Ali Shariatiy

**Ali Shariati Mazinani** () (1933-yil 23-noyabr - 1977-yil 18-iyun) - din sotsiologiyasiga e'tibor qaratgan eronlik inqilobchi va sotsiolog. U 20-asrning eng nufuzli Eron ziyolilaridan biri hisoblanadi, garchi uning gʻoyalari Islom Respublikasining asosini tashkil etmasa ham "*Eron inqilobining mafkurachisi*" deb ataladi.

## Biografiyasi
Ali Shariati (Ali Masharati) 1933-yilda Eron shimoli-sharqidagi Sabzevar shahri chekkasidagi Mazinan shahrida tugʻilgan. Otasining oilasi ulamolar oilasi edi. Uning otasi Muhammad Toqiy ustoz va islom olimi boʻlgan. 1947-yilda Xuroson viloyatining Mashhad shahrida Islom haqiqatlarini targʻib qilish markazini ochgan. Bu 1950-yillardagi neftni milliylashtirish harakatida ishtirok etgan ijtimoiy islom forumi edi. Shariatining onasi kichik yer egalari oilasidan edi. Uning onasi Mashhad yaqinidagi Sabzevar shahridan edi.

Shariati Mashhaddagi muallimlar kollejida oʻqigan yillarida jamiyatning kam imtiyozli iqtisodiy tabaqasidan boʻlgan yoshlar bilan muloqotga kirishdi va ilk bor oʻsha davrda Eronda mavjud boʻlgan qashshoqlik va qiyinchilikni koʻrdi. Shu bilan birga, u Gʻarb falsafiy va siyosiy tafakkurining koʻp jihatlari bilan tanishdi. U zamonaviy sotsiologiya va falsafa nuqtai nazaridan oʻzaro bogʻlangan va undan anglab yetgan anʼanaviy islom tamoyillari orqali musulmon jamiyatlari duch kelayotgan muammolarni tushuntirishga va yechimini taklif qilishga harakat qildi. Mashhad kundalik gazetasi "*Xuroson*" uchun shu davrdagi maqolalarida uning rivojlanayotgan eklektizmi va Jamoliddin al-Afgʻoniy, Pokistonlik Ser Alloma Muhammad Iqbol, musulmonlar orasidan, Zigmund Freyd va Aleksis kabi modernist mutafakkirlarning gʻoyalari bilan tanishganligi aks etadi.

1952-yilda u oʻrta maktab oʻqituvchisi boʻldi va Islom talabalari uyushmasini tuzdi, bu uning namoyishdan keyin hibsga olinishiga olib keldi. 1953-yilda, ya'ni Musaddiq agʻdarilgan yili, u Milliy frontga a'zo boʻldi. 1955-yilda Mashhad universitetida bakalavr darajasini olgan. 1957-yilda u Milliy Qarshilik Harakatining boshqa oʻn olti a'zosi bilan birga Eron politsiyasi tomonidan yana hibsga olingan.

Shariati keyin Fransiyaga stipendiya olishga muvaffaq boʻldi va u yerda Parij universitetida aspiranturada oʻqishni davom ettirdi. U 1964-yilda sotsiologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olganidan keyin Parijni tark etdi. Bu davrda Parijda Shariati 1959-yilda Jazoir milliy ozodlik fronti (FLN) bilan hamkorlik qila boshladi. Keyingi yili u Frants Fanonni oʻqiy boshladi va asarining antologiyasini fors tiliga tarjima qildi. Shariati Fanon fikrini Eron inqilobiy muhojir doiralariga kiritdi. U 1961-yil 17-yanvarda Parijda Patris Lumumba sharafiga oʻtkazilgan namoyish paytida hibsga olingan.

Oʻsha yili u Ibrohim Yazdiy, Mostafa Chamran va Sadeg Qotbzoda bilan birga xorijda Eron Ozodlik Harakatiga asos solgan. 1962-yilda u Parijda sotsiologiya va dinlar tarixi boʻyicha oʻqishni davom ettirdi va islom olimi Lui Massignon, Jak Berke va sotsiolog Jorj Gurvich kurslarini davom ettirdi. U oʻsha yili faylasuf Jan-Pol Sartr bilan ham tanishdi va Eronda Jalol al-e Ahmadning “*Gʻarbzodegi*” (“*Oksidentoz*”) kitobini nashr ettirdi.

Shundan soʻng Shariati 1964-yilda Eronga qaytib keldi va u yerda Fransiyada boʻlganida qoʻporuvchilik siyosiy faoliyati bilan shugʻullangani uchun hibsga olinib, yana qamoqqa tashlangan. U bir necha haftadan soʻng qoʻyib yuborildi va shu paytdan Mashhad universitetida dars bera boshladi.

Shariati keyin Tehronga bordi va u yerda Husayniya Ershod institutida ma'ruza qila boshladi. Bu ma'ruzalar uning shogirdlari orasida juda mashhur boʻlib, jamiyatning barcha iqtisodiy tarmoqlarida, jumladan, oʻrta va yuqori sinflarda ogʻizdan ogʻizga tarqalib, uning ta'limotiga qiziqish keskin oʻsa boshladi.

Uning davom etgan muvaffaqiyati yana hukumatning qiziqishini uygʻotdi va uni koʻplab shogirdlari bilan birga hibsga oldi. Xalqning keng koʻlamli bosimi va xalqaro norozilik, oxir-oqibat, u 1975-yil 20-martda, oʻn sakkiz oylik bir kishilik kamerada oʻtirgandan soʻng ozodlikka chiqarildi.

Shariatiga Angliyaga ketishga ruxsat berildi. U uch hafta oʻtib Sautgempton kasalxonasida "sirli sharoitda" vafot etdi, ammo Ali Rahnemaning Shariati tarjimai holida u yurak xurujidan vafot etgani aytiladi. U Eronlik ziyoratchilar tez-tez tashrif buyuradigan Damashqda islom paygʻambari Muhammadning nabirasi va Alining qizi Sayyida Zaynab yoniga dafn etilgan.

### Koʻrishlar va mashhurlik

Shariati shialikning inqilobiy oqimlarini jonlantirishga intilgan. Uning shialik talqini dunyoda inqilobni ragʻbatlantirdi va oʻlimdan keyin najot va'da qildi. U oʻzining shialik brendini "qizil shialik" deb atagan va uni inqilobiy boʻlmagan "qora shialik" yoki safaviy shialigiga qarama-qarshi qoʻygan. Uning g'oyalari Janubiy Amerikada perulik Gustavo Gutierrez va braziliyalik Leonardo Boff tomonidan asos solingan katolik ozodlik ilohiyotshunosligi harakati bilan taqqoslangan.

Shariati taniqli islomchi faylasuf bo'lib, u yaxshi jamiyat islom qadriyatlariga mos kelishini ta'kidlagan. U hukumatning roli jamiyatni eng yaxshi yo'l bilan boshqarishdan ko'ra, uni eng yaxshi yo'l bilan boshqarishdan iborat, deb taklif qildi. U ulamolarning (ruhoniylarning) eng bilimdon a'zolari jamiyatni yo'naltirishda etakchi rol o'ynashi kerak, deb hisoblardi, chunki ular Xudoning payg'ambarlari va shia o'n ikki imomlari ta'limotlariga asoslangan islomiy qadriyatlar tizimini qanday boshqarishni eng yaxshi tushunadilar deb ta'kidlardi.  Uning ta'kidlashicha, ruhoniylarning roli G'arbdagi kabi shaxslarning gedonistik istaklarini ta'minlash va xizmat qilish emas, balki jamiyatni islomiy qadriyatlarga muvofiq yo'l-yo'riq ko'rsatishdan iborat.

Shariatiy asarlariga Parijda talabalik chogʻida duch kelgan uchinchi dunyochilik gʻoyalari – sinfiy urush va inqilob bir tomondan adolatli va sinfsiz jamiyatga olib keladi degan gʻoyalar, ikkinchi tomondan esa oʻz davrining epistemik dekolonizatsiya tafakkuri katta taʼsir koʻrsatgan. U Jalol al-e *Ahmaddan G'arbzodegi* g'oyasini qabul qilib, unga "*eng jonli va ta'sirli ikkinchi hayotini"* bergani aytiladi.

Ijtimoiy nazariyotchi Asef Bayat 1979-yilgi Eron inqilobining guvohi va ishtirokchisi sifatida o'z kuzatuvlarini qayd etgan. Uning ta'kidlashicha, Shariati inqilob davrida "betakror inqilobiy ziyoli" sifatida paydo bo'lgan, uning portretlari yurishlar va noroziliklarda keng namoyish etilgan va o'zining "moʻallem-e enqilab" (inqilobchi ustozi) laqabi bilan millionlab odamlar tomonidan aytilgan va adabiyoti va lentalar inqilobdan oldin allaqachon keng tarqalgan edi. “Mening otam, – deb eslaydi Bayat, – zoʻrgʻa savodli bo`lganiga qaramay, Shariati asarlarining oʻz nusxalari bor edi.

## Siyosiy falsafa
Shariati birinchi navbatda g'arbiy liberal demokratiyani tanqid qildi. U demokratiya, liberalizm va xalqlarni talon-toroj qilish o'rtasida bevosita bog'liqlik borligini ta'kidladi. U liberal demokratiyani insoniyatning dushmani deb hisoblagan. U, shuningdek, liberal demokratiyaning hukmron iqtisodiy tizimi adolatsiz va inson huquqlariga zid ekanligiga ishora qildi. Uning ta'kidlashicha, bunday jamiyatda zaif bo'lgan odam allaqachon mag'lubiyatga uchraydi va yo'q qilinadi. Shariatining fikrlari va liberal demokratiyani tanqid qilishlarida asosiy asoslar mavjud. Birinchi asos diniy dunyoqarash bilan diniy bo'lmagan dunyoqarash o'rtasidagi qarama-qarshilik bilan bog'liq. U tarix, jamiyat va insoniyatni monistik dunyoqarashga koʻra tushuntirgan. U liberalizmni tengsizlik va diskriminatsiya bilan izohlaydi. Ma'naviyatga asoslangan erkinlik va tenglik tarixning bir davrida vayron bo'lgan hozirgi zamongacha bo'lgan jamiyatlarning asosi edi.

Shariati Imom Ali hukumatini demokratiyaning eng yaxshi shakli deb hisoblash mumkin, deb hisoblardi. Shu munosabat bilan u Imom Alining xulq-atvorini dushmaniga qarama-qarshi talqin qilishga harakat qildi.  U bu demokratiyani majburiyat demokratiyasi deb atadi.  Uning fikricha, diniy hukumat musulmon fuqarolarning demokratik huquqidir. Uning fikricha, g'arb demokratiyasining asosiy muammolaridan biri demagogiyadir. Bugungi kunda saylovchilarning ovozlari reklama vositalari yordamida maxsus kanallarga yoʻnaltirilmoqda. Bunday holatda, faqat tanqidiy ongli bo'lgan kishi chalg'itadigan narsalarni va yuzaki dalillarni yo'q qilishi, o'zi va jamoalari uchun samarali ovoz berishi mumkin. Uning fikricha, oltin, shafqatsizlik va hiylaga asoslangan g'arbiy demokratiyasi (Zar, Zour va Tazvir) mafkuraviy yo'l-yo'riqdan farq qiladigan aksilinqilobiy rejimdir.  

Shariatiy fikricha, insoniyat tarixi ikki bosqichdan iborat: jamoaviylik bosqichi va xususiy mulkchilik bosqichi.  U birinchi bosqich, ya'ni jamoaviylik ijtimoiy tenglik va ma'naviy birlik bilan bog'liqligini tushuntirdi. Ammo ikkinchi bosqichni, ya'ni hozirgi davrni ko'pchilikning birma-bir hukmronligi deb hisoblash mumkin. Ikkinchi bosqich xususiy mulkchilikning paydo bo'lishi bilan boshlandi. Tarixda xususiy mulkning har xil turlari quldorlik, krepostnoylik, feodalizm va kapitalizmni o'z ichiga olgan. Ijtimoiy mulk kontseptsiyasiga ko'ra, barcha moddiy va ma'naviy resurslar hamma uchun ochiqdir. Ammo monopoliya insoniyat jamiyatini qutblashtirdi. Darhaqiqat, Shariatining fikricha, xususiy mulk barcha zamonaviy muammolarning asosiy sababidir. Bu muammolar erkaklarning birodarligi va muhabbatini ikkiyuzlamachilik, yolg'on, nafrat, ekspluatatsiya, mustamlakachilik va qirg'inga aylantiradi. Monopoliyaning qutblanishi tarix davomida turli ko'rinishlarda namoyon bo'ldi. Masalan, qadimgi davrlarda hozirgi davrda kapitalistik jamiyatga o’tgan quldorlik xo’jaliklari mavjud edi. Boshqacha qilib aytganda, mashinasozlik yoki mashinalarga qaramlikni xususiy mulkchilikning so'nggi bosqichi deb hisoblash mumkin. Mashinizm o'n to'qqizinchi asrda boshlangan va insoniyat undan kelib chiqadigan ko'plab tashvish va muammolarga qarshi turishga majbur bo'lgan.

## Merosi
Shariati qarashlarining tarafdorlari va muxoliflari ko'p va Shariatining shaxsi ko'p jihatdan noma'lum.  Ali Xomanaiy Shariatini o'z avlodi talablariga ko'ra islom ta'limotining kashshofi sifatida bilar edi. Sayyid Ali Xomanaiyning fikricha, Shariatining ijobiy va salbiy xususiyatlari ham bor edi. Xomanaiyning fikricha, Shariatiyni mullalar bilan qat'iy ixtilof qilgan odam deb hisoblash adolatsizlikdir. Shariatining ijobiy tomonlaridan biri oʻz fikrini oʻz avlodiga mos va sodda til bilan tushuntira olishi edi. Shariati Erondagi mullalarni ma'lum darajada qo'llab-quvvatlagan.  Elizabet F. Tompson kabi ba'zi olimlar Shariati va uning Erondagi islom inqilobidagi roli bilan Sayyid Qutbning Misrdagi roli o'rtasidagi o'xshashliklarni tasavvur qilishga harakat qilishadi. Bir o'xshashlik shundaki, ularning ikkalasi ham Eron va Misrda yaqinlashib kelayotgan inqilobga yo'l ochib berdi. Ikkalasi ham islom madaniyati hukmronligini xohlardi. Ikkalasi ham hukmron qadriyatlar va me'yorlar haqida inqilobiy bo'lish tarafdori edi. Ular islomiylikni Amerika va Sovet Ittifoqi o'rtasidagi uchinchi yo'l deb hisoblashgan. Shu bilan birga, ular butunlay utopik emas, qisman islomiy edilar.  Albatta, ular o'rtasida farqlar bor - Shariati so'l, Qutb esa konservativ edi. Mahmud Tolegoniyning yozishicha, Ali Shariati inqilob maktabini yaratgan mutafakkir edi. Maktab yoshlarni inqilobiy harakatga yoʻnaltirdi. Beheshti Shariati ijodi islom inqilobi uchun asos boʻlgan, deb hisoblaydi.

*Hamid Enayat fikricha,* Shariati nafaqat nazariyotchi, balki islom radikalizmi tarafdori ham boʻlgan. Enayat Shariatiyni islom sotsializmining asoschisi deb hisoblash mumkin, deb hisoblaydi. Enayat uni islom radikalizmi va sotsializmining eng sevimli va mashhur shaxslaridan biri deb biladi .

## Nashrlari
Erta vafot etganiga qaramay, u “yuzdan ortiq kitob” muallifi boʻlgan va “maqolalar, seminar maʼruzalari va maʼruzalar turkumi”ni oʻz ichiga olsa, nashrlari soni 200 ga yaqin.

### Asosiy ishlari

* *Haj (Ziyorat)*
* Kavirdagi hubut
* Guftuguhaye Tanha'i
* *Marksizm va boshqa g'arbiy noto'g'ri fikrlar: Islom tanqidi*
* *Qayerdan boshlaymiz?*
* *Erkin fikrlovchining missiyasi*
* *Erkin odam va inson erkinligi*
* *Madaniy boyliklarni qazib olish va takomillashtirish*
* *Shahidlik* (kitob)
* *Ali*
* *Islomni tushunishga yondashuv*
* *Muhammad payg'ambarning qiyofasi*
* *Ertangi tarixga bir nazar*
* *Insoniyatning aks ettirishlari*
* *O'z-o'zini qayta qurish va isloh qilishning ko'rinishi*
* *Tanlov va/yoki saylov*
* *Naruz, Eronning tirikchilik, mangulik deklaratsiyasi*
* *Musulmon ayoldan umidlar*
* *Horr* (*Karbalo jangi*)
* *Kavir (cho'l)*
* *Abu Dahr*
* *Qizil shialik vs.* *Qora shialik*
* *Jihod va shahodat*
* *Xavotirga tushgan musulmonning mazlum xalqlar taqdiri haqidagi fikrlari*
* *Ma’rifatparvar mutafakkirlarga murojaat*
* *Najotkorni kutayotgan san'at*
* *Fotima - Fotima*
* *Ibodat falsafasi*
* *Din va din*
* *Inson va Islom* – “Zamonaviy inson va uning qamoqxonalari” bobiga qarang.
* *Tur va guvohlik ber*
* *Islomshunoslikdan darslar*
* *Ali yolg'iz*
* *Jamiyat va yetakchilik*
* *Din dinga qarshi*
* *Biz va Iqbol*
* *Tarixiy determinizm*
* *Nima qilish kerak?*'
* "Ziyolilarning jamiyatni qayta qurish vazifasi"

### Tarjimalari
Shariati koʻplab kitoblarni fors tiliga tarjima qilgan. Abu Zarr yuqorida tilga olingan asaridan tashqari Jan-Pol Sartrning “*Adabiyot nima?"* va Che Gevaraning *"partizan urushi" asarlarini ham tarjima qilgan*. U, shuningdek, Frants Fanonning " *O'layotgan mustamlakachilik* " asarini tarjima qilish ustida ishlay boshladi. U asosiy marksist musulmon sifatida Amar Ouzeganga qoyil qoldi va uning “*Le meilleur combat*” (*“Eng yaxshi kurash”*) kitobini tarjima qila boshladi.

## Yana qarang

* Erondagi intellektual harakatlar
* Islom marksizmi
* Islom uyg'onishi
* Islom ulamolari ro'yxati
* Eronda falsafa
* Qizil shialik vs. Qora shialik
* Erondagi diniy intellektualizm
* Jalol al-e-Ahmad
* Hamid Algar
* Geydar Jemal zamonaviy siyosiy islom faylasufi, inqilobchi va ijtimoiy faol
* Abdulaziz Sachedina, shariat shogirdi

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* Rahnema, Ali. 1998-yil. *Islomiy utopik: Ali Shariatining siyosiy tarjimai holi*. London: IB Tauris.
* G'aysariy, Ali. 1998-yil. *Yigirmanchi asrda Eron ziyolilari*. Ostin: Texas universiteti matbuoti.
* Hosseini, S A. 2000 "[Ali Shariati islom-tanqidiy tafakkur maktabi (1)] mktb ạntqạdy̰ dḵtr ʿly̰ sẖryʿty̰ (1)", Farhang-e-Tose'eh, 9, 44, http://g.1asphost.com/hamedhosseini/Shariati1.pdf 
* Hosseini, S A. 2000 "[Ali Shariati islomiy-tanqidiy fikr maktabi (2)] mktb ạntqạdy̰ dḵtr ʿly̰ sẖryʿty̰ (2)", Farhang-e-Tose'eh, 9, 47. http://g.1asphost.com/hamedhosseini/Shariati2.pdf 

## Havolalar

* Doktor Ali Shariatining rasmiy veb-sayti
* Biografiya va nashrlar
* "Ali Shari'ati: Marks va cheksiz o'rtasida" Ali Rahnemaning shariat tarjimai holiga taqriz essesi, faylasufning siyosiy ahamiyati haqida keng muhokama qilingan Neytan Kumbs.
* Insoniyat va xalq qudrati: Doktor Muhammad Umar Faruk, Doktor Ali Shariatiyga hurmat.
* Ali Shariatiy: Islom fundamentalisti, marksistik mafkurachi va so'fiy tasavvufchi David Zaydan
* Muhim diniy sabab: Din, falsafa va ozodlik haqida Ali Shariat,  Abbos Manuchehriy
* Unutilgan inqilobchi: Ali Shariati, Lourens Rizo Ershagi