KFC

**KFC (Kentucky Fried Chicken)** – shtab-kvartirasi Kentukki shtatining Louisville shahrida joylashgan, qovurilgan tovuqqa ixtisoslashgan Amerika tez ovqatlanish restoranlari tarmogʻi. Bu McDonaldsdan keyin dunyodagi ikkinchi yirik restoranlar tarmogʻi (sotish boʻyicha) boʻlib, 2019-yil dekabr holatiga koʻra 150 ta mamlakatda 22 621 ta savdo nuqtalari mavjud boʻlgan. KFC Pizza Hut, Taco Bell va WingStreet kabi restoranlar tarmogʻiga ega *[[Yum! Brands]]* kompaniyasining shoʻba korxonasi hisoblanadi.

KFC ga Buyuk Depressiya davrida Kentukki shtatining Corbin shahrida yoʻl boʻyidagi restoranidan qovurilgan tovuqni sotishni boshlagan tadbirkor polkovnik ''Harland Sanders'' tomonidan asos solingan. Sanders restoranlar tarmogʻi konseptsiyasining imkoniyatlarini aniqlagan va 1952-yilda Yuta shtatining Salt Lake City shahrida birinchi „Kentucky Fried Chicken“ tarmogʻini ochgan. KFC gamburgerning oʻrnatilgan hukmronligiga qarshi chiqish orqali bozorni diversifikatsiya qilib, fast-food sanoatida tovuq savdosini ommalashtirgan. Oʻzini „polkovnik Sanders“ deb atagan Harland Sanders Amerika madaniyati tarixining taniqli shaxsiga aylangan va uning rasmi bugungi kungacha KFC reklamasida keng qoʻllanilmoqda. Biroq, kompaniyaning tez kengayishi qarigan Sandersni magʻlubiyatga uchratgan va tarmoqni 1964-yilda *John Y. Brown* va *Jack C. Massey* boshchiligidagi investorlar guruhiga sotgan.

KFC 1960-yillarning oʻrtalariga kelib Kanada, Buyuk Britaniya, Meksika va Yamaykada savdo nuqtalarini ochgan holda xalqaro miqyosda kengaygan birinchi Amerika tez ovqatlanish tarmoqlaridan biri boʻlgan. 1970- va 1980-yillar davomida u mamlakat ichida aralash holatlarni boshdan kechirgan, chunki u restoran biznesida kam yoki umuman tajribaga ega boʻlmagan korporativ mulkchilikda bir qator oʻzgarishlarni amalga oshirgan. 1970-yillarning boshlarida KFC spirtli ichimliklar va tamaki mahsulotlari savdosi bilan shugʻullanuvchi R. J. Reynolds konglomerati tarkibiga kiruvchi Heublein kompaniyasiga sotilgan, shu bilan birga bu kompaniya zanjirni PepsiCo kompaniyasiga sotgan. Biroq, tarmoq chet davlatlarda kengayishda davom etgan va 1987-yilda Xitoyda ochilgan birinchi Gʻarbiy restoranlar tarmogʻiga aylangan. Oʻsha paytdan beri u Xitoyda tez sur’atlar bilan kengaygan kompaniyaning yagona eng yirik bozori boʻlgan. PepsiCo oʻzining restoranlar tarmogʻini Tricon Global Restaurants nomi bilan atagan, keyinchalik oʻz nomini Yum! Brands ga oʻzgartirgan.

KFCning asl mahsuloti Sandersning 11 oʻt va ziravorlardan iborat retsepti bilan ziravorlangan va bosim ostida qovurilgan tovuq boʻlaklari hisoblangan. Retseptning tarkibiy qismlari tijorat siri hisoblanadi. Qovurilgan tovuqning katta qismlari karton „qurilar“da berilgan, bu esa Pete Harman tomonidan 1957-yilda taqdim etilganidan beri tarmoqning oʻziga xos xususiyatiga aylangan. 1990-yillarning boshidan KFC oʻz menyusini boshqa tovuq mahsulotlarini taklif qilish uchun kengaytirgan: tovuq filesi sendvichlari va oʻramlari, shuningdek, fransuz kartoshkasi va koleslav (karam salati), shirinliklar va alkogolsiz ichimliklar kabi salatlar va ikkinchi ovqatlar koʻpincha PepsiCo tomonidan yetkazib berilgan. KFC oʻzining „*Itʼs Finger Lickinʼ Good!* (Shunchalik mazaliki, barmoqlaringizni yalaysiz!)“, „*Nobody does chicken like KFC* (Hech kim KFC kabi tovuq goʻshti qilmaydi)“ va „*So good* (Juda yaxshi)“ shiorlari bilan mashhur.

## Tarixi

### Sanders Court & Café
Harland Sanders 1890-yilda tugʻilgan va Henryville (Indiana shtati) tashqarisidagi fermada (Louisville, Kentukki yaqinida) oʻsib ulgʻaygan. Sanders 5 yoshdaligida otasi vafot etadi va onasi konserva zavodida ishlashga majbur boʻladi. U Sandersni katta farzand sifatida ikkita ukalariga gʻamxoʻrlik qilish uchun uyda qoldirgan. Sanders 7 yoshga toʻlganidan keyin onasi unga ovqat pishirishni oʻrgatadi. 13 yoshida oila uyini tark etgach, Sanders bir nechta aralash kasblarni muvaffaqiyat bilan oʻrganadi.

1930-yilda Sanders Appalachian togʻlari chekkasidagi kichik shaharchada Kentukki shtatining Shimoliy Corbin yaqinida AQShning 25-yoʻnalishidagi Shell yoqilgʻi quyish shoxobchasini sotib olgan. Aynan shu yerda u birinchi marta sayohatchilarga bolaligida oʻrgangan retseptlarni taqdim etgan: qovurilgan tovuq, biftek va jambon kabi boshqa taomlar. Toʻrt yil davomida oʻzining oshxona stolida xizmat qilganidan soʻng, Sanders yoʻlning narigi tomonidagi kattaroq yoqilgʻi quyish shoxobchasini sotib olgan va oltita stolga kengaytirgan. 1936-yilga kelib, Sandersga Gubernator Ruby Laffoon tomonidan Kentukki polkovnigi faxriy unvonini olish uchun yetarlicha muvaffaqiyatga erishgan. 1937-yilda u restoranini 142 oʻringa kengaytirgan va koʻchaning narigi tomonida sotib olgan motelini qoʻshib, uni Sanders Court & Café deb nomlagan.

Sanders tovuq goʻshtini temir panada tayyorlash uchun ketgan 35 daqiqadan norozi edi, biroq u tovuqni chuqur qovurishdan bosh tortmadi, uning fikricha, bu mahsulot sifatini pasaytiradi. Agar u tovuqni buyurtma berishlaridan oldin pishirgan boʻlsa, kun oxirida baʼzan tovuq isrof boʻlgan. 1939-yilda bozorga asosan sabzavotlarni bugʻlash uchun moʻljallangan birinchi tijorat bosimli pishirgichlar chiqarildi. Sanders ulardan bittasini sotib oldi va uni bosimli fritözga aylantirib, tovuqni qovurish uchun ishlatdi. Yangi usul ishlab chiqarish vaqtini chuqur qovurish bilan solishtirganda ancha qisqartirdi, Sandersning fikriga koʻra, u qovurilgan tovuq sifatini ham saqlab qoldi.

### „Original Recipe“ va franchayzing

1940-yil iyul oyida Sanders 11 ta oʻt va ziravorlardan iborat „*AOriginal Recipe*“ deb nomlanuvchi tarkibni yakunlagan. U hech qachon retseptni oshkor qilmagan boʻlsa-da, uning soʻzlariga koʻra, retseptdagi tarkibiy qoʻshimchalar tuz va qalampirni oʻz ichiga olgan, qolganlari esa „hammaning javonida turadi“. 1950-yilda Kentukki gubernatori Lawrence Wetherby tomonidan qaytadan polkovnik lavozimiga tayinlangandan soʻng, Sanders qismdagidek kiyinishni boshladi, echki soqolini oʻstirdi, qora palto (keyinchalik oq kostyumga oʻtdi) va galstuk taqdi va oʻzini „Polkovnik“ deb atashni boshladi. Tarjimai hol muallifi Josh Ozerskiyning soʻzlariga koʻra, uning sheriklari unvonni oʻzgartirishga „avval hazil tariqasida, keyin esa jiddiy kirishishgan“.

1952-yilda Sanders oʻz retseptini shaharning eng yirik restoranlaridan birining operatori, Yuta shtatidagi Saut Salt-Leykdagi doʻsti Pit Xarmanga berdi. Sanders Court & Café odatda sayohatchilarga xizmat koʻrsatar edi, shuning uchun 1955-yilda Interstate 75 uchun rejalashtirilgan marshrut Korbinni chetlab oʻtganda, Sanders oʻz mulkini sotib, AQSh boʻylab sayohat qilib, restoran egalariga oʻz retseptini franchayza qildi. Mustaqil restoranlar Sandersning retsepti evaziga har bir tovuq uchun toʻrt (keyinroq besh) sent toʻlaydi va uni oʻz menyularida koʻrsatish hamda uning nomi va oʻxshashligini reklama maqsadlarida ishlatish huquqiga ega boʻladi.

Harman tomonidan yollangan logotip rassomi Don Anderson „Kentucky Fried Chicken“ nomini yaratgan. Harman uchun KFC nomi qoʻshilishi uning restoranini raqobatchilardan farqlash usuli boʻlgan; Kentukki bir mahsuloti Janubiy mehmondoʻstlikning ekzotik va uygʻotuvchi tasavvurini bergan. Harman „*Itʼs finger lickinʼ* *good*“ iborasini savdo logosiga qoʻygan, bu esa oxir-oqibat kompaniya shioriga aylangan. Shuningdek, 1957-yilda „bucket meal“ ni (14 dona tovuq goʻshti, beshta rulonli non va karton qurida bir pint sous) taqdim etgan. Ularning taomlarini qogʻoz idishda berish kompaniyaning oʻziga xos xususiyatiga aylanishi kerak boʻlgan.

1963-yilga kelib, 600 ta KFC restorani mavjud boʻlib, kompaniyani Qoʻshma Shtatlardagi eng yirik tez ovqatlanish korxonasiga aylangan. KFC tez fursatlarda oziq-ovqat sanoatida tovuqni ommalashtirgan va gamburgerning ustunligiga qarshi chiqish orqali bozorni diversifikatsiya qila olgan.
### Sotish va global kengayish
1964-yilda Sanders KFC ni kichik John Y. Brown va Jack C. Massey boshchiligidagi investorlar guruhiga 2 million AQSh dollariga (2020-yilda taxminan 17 million AQSh dollari) sotgan. Shartnoma Sanders uchun butun umr maosh tayinlash, kompaniyaning sifat nazoratchisi va savdo belgisi boʻlishi haqidagi kelishuvni oʻz ichiga olgan. 1970-yilga kelib tarmoq 48 mamlakatda 3000 ta savdo nuqtalariga egalik qilgan. 1971-yil iyul oyida Brown kompaniyani Konnektikutda joylashgan Heublein, qadoqlangan oziq-ovqat va ichimliklar korporatsiyasiga 285 million AQSh dollariga (2020-yilda taxminan 1,8 milliard AQSh dollari) sotgan. Sanders 1980-yilda vafot etganidan soʻng, uning reklama ishlari Amerika madaniyati tarixidagi taniqli shaxsga aylantirgan. Uning vafoti vaqtida dunyoning 48 mamlakatida 6000 ga yaqin KFC shoxobchalari mavjud boʻlib, ularning har yili 2 milliard dollarlik savdosi mavjud boʻlgan.

KFC 1982-yilda Heublein tamaki kompaniyasi R. J Reynolds tomonidan sotib olingan. 1986-yil iyul oyida Reynolds KFC ni PepsiCo ga 850 million dollarga (2020-yilda taxminan 2,0 milliard AQSh dollari) sotishini eʼlon qilgan. Haqiqiy sotuv ishlari 840 million dollarga oktyabr oyining boshida amalga oshgan. PepsiCo KFC tarmogʻini Pizza Hut va Taco Bell bilan birga restoranlar boʻlimining bir qismiga aylantirgan. KFC Xitoy bozoriga 1987-yil noyabr oyida Pekindagi savdo nuqtasi ochilishi bilan kirib kelgan.

1991-yilda, garchi u allaqachon birinchi nomi bilan mashhur boʻlgan boʻlsa ham KFC nomi rasman qabul qilingan. KFC AQSh prezidenti Kyle Craig bu tarmoqni „qovurilgan“ degan nosogʻlom maʼnolardan uzoqlashtirishga urinish ekanligini tan olgan. 1990-yillarning boshlarida bir qator muvaffaqiyatli yirik mahsulotlar, jumladan, achchiq „Hot Wings“ (1990-yilda chiqarilgan), popkorn tovugʻi (1992) va xalqaro miqyosda „Zinger“ achchiq tovuq filesi sendvichi (1993) koʻrinish bergan. 1994-yilga kelib KFC ning AQSH hududida 5149 ta shoxobchalari va 100 000 dan ortiq xodimlari boʻlgan jami 9407 ta shoxobchalarga egalik qilgan. 1997-yil avgust oyida PepsiCo oʻzining restoranlar boʻlimini 4,5 milliard AQSh dollariga (2020-yilda taxminan 7,3 milliard AQSh dollari) ochiq kompaniya sifatida ajratgan. Yangi kompaniya Tricon Global Restaurants nomini olgan hamda oʻsha paytda 30 000 ta savdo nuqtalari va yillik savdosi 10 milliard AQSh dollarini (2020-yilda taxminan 16 milliard AQSh dollari) tashkil etgan va bu koʻrsatgich uni McDonald’sdan keyin dunyoda ikkinchi oʻringa olib chiqqan. 2002-yil may oyida Tricon nomi Yum! Brands deb oʻzgartirilgan.

2015-yilga kelib, KFC oʻz biznesida boshqa chakana sotuvchilarni yoʻqotib, uch yil oldin AQShda tovuq sotuvchisi sifatida tanilgan Chick-fil-A restoranlar tarmogʻidan oʻzib ketgan. Kompaniya oʻzining qadoqlash, dekoratsiya va formalarini yangilash hamda menyusini kengaytirish rejasi bilan yangi tashabbusni ilgari surgan. Bundan tashqari, 2015-yilning may oyidan boshlab Darrell Hammond polkovnik Sanders rolini oʻynagan AQSh reklamalarining yangi seriyasi chiqarilgan. Aktyorlarning rejalashtirilgan ketma-ketligida Norm Macdonald, Jim Gaffigan, George Hamilton va Rob Riggle 2016-yilning kuzigacha shunga oʻxshash reklamalarda Sandersni gavdalantirishgan. 2018-yil yanvar oyida mamlakat musiqiy belgisi Reba McEntire birinchi ayol polkovnik Sanders rolini ijro etgan.

2021-yilda Andrea Zaxumenskiy bosh ijrochi direktor lavozimini tark etishidan oldin *Ad Age* nashriga „brend aktivlari bzining baxtimiz“ deb, qogʻoz savat, uchta chiziq va toʻliq nomi Kentukcy Fried Chicken ekanligini aytgan. Bularning barchasi restoranlar tarmogʻi tomonidan koʻproq foydalanilgan belgilar sanaladi.

## Joylashuv

KFC – Yum! Brands kompaniyasining shoʻba korxonasi, dunyodagi eng yirik restoran kompaniyalaridan biri. KFC 2013-yilda 23 milliard dollarlik mahsulot sotgan.
KFC Delaver shtatidagi General korporatsiya qonuniga muvofiq tuzilgan va uning shtab-kvartirasi Kentukki shtati Louisvilleda joylashgan 1441 Gardiner Laneda, umumiy tilda AQSh prezidentining uyiga oʻxshashligi sababli „Oq uy“ deb nomlanuvchi uch qavatli kolonal uslubidagi binoda joylashgan. Bosh shtab-kvartirada ijroiya idoralari va kompaniyaning ilmiy-tadqiqot obʼyektlari joylashgan. 2020-yil holatiga koʻra 150 ta mamlakatda 24 104 ta tarmoq mavjud boʻlgan.

## Mahsulotlar

KFCning asosiy mahsulot taklifi – bu 11 ta oʻt va ziravorlardan iborat polkovnik Harland Sandersning „*Original Recipe*“ bilan tatib koʻriladigan suyak ustida qovurilgan tovuq boʻlaklaridir. Mahsulot odatda ikki yoki uch qismli alohida porsiyalarda yoki odatda oltitadan 16 tagacha tovuq boʻlagi boʻlgan oilaviy oʻlchamdagi karton chelakda sotiladi. Kanada va Buyuk Britaniya kabi polkovnik Sanders tomonidan berilgan tizimga amal qiladigan hududlarda har bir tovuq toʻqqiz xil boʻlakka boʻlinadi (ikkita baraban, ikkita son, ikkita qanot, ikkita koʻkrak boʻlagi va bitta toʻsh), ammo, Amerika Qoʻshma Shtatlari endi sakkiz qismli kesishdan foydalanmoqda. KFC ziravorlar bilan aralashtirilgan qoʻlda ikki-toʻrt daqiqalik jarayonda pishiriladi. Keyin u yogʻda Selsiy boʻyicha 185 darajada yetti daqiqadan 10 daqiqagacha (vaqt har xil boʻlishi mumkin) bosim ostida qovuriladi. Shundan soʻng, tovuq isitiladigan pechga qoʻyilishidan oldin yetarlicha sovishi uchun 5 daqiqaga qoldiriladi. Tovuqning yangiligini taʼminlash uchun 90 daqiqa ichida sotilmagan boʻlsa, uni tashlab yuborish KFC ichidagi siyosaylardan biri sanaladi. Qovurilagan yogʻ mintaqaga qarab oʻzgaradi va ishlatiladigan versiyalari kungaboqar, soya, kolza va palma yogʻini oʻz ichiga oladi. KFC rahbari tovuqning taʼmi ishlatiladigan yogʻ turiga va tovuq makkajoʻxori yoki bugʻdoy bilan oziqlanganiga qarab mintaqalar orasida farq qilishini aytgan.

KFC ning asosiy mahsulotlari suyakli tovuq goʻshti bilan bir qatorda tovuqli sendvichlarni ham oʻz ichiga oladi (jumladan, Zinger va Tower); wrap („Twisters“ va „Boxmasters“) va qovurilgan tovuq va issiq qanotchalari. Qovurilgan tovuqning tishlash oʻlchamdagi boʻlaklaridan iborat boʻlgan popkorn tovugʻi eng keng tarqalgan KFC mahsulotlaridan biridir. Avstraliya, Belarus, Malayziya va Janubiy Afrikaning baʼzi joylarida ham tovuq goʻshti sotiladi.

McCormick & Company KFC ning souslar, ziravorlar va marinadlar yetkazib beruvchi eng yirik yetkazib beruvchisi va yangi mahsulotlarni ishlab chiqishda uzoq muddatli hamkori hisoblanadi.

Kompaniyaning PepsiCo bilan oldingi munosabatlari tufayli aksariyat hududlar PepsiCo mahsulotlarini yetkazib beradi, ammo istisno hududlarga Barbados, Gretsiya, Meksika, Yangi Zelandiya, Filippin, Ruminiya, Janubiy Afrika, Turkiya va Indoneziya (2019-yildan) kiradi. The Coca-Cola Company tomonidan taʼminlangan ichimliklar va Aruba, Cott Corporation kompaniyasining RC Cola zaxiralari, Peruda mahalliy mashhur Inca Kola sotiladi.

2009-yilda sotuvga chiqarilgan, Kit Kat, Oreo va qulupnay pirojnoe kabi „haqiqiy quvonch“larni oʻz ichiga olgan Krusher/Krushem muzlatilgan ichimliklar assortimenti 2000 dan ortiq savdo nuqtalarida mavjud. Tuxumli qaymoqli tort butun dunyo boʻylab mashhur desertdir, ammo boshqa mahsulotlarga Perudagi muzqaymoqli pishiriqlar va tres leches tortlari kiradi.

2012-yilda „KFC AM“ nonushta menyusi xalqaro miqyosda chiqarila boshlandi, jumladan, krep, vafli va boʻtqa, shuningdek qovurilgan tovuq menyudan oʻrin olgan.

2019-yil 27-avgust kuni KFC Jorjiya shtatining Atlanta shahrida goʻshtsiz suyaksiz qanot va nuggetlarni sinovdan oʻtkazgan.
### 11 oʻt va ziravorlar

Sandersning „11 oʻt va ziravorlar“ asl retsepti umumiy ovqatlanish sanoatidagi eng mashhur savdo sirlaridan biridir. Retsept patentlangan emas, chunki patent qonuni ixtironi ommaga oshkor qilishni talab qiladi va faqat qatʼiy cheklangan muddatga himoya qilishni taʼminlaydi, holbuki tijorat sirlari abadiy oʻz egalarining intellektual mulki boʻlib qolishi mumkin.
Sanders tomonidan imzolangan retseptning nusxasi KFCning Luisvildagi shtab-kvartirasidagi seyf ichida, oʻtlar va ziravorlar solingan 11 flakonda saqlanadi. Retsept sirini saqlash uchun uning yarmi Griffit Laboratories tomonidan ikkinchi yarmini qoʻshadigan McCormickga berilgunga qadar ishlab chiqariladi.

1999-yilda polkovnik Sanders egallab turgan uyni sotib olgan er-xotin, maxfiy retsept boʻlgan, yozilgan yozuvlarni topdilar. Dastlab, KFC er-xotinga banknotlarning kim oshdi savdosini toʻxtatish uchun sudga daʼvo qoʻzgʻatmoqchi edi, lekin 2001-yil boshiga kelib, yozilgan qogʻozlar asl retseptga „yaqin“ emasligini daʼvo qilib, daʼvoni toʻxtatdi.

Kentukkilik Jo Ledington, polkovnik Sandersning jiyani, konvertdagi qoʻlda yozilgan qogʻozda KFC qovurilgan tovuq retseptining asl nusxasini albom daftarida topib olganini daʼvo qildi. 2016-yil avgust oyida Chicago Tribune xodimlari ushbu retsept boʻyicha pishirish sinovini oʻtkazdilar va bir necha urinishlardan soʻng MSG taʼmni oshiruvchi Ac’cent qoʻshilishi bilan ular sotib olgan tovuqdan „ajralmas“ taʼmga ega boʻlgan qovurilgan KFC tovuq ishlab chiqarishganini daʼvo qilishdi.

## Reklama

Polkovnik Sanders 1980-yilda vafotigacha KFC reklamasining asosiy tarkibiy qismi boʻlgan. Oʻlimiga qaramay, Sanders „xalqaro mehmondoʻstlik ramzi“ sifatida kompaniyaning asosiy belgisi boʻlib qolmoqda. Kompaniyaning dastlabki rasmiy shiorlari orasida „Shimoliy Amerikaning mehmondoʻstlik taomi“ (1956-yildan) va „Biz haftasiga yetti kecha yakshanba kungi kechki ovqatni tuzatamiz“ kabilar bor. „I’ts fingger lickinʼ good“ shiori 1956-yildan beri ishlatilgan va 20-asrning eng mashhur shiorlaridan biriga aylangan. Savdo belgisi AQShda 2006-yilda tugadi. Birinchi KFC logotipi 1952-yilda taqdim etilgan va unda „Kentucky Fried Chicken“ shrifti va Polkovnik rasmli logotipi mavjud edi. 1962-yilda polkovnik Sandersning chelagini oldi va uni deyarli har bir Amerika KFC savdo nuqtalari oldida aylanma harakatda aylanadigan belgiga aylantirdi.

Reklama Sanders tomonidan sotilgandan soʻng KFCda muhim rol oʻynadi va kompaniya 1966-yilda AQSH televideniyesida 4 million AQSh dollari budjeti bilan reklama qila boshladi. Kentukkida Fried Chicken Advertising Co-Op tashkil etilgan boʻlib, budjet va kompaniyalar toʻgʻrisida qaror qabul qilishda franchayzinglarga 10 ta va kompaniyaga uchta ovoz berdi. 1969-yilda KFC oʻzining birinchi milliy reklama agentligi Leo Burnettni yolladi. 1972-yilda Burnettning diqqatga sazovor reklamasi kampaniyasi Barri Manilou tomonidan ijro etilgan „Bir chelak tovuq ol, bir barrel dam ol“ jingli edi.1976-yilga kelib KFC AQShdagi eng yirik reklama beruvchilardan biri edi.

2020-yil dekabr oyida KFC KFConsole ni taqdim etdi, bu yangi oʻyin konsoli boʻlib, qurilmaning oʻziga xos xususiyati tovuq goʻshtini saqlashi va isitishi mumkin boʻlgan xususiy „*Tovuq kamerasi*“ dir.
## Manbalar

## Havolalar
• Rasmiy veb-sayti