open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pitirim Sorokin

**Pitirim Aleksandrovich Sorokin** (21-yanvar 1889-yil, Turya, Perm gubernyasi — 2-oktyabr 1968-yil, Uinchester, Massachusetts shtati, AQSh) — kelib chiqishi rus boʻlgan amerikalik sotsiolog. Oʻng eserlar yetakchisi. 1920-yildan Petrograd universiteti profesori. Aksilinqilobiy faoliyati uchun shoʻrolar hukumati uni mamlakatdan chiqarib yuborgan (1922). 1923-yildan AQShda. 1930-yillarda Harvard universiteti professori. Shu yerda sotsiologiya fakultetini tashkil etib, uni boshqargan. Sorokin AQSH sotsiologiyasida hukmron boʻlgan empirik yoʻnalishni tanqid qilgan va "integral" sotsiologiya toʻgʻrisidagi taʼlimotni rivojlantirgan. Ijtimoiy borliqni individdan yuqori turuvchi ijtimoiy madaniy mavjudlik deb bilgan. Tarixiy jarayonni madaniyat asosiy tiplarining siklik almashinuvi deb tushuntirgan, bu madaniyatlar negizida til, axloq, sanʼat, fan, din birgalikda mavjud boʻladi. Hozirgi madaniyat umumiy inqirozni boshdan kechirmoqda deb hisoblagan Sorokin bu inqirozni materializm va fanning rivojlanishi bilan bogʻlaydi hamda diniy "idealistik" madaniyatni kasaltiribgina inqirozdan chiqish mumkin, deb izohlaydi. Gʻarb sotsiologiyasida Sorokinning ijtimoiy mobillik va ijtimoiy stratifikatsiyani oʻrganish sohasida qilgan empirik tadqiqotlari ham yuqori baholanadi.

## Adabiyotlar
Sororat

**Sororat** (lot. Soror — singil) — nikoh odatlaridan biri. Erkakning bir necha opasingillarga uylanishi. Baʼzi olimlar S. ibtidoiy jamoa davrida urf boʻlgan guruxli nikohning qoldigʻi deyishadi. S. Osiyo, Amerika, Afrika va Okeaniyaning koʻpgina xalqlarida ham mavjud boʻlgan. S. baʼzi davlatlarda xotini vafot etgan erkakning oʻz qayin singlisiga uylanishi tarzida saqlangan. Koʻpincha bu odatni yetim bolalar tarbiyasi uchun gʻamxoʻrlik bilan bogʻlaydilar. S.ni dastlab L. Morgan qayd etgan va J. Frezer esafanga kiritgan. Oʻzbeklarda nikohning bu turi saqlangan boʻlib, tub ildizi mulk bilan bogʻliq edi. Chunki taomilga koʻra, ayol vafot etgandan keyin erkak qayta uylanishi uchun yana kalin toʻlashi lozim boʻlgan. Marhumaning singlisiga uylanganda esa, deyarli qalin toʻlamagan va fakat toʻy harajatlari berilgan, xolos. Shuningdek, marhumaning farzandlari yetimlik azobuqubatini tortmasligiga ham eʼtibor berilgan.

## Adabiyot
* Kislyakov N. A., Ocherki po istorii semi i braka u narodov Sredney Azii i Kazaxstana, L., 1969; Boʻriyev O., Shoymardonov I., Nasriddinov K., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.
Sortament

**Sortament** ( — saralash, tanlash), sortiment — mahsulotning markasi, oʻlchami va shakli boʻyicha tarkibi. „Sortament“ termini, asosan, metallurgiyada metall prokatlar (masalan, relslar)ga nisbatan, „sortiment“ esa yogʻoch materiallar i. ch.da yogʻoch buyumlarga nisbatan qoʻllanadi.
Sortepa

**Sortepa** (Sartepa — qadimgi qalʼa — qoʻrgʻon harobasi, mil. 1—8-asrlar). Andijon viloyati Baliqchi tumani markazidan 1,5&nbsp;km janubida Qoradaryo oʻzanida joylashgan. Ilk bor Davan podsholigi paytida paydo boʻlgan, soʻngra kengayib dehqonchilik vogʻasining oʻziga xos markaziga aylangan. Bunga uning qulay geografik hududda — Qoradaryoning unumdor oʻzanida joylashgani sabab boʻlgan boʻlishi kerak. Hozirgi yodgorlikdan ark kiyem va uning yaqinida ikkita mayda tepa saqlanib qolgan. Ark maydoni 1,7 ga boʻlib, undagi madaniy qatlam qalinligi 6,5 m ni tashkil etadi. S. 4 tomondan qalin paxsa devor bilan oʻrab olingan. Sharqiy devor tomonda darvoza oʻrni koʻrinib turadi. Arxeologik qazishmalar natijasida uchta kurilish davriga oid meʼmoriy qoldiqlar va ashyoviy dalillar aniklangan. Yodgorlik 8-asr boshlarida arablar istilosi paytida buzib yuborilgan.

## Manbalar
Sosnovets

**Sosnovets** – Polshaning jan qismidagi shahar. Yuqori Sileziya aglomeratsiyasida, Katovitse voyevodasida. Aholisi 244,1 ming kishi (1999). Toshkoʻmir qazib olinadigan rayon markazi. Qora metallurgiya, kon mashinasozligi, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziqovqat sanoati korxonalari, togʻ muzeyi bor.
Sorbonna

**Sorbonna** (Sorbonne) — talaba va oʻqituvchilarning ilohiyot kolleji va yotokxonasi. 1257—1554-yillarda Parijning Lotin kvartalida mavjud boʻlgan (asoschisi ruhoniy R. de Sorbon nomidan). 1554—1792-yillarda Parij universitetining teologiya fti; 17-asrdan Parij universitetinpsh keng tarqalgan 2nomi.
Soson

**Soson** — Erondagi sosoniylar sulolasi bobokaloni. Axomaniylar davri (mil. av. 558—330) da otashparastlarning Staxr (hozirgi Istaxr) dagi Anaxita butxonasining kohini (mubod) boʻlgan. Sosoniylar davlatini idora etgan Eron shahanshoxlari oʻzlarini S. naslidan deb biladilar.
Sosoniylar

**Sosoniylar** – Yaqin va Oʻrta Sharqda mil. 3—7-asrlarda hukmronlik qilgan eroniy sulola; kelib chikishlari Porso viloyati (qarang Fors)dan boʻlib, Porsoning Sosoniylar urugʻidan boʻlgan 1shohi Papakning otasi Soson nomi bilan atalgan. Papakning oʻgʻli Ardashir I Sosoniylar davlatining asoschisi boʻlgan. Sosoniylar sulolasining gullabyashnagan davri Shopur I, Yazdigard II, Feruz va Xusrav I Anushirvon davrlariga toʻgʻri keladi. Sosoniylar sulolasi vakillari: Ardashir I (224—239); Shopur I (239-272), Hurmuzd I (272-273); Bahrom I (273—276); Bahrom II (276-293); Bahrom III (293); Narse (293-302); Hurmuzd II (302-309); Shopur II (309-379); Ardashir II (379-383); Shopur III (383-388); Bahrom IV (388-399); Yazdigard I (399—420); Bahrom Goʻr (421—439); Yazdigard II (439—457); Hurmuzd III (457-459); Feruz (459-484); Balash (484—488); Qubod I (488—496, 498-531); Zamasp (496498); Xusrav I Anushirvon (531—579); Hurmuzd IV (579-590); Xusrav II Parviz (591-628); Qubod II (628); Ardashir III (628-629); Yazdigard III (632-651).

## Manbalar
Sotim Ulugʻzoda

**Sotim Ulugʻzoda** (1911.11.9, Chust – 1997, Dushanbe) – tojik yozuvchisi, dramaturg, adabiyotshunos. Tojikiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1951). Toshkent Oʻqituvchilar institutini tugatgan (1929). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Tojikiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvining birinchi kotibi (1944 —46). Ijodi 1930 -yildan boshlangan. „Oʻt ichida“ dramasi (1944)da xalqning fashizmga qarshi kurashi tasvirlangan. „Himmatli doʻstlar“ (1947), „Yoshligimiz tongi“ (1951) qissalari, „Izlovchilar“ komediyasi (1951) oila muammolari haqida. „Yashnagan diyor“ (1953) romani urushdan keyingi yillar qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirishga bagʻishlangan. Sotim Ulugʻzoda „Ibn Sino“ (1953), „Shoir qismati“ (1957), „Rudakiy“ (1958), „Vakila“ (1960) kinossenariylari, „Gavhari shamchiroq“ (1962) komediyasi, „Voseʼ“ romani (1967) muallifi. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Yoshligimiz tongi [qissa], T., 1958;
* Voseʼ [roman], T., 1970.
Noʻmon Sotimov

**Noʻmon Yunusovich Sotimov** (1939.15.12, Andijon) – matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1977), professor (1978). Moskva universitetini tugatgan (1962). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika instituti aspiranti, kichik ilmiy xodim (196268). Toshkent Davlat Universitetida katta oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (1968—74). Moskvadagi Matematika institutida katta ilmiy xodim (197476). 1976-yildan Toshkent Davlat Universiteti (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti)da dotsent, professor, dekan (1985 – 87), kafedra mudiri (1976-yildan). Ilmiy ishlari differensial tenglamalar, optimal boshqaruv va ziddiyatli jarayonlar nazariyasiga oid. Optimal boshkaruv nazariyasida Bellman tenglamasi yechimlarining differensiallanuvchilik xossasini tadqiq etgan. Ziddiyatli jarayonlarga mansub taʼqib etish masalasini yechish usulini yaratgan; uchrashuvdan chetlashish masalasi yechimining mavjudligi uchun yetarli shartlar taklif etgan. Kompleks differensial tenglamalar bilan ifodalangan boshqariluvchi jarayonlarni oʻrganish nazariyasiga muqim hissa qoʻshgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985).

## Manbalar
* Metodi resheniya zadachi ukloneniya ot vstrechi v matematicheskoy teorii upravleniya, T., 2000; Metodi resheniya zadachi presledovaniya v teorii differensialnix igr, T., 2003.
Sotti Husayn

**Sotti Husayn** (taxallusi; asl ism-sharifi Husainov Sotti) (1906, Qoʻqon – 1942.5.9, Toshkent) – tanqidchi va adabiyotshunos. Moskvadagi kechki Adabiyot institutida oʻqigan (1934—35). „Yosh leninchi“ gaz.da muharrir (1927—28), Moskvadagi SSSR xalqlari muzeyida voiz, „SSSR hukumati qonunlari majmuasi“ jurnalining oʻzbekcha nashrida muharrir (1934—37), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida rais oʻrinbosari (1937—38), Til va adabiyot institutida direktor (1938—40), Oʻzbekiston KP (b) MKda boʻlim mudiri (1941— 42). S. H.ning „Duoxon“ va „Johillik balosi“ ilk pyesalari 1921—22 ylarda yozilgan hamda Qoʻqon sh. madaniyat klubida sahnalashtirilgan. „Loyqalar“ („Gʻalaba“) pyesasi 1930-yilda Oʻzbek davlat drama teatri sahnasida qoʻyilgan. Shundan keyin u „Qizil tayoqchilar“ (1935) va boshqa pyesalarni yozgan. S. H. matbuot, teatr, musiqa, adabiyot, tarjima masalalariga bagʻishlangan maqolalar eʼlon qilgan. U Hamza merosini oʻrganish ishini boshlab, „Hamza Hakimzoda hayoti va faoliyati“ (1941) monografiyasini chop etgan va Hamzaning „Tanlangan asarlar“ini Yu. Sultonov bilan birga nashrga tayyorlagan.

## Manbalar
* Tanlangan asarlar, T., 1974.
Sof milliy mahsulot

**Sof milliy mahsulot** - muayyan davr davomi (odatda oy, chorak, yil)da mamlakat iqtisodiy faoliyatining umumiy yakunlarini tavsiflaydigan koʻrsatkichlardan biri; yalpi milliy mahsulot (YAMM)dan tarkibiga tegishli davrda isteʼmol etilgan asosiy kapital qiymati kiritilmagani bilan farq qiladi. Sof milliy mahsulotm. qiymati milliy hisoblar tizimi asosida hisoblab chiqiladi. Nazariy jihatdan olganda Sof milliy mahsulotm xoʻjalik faoliyati natijalarini yalpi ichki mahsulot va YAMMga qaraganda aniqroq hisoblash imkonini beradi, chunki u tegishli davrda yaratilgan qiymatni hisobga oladi. Lekin amaliyotda Sof milliy mahsulotm. hisobkitoblaridan YAMMga qaraganda kamroqfoydalaniladi, bu esa isteʼmol etilgan kapital qiymatini aniq hisoblashning murakkabligi bilan bogʻliq.
Sofizm

**Sofizm** (yunoncha: sophisma — *hiyla*, *joʻmboq* — biror beʼmani fikrni asoslovchi muhokama yoki xulosa. Sofizmda yolgon muhokama chin muhokamadek kilib koʻrsatiladi yoki mantiq qonunlarini buzib xulosa chiqariladi. Aristotel Sofizmni "soxta isbot" deb atagan. Sofizm — haqiqatni yolgʻon, yolgʻonni haqiqat deb tushuntirishdan iborat boʻlib, raqibni aldash, uni notoʻgʻri yoʻlga yoʻnaltirishga va shu tarzda oʻz maqsadiga erishishga moʻljallangan mantiqiy usuldir. 
## Misol
Mana bu misolda odamning shoxi borligi shunday isbotlanadi: — Yoʻqotmagan narsalaring oʻzingda boʻladimi? — Ha. — Sen shox yoʻqotmagansan? — Ha. — Demak, shoxing oʻzingda. Sen shoxli odamsan.

Mantiq ilmini yaxshi egallagan kishilar bunday hiylagarlikni osongina fosh eta oladi. Sofizm soddadil kishilarqalbida haqiqatga, adolatga shubha uygʻotuvchi, ularni toʻgʻri yoʻldan adashtiruvchi makkorlik qurolidir.

## Manbalar
Sofistika

**Sofistika** (yun. sophistike — hiylagarlik bilan munozara olib borish) — 1. Yunonistonda sofistlar yaratgan falsafiy oqim. Uning yirik vakillari: Gorgiy (taxminan mil. av. 483—375), Protagor va boshqa; 2. Mantiq qonunlarini atayin buzib, yolgʻon dalillarga asoslangan holda muhokama yuritish. S. tashqi tomondan toʻgʻri boʻlib tuyuladigan, aslida esa mantiqiy xato mulohazalarga tayanadi. Sofistika yolg'onni rost, rostni yolg'on qilib ko'rsatish va shu yo'l  orqali mantiq qonunlarini buzib, raqibini aldash va o'z maqsadlariga erishishga qaratilgan mantiqiy usul. Sofistika ko'pincha to'g'ri yo'ldan adashtiruvchi makkorlik quroli sifatida ishlatiladi.
Sofistlar

**Sofistlar** (yun. sophistes – mohir, dono) – 1) Yunonistonda aqlli, bilimdon kishilar, maxsus hunar egalari; 2) mil. avv. 5-asrning 2-yarmi – 4-asrning 1-yarmida Yunonistonda donolik va chiroyli soʻzlashishga oʻrgatuvchi oʻqituvchilar, faylasuflar. Ular maʼlum miqdordagi haq olish evaziga kishilarga munozara olib borish sanʼatini, raqibining mulohazalaridagi zaif tomonlarni topib, ularga zarba berish, oʻz fikrini boshqalarga oʻtkazish, munozarada yengib chiqish usullarini oʻrgatishgan. Bunda sofistika uslubidan foydalanishgan. Shu maqsadda raqibni dovdiratib qoʻyadigan mantiqiy sofizm va paradokslar oʻylab chiqarishgan. Protagor, Gorgiy, Gippiy, Prodik va boshqalar mashhur S.dir. S. alohida bir maktabni tashkil etishmagan. Lekin ularning etika, siyosat, bilish nazariyasi sohasiga qiziqishlarida umumiy tomonlari bor. Mil. avv. 5-asrda Yunoniston maʼnaviy hayotida falsafaning tadqiqot obyektini dunyo muammolaridan inson va uning maʼnaviy olami muammosiga burish koʻzga tashlanadi. S. "inson hamma narsalarning oʻlchovidir" degan gʻoyaga tayanib ish yuritishgan. Aristotel S.ni "soxta donolik oʻqituvchilari" deb atagan.
Ferdinand de Saussure

**Ferdinand de Saussure** (26-noyabr 1857 – 22-fevral 1913) — shveysariyalik tilshunos. Jeneva (1875), Leypsig, Berlin (1876—80) universitetlarida oʻqigan. Jeneva universitetining professori (1891-yildan). Saussurening birinchi asari hind-yevropa tillari vokalizmini oʻrganishda, tilshunoslikda qiyosiy-tarixiy metodning shakllanishi va rivojlanishida muhim rol oʻynagan boʻlsa, uning "Umumiy tilshunoslik kursi" (1916) XX asr Yevropa tilshunosligi rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Saussure birinchi boʻlib tilni muayyan tizim sifatida oʻrganishni taklif etdi, til lingvistikasi bilan nutq lingvistikasini, diaxroniya bilan sinxroniyani oʻzaro farqladi; tilshunoslikni semiologiya (semiotika) ning bir qismi deb hisoblab, lisoniy belgi tabiatini kashf etdi. Saussurening tilshunoslikdagi qarashlari Jeneva tilshunoslik maktabi vakillari Sh.Balli, A. Seshe asarlarida, fransuz sotsiologik maktabi namoyandalari A. Meye, J. Vandriyes va boshqalarning ilmiy ishlarida, strukturalizm kridalarida aks etgan. Yevropa strukturaviy tilshunosligi asoschisi sifatida Saussure tilshunoslikning, shuningdek, xorijiy semiotikaning ayrim yoʻnalishlari, antropologiya, adabiyotshunoslik va estetikaning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi.
## Manbalar

## Havolalar
* ''The poet who could smell vowels'' : an article in The Times Literary Supplement (John E. Joseph, 14-noyabr, 2007).
* Original texts and resources , published by *Texto*,  (fransuzcha).
* Hearing Heidegger and Saussure (Elmer G. Wiens).
Sofiya ibodatxonasi

**Sofiya ibodatxonasi**, **Ayo Sofiya (Avliyo Sofiya) ibodatxonasi** (; ; ), rasman **Ayasofya masjidi** () — Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan yirik madaniy, tarixiy masjid va sobiq cherkov.

Sharqiy Rim imperiyasi tomonidan bu yerga ketma-ket qurilgan uchta cherkov binosining oxirgisi hisoblanadi. Masjid milodiy 537-yilda qurib bitkazilgan. Ushbu bino eramizning 360-1453 yillarigacha yunon pravoslav cherkovi boʻlgan. Toʻrtinchi salib yurishi va 1261-yillar oʻrtasida Lotin katolik cherkovi sifatida foydalanilgan. 1453-yilda Konstantinopol qulagandan soʻng 1935-yilgacha masjid boʻlib xizmat qilgan, shundan soʻng muzeyga aylangan. 2020-yilda unga yana masjid maqomi berildi.

Hozirgi inshoot Vizantiya imperatori Yustinian I tomonidan 532-537-yillarda Vizantiya imperiyasi uchun Konstantinopol xristian cherkovi sifatida qurilgan. Bino yunon geometriyachilari Miletlik Isidor va Tralleslik Anthemius tomonidan loyihalashtirilgan. U rasmiy ravishda **Xudoning Muqaddas Hikmat cherkovi** deb atalgan (). Bino Vizantiya arxitekturasining timsoli sanaladi. Keyingi davr Vizantiya meʼmorchiligidan boshlab, Ayasofya paradigmatik pravoslav cherkoviga aylandi va uning meʼmoriy uslubi ming yil oʻtgach Usmonlilar tomonidan taqlid qilindi. U „ xristian olamida oʻziga xos mavqega ega“ va Vizantiya va Sharqiy pravoslav sivilizatsiyasining meʼmoriy hamda madaniy belgisi sifatida tasvirlangan.

## Tarixi

Birinchi cherkov *Buyuk Cherkov* (; ) nomi bilan tanilgan. Chunki shahardagi zamonaviy cherkovlarning oʻlchamlari bilan solishtirganda uning kattaligi birinchi oʻrinda turadi. 5-asrdagi cherkov tarixchisi Konstantinopol Sokratining maʼlumotlariga koʻra, imperator Konstantiy Irene deb nomlangan cherkov kengaytirilib, obodonlashtirildi. 7 yoki 8-asrlardagi anʼanaga koʻra, bino Konstantsiyning otasi Buyuk Konstantin tomonidan qurilgan (). Miletlik Gesychius Konstantin Ayasofiyani yogʻoch tom bilan qurdirganini va bu joydan 427 ta (asosan butparast) haykallarni olib tashlaganini yozgan.

Yaqin atrofdagi Aya Irina („Muqaddas Tinchlik“) cherkovi avvalroq qurib bitkazilgan, Buyuk cherkov qurib boʻlinmaguncha sobor sifatida xizmat qilgan. Aya Irinadan tashqari, shahar markazida 4-asr oxirigacha boʻlgan yirik cherkovlar haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Rowland Mainstonning taʼkidlashicha, 4-asrda cherkovga hali Ayasofiya deb nom berilmagan edi. Uning „Buyuk cherkov“ nomi boshqa Konstantinopolitan cherkovlariga qaraganda kattaroq ekanligini bildiradi.

Ken Dark va Yan Kostenecning fikriga koʻra, IV asr bazilikasining yana bir qoldigʻi Yustinian cherkovining gʻarbiy tomonidagi joylashgan boʻlishi mumkin. Devorning yuqori qismi V asrga oid tamgʻalari bilan muhrlangan gʻishtdan qurilgan, pastki qismi esa IV asrga xos gʻishtdan qurilgan. Bu devor, Konstantin va Teodosiya Buyuk cherkovlarining gʻarbiy qismidagi propylaeumning bir qismi boʻlgan.

## Manbalar
Sofiya

**Sofiya** — Bolgariya poytaxti. Sofiya soyligining janubiy chekkasida, Vitosha togʻi etaklarida, 530–650 m balandlikda joylashgan. Sofiya viloyatining maʼmuriy markazi. Bankya, NoviIskir va boshqa shaharlar bilan alohida maʼmuriy birlik — Katta Sofiyani tashkil etadi. Aholisi 1,09 mln. kishi (2001). Iqlimi moʻʼtadil kontinental iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 2°, iyulniki 20°, yillik yogʻin 600–650&nbsp;mm. Shaharning sharqiy chekkasidan Iskir daryosi oqib oʻtadi, shahar atroflarida mineral buloklar bor. Sofiya Gʻarbiy va Markaziy Yevropa davlatlarini Yaqin Sharq mamlakatlari bilan bogʻlab turuvchi vodiylar orqali oʻtgan qad. yoʻllar ustida joylashgan transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Shaharga Serdika nomi bilan mil.av. 1-asrda asos solingan va Rim, keyinroq Vizantiyaga qarashli Bolqon yerlarining muhim maʼmuriy markazi va savdo punkta boʻlgan. 809 yilda Sredets nomi bilan Birinchi bolgar qirolligi (681—1018) tarkibiga kirdi. 1018—1194-yillarda Vizantiya hukmronligi ostida boʻlgan. 14-asr oxiridan Sofiya deb (Ayo Sofiya cherkovi nomidan) atalib kelinmoqda. 1382-yilda Sofiyani turklar bosib oldi va Rumayla beklarbekligining qarorgohiga aylantirildi. 16—18-asrlarda Sofiya Bolqon yarim orolning Istanbuddan keyin 2oʻrindagi yirik hunarmandchilik va madaniy markazi boʻlgan. 1877—78 yillarda rus qoʻshinlari Sofiyani turklardan ozod qildi. 1879-yildan Bolgariya poytaxti.

S— mamlakatning iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Mamlakatda ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining 1/6 qismi Sofiyaga toʻgʻri keladi. Mashinasozlikning turli sohalari, xususan, elektrotexnika va radioelektronika, stanoksozlik va priborsozlik, koʻtarmatransport jihozlari ishlab chiqarish., rangli va qora metallurgiya, kimyo, rezina, sellyulozaqogʻoz, poligrafiya, oziqovqat, yengil sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Bolgariya Fanlar akademiyasi, universitet, intlar, geografiya jamiyati, konservatoriya, badiiy galereya, arxeologiya, etnografiya va boshqa muzeylar, teatrlar bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Ayo Sofiya cherkovi (5—6-asrlar), Aleksandr Nevskiy maqbarahaykali (1904—12) va boshqa saqlangan.


StGeorgeRotundaSofia.JPG| 
Sof.University~1935.jpg|
Narsob3.jpg|
NDK-front-view.jpg|
NationalAssemblySquare.jpg|
Sofiya universiteti

**Sofiya universiteti**, Kliment Oxridskiy nomidagi Sofiya universiteti — Bolgariyaning birinchi va yirik oliy oʻquv yurti. 1888-yil oliy pedagogika kurslari sifatida tashkil etilgan. 1889-yil Oliy bilim yurti, 1904-yildan universitet; 1905-yildan slavyan maʼrifatparvari, qad. bolgar adabiyeti asoschilaridan biri Kliment Oxridskiy nomida. 1944-yil qayta tashkil etilgan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng Bolgariyaning yetakchi ilmiy pedagogika markaziga aylangan. Uning negizida tibbiyot, iqtisodiyot, agronomiya, zootexnika, qishloq xoʻjaligi., oʻrmon xoʻjaligi, veterinariya institutlari tashkil etilgan. 1970y.lardan universitet ftlari Bolgariya Fanlar akademiyasi ilmiy muassasalari bilan oʻzaro hamkorlik qiladi (oʻquv markazlari doirasida). Falsafa, tarix, slavyan filologiyasi, garb filologiyasi, matematika, fizika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya, huquqshunoslik va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 14 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kugubxonasida 700 mingdan ortiqasar bor. Ilmiy asarlar nashr etadi.
## Manbalar
Soxta kurakburunlar

**Soxta kurakburunlar**, **qilquyruqlar** () — bakrasimonlar (Acipenseriformes) turkumi bakralar (Acipenseridae) oilasiga mansub chuchuk suv baliqlari urugʻi. Orol havzasi endemiklari. Amudaryo va Sirdaryoda uchraydi.

Sirdaryo havzasida uchragan Sirdaryo kurakburuni bir necha oʻn yilliklardan beri qayd etilmagan, yuqori ehtimollik bilan qirilib ketgan boʻlishi mumkin. Amudaryo havzasi vakillari boʻlgan Amudaryo kichik kurakburuni tabiatan nihoyatda kam sonli va Amudaryo katta kurakburuni ham kam sonli boʻlib, bularning ikkisi ham TMXI qizil roʻyxatiga „Butunlay qirilib ketish xavfi ostidagi turlar“ maqomida kiritilgan.

Boshqa bakrasimonlarga solishtirganda soxta kurakburunlar nisbatan mayda baliqlardir. Ularning eng yirigi Amudaryo katta kurakburunining maksimal uzunligi dum xivchini bilan birga 85 sm gacha, ogʻirligi 2-2,5 kg gacha yetadi. Soxta kurakburunlarning eng kichigi amudaryo kichik kurakburuni boʻlb, uning uzunligi 27,5 sm ga yetadi. U nafaqat urugʻning, balki sakrasimonlar turkumining eng kichik vakilidir. Amudaryo katta kurakburunining dumi uzun ipga oʻxshash xivchin bilan tugaydi, Amudaryo kichik kurakburunida xivchin boʻlmaydi. Sirdaryo kurakbunining turl formalarida xivchinlar uzun yoki qisqa boʻlishi mumkin. Soxta kurakburunlar asosan suvda yashovchi hasharot lichinkalari va mayda baliqlar bilan ozqlanadi. Ularning biologiyasi deyarli oʻrganilmagan.

Soxta kurakburunlar nihoyatda noyob baliqlar boʻlib, ularni ovlash mutlaqo taqiqlangan. Barcha turlari Oʻzbekiston va Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Taksonomiyasi va turlari
Hozirgi vaqtda ushbu urugʻning uchta turi mavjud:

# ''Pseudoscaphirhynchus fedtschenkoi'' (Kessler, 1872) (Sirdaryo kurakburuni)
# ''Pseudoscaphirhynchus hermanni'' (Kessler, 1877) (Amudaryo kichik kurakburuni)
# ''Pseudoscaphirhynchus kaufmanni'' (Kessler, 1877) (Amudaryo katta kurakburuni)

Amudaryoda uchrovchi turlari oʻzaro chatishishi qayd qilingan. Soxta kurakburunlar orasida polimorfizm hodisasi mavjud boʻlib, Sirdaryo kurakburunining tumshuq uzunligi va dum xivchini uzunligiga qarab uchta, Amudaryo katta kurakburuning tana rangi, uzunligiga koʻra ikkita formasi uchraydi.

Avvalgi tadqiqotlarda *Pseudoscaphirhynchus* va *Scaphirhynchus* urugʻlari morofologik jihatdan yaqin boʻlganlari sababli oʻzaro bitta Scaphirhynchinae kenja oilasiga birlashtirilgan edi. Dastlabki genetik va kariotipik tekshiruvlar ushbu kenja oila vakillarini polifiletik kelib chiqishga ega ekanligini koʻrsatgan boʻlsa, oxirgi tadqiqotlarda bularning ikkisi alohida mustaqil Pseudoscaphirhynchinae va Scaphirhynchinae kenja oilalariga ajratilgan.
## Manbalar
Soxta simqurtlar

**Soxta simqurtlar** - qoraqoʻngʻizlar va changxoʻrlar oilasiga mansub qoʻngʻizlar lichinkasining umumiy nomi. Ular simqurtlar bilan birga tuproqda yashaydigan zararkunanda hasharotlarning katta guruhini tashkil etadi. Ularni qirsildoq qoʻngʻizlar lichinkasi — haqiqiy simqurtlardan farqlash uchun Soxta simqurtlar deb atalgan. Sugʻorma dehqonchilik mintaqasida Sedan makkajoʻxori, dasht hamda qumloq sustkashlari, uzun tumshuqli qoraqoʻngʻiz va boshqa uchraydi (yana qarang Dasht sustkashi, Makkajoʻxori zararkunandalari).
Soch (maʼnolari)

**Soch**:

* Soch (moʻy, tuk, jun) — odamning bosh terisidan oʻsadigan ipsimon shox unum.
* Soch (qush) (Pastor roseus) — chumchuqsimonlar turkumining shaqshaklar oilasiga mansub qush.
Soch (qush)

**Soch** (Pastor roseus) — chumchuqsimonlar turkumining shaqshaklar oilasiga mansub kush. Tanasining uz. 23 sm cha. Narining bosh va boʻynidagi patlari qorabinafsha tusda, metall kabi yaltiraydi, dum va qanot patlari qora, yashilbinafsha rangda, qolgan joylari pushti. Oyoqlari qizilqoʻngʻir. Tumshugʻi kalta, yoʻgʻon. Boshida uzun kora patli kokili bor. Modasi oqishroq, yosh individlari sargʻish, qum St. rangda. Uyasini koloniya boʻlib, qoya, jar va boshqa yerlarga quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. JanSharqiy Yevropa, Jan.Gʻarbiy Sibir, Old va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Mart oyidan Oʻzbekistonda ham uchraydi. Asosan, chigirtka va boshqa zararli hasharotlar bilan oziqlanadi. Uzum, gilos, olcha kabi mevalarni yeb, bogʻdorchilikka kisman zarar keltiradi.
Soch oqarishi

**Soch oqarishi** - soch rangining oʻzgarishi; soch ildizi pigmentining kamayishi yoki yoʻqolishidan kelib chiqadi. Asosan, kishi qariganda kuzatiladi; 35—40 yoshlarda bittaikkita soch oqara boshlaydi, baʼzan soch vaqtidan ilgari oqarishi ham mumkin. Dastlab chakkadagi, keyinroq borib butun boshdagi soch oqaradi; qosh va kipriklar kechroq oqaradi. Qariganda So. normal fiziologik holatdir. Yoshlikda So. ga nerv va endokrin sistema faoliyatining buzilishi, kamqonlik, vitaminlar yetishmasligi, asabiy holat, oʻta tolikish va boshqa sabab boʻladi.

Vaqtidan ilgari So. irsiy boʻlib, nasldan naslga oʻtishi ham mumkin. Oqargan soch dastlabki jilosini yoʻqotadi; uni serjilo qilish maqsadida xina, basma (qora xina) kabi oʻsimlik boʻyoqlari yoki kimyoviy boʻyoklardan foydalanish tavsiya etiladi. Soch boʻyagichlariga ruju qilaverish yaramaydi; buyrak kasalliklari, homiladorlik va bola emizish davrida soch boʻyagichlardan foydalanish tavsiya etilmaydi. Soch boʻyashdan oldin vrach bilan maslahatlashib olgan maʼqul.
Soch toʻkilishi

**Soch toʻkilishi** - sochning butunlay yoki qisman toʻkilishi. Qarilikda St. yosh ulgʻayishi bilan terida yuz beradigan oʻzgarishlarga, shuningdek, soch oqarishi kabi normal fiziologik holatga yoki organizmning umumiy qarishiga bogʻliq. Vaqtdan ilgari St. turli yoshda kuzatiladi, koʻpincha biror betoblik alomati boʻlishi mumkin. Baʼzan soqolmoʻylov, qosh va klpriklar, shuningdek, qoʻltiq osti va qov sohasidagi junlar ham toʻkiladi. Soch toʻkilishiga koʻpincha seboreya sabab boʻladi. Bolalarda St. ogʻir yuqumli kasalliklar (gripp, bezgak, dizenteriya va boshqalar), shuningdek, organizmda vitaminlar (xususan, A, S, V, V6) yetishmasligi, jigar, meʼdaichak, nerv sistemasi, qalqonsimon bez va jinsiy bezlarning surunkali kasalliklari oqibatida roʻy beradi.

Simptomatik St. ayrim yuqumli kasalliklar, mas, zaxmda kuzatiladi, bunda soch tangatanga boʻlib tushib ketadi; bemor tuzalganidan keyin toʻkilib ketgan soch oʻrniga yana soch chiqadi. Oʻta toliqish, uyqusizlik oqibatida ham St. mumkin. Koʻpincha ayollarda Soch toʻkilishiga sochni har xil turmaklash, permanent, yaʼni uzoq saqlanadigan jingalak qilish sabab boʻladi. Vaqtdan ilgari St. oʻrta yashar erkaklarda uchraydi. Bunda ikki chakka va tepadagi soch toʻkila boshlab, bir necha yillardan soʻng butunlay qolmaydi yoki boshning chakka qismida qoladi, yaʼni "tepakal" paydo boʻladi. Odatda, "tepakal" tugʻishgan akaukalarda uchraydi va nayel suradi (tepakallik teri tuzilishining irsiy xususiyatlariga ham bogʻliq). Uya uya boʻlib Soch toʻkilishi nerv sistemasi va ichki sekretsiya bezlari faoliyatining buzilishi, shuningdek, organizmning zaharlanishi (chirigan tishlar, tonzillit, gaymorit va boshqa surunkali oʻchoqli infeksiyalar) sabab boʻladi. St. goʻyo toʻsatdan roʻy berganga oʻxshaydi, dastlab 1—2 joydan 20 tiyinlik tangadek kattalikdagi joyda soch toʻkilib, ular kengayib boradi va birbiriga qoʻshilib, xiylagina joyni egallab oladi, bunda soch butunlay tushib ketadi. Soch toʻkilgan yerdagi teri silliq, yaltiroq, yalligʻlanmagan boʻladi. Sochning bu xilda toʻkilishi, odatda, surunkali kechib, unga davo qilish ancha mushkul boʻladi, hatto davolangandan keyin ham Soch toʻkilishi takrorlanishi mumkin. Baʼzan soch piyozcha qismining toʻla rivojlanmaganligi tugʻma Soch toʻkilishiga sabab boʻladi. Ayrim dorilarni surunkasiga ichib yurish yoki sochni notoʻgʻri parvarish qilish oqibatida ham St. mumkin. Davo Soch toʻkilishi ning xili va sababiga qarab olib boriladi. Koʻp Soch toʻkilishining dastlabki alomatlari paydo boʻlganda darhol vrachga uchrashish lozim. St. ga sabab boʻlgan omillar bartaraf etilgandan keyin toʻkilgan soch oʻrniga yangisi chiqa boshlaydi. Soch toʻkilishining oldini olish lozim. Spirtli ichimliklar va chekishga ruju qilmaslik tavsiya etiladi.
Sochpopuk

**Sochpopuk**, chochpopuk — ayollarning soch taqinchogʻi. Uchlari popukchalar bilan tugallanadigan 2—4 (baʼzan 15—20 va undan ortiq) qalin qora ip, ipak va jundan eshilgan tutamlardan iborat. Tutamlarga turli shakldagi (kubbali silindr, konus) naychalar kdsaladi; kdsamalar S.da yey kabi joylashadi, qadamalar ostidan popukchalar chiqariladi. Baʼzan qadamalar orasida tumor, bezakli tangalar ham osilgan. S.ning soch oʻrimiga qoʻshib oʻriladigan, mayda oʻrilgan soch oʻrimlariga hamda kiyim (orqa yelka qismi)ga tikib qoʻyiladigan xillari keng tapqalgan. Shuningdek, 20-asrning oxirlarida qizchalar uchun doʻppita tikib qoʻyiladigan turi ham yuzaga keldi.
Sochi

**Sochi** — Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1896-yildan). Qora dengiz sohilidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 444,9 ming kishi (2024). Sochi dengiz sohili boʻylab Shepsi daryosidan Psou daryosigacha 150&nbsp;km ga choʻzilgan (1961-yil chegarasi doirasida) va Adler, Xosta, Markaziy, Lazarevsk tumanlarini va Magri, Makopse, Ashe, Lazarevsk, Golovinka, Loo, Dagomis, Mamayka, Xosta, Kudepsta, Adler va Krasnaya Polyana kurort shaharchalarini oʻz ichiga oladi. Yirik aeroport (Adler) bor. Butun soxil kurort zonasiga aylantirilgan: Rossiya Federatsiyasining eng yirik dengiz boʻyi balneologik va iqlim kurortlaridan biri. Iklimi nam subtropik iqlim (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 6°, iyulniki 25°, 28°. Iillik yogʻin 1400&nbsp;mm. Yilning eng yaxshi davri — sentyabr va oktyabr Matsestaning vodorod sulfidnatriy xloridli suvlari ayniqsa mashhur. Sochida 50 sanatoriy, 82 dam olish uyi, 10 turistik baza va kempinglar, 3 turistik lager bor. Kurortlar ehtiyojini qondirishga ixtisoslashgan 40 sanoat korxonasi (goʻsht, sut, mevakonserva, non va boshqalar) mavjud Sochida Krasnodar politexnika institutining umumtexnika fakulteti, Kurortologiya va fizioterapiya, togʻ bogʻdorchilik va gulchiligi ilmiy tadqiqot institutlari, ilmiy tadqiqot oʻrmon tajribasi stansiyasi, 4 muzey (shu jumladan, N.A.Ostrovskiy nomidagi adabiymemorial muzey, oʻlkashunoslik muzeyi va boshqalar), teatr, dendrariy, sirk, tisssamshit oʻrmonzorlar qoʻriqxonasi bor. Shaharga 1838-yilda asos solingan. Kurort sifatida 1902-yildan rivojlana boshladi.
Sochma konlar

**Sochma konlar** — tub konlarining fizik va kimyoviy yemirilishidan hosil boʻlgan togʻ jinslari, minerallari va ruda bulaklarining yer yuzasi ayrim joylarida qayta toʻplanishi. Sochma konlar koʻchish va nurash jarayonlariga chidamli boʻlgan minerallar (olmos, oltin, platina, kasseterit, monatsit, rubin, sapfir, ilmenit, sirkon, kahrabo va boshqalar) hosil qiladi. Sochma konlar shagal qumtosh va qumlar tarqalgan joylarda vujudga keladi. Bu qimmatbaho minerallarning oʻlchamiga koʻra, ularni qazib olish iqtisodiy jihatdan foydali hisoblanadi. Paydo boʻlish jarayoniga koʻra, ellyuvial, delyuvial, prolyuvial, allyuvial, litoral, glyasial va eol (barxan) turlariga boʻlinadi. Sk.ning ayrim genetik turlarda hosil boʻlishidagi ketma-ketlik doimo saqlanavermaydi; baʼzan bunday jarayon oldingi bosqichlarning birida tugaydi. Hosil boʻlish vaqtiga koʻra, qad. (mezozoy, paleozoy va tokembriy), odatda, qaziladigan toʻrtlamchi (antropogen) va hozirgi Sochma konlar farq qilinadi. Sochma konlar yotish sharoitiga koʻra yuzadagi va koʻmilgan; tarkibiga koʻra bir yoki koʻp mineralli; tuzilishiga koʻra bir qatlamli va koʻp qatlamli; shakliga koʻra plashchsimon, qatlamqatlam, linzasimon, uyasimon Sochma konlarga boʻlinadi. Sochma konlarning uzunligi yuzlab m dan bir necha km ga, eni bir necha m dan oʻnlab m ga, qalinligi esa bir necha sm dan oʻnlab m ga yetadi. Sochma konlardan 50% ga yaqin olmos, titan, oltin va qalay, 10% cha platina, 100% titan minerallari va kaqrabo ochiq yoki yopiq usulda qazib olinadi. Koʻp yillab toʻngib yotgan joylarda 10–15 m dan ortiq chuqurlikdagi Sochma konlar va muzi erigan joylarda 15–40 m dan ortiq chuqurlikdagi Sochma konlarning foydali kazilmalari yopiq usulda qazib olinadi. Konlarni mexanizatsiyalashtirilgan ochiq usulda qazish keng tarqalgan boʻlib, bu usulda 15–18 m chuqurlikdagi, dragalar yordamida esa 60 m gacha chuqurlikdagi foydali qazilmalar qazib olinadi. Tarkibida qum boʻlgan togʻ jinsi gravitatsion boyitish qurilmasiga tushadi, unda togʻ jinsi suv oqimida yuviladi va oltin, platina, olmos, optik kvars va boshqa kristallari, rangli metallar konsentratlari ajratib olinadi. Rossiya Federatsiyasi (Kolima va Chukotka) va AQShdagi (Alyaska va Kaliforniya) oltinli, JARdagi olmos, Malayziya, Indoneziya, Tailand, Myanmaning dengiz sohilidagi kassiterit, Ukraina, Avstraliya, Hindiston, AQShdagi titan minerallari, Namibiyadagi olmos Sochma konlar yirik konlar hisoblanadi. Oʻzbekistonning Nurota va Chatqol tizmalari vodiylarida turli mikyosdagi Sochma konlar mavjud. Shimoliy Nurota togʻlari bagʻridagi Kattaich va Okchop soylari oʻzan va qayirlaridagi Sochma konlar oltin sochma konlari sirasiga kiradi.
Soyuz

**SOYUZ** — kosmosda uzoq vaqt uchish, manyovrlar oʻtkazish, orbitada boshqa kosmik kema (KK)larga yaqinlashish va ular bilan tutashishga moʻljallangan koʻp oʻrinli sovet KKlarining hamda KK larni ishlab chiqarish. va uchirish dasturining nomi. 1967—81 yillarda orbitaga 40 ta "S", chiqarilgan. Shu jumladan, 2 tasi kosmonavtsiz uchirilgan. "S", bazasida "Salyut" va "Mir" orbital styalariga ekipaj aʼzolarini olib chiqish va kosmonavtlarni Yerga qaytarib olib tushish uchun moʻljallangan "S. T" va "S. TM" kosmik kemalari ishlab chiqiddi. 1979—86 yillarda 15 ta, "S. T" kosmik kemasi (shulardan 1 tasi kosmonavtsiz), 1986—94 ylarda 19 ta "S. TM" kosmik kemasi (shulardan 1 tasi kosmonavtsiz) uchirilgan.

## Yana qarang

* kosmik kema
Soya moyi

**Soya moyi** — soya oʻsimligi urugʻidan presslash yoki ekstraksiyalash yoʻli bilan olinadigan moysimon suyuklik. Tozalanmagan Sm. yashil tusli jigarrang, rafinatsiyalangani esa och sariq rangli; moylarning oleinlinol guruhiga mansub. Zichligi 922–934&nbsp;kg/m³ (15°da), qotish temperaturasi —15 dan —18° gacha, yod soni 120—141. Tarkibida 7— 12,1% palmitin, 2—5% stearin, 20—30% olein, 44—60% linol va 5— 11 % linolen kislotalari bor. Sm. yarim quriydigan moylar turkumiga kiradi, tarkibida toʻyingan yogʻ kislotalarining ozligi va linol kislotaning koʻpligi (ozuqaviy qiymatining yuqoriligi) bilan boshqa moylardan farqlanadi. Oziqovqat moyi sifatida, gidrogenlangan Sm. esa margarin va sovun ishlab chiqarish.da qoʻllanadi.
Soyaki

**Soyaki**, Zambilbosh — xalq seleksiyasida yaratilgan xoʻraki va vinobop uzum navi. Toshkent viloyati Parkent tumanida koʻp ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi, bargi yirik, uch boʻlmali, bet tomoni yaltiroq, silliq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi havol, sershingil, ikki yoni boʻrtib chiqqan, 700—800 g (3—4 kg gacha boradi). Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, eniboʻyi 18—19 mm, quyoshga qaragan tomoni sargʻimtir, och yashil, poʻsti yupqa, eti suvli. Tarkibida 20— 22% qand, 6—7 g/l kislota bor. Hosili faol harorat yigʻindisi 3100° da 150 kunda, avgust oxiri — sentabr oʻrtalarida toʻliq pishadi. Hosildorligi 150—160 s/ga. Eng yuqori hosildorligi 234 s/ga. Uzumi yangiligida isteʼmol qilinadi, oq musallaslar, shampan vinolari tayyorlanadi; uzum boshlarini osib, qish fasligacha sakdash mumkin.
Soqa

**Soqa** (arab.) —1) harbiy yurish yoki harbiy amaliyotlar chogʻida asosiy kuchlar ortidan soqchilik qilib boruvchi, zarur vaqtlarda madadga keluvchi maxsus suvoriy qism. Chingizxon, Amir Temur, Bobur, oʻzbek xonlari qoʻshinlarida mavjud boʻlgan va u askar, moʻgʻulcha chagʻdovul atamasi bilan ifodalangan (qarang Aryergard); 2) jang paytida turli tashqi zarbalar, xususan, gʻanimning oʻq, qilich, nayza singari qurollari zaxmidan saqlanish maqsadida tizza va tirsaklarga kiyiladigan metall qalqoncha. Tizza S.si, shuningdek, tizlik deb ham nomlangan; 3) Xorazm va Qoraqalpogʻistonda kanal boshi maʼnosida ishlatiladigan atama. "Sagʻa" shaklida talaffuz qilingan. Tarixiy manbalarda koʻp uchraydi. Joy nomlari tarkibiga kirgan (mas, Toshsoqa kanali).
Soqi

**Soqi** — Janubiy Tojikistonda yashovchi oʻzbeklar (laqay urugʻi) orasida doʻmbira joʻrligida kuylovchi dostonchilar shu nom bilan yuritiladi (yana qarang Baxshi).
Koʻksu (tuman)

**Koʻksu tumani** — Almati viloyatining markaziy qismida joylashgan maʼmuriy hudud. 1944-yili tashkil topgan. Maydoni 7,1 ming km2. Aholisi 39,848 kishi, oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km2-ga 5,6 kishidan toʻgʻri keladi (2013). tumanning maʼmuriy markazi — Balpiqbiy qishlogʻi.

## Aholisi
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 39,848 kishini tashkil qildi. Tuman aholisining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin (2010):
* qozoqlar — 31 321 kishi (77,75 %)
* ruslar — 5 526 kishi (13,72 %)
* ozarbayjonlar — 1 309 kishi (3,25 %)
* koreyslar — 539 kishi (1,34 %)
* tatarlar — 363 kishi (0,90 %)
* olmonlar — 338 kishi (0,84 %)
* uygʻurlar — 261 kishi (0,65 %)
* chechenlar — 172 kishi (0,43 %)
* boshqalalari — 457 kishi (1,13 %)
* Jami — 40 286 kishi (100,00 %)

## Iqlimi
Oqsuv tumanining iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati −9 — 11&nbsp;°C, qish oylarining ayrim kunlarida havo harorati −35&nbsp;°C-gacha boʻladi. Iyul oyining oʻrtacha yillik harorati 22 — 24&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 150 – 250&nbsp;mm, togʻli hududlarda 400 – 500&nbsp;mm.

## Manbalar
Soqiynoma

**Soqiynoma** (soqiy va noma) — 1) Sharq mumtoz adabiyotida masnaviy shaklidagi lirik janr. Odatda, har bir bandi bevosita soqiyga murojaat sifatida boshlanib, keyin shoirning kechinmalari tasvirlangan. S. rasman marhumlar xotirasiga bagʻishlansada, unda shoirning falsafiy, ijtimoiy va axloqiy qarashlari ham oʻziga xos lirik tarzda aks etgan. Fors tilidagi dastlabki S.lar Nizomiy ("Layli va Majnun" debochasida), Salmon, Hofiz qalamiga mansub. Oʻzbek adabiyoti tarixida bu janrni Alisher Navoiy asoslagan. Navoiyning "Xazoyin ul-maoniy" asaridagi 32 band (458 bayt)dan iborat S.si qoʻyilgan masalalarning kengligi, aniq tarixiy sharoit va voqealar bilan bevosita bogʻlanganligi jihatidan ajralib turadi. Bu asar oʻziga xos izchil uslubga ega. Unda Navoiyning shaxsiy turmushi bilan bogʻliq detallar hamda shoirning oʻz davri va zamondoshlariga bergan bahosi poetik ifodasini topgan. Navoiydan keyin fors, tojik va turkiy tillarda (Fuzuliy, Surush va boshqa tomonidan) bir necha S. yaratilgan; 2) yengil va jonli surʼatdagi mashhur doira usuli (bakabakabumbum); mazkur usulda aytiladigan ashula yoʻllari nomi. Shashmaqomning Savt va Moʻgʻulchalar shoʻbalari tarkibida boʻlib, ular nomi bilan qoʻshib ataladi. Mas, Si Savti Sarvinoz (Buzruk maqomida), S.i Savti Kalon, Si Savti Sabo (Rostda). Dastlab S. janridagi sheʼrlar bilan, keyinchalik vazn jihatdan mos keladigan boshqa gʻazallar bilan ham ijro etilgan. S. yoʻllari raqsga joʻrnavoz sifatida ham aytilgan.
Soqovlik

**Soqovlik** — tugʻma yoki ilk bolalik davrida roʻy bergan karlik oqibatida kelib chiqadigan nuqson. Eshitish qobiliyati saqlanib qolganda esa S.ka nutq markazi yoki markaziy nerv sistemasining zararlanishi sabab boʻladi. Agar markaziy nerv sistemasi yengil zararlangan yoki unga vaqtida tegishli davo qilingan boʻlsa, unda ayrim hollarda nutq faoliyatini tiklash mumkin (yana qarang Alaliya, Afaziya).
Soyagi

**Soyagi** — soya joyda mayiz quritish usuli. Asosan, Qashqadaryo, Samarqand, Navoiy viloyatlarining togʻli hududlarida qoʻllanadi. 2) Oq kishmish uzumni maxsus bino — soyagixonada quritib olingan mayiz.
Sogʻarj

**Sogʻarj**, Sogʻarch — oʻrta asrlarda Movarounnahrdagi viloyat va katta qishloq. Samarqanddan shim. gʻarbda, 5 farsax masofada (Ishtixon yonida) joylashgan. S. qishlogʻi nomi ilk bor 9—10-asrlardagi arab geograflari asarlarida uchraydi. Yoqut Hamaviy S.ni Ishtixon shahriga tobe boʻlganini yozgan. Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"sida yozilishicha, S. qoʻshin toʻplanadigan qarorgoh boʻlgan. Xususan, Amir Temur Toʻxtamish bilan boʻladigan urushdan oldin S.da lashkar toʻplagan. 15—17-asrlardagi vaqf hujjatlarida S. kayd etilgan. 1557-yil Nasaf viloyati hokimi Xudoyberdi sultonga S. viloyati Abdullaxon II tomonidan suyurgʻol qilib berilgan, Nasaf esa, Ibodullo sultonga topshirilgan. 1605-yil Boqi Muhammad 14 yoshli Nadr Muhammadxonga S. viloyatini iqto tarzida inʼom etgan. Taxt uchun kurashda yordami uchun 1611-yilda Imomqulixon S.ni qozoqxonlaridan Ishimxonning oʻgʻli Jonibek sultonga bergan. Mangʻitlar (1753— 1920) hukmronligi davrida S. Dushanba qoʻrgʻon deb atalgan. Mahmud ibn Vali S.ni obod qishloq deb yozgan, 19-asrda ham obod joy deb tilga olingan. Sdan bir qancha ulamolar chiqqan (mas, xalifa Umar ibn Xattob naslidan boʻlgan yirik ulamolardan shayx Burhoniddin Sogʻarjiy, 12-asr). Hozirgi S. harobalari Oqdaryo tumanidagi Yangiqoʻrgʻon qishlogʻidan 4&nbsp;km narida saqlangan.

Manba: Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996; Hofiz Tanish AlBuxoriy, Abdullanoma, T., 1999.
Sogʻim davri

**Sogʻim davri** — chorva mollari yelinida sut hosil boʻlishi, yigʻilishi va vaqtvaqti bilan sogʻib olinishi davomiyligi. Asosan, sut sigirlardan, qisman echkilar, sovliqgsar, biyalar va tuyalardan sogʻib olinadi. Sogʻim davri hayvon tuqqanidan boshlab, to sutdan chiqqan muddatiga qadar davom etadi. Sogʻim davri mahsuldorligi va zotiga qarab sigir va echkilarda 8—10 oy (sigirlarda zootexniya amaliyotida 305 kun qabul qilingan), qoʻylarda 4—5 oy, biyalarda 9 oy va undan ortiq, tuyalarda 10 oyni tashkil etadi.Sogʻim davrining boshlarida sut berishi miqdori koʻproq, oxirrogʻida kamayib boradi. Tugʻishga 1,5— 2 oy qolganda sogʻish toʻxtatiladi. Sogʻim davrini uzaytirish uchun mollarni oziqdantirish va sogʻish rejimiga qatiy amal kilish talab kilinadi.
Soyagixona

**Soyagixona** — mayiz quritish uchun paxsadan qurilgan maxsus xona. Mayiz quritishning eng qadimiy usullaridan biri. Qashqadaryo viloyatining togʻli hududlarida koʻp uchraydi. Soyagixona atrofi ochiq, shamol esib turadigan, balandroq joylarda 8x5x4,5 m oʻlchamlarda, paxsa eni 60—70 sm qilib quriladi. Xona ichi shamollab turishi uchun toʻrt devorida shaxmatnamo tartibda uz. 60— 70 sm, kengligi 12—14 sm tirqishlar qoldiriladi. Xona ichida yerdan shipga qadar yogʻoch ustunlar oʻrnatilib, ularga koʻndalang qilib 20—30 sm oralikda uzum boshlarini osish uchun taxta qoqiladi yoki sim tortiladi.

Soyagixonada quritish uchun gʻujumlari koʻkimtir tusdagi Oq kishmish tanlab uziladi, uzum boshlari bir sutka soya joyda soʻlitiladi va saralab, Soyagixonaga osib chiqiladi. Quritish soyada, nim qorongʻi muhitda davom etgani uchun, mayiz yangi uzilgan uzum tusini saqlab qoladi. Quritish 30—40 kun davom etadi, soyagi mayiz chiqishi 20—22%. Keyingi yillarda Oʻzbekistonning boshqa viloyatlarida Qora kishmish navlari ham soya joyda quritilib, soyagi mayizlar tayyorlanmoqda.
Sohibkor

**Sohibkor** (arab. — ega va fors.toj. — ish) — 1) biror ish, kasbning yaxshi, mogʻir ustasi, mirishkori. Mas, S. bogʻbon, S. polizchi va boshqa; 2) korxona egasi. Oʻtmishda S oʻz korxonasida usta va xalfalarni yollab ishlatgan. Odatda, ularning soni 15—30 tagacha yetgan (yana qarang Tadbirkorlik).
Nasrullo Sohibnazarov

**Nasrullo Sohibnazarov** (1944.9.1, Tojikistonning Romit tumani) — yogʻoch oʻymakori, Oʻzbekiston xalq ustasi (2002). 1958-yildan Samarqand tumani "Oʻzbekiston" kzida quruvchi, 1967-yildan Samarqand maxsus ilmiy taʼmirlashishlab chiqarish. ustaxonasida yegʻoch uymakori. S. anʼanaviy oʻymakorlik sirlarini oʻrganib malakasini oshirib bordi. U Tillakori Madrasa, "Registon" mehmonxonasi, Sadriddin Ayniy uymuzeyi va boshqa binolar uchun oʻyma bezakli eshiklar tayyorlagan.
Damin Sohibov

**Damin Nazarovich Sohibov** (1907-yil 5-may, Kattaqoʻrgʻon shahri – 1990-yil 1-oktabr, Toshkent) – biokimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973), tibbiyot fanlari doktori (1949), professor (1949). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgach (1933), biokimyo kafedrasida assistent (1937-1939), dotsent (1939), ayni vaqtda Toshkent farmatsevtika institutida ilmiy oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktori (1944—1952) va biokimyo kafedrasi mudiri. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1944). Toshkent tibbiyot akademiyasi biokimyo kafedrasi (1954—1962) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻlka tibbiyoti instituti professor (1962—1964), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo institutida laboratoriya mudiri (1964—1969; maslahatchi). 1969-yildan Toshkent Davlat Universiteti biologiya fakultetida professor Ilmiy ishlari, asosan, ilon zaharidan turli biologik faol moddalar ajratib olish, ularning organizmga taʼsirini oʻrganishga oid.

## Manbalar
* Ximiya i bioximiya zmeynix yadov (v soavtorstve), T., 1972.
Sohibov Shohnazar

**Sohibov Shohnazar** (1903.16.5, gʻoz. Vobkent tumani Kumushkent qishlogʻi — 1973.21.3, Dushanba) — oʻzbek va tojik hofizi, sozanda, bastakor. Oʻzbekiston (1944), Tojikiston (1957)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Samarqand musiqa va xoreografiya instituti (1928—32), Moskva Oʻzbek opera studiyasining kompozitsiya sinfida (1935— 41) taʼlim olgan. Samarqand (1931 — 33) va Buxoro (1933 — 35) musiqali drama teatrlari, Oʻzbekiston radioqoʻmitasi xalq cholgʻu asboblari ansamblining (1945—47) musiqa rahbari, Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1943— 45), Tojik davlat filarmoniyasi (1947—50)da badiiy rahbar. Tojikiston xalq ijodi uyida katta ilmiy xodim (1950—66). 1966-yildan Tojikiston radio va televideniyesi Shashmaqom ansamblining rahbari. S. Buxoro ijrochilik maktabi anʼanalarini davom ettirib, mumtoz ashulalar va maqom yoʻllarini oʻzbek va tojik tillarida mahorat bilan kuylagan. S. vokalraqs syuitasi, bir qancha qoʻshiklar va marshlar yaratgan. F. Shahobov, B. Fayzullayevlar bilan Tojikistonda Shashmaqomni notaga olib, V. Belyayev tahririda nashr ettirgan (1950—1967, Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureati, (1972).
Sohibqiron

**Sohibqiron** (arab. — *saodatli, zafarli, gʻolib*)
*1) ilmi nujum va afsonalarda — Zuhra va Mushtariy yoki Zuhra va Quyosh sayyoralarining birlashishi, yaʼni ular ekliptikaning maʼlum bir darajasida toʻqnash kelishi vaqti (qiron)da tugʻilgan bola, bunday bolaning baxtli, ulugʻ martabali boʻlishi oldindan bashorat qilingan;
*2) Sharq mamlakatlarida, xususan, Eron va Turonzaminda qudratli hukmdor, jahongir unvoni (Faridun, Chingizxon va hokazo);
*3) Amir Temurning sharafli unvoni.
Sohibgaray I

**Sohib Garay I** (1551, Bog'chasaroy) — davlat arbobi. "**Qozon xoni**" (1521-1524), "**Qrim xoni**" (1532-1551). Garaylar sulolasidan. Mengli Garayning oʻgʻli. Onasi — Hur Sulton noʻgʻay. 1521-yilda Sohib Garay qozonliklar taklifiga koʻra, Qozon xoni boʻlgan. Oʻsha yili ukasi — Qrim xoni Muhammad Garay bilan birgalikda Moskva knyazligiga harbiy yurish qilib, Moskvani egallagan.

Moskva buyuk knyazi Vasiliy III Qrim xoniga har yili oʻlpon toʻlab turish majburiyatini olgan. Biroq, Moskva knyazligi Qozon ustiga harbiy yurish qilishga tayyorgarlik koʻrayotganligi uchun Qozon xonligi bilan Usmonli turk sultonligi oʻrtasida oʻzaro shartnoma tuzilgan. Sohib Garay oʻz oʻrniga akasining oʻgʻli — 13 yoshli jiyani Safo Garayni qoʻyib, 1524-yil bahorda Istanbulga borgan va sultondan harbiy yordam soʻragan. Sohib Garay birmuncha muddat Istanbulda turgan. Sohib Garay Qrim xoni boʻlgach (1532), Qozon xonligi bilan oʻzaro ittifoq tuzgan (1533). Oʻziga qarshi chiqqan Islom Garay bilan kurashgan (1532— 1537). Moskva (1541), Quyi Volga (1546-1547) va Shimoliy Kavkaz (1551)ga harbiy yurishlar uyushtirgan. Saroy fitnasi natijasida oʻldirilgan.

## Manbalar
Sohibi

**Sohibi** — Oʻrta Osiyoda xalq seleksiyasida yaratilgan xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Oʻzbekiston (Fargʻona vodiysi, Toshkent va Samarqand viloyatlarida koʻproq), Armaniston, Turkmaniston, Iroq, Turkiya, Hindistonda oʻstiriladi. Tupi tez usadi. Bargi keng, toʻgarak. Guli ikki jinsli. Uzum boshi tigʻiz, 450—500 g, gʻujumi yirik (boʻyi 22, eni 19&nbsp;mm) tuxumsimon, toʻq qizil, poʻsti yupqa, yaltiroq, rangi chiroyli, karsildoq. Tarkibida 22% qand, 4,2 g/l kislota bor. Hosili oʻrtacha 150 kunda, avgust Oxiri — sentabrda toʻliq pishadi. Hosildorligi 170—180 s/ga. Kul, ragʻa kasalliklariga chidami oʻrtacha. Yangiligida isteʼmol etiladi.