O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi

**Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi** — bu Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolik-huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi asosiy qonuniy hujjatdir. Kodeks shaxslarning mulkiy va shaxsiy nomulkiy huquqlarini belgilaydi, shuningdek, ularning huquqlari va majburiyatlarini amalga oshirish, himoya qilish tartibini o‘rnatadi. Fuqarolik kodeksi fuqarolik qonunchiligining markaziy manbasi hisoblanadi.

## Qabul qilinishi
Fuqarolik kodeksi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1996-yil 21-dekabrdagi 257-I-son Qonuni bilan qabul qilingan va 1997-yil 1-martdan kuchga kirgan. Kodeksning yangi tahriri 2023-yil 30-aprel kuni tasdiqlanib, 2024-yil 1-yanvardan kuchga kirdi.

Kodeks Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, xalqaro huquqning umum eʼtirof etilgan tamoyillariga moslashtirilgan.

## Tuzilishi
Fuqarolik kodeksi ikki qismdan iborat:
# **Umumiy qism** — fuqarolik huquqining asosiy tamoyillari, subyektlar, huquqiy bitimlar, mulk huquqi, majburiyatlar, vakillik, muddatlar va daʼvo muddati bilan bogʻliq normalarni o‘z ichiga oladi;
# **Maxsus qism** — alohida turdagi huquqiy munosabatlarni, jumladan:
   * shartnomalar va majburiyatlar huquqini,
   * tadbirkorlik faoliyatini,
   * meros huquqini,
   * intellektual mulk huquqini,
   * sug‘urta, kredit, qarz, ijaraga oid normalarni tartibga soladi.

Kodeks jami 6 boʻlim, 60 bob va 1100 dan ortiq moddalardan iborat.

## Maqsadi
Fuqarolik kodeksining maqsadi — fuqarolik muomalasining ishtirokchilari oʻrtasida teng huquqlilik, ixtiyoriylik va shartnomaviy erkinlik asosida vujudga keladigan munosabatlarni tartibga solishdan iborat. U quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
* mulk shakllarining tengligi;
* shaxs erkinligi va manfaatlarini himoya qilish;
* shartnoma erkinligi;
* huquqlardan vijdonan foydalanish;
* huquqlarni sud orqali himoya qilish.

## Qoʻllanish doirasi
Fuqarolik kodeksi:
* fuqarolar, yuridik shaxslar va davlat o‘rtasidagi mulkiy hamda nomulkiy munosabatlarni tartibga soladi;
* tadbirkorlik, shartnoma, mulk huquqi, meros, intellektual mulk va boshqa fuqarolik-huquqiy sohalarda asosiy normativ manba sifatida qo‘llaniladi;
* davlat boshqaruv organlarining fuqarolik huquqidagi ishtirokini belgilaydi.

Kodeksdagi normalar bevosita yoki boshqa maxsus qonunlarda belgilangan tartibda qo‘llaniladi.

## Oʻzgarishlar va yangi tahrir
2023-yilda qabul qilingan yangi tahrir fuqarolik huquqining zamonaviy talablariga moslashtirildi. Unda quyidagi yangiliklar mavjud:
* elektron bitimlar va raqamli hujjatlar huquqiy maqomi belgilandi;
* intellektual mulk huquqlariga doir normalar kengaytirildi;
* shartnoma tuzish, bekor qilish va majburiyatlarni bajarish tartiblari soddalashtirildi;
* yuridik shaxslarning tashkil etilishi va qayta tashkil etilishiga oid normalar yangilandi;
* isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha qo‘shimchalar kiritildi.

## Amaliy ahamiyati
Fuqarolik kodeksi iqtisodiy munosabatlar, tadbirkorlik faoliyati, bank va moliya tizimida, shuningdek, xalqaro savdo hamkorliklarida keng qo‘llaniladi. U:
* davlat va xususiy sektor munosabatlarini huquqiy asosda tartibga soladi;
* fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qiladi;
* iqtisodiy erkinlik va shartnomaviy mustaqillikni ta’minlaydi.

## Shuningdek qarang
* O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
* O‘zbekiston Respublikasi Mehnat kodeksi
* Maʼmuriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks
* Jinoyat kodeksi (O‘zbekiston)
* Tadbirkorlik huquqi  
* Fuqarolik huquqi

## Manbalar


## Tashqi havolalar
* O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (yangi tahrir, 2023)  
* Fuqarolik kodeksi (1996-yil tahriri)  
* O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi  
* UzNews: Fuqarolik kodeksining yangi tahriri haqida  
* International Labour Organization (ILO)