Schiphol

**Amsterdam Schiphol aeroporti** (, IPA : [ˈsxɪpɦɔl])       Niderlandiyaning asosiy aeroporti boʻlib, Amsterdamdan 17,5&nbsp;km janubi-gʻarbda, Haarlemmermeer munitsipalitetida 20 daqiqalik masofada, joylashgan. Ingliz tilidagi rasmiy nomi *Amsterdam Schiphol aeroporti* boʻlib, gollandcha soʻz (*Luchtaven Schiphol*) ketma-ketligini saqlaydi. Aeroportda IATA SPL kodi mavjud edi, biroq u foydalanilmay qoldi.

Shiphol Buyuk Britaniyadagi London Xitrou aeroporti, Germaniyadagi Frankfurt xalqaro aeroporti va Fransiyadagi Parij-Sharl de Goll aeroportlari bilan bir qatorda Yevropaning eng muhim havo darvozasi hisoblanadi. 2015-yilda Schiphol 58 284 864 yoʻlovchiga xizmat koʻrsatdi, bu Yevropada 5-oʻrinni egalladi. 2013-yilda Schiphol orqali 1 565 961 tonna yuk tashilgan, bu koʻrsatkich boʻyicha Schiphol Yevropadagi Frankfurt -Mayn va Parij-Sharl de Goll aeroportlaridan keyin ikkinchi oʻrinni egallagan.

Schipholda beshta asosiy uchish -qoʻnish yoʻlagi mavjud, yana bitta uchish-qoʻnish yoʻlagi kichik samolyotlarga xizmat qiladi. Yettinchi uchish-qoʻnish yoʻlagini qurish rejalashtirilgan.

Aeroport yoʻlovchilar uchun katta zallari boʻlgan bitta katta terminal sifatida qurilgan boʻlib, ularning oxirgisining qurilishi 1994-yilda yakunlangan. Terminalni yanada kengaytirish rejalashtirilgan.

Havo qatnovi va aeroport soliqlarining yuqoriligi sababli, baʼzi arzon tashuvchilar oʻz reyslarini Rotterdam va Eyndxoven kabi boshqa aeroportlarga koʻchirishni tanladilar. Biroq, Pier H ochilishi bilan koʻplab arzon aviakompaniyalar (masalan, easyJet va bmibaby) Schipholdan foydalanishda davom etmoqda.

Schiphol KLM, Martinair va Transavia uchun tayanch aeroporti va Delta Air Lines uchun muhim markazdir.

Schiphol tashkil etilganidan beri 120 dan ortiq sovrinlarni qoʻlga kiritdi. 1980, 1981, 1984, 1985, 1986, 1990 va 2003-yillarda u dunyoning eng yaxshi aeroporti deb tan olingan. Schiphol ketma-ket 15 yil (1988—2003) „Yevropaning eng yaxshi aeroporti“ unvoniga sazovor boʻldi. 2005-yilda Schiphol 91 mamlakatda 260 ta yoʻnalishga parvozlarni amalga oshirdi. Bugungi kunga kelib, aeroportning Skytrax reytingi 4 yulduzni tashkil etadi, faqat 9 ta aeroport bunday reytingga ega.

Schipholda aeroportga qoʻshimcha daromad keltiradigan, shu bilan birga yoʻlovchilarga qoʻshimcha xizmatlar koʻrsatadigan yirik savdo maydonchalari mavjud.

Shiphol dunyodagi barcha yirik tijorat aeroportlarining eng past nuqtasida - dengiz sathidan 3 metr pastda joylashgan. Havo harakatini boshqarish minorasining balandligi 101 m, 1991-yilda qurilganidan keyin u dunyodagi eng baland bino boʻlgan.

## Tarixi

### Ilk yillar

1852-yilgacha aeroport joylashgan Haarlemmermeerning butun polderi bir oz sayoz joylari boʻlgan katta koʻl edi. Bu joy qanday nom olgani haqida koʻplab hikoyalar mavjud. Eng mashhur hikoya shundaki, sayoz suvlarda tooʻsatdan kuchli boʻronlar koʻplab kemalarga daʼvo qilishi mumkin. Shamollar, ayniqsa, Shiphol hududida kuchli edi, chunki shamolning asosiy yoʻnalishi janubi-gʻarbdan, Shimol esa koʻlning shimoli-sharqiy burchagida joylashgan. Ingliz tilidan  „kema teshigi“ deb tarjima qilinadi, bu koʻlda yoʻqolgan koʻplab kemalarga ishoradir. Ammo koʻl qayta tiklanganida, hech qanday kema halokati topilmadi. Nomining yana bir kelib chiqishi mumkin boʻlgan soʻzi  soʻzidir.  — ariq yoki kichik kanal boʻlib, unda kemalar bir koʻldan boshqasiga tortiladi. Uchinchi tushuntirish shuki, nom  soʻzlaridan kelib chiqqan. Bu kemalarni qurish uchun yogʻoch olinadigan pasttekislikdagi er maydoni ().

1800-yillarning oʻrtalarida koʻl chuqurlashtirilgach, Stelling van Amsterdam mudofaa ishlarining bir qismi boʻlgan hududda Fort Shiphol nomli istehkom qurilgan.

Shiphol 1916-yil 16-sentabrda harbiy havo bazasi sifatida ochildi, bir nechta kazarmalar va maydonlar platforma va uchish-qoʻnish yoʻlaklari vazifasini bajaradi. Fuqarolik samolyotlari maydondan foydalanishni boshlaganda (1920-yil 17-dekabr), u koʻpincha  deb ataldi. Fokker samolyot ishlab chiqaruvchisi 1919-yilda Schiphol aeroporti yaqinida zavod ochgan. Birinchi jahon urushining oxiri, shuningdek, Schiphol aeroportidan fuqarolik maqsadlarida foydalanish boshlandi va aeroport oxir-oqibat harbiy rolini butunlay yoʻqotdi.
1940-yilga kelib, Schipholda 45 graduslik burchak ostida toʻrtta asfalt uchish-qoʻnish yoʻlagi bor edi, ularning barchasi  yoki undan kam. Ulardan biri bugungi uchish-qoʻnish yoʻlagiga aylandi 04/22; yana ikkitasi  da uchish-qoʻnish yoʻlagini kesib oʻtdi. Oʻsha yili aeroport nemis harbiylari tomonidan bosib olindi va nomi  deb oʻzgartirildi. Ittifoqchilarning bombardimonchi samolyotlarini chalgʻitishga urinish uchun aeroport yaqinida koʻp sonli havo hujumiga qarshi mudofaa vositalari oʻrnatildi va Bennebroek, Vijfhuizen va Vogelenzang yaqinlarida soxta aerodromlar qurildi.. Shuningdek, temir yoʻl aloqasi qurildi. Bu mudofaalarga qaramay, aerodrom hamon intensiv bombardimon qilindi; 1943-yil 13-dekabrdagi favqulodda kuchli hujum shu qadar katta zarar keltirdiki, aerodromni faol baza sifatida yaroqsiz holga keltirdi. Shundan soʻng, u Bozor bogʻi operatsiyasi boshlanishida nemislarning oʻzlari aerodrom qoldiqlarini yoʻq qilmaguncha, u faqat favqulodda qoʻnish maydoni boʻlib xizmat qildi. Urush oxirida aerodrom tezda tiklandi: birinchi samolyot Duglas DC-3 1945-yil 8-iyulda qoʻndi.
1949-yilda yangi terminal binosi qurib bitkazildi va Schiphol Gollandiyaning asosiy aeroportiga aylanishiga qaror qilindi. Kengayish Rijk nomli kichik shaharchaning narxiga toʻgʻri keldi, u oʻsib borayotgan aeroportga joy ochish uchun buzib tashlangan. Bu shaharchaning nomi hozirgi Schiphol-Rijk sanoat mulki nomi bilan esda qoladi. 1967-yilda Schiphol hozirgi joyida yangi terminal maydoni bilan yanada kengaydi. 1967-yilgi terminalning aksariyati bugungi kunda ham (1 va 2-chi joʻnash zallari) asl iskala qismlari (hozirda C, D va E deb ataladi) foydalanilmoqda. Gollandiyalik dizayner Benno Vissing Schiphol aeroporti uchun oʻzining aniq yozuvi va rang-barang kodlanishi bilan mashhur boʻlgan tabelani yaratdi; chalkashmaslik uchun u sariq va yashil ranglarda boshqa har qanday belgilarni ishlatishni taqiqladi. Yangi terminal binosi bir vaqtlar aeroportning sharqiy tomonida joylashgan eski inshootlarni almashtirdi. Aeroportning A-Pier (hozirgi C-pier) 1970-yilda Boeing 747 samolyotlariga chiqish darvozalaridan foydalanishga ruxsat berish uchun oʻzgartirildi. 1977-yilda keng fyuzelyajli samolyotlarni boshqarishga bagʻishlangan yangi pier (D, hozir F deb ataladi) ochildi. Aeroportdagi birinchi temir yoʻl stantsiyasi 1978-yilda paydo boʻlgan.

### 1990-yillardan boshlab rivojlanish

Yangi Havo harakatini boshqarish minorasining qurilishi 1991-yilda yakunlandi, chunki mavjud minora endi butun aeroportni nazorat qila olmadi, chunki u yanada kengaytirildi. 3-chi joʻnash zali 1993-yilda terminalga qoʻshilgan va boshqa iskala G-pir. Oʻsha yili yangi yoʻl belgilari Pol Mijksenaar tomonidan ishlab chiqilgan. Oltinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi 2003-yilda aeroportning qolgan qismidan ancha gʻarbda qurib bitkazildi va Polderbaan laqabini oldi, birlashtiruvchi taksi yoʻli koʻprigi bilan A5 avtomagistralini kesib oʻtadi. Ushbu uchish-qoʻnish yoʻlagining masofasi shuni anglatadiki, bu uchish-qoʻnish yoʻlagigacha boʻlgan taksi vaqti 10 dan 20 minutgacha davom etishi mumkin. Bundan tashqari, qoʻshimcha Havo harakatini boshqarish minorasini qurishni talab qildi, chunki asosiy minora aerodromning bu qismini nazorat qilish uchun juda uzoqda.

2005-yil 25-fevralda Schipholning yuk terminalida olmos oʻgʻirlanishi sodir boʻldi. Qaroqchilar oʻgʻirlangan KLM furgonidan havo tomoniga kirish uchun foydalanganlar. Toshlarning taxminiy qiymati 75 million evro atrofida boʻlib, bu eng yirik olmos talon-tarojlaridan biriga aylandi.

2005-yilda aeroportning tergov izolyatorida yongʻin sodir boʻlib, 11 kishi halok boʻldi va 15 kishi jarohatlandi. Hodisa vaqtida majmuada 350 kishi boʻlgan.
Deyarli bir yil oʻtgan tergov natijalari yongʻin xavfsizligi choralari amalda emasligini koʻrsatdi. Milliy norozilik Adliya vaziri Piet Xayn Donner (CDA) va Haarlemmermeer meri Xartogning isteʼfoga chiqishiga olib keldi. Fazoviy rejalashtirish vaziri Sybilla Dekker (VVD) ham isteʼfoga chiqdi, chunki u hisobotda keltirilgan xavfsizlik xatolari uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga oldi.

Shipholning tarixi oʻtgan asrning boshlariga (1916-yil 16-sentabrdan beri) toʻgʻri keladi, bu yerda bir nechta kazarmalar va uchish-qoʻnish yoʻlaklari asfaltlanmagan harbiy havo bazasi mavjud edi. Fuqarolik samolyotlari 1920-yil 17-dekabrda aerodromdan foydalanishni boshladilar), keyin u odatda *Schiphol-les-Bains* deb ataldi. 1951-yilda Schiphol yaqinida Fokker zavodi qurildi.

Schiphol nomi Amsterdamning mudofaa istehkom tizimining bir qismi boʻlgan *Schiphol* aerodromidagi eski istehkom nomidan kelib chiqqan. 1852-yilgacha Haarlemmermeer polder edi, aeroport hududida katta sayoz koʻl bor edi.

### Favqulodda vaziyatlar va hodisalar

* 1936-yil 3-iyun - Avstriya-Vengriyaning eng muvaffaqiyatli uchuvchisi Godvin Brumovski mashgʻulot parvozi paytida halokatga uchradi.
* 1946-yil 14-noyabr - Londondan KLM Duglas C-47 yomon ob-havo sharoitida Shipholga qoʻndi. Birinchi ikkita urinish muvaffaqiyatsiz tugadi. Uchinchi tushish vaqtida uchuvchi uchish-qoʻnish yoʻlagiga toʻgʻri qoʻnmayotganini kech koʻrdi va samolyotni keskin burdi. Samolyotning chap qanoti yerga tegib, qulab tushdi. Bortdagi 26 kishining barchasi halok boʻlgan.
* 1992-yil 4-oktabr - Tel-Avivga yoʻl olgan El Al yuk Boeing 747 samolyoti ikkita oʻng qanot dvigatelini (№3 va №4) yoʻqotdi va aeroportga qaytishga urinayotganda turar-joy binosiga quladi. 47 kishi halok boʻldi. Koʻpchilik yaralangan.
* 2005-yil 27-oktabr - Aeroportda yongʻin sodir boʻldi, 11 kishi halok boʻldi va 15 kishi jarohat oldi. Hodisa vaqtida binoda 350 kishi boʻlgan. Tekshiruv natijalari aeroportda xavfsizlik choralariga rioya qilinmaganini koʻrsatdi. Koʻplab mansabdor shaxslar, jumladan, mamlakat vazirlari oʻz lavozimlaridan chetlashtirildi.
* 2009-yil, 25-fevral - Istanbuldan uchayotgan Turkish Airlines Boeing 737 samolyoti qoʻnish vaqtida halokatga uchradi. 9 kishi halok boʻldi.
* 2009-yil 25-dekabr - „ Al-Qoida“ nomidan harakat qilgan islomchi terrorchi Umar Faruk-Abdul Mutallab Amsterdamdan Detroytga Northwest Airlines 253-reysi bilan uchayotgan samolyotda 80 g pentaeritritoltetranitrat boʻlgan portlovchi qurilmani olib ketdi. Portlovchi moslamani ishga tushirishga urinayotganda 2 kishi, shuningdek, terrorchining oʻzi jarohatlangan. Bunga javoban koʻplab aviakompaniyalar aviatsiya xavfsizligini taʼminlash boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlarni joriy qildi.

## Terminallar
Schiphol barcha infratuzilma bir tom ostida *joylashgan yagona terminal* kontseptsiyasiga amal qiladi, bu borada u dunyodagi eng yirik bino va inshootlar roʻyxatida (qavat maydoni boʻyicha) 16-oʻrinni egallaydi. Terminal maydoni uchta zalga boʻlingan: 1, 2 va 3. Bu zallarning barchasi oʻtish joylari bilan bogʻlangan, har bir zaldan bort darvozalari joylashgan ustunlar mavjud. Shunday qilib, xavfsizlik va bojxona tizimi yoʻlovchilarga turli zallarga borgan taqdirda ham, turli iskala oʻrtasida harakat qilish imkonini beradi. Arzon narxlardagi M aviakompaniyasi bundan mustasno: agar yoʻlovchi u yerda xavfsizlik xizmatidan oʻtgan boʻlsa, u boshqa zallar va iskalalarga kira olmaydi. Yoʻlovchilar Shengen hududiga kirmagan hududdan Shengen hududiga sayohat qilganda, ular qoʻshimcha nazoratdan oʻtadilar.

B va C estakadalari Shengen zonasiga, E, F va G punktlari Shengen hududiga kirmaydigan hududga xizmat qiladi. D va H/M pirslari aralash boʻlib, Shengen va Shengen boʻlmagan reyslar uchun bir xil bort eshiklari mavjud.

Pier D ikki qavatli, Pastki qavat Shengen boʻlmagan reyslarga xizmat qiladi, yuqori qavat Shengen reyslariga xizmat qiladi. Shu bilan birga, Shengen va Shengen boʻlmagan reyslar uchun bir xil bort eshiklari qoʻllanadi, ular ikki qavatga zinapoyalar bilan bogʻlangan. Shengenga chiqish eshiklari D-59 va undan yuqori, Shengen boʻlmagan - D-1 dan D-59 gacha raqamlangan.

Pier H va M, arzon narxlardagi tashuvchi ustunlar xuddi shu tarzda boʻlinadi. Biroq, bu yerda H - Shengen boʻlmagan bort darvozalari va M - Shengen. Ikkala hudud ham bir xil darajada.

### Zal 1

#### Pier B

* Alitalia
* Avstriya havo yoʻllari
* Finnair
* Iberiya
* Icelandir
* Lufthansa
** Lufthansa CityLine
* Skandinaviya havo yoʻllari
* TAP Portugaliya
* Vueling aviakompaniyasi

#### Pier C

* Air France
* KLM
* Meridiana
* transavia.com
* LOT Polsha Airlines

### Zal 2

#### Pier D

* Air Lingus
* Air Astana
* Armavia
* Belavia
* bmibaby
* Britaniya havo yoʻllari
* Bolgariya havo
* Xorvatiya havo yoʻllari
* Chexiya havo yoʻllari
* Kipr havo yoʻllari
* KLM
* Martinair
* Rossiya
* Royal Air Marocco
* TAROM
* transavia.com
* Ukraina xalqaro havo yoʻllari

#### Pier E

* Katay Tinch okeani
* China Southern Airlines
* EVA havo
* Japan Airlines
* KLM
* Singapur havo yoʻllari

### Zal 3

#### Pier F

* Adria Airways
* China Airlines
* Gruziya havo yoʻllari
* Keniya havo yoʻllari
* KLM
* Malaysia Airlines
* Qirollik Iordaniya
* Suriya Arab havo yoʻllari

#### Pier G

* Aeroflot
* Afriqiyah Airways
* Air Transat
* Arkefly
* Arkia
* Delta havo liniyalari
* EgyptAir
* El Al
* Amirliklar
* havoga uchish
* Inter Airlines
* Iran Air
* Isroil
* Korean Air
* Martinair
* Onur Air
* Pegasus Airlines
* Royal Air Marocco
* Surinam havo yoʻllari
* Shveysariya xalqaro havo yoʻllari
* TACV Cabo Verde aviakompaniyasi
* Turk havo yoʻllari
* Tunisair
* United Airlines

#### Pier H

* easyJet
* chivin
* jet2.com
* Sky Airlines

#### Pier M

### Yuk tashuvchi aviakompaniyalar

* Asiana yuk
* Atlas havo
* Cargolux
* Cathay Pacific yuk
* China Airlines yuk tashish
* DHL
* El Al Kargo aviakompaniyasi
* Emirates SkyCargo
* Empost
* Gemini havo yuki
* Great Wall Airlines
* Gulf havo yuklari
* Jade yuk
* JAL yuk
* Kalitta havo
* KLM yuk
* LAN Chili yuk
* Martinair yuk
* MASKargo
* Nippon yuk aviakompaniyasi
* Polar havo yuki
* Qatar havo yuki
* Saudiya Arabistoni havo yoʻllari yuk
* Singapore Airlines yuk tashish
* TNT havo yuki
* Volga-Dnepr (shu jumladan AirBridgeCargo boʻlimi)

## Infratuzilma

Televizorlar, kutubxona va bolalar uchun oʻyin xonasi bilan jihozlangan yaxshi jihozlangan yashash joyidan tashqari, aeroportda turli xil doʻkonlar va restoranlar, shuningdek, bir qator ekspozitsiyalar (jumladan, Rijksmuseum muzeyi) va ularga biriktirilgan savdo nuqtalari mavjud, bu esa qoʻshimcha daromad, turistik jozibadorlik va yoʻlovchilar uchun qulaylik yaratadi. Aeroport savdo markazi „Schiphol Plaza“ deb nomlanadi va undan sayohatchilar ham, mahalliy aholi ham foydalanadi.

Schipholda, shuningdek, marhumning jasadlari joʻnatilishdan oldin yoki kelganidan keyin qayta ishlanadigan va saqlanadigan oʻlikxonaga ega..

2006-yil oktabr oyidan boshlab siz Schipholda nikohdan oʻtishingiz va darhol asal oyiga borishingiz mumkin.

## Temir yoʻl

Nederlandse Spoorwegen (NS), Gollandiya temir yoʻl kompaniyasi, asosiy temir yoʻl stantsiyasiga xizmat koʻrsatadi, undan Amsterdam, Gaaga, Utrext, Rotterdam, Eyndxovenga osongina va arzonga borishingiz mumkin. Shu bilan birga, xalqaro tezyurar poyezdlar ham sizni Antverpen, Bryussel va Parijga olib borishi mumkin boʻlgan ushbu stantsiyada toʻxtaydi. Deutsche Bahn shuningdek, Schiphol- Berlin reysini amalga oshiradi, u kuniga 6 marta ishlaydi, sayohatning oʻzi taxminan 6,5 soat davom etadi.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayt (inglizcha) http://www.schiphol.nl/)