2020-yildagi dungan-qozoq etnik toʻqnashuvi

**2020-yildagi dungan-qozoq etnik toʻqnashuvi** yoki **Korday mojarosi** Qozogʻistonning Korday tumanidagi Masanchi qishlogʻida etnik qozoqlar va etnik dunganlar (asli xitoylik musulmonlar guruhi) oʻrtasidagi yuz bergan mojaro edi. Toʻqnashuv zonasi Korday viloyatining Sortobinskiy, Auxattinskiy, Qorakemerskiy, Masanchinskiy, Qorasuskiy va Qorasoy qishloq okruglari hududlarini qamrab olgan. Minggacha odam tartibsizliklar, talonchiliklar va talonchiliklarda qatnashdi, nizolar natijasida 11 kishi halok boʻldi, 185 kishi tibbiy yordam soʻradi, 23 mingdan ortiq aholi (asosan dunganlar) qoʻshni Qirgʻiziston hududiga, bir necha ming dunganlar, Qozogʻistonda qolganlar orasidan masjidlarda, Qozogʻiston chegara postlarida boshpana topgan. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, mojaro natijasida 39 ta uy, 20 ta tijorat binosi va 47 ta avtomobil yonib ketgan; dastlabki maʼlumotlarga koʻra, moddiy zarar 1,7 mlrd. Mahalliy aholining jami 778 oilasi jabrlangan. Mojaroning rasmiy sababi dastlab maishiy mojaro deb eʼlon qilingan boʻlsa, soʻngra mojaroning sababi kontrabandachilarning ikki jinoiy toʻdasining ushbu chegara hududida taʼsir doiralarini qayta taqsimlash uchun kurashi boʻlgan.

Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jomart Tokayev mojaro yuzasidan bayonot berib, qurbonlar oilasiga hamdardlik bildirdi va hozirda vaziyat Harbiy politsiya va Qozog‘iston Milliy gvardiyasi nazoratida ekanini aytdi.

## Tarix
Sortobe va Masanchi Markaziy Osiyo, jumladan, qozoq, dunganlarning oʻziga xos „poytaxtlari“dir. Dungan xalqi tarixi muzeyi Masanchi qishlog‘idagi Madaniyat uyida joylashgan. Har yili Sortobe qishlogʻida boʻlgani kabi bu yerda ham „Dungan etnosi kuni“ bayrami oʻtkazilar edi. Qozog‘iston dunganlar uyushmasi (ADK) ko‘magida qishloqda Biyanxu haykali ochildi .

## Konfliktning etnik tabiati
Mojaro boshlanganidan beri Qozog‘istonning rasmiy hukumati buni Jambil viloyatining Korday tumanida zich istiqomat qiluvchi qozoq va dungan etnik jamoalari o‘rtasidagi millatlararo mojaro sifatida tavsiflamadi; ziddiyatli hududda Auxatti, Sortobe, Masanchi, Bular botir qishloqlarida dunganlar, O‘tegen, Qizilsoy, Qorakemer, Kunbatis, Bayterek qishloqlarida esa qozoqlar istiqomat qiladi. Qozog‘iston Prezidenti To‘qayevning 2020-yil 8-fevraldagi bayonotida Korday viloyatidagi voqealar *"bezorilik niyatidan kelib chiqib, guruh bo‘lib o‘tgan mushtlashuv"* sifatida taʼriflangan bo‘lsa-da, bundan *"provakatorlar foydalanishga uringan"* . Prezidentning o‘sha nutqida ayrim *"millatlararo adovatga daʼvatlar"* mavjudligiga ishora qilingan edi, shuning uchun ham prezident topshirig‘iga ko‘ra: *"Milliy xavfsizlik qo‘mitasi, Bosh prokuratura zarur tergov tadbirlarini o‘tkazib, tergov harakatlari olib borsin. millatlararo adovatga chaqiruvchi, provokatsion mish-mishlar va dezinformatsiya tarqatayotganlar adolatli boʻlsin"* degan edi. Jambil viloyati hokimi Asqar Mirzaxmetov Korday viloyati hududida „Fuqaro muhofazasi to‘g‘risida“gi qonun qoidalariga muvofiq *"texnogen hodisa"* sifatida texnogen xususiyatdagi favqulodda holat eʼlon qildi. Lekin favqulodda holat joriy etilmagan. Mojaro boshlanganidan bir necha kun oʻtib rasmiy rasmiylar mojaroning qozoq va dungan siyosiy mojarosiligini bilvosita tan oldi: 2020-yil 12-fevralda Qozogʻiston Prezidenti Qosim-Jomart Tokayevning uchrashuvi haqidagi axborot xabarida, Qozog‘iston xalqi Assambleyasi raisi o‘rinbosari Janseit Tuymenboyev bilan *"barcha etnik guruhlar vakillari o‘rtasida birdamlik va o‘zaro hamjihatlikni taʼminlash zarurligi haqida gapirildi. Uchrashuvda Jambil viloyati dungan jamoasining mahalliy qozoq aholisi bilan oʻzaro munosabatlari kabi masalalarga alohida eʼtibor qaratildi"*. 14-fevral kuni Axborot va ijtimoiy rivojlanish vaziri Dauren Abaev *"hokimiyat aybdorlarni qozoqlar va dunganlarga ajratmaydi — ularning barchasi Qozog‘iston fuqarolari va qonun oldida bir xil javobgarlikka tortiladilar", dedi*.

## Mojaroning xronologiyasi

### 5-fevral
Mojaro Sortobe qishlogʻida keksa dungan Ersmane Yunxu va uning oʻgʻli Marat Yunxuning qishloq oqsoqoli Toʻlegen Qudoshpaev va uning ikki oʻgʻli bilan mushtlashuvi tufayli boshlangan. Janjal natijasida 80 yoshli Tölegen kaltaklangan va uch kishidan iborat Qudoshpaevlar oilasi kasalxonaga ketayotganda katta yoʻlda ketayotgan dungan haydovchisi ularning yoʻlini toʻsib qoʻygan. Natijada janjal kelib chiqqan va Qudoshpaevlar oilasining ikki aʼzosi kasalxonaga yotqizilgan. To‘legenning o‘zini keyinroq shifokorlar aviatsiya son bo‘g‘imini operatsiya qilish uchun Olmaotaga olib ketdi.

Bundan tashqari, 2020-yil 7-fevral kuni soat 14:15 atrofida Sortobe shahrida Masanchi qishlog‘i yaqinida patrul xizmati xodimlari tomonidan avtomashina standart raqam belgisiga nomuvofiqligi sababli to‘xtatilgan. Hujjatlarni tekshirishda boshqa maʼmuriy huquqbuzarliklar ham aniqlangan. Tekshiruv jarayonida haydovchi qochishga uringan, patrul xodimlarining mashinasi uni uyi hovlisida bosib ketgan, politsiyachilar o‘sha yerda aholining qattiq noroziligiga uchragan. Norasmiy maʼlumotlarga koʻra, mojaroga bir necha qishloq aholisi oʻrtasidagi maishiy mojaro sabab boʻlgan. 9-fevral kuni tartibsizliklarga ijtimoiy tarmoqlar va messenjerlarda 5-fevral kuni yo‘lda ikki haydovchi o‘rtasidagi mojaro tufayli suratga olingan videomaterialning tarqalishi sabab bo‘lgani haqida maʼlumot paydo bo‘ldi. Ijtimoiy tarmoqlarda Korday viloyatining ikki qishlog‘i — Sortobe va Masanchida millatlararo nizo kelib chiqqani haqidagi xabarlar tarqala boshlaganidan so‘ng, Jambul viloyati IIB matbuot-relizi raddiya bilan chiqdi. Norasmiy maʼlumotlarga koʻra, tartibsizliklar Bulan Botir va Auxatty qishlogʻiga taʼsir koʻrsatdi.

Oʻsha kuni kechqurun Masanchida ommaviy mushtlashuv sodir boʻlib, dastlabki ishtirokchilar soni 70 kishini tashkil etgan boʻlsa, keyinchalik provokatorlar va voqea guvohlari ishtirok etganlar soni uch yuz kishiga koʻpaydi. Janjal sodir boʻlayotgan voqealarni videoga olish, messenjerlar va ijtimoiy tarmoqlar orqali fuqarolarni noqonuniy xatti-harakatlariga ulanib ketdi. Voqea joyiga Qozogʻiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining qoʻshimcha kuchlari jalb qilingan. 8-fevral erta tongda Olmaotadan Milliy gvardiya kuchlari olib kelindi.

### 8-fevral
Ertasi kuni, 8-fevral kuni Qozog‘iston prezidenti provokatorlar vaziyatdan foydalangani haqida bayonot berdi. Axborot va ijtimoiy rivojlanish vaziri Dauren Abaev voqealarni sharhlar ekan, bu ichki mojaro ekanligini aytdi. Shuningdek, Qozog‘iston Respublikasi Bosh prokurori o‘rinbosari Bulat Dembaev ikki qishloqdagi vaziyat haqida bayonot berdi.

2020-yil 8-fevralda sakkiz kishi vafot etdi. 9-fevral kuni ichki ishlar vaziri oʻrinbosari Aleksey Kalaychidi Korday viloyatidagi tartibsizliklar natijasida halok boʻlganlar soni oʻn kishiga yetganini maʼlum qildi.

Toʻqnashuv natijasida rasmiylar 11 kishi halok boʻlganini, 192 kishi yaralanganini, shu jumladan 19 politsiyachi; 168 ta uy vayron boʻlgan va yonib ketishi 122 ta mashina zarar koʻrganini xabar qildi.

8000 ga yaqin dunganlar vaqtincha uylarini tashlab ketishdi. Qozogʻiston chegara xizmati maʼlumotlariga koʻra, 7-9-fevral kunlari chegarani 24 ming kishi kesib oʻtgan, bu raqam ertasi kuni yana oshdi, keyin yana toʻqnashuvdan qoʻrqib yana chiqib ketganlar ham bor. 11-fevral kuni rasmiylar mojaro oqibatida yetkazilgan zararning dastlabki bahosini taqdim etdi. Bu 1,7 milliard tenge yoki qariyb 4,5 million dollarni tashkil etdi. Korday viloyatidagi tartibsizliklarda gumon qilinib, 25 kishi hibsga olindi.

Qozog‘istonning dungan diasporasi natijasida Qirg‘iziston chegarasiga yo‘l olgan Masanchi aholisi yordam so‘rab murojaat qildi. Chegarani asosan ayollar va bolalar kesib oʻtgan. Qirg‘iziston Sog‘liqni saqlash vazirligi matbuot xizmati Qirg‘izistonning Qozog‘iston bilan chegaradosh To‘qmoq shahrida toʻqnashuvlar paytida jabrlangan 17 Qozog‘iston va 1 Qirg‘iziston fuqarosi tibbiy yordam so‘rab murojaat qilgani, ulardan 10 nafari (barcha fuqarolar qozog‘istonlik) kasalxonaga yotqizilgan (8 kishi To‘qmoq shahar shifoxonasining travmatologiya bo‘limiga, 2 nafari Bishkek Milliy gospitalining ko‘z mikroxirurgiyasi bo‘limiga davolanish uchun yotqizildi.

8-fevral kuni Olmaotada bozorlar yopildi, ularda asosan dunganlar savdo qilgan. Shimoliy halqa hududidagi „Yalyan“, „Baisat“ va „Olatau“ yerlarida savdolar amalga oshirildi. Axborot va ijtimoiy rivojlanish vaziri Dauren Abaev bu tartibsizliklarning oldini olish uchun qilinganligini aytdi.

## Mojaroning oqibatlari

### 9-fevral
Agar 8-fevral kuni qozoq rasmiylari Korday viloyati aholisining qoʻshni Qirgʻizistonga ommaviy koʻchib ketgani haqidagi xabarlarni rad etgan boʻlsa, 9-fevralning ikkinchi yarmida Korday viloyatining 12 ming aholisi Qozogʻistonni tark etgani rasman tan olingan, Qozoq chegarasi orqali ularni Qozog‘istonga tezroq qaytishga chaqirishdi, hukumat Qozog‘istonga qaytgan Korday tumani aholisi uchun chegara nazoratidan o‘tishning soddalashtirilgan tartibini belgiladi.

9-fevral kuni kechqurun qurbonlar soni 11 kishiga yetgani haqida xabarlar kelib tushdi, ulardan biri nomaʼlum. 9-fevral kuni Qozogʻiston bosh vaziri oʻrinbosari Berdibek Saparbayev boshchiligidagi hukumat komissiyasi Korday viloyatining Sortobe, Masanchi, Auxatta va Qoraqemer qishloqlari aholisi bilan uchrashdi. Avvalroq, 8-fevraldan 9-fevralga o‘tar kechasi Berdibek Saparboyev huquq-tartibotni taʼminlashni tekshirish maqsadida Sortobe, Masanchi, Qoraqemer, Qorasuv  qishloqlari bo‘ylab aylanib chiqqan edi. Qirg‘iziston Sog‘liqni saqlash vazirligining maʼlum qilishicha, 8-9-fevral kunlari qirg‘inlardan qochgan 34 kishi Qirg‘izistondagi tibbiyot muassasalariga tibbiy yordam so‘rab murojaat qilgan. 21 kishi ambulator davolanishga, 13 kishi kasalxonaga yotqizilgan. 9-fevral kuni Qozogʻiston sogʻliqni saqlash vaziri oʻrinbosari Kamaljan Nadirov Qirgʻizistonga keldi, u Qirgʻiziston sogʻliqni saqlash vaziri oʻrinbosari Madamin Karataev bilan birgalikda Chuy viloyati va Bishkek shahridagi shifoxonalarda statsionar davolanayotgan Qozogʻiston fuqarolarini borib koʻrdi. Qozog‘istonning 8 nafar fuqarosi Qozog‘iston tibbiy aviatsiya xizmati reanimobillarida Olmaotadagi tibbiy shifoxonalarga yetkazildi.

### 10-fevral
10-fevral kuni Qozog‘iston bosh vazir o‘rinbosari Berdibek Saparboyev vakili bo‘lgan rasmiy maʼlumotlarga ko‘ra, aslida qo‘shni Qirg‘izistonga qochib ketgan Qozog‘iston fuqarolari soni 24 ming kishini tashkil etgan. Bu butun dungan aholisining yarmini tashkil etadi. Oʻz hayotini asrab yashash joyini tark etganlarning bir qismi Qozogʻiston chegarachilari Qorasuv va Sortobe zastavalarining himoyasidan boshpana olib, 600 nafar ayollar bolalar va qariyalar yashashi uchun kazarma va sport zallari bilan taʼminlangan. Oʻsha kuni ommaviy isteʼfolar boʻldi: Jambil viloyati hokimi va uning oʻrinbosari, Korday viloyati hokimi, Jambil viloyati va Korday viloyati militsiya boshliqlari oʻz lavozimlaridan ayrildi. Jambil viloyati hokimi lavozimini Berdibek Saparbayev egalladi (shu kungacha u bosh vazir oʻrinbosari va mojaro oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha tuzilgan hukumat komissiyasi rahbari edi); Viloyatning yangi rahbarini tanishtirish uchun Jambil viloyatiga kelgan Qozog‘iston hukumati rahbari uning oldiga quyidagi vazifani qo‘ydi: *"Birinchi navbatda, mafkuraviy ishlar va millatlararo totuvlikni mustahkamlashga alohida eʼtibor qaratish lozim"*.

### 11-fevral
Korday viloyatidagi mojaro natijasida yetkazilgan moddiy zarar miqdorining dastlabki hisob-kitoblariga ko‘ra, 1,7 milliard tenge (rasmiy kurs bo‘yicha 4,5 million AQSh dollari). Qozog‘iston hukumatida bo‘lib o‘tgan yig‘ilishda B.Saparbayev mojaro natijasida 141 kishi tibbiy yordam so‘rab murojaat qilgan, ulardan 19 nafari politsiya xodimlari; 10 kishi halok boʻlgani haqida maʼlumot berdi. Shuningdek, soʻnggi ikki kun ichida Korday viloyatidan qoʻshni Qirgʻizistonga qochib ketganlar orasidan Qirgʻizistondan Qozogʻistonga 8 ming kishi qaytgani maʼlum qilindi. Taʼkidlanishicha, 10-fevraldan boshlab bogʻchalar, maktablar va savdo doʻkonlari oʻz ishini tiklagan. Mojaro qurbonlariga yordam koʻrsatish mavzusi muhokama qilinar ekan, bunday yordam beshta qishloq aholisiga koʻrsatilishi taʼkidlandi.

### 12-fevral
Qorakemer, Masanchi, Bular botir, Sortobe, Qorasuv, Okatti qishloqlaridan kirish va chiqish joylarida nazorat punktlari oʻrnatilgani rasman eʼlon qilindi; ushbu aholi punktlari koʻchalarida *"jamoat xavfsizligini taʼminlash boʻyicha ishlar olib borilmoqda"*.

### 13-fevral
Shu kuni rasman maʼlum boʻlishicha, bundan ikki kun avval (2020-yil 11-fevral) soat 12:07 da Jambil viloyati IIB navbatchilik qismiga Masanchi qishlogʻida joylashgan „Savdo savdosi“ binosida Markaz" (yongʻindan keyin tom qulagan joyda) tozalash vaqtida vayronalar ostidan yonib ketgan odam qoldiqlari topilgan.

### 14-fevral
Korday tumanidagi Favqulodda hodisa oqibatlarini bartaraf etish bo‘yicha viloyat shtabidan maʼlum qilishlaricha, mojaro paytida 185 nafar fuqaro jabrlangan, ulardan 34 nafari shifoxonaga yotqizilgan. 39 ta turar-joy binosi, 20 ta savdo obyekti va 47 ta avtomobil yonib ketgan. 2020-yilning 7-fevralidan 13-fevraliga qadar Korday, Qorasuv, Auxatta, Sortobe chegara punktlari orqali Qirg‘izistonga 23 131 nafar fuqaro jo‘nab ketgan, keyin esa 21 261 nafar fuqaro qaytib kelgan. Yong‘inlarni o‘chirishga 250 kishi va 53 birlik texnika jalb qilingan, 680 tonna qurilish chiqindilari olib chiqilgan. 14-fevral holatiga ko‘ra, 55 ta do‘kon, 3 ta dorixona, 14 ta yoqilg‘i quyish shoxobchasi va 30 ta boshqa savdo ob’ektlari faoliyat ko‘rsatgan. Tartibsizliklar va yong‘inlar natijasida yo‘qolgan hujjatlarni tiklash uchun Sortoba QFY hokimligi binosida joylashgan ko‘chma davlat xizmatlari markazi tashkil etildi. Ushbu markaz tomonidan 54 ta tugʻilganlik toʻgʻrisidagi guvohnoma, 48 ta shaxsiy guvohnoma, 1193 ta bolalar varaqasi (Qozogʻistonga qaytishda chegarani kesib oʻtish uchun talab qilinadi), 15 ta koʻchmas mulk hujjatlari, 8 ta nikoh guvohnomasi, 1 ta pasport berildi. 778 jabrlangan oilaga 57,2 tonna miqdorida oziq-ovqat va eng zarur tovarlar koʻrinishida gumanitar yordam koʻrsatildi.

### 22-fevral
Korday tumanidagi barcha ijtimoiy obyektlar — maktablar, bolalar bog‘chalari, tibbiyot muassasalari, savdo shoxobchalari va dorixonalar normal rejimda ishlayotgani rasman eʼlon qilindi.

Viloyatning mojarolar maydoniga aylangan beshta qishloq tumanida (Masanchi, Sortobe, Auxatti, Qorasuv va Qorakemer) 16 ta taʼlim muassasasi (12274 nafar oʻquvchi) mavjud. 22-fevral holatiga ko‘ra 11688 nafar o‘quvchi yoki 95,2 % darsga qaytgan; barcha 1045 nafar o‘qituvchilar 100 % ishda.

11-fevraldan 21-fevralgacha boʻlgan davrda Oxatti, Bular botir, Sortobe va Masanchi qishloqlarida istiqomat qiluvchi 936 oilaga 119,8 tonna oziq-ovqat, gigiyena vositalari, dori-darmon, idish-tovoq va boshqa zarur ashyolar yetkazib berildi.

„Nur Niet“ jamoat fondiga 9,3 million tenge xayriya moliyaviy yordam yig‘ildi. Jabrlangan oilalarga 2,3 million tenge miqdorida moddiy yordam ko‘rsatildi.

### 25-fevral
Korday viloyatidagi mojaro yuzasidan Bosh prokuratura boshchiligida idoralararo tergov-tezkor guruhi tuzilib, hozirda 120 dan ortiq jinoiy ish, jumladan, 11 ta qotillik ishi bo‘yicha tergov harakatlari olib borilmoqda. nizo sodir boʻlgan joyda 200 dan ortiq shaxs aniqlanib, maʼmuriy huquqbuzarlik tarkibi belgilangan shaxslarga nisbatan maʼmuriy javobgarlikka tortildi, qolgan provokatorlar jinoiy javobgarlikka tortildi.

Politsiyachilarga hujum qilgan 7-fevral voqealari ishtirokchilari, aka-uka Voinguilar sud tomonidan ayblangan. Ular bir yarim yil qamoq jazosini oldilar.

### 27-mart
"*Jambil viloyati, Olmaota va Chimkentda tartibsizliklarda faol ishtirok etganlarni qo‘lga olish bo‘yicha maxsus operatsiya o‘tkazildi. Natijada qozoq, dungan va qirg‘iz kabi 25 kishi qo‘lga olingan.* *Muqaddam yetti kishi sudlangan* ", dedi Bosh prokuror o‘rinbosari Yerlik Kenebaev.

### 24-aprel
Yo‘lda tartibsizliklar va pogrom uchun bahona bo‘lgan mushtlashuvda qatnashgan Sortobe qishlog‘i aholisi (Ersman Yunxu va Marat Yunxu) ustidan hukm chiqarildi. Marat Yongxu ikki yarim yillik qamoq jazosiga hukm qilindi. Yunxu shuningdek, Qudashboevlarga 3 million tengedan ortiq maʼnaviy zarar to‘lashi va barcha sud xarajatlarini qoplashi kerak. Ersman Yunxu (Marat Yunxuning otasi) 2,5 yilga ozodlikni cheklash va olti oylik axloq tuzatish ishlariga hukm qilindi.

## Manbalar