open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abner Carroll Binder

**Abner Carroll Binder** (; 1896-yil 20-fevral, Mexaniksburg, Pensilvaniya — 1956) amerikalik jurnalist. Binder Pensilvaniya universiteti va Garvard universiteti bitiruvchisi. U gazeta muxbiri va *Chicago Daily News,* *Minneapolis Tribune* uchun muharrir sifatida jurnalistikaga qoʻshgan hissasi bilan mashhur. Binder 1920-yilda Doroti Woltonga turmushga chiqdi va ularning toʻrt farzandi bor. Abner 1956-yilda leykemiyadan vafot etdi.

## Tarjimai holi
Binder 1896-yil 20-fevralda Mexaniksburg, Pensilvaniyada tugʻilgan. Uning onasi 1899-yilda vafot etdi va Binder Kvaker eʼtiqodidagi oila doʻstlari tomonidan katta qilingan. Bu uning hayotida keyinchalik Amerika Qizil Xochning American Friends Service Committee xizmat qilishiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Abner New York Akademiyasining tayyorgarlik maktabida oʻqigan. U Pensilvaniya universitetida, keyin esa H*arvard* universitetida falsafa va ijtimoiy etika boʻyicha oliy taʼlimni tamomlagan.

## Jurnalistikadagi faoliyati
Binder gazetadagi faoliyatini mehnat masalalarini yoritish bilan boshlagan. U ishchilar uyushmalari va partiyasiz liga fermerlari tomonidan tashkil etilgan *Minnesota Daily Star gazetasini* ishga tushirishga yordam berdi. 1920-yil davomida Abner Shimoliy Dakota shtatining Fargo shahridagi *Courier News* va kooperativ, mehnatga yoʻnaltirilgan yangiliklar yigʻish uyushmasi Federated Press uchun maqolalar yozgan. Oxir-oqibat u 1922-yilda *Chicago Daily News gazetasiga* sanoat va mehnat yangiliklarini yoritish uchun jamoaga qoʻshildi. *Daily News*da bir necha yil oʻtgach, Lotin Amerikasi, Yevropa va Rossiyadagi voqealarni yoritib, xorijiy muxbirga aylandi. Binder Chikagoga qaytib, *Daily News* nashriyotchisi Frenk Noksning muharrir yordamchisi boʻlib faoliyat yuritdi. Keyin gazetaning chet el xizmati direktori boʻldi.

1945-yilda Binder *Chicago Daily News gazetasini* tark etib, *Minneapolis Tribune gazetasiga* muharrir boʻldi va oʻz faoliyatini universitetlarda tashqi aloqalar boʻyicha oʻqituvchi sifatida boshladi. U tez-tez radioda sharhlovchi sifatida paydo boʻldi va 1952-yilda Edvard R. Murrowning „*Men ishonaman“* radio dasturiga, ayniqsa mashhur boʻlgan qismiga hissa qoʻshdi.

## Shaxsiy hayoti
Binder 1920-yilda Qizil Xochda xizmat qilayotganda tanishgan Doroti Wolton bilan oila qurdi va toʻrt farzandli boʻldi.

## Manbalar
Abdulhamid ibn Umar Qatavoniy

**Abdulhamid ibn Umar Qatavoniy** – (XI—XII asrlar, Ustrusha) roviy. Toʻliq ismi Abu Muhammad Abdulhamid ibn Umar ibn Husayn ibn Ali ibn Amr Qatavoniy.

## Hayoti va faoliyati
Abdulhamid ibn Umar Qatavoniy Ustrushaning Qatavon qishlogʻida tavallud topgan, dastlabki ilmlarini shu yerda oladi. U keyinchalik ilm-maʼrifat talabi bilan Samarqandga keladi va shu yerda muqim yashab qoladi. Oʻz zamonasida „Nusayriddin“ degan sharafli nomga sazovor boʻladi. Abdulhamid ibn Umar Qatavoniy ona tomondan bobosi muftiy Abu Bakr Muhammad ibn Muhammad Qatavoniy, Ali ibn Ahmad Xazoiy vositasida Haysam ibn Kulayb va Abulabbos Jaʼfar ibn Muhammad Mu’taz Samarqandiydan hadislar rivoyat qilgan. Abu Hafs Umar ibn Muhammad ibn Ahmad Nasafiy Abdulhamid ibn Umar Qatavoniydan hadis ilmidan taʼlim olgan.

## Vafoti
Abdulhamid ibn Umar Qatavoniy hijriy 523-yil(milodiy 1129-yil) Samarqandda vafot etadi. Chokardiza qabristoniga dafn etilgan. Asqaloniyning yozishicha, Abdulhamid ibn Umar Qatavoniy 513-hijriy (milodiy 1129-yil)da vafot etadi.

## Adabiyotlar
Sam’oniy, „Al-ansob“, 4-jild, 526-bet; Asqaloniy, „Tabsiru-l-muntabih bitahriri-l-mushtabih“, 3-jild, 1172-bet; Atayev M., „Jizzax allomalari“ 89-bet.

## Manbalar
Helen Marie Black

**Helen Marie Black** (; 1896-yil 2-iyun — 1988-yil 31-yanvar) amerikalik madaniy va fuqarolik yetakchisi, jurnalist va publitsist edi. U Denver simfonik orkestrining asoschilaridan biri boʻlgan va 30 yildan ortiq vaqt davomida uning biznes menejeri boʻlib ishlagan. Qoʻshma Shtatlardagi birinchi ayol simfoniya menejeri edi. Helenning nomi vafotidan keyin 1991-yilda Kolorado ayollar shon-sharaf zaliga kiritildi.

## Tarjimai holi
Helen Marie Black Vashingtonda kon muhandisi Henry Mortimer Black va uning rafiqasi Palma Lanier Black oilasida tugʻilgan. Uning akasi va singlisi bor edi. John Xopkins universitetida tibbiyot darajasiga ega boʻlgan onasi uni musiqa, adabiyot va sanʼatga boʻlgan muhabbatiga sababchi boʻlgan. Helen tugʻilgandan soʻng, oilasi avval New York shahriga, keyin esa Chikagoga koʻchib oʻtdi va u yerda otasi brokerlik firmasini tashkil qildi. Bir necha yil oʻtgach, ular yana Yutaga koʻchib oʻtishdi, Yutada otasi butun jamgʻarmalarini Solt-Leyk City yaqinidagi mineral mum koniga kiritdi. Bankrot boʻlgandan soʻng uning ota-onasi ajralishdi va onasi bolalarni Denverga olib ketdi. U yerda Helen Manuel oʻrta maktabi va Shimoliy oʻrta maktabda oʻqigan va maktabni 16 yoshida tugatgan.

## Faoliyati

Black jurnalistika boʻyicha bakalavr darajasini olishni niyat qilgan boʻlsa-da, oʻqishni tugatgandan soʻng darhol *Rocky Mountain News* jamiyati muharriri yordamchisi sifatida ishga qabul qilindi. Tez orada yangiliklar boʻlimiga koʻchib oʻtishni soʻradi va u yerda 1921-yilda Aimee Semple McPhersonning Denverga tashrifini yoritadi. Uning birinchi intervyusi yaxshi qabul qilinganidan soʻng, Helen muxbirlik mahoratini koʻrsatish uchun reklama ustunlarini yaratdi. Black yozuvchi lavozimiga koʻtarildi, u Charlz Lindberg, Xelen Keller, Garri Hudini va Ruminiya qirolichasi Mari bilan suhbatlashdi. Keyinchalik musiqa va drama muharriri hamda tanqidchisi lavozimini egalladi.

1926-yilda kasalxonaga yotqizilganidan soʻng, Black gazetani tark etdi va Denver quruq tovarlar kompaniyasida publitsist va moda koʻrgazmasi koordinatori boʻlib faoliyat yuritdi. Keyin u Daniels &amp;amp; Fisher doʻkoniga reklama yordamchisi sifatidaishga kirdi. Aynan shu davrda u Anne Evans va boshqa ayollarni Markaziy shahar opera teatrini tiklashga undadi va Markaziy shahar opera uyushmasini tashkil etishga yordam berdi. U operaning yillik yozgi festivalida publitsist sifatida koʻngilli boʻldi.

## Oʻlimi va merosi
Black hech qachon turmushga chiqmagan. U 1988-yil 31-yanvarda Denverda 91 yoshida vafot etdi.

2001-yilda Helen Mari Black musiqa taʼlimi jamgʻarmasi Eva Hodges Wattning „*A Woman for All Seasons: Helen Marie Black, heart of the Denver Symphony Orchestra*“ kitobida uning hayotining retrospektivini nashr ettirdi.

## Manbalar
Betsy Blackwell

**Betsy Talbot Blackwell** (; 1905 — 1985-yil 4-fevral) bir nechta ayollar jurnallarining muharriri boʻlib, 1937 — 1971 yillarda „*Mademoiselle*“ jurnalining bosh muharriri sifatida tanilgan.

## Tarjimai holi
Blackwell New York shahrida dramaturg va yozuvchi Hayden Talbot va stilist Benedikt B. Talbot oilasida tugʻilgan. U katolik boʻlmasa-da, St. Elizabeth’s akademiyasida, katolik qizlar maktabida taʼlim olgan. Blackwell oʻz faoliyatini 1923 — 1928 yillarda *Charm* jurnalida moda muharriri yordamchisi sifatida boshlagan, keyin Elizabeth Rich nomi bilan *Mademoiselleʼda* moda muharriri boʻlgan. 1937-yildan 1971-yilda nafaqaga chiqqunga qadar u jurnalning bosh muharriri bo‘lib faoliyat yuritgan.

*Madmuazeldagi* faoliyati davomida Blackwell tirajning koʻpayishini nazorat qildi. 1939-yilda 178 000 dan 1953-yilda 540 000 ga, 1971-yilda deyarli millionga chiqdi. Asosiy sabab yosh ayollarga eʼtiborning oʻzgarishi va jurnalga adabiy jihat kiritilishida edi. Bosh muharrir bo‘lib ishlagan davrida ko‘plab taniqli mualliflar, jumladan Eudora Welty, Truman Capote, William Faulkner va Joyce Carol Oates ham „*Mademoiselle*“da nashr etilgan. Uning muharrirligi davrida jurnal kollej ayollariga har yozda bir son yozish va nashr etishga ruxsat berish amaliyotini boshladi. Yozgi mehmon muharrirligi dasturiga Silvia Plath, Joan Didion, Mona Simpson, Ann Beattie, Francine du Plessix Gray, Meg Wolitzer, Betsey Johnson, Ali MacGraw va Diane Johnson kiritilgan.

U 1985-yilda amfizem uchun davolanayotganda vafot etdi. Undan James Madison Blackwell bilan turmush qurishi orqali oʻgʻli va oʻgay qizi qoldi. Uning hayotiga oid hujjatlar, shu jumladan, uning shaxsiy va professional yozishmalari, *Madmuazeldagi* ishi bilan birga, eri Vayoming universiteti tomonidan boshqariladigan Amerika merosi markaziga vasiyat qilgan.

## Mukofotlari
1942-yilda u modaga qoʻshgan hissasi uchun Neyman Markus moda mukofotini oldi va 1949-yilda New Yorkdagi Street &amp;amp; Smith nashriyotining boshqaruv kengashiga saylangan birinchi ayol boʻldi.

## Manbalar
Mustafa Turan

**Mustafo Turan** - teatr, kino va serial aktyori.1966 - yil 20 - yanvarda tugʻilgan.

1986-yili Rize va Istanbuldagi havaskor teatr jamoalarida chiqishlari bilan sanʼat faoliyatini boshlagan Mustafo Turan, 1993-yili Anadolu Universiteti Davlat Konservatoriyasi Teatr aktyorlik boʻlimini bitirgan. Ergin Orbey, Dinçer Sümer, Aydin Teker va Metin Balay kabi nomlar ostida faoliyat olib borgan. 1995-yilda Eskishehir teatr kompaniyasida, 1998-yilda Yeditepe oʻyinchilari, 2000-yilda “Ayna” teatri va 2002-yilda “ Boʻstonchi shou markazi ”da oʻynagan. 1990-yildan beri ilk marotaba kamera qarshisiga chiqqan, shuningdek, kino va seriallarda ishtirok etgan rassom, ÇASOD aʼzosi. U Diyarbakir davlat teatrining  aktyori hamdir.

## Manba
Piotr Adamchik

**Piotr Adamchik**  — polshalik aktyor .(1972-yil 21-martdaPolsha ning Varshava shahrida  tugʻilgan.

U bolaligidanoq aktyor bo'lishni xohlayotganini bilardi. U Varshavadagi Machulski yoshlar teatr guruhiga kelib qo'shildi. Xalqaro stipendiya tufayli u Angliya va Germaniyadagi xalqaro teatr seminarlarida ishtirok etdi. U Varshavadagi Teatr akademiyasida o'qishni davom ettirib, aktyorlik ta'limini davom ettirdi. Ikkinchi o‘quv yilida u Soros fondidan stipendiya oldi, bu unga bir yil davomida Britaniya-Amerika Drama Akademiyasiga o‘qishga kirish imkonini berdi va u yerda diplom uchun “Gamlet” obrazini mohirona ijro etdi.

Teatr akademiyasini tamomlagach, Varshava teatri "Vspółczesny"ga ishga qabul qilindi. Ammo uning kino sanoatidagi karerasi ancha qizg'in o'sdi. U "Shopen - Sevgi orzusi" filmida Frederik Shopen rolini o'ynash orqali o'z karerasida katta muvaffaqiyatga erishdi va Polsha yulduziga aylandi.

## Havolalar

* 
* Short biography 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
* "'You're crazy', (Pope John Paul II) tells (Piotr Adamczyk)" 21 Aralık 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., BBC, November 17, 2004
Kris Kolfer

**Christopher Paul "Chris" Colfer** - amerikalik aktyor va qo'shiqchi. U *[[Glee]]* teleserialidagi Kurt Hummel roli bilan omma nazariga tushgan. U 1990-yil 27-mayda Kaliforniyaning Fresno shahrida tug'ilgan. 2 ta Emmi mukofotiga nomzod bo'lgan va 1 ta Oltin globusni qo'lga kiritgan. 

Colfer Time jurnali tomonidan 2011 yilgi TIME 100 ro'yxatida dunyodagi eng nufuzli 100 kishidan biri deb topilgan.

## Bolalik va maktab yillari
Kolfer Klovis Kaliforniyada Karin va Tim Kolfer oilasida tug'ilgan ya'ni irlandiyalik.  U shunday dedi: "Men go'zal irlandiyalikman, mening butun oilam irlandiyalik va Avliyo Patrik kuni mening uyimda ajoyib nishonlanadi".  U 7-sinfning yarmini va 8-sinfni uyda o'qitish orqali tugatdi, chunki uni maktabda juda ko'p mazah qilishardi. 

Colfer Clovis  Sharqiy o'rta maktabida o'qiyotganida, u munozaralar klubida qatnashgan va ko'plab musobaqalarda yuqori sovrinlarni qo'lga kiritgan. O'rta maktabning yuqori sinflarida u Svini Toddning barcha rollarni teskarisiga moslashtirgan filmida yozgan, rejissyorlik qilgan va bosh rolni ham ijro etgan.

## Manba
Yeat

**Noah Olivier Smith** (fevralda tug'ilgan 26, 2000), professional sifatida tanilgan **Yeat**, amerikalik reper.

## Manbalar

## Havolalar

*
Abu Muhammad Qatavoniy

**Abu Muhammad Qatavoniy** – (XI—XII asrlar) faqih, roviy. Toʻliq ismi Abu Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Ayub Qatavoniy.

## Hayoti va faoliyati
Abu Muhammad Qatavoniy Ustrushaning Qatavon qishlogʻida tavallud topgan. U fiqh ilmidan tashqari hadis va tafsir ilmlarini ham chuqur egallagan. Hadislarni zamonasida din iftixori sanalgan Abu Hoshim Abdumuttalib ibn Fazl ibn Abdumuttalib Hoshimiy Halabiydan rivoyat qilgan.

## Vafoti
Abu Muhammad Qatavoniy hijriy 506-yilda (milodiy 1113-yil) vafot etgan.

## Adabiyotlar
Samʼoniy, „Al-ansob“, 4-jild, 526-bet; Atayev M., „Jizzax allomalari“, 88-bet;

## Manbalar
Muhammad ibn Muhammad Quboiy

**Muhammad ibn Muhammad Quboiy** — (X asr) davlat arbobi. Toʻliq ismi Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad Quboiy.

## Hayoti va faoliyati
Muhammad ibn Muhammad Quboiy yirik davlat arbobi boʻlish bilan birgalikda, „Mutohhiriyinlarning eng purvikor shayxlaridan biri“, „Eng ulugʻ ulamolar yoʻlboshchisi (Hodiy)“ faxrli nomlari bilan ulugʻlangan. Qubo mintaqasi ham ilm-fan, madaniyat, diniy-irfoniy ilmlar rivojlangan joy boʻlib, koʻpgina olimlar oʻzlarining shu shaharga mansubligini, shu yerda tugʻilib, oʻsganliklari, nom qozonganliklaridan gʻurur tuyganlar. Manbalarda allomaning tugʻligan yili, joyi, vafot etgan sanasi va ustoz-shogirdlari haqida biron-bir maʼlumotlar keltirilmagan. Lekin Muhammad ibn Muhammad Quboiyga berilgan faxrli nomlarning oʻzi, u haqda anchagina maʼlumotlar berishi mumkin:

„Amirul-imom“ — imomlarning yetakchisi, yoʻlboshlovchisi, rahnamosi;

„Shamsu-l-milla va-d-din“ — musulmonlar millati, qavmi va davlatining quyoshi;

„Ash-shayxul-imomul-humam“ — baxtli, buyuk imomlar shayxi;

„Imomu-l-hodiy va-sh-shayxu-l-akbar“ — keyingilarning eng ulugʻ imomlari ulamolari yoʻlboshchisi.

## Adabiyotlar
Yoqut Hamaviy, «Mu’jamu-l-buldon».

## Manbalar
Dogʻistonda soʻfiylik

**Dogʻistonda [[Tasavvuf|soʻfiylik]]** Dogʻiston xalqlarining ruhiyati, hayoti, madaniyati va maʼrifatiga tubdan taʼsir koʻrsatdi. Musulmon olami va soʻfiylik mafkurasining buyuk mutafakkiri al-Gʻazzoliyning (1058-1111) asarlari roʻyxatining „geografiyasi“ Dogʻistonning turli mintaqalarida qoʻlyozmalar, jamoat, masjid va xususiy fondlarning bir qismi sifatida saqlangani K. M. Xonboboyev fikricha Dogʻistonda soʻfiylikning rolini koʻrsatadi.

Rossiya Federatsiyasi hududida soʻfiylik birinchi marta aynan Dogʻiston hududidan tarqala boshlagan.

Respublika hududida asosan uch tariqatning vakillari – Naqshbandiy, Shoziliya va Qodiriyalar mavjud boʻlgan.

## Oʻtmish: Dogʻistonda soʻfiylikning paydo boʻlishi
Soʻfiylik Dogʻistonga ilk oʻrta asrlarda kirib kelgan. Darbandda XI asrdan boshlab soʻfiy jamoalari faollashgan. Shaharda yashovchi soʻfiy faylasufning monumental qomusiy asari shundan dalolat beradi. U Darband fuqarosi Abu Bakr Muhammad ad-Darbandiydir. (XI asr.) „Rayhon al-haqoiq va buston ad-daqoiq“ („Haqiqatlar rayhoni va nafosat bogʻi“). Taxminlarga koʻra, qoʻlyozma muallifining oʻzi nufuzli shayx oilasidan boʻlib, Darbanddagi soʻfiy jamoalaridan birining ruhiy ustozi boʻlgan.

XIV asrda Eron va Ozarbayjondan kelgan Suhravardiya soʻfiylik tariqatining vakillari Togʻli Dogʻistonda oʻz tariqatlarini yoyishga urinishgan. Shunday qilib Kubachida Suhravardiya tariqati mashhur shayxlaridan birining oʻgʻli shayx Hasan ibn Muhammadni (1306), Xoja Jamshidning oʻgʻli, Ardabil Safaviylaridan boʻlgan soʻfiy shayxi Junaydning oʻgʻli Xoja Jamshidni dafn etishadi.

XIV asrning oxiriga kelib Kavkaz forslar, turklar, moʻgʻullar oʻrtasidagi siyosiy ziddiyatlar sababiga, shuningdek, mahalliy xalqlar oʻrtasidagi ichki nizolar joyiga aylandi. Oʻsha paytda muridizm oʻsha yerda boshlangan, ammo u hali siyosiy ahamiyatga ega emas edi. Soʻfiylik Dogʻistonda keyingi XV-XVIII asrlarda tarqaldi. XIX asr boshlarida tasavvufning naqshbandiy tariqati Dogʻistonga Shayx Hoji Ismoil Kurdamiriy va uning shogirdi Xos-Muhammad Shirvoniy orqali kirib boradi. Muhammad-Afandi al-Yaragiy yangi tariqatning birinchi Dogʻiston shayxi boʻldi. XIX asrning 20-50-yillarida togʻlilarning uzoq davom etgan kurashi Muhammad-Afandi al-Yaragiy asos solgan naib tasavvuf shaklidagi soʻfiylikni birinchi oʻringa olib chiqdi.

Dogʻistonda XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab Kunta Hoji Kishiyev (1867-yilda vafot etgan) orqali Qodiriya va XX asr boshlarida Sayfulla Qodiy Bashlarov orqali (1918-yilda vafot etgan)) – Shoziliya tariqati tarqaladi. Yigirmanchi asrning boshlariga kelib Dogʻistonda oʻnlab shayxlar boshchiligida yuzlab soʻfiy birodarlar boʻlgan. XX asr boshlaridagi inqilob davrida soʻfiy birodarlar rahbarlarining baʼzilari sovet tuzumiga qarshi chiqdilar.

## Manbalar
Hassan ibn Sobit

**Hasan ibn Sobit al-Xazrojiy** - arab shoiri, Muhammad ( s. a. v.)  payg'ambarning sahobasi. U “Rasulullohning shoiri” laqabini olgan.

## Biografiyasi
Toʻliq ismi Hasan ibn Sobit ibn al-Mudir ibn Haram al-Xazrojiy. Madinada tug‘ilgan, Xazraj qabilasidan bo‘lgan. Taxminan 60 -yoshida Islom dinini qabul qilgan. Islomni qabul qilganidan keyin Muhammad ( s. a. v.)  payg‘ambardan ajralmagan.

Shoirlik iqtidoriga ega bo'lib, Muhammad ( s. a. v.)  va musulmonlar sharafiga she'rlar yozgan. Sog‘lig‘i yomon bo‘lgani uchun u janglarda qatnashmagan, biroq  o‘z she’rlari bilan musulmon jangchilar ruhiyatini ko‘targan. Turli bahslarda qatnashgan, she’rlari bilan musulmonlarga mafkuraviy yordam bergan.

Hassan Sirin bilan turmush qurib, baxtli hayot kechirdilar va  otasining shoirlik yo‘lini davom ettirgan Abdurahmon ibn Hasan ismli o‘g‘il ko‘rdilar..

## Adabiyot

* Alizoda A. A. Hasan ibn Sobit // Islom ensiklopedik lug'ati. - M.: Ansor, 2007.
* Muslim Hasan Ibn Sobit roziyallohu anhuning fazilatlari haqida! / Sahih.

## Havolalar
https://ru.m.wikipedia.org/wiki/%D0%A5%D0%B0%D1%81%D1%81%D0%B0%D0%BD_%D0%B8%D0%B1%D0%BD_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82
Hasan ibn Ali Qatavoniy

**Hasan ibn Ali Qatavoniy** — (XI—XII asrlar) qori, muhaddis va faqih. Toʻliq ismi Ali Hasan ibn Ali ibn Muhammad Qatavoniy.

## Hayoti va faoliyati
Hasan ibn Ali Qatavoniy Qur’oni Karimni toʻliq yod olgan va oʻz zamonasida fatvo berish darajasiga yetgan muftiy va yetuk faqihlardan biri boʻlgan. Hasan ibn ali Qatavoniyning muhaddis va faqih boʻlib yetishishida oiaviy muhitning ahamiyati katta boʻlgan. Zero, ilk ustozi ham oʻz otasi, faqih Ali ibn Muhammad Qatavoniy (vafot etgan sanasi 484-hijriy (milodiy 1091-yil) boʻlgan. Hasan ibn Ali Qatavoniy hadislarni otasidan va Abulqosim Hamza ibn Muhammaddan rivoyat qilgan.

## Vafoti
Hasan ibn Ali Qatavoniymilodiy 1128-yil vafot etgan.

## Adabiyotlar
Atayev M., «Jizzax allomalari», 88-bet.

## Manbalar
Usmon ibn Umar Qatavoniy

**Usmon ibn Umar Qatavoniy** — (XI—XII asrlar) muhaddis. Toʻliq ismi Abu Umar Usmon ibn Umar ibn Husayn ibn Ali ibn Amr Qatavoniy Samarqandiy.

## Hayoti va faoliyati
Usmon ibn Umar Qatavoniy Ustrushaning Qatavon qishlogʻida tavallud topgan boʻlib, dastlabki ilmlarini shu yerda olgan. Keyinchalik ilm talabida Samarqandga keladi va shu yerda muqim qolib yashay boshlaydi. Muhaddis Usmon ibn Umar Qatavoniy Abulabbos Jaʼfar ibn Muhammad Samarqandiy kabi olimlardan koʻplab hadislar rivoyat qilgan.

## Vafoti
Usmon ibn Umar Qatavoniy hijriy 514-yil (milodiy 1120-yilda) Samarqandda vafot etgan. Oʻsha yerdagi Chokardiza qabristoniga dafn etilgan.

## Adabiyotlar
Atayev M., «Jizzax allomalari», 88-bet.

## Manbalar
Ametrin

**Ametrin**, shuningdek, **tristin** yoki **bolivianit** nomi bilan tanilgan, kvarsning tabiiy ravishda paydo boʻlgan navi. Bu binafsha va sariq yoki toʻq sariq rangli ametist va kvars aralashmasi. Savdoda mavjud boʻlgan deyarli barcha ametrin Boliviyada qazib olinadi.

Ametrin ichida koʻrinadigan zonalarning rangi kristall ichidagi temirning oksidlanish darajalariga bogʻliq. Sitrin segmentlarida oksidlangan temir bor, ametist segmentlari esa oksidlanmagan. Turli oksidlanish darajalari kristallning hosil boʻlishi paytida harorat gradienti boʻlganligi sababli yuzaga keladi. Sunʼiy ametrin gidrotermik usulda maʼlum elementlar bilan qoʻshilgan eritmalar yordamida hosil qilinadi.

Past narxli ametrin sintetik materialdan olingan bo‘lishi mumkin. Yashil-sariq yoki oltin-koʻk ramgdagi ametrin tabiatda mavjud emas.

## Tuzilishi

Ametrin kremniy dioksididan (SiO2) iborat tektosilikatdir, yaʼni u umumiy kislorod atomlari orqali bir-biriga bogʻlangan silikat ramkaga ega.

## Tarix
Afsonaga koʻra, ametrin Yevropaga birinchi marta 1600-yillarda ispan qirolichasiga konkistadorning sovgʻalari bilan birga olib kelingan.

## Manbalar
Ozarbayjon vaqti

**Ozarbayjon vaqti** yoki (**AZT**) Ozarbayjonda amaldagi standart vaqt mintaqasi hisoblanadi. UTC+4 vaqti mamlakatda belgilangan vaqt sifatida ishlatiladi. Õtmishda qo‘llanilgan yoz vaqti (**AZST**) 2016-yil 17-martda tugatilib, qishda yoz vaqtidan foydalanish uchun mamlakatning rasmiy vaqti UTC+3 dan UTC+4 gacha belgilandi.

## Manbalar
Al Maktum sulolasi

**Al Maktum sulolasi** (arab. **آل مكتوم**) – shayxlar sulolasi (1833-yildan) va Dubay amirlari (1971-yildan hozirgacha), shuningdek, Birlashgan Arab Amirliklarining merosxoʻr bosh vazirlari va vitse-prezidentlari.

## Sulolaning kelib chiqishi
Al-Maktum urugʻi, Al Nahayan urugʻi kabi, Birlashgan Arab Amirliklari hududida oʻrtadan beri hukmronlik qilgan Beni Yas qabila federatsiyasi tarkibiga kiruvchi arab al-Abu-Falax (al-Falaxi) urugʻidan keladi. 18-asrga oid. 1833-yilda Al-Maktum oilasi boshchiligidagi al-Abu-Falah urugʻi Dubayga koʻchib oʻtadi va bu yerda mustaqil shayxlik tuzadi. Al-Maktum shayxlari hukmronligining oʻziga xos xususiyati Fors koʻrfazining boshqa arab sulolalaridan farqli oʻlaroq, hokimiyatning avvalgi shayxdan merosxoʻrga tinch yoʻl bilan oʻtkazilishi edi. 1892-yil mart oyida Shayx Rashid ibn Maktum (1886-1894) Ummonning boshqa shayxlari bilan Buyuk Britaniya bilan „Istisno shartnoma“ni imzoladi, unga koʻra aslida Dubay ustidan Britaniya protektorati oʻrnatildi: bundan buyon Shayx Rashid ibn Maktum va uning merosxoʻrlari boshqa davlatlar bilan xalqaro muzokaralar olib bora olmadilar va shartnomalar tuza olmadilar, shuningdek, oʻz hududlarining biron bir qismini berishga, sotishga yoki ijaraga berishga haqli emas edilar.

Dubay shayxlari (1971 yildan – amirlar).

Maktum I ibn Butiy (1833-1852), Butiy ibn Maktumning oʻgʻli.

Said I ibn Butiy (1852-1859), avvalgisining ukasi

Xosher ibn Maktum (1859-1886), Maktum ibn Butiyning oʻgʻli

Rashid I ibn Maktum (1886-1894), oldingisining ukasi

Maktum II ibn Hasher (1894-1906), Hasher ibn Maktumning oʻgʻli.

Butiy ibn Suhayl (1906-1912), shahzoda Suyxal ibn Maktumning oʻgʻli, Maktum I ibn Butiyning nabirasi.

Said II ibn Maktum (1912-1958)

Rashid II ibn Said (1958-1990), oldingi oʻgʻli

Maktum III ibn Rashid (1990-2006), oldingisining toʻngʻich oʻgʻli

Muhammad ibn Rashid (2006 yildan), avvalgisining ukasi.

## Manbalar
Fujayra amirligi

**Fujayra** ( arab.الفجيرة‎, shafaq (*заря)* ) — Birlashgan Arab Amirliklari tarkibidagi amirlik.

Markazi – Fujayra shahri .

Maydoni - 1166 km², aholisi - 236 811 kishi (2017)

Boshqa amirliklardan farqli o'laroq, u Hind okeanidagi Ummon ko'rfazi qirg'og'ida joylashgan. Fujayra hududi Ko'rfaz bo'ylab 90 kilometrdan ko'proqqa cho'zilgan. Fujayra hududining katta qismini deyarli qirg'oqqa yaqinlashadigan tog'lar egallaydi.

**Amirlik tarixi**

Al-Fujayra BAAning eng yosh amirligidir. Dastlab Sharja amirligi tarkibiga kirgan. 1901 yilda mahalliy shayx Fujayraning Sharjadan mustaqilligini e'lon qildi, ammo Angliya buni faqat 1953 yilda tan oldi. 1892-1971 yillarda. Al-Fujayra hududi Ummon shartnomasining bir qismi edi. 12.02.1971 yildan BAA tarkibida.

Al-Fujayra shayxlari (1971 yildan beri amirlar) ash-Sharqiy urug'idan.

1876-1936 yillar Hamad I ibn Abdulloh

1936-1974 yillar Muhammad bin Hamad

1974-hozirgi Hamad II bin Muhammad

Amirlikning g'ururi - qumli sohillar va tog'li burunlar, go'zal daralar, ko'plab mineral buloqlar va ko'katlar amirlikni sayyohlar orasida juda mashhur qiladi. Fujayra amirligida ko'plab diqqatga sazovor joylar mavjud. Sharja-El-Fujayra avtomagistralidagi tog'larda sayyohlarga turli mamlakatlarda ishlab chiqarilgan gilamlarning katta tanlovi, milliy kulolchilik va suvenirlarni taklif qiluvchi an'anaviy juma bozori mavjud. Shuningdek, 17-asrda qurilgan BAAdagi eng qadimgi masjidning miniatyura binosi ham mavjud. Amirlikning shimolida baliq ovlash shaharchasi Dibba Al-Fujayra joylashgan bo'lib, u suv ostida suzish yoki sho'ng'in uchun eng yaxshi joylardan biri hisoblanadi. Al-Fujayra amirining sobiq saroyi - Al-Xayl qal'asi amirlik poytaxtidan 8 km janubi-g'arbda joylashgan. Mamlakatning eng sharqiy qal'asi - El-Bitna (1735). Vodi Daftada kichik suv ombori va palma bog'i boʻlgan vayron boʻlgan qal'a.
Shamsetdin Yarmuxametovich Gubaydullin

**Shamsetdin Yarmuxametovich Zakiy —** shoir. U tatar adabiyoti tarixiga yirik lirik shoir sifatida kirdi.

## Biografiyasi
Shamsetdin Yarmuxametovich Gubaydullin- 1822- yilda (boshqa maʼlumotlarga koʻra 1821 yoki 1825 y.) Orenburg guberniyasi Burzyanskiy volostiga qarashli Izyakovo qishlogʻida mulla oilasida tugʻilgan. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, u ko'r bo'lib tug'ilgan, boshqalarga ko'ra, u erta yoshda, aniqrog'i 4 -yoshida ko'r bo'lib qolgan. Uning “Zaki” taxallusi ona qishlog‘i yaqinidan oqib o‘tuvchi Zak daryosi nomidan olingan.

U sharq she’riyati va arab mumtoz adabiyotining bilimdoni edi. Shamsetdin Zakiy turkiy adabiyot tarixiga XIX -asrda tatarlar va boshqirdlar orasida falsafiy-estetik tafakkurning rivojlanishiga ma’lum ta’sir ko‘rsatgan sufiy shoir va faylasuf sifatida kirdi.

## Ijodkorlikni o'rganish
Tatar adabiyoti tarixida shoir ijodini o‘rganishni  XIX- asrdan boshlangan. Shamsetdin Zakiy haqidagi dastlabki ma’lumotlarni Shig‘abutdin Marjoniy qoldirib, uning dindorligi, aql-zakovati va Qur’onni yoddan bilganligiga ishora qilgan. 20-asr boshlarida Shamsetdin Zakiy ijodini Rizo Faxrutdinov oʻrganib, uni arab shoiri al-Maariy, adabiyotshunoslar Morad Ramziy, Jamol Validiy, Gayoz Isxakiy va boshqalar bilan qiyoslagan.

## Xotirasi
Boshqirdiston Respublikasining Kuyurgazin tumanidagi Zyak-Ishmetovo qishlog‘idagi ko‘chaga Shamsetdin Zaki nomi berilgan.

## Adabiyot
Gaynullin M. X. XIX- asr tatar adabiyoti. Qozon, 1975 -yil.

Sharipova Z. Ya. Qalam va so'z. Ufa, 1993- yil.

## Havolalar
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%97%D0%B0%D0%BA%D0%B8,_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D1%81%D0%B5%D1%82%D0%B4%D0%B8%D0%BD
Bahouddin Qishloqiy

**Bahouddin Qishloqiy** — (XIII asr oxiri—XIV asr boshlari) muhaddis va tasavvuf shayxi, Bahouddin Naqshbandning ustozi.

## Hayoti va faoliyati
Bahouddin Qishloqiy Bahouddin Naqshbandga hadis ilmidan saboq bergan. "Naqshband ustozlari va muridlari" kitobida keltirilishicha, "Mavlono Bahouddin Qishloqiy oʻz davrining muqtadosi (rahbari), zohiriy va botiniy ilmlar bilimdoni, shuningdek, karomat sohibi boʻlganlar. Bahouddin Qishloqiyning tavallud topgan joylari "Muborak" qishlogʻidir, qaysikim, Qarshi viloyatining dahasidir. Buxoro shahridan u yergacha 12 farsax yoʻldir. U kishi ulugʻ Xoja Bahouddin Naqshbandga suhbat shayxi va hadis ilmining ustozi boʻlgan edilar". Yuqoridagi satrlar Faxriddin Ali Safiyning mashhur "Rashohotu ayni-l-hayot" kitobidan olingan. Unda Bahouddin Qishloqiyning fazilatlari, bu tabarruk zotning Bahouddin Naqshband bilan muloqotlari xususida qiziqarli maʼlumotlar berilgan. Bahouddin Qishloqiyning qabrlari "Muborak" qishlogʻidadir.

## Adabiyotlar
Muhammadiyev N., «Nasaf va Kesh allomalari», 61-bet.

## Manbalar
Dubay (amirlik)

Dubay amirligi  (arab'''.''' **إمارة دبي** ‎) — Birlashgan Arab Amirliklaridagi amirlik. Fors ko'rfazining janubidagi Arabiston yarim orolida joylashgan. Mamlakatni tashkil etuvchi yetti amirliklar orasida u aholi soni boʻyicha birinchi (2020 yil holatiga koʻra 3 331 420  kishi) va maydoni (4114 km²) boʻyicha Abu-Dabidan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Amirlikning poytaxti Dubay shahridir. Mamlakat qonunchiligida davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan eng muhim masalalar bo‘yicha qarorlarga veto qo‘yish huquqiga faqat Dubay va mamlakat poytaxti Abu-Dabi hukmdorlari ega.

Dubay Fors ko'rfazining sohilida, qariyb dengiz sathida joylashgan. Janub va janubi-g'arbda Abu-Dabi amirligi, shimol va sharqda Sharja amirligi bilan chegaradosh, g‘arbda Fors ko‘rfazi bilan yuviladi. Sohil uzunligi 72 km. Kichik Hatta eksklavi g‘arbda Ajman va shimolda Ras al-Xayma amirliklari bilan chegaradosh, janubi-sharqdan mintaqa Ummon davlati bilan o‘ralgan.

Daryo Dubayni ikki qismga ajratadi. Bur Dubay bir tomonda, Deyra boshqa tomonda. Ikkala tomon ham uchta joyda - El Maktum va El Garhud ko‘priklari va bo‘g‘oz og‘zidan o‘tuvchi mashhur Shindoga tunneli (La-Mansh tunnelining prototipi) bilan bog‘langan.
Saboh sulolasi

Al Sabah (arab.**آل صباح** ‎) — Quvayt amirlarining 1752 yoki 1756 yildan hozirgi kungacha hukmronlik qilgan sulolasi.

Al Sabah urugʻi 18-asr boshlarida Najddan shimolga koʻchib kelgan Beni Atban arab qabilasiga mansub. Dastlab Al Saboh oilasi Iroqning Umm Qasr shahriga joylashdi, biroq tez orada Usmonli qo‘shinlari tomonidan u yerdan haydab yuborildi. Umm-Qasrdan oila al-Quvayt shahriga ko'chib o'tdi va u yerda Beni Atbon qabilasining boshqa nufuzli oilalari - al-Xalifa va al-Jalakim bilan ittifoq tuzdi. 1716 yilda bu uch oila o'rtasida mas'uliyat va faoliyat sohalarini taqsimlash to'g'risida shartnoma tuzildi, unga ko'ra Al Saboh klani al-Quvaytni himoya qilish va majburiyatlarni yig'ish uchun javobgarlikni o'z zimmasiga oldi. Shunday qilib, aslida, shahar va qabila ustidan ma'muriy hokimiyat ularning qo'lida edi. 1752 yoki 1756 yillarda Beni Atbon qabilasi oqsoqollar kengashi keksa shayx Saboh I ibn Jobir as-Sabohni Quvayt hukmdori etib sayladi. 1760 yilda Shayx Saboh Al-Quvayt atrofida qal'a devori qurishni tashkil qildi. Bag'dodga safar qilgan Saboh ibn Jobir Usmonli valiysidan Quvaytni boshqarish huquqini tan oldi. Shayx Sabohning nufuzi shu qadar katta ediki, uning vafotidan keyin kenja o‘g‘li Abdulloh shahar va qabila hukmdori etib saylanadi. Shunday qilib, Quvaytdagi Al Saboh sulolasining hokimiyati meros bo'lib qoldi.

Shayx Abdulloh II as-Sabah (1866-1892) qon to‘kilishiga yo‘l qo‘ymagan dono siyosatchi sifatida tanilgan.Mustaqil siyosat olib borishga intilgan ota-bobolaridan farqli oʻlaroq, Abdulloh koʻpchilik uchun kutilmaganda Usmonlilar imperiyasi bilan ittifoq tuzdi va 1871-yilda Usmonlilarga oʻz qoʻshinlari va floti bilan El-Ihso va Kitoifga yurishlarini taqdim etdi. Bu xizmati uchun Sulton Abdulloh as-Sabahni Quvaytga kaymakam (Usmonlilar hokimi) etib tayinladi. Quvaytning qaymoqqomi rasmiy ravishda Iroq gubernatoriga bo'ysunganligi sababli, bu shartnomaning tuzilishi keyinchalik Iroqning Quvaytni Iroqning dastlabki hududi deb e'tirof etishiga rasmiy sabab bo'ldi. Balki, mintaqada borligi tez sur'atlar bilan kuchayib borayotgan inglizlarning qo'rquvi Abdullohni turklar bilan ittifoq tuzishga undagandir.

Abdullaxon II ning ukasi Shayx Muborak (1896-1915) Quvayt tashqi siyosatida inglizlarga nisbatan keskin burilish yasadi. 1899-yil 18-yanvarda Shayx Muborak inglizlar bilan oʻzi va uning vorislari oʻz tashqi siyosatini faqat Britaniya imperiyasi bilan kelishilgan holda olib borishlari toʻgʻrisida yashirin shartnoma imzoladi. Buning uchun inglizlar faqat Quvaytga har yili moliyaviy yordam berishga va'da berishdi (birinchi to'lov 15 000 hind rupiyasini tashkil etdi). Shayx Muborak bu shartnomani imzolab, bir qancha bosqinchilik yurishlarini amalga oshirib, Muborak al-Kabir (Buyuk) nomi bilan mashhur bo‘ldi.
Al Saud sulolasi

Al Saud,  Saudiyaliklar(arab. **آل سعود**; kamdan-kam hollarda — saudiyaliklar) — Saudiya Arabistonida 1744 yilda vujudga kelgan mamlakat tashkil topganidan beri hukmron qirollik sulolasi. Saudiyaliklar Al-Katifdan kelib chiqqan va taxminan 1446/7 yillarda Ad-Diriya shahriga asos solgan Mani al-Mraydiyning avlodlaridir. Mani avlodlari Anaz qabilasiga boshchilik qilib, shu shahar va unga yaqin hududlarga amir boʻldilar.

Saudiyaning uchta davlati hukmdorlari

1744-yilda amir Ad-Diriya Muhammad ibn Saud ilohiyot olimi Muhammad ibn Abd ul Vahhob himoyasiga o‘tib, uning diniy ta’limotini qabul qildi, keyinchalik bu ta’limot vahobiylik nomi bilan mashhur bo‘ldi. Bir necha o'n yillar davomida ibn Saud va uning avlodlari vahhobiylarning diniy ishtiyoqiga tayanib, Arabiston yarim orolining g'arbiy va sharqiy qismidagi butun Nejdni o'ziga bo'ysundirishga muvaffaq bo'ldi. Bu davr Birinchi Saudiya davlati deb ataladi. 1792 yilda Muhammad ibn Abd-al-Vahhob vafotidan so'ng saudiyaliklar oliy dunyoviy va ruhiy kuchni o'z qo'llarida birlashtirdilar. 1803-yilda saudlar Makkani, 1804-yilda Madinani va butun Hijozni egalladi.

Biroq Saudiya Arabistonidagi gegemonligi uzoq davom etmadi: 1811-yilda Usmonli sultonining buyrug‘i bilan Misr xediviyasi Muhammad Ali ularga qarshi chiqdi. Yetti yillik o'jar kurash davomida saudiyaliklar hamma narsani yo'qotdilar: 1818 yilda, besh oylik qamaldan so'ng, misrliklar o'zlarining poytaxtlari Ad-Diriyani egallab, yer bilan yakson qildilar, amir Abdulloh I ibn Saud Istanbulga jo'natildi va u yerda boshi judo qilindi. .

Biroq, 1821 yilda qatl etilgan amir Turkiy ibn Abdullohning qarindoshi yangi poytaxt sifatida Ar-Riyod shahrini tanlab, Usmoniylarga qarshi qo'zg'olon ko'tardi. 1824 yilda ikkinchi Saudiya davlati tashkil topdi, uning poytaxti Ar-Riyod. Bu davlat 67 yil mavjud bo'lib, saudiyaliklarning eski raqiblari - asli Xayldan bo'lgan ar-Rashidiy urug'i tomonidan vayron qilingan. Saudiya oilasi Quvaytga qochishga majbur bo‘ldi.
Alaviylar sulolasi

**Alaviylar sulolasi** (arab. سلالة العلويين الفيلاليين) — Marokashning hukmron sulolasi. 17-asrdan sultonlar, 1957-yildan shohlar. Filalidlar, filaliyalik sheriflar deb ham ataladi.

Alaviylar sulolasining tarixi Sa’diylar sulolasi ag‘darilganidan keyin boshlangan. Sa’diylar hukmronligi ostida Saledagi qaroqchilar o'ziga xos avtonom respublikani yaratdilar. Asta-sekin Marokash G'arbiy Afrikadagi oltin konlari ustidan nazoratni yo'qotdi. 17-asr oʻrtalarida Marokashning nazorati mamlakatda hali ham hokimiyatda boʻlgan Alaviylar sulolasi qoʻliga oʻtdi. Alaviylar Tafilaltdan, Sijilmas shahridan bo'lib, Muhammad payg'ambarning nabiralari Hasan avlodidan boʻlgan zodagon shariflar oilasiga mansub edilar. Sulolaning birinchi vakili - Moulay Muhammad al-Sherif. Uning vorisi Moulay Rashid ibn Sherif 1666 yilda Fezda o'rnatildi, keyin 1668 yilda Marrakechni egalladi. Moulay Ismoil davrida Meknes shahri poytaxtga aylandi.

Sulola (alaviylar) nomi Muhammad payg‘ambarning amakivachchasi, kuyovi va sherigi bo‘lgan Ali ibn Abu Tolib (Abu Tolib ibn Abdulmuttalibning o‘g‘li) nomidan kelib chiqqan. Sulola asoschisi Moulay Rashid ibn Sherif Tafilalt shahrida Arabistondan kelgan muhojirlar oilasida tug‘ilgan.

Sarlavhaning o'zgarishi Muhammad V bilan bog'liq. U an'anaviy musulmon bilan bir qatorda, davlat va jamiyatdagi kelajakdagi o'zgarishlar va o'zgarishlar uchun asos boʻlgan Yevropa ta'limini oldi. 1957 yilda Marokash qirollikka aylandi va Muhammad V ning o'zi Marokash qiroli unvonini oldi.
Yusuf Bashir at-Tijoniy

**Yusuf Bashir at-Tijoniy** - sudanlik shoir. Arab tilidagi yangi she’riyatda romantizm asoschilaridan biri.

## Biografiya
U mumtoz va zamonaviy arab adabiyotini yaxshi bilgan, G‘arb adabiyotining arabcha tarjimalarini o‘qigan. “Ahmed Shovkiy she’riyati Qur’onda yozilgan she’r bilan qiyoslanadi”, degan gaplari kufrga teng deb qabul qilingan va shu sababdan uni kollejdan haydab yuborishgan. Keyinchalik, u bir muncha vaqt yoqilg'i quyish shoxobchasi operatori bo'lib ishladi, matbuot bilan hamkorlik qildi.

1930-yillarning boshlarida u Qohirada oʻqishni davom ettirishga urinib koʻrgan. At-Tijoniy  bir necha yil sil kasalligidan aziyat chekib, yoshligida  qashshoqlikda vafot etgan.

## Ijodi
U kollejda o‘qib yurganidayoq she’r yozishni boshlagan. Yevropa she’riyati ta’sirida u yangi shakllar, hajm va qofiyalar izlashga kirishdi. 1930-yillarning boshlarida zamonaviy arab she’riyati haqida bir qancha maqolalar e’lon qildi, ularda ilk feodal davr shoirlaridan meros bo‘lib qolgan she’riy uslublarga qarshi chiqdi.

At-Tijoniy she’rlarida vatanparvarlik, ingliz mustamlakachiligiga qarshi norozilik motivlari yangraydi. Shoir tabiatga, o‘tmish xotiralariga, o‘z his-tuyg‘ulari, kechinmalari olamiga tez-tez murojaat qilardi. Uning ishida tabiat olamiga, ayniqsa, suv va yorug'likka doimiy murojaatlar mavjud bo'lib, ularni tez-tez metafora yoki ramz sifatida ishlatgan.

At-Tijoniyning asarlari 1942-yilda nashr etilgan “Ishroqa” (“Nurlanish”) toʻplamida jamlangan. 2008-yildan boshlab uning sheʼriy toʻplamining oʻnta nashri chop etilgan.

## Adabiyot

* Buyuk Sovet Entsiklopediyasi. - M.: Sovet Entsiklopediyasi. 1969-1978 yillar.
* "Afrika" entsiklopedik ma'lumotnoma. - M.: Sovet Entsiklopediyasi. Bosh muharrir An. A. Gromyko. 1986-1987 yillar.
* Adabiy ensiklopedik lug'at. - M.: Sovet Entsiklopediyasi. V. M. Kozhevnikov, P. A. Nikolaev tomonidan tahrirlangan. 1987 yil.

## Havolalar
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B8%D0%B4%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%B8,_%D0%AE%D1%81%D1%83%D1%84_%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%B8%D1%80
CHjenguan davri

= CHjenguan davri =
Tan imperatori Tayszun Li Shimin yoshligida otasi Li Yu- anning o'ng qo'li bo'lib, otasiga Tan sulolasini shakllani- shida yordam bergan. U mohir lashkar bo'lib, qobiliyatli va aqlli odamlarni oʻziga yaqin tutardi va yuqori mavqega ega edi. Chjenguan yilida Li Shimin imperator bo'ldi. Chjengu- an davrida (627-649-yillar) u Suy sulolasi halokatidan olgan sabog'ini yoddan chiqarmay, mamlakat boshqaruvida ochiq siyosatini qo'lladi va xalq hamda davlat manfaatlari uchun ko'pgina chora-tadbirlarni amalga oshirdi. Buning natijasi- da Tan sulolasi hokimiyati mustahkamlandi, ijtimoiy iqtisod tiklandi va rivojlandi, nisbatan tinch va farovon sharoit o'r- natildi. Tarixchilar bu vaqt bo'lagini "Chjenguan davri” deb atashadi. Tayszun ochiq-oydin siyosat olib borish uchun qobiliyatli odamlardan unumli foydalanish va xalq fikrlariga quloq solish lozimligidan unumli foydalangan. Shuning uchun ham u lavozimlarga kelib chiqishidan qat'iy nazar iqtidorli va qo- biliyatli odamlarni tayinladi. O'z fikrla- rida qattiq turadigan Vey Chjen impera- torning qahriga uchrashdan qo'rqmasdan uni ochiqdan-ochiq tanqid qilardi. Tays- zun Vey Chjenning vafoti tufayli qattiq qayg'urdi. U shunday degan edi: "Mis hoshiyali ko'zguda kiyimlarni tartibga so- lish mumkin; tarix ko'zgusida yuksalish va yemirilishni ko'rish mumkin; inson koʻzgusida xatolarni tushinish mumkin. Vey Chjen o'limidan keyin men mana shu ko'zgusiz qoldim". Tan imperatori  Tayszun juda ko'p chora-tadbirlar o'tkazdi. Masalan, uyezd va okruglarni birlashtirdi va bu bilan ortiqcha harajatlarni tejab qoldi; dehqonlar yerga ega bo'lishlari uchun ruxsat berdi; mehnatkash xalqning og'ir yukini yengillashtirib, dehqonc hilik uchun dehqonlarga vaqt be- rishni kafolatladi. Bu chora-tad- birlarning barchasi xalq tomoni- dan keng ko'lamda qo'llab-quv- vatlandi. Tayszun koʻpincha qadimgi "Imperator- bu qayiq. xalq suv; suv qayiqni suv usti- da olib yurishi mumkin, xohlasa cho'ktirishi mumkin" degan hik- matli gapni keltirar edi.Tayszun nisbatan ochiq milliy siyosat olib bordi va uning bu siyosatini barcha millatlar qo'llab-quvvatladilar. Shimoliy xalq- lar uni hurmat qilib "xan" deb atashar edi. U o'z qizi malika Venchenni tibet podshohiga erga berganligi sababli xanlar va tibetliklar o'rtasidagi aloqalar yanada yaqinlashdi. Bu esa o'z navbatida, ko'p millatli davlatning barqarorligiga hissa bo'lib xizmat qildi.
## Manbalar

= Adabiyotlar =
S.Nosirova. S. Hashimov . Xitoy tarixi. Toshkent -2018 97,98,99
YEXHT Istambul sammiti

= YEXHT Istambul sammiti =
1999-yilning 18—19-noyabr kunlari Turkiyaning Istambul shahrida Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkilotining oliy darajadagi sammiti bo‘lib o‘tdi. Sammit Yevropada Xavfsizlik Xartiyasini muhokama qildi. Sammitda birinchi bo‘lib so‘zga chiqqan I. A. Karimov jahon jamoatchiligini tashvishlantirayotgan diniy ekstremizm, xalqaro terrorizm, mintaqaviy mojarolar masalasiga alohida eʼtibor berdi va bu haqda bunday YEXHT Istambul sammiti dedi: "Bugungi kunda xalqaro maydonda „sovuq urush“ ko‘rinishlari o‘rnini bir-biri bilan birlashib, tobora keng ko‘lamli va hujumkor mohiyat kasb etayotgan ashaddiy millatchilik va separatizm, diniy ekstremizm va xalqaro terrorizm kabi illatlar egallayotganini isbotlab o‘tirishning hojati yo‘q… Bugungi kunda biz radikal kayfiyatdagi markazlarning diniy ekstremizm va terrorizmni tarqatishga qaratilgan uzoqni ko‘zlovchi rejalariga, mintaqa davlatlarini o‘zlari tanlagan demokratik, huquqiy va dunyoviy taraqqiyot yo‘lidan qaytarishga urinishi hollariga duch kelmoqdamiz. Buni Tojikistondagi voqealar, yaqinda Toshkentda yuz bergan portlashlar, bosqinchilar guruhlarining mustaqil Qirg‘iziston janubiga surbetlarcha bostirib kirishi hamda barchaga maʼlum boshqa faktlar isbotlab turibdi". I. A. Karimov Istambul sammitida Xavfsizlik Xartiyasi loyihasi yuzasidan quyidagi takliflarni bildirdi: Birinchidan, YEXHTning mintaqaviy xavfsizlik, jumladan, Markaziy Osiyo bo‘yicha mintaqaviy xavfsizlik tizimini shakllantirishda yanada faolroq bo‘lishi; ikkinchidan, YEXHTning xalqaro ziddiyatlarning oldini olishga qaratilgan xalqaro organ sifatidagi vazifalarini aniq belgilash, shuningdek, uning iqtisodiyot va ekologiya sohalarida tutgan o‘rnini mustahkamlash; uchinchidan,YEXHT tizimini isloh qilish. Islohotning maqsadi — YEXHTni bugungi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar oqimiga moslash-tirish, bu tashkilotni hayot keltirib chiqarayotgan yangi-yangi muammolarni hal etishga ko‘proq jalb etish. Ayni paytda I. A. Karimov Istambul sammitida xalqaro terrorizmga qarshi kurash markazini tashkil etish masalasini keskin qo‘ydi. Bu markazning asosiy vazifasi terrorizm ko‘rinishlari bilangina emas, eng avvalo, xalqaro terrorizmni mablag‘ bilan taʼminlayotgan, qo‘llab-quvvatlayotgan, qurol-yarog‘larni joylarga jo‘natayotgan manbalarga qarshi kurash bo‘yicha qabul qilingan qarorlarning so‘zsiz bajarilishi bo‘yicha faoliyatlarni muvofiqlashtirishdan iborat bo‘lishi lozimligi taʼkidlab o‘tildi. Istambul sammiti dunyoga O‘zbekiston so‘zining qudratini, uning siyosiy irodasini va jahon taraqqiyotiga kuchli taʼsir ko‘rsatishi mumkinligini namoyish etdi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
M.Lafasov Jahon tarixi 1918-2008. Toshkent „TURON-IQBOL“ 2010
Feyshuy jangi

= Feyshuy jangi =
317-yilda podshohlar avlodidan boʻlgan Sima Jun Van Dao va uning safdoshlari yordamida Szyankanni (hozirgi Nankin) poytaxt qilib taxtga oʻtirdi. Tarixda bu davr Sharqiy Szin sulolasi davri deb ataladi. Shimolda joylashgan xalqlar va Xuanxe tekisligidagi xanlar 16 ta hukumat tashkil qildilar. Bu davr „oʻn olti davlat davri“ deb ataladi. Sharqiy Szin va oʻn olti davlat yerlari xaritasi IV asrning ikkinchi yarmida imperator Syansin Fuszyan Shimolni birlashtirdi. 383 yilda u qoʻshinlarini janubga yoʻllab, Sharqiy Szinlarni bir yoʻla tugatishni oʻyladi. Uni bu yoʻldan qaytarmoqchi boʻlib, koʻp urindilar, chunki Yanszilar himoyasida boʻlgan Sharqiy Szinga qarshi urushish qiyin edi. Biroq, Fuszyan: „Biz koʻpmiz, biz kuchlimiz, har birimiz daryoga toʻr tashlashimiz bilan uni yoʻlini toʻsa olamiz“, dedi. Sharqiy Szin Syansinga birlashgan kuchlar bilan zarba berishga qaror qildi. Oʻsha vaqtda Szin qoʻshinlariga Se Shi, Se Syuan va Lyu Laochji qoʻmondonlik qilardi. Ularning qoʻshinlari soni 80 ming kishidan iborat edi. Syansin qoʻshinlari Shouyanni (hozirgi Anxoydagi Shousyan uyezdi) egalladi. Fuszyan asirga tushgan general Chju Syuy ni Szin qoʻshinlarini taslim boʻlishga koʻndirish uchun qaytarib yubordi. Chju Syuy Se Shiga syansinliklar oʻrnashgan joyni faqat 250 ming odam ushlab turganligini aytdi va raqibga birinchi boʻlib hujum qilishni taklif qildi. Sima Jun Noyabrda Lyu Laochji 5000 kishini boshqarib, dushmanga hujum qildi va Syansin qoʻshinlarining 50 mingtasini yoʻq qildi. Lyu Laochji gʻalabasidan foydalangan Se Shi ham jangga kirdi. Raqiblarning qoʻshinlarini Feyshuy daryosi ajratib turardi. Se Syuan. daryo jang qilish uchun xalaqit qilishini inobatga olib, Syansin qoʻshinlariga orqaga chekinishni taklif qildi. Fuszyan Szin qoʻshinlarining otliqlari daryodan oʻtayotganda hujum qilishga qaror qilib, oʻz qoʻshinlariga daryodan chekinishni buyurdi. Biroq, lashkarlar chekinishning sababini tushunmay, ularning qoʻshinlari tormor keltirildi deb oʻyladilar. Uning ustiga Chju Syuy: „Syansin qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi“, deb baland ovoz bilan qichqiradi. Qarorgohda sarosima boshlandi. Bu holatdan foydalangan Szin qoʻshinlari daryodan oʻtib oldilar. Raqib qochdi. Fuszyan kamon oʻqidan yaralandi. Chanʼanga jami 100 mingdan ortiq Syansin qoʻshinlari yetib keldi. Tarixda mana shu kichik sonli kuchlar bilan raqiblarning katta sonli kuchlarini tormor keltirilishi mashhur Feyshuy jangi hisoblanadi. Syansin imperiyasi yemirildi, Shimol yana koʻpgina knyazliklarga boʻlinib ketdi. Vaholanki, Sharqiy Szin Janubning barqarorligini kafolatlagan edi. Keyin Sharqiy Szin hokimiyatini general Lyu Yuy bosib oldi va Sun sulolasiga asos soldi. 420-yildan 589-yilgacha, yaʼni 170-yil davomida Janub toʻrtta Sun, Si, Lyan va Chen sulolalari hukmronligini koʻrdi. Tarixda bu davr Janubiy sulolalar davri deb ataladi. 439-yilda Shimoliy Vey hokimiyati Shimolni birlashtirdi va Janub sulolalariga qarshi kuchlari tashkil qildi. Tarix endi Janubiy va Shimoliy sulolalar davriga kirdi.
## Manbalar

= Adabiyotlar. =
S.Nosirova, S.Hashimova. Xitoy tarixi. Toshkent −2018 83,84,85 betlar
Abul-Ala al-Maarriy

**Abul-Ala Ahmad ibn Abdulloh at-Tanuxiy,** Abul-Ala al-Maarriy nomi bilan mashhur, arab shoiri, faylasufi va filologi, zohidlik (zuhdiyat) sheʼriyatining klassikasi. Bolaligidan ko'r, al-Maarri astsetik hayot tarzini olib borgan, pessimistik va ratsionalistik dunyoqarashga amal qilgan.

## Biografiyasi
Suriyaning Halab yaqinidagi Marret al-Nuuman shahrida huquqshunos va filolog oilasida tug‘ilgan. U hayotining to'rtinchi yilidayoq chechak kasalligi  tufayli ko'rish qobiliyatini yo'qotdi, ammo bu unga katta filologik bilimlarni olishga va turli mazmundagi 30 dan ortiq asarlar: she'rlar, risolalar yozishga to'sqinlik qilmadi. U erta yoshda she'r yozishni boshlagan.Suriya va Mesopotamiya madaniyat markazlarida tahsil olgan.U o‘z faoliyatini o‘z ustozi hisoblagan al-Mutanabbiy uslubiga taqlid qilib, maqtovli g‘azallar muallifi  va bilimdon filolog sifatida boshlagan.

1010 -yilda Abul-Ala kasal onasini boqish uchun Suriyaga uyiga qaytdi, ammo u kelishidan oldin onasi vafot etdi. O'shandan beri u "uchta qamoqxonada: tana, ko'rlik va yolg'izlik" bilan tanho hayot kechirdi. Ko'plab talabalar va umumbashariy hurmat bilan o'ralgan, u juda kamtarona hayot kechirdi, darsdan daromad olib yashadi. Ijtimoiy adolat tarafdori bo'lib, ortiqcha daromadini muhtojlarga xayriya qildi .

## Falsafiy qarashlari
Maari ikkita risolasida faylasuf rolini o'ynagan: "Farishtalar xabari" va "Mehribonlik xabari" da. Ularda Abu-l-Alya o'zining asosiy g'oyalarini ifodalaydi: hayotga, kuch va hokimiyatga ishonchsizlik, yolg'onga toqat qilmaslik, adolatsizlik, ikkiyuzlamachilik va ahmoqlik. Qaysidir ma’noda u falsafaning o‘zini masxara qilib, hech bir ta’limot real hayot rivojiga to‘g‘ri kelmaydi, deydi. Ko'pincha Maari taqdir va vaqt haqida gapiradi. Bunday fatalizmga qaramay, Abul-Ala insonning erkin tanlash huquqini va shuning uchun uning harakatlari uchun javobgarlikni tan oldi. Uning ta'limotining axloqiy mazmuni shaxsiy taqvodorlikni egallash edi, lekin islom qonunlariga qat'iy rioya qilish bilan emas, balki "yomonlik qilishdan saqlanish bilan" edi.

## Adabiyot

* Maarri // Brockhaus va Efron entsiklopedik lug'ati: 86 jildda (82 jild va 4 ta qo'shimcha). - Sankt-Peterburg, 1890-1907 yillar.
* Shiroyan S. G. Buyuk arab shoiri va mutafakkiri Abu-l-Ala al-Maarri. M., 1957 yil.
* Krimskiy A.E. Arab adabiyoti insho va namunalarda. M., 1911 yil.

## Havolalar
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%B1%D1%83-%D0%BB%D1%8C-%D0%90%D0%BB%D1%8F_%D0%B0%D0%BB%D1%8C-%D0%9C%D0%B0%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8