Vilna yer banki

**Vilna yer banki** (, , ) — hozirgi Litvaning Vilnyus (Vilna, Wilno) shahrida tashkil etilgan birinchi bank. Bu Rossiya imperiyasining Shimoli-gʻarbiy oʻlkasiga xizmat koʻrsatuvchi xususiy aksiyadorlik ipoteka banki edi. Uning vazifasi manor egalariga (qishloq xoʻjaligi) va shahar aholisiga (sanoat) koʻchmas mulk bilan taʼminlangan kreditlar berish edi. Omonatlarni qabul qila olmaganligi sababli, bank kreditlar uchun mablagʻlarni jalb qilish uchun ipoteka obligatsiyalarini chiqardi. Bank 1872-yilda bank islohotidan keyin tashkil etilgan. Bu imperiyada faoliyat yurituvchi oʻn bitta ner banklaridan biri boʻlib, eng yiriklaridan biriga aylandi. Bir qancha iqtisodiy inqirozlarga, xususan, 1905-yildagi Rossiya inqilobi sabab boʻlgan inqirozga qaramay, toʻlanmagan kreditlar 1874-yildagi 5 million rubldan 1912-yilda 148,8 million rublgacha oʻsdi. Litvaliklar ham, ruslar ham bank Polsha tomonidan nazorat qilinib, uning manfaatlariga xizmat qilganidan shikoyat qilishdi. Birinchi jahon urushi paytida bank Petrogradga evakuatsiya qilingan. Urushdan keyin, 1920-yilda u Ikkinchi Polsha Respublikasi tarkibiga kirgan Vilnyusga qaytdi. U 1939-yilda Sovet qoʻshinlari Polshaga bostirib kirgunga qadar qisqargan hajmda ishlashda davom etdi.

## Tarixiy sharoit

1861-yildagi Emansipatsiya islohoti davrida yer egalari uchun kredit olish imkoniyati mavjud emas edi. Rossiya imperiyasining Davlat banki (Rossiya Markaziy bankining oʻtmishdoshi) 1862-yilda tashkil etilgan, lekin ipoteka bilan shugʻullanmagan. 1872-yil may oyida Rossiya imperiyasi Moliya vazirligiga kapitali 5 million rubldan kam boʻlgan yangi banklarni tasdiqlashga ruxsat beruvchi yangi qonun qabul qilindi. Bu tasdiqlash jarayonlarini ancha soddalashtirdi, chunki yangi banklar endi Davlat Kengashi yoki sarning ruxsatiga muhtoj emas edi. Biroq, Moliya vaziri Mixail Reytern bank tarmogʻining tez kengayishi banklarning ishdan chiqishiga sabab boʻlishidan qoʻrqdi. U allaqachon mavjud boʻlgan shaharlarda yangi banklar tashkil qilishni taqiqlab qoʻydi va har bir viloyatdagi banklar sonini ikkitagacha chekladi. Shu bois tadbirkorlar turli viloyat markazlarida yangi banklar tashkil etishga shoshildilar. Hammasi boʻlib 1871—1873-yillarda oʻn bitta yer banki tashkil etilgan. Ularning dastlabki umumiy kapitali 13,5 million rublni tashkil etdi.

## Asoschilari va xodimlari
Vilna yer banki 1872-yil 9-avgustda tasdiqlangan va dekabr oyida ish boshlagan. U Vilnyus xususiy tijorat bankiga asos solgan kishilar guruhi tomonidan tashkil etilgan. Unga sobiq Buyuk Litva knyazligidagi eng yirik yer egalari (Pyotr Vitgenshteyn, Lyudvig zu Sayn-Vitgenshteyn-Berleburgning oʻgʻli, Zubovlar oilasidan Nikolay Zubov, Adam Alfred Plater), rus zodagonlari (Anatoliy Baryatinskiy, Nikolay Levashov), rossiyalik siyosatchilar (Nikolas de Benardakiy, Boris Obuxov, polkovnik Vladimir Juliani, general Pyotr Pavlovich Durnovo), sankt-peterburglik bankirlar (Jozef Günzburg, Leon Rosenthal, I. Gonzaga-Pavlichinskiy), muhandis Konstantin Mixaylovskiy va boshqalar asos solgan. Taʼsischilar 1,2 million rubl kapital toʻplashdi (1,5 million rublllik dastlabki rejadan kamroq). Unga Shimoli-gʻarbiy oʻlka va Pskov gubernatorligi hududi ajratilgan. Vilnyus, Kaunas va Grodno gubernatorliklarida monopol imtiyozlarga ega edi. Sankt-Peterburg — Tula yer bankiga bu hududlarda ham ishlashga ruxsat berildi. Vitebsk, Minsk va Mogilev gubernatorliklarida bank Moskva yer banki bilan raqobatlashdi.

1870-yillarda eng yirik aksiyadorlar peterburglik ishbilarmonlar edi, ular orasida Vladimir Juliani (665 aksiya yoki 14%) va Leon Rozental (600 ta aksiya yoki 12,5%), mahalliy zodagonlar Zubov va Plater esa atigi 30 tadan aksiyaga ega edi. Keyinchalik mahalliy zodagonlar koʻpchilik aksiyadorlarga aylanishlari bilan mulkchilik oʻzgardi. 1905-yilda Komar oilasi 403 ta, Platerlar oilasi 714 ta, Protasevichlar oilasi esa 330 ta aksiyaga ega boʻlgan. Bankni uch yil muddatga saylangan 5 kishidan iborat boshqaruv kengashi boshqarar edi. Dastlabki besh aʼzoga toʻrtta asoschi, yaʼni Juliani, Zubov, Vittgenshteyn va Mixaylovskiy kirdi. 1915-yilgacha kengashda 20 ga yaqin kishi xizmat qilgan. Kengashda eng uzoq xizmat qilgan aʼzolar Adam Alfred Plater (32 yil; 1900—1908-yillarda rais), Jozef Montvil (27 yil), Nikolay Zubov (26 yil; 1872—1898-yillarda rais) va Pavel Piotr Koncza (26 yil; 1909/1910-1915-yillarda rais). Ish haqi va dividendlardan tashqari, boshqaruv kengashi aʼzolari 1892—1902-yillarda oʻrtacha 11 881 rublni tashkil etgan yillik mukofot oldilar. Xodimlar soni 1885-yildagi 45 kishidan 1915-yilda 131-ga koʻpaydi. Ularga yillik ish haqi va mukofotlar qoʻshildi. Xodimlar orasida Litvaning bir qancha taniqli siyosatchilari va faollari, jumladan Antanas Smetona, Mikolas Birjishka va Yurgis Šaulys bor edi.

## Bosh qarorgohi
1887-yilda bank Avliyo Georgiy prospektidan (hozirgi Gediminas prospekti) yer uchastkasini sotib oldi. Uning maydoni 702 kvadrat rus sajenini tashkil etgan (1 rus sajeni 2,1 metrga teng). Bank bosh qarorgohini loyihalash boʻyicha arxitektura tanlovi oʻtkazdi va 17 ta taqdimnoma oldi. Bank xodimi boʻlgan meʼmor Vikentiyus Gorskis tomonidan tanlab olingan dizayn ikki qavatli, yertoʻlasi neoklassik va neorenessans uslubida nosimmetrik tarzda ishlab chiqilgan. Qurilish 1889-yilning kuzida boshlangan va 1891-yilning bahorida yakunlangan. Ichki qismi boy dekorga ega boʻlib, 1994—1997-yillarda asl holatiga qaytarilgan. Bino 1873-yilda tashkil etilgan Vilnyus xususiy tijorat banki bilan birgalikda boʻlgan. 1910-yilda bino ichki hovliga ikkita avant-korpusni qoʻshish orqali sarflangan. Shu bilan birga, bino yangi qurilgan konsert zali (hozirgi Litva Milliy drama teatri) va murakkab arxitektura majmuasini yaratuvchi turar-joy binosi bilan bogʻlangan. 1928-yilda vestibyul aylanuvchi eshik va oq marmar qoʻsh zinapoyani oʻz ichiga olish uchun rekonstruksiya qilindi. Litva SSRda bino Gosbank (Sovet Ittifoqi Davlat banki) tomonidan foydalanilgan va 1990-yilda Litva mustaqilligini eʼlon qilganidan beri Litva bankining bosh qarorgohi boʻlib xizmat qilgan.

## Moliyaviy faoliyati
### Qarz berish

Bank daromad keltiruvchi manor egalariga (jami kreditlarning taxminan 70-80%) yoki shaharlardagi manor egalariga kreditlar taklif qilgan. Uzoq muddatli ssudalar naqd pulda emas, balki ularning egalariga belgilangan yillik foizlarni nazarda tutuvchi ipoteka obligatsiyalarida toʻlangan. Dastlab, bu foiz 6% edi. Yiliga ikki marta qarz oluvchilar ipoteka obligatsiyalari egalariga foizlarni va bankka 1% maʼmuriy toʻlovni toʻlashlari kerak edi. Bu toʻlov bir necha bor pasaytirildi va 1900-yillarda manor egalari uchun 0,25% va shahar aholisi uchun 0,5% edi. Kreditlar garovga qoʻyilgan koʻchmas mulkning baholangan qiymatining atigi 60 foizigacha berilgan. Uzoq muddatli kreditlar shartlari yillar davomida oʻzgarib turardi. Dastlab, manor egalari uchun kreditlar 43,5, 48,67 yoki 54,5 yilga taklif qilingan. Keyinchalik koʻproq muddatlar qoʻshildi, eng uzuni 66,17 yil. Shahar aholisi uchun kredit muddati qisqaroq edi: dastlab 27,5 yilgacha, keyinroq esa 38,33 yilgacha. Aksariyat qarz oluvchilar (1912—1914-yillarda 80% dan ortigʻi) imkon qadar uzoqroq kreditlarni tanlashgan. Bir yildan uch yilgacha boʻlgan qisqa muddatli kreditlar faqat baholangan koʻchmas mulk qiymatining 10 foizigacha boʻlgan.

Toʻlanmagan kreditlar 1874-yildagi 5 million rubldan 1912-yilda 148,8 million rublgacha oʻsdi. Shunga koʻra, garovga qoʻyilgan mulklar 1874-yildagi 148 manordan (taxminan 192 700 desyatina yer) 1914-yilda 12 480 manorga (taxminan 4 135 200 desyatina yer) oshdi. 1895-yilga kelib, Rossiya imperiyasidagi barcha xususiy yerlarning 15% yer banklari uchun garovga qoʻyilgan va Vilna yer banki 4% ulushga ega edi. Manorning oʻrtacha kattaligi pasayib, qarzlarni kichikroq zodagonlar va baʼzi hollarda badavlat dehqonlar olishgan. Bank oʻzining kreditlash amaliyotida juda konservativ boʻlib, koʻpincha garovga qoʻyilgan mulkni juda past baholagan, ular uchun u aksiyadorlar va mijozlar tomonidan tanqid va bosimga duch kelgan. Bir desyatina uchun oʻrtacha ssuda 1874-yildagi 12,4 rubldan 1913-yilda 28,6 rublgacha oshdi.

Defolt stavkasi past edi (1890-yilda atigi 0,8% yoki 434 000 rubl), lekin iqtisodiy tanazzul davrida keskin oʻsdi. 1890-yillarning boshlarida qishloq xoʻjaligi inqirozi (xalqaro tendensiyalar, shuningdek, 1891—1892-yillardagi Rossiya ocharligi sabab boʻlgan) va Germaniya bilan boʻlgan tarif urushi tufayli defolt stavkasi 1895-yilda 1,9 million rublga va 1898-yilda 3,8% ga yoki 2,9 million rublga koʻtarildi. 1905-yilgi Rossiya inqilobi davrida defoltlar koʻpaydi va 1907-yilda 4,1 million rublni tashkil etdi. Bank kurashayotgan zodagonlarga yordamning koʻplab shakllarini taklif qildi, mahalliy Polsha yerlik zodagonlarini himoya qildi va Rossiya tartibga soluvchilarining gʻazabini tortdi. Ruslashtirish siyosati yerning uchdan ikki qismiga ruslar egalik qilishni talab qildi va katolik zodagonlari va yahudiylarga yer sotib olishni taqiqladi. Shuning uchun yer savdosi juda kam boʻlgan (chunki dvoryanlar keyinchalik yerni qayta sotib ololmasdi) va musodara qilingan yerlarni kimoshdi savdosiga qoʻyish ruslar uchun uni qoʻlga kiritishning bir necha usullaridan biri edi. 1905—1906-yillarda bank auksionlarda rekord darajadagi 55 ta manorni musodara qildi va sotdi.

Shaharlik qarz oluvchilarning ulushi asta-sekin oʻsib bordi va barcha kreditlarning taxminan 30% ni tashkil etdi, ammo ular xavfliroq kreditlar edi. Aksariyati yahudiy boʻlgan savdogarlarga berilgan kreditlar ulushi ayniqsa past edi — 1889-yilda atigi 2,2%, boshqa banklarning oʻrtacha koʻrsatkichi 13,5% edi. 1892-yilda qishloq xoʻjaligi inqirozi tufayli shahar kreditlarining katta sakrashi kuzatildi (8 milliondan 13,4 milliongacha). Ushbu kreditlar sanoatlashtirishga yordam berdi, ammo keyinchalik qurilish bumi uchun ayblandi, bu esa inqirozga olib keldi. 1901-yildan 1907-yilgacha bank 659 ta shahar mulkini kim oshdi savdosiga qoʻydi, lekin atigi 452 tasini sotishga muvaffaq boʻldi va 2 million rubl zarar koʻrdi. Katolik zodagonlari yoki yahudiylarning shahar mulkiga ega boʻlishlarida hech qanday cheklovlar yoʻq edi. 1902-yilda qonunbuzarliklar hukmronlik qilish uchun hukumat shahar kreditlarini toʻlanmagan qarzlarning 30 foizigacha chekladi. Yoʻqotishlar va qoidalarga qaramay, bank shahar aholisiga qarz berishni davom ettirdi va toʻlanmagan kreditlar 35,9 millionni tashkil etdi va 1915-yilda 2891 mulkni ifodaladi.

### Ipoteka obligatsiyalari

Ipoteka obligatsiyalari bank uchun mablagʻ jalb qilishning bir usuli edi. Nominal qiymati 100 rubl boʻlgan obligatsiyalar qarz oluvchi yoki bank tomonidan aholiga sotilgan. Bank oʻz kapitali va garovga qoʻyilgan mol-mulk bilan obligatsiyalarni qaytarib olishni kafolatladi. Ushbu obligatsiyalar uchun bozor ishlab chiqilgan. Dastlab, bozor narxi 81 dan 93,25 rublgacha oʻzgargan. Rus-turk urushi (1877—1878) tufayli narx 78 rublgacha tushib ketdi. Narxlar qayta koʻtarilib, 92-96 rublda barqarorlashganda, Rossiya hukumati 1886-yilda foiz stavkasini 5 foizga tushirishni buyurdi. 1895-yilda obligatsiyalar 99-102 rubldan sotildi va hukumat foizni 4,5 foizga tushirdi. 1900-yilda Rossiya yer banklari orasida faqat Moskva yer banki koʻproq toʻlanmagan ipoteka obligatsiyalariga ega edi. 1905-yilgi rus inqilobi davrida obligatsiyalar narxi 68 rublgacha pasaydi. Inqilobdan soʻng bozor tiklandi va 1913-yil boshida Vilna yer bankida 146,5 million rubllik ipoteka obligatsiyalari toʻlanmagan edi. 1913-yilda ular oʻrtacha 86 rubldan savdo qilishgan.

### Kapitali va zaxiralari
Bank qoidalariga koʻra, bank oʻz kapitalining 10 barobaridan koʻp boʻlmagan miqdorda kredit berishi mumkin edi. Shuning uchun, har yili kreditlash koʻpayganligi sababli, deyarli har yili yangi aksiyalar chiqarilishi kerak edi. 1902-yilgacha bank 33 700 ta qoʻshimcha aksiyalar chiqardi (nominal qiymati 250 rubl). Aksiyalar birinchi navbatda yillik dividendlardan foydalangan holda yangi aksiyalarning koʻp qismini sotib olgan mavjud aksiyadorlarga taklif qilindi. 1896-yilda Vilna yer banki yer banklari orasida Moskva va Xarkov banklaridan keyin uchinchi kapitalga ega edi. 1898-yilda Vilna yer banki 1,6 million rubl daromadga ega boʻlib, Moskva yer bankidan keyin ikkinchi oʻrinda turadi (1,9 million). 1912—1914 yillarda Vilna yer banki kapitali boʻyicha Polsha banklari orasida Handlowy w Warszawie bankidan keyin ikkinchi oʻrinda edi. Yillik dividend 1873-yilda 4,35%, 1874-yilda 8% va 1878—1885-yillarda 14,0-14,9% dan 1896—1900-yillarda 16% gacha oʻsdi. Dividendlar 1904-yilda 13,12% ga kamaydi. Bank dividendlarni yuqori va barqaror ushlab turishga katta eʼtibor qaratdi, boshqaruv kengashi aʼzolari uchun bonuslarni qisqartirdi va hatto yomon yilda bank kapitalini kamaytirdi. 1913—1914-yillarda kapital 10,6 million rublgacha oʻsdi. Bu kapital qisqa muddatli kreditlar berish uchun ishlatilgan va har qanday ortiqcha mablagʻ Rossiya davlat obligatsiyalariga investitsiya qilinishi kerak edi.

Shuningdek, bankdan yoʻqotishlarni qoplash, yillik 8% dividendni kafolatlash yoki qarz oluvchi qarzni toʻlamagan taqdirda ipoteka obligatsiyalari boʻyicha foizlarni oʻz vaqtida toʻlash uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan zaxira kapitaliga ega boʻlishi talab qilingan. Zaxira kapitali uning aksiyadorlik kapitalining kamida uchdan bir qismi (keyinroq yarmi) boʻlishi va uning kamida uchdan bir qismi Rossiya davlat obligatsiyalariga investitsiya qilinishi yoki Rossiya imperiyasining Davlat bankida depozitga qoʻyilishi kerak edi. Rossiya davlat obligatsiyalaridan investitsiya daromadlari va yillik foydaning 5% bu zaxira kapitaliga oʻtkazildi. 1883-yildan boshlab yangi chiqarilgan aksiyalar zaxirani shakllantirish uchun nominal qiymatidan yuqori narxda sotilishi kerak edi. Bank 1904-yilda majburiy zaxira darajasiga (4,8 mln. rubl) erishdi. 1899-yildan boshlab bankda investitsion yoʻqotishlarni qoplash uchun ikkinchi maxsus zaxira mavjud edi. Investitsiya qilingan kapitalni saqlash talablari (asosan temir yoʻl kompaniyalari aksiyalari va Rossiya davlat obligatsiyalari) tufayli bank 1900—1905-yillarda katta zarar koʻrdi (10,4 million rubl).

## Birinchi jahon urushidan keyin
Vilna yer banki 1920-yilda Vilnyusdagi, hozirda Ikkinchi Polsha Respublikasining bir qismi boʻlgan oʻzining eski qarorgohiga qaytib keldi va ipoteka va ipoteka obligatsiyalarini chiqarishni davom ettirdi. Obligatsiya foiz stavkalari 4,5%, 5%, 8% va 10% orasida oʻzgarib turardi. Obligatsiyalar 1934-yilda AQSh dollari devalvatsiyasiga qadar ham Polsha zlotiysida, ham AQSH dollarida denominatsiya qilingan. Urushdan keyingi yillarda bank oʻz kapitalini atigi ikki marta, 1925 va 1928-yillarda oshirdi, lekin yillik dividendni 8 foizdan 13 foizgacha yuqori darajada ushlab turishda davom etdi. U hatto Buyuk depressiya davrida ham yillik dividendlarni toʻlashda davom etdi. Biroq, 1930-yilda uning kreditlash hajmi urushdan oldingi kreditlarning atigi 23% ni tashkil etdi. 1935-yilda bank taxminan 400 000 gektar (990 000 akr) yerni oʻz ichiga olgan 160 ta shahar va 447 ta qishloq mulki uchun auksion oʻtkazdi. 1936-yilda u kapitali (6,3 mln. zlotiy) boʻyicha Polshada 8-oʻrinni egalladi; oʻsha paytda uning umumiy aktivlari 114 million zlotiyga teng edi. Aleksandr Meysztovich urushlararo davrning koʻp qismida (1918—1926, 1932—1939) bank raisi boʻlgan.

## Manbalar