open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bepushtlik

**Bepushtlik**, tugʻmaslik, tugʻdira olmaslik — voyaga yetgan organizmning nayel (avlod) qoldirishga ojizligi. Odamda — bir maromda (normal) jinsiy hayot kechirib, boʻyida boʻlishdan saqlanish vositalari (kontratsepiiya)dan foydalanmay, kamida 1 yil birga turib farzand koʻrmaslik "bepushtlik" hisoblanadi. Bepushtlik erkaklarda ham, ayollarda ham uchraydi. Erkaklardagi bepushtlik — tugʻdira olmaslikka jinsiy aʼzolarning tugʻma nuqsoni, yallig'lanish kasalliklari yoki ularning shikastlanishi (qarang Orxit, Epididimit), jinsiy maylning sustligi, shuningdek endokrin sistema faoliyatining oʻzgarishi, urugʻ suyuushgi (sperma)da spermatozoidlar (jinsiy hujayralar) boʻlmasligi yoki ularning urugʻlantira olish xususiyatining yoʻqligi sabab boʻladi. Ayollardagi bepushtlik — tugʻmaslikka bachadon, tuxum yoʻllari, tuxumdon va naylarning yalligʻlanishi, soʻzak, jinsiy aʼzolar sili; ichki sekresiya bezlari (tuxumdon, kalqonsimon bez, buirak usti bezi va boshqalar) faoliyatining buzilishi, balogʻatga yetish davrida infeksion kasalliklar bilan ogʻrish natijasida markaziy nerv sistemasida roʻy bergan jiddiy oʻzgarishlar, jinsiy aʼzolarning yetilmay qolishi — infantilizm sabab boʻlishi mumkin. Yalligʻlanishi tufayli bachadon naylarining bitib qolishi, teshigining juda torayib ketishi sababli ayol tuxum hujayrasi erkak jinsiy hujayrasi (spermatozoid) bilan uchrasha va uruglana olmaydi yoki uruglangan tuxum hujayraning bachadonga utishi kiyinlashadi. Bepushtlikda erxotin tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Bepushtlikni iloji boricha barvaqt aniqlab, sabablari bartaraf qilinsa yaxshi natijaga erishish mumkin. Bepushtlikni vrach davolaydi. Yalligʻlanish jarayoni bilan bogʻliq boʻlgan bepushtda fizioterapiya va kurortlarda davolanish ayn iksa muhim. Endokrin sistemasidagi oʻzgarishlar tufayli bepushtlik roʻy berganda fizioterapiya, kurortlarda davolanish bilan birga gormonal dori-darmonlar ham buyuriladi. Bepushtlikning oldini olishda jinsiy aʼzolarning yalliglanish kasalliklarini oʻz vaqtida aniqlab davolash, abortga yoʻl quymaslik, shaxsiy va jinsiy ozodalik tartiblariga katiy amal qilish lozim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bentonitlar

**Bentonitlar**, bentonitli gillar — asosan montmorillonit guruhiga mansub minerallardan iborat gillar. Baʼzan tosheovun ham deyiladi. B. tarkibiga montmorillonitdan tashqari gidroslyuda, kaolinit, paligorskit, seolitlar va boshqa ham kiradi. B. vulkanik tuf va kullarning suvda, asosan dengiz havzaaarida digenetik oʻzgarishi natijasida (qarang diagenez) hosil boʻladi. B. kristall tuzilishi qatqat, koʻp suv shima oladigan bulganligi uchun suv taʼsirida koʻpchiydi. B. sanoatda burgʻi qorishmalarini tayyorlashda, metallurgiyada, shuningdek tibbist va boshqa sohalarda ishlatiladi. B. Oʻzbekistonda (Shoʻrsuv, Azkamar, Koʻkayti, Dehqonobod), shuningdek Gruziya, Ozarbayjon, Ukraina (Qrim ya. o.), Rossiya (Tatariston), Qozogʻistonda uchraydi. Qri.mda B.ni kil (gil) deb ataydilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pavel Benkov

**Pavel Petrovich Benkov** (1879.8(20).12, Qozon1949.16.1, Samarqand) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1939). Qozon Badiiy bilim yurtida (1896—1902), Peterburg Badiiyot akadimyasida (1901—06, D. N. Kardovskiydan), Parijda rassom R. Jyulianning xususiy akademiyasida (1906) taʼlim olgan. Italiya, Ispaniya, Fransiyaga safar qilgan. "Kovalevskiy bolalarining portreti", "Rassom ayol portreti" va boshqa asarlar, Qozon Katta teatrining "Ruslan va Lyudmila", "Karmen", "Aida" kabi mumtoz operalari, "Oliya Bonu". "Tohir va Zuhra" kabn spektakllariga dekoratsiya chizgilari yaratdi (1913—28). 1929-yildan Samarqandda. 1930-yildan Samarqand Badiny bilim yurtida oʻqituvchi. Asarlarida, ayniksa, 30-yillar oʻrtalarida yaratgan mavzuli mujassamotlarida Oʻzbskistonni, uning qad. shaharlari qiyofasi, oʻziga xos iqlimi, serkuyoshliligini, oʻzbek millati madaniyatini, kishilarini yorqin boʻyoqlarda gavdalantirdi ("Buxoro timi", 1929; "Xivalik qiz", 1931; "Dugonalar", 1940; "Qahramonning onasi", 1942; "Jangchiga sovgʻa", 1945; "Dutorchi qiz", 1947). "Buxoroda oshxona" (1929), "Eski Buxoro" (1931), "Minorai kalon" (30-yillar), "Koʻcha" (1943), "Registondagi choyxona" (1944) asarlari Oʻzbekistonning mumtoz meʼmoriy obidalari va manzaralariga bagʻishlangan. Portretlar, Samarqandning kucha va bogʻlari, bozor va hovlilari, maydon va choyxonalari, ulardagi hayotning oʻziga xos goʻzalligini yorqin va hayotiy ifodalovchi asarlar ham yaratgan. Oʻzbekistonda tasviriy sanʼatni shakllantirishda, milliy kadrlar yetishtirishda xizmati katta. 1949—97 yillarda Respublikarassomlik bilim yurti B. nomi bilan atalgan.

Ad:. Nikiforov B. M., Pavel Petrovich Benkov, M., 1967; Benkov P. P., Perepiska. Vospominaniya, T., 1981.

## Manbalar
Pierre-Jean de Béranger

**Beranje Pyer Jan** (1780.19.8 Parij—1857.16.7) — fransuz shoiri. Avval klassitsizm uslubida, keyinchalik xalq qo‘shiqlari yo‘lida ijod etgan. "Axloqiy qo‘shiqlar" (1816), "Qo‘shiqlar" (1821), "Nashr etilmagan qo‘shiqlar" (1828) she’riy to‘plamlari bor. Napoleon tuzumini hajv ostiga olgan ("Kirol Iveto", 1813). 1821 va 1828 ylarda din va jamiyat axloqini tahqirlashda ("Kaputsinlar", "Panoh farishtasi"), shuningdek kirolni mazax kilgani ("Navaurra shahzodasi" va b.) uchun ayblanib hibsga olingan. Xayoliy sotsializm goyasiga qo‘shilgan ("Telbalar"). She’rlari o‘zbek tilida e’lon qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berar

**Berar** — Markaziy Hindistondagi tarixiy viloyat. 1490-yil bu hududda Bahmaniylar davlatidan ajralib chiqqan B. sultonligi vujudga kelgan. 1572-yil Axmadpagar sultonligi tomonidan bosib olingan. 17-asr B. Boburiylar davlatiga qoʻshib olingan. 18—19-asr boshida qisman Haydarobod, qisman marathalarga tobe boʻlgan. 1853-yil inglizlarning OstIndiya kompaniyasiga qaram boʻlib qolgan. Hindiston Respublikasida B. 1960-yilgacha Bombey shtati, 1960-yildan Maharashtra shtati tarkibiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berbera

**Berbera** – Somali shimoli gʻarbidagi shahar. Aholisi 65 ming kishi (1981). Mamlakatning Adan qoʻltigi sohilidagi yirik porti, Berbera orqali chorva mollari va teri xom ashyosi arab mamlakatlariga eksport qilinadi. Avtomobil yoʻllari tuguni bor. Baliq ovlanadi. Sement zavodi bor. Berbera atrofidan gips angidridi, qurilish sanoati xom ashyolari olinadi. Berberadan janubida niobiy rudalari topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bergamo

**Bergamo** — Italiya shimolidagi shahar, Bergamo provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 118 ming kishi (1990). Bergamo va avtomobil yoʻllari tuguni. Elektrometallurgiya, qurilish va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, sement, toʻqimachilik sanoati, yoritish asboblari ishlab chiqarish korxonalari mavjud. Geografik xarita va atlaslar tayyorlanadi. Universitet, Karrara akademiyasi suratlar galereyasi bor. SantaMariya Majore cherkovi (XII—XVIII asrlar) saqlangan. G. Donitsetti vatani.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bergen

**Bergen** — Norvegiya janubiy gʻarbidagi shahar. Shimoliy dengiz sohilidagi port. Xordalann fyulkesinipg maʼmuriy markazi. Muhim transport yoʻllari tuguni. Bergen stansiyasi. Aholisi 213 ming kishi (1991). Kemasozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Bergen yaqinida yirik neftkimyo sanoati majmuasi bor. Baliq, ovlanadi va baliq mahsulotlari eksport qilinadi. Universitet, savdo maktabi bor. Oʻrta asrlarda shimoliy gʻarbiy Yevropaning yirik savdo markazlaridan biri boʻlgan. Qirol qalʼasi qoldikqari (13-asr), Rozenkrans minorasi (16-asr), Mariya cherkovi (12-asr), kompozitor E. Grig uy muzeyi kabi meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Shaharga 1070-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Henri Bergson

**Henri Bergson** (18-oktyabr 1859 – 4-yanvar 1941)— fransuz faylasufi, intuitivizm va hayot falsafasi namoyandasi. Kolledj de Frans professor (1900). Fransiya akademiyasi aʼzosi (1914). Bergson fikricha, haqiqiy va boshlangʻich reallik—metafizikkosmik jarayon, "hayotiy shiddat", ijodiy evolyutsiya sifatidagi hayotdir; u intellektga qaramaqarshi boʻlgan intuitsiya vositasi bilan erishiladigan "davomiylik"dan tarkib topgan; materiya, ong, xotira, ruh — "davomiylik"ning turli jihatlaridir. Bergson jamiyatdagi hukmronlikni va itoat qilishni "tabiiy" holat, urushni muqarrar suratda yuz beradigan "tabiat qonuni", deb hisobladi. Asosiy asarlari: "Ongning bevosita maʼlumotlari" (1889), "Materiya va zehn" (1896). "Ijodiy evolyutsiya" (1907), "Axlok va dinning ikki manbai" (1932). Nobel mukofoti laureati (1927).

## Manbalar
Berdanka

**Berdanka** — miltiq. Kalibri 10,67&nbsp;mm, ogʻirligi 4,9&nbsp;kg, otish uzoqligi 4000 qadam. Amerikalik polkovnik X. Berdan ishlab chiqqan; 19-asr 60- yillarida rus harbiy muhandislari A. P. Gorlov va K. I. Gunnuslar takomillashtirgan. Shundan soʻng AQShda "rus miltigi" nomini olgan. 19-asr 70— 90- yillarida rus qoʻshinlarining asosiy quroli hisoblangan. 1891-yildan boshlab B. oʻrniga rus ixtirochisi S. I. Mosin miltigʻi ishlatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdaq

**Berdaq** (taxallusi; asl ismi Berdimurod Qargʻaboy oʻgʻli) (1827—Moʻynoq tumani—1900)—shoir, qoraqalpoq adabiyoti asoschisi. Avval ovul maktabida, soʻng madrasada tahsil koʻrgan. Alisher Navoiy, Fuzuliy, Maxtumquli va qoraqalpoq shoiri Kunxoʻja asarlarini chuqur mutolaa qilgan, ulardan oʻrgangan. U tarixni va xalq ogzaki ijodini yaxshi bilgan. Berdaqning lirik sheʼrlarida, dostonlarida qoraqalpoq xalqining 18— 19-asrlardagi ijtimoiy hayoti oʻz ifodasini topgan. U oʻz davri voqealariga, ijtimoiy munosabatlarga zukko shoir sifatida baho beradi. Asarlarida tenglik, insonparvarlik, adolat va vatanparvarlik gʻoyalari ilgari suriladi. Berdaqning ijodida mehnatkash xalqning ahvoli asosiy mavzudir („Boʻlgan emas“, „Soliq“, „Bu yil“, „Umrim“ va boshqalar). Shoir haqiqat uchun, mehnatkash ommaning baxti va kelajagi uchuy fidokor kurashchilarni orzu qiladi („Xalq uchun“, „Menga kerak“ va boshqalar). Tarixiy mavzudagi „Avlodlar“, „Omongeldi“, „Azadosbiy“, „Ernazarbiy“ asarlarida shoir xalq qahramonlarini faxr bilan kuylaydi. Berdaqning „Avlodlar“ asari tarixiy voqealar solnomasi boʻlib, qoraqalpoq xalqi bilan boshqa turkiy xalqlar hayotidagi mushtarak voqealar qalamga olinadi, qabila va xalqlarning kelib chiqishi haqidagi fiqolari bayon qilinadi. Berdaq baʼzi taʼmagir ruhoniylarning kirdikorlarini fosh etadi („Yaxshiroq“, „Shekilli“ va boshqalar), ayollar huquqini himoya qiladi, yoshlarni vatanni sevishga, maʼrifat choʻqqilarini egallashga chaqiradi („Oʻgʻlimga“, „Ahmoq boʻlma“ va boshqalar).

Sheʼriy mushohadalari va hayotga kurashlarida Berdaq mehnatkashlarning baxtiyor yashashini orzu qildi. Berdaq xalqni baxtli qilish haqida oʻylar ekan, Alloxdan madad soʻraydi („Yordam ber“), baxt haqida fikr yuritadi („Izladim“), odil podshoni orzu qiladi („Kerak“), baxtiyor yashaydigan jamiyat qurilishiga umid qiladi. Berdaq ijodi xalq ogʻzaki adabiyoti anʼanalariga yaqin turadi. Ijodining serqirraligi, asarlarining gʻoyaviy va badiiy yuksakligi bilan qoraqolpoq adabiyoti tarixida asosiy mavqeyni egallaydi. Uning koʻpgina asarlari oʻzbek va boshqa xalqlar tillariga tarjima qilingan. Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻistonda Berdaq tavalludining 170 yilligi keng nishonlangan(1998). Toshkent shahridagi hiyobonlardan biriga "Berdaq" nomi berildi va byusti oʻrnatildi. Shoir tugilgan joy — Boʻzatovda ham byusti oʻrnatilgan(1998). Nukus shahrida unga atab haykal qoʻyilgan, musiqali drama teatri, koʻcha va maktabga Berdaqning nomi berilgan.

## Manbalar

* Tanglauli shigʻarmalari, Nokis. 1956; Tanlangan sheʼrlar, T., 1958; Sheʼrlar, T., 1976.

Ad:. Qurbonboyev B., Berdaq va oʻzbek adabiyoti, T., 1986.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdi baxshi

**Berdi baxshi** (Berdiyor Pirimqul oʻgʻli) (?—?) – oʻzbek xalq dostonchisi. 19-asrning 2-yarmi va 20-asrning 30- yillarida Toshkent viloyati Piskent tumani Evalak qishlogʻida yashab oʻtgan. Undan birgina „Alpomish“ dostoni 1926-yilda yozib olingan (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Adabiyot institutida saqlanadi). Bu doston mazmuni va syujeti yoʻnalishi jihatidan boshqa variantlarga oʻxshasada, badiiy shakli jihatidan ishqiyromantik dostonlarga yaqin turadi. Dostonchi uslubida chiroyli tasvirlar va lirizmga, xalq qoʻshiklari va oʻlanlari sheʼriy bezaklariga, samimiy yumor va komizmga oʻta moyillik sezilib turadi. Bu hol oʻtmishda Ohangaron va Piskent atroflarida oʻziga xos dostonchilik maktabi boʻlganligini tasdiqlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Alpomish [Soʻz boshi va izohlar bilan nashrga tayyorlovchi T. Mirzayev], T., 1969.
Berg Alban

**Berg Alban** (1885.9.11-Vena – 1935.24.12) – avstriya kompozitori, musiqadagi ekspressionizmning eng yirik vakillaridan. 1915—1918 yillar harbiy xizmatda boʻlib, birinchi jahon urushi taʼsirida unga katta shuhrat keltirgan „Votssek“ operasini yaratgan. Asarlarida birinchi boʻlib 20-asrda ommaviy tus olgan dodekafoniya kompozitorlik texnikasi va anʼanaviy tonallik uslubini uzviy bogʻlashga muyassar boʻlgan, uzluksiz yangrovchi kuylar va ularga monand eng zamonaviy garmoniya birlashmalarini muayyan janr hamda shakllar zaminiga moslagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Tarakanov M., Muzikalniy teatr Albana Berga, M., 1976.
Paul Berg

**Paul Berg** (30-iyun 1926) — amerikalik biokimyogar. Oqsillar biosintezida RNK transporatsiyasi rolini tekshirgan. 2 har xil virusdan DNKning rekombinant molekulshirini hosil qilib, shu virus lar asosida individual genlar tuzilishini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1980, hamkorlikda).

## Manbalar
Egamqul Berdiyev

**Egamqul Berdiyev** (1947.1.4, Boʻka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining tabiiyotgeogr. fakultetini tugatgaoʻ (1972). 1965—1978 yillarda Boʻka tumanidagi maktablarda bosh yetakchi, biologiya oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1978-yildan 16-maktab direktori. Berdiyev oʻz ish faoliyati davrida oʻquvchilarni yangi pedagogik texnologiya tamoyillari asosida oʻqitilishiga erishmoqda. Uning tashabbusi bilan maktabda tuman xalq taʼlimi taraqqiyoti haqida hikoya qiluvchi muzey ochilgan; unda 700 ga yaqin eksponat aks ettirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buvigul Berdiyeva

**Buvigul Berdiyeva** (1954.18.3, Jomboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand 1ped. bilim yurtini tugatgan (1974). 1975-yildan Jomboy tumanidagi 1maktab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Berdiyeva oʻquvchilarga davlat taʼlim standartlari asosida koʻrgazmali qurollardan unumli foydalangan holda bilim beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdiyor mashara

**Berdiyor mashara** (Diyorov Berdiyor) (1884—Shahrisabz tumani Chopiq qishlogʻi—1967) — oʻzbek xalq anʼanaviy teatr aktyori. Mizrob masharaning shogirdi. Repertuarida 40 ga yaqin ogʻzaki hajviya, muqallid, hajviy qoʻshiq va oʻyinlar boʻlgan. "Eshoni rais", "Boʻz doʻkoni", "Juvozkash", "Oʻgʻirlik", "Sartarosh", "Tegirmonchi" va boshqa shular jumlasidan. Berdiyor mashara qahramonlar xulqat vorini boʻrttirib koʻrsatgan, hajviy vaziyatga tezda kirishib, qahramon qiyofasi va holatini bsrilib ifodalash qobiliyatiga ega boʻlgan. Hajviy obrazlar Berdiyor mashara ijodida alohida oʻrin tutadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdo

**Berdo** — toʻquv stanogi (dastgohi)ning asosiy ish organlaridan biri. Qadimdan gazmollar toʻqishda qoʻllangan. Berdo bir-biriga parallel joylashgan bir necha temir plastinkalardan taroq shaklida yasaladi. Berdo toʻquv stanogida tanda iplarini toʻqima eniga bir tekis taqsimlaydi, zichlashtiradi, arqoq ipini toʻqima chetiga uradi, mokini yoʻnaltirib turadi. Plastinkalar orasidan tanda iplari oʻtkaziladi. Berdo toʻquv stanogi bataniga tiqib qoʻyiladi. Berdo tishlari (plastinkalari) zichligiga (har 1 sm ga 2,5 dan 40 tagacha tish) qarab toʻqilgan gazlama zichligi ham har xil chiqadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdyansk

**Berdyansk** (1939–58 yillarda Osipenko) — Ukrainaning Zaporojye viloyatidagi shahar (1835-yildan). Azov dengizi boʻyidagi port. Berdyansk stansiyasi. Aholisi 135 ming kishi (1999). "Azovkabel", "Yujgidromash", "Azovselmash" zavodlari bor. Shisha tola, neft moylari ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, pedagogika instituti, mashinasozlik, tokchilik va vinochilik texnikumlari, tibbiyot bilim yurti, badiiy va oʻlkashunoslik muzeylari mavjud. Yozi quruq, issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°), qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 4°), yiliga 380&nbsp;mm yogʻin tushadi. Shahardan 5&nbsp;km narida dengiz boʻyida balchiq bilan davolash va iklimiy kurort joylashgan. Kattalar va bolalar sanatoriysi, dam olish uylari ishlab turibdi. Berdyanskga 1827-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berezina qoʻriqxonasi

Berezina qoʻriqxonasi – Belorussiyaning Vitebsk va Minsk viloyatlaridagi qoʻriqxona. Berezina daryosi havzasining yuqori oqimida. 1925-yilda tashkil etilgan. Maydoni 76201 gektar. Koʻl va botqokliklardan iborat. Qaragʻay, qandagʻoch va qoraqaragʻay oʻrmonlari bor. Qunduz, bobr, los, qobon yashaydi. 1979-yildan biosfera qoʻriqxonasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berezniki

**Berezniki** (1933-yilgacha Usolye-Solikamskoye) — Rossiya Federatsiyasi Perm viloyatidagi shahar (1932-yildan). Kama suv ombori sohilidagi port. Berezniki stansiyasi. Aholisi 197,6 ming kishi (1999). Shahar yaqinida 17-asrdan ishga tushirilgan osh tuzi, kaliy va magniy tuz konlari bor. Kime sanoati markazi („Uralkaliy“, „Soda“, „Azot“ ishlab chiqarish birlashmalari, kimyo zavodi va boshqalar), titanmagniy kombinati, elektrotexnika, metallsozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari mavjud. Drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 16 asrdayoq tuz olingan. 1883-yilda Rossiyada birinchi soda zavodi qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berendeylar

**Berendeylar** — rus yilnomalarida 11-asrdan 12-asr oxiriga qadar tilga olingan turkiy koʻchmanchi qabila. B. nomi baʼzi tarixchilar (S. Pletneva) fikriga koʻra, "boyandurlar" nomining ruscha notoʻgʻri atalishidir. 11-asrning 2-yarmida B. boshqa turkiy xalqlar (bijanaklar, torklar) bilan birga rus yerlarining janubiy rayonlariga (Kiyev, Pereyaslav knyazliklariga yaqin) kelib joylashib olgan. Taxminan 1146-yilda bular bitta qabilaga birlashib, "qoraqalpoklar" ("chernie klobuki") deb atalgan. Moʻgʻullar istilosi vaqti (13-asr boshi)da B.ning bir qismi Bolgariya va Vengriyaga borib joylashgan, yana bir qismi Oltin Oʻrda aholisiga qoʻshilib ketgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beriberi

**Beriberi** (singalcha beri — darmonsizlik), B1, avitaminoz, alimentar polinevrit — ovqatda B1, vitamin (tiamin) yetishmasligi va uning organizmda oʻzlashtirilishi buzilishidan paydo boʻladigan kasallik. 1910—30 yillarda Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda ham qayd qilingan. Bunga asosan oqlangan (kepaksiz) guruch yeyish sabab boʻlgan. Kasallik sababini Yava orolida ishlab turgan gollandiyalik vrach Eykman 1897-yilda aniqlagan. U tovuqlarni suvda pishirilgan toza oqshoq bilan boqqanda shu kasallik roʻy bergan. Ularni guruch kepagi bilan boqqanda esa tuzalgan. Keyinchalik guruch kepagida B1 vitamin borligi aniqlandi.

Kasallik asosan janubiy, Janubi Sharqiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarida uchraydi. Bunda ko'proq periferik nervlar zararlanib (polinevrit), yurak-tomir sistemasi va ovqat hazmi buziladi. Muskullar (ayniqsa oyoq, boldir muskullari) atrofiyasi, shishi kuzatiladi; oyoq muskullari qattiq ogʻriganligi va shishib ketganligi tufayli bemor tovonini ayab, barmoqlariga va oyoq panjasining tashqi chekkasiga tayanib yuradi. Kasallikning oldini olish uchun kepakli javdar va bugʻdoy noni, suli yormasidan pishirilgan ovqatlar buyuriladi. Bemorlar B1 vitamin preparatlari, achitqi, undirilgan bugʻdoy va boshqa bilan davolanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avitaminoz

**Avitaminoz** (yuncha – inkor qoʻshimchasi va vitaminlar) – organizmda vitaminlar yetishmasligi natijasida paydo boʻladigan kasallik. Masalan, vitamin C yetishmasligi lavsha (singa), vitamin B, yetishmasligi beri beri, vitamin D yetishmasligi raxit, vitamin RR yetishmasligi pellagra kasalligiga sabab boʻladi. Homiladorlikda, koʻpincha tuqqandan keyin roʻy beradigan chillashir kasalligi ham avitaminoz natijasidir. Bitta vitamin yetishmasa, mono, koʻp vitamin yetishmasa, poli kelib chiqadi. Birinchi marta 1880-yilda rus vrachi N. I. Lunin avitaminozni tajriba yoʻli bilan hosil qilgan. Avitaminozning oldini olish uchun vitaminga boy sabzavot va mevalarni koʻproq isteʼmol qilish, vitaminli masalliqlarni yaxshi saqlash, ovqat pishirganda vitaminlarning parchalanib ketishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. Davosi: vitaminga boy taomlar buyuriladi yoki organizmda qaysi vitamin yetishmasa, oʻsha vitamin preparatlari beriladi. Avitaminoz hayvonlarda ham uchraydi. Bunday hayvon koʻpincha qisir qoladi yoki bola tashlaydi. Yangi tugʻilgan bolasi yaxshi oʻsmaydi, hatto tez kunda nobud boʻladi. Kasallikning oldini olish uchun hayvonlarni, ayniqsa yosh hayvon va parrandalarni servitamin ozuqalar bilan boqish kerak.

## Manbalar
Berill

**Berill** — halqasimon silikatlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi AI2Be3(Si60ll(). Kristachlari olti qirrali prizmalar shaklida. Shishasimon yaltiroq. Rangi yashil, sargʻishoq kulrang. Qattiqligi 7,5—8; sof ogʻirligi 2,6—2,7. Berill pnevmatolitgidrotermal konlarda, pegmatit, greyzenlar bilan birga, kvarsli yertomirlar va boshqa joylarda uchraydi. Tarkibida xrom boʻlgan tinik, yashil Berill zumrad rangsizi, pushtisi vorobyevit; zangori moviy turi akvamarin, tillarangsargʻishi geliodor deyiladi.

Berillning zumrad va akvamarin, geliodor kabi turlari qimmatbaho tosh sifatida zargarlikda, rudalari metallurgiyada berilliy olishda, tuzlari sanoatning boshqa tarmoqlarida va tibbiyotda ishlatiladi. Oʻzbekiston, AQSH, Kolumbiya, Madagaskar, Ukrainada konlari topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berezin Ilya Nikolayevich

**Berezin Ilya Nikolayevich** (1818.19.7 - 1896.22.5) - sharqshunos.

"Sharq boʻylab sayohat" (1849—52) asarini yozgan. Bu asarida Eron, Turkiya, Zakavkazye, Dogʻiston boʻylab qilgan sayohati (1842—45) davrida olgan taassurotlari, sharq mamlakatlarining tabiati, xalqining yashash sharoitlari haqida hikoya qiladi. Shayboniyxon va koʻchmanchi oʻzbeklar tarixiga oid "Tarixi guzida Nusratnoma" asarini eski oʻzbek tilidan rus tiliga ("Sheybaniada") tarjima qilgan.

Rossiyada birinchi boʻlib (1858—88) Rashiduddinninig "Jome attavorix" ("Tarixlar majmui") asarining birinchi jildini rus tiliga tarjima qilgan. Berezin oʻzbek, qoraqalpoq, tatar va boshqird shevalariga oid bir necha asarlar yozgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berezina

**Berezina** () — Belarusdagi daryo, Dneprning oʻng irmogʻi. Uzunligi 613&nbsp;km, havzasining maydoni 24,5 ming km². Berezina suv sistemasiga kiradi (Dnepr va Daugava havzalarini birlashtiradi). Oʻrtacha suv sarfi 145 m’Gʻsek. 505&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Sohilida Borisov, Bobruysk shaharlari joylashgan. 1812-yil noyabrda Napoleon I ning armiyasi Berezinani kechib oʻtgan. Berezina sohillarida 1920 i., 1941-yil va 1944-yillarda qattiq janglar boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliy bronzasi

**Berilliy bronzasi** — berilliyning mis bilan qotishmasi (qarang Bronza).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliy karbid

**Berilliy karbid** — berilliy bilan uglerodning kimyoviy birikmasi (Ve:S). Berilliy karbid berilliy kukunini grafit bilan aralashtirib, 2100—2200C° da qizdirib olinadi. Undan yuqori trada oʻtadigan yadro reakinyalarini susaytiruvchi vosita sifatida foydalanish mumkin (qarang Karbidlar).

## Kimyoviy reaksiyalari
\mathsf{3 Be_2C + 2 N_2 \longrightarrow 2 Be_3N_2 + 3 C}
\mathsf{Be_2C + 2 Cl_2 \longrightarrow 2 BeCl_2 + C}
\mathsf{Be_2C + 4 HCl \longrightarrow 2 BeCl_2 + CH_4}
\mathsf{Be_2C + 4 H_2O \longrightarrow 2 Be(OH)_2 + CH_4}
\mathsf{Be_2C + 2 H_2SO_4 \longrightarrow 2 BeSO_4 + CH_4}
\mathsf{Be_2C + 4 NaOH \longrightarrow 2 Na_2BeO_2 + CH_4}

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliy oksid

**Berilliy oksid**, VeO -berilliyning kislorod bilan birikmasi; oq poroshok, zichligi 3025&nbsp;kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 2578°, qaynash temperaturasi 4300°. 2100° gacha barqaror va 2100—2578° da barqaror modifikatsiyalari mavjud. Tabiiy sharoitda royatda kam (bromellit minerali shaklida) uchraydi. Suvda erimaydi, kislotalarda erib, Be2* tuzlarini hosil qiladi (qizdirilgan Berilliy oksid faqat konsentratlangan H2SO4 va HF da, suyultirilgan berilliy oksid esa faqat NGʻ da eriydi). Ishqorlar bilan suvda eriydigan tuzlar (berillatlar)ni kuydirilmagani 1000° dan yuqori trada suv bugʻi bilan taʼsirlashib, gaz holidagi berilliy gidroksidi hosil qiladi. Berilliy oksid berilliy gidroksidni berilliy tuzlarini yuqori haroratlarda parchalab olinadi. Elektr oʻtkazuvchanligi kam va issiq oʻtkazuvchanligi katta (misnikidan sal ortiq) materiallar hamda oʻtga chidamli maxsus sopol mahsulotlar va tigellar tayyorlashda, yadro reaktorlarida – iyeytronlarni susaytiruvchi va qaytaruvchi sifatida, rentgepotexnikada – rentgen nurlarini oʻtkazuvchi shishalar tayyorlashda organik sintezda – katalizator sifatida ishlatiladi. Berilliy oksid zaharli, nafas yoʻllarini yalligʻlantiradi, oʻpkaning surunkali kasalligi – berilliozga sabab boʻlishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliy qotishmalari

**Berilliy qotishmalari** -berilliynmsh turli metallar bilan hosil qilgan qotishmalari. Odatda, Berilliy qotishmalari tarkibida boshqa metallar koʻproq boʻladi, lekin berilliy (Be) ularda baʼzi muhim xossalar paydo qiladi. Masalan, misning 2—2,5% Be bilan hosil qilgan qotishmalari (berilliy bronzalari) eng koʻp tarqalgan. Ular juda mustahkam va qayishqoq boʻladi; Alyuminiy ning Be bilan hosil qilgan qotishmalari rentgen nurlarini yaxshi oʻtkazadi.

Magniy qotishmalariga ozgina Be qoʻshilsa, ularning korroziyaga chidamliligi sezilarli darajada ortadi. Baʼzipoʻlat vachoʻyanlarga Be qoʻshilgasha ular ancha pishiklashadi. Berilliy qotishmalari metallurgiyada, muhim prujinalar, elektr kontaktlari, soat mexanizmlari, kompas dstallari, yuqori temperatura va bosimda ishlaydigan shesternya, vtulka va podshipniklar tayerlashda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliylash

**Berilliylash** — metall yoki qotishmalarning sirtqi qatlamini 1100° gacha trada oksidlanishdan saqlash maqsadida Be bilan qoplash. B. uchun 98—99% Be (yoki ferroberilliy) va 2—1% NH4C1, yo boʻlmasa, 75% Be (yoki ferroberilliy), 23% A12O3 va 2% NH4C1 kukunlari aralashmasi ishlatiladi. Metall (yoki qotishma) ana shu aralashmada 950—1050° trada 4—10 soat qizdiriladi, berilliy metall (yoki qotishma)ning sirtqi qatlamiga singib, uning korroziyaga va issiqqa chidamlilngini keskin oshiradi, boshqa xossalari ham yaxshilanadi. B. baʼzan, faqat muhim issiqlikka chidamli qotishmalar uchun qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bering boʻgʻozi

**Bering boʻgʻozi** – Shimoli-Sharqiy Osiyo va Shimoliy Amerika oraligʻidagi boʻgʻoz. Shimoliy Muz okeani (Chukotka dengizi)ni Tinch okean (Bering dengizi) bilan bogʻlaydi. Uzunligi 96&nbsp;km, kengligi 86&nbsp;km, eng sayoz joyining chuqurligi 36 m. Oktabrdan avgustgacha boʻgʻozda suzib yuruvchi muzlar koʻp boʻladi.

Antropogen davrida Bering boʻgʻozi oʻrnida bir necha marta dengiz tubi koʻtarilib har ikki qitʼani birlashtiruvchi quruklik „koʻprigi“ paydo boʻlgan. Boʻgʻoz oʻrtasidagi Diomid orollari orqali Rossiya Federatsiyasi va AQSHning davlat chegarasi oʻtgan.

Bering boʻgʻozini dastlab 1648-yil kazak SI. Dejnev suzib oʻtgan, soʻngra 1728-yilda V. Bering ekspeditsiyasi tadqiq qilgan (boʻgʻoz ekspeditsiya rahbari nomi bilan atalgan). Sohillari 1732-yil xaritaga tushirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Bering oroli

**Bering oroli** — Bering dengizining Komandor orollari guruhidagi orol (RF). Maydoni 1,7 ming km². Janubi sharqiy qismi togʻli (eng baland qismi 751 m), paleogenneogenning tuf va antropogenning effuziv yotqiziqlaridan tuzilgan. Iqlimi okean subarktika iqlimi. Yiliga 500&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Asosan, tundra oʻsimliklari, soyliklarda lakana kayin, tol, chetan (ryabina) oʻsadi. Sohilida dengiz mushugi, sivuch yashaydi. Aholisi — ruslar va aleutlar. V. Bering nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Beritashvili

**Ivan Solomonovich Beritashvili (Beritov)** (1884.29.12, Gruziyaning Vedjini qishlogʻi—1974.29.12, Tbilisi) — fiziolog, Gruziya fiziologlari maktabinn yaratgan, akademik (1939), Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1944). Ilmiy ishlari oliy nerv faoliyati va markaziy nerv sistemasi fiziologiyasiga oid. Xotiraning fiziologik, psixologik va fizikkimyoviy asoslarini oʻrgangan.

## Manbalar
Berk koʻllar

**Berk koʻllar** – suvi oqib chiqmaydigan koʻllar. Berk koʻllar suvlari, asosan, bugʻlanadi va qisman yer ostiga sizib ketadi. Dasht va chala choʻl zonalaridagi berk oʻlkalarda va abadiy muzloq yerlar keng tarqalgan joylarda koʻp uchraydi. Berk koʻllar Sharqiy Sibir va Saxada (Yakutiya), Oʻrta Osiyoda koʻp. Kaspiy va Orol dengizlari, Balxash, Lobnor, Oʻlik dengiz, Issiqkoʻl va boshqa koʻllar berk koʻllardir. Qurgʻoqchil iqlimli joylardagi berk koʻllarlarning suvi shoʻr boʻladi.

## Manbalar
Berk oʻlka

**Berk oʻlka** () – oqar suvlari ichki dengiz yoki okeanga borib quyilmaydigan oʻlka. Iqlimi qurgʻoq boʻlganidan berk oʻlkada suv kam boʻladi. Ayrim daryolargina kesib utib, okeanga quyiladi (mas. Nil daryosi). Berk oʻlkada bunday daryolarga odatda kuyi va oʻrta oqimida birorta ham irmoq kelib quyilmaydi, aksincha, sugʻorishga sarf boʻlishi, yer ostiga sizib ketishi va koʻplab bugʻlanishi natijasida daryolarning suvi kamayib boradi. Yogʻinning hammasi bugʻlanib ketadi. Berk oʻlkadagi yirik daryolar (Idel, Ural, Kura, Amudaryo, Sirdaryo, Ili va boshqalar) maʼlum biron koʻlgagina quyiladi, kichikroq daryolar (Oʻrta Osiyodagi Zarafshon, Qashqadaryo, Chuy, Talas, Tajan, Murgʻob, Atrek kabi daryolar) esa sugʻorishga sarf boʻlishi, bugʻlanishi va yer ostiga sizib ketishi natijasida yoʻl-yoʻlakay tugab ketadi. Eng katta berk oʻlkalar Afrika va Osiyoda. Kaspiy dengizi havzasi va Oʻrta Osiyo (Orol dengizi va Balxash koʻli) havzalari eng katta berk oʻlkalardan hisoblanadi.

## Yana qarang

* Oqmas koʻl
* Daryo havzasi

## Manbalar
Bering Vitus Ionassen

**Bering Vitus Ionassen** (Ivan Ivanovich) (1681 — 1741.8.12) — dengizchi sayyoh, kapitankomandor. Asli daniyalik, 1703-yil rus flotiga taklif qilingan. 1724-yilgacha Boltiq va Azov dengizlari flotlarida xizmat qilgan. Beringga 1725-yilda Osiyo bilan Amerika quruqlik orqali tutashganligi yoki boʻgʻoz orqali ajralganligini aniqlash vazifasi topshirilgan. Kamchatka ekspeditsiyasi (1728—30)ga boshliq qilib tayinlangan. Ekspeditsiya Chukotka yarim oroli bilan Alyaska oraligʻidagi boʻgʻoz (keyinchalik Bering nomiga qoʻyilgan) orqali 67° 18’ gacha suzib oʻtib yana orqaga qaytadi. Bering 1733-yil Kamchatka ekspeditsiyasiga boshliq qilib tayinlandi. 1741-yil 17-iyulda Bering dengiz orqali Shimoliy Amerika sohillariga yetib bordi. Aleut orollaridan baʼzilarini kashf qildi. Orqaga qaytishda Kamchatka sharqidagi orollardan biri (hozirgi Bering oroli) da qishladi va oʻsha yerda vafot etdi. Bering nomiga Tinch okean shimolidagi dengiz, boʻgʻoz va orol qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Emil von Behring

**Emil von Behring** ( 1854-yil 15-mart —1917-yil 31-mart) — nemis mikrobiologi, immunologi. Qoqshol va difteriyaga, qarshi antitoksin zardob topgan. Difteriyaga qarshi faol immunlash usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1901).
 
## Manbalar
Berk havza

**Berk havza** – suvi okean va dengizlarga oqib chiqmaydigan daryo yoki koʻl havzalari (qarang Berk oʻlka).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berkaxon

**Berkaxon** (rus solnomalarida — Berkay) (1209—1266) — Oltin Oʻrda xoni (1255—1266). Chingizxonning nabirasi, Joʻjixonning uchinchi ugʻli, Botuxonning ukasi. Berkay oʻz davlatining harbiyi qtisodiy qudratini oshirish uchun hunarmandchilik va savdo-sotiqni rivojlantirishga katta ahamiyat bergan, shu maqsadda u 1257-yil bosqoqlik harbiysiyosiy tashkilotini tuzib, uning vositasi bilan Oltin Oʻrdaga tobe yerlarda, jumladan Rusda mahalliy hokimiyat ustidan nazorat oʻrnatgan, aholini yalpi roʻyxatga olib, soliq undirish sistemasini tartibga solgan. Moʻgʻullar Eronni bosib olib, Bagʻdodni zabt etgach (1258), Berkaxon Ozarbayjonni Oltin Oʻrdaga qoʻshib olish maqsadida Hulokuylarga qarshi kurash boshlagan, bu borada u oʻziga ittifoqchi izlab Misr sultoni Beybars bilan yaqin diplomatik aloqalar oʻrnatgan. 1264-yil Berkaxon Hulokuxonga qarshi qoʻshin tortib, uni Kura daryosi sohilida magʻlub etgan, ammo 1265-yil Ozarbayjonga yana yurish qilganda toʻsatdan vafot etgan. Berkaxon hukmronligi davrida Oltin Oʻrda aholisi islom diniga kiritila boshlagan, ikkinchi poytaxt — Saroy Berka qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berkli Jorj

BERKLI (Berkeley) Jorj (1684.12.3, DayzartKasl, Irlandiya—1753.23.1, Oksford) — ingliz ilohiyot olimi va faylasufi. Uning taʼlimotiga binoan, tashqi dunyo idrok va tafakkurdan mustaqil holda mavjud emas, aksincha narsalar qanday idrok qilinsa, shunday holdagina mavjuddir, inson tasavvuri undagi ilohiy ruhning inʼikosidir. Asosiy asarlari: "Inson bilimlarining prinsiplari haqida traktat" (1710), "Gilas va Filonus oʻrtasidagi uch suhbat" (1713), "Alsifron" (1732). "Ssyris" (1744). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berkliy

**Berkliy**, berkeliy (*Berkelium*), Bk — davriy sistemaning III guruhiga mansub radioaktiv element, sunʼiy yoʻl bilan olnngan aktinoidlara&n biri, atom raqami 97. Barqaror nzotoplari yoʻq. Massa sonlar" 240—251 (241 bundan istisno) boʻlgan 10 ta izotopi olingan. Uzoqyashaydigan izotoplardan 247Vk ning yarim yemirilish davri T1Gʻ2 q 1380 y; anurlanuvchi, 249Vk ning yarim yemirilish davri T1Gʻ2q314 kun; (5nurlanuvchi. Amerikalik olimlar siklotronda ameritsiy oksidi 24|At,O3 ga apurlar tushirish yoʻli bilan sintez qilgan (1949). Lantanoidlar qatorida lantandan keyin 8urinda turadigan element Shvesiyadagi Itterbn shahrining nomi bilan terbiy deb atalganidek, aktinoidlar qatorida aktiniydan keyin 8urinda turadigan Berkliy ham AQSH dat Berkli shahrining nomidan olib atalgan. Berkliy kumusheimon oqmetatl. Ikki modifikaniyada mavjud; polimorf oʻzgarish temperaturasi 980° ga yaqin; suyuqlanish temperaturasi 1050° atrofida, qaynash temperaturasi 2630° atrofida; zichligi 14,8 gGʻsm3. Berkliy juda taʼsirchan. Berkliy xossalari kam oʻrgaiilgan. Berkliy izotoplari yadro fizikasi va radiokimyoda ilmiy tadqiqot ishlari uchun qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berkshir choʻchqa zoti

BERKSHIR CHOʻCHQA ZOTI — Angliyaning Berkshir grafligida 18-asr oxirida mahallin choʻchqa zotini Neapol, portugal, xitoy choʻchqa zotlari bilan chatishtirish natijasida yetishtirilgan. Goʻsht va yogi (sala) uchun boqiladi. Tana tuzilishining yirikligi va tez yetilishi bilan boshqa zotlardan ajralib turadi. Voyaga yetgan erkagining vazni 220– 250&nbsp;kg. Ona choʻchqalarning vazni 180– 200&nbsp;kg. Har gal 8—9, ayrimlari 10—13 bola tugʻadi. Yaylovda boqishga moslashgan. Berkshir choʻchqa zoti z. jahondagi koʻpgina mamlakatlarga tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berkqora qabristoni

**Berkqora qabristoni** — Qirgʻiziston Respublikasi Talas vodiysining Berkqora togʻi oraligʻida joylashgan chorvador qabilalar qabristoni (miloddan avvalgi 3-asr—milodiy 1-asr), 1938—39 yillarda A. N. Bernshtam tekshirgan. Berkqora qabristoni ikkita markaziy maqbaraga ega boʻlib, atrofi tosh fob bilan oʻralgan doira shaklidagi tepalikdan iborat. Yertoʻlaga oʻxshash qabrlardan tosh idishlar, qurolaslahalar, kumush va oltin bilan bezatilgan xilmaxil buyumlar: quloqli XHToii piyolachalari, arelon surati solingan kamar, halqalar topilgan. Skiflar (miloddan avvalgi 3-asr) sanʼatiga xos buyumlar bor. Berkqora qabristoni maqbaralari patriarxal uruglar xilxonasini tashkil etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berlin konferensiyasi

**Berlin konferensiyasi** (Potsdam konferensiyasi) (1945-yil, 17-iyul — 2-avgust, Potsdam shahri) —ikkinchi jahon urushida gʻalaba qozongan davlatlarning boshliqlari — Iosif Stalin (SSSR), Harry Truman (AQSH) va Winston Churchill (28-iyuldan — Clement Attley, Buyuk Britaniya) ishtirok etgan konferensiya. Berlin konferensiyasi maqsadi urushdan keyingi dolzarb xalqaro muammolarni hal etishdan iborat edi.
Berlin konferensiyasi Yevropaning urushdan soʻnggi tuzilishi masalalari yuzasidan qaror qabul qildi. Germaniyani toʻla demilitarizatsiyalash, uning monopoliyalarini yoʻq qilish. fashistlar hujumiga uchragan davlatlarga urush natijasida yetkazilgan zararni qoplash uchun toʻlanadigan reparatsiya, Polshaning gʻarbiy chegaralari toʻgʻrisida qaror chiqardi.

## Manbalar
Berlin devori

**[[Berlin]] devorining qulatilishi** (1989) — Ikkinchi jahon urushi oqibatida ikkiga boʻlinib ketgan Germaniyaning qayta birlashishining boshlanishi. Sotsialistik jamiyat qurish yoʻlini tutgan Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR)ning ijtimoiy turmush darajasi rivojlangan davlatlardagiga nisbatan ancha orqada qoldi. Gʻarbiy Germaniya esa urush asoratini tezda bartaraf etib, jahonning taraqqiy etgan mamlakatlari qatoridan oʻrin egalladi. Nemis xalqining birlashish orzusi 1989-yilning soʻngida taqiq ramzi boʻlmish Berlin devorining buzilishi bilan ushaldi. Yer yuzida "sovuq urush" xavfi kamaygani, jahon tinch oʻzgarishlar davriga kirgani, bir-biriga zid tuzumlar oʻrtasidagi ixtilofning barham topishi, qurolsizlanish va iqtisodiy hamkorlik yoʻlidagi ilk qadamlar ikki Germaniya davlatining qoʻshilishiga zamin hozirladi. Bu harakat 1990-yil aprel—may oylarida GDR va Germaniya Federativ Respublikasi (GFR) hukumatlari tomonidan shartnomalarning imzolanishi hamda GDR xalq palatasining Germaniya Demokratik Respublikasi GFR tarkibiga qoʻshilishi haqidagi 1990-yil 3-noyabr qarori bilan muvaffaqiyatli yakunlandi.
Berlin kongressi

**Berlin kongressi** (1878) – Berlinda chaqirilgan xalqaro kongress. Unda Buyuk Britaniya, Avstriya-Vengriya, Rossiya, Germaniya, Fransiya, Italiya va Turkiya qatnashgan. Bolkrnda yirik slavyan davlati – Bolgariyaning paydo boʻlishi va u yerda Rossiya mavqeining oshishi Avstriya-Vengriya va Angliyaga maqbul boʻlmadi. Shuning uchun ham kongress Avstriya-Vengriya va Angliya tashabbusi bilan chaqirildi. Rossiya-Turkiya urushida zaiflangan hamda Germaniya tomonidan qoʻllab-quvvatlanmagan Rossiya kongress chaqirilishiga rozi boʻldi. Buyuk davlat vakillari tomonidan kongreseda imzolangan Berlin traktati (bitimi) (1878-yil 13.7) Rossiya manfaatlariga zid edi. Bitimga muvofiq, Bolgariya Turkiyaning avtonom oʻlkasi, deb eʼlon qilindi. Chernogoriyaga tegishli qirgʻoqlar esa Avstriya-Vengriya nazorati ostiga olindi. Chernogoriya, Serbiya va Ruminiya mustaqil davlatlar boʻlmb qoldi. Botumi, Kare, Ardaxon Rossiyaga oʻtdi, Botumi barcha davlatlarning savdo kemalari uchun ochiq port deb eʼlon qilindi. Berlin kongressi traktati Bolqon urushlarigacha (1912—13) oʻz kuchini saqladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berlin universiteti

**Berlin universiteti**, Gumboldt nomidagi Berlin universiteti — Germaniyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1809-yil tashkil etilgan. Dastlabki yillar unga Vilgelm fon Gumboldt bevosita ragʻbarlik qilgan. 1816-yil vnt nomini olgan. 1946 i. A. va V. Gumbolltlar nomi berilgan. Bu universitetda falsafa, tabiiy fanlar, matematika, huquq, iqtisod, pedagogika, teologiya, tibbiyot, veterinariya, qishloq xoʻjaligi va boshqa fakultetlar bor. Untda 18 mingga yaqin talaba oʻqigan, 2 mingga yaqin oʻqituvchi ishlagan (1990- yillar oxiri).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berlin-Rim oʻqi

**"Berlin-Rim oʻqi"** – 1936 yil 25 oktabrda Berlinda imzolanib, Germaniya bilan Italiya oʻrtasida tuzilgan harbiy-siyosiy bitim. Bitimga muvofiq, Germaniya Efiopiyaning Italiya tomonidan bosib olinishini eʼtirof qildi. Har ikki tomon Ispaniyaning Franko hukumatini tan olganliklarini eʼtirof etishdi va unga harbiy yordam koʻrsatish boʻyicha chora-tadbirlar belgilashdi, Bolqon va Dunayboʻyi davlatlarni iqtisodiy jihatdan asoratga solish rejalarini tuzishdi. 1936-yil 25-noyabrda „Kominternga qarshi pakt“ga Germaniya bilan Yaponiyaning imzo qoʻyishi „Berlin-Rim oʻqi“ning davomi boʻldi.

## Yana qarang

* Antanta

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hector Berlioz

**Hector Berlioz** (; 1803.11.12, La Côte-Saint-André — 1869.8.3, Parij) — fransuz kompozitori, dirijyor, musiqa tanqidchisi, romantik programmali simfoniya ijodchisi. Parij konservatoriyasida oʻqigan (1826—30). 5 qismli "Fantastik simfoniya"ni ijod etgan. "Sardanapal" kantatasi uchun Katta Rim mukofotiga sazovor boʻlgan. 30-yil iyul inqilobi qurbonlarining yodnomasi boʻlgan "Tantanali motam simfoniyasi" (1840), "Troyaliklar" dulogiya ("Qoʻsh opera")si mashhur (1855—59). 1856-yildan Fransiya instituti (Akademiya) aʼzosi. Bayron asari boʻyicha alt va orkestr uchun yozgan "Garold Italiyada" simfoniyasi (1834), katta simfonik orkestr bilan toʻrtta mis damli sozlar orkestri uchun "Rekviyem"i (1837), "Benvenuto Chellini" romantik operasi (1838), "Faustning qoralanishi" (Gyote asari asosida) dramatik afsona opera — oratoriyasi (1846), "Beatriche va Benedikt" operasi (Shekspir asari asosida, 1862) Berliozning harakterli asarlaridandir. Hector Berlioz ijodiy faoliyati bilan Yevropa musiqa sanʼati taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bermamit

**Bermamit** — Katta Kavkazning shimoliy yon bagʻridagi plato. Kislovodskdan 30– 40&nbsp;km chamasi janubi gʻarbda. Qoyali tizma sistemasida. Tepasi yuqori yura ohaktoshlaridan tarkib topgan. Asosiy plato — Katta Bermamitning balandligi 2591 m gacha. Kichik Bermamitning balandligi 2643 m. Karst rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bern

**Bern** — jalablar davlati:Shveysariya poytaxti, Bern kantonining maʼmuriy markazi. Mamlakatning markaziy qismida, Aare daryosining har ikki sohilida joylashgan. Aholisi 140 ming kishi, shahar atrofi bilan birga 300 ming (1995), ko'pchiligi nemis tilida soʻzlashadi.

Bernga 1191-yil asos solingan. 1218-yildan imperiyaning erkin shahri. 1353-yil Shveysariya konfederatsiyasiga qoʻshildi. 1848-yildan Shveysariya poytaxti.

Bern asosan maʼmuriy shahar. Sanoat taraqqiyoti jihatidan Syurix. Bazel shaharlaridan keyinda turadi. Bernda elektro texnika va aniq mashinasozlik (telefon, priborlar, elektr apparaturalari, poligrafiya mashinalari va boshqalar), toʻqimachilik, trikotaj, oziq-ovqat sanoati: yog'ochsozlik, poligrafiya korxonalari mavjud. Muhim transport yoʻllari tuguni. Mamlakatni Gʻarbiy Yevropa shaharlari bilan bogʻlaydigan bir necha temir yoʻl va avtomobil yoʻllar Berndan boshlanadi. Xalqaro aeroport bor. Shaharda bir qancha xalqaro tashkilotlarning markaziy organlari — Jahon pochta ittifoqi byurosi (1874-yildan), Xalqaro telealoqa ittifoqi, Mualliflik huquqini muhofaza qilish xalqaro ittifoqi, Xalqaro transport ittifoqi byurosi va boshqa joylashgan. Unt (1834-yildan), Shveysariya milliy kutubxonasi, konservatoriya, teatr (1903-yildan), ilmiy tadqiqot muassasalari, musiqa maktablari, kutubxonalar, muzeylar (Shveysariya, Alp togʻlari, Tarix, Badiiy va boshqalar) bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan shahar boshqarmasining binosi (ratusha, 1406—17), SanktVinsens sobori (1424—1588) va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan. Bernning mamlakatning boshqa shaharlari kabi moliyaviy faoliyati dunyo ahamiyatiga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berlin operatsiyasi

**Berlin operatsiyasi** – Ikkinchi jahon urushi davrida amalga oshirilgan eng yirik harbiy operatsiyalardan biri (1945 i. 16.4.—8.5). 1-va 2-Belorussiya va 1-Ukraina (qoʻmondonlar – G. K. Jukov, K. K. Rokossovskiy, I. S. Konev) frontlari qoʻshinlari nemis qoʻshinlarining Oder, Neyse daryolari boʻylari va Zelov tepaliklaridagi mudofaasini yorib oʻtib dushmanning Berlin va Berlinning janubi sharqrogʻidagi yirik guruhlarini qurshab oldi, soʻng qattiq janglarda ularni yoʻq qildi. Sobiq Ittifoq qoʻshinlari 30 aprelda shturm bilan reyxstagni egalladi. 2-mayda Berlin garnizonining omon qolgan qismi taslim boʻldi. 8-mayda Germaniya qoʻmondonligi vakillari Berlinda fashistlar Germaniyasi qurolli kuchlarining soʻzsiz taslim boʻlgani xususidagi hujjatni imzoladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berlin pakti

**Berlin pakti** (1940.7.9) – Germaniya, Italiya va Yaponiya davlatlari oʻrtasida tuzilgan harbiysiyosiy bitim. U 10 yillik muddatga moʻljallangan boʻlib, dunyoni uch davlat oʻrtasida qayta boʻlib olish uchun til biriktirish edi. Germaniya va Italiya Yevropada, Yaponiya esa Osiyoda „yangi tartib“ oʻrnatmoqchi boʻldi. Berlin paktiga keyinchalik Germaniya va Yaponiyaga tobe bir qator davlatlar: Vengriya, Ruminiya, Slovakiya, Bolgariya, Yugoslaviya (hukumat oʻzgarishidan keyin Yugoslaviya paktdan chiqqan), Finlandiya, Ispaniya, Tailand, Xorvatiya, ManchjouGo va Xitoyning yaponlar bosib olgan hududidagi Van Szinvey „hukumati“ ham birin ketin qoʻshildi. Berlin pakti agressiv rejalar bilan uzviy bogʻlangan edi. Ikkinchi jahon urushidan soʻng Berlin pakti barham topdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Charles XIV

**Bernadot Jan Batist** (1763-1844) — Fransiya marshali (1804), 1818—44 yillarda qirol Karl XIV Yuxan nomi bilan Shvesiya taxtini boshqarib, bernadotlar sulolasiga asos solgan. Fransiyaning inqilobiy urushlari davrida diviziya komandiri boʻlgan. Napoleon armiyasida korpus qoʻmondoni. Gollandiyada qoʻlga olingan shved asirlarini ozod etgani uchun Shvesiyada dovruq qozongan. 1810-yil Napoleon B.ni isteʼfoga chiqargan va 1810-yil avgustda Shvesiya riksdag" tomonidan taxt vorisligiga saylaigan. 1813-yil Napoleonga qarshi koalitsiyaga qoʻshilgan va shved armiyasining Fransiyaga qarshi urushida qatnashgan. Rossiyaga nisbatan doʻstona siyosat yurgizgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bernadotlar

**Bernadotlar** – hozirgi shved qirollari sulolasi. Sulola asoschisi – Fransiya marshali J. B. Bernadot boʻlib, u 1810-yilda shved riksdaga tomonidan Karl XIIJ ninig shahzoda-valiahdi qilib saylangan. Shvesiyada Bernadotlar sulolasining qaror topishi mamlakatni burjua monarxiyasiga aylanishini tezlashtirgan. Bernadotlar vakillari: Karl XIV Yuxan (1818—44 yillarda hukmronlik qilgan). Oskar I (1844—59), Karl XV (1859-72), Oskar II (1872-1907), Gustav V (1907—50) va Karl XVI Gustav (1973-yildan qirol).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bernal Jon Dosmond

**Bernal Jon Dosmond** (1901 — 1971) — ingliz fizigi va jamoat arbobi. Ilmiy ishlari rentgen tuzilishi tahliliga oid metallar, oqsillar, garmonlar, viruslar, suyuqliklar tuzilishini tekshirgan. Fanshunoslik boʻyicha ilmiy ishlar qilgan. 1959-1965-yillarda Jahon Tinchlik Kengashi Prezidiumi prezident ijrochisi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bernini Jovanni Lorenso

BERNINI Jovanni (Jan) Lorenso (1598.7.12, Neapol1680.12.11, Rim) — italiyalik meʼmor va haykaltarosh, barokko uslubining yirik vakili. B. yaratgan meʼmoriy obidalar oʻzining keng fazoviy makonni egallashi, dabdabali va serbezakligi, perspektiva imkoniyatlaridan erkin va dadil foydalanilgaii hamda sanʼatlar uygʻunligining yaxlitligi bilan ajralib turadi (Rimdagi Sant Andrea al Kvirinale cherkovi, 1653—58; Avliyo Pyotr maydoni majmuasi, 1657—63). Bular Rimning meʼmoriy qiyofasini shakllanishida muhim rol oʻynaydi. Oʻz ijodida meʼmorlik va haykaltaroshlikni oʻzaro uygʻunligiga intildi, shu maqsadda turli xom ashyo, rang berish, nur imkoniyatlaridan unumli foydalana oldi (Avliyo Pyotr sobori ichki bezaklari va undagi Avliyo Pyotr minbari, 1657—66), haykaltaroshlikda marmarga ishlov berib, silliqlab yaratilgan asar taʼsirchanligini oshirishga muyassar boʻldi, naturaga juda oʻxshashini taʼminlab, odam terisiga xos mayinlik va yaltiroqlik, matolarning oʻziga xos sifatini nihoyatda ustalik bilan koʻrsata oldi. B. ijodida barokko dabdabali portretining oʻziga xos turi shakllandi, u haqqoniyligi, oʻtkir ruhiy holati va bezaklarga boyligi bilan ajralib turadi ("Lyudovik XIV", marmar, 1665). B. ijodi 17—18-asrlar Yevropa sanʼatiga katta taʼsir koʻrsatdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil