Makula degeneratsiyasi

**Makula degeneratsiyasi**, shuningdek, yoshga bogʻliq makula degeneratsiyasi (inglizcha: **age-related macular degeneration** (**AMD;** **ARMD**)) koʻrish maydonining markazida koʻrish oʻtkirligining pasayishi yoki butunlay yoʻqolishiga olib keladigan tibbiy holat. Dastlabki bosqichlarda koʻpincha hech qanday simptomlar kuzatilmaydi, ammo, vaqt oʻtishi bilan bemor bir yoki ikkala koʻzida koʻrish oʻtkirligining pasayishiga shikoyat qila boshlaydi. Toʻliq koʻrlikka olib kelmasada, markaziy koʻrishning yoʻqolishi yuzlarni tanib olish, mashina haydash, oʻqish yoki kundalik hayotning boshqa mashgʻulotlarini bajarishni qiyinlashtirishi mumkin. Baʼzi holatlarda gallyutsinatsiyalar ham paydo boʻlishi mumkin, ammo bu holat ruhiy kasalliklarni anglatmaydi.

## Sabablari
Makula degeneratsiyasi odatda, keksa odamlarda uchraydi. Genetik omillar va chekish ham muhim ahamiyat kasb etadi va uchrash ehtimolligini oshiradi. Tashxis bemor koʻzini toʻliq tekshirish orqali qoʻyiladi. Makula degeneratsiyasi ogʻirlik darajasiga koʻra erta, oʻrta va kechki turlarga boʻlinadi. Kechki turi qoʻshimcha ravishda "quruq" va "hoʻl" turlarga boʻlinadi. Bu ikki tur orasida quruq shakl koʻp hollarda, 90% hollarda, uchraydi.

## Turlari
AMD ning ikki asosiy turlari: quruq va hoʻl turlari mavjud boʻlib, bu ikki shakl oʻrtasidagi farq makulaning oʻzgarishida namoyon boʻladi. Quruq shakldagi AMD bilan shikastlangan bemor makulasida bir nechta kichik "drusen" (toʻr pardaning sariq depozitlari boʻlib, oqsil hamda yogʻlardan tashkil topadi) lar hosil boʻladi, bu asta-sekin toʻr pardada joylashgan retseptorlarning shikastlanishiga sababchi boʻladi hamda koʻrishning yoʻqolishiga olib keladi. Hoʻl shakldagi AMD bilan shikastlangan bemor makulasi ostida qon tomirlarning oʻsishi kuzatiladi, bu esa qon va suyuqlikning toʻr pardaga sizib chiqishiga sababchi boʻladi. Hosil boʻlgan ortiqcha "suyuqlik" miqdori retseptorlarni jarohatlagani sabab makulaning markazida koʻrishning yoʻqolishiga sababchi boʻladi.

## Diagnoz
Yoshga bogʻliq makula degeneratsiyasi tashxisi koʻrish qobilyatiga emas, balki makuladagi oʻzgarishlarga qarab qoʻyiladi. Makula degeneratsiyasiga qanchalik erta tashxis qoʻyish koʻrishning yanada yomonlashuvini oldini oladi va kasallik rivojlanishini sekinlashtiradi. Erta bosqichdagi makula degeneratsiyasi tashxisi quyidagi diagnostik tekshiruvlarga (sinamalar yoki testlarga) asoslanib qoʻyiladi:

Koʻruv oʻtkirligini baholash

Koʻz tubini koʻrish

Elektroretinogramma

Optik tomografiya

Angiografiya

Qorongʻu moslashuv testi (qorongʻu adoptometriyasi)

Pelli Robson testi va boshqalar.

## Xavf omillari
Asosiy xavf omili yoshning kattaligi, chekish va oilaviy tarixda ushbu kasallikning mavjudligi hisoblanadi. Keksa yoshda ayniqsa 50 yoshdan oshganda bu kasallik uchrash ehtimoli juda oshadi. Bundan tashqari quyidagi holatlar kasallikning uchrash ehtimolligini oshiradi:

Atrof-muhit va notʻgʻri turmush tarzi

Gipertenziya

Ateroskleroz

Giperxolesterenemiya

Ortiqcha vazn vahokazo.

## Patogenezi
Yoshga bogʻliq makula degeneratsiyasining patogenezi yaxshi oʻrganilmagan boʻlsada, baʼzi nazariyalar jumladan, oksidlovchi stress, mitoxondrial disfunksiya va yalligʻlanish nazariyalari ilgari surilgan.

Zararlangan hujayra mahsulotlarni ishlab chiqarish va parchalashi oʻrtasida nomutanosiblik yuzaga kelganligi sababli, zararli boʻlgan "mahsulotlar" toʻplanishi yuzaga keladi. Masalan hujayra ichidagi lipofutsin va hujayradan tashqaridagi druzen. Erta AMD ning dastlabki bosqichlarida retinal epiteliy yupqalashishi yoki depigmentatsiyalangan maydonlarning hosil boʻlishi kuzatiladi. AMD ning keyingi avj olgan bosqichlarida retinal epiteliy atrofiyasi va neovaskulyarizatsiya jarayonlari yuzaga kelishi hisobidan retinal retseptorlarning oʻlimi va markaziy koʻrishning yoʻqolishiga olib keladi.

Quruq (eksudativ boʻlmagan) shakldagi druzen deb ataladigan hujayra qoldiqlari toʻr parda va qon tomir parda oʻrtasida toʻplanib, atrofiya va toʻr pardada chandiqlanish jarayonlariga olib keladi. Ogʻirroq boʻlgan hoʻl (eksudativ) shaklda qon tomirlari toʻr parda orqasidagi tomirli pardadan oʻsib chiqa boshlaydi va ulardagi eksudat (qon) ning ketishi toʻr pardaning bosilib qolishiga sabab boʻlishi mumkin.

## Oldini olish
Makula degeneratsiyasini sport bilan shugʻullanish, yaxshi ovqatlanish, chekmaslik orqali oldini olish mumkin. Makula degeneratsiyasini butkul davolashni iloji boʻlmasada, hoʻl shaklini anti-VEGF dorilar, lazer koagulyatsiyasi yoki fotodinamik terapiya orqali sekinlashtirish imkoni mavjud. Antioksidant vitaminlar va minerallar profilaktika uchun foydali taʼsir koʻrsatmaydi.

## Tarqalishi
Yoshga bogʻliq makula degeneratsiyasi butun dunyo boʻylab mehnatga layoqatli aholi orasida markaziy koʻrlikning asosiy sababi hisoblanadi. 2020-yil holatiga koʻra, makula degeneratsiyasi butun dunyo boʻylab 190 mlndan ortiq insonda aniqlangan va aholi orasida keksalar soni ortib borishi sababli 2040-yilga kelib 288 mln kishiga koʻtarilishi kutilmoqda. Makula degeneratsiyasi erkaklar va ayollar orasida bir xilda tarqalgan boʻlib, Yevropa va Shimoliy Amerika mintaqalarida koʻproq uchraydi. 2013-yil holatiga koʻra makula degeneratsiyasi katarakta, erta tugʻilish va glaukomadan keyin koʻrlikka olib keluvchi toʻrtinchi eng keng tarqalgan sabab edi. Makula degeneratsiyasi koʻpincha ellikdan oshgan odamlarda uchraydi. Qoʻshma shtatlarda ushbu yosh guruhida koʻrish qobilyatini yoʻqotishning eng keng tarqalgan sababi hisoblanadi. 50 dan 60 yoshgacha boʻlgan odamlarning taxminan 0,4%i da kasallik mavjud boʻlsa, 60 dan 70 yoshgacha boʻlgan odamlar oʻrtasida 0,7% ni tashkil qiladi. 70 dan 80 yoshgacha boʻlganlar orasida bu koʻrsatkich 2,3% ni tashkil qilsa 80 dan oshganlarda qariyb 12% da uchraydi.

## Simptomlari

Erta va oʻrta makula degeneratsiyasi asimptomatik boʻlishi mumkin. Baʼzan bir yoki ikkala koʻzda loyqa yoki koʻrishning pasayishi bilan namoyon boʻladi. Bu dastlab oʻqish, mashina haydashda qiyinchiliklar paydo boʻlishi kabi oʻzgarishlar bilan namoyon boʻla boshlaydi. AMD ning boshqa belgilari orasida koʻrishning buzilishi va koʻr dogʻlar (markaziy koʻrish sohasida va uning atrofida) mavjud.

Makula degeneratsiyasining boshqa belgilariga quyidagilar kiradi:

Metamorfopsiya tipidagi koʻrish (kvadrat chiziqlarining toʻlqinsimon koʻrinishi)

Xira (loyqa koʻrish)

Viziula gallyutsinatsiya

Kontrast sezgilarning yoʻqolishi

Makula degeneratsiyasi butunlay koʻrlikka olib kelmaydi, deyarli barcha hollarda periferik koʻrishning bir qismi saqlanib qoladi. Makula degeneratsiyasi bilan kasallanganlarning juda ozchiligi koʻrish qobilyatini butunlay yoʻqotishi mumkin. Makula retinal maydonning atigi 2,1% qismini tashkil qiladi, qolgan 97,9% maydon periferik maydon hisoblanadi va ushbu makula degeneratsiyasida periferik maydon taʼsirlanmaydi. Eʼtiborlisi makula koʻrish maydonining juda kichik qismini tashkil qilsa ham, viziula maʼlumotlarning deyarli yarmi ushbu qismda qayta ishlanadi.

Quruq makula degeneratsiyasi kuzatilgan bemorlarda koʻp hollarda hech qanday alomatlar kuzatilmasa(sekinlik bilan rivojlanuvchi xiralashuv boʻladi), hoʻl makula degeneratsiyasi kuzatilgan bemorlarda koʻrish belgilari buzilishi oʻtkir tarzda boshlanadi.

## Epidemiologiyasi
Yoshga bogʻliq makula degeneratsiyasining tarqalishi yevropaliklarda osiyo va afrikaliklarga qaraganda koʻproq uchraydi. Osiyolik va afrikaliklar orasida makula degeneratsiyasining uchrashida deyarli farq kuzatilmaydi. Oʻz nomiga monand makula degeneratsiyasi va uning asoratlari yoshga bogʻliq holda ortib boradi, 55 yoshdan kichiklarda bu kasallik kam uchraydi. Tashqi zararli omillardan tamaki chekish esa degeneratsiyaning uchrash ehtimolligini keskin oshiradi. 2008-yil holatiga koʻra AQSHdagi oq tanlilar orasida koʻrish qobilyati buzilishlarining 54%dan ortiqrogʻini tashkil qildi. Hozirgi kunda taxminan 8mln amerikalik aholi yoshga bogʻliq makula degeneratsiyasidan aziyat chekmoqda.

## Oldini olish
2017-yildagi tekshiruvlar shuni koʻrsatdiki, vitamin va mineral moddalar kombinatsiyasi makula degeneratsiyasiga taʼsir qilmagan. Shu sababli kasallikni oldini olish sifatida tamaki mahsulotlarini chekmaslik, sogʻlom ovqatlanish, baliq mahsulotlarini ovqat ratsioniga qoʻshish, ortiqcha vazndan saqlanish kabilar koʻrsatiladi.

## Davolash
Makula degeneratsiyasini davolash kasallikning turiga qarab turlicha yoʻnalishda olib boriladi. Umuman olganda kasallikni butunlay davolashni iloji boʻlmagani holda kasallikning rivojlanishini sekinlashtirish mumkin boʻladi. 2018-yil holatiga koʻra kasallikni bartaraf etishning hech qanday usullari mavjud emas. Erta va oʻrta AMD larning davosi chekishni tashlash, gipertenziyani va aterosklerozni davolash hamda parhez rejimiga oʻtish bilan olib boriladi. Oʻrta bosqichli AMD ni davolash antioksidant va mineral qoʻshimchalarni ham oʻz ichiga oladi. Quruq AMD uchun samarali davolash usullari mavjud boʻlmagani holda, hoʻl AMD da mavjud boʻlgan toʻrsimon parda neovaskulyarizatsiyasi qon tomir endotelial oʻsish omilining ingibitori bilan boshqariladi.

## Manbalar