open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Takatosh rasmlari

**Takatosh rasmlari** — Molguzar togʻining shimoliy yon bagʻridagi Takatosh dara qoyatoshlariga oʻyib ishlangan tasvirlar. 1956-yilda A. Muhammadjonov tomonidan topilgan; 1970—71 yillarda arxeolog A. Kabirov tomonidan oʻrganilgan. 1000 dan ortiq rasmlar jez davrining soʻnggi davri (2ming yillik 2yarmi — 1ming yillikning boshi)ga mansub (keyingi davrlarda ishlanganlari ham bor), tosh, jez va temir buyumlar bilan urib, sxematik, kontur, soya uslubida bezakli kilib oʻziga xos ishlangan. Takatosh rasmlarida qurollangan kishilarning yovvoyi hayvonlarni ov qilishi, diniy marosimlar ijrosi haqida turli manzaralar, koʻplab odamlar, yovvoyi va uy hayvonlari, turli buyumlar tasvirlangan. Takatosh rasmlari ibtidoiy va qad. sanʼatning nodir namunasi, shuningdek, muhim madaniy va tarixiy manba sifatida qimmatlidir.
Takash maqbarasi

**Takash maqbarasi** - Koʻhna Urganchdagi meʼmoriy yodgorlik (13-asr boshlari). Xorazm shoxi Takash (1200-yilv.e.) ga atab qurilgan. Maqbara murabba tarhli (11,45×11,45 m), poygumbazi (bal. 12,5 m) gʻoʻlasimon gʻarovli, gumbazikuloxiy. Unga jan. tomondagi peshtoq orqali kiriladi. Peshtoq ravogʻi sopol muqarnaslar bilan pardozlangan. Devor qalinligi 3,5 m, tashqi poygumbazidagi mayda yassi ravoqchalar ichi naqshlar bilan toʻddirilgan, baʼzilariga xonani yoritish uchun tobadonlar ishlangan, tepasi Baýrammyrat Ýagşymyradow  muqarnas kosachalar bilan bezatilgan. Ichki poygumbazi va gumbazida ham oʻziga xos meʼmoriy shakllar qoʻllangan, ustun, eshik, mehrobidagi yogʻoch oʻymakorligi namunalari haqiqiy sanʼat asaridir. Tashqi qiyofasida oʻsha davr Xorazm meʼmorligining oʻziga xos jihatlari aks etgan.
Takomillashmagan zamburugʻlar

**Takomillashmagan zamburugʻlar** (Deuteromycetes yoki Fungi imperfecti) — shoxlangan koʻp hujayrali mitseliyli yuksak (haqiqiy) zamburugʻlar sinfi. Hayot sikli gaploid fazada oʻtadi. Vegetativ va konidiyalar (sporalar) orqali jinssiz koʻpayadi. Koʻp Takomillashmagan zamburugʻlar mitseliy iplari birikib, geterokarionlar — genetik xar xil sifatli yadrolar hosil qilish va bu yadrolarni oʻzaro almashish xususiyatiga ega. Natijada gaploid holatdagi xususiyatlar qayta oʻzgaradi va tur ichida yangi shakllar vujudga keladi. Takomillashmagan zamburugʻlar ning tabiatda keng tarqalgan 30 mmngga ya*z1n turi bor. Ular moddalar aylanishida muhim rol oʻynaydi — tuprokda koʻpayib, oʻsimlik va hayvon qoldiklarini parchalaydi. Bir kancha Takomillashmagan zamburugʻlar oʻsimliklarda parazitlik qiladi; baʼzilari oziq-ovqat va boshqa narsalarni motor bostiradi. Penitsill va aspergillardan antibiotiklar olinadi. 4 tartibi — gafomitsetlar, melankoniallar, steril mitseliylar va sferopsidallar mavjud.
Takror ishlab chiqarish

**Takror ishlab chiqarish** - sarflangan ishlab chiqarish omillari (tabiiy zaxiralari, ishchi kuchi va ishlab chiqarish. vositalari)ni qayta ishlab chiqarish yoʻli bilan tiklash Uning oʻzgarmas koʻlamda qaytarilib turishi oddiy takror ishlab chiqarish hisoblanadi. Agar shu jarayon yangidan kengaytirilgan koʻlamda takrorlansa kengaytirilgan takror ishlab chiqarish deyiladi.

Oddiy takror ishlab chiqarish.da foydalanilayotgan ishlab chiqarish. omillari, shu jumladan, kapital va mehnat hajmi, muayyan muddat davomida oʻzgarmaydi. Bu omillarning ilgarigidek unumdorligi natijasida ishlab chiqarilgan mahsulotlar miqdori kamaymaydi (aks hodda toraygan ishlab chiqarish. paydo boʻladi) ham, koʻpaymaydi ham. Kengaytirilgan T.ishlab chiqarish.da, boshqa hamma sharoitlar bir xil boʻlgan hodda, ishlab chiqarish. omillari hajmining oʻsishi ishlab chiqarish.ning va ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmining oʻsishiga olib keladi. Ishlab chiqarish.ning bir yoki bir necha omillarining koʻpayishi hisobiga yuzaga keladigan kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. uchun, odatda, qoʻshimcha kapital qoʻyilmalar talab etiladi (ishlab chiqarish.ga investitsiya jalb etiladi). Iqtisodiy taraqqiyot faqat kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. boʻlgandagina yuz beradi. Butun jamiyat miqyosida yalpi ichki mahsulotni (YAIM) kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. oldingi davrda jam/arma uchun ishlab chiqarilgan YAIMning bir qismidan foydalanishni taqozo etadi. Mamlakatning tiklanadigan va tiklanmaidigan tabiiy resurslari uning milliy boyligining bir qismi xisoblanadi. Tiklanadigan boyliklar — oʻrmonlar, baliq zaxiralari, qishloq xoʻjaligi. yer maydonlari va boshqadir. Bu tabiiy zaxiralar, odatda, uzoq muddatli T.ishlab chiqarish. takror hosil boʻlish sikliga egaligi bilan ajralib turadi. Koʻpgina foydali qazilmalar — neft, toshkoʻmir, boksit, temir rudasi tiklanmaidigan zaxiralarga kiradi. Shuning uchun ulardan tejamkorona va samarali foydalaniladi.

Demografiyada "T.ishlab chiqarish." tushunchasi aholi sonining tiklanishi jarayon larini tavsiflash uchun qoʻllanadi. Shartli ravishda 2 ta bolali oila oddiy T.ishlab chiqarish.ni, 3 ta va undan koʻp bolali oilalar kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. ni bildiradi.
Takroriy logarifm qonuni

**Takroriy logarifm qonuni** — ehtimollar nazariyasining mazmuni jihatidan katta sonlar krnuniga yaqin boʻlgan limit teoremalaridan biri. Takroriy logarifm qonuniq. qoʻshiluvchilar soni ortganda bogʻliqsiz tasodifiy miqdorlar yigʻindilarining maʼlum shartlarda ortishining aniq tartibini koʻrsatadi. Mas., Xg..., Xp — tasodifiy miqdorlar erkli va ulardan har biri 1/2 ehtimollik bilan ikkita 1 yoki —1 qiymatni qabul qiladi. Agar siiqXlQ...

QXn boʻlsa, har qanday musbat 8 > 0 uchun biror UUnatural sonidan katta. i ning cheksiz koʻp qiymatlarida tengsizliklar I ga teng extimollik bilan bajariladi. "Takroriy logarifm qonuniq." atamasi yuqoridagi ifodalarning lnln" koʻpaytuvchisi bilan bogʻliq boʻlib, metrik sonlar nazariyasi asosida kelib chiqqan. Takroriy logarifm qonuniq.ga oid birinchi natijani 1924-yilda A.Ya. Xinchin oldi. Keyinchalik A. N. Kolmogorov (1929) va V. Feller (1943) ishlarida rivojlantirildi.
Takroriy ekinlar

**Takroriy ekinlar** 1) daladagi asosiy ekin hosili oʻribyigʻib olinganidan keyin oʻrniga ikkinchi marta ekiladigan ekinlar; ekilgan yilining oʻzidayoq hosil beradi. Yerdan unumliroq foydalanishga va maydon birligidan koʻproq miqdorda qishloq xoʻjaligi. mahsuloti olishga imkon beradi. Kuzi iliq, uzoq davom etadigan sernam rayonlarda va sugorma dehqonchilik mintaqalarida qoʻllanadi. Oʻrta Osiyoda angʻiz ekinlar ekiladi (mas., kuzgi arpa oʻrib olinganidan keyin oʻrniga boshqa don ekini — makkajoʻxori, joʻxori, noʻxat, mosh ekiladi) va 2hosil olinadi (don yoki koʻk massa). Bu joylarda oʻrib olinadigan ekinlar ham ekiladi. Asosiy ekin fiziologik yetilmasdan (mas., koʻk ozuqa uchun kuzgi javdar) oʻrib olinganidan keyin oʻrniga ozuqa uchun makkajoʻxori ekish ham mumkin; 2) bir ekinning oʻzini bir maydonga bosim ikki yoki bir necha yil mobaynida qayta ekish. Gʻoʻza, iyuli, bugʻdoy va boshqa ekinlar yetishtiryshga ixtisoslashtirilgan zonalarda keng qoʻllanadi. Oʻgʻitlar yetarli va sugoriladigan sharoitlarda takror ekilganda hosildorlik pasaymaydi. Bu usul almashlab ekishga kirmaydigan uchastkalarda ham qoʻllanadi. Mas., bir dalada surunkasiga 2—3 yil kanop yetishtirish shular jumlasiga kiradi.
Takrorlash

**Takrorlash** (psixologiyada) — muayyan bilimlar, materiallar, aqliy harakatlarning esga tushirilishi va oʻzlashtirilishiga imkon beradigan jarayon. T. matndagi soʻzlarning maʼnosiga qarab ular oʻrtasida fikriy aloqalar oʻrnatish, narsa va hodisalar mohiyati ichidan yangi munosabatlarni ochish, u yoki bu faoliyat usullarini inson tomonidan faollashtirish vositasi hisoblanadi. T.ning boshqa bir vazifasi harakat, koʻnikma va malakalarni yuzaga kelgan vaziyatlarga binoan turlicha mezonlar boʻyicha takomillashtirish sanaladi. T. yuzasidan maxsus tanlangan mashklarni bajarish, aqliy harakatlardan foydalanish oʻzgaruvchan sharoitlarda ham ijobiy natijalarga erishishni taʼminlaydi. T. natijasida shaxe fikrmulohazalarini umumlashtirish, yaxlitlash, anglash xususiyatiga ega boʻladi. Harakat, koʻnikma, malaka va mashklarni koʻp marotaba T. evaziga ular avtomatlashish imkoniyatiga erishadi. T.da matnni yaxlit, sidirgʻasiga, qismlarga ajratib, rejaga asoslanib, materiallar ichidan maʼnodosh soʻzlarni tanlash, uzluksiz mashq qilish vositasi bilan aloqa, munosabat oʻrnatiladi. T.ning samaradorligi koʻp jihatdan maʼnoli yoki maʼnosiz materiallarga, ularning oson yoki murakkabligiga, shaxening kayfiyatiga, qiziqishiga, intilishiga, yosh xususiyatiga bogʻliq.

Ergash Gʻoziyev.
Taksatsiya

**Taksatsiya** (lotincha taxatio — baholamoq), oʻrmon taksatsiyasi — oʻrmon resurelarini hisobga olishda, daraxtlarning yoshi, boʻyi, sifati, tayyorlanadigan yogoch zaxirasi kabilarni baholash. T.da maxsus koʻrsatkichlar (daraxtlar soni va yillik oʻsishi, tur tarkibi, yaqin yillarda kesishga moʻljallangan daraxtlar zaxirasi va boshqalar) qoʻllanadi. Daraxtlarni oʻlchash toʻgʻrisidagi fan va oʻrmonlarning mahsuldorligi toʻgʻrisidagi taʼlimot — dendrometriya oʻrmon T.sining ilmiy asosini tashkil etadi (qarang Oʻrmonchilik).
Taklamakon

**Taklamakon** (; ) — Xitoyning gʻarbiy qismidagi choʻl, Tarim tekisligining markaziy qismida. Dunyoda eng yirik qum choʻllaridan biri. Maydoni 271 ming km². Uzunligi gʻarbdan sharqqa 1000&nbsp;km dan ziyod, eni 400&nbsp;km gacha. Yer yuzasi tekis boʻlib, toʻrtlamchi davrda toʻplangan choʻkindilardan tuzilgan. Shimoliy va sharqqa tomon 1200–1300 m dan 900–1000 m gacha pasayib boradi. Choʻlning gʻarbiy qismida qumtoshlardan iborat bir necha qoyali qator tepalar (Choʻngtogʻ, bal. 1664 m), qumoq va gilli tepaliklar (Mozortogʻ, 1635 m, Toʻxtaqozi, 1560 m) bor. Taklamakonning janubi-gʻarbida barxanlar, shimoli-sharqida bal. 300 m gacha boʻlgan qum uyumlari uchraydi. Chekka qismidagi katta maydonlarni shoʻrxoklar egallagan. Iqlimi keskin kontinental, quruq iqlim. Yiliga 50&nbsp;mm dan kam yogʻin yogʻadi, baʼzi yillarda umuman yogʻmaydi. Kuchli shamollar esib, qum boʻronlari boʻlib turadi. Kunlundan oqib keladigan daryolar qumga singib ketadi, Xoʻtan daryosigina yozda choʻlni kesib oʻtib, Tarim daryosiga quyiladi. Yer osti suvlari chuqur. Choʻlning katta qismida oʻsimlik deyarli uchramaydi. Daryo vodiylarida terak, jiyda, yantoq, shoʻra, saksovul oʻsadi. Hayvonot dunyosi kambagʻal. Aholi voha va daryo vodiylarida yashaydi, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Taklamakonda foydali qazilmalardan neft, gaz, kumir konlari, polimetall rudalari topilgan.

## Yana qara

* Gobi
Taklamakon yodgorliklari

**Taklamakon yodgorliklari** - Taklamakon choʻlidan topilgan qad. yodgorliklar. Qum bosgan koʻplab koʻhna shahar xarobalari aniqlangan. 1979-yil Lobnor koʻli yaqinidan oquvchi Kunchi daryosi boʻyida bundan 5—6 ming yil ilgari yashagan odamlarning qabri topilgan. Jasadlar boshiga uchli kigiz qalpoq kiygizib qoʻyilgan, ular yungdan dagʻal toʻqilgan mato bilan oʻralgan. Qabrdan, shuningdek, palosgilam, kigiz, teriga ishlov berib qilingan etik nusxalari, nafis toʻqilgan savatlar va ular ichidan chiqqan bugʻdoy donlari topilgan. Topilmalar Taklamakon choʻli atrofida qadimda ancha yuksak madaniyat, xususan, hunarmandchilik va dehqonchilik rivoj topganligini koʻrsatadi. Jasadlar maxsus asboblar yordamida Nanjin sh.(XXR)da tekshirib koʻrilganda ulardan eng qad. larining yoshi 6 ming yildan oshganligi anikdangan. Ayrim jasadlarning nafakat terisi, balki ichki aʼzolari ham yaxshi saqlangan; hatto kichik tomirlari mikroskop yordamida tekshirilganda, unda yogʻ va teri bezlari aniq koʻringan. Jasadlar orasida "Krurona goʻzali" nomini olgan oʻrta yoshli ayol jasadi alohida eʼtiborga molik (qarang Krurona goʻzallari). Olimlar uning oʻpkasidagi kremniy va kislorod birikmasini hisobga olgan holda, u choʻlda yuz bergan qum boʻronida qolib ketishi natijasida bevaqt vafot etgan degan taxminga kelishgan. Ayolning yoshi 42—45 larda boʻlib, u sargʻish sochli, kipriklari uzun, yupqa labli, Turkiston xalkdariga xos kirra burun, goʻzal boʻlgan. Yaponiya olimlari jasad asosida uning asl kiyofasini tiklashgan.

Abdulahad Xoʻjayev.
Taksi

**Taksi** (frans. taxi), taksomotor — yoʻlovchilar yoki yuk tashishda foydalaniladigan yengil yoki yuk avtomobili. Odatda kira haqi taksometr boʻyicha toʻlanadi. Birinchy taksilar Londonda 1903-yil, Moskvada 1907-yil, Peterburgda 1937-yil, Toshkentda 1934-yil paydo boʻlgan. Taksi sifatida koʻplab ishlab chiqariladigan yengil va yuk mashinalari, maxsus avtomobillardan foydalaniladi. Muayyan yoʻnalishlar boʻyicha belgilangan vaqt oralatib qatnaydigan taksilar marshrutli taksilar deb ataladi. Bunday taksilar uchun maʼlum qiymatdagi haq stavkasi belgilab qoʻyiladi.

## Rang berish
Ba'zi mamlakatlarda taksilar yo'lda ajralib turishi uchun odatda ma'lum bir rangga bo'yaladi.

* O'zbekiston - 2012 yildan Sariq;
* Turkiya - Sariq;
* London - qora;
* Nyu-York - dispetcherlar bilan ishlamaydigan va yo'lda to'xtatilishi mumkin boʻlgan barcha taksilar uchun sariq rang;
* Polsha - Barcha ranglardan foydalanish mumkin;
* Gollandiya - Qora va sariq, misol: rotterdamdagi taksi;
* Gongkong - Rad etish
Taksila

**Taksila** (yunoncha Taxila, qadimgi hindcha Takxasila yoxud Takshashila) – qadimda Hindiston yarim orolning shimoli-gʻarbidagi shahar (hozirgi Pokistonning Ravalpindi shahridan 35&nbsp;km narida), Gandxara davlati poytaxti. Mil. av. 3—2-asrlarda Taksila Mauriyalar imperiyasi shimoli-gʻarbiy qismining maʼmuriy markazi boʻlgan. Taksilaning eng qadimgi arxeologik qatlami mil. av. 6-asrga oid. Taksila savdo va hunarmandchilikning yirik markazi, hind, ellin, Eron va Oʻrta Osiyo madaniyatlari mujassam boʻlgan shahar edi. U shuningdek, qadimgi hind fani va maorifi markazi sifatida ham mashhur. Taksila 5-asr ning 2-yarmida eftaliylar bosqinida qattiq shikastlangan, aholi shaharni tashlab keta boshlagan va 7-asrga kelib tashlandiq holga kelgan. 1913-yildan boshlab olib borilayotgan arxeologik qazish ishlari qadimgi hind jamiyatining turli jabhalarini oʻrganishga doir qimmatli materiallar berdi.
Taksodi

**Taksodi**, botqoq sarv (Taxodium) — taksodidoshlar oilasiga mansub barg toʻkadigan ignabargli daraxtlar turkumi. Bal. 30–50 m, tana diametri 12 m gacha boradi. Ignabargi mayin, tasmasimon, uchli, uz. 9–15&nbsp;mm, kengligi 1–2&nbsp;mm, oktabr oyida sargʻayib, kuz va qishda toʻkiladi. Shoxshabbasi piramidasimon, nafis, pastga egilgan. Poʻstlogʻi qizgʻishqoʻngʻir. 500 yildan koʻproq yashaydi. Yorugsevar oʻsimlik, tez usadi. 10y.dan boshlab gullaydi va meva beradi. Urugʻi va kalamchasidan koʻpayadi. Oddiy botqoq sarv (T. distichum) va Meksika T. (T. mucronatum) turlari bor. Shimoliy Amerikaning janubi-sharqida botqoqlar va dengiz boʻylarida, 1400 – 2300 m baland togʻlarda oʻrmonlar hosil qilib oʻsadi. Manzarali daraxt sifatida jahondagi koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida, Ukrainaning janubigʻarbiy qismi, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Yogʻochi chirishga bardoshli, qurilishda, mebel va turli asboblar yasashda ishlatiladi.
Takson

**Takson** — oʻzaro qarindoshlik munosabatlari bilan bogʻlangan va boshqa guruhlardan alohidalangan muayyan taksonomik kategoriyalar: tur, urugʻ, oila va boshqalarga mansub boʻlgan organizmlar guruhi. T. muayyan biologik obʼyektlarga tegishli boʻlishi bilan taksonomik kategoriyalardan farqqiladi. Mas., "kitsimonlar" yoki "umurtqalilar" tushunchalari tasnif qilinishi lozim boʻlgan organizmlar guruhini bildi. radi. Shunday qilib, "tur", "oila" va boshqalar T. boʻlolmaydi, lekin muayyan tur, mas., oddiy qaragʻay, uy pashshasi T. hisoblanadi (yana qarang Taksonomik kategoriyalar).
Takt (maʼnolari)

**Takt**:

* Takt — tilshunoslikda nutqning fonetik birliklaridan biri; nutq zanjiridagi bir halqa sifatida boʻgʻindan katta, fraza (sintagma)dan kichik boʻladi, boshqacha aytganda, T.
* Takt (metr birligi) (lot. tactus — tegish soʻzidan) — metr birligi; kuchli va kuchsiz hissalarning almashinuviga asoslanib, eng kuchli hissadan boshlanadi.
Takt (metr birligi)

**Takt** (lot. tactus — tegish soʻzidan) — metr birligi; kuchli va kuchsiz hissalarning almashinuviga asoslanib, eng kuchli hissadan boshlanadi. Oddiy (2,3 hissali) va murakkab (bir necha oddiy metrik) guruhchalardan tashkil topgan taktlar boʻladi. Nota yozuviaya vertikal chiziq (takt chizigʻi) bilan ajratiladi. Takt tarkibi oʻlchov bilan belgilanadi. Teng taktlarga ajratib boʻlmaydigan musiqa namunalari (yigʻi, katta ashula kabi) yozuvida takt chizikdari vositasida musiqa jumlalarining chegarasigina koʻrsatiladi.
Taktak

**Taktak** (), xarduma, togʻarpa — boshoqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik, begona oʻt. Boʻyi 50—190 sm. Boshogʻi 6—13 sm, eni 6—7 mm, qalami, moʻrt. Ostki gul qipigʻining qiltigi 4— 6 sm, T.ning yer osti qismi kichikroq piyozga oʻxshash tuganak hosil qiladi. May—iyun oylarida gullab, meva tugadi. Adir va togʻ yonbagʻirlarida, vohalardagi gʻalla ekinlari orasida va marzalarda, yoʻl yoqalarida oʻsadi. Pichanbop oʻsimlik hisoblanadi. Baʼzan doni oziq-ovqat uchun ishlatiladi. Poyasi tez dagʻallashgani va serqiltiqligi tufayli boshoqlagunga qadar oʻrib olinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida tarqalgan. Uning yagona hususiyati Abu Ali ibn Sino rak (saraton) ichki kasaliga davo sifatida foydalangan. Tak tak oʻsimligini xalq orasida  ko'pincha uni yovvoyi arpa deb ham yuritiladi. Qo'llash usuli: Quritilgan  tak tak oʻsimligini maydalanib choynikga solinadi keyin ustidan qaynoq suv quyiladi. 10-15 daqiqa davomida damlanadi. Keyin bir piyoladan 3 mahal ichiladi.
Taktika

**Taktika** (yun. tasso — saflayman) — 1) harbiy sanʼatning tarkibiy qismi; qurolli kuchlarning turli qoʻshin turlari (flot kuchlari), qoʻshilmalar, qismlar(kemalar) va birikmalar hamda quruklikdagi, havodagi va dengizdagi maxsus qoʻshinlarni jangga va uni olib borishga tayyorlash nazariyasi va amaliyotini oʻz ichiga oladi. T. operativlik sanʼati va strategiyaga boʻysunadi; 2) belgilangan maqsadga erishish uchun ishlatiladigan vosita va usullar majmuasi.
Takyaxona

**Takyaxona** () yoki **takya** ( *takya*;  *tekye*; ;  *takya*;  *takiyya* — musofirxona) — musulmon mamlakatlarida boysarmoyador kishilar tomonidan qurilgan, musofir, kambagʻal, uysiz shaxslarga vaqtincha yotoq, boshpana sifatida bepul xizmat koʻrsatadigan mehmonxona. T. asosan karvonlar yoʻli ustida, turli ziyoratlar maqsadida tez-tez mehmonlar kelib turadigan joylarda qurilgan.

## Usmonli imperiyasi
* Ertugʻrul takya masjidi
* Oʻzbeklar takyasi
* Salimiyya takyasi
* Sulaymoniya takyasi

## Janubiy Osiyo
* Boboshoh Musofir takyasi

## Eron

Safaviylar shialikni Eron davlati dini deb e’lon qilgandan keyin, Eron takyalari husayniyalarga aylangan.

## Manbalar
Talaba

**Talaba** (arabcha: *izlovchi, oʻrganuvchi*;  — qunt bilan ishlovchi, shugʻullanuvchi) — Oʻzbekistonda oliy oʻquv yurti, AQSH, Buyuk Britaniya va boshqa ayrim mamlakatlarda oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurti oʻquvchisi.

Oʻzbekistonda talabadan farqli ravishda mamlakatdagi oʻrta maxsus taʼlim maskanlarida tahsil olayotgan yoshlar oʻquvchi, oliy harbiy oʻquv yurtlarida bilim olayotganlar tinglovchi, oʻrta harbiy oʻquv yurtlarida oʻqiyotganlar kursant deyiladi.

Turkistonda islom dini yoyilgach (7— 8-asr), boshlangʻich maktabdan soʻng bilim olish bilan mashgʻul boʻlgan har bir kishi Talaba hisoblangan. Madrasalar paydo boʻlgan X asrlardan ularda tahsil olayotgan kishilargina Talaba deyila boshlagan. Yevropada XI - XII asrlarda untlar tashkil topgandan soʻng, ularda faoliyat koʻrsatadigan har bir odam, yaʼni saboq beruvchi ham, saboq oluvchi ham student deb atalgan. Keyinchalik untlarda o'qituvchilar uchun magistr, professor va boshqa ilmiy unvonlar joriy etilgach, faqat saboq oladigan kishilargina student deb yuritiladigan boʻlgan.

Talaba jamiyat taraqqiyotiga jiddiy taʼsir koʻrsatadi va, ayni vaqtda, har bir mamlakat ilmiy intellektual salohiyatining darajasini bildirib, rivojlanish istiqbollarini belgilab beradi. Chunki mamlakat iqtisodi va madaniyatining yuksalishi, xalq xoʻjaligiga ilm-fan yutuqlari joriy etilishi uchun oliy maktablarning Talabalari chuqur nazariy bilim hamda amaliy koʻnikmalarga ega bo‘lishlari lozim. Shuning uchun ham rivojlangan mamlakatlarda aholi jon boshiga T. soni koʻp buladi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, mamlakatda Talabalar miqdori sezilarli darajada ortdi. Mamlakatimizda umumiy oʻrta taʼlim maktabi hamda akademik litsey va kasb-hunar kollejini bitirgan har bir kishining T. boʻlishiga haqqi bor. T. davlat hisobidan, shuningdek, shartnoma asosida o'z yonidan tahsil koʻrishi mumkin. Mamlakatimizda T.lar bakalaviriat va magistratura singari 2 bosqichda oliy taʼlim oladilar.

T. har bir mamlakatning ijtimoiy jihatdan eng faol, harakatchan, jonkuyar kishi hisoblanadi. Bevosita ilm-fanni o'zlashtirish bilan mashgʻulliklari uchun T.lar jamiyatning intellektual ilgʻor qatlami sanaladi. Shuning uchun ham T.larning chuqur kasbiy hamda maʼnaviy-axloqiy tayyorgarlikka ega boʻlishiga katta eʼtibor qilinadi. Oʻzbekistonda T. yoshlarning mamlakat xayotida faol ishtirok etishlarini taʼminlash, milliy istikdol gʻoyasini toʻliq egallab olishlariga imkoniyat yaratish borasida bir qancha ishlar amalga oshirilmokda. "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakatida qatnashish T.larning vatanparvar shaxe sifatida shakllanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatmoqsa. Bundan tashqari, Oʻzbekistonda T.larni ijtimoiy jihatdan ximoya qilish uchun ularning barchasiga stipendiya beriladi, yashash joyiga muhtoj T.lar yotoq bilan taʼminlanadi, yoshlarga turli ilmiy, badiiy va sport toʻgaraklarida ishtirok etish imkoniyatlari yaratilgan. T.lar oʻrtasida har 2 yilda 1 marta universiadalar oʻtkazib turilishi ularning jismonan sogʻlom, maʼnaviy jihatdan barkamol boʻlib oʻsishlariga maʼlum darajada yordam beradi. 2002/03 oʻquv yili Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlarida 232254 T. taʼlim odsi.
Taksofon

**Taksofon**, telefonavtomat — abonentni boshqa abonent bilan bir marta ulab beradigan ommaviy telefon apparata. Mahalliy (shahar, qishloq) aloqa, shaharlararo aloqa, ham mahalliy, ham shaharlararo aloqa taksofonlariga boʻlinadi. Asosiy qismi: elektr zanjirlari bloki boʻlgan tanga (yoki jeton) tekshirish qurilmasi va pul yig'gich. Elektr zanjirlari bloki taksofonni telefon stansiyasi bilan ulaydi va uzadi, nutqlarni qabul qiladi va uzatadi; tashlangan tanga (yoki jeton) ni tekshiradi, abonent javob bermasa, tanga (yoki jeton)ni qaytaradi. Taksofonda raqami 3 xonadan kam boʻlgan (01, 02, 03 va boshqalar) maxsus xizmat idoralari bilan pulsiz gaplashish mumkin. Taksofonga tanga yoki maxsus jeton tashlanadi. Maxsus kartochka bilan ishlaydigan taksofonlar ham mavjud (2004).
Takt

**Takt** — tilshunoslikda nutqning fonetik birliklaridan biri; nutq zanjiridagi bir halqa sifatida boʻgʻindan katta, fraza (sintagma)dan kichik boʻladi, boshqacha aytganda, T. frazaning bir urgʻu bilan birikkan, qoʻshilgan, bir yoki bir necha boʻgʻindan iborat bir qismidir. Aksar tillarda barcha mustaqil soʻzlar, oʻz urgʻulariga ega boʻlganliklari sababli, alohida T.larga ajraladi; mustaqil boʻlmagan, yordamchi soʻzlar esa, urgʻuga ega boʻlmasligi sababli, oʻzlari alohida T. hosil qila olmaydi, balki urgʻuga ega boʻlgan mustaqil soʻzlardan avval (qindevropa tillarida) yoki ulardan soʻng (turkiy tillarda) joylashib, ular bilan birga T. hosil qiladi. Masalan, "Oʻqish uchun iroda kerak" jumlasida 3 ta T. bor (oʻqish uchun; iroda; kerak).
Talaba sport uyushmasi

**Talaba sport uyushmasi** Oʻzbekistondagi oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari oʻquvchilari hamda talabalarining sport uyushmasidir. 2002-yil 25-dekabrda tuzilgan. Oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarining talabalari, magistr, aspirant, professoroʻqituvchilari, ilmiy xodimlari, ishchi, xizmatchilari oʻrtasida jismoniy tarbiya, sport va turizmni ommalashtirishga daʼvat etilgan. Toshkent sh., viloyatlar va Qoraqalpogʻiston Respublikasida uyushmaning boʻlimlari, oliy oʻquv yurtlarida esa "Talaba" sport klublari tuzilgan. "T." su. har 3 yilda 1 marta 20 ga yaqin sport turlari boʻyicha universiadalar oʻtkazadi. Universiadalar oraligʻida sport turlari boʻyicha chempionat va kubok musobaqalarini uyushtiradi. 1universiada Namangan shahrida boʻlib oʻtgan (2000).

Uyushma safida 87 184 aʼzo boʻlib, ulardan 20 mingga yaqini sport seksiyalarida muntazam shugʻullanadi, 9272 nafar 3 va 2razryadli, 2742 nafar 1razryadli, 858 nafar sport ustaligiga nomzod, 636 nafar sport ustasi, 97 nafar xalqaro toifadagi sport ustasi bor (2003). Oliy taʼlim muassasalaridagi 120 ta sport zali, 52 ta futbol maydoni, 71 ta qoʻl toʻpi maydoni, 150 ta voleybol maydoni, 113 ta basketbol maydoni, 87 ta yugurish yoʻlakchasi, 11 ta suzish havzasi, 42 ta tennis korti "T." su. aʼzolari xizmatida.
Talant (maʼnolari)

**Talant**:

* Talant — Fransiyaning Burgundiya mintaqasida joylashgan kommuna.
* Talant (isteʼdod) — nihoyatda zoʻr qobiliyat, biror sohada yuksak darajadagi layoqat.
Talas (maʼnolari)

**Talas** quyidagilardan birini anglatadi:

* Talas shahri — Qirgʻizistonda joylashgan shahar.
* Talas (shahar) — Qirgʻizistondagi shahar (1944 y.
* Talas (daryo) —  Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikasidagi daryo.
Talas (daryo)

**Talas** () — Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikasidagi daryo. Qirgʻiziston tizmasining janubiy yon bagʻrida, Qoraqoʻl nomi bilan boshlanadi, Qorasoy qishlogʻi yonida Uchqoʻshoʻy irmogʻi qoʻshilgach, Talas nomini oladi. Talas Chu daryosiga yetmasdan ancha uzoqda Moʻyinqum choʻllari orasida kichikkichik koʻllar hosil qilib tugaydi. Uzunligi 661&nbsp;km, havzasining maydoni 52700&nbsp;km². Muz, qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Qorasoy qishlogʻi yonida 32 m³/sek. Togʻli qismida va ayniqsa, tekislik qismida (Taroz shahridan quyida) Talasning suvi koʻplab ariq va kanallar orqali sugʻorishga olinadi. Eng yirik irmoqlari: Uchqoʻshoʻy, Koʻlba, Beshtosh, Urmaral, Kumushtog, Qorabura, Kengkoʻl va Nelden. Talas boʻyida Taroz, Talas sh.lari joylashgan. Talasda Kirov suv ombori bor.
Talas vodiysi

**Talas vodiysi** - Shimoliy Tyanshan orasidagi tektonik vodiy. Kirgʻizistonning shimoliy qismida. Moʻyinqum choʻliga tutashib ketadi. Talas vodiysi uchburchak shaklida boʻlib, shimoli-sharqi ochiq. Talas tizmasi bilan Qirgʻiziston tizmasi tutashgan yerdan Taroz shahri yaqinigacha 230&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni eng tor joyida 1&nbsp;km dan, eng keng joyida 80&nbsp;km gacha. Shimolida Qirgʻiziston tizmasi, janubida Talas Olatovi, gʻarbda Qoratovning janubi-sharqiy tarmoklari bilan oʻralgan. Vodiy markazidan Talas daryosi oqib oʻtadi. Balandligi gʻarbiy qismida 600 m, sharqiy qismida 2000 m dan ziyod. Relyefi murakkab, asosan, kenglik boʻylab choʻzilgan bir qancha past tizmalar mavjud. Vodiyni oʻrab olgan tizmalar yon bagʻirlari slanets, qumtosh, granit, ohaktoshlardan tashkil topgan. Tizmalarning pastki kismi va Talas daryosi vodiysi toʻrtlamchi davr yotqiziqlari bilan qoplangan.

Talas vodiysi va uni oʻrab olgan tizmalarda tekislik va togʻoldi chala choʻl, togʻoldi oʻrtacha balandlikdagi togʻ dashti va oʻrtacha balandlikdagi togʻ oʻrmon oʻtloqdashti, baland togʻlik oʻtloq va oʻtloq dasht subalp, alp, doimiy qorlik va muzlik landshaft mintaqalari tarqalgan.

Talas vodiysi togʻlar bilan oʻralganligi uchun atrofdagi tumanlarga nisbatan qishi uncha sovuq boʻlmaydi. Yillik oʻrtacha temperatura 2000 m balandlikda ham 5°, 8°. Vegetatsiya davri 140—160 kun. Yillik yogʻin 200–300&nbsp;mm.

Asosan, boʻz tuproq, baland togʻ yon bagʻirlarida togʻ qoramtir, daryo qayirlarida esa oʻtloqi allyuvial tuproklar uchraydi. Shuvoq, chalov, betaga oʻsadi. Vohaning gʻarbiy va markaziy qismlarida vogʻalar mavjud, sugʻorilib madaniy ekinlar, shu jumladan, qand lavlagi, bugʻdoy, tamaki va sabzavot ekiladi. Bogʻ koʻp. Togʻ yon bagʻirlari chorvachilik uchun yaylov. Talas daryosida suv ombori qurilgan. Talas vodiysida Talas shahri joylashgan.
Tall moyi

**Tall moyi**, tallol — qora tusli qovushoq suyuqlik. Zichligi 960–990&nbsp;kg/m1; 30—50% smola kislotalari, 35—55% yogʻ kislotalari (olein, linolen va boshqalar), 8—20% neytral moddalar, 4—10% petroley efirida erimaydigan (oksidlangan) moddalar, 8% gacha suv va bir oz miqdorda badboʻy hidli aralashmalardan iborat. Sulfatli sovunni qayta ishlab hosil qilinadi.

Tall moyi emulgatorlar, alifmoy, sikkativlar, linoleum, alkid smolalar, sovun ishlab chiqarish.da qoʻllanadi. Tall yogʻ kislotalari lokboʻyoq sanoatida, oziqovqat yogʻi oʻrnida ishlatiladi.
Tallimarjon

**Tallimarjon** — Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shahar (1975-yildan). Qarshi choʻlining oʻzlashtirilishi munosabati bilan 1964-yilda tashkil etilgan. Tallimarjon suv ombori yonida joylashgan. Aholisi 9,9 ming kishi (2004). Tallimarjonda Qarshi kanali va nasos stansiyalardan foydalanish boshqarmasi, shu boshqarmaning markaziy taʼmirlash ustaxonasi, avtokorxona va boshqa bor. Shaharda umumiy taʼlim maktablari, kasbhunar kolleji (chilangar, elektriklar tayyorlaydi), ochiq suzish havzasiga ega boʻlgan sport majmuasi, kasalxona, tugʻruqxona, poliklinika va dorixona mavjud. Tallimarjon temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali (80&nbsp;km) Qarshi shahri bilan bogʻlangan.
Tallimarjon suv ombori

**Tallimarjon suv ombori** (ruscha:**Talimardjánskoe vodoxraníliщe**) — Oʻzbekiston Respublikasi Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi sunʼiy suv ombori, yirik gidrotexnika inshooti. Qarshi magistral kanali etagida barpo etilgan. Tallimarjon temir yoʻl stansiyasi yaqinida, Amudaryo va Qashqadaryo oʻrtasida suvayirgʻich vazifasini bajaruvchi tekislikda joylashgan.

## Tavsif
Tallimarjon suv ombori Tolimarjon shahri yaqinida Turkmaniston-Oʻzbekiston chegarasidan dengiz sathidan 391 metr balandlikda joylashgan. Suv ombori joylashgan tekislik Amudaryo va Qashqadaryo oraligʻidagi suv havzasidir. Suv ombori Qarshi magistral kanalidan suv bilan toʻldiriladi.

Gidrotexnika inshootlari qurilishi 1965-yildan 1973-yilgacha davom etdi. 1977-yilda suv ombori qisman toʻldirilgan, 1985-yilda esa toʻliq ishga tushirilgan.

Suv omborining maydoni 77,4 km kvadrat. Suv omborining uzunligi 14 km, kengligi 5,5 km. Sohil chizigʻining uzunligi 36 km. Oʻrtacha chuqurligi 19,8 metr . Suvning umumiy hajmi 1,53 milliard metr kub, foydalanish hududi 1,4 milliard metr kub. Gidrotexnika inshootlari majmuasiga ikkita sopol toʻgʻon, nasos stansiyasi, suv olish va chiqarish kanali, drenaj tizimi va nasos stansiyasi kiradi. Suv ombori kuzda toʻldiriladi. Elektr nasoslari yordamida 26,6 m balandlikda suv koʻtariladi. Suv omborida ikkita toʻgʻon inshooti mavjud. Sugʻorish mavsumida suv omboridan suv drenaj tizimi orqali Qarshi magistral kanaliga qaytariladi. Suv oqimi 360 m/s³.

Tallimarjon suv ombori dengiz sathidan 389 metr balandlikda joylashgan. Suv ombor 57 kvadrat kilometr maydonni egallaydi. Tallimarjon suv ombori deyarli chakalakzor bilan qoplangan.  Shimoldan janubga 10,6 km, sharqdan gʻarbga 10,4 km.

Iqlimi quruq. Oʻrtacha harorat 19 °C. Eng issiq oy iyul 34 °C , eng sovuq oy esa yanvar 0 °C.  Oʻrtacha yogʻingarchilik yiliga 389 millimetrni tashkil qiladi. Eng yomgʻirli oy — mart, yomgʻir 87 millimetr, eng quruq oy — iyul 1 millimetr tashkil etadi.

Suv ombori Tolimarjon issiqlik elektr stansiyasiga ham xizmat qiladi, u bilan uzunligi 18 km va diametri 800-1020 mm boʻlgan ikki liniyali oʻtkazgich ulangan. Tallimarjon suv ombori 1973-yildan buyon Qashqadaryo viloyatining 7 ta, jumladan, Nishon, Qarshi, Gʻuzor, Koson, Mirishkor, Muborak va Kasbi tumanlaridagi sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi maydonlarini yiliga 4-4,5 milliard metr kub miqdoridagi suv bilan taʼminlab kelmoqda. 2023-yil 17-martda Qashqadaryo viloyati hokimi Murodjon Azimov Qarshi, Koson, Mirishkor, Kasbi, Gʻuzor hamda Nishon tumani hokimlari bilan birgalikda Tallimarjon suv omboriga tashrif buyurishdi.

Suv ombori Tolimarjon issiqlik elektr stansiyasiga ham xizmat qiladi, u bilan uzunligi 18 km va diametri 800-1020 mm boʻlgan ikki liniyali oʻtkazgich tutashgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
„Tallimarjon suv ombori“, Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi. T harfi. Toshkent: Oʻzbekiston milliy entsiklopediyasi, 2000 — 67 bet.
Talashqontepa I

**Talashqontepa I** — koʻhna shahar (mil. av. 6—4-asrlar). Sherobod (Surxondaryo)dan 15&nbsp;km jan.gʻarbda joylashgan. T.ning tarhi aylana shaklida, diametri 130 m, maydoni 1,6 ga dan koʻproq. Qalinligi 5 m ga yaqin boʻlgan paxsa va toʻgʻri burchakli xom gʻishtlardan qad koʻtargan devor bilan oʻrab olingan. Devorda diametri 5 m dan koʻproq boʻlgan 15 ta aylana minoralar qurilgan. T.da turli yillarda E. V. Rtveladze, A. S. Sagdullayev, Sh. R.Pidayev, Sh. B.Shaydullayev kabi arxeologolimlar tadqiqot ishlari olib borishgan. Qazishlar natijasida silindrsimon idishlar, kremniy va jezdan ishlangan oʻq uchlari, oʻgʻir dastalari, qirgʻichlar, kayroqtoshlar va dehqonchilik bilan boglik boʻlgan buyumlar topilgan.
Tallibarzu

**Tallibarzu**, Uzuntepa — soʻnggi antik va ilk oʻrta asrga oid shahar xarobasi. Samarqand shahridan 6&nbsp;km jan.da joylashgan. G. V. Grigoryev (1936—38), Zarafshon arxeologik ekspeditsiyasi (1939) qazishmalar oʻtkazgan va natijada shaharning mil. av. 1ming yillikdan mil. 8-asrgacha boʻlgan 6 ta madaniy qatlami aniqlangan. T. B.ning umumiy maydoni 5 ga, toʻrtburchak shaklida, atrofi koʻplab shinaklari va burjlari boʻlgan qalin devor bilan oʻrab olingan. Shaharning markazida kuhandiz (bal. 18 m) joylashgan, 5—6-asrlarda bu yerda qasrli mustahkam qoʻrgʻon qurilgan. Aholi deqqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullangan. T. B.dan qizil rangga boʻyalgan qadaxlar, ikki boshli qoʻchqor koʻrinishidagi kabob koʻrasi, naqshinkor sopol idishlar, haykallar, yozuv namunalari topilgan. Arab xalifaligining Sugʻdni bosib olishi jarayonida (8-asr boshi) vayron boʻlgan.
Tallomli oʻsimliklar

**Tallomli oʻsimliklar**, tallofitlar (Thalophyta) — tuban oʻsimliklarga nisbatan ishlatiladigan nom. Tallomli oʻsimliklar tanasi poya va barglarga ajralmagan, yaxlit tallomdan iborat ==Yana qarang==
Tallom
Talmih

**Talmih** (arabcha – ishora qilish, biror narsa tomonga yengil nazar tashlash) – mumtoz sheʼriyatda keng qoʻllangan badiiy sanʼatlardan biri. Bunda shoir mashhur bir qissa, voqea yoki asarga ishora qilish orqali oʻz fikrini muxtasar hikoya qiladi. Shunga koʻra, T. sheʼrda oz soʻz bilan koʻp maʼnoni ifodalash sanʼati deyiladi. Masalan, Atoiy Sen buti Chin ishqida holimni ayb etkan kishi"Mantiquttayr" ichra koʻrsun Shayx Sanʼon qissasin.baytida oʻzining bir goʻzal ishqida ne holga tushganini batafsil bayon qilib oʻtirmay, Farididdin Attorning „Mantiq uttayr“ dostonidagi mashhur „Shayx Sanʼon qissasi“ga ishora qiladi: Shayx Sanʼon voqeasidan xabardor kishi mening holatimni sira ayb qilmaydi, deydi. Shu tariqa, butun bir kitobga jo boʻladigan fikr bir baytga singdiriladi.

T. 3 koʻrinishda namoyon boʻladi: ejoz, musovot va bast. Ejoz – oz soʻz bilan koʻp maʼnoni ifodalash. Musovotda soʻz va maʼno teng. Bayet esa maʼnoni koʻp soʻz bilan ifodalashdan iborat. Istiora va tashbih ejoz jumlasidan boʻlib, ortiqcha bayon va shubhani bartaraf etish uchun batafsil maʼlumot keltirish bilan bogʻliq sanʼatlar bast hisoblanadi. Bu sanʼatlardan eng koʻp qoʻllanadigani —ejoz.

Sharq mumtoz adabiyotida talmih sanʼatiga koʻp shoirlar murojaat qilgan. Zamonaviy shoirlar ijodida ham T.ning goʻzal namunalari mavjud.
Talmud

**Talmud** (qad. yahudiycha lameyd — oʻrganish, taʼlimot) — iudaizmda muqaddas hisoblanadigan koʻp jildli diniy yozuvlar toʻplami. Mil. av. 4asrdan mil. 5-asrgacha yahudiy ruhoniylarning Tavrotni sharxlashi va qayta izoxlashi natijasida vujudga kelgan. T. iudaizm diniga xos aqidalar, ibodat va marosim talablari, axloqiy, huquqiy meʼyorlarni oʻz ichiga oladi.
Talonchilik

**Talonchilik** — jinoyat huquqiga koʻra oʻzganing mulkini talontoroj qilish. T. oshkora yoki yashirin ravishda sodir etilishi mumkin. Agar aybdor jabrlanuvchilar yoki boshqa shaxslar koʻz oʻngida T. qilayotganligini va ular aybdorning harakatlari xususiyatini tushunayotganligini bila turib, T. ni amalga oshirsa, u oshkora deb hisoblanadi. Agar talontoroj qilinganligini odamlar sezmasalar yoxud buyum olinganligi faktini koʻra turib, uni qonuniy hisoblasalar va aybdor ham shunga umid qilgan boʻlsa, u holda T.ni oshkora deb tan olinishi mumkin emas. Yashirin ravishda boshlangan talontoroj baʼzan oʻzgalar mulkini ochikdanochiq egallashga aylanib ketadi. Bunday hollar, mulkni egallash jarayonida jinoyatchini sezib qolishganida, lekin jinoyatchi buni tan olmay oʻz harakatlarini davom ettirib, mulkni oshkora egallab olganda sodir boʻladi. T. mulkdorga mulkiy zarar yetkazishdek ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib chiqaradi. Mulkni amalda egallab olish, yaʼni jinoyatchida talontoroj qilingan narsadan foydalanish imkoniyati paydo boʻlishi vaqtidan boshlab bu jinoyat tugallangan hisoblanadi.

T. uchun Oʻzbekiston Respublikasi JKning 166moddasida javobgarlik masalasi berilgan. Bunda T. ning kvalifikatsiya tarkibi sogʻliq va hayot uchun xavfli boʻlmagan zoʻrlik ishlatish, yoxud shunday zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish kabi oʻziga xos belgini oʻz ichiga oladi. Xuddi jismoniy zoʻrlik kabi, jismoniy zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish orqali ruhiy zoʻrlik ham T.ning kvalifikatsiya belgisi hisoblanadi. T.da zoʻrlik mulkdorga, shuningdek, real holda yoki aybdorning fikricha, talontorojga toʻsqinlik qiluvchi boshqa shaxslarga nisbatan ham ishlatilishi mumkin. Insonga nisbatan zoʻrlik ishlatish yoki zoʻrlik ishlatish bilan qoʻrqitish T. turining mohiyatini oʻzgartiradi. Bunday hollarda jinoyat 2 obʼyektli boʻlib qoladi: mulk munosabatlari bilan birga sogʻliq, shaxsiy erkinlikni va badan daxlsizligini taʼminlovchi ijtimoiy munosabatlarga zarar yetadi yoki ularga bevosita xavf tugʻiladi.

Mirzayusuf Rustamboyev.
Taloq

**Taloq** — odam va umurtqali hayvonlarning qorin boʻshligʻidagi toq parenximatoz organ. Asosiy qon rezervuarlaridan biri (qon „depo“si); qon yaratilishi, moddalar almashinuvida ishtirok etadi; immunobiologik va himoya funksiyasini bajaradi va antitelolar ishlab chiqaradi, bakteriya va toksinlarni tutib qolib, zararsizlantiradi, yashab bitgan eritrotsit va trombotsitlarni yemiradi. Qonning hosil boʻlishi, buzilishi, qayta taqsimlanishida va organizmning himoya reaksiyalarida qatnashadi.

Taloq hamma umurtqali hayvonlarda bor. Toʻgarak ogʻizlilar, baʼzi ikki xil nafas oluvchi baliqlar ichagi, oshqozoni yoki oʻrta ichak shilliq qavat burmalari devorida limfoid toʻqimalar toʻplami boʻlib, bu Taloq vazifasini bajaradi. Qolgan umurtqali hayvonlar talogʻi ichakdan alohida boʻlib, orqa ichaktutgich, oshqozon yoki toʻgʻri ichakning boshlanish qismida joylashadi. Sudralib yuruvchilar (gatteriyalardan tashqari) hamda qushlarda rudimentlashgan. Taloq boʻlak-boʻlak yoki parraksimon boʻladi.

Odamda Taloq embrional hayotning birinchi oyida meʼdaning dorzalb tutqichi ichida toʻplangan mezenxima toʻqimasidan rivojlanadi. Taloq uzunchoq oval shaklli, uz. 12 sm, kengligi 7-8 sm, ogʻirligi 150-200 g. Lekin Taloqning hajmi va ogʻirligi individual boʻlib, organizmning fiziologik holatiga bogʻliq holda juda oʻzgarib turadi. Masalan, tinch xrlatda Taloq kengaygan, qon yoʻqotilganda esa burishilgan boʻladi. Bir tomoni qabariq (diafragmal), ikkinchi tomoni botiq (ichki) boʻlib, chap biqinning 9,11 qovurgʻa sohalariga joylashgan. Tashqi tomondan seroz parda va biriktiruvchi toʻqima kapsulasi bilan qoplangan. Kapsuladan Taloq ichiga devorlar yoki trabekulalar tarqaladi. Trabekulalar Taloqni oq va qizil pulpa bilan toʻla alohida boʻlakchalarga boʻladi. Qizil pulpa qonning shaklli elementlari (eritrotsitlar)ga boy vena sinuslaridan tashkil topgan. Oq pulpa esa limfotsitlar ishlab chiqaradigan limfa toʻqimalaridan tuzilgan; ular malpigi tanachalari deb ataladi. Taloq kasallanganda (masalan, splenomegaliya) ancha kattalashadi.

## Manbalar
Taloq (maʼnolari)

**Taloq**:

* Taloq — odam va umurtqali hayvonlarning qorin boʻshligʻidagi toq parenximatoz organ.
* Taloq (shariat) (arab. — qoʻyib yubormoq, ajralmoq) — shariatga koʻra nikohning bekor qilinishi.
Tallom

**Tallom** (yunoncha, thallos — novda, oʻsimta), tanacha — tuban oʻsimliklar (suvoʻtlar, zamburugʻlar, miksomitsetlar, lishayniklar, ayrim jigarsimon yoʻsinlar)ning novda va barglarga boʻlinmagan yaxlit tanasi. Ular T.li oʻsimliklar deyiladi. Baʼzi dengiz suvoʻtlari (kaulerpa) tashqi tomondan novda va bargsimon tuzilishga ega boʻlsada, anatomik soddaligi, oʻsish xususiyati va koʻpayish organlarining tuzilishiga koʻra yuksak oʻsimliklardan farq qiladi. Barg va novdalarga boʻlinmagan ayrim gulli oʻsimliklar (raffleziyalar) Tallomli oʻsimlik hisoblanmaydi, chunki ular parazit hayot kechirgani sababli ikkilamchi soddalashgan.
Taloq (shariat)

**Taloq** ( — qoʻyib yubormoq, ajralmoq) — shariatga koʻra nikohning bekor qilinishi. Er tomonidan shu soʻzning aytilishi xotinni barcha xotinlik majburiyatidan toʻla ozod qiladi. Bu holatda erning xotinga bergan molmulk (mahr)i xotinda qoladi, er xotinni idda muddati oʻtguncha moddiy taʼminlab turishi kerak. Shariatda ikkinchi Taloqdan keyin ham erxotinni qaytadan yarashtirishga ruxsat etiladi (Qurʼon, 2:229). Uchinchi marta Taloqdan keyin esa shariat bunga yoʻl qoʻymaydi. Taloq qilingan xotin boshqa erga chiqishi uchun belgilangan idda muddatini oʻtashi kerak. Islom huquqida ayol ham Taloq talab qilishi rasman eʼtirof etiladi. Oʻzbekiston Respublikasida er bilan xotin ajralishi Oila kodeksida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

## Yana qarang
* Nikohni bekor qilish
* Islomda koʻpxotinlilik

## Adabiyotlar
* Hidoya (1j.), Taloq, 2000;
* Muxtasar, Taloq, 1994.

## Havolalar
Talxabsoy

**Talxabsoy** — Surxondaryo viloyatidagi soy. Koʻhitang togʻining sharqiy yon bagʻridan boshlanadi (950 m). Uz. 16&nbsp;km, havzasining maydoni 75&nbsp;km². Qor va yomgʻir, yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,100 m³/sek. Bahorda suvi koʻpayganda Amudaryoga quyiladi.
Talxatan bobo masjid-maqbarasi

**Talxatan bobo masjid-maqbarasi** — Marv (Turkmaniston)dagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Bino toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (10x18 m), 4 xonali, gumbazli. Masjid (7,3x7,3 m) bino mujassamotida asosiy oʻrinni egallaydi. Masjidning 2 yoni yoʻlkalarida xonalar, toʻrida maqbara joylashgan. Maqbara Talxatan qishlogʻida xalq orasida hurmat qozongan keksa bobo nomi bilan bogʻlangan. Tashqi va ichki bezaklarining bir xil xususiyatga egaligi, yaxlitligi, undagi gʻishtlar (25x25x5 sm)ning oʻziga xos mahorat bilan terilganligidadir. Gʻishtlardan girih va islimiy naqshlar hosil qilingan. Xonalar ichiga gʻishtdan ravoq, bagʻal, mexrob hoshiyalari va ustungoʻshalar ishlangan. Devor qalinligi 1,5 m ga yaqin. Maqbara qad. boʻlishiga qaramay, meʼmorlarning badiiy mahorati, salobati yaxshi saqlangan.
Mixail Tal

**Tal Mixail Nexemyevich** (1936.9.11, Riga — 1992) — Rigalik shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1957), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1960), jahonning 8 karra chempioni (M. Botvinnik bilan matchda gʻalaba qozongan, 1960—61); SSSR chempioni (1957-58, 1967, 1972, 1974, 1978).
Talʼat posho

**Talʼat posho**, Mehmet Talʼat (1874, Turkiya — 1921.16.3, Berlin) — Yosh turklar inqilobining faol ishtirokchisi, "Ittigʻod va taraqqiy" partiyasi rahbarlaridan biri, Turkiyaning bosh vaziri (1917-yil fevral — 1918-yil oktabr). 1890-yildan ittihodchilar safida faollik koʻrsatgan. 1896-yilda Salonikiga surgun qilingan. Usmonli hurriyat jamiyatining asoschisi (1906). Bektoshiya sufiylik tariqatida ham qatnashgan. Yosh turklar inqilobidan keyin turli hukumatlarda ichki ishlar vaziri, pochta va telegraf vaziri (1913—17) lavozimlarini egallagan. Usmonli turk sultonligi parlamenti deputati. "Ittihod va taraqqiy" partiyasi MK raisi. Birinchi jahon urushi arafasi va urush paytida T.P., Anvar Posho va Jamol Poshodan iborat triumvirat (uchlik) amalda Turkiya sultonligini boshkargan. T.P. xukumati turkchilik va islomchilik yoʻlini izchil davom ettirib, tashqi siyosatda Germaniyani qoʻllabquvvatlagan. Turkiyaning podsho Rossiyasiga karshi kurashida Turkiston xalqlari quvvatlashini umid qilgan. Turkiya va uning ittifokchisi Germaniya urushda yengilgach, T.P. oʻz safdoshlari bilan isteʼfoga chiqqan (1918.8.10). Ular Istanbulni tark etib (1918.2.11), Odessa orkali Germaniyaga ketishgan. T.P. Berlinda Dashnaksutyun aʼzosi tomonidan otib oʻldirilgan.

## Adabiyot
* Gʻaniyev G.Z., Turkiya v period pravleniya mladoturok, M., 1972; Rajabov K,., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.

Qahramon Rajabov.
Talqin

**Talqin** (arab. — tushuntirish, nasihat) — 1) oʻziga xos (3/8+3/4 yoki 9/8 takt oʻlchovidagi) doyra usuli (lang yoki oqsoq deb ham yuritiladi); 2) shu usul asosida yaratilgan kuy, ashula va maqom yoʻllari. T. yoʻlidagi ashulalar dastlab nasihatomuz, ibratli mazmundagi sheʼrlar bilan ijro etilgani uchun shunday nom olgan. T. Shashmaqom ashula boʻlimi tarkibida muayyan shoʻba boʻlib, Saraxbor va uning taronalaridan keyingi oʻrinni egallaydi. T.lar Iroqdan tashqari barcha maqomlarda mavjud: Buzruk maqomida Talqini Uz zol (Xorazm turkumida Talqini Buzruk), Rostda Talqini Ushshoq (Talqini Rost), Navoda Talqini Bayot (Talqini Navo), Dugoxda Talqini Chorgoh, Segohda Talqini Segoh deb nomlanadi. T.lar nasr shoʻbalari va undagi ufar qismlari bilan hamohang, mantiqan uzviy bogʻliq boʻlib, birbiridan asosan doira usullari bilan farqlanadi. Nomdosh namunalarning kuy tuzilishi, avjda namudlarning kelishi ham bir xil. T.lar salobatli va ulugʻvor yangraydi, chuqur lirikfalsafiy holatni ifodalaydi. Ularni mahorat bilan ijro etuvchi hofizlarni xalq orasida talqinchi, talqinxon deb atashgan. T. usulidagi hamda diniy mazmundagi sheʼrlarga oʻqiladigan (xonaqoiy) ashula yoʻllari mashhur boʻlgan; 3) badiiy asarlarning ijodkorona yondoshgan holda ijro etilishi.  

Ravshan Yunusov.
Talqincha

**Talqincha** — talqin doira usuli asosida yaratilgan maqom ashula yoʻli, talqin shoʻʼbasiga oʻxshatma, nazira; Shashmaqomning ikkinchi guruh shoʻʼbalaridan Moʻgʻulcha va Savtlarning muayyan shoxobchasi. T.lar Buzruk maqomining Moʻgʻulchai Buzruk, Savti Sarvinoz, Iroqi Buxoro, Rostning Savti Ushshoq, Savti Kalon, Savti Sabo, Navroʻzi Sabo, Navoning Savti Navo, Moʻgʻulchai Navo, Mustazodi Navo, Segohning Moʻgʻulchai Segoh shoʻʼbalarida uchraydi va shu shoʻʼbalar nomi bilan qoʻshib ataladi (mas., Talqinchai Savti Sarvinoz, Talqinchai Moʻgʻulchai Dugoh va hokazo). Iroqning Chanbari Iroq shoʻʼbasi, shuningdek, koʻpgina mumtoz kuy va ashulalar (mas., "Bayot IV", "Bayoti Sheroziy IV"), bastakorlarning asarlari ham T. usulida ijro etilgan.
Talfap

**Talfap** — Qozogʻistondagi shahar (1959-yildan). Olmaota viloyatida, Orqa Ili Olatovining shim. yon bagʻrida, Olmaota shahridan 25&nbsp;km uzoklikda joylashgan. Aholisi 42 ming kishi (2003). Tikuvchilik va namat fabrikalari, spirt, vino, yogʻmoy zdlari, qurilish materiallari korxonalari bor.
Tamagirlik

*Taʼmagirlik* – birovdan bir narsa kutish va uning ilinjida boʻlish, moddiy naf koʻrish, ochkoʻzlik, dunyo orttirishga intilish va shu kabi gʻarazli niyatlar bilan qilingan xattiharakat. Huquqda jinoyat motivlaridan biri. Oʻzbekiston Respublikasi JK 56moddasi „k“ bandida gʻarazli yoki boshqa past niyatlarda jinoyat sodir etilishi jazoni ogʻirlashtiruvchi holat sifatida belgilab qoʻyilgan. Shuningdek, JK 97moddasi 2qismi „i“ bandida gʻam .T niyatida odam oʻldirganlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan.