open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shaxs

Shaxs tajribasi fenomeni
**Shaxs** — alohida individ, mohiyatan yaxlit ijtimoiy-axloqiy olam. U oʻzida inson mohiyatini, uning mavjudot sifatidagi qadriyatini mujassam etadi. Shaxs ijtimoiy-gumanitar fanlarda oʻz yoʻnalishi, tadqiqot obyekti va maqsadi nuqtai nazaridan turlicha talqin etiladi. U oʻta murakkab, ziddiyatli, qarama-qarshi, oʻzini oʻzi inkor etadigan mavjudot sifatida, biologik, fiziologik, ijtimoiy, maʼnaviy, ruhiy, axloqiy va estetik aqlidrok, tafakkur obyekti sifatida, hatto, falsafiy va mantiqiy, yashash huquqi va hayot mantigʻi jihatidan tadqiqot manbaiga aylanishi mumkin.

Shaxsning shakllanish omillari koʻp va xilma-xiddir. Masalan, genetik (nasliy), biologik-tabiiy, madaniy, ijtimoiy hayot tajribasi, oʻz turdoshlari bilan munosabatlar va boshqalar shaxsning genetik jihati uning nasliy asosi, ajdodlaridan yetib kelgan fizionomiya, feʼl-atvor bilan, biofiziologik jihati esa yashash uchun quvvat olish, ovqatlanish, jinsiy aloqaga kirishish va nasl qoldirish singari individual ehtiyoj bilan belgilanadi.

Shaxs, mohiyatiga koʻra, madaniylashgan, ong, aql orqali faoliyatini boshqarish imkoniyatiga ega boʻlgan, ijtimoiy-tarixiy anʼana, turmush tarzi va tajribaga asoslangan muayyan avlodlar vakili. Shaxs fenomeni inson olamining butun murakkabliklarini oʻzida mujassam etadi. Uni har tomonlama oʻrganish maqsadida turli davrlarda tadqiqot olib borilgan. Ayniqsa, sharqda u yuksak axloqiymaʼnaviy meʼyorlar orqali tushunilgan va oliy xilqat, bebaho qadriyat deb hisoblangan. Inson shaxs sifatida komillikka intiladi, hayot mazmunini boyitadi, shu asosda kishilik jamiyatining goʻzal va farovon boʻlishiga ehtiyoj sezadi.

Shaxsning hayot tarzi bevosita jamiyat hayotiga daxldor va hayot neʼmatlaridan toʻla foydalanishga haqli. Shaxs tushunchasi inson tushunchasining yuksak koʻrinishi, oliy maqomidir. Har qanday odam tabiiy mavjudligi, yashash huquqi va hayot qadriyatiga ega boʻlgan jonzotdir. Biroq u hamma vaqt ham toʻlaqonli shaxs boʻlib yetilmasligi mumkin.

## Manbalar
Shaxs (maʼnolari)

**Shaxs**:

* Shaxs — alohida individ, mohiyatan yaxlit ijtimoiy-axloqiy olam.
* Shaxs (tilshunoslik) (tilshunoslikda) — ish-harakatning soʻzlovchi nuqtai nazaridan uning bajaruvchisiga aloqadorligini ifodalovchi, oʻzaro qarama-qarshi shakllar tizimidan iborat grammatik kategoriya, morfologik koʻrsatkich.
Shaxs (tilshunoslik)

**Shaxs** (til shu nosl ikda) — ishharakatning soʻzlovchi nuqtai nazaridan uning bajaruvchisiga aloqadorligini ifodalovchi, oʻzaro qarama-qarshi shakllar tizimidan iborat grammatik kategoriya, morfologik koʻrsatkich. Sh. shakllari ish-harakatning soʻzlovchiga (1-Sh.), tinglovchiga (2-Sh.) va suhbatda ishtirok etmovchi oʻzga shaxsga (3-Sh.) qarashliligini biddiradi. Harakat obʼyektining Sh.i koʻp tillarda, jumladan, turkiy tillarda asosan feʼl orqali ifodalanadi. Mas, oʻzbek tilida — koʻrdim, koʻrganman — 1-Sh.; koʻrding, koʻrgansan — 2-Sh.; koʻrdi, koʻrgan — 3-Sh. shakllaridir; dan (dat) va malayalam tillarida har uchala Sh. uchun bir xil feʼl koʻrsatkichi qoʻllanadi — u yoki bu Sh. matnda anglashiladi.

1 va 2-Sh. shakllari Z-shahriga ikki belgi boʻyicha qarama-qarshi qoʻyiladi: a) ular hamisha Sh. maʼnosiga ega boʻladi; b) ushbu Sh.larda nutq jarayoni (suhbat) ishtirokchilarigina ish-harakatning bajaruvchisi hisoblanadilar; 3-Sh. esa: a) shaxs yoki predmet maʼnosiga ega boʻla oladi, 2) ish-harakatning ushbu Sh. orqali ifodalangan bajaruvchisi suhbat ishtirokchisi hisoblanmaydi.

SH. kategoriyasi feʼlning boshqa kategoriyalari (mayl, zamon, nisbat kabilar) bilan paradigmatik va funksional munosabatlar orqali bogʻlanadi. Ayniqsa, Sh. kategoriyasining son kategoriyasisiz tasavvur etib boʻlmaydi. Shuning uchun ularni birgalikda nomlab, shaxsson kategoriyasi, ushbu maʼnoni ifodalovchi shakl (koʻrsatkich)lar esa shaxsson qoʻshimchalari deb ham ataladi.

SH. tushunchasi muayyan leksemalar bilan kishilik olmoshlari tizimida, maxsus affiksal morfemalar (egalik qoʻshimchalari) yordamida otlarda ham ifodalanishi mumkin. Bunda kishilik olmoshlari (men, sen, u; biz, siz, ular) bajaruvchi Sh. larni, egalik qoʻshimchalari esa (kitobim kitobing. kitobi) biror narsa — buyumning uch shahridan qaysi biriga qarashli ekanini bildiradi.

## Adabiyot
* Oʻzbek tili grammatikasi, 1-j., Morfologiya, T., 1975; Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1-qism, T., 1980.

Azim Hojiyev.
Shaxs daxlsizligi

**Shaxs daxlsizligi** (OʻzRda) -har bir kimsaning tugʻilganidan boshlab tan olinadigan uzviy huquqi. Shaxs daxlsizligi jismoniy, axloqiy va maʼnaviy jihatlarga ega. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasiga va boshqalar bir qator xalqaro huquqiy hujjatlarga binoan, Shaxs daxlsizligi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 2boʻlimida batafsil ifodalangan va qonunlar bilan barchaga teng ravishda kafolatlangan. Shaxs daxlsizligini hamma shaxslarga, shu jumladan, ajnabiy mamlakatlardagi Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga nisbatan taʼminlash davlat zimmasidadir. Biror huquq va erkinlikdan sud qarorisiz mahrum etishga yoxud ularni cheklashga hech kim haqli emas. Hech bir shaxs qonunga asoslanmagan holda hibsga olinishi, qamoqda saqlanishi, ozodlikdan mahrum qilinishi, qiynoqqa solinishi, jismoniy yoki ruhiy zoʻravonlikka, shafqatsiz yoki inson qadrqimmatini kamsituvchi boshqa tarzdagi tazyiqqa duchor etilishi mumkin emas. Shaxsda uning roziligisiz tibbiy yoki boshqacha tajribalar oʻtkazish qatʼiyan taqiqlanadi. Shaxs daxlsizligiga tajovuz qilish — insonning ozodligi, shaʼni, qadrqimmati, konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi jinoyat hisoblanadi (JK, 135-149-moddalar).(O'zbekiston)
Shaxsga qarshi jinoyatlar

**Shaxsga qarshi jinoyatlar** (OʻzR da) — ijtimoiy xavfli qilmishlarning asosiy turi. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida taʼkidlanganidek, umuminsoniy prinsiplarga koʻra, inson, uning hayoti, erkinligi, shaʼni, qadrqimmati va boshqalar daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi (13-modda).

SH.q.j. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi boʻyicha quyidagi xillarga boʻlinadi: hayotga qarshi (97—103-moddalar); sogʻliqqa qarshi (104— 111-moddalar); hayot yoki sogʻliq uchun xavfli (112— 117-moddalar); jinsiy erkinlikka qarshi (118121-moddalar); oila, yoshlar va axloqqa qarshi (122—134-moddalar); shaxs ozodligi, shaʼni va qadrqimmatiga qarshi (135—140-moddalar); fuqarolar konstitutsiyaviy huquq va erkinligiga qarshi (141 — 149-moddalar) jinoyatlar.

SH.q.j. turli darajada xavfli boʻlib, insonni hayotdan, tabiiy va ijtimoiy neʼmatlardan bahramand boʻlish, xotirjam va farovon yashash hamda faoliyat koʻrsatish, jismoniy, ruhiy va maʼnaviy aziyat chekmay oʻz qobiliyatini namoyon qilishdan mahrum etishlikda ifodalanadi. Shaxsga qarshi jinoyatlarj. ning aksariyati bilaturib, gʻaraz maqsadlarda, qasddan, guruh boʻlib sodir etiladi, baʼzilari esa, ehtiyotsizlik, beparvolik va harakatsizlik oqibatida yuz beradi. Shaxsga qarshi jinoyatlari uchun qoʻllaniladigan jazo choralari qonunda koʻrsatilgan javobgarlikni ogʻirlashtiradigan yoki yengillashtiradigan holatlarni, shuningdek, har bir aybdorning shaxsini hisobga olib tayinlanadi. Masalan: javobgarlikni ogʻirlashtiradigan birmuncha hollarda qasddan odam oʻldirganlik uchun 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish yoki oʻlim jazosi nazarda tutilgan (JK, 97-modda, 2-qism). Bila turib, gʻayriqonuniy ravishda shaxsni ishdan boʻshatish, shunday qilmish uchun maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin sodir etilsa, eng kam oylik ish haqining 25 barobarigacha miqdorda jarima solish bilan jazolanishi mumkin (JK, 148-modda, 1-qism).
Shatun

**Shatun** (rus. shatat — chayqatmoq, tebrantirmoq) — porshenli mashinalarda mashina porsheni yoki polzuni harakatini tirsakli valga (krivoshipga) uzatuvchi qism (zveno). Uning tirsakli valga biriktiriladigan qismi krivoship kallagi, ikkinchi qarama-qarshi qismi esa porshen (yoki polzun) kallagi deb ataladi. Mexanizmning boshqa harakatlanuvchi zvenolari bilan aylanuvchi kinematik juftlar yordamida birikadi. Porshenli dvigatellar, kompressorlar va nasoslarda, temirchilikpresslash jihozlarida ishlatiladi.
Shaxsey-vaxsey

**Shaxsey-vaxsey** — shialikdagi motam marosimi. Muhammad paygʻambar nabirasi (Alining oʻgʻli) imom Husayn ning halok boʻlgani munosabati bilan har yili muharram oyining boshida oʻtkaziladi. Shaxsey-vaxsey shialarning motam yurishlari vaqtida odat boʻlgan "Shoh Husayn, voh Husayn" degan qichqiriqlarining qisqargan shakli (yana qarang Ashuro).
Shaxsiy gigiyena

**Shaxsiy tozalik** - tozalikning bir boʻlimi; shaxsiy hayot va mehnat faoliyatida amal qilinishi zarur boʻlgan gigiyenik rejim yoʻli bilan odam sogʻligʻini saqlash va mustahkamlash masalalarini ishlab chiqadi. Shaxsiy gigiyena har bir kishining oʻziga va yoshiga bogʻliq boʻlib aqliy va jismoniy mehnatni yoʻlga qoʻyish, jismoniy tarbiya bilan shugʻullanish vaqtida ovqatlanish, miriqib uxlash, mehnat va dam olishni toʻgʻri uyushtirishdan iborat. Tor maʼnoda, badan (teri, soch, tirnoq, tishlar), kiyim-kechak, poyabzal, koʻrpa-toʻshak, turar joy, ovqat tayyorlash tozalik va b. ham Shaxsiy gigiyenaga kiradi. Birinchi navbatda, badanni ozoda saqlashga eʼtibor berish zarur. Ayniqsa, badanning ochiq joylari, shuningdek, tirnoq osti tez kirlanadi, shuning uchun qoʻlni bot-bot sovunlab yuvib turish, tirnoqlarni toʻgʻri parvarish qilishga odatlanish kerak. Uyda ovqat tayyorlaganda ham qoʻlning tozaligiga eʼtibor berish lozim. Shaxsiy gigiyena qoidalariga bolalar juda yoshligidanoq odatlanishi zarur.

Kuniga dush qabul qilish yaxshi odat. Uyda dush boʻlmasa, badanning ochiq, ayniqsa, koʻp terlaydigan joylarini, qoʻltiq va koʻkrak ostini issiq suv bilan sovunlab yuvish lozim. Oʻringa yotishdan oldin oyoqni yuvish, agar barmoq burmalarida chaqalangan, bichilgan joylar boʻlsa davolatish kerak.

Ogʻiz boʻshligʻini toza tutish faqat tishlarning sogʻlom boʻlishini taʼminlabgina qolmay, balki ichki aʼzolardagi kasalliklarning oldini olishda ham muhim. Tishni har kuni ertalab yuvishga, shuningdek, ovqatlangandan keyin ogʻizni chayishga odatlanish kerak; agar ogʻiz hidlansa, darhol vrachga koʻrinish zarur.

SH.g. ga umumiy gigiyena tadbirlaridan tashqari, jinsiy aʼzolar parvarishi ham kiradi; buni bola balogʻatga yetganida emas, aksincha, bola tugʻilganidanoq muntazam amalga oshirish kerak.

Ichki kiyim toza boʻlishi, har kuni yoki kunora paypoqni almashtirib turish Sh.g. da juda muhim; badan, kiyimkechak, turar joy, oshxona, ish joyi va boshqalarning toza boʻlishiga eʼtibor berish kerak (qarang Gigiyena).

Har bir oila aʼzosining sochigʻi, koʻrpatoʻshagi alohida boʻlishi, koʻrpayostiq jildi, choyshabni haftada bir almashtirib turish zarur. Uyquga yotishdan oldin ichki kiyimni almashtirish lozim. Sh.g. ga oid tadbirlarni, ayniqsa, oila aʼzolaridan biror kishi ogʻriganda qatʼiy amalga oshirish talab etiladi, aks holda kasallik atrofdagilarga, xususan bolalarga tez yuqishi mumkin (qarang Bemorni parvarish qilish). Qiz va oʻgʻil bolalar parvarishining oʻziga xos tomonlari bor (qarang Goʻdak, Bolalar va oʻsmirlar gigiyenasi). Sh.g. qonunqoidalari barchaga tegishli boʻlishi bilan birga, uni kishining yoshiga, erkak va ayolning anatomikfiziologik xususiyatlariga bogʻliq tomonlari ham bor. Jinsiy aʼzolar va jinsiy hayot gigiyenasi (qarang Jinsiy gigiyena) masalalari bilan seksologiya shugʻullanadi. Mehnat jarayonida Sh.g. ni toʻgʻri tashkil etish ishini mehnat gigiyenasi oʻrganadi.
Shaxta

**Shaxta**, shaxta stvoli – kon ishlarini bajarish uchun, yer yuzasiga chiqish yoʻliga ega boʻlgan, yer ostidagi tik yoki nisbatan qiya, koʻndalang kesimi uncha katta boʻlmagan (4,5x6,5 m gacha) kon inshooti. Shaxtalar liftlar, izli yoki konveyerli transportlar bilan, qurilish paytida esa paqirlar bilan jihozlanadi. Shaxtalarning koʻndalang kesimi dumaloq, baʼzan toʻgʻri burchakli, kamdankam elliptik shaklda boʻladi. Nisbatan qiya shaxta stvollari toʻgʻri burchakli, ravoq shaklida va dumaloq boʻlishi mumkin. Shaxta devorlari beton, temirbeton, katta hajmli temir va choʻyan gardishlar bilan mustahkamlanadi. Shaxta stvoli odamlarni tushirib-chiqarish, mustahkamlovchi yogʻochlarni tushirish, rudaga aralangan—keraksiz jinslarni chiqarib olish va shaxtani shamollatish, yer osti suvlarini chiqarish va razvedka maqsadlari uchun kavlanadi. Shaxta stvoli turlaridan – yer yuzasiga chiqish yoʻliga ega boʻlmagan (koʻr stvol), shaxtaning past qismidan yuqori qismiga foydali qazilmalarni tashib beruvchi tik kon inshooti mavjud. Shaxtalarning xizmat koʻrsatish muddati katta konlarda 50—70 yilga yetadi. Dunyoda eng chuqur Shaxtalar (chuq. 4— 4,5&nbsp;km) Hindiston („Chempion Rif“ shahrisi)da va JAR („Vitvatersrand“ va boshqalar)da mavjud. U yerdan oltin, kumush va olmoslar qazib chiqariladi.
Shaxta pechi

**Shaxta pechi** — ish boʻshligʻi yuqoriga tik choʻzilgan sanoat pechi; koʻndalang kesimi doira (silindrik, konussimon) yoki toʻgʻri toʻrtburchak shaklda boʻladi. Ishlov beriladigan material (shixta) yuqoridan solinadi, tayyor mahsulot esa pastdan olinadi; yoqilgʻining gazsimon yonish mahsulotlari yuqoridan tushib kelayotgan materialga qarshi harakatlanadi. Shaxta pechi, asosan, rudalardan metallar olishda (mas, Domna pechi), metall eritishda (qarang Vagranka), oʻtga chidamli xom ashyoni qattiq qizdirishda ishlatiladi. Shuningdek, metallarga termik ishlov berish uchun elektr qarshilikli Shaxta pechi qoʻllanadi.
Shaqildoq ilonlar

**Shaqildoq ilonlar**, chinqiroq ilonlar — zaharli ilonlar oilasi. Uzunligi 3,6 m gacha. Boshining 2 yonida (koʻzi bilan burun teshiklari oraligʻida) issiq qonli hayvonlarni masofadan sezadigan 2 ta issiq sezuvchi organi bor. Boshi uchburchak shaklda boʻlib, ustki tomoni yirik qalqonchalar bilan qoplangan. Tangachalari ustida taroqchalar bor. Dumi ostida 2 qator dum osti qalpoqchalari joylashgan. Ayrim Shaqildoq ilonlar dumi uchki qismida shaqildoq boʻladi. Shaqildoq keyingi qirralari bilan bir-biri ustiga taxlanib turadigan muguz gʻiloflardan iborat. Shaqildoq ilonlar tullagan sayin gʻiloflar soni ortib boradi. 4 urugʻi, 120 turi (jumladan, 2 ta haqiqiy Shaqildoq ilonlar) mavjud. Shimoliy va Janubiy Amerika, Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda qalqontumshuq ilon uchraydi; uning shaqildogʻi boʻlmaydi.

SH.i. yerda, daraxtda, suv havzalari yaqinida yashaydi. Mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tugʻadi. Ayrim turlari terisi va goʻshti uchun ovlanadi. Zahari tibbiyotda foydalaniladi. Bir necha turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Shaqshaqlar

**Shaqshaqlar** - chumchuqsimonlar turkumi oilasi, 50—60 uruqqa mansub 300 ga yaqin turi maʼlum. Tanasi 10—40 sm, vazni 10—200 g. Ayrim turlarining nari va modasi rangi yaxshi farq qiladi. Yerda, butalar, daraxtlarda faol harakatlanadi. Antarktidadan boshqa hamma qitʼalarda tarqalgan. Yerga va oʻsimliklarga, baʼzi turlari kovaklarga uya yasaydi. Modasi uya qurib, 2—6 ta tuxumini 12—15 kun bosadi. Bolalarini ikkala jins uyasida 12—15 kun boqadi. Har xil hasharotlar, oʻsimliklar mevasi va urugʻlari bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda 37 turi uchraydi.
Shaxsiy

**Shaxsiy** - NOMULKIY HUQUQLAR — shaxsdan ajratib, begonalashtirib boʻlmaydigan, mulkiy xarakterda boʻlmagan huquqlar. Odatda, Shaxsiyh.ni fuqarolik huquqining boshqa obʼyektlari singari tovarlarning umumiy ekvivalenti hisoblangan pulga (muayyan summadagi pulga) almashtirib, tenglashtirib boʻlmaydi. Shaxsiyh.ga shaxsning hayoti va sogʻligʻi, shaʼni va qadrqimmati, shaxsiy daxlsizligi, xususiy va oilaviy siri, nomga, tasvirga boʻlgan huquqi, mualliflik huquqi kabilar kiradi. Oʻzbekiston Respublikasining FKga koʻra, Shaxsiyh. yoki qonunga muvofiq fuqaroga tegishli boʻlgan boshqa nomoddiy neʼmatlar tortib olinmaydi va oʻzga usul bilan boshqa shaxsga berilmaydi. Vafot etgan kishiga tegishli boʻlgan Shaxsiyh. va boshqa nomoddiy neʼmatlar qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda boshqa shaxslar, shu jumladan, huquq egasining vorislari tomonidan amalga oshirilishi va himoya etilishi mumkin (98-modda).

Amaldagi qonunchilikka koʻra, fuqaro yoki tashkilot shaʼniga dogʻ tushiradigan va qadrqimmatini, ishchanlik obroʻsini pastga uradigan maʼlumotlar yuzasidan, basharti bunday maʼlumotlarni tarqatgan shaxs ularning haqiqatga toʻgʻri kelishini isbot qila olmasa, sud orqali raddiya talab qilishga haqlidir. Qonun shaxsiy huquqlarni himoya qilishda shaxsning jamiyatda oʻz mehnati bilan tutgan oʻrni, topgan obroʻsini nazarda tutadi. Fuqarolik qonunchiligida bunday qoidalarning boʻlishi shaxslarning huquqlari yana ham kengroq himoya qilinishiga alohida eʼtibor berilganligini bildiradi.

Fuqaroning shaʼni, qadrqimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar qaysi ommaviy axborot vositalarida tarqatilgan boʻlsa, ayni shu ommaviy axborot vositalarida raddiya berilishi lozim. Bunday maʼlumotlar tashkilotdan olingan hujjatda uchrasa, bunday hujjat almashtirilishi yoki chaqirib olinishi kerak. Boshqa hollarda raddiya berish tartibi sud tomonidan belgilanadi. Basharti, sudning hal qiluv qarori bajarilmasa, sud qoidabuzarga qonun hujjatlarida belgilangan miqdorda va tartibda undiriladigan jarima solishga haqlidir. Oʻzining shaʼni, qadrqimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar tarqatilgan fuqaro bunday maʼlumotlar rad etilishi bilan bir qatorda ularni tarqatish oqibatida yetkazilgan zararlar va maʼnaviy ziyonning oʻrnini qoplashni talab qilishga haqlidir.

Mirodil Baratov.
Shahar vodoprovod tarmogʻi

**Shahar vodoprovod tarmogʻi** — shahar suv taʼminoti tizimining asosiy qismlaridan biri; muayyan shahar hududidagi suv isteʼmol qilinadigan joylarga suv yuboriladigan vodoprovod tarmogʻi. Isteʼmolchilarni suv bilan bir meʼyorda va uzluksiz taʼminlash uchun tashkil qilinadi. Buning uchun Shahar vodoprovod tarmogʻit. mavzelar boʻyicha berk konturhalqalar shaklida quriladi. Shahar vodoprovod tarmogʻit. magistral liniyalar va taqsimlash tarmoqlariga boʻlinadi. Koʻchalarga yotqiziladigan magistral vodoprovod tarmogʻi liniyalariga isteʼmolchilar (binolar, inshootlar va boshqalar)ga oʻtkaziladigan taqsimlash tarmoqlari ulanadi. Quvurlar vodoprovod tarmogidagi zarur bosim kuchiga, yer tuprogʻining qattiqyumshoqligiga, quvur yotqizish usuli va iqtisodiy omillarga qarab tanlanadi. Yer ostiga yotqiziladigan quvurlar choʻyan, poʻlat, asbestsement, plastmassa va boshqalardan tayyorlanadi. Quvur yotqizish chuqurligi tuproqning muzlash darajasiga, suvning trasiga va tarmoqning ish rejimiga bogʻliq. Mas, Toshkent shahri uchun bu chuqurlik 2,5 m ni tashkil etadi. Shahar vodoprovod tarmogʻit. zulfin va ventillar, suv olish qurilmalari — oʻt oʻchirish gidrantlari bilan jihozlanadi. Gidrant va zulfinlar maxsus quduqlarga oʻrnatilib, metall qopqoqlar bilan yopiladi. Shahar vodoprovod tarmogʻit.da (aholi yashaydigan joylarda) suv bosimi 6 at dan oshmasligi lozim. Alohida koʻp qavatli binolarga yetarli bosimda suv berish uchun nasos styasi oʻrnatiladi, avariya vaqtida vodoprovod tarmogʻining shikastlangan qismidagi suv toʻxtatiladi; bunda tarmoqning boshqa liniyalariga keladigan suv toʻxtatilmaydi. Oʻt oʻchirish uchun moʻljallangan vodoprovod tarmoqlari halqa shaklida quriladi.

SH.v.t.ni, ayniqsa, halqasimon tarmoq va bir necha nasos styalaridan suv oluvchi tarmoqni hisoblash juda qiyin va murakkab boʻlgani uchun kompyuterlardan foydalaniladi.
Shahar yer osti xoʻjaligi

**Shahar yer osti xoʻjaligi** - shahar kommunal xoʻjaligiga va sanoat korxonalarining ishlab chiqarish ehtiyojlariga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan yer osti muhandislikkommunikatsiyasi va yordamchi qurilmalari majmui. Bunga turli quvurlar (truboprovodlar) va kabellar, turar joy, jamoat hamda sanoat binolaridan chiqariladigan va ularga kiritiladigan kommunikatsiyalar, ekspluatatsiya qilinadigan quduqlar, kameralar va boshqalar kiradi. Quvurlar va kabellar koʻpincha qurilgan binolarga parallel holda, tarqatiladigan shoxobchalar muayyan mavze (kvartal) ichidagi hududlar boʻyicha yotqiziladi. Yer osti tarmoqlari (muhandislik kommunikatsiyasi) alohida, birlashtirilgan va kollektorli tarzda joylashtiriladi. Quvurlar va kabellarni alohida joylashtirishda har qaysi tarmoq uchun alohida chuqur (transheya) kovlanadi. Birlashtirilgan usulda joylashtirishda turli maqsadga moʻljallangan quvurlar pogʻonapogʻona shaklda bitta chuqurga yotqiziladi. Kollektorli joylashtirishda suv va issiqlik quvurlari hamda kabellar bitta umumiy kollektorga yotqiziladi. Kollektorlar avtomatik shamollatish tizimi bilan jihozlanadi. Kollektorli usulda yotqizilgan quvurlar va kabellarning xizmat muddati boshqa usullardagiga nisbatan ancha katta boʻlgani uchun bu usuldan keng foydalaniladi. Yigʻma temirbeton kollektorlar ancha samarali hisoblanadi. Shahar metropolitenini ham Shahar yer osti xoʻjaligio.x.ga kiritish mumkin.
Shahar telefon tarmogʻi

**Shahar telefon tarmogʻi** - muayyan shahar hududida joylashgan abonentlar (aholi, korxona va muassasalar) orasida, shuningdek, boshqa shaharlar bilan telefon aloqa oʻrnatishni taʼminlovchi telefon styalari va liniya qurilmalari majmui. Shahar telefon styasi, boshqa styalar, abonent liniyalari, telefon apparatlarini oʻzaro ulovchi liniyalardan iborat.

SH.t.t. guruhlashtirilmagan (agar shaharda bitta stya boʻlsa) va guruhlashtirilgan (bir nechta stya boʻlsa) boʻladi. Shahar telefon tarmogʻit. tizimiga korxona yoki muassasalarga xizmat koʻrsatuvchi kommutator qurilmalari ham kiradi. Kichik hajmli (bir necha ming nomerli) guruhlashtirilgan Shahar telefon tarmogʻit.da har bir guruh (tuman) avtomat telefon styalari (TATS) oʻzaro ulanadi va har qaysi TATS shaharlararo avtomatik telefon stya (SHATS) ga chiqish liniyasi orqali ulanadi.

Oʻzbekistonda Toshkent (Toshkent telegraftelefon styasi) va Nukus shahrilarida, barcha viloyatlar markazlarida Shahar telefon tarmogʻit. mavjud. Ularning faoliyatini "Oʻzbektelekom" aksiyadorlik kompaniyasi boshqarib turadi.
Shaharlararo telefon aloqa

**Shaharlararo telefon aloqa** — ogʻzaki axborotni bir shahardan ikkinchi shaharga uzatish va qabul qilish. Sim orqali uzatiladigan yoki radiosignallar orqali tarqatiladigan elektr signallari bilan amalga oshiriladi. Turli shaharlardagi abonentlar orasida soʻzlashishni taʼminlaydi. Shaharlararo telefon aloqa a. telefon styasidan qoʻlda, yarim avtomatik va avtomatik tarzda amalga oshiriladi. Qoʻlda ulashni telefon kommutatori bilan jihozlangan styalardagi telefonistlar amalga oshiradi (hozir kamdankam qoʻllanadi). Yarim avtomatik ulashda aloqa shaharlararo avtomatik telefon styalarda telefonist qatnashgan hodda amalga oshiriladi. Telefonistning ish joyida nomer tergich boʻlib, buyurtma qabul qilinganidan soʻng chaqiriladigan abonentning nomerini teradi, keyin abonentlarni ulash avtomatik amalga oshadi. Avtomatik ulashda abonent oʻz telefon apparatida boshqa shaharning kodini va abonent nomerini terib, u bilan toʻgʻridantoʻgʻri aloqa bogʻlaydi. Shaharlararo telefon aloqaa. shaharlararo avtomat telefon styalari (SHATS), avtomat kommutatsiya uzellari (AKU), ularni oʻzaro biriktiruvchi aloqa liniyalari majmuidan iborat. AKU shaharlararo kanallarni toʻgʻridantoʻgʻri (tranzit tarzda) ulaydi (yana qarang Telefon aloqa, Telefon stansiyasi, Telefon tarmoqlari).
Shaharcha

**Shaharcha** — maʼmuriy-hududiy birlik, shahar aholi manzilgohlari tiplaridan biri. Shaharchalar dunyoning barcha mamlakatlarida ham mavjud emas. Oʻzbekistonda yaqin vaqglargacha mazkur aholi manzilgohlari shahar tipidagi posyolkalar deyilgan. Manzilgohlarga Shaharcha maqomi berilishi uchun sanoat korxonalari, temir yoʻl stansiyalari va boshqalar muhim iqtisodiy obʼyektlar yonida joylashgan hamda aholisi kamida 2000 kishi boʻlishi va ularning 2/3 qismini ishchi, xizmatchilar va ularning oila aʼzolari tashkil etishi lozim. Shuningdek, aholisi 500 kishidan iborat boʻlgan, biroq istiqbolli yoki uzoq rayonlarda joylashgan muhim aholi manzilgohlari hamda aholi 2000 kishidan kam boʻlmagan dam olish va davolanish maskanlari boʻlgan (rekreatsiya ahamiyatli) turar joylar ham Shaharchalarga kiritiladi. Ularning viloyatlar boʻyicha taqsimlanishi ham bir xil emas: Toshkent viloyatida — 18, Qoraqalpogʻiston Respublikasida — 16, Samarqand viloyatida — 12, Namangan viloyatida —11, Fargʻona viloyatida — 10, Jizzax viloyatida — 8, Navoiy, Surxondaryo va Xorazm viloyatlarida — 7 tadan, Sirdaryo va Andijon viloyatlarida — 5 tadan, Qashqadaryo viloyatida — 4, Buxoro viloyatida —8 shuningdek, Toshkent shahri kengashiga qarashli 1 ta Shaharcha (Ulugʻbek) bor. Shaharcha aholisi shahar aholisining 11,6% (1087 ming) ni tashkil etadi (2003). Shaharchalar aholisi soni boʻyicha ham oʻzaro farq qiladi. Eng kichik Shaharcha — QublaUstyurt (Qoʻngʻirot tumanida) aholisi 0,7 ming kishi boʻlsa, eng katta Xonqa Shaharchasi aholisi 35,9 ming kishi. Shaharchalar, asosan, qishloq tumanlari markazi vazifasini bajaradi. Shuningdek, konchilar (Gʻozgʻon, Qoratov, Polvontosh, Olamushuk, Ingichka va boshqalar), sanoat korxonalari (Kimyogarlar, Iskandar, Oltiariq va boshqalar), temir yoʻl stansiyalari (Xovos, Oltinkoʻl, Yangi Margʻilon va boshqalar), ilmiy tadqiqot intlari (Ulugʻbek) Shaharchalari mavjud.
Shahanshoh

**Shahanshoh** (fors. aynan — shohlar shohi) — sosoniylar davridan boshlab Eron hukmdorlari unvoni. Axomaniylar davridagi xshayatiya xshayatiyanam — shohlar shohi unvonidan olinganligi taxmin etiladi.
Shahar aholisi

**Shahar aholisi** - shahar va shaharchalarda yashaydigan kishilar. Shahar va qishloq aholisi nisbati urbanizatsiya darajasini koʻrsatgan. Uning asosiy koʻrsatkichi mamlakat yoki mintaqa aholisining necha foizi shaharlarda yashashini ifodalaydi. Biroq aholi manzilgohlarini qishloq yoki shaharlarga ajratish mezoni barcha mamlakatlarda turlicha boʻlgan.

Yer yuzi aholisining deyarli yarmi shaharlarda istiqomat qilgan. Shahar aholisining oʻsib borishiga — qishloqlarga shahar maqomining berilishi, shaharlar hududining qoʻshni qishloq joylari hisobida ortib borishi va qishloqlardan shaharlarga aholining koʻchib kelishi (migratsiyasi) hamda Shahar aholisining tabiiy koʻpayishi sabab boʻlgan. Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda Shahar aholisining oʻsish surʼati pasayib ketgan. Qishloq aholisining shaharliklarga nisbatan koʻpayishi yuqoriligi natijasida Shahar aholisi ulushi pasayib ketishi tobora ortib borgan Oʻzbekistonda Shahar aholisining sekin oʻsishiga tashqi migratsiya va aholi tabiiy oʻsishining pasayishi (asosan, tugʻilishi) sabab boʻlgan.
Shahzoda masjidi

**Shahzoda masjidi** - Istanbuldagi meʼmoriy yodgorlik (1548). 

Meʼmori Xoʻja Sinon. Shahzoda masjidi murabba tarhli, markaziy gumbazli xonaqoh (38x38 m) va hovuzli hovlidan iborat. Xonaqoh balandligi. 37 m, gumbazining diametri 9 m; unga yarim gumbazlar tutashgan va burchaklari kichik gumbazlar bilan yopilgan. Xonaqohda markaziy gumbaz tomon yarim gumbazlarning bir maromda pogʻonama-pogʻona yuksalib borishi va ularning oʻzaro uygʻunligi binoga mahobatlilik baxsh etgan. Xonaqohning old tomonida murabba tarhli hovli joylashgan, hovlining toʻrt tomoniga bir qavatli, gumbazli galereya qurilgan, ustunlari qizil va oq toshlardan bunyod etilgan. Qirrali 2 baland tik minora xonaqoh va hovli tutashgan yoʻnalishda joylashgan, xonaqohga kichik peshtoqli 3 eshik orqali kiriladi.
Shahzoda orollari

**Shahzoda orollari**, Qizil adalar — Marmar dengizigtyat shimoli-sharqiy qismidagi orollar (9 ta) guruhi. Istanbul shahri yaqinida, Turkiya hududi. Maydoni 10,8&nbsp;km². Bogʻ va tokzorlar barpo qilingan. Dengiz kurorti koʻp.
Shahzoda Eduard oroli

**Shahzoda eduard oroli** - Kanadaning sharqiy qismidagi provinsiya, San-Lavrentiy qoʻltigʻidagi shu nomli orolda. Maydoni 5,6 ming km². Aholisi 139,9 ming kishi (2002). Maʼmuriy markazi va asosiy porti — Sharlottaun shahri Eng baland joyi 137 m. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar bor. Shimoliy sohillarida milliy bogʻlar tashkil etilgan. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Kartoshka, shuningdek, sabzavot va mevalar, tamaki yetishtiriladi. Chorvachilik rivojlangan. Aholi moʻynachilik bilan shugʻullanadi. Baliq ovlanadi. Oʻrmonchilik va yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Turizm rivojlangan. Materik bilan temir yoʻl paromi orqali bogʻlangan.
Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui

**Shahidlar xotirasi jamoat fondi** – Toshkent shahrining Yunusobod tumanidagi Boʻzsuv kanali boʻyida (Amir Temur shoh koʻchasi boʻylab joylashgan). Majmua barpo etilgan joy 20-asr 40-yillariga qadar Toshkent shahrining xilvat chekkasi boʻlgan, 40-yillarda xuddi shu joydagi 3 ta qatlgoxda shoʻrolar tomonidan millatning ilgʻor vakillari, begunoh vatandoshlar qatl qilingan. Qatagʻon qurbonlari xotirasiga bagʻishlab sobiq qatlgoh oʻrnida Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan bunyod etilgan (2000). Maydoni 17 ga dan ortiq muntazam tartibli loyihalangan yamyashil pastibaland hududni Boʻzsuv kanali ikkiga ajratgan, ikki qirgʻoqni kanal ustiga qurilgan koʻprik (uz. 100 m) birlashtiradi. Majmua markazida tik ustunlarga oʻrnatilgan feruza rang qovurgʻali gumbazli ayvon (rotonda, bal. 27 m) metall qurilmalardan ishlanib gozgʻon marmari bilan qoplangan, poygumbazi ganchkori muqarnaslar bilan ziynatlangan; gumbaz ichi ganch oʻymakorligida ishlangan. Gumbaz ostidagi handasiy shakllardan naqshlar hosil qilib bezatilgan marmar polda nefritdan ishlangan ramziy sagʻana atrofga sukunat taratib turadi; sagʻana shahid ketgan vatandoshlarning ramziy qabridir. Shuningdek, 2002-yilda shu hududda qad koʻtargan „Qatagʻon kurbonlari xotirasi“ muzeyi majmuaning tarkibiy qismiga kiradi.

## Yana qarang

* Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeyi
* Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

## Manbalar
Shahnoz

**Shahnoz** — 1) Oʻn ikki maqom tizimida olti ovozaning biri; 2) Gulyor-Shahnoz turkumining ikkinchi ashulasi. Uning asosida "Fargʻonacha Shahnoz" ashulasi ham yaratilgan, M. Mahmudov uni yakkaxon xonanda, xor va orkestr uchun "Vatan Shahnozi" nomi bilan qayta ishlagan. 

## Manbalar

## Havolalar
Shahrisabz dostonchilik maktabi

**Shahrisabz dostonchilik maktabi** — 20-asr boshlarigacha oʻzbek dostonchiligida mavjud boʻlgan oʻziga xos ijrochilik yoʻli. Bu maktabning ayrim xususiyatlari ulkan xalq baxshisi Abdulla Nurali oʻgʻli ijodi va repertuarida saqlanib qolgan. Shahrisabz dostonchilik maktabim.ga mansub baxshilar dostonlarni shoʻx, quvnoq, koʻtarinki ruhda kuylashlari, kuylarining yoqimliligi bilan ajralib turganlar. Abdulla shoir 19-asrning shahrisabzlik mashhur dostonchilari Xidir shoir, Ernazar shoirlar bilan bogʻliq boʻlgan Rajab shoirning shogirdidir. Abdulla shoir ijrosi folklorshunoslar tomonidan koʻp kuzatilgan boʻlsada, uning repertuaridagi 10 dan ortiq doston deyarli yozib olinmagan. Shoirdan umrining soʻnggi yillarida yozib olingan "Alpomish" dostoni u kuylab kelgan variant xususiyatlarini oʻzida mukammal saqlay olmagan. Biroq uning boshqa baxshilardan farq qiluvchi ijro usullari Shahrisabz dostonchilik maktabim. haqida muayyan tasavvur bera oladi.

## Adabiyot
* Jirmunskiy V.M., Zarifov X.T., Uzbekskiy geroicheskiy epos, M., 1947.
Shahrisabz konserva aksiyadorlik jamiyati

**"Shahrisabz konserva" aksiyadorlik jamiyati** – oziqovqat sanoati korxonasi. Shahrisabz shahrida joylashgan. „Oʻzmevasabzavotuzumsanoat xolding“ kompaniyasi tarkibiga kiradi. Asosan., qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan: tomat pastasi, meva va uzum sharbatlari, sabzavot konservalari ishlab chiqaradi. Korxona qurilishi 1943-yilda boshlangan, 1947-yilda dastlabki konserva mahsulotlari ishlab chiqargan. 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 1996-yilda korxonada „Mevalar kamalagi“ Oʻzbekiston—Britaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi. Korxonaning ishlab chiqarish tizimida pomidor sexi (sutkalik quvvati 1131,2 t pomidorni qayta ishlash; tomat pastasi), meva sexi (olma, behi, nok, shaftoli kompotlari), sharbat sexi (olma, uzum, rovoch sharbati), sabzavot sexi (bodring va pomidor konservalari) va boshqalar yordamchi sexlar mavjud. Shahrisabz konserva aksiyadorlik jamiyati sexlari 90-yillardan boshlab Italiya, Vengriya, Germaniyada ishlab chiqarilgan zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan. Shuningdek, korxonada yiliga 750 ming dona tunuka banka tayyorlaydigan sex bor. Tayyorlangan mahsulotlar, asosan, ichki bozorda sotiladi, chet ellarga – Rossiya, Ukraina, Belarus davlatlariga (tomat pastaning 30%) eksport qilinadi.

2003-yilda 42834,1 ming shartli banka konserva, shu jumladan, 2197,4 ming banka sabzavot, 33548 ming banka tomat, 7088 ming banka meva konservalari ishlab chiqarildi.
Shahriston

**Shahriston** — Sharqda oʻrta asrlarda shaharlarning markazi, mudofaa devori bilan mustahkamlangan asosiy qismi.

Saroy (baʼzan ark), jome masjid, yopiq (tim) yoki ochiq bozor, bosh maydon — registon, muhim maʼmuriy binolar, hukmdor va uning yaqinlarining qoʻrgʻonlari, shuningdek, oddiy aholi xonadonlari va boshqalar boʻlgan. Ilk davrlarda unda bogʻ, ekinzorlar ham boʻlgan. qadimiy Buxoro shahri arkdan alohida qurilgan (Narshaxiyning yozishicha, arkning bir darvozasidan ark oldidagi maydon — registonga, 2-darvozasidan shahristonga chiqilgan).

Shahristonlar yirik asosiy koʻchalar bilan bir necha dahalarga boʻlingan. Masalan, Buxoro shahriida gʻarbdan sharqqa, shimoldan janubga oʻtgan koʻcha shahristonni 4 teng qismga boʻlgan. shahristonda dastlab dehqonlar, arab istilosidan keyin savdo va hunarmandchilik rivoj topgach, savdogarlar, hunarmandlar (hokim tabaqa bilan bir shahristonda) yashaganlar. Keyingi asrlarda shahriston atrofida tashqi shahar — rabod qurilgan. Markaziy Osiyoda qoʻsh — ichki va tashqi rabod bilan oʻralgan shahriston ham boʻlgan (masalan, Binkat).

Bir-biriga yaqin shaharlar guruhi ham shahriston deb atalgan.
Shahriston dovoni

**Shahriston dovoni** - Turkiston tizmasidagi dovon. Shdlan Xoʻjand— Dushanba trakti oʻtadi (Tojikiston). Dovon atrofi gersin burmalanishi davrida hosil boʻlgan, paleozoyning slanets va ohaktoshlaridan tuzilgan. Eng baland joyi 3378 m. Dovon orqdli Ustrushona shahri va Ayniy qishlogʻini (Zarafshon vodiysida) birlashtiruvchi trakt oʻtadi. Shahriston dovonida qish sovuq va uzoq davom etadi, yozi qisqa va salqin. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 10,3°, yanvarniki —11,4°. Yiliga 339&nbsp;mm yogʻin yogʻadi.
Shahrixon (maʼnolari)

**Shahrixon**:

* Shahrixon tumani —  Andijon viloyati markaziy qismida joylashgan tuman.
* Shahrixon (shahar) — Andijon viloyati Shahrixon tumanidagi shahar, tuman markazi, viloyatning jan.
Shahri Gʻulgʻula

**Shahri gʻulgʻula**, Shahri Gulgula — qadimiy shahar xarobasi (mil. av. 1-asr — mil. 4—5-asrlar). Janubiy Surxon suv omborining gʻarbiy qirgʻogʻida, Qumqoʻryun shahri (Surxondaryo viloyati)dan shim.da joylashgan. Sh. Gʻ.ning katta qismini suv yuvib ketganligi uchun umumiy maydoni aniq emas. 3-4 m qalinlikdagi madaniy qatlam aniqlangan. Kushonlar davriga oid sopol idishlar, qadimiy Rimda ishlangan marmar niqob topilgan.
Shahrixonsoy

**Shahrixonsoy** - Andijon va Fargʻona viloyatlaridagi magistral kanal. Kampirravot gidrouzelidan boshlanadi. 1887-yilda qurilgan. Uzunligi 120&nbsp;km. Boshlanish qismida suv oʻtkazish imkoniyati 110 m³/s; Katta Fargʻona kanali bilan kesishgan joyida 30 m³/s. shahrida Asaka shahri yonida 2 elektr stansiya kanal suvi (40 m³/s) bilan ishlaydi. Kanaldagi suv 8 yirik gidrouzellar orqali taqsimlanadi. 1976-yildan rekonstruksiya ishlari olib borilmoqda. Kanal sel, Oqboʻyra va Aravon daryolaridagi toshqin hamda qishki tashlama suvlarni qabul qilishga xizmat qiladi, bu suvlar kanal orqali Asaka uzeligacha keladi. Trassaning 62&nbsp;km da Sh. Aravonsoy daryosi bilan qoʻshilib ketadi va shu yerdan (Nayman rostlagichigacha) daryoning qadimiy oʻzanida oqadi. Janubiy Fargʻona kanali bilan birga Andijon, Fargʻona viloyatlari va Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati (127,5 ming ga) yerlarini sugʻoradi. Andijon viloyatida Katta Fargʻona kanali bilan kesishgan joyigacha faqat shahrining oʻzidan 68 ming ga yer sugoriladi.
Shahrixon-xoʻjaobod gazneft koni

**Shahrixon-xoʻjaobod gazneft koni** — Andijon viloyati Xoʻjaobod tumanidagi kon. Andijon shahridan 16&nbsp;km jan.sharqda. 1947-yil ochilgan, 1953-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon kenglik boʻyicha choʻzilgan Shahrixon togʻ tizmasining gʻarbiy qismida, 720–750 m balandlikda. Shahrixon va Xoʻjaobod burmalariga boʻlingan asimmetrik tuzilishga ega boʻlgan antiklinal strukturada joylashgan. Andijon burmasining gʻarb tomonida surilma amplitudasi 300–350 m ga yetadi. Konda jami 194 ta quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Hozirgi kunga kelib kondagi 1, 3, 8gorizontlardan tashqari hamma gorizontlardan neft va gaz toʻliq chiqarib olingan. 1gorizont baqtriya seriyasining quyi qismida 380–720 m chuqurlikda ochilgan. Asosan, turli oʻlchamli qumtoshlardan tuzilgan, konglomerat, alevrolit, gil qatchalari bilan qavatlanadi. Neft uyumi chegarasida gorizont qalinligi 30–40 m. 3gorizont sumsar qatlarining yuqori qismidagi gil jinslar ichida joylashgan mayda zarrali qumtoshlardan tarkib topgan. Kalinligi 16–25 m, foydali qalinlik 7–10 m. 3gorizontdagi qatlam suvlarining minerallashganlik darajasi 6,9—56,7 g/l, xlorkaltsiy tipga mansub. Tarkibida mikrokomponentlardan yod 2,7—13,3&nbsp;mg/l, brom 1,5–2&nbsp;mg/l. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Shvarsvald

**Shvarsvald** - Germaniyaning jan.gʻarbiy qismidagi togʻ massivi, Reyn daryosining oʻng sohilida. Uzunligi 160&nbsp;km, eni 35–60&nbsp;km. Eng baland joyi 1493 (Feldberg choʻqqisi). Grayit, gneys va qumtoshlardan tuzilgan. Yuqori Reyn pasttekisligiga tutash yon bagʻri juda tik. Choʻqqilari gumbazsimon yassi. Yon bagʻirlari keng bargli va igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan, togʻ tepalari oʻtloq. Uran va polimetall rudalari konlari bor. Mineral buloqlar yonida kurortlar (BadenBaden, Badenvayler va boshqalar) barpo qilingan.
Shved tili

**Shved tili** — german tillarining shim. (skandinaviya) guruhchasiga mansub til; Shvetsiya, Finlandiya, Norvegiya, Daniyada, shuningdek, AQSh va Kanadada tarqalgan. Shvetsiya Qirolligining rasmiy tili, Finlandiya Respublikasining 2 rasmiy tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 10 millionga yaqin (Shvetsiyaning oʻzida 8,6 milliondan ortiq) kishi (oʻtgan asrning 90-yillari).

SH.t.ning 6 ta lahja guruhi bor: svey (Shvetsiyaning markaziy hududi — Melaren koʻli atrofi), yot (jan.gʻarbiy hududlar), norland (shim. hudud), sharqiy shved (Botnik qoʻltigʻi qirgʻoqlari), gutni (Gotland oroli), jan. shved (Skone viloyatidagi dan tiliga yaqin). 1645-yilda Norvegiyaning Xaryedalan va Yemtland viloyatlari Shvetsiyaga qoʻshib olingach, u yerlarda aralash shvednorveg shevalari shakllangan.

SH.t. fonetikasi choʻziq va qisqa tovushlar (unlilar va undoshlar)ning , musiqiy urgʻuning mavjudligi bilan ajralib turadi. Grammatik xususiyatlari: otlarda umumiy va oʻrta jins (rod), birlik va koʻplik son, 2 ta kelishik (umumiy va qaratqich), aniqlik va noaniqlik shakllari va boshqalar mavjud; feʼllar 4 xil tuslanishga ega; mayl, zamon, nisbat kategoriyalari boʻiicha oʻzgaradi. Soʻzlar gapda qatʼiy tartibda joylashadi.

Tarixiy rivojlanishida 2 davr: qadimiy Shved tili (9-asrdan 1525-yilgacha — Shvetsiya mustaqillikka erishguncha) va yangi Shved tili (1525-yildan) davrlari farkdanadi. Eng qadimiy yozma yodgorliklari 9—12-asrlarga mansub, runik yozuvdya bitilgan yodgorliklardir. Lotin grafikasidagi qadimiy qoʻlyozmalar 13-asrga mansub. Shved tilidagi dastlabki bosma asar 1425-yilda nashr etilgan. qadimiy shved yozma tili 14—15-asrlarda yot lahjasi asosida shakllangan; hozirgi adabiy til esa 16—17-asrlarda svey shevalari (asosan, Stokgolm shevasi) negizida shakllana boshlagan. Yozuvi lotin grafikasi asosida unga 3 ta harf (Å, Ä, Ö) qoʻshgan holda yaratilgan.
## Manbalar
Shveysariyaliklar

**Shveysariyaliklar** - Shveysariya aholisining umumiy nomi. German-shveysariyaliklar (4,22 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari), fransuz-shveysariyaliklar (1,16 mln. kishi), italyanshveysariyaliklar (230 ming kishi) va retoromanlar (60 ming kishi)dan iborat. Shunga koʻra, nemis, fransuz, italyan va retoroman tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — protestantlar, qisman katoliklar.
Albert Schweitzer

**Shveyser Albert** (1875.14.1, Kayzersberg, Elzas — 1965.4.9, Lambarene, Gabon) — nemis-fransuz mutafakkiri, hayot falsafasi namoyandasi, ilohiyotchi, shifokor, musiqashunos va organchi. Strasburg, Berlin, Parij universitetlarini tugatgan. 1899 yildan falsafa, 1900 yildan ilohiyot, 1913 yildan tibbiyot doktori. 20-asr boshlarida konsert berib yuradigan organchi sifatida shuhrat qozondi. I.S. Bax ijodini oʻrganishga bagʻishlangan asarlar yozdi. 1913 yil rafiqasi — hamshira Elen Breslau bilan birga oʻz mablagʻi hisobiga Gabonning Lambarene qishlogʻida shifoxona ochib, umrining oxirida AQShga borib, universitetlarda maʼruzalar oʻqib turdi; oʻnlab untning faxriy doktori, Fransiya Axloqiy va siyosiy Fanlar akademiyasining (1952), Angliya Qirollik tibbiyot jamiyatining (1955) aʼzosi. SH. dunyoqarashi boʻyicha, hayot — tabiat yaratgan eng oliy neʼmat sifatida buyuk hurmatga sazovordir. Uning aqidasi "men — hayotman, hayotlar ichida yashashni istaguvchi hayotman" shiorida oʻz ifodasini topgan. Sh. nazdidagi ezgulik — tirik jonni saqlab qolish, hayotga qoʻmaklashish; yovuzlik esa — jonlini jonsiz qilish, hayotga zarar yetkazish. Har bir shaxs shu tamoyiliga amal qilganidagina, u odam va olam uygʻunligiga, yaxlitligiga erishadi. Toʻgʻri, tabiatda bir hayot 2hayot hisobiga yashaydi, har narsaning qushandasi bor, lekin Sh. faqat hayotni "isrof qilish"ga qarshi. Sh. olgʻa surgan hayotga ehtirom axloqiy taʼlimoti insonni shafqatli, muruvvatli zot boʻlib umr kechirishga chorlaydi. Ayni paytda u zamonaviy insonda ekologik madaniyatning yuksalishiga, umumjahon axloqiy muhit — etosferaning yaratilishiga xizmat qiladi. Asosiy asarlari: "Kantning din falsafasi" (1899), "Raymardan Vredegacha. Iso Masih hayotini oʻrganish tarixi" (1906), "I.S.Bax" (1905), "Madaniyat falsafasi" (1923), "Nasroniylik va jahon dinlari" (1923), "Havoriy Pavelning mistikasi" (1929), "Hind mutafakkirlarining qarashlari" (1995).

## Manbalar
Shveller

**Shveller** (nem. Schweller) — Psimon kesimli metall buyum. Rangli metallar va qotishmalardan presslab, shakddor teshiqdan bosim ostida oʻtkazib tayyorlanadi. Shlar turli yer osti, yer usti inshootlari (metropoliten tunnellari, koʻp qavatli binolar, koʻpriklar va boshqalar) qurishda, mashina va mexanizmlarning ramalarini tayyorlashda ishlatiladi. Shlar davlat standarti boʻyicha meʼyorlanadigan (standartda belgilanadigan) metall mahsulotlar jumlasiga kiradi.
Shvetsiya qirollik fanlar akademiyasi

**Shvetsiya qirollik fanlar akademiyasi** — mamlakatning tabiiy fanlar boʻyicha oliy ilmiy muassasasi. 1739-yil Stokgolm shahrida tashkil etilgan. "Shvetsiya qirollik fanlar akademiyasi dokladlari", yilnoma hamda matematika, astronomiya, fizika, kimyo, geografiya, mineralogiya va geologiya, botanika, zoologiya. boʻyicha axborotlarni nashr etadi. Kutubxonasi (17-asr boshlarida tashkil etilgan)da 2 mln.dan ortiq asar saqlanadi. 1901-yildan fizika, kimyo, 1962-yildan iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofotlarini berish boʻyicha qaror chiqaradi.
Julian Schwinger

**Shvinger Yulius** (Julius) (1918.12.2, Nyu-York 1994) — amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949-yildan), Amerika fan va sanʼat akademiyasining aʼzosi. Kolumbiya universitetida (1939), Berkli, Kembrij, Chikago va Boston universitetlarida ishlagan. Garvardunt professor (1947—72). Los Anjeles universiteti professor (1972-yildan). Amaliy ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, yadro kuchlari nazariyasi, sochilish va nurlanish nazariyasiga oid. Kovariant koʻrinishdagi kvant elektrodinamikastt birinchi boʻlib bayon qilgan. Sochilish nazariyasi uchun variatsion usulni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1965; Richard Feynman va Shin'ichirō Tomonaga bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Shvits qoramol zoti

**Shvits qoramol zoti** - sut goʻsht olish uchun boqiladigan zot. Shveysariyaning togʻli hududlarida Sharqdan qadimda keltirilgan kalta shoxli zotlarni uzoq tanlash yoʻli bilan chiqarilgan. Tusi qoʻngʻir. Shvits qoramol zoti z.ning sutgoʻsht, sut, goʻshtsut yoʻnalishidagi xillari bor, sutgoʻsht beradigan xili tanasining yirikligi, yagʻrindorligi bilan ajralib turadi. Goʻshtsut yoʻnalishidagi turining yelinlari kichik, tanasi ixcham. Issiq iqlimli hududlar sharoitiga tez moslashadi. Buqalarining oʻrtacha vazni 800–1000&nbsp;kg, sigirlariniki 600–700&nbsp;kg. Sut sogʻimi 6000–6500&nbsp;kg, yogʻliligi 4,0—4,1%. Sersut sigirlar 16 t gacha sut beradi. Goʻshtdorligi yuqori, soʻyim chiqimi 60%. Shvits qoramol zotiz. koʻplab mamlakatlarda, jumladan, Fransiya, Italiya, AQSH, Kanada, Shimoliy va Janubiy Amerika mamlakatlarida va Afrikada keng tarqalgan.

Rossiyaga 1861-yildan, Oʻzbekistonga 1885-yildan boshlab keltirilgan. 1930-yildan "Savay" (Andijon viloyati), "Ovoshnoy", "Boyovut" (Toshkent viloyati), "Gʻallaorol", "Udarnik" (Jizzax viloyati) Shvits qoramol zotiz. naslchilik zavodlari tashkil etildi. Seleksionerlardan M.I.Samarsev va K.Madaminovlar Oʻzbekistonda Shvits qoramol zotiz. boʻyicha seleksiya ishlari rivojiga katta hissa qushgan;
Shvedlar

**Shvedlar** — xalq, Shvetsiyaning asosiy aholisi (8,06 mln. kishidan ortiq). Umumiy soni 9,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari) Shved tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar (asosan, lyuteranlar). Shved xalqi mil. 1-ming yillikda Skandinaviyada yashagan shim. german qabilalari (svionlar, gautlar, yotlar va boshqalar) bilan birlashish natijasida, ilk oʻrta asr Shved davlatining shakllanish davrida (9—11-asrlar) tarkib topgan. Shvedlar etnogenezida finlar va saamlar maʼlum rol oʻynagan. Shvedlar, asosan, sanoatda, qisman qishloq xoʻjaligida band.
Sheva

**Sheva** (fors. — harakat tarzi, tarz, usul) — tilning fonetik, grammatik va lugʻaviy jihatdan oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan eng kichik hududiy koʻrinishi — sezilarli lisoniy tafovutlari boʻlmagan bir yoki bir necha aholi maskani (odatda, qishloq)da yashovchilarning soʻzlashuv vositasi sifatida qoʻllanadi. Sheva — bu boshqa Sheva tizimlaridan fonetik, grammatik, soʻz yasalishi va lugʻaviy belgilariga koʻra farqlanuvchi lisoniy tizim sifatida mavjud boʻladi. Masalan, qipchoq lahjasining mangʻit yoki saroy shevasi, qarluq lahjasiga mansub Margʻilon shevasi va boshqalar oʻzbek tilining eng kichik hududiy koʻrinishlari hisoblanadi. Alohida Shevalar birikib, lahjasi tashkil etadi.

Shevalar tizimining murakkablik darajasi, asosan, ekstralingvistik omillar: Shevaning alohidalanish (ajralib qolish) darajasi, muayyan Sheva vakillarining boshqa Shevalar va tillarning vakillari bilan aloqa qilish darajasi, adabiy tilning shahriga taʼsiri va shahrik.ga bogʻliq. Alohida ajralib qolgan Shevalarda uning vakillari bilan atrofdagi aholi oʻrtasida aloqalarning yoʻqligi (geografik yoki siyosiy sabablar, atrofdagi aholining til, madaniyat, diniy eʼtiqod jihatdan ayni Sheva vakillaridan keskin farklanishi tufayli), sheva vakillarining anʼanaviy turmush tarzini saqlab qolishga astoydil intilishi oqibatida Sheva juda sekinlik bilan oʻzgaradi, katta va kichik yoshdagilarning tilidagi farq sezilarsiz darajada boʻladi. Adabiy tilning yoki boshqa shahrining kuchli taʼsiri ostida boʻlgan shahrida aholining turli guruhlari nutqiga xos boʻlgan, birbiriga qarama-qarshi qoʻyilgan va turli darajada farqlanadigan anʼanaviy (qadimgi) va yangi qatlamlar ajralib turadi.

Milliy til tushunchasining hajmi va qoʻllanish doirasi keng boʻlib, lahja va Shevalarni ham qamrab oladi. Shevalar adabiy til tushunchasiga kirmaydi, biroq ular tilning quyi shakli va tarmoqlari hisoblanib, adabiy tilni boyitish uchun xizmat qiladi. Adabiy til meʼyorlarining takomillashuvi, fan va madaniyat taraqqiyoti, shahar bilan qishloq oʻrtasidagi tafovutlarning kamayib borishi kabi ekstralingvistik omillar tufayli Shevalar ham asta-sekin oʻz hususiyatlarini yoʻqota boradi.

Shevalar tilshunoslikning dialektologiya boʻlimida oʻrganiladi. Oʻzbek Shevalarini oʻrganishga Gʻozi Olim Yunusov, Ye.D. Polivanov, A.K. Borovkov, V.V. Reshetov, F. Abdullayev, Sheva Shoabdurahmonov, A. Ishayev, S. Otamirzayeva, O. Madrahimov va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. Ad.: Reshetov V.V., Sh oabdurahmonov Sheva, Oʻzbek dialektologiyasi, T., 1978. Abduvahob Madvaliyev.

## Yana qarang

* Lahja
* Tilshunoslik
Sheviot

**Sheviot** (ing. speuyu!) — jun tolalari yoki aralash tolalar (jun, paxta, viskoza tolasi va boshqalar) dan toʻqiladigan mayin, qalin, sal tukli gazlama. Sarjali oʻrilishda toʻqilgani uchun (qarang Oʻrilish) oʻngida mayda diagonal yoʻllar hosil boʻladi. Sh. sidirgʻa (asosan, toʻq) rangga boʻyalib ishlab chiqariladi. Undan kostyumlar, xizmat kiyimlari va maktab formalari tikiladi.