Afgʻoniston va Xitoy chegarasi

**Afgʻoniston va Xitoy chegarasi** uzunligi  boʻlgan Afgʻoniston va Xitoy oʻrtasidagi chegara. Ikki davlatning Pokistonning federal boshqaruvidagi Gilgit-Baltiston hududi bilan uch tomolama chegara nuqtasidan boshlanib, Mustogʻ tizmasi boʻylab suvayirgʻichdan keyin va Tojikiston bilan uch tomonlama chegara nuqtasida tugaydi. Bu qisqa chegara Afgʻonistonning uzoq shimoli-sharqida, mamlakatning koʻp qismidan yoki har ikki mamlakatning shahar joylaridan uzoqda, uzun va tor Vaxon koridorining oxirida joylashgan. Chegaraning Xitoy tomoni Chalachigu vodiysida joylashgan. Chegarani bir qancha togʻ dovonlari kesib oʻtadi, masalan, janubda Vaxjir dovoni va shimolda Tegermansu dovoni.

Chegaraning ikki tomoni qoʻriqlanadigan tabiiy hududlar hisoblanadi: Afgʻoniston tomonida Badaxshon viloyatining Vaxon tumanidagi Vaxon milliy bogʻi va Xitoy tomonida Shinjon-Uygʻur muxtor rayoni Qoshgʻar okrugi Taxtaqoʻrgʻon tojik muxtor uyezdidagi Taxtaqoʻrgʻon qoʻriqxonasidir.

Chegara yer yuzidagi eng katta vaqt mintaqasi farqini bildiradi, Afgʻoniston (UTC+4:30) va Xitoy (UTC+08:00) oʻrtasida vaqt 3,5 soatga farq qiladi.

## Tarixi

Chegara hududi Buyuk Ipak yoʻlidagi magistral boʻlgan. Xitoylik mashhur buddist ziyoratchi Syuan Szan bu dovonni milodiy 649-yilda Xitoyga qaytib kelganida bosib oʻtgan deb ishoniladi.

Afgʻoniston va Xitoy oʻrtasidagi chegara Buyuk oʻyin doirasida 1895-yilda inglizlar va ruslar oʻrtasidagi kelishuvga binoan oʻrnatildi, biroq xitoylar va afgʻonlar 1963-yilgacha chegara toʻgʻrisida yakuniy kelishuvga erishmagan. Afg‘oniston Qirolligi va Xitoy Xalq Respublikasi 1963-yilda oʻz chegaralarini belgilab olgan.

Taxminlarga koʻra, soʻnggi paytlarda asosiy dovon – Vaxjir dovoni baʼzan past intensivlikdagi giyohvand moddalar kontrabandasi yoʻli sifatida foydalaniladi va Afgʻonistonda yetishtirilgan afyunni Xitoyga olib oʻtish uchun ishlatiladi. 2000-yillarda Afgʻoniston bir necha bor Xitoydan iqtisodiy sabablarga koʻra yoki Tolibon qoʻzgʻoloniga qarshi kurashda muqobil taʼminot yoʻli sifatida Vaxon koridoridagi chegarani ochishni soʻragan. Biroq Xitoy, asosan, koridor bilan chegaradosh Shinjondagi tartibsizliklar tufayli qarshilik koʻrsatdi. 2009-yil dekabr holatiga koʻra, AQSh Xitoydan yoʻlak ochishni soʻragani xabar qilingan edi.

1990-yillardan beri Tegermansu dovonini iqtisodiy maqsadlarda kirish porti sifatida ochish boʻyicha Qashgʻar viloyati hukumati tomonidan taklif va rejalar mavjud. Biroq, u hali amalga oshirilmagan.

## Geografiyasi

1963-yilgi shartnomaning 1-moddasida Afgʻoniston-Xitoy chegarasi janubiy chetidan boshlab tasvirlangan:

Chegaraning shimoliy nuqtasi Afgʻoniston-Xitoy-Tojikiston uch tomonlama chegara punktida Povalo-Shveykovskogo choʻqqisida () / Kokrash Kol Peak (Kekelaqukaole Peak; ), Afgʻonistonning eng sharqiy nuqtasida joylashgan.

## Chegara oʻtish joylari
Tarixan ikki tomon oʻrtasidagi asosiy oʻtish joyi Vaxjir dovoni boʻlgan. Vaxjir dovoni Ipak yoʻlidan beri kamida ming yil davomida foydalanib kelingan. Vaxjir dovoni bilan bir qatorda Kichik Pomirning sharqiy chekkasida joylashgan Tegermansu dovoni ham bor.

Dovonlar yopiq, chunki Chalachigu vodiysi, Xitoy tomonidagi vodiy tashrif buyuruvchilar uchun yopiq; ammo mahalliy aholi va chorvadorlarga kirishga ruxsat berilgan.

## Tarixiy xaritalar va galereya
Afgʻoniston-Xitoy chegarasining ingliz tilidagi tarixiy xaritalari, 20-asr oʻrtalari va oxiri:
Fayl:Plate_23._Sect._II-_Chinese_Turkistan,_Kashmir_&_Jamu_of_maps_of_Constables_1893_hand_atlas.jpg|alt=Map of the region (1893)|Hudud xaritasi (1893)
Fayl:STANFORD(1917)_p61_PLATE19._SINKIANG_(14597194848).jpg|alt=Map including the Afghanistan–China border (1917)|Afgʻoniston-Xitoy chegarasini oʻz ichiga olgan xarita (1917)
Fayl:Txu-oclc-6654394-nj-43-5th-ed.jpg|alt=From the International Map of the World (AMS, 1966)| Dunyoning xalqaro xaritasidan (AMS, 1966)
Fayl:NJ-43-10_Tokhtamysh,_USSR;_China;_Afghanistan;_Pakistan.jpg|alt=Map including Afghanistan–China border (ACIC, 1969)|Afgʻoniston-Xitoy chegarasini oʻz ichiga olgan xarita (ACIC, 1969)
Fayl:Operational_Navigation_Chart_G-7,_6th_edition.jpg|alt=Border region (DMA, 1980)|Chegara hududi (DMA, 1980)
Fayl:Txu-pclmaps-oclc-22834566_g-7a.jpg|alt=Border region (DMA, 1984)|Chegara hududi (DMA, 1984)
Fayl:Hindu_Kush_satellite_image.jpg|alt=Satellite image of the region with the Afghanistan–China border marked|Afgʻoniston-Xitoy chegarasi hududining sunʼiy yoʻldosh tasviri
Fayl:Vakhan_(Wakhan)_Corridor.jpg|alt=Wakhan Corridor including Afghanistan–China border|Afgʻoniston-Xitoy chegarasini oʻz ichiga olganVaxon koridori


## Yana qarang

* Tojikiston va Xitoy chegarasi

## Eslatmalar

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* Xalqaro chegara tadqiqoti № 89 – 1969 yil 1 may Afgʻoniston – Xitoy chegarasi