1876-yilgi Yaponiya Koreya shartnomasi

**1876-yilgi Yaponiya-Koreya shartnomasi** (**Yaponiyada Yaponiya-Koreya** **doʻstlik shartnomasi va Koreyadagi Gangva oroli shartnomasi** deb ham ataladi) – 1876-yilda Yaponiya imperiyasi va Koreyaning Choson qirolligi vakillari oʻrtasida tuzilgan. Muzokaralar 1876-yil 26-fevralda yakunlandi.

Koreyada Yevropa davlatlari uchun eshiklarni yopish siyosatini oʻrnatgan Heungson Daevongun oʻgʻli Qirol Gojon va Gojonning rafiqasi Myeongseong tomonidan isteʼfoga chiqishga majbur qilindi. Fransiya va Qoʻshma Shtatlar Daevongun davrida Choson sulolasi bilan savdo qilishni boshlash uchun bir nechta muvaffaqiyatsiz urinishlar qilgan. Biroq, u hokimiyatdan chetlatilgandan soʻng, xorijliklar bilan savdo qilish gʻoyasini qoʻllab-quvvatlagan koʻplab yangi amaldorlar hokimiyatni egalladi. Siyosiy beqarorlik mavjud boʻlsa-da, Yaponiya Yevropa davlatlaridan oldin Koreyani ochish va taʼsir oʻtkazish rejasini ishlab chiqdi. 1875-yilda ularning rejasi amalga oshirildi: Yaponiyaning kichik harbiy kemasi *Un'yo* Koreya ruxsatisiz qirgʻoq suvlarini oʻrganish uchun joʻnatildi.

## Tarixi

### Daevongunning koʻtarilishi
1864-yil yanvar oyida qirol Cheoljon merosxoʻr qoldirmasdan vafot etdi va Gojon 12 yoshida taxtga oʻtirdi. Biroq, qirol Gojon juda yosh edi va yangi qirolning otasi Yi Ha-ŭng Daevongun yoki buyuk saroyning xoʻjayini boʻldi va Koreyani oʻgʻlining nomidan boshqardi. Dastlab Daevongun atamasi aslida qirol boʻlmagan, lekin oʻgʻli taxtni egallagan har qanday shaxsni nazarda tutgan. *Daevongun yangban* tabaqasi hisobiga monarxiyani mustahkamlash uchun islohotlarni boshladi.

XIX asrgacha ham koreyslar Xitoy va qoʻshni Yaponiya bilan diplomatik aloqalarni saqlab qolishgan. Tashqi savdo asosan Xitoy bilan chegaralanib, Xitoy-Koreya chegarasi boʻylab belgilangan joylarda va Yaponiya bilan Pusandagi Vaegvan orqali amalga oshirildi. XIX asrning oʻrtalariga kelib gʻarbliklar Koreyani *Hermit qirolligi* deb atashdi. Daevongun Koreyaning anʼanaviy izolyatsiya siyosatini davom ettirishga va qirollikni millat ichiga kirib kelgan har qanday yot gʻoyalardan tozalashga qaror qildi. Xitoyda sodir boʻlgan halokatli voqealar, jumladan Birinchi (1839–1842) va Ikkinchi afyun urushlari (1856–1860) uning Koreyani dunyoning qolgan qismidan ajratish qarorini kuchaytirdi.

### gʻarb bosqinchiligi
XIX asrning boshidan oʻrtalarigacha gʻarb kemalari Koreya suvlarida tez-tez paydo boʻlib, dengiz yoʻllarini oʻrganib, savdo-sotiq imkonini izlay boshladilar. Koreya hukumati juda ehtiyotkor edi va bu kemalarni *gʻalati koʻrinishdagi kemalar deb atagan.* Natijada, bir nechta voqealar sodir boʻldi. 1832-yil iyun oyida Sharqiy Hindiston kompaniyasining " *Lord Amherst* " kemasi Xvanxe provinsiyasi qirgʻoqlarida savdo-sotiq imkonini izlab paydo boʻldi, ammo rad javobi oldi. 1845-yil iyun oyida yana bir ingliz harbiy kemasi Samarang Cheju-do va Cholla provinsiyasi qirgʻoqlarini oʻrgandi. Keyingi oy Koreya hukumati Xitoy hukumati orqali Guanchjoudagi Britaniya hukumatiga norozilik bildirdi. 1846-yil iyun oyida uchta fransuz harbiy kemasi Chungcheong provinsiyasi qirgʻoqlari yaqinida langar tashlab, mamlakatda katoliklar taʼqib qilinayotganiga norozilik bildirgan xatni yetkazdi. 1854-yil aprel oyida ikkita rus harbiy kemasi Xamgyong provinsiyasining sharqiy qirgʻogʻi boʻylab suzib oʻtdi va ular duch kelgan koreyslar orasida oʻlim va jarohatlarga sabab boʻldi.  Hodisa Koreya hukumatini viloyat aholisiga xorijiy kemalar bilan aloqa qilishni taqiqlovchi qaror chiqarishga undadi. 1866-yil yanvar va iyul oylarida nemis avantyureri Ernst J. Oppert tomonidan boshqariladigan kemalar savdo-sotiq uchun Chungcheong provinsiyasi qirgʻoqlarida paydo boʻldi. 1866-yil avgust oyida Amerika savdo kemasi *General Sherman* Pyongan provinsiyasi qirgʻoqlarida paydo boʻlib, Taedong daryosi boʻylab Pxenyan provinsiyasi markaziga yoʻnalib, savdo qilish uchun ruxsat soʻradi. Mahalliy rasmiylar savdo muzokaralariga kirishishdan bosh tortdilar va kemaning ketishini talab qilishdi. Keyin kema bortida koreyalik amaldor garovga olindi va uning ekipaj aʼzolari gʻazablangan Koreya rasmiylari va quruqlikdagi tinch aholiga qarata oʻq uzdi. Shundan soʻng ekipaj qirgʻoqqa tushdi va shaharni talon-toroj qildi, buning natijasida yetti koreys halok boʻldi. Viloyat gubernatori Pak Kyu Su oʻz kuchlariga kemani yoʻq qilishni buyurdi. Voqea paytida general Sherman sayozlikka tushib qoldi va Koreya kuchlari kemani yoqib yubordi va kemaning 23 kishidan iborat butun ekipajini oʻldirdi. 1866-yilda bir necha katolik missionerlari va koreys katoliklari qatl etilgandan soʻng, fransuzlar Koreyaga qarshi jazo ekspeditsiyasini boshladilar. Besh yil oʻtib, 1871-yilda amerikaliklar ham Koreyaga ekspeditsiyani boshladilar. Shunga qaramay, koreyslar izolyatsionizmga amal qilishda davom etdilar va mamlakatni ochish boʻyicha muzokaralar olib borishdan bosh tortdilar.

### Yaponiyaning Koreya bilan munosabatlarni oʻrnatishga harakat qilishi
Edo davrida Yaponiyaning Koreya bilan aloqalari va savdosi Susimadagi So oilasi vositachiligi orqali amalga oshirildi. Pusan yaqinidagi Tongnae shahrida *vaegvan* deb nomlangan yapon postini saqlashga ruxsat berildi. Savdogarlar forpostda yashagan va hech bir yaponga Koreya poytaxti Seulga borishga ruxsat berilmagan. 1868-yil oxirida Meydzi inqilobidan soʻng, So Daimyo aʼzosi Koreya hukumatiga yangi hukumat tuzilgani va Yaponiyadan elchi yuborilishi haqida xabar berdi. 1869-yilda Meydzi hukumatining elchisi ikki davlat oʻrtasida xayrixohlik missiyasini tashkil etishni soʻragan maktub bilan Koreyaga keldi. Maktubda Koreya hukumati tomonidan So oilasi foydalanishi uchun ruxsat berilgan muhrlar emas, balki Meydzi hukumatining muhri bor edi. Shuningdek, u Yaponiya imperatoriga ishora qilish uchun taykun emas, *ko* belgisidan foydalangan. Koreyslar bu belgidan faqat Xitoy imperatoriga murojaat qilish uchun foydalanganlar va koreyslar uchun bu koreys monarxidan tantanali ustunlikni nazarda tutgan. Bu Koreya monarxini Yaponiya hukmdorining vassali yoki subyektiga aylantirgan. Biroq yaponiyaliklar buni oʻzlarining ichki siyosiy vaziyatiga shunchaki munosabat deyishdi, bunda syogun imperator oʻrnini egalladi. Koreyaliklar Xitoy davlatlararo munosabatlar markazida boʻlgan sinotsentrik dunyoda qolishdi va natijada elchini qabul qilishdan bosh tortdilar. Tashqi ishlar byurosi bu tartiblarni zamonaviy davlatlararo munosabatlarga asoslangan tartibga oʻzgartirmoqchi edi.

## Gangva voqeasi

1875-yil 20-sentyabr kuni ertalab Yaponiyaning Unʼyō kemasi Koreyaning gʻarbiy qirgʻoqlarini oʻrganishni boshladi. Kema oʻtgan oʻn yil ichida koreyslar va xorijiy kuchlar oʻrtasida shiddatli qarama-qarshiliklar boʻlgan Gangva oroliga etib bordi. oʻsha toʻqnashuvlarning xotiralari unutilmagan edi va Koreya garnizoni yaqinlashib kelayotgan har qanday xorijiy kemani oʻqqa tutishiga shubha yoʻq edi. Shunga qaramay, qoʻmondon Inoue suv va oziq-ovqat soʻrash uchun Ganghva oroliga tushish va qirgʻoqqa borish uchun kichik qayiqni buyurdi. Koreya qalʼalari oʻt ochdi. *Unʼyo* oʻzining yuqori otishma qobiliyatini koʻtarib, koreys qurollarini tinchitdi. Koreya istehkomlarini bombardimon qilgandan soʻng, qirgʻoq boʻlinmasi oroldagi bir nechta uylarni yoqib yubordi va Koreya qoʻshinlari bilan otishma qildi. Yaponlar miltiqlar bilan qurollangan edilar. Mushketlar bilan qurollangan koreyslarni tezda magʻlub etishdi va oʻttiz besh koreys askari halok boʻldi. *Unʼyo* keyin Yeongjong orolidagi boshqa koreys qalʼasiga hujum qilib, Yaponiyaga chekindi.

Hodisa haqidagi xabar Yaponiya hukumatiga sakkiz kundan keyin, 28-sentyabrda yetib keldi va ertasi kuni hukumat u yerdagi yapon aholisini himoya qilish uchun Pusanga harbiy kemalar joʻnatishga qaror qildi. Hukumat ichida ham voqeani hal qilish uchun Koreyaga missiya yuborish yoki yubormaslik borasida bahslar boʻlgan.

## Shartnoma qoidalari

Yaponiya Koreyaga ushbu tengsiz shartnomani imzolash uchun bosim oʻtkazish maqsadida qurolli diplomatiyadan foydalangan. Komodor Metyu Perrining Qora kemalar floti 1853-yilda Yaponiyani ochgani kabi bu pakt Koreyani ochdi. Shartnoma Chosonning Sin sulolasining vassal davlati maqomini tugatdi va Yaponiya savdosi uchun uchta port ochdi. Shartnoma, shuningdek, yapon xalqiga Koreyada gʻarbliklar Yaponiyada ega boʻlgan koʻplab huquqlarni, masalan, ekstraterritoriallikni berdi.

Shartnoma boʻyicha bosh muzokarachilar Xokkaydo mustamlaka boshqarmasi direktori Kuroda Kiyotaka va Koreyaning Choson sulolasi generali/vaziri Shin Xeon edi.

Shartnomaning moddalari quyidagilar edi:

* 1-modda. Koreya erkin davlat, "Yaponiya bilan bir xil suveren huquqlarga ega boʻlgan mustaqil davlat" deyilgan. Yaponiya bayonoti Koreyani Xitoy bilan an'anaviy vassallik munosabatlaridan bir marta va butunlay ajratishga urinish edi.
* 2-moddada Yaponiya va Koreya oʻn besh oy ichida elchilar almashishi va har bir mamlakatda doimiy ravishda diplomatik vakolatxonalarni saqlab turishi shart edi. Yaponlar marosimlar vazirligi bilan maslahatlashadilar; Koreya elchisi Tashqi ishlar vazirligi tomonidan qabul qilinadi.
* 3-moddaga koʻra, Yaponiya diplomatik munosabatlarda yapon va xitoy tillaridan, Koreya esa faqat xitoy tilidan foydalanadi.
* 4-modda Koreya va Susima oʻrtasida oʻsha paytdagi barcha kelishuvlarni bekor qilish orqali Susimaning diplomatik vositachi sifatidagi koʻp asrlik rolini tugatdi.
* 5-modda. Ochiq Pusan portiga qoʻshimcha ravishda, Kyongsang, Kyonggi, Chungcheong, Cholla va Xamgyong provinsiyalarida 1877-yil oktyabr oyida Yaponiya savdosi uchun yana ikkita qulay dengiz portini ochishga ruxsat berdi.
* 6-modda Koreya yoki Yaponiya qirgʻoqlarida qolib ketgan yoki halokatga uchragan kemalarga yordam koʻrsatishni ta'minladi.
* 7-modda. Har qanday yapon dengizchisiga Koreya yarim orolining qirgʻoq chizigʻi yaqinidagi dengizlarda oʻz xohishiga koʻra tadqiqot va xaritalash ishlarini olib borishga ruxsat berdi.
* 8-modda yapon savdogarlariga yashash, toʻsiqsiz savdo qilish va ochiq portlarda yer va binolarni ijaraga olish huquqini berdi.
* 9-modda hech bir hukumatning aralashuvisiz tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish va cheklovlarsiz yoki taqiqlarsiz savdo qilish erkinligini kafolatladi.
* 10-modda Yaponiyaga ekstraterritoriallik huquqini berdi, bu avvalgi gʻarb shartnomalarining Osiyoda eng koʻp noroziligiga sabab boʻlgan xususiyatdir.

## Oqibat

Keyingi yili maxsus elchi Kuroda Kiyotaka boshchiligidagi Yaponiya floti Koreya hukumatidan kechirim soʻrash va ikki xalq oʻrtasida tijorat shartnomasi imzolashni soʻrab, Chosonga keldi. Koreya hukumati mamlakatni kelajakdagi har qanday bosqinlardan himoya qilish uchun baʼzi texnologiyalarni import qilish umidida talabni qabul qilishga qaror qildi.

Biroq, shartnoma oxir-oqibat Koreya tomonidan imzolangan koʻplab tengsiz shartnomalarning birinchisi boʻlib chiqadi; U Koreyadagi yapon fuqarolariga ekstraterritorial huquqlar berdi va Koreya hukumatini Yaponiyaga 3 ta port, xususan Pusan, Incheon va Vonsan portlarini ochishga majbur qildi. Birinchi tengsiz shartnoma imzolanishi bilan Koreya imperialistik kuchlar taʼsirida zaif boʻlib qoldi va keyinchalik shartnoma Koreyaning Yaponiyaga qoʻshilishiga olib keldi.

## Manbalar