open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aylanma pech

**Aylanma pech** – yotiq silindr shaklidagi (dumaloq) sanoat pechi. Aylanma pech boʻylama oʻqi atrofida aylanadi yoki te-branadi. Metallarni suyuklantirish, materiallarni quritish, bolgʻalash yoki shtamplash uchun metall xom ashyoni qizdirish, metall buyumlarga issiqlik ishlovi berish, sement pishirish va boshqa maqsadlar uchun moʻljallangan. Pechning aylanib turishi natijasida issiqlik bir tekis taqsimlanadi, shuning uchun pechning ichki qoplamasi uzoqqa chi-daydi. Aylanma pechda material yoki buyumlar yonilgʻining yonish mahsulotlari, elektr toki yoki elektr yoyi bilan qizdiriladi. Quritish va issiqlik ishlovi berish (termik ishlash)da material pechning bir boshidan kiritilib, ikkinchi boshidan chiqariladi; bunday pechlar uzluksiz ish-lashi mumkin. Suyuklantirish Aylanma pechlari davriy ravishda ishlaydi, chunki shixta solish va suyuq me-tallni tushirish pay-tida pechni toʻxtatish kerak boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma plug

**Aylanma plug** – egat va joʻyaklar hosil qilmasdan shudgorlaydigan plug. Umumiy ramaga mahkamlangan, chap va oʻngga agʻdaradigan korpuslari boʻladi. Aylanma plugning har qaysi oʻtishidan soʻng uning ramasi burish mexanizmi yor-damida boʻylama oʻq atrofida 90° ga buri-ladi. Aylanma plug traktorga oʻrnatib ishlatiladi. Agregatni traktorchi boshqaradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma harakat

**Aylanma harakat** – bu harakatda jismning barcha nuqtalarining harakat trayektoriyalari aylanalardan iborat bo'lib, ularning markazi esa aylanish o'qi deb ataladigan to'gri chiziqda yotadi.Jismlar harakatini tekshirishda, ularning vaziyatini boshqa, shartli ravishda qo'zg'almas deb qabul qilingan jismga nisbatan aniqlash kerak.Jismlarning fazodagi vaziyatini aniqlashga imkon beradigan, qo'zg'almas jism bilan bog'langan koordinatalar tizimini **fazoviy sanoq tizimi** deb ataladi.Tanlab olingan fazoviy sanoq tizimidagi xar bir nuqtaning o'rnini uchta *x, y, z* koordinatalar orqali ifodalash mumkin. Koordinata boshidan *A* nuqtagacha yo'naltirilgan kesma **radius-vektor** deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylant

**Aylant**, sassiq daraxt (Ailanthus) – aylantdoshlar (simarubdoshlar) oi-lasiga mansub daraxtlar turkumi, 10 tacha turi ma’lum. Shar-qiy Osiyo va Hindistonda koʻproq tarqalgan. Ukraina, Qrim, Shimoliy Kavkaz, Belarus va Oʻrta Osiyoda novcha A. yoki Xitoy zaranggi (A. altissima) degan bir turi xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Shu tur Oʻzbekistonda (umuman Oʻrta Osiyoda) ham oʻstiriladi. A.ning barglari yirik, pat-simon murakkab, badboʻy. Gullari mayda, ikki jinsli (ba’zi turlarida bir jin-sli), shingil toʻpgullarga yigʻilgan A. tez oʻsadi. Deyarli barcha turlari mebel tayyorlashda, qurilish materiali sifatida, buyumlar yasashda hamda qogʻoz tayyor-lashda ishlatiladi. Xitoyda A. bargi bilan aylant ipak qurti boqiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylant ipak qurti

**Aylant ipak qurti** (Philosamia cynthia) – tovuskoʻzlilar oilasiga man-sub kapalak. Qanotlari yoyilganda 110–130&nbsp;mm, jigarrang, yoʻl-yoʻl, oʻrtasida yarim oysimon oqish dogʻlari bor. Janubi-240Sharqiy Osiyoda tarqalgan, Janubiy Yevropaga ham keltirilgan. Qurtlari aylant, na-starin, kanakunjut va boshqa oʻsimliklar bar-gi bilan oziqlanadi. Gʻumbagi qishlaydi. Aylant ipak qurti q. Xitoy, Yaponiya, Hindistonda boqiladi, lekin katta sanoat ahamiyatiga ega emas. Bitta pillasi 60 m ga yaqin ipak ip beradi. Aylant ipak qurti q. laboratoriya hayvoni sifatida ham boqiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylantiruvchi moment

**Aylantiruvchi moment** – aylanayotgan jismning burchak tezligini oʻzgartiruvchi tashqi ta’sirlar oʻlchovi. U aylanish oʻqi (Mayl)ga nisbatan jismga ta’sir etuvchi barcha kuchlarning momentlari yigʻindisiga teng (qarang Kuch momenti). Aylantiruvchi momentlar vektori aylanish oʻqida yotadi. Yoʻnalishi parma qoidasiga muvofiq topiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shaken Aymanov

**Shaken Kenjatoyevich Aymanov** (1914.15.2 – 1970.23.12) – qozoq aktyori va rejissyor Qozoq milliy badiiy kinosining boshlovchilaridan. 1933-yildan M.Avezov nomidagi Qozoq drama teatrida, 1940-yildan kinoda ishlagan. "Jambul", "Abay qoʻshiqlari", "Nayzatosh etagida" va boshqa filmlarda suratga tush-gan. Uning "Sevgi haqida qissa" fil-mi bilan Qozogʻistonda muntazam badiiy filmlar ishlash odat tusiga kirdi. Janr jihatdan xilma-xillik, milliylikka, muammolar ahamiyatiga e’tibor bilan filmlar ishlash A. ijodiga xos. Mashhur filmlari: "Sahro qizi" (K. Gakkel bilan hamkorlikda), "Biz shu yerda yashaymiz", "Otalar yeri", "Bir tumanda", "Atamanning tugatilishi" va boshqa 1984-yildan "Qozoqfilm" A. nomi bilan yuriti-ladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aymara

**Aymara** – Boliviya, Peru va Chi-lida yashovchi indeys xalqi. Umumiy soni 2,55 mln. kishi (1992). Aymara tilida soʻzlashadi, dini – katolik, le-kin hayotida qadimgi din qoddiqlari katta oʻrin egallaydi. A.lar dehqonchilik va chorvachilik, shuningdek baliqchilik bilan shugʻullanadilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aymara tili

**Aymara tili** – aymara xalqining tili. Boliviyadagi 3 ta rasmiy tilning biri. An’anaga koʻra indeyslar tillarining kechumara (kechua-aymara) oilasiga mansub. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

## Manbalar
Maygoʻzal Aymedova

**Maygoʻzal Aymedova** (1941.28.5) – turkman aktrisasi. 1964-yildan Ashxo-bod Yosh tomoshabinlar teatrida. 1961-yildan filmlarda suratga tushgan. Eng yaxshi rollari: Jahon („Toshqal’adagi hodisa“), Ogʻulkiyik („Kelin“), Ortiqgul („Ayol otni egarlaganda“), Oqjamol („Yoʻq!“ deyishni bil"), Jamol („Jamol daraxti“) va boshqa

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aymoq

**Aymoq** – 1) moʻgʻul va turkiy xalqlarda qadimgi urugʻlarning parchalani-shidan kelib chiqqan turli tarmoqdagi oʻzaro qon-qardosh oilalar birlashmasi yoxud ittifoqi; oʻrta asrlarda moʻgʻullarda yirik yer-mulk, ba’zan xonlik. 2) Rossi-yaning Buryatiya Respublikasi va Togʻli Oltoy avtonom viloyatida ma’muriy-hududiy birlik (rayon). 3) Moʻgʻulistonda asosan yirik ma’muriy-hududiy birlik.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aymoqlar

**Aymoqlar** – Afgʻoniston va Oʻzbekistonda yashovchi bir qancha turkiy qabila, urugʻlarning umumiy nomi. XV—XVI asrlarda Fargʻona vodiysida, hozirgi Qashqadaryo viloyatida yashagan. Asrlar oʻtishi bilan Oʻzbekiston hududidagi A. oʻzbeklar tarkibiga kirib, oʻz qabila, urugʻ nomlarini yoʻqotgan, faqat bularning bir qismi Qashqadaryo viloyatida oʻz qabila nomlarini (aymoq) saqlab kelgan. Afgʻonistonda yashagan A. tarkibiga fors-tojik tillarida gapiruvchi bir qancha qabila, urugʻlar kiradi. Hozirgi vaqtda A.– Afgʻonistonning shimoli-gʻarbida yashovchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi (firuzkoʻhi, tayman, jamshid, taymurlar) turkiy va tojik tillarida gapiruvchi xalqlarning nomidir.A. Afgʻoniston, Oʻzbekistondan tashqari Eronda ham yashaydilar (ular tayman guruhiga mansub boʻlib, umumiy soni 0,6 mln. kishi). A. islom dinida boʻlib, bir qismi sunniy, bir qismi shia mazhabida (yana qarang Choraymoqlar).

**Aymoqlar** – moʻgʻul va turkiy xalqlar qadimiy urugʻlarining parchalanishidan kelib chiqqan turli tarmoqdagi oʻzaro qon-qardosh oilalar birlashmasi, ittifoqi; Eron, Afgʻoniston va Oʻzbekistonda yashovchi bir qancha turkiy qabila va urugʻlarning umumiy nomi. “Aymoq” turkiy va moʻgʻulcha soʻz boʻlib, “qabila” degan maʼnoni anglatadi hamda qabilalar ittifoqiga nisbatan ham qoʻllanadi. Afgʻoniston aymoqlari tarkibiga dariy tilida soʻzlashuvchi mamlakatning shimoli-gʻarbida yashovchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi choraymoqlar, yaʼni toʻrt urugʻ, qabila: firuzkoʻhi (Murgʻob va Herirud daryolari oraligʻida), tayman (Gʻurda), jamshid (Hirotda) va taymurlar (Hirot va Farahda) kiradi. Aymoqlar islom diniga eʼtiqod qilib, ularning bir qismi sunniy, Eronda yashovchi aymoqlarning maʼlum qismi esa shia mazhabida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Aynigan gaz

**Aynigan gaz** – zarralarning oʻzaro kvant-mexanik ta’siri tufayli xossalari ideal gaz xossalaridan farq 241qiladigan gaz. Kvant mexanikada bir xil energiyali zarralarning har xil kvant holatda boʻlishiga aynigan holat deyiladi. Shuning uchun kvant mexanika nuqtai nazaridan qaralgan gaz zarralari xossalari ideal gaz zarralarining xususiyatlaridan keskin farq qiladi. Kvant statistikada tizimning bu xos-salari hisobga olinadi, bu esa ideal gazning turli holatlari oʻzaro bogʻliq boʻlishini bildiradi, nati-jada zar-ralarning mumkin boʻlgan holatlari boʻyicha taqsimlanishi ham har xil kvant statistikaga boʻysunadi. Mas, butun son spinli zarralar (geliy atomi, fotonlar) Boze– Eynshteyn statistikasita, yarim son spinli zarralar (elektronlar, pro-tonlar va hokazo) Fermi statistikasita boʻysunadi. A.g .ning termodinamik xa-rakteristikalari ham ideal gaznikidan boshqacha boʻladi. Ammo bu tafovutlar ay-nish temperaturasi To dan yetarlicha past temperaturada namoyon boʻladi. Mas, geliy uchun aynish temperaturasi T0 4°K. Aynish hodisasi metallardagi elektron gazni oʻrganishda juda muhim (qarang Aynigan elektron gaz).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynigan elektron gaz

**Aynigan elektron gaz** – xos-salariga zarralar ayniyligi sezilarli ta’sir koʻrsatuvchi elektron gaz (qarang Ay-niylik prinsipi). Nazariy jihatdan elektron gazni mutlaq nol temperaturada bata-mom aynigan deyish mumkin. Aynigan elektron gaz g. modeli metallarning hozirgi zamon elektron na-zariyasida katta ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiq oʻyin

**Ayiq oʻyin** (ayiqbozlik) – xalq tomoshalarining bir turi. A.oʻ. Oʻzbekistonda qadimdan mashhur. 19-asrda Buxoroda Ikrom bobo degan atokush ayiqboz oʻtgan. U bir qora ayiq bilan ikki maymun oʻynatgan. Ayiq oʻz egasining aytganini itoatkorlik bilan bajarib, to-moshabinlarga yengilgina oʻkirar, ta’zim qilar, ayiqboz bilan kurashar, maymunlar bilan quvlashardi. Bundan tashqari, u tan-noz ayolning oynaga qarab pardoz qilishi, dangasaning yumalab yotishi, ayolning bola emizishi, kampirning harakatlari kabi kulgili oʻyinlarni bajargan. Shoʻrolar davrida ham anchagacha A.oʻ. davom etib keldi. Mas, asakalik Melivoy Mirsa-idovning ayiq oʻynatishi juda maroqli boʻlgan. 50-yillardan A.oʻ. sirk tomosha-sining tarkibiy qismiga aylandi. Key-ingi yillarda oʻshlik Sherali polvon Oʻtbosarov (1904–85), xorazmlik Rustam Matjonov (1963), namanganlik Ne’mat-jon Mamatovlar (1939) ijodi diqqatga sazovor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniy zarralar

**Ayniy zarralar** – fizik xos-salari (massasi, elektr zaryadi, spini va hokazo) bir xil boʻlgan zarralar; kvant mexanikoyu bunday zarralarni mohiyat jihatdan farq qilib boʻlmaydi, deb qaraladi (qarang Ayniylik prinsipi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniy surilmasi

**Ayniy surilmasi** – 1964-yil 24-aprel Toshkent vaqti bilan soat 13 dan 30 min. oʻtganda Zarafshon daryosining yuqori oqimida, Tojikistondagi Ayniy (sobiq Zahmatobod) qishlogʻidan 1&nbsp;km yuqorida (Samarqand shahridan 140&nbsp;km sharqda) togʻ jinslarining surilishi natijasida vujudga kelgan tabiiy toʻgʻon. Toʻgʻonning balandligi 130–150 metr uz. 750 metr eni 1000 metr Toʻgʻon maydalangan slanes, qumtosh, ohaktoshlar, harsang toshlar, qumoq va loy aralashmasidan iborat boʻlgan. Za-rafshon daryosida bunday katta tabiiy toʻgʻonlar avvallari ham boʻlib turgan. Chunonchi, 1888-yil yanvar oyi oʻrtalarida hozirgi Ayniydan 8&nbsp;km yuqoridagi Sangiston qishlogʻi roʻparasida Zarafshon daryosi toʻgʻon bilan toʻsilgan. Toʻgʻonni ochish uchun qariyb 1000 kishi 2 oydan koʻp urinib suvga kichkina yoʻl ochish-gan. Birok uz. 15–20&nbsp;km keladigan koʻl suvi toʻgʻonni urib, daryo boʻyidagi koʻp qishloqlarni yuvib ketgan. Bundan tashqari, Ayniy tabiiy toʻgʻoni boʻlgan joyda va undan 20–25&nbsp;km yuqorida (Zarafshon daryosi boʻyida) surilish izlari saqlanib qolgan. Ayniy toʻgʻonining paydo boʻlishiga quyidagilar sabab boʻlgan: yomgʻir va qor suvlari bir necha yillar togʻ jinslari orasiga singib kelgan, natijada boʻsh jinslar oʻz tagidagi qattiq jinslardan ajrala boshlagan. 1964-yil aprelda boshqa yillardagi oʻrtacha 50&nbsp;mm oʻrniga uch martadan ham ortiqroq yogʻin tushdi. Bu ham surilma qodisasini tezlashtirdi. Qulagan yon bagʻirning yuqori qismidagi buloq suvlari ham suril-ma sodir boʻlishiga sabab boʻlgan. Ayniy qishlogʻidagi surilma nishonlari 1961-yildayoq sezilaboshlagan edi. 1961-yil bahorida Zarafshon oʻzanidan 700–750 m balandligida yoriq paydo boʻlib, asta-sekin kengaya borgan. 1964-yil 24-aprel kuni Samarqand seysmik stansiyasi Toshkent vaqti bilan soat 13 dan 15 min. oʻtganda 4 balli zilzila boʻlganligini qayd qilgan. Toʻgʻon hosil boʻlgandan soʻng Zarafshon irmoqlari – Fondaryo bilan Mastchoxdaryo suvi butunlay toʻsilib, hosil boʻlgan koʻl suvi sathi kuniga 3–5 m dan koʻtarila borgan. Zudlik bilan toʻgʻon ochib yuboril-masa, toʻgʻonni suv urib koʻp yerlarni suv bosib ketish xavfi tugʻildi. Xavfni bartaraf etish maqsadida toʻgʻonning shimoliy qismida daryoning qadimgi terrasasi boʻylab 243toʻgʻonni qirqib kanal ochishga kirishildi. Kanal Zarafshon daryosining oʻng qirgʻogʻidan boshlandi. Ayniy koʻli suvini asta-sekinlik bilan oqizib yuborish eng zarur shartlardan biri edi. 6-may kuni tayyor boʻlgan kanaldan dastlab 2 m³/sek., 9-mayga borib 800 m3 sek. suv tusha bosh-ladi. 8-mayda koʻl sathi eng yuqori darajaga koʻtarildi (chuq. 72 m, suv hajmi 90 mln. m3). Kanal yuvilish natijasida eni 100–160 m ga yetdi. Koʻldagi suv hajmi qariyb 4-marta kamaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniylik prinsipi

**Ayniylik prinsipi** – kvant mexanikannng asosiy qonuni. Ayniylik prinsipi ga muvofiq bir xil zarralarni bir-biridan farq qilish mumkin emas. Klassik mexanikada fizik xossalari (massasi, zaryadi va hokazo) ayniy (bir xil) boʻlgan zarralar oʻz xususiyatini yoʻqotmaydi. Mas, mazkur fizik tizimga kirgan zarralarni biror boshlangʻich vaqtda "raqamlab" va ularning oʻz tra-yektoriyasi boʻylab harakatini kuzata borib, keyingi istalgan vaqnda qayerda boʻlishini aniqlash mumkin. Kvant mexa-nikaning aniqsizlik prinsipiga asosan zarra (mas, elektron)ning trayektoriyasi degan tushuncha oʻz ma’nosini yoʻqotadi. Ammo bu yerda zarrani topish ehgimoli koʻzda tutiladi, binobarin, kvant mexa-nikada zarralarni "raqamlariga qarab" bir-biridan farq qilish, aynan bir xil zarralar harakatini alohida-alohida kuzatish mumkin emas. Fizik xossalari bir xil boʻlgan zarralar bir-biridan farqsizdir. Ayniylik prinsipi kvant mexanikaning mu-staqil prinsipidir. Bir xil zar-ralardan tashkil topgan tizimlarning kvant nazariyasida Ayniylik prinsipi ni kuyidagicha ta’riflash mumkin: ayniy zarralarning oʻrin almashinishi natijasida zarralar tizimining ichki oʻzgarish holatini hech qanday tajriba yordamida farq qilib boʻlmaydi va bunday holatni bitta fizik holat deb qaraladi. Ayniylik prinsipi Fermi – Di-rak statistikasiga boʻysunuvchi zarralar uchun Pauli prinsipoʻ shaklida tavsif-lanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniyat

**Ayniyat** (matematikada) – tenglikda ishtirok etayotgan belgilarning barcha yaroqli qiymatlari uchun oʻrinli tenglik. Falsafada narsa va hodisalar o'rtasidagi o'xshash tomonlarni ifodalovchi tushuncha.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynigan yarimoʻtkazgich

**Aynigan yarimoʻtkazgich** – tok oʻtkazishda qatnashuvchi elektronlar yoki "teshiklar" konsentratsiyasi yetarli darajada yuqori (1018–1020 sm~3) boʻlgan yarimoʻtkazgich. Bunda elektronlar yoki "teshiklar" gazi aynish holatida boʻladi (nomi shundan). Fermi sathi yoʻl qoʻyilgan energiyalar zonasida yotadi va elektron ("teshik") gaz Fermi statisti-kasita boʻysunadi. Aynigan yarimoʻtkazgichlardan, mas, diodlar va boshqa bir qancha yarimoʻtkazgich asbo-blar ishlab chiqarishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynlar

**Aynlar** – Xokkaydo o. (Yaponiya)da yashaydigan xalq; umumiy soni 20 mingga yaqin (1992). 2002-yilgi ma'lumotlarga ko'ra 25 ming. Norasmiy ma'lumotlarga ko'ra 200 minggacha boradi. Ayn tilida soʻzlashadi. Baliqchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi. A. lar xristianlikning proloslav oqimi, buddizm, sintoizm, animizm dinlariga sig'inishadi.

## Til
Ko'pgina tadqiqotlarda ayn tili bilan yapon tili bir biriga yaqinligi ko'rsatishga harakat qilinsa-da, tilshunoslar tomonidan ayn tili izolatsiyalangan til sifatida tasniflanadi. Mahalliy yozuv bo'lmagani bois katakana va lotin alifbosidan foydalanishadi. 

## Din
Ayn xalqining qadimiy e'tiqolariga ko'ra tabiatdagi har bir narsaning ichida kamuy(ruh yoki xudo) bor. Bunday qarash animizmga yaqin turadi. Ayn dinida olamning yaratuvchisi Kotan-kar-kamuy hisoblanadi. Shuningdek, dengiz xayvonlari xudosi Repin kamuy, tog'lar va ayiqlar xudosi Kim-un-kamuy, o'choq mabudasi Kamuy-husi e'tiqodda muhim ahamiyat kasb etgan. Ayn dinida ruhoniylar mavjud emas. Diniy marosimlarni qishloq oqsoqoli o'tkazadi. Aynlar ovqatlanishdan oldin Xudolarga minnandorchilik bildirishgan va kasal bo'lishganda olov xudosidan madad so'rashgan. 
2012-yilda o'tkazilgan so'rovga ko'ra aynlar asosan buddizmga e'tiqod qilishadi.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynli

**Aynli**, oynli, oyilli – qoʻngʻirot oʻzbeklari tarkibiga kirgan qabilalardan biri. A. ikki kat-ta boʻlimga, har bir boʻlim yana kichik urugʻlarga boʻlinadi. 1) oqtoʻnli: beshbola, oytamgʻali, oqtana, turkman, churan va boshqa; 2) qrratoʻnli: qoraqalpoq, quvuq, qochay, tunsar, yomgʻurchi va hokazo Ad.: Jalilov O., 19–20 asr boshlaridagi qoraqalpoqlar tarixiga oid muhim hujjatlar, T., 1977.244

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayn-saloh

**Ayn-saloh** (In-Saloh) – Jazoirdagi voha, Jazoir Sahroi Kabirining oʻrta qismida, Sahroi Kabir choʻlini ke-sib oʻtuvchi Laguat-Zinder avtomobil yoʻlida. Aholisi 6 ming kishi chamasida. Aholi manzili va savdo hunarmandchilik markazi – Ayn-Saloh. Xurmozorlar bor. Artezian qudugʻidan suv ichiladi. A.dan janubi-gʻarbda Jabal-Berga gaz koni topil-gan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ay-Petri

**Ay-petri** – Qrim togʻlarining Bosh (Jan.) tizmasidagi choʻqqi. Alup-ka shahri yaqinida, Qora dengizdan tik koʻtarilib turadi. Bal. 1233 m. Asosan ohaktoshlardan tarkib topgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayri pargar

**Ayri pargar** – naqshlar axtasi-ni, girihlar asosini chizishda, oʻlchashda qoʻllanadigan asbob. Amaliy bezak san’atida keng ishlatiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayri harosh

**Ayri harosh** – yogʻoch dastali ayri simdan tuzilgan asbob; kulollikda sopol idishlarga oʻyib naqsh solishda, parallel chiziqlar chizishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniyat qonuni

**Ayniyat qonuni** – toʻgʻri, mantiqiy fikrlashning muhim qonunlaridan biri. Ayniyat qonuni mantiq fani (formal mantiq)da oʻrganiladi. Ayniyat qonuni ham tafakkurning boshqa qonun va shakllari singari predmet, hodisalarning ma’lum ob’ektiv xususiyat va munosabatlarini aks ettiradi. Predmetlarning nisbiy mustaqillikka ega boʻlish xususiyati, ma’lum davr ichida ma’lum muayyanlikni saqlab qolishi, ma’lum aniq mazmun va shaklga ega boʻlishi, boshqa narsalardan farq qilib turishi inson tafakku-rida bir necha minglab yillar davomida qayta-qayta aks etishi jarayonida *Ayniyat qonuni* shaklida ifodalangan. Bu qonun boʻyicha muhokamada, munozarada har bir fikr, har bir tushuncha oʻzining boshlangʻich ma’nosini oʻzgartirmasligi, aynan saqlanib qolishi, aniq, ravshan boʻlishi lozim. Ayniyat qonuni talablariga rioya etilmasa, fikrlash noaniq boʻladi, tushunchalar al-mashtirib yuboriladi, natijada tafak-kur ob’ektiv reallikni toʻgʻri aks etti-ra olmaydi, haqiqatni bilib boʻlmaydi. Faqat mantiqiy, tafakkur uchun xos boʻlgan bu qonunning mazmunini keng ma’noda ishlatish, ob’ektiv reallikka koʻchirish metafizikaga olib boradi. Bu qonun mantiqda A=A shaklida ifodala-nadi.

## Yana qarang

* Mantiq
* Aksioma

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayribel togʻlari

**Ayribel togʻlari** — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyatidagi Zirabuloq past toglarining sharqiy qismi. Eng ba-land nuqtasi 767 m. Ayribel togʻlari shimoli-gʻarbdan janubi-sharqka yoʻnalgan. Uzunligi 15&nbsp;km. Janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari Qarnob choʻliga tikroqtushgan va quruq soylar bilan oʻyilgan. Kattaqoʻrgʻon suv ombori to-mon qaragan shimoli-sharqiy yon bagʻirlari qiyaroq. Tizmaning oʻrta qismida pa-leozoyning ohaktosh va slaneslaridan iborat kenglik boʻyicha yoʻnalgan qator tepalar mavjud boʻlib, ular oraligʻida granitlardan tashkil topgan platosi-mon yuzalar joylashgan. Ayribel togʻlari tipik boʻz tuproqlar mintaqasida joylashgan, shimoliy yon bagirlarining yuqori qismlarida toʻq boʻz tuproqlar bor. Efemer oʻsimliklar bilan birga, qorajusan, qoʻziquloq, oqquray oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalani-ladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayribobo choʻqqisi

**Ayribobo choʻqqisi** – Oʻzbekiston Respublikasi Surxondaryo viloyatidagi Koʻhitangtov tizmasining suvayirgʻich qismidagi choʻqqi. Oʻzbekiston bilan Turkmaniston chegarasida. Balandligi 3139 m. Ayribobo choʻqqisi Koʻhitangtovning eng baland joyi. Ayribobo choʻqqisining aksari qismini nurashga chidamli argillit va alevrolitlar hamda qumtoshlar tashkil etgan. Choʻqqi nayzasimon shaklda. Ayribobo choʻqqisi Koʻhitangtov-Surxon qoʻriqxonasi hududiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayrim-ayrim qazib olish

**Ayrim-ayrim qazib olish** – qatlam-qatlam joylashgan foydali qazilmalar va ular orasida uchraydigan befoyda togʻ jinslari qatlamlarini bir-biriga aralashtirmay qazib olish 245usuli. Qazib olinadigan foydali qazilma boyitilmagan holda iste’molchining standart konditsiyasiga toʻgʻri kelsa va foydali qazilma olingan joy oʻrniga befoyda togʻ jinsini sigʻdirish mumkin boʻlgan hollarda bunday usul ma’qul hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayritojlilar

**Ayritojlilar** (Choripetalae) - ikkipallalilarga mansub kenja sinf. Gulbarg (tojbarg)lari tutashmagan. 200 ga yaqin oilasi (ra’nodoshlar, sutlama-doshlar, tokdoshlar, gulxayridoshlar, gunafshadoshlar, ziradoshlar va hokazo) bor. A. tutash tojbarglilarga nisbatan soddaroq tuzilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayron

**Ayron** – 1) qatiqning kuv (guppi)da moyi ajratib olingandan soʻng qolgan suyuq qismi. Oʻzbekistonning ayrim joylarida chalob ham deb ataladi. Ichimlik sifatida ishlatiladi. Ayronning suvi maxsus tayyorlangan xaltadan oʻtkazilib, suzma (chakki) tayyorlanadi, suzmadan qurt qilinadi. Odam uchun foydali moddalarga boy. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aysberg

###### '''Aysberg''' (, , gollandcha isberg, bu so‘z skandinaviyaliklar tiliga mansub), muztog‘ — okean, dengiz va muzlikka yaqin ko‘llarda suzib yuruvchi yoki sayozliklarga o‘tirib qoluvchi katta muz tog'i. Suvga tushib kelayotgan quruqlik muzliklari suvning gidrostatik bosimi, suv qalqishi, oqimlar, shamol ta’siri-da sinib, A. bo‘lib qoladi. A. asosan, Antarktika, Kanada Arktika arxipelagining shim. orollari, Grenlandiya qirg‘oqlarida vujudga keladi. Muz hamda suvning zichligiga qarab, A.ning 5/6 dan 9/10 gacha qismi suv ostida bo‘ladi. Suv ustidagi qismining balandligi Arkti-kada 70 m gacha,

###### Antarktikada 100 m gacha, uz. 1—2 km li, eni 500 m li mayda va uzunligi bir necha o‘n km li yirik A.lar bo‘ladi. A. Shim. yarim sharda 40—50° sh. klargacha, Jan. yarim sharda 45—60° j. k.largacha uchrashi mumkin. A. kemalar qatnovi uchun xavfli.

## Manbalar
Sultamurod Aytbayev

**Sultamurod Aytbayev** (1951.20.10, Qoʻngʻirot tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xoʻjayli pedagogika bilim yurtini tugatgan (1970). 1970-77 yillarda Qoʻngʻirot tumanidagi 14-maktabda, 1977-yildan 7-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. A. rahbarligidagi maktab duradgorlik toʻgaragi qatnashchilari tuman koʻrik tanlovlarida sovrinli oʻrinlarni egallagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayimxon Aytjanova

**Ayimxon Aytjanova** (1944.16.10, Shumanay tumanining Shumanay ovuli) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Nukus pedagogika institutining fizika-mat, fakultetini tugatgan (1966). 1966-yildan Xoʻjayli, Shumanay tumanidagi maktablarda oʻqituvchi, 1971-yildan Shu-manay tumanidagi 5-maktabda fizika va mehnat fani oʻqituvchisi. Aytjanova ta’lim berishda test usulidan, koʻrgazmali qurollar va kompyuterdan unumli foy-dalanadi. "Mehnat darsida qoraqalpoq milliy naqshlarini oʻrgatish" metodik qoʻllanmasi muallifi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aytim

**Aytim** – xonanda ishtirokida ijro etiladigan turli shakl va hajmdagi oʻzbek musiqa folklori janrlari (qoʻshiq, yalla, terma, lapar, ashula, maro-sim qoʻshiqlari va boshqalar), vokal musiqaning xalq (asosan, Xorazm) dagi atamasi. Yana qarang Ashula yoʻli.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aytimtov togʻi

**Aytimtov togʻi** – Markaziy Qizilqumdagi Boʻkantov togʻlarining janubiy davomi. Sharqda Koʻkpatos togʻlari, janubiyda Mingbuloq botigʻiga tutash. Eng baland nuqtasi 498 m (Chalcharatov choʻqqisi). Aytimtov togʻi janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 30–35&nbsp;km. Aytimtov togʻi juda serqirra, baʼzan nayzasimon choʻqqilar hosil qilgan. Yon bagʻirlari quruq soylar bilan parchalangan. Togʻ etagidagi keng prolyuvial shleyflar asosan dagʻal jinslar (shagʻal, mayda tosh va yirik qum)dan iborat. Janubi-sharqiy yon bagʻirlaridan Mingbuloq botigʻiga tomon yoʻnalgan quruq soylarda erta bahorda va jala yoqqanda vaqtincha suv oqadi.Aytimtov togʻi ning markaziy qismi yuqori karbonning granitlaridan, yon bagʻirlarining quyi qismi oʻrta karbonning kremniy, kvarsit, qumtosh, alevrolit, ohaktosh, dolomit va effuziv jinslaridan (900 m) tashkil topgan (Koʻkpatos svitasi). Aytimtov togʻi etaklaridagi prolyuvial shleyf tagida yuqori boʻrning dengiz yotqiziqlari mavjud. Aytimtov togʻi quyi paleozoy (quyi silurning landover asri)da quruqlikka aylangan. Quyi va oʻrta karbon davridagm tersin burmalanishida quruqlik maydoni kengayib oʻrtacha balandlikdagi togʻlar tarkib toptan. Alp burmalanishigacha Aytimtov togʻida denudatsiya (yuvilish) yuz bergan. Neogen davridagi yangi burmalanishlar taʼsirida gersin burmalanishida hosil boʻlgan togʻlar ancha yosharib koʻtarilgan. Aytimtov togʻi yon bagʻirlarida kam gipsli boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Asosan boyalich va oqjusan oʻsadi. Tub jinslarning yuzasi ochilib qolganligi, dagʻal elyuviy hamda prolyuviy jinslarining mavjudligi tufayli tuproq kam, oʻsimlik ham siyrak. Aytimtov togʻi dan yaylov sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayritom

**Ayritom** — oʻzbek xalqining qadimiy tarixi va madaniyatidan guvohlik beruvchi koʻhna shahar xa-robasi. Termiz shahridan 18&nbsp;km sharqda, Amudaryo qirgʻogʻida joylashgan. Dast-lab A. yaqinida Amudaryo tubidan odam haykalchalari ishlangan friz (piramon) parchalari topilgan (1932), 1933-yil M. Ye. Masson rahbarligidagi Termiz ar-xeologiya kompleks ekspeditsiyasi A.da qazish ishlari olib borib, yana 7 ta friz boʻlaklari hamda budda ibodatxonasi xa-robasini topgan. Frizlar 1-2-asrlarga oid boʻlib, ularda qoʻshnay, chiltor, ud, nogʻora chalayotgan sozandalar va gulcham-barlar, meva solingan idishlar koʻtarib olgan yigit-qizlar ifodalangan. Bundan tashqari A.dan miloddan avvalgi 2-asr oxiri va . 4-asrlarga oid ikkita qabr topilib, ularning biridan qurol-yarogʻlari bilan birga dafn qilingan jangchining, ikkinchisidan idish-tovoqlar hamda zeb-ziynatlari bilan koʻmilgan ayolning skeletlari chiqqan. 1963-66 yillarda A.da Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi (B. Turgʻunov) ham qazish ishlari olib borgan. Devorlarining kalinligi 1,5 m, bal. 2-2,5 m boʻlgan 15 ga yaqin eshik va derazasiz xonalar (diniy marosimlar oʻtkazilgan xonalar) topilgan. Xonalarga yuqoridan maxsus zinalar orqali tushilgan. 1978-yilda olib borilgan qazilmada yunon alifbosida 6 qator qilib bitilgan yozuvi bor haykal tagkursisi topilgan. A. moddiy-madaniy yodgorliklari oʻzbek xalqining kushonlar davridagi tarixini madaniy merosini, urf-odatlarini va boshqa oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aytishuv

**Aytishuv** () – folklor janri. Turkiy xalqlar ogʻzaki ijodida aytishuv badihagoʻy xalq shoirlari, baxshi, jirov, oqin, xalfa va laparchilarning oʻziga xos musobaqasi, mushoira yoʻli va ular isteʼdodini belgilovchi oʻziga xos sinov hisoblanadi.

Bundan tashqari, biror epik mazmundagi folklor asarlari tarkibida ham uchraydi. Xususan, „Goʻroʻgʻli“ turkum dostonlari, „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“, „Bozirgon va Goʻrugʻli“ singari dostonlar qahramonlari faoliyatini yana ham yorqin namoyon etishda, ularning sheʼriy isteʼdodi, quvvayi hofizasi qay darajadaligini koʻrsatishda aytishuvlardan foydalanilgan.

## Tarixi
Aytishuv janri XIX asrda keng tarqalgan boʻlib, xalq baxshilari, oqinlari, jirovlari xalq oldida badiha yoʻli bilan belgilangan mavzu doirasida oʻzaro ijodiy musobaqa qilishgan. Unda tanlangan mavzudan chiqib ketmaslik, anʼanaga rioya etishlik, badiiy mahorat darajasi, tinglovchilarga mos kuylashlik kabi mezonlar hisobga olingan. Aytishuv faqat xalq baxshilari, shoirlari, jirovlari, oqinlari oʻrtasidagi ijodiy musobaqa boʻlib qolmay, oʻz navbatida, xalq milliy marosim va anʼanalarida yigitlar bilan qizlarning yoki ikki guruhning oʻzaro sezgirlik, zukkolik va hozirjavoblik koʻrigi sifatida ham mashhurdir. Aytishuvning yozib olingan namunalari oʻzbek folklori arxivlarida ham mavjud.

## Manbalar
Ayyub

**Ayyub** () – Qur’onda nomi zikr etilgan 25 paygʻambardan biri. Ayyub nomi va qissasi Tavrot, Injil hamda boshqa qadimiy kitoblarda ham keltirilgan. Ayyub har qanday musibatlarga, qiyinchiliklarga sabr-toqat qiluvchi, bardosh beruvchi inson timsoli sifatida tanilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Ayyub shahrisabziy

**Ayyub shahrisabziy** (toʻliq ismi Mir Xoja Ayyub Abulbara-ka Shahrisabziy) (15-asr oxiri – Shahrisabz -16-asr oʻrtalari) – oʻzbek shoiri, musiqa nazariyotchisi. Turkiy va forsiyda ijod qilgan. She’rlari mutoyibaga boy, rindlik ruhi bilan aj-ralib turadi. Navoiy ("Majolis un-nafois"da), Sodiqbek Kitobdor ("Maj-ma ul-xavois"da) A. Sh.ning she’riyat va musiqashunoslikdagi iste’dodini yuksak baholaganlar. Uning musiqiy iqtidoriga Darvishali Changiy ("Tuh-fat us-suru" – "Risolai musiqiy") ham yuqori baho bergan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayyubiylar

**Ayyubiylar** – Misr, Suriya, Mesopotamiya, Janubiy Arabistonda 12-asr oxiri – 13-asrda hukmronlik qilgan sulola. 1171-yil Salohuddin al-Ayyubiy tomonidan asos solingan; salibchilarga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib borgan. A.ning asosiy (Misr) tarmogʻi 1250-yil mamluklar tomonidan tugatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayub Xon (general)

**Ayubxon Muhammad** (1907-1974) – Pokiston davlat va siyosat arbobi. Aligarxdagi (Hindiston) musulmonlar universitetini, soʻngra Sandxerstdagi (Angliya) Qirollik harbiy kollejini bitirgan. 1928-yildan harbiy xizmatda, Ikkinchi jahon urushida qatnashgan. 1951-yildan Pokiston armiyasi qoʻmondoni. 1954-1955-yillarda Mudofaa vaziri, 1956-1958-yillarda yana Pokiston armiyasi qoʻmondoni. Ayubxon 1958-yildagi davlat toʻntarishi natijasida hokimiyatni oʻz qoʻliga oldi. 1960-yildan Pokiston Islom Respublikasining Prezidenti. Hukmron „Musulmonlar ligasi“ partiyasining raisi (1963-yildan). Ayubxon 1966-yil yanvarda Toshkentda olib borilgan Pokiston bilan Hindiston oʻrtasidagi muzokaralarning muvaffaqiyatli yakunlanishiga muhim hissa qoʻshdi (qarang Toshkent deklaratsiyasi (1966)). 1969-yil martda prezidentlik lavozimidan boʻshab, oʻz vakolatlarini armiya qoʻmondoni general Yahyoxonga topshirgan.

## Manbalar
Toshpoʻlat Ayyubxo‘jayev

**Toshpoʻlat Ayyubxoʻjayev** (1836-1908, Toshkent) – oʻymakor usta; otasi usta Ayyubxoʻjadan hunar oʻrgangan. Ayyubxoʻjayev yogʻoch oʻymakorligining pargari uslubida ijod qilgan. Yongʻoq va chinor yogʻochlaridan yasalgan koʻp qirrali stol, kursi, quticha va chilimlarni nafis handasiy naqshlar bilan bezagan. Uning asarlari respublika muzeylarida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aygʻirbaytalsoy

**Aygʻirbaytalsoy** – Oʻzbekiston Respublikasi Fargʻona viloyatining shimoli-gʻarbiy qismidagi soy. 249Chodaksoyning oʻng irmogʻi. A. Qoramozor tizmasining janubi-sharqiy yon bagʻridagi 11 buloq suvidan hosil boʻladi. Uzunligi 15&nbsp;km. A. Teraklitogʻ bilan Julaytogʻ tizmalari orasida keng vodiydan oʻtadi. Su-vining koʻp qismi may-iyun oylarida oqadi. Vegetatsiya davrida suvining 72% sugʻorishga sarf boʻladi. Namangan vilo-yatining Pop tumanidagi togʻ oldi tekisliklarini sugʻoradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aygʻirkoʻl

**Aygʻirkoʻl** – Hisor togʻidagi koʻl. Dengiz sathidan 2400 m balandlikda. A.ning yoz chillasida maydoni 100 ming m2 gacha kengayadi. Shu davrda chuq. 30 m dan ortadi. Togʻ muzliklarining erishidan vujudga kelgan. Koʻl suvi toza, atrofi xushmanzara. Koʻlda gulmohi (forel) baligʻi yashaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aygʻoqchi

**Aygʻoqchi**, aygʻoq (oygʻoq), ayqoq (turkiycha – guvoh, isbotlovchi, maxfiy xabar yetkazuvchi) – 1) biror shaxs yoki ijtimoiy guruhga qarshi yolgʻon-yashiq ran yoyuvchi, igʻvo, tuhmat qilib kun kechiruvchi past, razil shaxs; 2) turkiy xalqlarda kishilar oʻrtasida sodir boʻlib turadigan janjallarni hal qilishda qatnashuvchi; bir yoki ikki guvohni ham Aygʻoqchi deyishgan; 3) oʻrta asrlarda (XIV–XVII-asrlar) harbiy safar chogʻida qoʻshin oldida boradigan razvedkachi kichik bir harbiy boʻlinma (yana qarang Ayyor, Razvedka).Amir Temur zamonida A. (ayqoq, aygʻoq) taftishchi ma’nosida ham qoʻllanilgani Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"sida qayd etib oʻtilgan. Qoʻshin oldida boruvchi razvedkachi boʻlinma xabargiri deb ham atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aygʻir

**Aygʻir** – voyaga yetgan ot. A. biyadan koʻra sekinroq oʻsib, kechroq voyaga yetadi. A.ning qarchigʻayi biyanikiga nisbatan 2–3 sm baland, vazni ogʻir, oyoqlari uzun va pishiq, kallasi katta, gavdasi ixchamroq. Nasldor A.lar yilqining sifatini yaxshilashda katta ahamiyatga ega. Naslchilik ishlari uchun A. tanlashda ularning ishchanligi (chopish yoki yuk tortish qobiliyati), jinsiy faolligi, tana tuzilishi va ajdodining sifatlari e’tiborga olinadi. Agar biror A.dan bola olingan boʻlsa, oʻsha A. na-slining sifatiga qarab ham baholanadi. Koʻpchilik A.lardan naslchilik ishlarida gʻunanligidan boshlab foydala-niladi. A. bir mavsumda uyurga qoʻyish usuli qoʻllanganda 25 biyani, qoʻlda qochirish usuli qoʻllanganda 50 biyani qochiradi. Sun’iy urugʻlantirish usuli qoʻllanganda, har bir A.ning mavsumda bergan pushti 500 biyani qochirishga yetadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oʻgʻi Begi xonim

**Oʻgʻi Begi** (asl ismi **Togʻayshoh**; taxminan 1363-1381/1382) — Amir Temurning suyukli qizi. Asl ismi Tagʻayshoh boʻlgan, lekin „ani sevgon jihatidin Aka Begi der edilar“. Aka begini amir Musabekning oʻgʻli Muhammadbekka bergan edilar. Aka begidan Sulton Husayn mirzo ismli oʻgʻil qolgan.
## Manbalar
Aka buxor

**Aka buxor** (taxallusi; asl ismi Buxorjon Zokirov) (1894 — Qoʻqon — 1962) — oʻzbek xalq qiziqchisi. 1916-yildan malakali qiziqchi sifatida taniladi. Qoʻqonlik Mahkam Hofiz truppasi bilan Toshkentga kelib, „Non garovi“, „Yurak ogʻrigʻi“, „Roʻmolcha oʻynatish“ kabi tomoshalar koʻrsatadi. Xalq sozandalari va qiziqchilariga ishboshilik qiladi. Shoʻrolar hokimiyatining dastlabki yillarida Aka Buxor eski qiziqchiliklarni davr va tomoshabinlar talabiga moslaydi: „Hasan-Husan“, „Olti bola“, „Novvoylik“, „Mirobboshi“, „Boy bilan xizmat-kor“, „Chaqqon bola“ va boshqa 40-yillarda u Shokirjon Toshkanboyev, Usmonjon Nishonboyev, Haqimjon Parpiyev kabi dorbozlar bilan Turkistonning shahar va qishloqlarida tomoshalar koʻrsatadi. Aka Buxor anʼanaviy teatrning barcha janrlarida ijod qilgan. Ijrochi sifatida yuz va koʻz ifodalari, tovush ohanglaridan juda ustalik bilan foydalangan. U kulgili oʻyinlarni ijro etishda, hajviy hikoyalar aytishda, askiyada ham mohir boʻlgan. Tesha qiziq Komilov, Toʻychiqori Rahimov, Gʻofurjon Mamayunusov kabi qiziqchilar Aka Buxorga ergashib ijod qilganlar.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Qodirov M., Masharaboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1968.
Akademik (maʼnolari)

**Akademik**:

* Akademik — ayrim mamla-katlarda yuksak ilmiy unvon.
* Akademik (sifat) (sifat) — 1) akademi-yaning ilmiy muassasa yoki oliy hamda o‘rta maxsus o‘quv yurti ma’nosidagi tu-shunchalariga taalluklikni bildiradi; mas, akademik nashr, akademik litsey, A.
Akademik (sifat)

**Akademik** (sifat) – 1) akademiyaning ilmiy muassasa yoki oliy hamda oʻrtda maxsus oʻquv yurti maʼnosidagi tushunchalariga taalluqlikni bildiradi; masalan, akademik nashr, akademik litsey, akademik yil, akademik soat. Akademik yil – oliy oʻquv yurtlarida mashgʻulotlar boshlanishidan (odatda kuzda) ularning tugashigacha (kelgusi yil yozigacha) boʻlgan vaqt; akademik soat – oʻquv yurtlarida bitta mashgʻulotni oʻtkazishga belgilangan vaqt (odatda 45 min.). 2) Oʻzbekiston va MDHda yetuk ijrochilik jamoalari, teatrlarga beriladigan faxriy nom (qarang Akademik teatr).

## Manbalar
Akademik litsey

**Akademik litsey** — oʻrta maxsus oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasida 1997-yilda qabul qilingan „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ va „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq umumiy oʻrta taʼlim maktablari (9-sinf)ni tugatgan oʻquvchilar qabul qilinadi. Taʼlim muddati 2 yil akademik litsey oʻrta maxsus maʼlumot beradi. Oʻquvchilarning intellektual qobiliyatlarini jadal oʻstirishni, ularning chuqur, tabaqalashtirilgan va kasb-hunarga yoʻnaltirilgan bilim olishlarini taʼminlaydi. Akademik litseyda oʻquvchilar oʻzlari tanlab olgan taʼlim yoʻnalishi (gumanitar, texnika,  chet tili va boshqa sohalar) boʻyicha bilim saviyalarini oshirish hamda fanlarni chuqur oʻrganishga qaratilgan maxsus bilim olish imkoniyatiga ega boʻladilar. Akademik litseyni bitiruvchilarga davlat tomonidan tasdiqlangan diplom beriladi va u taʼlimning keyingi bosqichlarida oʻqishni davom ettirish yoki egallagan ixtisoslik boʻyicha ishlash imkoniyatini beradi.
## Manbalar
Aygʻuchi

**Aygʻuchi** (turkiycha) – Turk xoqonligida hukmdorning davlat maslahatchisi. Qapagʻanxon hamda Bilga xoqon (Moʻgʻilon)ning Axi sifatida bir necha yil Xitoyda ta’lim olgan Toʻnyuquq (Apa Tarxan) faoliyat koʻrsatgan. A. qadimgi turkiy Oʻrxun-Yenisey yodnomalarida, xu-susan Toʻnyuquq bitik toshida ishlatil-gan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akademik nashr

**Akademik nashr** — fan, adabiyot va sanʼat asarlarining ilmiy asosda tayyorlangan nashri. Asosan mutaxassislar va ilm ahliga moʻljallanadi, ilmiy tadqiqot maqsadini koʻzda tutadi.

Akademik nashr ijodkorning butun merosini toʻliq qamrab olishi, asarlarining ilmiy oʻrganilgan matni bilan birga turli jihatlarini ham oʻz ichiga olishi, ilmiy qayd, izoh va sharxlarga ega boʻlishi bilan boshqa nashrlardan farqlanadi. Masalan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi  „Fan“ nashriyotida nashr etilgan Oybek asarlarining 20 jildligi, Hamid Olimjon asarlarining 10 jildligi Akademik nashr hisoblanadi

## Manbalar
Akademik teatr

**Akademik teatr** – MDH mamlakatlaridagi yirik va koʻhna teatrlarga beriladigan faxriy unvon. Sobiq Ittifoqda 1919-yilda taʼsis qilingan. Birinchi boʻlib Akademik teatr unvoni Moskvadagi Katta teatrga berilgan. Oʻzbekistonda shu unvonga sazovor boʻlgan 3 ta teatr bor: Hamza nomidagi Oʻzbek davlat akademik drama teatri, Navoiy nomidagi Katta akademik opera va balet teatri va Respublika akademik rus drama teatri.

## Manbalar
Akademik eshkak eshish

**Akademik eshkak eshish** – eshkak eshish sporti turi, akademik qayiqlardagi poygalar. 19-asr birinchi yarmida Buyuk Britaniyada paydo boʻlgan. Eshkak eshish jamiyatlari xalqaro federatsiyasi (FISA, 1892-yil asos solingan)ga 71 mamlakat aʼzo (1991). Akademik eshkak eshish 1900-yildan olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan, 1962-yildan jahon chempionatlari oʻtkazib kelinadi.
## Manbalar
Akademik qayiqlar

**Akademik qayiqlar** – tez suzuvchi eshkakli sport qayiqlari. Poygalarda ishlatiladi. Eshkak quloqlari va suriluvchi (roliklarda) maxsus oʻrindiqlari bor. Bunday qayiqlar juda yengil materiallardan yasalib, xipcha, suvni atrofidan tez oʻtkazadigan boʻladi. Akademik qayiqlar „yolgʻiz“ va „juftlik“larga boʻlinadi. „Juftlik“larda sportchi ikkita eshkakdan, „yolgʻiz“da esa bitta uzun eshkakdan foydalanadi. „Juftlik“ qayiqlar bir sportchilik, ikki sportchilik va toʻrt sportchilik boʻladi. „Yolgʻiz“ eshkaklilari ikki, toʻrt va sakkiz sportchiga moʻljallangandir. Qayiqlarning boʻyi, eni va vazni turlicha. Ichki qurilmalari bilan ogʻirligi 10-15&nbsp;kg, uzunligi esa 8-9 m. Eng katta linkorn sakkizlik akademik qayiqlarning uzunligi 20 m.ga yaqin boʻlib, vazni 90-110&nbsp;kg ga boradi. Sportchilar qayiq oldi tomoniga teskari oʻtirib eshkak eshadilar. Oʻzbekistonda Akademik qayiqlar ilk bor 1963-yil paydo boʻldi. V. N. Mustafoyev 1971-yil mamlakat Kubogi uchun kurashda gʻolib chiqdi. 1989, 1990-yilda 8 juftlikda Oʻzbekiston oʻsmirlari sobiq Ittifoq chempioni boʻlishdi. Oʻzbekiston milliy terma jamoasi Olimpiada oʻyinlarida, Osiyo va jahon chempionatlarida muntazam qatnashadi.
## Manbalar
Akant

**Akant** (frans. acanthe) – ayiqtovon oʻsimligining bargisimon qilib ishlangan meʼmoriy naqsh bezagi. Inshoot (devor, friz, shift, ustun boshlari va boshqalar)ni bezashda qadimdan qoʻllangan. Akant tosh, yogʻoch, ganch va sopoldan ishlangan. Misr, Yunoniston, Rim akant naqshlari 254 pastga qaragan, Oʻrta Osiyo akant naqshlari, aksincha, tik holatda tasvirlangan. Munchoqtepa, Ayritom va boshqalardan topilgan akanlar antik meʼmorlikda oʻziga xos koʻrinishda boʻlgan.

## Manbalar
Akarifaglar

**Akarifaglar** (yunoncha akari — kana va phagos — yeyuvchi) — yirtqich va parazit hasharotlar hamda kanalar; oʻrgimchakkanalarning tabiiy kushandalari. Sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida oddiy oʻrgimchakkana bilan oziqlanuvchi akarifaglarning 40 turi aniqlangan. Gʻoʻza va boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlaridagi oʻrgimchakkakina bilan oziqlanib, ular sonini kamaytiruvchi akarifaglar - stetorus, kanaxoʻr tripe, yirtqich qandala— orius, oltinkoʻzlar, fitoseid oilasiga mansub yirtqich kanalar va boshqa katta ahamiyatga ega. Yirtqich kanalardan issiqxonalardagi oʻsimliklarni, bahor va kuzda esa harorat 30% dan yuqori va havo namligi 60-80% li sharoitda gʻoʻzani zararkunandalardan himoya qilishda hasharotlarni mavsumiy tarqatish usulida foydalaniladi.
## Yana qarang
* Foydali hasharotlar
## Manbalar
Akaritsidlar

**Akaritsidlar** ( — kana va  — oʻldiraman) — oʻsimlikxoʻr kanalar, ombor kanalari, shuningdek uy hayvonlari va parranda kanalariga qarshi qoʻllanadigan kimyoviy moddalar.

Oʻsimlikka sirtdan keltan, neoron, omayt, mitak, oltingugurt, ohak-oltingugurt qaynatmasi va singib taʼsir etuvchi (fosfamid, fozalon, karbofos va boshqalar) akaritsidlar boʻlishi mumkin. Singib taʼsir qiluvchi akaritsidlar oʻrgimchakkanadan tashqari yana oʻsimlik bitlarini va boshqa bir qancha soʻruvchi zararkunandalarni ham nobud qiladi. Ombor kanalariga qarshi metilbromid, xlorpikrin va boshqa akaritsidlar qoʻllanadi. Dehqonchilik va bogʻdorchilikda akaritsidlar asosan oʻrgimchakkanaga qarshi ishlatiladi.

## Yana qarang

* Pestitsidlar

## Manbalar
Akasi

**Akasi** — Yaponiyadagi shahar va port, Xonsyu orolining janubi-gʻarbida, Xiogo prefekturasida, Ichki Yapon dengizi sohilida. Aholisi 263 ming kishi (1991). Tezyurar poyezdlar temir yoʻl stansiyasi. Temir yoʻl paromi orqali Avazdi oroli bilan bogʻlangan. Kimyo, oziq-ovqat, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Baliq ovlanadi. Kurort shahar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akatsiya

**Akatsiya** – burchoqdoshlar oilasiga mansub daraxt va butalar. 1) chin akatsiya (Acacia) – mimozadoshlar kenja oilasiga mansub daraxt. 500 ga yaqin turi bor. Koʻproq Avstraliya (250 dan ortiqroq turi), qisman Afrika va Arabiston yarim orolida tarqalgan. Keyingi vaqtda akatsiyaning baʼzi turlari boshqa joylar (Qora dengiz sohillari)da ham iqlimlashtirilgan. Chin akatsiya mayda patsimon bargli, toʻpgullari erta bahorda ochiladigan boʻlgani uchun xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Senegal, Efiopiya va Arabiston akatsiyalaridan aqoqiyo, koʻpchilik chin Akatsiya turlarining poʻstlogʻidan oshlovchi moddalar olinadi. Baʼzi chin akatsiya turlarining mevasi va yogʻochida ham oshlovchi va yelim moddalar bor yogʻochi mebel ishlab chiqarishda foydalaniladi. 2) oq akatsiya yoki soxta akatsiya (Robinia pseudoacacia) – kapalakguldoshlar kenja oilasiga mansub daraxt (qarang Oq akatsiya) , 3) sariq akatsiya(Caragana arborescens) – buta tarzida oʻsadi (qarang Qaragʻay).

## Manbalar
Kontraktura

**Kontraktura** (lotincha contractura — tortish, tortishish), changak — boʻgʻim harakatining vaqtincha yoki butunlay cheklanishi. Boʻgʻimning yozilmay yoki bukilmay qolishi K.ning asosiy koʻrinishlaridandir. Boshqa harakatlar (mas, aylanma va yon tomonga — oʻngga yoki chapga) ham cheklanishi kuzatiladi. K. tugʻma boʻlishi mumkin, bu rivojlanish nuqsonlari bilan bogʻlangan boʻlib, tuzalmaydi va muayyan aʼzo shakli oʻzgarganicha qoladi, mas, maymoq oyoq. Orttirilgan K., koʻpincha, boʻgʻimning shikastlanishi yoki kasalligi, kuyishdan hosil boʻlgan chandiklarning tortishishi, muskullarning shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. Bosh miya shikastlanishi (mas, insult)da ham K. sodir boʻladi, bunda muskullarni harakatga keltiruvchi nervlar falajlanadi (yana qarang Akashak).

## Manbalar
Akan

**Akan** – Gana va Kot-d’Ivuar hamda Togoda yashovchi oʻzaro yaqin xalqlar (ashanti, fanti, akim, akvapim, anʼi, baule, gonja, krachi, abrong va boshqalar) guruhi. Ganada 7,76 milliondan ziyod. Kot-dʼIvuarda 2,3 mln. va Togoda 50 ming kishi yashaydi (1987). Akan va boshqa kva tillarida soʻzlashadi. Akanlarda qadimiy diniy eʼtiqodlar (animizm, ajdodlar ruhiga sigʻinish) bilan birga, katolik dini ham keng tarqalgan, musulmon sunniylar ham bor. Negroid irqiga mansub. Akanlar tarkibidagi xalqlardan biri ashanta 18-19-asrlarda bir qancha qoʻshni qabilalarni birlashtirib, Ashanti davlatini tashkil qilgan edi. 19-asrning oxirida Ashanti davlati ingliz mustamlakachilari tomonidan bosib olindi. Milliy ozodlik kurashi kuchayishi tufayli, 1957-yil Akanlarning katta bir qismi ingliz mustamlakasi asoratidan ozod boʻlib, mustaqil davlat (hozirgi Gana)ga birlashdi. Akanlar, asosan, dehqonchilik (kakao oʻstirish) bilan, ayrim tumanlarda chorvachilik (qoramol boqish) bilan shugʻullanadilar.

## Manbalar