open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ketoz

**Ketoz** — kavsh qaytaruvchi hayvonlarda oqsil va uglevod almashuvining buzilishi bilan kechadigan kasallik. Ovqat hazm boʻlmaslik — qonda atseton (keton) tanachalarining yuqori darajada saqlanishi va ularning koʻp miqdorda siydik, sut va nafas orqali organizmdan chiqishi bilan kechadi. Bu kasallik bilan sigirlar (5—8 yoshida; sut berish davrida) va ona qoʻylar, ona choʻchqalar kasallanadi. Kasallik organizmda uglevod — yegʻ modda almashinuvining buzilishi natijasida glyukoza yetishmasligi sababli yuzaga keladi. Yuqrri mahsuldor sigirlarning koʻp sut berishi davrida ratsionda oqsil moddalari koʻpayib, yengil hazm boʻladigan uglevodli ozuqalar yetishmasligida katta qorindagi mikrofloraning fermentativ faoliyati buzilishi natijasida yogʻ va sut kislotalari koʻpayib, propion va sirka kislotalari kamayib ketadi. Shuningdek, bu kasallikning kelib chiqishida kam harakatlilik, hayvonni bir joyda bogʻlab qoʻyish ham sabab boʻladi. Hayvonda ovqat hazm qilish, yurak, jigar faoliyati buziladi, kasallik boshlangan kunlardan hayvon titraydi, tishlarini gʻijirlatadi, gandiraklaydi, ishtahasi pasayadi, katta qorin va ichak perestaltikasi kamayib, axlat chiqishi qiyinlashadi. Siydik kamayadi, teridan, nafasidan, siydikdan atseton hidi keladi. Suti kamayadi. Tuzalgan sigirlarning koʻpchiligi qisir qoladi. Tashxis klinik belgilari va qonda, siydikda atseton tanachalarining aniqlanishi bilan qoʻyiladi.

Davolash: parhez qilinadi. Dastlabki 3—4 kunda ratsiondagi toʻyimli ozuqalar 50—20% ga kamaytiriladi va mikroelementlar, vitaminlar qoʻshiladi. Venaga glyukoza yuboriladi, 5% li soda ichiriladi.

Oldini olish: mahsuldor sigirlar ratsionida uglevod-protein balansini oʻt uni, pichan, ildizmevalar, vitaminli, mikro- va makro elementli mineral qoʻshimchalar berish bilan meʼyorga keltirish va kasal hayvonlarni koʻproq yurgizish kerak.

Abdulla Quramboyev.

## Manbalar
Ketokislotalar

**Ketokislotalar** — tarkibida karboksil guruhi —SOON va keton guruhi >SO boʻlgan organik birikmalar.

## Qarang
* Aldegidokislotalar va ketokislotalar

## Manbalar
Ket

**Ket** — Gʻarbiy Sibirdagi daryo. 0bning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1621&nbsp;km, havzasining mayd. 94,2 ming km. Ob bilan Yenisey oʻrtaligʻidagi suvayirgʻichdan boshlanib, Gʻarbiy Sibir pasttekisligidan oqadi. K. qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 560 m3/sek. oktabr oxiridan may oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Quyilish joyidan 737&nbsp;km masofada kema qatnaydi.

## Manbalar
Kefaliniya

**Kefaliniya** — Gretsiyaning gʻarbiy soqillari yaqinidagi orol, Ioni o.larining eng yirigi. Mayd. 752&nbsp;km. Ohaktoshli plato va massivlardan iborat, eng baland joyi 1628 m (Enos togʻi). Oʻrta dengiz boʻyiga xos butalar oʻsadi, oʻrmonlar uchraydi. Enos milliy parki tashkil etilgan (1962). Sitrus usimliklar, tamaki yetishtiriladi; zaytun-zor va tokzorlar bor. Yirik port shahri — Argostolion.

## Manbalar
Ketmonchi pegmatit koni

KETMONCHI PEGMATIT (DALA SHPATI) KONI — Samarqand viloyati Paxtachi tumani, Ziyovuddin shaharchasidan jan.-sharkda joylashgan kon. 1935 y. topilgan. H.M.Abdullayev, A.V. Korolyov, P.A.Shextman, Q.L.Boboyev, N.K.Jamoliddinovlar mukammal oʻrgangan. Konning geologik tuzilishida paleozoy erasiga mansub metamorfizlashgan choʻkindi jinslar va granitlar ishtirok etgan. Tektonik jihatdan K.p.k. Zirabuloq strukturasining jan. qanotidagi antiklinalda joylashgan. Antiklinal oʻzagidagi jinslar gneyslashgan va porfirli granodiorit, muskovitlashgan biotitli granit, leykokratli granit, shuningdek, pegmatit va alyaskitdan iborat. Pegmatitlar har xil yertomirlar shaklida koʻp uchraydi. Ularning eni 40—50 sm dan 5—6 m gacha, uz. 100—200 m. Pegmatitlarda nodir metall elementlaridan, asosan, berilliy, shuningdek, niobiy, tantal (kolumbit-tantalit) va qalay (kassiterit) hamroh holida uchraydi. Kondagi pegmatitlar keramika xom ashyosi sifatida ham ishlatiladi.

## Manbalar
Ketmonchopti togʻlari

**Ketmonchopti togʻlari** — Hisor tizmasi tarkibidagi Boysun togʻlarining janubi-gʻarbiy qismida, Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. Eng baland joyi 3159 m. Janubi-gʻarbda Sherobod daryosi va shimoli-sharqda Olchasoy (shimolida) bilan Qayroqsoy (jan.da) vodiylari oraligʻida joylashgan. Uz. 23&nbsp;km. Shimoli-sharqda Xoʻja Gurgurota togʻiga (eng baland joyi 3109 m) tutash. Ketmonchopti togʻlari yuqori paleozoyning vulkanogen jinslari, choʻkindi yotqiziklari, qumtosh, yura davrining ohaktoshlari, yon bagʻirlarida boʻr davrining chukindi jinslaridan tuzilgan. Janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari tikroq. Suvayirgʻich qismi nisbatan kam parchalangan, yassi. Pekin, yura davrining ohaktoshlari nurashga chidamliligi sababli tik devorsimon shakl hosil qilgan. Xuddi ketmon bilan chopilgandek kurinishga ega (togʻning nomi shundan kelib chiqqan boʻlishi mumkin). Bu ajoyib shakl Boysun, Tuda, Avlod, Shayton qoʻrgʻonlaridan yaxshi koʻrinib turadi. Buloq koʻp. Yon bagʻirlarida toʻk, boʻz tuproqlarda turli xil bugʻdoyiqzorlar, shuningdek, naʼmatak, zirk, togʻolcha, bodom, olma va b. tarqalgan. Jigarrang tuproqlarda yongʻoqzorlar, dulanazorlar, jigarrang va och qoʻngʻir tuproklarda archazorlar mavjud. Bu yerlarda zarafshon archasi keng tarqalgan. 2800 m dan yuqorida boʻliq oʻtli oʻtloq-dasht oʻsimliklari oʻsadi. Asosan, yaylov chorvachiligi, togʻ mevachiligi, dorivor giyohlar tayyorlashda, ovchilikda foydalaniladi. Boy va qulay rekreatsiya resurslari mavjud. Ketmonchopti togʻlari etaklarida Boysun sh. joylashgan.

## Manbalar
Kecha-kunduzlik ritmlar

**Kecha-kunduzlik ritmlar** -biologik jarayonlar va hodisalar intensivligi va harakteridagi oʻzgarishlarning kecha-kunduz davriy takrorlanib turishi. K.-k.r. aksariyat biokimyoviy va fiziologik jarayonlar (hujayra boʻlinishining chastotasi, tana haroratining oʻzgarib turishi, moddalar almashinuvi intensivligi va hokazo)ga xos. Hayvonlarning sutkalik ritmik faolligi, oʻsimliklar barglari va gultoji barglarining holati K.k.r.ga bogʻliq, Odamlarda 100 ga yaqin fiziologik funksiyalarning K.-k.r.ga ega ekanligi aniqlangan. K.-k.r. koʻp hujayrali organizmlarning ayrim hujayralarida ham mavjud. Hayvonlar miyasida organlar va hujayralarning K.-k.r.ini bir-biri hamda tashqi muhit oʻzgarishlari bilan muvofiqlashtiruvchi markazlar aniqlangan. Tabiatda K.-k.r. endogen ritmdan va muhitning kechakunduz oʻzgarishlariga koʻrsatadigan reaksiyalaridan iborat. Muhitning tabiiy ritmi buzilganda organizm turli fiziologik funksiyalari K.-k.r.ining mutanosibligi yuqoladi. Bunday hol hayvon va usimliklarni sunʼiy sharoitda koʻpaytirilganda, biror poyasdan boshqasiga uchib oʻtilganda, shuningdek, odamni tabiiy ravishda oʻzgaruvchi muhitdan ajratib qoʻyilganda (mas, kosmik parvozda) kuzatiladi. Bu holat organizmda patologik uzgarishlarning kelib chiqishiga ham sabab boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Kechik

**Kechik**, kechuv, oʻtkil, guzar — daryo yoki soyning kechib oʻtish mumkin boʻlgan sayoz qismi. Joy nomlari tarkibida ham uchraydi. Mas, Yettikechuv (Zomin tumani), Qizilkechuv (Yangiyoʻl tumani), Qorakechuv (Piskent tumani).

## Manbalar
Kechirim

**Kechirim** — ayrim mamlakatlarda afv etishnnt xususiy shakli (xususiy afv); davlat boshligʻi tomonidan jinoiy jazoning bekor qilinishi yoki yumshatilishi. Kechirim yakka tartibda muayyan shaxsga nisbatan qoʻllanadi. Jinoyat uchun mahkum etilgan shaxs kechirim aktiga (qonuniy hujjatiga) binoan jazoni bundan keyin oʻtashdan ozod qilinishi mumkin. Kechirimda belgilangan jazo kamaytirilishi yoxud jazoning yumshoqroq turi bilan almashtirilishi ham nazarda tutiladi. Kechirim akti bilan jazoni oʻtagan shaxsdan sudlanganlik bekor etilishi mumkin.

## Yana qarang

* Amnistiya

## Manbalar

## Havolalar
Kechkemet

**Kechkemet** — Vengriyaning markaziy qismidagi shahar. Bach-Kishkun medyesining maʼmuriy markazi. Dunay va Tisa daryolari oraligʻida. Aholisi 105 ming kishi (1997). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (jumladan, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, radiotexnika, stanoksozlik), poyabzal, yogʻochsozlik, oziqovqat (vinochilik, meva va sabzavot konservalash, spirt-araq, un tortish) sanoati korxonalari mavjud; qurilish materiallari ishlab chiqari-ladi. Q. x. ilmiy tadqiqot instituti bor. Anʼanaviy qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi.

## Manbalar
Kechua

**Kechua** (kichua) — indeys xalqi. Peruda (7,7 mln.kishi), Ekvadorda (4,3 mln.kishi) va Boliviyada (2,47 mln.kishi). Shuningdek, Argentina, Chili va Kolumbiyada ham yashaydi. Umumiy soni 14,87 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kechualar inklar tamaddunini yaratuvchilar avlodi. Kechua tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.

## Manbalar
Kechuv (maʼnolari)

**Kechuv**:

* Kechik - daryo yoki soyning kechib oʻtish mumkin boʻlgan sayoz qismi.
* Kechuv (harbiy ish) — qoʻshinlarning suv toʻsiqlaridan (daryo, koʻl, kanal, boʻgʻoz va qoʻltiqdan) oʻtish usul va yoʻllari.
Kefir

**Kefir** () — sigir sutidan tayyorlanadigan sut kislotali parhez ichimlik. Qaymogʻi olinmay pasterizatsiya kilingan yoki yogʻi olingan sigir sutidan ivitib tayyorlanadi. Unga sut kislotali va spirtli achitish jarayonini hosil qiladigan K. zamburugʻida yoki maxsus oziq muhitda tayorlangan tomizgʻi qoʻshib ivitiladi. Kefirning tayyor boʻlish muddatiga koʻra, chuchuk (bir kunlik), oʻrtacha (ikki kunlik), nordon (uch kunlik) xillari boʻladi. Kefir qanchalik uzoq, ivitilsa, shunchalik koʻp spirt (0,2— 0,6 % gacha), sut kislotasi va karbonat angidrid toʻplanadi. Sutni qayta ishlash korxonalarida yogʻli (3,2 % sut yogʻi) va kam yogʻli (sut yogʻi 0,05 % dan oshmaydi) Kefirlar koʻplab ishlab chiqariladi. Kefirdagi sut kislota va achituvchi bakteriyalar oshqozon-ichakdagi zararli mikroblarni yuqotishga yordam beradi, qabziyatni boʻshashtiradi.

## Yana qarang

* Sut sanoati
* Sut
* Tvorog
* Qaymoq

## Manbalar
Kefallar

**Kefallar** (Muqiliformes) — suyakli baliklar turkumi. Uzunligi 30 sm dan 3 m gacha, vazni 40&nbsp;kg gacha (barrakuda). Jabra pardasi 6—7 yoyli. Suzgichlari tikanli, orqa suzgichi 2 ta, qorin suzgichlari 6 nurli. Tangachalari sikloid yoki ktenoid. 3 oilasi, jumladan, kefallar va barrakudalar, 150 turi malum. Tropik va moʻʼtadil iqlimli dengizlarning qirgʻoqqa yaqinroq qismida yashaydi. Detrit, bentos hayvonlar va baliklar bilan oziqlanadi. Okeanlarda loban yoki singil, oʻtkir burunli kefal, Hindiston kefali va b. keng tarqalgan. Ayrim turlari Uzoq, Sharq, Qora va Kaspiy dengizlari sohillarida ham uchraydi. Ogʻzidagi tishlari maxsus chuqurchada joylashgan. Yon chi-zigʻi boʻlmaydi; boshi kichik, tepadan pastga qarab siqilgan. K. juda tez suzadi; suvdan sakrab (uchib) chiqish xususiyatiga ega. Keng tarqalgan lobanning uz. 90 sm gacha, vazni 6,7&nbsp;kg gacha. Bentosdagi chirindi bilan oziqlanadi; 6—7 yoshida voyaga yetadi. K. sanoat ahamiyatiga ega.

## Manbalar
Kechuv (harbiy ish)

**Kechuv** (harbiy ishda) — qoʻshinlarning suv toʻsiqlaridan (daryo, koʻl, kanal, boʻgʻoz va qoʻltiqdan) oʻtish usul va yoʻllari. Kechuv toʻsiqlar va qoʻllaniladigan oʻtish vositalarining harakteriga qarab, quyidagilarga boʻlinadi: 1) desant usuli bilan kechuv (asosan, ilgʻor boʻlinmalar hamda ulardagi qurol-yarogʻ va jangovar texnikaning suzuvchi avtomobillar, bronetransportyorlar, motorli qayiqlar va boshqa vositalar yordamida kechib oʻtishi); 2) parom usulida kechuv (tank, artilleriya, avtomobil va boshqa ogʻir harbiy texnikaning sol va suzuvchi moslama yordamida kechib utishi); 3) koʻpriklar vositasida suv toʻsiqlaridan oʻtish.

## Manbalar
Keshik

**Keshik** (turkcha kezik — navbat, ran) — xonning xos gvardiyasi. Chingizxon 1203 y. Sharqiy Moʻgʻulistonda hokimiyatni oʻz tasarrufiga kiritgach, K. tuzilishiga alohida eʼtibor qaratadi. K. kunduzgi xos soqchilar va toʻngi xos soqchilardan iborat etib tuziladi. Kunduzgi xos soqchilar (turgeut) ning soni 70, toʻngi xos soqchi (kebteul)larning soni 80 nafardan iborat boʻladi. K. tarkibiga, shuningdek, oʻqchilar (xoʻrchi), oshpazlar (baurchi), axtachilar, xoʻjalik ishlari mutasaddi (cherbi)lari ham kiritilgan. Moʻgʻul zodagonlari va noʻyonlari farzandlaridan tashkil qilingan K. tarkibidan harbiy harakatlar chogʻida qoʻshinning ilgʻornda joylashgan, tinchlik onlarida esa saroyda soqchilik bilan mashgʻul boʻlgan bahodirlar ham oʻrin olgan. K. soqchilari har 3 kunda navbat almashgan. 1206 y. Chingizxon K. tuzilishiga sezilarli oʻzgarishlar kiritadi, uning sonini 10 ming nafarga yetkazadi. Yuan impe-riyasining asoschisi Xubilay davrida K.ning miqdori 12 ming kishidan iborat boʻlgan. K. tarkibini muttasil toʻldirib turish maqsadida har bir mingboshining farzandi oʻzi bilan 1 qarindoshi va 10 navkarni, oʻnboshining oʻgʻli esa, 1 qarindoshi va 3 navkarni boshlab kelgan. K. qattiq tartib va intizomga boʻysundirilgan. Oʻz navbati chogʻida xizmatga kelmagan xos gvardiyachi 1-marta 30 tayoq, 2-marta 70 tayoq, 3-marta esa, oldin 37 tayoq urish bilan jazolangan, soʻng K.dan butunlay haydalgan. K. faqat xonning oʻzi bevosita qoʻmondonlik qilgan harbiy yurishlarda qatnashgan. Lashkargoxda qurilgan xon qarorgohining oldida bahodirlar, oʻng tomonida oʻqchi va kunduzgi xos soqchilar, K.ning qolgan 7 ming nafari chap tomonida joylashgan. K. saflaridan Chingizxon barpo etgan armiyaning koʻpdan-koʻp atoqli sarkardalari yetishib chiqqan.

## Adabiyot
* Bartold V.V., Chingizxan i mongoli, Sochineniya, t.1, M., 1963.

Hamidulla Dadaboyev.

## Manbalar
Keshm

**Keshm** — Hoʻrmuz boʻgʻozidagi orol, Eron hududi. Mayd. 1,4 ming km². Ohaktosh va qumtoshlardan tashkil topgan. Eng baland joyi 396 m. Mevali bogʻlar, xurmo daraxti plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Shim.-sharqiy qismida Keshm sh. joylashgan.

## Manbalar
Kyoln universiteti

**Kyoln universiteti** — Germaniyaning qadimgi va yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1388-yil tashkil etilgan. Iqtisod, ijtimoiy fanlar, huquq, tibbiyot, falsafa, tabiiy-matematika va b. ixtisosliklar buyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 57 mingga yaqin talaba oʻqiydi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi. Kyoln universiteti Germaniyadagi yirik va ilmiy tadqiqotlarga ixtisoslashgan yetakchi universitetlar birlashmasi — German U15 a’zosi hisoblanadi. U, shuningdek, Germaniya Universitetlari Mukammallik tashabbusi doirasida 2012–2019-yillarda “mukammal universitet” maqomiga ega bo‘lgan. Köln universiteti xalqaro reytinglarda doimiy ravishda Germaniyaning eng yaxshi 20 ta universiteti qatoridan joy olib keladi.

Kyolln universitetida 5 ta Mukammallik klasteri mavjud: Qarish bo‘yicha tadqiqotlar uchun CECAD Mukammallik klasteri, Iqtisodiyot va davlat siyosati: bozorlar bo‘yicha ECONtribute Mukammallik klasteri, O‘simlik fanlari bo‘yicha CEPLAS Mukammallik klasteri, Kvant axboroti uchun modda va yorug‘lik yo‘nalishidagi ML4Q Mukammallik klasteri hamda DYNAVERSE Mukammallik klasteri. 2025-yil holatiga ko‘ra, Kyoln universitetining mashhur bitiruvchilari, professor-o‘qituvchilari va tadqiqotchilari orasida 5 nafar Nobel mukofoti laureati, 11 nafar Gottfried Wilhelm Leibniz mukofoti sovrindori, 8 nafar Humboldt professori unvoni sohibi hamda 2 nafar Humboldt tadqiqot mukofoti sovrindori mavjud.

## Manbalar
Kiaksar

**Kiaksar** (yun. Kyaxares, eroniycha — Uvaxshatra) — Shim. Eron va Eron Ozarbayjoni hududida shakllangan Midiya davlatining podshohi (mil.av. 625/624 — 585/584). K. davrida Midiya Old Osiyoning yirik davlatiga aylangan. Skiflarning Old Osiyo shim.dagi hukmronligiga barham bergan. Bobil bilan ittifoqsa Ossuriya davlatini yoʻq qilgan (616—605); Mani, Urartu yerlarini va Kichik Osiyo sharqiy qismini (590 — 585) Midiya hududiga qoʻshib olgan. Lidiya bilan urush olib borib, mil.av. 585 y. sulh shartnomasi tuzgan. Oʻnga koʻra, Midiyaning gʻarbiy chegarasi Galis daryosi (hoz. Qizil Irmoq) boʻylab belgilangan.

## Manbalar
Kianit

**Kianit** (yunoncha: ruapos - *toʻq koʻk*, *havorang*), disten (di... va yunoncha: sthenoc — *kuch*, *qudratdan*) — kristalli slanetslarga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Al2[SiO4]. Triklin singoniyali, kristali ustunsimon yoki taxtasimon. Aralashmalari Fe (1% gacha), Sg (1,2%), Ti (0,04%). Rangi oqsan toʻq koʻkishyashilgacha. Zangori, koʻk, kulrang ham boʻladi. Koʻmir yoki gil jinslari aralashgan kianit qora boʻladi. Shishadek yaltiroq, qattiqligi turlicha (4,5 dan 7,5 gacha), zichligi 3560–3680&nbsp;kg/m3. Giltuproqqa boy choʻkindi jinslarning katta bosim zonasida metamorfizlanishidan hosil boʻladi, granitli pegmatitlarda A12O3 ga boy jinslarning assimilyasiyasidan vujudga keladi. Koʻpincha stavrolit, andaluzit bilan birga uchraydi.

Kianit sanoat uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan gil tuprogʻi koʻp xom ashyo hisoblanadi. Undan oʻtga, kislota va ishqorga chidamli pishiq materiallar olinadi. Kianit qazib oluvchi mamlakatlar: AQSH (120 ming t, 1982), Hindiston (45 ming t), Braziliya (10 ming t), Ispaniya (6 ming t), Avstraliya (1 ming t).

Tarkibida rutil, muskovit, turmalin, topaz, korund boʻlgan dunyodagi eng yirik konlar Hindiston (Khammam, Bxandara, Sidxbum va boshqalar)da mavjud.

## Manbalar
Nikolay Kibalchich

**Nikolay Ivanovich Kibalchich** [1853.19(31).10, Chernigov viloyati, Korov sh. — 1881.3(15).4, Peterburg] — insonni uchirishga moʻljallangan dunyoda birinchi raketali uchuvchi apparat loyihasi muallifi. Loyihada K. porox dvigateli qurilmasini, dvigatelning ogʻish burchagini oʻzgartirib uchishni boshqarish, yonishni programmali boshqarish, apparatning turgʻunligini taʼminlash va boshalar koʻzda tutilgan. Peterburg temir yo'llar instituti va Tibbiy-jarroxlik akademiyasida oʻqigan (1871 —75). 1881-yil podsho Aleksandr II ga qilingan suiqasdda ishtirokchi sifatida ayblanib, qamoqqa olingan va qatl etilgan. Qamoqsaligida, ulimidan bir necha kun oldin, K. uchuvchili raketa apparatining noyob loyihasini tayyorlagan. Oydagi kraterlardan biri Kibalchich nomi bilan ataladi.

## Manbalar
Kibela

**Kibela** — frigiyaliklar maʼbudasi. Tabiatning ishlab chikaruvchi kuchlari timsoli hisoblangan hamda "Buyuk ona" yoki "Maʼbudlar onasi" deb ulugʻlangan. K.ga eʼtiqod qilish Kichik Osiyo, Yunoniston, Italiya, keyin butun Rim imperiyasiga tarqaldi (mil. av. 204 y.dan Rimda K.ga sigʻinish davlat tomonidan belgilandi). Kohinlar K.ga sigʻinishni turli marosimlar (oʻz-oʻzini qiynash, qurbonlik qoniga yuvinish, oʻzini oʻzi bichish) bilan birga oʻtkazishgan.

## Manbalar
Georges J. F. Köhler

**Georges J. F. Köhler** (17-aprel 1946 – 1-mart 1995) – nemis biokimyogari. Frayburg (Germaniya) va Bazel (Shveysariya) universitetlarini tugatgan. M.Planke jamiyati immunobiologiya instituti direktori (1985-yildan). Immunoglobulin genlarining ekspressiyasi ustida tadqiqot olib borgan. Monoklon gibridomalar (gibrid hujayralar) olish usulini ishlab chiqqan va klon nazariyasini rivojlantirgan. Nobel mukofoti laureati (1984, S.Milshteyn, N.Yerne bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Alim Keshokov

**Alim Pshemaxovich Keshokov** [1914.9(22).7, Shalushka qishlogʻi (hoz. Kabarda-Balkariya, Chegem tumani) — 2001.29.1, Moskva] — kabardin shoiri va yozuvchisi. Kabarda-Balkariya xalq shoiri (1964). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Ilk sheʼrlar toʻplami — "Togʻ etaklarida" (1941). "Chavandozning yoʻli" (1946) dostoni, "Yoshlik zamini" (1948), "Sheʼrlar" (1951) toʻplamlarida Ikkinchi jahon urushi voqealari aks etgan. "Choʻqqilar uygʻoq" (1—2-kitob, 1960, 1966); "Singan taqa" (1973), "Oy chiqishi" (1977) romanlarida kabardin xalqining hayoti tasvirlangan. "Qorli togʻdan qarab" avtobiografik qissasi (1974), "Alxo" pyesasi (1950), "Koʻchki" kinossenariysi (1951) muallifi. K. oʻzbek shoirlari (A. Oripov, O. Matjon va boshqalar) sheʼrlarini kabardin tiliga tarjima qilgan. "Choʻqqilar uygʻoq" romani oʻzbek tilida nashr etilgan (1970). 

## Manbalar
Kibernetika instituti

Kibernetika instituti, **"Zamonaviy informatsion texnologiyalari" ilmiy texnika markazi qoshidagi Kibernetika instituti** — kibernetika masalalari bilan shugʻullanadigan ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi V.I. Romanovskiy nomli Matematika institutida 1956-yil "Hisoblash texnikasi" boʻlimi tashkil etildi. Bu boʻlim qisqa vaqt ichida xalq xoʻjaligining muhim va zarur masasalarini yechishga kirishdi. 1959-yilda Oʻzbekistonda birinchi boʻlib "Ural1" EHM si ishga tushirildi. 1961-yilda "Hisoblash markazi" tashkil etilib, unda M-20 EHM si ishga tushirildi. 1963-yilda "Hisoblash markazi" Mexaniqa instituti tarkibiga kiritildi. 1966-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Hisoblash markazli Kibernetika instituti, 1978-yilda shu institut negizida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Kibernetika" ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi tashkil qilindi. 2001-yildan birlashma "Zamonaviy informatsion texnologiyalari" ilmiy texnika markaziga aylantirildi. Markaz tarkibiga K. i., xoʻjalik hisobidagi "Algoritm" ilmiy tadqiqot instituti, Avtomatika va hisoblash texnikasi maxsus loyiha-konstruktorlik byurosi kiradi. Oʻtgan dvar mobaynida birlashmaning faol katnashuvi bilan 108 ta axborot-hisoblash markazlari yaratilgan, 200 dan ortiq avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari ishga tushirilgan, 400 dan ortiq EHM ishlatilgan. Institutda 100 dan ortiq fan doktori, 800 dan ortik, fan nomzodi tayyorlangan. Ilmiy yoʻnalishlari: yangi axborot texnologiyalarini yaratish; modellashtirish, boshqarish, sunʼiy tafakkur va algoritmlash muammolarini yechish. Institutda 17 laboratoriya ilmiy tadqiqot ishlarini olib boradi, 200 dan ziyod xodim faoliyat koʻrsatadi. Jumladan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklaridan V. K- Qobulov, F. B. Abutaliyev, T. F. Bekmurodov, B. A. Bondaryonko, T. Boʻriyev, M.M. Komilov faoliyat koʻrsatmoqda.

## Manbalar
Kibitka

**Kibitka** (turkiycha kibit — yopik, arava, doʻkon) — Oʻrta va Markaziy Osiyoning koʻchmanchi xalqlaridagi yopik, arava; koʻchma uylarning ruscha nomi (qarang Yurta). Oʻrta Osiyoda paxsa yoki xom gʻishtdan qurilgan kichik uylar koʻpincha K. deb ataladi.

## Manbalar
Kibr

**K**ibr-havo, manmanlik, dimogʻdorlik — oʻz shaxsiyatiga, qobiliyatiga ortiqcha baho berish, oʻzini boshqalardan yuqori qoʻyish, kalondimogʻlik oqibatida namoyon boʻladigan salbiy axloqiy sifat.

Bu sifat kishilarni mensimaslik, ularga past nazar bilan qarash, oʻrinsiz gʻururga berilish, oʻzining arzimas yutuqlarini boʻrttirib koʻrsatish va b.da koʻrinadi. Kibrli kishi oʻz aybi, nuqsonlaridan koʻz yumadi, manmansiraydi. Manman kishi oʻzgalarning nasihatini yoqtirmaydi, zalolat botqogʻiga botadi. Kibr — kishilarning kamchiligi, nuqsonidir. Kibr odamlar oʻrtasida birdamlik, ahillik va muhabbatni yoʻq qiladi, adovat uygʻotadi. Kibr odobsizlik belgisi boʻlib, u doimo qoralangan.

## Manbalar

## Havolalar
Kivu

**Kivu** — Sharqiy Afrikadagi koʻl. Kongo Demokratik Respublikasi bilan Ruanda chegarasida, 1460 m balandlikdagi tektonik soylikda. Mayd. 2,6 ming km. Uzunligi 100&nbsp;km, chuq. 496 m gacha. Qirgʻoqlari tik. 150 dan ziyod orol bor. K. tubidan baʼzan vulkan otilib turadi. Chuqur suvlarida erigan holatdagi metan (sanoat ahamiyatiga ega) va karbonat angidrid gazlari mavjud. Koʻldan Ruzizi daryosi oqib chiqib, Tanganika koʻliga quyiladi. Kema qatnaydi. Turizm rivojlangan. K.ni 1894-yilda nemis sayyohi A. fon Getsen kashf etgan. Koʻl va uning atrofi milliy park deb eʼlon qilingan. Muhim portlari — Bukavu, Goma, Kibuye.

## Manbalar
Kivisimonlar

**Kivisimonlar**, qanotsizlar (Apterygiformes) — qushlar turkumi. Tojsuyaksiz qushlar (tuyaqushsimonlar katta oilasi)ga yaqin turadi. Qanoti rivojlanmagan, dumi yoʻq. Oyoqlari baquv-vat, toʻrt barmokli, tumshugʻi uzun; kattaligi tovukdek, ogʻirligi 1,4—4 kg. 3 turi bor. Yangi Zelandiyada tarqalgan. Qalin butazorlarda yashaydi, toʻngi monogam qush. Yiliga 2-marta urchiydi. Yerga yoki ildizlar ostiga uya quradi. 1-2 ta yirik tuxum qoʻyadi. Tuxumni nari 75—P kun bosadi. Tuxumdan jish joʻja chiqadi. Chuvalchanglar, hasharotlar, oʻsimlik urugʻlari va toʻkilgan mevalari bilan oziqlanadi. Soni kamayib ketganligi tufayli muhofaza qilinadi.

## Manbalar
Kivsyaklar

**Kivsyaklar** — ikki juftoyoqlilar kenja sinfiga mansub koʻpoyoqlilar; Julida, Spirobolida, Spirostri ptida turkumlarining umumiy nomi. Uzunligi 1—30 sm, tana shakli silindrsimon. Anamorfoz (qarang Metamorfoz), ayrim turlari periodomorfoz orqali rivojlanadi. Bunday rivojlanishda erkagi tullab lichinkaga aylanadi; lichinka tullab yana voyaga yetgan davrga oʻtadi yoki lichinka davrida qoladi. Ayrim K.ning bezlari suyuqligi zaharli. 30 mingdan ortiq turi, asosan, tropik, subtropik va dasht mintaqalarida tarqalgan. Oʻrmonlarda kulrang kivsyak (Rossiulus kessleri), qum kivsyaki (Shizophyllum sabulosum), qrim kivsyaki (Pachyiulus ﬂ avipes) keng tarqalgan. K. oʻsimlik qoldiklari bilan oziqlanib, tuproq hosil boʻlishida katta ahamiyatga ega. Ayrim turlari oʻsimliklarga ziyon keltiradi (qarang Ikkijuftoyoqlilar).

## Manbalar
Kigali

**Kigali** — Ruanda poytaxti. Kigali prefekturasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning markaziy qismida joylashgan. Aholisi 400 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iyul va avgust oylari quruq mavsumli ekvatorial mussonli iqim, oʻrtacha oylik temperatura 20—21°; yillik yogʻin 1000&nbsp;mm dan ortiq.

Kigali — mamlakatning savdo va sanoat markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Avtomobil yoʻllari tuguni. Shosse yoʻllari orqali Uganda, Burunli va Tanzaniya davlatlari bilan bogʻlangan. Oziqovqat (kofe, choyni qayta ishlash, pivo pishirish, alkogolsiz ichimliklar tayyorlash), koʻn poyabzal va toʻqimachilik (ip gazlama) sanoati korxonalari; mebel, gugurt fabrikalari; metallkonstruksiyalar zavodi, avtomobil remonti ustaxonalari bor. Shahar atrofida kofe, choy plantatsiyalari; qalay eritish korxonasi joylashgan.

Kigali 1898-yildan Germaniya rezidentining Ruandadagi qarorgohi boʻlgan. 1908-yilda qarbiy post tuzilgan. 1922-yildan Belgiyaning Ruanda-Urundi mandatidagi, 1946-yildan vasiyligidagi hududining maʼmuriy markazi. 1962-yildan mustaqil Ruanda poytaxti.

## Manbalar
Kigiz

**Kigiz**, **namat** — 1) uy jihozi; kigizchilikda jundan bosib tayyorlanadigan qalin, pishiq toʻshama, palos. Sharqda, xususan, Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda qadimdan maʼlum. Aksariyat chorvachilik rivojlangan mintaqalarda qoʻyning junidan bosiladi. Guldor (naqsh mujassamoti yulduz, romb, qoʻchqor shoxi, bulut va b.) va gulsiz sidirgʻa, ran giga koʻra, oq kigiz, qora kigiz, qizgʻish kigiz va hokazo xillari boʻladi. Ayniqsa, qalin va zich bosilgan oq kigiz qadrlangan. Kigizdan, asosan, toʻshama sifatida (gilam, palos oʻrnida) foydalaniladi. Yana, shuningdek, oʻtovlarni oʻrashda, qalpoq, telpak tikishda mayu oʻrnida ham ishlatiladi; 2) texnikada — qistirma, zichlagich, issiqlik va tovush izolyasiya materiali. Jundan, moʻyna chiqindilarini bosib yoki mineral paxta bilan bogʻlovchi modda (bitum) ni biriktirib va issiqlik ishlovi berib hosil qilinadi. Lenta, plastina, tayyor detal koʻrinishida ishlab chiqariladi. Kigizdan avtomobillar, traktorlar, samolyotlar uchun sal-niklar, qistirmalar, amortizatorlar tayyorlanadi. Qogoz mashinalari, musiqa asboblarida ishlatiladi; 3) qurilishda issiqlik va tovush oʻtkazmaydigan material sifatida devorlar orasiga qoʻyiladi, quvurlar oʻraladi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kigiz bosish

**Kigiz bosish** — jun tolalaridan kigiz (namat) buyumlar tayyorlash. K. b.da jun tolalarining tuzilish xususiyatlari (dagʻal-mayinligiga, fizik-mexaniq xususiyatlari: plastikligi, elastikligi, choʻziluvchanligi, kirishuvchanligi va b.) ga ahamiyat beriladi. Ilgari K. b., asosan, qoʻlda bajarilgan (qarang Kigizchilik). Sanoatda K.b.da jun maxsus mashinalarda titilib, yumshatiladi, oʻnga maxsus suyuqlik (moy) sepiladi va mashinada aralash-tiriladi. Aralashma tarash mashinasidan oʻtkazilib, momiqolinadi. Momiq tekis qilib toʻshaladi, zichlash mashinasida zichlanadi, oʻnga sulfat kombinata eritmasi shimdiriladi, maxsus mashinada kerakli oʻlcham va zichlikkacha ishlanadi. Bu jarayon bir necha bosqichda bajariladi. Buyum mas, kigiz choʻzish mashinasida choʻzib, chetlari toʻgʻrilab turiladi, soʻngra bugʻli quritkichlarda quritiladi. Oxirida pardozlash mashinasidan oʻtkazilib, ortiqcha tuklari qirqib tashlanadi, presslanadi, ohorlanadi va silliqlanadi. K. b. usulida kigiz (namat), palos, piyma, patak va b. maqsulotlar tayyorlanadi. 

## Manbalar
Kigizchilik

**Kigizchilik** — kigiz tayyorlash kasbi. Kadimdan, asosan, chorvachilik bilan shugʻullanadigan xalqlar orasida keng tarqalgan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston, jumladan, Oʻzbekiston hududi (Surxondaryo, Qoraqalpogʻiston, Xorazm, Fargʻona vodiysi)da kigizning guldor, ifodali rang-barang naqshli turlari tayyorlangan. K. bilan, asosan, ayollar shugʻullanadi. Yuvib tozalangan va savalangan jun navlari boʻyicha (yuzlik, oraliq, orqaliq) ajratiladi. Hoʻllangan jun namat (yoki boʻyra) qolip ustiga tekis yoyiladi: avval guli hosil qilinadi, soʻng oraliq va navbati bilan orqaliq qismlari bir tekis yoyib chiqiladi, ustidan qaynoq suv quyiladi, soʻng namat (yoki boʻyra) dumalatib oʻrab yigʻiladi, arqon bilan bogʻlanadi. Oʻram oyoq bilan tepiladi, bilaklanadi, dumalatiladi, vaqt-vaqti bilan suv sepib hoʻllab turiladi. Maʼlum vaqtdan soʻng oʻram yechiladi, suv sepiladi va yana oʻraladi hamda tayyor boʻlgoʻnga qadar bostirish davom ettiriladi. Soʻng tayyor boʻlgan kigizga soʻnggi pardoz beriladi, yaʼni chetlari tortiladi, tekislanadi, ortiqcha tuklari qirqib tashlanadi. K.da oq, kulrang va rangli kigiz xillari tayyorlangan.

Kigizning oyoq kiyimi ichiga solinadigan yupqaroq turi (patak tayyorlash) ham K.da alohida bir sohani tashkil qiladi. 20-asrda sanoatda kigiz tayyorlashning yoʻlga qoʻyilishi K. taraqqiyotini birmuncha susayishiga olib keldi (yana q. Kigiz bosish).

## Manbalar
Kidikeyeva Baken

**Kidikeyeva Baken** (1923.20.10, Qirgʻiziston viloyati, Qangʻ tumani — 1994.31.12, Beshkek sh.) — Qirgʻiziston xalq artisti (1956). Faoliyatini Qirgʻiz Yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1936), keyinchalik Prjevalsk va Norin viloyat teatrlari (1941—44)da ishlagan. 1944-yildan Qirgʻiz drama teatrining yetakchi aktrisasi. Eng yaxshi rollari: Bermet ("Sarinji"), Guloyim ("Kokul"), Anna ("Anna Karenina"), Maston ("Boʻlat va Tinar), Dezdemona ("Otello") va b. Gʻoyani yangi badiiy obrazda ifodalash mahorati, oʻtkir sahnaviy chizgilar, ijtimoiy va psixologik talqin K. ijodiga xos boʻlib, harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Kinodagi faoliyati 1955-yildan boshlangan ("Saltanat" filmidagi bosh rol). Keyinchalik "Momo yer" (Toʻlgʻanoy), "13-nabira" (Bermet Shokirovna) kabi filmlarda suratga tushgan. K. koʻpgina oʻzbek filmlarida ham rang-barang obrazlar yaratdi: Xadicha Aminovna ("Inqilob chavandozlari"), Hojixon ("Uchrashuv va ayriliq"), Ona ("Ringga chaqiriladi"), Buvi ("Nabiramiz militsiyada ishlaydi") va b.

## Manbalar
Kiyev knyazligi

**Kiyev knyazligi** - Kiyev yeri hududidagi qad.rus davlati (1130-yildan).

Markazi — Kiyev sh. Qad. Rus davlatining parchalanishi jarayonida vujudga kelgan. Baʼzan Vladimir-Suzdal, Chernigov, Smolensk, Galich-Volin knyazliklari qaramligida boʻlgan; 1240-yilda moʻgʻul-tatarlar, 1362-yildan Buyuk Litva knyazligi tomonidan zabt etilgan; 1394—1440-yillarda Litva noiblari, 1471-yildan voyevodalar tomonidan boshqarilgan.

## Manbalar
Kiyev rusi

**Kiyev Rusi** yoki **Qadimgi rus davlati** — oʻrta asrlarda Sharqiy Yevropadagi davlat. 9-asrning soʻnggi choragida Ryurikovichlar sulolasi knyazlari hukmronligi ostida sharqiy slavyanlarning 2 asosiy markazi — Novgorod va Kiyev, shuningdek, "varyaglardan greklarga" savdo yoʻli boʻylab joylashgan yerlarni (Eski Ladoga, Gnyozdovo va boshqalar atrofidagi qishloqlar) birlashtirilishi natijasida vujudga kelgan. 882-yil knyaz Oleg Kiyevni (Qadimgi Ukraina) bosib olib uni davlat poytaxti qilgan. 988—89-yillarda Vladimir I Svyatoslavich xristianlikni davlat dini sifatida joriy etgan. Shaharlarda (Kiyev, Novgorod, Ladoga, Beloozero, Rostov, Suzdal, Pskov, Polotsk va boshqalar) hunarmandchilik va savdo rivojlangan; meʼmoriy va yozma obidalar yaratilgan. Janubiy va gʻarbiy slavyanlar, Vizantiya, Gʻarbiy va Shimoliy Yevropa, Kavkaz, Oʻrta Osiyo bilan aloqalar oʻrnatilib, ular yanada mustahkamlangan.

Qadimgi Rus knyazlari koʻchmanchilarning (bijanaklar, torklar, polovetslar) bosqinlarini daf qilganlar. Yaroslav Mudriy hukmronligi (1019—54) — davlatning eng ravnaq topgan davri. Ijtimoiy munosabatlar qadimiy rus huquqi toʻplami — Rus haqiqati va boshqalar huquqiy hujjatlar orqali tartibga solingan. 11-asrning 2-yarmida knyazlarning oʻzaro nizolari va polovetslarning bosqinlari davlatni zaiflashtirgan. Qadimgi rus davlatining yaxlitligini saqlash yoʻlida knyazlar Vladimir II Monomax (1113—25) va uning oʻgʻli Mstislav (1125—32) koʻp harakat qilganlar. 12-asrning 2-choragida davlat parchalanib, bir necha mustaqil knyazliklar, Novgorod va Pskov respublikalariga boʻlinib ketgan.

## Manbalar
Kiyev universiteti

**Kiyev universiteti** . Gyu Shevchenko nomidagi Kiyev universiteti () — Ukrainaning yirik universitetlaridan biri, ilmiy markaz. 1834-yil Kiyev shahrida tashkil etilgan. 1939-yil T.G.Shevchenko nomi berilgan. Matematika, fizika, kimyo, biologiya, geografiya, geologiya, tarix, falsafa, filologiya, huquq va b. ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 26 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

## Manbalar
Kiyev gʻori

**Kiyev gʻori** — Samarqand viloyatining Chaqilkalon togʻlaridagi gʻor. 1975-yilda kiyevlik gʻorshunoslar tomonidan oʻrganilgan. Gʻorning kirish qismi dengiz sathidan 2398 m balandlikda. Qirqtov yassi balandligining gʻarbiy shemila, voronkasimon shakldagi Kattakoʻl botigʻi ostidan boshlanadi va yer qaʼriga 940 m gacha tushgan. Gʻor ichida pastga tomon bir nechta tik va nishabli yoʻlakchalar almashinib boradi. Uning barcha qismidagi devorlaridan suv tomchilari oqib turadi. Gʻorning eng tubida chuq. 10 m, diametri 1,5 m li koʻl mavjud. Oʻlchamlari: tik tushgan joylari uz. 3 m dan 90 m gacha, nishabli qismlarining uz. 30-250 m, eni 1— 1,5 m.

## Manbalar
Kizevetter Rafael Georg

**Kizevetter Rafael Georg** (1773.29.8, hozirgi Toleʼshov, Chexiya — 1850.1.1, Vena yaqinidagi Baden shahri) — avstriyalik musikashunos. Antik musiqa nazariyasi, Oʻrta asr Yevropa mamlakatlari (ayniqsa, Niderland) musika tarixiga oid tadqiqotlar olib borgan. Bolaligidan musiqaga oid risola va qoʻlyozmalar toʻplab, Yevropada Sharq mu-siqasi haqida ilk maʼlumotlar beruvchi "Die Musik der Araber" ("Arab musiqasi") nomli asari 1842-yilda Leypsigda nashr etilgan. Sharq musiqasini sharhlashda Kindiy, Ibn Sino, Safiuddin Urmaviy kabi olimlarning musiqaga doir asarlaridan unumli foydalangan. Tadqiq doirasi va uslubi bilan qator musiqashunoslar, xususan, A. Ambros (1836—74)ga ijobiy taʼsir koʻrsatgan. 1821—43 y.lari Venadagi Musika doʻstlari jamiyati vitse-prezidenti sifatida Sharq, ayniqsa, arab mamlakatlari musiqasini targʻib etgan. Niderland akademiyasi mukofoti sovrindori (1826).

## Manbalar
Kizerit

**Kizerit** [nem. olimi D.G.Kizer (1779—1856) nomidan] — sulfatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi — Mg [So4] H2O; tarkibida 29% MgO bor. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangi kulrang , oq, baʼzan sargʻimtir, yarqiroqligi shishasimon (kristallar uchun) va xira (mayda donachali kizeritning zich massalari uchun). Qattiqligi 3—3,5 ga yaqin, zichligi 2570 kg/m3. Moʻrt. Suvda sekin eriydi, kukun xrlatida suv bilan namlansa gips kabi qotadi. Nam havoda parda bilan qoplanadi. K. — dengiz eva-poritlariga xos mineral. Kaliy sulfatli shoʻr konlarda va shoʻrxoklarda keng tarqalgan. Magniyni ishlab chiqish va tez qotuvchi sementlarni tayyorlashda foydalaniladi. Oʻzbekistondagi barcha kaliy tuzli konlar va Shoʻrsuv oltingugurt konida mavjud. 

## Manbalar
Kiyev viloyati

**Kiyev viloyati** — Ukrainadagi viloyat. 1932-yil 27 fevralda tashkil etilgan. Maydon 28,1 ming km. Aholisi 4510 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, yahudiy, belorus, polyak va b. millat vakillari ham yashaydi. 25 tumanga boʻlingan; 22 shahar, 29 shaharcha bor. Markazi — Kiyev shahri.

Kiyev viloyati Polesye va Dnepr boʻyi pasttekisliklari, janubiy va janubi-gʻarbda Dnepr boʻyi qirlarida joylashgan. Yer yuzasi, asosan tekislik. Foydali qazilmalari: mineral qurilish materiallari, torf, qoʻngʻir koʻmir. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida −6,5° dan janubi-gʻarbida −5,5° gacha, iyulniki shimolida 17,5°, janubi-gʻarbida 20°. Yiliga 500-600&nbsp;mm yogʻin tushadi. Asosiy daryosi — Dnepr. Tuprogi shimoliy qismida chimli podzol, janubida podzollashgan qoratuproq.

Kiyev viloyati sanoatida mashinasozlik va metallsozlik, kimyo va neft kimyosi, oziqovqat va yengil sanoat yetakchi oʻrinda. Viloyat sanoati Kiyev GES, Kiyev gidroakkumulyativ elektrstansiyasi, Tripol GRES, qisman Chernobil AES va b.da ishlaydi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatida kimyoviy jihozlar (Fastov), qishloq xoʻjaligi mashinalari (Belaya Serkov), ekskavatorlar (Borodyanka), torf qazish texnikasi (Irpen), oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar (Brovari, Grebyonki), uy-roʻzgʻor sovutkichlari va elektr dazmollar (Vasilkov), elektrotexnika (Fastov, Belaya Serkov), sanitariya texnikasi jihozlari (Rjishchev) va boshqalar ishlab chiqariladi. Brovarida kukun metallurgiyasi zavodi ishlab turibdi. Sanoat majmuasida oziq-ovqat sanoati, qisman shakarqand, sut, moy-sir, spirt (Trilesi, Krasnaya Slobodka, Stadnitsa), goʻsht, sabzavot konserva (Belaya Serkov) zavodlari salmoqli oʻrin tutadi. Yengil sanoatining tikuvchilik, trikotaj, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, zigʻir tola kabi tarmoqlari, kimyo va neft kimyosi sanoatida Belaya Serkov shina va rezina asbest buyumlari ishlab chiqarish birlashmasi, Brovari plastmassa zavodi, Nemeshayevoda biokimyo preparatlari zavodi bor. Yogʻochsozlik, jumladan, mebel sanoati ancha rivojlangan. Temir-beton buyumlari (Belaya Serkov, Vishgorod), gʻisht (Stayki, Belaya Serkov, Bucha), oyna-shisha (Babinsi, Bucha va boshqalar) ishlab chiqariladi, granitga ishlov beriladi (Bucha). Badiiy keramika, badiiy kashtachilik rivoj topgan.

Qishloq xoʻjaligida, asosan, gʻalla yetishtiradi. Texnika ekinlari, kartoshka va sabzavot ekiladi. Chorvachiligi sut-goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Shahar atrofida sabzavot-sut xoʻjaligi keng taraqqiy etgan. Kuzgi bugʻdoy, qand lavlagi, kartoshka, tolali zigʻir, sabzavot ekiladi. Bogʻdorchilik va rezavor mevachilik rivojlangan. Qoramolchilik, choʻchqachilik, parrandachilik, shuningdek, asalarichilik, ipakchilik, baliqchilik rivojlanmokda. Temir yoʻl va avtomobil transporti yoʻllari, aeroport bor. Kiyev viloyatida Belaya Serkov qishloq xoʻjaligi instituti, bir necha ilmiy tadqiqot institutlari joylashgan.

## Manbalar
Kidonlar

**Kidonlar**, kidanlar, qtoylar — moʻgʻullar tarkibidagi qabila. Qadimda Ichki Moʻgʻuliston va Moʻgʻu-liston jumhuriyati hududida koʻchib yurgan. 4-asrdan manbalarda K. nomi uchraydi. 907 y. qabila boshligʻi Yela-Bugʻa oʻzini imperator deb eʼlon qilgan, qoʻshni qabilalarni boʻysundirib, sal-tanatni gʻarb va shim.ga qarab kengaytirgan. 926 y. sharkda Boxap podsholigi (oʻnga shimsharqiy Manjuriya, Shim. Quriya va b. kirgan)ni boʻysundirgan. 947 y. K. saltanati Byuu Lyao, 983 y. Kidanlarning Buyuk davlati, 1066 y.dan yana Buyuk Lyao deb atalgan. U Sharqiy Osiyoda Yapon dengizidan Sharqiy Turkistongacha choʻzilgan qudratli davlat boʻlgan. 1005 y. Buyuk Lyao Xitoyni yengib, har yili oʻlpon toʻlashga majbur qilgan. 11-asr oxiridan Buyuk Lyao tanazzulga uchrab, 1125 y. chjurchjenlar tomonidan tugatilgan. K.ning bir qismi Gʻarbiy Turkistonga qorakidonlar (qarang Qoraxitoylar) nomi bilan koʻchiboʻtgan. K.ning 2 xil yozuvi boʻlgan. K. nomidan Xitoyning ruscha atamasi (Kitay) kelib chiqqan boʻlib, u moʻgʻul va turkiy xalqlar orqali ruslarga oʻtgan.

## Manbalar
Kizlyar

**Kizlyar** — RF, Dogʻistondagi shahar. Terek daryosining deltasida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 40,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Elektromexaniqa, elektroapparat zavodlari, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Tokchilik rayonining markazi. Oʻlkashunoslik muzeyi, PM.Bagrationniit (K.da tugʻilgan) uymuzeyi bor. Shahar 1609-yildan maʼlum.

## Manbalar
Kiyikkamar gʻori

**Kiyikkamar gʻori** - Qoratepa togʻ tizmasi janubiy yon bagʻrida (Kitob tumanida). Makrid qishlogʻidan 1,5&nbsp;km shimoli-gʻarbda, 820 m balandlikda, gʻor oldidan oqib oʻtuvchi soy oʻzanidan 30 m balandlikda joylashgan. Silur davriga mansub ohaktoshlarda xreil boʻlgan. Gʻorning uchburchak shaklidagi ogʻzi gʻarbga qaragan. Gʻorning umumiy tuzilishi katta xona (bal. 10 m) shak-liga ega. Gʻorning oxiri tik devor shaklida tugaydi. Devorlari va shipida mumiyo qoplami uchraydi.

Gʻorning umumiy uz. 26 m, maydon 118 m2, qajmi 413 m3.

## Manbalar
Kiyik-koba

**Kiyik-koba** — paleolit davri odamlari yashagan gʻor. Simferopol (Qrim)dan 25 km sharqda, Zuya daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. 1924— 26 yillarda tekshirilgan. K.-k. — MDH hududida ibtidoiy odam qoldiqlari topilgan dastlabki makonlardan hisoblanadi. K.-k.dan oʻchoq qoldiklari, kichik chopqilar, choʻqmor, qirgʻichlar va b.damda yovvoyi eshak, kiyik, bahaybat bugʻu, buqa, mamont, karkidon, gʻor ayigʻining suyaklari topilgan. Gʻorning toʻridan neandertal odami — erkak kishining tovon va boldir suyaklari, bola skeletining boʻlaklari topilgan. 1925-yilda professor N.L.Ernst va Ye.V.Isirovlar olib borgan qazishlar K.-k. gʻorining 6 madaniy qatlamdan iborat ekanligini koʻrsatdi.

## Manbalar
Kiyiktogʻ

**Kiyiktogʻ** — Markaziy Qizilqumdagi qoldiq balandlik. Navoiy viloyatida. Gʻarbda Yetimtogʻ va sharqda Taxtatogʻ (Toqtiniqtov) togʻlari orasida joylashgan. Balandligi 420 m gacha, nisbiy balandligi 140-150 m, uzunligi qariyb 10&nbsp;km, kengligi oʻrtacha 2-3&nbsp;km. Shimoliy-gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan antiklinal struktura. Oʻrta va yuqori devonning marmarlashgan ohaktosh va dolomitlari, quyi karbonning qumtosh, alevrolit, diabazlar jinslaridan tuzilgan. Kam parchalangan. Tub jinslar toʻrtlamchi, boʻr va paleogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Faqat uning shimoliy tik yon bagʻrida paleozoy jinslari yuzasi ochilib qolgan. Janubiy yon bagʻri zinapoyasimon koʻtarilgan. Prolyuvial va elyuvial jinslar ustida tarkib topgan boʻz-qoʻngʻir tuproqlarda shuvoq, boyalich, keyreuk, baʼzan qumlarda qoʻngʻirbosh va iloq tarqalgan. Yiliga oʻrtacha 100&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Kiyikoʻt

**Kiyikoʻt** () — yalpizdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Boʻyi 30 sm cha. Poyalari ingichka, kulrang . Bargi nashtarsimon. Guli yarim shar koʻrinishidagi toʻpgulda, poyalarning uchida joylashgan. Tojbargi ikki labli, pushti, ustki tojbargi yaxlit, toʻgʻri.

Urugʻi avgustta yetiladi. Bargi va toʻpgulidan olinadigan efir moyi atirupa sanoatida ishlatiladi va undan tibbiyotda mentol olinadi. 22 turi Oʻrta Osiyo, Oltoy va Zakavkazye choʻllarida, qumli, qurgʻoqchil togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Oʻzbekistonda 7 turi, asosan, adir va togʻlarda, faqat bir turi (choʻlyalpiz) choʻl zonasida oʻsadi. 

## Manbalar
Kiklad orollari

**Kiklad orollari** - Egey dengizining janubiy qismidagi arxipelag. 211 ta oroldan iborat. Eng yiriklari: Naksos, Andros, Tinos, Paros, Milos. Gretsiya tarkibida. Umumiy maydoni 2,6 ming km. Relyefi togʻli, eng baland joyi 1008 m (Naksos o.da). Orollar materik kelib chiqishiga ega. Asosan, kristall jinslar va ohaktoshlardan tuzilgan. Tez-tez zilzila boʻlib turadi, harakatdagi vulkanlar bor. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi, qishi iliq va sernam, yozi quruq va issiq. Yillik yogʻin 500&nbsp;mm. Togʻ yon bagʻirlari butalar bilan qoplangan. Vodiylarda tokzorlar, sitrus oʻsimliklar plantatsiyalari va zaytunzorlar bor. Bugʻdoy va makkajoʻxori ekiladi. Chorvachilik rivojlangan, baliq ovlanadi. Temir rudasi, boksit, marmar, Naksos o.da yirik qayroqqum konlari bor.

## Manbalar
Isaak Kikoin

**Isaak Konstantinovich Kikoin** [1908.15(28).3, Jagare sh., hozirgi Litva — 1984] — rus fizigi, Akademik (1953). 2 marta Mehnat Qahramoni (1951, 1978). Leningrad politexnika institutini tugatgan (1930). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, atom fizikasi va texnikasiga oid. Kikoin — Noskov effektini kashf etgan (1933). Suyuq metallarda Xoll effektini birinchi boʻlib oʻlchagan. Metallar va yarimoʻtkazgichlarning elektr va magnit xossalarini tajribada oʻrgangan. Yuqori zichlikdagi simob bugʻining tok oʻtkazuvchanligi metallar oʻtkazuvchanligiga oʻxshash boʻlishini aniqlagan. U I. V. Kurchatov bilan hamkorlikda atom energetikasining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.

## Manbalar
Kikoin

**Kikoin** - NOSKOV EFFEKTI, fotomagnit-elektr effekt — magnit maydoni N ga joylashtirilgan yarimoʻtkazgich yoritilganda elektr maydoni hosil boʻlishi hodisasi. Bu elektr maydoni magnit maydoniga, yarimoʻtkazgichning yeritilgan sirtidan yoritilmagan sirtiga diffuziyalanayotgan zaryad tashuvchilar (elektronlar va kovaklar) oqimiga perpendikulyar boʻladi.

K — N. e. asosiy boʻlmagan tok tashuvchilarning oʻta bir jinsli boʻlmagan konsentratsiyasida kuzatiladi (bunday holat yorugʻlik kuchli yutilganda vujudga keladi). Bu effektni 1933 yilda Kikoin I.K. va Noskov M.M. hamkorlikda kashf qilgan. Bu hodisa fotomagnitoelektr effekt ham deyiladi.

## Manbalar
Kikuyyu

**Kikuyyu**, gikuyyu, agikuyyu — Keniyadagi bantu guruhiga mansub xalq (6 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Kikuyyu tilida soʻzlashadi. Koʻpchiligi anʼanaviy diniy eʼtikrdlarga rioya etishadi, qisman katoliklar, sinkretik dinlar muxlislari ham bor.

## Manbalar
Kiyiklar

**Kiyiklar** (lot. *Dama*) — bugʻusimonlar oilasining asl bug‘ular ostoilasiga mansub urug‘. Bu urug‘ ikkta zamonaviy turni oʻz ichiga oladi, Yevropa kiyigi va Eron kiyigi.  

## Tashqi koʻrinishi
Eron kiyigi o‘rtacha vazni 70–140 kilogramm, balandligi 80–110 santimetr atrofida bo‘ladi. Yevropa kiyigi esa o‘rtacha 35–80 kilogramm vaznga ega, uzunligi 130–160 santimetr, balandligi 75–95 santimetr atrofida bo‘ladi.

Yungining tusi yil fasliga qarab oʻzgaradi. Yozda tepa va yon qisimlar yungi qizgish-qoʻngʻir tusga kiradi va och dogʻlar paydo boʻladi. Pastgi qismi va oyoqlari oq tusga kiradi. Qishda tepa va yon qisimlar toʻq-qoʻngʻir, deyarli qora tusga kiradi, pastgi qismi esa kulrang boʻladi.

## Tarqalishi
Yevropa kiyigi — Anatoliya, Bolqon yarim oroli, Apennin yarim orolida tarixan tarqalgan deb taxmin qilinadi. Keyinchalik Italya hududidan butun Yevropaga tarqalib ketgan. 

Eron kiyigi — Eron va Isroilda tarqalgan. Qadimda butun Mesopotamiya boylab uchragan.

## Klassifikatsiyasi
Urug‘ ayrim mualliflar fikriga ko‘ra bitta tur va ikkta ostturdan iborat. Boshqalar esa ikkta alohida turni ajratishadi.  

## Manbalar
Kiyikpanja

**Kiyikpanja** (Astragalus alopecius) — dukkakdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 80 sm. Poyasi mayin tuklar bilan qoplangan. Barglari murakkab, har bir bargda 10—28 juft yaproqcha bor. Guli sariq, barg qoʻltigʻidan chiqqan toʻpguli shingilsimon oʻrnashgan. Dukkagi 2 xonali, dumaloq, qalin tuklar bilan qoplangan. May oyida gullaydi, dukkagi iyun oxirida pishadi. K. Oʻrta Osiyo togʻ etaklarida koʻp. Quritilgan poya va barglaridan tayyorlangan talqon xalq tabobatida turli xil jarohatlarni davolashda ishlatiladi.

## Manbalar
Kilauela

**Kilauela** — Gavayi o.dagi doimiy harakatdagi vulkan, Tinch okeanda, AQSH xududi. Bal. 1247 m. Bazalt lavalaridan tuzilgan yassi qalqonsimon konus boʻlib, krateri (vulqon ogʻzi) keng . Oxirgi marta 1983—85 yillarda kuchli otilgan. Gavayi milliy parki tarkibida. Vulkanologik stansiya ishlab turibdi.

## Manbalar
Kilikiya

**Kilikiya** — Kichik Osiyo (hozirgi Markaziy Turkiyaning janubi) dagi qadimiy viloyat. Kilikiya nomi dastlab ossuriy yozuvlarida uchraydi. Miloddan avvalgi 2-ming yilliklarda Kilikiya Xett podsholigi tarkibida edi. Miloddan avvalgi 12—6-asrlarda Kilikiya hududida bir nechta mustaqil davlatlar boʻlgan. Miloddan avvalgi 6-asr da Kilikiya Ahomaniylar davlati tarkibiga kirgan. Miloddan avvalgi 333-yilda uni Aleksandr bosib olgan. Miloddan avvalgi 297—190-yillarda Kilikiya Salavkiylar hukmronligi ostiga oʻtgan.Miloddan avvalgi 103-yilda Rim imperiyasi tomonidan istilo qilingan. Oʻrta asrlarda Kilikiya Bizantiya, arablar va saljuqiylar oʻrtasidagi kurash nishoni boʻlgan. 1080—1375-yillarda Kilikiya arman podsholigi tarkibida. 1515-yilda Kilikiya usmonli turklar tomonidan bosib olingan.

## Manbalar
Kilikiya darvozasi

**Kilikiya darvozasi** - Tavr togʻlaridan Turkiyaning janubiga oʻtuvchi togʻ yoʻlagi. Yoʻlakni Chaqit daryosining tor kesma darasi vujudga keltirgan. Anadolu yassitogʻligini Chukurov (Kilikiya) pasttekisligi bilan birlashtiradi. Kilikiya dovonidan oʻtgan shosse va temir yoʻl Turkiyani Suriya bilan bogʻlaydi.

## Manbalar
Kilimanjaro

**Kilimanjaro** (suaxili tilida -sovuqlik xudosi togʻi) — Sharqiy Afrikadagi vulkan togʻi, Tanzaniya hududida. Bal. 5895 m (Afrika materigidagi eng baland choʻqqi). Oʻzaro qoʻshilib ketgan 3 ta soʻngan vulkan [Kibo (5895 m), Mavenzi (5355 m) va Shira (4006 m)]dan iborat. K., asosan, traxibazalt va fonolitlardan tuzilgan. Jan. va jan.-gʻarbiy yon bagirlariga yiliga 1000–3000&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Shu qismida 1000 m balandlikkacha savannalar, 1800 m gacha togʻ gileya oʻrmonlari bor. 4200 m gacha togʻ tropik oʻsimliklari, 4800 m gacha kserofit boshoklilar oʻsadi. Undan yuqorida lava dalalari, choʻqqilarida doimiy qor va muzliklar bor. Gʻarbiy yon bagʻrida muzlik 4300 m balandlikkacha tushgan.

## Manbalar