Yaponiyaning Ellis orolida internirlanishi

**Yaponiyaning Ellis orolida internirlanishi ** – Ikkinchi jahon urushi davrida AQShning sharqiy sohilida yashovchi yapon-amerikaliklar edi. Ular Ellis orolidagi  lagerda ushlangan. Yaponiyaning Ellis orolida internirlanishiga olib kelgan asosiy omil Nyu-York Meri Fiorello La Guardia yapon-amerikaliklarni hibsga olishni buyurgan. Shundan so'ng Franklin Delano Ruzveltning 9066-sonli Ijro buyrug'i bilan butun Amerika Qo'shma Shtatlarida yapon-amerikaliklarning ommaviy interniratsiyasini boshladi. Yaponiyaning Ellis orolida internirlanishiga sabab bo'lgan boshqa omillarga Niixau hodisasi kiradi, bu esa jamoatchilikning yaponiyaliklarning Qo'shma Shtatlarga sodiq emasligi haqidagi qo'rquvini kuchaytirdi. Yapon-amerikaliklarning Yaponiya uchun josus bo'lishi mumkinligi haqidagi qo'rquv, ayniqsa, AQShning kodni buzish harakatlariga tahdid solar edi. Ko'p odamlar Oliy sudda Yaponiya interniratsiyasining konstitutsiyaga mos kelishiga e'tiroz bildirishdi.

## Yaponiya interniratsiyasiga olib keladigan omillar
Prezident Franklin Delano Ruzvelt 1941-yil 8-dekabrda Pearl-Harborga qilingan hujumdan bir kun oʻtib urush eʼlon qildi. Ko'p o'tmay, shahar meri Fiorello La Guardia yapon millatchilarini yig'ib, Ellis oroliga cheksiz muddatga jo'natishni buyurdi. LaGuardianing buyrug'i 1942 yil 19 fevralda chiqarilgan 9066-sonli Ijroiya buyrug'idan oldin sodir bo'lgan. Prezident Ruzvelt tomonidan berilgan bu buyruq 110 000 yapon millatiga mansub amerikalik fuqarolarning Qo'shma Shtatlar bo'ylab internirlanishiga sabab bo'ldi. Pearl Harborga hujumdan 24 soat o'tgach, 121 yaponiyalik Nyu-Yorklik hibsga olindi .Dekabr oyining o'rtalariga kelib, bu raqam 279 nafar yapon-amerikalik Nyu-York aholisiga etdi.

### Nihau voqeasi
Ni'ixau hodisasi 1941 yil 7-13 dekabrda Pearl Harbor portlashidan so'ng sodir bo'ldi. Niixau - bu Gavayi oroli bo'lib, Yaponiya Imperator dengiz floti tomonidan shikastlangan samolyotlar qo'nadigan joy sifatida belgilangan, chunki ular bu yerda yashash uchun joy yo'q deb hisoblashgan. Biroq, mahalliy Nixauans va Robinson oilasi begonalar uchun yopiq bo'lgan orolda yashagan. Uchuvchi Shigenori Nishikaichi u yerga avariya qo‘ngan va aholi tomonidan parvarishlangan. U orolda bo'lganida, u orol aholisi bilan Pearl-Harbor portlashi haqidagi tafsilotlarni aytib berdi .Vaziyat jiddiyligini anglab etgach, rasmiylar Nishikaychini qo'lga olishdi. Uchuvchi yapon millatiga mansub aholidan yordam oldi va uni asir olganlarni yengdi. Nishikaichi qurol olib, bir nechta odamni garovga oldi. Biroz vaqt o'tgach, u Niihauans Benehakaka Kanahele va uning rafiqasi Kealoha Kanahele tomonidan o'ldirilgan. Ushbu voqea rasmiylar tomonidan yapon-amerikaliklar Qo'shma Shtatlar urush harakatlariga tahdid solishi mumkinligini ko'rsatish uchun ishlatilgan.

### Kriptografiya
Devid Lowerman, NSA xodimi, Amerika kodlarini buzish "katta josuslik tarmoqlarining qo'rqinchli tasavvurini" yaratgan yapon-amerikaliklar tomonidan to'xtatilishi mumkinligini aytdi . Yapon-Amerika josuslik tizimining mavjudligini ko'rsatadigan juda kam dalillar mavjud edi. Qo'shma Shtatlarda yashovchi hech bir yapon-amerikalik Ikkinchi Jahon urushi paytida biron bir jiddiy josuslik yoki sabotajga ishonch hosil qilmagan. Bu hukumatning yapon millatiga mansub fuqarolarni tahdid sifatida ko'rishiga to'sqinlik qilmadi. Shu sababli Lowerman qamoqqa olish AQSh kodlarini buzish harakatlarining maxfiyligini ta'minlashga qaror qildi. AQShning kodni buzish harakatlari AQShga Yaponiya Imperator dengiz flotidan sezilarli taktik ustunlik berdi. Agar ularning sa'y-harakatlari buzilgan bo'lsa, Yaponiya Imperator dengiz floti o'z kodlarini o'zgartirib, AQShning xabarlarni ushlay olishini to'xtatadi.

### Millatchilik

Ba'zilarning ta'kidlashicha, 9066-sonli Ijroiya farmoni 1900-yillarning boshlarida keng tarqalgan immigratsiyaga qarshi va nativistik tuyg'ulardan kelib chiqqan. Nativizm - bu "mamlakatda tug'ilgan odamlarni immigrantlardan ko'ra afzal ko'radigan munosabat".  Ikkinchi Jahon urushi paytida, boshqa davlat bilan aloqasi bo'lgan har qanday kishi, hatto fuqaroligiga ega bo'lsa ham, Qo'shma Shtatlarga sotqin sifatida ko'rilgan. Chet elliklarni ro'yxatga olish to'g'risidagi akt millatchilik Pearl-Harborga hujumdan oldin allaqachon mavjud bo'lganligidan dalolat beradi. Ushbu akt 14 va undan katta yoshdagi barcha chet elliklar hukumat ro'yxatidan o'tishlarini talab qildi. Ushbu ro'yxat Ellis oroliga qaysi yapon amerikaliklar olib kelinishini aniqlash uchun ishlatilgan.

## Ikkinchi jahon urushi paytida Ellis oroli
Ikkinchi Jahon urushi paytida Ellis oroli turli maqsadlarga xizmat qildi, chunki Ellis orolida immigratsiya jarayoni 97% ga kamaydi.  Deportatsiya va hibsga olish markazi sifatida xizmat qilishda davom etishdan tashqari, uning obyektlari AQSh harbiylari tomonidan harbiy asirlarga va davlat dushmanlariga yordam berish uchun ishlatilgan. Davlatning bu dushmanlari orasida italyan, nemis va yapon millatiga mansub 7000 kishi bor U, shuningdek, qaytib kelgan harbiy xizmatchilar uchun kasalxona, AQSh qirg'oq xavfsizligi a'zolari uchun poligon  va qo'lga olingan dushman kemalari ekipajlari uchun mezbon bo'lib xizmat qilgan.

## Ellis orolida Yaponiya tajribasi

### Interniratsiya
1941-yil 7-dekabrda Pearl-Harborga hujumdan oldin Qoʻshma Shtatlar Adliya vazirligi 1-jahon urushi atrofidagi keskinlik tufayli xorijliklarni yigʻish rejasini tuzgan edi. Bunga bosh prokuraturadan har oy Nyu-Yorkdan 600 va Nyu-Jersi shtatidan 200 kishini hibsga olish va ularni Ellis orolida ushlab turish toʻgʻrisidagi koʻrsatma yozilgan xatlar dalilidir . Bu jarayon 1941-yil 8-dekabrda Pearl Harbordan keyingi kun boshlangan.

Hibsga olinganlarning ko'pchiligi Adliya vazirligi tomonidan o'tkazilgan tinglovlardan so'ng ozod qilindi yoki shartli ravishda ozod qilindi. Boshqalar esa, ko'pincha tinglovlar mahalliy begona dushmanning eshitish kengashi oldida bo'lganligi sababli internirlangan edi.Bu Ellis orolida qolgan ko'plab yapon-amerikalik rahbarlar bilan sodir bo'lgan. Internirlanganlarning bir nechtasi eksa tarafdori bo'lgan, aksariyati zaif dalillar yoki isbotlab bo'lmaydigan ayblovlar asosida internirlangan.

### Shartlar
Yapon-amerikaliklarning Ellis orolida internirlanish muddati har xil. Ba'zilari ikki yilgacha qolishdi va boshqalar tezda turli hibsxonalarga o'tkazildi. Bir yapon-amerikalik Naoye Suzuki josuslikda gumon qilingan. Suzuki hibsga olingan va bir yildan ortiq vaqt davomida Ellis oroliga olib ketilgan. Fuqarolarni dushman musofir sifatida qabul qilish mumkin emasligini bilib, Suzuki AQShda tug'ilganligi uchun o'z erkinligi uchun bahslasha oldi. Bahs muvaffaqiyatli yakunlandi va Suzuki 1943 yilning bahorida Ellis orolini tark etdi .

Ko'plab internirlanganlarning Ellis orolida uzoq vaqt qolishlari qiyin bo'lgan, chunki bu obyekt ilgari odamlarni faqat qisqa vaqt ichida joylashtirgan. Qochib bo'lmaydigan orol katta ovqat xonalari va qoniqarli yotoqxonalari bilan mukammal qamoqxona sifatida ko'rindi. Yetib kelgach, dushman musofirlari Ellis orolidagi asosiy immigratsiya binosida qolishdi. Ro'yxatga olish xonasi yapon-amerikaliklar, shuningdek, italyan va nemis dushmanlari uchun oilaviy dam olish maskani sifatida ishlatilgan. 1943 yilda Ellis orolidagi ma'muriy xodimlar Nyu-Yorkdagi ofisga ko'chib o'tishga muvaffaq bo'lganida, u yerda saqlanadigan odamlar uchun yotoqxonadan joy bo'shatilganda ko'proq joy yaratildi. Hibsga olinib, Ellis oroliga olib ketilgandan so'ng, mahbuslarga bir juft Amerika armiyasi poyabzali, xaki paypoqlari, ko'ylaklari va ichki kiyimlari beriladi.Muassasa sharoitini ba'zi mahkumlar "yomon oziq-ovqat, yomon tibbiy yordam, odamlarning haddan tashqari ko'pligi, jismoniy mashqlar etishmasligi va nosog'lom sharoitlar, jumladan, kalamushlar va siydik bilan namlangan matraslar" deb ta'riflagan. Yapon-amerikalik internirlanganlar ham italyan va nemis dushmani musofirlari bilan bir xonada ovqatlangan ko‘rinadi.

### Urushdan keyin
Ellis orolida yaponiyalik dushman musofirlarning internirlanishi odamlarning Ellis oroli haqida qanday fikrda bo'lishini o'zgartirdi. "Nyu-York Tayms" gazetasining yozishicha, "Orolning nomi Amerika tomonidan istalmaganligining ramziga aylangan". 1945 yil Ikkinchi jahon urushi tugadi va Ellis orolidagi lager oʻsha yilning oxirida butunlay yopildi. Internirlanganlarning ba'zilari bir oydan to'rt oygacha, boshqalari Suzuki kabi bir yil qolishdi. 1944 yil fevral oyida Ellis orolida atigi uchta yapon-amerikalik qamoqda edi va 1944 yil iyuniga kelib bu raqam bittaga kamaydi. Prezident Jimmi Karter boshchiligidagi Qo'shma Shtatlar oxir-oqibat internirlanganlik uchun yapon-amerikaliklardan kechirim so'radi. Yapon-amerikaliklarning internirlanishini o'rgangan tadqiqot shuni ko'rsatdiki, bu harakat harbiy jihatdan zarur emas yoki oqlanmagan.

## Ma'lumotnomalar