Ambon oroli

**Ambon oroli** Indoneziyaning Maluku orollari tarkibiga kiradi. Orolning maydoni 743.37 km2 tashkil qiladi, togʻli, yaxshi sugʻorilgan va unumdor. Ambon oroli ikki hududdan iborat: janubda Ambon shahri va shimolda Markaziy Maluku Regencyning turli tumanlari. Asosiy shahar va dengiz porti – Ambon (2020-yilgi aholini roʻyxatga olish boʻyicha 347,288 kishi),, shuningdek, Maluku provinsiyasining poytaxti, Ambon orolida joylashgan Maluku Tengah Regency tumanlarida esa 2020-yilda aholini roʻyxatga olish boʻyicha 128,069 kishi bor edi. Ambon aeroportiga ega va Pattimura universiteti va Open University (Universitas Terbuka), davlat universitetlari va Darussalam_University va Universitas Kristen Indonesia Maluku (UKIM) kabi bir nechta xususiy universitetlar joylashgan.

## Geografiya
Ambon oroli ancha katta Seram orolining janubi-gʻarbiy sohilida joylashgan. U Banda dengizining shimoliy tomonida, dengizni oʻrab turgan vulqon orollari zanjirining bir qismidir. Uning uzunligi 51 kilometr va juda tartibsiz shaklga ega, deyarli ikkiga boʻlingan. Yarim orolning janubi-sharqiy va kichikroq qismi (Leitimur deb ataladi) shimol tomoni (Leyxitu yoki Xitoe deb ataladi) tor boʻyin bilan birlashtirilgan. Shunday qilib, Ambon koʻrfazi taxminan 20 kilometr shimoliy qirgʻoqda aeroport va janubda Ambon shahri boʻlgan oroldan iborat. Ambon shahri butun Leitimurni qamrab oladi, uning markazi Leitimurning shimoli-gʻarbiy sohilida, Leyxituga qaragan va Amboina koʻrfazida xavfsiz bandargohga ega.

Eng baland togʻlar, 1,100 metr Wawani va 1,225 metr Salohutida issiq buloqlar mavjud. Granit va serpantin jinslar ustunlik qiladi, ammo Amboina koʻrfazining qirgʻoqlari boʻrdan va stalaktit gʻorlaridan iborat.

Ambon orolining yovvoyi hududlari tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, Seram yomgʻir oʻrmonlari ekoregionining bir qismi. Seram, Ambon va Malukuning aksariyat qismi Osiyo va Avstraliya qitʼalaridan chuqur suv bilan ajratilgan va hech qachon qitʼalar bilan quruqlik orqali bogʻlanmagan Indoneziya orollari guruhi boʻlgan Wallacea tarkibiga kiradi.

Ushbu izolyatsiya natijasida Ambonda bir nechta mahalliy sutemizuvchilar mavjud; qushlar koʻproq. Orolning hasharotlar xilma-xilligi, ayniqsa, kapalaklarga boy. Dengiz chigʻanoqlari juda koʻp va xilma- xillikdir. Toshbaqa qobiqlari ham eksport qilinadi.

Orolning aholisi (Kota Ambon, Kecamatan Leixitu, Kecamatan Leixitu Barat va Kecamatan Salaxutu nomi bilan ataladi), shimoldagi siyrak aholi yashaydigan orolni oʻz ichiga olgan holda, 2010-yilgi aholini roʻyxatga olishda 441 000 dan sal pastroq edi , ammo 2020-yilga kelib koʻpaygan (475 000 dan ortiq.) 

## Iqlim
Oʻrtacha harorat , kamdan-kam hollarda  dan pastga tushadi . Yomgʻir kuchli boʻlishi mumkin, ayniqsa sharqiy mussonlardan keyin. Orol shiddatli tayfunlarga qarshi himoyasiz qoladi. Nam mavsum (oktyabrdan aprelgacha) gʻarbiy musson davriga toʻgʻri keladi.

## Iqtisodiyot
Kassava va sago asosiy ekinlar boʻlib, ular orasida non, shakarqamish, qahva, kakao, qalampir va paxta ham mavjud. Bularga qoʻshimcha ravishda ov va baliq ovlash mahalliy ratsionni toʻldiradi. Muskat yongʻogʻi va chinnigullar bir vaqtlar asosiy eksport ekinlari boʻlgan, ammo hozir cheklangan miqdorda ishlab chiqarilmoqda. Copra ham eksport qilinadi. Angsana daraxtidan olingan va bezak yogʻochlari uchun yuqori baholangan amboina yogʻochi hozirda asosan Seramda etishtiriladi. Ambon orolidagi asosiy ish beruvchilar gubernatorlik idorasi (PEMDA), meriyasi idorasi (PEMKOT), Raiders 733 (Indoneziya harbiy qismi). Ambon orolining butun iqtisodiyoti „Eski shahar“ (Kota Lama) dan orol mintaqasining yangi tayinlangan markaziy biznes tumani boʻlgan Passo tomon siljishni boshlaydi. Ambon orolining iqtisodiyoti yaqinda Ciputra Group tomonidan Lateri, Kotamadya Ambon, Maluku: Citraland Bay View Siti shahrida butunlay yangi sunʼiy yoʻldosh shaharni yaratishga kiritilgan sarmoya hisobiga koʻtarildi. Bundan tashqari, yangi xalqaro standartdagi savdo markazi Ambon City Center 2012-yilda ochilgan.

## Demografiya

Ambonlar aralash malay-papuadan kelib chiqqan. Ular asosan nasroniylar yoki musulmonlardir . Orolning asosiy tili – Ambonese Malay, shuningdek, *Ambonese* deb ataladi. U markaziy Malukuning savdo tili sifatida rivojlangan va Malukuning boshqa joylarida ikkinchi til sifatida gapiriladi. Portugis deb nomlangan qadimgi kreol savdo tili oʻlgan. Indonez tilida ikki tillilik Ambon shahri atrofida yuqori. Orolda musulmonlar va nasroniylar  oʻrtasida kuchli diniy ziddiyat va mahalliy ambonlar va Sulavesidan kelgan muhojirlar, birinchi navbatda, buton, bugis va makassarlik muhojirlar oʻrtasida etnik ziddiyat yuzaga kelgan.

## Tarix

### Mustamlaka davri
1512-yilda portugallar Ambonga birinchi boʻlib kelgan yevropaliklar boʻlishdi va Ternatedan quvilganidan keyin u Malukudagi portugallarning yangi faoliyati markaziga aylandi.  Biroq, portugallar orolning shimoliy qirgʻogʻida, xususan, Java shimolidagi yirik port shaharlari bilan savdo va diniy aloqalarga ega boʻlgan Xitu shahrida mahalliy musulmonlar tomonidan muntazam ravishda hujumga uchragan. Ular 1521-yilda zavod qurdilar, ammo 1580-yilgacha uni tinch yoʻl bilan egallab olishmadi. Darhaqiqat, portugallar mahalliy ziravorlar savdosini hech qachon nazorat qila olmadilar va yaqin atrofdagi muskat yongʻogʻi ishlab chiqarish markazi boʻlgan Banda orollari ustidan hokimiyatni oʻrnatishga urinishda muvaffaqiyatsizlikka uchradilar.

Ambon 1610-yildan 1619-yilgacha Gollandiyaliklar tomonidan Bataviya (hozirgi Jakarta) tashkil etilgunga qadar Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasining (VOC) shtab-kvartirasi boʻlgan.  Taxminan 1615-yilda inglizlar Kambello orolida aholi punktini tashkil qilishdi, ular 1623-yilgacha, gollandlar uni vayron qilgangacha saqlab qolishdi. 1654 yilda, koʻplab samarasiz muzokaralardan soʻng, Oliver Cromwell Birlashgan provinsiyalarni Manxetten bilan birgalikda Ambon qirgʻinida jabrlanganlarning avlodlariga tovon sifatida 300 000 gulden berishga majbur qildi. 1673- yilda shoir Jon Dryden oʻzining „ *Amboyna“ tragediyasini yaratdi.* Admiral Peter Rainier boshchiligidagi inglizlar 1796-yilda Ambonni egallab olishdi, ammo 1802-yilda Amiens tinchligida uni Gollandiyaga qaytarib berishdi. Ular 1810 -yilda orolni qaytarib olishdi, ammo 1814-yilda uni yana Gollandiyaga qaytarib berishdi. Ambon chinnigullar yetishtirishning jahon markazi boʻlgan; Oʻn toʻqqizinchi asrgacha Gollandiyaliklar Ambonga monopoliyani taʼminlash uchun oʻz hukmronligi ostidagi barcha boshqa orollarda chinnigullar daraxtini oʻstirishni taqiqladilar.
## Qoʻshimcha manbalar

* EI Pupella
* Sikula daryosi

## Manbalar