open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qirgʻiz milliy universiteti

**Qirgʻiz milliy universiteti** — Qirgʻizistondagi yirik oliy oʻquv yurti. Ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydi. 1992-yil Qirgʻiziston davlat universiteti (1951) negizida tashkil etilgan. Bishkek shahrida joylashgan. Matematika, fizika, biologiya, kimyo, geografiya, tarix, filologiya, iqtisodiyot, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Botanika bogʻi, zoologiya muzeyi, kutubxonasi (1 mln.ga yaqin asar) bor. "Ilmiy asarlar toʻplami"ni nashr etadi (1968-yildan). 13 ming talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Qirgʻiz tizmasi

**Qirgʻiz tizmasi** - Shimoliy Tyanshandagi tizma. Asosan, Qirgʻiziston hududida joylashgan. Uning gʻarbiy qismining shimoliy yon bagʻri Qozogʻiston Respublikasi hududida. Uzunligi 380&nbsp;km. Kenglik boʻylab gʻarbda Taroz shahridan, sharkda Chu daryosining Boʻoʻm darasigacha choʻzilgan. Eng baland joyi 4857 m (Gʻarbiy Alamuddin choʻqqisi). Qirgʻiz tizmasi kaledon burmalanishi davrida shakllangan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan antiklinoriy. Paleozoy davri granit, granodiorit, porfirit, ohaktosh, konglomerat, qumtosh kabi jinslaridan tuzilgan. Shimoliy yon bagʻri qiya, janubida Chu vodiysini oʻz ichiga olgan. Yon bagʻirlarida 2500 m gacha dasht, oʻrmonlar (qoraqaragʻay, archa), undan yuqoriroqda sub-alp oʻtloqlari bor. 3700 m balandlikdan qor va muzliklar boshlanadi (muzliklarning umumiy maydoni 223&nbsp;km²). Tizmada Chu vodiysining Markaziy Tyanshan va Janubiy Qirgʻizistonni bogʻlovchi bir necha dovon (Tyos-Ashuu, balandligi 3586 m, Shamsi. balandligi 3570 m va boshqalar) mavjud. TyosAshuu dovonidan Bishkek va Oʻsh shaharlarini bogʻlovchi avtomobil yoʻli oʻtgan. Termal buloqlar bor.
Qirgʻiziston milliy fanlar akademiyasi

**Qirgʻiziston milliy fanlar akademiyasi**, Qirgʻiz Respublikasi milliy fanlar akademiyasi — Qirgʻizistonning oliy ilmiy muassasasi. 1954-yil 20 dekabrda SSSR Fanlar akademiyasining Qirgʻiziston filiali asosida tashkil topgan. Akademiya Prezidiumi Bishkek shahrida joylashgan. 42 haqiqiy (akad.), 58 muxbir aʼzosi bor. Fan tarmoq va yoʻnalishlari boʻyicha 3 boʻlimi (fizikatexnika, matematika va kon-geologiya fanlari; ijtimoiy fanlar; kimyo-texnologiya, tibbiyot-biologiya va qishloq xoʻjaligi fanlari) hamda Janubiy boʻlimi, 23 ilmiy tadqiqot instituti, iqtisodiy, ijtimoiy tad-qiqotlar markazlari, Botanika bogʻi bor (2005). Akademiya tadqiqotlarining yetakchi yoʻnalishlari: axborot-telekommuni-katsiya texnologiyalari, elektronika va amaliy mat. muammolari; energetikaning fizika-texn.ika masalalari; mashinalar nazariyasi va boshqaruv, texnologiya jarayonlari va tizimlarini avtomatlashtirish; tabiatdan oqilona foydalanish va tabiiy suvenergetika resurslari; togʻli rayonlarda tabiiy va tabiiy-texnogen jarayonlarni kompleks tadqiq etish va falokatlarni oldindan aytish; yangi material va kimyoviy texnologiyalar; bioxilmaxillik va ekologiya; togʻ ekologiya tizimi masalalari va togʻ populyatsiyasining barqaror taraqqiyoti; molekulyar biologiya va biotexnologiya; Qirgʻiz Respublikasining barqaror siyosiy, iqtisodiy va ijti-moiy taraqqiyoti masalalari; Q. xalqlarining milliy tili, siyosiy va madaniy shakllanishi, etnogenezi. Akademiya „Axborot“ (1966-yildan) va bir qancha ilmiy jur.lar nashr etadi. Prezidenti — J. J. Jeenboyev (1997-yildan).
Qizilquyruq

**Qizilquyruq** – gultojixoʻrozdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi (baʼzi turlari yovvoyi holda oʻsadi). Boʻyi 30—120 sm. Iyun iyulda gullab, iyul sentabrda meva tugadi. Chorvachilikda sifatli yemxashak. Gektaridan 250—300 s gacha silosbop koʻkpoya, 10—12 s gacha urugʻ olinadi.
Qirgʻiylar

**Qirgʻiylar** — qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Yevropa, Osiyo, Shim. Amerikaning oʻrmon, Afrikaning shim.gʻarbiy qismidagi togʻ zonalarida tarqalgan. Tanasining uz. 52—70 sm, ogʻirligi 0,55—1,8&nbsp;kg. Modasi naridan yirik. Qanoti qisqa va keng , dumi uzun. Usti koʻkimtir-kulrang , qorni koʻndalang yoʻlli oq yoki sargʻish. Uyasini daraxtlarga yasaydi. 3— 4 ta tuxum qoʻyib, 35 kuncha bosadi. qirgʻovul, kaklik, oʻrdak, qur, quyon, ol-maxon va boshqa bilan oziqlanadi. Ovchilik xoʻjaliklariga bir oz zarar yetkazadi.

## Manbalar
Qirgʻovullar

**Qirgʻovullar**, tustovuqlar — qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 2 turi maʼlum. Tanasining uz. 85 sm, ogʻirligi 1,7–2&nbsp;kg. Modasi naridan kichik. Nari yorqin tusda, metalldek yaltiraydi. Modasi kulrangsargʻish. Oddiy qirgʻovulning 30 ga yaqin kenja turi mavjud. Kavkazdan Yaponiyagacha boʻlgan joylarda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Kaspiyning jan.-sharqiy qismidan Issiqkoʻlgacha boʻlgan hududlarda uchraydi. Zarafshon bu yurtmaxonasi, shuningdek, ovchilik xoʻjaliklarida Q. koʻp. Oʻrmon hamda ekin maydonlari atrofidagi, daryo va koʻl qirgʻogʻidagi chakalakzor toʻqaylarda yashaydi. Uyasini yerga yasaydi. 8—18 ta tuxum qoʻyib, 24— 25 kun bosadi. Urugʻ, meva, kurtak, hasharot, chuvalchang va mollyuskalar bilan oziqlanadi. Goʻshti va pari uchun ovlanadi. Q. koʻpgina ovchilik xoʻjaliklarida koʻpaytiriladi. Koʻplab ovlangani sababli joylarda Q. soni kamayib ketgan. Biroq Q.ga sharoit yaratilsa, sonini tez tiklash xususiyatiga ega. Yaponiyada yashil qirgʻovul tarqalgan.
Qirgʻovulsimonlar

**Qirgʻovulsimonlar** — tovuqsimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 165 turi maʼlum. Yevrosiyo, Amerika va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda bedana, kaklik, ularlar va boshqa turlari uchraydi. Choʻl, oʻtloq, butazor, qoyalarda, oʻrmon va tekisliklarda yashaydi. Q., asosan, oʻtroq yoki koʻchib yurib (faqat bedana mavsumiy) hayot kechiradi. Odatda, uyasini yerga, baʼzilari daraxtga yasaydi. 2—20 ta tuxum qoʻyadi. Oʻsimlik mahsulotlari, hasharotlar va boshqa umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Q. ovlanadi. Yovvoyi tovuqlar xonaki tovuq zotlarining nasl boshidir, tovuslar xonakilashtirilgan, qirgʻovullar ovchilik xoʻjaliklarida, bedanalar fermalarda koʻpaytiriladi. 21 turi va 2 kenja turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Qirgʻoq

**Qirgʻoq** — suv havzalari (okean, dengiz, koʻl va suv omborlari) va oqar suvlar (daryo, vaqtli oqar suvlar) bilan quruqlik tutashgan hamda oʻzaro taʼsir roʻy berib turadigan kambar yer. Qirgʻoqlarning quruqlik tomondagi chegarasi — qirgʻoq chizigʻi deyiladi. Qirgʻoqning tarkib topishi va xususiyatlari toʻlqinlarga, oqar suvlarda oqim harakatiga bogʻliq. Qirgʻoqning oʻzgarishiga tektonik harakatlar ham taʼsir koʻrsatadi. Qirgʻoq koʻrinishi, tuzilishi, oʻzgarishi va holatiga koʻra xilmaxil boʻladi. Dengiz qirgʻoqlari balandligi, parchalanganligi, geologik tuzilishi, shakli, yoshi va boshqalarga koʻra turlarga ajratiladi: 1) endogen va ekzogen jarayonlar natijasida paydo boʻlgan yosh qirgʻoqlar. Ularga dastlab tekis boʻlib, keyin parchalangan tektonik va erozion-tektonik, erozion, muzlik, shamol taʼsirida paydo boʻlgan hamda vulkanik qirgʻoqlar kiradi;2) toʻlqindan boshqa jarayonlar taʼsirida paydo boʻlgan qirgʻoqlar dengiz suvi koʻtarilib qaytganda hosil boʻlgan, denudatsion, organik qoldiqlardan hosil boʻlgan qirgʻoqlardan iborat;3) toʻlqinlar taʼsirida vujudga kelgan qirgʻoqlar. Ular abraziya va akkumulyatsiya taʼsirida, yaʼni dengiz toʻlqinlari taʼsirida vujudga keladi va juda koʻp uchraydi. Yirik daryolarning quy-ilish joylarida delta qirgʻoq shakllanadi (q. Delta). qirgʻoq tiplari shakllani-shida va tarqalishida tabiiy geografik zonallik aniq koʻrinadi. Mas, termoabraziv qirgʻoqlar qutbiy zonalarga, marjonli va mangrali qirgʻoqlar tropik va ekvatorial mintaqalarga xos. Hozirgi zamon tektonik harakatlari ham dengiz qirgʻoqlarining shakllanishiga katta taʼsir koʻrsatadi. Muzlik davridan keyingi transgressiya koʻtarilgan maydonlardagiga nisbatan tektonik choʻkayotgan sohilboʻyi rayonlarda quruqlik ichkarisiga ancha kirib borgan. Uchchala guruhdagi qirgʻoqlar ford, shxera, dalmatsiya, rias, panjasimon, liman, orol, dengiz tipli, marjonli, fitogen, abrazion-buxtali, lagunali, qum tilli kabi tiplarga boʻlinadi. Oqar suvlarning Qlari rivojlani-shida oʻzan oqimi muhim omil hisoblanadi. Daryo Qlari togʻ va tekisliklarda bir-biridan keskin farq qiladi. Daryolardagi oqim faoliyati Qlarning eroziyasi, oʻzanning alohida joylarida oqiziqlarning toʻplanishida namoyon boʻladi. Katta daryolar Qlarining shakllanishda gravitatsiya jarayonlari (surilma, koʻchki, sochilma) muhim ahamiyatga ega. Suv bosadigan (qayirli) va suv bosmaydigan (tub, terrasali) daryo qirgʻoqlari farq qilinadi (qarang Vodiy, Terrassa). Qirgʻoqlarning kelib chiqishi, oʻzgarishi, morfologiyasini oʻrganish port va koʻpriklar qurilishi, qirgʻoqlarni mustahkamlash ishlarida, kema qatnovida, rekreatsiya zonalari tashkil etish, foydali qazilma konlarini oʻrganishda, suv omborlari qurishda katta ahamiyatga ega.
Qirgʻoq chizigʻi

**Qirgʻoq chizigʻi** - okean, dengiz, koʻllarning yuzasi bilan quruqlik yuzasi tutashib turgan chiziq. Suv havzasi bilan quruqlik chegarasi hisoblanadi. Suv havzalarining sathi balandligi suv qalqishi, shamol, oqim, toʻlqinlar va havo bosimiga bogʻliq ravishda oʻzgarib turadi. Shu sababli, suvning koʻp yillik oʻrtacha sathiga qarab Qirgʻoq chizigʻi shartli ravishda oʻtkaziladi. Daryolarda Qirgʻoq chizigʻi doimiy boʻlmay, tez-tez oʻzgaradi. Qadimiy Qirgʻoq chizigʻini oʻrganish orqali sohil, umuman, suv havzasining rivojlanish tarixi aniqlanadi va yer poʻsti vertikal harakatlari qanday surʼatlar bilan kechgani haqida xulosa qilish mumkin boʻladi.
Qisir qolish

**Qisir qolish** — yosh chorva mollarining jinsiy voyaga yetganda yoki katta yoshdagi urgʻochi hayvonlarning tuqqandan keyin maʼlum fiziologik muddatlarda urugʻlanmay qolishi. Qisir qolishga chorva mollarini qochirshi va sunʼiy urugʻlantirish ishlarini tashkil qilish va oʻtkazishdagi kamchiliklar, sperma olish vaqtida veterinariya-sanitariya qoidalariga rioya qilmaslik, sunʼiy urugʻlantirish texnikasining notoʻgʻriligi (yaxshi ishlamasligi), chorva mollarini urugʻlantirish rejasining yoʻqligi, hayvonlar boʻgʻoz boʻlgan yoki qisir qolganligini oʻz vaqtida tekshirmaslik, hayvonlar kuyikkan davrida ularni qochirish va urugʻlantirish muddatlariga eʼtibor bermaslik va boshqa, shuningdek, mustahkam ozuqa bazasining yoʻkligi, chorva mollarini asrashda noqulay sharoit, hayvonlar jinsiy organlarining kasalliklari, tugʻma anomaliyalari va boshqa ham sabab boʻladi. Yangi tuqqan sigirlar 80— 85 kundan soʻng qochirilishi lozim. Ushbu muddat optimal servis davri deb qabul qilingan. Bu davrning har bir kuni (choʻzilishi) Qisir qolishga olib keladi. Optimal muddatdagi servis davrida qochirilganda har 100 sigirdan yil davomida 100 buzoq olinadi. Agar optimal servis davri 120 kunga choʻzilsa, unda qisirlik muddati 40 kunni tashkil etadi va har 100 bosh sigirdan 86 ta buzoq olinadi.

Tanalarning optimal (17—18 oy) qochirish yoshi 1—2 oy kechiktirilganda ularning har biridan sogʻiladigan sut miqdori 300–600&nbsp;kg ga kamaiib ketishi mumkin.

Ubaydulla Nosirov.
Qirgʻiy yapaloqqush

**Qirgʻiy yapaloqqush** — yapaloqqushlar oilasiga mansub parranda. Shim. Amerika, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻrta Osiyoning shim.-sharqiy qismida uchraydi. Tanasininguz. 35— 40 sm, qanoti yoyilganida 70—80 sm, ogʻirligi 250 —370 g. Modasi nariga nisbatan yirik, rangi oʻxshash. Orqasi toʻq qoʻngʻir, oq xolli, qorin qismi oq, qoramtir-qoʻngʻir yapaloqqush. Uyasini daraxtlarga yasaydi yoki boshqa qushlarning uyasidan foydalanadi. 3 tadan 13 ta gacha tuxum qoʻyib, 4 haftacha bosadi. Kemiruvchilar, baʼzan qushlar bilan oziqlanadi.
Qirgʻiyburgut

**Qirgʻiyburgut** - yirtqich qush. Jan. Yevropa, Afrika, Jan. Osiyo (jumladan, Oʻrta Osiyo)da tarqalgan. Qanoti 46—52 sm, ogʻirligi 1,5—2,5&nbsp;kg. Usti qoʻngʻir-kulrang, qorni oq yoki pushtiroq, mayda qora xollari bor. Tumshugʻi qora, oyogʻi sariq. Panjasi baquvvat, tirnoqlari mustahkam. Asosan, togʻli hududlarda yashaydi. Uyasini daraxt yoki qoyalarga yasaydi. Fev.da 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini ikkala jins navbat bilan 40 kun bosadi. Kaklik, tuvaloq, quyon, kalamush, sudralib yuruvchilar va baliklar bilan oziqlanadi. Ovchilik xoʻjaliklari va uy parrandalariga zarar yetkazadi.
## Manbalar
Qissa

**Qissa** ( — tarix; hikoya, rivoyat, voqea) — badiiy adabiyotda epik janr turlaridan biri. Gʻarbiy Yevropa va Amerika adabiyotida povest maʼnosidagi qissa tushunchasi yoʻq.Nasrning romandan boshqa barcha janrlari „Novella“ termini orqali ifodalanadi. Rus va oʻzbek adabiyotlarida qissaning hozirgi va qadimgi maʼnolari oʻrtasida farq bor. Masalan, qadimgi rus adabiyotida har qanday nasriy asar povest (qissa) deb atalgan. Oʻzbek adabiyoti tarixida rivoyat usulida nasr yoki nazmda yozilgan tarixiy-afsonaviy asarlar qissa deb yuritilgan. Masalan, „Qissai Sayfulmuluk“, „Qisasi Rabgʻuziy“ va boshqa Hozirgi maʼnodagi oʻzbek qissasi rus adabiyotidagi „povest“ terminiga toʻgʻri keladi va asosan roman bilan hikoya oraligʻidagi oʻrtacha hajmli nasriy janrni ifodalaydi.

Qissa, odatda, bir va bir necha shaxslar taqdiriga oid turli voqealarni oʻziga asos qilib olishi bilan epik turning hikoya, hajmi va mazmunining nisbatan cheklanganligi bilan romandan farq qiladi. Qissalar hayot murakkabliklarini hikoyaga nisbatan kengroq, xarakter hamda voqelik koʻlamini romanga qaraganda kamroq qamrab oladi. Qissada u yoki bu shaxs hayotining maʼlum bir davri xronikal tarzda bayon qilinadi. Qissada lirizm hikoya va romandagidan kuchliroq boʻlishi mumkin.

Roman kabi Qissaning ham avtobiografik (Oybek, A.Qahhor, N.Safarov), tarixiy (Mirkarim Osim, Ya.Ilyosov va boshqalar), fantastik (T.Malik, H.Shayxov, M.Mahkamov va boshqalar) turlari bor. Hozirda qissa nasrning eng faol janrlaridan boʻlib, unda yosh yozuvchilar ham samarali ijod qilmoqdalar.

## Adabiyotlar
* Abrorov A., Oʻzbek povesti, T., 1973;
* Timofeyev L.I., Osnovm teorii literaturi, 5-izd., M., 1976;
* Normatov U., Goʻzallik bilan uchrashuv, T, 1976.

## Havolalar
Qissaxon

**Qissaxon** — afsona, rivoyat va dostonlarni ifodali qilib aytish yoki badiiy oʻqish mahoratiga ega boʻlgan professional ijrochi. Q.lar turli yiginlarda yoki maxsus uyushtirilgan qissaxonlik kechalarida xalq dostonlarini, qiziqarli tarjima hikoyalarni, mumtoz adabiyot namunalarining "folklorlashtirilgan" variantlari va har xil jangnomalarni yoddan yoki matn asosida oʻziga xos ohangda oʻqiganlar. Q. repertuari janr va gʻoyaviy-tematik jihatdan rang-barang boʻlgan.
Qissaxonlik

**Qissaxonlik** - afsona, rivoyat, xalq dostonlari va qissalar aytish va eshitish anʼanasi. Utmishda q. uchun maxsus kecha va yigʻinlar uyushtirilgan. Ularda xalq dostonlarining qayta ishlangan variantlari ("Hikoyati Goʻroʻgʻli sulton", "Yusufbek bilan Ahmadbek"), mumtoz adabiyot namunalari asosida tuzilgan hikoyalar ("Bahrom va Gulandom", "Layli va Majnun", "Farhod va Shirin"), tarjimalar ("Rustami doston", "Qissai Jamshid", "Vomiq bilan Uzro") oʻqilgan. q. repertuarida "Zarqum", "Muhammad Hanafiya", "Said Battol Gʻozi", "Bobo Ravshan" kabi diniy asarlar ham boʻlgan.

Qissa tuzish va Q. 13—14-asrlardan shakllana boshlagan, 16—17-asrlarda jadal rivojlangan, 19-asrning 2-yarmida favqulodda avj olgan. Bu jarayon, dastlab Qozonda, keyinchalik Orenburg, Toshkent, Xiva, Kogon va boshqa shaharlarda qissalarning koʻplab nashr etilishi bilan ham bogʻliq boʻlgan.

Q., asosan, shahar, shaharga yaqin yirik qishloq va tuman markazlarida keng rivojlangan boʻlib, 20-asrning 30-yillarigacha davom etgan. Q. omma orasida maʼrifat tarqatish vositalaridan biri, adabiyot va sanʼat ixlosmandlarining yigʻinlari sifatida oʻtmishda muhim ahamiyat kasb etgan. Hozirgi, radio, televideniye, matbuot, teatr, kino va boshqa madaniy-maʼrifiy vositalarning rivoji, keng tarqalgani bois q. anʼanasi ijtimoiy va maishiy hayotdan batamom chiqib ketgan.
Qisqa tutashuv

**Qisqa tutashuv** — elektr zanjiri oʻtkazgichlarida hosil boʻladigan zararli elektr kontakti; oʻzgaruvchan tok tarmogʻida fazalarning Yer bilan tutashuvi natijasida (1 fazali), oʻzgarmas tok tarmogʻida qutblar orasida yoki qutb bilan Yer orasida sodir boʻladi. Qisqa tutashuv elektr qurilmalar oʻtkazgichlarining yaxshi izolyatsiyalanmaganligidan, tok zanjirida elektr tokining haddan tashqari ortib ketishidan kelib chiqadi va elektr qurilmalarining buzilishiga olib keladi. Qisqa tutashuv reley muhofazasi yoki oson eruvchan saqlagichlardan foydalanib bartaraf qilinadi.
Qisqa toʻlqinlar

**Qisqa toʻlqinlar** - toʻlqin uzunligi 10 m dan 100 m gacha (30—3 MGs) diapazonda boʻlgan radiotoʻlqinlar. Qisqa toʻlqinlarning tarqalish tarziga Yer atmosferasi kuchli taʼsir qiladi. Qisqa toʻlqinlar qisqa (-500&nbsp;km) masofalarga yer toʻlqinlari (Yer sirtiga yaqin bir jinsli atmosferada tarqaluvchi radiotoʻlqinlar) koʻrinishida, oʻta uzoq masofalarga, xususan, Yer shari atrofida ionosfera toʻlqin oʻtkazgichlar boʻylab tarqalishi mumkin. Qisqa toʻlqinlarning ufq ortida tarqalishi asosan ularning ionosferadan yoki ionosfera va Yer sirtidan koʻp marta qaytishi tufayli amalga oshadi.

Qisqa toʻlqinlarning ionosferadan qaytish chastotasi ularning ionosferaga tushish burchagiga va qaytish sathidagi elektronlar konsentratsiyasiga bogʻliq. tushish burchagining maʼlum kritik qiymatidan kichik qiymatlarida Qisqa toʻlqinlar ionosferadan qaytmaydi va radioaloqada sukunat (jimjitlik) zonasi yuzaga keladi. Maʼlum uzunlikka ega radiotrassa uchun radioaloqada foydalaniladigan maksimal chastota mavjud. Trassaning uzunligiga, sutkaning vaqtiga va geofizik sharoitlarga qarab, bu chas-tota amalda Qisqa toʻlqinlarning butun diapazoni boʻyicha oʻzgarishi mumkin.

Qisqa toʻlqinlardan radioaloqada, Yer va sayyoralar ionosferalarini, Quyosh tojining tashqi qatlamlarini va boshqa radioastronomik obʼyektlarni tadqiq qilishda foydalaniladi.
Qisqa hajmli film

**Qisqa hajmli film** yoki **qisqa metrajli film** – hajmi 4–5 qismdan oshmaydigan, 40–50 daqiqali badiiy, 1, 2, 3 qismli hujjatli film. Koʻp qismli badiiy va hujjatli filmlar boʻlsa-da, qisqa hajmli filmlar ham kino sanʼatining mustaqil namunasi sifatida rivojlandi. Koʻproq kinoxronika, kinoocherk, ilmiy-ommabop filmlarni, shu bilan birga badiiy, animatsion va televizion filmlarni oʻz ichiga oladi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Havolalar

*
Qisqartma soʻzlar

**Qisqartma soʻzlar** - barqaror soʻz birikmalari komponentlarining bosh harflarini yoki maʼlum qismlarini olib qoʻshish bilan hosil qilingan soʻzlar. Masalan, IIV — Ichki ishlar vazirligi, XTB — Xalqtaʼlimi boshqarmasi, fil-fak — filologiya fakulteti. Qisqartma soʻzlar nutqda ixchamlikka erishish zarurati bilan dastlab yozma nutqda paydo boʻladi va faol qoʻllanishi natijasida keyinchalik ogʻzaki nutqqa ham oʻtadi.

Q.s, asosan, ot turkumiga mansub boʻlib, quyidagi yoʻllar bilan hosil qilinadi: 1) soʻz birikmasi kompo-nentlarining birinchi harflarini olib qoʻshish bilan (HDP — Xalq demok-ratik partiyasi, DTM — Davlat test markazi, OAK — Oliy attestatsiya komissiyasi); Qs.ning bu turi ilmiy adabiyotlarda abbreviatura deb ham ataladi; 2) soʻz birikmasi tarkibidagi 1-soʻzning 1-boʻgʻinini, qolgan soʻzlarning 1-harflarini olib qoʻshish bilan (Oʻzbekiston milliy universiteti — Oʻzbekiston milliy universiteti, "OʻzAS" ("Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼ-ati"); 3) soʻz birikmasi tarkibidagi soʻzlarning bosh qismlarini olib qoʻshish bilan (biofak — biologiya fakulteti, jurfak — jurnalistika fakulteti); 4) soʻz birikmasi tarkibidagi 1-soʻzning 1-boʻgʻinini, qolgan soʻzlarni qisqartirmay qoʻshish bilan (Oʻzdonmahsulot, Oʻzgazloyiha); 5) aralash yoʻl bilan (Oʻzbektelekom, Oʻzteleradiokompaniya, Oʻzavtoyoʻl) va boshqa

Qisqartma soʻzlar xalqaro tashkilotlar (BMT, YUNESKO), mamlakat va davlatlar (XXR, RF, AQSH), siyosiy partiyalar, harbiy uyushmalar (OʻzXDP, NATO), ilmiy-oʻquv muassasalari (OʻzR FA, OʻzDJTU, FarDU), vazirlik, idora, muassasa, tashkilot, korxonalar (XTV, DTM, Oʻzmashxolding, Toshshaharyoʻlovchi), mashina, asbob-uskunalar va inshootlar (EHM, ATS, GES) va boshqalarning nomlarini bildiradi. Q.s tayyor holda boshqa tillardan oʻzlashtirilishi (YUNESKO, FIFA, FIDE, NATO, AES) yoki muayyan til, mas. oʻzbek tili materiallari asosida hosil qilinishi mumkin. Keyingi turga man-sub oʻzbekcha Qisqartma soʻzlarning aksariyati rus tilidagi soʻz birikmalari va ular asosidagi Qisqartma soʻzlarning kalkalari hisoblanadi, mas, BMT<OON, DAN< GAI, OAV (ommaviy axborot vositalari)< SMI (sredstva massovoy informatsii), EHM< EVM kabi.

Nosirjon Oxunov.
Qisqichbaqasimon tumanlik

**Qisqichbaqasimon tumanlik** — Savr yulduz turkumidagi N00 1952 tumanligi. 1054-yilda arab, xitoy va yapon olimlari kuzatishgan. Oʻta yangi yulduzlar chaqnashi natijasida vujudga kelgan; ungacha boʻlgan masofa 1700 parsek. Toʻla nurlanish energiyasi 1018erg-s~’. Qisqichbaqasimon tumanlikda ancha tartiblangan va kuchlanishi 10~3ersted magnit maydoni mavjud; unda tolasimon qobiq va amorf ipsimon strukturalardan iborat ichki qism farqlanadi. Qobiqdagi temperatura 17000° K. Qobiqning nurlanish spektri oldiy gaz tumanliklariga oʻxshash boʻlib, ichki qismining nurlanishi radiotoʻlqinlar, koʻzga koʻrinadigan, ultrabinaf-sha va rentgen toʻlqinlarda kuzatiladi. Bu qismning ipsimon strukturalari relyativistik (energiyalari 10’ erg dan ziyod) elektronlar oqimlaridan iborat. Bunday yuqori energiyalar manbai Qisqichbaqasimon tumanlik markaziga yaqin joylashgan oʻta yangi yulduzning qoldigʻi boʻlgan neytron yulduz boʻlib, bu yulduz davri 0,033 sek ga teng 1UR 0532 nomerli pulsardir. Qisqichbaqasimon tumanlik unga nisbatan radial yoʻnalishda kengaymoqda.
Qitir pashshalar

**Qitir pashshalar**, qitirlar — qisqa moʻylovli ikki qanotlilar oilasi. Bu oiladan Pale-arktikadagi eng yirik pashsha — ulkan qitirning uz. 50&nbsp;mm ga yetadi. 5500 dan ortiqturi bor. Oʻzbekistonda 300 ga yaqip turi tarqalgan; asosan, dasht va choʻl mintaqalarida uchraydi. Voyaga yetgan Qitir pashshalar faol hayot kechiradigan hasharotlar. Hasharotlar, oʻrgimchaklar, kanalar bilan oziqlanadi. Uljasini, asosan, havoda tutadi. Qurtlari ham yirtqich; 2—3 yilda rivojlanadi. Q. zararkunanda hasharotlar: qoʻngʻizlar, chigirtkalar va boshqa sonini cheklab turadi; baʼzan asalarilarni tutib yeb, ziyon keltiradi.
Qitʼa (maʼnolari)

**Qitʼa**:

* Qitʼa — Yer yuzidagi quruqliklarning atrofidagi orollar bilan birga shartli ravishda ajratilgan qismlari.
* Qitʼa (lirik janr) (arab. — boʻlak, qism, parcha) — mumtoz adabiyotda lirik janr.
Qitʼa (lirik janr)

**Qitʼa** (arab. — boʻlak, qism, parcha) — mumtoz adabiyotda lirik janr. Sheʼriy shakl sifatida qasida va gʻazaldan oldin paydo boʻlgan. Tuzilishiga koʻra, gazalga yaqin turadi, lekin Q.da matlaʼ qofiyalanmaydi (ab. vb, gb...), hajmi ham qatʼiy emas, mazmun talabiga koʻra, ikki bayt va undan ortiq (xatto 19 baytgacha) boʻlishi mumkin. Har bir Q. yaxlit asar boʻlib, biron mavzuga bagʻishlanadi. Boshqa lirik janrlarga nisbatan Q.da shakl va mazmun erkinligi ustun, mavzu doirasi ham keng. Unda ijtimoiy-siyosiy, diniy-falsafiy axloqiy-taʼlimiy va boshqa mazmundagi fikrlar hajv va hazilmutoyiba tarzida, shoir hayotining turli lahzalari bilan bogʻliq qayd va mulohazalar sifatida oʻz ifodasini topishi mumkin.

Fors-tojik adabiyotida Q.ning dastlabki namunalari Rudakiy ijodida koʻrinadi. Uning janr taraqqiyoti va takomilida fors shoiri Avhadiddin Anvariy (1190 yil v. e.) va Ibn Yamin Faryumodiyning xizmati katta.

Oʻzbek adabiyotida Q.ning ilk namunalari "Devonu lugotit turk"da, Xorazmiy, Yusuf Amiriy, Gadoiy, Lutfiy va boshqa ijodida uchrasa-da, uning taraqqiyoti Alisher Navoiy ijodi bilan bogʻliq. Q. dan hech kim Navoiychalik samarali foydalana olgan emas. U eng koʻp Q. yozgan Ibn Yaminning ilgʻor anʼanalarini oʻz davri sharoitiga bogʻlab rivojlantirgan, Q.ni oʻzbek adabiyotida mustaqil janr darajasiga koʻtargan. 16—19-asrlarda Bobur, Poshshoxoja, Munis Xorazmiy, Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy, Shukuriy Fargʻoniy, Ogahiy, Miriy, Avaz Oʻtar, Almaiy va boshqa shoirlar Naioiy anʼanalarini davom ettirib, oʻzbek qitʼanavisligiga hissa qoʻshdilar. Habibiy, Sobir Abdulla, Maqsud Shayxzoda, Mirtemir, Chustiy, Charxiy, E. Vohidov va boshqalar Q.lar yaratishgan. Hozir Q.lar barmoq vaznida ham yozilmoqda.

## Adabiyot
* Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar, T., 1976; Adabiy tur va janrlar |3 j.li|, 2-j.. T.. 1992.
Qichima

**Qichima**, **prurigo** – badanga tariqdek mayda, uchi pufakchali, pushti rang yoki sogʻlom teri rangidagi toshmalar toshishi bilan kechadigan kasallik. Toshmalar qoʻl va oyoqlarning yozluvchi yuzalarida, dumbada paydo boʻlali. Irsiy omillar, baʼzi ovqat mahsulotlari, dori-darmonlarning organizmga allergik taʼsiri va boshqalar qichimaning rivojlanishiga sabab boʻladi. Bolalar va kattalarda uchraydigan hamda tugunchali qichima bor. Bolalar qichimasida balanning qattiq qichishib turishi bolaning uyqusi bilan ishtahasini buzadi, u injiq boʻlib qoladi. Badan(terisining qashlanib tirnalishi oqibatida ikkilamchi piodermiya qoʻshilishi mumkin; bunda kasallik surunkali davom etadi. Kattalar qichimasida toshmalar bel, qorin va boshqa sohalarga toshadi, ular qattiq qichishadi va bemor qashinganda pufakchalar yorilib, eroziyaga aylanadi. Undan ajralgan suyuqlik qotib, qizgʻish poʻstloqlar hosil boʻladi. Kasallik surunkali kechishi va qaytalanib turishi natijasida teri qalinlashib, unda qoramtir dogʻlar yuzaga keladi, qashinganda tirnalgan joylar oqarib, chandiqlanadi. Koʻpincha kasallik ikkilamchi infeksiya bilan murakkablashadi, bunda bemorning umumiy ahvoli oʻzgarib, asabiy holat vujudga keladi. Bolalar qichimasi koʻproq ekssudativ-kataral diatez bilan ogʻriydigan bolalarda (baʼzan, bolalikdan toshgan eshakem keyinchalik qichimaga aylanadi) kuzatilib, odatda, yuz va soch zararlanadi. Baʼzan keksalarda uchraydigan qichimada badanga hech narsa toshmaydi, faqat qashingʻan joyda tirnoq izlari qoladi. Qichimada bemorning nerv sistemasi buziladi, uyqusi yoʻqoladi, terisi quruqshab, limfa tugunlari kattalashadi.

## Davosi
Qichimani mutaxassis vrach davolaydi. Davo jarayonida bolalar, shuningdek, kattalar ovqatiga alohida eʼtibor berish lozim. Bolalarni qoʻshimcha ovqatlantirishda, albatta, vrach bilan maslahatlashib olish zarur. Ochiq havoda sayr qilish, yoz kunlari oftobda toblanish, dengizda choʻmilish tavsiya etiladi. Bola qattiq qashinmasligi uchun tirnogʻini bot-bot olib turish, terining yiringli kasalliklariga xos alomatlar paydo boʻlsa, albatta, vrachga koʻrinish kerak. Qichimaning oldipi olish uchun parhez saqlash, shirinliklar, achchiq, shoʻr, dudlangan ovqatlar isteʼmol qilmagan maʼqul. Bemorga antigistaminlar, tinchlantiruvchi dorilar, parhez buyuriladi; qichimaga qarshi kortikosteroid mazlar surtiladi, sanatoriy va kurortlarda davolapish tavsiya etiladi.
Qichima kanalar

**Qichima kanalar**, qoʻtir kanalar— akariform kanalar turkumining katta oilasi. Uzunligi 0,15—0,3&nbsp;mm. Urgʻochisi erkagiga nis-batan yirikroq. 20 ga yaqin turi bor. Sut emizuvchilar terisi ostida para-zitlik qiladi. Xoʻjayinining terisi ustida urchigach, erkagi halok boʻladi. Teri toʻqimalari bilan oziqlanadi. terining muguz qatlamini sb, yoʻllar ochgach, oʻsha yoʻllarga tuxum qoʻyadi. Qichima kanalar chorva mollari terisida qoʻtir, bir turi esa odam terisida, ainiqsa, qul barmoqlari orasi va tirnoqlar ostida qichima paydo qiladi.
Qishki Olimpiada oʻyinlari

**Qishki Olimpiada** — sportning qishki turlari boʻyicha jahon miqyosida oʻtkaziladigan turkum musobaqalar. 1924-yildan Xalqaro olimpiada qoʻmitasi tomonidan har 4 yilda oʻtkaziladi (1940, 1944-yillarda oʻtkazilmagan). 1908-1920-yillarda muz ustida figurali uchish, 1920-yilda shaybali xokkey Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Qishki Olimpiada biatlon, bobsley, kyorling, konkida uchish (500 m dan 10000 m gacha poyga, muz ustida figurali uchish), chana sporti, changʻi sporti, shaybali xokkey boʻyicha musobaqalar uyushtiriladi.

## Qishki Olimpiada oʻtkazilgan yillar va joylar

* I Olimpiada oʻyinlari — 1924, Chamonix (Fransiya)
* II va V — 1928 va 1948, St. Moritz (Shveysariya)
* III va XIII - 1932 va 1980, Lake Placid (AQSh)
* IV - 1936, Garmisch-Partenkirchen (Olmoniya)
* VI — 1952, Oslo (Norvegiya)
* VII — 1956, Cortina d'Ampezzo (Italiya)
* VIII — 1960, Squaw Valley (AQSh)
* IX va XII - 1964 va 1976, Innsbruck (Avstriya)
* X — 1968, Grenoble (Fransiya)
* XI — 1972, Sapporo (Yaponiya)
* XIV - 1984, Sarayevo (Yugoslaviya)
* XV — 1988, Kalgari (Kanada)
* XVI— 1992, Albertville (Fransiya)
* XVII — 1994, Lillehammer (Norvegiya)
* XVIII — 1998, Nagano (Yaponiya)
* XIX — 2002, Salt Lake City (AQSh)
* XX — 2006, Turin (Italiya)
* XXI — 2010, Vankuver (Kanada)
* XXII — 2014, Sochi (Rossiya)

Oʻzbekiston sportchilari Qishki Olimpiadalarda 1994-yildan ishtirok etib keladi. Lina Cheryazova, Sergey Brener (fristayl), Tatyana Malinina (muz ustida figurali uchish), Komil va Elmira Urumboyevlar (changʻi sporti) kabi sportchilar Qishki Olimpiadalarda muvaffaqiyatli qatnashgan.

## Havolalar
* Qishki Olimpiada, Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi
Qishki saroy

**Qishki saroy** (, ) - Sankt-Peterburg shahridagi meʼmoriy yodgorlik (1754—62, meʼmori V.V.Rastrelli); barokko uslubida qurilgan. 1917-yilgacha Rossiya imperatorlarining qarorgohi boʻlgan; 1918-yilda qisman, 1922-yilda butunlay bino Ermitaj ixtiyoriga berilgan. Bino toʻrtburchak shaklida ichki hovlili; tarzlari Neva daryosi, Admiralteystvo hamda Saroy maydoniga qaragan. Mahobatli bino hashamdor va bir oʻq yoʻnalishida joylashgan; oʻlchamlari (1000 dan ortiq xona) va turlicha koʻrinishdagi tarzlari, oʻtkir chiqib turgan qismlar, zinapoyasimon burchaklar, oʻzgaruvchan maromdagi ustunlar unga qudratli shakl, salobatlilik va koʻrkamlik baxsh etgan; oʻymakorlik, ganchkorlik bilan ishlanib, zarhallanganligi binoning tantanavorligini oshirgan. Interyerlari bir qancha marotaba qaytadan oʻzgartirilgan (mas, 1837-yildagi yongʻindan soʻng tarzlari va tantanalar zali taʼmirlangan).

## Yana qarang

* Ermitaj
Qishki quyosh turishi

**Qishki quyosh turishi** - Quyosh gardishining osmon gumbazidagi yillik koʻrinma harakati davomida gardish markazining ekliptikaning eng jan. nuqtasidan oʻtish payti. Bu paytda Quyoshning ogʻish burchagi — 23°27’ boʻladi. Qishki quyosh turishit. paytiga yaqin kunlarda Quyoshning koʻrinma harakati ekvatorga deyarli parallel boʻladi, natijada uning tush paytidagi balandligi bir xil boʻlib, kun uzunligi oʻzgarmaydi. Tropik yil (365,2422 sutka) bilan kalendar yili (365 yoki 366 kun) teng emasligi sababli, Qishki quyosh turishit. kalendar sut-kaning boshlanishiga nisbatan turli vaqtlarga mos keladi, oddiy yillarda 5 soat 48 min. 46 sek. kechroq, kabisa yilida esa 18 soat 11 min. 14 sek. oldinroq kelishi mumkin. Hozirgi paytda Quyosh Qishki quyosh turishit. nuqtasidan 21 yoki 22 dekabrda (astronomik qish boshlanadi, chilla kiradi) oʻtadi. Quyosh Qishki quyosh turishit. boʻlganida Shimoliy yarim sharda eng qisqa kun va eng uzun tun, Janubiy yarim sharda esa aksincha boʻladi.
Qishliq

**Qishliq** (sibircha: Ҡышлыҡ *Qışlıq*; rus manbalarida Kashlik), Sibir — Sibir xonliginit poytaxti (15-asrning oxiridan). tobolsk shahridan 17&nbsp;km yuqorida, Irtish daryosining oʻng qirgʻogʻida, Sibirka irmogʻining quyilish joyida joylashgan. 14-asr boshlaridan maʼlum. 16-asrda Q. aholisi savdo va hunarmandchilik (temirchilik, toʻqimachilik, etikdoʻzlik, moʻynadoʻzlik, suyakdan buyumlar yasash), baliq ovlash, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Q. atrofida istehkomli bir qancha mayda shaharchalar boʻlib, ularda xon va uning qarindoshlari yashagan. 1582-yil kuzida Yermak qoʻshinlari tomonidan bosib olingandan soʻng Q.da hayot soʻngan. Q.da (Iskar shahar xarobasida — tatarcha Eski yer) 1915-yil V.N.Pignatti qazishma ishlari olib borgan.
Qishloq aholisi

**Qishloq aholisi** - mamlakat jami aholisining viloyat va tumanlardagi qishloq-ovullarda yashaydigan qismi. Qishloq aholisining aksari qismi, asosan, dehqonchilik, chorvachilik yoki qishloq xoʻjaligining boshqa turlari bilan mashgʻul boʻladi. mamlakat iqgisodiy rivojlangan sari sanoatda ishlovchilar salmogʻi ortib, butun aholi tarkibida Qishloq aholisi salmogʻi kamayib boradi (qarang Shahar aholisi). 19-asr boshlarida qishloqlarda jahon aholisining 95—97%, 20-asr boshlarida qariyb 85% yashagan boʻlsa, 1970-yilda 65% dan kamrogʻi istiqomat qildi. Ayniqsa, rivojlangan mamlakatlarda Qishloq aholisi salmogʻi ancha past. Mas, Buyuk Britaniyada 11%, Germaniyada 12%, AQShda 21% ga yaqin. Baʼzi mamlakatlarda shaharlarning eko-logik sharoiti ogʻirlashib borishi va transportning rivojlanishi natijasida aholi shaharlardan qishloqlarga koʻchib oʻtishi jarayoni kuzatiladi.

Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda shahar aholisining oʻsish surʼati pasayib ketdi. Qishloq aholisining shahar aholisiga nisbatan jadalroq koʻpayishi natijasida Oʻzbekistonda shahar aholisining ulushi pasayib bormoqda. Respublikada Qishloq aholisining oʻsishiga aholi tabiiy koʻpayishi koʻrsatkichlari (asosan, tugʻilish)ning koʻpayishi ham sabab boʻlmokda. Mas, 1991-yilda mamlakat aholisining 59,5% ni qishloq, 40,5% ni shahar aholisi tashkil etgan boʻlsa, 2004-yilda bu koʻrsatkich mos ravishda 63,5% va 36,5% dan iborat boʻldi, yaʼni Qishloq aholisi salmogʻi 4,0% ga oshgan. Hozirda Oʻzbekistonning qishloqjoylarida tugʻilishning umumiy koeffitsiyenti (har 1000 kishiga nisbatan tugʻilganlar soni) 22,4 ni, tugʻilishning maxsus koeffitsiyenti (har 1 ta 15—49 yoshdagi ayolga nisbatan bolalar soni) 2,75 ni tashkil qiladi. Oʻzbekistonda yangi iqtisodiy islohotlarning joriy etilishi, bozor munosabatlarining shakllanishi va boshqa Qishloq aholisi ning demografik vaziyatiga maʼlum darajada taʼsir etdi.

Nafisa Majidova.
Qishloq xoʻjaligi yerlari

**Qishloq xoʻjaligi yerlari** - xoʻjaliklar tomonidan ishlab chiqarish vositasi sifatida rejali va uzluksiz foydalaniladigan yer uchastkalari va massivlari, ekinzorlar (haydalma yerlar), koʻp yillik ekinzorlar (bogʻlar, rezavor meva maydonlari), pichanzorlar, yaylovlar hamda qoʻriq-boʻz yerlar. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Qishloq xoʻjaligiye.ga haydalma yerlar, qoʻriq yerlar, tomorqa yerlari, ihota oʻrmon mintaqalari, koʻp yillik ekinzorlar, pichanzorlar, yaylovlar kiradi. Koʻp yillik ekinzorlar — ekilgan daraxtzorlar, butazorlar va oʻtsimon oʻsimliklar (bogʻlar, uzumzorlar, rezavor mevali maydonlar) bilan band boʻlgan yer uchastkalari. Pichanzorlar — oʻt-oʻlani pichan uchun oʻriladigan yer maydonlari. Pichanzorlar koʻlob, quruq va botqoqlangan turlarga boʻlinadi. Xoʻjaliklar yerlari doirasida pichanzorlarning boʻlishi va ularning turlari hududning tuzilishi va tabiiy sharoitlari bilan belgilanadi. Yaylovlar — mollar oʻtlatib boqiladigan yer maydonlari; shuningdek, pichani oʻrib olinmaydigan va qoʻriq hisoblanmaydigan yerlar ham yaylovga kiradi. Qishloq xoʻjaligi yerlarini intensivlash va xoʻjalikning ichki yer rezervlari oʻzlashtirilishi natijasida Qishloq xoʻjaligiye.ning tuzilmasi takomillashadi, foydalaniladigan yer hissasi oshadi. Shoʻrlangan yerlar melioratsiyasi, tuproq eroziyasiga qarshi kurash tadbirlari, sugʻoriladigan madaniy yaylovlar barpo etish va boshqa Qishloq xoʻjaligi yerlaridan foydalanishning yaxshilanishiga yordam beradi. Oʻzbekistonda jami Qishloq xoʻjaligiye. 26,7 mln. ga, shundan asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlarining umumiy maydoni 3785,1 ming ga ni tashkil qildi (2004; yana q. Yer fondi). Qosimjon Rahmonov.

## Yana qarang

* Qishloq xoʻjaligi
Qishloq xoʻjaligi xaritasi

**Qishloq xoʻjaligi xaritasi** — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining joylashuvi, holati va istiqbolini, shuningdek, qishloq xoʻjaligini boshqarishning iqtisodiy va tashkiliy-texnik sharoitlarini aks ettiruvchi maxsus geografik xarita. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini rejalashtirishda, qishloq xoʻjaligini boshqarishning amaliy masalalarini ishlab chiqishda, shuningdek, yerdan oqilona foydalanish, uning sifati va maydonini hisobga olishda maʼlumotnoma-qoʻllanma boʻlib xizmat qiladi. Melioratsiya, yer tuzish, tuproq eroziyasiga qarshi kurash va boshqa agrotexnik tadbirlarni ishlab chiqishda, oʻquv va ilmiy ishlarda, maʼlum bir hududping qishloq xoʻjaligi geografiyasi va iqtisodiyotini batafsil oʻrganishda qoʻllanadi. Xari-tada qishloq xoʻjaligi yerlari, irriganiya va kollektor-drenaj tarmoqlari, maʼmuriy va xoʻjalik chegaralari, yoʻllari va boshqa elementlar tasvirlanadi. Xarita aerofotosʼyomka materiallari asosida tayyorlanadi. Masshtabi qishloq xoʻjaligi zonalariga qarab 1:25000 — 1:200000, sugoriladigan zonalar uchun 1:25000, lalmi yaylovlar uchun 1:50000 va undan kichik. Qishloq xoʻjaligix. seriyasi ham mavjud, bularga yerdan foydalanish, tuproq eroziyasiga qarshi kurash, yaylov tiplari, qishloq xoʻjaligini rayonlashtirish va ixtisoslashtirish, qishloq xoʻjaligi ekinlarining tarqalishi, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash, agroiqlim va boshqa xaritalar kiradi.

## Yana q.

* Qishloq xoʻjaligi
* Qishloq xoʻjaligi entomologiyasi
Qishloq vrachlik punkti

**Qishloq vrachlik punkti** (QVP) — davolash-profilaktika muassasasi, maʼlum hududga biriktirilgan aholiga malakali tibbiy yordam koʻrsatadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 21-may "Qishloq ijtimoiy infrastrukturasini rivojlantirishning 1996 — 2000-yillarga moʻljallangan Davlat dasturi toʻgʻrisida"gi 182-son qarori, Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining 1996-yil 30-may 464-sonli buyrugʻiga asosan tashkil qilingan. Shunga koʻra, QVP 1500 va undan ortiq aholi yashaydigan joylarda tashkil qilinadi. Hozirgi kunda faoliyat koʻrsatayotgan QVP aholi soniga qarab 4 toifaga boʻlinadi, undagi vrachlar hamda oʻrta tibbiy xodimlar shunga muvofiq belgilanadi:— aholisi 1500 — 2500 gacha I toifali;— 2500 — 3000 gacha II toifali;— 3000 — 5000 gacha III toifali;— 5000 — 7000 va undan ortiq IV toifali.

.QVP quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:biriktirilgan aholiga malakali tibbiy yordam koʻrsatish; aholi oʻrtasida kasallanish, jarohatlanish, oʻlim va nogironlikning oldini olish chora-tadbirlarini oʻtkazish;aholini sanitariya-gigiyena koʻnikmalari boʻyicha bilim saviyasini oshirish, ratsional ovqatlanish, sogʻlom turmush tarzi, jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanishni targʻib qilish, zararli odatlar (chekish, ichkilikbozlik, giyohvandlik)ning oldini olish, ularga qarshi kurash tadbirlarini tashkil qilish;emlash ishlari, aholi yashaydigan joylar, tashkilot, muassasalar, korxonalarning tozaligi, ichimlik suvi taʼminotini nazorat qilish, ularda joriy sanitariya nazorati oʻrnatish;oʻsib kelayotgan avlodni sogʻlomlashtirish, onalik va bolalikni muhofaza qilish, oilani rejalashtirish, bolalar orasida tugʻma nuqsonlar va nasl kasalliklarini kamaytirish;aholiga shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish va ularni vaqti-vaqti bilan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish, dispanser nazoratiga olish;sil, teri-tanosil, saraton (rak), ruhiy, ichki sekretsiya bezlari kasalliklari va boshqalarga qarshi kurashish boʻyicha davolash-profilaktika chora-tadbirlarini oʻtkazish;aholi oʻrtasida kasallanishni, ishchi va xizmatchilarning vaqtincha mehnatga layoqatsizlik sabablarini aniqlash va kamaytirish maqsadida xoʻjaliklar, tashkilotlar, korxona rahbarlari bilan birgalikda tadbirlar ishlab chiqish va amalga oshirish;aholiga koʻrsatilayotgan tibbiy va profilaktik yordamning sifati va samaradorligini oshirish;kasalliklarni vaqtida aniklash, zaruriyat boʻlganda tegishli davolash-profilaktika muassasalariga yuborish, vrachlar maslahatini tashkil qilish;mehnatga vaqtincha layoqatsizlik ekspertizasini oʻtkazish;xavfli yuqumli kasalliklar, zaharlanishlar kabi favqulodda hodisalar roʻy berganida yuqori (viloyat, tuman markaziy kasalxonalariga) davolash muassasalariga xabar berish;aholi sogʻligʻini saqlashga qaratilgan barcha reja-tadbirlarni ishlab chiqish va oʻtkazishda jamoa tashkilotlarini jalb etish. QVP ga vrach rahbarlik qiladi.

Respublikada 1996-yil 307 ta QVP tashkil qilingan boʻlib, ularda 237 nafar vrach faoliyat koʻrsatgan boʻlsa, 2004-yil ular soni 2566 tani, vrachlar soni esa 6174 tani tashkil etdi. Hozirgi ularning barchasida maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan umumiy amaliyot vrachlari faoliyat koʻrsatmoqda.
Qishloq xoʻjaligi geografiyasi

**Qishloq xoʻjaligi geografiyasi** — qishloq xoʻjaligini hududiy tashkil etish va rivojlanish qonuniyatlarini oʻrganadigan fan sohasi, iqtisodiy va ijtimoiy geografiya tarmogʻi. turli mamlakat va rayonlar qishloq xoʻjaligini majmuali oʻrganish va bashorat qilish, tabiiy sharoit va resurslarni qishloq xoʻjaligi nuqtai nazaridan baholashga doir tadqiqotlar olib boradi. Qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotning tarmogʻi sifatida aholining qishloq xoʻjaligi mahsulotlariga, sanoatning xom ashyoga boʻlgan ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiladi. Iqtisodiyotning boshqa tarmoqlaridan farq qilib, qishloq xoʻjaligi joyning agroiqlimiy resurslari bilan chambarchas bogʻliq, shuningdek, yer qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida mehnat vositasi hamda predmeti hamdir. Qishloq xoʻjaligi tarmoqlarining joylashuvi va rivojlanishiga joyning tabiiy sharoiti (asosan, relyefi va iqlimi), resurslari (yer, suv, hayvon va oʻsimliklari), ijtimoiy-iqtisodiy, transport, ekologik va boshqa omillar bevosita taʼsir koʻrsatadi.

Qishloq xoʻjaligig. olib boradigan tadqiqotlar yer fondi va undan foydalanish hamda xaritalashtirish, qishloq xoʻjaligi ekinlarining tarqalishi, agroiqtisodiy tarmoqlari va ularning korxonalarini hududiy tashkil etish, rivojlantirish, qishloq xoʻjaligini rayonlashtirish masalalarini oʻz ichiga oladi.

Oʻzbekistonda chorvachilik (qarangA. Abirqulov), agrar-sanoat majmuini (A.R.Roʻziyev va A.M.Sodiqov) oʻrganish boʻyicha tadqiqotlar amalga oshirilgan. Qishloq xoʻjaligini turli regionlar va tarmoqlar boʻyicha tashkil etish muammolari bilan Z.M.Akramov, R.A.Hodiyev, T.E.Egamberdiyev, T.Tojimov, S.S.Saidkarimov, T.Jumayev, K.K.Qurbonov, Sh. Azi-mov, R.U.Usmonov va boshqa shugʻullanganlar.

## Yana qarang

* Qishloq xoʻjaligi
* Qishloq xoʻjaligi entomologiyasi
Qobiliyat

**Qobiliyat** —insonning individual salohiyati, imkoniyatlari. Qobiliyat bilimdan keskin farqlanadi, bilim mutolaa natijasi hisoblanadi. Qobiliyat shaxsning psixologik va fiziologik tuzilishining xususiyati sanaladi. Qobiliyat koʻnikma, malakadan farq qiladi. Aksariyat ilmiy manbalarda mohirlik bilan qobiliyat aynanlashtiriladi.

Qobiliyat inson tomonidan koʻnikma va malakalarning egallanishi jarayonida takomillashib boradi. Har qanday qobiliyat turi shaxsga tegishli murakkab psixologik tushunchadan tashkil topgan boʻlib, u faoliyatning talablariga mutanosib xususiyatlar tizimini oʻz ichiga oladi. Shuning uchun qobiliyat deganda birorta xususiyatning oʻzini emas, balki shaxs faoliyatining talablariga javob bera oladigan va shu faoliyatda yuqori koʻrsatkichlarga erishishni taʼminlashga imkoniyat beradigan xususiyatlar sintezini tushunmoq lozim. Barcha qobiliyat uchun tayanch xususiyat — kuzatuvchanlikda, yaʼni insonni fahmlash, obʼyektdan u yoki bu alomatlarni koʻra bilish, ajrata olish koʻnikmasidir.

Qobiliyatning yetakchi xususiyatlaridan biri — narsa va hodisalar mohiyatini ijodiy tasavvur qilishdir. U shaxsning shakllanishi va rivojlanishi natijasi boʻlishi bilan birga, tabiiy manbaga ham ega. Bu tabiiy manba koʻpincha zehn tushunchasi bilan yuritiladi. Zehn muayyan bir faoliyatga yoki koʻpgina narsalarga nisbatan ortiqcha qiziquvchanlikda, moyillikda, intilishda namoyon boʻladi. Zehn nishonalari deganda qobiliyat ichki imkoniyatlarining tabiiy asosini tushunish lozim. U ishtiyoq, moyillik, mehnatsevarlik, ishchanlik, talabchanlik kabilarning mahsulidir.

Qobiliyat umumiy va maxsus turkumlarga ajratiladi. Umumiy qobiliyat deganda yuksak aqliy imkoniyat va taraqqiyot tushuniladi. Qobiliyat tabiiy ravishda shakllanishi va muayyan reja asosida rivojlantirilishi mumkin. Qobiliyatni maʼlum faoliyatga moyillik yoki intilish orqali, tabiiy zehn nishonalarini aniklash, mutaxassis rahbarligida uzluksiz faoliyatga jalb etish, qobiliyatni takomillashtirishning maxsus vositalarini qoʻllash, shaxsning faollik alomatlarini maksimal darajada rivojlantirish, inson shaxsiga alohida yondashuvni umumiy talablar bilan uygʻunlikda olib borish va boshqa orqali rivojlantirish yoʻllari mavjud. Qobiliyatning yuqori darajasi isteʼdod va daholik namoyon boʻladi.

## Manbalar


## Havolalar
Qobiq

**Qobiq** (texnika va elastiklik nazariyasida) — ikkita egri chiziq sirt bilan chegaralangan qattiq jism; sirtlar orasidagi masofa boshqa ikkita oʻlchamiga nisbatan kichik boʻladi. Shakliga qarab doiraviy, silindrlik. elliptik, konussimon, toroidal va boshqa; sirt geometriyasiga qarab musbat (sferik va ellipsoidal), manfiy (giperboloid, paraboloidlar) hamda nol (silindrik va konus) egrilikdagi xillarga; materialiga qarab, izotopli yoki anizotopli xillarga boʻlinadi. Q. temir-beton, poʻlat, yogʻoch, yengil qotishmalar, plastmassa va boshqa qurilish materiallaridan ishlanadi. Q. binolarning yopma va orayopmalarida, uchish apparatlari, kemalar, suyuqlik rezer-vuarlari, mashina qismlari va boshqalarda qoʻllanadi. Fizikada atom elektron qobigʻi (qarang Atom).
Qobiqlilar

**Qobiqlilar**, uroxordalilar, tunikatlar, lichinkaxordalilar — xordalilar kenja tipi. Q.ning ajdodlari suvda suzib yuradigan birlamchi xordalilar boʻlganligi, ulardan ayrimlari oʻtroq yashashga oʻtganligi taxmin qilinadi. Uzunligi 0,3 sm dan (appendikulyariyalar) 30 m gacha. Tanasi epiteliy hujayralar ishlab chiqaradigan tiniq epiteliy qobiq — tunika qobiq (nomi shundan) yoki quyuq mantiya bilan qoplangan. Xordasi faqat lichinkalik davrida boʻladi (appendikulyarilardan tashqari). Selom qoldigʻi bor. Ichagi sirtmoqqa oʻxshab egilgan, orqa ichagi jabra oldi boʻshligʻiga ochiladi (appendikulyariyalar). Qon aylanish sistemasi yurak xaltasi va lakunalar toʻridan iborat. Nerv sistsmasi miya gangliysi va undan ketadigan orqa nerv poyasidan tashkil topgan. Sezgi organlari kuchsiz rivojlangan. Germafrodit. Ayrim turlarida murakkab rivojlanadigan, appendikulyatsi-yalarga oʻxshash lichinka bor. Koʻpchilik Q. kurtaklanib koʻpayib, koloniya qosil qiladi. 5 sinf: assidiyalar, olovtanalilar, salplar, bochkasimonlar, appendikulyariyalarga boʻlinadi. 1500 ga yaqin turi bor. Dengizda oʻtroq yashaydi, yakka yoki koloniya boʻlib suzib yuradi. Mayda hayvonlar, suvoʻtlar va organik qoldiqlar bilan oziqlanadi.
Anatoliy Qobulov

**Anatoliy Zuhurovich Qobulov** (1934.14.2, Toshkent – 2003.29.7, Moskva) – rejissyor, aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1987). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1957). 1958—1960-yillar „musiqali drama“ kafedrasini boshqargan. Ayni vaqtda Oʻzbek davlat estradasi bosh rejissyori, Hamza teatrining sahnalashtiruvchi rejissyori sifatida faoliyat yuritgan. Hamza teatrida „Imon“ (I.Sulton), „Olma gullaganda“ (O.Yoqu-bov), „Shubha“ (Uygʻun), „Assalom, yulduzlar“, „Faust va oʻlim“ (Levada) kabi spektakllar, Oʻzbekiston rus drama teatrida „Tosh uy“, Berdaq nomidagi teatrda „Levyanixa orbitada“ spektakllarini sahnalashtirgan. 1964-88 yillar „Oʻzbekfilm“ da rejissyor, 1988—1998-yillarda „Nashtar“ satirik kinojurnalida bosh muharrir, rejissyor, aktyor. 1986—2002-yillar Toshkent sanʼat instituti professor „Uyimga kir“, „Yoz yomgʻiri“, „Sen mening qoʻshigʻimsan“, „Boʻysunmas“, „Jontoy qasa-mi“ kabi badiiy, „Yangi yil bilan“ televizion, „Halima Nosirova“ kabi hujjatli filmlar yaratgan. „Rahim va qoʻngʻiz“, „Dovyurak musiqa“ kabi multiplikatsion filmlarning ssenariysini, „Folbin kim“, „Choʻpon va goʻzal malika haqida ertak“ va boshqa pyesalar yozgan. „Fidoiy“, „Oydin sahifa“, „Chinor“ kabi filmlarda suratga tushgan. Soʻz ustasi sifatida ham faoliyat yuritgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).

## Mukofotlari
* Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist: 1973
* Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti: 1983

## Adabiyotlar
* 

## Manbalar

## Havolalar
* Anatoliy Zuhurovich Qobulov
Vosil Qobulov

**Vosil Qobulovich Qobulov** (1921.5.9, Toshkent) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1966), fizika-matematika fanlari doktori (1961), professor (1964). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1977). Vafotidan soʻng “Fidokorona xizmatlari uchun” ordeni sohibi. Toshkent temiryoʻl muhandislari institutini tugatgan (1949). Chorjoʻy — Qoʻngʻirot temir yoʻl qurilishida ishlagan (1949-50). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Inshootlar institutida aspirant, ilmiy xodim (1950-57). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutining hisoblash texnikasi boʻlimi mudiri (1957—63). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika instituti va hisoblash markazi direktori (1963—66). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kibernetika instituti direktori (1966—77), institut Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining “Kibernetika” ilmiy ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirilgach, uning bosh direktori (1978—92).

Ilmiy ishlari hisoblash texnikasini fan, texnika va xalq xoʻjali-gining turli sohalariga joriy etish bilan bogʻliq.

Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1971). “El-yurt hurmati” (1998) va „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni (2025) ordeni bilan mukofotlangan.

## Manbalar