Bagʻlon viloyati

**Bagʻlon viloyati** ( va ) — Afgʻonistonning shimoliy viloyatlaridan biri. Gʻarbda Samangan, shimoli-sharqda Qunduz, sharqda Taxor, janubi-gʻarbda Bomiyon, janubda Parvon va Panjsher viloyatlari bilan chegaradosh. Maʼmuriy markazi — Puli Xumri shahri boʻlib, viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va nufus markazi hisoblanadi.

Taxminan 21,100 kvadrat kilometr maydonni egallagan va taxminiy aholisi (2025-yil holatiga koʻra) 1.1 million kishini tashkil etuvchi Bagʻlon oʻzining xilma-xil jismoniy geografiyasi bilan ajralib turadi. Viloyatning shimoliy qismi asosan intensiv qishloq xoʻjaligi uchun qulay boʻlgan unumdor tekisliklardan iborat boʻlsa, janubiy qismi Hindukushning sharqiy tarmoqlari bilan bogʻliq togʻli hududlardan tashkil topgan. Qunduz daryosi havzasidagi bir qancha daryolar va irmoqlar viloyat hududidan oqib oʻtadi hamda qishloq xoʻjaligi yetishtirilishi, aholi punktlarining joylashuvi va mahalliy suv resurslarini boshqarishda markaziy rol oʻynaydi.

Tarixan Bagʻlon Markaziy Osiyoni hozirgi Afgʻonistonning ichki hududlari bilan bogʻlaydigan mintaqaviy aloqa va savdo tarmoqlarining bir qismi boʻlgan. Arxeologik va tarixiy dalillar ushbu hududda uzoq muddatli odamzod manzilgohlari mavjudligini koʻrsatadi. Yigirmanchi asrda, ayniqsa davlat tomonidan amalga oshirilgan iqtisodiy modernizatsiya davrida, Bagʻlon yirik sanoat loyihalari markaziga aylandi, jumladan, Bagʻloni Jadidda shakar ishlab chiqarish, shuningdek, Puli Xumri hududida toʻqimachilik va sement zavodlari ishga tushirildi. Bu oʻzgarishlar aholi oʻsishi, urbanizatsiya va viloyat iqtisodiy tuzilmasining oʻzgarishiga xizmat qildi.

Bugungi kunda Bagʻlon asosan qishloq aholisi, bir qancha shahar va yarim shahar markazlari, asosan qishloq xoʻjaligi va sanoatga asoslangan aralash iqtisodiyot hamda etnik va lingvistik jihatdan xilma-xil jamoalar bilan tavsiflanadi. Viloyatning katta qismi oʻnlab yillar davom etgan mojarolardan zarar koʻrgan boʻlib, bu infratuzilma rivojlanishiga, iqtisodiy sharoitlarga, boshqaruv va ijtimoiy hayotga taʼsir koʻrsatdi. Shunga qaramay, Bagʻlon shimoliy Afgʻonistonni mamlakatning markaziy hududlari bilan bogʻlaydigan muhim tranzit mintaqasi sifatida faoliyat yuritishda davom etmoqda.

## Etimologiyasi
Bagʻlon nomi, ehtimol, milodiy 2-asr boshlarida Kushon imperatori Kanishka I hukmronligi davrida Surx Koʻtal ibodatxonasida yozilgan, „ibodatxona“ maʼnosini anglatuvchi baqtriyacha *bagolango* atamasidan kelib chiqqan. Bu atama qadimgi eroniycha *baga danaka* (Qadimgi forscha: 𐬠𐬀𐬖𐬀-𐬛𐬁𐬥𐬀𐬑𐬀, transkripsiyasi: **baga-dānaka-*), yaʼni muqaddas joy yoki ilohiy ziyoratgoh maʼnosini anglatadi. Nomi fonetik jihatdan oʻzgarib, Bagʻlon koʻrinishiga kelgan deb hisoblanadi. Boshqa manbalarda qayd etilishicha, xitoylik buddaviy rohib Syuan Zang milodiy 7-asr oʻrtalarida Bagʻlon orqali sayohat qilgan va uni „*Fo-kia-lang podsholigi*“ deb atagan.

## Tarixi
### Antik davr

Hozirgi Bagʻlon hududida kamida miloddan avvalgi 1-ming yillikdan beri odamlar yashab kelgan va u Baqtriyaning kengroq tarixiy viloyati tarkibiga kirgan. Arxeologik dalillar Kushonlar davrida (milodiy I–III asrlar) murakkab maʼmuriy va diniy tuzilmalar mavjud boʻlganini koʻrsatadi. Bagʻlonning Markaziy Osiyoni Hindiston yarim oroli bilan bogʻlaydigan savdo yoʻllari boʻyida joylashganligi tovarlar, odamlar va madaniy anʼanalar harakatini osonlashtirib, uni qadimgi Baqtriyaning keng iqtisodiy va madaniy tarmoqlariga integratsiya qilgan. Arxeologik topilmalar, jumladan tangalar, kulolchilik buyumlari va diniy ashyolar Kushonlar va Kushonlardan oldingi shahar hamda diniy anʼanalar bilan faol aloqada boʻlinganini anglatadi. Mahalliy aholi shimoliy unumdor tekisliklarda dehqonchilik va janubiy tepaliklarda chorvachilik bilan shugʻullangan, bu esa geografik joylashuvga mos dual iqtisodiyotni aks ettirgan.

### Oʻrta asrlar
Ilk oʻrta asrlarda Bagʻlon ketma-ket mintaqaviy imperiyalar va sulolalar, jumladan, V–VIII asrlarda eftaliylar, IX–X asrlarda somoniylar, keyinchalik gʻaznaviylar va gʻuriylar tarkibiga kirdi. XIII asrda Qunduz-Bagʻlon hududida Soli Noyon va keyinchalik uning avlodlari boshchiligidagi doimiy moʻgʻul garnizoni Qoraunaslar guruhini tashkil etdi. Ular Temuriylar davrida ham oʻz taʼsirini saqlab qolgan va milodiy 1494—1495-yillarda qipchoq amiri tomonidan boshqarilgani qayd etilgan. Mintaqaning shimoliy Afgʻonistonni markaziy togʻli hududlar hamda hozirgi Tojikiston va Oʻzbekiston hududlari bilan bogʻlaydigan yoʻllar yoqasida joylashgani uni savdo, harbiy yurishlar va madaniy almashinuv uchun muhim koridorga aylantirdi.

Ushbu davrda islom taʼsiri asta-sekin kengayib, masjidlar, madrasalar va maʼmuriy idoralar tashkil etildi, mahalliy aholi esa dehqonchilik va chorvachilik turmush tarzini saqlab qoldi. Aholi punktlari daryo vodiylari boʻylab kengaydi va ekinlarni sugʻorish uchun tarmoqlar rivojlantirildi. Kichik shaharlarning mavjudligi mahalliy savdo, hunarmandchilik va atrofdagi qishloq tumanlarini boshqarishni osonlashtirdi.

### Ilk zamonaviy davr

Bagʻlon XVIII asr oʻrtalarida Durroniylar davlati tarkibiga kirdi va asosan agrar viloyat boʻlib qoldi, qishloqlar Qunduz daryosi va uning irmoqlari boʻyida toʻplangan edi. Bagʻloni Jadid va Puli Xumri kabi kichik shaharlar mahalliy maʼmuriy va savdo markazlari boʻlib xizmat qildi, u yerda shakar ishlab chiqarish va toʻqimachilik kabi dastlabki sanoat faoliyati yoʻlga qoʻyildi.

XX asr davomida viloyatda sanoat va qishloq xoʻjaligi loyihalari, jumladan shakar ishlab chiqarishni kengaytirish, oʻsimlik moyi korxonalari va koʻmir qazib olish orqali iqtisodiy rivojlanish kuzatildi. 1964-yilda sobiq Qatagʻon viloyatidan hozirgi Bagʻlon viloyati rasman ajralib chiqdi, bu maʼmuriy tuzilmalarni rasmiylashtirdi va mintaqada urbanizatsiya hamda iqtisodiy integratsiya davrini boshlab berdi.

### Urush davrlari (1979—2021)

Bagʻlon Sovet-Afgʻon urushi va undan keyingi oʻn yillik mojarolardan qattiq jabr koʻrdi. 1980-yillarda viloyatning ayrim qismlari Sovetlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan hukumatga yaqin militsiyalar nazoratida boʻlgan. Ular cheklangan barqarorlik, mahalliy boshqaruv, maktablar va shifoxonalarni saqlab turgan boʻlsa, boshqa hududlarda qurolli toʻqnashuvlar, xavfsizlik muammolari va aholining koʻchishi kuzatildi. Boshqaruv va qulaylikni yaxshilash maqsadida viloyat markazi Bagʻlondan Puli Xumriga koʻchirildi. Sovet qoʻshinlari Afgʻonistondan olib chiqilgach, 1990-yillardagi fuqarolar urushi davrida Bagʻlonda beqarorlik davom etdi. Tolibon hukmronligi va 2001-yildagi NATO boshchiligidagi aralashuvdan keyin ham viloyat shimoliy va markaziy Afgʻonistonni bogʻlaydigan yirik transport yoʻllari yoqasida joylashgani sababli strategik ahamiyatini saqlab qoldi.

### Bugungi kun (2021-yildan beri)
2021-yildan beri Bagʻlon butun mamlakat boʻylab hokimiyatni qoʻlga kiritgan Tolibon nazorati ostida. Viloyat maʼmuriyati Islom Amirligi tuzilmalariga muvofiq qayta tashkil etilgan boʻlib, asosiy mahalliy hukumat lavozimlariga Tolibon vakillari tayinlangan. Xavfsizlik masalasi, ayniqsa chekka tumanlarda hamon dolzarb boʻlib qolmoqda.

## Geografiyasi
Bagʻlon shimoliy Afgʻonistonda joylashgan boʻlib, markaziy togʻli hududlarni shimoliy tekisliklar bilan bogʻlaydigan asosiy transport yoʻllari yoqasida strategik oʻrin egallaydi. Viloyat togʻlar, daryo vodiylari va qishloq xoʻjaligi tekisliklarining uygʻunligi bilan ajralib turadi.

### Landshafti

Bagʻlon landshaftida Hindukush tizimiga kiruvchi togʻ tizmalari hukmronlik qiladi, katta hududlar 2000 metrdan yuqori balandlikda joylashgan. Ayrim choʻqqilar 4000 metrdan oshadi. Viloyat hududidan shimolga, Amudaryo havzasi tomon oqadigan Qunduz daryosi va Andarob daryosi kabi muhim suv arteriyalari oʻtadi. Aholi punktlari odatda daryo boʻylarida toʻplangan, togʻli hududlarga esa faqat dovonlar orqali borish mumkin boʻlib, ular qishda oʻtib boʻlmas holga kelishi mumkin.

### Flora va faunasi
Bagʻlonda pastki balandliklardagi ignabargli oʻrmonlardan tortib togʻlardagi alp oʻtloqlarigacha boʻlgan turli oʻsimlik turlari mavjud. Keng tarqalgan daraxtlar qatoriga qaragʻay, archa va tut kiradi, olma, yongʻoq va bodom kabi mevali va yongʻoq daraxtlari esa daryo vodiylarida oʻsadi. Viloyatdagi yovvoyi tabiatga togʻli muhitga moslashgan turlar, masalan, echki, morxoʻr, boʻrilar, qor qoplonlari va turli xil yirtqich qushlar kiradi. Inson faoliyati, jumladan, qishloq xoʻjaligi, yaylov va ovchilik baʼzi populyatsiyalarga taʼsir koʻrsatdi, ammo chekka hududlar yovvoyi tabiat uchun muhim yashash joylari boʻlib qolmoqda.

### Iqlimi

Bagʻlonda qishi sovuq va yozi issiq boʻlgan kontinental togʻ iqlimi hukmron. Yuqori togʻli hududlarda qish uzoq va qattiq kechadi, harorat koʻpincha −10 °C dan pastga tushadi va baʼzan −20 °C yoki undan ham pastroq boʻladi. Vodiyda esa qish qisqaroq va yumshoqroq. Yozgi harorat pastroq hududlarda 20 dan 30 °C gacha, baland togʻlarda esa 10 dan 20 °C gacha boʻladi. Yogʻingarchilik balandlikka qarab keng tarqalgan boʻlib, yuqoriroqda qor yogʻadi. Togʻli hududlarda mavsumiy izolyatsiya keng tarqalgan, chunki qor, koʻchkilar va toʻlqinli daryolar qishloqlarni uzoq vaqt davomida uzib qoʻyishi mumkin.

## Hokimyati va siyosati
### Hokimyati
Tarixan Bagʻlon mahalliy urugʻ tuzilmalari va jamoat yetakchilari tomonidan boshqarilgan, ayniqsa qishloq va togʻli hududlarda. Mahalliy oqsoqollar va qabila boshliqlari koʻpincha nizolarni hal qilishda, resurslarni boshqarishda va mintaqaviy hukmdorlarga vakillik qilishda muhim rol oʻynagan. Sovet-Afgʻon urushi va undan keyingi 1990-yillardagi fuqarolar urushi davrida viloyatning ayrim qismlari maktablar, kasalxonalar va maʼmuriy xizmatlarni saqlab qolgan sovetlar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan kayonlik ismoiliy sayyidlar nazorati ostida boʻlgan. Shu bilan birga, Jamiyati Islomiy va boshqa Shimoliy ittifoq partiyalari kabi mujohidlar guruhlari boshqa tumanlarda faoliyat yuritib, nazoratni tortib, mahalliy siyosatni shakllantirgan.

2001-yildan keyin Bagʻlondagi mahalliy hokimyat Afgʻonistonning markaziy hukumati bilan muvofiqlashtirilgan boʻlib, saylangan va tayinlangan amaldorlar viloyat maʼmuriyatini nazorat qilgan, mahalliy kengashlar va qabila oqsoqollari esa nizolarni hal qilishda va ijtimoiy ishlarni boshqarishda rol oʻynashda davom etgan. 2021-yildan beri viloyat avvalgi maʼmuriy tuzilmalarni markazlashgan boshqaruv modeli bilan almashtirgan Tolibon nazorati ostida. Anʼanaviy qabila rahbarlari, shuningdek, avvalgi mahalliy liderlarning qoldiqlari, qishloq joylarda, ayniqsa nizolar, xavfsizlikni muvofiqlashtirish va mahalliy resurslarni boshqarishda qaror qabul qilishga taʼsir koʻrsatmoqda.

2025-yil dekabr holatiga koʻra Bagʻlon viloyati hokimi Mavlavi Abdulrahmon Haqqoniy.

### Maʼmuriy tuzilishi

Bagʻlon 15 ta tumanga boʻlinadi, ularning har biri viloyat maʼmurlari tomonidan tayinlanadigan tuman hokimi yoki mahalliy maʼmur tomonidan boshqariladi. Yirik shaharlari maʼmuriy markaz Puli Xumri hamda Bagʻlon. Bu shahar markazlari atrofdagi qishloq tumanlari uchun maʼmuriy, iqtisodiy va ijtimoiy markazlar vazifasini bajaradi. Viloyat va tuman boʻlinishlari tarixiy qabila chegaralarini ham, zamonaviy maʼmuriy rejalashtirishni ham aks ettiradi.

### Xavfsizlik

2021-yildan beri, Tolibon butun Afgʻonistonni egallab olishi ortidan Bagʻlon uning nazorati ostiga oʻtgan. Guruh hozirda viloyat boʻylab huquqni muhofaza qilish, mahalliy maʼmuriyat va nizolarni hal qilishni nazorat qiladi. Anʼanaviy qabila rahbarlari va mahalliy oqsoqollar, ayniqsa chekka yoki qishloq tumanlarida mojarolarni hal qilishda vositachilik qilishda davom etmoqda. Puli Xumri kabi yirik shahar markazlari Islom Amirligi boshqaruvi ostida nisbatan barqaror boʻlsa-da, baʼzi togʻli va chekka tumanlar baʼzan mahalliy qarshilik guruhlari yoki raqib qurolli guruhlar bilan vaqti-vaqti bilan toʻqnashuvlar tufayli tarangligicha qolmoqda. Viloyatning notekis relyefi Bagʻlon boʻylab barqaror xavfsizlikni taʼminlash uchun qiyinchiliklar tugʻdirishda davom etmoqda.

## Iqtisodiyoti
Bagʻlon iqtisodiyoti asosan qishloq xoʻjaligi, chorvachilik va mintaqaviy savdoga asoslangan boʻlib, ular birgalikda koʻpchilik uy xoʻjaliklari uchun asosiy daromad manbalarini tashkil qiladi. Qishloq aholisi tirikchilik va bozor ishlab chiqarish uchun dehqonchilik va chorvachilikka katta bogʻliq, shahar markazlari esa maʼmuriyat, xizmat koʻrsatish, kichik sanoat va tijorat sohalarida ish bilan taʼminlaydi. Sanoatning cheklangan rivojlanishi va davom etayotgan siyosiy beqarorlik keng koʻlamli xususiy investitsiyalar va diversifikatsiyalangan iqtisodiy oʻsishni cheklashda davom etmoqda.

### Qishloq xoʻjaligi va chorvachilik
Qishloq xoʻjaligi Bagʻlonning iqtisodiy asosini tashkil qiladi. Serhosil daryo vodiylari va tekisliklari bugʻdoy, guruch, makkajoʻxori va qand lavlagi yetishtirishni qoʻllab-quvvatlaydi, ular ham mahalliy isteʼmol, ham mintaqaviy bozorlar uchun yetishtiriladi. Paxta va ipak ishlab chiqarish bir nechta tumanlarda muhim rol oʻynaydi, tola ishlab chiqarishning uzoq vaqtdan beri mavjud anʼanalarini va kichik toʻqimachilik bilan bogʻliq kichik faoliyatni davom ettiradi. Uzum, pista va anor yetishtiradigan mevali bogʻlar sugʻoriladigan yerlar va togʻoldi zonalarida keng tarqalgan. Sugʻorish qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi uchun juda muhim va kanallar va daryo oqimlari tizimi orqali taʼminlanadi, ularning aksariyati avlodlar davomida mavjud boʻlib kelgan. Chorvachilik ekinlarni yetishtirishning muhim qismini tashkil qiladi. Qishloq jamoalari qorakoʻl qoʻylari, echkilari, qoramol va parrandalarni boqib, goʻsht, sut mahsulotlari, jun va ishchi hayvonlar bilan taʼminlaydi. Baland va togʻli tumanlarda mavsumiy chorvachilik va koʻchmanchi chorvachilik keng tarqalgan boʻlib, chorvadorlar mollarini yoz va qishki yaylovlar oʻrtasida koʻchiradi. Chorvachilik, shuningdek, hosilning nobud boʻlishi va iqtisodiy zarbalarga qarshi muhim bufer vazifasini bajaradi.

### Konchilik va xomashyo

Bagʻlon dolomit, selestin, loy, gips va ohaktoshning yirik konlariga ega, bu esa konchilikni viloyatning tarixiy muhim iqtisodiy tarmoqlaridan biriga aylantiradi. Koʻmir qazib olish, ayniqsa *Karkar* va *Dudkash* konlarida, XX asrda Afgʻonistonning ichki energiya taʼminotida muhim rol oʻynagan va bugungi kunda ham qisqargan miqyosda davom etmoqda. Tuz qazib olish, tosh va shagʻal karyeri mahalliy qurilish va mintaqaviy bozorlarni qoʻllab-quvvatlaydi. Biroq, cheklangan infratuzilma, eskirgan uskunalar va siyosiy noaniqlik konchilik sektorining kengayishiga toʻsqinlik qildi.

### Savdo
Savdo infratuzilmasi qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, chorvachilik bozorlari va tranzit savdosi bilan chambarchas bogʻliq. Puli Xumri, Bagʻlon, Nahrin va Dahanayi Gʻuriy kabi shahar markazlari qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, toʻqimachilik, koʻmir va import qilingan isteʼmol tovarlari almashinadigan asosiy savdo markazlari boʻlib xizmat qiladi. Bagʻlonning Kobulni Qunduz, Samangan va Balx bilan bogʻlaydigan asosiy shimoliy-janubiy transport yoʻllari boʻylab joylashganligi unga ichki savdo tarmoqlarida strategik mavqe beradi. Haftalik qishloq bozorlari va mavsumiy bozorlar qishloq iqtisodiy hayotining markazida boʻlib, oziq-ovqat, chorva mollari, asbob-uskunalar va uy-roʻzgʻor buyumlari almashinuvini osonlashtiradi.

### Energetika va sugʻorish
Energetika taʼminoti gidroenergetika, qazilma yoqilgʻilar va anʼanaviy energiya manbalarining kombinatsiyasiga asoslangan. Kichik va oʻrta gidroelektr inshootlari yirik shaharlarni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi, qishloq joylari esa oʻtin, koʻmir va dizel generatorlariga juda bogʻliq. Elektr energiyasi tanqisligi va mavsumiy suv oʻzgarishi ham uy xoʻjaligi hayotiga, ham iqtisodiy ishlab chiqarishga taʼsir qilishda davom etmoqda. Sugʻorish qishloq xoʻjaligi uchun juda muhim va daryo tizimlari, kanallar va anʼanaviy suvni boshqarish texnikalariga tayanadi. Ushbu tizimlar vodiylar va tekisliklarda intensiv ekinlarni yetishtirish imkonini bersa-da, eskirgan infratuzilma va cheklangan texnik xizmat koʻrsatish suv xavfsizligi uchun uzoq muddatli xavf tugʻdiradi.

### Turizm
Bagʻlonda daryo vodiylari va togʻ etaklarining tabiiy landshaftlari bilan bir qatorda arxeologik yodgorliklar, tarixiy xarobalar, diniy ziyoratgohlar va anʼanaviy aholi punktlari mavjud. Ichki turizm cheklangan miqyosda, asosan ziyoratgohlarda amalga oshiriladi. Biroq, xavfsizlikning yoʻqligi, transport infratuzilmasining cheklanganligi va mehmondoʻstlik xizmatlarining yoʻqligi hozirgacha har qanday sezilarli turizm sanoatining oʻsishiga toʻsqinlik qildi.

### Aloqa
Aloqa infratuzilmasi 2000-yillarning boshlaridan beri sezilarli darajada kengaydi. Yirik shaharlarda va koʻplab tuman markazlarida mobil telefon qamrovi va internet xizmatlari mavjud boʻlib, bu savdo, taʼlim va maʼmuriyatni osonlashtiradi. Shunga qaramay, chekka togʻli tumanlar zaif yoki ishonchsiz aloqani boshdan kechirmoqda, bu esa axborot, moliyaviy xizmatlar va bozorlarga kirishni cheklaydi.

### Transport va infratuzilma

Baghlonning transport tarmogʻi milliy avtomagistral tizimi, xususan, Puli Xumri orqali oʻtadigan Kobul-Mozori-Sharif yoʻnalishi atrofida tuzilgan. Ushbu yoʻlak Afgʻonistonning shimoliy va markaziy qismi oʻrtasida tovarlar, yoqilgʻi, oziq-ovqat taʼminoti va yoʻlovchilar harakati uchun juda muhimdir. Asosiy avtomagistrallardan tashqarida, aksariyat tumanlar asfaltlanmagan yoʻllar, shagʻal yoʻllar va togʻ dovonlariga bogʻliq boʻlib, ular koʻpincha qor, suv toshqini va koʻchkilar tufayli buziladi. Bagʻlonda temir yoʻl tarmogʻi yoʻq va yuk tashish, shuningdek, yoʻlovchi tashish butunlay avtomobil transportiga bogʻliq. Havo transporti ham juda cheklangan boʻlib, faqat bitta kichik aerodrom — Bagʻlon aerodromi yengil samolyotlar va vaqti-vaqti bilan hukumat yoki gumanitar reyslar uchun foydalaniladi. Koʻpriklar, mahalliy yoʻl tarmoqlari va transport inshootlari notekis rivojlanganligicha qolmoqda. Oʻnlab yillar davom etgan mojarolar, cheklangan mablagʻ va qiyin relyef viloyat infratuzilmasining katta qismini zaif ahvolda qoldirdi, bu esa iqtisodiy unumdorlik va bozorga kirishga bevosita taʼsir koʻrsatdi.

## Demografiyasi
### Aholisi

2023-yil holatiga koʻra, Bagʻlon aholisi taxminan 1,1 million kishini tashkil etadi, ular shahar markazlari, kichik shaharchalar va koʻplab qishloq qishloqlarga taqsimlangan. Aholining ozchilik qismi shaharlarda, asosan viloyat markazi Puli Xumri va Bagʻlon, Nahrin va Dahanayi Gʻuriy kabi boshqa shaharlarda yashaydi, aksariyati esa viloyatning daryo vodiylari va tekisliklari boʻylab qishloq aholi punktlarida istiqomat qiladi.

Qashshoqlik keng tarqalgan boʻlib, ayniqsa togʻli va chekka tumanlarda, koʻp oʻlchovli qashshoqlik indeksi 0,299 ni tashkil etadi va 2023-yil holatiga koʻra aholining 25,3% ogʻir qashshoqlikda yashaydi. Infratuzilma, sogʻliqni saqlash, taʼlim va barqaror ish bilan taʼminlashning cheklanganligi yuqori zaiflikka olib keladi. Qor yogʻishi, suv toshqini va koʻchkilar tufayli mavsumiy uzilishlar qishloqlarni muntazam ravishda ajratib turadi va yashash sharoitlarini yanada ogʻirlashtiradi. Oʻtmishdagi mojarolar va Afgʻonistonning boshqa viloyatlariga iqtisodiy migratsiya bilan bogʻliq ichki koʻchish ham soʻnggi demografik tendensiyalarni shakllantirdi.

### Etnik tarkibi, tillari va dini
Afgʻonistonning katta qismida boʻlgani kabi, etnik va diniy chegaralar koʻpincha oʻzgaruvchan va bir-birining ustiga chiqadi, bu esa oʻzaro nikohlar va umumiy mahalliy oʻziga xosliklar bilan shakllanadi. Bagʻlon asrlar davomida migratsiya, savdo va mintaqaviy oʻzaro taʼsir natijasida shakllangan xilma-xil etnik tarkib bilan ajralib turadi. Eng katta guruhlarga tojiklar va pushtunlar kiradi, shuningdek, hazoralar, oʻzbeklar, sodatlar/sayyidlar ham koʻpchilikni tashkil qiladi, oz sonli jamoalarga tatarlar va boshqa ozchiliklar kiradi. Tojik jamoalari viloyat boʻylab keng tarqalgan, pushtun va oʻzbek aholisi esa shimoliy va pasttekislik tumanlarida koʻproq uchraydi. Hazora jamoalari asosan ayrim markaziy va togʻli hududlarda joylashgan.

Dariy va pushtu tillari asosiy tillar boʻlib, kundalik muloqot, maʼmuriyat va taʼlimning asosiy tillari boʻlib xizmat qiladi. Muayyan tumanlarda oʻzbek va turkman tillari qoʻllaniladi, koʻp tillilik esa keng tarqalgan boʻlib, koʻplab aholi ikki yoki undan ortiq tilda gaplashadi. Aholi asosan musulmonlardir. Koʻpchilik sunniy islomga amal qiladi, ozchilik esa, ayniqsa, tarixan kayon sayyidlari bilan bogʻliq boʻlgan tumanlarda, ismoiliy shia islomiga amal qiladi. Diniy oʻziga xoslik ijtimoiy tashkilotlarda, mahalliy yetakchilikda va jamoat hayotida muhim rol oʻynashda davom etmoqda.

### Taʼlim tizimi

Bagʻlondagi taʼlim infratuzilmasi notekis rivojlangan. Boshlangʻich va oʻrta maktablar aksariyat tuman markazlarida faoliyat yuritadi va bolalar uchun asosiy taʼlim beradi, garchi davomat koʻpincha iqtisodiy bosim va oʻtmishdagi notinchlik tufayli yuzaga kelgan boʻlsa ham. Taʼlim olish imkoniyati odatda shahar hududlarida chekka qishloq tumanlariga qaraganda yaxshiroq. Puli Xumrida Bag‘lon universiteti, oʻqituvchilar tayyorlash muassasalari va viloyat boʻylab talabalarga xizmat koʻrsatadigan texnik maktablar kabi asosiy oliy taʼlim va kasb-hunar taʼlim muassasalari joylashgan.

2021-yildan beri Tolibon maʼmuriyati davrida taʼlim tizimi tarkibiy oʻzgarishlarga uchradi. Madrasalarda ham shahar, ham qishloq joylarda kengayib, koʻpincha asosiy savodxonlik va kasb-hunar taʼlimi bilan birga diniy taʼlim ham berildi. Ayollarning oʻrta va oliy taʼlimga kirish imkoniyati keskin cheklangan boʻlib, bu oʻqishga qabul qilish tartibini sezilarli darajada oʻzgartirdi. Savodxonlik darajasi, ayniqsa ayollar orasida pastligicha qolmoqda, 2011-yildagi eng soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, umumiy savodxonlik darajasi taxminan 24% ni va maktab yoshidagi bolalarning umumiy sof oʻqishga qabul qilish darajasi taxminan 62% ni tashkil etgan, bu esa taʼlim sohasidagi uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan tarkibiy muammolarni aks ettiradi.

### Sogʻliqni saqlash
Sogʻliqni saqlash infratuzilmasi cheklangan va yirik shahar markazlarida joylashgan. Asosiy viloyat kasalxonasi Puli Xumri fuqarolik kasalxonasi boʻlib, asosiy yoʻllanma muassasasi boʻlib xizmat qiladi, umumiy tibbiy xizmatlar va cheklangan ixtisoslashgan yordamni taklif qiladi. Tuman kasalxonalari, klinikalari va asosiy tibbiy yordam boʻlimlari boshqa yirik shaharlar va tuman markazlarida faoliyat yuritadi, ularda onalar va bolalar salomatligini saqlash, emlashlar va keng tarqalgan kasalliklarni davolash kabi xizmatlar koʻrsatiladi. Koʻpgina qishloq qishloqlarida doimiy tibbiy muassasalar yoʻq va ular mobil tibbiy guruhlar, mahalliy tibbiy punktlar, nodavlat notijorat tashkilotlar yoki anʼanaviy tabiblarga tayanadi. Jamoat salomatligi bilan bogʻliq muammolar orasida onalar va chaqaloqlar oʻlimining yuqori darajasi, toʻyib ovqatlanmaslik va toza ichimlik suvi va sanitariya sharoitlariga cheklangan kirish imkoniyati mavjud boʻlib, 2011 yildagi eng soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, uy xoʻjaliklarining 25 foizi toza ichimlik suvidan foydalanish imkoniyatiga ega va tugʻruqlarning 22 foizi malakali akusher tomonidan koʻrilgan. Xalqaro gumanitar tashkilotlar tibbiy yordam koʻrsatishni qoʻllab-quvvatlashda muhim rol oʻynashda davom etmoqda. Biroq, zaif infratuzilma va xavfsizlik cheklovlari koʻpincha tibbiy xizmatlarga, ayniqsa togʻli va chekka tumanlarda doimiy kirishga toʻsqinlik qiladi.

## Madaniyati
### Musiqa va raqs
Bagʻlondagi anʼanaviy musiqa asosan tojik, oʻzbek, pushtun va hazora taʼsirida shakllangan Shimoliy Afgʻonistonning kengroq madaniy naqshlarini aks ettiradi. Musiqa odatda toʻylarda, mavsumiy festivallarda va oilaviy bayramlarda ijro etiladi. Rubob, doʻmbira, tabla va garmonium kabi cholgʻular tez-tez ishlatiladi. Xalq raqslari odatda guruh shaklida ijro etiladi, erkaklar va ayollar odatda konservativ qishloq muhitida alohida raqsga tushishadi. Eng keng tarqalgan shakllar mintaqaviy aylana raqslari va jonli yoki yozib olingan anʼanaviy musiqaga hamroh boʻlgan ritmga asoslangan qadam raqslarini oʻz ichiga oladi.

### Kiyimlari va liboslari

Anʼanaga koʻra, kiyimlar etnik kelib chiqishi, jinsi va qishloq-shahar tafovutiga qarab farq qiladi. Erkaklar odatda perahan o tunbanni nimcha, salla yoki pakol shlyapalari bilan kiyishadi, ayniqsa qishloq tumanlarida. Ayollar anʼanaviy ravishda, ayniqsa oʻzbek va tojik jamoalari orasida, koʻpincha mintaqaviy kashtachilik bilan bezatilgan roʻmolli uzun koʻylaklar kiyishadi. Puli Xumri kabi shahar hududlarida gʻarb kiyim uslublari tobora keng tarqalgan, garchi diniy tadbirlar va oilaviy marosimlar paytida anʼanaviy kiyimlar ustunlik qilsa ham.

### Oshxonasi
Bagʻlon oshxonasi don yetishtirish, chorvachilik mahsulotlari va mahalliy yetishtirilgan mevalarga asoslangan. Asosiy oziq-ovqat mahsulotlariga non, guruch, loviya, sut mahsulotlari va sabzavotlar kiradi. Ommabop taomlar *[[Kobul palovi]], [[aushak]], [[manti]], [[Qurma (taom)|qurma]]*, yogurtga asoslangan taomlar va kaboblar kabi kengroq afgʻon oshxonasini
aks ettiradi. Bagʻlon, ayniqsa, mahalliy oziq-ovqat sanoati va savdoga kuchli taʼsir koʻrsatadigan shakar ishlab chiqarishi bilan butun mamlakat boʻylab mashhur. Uzum, tut, oʻrik va qovun kabi mavsumiy mevalar keng isteʼmol qilinadi.

### Arxitekturasi, sanʼati va adabiyoti

Anʼanaviy arxitektura iqlim va mavjud materiallar taʼsirida shakllangan boʻlib, qishloq joylarida loy gʻisht, tosh va yogʻoch uylar ustunlik qiladi. Yassi tomlar va qalin devorlar issiq va sovuqdan izolyatsiyani taʼminlaydi. Togʻli tumanlarda aholi punktlari ixcham va tik yerlarda qurilgan. Shahar markazlarida anʼanaviy afgʻon dizayni, Sovet davridagi inshootlar va 2001-yildan keyingi beton konstruksiyalar uygʻunligi namoyon boʻladi. Masjidlar va ziyoratgohlar asosiy meʼmoriy va ijtimoiy yodgorliklar boʻlib xizmat qiladi. Badiiy ifoda asosan gilam toʻqish, kashtachilik, kulolchilik, metallga ishlov berish va duradgorlik kabi hunarmandchilik bilan bogʻliq. Bu hunarmandchilik uzoq vaqtdan beri mintaqaviy anʼanalarga amal qiladi. Adabiy madaniyat dariy va pushtu sheʼriyati va ogʻzaki hikoya qilishdan kelib chiqqan boʻlib, kengroq fors adabiy anʼanalari bilan mustahkam bogʻliqdir. Diniy sheʼriyat va epik rivoyat qishloq jamoalarida muhim ahamiyat kasb etmoqda.

### OAV, koʻngilochar va festivallari
Mahalliy ommaviy axborot vositalariga kirish asosan radio, mobil tarmoqlar va cheklangan televizion eshittirishlar orqali amalga oshiriladi. Afgʻoniston milliy televideniye va radiostansiyalari aksariyat shahar hududlarida qabul qilinadi. Ommaviy oʻyin-kulgi asosan toʻylar, diniy bayramlar va mavsumiy qishloq xoʻjaligi bayramlariga qaratilgan. Ramazon hayiti va Qurbon hayiti kabi yirik diniy bayramlar ibodat yigʻilishlari, oilaviy tashriflar va umumiy ovqatlanish orqali keng nishonlanadi. 2021-yildan beri ommaviy oʻyin-kulgi, ayniqsa, musiqiy chiqishlar va aralash jinsdagi tadbirlar bilan bogʻliq holda yanada cheklangan boʻlib qoldi.

### Diqqatga sazovor joylari

Bagʻlon bir nechta muhim tarixiy va arxeologik yodgorliklarga ega. Eng muhim joy — bu oʻzining monumental xarobalari va yozuvlari bilan mashhur boʻlgan Kushon davriga oid yirik arxeologik majmua boʻlgan Surx Koʻtal. U Afgʻonistondagi islomgacha boʻlgan imperial meʼmorchiligining eng muhim namunalaridan birini ifodalaydi. Boshqa diqqatga sazovor joylar qatoriga Dushi, Bagʻlon va Nahrin kabi tumanlardagi qadimiy qal’alar, tarixiy koʻpriklar va diniy ziyoratgohlar kiradi. Tarixiy joylardan tashqari, daryo vodiylari va togʻ landshaftlari mahalliy miqyosda oʻzining goʻzal manzaralari uchun qadrlanadi, ammo xavfsizlik va infratuzilma cheklovlari tufayli turizm rivojlanmaganligicha qolmoqda.

### Sporti
Sport kundalik hayotda, ayniqsa yoshlar orasida muhim rol oʻynaydi. Buzkashi kabi anʼanaviy sport turlari yirik festivallar va mintaqaviy turnirlarda muntazam ravishda oʻynaladi. Zamonaviy sport turlari orasida futbol va kriket eng mashhur uyushgan sport turlari boʻlib, undan keyin voleybol, kurash va yengil atletika keladi. Shahar va qishloqlarda norasmiy futbol maydonlari keng tarqalgan. Islom Respublikasi davrida milliy futbol musobaqalarida Afgʻoniston Premer-ligasida Bagʻlon, Qunduz, Taxor va Badaxshon mintaqasi sharafini Mawjhai Amu FC himoya qilgan. Shpageeza Kriket Ligasi kabi milliy kriket musobaqalarida Bagʻlon shimoli-sharqiy viloyatlarni qamrab oluvchi Pamir Zalmi franshizasining bir qismi sifatida namoyish etilgan.

## Mashhur kishilari
### Tarixiy shaxslar
* Mir Mirak Andrabi — XVI asrda yashagan bagʻlonlik soʻfi olim
* Sali Noyan — Bagʻlon hududida joylashgan turk-moʻgʻul qoʻmondoni, moʻgʻullar hukmronligi ostida, uning kuchlari Qoraunaslar tarkibiga kirgan va Temuriylar davrida taʼsiri yuqori boʻlib qolgan.

### Zamonaviy shaxslar
* Dilovar Ahmadzay — milliy futbolchi
* Muhammad Asim Asim — siyosatchi va sobiq gubernator
* Bibi Oyisha — sobiq harbiy rahbar, Afgʻonistondagi maʼlum boʻlgan yagona ayol harbiy qoʻmondon
* Mohammad Akbar Barakzai — siyosatchi va sobiq gubernator
* Xoliq Dad — milliy kriketchi
* Fazalhaq Faruhiy — milliy kriketchi
* Nangialai Kharoti — milliy kriketchi
* Munshi Abdul Majid — siyosatchi va sobiq gubernator
* Abdul Malik — milliy kriketchi
* Vohid Mujda — siyosiy tahlilchi va yozuvchi
* Kayon sayyidlari — Bagʻlonning Kayon shaharchasi va qoʻshni tumanlarning ismoiliy maʼnaviy va siyosiy rahbarlaridir. Ularning taʼsiri tarixan ijtimoiy boshqaruv, nizolarni hal qilish va mahalliy maʼmuriyatga ham taʼsir koʻrsatgan. Asosiy shaxslar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
** Sayyid Nodir Shoh Kayoniy — zamonaviy kayonlik nodiriy sayyidlarining asoschisi
** Sayyid Mansur Nodiriy — Sayyid Nodir Shoh Kayoniyning oʻgʻli va vorisi, Afgʻoniston Ismoiliy jamoalari yetakchisi
** Sayyid Jafar „Jeff“ Nodiriy — „Kayon sarkardasi“ nomi bilan tanilgan Sayyid Mansur Nodiriyning oʻgʻli, Sovet-Afgʻon urushi davrida Ismoiliy kuchlarining harbiy rahbari va sobiq gubernator
** Sadat Mansur Nodiriy — Islom Respublikasi davrida siyosatchi, vazir va davlat vaziri lavozimlarida ishlagan.

## Eslatmalar

## Manbalar

## Havolalar