Kopengagen aeroporti

**Kopengagen aeroporti, Kastrup** (, )  – Daniya poytaxti Kopengagen shahri hamda Eresunn mintaqasi, xususan, Zelandiya va Shvetsiyaning janubiy provinsiyasi boʻlgan Scaniaga xizmat koʻrsatuvchi xalqaro aeroport. 2023-yilda Shimoliy Yevropadagi eng yirik aeroport boʻlgan.

Shimoliy Yevropaning eng yirik aeroporti 2024-yilga qariyb 30 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan. Yevropaning eng qadimiy aeroportlaridan biri, Shimoliy Yevropaning toʻrtinchi eng gavjum hamda Skandinaviyagdagi xalqaro sayohatlardagi eng gavjum aeroport.

Aeroport Amager orolida, Kopengagen shahar markazidan  janubda va Malmö shahar markazidan  gʻarbda joylashgan boʻlib, u Eresunn koʻprigi bilan bogʻlangan. Aeroport  maydonni egallaydi. Aeroportning katta qismi Tårnby munitsipalitetida, kichik qismi Dragør shahrida joylashgan.

Aeroport Scandinavian Airlines aviakompaniyasining uchta asosiy markazidan biri, Sunclass Airlines va Norwegian Air Shuttle aviakompaniyalarining operatsion bazasi hisoblanadi. Kopengagen aeroporti 60 ga yaqin muntazam aviakompaniyalarga xizmat koʻrsatadi va maksimal xizmat koʻrsatish qobiliyati soatiga 83 ta operatsiya, jami 108 ta teletrap va masofaviy toʻxtash joylari mavjud. Skandinaviyaning boshqa aeroportlaridan farqli oʻlaroq, aeroport yoʻlovchilarining aksariyati xalqaro. 2015-yilda yoʻlovchilarning 6,1% Daniyaning boshqa aeroportlariga, 83,5% Yevropaning boshqa aeroportlariga va 10,4% qitʼalararo yoʻlovchilar boʻlgan. Aeroport Københavns Lufthavne kompaniyasiga tegishli boʻlib, kompaniya Roskilde aeroportini ham boshqaradi. Unda 17 000 xodim ishlaydi.

Kopengagen aeroporti dastlab Kastrup aeroporti deb atalgan, hozirda Tårnbi munitsipaliteti tarkibiga kiruvchi kichik Kastrup shahri nomi bilan atalgan. Roskilde aeroportidan farqlash uchun aeroportning rasmiy nomi hali ham Kopengagen aeroporti, Kastrup.

## Tarixi

Aeroport 1925-yil 20-aprelda faoliyatini boshlagan va dunyodagi eng birinchi fuqarolik aeroportlaridan biri. U yogʻochdan qurilgan katta, ajoyib terminal, bir nechta angarlar, havo shari ustuni, gidrosamolyotlar qoʻnish maydonchasi va uchish-qoʻnish yoʻlagi sifatida foydalanish mumkin boʻlgan bir nechta maysazorlardan iborat edi. Uchish-qoʻnish yoʻlaklaridagi maysa qoʻylar tomonidan qisqartirib turilgan, qoʻylar uchish va qoʻnish oldidan olib ketilardi. 1932-yildan 1939-yilgacha uchish-qoʻnishlar soni 6000 dan 50 000 gacha, yoʻlovchilar soni esa 72 000 gacha oshdi. 1936-yildan 1939-yilgacha yangi terminal qurildi, u Skandinaviya funksionalizmining eng yaxshi namunalaridan biri hisoblanadi. Terminal Vilhelm tomonidan ishlab chiqilgan, u arxitektura va qurilishda emas, balki xizmat va yoʻlovchilar qulayligi jihatidan ham arxitektorlar orasida kashshof hisoblangan.

Ikkinchi jahon urushi yillarida Kopengagen aeroporti Shvetsiya, Germaniya va Avstriyaga muntazam reyslardan tashqari fuqarolik operatsiyalari uchun yopilgan. 1941-yilning yozida ilk qattiq qoplamali uchish-qoʻnish yoʻlagi ochildi. Uning uzunligi , kengligi  edi. 1945-yil may oyida Ikkinchi jahon urushi tugagach, Kopengagen Yevropadagi eng zamonaviy xalqaro aeroportga aylandi, chunki aeroport urush harakatlari taʼsirida qolmadi.

1947-yil 1-avgustda Scandinavian Airlines (SAS) tashkil etildi, bu Kopengagen aeroporti uchun muhim voqea boʻldi, chunki Kopengagen aviakompaniyaning asosiy markazi boʻlishi kerak edi. SAS faoliyatining dastlabki yillarida tashrif buyuruvchilar soni tez oʻsdi. 1947-yil 26-yanvarda Stokgolmga parvoz qilayotgan KLM Duglas DC-3 „Dakota“ Kopengagenga toʻxtash paytida halokatga uchradi. Bortdagi 22 kishi, shu jumladan shved shahzodasi Gustav Adolf va amerikalik opera xonandasi Grace Moore halok boʻldi. 1948-yilda Kopengagen aeroporti kuniga 150 marta uchish-qoʻnish va yiliga 300 000 ga yaqin yoʻlovchi bilan Yevropadagi uchinchi yirik aeroport boʻldi. Aeroport tez oʻsishini davom ettirdi. Terminal bir necha marta kengaytirildi va yangi angarlar qurildi.

1954-yilda Scandinavian Airlines kompaniyasi Los-Anjelesga parvoz qiladigan dunyodagi birinchi transpolyar yoʻnalishni boshladi. Bu yoʻnalish ommaviy axborot vositalarida katta muvaffaqiyat qozondi va bir necha yil davomida Kopengagen Gollivud yulduzlari va prodyuserlarining Yevropaga uchishida mashhur tranzit punktiga aylandi – shuningdek, aeroport yiliga 11 000 tonna yukni qayta ishladi 1956-yilda aeroport yiliga 1 million yoʻlovchini qabul qildi va dunyodagi eng yaxshi aeroport mukofotini qoʻlga kiritdi. Uchish-qoʻnish yoʻlaklari uzaytirildi va texnik jihatdan ilgʻor uskunalar bilan jihozlandi.

1960-yil 10-mayda yangi aeroport terminali (hozirgi 2-terminal) ochilganda, kunlik reaktiv samolyotlar operatsiyalari soni 28 taga yetdi va tashrif buyuruvchilar soni oʻsishda davom etdi. Katta yangi aeroport terminali tez orada kichik boʻlib qoldi va 1969-yilda yana bir katta kengaytirish dasturi ishga tushirildi. Ichki reyslar yangi ichki terminalga (1-terminalning sharqiy qismi) koʻchirildi. (Hozirgi) xalqaro terminal yangi pier (C) va alohida uchib kelish zali (2 va 3-terminallar orasidagi bino) bilan toʻldirildi. Yangi boshqaruv minorasi va qoʻshimcha  uchish-qoʻnish yoʻlaklari bir vaqtning oʻzida uchish va qoʻnish imkonini berdi. 1972-yilda keng qamrovli kengaytirish ishlari tugagach, uchish-qoʻnishlar soni 180 000 dan oshdi va yoʻlovchilar soni 8 milliondan ortiq boʻldi.

1970-yillarda aeroport oqimi oʻsishda davom etdi, ammo aeroport yanada kengaytirilmadi. Saltholm orolida (Daniya va Shvetsiya bilan bogʻlovchi koʻprik bilan) yangi yirik aeroport qurish loyihasi ishlab chiqilgan edi. Bu juda katta sarmoya boʻlardi va taklif koʻplab mutaxassislar tomonidan diqqat bilan baholandi. Biroq, 1980-yilda Daniya parlamenti 2000-yilga qadar Kopengagen aeroportining quvvatini 20–22 million yoʻlovchigacha kengaytirishga qaror qildi. Bu yechim yangi aeroport qurishdan ancha arzon edi va yangi turdagi samolyotlar kam shovqinli boʻlganligi sababli, Saltholmdagi aeroport hal qiluvchi ekologik foyda bermadi. 1973-yilda aeroport yiliga 8 million yoʻlovchini qabul qildi. Uchinchi (uzun) uchish-qoʻnish yoʻlagi ochildi va ikki uchish-qoʻnish yoʻlagi tizimi (04L/22R-04R/22L) ishga tushirildi, bu uchish-qoʻnish imkoniyatlarini kuchaytirdi.

Aeroportni kengaytirish 1982-yilda kerakli rejalashtirish davridan soʻng boshlandi. Maqsad Yevropadagi eng yirik aeroportni qurish emas, balki tranzit yoʻlovchilarining sevimli aeroportini qurish edi. Aeroportda qolish sayohatning ajralmas qismi boʻlishi kerak edi. Samaradorlik va aniqlik ochiq talablar edi, ammo shu bilan birga xalqaro sayohatchilar dam olishlari mumkin boʻlgan voha yaratishga ham eʼtibor qaratildi: chiroyli arxitektura, Skandinaviya dizayni va koʻplab doʻkonlar, restoranlar va boshqa qulayliklar bilan yoʻl-yoʻriqlar, zavq va rohatlanish uchun moʻljallangan. Yangi yuk terminali aeroportning sharqiy qismida qurildi.

1984-yildan boshlab SAS aeroportdan Malmöga, Eresunn boʻylab Malmögadagi bagajni roʻyxatdan oʻtkazish mumkin boʻlgan maxsus terminalga dengiz yoʻnalishini boshqargan. 1984-yildan 1994-yilgacha bu xizmat havo kemalari yordamida amalga oshirilgan, 1994-yildan 2000-yilgacha katamaranlar ishlatilgan. Dengiz aloqasi 2000-yilda Eresunn koʻprigi ochilishi tufayli yopildi.

1998-yilda bir qator muhim qurilish loyihalari yakunlandi: ichki va xalqaro terminallarni bogʻlovchi pier; yangi uchib kelish zali; yangi zamonaviy bagaj tashish inshootlari; 2400 oʻrinli ikkita yirik yer osti avtoturargohi ochilgan yer osti temir yoʻl stansiyasi; va ularning barchasidan yuqorida 17 million yoʻlovchi sigʻimiga ega boʻlgan keng va ajoyib delta shaklidagi terminal (3-terminal). Yangi D pierining birinchi bosqichi 1999-yil bahorida yakunlandi.

2000-yil 1-iyulda Daniya va Shvetsiyani avtomobil yoʻli va poyezd bilan bogʻlaydigan Eresunn koʻprigi ochildi. 2001-yilda 382 xonasi boʻlgan besh yulduzli Hilton mehmonxonasi ochildi. 2006-yilda Kopengagen aeroporti oʻz tarixida birinchi marta 20 million yoʻlovchidan oshib, 20 900 000 yoʻlovchiga yetdi. 2007-yil oktyabr oyida aeroportni Kopengagen metropoliteni bilan bogʻlaydigan metro bekati ochildi. 2008-yilda Naviair tomonidan ATC tizimini keng qamrovli taʼmirlash doirasida yangi boshqaruv minorasi ochildi. Aeroport rasmiylari inshootda yangi lou-kost terminal qurish rejalarini eʼlon qilishdi. 2010-yil 31-oktyabrda easyJet tomonidan yangi lou-kost terminal – CPH Go ochildi. 2013-yilda aeroport yangi rekord darajasida 24 067 030 yoʻlovchini qabul qildi. 2014-yilda CPH yiliga 40 million yoʻlovchiga moʻljallangan quvvatni oshirish rejalarini eʼlon qildi. 2018-yilda bu koʻrsatkich 30 millionga yetdi.

2015-yil oxiridan boshlab aeroport Skandinaviyada muntazam ravishda A380 samolyoti xizmatini amalga oshirgan birinchi aeroportga aylandi, chunki Emirates oʻzining Kopengagen yoʻnalishi uchun bu samolyotdan foydalana boshladi.

COVID-19 pandemiyasi tufayli 2020-yilda yoʻlovchilar soni keskin kamaydi. Oʻsha yili 7,525 million yoʻlovchi boʻldi, ularning aksariyati cheklovlar hali joriy etilmagan yanvar va fevral oylarida qayd etilgan. Guruhning 2020-yilgi yillik hisobotida 600 million DKK miqdorida defitsit koʻrsatilgan.

## Infratuzilmasi
### Terminallari

Kopengagen aeroportida roʻyxatdan oʻtish uchun ikkita terminal mavjud – 2- va 3-terminallar, ular barcha reyslarni qabul qiladi va umumiy havo zonasi, shuningdek, 3-terminalda joylashgan uchib kelish boʻlimi (bojxona va bagaj olish joyi) bilan birgalikda foydalaniladi. Havo zonasiga kirish 2-terminal va 3-terminal oʻrtasida joylashgan umumiy xavfsizlik nazorati orqali amalga oshiriladi.

Umumiy havo zonasi A, B, C, D, E va F pierlarga boʻlingan. A va B pier faqat Shengen hududidagi reyslar uchun moʻljallangan. C pier asosan Shengen hududidan tashqaridagi reyslar uchun ishlatiladi. D pier asosan Shengen hududidagi reyslar uchun xizmat qiladi. Eng yangi qism – CPH Go (hozirda F pier deb ataladi) lou-kosterlar uchun 2010-yil oktyabr oyida ochilgan. Hozirgacha EasyJet, Transavia va Ryanair ushbu inshootdan foydalanadigan kam sonli aviakompaniyalardir. Yangi 4-terminal qurish munozaralarga sabab boʻldi, ammo hozirgi inshootlarni bosqichma-bosqich kengaytirish rejalari ustunlik qildi. Kopengagen aeroporti yoʻlovchilar uchun qulay tranzit imkoniyatlarini taʼminlaganini taʼkidlaydi.

Ilgari barcha ichki reyslar 1-terminaldan amalga oshirilar edi, ammo 2015-yil 29-martdan boshlab barcha parvozlar 2- va 3-terminallarga koʻchirildi. 2015-yil dekabr oyidan boshlab Emiratesning Dubayga A380 samolyotlari uchun C pieriga yana bir teletrap (10 million DKK qiymatida) qoʻshildi. Bu 615 yoʻlovchini tashish quvvatiga ega boʻlgan 2-klassli A380 samolyoti edi.

E pier qurilishi 2016-yilda boshlangan va 2019-yil may oyida yakunlangan, 2019-yil 4-iyunda ochilgan. SAS oʻzining uzoq masofali reyslarining koʻpini C pierdan E pierga koʻchirdi.

### Uchish-qoʻnish yoʻlaklari
Shahar markaziga yaqin boʻlishiga qaramay, aeroportga uchish va undan joʻnash asosan suv ustidan amalga oshiriladi, chunki parallel ikki uchish-qoʻnish yoʻlaklari tizimi (04R/22L va 04L/22R) Eresunn boʻgʻoziga qaratilgan.
Asosiy uchish-qoʻnish yoʻlaklariga perpendikulyar yoʻnaltirilgan qoʻshimcha uchish-qoʻnish yoʻlagi (30/12) ham Eresunn ustidan bir yoʻnalishda yaqinlashadi yoki uchadi. Qarama-qarshi yoʻnalishda, 30/12 uchish-qoʻnish yoʻlagida shovqin cheklovlari mavjud, chunki parvoz turar joylarga yaqin joyda amalga oshiriladi. Aeroportning past balandligi va uchish yoʻnalishlarida togʻlar va baland binolarning yoʻqligi qoʻshimcha afzallik hisoblanadi. Tumanli ob-havo sharoitida 22L uchish-qoʻnish yoʻlagi ILS category III C tizimi bilan jihozlangan boʻlib, bu zamonaviy samolyotlarga mutlaq koʻrish imkoni boʻlmasa ham qoʻnish imkonini beradi. Airbus A380 samolyotlarini qabul qilish uchun 04R/22L uchish-qoʻnish yoʻlagi har ikki tomondan 4 metrga kengaytirildi (30 million DKK), bu 300 million DKK qiymatidagi umumiy beton taʼmirlash dasturining bir qismi boʻldi.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar
### Yoʻlovchi tashish
Quyidagi aviakompaniyalar Kopengagen aeroportidan muntazam va charter reyslarni amalga oshiradi:

### Yuk tashish

## Statistikasi
### Yoʻlovchilar soni

### Eng gavjum yoʻnalishlar

### Yoʻlovchilar soni, 2023

## Boshqa inshootlari
SAS aviakompaniyasining transport boʻlimi Kopengagen aeroportining janubiy qismida va Dragør shahrida joylashgan boʻlib, VIP terminali ham mavjud. VIP terminali aslida 1920-yillarda qurilgan birinchi terminal binosidir. U 1990-yillarda taxminan 2 km masofaga koʻchirilgan.

2015-yilda Boeing kompaniyasi CPHda texnik xizmat koʻrsatish, taʼmirlash va texnik qoʻllab-quvvatlash inshootini ochdi, chunki har 1000 soatlik parvozdan keyin tekshiruvlar oʻtkazishda yuqori ish haqidan koʻra, kundalik operatsiyalarga yaqinlik muhimroqdir.

## Yer usti transporti
Aeroport hududida maxsus aeroport avtobuslari har 15 daqikada bir marta joʻnaydi. Avtobus liniyasi barcha terminallar va avtoturargoh maydonlarini bogʻlab, jami 11 ta bekatdan foydalanadi. Transport barcha uchun bepul. Bir necha soatlik tunda avtobuslar har 20 daqikada bir marta harakatlanadi.

### Poyezd

Aeroport temir yoʻl vokzali 3-terminal ostida, Eresunn temir yoʻl liniyasida joylashgan.

* Vokzal Skånetrafiken tomonidan boshqariladigan Øresundståg xizmati orqali Kopengagen va Shvetsiyaning janubidagi turli yoʻnalishlar orasidagi poyezdlarni qabul qiladi. Øresundståg Malmö, Gyoteborg, Helsingborg, Kalmar, Karlskruna va Kristianstad kabi shaharlarga mintaqaviy va shaharlararo poezdlarni amalga oshiradi.
* Daniya milliy temir yoʻl operatori DSB ushbu vokzalda InterCity va InterCityExpress poyezdlari toʻxtaydi. Ichki yoʻnalishlarga Esbjerg, Orxus, Olborg va Sønderborg kiradi.
* Shvetsiyaning SJ kompaniyasi Kopengagen markaziy vokzali (København H) va Stokgolm markaziy vokzali (Stockholm C) hamda Gyoteborg oʻrtasida kunlik tezyurar poyezdlar qatnovini amalga oshiradi. Barcha poyezdlar Kopengagen aeroport vokzalida (København Lufthavn/Kastrup) toʻxtaydi.

### Metro
Kopengagen metropolitenining M2 liniyasi aeroportni shahar markazi bilan taxminan 15 daqiqada bogʻlaydi. Metro bekati yer osti temir yoʻl stansiyasidan ikki qavat yuqorida joylashgan va 5 bekatdan keyin yer ostiga kiradi. Metro poyezdlari juda tez-tez harakatlanadi: ish soatlarida har 4 daqiqada, ish soatlaridan tashqari va dam olish kunlarida har 6 daqiqada, tunda esa har 15/20 daqiqada bir marta. Metro Kongens Nytorv stansiyasiga qadar harakatlanadi, bu yerda Østerbro, Nørrebro, Frederiksberg kabi Kopengagen tumanlarini bogʻlovchi City Circle liniyasiga oʻtish mumkin.

### Yoʻl
* Movia avtobuslari 5C, 35, 36 va Gråhundbus liniyasi 999 aeroportda toʻxtaydi; Yutlandiyaga express-avtobus 888 ham aeroportda toʻxtaydi. Movia avtobusi 2A aeroport yaqinida toʻxtaydi. Shvetsiya va Norvegiyaga Swebus tomonidan amalga oshiriladigan uzoq masofali avtobuslar mavjud: 820 Gyoteborg orqali Osloga va 832 Stokgolm orqali Uppsalaga. GoByBus va Bus4You ham shu yoʻnalishlarda xizmat koʻrsatadi.
* E20 avtomagistrali aeroport yonidan oʻtadi. E20 Shvetsiyaga boradigan pullik Eresunn koʻprigidan foydalanadi. Aeroportda 8600 ta avtoturargoh joyi mavjud.

### Baxtsiz hodisalar va falokatlar

* 1947-yil 26-yanvar: KLM kompaniyasining Douglas Dakota (DC-3), PH-TCR samolyoti Kopengagendan uchib ketganidan keyin halokatga uchradi, bortdagi barcha 22 kishi, shu jumladan Shvetsiya shahzodasi Gustaf Adolf (hozirgi qirol Carl XVI Gustafning otasi) va amerikalik qoʻshiqchi va aktrisa Grace Moore halok boʻldi. Amsterdamdan kechikkan KLM reysi Stokgolmgacha davom etishdan oldin Kopengagenda odatdagi toʻxtashni amalga oshirdi. Douglas DC-3 samolyoti uchirilgandan soʻng taxminan 50 metr (150 fut) balandlikka koʻtarildi, toʻxtab qoldi va tumshugʻi bilan yerga qulab, zarba natijasida portladi. Tergov shuni koʻrsatdiki, halokat samolyotning elevator qulfi unutilganligi sababli yuz bergan. Vaqt yetishmasligi sababli kapitan tekshiruv roʻyxatini bajarmadi va qulf joyida turganini anglamasdan uchirildi
* 1957-yil 17-noyabr: British European Airways kompaniyasining Vickers Viscount G-AOHP samolyoti Kopengagen aeroportiga yaqinlashayotganda uchta dvigatelning ishdan chiqishi natijasida Ballerupda halokatga uchradi. Sabab samolyotning muzdan himoya tizimidagi nosozligi.
* 1971-yil 28-avgust: Malév kompaniyasining Ilyushin Il-18, HA-MOC samolyoti asboblar yordamida qoʻnish paytida dengizga quladi. Baxtsiz hodisaning asosiy sababi mikropartlash deb nomlanuvchi xavfli va oldindan aytib boʻlmaydigan meteorologik hodisa edi. 23 yoʻlovchi va 9 kishilik ekipaj halok boʻldi. Ikki yoʻlovchi omon qoldi. Samolyot kapitani Ikkinchi jahon urushi qahramoni, Vengriya Qirollik Harbiy-havo kuchlari uchuvchisi Dezső Szentgyörgyi edi. U uch haftadan kamroq vaqt ichida nafaqaga chiqishi kerak edi.
* 2022-yil 6-iyul: British Airways kompaniyasining Airbus A320 samolyoti qoʻnish paytida yonib ketdi. Aeroport yongʻin oʻchirish xodimlari yongʻinni oʻchirish kukuni yordamida oʻchirdi. Terminal binolaridagi odamlar voqeani yozib oldi.

## Eslatmalar


## Manbalar

## Havolalar
* 
*