open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Malik Nabiyev

**Malik Nabiyev** (1916.5.1, Toshkent – 2008.1.10) – rassom, pedagog, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekiston xalq rassomi (1992). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Toshkent rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1933—37), Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1962). Toshkent rassomlik bilim yurtida (1938—58), 1958-yildan Toshkent pedagogika institutining badiiy grafika fakultetida oʻqituvchi, rangtasvir kafedrasi mudiri (1963-88), 1973-yildan hozirgi Toshkent pedagogika universiteti professor N., asosan, portret va tarixiy janrlarda ijod qiladi. Tarixiy mavzudagi asarlariga gʻoya va mavzuning ravshanligi, kurash, qarama-qarshiliklarda toʻqnashgan tomonlar holatini aniq belgilanishi, davr ruhini aniq tasvirlash kabi xususiyatlar xos boʻlsa, portretlarida zamondosh shaxslar tabiiy holatda, samimiy tasvirlanadi: „Doʻstim portreti“ (1933), „Qoʻzgʻolon bostirildi“ (1940), „Makedoniyaliklarga qarshi Spitamen qoʻzgʻoloni“ (1960), „Abu Rayhon Beruniy“ (1950, 1972), „Bobur“ (1962), „Xalq artisti Hasanov“ (1970), „Oʻqituvchi M. Gʻoipova“ (1977), „Amir Temur“ (1994) portretlari va boshqa Risolalar va uslubiy qoʻllanmalar muallifi. „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (2000). As.: Boshlangʻich sinflarda rasm chizish metodikasi, T., 1965; Rasm chizishni oʻrgatish metodikasi, T., 1971; Rangshunoslik, T., 1995.

## Manbalar
Malik Nabiyev (kimyogar)

**Malik Nabiyevich Nabiyev** (1913.18.1 — Toshkent — 1992.10.1) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), texnika fanlari doktori (1955), professor (1956). Ivanovo kimyo-texnologiya institutini tugatgan (1935). Donbassdagi Gorlovka oʻgʻit zavodida ishlagan (1940). Chirchiq elektr kimyo kombinatida bosh muhandis (1940—1943), Chirchiq shahar partiya qoʻmitasi kotibi (1943—1944), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat Plan komissiyasi raisining birinchi oʻrinbosari (1944—1947), Respublika Ministrlar Soveti boshqarmasi boshligʻi (1948), Chirchiq elektr kimyo kombinati bosh muhandisi (1948—1951). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi kimyo institutida laboratoriya (boʻlim) mudiri (1951—1986), bosh ilmiy xodim (1986-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi kimyo-texnologiya fanlari boʻlimi akademigi-kotibi (1952—1956, 1966—1986). Asosiy ilmiy ishlari yangi mineral oʻgʻitlar turlarini olish, oʻgʻitlar sifatini yaxshilash, murakkab oʻgʻitlardan ratsional foydalanishga oid. Nabiyevning qovushoqlanib (yopishib) qolmaydigan ammiak selitrasi olish usuli Chirchiq elektr kimyo kombinatida va boshqa korxonalarda amaliyotda qoʻllandi. Nabiyev oʻz shogirdlari bilan birgalikda ammoniylashtirilgan superfosfat olish usulini ishlab chiqdi va uni Qoʻqon, Jambul, Samarqand hamda Chorjoʻy kimyo zavodlarida amalga oshirdi. Fosfat xom ashyosini nitrat kislota bilan parchalab, qattiq va suyuk, murakkab oʻgʻitlar (SUM-I, SUM-P, SUM-P1, SUM-IV, SUM-V) ni ishlab chiqarish texnologiyasiga asos soldi, chigit tarkibidagi moy moddalarini koʻpaytirishga taʼsir etuvchi "SAKS" defoliantini ixtiro qildi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1968).

## Manbalar
* Azotnokiyelotnaya pererabotka fosfatov, T., 1957; Ammonizorovanniy superfosfat iz fosforitov Karatau, T., 1960; Kaliynie soli Tyubegatana, T., 1965; Kondesirovannie fosfati i udobreniya na ix osnove (B. M. Beglov, A. T. Zdukos bilan hamkorlikda), T., 1974.

## Adabiyot
* Axmerov Q. Oʻzbekiston kimyogarlari, T., 1974.
Rashid Nabiyev

**Rashid Nabiyevich Nabiyev** (1912, Samarqand — 1985.10.6, Toshkent) — tarixchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1952), tarix fanlari doktori (1967). 

Samarqand pedagogika texnikumi (1927—30) va Fargʻona pedagogika instituti (1930—33) da oʻqigan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1947—52), boʻlim mudiri (1956—62), Fanlar akademiyasi Ijtimoiy fanlar boʻlimi mudiri (1952—56). 1962-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida katta ilmiy xodim. Ilmiy faoliyati Oʻrta Osiyoning oʻrta asrlar tarixini oʻrganishga bagʻishlangan. Oʻzbekiston tarixiga oid bir qancha oʻquv qoʻllanmalar, darsliklar muallifi.

## Manbalar
* XIV asrda Oʻrta Osiyoda sarbadorlar qoʻzgʻoloni, T., 1942; Iz istorii Kokandskogo xanstva (feodalnoye xozyaystvo Xudoyarxana), T., 1973; Tashkentskoye vosstaniye 1847 g. i yego sotsialno-ekonomicheskiye predposilki, T., 1966.
Nabira

**Nabira**, nevara – birinchi va uchinchi boʻgʻin avlodlar oʻrtasidagi qarindoshlik munosabatlarini ifodalaydigan atama. Ota-onaga oʻgʻil yoki qizning farzandi (boboga, buvaga nisbatan) nevara boʻladi; oʻgʻilning bolasi oʻgʻil nevara, qizning bolasi qiz nevara, qiz nevaraning eri nevara kuyov, oʻgʻil nevaraning xotini nevara kelin deb ataladi.

## Manbalar
Qobul Moʻminov

**Qobul Moʻminov** (1952.10.2, Koson tumani Sariq qishlogʻi) — usta chilangar, Oʻzbekiston Qahramoni (2001). Mehnat faoliyatini 1968-yilda "Muborak" davlat naslchilik zavodida traktorchi yordamchisi boʻlib ishlashdan boshlagan. 1969-yildan Muborak — Toshkent gaz quvurlari boshqarmasida quvur yotqizuvchi, 1972-yildan Muborak gazni qayta ishlash zavoZmda texnologik qurilmalarni taʼmirlash boʻyicha chilangar, tajriba, taʼmirlash va mexanika sexida temirchi usta, temirchilik ustaxonasi boshligʻi. Moʻminov Qobul uchun zarur boʻlgan, xorijdan valyutaga olib kelinadigan ayrim detallarni korxonaning oʻzida tayyorlash, muddatini oʻtagan detallarga ishlov berish yoʻli bilan ulardan qayta foydalanish muddatini bir necha barobarga uzaytirish, shu yoʻl bilan nodir va rangli metallarni tejash usuli tashab-buskori. lchaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1994).

## Manbalar
Nabis

**Nabis** (Nabis) (? - miloddan avvalgi 192) -Sparta hukmdori (tirani) (miloddan avvalgi 207—192). Yevripontiylar shoh xonadoniga mansub boʻlgan. Bir qancha qatʼiy tadbirlarni amalga oshirgan: bir qism mulkdorlarni quvgʻin qilgan, ayrimlarini qatl etgan; yirik yer egalarining yerlarini musodara qilib, grajdanlik tarkibiga kiritilgan yersiz spartiatlar va ilotlarga boʻlib bergan. N. davrida Sparta qoʻshini kuchaygan, Argos bosib olinib, u yerda ham shu islohotlar oʻtkazilgan. Butun Peloponnes boʻyicha tub islohotlar oʻtkazilishi xavfi N.ga karshi Axey ittifoqinmng urush boshlashiga sabab boʻlgan. Ittifoqchilarga yordamga Rim armiyasi ham yetib kelgan. 195 yil tuzilgan sulhga koʻra, N. hokimiyati faqat Sparta hududi bilan cheklab qoʻyilgan. N.ning kaytadan urush qilishi uning ham quruqlikda, ham dengizda magʻlubiyatga uchrashi bilan tugagan. N. xoinona oʻldirilib, Sparta Axey ittifoqiga qoʻshib olingan.

## Manbalar
Vladimir Nabokov

**Vladimir Vladimirovich Nabokov** (talaffuzi: *Vladimir Vladimirovich Nabokov*; taxallusi: Sirin; 22-aprel 1899 — 2-iyul 1977) – rus va amerikalik yozuvchi, shoir, tarjimon, entomolog va professor. Nabokov o‘zining dastlabki o‘nga yaqin romanini Berlinda yozgan. Keyinchalik AQShga ko‘chib o‘tgan va 1945-yil fuqarolikni olgan. Nabokov XX asr nasrida o‘z uslubiga ega yozuvchi sifatida dovrug‘ qozondi. Unga ulkan mashhurlikni „Lolita“ romani olib keldi.

Nabokov ingliz tili va madaniyatiga ixlosmand boy dvoryan oilasida dunyoga kelgan. Bir necha Yevropa tillarini mukammal bilgan N. 1914—17 yillarda otasining mablagʻi hisobiga ilk sheʼriy toʻplamlarini chop etgan. 1919-yilda Angliyaga borib, Kembrij universitetida tahsil koʻradi, 1922-yil esa Berlinga koʻchib oʻtadi. N. shu yerda rus muhojirlarining "Rul" gaz.da, shuningdek, "Zamonaviy bitiklar" jurnali (Parij)da Sirin (jannat qushi) taxallusi ostida sheʼr va hikoyalarini eʼlon qiladi. "Mashenka" (1926) romani va undan keyingi "Chorbaning qaytishi" (1928) lirik novellalari, mashhur shaxmatchining hayot fojiasiga bagʻishlangan "Lujin himoyasi" (1930) qissasi va boshqa asarlari N.ga shuhrat keltiradi. N. rus tilida 9 roman ("Qirol, dama, valet", "Isteʼdod" va boshqalar), bir qancha pyesa ("Oʻlim", "Voqea", "Valsning kashf etilishi" va boshqalar), hikoya va sheʼrlar yozgan. Uning ijodiy uslubida mistifikatsiya, turli-tuman oʻyinlar, xayolot va alahsirashlar, parodiyalar, kutilmagan syujet qurilmalari ustuvorlik qiladi. N. 1940-yilda AQShga koʻchib borib, asosan, ingliz tilida ijod etgan. "Sebastian Naytning chinakam xayoti", "Ada", "Nursiz olov", "Lolita", "Yorqin narsalar","Arlekinlarga bir qara!" singari romanlari, "Yevgeniy Onegin"ning tarjimasi va Pushkin asariga yozgan 3 jildli izohlari N. adabiy merosining asosiy qismini tashkil etadi.

## Manbalar
* Mashenka, Zashita Lujina. Priglasheniye na kazn. Drugiye berega, M., 1988; Lolita, M., 1989.
Nav

**Nav** — () seleksiya natijasida yaratilgan, muayyan morfologik, fiziologik va xoʻjalik belgi hamda xususiyatlari turgʻun va nasldan oʻtib boradigan, bir turga mansub oʻsimliklar majmui; madaniy oʻsimliklar uchun eng kichik tasnif birligi. Oʻsimliklarning jaydari (mahalliy) va seleksiya yoʻli bilan yetishtirilgan N.lari boʻladi. Jaydari (mahalliy) N. maʼlum bir joyda ekin yetishtirishda uzoq davom etgan yalpi tanlash natijasida yuzaga keladi (qarang Xalq, seleksiyasi). Seleksiya N.i ilmiy tadqiqot muassasalarida oʻsimliklar seleksiyasining turli ilmiy usullarini qoʻllab olinadi. Tanlash yoʻli bilan N. ichida biologik barqarorlik (oʻsimliklarning bir tipda boʻlishi) yuzaga keltiriladi. Oʻzidan changlanuvchi oʻsimliklarda N. oʻzidan changlanish yoʻli bilan (gomozigot liniya, q. Gomozigotapik), chetdan changlanadigan ekinlarda chetdan changlanish bilan va birinchi avlod gete-rozigot duragaylarida har yili duragaylab turish yoʻli bilan saqlanib boradi (geterozigot liniya, q. Geterozigo-talik). Seleksiya yoʻli bilan chiqarilgan N. oʻz sifatlarini bir kancha avlodlar davomida saqlab boradi. Biroqi.ch. jarayonida irsiy oʻzgaruvchanlik tufayli salbiy mutatsiyalar paydo boʻlishi, mexanik va biologiya ifloslanish, oʻsimliklarning kasalliklarga chidami pasayib qolishi va boshqa natijasida N. xususiyatlari asta-sekin oʻzgarib boradi. Engyaxshi N.dan foydalanish qishloq xoʻjaligi ekinlari hosildorligini oshirish va mahsulot sifatini yaxshilashning samarali usullaridan biridir. Buning uchun elita urugʻlari kerak boʻladi, bunday urugʻlarni urugʻchilik xoʻjaliklari yetishtirib beradi. Oʻsimliklar N.larining haqiqiyligi nav nazorati yordamida aniklanadi. Eski N. yangilari bilan almashtirib turiladi, yaʼni nav almashtirish ishlari olib boriladi. Oʻzbekistonda ilmiy tadqiqot muassasalarida yaratilgan barcha ekinlar N.lari Davlat nav sinovidan oʻtkazilib, eng yaxshilari ishlab chiqarishga joriy etish uchun ajratib olinadi. Har yili ekish uchun tavsiya etiladigan N.lar roʻyxati respublika Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash Davlat komissiyasi tomonidan Oʻzbekiston Re-publikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xujaligi ekinlari davlat reyestrida eʼlon qilinadi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xoʻjaligi ekinlari taʼrifi, T., 2001.

## Manbalar
Nav almashtirish

**Nav almashtirish** - ekilayotgan ekinlar navlarini hosildorligi hamda boshqa qimmatli xoʻjalik belgilari ustun boʻlgan yangi navlar bilan almashtirish. Yangi navlar Davlat nav sinash komissiyasi tomonidan avvalgi navlarga qaraganda hosildorligi, hosilning yoki qayta ishlangan maqsulotning sifati, mashina ishlovi va yigʻishtirishga mosligi, noqulay sharoitga, kasallik va zararkunandalarga chidamliligi koʻrsatkichlari boʻyicha ustun boʻlgandagina almashtiriladi.

Har bir Nav almashtirish davri ekin turlarini takomillashtirishda yangi sifat bosqichi hisoblanadi. Oʻzbekistonda ekiladigan 105 dan ortiq gʻalla, don, moyli, texnika, yem-xashak, sabzavot, poliz, kartoshka, mevali, manzarali, oʻrmon va boshqa ekinlar turlari boʻyicha yangi chiqarilgan, tiklangan, chet mamlakatlardan keltirilgan oʻsimliklar Nav almashtirish ishlari ilmiy va tashkiliy asosga qoʻyilgan va Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash Davlat komissiyasi tomonidan olib boriladi.

Respublikada asosiy ekinlardan biri boʻlgan gʻoʻza boʻyicha 20-asrning 20-yillaridan boshlab 8-marta Nav almashtirish oʻtkazildi. Natijada almashtirilgan navlar hosildorlik, tola miqdori va sifati, tola chiqishi va tola uzunligi, kasallik va zararkunandalarga chidamlilik boʻyicha uzluksiz ustunlikni taʼminladi. Oʻzbekistonda Nav almashtirish davrlarida jami 170 ga yaqin gʻoʻza navlari rayonlashtirildi.

Oʻzbekistonda 1937—92 yillar davomida bugʻdoy boʻyicha 7-marta nav almashtirildi. Natijada yangi asr boshiga kelib don mustaqilligiga erishildi.

## Manbalar
Nav nazorati

**Nav nazorati** — navning xaqiqiyligini belgilash hamda urugʻlik ekinlarining nav tozaligini aniqlash. Urugʻlik ekinlarini aprobatsiya qilish va aprobatsiyaning toʻgʻriligini ekilgan urugʻlik toʻplaridan olingan namunalarni grunt nav tahlili usulida tekshirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Nav nazoratida urugʻlik fondi hujjatlari roʻyxatga olinadi va rasmiylashtiriladi, urugʻchilikdagi urugʻlik ekinlar nav sofligini saqlashga qaratilgan barcha qoidalarga rioya qilinadi. Ekilgan urugʻlik fondi grunt nav tahlili 1926-yildan, respublika urugʻlik paxta st-yalarida esa 1935-yildan oʻtkaziladi. Navning xaqiqiyligini belgilashda oʻsimliklarning morfologik belgilari navning rasmiy belgilari bilan solishtiriladi. Navning sofligini aniklash boʻyicha oʻtkaziladigan aprobatsiya va grunt taxlillari har bir ekin yoki bir guruh ekinlar boʻyicha maxsus uslubiyatlar asosida amalga oshiriladi.

Rasmiylashtirilgan elita urugʻlarining nav sofligi elitaurugʻchilik xoʻjaliklarida oʻtkaziladigan elita sinovi tajribalarida birinchi reproduksiya boʻyicha qoʻshimcha ravishda nazorat qilinadi. Seleksiya muassasalarining davlat nav sinoviga topshirishga moʻljallangan yangi navlari nav sofligi Respublika "Oʻzdavurugʻnazorat" markazi urugʻchilik va urugʻshunoslik st-yasida aniklanadi.

Patent bilan himoya qilinadigan navlarning nav sofligini taʼminlash originatorlar zimmasida, ularning Nav nazoratini Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash davlat komissiyasi amalga oshiradi.

## Manbalar
Nav sinash

**Nav sinash**, nav sinovi — qishloq xoʻjaligi ekinlarining yangi navlari va duragaylarini standart navlarga qiyosan bir xil sharoitlarda har tomonlama oʻrganish va baholash, qishloq xoʻjaligida yetishtirishga yaroqliligini tekshirish (qarang Davlat nav sinash tarmogʻi).

## Manbalar
Navandak

**Navandak**, Navand — oʻrta asrdagi Chagʻoniyon shaharlaridan biri (5—6— 18-asrlar). Baʼzi olimlar fikricha, „N.“ atamasi „nav“ va „xandaq“dan olinib „yangi xandaq“ maʼnosini anglatgan. „N.“ nomi „navand“ („choparlar“) soʻzining kichraytirilgan shakli deb qarashlar ham bor (Sh. Kamoliddinov). 12-asrda Balxdagi mahallalardan va Samarqand darvozalaridan biri „Navand“ deb atalgan. 15-asr oxirida temuriylar davrida N.da zarbxona boʻlgan, bu yerda „Navand“ deb bitilgan mahalliy mis tangachalar chiqarilgan. Surxondaryo viloyatidagi Uzun shahridan 3&nbsp;km shim.sharqda joylashgan Kofirqalʼa (yoki Novandaktepa) shahar harobasi oʻrnida boʻlgan deb hisoblanadi. Shahar xandaq (keng-ligi 50 m) bilan oʻralgan mustahkam ark, shahriston (450×450 m) va katta raboddan tashkil topgan.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX—nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Navaxo

**Navaxo** (oʻzlarini dene deb atashadi) — AQShdagi atapasklar guruhiga mansub hindu xalqi. Jami aholisi 170 ming kishini tashkil etadi (1987). Aholini  — xristianlar; sinkretik (aralash) kult izdoshlari tashkil etadi.

## Manbalar
Nabopalasar

**Nabopalasar**, Nabu aplautsur — Yangi Bobil podshohligi va xaldey shohlari sulolasi asoschisi (miloddan avvalgi 626-605-yillarda hukmronlik qilgan). 626-yil bobilliklarning Ossuriyaga qarshi qoʻzgʻoloni rahbari. Bobil 729-yil/dan Ossuriya qoʻl ostida edi.  626-yil oxirida — Bobil, 620-yil Uruk, 615-yil  Nippur shaharlarini egallagan. 614-yil Midiya podshosi Kiaksar bilan ittifoq tuzgan va u bilan birga Ossuriya ustidan 609-yil uzil-kesil gʻalaba qozongan.

## Manbalar
Navbahor

**Navbahor** ( — erta, ilk bahor) quyidagi maʼnolarni anglatishi mumkin:

* „Navbahor“ — Namangan shahrining futbol klubi.
* „Navbahor“ — Namangan shahrining futzal klubi.
* „Navbahor“ — Namangan shahrining ayollar futbol klubi.
* Navbahor — otashparastlarning qadimgi butxonasi.
* Navbahor — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha.
* Navbahor — Fargʻona viloyati Furqat tumanidagi qishloq.
* Navbahor — xotin-qizlar ismi.
Navbahor (butxona)

**Navbahor** — otashparastlarning qadimgi butxonasi. Balxning janubiy tarafida shahar yonida joylashgan. Ibn al-Faqihning yozishicha, Navbahorda otashparastlarning juda katta maʼbudasi boʻlgan va unga sigʻinish uchun tevarak-atrofdan juda koʻp kishi kelib turgan. Navbahor koʻp marta buzilib, yana tiklanib turgan. U birinchi marta Arab xalifaligi davrida vayron qilingan.

## Manbalar
Navbahor (shaharcha)

**Navbahor** — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1979-yil 15-dekabrdan). 1972-yilda, Namangan — Qoʻqon avtomagistrali yonida, choʻlda, qum barxanlari orasida vujudga kelgan. Tuman markazidan 25&nbsp;km, viloyat markazidan 75&nbsp;km. Namangan — Andijon temir yoʻldagi stansiya. Aholisi 2 ming kishi (2003). Navbahorda umumiy taʼlim maktabi, toʻliqsiz maktab, baliqchilik aksiyadorlik jamiyati, fuqarolar yigʻini binosi, 5 tibbiy punkt, vrachlik ambulatoriyasi, savdo, madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

## Manbalar
Navbahor (Furqat tumani)

**Navbahor** – Fargʻona viloyati Furqat tumanidagi shaharcha (2009-yil 13-martdan) . Tuman markazi. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi – Yaypan. Navbahordan Fargʻonagacha 105&nbsp;km. Aholisi 3,1 ming kishidan ziyod (2003). Soʻx soyidan suv oladi. Navbahorda tuman tashkilot va idoralari, „Ishonch“ ip-yigiruv korxonasi, 2 umumiy taʼlim maktabi, ixtisoslashtirilgan litsey, madaniyat uyi, markaziy stadion, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Navbahor orqali Toshkent—Andijon temir yoʻl va Xoʻjand—Qoʻqon avtomagistrali oʻtgan.

## Manbalar
Navbahor bentonit gil koni

**Navbahor bentonit gil koni** — Navoiy viloyati Navbahor tumanida, Janubiy Nurota tizmasining jan.-gʻarbiy yon bagʻrida. Qalqonota qishlogʻidan 12&nbsp;km shimolda joylashgan. Kon 1998-yilda A. U. Mirzayev va X. Chiniqulovlar tomonidan ochilgan va razvedka qilingan. Tasdiqlangan zaxirasi 7142,6 ming t. Bentonit gillarining sanoatbop gorizontlari eotsen kesmasida joylashgan va subkenglik boʻylab 3&nbsp;km masofaga choʻzilgan asimmetrik sinklinal burmaning qanotlarini tashkil etadi. Konda gilning 3 turi: ishqoriy va ishkoriy-yer bentonitlari hamda karbonatli poligorskitlar mavjud. Ularning umumiy qalinligi 7–13 m.

Ishqoriy bentonitlar kulrang, yashilroq kulrang, yogʻsimon. Suvda sekin, ammo kuchli shishadi. Mineral tarkibi, asosan, montmorillonitdan iborat. Gilda qoʻshimcha sifatida gidroslyuda, kvars va temir gidroksidlari uchraydi.

Ishqoriy-yer bentonitlari och kulrang, yogʻsimon. Suvda yupqa plastinkalarga tez ajraladi, lekin, kam shishadi. Jins hosil qiluvchi minerallari montmorillonit va gidroslyudadan iborat. Qoʻshimchalar sifatida paligorskit, kvars va temir gidroksidlari uchraydi.

Karbonatli paligorskit gillari och kulrang, deyarli oq. Chigʻanoqsimon sinishga ega, suvda parchalanmaydi. Paligorskitmontmorillonitkalsitli polimineral tarkibiga ega.

Bentonitlar neft va gaz konlarini qidirish va razvedka qilishdagi burgʻilash ishlarida yengil yuvuvchi suyuqlik sifatida, paligorskit gillari esa tuz va issiqlik agressiyasiga chidamli suyuqliklar tayyorlashda ishlatilmoqda. Bir tonna bentonit gilidan 12—14 m3 yuvuvchi suyuqlik tayyorlash mumkin. Paxta yogʻi, vino va meva sharbatlarini tozalashda adsorbent sifatida foydalanilmoqda. Ishqoriy bentonitlarni sovun, lok-boʻyoq, keramzit, dori preparatlari va kosmetika vositalari ishlab chiqarishda, ichimlik suvi, texnik va sanoat oqova suvlarini tozalashda ishlatish mumkin. Navbahor bentonit gil konig.k. qulay iqtisodiygeografik sharoitga ega. Gil ochiq usulda qazib olinmoqda.

## Manbalar
Navkat-quraysh

**Navkat-quraysh** – oʻrta asrlardagi Kesh viloyatiga qarashli shahar. Keshdan Nasafga boradigan yoʻlda, hozirgi Qamashi tumanidagi Qavchin qishlogʻi oʻrnida joylashgan. Xoja Ahror mulklariga oid vaqf hujjatlarida (15— 16-asrlar) qayd etib oʻtilgan. Navkat-quraysh Oltintepa shahar xarobasi oʻrnida boʻlgan deb hisoblanadi. Vasiliy Bartoldning fikricha, Navkat-qurayshdagi „Quraysh“ soʻzi islomning dastlabki davrlarida bu yerda arablarning Quraysh qabilasi yashaganligiga ishora. Qurayshlar Qutayba ibn Muslim qoʻshinining koʻpchilik qismini tashkil etgan. Qashqadaryoda hozirgi yashaydigan arablar shularning avlodlari boʻlishi ehtimoldan xoli emas. Soʻgʻdiycha Navkat – „Yangi qalʼa“ yoki „Yangi qishloq“ demakdir.

## Manbalar
Navmitan

**Navmitan** — Kushon podsholigi davri (1—4-asrlar)da vujudga kelgan qad. qalʼa xarobasi. Buxorodan 15&nbsp;km jan.da, N. qishlogʻi yaqinida joylashgan. Qad. Rudizar (Shahrud) kanalining qurilishi munosabati bilan N. obod boʻlgan. 16-asrda N.da Joʻybor xojapari oʻzlariga xos hashamatli maqbaralar, sagʻanalar bino qilganlar. Buxoroning qad. va oʻrta asr tarixini oʻrganishda N. muxim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Navni rayonlashtirish

**Navni rayonlashtirish** - qishloq xoʻjaligi ekinlarining yuqori mahsuldor, mahsulot sifati va boshqa koʻrsatkichlari boʻyicha qimmatli yangi navlari va duragaylarini tanlab olish va muayyan tabiiy zonalardagi xoʻjaliklarda ekish (joylashtirish). Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini rayonlashtirish Oʻzbekistonda 1934-yilda joriy etilgan. Rayonlashtirish uchun qimmatli xoʻjalik belgilariga va mahsuldorligiga koʻra, muayyan zonada ilgari rayonlashtirilgan navga qaraganda ustun turadigan yangi nav tasdiqlanadi. Navni rayonlashtirish (1996-yil 29 avgustda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Urugʻchilik toʻgʻrisida"gi qonuniga koʻra, respublika hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xoʻjaligi ekinlari Davlat reyestriga kiritish)da amaldagi qonunlarga koʻra dastlab mahalliy yoki xorijiy seleksiya muassasalarida yaratilgan yangi navlar davlat sinovini oʻtkazish uchun Respublika qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash Davlat komissiyasiga topshiriladi. Bunda originator (navning egasi) tomonidan navni sinash, rayonlashtirish, himoya hujjati (patent) olish uchun ariza, sinov davrida tegishli miqdordagi original urugʻlik (koʻchat) bilan taʼminlash haqida kafolat xati, navning taʼrifi, seleksiya muassasasida oʻtkazilgan uch yillik sinov natijalari, mahsulotning sifati haqida maʼlumotlar, navning rangli fotosurati taqdim etiladi.

Navni rayonlashtirish uchun xoʻjalik jihatidan foydaliligi boʻyicha sinovlar quyidagi tavsiflarni aniqlashi kerak: hosildorlik, kasallik va zararkunandalarga chidamlilik, tashqi muhit sharoitlariga (sovuqqa, qurgʻoqchilikka chidamlilik) taʼsirchanlik, tezpisharlik, olinadigan mahsulot sifati va boshqa Taklif etiladigan yangi nav reyestrda roʻyxatga olingan (ilgari rayonlashtirilgan) navlardan bir yoki ikki muhim xoʻjalik va biologik tavsifiga koʻra yaxshiroq boʻlishi, qolganlari boʻyicha ular darajasida boʻlishi yoki ulardan uncha past boʻlmasligi kerak. Sinovlar kamida ikki yil davomida oʻtkaziladi, koʻp yillik ekinlar toʻgʻrisida esa ular kamida ikki yil davomida toʻliq hosil bergandan keyin (qarang Nav sinash) rayonlashtirish haqida ekspert komissiyasi xulosasi qabul qilinadi. Navni rayonlashtirish uni koʻpaytirish, urugʻlik va koʻchatlarni Oʻzbekiston Respublikasi hududiga kiritish va realizatsiya qilish huquqini beradi, shuningdek, bu navlar ekilgan maydonlarda aprobatsiya oʻtkazilishi va ularning urugʻlik sifatini tasdiqlovchi muvofiqlik sertifikati berilishi uchun ham huquqiy asos boʻladi.

Navni rayonlashtirish tartibi hamda navlarni joylashtirish rejalarini Respublika hukumati qabul qiladi. Uni respublika Vazirlar Mahkamasining maxsus ruxsatisiz buzish, oʻzgartirish mumkin emas.

## Manbalar
Navo

**Navo** ( – kuy, ohang) – oʻn ikki maqom tizimi hamda shashmaqom tarkibidagi uchinchi maqom.

Shashmaqomdagi Navoning cholgʻu qismlari Tasnifi Navo, Tarjei Navo, Garduni Navo, Nagʻmai Orazi Navo, Muhammasi Navo, Muhammasi Bayot, Muhammasi Husayniy, Saqili Navo deb ataladi. Ular muayyan kuy mavzulari va doira usullari negizida yaratilgan. Navoning ashula boʻlimi 2 guruh shoʻbalarga boʻlinadi. Birinchi – Saraxbori Navo (2 taronasi bilan), Talqini Bayot (taronasi bilan), Nasri Bayot (2 taronasi bilan), Orazi Navo (3 taronasi bilan), Husayniy Navo deb nomlanuvchi shoʻbalar hamda Ufari Bayot (Suporishi bilan) qismlaridan tashkil topadi. Ular navbatma-n-vbat turkum tarzida turli doira usullarida aytiladi. Ikkinchi guruh shoʻbalar – Savti Navo, Moʻgʻulchai Navo va Mustazodi Navo deb yuritiladi. Ularning har biri Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar kabi shoxobchalardan tuzilgan. Navo shoʻbalar shakli ancha murakkab boʻlib, daromad, miyonxat, dunasr, avj va tushirim tuzilmalaridan tashkil topadi. Navoning shoʻbalarida, asosan, Oraz va Bayet namudlaridan avj sifatida foydalanilgan.

Navo maqomining koʻp ashula (mayo, Bayot shoʻbalari asosida yaratilgan Bayot – 1, 2, 3, 4, 5) va cholgʻu (surnay, tanbur, dutor) yoʻllari mavjud. R. Glier, T. Sodiqov („Layli va Majnun“ operasi), A. Kozlovskiy („Ulugʻbek“ operasi va boshqalar), M. Burhonov („Alisher Navoiyga qasida“), M. Ashrafiy („Dilorom“ operasi), M. Mahmudov („Navo“ simfoniyasi) va boshqa kompozitorlar Navo yoʻllaridan unumli foydalanishgan. Navo atamasi va shu nomli mumtoz musiqa asarlari tojik, turkman, uygʻur, eron, ozarbayjon, arab, turk xalqlari musiqa merosida keng oʻrin olgan.

## Manbalar

## Havolalar
Navo (maʼnolari)

**Navo**:

* Navo (forschadan „kuy“, „ohang“) — Oʻn ikki maqom tizimi hamda Shashmaqom tarkibidagi uchinchi maqom.
* Navo (bezak turi) — yarim yoy shaklidagi bezak turi.
* Navo (telekanal) — musiqiy mazmundagi telekanal.
Navo (bezak turi)

**Navo** (nova) — yarim yoy shaklidagi bezak turi; shift bilan devor oraligʻidagi qayrilma egik shaklli hoshiya bezak. Milliy meʼmorlikda binolarning ichki va tashqi qismini bezashda ishlatiladi. Zamonaviy binolarning tashqi qismida tom bilan devor oraligʻida boʻrtib chiqib (devorga oqib tushadigan suvni toʻsib) turadi va binoga salobatli koʻrinish beradi. N. bezagi ganch, yogʻoch, marmar va boshqalardan tayyorlanishi mumkin. Us t a Shirin Murodovning ganchli ajoyib N. namunalari Toshkent shahridagi koʻpgina binolar (Navoiy teatri, Toshkent kuranti va boshqalar)ni bezab turibdi. Xalq ustalaridan T. Arslonqulov, M. Usmonov, Sh. Gʻafurov, J. Hakimov, S. Norqoʻziyev, O. Fayzullayev va boshqa naqshli ganch, yogʻoch N.larni keng qoʻllagan.

## Manbalar
Navigatsiya

**Navigatsiya** (lotincha: navigo — kemada suzaman) — 1) kemalarda suzish, uchish apparatlarida uchish; kemalarni (dengiz N.si), uchish apparatlari — samolyot, vertolyot va boshqalarni (havo N.si), kosmik apparatlar — kosmik kemalarni (kosmik N.) boshqarishning nazariy asoslari va amaliy usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan fan. Asosiy vazifalari: eng xavfsiz va qulay yoʻlni (kureni) tanlash; N. asboblari yordamida harakat yoʻnalishi va oʻtgan yoʻlni aniqlash; apparatlarni boshqarish uchun eng qulay xaritafafik proyeksiyalarni oʻrganish va tanlash; N. ma-salalarini analitik va grafik usullarda yechish; apparatning tanlangan yoʻldan ogʻishiga sabab boʻladigan tashqi omillarni hisobga olish; sunʼiy yoʻldoshlar va Yerdagi nishonlar yordamida apparat oʻrnini aniklash hamda bu maʼlumotlarning anikligini tekshirish. N.ning vazifalari geodeziya, xaritagrafiya, gidrografiya, okeanologiya va meteorologiya usullaridan foydalanib hal etiladi.

Dengiz N.si kadimdan maʼlum. Kemalarni boshqarishning oddiy usullari qad. Sharq xalqlariga maʼlum boʻlgan. Kema kursini magnit mili yordamida aniqlash usuli topilgach (11-asr), teng burchakli toʻfi silindrik proyeksiyalash usulini qoʻllab xarita tuzilgach (16-asr), mexanik lag (kemaning oʻtgan yoʻlini aniqlaydigan asbob) kashf qilingach (19-asr), hozirgi N.ga asos solindi. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida fizika fanining taraqqiy etishi natijasida kemalarni boshqarishning elektr N. va radiotexnika asboblari yaratildi. L. Eyler, M. V. Lomonosov va boshqa olimlar N. masalalarini ishlab chiqishda katta rol oʻynadilar. A. S. Popov radioni ixtiro qilgandan soʻng N. taraqqiyotining yangi bosqichi shakllandi. N.da impulsli, impulsfazali va fazali radionavigatsiya tizimlari yoki sektorli radiomayaklardan foydalanildi. Ochiqdengizdagi N. uchun global radionavigatsiya tizimlari ishlab chiqildi. Bu maqsadda navigatsiya sunʼiy yoʻldoshlari tizimidan foydalanish ancha samarali.

Fanning rivojlanishi va texnikaning takomillashishi natijasida N. maʼlumotlarini olish, ishlab chiqish va bevosita boshqarish tizimiga uzatish ishlarini avtomatlashtirishga imkon tugʻildi; 2) mahalliy iklim shartsharoitlarni hisobga olgan holda, dengiz, daryo va boshqa suv havzalarida kemachilikka imkon beradigan mavsum.

## Manbalar
Navkar

**Navkar**, nu kar (moʻgʻulcha noxor — doʻst, oʻrtoq) — 1) moʻgʻul xonlari, noʻyon huzurida xizmat qiluvchi oliy tabaqali yigitlar. N.lar — qurollangan erkin kishilar boʻlib, noʻyonlarga oʻz ixtiyorlari bilan xizmat qilishgan va ularning qaramogʻida boʻlishgan. Urush paytida N. avvalambor jangchi, tinchlik paytida esa qoʻriqchi va "uy kishisi", xonadonga yaqin kishi boʻlgan. N.lar xizmatlari evaziga dastavval uy-joy, oziq-ovqat, kiyim-kechak va qurol-yarogʻ, keyinchalik esa harbiy oʻljaning bir qismi, inʼom etilgan yer mulki va qarollar bilan takdirlanganlar, bu esa ularni yirik zodagonlarning vassallariga aylanishlariga imkon bergan. Xizmat pillapoyasida oʻz isteʼdodini namoyish etgan koʻpgina N.lar keyinchalik turli harbiy boʻlinma va qismlarga qoʻmondon boʻlganlar; 2) Amir Temur va temuriylar davrida N. atamasi — "xizmatkor", "askar", "qoʻshin" maʼnolarida qoʻllangan; 3) Usmonli turk imperiyasi 14—17-asrlarda N. "tanqoʻriqchi, xizmatkor"; 4) Safaviylar davlatida N. — harbiy-maʼmuriy mansabdorga tobe harbiy xizmatchi, askar; 5) Xiva xonligida N. — "lashkar"ni anglatgan; 6) Buxoro xonligida N. xizmati uchun davlat tomonidan belgilangan maosh bilan taʼminlangan va majburiy harbiy xizmatni oʻtagan. Harbiy harakatlardan boʻsh paytlarda N. soqchilik vazifasini bajargan.

## Manbalar
Navob

**Navob** — Boburiylar saltanatida viloyat hokimi. 18-asrning 1-yarmida saltanat inqirozga yuz tutgach, Bengaliya, Arkot, Aud va boshqalarning navoblari mustaqil hokim boʻlib qolganlar. 18-asrning 2-yarmida ingliz mustamlakachilari navoblarni oʻzlariga boʻysundirganlar va shundan keyin navoblarni tayinlash, vazifasidan chetlatish ular ixtiyorida boʻlgan.

## Manbalar
Navoiy (maʼnolari)

**Navoiy**:
* Navoiy — Merkuriy sayyorasidagi krater
* Navoiy — MTRK tarkibidagi telekanal. Navoiy viloyatida namoyish etiladi.
* Navoiy — Navoiy viloyatidagi shahar. 1958-yil tashkil etilgan.
* Navoiy — „Navoiy“, „Navoiy yubileyi“ — yuqori sifatli meva beradigan serhosil oʻrik navi.
* Navoiy — yozuvchi Oybek qalamiga mansub roman.
* Navoiy — Oʻzbekiston respublikasi tarkibidagi viloyat.
Navoiy (oʻrik navi)

**Navoiy**, **Navoiy yubileyi** — yuqori sifatli meva beradigan serhosil oʻrik navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Arzami, Gulungi luchchak navlarini chatishtirib yaratilgan (K. V. Vasilyev va L. A. Protasevich). Daraxti kuchli oʻsadi. Shox-shabbalarining qalinligi oʻrtacha, tupiga yaxshi shakl berish mumkin, balandligi 7,5–9 m gacha, kengligi 7 m gacha boradi. Qisman oʻzidan va chetdan changlanadi. Mevasi iyun oxiri — iyul boshlarida pishadi. Mevasi yirik, dumaloq, tillarang-sariq va qizgʻish. Poʻsti silliq, qalin. Eti och sariq, qattiq. Koʻchati oʻtqazilgach, 4-yili hosilga kiradi, 15—17 yoshida tupidan 200&nbsp;kg gacha meva olinadi. Mevasi yangiligida yeyiladi, konserva qilinadi va qoqi solinadi. Uzoq joylarga yuborishga chidamli. Toshkent, Jizzax, Sirdaryo, Fargʻona, Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Navoiy issiqlik elektr stansiyasi

**Navoiy issiqlik elektr stansiyasi** — Oʻzbekistondagi yirik issiqlik elektr stansiyasi. „Oʻzbekenergiya“ davlat aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida shoʻba korxona. Navoiy shahrining Karmana tumani hududida joylashgan. 1960—81 yillarda qurilgan. Birinchi agregati 1962-yil fevralda ishga tushirilgan. Elektr stansiyasining asosiy uskunalari ochiq havoda oʻrnatilgan. Asosiy yoqilgʻi turi — tarkibida oltingugurt boʻlgan tabiiy gaz hisoblanadi, ehtiyot yoqilgʻisi sifatida esa mazutdan foydalaniladi.

St-yada oʻrnatilgan quvvatlari 1250 MVt boʻlgan 11 ta turboagregat (6 ta blok), 8 bugʻ qozoni bor. Bugʻ kozonlari 540° issiklikda va 130 atm. bosimidagi bugʻni ishlab beradi. Suvni Zarafshon daryosidan oladi.

Navoiy issiklik elektr stansiyasie.s. Oʻzbekistonning gʻarbiy-jan. hududlarini elektr energiyasi bilan taʼminlaydigan asosiy manbadir. St-ya Qizilqumdagi togʻ-kon va gaz sanoati korxonalariga, Navoiy „Elektrkimyozavodi“, „Qizilqumsement“ korxonasiga, AmuBuxoro, Qarshi magistral kanallaridagi nasos stansiyalariga, Buxoro, Samarqand, Kattaqoʻrgʻon shaharlari isteʼmolchilariga elektr energiyasi beradi. Shuningdek, Navoiy shahridagi korxonalarni va kommunal-maishiy ehtiyojlarni issiq suv bilan taʼminlaydi. Elektr styasi kuchlanishi 220 ming voltli elektr uzatish liniyalari bilan Urganch shahridagi taqsimlash qurilmasi orqali Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasiga, Kattaqoʻrgʻon, Samarqand shaharlaridagi taqsimlash qurilmalari orqali Oʻrta Osiyo Birlashgan energetika tizimi („Energiya“ birlashgan dispetcherlik markazi)ga ulangan. 2002-yilda 5931,5 mln. kVt-s elektr energiyasi ishlab chiqarildi, isteʼmolchilarga 3042 ming Gkal issiklik yetkazib berildi.

## Manbalar
Navoiy konchilik instituti

**Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti** – Kon-metallurgiya sohalari boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydigan davlat oliy oʻquv yurti. Navoiy shahrida joylashgan. 1995-yilda „Qizilqum nodir metall oltin“ davlat konserni qoshida institut sifatida tashkil etilgan. Institut tarkibida konchilik, kimyo-metallurgiya, energomexanika va Olmaliq kon-metallurgiya (Olmaliq shahrida) fakultetlari va 21 kafedra mavjud boʻlib, 10 taʼlim yoʻnalishi boʻyicha bakalavrlar (2 kasbiy taʼlim; menejment; elektroenergetika; metallurgiya; mashinasozlik texnologiyasi, mashinasozlik ishlab chiqarish jihozlari va ularni avtomatlashtirish; kimyoviy texnologiya; konchilik ishi; avtomatlashtirish va boshqaruv; kon elektromexanikasi; texnalogik mashinalar va jihozlar) va 5 mutaxassislik boʻyicha magistrlar (rangli va nodir metallar metallurgiyasi; foydali qazilmalarni yer osti usulida qazib olish; foydali qazilma konlarini ochiq usulda qazib olish; foydali qazilmalarni boyitish; kasb-hunar fanlarini oʻqitish metodikasi) tayyorlanadi. Institut qoshida internat litseyi faoliyat koʻrsatadi. 2002—2003-oʻquv yili institutda 2,5 mingga yaqin talaba oʻqidi; 7 fan doktori va professor, 44 fan nomzodi va dotsent ishladi. Institut olimlari xorijiy mamlakatlarning nufuzli oliy oʻquv yurtlari bilan oʻquv jarayonini takomillashtirish va ilmiy tadqiqotlar ishlarini hamkorlikda olib borish boʻyicha aloqalar oʻrnatgan.

2022-yil 31-martdagi PQ-186-sonli Prezident qarori bilan **Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti** sifatida qayta tashkil etilgan.

Universitet huzurida quyidagilar tashkil etilgan:
* Nukus konchilik instituti
* „Navoiy“ ilmiy-texnologiya sanoat parki
* Gʻozgʻon politexnika texnikumi
* Uchquduq sanoat texnikumi
* Zarafshon sanoat texnikumi

## Yana qarang
* Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti akademik litsey

## Manbalar
Navoiy maqbarasi

**Navoiy maqbarasi** - Hirotdagi (Afgʻoniston) meʼmoriy yodgorlik. Shahar tashqarisidagi Musallo markazida, Injil arigʻining janubiy qirgʻogʻi yaqinida joylashgan gumbazli oddiy bino. Gavharshodbegim maqbarasiga qiyoslab hirotlik savdogar hoji Gʻulomhaydar Muxtarzoda qurdirgan (1947). Tarhining tashqarisi 10x10 m, ichkarisi 6x6 m. Devor qalinligi 1 m. Anʼanaviy mayda chorsi gʻisht (18x18x5 sm) ganchxok loyida terilgan. Ichki bezagida ganchkori naqsh va iroqisimon bezak qoʻllangan. Tarzlari ravoqli, tobadonli, janubiy ravoq — ochiq eshik vazifasini oʻtaydi. Gumbaz osti gardishining 4 tomonida darcha bor. Maqbara bezaksiz, xona oʻrtasida kichik daxma qora marmar (182x41—35,6x4 sm) bilan qoplangan, unda nastaʼliq xatida "Hazrat Amir Kabir Nizomiddin Alisher Navoiy Hiraviy. Tavalludi 844, vafoti 906 hijriy, Donishparvar vazir" degan soʻzlar bitilgan. Mazkur qabrtosh Kobuldan keltirib oʻrnatilgan (1967). Navoiy maqbarasini va uning atrofidagi masjid, maqbaralarni qayta qurish oʻzbek meʼmorlari tomonidan loyihalashtirilmoqda.

## Manbalar
Navoiy davlat pedagogika instituti

**Navoiy davlat universiteti**  — pedagog kadrlar tayyorlaydigan davlat oliy oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoniga asosan 1992-yil 15-martda Toshkent pedagogika institutining Navoiy filiali (1983-yil asos solingan) negizida Navoiy shahrida tashkil etilgan. Institutda 7 fakultet (fizika-matematika, boshlangʻich taʼlim metodikasi va musiqa, tabiatshunoslik, jismoniy tarbiya, oʻzbek filologiyasi, tarix, xorijiy tillar), 25 kafedra, 10 dan ortiq oʻquv va ilmiy laboratoriya bor. Kutubxonasida 100 mingdan ortiq asar saqlanadi (2003). Institut qoshida ixtisoslashgan akademik litsey mavjud. Institutda 16 taʼlim yoʻnalishi (boshlangʻich taʼlim va sport tarbiyaviy ish, jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat, matematika-informatika, oʻzbek tili va adabiyoti, tarix, qozoq tili va adabiyoti, rus tili va adabiyoti, ingliz tili va adabiyoti, geografiya va iqtisodiy bilim asoslari, biologiya, kimyo va ekologiya, fizika-astronomiya, milliy istiqlol gʻoyasi, huquq va maʼnaviyat asoslari, maktabgacha taʼlim va bolalar sporti, musiqiy taʼlim, tasviriy sanʼat va muxandislik grafikasi) boʻyicha bakalavrlar, informatika, oʻzbek tili, tarix mutaxassisliklari boʻyicha magistrlar, ijtimoiy falsafa ixtisosligi boʻyicha aspiranturada ilmiy pedagogik kadrlar tayyorlanadi. 2002/2003 oʻquv yili institutda 5200 talaba taʼlim oldi; 355 oʻqituvchi, jumladan, 18 fan doktori va professor, 60 fan nomzodi va dotsent ishladi. Institut faoliyati R. Rahmonov, U. T. Turniyozov, T.G.Gulboyev, P. Musayev, G. T. Temirov, O. Fayziyev, M. Oltinov, B. F. Izbosarov, K. S. Xoliqov, Sh. J. Muhammadiyev, A. Zayniddinova, R. A. Roʻziyev, M. Farmonova kabi professoroʻqituvchilar nomi bilan bogʻliq. 2003-yilgacha institutda 9,5 mingga yaqin mutaxassis tayyorlandi. 1985-yildan "Layli" ashula va rake ansambli faoliyat koʻrsatib kelmoqda.

## Manbalar
Navoiy elektrkimyo zavodi aksiyadorlik jamiyati

**Navoiy elektrkimyo zavodi aksiyadorlik jamiyati** - Oʻzbekistondagi eng yirik kimyo kombinatlaridan biri. "Oʻzkimyosanoat" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Oʻsimliklarni himoya qilish kimyoviy vositalari (gerbitsidlar, insektoakaritsidlar, zootsidlar, oʻsishni boshqaruvchi moddalar), atsetilen qurumi, aktivlashtirilgan koʻmir, oddiy superfosfat, sirka kislotasi, A. V markali etilatsetat, metil-atsetat, suyuq shisha, xalq isteʼmol mollari — osh tuzi, yodlangan osh tuzi va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi.

Korxona 1971-yil Navoiy kimyo kombinati tarkibidan Navoiy elektrkimyo kombinati direksiyasi sifatida ajralib chiqdi. 1972-yil korxonani kengaytirish uchun Navoiy tumanida 935 ga yer ajratildi va uning 1- navbatini loyihalashtirish ishlari boshlandi. Dastlab xlororganik moddalar ishlab chiqarishga moʻljalangan. 1976-yildan korxona oʻsimliklarni kimyoviy himoya qilish vositalarini ishlab chiqarishga ixtisoslashdi. 1976—80 yilda uning birinchi navbati qurildi. 1980-yilda birinchi mahsulot — kotoroy gerbitsidi ishlab chiqarildi. Kombinat 1981-yildan Navoiy "Elektrokimyo zavodi" deb nomlandi, 1994-yildan yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, 1996-yildan Navoiy "Elektrkimyozavodi" aksiyadorlik jamiyati — Oʻzbekiston-Panama qoʻshma korxonasi. Taʼsischisi: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi.

Korxona respublikadagi oʻsimliklarni himoya qiluvchi kimyoviy vositalarni tayyorlovchi yagona korxonadir. Korxona faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi qishloq xoʻjaligi ning kimyoviy vositalarga boʻlgan ehtiyojini qondirishga qaratilgan. 1996-yil dekabr oyida Fransiyaning "Speyshim" firmasi bilan hamkorlikda yillik quvvati 10 ming t boʻlgan fozalon ishlab chiqarish liniyasi ishga tushirildi, mevali ekinlardagi oʻsimlik biti, kana, Kolorado koʻngʻizi va boshqa zararkunandalarni yoʻqotishda qoʻllaniladigan fozalon insek-toakaridsidini ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyiddi.

2000—2002-yil davomida chetdan olib kelingan xom ashyolardan 30 turdagi oʻsimliklarni himoya qiluvchi kimyo vositalari ishlab chiqarildi.

Korxona koʻp yillardan buyon Shveysariyaning "Singenta", "Dalston", Germaniyaning "Lurgi", Yaponiyaning "Sumitomo", Xitoyning Xunan eksport-import korporatsiyasi, "Delyan", Buyuk Britaniyaning "Dau Agrosains" firma va kompaniyalari bilan hamkorlik qiladi.

Rixsivoy Yoqubov.

## Manbalar
Navoiy — Uchquduq avtomagistrali

**Navoiy-uchquduq avtomagistrali** — Oʻzbekiston Respublikasidagi xalqaro ahamiyatli yoʻl. 1968—1975-yillarda qurilgan. Zarafshon vohasida qishloq xoʻjaligi (asosan, chorvachilik, qorakoʻlchilik) va sanoatni rivojlantirish — uzoq yaylovlarga yem-xashak tashish, qazilma boyliklarga boy boʻlgan konlardan qazib olinayotgan xom ashyoni Navoiy kon-metallurgiya kombinatiga qayta ishlash uchun toʻxtovsiz tashib keltirish va boshqa maqsadlarda bunyod etilgan. Yoʻl Navoiy va Buxoro viloyatlari hududidan oʻtgan boʻlib, Uchquduq va Zarafshon shaharlarini Navoiy, Buxoro, Samarqand, Toshkent va boshqa shaharlar bilan uzviy bogʻlaydi.

Yevropa—Osiyo transkontinental avtomagistrali qurilishi bilan istiqbolda yoʻlning Uchquduqdan Qozogʻiston chegarasidagi Koʻkayozgacha boʻlgan 190&nbsp;km uzunlikdagi qismi taʼmirlanib, qayta quriladi va Koʻkayozdan Qiziloʻrda shahrigacha boʻlgan avtomobil yoʻli qurilishi tugallangach, yoʻl Qiziloʻrda shahrida Chimkent — Samara avtomagistraliga koʻshiladi.

Yoʻlning umumiy uzunligi 291&nbsp;km. Shundan 111&nbsp;km asfaltbeton, 180&nbsp;km qora qoplamali. Yoʻldagi transport harakatining qatnov jadalligi Navoiyda sutkasiga 6530, Zarafshonda 2627, Uchquduqda 485 avtomobilga teng (2003).

Tohirjon Mirzayev.

## Manbalar
Navoiy—Uchquduq—Nukus temir yoʻli

**Navoiy-uchquduq-nukus temir yoʻli** - Navoiy, Buxoro, Xorazm viloyatlari va Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududlaridan oʻtuvchi temir yoʻl. 1994—2001-yilda qurilgan. Yoʻlning umumiy uz. 700&nbsp;km ga yaqin. Navoiy, Uchquduq, Miskin, Toʻrtkoʻl shaharlaridan oʻtib, Nukusgacha yetkazilgan.

Ilgari Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Xorazm viloyati Oʻzbekistonning boshqa hududlari bilan Turkmaniston hududidan oʻtadigan Turkmanobod (Chorjoʻy) — Urganch temir yoʻli orqali bogʻlangan edi. N.—U— Navoiy-uchquduq-nukus temir yoʻliy. qurilishi yuk va yoʻlovchilar tashish maso-fasini 450&nbsp;km ga va qatnov muddatini 6—7 soatga qisqartirib, mamlakat iqtisodiyotiga har yili 19 mln. AQSH dollariga yaqin mablagʻni tejash imkoniyatini beradi. Temir yoʻl mineral resurslarga gʻoyat boy mintaqani oʻzlashtirishda muhim ahamiyatga ega. Temir yoʻl orqali yoʻlovchilar, xalq xoʻjaligi yuklari, mineral oʻgʻitlar, qurilish materiallari va boshqa yuklar tashiladi.

Tohirjon Mirzayev.

## Manbalar
Navroʻz (qishloq)

**Navroʻz** (1922-yilgacha **Yangiobod**) — Sirdaryo viloyati Mirzaobod tumanidagi shaharcha (2009-yil 13-martdan), tuman markazi. 1980-yilda tashkil etilgan. Viloyat markazi va yaqin temir yoʻl stansiyasi Gulistongacha 12&nbsp;km. Aholisi 1 200 kishi (1998). Navroʻzda tuman hokimiyati binosi, dehqon bozori, korxonalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, umumiy taʼlim maktabi, iqtidorli bolalar litseyi, stadion, tennis korti, tish davolash poliklinikasi, tez tibbiy yordam punkti va boshqa muassasalar bor.

## Manbalar
Yevgeniy Navrotskiy

**Yevgeniy Lvovich Navrotskiy** (1886, Kiyev — 1921.1.2, Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekistonda oʻrta tolali gʻoʻzaning dastlabki seleksiya navlarini yaratgan. Andijon tajriba dalasi seleksioneri (1912—20). Russel va Triumf amerika gʻoʻza navlaridan koʻp marta tanlash usuli bilan Navrotskiy [(0100), 1913] va Navrotskiy zafari (Triumf Navrotskogo, 0251), 1915] navlarini chiqardi. Navrotskiy yaratgan gʻoʻza navlari paxtachilikning rivojlanishida katta rol oʻynadi va 20-asrning 20-yillaridan Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda ekilgan asosiy navlar boʻldi.

N.ning asosiy ilmiy ishlari gʻoʻza navlarini yaratish va sinash masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
Navroʻz (maʼnolari)

**[[Navroʻz]]** ( — yangi kun):

## Bayramlar
* Navroʻz — bahoriy teng kunlik bayrami
* Albaniyada Navroʻz

## Toponimlar va boshqa nomlar
* Navroʻz (qishloq) — Sirdaryo viloyati Mirzaobod tumanidagi qishloq (1922-yil)
* Navroʻz (restoran majmui) — „NAVROʻZ“ — restoran majmui
* Navroʻz bogʻi — Toshkent shahrida joylashgan etnografik bogʻ
* Navroʻz (Doʻstlik tumani) — Jizzax viloyati Doʻstlik tumanidagi shaharcha
* Navroʻz (Qarshi tumani) — Qashqadaryo viloyati Qarshi tumanidagi shaharcha

## Boshqa
* Navroʻz — q. Oʻn ikki maqom.
* Navroʻz (oʻrik navi), Duragay 2826 — kechpishar oʻrik 
navi.
* Navroʻz — erkaklar ismi.
Navroʻz (restoran majmui)

"NAVROʻZ" — restoran majmui. Oʻzbekiston milliy bogʻi hududida joylashgan zamonaviy meʼmoriy inshoot. 1991-yilda ishga tushgan. Loyihasini Oʻzbekiston savdo binolarini loyihalash instituti (Uzgiprotorg) tayyorlagan (meʼmorlar: R. Yoqubov, V. Ostroverxoye, N. Batorin). "N." 2 qavatli, 1-qavatida "Baxt uyi", "Qishki bogʻ" deb atalgan madaniy hordiq chiqarish maskani, qahvaxona (40 oʻrinli), bar (100 oʻrinli) va turli xizmat koʻrsatish xonalari mavjud. 2-qavatda 3 ta zal yonma-yon joylashgan. Zaruratga qarab zallar urtasidagi koʻchma devorli toʻsiklar olinib katta zal (1000 oʻrinli) hosil kilish mumkin. "Us to" birlashmasi ustalari Mahmud Qosimov, Mahmud Abdurahmonov, Ravshan Niyozovlar milliy uslubda ganch oʻymakorligida did bilan bezagan maxsus (oliy martabali mehmonlar uchun) "Ziyofatxona" ham mavjud. Meʼmoriy jihatdan "N." kurkam zamonaviy koʻrinishga ega, anʼanaviy xalq sanʼati bilan uygʻunlashgan. Marmar zinapoyalar mahobat bilan bino ichkarisiga yoʻllaydi. Atrofidagi favvoralar majmui, koʻkalamzorlashtirilgan maydon binoni yanada tantanavor koʻrsatadi.

## Manbalar
Navroʻz (oʻrik navi)

**Navroʻz**, Duragay 2826 — kechpishar oʻrik navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida duragaylash (kechki Samarqand x Ruxi Juvanon x Yoshlik) yoʻli bilan chiqarilgan (K. V. Vasilyev, L. A. Protasevich). Daraxti gʻuj oʻsadi. Kech gullaydi. Mevasi yirik (40 g gacha), yumaloqoval, sirtining yarmidan koʻproq kismi toʻq qizil, poʻsti yupqa, xushbuy, shirin va bir oz nordon, tarkibida 13% qand, 0,84% kislota bor. Danagi yirik, magʻizi shirin. Iyulning boshlarida pisha boshlaydi.

Kuchati ekilgandan keyin 5-yili hosilga kiradi, tupidan 120 kg gacha meva beradi. Sovuqqa chidamli, shamolga bardoshli, pishib yetilgan mevalarning bir qismi shoxlarida turshaklanib qoladi. Oʻzbekistonning jan.-gʻarbiy viloyatlarida ustiriladi. 

## Manbalar
Navroʻzgul

**Navroʻzgul** () — navroʻzguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Yer yuzida 500 dan ortiq, Oʻzbekistonda 10 turi uchraydi. Dorivor N.ning boʻyi 15—30 sm. Ildiz oldi barglari tuxumsimon, cheti toʻmtoq arrasimon, bandli, qanotchali. Toʻpguli soyabonsimon. Guli yirik, sariq. Mevasi — koʻp urugʻli, koʻngʻir, koʻsakcha. Bargi tarkibida S vitamini, karotin, saponin va boshqa birikmalar bor. Ildizi va ildizpoyasining qaynatmasi bronxit kasalligida balgʻam koʻchiruvchi dori sifatida, bargining damlamasi avitaminozda qoʻllanadi. N.ning Oʻzbekistondagi turlari manzaralidir.

## Manbalar
Navtaka

**Navtaka**, **Navtoqa** – qadimiy Sugʻd viloyati. Nomi ehtimol sugʻdchada „yangi toq“, „yangi inshoot“ yoki „yaqinda qurilgan“ni bildiradi. Navtaka Aleksandr (Iskandar)ning Oʻrta Osiyoga qilgan yurishi (miloddan avvalgi 329—327-yillar) davri haqidagi yozma manbalarda uchraydi. Navtakadagi qalʼalardan birida Doro III ning qotili Bess asir olingan. Miloddan avvalgi 328-yilda Aleksandrning qoʻshini Navtakada qishni oʻtkazgan. Ayrim olimlarning fikricha, Navtaka Qarshidan 10&nbsp;km shimoli-gʻarbdagi Yerqoʻrgʻon shahri harobasi oʻrnida boʻlgan. Biroq Navtakaning hozirgi Qashqadaryo viloyatining sharqiy qismida joylashgan deyishga koʻproq asoslar bor.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Rtveladze E., Velikiy shelkoviy put, T., 1999.
Navroʻzguldoshlar

**Navroʻzguldoshlar** () - tutash tojbargli ikki urugʻpallali, bir va koʻp yillik oʻsimliklar oilasi. Poyasi yarim buta, yaxshi rivojlanmagan, boʻgʻiz bargli. Barglari oddiy, tukli. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli, mevasi koʻsak. 23 turkumga mansub 1000 ga yaqin turi bor. Mas, navroʻzgul, siklamen, sedmichnik va boshqa uchraydi. Baʼzilari manzarali (Mas, siklamen, navroʻzgul va boshqalar). Hasharotlar yordamida changlanadi.

## Manbalar