open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turgʻunlik

**Turgʻunlik** (matematikada) — differensial tenglamalarning sifat nazariyasidagi boshlangʻich yoki chegaraviy shartlarni qanoatlantiruvchi yechimlari. Differensial tenglamalar va ularning tizimlari uchun boshlangʻich, boshlangʻichchegaraviy hamda teskari masalalar yechimlarining T.i tekshiriladi.
Abdullaxon Turgʻunov

**Abdullaxon Turgʻunov** (1948.29.5, Namangan shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971 78 va 1981 92 yillarda Namangan shahridagi 28maktabda, 1992-yildan viloyat aniq va tabiiy fanlar internat litseyida kimyobiol. oʻqituvchisi. 1978— 81 yillarda viloyat oʻqituvchilar malakasini oshirish institutida  kimyo kafedrasi mudiri. Darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida oʻtadi. Namunali kimyo laboratoriyani va "Yosh kimyogar" toʻgaragini tashkil etgan.
Toʻlqinboy Turgʻunov

**Toʻlqinboy Bulturaliyevich Turgʻunov** (1977.6.2, Qorasuv shahri) – oʻzbekistonlik bokschi, 1999-yilda „Oʻzbekiston iftixori“, 2000-yilda Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi unvonlarini olgan. 2000-yil Andijon davlat universitetini tugatgan. 1997-yildan „Dinamo“ sport jamiyatida yoʻriqchi boʻlib ishlagan. 57&nbsp;kg vaznda 1997-2000-yilda ikki karra Oʻzbekiston chempioni, 1997-yil va 1999-yillarda Osiyo chempioni, 1998-yil Tailand poytaxti Bangkok shahrida oʻtkazilgan Osiyo oʻyinlarida, 1998-yilgi jahon kubogida va 1999-yilgi jahon chempionatida ikkinchi oʻrin sohibi boʻlgan.

## Manbalar
Tusiy Nosiriddin

**Tusiy Nosiriddin** (toʻliq ism sharifi Abu Jaʼfar Muhammad ibn Muhammad ibn Hasan Nosiriddin Tusiy) (1201-yil 17-fevral, hozirgi Eron — 1274-yil 25-iyun, Bagʻdod) — oʻrta osiyolik astronom va matematik olim.

Eronda Koʻhistonning ismoiliylar hokimi Nasriddin Muhtasham saroyida xizmat qilgan. „Axloqi Nosiriy“, „Tajrid“ kabi asarlari Sharqda keng tarqalgan. 1256-yilda Eronga bostirib kirgan moʻgʻul istilochilari boshligʻi Huloku saroyiga xizmatga olingan. Tusiy oʻzining mavqeyidan foydalanib, Yaqin Sharq va Oʻrta Sharq madaniyatining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. 1259-yilda Marogʻa rasadxonasi qurilishiga rahbarlik qildi, atrofiga turli mamlakat olimlarini toʻplab, Marogʻa ilmiy maktabini yaratgan. Bu rasadxonada oʻsha davrning mukammal astronomik jadvallaridan biri „Ziji Elxoniy“ tuzilgan.

Tusiy matematika faniga ham katta hissa qoʻshgan olim. „Tahriri uklidis“ (Yevklid „Negiz“lariga qoʻshimchalar) asarida Yevklidning 5 postulatini isbotlashga urinib, noyevklid geometriyaning ayrim teoremalari va aksiomalarini taʼriflagan. „Shaklulqittaʼ“ („Trigonometriya asoslari“) asarida trigonometriyani mustaqil soha sifatida bayon qildi. Bu asar trigonometriyaning Yevropada tarqalishida asosiy oʻrin tutgan. Tusiyning mineralogiya, tibbiyot, fizika, mantiq (logika), falsafa va boshqa sohalarga oid asarlari ham maʼlum. Koʻpgina yunon olimlari asarlarini arab tiliga tarjima qilgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining qoʻlyozmalar fondida Tusiy asarlarining 20 dan ortiq noyob nusxalari bor.
Tuslanish

**Tuslanish** (tilshunoslikda) — feʼlning shaxs-son shakllarida oʻzgarishi: oʻqiyapsan, oʻqiyapti(lar); shart maylining T. shakli: kelsam, kelsang, kelsa, kelsak, kelsangiz, kelsa(lar) va boshqa Tuslangan feʼl shaklida xarakatni bajaruvchi shaxs ifodalanadi. Harakatning bajaruvchisi soʻzlovchi, tinglovchi yoki oʻzga shaxs boʻladi. Bir affiks bajaruvchining miqdorini ham koʻrsatgani uchun u shaxsson affiksi deyiladi. 1shaxs tuslovchisi harakatning bajaruvchisi — soʻzlovchining oʻzi ekanligini, 2shaxs tuslovchisi esa soʻzlovchining nutqi qaratilgan shaxs — tinglovchi ekanini bildiradi. Ular faqat kishilarga nisbatan ishlatiladi. Bunda ega kishilik olmoshlari bilan ifodalanadi va u yashirinib kelishi ham mumkin. Maye: yezdim — yozdik, yozding — yo’zdingiz. 3shaxs tuslovchisi nutqsa qatnashmagan, lekin nutq oʻzi toʻgrisida boʻlgan shaxsni koʻrsatadi. Bu shakl kishilarga va predmetlarga birday qoʻllangani sababli koʻpincha eganing boʻlishini taqozo etadi: ketdi — u ketdi. Anvar ketdi. Poyezd ketdi.

Feʼllar ham T. tizimiga boʻlgan munosabatiga qarab 2 asosiy guruhga boʻlinadi: tuslanishli feʼllar, tuslanishsiz feʼllar. Tuslanishli feʼl albatta shaxsson jihatdan shakllangan boʻladi. Biroq shaxsson koʻrsatkichlariga egalikning oʻzi tuslanishli feʼl deyish uchun asosiy belgi boʻla olmaydi. Maylning biror turiga mansub boʻlishlik T.li feʼlning asosiy belgisidir. T.li feʼl gapda kesim vazifasida keladi. Bunday feʼllar shaxs maʼnosiga egaligi tufayli yakka holda ham mustaqil gapni tashkil eta oladi. Mas., Keldi (u keldi). Shu xususiyatiga koʻra, T.li feʼl predikativlikka moslashgan feʼl shakli gʻisoblanadi. Tuslanishsiz feʼl T. tizimiga ega boʻlmaydi, mayl, shaxsson, zamon maʼnolarini ifodalay olmaydi va shu maʼnolarni ifodalovchi shakllarga xam ega boʻlmaydi. Bular harakat nomi, sifatdosh va ravishdosh shakllaridir. Ilhom Madrahimov.
Turshak

**Turshak** — danagi bilan oftobda kuritilgan oʻrik. Danagi etidan qiyin ajraladigan, bargakka yaroqsiz, mayda oʻrik navlari (Qandtak, Boboiy, Oqnuqul va boshqa mevalari) T. qilinadi. Hosil yigʻilgach, tozalanib yuviladi, savat yoki bordonlarga yoyib, kuritiladi. Har 4—5 kunda agʻdarib turiladi. 8—15 kunda qurib, T. boʻladi. Ayrim joylarda T.ga kurt tushmasligi uchun oʻrikni quritishga tayyorlashda uni savati bilan anjir barglari solingan qaynoq suvga bir muddat botirib olinadi. Oltingugurt bilan (har 1&nbsp;kg mevaga 2—2,5 g dan) 1,5—2 soat mobaynida dudlab quritilganda rang kiradi, sifati ortadi. T. tarkibida 40—90% qand, 1,2—6,9% kislota bor.
Turgʻar

**Turgʻar** — Sugʻd (Samarqand) hukmdori (738—750). Gʻuraknnnt oʻgʻli. Uning ismi oʻzi zarb qildirgan tangalarda twry’r ("Turgʻar"), xitoy yilnomalarida Duge (Touho), arab manbalarida Turxar yoki Yazid shakllarida qayd etiladi. Shuningdek, u arab manbalarida "alMuxtor" ("Tanlangan") laqabi bilan ham zikr etiladi. T. otasi oʻrniga arablarga vassal sifatida 738 yilda Samarqand taxtiga oʻtirgan va musulmoncha Yazid ismini olgan. Bu paytgacha u Ishtixon hokimi boʻlgan, Jumladan, Tanshu nomli xitoy yilnomasida Kan (Sugʻd) hukmdori Ulega (Gʻurak)ning 731 yil Duge ismli oʻgʻlini Sao (Ishtixon) shahriga, Mochjo ismli 2oʻgʻlini Mi (Maymurgʻ) shahriga hokim etib tayinlanganligi va uning otasining oʻlimidan soʻng Samarqand hukmdori boʻlganligi qayd etiladi.

T.ning yoshlik yillari arab bosqinlari va ularga qarshi otasi Gʻurakning olib borgan kurashlari davriga toʻgʻri kelgan. U arablarning vassali sifatida Sugʻd ixshidi boʻlib turgan davrda ham arablarga qarshi zimdan kurash olib borgan. Xususan, uning 740, 750 yillarda Xitoyga elchilar yuborganligi maʼlum.

T.ning avlodlari hadisshunos olimlar boʻlib, atTurkiy anNasafiy nisbasi bilan ijod qilishgan. Jumladan, ular orasida Abu Axmad Tolib ibn Ali ibn alHasan ibn Turxar ashShirakasiy anNasafiy (vafoti 900 y.) va 10—11alarda yashagan Abu Ishoq Ibroxim ibn Abu Ali Muhammad ibn Abu Abdulloh Muhammad ibn Amr ibn Solih ibn Turxar anNasafiy atTurxariy kabi nasaflik hadisshunoslar uchraydi.
Tut

**Tut** () — tutdoshlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi; mevali daraxt; Oʻzbekistonda 5 turi oʻstiriladi. Oq T. () va qora T. () mevasi isteʼmol qilinadi. Sershox T. (), kagayama T. () va ipak qurti T.i () turlaridan, asosan, ipak qurti boqishda foydalaniladi. T. tez oʻsadi, qurgʻoqchilik va sovuqqa chidamli. Shoxshabbasi zich, keng yumaloq, oval va piramida shaklida. Boʻyi 15— 18, baʼzilariniki 20–25 m, yoʻgʻonligi 1,5 m gacha. Katta yoshdagi baland tanali T. daraxtlaridan 20–40&nbsp;kg gacha barg, 50–60&nbsp;kg meva hosili olinadi. T. ning egribugri (ilonoʻt) va pastga qarab oʻsadigan (majnun T.) xillari ham bor. Daraxti 300, ayrimlari 500 yil yashaydi.

Oq T. (qarang Balxi tut) va shotut mevasi shirin, shifobaxsh, har xil vitaminlarga boy. Oʻzbekistonda T. qadimdan ekib koʻpaytiriladi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, shinni, murabbo, mayiz, spirtli ichimlik tayyorlanadi. Bargi tut ipak qurti boqishda ishlatiladi. T. ikki uyli oʻsimlik. Gullari bir jinsli. T. urugʻidan, qalamchasidan, payvand va parxish qilib koʻpaytiriladi.

Qurt boqish uchun ekiladigan T. navlari barg hosili moʻl, boʻyi baland, koʻp kallakli yoki buta shaklida oʻstiriladi. T. novdalari kesilganda tezda yangi novda chiqaradi. Har yili qurt boqish uchun kesilganligi tufayli 60—70 yilda qarib, hosildan qoladi. Bunday T. yoshartiriladi. T. tanasi mustahkam chidamli, T. yogʻochidan bochkalar, beshiklar, novdalaridan savatlar, zambillar, kajavalar, yengil stullar yasaladi. Ipak qurti boqish uchun T. nihollari va koʻchatlarini yetishtirish, tutzorlar barpo etish — tutchilik pillachilikning muhim sohasi hisoblanadi. 1970—91 yillardaIpakchilik uHcmumymuda ipak qurti boqishga moʻljallangan T. ning 9 navi (Mankent, Pioner, SANIISH33, Surxtut, Oʻzbekiston va boshqalar) va 3 duragayi chiqarilgan va rnlashtirish uchun davlat reyestriga kiritilgan.

Kasalliklari: bakterioz, vilt, ildiz chirishi, poʻkaklanish va boshqa

Zararkunandalari: tut odimchisi, tut parvonasi, Komstok qurti, kuzgi tunlam, tripslar, boʻrtma nematodlar, simqurtlar, oʻrgimchakkana.
Tut odimchisi

**Tut odimchisi** (Apocheima cineraius Easch.) — kapalaklar turkumining odimlovchilar oilasiga mansub hasharot; tut bargining ashadiy zararkunandasi. Kapalagi sargʻish. Qanotlarini yoyganda 25&nbsp;mm. Tut odimchisi bir yidda 1 avlod beradi, shundan 9 oyini yer tagida gʻumbak holda oʻtkazadi. Erta bahorda urgʻochi kapalagi 800—1000 donagacha tuxum qoʻyadi. Qurti martning 2yarmi yoki aprel boshlarida chika boshlaydi. Hayoti davrida 5 yoshni oʻtaydi. Qurtlar yangi tut kurtagi va barglarini kemirib, uni butunlay yoʻq qiladi. Har bir qurt oʻrtacha 1,5&nbsp;kg barg isteʼmol qiladi (ipak qurtiga qaraganda 8 marta koʻp). 30—40 kundan soʻng (may oyi boshlarida) 20—30 sm chuqurlikda oʻziga in yasab, gʻumbakka aylanadi va shu joyda qishlaydi.

Tut odimchisi qurtini yoʻqotish uchun kompleks agrotexnik (tut daraxtlari tagini kuzda va bahorda yumshatish, kuzda tut kator oralarini chuqur haydash, begona oʻtlarni yoʻqotish) hamda kimyoviy kurash (tutning koʻkarib turgan kurtaklariga karbofos, Bi58, siperfos, sumialfa preparatlaridan birining 0,1—0,3% eritmasi purkash) choralari tavsiya etiladi.
Tutanxamon

**Tutanxamon** (taxtga oʻtirgandagi ismi — Nebxeprura) — Misrda Yangi podsholik davri (18sulola)da mil. av. taxminan 1347—1337-yillarda hukm surgan firʼavn. Firʼavn Amenxotep IV (Exnaton)ning Nefertititsan tugʻilgan 3 qizi Anxesenpaatonga uylangan. Ehtimol Amenxotepning ukasi ham boʻlgan. Tahminan 12 yoshida Tutanxamon (Atonning jonli obrazi degani) nomi bilan taxtga oʻtirib, 20 yoshga toʻlmasdan vafot etgan. Hokimiyat amalda vazir Eye va boshqa amaldorlar qoʻlida boʻlgan. Tutanxamon davrida Exnatonning diniy islohotlari bekor qilingan. Amon kultiga sajda qilish tiklank*ih, T.ning oʻzi T. ismidan voz kechib, firʼavn qarorgohini Exetatondan Fivaga qaytargan.

T.ning shoxlar vodiysidagi maqbarasi 1922-yil ingliz arxeologi G. Karter tomonidan topilgan. Maqbara oʻgʻri-qaroqchilar tomonidan talanmagan. Undan T.ning oltin sarkofagidan tashqari, yosh firʼavn tirikligida yaxshi koʻrgan sanʼat asarlari va uning qurol, buyumlari: oltin niqobi, rafiqasi Anxesenpaatonning tasviri, firʼavn 2 gʻildirakli jang aravasi ustida aks ettirilgan haykalcha, oltin, ganch, qora va qizil yogʻochlardan ishlangan haykalchalar, oʻqyoy, xanjar, quticha, oʻrindiq va boshqa buyumlar topilgan. Bu noyob sanʼat asarlari jahonning koʻpgina mamlakatlarida namoyish etilgan.
Tutash idishlar

## 💧 Tutash idishlar haqida
**Tutash idishlar** — bu pastki qismida bir-biriga quvur yoki yo‘l orqali ulangan idishlar bo‘lib, ular ichida bir xil suyuqlik joylashadi. Bunday idishlarda suyuqlik tinch holatda bo‘lsa, barcha idishlardagi suyuqlik sathi bir xil balandlikda joylashadi. Bu hodisa **Paskal qonuni** asosida tushuntiriladi.

**Paskal qonuni**ga ko‘ra:Suyuqlikka berilgan bosim suyuqlikning har bir nuqtasiga bir xil uzatiladi.Shuning uchun tutash idishlardagi suyuqlik muvozanat holatiga kelganda, barcha idishlarda suyuqlik sathi teng bo‘ladi.

Agar tutash idishlardagi suyuqlik bir xil bo‘lsa, u holda:
h1​=h2​=h3​=⋯=hn​
Agar idishlardagi suyuqliklar turli xil bo‘lsa (masalan, suv va yog‘), u holda ularning sathlari suyuqlik zichligiga teskari proportsional bo‘ladi:
ρ1​h1​=ρ2​h2​
Bu yerda ρ — suyuqlik zichligi, h — suyuqlik ustunining balandligi. Demak, zichligi katta bo‘lgan suyuqlik sathi pastroq bo‘ladi.
----

### ⚙️ Tutash idishlarning ishlash prinsipi
Tutash idishlardagi suyuqlik pastki qism orqali o‘zaro bog‘langani sababli, bir idishdagi suyuqlik sathi o‘zgarsa, bu holat avtomatik tarzda boshqa idishlarga ham ta’sir qiladi. Natijada suyuqlik sathi har doim tenglashib turadi.

Bu muvozanat holati suyuqliklar orasidagi bosimlarning tengligi bilan izohlanadi:
P1​=P2​=P3​=⋯=Pn​
----

### 🌍 Hayotdagi qo‘llanilishi
Tutash idishlar hayotda juda keng qo‘llaniladi:

# **Suv ta’minoti tizimlari** — suv minoralarida suv bosimi orqali uylarga yetkaziladi.
# **Manometrlar** — suyuqlik bosimini o‘lchovchi asboblar tutash idishlar printsipida ishlaydi.
# **Gidravlik presslar** — yuk ko‘taruvchi mexanizmlar tutash idishlar printsipiga asoslanadi.
# **Darajani o‘lchovchi asboblar** — qurilishda sathni aniqlashda ishlatiladi.

----

### 🔬 Tajriba orqali tushuntirish
Ikkita shaffof nayni pastki qismidan quvur bilan ulang. Naylardan biriga suv quying. Suv naylar orqali harakatlanadi va bir necha soniyadan so‘ng ikkala naydagi suv sathi tenglashadi. Bu tajriba tutash idishlar qonunining amaliy isbotidir.
----

### 📘 Xulosa
Tutash idishlar — bu suyuqliklarning bosim va muvozanat qonunlarini amalda ko‘rsatib beruvchi muhim fizik hodisadir.

Ular orqali:

* Suyuqlik sathining tenglashishi tushuntiriladi.
* Zichlik, bosim va Paskal qonuni o‘rganiladi.
* Suv ta’minoti, gidravlik tizimlar, manometrlar kabi ko‘plab texnik qurilmalar ishlaydi.
Tutdoshlar

ANDIJON QISHLOQ XO’JALIGI VA
AGROTEXNOLOGIYALAR   INSTITUTI
Qishloq xo’jaligi ekinlari seleksiyasi, urug’chilik va dorivor  o’simliklarni yetishtirish kaferdasi assistenti   G’oipova Parizod Muxtor qiz 
          "TUTDOSHLAR"               
                       **Tutdoshlar** (Moraceae) — ikki urugpallali oʻsimliklar oilasi. Sut shirali daraxt, buta, baʼzan sut shirasiz oʻt oʻsimliklar. Barglari navbatlashib yoki qaramaqarshi joylashgan, butun, oʻyilgan yoki qaychibarg, yonbargli. Toʻpgullari — kuchala, boshoq, roʻvaksimon yoki boʻsh sharsimon. Gullari ayrim jinsli, bir yoki ikki uyli. Gulqoʻrgʻoni oddiy odatda, 4 boʻlakli. Changchisi toʻrtta, urugʻchisi bitta. Mevasi danaksimon yoki yongʻoqcha, birlashib etli toʻpmeva hosil qiladi. T.ga 53 turkum va 1400 ga yaqin tur kiradi. Asosan, tropik va subtropik mamlakatlarda, qisman oʻrta mintaqada tarqalgan.

T.ning eng yirik turkumlaridan biri fikus (*Ficus*) doim yashil yoki barg toʻkadigan daraxt, buta, baʼzan oʻt oʻsimliklari hisoblanadi. 1000 ga yaqin turi bor. Bargi turli shaklda, yonbargli, koʻpincha toʻkiluvchan. Fikuslardan anjir (*F. carica*) uzoq yashovchi daraxt. Barglari oddiy, 3—5 boʻlakchali, toʻkiluvchan. Gullari toʻpgulining ichida oʻrnashgan. T. ning yana bir yirik turkumi tut (Moras) Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan.

Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida ekiladigan (asosiy vatani Xitoy, Yaponiya) mevasi anjirga oʻxshash qogʻoz daraxti, Shimoliy Amerikada oʻsuvchi tikanli daraxt — maklyura, faqat tropik mamlakatlarda oʻsadigan mevasi ajoyib non daraxti, Malayya arxipelagida tarqalgan sut shirasi gʻoyat zaharli salobatli daraxt — zaqqum ham T.ga mansub.
Tutmes

**Tutmes** — qad. misr haykaltaroshi; mil. av. 14-asrdayashagan. Firʼavn Amonxotep IV (Exnaton) saroyida "haykaltaroshlar boshligʻi" maqomida boʻlgan. Misrning qad. poytaxti — Axetaton (hozirgi Amarna)da ishlagan. T. asarlari jahon sanʼatining durdonalaridir; u ishlagan firʼavn va malika Nefertiti (hozirgi Qohira muzeyi, Berlin davlat muzeii va boshqalarda) haykallari shaklining oʻta nozikligi, qiyofalarining hayajonli ulugʻvorligi bilan diqqatga sazovor.
Tutash tojbarglilar

**Tutash tojbarglilar** - ikki urugʻpallali yopiq urugʻli oʻsimliklarning kichik sinfi. Baʼzi oʻsimlik gullarining tubi bir oz, ayrimlariniki toʻliq, yana boshqalariniki uzunasiga qoʻshilib oʻsadi. Koʻpchilik T.ning qoʻshilib oʻsgan qismi uzun nay, yuqori qismi esa gʻar xil gul boʻlakchalari yoki tishchalar hosil qiladi. Nemis botaniklaridan A. Braun (1864), A. Engler (1892) T.ni ayritojlilardan farqlashni taklif qilgan. Baʼzi botaniklar, jumladan, N. I. Kuznetsov, N. A. Bush, A. Taxtajyan ikki urugʻpallalilar sinfini ayrim tojbarglilarga va tutashbarglilarga boʻlishni tan olishmaydi.
Tutuq (unvon)

**Tutuq** — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvon. 

Qad. turk bitiktoshlari, xitoy, sugʻd manbalarida uchraydi. T. Turk xoqonligida harbiy maʼmuriyat boshligʻi uchun qoʻllangan boʻlib, xitoycha dudu — voliy, viloyatning harbiy hokimi soʻzidan olingan deb hisoblanadi. Lekin, baʼzi tadqiqotchilar, shu jumladan, oʻzbek olimlari T. unvoni tutmok, feʼli asosida shakllangan unvon ekanligini taʼkidlashadi. UrxunYenisey bitiktoshlarida Oʻng T., Buqay T., El Toʻgʻon T., Alp Urungu T., Choʻkul T., Kunch T., singari amaldorlar nomi aks etgan. Bitiktoshlarda qayd etilishicha, xoqonlik boʻysundirilgan k,abilalarga T.lar tayinlagan. Turk xoqonligi davrida Fargona vodiysida T. unvonli sulola boʻlgan. 

Mugʻ kala hujjatlarida Sugʻd hukmdori Devashtichning 719 yilda Turk xoqoniga, Shosh tuduni va Fargʻona hukmdoriga yordam soʻrab yuborgan maktubini eltgan Fatufarn ismli elchi Devashtichga yozgan xati boʻlib, unda Fatufarn "Xoqonga va Fargʻona xukmdoriga yozilgan nomani Fargona tutugʻiga topshirdim", deb qayd qiladi. Bu esa 7—8-asrlarda Fargʻonada ixshidlar boshqaruvi bilan birgalikda T.lik boshqaruvi ham mavjud boʻlganligini koʻrsatadi. Shuningdek, 7—8-asrlarga oid Quva tangalari orasida suhiy yozuvda "Alpu xoqon tutuq" iborasi aks etgan tangalar uchraydi. Bundan Fargʻona T.larining Turk xoqonlari nomidan pul zarb qildirganliklari ayon boʻladi. Uygʻur xoqonligi davrida xoqonlardan biri Xitoyga T. unvonli noib tayinlaydi. Arab geograflari asarlarida 10-asrda Irtish boʻyida yashovchi Kimak nomli turkiy qabila hukmdorining unvoni T. deb qayd etiladi.

## Adabiyot
* Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992.
* Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.
Tufang

**Tufang**, toʻfang — chaqmoqtosh yordamida otadigan pilta miltiq. Tufak fonetik shakli ham mavjud. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida tuvak atamasi tol daraxti va umuman hoʻl shoxlarning poʻstlogʻini yormay, shox, navdadan sugʻurib olingan va uchiga gʻoʻlakchalar qoʻyilib, qushlarni ovlash uchun moʻljallangan tuppakni anglatishi qayd etilgan. 16-asrga kelib tuvak — tufak va T. fonetik shakllarni olgan va u endi oʻt sochish uchun moʻljallangan jangovar qurolmiltiqni ifodalagan. Turk sayyohi Sayd Ali Raisning guvoxlik berishicha (16-asr), T. ning stvoli misdan yasalgan. Tarixiy manbalarda keltirilgan maʼlumotlarga koʻra, T. Oʻrta Osiyoda 16-asrdan eʼtiboran qurollanishda ishlatilgan. Bobur qoʻshinida T. yasaydigan ustalar va T. bilan kurollangan askar— tufakandozlar bor edi, ular Panipat jangida Ibrohim Loʻdiy ustidan qozonilgan gʻalabaga salmoqli ulush qoʻshgan.
Tuflar

**Tuflar** (ital. tufo) — turli xil yoʻl bilan hosil boʻladigan togʻ jinslari guruhi. Ohaktoshli, kremniyli va vulkanik T. mavjud. Ohaktoshli T. yengil, gʻovak jinslar boʻlib, ularda oʻsimlik va organik qrldiklarining izlari boʻladi. Geyzeritlar kremniy T.dandir. Vulkanik T. vulkan otilish jarayonida qattiq jinslardan hosil boʻladi, ularning tarkibi liparit, datsit, andezit va bazaltdan iborat. T. qimmatbaho qurilish materiali boʻlib, betonga qoʻshimcha sifatida ishlatiladi.
Tuxmak

**Tuxumak** (Sophora) — dukkakdoshlarga mansub doim yashil yoki barg toʻkadigan daraxtlar, butalar va kup yillik oʻtlar turkumi. Osiyo va Avstraliya tropiklari va subtropiklarida 60 ga yaqin turi oʻsadi. Oʻzbekistonda, asosan, vatani Xitoy va Yaponiya boʻlgan 1 turi — yapon T.gi (S. japonica) manzarali daraxt sifatida ekiladi. Bal. 25–30 m ga boradi. Novdalari tikanli, barglari spiral shaklida joylashgan, uz. 2— 5 sm. Gullari 2 jinsli, och sariq, xushboʻy, toʻpguli shingil, yarim soyabonlar yoki taramlarga joylashgan. Tez oʻsadi. 51—7 yildan boshlab gullab, meva beradi. T. iyun—iyulda gullab, sentabrda mevasi yetiladi. Mevasi dukkak. Yogʻochi qattiq, undan mebellar, turli buyumlar ishlanadi.
Tuxumdan tirik tugʻish

**Tuxumdan tirik tugʻish** - murtak ona tanasida rivojlanib, tuxum poʻchogʻidan ozod boʻlishidan iborat nayel qoldirish usuli. Tuxumdan tirik tugʻisht.da tuxum urgʻochi hayvon jinsiy yoʻllarida qolib rivojlanadi, lekin ona organizmidan qoʻshimcha oziq moddalar olmaydi. Tuxumdan tirik tugʻisht. umurtkasizlar orasida partenogenez koʻpayadigan shiralar, gamazid kanalar, trixinalar; umurtqalilardan bir qancha baliqlar, sudralib yuruvchilar (koʻpchilik kaltakesaklar, kora ilonlar, dengiz ilonlari, ayrim suv ilonlari) uchun xos (yana qarang Tirik pgugʻshi).
Tuxumdon

**Tuxumdon** — odam va hayvonlardagi urgʻochilik jinsiy bezi. Tuxumdonda tuxumhujayra hosil boʻladi va yetiladi (faqat bulutlar va tuban kovakichlilarda tuxumdon alohida organ sifatida shakllanmagan). Umurtqali hayvonlarda tuxumdon ichki sekretsiya bezi sifatida gormon (follikulin va boshqalar) ham ishlab chiqaradi.

Tuxumdon embrion hujayra paylari oʻsgan biriktiruvchi toʻqimali asosdan iborat; bu paylar dumaloq follikulalarga (ichida faqat bitta tuxumhujayra rivojlanadi) va bir qator somatik yoki follikulyar hujayralarga (taraqqiy etayotgan tuxumhujayra atrofida joylashgan) ajraladi. Yetilgan follikulalar tuxumdon sirtiga siljiydi va tuxum tuxumdon devori yoriqlaridan tana boʻshligʻiga tushadi. Sut emizuvchilarda yorilgan follikulalar oʻrnida sariq tana rivojlanadi.

Odam tuxumdoni ovalsimon shaklda; bachadonning ikki yonida, kichik chanoqda joylashgan; uning keng boylamlariga (bachadon nayidan pastroqqa) birikkan. Ayollarning yoshiga va organizmning umumiy funksional holatiga qarab tuxumdonning jinsiy faoliyati turlicha boʻladi.

## Yana qarang

* Jinsiy bezlar
* Jinsiy aʼzolar
Tuxumxur ilonlar

**Tuxumxur ilonlar** (Dasypeltidae) — suvilonsimonlar kenja oilasi. Gavdasi 80 sm cha. Oldingi umurtqalarining pastki oʻsimtasi ponasimon yiriklashib, qiziloʻngach boʻshligʻiga botib kirgan. Tuxumxur ilonlar qush tuxumini butunligicha yutadi. Tuxum qiziloʻngachga tushgach, ilon keskin toʻlgʻanib harakatlanishi tufayli tuxum umurtqa oʻsimtalariga tegib sinadi va uning ichidagi moddalar oshqozonga oʻtadi; poʻchogʻi esa ogʻiz orqali tashqariga chiqariladi. Bittadan turi boʻlgan 2 urugʻi bor. Afrika tuxumxoʻr iloni tropik va Janubiy Afrikada, hind tuxumxoʻr iloni Hindiston yarim orolning shim.sharqiy kismida tarqalgan.
Tuxumhujayra

**Tuxumhujayra** — urgʻochi jinsiy hujayra (gameta). Tuxumhujayradan urugʻlanish yoki partenogenez natijasida yangi organizm rivojlanadi. Hayvonlarda tuxumhujayra murtakning rivojlanishi uchun zarur oziq moddaga ega boʻlib, yaxshi ixtisoslashgan. Sut emizuvchilar tuxumhujayrasini rus olimi K. M. Ber (1827) kashf etgan. Odatda, tuxumhujayra bir necha qavat poʻst bilan qoplangan. Koʻpchilik hayvonlar tuxumhujayrasi yumaloq yoki oval shaklda, baʼzan choʻziq (hasharotlarda). Gʻovaktanlilar va ayrim boʻshliqichlilar tuxumhujayrasi doimiy shaklda boʻlmasdan amyobaga oʻxshash harakatlanish xususiyatiga ega. Koʻpchilik hayvonlar Tuxumhujayrasi harakatsiz. Tuxumhujayraning oʻlchami sitoplazmadagi sariklik miqdoriga bogʻliq. Mas., parazit pardaqanotlilar Tuxumhujayrasi sarikGʻshgi boʻlmaganligidan juda kichik (6x10 mkm); yoʻldoshli sut emizuvchilarning sariqligi kam Tuxumhujayrasi 50 mkm dan (dala sichqoni) 180 mkm gacha (qoʻy). Odam va koʻpchilik umurtqasizlar Tuxumhujayrasi oʻlchami 90 mkm ga yaqin. Zaxira sariqlik koʻp boʻlgan mollyuskalar, ignaterililar, qisqichbaqasimonlar Tuxumhujayralari diametri 1,4&nbsp;mm, kloakali sut emizuvchilarniki –3,5–4,3&nbsp;mm, losossimon baliqlarniki  6–9&nbsp;mm, tuxumini ogʻzida olib yuradigan dengiz laqqachalariniki–17–21&nbsp;mm, akulalarniki 50–70&nbsp;mm, tovuqniki – 30 sm dan ortiq, tuya qushniki – 80 sm (poʻchogʻi bilan birga uzunligi –155 sm, vazni 1,4&nbsp;kg ga yaqin). Tuxumning oʻlchami hayvonning katta yoki kichikligiga bogʻliq boʻlmasdan, serpushtliligiga teskari korrelyatsiyada boʻladi. Odatda, tuxumini qoʻriqlaydigan hayvonlar yirik, lekin ozroq tuxum qoʻyadi. Nasli toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qilmaydigan baliqlar minglab, baʼzan millionlab mayda (treska 10 mln., diametri 2&nbsp;mm dan kichik) tuxum qoʻyadi. Lekin murtagi ona organizmda rivojlanadigan yoʻldoshli sut emizuvchilarda bunday korrelyatsiya kuzatilmaydi – ular bir vaqtning oʻzida bir necha mayda tuxum qoʻyadi. Tuxum 2 qutbli tuzilgan: animal qutbdan vegetativ qutb tomonga sariq modda miqdori ortib boradi.

Tuxumhujayra sitoplazmadagi sariklik miqdoriga koʻra aletsital, oligoletsital, mezoletsital, poliletsital, sariqlikning sitoplazmada tarqalishiga binoan gomolitsetal, telolitsital, sentroletsital; maydalanish tipi boʻyicha goloblastik va meroblastik xillarga ajratiladi. Oʻsimliklar Tuxumhujayrasi koʻpincha maxsus urgochilik jinsiy organi – arxegoniyda (sporali yuksak oʻsimliklar va ochiq uruglilar) yoki murtak xaltasida (gulli oʻsimliklar) rivojlanadi.

## Yana qarang

* spermatozoid
* urugʻlanish

## Manbalar
Tush

**Tush**, tush payti, choshgoh — Quyosh markazining yuqori kulminatsiya momenti (Quyoshning sutkalik harakatida uning gorizontdan maksimal balandlikka erishgan) payti; bu vaqtda osmon meridian tekisligi bilan matematik u tekisligi kesishadi. Bu paytda yerdagi jismlar soyasi tush chizigʻi boʻylab yoʻnaladi va eng qisqa boʻladi. Bu hodisa tush payti boshlanganini bildiradi. 

## Yana qarang

* Yarim kecha
Tuxsi

**Tuxsi** — turkiy qabilalardan biri. Ular VII—VIII asrlarda turkiy qabila ittifoqi tarkibida boʻlib, Turkash xoqonligining siyosiy hayotida faol qatnashganlar. 

Tuxsilar VIII—X asrlarda Yettisuv va Issiqkoʻlning janubida yashagan. Ular, asosan, koʻchmanchi chorvador boʻlganlar. 766-yil qarluqlar Yettisuvni egallagach, tuxsilar ularning tarkibiga kirib, oʻzbek elatining shakllanishida faol qatnashgan. X—XI asrlar davomida tuxsilarning katta qismi Movarounnahr hududiga koʻchib kelib oʻtroqlashgan va mahalliy aholi tarkibiga aralashib, keyinchalik oʻz etnik nomlarini batamom unutib yuborgan.

## Adabiyotlar
Tut parvonasi

**Tut parvonasi** (Glyphodes pylaialis Walker.) — qurti faqat tut bargi bilan oziqtanadigan zararkunanda hasharot. Ayniqsa, tut daraxtlari, nihollari, bargiga jiddiy zarar keltiradi. Toʻliq rivojlanadigan hasharot. Katta yoshdagi qurtlari daraxt poʻstloqlari tagida maxsus ipakdan toʻqigan belanchagi ichida qishlab chiqadi. Bahorda gʻumbakka aylanadi, 15—20 kundan soʻng undan kapalaklar uchib chiqadi. Kapalagi mayda, qanotlari yozilganda 15–17&nbsp;mm, qanotida koʻndalang chiziklari bor. Har bir kapalak (tut bargiga 2—3 tadan) oʻrtacha 50-60 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtlar tut bargi toʻqimalarini yeb shikastlaydi. Zararlangan daraxt novdalari quriydi, sovuqqa chidamliligi pasayib ketadi. Yil davomida 6—7 marta avlod beradi. Oxirgi avlodning qurtlari oktabr-noyab. oylarida qishlashga oʻtadi.

1994-yildan Oʻzbekistonda dastlab Afgʻoniston orqali Surxondaryo viloyatida, keyingi yillarda Fargʻona, Toshkent, Sirdaryo viloyatlarida Tapkalgan. Tut parvonasiga qarshi biologik kurash usullari yaxshi samara beradi.
Tush (maʼnolari)

**Tush**:

* Tush, tush payti, choshgoh — Quyosh markazining yuqori kulminatsiya momenti (Quyoshning sutkalik harakatida uning gorizontdan maksimal balandlikka erishgan) payti; bu vaqtda osmon meridian tekisligi bilan matematik u tekisligi kesishadi.
* Tush (boʻyoq) (nem. Tushe) — vaqt oʻtishi bilan rangi oʻzgarmaydigan qora boʻyoq.
* Tush (psixologiya) —uyquda sodir boʻladigan subyektiv psixik hodisa.
Tush (boʻyoq)

**Tush** (nem. Tushe) — vaqt oʻtishi bilan rangi oʻzgarmaydigan qora boʻyoq. Suv qoʻshib suyultirilsa, kulrang tus oladi. Yogʻoch, oʻsimlik moylari, neft va boshqa qurumidan tayyorlanadi. Boʻyoq hosil qiluvchi toshkoʻmir moddalaridan tayyorlanadigan qizil, yashil, koʻk va boshqa rangli T. ham boʻladi. Sharq mamlakatlarida, ayniqsa, Xitoy, Koreya, Yaponiyada qadimdan foydalanilgan. 15—17-asrlarda Yevropaga tarqalgan. T. chizmachilikda, grafika asarlarini boʻyashda, xat yozishda ishlatiladi.
Tuyuq

**Tuyuq** — turkiy xalqlar mumtoz sheʼriyatidagi lirik janr. T. 4 misrali sheʼr boʼlib, aruzning ramal bahrida yoziladi; a-a-b-a, baʼzan a-b-v-b tarzida va favqulodda hollarda — a-a-a-a oʻlchovida qofiyalanadi. T. soʼz oʼyini asosida tajnis qofiyasida beriladi. Tajnissiz tuyuqlar ham bor. Tuyuqning dastlabki namunalari xalq ogʼzaki ijodida uchraydi. Bizgacha yetib kelgan Tuyuqlar Burhoniddin Sivosiy (14-asr) qalamiga mansub. "Qutadgʼu bilig" da ham tajnisli toʼrtliklar bor, biroq ular mutaqorib bahrida yozilgan. Alisher Navoiy "Mezon ulavzon" asarida T.ni birinchi marta janr sifatida belgilab oʻtgan va shakllantirgan. Bobur oʻzining "Aruz risolasi" asarida T.ni turkiy sheʼriyat shakllaridan biri sifatida baholagan. T. hozirgi sheʼriyatda birmuncha boshqacharoq nomlarda uchraydi. Xususan, ozarbayjonlarda bayot, turklarda maʼni, turkmanlarda laʼli. Mumtoz adabiyotda Lutfiy, Navoiy, Bobur, 20-asr shoirlaridan Gʻ. Gʻulom, Habibiy, Charxiy, Sobir Abdulla va boshqa ijodida T. janrining yetuk namunalari mavjud.

## Adabiyotlar
* Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar. T., 1976.
Tuya (maʼnolari)

**Tuya**:

* Tuya - {{Taxobox
| color = pink
| name = Tuya
| status = 
| image = Bactrian Camel 1.
* Tuya (oʻsimlik) (Thuja), tuyya,biota — sarvdoshlar oilasiga mansub doim yashil bir uyli oʻsimliklar turkumi.
* Tuya (Camelus) — tuyasimonlar oilasi, qadoq oyoklilar turkumiga mansub juft tuyokli sut emizuvchi hayvon.
Tuya (oʻsimlik)

**Tuya** (), tuyya,biota — sarvdoshlar oilasiga mansub doim yashil bir uyli oʻsimliklar turkumi. 5 turi Sharqiy Osiyo togʻlarida (Gʻarbiy Xitoy, Koreya, Yaponiya) va Sharqiy Amerikada tarqalgan. Dare qirgʻokdari pastliklarida va botqokliklarda usadi. Daraxti bal. 12–18 m, baʼzida 45– 60 m ga boradi. Shoxshabbalari piramidasimon yoki konussimon. Shoxlari yotik, yoki tik koʻtarilgan. Novdalari nozik, qattiq barglari bilan birga toʻkiladi. Barglari tangasimon. Urugʻlari yapaloq, qanotli, smolali. Ikki turi — gʻarb T.si (; boʻyi 12 m gacha, iyunda gullaydi, 100 yildan ortiq yashaydi) va ulkan T. (; bal. 45–60 m, shoxshabbasi tigʻiz piramidasimon, yogʻochi qimmatbaho) shaharlarni koʻkalamzorlashtirishda ekiladi.

## Manbalar
Tuyaboʻyinlar

**Tuyaboʻyinlar** () — toʻr qanotli hasharotlar turkumi. 271 turi maʼlum. Shimoliy yarim sharda tarqalgan. Tanasi 15–20&nbsp;mm. Qanoti tiniq. Oldingi koʻkrak boʻgʻimi choʻzilib, tuya boʻyniga oʻxshab qayrilgan (nomi shundan). Tuxumini nam oʻrmonlarda poʻstloq, quruq oʻrmonlarda esa barg toʻshamalari ostiga qoʻyadi. Lichinkalari daraxtlar poʻstlogʻi yoriklarida va poʻstloq ostida yashaydi. Hasharotlar qurtlari, tengsiz ipak qurtlari, poʻstloqxoʻr qoʻngʻizlar, shiralar tuxumlarini yeb, oʻrmonchilikka foyda keltiradi. T. gʻumbagi harakatchan.
Tushuncha

**Tushuncha** — narsa va hodisalarning muhim xususiyatlari, aloqalari va munosabatlarini aks ettiruvchi tafakkur shakli. Tushunchaning. bilish mahsulidir, bu bilish oddiydan murakkabga koʻtarila borib, eski Tushunchalarni mukammallashtiradi, aniqlashtiradi va yangilarini shakllantiradi. Tushunchaning.ning asosiy mantiqiy vazifasi biron narsani boshqa narsadan fikran ajratishdan iborat. Predmetlarning turkumlarini ajratish va bu predmetlarni Tushunchda umumlashtirish tabiat qonunlarini bilishning zarur shartidir. Har bir fan muayyan Tushunchalar bilan ish koʻradi, ularda bilimlar jamlanadi. Tushuncha. hissiy bilish shakllaridan farq qilib, inson miyasida toʻgʻridantoʻgʻri aks etmaydi. U taqqoslash, analiz, sintez, abstraksiyalash, umumlashtirish kabi mantiqiy usullardan foydalangan holda hosil qilinadi. Tushunchaning shakllanishi soʻz bilan bogʻliq. Ular oʻrtasidagi uzviy aloqadorlik tafakkur va til oʻrtasidagi bogʻlanishning aniq tarzda namoyon boʻlishidir. Tushunchalar soʻz va soʻz birikmalari yordamida ifoda qilinadi. Har qanday Tushunchalar. — abstraksiyadan iboratdir, bu hol Tushunchada voqelikdan uzoklashgandek tuyulsada, haqiqatda esa Tushuncha yordamida voqelikning muhim tomonlarini ajratib, tadqiq qilish yoʻli bilan chuqurroq bilib olinadi. Tushunchalarning oʻzaro aloqadorligi va bir-biriga oʻtib turishi dialektik mantiqning tushuncha haqidagi qoidasining muhim tomonlaridan biridir.
Tushpa

**Tushpa** — Van koʻli (Turkiya) sharqiy sohilida joylashgan qad. shahar, Urartu davlati poytaxti (mil. av. 9—6-asrlar). Tushpaning qalʼa qismi baland qoya ustiga qurilgan. Podsho Menua davrida (mil. av. 9-asr oxiri) togʻ buloklaridan shaharga kanal oʻtkazilgan. 1916-yil I. A. Orbeli qoyatoshning jan. yon bagʻridan podsho Sarduri II (mil. av. 8-asr oʻrtasi) yilnomasi bitilgan katta ustun (stela)ni topgan. Tushpa ossuriy yozma manbalarida bir necha marta qayd etib oʻtilgan. Mil. av. 735 y. ossuriyaliklar shaharni vayron qilishgan boʻlsada, qalʼani egallay olishmagan. Mil. av. 7-asrda podshoh qarorgohi Tushpa tarkibiga kiruvchi Tuproqqalʼaga koʻchirilgan. Qalʼa mil. av. 6-asr boshida midiyaliklar tomonidan vayron etilgan, lekin Axomaniylar davrida qalʼada hayot davom etgan.
Tuyaboʻgʻiz

**Tuyaboʻgʻiz** — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi shaharcha. 1957-yil tashkil etilgan. Tuyaboʻgʻiz suv ombori ("Toshkent dengizi")ning shim.gʻarbiy sohilida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi (Toshkent—Angren temir yoʻl) — Kuchlik (4&nbsp;km). Aholisi 5431 kishi (2004). Shaharchada temirbeton va asfaltbeton zavodlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 2 umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, poliklinika, kasalxona, tibbiy punkt va boshqa tibbiy muassasalar bor.
Tuyaboʻgʻiz suv ombori

**Tuyaboʻgʻiz suv ombori** (*Toshkent dengizi*) – Toshkent viloyatidagi gidrotexnika inshooti, Ohangaron daryosining oʻrta oqimida barpo etilgan suv ombori. Daryodagi ikkita suv omboridan biri (ikkinchisi Ohangaron suv ombori). Suv omboridan Chapqirgʻoq Qorasuv kanali Tuyaboʻgʻiz chapqirgʻoq kanaliga suv beriladi.

Tuyaboʻgʻiz suv omborining shimoliy qirgʻogʻida Tuyaboʻgʻiz shaharchasi joylashgan.

Suv yuzasi maydoni 20&nbsp;km². Oʻrtacha chuqurligi – 12,5 m. Umumiy hajmi 250 mln.m³, foydali hajmi 224 mln. m³ ni tashkil etadi . Ohangaron hamda Chirchiq daryolari suvini mavsumiy tartibga soladi.

Suv ombori 1962-yilda qurilgan. Gidrotexnik inshoot loyihasi Sredazgiprovodxlopok instituti tomonidan ishlab chiqilgan.
Koʻtarma tuproq toʻgʻon, chap va oʻng qirgʻoq suv chiqargichlar va suv tashlagichdan iborat. Toʻgʻonning uzunligi 2,4&nbsp;km, ikki chekkasi qumoq tuproqdan qurilgan. Ombor gidrouzeli 1,9&nbsp;km uzunlikdagi dambaga tutashgan. Toʻgʻonning markaziy qismi Ohangaron daryosining tekisligini toʻsadi. U qumli yadrodan hosil boʻlib, uning yuqori va pastki qismida qirralarga qarab qalinligi pasaygan toshlar bilan toʻldirilgan. Yuqorida 2 × 2 × 0,2 m oʻlchamdagi yarimfabrikat temirbeton plitalar va monolit temirbeton bilan mustahkamlangan. Toʻgʻon ustidan Toshkent– Bekobod avtomobil yoʻli oʻtadi.

440 m uzunlik va suv sarfi 760 m³/sek boʻlgan tezoqar koʻrinishidagi suv tashlagich suvni 34 m pastlikka uzatadi. Suv tashlagichning yemirilishini bartaraf etish uchun undan 600 m uzoqlikda umumiy balandligi 40 m boʻlgan ochiq tipdagi ikki bosqichli sharshara qurilgan.

Suv omborida Ohangaronning turli qirgʻoqlaridan ikkita minora tipidagi chiqish joyi mavjud. Oʻng qirgʻoqdagi maxsus kanal orqali suv Chapqirgʻoq Qorasuvga (55 m³/s) oqib oʻtadi. Ikkinchi suv chiqarish joyi Tuyaboʻgʻiz chapqirgʻoq kanalining bosh regulyatori boʻlib xizmat qiladi (25 m³/s).

Suv ombori atrofida dam olish zonasi tashkil etilgan. Suv ombori Toshkent viloyatining Boʻka, Oqqoʻrgʻon, Oʻrta Chirchiq, Quyi Chirchiq tumanlarida sugʻoriladigan yerlarning suv taʼminotini yaxshilashga imkon berdi.

Toshkent dengizi havaskor baliqchilar orasi mashhur, uning suvlarida ilonbosh, zogʻora, laqqa va boshqa bir qancha yirik baliq turlari yashaydi.

Suv ombori toʻgʻonidan oʻtuvchi yoʻlni boshqa joyga koʻchirish rejalashtirilgan edi. Aylanma yoʻl 2003-yilgacha qurilishi kerak edi.

2017-yil iyul oyida suv omborida elektr stansiyasi qurilishi boshlandi. 2019-yil 27-mart kuni quvvati 12 MVt boʻlgan Tuyaboʻgʻiz GES ishga tushirildi.

## Adabiyotlar
* 

## Izohlar

## Manbalar

## Havolalar
Tuyaboʻgʻiztepa

**Tuyaboʻgʻiztepa** — ilk oʻrta asrlarga mansub daxmali tepaliklar (mil. 5— 8-asrlar). Tuyaboʻgʻiz suv ombori (Toshkent dengizi)ning shimoli-gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinida, Oʻrtaboz degan joyda joylashgan. 1959—61y.larda (T. Aʼzamxoʻjayev) oʻrganilgan. Daxmalar tepalik koʻrinishida, boʻyi 2 m, diametri 15- 20 m boʻlgan. Baʼzi daxmalar katakombali inshootlar boʻlib, 2,6x2 m li xonalarga ajratilgan. Mehnat qurollari, sopol idishlar, temir pichoq, tanga, marjon, chigʻanoqlar chiqqan. Baʼzi daxmalardan nauslar ochilgan. Ulardan tartibsiz suratda qoʻyilgan, silindr shaklidagi ossuariy va skeletlar topilgan.

## Manbalar
Tuyamoʻyin dashti

**Tuyamoʻyin dashti** - Andijon va Fargʻona viloyatlari hududidagi dasht. Gʻarbda Muyan va Arsif, shimolida Qorachatir tizmalari, sharkda Ulugʻtogʻ, janubida Qizilqiya adirlari oraligʻida. Geologik jihatdan adirlar oraligʻidagi botiq. Uzunligi 36—38 km, eni 28 km. Paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari keng tarqalgan. 1—5 km chuqurliqda boʻr davri yotqiziqlari uchraydi. Ustki qismi toshshagʻal jinslardan tuzilgan. Gʻarbga tomon qiya. Iqlimi kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 28°, eng yuqori temperatura 40°. Qishi iliq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2°, eng past temperatura —16°. Vegetatsiya davri 180 kun. Yillik yogʻin 200—250 mm, asosan, bahor oylarida yogʻadi. Tuprogʻi tipik boʻz tuproq. Oʻsimliklari shuvoq, burgan hamda efemerlardan iborat. Dashtning oʻzlashtirilgan qismida tamaki, makkajoʻxori ekiladi, bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi.
Tuyatish

**Tuyatish** — xoʻraki, mayizbop uzum navi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha kertikli, yuzasi silliq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (boʻyi 20—25 sm), oʻrtacha vazni 800—1000 g, silindrsimon, gʻujumlari zich joylashgan. Gʻujumi yirik, dumaloq, sargʻishyashil. Sent.da yetiladi. Tarkibida oʻrtacha 23,4% qand, 3,2% kislota bor. Gektaridan 120—160 s hosil olinadi. Uzumidan mayiz solinadi. Mayizi mirik, sershira. Oʻzbekistonning barcha mintaqalarida oʻstiriladi.
Tuyatovon

**Tuyatovon** (Zygophyllum L.) — tuyatovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik ildizpoyali oʻsimliklar turkumi; oʻt, buta, chala butalardan iborat. Poyasi qattiq, sershox. Boʻyi 30— 70 sm. Bargi sersuv, qaramaqarshi, bir, baʼzan 2—4 juftdan joylashgan. Gullari 1 yoki 2 tadan, tojbarglari oqimtirsariq, tagi qizil dogʻli, changchisi 8—10 ta. Yoz davomida gullab urugʻlaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Urugʻi 20—30° haroratda unib chiqadi. Mevasi bir yoki bir nechta uchli koʻsakcha. Ildizi oʻq ildiz. Yer sharining choʻl va dashtlarida tarqalgan. 250 dan ortiqturi bor. Oʻzbekistonda 13 turi uchraydi. Gʻunchasi sabzavot sifatida ovqatga ishlatiladi. Begona oʻt sifatida hamma ekinlar orasida uchraydi. Daryo vodiylari, vohalardagi bir oz shoʻrtob yerlarda oʻsadi.

Kurash choralari: yerni chuqur haydash, chopiq, kultivatsiya va boshqa
Tuyachilik

**Tuyachilik** — chorvachshshkning tuyalarni koʻpaytirish va ulardan foydalanish bilan shugʻullanuvchi tarmogʻi; tuyalar biologiyasi, seleksiyasi, zootexnikasi, xoʻjalik ahamiyatini oʻrganadigan fan. T. xoʻjaliklari choʻl, chala choʻl va quruq dasht mintaqalarida joylashgan. Issiq iklimga moslashgan dromedar (bir oʻrkachli) tuyalar Oʻzbekistonning jan. mintaqalari, Turkmaniston, Tojikiston, Afgʻoniston, Hindiston, Eron, Turkiya va Afrika mamlakatlarida, sovuqqa chidamli baktrian (ikki oʻrkachli) tuyalar Oʻzbekistonning shim. qismida, Qozogʻiston va Qirgʻiziston, Rossiyaning Astraxon viloyati, Qalmiq choʻllarida, Tuva, Oltoy oʻlkasida, Mongoliya, Xitoyning gʻarbiy mintaqalarida yetishtiriladi va ulardan foydalaniladi.

Yevropa mamlakatlaridan Ispaniyada ham tuyalar bor. Ularni 8-asrda mavrlar Afrikadan olib oʻtgan. 1886-yilda tuyalar Avstraliyaga ham keltirilgan, quruq dasht iqlimi, shoʻrxok choʻllari tufayli tuyalar bu yerda yashab ketgan.

20-asrning 30—40-yillarida Toshkent yilqichilik, tuyachilik, xachirchilik va boshqa yukchi hayvonlar tajriba styasida tuya resurslarini oʻrganish, T.da naslchilik ishlarini tashkil etish, ularni asrash, parvarish qilish, ulardan sifatli mahsulotlar olish kabi mavzular boʻyicha tadqiqot ishlari olib borildi (prof.lar V. A. Shchekin, I. I. Lakoza). Hozirgi paytda T. sohasi boʻyicha ilmiyamaliy ishlar respublika chorvachilik va qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqot intlarida olib boriladi. Oliy va oʻrta maxsus qishloq xoʻjaligi. oʻquv yurtlarida T. mustaqil fan sifatida oʻqitiladi.

Abdusattor Amirov.
Tuyaqorin

**Tuyaqorin** () — kampirchopondoshlarga mansub bir yillik zaharli oʻt; boʻyi 30—60 sm, sershox. Ildizi oʻq ildiz; suyet shoxlanadi. Barglari navbatmanavbat joylashgan, ikkala tomoni dagʻal tuklar bilan qoplangan. Gullari mayda, oq, toʻpgul oʻqiga bir tomonlama oʻrnashgan. Urugʻi oq tuklar bilan qoplangan, har mevada 4 tadan yetishadi. Aprelda unadi, may oyida gullaydi: urugʻi iyulning 2yarmida pishadi. Urugʻidan koʻpayadi. Nihollari aprelda koʻkarib chiqadi. Sent. oxirida quriydi. T. yoʻl yoqalarida, uvat va marzalarda, ayniqsa, bahorikor ekinlar orasida koʻp oʻsadi. Poya va barglarida 0,4%, urugʻida esa 1 % ga yaqin zaharli alkaloidlar (geliotrin va laziokarpin) bor. Yetilgan urugʻlari asta toʻkilib tuproqni, ayn iksa, hosili kech yigʻishtirilgan donni ifloslaydi. T. urugʻi aralashgan bugʻdoy, arpa, tariq va boshqa donlarni isteʼmol qilish natijasida odam va hayvonlar zaharlanishi mumkin. Oʻrta Osiyoda Tapkalgan. Tashlandiq yerlar, oʻtzor, bogʻ va uzumzorlarda oʻsadi.

Kurash choralari: urugʻlik material tozalanadi; ekinlar oʻtoq qilinadi; gʻalla ekinlariga 2,4—D tipidagi gerbitsidlar purkalanadi.
Tuyaquyruq

**Tuyaquyruq** (Carduus albidus MB.) — murakkabguldoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi yakka, tik usadi, chochoq, sershox, poyasining yuqorigi shoxlari kalin, oq tuklar bilan krplangan, boʻyi 15—60 sm. Barglari etli, keng nashtarsimon va patsimont shapaloq, tikanli, bandsiz. Gullar toʻq qizil, chochoq, savatsimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi urugʻcha. May — iyulgacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. 10—25° haroratda urugʻi unib chiqadi. Ildizi oʻq ildiz. Oʻzbekistonning barcha hududida, jumladan, Toshkent, Sirdaryo, Samarqand, Surxondaryo viloyatlarida tarqalgan. Gʻoʻza, beda, don va boshqa barcha ekinlar orasida uchraydi. Quriq, tashlandiq yerlarda, sugʻorish shoxobchalari yaqinida, yoʻl yoqalarida, bogʻ va tokzorlarda oʻsadi.

Kurash choralari: bedani T. urugʻi yetilguncha oʻrib olish; gʻalla ekinlariga 2,4D tipidagi gerbitsidlar purkash.
Tuyaqushlar

**Tuyaqushlar** (*Struthioniformes*) &mdash; koʻkrak tojsiz qushlar turkumi. Bir oila, bir urugʻ va bir turi — Afrika tuyaqushi bor. Hindiston, Xitoy, Mongoliya, Eron, Ukraina va Gretsiyadan qazilma qoldiqlari maʼlum. Hozirgi Afrikada 3 kenja turi tarqalgan. Boʻyi 300sm, ogʻirligi 50-100kg. Ucholmaydi; oyoqlari baquvvat; koʻrish, eshitish organi yaxshi taraqqiy etgan; soatiga 70;km gacha yuguradi. Uyasini yerga yasaydi; 7— 9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumi yirik, uzunligi 150&nbsp;mm, ogʻirligi 1,5, baʼzan 2&nbsp;kggacha. Tuxumini kechasi nari, kunduzi modasi 40 kun bosadi. 3 yoshda voyaga yetadi. Asosan, oʻsimliklar, hasharotlar, mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti va tuxumi mazali; patlari chiroyli. Bir qancha mamlakatlarda tutqunlikda koʻpaytirilmoqda.

## Manbalar
Tuyamoʻyin suv ombori

**Tuyamoʻyin suv ombori** - Amudaryoning quyi oqimidagi Tuyamoʻyin tor darasida qurilgan yirik gidrotexnika inshooti. Daryo suvini irrigatsiya va energetika maqsadlarida mavsumiy rostlash uchun xizmat qiladi. Gidrouzel qurilishi 1970-yildan boshlangan. 1978-yilda 1navbati va 1983-yilda toʻliq ishga tushirilgan. Umumiy hajmi 7800 mln. m³. Suv ombori 4 ta — 1 ta oʻzanli va chap sohildagi tabiiy chuqurliklarda barpo etilgan, suv uzatilib toʻldiriladigan 3 ta ombordan (Kaparas, Sultonsanjar, Qoʻshbuloq) iborat. Gidrouzel Amudaryoning chap va oʻng sohillariga suv chiqarishni taʼminlaydi. Tuyamoʻyin suv omborio. toʻgʻonlari suvni damlab, satxini kutarilishga olib keladi. Bunda yuqori va pastki byeflardagi eng katga farq 18–24 m ga yetib boradi. Sultonsanjar pastligini suv bilan tuddirish uchun Tuyamoʻyin gidrouzelidan gʻarb tomonga qarab 2,5&nbsp;km uzunlikda sarfi 50 m³/sek boʻlgan kanal qurilgan. Tuyamoʻyin suv omborio. Tuyamoʻyin GʻESning barqaror ishlashini taʼminlaydi. Amudaryodan Tuyamoʻyin suv omborio.ga har yili oqib keladigan 200 mln.t loyqaoqiziqlarni chiqarib yuboradigan inshootlar barpo etilgan.

Oʻng qirgʻoqda kema qatnovini taʼminlovchi 18x80 m oʻlchamdagi shlyuz qurilgan, uning yuk oʻtkazish qobiliyati 535 mingt ni tashkil etadi. Tuyamoʻyin suv omborio.ning qurilishi bilan Xorazm viloyati, Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl tumani hamda Turkmanistonning Toshhovuz viloyatida yangi yerlarni oʻzlashtirish, sugʻoriladigan yerlarning suv taʼminotini yaxshilash imkoniyati yaratiddi. Gidrouzel zonasida daryoning oʻng qirgʻogʻida Paxtaarna, Qozoqyob, Beshtom, Nayman va Qizilqalʼa, chap qirgʻogʻida Toshsoqa, Qilichniyozboy, Qipchoq-Boʻzsuv, Xorazm viloyatida Pitnakarna, Urgancharna va boshqa kanallarga suv chiqargichlar barpo etilgan.

Ziyomiddin Artukmetov.
Tuyasimonlar

**Tuyasimonlar** (Camelidae) -qadoqoyoqlilar turkumi oilasi. Oyoklari 2 barmokli, yon barmoklari reduksiyaga uchragan. 3 va 4kaft va tovon suyaklari birga qoʻshilgan. Yuqori labi ayri, oshqozoni murakkab ("kavshovchi"). Eritrotsitlari oval shaklda boʻlishi bilan boshqa sut emizuvchilardan farq qiladi. 2 urugʻ (tuyalar va lamayaar)ni oʻz ichiga oladi.
Tuqsoba

**Tuqsoba**, toʻqsabo (eski oʻzbekcha — oʻz tugʻiga ega boʻlgan) — harbiy qism sarkardasi, tuqsaboshi. 1) 16—19-asrlarda Buxoro amirligida eshikoqo boshi, chigʻatoy begi singari mansablardan keyingi, miroxurdan oldingi rutba hisoblanib, uning egasi amir saroyiga otda kirish, lekin hukmdor qabulida oʻtirish huquqiga ega boʻlmagan shaxsni anglatgan. Bu mansabdor idishlarga ovqat suzish, kosalarga ichimlik, qatiq, muzdek suv va hokazo quyish, ularni xizmatkorlar orqali mashvarat yoki kengash ahliga yetkazishga masʼul hisoblangan. U, shuningdek, Harqonrud tumanini va u yerda suv taqsimotini boshqargan; 2) Amir tomonidan katta qalʼa va qoʻrgʻonlardagi harbiy garnizonni boshqarish uchun tayinlangan harbiy mansabdor. Qoʻqon va Xiva xonligida T., asosan, bir polkdan tashkil topgan harbiy qism qoʻmondoni. Rutba jihatdan chor hukumati armiyasining polkovnik unvoniga teng kelgan.
Tugʻ

**Tugʻ** — 1) qadimdan Sharq mamlakatlarida hukmdorlik, vazirlik, beklik va hokazolar belgisi. T. hoʻkiz yoki ot dumidan yasalgan. T. moziyda Osiyoning bir qancha davlatlarida (Xitoy, Hindiston) qoʻtos hamda tibet hoʻkizi dumidan yasalgan boʻlsa, turklar uni, asosan, ot quyrugʻi killaridan tayyorlaganlar. "T." atamasi ilk marta bir uygʻur xoqoni shaʼniga bitilgan Shineusu (8-asr oʻrtasi) yodnomasida koʻzga tashlanadi. 1202-yil Chingizxon Oʻnan (Onon) daryosi boʻyida 8 tugʻni tikkan holda saltanat tashkil topganligini eʼlon qiladi. Islom dini qabul qilingandan keyin ham turkiy davlatlarda T. qoʻllanishda davom etdi. Chingizxon saltanatida, Saljuqiylar, Mamluklar, Qoraxoniylar, Usmoniylarda boʻlgani kabi, T. Temuriylarda ham mavjud edi. Tuman begi "bahodir" faxriy unvoni qatori T. dovul hamda tumantugʻ va chortugʻlar bilan sharaflangan.

Usmoniylar saltanatida sanjaqbeylar bitta, beylarbeylar 2 ta, vazirlar 3 ta, shayxulislomlar 2 ta, qozi askarlar bitta, yanicheri boshlikdari bitta, podshoxlar esa 6 ta T.ga ega boʻlganlar. Podshoh T.lari tugʻi shohiy yoki tugʻi humoyun deb yuritilgan. Harbiy safarlar chogʻida T.larni koʻtarib yuruvchi shaxslar tugʻchi atamasi bilan ifodalangan; 2) bayroq, alam.