open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iyqo

**Iyqo** (arab.— tuzmoq, sozlamoq, belgilamoq) — Oʻrta asr musulmon Sharqi musiqa ilmining asosiy tushunchalaridan biri. Maxsus atama sifatida aruz va musiqa ilmining asoschisi hisoblanmish Xalil ibn Ahmadning (768 yilda vafot etgan) "Kitobul iyqo" va "Kitobunnagʻam" asarlarida ilk bor qoʻllanganligi taxmin qilinadi. Qad. risolalarda I. atamasining 10 dan ortiq taʼriflari keltiriladi. Shulardan asosiylari: 1) musiqiy harakat (intiqol)ning vaqt (yoki izchillik, takroriylik) jihatidan namoyon boʻli-shi; 2) musiqiy vaqt oʻlchami, faraz qilinuvchi eng kichik zamon birligi ("miqyol ul-avval", Forobiy). Ushbu maʼnoda zamonaviy Gʻarb musiqa ilmidagi metr va Sharq aruz nazariyasidagi vazn tushunchalariga mos keladi; 3) musiqiy vaqt oʻlchamlarining sifat koʻrsatgichi, yaʼni turli oʻlcham (metr) larning oʻzaro nisbatlari, musiqiy ritm tushunchasiga mos keladi. Agar "iyqo-metr" musiqiy vaqt jarayonini nazariy anglashning dastlabki bosqichi boʻlsa, "iyqo-ritm" ushbu ilmiy mavhumlashtirishning oliy darajasidir (yana q. Ilmi iyqo).

Abdumannon Nazarov.

## Manbalar
Izotoplar

**Izotoplar** (izo  yunoncha bir degan ma'noni  topos — joy, oʻrin) — bitta kimyoviy elementning tartib raqamlariga teng, atom massasi har xil boʻlgan atom turlarining atom yadrosidagi protonlar soniga teng , neytronlar soni esa har xil (atom qobigʻidagi elektronlar soni ham teng) boʻlganligi sababli ularning fizik va kimyoviy xossalari deyarli bir xil boʻladi. Elementning I. i yadro zaryadiga, atom yadrosidagi neytronlar soniga, binobarin, atom massasiga qarab bir-biridan farq qiladi. Elementlarning I.i kimyoviy elementlar davriy sistemasida ayni bir joyda turadi. Masal, vodorodning uchta izotopi bor: vodorod, deyteriy va tritiy. Bularning hammasi davriy sistemada birinchi oʻrin (bitta katak)da joylashgan. Yadrodagi nuklonlar soni bir xil boʻlgan atomlar I.dan farq qilib izobarlar, yadrosidagi neytronlar soni bir xil boʻlgan atomlar esa izotonlar deb ataladi. Oddiy vodorod atomida bitta proton va ikkita neytron boʻlsa, yadrosi murakkablashadi, atom massasi 2 ga teng boʻladi, biroq yadro atrofida bitta elektron aylanaveradi. Bu vodorod atomi boʻlsada ogʻir vodorod — deyteriy atomi deb ataladi. Ogʻir vodorodning kislorod bilan birikish reaksiyasidan ogʻir suv olinadi.

## Kimyodagi o‘rni

Deyteriy yadrosiga bitta neytron qoʻshilsa, oʻta ogʻir vodorod — tritiy, uning kislorod bilan reaksiyasi natijasida suv hosil boʻladi. Deyteriy va tritiy vodorodning ogir I.i, ulardan hosil boʻlgan suvlar kimyoviy hossalari jihatdan oddiy suvdan farq, qilmasada, fizik xossalari bilan bir-biridan keskin farq qiladi. Tabiatdagi ko'pchilik kimyoviy elementlar aralash I.dan iborat, deyarli hamma elementlarda I. mavjud. Masalan, simob 7 ta, qalay 10 ta, uran esa 3 ta izotopga ega. Xozirgacha 280 ga yaqin barqaror va 2000 dan ortiq radioaktiv I. maʼlum. Sunʼiy I.dan tinchlik va harbiy maqsadlarda yonilgʻi sifatida foydalaniladi.

**Toshboltayeva Nilufar tomonidan tayyorlangan Wikipedia.**

## Manbalar
Ikitos

**Ikitos** — Peruning shimoli-sharqiy qismidagi shahar. Amazonka daryosidagi port (dengiz kemalari ham kira oladi). Loreto departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi – 367 ming kishi (2000). Neftni qayta ishlash, toʻqimachilik, yogʻochsozlik korxonalari bor. Qishloq xo'jaligi (paxta, tamaki va sholi) va oʻrmon kasbkorligi (kauchuk, tagua yongʻogʻi, smola tayyorlash) rayoni markazi. Milliy universitet bor. Shaharga 1863-yilda asos solingan.

## Manbalar
Ikki daryo oraligʻi

**Ikki daryo oraligʻi** - ikki va bir necha daryo oraligʻida joylashgan hudud. Oʻz tarkibiga suvayirgʻich qismini va vodiylar yon bagʻirlarini oladi. Furot va Dajla daryolari oʻrta va quyi oqimi, shuningdek, Argentinadagn Parana va Urugvay daryolari orasidagi (Korriyentes va Entre-Rios provinsiyasi) tabiiy oblast. Oʻrta Osiyoda Amudaryo va Sirdaryo orasidagi hudud (Movarounnahr nomi bilan mashhur).

## Manbalar
Ikki yoqli burchak

**Ikki yoqli burchak** - umumiy bir toʻgʻri chiziqdan chiqadigan ikki yarim tekislik toʻplami. Umumiy toʻgʻri chi-ziq I. yo. b. qirrasi, yarim tekisliklar esa I. yo. b. yoklari deb ataladi. Qirrasi /, yoklari a va r boʻlgan I. yo. b. bunday belgilanadi: ot/r yoki <(a, R) yoki <(/) Agar I. yo. b.ning ikkala yogʻi uning qirrasi bilan birga bitta tekislikni tashkil qilsa, bunday burchak yoyiq burchak deyiladi. Burchak tekislikni ik-kita soqaga boʻlgani kabi yoyiq burchakdan farq qiluvchi I. yo. b. fazoni ikki-ta sohaga ajratadi, ulardan biri qavariq, ikkinchisi qavariq emas. Odatda, fazoning qavariq sohasi I. yo. b.ning ichki sohasi, qavariqmas sohasi esa tashki sohasi deb ataladi. Agar ichki soha uchun qavariq soha qabul qilinsa, u holda I. yo. b. yoyiq burchakdan kichik deyiladi. Agar ichki soha uchun qavariq boʻlmagan soha qabul qilin-sa, I. yo. b. yoyiq burchakdan katta yoki ki-ruvchi ikki yoqli burchak deb ataladi. I. yo. b.ning qirrasiga perpendikulyar boʻlgan tekislik uni I. yo. b.ning chi-zikli burchagi deb ataladigan burchak boʻyicha kesib oʻtadi. Chizikli burchagi toʻgʻri burchak boʻlgan I. yo. b. toʻgʻri I. yo. b. deb ataladi.

## Manbalar
Ikki jism masalasi

**Ikki jism masalasi** - butun olam tortishish qonunita muvofiq, birbiriga bogʻliq ikki jismning harakati haqidagi masala. Bunda moddiy nuqta deb hisoblanadigan shu jismlardan birining ikkinchisiga nisbatan harakati tekshiriladi. Ikki jismning oʻzaro tortishishi natijasida biri ikkinchisiga nisbatan aylana, ellips, parabola yoki giperbola boʻylab harakatlanadi. Yuqoridagi differensial tenglamani integrallab, const ni hosil qilish mumkin. Demak, m ning M atrofida aylanish jarayonida uning radius-vektori vaqt birligida chizgan yuzasi oʻzgarmaydi. I. j. m.ni yechishda Kepler ning uchinchi qonuni keltirib chiqariladi. I. j. m. yechimlari osmon jismlarining harakatini taqribiy hisoblashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Ikki komponentli sistemalar

**Ikki komponentli sistemalar**, qoʻsh sistemalar, binar sistemalar — ikki mustaqil tarkibiy qism (komponent)dan iborat fizik-kimyoviy sistemalar. I.k.s.ni oʻrganish komponentlarning bir-biriga qanday taʼsir koʻrsatishini aniqlashga yordam beradi. Bu oʻzaro taʼsir holat diagrammasi orqali ifodalanadi. Diagrammaning absissalar oʻqiga komponentlarning konsentratsiyasi (miqdori), ordinatalar oʻqiga fazaviy oʻzgarishlar temperaturasi qoʻyiladi. Oʻzaro taʼsiriga qarab, komponentlar suyuq va qattiq holatlarda birbirida har qan-day nisbatda eriydigan yoki shu holatlarda maʼlum chegaragacha eriydigan, kimyoviy birikmalar hosil qiladigan, suyuq holatda bir-birida erimaydigan yoki qisman eriydigan sistemalarni tashkil etadi.

## Manbalar
Ikki nuqta

**Ikki nuqta** — tinish belgisi. Ustma-ust qoʻyiladigan ikki nuqtadan (:) iborat boʻlib, asosan, quyidagi hollarda qoʻyiladi: 1) uyushiq boʻlaklar oldidan qoʻllanadigan umumlashtiruvchi boʻlakdan soʻng (masalan, Yigʻilib keldi butun qishloq: keksa-yu yosh, erkagu ayol); 2) bogʻlovchisiz qoʻshma gap tarkibidagi gaplarni ajratishni koʻrsatish uchun (Yakun qildim: koʻz yoshlariga ikki bois bor ekan asli); 3) koʻchirma gapdan oldin qoʻllangan muallif gapidan soʻng (U oʻyladi: shunday vaziyatda nima qilishim kerak?) va boshqalar. bungamisogʻ 

## Manbalar
Ikki palatali tizim

**Ikki palatali tizim** - davlat xuquqida vakolatli organ tarkibida, odatda, alohida-alohida ishlaydigan 2 palata (quyi va yuqori palata)ning mavjudligi. Palatalar turlicha yoʻl bilan tuziladi va turlicha vakolatga ega boʻladi. Tarixan quyi palata bir muncha demokratik hisoblangan, shuning uchun aristokratiya manfaatlarini ifoda etuvchi yuqori palata unga qarshi qoʻyilgan va bu palata quyi palataga nisbatan tizginlovchi vazifasini oʻtashi kerak boʻlgan. Ikki palatali tizim hozirgi vaqtda federativ davlatlarda ham, unitar davlatlarda ham mavjud. Parlamentning quyi palatasi hamma vaqt bevosita aholi tomonidan saylanadi. Yuqori palata turli yoʻl bilan — bilvosita saylovlar (Fransiya, Avstriya, GFR) yoki toʻgʻridan-toʻgʻri saylovlar (AQSH, Italiya, Avstraliya, Yaponiya) yoʻli bilan shakllantiriladi. Ayrim mamlakatlarda yuqori palata nasldan naslga oʻtish belgisi boʻyicha tuziladi (Buyuk Britaniya), yoki uning aʼzolarini davlat boshligʻi tayinlaydi (Kanada). Bir qancha hollarda yuqori palatalar aralash yoʻl bilan shakllantiriladi: aʼzolarning bir qismi saylanadi, bir qismi tayinlanadi, qolganlar nasldan naslga oʻtish qoidasiga koʻra oʻz oʻrnini egallaydi (Nepal). Yuqori palatalarning deputatligiga nomzodlar uchun, odatda, ancha qattiq talablar qoʻyiladi (birmuncha yuqori yosh senzi va b.). Hozirgi parlamentlarning koʻpchiligida yuqori palatalarning huquqlari quyi palatalarnikiga nisbatan cheklangan (masalan, koʻp mamlakatlarda moliyaviy qonun loyihalarini faqat quyi palatalar kiritishi mumkin, yuqori palatalar esa ularning qabul qilinishiga biron-bir taʼsir koʻrsata olmaydi).

Bir palatali tizimda ishlab kelgan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 3-chaqiriqdan eʼtiboran 2 palatali tizimga oʻtadi. Bu haqda 2002-yil 27-yanvarda mamlakatda umumxalq referendumi oʻtkazildi. 
"Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari toʻgʻrisida"gi OʻzRning Konstitutsiyaviy qonuni (2002-yil 4-aprel)ga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 2 palatadan - 
OʻzR Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi (quyi palata)dan hamda
OʻzR Oliy Majlisining Senati (yuqori palata)dan iborat boʻladi.

## Manbalar
Ikki urugʻpallali oʻsimliklar

**Ikki pallali oʻsimliklar**, ikki urugʻpallalilar () — yopiq urugʻli (gulli) oʻsimliklar sinfi. Ular ikki urugʻpallali murtakka ega (nomi shundan). Barglarining toʻrsimon tomirlanishi, poya va ildizlarida alohida toʻqima-kambiy boʻlishi va koʻpincha, gullari 5 yoki 4 aʼzoli tipdaligi bilan tavsiflanadi, kambiy poya va ildizlarning yoʻgʻon tortishini taʼminlaydi. Ular oʻtlar, daraxtlar, butalardan iborat. I.p.oʻ. gulli oʻsimliklarning 360—370 ta oilasiga mansub 175 mingdan ortiq turini oʻz ichiga oladi. I.p.oʻ.ning hali hamma tomonidan qabul qilingan umumiy sistemasi yoʻq, ularning kelib chiqishi va filogenetik bogʻlanishi aniqlanmagan. I.p.oʻ. tuproq va iqlim sharoiti har xil boʻlgan juda koʻp joylardaoʻsadi. I.p.oʻ.ning katta-kichikligi, shakli, morfologik-anatomik tuzilishi, shuningdek, koʻpayish organlarining tuzilishi nihoyatda xilma-xil.

I.p.oʻ. Yer sharining hamma joyida uchraydi. I.p.oʻ. orasida kartoshka, noʻxat, lavlagi, qovun, tarvuz, uzum, olma, gʻoʻza, kungaboqar kabi muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan oʻsimliklar bor.

## Manbalar
Ikar

**Ikar** — asteroid (kichik sayyora). Tartib raqami 1566. Nemis astronomi U. Baade 1949 yilda kashf etgan. Diametri — 1,5&nbsp;km. Orbitasi choʻziq ellips shaklida. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi — taxminan 161,5 mln. km. Perigeliyla Merkuriyga Karaganda Quyoshga ikki baravar yaqin. Quyosh atrofida aylanish davri 409 sutka. Yerga har 19 yilda bir marta juda yaqin (-7 mln. km) keladi. Masalan, 1968-yil va 1987-yilda Yerga shuncha yaqinlashgan, navbatdagi yaqinlashish 2006-yilga toʻgʻri keladi.

## Manbalar
Ikki pallalilar

**Ikki pallalilar**, plastinkajabralilar () — mollyuskalar tipining sinfi. Tanasining uzunligi bir necha mm dan 1,5 m gacha, vazni 30&nbsp;kg , baʼzan 200&nbsp;kg gacha (tridakna), bilaterial simmet-riyali, yon tomondan yassilangan gavda va oyoqdan iborat. Boshi boʻlmaydi. Koʻpchiligining oyogʻi bitta, ponasimon; tuban tuzilgan turlarida yassi; harakatsiz yopishib yashaydigan turlarining oyogʻi reduksiyaga uchragan (midiyalar, dreyssenalar) yoki yoʻqolib ketgan (ustritsalar). Koʻpchilik ikki pallalilar oyogʻidagi bissus bezlari ishlab chiqaradigan bissus iplari yordamida sub-stratga mahkam yopishib olib yashaydi. Tanasi mantiya bilan qoplangan. Chigʻanogʻi tanasini yon tomondan yopib turuvchi ikkita palladan iborat. Chigʻanogʻining ichki tomoni koʻpincha sadaf bilan qoplangan. Pallalar chetida chigʻanoqni yopuvchi qulf (tish) hosil qiladigan oʻsimtasi boʻladi. Chigʻanoq pallalarining oldingi va keyingi ichki yuzasida yopuvchi muskullar bor. Ayrim ikki pallali (marvariddorlar, midiyalar) mantiyasiga tushgan yot zarralar (qum)ni sadaf bilan oʻrab olib, marvarid hosil qiladi. Jigari 3 boʻlakdan iborat. Jabralari koʻpchiligida plastinkaga oʻxshash (sinfning ikkinchi nomi ana shundan kelib chiqqan). Nerv sistemasi 3 juft gangliydan iborat. Sezgi organlari kuchsiz rivojlangan. Qon aylanish sistemasi ochiq; ayirish sistemasi uzun tasmasimon buyrakdan iborat. Koʻpchilik ikki pallalilar ayrim jinsli; ayrim turlarida jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlangan. Oʻrugʻlanishi tashqi, lichinkasi erkin suzib yuradigan veligir yoki gloxidiy. Ayrim turlari tuxumlari va lichinkalarini jabralarida olib yuradi. 20000 ga yaqin turi bor, asosan, dengizlarda tarqalgan. Chuchuk suvlarda sadafdorlar, marvariddorlar va baqachanoqlar tarqalgan. Suv tubida yashaydi. Suvni filtrlovchi detritofaglar, plantofaglar, baʼzi turlari yirtqich. Baliqlar va dengiz hayvonlariga oziq boʻladi. Ayrim turlari tosh yoki yogʻochni teshish xususiyatiga ega. Bir qancha turlari kemalar korpusi va gidrotexnik qurilmalarga katta ziyon keltiradi. Goʻshti uchun ovlanadi (midiyalar, ustritsalar). Ayrim turlari (marvariddorlar) marvarid olish va goʻsht uchun boqiladi. Baʼzi ikki pallalilar suv qushlari parazitlarining oraliq xoʻjayini hisoblanadi. Baqachanoqning lichinkasi chuchuk suv baliklari terisida parazitlik qiladi. Oʻzbekiston suv hav-zalarida ikki pallalilar mollyuskalarning 52 turi tarqalgan, jumladan, 5 turi endemik boʻlib, Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyot
* Mavlonov O., Hurramov Sh., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1998.

## Manbalar
Ikki taktli dvigatel

**Ikki taktli dvigatel** - ish sikli porshenning ikki yurishida, yaʼni tirsakli valning bir marta aylanishida bajariladigan ichki yo’nuv dvigateli. Yonuvchi aralashmaning tayyorlanishiga qarab, karbyuratorli va dizel xillarga boʻlinadi. Karbyuratorli I. t. d.da yonuvchi aralashma kri-voshipli kameraga (undagi siyraklanish hisobiga) soʻrilib, soʻngra silindrga haydaladi, dizel dvigatellarda esa silindrga yonilgʻi maxsus haydash nasoslari yordamida kiritiladi. Silindrlarda ish bajargan gaz klapanlar va alohida tuynuklar orqali chiqarib yuboriladi.

Rasmda yonuvchi aralashma krivoshipli kamera orqali haydaladigan karbyuratorli dvigatelning tuzilishi va ishlashi kursatilgan. Porshen pastki chek-ka nuqta (p.ch.n.) dan yukrrigi chekka nuqta (yu.ch.n.) ga harakatlanganda, da-stlab, haydash tuynugini, soʻngra chiqarish tuynugini berkitib, ish aralashmasini qisadi (rasm, a). Bu vaqtda karterda siyraklanish hosil boʻlib, karbyuratordagi yonuvchi aralashma soʻrish tuynugi orqali karterga kiradi. Bunda qisish va soʻrish takti bajariladi. Porshen yu.ch.n.ga yaqinlashganda elektr uchkuni ish aralashmasini yondiradi (rasm, b). Aralashma yonishi natijasida hosil boʻlgan yuqori bosimli gazlar porshenni pastga itaradi. Porshenning harakati shatun (rasm, v) orqali tirsakli valga uzatiladi. Porshen p.ch.n.ga yaqinlashganda chiqarish tuynugi ochilib, silindr ichidagi gazlar atmosferaga chiqib ketadi. Bunda ish yoʻli va chikarish takti bajariladi. Porshen pastga harakat qilib, karter boʻshligʻidagi yonuvchi aralashmani qisadi va haydash tuynugini ochadi. Yonuvchi aralashma haydash tuynugi orqali silindrga kiradi va undagi ish bajargan gazlarni chiqarib, silindr boʻshligʻini toʻldiradi. Nazariy jihatdan I. t. d. toʻrt taktli dviga-telga qaraganda ikki marta koʻp quvvat berishi kerak; biroq baʼzi sabablar (gaz almashinuvining takomillashmagani, porshen ish yoʻlining bir qismi yoʻqolishi va b.)ga koʻra uning quv-vatidan 70% gacha foydalaniladi. I. t. d.lar, asosan, mototsikllar, motorli qayiqlar, avtomobillar, traktorlar va b.da ishlatiladi.

## Manbalar
Ikki tillilik

**Ikki tillilik**, zullisonayn — 2 tilni yoki muayyan adabiy til va uning dialektini mukammal bilish. Bu ijtimoiy talab yoki biror sabab bilan yuzaga keladi. Uning tabiiy vujudga kelishiga bir davlat hududida ikki va undan ortiq xalq vakillarining jips yashashi ham sabab boʻladi. Oʻzbek mumtoz adabiyotining koʻpgina vakillari ham oʻzbek, ham fors tilini yaxshi bilganlar. Masalan, Alisher Navoiy oʻz ona tili — turkiy til bilan bir qatorda fors tilini ham juda yaxshi bilgan. Bu tildagi asarlarini toʻplab devon („Devoni Foniy“) tuzgan. Bu devoni forsiy til shoirlar, xususan, Jomiy tomonidan yuksak baholangan. Ikki tilda ijod qiladigan adiblar hozir ham uchraydi. Jumladan, mashhur qirgʻiz yozuvchisi Chingiz Aytmatov qirgʻiz va rus tillarida erkin ijod qiladigan yozuvchidir. Umuman ikki tillilik ijtimoiy hodisa sifatida tillarning boyishi, rivojlanishi, umumbashariy madaniy saviyaning oshishiga muhim taʼsir etuvchi omildir.

## Manbalar
Ikki uyli oʻsimliklar

**Ikki uyli oʻsimliklar** - gullari bir jinsli boʻlib, changchi gullari bir tupda, urugʻchi gullari ikkinchi tupda yetishadigan oʻsimliklar. Masalan, tol, terak, nasha va b.

## Manbalar
Iyerogliflar nazariyasi

**Iyerogliflar nazariyasi** - gno seologik nazariya; unga koʻra, sezgilar — narsalar real xossalarining shartli belgilari (simvollar, iyerogliflar)dir, sezgilarning narsalar hamda ularning xossalari bilan hech qanday umumiyligi yoʻq. I. n. ni 19-asr oxirida nemis fiziologi G. Gelmgols ishlab chiqqan. Bunda u nemis fiziologi I. Myuller ifodalab bergan "sezgi organlarining oʻziga xos energiyasi qonu-ni"ga asoslangan. Mazkur konunga koʻra, sezishning oʻziga xos xususiyati sezgi aʼzolarining oʻziga xos tuzilganligi bilan belgilanadi.

## Manbalar
Ikki qanotlilar

**Ikki qanotlilar**, qoʻsh qanotlilar () — hasharotlar turkumi. taxminan 80000 ga yaqin turi maʼlum. Oʻrta koʻkrakka birikadigan bir juft qanotlari boʻladi. Keyingi juft qanoti reduksiyalanib, tovush chiqaruvchi organga aylangan. Qanotlari asosi juda kambar, koʻpincha kichkina boʻrtma – „qanotcha“ hosil qiladi. Boshi harakatchan, koʻzlari yirik, fasetkali; koʻkragi yaxlit. 3 kenja turkumga – uzun moʻylovlilar, kalta moʻylov kalta choklilar va kalta moʻylov doira choklilarga boʻlinadi. Kenja turkumlar imagosi, lichinkasi va gʻumbaklarining bir qancha belgilari bilan bir-biridan farq qiladi. Ikki qanotlilar hamma joyda tarqalgan; koʻpchilik turlari (gessen chivini, karam chivini, piyoz chivini va boshqalar) qishloq xoʻjaligi ekinlariga katta zarar yetkazadi. Bir qancha turlari (soʻnalar, chivinlar, qon soʻruvchilar) qishloq xoʻjaligi hayvonlariga, baʼzi turlari (mas, bezgak pashshasi, chivinlar va boshqalar) esa odamlarga yuqumli kasalliklar tarqatadi. Afrikada yashaydigan se-se chivini uyqu kasalligini qoʻzgʻatuvchi tripanosomani yuqtiradi. Ikki qanotlilar oʻsimliklarning changlanishida ishtirok etadi; baʼzilari (mas, taxin chivinlar) lichinkalik davrida zararkunanda hasharotlarda parazitlik qiladi. Sirfidlarning lichinkalari oʻsimlik bitlari bilan oziqlanib, ular sonini kamaytirishga yordam beradi.

## Manbalar
Ikki hadli tenglama

**Ikki hadli tenglama** - x"a=0 koʻrinishidagi tenglama (bunda x — har qanday kompleks son, p — natural son). Kompleks sonlar maydonida p ta yechimga (ildizga) ega boʻlib, ular kompleks sonlar tekisligida markazi ko-ordinatalar boshida va radiusi a ning modulidan olingan p- darajali arifmetik ildizga teng boʻlgan aylanaga joylashadi. x"—1=0 koʻrinishidagi I. h. t. doirani (aylanani) boʻlish tengla-masi deyiladi, chunki doirani (aylanani) p ta boʻlakka boʻlish bu tenglamani yechish bilan ekvivalentdir. ax”+foc”=0 koʻrinishidagi tenglama ham I. h. t. deb ataladi (t, p — natural sonlar).

## Manbalar
Ikki haqiqat nazariyasi

**Ikki haqiqat nazariyasi** -falsafa va ilohiyotni haqiqatni bilish hamda xudoga yaqinlashishning ikki mustaqil yoʻli deb talqin etuvchi taʼlimot. U oʻrta asr madaniyatiga aristotelizmning kirib kelishi bilan bogʻliq. I. h. n. Sharq falsafasi tarixida uzoq evolyusion yoʻlni bosib oʻtgan. Oʻrta osiyolik mutafakkirlar Forobiy, Ibn Sino, Beruniy va boshqalar I. h. n.ga dastlab yaqinlashganlar. I. h. n. 12—14-asrlarda keng rivojlanib, Ibn Rushd falsafasida takomilga yetgan. Ibn Rushd qarashlariga koʻra, falsafa atrofdagi olamni aql-idrok bilan bilish orqali insonni hakiqatga olib boradi. I.h.n. lotin averroizmida (Si-ger Brabantskiy, Paduya maktabi va b.) aniq taʼriflab berilgan. Aristotel gʻoyalarini averroistik talqin qilish xristian aqidalariga zid boʻlgan va u cherkov tomonidan qoralangan. I. h. n. falsafa tarixida ratsionalizmning rivojlanishiga turtki bergan. 

## Manbalar
Ikki juft oyoqlilar

**Ikki juft oyoqlilar** (Diplopoda) — koʻpoyoqlilar kenja sinfi (ayrim maʼlumotlarga qaraganda sinfi). Har bir tana boʻgʻimida 2 juftdan oyokdari boʻladi (nomi shundan kelib chiqqan). Oyoklar soni 12 juftdan 375 juftgacha (tropik kivsyak). Tanasining 2—4-boʻgʻimlarida bir juftdan, boshqa boʻgʻimlarida 2 juftdan oyoqlari boʻladi. Koʻpchilik I.ning deyarli har bir tana boʻgimida bir juftdan himoya bezlari bor. Bu bezlar suyuqligi oʻtkir hidli; koʻpincha zaharli suyuklik ajratadi. Anamorfoz yoki gimeanamorfoz orqali rivojlanadi. 13 turkumi, 50 mingga yaqin turi maʼlum. Antarkti-dadan boshqa hamma qitalarda tarqalgan. Nisbiy namligi 100% ga yaqin boʻlgan pana joylarda yashaydi. Oʻsimlik qoldiklari va detrit bilan oziqlanadi, organik qoldiqlarni minerallashtirish va tuproq hosil boʻlishi jarayonida katta ahamiyatga ega. Ayrim I. oʻsimliklarga ziyon keltiradi.

## Manbalar
Ikkilamchi jinsiy belgilar

**Ikkilamchi jinsiy belgilar** – odam va hayvonlarda bir jinsni ikkinchisidan farq qilishga imkon beradigan xususiyatlar majmuasi (birlamchi jinsiy belgilar bundan mustasno). Bu belgilar jinsiy gormonlar taʼsirida voyaga yetgan davrda rivojlanadi va hayot davomida saqlanadi (mas, tana oʻlchami va proporsiyasi, rangidagi farq; pavianlar va sherlar erkagining yoli; tuyoqli hayvonlar erkagining shoxi) yoki faqat koʻpayish mavsumida paydo boʻladi (ayrim baliqlar va qushlarning rangi va tana shakli). Odamning I.j.b.— tana oʻlchami va proporsiyasi, jun qoplami, yogʻ toʻplanishi, tovush tembridagi farq hamda xotin-qizlarda sut bezlarining, er-kaklarda esa boʻgʻizdagi togʻayning rivojlanganligida koʻzga tashlanadi (yana q. Jinsiy dimorfizm). Mavsumiy I.j,-b.ga hayvonlarning kuyikish davridagi xattiharakatlari (kurash tushish, urgʻochisiga xushomad qilish, in yoki uyaqurish va hokazo) kiradi. I.j.b. har xil jinslarni bir-birini topish va bilib olishga imkon beradi, jinsiy bezlarning yetilishini tezlashtiradi, jinsiy tanlanishga olib keladi.

## Manbalar
Ikki xil nafas oluvchilar

**Ikki xil nafas oluvchilar** (Dipnoi yoki Dipneustomorpha) — su-yakli baliqlar kenja sinfi (yoki kat-ta turkumi). Devon davridan maʼlum. Koʻpchilik turlari Perm davridan keyin qirilib ketgan. Suvda yashashga moslashgan organlari (jabralar) bilan bir qatorda atmosfera havosidan nafas olishga imkon beradigan organlari (oʻpkasi) ham boʻladi. Skeletining , asosan, togʻaydan iborat boʻlishi, xor-dasining hayoti davomida saqlanib qolishi, umurtqa pogʻonasining yaxshi rivojlanmaganligi I.x.n.o.ning sodda tuzilganligini koʻrsatadi. Shuning bilan birga suyaklar boʻlishi, oʻpka bilan nafas olishi, yurak boʻlmasida uni boʻlib turuvchi boʻlmacha boʻlishi, bosh miyaning kuchli rivojlanganligi ularning oʻziga xos belgilari hisoblanadi. Juft suzgichlari uzun, segmentlarga boʻlingan 3 turkumi boʻlgan. Hoz. I.x,-n.o. chuchuk suvlarda yashaydi; bir oʻpka-’ lilar (Monopneumones) va ikki oʻpkalilar (Dipnumones) turkumlariga boʻlinadi. Bir oʻpkalilarning yagona turi muguztish (Neoceratodus forsteri) Shim.sharqiy Avstraliyaning Kvinslend daryosida yashaydi; tanasi yoʻgʻon (uz. 175 sm gacha), juft suzgichlari — bargsimon, tangachalari yirik, suzgich pufagi (oʻpkasi) bitta. Ikki oʻpkalilarning tanasi choʻziq, tangachalari mayda, juft suzgichlari ipsimon, suzgich pufagi (oʻpkasi) — ikkita. Bir necha turi maʼlum. Protopterlarning 4 turi tropik Afrikaning sayoz suvlarida yashaydi, uz. 30 sm dan 2 m gacha. Qurgʻoqchilik paytida qurib qoladigan suv havzalarida loydan qazigan inlarida uyquga ketadi. Jan. Amerikaning Amazonka daryosi havzasida uchraydigan lepidosiren (Lepidosiren paradoxa) ham qurgʻokchilikni xuddi shu holatda oʻtkazadi. I.x.n.o. har xil umurtqasizlar, baliqlar va b. suv hayvonlari bilan oziqlanadi. Protoptera va lepidosiren ovlanadi; muguztish muhofaza qilinadi.

## Manbalar
Ikki fuqarolik

**Ikki fuqarolik**, bipatridlar — ayni bir vaqtda 2 va undan ortiq davlat fuqaroligiga mansublik. 2 fuqarolik quyidagi hollarda yuzaga keladi: 1) farzand fuqaroligini belgilashda "qon huquqi", yaʼni qaysi davlat hududida tugʻilishidan qatʼi nazar, otaonasi qaysi davlat fuqarosi boʻlsa, shu davlatning fuqarosi boʻlishlik qoidasi qoʻllanadigan davlat fuqarolaridan farzand tugʻilgan vaqtda; "yurt huquqi", yaʼni ota-onasi fuqaroligidan qatʼi nazar, qaysi davlat hududida tugʻilsa, shu davlat fuqarosi boʻlishlik qoidasini qoʻllanadigan davlat hududida farzand tugʻilgan paytda; 2) ayol kishi ajnabiy shaxs bilan nikohda boʻlgan paytda — agar uning mamlakati qonunchiligiga binoan u nikohdan oʻtganidan soʻng fuqarolikdan chiqarilmasa, erining mamlakati qonunchiligiga binoan esa ayolni oʻz-oʻzidan fuqarolikka qabul qilsa; 3) fuqarolik boshqa davlat fuqaroligiga oʻzgartirilgan paytda — agar fuqarolikka qabul qilgan davlatning fuqarolikni oʻzgartirish uchun oldindan roziligi olinmagan boʻlsa. Xalqaro huquqda 2 fuqarolik munosabati bilan yuzaga keladigan masalalar boʻyicha yagona, hamma tan olgan tartib belgilanmagan. Umuman, aksariyat davlatlar 2 fuqarolikka salbiy munosabatdadir. 1930-yil Gaaga konvensiyasida 2 fuqarolikni kamaytirish va tan olmaslik haqidagi xalqaro tamoyil mustahkamlangan. Umum eʼtirof etgan qoidaga koʻra, har bir shaxs faqat bir davlatning fuqarosi boʻla oladi.

Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik toʻgʻrisidagi qonuniga (1992-yil 2 iyul) binoan, yagona fuqarolik joriy qilingan. Oʻzbekistonda yashovchi har bir shaxs fuqarolik huquqiga ega. Hech kim fuqarolikdan yoki fuqarolikni oʻzgartirish huquqidan mahrum etilishi mumkin emas. Yagona fuqarolik: a) davlatning yaxlitligini; b) barcha fuqarolar bir xil huquqiy maqomga ega ekanligini; v) barcha fuqarolar teng huquqligi va ularning qonuniy manfaatlari davlat tomonidan muhofaza qilinishini anglatadi. Shaxs 2 yoki undan ortiq fuqarolikka ega boʻlgan taqdirda, u qaysi mamlakat bilan eng koʻp uzviy bogʻlangan boʻlsa,: uning uchun oʻsha mamlakat huquqi shaxsiy qonun hisoblanadi. Fuqaroligi boʻlmagan shaxs qaysi mamlakatda doimiy yashab turgan boʻlsa, oʻsha mamlakat huquqi uning shaxsiy qonuni hisoblanadi (FK, 1168-modda). 

## Manbalar
Ikkilamchi ogʻizlilar

**Ikkilamchi ogʻizlilar** (Deute-rostomia) — ikki yonlama simmetriyali hayvonlar (Bilateria) kenja boʻli-mi, birlamchi ogʻizlilarning aksi. Bir xil nazariyalarga qaraganda birlamchi ogʻizlilar va I.o. biri ikkinchisidan mustaqil holda radial simmetriyali hayvonlardan kelib chiqqan, boshqa xil nazariyalarga binoan birlamchi va I.o.ning umumiy ajdodi tuban chuvalchanglar (skoletsidlar)ga oʻxshash boʻlgan. I.o. ikkilamchi (selom) tana boʻshligʻiga ega hayvonlar boʻlib, ontogenezda ularning birlamchi ogzi (blastopor) oʻrnida anal teshik vujudga keladi, haqiqiy, yaʼni ikkilamchi ogʻiz esa murtakning old tomonida paydo boʻladi. Mezodermaning birlamchi ichakdan ajralib chiqishi bilan I.o. birlamchi ogʻizlilardan farq qiladi. Tuban I.o.ning tuxumi radial yoʻnalishda maydalanadi. I.o.ga chalaxordalilar, ignaterililar va xordalilar kiradi. Baʼzan I.o.ga kiljagʻlilar ham kiri-tiladi.

## Manbalar
Ikkilamchi tana boʻshligʻi

**Ikkilamchi tana boʻshligʻi** -koʻp hujayrali hayvonlarda tana devori bilan ichki organlar oraligidagi boʻshliq (qarang Selom).

## Manbalar
Ikkilamchi xom ashyo

**Ikkilamchi xom ashyo**, ikkilamchi resurelar— dastlabki toʻliq foydalanish (eskirish)dan soʻng i.ch.da asosiy xom ashyo tarzida qayta ishlatilishi mumkin boʻlgan materi -allar va buyumlar, i.ch. va maishiy is-teʼmol chiqindilari. Ularning eng muhimlari: temir-tersaklar, qora, rangli va kimmatbaho metallar chiqindilari; ishlatilgan surkov moylari, yaroqsiz detallar, qogʻoz qiyqimlari va makulatura, toʻqimachilik buyumlari, laxtaklar, toʻzigan avtomobil shinalari va b. Chiqindilarning bir qismidan qayta ishlovsiz, ikkinchi qismidan qayta ishlovdan soʻng foydalaniladi. I.x.a.dan foydalanish katta iqtisodiy samara beradi. Mas, temirtersak qoldigʻini toʻplash va qay-ta ishlash metallni rudadan ishlab chiqarishga qaraganda 25 marta arzonga tushadi. 

Resurelar cheklangan sharoitlarda qoʻshimcha resurelar manbai boʻlgan I.x.a.dan foydalanish i.ch. samadorligini oshirishda gʻoyat zarur va iqtisodiy maqsadga muvofiq hisoblanadi. Oʻzbekistonda I.x.a.ni yigish, tayyorlash, saralash, dastlabki ishlov berish bilan shugʻullanadigan ixtisoslashtirilgan tashkilotlar tashkil qilingan. Bekobod sh.dagi metallurgiya zavodi toʻplangan chiqindi temir-tersaklar bazasida ishlaydi.

Qodirjon Yusupov.

## Manbalar
Ikkilamchi elektron emissiya

**Ikkilamchi elektron emissiya** — elektronlar bilan *bombardimon* qilinganda qattiq va *suyuq jismlar* sirtidan elektronlarning otilib chiqishi. Nemis fiziklari *Austin* va *G. Shtarke* kashf qilgan. Jismni bombardimon qiluvchi elektronlarni birlamchi, sirtdan chiqayotganlarini *ikkilamchi elektronlar* deyiladi. I.e.e. natijasida elastik qaytgan, plastik qaytgan va haqiqiy (qattiq jismdan urib chiqarilgan) ikkilamchi elektronlar chiqadi. Elastik kaytgan elektronlar energiyasi birlamchi qaytgan elektronlar energiyasiga teng. Qattiq jismdan urib chiqarilgan elektronlarning energiyasi (50 eV dan) kichik, plastik qaytganlariniki esa (50 eV dan) katta. Tula I.e.e. koeffitsiyenta o elastik qaytgan elektronlar koeffitsiyenti g , plastik qaytgan elektronlar koeffitsiyenti t| va haqi-qiy ikkilamchi elektronlar koeffitsiyenti 5 yigʻindisidan iborat. Bu koeffitsiyentlar qattiq jism turiga, sirtining tuzilishiga, agregat holati va temperaturasiga, elektronlar energiyasi va sirtga tushish burchagiga bogʻliq. I.e.e. ikki turga boʻlinadi: potensial va kinetik elektron emissiya. I.e.e. koeffitsiyenti u potensial ion-elektron emissiya koeffitsiyenti up va kinetik ion-elektron emissiya koeffitsiyenti uk dan iborat. Potensial ion-elektron emissiya ion energiyasi kichik (EXKeV) boʻlganda ham roʻy beradi. Kinetik ionelektron emissiya maʼlum chegara energiya Yeg dan boshlanadi. uk qiymati £ga chiziqli bogʻlangan. Yeg qiymati ion va metall turiga bogʻliq. Volfram uchun £=1,5 KeV. Koʻpchilik elektrovakuum asboblarda elektronlar oqimini kuchaytirish uchun (foto-elektron kuchaytirgich, tasvir kuchaytirgich), axborot yozishda (elektron-nurli asboblar) I.e.e. hodisasidan foydalaniladi.

## Manbalar
Ikkilik prinsipi

**Ikkilik prinsipi**, duallik prinsipi, oʻzaro proporsionallik prinsipi— proyektiv geometriyanit asosiy teoremalaridan biri. Isbotlash mumkin boʻlgan bir te-oremadan bevosita ikkinchi teoremani keltirib chiqarishga imkon beradi. I.p. nazariyada oʻzaro dual (kush) tushunchalar mavjudligiga asoslangan. Nazariyada I.p. oʻrinli boʻlishi uchun har bir aksiomaga dual jumla yo aksioma, yoki teorema boʻlishi kerak. Shu sababli, biror jumlani isbotlash mumkin boʻlsa, unga dual jumla ham toʻgʻri boʻladi. Masalan, tekislik proyektiv geometriyasida "nuqta" va "toʻgʻri" oʻzaro dual tu-shunchalar, quyidagi aksioma va teo-remalar esa dual jumlalardir: Ixtiyoriy turli ikki nuqtadan bir toʻgʻri chiziq oʻtadi. (Paskal teorema-si). Ikkinchi tartibli har qanday chi-ziqqa ichki chizilgan oltiburchaklikda uch juft qaramaqarshi tomonlar ke-sishgan uchta nuqta bir toʻgʻri chiziqda yotadi.

Ixtiyoriy turli ikki toʻgʻri chiziq bir nuqtada kesishadi. (Brianshon teoremasi). Ikkinchi tartibli har qan-day chiziqqa tashqi chizilgan oltiburchaklida uch juft qaramaqarshi uchlarni tutashtiruvchi uchta toʻgʻri chiziq bir nuqtada kesishadi.

Fazo proyektiv geometriyasida "nuk,ta" va "tekislik" tushunchalari, matematik mantikda dizʼyunksiya (mantiqiy yigʻindi) va konʼyunksiya (mantiqiy koʻpaytma) mavjudlik va umumiylik kvantorlari ikkilangandir. I.p. toʻplamlar, kategoriyalar nazariyalarida, topologiyada ham mavjud. I.p.ni birinchi marta proyektiv geometriya uchun fransuz olimi J.Ponsele (1788—1867) ifodalab bergan.

## Manbalar
Ikkilik kod

**Ikkilik kod** - elektron hisoblash mashinalari (EHM)da arifmetik amallarni bajarishda shartli ravishda qabul qilingan sanoq sistemasi. EHM da 10 lik, 8 lik, 5 lik, 3 lik va 2 lik sanoq sistemalari qoʻllanadi. I.k.da eng kam belgi (0 va 1) ishlatilgani uchun EHMda asosan shu sistemadan foydalaniladi. Qulaylik uchun 10 lik sanok, sistemasi 2 lik sanok, sistemasiga aylantirib olinadi. Mas, oʻnlik sistemadagi 157 ikkilik sistemada *010011101* deb yoziladi. Kompyuterga dasturlar yozish uchun binar kodlash (shifrlash) tili yordamida yozilardi binar kodlarni tushungan dasturchilar kompyuter arxitekturasini to'liqligicha ko'ra oladi. E'tiboringiz uchun rahmat.

## Manbalar
Ikkinchi Bulgʻor podsholigi

**Ikkinchi bulgʻor podsholigi** — Bolqon yarim oroldagi davlat (1187—1396). Vizantiya hukmronligiga qarshi ozodlik qoʻzgʻolonlari (1185—87) natijasida tashkil topgan. Poytaxti — Tirnovo. 14-asrning oʻrtalarida Dobrotitsa (Dobruja; 15-asr boshlarida turklar bosib olgan) knyazligi ajralib chiqqan, qolgan qismi Tirnovo va Vidin podsholiklariga boʻlinib ketgan (1363) va keyinchalik (1393 va 1396) turklar tomonidan bosib olingan.

## Manbalar
Ikkinchi signal sistemasi

**Ikkinchi signal sistemasi** — faqat odam uchun xos boʻlgan, soʻzlar vositasida yuzaga chikadigan bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻining faoliyati. I.s.s. eshitiladigan, soʻzlanadigan yoki koʻzga koʻrinadigan soʻzlar (nutq) vositasida amalga oshadi. Bu tushunchani 1932-yil da I. P. Pavlov odam bilan hayvon bosh miyasi faoliyati oʻrtasidagi farqni ifodalash maqsadida taklif etgan. I.s.s. birinchi signal sistemasi asosida yuzaga chiqadi. Chunki soʻzlar birinchi signal sistemasi signallari umumlashmasi, "signallar signali" hisoblanadi. Bunday umumlashuv shartli reflekslar xrsil qilish bilan boglik. Narsa va hodisalarning umumlashgan tasviri, yaʼni soʻzlar tufayli inson butun borliq toʻgʻrisida mavhum fikrlash va uni ilmiy taxlil qilish uchun cheksiz katta imkoniyatga ega boʻladi. I.s.s. evolyusiya jarayonida biologik va ijtimoiy omillar taʼsirida paydo boʻlgan, yashash uchun kurash va irsiy oʻzgaruvchanlik asosida bosh miya poʻstlogʻining tobora takomillashuvi, ijtimoiy mehnat va kishilar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar tufayli kishilarda nutq vujudga kelgan va rivojlangan. I. s. s.ning shakllanishi bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻining barcha qismlari bilan bogʻliq. Zamonaviy neyrofiziologik tadqiqotlar (miyaga mikroelektrod oʻrnatish) verbal (soʻz) signallarining kodlashish mexanizmini oʻrganishga imkon beradi.

## Manbalar
Ikkinchi tartibli sirtlar

**Ikkinchi tartibli sirtlar** -nuqtalari fazoning Dekart koordinatalar tizimipa quyidagi ikkinchi darajali algebraik tenglamani kanoatlantiruvchi sirtlar: Ax2 + Vu2 + Cz2+ Dxy+ Eyz+ Fzx + + Gx + Hy+ Kz+ L = Q.

Bunda ikkinchi darajali oltita had oldidagi A, V, S, D, Ye, Gʻ koeffitsiyentlardan kamida bittasi noldan farq qiladi. I.t.s.ni tekislik bilan kesganda kesimida ikkinchi tartibli egri chiziq hosil boʻladi. Koordinatalar tizimini tegishlicha tanlab, tenglamani soddalashtirish mumkin. Natijada kanonik (eng sodda) tenglama hosil qilinadi. I.t.ye. 17 tipga boʻlinadi.

## Manbalar
Ikkinchi tartibli chiziqlar

Sirojiddin_24_04                 .
**Ikkinchi tartibli chiziqlar** — tekislikdagi nuqtalar toʻplami; ularning Dekart koordinatalari qu-yidagi ikkinchi darajali tenglamani kanoatlantiradi:Ax2 + Vxu + Su2+ Dx + Yeu+ £=0. Bunda ikkinchi darajali uchta had oldidagi A, V, S koeffitsiyentlardan kamida bittasi noldan farq qiladi. I.t.ch. 9 tipga boʻlinadi; rasmda ularning 8 tasi keltirilgan.

## Manbalar
Ikonografiya

**Ikonografiya** (yun. eikon — tasvir, obraz va ... grafiya) — tasviriy sanʼatda biror shaxs yoki syujetli koʻrinishni tasvirlashda belgilangan qatʼiy tartib, qoida. I. qoidalari qadimda sanʼat bilan diniy urf-odatlar, marosimlarning munosabatlari zaminida yuzaga kelgan hamda u shaxs va lavhalarni tanib olishni yengilla-tishga va ularni tasvirlash qoidalarini maʼlum diniy qarashlar bilan kelishishga yoʻnaltirilgan (maye., xristian sanʼatida Momohavo, Iso, "bayramlar" I.si). Sanʼatning yangi maz-munlar bilan boyib borishi tufayli I. qoidalari asta-sekin oʻzgarib bordi va murakkablashdi.

I.— sanʼatshunoslikda biror shaxs yoki syujetli koʻrinishni tasvirlashda belgilangan tipologik belgilar va kridalar tasnifi va tizimi.

## Manbalar
Ikkinchi front

**Ikkinchi front** - Ikkinchi jahon urushi davrida AQSH va Buyuk Britaniya tomonidan Shim.-Gʻarbiy Fransiyaga desant tushirilgandan keyin fa-shistlar Germaniyasiga qarshi Gʻarbda ochilgan front (qarang Normandiya desant operatsiyasi).

## Manbalar
Ikona

**Ikona** (yun. eikon — tasvir, obraz) — xristian diniga mansub dindorlar sajda qiladigan, choʻqinadigan Iso, Bibi Maryam va avliyolarning rangtasvir yoki boʻrtma tasviri. Diniy ikonaning eng qadimgisi II asrga mansub, IV asrda taraqqiy etgan. Tor maʼnoda — oʻrta asrlar sanʼatining oʻziga xos asari. Oʻrta asrlarda Yevropa tasviriy sanʼatining asosiy turi sifatida ahamiyat kasb etgan. Ikona tayyorlanadigan markazlar vujudga kelgan, bu markazlarda rassomlarning artel, sexlari shakllangan. Ikona cherkovlarning taʼsiri va moddiy mavqeini taʼminlovchi muhim manbalardan boʻlgan.

## Manbalar
Ikosaedr

**Ikosaedr** (yunoncha: ikosi — yigirma; hedra — yoq, asos) — beshta muntazam koʻpyoq-lshsning biri; uning 20 ta uchburchakli yoqdari, 12 ta uchi va 30 ta qirrasi bor; bu qirralarning har beshtasi bitta uchda uchrashadi.

## Manbalar
Ikonoskop

**Ikonoskop** (yun. eikon — tasvir va ... skopiya) — tasvirni uzatuvchi dast-labki televizion trubkalardan biri. Ishi optik tasvirlarni televizion signallarga aylantirish uchun elektr zaryadlarni toʻplashga asoslangan. I.ni 1931 yilda rossiyalik S. I. Katayev va amerikalik V. K. Zvorikin bir-biridan mustaqil ravishda taklif qilishgan. I. birinchi marta tasvirni bevo-sita uzatishga imkon bergan. I.da yorugʻlik oqimi obʼyektidan (optik tizim orqali) yorugʻlik sezgir nishon — mo-zaikali slyuda plastinkaga tushib, uning sirtida elektr zaryadlarini tegishlicha. tarqatadi, yaʼni potensial relyef hosil qiladi. Nishon bir-biridan izolyasiyalangan bir necha mln. dona mitti fotokatodlardan iborat. Uning ikkinchi tomoniga metall patlami (signal plastinka) surkalgan. Har bir fotokatod shu plastinka bilan birgalikda kondesatornp tashkil qiladi. Elektron-nur nishondagi mozaikani maʼlum tartibda aylanib oʻtib, har bir kondensatorni zaryadsizlaydi. Natijada tasvirning yoritilganligiga mos kuchlanishga ega boʻlgan elektr signallar xreil boʻladi, bular kuchaytirgichga uzatiladi.

## Manbalar
Ikra

**Ikra** (rus.) — 1) baliqlar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar, ignatershshlar va b. hayvonlarning suvga qoʻyadigan tuxum hujayralari (uvildiriq); 2) baliqlarning uvildiriqlaridan qayta ishlab olinadigan ovqat mahsuloti; 3) toʻgʻralgan baqlajon va b.ni oʻsimlik moyida qovurib tayyorlanadigan gazak (baʼzan konservalanadi). 

## Manbalar
Imomjon Ikromov

**Ikromov Imomjon** (1891.29.4-Toshkent —1980.29.8) — sozanda (gij-jak), bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1953). Turkiston xalq konservatoriyasida (1918—22), Moskva oʻzbek opera studiyasida (1939) taʼlim olgan. Samarqand pedagogika bilim yurtida oʻqituvchi, Samarqand musiqali drama teatrida sozanda (1924-27). Oʻzbekiston radiosi milliy cholgʻu ansambli tashkilotchilaridan, konsertmeyster, musiqa rahbari (1927— 41), badiiy rahbari (1941—47), yana konsertmeyster (1947—53). Turli janrlarda 200 ga yaqin kuy va qoʻshiq yaratgan. "Kolxoz qizi", "Soʻlim" (1933), "Tortadur" (1939) qushiklari I.ning ilk asarlaridan. "Vatan qoʻshigʻi" (1951), "Indamadi" (1958), "Oʻynasin" (1959), "Qoʻlda raʼnosi bilan" (1960), "Serquyosh Oʻzbekistonim" (1965), "Gul teraman saralab" (1971), "Zeboga xos" (1979) kabi qoʻshiklari oddiyligi, taʼsirchanligi, ohangdorligi, koʻtarinki ruhi bilan ajralib turadi. I.ning koʻpgina qoʻshiqlari (mas, "Tez te-ring", "Sher yigit", "Daryosi koʻp, dardga davo yaliyali") xalq yallalariga aylanib ketgan. U "Munojot", "Choʻli Iroq", "Ajam" kabi cholgʻu kuylarining ashula yoʻllarini yaratgan. I.ga bagʻishlangan telefilm ("Imomjon Ikromov") ishlangan (1991).

## Manbalar

* Ul sarvi gulroʻ kelmadi, 1—2-kitoblar, T., 1986-90.
Iskandar Ikromov

**Ikromov Iskandar** (1904.15.4 -Toshkent — 1972.6.11) — grafik rassom, kitob grafikasi ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Turkiston rassomlik maktabida (1922—24), Leningrad Badiiy sanoat texnikumida (1925—29) taʼlim olgan. Oʻzbekiston davlat nashriyotida bezak boʻlimining mudiri (1929-59), Oʻzbekiston Rassomlar uyushmasi boshqaruvi raisi (1959— 65). 30-y.larda Samarqand pedagogika texni-kumi va b. bilim yurtlarida dars bergan. I. ijodida oʻzbek xalq amaliy bezak sanʼati (naqsh) anʼ-analarini rivojlantirib, kitob grafikasida mohirona qoʻlladi: V. Uspenskiyning "Farhod va Shirin" musiqali dramasi partituralari (1937), Muqimiy "Sheʼ-rlar"i (1938), "Oʻzbek xalq qoʻshiqlari" (1939) va b. Alisher Navoiyning 500 va 525 yilligi munosabati bilan sho-irning "Hamsa", 4 jildli "Xazoyin ul-maoniy" devoni (1959—60), "Lirika" toʻplami (1964), Ibn Sino, Beruniylarning oʻzbek va rus tillarida nashr qilingan asarlari, kup jildli "Oʻzbek xalq musiqasi", Oybekning "Navoiy" romani va b. kitoblarga ish-lagan bezaklarida rassom naqsh detallarini kitob gʻoyasini ochib berishga xizmat qildirib, kitobat sanʼatida oʻziga xos badiiy uslub yaratdi. I. bezagan kitoblar Leypsig sh.da utkazilgan Xalqaro kitob kurgazmasida diplom va medal bilan mukofotlangan (1959).

I. grafikaga doir koʻpgina qullanmalar yaratgan ("Oʻzbekcha rasmlik kesma alifbe", 1932; "Rasm oʻrganish qullanmasi", "Harf yozishni oʻrganing",1935 va b.).

## Adabiyot
* Krukovskaya S. M., Iskandar Ikramov, T., 1967; Kitob naqqoshi, T., 1993.

## Manbalar
Mamatqul Ikromov

**Mamatqul Ikromovich Ikromov** (1923.30.4, Samarqand) – botanik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), biologiya fanlari doktori (1972), prof (1973), Samarqand davlat universitetini tugatgan (1953), botanika kafedrasi mudiri (1964-1987), 1988-yildan professor-konsultant. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Bozulbang (lagoxilus)ning biologiyasi va ekologiya hamda uni madaniylashtirish, Oʻrta Osiyodagi dorivor oʻsimliklar zaxiralarini aniqlash, ular biologiyasi, ekologiya, geografiyasi, morfologiyasi, anatomiyasi va sistematikasini oʻrganish ustida tadqiqot olib borgan. „Tuban oʻsimliklar“, „Botanika (oʻsimliklar morfologiyasi va anatomiyasi)“ darsliklari muallifi.

## Manbalar

* Oʻrta Osiyo bozulbang turkumi, T., 1976; Yangi dorivor usimliklar, T., 1993; Zarafshon vohasining oʻrta qismida oʻsuvchi dorivor usimliklar va ularni muhofaza qilish, T., 1992.
Usmon Ikromov

**Ikromov Usmon** (1875—Toshkent— 1960) — ganchkor usta; usta M. Usmonovning otasi. Ganch oʻymakorligini usta Rasulhoji bilan birga ishlab oʻrgangan. I. ozgina naqsh boʻlaklarini maho-rat bilan qoʻllab, murakkab, rang-barang jozibali mujassamotlar yaratgan; ishlarida choka va loʻla pardozni koʻp qoʻllagan, guldastali us-tun, ravoklarni islimiy ruta, 5, 6, 8 j raxli girixlar bilan bezab, ganch oʻymakorligi ishlarini bajargan. Dastlab ‘’ xususiy binolarni bezagan. Hamza teatri (1929, qoz. Abror Hidoyatov nomidagi teatr), Toshkent viloyati ijroiya qoʻmitasi (1939, hozirgi Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi), hozirgi Muqimiy teatri (1943-44), Navoiy teatri (1945-46) binolarini bezashda qatnashgan. Us t a Shirin Murodov, T. Arslonqulov, A. Boltayev, Sh. Gʻafurov va b. bilan birgalikda Polovsev uyi (hoz. Amaliy sanʼ-at muzeyi, 1941) ni taʼmirlashda ishtirok etgan. I. ishlaridan namunalar Oʻzbekiston sanʼat muzeyida saqlanadi.

## Manbalar
Hamidulla Ikromov

**Ikromov Hamidulla Ikromovich** (1909.11.11 — Toshkent — 1964.14.4) — teatr rassomi, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Iskandar Ikromovning ukasi. Toshkent led. texnikumini tugatgan (1929). Oʻzbekiston sanʼat muzeyi qoshidagi badiiy studiyada taʼlim olgan (1925-29). 1931-yil dan Hamza teatrida ishlagan. Nozim Hikmatning "Turkiya haqida hikoya" (1953), R. Tagor romani asosida tayyorlangan "Gang daryosining qizi" (1956), Hamzaning "Paran-ji sirlari" pyesasi asosida tayyorlangan "Xolisxon" (1956), Muhammad Dib romani asosida tayyorlangan "Jazoir — mening Vatanim" (1957), M. Shayx-zodaning "Mirzo Ulugbek" (1961), I. Sultonning "Nomaʼlum kishi" (1963) pyesalari asosida tayyorlangan spek-takllarga asar mazmunini toʻla ochishga xizmat qiladigan dekoratsiya eskizlari yaratgan. M. Gorkiy nomidagi rus drama teatrining ayrim spektakllariga ham (mas, Hamzaning "Paranji sirlari", 1956) sahna bezaklari ishlagan.

## Manbalar
Akmaljon Ikromjonov

**Akmaljon Toʻrayevich Ikromjonov** (1952.20.4, Toshkent) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston BA akad. (1997), Oʻzbekiston xalq rassomi (1998). Respublika rassomlik bilim yurtini tu-gatgan (1971), I. Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutida taʼlim olgan (1971—77). M. Uygʻur nomidagi sanʼat instituti (hoz. Milliy rassomlik va dizayn instituti) da pedagog (1977—82); 1990-yildan prof. I.ning dastlabki asarlarida mahobatlilik, ulugʻvorlik koʻzga tashlanadi; 80-y.larning 2-yarmidan rassom vatandoshlari qiyofasi va ruhiy dunyosini, tabiat va uning sahovatini, tarixiy shaxslar, ijtimoiy mavzularni milliy yorqin, oʻziga xos tarzda uygʻun ranglarda, umumlashma, ramziy cheksiz makonda tasvirlaydi: "Rassom Bahodir Jalolov" (1976), "Chingiz Ahmarov portreti" (1980), "Surxondaryo zamini" (1985), "Rahimbobo", "Bodomxon aya portreti" (1986), "Alisher Navoiy", "Kamoliddin Behzod" (1988), "Bobirga bagishlov" (1990), "Mirzo Ulugʻbek portreti" (1994), "Mevali natyurmort", "Qumgʻonli natyurmort" (1996) va b. "Moviy qoʻshiq", "Bahor", "Togʻdagi soy", "Naʼmatak guli" (1998—2002) manzaralari Toshkentdagi Oqsaroyni bezab turibdi. "Zamin navolari" triptixi (1988), "Chaqmoq" (1989), "Orol — mening dardim" (1989—90) asarlari uchun Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1990). I. haqida "Akmal" telefilmi yaratilgan ("Oʻzbektelefilm", 1999). I. asarlari bilan respublika va chet mamlakatlar koʻrgazmalarida qatnashadi. Asarlari ayrim respublika va xorijiy muzeylarda, shaxsiy toʻplamlarda saqlanadi.

## Manbalar
Dilbar Ikromova

**Ikromova Dilbar Ilhom qizi** (17-iyul 1947-yil, Bekobod – 25-avgust 2020-yil, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (2001). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Hamza teatrida (hozirgi Oʻzbek milliy teatri) ishlaydi. „Oy tutilgan tunda“ (M. Karim) spektaklidagi Zubarjat sahnada yaratgan ilk obrazidir. Ozoda („Imon“), Dilorom („Oltin devor“), Feokla Ivanovna („Uylanish“), Roller („Qaroqchilar“), Momo („Chimildiq“) kabi rollari bilan shuxrat qozondi. Uning ijrosi hayotiy haqiqat va samimiyat namunasi boʻlib, dialoglarni juda ishonarli olib borish, rolning eng mayda koʻrinishlariga ham noziklik bilan yondashish, mimik harakatlardan ustalik bilan foydalanish aktrisa ijodiga xos. Filmlarda ham suratga tushgan: Sotti („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), telba ayol („Qaldirgʻoch“), Ona („Yolgiz yodgorim“), Ona („Chayongul“), qoʻshni xotin („Sharif va Maʼrif“), Momo („Chimildiq“) va boshqalar.

## Vafoti
Dilbar Ikromova 2020-yil 25-avgust sanasida 73 yoshida koronaviris kasalligi natijasida vafot etgan va Toshkent shahridagi Yalongʻoch-2 qabristoniga dafn qilingan.
## Unvon va mukofotlari
* Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

## Manbalar
Iks-birlik

**Iks-birlik** — birliklar tizimiga kirmagan eski uzunlik birligi. X bilan belgilanadi: X=1,00206 10~|3m yoki 1,00206 10~3 A. Rentgen nuri va gammanurlanish toʻlqinlar uzunligini ifodalash uchun kiritilgan. Bular hozir R (rentgen) bilan oʻlchanadi. 

## Manbalar
Iksod kanalar

**Iksod kanalar** (Ixodidae) - parazit kanalar oilasi. Och I. k. ning kat-taligi 1—10 mm. Tanasi elastik kutikula bilan qoplangan. Oziklanganda kutikulasi choʻzilish xususiyatiga ega. 1000 ga yaqin turi bor. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda, ayniqsa tropik va subtropik mintaqalarda, Oʻrta Osiyoda esa Hyalomma, Ornithodorus va b. urugʻlarining turlari keng tarqalgan. Yovvoyi va uy hayvonlarining qonini soʻradi. Bir qancha turlari odamlarga ham yopishadi. I. k. odamlari kana ensefaliti, tulyaremiya; qishloq xoʻjaligi xayvonlarida piraplazmoz va b. infeksi-on kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini tarqatadi. I.k. dan it kanasi (Ixodes ricinus), tayga kanasi (I. persulcatus) shim. mintaqalarda keng tarqalgan xav-fli parazitlar boʻlib, Oʻrta Osiyoda uch-ramaydi. Voyaga yetgan kanalar — yirik hayvonlarning qonini soʻradi; lichinkalari mayda sut emizuvchilardan kemiruvchilarga va qushlarga yopishib parazitlik qilib yashaydi. I. k. 10 min-gga yaqin, tropik mintakada uchraydigan ayrim turlari 30 mingtagacha tu-xum qoʻyadi.

## Manbalar
Iktin

**Iktin** (*Iktinos*) — yunon meʼmori. Mil. av. 5-asr ning 2-yarmida yashab ijod etgan. 447—432-yillarda Parfenonni (Kallikrat bilan hamkorlikda), Afina orolidagi va Yelevsindagi Telasteri-onni kurgan. I. loyiqasi bilan qurilgan Bassdagi Apollon ibodatxonasi (taxminan mil. av. 430-yil) da Korinf orderi (qarang: Meʼmoriy orderlar) dastlab namoyon boʻlgan. U qurgan doriy va ioniy or-derlarining shakllari uygʻunlashtirilgan.

## Manbalar