open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dubletlar

**Dubletlar** (frans. doublet — ikkilanma, qoʻsh), spektral dubletlar — energiya sathining ikkiga ajralishi natijasida hosil boʻladigan, birbiriga yaqin joylashgan spektr chiziqlar guruhi. Bitta tashqi elektronli atomlar (yoki ionlar) spektrlarida kuzatiladi. D. asosan ishkrrli metallarning atom spektrlariga tegishli; ularning atom spektrlari chiziqli, yaʼni har biri atom elektron qobiqlari orasidagi oʻtish energiyasiga mos chiziqlardan iborat boʻladi. D. orbital momentning elektron spini bilan taʼsirlashuvi natijasida holat energiyasi ikki tashkil etuvchiga ajralishidan hosil boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dublyor

**Dublyor** (frans. doubler — ikki baravar oshirmoq) — 1) bir xil ishni parallel bajaruvchi shaxs, tashkilot (masalan. D. korxona; kosmonavtning D.i — bir xil tayyorgarlikdan oʻtuvchi va kerak boʻlganda asosiy kosmonavtni almashtiruvchi); 2) teatrda asosiy rol ijrochisini almashtira oladigan aktyor, shuningdek, kinoda filmni dublyaj qilishda matn tarjimasi boʻyicha ovoz beruvchi aktyor, maxsus tayyorgarlikni talab etuvchi murakkab va akrobatik mashqlarni aktyor oʻrniga bajaruvchi shaxs — kaskadyor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dublin (maʼnolari)

**Dublin**:

* Dublin (Shimoliy Karolina) — AQShning Shimoliy Karolina shtatidagi shahar;
* Dublin (Irlandiya) — Irlandiya poytaxti.
Darziylar

**Darziylar** ( ,   s. koʻpl) — shialikda vujudga kelgan firqa (diniy guruh). Asosan Livanda va Suriyada yashaydilar. Ularning karashlari ismoiliylar qarashlariga yaqin. Firqaning paydo boʻlishi 10—11-asrlarda fotimiylar sulolasidan boʻlgan xalifa Hakim nomi bilan bogʻliq. Hakim umrining oxirida oʻzini xudo deb eʼlon qilgan va oʻziga eʼtiqod qilishni talab etgan. U sirli ravishda oʻlgach, Livan va Antilivan togʻlarida yashovchi xalqlar unga xudo deb eʼtiqod qila boshlaganlar. D. nomi xalifa Hakimning targʻibotchilaridan boʻlgan Darziy (1019 y. v. e.) ismi bilan bogʻliq. D. aqidasiga koʻra, xudo odam qiyofasiga kirib, insonlar oʻrtasida paydo boʻlishi mumkin (shuning uchun ular Hakimning qaytishiga ishonadilar). D. Qurʼon mazmunini majoziy talqin qiladilar. Jonning koʻchib yurishi toʻgʻrisidagi tasavvur tufayli oʻlimga befarq qaraydilar, islom dini marosimlarini bajarishni shart deb hisoblamaydilar. Diniy bayramlardan faqat qurbon hayitini va shialarda motam marosimi hisoblangan ashuroni nishonlaydilar. D. sunniylar tomonidan taʼqib qilingani uchun shialarga xos boʻlgan taqiyya talablariga amal qiladilar. Barcha ismoiliylar kabi D. ham shariatni tan olmaydilar. D. ikki qismga; "omiy" ("bexabar") va "uqqol" ("bilimdonlar", "xabardorlar")ga boʻlinadilar. D.da masjidga borish, namoz oʻqish odati yoʻq. Ularning ibodatxonalari "xalvo" deb ataladi. Bu yerda payshanba kunlari faqat "uqqol"largina toʻplanadilar. Oʻrta asrlardan boshlab D. oʻzlarining merosiy mulklariga va hukmdor amirlar sulolasiga ega boʻlgan. Livanda Darziy amirlari hokimiyati, ayniqsa, Faxriddin II Maon (1590—1633) va Bashir II Shihob (1788/9 — 1840) davrlarida juda yuksalgan. D. Suriya xalqining 1925—27 yillarda fransuzlar hukmronligiga va 1958 yilda Isroilga qarshi chiqishlarida faol ishtirok etishgan. Hoz. vaktda D. Livan milliyvatanparvarlar kuchlari tarkibida jamiyatni qayta qurish uchun kurash olib bormoqda. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duayen

**Duayen** (frans. doyen — sardor, boshchi) — diplomatik korpus boshchisi, oʻzi ishlayotgan mamlakatdagi hamkasblari orasida diplomatik darajasi katta va avvalroq akkreditatsiya qilingan diplomatik vakil. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dublin

**Dublin** — Irlandiya poytaxti. Irlandiya orolning sharqida, Liffi daryosining Dublin qoʻltigʻiga quyilish yerida joylashgan. Aholisi 953 ming kishi (1996, shahar atrofi bilan). Iqlimi dengiz iqlimi. Iyulning oʻrtacha  temperaturasi 15— 17°, yanvarniki 5°, yiliga 842&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Dublin toʻgʻrisida dastlabki maʼlumot Irlandiya manbalarida 291 yildan uchraydi. 9-asrdan Dublinni normannlar bosib olgan. 1170-yilda ingliz-normann feodallari qoʻliga oʻtdi. 1922-yildan mamlakat poytaxti. Dublin mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Transport yoʻllari tuguni, Irlandiya dengizi sohilidagi mamlakatning eng yirik porti. Xalqaro aeroport bor. Dublin porti orqali chetga chorva mollari, goʻsht, teri va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqariladi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — oziq-ovq-at (pivo pishirish, viski tayyorlash, goʻsht konserva va b.) va yengil sanoat. Toʻqimachilik (17-asrdan poplin toʻqish bilan mashhur), tikuvchilik, koʻn-teri, jut korxonalari bor. Kimyo, kemasozlik, mashinasozlik (elektrotexnika, priborsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi), qurilish sanoati tarmoqlari rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan Dublin qasri — hozirgi Adliya saroyi (13-asr), Kraystcherch cherkovi (1038), Sent-Patrik sobori (1190), ratusha (1769) va boshqa saqlangan. Dublin universiteti (1591), Milliy universitet, Qirollik musiqa akademiyasi, kutubxonalar, muzeylar, hayvonot bogʻi, Milliy galereya (1864), teatrlar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dublyaj

**Dublyaj** (), **kinofilmlar dublyaji** – filmni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib yaratilgan yangi fonogramma. Dialoglar tarjimasi mazmun jihatdan toʻgʻri, film qahramonlarining soʻzlashuviga – ogʻiz harakatiga mos boʻlishi shart. Tarjimon yoki yangi matn muallifi, muharrir, rejissyor, aktyor, ovoz operatori, montajchi, matn joylashtiruvchidan iborat ijodiy guruh amalga oshiradi. Avval tarjimon dublyaj qilinadigan filmni sinchiklab koʻrib, undagi monolog va dialoglar qaysi vaziyatda, qanday holatda talaffuz qilinishini, aniq bilib olishi lozim. Tarjimadan soʻng muharrir har bir soʻzni aktyor talaffuziga solishtirib tahrir qiladi. Dialog paytida lab harakati aytilayotgan soʻzga muvofiq boʻlishi lozim. Rejissyor film qahramonlari ovoziga moslab aktyor tanlaydi. Nihoyat aktyor ovoziga turli shovqinlar (avtomobil, samolyot, shamol, dengiz toʻlqini, hayvonlar ovozi va boshqalar) qoʻshib yoziladi. Musiqa va tabiiy tovushlar, odatda, filmning aslidan olinadi, baʼzan yangi variant ham tayyorlanadi. „Oʻzbekfilm“da har yili 70–80 film dublyaj qilinadi. R. Ahmedova, O. Yunusov, T. Tojiyev, O. Bakirova, D. Ismoilova, M. Rahimova, Y. Ahmedov, A. Rafiqov va boshqalar dublyaj sanʼatiga munosib hissa qoʻshishgan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dubna

**Dubna** — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1956-yildan). Dubna daryosining Volga daryosiga quyilish yeriga yaqin joyda, Moskva sh.dan 128&nbsp;km shimolda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 67,4 ming kishi (1992). Xalqaro Birlashgan yadro tadqiqotlari instituti bor. D.dan Moskva nomidagi kanal boshlanadi (Katta Volga pristani). Ivankovo GES ishlab turibdi. 1960-yildan D. tarkibiga Ivankovo sh. ham kirgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dubrovnik respublikasi

**Dubrovnik respublikasi** — oʻrta asrlarda muhim rol oʻynagan aristokratik shahar respublikasi. Adriatika dengiz sohilida joylashgan. Dubrovnik  (respublika markazi)ni, Dalmatsiyaning sohil boʻyi qismini, Mlet, Lastovo o.lari va b.ni oʻz ichiga olgan. D. r. Vizantiya (1205-yilgacha), Venetsiya (1358-yilgacha), Vengriya (1526-yilgacha), Turkiyaning vassali boʻlsada, amalda 13-asrning 2-yarmidan mustaqil boʻlgan. 1806-yilda  Fransiya bosib olib, respublikani bekor qilgan (1808-yil), hududini Illirii viloyatlari tarkibiga kiritgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duvaxon

**Duvaxon**, Tuvaxon (? - 1307) - Chigʻatoy ulusi xoni (1305—07). Baroqxonning oʻgʻli. Iqtidorli chingiziy shahzodalardan. Chigʻatoyxon avlodi. Xaydu ning sodiq ittifoqchisi, uning boshqa moʻgʻul davlatlariga qarshi yurishlarida muntazam ishtirok etgan. Xaydu vafoti (1303) dan soʻng uning oʻgʻli Chopar taxtga oʻtirgan. D. uning davrida ham dastlab bosh maslahatchi (otaliq) boʻlib turgan. Chingiziy shahzodalarning oʻzaro nizolariga xotima berish, moʻgʻullar saltanatini federatsiya shaklida boʻlsa ham tiklash uchun harakat qilgan. Rejaga koʻra, alohida mustaqil boʻlgan moʻgʻul davlatlari nomigagina bosh boʻlgan qoon qoʻl ostida oʻzaro totuv yashashlari lozim boʻlgan; moʻgʻullar saltanatining bu-tun hududida savdo qilish mutlaqo erkin boʻlishi kerak edi. Bu rejani qoon maʼqullaydi, biroq Oʻrta Osiyodagi chingiziy shahzodalar oʻrtasidagi nizolar bu rejani amalga oshirishga imkon bermagan. Chopar qoʻshini chigʻatoiy shahzodalar bilan jang qilib gʻalaba qozongan. Biroq D. bunda shahzodalarning tomonini olib, 1305-yil Choparni taxtdan agʻdarib uni oʻzi egallagan. Shundan soʻng chigʻatoy istilohi Oʻrta Osiyodagi moʻgʻullar davlatini anglatuvchi rasmiy nomga aylangan. "Chigʻatoy" davlatining harbiy kuchini tashkil etgan koʻchmanchilar sulolaning ajdodi Chigʻatoyxon nomi bilan chigʻatoylar deb atalganlar, keyinchalik Amir Temur va temuriylar davrida toʻliq shakllangan eski oʻzbek adabiy tili ham "chigʻatoy tili" deb atala boshlagan. Chingizxonning bironta oʻgʻli ham Chigʻatoy kabi xalq xotirasida shunchalik mustahkam oʻr-nashib qolmagan. Tarixchi Vassoning maʼlumotiga koʻra D. 1307-yil falaj xastaligidan vafot etgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Bartold V. V., Sochineniya, t. 11(1), M., 1963; Mirzo Ulugʻbek. Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Faxriddin Hasanov.
Dugoh

**Dugoh** (fors. — ikki joy, ikki parda, ikki payt) — 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi shoʻba nomi. Dastlab butun ton (204 sent) oraligʻida joylashgan ikki tayanch pardali ohang ifodasi boʻlib, mazkur tizimdagi Husayniy, Hijoz kabi mukammal (7 pogʻonali) tovushqatorlar asosida rivojlantirilgan. Keyinchalik Husayniy maqomining tovushqatoriga singib ketishi natijasida "maqom" nomi bilan yuritila boshlangan; 2) Shashmaqom va Xorazm maqomlari turkumlarida 4- mustaqil maqom nomi. Fartna—Toshkent maqomlariaa DugohHusayniy I—VII ashula yoʻllari, shuningdek, surnay D.i, Mushkiloti D. kabi cholgʻu yoʻllari mavjud.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Dugohi husayniy

**Dugohi husayniy**, Dugoh Husayn — 1) Oʻrta asr Oʻn ikki maqom tizimida Husayniy maqomining Dugoh shoʼbasi; 2) Buxoro Shashmaqomida Dugoh maqomining nasr yoʻlidagi shoʻbalaridan biri; 3) Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllaridagi turkum. U parda tuzilishi hamda kuy-ohanglar mushtarakligida turli vazn-usullar negizida 7 qismdan iborat turkumni hosil qiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duguylan harakati

**Duguylan harakati** (moʻgʻulcha du-guylan — toʻgarak) — 19-asrning 2-yarmi — 20-asrning boshida moʻgʻul aratlarining Ichki Moʻgʻuliston (Xitoy) va 1903—05-yillarda Tashqi Moʻgʻulistondagi demokratik ozodlik harakati. Bironbir masalani muhokama etish chogʻida harakat qatnashchilari tenglik belgisi sifatida aylana boʻlib oʻtirib, har bir kishini fikr-mulohazasini eshitgach, hujjatga aylana boʻylab imzo chekishgan. Taypin qoʻzgʻoloni (1851—64) taʼsirida yuzaga kelgan. D. h. keng koʻlamga yoyilib Ichki Moʻgʻulistonning koʻp qismini qamrab olgan. 10 mingdan ortiq xonadonni oʻz safiga birlashtirib, ommaviy qoʻzgʻolonchilar harakatiga aylangan Ordosning Ushen, Otok va b. rayonlarida duguylanlar 3-yil (1905—08) davomida xalq hokimiyatining organi — xalq kengashlari (xitoycha guyxuy) hisoblanganlar. Ular mansabdan chetlashtirish, majburiyatlarni bekor qilish, soliklarni yigʻish, sud qilish, mansabdor shaxslarni tayinlash va b. bilan shugʻullanishgan. D. h. manjur-xitoy qoʻshinlari tomonidan bos-tirilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dudbura

**Dudbura** (fors.) — 1) temirchilar koʻrasi (uchogʻi) yoki kulollar xumdonining tutunni tashqariga chiqarib yuboradigan karnayga oʻxshash qismi. Moʻri, moʻrkon deb ham ataladi; 2) koʻra (oʻchoq) ning shoxnayza (dam keladigan quvur) oʻrnatilgan qismi.

## Manbalar
Duduqlanish

**Duduqlanish** — tutilib gapirish; nutq maromining buzilishi, harf va boʻgʻinlarni tutilib-tutilib yoki bir necha marta qaytarib talaffuz qilish. Koʻproq bolalarda uchraydi. Tugʻma irsiy omillar (alkogolizm, giyohvandlik), koʻpincha qoʻrqish, hayajonlanish (kamdan-kam hollarda taqlid qilish), homiladorlik davridagi turli zararli illatlarning homila jismiga taʼsiri, baʼzan goʻdaklikda endi nutq shakllanayotganda ruhiy kasalliklar bilan ogʻrish, bosh miya shikastlari va boshqa kasalliklar sabab boʻladi. Ayrim hollarda duduq bolaning beixtiyor qoʻl, oyoqlari qimirlab, yuz muskullari uchib turadi. Duduqlar uyalganda, hayajonlanganda koʻproq tutilib qoladi. Oʻz vaqtida toʻgʻri davo qilinmasa, bola maktabga borganida D. yanada kuchayadi, ayniqsa, oʻsmirlar D.dan uyalib, kam gapirishga, oʻz fikrlarini bosh va qoʻl harakati bilan tushuntirishga intilishadi. D. yosh ulgʻaygan sari kamayib boradi, baʼzan D. umrbod saqlanib qoladi (yana q. Logopediya).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dugga

**Dugga** — Tunisdagi qadimgi Meʼmoriy yodgorliklar saqlangan shahar, mil. av. 4-asrda finikiyaliklar shahri nomi bilan mashhur boʻlgan. Mil. av. 2-asrda yuksak darajada rivojlanib, hashamatli shahar devorlari harobalari, Ateban maqbarasi (mil. av. 200-yillar, meʼmori karfagenlik Abarish; murabba tarxli, bal. 21 m.ga yaqin, 3 qatlamli minora tepasi piramidasimon shaklda tugallangan), Rim hukmronligi davri (mil. av. 46 y.)da esa kapitoliy forumi harobalari, Litsiniy termi (mil. av. 260 y., 370 yilda qayta qurilgan; koshin bilan bezatilgan), 3 ming tomoshabinga moʻljallangan teatr (mil. av. 168—169 y., diametri 63 m), sirk (mil. av. 224 y.), Sever Septimiy (mil. av. 205 y.) va Sever Aleksandr (mil. av. 226 y.) zafar arki, turar joy, qubbasimon sistern, Tanit (yoki yunonliklar) ibodatxonasi (mil. av. 222—223 yillar), puniyaliklar anʼanalari asosida qurilgan binolar saqlangan. D.dagi qurilishlarda asosan toshdan foydalanilgan, koʻp qismi haykal va koshin bilan bezatilgan. Hozir D.da Bardo milliy muzeyi tashkil etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dugdon

**Dugdon** — xonaki pillakashlik korxonasida xom ipakka tob beradigan dastgoq. Rom shaklida, tepadon, tagdon, munchoklik, goʻshlik, bagʻara kabi qismlardan iborat boʻlib, devcharx vositasida harakatga keltiriladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duysburg

**Duysburg** — Germaniyadagi shahar, Shimoliy Reyn-Vestfaliya yerida Reyn daryosining oʻng sohilida, Reyn-Xerne kanali boshlanishida joylashgan. Aholisi 523,3 ming kishi (1998). Germaniyadagi eng katta daryo portlaridan, dengiz kemalari ham kira oladi (yiliga 1 mln. t dan ziyod yuk ortiladi va tushiriladi). Temir yoʻl tuguni, Rur havzasining gʻarbiy „darvozasi“, asosiy sanoat mar-kazlaridan biri hisoblandi. Metallsozlik, poʻlat konstruksiyalar ishlab chiqarish, mashinasozlik, daryo kemasozligi, neftni qayta ishlash, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, shahar atrofida toshkoʻmir konlari bor. Duysburg porti oqali chetga koʻmir, koks, metallar, mashinalar chiqariladi; chetdan ruda, neft, yogʻochtaxta, gʻalla keltiriladi. Daryo kemasozligi va metall payvandlash institutlari bor. Shahar XIII asrdan beri maʼlum. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duk

**Duk**, yik — momiq paxta yoki pilladan ip yigirish va pishitish moslamasi (qarang Urchuq).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukat

**Dukat** (lotincha ducatus — gersoglik) — qad. kumush va oltin tanga (baʼzan, sexin yoki florin deb ham atalgan). Gʻarbiy Yevropaning bir qancha mamlakatlarida muomalada boʻlgan. D. dastlab Venetsiyada (1140), keyinchalik koʻpgina gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida zarb etilgan. 1559—1857-yillarda Germaniya va Avstriyaning davlat puli hisoblangan. Ogʻirligi 3,44 g atrofida. Gollandiyada 1875-yilgacha, Avstriya-Vengriya 20-asr boshlarigacha muomalada boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukirlar

**Dukirlar**, kokildor antilopalar— quvushshoxlilar oilasiga mansub sut emizuvchilar 2 ta urugʻining umumiy nomi. Tanasining uz. 55—145 sm, ogʻirligi 4–80&nbsp;kg . Urgʻochisi erka-giga nisbatan yirikroq. Boshida bir tutam uzun yungi va bir juft kalta konussimon shoxi bor. Kokildor, yaʼni oʻrmon D. i urugʻiga 15 tur, butazor D.i urugʻiga 1 tur kiradi. Afrikaning Sah-roi kabirdan Janubrokdagi pasttekisliklari va togʻlaridagi oʻrmon va buta-zorlarida yashaydi. Barg va mevalar, baʼzan hasharotlar, qushlar va hayvonlarning oʻlimtiklari bilan oziqlanadi. Ovlanadi.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukkak

**Dukkak** — dukkakdoshlar mevasi; bitta urugʻchibargdan hosil boʻladi. Koʻpincha yuqorisidan pastgacha ikkita chok bilan ochiladi (noʻxat, loviya va b.), baʼzi turlarida ochilmaydi (qashqarbeda, sebarga, yeryongʻoq). Yeryongʻoqnnt dukkagi tuproq ichida yetiladi. D.da koʻpincha bir nechta urugʻ boʻlib, urugʻbandchalari bilan qorin chokiga birikadi. D.ning kattaligi, shakli va tuzilishi har xil: koʻpchilik turlarda toʻgʻri, yassi (noʻxat, loviya va b.), boshqalarida dumaloq, spiralsimon (beda). Ayrim tur oʻsimliklardan D. bir urugʻli boʻlaklarga boʻlinadi. Yovvoyi dukkakli oʻsimliklarning D. tez buralib ochiladi va urugʻlari sochilib ketadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukkakli don ekinlari

**Dukkakli don ekinlari** - don (urut) olish uchun ekiladigan oʻsimliklar; dukkakdoshlarning (Fabaceae) ka-palakgullilar kenja oilasiga (Papilionaceae) mansub; shuningdek, ulardan tuproq unumdorligini oshirish uchun almashlab ekishsa foydalaniladi. Dunyo boʻyicha D.d.e.ning 17 turkumiga mansub 60 dan ortiq turi maʼlum. Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda oʻris-noʻxat, soya, loviya, yasmiq, burchoq, vika, noʻxat, lyupin va b. tarqalgan. Poyasi tik (noʻxat), chirmashib (loviya), oʻrmalab (vika) yoki yer bagʻirlab (mosh, yasmiq) oʻsadi. Barglari murakkab patsimon yoki panjasimon. Ildizi har xil shaklda, gul tuzilishi kapalakgullilarniki singari. Mevasi — dukkak (2— 9 urugʻli). Urugʻi mayda (mas, yasmiq) va juda yirik, dumaloq, buyraksimon, yapasqi va b. shaklda, batamom yoki nuqtali rangli poʻstloq bilan oʻralgan. Urugʻining oʻziga xos belgisi — urugʻ ker-timining borligidir. Oʻrta Osiyo sha-roitida oʻsuv davri 60—90 kundan (oʻrisnoʻxat, yasmiq) 90—160 kungacha (noʻxat, soya, loviya) davom etadi. Gʻunchalash va gullash davrida yer ustki qismlari kuchliroq oʻsadi. Koʻpchilik D.d.e. mevalari birin-ketin, pastdan yuqoriga qarab joylashadi, shuning uchun urugʻlar baravar pishib yetiladi. Soya, loviya issiqqa ancha talabchan, maysalari 10—13°, lyupin, noʻxat urugʻlari 5—6°, yasmiq, burchoq 3—4° temperaturada unib chiqadi. Oʻrisnoʻxat, burchoq maysalari — 8°, soya — 4° gacha chidamli, loviya esa — G da nobud boʻladi. D.d.e. don toʻli-shishi va uning pishib yetilishi fazasida issiklikni koʻp talab qiladi. Soya, lyupin namga ancha talabchan. Noʻxat va burchoq qurgoqchilikka chidamli. D.d.e. yengil qumloq va qumoq tuproqlarda juda yaxshi oʻsadi. Noʻxat, vika hamda dukkaklilar neytral reaksiyali tup-roqlarda, loviya va soya nim nordon, lyupin nordon tuproklarda yaxshi usadi. D.d.e. fosforli-kaliyli oʻgʻitlarga talabchan. D.d.e. oziq-ovqat hamda ozuqa ahamiyatiga ega, oqsilga boy don olish uchun ekiladi. Doni, ayniqsa, toʻla pishib yetilmagan doni oqsil (12— 60%), uglevod (11—60%), yogʻ (0,5—52%; quruq modda hisobida), vitamin, karotinga boy. Pishib yetilgan doni be-vosita taomlarga ishlatiladi. Ulardan yorma, un tayyorlanadi. Dumbul mevalari sabzavot sifatida foydalaniladi. D.d.e. doni, kunjarasi, poyasi va po-xoli chorva mollari hamda parrandalar uchun qimmatbaho, proteinga boy ozuqadir. D.d.e. tuproqni azotga boyitadi va ekinlar uchun muhim oʻtmishdosh oʻsimlik hisoblanadi. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida D.d.e. angʻiz yoki oraliq ekin sifatida (yakka oʻzini yoki boshoqdoshlar bilan qoʻshib kuz-qish va qish-bahor davrida) ekiladi. Koʻk massasi qoramol uchun ozuqa yoki koʻkat oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

Koʻziboy Dushamov, Halima Otaboyeva.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukchilik

**Dukchilik**, yikchilik - duk (yik) yasash kasbi. Gazlama qoʻlda toʻqilgan davrlarda bu kasb keng tarqalgan. Oʻtmishda deyarli barcha shahar va ayrim yirik qishloq bo-zorlarida D. doʻkonlari boʻlgan. Doʻkonda dukchi oʻz oʻgʻillari yoki 1—2 xalfa va shogirdi bilan ishlagan. Gazlama fabrikada toʻqila boshlagach, D. kasbi deyarli barham topdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dulo

**Dulo** — qad. turkiy bulgʻorlar (protobolgarlar) urugʻi. Dunayboʻyi Bulgʻoriyasi tashkil etilgunga qadar maʼlum boʻlgan qad. xonlar sulolasi D.dan boshlangan. Birinchi Bulgʻor podsholigi vujudga kelgan paytdan eʼtiboran (681 y.) uning vakillari 739 y.gacha mamlakatni idora etgan. Sulolaning mashhur namoyandalari — Kubratxon (584—642), Asparux (643-701), Tervel (701-718).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renato Dulbecco

**DULBEKKO (Dulbecco) Renato** (1914) – amerikalik virusolog. Millati italyan, 1947-yildan AQSH da tugʻulgan. Tarkibida dezoksiribonuklein kislota (DNK) boʻlgan onkogen viruslarning normal hujayralar bilan oʻzaro taʼsirlashish mexanizmini tadqiq qildi. Viruslar DNKsi xujayra genomlarida joylashib, uning tarkibiy qismiga aylanib ketishini tajribada birinchi boʻlib isbotlab berdi. 8V40 virusining ts – mutanti xususiyatini aniqladi (1973). Nobel mukofoti laureata (1975).

## Manbalar
Dum

**Dum** — umurtqali hayvonlar tanasining keyingi qismi. Dum suvda hayot kechiruvchi hayvonlarda tana bilan bir tekis qoʻshilib ketgan dumsuzgichni hosil qiladi. Koʻpchilik quruqlikda yashaydigan hayvonlarda dum harakatlanish funksiyasini bajarmaydi, faqat sudralib yuruvchilar va dumli suvda va quruklikda yashovchilar dumi harakatlanishga yordam beradi. Qushlarning dum qismi qisqa boʻlib, unga boshqaruv patlari birikkan. Sut emizuvchi hayvonlar (maymunlar, opossum, ayrim chumolixoʻrlar) dumi daraxt shoxlariga ilashish, sakrovchi hayvonlar (kenguru, qoʻshoyoq, yer tovushqoni)da dum tayanch va boshqaruv yoki parashyut (olmaxon, tyin) vazifasini bajaradi. Kitsimonlarning kalta dumida suzgichlari joylashgan. Bir qancha sut emizuvchilar (odamsimon maymunlar) dumi yoʻqolib ketgan. Koʻp hollarda umurtqasiz hayvonlar tanasining keyingi qismi yoki oʻsimtasi ham dum deyiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jildum Toshkent, 2000-yil
Dukidi-kashias

**Dukidi-kashias** - Braziliyaning jan.-sharqidagi shahar, Rio-deJaneyro shtatida. Aholisi 770,8 ming kishi (2000). Shtatning eng yirik sav-do va sanoat markazlaridan. Mashinasozlik, rangli metallurgiya, farmatsevtika, kimyo, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari, neftni qayta ishlash zdi bor. Shaharga 16-asr oxirida asos solingan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duma

**Duma** ( - fikrlamoq) — Rossiyadagi qonun chiqaruvchi-kengashuvchi, vakolatli muassasa (Boyarlar dumasi, Davlat dumasi); shaharning oʻzini-oʻzi boshqarish organlari (shahar dumasi). Pyotr I Dumani muassasa sifatida yo'q qilgan.  Taxminan 200 yil o'tgach, birinchi rus inqilobidan keyin Rossiya imperiyasining Davlat Dumasi tuzildi.  1993-yildan Davlat Dumasi Rossiya parlamentining quyi palatasi hisoblanadi. 
## Knyazlik va boyarlar dumasi
Knyazlik dumasi knyaz huzuridagi doimiy kengash boʻlib, uning tarkibiga uning eng yaqin hamkorlari kiradi.  Odatda knyaz boyarlar bilan maslahatlashmasdan jiddiy qarorlar qabul qilmagan.  Ko'pincha ruhoniylarning vakillari fikrlarda qatnashdilar, ammo ularning vakillari doimiy bo‘lmagan. 

Boyar dumasi XIV asrda tashkil etilgan va knyazlik dumasining davomi boʻlgan, organ mustaqil rol oʻynamagan. U davlat kengashining ekvivalenti boʻlib, doimo podshoh bilan birga ishlagan, u bilan birga yagona oliy hokimiyatni tashkil etgan kuch hisoblangan. XVI asrdan boshlab Duma oʻzining aniq tarkibiga ega boʻldi. 1505 yil holatiga koʻra, Dumada 23 ta boyar, 6 ta saroy aʼzosi, 1 ta butler va 1 ta gʻaznachi bor edi.  Ularning umumiy soni  kamaydi va 21 kishini tashkil etdi. Bundan tashqari, Duma a'zolarining soni doimiy ravishda o'sib bordi (Mixail Fyodorovich davridan tashqari).  Boris Godunov davrida ulardan 30 nafari, notinch davrda 47 nafari, Mixail Fyodorovich davrida 19 nafari, Aleksey Mixaylovich davrida 59 nafari, Fyodor Alekseevich davrida 167 nafari bor edi. Podsho Duma raisi boʻlgan, lekin u yoʻqligida ham boyarlar qaror qabul qilishlari mumkin edi.  Avtokratiya shakllanishi davrida Duma majlislari kamroq o'tkazila boshlandi, a'zolar soni 1696—1697 yildagi 138 kishidan 48 kishiga kamaydi.    1713-yilda Duma o'z faoliyatini to'xtatdi.  "Boyarlar Duma" atamasi tarixchilar tomonidan XVIII—XIX asrlarda qo'llanilgan.
## Rossiya imperiyasi
Rossiya imperiyasining Davlat Dumasi Rossiya imperiyasining qonun chiqaruvchi, keyinchalik qonun chiqaruvchi vakillik instituti edi.  Birinchi rus inqilobidan keyin 1905-yil 6-avgustdagi manifestga muvofiq "qonunchilik takliflarini dastlabki ishlab chiqish va muhokama qilish, davlat daromadlari va xarajatlari ro'yxatini ko'rib chiqish bilan ta'minlangan maxsus qonunchilik instituti" sifatida tashkil etilgan.  Keyinchalik, 17-oktyabr manifestiga muvofiq, Duma qonun chiqaruvchi organga aylandi.

## Yana qarang

* Davlat dumasi
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumaloqkoʻl

**Dumaloqkoʻl** - 1970-yillargacha Amudaryoning quyi oqimida mavjud boʻlgan koʻl. Maydoni 720 ga, oʻrtacha chuq. 2,5 m boʻlib, maydonining 70%ni qamishzor tashkil etgan. Koʻl atrofini qalin toʻqayzorlar uragan. D. Amudaryoning kichik tarmoqlaridan kelgan suv hisobiga toʻyingan. Koʻldan tangabaliq, chavoq va qizilqanot baliqlar, ondatra ovlangan. Suv ostida vodorod sulfid gazi borligidan baliklar qirilib turgan. D. keyingi yillarda qurib qolgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumba

**Dumba** — dumbali qoʻy zotlarining dum ildizi va dumgʻaza ostonasida, teri ostida hosil boʻluvchi yogʻ toʻplami (dumba yogʻi nomi bilan maʼlum). D.li qoʻylar 10—15 kg gacha, boʻrdoqiga boqilganda oʻta semiz qoʻchqorlar 40—45 kg gacha D. yogʻi toʻplaydi. D.li qoʻylar asosan qurgʻoqchil va dasht iqlimli zonalarda bo-qiladi. Organizmda D. toʻplanishi xususiyati qurgʻoqchil zona sharoitlariga moslashuv tarzida paydo boʻlgan. Yilning qulay kelishi va tabiiy oʻtloqlarning serhosil mavsumlarida, yem-xashak koʻp boʻlgan sharoitlarda qoʻylar tanasida D. va b. yogʻlar zaxirasini toʻplaydi. Qish fasli, noqulay ob-havo sharoitlari, ozuqa taqchilligi paydo boʻlganda D. oziq modda va suv manbai tarzida organizm ehtiyojlari uchun sarflanadi. Soʻyilgan qoʻylar D.sining yogʻi oʻzining toʻyimliligi, mazasi bilan ayniqsa Eron, Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo mamlakatlarida qadrlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Amirov A. K., Myasosalnaya produktivnost ovets, razvodimix v Oʻzbekistane, T., 1981.
Nodar Dumbadze

**Dumbadze Nodar Vladimirovich** (1928.14.7 - Tbilisi - 1984.5.3) — gruzin yozuvchisi. Ilk hikoyalar toʻpla-mi — „Qishloq bolalari“ (1958). Dastlabki yirik asarlari — „Men, buvim, Iliko va Illarion“ (1960) qissasi va „Quyoshni koʻryapman“ (1962) romanida Ikkinchi jahon urushi yillaridagi gruzin qishloqlarining ogʻir hayoti aks etgan. „Quyosh kechasi“ (1967), „Oq bayroqlar“ (1972) romanlarida zamonaviy muhim ijtimoiyaxloqiy masalalar koʻtarilgan. „Abadiyat qonuni„ (1978)da insonning jamiyatdagi oʻrni, yashashning maʼnosi mavjud hayotiy lavhalar, shaxslar orqali aks ettirilgan. D. asarlari chuqur lirizm bilan sugʻorilgan, ularda dramatizm yumor bilan uygʻunlashib ketgan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Quyoshni koʻryapman", 1969; "Qoʻrqmang onaginam", 1982; "Abadiyat qonuni", 1983 va b.). "Abadiyat qonuni" asari asosida oʻzbek tilida telespektakl yaratilgan (1985).

Taniqli gruzin adibi 
Nodar Vladimirovich Dumbadze 1984-yil 3-mayda Gruziyaning Tbilisi shahrida vafot etgan.

## HELADIS
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumba-jigar

**Dumba-jigar** — yaxna taom. Qad. chorvador qabilalarning oshxonasiga mansub. Qozoq va qirgʻiz pazandaligida "quyruq bovur" nomi bilan hozirgacha saqlanib keladi. Qoʻyning dumba va jigari yaxlitligicha alohida-alohida idishlarda sust olovda dumba 45 min., jigar esa 30 min. pishiriladi. Pishgan dumba va jigar sovutilgach, yaproqyaproq (qalinligi 1—2 sm, eni 2—3 sm, uz. 4—5 sm) qilib kesiladi. Likobchada bir boʻlak jigar ustiga dumba qoʻyilib, dasturxonga tortiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumbullik

**Dumbullik** — 1) don ekinlari urugʻi (endosperm)ning yetilishi boshlanadigan faza; donning sut va mum pishish davri. Ekinlar gullaganidan 12—16 kun (sutka) oʻtganidan keyin boshlanadi, 7—15 kun davom etadi. Bu vaqtda urugʻda suv (50% ga qadar), eruvchan uglevodlar va azot birikmalari koʻp boʻladi. D. davrida murtak toʻliq shakllangan va endospermda oziq moddalar koʻp toʻplanadi (qarang Don); 2) pishmaganlik, xomlik, gʻoʻrlik (mevalarda). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumli amfibiyalar

**Dumli amfibiyalar** (Caudata Urodela) — amfibiyalar sinfining bir turkumi. D.a. Shim. yarim sharning oʻrta mintaqasida, bir nechta turi Jan. Amerikada tarqalgan. Hammasi boʻlib 150 ga yaqin turi bor. Ularning tashqi koʻrinishi kaltakesakka oʻxshaydi. Dumi uzun, oyoklari kalta, baʼzan rudiment xrlda (amfiumada), baʼzilari (siren)da oyoq boʻlmaydi. Oyoqlari suzishda ishtirok etmaydi. Tanasi va dumi yordamida suzadi. Boʻyi 100 sm cha. Siren, protey kabi turlarida jabra va yon chizigʻi umrbod saqlanib qoladi. Terisi silliq, mayda shilimshiq bezli boʻladi. D.a. koʻpincha suvda yashaydi; baʼzilari faqat koʻpayish uchun suvga tushadi. Baʼzi turlarida neoteniya sodir boʻladi. Bir qancha turlarida ichki urugʻlanish yuz beradi. Bunda erkagining spermatofori urgʻochisining kloakasidagi urugʻlik xaltasiga tushadi. 2 tadan bir necha yuztagacha tuxum qoʻyadi. Baʼzilari tirik tugadi yoki tuxumdan bola ochadi. Mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Suvda va nam yerlarda hayot kechiradi. Asosan, Shim. yarim sharning oʻrta mintaqasida tarqalgan. Oʻzbekiston hududida D. a. uchramaydi. Akvariumda tritonlar boqiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumli qoʻylar

**Dumli qoʻylar** - teri olish va juni uchun boqiladigan, dumba oʻrnida 12—24 umurtqadan iborat dumi boʻlgan qoʻylar. Zotiga qarab dumi qisqa, oriq ("qotma"); uzun, oriq; qisqa, yogʻli; uzun, yogʻli boʻladi. Romanov qoʻy zotining dum umurtqasi 12 tagacha, yogʻsiz, echki dumiga oʻxshash, reshetilov, sigay va barcha merinos zotlarining dum umurtqasi 24 tagacha, uzun, qotma, sirti jun bilan qoplangan. Qorakoʻl qoʻylarining dumi yogʻli, uzun, uchi deyarli yogʻsiz. Keyingi yillarda dumbapi qoʻylar junini yaxshilash maqsadida merinos qoʻylari bilan chatishtirib qotma va yogʻsiz dumli duragay qoʻylar olinmoqda. Bu qoʻylar mahalliy sharoitga chidamli, junining sifati yaxshi (qarang Qoʻychilik).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumlupinar

**Dumlupinar** — Gʻarbiy Anadoludagi qishloq. Grek-turk urushi davrida D. yonida Mustafo Kamol (qarang Otaturk) koʻmondonligi ostidagi turk armiyasi 1922-yil 30-avgustda grek bosqinchilari ustidan gʻalaba qozongan. Bu gʻalaba Antanta davlatlarining bosqinchi qoʻshinlariga qarshi turklarning zafarli yurishini boshlab bergan. Shu isim Eski Turkiy tilda Toʻngli Bungar (Toʻngli Buloq) soʻzlaridan yaralgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumpalma

**Dumpalma** (Hyphaene) – palmadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. 30 dan ortiq turi bor, ayniqsa, Afrikada, MARda koʻp tarqalgan. Shoxshabbasi keng yoyilgan. Barglari shoxlarining uchida yelpigʻichsimon joylashgan. Toʻpguli kuchalasimon, gullari ayrim jinsli, sargʻish yoki qizil. Mevasi danakli, eti yumshoq, shirin. D.ning mashhur turlari: asl dum-palma (N. thebaica) va dasht dum-palmasi (N. coriacea). Asl D. Misrning daryo sohillaridagi oʻrmonlarda, dasht D.si esa Sharqiy Afrika savannalarida, Madagaskar orolida oʻsadi, ular tropik mamlakatlarda koʻplab ekiladi. Bargidan savat, boʻyra va chipta toʻqiladi hamda toʻshaklarga solinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumparast

**Dumparast**, uzunquyruq (Terpsiphone paradisi) — chumchuqsimonlar turkumining pashshaxoʻrlar oilasiga mansub qush. Kattaligi chumchuqdek. Narining ikkita dum pati juda uzun, 50 sm gacha yetadi. D. nomi shu tariqa yuzaga kelgan. Jan. Manchjuriya va Primoryedan Oʻrta Osiyogacha tarqalgan. Oʻzbekistonda (Fargʻona vodiysi, Toshkent, Samarqand, Surxondaryo viloyatlariga) kech bahorda kelib, kuz boshlarida uchib ketadi. D. togʻ hamda togʻ etaklaridagi oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Daraxtda uya quradi. 4—5 dona tuxum qoʻyadi. Turli hasharotlar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda alohida muhofazaga muhtoj.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumper

**Dumper** (ing . dump — agʻdarmoq) — sochiluvchan yuk (qum, shagʻal va b.)larni yaqin (2&nbsp;km gacha) masofaga tashish uchun moʻljallangan ixcham oʻziagʻdarar mashina. Chaqqonligi, ish unumdorligi yuqoriligi, yukni tez ortish va boʻshatish imkoni borligi, qayrilib olishi shart emasligi (ikkala yoʻnalishda ham bir xil tezlikda harakatlana olishi) bilan oddiy (katta) oʻziagʻdarar mashinalardan farq qiladi. D. kuzovi haydovchi oʻrindigʻining oldida joylashgan, haydovchining oʻrindigʻi buriladigan qilib yasalgan, boshqarish qurilmalari D.ni orqaga ham haydashga imkon beradigan qilib tuzilgan. D. qurilishda, sanoat korxonalarida, aeroport va vokzallarda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumsiz amfibiyalar

**Dumsiz amfibiyalar** (Salientia, Ecaudata, Anura) — amfibiyalar sin-fining bir turkumi. 2500 turi maʼlum. Keng tarqalgan, amfibiyalarning eng yuqori tuzilgan guruhi. Tuzilishi baqaga oʻxshaydi. Tanasi kalta, yapaloq va keng; dumsiz, oyoklari yaxshi rivojlangan, orqa oyogʻi oldingisiga nisbatan ancha uzun boʻlib, sakrab yurishga moslashgan. Itbaligʻida dastlab orqa oyoklari, keyin oldingi oyoklari paydo boʻladi. Boʻyni juda qisqaligidan boshi tanasidan yaqqol ajralib turmaydi. D. a., asosan, xasharotlar bilan oziqlanadi. Tuxumi (uvildirigʻi) suvda urugʻlanadi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Tuxumdan chiqqan itbaligʻi jabra orqali nafas oladi, suvda yashashga moslashgan. Umurtqalarining tuzilishidagi tafovutlarga qarab D. a. 6 ta kenja turkumga boʻlinadi: 1) birlamchi dumlilar — juda qadimgi D.a. boʻlib, hozir qirilib ketgan, qoldiqlari qazilma holida uchraydi; 2) sill iqoyoq baqalar; 3) uvilloq baqalar — pipalar, pixli baqalar va b.; 4) sassiq baqalar, 5) qurbaqalar — baqaqurulloqlar, qisqaboshli baqalar va b; 6) baqalar — tor ogʻizli va kurak oyoqli baqalar va b. D. a.ning tipik vakillari baqa va qurbaqatr. Oʻzbekistonda yashil qurbaqa va koʻl baqasi tarqalgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumgʻaza

**Dumgʻaza** (sacrum) – 1) beshta dumgʻaza umurtqasidan tarkib topgan yaxlit suyak; 15—16 yoshgacha umurtqa oraliq togʻaylaridan iborat boʻladi, keyinchalik suyaklanib, bir butun dumgʻaza suyagiga aylanadi. Dumgʻazaning ikki yonboshidagi quloqsimon yuzasi yonbosh suyagining shu xil yuzasi bilan birlashib, chanoq boʻshligʻini hosil qilishda ishtirok etadi. Dungʻaza umurtqalarining kesimtalaridan vujudga kelgan teshiklar orqali qon tomir va nervlar oʻtadi; 2) hayvonlarda bir necha umurtqadan tuzilgan dum suyagi va ustidagi goʻsht bilan yogʻ ham dumgʻaza deb ataladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaak Dunayevskiy

**Isaak Osipovich Dunayevskiy** [1900.18(30). 1, Loxvitsa, hozirgi Poltava viloyati — 1955.25.7, Moskva] — kompozitor, dirijyor, Rossiya xalq artisti (1950). Zamonaviy rus operetta hamda musiqali kinokomediya asoschilaridan, qoʻshiq janrining yirik ustasi. 12 ta operetta, 3 balet, kantatalar, dramatik spektakllarga musiqalar yozgan. Ayniqsa, "Quvnoq yigit-qizlar", "Darvozabon", "Sirk", "Kapitan Grant bolalari", "Boy kelin", "Volga-Volga", "Kuban kazaklari" kabi filmlar uchun yaratgan, simfonizm bilan yoʻgʻrilgan musiqalari va qoʻshiqlari ommaviylashgan. Ijodiy uslubi kuychanlik va xatto garmoniyalari ohangdorligi, xilma-xilligi, jaz ritmlaridan unumli foydalanilganligi bilan ajralib turadi. Ommabop qoʻshiq janrining yangi turlarini kashf etgan: qoʻshiq — marsh ("Sport marshi", "Entuziastlar marshi", "Quvnoq sha-mol haqida qoʻshiq" va boshqalar), qoʻshiq — vals ("Maktab valsi", "Vals kechasi") va boshqalar D. ga bagʻishlangan "Dunayevskiy ohanglari" nomli film ishlangan (1963). Oʻgʻli Maksim D. (1945, Moskva) — otasi anʼanalari davomchisi, "Yemelyaning baxti" (1975), "Kapitan Grant bolalari" (1987) kabi myuzikllar, 30 dan ortik, filmlar ("Xayr, Meri Poppinz", "Uch mushketyor" va boshqalar)ga esda qolarli musiqalar yaratgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunay

**Dunay** () — Yevropadagi daryo, uz. jihatidan Volgadan keyin 2-oʻrinda. Uzunligi 2850&nbsp;km, havzasining maydoni 817 ming km².Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Mojariston, Xorvatiya, Serbiya, Ruminiya, Bolgariya, Moldova va Ukraina Boshlanish joyi quyilish joyidan 678 m baland. Shvarsvald togʻlarining (Germaniya) sharqiy yon bagʻridan boshlanib Qora dengizga katta delta hosil qilib quyiladi. Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Vengriya, Xorvatiya, Serbiya, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina hududlaridan oqib oʻtadi. Dunay oqish tavsifiga koʻra yuqori, oʻrta va quyi Dunayga boʻlinadi. Yuqori Dunay (Vena shahrigacha) — togʻ daryosi, chuqur va tor vodiydan oqadi. Oʻzanining kengligi 350 m gacha. Oʻrta Dunay (Venadan Temir Darvoza tangisigacha) Oʻrta Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysi keng (5–20&nbsp;km). Togʻ va tepalarni kesib oʻtgan joylarda tangilar (Vengriya Darvozasi, Vishegrad yoʻlagi, Temir Darvoza va boshqalar) hosil qilgan. Bu joylarda oʻzani 150 m gacha torayib, chuq. 20–70 m ga yetadi. Dunayning Serbiya-Ruminiya chegarasi boʻylab oʻtgan Jerdap deb ataluvchi 120&nbsp;km uzunlikdagi vodiysi juda tor (0,6—1,5&nbsp;km). Daryoning serostona va tezokar joylaridagi oʻzani kemalar harakatini ancha qi-yinlashtiradi. Quyi Dunay (Temir Darvo-zadan quyilishigacha) Quyi Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysining kengligi 7–20&nbsp;km. Quyilish joyidan 80&nbsp;km yuqorida deltasi (maydoni 3500&nbsp;km²) boshlanadi. Delta qismida 3 ta asosiy tarmoqqa boʻlingan.

Dunayning rejimi murakkab: bahorda toʻlib oqadi, yoz va kuzda toshib, qishda suvi kamayadi. Oʻrtacha suv sarfi yuqori oqimida 420 m³/sek, oʻrta oqimida 1900 m³/sek, quyilish joyida 6430 m³/sek. Bir yilda keltirgan suvining oʻrtacha hajmi 203&nbsp;km. Dunay Qora dengizga yiliga 120 mln. t. oqiziq va mineral moddalar keltiradi. Kish so-vuq kelganda 1,5 oygacha muzlaydi. Dunayning 300 irmogʻi bor, shundan 34 tasida kema qatnaydi. Eng yirik irmoqlari: oʻngdan — Inn, Drava, Sava, Morava; chapdan — Morava, Tisa, Olt, Seret va Prut. Dunayning iqtisodiy ahamiyati katta. Daryodan transport qatnovi, gidroenergiya olish, sugʻorish, shahar va sanoat markazlarini suv bilan taʼminlashda foydalaniladi, baliq ovlanadi. 2 ta yirik GES (Ruminiya va Serbiya chegarasida), GESlar kaskadi (Avstriya va Germaniyada) bor. Deltasida qamishzor koʻp. Regensburg shahridan (Germaniya) boshlab Dunayda yil davomida kema qatnaydi. Dare boʻyida 100 dan ortik. port, shahar va pristan joylashgan. Eng yiriklari: Regensburg , Vena, Bratislava, Budapesht, Belgrad, Ruse, Galats, Izmail va boshqa

Dunay — xalqaro daryo. Dunayda kema katnash rejimi haqidagi 1948-yilda qabul qilingan konvensiyaga koʻra kemalar daryoda erkin suzish xuquqiga ega; Dunayboʻyi davlatlaridan boshqa davlatlarning harbiy kemalari qatnashi man etilgan; konvensiyaning bajarilishini nazorat qiluvchi Dunay komissiyasi (barcha Dunayboʻyi davlatlari aʼzo) tuzilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunay madaniyati

**Dunay madaniyati** – neolit, eneolit va jez davri arxeologik yodgorliklari. Arxeologik tadqiqotlar Oʻrta Dunay havzasi (hozirgi Avstriya, Vengriya va Chexiya hududlari) yirik madaniyat markazlaridan biri boʻlganini koʻrsatadi. Dunay madaniyati Dunay boʻyida yashagan qabilalar hayotiga oid. Bu davrlarda kulolchilik keng rivojlangan. Sopol idishlar naqshlar bilan bezatilib, oq, sariq, qizil ranglar bilan boʻyalgan. Ayol haykalchalari koʻp topilgan. Bu davrlarda aholi, asosan, ovchilik, ibtidoiy dehqonchilik va xonaki chorvachilik bilan shugʻullangan. Oybolta, tesha, toʻrt qirrali mis bigiz va boshqa mehnat qurollari paydo boʻlgan, ot qoʻlga oʻrgatilgan. Mis halqalar, bilaguzuk va boʻyin taqinchoqlari, turli shakldagi joʻmrakli, quloqli, dastali, oyoqli sopol idishlar bu davr madaniyatining asosiy yodgorliklaridir. Topilgan xilma-xil jez qurollar, bezaklar, oltin va kumush isirgʻa va boshqa taqinchoqlarning xu-susiyatiga koʻra, bu davrda metall ishlash texnikasi ancha rivojlangan. Dunay boʻyi aholisi Misr va Mesopotamiya bilan yaqin madaniy aloqada boʻlgan. Dunay madaniyati zaminida Galshtat madaniyati vujudga kelgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumbali qoʻylar

**Dumbali qoʻylar** - goʻshti va yogʻi uchun boqiladigan dagʻal va yarim dagʻal junli dumbali koʻy zotlari. Choʻl va chala choʻl mintaqalarida boqishga moslashgan, oʻt-xashak tanlamaydi, uzoq masofalarga haydashga chidamli. Asrlar davomida yaylov sharoitida boqilishi tufayli keskin ekologik sharoitlarga moslashgan. Yirik D.q.dan hisori, saraja, edilbey qoʻylari mashhur. Qoʻchqorlarining tirik vazni 110— 130 (baʼzan 180) kg gacha, sovliqlari 60– 85&nbsp;kg (baʼzan 130&nbsp;kg)gacha boradi. Dumbasi qoʻyning semizlik darajasiga qarab 6–15&nbsp;kg, baʼzi zotlar (hisori qoʻylari) boʻrdoqilarida 45&nbsp;kg gacha boʻlishi mumkin. Dumbasining shakliga qarab "doʻngalak quyruq", "tegirmon quyruq", "ayri quyruq", "ketmon quyruq", "solfi quyruq" deb yuritiladi. Bu zotlar yaxshi goʻsht beradi. D.q. soʻyilganda goʻsht chiqishi 53—60%, jun boʻyicha mahsuldorligi past — 2,0—2,2&nbsp;kg jun beradi. Juni dagʻal va bir tekis boʻlmagani uchun dagʻal movut, gilam, kiygiz va b. mahsulotlar tayyorlanadi. D.q. sovliklaridan 120&nbsp;kg gacha sut sogʻib olish mumkin. Serpushtligi 105— 120%. Eron, Afgʻoniston, Arabiston yarim orol mamlakatlarida, Kavkaz, Rossiyaning janubi, Oʻrta Osiyo, Qozogʻistonda koʻproq boqiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunasr

**Dunasr** (fors, du — ikki va arab, nasr — yordam, gʻalaba) — anʼanaviy mumtoz musiqa shakllarining tarkibiy tuzilmasi; kuy rivojini taʼminlovchi vositalardan biri. D., asosan, maqom yoʻllari, shuningdek, bastakorlik ijodiyotiga molik ashula va cholgʻu namunalarida uchraydi; unda odatda boshlangʻich kuy tuzilmasi (sarxat yoki daromad) bir oktava balandlikka koʻchirilib (oʻzgarmay yoki qisman oʻzgargan xrlda) takrorlanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumpkar

**Dumpkar** (ing . dampcar) — yuklarni qisqa masofaga (2&nbsp;km gacha) tashib, oʻzi agʻdaradigan tepasi ochiq vagon. D.da kumir, ruda, qurilish materiallari va b. tashiladi. D. kuzovi pnevmatik yoki gidravlik qurilma yordamida yukni yon tomonga agʻdaradi. D.ga 60—180 t gacha yuk ortish mumkin. Boshqa vagonlardan afzalligi shuki, u istalgan yukni 1,5 min. da agʻdarishga imkon beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunbuloq

**Dunbuloq** — Qirgʻizistonning Oʻsh viloyatidagi qad. turar joy harobasi (Oʻzgandan 5 km shim.da, Yassi daryosining chap sohilida). Mayd. 30x270 m. Ichki qoʻrgʻonining mayd. 90x50 m. Uch tomoni xandaq bilan oʻralgan, toʻrtinchi tomoni jar. Arxeologik qazishlar natijasida D.ning qalin madaniy qatlami (10 m atrofida) ochilgan. U 3 bosqichdan iborat. Birinchisi mil. av. 3—1-asrlarga oid, undan chiziqli och qizil naqsh solingan kulolchilik buyumlari topilgan; ikkinchisi milodning dastlabki asrlariga oid; unda sopol idishlar bilan birga boʻrtma naqsh solingan idishlar, yorgʻuchoq, idish boʻyagich hamda tosh va suyaqsan ishlangan zeb-ziynat buyumlari koʻp uchraydi; uchinchisi 6— 8-asrlarga oid; bu bosqichda qoʻlda yasalgan va chiziqli, qabariq va kungurali naqshlar solingan idishlar tarqalgan. D. yodgorliklari Fargʻona vodiysi qabilalarining antik va ilk oʻrta davrlariga oid dehqonchilik madaniyatini aniklashga yordam beradi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dungan tili

**Dungan tili** — dunganlar tili. Sino-tibet tili oilasiga mansub. Bu til vakillari Shinjon viloyati (Xitoy) va Markaziy Osiyoda (asosan Qirgʻizistonda, qisman Qozogʻiston va Oʻzbekistonda) istiqomat qiladi. Dungan tilida taxminan 70 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). Dungan tili tarkibida turkiy, arab, fors tillaridan oʻzlashtirilgan soʻzlar koʻp. Yozuvi kirill alifbosi asosida.

## Manbalar
Dunyo (maʼnolari)

**Dunyo**:

* Dunyo — 1) barcha materiya shakllarining bir butun majmui, yer kurrasi va undagi barcha mavjudot; 2) moddiy boyliklar majmui; 3) maʼlum bir ijtimoiy tuzumga, oʻziga xos madaniy, ijtimoiytarixiy xususiyatlarga ega boʻlgan kishilik jamiyati (mas, qadimgi D.
* Dunyo (biologiya) (biologiyada) — organizmlar sistemasit eng yuqori taksonomik kategoriya.
* Dunyo (islom) — insonni oʻlimigacha qurshab turgan butun moddiy olam.
Dunyo (biologiya)

**Dunyo** yoki **olam** — biologiyada organizmlar sistemasining eng yuqori taksonomik turkumi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunyo vaqti

**Dunyo vaqti** — boshlangʻich meridianning oʻrtacha Quyosh vaqti. Boshlangʻich meridian qilib shartli ravishda Grinvich (Buyuk Britaniya) rasadxonasidagi meridian olinadi. D. v. yarim tundan hisoblanadi va Toshkent vaqtidan 5 soat kech boʻladi (mas, Toshkentda soat 17 boʻlganda D. v. 12 boʻladi). Astronomik yillik jurnal va taqvimlarda astronomik hodisalarning yuz beradigan payti D. v.da beriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunyoviy efir

**Dunyoviy efir** — qadimda butun dunyo boʻshligʻini, shu jumladan jismlardagi atomlar va molekulalar oraligʻini ham toʻldirib turadi, deb taxmin qilingan yaxlit muhit (qarang Efir). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunimsar

**Dunimsar** — 1) ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati 1 man ning 1/16 ulushiga teng . Oʻrta Osiyoda keng qoʻllangan. Ogʻirlik oʻlchov birligi manning ulushli qiymati ishlatilgan va joyiga qarab har xil boʻlgani uchun D.ning qiymati ham har xil boʻlgan. Buxoroda 2,5 ucmop ham D. deb yuritilib, 54 g ga teng boʻlgan (1 D.=2,5 istor = 2,5-21,6 g = 54 g). Buxoroning 25,6&nbsp;kg li mani boʻyicha 1 D.= 1,6&nbsp;kg boʻlgan. 19-asrda katta D. katta (16 pudli) manning 1/16 ulushi, yaʼni 16,38&nbsp;kg boʻlgan va 1 pud deb, kichik D. kichik (8 pudli) manning 1/16 ulushi, yaʼni 8,19&nbsp;kg boʻlgan va 0,5 pud deb yuritilgan. D. Toshkent, Fargʻona, Xoʻjand va b. viloyatlarda qariyb qullanilmagan; 2) bugʻdoy ekiladigan yer maydonini ham taxminan belgilashda qoʻllangan birlik; 1 D. bugdoy ekiladigan yer maydoni 1 D. maydon hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunit

**Dunit** (Yangi Zelandiyadagi Dun togʻi nomidan) — uta asosli intruziv togʼ jinsi. Struktursi-to'liq kristalli. Teksturasi-massiv.Asosan olivindan (85—100%) iborat. Qoʻshimchalari xromit va magnetit. Rangi qora, toʻq va och yashil. D. bor joyda platina, nikel, kobalt, xrom, talk, xrizotil-asbest konlari uchraydi. D. odatda qisman serpentinlashgan boʻladi. Oʻzbekistonda Tomdi togʻlarining shimoli-gʻarbida kichik linzasimon shaklda topilgan. RF (Ural, Baykalboʻyi), Armaniston va boshqa joylarda uchraydi. D.dan oʻtga chidamli materiallar tayyorlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duns Scotus

**DUNS SKOT (Duns Scotus) Ioann** (taxminan 1266, Makston, Shotlandiya — 1308.8.11, Kyoln) — shotland sxolast ilohiyotchisi, faylasuf. Uning taʼlimoti (skotizm) tomizmga karshi edi. Foma Akvinskiyni keskin tanqid qildi. Falsafa bilan ilohiyotni birbiridan ajratishga, falsafani cherkov taʼ-qibidan xalos qilishga urindi. D. S.ning qarashlari oʻz davrida Rim papasi hukmronligiga qarshi qaratilgan kuchlar manfaatini yokladi.

## Manbalar
Duntinxu

**Duntinxu** — Xitoy sharqidagi koʻl. Szyanxan tekisligida, Yanszi daryosining ung sohil vodiysida joylashgan. Qirgʻoqlari past, botqoqlashgan. Maydoni qish oylarida 4—5 ming km dan yoz oylarida 10—12 ming km ga yetadi. Suv sathi mavsumiy, 10–15 m gacha oʻzgaradi. Chuqurligi 8 m gacha. D.ga kema qatnaydigan Syanszyan, Yuanszyan, Lishuy va Szishuy daryolarining suvi quyiladi. Yanszi daryosi oqimini (5 ta irmogʻi orqali bogʻlangan) tartibga solib turadi, yoz (may— sentabr)da daryoning 40 dan 60% gacha tosh-qin suvlarini qabul qiladi. Koʻlda kema qatnaydi, baliq ovlanadi. D. atrofida sholichilik bilan shugʼullaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dun-xu

**Dun-xu** ("Sharqiy xu") — qadimda Sharqiy Moʻgʻuliston va Jan. Manjuriyada yashagan qabilalar guruhining xitoycha nomi. Mil. av. 3-asr oxirida xunlar tomonidan tor-mor etilgan. D.-x.larning qolgan-qutganlari keyinchalik uxuanlar va syanbi nomi bilan mashhur boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil