open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oʻrindoshlik

**Oʻrindoshlik** — asosiy lavozim bilan bir vaqtda boshqa maoshli lavozimni egallab turish, shuningdek, asosiy ishdan tashqari haq toʻlanadigan boshqa ishni muntazam bajarish. Oʻzbekiston Respublikasi mehnat qonunchiligiga koʻra, Oʻ. boʻyicha ishga qabul qilish mehnat shartnomasi tuzish va ishga qabul qilish haqida buyruq chiqarish yoʻli bilan rasmiylashtiriladi. Oʻ. boʻyicha ishga kirayotgan shaxsdan u ishlab turgan korxona tomonidan ruxsat berilishi, mehnat daftarchasi talab etilmaydi, uning oʻrniga doimiy ish joyidan maʼlumotnoma taqdim etilishi lozim. Xodimning iltimosi bilan uning doimiy ish joyida Oʻ. boʻyicha ishlayotgani haqida daftarchasiga yozuv kiritilishi mumkin. Oʻ. boʻyicha ishlayotgan shaxs oʻrniga doimiy xodim ishga qabul qilinishi munosabati bilan ishdan boʻshatilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasining MK, 100-modda, 2-qism, 5band). Oʻ. boʻyicha ishlayotgan shaxsning ish vaqti 1 kunda 4 soatdan koʻp boʻlishi mumkin emas (dam olish kunlari toʻliq ish kuni). Oʻrindoshning ish vaqti jami oylik ish vaqti normasining yarmidan koʻpayib ketishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Faqat bitta joyda Oʻ. asosida ishlash mumkin. Oʻ. boʻyicha ishlayotgan shaxs umumiy asoslarda yillik mehnat taʼtilidan foydalanadi va unga asosiy ish joyidagi taʼtil bilan bir vaqtda taʼtil berilishi lozim. Taʼtil vaqti uchun oʻrindosh xodimning ish joyi (lavozimi) hamda oʻrtacha ish haqi saqlanadi. Bir paytning oʻzida ikki rahbarlik lavozimida Oʻ. boʻyicha ishlash mumkin emas. Oʻrindosh xodimga amalda bajargan ish hajmiga koʻra (agar ishbay ishlasa) yoki ishlagan va ishiga mutanosib holda (vaqtbay ishlasa — 0,5 stavkadan koʻp boʻlmagan miqdorda) ish haqi toʻlanadi. Korxonada belgilangan mukofot va boshqalar ustama haqlar jamoa shartnomasida belgilab qoʻyilgani boʻyicha oʻrindosh xodimga ham toʻlanishi, unga korxona xodimlari uchun belgilangan boshqa imtiyozlar berilishi, kafolatli toʻlovlar toʻlanishi mumkin. Ularni xizmat safariga yuborish kelishuvga koʻra va asosiy ish joyidagi ish xususiyatlari hisobga olingani holda amalga oshiriladi.

Taʼlim, sogʻliqni saqlash, madaniyat, sanʼat va boshqalar ayrim soha mutaxassislarining baʼzi toifalariga bir necha muassasada Oʻ. boʻyicha ishlashiga ruxsat etiladi.

18 yoshga toʻlmagan xodimlarning Oʻ. boʻyicha ishlashiga ruxsat etilmaydi. Shuningdek, ishining xususiyati (intensivligi, xatarlilik darajasi va boshqalar) hisobga olingani holda ayrim toifa xodimlarning Oʻ. boʻyicha ishlashi korxona ish beruvchisi tomonidan xodimlar vakillik organi bilan kelishilgan holda cheklab qoʻyilishi mumkin. Davlat xizmatchilarining ayrim toifalari (mas, prokuratura, davlat soliq xizmati organlari xodimlari, sudyalar, notariuslar, bank boshqaruvchilari va boshqalar) uchun Oʻ. boʻyicha ishlash qonun hujjatlari bilan taqiqlanadi.

Yoʻldosh Tursunov.
Oʻrmalovchi xaltalilar

**Oʻrmalovchi xaltalilar**, kus kussimonlar, possumalar — xaltali sut emizuvchilar oilasi. Uzunligi 6 sm dan 82 sm gacha. Dumi ilashuvchi, baʼzan rudimentar. Panjalari tutuvchi, tirnoklari kuchli egilgan. 1 ta, baʼzan 2 ta (1 va 2) barmogʻi boshqalari qarshisida joylashgan. Orqa oyoqlarining 2 va 3barmoqlari oʻrtasida pardasi bor. Ayrim turlarining oldingi va keyingi oyoqlari oʻrtasida teri parda tortilgan. Teri parda daraxtdan daraxtga sakrab oʻtishga yordam beradi. Xaltasining teshigi oldingi tomonga (koalada orqaga) ochiladi. Asosan, oʻsimlikxoʻr, ayrim turlari hasharotxur yoki hamma narsalarni yeyaveradi. Yilda 1—2-marta 1—4 tadan bolalaydi.
Oʻrmon bogʻi

**Oʻrmon bogʻi** (parki) — shaharlar, sanoat markazlari, sanoat shaharchalarining yashil zonalarida obodonlashtirilgan oʻrmon massivi. Yirik shaharlar, mamlakatlar poytaxtlari atroflarida Oʻrmon bogʻilar tizimi oʻrmonlardan iborat ihota halqalarini hosil qiladi. Oʻrmon bogʻi manzarali joylarda barpo etiladi, hududni obodonlashtiradi, landshaftni boyitadi, aholining dam olishiga xizmat qiladi. Oʻrmon bogʻi bir necha yuzdan 2—3 ming ga va undan ortiq maydonni egallashi mumkin. Oʻrmon bogʻi barpo etishda tabiiy landshaftni saqlab qolishga, koʻp yil yashaydigan, tabiiyiqlim sharoitiga yaxshi moslashgan, manzarali va noyob daraxtbutalar ekishga alohida eʼtibor beriladi. Toshkent shahri yaqinidagi Dendropark, Kattaqoʻrgʻon suv ombori atroflarida barpo etilgan pistazorlar, Andijon shahridagi Bogʻishamol bogʻi Oʻrmon bogʻi namunalari hisoblanadi.

Ayrim oʻrmonchilik xoʻjaliklarida togʻli hududlardagi oʻrmon massivlarida yovvoyi mevali daraxtlarga qalamcha yoki kurtak payvand usulida qimmatli madaniy meva navlari (olma, nok, gilos, olxoʻri va boshqalar) ulanib hosil qilingan bogʻlar ham Oʻrmon bogʻi deyiladi. Bunday bogʻlar Chirchiq oʻrmon xoʻjaligida tashkil etilgan.
Oʻrmon resurslari

**Oʻrmon resurslari** — tabiat resurslarining eng muhim turlaridan biri; mamlakat hududidagi oʻrmon (yogʻoch) zaxiralari, yemxashak, ovchilik resurslari, yovvoyi oʻsimliklarning mevalari, dorivor oʻsimliklar va boshqalarni oʻz ichiga oladi. 20-asrning 80-yillaridagi maʼlumotlarga koʻra, Yer sharida quruqlikning 30% ni oʻrmonlar tashkil etadi. Jahon boʻyicha umumiy oʻrmon yerlari maydoni 4 mlrd.ga, shundan yalpi oʻrmonzorlar 3 mlrd.ga; jami yogʻoch zaxirasi 356,7 mlrd. m3, har yili tayyorlanadigan yogʻoch miqdori 3 mlrd. m3dan koʻproq. Oʻrmonlarda yogʻochlarning yillik oʻsishi 3,2 mlrd. m3ni tashkil etadi. Lotin Amerikasi yogʻoch zaxiralarining koʻpligi jihatidan qitʼalar ichida 1 oʻrinda turadi. Rossiya, AQSH, Kanada va Braziliya yirik Oʻrmon resurslari ga ega. Oʻrmon resurslarining asosiy qimmatli mahsuloti — bu sanoat va qurilishning koʻpgina tarmoqlarida ishlatiladigan, oʻrmon daraxtlarini kesib tayyorlanadigan yogʻochdir. Oʻrmon resurslaridan sanoat usulida foydalanishda undagi daraxtlarning tur tarkibi katta ahamiyatga ega. Oʻrmon sanoatida yogʻochi yuqori sifatli boʻlgan ignabargli, yumshoq bargli va qattiq bargli daraxt turlari qoʻp ishlatiladi, yumshoq bargli turlari (qayin, togʻterak, olxa va boshqalar)dan kam foydalaniladi. Yuqori sifatli qayin daraxtlari faqat faner, mebel kabilarni tayyorlashda ishlatiladi. Oʻrmon resurslarining daraxtlardan boshqa boyliklaridan muhimlari oziq-ovqat resurslari, yemxashak resurslari (pichanzor, yaylovlar)dir. Oʻzbekiston oʻrmonlarining muhim ekologik va himoya xususiyatiga ega ekanligi va yogʻoch zaxirasining kamligi (12 mln. m3) sababli sanoat asosida yogʻoch kesish ishlari olib borilmaydi. Hozirgida farmakologiya sanoatida ishlab chiqarilayotgan tibbiyot preparatlarining 40% dan oshiqrogʻi oʻrmon daraxtlari va butalar poʻstlogʻi, bargi, mevalari, turli oʻtlarning ildizidan tayyorlanmoqda. Respublikada 22 ta oʻrmon xoʻjaligi va 8 ta dorivor oʻsimliklar yetishtirishga ixtisoslashgan xoʻjaliklarda 15 turdan ortiq shifobaxsh oʻsimliklar (polpola, anzur piyoz, moychechak, totim, arslonquyruq, boʻyimodaron va boshqalar) ekib koʻpaytiriladi. Har yili mazkur xoʻjaliklarda 450—500 t dan ziyod dorivor oʻsimliklar xom ashyosi tayyorlab, isteʼmolchilarga yetkazib beriladi. Kesilgan oʻrmonlarga daraxtlar ekish, yangi oʻrmonzorlar barpo etish Oʻrmon resurslarini qayta tiklashning samarali usuli boʻlib, oʻrmonlarda ulardan uzoq muddat samarali foydalanishni taʼminlaydi. Oʻrmonlarning oziq-ovqat resurslariga qoʻziqorin, mevalar, yongʻoqlar, isteʼmol qilinadigan oʻtlar, ildizmevalar, yovvoyi hayvonlar va ovlanadigan qushlar, shuningdek, asalari mahsulotlari, ozuqabop yemxashak resurslariga tayyorlanadigan pichan, har xil oʻtlar, hayvonlar isteʼmol qiladigan mevalar kiradi. Oʻrmon asalarichilikkl rivojlantirish, turli hayvonlar va qushlarning yashashi, oziqlanishi, koʻpayishi uchun qulay muhitdir.

Abdushukur Xonazarov.
Oʻrmon fondi

**Oʻrmon fondi** — mamlakat hududidagi jami oʻrmonlar majmui. Oʻzbekistonda oʻrmonlar davlat mulki — umummilliy boylik boʻlib, davlat tomonidan qoʻriqlanadi va yagona davlat Oʻrmon fondi deb ataladi. Davlat Oʻrmon fondi davlat ahamiyatiga ega boʻlgan (davlat oʻrmon xoʻjaligi organlari qaramogʻidagi oʻrmonlar) hamda boshqa idoralar va yuridik shaxslar foydalanadigan oʻrmonlarga boʻlinadi. Qishloq xoʻjaligi uchun moʻljallangan yerlardagi daraxtlar va toʻptoʻp daraxtlar, ekinzorlarning ihota daraxtzorlari, shuningdek, boshqa daraxtzorlar va butalar; temir yoʻl, avtomobil yoʻllari, kanallar va boshqalar suv obʼyektlarining ajratilgan mintaqalaridagi ihota daraxtzorlari; shaharlar va boshqalar aholi punktlaridagi toʻptoʻp daraxtlar, shuningdek, koʻkalamzorlashtirish uchun ekilgan oʻsimliklar; tomorqalardagi va bogʻ uchastkalaridagi daraxtlar hamda toʻptoʻp daraxtlar davlat Oʻrmon fondi tarkibiga kirmaydi. Oʻrmon bilan qoplangan yerlar, shuningdek, oʻrmon bilan qoplanmagan, ammo oʻrmon xoʻjaligi ehtiyojlari uchun berilgan yerlar Oʻrmon fondi yerlari deb ataladi. Oʻzbekistonda Oʻrmon fondi togʻ oʻrmonlari (togʻlar qiyaliklaridagi archazorlar, pistazorlar, yongʻoqzorlar va boshqalardan tashkil topgan oʻrmonlar), qumli choʻl oʻrmonlari (saksovul, qandim, cherkez va boshqalar oʻsadigan hamda qorakoʻlchilikda yaylov sifatida foydalaniladigan choʻllar), toʻqay oʻrmonl a r i (daryo yoqalarida, daryo orollarida oʻsadigan turangʻil, jiyda, yulgʻun, chingil, shumtol va boshqalar daraxtzorlar va butazorlar)dan tashkil topgan. Oʻzbekistonda Oʻrmon fondi umumiy yer maydoni 8544,1 ming ga yoki respublika umumiy yer maydonining 20% ni tashkil qiladi (2004). Oʻrmon bilan qoplangan maydonlar (ming ga) — 2391,4 shu jumladan, sunʼiy oʻrmonlar 207,1, yosh oʻrmonzorlar 152,9; siyrak oʻrmonlar — 247,8; daraxtsiz, ochiq maydonlar — 285,3. Oʻrmonlarning xalq xoʻjaligidagi ahamiyatini hisobga olgan holda Oʻzbekistondagi barcha oʻrmonlar 1guruh oʻrmonlariga kiritilgan (2001). Oʻrmon fondi da alohida qimmatga ega boʻlgan oʻrmon mavzelari (ming ga) — 86,7; davlat qoʻriqxona oʻrmonlari — 226,8; davlat milliy tabiat bogʻlari oʻrmonlari — 24,1; ilmiy va tarixiy ahamiyatga ega boʻlgan oʻrmonlar — 12,4; eroziya himoya oʻrmonlari — 1135,1. Oʻrmon fondi yerlari togʻ zonasida 1200,9 mingga ni, qumli choʻllar zonasida 7190,8 ming ga ni, daryo boʻyidagi toʻqayzorlarda 88,8 ming ga ni, vodiylarda 52,2 ming ga ni tashkil etadi. Oʻrmon fondi asosan, choʻl (83,3%) va togʻ (15,7%) zonalarida joylashgan. Respublika Oʻrmon fondining eng katta maydoni Qoraqalpogʻistonda (54,8%), umumiy maydonining 20,8% esa Navoiy viloyatida joylashgan.

Abdushukur Xonazarov.
Oʻrmonovchilik xoʻjaligi

**Oʻrmonovchilik xoʻjaligi** — oʻrmondan ovchilik maqsadlarida foydalanadigan xoʻjalik. Oʻrmondagi yovvoyi hayvonlarni saqlab qolish, ularni koʻpaytirish bilan ham shugʻullanadi. Oʻrmondan ovchilik maqsadlarida foydalanish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining "Oʻrmon toʻgʻrisida"gi qonuni (1999-yil 15-aprel) bilan tartibga solinadi (28-modda). Oʻrmondan foydalanish va oʻrmon xoʻjaligining turli tadbirlari yovvoyi hayvonlarning hayot kechirishi uchun kerak boʻlgan qulay sharoitni saqlashni hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim. Shu bilan bir qatorda oʻrmondagi hayvonlar soni oʻrmonzorlar uchun mos keladigan zichlikka amal qilingan hodda, yaʼni hayvonlar oʻrmon va qishloq xoʻjaligiga zarar yetkazmaydigan miqdorda boʻlishi kerak. Oʻrmonlar ovchilik xoʻjaliklariga birkitilib qoʻyilishi mumkin, shuningdek, ularga oʻrmon xoʻjaligini olib borish vazifasini ham yuklatiladi. Hamma oʻrmonlarda (qoʻriqxonalardan tashqari) ovchilik maydonlari (10 yildan kam boʻlmagan muddatga) ajratilishi mumkin. Hozirgi Oʻzbekistonda 5 ta davlat oʻrmonovchilik va ovchilik xoʻjaliklari boʻlib, bu xoʻjaliklarga 2,5 mln.ga yer ajratilgan.
Oʻrmon-tundra zonasi

**Oʻrmon-tundra zonasi** — Shimoliy yarim sharning subarktika mintaqasidagi tabiiy zona, janubida moʻʼtadil mintaqaning oʻrmon zonasi bilan shim. dagi tundra zonasi orasida joylashgan. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikaning shim. qismida kengligi 30– 50&nbsp;km dan 300 – 400&nbsp;km gacha boʻlgan hududlarni egallaydi. Hududining 25—30% daraxtzor va butazorlardan iborat. Iqlimi ancha keskin. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 10° dan —40° gacha, iyulniki 10° dan 14° gacha. Yogʻin miqdori 200–400&nbsp;mm, lekin bu miqdor mumkin boʻlgan bugʻlanishdan yuqori, shuning uchun botqoqlik va koʻl koʻp. Gleylashgan podzol va torfligley, torflibotqoq tuproqlari yupqa, organik moddalari juda kam. Daryo vodiylaridagi siyrak oʻrmonlar yer bagʻirlab oʻsadi. Hududining katta qismidan bugʻuchilik uchun yaylov sifatida foydalaniladi, vodiy oʻtloqlaridan pichan oʻriladi.
Oʻrmonchilik

**Oʻrmonchilik** — oʻrmonlar barpo etish, oʻrmon mahsulotlarini tayyorlash, shuningdek, davolashsogʻlomlashtirish va obodonlashtirish maqsadlarida oʻrmonlar yetishtirish bilan shugʻullanadigan xoʻjalik sohasi va fan (oʻrmonshunoslikning bir tarmogʻi). Turli tabiiy va iqtisodiyi.ch. sharoitlarida oʻrmon yetishtirish texnikasi va texnologiyasini yaratadi, oʻrmonni kesish, uni qayta tiklash, yuqori mahsuldor daraxtlar oʻstirishning nazariy va amaliy masalalarini ishlab chiqadi.
Oʻrmonshunoslik

**Oʻrmonshunoslik** — oʻrmon hayoti, oʻrmonlar yaratish va oʻrmon resurslaridan foydalanish toʻgʻrisidagi fan; oʻrmonchilikning ilmiynazariy asosi. Oʻ. oʻrmonni va uning tarkibiy qismlari biologiyasi, ekologiyasini (oʻrmon bilan iqlimning oʻzaro bogʻliqligi, tuproq va biotik omillarning oʻzaro munosabatlarini), oʻrmonlarning tiklanish va shakllanish qonunlarini, oʻrmon tiplarini va ularning fazo va vaqtda oʻzgarishini oʻrganadi. 20-asr boshlarida fan sifatida shakllandi. V.V. Dokuchayevning tuproq qoplamlari zonalligi haqidagi taʼlimoti hamda oʻrmonshunos olimlarning tajribalari asosida rus oʻrmonshunosi G.F. Morozov (1867—1920) oʻrmon haqidagi taʼlimotni yaratdi (1902—12).

Tabiiy geografiya, biologiya va boshqalar fanlar asosida rivojlanayotgan Oʻ. oʻrmon resurslaridan foydalanish, ularni tiklash va muhofaza qilish vazifalarini hal etishga xizmat qiladi.

Oʻzbekistonda Oʻ.ning ilmiy muammolari Oʻzbekiston manazarali bogʻdorchilik va oʻrmon xoʻjaligi ilmiyi.ch. Markazida oʻrganiladi.

## Adabiyot
* Xonazarov A., Oʻrmonshunoslik, T., 2001.
Muhammad Oʻrozboyev

**Muhammad Toshevich Oʻrozboyev** (1906.20.5, Qoʻqon – 1971.9.5, Toshkent) – mexanik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1960). texnika fanlari doktori (1947), professor (1938), Oʻrta Osiyo davlat universitetining ishchi fakultetini (1928), Moskva oliy texnika bilim yurtini (1932), Moskva universitetining matematika-mexanika fakultetini (1934) tugatgan. Toshkent toʻqimachilik institutida kafedra mudiri va direktor oʻrinbosari (1936—1947), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Inshootlar instituti direktori (1947—1957), Ilmiy-texnika davlat qoʻmitasi raisi (1957—61), Toshkent politexnika instituti rektori (1963—1971), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi hamda Mexanika va boshqarish jarayonlari boʻlimining akademik kotibi (1970—1971), „Fan va turmush“ jurnali bosh muharriri (1970—71).

Asosiy ilmiy ishlari mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi nazariyasiga doir. Oʻzbekistonda seysmik mustahkamlikning dinamik nazariyasi va qobiqlar nazariyasiga oid ilmiy maktab yaratgan, mexanika fanining koʻp ilmiy yoʻnalishlariga asos solgan. Oʻrozboyev paxta terish mashinalariga oid ilmiy tekshirish ishlariga, seysmik mustahkam inshootlar sohasida amaliy va nazariy izlanishlarga rahbarlik qilgan. Davlat mukofoti (1952), Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti, Toshkent koʻchalaridan biri Oʻrozboyev nomi bilan atalgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
Materiallarqarshiligi, 1—2t., 1960— 65; Seysmostoykost gidrouprugix sistem, T., 1966; Nazariy mexanika asosiy kursi, T., 1966; Materiallar qarshiligi asosiy kursi, T, 1973.

## Havolalar
* Oʻrozboyevga taʼziyanoma
Ilyos Oʻrozov

**Ilyos Oʻrozov** (1922.15.10, Yangiyoʻl tumani – 1945.11.2, Vengriya) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1940-yilda sanoatiqtisod texnikumini tugatgan. 1941-yildan armiya safida. 1944-yil kichik leytenantlar kursini tugatgan. 572-oʻqchi polki (2-Ukraina fronti, 57-armiyaning, 233-oʻqchi diviziyasi) vzvod komandiri. 1944-yil 13–20-oktabrda platsdarmni kengaytirish uchun boʻlgan jangda va 12-noyabrda Dunay daryosini kechib oʻtish (sobiq Yugoslaviyaning Sambor shahri yaqinida)da koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1945.23.4, vafotidan soʻng). Oʻrozov oʻqigan maktab uning nomi bilan atalgan.
Oʻrmon xoʻjaligi instituti

**Oʻrmon xoʻjaligi instituti** — oʻrmonchilik sohasidagi yirik ilmiy markaz. Toshkentsh.da joylashgan. Dastlab 1932-yilda Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmanistondagi oʻrmon tajriba stansiyalari va tayanch punktlarini oʻz tarkibiga olgan Oʻrta Osiyo oʻrmonchilik markaziy tajriba styasi sifatida tashkil topgan. 1934-yildan Oʻzbekiston fan qoʻmitasi agrooʻrmon melioratsiyasi va oʻrmon xoʻjaligi sektori, 1940-yildan Oʻzbekiston agrooʻrmon melioratsiyasi va oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tekshirish instituti, 1948-yildan Oʻrta Osiyo oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tekshirish instituti, 1992-yildan hozirgi nomda. institut tarkibida (2005): 3 ta ilmiy boʻlim, 8 ta sektor va 2 ta guruh, laboratoriya, patent, ilmiytexnik maʼlumotlar boʻlimi va ilmiy kutubxona mavjud. 4 ta (Chatqol, Qoʻqon, Qoraqum, Mirzachoʻl) tajriba stansiyalari, Buxoro tayanch punkti hamda "Oʻrmonmash" kichik korxonasi, tajriba — ishlab chiqarish xoʻjaligi va tajriba oʻrmon uchastkasi bor. Institutda oʻrmonmeliorativ usullar bilan choʻl yaylovlari samaradorligini oshirish; qumli choʻllarda oʻsimlik (juzgʻun) urugʻi ekadigan mashinalar yaratish; sellar vujudga keladigan manbalarda oʻrmonzorlar barpo etish; xandon pistaning sanoat plantatsiyalarini yaratish; imoratbop teraklarning sanoat plantatsiyalarini yaratish texnologiyasini ishlab chiqish; oʻsimliklarning genetik resurslarini oʻrganish va respublika florasini saqlash, boyitish, ulardan foydalanish; oʻrmon xoʻjaligi uchun mashinalar sistemasini ishlab chiqish va boshqalar yoʻnalishlarda ilmiy tadqiqotlar olib boriladi. Institutda togʻ oʻrmon melioratsiyasi sohasida eroziya va selga qarshi oʻrmon ihotazorlari barpo etish nazariyasi va amaliyoti ishlab chiqildi, togʻ qiyaliklarida lalmi bogʻlar barpo etish, togʻ oʻrmonlarining mahsuldorligini oshirish va qayta tiklash usullari yaratildi. Eroziyaga yoʻl qoʻymaydigan daraxtbutalar turxilini yetishtirish, oʻrmon urugʻchiligi, oʻrmon daraxtlari seleksiyasi, choʻllarni oʻrmonmeliorativ usullari bilan oʻzlashtirish, koʻchma qumlarni mustahkamlash va oʻrmon barpo etish, choʻl oʻrmonlarida xoʻjalik qumlarini mustahkamlash va oʻrmonlar barpo etish, choʻl oʻrmonlarida xoʻjalik ishlari olib borish, choʻl maydonlarida yailov ihotazorlari va meliorativ ozuqalari barpo etish agrotexnikasi, oʻrmon daraxtlarini zararkunanda va kasalliklardan himoya qilishning zamonaviy usullari ishlab chiqildi. Yongʻoq va pistaning sanoat plantatsiyalarini barpo etish maqsadida qimmatli nav va shakllarni yaratish, qora saksovul va archaning oʻrmonurugʻchilik plantatsiyalarini barpo etish va boshqalar ishlar amalga oshirildi. Mexanizatsiya boʻlimida oʻrmon xoʻjaligida qoʻllaniladigan 20 ga yaqin mashinalar yaratildi. institut faoliyati professorlar V.L.Drobov, V.M.Savich, F.K. Kocherga, V.M.Rovskiy, G.P.Ozolin, M.B. Doshchanov, A.A. Xonazarov, A. K. Qayimov va boshqalar olimlarning nomlari bilan bogʻliq. 2005-yilda institut bazasida Respublika manzarali bogʻdorchilik va oʻrmon xoʻjaligi ilmiy — ishlab chiqarish Markazi tashkil etildi.

## Manbalar
Oʻrmon-dasht zonalari

**Oʻrmon-dasht zonalari** — moʻtadil va subtropik mintaqalarda joylashgan tabiat zonalari. Bu zonalar tabiiy landshaftida oʻrmonlar bilan dashtlar almashinib keladi. Moʻtadil mintaqalarda materiklar ichki qismida keng maydonlarni egallagan. Yevrosiyoda *Dunayboʻyi pasttekisligidan* Oltoy togʻlarigacha tutash zona hosil qiladi. Soʻngra Mongoliya va Uzoq Sharqda, Xitoyning shim,sharqida ham mavjud. Shimoliy Amerikaning *Buyuk tekisliklari* orqali 38° shahrik.gacha choʻzilgan. Bu zonalarda qish sovuq va qorli boʻladi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2° dan —20° gacha, iyulniki 18° dan 25° gacha. Yogʻin miqdori 400– 1000&nbsp;mm, koʻp qismi yoz oylariga toʻgʻri keladi. Tuproqlari xilmaxil. Oʻsimliklari kichik-kichik oʻrmonzorlar va dasht oʻtloqlaridan, hayvonot dunyosi oʻrmon va dasht hayvonlaridan iborat. Moʼtadil mintaqalarning *Oʻrmon-dasht zonalarida* keng bargli, igna bargli, mayda bargli oʻrmonli dashtlar va *preriya zonalari* mavjud. Subtropik mintaqalarning Oʻrmon-dasht zonalariz. Shimoliy Amerika va Janubiy Amerika subtropiklarida joylashgan. Afrikada va Avstraliyada ham ayrim joylarda Oʻrmon-dasht zonalariz. uchraydi. Janubiy Amerika Oʻrmon-dasht zonalarining ichki oʻlkalari daraxtsiz savanna va pampa bilan band. Iqlimi subtropik mussonli, qishi iliq, yozi issiq. Eng sovuq oyning oʻrtacha temperaturasi 4—12°, eng issiq oyniki 20—24°, yogʻin miqdori 600–1200&nbsp;mm. Oʻsimliklar vegetatsiyasi yil boʻyi davom etadi. Tuproqlari unumdor. Daraxt oʻsimliklari koʻproq daryo vodiylarida tarqalgan. Oʻrmon-dasht zonalariz. hududlaridan dehqonchilikda, baʼzi joylarda yaylov chorvachiligida foydalaniladi.
## Manbalar
Oʻroq

**Oʻroq** — turli boshoqli ekinlar, beda, pichan va oʻtlarni oʻrish uchun ishlatiladigan qurol. Dastaki (qoʻl) va mashina Oʻ.lari farqpanadi. Dastaki Oʻ. ilk dehkonchilik va chorvachilik paydo boʻlganidan soʻng rasm boʻlgan. Oʻrta Osiyoda tarqalgan dastaki Oʻ. turi 3 qismdan — tigʻ (yuqori qismi, uchi ichkariga sal qayrilgan), boʻyin va dasta (metall uchiga yogʻochdan oʻrnatiladi) dan iborat. Oy shakliga yaqin tigʻli (tigʻi arrasimon tishli xili ham koʻp tarqalgan) va dastali Oʻ. xili ham bor. Tik yurib oʻrish uchun ishlatiladigan Oʻ. chalgʻi Oʻ., bel Oʻ. deb ataladi. Bunday Oʻ. uzun yogʻoch dastali boʻladi. Oʻ. dastlab neolit davrida paydo boʻlgan (yogʻoch, suyakka tigʻli tosh qadab tayyorlangan). Eneolit davrida butunlay toshdan ishlangan. Jez davrida metalldan tayyorlangan, ilk temir davridan boshlab temirdan ishlana boshlagan. Oʻ. uzoq asrlar mobaynida asosiy qishloq xoʻjaligi qurollaridan biri boʻlib keldi. Texnika taraqqiyoti tufayli Oʻ. m a shinalari paydo boʻldi. Ammo dastaki Oʻ. turi hali ham keng ishlatiladi. Oʻ. mashinasi qishloq xoʻjaligi ekinlarini, beda yoki oʻtni oʻrib, kombaynning ishchi organiga yetkazib berish (kombaynlarda) yoki ularni bogʻbogʻ qilib dalaga yoyib ketish (alohida oʻt oʻrgichlarda) uchun moʻljallanadi. Asosiy ish organlari: qirqish yoki yulish apparati, motovilo (parraksimon aylanuvchi qism), transportyor. Oʻ. mashinasi traktorlar, kombaynlar yoki oʻziyurar shassilar bilan agregatlab ishlatiladi. Mas, "Oʻzqishloqxoʻjalikmashxolding" kompaniyasida ishlab chiqarilgan "Umid" kir 1,5 G rusumli oʻrishmaydalash mashinasi oʻtni oʻrib, maydalab va transportga ortib boradi. Bu mashina quvvati 40—70 kVt li traktorlar bilan agregatlanadi.
Oʻroqqanotlilar

**Oʻroqqanotlilar** — shom kapalaklari oilasi. Qanotlari yoyilganida 20–40&nbsp;mm, keng; oddingi qanotlarining uchki qismi choʻziq va oʻroqsimon egilgan (nomi shundan): Tanasi ingichka, xartumi kichik yoki boʻlmaydi. 800 ga yaqin turi bor; asosan, Sharqiy yarim sharning tropik va subtropik qismida tarqalgan. Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi uchraydi. Qurtlarining tanasi siyrak tuklar bilan qoplagan; qorinoyoqlari 4 juft; daraxtlar va butalar bargi bilan oziqlanadi. Barglardagi pilla ichida gʻumbakka aylanadi. Yilda 2 avlodi rivojlanadi.
Oʻrta arifmetik

**Oʻrta arifmetik** — bir qancha sonlar yigʻindisining shu sonlar qoʻshiluvchilarining soniga nisbati. 

O'rta arifmetik formulasi ko'rinib turibdiki \frac{a+b+c+...+n}{n}=n 

## "Masalan"lar
Masalan: 

Masalan: Uchta sonning o'rta arifmetigi  c ga teng. Sonlardan biri 2c va ikkinchisi 9 ga teng.25ga teng.Uchinchi sonni c orqali ifodalang.
## Yana qara
Sonlar ketma-ketligining oʻrta arifmetigi va oʻrta geometrigi orasida tengsizlik mavjud.

## Manbalar
Oʻrta asr

**Oʻrta asr** — tarix fanida jahon tarixining qadimgi dunyo tarixi bilan yangi tarix oraligʻidagi davrni ifodalash uchun qabul qilingan atama. Oʻrta asr tushunchasi XV—XVI asrlarda italyan tarixchilari asarlarida vujudga kelgan, fan sifatida XVIII asrda qaror topgan. Dastlab Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari tarixiga nisbatan ishlatilgan. Oʻrta asrlar V asrdan  XV asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Milodiy 476-yilda gʻarbiy rim imperiyasi qulagandan soʻng oʻrta asrlar boshlangan. Oʻrta asrlar 2 davrga boʻlinadi: ilk oʻrta asrlar va rivojlangan oʻrta asrlarga boʻlinadi. Ilk oʻrta asrlar davri V-XI asrlarni oʻz ichiga oladi. Rivojlangan oʻrta asrlar esa XI-XV asrlarni oʻz ichiga oladi.
Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasi

**Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasi** — Yerning asosiy harakatchan zonalaridan biri boʻlib, kechki tokembriy va fanerozoy mobaynida rivojlangan. Mintaqa umumiy keng yoʻnalish boʻylab choʻzilib, Atlantika okeanidan Tinch okeangacha: Markaziy va Janubiy Yevropani, Shimoliy va Gʻarbiy Afrika (Magʻrib), Oʻrta dengiz, Kavkaz, Osiyo gʻarbi, Pomir, Tibet, Himolay, Hindixitoy yarim orol va Indoneziyani qamrab olib, shu yerda Tinch okean geosinklinal mintaqasi bilan tutashgan. Oʻrta va Markaziy Osiyoda Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasig.m. UralOxota mintaqasi bilan, Britaniya o.lari rayonida Shimoliy Atlantika mintaqasi bilan deyarli yondashgan. Etap oʻrtacha masshtabdagi burmalanish, metamorfizm va granit hosil boʻlishi bilan yakunlangan. Paleozoy va mezozoy yakunlarida Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasig.m. oʻrnida juda katta Tetis okeani paydo boʻlgan.
Oʻrta juz

**Oʻrta juz** — Qozogʻistonda xoʻjalik va geografik jihatdan alohida ajralib turadigan, bir guruh qozoq qabilalari istiqomat qiladigan hududiy birlik. 16-asr boshida shakllangan. Hozirgi Shim., Markaziy, Shim.Sharqiy va Sharqiy Qozogʻiston hududini egallagan. Oʻrta juz yerlari qadimdan alanlar, qangʻli, qipchoq qabila ittifoqlari shakllangan eng muhim etnik markazlardan biri boʻlgan. Oʻrta juz tashkil topishi bilan uning tarkibiga qipchoq, argʻin, nayman, keray, uak, qoʻngʻirot qabilalari kirgan. Oʻrta juz qozoklarining asosiy mashgʻuloti qoʻchmanchi chorvadorlik hisoblangan. Oʻrta juzning jan. qismidagi koʻchmanchilik gumanlari Sirdaryoning oʻrta oqimi va Oʻrta Osiyodagi oʻtroq dehqonchilik markazlari bilan, Shimoliy va Shimoliy Sharqiy tumanlar esa — Sibir va Rossiya bilan aloqador edi. Qozoqlar chorvachilik mahsulotlarini non, hunarmandchilik buyumlari va sanoat tovarlariga almashar edilar. Turli davrlarda Oʻrta juz hududida oʻzaro raqobatda boʻlgan xonliklar vujudga kelgan. Oʻrta juzning Rossiya bilan iqtisodiy aloqalarining tobora mustahkamlana borishi, jungʻorlarning bosqinchilik yurishlari Oʻrta juz qozokdarini Rossiya tarkibiga qoʻshilish jarayonini tezlashtirgan (18-asrning 40-yillari). 19-asrda Oʻrta juz qozoq aholisi sonining 1 mln. kishini tashkil etgan.
Oʻrta miya

**Oʻrta miya** (tezepserpakt) — bosh miyaning oraliq miya bilan Varoliy koʻprigi oʻrtasida joylashgan boʻlagi. Miya oyoqchalari, toʻrt tepalik plastinkasi va oyoqchalar orasida joylashgan miya suv yoʻlidan iborat.

Oʻrta miyaning koʻndalang kesimida 3 qism tafovut qilinadi. 1) tom plastinkasi — toʻrt tepalikni oʻz ichiga olgan miya suv yoʻligacha boʻlgan qism; 2) tomcha — miya suv yoʻli bilan qoramtir moddagacha boʻlgan qism, bu yerda dumaloq shaklli qizil yadro joylashgan; 3) miya oyoqchalarining asosi, u asosan, oq moddadan iborat boʻlib, bosh miyaning poʻstlogʻidan boshlanuvchi efferent oʻtkazuvchi yoʻllardan tashkil topgan. Oyoqchalarining miya suv yoʻli atrofida III va IV juft bosh miya nervlarining somatik va parasimpatik yadrolari joylashgan. Oʻrta miya muskullar tonusini tartibga solib, odam muvozanatini saqlash va yurishda faol qatnashadi. Oʻrta miya jarohatlanganida yoki kasallanganda muskullar kuchli qisqarib, oyoqqoʻllar bukilmay qoladi.

Toʻrt tepalikning ustki doʻmboqcha yadrolari koʻzning toʻr pardasidan impulslar qabul qilib, kerakli javob yuboradi, yaʼni yorugʻlik tomonga boshni burishda qatnashadi. Koʻzga kelayotgan nur yoʻnalishiga qarab koʻz qorachigʻining kengayishi yoki torayishini, koʻz gavharining holatini atrofmuhitni aniq koʻrishga (akkomodatsiya) moslashtiradi. Toʻrt tepalikning pastki doʻmboqchalarida joylashgan yadrolar quloqni tovushga nisbatan moslash, boshni tovush tomonga burish kabi holatlarni idora etadi (yana qarang Bosh miya).
Oʻrta dengizboʻyi oʻlkasi

**Oʻrta dengizboʻyi oʻlkasi** — Yevrosiyo va Afrika materiklarining Oʻrta dengizga tutash hududlari hamda undagi orol va yarim orollarni oʻz ichiga olgan tabiiy oʻlka. Oʻrta dengiz boʻylab joylashgan tarixiy viloyatni ham anglatadi. Maydoni 4 mln. km(Gʻarbiy Osiyo togʻliklari bilan 5 mln. km dan ziyod). Relyefi, asosan, togʻlik; karst va erozion relyef shakllari koʻp uchraydi. Oʻrta dengizboʻyi oʻlkasioʻ. vulkanizm (Etna, Stromboli, Vezuviy vulkanlari) va tektonik harakatlar faol zona. Iklimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida 0—2°, janubida 10—12°, iyulda 19—20° dan 28— 30° gacha. Yillik yogʻin tekisliklarda 300–400&nbsp;mm dan togʻlarda 3000&nbsp;mm gacha. Daryolari, asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi, qishda toʻlib oqadi. Choʻl va chala choʻl landshafti ustun. Toshloq yalangliklar bor. Tabiiy oʻsimlik qoplami deyarli qolmagan. Subtropik dehqonchilik rivojlangan (tokzorlar, sitrus mevalar va zaytun daraxtlari plantatsiyalari bor). Tamaki, paxta, shuningdek, bugʻdoy, makkajoʻxori ekiladi. Chorvachilik bilan shugʻullaniladi, dengizdan baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan: Oʻrta dengizboʻyi oʻlkasioʻ.dagi qadimiy obidalar va xushmanzara joylar millionlab turistlarni oʻziga jalb etadi. Inson Oʻrta dengizboʻyi oʻlkasioʻ.da quyi paleolit davridan yashay boshlagan. Oʻlka inson sivilizatsiyasi (tamadduni)ning ilk makonlaridan, Qadimgi Misr, Falastin, Finikiya, Egey madaniyati, Ellada madaniyati.
Oʻrta dengizlar

**Oʻrta dengizlar** — quruqlik ichkarisiga ancha kirib borgan, okean bilan tor boʻgʻozlar orqali tutashib turgan dengizlar. Oʻrta dengizlar materiklar oraligʻida yoki materik ichkarisida boʻladi. Mas, Oʻrta dengiz, Karib dengizi, Qizil dengiz (materiklar oraligʻida) va Boltiq, Qora, Azov, Oq dengizlar (quruqlik ichkarisida). Boshqa dengizlardan ajralib turishi va atrofdagi quruqlik taʼsirida gidrologik rejimining oʻziga xosligi bilan farq qiladi.
Markaziy Osiyo—Markaz magistral gaz quvuri

**Oʻrta osiyo markaz magistral gaz yoʻli** — Rossiyaning sanoat rayonlarini Oʻzbekiston va Turkmanistondagi gaz konlaridan olinadigan tabiiy gaz bilan taʼminlaydigan yirik gaz quvuri. Uning 1navbati 1967-yilda ishga tushirilgan, unda diametri 700 dan 1220 mm gacha boʻlgan quvurlar qoʻllangan. Umumiy uz. 6542,1 km. Shatlik (Turkmaniston) gaz koni ochilishi bilan magistralning yana bir yoʻli qurilib, ishga tushirilgan. Uni qurishda katta diametr (1420 mm)li quvurlardan, zamonaviy gaz tortuvchi agregatlardan foydalanilgan. Magistralning 1, 2, 3gaz quvurlariga Uchqur va Shaxpaqti (Oʻzbekiston) hamda Gugurtli, Naip, Ochoq (Turkmaniston), 4gaz quvuriga Shatlik, Bayramali va Kirpichli konlaridan gaz olingan. Magistralning umumiy uz. (bir izli hisobda) 1350 ming km ni, jumladan, Oʻrta Osiyo hududida 4,35 ming km, Oʻzbekiston hududida 1490,6 km ni tashkil qiladi. 2004-yilda Rossiyaning „Gazprom“ kompaniyasi bilan „Oʻzbekneftgaz“ milliy xolding kompaniyasi oʻrtasida hamkorlikda Shaxpaqti (Chaqmoqli) konini qayta rekonstruksiya qilish investitsiya loyihasi boʻyicha mahsulotni boʻlish va Rossiya hissasini mazkur magistral orqali joʻnatish haqida uzoq muddatli bitim imzolandi. Oʻzbekiston hududida gaz yoʻliga „Oʻzneftgaz“ milliy xolding kompaniyasiga qarashli „Oʻztransgaz“ aksiyadorlik jamiyati xizmat koʻrsatadi. Magistral tizimida yirik gaz kompressor st-yalari qurilgan. 2004-yilda bu magistral orqali Oʻzbekistondan 7 mlrd. m3gaz eksport qilindi.
Oʻrta Rossiya qirlari

**Oʻrta rossiya qirlari** — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining markazidagi qirlar. Shimolida Oka vodiysidan janubida Donetsk kryajigacha choʻzilgan. Qirlar Kaspiy, Qora va Azov dengizlari suvayirgʻichi hisoblanadi. Uzunligi 1000&nbsp;km, enining keng joyi 500&nbsp;km, balandligi 220–250 m (eng baland joyi 293 m); janubi-sharqiy qismi Kalach qirlari deb ataladi. Oʻ.Oʻrta Rossiya qirlarining oʻrta qismida tokembriy kristall zamini yer yuzasiga yaqin va Don daryosi vodiysida, Pavlovsk va Boguchar shahrilari orasida yer yuzasiga chiqib yotadi. Yer yuzasida hamma joyda lyossimon qumoqlar va lyosslar uchraydi. Qirlar Rossiya platformasining anteklizidir. Bu hududda tokembriy davri yotqiqizlaridan tashkil topgan platforma poydevori yer yuzasiga yaqinlashadi. Foydali qazilmalari: Kursk magnit anomaliyasi temir rudasi (Mixaylovsk koni), qoʻngʻir koʻmir va boshqalar Qirdan yirik daryolar boshlanadi. Tuprogʻi qoratuproq (shim.da sur tusli oʻrmon tuprogʻi). Hududida Markaziy qoratuproq va Galichya gora qoʻriqxonalari joylashgan. Koʻp qismi haydalgan.
Oʻrta taʼlim

**Oʻrta taʼlim** — umumiy taʼlim bosqichlaridan biri; shaxsning jamiyat ijtimoiy hayotida ongli va faol ishtirok etishiga imkon beruvchi bilim, malaka va koʻnikmalari darajasi. OʻzRda Oʻrta taʼlim oʻquvchilarning fanlar asoslari boʻyicha muntazam bilim olishlarini, ularda bilim oʻzlashtirish ehtiyojini, asosiy oʻquvilmiy va umummadaniy bilimlarni, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan maʼnaviyaxloqiy fazilatlarni, mehnat koʻnikmalarini, ijodiy fikrlash va atrof muhitga ongli munosabatda boʻlishni va kasb tanlashni shakllantirish davri hisoblanadi. U 5—9sinflarni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 29 avgustda qabul qilingan "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonunida taʼkidlanishicha, Oʻrta taʼlim bilimlarning zarur hajmini beradi, mustaqil fikrlash, tashkilotchilik qobiliyati va amaliy tajriba koʻnikmalarini rivojlantiradi, dastlabki tarzda kasbga yoʻnaltirishga va taʼlimning navbatdagi bosqichini tanlashga yordam beradi. Oʻrta taʼlim sinflari uchun oʻquv rejasi va dasturlari mavjud. Oʻrta taʼlim oʻquv rejasi asosida oʻzbek tili, ona tili va adabiyotning tizimli kursi, chet tillari, Vatan va jahon tarixi, algebra, geom., trigonometriya, fizika, astronomiya, kimyo, biologiya, chizmachilik, tabiat va geografiya, jismoniy tarbiya, informatika, musiqa madaniyati, tasviriy sanʼat, davlat va huquq asoslari, inson va jamiyat, iqtisodiy bilim asoslari, Vatan tuygʻusi, milliy istiqlol gʻoyasi va maʼnaviyat asoslari, mehnat, harbiy xizmatga chaqiriqqacha yoshlarni tayyorlash va boshqalar fanlar boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkaziladi. Oʻrta taʼlimda maktab dasturida belgilangan bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻrganish hamda hosil qilishga erishish uchun taʼlimning turli usullari, shakllari hamda vositalaridan foydalanish asosida ish olib borish talab qilinadi (yana qarang Umumiy oʻrta taʼlim maktabi). Oʻrta taʼlim tugallanganidan keyin taʼlim fanlari va ular boʻiicha olingan baholar koʻrsatilgan holda davlat tomonidan tasdiklangan namunadagi attestat beriladi.
Oʻrta tolali gʻoʻza

**Oʻrta tolali gʻoʻza** — 2436&nbsp;mm tola beradigan gʻoʻza navlari. Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ.ga, asosan, meksika gʻoʻzasi navlari, qisman afrikaosiyo gʻoʻzasi navlari kiradi. Bu gʻoʻza tolasidan toʻqimachilik sanoatida xilmaxil gazlamalar va texnika mahsulotlar ishlab chiqariladi. Jahonda ishlab chiqariladigan paxta tolasining 80% dan koʻprogʻini Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ.lar beradi. Oʻrta Osiyoda gʻoʻza ekiladigan maydonlarning 90% ga yaqinini Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ. navlari tashkil qiladi. Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ. navlari morfologik, biologik va qimmatli xoʻjalik belgilariga koʻra xilmaxil. Vegetatsiya davri 100—180 kun va undan ham koʻproq, 1700—1900° samarali, 4330—4740° faol haroratni talab etadi. Tupi ixchamdan to tarvaqaylagan shaklgacha boradi. Poyasi boʻii 50—60 sm dan 120—150 sm gacha. Poyasining tuklanishi siyrak. Barglari yashil, boʻlmalari keng, uchburchak shaklda. Gullari oʻrtacha va yirik, gulbarglari ochsariq, tubida toʻq qizil dogʻlari yoʻq. Koʻsaklari 3—3,5 g dan 8—II g gacha, 4— 5 chanokli, sirti silliq, och yashil, sharsimon, tuxumsimon shaklda, pishib yetilishi bilan chanoqlari yaxshi ochiladi. Chigiti maydayirik (1000 ta chigiti vazni 90—95 g dan 160180 g gacha), aksariyati tukli (tuksiz chigit beradigan navlari ham bor). Tolasi oq, malla ranglari ham uchraydi. Tola chiqishi 30%dan 40% gacha. Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ. ekiladigan asosiy hududlar: Oʻrta Osiyo, AQShning gʻoʻza ekiladigan shtatlari, Pokiston, Hindiston, Janubiy Braziliya, Argentina, Meksika, Afrikaning ayrim mamlakatlari, Xitoyning shim.sharqiy viloyatlari, Avstraliyaning Yangi Janubiy Uels shtati va boshqalar Oʻzbekistonda ekiladigan asosiy Oʻrta tolali gʻoʻzagʻ. navlari (2005): AnBoyovut 2, S4727, S6530, S6524, Toshkent 6, Oqdaryo 6, An 402, Namangan 77, Buxoro 6, Yulduz, Xorazm 126 va boshqalarAbdumavlon Abdullayev.
Oʻrta Sharq

**Oʻrta Sharq** — Janubi- Gʻarbiy Osiyoning Pokiston bilan Turkiya oraligʻidagi qismining shartli nomi. Baʼzi gʻarb mualliflari Yaqin Sharq mamlakatlarini ham Oʻ.shahriga kiritadilar hamda "Yaqin va Oʻrta Sharq" deb ataydilar.
Oʻrta Eron togʻlari

**Oʻrta eron togʻlari** — Erondagi togʻ sistemasi, Eron togʻligining ichki qismida. Shim.gʻarbdan jan.sharqqa 1000&nbsp;km ga choʻzilgan, eni eng serbar joyida 300&nbsp;km. Aksari qismining bal. 2000–2500 m, eng baland joyi 4420 m (Hazor choʻqqisi). Yirik tizmalari — Koʻhirud va Koʻhibenon. Togʻlar, asosan, choʻkindi va vulkan jinslaridan tuzilgan, qurum koʻp. Yillik yogʻin 100–300&nbsp;mm. Landshafti togʻ dashti va choʻldan iborat. Togʻ oraligʻidagi vodiylar toʻqay chakalakzorlari, togʻ tepalarida oʻtloq va butazorlar bor. Daryo vodiylarida terak, tol, jiyda, yongʻoq va boshqalar daraxtlar oʻsadi. Chorvachilikda yaylov sifatida foydalaniladi.
Oʻrtabuloq neft-gaz kondensat koni

**Oʻrtabuloq neft-gaz kondensat koni** — Oʻzbekistonning janubida, Oʻzbekiston-Turkmaniston chegarasi yaqinida joylashgan tabiiy gaz koni. Kon quduqni muhrlash uchun yadroviy bombadan birinchi marta foydalanishga olib kelgan tabiiy gaz qudug'ining portlash joyi bo'lganligi bilan mashhur. 1961-yilda ochilgan. 1973-yil foydalanishga topshirilgan. Kon maydoni relyefi tepaliklardan iborat.

Oʻrtabuloq tizmasi Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismidagi Dengizkoʻl koʻtarilmasining sharqiy qismida joylashgan. Burma yirik braxiantiklinaldan iborat boʻlib, paleogen yotqiziqlari boʻyicha uning markaziy qismida graben mavjud, uning qanotlarini siljish amplitudasi 300 m ga teng. Konning geologik tuzilishida mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari ishtirok etadi. Yura davri yotqiziqlari qumtosh, alevrolit, gil jinslardan hamda kelloveyoksford yarusining karbonatlaridan tarkib topgan. Oʻrtabuloq strukturasida sanoat miqyosidagi gazlilik yura davrining qdrbonat yotqiziqlari (15R, 15NR gorizontlari)da aniqlangan. Gorizont yuqori gʻovaklikka ega boʻlgan organogendetritli ohaktoshlardan tuzilgan. Qazilgan 6 ta quduq 2510—2500 m chuq. da sanoat miqyosidagi gaz, 5 ta quduq 2578—2556 m chuq.da kuchsiz neft oqimi (300 l/sutka) boʻlgan uyumlarni ochgan. Gaz uyumi gumbazsimon, massiv koʻrinishda. Kondagi 15gorizontning qatlam suvlari yuqori darajada minerallashgan, namakob turiga mansub. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Oʻrtaliq tizmalar

**Oʻrtaliq tizmalar** — barcha okeanlarning deyarli oʻrta qismida choʻzilgan suv osti tizmalarining umumiy nomi. Yer poʻsti plitalari (yirik boʻlaklari)ni bir-biridan ajratib turuvchi yirik tektonik yoriqlardan bazalt lavalarining chiqib qotishidan vujudga keladi. Oʻrtaliq tizmalarning umumiy uz. 80 ming km dan ortiq.
Oʻrtaovul

**Oʻrtaovul** — Toshkent viloyati Zangiota tumanidagi shaharcha (1974-yildan). Transport yoʻli stansiyasi. Tuman markazi Eshonguzar shaharchasidan 16&nbsp;km janubida. Aholisi 17,2 ming kishi (2004). Goʻsht kti, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, xususiy, qoʻshma korxonalar, mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish korxonalari, madaniyat uylari, klub muassasalari bor. Toshkent — Chinoz, Toshkent — Yangiyoʻl va boshqalar yoʻnalishlardagi avtobus va marshrutli taksilar Oʻrtaovul hududidan oʻtadi. Oʻrtaovuldan Toshkentga marshrutli taksilar qatnaydi.
Oʻrtacha soat

**Oʻrtacha soat** — oʻrtacha quyosh vaqti bilan yuradigan soat; yulduz vaqti bilan yuradigan soatga nisbatan 1 sutkada 3 min. 56 sek. orqada qoladi. Kundalik hayotimizda ishlatiladigan osma, stol va qoʻl soatlarining hammasi oʻrtacha quyosh vaqti bilan yuradi.
Oʻrtacha quyosh

**Oʻrtacha quyosh** — osmon gumbazining tropik yil davomida bahorgi teng kunlik nuqtasiga nisbatan toʻliq bir marta aylanib chiqadigan va ekvator boʻylab tekis harakatlanadigan hayoliy nuqtasi. Oʻrtacha quyosh vaqti shu Oʻrtacha quyoshga asoslanadi. Yer orbitasi va ekliptikannig ekvatorga ogʻmaligi natijasida haqiqiy Quyosh bilan bir vaqtda apogey va perigeyla boʻladigan oʻrtacha ekliptika Quyoshi tushunchasi joriy etilgan; bu bilan Yer orbitasining ellips shaklidaligi bilan bogʻliq noqulaylik yoʻqotiladi; oʻrtacha ekvatorial Quyosh (Oʻrtacha quyosh) ekvator boʻylab tekis harakatlanib, bahorgi teng kunlik va kuzgi teng kunlik nuqtalaridan haqiqiy Quyosh bilan bir vaqtda oʻtadi, bu bilan ikkinchi sabab — ekliptika ogʻmaligining taʼsiri yoʻqotiladi. Haqiqiy Quyosh va Oʻrtacha quyosh toʻgʻri chiqishlari yoki soat burchaklari farqi vaqt tenglamasi deyiladi va haqiqiy Quyoshni kuzatish orqali oʻrtacha vaqtni aniqlashda hisobga olinadi.
Oʻrtacha quyosh vaqti

**Oʻrtacha quyosh vaqti** — oʻrtacha quyosh deb ataluvchi faraziy nuqtaning soat burchagi. Oʻrtacha quyosh haqiqiy quyosh bilan bir vaqtda bahorgi tengkunlik nuqtasi (T) da chiqib va yil davomida tekis harakatlanib, yana haqiqiy quyosh bilan bir vaqtda T ga qaytib keladi. 1925-yildan boshlab unga 12 soat qoʻshilib, Oʻrtacha quyosh vaqtining boshlanishi yarim kecha paytiga koʻchirilgan.
Oʻrta Ural togʻi

**Oʻrta ural togʻi** — Ural togʻlarining eng past qismi. 56° va 59° shahri k.lar orasida. Shimolida Ostyanka togʻi, jan. da Ufa daryosining kenglik boʻylab yoʻnalgan vodiysi bilan chegaralangan. Balandligi 250–500 m, shimolida eng baland joyi 994 m (Oʻrta Baseg togʻi). Oʻ.Oʻrta ural togʻi gersin burmalanishida shakllangan yirik antiklinaldir. U mezozoy davrida yemirilgan va hozirgi balandligiga yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan. Asosan, gneys, amfibolit, kvarsit, ohaktosh va qumtoshlardan hosil boʻlgan. Relyefi yassi tepaliklardan iborat, gʻarbiy yon bagʻrida karst rivojlangan. Daryolari Volga va Ob havzalariga mansub. Koʻllar bor. Ignabarglilar va oq qayin togʻterak oʻsadi. Foydali qazilmalarga boy (yanaq. Ural).
Oʻrta togʻ jinslari

**Oʻrta togʻ jinslari** — tarkibida 56—65% kremnezyom boʻlgan, nordon va asosli togʻ jinslari oʻrtasidagi magmatik togʻ jinslari. Oʻrta togʻ jinslari jinsga asosan, tarkibida ozroq temir magnezialli minerallar (piroksen, shoh aldamchisi, baʼzan biotit) boʻlgan dala shpatlari kiradi; dala shpatlari orasida oʻrta plagioklazlar (oligoklaz, andezit) muhimdir. Oʻrta togʻ jinslarij. orasida moddiy tarkibi boʻyicha natriyli (dioritlar, andezitlar va porfiritlar) va kaliyli (siyenitlar va traxitlar) qatorlari farqlanadi. Oʻrta togʻ jinslarij., asosan, effuziv jinslar orasida tarqalgan, ularda andezit va porfiritlar traxit va porfiritlardan koʻra koʻproq, intruziv jinslar (diorit, siyenit) nisbatan kamroq tarqalgan boʻladi. Kvarsli dioritlar tarkibida kvars 20% gacha, diorit va siyenitlarda 5% gacha uchraydi (qarang: Magmatik togʻ jinslari).

## Manbalar
Oʻrtachashma

**Oʻrtachashma** — Qirgʻiziston Respublikasi Botken viloyatining gʻarbidagi daryo. Uzunligi 25&nbsp;km, havzasining maydoni 229,3&nbsp;km. Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi Turo dovonidan 1,5&nbsp;km shim.gʻarbda joylashgan Dukenek muzligidan (3700 m balandlikda) boshlanadi. Chap irmogʻi boʻlgan Oqgubek jilgʻasi quyilgungacha Dukenek (qishloq nomi) deb ataladi. Muz va qor suvlaridan toʻyinadi. Quyilish joyida oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 3,90 m3/sek. Toʻlinsuv davri aprel — sentabrda. Eng koʻp sutkalik suv sarfi iyul — avgust.
Oʻrqir

**Oʻrqir** — relyef shakli; yer yuzasi notekis, chuqurlik bilan qirlar almashinib keladigan joylar. Bunday relyef shakli togʻ oldi qiya tekisliklarida koʻproq uchraydi. Toshkent shahri joylashgan hudud relyefi ham Oʻrqirdan iborat. Shundan "Toshkent yetti qir va yetti oʻrda joylashgan" degan ibora bor.
Oʻsaroʻt

**Oʻsaroʻt**, tilonoʻt — semizakdoshlar (semizbargdoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Yer ostki qismi tugunaksimon yoʻgʻonlashgan. Boʻyi 5—15 sm. Barglari ildiz boʻgʻzidan chiqqan, etli. Oʻzbekistonda 5 turi uchraydi. Oʻ.ning barcha turlari manzarali oʻsimlik hisoblanadi. Oʻzbekistonda alp Oʻ. va hisor Oʻ. keng tarqalgan.
Oʻsimlik bitlari

**Oʻsimlik bitlari**, shiralar – tengqanotli xartumli hashortlar kenja turkumi. Mingga yaqin turi maʼlum. Tana uzunligi 0,5—6,0&nbsp;mm, tuxumsimon yoki oval shaklda, rangi och yashildan qoʻngirgacha. Boshi kam harakat, sanchib soʻruvchi ogʻiz apparati xartum koʻrinishida boʻlib, boshining orqa qismidan boshlangan boʻgʻimlardan tashkil topgan. Moʻylovlari 3—6 boʻgʻimli. Koʻpincha qanotsiz. Toʻp-toʻp boʻlib yashaydi. Qanotlilari bir oʻsimlikdan boshqasiga koʻchib oʻtadi. Oʻsimlik bitlarining rivojlanish sikli: odatda, tuxum holida ikki yoki koʻp yillik oʻsimliklarda qishlaydi; bahorda tuxumdan qanotsiz urgʻochi – asoschi vujudga kelib, 50—70 lichinka tugʻadi, bular tez orada rivojlanib voyaga yetadi; ikkinchi va navbatdagi keyingi avlodining voyaga yetgan individlari ham qanotsiz (partenogenetik, tirik tugʻib koʻpayadi va qanotsiz qiz avlodni vujudga keltiradi). Rivojlanish sikli urugʻlangan tuxum qoʻyish bilan tugallanadi (mas, dukkaklilar va lavlagi Oʻ.6.). Oʻsimlik bitlarilarining rivojlanish davri havo haroratiga bogʻliq holda 3—20 kun. Mavsumda 2026 avlod beradi. Urgʻochisi yoz oyida 14 kungacha yashaydi. Qanotli urgʻochilar kuniga 1—2 lichinka, qanotsizlari esa 5—10 lichinka tugadi. Ozgina yogʻingarchilik shiralarning rivojlanishiga yaxshi sharoit yaratadi; yirik tomchili, surunkasiga yoqqan shiddatli yomgʻirlar ochiq yashovchi shiralarni yuvib, nobud qiladi. Oʻsimlik bitlari bargnovdadagi shirani soʻradi. Natijada oʻsimlik poyasi va ildizidagi uglevodlar zaxirasi keskin kamayadi. Bu esa barglarning buralishi, novdalarning qingʻirqiyshiq oʻsishi, toʻqimalarning kasallanib shish, bujgʻun va boshqalar har xil oʻsimtalar hosil qilishiga sabab boʻladi. Zararlangan oʻsimliklarning hosildorligi 15—20% ga kamayib ketadi. Bundan tashqari, Oʻsimlik bitlari kasal oʻsimlik shirasini soʻrish bilan birga xavfli kasalliklarni tarqatadi ham.

Oʻsimlik bitlarida mayda yaydoqchilarning koʻpgina turlari, jumladan, afelinuslar, shuningdek, vizildoq pashshalar, toʻrqanotlilar lichinkasi, koʻpgina koksinellidlar parazitlik qiladi.

Kurash choralari: birlamchi xoʻjayinoʻsimlik bilan ikkilamchisini bir-biriga yaqin ekmaslik; hasharotlar shikastlashiga chidamli navlarni yetishtirish; hasharotlarning tabiiy kushandalari entomofaglar (mas, oltinkoʻz)dan foydalanish, oʻsimliklarga kimyoviy vositalar – fosfororganik preparatlar purkash.

## Adabiyot
* Nevskiy V. P., Tli Sredney Azii, T., 1929; D avl yetshi na A. G., Tli roda ArN15 . faunm Uzbekistana, T., 1964; Muxamadiyev A. A., Tli Ferganskoy dolinn, T" 1979.

Sulton Alimuhamedov.