open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arthur Eddington

**Eddington Artur Stenli** (1882.28.12, Kendal, Uestmorlend — 1944.22.11, Kembrij) — ingliz astronomi va fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1914-yildan). Kembrij universiteti rasadxonasi direktori (1914-yildan), London Qirollik astronomiya jamiyati (1921-23) va Xalqaro astronomiya ittifoqi prezidenti (1938-44). Asosiy ilmiy ishlari astrofizika, kosmologiya va nisbiylik nazariyasiga oid. Eddington yulduzlar harakatini oʻrgangan, ularning ichki tuzilishi nazariy asoslarini ishlab chiqqan, birinchi marta yorqinlik muvozanati nazariyasini yulduzlar orasida qoʻllagan. Yulduzlarning yorqinligi ularning massasiga bogʻliq ekanligini aniqlagan. Eddington birinchi boʻlib muvozanatda boʻlgan yulduzlarning modelini hisoblagan.
## Manbalar
Edelvays

**Edelvays** — murakkabgullilar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumiga kiradigan, manzarali togʻ guli. Vatani — Yevropa, Xitoy, Yaponiya va Sibirda ham uchraydi. Alp togʻlarining ohaktoshli qoyalarida, dengiz sathidan 1700—2300 metr balandlikda alp edelvaysi, Sibirda sibir edelvaysi, Himolay togʻlarida himolay edelvaysi oʻsadi. Edelvays poyasining hamma qismi oppoqtuklar bilan qoplangan. Savatchasi tukli qoplovchi tangacha barglar bilan oʻralgan, yulduzsimon murakkab toʻpgul hosil qiladi. Edelvays iyul–avgustda gullaydi. Sibir va himolay edelvayslari sovuqqa chidamli. Manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.
Gerald Edelman

**Edelman Jerald Moris** (1929.1.7, Nyu-York) - AQSH biokimyogari. Amerika fan va sanʼat akademiyasi hamda Nyu-York akademiyasi aʼzosi. Ursinus kollejini tugatgan (1950), tibbiyot fanlari doktori (1954). 1957-yildan Rokfeller tibbiyot tadqiqotlar institutida professor (1966). Asosiy ilmiy ishlari oqsillar (antitelolar)ning birlamchi va uchlamchi strukturalarini oʻrganishga oid. Hujayralar va antitelolarni fraksiyalarga ajratish, oqsillarni fluoressent spektroskopiya qilish usullarini ishlab chiqqan. Ushbu usullar yordamida immunoglobulinlarning molekulalari toʻrtta polinukleotid zanjirdan iborat ekanligini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1972; R. R. Porter bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Edinburg

**Edinburg** — FertofFort qoʻltigʻi sohilida joylashgan Buyuk Britaniyadagi shahar. Shotlandiyaning bosh shahri, Lotian rayonining maʼmuriy markazi. Aholisi 380,5 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Madaniyat va sanoat markazi. Qogʻoz, poligrafiya, oziq-ovqat (jumladan, pivo pishirish va viski ishlab chiqarish), mashinasozlik (tibbiyot asboblari ishlab chiqarish, priborsozlik, elektrotexnika, radioelektronika), kimyo (farmatsevtika, oʻgʻitlar ishlab chiqarish) korxonalari mavjud. Universitet (XVI asrdan), Shotlandiya akademiyasi, rasadxona, Shotlandiya Qirollik muzeyi, Milliy muzey, Milliy galereya, Edinburg muzeyi va boshqalar mavjud. Shahar VI asrdan maʼlum. XV asrdan Shotlandiya poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan sobiq qirol koʻshki (XI—XVI asrlar), Shotlandiya qirollari saroyi (1128) va boshqalar XI—XIX asrlarda qurilgan binolar saqlangan.
Edinburg universiteti

**Edinburg universiteti** — Shotlandiya (Buyuk Britaniya) dagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1583-yil Edinburg shahrida tashkil etilgan. Ilohiyot, huquq, gumanitar fanlar, ijtimoiy fanlar, tibbiyot, veterinariya, musiqa boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1580-yil tashkil etilgan) da 1 mln.dan ortiq asar saqlanadi. 14 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi.
Edip

**Edip** — yunon mifologiyasida Fiva shahrining shohi. Avvalgi shoh Lay va uning xotini Iokastaning oʻgʻli. Edip tugʻilgandan keyin otasining buyrugʻiga binoan (otasiga oʻz oʻgʻli tomonidan oʻldirilishi bashorat qilib aytilgani uchun) Kiferon togʻiga tashlab kelinadi. Choʻponlar tomonidan qutqarib qolingan Edipni Korinf podshosi Polib tarbiyalaydi. Voyaga yetgan Edip Fivaga yoʻl oladi va oʻzi bilmagan holda otasini oʻldirib, Fiva taxtini egallaydi hamda onasiga uylanadi. Oʻzining mudhish jinoyatini keyinchalik bilgan Edip oʻz koʻzini oʻyadi va sodiq qizi Antigona hamrohligida Fivadan chiqib ketadi. Afina chekkasidagi Kolon degan joyda vafot etadi. Dunyo adabiyotida, jumladan, Sofoklning "Shoh Edip", Volterning "Edip" asarlarida Edip obrazi yorqin talqin etilgan.
Edifikatorlar

**Edifikatorlar** (lotincha — quruvchi) — fitotsenozlaryaa koʻp uchraydigan, muhit hosil qilish xususiyatiga ega boʻlgan oʻsimliklar. Edifikatorlar fitotsenozlarning asosiy xususiyatlari: tarkibi, sutrukturasi, fitomuhiti va mahsuldorligini belgilaydi. Masalan, janubiy choʻllarda betaga, chalov; pastqam botqoqliklarda — iloq; oʻrmonlarda — qora qaragʻay, eman edifikatorlar hisoblanadi.
Edmonton

**Edmonton** — Kanadaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar, *NortSaskachevan daryosi* boʻyida. Alberta provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi - 937,8 ming kishi (2001, shahar atrofi bilan). Mamlakatning muhim savdo-taqsimot, sanoat markazi. Transport yoʻllarining yirik chorrahasi.

Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash, neft kimyosi rivojlangan. Neft quduqlari parmalaydigan uskunalar ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligi xom ashyosi qayta ishlanadi. universitet bor. Shaharga 1795-yilda moʻyna savdosi bilan shugʻullanadigan kompaniyalar faktoriyasi sifatida asos solingan.

## Manbalar
Edgar Adrian

**Edrian Edgar Duglas** (1889.30.11, London 1977.4.8) – ingliz fiziologi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1923-yildan; prezidenti 1950—55). Kembrij universitetini, Triniti kollejini tugatgan (1915) va shu kollejda fiziologiyadan leksiya oʻqigan (1937-yildan professor; 1951-yildan rektor). Ilmiy faoliyati sezgi aʼzolari va nerv oʻtkazuvchanligi elektrofiziologiyasiga oid eng birinchilardan boʻlib elektronikani fiziologik tadqiqotlarda qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1932; Ch. Sherrington bilan hamkorlikda). London Qirollik jamiyati aʼzosi (1923) va prezidenti (1950-1955). Edgar asosiy ishlari nerv hujayralari elektrofiziologiyasiga bagʻishlangan. Fiziologik tadqiqotlarda elektronikadan foydalanish kashfiyot boʻlgan va ajoyib eksperimentator sifatida tanilgan. Edrian birinchi marta bitta nerv tolalari va nerv uchlari ustida tajribalar oʻtkazgan. 1934-yildan beri Edrian miyaning elektrofiziologik tadqiqotlari va uning funktsiyalari buzilishini oʻrganish bilan shugʻullanadi.

## Biografiyasi

1889-yil 30-noyabrda Londonda hukumat komissiyasining advokati Alfred Duglas Adrian va Flora Laviniya Adrianning (qizalik ismi Barton) oʻgʻli boʻlib tugʻilgan.

1908-yilda Vestminster maktabini tugatgach, Adrian Kembrij universiteti Triniti kollejiga oʻqishga kirdi, u yerda fiziologiya va boshqa tabiiy fanlarni oʻrgandi va 1911-yilda beshta alohida fan boʻyicha aʼlo baholar bilan davlat imtihonidan oʻtib, bakalavr darajasini oldi. 1913-yilda Adrian nerv tolalari boʻyicha olib borgan tadqiqotlari ishlari bilan kollejda ilmiy xodim lavozimini egallaydi. Keyin Edrian Londondagi Avliyo Bartolomey gospitalida tibbiyot fakultetida tahsil oldi, u yerda Birinchi jahon urushi paytida nervlari shikastlangan va kontuziyaga uchragan askarlarni davolaydi va 1915-yilda tibbiyot darajasini oldi.

1919-yilda Kembrijga qaytib, inson asab tizimi boyicha dars oʻta boshlaydi. 1923-yilda Edrian Qirollik Tibbiyot Jamiyatiga qabul qilindi. Oʻsha yili Adrian Ester Pinsentga uylandi, uning otasi shotland faylasufi Devid Hum edi. Oilaning uchta farzandi bor edi – bir oʻgʻil va ikki qiz.

1925-yilda Edgar Adrian elektr usullari yordamida inson sezgilarini tadqiq qila boshladi va 1928-yilda nerv hujayralarida elektr mavjudligini tasdiqlovchi kashfiyot qildi. 1929- yilda Edrian qirollik jamiyatining Foulerton tadqiqot professori unvoniga sazovor boʻlib, kasallik sabablari va inson azobini yengillashtirish haqidagi kashfiyotlari uchun mukofotlangan.

1937-yilda Adrian Jozef Barkroftdan keyin Kembrij universitetida fiziologiya professori lavozimini egallaydi, Edrian 1951-yilgacha bu lavozimda ishlagan. 1951-yildan 1965-yilgacha Edgar Adrian Trinity kollejini raxbari boʻlgan.

## Manbalar
Edilboy qoʻy zoti

**Edilboy qoʻy zoti** — goʻsht-yogʻ yoʻnalishidagi dagʻal jun beradigan yirik dumbali qoʻy zoti. XIX asrda Qozogʻistonda xalq seleksionerlari tomonidan mahalliy dumbali qoʻylarni tanlash va qoʻpaytirish yoʻli bilan chiqarilgan. Yirik gavda tuzilishi, tez oʻsuvchanlik, erta yetiluvchanlik, yuqori mahsuldorlik va sifatli juni bilan tavsiflanadi. Mahsuldorligi jihatidan hisori qoʻylariga yaqin. Tusi qoramtir, qoʻngʻir, oq, sargʻish, qoʻchqorlari ham, sovliqlari ham toʻqol. Qoʻchqorlarining tirik vazni 100—105 (baʼzan 150) kg, sovliklariniki 65—70 (115) kg, 4—5 oylik qoʻzilariniki 40–42&nbsp;kg. Qoʻchqorlaridan 3—3,5&nbsp;kg, sovliqlaridan 2,5&nbsp;kg jun olinadi (kokillarining uzunligi 15 sm). Sovliqlari nisbatan sersut. Edilboy qoʻy zoti, asosan, Qozogʻistonda sof holda urchitib, koʻpaytiriladi.

## Manbalar
Eduard

**Eduard** — ingliz qirollari nomi: Eduard I (1239.17.6 1307.7.7) 1272-yildan qirol. *Plantagenetlar* sulolasidan. Otasi qirol Genrix III vafotidan soʻng taxtga chiqqan. E.1 davrida parlamentni muntazam chaqirib turish amaliyoti joriy qilingan, bu Angliyada tabaqaviyvakillik monarxiyasi shakllanayotganidan darak bergan. E.1 davrida Uels zoʻrlik bilan Angliyaga qoʻshib olingan (1284). E.1 ning Shotlandiyani bosib olish uchun qilgan harakatlari (1286-yildan boshlab) shotland xalqining qattiq qarshiligiga duch kelgan. E.1 Shotlandiyaga navbatdagi yurishi chogʻida vafot etgan.

Eduard III (1312.13.11-1377.21.6) — 1327-yildan qirol. Plantagenetlar sulolasidan. Dastlabki yillarda barcha hokimiyat beva qirolicha Izabella va uning jazmani Mortimer qoʻlida boʻlgan. 1330-yildan mustaqil hukmron. 1337-yil Fransiyaga urush eʼlon qilgan (qarang Yuz yillik urush).

Eduard IV (1442.28.1-483.9.4) 1461—83 yillarda qirol (1470-yil oktabr — 1471-yil apreldan tashqari). Yorklar sulolasining 1-vakili. Qizil va Oq gullar urushi jarayonida Genrix VI Lankasterni taxtdan agʻdarib hokimiyatni egallab olgan. Qirolligining dastlabki davrida davlat ishlarida graf Uorvikning roli katta boʻlgan. Biroq E.IVning mulkdor zodagonlar mavqeini pasaytirishga boʻlgan harakati natijasida Uorvik va boshqalar lankasterlar tomoniga oʻtib ketgan. 1470-yil oktabrda E.IV taxtdan tushirilgan. 1471-yil aprelda Barnet va may oyida Tyuksberi yonida lankasterlar qoʻshinini yengib taxtni qayta egallagan. E.IV siyosatida, asosan, oʻrta dvoryanlarga tayangan. yirik mulkdorlarning yerlarini musodara qilgan. Ingliz sanoati (asosan. jun toʻqish va savdo)ni qoʻllab-quvvatlash siyosatini yurgizgan.

Eduard VI (1537.12.10-1553.6.7) — 1547-yildan qirol. Tyudorlar sulolasidan. Genrix VIII va uning 3xotini Jeyn Seymurning oʻgʻli. Taxtga 9 yoshida oʻtirgan. Bolaligi tufayli davlat ishlariga mutlaqo aralashmagan, asosan, ilohiyot va qadimiy tillarni oʻrganish bilan shugʻullangan. Davlatni boshqarish protektorlar (vasiylar) — E.VI ning togʻasi gersog Somerset, soʻngra (1549-yildan) — graf Uorvik qoʻlida boʻlgan.

Eduard VII (1841.9.11-1910.5.5)1901—10 yillarda qirol. Onasi qirolicha Viktoriya vafotidan soʻng taxtga oʻtirgan. Antantani tuzishda faol qatnashgan. Ichki siyosatda sezilarli rol oʻynamagan.

Eduard VIII (1894.16.7-1972.28.5)1936-yil 20-yanvar — 11 dekabrda qirol. Otasi qirol Georg V vafotidan keyin taxtga chiqqan. Bir necha oydan soʻng taxtdan voz kechgan. E.VIII ning taxtdan voz kechishi bilan bogʻliq "saroy krizisi" Buyuk Britaniya hukmdor doiralari orasidagi ziddiyatlarni aks ettirgan. 1936-yil 12 dekabrda Vindzor gersogi unvonini olgan. 1940—45 yillarda Bagama orollari general-gubernatori. Hayotining soʻnggi davrini Fransiyada oʻtkazgan.

## Manbalar
Ejektor

**Ejektor** (frans. — otmoq, chiqarib tashlamoq) — gaz yoki suyuqliklarni soʻrish (tortish) da ishlatiladigan apparat. Ishi boshqa gaz va suyuqliklarning kinetik energiyasidan foydalanishga asoslangan. Unda katga tezlikda harakatlanayotgan muhit (gaz yoki suyuqlik)ning kinetik energiyasi ikkinchi muhitga oʻtadi. Gaz va suyuqliklarni haydab beradigan koʻp mashinalar (mas, oqim nasoslari, vakuum nasoslari)ning ishlashi ejektor prinsipiga asoslangan. Ejektor uchish apparatlarining yonilgʻi va moy berish hamda gidraachika tizimida, sovitish mashinalari, payvandlash gorelkalari, konditsionerlar, ventilyatsiya qurilmalari va boshqalarda ishlatiladi. Suyuq yoqilgʻili raketa dvigatelining yonish kamerasiga yonilgʻi berishda ham ejektordan foydalaniladi. Ejektor kimyo va neftni qayta ishlash sanoatida aralashtirgich sifatida keng qoʻllanadi.
Ezop

**[[Ezop]]** (miloddan avvalgi VI asr) – yunon masalchisi. Rivoyatlarga qaraganda, Ezop frigiyalik qul boʻlib, soʻng ozod qilingan. Lidiya shohi Krez saroyida xizmatda boʻlgan, Delfada oʻldirilgan. Antik davrda maʼlum boʻlgan deyarli barcha masallarning syujeti Ezopniki deb hisoblangan. Ular miloddan avvalgi IV—III asrlardan boshlab toʻplangan va „Ezop masallari“ kitobiga kiritilgan. Milodiy X – XV asrlardagi qoʻlyozmalarda 300 dan ortiq shunday masal saqlanib qolgan.

Ezop masallari gʻoyaviy jihatdan tushkunlik va umidsizlik ruhida yozilgan, personajlari (asosan, hayvonlar) oʻta shartli, voqealar ixcham bayon qilingan; tili sodda, jonli tilga yaqin. Ezop masallari syujeti Yevropa masalchiligi syujetining asosini tashkil etgan. Lotin masalchisi Fedr (1-asr) va yunon masalchisi Babriy (2-asr)dan tortib J. Lafonten va I. A. Krilovgacha Ezop masallari syujetini davrga moslab ijodiy rivojlantirganlar.

## Manbalar

## Adabiyot
* Gasparov M. L., Antichnne literaturnme basni, M., 1971.
Max Euwe

**Eyve Maxgilis** (Maks) (1901.20.5, Vatergrafsmer, Niderlandiya — 1981.27.11, Amsterdam) — niderlandiyalik shaxmatchi. Xalqaro grossmeyster (1950), matematika fanlari dri, Tilburg va Rotterdam universitetlarining professor (1964—71). Jahonning 5-chempioni (1935—37). FIDE prezidenti (1970-78).

## Manbalar
Manfred Eigen

**Eygen Manfred** (1927.9.5, Boxum) -nemis fizik-kimyogari. Gyottingen universitetini tugatgach (1951), shu untda (1951— 53), 1953-yildan Gyottingendagi Maks Plank fizikkimyo institutida ishlagan (1964-yildan direktor). Asosiy ilmiy ishlari oʻta tez kechadigan kimyoviy reaksiyalarni oʻzi ishlab chiqqan kimyoviy relaksatsion spektroskopiya usulida tadqiq qilishga oid. Kuchsiz elektrolitlar eritmalarida kechadigan tezkor reaksiyalarni oʻrganish maqsadida elektrolitning dissotsiatsiyalanish darajasini oshirishga imkon beradigan kuchli elektr maydonini taʼsir ettirish usulini taklif etgan. Fermentativ kataliz, maʼlumotlarni uzatish mexanizmi va boshqalar molekulyar biologiya masalalarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1967; R.J.Norrish va J. Porter bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Eydos

**Eydos** (yun. — koʻrinish, timsol) — yunon falsafasi va adabiyotidagi tushuncha. Dastlab "koʻrinadigan", "koʻrinib turgan", "tashqi" (Gomer), keyinchalik muayyan hodisa, koʻrinadigan mohiyat (Parmenid), substansional goya (Platon), shakl (Aristotel) maʼnolarini bildirgan. E. Gusserl (1859—1938) fenomenologiyasida fakt (hodisa)dan farqlanadigan mohiyat sifatida tavsiflangan. Soʻnggi davr falsafasida E. tushunchasi "mutlaq gʻoya" maʼnosini anglatadi.
Sergey Eyzenshteyn

**Sergey Mixaylovich Eyzenshteyn** [1898.10(22).1, Riga 1948.11.2, Moskva] — rus kinorejissyor, kino nazariyotchisi. RSFSRda xizmat koʻrsatgan sanʼatarbobi (1935). Sanʼatshunoslik doktori (1939), professor (1937). Sovet va chet el kino sanʼati rivojiga taʼsir koʻrsatgan. Faoliyatini Proletkult teatrida boshlagan (1921—24). Kino faoliyatini esa 1924-yildan boshlab, 1925-yil "Ish tashlash" nomli birinchi filmini yaratgan. "Potyomkin Bronenosetsi" filmi (1925) unga shuhrat keltiradi va bu film jahon kinematografiyasi rivojida katta rol oʻynadi. Keyinchalik "Eskilik va yangilik", "Aleksandr Nevskiy", "Ivan Grozniy", "Yashasin, Meksika!" kabi filmlar yaratdi. Katta Fargʻona kanali qurilishini koʻrib, shu haqsa badiiy filmni suratga olmoqchi boʻlgan (P.Pavlenko ssenariysi asosida). Kino nazariyasi va tarixiga oid asarlar yaratgan.
Christiaan Eijkman

**Christiaan Eijkman** (1858.11.8, Neykerk, Gelderland — 1930.5.11, Utrext) — gollandiyalik bakteriolog va shifokor. Amsterdam universitetini tugatgan, tibbiyot doktori (1883). Berlinda Robert Koch bilan birga tadqiqotchi shogird sifatida faoliyat koʻrsatgan. 1886-yildan Indoneziyada harbiy shifokor boʻlib ishlagan; 1888-yilda Jakartadagi patologik laboratoriya direktori (1888—98), Gollandiya Utrext universiteti professor (1898—1928). Asosiy ilmiy ishlari vitaminlarni oʻrganishga bagʻishlangan. Vitamin tanqisligi ayrim kasalliklar paydo qilishini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1929; F.G. Xopkins bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Eylaton

**Eylaton**, Shahri Xaybar — ilk temir davriga oid arxeologik yodgorlik (miloddan avvalgi 6—3-asrlar). Andijon viloyati Izboskan tumanidagi shu nomli qishloq hududida joylashgan. Yodgorlik 1932-yil aniklangan boʻlib, shu kungacha B. A. Latinin, Yu. A. Zadneprovskiy, T. G. Obodduyeva, S. Kudratovlar arxeologik qazishmalar oʻtkazganlar. Tekshirishlarga koʻra, E. maydoni 200 ga boʻlib, tashqi mudofaa devorlari bilan oʻrab olingan. Tashqi E. atrofidagi dala va toʻqayzorlardagi dehqonlar hamda chorvadorlar uchun xavfxatar paydo boʻlganda bir panagoh vazifasini bajargan. 20 gektarga teng boʻlgan ark maydoni ham kuchli devor bilan himoyalangan. Mudofaa devorlari maʼlum reja asosida gʻisht va guvalalardan qurilgan. Devorlarning saqlangan eni 4 m ga, bal. 2,5 m.ga boradi. Mudofaa devorlari boʻylab har 55- 60 m da buris (moʻla) boʻlgan. Burjlar toʻrtburchak shaklda boʻlib (oʻlchamlari 10,5x10 m), umumiy devordan oldinga chiqib turadi. Bu esa ulardan turib har qanday sharoitda shaharga hujum qilayotgan dushmanni aniq moʻljalga olishga imkon beradi. Uyjoylar paxsadan, baʼzida xom gʻishtlardan tiklangan va bitta oila yashashi uchun moʻljallangan. Yashash xonasidan tashqari yordamchi xoʻjalik majmuasi: oʻralar, maydonlar va oʻchoqlar topilgan.

E.ni maʼlum reja asosida, juda mukammal qurilgan ilk shahar va oʻz zamonasining yirik meʼmoriy muhandislik obidasi deyish mumkin. E. hunarmandlar shahri boʻlgan. Unda kulolchilik, toʻqimachilik va qisman temirchilik rivojlangan. Qazishmalar paytida sopol idishlar pishiradigan 2 xumdon (3,3x3,5 m) topilgan. Idishlar xillari, toshqol va koʻplab sopol idishlar parchalariga qaraganda ular kulolchilikda charhsan foydalana boshlagan.

E. Fargʻona vodiysida ushbu davrning iqtisodiy, savdo va maʼmuriy boshqaruv markazi boʻlgan.

Boqijon Matboboyev.
Leonhard Euler

**Leonard Eyler** (; 15-aprel 1707-yil — 18-sentyabr 1783-yil) — shveysariyalik matematik, mexanik va fizik olim, Peterburg Fanlar akademiyasi aʼzosi. Berlin Fanlar akademiyasi prezidenti (1759-yildan). 1720—24-yillarda Bazel (Shveysariya) universitetida oʻqib, matematikadan I. Bernulli maʼruzalarini tinglagan. Peterburg Fanlar akademiyasi da ishlab, Fanlar akademiyasi bilan ilmiy alo qalarni uzmay Berlin Fanlar akademiyasida ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari oʻsha davr matematikasining barcha sohalariga, mexanika, elastiklik nazariyasi, matematik fizika, optika, muzika nazariyasi, mashinalar nazariyasi, ballistika, dengiz fani va boshqalarga oid. Eulerning osmon mexanikasi, tutash muhitlar mexanikasi va optikadagi kashfiyotlari salmoqli oʻrin egallaydi.

U shuningdek 8chi mukammal sonni va F5 fermat sonining kanonik yoyilmasini chiqargan. Euler variatsion hisob, sonlar nazariyasi, analitik va maxsus funksiyalar nazariyasi, differensial tenglamalar nazariyasi va sirtlar nazariyasi kabi sohalarga asos solgan. U kiritgan „Euler burchaklari“ mexanikada muhim oʻrin tutadi. Qator ilmiy ishlari analitik geometriya, qatorlar nazariyasi va topologiyaga oid (qarang Eyler formulalari).
## Manbalar
Ulf von Euler

**Eyler Ulf Svante fon** (1905.7.2, Stokgolm 1983.8.3,) - shved fiziologi. Stokgolmdagi Karolin institutini tugatgan (1929), farmakologiya kafedrasi assistenti (1930-yildan), fiziologiya professor (1939-yildan). U ichak toʻqimasida "R substansiya" nomli biologik faol modda kashf etgan. Ilmiy faoliyati adrenergik nerv oxirlarining fiziologiyasiga bagʻishlangan. E. noradrenalin simpatik nerv sistemasining mediatori ekanligini aniqladi va uning fiziologik va patologik holatlardagi almashinuvini oʻrgandi. U prostaglandinlarni ham kashf etib, ularning organizmdagi ahamiyatini tekshirdi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1973), Nobel mukofoti laureati (1970; hamkorlikda).

## Manbalar
Eydetizm

**Eydetizm** (yun. — koʻrinish, obraz) — ayrim odamlarning oldin koʻrgan narsalari va kuzatgan hodisalarini maydachuydasigacha aniq esga tushirish va esda saqlash qobiliyati. E.ni oʻrgangan olimlarning fikricha, maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarda E. odatiy holat yoki qonuniy hodisa hisoblanadi. Tajribalarda taʼkidlanishicha, bolalik, oʻsmirlik, oʻspirinlik davrlarida kuzatilgan narsa yoki suratlar koʻzdan uzoqlashtirilsa ham ularning siymosi (tasviri) uzoq vaqt saqlanadi. E.ni kuchaytiruvchi kaliy ionlari, kuchsizlantiruvchi esa kaltsiy ionlari ekanligi tasdiqlangan. Rus psixologi A. R. Luriya (1902— 1977) E.ning individualtipologik xususiyatlarini taʼriflab bergan. E. barcha odamlarga taalluqli qobiliyat boʻlmasdan, balki ayrim noyob xotiraga ega insonlarga, xususan, rassomlar, musiqachilar, bastakorlarga xos xususiyat ekanligini taʼkidlash joiz.
Hans von Euler-Chelpin

**Eylerxelpin Gans Karl Avgust Simon fon** (1873.15.2, Augsburg, Germaniya — 1964.6.11) — shved biokimyogari. Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1914-yildan). Berlin universitetini tugatgan (1885). Gyottingen (1896—97), Stokgolm (1898-yildan) universitetlarida ishlagan (1906-yildan professor). Stokgolm universitetining Biokimyo instituti (1929—37), Organik kimyo instituti (1938—48), ayni vaqtda (1940-yildan) Vitamin instituti direktori. Asosiy ilmiy ishlari biokimyo jarayonlari mexanizmini oʻrganishga oid. Fermentlarni tadqiq qilgan (1905—40). Tirik organizmlarda fermentlar taʼsirida kimyoviy reaksiyalar tezligining ortishini aniklagan va bu jarayonni biokataliz deb atashni taklif etgan. Karotinning fizologik faolligi jihatdan A vitaminga yaqinligini topgan (1928). Biokimyoviy shishlarni oʻrganishga katga hissa qoʻshgan. Nobel mukofoti laureati (1929; A. Garden bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Eyndxoven

**Eyndxoven** — Niderlandiyaning jan. qismidagi shahar, Drommel daryosi boʻyida. Aholisi 203,3 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Radioelektronika ("Filips" konserni zdlari) va elektrotexnika sanoatlari rivojlangan. Avtomobilsozlik, qogʻoz, tamaki sanoati korxonalari mavjud. Texnika universiteti, "Filips" konserni muzeyi bor.
Willem Einthoven

**Willem Einthoven** (1860.21.5, Samarang, Yava oroli — 1927.29.9, Leydin, Gollandiya) — gollandiyalik fiziolog olim. Elektroneyrofiziologiya fanining asoschilaridan. Utrext universitetini tugattan (1885), 1885-yildan Leydin universitetida professor Asosiy ilmiy ishlari elektrofiziologiyaga oid. E. ishlab chiqqan elektrokardiogrammalarning matematik tahlil usuli yurak elektrik reaksiyalari mohiyatini oʻrganishga birmuncha aniqlik kiritdi. E. kashf etgan simli galvanometr (1903) klinik elektrokardiografiyani tibbiyotda qoʻllashga imkon berdi. Yurak elektr oqimining uch tarmoqli ekanligi haqidagi gʻoya ham E. nomi bilan bogʻliq. E. uchburchagi deb nom olgan bu sxema elektrokardiogramma tishlari balandligining oʻzgarishi va tarmoqlanishiga qarab har bir tishni va ular oraliqlarini fiziologik jihatdan tushuntirishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1924).

## Manbalar
Eynshteyn (maʼnolari)

**Eynshteyn**:

* Albert Einstein — nazariyotchi fizik olim.
* Eynshteyn (birlik) — optik diapazondagi elektromagnit nurlanish energiyasi birligi; fotokimyoda qoʻllanadi.
Eynshteyn (birlik)

**Eynshteyn** — optik diapazondagi elektromagnit nurlanish energiyasi birligi; fotokimyoda qoʻllanadi. Avogadro soniga teng miqdordagi optik diapazonga joylashgan bir xil chastotali yorugʻlik kvantlarining energiyasiga teng. Birlikning qiymati yorugʻlik kvantining chastotasiga bogʻliq tarzda oʻzgaradi. A. Eynshteyn sharafiga qoʻyilgan.
Eynshteyn qonuni

**Eynshteyn qonuni** — fotokimyoning asosiy qonuni. Bu qonunga koʻra, har bir yutilgan foton bitta elementar reaksiyani vujudga keltiradi. Bunda reaksiya modda molekulalarining kimyoviy oʻzgarishidan yoki ularning fizik uygʻonishidan va yutilgan energiyaning qayta nurlanishidan yoki bu energiyaning issiklik energiyasiga aylanishidan iborat boʻlishi mumkin. Eynshteyn qonunini 1912-yilda A. Eynshteyn ochgan.
Eynshteyn de Xaaz effekti

**Eynshteyn dexaaz effekti** — jism (ferromagnetik) biror oʻqi boʻylab magnitlanganda uning magnitlanishiga (oʻqqa) nisbatan magnitlanganlik darajasiga mutanosib (proporsional) ravishda aylanma harakatlanishi. Effektni A. Eynshteyn va niderlandl fizigi V. deXaaz 1915-yilda kashf qilishgan va nazariy jihatdan isbotlashgan.

## Manbalar
Eynshteyniy

**Eynshteyniy** — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub sunʼiy usulda olingan radioaktiv kimyoviy element. Aktinoidlarga kiradi. Tartib raqami — 99. Albert Einstein sharafiga shunday nomlangan. 1952-yilda amerikalik olimlar tomonidan kashf etilgan.
Eyr

**Eyr** yoki **Kati Thanda–Lake Eyre** — Avstraliyadagi eng yirik oqmas shoʻr koʻl. Materikning jan. qismidagi choʻl iqlimli botiq (dengiz sathidan 12 m past) da joylashgan. Koʻl yozda vaqtincha oqadigan daryo va soylar keltirgan suv bilan toʻlib, maydoni 15 ming km²ga, chuq. 20 m ga yetadi. Yilning qolgan mavsumida qurib, oʻrnida shoʻrxok qoladi. Milliy bogʻ tarkibida. Koʻl ingliz tadqiqotchi sayyohi E.J.Eyr nomiga qoʻyilgan.
Eyr (maʼnolari)

**Eyr**:

* Eyr — Avstraliyadagi eng yirik oqmas shoʻr koʻl.
* Eyr (yarim orol) — Avstraliyaning jan.
Eyr (yarim orol)

**Eyr** — Avstraliyaning jan. qismidagi yarim orol, Katta Avstraliya qoʻltigʻi bilan Spenser qoʻltigʻi oraligʻida. Uzunligi shimoldan jan.ga 300&nbsp;km dan ziyod. Yer yuzasi evkalipt butalari bilan qoplangan tekislik va pasttekisliklardan iborat, qumli maydonlar bor. Shimolida Goler togʻlari (eng baland joyi 472 m) joylashgan. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Koʻychilik bilan shugʻullaniladi. Temir rudasi qazib olinadi. Spenser qoʻltigʻi sohilida PortLinkoln shahri joylashgan. Avstraliyani oʻrgangan ingliz tadqiqotchisi E.J.Eyr nomi bilan atalgan.
Gustave Eiffel

**Eyfel Aleksandr Gyustav** (1832.15.12, Dijon 1923.28.12, Parij) — fransuz quruvchi muhandisi. Parijdagi Sanʼat va hunarmandchilik markaziy maktabini tugatgan (1855). Metall konstruksiyalardan foydalanib, koʻpriklar, viaduk va boshqalar inshootlarni loyihalagan va oʻzi boshchiligida qurdirgan [mas, Portuda (Portugaliya) Doru daryosiga qurilgan koʻprik, Bordo, Tarabi, Budapesht vokzalidagi koʻpriklar]. Panama kanali qurilishida faol ishtirok etgan. Uning loyihasi boʻyicha asosan metalldan qurilgan Eyfel minorasi uni jahonga mashhur qiddi. Eiffel 1900-yildan asosan aerodinamika boʻyicha tadqiqot ishlari bilan shugʻullangan.

## Manbalar
Eyforiya

**Eyforiya** ( — yaxshi va  — qabul qilaman) — oʻz-oʻzidan quvonish, dimogʻchogʻlik. Atrof-muhit va oʻzining ogʻir holatiga mos tushmagan holda bemor kayfiyatining koʻtarilib ketishi. Bosh miyaning turli organik kasalliklari (oʻsmalar, avj oluvchi falaj) da, spirtli ichimliklar ichganda, giyohvand moddalar qabul qilganda va boshqalar da kuzatiladi. Eyforiyada bemor begʻam, betashvish, xursand, shu bilan birga kamgap, kam harakat bo'ladi, bir joyda jilmayib yotaveradi. Eyforiya ateroskleroz, epilepsiya va boshqalar koʻpgina ruhiy kasalliklarning belgisi tarzida ham namoyon bo'ladi. Bundan tashqari eyforiya barometrik bosim taʼsirida yani balandlik kasalligining chala kompensatsiya davrida ham kuzatiladi
Ekvadorlar

**Ekvadorlar** — xalq, Ekvadorning asosiy aholisi (6,6 mln. kishi). Umumiy soni 6,73 mln. kishi (1990ylar oʻrtalari). E.ning asosiy qismini ispanindeys metislari va indeyslar (asosan, kechua), qolgan qismi oq tanlilar (Yevropadan koʻchib kelganlar), mulatlar, negrlar, sambolar tashkil etadi. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, neftni qayta ishlash sanoati rivojlangan.
Egizaklar

**Egizaklar** — ona organizmida bir vaqtda rivojlangan 2, 3 yoki undan ortiq homila. Egizaklar tugʻilishida irsiy omillarning ham roli katta. Egizaklarning bitta tuxumdan (bir tuxumli egizaklar) yoki 2 ta (baʼzan undan ham koʻp) tuxumdan rivojlanadigani maʼlum (ikki tuxumli egizaklar). Bir tuxumli egizaklar 2 yadroli tuxumhujayraning spermatozoid bilan otalanishidan yoki 2 yadroli spermatozoid bir yadroli tuxum-hujayrani otalantirishi natijasida rivojlanadi. Baʼzan tuxumhujayralar 3 ta, 4 ta (va undan ortiq) yadro tutsa, uchta toʻrtta va hokazo egizaklar rivojlanishi mumkin.

Bir tuxumdan rivojlanadigan egizaklar platsentasi bitta, ularning jinsi (faqat qiz yoki faqat oʻgʻil bolalar), qon gruppalari bir va tashqi qiyofasi bir-biriga juda oʻxshash boʻlib, hatto eng yaqin kishilari ham ularni bir-biridan aniq ajrata olmaydi.

Ikki tuxumli, yaʼni har xil tuxumdan rivojlanadigan egizaklar bir vaqgda yetilgan va alohida urugʻlar bilan otalangan 2 va undan ortiq tuxumhujayradan hosil boʻladi; platsentasi alohida-alohida, bir yoki har xil jinsli boʻlishi mumkin. Irsiy jihatdan ular "akauka", "opasingil", "akasingil" dek oʻxshash boʻlib, ikki va koʻproq tuxumlar bir vaqtda yetilgandagina paydo boʻladi.

Ona qornida egizaklar rivojlanayotganligini asosan homiladorlikning ikkinchi yarmidagina homilada yurak urishi eshitilishi vaqtida aniqlash mumkin; homilador organizmida bir qator oʻzgarishlar, koʻpincha toksikoz belgilari, vaqtidan oldin tugʻib qoʻyish kabi holatlar ham kuzatiladi. Shuning uchun egizak tugʻish ehtimoli boʻlgan ayollar tez-tez ayollar konsultatsiyasiga borib turishlari va tugʻishdan 7-10 kun ilgari tugʻruqxonaga kelib yotishlari lozim.

Koʻp homilalik normal kechganda tugʻruq vaqtida deyarli hech qanday asoratlar kuzatilmaydi (qogʻonoq suvining vaqtdan ilgari ketib qolishi, sust dard tutishi va boshqalar noxushliklar bundan mustasno). Koʻpincha egizaklarning vazni va boʻyi bir-biridan farq qilishi mumkin, bu, asosan, platsentadan kelgan oziq moddaning teng taqsimlanmaganligi bilan bogʻliq. Vaqtidan oldin tugʻilgan egizaklar ni avaylab parvarish qilish talab etiladi (Goʻdak, Chala tugʻilgan bola).

Egizaklarni ovqatlantirish muhim ahamiyatga ega, ularni emizganda navbatmanavbat goh u koʻkrakni, goh bu koʻkrakni berish, koʻkrak suti yetmasa, chaqaloqlarga moʻljallangan sutli omixtalardan foydalanish zarur.

Egizaklarni ovqatlantirish va parvarish qilish albatta bolalar vrachi maslahatiga koʻra olib boriladi.
Ekvatorial irq

**Ekvatorial irq**, negravstraloid irqi — Afrikaning tropik zonalari, Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyo, Okeaniya va Avstraliyada tarqalgan negroid va avstraloid irqlarning umumlashma nomi. Jingalak yoki toʻlqinsimon sochlari, terilari va koʻzining qoraligi, keng (yapasqi) burun, lablarining qalinligi bilan ajralib turadi.
Ekvatorial mintaqa

**Ekvatorial mintaqa** — Ekvatorning har ikki yonida 5—8° shahridan 4—11° janubiy kenglik oraligʻida joylashgan geografik mintaqa; shimoliy va janubiy tomonlardan subekvatorial mintaqalar bilan chegaradosh. Baʼzi tadqiqotchilar Ekvatorial mintaqani tropik mintaqaga kiritadilar. Iqlimi quyosh energiyasining koʻp tushishiga bogʻliq ravishda shakllangan. Ekvatorial mintaqada yil boʻyi havo issiq (24—28°), yogʻin koʻp (1500-3000&nbsp;mm, shamolga roʻpara yon bagʻirlarda 10000&nbsp;mm gacha). Yogʻin miqdori bugʻlanishdan koʻp boʻlganligi sababli namlik juda yuqori. Daryolari sersuv, suv sarfi deyarli oʻzgarmas. Materiklarning bu mintaqadagi qismlarida fasllar bir-biridan farq qilmaydi, biokimyoviy va tabiiy jarayonlar jadal roʻy beradi. Nurash, kimyoviy nurash jarayoni kuchli, nordon qizgʻishsariq ferralit (laterit) tuproqlar tarqalgan. Tuproqlari tarkibida gumus kam, temir va alyuminiy gidroksidlariga boy. Tuproqlardagi mikroorganizmlar va mayda jonivorlar juda faol. Biroq temperatura va yogʻingarchilikning yuqoriligi sababli chirindili qatlam yuvilib ketishi natijasida tuproq unumdorligini tez yoʻqotadi. Oʻsimlik va hayvonot dunyosi benihoya xilmaxil va qadimiy turlarga boy. Tabiiy holda hammayoq doim yashil oʻrmonlar bilan, dengiz va okean sohillari mangr chakalakzorlari bilan qoplangan. Xoʻjalikda katta foyda keltiruvchi oʻsymliklar — kauchuksimonlar, kakao va non daraxtlari, turli xil palmalar, qimmatbaho qizil yogʻochli daraxtlar va boshqalarga boy. Hayvonlari oʻrmon sharoitiga moslashgan, asosan, daraxtlarda hayot kechirady (maymun, yalqov, mushuksimonlar va hokazo). Yerda tapir, karkidon, begemotlar yashaydi. Qush, sudraluvchi va hasharotlar turi koʻp. Gileya zonalarida 2 ta kichik zona: doimiy sernam ekvator oʻrmonlari va qisqa quruq mavsumli ekvator oʻrmonlari zonasi mavjud. Qisqa quruq mavsumli oʻrmonlar zonasi mintaqaning kontinental passatlar taʼsir koʻrsatuvchi sharqiy va chekka qismlarida tarqalgan. Baʼzi hududlarda oʻrmonlar kesilib, ekin maydonlari va plantatsiyalarga aylantirilgan. Sernam ekvatorial oʻrmonlarda aholi, asosan, oʻrmonchilik, baliq ovlash, ovchilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullanadi.

Ekvatorial mintaqa togʻlarida ham temperatura va yogʻinning yil davomida deyarli bir maromda taqsimlanishi xos. Balandlik ortgan sari traning pasayishi, yogʻin miqdori va havoning siyraklashuvi natijasida 3 ta togʻ gileya mintaqasi ajratiladi. Ulardan yuqorida balandtogʻ ekvator yaylovlari va nival mintaqa joylashgan.

Ekvatorial mintaqadagi okeanlarda quyosh radiatsiyasi quruqlikdagidan yuqori. Bulutli kunlar, yogʻin juda koʻp boʻladi, kuchsiz shamollar esadi. Okean yuza qatlamidagi suvlarning shoʻrligi Dunyo okeani oʻrtacha shoʻrligidan kam, plankton koʻp.

## Manbalar
Ekvator

**Ekvator** ( – teng boʻluvchi), geografik ekvator, Yer ekvatori

1) Yer yuzasida qutblardan teng uzoqliqdan oʻtkazilgan katta aylana chiziq; Yerning aylanish oʻqiga perpendikulyar boʻlgan va uning markazidan oʻtuvchi yassi yuza bilan yer yuzasining kesishgan chizigʻi. Ekvator uzunligi 40 075 696 m. Ekvator Yer sharini ikkiga – Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga boʻladi. Geografik kengliklar Ekvatordan qutblarga tomon hisoblanadi. Ekvatorda kecha va kunduz doimo teng boʻladi. Quyosh Ekvator ustida har yili 2-marta – bahorgi teng kunlik va yozgi teng quk/shklarda zenitda boʻladi;

2) Osmon ekvatori – osmon sferasi barcha nuqtalarining olam qutblaridan 90° da joylashgan katta doirasi. Osmon Ekvator tekisligi Yer Ekvator tekisligiga parallel va kuzatish joyidan biror tomonda ufq tekisligiga 90° – (r burchak ostida qiya joylashgan, f – bu yerda joyning kengligi. Osmon Ekvator osmon sferasini Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga ajratadi.

Ekvator liniyasi dunyoning shakli tufayli osmonga eng yaqin nuqtadir.
Euler formulalari

**Eyler formulalari** — Leonard Eyler tomonidan isbotlangan va uning nomi bilan ataluvchi formulalar. Ushbu formulalar koʻrsatkichli va trigonometrik funksiyalar orasidagi munosabatni ifodalaydi. Bulardan tashqari, Eyler — Makloren va Eyler — Furye formulalari deb atalgan formulalar ham ishlatiladi.

:e^{ix} = \cos x + i\sin x,

## Eler formulasi
Ekvivalent tenglama

**Ekvivalent tenglama**, teng kuchli tenglama — ildizlari berilgan tenglama ildizlari toʻplami (har bir ildizning karraligi ham) bilan bir xil boʻlgan tenglama. Tenglamaning ikki tomoniga bir xil qoʻphad qoʻshilsa yoki ikki tomoni noldan farqli biror songa koʻpaytirilsa, berilgan tenglamaga Ekvivalent tenglama hosil boʻladi. Tenglamaning ikki tomonini koʻphadga koʻpaytirib yeki boʻlib hosil qilingan tenglama, berilgan tenglamaga ekvivalent boʻlmaydi.
Ekvivalent

**Ekvivalent** (lotincha — teng va — qimmatli, ahamiyatli) — biror narsaning oʻrnini bosa oladigan yoki uning ifodasi boʻlib xizmat qiladigan teng baholi, teng qimmatli narsa yoki miqdor. Ekvivalent, ayniqsa, tovarlarni qiyoslash va ularni bir-biriga ayirboshlash muhim. Shu maqsadlar uchun tovar ekvivalentlari, yaʼni boshqalariga teng qiymatli, boyliklarni qiyoslash etaloni boʻlib xizmat qiladigan tovarlar qoʻllanadi. Jami tovarlar qiyoslanadigan umumiy tovar ekvivalenti pul hisoblanadi.
Eker

**Eker** (frans. — toʻrtburchak kesaman) (geodeziyada) — joyda (yerda) burchaklar yasash uchun ishlatiladigan geodezik asbob. Eker bilan asosan 45° yoki 90° ga qoldiqsiz boʻlinadigan burchaklar yasaladi. Ularning bir necha turi bor. Amalda qaytaruvchi ekerlar koʻproq ishlatiladi. Ular koʻzguli (ikki va uch koʻzguli) va prizmali boʻladi. Ikki koʻzguli ekerda ikkita koʻzgu bir-biriga 45° burchak ostida mis gardishga joylashtirilgan boʻladi.
Ekzo ...

**Ekzo...** (yun. yexo — tashqi, tashqaridan) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; tashqi, sirtqi, tashqaridagi hamda tashqi muhit bilan aloqa kabi maʼnolarni biddiradi (masalan, ekzobiologiya, ekzogamiya).
Ekzobiologiya

**Ekzobiologiya** (ekzo va biologiya) — kosmik biologiya yoʻnalishlaridan biri; tirik materiya va organik moddalarni kosmosdan va boshqalar planetalardan axtarish bilan shugʻullanadi. Ekzobiologiyaning asosiy maqsadi kosmosda hayotning mavjudligi toʻgʻrisida bevosita yoki bilvosita dalillarga ega boʻlishdan iborat. Kosmik boʻshliqda spektroskopik metodlar yordamida organik birikmalarning sintezlanishi uchun zarur boʻlgan moddalar (sianid kislota, formaldegid va boshqalar) topilganligi ekzobiologik tadqiqotlar uchun asos boʻladi. Ekzobiologiya metodlari yordamida hayotning oʻzga planetalardagi izlarini topish hamda topilgan organizmlarning ayrim xususiyatlarini oʻrganish mumkin. Yerdan boshqa planetalarda hayot borligini taxmin qilishda organizmlarning sunʼiy yaratilgan ekstremal sharoitda yashash qobiliyatini aniqlash lozim. Koʻpchilik mikroorganizmlar absolyut 0 ga yaqin va yuqori (80—95°) haroratda yashab qolishining aniqlanishi katta ahamiyatga ega. Mikroorganizmlar sporasi chuqur vakuum va uzoq davom etgan quritishga, kosmik boʻshliqdagiga nisbatan ham kuchliroq ionlovchi nurlarga chidamli boʻladi. Yerdan tashqarida yashashi gumon qilingan organizmlar Yerdagiga nisbatan yashash muhiti sharoiti taʼsiriga, suvsizlikka iisbatan chidamliroq boʻlishi lozim. Anaerob sharoit hayotning rivojlanishi uchun toʻsiq boʻlolmaydi. Shuning uchun nazariy jihatdan kosmik boʻshliqda xilmaxil xususiyatlarga ega boʻlgan organizmlarning mavjud boʻlishini taxmin qilish mumkin. Olib borilgan tadqiqotlar Mars, Venera va boshqalar sayyoralarda hayot borligini isbot qilolmadi.

Quyosh sistemasida faqat Yerda hayot boʻlishi, boshqa planetalarda boʻlmasligi taxmin qilinadi. Bir xil taxminlar asosida Yerda hayot faqat suvuglerodli muhitda, boshqa taxminlarga qaraganda kremniyammiakli muhitda ham boʻlishi mumkin.
Ekzogamiya

**Ekzogamiya** (ekzo... va yun. — nikoh) — ibtidoiy jamiyatda bir urugʻ yoki jamoa aʼzolari orasida jinsiy munosabatlarning taqiqlanganligi. Ekzogamiyaning dastlabki va koʻp tarqalgan shakli ibtidoiy jamoa davridagi ota urugʻi yoki ona urugʻi orasida oʻzaro qarindoshlik munosabatlaridagi urugʻchilik ekzogamiyadir. Ekzogamiya paydo boʻlishi haqidagi qarashlarni, asosan, 3 guruhga ajratish mumkin. Baʼzi bir tadqiqotchilar (L.G.Morgan va boshqalar) ekzogamiyaning kelib chiqishini qonqarindoshlar oʻrtasidagi nikoh natijasida yuzaga keladigan zararli oqibatlardan qutulish zarurati bilan, boshqalari esa (E. Taylor, A. M. Zolotarev, K. LeviStros) kishilarning ijtimoiy aloqalarni kengaytirish va jamoalararo munosabatlar oʻrnatishga intilish bilan izohlaydilar. 3-guruh tadqiqotchilari (S.P. Tolstov, Yu. I. Semyonov) esa E.ni avvalo jamoada ijtimoiy tinchlikni qaror toptirish vositasi boʻlgan, chunki shu tariqa jinsiy munosabatlar va ular bilan bogʻliq boʻlgan nizolar jamoa doirasidan tashqariga chiqarib qoʻyilgan, deb hisoblaydilar.
Ekzogen jarayonlar

**Ekzogen jarayonlar** – energiya hisobiga yer yuzasining ust qismida birlamchi hosilalarni oʻzlashtirishda ishtirok etuvchi jarayon, majmuasi. Bularga, asosan, denugsh (nurash, defolyatsiya, korroziya, abraziya, ekzoratsiya), materiallar koʻchi (eol, suv oqimi, dengiz, muzlik) ohak choʻkindilar paydo boʻlishi jarayonla kiradi. Yer yuzasida Ekzogen jarayonlar paydo boʻlish ning asosiy shakllariga — togʻ jinsilarining buzilishi va ular tark topgan minerallarning kimyoviy qa ta hosil boʻlishi (fizik, kimyoviy organik nurash), muz, shamol va suv yordamida buzilib, maydalangan tog' jinslarining bir joydan boshqa joyga koʻchishi va bu mahsulotlarnsh quruqlikda va suv havzalari tubvd choʻkib, muntazam ravishda choʻkindi tog' jinslariga (sedimentogenez, diagene katagenez) aylanishi kiradi. Ekzogen jarayonlar endogen jarayonlar bilan birgalikda Yer relyefi shakllanishiga, choʻkindi togʻ jinsi qatlamlari va ular bilan bogʻliq boʻlgan foydali qazilma konlarini hosil boʻlishiga sababchi boʻladi.

## Manbalar
Ekzoderma

**Ekzoderma** (ekzo... va derma) - ildizning birlamchi poʻstlogʻi qavatlaridan biri. Rizoderma ostida shakllanadi; rizoderma qavati nobud boʻlib tushib ketgach, ekzoderma himoya vazifasini bajaradi. Ekzoderma hujayralari qobigʻi poʻkaklashgan boʻladi. Hujayralarining uzoq vaqt tirik qolishi bilan poʻkakdan farq qiladi; Ekzoderma hujayralari qobigʻining oʻtkazuvchanligi saqdanib qolishi mumkin.
Ekzosfera

**Ekzosfera** (ekzo… va sfera) – atmosferaning eng siyrak tashqi qatlami. Ekzosferada zarralarning erkin yugurish yoʻli kosmik fazoga uchib keta oladigan darajada katta boʻladi. Ekzosferadagi „havo“ning massasi 10_sh atmosfera massasiga yaqin. Yengil gazlar (vodorod N, geliy Ne) eng tez uchib ketadi. Ekzosfera 450–800&nbsp;km balandlikda boshlanib, uning yuqori chegarasi Yer sirtidan bir necha ming km balandlikkacha boradi. Bu balandlikda zarralar konsentratsiyasi kosmik fazodagidek. Ekzosfera ionlashgan gaz (plazma) dan iborat boʻladi; uning boshlanishida zaryadlangan va neytral zarralar soni taxminan teng; Ekzosferaning yuqori yarmida havo deyarli toʻliq ionlashgan boʻladi. Ekzosferaning pastki va oʻrta qismlari, asosan, kislorod O va vodorod N atomlaridan iborat; balandlik ortishi bilan yengil gazlarning nisbiy konsentratsiyasi (ayniqsa, ionlashgan vodorodniki) tez ortib boradi. Ekzosferaning gazokinetik temperaturasi 1500— 3000 K ga teng. Ekzosferada, asosan, Yerning radiatsion mintaqasi joylashgan.

## Yana qarang

* Troposfera
* Stratosfera
* Mezosfera
* Termosfera
Ekzotermik reaksiyalar

**Ekzotermik reaksiyalar** — issiqlik ajralishi bilan boradigan kimyoviy reaksiyalar. Ekzo-tashqi, termik- issiqlik Yoqilgʻining yonish jarayoni, neytrallanish reaksiyalari, oddiy moddalardan murakkab kimyoviy birikmalar hosil boʻlishidagi koʻpchilik reaksiyalar va boshqalar Ekzotermik reaksiyalar boʻladi. Biror reaksiya jarayonida ajralayotgan issiqlik miqdori modda tabiatigagina emas, boshlangʻich modda bilan reaksiya mahsulotlarining agregat holatiga hamda reaksiyaning oʻtkazilish sharoiti —tra, reaksiya paytidagi hajm oʻzgarishi va boshqalarga ham bogʻliq.
Ekzoftalm

**Ekzoftalm** (yun. — chaqchaygan koʻz) — koʻz soqqasining chaqchayib turishi. Bunda koʻz soqqasi oldinga boʻrtib chiqadi yoki boshqa tarafga siljib ketadi. Bazedov kasalligida, koʻz soqqasining shakli oʻzgarganida yoki uning orqa tomonida joylashgan toʻqimalarda shish yoki oʻsma paydo boʻlganida, shuningdek, kalla va qoʻz kosasining suyaklarida shikastlanish roʻy berganida kuzatiladi. Ekzoftalmda koʻz soqqasi normal harakatlana olmaydi, baʼzan koʻruv nervining shikastlanishi tufayli koʻz yaxshi koʻrmaydi.Nervning shikastlanishi tufayli ham yuzaga keladi.

Davo E.ga sabab boʻlgan asosiy kasallikka qaratiladi.
Ekin maydoni

**Ekin maydoni** — qishloq xoʻjaligi ekinlari bilan band boʻlgan haydalma yerlar. Umumiy Ekin maydoni (koʻp yillik bogʻlar, tokzorlar, oʻrmonlardan tashqari barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari bilan band boʻlgan yerlar), ayrim qishloq xoʻjaligi ekinlari Ekin maydoni (paxta, sholi, kartoshka, kanop, tamaki va b), ekin guruhlari Ekin maydoni (bahori va kuzgi don, texnika, sabzavotpoliz ekinlari va boshqalar)ga boʻlinadi. Oʻzbekistonda barcha ekin maydoni (ming ga) —3785,1 shundan don ekinlari 1789,0 (boshoqli don ekinlari 1618,6, shu jumladan, bugʻdoy 1507,2), texnika ekinlari 1442,8 (gʻoʻza 1392,7), kartoshka 49,1, sabzavot 145,3, ozuqabop poliz ekinlari 41,1 yemxashak ekinlari 315,5 (2003).

Qishloq xoʻjaligini samarali yuritishda Ekin maydoniga turli ekinlarni muayyan nisbatlarda ekish —Ekin maydoni tarkibi muhim ahamiyatga ega. Xoʻjaliklar, tumanlar, viloyatlar va mamlakat boʻyicha Ekin maydonining asosiy ekin bilan bandligi ixtisoslashuv va almashlab ekish negizini tashkil etadi. Mas, 1988-yilda Oʻzbekistonda Ekin maydonining 70% gʻoʻza, 3,8% don ekinlari, 5,8 % makkajoʻxori, 4,2% sabzavotpoliz ekinlari va kartoshka, 16,2% beda bilan band boʻlgan. 2003-yilda esa don ekinlari 47,3%, shu jumladan, bugʻdoy 39,8%, texnika ekinlari 38,1, shu jumladan, gʻoʻza 36,8%, kartoshka 1,3%, sabzavot va poliz ekinlari 4,9, yemxashak ekinlari 8,3% dan iborat boʻddi.

Ekinlar guruhlari yoki turlari, mas, gʻalla, sabzavot, gʻoʻza Ekin maydonini aniq hisoblash qishloq xoʻjaligi yalpi mahsuloti hajmini toʻgʻri aniqlashga imkon beradi (qarangYalpi hosil).
Ekinzorlar fotosintetik potensiali

**Ekinzorlar fotosintetik potensiali** — vegetatsiya davri yoki uning bir qismi uchun oʻsimliklar fotosintez apparati — barglar sathining kundalik ish hajmi yigʻindisini ifodalaydigan koʻrsatkich. Ekinzorlar fotosintetik potensialip. ekinlarni afometeorologik baholashda va hosilni prognozlashda, obhavo — hosil matematik modellarini tekshirish va asoslashda qoʻllanadi. Ekinlar hosilining salmogʻi ikki omil — barglar sathining oʻlchami va ularning vegetatsiya davri mobaynidagi ish unumdorligi bilan aniqlanadi. Barglar fotosintetik faoliyatining oʻlchov birligi qilib 1 m2barg yuzasining 1 sutka davomidagi ishi qabul qilingan. Ekinzorlar fotosintetik potensialip. tushunchasi, birinchi marta 20-asrning 50-yillarida rus olimi A.A. Nichiporovich tomonidan taʼriflangan va oʻsimliklar fotosintetik faoliyatini baholashda asosiy omil sifatida qoʻllanadi. Barglar yuzasi orta borishi bilan umumiy va faol quyosh radiatsiyasining yutilishi koʻpayib boradi, radiatsiya oqimining maksimal yutshtishi barglar yuzasi eng kattalashgan davrga toʻgʻri keladi. Oʻsimlik suv bilan optimal taʼminlanganda (faol vegetatsiya davomida tuproq nami dala nam sigʻimmsht 65—70% dan past boʻlmaganda) oʻsimlik yutgan fotosintetik faol radiatsiya (FFR)ning maksimal qiymati ekinzorga keluvchi radiatsiyaning 80— 85% ni tashkil etadi. Optimal sharoitlarda Ekinzorlar fotosintetik potensialip.&nbsp;1 ga gʻoʻza maydonida 3,3— 3,5 mln. m2ni tashkil etadi va 51,4— 53,5 s/ga paxta hosili olishni taʼminlaydi. Bunda FFR energiyasini oʻzlashtirish koeffitsiyenti 3,4% ga teng boʻladi. (yana qarang Fotosintez).

## Adabiyot
* Muminov F.A., Konovalova N.S, Ispolzovaniye FAR posevami xlopchatnika i yego produktivnost v Uzbekistane, Trudn SANII, vsh. 88(169), M., 1983.

Hamidulla Abdullayev.
Ekipaj

**Ekipaj** () 1) odamlarni tashuvchi ot qoʻshilgan yengil arava; faeton; 2) kema, kosmik kema, samolyot, tankning shaxsiy tarkibi; 3) baʼzi davlatlar harbiy dengiz flotidagi sohil harbiy qismi. Kelayotgan madad kuchlarini qabul qilib joylashtirish va ularga xizmat koʻrsatishga moʻljallangan.
Ekklesiya

**Ekklesiya** (yun.) - Yunonistonda xalq majlisining eng koʻp tarqalgan nomi. Demokratik polislarda (mas, miloddan avvalgi 5-asr oʻrtasida Perikl davridagi Afinada) ekklesiya — qonun chiqarish, ijroiya va sud hokimiyatiga ega boʻlgan davlatning oliy organi; mansabdorlarni saylab ularni doimo nazorat ostiga olgan ekklesiya tarkibi mulkiy senz belgilari orqali fuqarolar orasidan tanlab olingan. Odatda, ekklesiya oʻz vazifasini bule — ekklesiya muhokamasi uchun oldindan savollar tayyorlab qoʻyadigan kengash bilan amalga oshirgan. Bir qator yunon polislarida xalq majlislari maxsus nomlar bilan atalgan: Spartada — apella, Delfa va Fessaliya shahrilarida — agora, Argos, Epidavr, Gel, Akragantda — aliya. Soʻnggi davr antik yozuvchilari asarlarida xalq majlislari oʻtkaziladigan joy ham ekklesiya deb atalgan. Xristianlikda ekklesiya deb dindorlar jamoasi, baʼzan butun cherkov tushunilgan.