Haydar Aliyev markazi

**Haydar Aliyev markazi** () – Ozarbayjonning Boku shahridagi 57 500 m2 (619 000 kv. fut) maydonga ega bino majmuasi boʻlib, Zaha Hadid tomonidan loyihalashtirilgan va oʻziga xos arxitekturasi va oʻtkir burchaklardan qochadigan oqimli, egri uslubi bilan mashhur. Asosiy pudratchi „Dia Holdings“ Ozarbayjonning hukmron Aliyevlar oilasining offshore kompaniyalar tarmogʻi bilan bogʻliq shaxslarga tegishli ekanligi maʼlum boʻlgan.

Markaz 1969-yildan 1982-yilgacha Sovet Ozarbayjonining birinchi kotibi va 1993-yil oktyabrdan 2003-yil oktyabrgacha Ozarbayjon Respublikasi prezidenti boʻlgan Haydar Aliyev (1923—2003) sharafiga nomlangan.

## Dizayn

2007-yilda oʻtkazilgan tanlovdan soʻng Zaha Hadid Markazning loyiha meʼmori etib tayinlangan. Markaz tarkibiga konferensiya zali (auditoriya), koʻrgazma zali va muzey kiradi. Loyihaning asosiy maqsadi shaharning intellektual hayotida muhim oʻrin egallashdir. Shahar markaziga yaqin joylashgan bu inshoot Boku shahrini qayta rivojlantirishda hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Haydar Aliyev markazi landshaftning tabiiy topografiyasining bukilishi va markazning alohida vazifalarini oʻz ichiga olishi natijasida vujudga kelgan oqimsimon shaklni ifodalaydi. Markazning barcha vazifalari, kirish joylari bilan birgalikda, yagona uzluksiz yuzadagi burmalar orqali aks ettirilgan. Bu oqimsimon shakl turli madaniy makonlarni bir-biriga bogʻlash imkonini beradi, ayni paytda Markazning har bir elementiga oʻziga xoslik va xususiylik baxsh etadi. Ichkariga bukilganda, tashqi qoplama asta-sekin yemiriladi va markazning ichki landshaftining bir qismiga aylanadi.

Haydar Aliyev markazining rasmiy ochilish marosimi 2012-yil 10-may kuni Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev tomonidan oʻtkazilgan.

Sakkiz qavatdan iborat markazda 1000 oʻrinli auditoriya, vaqtinchalik koʻrgazma maydonchalari, konferensiya markazi, ustaxonalar va muzey mavjud.

Bino 2013-yilda Jahon arxitektura festivalida va ikki yilda bir marta oʻtkaziladigan „Inside“ festivalida mukofotlarga nomzod qilib koʻrsatilgan. 2014-yilda Markaz saytning inson huquqlari holati haqidagi xavotirlarga qaramay, Dizayn muzeyining 2014-yilgi „Yil dizayni“ mukofotiga sazovor boʻlgan. Bu Hadidni ushbu tanlovda bosh sovrinni qoʻlga kiritgan birinchi ayolga aylantirgan.

## Ommaviy madaniyatda

Bino Discovery Channel va Science Channel kanallarida namoyish etiladigan *"Extreme Engineering"* hujjatli teleserialida namoyish etilgan. „Ozarbayjonning ajoyib oʻzgarishi“ deb nomlangan epizod 2011-yil 22-aprelda 9-mavsum doirasida namoyish etilgan. Bino „The Grand Tour“ koʻrsatuvida „Dengizdan shoʻrsiz dengizgacha“ nomli epizodda namoyish etilgan, boshlovchi Jeremy Clarkson bino va Hadidni maqtagan. Bundan tashqari, bino 2016-yilgi Eurovision qoʻshiq tanlovida Ozarbayjon vakili Samra Rahimlining taqdimot videolavhasida va 2017-yilda Google Doodle-da tasvirlangan.

2012-yil 29-iyunda Haydar Aliyev markazida Krans Montana forumining rasmiy ochilishi boʻlib oʻtgan, unda Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev, Gruziya Prezidenti Mixail Saakashvili, Makedoniya Prezidenti Gyorge Ivanov, Chernogoriya Prezidenti Filip Vujanović, shuningdek, xorijiy jamoat arboblari, deputatlar, ziyolilar va ishbilarmon doiralar ishtirok etdi.

2012-yil 3-iyul kuni Markazda 2012-yilgi London Yozgi Olimpiya oʻyinlarida ishtirok etish uchun Ozarbayjon delegatsiyasini rasmiy kuzatish marosimi boʻlib oʻtgan. Marosimda Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti, Milliy Olimpiya Qoʻmitasi Prezidenti Ilhom Aliyev va uning rafiqasi Mehribon Aliyeva ishtirok etishgan. Haydar Aliyev markazi foyesiga Ozarbayjondagi Olimpiya harakatini aks ettiruvchi fotobannerlar oʻrnatilgan. Marosimda Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev nutq soʻzlagan.

Katta yongʻindan keyingi taʼmirdan soʻng (quyida qarang), 2013-yil 2 va 3-noyabr kunlari Rossiya xalq artisti Dmitriy Bertman boshchiligidagi Moskva musiqa teatri Helikon Opera Haydar Aliyev markazida spektakllar namoyish etgan. 2-noyabr kuni Helikon-Opera Merilin Monro, Tina Tyorner, Elton Jon, Selin Dion, Uitni Xyuston va Bitlzning lirik qoʻshiqlarini oʻz ichiga olgan „Chidamli sevgi“ gala-kontsertini taqdim etgan. 3-noyabr kuni sanʼatkorlar italyan bastakori Umberto Jordanoning Dmitriy Bertmann tomonidan sahnalashtirilgan *"Sibir"* operasini ijro etishgan.

### Koʻrgazmalar
#### „Hayot, oʻlim va goʻzallik“
2013-yil 21-iyunda Markazda amerikalik rassom Endi Uorxolning 85 yilligiga bagʻishlangan „Hayot, oʻlim va goʻzallik“ nomli asarlari koʻrgazmasi boʻlib oʻtgan. Koʻrgazmada Ozarbayjonda birinchi marta rassomning yuzdan ortiq asarlari, jumladan, Uorxolning badiiy asarlari namoyish etilgan. Unda muallifning fotosuratlari, jahon kino, musiqa va moda yulduzlarining portretlari, shuningdek, *"Gullar"*, *"Kamuflyaj"*, *"Soʻnggi kechki ovqat"*, *"Ibodat qilayotgan erkak qoʻllari"* va *"Elektr stul"* kabi boshqa dunyoga mashhur asarlar namoyish etilgan. 6-avgust kuni, rassomning tugʻilgan kunida, Boku aholisi va mehmonlar 9-sentyabrgacha davom etgan koʻrgazmani erkin tarzda tomosha qilish imkoniyatiga ega boʻldilar.

#### „Asr boʻsagʻasida“

2013-yil 1-oktyabr kuni Haydar Aliyev markazida Ozarbayjon xalq rassomi, Rossiya Badiiy akademiyasi vitse-prezidenti Tohir Salahovning „Asr boshlarida“ nomli shaxsiy koʻrgazmasi boʻlib oʻtgan. Koʻrgazma rassomning 85 yilligiga bagʻishlangan edi. Koʻrgazmaning ochilishida uning Ozarbayjon tasviriy sanʼati rivojiga qoʻshgan ulkan hissasi taʼkidlandi. Salahovning badiiy merosi nafaqat Ozarbayjon, balki butun sobiq Sovet Ittifoqi sanʼatining ajralmas qismidir. U rassomlikdagi „qatʼiy uslub“ning asoschilaridan biri sifatida tan olingan. Koʻrgazmada rassomning turli davrlarda yaratilgan 100 dan ortiq asarlari va gilamlardagi asarlari namoyish etildi. Eksponatlar orasida Haydar Aliyev, bastakor Gara Garayev va Dmitriy Shostakovich, musiqachi Mstislav Rostropovichning portretlari, „Aydan“, „Abşeron tong“, „Koroglu“, „Abşeron triptixi – Ateshgah“, „Kaspiy bugun“, „Qiz minorasi“ va xalq rassomining boshqa taniqli asarlari bor edi. Koʻrgazma 2013-yil 8-noyabrgacha davom etdi.

2017-yilda markaz turli turk rassomlarining sanʼat asarlari toʻplami boʻlgan Zamonaviy turk sanʼati koʻrgazmasiga ham eshiklarini ochdi.

#### „Tarix durdonalari“ koʻrgazmasi
2019-yil 27-may kuni Haydar Aliyev markazida Gruziya va Ozarbayjonning qadimiy artefaktlarini oʻz ichiga olgan „Tarix durdonalari“ koʻrgazmasi boʻlib oʻtgan.

Artefaktlarning aksariyati Gajor davriga oid boʻlib, ular orasida keramika va metall buyumlar, tuvallar, miniatyuralar va Fatali Xonning portreti kabi buyumlari bor.

Koʻrgazmada 1877—1878-yillardagi Rossiya-Usmonli urushi qatnashchisi Dmitriy Yermakovning fotosuratlar toʻplami ham namoyish etilgan.

#### „Giperrealistik haykaltaroshlik. Deyarli tirik“ koʻrgazmasi

2018-yil 29-noyabr kuni Haydar Aliyev markazida „Deyarli tirik“ koʻrgazmasi boʻlib oʻtdi. Koʻrgazmada gʻayrioddiy oʻlchamdagi deformatsiyalangan figuralar, monoxrom haykallar va turli tana qismlarini ifodalovchi qismlar namoyish etilgan.

Koʻrgazmada Daniel Firman, Duane Hanson, Tony Matelli, Mel Ramos, Matilde ter Heijne, Robert Graham, Allen Jones, Zharko Basheski, George Segal va boshqa rassomlarning asarlari namoyish etilgan.

#### „Ehtimoliy oʻlchamlar“ koʻrgazmasi
2019-yil 22-may kuni Zurab Tsereteli Haydar Aliyev markazida koʻrgazma ochdi. Koʻrgazma Zurab Tseretelining 85 yilligiga bagʻishlangan. Koʻrgazmada Moskva, Tbilisi va Londondan keltirilgan oʻttizta rasm va haykal namoyish etilgan.

#### Vena Shtraus festival orkestri
2018-yil 26-noyabr kuni Vena shahridagi Strauss festival orkestri Haydar Aliyev markazida konsert bergan. Orkestr 2014 va 2016-yillarda ham Haydar Aliyev markazida konsertlar bergan edi.

#### Sadguru tomonidan „Ichki muhandislik: farovonlik uchun texnologiyalar“ maʼruzasi
Sadguru nomi bilan tanilgan Jaggi Vasudev 2018-yil 10-noyabr kuni Haydar Aliyev markazida maʼruza qilgan. Ushbu mavzu chuqur va barqaror shaxsiy oʻzgarishlarga qaratilgan asrlar davomida olib borilgan yoga tadqiqotlaridan kelib chiqqan keng qamrovli tizimni tashkil etadi.

## Yongʻin
2012-yil 20-iyul kuni, bitta chiqishdan soʻng, soat 11:30 atrofida binoning tomida yongʻin boshlangan. Olov tezda oʻt oʻchiruvchilar tomonidan oʻchirilgan. Dastlab yongʻin binoning faqat tomiga zarar yetkazgani, ichki qismi esa ozgina zarar koʻrgani maʼlum boʻlgan. Zarar asosan oʻt oʻchiruvchilar yongʻinni oʻchirish uchun ishlatgan suv tufayli boʻlgani haqida xabar berilgan edi. Biroq, keyinchalik zarar „jiddiy oqibatlarga olib kelgani va katta miqyosda moddiy zarar yetkazgani“ haqida xabar berilgan. Rasmiylar yongʻin tomdagi payvandlash uskunalaridan beparvolik tufayli kelib chiqqan degan xulosaga kelishgan; keyinchalik uchta turk pudratchisi Ozarbayjon Jinoyat kodeksi boʻyicha ayblangan. Oʻn olti oylik taʼmirlash ishlaridan soʻng, u 2013-yil 5-noyabrda rasman qayta ochilgan.

## Mini Ozarbayjon
Ikkinchi qavatdagi Mini Ozarbayjon koʻrgazmasida 24 ta tarixiy va meʼmoriy binolarning maketlari namoyish etilgan. Shuningdek, tashrif buyuruvchilar ozarbayjon va ingliz tillarida namoyish etilgan binolarning tarixi va arxitekturasi haqida maʼlumot olishlari mumkin.

Koʻrgazmaga qoʻyilgan binolar orasida Oʻrta asrlarga oid binolar (Qiz minorasi, Moʻmina Xotun maqbarasi), 19-asr (Boku bozori, Ozarbayjon davlat filarmoniyasi, Ismoiliya saroyi), SSSR davriga oid binolar (Hukumat uyi, Yashil teatr), 21-asr (Boku billur zali, Olov minoralari), shuningdek, qurilayotgan binolar (Boku Olimpiya stadioni, Ozarbayjon Respublikasi Davlat neft jamgʻarmasi) bor.

## Xalqaro munosabatlar
Haydar Aliyev markazi bir qator xalqaro agentliklar, xorijdagi tengdosh tuzilmalar, muzeylar va koʻrgazma markazlari bilan yaqin aloqalarni saqlab kelmoqda. Markaz Avstriya, Belgiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Rossiya, Sloveniya, Turkiya va boshqa mamlakatlarning turli tashkilotlari, muzeylari va koʻrgazmalari bilan qoʻshma hamkorlik natijasida tadbirlar va koʻrgazmalar tashkil etgan. Shu bilan birga, u Buyuk Britaniya, Isroil, Italiya, Vengriya, Ruminiya, Rossiya, Turkiya, Yaponiya va boshqa mamlakatlarda bir qator loyihalarni amalga oshirgan. Markaz turli xalqaro tashkilotlarning aʼzosi boʻlgan.

Xalqaro koʻrgazmalar va tadbirlar assotsiatsiyasi (IAEE) Assotsiatsiyaning asosiy maqsadi tadbirlar va koʻrgazmalarni tashkil etish bilan shugʻullanadigan agentliklarga resurslar va maʼlumotlar orqali yordam berish hamda koʻrgazma sanoatini rivojlantirishdir. Markaz 2013-yil 17-sentyabrdan boshlab IAEE aʼzoligiga ega.

Xalqaro Kongress va Konvensiyalar Assotsiatsiyasi (ICCA) ICCA hozirda 90 ta aʼzo davlatga ega boʻlgan xalqaro tadbirlarni tashkil etish va oʻtkazish sohasida dunyodagi yetakchi uyushma hisoblanadi. Markaz 2013-yil 10-oktyabrdan boshlab ICCA aʼzosi boʻlgan.

Xalqaro Konvensiya Markazlari Assotsiatsiyasi (AIPC) Markaz 2014-yil 15-sentyabrda aʼzo boʻlgan Assotsiatsiya konvensiya markazlari va koʻrgazma zallarining professional menejerlarini birlashtiradi, hozirda 50 dan ortiq aʼzo davlatlar vakillik qiladi.

Tadbir tashkilotchilari assotsiatsiyasi (AEO) Assotsiatsiya tadbirlarni boshqarish, oʻtkazish va sotish bilan shugʻullanadigan tashkilotlarni birlashtiradi. Xavfsizlik va barqarorlik masalalarida, shuningdek, texnik va moliyaviy masalalarda eng yaxshi amaliyotlarni almashish AEOning asosiy maqsadi boʻlib, Haydar Aliyev markazi 2014-yil 15-dekabrdan boshlab unga aʼzo boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Official website
* Photos: Construction Process at Heydar Aliyev Center
* Heydar Aliyev Center publications at Archidust