Pavlovsk saroyi

**Pavlovsk saroyi** () — Sankt-Peterburgdagi Pavlovskda, Buyuk Yekaterina buyrugʻi bilan oʻgʻli Buyuk Gersog Pavel uchun qurilgan imperatorlik qarorgohi. Oʻlimidan keyin saroy Pavelning bevasi Mariya Fedorovnaning uyiga aylandi. Saroy va uning atrofidagi katta ingliz bogʻi hozirda Rossiya davlat muzeyi va jamoat parki hisoblanadi.

## Tarix

### Yekaterina va Buyuk Gersog Pavel
1777-yilda Rossiya imperatori Yekaterina II nsbirasi Aleksandrning tugʻilgan kunini nishonlash uchun oʻzining Tsarskoye Selodagi qarorgohidan toʻrt kilometr uzoqlikdagi Slavyanka daryosi boʻylab joylashgan ming gektar oʻrmon uchastkasini oʻgʻli va merosxoʻri Pavel I va uning rafiqasi Mariya Fedorovnaga berdi. Pavel va uning rafiqasi 1777-1780-yillar yozlarini Krikda oʻtkazdilar.

Ular saroy qurilishini bir-biridan bir kilometr masofada joylashgan ikkita yogʻoch bino qurishdan boshladilar. Pavelning uyi, Gollandiya uslubidagi ikki qavatli uy, „Marienthal“ yoki „Mariya vodiysi“ deb nomlangan. Mariyaning uyi „Paulning quvonchi“ deb nomlangan gumbazli va gul yotoqlari boʻlgan kichik yogʻoch uy edi.

1780-yilda Buyuk Yekaterina oʻzining rasmiy meʼmori, shotlandiyalik Charlz Kemeronga Marienthal oʻrni yaqinida, Slavyanka daryosiga qaraydigan togʻ yonbagʻrida saroy qurish uchun topshiriq berdi. Kemeron Uilyam Kentga yaqin boʻlgan ingliz meʼmori Isaak Ware qoʻl ostida tahsil olgan edi. Kent, Lord Burlington uchun Chiswick Houseʼdagi ishi bilan Palladian arxitektura uslubini Angliyaga kiritdi. Bu aloqa orqali Kemeron Lord Burlingtonning shaxsiy kolleksiyasida boʻlgan Palladioning asl rejalari bilan tanishdi.

Kemeron oʻz loyihasini saroyning oʻzidan emas, balki ikkita klassik pavilyondan boshlagan. Birinchisi Doʻstlik ibodatxonasi boʻlib, past gumbazli oʻn olti ustunli dumaloq Dorian ibodatxonasi boʻlib, unda Buyuk Yekaterina haykali joylashgan. Ikkinchisi Apollon ustuni boʻlib, Belvedere Apollonining takrorlanishi uchun moʻljallangan, antablaturali ikki qatorli ustunlar edi. U bogʻning kirish qismiga qoʻyilgan va u qoʻpol qoplamali gʻovakli ohaktoshdan qilingan; yuzalar koʻp asrlik ob-havo taʼsirida eskirgan. Shu bilan birga, yuqoridagi saroyning jabhasini aks ettiradigan koʻl yaratish uchun Slavyanka daryosi toʻsildi.

Mariya Fedorovna, shuningdek, oʻsha paytda Vyurtemberg gersogligi boʻlgan va bugungi kunda *Elzasda* joylashgan Bazeldan qirq mil uzoqlikdagi Etupada oʻsgan saroyni eslatuvchi bir nechta inshootlar qurishni xohladi. Kemeron kutubxonasi boʻlgan kichik Shveysariya chaletini qurdi. Saroyning oʻzi uchun Kemeron oʻzining " *I quattro libri dell’architettura* " kitobida Andrea Palladioning yogʻoch oʻymakorligida koʻrsatilgan dizayni asosida Italiyadagi Vitsensa yaqinidagi Villa Kapra „La Rotonda“ uchun uy qurgan. Xuddi shu chizma keyinchalik Tomas Jefferson tomonidan Virjiniya universiteti dizaynida ishlatilgan. U loyihalagan saroy kub shaklidagi markaziy blokdan iborat boʻlib, balandligi uch qavatli, past gumbazi oltmish toʻrtta ustun bilan mustahkamlangan. Binoning ikki tomonida bir yarim qavatli xizmat binolari bilan bogʻlangan egri ochiq qanotli galereyalarning ikkita bir qavatli ustunlari bor edi. Saroyning har bir jabhasi qolipli frizlar va relyeflar bilan bezatilgan.

1781-yil sentabr oyida Pavlovsk saroyi qurilishi boshlanganda, Pavel va Mariya Avstriya, Italiya, Fransiya va Germaniya boʻylab sayohatga chiqishdi. Sayohatlari davomida ular Versal va Chantilli saroylari va fransuz bogʻlarini koʻrdilar, bu Pavlovsk bogʻining kelajakdagi koʻrinishiga kuchli taʼsir koʻrsatdi. Qirol Lyudovik XVI ularga toʻrtta Gobelin gobelenlarini, Mari Antuanetta Mariya Fedorovnaga chinnidan yasalgan oltmish qismli hojatxona toʻplamini sovgʻa qildi. Ular koʻproq chinni toʻplamlarini buyurtma qilishdi va Pavlovsk uchun haykallar, büstlar, rasmlar, mebellar va rasmlar sotib olishdi.

Pavel va Mariya Fedorovna 1782-yil noyabr oyida qaytib kelishdi va ular Pavlovskni sanʼat buyumlari bilan toʻldirishda davom etishdi. Pompeyda topilgan va sotib olingan antiqa marmarlar, haykallar, büstlar, urnalar va kulolchilik buyumlari 1783-yilda yetib kelgan. Davlat xonalari uchun 1783-1785-yillarda Parijdan oʻn oltita mebel toʻplami buyurtma qilingan. 1784-yilda Pavlovsk uchun oʻn ikkita Hubert Robert landshaftlari foydalanishga topshirildi. Er-xotin Yevropadan toʻqson olti dona soat sotib olishdi. Imperial Glass zavodi har bir xona uchun maxsus qandillar yasadi. Qurilishning oʻrtasida ular va Kemeron oʻrtasida keskinlik kuchaygan. Kemeron Buyuk Yekaterina tomonidan berilgan materiallar uchun cheksiz byudjetga oʻrganib qolgan, Yekaterina esa Pavelga juda kam pul bergan. Kemeron oʻzi bilan maslahatlashmasdan olib kelingan mebellar, gobelenlar va kaminlardan bezovta edi. Mariya Feodorovna, oʻz navbatida, Kemeron qoʻllagan yorqin polixrom bezaklari va Pompey arabesklaridan norozi boʻlib, yanada nozik ranglarni xohlardi. Pavel onasining uyi, Tsarskoye Selo uslubiga oʻxshash narsalarni yoqtirmasdi. 

Tangliklar 1786-yilda ajralishga olib keldi. Kemeron Qrimga Yekaterina uchun yangi saroy qurish uchun jo‘nab ketdi. U kirish vestibyulini va xususiy kvartiralarning beshta xonasini tugatdi. Ichki qismni bezash ishlari 1783-yilda Rossiyaga kelgan Florensiyadan italiyalik arxitektor Vinchentso Brenna tomonidan boshlangan. Brenna Pavelning Rim klassitsizmiga boʻlgan didini aks ettiruvchi dizaynlarni yaratdi. U Yunon zalining ikki tomonida Urush va Tinchlik oq va oltin zallarini yaratdi, ularda yunon ibodatxonasiga oʻxshash yashil marmar ustunlari bor edi. Meʼmor Italiya zalini Rim ibodatxonasining nusxasiga aylantirdi va Mariya Fedorovnaning davlat yotoqxonasini Fransiya qirolining davlat yotoqxonasiga taqlid qilgan holda bezatdi.

### Pavel I va Mariya Fedorovna
1796-yilda Buyuk Yekaterina vafot etdi va Pavel imperator boʻldi. U Pavlovskni qirollik qarorgohi uchun mos holatga keltirishga qaror qildi, asosiy binoning har ikki tomoniga ikkita yangi qanot va janubiy qanotga biriktirilgan cherkov qoʻshdi. 1797-yildan 1799-yilgacha u Brennaning ishlatiga pul va eng yaxshi materiallarni sarflagan. Imperator Pavelning hukmronligi uzoq davom etmadi. 1801-yilda imperator Pavel oʻz saroyi aʼzolari tomonidan oʻldirildi va uning oʻgʻli Aleksandr imperator boʻldi. Pavlovsk saroyi Rossiya imperatori Aleksandr I va Rossiya imperatori Nikolay I ning onasi imperator Mariya Fedorovnaning (1759-1828) qarorgohiga aylandi.

U uyni oʻldirilgan erining yodgorligiga aylantirdi, uning mebellari va portretlari bilan toʻldirdi. 1803-yilda Pavlovskda yana bir falokat yuz berdi; nosoz moʻridan kelib chiqqan yongʻin saroyning ichki qismining asosiy qismini, jumladan, Davlat kvartiralari va yashash xonalarining barcha bezaklarini vayron qilgan. Mebelning koʻp qismi, baʼzi eshik panellari, kamin va nometall bilan birga saqlanib qoldi.

Mariya Fedorovna Kameron va Brennaning yosh yordamchisi, italiyalik arxitektor Karlo Rossini saroyni tiklashda yordam berish uchun olib keldi. Bundan tashqari krepostnoy boʻlib tugʻilgan, bezak va dizayn boʻyicha oʻqigan, Sankt-Peterburgdagi Qozon sobori meʼmori darajasiga koʻtarilgan rossiyalik arxitektor Andrey Voronixinni ishga oldi. Voronixinni Mariya Fedorovna Pavlovskning bosh arxitektori etib tayinlagan. U oʻz ishini qayta tiklash uchun asosiy qavatdagi beshta xonani qayta tiklagan meʼmor Kuarengini olib keldi. U Gobelen va Davlat yotoqxonasi kabi baʼzi xonalarni avvalgidek qayta tikladi.

1805-yilda Voronyxin parkda Kentavr koʻprigini va Slavyankani kesib oʻtgan Viskonti koʻprigini suv nilufarlari bilan toʻldirgan joyda qurdi. Uning bogʻdagi soʻnggi ishi 1811-yilda qurilgan atirgul paviloni boʻlib, butunlay atirgullar bilan oʻralgan edi. Atirgul pavilonida 1814-yil 12-iyulda Napoleon mag‘lubiyatidan so‘ng Aleksandr I ning Sankt-Peterburgga qaytishiga bag‘ishlangan tantanali marosim bo‘lib o‘tdi. Shu munosabat bilan arxitektor Pietro de Gottardo Gonzaga bor-yo‘g‘i o‘n yetti kun ichida „Atirgul“ pavilonining o‘zidek kattalikdagi bal zalini qurdi va uni g‘alabani nishonlayotgan rus qishloqlarining ulkan rasmlari bilan o‘rab oldi. Pavilon ichidagi bal Aleksandr va uning onasi boshchiligidagi „Polonez“ bilan ochilib, ulkan salyutlar bilan yakunlandi. Mariya Fedorovna Pavlovskda doimiy istiqomat qilgan, uning oldiga shoir Vasiliy Jukovskiy, fabulist Ivan Krilov va tarixchi Nikolay Karamzin tashrif buyurishgan. 

Pavlovskda ishlagan soʻnggi meʼmor Sankt-Peterburglik Karlo Rossi edi, u 1824-yilda yigirma mingdan ortiq kitoblar, shuningdek, noyob tangalar va kapalaklar kolleksiyalarini oʻz ichiga olgan kutubxonani loyihalashtirdi. Shuningdek, Mariya Fedorovnaning Rossiyadagi birinchi Amerika elchisi John Quincy Adams kabi mehmonlarni qabul qilgan Burchak salonini va devorlari lilak rangli soxta marmardan yasalgan, derazalar tashqarisidagi lilak gullariga mos keladigan Lavanda xonasini loyihalashtirdi.

### Keyinchalik tarix
Mariya Feodorovna 1828-yil 24-oktabrda oltmish yettinchi tugʻilgan kunidan oʻn toʻrt kun oʻtib vafot etdi. U uyni kenja oʻgʻli Michaelga qoldirdi va hech qanday mebelni olib ketmaslik kerakligini aytdi. Michaelning oʻlimidan keyin saroy Nikolay I ning ikkinchi oʻgʻli Konstantin Nikolaevichga oʻtdi. Keyin bu uning beva xotiniga, keyin esa ularning katta oʻgʻli Konstantin Konstantinovichga oʻtdi. Uning avlodlari vasiyatni hurmat qilishdi va uyni xuddi u vafot etganida qanday boʻlsa shu holida saqladilar.

### Rus inqilobi
1917-yildagi rus inqilobi paytida saroyda Konstantin Konstantinovichning toʻngʻich oʻgʻli, Rossiya shahzodasi Ioann Konstantinovich va uning rafiqasi, Serbiya qirolining qizi malika Yelen bilan birga saroyda yashagan. Siyosiy vaziyat yomonlashgani sababli, ular ketishdi va uy Sankt-Peterburgdagi Sanʼat instituti va amaliy sanʼat muzeyi direktori Aleksandr Polovotsoffga qoldi.

1917-yil noyabr oyida Lenin va bolsheviklar hokimiyatni qoʻlga kiritganlarida, Polovtsoff Qishki saroyga borib, yangi hukumatning Maʼrifat komissari Anatoliy Lunacharskiydan Pavlovskni muzey sifatida saqlab qolishni talab qildi. Lunacharskiy rozi boʻldi va uni Pavlovsk kuratori komissari qilib tayinladi. U saroyga qaytib keldi va bir guruh inqilobiy dengizchilar Saroyda qurol qidirib, bir nechta shamshirlarni olib ketishganini koʻrdi, ammo boshqa hamma narsa oʻz oʻrnida edi. U uyni qoʻriqlash uchun sobiq askarlarni yolladi, asosiy binoga barcha mebellarni joylashtirdi, saroydagi barcha xazinalarni inventarizatsiya qildi va idish-tovoq, stul, stol va barcha kitoblarni saqlab qoldi. kutubxona. U Lunacharskiyning o‘zini Pavlovskka kelishga ko‘ndira oldi.

Lunacharskiy tashrifidan soʻng Pavlovsk saroyi haftada ikki yoki uch kun jamoat uchun ochiladigan muzeyga aylantirildi. Saroyni saqlab qolishga muvaffaq boʻlgan Polovtsoff oilasi va narsalarini olib, Finlandiya chegarasini kesib oʻtib, Parijga koʻchib oʻtishdi.

### Ikkinchi jahon urushi
1941-yil iyun oyida Germaniyaning Sovet Ittifoqiga hujumi Sovet hukumatini tang ahvolda qoldirdi. Hujumdan keyin ertalab Pavlovsk kuratorlari muzey kuratori Anatoliy Kuchumov boshchiligida 1780-yilda Lui XVI tomonidan Mariya Fedorovna va Pavelga sovgʻa qilingan Sevr chinni hojatxonasidan boshlab, barcha sanʼat buyumlarini yigʻishni boshladilar. Urush boshlangani eʼlon qilinganidan to‘qson olti soat o‘tgach, saroydan ot aravada dastlabki o‘ttiz to‘rtta sandiq olib ketildi. Derazalarga taxtalar, saroy poliga qum qoʻyildi. Oʻttizta kurator sham yorugʻida ishlagan. Kartinalar, qandillar, billur, chinni, nodir mebellar, fil suyagi va qahrabodan yasalgan buyumlar qadoqlanib jo‘natildi. Ular juda ehtiyotkorlik bilan ishladilar — mebelning har bir qismini ehtiyotkorlik bilan demontaj qilish, chinni vazalarni taglikdan ajratish, nozik soatlarni esa korpus va mexanizmlarini ajratib, alohida-alohida qadoqlash, ularni qayta birlashtirish sxemalari ko‘rsatilishi kerak edi. Rim va yunon antikvarlari koʻchirish uchun juda ogʻir va nozik edi, shuning uchun ular yertoʻlalarga olib borildi, iloji boricha bir-biriga yaqinroq joylashtirildi va keyin gʻisht devori bilan yashirildi. 

Avgust oyining uchinchi haftasiga kelib, oʻn uch ming obyekt va barcha hujjatlar qadoqlanib, saroydan olib ketilgan edi. Baʼzi qutilar Gorkiyga, boshqalari Sarapulga joʻnatildi va oxirgi guruh 1941-yil 20-avgustda Leningradga joʻnadi, u yerda sandiqlar Avliyo Isaaakiy sobori podvalida saqlanadi. Oxirgi joʻnatma Italiya zalidan qandil va yunoncha zalidan jasper vazalarni oʻz ichiga olgan. 30-avgust kuni Leningraddan Moskvaga boʻlgan soʻnggi temir yoʻl aloqasi uzildi. 28-avgustga kelib nemislar Pavlovskdan ellik kilometr uzoqlikda edilar. Saroyning bir qanotida Sovet diviziyasining shtab-kvartirasi joylashgan edi. Nemislar yaqinlashganda, park va saroy bombardimon qilindi. Muzey xodimlari evakuatsiya qilish uchun juda ogʻir boʻlgan haykallarni koʻmishga kirishdilar. Ular nemislar bir metr sakson santimetrdan chuqurroq qazishmaydi, deb hisoblab chiqdilar, shuning uchun ular barcha haykallarni uch metr chuqurlikka koʻmdilar. Ularning hisob-kitoblari toʻgri chiqdi va haykallar saqlab qolindi.

16-sentabrda oxirgi askarlar joʻnab ketishdi va nemislar Pavlovsk saroyini egallab olishdi. Nemislar Pavlovskni saroyini ikki yarim yil qoʻl ostida saqladilar. Ofitserlar birinchi qavatdagi salonlarga joylashtirildi va bal zali avtomobillar va mototsikllar uchun garajga aylantirildi. Shimol qanotida kazarmalar, janubiy qanotda kasalxona joylashgan edi. Nemis askarlari, golland askarlari va nemis armiyasining maxsus boʻlinmalarida ispan askarlari parkdagi binolarni egallab olishdi. Uyda qolgan haykal va mebel va Rossi kutubxonasining barcha kitoblari Germaniyaga olib ketilgan. Hovlidagi imperator Pavel haykali telefon ustuni sifatida ishlatilgan. Nemislar yertoʻladagi gʻisht devori orqasida yashiringan qadimiy buyumlarni topmaganlar.

1944-yil 24 yanvarda Pavlovsk qaytarib olindi. Sovet qoʻshinlari kelganida, saroy uch kundan beri yonayotgan edi. Saroyning asosiy binosi tomi va pollari boʻlmagan ichi boʻsh qobiqqa aylangan edi. Shimoliy devor qulagan, saroy parketlarining koʻp qismi oʻtin sifatida ishlatilgan. Urushdan oldin bogʻda boʻlgan 100 000 dan ortiq daraxtlarning kamida 70 foizi oʻqqa tutilishi natijasida kesilgan yoki yoʻq qilingan. Bogʻdagi barcha dekorativ koʻpriklar portlatilgan edi. Parkda sakkiz yuzta bunker qazilishi natijasida atirgul paviloni vayron boʻlgan. Nemislar materiallardan mustahkamlangan dugaj qurish uchun foydalanganlar.

## Qayta tiklash
1944-yil 18-fevralda Leningraddagi Arxitektorlar uyida vayron boʻlgan saroylar taqdirini muhokama qilish uchun yigʻilish boʻlib oʻtdi. Lenin maqbarasi loyihasini yaratgan akademik va arxitektor Aleksey Shchusev saroylarni zudlik bilan rekonstruksiya qilishni talab qildi. „Agar biz bu ishni qilmasak, — dedi u, — keyingi avlod ularni hech qachon obidalarni qayta tiklay olmaydi“.

Urush tugashidan oldin Sovet hukumati Pavlovskni va Leningrad atrofidagi vayron boʻlgan boshqa saroylarni tiklashga qaror qildi. Avval minalar tozalandi. Gips qolipining boʻlaklari yigʻilib, saralangan. Qolgan devorlardagi boʻyoq rangi keyinchalik nusxa koʻchirish uchun diqqat bilan qayd etilgan. Qayta tiklashga yordam berish uchun saroyning fotosuratlari va dastlabki rejalari birlashtirildi. 

Urush tugashi bilanoq, Saroydan oʻgʻirlangan xazinalarni qidirish boshlandi. Kuratorlar saroy atrofidagi nemis istehkomlaridan mebellar, matolar, stol oyoqlari va eshiklarni yigʻishdi. Germaniya shtab-kvartirasi boʻlgan binolarda ular saroydan stullar, marmar haykallar va oʻralgan rasmlarni topdilar. Ular boshqa mebel va buyumlarni Riga, Tallin va Germaniyaning Konigsberg shahridan topdilar. Pavlovskdagi baʼzi qimmatbaho buyumlar Rossiyadan urush boshlangunga qadar olib ketilgan. Pavlovskdagi toʻrtta Gobelin Sovet hukumati tomonidan J. Pol Gettiga sotilgan va hozir Kaliforniyaning Malibu shahridagi Getti muzeyida namoyish etilmoqda.

Restavratorlar faqat meʼmoriy bezakning original variantlaridan foydalanganlar. Yogʻochdan yasalgan ustunlar quyma beton yoki gʻisht bilan almashtirildi va italyan, yunon zallarining shiftlari poʻlat va betondan yasalgan, chunki ular yongʻinga chidamli boʻlishi kerak edi. Leningradda arxitektura detallari, mebel va sanʼat buyumlarini tiklash sanʼatini oʻrgatish uchun maxsus maktab — Muxina Leningrad oliy badiiy sanoat maktabi tashkil etildi. Bu maktab Leningrad atrofidagi barcha saroylarda ishlagan restavratsiya boʻyicha mutaxassislar korpusini yaratdi.

1950-yilda, olti yillik daraxt ekishdan soʻng, parkning bir qismi jamoatchilikka ochildi. 1955-yilda saroyning binosini tiklash tugallandi. Yaxshiyamki, restavratorlarning qoʻlida Kemeron, Brenna, Voronixin va Rossining asl rejalari bor edi. Shuningdek, asl interyer qoliplari, kornişlar, frizlar va oʻymakorlik uchun ramkalar, barelyeflar, medalyonlar va rasmlar hali ham saqlanib qolgan va ularni nusxalash mumkin edi. Bundan tashqari, Benois tomonidan asrning boshlarida olingan 2500 ta fotografik negatif va urushdan oldin suratga olingan yana oʻn bir ming fotosurat saqlanib qolingan edi.

Restavratsiya boshligʻi Fedor Oleynik barcha restavratsiya asl ishiga sodiq boʻlishini talab qildi: „Eʼtibor bering va yangi tafsilotlardan foydalanmang“, dedi u. 18-asr hunarmandlarining soxta marmar va zargarlik buyumlarini boʻyash kabi eski usullarini qayta oʻrganish va qoʻllash kerak edi. Moskvada devor qoplamalari va pardozlash uchun asl toʻqilgan matolarni qayta yaratish, asl nusxalarning teksturasi, rangi va iplar sonini koʻchirish uchun ipak ustaxonasi ochildi. Saroyning qirqta xonasida devor va shiftlardagi boʻyalgan bezaklarni oʻziga xos ranglar va dizaynlarda aniq qayta tiklash kerak edi.

Asl joyidan koʻchirilgan oʻn ikki ming dona mebel va sanʼat buyumlari, rasmlar va gobelenlardan tortib, suv koʻzalari va koʻzoynaklargacha, ular tegishli joyiga qaytarilishi kerak edi. Yoqib yuborilgan yoki oʻgʻirlangan turli xil rangdagi yogʻoch mebellari, eshiklari va parketlari asl nusxadagi kabi qayta tiklandi. 18-asrning billur qandillari aynan koʻchirilgan. 1957-yilda, saroy yoqib yuborilganidan oʻn uch yil oʻtgach, birinchi yetti xona jamoatchilikka ochildi.

1958-yilda toʻrtta va 1960-yilda yana oʻn bir xona ochildi. Misr vestibyuli 1963-yilda qurib bitkazildi va Italiya xonasi 1965-yilda ochildi. 1967-yilga kelib yana oʻn bitta xona tayyor edi. 1977-yilga kelib, saroy boshlanganining 200 yilligi munosabati bilan ellikta xona qurib bitkazildi va saroy yana Mariya Fedorovna davridagidek koʻrinishga ega boʻldi.

## Pavlovsk bogʻi

Pavlovsk bogʻi Kameron tomonidan klassik ingliz landshaft bogʻi sifatida yaratilgan. Ingliz landshaft bogʻi kabi, u Klod Lorreyn va Xubert Robertning romantiklashtirilgan peyzaj rasmlaridan ilhom oldi. Pavlovsk galereyasida Mariya Fedorovna tomonidan buyurtma qilingan Xubert Robertning oʻn ikkita peyzaj rasmlari mavjud. Kemeron saroy hovlisidan uzun oʻqda Lubeckdan olib kelingan besh qatorli joʻka daraxtlaridan iborat uch karrali xiyobonni yaratdi. Bu hudud imperator Pavelning imperator soqchilari uchun parad maydoni boʻlib xizmat qilgan. Bogʻning chap tomonidagi oʻrmonda u Mariya Fedorovna oʻsgan Vyurtemberg bogʻidagi sigirga oʻxshash ikkita sigir uchun sut zavodini joylashtirdi; Parad yo‘lining narigi tomonida esa paraketlar, bulbullar, yulduzlar va bedanalar bilan to‘ldirilgan qushxona joylashgan. Bogʻning bu qismida Italiyadan olib kelingan labirint va goʻzal qabr toshlari ham bor edi.

Mariya Fedorovna botanikaga juda qiziqardi. 1801-yilda Kemeron Mariya Fedorovnaning shaxsiy kvartirasining derazalari oldida nafis gul bogʻini qurdi. Bogʻning yonida daryoga qaragan uchta haykali boʻlgan yunon ibodatxonasi bor edi. U oʻz bogʻi uchun Gollandiyadan gullar, jumladan, sümbül, lolalar va nargis olib keldi. Shuningdek, u apelsinzor va bir nechta issiqxonalar qurib, u yerda oʻrik, gilos, shaftoli, uzum va ananas yetishtirdi. Toʻgʻon daryoni Saroy ostidagi vodiyda goʻzal hovuzga aylantirdi. 1780-yilda Kemeron vodiyning pastki qismidagi daryoning burilishida katta Rim ibodatxonasini qurdi. Klassik maʼbad, Angliyadagi Stou uyidagi bogʻlardagi Pan ibodatxonasiga oʻxshaydi. Dastlab u saroy qurilishu uchun yerni sovgʻa qilgan Buyuk Yekaterina bagʻishlangan minnatdorchilik maʼbadi deb nomlangan, ammo 1780-yilda u Muqaddas Rim imperatori Iosif II ning Pavlovskga tashrifi sharafiga Doʻstlik ibodatxonasi deb oʻzgartirildi.

1780-1783 yillarda, koʻlga tushgan tepalikning tepasida, Kemeron Rimdagi Apollon Belvedere nusxasini qurdi. 19-asrning boshlariga kelib, Pavlovskdagi parkda turli xil uslublarni ifodalovchi bogʻlar mavjud edi. Brenna tomonidan koʻlga qaragan togʻ yonbagʻrida parterlar, klassik haykallar va katta zinapoyaga ega italyan bogʻi yaratilgan. Kemeron Mariya Fedorovnaning shaxsiy kvartiralari tashqarisidagi kichik shaxsiy bogʻ uchun samimiy golland uslubidan foydalangan va ulkan park ingliz va fransuz landshaft bogʻi uslubida edi. 1812-yilda Napoleonga qarshi urush paytida Pavlovskni koʻrgan ingliz sayyohi Jon Louden Pavlovsk bogʻi butun Rossiya imperiyasidagi ingliz uslubidagi bogʻlarning eng goʻzal namunasi ekanligini yozgan.

1792-yildan boshlab Pavlovsk bogʻining bosh meʼmori italiyalik landshaft meʼmori va rassomi Pietro Gonzaga boʻlib, u oʻz faoliyatini Milandagi La Skala teatrida dizayner sifatida boshlagan. Gonzaga Yekaterina, Pavel I va Aleksandr I ning dafn marosimini, shuningdek, Pavel I, Aleksandr I va Nikolay I ning toj kiyish marosimlarini loyihalashtirgan. U 1814 yilda Pavlovskda Napoleon ustidan qozonilgan gʻalabadan keyin Aleksandr Ini uyida kutib olish marosimi uchun ajoyib toʻplamlarni yaratdi.

Gonzaga Pavlovsk bogʻining landshaftini ehtiyotkorlik bilan rejalashtirib, qoldirilishi yoki kesilishi kerak boʻlgan daraxtlarni belgilab qoʻydi. U teatr sahnalarini yaratish uchun ochiq va yopiq joylardan, turli rang va shakldagi daraxtlardan foydalangan holda, oʻzi xohlagan effektlarni yaratdi. U qayin daraxtlarining oq po‘stlog‘i va och barglari va qarag‘ay daraxtlarining qizil-jigarrang tanasining quyuq ignalari o‘rtasidagi kontrastdan dramatik tarzda foydalangan. Gonzaga 1831-yilda sakson yoshida vafot etgunga qadar Pavlovsk bogʻining meʼmori edi.

## Gonzago galereyasi

Gonzago galereyasi 19-asr boshlarida italiyalik dizayner, meʼmor va sanʼat nazariyotchisi Pietro di Gottardo Gonzago tomonidan yaratilgan.

Galereya 1795-1797-yillarda meʼmor Vinchentso Brenna tomonidan saroy aholisi uchun yozgi ochiq ovqat xonasi sifatida qurilgan.

Gonzago ilgari hoʻl gips usulida rasm chizgan, keyin esa temir oksidi pigmenti asosidagi grisaille qizil boʻyoq texnikasida hali qurimagan gips ustida ishlagan. Gips quriganidan soʻng, rassom ohak asosidagi boʻyoqlar bilan shaklni ishlab chiqdi va modellashtirdi.

1822-1824-yillarda meʼmor Karlo Rossi galereya ustiga rozet bezaklari bilan oʻralgan katta derazalari boʻlgan kutubxona qurdi. Kutubxona qurilishi tufayli Gonzagoning yordamchisi 1824-yilda Galereya shiftini qayta tiklashga majbur boʻldi. Rossi derazalar orasiga qadimgi yozuvchilar va faylasuflarning byustlarini joylashtirildi.

Sovet davrida Pavlovskiy saroyida muzey-qoʻriqxona tashkil etilgan. 1930-yillarda Galereya bolalar sogʻlomlashtirish lagerida oshxona sifatida foydalanilgan.

Ikkinchi jahon urushi paytida freskalar jiddiy shikastlangan. Gonzago galereyasini tiklash jarayoni faqat 2011-yilda yakunlandi.
## Manbalar

## Pavlovsk saroyi va bogʻi galereyasi

Fayl:Pavlovsk100.jpg|Pavlovsk saroyi
Fayl:Pavlovsk palace 1808.jpg|Pavlovsk saroyiga olib boruvchi yoʻl (1808)
Fayl:Palace-church-p1030783.jpg|Pavlovsk saroyining ibodatxonasi
Fayl:Pavlovsk park1025.jpg|Pavlovsk bogʻidagi Rossi paviloni
Fayl:Cast-iron Bridge.JPG|Pavlovsk bogʻidagi quyma temir koʻprik
Fayl:Autumn and yellow birch and still river Pavlovsk.jpg|Kuzda Pavlovsk bogʻidagi Slavyanka daryosi