Robert Sapolsky

**Robert Morris Sapolsky** (1957-yil 6-aprelda tugʻilgan) — amerikalik akademik, nevrolog va primatolog. U Stanford universitetida Jon A. va Sintia Fray Gann professori hamda biologiya, nevrologiya va neyrojarroh professori hisoblanadi. Sapolskyning tadqiqotlari asosan neyroendokrinologiya, xususan, stress masalalariga qaratilgan. Shuningdek, u Keniya milliy muzeylari ilmiy xodimi hisoblanadi.

## Dastlabki yillar va taʼlim
Sapolsky Bruklinda (Nyu-York), Sovet Ittifoqidan kelgan immigrantlar oilasida tugʻilgan. Uning otasi Tomas Sapolsky meʼmor boʻlib, Lüchow's va Lundy's restoranlarini taʼmirlagan. Robert pravoslav yahudiy anʼanalarida tarbiyalangan va vaqtini kitob oʻqish hamda kumush belgorillalar bilan yashashni tasavvur qilish bilan oʻtkazgan. 12 yoshida Sapolsky primatologlarga muxlislik xatlarini yozardi. U Jon Dyui oʻrta maktabida oʻqigan va oʻsha paytda mavzuga oid darsliklarni oʻqib, Suahili tilini mustaqil oʻrgangan.

Sapolsky — ateist. Emperor Has No Clothes Award mukofotini qabul qilish nutqida Sapolsky shunday degan: "Men pravoslav oilada tarbiyalanganman va taxminan oʻn uch yoshimgacha dindor boʻlganman. Oʻsmirlik yillarimda hayotimdagi hal qiluvchi harakatlardan biri barcha diniy eʼtiqodlardan butunlay voz kechishim boʻldi".

1978-yilda Sapolsky Garvard universitetida biologik antropologiya boʻyicha bakalavr (B.A.) darajasini *[[summa cum laude]]* (oliy imtiyoz) bilan oldi. Keyin u yovvoyi tabiatdagi pavianlarning (babuinlarning) ijtimoiy xulq-atvorini oʻrganish uchun Keniyaga yoʻl oldi. Qoʻshni mamlakatlarda Uganda–Tanzaniya urushi boshlanganda, Sapolsky urushni yaqindan koʻrish uchun Ugandaga sayohat qilishga qaror qildi va keyinchalik shunday izoh berdi: "Men yigirma bir yoshda edim va sarguzashtni xohlardim. [...] Men oʻzimni kech oʻsmirlik davridagi erkak primat kabi tutardim". U Ugandaning poytaxti Kampalaga, u yerdan Zair (hozirgi Kongo Demokratik Respublikasi) chegarasiga va keyin yana Kampalaga qaytib bordi. U baʼzi jangovar harakatlarga guvoh boʻldi, shu jumladan, 1979-yil 10-11-aprel kunlari Tanzaniya armiyasi va uning ugandalik isyonchi ittifoqchilari tomonidan Uganda poytaxtining egallanishini koʻrdi. Keyinchalik Sapolsky Nyu-Yorkka qaytib, Rokfeller universitetida oʻqidi va u yerda endokrinolog Bryus Makyuen laboratoriyasida ishlab, neyroendokrinologiya boʻyicha fan doktori (PhD) darajasini oldi.

Afrikadagi dastlabki bir yarim yillik dala tadqiqotlaridan soʻng, Sapolsky 1970-yillarning oxiridan 1990-yillarning boshlarigacha har yozda yana 25 yil davomida xuddi shu pavianlar guruhini kuzatish uchun qaytib keldi. U har yili taxminan toʻrt oy davomida kuniga sakkiz-oʻn soat vaqtini ushbu pavianlarning xulq-atvorini qayd etishga sarfladi.

## Faoliyati
Sapolsky Stanford universitetida Jon A. va Sintia Fray Gann professori boʻlib, bir qancha boʻlimlarda, jumladan, Biologiya fanlari, Nevrologiya va nevrologik fanlar hamda Neyroxirurgiya boʻlimlarida faoliyat yuritadi.

Neyroendokrinolog sifatida Sapolsky oʻz tadqiqotlarida stress va neyronal degeneratsiya masalalariga, shuningdek, kasallikka moyil neyronlarni himoya qilish uchun gen terapiyasi strategiyalarining imkoniyatlariga eʼtibor qaratgan. U neyronlarni glyukokortikoidlarning zararli taʼsiriga qarshi kuchaytirish uchun gen transferi usullari ustida ishlamoqda. Sapolsky har yili Keniyada yovvoyi pavianlar populyatsiyasini oʻrganib, ularning muhitidagi stress manbalarini hamda ushbu hayvonlardagi shaxsiyat va stress bilan bogʻliq kasalliklar oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlashga harakat qiladi. Aniqrogʻi, u stress darajasini aniqlash uchun alfa erkak va urgʻochi hamda boʻysunuvchilar oʻrtasidagi kortizol darajasidagi farqlarni oʻrganadi. Sapolskyning zaytun pavianlari boʻyicha tadqiqotlarining dastlabki, ammo hali ham dolzarb namunasi uning 1990-yilda *[[Scientific American]]* jurnalida chop etilgan "Yovvoyi tabiatda stress" ("Stress in the Wild") maqolasida keltirilgan. U shuningdek, nevrologik buzilishlar va Amerika huquqiy tizimidagi aqli norasolik himoyasi haqida ham yozgan.

Sapolsky shuningdek, shamanizm va asosiy Gʻarb dinlarining paydo boʻlishi va rivojlanishida shizotipal buzilishlarning roliga qiziqadi. Bu borada u obsessiv-kompulsiv xulq-atvor va diniy marosimlar oʻrtasidagi oʻxshashliklarni qayd etgan.Sapolskyning ishlari matbuotda keng yoritilgan, xususan, National Geographic telekanalining *Stress: Portrait of a Killer* (Stress: Qotilning portreti) hujjatli filmida, *[[The New York Times]]*, *[[Wired (jurnal)|Wired]]* jurnali, Stanford jurnali va ''The Tehran Times''dagi maqolalarda aks etgan. Uning nutq soʻzlash uslubi (masalan, Radiolab, *[[The Joe Rogan Experience]]* va Stanforddagi inson xulq-atvori biologiyasi maʼruzalarida) eʼtiborni tortdi. Sapolskyning primatologiya va nevrologiya sohasidagi ixtisoslashuvi uni ruhiy salomatlik va kengroq maʼnoda insoniy munosabatlarni evolyutsion nuqtai nazardan ommaviy muhokama qilishda mashhur qildi. 2017-yil aprel oyida Sapolsky TED konferensiyasida maʼruza qildi.

Sapolsky inson xulq-atvoriga nisbatan deterministik qarashni qattiq himoya qiladi. Unga koʻra, "erkin iroda mavjud emas yoki hech boʻlmaganda, haqiqatan ham muhim boʻlgan paytda, odatda taxmin qilinganidan koʻra *kamroq* erkin iroda mavjud". Sapolsky inson xatti-harakatlari neyrobiologiya, gormonlar, bolalik davri va hayotiy sharoitlar tomonidan belgilanishini taʼkidlaydi.

Sapolsky oʻz faoliyati davomida koʻplab unvon va mukofotlarga sazovor boʻlgan, jumladan 1987-yilda MacArthur stipendiyasi, Alfred P. Sloan stipendiyasi va Nevrologiya boʻyicha Klingenstein stipendiyasi. Shuningdek, Sapolsky Milliy fan fondining Prezident yosh tadqiqotchi mukofoti hamda Neyrologiya jamiyati, Xalqaro psixoneyroendokrinologiya jamiyati va Biologik psixiatriya jamiyatining "Yilning yosh tadqiqotchisi" mukofotlari bilan taqdirlangan.

2007-yilda Sapolsky Amerika fan taraqqiyoti assotsiatsiyasi tomonidan beriladigan Xulq-atvor fanlari boʻyicha Jon P. Makgovern mukofotini oldi. Keyingi yili u Wonderfestning Fanni ommalashtirish boʻyicha Karl Sagan mukofotini qoʻlga kiritdi. 2010-yil fevral oyida Sapolsky 2002-yildagi Emperor Has No Clothes Award mukofotidan soʻng, Dindan erkinlik fondining taniqli arboblar faxriy kengashiga kiritildi.

## Shaxsiy hayoti
Sapolsky neyropsixologiya doktori Lisa Sapolsky bilan turmush qurgan. Ularning ikki farzandi bor. 2024-yilda u qizi Reychel bilan YouTube va Spotifyda "Ota-farzand intervyulari" (Father-Offspring Interviews) seriyasini boshladi.

Sapolsky oʻzining **' kitobida [[Depressiya|depressiya]] bilan bogʻliq shaxsiy tajribalarini muhokama qilib, ushbu holatda yashashning murakkabliklarini ochib beradi va shu bilan birga dori-darmonlar taqdim etgan yengillik lahzalarini ham qayd etadi.

== Qarashlari ==
Layt Uotkins bilan boʻlgan "How To Escape The Rat Race" podkast intervyusida, Sapolsky shunday deydi: oʻsmirlik davrida [[sinagoga]]da Xudo qanday qilib "Firʼavnning yuragini qattiq qilgani" haqida eshitgach, bir kuni tunda soat 2:00 da uygʻonib, "O, men tushundim! Xudo yoʻq va erkin iroda ham yoʻq. Koinot bu katta, boʻsh va befarq joy. Va shundan beri men shu fikrdaman", degan.

== Kitoblari ==
* ''Stress, the Aging Brain, and the Mechanisms of Neuron Death'' ([[MIT Press]], 1992) 
* ''[[Why Zebras Don't Get Ulcers]]'' (1994, [[Holt Paperbacks]]/Owl 3rd Rep. Ed. 2004) 
* ''The Trouble with Testosterone: And Other Essays on the Biology of the Human Predicament'' ([[Charles Scribner's Sons|Scribner]], 1997) 
* ''Junk Food Monkeys'' ([[Headline Publishing]], 1997)  (''The Trouble with Testosterone''ning Buyuk Britaniya nashri)
* ''[[A Primate's Memoir]]'' ([[Touchstone Books]], 2002) 
* ''[[Monkeyluv|Monkeyluv: And Other Essays on Our Lives as Animals]]'' (Scribner, 2005) 
* ''[[Behave (book)|Behave: The Biology of Humans at Our Best and Worst]]'' ([[Penguin Random House|Penguin Press]], 2017) 
* **' (Penguin Press, 2023) 

## Yana qarang
* Hayvonlar psixopatologiyasi
* Hans Selye
* Isoning ruhiy salomatligi
* Pol Radin
* Uolter Bredford Kennon
* Uaytxoll tadqiqoti

## Manbalar

### Foydalanilgan adabiyotlar
* 

## Havolalar

*Robert Sapolsky profili Stanford tibbiyot maktabida
* 

### Video kurslar
* Your Evolved Brain Is at the Mercy of Your Reptilian Impulses and Vice Versa
*Sapolsky, Robert. Human Behavioral Biology, 25 ta maʼruza (Oxirgi 2 ta maʼruza yozib olinmagan / rasmiy Stanford pleylistiga kiritilmagan, ammo ushbu maʼruzalarning eski versiyalari/yozuvlari bu yerda mavjud).
* Robert Sapolsky: The Biology and Psychology of Depression Ikki qismli maʼruza, uning 2009-yildagi maʼruzasining yangilangan varianti.
* .
* 
*