open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Banisueyf

**Banisueyf** (arab. Banisuvayf) — Misrdagi shahar. Banisueyf muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 174 ming kishi (1991). Nilning chap sohilidagi port. Banisueyf  va avtomobil yoʻllari tuguni. Banisueyf  rnining (paxta, shakarqamish, donli ekinlar, xurmo) savdo markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, paxta tozalash, ip-yigiruv, yogʻ-moy sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bank axborotnomasi

**Bank axborotnomasi** ("Bankovskiye vedomosti") — Oʻzbekiston Respublikasi bank xodimlari, ishbilarmonlari va tadbirkorlarining haftalik gazetasi. Muassislari: OʻzR Markaziy banki, Jahon iktisodiyoti va diplomatiya universiteti, "Zakovat" jamgʻarmasi. Toshkentda 1995-yil yanvardan oʻzbek va rus tillarida chiqadi. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki va banklar hamda ularning mijozlari faoliyatini yoritadi. Asosan, ishbilarmonlik, tijorat xabarlari va reklamalar, maslahatlar, shuningdek bank ishiga oid yangi meʼyoriy qonun hujjatlariga sharhlar beradi. Sharq va Gʻarb mamlakatlari, uzoq va yaqin xorij iqtisodiyotining muhim qirralari, Oʻzbekistonning eng yaxshi firmalari va moliya ozori qatnashchilari va boshqa haqida materiallar beradi. Adadi har ikki tilda 8 ming nusxadan (2000).

## Manbalar
Bank kapitali

**Bank kapitali** — banklarning muomalaga tushirgan pul kapitallari majmui (oʻziniki boʻlgan va jalb etilgan vositalar). Bank ishiga qoʻyilgan bank kapitali bank foydasini yaratadi. Aksariyat rivojlangan mamlakatlarda bank kapitali sanoat kapitali bilan birlashib ketishi natijasida moliya kapitali paydo boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bank kafolati

**Bank kafolati** — kafil banklar (garant banklar)ning mijozlari majburiyatlarini oʻz zimmasiga olishi. Mijozlar qarzlarini oʻz hisobidan va oʻz muddatida toʻlay olmagan hollarda banklar ularning topshirigʻiga koʻra va ularning hisobidan majburiyatlarni zimmasiga oladi. Qarz tegishli taʼminot (garov) asosida bank tomonidan toʻlanadi. Kafil banklarning kreditor yoki eksportyor oldida qarzdor yoki importyorning kontrakt boʻyicha toʻlov majburiyatlari ijrosini kafolatlashi; mijozning oʻzga shartnoma majburiyatlari ijrosini pul shaklida taʼminlash (avansni qaytarish, savdo kelishuvi yoki kontrakt shartlarini bajarish va boshqalar) keng tarqalgan toʻlov kafolatlariga kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bank krediti

**Bank krediti** — banklarning mijozlarga vaqtinchalik foydalanish uchun kapital berishi. Banklar qaytarishlik, bank foiz toʻlovi va muddatlilik shartlarida oʻz mablagʻlari va jalb etilgan mablagʻlar hisobidan kreditlar beradi. Turli ssudalar (savdo-sotiq, koʻchmas mulkni garovga olish, asosiy kapitalni kengaytirish va boshqalar), veksellar hisobi kabi shakllari bor (qarang Banklar).

## Manbalar
Bank ssudasi

**Bank ssudasi** — bankning foiz toʻlovi sharti bilan kreditga berilgan pul mablagʻi. Qisqa, oʻrta va uzoq muddatli turlarga boʻlinadi. Bank ssudasi ning toʻlov ssudasi, veksellar hisobi, tovar hujjatlari va qimmatli qogʻozlar evaziga beriladigan, investitsiya maqsadlaridagi turlari bor.

## Manbalar
Bank foiz stavkasi

**Bank foiz stavkasi** - bank ssudasidan foydalanganlik uchun belgilangan haq miqdori; qarz summasiga nisbatan foiz hisobida undiriladi. Uning miqdori kredit turi, muddati va qarzning vaqtida qaytarilishiga bogʻliq. Tijorat va davlat banklari Markaziy (milliy) bank boshchiligida kreditlar uchun belgilaydigan Bank foiz stavkasi  s. miqdori foiz stavkalarning butun bir tizimini tashkil etadi. Davlat shu tizimga investitsiyalar darajasi va pul muomalasini tartibga soladigan yoʻnalishda taʼsir koʻrsatadi, yaʼni qulay iqtisodiy konʼyunkturani yaratadi. Bank foiz stavkasi  s. qarzning kaysi tarzda va qanday berilishiga ham bogʻliq. Uzoq muddatli qarzning Bank foiz stavkasi  s. past, qisqa muddatlisiniki yuqori boʻladi. Qarz yordam tarzida berilganda ham Bank foiz stavkasi  s. imtiyozli boʻladi. Agar korxona va tashkilotlarni oʻz qoʻlidagi mablagʻni yaxshi ishlatishga undash zarur boʻlsa, Bank foiz stavkasi  s. oshiriladi. Bank foiz stavkasi  s.ning minimal va maksimal darajasi bor. Minimal darajadagi Bank foiz stavkasi  s. bankning harajatlarini qoplab, zarar koʻrmasligini taʼminlashi kerak, maksimali esa bankka el qatori foyda koʻrishni taʼminlashi lozim. Bank omonat depozitlar uchun toʻlaydigan foiz stavkalari ssudadan foydalanganlik uchun belgilangan foiz stavkalaridan past boʻladi, bu esa banklarning foyda olib ishlashini taʼminlaydi (yana q. Hisob foizi).

## O‘zbekiston amaliyotida bank foiz stavkalari
Zamonaviy O‘zbekiston bank tizimida tijorat banklarining foiz stavkalari bevosita O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasiga (qayta moliyalash stavkasi) hamda erkin bozor iqtisodiyoti tamoyillariga asoslanadi. Kredit va depozitlar bo‘yicha aniq foizlar mijozning kredit tarixi, skoring natijalari, olinayotgan qarzning muddati va moliyalashtirish manbasiga qarab o‘zgarib turadi.

Bugungi kunda mamlakatdagi yirik moliya muassasalari o‘z mijozlariga turli maqsadlar uchun differensial (farqlanuvchi) foiz stavkalarini taklif etmoqda. Masalan, "Ipoteka-bank" va "Xalq banki" kabi idoralar ko‘pincha davlat dasturlari doirasidagi ijtimoiy ipoteka yoki pensiya ta'minoti bilan bog‘liq maxsus stavkalarni taqdim etadi. O‘z navbatida, mamlakatning eng yirik va tizim tashkil etuvchi banklaridan biri bo‘lgan **[[Oʻzsanoatqurilishbank|«O‘zsanoatqurilishbank» ATB (SQB)]]** yirik korporativ loyihalar, kichik va o‘rta biznes (KOB) hamda chakana mijozlar uchun moslashuvchan bozor stavkalarini joriy etgan.

Xususan, **SQB** O‘zbekiston banklari orasida birinchilardan bo‘lib Xalqaro moliya korporatsiyasi (IFC) va YTTB liniyalari orqali «Yashil iqtisodiyot» (Green banking) loyihalarini moliyalashtirish uchun standart tijorat kreditlariga nisbatan pastroq va imtiyozliroq foiz stavkalariga ega bo‘lgan ekologik kreditlarni amaliyotga tatbiq etdi. Bu amaliyot korxonalarni energiya tejamkor texnologiyalarni joriy etishga rag‘batlantirishda bank foiz stavkasining iqtisodiy tutqich (rag‘batlantiruvchi vosita) sifatidagi rolini yaqqol ko‘rsatib beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bankers trast kompani

**"Bankers trast kompani"** (Bankers Trust Company) — AQShdagi tijorat banki. 1903-yilda moliyasanoat guruhi boʻlgan Morganlar tomonidan tashkil etilgan. Nyu-Yorkda 15 boʻlimi, chet ellarda 21 boʻlimi bor. 12 xorijiy bankni nazorat qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bankiv tovugʻi

**Bankiv tovugʻi**, yovvoyi tovuq (Gallus gallus) — tovuqsimonlar turkumining qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub parranda. Jan. Osiyoda keng tarqalgan. Bu yerlarda hozir ham uchraydi. Togʻ va tekisliklardagi oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Ch. Darvin Bankiv tovugʻi  xilma-xil zotli xonaki tovuqlarning yovvoyi ajdodi ekanligini aniqlagan. Bankiv tovugʻi  Hindistonda miloddan avvalgi 3000-yil ilgari qoʻlga oʻrgatilgan. Uy tovuqlari Hindistondan Eron orqali Yevropaga tarqalgan degan taxminlar bor. U qoʻlga tez va oson oʻrganadi. Parvarish qilish, tanlash va chatishtirish yoʻllari bilan yovvoyi tovuqdan katta farq qiladigan xonaki tovuq zotlari yetishtirilgan. Bankiv tovugʻi ning rangi dakang xoʻrozning rangiga oʻxshaydi. Xoʻrozining ogʻirligi 900 — 1250 g , makiyoniniki 500 — 550 g . Bankiv tovugʻi  yaxshi uchadi; kechalari daraxtda tunaydi. Makiyoni 5—13 donagacha maydaroq tuxum qoʻyadi. Bankiv tovugʻi  har xil don, urugʻ, meva va umurtqasiz mayda jonivorlar bilan ovqatlanadi.

## Manbalar
Bankirlar uyi

**Bankirlar uyi** - ayrim bankir yoki bankirlar guruhiga tegishli xususiy bank korxonalari; odatda maʼsuliyati cheklanmagan shirkat tarzida faoliyat yuritadi. Ularning koʻpchiligi moliya guruhlari va bank konsernlariga kirgan boʻladi. Dastlab Italiyada 14-asrda sudxoʻrlikning rivojlanishi negizida paydo boʻlgan, savdo va bank operatsiyalarini bajarishga xizmat qilgan. Keyinchalik bank ishi bilan shugʻullanish asosiy mashgʻulotiga aylandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bank monopoliyalari

**Bank monopoliyalari** - konsentratsiyalashuv natijasida biror davlatdagi bank ishlarining bir necha yirik banklar qoʻlida toʻplanishi. Moliya kapitali bozoridagi taklifda raqobatning boʻlmasligi bilan tavsiflanadi. Mas, 1962-yil Angliyada bank kapitali umumiy summasining 90% besh bankka tegishli boʻlgan, 1968-yil AQShda rasman mustaqil hisoblanadigan 14 ming bank boʻlgan, lekin jami bank operatsiyalarining 25% 10 ta yirik tijorat banki hissasiga toʻgʻri kelgan, 1995-yilda esa AQShdagi eng yirik hisoblangan "Cheyz of Manxetten" va "Kemikl" banklari oʻzaro qoʻshilib ketdi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bank operatsiyalari

**Bank operatsiyalari** — banklar amalga oshiradigan operatsiyalar: joriy yoki boshqa hisob varaqqa pul qabul qilish, foizi bilan yoki foizsiz kreditlar berish, birja topshiriqlarini bajarish, qimmatbaho qogʻozlar, aksiyalar sotib olish, mijozlarning topshiriqlarini bajarish, tovarlar yoki tovar hujjatlari garovi hisobiga ssudalar berish, shuningdek boshqa har qanday pulli va naqd pulsiz hisobkitoblar boʻyicha operatsiyalar kiradi. Asosan passiv (kreditlash uchun resurslar hosil qilish) va aktiv (foyda olish maqsadlarida bu resurslarni ishlatish) turlarga boʻlinadi (qarang Banklar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bank-moliya akademiyasi

**Bank-moliya akademiyasi**, BMA – OʻzRda iqtisodiyot sohasida magistrlar tayyorlovchi oliy oʻquv yurti, Oʻzbekiston Banklar uyushmasiga qaraydi. 1996-yil 2-mayda Toshkent shahrida tashkil etilgan, BMA Respublika bankmoliya tizimi uchun jahon talablari darajasida mutaxassislar tayyorlaydi. BMAda bank ishi; moliya; soliq va soliqqa tortish; bankmoliya xodimlarining malaka oshirish fakultetlari bor. Akademiyaga 2 yillik amaliy ish stajiga ega boʻlgan bakalavr mutaxassislar tanlov asosida qabul qilinadi. 1997–98 ylarda akademiyaga 153 kishi qabul qilingan. Akademiyada 11 kafedra boʻlib, 19 professor-oʻqituvchilar, jumladan, 5 fan dri, professor, 11 fan nomzodi, dotsent ishladi (2000). Akademiya „Bank ishi“, „Moliyani boshqarish“, „Soliq ishi“ mutaxassisligi boʻyicha magistr unvoni beradi. 2000-yil akademiyani 92 kishi bitirib chiqdi, ulardan 91 kishi dissertatsiya yoqlab magistr unvonini oldi.

## Manbalar
Banknotlar

**Banknotlar**, bank biletlari, kredit biletlari— markaziy emissiya banklari chiqaradigan qog‘oz pullar, kredit pullarning asosiy turi. Banknotlar pulning to‘lov funksiyasi asosida 17-asrda vujudga kelgan. Yirik davlatlarda tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi Banknotlar chiqarishni davlat emissiya banklarining monopoliyasiga aylantirdi. Qog‘oz pullarning oltin ta’minoti bekor qilinganidan keyin (20- a. 70- y.lari) Banknotlar haqiqiy qog‘oz pulga aylandi. Banknotlar Davlat (Markaziy) bankining aktivlari va davlatning aholiga sotadigan tovarlari bilan ta’minlanadi.O‘zbekiston Respublikasida 1994 y. 1 iyuldan boshlab milliy valyuta so‘m muomalaga kiritildi. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki muomalaga qiymati 1,3,5, 10,25,50,100 so‘mlik, 1997 y. 1 martdan qiymati 200 so‘m, 2000 y. 1 iyundan 500 so‘m bo‘lgan bank biletlari (bank qog‘oz pullari) chiqargan. Ular tanga va chaqalarga maydalanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bankrotlik

**Bankrotlik**, (ital. — singan kursi), sinish — fuqaro, korxona, firma yoki bankning mablagʻi yetishmasligidan oʻz majburiyatlari boʻyicha qarzlarni toʻlashga qurbi yetmasligi; qarzdorning majburiyatlari mol-mulkidan oshib ketganligi sababli tovar (ishlar, xizmatlar)ga haq toʻlash yuzasidan kreditorlarning talablarini qondirishga qodir emasligi, shuningdek byudjetga va boshqa fondlarga majburiy toʻlovlarni taʼminlashga qodir emasligi tushuniladi. Bankrotlik, odatda, korxonaning yopilishiga olib keladi. Chunki qarz (kredit) beruvchining talabini qondirish uchun mol-mulkini sotishdan oʻzga chorasi qolmaydi. Bankrotlikka uchrashning sabablari tovar ishlab chiqarishda qiymati qonunning amal qilishi, raqobat va inflyatsiya bilan belgilanadi. Iqtisodiy inqirozlar davrida kasodga uchragan korxonalarning soni keskin oshib ketadi, uning oqibatida ishsizlik kuchayadi. Sobiq Ittifoq xalq xoʻjaligida bankrotlik tushunchasi NEPdan keyin isteʼmoldan chiqib ketgan edi, 1987-yildan eʼtiboran korxonaning toʻlov qobiliyati yoʻqligi tushunchasi amaliyotga kiritildi. Bankrotlik amalda korxonaning byudjet, bank va mol yetkazib beruvchilar oldida oʻz majburiyatlarini bajarishga ojizligini bildiradi. Bankrot deb eʼlon qilingan korxonalarga nisbatan qator sanatsiya tadbirlari oʻtkaziladi, unga har tomonlama yordam koʻrsatiladi (soliqlardan ozod etiladi, qarzlarni toʻlash kechiktiriladi). Bozor iqtisodiyoti sharoitida bankrotlikka uchragan korxonalar boshqa korxonalarga sotiladi yoki qoʻshib yuboriladi, korxona jamoa aʼzolariga ijaraga beriladi va boshqa Korxonalar sudlar, xoʻjalik sudlari qarori bilan bankrot deb eʼlon qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasida kreditorlarning daʼvolarini qondirish maqsadida xoʻjalik yuritish subʼyektlari boʻlmish yuridik va jismoniy shaxslarni bankrot boʻlgan deb eʼtirof etish shartlari va tartibi Oʻzbekiston Respublikasining 1994-yil 5-mayda qabul qilingan "Bankrotlik toʻgʻrisida" Qonunida belgilab berilgan (bu qonun oʻz faoliyatini davlat byudjeti mablagʻlari hisobidan amalga oshiradigan korxona, tashkilotlarga nisbatan tadbiq etilmaydi). Vladimir Shevsov, Abdurahim Ortiqov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Banokat

**Banokat**, Fanokat, Sharqiya, Shohruxiya – Sirdaryoning oʻng sohilida, Ohangaron (Iloq) daryosining Sirdaryoga qoʻshilish joyidagi karvon yoʻli yoqasida joylashgan qadimiy shahar harobasi (1 – 18- a.lar). Banokatni havaskor arxeolog D. K. Zatsepin (1876), Ye. T. Smirnov (1894, 1896) oʻrgangan. 1973-yildan Shosh-Iloq ekspeditsiyasi (Yu. F. Buryakov) tekshiradi. Tadqiqotlarga koʻra, dastlab (1-asr) uning mudofaa devori boʻlmay, atrofidagi daryo, shuningdek jarliklar tabiiy mudofaa vositasi rolini oʻtagan, ilk oʻrta asr (5 – 6- a.)da burjli mustahkam mudofaa devori bilan oʻralgan. Banokat hududi 22 ga boʻlib, arki taxminan 1 ga ni egallagan. 12 – 13- a. boshlarida kengaygan (140 ga); u ark, 3 shahriston va raboddan iborat boʻlgan. Qazishmalar natijasida turli sopol buyumlar (naqshinkor koʻza, kosa, sirlangan lagan va boshqalar), tanga pul va taqinchoqlar topilgan. B.da zargarlik, toʻqimachilik, kulolchilik, shishasozlik va boshqa rivojlangan, mis, kumush tangalar zarb etilgan. Moʻgʻullar istilosi davrida (1220) B. vayron boʻlgan. 1392 yilda Amir Temur Banokatni qayta tiklab, oʻgʻli Shohrux sharafiga Shohruxiya deb atagan. 18-asr boshlarida oʻzaro urushlar natijasida vayron boʻlgan. Banokat harobasining bir qismini Sirdaryo yuvib ketgan.

Banokat nomi Zahiriddin Muhammad Boburning „Boburnoma“ asarida „Fanokat“ deb nomlanadi.

Banokat nomining ikkinchi qismi, „kat“ soʻzi, sugʻdcha qoʻshimcha boʻlib, shahar maʼnosini bildiradi. Uning boshqa shakllari Samarqand, Xoʻjakand (Xoʻjand), Xoʻqand (Qoʻqon) va Chochkand (hozirgi Toshkent)dagi kabi kat, kant, qanddir. Bu forscha „-kada“ qoʻshimchasiga oʻxshaydi.

## Banokatlik mashhur tarixiy shaxslar

* Amir (vazir maʼnosida) Ahmad Banokatiy: (milodiy 1282 / hijriy 681-yilda oʻldirilgan), Xubilay xonning moliya vaziri va noziri.
* Muhammad Banokatiy (Tojiddin Abulfazl Muhammad ibn Muhammad Banokati, milodiy 1283-yilda vafot etgan / hijriy 682-yil): diniy alloma boʻlgan, Dovud va Ali Banokatiyning otasi.
* Ali Banokatiy (Said Nizomiddin Ali ibn Muhammad Banokatiy, 1299-yil / 699-hijriy vafot etgan): Tabrizda yashagan buyuk mutasavvif va soʻfiy, Dovud Banokatiyning ukasi.
* Abu Sulaymon Banokatiy (vafoti 1330): shoiri va tarixchi, „Ravzat al-Ulu al-Albob fi maʼrifat tavorix al-Akobir va al-Ansob“ (Buyuk odamlar tarixi va nasabnoma) asari muallifi. Bu kitob „Tarixi Banokatiy“ nomi bilan ham mashhur. Dovud Banokati bu kitobni hijriy 1317 / hijriy 717 yilda Abu Said Bahotur uchun yozgan. U Gʻazonxon saroyi shoiri (malik ul-shuaro) boʻlgan.
* Nosix Banokati (Abul-Muzaffar Qutbiddin Ahmad ibn Mahmud ibn Abu-Bakr, 1272-milodiy / 671-hijriy yil vafot etgan) Xoʻja Nosiriddin Tusiy bilan zamondosh boʻlgan va uning bir qancha asarlarini koʻchirgan taniqli va sifatli nusxachi va xattot.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* B u r ya k o v Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982.
## Manbalar

## Havolalar
Banokatiy

**Banokatiy** (toʻliq ismi: Abu Sulaymon ibn Dovud ibn Abulfazl Muhammad ibn Dovud Banokatiy) (14-asr) — banokatlik tarixchi olim va shoir. Dastlab elxoniylardan Gʻozonxon va Sulton Abu Saʼid saroyida xizmat qilgan. Uning "Ravzat ul-albob fi tavorix il-akobir valansob" ("Akobirlar va asillar tarixi xususida oqillar bogʻchasi") tarixiy asari bizgacha yetib kelgan. Asarda dunyoning "yaratilishi"dan to elxon Abu Saʼid zamoni (1317 — 1335)gacha Eron, Hindiston, Movarounnahr, Xitoy va Yevropada boʻlib oʻtgan voqealar qisqacha hikoya qilingan. Davlatshoh Samarqandiyning soʻzlariga qaraganda, Banokatiy "shoirlikda ham oliy martabaga ega edi va qasidalar hamda pishiq qitʼalar aytgan...".

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Banska-bistritsa

**Banska-bistritsa** - Slovakiyadagi shahar, Gron daryosi boʻyida. Aholisi 73 ming kishi (1984). Banska-bistritsa  tuguni. Mashinasozlik (stanoksozlik), elektrotexnika, rangli metallurgiya, kimyo-farmatsevtika sanoati; yogʻochsozlik, sement, toʻqimachilik (asosan jun gazlama) va oziq-ovqat korxonalari bor. Gitler bosqinchilariga qarshi Slovakiya milliy qoʻzgʻoloni markazi (1944-yil) boʻlgan. Gotika cherkovi (13- a.), Ratusha (16 — 17-asrlar) saqlangan. Xalq teatri bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Banteng

**Banteng** (Bibos javanicus), zond hoʻkizi — yovvoyi qoramol. Juft tuyoqlilar turkumining quvushshoxlilar oilasiga mansub. Gʻarbiy Hindiston, Hindixitoy, Yava, Bali, Sumatra orollarida, Malakka yarim orolida tarqalgan. Zebu hamda Osiyo qoramolining ajdodi hisoblanadi. Togʻ va tekisliklardagi oʻrmonlarda kichikroq poda boʻlib yashaydi, lekin qarisi yakka yashaydi. Tanasining uz. 2 m gacha, balandligi 1,5 m cha. Buqasi malla, sigiri toʻq qoʻngʻir tusda. Buqasining ogʻirligi 300 – 350&nbsp;kg keladi. Oysimon qayrilgan shoxining uzunligi 40 —50 sm ga yetadi. Soni kamayib ketgan. Qoʻlga oʻrgatilgan (bali qoramoli), asosan goʻshti uchun boqiladi. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish Kengashi Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Banoras (maʼnolari)

**Banoras**:

* Banoras (Varanasi) — Hindistonning Uttar-Pradesh shtatidagi shahar.
* Banoras (mato) (Hindistondagi Banoras shahri nomidan) — tanda ipi shoyi, nimshoyi, arqogʻi ipdan toʻqiladigan pishiq mato, toʻqilishi beqasamga oʻxshash.
Banoras (mato)

**Banoras** (Hindistondagi Banoras shahri nomidan) — tanda ipi shoyi, nimshoyi, arqogʻi ipdan toʻqiladigan pishiq mato, toʻqilishi beqasamga oʻxshash. Beqasamdan faqat gullari bilan farq qiladi. B., asosan, kumush rang oq tusli boʻlib, uni zoʻrgʻa koʻrinadigan qoramtir yoʻllar kesib oʻtadi.

B.ning asl vatani Hindiston, Buxoro, Qoʻqon, Samarqand, Namanganda ham qadimdan toʻqiladi. Namangan B.larining kumush rang oq tusdan tashqari och pushti, sariq, yashil tuslilari boʻlib, ular ham gʻoyat koʻrkam. B.dan toʻn, nimcha, kamzul kabi milliy kiyimlar tikiladi. Namangan shoyi toʻqish fabrikasida ham B. ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Frederick Banting

**Frederik Grant Banting** (1891.14.11, Allison, Ontario — 1941.22.2, Nyufaundlend) — kanadalik fiziolog. R. Makleod va boshqa bilan hamkorlikda meʼda osti bezining gormonal funksiyasi ustida tadqiqot olib borgan, birinchi boʻlib insulin gormonini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1923, R. Makleod bilan birga).

## Manbalar
Bantok Grenvill

**Bantok Grenvill** (1868.7.8— London — 1946.16.10) — ingliz kompozitori, dirijyor. Musiqiy oriyentalizm (Sharq mavzulariga murojaat qilish)ning yirik namoyandasi, ilk ijodiy qadamlaridan Sharqqa murojaat qilgan. 1938-yil dunyo (xususan Yaqin va Oʻrta Sharq) boʻylab qilgan safarida sharq mavzu va kuylarini toʻplagan va asarlarida ulardan foydalangan. Jumladan, "Eron durdonasi" operasi, "Misr", "Lalla Ruk" baletlari; xor va simfonik orkestr uchun "Umar Xayyom" (1906 — 09, uch turkumdan iborat), "Samarqandga oltin sayohat" (1922); ovoz va fortepiano uchun "Haram qoʻshiqlari", "Hofizning 5 ta gʻazali", "Saʼdiy bogʻi atir gullari" kabi turkumlar, boshqa sharq shoirlari sheʼrlariga asarlar yaratgan. Arab (Misr), hind, yapon va boshqa xalqlar kuylarini qayta ishlagan. Jami 4 opera, 3 balet, 3 simfoniya, 6 programmali simfonik poema; 2 torli kvartet, 4 skripka va fortepiano uchun sonata; xor uchun 3 simfoniya, spektakllarga musiqa, bolalar uchun turli janrlardagi asarlar muallifi. 1947-yil Angliyada B. jamiyati tashkil etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bantu

**Bantu** – Markaziy va Janubiy Afrikadagi xalqlar guruhi (eng yiriklari – ruanda, makua, shona, kongo, malavi, rundi, zulu, kosa va boshqalar). Umumiy soni 200 mln.ga yaqin kishi (1992). Bantu tillarit soʻzlashadi. Tub joy aholi (pigmeylar, koysan tillarida soʻzlashuvchi qabilalar) bilan assimilyatsiyalashib keng tarqalgan (miloddan avvalgi 1ming yillikdan boshlab 19-asrgacha).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bantu tillari

**Bantu tillari** - benuekongo (Markaziy va Jan. Afrika tub aholisi) tillari guruhi. Bu tillarda 150 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi (1997). Morfologiyasi, sintaksisi va leksikasida umumiylik bor. Bantu tillari da baʼzi fleksiya unsurlari boʻlsada, asosan agglyutinativdir. Tovush tizimida ohang semantik va grammatik maʼnolarga ega. Koʻpchiligida 5 —7 tadan unli bor, boʻgʻinlar ochiq. Faqat kamerun tillarida yopiq boʻgʻinlar uchraydi. Grammatik nomlar tizimi rivoj topgan. Bantu tillari ning qabul qilingan tasnifi yoʻq. Jan. afrikalik tilshunos K. Dok taklif etgan tasnif ("Afrika tillari maʼlumotnomasi") va ingliz tilshunosi M. Gatrining tasnifi muhim ilmiy ahamiyatga molik. Bantu tillari ning eng koʻp tarqalganlari: nyamvezi, sukuma (Tanzaniya), kikuyyu, kamba (Keniya), kongo, ngala (lingala), luba, mbundu (Kongo va Angola), rundi (Urundi), ruanda (Ruanda), ganda (Uganda), kosa va zulu (JAR), duala, evondo, bulu (Kamerun), suto (Lesoto), chuana (Botsvana), shona tillar guruhi (Mozambik) va boshqadir. Bantu tillari  ichida suaxili tili Markaziy va Jan. Afrikaning sharqiy qismidagi koʻpgina mamlakatlar aholisining aloqa tiliga aylanmoqda, Tanzaniyaning rasmiy tili deb eʼtirof etilgan.

## Yana qarang

* Bantu

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Banyan

**Banyan**, **banian** — fikuslar turkumiga kiradigan ikki tur daraxtning nomi; 1) bengal fikusi (Ficus bengaiensis) — yer bagʻirlab oʻsadigan bahaybat daraxt. Urugʻini, odatda, qushlar tarqatadi. Bunda biror boshqa daraxtga tushib qolgan urugʻdan epifit holda rivojlanadigan oʻsimlik paydo boʻladi. B.ning ingichka tanasi koʻpdan-koʻp havo ildizlari hosil qiladi. Ular pastga qarab tez oʻsadi va tuproqqa oʻrnashgan qismi shoxlanib ketadi. Bunday ildizlar yoʻgʻon ustunlarga aylanadi. Daraxtning shox-shabbasi ham juda oʻsib ketadi. Shunday qilib, bir dona urugʻdan katta chakalakzor paydo boʻladi. Kalkutta botanika bogʻida oʻsayotgan 150 yoshdagi B. shox-shabbasining aylanasi 300 m, ustunsimon ildizlarining soni 300 dan ortiq kelardi; 2) avliyo fikus (F. religiosa), bu ham bahaybat daraxt boʻlib, shoxlaridan chiqadigan havo ildizlaridan rivojlanadi. Ildizlari gʻoyat katta shox-shabba uchun tayanch boʻlib xizmat qiladi. Aksari epifit emas. B. Hindistonda oʻsadi. Mevasi yeyiladi. B.ning yosh novdalarida qimmatbaho smola — shellak hosil boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Banya-luka

**Banya-luka** — Bosniya va Gersegovinadagi shahar, Vrbas daryosi boʻyida. Aholisi 195 ming kishi (1991). Mashinasozlik (jumladan elektrotexnika, radioelektronika), kimyo, yogʻochsozlik, kun poyabzal, oziq-ovqat (jumladan tamaki) sanoati korxonalari bor. B.-L. shahri yaqinida oltingugurtli shifobaxsh issiq buloqlar mavjud. Shahar 1969-yilda zilziladan zarar koʻrgan, keyinroq qayta tiklangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baobab

**Baobab** (Adansonia digitata) — bombakdoshlar(gulxayridoshlar) oilasiga mansub daraxt. Afrika savannalarida oʻsadi. Panjasimon murakkab barglari yilning qurgʻoq issiq faslida toʻqiladi. Guli yirik (diametri 20 sm), oq. Bodringsimon mevalari yilning issiq paytida pishadi. B. boʻyi 10—12 m boʻlsada, shox-shabbasi katta (aylanasi 45 m) maydonni egallaydi. Tanasining diametri 4 — 10 m, 4 — 5 ming yil umr koʻradi. Poʻstlogʻi arqon eshish, dagʻal gazlama toʻqishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baotou

**Baotou** — Xitoydagi shahar, Ichki Mongoliya muxtor rnida. Xuanxe daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 984 ming kishi (1991). Yirik transport yoʻllari tuguni. Xitoyning ogʻir sanoat, jumladan qora metallurgiya sanoati markazi. Yirik metallurgiya majmuasi toshkoʻmir va temir rudasining mahalliy zaxirasi hisobiga ishlaydi. Qurilish mashinasozligi, energetika va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baptizm

**Baptizm** (yun. baptizo — suv bilan choʻqin-tirish) — protestant yo'nalishlaridan biri. Baptistlar fikricha, bolalar yoshligida emas, balki dinga nisbatan ongli munosabatda boʻlgandagina choʻqin-tirilishi, diniy eʼtiqodda erkinlik boʻlishi lozim. Iso Masihga ishonganlarning hammasini xudo xalos etadi. Baptizm ruhoniylarning dinga ishonuvchilar bilan xudo oʻrtasidagi vositachiligini rad etadi, xristianlikda muqaddas hisoblanadigan avliyolar, ikonalar, sirli marosimlar va kichik bayramlarni tan olmaydi, faqat Iso Masih nomi bilan bogʻliq boʻlgan bayramlarni, shuningdek baʼzi maxsus bayramlarni tan oladi. Bibliyani diniy taʼlimotning yagona manbai deb hisoblaydi, unga qatʼiy rioya qilishga chaqiradi.

Baptizmning dastlabki jamoasi 1609-yilda Gollandiyada ingliz muhojirlari orasida vujudga keldi. 1612-yilda Angliyada, 1639-yilda Shim. Amerikada paydo boʻldi. 19-asrda Yevropa, Osiyo, Afrikada, Lotin Amerikasidagi mustamlaka va qaram mamlakatlarda keng tarqaldi. Baptizm Rossiyaga 19- a.ning 60- yillarida Germaniyadan kirib kelgan. 1905-yilda Jahon baptistlari ittifoqi tuzildi, uning markazi AQShda. Jahondagi baptistlar soni 31 mln.dan ortiq. Oʻzbekistonda baptistlarning roʻyxatga olingan 14 ta jamoasi bor (1998).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baptisteriy

**Baptisteriy** (yun. baptisterion — choʻmiladigan hovuz, choʻqintirish xonasi) — maxsus diniy marosim — choʻqintirish uchun tayyorlangan bino. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida koʻpincha gumbazli alohida imorat, ichida choʻmiladigan hovuzi boʻladi, devorlari naqshdor, baʼzan hovuz atrofiga haykallar qoʻyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bar

**Bar** (yunoncha baros — ogʻirlik) — bosimning MKS birliklar tizimidan tashqari birligi. 1 bar=105 Pa=0,986923 atm. Meteorologiyada — atmosfera bosimini oʻlchash uchun millibar (mbar) birligi ishlatiladi. 1 mbar=100 Pa=1 g Pa.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bar (toʻsiq)

**Bar** (inglizcha bar — toʻsiq) — dengizning qirgʻoqqa yaqin qismida unga paralel choʻzilgan, qum yoki chigʻanoqlar toʻplamidan hosil boʻlgan kambar toʻsiq, quruqlik. Toʻlqin keltirmalaridan hosil boʻladi. Baʼzan yuzlab kilometrga choʻziladi. Bar  koʻpincha egik marza shaklida boʻlib, qavariq qismi dengiz yoki qirgʻoq tomonga qaragan boʻladi. Dengizning chekka qismini ajratib qoʻyib, qoʻltiq va koʻllar hosil qiladi. Daryolar quyiladigan joydagi suv osti qum toʻsigʻi ham Bar  deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bar (restoran)

**Bar** (inglizcha – bar) – 1) xoʻrandalar tik turib ovqatlanadigan kichik restoran; 2) vino va boshqa ichimliklar saqlanadigan kichik bufet (yoki servant, shkafning bir boʻlimi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baraba pasttekisligi

**Baraba pasttekisligi** (*Baraba dashti*) — Gʻarbiy Sibir pasttekisligining janubiy qismida. Maydoni 117 ming km² ga yaqin. Yer yuzasi bir oz oʻr-qir tekislik, balandligi 100-150 m. Baraba pasttekisligi da qator tepaliklar — "grivalar" uchraydi. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 19-20°, minimal temperatura — 54°, yoz qisqa va issiq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 17-19°, maksimal temperatura 38°. Vegetatsiya davri 150-160 kun. Daryolari Om daryo sistemasiga va Chana koʻllari havzasiga mansub; daryolarning koʻplari bahorda oqib, yozda deyarli qurib qoladi. Qator tepaliklar orasidagi chuqurliklarda 2000 dan ortiq katta-kichik chuchuk hamda shoʻr koʻllar (Chana, Sartlan va hokazo), botqoqliklar bor. Baraba pasttekisligi da qora tuproq va botqoq tuproqlar keng tarqalgan; shoʻrxok va shoʻrtoblar koʻp. Dashtning shimolida qayinzor va sfagnum botqoqlari bilan, janubida qayinzorlar va oʻtloqdasht oʻsimliklari bilan qoplangan. Baraba pasttekisligi ning koʻp yeri ekinzorlarga aylantirilgan. Baraba pasttekisligi  — Gʻarbiy Sibirning muhim sut chorvachiligi va dehqonchilik (bahori bugʻdoy, suli, javdar, arpa, makkajoʻxori, tolali zigʻir ekinlari) rayonlaridan biri.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baraban (maʼnolari)

**Baraban**:

* Baraban (turkcha) (texnikada) — mashina va apparatlarning silindr shaklidagi ichi kovak detali.
* Baraban (cholgʻu asbobi) — urma cholg‘u asbob.
Baraban (cholgʻu asbobi)

**Baraban** — urma cholgʻu asbobi. Sadolari muayyan baland-pastlikka ega emas. Gardishi metall yoki yogʻochdan yasaladi. Bir yoki har ikki tomoniga teri qoplanadi. Baraban ikki xil boʻladi: kichik baraban va katta baraban.

## Koʻrinishlari
### Kichik baraban

Kichik baraban, tirillama-rez tovush hosil qilish uchun bir tomonidagi teri tagidan 2-3 (konsert barabanda — 4-10) tor tortiladi. Yumaloq uchli ikkita choʻp bilan chalinadi.

### Katta baraban

Katta baraban, tovushi gumburlaydi, yoʻgʻon, ya’ni past boʻladi. Uchiga yumaloq kigiz qoplangan choʻptayoqcha bilan chalinadi. Barabanlardan simfonik va puflama sozlar orkestrlarida, shuningdek jaz va estrada ansambllarida foydalaniladi. Oʻzbekistonda, ayniqsa, Fargʻona vodiysida dor oʻyinlari, turli tomoshalar hamda tantanali marosimlarda qatnashadigan surnay, karnay va nogʻoradan iborat an’anaviy ansambl tarkibidagi koʻs hamda qoʻsh nogʻora oʻrniga koʻproq  asr boshidan katta va kichik barabanlar ishlatiladi.

## Manbalar

## Havolalar
Bar a3

**Bar a3** (sugʻdcha, fors. — balandlik) — Oʻrta Osiyoda, xususan qad. Sugʻd (Sugʻdiyona) hududida tepasi yassi baland qirlar. Oʻzbekiston bilan Tojikistonning togʻli rayonlarida, jumladan qadimiy Ustrushona hududida Bar a3 atamasidan tarkib topgan joy nomlari koʻp uchraydi: Katta Bar a3, Kichik Bar a3, Sebaroso va hokazo Bar a3 tepasi koʻpincha pichanzor boʻladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baraka

**Baraka** — bir-biriga qoʻshilib oʻsgan ikki va undan ortiq qoʻshaloq meva. B. novdaning aynan bir boʻgʻimida hosil boʻlgan ikki yoki uch gulbandning bir-biriga toʻliq qoʻshilib rivojlanishi oqibatida sodir boʻladi. B. koʻpgina qishloq xoʻjaligi ekinlari, jumladan, paxta, pomidor, kartoshka, bodring, qovun va boshqa, shuningdek mevalarda ham koʻp uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barakatxon ibn Davlat Malik

**Barakatxon ibn Davlat Malik** (1198 - 1246) — Jaloliddin xorazmshohning nufuzli amirlaridan biri va qarindoshi. Qipchoq qabilasidan boʻlgan sarkarda. Otasi — Davlat Malik Xorazmshoh Alouddin muhammad II ning oʻgʻli Ruknaddin Gʻusratchiyning va Gʻiyosiddin Pirshohning amiri boʻlgan. Davlat Malik Eron Ozarbayjonidagi Zanjon yaqinidagi jangda halok boʻlgach (1224), Barakatxon Ozarbayjondagi ildegiziylar hukmdori Otabek Oʻzbek qoʻlida tarbiya topgan. Jaloliddin Hindistondan qaytib Tabrizni olgandan soʻng (1225), Barakatxon uning xizmatiga kirgan va tez orada yirik lashkarboshilaridan biriga aylangan. Jaloliddin halok boʻlganidan soʻng (1231-yil avgust), Barakatxon uning boshqa amirlari Kayirxon, Saruxon, Berdibekxon (Xonberdi) qatorida 50minga Xorazmshox askarlari bilan Kayirxon boshchiligida Alouddin Kayqubod qoʻshiniga kirgan. Ammo Kayqubodning vafotidan soʻng uning vorisi Kayxusrav xorazmiylar qoʻmondoni Kayirxonni oʻziga qarshi fitnada ishtirok etganlikda ayblab hibsga oladi. Shunda xorazmlik qoʻmondonlar isyon koʻtarib, Barakatxon boshchikigida mamlakat poytaxti Koʻniyani talon-taroj etib Vazir Sadeddin Kopakni 4ming askarini qirib tashlab saroyga bosqin qiladilar  va katta oʻljalar bilan Yaqin sharqga ketadilar biroq . 1237&ndash;1246-yillarda Barakatxon boshchiligidagi xorazmiylar Yaqin Sharq hukmdorlarining oʻzaro nizolarida ishtirok etganlar. 1246-yil Barakatxon Shom viloyatlari birlashgan qoʻshini tomonidan magʻlub etilib, jangda halok boʻlgan, qoʻshini tarqab ketgan. Bir qism qoʻshin Barakatxonning oʻgʻli qoʻmondonligida xalifa xizmatiga oʻtgan.

## Manbalar
Baralgin

**Baralgin** (Baralgin) — murakkab dori; tarkibida analgin, pitofenon gidroxloridi va fenivergen bromidi boʻladi. Tabletka, ampula, shamcha shaklida chiqariladi, ogʻriqni qoldiruvchi hamda antiseptik vosita sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Róbert Bárány

**Róbert Bárány** (1876 -1936) — avstriyalik otorinolaringolog.  Ilmiy ishlari vestibulyar apparatning fiziologiyasi va kasalliklari, ularni aniqlash usullari hamda jarrohlik yoʻli bilan davolashga oid. Nobel mukofoti laureati (1914).

## Manbalar
Pavel Baranov

**Pavel Aleksandrovich Baranov** (1892-yil 16-iyul, Moskva – 1962-yil 17-may, Leningrad viloyati) – sovet botaniki, oʻsimliklar morfologiyasi (embriologiyasi), anatomiyasi va biologiyasi sohasidagi mutaxassis, yovvoyi va madaniy oʻsimliklar tadqiqotchisi va botanika tarixchisi.

## Biografiyasi
Pavel Baranov 1892-yil 16 (28)-iyulda Moskvada Yaroslavl viloyati dehqonlari oilasida tavallud topgan. U cherkov maktabida, keyin savdo maktabida oʻqigan. Gimnaziya oʻqimgan va mustaqil ravishda imtihonga tayyorgarlik koʻrgan va 1910-yilda Moskva universiteti (1917-yil oxiridan „MSU“) yuridik fakultetga oʻqishga kirgan. Keyin 1911-yilda fizika-matematika fakultetining tabiiy fanlar boʻlimiga oʻtgan va uni 1917-yilda tugatgan. Pavel oʻqishni tugatgandan soʻng universitetda qolgan va bir vaqtning oʻzida Moskva gimnaziyasida, oʻrta maktabda (1917-1920), shuningdek, Moskvadagi RSFSR Xalq Maorif Komissarligining Yer tadqiqotlari institutida (1918) dars bergan.

1920—1944-yillarda Oʻrta Osiyo Davlat universitetida (1923-yilgacha – Turkiston davlat universiteti, TurkDU) ishlagan, shu universitetning asoschisilaridan biri boʻlgan. 1921-1930-yillarda SAGU Botanika instituti direktori va 1928-1944-yillarda asosiy kutubxonasi direktori lavozimlarida faoliyat olib borgan. 1928-yildan Oʻrta Osiyo Davlat universiteti oʻsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi kafedrasi professori boʻlgan. 1930-1938-yillarda Butunittifoq paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti Sitologiya-anatomik laboratoriyasi mudiri hamda Butunittifoq paxtachilik instituti Oʻrta Osiyo filiali direktori boʻlib ishlagan (1934-1935).

Baranov Oʻrta Osiyo boʻylab koʻplab botanika ekspeditsiyalarini boshqargan. Ulardan birinchisi 1921-yilda Talas Olatoviga, Gʻarbiy Tyan-Shanga (1923-1927), Darvazga (1927), Kopetdagga (1928-1929), Pomir ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan (1933-1943). Pomir biologik stansiyasi va Xorogdagi Pomir botanika bogʻi tashkilotchilaridan biri hisoblanadi. 1940-yilda SSSR FA Oʻzbekiston boʻlimining Toshkentdagi Botanika instituti direktori etib tayinlangan.

Pavel 150 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi boʻlib, ontogenez va oʻsimliklarning shakllanishi muammolari, gʻoʻza, uzumning kompleks botanikaviy tadqiqi, baland togʻli hududlarning qishloq xoʻjaligi rivojlanishi, botanika tarixi boʻyicha „Flora SSSR“ fundamental monografiyasini yaratishda ishtirok etgan.

Pavel Aleksandrovich Baranov 1962-yil 17-mayda kasallikdan tufayli 70 yoshida Komarovo qishlogʻida vafot etgan va Serafimovskoye qabristoniga dafn qilingan.

## Mukofotlari
Baranov Mehnat Qizil Bayroq ordeni, Qizil yulduz ordeni hamda Lenin ordeni bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baranovichi

**Baranovichi** — Belarus Respublikasining Brest viloyatidagi shahar (1919-yildan). Yirik temir yoʻl tuguni. Aholisi 167 ming kishi (1999). Baranovichi 19-asrning 70-yillarida vujudga kelgan. Shaharda avtomobil agregatlari, avtomatik liniyalar, stanok jihozlari, ventilyatsiya asboblari, temir-beton konstruksiyalari, moy, sut va pivo zavodlari, goʻshtkonserva, un, non kombinatlari, ip gazlama ishlab chiqarish birlashmasi, tikuvchilik, poyabzal, trikotaj va mebel fabrikalari va boshqa korxonalar mavjud. Qurilish materiallari, uy-roʻzgʻor kimyosi mahsulotlari, oʻyinchoq, badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. Texnologiya, yengil sanoat texnikumlari, musiqa, tibbiyot bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Baranovskiy

**Yevgeniy Nikolayevich Baranovskiy** (1907.15(28).3, — 1981.5.9, Moskva] — balet artista, baletmeyster. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1955). Dastlab sirkda akrobatlik qilgan. 1929—39 yillarda Toshkent opera va balet teatrida raqqos, ayni vaqtda Ye. Obuxovadan mumtoz raqs, Usta Olim Komilov, M. Turgʻunboyevadan oʻzbek raqsini oʻrgangan. 1939—48 yillarda Navoiy teatri baletmeysteri. Baranovskiy Oʻzbek Davlat filarmoniyasi (1949—56) va Muqimiy teatrida (1956—68) bosh baletmeyster. Bir qancha balet va musiqali dramalar raqslarini sahnalashtirgan. Uning „Baliqchi“, „Oq oltin“, „Mirzachoʻl“, „Paxtakor“ kabi estrada raqslari ham mashhur. 1939—43 yillar M. Turgʻunboyeva bilan hamkorlikda „Paxta“, „Xorazm raqsi“, „Askarlar“, „Tanavor“ kabi raqslarni yaratgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barangʻar

**Barangʻar**, barangʻor, burongʻor (turkcha — oʻng) — qadimgi turk-moʻgʻul xalqlarida harbiy-ma’muriy istiloh; 1) Chingiziylar saltanati barpo etilgunga qadar moʻgʻullar mamlakati oʻng qanot — barangʻar va soʻl qanot — juvangʻarga taqsimlangan. Chingizxon asos solgan ulkan saltanatda ham bunday boʻlinish aynan saqlangan. 14- asrning 40-yillarida Joʻji ulusi oʻng va chap qanotlarga boʻlingan. Oʻng qanot — Oq O'rda Botu va Shaybon, soʻl qanot — Koʻk Oʻrda Joʻjixonning toʻngʻich oʻgʻli Oʻrdaga tegishli mulklardan iborat boʻlgan; 2) Temur va Temuriylar, oʻzbek xonliklari davrida qoʻshinning oʻng qanoti. Boburning soʻzlariga qaraganda, Barangʻar qoʻshinning markaz qismi (qavl, gʻoʻl)ga boʻysunmagan va oliy bosh qoʻmondon (podshoh, xon yoki amir ul-umaro)ning buyrugʻi bilan ish koʻrgan. Eski oʻzbek tilida Barangʻar bilan bir qatorda oʻng, oʻng qoʻl kabi turkiycha; maymana, yamin singari arabcha nomlar ham ishlatilgan.

## Manbalar
Mubinjon Baratov

**Mubinjon Baratov** — (1933 – 2005) Nurota shahri (Navoiy viloyati)da tugʻilgan. SAGU (Hozirgi OʻzMU) sharq fakulteti xorijiy sharq mamlakatlari tarixi boʻlimining 1956-yil bitiruvchisi. Sharqshunos-tarixchi-hindshunos, falsafa fanlari doktori, professor (1974). OʻzFAning haqiqiy aʼzosi (2000).
1956 – 1959-yillar OʻzFA Falsafa va huquq institutida aspirant; 1959 – 1975-yillar shu institutda kichik ilmiy xodim, keyin katta ilmiy xodim, (shu orada: 1959 – 1966-yillar OʻzFAning Falsafa kafedrasida oʻqituvchi, katta oʻqituvchi (1961), dotsent (1964) va nihoyat kafedra mudiri); 1966-yildan sharq falsafasi tarixi sektorining mudiri; 1970 – 1975-yillarda shu institut direktori (shu orada: 70-yillarda ToshDUning sharq va falsafa fakultetlarida oʻqituvchi; 1975 – 1976-yillarda Oʻzbek ensiklopediyasining bosh muharriri; 1976 – 1980-yillarda, OʻzFA SHI direktori (shu orada: 1979-yildan OʻzFA muxbir aʼzosi); 1980-yildan 1993-yilgacha ToshDU qoshidagi ijtimoiy fanlar oʻqituvchilarining malakasini oshirish institutining direktori (ayni vaqtda: 1982 – 1993 yy. ToshDUning Ijtimoiy fanlar boʻyicha prorektori); 1993 – 2003-yillar OʻzFA Falsafa va huquq institutida Maʼnaviyat va shaxs boʻlimining mudiri, grant rahbari boʻlgan.
## Ilmiy yo'nalishi
Sharq xalqlari falsafasi tarixi. 150 tadan ortiq monografik tadqiqotlar, risolalar, ilmiy va ommabop maqolalar, darslik va oʻquv qoʻllanmalar muallifi. Falsafa boʻyicha Butunjahon kongressi qatnashchisi (Varna, Bolgariya, 1973.). Bir qancha Xalqaro ilmiy konferensiyalar ishtirokchisi. 1979-yildan OʻzFA muxbir aʼzosi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi, Beruniy nomidagi Davlat mukofoti sohibi.
## Adabiyotlar
1. Falsafa: darslik. – Toshkent, 1970, 1975.
2. Xorijiy Sharq xalqlari ilgʻor ijtimoiy-falsafiy fikrlar ocherklari (kollektiv monografiya). – Toshkent, 1971. Vivekananda. - B.60 – 69; Aurobindo Gxosh. - B.87 – 92; Rabindranat Tagor. – B.76 – 86; Maxatma Gandi. – B.107 – 120; Djavaxarlal Neru. – B.127 – 135; Radxakrishnan. – B.136 – 141; Adjoy Gxosh. – B.141 – 148.
3. M.K. Gandi — buyuk mutafakkir // Moxandas Karamchand Gandi. — Toshkent, 1972. – B.31 – 51.
4. Hindistonda ijtimoiy fikrlar (kollektiv). — Toshkent, 1973.
5. Hindistonda ijtimoiy-falsafiy fikr tarixidan. — Toshkent: Fan, 1976. – 264 b. – ham mualliflikda.
6. Materializmning idealizmga qarshi kurashi // Markscha-lenincha filosofiya asoslari. – Toshkent, 1976. – B.22 – 54.
7. Зарубежный Восток и современность. – Ташкент: Fan, 1977.
Amazigh tili

**Berber tili** — berberlar tili. Xom-som tillari oilasiga mansub. Liviya, Tunis, Jazoir, Marokash, Mavritaniya, Mali, Yuqori Volta, Niger, Nigeriya, Chad va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. 300 ga yaqin shevadan tarkib topgan. Bularni beshta asosiy lahja guruhlariga birlashtirish mumkin: tuareg lahjasi (Liviya, Jazoir, Mali, Niger, Nigeriya, Chad), zenet lahjasi (Jazoir, Shimoniy Marokash), tamaziy lahjasi (Marokash), tashelhayt lahjasi (Marokash), zenaga lahjasi (Mavritaniya). Misr, Suriya, Liviya, Tunis va Mavritaniyada arab tili berber tili ni siqib chiqarayotgan boʻlsa, Jazoir va Marokashda berber tili da soʻzlashuvchilar yil sayin koʻpaymoqda. berber tili da urgʻu juda kuchsiz. Oʻzak bir, ikki, uch, hatto turt undoshdan tuziladi. berber laxjalarining fonetik, morfologik, sintaktik va leksik birligi yagona berber tili mavjudligiga asos boʻladi. berber, arab va lotin alifbolari yordamida berber tili va uning lahjalarini yozib olishga harakat qilingan.

## Yana qarang

* Berberlar

## Manbalar
Berberlar

**Berberlar** (oʻzlarini "amaxag" deb atashadi) — xalqlar (tamazigxt, rif, shilx, tuareglar, kabillar, shauyya va b) guruhi, Shim. Afrika, (Jazoir, Marokash, Tunis, Markaziy va Gʻarbiy Sudanning) tub aholisi. 11,52 mln. kishidan ortiq(1992). Berberliviy tillarida soʻzlashadi. Koʻpchiligi — sunniylar. B. qadimda oʻzlarini mazig deb atashgan boʻlsa kerak. U B.ning bir qancha guruhlari etnonimida (mas, tuareglar oʻzlarini imoshag deb ataydilar) saqlanib qolgan. B. ajdodlari qadimda Misrdan gʻarbdagi hududlarda yashashgan, ular Misr bitiklarida miloddan avvalgi 4ming yillikdan e’tiboran texenu nomi bilan uchraydi. Keyinchalik (Yangi podsholik davrida) bu qabilalar nomi

## Yana qarang

* Varvarlar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xayriddin Barbarossa

**Xayriddin Barbarossa (Xayriddin posho, Xizr Xayriddin posho,** **Xizr Rais**) – Usmonli dengiz floti admirali. Barbarossa (Borbor) – Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz floti arboblari – aka-uka Bobo Uruj (1473-1518) va Xayruddin (1483-1546)ga yevropaliklar tomonidan berilgan nom. „Barbarossa“ soʻzi nemischa boʻlib, „qizilsoqol“ degan maʼnoni anglatadi. Germaniya qiroli Fridrix I qizgʻish soqolli boʻlganidan shunday deb atalgan edi. Shunga koʻra, yevropaliklar qizgʻish soqolli Bobo Uruj va Xayruddinni ham Barbarossa deb ataganlar (ayrim tilshunoslar Barbarossa soʻzi Bobo Uruj ismining notoʻgʻri talaffuzi deb taxmin qilishadi). Bobo Uruj va Xayruddin Egey dengizidagi Mitilena orolida islomga kirgan kambagʻal grek-kulol oilasida dunyoga kelgan. Bobo Uruj taxminan 20 yoshlarida ukasi Xayruddin bilan birgalikda turk harbiy kemalaridan biriga xizmatga kiradi. Tez orada ikkalasi oʻta jasur va isteʼdodli ekanliklarini namoyon qilib, katta shuhrat qozonadilar va Jazoir hamda Tunis qirollari tomonidan Shimoliy Afrika mamlakatlarini ispanlar asoratidan xalos etish uchun yordamga chaqiriladilar. Bobo Uruj va Xayruddin quruqlik va dengizda ispanlar ustidan ketma-ket gʻalaba qozonib, Shimoliy Afrikada islomiy podshoxlar hukmronligini tiklashga muvaffaq boʻladilar. Bobo Uruj janglardan birida halok boʻlgach, Turkiya sultoni uning ukasi Xayruddinni Jazoirga voliy etib tayinlaydi. Xayruddin 19 yil davomida Jazoirda voliylik qilib, Oʻrta dengizda Yevropa davlatlari harbiy-dengiz floti hukmronligiga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib boradi. 1525-yil „Muqaddas Rim imperiyasi“ imperatori Karl V (1500 – 58)dan magʻlub boʻlib, asir olingan Fransiya qiroli Fransisk I (1494 – 1547)ning sulton Sulaymon I Qonuniyga qilgan murojaatiga koʻra, Xayruddin oʻz floti bilan Nitssa (Fransiyada) shahriga borib, uni zabt etadi. Soʻng , Karl V flotini butunlay tor-mor qilib, Fransisk I ni asirlikdan qutqaradida, Fransiya taxtiga qayta oʻtqazadi. 1534-yil sulton Sulaymon I Qonuniy Xayruddinni Istanbulga chorlab, Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz floti admirali (qoʻmondoni) etib tayinlaydi. U 10 yil shu lavozimda qolib, Oʻrta dengizda Yevropa davlatlari floti ustidan ketma-ket zafar qozonadi, Grek arxipelagidagi orollarning aksariyatini, Italiyaning ayrim sohilboʻyi yerlarini zabt etadi, Usmonli turk imperiyasi harbiy-dengiz flotining Oʻrta dengizdagi ustunligini qayta tiklaydi. Xayruddin umrining oxiriga qadar ana shunday shonli va zafarli hayot kechirib, 1546-yil vafot etadi. U Turkiyadagi Beshiktosh shahrida maxsus maqbaraga dafn etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barbarossa rejasi

**"Barbarossa" rejasi** ("Barbarossa Fall") — fashistlar Germaniyasining sobiq Sovet Ittifoqiga qarshi urush ochish rejasining shartli nomi (Barbarossa — bu Germaniya imperatori boʻlib davlat yerlarini sharqqa yurish hisobiga kengaytirishga harakat qilgan va buni boshlagan birinchi imperator hisoblanadi). 1940-yil 21-avgustdan boshlab ishlab chiqilib, shu yil 18 dekаbrda tasdiqlangan. Unda Dnepr va Daugava daryolaridan gʻarbroqdagi hududda Qizil Armiyaning asosiy kuchlarini yashin tezligida tor-mor qilib, Arxangelsk-Volga-Astraxon chizigʻiga chiqish, 2 — 3 oy ichida urushda gʻalaba qozonish moʻljallangan edi. Sobiq Ittifoq xalqlarining jasoratlari va behisob qurbonlari evaziga "Barbarossa" r. barbod boʻldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barbat

**Barbat** ( — oʻrdak siyna) — qadimda Oʻrta Sharq xalqlari Oʻrta Osiyoga mansub ud soziga asos boʻlgan cholgʻulardan. Afrosiyobdan barbatga oʻxshash soz chalayotgan sozandalarning miloddan avvalgi 2—1-asrlar — milodiy 1- a.larga oid haykalchalari topilgan. Borbad Marviy ismli mashhur bastakor, xonanda va sozanda barbatning oʻtmishdagi eng mohir ijrochisi boʻlgan..

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 

## Havolalar