open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kitob dunyosi

„**Kitob dunyosi**“ – axborot maʼlumot gazetasi. Toshkent shahrida oyda 2-marta oʻzbek va rus tillarida chiqadi. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi matbuot va axborot agentligi, Oliy va Oʻrta maxsus taʼlim vazirligi, Xalq taʼlimi vazirligi, Oʻrta maxsus, kasbhunar taʼlimi markazi. 1-soni 2001-yil 8 dekabrda nashr etilgan. „Kitob dunyosi“ oʻquvchilarni Oʻzbekiston kitob bozoridagi yangiliklardan xabardor etadi, mamlakat nashriyotlarida chop etilayotgan muhim kitob va risolalar toʻgʻrisidagi dolzarb maʼlumotlarni mutaxassis va kitobxonlarga tezkorlik bilan yetkazadi, kitoblarning qisqacha mazmuni bilan tanishtirib, tahlil etib boradi, ilgʻor noshirlik faoliyatini yoritadi, kitob hamda boshqa noshirlik mahsulotlarini reklama qiladi. Adadi 1500 (2002).

## Manbalar
Kitob surxagi

**Kitob surxagi**, Surhaq, Gov surhag — xalq seleksiyasida chiqarilgan eng ertapishar xoʻraki uzum navi. Vatani—Markaziy Osiyo. Ekologik-geografik jihatdan Sharqiy guruh navlariga kiradi. Bargi oʻrtacha (oʻz. 15 sm, eni 15 sm), shakli dumaloq, 5 boʻlakli, oʻrtacha kertikli. Guli 2 jinsli. Uzum boshi yirik, ogʻirligi 400—500 g, shakli konussimon, shingillari zich. Gʻujumlari yirik (ayrim yirik gujumlari 27 mm gacha), toʻq pushti rang. Etdor, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda, karsillaydi, gujumi tarkibida 15,5% qand bor, nordonligi 3,3 g/l. Har gʻujumida Z dona urugʻi bor. Tupi kuchli oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz boʻlganligi sababli qishda koʻmish kerak. Kul va barg oʻrovchilaridan kam zararlanadi. Iyun oxiri — iyul boshlarida pishadi. Toshkent viloyatida kurtak yozishidan boshlab gʻujumlari toʻliq pishishi uchun 100 kun talab qilinadi (faol harorat yigʻindisi 2500° da). Koʻp zang qoldirib, yelpigʻichsimon shakl berib oʻstirilganda toklar yaxshi hosil beradi. Hosildorligi 160—220 s/ga. Oʻzoq joylarga yuborishga chidamsiz. Gʻujumlari toʻliq pishgach, 8—12 kunda hosil yigʻishtirib olinadi, aks holda tashqi koʻrinishi va taʼmini yoʻqotadi. Surxondaryo, Toshkent, Samarqand viloyatlarida ekiladi. Oʻzbekistonda barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan. 

## Manbalar
Kitoba

**Kitoba** — binolar bezagidagi yozuvli namoyon, lavha; koʻpincha peshtoq tepasi, bagdodi eshiklarning tepa qismiga, naqsh mujassamotining hoshiyasiga bitilgan yozuv katori, yozuvlar. Shuningdek, bir hikmat yoki tarix (sana), baʼzan ustalarning ism-shariflari ham bitilgan boʻladi.

## Manbalar
Qoʻrqut ota kitobi

**Qoʻrqut ota kitobi** (, , , , , ) –oʻrta asrlar oʻgʻuz eposining yuksak namunalaridan biri.

Uning tarkibiga kirgan hikoya va dostonlarning ayrimlari  asrlarda ogʻzaki ravishda yaratila boshlangan. Asosiy dostonlari  asrlarda oʻgʻuzlar Sirdaryoning quyi oqimlari va Orol dengizi atroflarida yashagan davrlarda yuzaga kelgan. Ular bu ulkan yodgorlikning tarkibida hal qiluvchi ahamiyatga ega boʻlib, Qoʻrqit ota haqidagi afsona va rivoyatlarning ogʻzaki ravishda Turkiston xalqlari orasida keyingi davrlargacha sa1lanib qolishiga sabab boʻlgan.

Oʻgʻuz qabilalarining saljuqiylar rahnamoligida Gʻarbga siljishi natijasida ilgari yaratilgan dostonlar va rivoyatlarga yangilari qoʻshilib, Kavkaz va Kichik Osiyoda Koʻrqut va Qozonbek (Solor K°zon) haqida butun bir dostonlar turkumi vujudga keldi. Ogʻzaki ravishda yaratilgan va kuylanib kelingan bu asarlar bizga nomaʼlum shaxs tomonidan oʻzonlar (baxshilar)dan yozib olinib,  asr oʻrtalarida „Qoʻrqut ota kitobi“ga tartib berilgan. Ogʻzaki kuylanib kelingan dostonlar „Qoʻrqut ota kitobi“ tarkibiga kiritilganda, ularga muayyan bir adabiy ishlov berilgan.

Qoʻrqut ota kitobi kirish qism va 12 ta boʻy (doston)dan iborat. Kirish qismida Qoʻrqit ota haqida maʼlumotlar berish bilan birga uning nomidan bir qancha otalar soʻzi (xalq maqollari) keltirilgan. Kitobga kiritilgan dostonlar quyidagilardir:
# Dirsaxon oʻgʻli Boʻgʻochxon;
# Solor Qozon uyining talon-toroj boʻlganligi;
# Boyburabekning oʻgʻli Bamsi Bayrak;
# Qozonbek oʻgʻli Oʻrozbekning tutqun boʻlgani;
# Duxoxoʻja oʻgʻli Dali Domrul;
# Kanglixoʻja oʻgʻli Xontoʻrali;
# Qozilikxoʻja oʻgʻli Yaganak;
# Basatning Tepakoʻzni oʻldirganligi;
# Bagil oʻgʻli Emron;
# Ushunxoʻja oʻgli Sakrak;
# Solor Qozonning tutqun boʻlgani va oʻgʻli Oʻroz qutqargani;
# Ichoʻgʻoʻzning Tashoʻgʻoʻzga itoat etmagani va Bayrakning oʻlimi.

„Qoʻrqut ota kitobi“ning ikki qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan. Ular Drezden va Vatikan kutubxonalarida saqlanadi. Bu qoʻlyozmalarni olimlar  asrdan boshlab oʻrganib keladilar. Uni rus tiliga dastlab V.V. Bartold tarjima qildi va 1894–1904-yillarda 1—3 va 5-dostonlarini asl nusxa bilan birgalikda nashr etdi (1962 yilda toʻla ravishda nashr etildi). Turkiyada dastlab Kilisli Muallif Rifat 1916-yilda toʻla ravishda nashr etdi. Undan keyin Oʻrxon Shoyiq Koʻkyoy, Muharram Ergin nashrlari yuzaga keldi. Ozarbayjonda ham 1939-yildan beri muntazam ravishda nashr etilib, oʻrganilib kelinadi. Oʻzbekistonda esa 1939-yilda Hodi Zarif kitob tarkibidagi uchinchi doston „Bamsi Bayrak“ni „Oʻzbek folklori“ majmuasida nashr etgan, xolos.

„Qoʻrqut ota kitobi“ dunyo miqyosida keng oʻrganilib kelinayotgan, oʻgʻuz va boshqa turkiy xalqlar tarixi, folklori, etnografiyasini oʻrganishda katta ahamiyatga ega asarlardan biridir.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 

## Havolalar
Kitoy yalang qoyalari

**Kitoy yalang qoyalari** - Sharqiy Sayandagi togʻ tizmasi. Kitoy daryosi bilan Urik, Onot va Malaya Belaya (Angara havzasi) daryolari orali gʻida. Oʻz. 180&nbsp;km. Balandligi 2200–2500 m, eng baland joyi — Ospin Toleʼsi togʻi (3215 m). Gneys, kristalli slanets va ohaktosh, granit, ayrim joylar kaynozoy bazaltlaridan tarkib topgan. Alp relyef shakllari uchraydi. Yon bagʻirlari kedroq qaragʻay va tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Oltin, asbest konlari bor.

## Manbalar
Kitobxon jamiyati

"KITOBXON" JAMIYATI — kitobsevarlarni birlashtirgan jamoatchilik tashkiloti. 1974-yilda Respublika kitobsevarlar koʻngilli jamiyati si-fatida tashkil etilgan. 1998-yilda alohida faoliyat olib borayotgan Toshkent shahri kitobsevarlar koʻngilli jamiyati bilan birlashtirilib, Respublika "K."j.ga aylantirildi; viloyatlarda uning boʻlimlari mavjud. "K."j.ning vazifasi xalqning kitob ishi va kitobxonlik, kitob nashri va taqsimoti sohasidagi madaniyatini oʻstirish, kitob fondlari va shaxsiy kitob toʻplamlaridan samarali foydalanish, maʼnaviyat va axloqiy asoslarni qaror toptirishga, tarixiy, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni asrash va rivojlantirishga taʼsir etishdan iborat. Bu sohada muzeylar, istirohat boglari, shahar kitob savdosi birlashmasi, turli madaniyat markazlari bilan hamkorlik qiladi, turli tadbirlar (kitob koʻrgazmalari, adabiy-musiqiy uchrashuvlar, kechalar, tanlovlar, maʼruzalar) oʻtkazadi.

Ayni davrda mehribonlik uylari va boshqalarga xayriya yordami sifatida axrli tomonidan sovgʻa qilinadigan kitob fondi ("kitob banki")ni yigʻib bormoqda. Jamiyat qoshida "Haqiqat" munozara klubi faoliyat koʻrsatmoqda.

Hamroxon Mamatraimova.

## Manbalar
Kitoy madaniyati

**Kitoy madaniyati** – neolit davriga oid Baykalboʻyi arxeologik madaniyati (mil. av. 3-ming yillikning oxiri – 2-ming yillik). Ilk bor Kitoy daryosi boʻyida qabrlar topilgani uchun shu nom bilan ataladi. Qabrlardan qizil oxra sepib koʻmilgan odam suyaklari topilgan. Kitoy madaniyatida alohida boy qabrlarning paydo boʻlishi jamiyatda mulkiy tabaqalanish mavjud boʻlganini hamda patriarxal urugʻchilik tuzumi shakllanayotganligidan dalolat beradi.

## Manbalar
Kitsimonlar

**Kitsimonlar** () – suvda yashaydigan sut emizuvchilar turkumi, 100 ga yaqin turi bor. Uzoq Sharq va Shimoliy dengizlarda 6 oilasiga mansub 21 turi uchraydi. Boʻyi 1,2 m dan (dengiz choʻchqasi) 33 m gacha (koʻk kit). Kitsimonlar turkumiga moʻylovli kitlar, delfinlar, kashalotlar kiradi. Tuzilishi va hayoti suv muhitiga moslashgan. Orqa oyogʻi boʻlmaydi, oldingisi boshqaruv vazifasini bajaradigan kurakka aylangan. Terisi yalangʻoch, shilimshiq modda bilan qoplangan. Dum soʻzgichlari ikki boʻlakdan iborat. Kitsimonlar nafas olish uchun suv betiga suzib chiqib, oʻpkasini havo bilan toʻldirib oladi. Boshi ustiga oʻrnashgan tashqi burun teshiklarida ochilib yopilib turadigan qopqoqlar bor. Burun teshigidan suv aralash havo favvora boʻlib otilib turadi. Boʻgʻozlik davri bir yil. Ogʻirligi 1–3 tonna keluvchi 1 ta bola tugʻadi. Bolasi 4–8 oy onasini emadi. 3 yoshida voyaga yetadi. Kitsimonlar 200 metrgacha chuqurlikka shoʻngʻiydi. Mollyuskalar, qisqichbaqalar va boshqa umurtqasiz hayvonlar, baliqlar bilan oziqlanadi. Suv ostida bir soat va undan ortiq tura oladi. Kitsimonlar tishsiz (moʻylovli) va tishli kitlar kenja turkumiga boʻlinadi. Kaspiy va Orol dengizidan tashqari barcha dengiz va okeanlarda, tropikdagi yirik daryolarda uchraydi. Kitsimonlarning iqtisodiy ahamiyati katta. Yogʻidan glitserin, margarin va sovun tayyorlashda foydalaniladi; goʻshtidan konserva tayyorlanadi; suyagidan talqon qilinadi, jigarida vitamin A koʻp boʻladi. Koʻpchilik turlarining soni keskin kamayib ketganligi sababli ovlash man etilgan. 18 turi va 1 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

**Kitlar** juda xilma-xil boʻladi. Olimlar ularni tishli kitlar va mo'ylovli kitlar guruhiga boʻlishgan. Tishli kitlarning eng yirigi kashalotdir. Uzunligi 15-20 metr keladigan bu kit kalmarlarni juda yaxshi koʻrib yeydi. Ularning ortidan quvib, suv ostiga bir kilometrgacha tushishi va suv yuziga chiqmay bir, xatto ikki soatgacha yurishi mumkin – kashalotning oʻpkasi shunchalik katta boʻladi. Bundan tashqari, uning oʻng tomonidagi burun teshigi berkilib, havo gʻamlab turuvchi katta xaltachaga aylangan.

Shimoliy dengizlarda beluxa va narval deb ataluvchi tishli kitlar juda koʻp uchraydi. Qirgʻoq yaqinida beluxalar toʻdasi paydo boʻlganda hech qanday tovushga qiyoslab boʻlmaydigan oʻkirishlari eshitilib turadi. Narvalning tishlari yaxshi rivojlanmagan, lekin ulardan bittasi uzun shoxdek oldinga chiqib turadi. Beluxa va narvallarning delfinga oʻxshash joyi kop, ularning hammasi baliqlar bialn ovqatlanadi.

## Manbalar
Kitchener

**Kitchener** — Kanadaning janubiy qismidagi shahar, Ontario provinsiyasida, Grand-River daryosi vodiysida. Aholisi 421,8 ming kishi (2000, shahar atrofi bilan). Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, metallsozlik, koʻn-teri, toʻqimachilik, elektronika sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
Kifara

**Kifara**, kitara (yun. kithara) — yunonlarning lira (qad. Sharkdagi chang)ta oʻxshash, torli-tirnama musiqa sozi. Dastlab torlari 4 ta boʻlib, keyinchalik 7-18 tagacha yetgan. Kifara yakka hamda joʻrnavoz soz sifatida ishlatilgan. Yunon adabiyoti va tasviriy sanʼatida Kifara — Appollonnchng doimiy yoʻldoshi, yaʼni asosiy belgisi boʻlgan. Milodiy 1-asrlarga oid Turon moddiy yodgorliklari (qad. Xorazm, Dalvarzintepa, Panjikent va boshqa joylardan topilgan xaykalchalarda tasviri uchraydi. Gitara, sitra kabi musiqa sozlarining nomlari kifara soʻzidan kelib chiqqan.

## Manbalar
Kifoz

**Kifoz** (yunoncha: kyphosis – **qiyshayish**) – umurtqa pogʻonasining qiyshayishi. Umurtqa pogʻonasining koʻkrak va dumgʻaza qismidagi egilishlari hisoblanadi.

## Manbalar
Kichik ayiq

**Kichik ayiq**, Kichik Yetti Ogʻayni, Kichik Yetti Qaroqchi (lotincha ) — Shimoliy qutb yaqinidagi yulduz turkumi. Sefey, Jirafa va Ajdar yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Uning yettita yorugʻ yulduzi (Kichik ayiqning a si) — Qutb yulduzi Shimoliy qutbdan G jan.da joylashgan. Kichik ayiq yil boʻyi koʻrinadi.

## Manbalar
Kichik asad

**Kichik asad** — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Katta Aysh, Silovsin va Asad yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Uning 3 ta eng yorugʻ yulduzi 4—kattalikda. Koʻzda, kishda va bahorda koʻrinadi. 

## Manbalar
Kitsimon delfinlar

**Kitsimon delfinlar** (Lissodelphis) – delfinlar oilasining bitta urugi. uzunligi 2,5 m gacha. Boshidagi yogʻ yostiqchasi past, tumshugʻi ingichka. Orqa suzgichi boʻlmaydi, dum qismi ingichkalashgan. 2 turi: shimoliy Kitsimon delfinlar (L. borealis) – Tinch okeanning shimoliy qismida, jumladan, Uzoq Sharq dengizlarida, janubiy Kitsimon delfinlar (L. peroni) – Janubiy yarim sharning moʻtadil iqlimidan Antarktikagacha boʻlgan okean va dengizlarda tarqalgan.

## Manbalar
Buster Keaton

**Joseph Frank** "**Buster**" **Keaton** (1896.4.10, baʼzi maʼ-lumotlarga koʻra 1895—1966.1.2) — mashhur amerika komik aktyori va kinorejissyor. "Uch davr", "Bizning mehmondoʻstligimiz", "Sherlok-kichkina", "General" kabi komediya — filmlarda oʻynab (rej. ham oʻzi) dunyoga tanildi. U ekranda "hech qachon kulmaydigan", harakatsiz, sovuqqon, ehtirossiz inson niqobini yaratdi va kino sanʼatida oʻziga xos uslub bilan tanildi. Filmlarining asosiy mavzusi — Keaton qahramonining bu adovatli dunyoda yolgʻizligidir. "Bester Kiton tarixi" nomli montajli film (maslahatchi oʻzi boʻlgan, 1957) muvaffaqiyatidan soʻng u (oʻzoq tanaffusdan keyin) yana kinoga qaytdi va "Bu telba, telba, telba dunyo" (1963), "Forumga borishdagi kulgili voqealar" (1966) filmlarida suratga tushdi. "Oskar" mukofotining laureati (1959).

## Manbalar
Kichik Bolxon togʻlari

**Kichik Bolxon togʻlari** - Kopetdogʻning gʻarbiy chekkasi bilan Katta Bolxon togʻlari orasidagi past togʻli koʻtarilma. Katta Bolxon togʻlarining jan.da. Shim.-sharqdan jan.gʻarbga choʻzilgan antiklinal burma. Balandligi 777 m gacha. Oʻz. 30&nbsp;km ga yaqin. Ohaktosh va mergeldan tashkil topgan. Shimoliy yon bagʻri tik va qisqa, ayrim joylarida 200 m ga yetadigan qoyalar uchraydi. Janubiy yon bagʻri ancha qiya. Yon bagʻirlari shuvokli va shuvoq-shoʻrali choʻldan iborat. Doimiy oqar suvlar yoʻq.

## Manbalar
Kichik Zond orollari

**Kichik zond orollari** - Malay arxipelagining jan. qismi, asosan, Indoneziya tarkibida. Bali, Flores, Banda, Savu, Timor dengizlari va Hind okeani suvlari oʻrab turadi. Maydoni 128 ming km². 1300&nbsp;km uzunlikdagi orollar zanjiridan iborat. Relyefi togʻli, vulkan koʻp (eng baland joyi 3726 m, Rinjani vulkani). Iqlimi subekvatorial mussonli iqlim. Barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar va savannalar bilan qoplangan. Sholi ekiladi, baliq ovlanadi.

## Yana qarang

* Katta Zond orollari

## Manbalar
Kichik it

**Kichik it** (lotincha ) - ekvatorial yulduz turkumi. Javzo, Yakkashoh, Gidra va Saraton yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Eng yorugʻ yulduz (Kichik itning a si) 0,5 kattalikdagi Protsion yulduzidir. Kuz, qish va bahor boshida koʻrinadi.

## Manbalar
Kichik Kavkaz

**Kichik kavkaz** — Zakavkazyedagi togʻ sistemasi. Old Osiyo togʻligining oʻrta qismini shim., shim.-sharqdan oʻrab turadi. K.K.ga Mesxeti, Trialeti, Somxet, Bazumi, Tambak, Murgoʻz, Shoxdogʻ, Murovdogʻ va Qorabogʻ tizmalari va ular orasidagi vodiylar kiradi. Surami tizmasi K.K.ni Katta [Ka[vkaz bilan tutashtiradi. K.K. gʻarbda Kolxida pasttekisligi bilan sharqda Koʻra-Araqs pasttekisligi orasida. Mezozoy va uchlamchi davr choʻkindi vulkanik va introʻziv jinslardan tashkil topgan. Oʻz. 600&nbsp;km. Balandligi 3724 m gacha (Gamish togʻi). (Yana q. [Ka[vkaz).

## Manbalar
Kichik koʻlbuqalar

**Kichik koʻlbuqalar** (lxobrychus) — laylaksimonlar turkumining qarqaralar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 10 turi, jumladan, Oʻzbekistonda 1 turi bor. Kichik koʻlbuqa (l.minutis) Afrika, Yevrosiyo, Avstraliya va Yangi Zelandiyada uchraydi. Koʻl, daryo qirgʻoqlaridagi toʻqay, butazor va qamishzorlarda yashaydi. Ogʻirligi 145 g ga yaqin. Oʻzbekistonga mart oyida uchib keladi. Qamishzor va toʻqaylarda uya quradi. 4— 9 ta tuxum quyadi. Tuxumini 17—20 kun bosadi. Joʻjalari bir oyda uchirma boʻladi. Kichik koʻlbuqalar toʻngi qushlar, mayda baliq, baqa, itbaliq va suvda yashovchi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Kichik litrajli avtomobillar

**Kichik litrajli avtomobillar** — dvigateli silindrlarining ish hajmi 0,85 dan 1,5 l gacha, massasi 700 dan 1000&nbsp;kg gacha boʻlgan yengil avtomobillarning shartli nomi. Odatda, 4—5 kishiga moʻljallanib ishlab chyqari-ladi. Mas, "Jiguli", "Neksiya" yengil avtomobillari Kichik litrajli avtomobillar a.dir.

## Manbalar
Kichik Noʻgʻay oʻrda

**Kichik Noʻgʻay oʻrda** - 16-asr 2-yarmida Noʻgʻay Oʻrdayaan ajralib chiqqan noʻgʻaylar davlati. Volga daryosining oʻng qirgogʻi va Azov boʻyidagi hududlarni qamrab olgan. Asoschisi — murza Qozi (1577-yil vafot etgan). 18-asr oʻrtalarigacha Krit xonligi va Turkiyaga qaram boʻlgan.

## Manbalar
Kichik juz

**Kichik juz** —  16-asrdan 19-asr o‘rtalarigacha mavjud bo‘lgan uch yirik qabilaviy birlashmadan iborat (Boyuli, Alimuli va Jetiuru) qozoq xonligi. 

Boyuli birlashmasini **Nurali sulton** (1748—1786), Alimuli birlashmasini **Abulxayrxon** (18-asrning 20-yillari — 1748), Jetiuruni esa **Tavkaxon** boshqargan. Kichik Juz hududi Ural va Tobol daryolaridan Sirdaryoning quyi oqimlariga qadar cho‘zilgan. Sharqda O‘rta Osiyo davlatlari va Qozog‘istonning qoraqalpoq yerlari, g‘arbda Kaspiy dengizi, shimolda esa Astraxon, Saratov va Orenburg guberniyalari bilan chegaralangan. Abulxayrxon o‘ldirilgach, Kichik Juz uning o‘g‘illari **Nurali** va **Botir** tomonidan boshqarilgan. Hududda vaqti-vaqti bilan turli xonliklar va urug‘lar birlashmasidan tashkil topgan bir nechta xonliklar mavjud bo‘lgan. 1785-yildan boshlab Kichik Juz yana uch xonlikka bo‘lingan. Ularni **Erali** (1790—1794), **Eshim** (1795—1797) va Abulxayrxonning o‘g‘li **Ayshuvoq sulton** (1798—1805) boshqargan. Keyingi xon **Jonto‘ra** 1824-yilda vafot etgach, Kichik Juz tugatilgan.

Kichik Juz hududlarida qoramollarga yil davomida yem-xashak bilan ta’minlash mumkin bo‘lgan qishloq va yaylovlar mavjud bo‘lgan. Qishki yaylovlar Sirdaryo va Ural daryolari etagida, Irg‘iz va To‘rg‘ay daryolarining quyi oqimlarida, Som va Barsuq cho‘llarida joylashgan, yozgi yaylovlar esa Ural daryosining irmoqlari bo‘yicha Tobol qirlarida hamda Mug‘ojar tog‘larida bo‘lgan.

Kichik Juz qabilalari dushman hujumiga qarshi birga kurashgan va harbiy yurishlarga ham birga chiqishgan. 19-asr o‘rtalarida Kichik Juz aholisi taxminan 1 millionni tashkil qilgan. 1844-yilgi “**Orenburg o‘lkasi qirg‘izlarini boshqaruv bo‘yicha nizom**”ga binoan, Kichik Juz yerlari Rossiya imperiyasi hududiga qo‘shilgan.
## Manbalar
Kichik Osiyo yarim oroli

**Kichik Osiyo yarim oroli** — Osiyoning gʻarbiy qismidagi yarim orol. Qora, Marmar, Egey va Oʻrta dengizlar hamda ularni birlashtirib turgan boʻgʻozlar bilan chegaralangan. Maydoni 506 ming km². Oʻz. 1000&nbsp;km dan koʻproq, kengligi 400-600&nbsp;km. Yarim orolning dengiz boʻyidagi kambar pasttekislikdan tashqari hamma qismi togʻlik. Shim. va janubiy qirgʻoqlari tekis, gʻarbiy qirgʻogʻi notekis, orol koʻp. Yarim orolning katta qismi Kichik Osiyo togʻligidan iborat. K.Kichik Osiyo yarim orolio.ning markaziy qismida chala choʻl landshaftli Anadolu yassitogʻligi joylashgan. Eng baland joyi — soʻngan Erjiyos vulkani (3916 m). Yarim orolning shimoliy va gʻarbiy qismida zilzilalar boʻlib turadi. Karst relyef shakllari keng tarqalgan. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi, sharqqa tomon qurgʻoqlashib boradi. Yillik yogʻin chekka qismidagi togʻlarda 1000-3000&nbsp;mm, ichki rayonlarda 200-500&nbsp;mm. Daryolari kamsuv, qishda toʻlibroq oqadi. Oqmas koʻl va shoʻrxok koʻp. Chala choʻl va dasht oʻsimliklari oʻsadi, oʻrmonlar uchraydi. K.Kichik Osiyo yarim orolida Turkiya hududining katta qismi joylashgan.

## Manbalar
Kichik ot

**Kichik ot** — ekvatorial yulduz turkumi. Delfin, Dale va Pegas yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Yorugʻ yulduzi yoʻq. Bahor, yoz va koʻzda koʻrinadi.

## Manbalar
Kichik sayyoralar

**Kichik sayyoralar** - Quyosh sistemasining diametri 1 dan 1000&nbsp;km gacha boʻlgan jismlari. Barcha Kichik sayyoralarning massalari yigʻindisi Yer massasining 1/700 boʻlagidan kichik. Koʻpchilik Kichik sayyoralarning orbitalari Mars va Yupiter orbitalari (yaʼni asteroidlar mintaqasi) orasida joylashgan. Eng mashhur Kichik sayyoralar Serera (№1), Pallada (№2), Vesta (№3), Yunona (№4), Eros, Amur, Gidalgo, Ikar (yana qarang Asteroidlar).

## Manbalar
Kichik Chimyon

**Kichik Chimyon** - Toshkent viloyatidagi togʻ, Chatqol togʻining shim.da. Chatqol togʻ tizmasi tarkibiga kiradi. Gʻarbdan Chimyonsoy vodiysi, jan-gʻarbdan Katta Chimyon togʻi va sharkdan Qoʻylisoy bilan oʻralgan. Katta Chimyon togʻidan Gulik dovoni orqali ajralib turadi. Eng baland joyi 2098 m. Paleozoy togʻ hosil boʻlish davrida burmalangan, ohaktoshlardan tarkib topgan. Keyinchalik nurab, ayrim joylarida granit jinslari ochilib qolgan. Yon bagʻirlari ancha qiya. Qoʻngʻir oʻrmon va jigarrang tuproqlar tarqalgan. Quyi qismida mevali daraxtlar, yuqorida archazor, yongʻoqzorlar va boshqa oʻsimliklar bor. Eng yuqori qismi toshloq, daraxt kam. Chimyonsoyda kurort ("Chimyon"), sanatoriy va bolalar orom-goxlari joylashgan.

## Manbalar
Kichik shakllar meʼmorligi

**Kichik shakllar meʼmorligi**— meʼmorlikning tabiat manzarasi bilan uygʻunlashgan, nisbatan mayda hajmdagi mahsuli. Keng maydonlarni tashkil etish, bogʻ-park kompozitsiyalarini shakllantirish maqsadida oʻrnatilgan kichik qurilma. Favvora, zinapoya, koʻprikchalar, toʻsiqlar, madaniy-maishiy xizmat hamda yaxna ichimlik va shirinliklar doʻkonlari; elektr yoritkichlar, gul ekiladigan vazasimon qurilmalar; reklama-tijorat, koʻrgazma qurilma va inshootlari; yoʻl koʻrsatkichlar; yodgorlik, monument va boshqa kiradi. Majmualar ajralmas qismi sifatida ham bunyod etiladi (mas, Mustaqillik maydoni, Amir Temur xiyoboni, Alisher Navoiy xiyobonidagi qurilmalar va boshqalar). Koʻpgina namunalarida sanʼatlar sinteziga erishiladi.

## Manbalar
Kish

**Kish** — Bobildan 18&nbsp;km shim.sharkda joylashgan qad. shahar (Iroqdagi hozirgi Oxeymir shahri harobasi). Mil. av. 4-ming yillik oxiri — 3-ming yillik boshlarida qad. qishloq oʻrnida vujudga kelgan. Qad. Mesopotamiya davlatlaridan birining markazi (miloddan avvalgi 28-asr). K. miloddan avvalgi 28-asrda shumer qabilalarining 1-uyushmasiga rahbarlik qilgan (K. I-sulolasi davrida), lekin miloddan avvalgi 27-asrda Uruk shahri bilan boʻlgan kurashda oʻz ustunligini yoʻqotgan. Miloddan avvalgi 27— 25-asrlarda K. hokimlari Shim. Shumerda oʻz mavqelarini saqlab turishga intilganlar. 24-asrning 1-yarmida Uruk va Umma shaharlari hokimi shumerlik shoh Lugalzagansi K.ni vayron qilgan, lekin tez orada shahar Akkad shohi Sargon tomonidan qayta tiklangan. Keyinchalik Bobil, Axomaniylar davlati, Parfiya podsholigi va Sosoniylar davlatining yirik viloyat markazi boʻlib, mustaqil rol oʻynamagan. 1912 yilda fransuz va 1923—32 yillarda ingliz arxeologiya ekspeditsiyalarining qazishmalari natijasida saroy, ilk sulola davriga oid nekropol (miloddan avvalgi 3-ming yillik), sopol idishlar, jez qurollar va taqinchoklar, silindr shaklidagi muhr, akkad davri binolari, mixxat yozuvlari arxivi hujjatlari (miloddan avvalgi 3-ming yillik boshi — 1 ming yillik) topilgan.

## Manbalar
Kishvariy

**Kishvariy** (16-asr) — ozarbayjon shoiri. Tabrizdagi Sulton Yoqub saroyiga yaqin boʻlgan. Alisher Navoiy gʻazallariga naziralar yozgan, sheʼrlar bagʻishlagan. K. sheʼriyati mavzularining dunyoviyligi, tilining soddaligi, tasviriy vositalarga boyligi bilan ajralib turadi; ozarbayjon adabiyoti taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatgan. K. devoni qoʻlyozmasi saqlangan.

## Manbalar
Kishi-kun

**Kishi-kun** – ish vaqtini hisobga olish birligi. Xodimning ishda boʻlishi (ishga chiqishi) kishi-kun hisoblanadi. Kun boʻyi boʻsh turib qolish, ishga kelmagan kunlar (taʼtil, kasallik va boshqalar), bayram va dam olish kunlari ham K.-k. birligida hisoblanadi. K.-k. kun davomida haqiqiy ish vaqti kishi-soatda. aniqroq hisobga olinadi.

## Manbalar
Kishi-soat

**Kishi-soat** — ish vaqtini hisobga olish birligi. K.-yeda ifodalangan ish vaqti bir kun, oy, kvartal, yil davomida haqiqatan bajarilgan ish soatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi.

Boʻsh turib qolishdagi K.-s. miqdori ham xodimning turli sabablarga koʻra ishlamagan soatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi.

## Manbalar
Kishm

**Kishm** – Toxaristonning qadimgi shaharlaridan biri. Badaxshondagi Koʻkcha daryosining irmogʻi Mashhad daryo boʻyida joylashgan. Kishm tarixiy manbalarda ilk oʻrta asrdan boshlab (6—7-asrlar) uchraydi. VIII asrda bu yerda Toxaristonning turkiylardan boʻlgan bosh hukmdori – jabgʻusi Qutluq tardu (boshqa manbalarga koʻra, Xumorbek) yashagan; u, shuningdek, „eftalitlar shoqi“ unvoniga ham ega boʻlgan. Somoniylar davrida (9—10-asrlar) K. da bir yoʻla 3 zarbxona boʻlib, u temuriylar davrida ham mavjud boʻlgan. B. Ahmedovning fikricha, K. moʻgʻullar tomonidan bosib olinmagan, shahar 14-asrning 1-yarmigacha mustaqilligini saqlab qolgan. U katta bir viloyatning markazi boʻlgan. Marko Yaoyaoning maʼlumotiga koʻra, 14-asrda K.ning oʻz hokimi boʻlib, oʻnga togʻdagi bir qancha shahar va qishloqlar boʻysoʻngan. Shahar oʻrtasidan katta daryo oqib oʻtgan. K. atrofidagi aholi togʻlarda chorvachilik bilan shugʻullangan. 14-asr oxirida Amir Temur Badaxshonni egallaganda K. uning poytaxti boʻlib, Badaxshon shohi shu yerda yashagan. Temuriylar davrida K. rasman Samarqand, soʻng Hirotga qaram boʻlsada, amalda uni mahalliy sulola vakillari – Ba-daxshon shoxlari – Shoh Bahouddin, Shoh Mahmud va ularning avlodlari boshqargan. 1469 – 1505-yilda K.ni Xusravshoh idora etgan, soʻngra uni Shayboniylar qisqa muddatga egʻallashgan. K. Boburnknt ukasi Nosir mirzo qoʻliga oʻtgan; temuriylarning Badaxshondagi hukmronligi 1584-yilgacha, yaʼni uni Abdullaxon II egʻallaguncha davom etgan. 16—17-asrlarda – K. Badaxshon poytaxti. Ashtarxoniylaraan Nodir Muhammadxon davrida K. Abdulaziz sulton, soʻngra Xusrav sulton mulki boʻlgan. Hozirgi K. shahri Toliqon va Qunduzdan sharqda joylashgan alohida viloyatning maʼmuriy markazi hisoblanadi.

## Adabiyot
* Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX – nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Kichik Oʻradaryo

**Kichik Oʻradaryo** - Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Gʻuzordaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining gʻarbiy qismidagi Oʻlmas togʻidan (2500–2700 m) boshlanadi. Uz. 93&nbsp;km, havzasining maydoni 1588 m2. Yirik irmoqlari Shirindaryo (17&nbsp;km), Qoradahana (25&nbsp;km), Goʻrota (20&nbsp;km) va boshqa Qor, mavsumiy yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 2,4 m³/sek. Mart-mayda suvi koʻpayadi. Asosan, sugʻorishga sarflanadi.

## Manbalar
Litota

**Kichraytirish**, **litota** — istiora turlaridan biri. Oʻzbek mumtoz adabiyotida: tafrit, tasgʻir (moʻtadillikdan pastki holat). Kichraytirish 2 narsa, hodisa yoki tushuncha oʻrtasidagi umumiy va juzʼiy xususiyatlarga asoslanadi, ularning hajm, vaqt, oʻlchov jihatlari qiyosan kichraytiriladi. Mubolagʻaning aksi. Tasvir obyektini oʻta kichik, zaif qilib ifodalash orqali uning mohiyati taʼkidlanadi. Shuningdek, tasvirga haddan tashqari koʻtarinkilik, satirik va yumoristik ruh berish uchun ham qoʻllanadi. Kichraytirish leksik jihatdan oʻxshatish, sifatlash, istioraga asoslanadi.

## Manbalar
Kishmish

**Kishmish** — gʻujumi urugʻsiz uzum navlari guruhi. Bu guruhga Bedona, Oq kishmish, Qora kishmish, Pushti kishmish, VIR kishmishi va Hishrov kishmishi, Zarafshon kishmishi, Turkmaniston qizil kishmishi, Marmar kishmish, Soʻgʻdiyona kishmishi, Vatkani kishmishi, Tagʻob kishmishi, Astraxon kishmishi (dumaloq kishmish), Qora Korinka va boshqa kiradi. Ekologik-geografik jiqatdan sharqiy guruh navlariga mansub. Kishmish koʻproq Oʻrta Osiyo, AQSH, Fransiya, Armaniston, Ozarbayjon, Rossiyaning janubiy mintaqalarida oʻstiriladi. Kishmishdan 24—30% mayiz toʻshadi, markali vinolar tayyorlanadi. Shu uzumlar mayizi ham baʼzan K. deyiladi.

## Manbalar
Kishtut

**Kishtut** — Surxondaryo viloyati, Sariosiyo tumanidagi daryo. Toʻpolondaryoning yirik chap irmogʻi. Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridagi kichik moʻzlikdan boshlanadi. Oʻz. 50&nbsp;km, havzasining maydoni 719&nbsp;km². Kishtut yon bagʻirlari baland va tik, ayrim joylarda tor vodiyda, nishabi katta oʻzanda oqadi. Etak qismida vodiysi kengroq, yon bagʻirlari ham ancha past va yotiq. Kishtut havzasida yogʻin koʻp yogʻadi, kichik muzliklar ham bor. Oʻrtacha yillik suv sarfi 18 m³/sek. Qor va moʻzliklardan hamda yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi fevral oxiridan koʻpaya boshlaydi, may— iyunda eng koʻp boʻladi, iyuldan yanvar oxirigacha kamaya boradi. Kishtut suvi Toʻpo-londaryoga qoʻshilib Surxon vodiysidagi yerlarni sugʻorishga sarflanadi.

## Manbalar
Petr Filipovich Kiyatkin

**Kiyatkin Petr Filipovich** (1898.17.9, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Mordoviya Respublikasi — 1979.24.4, Toshkent) — seleksioner, Oʻzbekistonda qoʻychilik va echkilik seleksiyasi asoschilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1955), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan zootexnik (1950), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1953), professor (1962). Leningrad qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1927). "Oʻzbekjivotnovodsoyuz"da zootexnik (1927—30), Moskvadagi "Ovsevod" trestida Qozogʻiston va Oʻzbekiston boʻyicha bosh zootexnik (1930— 35), Oʻzbekiston chorvachilik tajriba stansiyasida (hozirgi Chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti) boʻlim mudiri (193550, 1960-70, 1970-yildan maslahatchi), Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya institutida laboratoriya mudiri (1950—60). Ilmiy ishlari jundor-goʻshtdor, shu jumladan, hisori qoʻylar, jundor echkilar biologiyasi va genetikasi masalalariga bagʻishlangan. Pop, Chuyet, Parkent tumanlari xoʻjaliklarida oʻzoq yillar mobaynida seleksiya ishlari natijasida Oʻzbekiston jundor, jundor ("Sovetskaya sherstnaya") qora tivit beruvchi echki zotlarini, Oʻzbekiston goʻshtdor-jundor qoʻy zotini va podalarini yaratdi.

## Manbalar

* Puti i metodi vivedeniya novoy porodi sherstnix koz, T., 1964; Protsess porodoobrazovaniya ovets, T., 1968; Kurdyuchnie ovsi i plemennaya rabota s nimi, T., 1968; Myaso-sherstnie ovsi Oʻzbekistona, T., 1977.
Klavdiy

**Klavdiy** (Claudius), Tiberiy Klavdiy Neron Germanik (miloddan avvalgi 10 yil — Lugdunum — milodiy 54 yil)— Rim imperatori (41—54 yillar), yuliylar-klavdiylar sulolasidan. K. imperiya byurokratiyasiga asos solgan, davlatning moliyaviy ahvolini yaxshilagan, soliq tizimini tartibga solgan, provinsiyalardagi jamoalarga ham Rim fuqaroligi huquqini inʼom etgan.

## Manbalar
Klavesin

**Klavesin**, chembalo [fransuzcha: *clavecin*, italyancha: *cembalo*, lotincha: *clavicymbalum* — klavishli simbala (changeimon musiqa cholgʻusi) soʻzidan]— klavishli torli-tirnama musiqa cholgʻusi. 16-asrdan maʼlum. Hozirgi fortepiano (royal)ning oʻtmishdoshi. Klavishlar bosilishi natijasida torlari pat yoki teridan ishlangan mizroblar yordamida tirnaladi, natijada jarangdor, ammo kuchsiz, dinamikasp deyarli oʻzgarmaydigan tovush hosil qilinadi. 17—18-asrlar davomida K.ning shakl qiyofasi hamda klaviaturalar soni oʻzgargan, pay torlari sim torlar bilan almashtirilgan, diapazoni 5 oktavagacha kengaygan, vyordjinel, spinet, klavitsiterium kabi turlari vujudga kelgan. Bunday K.lar uchun I. S. Bax, U. Byord, G. Gendel, D. Skarlatti, F. Koʻperen, J. Ramo kabi kompo-zitorlar yuksak badiiy asarlar yaratishgan, Angliya, Fransiya, Italiya K. maktablari yuzaga kelgan. 18-asr oxiridan K. oʻrnini fortepiano egalladi. Lekin 20-asr boshidan K. hamda aynan uning uchun muljallangan musiqaga yana qiziqish tugʻilib, u baʼzi cholgʻu ansambl hamda orkestrlar (mas, "Turkiston" kamer orkestri) tarkibiga kiritildi.

## Manbalar
Klavixo (elchi)

**Klavixo**, Rui Gonsales de Klavixo (? — 1412.2.4) — Kastiliya qiroli Genrix III (Enriko Sh)ning Amir Temur huzuriga yuborgan 2-elchiligi (tarkibida olim A. Paes va saroy shoiri Gomes de Salasar ham boʻlgan) rahbari. K. qad. va badavlat xonadonda tugʻilgan. Elchilar 1403-yil 22-mayda Kadis shahridan yoʻlga chiqib, 15 oydan soʻng Samarqandga yetib kelgan. K. tomonidan yozilgan elchilik kundaligi (1403—06) bosib oʻtilgan manzillar (Kadis, Balear o.lari, Gaeta, Messina, Rodos, Xios, Konstantinopol, Trapezunt, Arzirum, Tabriz, Tehron, Nishopur, Mashhad, Balx, Buxoro, Samarqand)ning batafsil bayoni va etnografik maʼlumotlardan tashqari, Amir Temur saltanatining mukammal siyosiy-iqtisodiy tafsilotidan iborat. K.ning safar xotiralari 1-marta 1582 i. Argonte de Molina shahrida "Buyuk Temur tarixi" nomi bilan nashr etilgan. Asarda Amir Temurning Samarqanddagi Bogʻi Dilkushoda oʻtkazgan qabul marosimi, ushbu bogʻ tavsifi, shuningdek, Amir Temurning obodonchilik soxasida olib borgan siyosati batafsil bayon etilgan. U Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyo xalqlari tarixi boʻyicha qimmatli manba hisoblanadi.

## Manbalar

* Klavixo R. G. de, Dnevnik puteshestviya v Samarqand ko dvoru Timura (1403-1406), M., 1990.
Klavish

**Klavish** (lotincha: clavis — *kalit*) — 1) fortepiano, akkordeon kabi musiqa cholgʻularida tovush hosil qiluvchi richag moslamasining qoʻl bilan bosiladigan qismi, klaviatura detali. Odatda, yogʻochdan yasaladi. K.lar oq, qora boʻlib, suyak yoki *plastmassa* bilan qoplanadi; 2) turli mexanizmlar (yozuv mashinkasi, kompyuter va boshqalar)da signalni oʻzgartirib, harf (belgi) tushiradigan moslamaning harakatga keltiruvchi qismi.

## Manbalar
Klavishli musiqa cholgʻulari

**Klavishli musiqa cholgʻulari** — maʼlum tartibda joylashtirilgan klavishlarga barmoqlar bilan bosib chalinadigan musiqa cholgʻulari. Tovush hosil etilishiga qarab, klavishli torli urma (qad. klavikord, hozirgi fortepiano, royal), klavishli torli tirnama (klavesin va boshqalar), klavishli pnevmatik damli sozlar (organ), klavishli pnevmatik tilchali (akkordeon, fisgarmoniya), klavishli urma plastinkali (chelesta, qoʻngʻiroqchalar) cholgʻularga boʻlinadi.

## Manbalar
Kladoniya

**Kladoniya** (Cladonia) — butasimon lishaynik turkumi. Yer sharida 300 turi bor; ular oʻrmon, tundra va botqoqliklardagi tuproqda, toʻnkalarda, daraxt tanasida, toshlar orasida oʻsadi. Bugʻu yoʻsini kabi turlarini shimol bugʻusi yeydi. Baʼzi turlarida usnin kislota boʻlib, tibbiyotda ishlatiladi.

## Manbalar
Kladofora

**Kladofora** (Cladophora) — koʻp hujayrali yashil suvoʻtlar turkumi. 300 turi bor. Dengiz va chuchuk suv havzalarida oʻsadi. Oʻzbekiston suv havzalarida koʻpincha ipsimon sershox turi uchraydi. Kladafora odatda to‘lqinli yoki tukli strukturalarga ega bo‘lib, ularning uzunligi bir necha santimetrdan bir necha metrgacha yetishi mumkin. Yoshligida substratga yopishgan holda, keyinchalik substratdan ajralib oʻsadi. Jinssiz va jinsiy koʻpayadi.

## Manbalar
Klaypeda

**[[Klaypeda]]** (1923-yilgacha Memel) — Litvadagi shahar, Boltiq dengizidagi moʻzlamaydigan port. Klaypeda stansiyasi. Aholisi 205,1 ming kishi (2000). Dengizdan baliq ovlash floti bazasi. Kemasozlik va kema toʻzatish, toʻqimachilik (ip gazlama matolar), sellyuloza-qogʻoz, balik, sanoati korxonalari bor.

Kahrabodan badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. Konservatoriya, drama teatri, oʻlkashunoslik, dengiz va soat ishi muzeylari, suratlar galereyasi mavjud. XVII—XVIII asr meʼmorlik yodgorliklari saqlangan. Klaypedaga 1252-yil Memelburg qalʼasi sifatida asos solingan.

## Manbalar
Klavixo (maʼnolari)

**Klavixo**:

* Clavijo — Ispaniyadagi munitsipalitet
* Klavixo (elchi) — Rui Gonsales de Klavixo (? — 1412).
Klavir

**Klavir** (nem. Klavier — fortepiano), klaviraussug — 1) opera, oratoriya kabi vokal-simfonik asarlar matni (notasi)ning fortepiano joʻrligida kuylashga yoki fortepianoning oʻzida ijro etish uchun moslashtirilgan shakli; balet partiturasi, baʼzida simfonik va kamer-cholgʻu ansambl asarlarining fortepianoda 1 ta yoki 2 ta pianinochi ijrosiga muljallangan nusxasi; 2) 17—18-asrlarda torli klavishli musiqa cholgʻulari (klavesin, klavikord, fortepiano)ning umumiy nomi.

## Manbalar
Klan

**Klan** (gelcha clann — nayel, urugʻ, avlod) — 1) kelt xalqlarida urugʻ, baʼzan qabila nomi. Keyinchalik, urugʻchilik munosabatlari yemirilishi davrida — taxmin etilgan urugʻ boshligʻi ismi bilan atalgan qadimiy urugʻ avlodlari boʻlgan qonqarindoshlarning yirik guruhlari. Bunda shotlandlar va irlandlarda umumiy ismga "oʻgʻil", "oʻgʻli" maʼnosini anglatuvchi "Mak" qoʻshimchasi qoʻshila boshlangan (masalan, Mak Kartli, Makdonald); irlandlarda buni boshqa bir shakli ham boʻlib, ism oldiga "O" ("nabira") qoʻshimchasi qoʻshilgan (mas, O’Konnor). Klan urugʻchilik tuzumiga xos boʻlgan yerning umumiy mulkligi va boshqa udumlar (xun olish, umumiy kafillikka olish va boshqalar) ni saqlab qolgan. Shotlandiya va Uels ning ayrim rayonlarida Klan 19-asrgacha saqlangan. Hozirgi (asosan, chet el) adabiyotlarda Klan — "urugʻ" istilohiga mos keladi.

## Manbalar
Klapan

**Klapan** ( — toʻsiq) — mashina va mexanizmlarda havo, suv, bugʻ, gaz oqimlarini boshqarishga imkon beruvchi detal (qurilma). Vazifasiga koʻra, klapan drosselli, reduksion, rostlash, teskari, saqlagich, avariyaning oldini oluvchi, berkitish va boshqa; toʻzilishi boʻyicha ventilli, zolotnikli, joʻmrakli va boshqalarga boʻlinadi. Klapan elektrik, pnevmatik, gidravlik yuritmalar bilan, shuningdek, dastaki usulda harakatga keltiriladi. Truboprovodlarda qoʻl bilan ochilib-yopiladigan, nasos va kompressorlarda 2 tomondagi bosimlar farqi hisobiga avtomatik tarzda ochilib-yopiladigan klapanlar qoʻllanadi. Ichki yonuv dvigatellari va bugʻ mashinalaritsa alohida mexanizm vositasida boshqarib turiladigan; rezervuardagi havo bosimini bir meʼyorda toʻtib turish va ehtiyot qilish uchun ishlatiladigan klapanlar bor.

## Manbalar
Klapeyron-Mendeleyev tenglamasi

Mendeleyev-Klapeyron **tenglamasi** — berilgan t massali gazning holatini tavsiflaydigan bosim r, hajm Kva temperatura Torasidagi bogʻlanishni ifodalovchi holat tenglamasi: pV=BT, bunda V — berilgan gaz massasi uchun oʻzgarmas kattalik. Bu tenglamani 1834-yilda B. Klapeyron topgan. Tenglamalardagi V ning bir molga toʻgʻri keladigan qiymatini R bilan belgilansa, bir mol uchun pV—RT tenglama hosil boʻladi. Buni 1875-yilda D. I. Mendeleyev topgan. Shu sababli u K. — Klapeyron-mendeleyev tenglamasi deb ataladi.

## Manbalar
Klark

**Klark**, elementlar klarki — muayyan tabiiy sistema (Yer poʻsti, gidrosfera, atmosfera, biosfera, umuman, Yerda yoki samoviy jismlar) tarkibida kimyoviy elementlarning oʻrtacha miqdorini bildiruvchi son. K. massa birligida (%, g/t va hokazo) va atomlar % yoki %p sida ifodalanadi. Yer poʻstini tashkil qilgan turli togʻ jinslarining kimyoviy tarkibiga qarab ularni 16&nbsp;km chuqurlikka qadar tarqalganligini hisobga olgan holda maʼlumotlarni umumlashtirish birinchi marta amerikalik olim F. U. Klark (1847—1931) tomonidan bajarilgan (1889). Yer poʻsti tarkibidagi kimyoviy elementlarning Klark aniqlagan foiz miqdorini keyinchalik rus olimi A. Ye. Fersman yanada takomillashtirib, uni Klark sonlari yoki klark deb atashni taklif qildi. Yer poʻstida, uning hozirgi zamon tushunchasi boʻyicha sayyoraning Moxorovichich chegarasi (Moxorovichich yuzasi)dan yuqori qismi sifatidagi qatlamida elementlarning oʻrtacha miqdori rus olimi A. P. Vinogradov (1962), amerika olimi S. R. Teylor (1964), nemis olimi K. G. Vedepol (1967) tomonidan hisoblab chiqilgan. Elementlar klarkidan foydali kazilma konlarida, togʻ jinslarida yoki regionlarda kimyoviy elementlar konsentratsiyasining koʻp yoki kamligini qiyoslashda etalon sifatida foydalaniladi. Baʼzida K. termini elementlarning konlarda yoki alohida massiv (hudud)lardagi oʻrtacha miqdori sifatida notoʻgʻri talqin etiladi.

## Manbalar
Klark Charlz

**Klark Charlz** (1741-1779.22.8, Petropavlovsk-Kamchatskiy) – ingliz dengizchisi. Toʻrt marta dunyo aylana sayohatda qatnashgan. 1764—1766 yillarda Jon Bayron ekspeditsiyasida, 1768-1771, 1772-1775 va 1776-1779 yillarda J. Kuk ekspeditsiyalarida. 1779-yil 14-fevralda Kuk halok boʻlgandan keyin Klark ekspeditsiyani boshqarib, kemalarni Gavayi orollaridan Chukotka dengizi tomon olib bordi, lekin 70° sharqga yetmasdan yirik muzlarga duch kelib orqaga qaytishga majbur boʻldi. Petropavlovsk-Kamchatskiyda vafot etgan va oʻsha yerga dafn qilingan. Klark nomiga Atlantika okeanining janubiy qismidagi qoyalar qoʻyilgan.

## Manbalar
Klarnet

**Klarnet** [ital. Clarinetto, lotincha clarus — tiniq (tovush) soʻzidan], soprano (yoki katta) klarneti — puf-lamatilchali yogʻoch musiqa cholgʻusi. 17-asr oxirida yuzaga kelgan. Tovushi tiniq, yorqin, shirali va yoqimli. Obnus (qora) daraxti yogʻochidan va plastmassadan yasaladi. Yuqori qismidagi moslama (mundshtuk)ga kamish (yoki bambuk) tilcha boglanadi, silindr shaklidagi havo yoʻli (ichki kanal)ning oʻz. 590–680&nbsp;mm. Hozirgi K.lar 7 tyoshikli va 20 klapanli, asosan, V yoki A sozida boʻladi. Diapazoni d (yoki cis) — I (s4). Kichik K., bassetgorn, bas-K., kontrabas-K. kabi turlari ham manjud.

Ijro va ifodaviy imkoniyatlari keng boʻlgan K. yakkanavoz soz sifatida, kamer va estrada ansambllari, simfonik va puflama cholgʻular orkestrlarida ishlatiladi. Oʻzbekistonda il k K.chilar 20-asr boshida paydo boʻlib, 1950-yillardan U. Rizoqulov, B. Minin, keyinroq K. Azimov, B. Solihov, B. Murtazoyevlar tanildi.

## Manbalar
Klassik taʼlim

**Klassik taʼlim** - qad. lotin, yunon tillari, antik adabiyot va matematika ni oʻrganishni asos qilib olgan umumiy oʻrta taʼlim turi. Antik madaniyatga qiziqish oʻsishi munosabati bilan Uygʻonish davrida paydo boʻlgan. 16-asrning oʻrtalaridan Gʻarbiy Yevropada dastlabki klassik gimnaziyalar tashkil topdi. Klassik taʼlimning nazariy tizimini 19-asrning 1-yarmida nemis pedagogi I. F. Gerbart ishlab chiqdi. Uning taʼsirida Gʻarbiy Yevropa va Rossiyada gimnaziya, litsey, kollej va boshqa nomlarda Klassik taʼlim toʻliq shakllandi. Bu oʻquv yurtlarida lotin va yunon tillarini urganish oʻquv rejasining 40% ni tashkil etdi. 19—20-asrlarda sanoat ishlab chiqarishning rivojlanishi real taʼlimning amalga oshishi va Klassik taʼlimning sekin-asta qisqarishiga olib keldi. Bir qancha mamlakatlarning oʻrta maktablarida taʼlim yoʻnalishlaridan biri sifatida saqlanib qolgan.

## Manbalar
Clausius–Clapeyron tenglamasi

**Clausius-Clapeyron tenglamasi** — 1-tur fazaviy oʻtish (bugʻlanish, sublimatsiya, erish va hokazo) holatidagi toza moddaning bosimi r bilan mutlaq temperatura 7~si orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan differensial tenglama. Clausius-Clapeyron tenglamasi 1-tur fazaviy oʻtishning egri chizigʻini aniqlab beradi. Tenglamani Benoît Paul Émile Clapeyron ishlab chiqqan (1834) va Rudolf Clausius asoslab bergan va takomillashtirgan (1850). Tenglama faqat toza moddalargagina emas, balki eritmalarga va ularning ayrim komponentlariga ham tatbiq etiladi.

## Manbalar
Benoît Paul Émile Clapeyron

**Benoît Paul Émile Clapeyron** (; 26-yanvar 1799-yil, Parij — 28-yanvar 1864-yil) — fransuz fizigi va muhandisi. Ideal gazlar holat tenglamasini fanga kiritgan. Nicolas Léonard Sadi Carnotning termodinamikaga bagʻishlangan gʻoyalarini tahlil qilib, termodinamika jarayonlarini birinchi boʻlib grafik usul (indikator diagramma)da tasvirlagan, Carnot siklini tadqiq qilib, ideal gaz holatini ifodalovchi Clapeyron tenglamasini ishlab chiqqan (1834). Qaynash verish nuqtalarining bosimga bogʻlikligi tenglamasini topgan (qarang Clausius–Clapeyron tenglamasi).

## Manbalar
Klassik elektrodinamika

**Klassik elektrodinamika** – elektr zaryadlar bilan elektromagnit maydonlar va ularning uzluksiz xossalari haqidagi taʼlimot (qarang: Elektrodinamika).

Klassik elektrodinamika-elektrodinamika boʻlimi, oʻzgaruvchan yoki statsionar elektromagnit maydonni harakatsiz hisoblash tizimida koʻrib chiqadi. Klassik elektrodinamikaning asosini Maksvell tenglamalari tashkil etadi.

Klassik elektromagnetizm yoki klassik elektrodinamika ning filialidir nazariy fizika oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirlarni oʻrganadigan elektr zaryadlari va oqimlar kengaytmasi yordamida klassik Nyuton modeli. Nazariya elektromagnit hodisalarning tavsifini har doim tegishli boʻlganda beradi uzunlik tarozilari va maydonning kuchliligi etarlicha katta kvant mexanik effektlar ahamiyatsiz. Kichik masofalar va maydonning past kuchliligi uchun bunday oʻzaro taʼsirlar yaxshiroq tavsiflanadi kvant elektrodinamikasi. Elektromagnit maydon quyidagi kuchni (koʻpincha, Lorents kuchi deb ataladi) taʼsir qiladi zaryadlangan zarralar:
**F** = *q***E** + *q***v** × **B**
bu yerda barcha qalin ranglar mavjud vektorlar: **F** zarrachaning zaryadga ega boʻlgan kuchidir *q* tajribalar, **E** boʻladi elektr maydoni zarracha joylashgan joyda, **v** zarrachaning tezligi, **B** boʻladi magnit maydon zarrachaning joylashgan joyida.

Yuqoridagi tenglama Lorents kuchi ikki vektorning yigʻindisi ekanligini koʻrsatadi. Ulardan biri oʻzaro faoliyat mahsulot tezlik va magnit maydon vektorlari. Oʻzaro faoliyat mahsulotning xususiyatlariga asoslanib, bu tezlik va magnit maydon vektorlariga ham perpendikulyar boʻlgan vektor hosil qiladi. Boshqa vektor elektr maydon bilan bir xil yoʻnalishda. Ushbu ikki vektorning yigʻindisi Lorents kuchidir.

Oʻzgaruvchan elektromagnit maydon oʻz kelib chiqishiga qarab a shaklida tarqaladi toʻlqin. Ushbu toʻlqinlar vakuumda yorugʻlik tezligi va keng mavjuddir spektr ning toʻlqin uzunliklari. Ning dinamik maydonlariga misollar elektromagnit nurlanish (chastotani oshirish tartibida): radio toʻlqinlari, mikrotoʻlqinli pechlar, yorugʻlik (infraqizil, koʻrinadigan yorugʻlik va ultrabinafsha), rentgen nurlari va gamma nurlari.

## Manbalar
Klassika

**Klassika** (lotincha classicus — namunali) — 1) antik davr — Yunoniston, ellinizm va Qad. Rim adabiyoti va sanʼati; 2) keng maʼnoda — insoniyatning badiiy merosidagi olamshumul qimmatiga ega boʻlgan, eng mukammal asarlar. Adabiyot va sanʼatdagi ijodi butun dunyoda tan olingan, asarlari katta gʻoyaviy-badiiy qimmatga ega boʻlgan mashhur ustalar klassiklar deb yuritiladi.

## Manbalar
Lawrence Klein

**KLEYN (Klein) Lourens Robert** (1920.14.9, Omaxa, AQSH) — amerikalik iqtisodchi, ekonometrika asoschilaridan biri. Oksford universiteti (Angliya) qoshidagi Statistika instituti xodimi (1954—58), Pensilvaniya universiteti (AQSH) iqtisodiyot professor (1958-yildan). K. yaratgan iqtisodiy faoliyatning ekonometrik modellari AQSH, Isroil, Meksika va Yaponiya iqtisodiyotlarining rivojlanishi istiqbollarini aniqlashda qoʻllangan. K. iqtisodiy nazariyani amaliy vazifalarga tadbiq qilishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Uning asarlari bu sohadagi rivojlanishga yoʻnalish berdi va jahon boʻyicha modellar yaratishga taʼsir koʻrsatdi. K.ning katta yutugʻi — umumiy keynschilik modelini statistik shaklga keltirganligi boʻldi. Uning yirik asarlari: "Keynschilik revolyusiyasi" (1947), "Ekonometrika daryoligi" (1953). Shuningdek, uning bozor konyunkturasi oʻzgarishlarini oldindan aniqlashda qoʻllaniladigan ekonometrik modellari ham mikroiqtisodiyot muammolarini xal qilishda muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (1980).

## Manbalar
Kleystogamiya

**Kleystogamiya** (yun. kleistos - yopiq va gamos — qoʻshilish) — yer beti, hatto tuproq ostida paydo boʻladigan mayda, koʻrimsiz kleystogʻam gullarning ochilmay turib, oʻzidan changlanishi. K. binafsha, yer yongʻoq kabi oʻsimliklarda kuzatiladi.

## Manbalar
Leo von Klenze

KLENSE (Klenze) Leo fon (1784.29.2, Shladen, hozirgi Quyi Saksoniya, Germaniya — 1864.27.1, Myunxen) — nemis meʼmori. Soʻnggi klassitsizm namoyandasi. Germaniya, Fransiya, Italiyada uqigan. Jerom Bonapart (Kasselda, 1808—13) va Bovariya qiroli Lyudvig I (Myunxenda, 1815-yildan) saroylarida meʼmorlik qilgan. K.ning Myunxen (1816-yildan) va Afina (1839—51)dagi shaharsozlik ishlari tantanavorligi, mustahkamligi hamda klassik uslubi bilan ajralib turadi. Oʻzining haybatli va hashamatli qurilishlarida (Myunxendagi Gliptoteka, 1816—30 va Eski pinakoteka, 1826—36; Sankt-Peterburgdagi Yangi ermitaj, 1839—52) kad. yunon meʼmorligidan keng foydalangan.

## Manbalar
Klerikalizm

**Klerikalizm** (lotincha clericalis - cherkovga oid) — jamiyatning siyosiy va maʼnaviy hayotida cherkov va dinning yetakchilik rolini taʼminlashga intilish. K. tarafdorlari oʻz taʼsirini ommaga yoyish, ularni diniy dunyoqarashga ergashtirishga, turli milliy va xalqaro uyushmalar tuzishga harakat qiladilar. Klerikallar ayrim mamlakatlar (mas, GFR, Italiya)da yirik siyosiy partiyalar, kasaba uyushmalari, xotin-qizlar, yoshlar va boshqa jamoat tashkilotlari, oʻquv, davolash, xayriya muassasalari tashkil etgan, oʻz ommaviy axborot vositalariga ega.

## Manbalar
Klermon-ferran

**Klermon-ferran** — Fransiyaning markaziy qismidagi shahar. Als daryosi vodiysida, Pyui-de-Dom departamentining maʼmuriy markazi va Overn tarixiy viloyatining bosh shahri. Aholisi 141 ming, shahar atrofi bilan 204,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatda rezina buyumlar (avtomobil shinalari, poyabzal, texnik rezina va boshqalar) ishlab chiqarish ning yirik markazi. Metallsozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik, poligrafiya, qogʻoz, kimyo va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. K.-F. — fransuz matematigi va fizigi B. Paskalning vatani. Un-t (1810-yildan), arxeologiya muzeyi bor. 11 —13-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shahar yaqinida Ruayya balneologik kurorti joylashgan.

## Manbalar