Bombardimonchi

**Bombardimonchi -** havodan yerga qurollarni (masalan, bombalar), torpedolarni uchirish yoki havodan uchiriladigan qanotli raketalarni joylashtirish orqali quruqlik va dengiz nishonlariga hujum qilish uchun mo'ljallangan harbiy jangovar samolyot. Samolyotdan tashlangan bombalardan birinchi marta foydalanish Italiya-Turkiya urushida sodir bo'lgan, birinchi yirik joylashtirishlar Birinchi Jahon urushi va Ikkinchi Jahon urushida barcha asosiy havo kuchlari tomonidan shaharlar, qishloqlar va qishloq joylariga jiddiy zarar yetkazgan. Birinchi maqsadda qurilgan bombardimonchilar Italiyaning Caproni Ca 30 va Britaniyaning Bristol TB8 samolyotlari edi.

Bombardimonchilarning ikkita asosiy tasnifi mavjud: strategik va taktik. Strategik bombardimonlar asosan strategik maqsadlarga qarshi uzoq masofali bombardimon missiyalari uchun mo'ljallangan og'ir bombardimonchilar tomonidan amalga oshiriladi, bu esa dushmanning infratuzilmasini buzish yoki sanoat ishlab chiqarishini kamaytirish bilan resurslarga kirishni cheklash orqali urush olib borish qobiliyatini kamaytirishdir. Taktik bombardimon qilish dushmanning harbiy harakatlariga qarshi turish va hujum operatsiyalarini qo'llab-quvvatlashga qaratilgan bo'lib, odatda qisqa masofalarda, odatda quruqlikdagi qo'shinlar yaqinida yoki dushman kemalariga qarshi ishlaydigan kichikroq samolyotlarga tayinlanadi.

Ikkinchi Jahon urushi paytida dvigatel quvvati asosiy cheklov sifatida, aniqlik istagi va boshqa operatsion omillar bilan birgalikda, bombardimonchilarning konstruksiyalari muayyan rollarga moslashtirildi. Biroq, Sovuq urushning boshida bombardimonchilar yadro qurolini dushman nishonlariga olib o'tishning yagona vositasi bo'lib, to'xtatuvchi rolni o'ynagan. Boshqariladigan havo-havo raketalari paydo bo'lishi bilan bombardimonchilar tutib qolishdan qochishlari kerak edi. Yuqori tezlikda va balandlikda uchish aniqlash va hujumdan qochish vositasiga aylandi. ICBMlarning paydo bo'lishi bilan bombardimonchining roli yaqin havoda qo'llab-quvvatlash rollarida va strategik bombardimonchilar uchun yashirin texnologiyaga e'tibor qaratildi.

= Tasnifi =

### Strategik
Strategik bombardimonchilar asosan ta'minot bazalari, ko'priklar, fabrikalar, tersaneler va shaharlarning o'zlari kabi strategik maqsadlarga nisbatan uzoq masofali bombardimon missiyalari uchun mo'ljallangan.Dushmanning infratuzilma yoki resurslarga kirishni cheklash orqali urush olib borish qobiliyatini kamaytirish uchun mo'ljallangan og'ir bombardimonchilar tomonidan amalga oshiriladi. sanoat ishlab chiqarishining qisqarishi. Hozirgi misollar qatoriga strategik yadroviy bombardimonchilar kiradi: B-2 Spirit, B-52 Stratofortress, Tupolev Tu-95 'Bear', Tupolev Tu-22M 'Backfire' va Tupolev Tu-160 "Blackjack". Tarixiy jihatdan diqqatga sazovor misollar: Gotha G.IV, Avro Lancaster, Heinkel He 111, Junkers Ju 88, Boeing B-17 Flying Fortress, Consolidated B-24 Liberator, Boeing B-29 Superfortress va Tupolev Tu-16 'Badger'.

### Taktik
Dushmanning harbiy harakatlariga qarshi turish va hujum operatsiyalarini qo'llab-quvvatlashga qaratilgan taktik bombardimon odatda qisqa masofalarda, odatda quruqlikdagi qo'shinlar yaqinida yoki dushman kemalariga qarshi ishlaydigan kichikroq samolyotlarga tayinlanadi. Bu rolni boshqa samolyotlar toifalari bilan kesib o'tadigan va xiralashgan taktik bombardimonchilar klassi egallaydi: yengil bombardimonchilar, o'rta bombardimonchilar, sho'ng'in bombardimonchilari, interdiktorlar, qiruvchi-bombardimonchilar, hujum samolyotlari, ko'p maqsadli jangovar samolyotlar va boshqalar.

* Hozirgi misollar: Xian JH-7, Dassault-Breguet Mirage 2000D va Panavia Tornado IDS
* Tarixiy misollar: Ilyushin Il-2 ''Shturmovik'', Junkers Ju 87 ''Stuka'', Republic P-47 Thunderbolt, Hawker Typhoon va Mikoyan MiG-27.

= Tarix =
Havodan tashlangan bombadan birinchi marta foydalanish (aslida Italiya dengiz arsenali tomonidan maxsus ishlab chiqarilgan) italiyalik ikkinchi leytenant Giulio Gavotti  tomonidan 1911-yil 1-noyabrda Liviyadagi Italiya-Turkiya urushi paytida amalga oshirildi. Bombardimon qilish uchun mo'ljallanmagan va Usmonli pozitsiyalariga uning qo'lbola hujumlari juda oz ta'sir ko'rsatdi. Bu pikrik kislotasi bilan to'ldirilgan po'lat sharlar "balerinalar" laqabini qo'shib qo'yilgan tebranuvchi mato lentalaridan oldi.

### Ilk bombardimonchilar
1912-yil 16-oktabrda kuzatuvchi Prodan Tarakchiev ushbu kampaniyada birinchi marta Radul Milkov boshqargan Albatros F.2 samolyotidan Turkiyaning Karagʻach temir yoʻl stantsiyasiga (qamaldagi Edirne yaqinida) ikkita bomba tashladi.  Bu samolyotdan birinchi marta bombardimonchi sifatida foydalanish hisoblanadi.

Bombardimon qilish uchun ataylab moʻljallangan havodan ogʻirroq boʻlgan birinchi samolyotlar Italiyaning Caproni Ca 30 va Britaniyaning Bristol TB8 samolyotlari boʻlib, ikkalasi ham 1913-yil.  Bristol TB8 Bristol Airplane kompaniyasi tomonidan qurilgan dastlabki britaniyalik bitta dvigatelli biplan edi. Ular old kokpitda prizmatik Bombsight va pastki oldingi fyuzelyajda o'n ikkita 10 funt (4,5&nbsp;kg) bomba ko'tarishga qodir bo'lgan silindrsimon bomba tashuvchisi bilan jihozlangan bo'lib, ularni birma-bir yoki kerak bo'lganda salvo sifatida tashlash mumkin edi.

Samolyot Qirollik dengiz havo xizmati va Qirollik uchuvchi korpus (RFC) tomonidan foydalanish uchun sotib olingan va 1913-yil dekabr oyida Parijda namoyish etilgan bombardimon uskunalari bilan jihozlangan uchta TB8 urush boshlanganidan keyin Fransiyaga yuborilgan. Charlz Rumni Samson qo'mondonligi ostida 1914-yil 25-noyabrda Belgiyaning Middelkerke shahrida nemis qurollari batareyalariga bombali hujum uyushtirildi.

Dirigible yoki dirijabl 20-asr boshlarida ishlab chiqilgan. Dastlabki dirijabllar halokatga moyil edi, lekin asta-sekin dirijabl yanada qattiqroq tuzilishga va kuchli teriga ega bo'lib, ishonchli bo'lib qoldi. Urush boshlanishidan oldin, Zeppelinlar, nemis grafi Ferdinand fon Zeppelin tomonidan ishlab chiqilgan kattaroq va soddalashtirilgan havo kemasi, uzoq masofadagi nishonlarga hujum qilish uchun bomba ko'tarish uchun jihozlangan. Bular birinchi uzoq masofali strategik bombardimonchilar edi. Nemis havo qo'shinlari kuchli bo'lsa-da, urush oxiriga kelib jami 123 dirijablga ega bo'ldi, ular hujumga va dvigatelning ishdan chiqishiga, shuningdek, navigatsiya muammolariga qarshi himoyasiz edi. Nemis havo kemalari barcha 51 ta reydda ozgina zarar ko'rdi, 557 britaniyalik halok bo'ldi va 1358 kishi yaralandi. Nemis floti 73 ta havo kemasidan 53 tasini, nemis armiyasi esa 50 ta kemadan 26 tasini yoʻqotdi.

Caproni Ca 30 Italiyada Janni Kaproni tomonidan qurilgan. Bu uchta 67 kVt (80 ot kuchi) Gnome aylanma dvigateliga ega bo'lgan ikkita bumli biplan edi va birinchi marta 1914-yil oktabr oyida uchdi. Sinov parvozlari quvvat yetarli emasligini va dvigatel sxemasi ishlamay qolganligini ko'rsatdi va Caproni tez orada 81 kVt (110 ot kuchi) uchta Fiat A.10 ni o'rnatishda an'anaviy yondashuvni qo'lladi. Yaxshilangan dizayn Italiya armiyasi tomonidan sotib olindi va u 1915-yil avgust oyidan boshlab ko'p miqdorda yetkazib berildi.

Avro 504 samolyotlari asosan trener sifatida ishlatilgan bo'lsa-da, Birinchi Jahon urushi boshlanishida qirollik dengiz havo xizmati (RNAS) tomonidan Germaniya havo kemalari shiyponlariga reydlar uchun foydalanilganda qisqa vaqt ichida bombardimonchi sifatida ishlatilgan.

### Strategik bombardimon
Bomba reydlari va taqiqlash operatsiyalari, asosan, urush davrida fransuz va ingliz kuchlari tomonidan amalga oshirildi, chunki nemis havo kuchlari o'z resurslarini mudofaa strategiyasiga jamlashga majbur bo'ldi. Shunisi e'tiborga loyiqki, 1915-yilda Neuve Chapelle jangida Britaniya hujumining bir qismini bombardimon qilish kampaniyalari tashkil etdi, qirollik uchuvchi korpus otryadlari nemis armiyasining moddiy-texnik ta'minotiga to'sqinlik qilish maqsadida nemis temir yo'l stantsiyalariga hujum qildi. Urushning dastlabki qismini tavsiflovchi dastlabki, qo'lbola bombardimon urinishlari asta-sekin Antantaning turli havo kuchlari strateglari, ayniqsa mayorlar tomonidan yaratilgan strategik va taktik bombardimonlarga yanada uyushgan va tizimli yondashishga yo'l ochdi.

Urush boshlanganda, bombardimon qilish juda qo'pol edi (qo'lda bombalar yon tomonga tashlangan), ammo urush oxirida murakkab mexanik bombardimon kompyuterlari bilan jihozlangan uzoq masofali bombardimonchilar qurila boshlandi, ular dushman sanoatni yo'q qilish uchun katta yuklarni tashish uchun mo'ljallangan. Birinchi jahon urushida ishlatilgan eng muhim bombardimonchilar fransuz Breguet 14, British de Havilland DH-4, Germaniya Albatros C.III va Rossiyaning Sikorsky Ilya Muromets edi. Rossiyaning Sikorskiy Ilya Muromets birinchi jahon urushi davrida maxsus strategik bombardimon bo'linmasini jihozlagan birinchi to'rt dvigatelli bombardimonchi bo'ldi. Ushbu og'ir bombardimonchi urushning dastlabki bosqichlarida tengsiz edi, chunki Markaziy kuchlarda ancha keyinroq taqqoslanadigan samolyot yo'q edi.

Gotha G.IV va keyinchalik Handley Page Type O kabi ko'p dvigatelli biplanlar tomonidan tunda uzoq masofali bombardimon reydlari amalga oshirilgan. Bombardimon qilishning ko'p qismi bitta dvigatelli biplanlar tomonidan amalga oshirildi, bir yoki ikkita ekipaj a'zolari dushman chiziqlari va bevosita ichki hududga hujum qilish uchun qisqa masofalarga uchib ketishdi. Bombardimonchining samaradorligi uning bomba yukining og'irligi va aniqligiga bog'liq bo'lganligi sababli, Birinchi Jahon urushidan boshlab tobora kattaroq bombardimonchilar ishlab chiqila boshlandi, shu bilan birga tegishli bombardimonlarni yaratish uchun katta mablag' sarflandi.

### Zamonaviy davr
Hozirda faqat Amerika Qo'shma Shtatlari Harbiy-havo kuchlari, Rossiya Aerokosmik kuchlari,uzoq masofali aviatsiya qo'mondonligi va Xitoy Xalq ozodlik armiyasi havo kuchlari strategik og'ir bombardimonchi samolyotlarni boshqaradi. Boshqa havo kuchlari maxsus bombardimonchi samolyotlardan ko'p maqsadli jangovar samolyotlar foydasiga o'tishdi.

Hozirgi vaqtda ushbu havo kuchlari o'zlarining eski bombardimonchi flotlari, Northrop Grumman B-21 bilan USAF, PAK DA bilan Rossiya Aerokosmik kuchlari va Xian H-20 bilan PLAAF uchun yashirin almashtirishlarni ishlab chiqmoqda. 2021-yildan boshlab, B-21, 2026–2027-yillarda xizmatga kirishi kutilmoqda.  B-21 uzoq vaqt davomida maqsadli hududlar yaqinida bemalol yurishga qodir.

= Manbalar =