Maʼlumotlar bazasi huquqi

**Maʼlumotlar bazasi huquqi** – bu mualliflik huquqiga oʻxshash, ammo undan farq qiladigan sui generis (oʻziga xos) mulkiy huquq boʻlib, u hatto bu jarayonda mualliflik huquqi bilan bogʻliq „ijodiy“ jihat mavjud boʻlmasa ham, maʼlumotlar bazasini tuzish uchun qilingan sarmoyani tan olishga xizmat qiladi. Bunday huquqlar koʻpincha koʻplik shaklida qoʻllanadi: **maʼlumotlar bazasi huquqlari**.

TRIPS shartnomasi talabiga koʻra, agar maʼlumotlar bazalari va boshqa toʻplamlar oʻz kontentini tanlash yoki joylashtirish orqali intellektual ijod mahsuliga aylansa, ular mualliflik huquqi bilan himoya qilinishi lozim. Bu qoida, tarkibidagi ayrim yoki barcha materiallar mualliflik huquqi bilan himoyalanmagan taqdirda ham amal qiladi. Koʻplab mamlakatlar bu talabga amal qiladi: shart bajarilganda maʼlumotlar bazalari mualliflik huquqi bilan himoya qilinadi. Aksincha, agar shart bajarilmasa, maʼlumotlar bazalarini yoki ularning ayrim qismlarini himoya qiladigan alohida intellektual mulk huquqi mavjud emas.

Maʼlumotlar bazasi huquqi esa, mualliflik huquqi talablariga bogʻliq boʻlmagan holda maʼlumotlar bazalarini himoya qiladi va u faqat bir nechta yurisdiksiyalarda, eng koʻp tarqalgani — Yevropa Ittifoqida tan olingan.

## Maʼlumotlar bazasi huquqlarini tan oladigan mamlakatlar

### Yevropa Ittifoqi

Yevropa Ittifoqi qonunchiligida maʼlumotlar bazasi huquqlari kompyuter maʼlumotlar bazalaridagi axborotni nusxalash va tarqatish boʻyicha maxsus kodlangan (yaʼni, sui generis) qonunlardir. Bu huquqlar dastlab 1996-yilda joriy etilgan. 1996-yil 11-martda Yevropa Ittifoqi kengashi maʼlumotlar bazalarini huquqiy himoya qilish toʻgʻrisidagi 96/9/EC direktivasini qabul qildi. Bu direktiva ayrim kompyuter yozuvlariga aniq va alohida qonuniy huquqlar (va cheklovlar) berdi. Qonun bularni maʼlumotlar bazasi huquqlari deb ataydi. Yevropa Ittifoqining maʼlumotlar bazasi huquqlari toʻgʻrisidagi qonunlariga koʻra qoʻlda yuritiladigan yozuvlarga berilgan huquqlar shaklan badiiy asarlarga berilgan huquqlarga oʻxshash, ammo ular bilan bir xil emas.

Maʼlumotlar bazasi huquqlari 15 yil davomida amal qiladi. Maʼlumotlar bazasi har safar sezilarli darajada oʻzgartirilganda, ushbu maʼlumotlar bazasi uchun yangi huquqlar toʻplami vujudga keladi. Mulkdor oʻz maʼlumotlar bazasining muhim qismlaridan nusxa koʻchirilishiga eʼtiroz bildirish huquqiga ega, hatto maʼlumotlar qismlarga ajratib olingan va qayta tiklangan boʻlsa ham. Yevropa Ittifoqidagi maʼlumotlar bazasi huquqlari avtomatik ravishda yaratiladi, yaratuvchilarning ish beruvchilariga beriladi (agar yaratish jarayoni bandlikning bir qismi boʻlsa) va kuchga kirishi uchun roʻyxatdan oʻtkazilishi shart emas.

Maʼlumotlar bazasi huquqlari mualliflik huquqidan mustaqildir: Maʼlumotlarni tartibga solish, tanlash va taqdim etish usuli mualliflik huquqi bilan himoyalanishi mumkin, maʼlumotlar bazasi esa butunlay maʼlumotlar bazasi huquqi bilan himoyalanishi mumkin.

### Birlashgan Qirollik
1998-yil 1-yanvarda 1997-yilda qabul qilingan „Mualliflik huquqi va Maʼlumotlar bazasidagi huquqlar toʻgʻrisidagi nizomlar“ kuchga kirdi. Bu hujjat Yevropa Ittifoqining Maʼlumotlar bazasi toʻgʻrisidagi direktivasini milliy qonunchilikka tatbiq qildi.

Mazkur nizomlar 1988-yilgi Mualliflik huquqi, dizaynlar va patentlar toʻgʻrisidagi aktga bir qator oʻzgartirishlar kiritdi. Unda maʼlumotlar bazasi quyidagicha taʼriflangan:

: „Mustaqil asarlar, maʼlumotlar yoki boshqa materiallar toʻplami boʻlib, ular —
:: (a) tizimli yoki uslubiy tarzda joylashtirilgan, va
:: (b) elektron yoki boshqa vositalar orqali alohida foydalanish mumkin boʻlgan.“

Mazkur nizomlar mavjud mualliflik huquqini agar ular „muallifning oʻz intellektual ijodi“ni tashkil etsa, maʼlumotlar bazalariga ham tatbiq etadi.

Bundan tashqari, 13- va 14-bandlar maʼlumotlar bazasi huquqini yaratadi. Agar maʼlumotlar bazasini olish, tekshirish yoki taqdim etishda sezilarli sarmoya kiritilgan boʻlsa, huquq avtomatik ravishda amal qiladi.

Bu huquqlar 17(2)-bandga muvofiq, maʼlumotlar bazasi jamoatchilikka ilk bor taqdim etilgan sanadan boshlab 15-kalendar yil oxirigacha amal qiladi. Shu davrda egasining roziligisiz, har qanday shaxs tomonidan bazaning toʻliq yoki muhim qismini olish yoki qayta ishlatish huquqbuzarlik hisoblanadi, hatto bu „ahamiyatsiz“ qismlarni qayta-qayta olib, oxir-oqibat katta qismni tashkil etish orqali amalga oshirilsa ham.

Boshqa tomondan, maʼlumotlar bazasidan qonuniy foydalanuvchilar 19(1)-bandga muvofiq maʼlumotlarning ahamiyatsiz qismlarini istalgan maqsadda olish yoki qayta ishlatish huquqiga ega va bu huquqni baza egasi cheklay olmaydi (19(2)-band). „Ahamiyatli qism“ tushunchasi miqdor, sifat yoki ikkalasining birgaligi nuqtayi nazaridan ahamiyatli deb izohlanadi.

Brexit boʻyicha chiqish bitimiga koʻra, 2021-yil 1-yanvardan oldin yaratilgan maʼlumotlar bazasi huquqlari oʻzining asl amal qilish muddatiga qadar Buyuk Britaniya va Yevropa Iqtisodiy Hududi (EEA) oʻrtasida oʻzaro tan olinadi. Shu sanadan keyin yaratilgan maʼlumotlar bazasi huquqlari esa faqat yaratuvchi yurisdiksiyasida – yaʼni EEA yoki Buyuk Britaniyada – himoyalanadi.

### Rossiya
Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksining 1260-moddasiga koʻra, maʼlumotlar bazasi mustaqil materiallar (maqolalar, hisobotlar, huquqiy matnlar, sud qarorlari va boshqa shunga oʻxshash materiallar) toʻplami boʻlib, ular obyektiv shaklda taqdim etilgan va tizimli tarzda joylashtirilgan boʻlishi kerak, shunda ularni kompyuter yordamida topish va qayta ishlash mumkin boʻladi. Maʼlumotlar bazasi huquqiy himoyaga ega boʻlishi uchun roʻyxatdan oʻtkazilishi shart emas, biroq Fuqarolik kodeksi bunday huquqlarni roʻyxatdan oʻtkazish imkonini beradi. Bu, ayniqsa, daʼvolar sudda koʻrib chiqilganda foydali boʻladi.

Rossiya, umuman olganda, Yevropa Ittifoqi modeliga amal qiladi, biroq ayrim farqlar mavjud.

## Maʼlumotlar bazasi huquqini tan olmaydigan mamlakatlar

### Amerika Qoʻshma Shtatlari
Amerika Qoʻshma Shtatlar Konstitutsiyasining Mualliflik huquqi toʻgʻrisidagi bandi (Article I, § 8, cl. 8)ga koʻra, ijodiy boʻlmagan faktlar toʻplamlari Kongress vakolatiga kirmaydi, shu sababli AQShda maʼlumotlar bazasi huquqi mavjud emas. AQShda mualliflik huquqining ajralmas sharti — originallik hisoblanadi. Shunga qaramay, maʼlumotlar bazasi egalari bunday huquqni joriy etish uchun muntazam ravishda lobbichilik qilib kelmoqda. Lekin hozircha bunday qonun loyihalari tadqiqot kutubxonalari, isteʼmolchilar guruhlari va faktik maʼlumotlardan erkin foydalanishdan manfaatdor kompaniyalar tomonidan olib borilgan muvaffaqiyatli lobbichilik tufayli qabul qilinmay qolmoqda.

### Braziliya
Braziliyada 1998-yilgi 9610-sonli Federal qonun (Mualliflik huquqlari toʻgʻrisidagi qonun) maʼlumotlar bazasi egalariga nusxa koʻchirish, tarqatish va tarjima qilish boʻyicha eksklyuziv huquqlarni beradi. Shu qonunga koʻra, bunday huquq maʼlumotlar bazasi intellektual ijod mahsuli sifatida tan olingan taqdirdagina beriladi. Bunday ijodiylik bazaning mazmunini tanlash, tashkil etish yoki joylashtirish orqali aniqlanishi mumkin. Shunday qilib, xalqaro huquq va koʻplab yurisdiksiyalardagi yondashuvga muvofiq, Braziliyada maʼlumotlar bazasi mualliflik huquqi bilan himoyalanishi yoki himoyalanmasligi uning qanday yaratilganiga bogʻliq. Bu huquq bazaning tarkibiga emas, balki uning noyob va ijodiy tuzilishiga taalluqlidir.

### Yaponiya
Yaponiyada maʼlumotlar bazasining mualliflik huquqi bilan himoyalanishi, unda jamlangan maʼlumotlarning mualliflik huquqi qonunidagi himoya mezoniga javob berish-bermasligiga bogʻliq. Masalan, 2000-yilda Tokio tuman sudi maʼlumotlar bazasi egasi telefon raqamlari bazasiga qoʻllagan tarmoqlarni tasniflashning original tizimi mualliflik huquqi bilan himoyalanishi mumkin, deb qaror chiqargan. 2002-yilda Tokio tuman sudi yangi qurilgan turar-joy birliklari narxlari va xususiyatlari bazasining tuzilishini ham mualliflik huquqi bilan himoyalanishi kerak, deb topgan, chunki unda maʼlumotlarni tanlash va tizimlashtirishning ijodiy usuli qoʻllangan. Biroq, Tokio tuman sudining 2001-yilda chiqargan qaroriga koʻra, agar maʼlumotlar bazasining oʻzi mualliflik huquqiga yetarli darajada ijodiylik kiritilmagan boʻlsa ham, raqobatchilar tomonidan egasining maʼlumotlar bazasi mehnati hisobiga foydalanish bozor raqobatining adolatli va erkin tamoyillarini buzadi va noqonuniy hisoblanadi. Ammo, 2011-yilda Yaponiyaning Intellektual mulk boʻyicha oliy sudi bunday „noqonuniy xatti-harakat“ tushunchasini mualliflik huquqi bilan himoyalanmagan asarlarga tatbiq qilish faqat istisno hollarda qoʻllanishi mumkin, deb belgiladi. Ushbu mezon keyingi sud qarorlarida ham qoʻllanila boshlandi.

## Yana qarang
* Mualliflik huquqi
* Open Database License

## Manbalar

## Havolalar