open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdulqodir ibn Sayid Abdulvahhob

**Abdulqodir ibn Sayid Abdulvahhob** — xurosonlik mashhur xattot, Amir Temurning kotiblaridan biri. „Qomus ul-aʼlam“ asarining muallifi Somiy Shamsiddin ning yozishicha, uning ikkita dastxat kitobi boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Manbalar
Abdurasulboy madrasasi

**Abdurasulboy madrasasi** – Xivadagi me’moriy yodgorlik (1906). Yor Muhammad devon masjidining janubiy-shariy burchagiga tutashib ketgan. Mirzaboshi Abdurasulboy buyrugʻiga binoan qurilgan. Ichan-qal’aning bir qismi sifatida 1990-yilda YuNESKOning Butunjahon merosi obyektlari roʻyxatiga kiritilgan. Hozirgi vaqtda u soʻzana kashtasi ustaxonasi va koʻrgazma maydoni sifatida foydalaniladi.
## Tarixi
Abdurasulboy madrasasi 1906-yilda Xiva shahrining shahriston qismida bunyod etilgan. 1906-yili barpo etilgan bu madrasa egasi Abdurasulboyning tugʻilib oʻsgan uyidan va uyi yonidagi Sayid Alouddin maqbarasidan taxminan ikki yuz metr janub tomonda joylashgan. Abdurasulboy Purkomil taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. U Xiva xonligidagi nufuzli ayonlardan Muhammad Rasul Mirzoning ukasi va Komil Xorazmiyning oʻgʻlidir. Xattot, shoir, musiqashunos sanʼatkor boʻlgan Abdurasulboy Muhammad Rahimxon II davrida Gurlan tumanida hokim, keyinchalik xonlik devonxonasida mirzaboshi boʻlib ishlagan. „Purkomil“ nomi bilan devon tuzgan.

Abdurasulboy madrasasiga kirish peshtoqi ustidagi marmar taxtadan turkiy tilda yozilgan sheʼriy taʼrix oʻrin olgan. Ushbu sheʼr nastaʼliq xatida bitilgan.
Eshik biynasiga usta oʻzining ismini oʻyib yozgan: Amali usta Bogʻbek. Abdurasulboy madrasasining boshqa madrasalardan farqli tomonlari mavjud, yaʼni binoga kirilgach oʻng tarafda yotoqxona-hujralar, chap arafda masjid, oʻquv xonasi mavjud. Umumiy koʻrinishi trapetsiyasimon shaklda. Abdurasulboy madrasasining tashqi qiyofasi xalq tilida „Xurjun“ madrasasi deb nom olgan Xoʻjamberdibiy madrasasiga oʻxshab ketadi.
## Meʼmorchiligi
Madrasa (30x65 metr) ikki hovlili. Kirish qismi ikki hovlining oʻrtasida joylashgan boʻlib, bir-biriga ulangan ikki qismdan iborat, bir tomoni madrasa hovlisiga qaragan. Abdurasulboyning ikki qizi ikki hujrada dafn etilgan. Gʻarbiy hovlining (6,9x3,6 metr) ikki burchagida ikkitadan chorsi xona, janubida gumbaz tomli masjid, shimolida balxi gumbazli, ikki eshikli xona bor. Bu hovliga ikki tomoni darchali dahliz orqali kiriladi. Sharqiy hovli (7,1x5,5 metr) ham hujralar bilan oʻralgan. Dahliz tepasidagi kichik xonalar, talabalar yashaydigan va boshqa hujralar balxi gumbazlar bilan yopilgan. Devorlari silliqlangan gʻishtdan. Peshtoqi va dandanasiga yashil koshindan bezaklar ishlangan.

Hozirgi paytda Abdurasulboy madrasasida qadimgi usulda, tabiiy boʻyoqlar bilan ipak iplardan qoʻlda soʻzanalar toʻqish ustaxonasi ishlab turibdi.

## Manbalar
Joʻra Abdurasulov

**Joʻra Majidovich Abdurasulov** (8-may 1921-yil – Toshkent – 10-sentyabr 1990-yil) – rentgenolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964), tibbiyot fanlari doktori (1952), professor (1954). Sam-MI rentgenologiya kafedrasining dotsenti (1948-1951), 1952-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining kafedra mudiri, Oʻzbekiston rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1958-76). Joʻra Abdurasulovning asosiy ilmiy ishlari ultratovush diagnostikasi, toʻgʻri ichak rakining rentgenodiagnostikasi va koʻp sonli rak kasalligi muammolariga oid. U rakka qarshi va radiologiya sohasidagi xalqaro anjumanlarda qatnashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mamajon Abdurasulov

**Mamajon Abdurasulov** (1927-yil, Shahrixon tumani Naynovo qishlogʻida tavallud topgan . Xalq oʻqituvchisi (1981). Fargʻona pedagogika institutining boshlangʻich taʼlim metodikasi fakultetini tamomlagan (1963). 1950-yildan Andijon viloyatining Shahrixon tumanidagi 41-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. 40 yildan ortiq mehnat faoliyati davrida uning bolalarni ragʻbatlantirish orqali taʼlim-tarbiyani yuqori saviyaga koʻtarish usuli Oʻzbekiston va boshqa mamlakatlarda keng ommalashtirilgan.

## Manbalar
Sodiqjon Abdurasulov

**Sodiqjon Abdurasulov** (1937.9.5, Shahrixon tumani) – Oʻzbekiston Qahramoni (1996). Oʻrta maktabni tamomlab, mehnat faoliyatini Shahrixon tumanidagi „Oltin vodiy“ jamoa xoʻjaligida shofyorlikdan boshlagan (1955-65), shu xoʻjalikda paxtachilik (1965-93), 1993-yildan gʻallachilik brigadasiga boshliq boʻlgan. Abdurasulov rahbarlik qilgan brigada uzoq yillar davomida paxtachilik va donchilikda yuqori koʻrsatkichlarga erishdi (paxtadan 22-45 s/ga; gʻalladan 1995-yilda 55 s/ga, 1997-yilda 70 s/ga). Abdurasulov Andijon viloyatida boshqa mintaqalardan keltirilgan yangi bugʻdoy navlarini sinash va ulardan moʻl hosil olish boʻyicha tajriba maktabi yaratdi.

## Manbalar
Komiljon Abdurashidov

**Komiljon Abdurashidov** (1937-yil, Fargʻona viloyati) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). 1967-yilda Fargʻona pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan. Mehnat faoliyati 1956-yildan boshlangan. Paxtaobod tumanidagi 25-maktabda oʻqituvchi, ilmiy boʻlim mudiri, direktor oʻrinbosari hamda direktor lavozimlarida faoliyat olib boragn. 1973-yildan Oltinkoʻl tumanidagi 22-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi boʻlib faoliyat olib borgan. Abdurashidov darslarni koʻrgazmali qurollar, texnik vositalar yordamida tashkil etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurahim Nizoriy

**Abdurahim Nizoriy** (1770, Qashqar – 1848, Turfon) – uygʻur shoiri, xattot. Qashqar hokimi Zuhriddinbek saroyida bosh mirza boʻlgan. Qashqar, Xoʻtan, Uchturfon, Kuchor va Turfon kabi shaharlarda madrasalar qurdirgan, adabiyot, sanʼatga doir asarlarni toʻplagan. Maktab va madrasalar uchun Hofiz va Navoiy asarlari asosida „Xoʻja Hofiz“, „Navoiy“ nomli darsliklar tuzgan (1805). Uygʻur adabiyotida birinchi boʻlib toʻqqiz doston („Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Vomiq va Uzro“, „Chahor darvesh“, „Mahzun va Gulniso“, „Mas’ud va Diloro“, „Robiya va Saʼdin“, „Durr un-najot“, „Malika va shoh“) dan iborat „Muhabbat dostonlari“ turkumini yaratgan. Har bir doston debochasida Navoiy haqida soʻzlab uning dostonlaridan naʼmunalar keltirgan. Ijodiy merosi 20 ga yaqin doston, 80 dan ziyod muhammas (40 tachasi Navoiy gʻazallariga bogʻlangan), bir qancha qissa, qasida va boshqalardan iborat. U Navoiy, Umar Xayyom, Hofiz, Bedil sheʼrlarini, „Shohnoma“ni, „Ming bir kecha“ning 370 dan ortiq hikoyasini uygʻur tiliga tarjima qilgan. Navoiy kulliyotining Abduning shaxsrahim Nizoriy koʻchirgan nodir nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida saqlanadi (inv. № 136).

## Manbalar
Abdurahim toshtarosh

**Abdurahim toshtarosh**, (asli) Turdiyev Abdurahim (1870 — Nurota tumani Gʻozgʻon qishlogʻi — 1938) — mashhur toshtarosh, xalq ustasi, meʼmor. Toshdan ajoyib haykallar yasagan. Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa saroyidagi ikki sher haykali bu mohir toshtarosh sanʼatining nodir namunasidir. Kar-manadagi Sultonobod-Olchin bogʻini bezashda, soʻngra Sitorai Mohi Xosa saroyi qurilishida ishtirok etgan. Gʻozgʻondagi Shohimardon marmar masji-di (1913), Dehbaland qishlogʻidagi mas-jidni qurgan. Buxoro, Toshkentdagi kat-ta binokorlik ishlarida (jumladan hozirgi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidiumi binosi) va boshqalarni bezashda faol qatnashgan. Marmardan uy-roʻzgʻor buyumlari, haykallar (baliq, timsoh va boshqalar) yaratgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurahimbiy

**Abdurahimbiy —** (Abdurahimxon (1700—1733, Xoʻjand), Qoʻqon xoni (1721—1733). Oʻzbeklarning Ming sulolasidan. Abdurahimbiy otasi vafotidan keyin taxtga oʻtirgan Shohruxbiyning oʻgʻli. 1725-yil Buxoro xonligining zaiflashganidan foydalanib, 20 ming kishilik qoʻshin bilan Xoʻjandni, 1726-yil esa Oʻratepani, 1732-yil Samarqandni egallagan. Shahrisabz hokimi Olimbek valineʼmaning (boshqa manbalarga koʻra Ibrohim otaliq kenagasning) qizi Oychuchuk oyimni oʻz nikohiga olgan. Shahrisabzlik kenagashlar bilan ittifoq tuzib, Abdurahimbiy Samarqandda olti oy turgach, Fargʻonaga qaytgan. 1733-yil suiqasd natijasida oʻldirilgan. Abdurahimbiy oʻlimidan soʻng Qoʻqon xonligi zabt etilgan hududlardan ajragan. Abdurahimbiy davrida Qoʻqonda qal’a qurilgan boʻlib, u hozirgi „Eski qoʻrgʻon“ deb ataladi.

## Hukmdorlik davri
Muhammad Abdurahimbiy taxtga oʻtirganidan soʻng minglar sulolasi tasarrufidagi yerlar kengaya boshlaydi. Uning hukmronligi davrida 1725-yilda Xoʻjand,1724-yilda Andijon hamda 1726-yilda Oʻratepani bosib olib, Qo‘qon xonligi tarkibiga kiritadi. Abdurahimbiy dastlab Xoʻjandni tinch yoʻl bilan zabt etishga harakat qilgan, biroq Yuz oʻzbek urugʻidan boʻlgan Oqboʻtabiy shahri hukmdori tinchlik muzokaralarini rad etgan va tez orada vafot etgan. Abdurahimbiy Ming urugʻiga mansub oʻzbek hukmdorlaridan birinchisi boʻlib, tarixchilar uni Amir Temurga qiyos qilib, sohibqiron deb atashgan. Keyinchalik Abdurahimbiy Samarqandni oʻziga boʻysundirmoqchi boʻlib, Kenagas oʻzbek urugʻidan boʻlgan Shahrisabz hukmdorlari bilan ittifoq tuzadi. 1732-yilda Abdurahimbiy Samarqandni egallashga muvaffaq boʻladi. Abdurahimbiy Xoʻqand qishlogʻi oʻrni va atrofida yangi shaharga (avval Qal’ai Rahimbiy deb nomlangan, soʻng esa Qoʻqon) asos soladi va bu shahar xonlikning poytaxtiga aylanadi. Poytaxtda yangi qal’a qurilib, keng koʻlamli obodonlashtirish ishlari olib boriladi.

## Vafoti
Abdurahimbiy 1733-yilda fitna natijasida oʻldirilib, davlat hokimiyati ashtarxoniylar taʼsiriga tushib qolgan ukasi Abdulkarimbiy oʻtadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Bobobekov H. N., Qoʻqon tarixi, T., 1996; I brat, Fargʻona tarixi, T., 1991.
* Levi, Scott C. The Rise and Fall of Khoqand, 1709-1876: Central Asia in the Global Age. University of Pittsburgh Press, 2017.
* Bosworth, C. E. The new Islamic dynasties. A chronological and genealogical manual. N. Y., 1996.
Abduvali Abdurahimov

**Abduvali Abdurahimov** (1935.5.6, Namangan viloyati Chortoq tumani Koroskon qishlogʻi) — Oʻzbekiston Qahramoni (1999). Mehnat faoliyatini 1953-yilda jamoa xoʻjaligi aʼzoligidan boshlagan. 1964-yildan Chortoq tumanidagi hozirgi „Oʻzbekiston mustaqilligining 5 yilligi“ shirkat xoʻjaligida brigada boshligʻi. Abdurahimov rahbarlik qilgan brigada uzoq yillar davomida paxtachilik va gʻallachilikda yuqori natijalarga erishdi (1999-yilda 26 ga maydonda paxtadan 49 s/ga, 44 ga maydonda gʻalladan 62 s/ga hosil olindi). Paxtachilik va gʻallachilik sohalarida koʻplab shogirdlar yetishtirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurahmon

**Abdurahmon** (1844—1901.1.10) — Afgʻoniston amiri (1880—1901). Doʻstmuhammadxonning nabirasi. Taxt uchun oʻzaro nizolarda magʻlubiyatga uchragach, Turkistonga qochgan (1869). 1878— 1880-yillardagi ingliz-afgʻon urushi davrida vataniga qaytib, Shimoliy Afgʻonistonda oʻz hokimiyatini oʻrnatgan (1880). 1880-yil 31-iyulda Zammada Afgʻoniston amiri deb tan olingan. Abdurahmon Afgʻonistonning hududiy yaxlitligini saqlashga intilgan, biroq Angliyaning zoʻravonligi ostida „Dyurand chizigʻi“ni Afgʻonistonning sharqiy chegarasi deb tan olishga majbur boʻlgan (1893). Unga koʻra, koʻplab afgʻon aholisi yashaydigan hududlar Angliyaning Hindistondagi mulklari qatoriga kiritilgan. Abdurahmon ichki nizolarga barham berib, mamlakat xoʻjaligini mustahkamlashga imkon yaratib bergan hukmdor sanaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulaxad Abdurashidov

**Abdulaxad Abdulhamidovich Abdurashidov** (11-iyun 1956-yil, Margʻilon) – sozanda (naychi). Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Fargʻona davlat musiqa bilim yurti (1975) va Toshkent davlat konservatoriyasini 1981-yil tugatgan. Margʻilondagi „Doʻstlik“ bolalar ansamblida badiiy rahbar (1983-90), Oʻzteleradio kompaniyasining „Maqom“ ansamblida sozanda (1990-yildan). Repertuaridan mumtoz va xalq cholgʻu kuylari („Choʻli Iroq“, „Yovvoyi Chorgoh“, „Qalandar“, eroncha „Shoda-shoda“ va boshqalar), oʻzbek ashula va katta ashulalarning cholgʻu yoʻllari („Figʻon“, „Hanuz“, „Ey, sabo“, „Bir kelsun“ va boshqalar) oʻrin olgan. Ijro uslubiga badihagoʻylik, musiqiy-ifodaviy vositalarning yorqinligi, shu jumladan noziq nolalardan mohirona foydalanish xosdir. Bastakor sifatida „Nay nolasi“, „Nigohing“ kabi kuylarni, „Fargʻona ekan doʻstlar“, „Margʻilon atlaslari“, „Paydo boʻlibdi“ va boshq ashulalarni yaratgan.

## Manbalar
Abdurahmon I

**Abdurahmon I** (731/734-788) — Qurtuba amiri (756 yildan). Pireney yarim orolidagi Arab amirligi va Qurtuba umaviylari sulolasi asoschisi. Mamlakatda hokimiyatni markazlashtirish siyosatini olib borib, ichki nizolarga qarshi kurashgan, qabilalar isyonlarini beayov bostirgan (yana qarang Qurtuba xalifaligi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulrahmon II

Abdurrahmon ll, Abdurrahmon ibn Hakam ibn Hishom ibn Abdurrahmon ibn Muoviya ibn Hishom (792-22.09.852). Qurtuba amiri (822-852). 792-yil Toledoda tugʻilgan.
Hakam ibn Hishom vafot etgach, taxtga uning oʻgʻli Abdurrahmon oʻtirdi. Abdurrahmon franklar xavf solayotgan shimoliy hududlarga eʼtibor qaratdi.
823-yili Abdulkarim ibn Abdulvohid ibn Mugʻiys boshchiligida katta qoʻshin joʻnatdi. Qoʻshin janglarda gʻalaba qozonib Qurtubaga katta oʻljalar bilan qaytdi. Bu magʻlubiyatdan soʻng franklar musulmonlar bilan urushni davom ettirishdan tiyilishdi. Abdurrahmon ll 837-yilda xristianlar va yahudiylar oʻrtasidagi ixtilofdan foydalanib Toledoni qaytarib oldi. Abdurrahmon ll franklarga qarshi urushni davom ettirdi. Normannlar
843-yili Andalusiyaning gʻarbiy qismini talon-toroj qildi. Ular vikinglar boʻlib dengizda hukmron edilar. Normannlar hujum qilgan vaqtda musulmonlarning floti yoʻq edi. Abdurrahmon ll dengizdan boʻladigan xavfni bartaraf etish uchun flot tuzishga buyruq berdi. 852-yil
22-sentyabrda Abdurrahmon ll vafot etdi.

## Adabiyotlar
* Shodmon Vohidov, Alisher Qodirov „Sharqning mashhur sulolalari“;
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulrahmon III

Abdurrahmon lll (891-961). Qurtuba amiri (912-961). Hukmronligi davrida bir qator muvaffaqiyatlarga erishgan.
931-yili Seutani,932-yilda Toledoni zabt etgan. 955-yildan Leon va Navarra qirollarini oʻlpon toʻlashga majbur qilgan. Fotimiylardan Shimoliy Afrikaning bir qismini tortib olgan. Harbiy flotni kuchaytirgan, uning floti oʻsha zamonda Oʻrtayer dengizidagi eng kuchli flot boʻlgan. Vizantiya va Muqaddas Rim imperiyasi imperatorlari bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatgan. Turli arab va barbar qabilalari taʼsiridan qutulish uchun yevropalik yollanma jangchilar va qullardan „saqoliba“ nomli boʻlinmalar tuzgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurahmon Vali maqbarasi

**Abdurahmon Vali maqbarasi** — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (XIV asr). Maqbara (18,5x10,8 m) uch gumbazli, tarhi toʻgʻri burchakli. Ziyoratxona va ikki goʻrxonadan iborat. Ziyoratxonaning toʻrt tomoni ravoqli. Shimoliy ravoqda eshik oʻrni bor. Bosh tarzidagi peshtogʻining ikki burchagida tomga chiqiladigan zina, gʻarbiy devorida mehrob bor. Goʻrxona ikki murabba tarhli xona (4,85><4,7 m) dan iborat boʻlib, biridan ikkinchisiga ravoq orqali oʻtilgan. Goʻrxonaning birida ikki qator ganch suvoqli katta-kichik sagʻanalar, ikkinchisida xom gʻishtdan qurilgan yirik sagʻana joylashgan. Bu xonalarning tomi dastlab gumbazli boʻlgan. Taʼmir vaqtida tekis tom va sinchli devorlar ishlangan. 1950-1986-yillarda oʻrganilgan va taʼmir qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurahmon Oftobachi

**Abdurahmon oftobachi** (taxminan 1844 - 1884, Orenburg) – Qoʻqon xonligida oftobachi, soʻngra parvonachi, ming-boshi bo`lgan. Qoʻqon xonligining janubiy qismidagi togʻli viloyatlarda yashovchi qirgʻizlar va qipchoqlarning bir qismi tomonidan Xudoyorxoning zulmiga, xususan soliq siyosatiga qarshi boshlangan qoʻzgʻolon rahbarlaridan. Ularga oʻzbek va tojiklar qoʻshilib umumxalq harakatiga aylanib ketgan (qarang Poʻlatxon qoʻzgʻoloni). 

Xudoyorxon qoʻzgʻolonni bostirish uchun Abdurahmon oftobachi va Isa avliyo boshchiligida qoʻshin joʻnatgan, biroq ular qoʻzgʻolonchilar tomoniga oʻtgan. Qoʻzgʻolonchilar Oʻsh, Namangan, Andijon va Asakani olganlar. Xon qoʻzgʻolonni bostirish uchun Turkiston general-gubernatorligidan yordam soʻragan va uni kutmay Toshkentga qochgan. M. D. Skobelev boshchiligidagi jazo qoʻshini Qoʻqonga 1875-yil 13-iyulda yetib kelgan. Qoʻzgʻolonchilar 1873-yildayoq Poʻlatxonni xon deb e’lon qilganlariga qaramay Abdurahmon oftobachi Xudoyorxon qochib ketgandan soʻng taxtga Xudoyorxonning katta oʻgʻli Nasriddinbekni oʻtqazadi. Abdurahmon oftobachi qoʻzgʻolonchilar safini yangi kuchlar bilan toʻldirib, qipchoqlar va oddiy jangchilarga dahboshi, ellikboshi kabi unvonlar berib, ularni yangidan tuzilayotgan qoʻshinlarga boshliq etib tayinlagan. 1875-yil 22-avgustda Mahram jangi boʻlib, unda qoʻzgʻolonchilar yomon qurollanganliklari, harbiy mahorat yoʻqligi tufayli yengilganlar. 8–9-sentabrda Abdurahmon oftobachining 5 ming kishilik lashkari M. D. Skobelev qoʻshini bilan Mingtepa qishlogʻida jang qilib magʻlubiyatga uchragan. Abdurahmon oftobachi 25 yigiti bilan Oʻzganga qochgan. Bu janglarda Poʻlatxon Abdurahmon oftobachiga yordam bermagan. Abdurahmon oftobachi va Poʻlatxonlarning oʻzaro raqobatidan foydalangan rus qoʻshinlari Qoʻqon, Margʻilon va Oʻshni jangsiz egallaydi. M. D. Skobelev Abdurahmon chopiq boshchiligidagi qipchoqlarga uzil-kesil zarba berish uchun qipchoqlarning Norin bilan Qoradaryo oraligʻidagi qishlov yeriga 1876-yil qishida harbiy ekspedisiya uyushtirgan. Qoʻzgʻolonchilar bundan xabar topib rus qoʻshinini Andijonda kutib olganlar. 1876-yil 8-yanvardagi jangda qoʻzgʻolonchilar yana magʻlubiyatga uchraganlar. 18-yanvarda Abdurahmon chopiq boshchiligidagi lashkar Asakada yengilib, shaharni tashlab chiqqan. 19-yanvarda Poʻlatxon sulh taklif etib Xoʻjandga K. P. Kaufman huzuriga elchilarini yuborgan. Bundan Abdurahmon chopiqni rus aygʻoqchilari ogoh etadilar. Abdurahmon chopiq oʻz hayotini saqlab qolish va mavqega ega boʻlish ilinjida 1876-yil 20-yanvarda taslim boʻlishi haqida muzokaralar olib borish uchun ishonchli kishilarini joʻnatgan, 24-yanvarda general M. D. Skobelev bilan shaxsan uchrashganidan soʻng oʻz safdoshlari (26 safdoshi va 400 jangchi) bilan taslim boʻlgan. Abdurahmon chopiq oʻz tasarrufidagi qoʻzgʻolonchilarni tarqatib yuborgan, bu bilan qoʻzgʻolon magʻlubiyatga mahkum etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Bobobekov H. N., Qoʻqon tari-xi, T., 1996; Bobobekov H. N., Poʻlatxon qoʻzgʻoloni, T., 1996.Haydarbek Bobobekov.
Abdurahmonbegi

**Abdurahmonbegi** — keng tarqalgan oʻzbek mumtoz ashula yoʻllari turkumi, Abdurahmonbek ijrochilik sanʼati va ijodi bilan bogʻliq. Buzruk maqomining Savti Sarvinoz shoʻbasiga ohangdosh. Uch qism (Saraxbor, soqiynoma va ufar usullari bilan ijro etiladigan asarlar)dan iborat. Hoji Abdulaziz Rasulov, Yunus Rajabiy „Abdurahmonbegi“ yoʻllarini mukammal oʻzlashtirib, aynan shu uslub yoʻnalishida kuylar yaratishgan. „Abdurahmonbegi“ning turli yoʻllari „Oʻzbek xalq musiqasi“ toʻplamining 1-, 2- va 4- jildlarida nashr etilgan: „Abdurahmonbegi“ va „Ufari Abdurahmonbegi“ (Muqimiy gʻazallari), „Abdurahmonbegi II“ (Muqimiy) va „Savti Abdurahmonbegi“ (Furqat), „Abdurahmonbegi III“. Bularga taqlidan yaratilgan ashula va cholgʻu yoʻllari ham maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurazzoq Abdurahmonov

**Abdurahmonov Abdurazzoq** (1874, Qoʻqon – 1938, Toshkent) – yogʻoch oʻymakori; otasi usta Abdurahmondan hunar oʻrgangan. Islimiy naqshlar ustasi sifatida shuhrat qozongan. U yogʻochga oʻygan naqshlar qoʻshimcha bezak (pardoz)larga boyligi bilan diqqatga sazovor. Abdurazzoq asosan meʼmorlikka oid oʻymakorlik sohasida ishlagan. 1934-yilda Toshkentdagi Xalq xoʻjaligi muzeyi (hozirgi Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi)ning ikki tabaqali katta eshigini oʻyib naqshlagan. Koʻplab shogirdlar (jumladan, M. Qosimov va boshqalar) tayyorlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gʻanijon Abdurahmonov

**Gʻanijon Abdurahmonovich Abdurahmonov** (1925.3.12, Fargʻona — 2016.25.4, Toshkent) — tilshunos, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), filologiya fanlari doktori (1960), professor (1966). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1946). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida sektor mudiri (1958—66). Fargʻona pedagogika instituti rektori (1966—71), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus ta’lim vaziri (1971-78), Toshkent chet tillar institutining rektori I (1978-83). Toshkent pedagogika instituti I rektori (1983-88), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi xuzuridagi Atamashunoslik qoʻmitasi raisi (1990—91), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Tilshunoslik instituti bosh ilmiy xodimi (1991—97). A ningasosiy ilmiy ishlari hozirgi zamon oʻzbek adabiy tili-dagi qoʻshma ran sintaksisi asoslari, milliy tillarning taraqqiyoti masalalariga bagʻishlangan. Bir kancha darslik va qoʻllanmalar tuzgan: "Oʻzbek tilining tarixiy grammatikasi", 1973; "Qadimgi turkiy til", 1982; "Oʻzbek tili", 1993; "Ona tili", 1995; "Oʻzbek tili va adabi-yoti", 1995.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gʻulom Abdurahmonov

**Gʻulom Abdurahmonov** (1910.1.5, Turkiston sh.— 1987.15.5, Toshkent) – oʻzbek opera xonandasi (lirik-dramatik tenor). O‘zbekiston xalq artisti (1949). Faoliyatini Samarqand musiqali dra-ma teatrida boshlagan (1929). Moskva konservatoriyasi huzuridagi Oʻzbek opera studiyasida (vokal boʻyicha) taʼlim olgan (1934—39). Oʻzbek opera va balet teatri (1939—54), Oʻzbek Davlat filar-moniyasi yakkaxoni (1954-81). A. koʻpgina opera, musiqali drama va komediyalar-dagi asosiy rollarni ijro etgan: Joʻra („Boʻron“), Boʻtakoʻz („Ulugʻ kanal“), Ab-bos („Davron ota“), Ravshan („Koʻr oʻgʻli“), Asqar („Arshin mol olon“), Qodir („Gul-sara“), Majnun („Layli va Majnun“), Farhod („Farhod va Shirin“), Tohir („Tohir va Zuhra“), Neʼmat („Halima“), Toshmat („Oʻzbekiston qilichi“) va b. Repertuaridan ayrim xalq qoʻshiklari, oʻzbek kompozitorlarining asarlari („Kuylayman“, „Jon qizlar“ va b.) ham oʻrin olgan.

## Manbalar
Dilbar Abdurahmonova

**Dilbar Gʻulomovna Abdurahmonova** (1936-yil 1-may, Moskva – 2018-yil 20-mart) – dirijyor. Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1969), Gʻulom Abdurahmonovning qizi. R. Glier nomidagi musiqa maktabini (1945—1955-yillar), Toshkent davlat konservatoriyasini tugatgan (1960). 1957-yildan Navoiy teatri simfonik orkestrida skripkachi, 1960-yildan dirijyor, 1974—1990-yillarda bosh dirijyor. Ilk bor J. Verdining „Aida“ operasiga dirijyorlik qilgan. Repertuarida oʻzbek va chet el kompozitorlarining opera va baletlari mavjud. 70-yillarda asosan, balet spektakllari dirijyori sifatida shuhrat qozondi. „Oqqush koʻli“ (P. Chaykovskiy), „Boqchasaroy favvorasi“ (B. Asafev), „Jizel“ (A. Adan), „Spartak“ (A. Xachaturyan), „Sevgi tumori“ (M. Ashrafiy), „Semurgʻ“ (B. Brovsin), „Tanavor“ (A. Kozlovskiy) va boshqalarshular jumlasidan. Dilbar Abdurahmonova 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarda „Masharabozlar“ (R. Leonkavallo), „Boʻron“ (S. Vasilenko, M. Ashrafiy), „Hayotbaxsh oʻlim“ (A. Xolminov), „Olovli farishta“ (S. Prokofev), „Otello“ (J. Verdi) va boshqa operalarni toʻliq tahrirda sahnalashtirdi. Dilbar Abdurahmonova Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati sanaladi (1973).

## Manbalar
Abdurahmon Tole

**Abdurahmon Tole** (asl ismi Abdurahmon Davlat boʻlib, Tole uning taxallusidir) (XVIII asr birinchi yarmi) – buxorolik munajjim, shoir va tarixchi. U Buxoro xoni Abulfayzxon (1711-1747) zamonida yashagan va hukumat doiralariga, xususan nufuzli amir Abdulloh qushbegiga yaqin kishi boʻlgan. A. T. „Tarixi Abulfayzxon“ asarining muallifidir. Bu asar XVIII asrning birinchi yarmidagi Turkistonning siyosiy ahvoliga oid qimmatli manba boʻlib, aniq maʼlumotlarga boy.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Salomat Abdurahmonova

**Salomat Abdurahmonova** (1944-yil 11-yanvar, Turkmaniston, Karki sh.) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996-yil). ToshDUning geografiya fakultetini tugatgan (1962-yil). Mehnat faoli-yatini 1962-yildan Surxondaryo viloyati sayyohlik markazida metodistlikdan boshlagan. 1965-yildan Yakkabogʻ, Gʻuzor tumanidagi maktablarda bosh tarbiyachi, oʻqituvchi. 1982-yildan Chiroqchi tumani-dagi 1-maktabda oʻqituvchi, 1993-yildan maʼnaviyat va maʼrifat ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari. A. maktabda „Ekologiya va salomatlik“, „Tabiat inʼomlari“ koʻrik tanlovlarini tashkil etgan va uning oʻquvchilari viloyat miqyosida faxrli oʻrinlarni egallagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurahim Abdusalomov

**Abdurahim Abdusalomov** (1950.4.12, Soʻx tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Leninobod pedagogika institutini tugatgan (1980). 1968-yildan Soʻx tumanidagi 10-maktabda yoshlar yetakchisi, tarix fani oʻqituvchisi, 1989-yildan direktor. Abdurahim Abdusalomov maktabda tashkil etgan tarix fani oʻquv xonasi viloyat koʻrik tanlovida gʻolib deb topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdusamat buyurtma hududi

**Abdusamat buyurtma hududi** — Fargʻona vodiysida (Sirdaryoning oʻrta oqimida) joylashgan. 1967-yilda tashkil qilingan. Maydoni 2,5 gektar. Daryo boʻylab choʻzilgan tabiiy toʻqayzorlar bor. Qirgʻovul, suv parrandalari va boshqa toʻqay hayvonlari yashaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hafiz Abdusamatov

**Hafiz Shoahmedovich Abdusamatov** (1925.2.8.) (1925 yil 8 fevral) (Jambul shahri)  — adabiyotshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975). Filologiya fanlari doktori (1968). Toshkent Davlat Universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1946). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim, sektor mudiri, direktor muovini, boʻlim mudiri (1952-60, 1966-79), 1960-66 yillarda mas’ul lavozimlarda ishlagan. Toshkent davlat madaniyat instituti rektori (1979-81), Hamza nomidagi sanʼatshunoslik instituti direktori (1981-93), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida yetakchi ilmiy xodim (1994-98). Abdusamatovning ilmiy faoliyati oʻzbek adabiyotida satira, dramaturgiya va teatr sanʼatidagi anʼana, yangiliklar tahliliga bagʻishlangan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Raʼno Abdusamatova

**Raʼno Jabborovna Abdusamatova** (1939-yil 10yanvar, Oltiariq tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchi (1995-yil). Fargʻona pedagogika institutining rus tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1962-yil). 1962-1971-yillarda Fargʻona tumanidagi 4- va 19-maktabda, 1971-yildan 3-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi boʻlib faoliuyat koʻrsatgan. Raʼno Abdusamatova maktabda tashkil etilgan rus tili va adabiyoti xonasi tuman va viloyat koʻrik tanlovlarida gʻolib deb topilgan.

## Manbalar
Abdugʻani Abduqayumov

**Abdugʻani Abdumalikovich Abduqayumov** (27-iyul 1928, Toshkent) – dirijyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1974), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Toshkent konservatoriyasining simfoniya-dirijyorlik boʻlimini tugatib (1955), Navoiy nomli teatrda dirijyor. 1960-yildan Toshkent konservatoriyasining opera sanʼati kafedrasida oʻqituvchi, 1985-yildan professor, 1986-yildan kafedra mudiri. Repertuaridan chet el, rus, qardosh xalqlar kompozitorlari va, asosan, Oʻzbekiston kompozi-torlarining operalari oʻrin olgan.

## Manbalar
Abduqodir muhandis

**Abduqodir muhandis**, Abduqodir Boqiyev (1868-Samarqand — 1934) — xalq meʼmori, koshinsoz usta. Abduqodir muhandis 20-yillargacha Ulugʻbek madrasasi ravoqining nuragan madohil gulli lavhalarini koshinlagan. Xizr masjidi, Yangi Madrasa, Qoʻshhovuz mu-azzinxonasi kabi binolarning koshin-korlik ishlarini bajargan. Keyinchalik Samarqand tarixiy obidalarini tiklash ishlariga boshchilik qilgan. 30-yillarda Tillakori madrasasining koshinsozlik ishlarini olib borgan. U Buxorodagi Minorai kalon zahalarini havozasiz tuzatdi. Sankt-Peterburgdagi Duma binosi, Afgʻonistondagi Mozori Sharif va Oʻrta Osiyodagi koʻplab meʼmoriy yodgorliklarni tiklash ishlarida qatnashgan. Samarqand Registonida toshdan „Quyosh soati“ni qurgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abduqodir naychi Ismoilov

**Abduqodir naychi Ismoilov** (1888-yil, Qoʻqon — 1951-yil 22-fevral, Toshkent) — sozanda. Oʻzbekiston xalq artisti (1941). 13 yoshidan otasi Ismoil Naychidan Tanavor, Yovvoyi Chorgoh, Dugoh, Suvora, Sarbozcha, Mirzadavlat, Ajam yoʻllarini oʻrgangan. „Sayyor truppa“da Ahmadjon Qoʻshnay, Yusuf Qiziq, Muhiddin Qoriyoqubov, Tamaraxonim, Usta Olim kabi sanʼatkorlar safida boʻlgan. 1926-yilda tashkil etilgan „Etnografik truppa“ safida boʻlib, ansamblning 1927-yilgi Rossiya va Kavkaz gastrollarida qatnashgan. 1928-yilda Samarqand musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqot institutida, keyin Oʻzbek musiqa teatrida (1929—1935) ishlagan. 1935-yildagi Xalqaro raqs festivalida (London) qatnashgan va oltin medalga sazovor boʻlgan. Oʻzbek adabiyoti va sanʼati dekadasi (1937-yil)da va 1930-yildagi teatr Olimpiadasida ishtirok etgan. Xalq kuylari va mumtoz oʻzbek cholgʻu kuylarini fonografga yozdirgan. S. Kalonov, A. Qodirov, D. Soatqulov kabi yetuk naychilarga ustozlik qilgan.

## Manbalar
Abduqodir Chaldivor

**Abduqodir chaldivor** (XIX-asr oʻrtalari – Samarqand – 1910) – me’mor, gishtkor, duradgor, toshtarosh. Samarqanddagi Qozi kalon, Baland hovuz masjidlari devorini qayta qurgan. Xoʻja Nisbatdor masjidi, Abdidarun majmuasi tarkibidagi ba’zi imorat va Xoʻja Doniyor maqbarasini qurishga rahbarlik qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otagʻiyos Abdugʻaniyev

**Otagʻiyos Abdugʻaniyev** (1859-1927) — buxorolik tanburchi. Shashmaqom cholgʻu yoʻllarini puxta egal-lab, har bir maqom kuyini oʻziga xos us-lubda ijro etgan. 1920-yildan Abdugʻaniyev Buxoro Sharq musiqa maktabida Shashmaqom cholgʻu (tanbur) yoʻllaridan dars bergan. 20-yillarning boshlarida Abdurauf Fitrat tashabbusi tufayli Abdugʻaniyev ijrosidagi Shashmaqom cholgʻu yoʻllari ilk marta no-taga yozib olinib, nashr etilgan.

## Manbalar
Rustam Abdushukurov

**Rustam Hakimovich Abdushukurov** (1908.22.12, Kattaqoʻrgʻon—1981.21.4, Toshkent) – faylasuf olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi, falsafa fanlari doktori (1965), professor (1968). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent Davlat Universiteti va boshqa oliy oʻquv yurtlari falsafa kafedralarida dotsent (1946-57). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix va arxeologiya (1957—59), Falsafa va huquq (1959-64) institutlarining katta ilmiy xodimi, sektor mudiri (1971-yildan), Falsafa kafedrasining mudiri (1964-71). Ilmiy ishlari milliy masala, madaniyat muam-molariga bagʻishlangan.

## Manbalar
Abdurayim Abdugʻafurov

**Abdurayim Abdugʻafurov** (1867 — Toshkent — 1950) — xalq ustasi, Toshkent badiiy chitgarlik maktabining namoyandasi. Birinchi boʻlib mato (boʻz)ga gul bosishda roʻyan oʻrniga alizarin ish-latdi. Buxoro va Qoʻqon ustalaridan yangi rasmlarning qoliplarini, yangi bezak va mujassamotlarni keltirib, mahalliy chitgarlikka ijodiy singdirdi. Abdugʻafurov oʻz asarlari bilan Oʻzbekistonda oʻtkazilgan bir necha koʻrgazmalarda qatnashdi. 1935-yildan Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombi-natida daryo bergan. 1937-yilda Parijda oʻtkazilgan Xalqaro koʻrgazmada Abdugʻafurovning asarlari yuqori baholandi. 30-yillar oxi-ri — 40-yillar boshlarida Moskva, Ivanovo, Serpuxov toʻqimachilik korxonalari uchun chit, satinga bosiladigan gul-qolip namunalarini tayyorlab bergan. 1940-yilda Abdugʻafurov rassom V. Krinitskiy bilan hamkorlikda qoliplar uchun 11 ta "Paxta nusxa" eskizlar yaratdi. Bu nusxalarda gʻoʻza bargidan tortib ochilgan chanoqqacha boʻlgan jarayonlar oʻsimliksimon milliy naqshlar negizida oʻz ifodasini topgan. Abdugʻafurov bezagan dasturxon, kir-pech, choyshab va boshqa buyumlar (respublika muzeylarida saqlanmoqda) gullarining yorqinligi, ranglarining uygʻunligi, mujassamoti bilan diqqatni tortadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurashid Abdugʻafurov

**Abdurashid Xoʻjayevich Abdugʻafurov** — (15-yanvar 1931-yil, Toshkent) — adabiyotshunos va matnshunos.
## Taʼlimi
Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1999), filologiya fanlari doktori (1970), professor (1979). Oʻrta Osiyo davlat universitetining filologiya fakultetini tamomlagan (1951).
## Faoliyati
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim, yetakchi ilmiy xodim, bosh ilmiy xodim (1958-1976-yillar; 1981-1992-yillar), boʻlim mudiri (1992-yildan) lavozimlarida faoliyat yuritgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi qoshidagi Chet tillar kafedrasi mudiri (1977—1981-yillar) boʻlib ham ishlagan.
## Asarlari
Abdurashid Abdugʻafurovning oʻzbek mumtoz adabiyotining muhim ilmiy-amaliy masalalariga bagʻishlangan „Oʻzbek demokratik adabiyotida satira“ (1961), „Navoiy satirasi“ (1-jild, 1966), „Navoiy ijodida satira“ (2-jild, 1972), „Zokirjon Furqat“ (1977) kabi yirik monografiyalari ham bor. Muqimiy, Zavqiy, Kamiy, Bobur, Mashrab kabi qator ijodkorlar asarlarini nashrga tayyorlagan. Shuningdek uning „Qalb qaʼridagi qadriyatlar“ (1999-yil) va „Muhammad Rizo Ogahiy“ (1999-yil) kabi asarlari ham mavjud.

## Mukofotlari
Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992) boʻlgan.

## Adabiyotlar
* .
## Manbalar
Qulijon Abduhakimov

**Qulijon Abduhakimov** (1876-yil - 1968-yil, Buxoro) — rixtagar; hunarni otasi usta Abduhakimdan oʻrgangan. Abduhakimov manqaldon, zulfin, pulakcha, halqa, zanjirlarni mis va bronzadan yasashda mahorat koʻrsatgan. Abduhakimov yasagan badiiy buyumlar Oʻrta Osiyo muzeylarida saqlanmoqda. Bular orasida Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanayotgan bronzadan quyilgan manqaldon va feruza koʻzli zulfin diqqatga sazovordir.

## Manbalar
Abeliya

**Abeliya** (Abelia) – shilvidoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. 30 dan ortiq turi bor. Guli yirik, bir oz qiyshiq (zigomorf) kosachasining naychasi tuguncha bilan tutashgan, qaytaqisi 2,5 boʻlmali, changchisi toʻrtta. Mevasi quruq, bir chanoqli, yakka urugʻli, uchida kosachaning qaytaqisi boʻladi. Oʻrta Osiyoda Abeliyaning asomuso (Abeliya corymbosa) turi uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abeokuta

**Abeokuta** — Nigeriya janubi-sharqidagi shahar. Ogun daryosi boʻyida. Ogun shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 396 ming kishi (1993). Abeokuta va shosse yoʻllar tuguni. Abeokuta mahsulotlari (palma moyi, kola yongʻogʻi, kakao, sitrus oʻsimliklar, banan) yetishtiriladigan viloyatning savdo markazi. Sement, oziq-ovqat va boshqa korxonalari bor. Qoʻlda gazlama toʻqiladi.

## Manbalar
Aberdin-angus qoramol zoti

**Aberdin-angus qoramol zoti** — XVII a.da Shotlandiyaning Aberdin va Angus grafliklarida yetish tirilgan qadimgi qoramol zoti. Avvallari bu zotli mollardan yerni haydashda foydalanishgan. XIX a.ning oxirlarida anguslar AQSHning Kanzas shtatiga olib kelin gan va shu yerda ularning zoti yaxs hilangan. Bu yerda hayvonlarning tez yetiluvchanligi asosiy sabab bo‘lgan. XX a.da esa anguslar eksportga chiqa rilgan. Ular Avstraliya, Yangi Zelan diya, Kanada va Argentinaga eksport qilingan. Ularning tusi qora, shoxsiz, tanasi silindrsimon, oyoqlari kalta va baquvvat. Ushbu zotga mansub sigirlarning tirik vazni 500–550 kg, buqalarining tirik vazni 750–800 kg, ba’zan 1000 kg gacha yetadi. 15–16 oylik axtalan gan buqachalari 450–460 kg go‘sht qiladi. 1960-y.dan O‘zbekistonda A. a. q. z.ni jaydari qoramol zotlari b-n chatishtirish ishlari boshlangan. Hoz. vaqtda Surxondaryo, Qashqadaryo, Jizzax va b. viloyatlardagi xo‘jaliklar sharoitida bu zotning imkoniyatlarini o‘rganish davom ettirilmoqda.  A.-a. q. z.lari quyidagilar b-n farq lanadi: kichkina boshi, chiqib turgan peshonasi, tor ensali va kalta tum shuqli, chandir yelkaga o‘tgan kal ta, yo‘g‘on bo‘yinli, chuqur va keng ko‘krakli, dumaloq, mushaklari yaxs hi rivojlangan, mayin tuklar b-n qop langan teri, yag‘rini va orqasi to‘g‘ri, teri qoplami yupqa. Anguslar tez o‘suvchanlik qobili yatiga ega. Bo‘yi keraklicha o‘sgandan keyin, tez vazn olishni boshlaydi. Juda tez semirib ketadi. A.-a. q. z. go‘shtli zot. Sut berish qobiliyati juda past.  Iq lim sharoitiga tez moslashadi. A.-a. q. z.ini boshqa sut beruvchi zotli mollar b-n chatishtirganda paydo bo‘ladigan mollar nafaqat angus zotining belgi larini o‘zida mujassam etadi, balki yaxshi sut berish qobiliyatiga ham ega bo‘ladi. Anguslarning marmar go‘shti xushbo‘y va ajoyib ta’mli hisoblanadi va ko‘plab mamlakatlarda tansiq taom sifatida qadrlanadi. Urg‘ochi anguslar erta balog‘at yoshiga yetadi va tez bo lalaydi. Ularning terisi juda chiroyli sanaladi va sumka i.ch.da ishlatiladi.
Aberratsion vaqt

**Aberratsion vaqt** — yorugʻlik nurining Quyosh sistemasidagi kosmik jismlardan Yerga yetib kelishiga ketgan vaqt (t). Ushbu t/499,012 r tenglamadan aniqlanadi (sek.); bunda r — kosmik jismgacha boʻlgan masofa (astronomik birliklarla oʻlchanadi). Sayyora, kometa va, ayniqsa Yer sunʼiy yoʻldoshlarining koʻrinma harakati juda katta. Ular kuzatilganda Aberratsion vaqt hisobga olinib, tegishli koordinatalarga tuzatmalar kiritiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aberratsiya

**Aberratsiya** ( — ogʻish) — optik tizimlarda — optik tizimning risoladagidek emasligi tufayli tasvirning buzilishi; tasvir aniq chiqmaydi, asliga toʻliq mos kelmaydi yoki chaplashib koʻrinadi. Aberratsiyaning geometrik, xromatik va difraksion turlari farq qilinadi.

## Manbalar
Aberratsiya (maʼnolari)

**Aberratsiya**  ( — ogʻish) — umumiy maʼnoda, meʼyordan ogʻish — meʼyordagi qiymatlardan farqlanish:

* Aberratsiya — optik tizimning risoladagidek emasligi tufayli tasvirning buzilishi;
* Aberratsiya — 1) morfologiya va fiziologiyada — odatdagi tuzilish va funksiyalardan, yaʼni normadan chetga chiqish; 2) genetikada — xromosomalar tuzilishining oʻzgarishi;

## Yana qarang
* Elektronoptik aberratsiyalar
Aberratsiya (biologiya)

**Aberratsiya**, biologiyada — 1) morfologiya  va fiziologiyada — odatdagi tuzilish va funksiyalardan, yaʼni normadan chetga chiqish; 2) genetikada — xromosomalar tuzilishining oʻzgarishi. Aberratsiya tabiiy va eksperimental yoʻllar bilan vujudga keladi. Aberratsiya ikki xil — bitta xromosomada yoki xromosomalararo sodir boʻlishi mumkin. Birinchi holda xromosomaning maʼlum qismi tushib qoladi, juftlanadi yoki ulardagi genlarning joylanish tartibi oʻzgaradi, ikkinchi hodisa nogomologik xromosomalarning maʼlum qismlari oʻzaro oʻrin almashinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abjad

**Abjad** () – 1) qadimgi arab alifbosi tarkibidagi harflardan tuzilgan va har qaysi harfning son qiymatini eslab qolish uchun yasalgan sakkizta soʻzning birinchisi va shartli umumiy nomi. Bu soʻzlar: abjad, havvaz, hutti, kalaman, saʼufas, qarashat, saxxaz, zazagʻ. Aslida arab harflarining mazkur tartibi finikiya va oromiy harflaridan kelib chiqqan boʻlib, ular muayyan sonlarni ifodalaydi. Finikiya oromiy alifbosida 400 dan keyingi sonlarni ifoda qilish uchun tav (400) harfiga boshqa harflar qoʻshilgan. Masalan, tavqof (500), tavresh (600), tavshin (700), tavtav (800), tavqof (900) va hokazo. Arablar esa mazkur sakkizta soʻzning ol-dingi oltitasini 22 harfdan iborat finikiyaoromiy alifbosi asosida tuzib, harflarning son ifodalarini 1000 ga yetkazish uchun finikiya-oromiy alifbosida boʻlmagan oltita arab harflaridan A.ning keyingi ikki soʻzini (saxxaz, zazagʻ) yasaganlar. Harflarni sonlar bilan va sonlarni harflar bilan ifoda qilish A. va jimal hisobi ismlari bilan atalib, qad. vaqtlarda sonlarni, mas, koʻpaytirish jadvalini yodlashni osonlashtirgan. Bundan tashqari, Sharq, shu jumladan oʻzbek mumtoz adabiyotida biror muhim hodisaning sanasini esda tutishni osonlashtirish uchun sonlar harflar bilan ifodalangan. Oʻzbek adabiyotida A. dan maxfiy yozuvlar yozishda ham foydalanilgan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida A. hisobi 20-asr boshlarigacha qoʻllangan; 2) boshlangʻich, ilk maʼnosiga ham ega; 3) Musiqada Yaqin va Oʻrta Sharq musiqa ilmida tovush (parda, nagʻma)lar yozilishi va ularning nisbatlari aniqlanishida A. tizimidan foydalanilgan.
## Manbalar
Aberdin

**AZberdin** – Birlashgan Qirollikdagi shahar, Shotlandiyada. Grampian rayonining maʼmuriy markazi. Aholisi 211 ming kishi (1988-yil). Shimoliy dengiz boʻyidagi port va dengizdagi neft konlarining boshqaruv markazi. Baliq qayta ishlanadi. Toʻqimachilik, kemasozlik, kimyo korxonalari, universitet (1494-yil), gotika sobori (1336-1522-yillar) bor. XII-XIV asrlarda Shotlandiya qirollarining qarorgohi. Aberdin atrofidan granit qazib olinadi.

## Manbalar
Xalil Abjalilov

**Xalil Galiyevich Abjalilov** [1896.17(29)9 — 1963.18.3] — tatar aktyori. Aktyorlik faoliyatini „Shirkat“ truppasida (1916) boshlagan. Orenburgda „Sharq teatri“ga asos soldi (1919). 1920—23 yil larda Buxoro va Xivada oʻzbek havaskor teatrlarini tuzishda kat-nashdi. 1928-yildan Sh. Kamol nomidagi teatr (Qozon)da ishladi. Xalil (Sh. Kamol, „Qargʻa inida“), Xoʻja Nasriddin (Isanbet, „Xoʻja Nasriddin“), Hofiz (Battol, „Roʻmolga bitilgan maktub“), Qirol Lir (U. Shekspirning shu nomli asari) kabi yirik rollarni ijro etgan. A. 1924—27 yillarda oʻzbek kinostudiyasi filmlarida qatnashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abzal

**Abzal** (fors. — asbob, ish quroli) — 1) ishlash, yasashda foydalaniladigan asbob: sartaroshlik Abzallari — ustara, qayroq, oyna va boshqa; duradgorlik Abzallari — tesha, poytesha, randa, arra va boshqa; 2) ot-arava Abzallari — egar, yugan, boʻyinturuq va boshqalar.
## Manbalar
Rem Abzalov

**Rem Abzalov** (1914-yil Toshkent – 1983-yil) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻqchi rotaga komandirlik qilgan (1942-1945-yillar). Abzalovga Vengriyada, 1944-yilning oktabr oyida Dunay boʻyidagi Dunapatay rayoni uchun boʻlgan janglarda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan. Urushdan soʻng Toshkentga qaytgach, tuman harbiy komissariatida (1945-1960-yillar), Toshkent elektrotexnika texnikumida (1969-yillar) ishlagan. Toshkentdagi Harbiylar qabristonining qahramonlar xiyoboniga dafn etilgan.

## Manbalar
Abidjan

**Abidjan** — Kot-d’Ivuarda joylashgan shahar (1960 - 1983-yillarda poytaxt) va asosiy portlardan biri. Abidjan departamentining maʼmuriy markazi. Gvineya qoʻltigʻi sohilida joylashgan bo'lib, maydoni qariyb 20&nbsp;km². Aholisi shahar atrofi bilan 2 mln. kishi (1985-yil), asosan afrikaliklar. Abidjan — Afrikadagi zamonaviy shaharlardan. Abidjanga XIX asrning 80-yillarida fransuzlar asos solgan. 1934-yildan Fransiyaning Fil Suyagi Qirgʻogʻi mustamlakasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning tashqi savdosi Abidjan orqali olib boriladi. Abidjan Gʻarbiy Afrikaning eng yirik portlaridan biri, xalqaro aeroport bor. Oziq-ovqat, neftni qayta ishlash (Gʻarbiy Afrikadagi eng katta neftni qayta ishlash zavodi), yengil sanoat korxonalari mavjud. Universitet, Dakardagi Qora Afrika institutining filiali, bir necha teatr, kutubxonalar, radiostansiya, telemarkaz va boshqa bor.

## Manbalar
Abiogen tabiat

**Abiogen tabiat** – geografik qobiq taraqqiyotining organik dunyosiz oʻtgan dastlabki davr tabiati. Yer taraqqiyotining arxey va proterozoy eonlarida tabiat abiogen tabiat boʻlgan. Abiogen tabiat 2,5-3 mlrd. Yil davom etgan deb taxmin qilinadi. Bu davrda tabiat Yer poʻstidagi birlamchi togʻ jinslari, havo va suvlardan tashkil topgan. Hozirgi vaqtda Oy, Utorud (Merkuriy) va Zuhra (Venera) sayyoralari tabiatini abiogen tabiat deyish mumkin.
## Manbalar
Abissal

**Abissal** (yunoncha: abyssos – tubsiz) – dengiz tubining 3000-6000 m chuqurlikka toʻgʻri keladigan qismi. Okean tubining 75% ga yaqin qismini egallaydi. abissalda yashash muhiti turgʻun, harorat 1-2°, suvning shoʻrligi 35%, gidrostatik bosimi 300-600(atm)ga yaqin, butunlay qorongʻi boʻladi. Quyosh nuri yetib bormasligi tufayli abissalda yashil oʻsimliklar boʻlmaydi, hayvonlardan okean yuzasidan choʻkadigan detrit holidagi organik qoldiqlar va boshqa hayvonlarning murdasi bilan oziqlanadigan goloturiyalar, dengiz yulduzlari, dengiz nilufarlari, ayrim ikki tavaqali mollyuskalar, koʻp tukli Chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, bulutsimonlar va bir qancha baliqlar uchraydi. Mikroorganizmlar saprofit bakteriyalar va ayrim zamburugʻlardan iborat. Abissalda doimiy hayot kechiradigan koʻpchilik organizmlar gidrostatik bosimning oʻzgarishiga juda sezgir boʻlganidan suvning sayoz joylarida uchramaydi.

## Manbalar
Abissal yotqiziqlar

**Abissal yotqiziqlar** – hozirgi zamonda Tinch, Atlantika va Hind okeanlari tubining katta (90%) qismida hosil boʻlgan choʻkindilar. Bunday yotqiziqlar koʻpincha 3&nbsp;km dan ortiq chuqurlikda oksidlanish muhitida paydo boʻladi. Abissal yotqiziqlar: 1) mayda hayvon organizmlarining skeletlaridan; 2) quruqlikdan shamol yoki dengiz oqimi natijasida keltirilgan mineral zarrachalardan, suv osti va suv usti vulkan jinslaridan, kosmik changlardan tashkil topadi. Suv organizmlarining okean tubida tezda parchalanib ketishi uchun kimyoviy sharoit boʻlmasa, u holda organik balchiqlar hosil boʻladi. Lekin organizmlar okean tubida kam boʻlsa yoki oksidlanish muhitida ularning skeletlari tezda erib ketsa, u holda koʻproq anorganik mineral yotqiziqlar vujudga keladi. Agar bu yotqiziqlar tarkibida temir boʻlsa, temirning oksidlanishi natijasida loy choʻkindilari qizil rangga boʻyaladi.

## Manbalar
Abissal tekisliklar

**Abissal tekisliklar** – chekka dengizlarning okean soyliklari va botiqlaridagi chuqur suv osti yassi va sertepa tekisliklari. Okean qaʼri va oʻtish zonasida keng tarqalgan Yassi Abissal tekisliklar okean va chekka dengiz soyliklarining chetki qismlariga toʻgʻri keladi. Sertepa Abissal tekisliklar okean tubining katta qismini egallaydi. Yassi Abissal tekisliklar Atlantika okeanida koʻp tarqalgan. Sertepa Abissal tekisliklar relyefining parchalanganligi bilan ajralib turadi. Sertepa Abissal tekisliklar Hind va Tinch okeanlarida Atlantika okeaniga nisbatan koʻproq uchraydi.

## Manbalar
Abituriyent

**[[Abituriyent]]** ( — ketishga otlangan) — koʻp mamlakatlarda oʻrta oʻquv yurtini tamomlayotgan kishi. „Abituriyent“ soʻzi 50-yillarning oxiridan boshlab yangi maʼno kasb etib, „oliy oʻquv yurtiga kiruvchi“ maʼnosida ham ishlatila boshladi.
## Manbalar
Abkayk

**Abkayk** – Saudiya Arabistoni sharqiy qismidagi shahar. Aholisi qariyb 10 ming kishi. Temir yoʻl stansiyasi. Yaqin Sharqda neft qazib olinadigan muhim markazlardan (qarang Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasi). A.dan turli tomonga 6 ta magistral neft quvuri tortil-gan, jumladan Arabiston yarim orol. ni kesib oʻtuvchi „Taplayn“ neft quvuri Livanning Sayda shahrigacha boradi. Neft kimyosi sanoati rivojlanmoqda; oltingugurt ishlab chiqaruvchi zavod bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ablyatsiya

**Ablyatsiya** (qad. lot. ablatio — olib ketmoq) — 1) qaynoq gaz oqimining qattiq jism sirtidan moddalarni sidi-rib ketishi (eroziya, sublimatsiya, erish tufayli). Kosmik apparatlar va eltuvchi raketalarning bosh qismlari atm.ga kir-ganda ularni himoya qilish tadbiri, shu-ningdek raketa dvigatellari kameralarining sovitilishi Ablyatsiyaga asoslanadi; 2) muzlik yoki qor qoplamining erishi, bu-glanishi yoki mexanik parchalanishi (sha-mol uchirishi, aysberglarga ajralishi va hokazo) natijasida massasining kamayishi. Asosan iqlimiy omillarga bogʻliq. Namoyon boʻlishiga qarab Ablyatsiyaning 3 ta turi farq qilinadi: muz osti, ichki va yuza Ablyatsiya Muz osti Axi Yerning ichki issiqligi muz ostiga chiqishidan, ichki Ablyatsiya muzning ishqalanishi, suv va havo sirkulyatsiyasi natijasida, yuza Ablyatsiya esa asosan quyosh radiatsiyasidan vujudga keladi. „Ablyatsiya“ atamasi baʼzan „yuza qatlamning yuvilishi“ sinonimi sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Abo

**Abo** (( – choponga oʻxshash jun kiyim) – erkaklarning uzun ustki kiyimi (kalta yeng, paxtasiz, avrasi jun yoki ip matoli). Qadim Sharqda uni koʻpincha qalandar va darvishlar kiygan. Abo Turkistonga islom dinining tarqalishi natijasida kirib kelgan. U toʻn maʼnosida 7-asrdan maʼlum. Abo nomi turkiy adabiyotda 14-asr shoiri Sayfi Saroyining „Guliston“ asarida kiyim maʼnosida tilga olingan. Bu kiyimni 14-15-asrlarda yuqori tabaqa kishilari kiygan. 20-asrning 20- yillarigacha Samarqand va Buxoro amaldorlari qimmatli gazlamalardan kashta tikib, toshlar qadab bezatilgan Abo kiygan. Aboning noyob namunalari muzeylarda saqlanmoqda. 20-asrning 70-80- yillaridan sanʼatkorlarning sahna kiyimi sifatida kiyishi urf boʻldi.
## Manbalar
Abonement

**Abonement** (frans. abonnement) — biror narsa (teatrdagi oʻrin, kutubxona, telefon va sh.k.)dan muayyan muddatgacha foydalanish huquqi, shuningdek bu huqukni beruvchi hujjat. Kutubxona A.i kitobxonlarga matbuot asarlarini maʼlum muddat davomida kutubxonadan tashqarida foydalanish huquqini beradi.

## Manbalar
Abonent

**Abonent** (frans. aboner — obuna boʻlmoq) — abonementdan foydalanuvchi shaxs yoki muassasa, tashkilot.
## Manbalar