Boku xonlari saroyi

**Boku xonlari saroyi** (ozarbayjoncha: *Bakı xanları sarayı*) — Boku xonligi sulolasi a’zolariga tegishli bo‘lgan bir nechta uylarni o‘z ichiga olgan majmua bo‘lib, u ushbu hukmdorlar oilasining yashash va faoliyat olib borish joyi sifatida xizmat qilgan.

## Tarixi
Saroy *Shamakhy darvozasining* chap tomonida joylashgan hududda joylashgan. XVII asrda Shirvonshoh davlati parchalanib ketganidan so‘ng vujudga kelgan Ozarbayjon xonliklari davrida Boku xonlari aynan ushbu saroyda yashaganlar. Saroyning aniq qurilish sanasi haqida rasmiy ma’lumotlar mavjud bo‘lmasa-da, u taxminan 1750-yillarda Bokuning birinchi xoni Mirza Muhammad Xon I tomonidan qurilgan, deb hisoblanadi. Shu bilan birga, yer osti hammomi yanada qadimiy inshoot bo‘lib, u XVII asrga oid deb qaraladi. 1806-yilda Boku Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingach, saroy hududida harbiy garnizon joylashtirilgan. Ilgari saroy hovlisida hovuz va gullarga boy bog‘ bo‘lgan bo‘lib, u hozirgi kunda qayta tiklangan. Qayta qurish ishlaridan oldin saroydan faqat kirish portali va qisman ta’mirlangan kichik masjid saqlanib qolgan edi, qal’a devorlarining quyi qismida, Xonlar saroyi hududida joylashgan yer osti hammomi esa hanuzgacha qazib ochilmagan holatda edi. Eng so‘nggi arxeologik qazish ishlari 1985, 1986 va 2018-yillarda olib borilgan. Ushbu qazishmalar davomida ko‘plab madaniy namunalar bilan bir qatorda suv ta’minoti tizimi hamda yer osti me’moriy inshootlari ham aniqlangan. Hozirgi kunda saroy majmuasi Bokuning so‘nggi xoni Huseyngulu Xonning uyi, shuningdek uning oila a’zolari — Abdurrahim bey va Mehdigulu beyga tegishli uylarni o‘z ichiga oladi.

## Hozirgi kunda
2018-yilgacha saroy vayrona holatda bo‘lib, uning ayrim qismlari hanuzgacha qazib ochilmagan edi. “Icherisheher” Davlat tarixiy-me’moriy qo‘riqxonasi rasmiy boshqarmasi ommaviy axborot vositalariga saroyni ta’mirlash bo‘yicha hech qanday rejalari yo‘qligini ma’lum qilgan edi. Biroq keyinchalik ular o‘z pozitsiyasini o‘zgartirib, 2018-yilda tarixiy saroy majmuasini rekonstruksiya qilish uchun tender e’lon qildi. Ushbu qarorning asosiy sabablaridan biri shundaki, saroy majmuasi Boku xonligi me’moriy merosining eng muhim va qimmatli namunalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Boku xonlari saroy-muzeyini rekonstruksiya qilish ishlari 2018-yil mart oyida boshlangan. Majmuani o‘rab turgan Xon bog‘i ham barpo etilishi rejalashtirilgan bo‘lib, u Icherisheher hududidagi eng yirik bog‘-parkka aylanishi ko‘zda tutilgan. 2018–2019-yillar davomida olib borilgan arxeologik qazish va restavratsiya ishlari majmua hududini tuproqdan tozalash, shuningdek, asl materiallardan foydalangan holda gumbaz va poydevorlarni mustahkamlashni o‘z ichiga olgan. 2020-yil 29-iyun kuni Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyev saroy majmuasi hamda XVII asrga oid yer osti hammomining ochilish marosimida ishtirok etdi. 2020-yil avgust holatiga ko‘ra, saroy to‘liq rekonstruksiya qilindi va yangilangan Boku xonlari saroy-muzeyi tashrif buyuruvchilar uchun ochildi.

## Saroy xonlari
Baku xonlari saroyida quyidagi xonlar yashagan:
*1747–1765 — Mirza Muhammad Xon I (Dergahqulu Xonning o‘g‘li)
*1765–1784 — Malik Muhammad Xon (Mirza Muhammad Xon I ning o‘g‘li)
*1784–1791 — Mirza Muhammad Xon II (Malik Muhammad Xonnning o‘g‘li)
*1791–1792 — Muhammadquli Xon (Mirza Muhammad Xon I ning o‘g‘li)
*1792–1806 — Huseyngulu Xon (Haji Aligulu Agha Xonning o‘g‘li)

## Saroy fotosuratlari

File:Bakı xan sarayına Bazar meydanı tərəfdən giriş qapısından aşağı bağa açılan görünüş.jpg|
File:Bakı xan sarayına daxil olan binalardan birinin Bazar meydanına baxan fasadı.jpg
File:Bakı xanlarının evi, Böyük Qala küçəsi, 44 A daxili həyətə baxan eksteryeri.jpg
File:Bakı xanlarının evi, Böyük Qala küçəsi, 46 bərpa işlərindən sonra.jpg
File:Bakı xanlarının evi, Böyük Qala küçəsi, 48 bərpa işlərindən sonra.jpg
File:Bakı xanlarının evi, Böyük Qala küçəsi, 50 bərpa işlərindən sonra.jpg
File:Bakı xanlarının evi, Böyük Qala küçəsi, 44 B daxili həyətə baxan eksteryeri.jpg
File:Yeraltı Hamam (1).jpg|Qayta tiklangan yer osti hammomi
File:Description on the entranse of Baku Khan's Palace in Ichery Sheher.jpg|Kirish portalidagi yozuv


## Manbalar

## Havola
*Baku Khans’ Palace - AzerNews.Az