Kanada iqtisodiyoti

**[[Kanada]] iqtisodiyoti** - Amerika Qoʻshma Shtatlariga yaqinligi va turli xil savdo shartnomalari, masalan, avtomobil shartnomasi (1965-2001), 1989-yildagi Kanada-AQSh erkin savdo bitimi (fr. *ALE*, eng. *FTA*) va 1994-yil Shimoliy Amerika erkin savdo bitimi (*NAFTA*).

## Tarixi
Yevropaliklar Kanadaga kelishidan oldin ham, portugallar va skandinaviyalar Atlantika okeanida, zamonaviy Nyufaundlend va Labrador provinsiyasi yaqinida yashab baliq ovlashgan.

Kanadaning Yevropa mustamlakasi boshlanishida asosiy daromad manbai ovchilik va teri savdosi edi. Inglizlar Kanadaning shimoliy va shimoli-gʻarbiy qismida, hozirgi Britaniya Kolumbiyasi, Alberta, Saskachevan, Manitoba provinsiyalarida va hozirgi Nunavut, Shimoli-gʻarbiy hududlar va Yukon hududlarida joylashganlar. Bu keng, juda kam aholi yashaydigan hudud (300 dan ortiq yevropa aholisi) Gudsonʼs Bay kompaniyasi tomonidan boshqarilgan. Shu bilan birga, Kanadaning sharqida, hozirda Shahzoda Eduard oroli, Nyu-Brunsvik, Yangi Shotlandiya, Ontario va Kvebek provinsiyalari joylashgan, fransuzlar joylashganlar. Bu hudud Yangi Fransiya sifatida tanilgan.

Fransuz va ingliz savdogarlari bu hududni oʻrganib, kambagʻal Algonkian, Iroquois va Guron qabilalari bilan savdo qilib, shisha marmarlar, shuningdek, uy-roʻzgʻor buyumlari va metall asboblarni hayvonlar terisiga almashtirganlar. Boshqa savdogarlar hayvonlarni toʻgʻridan-toʻgʻri ovlashni afzal koʻrganlar, terilari keyinchalik Yevropada sotila boshlangan.

XIX-asrda Kanada iqtisodiyoti qishloq xoʻjaligi, chorvachilik va togʻ-kon sanoatiga koʻproq bogʻliq boʻldi. Ovning ahamiyati keskin kamaydi. Biroq, mamlakatning ulkan hududini hisobga olgan holda, Kanada iqtisodiyoti mintaqadan mintaqaga farq qila boshladi.

Ontarioda asosiy daromad manbai dehqonchilik va konchilik edi. Bu provinsiya oʻsha paytda dunyodagi eng yirik dehqonchilik va chorvachilik markazlaridan biri edi. Kvebek Kanadaning sanoat, temir yoʻl, port va bank markazi va eng yirik elektr energiyasi ishlab chiqaruvchisi boʻlgan. Atlantika provinsiyalari asosan baliq ovlashga, Markaziy Gʻarbiy viloyatlar esa qishloq xoʻjaligiga (ayniqsa don ekinlariga) bogʻlangan edi.

### XX-XXI asrlar
XX-asrning birinchi oʻn yilliklarida Ontario tez sanoatlashtirish jarayonini boshdan kechirdi. Bu viloyat yirik sanoat va bank markaziga aylandi, ammo Kvebek oʻzining yetakchi mavqeini saqlab qoldi. Atlantika provinsiyalari iqtisodiyoti asosan yogʻoch va uning hosilalari ishlab chiqarishga qaram boʻlib qoldi, Markaziy Gʻarbda esa qishloq xoʻjaligi asosiy daromad manbai boʻlib qoldi, Vankuver tufayli asosiy bank markaziga aylangan Britaniya Kolumbiyasi bundan mustasno. Gʻarbiy Kanada esa asosiy bank markazlaridan biri edi.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Kanadada sanoatlashtirishning jadal jarayoni boshlandi. Iqtisodiyot 20 yil davomida gullab-yashnadi, ammo tez iqtisodiy oʻsish malakali ishchilar yetishmasligini keltirib chiqardi. Ushbu muammoni hal qilish uchun 1960-yillarda mamlakat barcha millatlarga mansub muhojirlar uchun eshiklarini ochdi.

1960-yillargacha Monreal Kanadaning moliyaviy poytaxti boʻlib qoldi. Biroq, bu shahar va viloyatdagi koʻplab korxonalar va doʻkonlar XIX-asrning boshidan beri Kvebek iqtisodiyotida hukmronlik qilgan anglofonlar tomonidan nazorat qilingan. Eng yaxshi ishlar ingliz tilida ravon soʻzlashuvchilar uchun edi. Boshqa omillar mavjud boʻlsa-da, bu Kvebek millatchiligining muhim sababi boʻlib, 50 dan ortiq xodimi boʻlgan korxonalarda fransuz tilidan foydalanish majburiy boʻlgan qonunlar qabul qilingan vaqt bilan yakunlandi. Kanadaning moliyaviy poytaxti boʻlgan Monrealda joylashgan moliyaviy korxonalar Torontoga koʻchib oʻtishga majbur boʻldilar. Kvebekdan tashqarida kengaygan koʻp millatli korxonalar ham 1970-yillarda Kanadaning moliyaviy poytaxti boʻlgan Torontoga koʻchib oʻtdi.

Ikkinchi jahon urushidan koʻp oʻtmay, Alberta provinsiyasida yirik neft zaxiralari topildi, bu esa ushbu provinsiyaning tez iqtisodiy yutugʻini, ayniqsa 1973-yildagi birinchi neft zarbasidan keyin yanada mavqei oshib ketdi. Hozirgi vaqtda Kalgari va Edmonton muhim temir yoʻl, sanoat va moliya markazlari boʻlib, viloyat iqtisodiyoti mamlakatning qolgan qismiga qaraganda tezroq oʻsib bormoqda.

1987-yilda Kanada AQSh bilan Kanada-Amerika erkin savdo shartnomasini (FTA) imzoladi. 1994-yilda Meksika Shimoliy Amerika erkin savdo bitimining (NAFTA) yangi aʼzosi sifatida erkin savdo hududiga kirdi.

1970-yillarda Kanada iqtisodiyoti 1980-yillarning oxirigacha davom etgan tanazzul davrini boshdan kechirdi. Kanada davlat xarajatlari sezilarli darajada oshdi, davlat byudjetida oʻnlab milliard AQSH dollari miqdoridagi kamomad shakllangan.

1993-yilda Pol Martin Kanada moliya vaziri boʻldi. Keyingi oʻn yil ichida mamlakat iqtisodiyoti qisman savdo soliqlarining kamayishi, shuningdek, FTA va NAFTA tufayli yaxshilandi. 36 milliard dollarlik davlat qarzi toʻlandi, 42 milliard dollarlik davlat taqchilligi bekor qilindi (hozirda Kanada hukumati byudjeti 33,8 milliard dollar profitsitga ega) va mamlakatning umumiy ichki qarzining YaIMga nisbati 71,2 % dan 1993-yildagi 53 % ga kamaydi. 2003-yilda, Martin mamlakatning yangi bosh vaziri boʻldi. Oʻshandan beri Kanada iqtisodiy jihatdan rivojlanishda davom etdi. YaIMning inqirozdan oldingi darajasiga 2010-yilga kelib erishildi.

; Xususiylashtirish

1990-yillarning boshlarida Kanadaning moliyaviy ahvoli ayniqsa qiyinlashdi: 1993 -yilda davlat byudjeti taqchilligi YaIMning 5 % dan oshdi va davlat qarzi (shu jumladan viloyat qarzi) YaIMning deyarli 100 % ni tashkil etdi. 1995-yilda Kanada hukumati defitsitni YaIMning 4 % igacha kamaytirishga muvaffaq boʻldi.

Kanadada xususiylashtirish dasturini amalga oshirish 1985-yilda boshlangan va 1996-1998 yillargacha davom etgan. Dasturda har bir yakka tartibdagi korxonani aholiga fond bozorida aksiyalarni taklif qilish, tender va muzokaralar yoʻli bilan sotishdan foydalangan holda xususiylashtirishga individual yondashish tamoyillariga toʻliq amal qilindi. 1997-yilga kelib 26 ta davlat korxonasi, jumladan, davlat aviakompaniyasi, davlat temir yoʻllari va United Oil kompaniyasi, shuningdek, uranni boyitish boʻyicha kompaniya, telekommunikatsiya kompaniyalari, aviatsiya va qurol ishlab chiqaruvchi kompaniyalar xususiylashtirildi. Xususiylashtirishdan tushgan tushum 7,6 milliard dollarni tashkil etdi, shundan qariyb 6 milliard dollari Hukumatga tushdi.

Kanadadagi xususiylashtirish dasturi kapital bozorlarini kengaytirdi va davlat korxonalari samaradorligini oshirdi. 1995-yilda xususiylashtirishdan tushgan 2,8 milliard dollarga yaqin daromad hukumatga kreditlarni qisqartirish imkonini berdi.

## YaIM
sm. Yalpi ichki mahsulot

* 2018-2 %
* 2019 — 1,6 %

## Moliyaviy tizim
Rasmiy valyuta — Kanada dollari.

### Moliyaviy siyosat
Kanadaning moliyaviy siyosati Kanada hukumati tomonidan yillik byudjetini Jamoatlar palatasiga taqdim etganda shakllantiriladi.  Ushbu siyosatlar iqtisodiyotga hukumat tomonidan beriladigan subsidiyalar va imtiyozlar orqali taʼsir qiladi.  Bundan tashqari, fiskal siyosat Kanada hukumati uchun daromad soligʻi, savdo soligʻi, aktsiz soligʻi va boshqa daromad shakllari uchun stavkalarni belgilaydi.

### Pul-kredit siyosati
Kanadada pul-kredit siyosati Kanada Banki tomonidan boshqariladi, u oʻz foiz stavkasi yoki qayta moliyalash stavkasining kunlik yuqoriga yoki pastga oʻzgarishini eʼlon qilish orqali qisqa muddatli % stavkalariga taʼsir qiladi. Qayta moliyalash stavkasini shu tarzda oʻzgartirib, Kanada Banki boshqa barcha foiz stavkalari, masalan, ipoteka stavkalari va boshqalar ustidan nazoratni taʼminlaydi. Bundan tashqari, kurslarga bu taʼsir Kanada dollari kursining oʻzgarishi natijasida yuzaga kelishi mumkin.

### Inflyatsiya
Kanada Banki inflyatsiyani hisoblangan 2 % darajasida, yaʼni maqsadli tebranish oraligʻining oʻrta nuqtasida 1 % dan 3 % gacha ushlab turishni maqsad qilgan. Garchi inflyatsiyani nazorat qilish choralari global CPIga asoslangan boʻlsa-da, Bank tendentsiyali inflyatsiyani hisoblash va oʻz siyosatini yuritish uchun benchmark indeksidan foydalanadi. Ushbu indeksning oʻsish sur’ati inflyatsiyaning asosiy tendentsiyasining yanada ishonchli oʻlchovini taʼminlaydi va jahon CPIda boʻlajak oʻzgarishlarning eng yaxshi koʻrsatkichidir "((Kanada banki sahifalari).

**Isteʼmol narxlari indeksi** (jahon CPI) — „Kanada Statistikasi tomonidan eʼlon qilingan va ikki xil sana uchun odatiy“ isteʼmol savatchasi „tovar va xizmatlarning chakana narxlarini taqqoslash natijasida olingan narxlar oʻzgarishi koʻrsatkichi“.

**Benchmark indeksi** — "Isteʼmol narxlari indeksining bir turi boʻlib, uning sakkizta eng oʻzgaruvchan komponenti (mevalar, sabzavotlar, benzin, mazut, tabiiy gaz, ipoteka foizlari, shahar transporti va tamaki — CPI savatining 16 % ini tashkil qiladi) va bilvosita soliqlardagi oʻzgarishlarning boshqa tarkibiy qismlarga taʼsiri. (2001-yil may oyigacha Kanada Banki CPIni oziq-ovqat, energiya va bilvosita soliqlardagi oʻzgarishlarning taʼsirisiz mos yozuvlar indeksi sifatida ishlatgan) "(Kanada banki sahifalari).

## Birlamchi sektor

### Qishloq xoʻjaligi
Kanada qishloq xoʻjaligida davlat subsidiyalarining oʻrni katta.

; Qishloq xoʻjaligi

Qishloq xoʻjaligi : Qishloq xoʻjaligi erlari Kanadaning taxminan 7 % ni egallaydi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini etishtirish uchun foydalaniladigan ushbu maydonning 3/4 qismidan koʻprogʻi mamlakatning Markaziy Gʻarbiy viloyatlarida joylashgan. Bu viloyatlar, asosan, bugʻdoy yetishtiradi, ulardan Kanada dunyodagi eng yirik ishlab chiqaruvchilardan biridir. Kanadada ishlab chiqarilgan bugʻdoyning yarmi Saskachevanda yetishtiriladi. Mamlakatdagi ikkinchi yirik bugʻdoy ishlab chiqaruvchisi Alberta, keyin esa Manitoba. Viloyat fermerlari oʻz mahsulotlarini diversifikatsiya qilishdan tashvishlanib, mamlakatimizda ushbu mahsulotlarga ortib borayotgan talabni qondirish maqsadida yasmiq, kolza va jenshen yetishtirishni ham yoʻlga qoʻydi.

Atlantika provinsiyalarida asosiy ekiladigan oʻsimlik kartoshka hisoblanadi.

Kanadaning sharqiy qismida qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining katta qismi Buyuk koʻllar tekisliklarida va Sent-Lorens daryosi vodiysida yetishtiriladi. Janubiy Ontario va Kvebekning issiq yozi va bu hududning uzoq vegetatsiya davri sabab salat, bodring, makkajoʻxori, olma, qulupnay va tamaki kabi turli xil mahsulotlarni yetishtirishga imkon beradi.

; Chorvachilik

Markaziy Gʻarbiy viloyatlar ham chorvachilikda farqlanadi. Mamlakatda kanadaliklarning eng katta ulushiga (yoki Kanada sigirlari boʻlgan Bos *taurus*) ega boʻlgan Alberta Kanadada goʻsht ishlab chiqarish boʻyicha eng yaxshi koʻrsatkichga ega boʻlgan viloyat boʻlib, mol goʻshtining katta qismi mamlakatning boshqa joylariga tashiladi va sotiladi yoki AQShga eksport qilinadi.

Britaniya Kolumbiyasi mamlakatning eng yirik tovuq goʻshti va tuxum ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi.

Kvebek Kanadaning eng yirik sut ishlab chiqaruvchi provinsiyasi boʻlib, mamlakatda qoramol soni boʻyicha ikkinchi oʻrinda turadi. Fransuz tilida soʻzlashuvchi viloyat, shuningdek, sut mahsulotlarining eng yirik ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi.

; Vinochilik

### Baliq ovlash
Baliqchilik Kanadadagi eng qadimgi iqtisodiy faoliyatdir. Yangi Shotlandiya, Nyu-Brunsvik va Nyufaundlend va Labradorning sharqiy qismida joylashgan Buyuk Nyufaundlend banki - baliq ovlash uchun katta hududlarga boy. Atlantika provinsiyalarining baliqchilik sanoati asosan kerevit, omar, qisqichbaqalar va sazanlarni ovlaydi. Baliqchilar uchun iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlgan boshqa dengiz turlarining (barcha turdagi baliqlarning) ahamiyati soʻnggi oʻn yilliklarda ularning haddan tashqari ovlanishi tufayli keskin kamaydi. 1992-yilgi treska inqirozi mamlakatning sharqiy qirgʻogʻida baliq ovlashni taqiqlashga va koʻplab baliqchilik xoʻjaliklarining, ayniqsa Nyufaundlend va Labradorda vayron boʻlishiga olib keldi. Inqirozning oqibatlari bugungi kungacha davom etmoqda.

Britaniya Kolumbiyasida qizil ikra eng muhim mahsulot turi hisoblanadi. Britaniya Kolumbiyasi butun Shimoliy Amerikada baliq ovlashda qizil ikra eng katta ulushga ega boʻlgan hududdir.

### Oʻrmon xoʻjaligi
Kanada hududining deyarli 40 % tayga bilan qoplangan, bu uni eng yirik yogʻoch (va uning hosilalari) eksportchisi va dunyodagi eng yirik qogʻoz ishlab chiqaruvchilardan biriga aylantiradi. Bu mahsulotlar ham ichki bozorga, ham asosiy xaridor boʻlgan AQShga moʻljallangan. Britaniya Kolumbiyasi sanoatda yetakchilik qiladi, undan keyin Kvebek va Ontario.

Kanada davlat idoralari mamlakat qishloq xoʻjaligi va chorvachilikni narxlarning oʻzgarishi va xorijiy mahsulotlardan himoya qilish uchun ishlab chiqarish chegaralari va subsidiyalarni belgilaydi. Bunday agentliklar ishlab chiqaruvchilarning oʻzlari tomonidan mahsulotlarni sotishga yordam beradi, ularga qishloq xoʻjaligi faoliyati uchun zarur boʻlgan xizmatlar va materiallar orqali yordam beradi.

## Ikkilamchi sektor

### Qazib olish sanoati
Kanada foydali qazilmalarining xilma-xilligi uni dunyodagi eng yirik togʻ-kon mahsulotlari eksportchilaridan biriga aylantirdi.

Ammo, neft va tabiiy gaz ikkita eng muhim mineral resurslar boʻlib qolmoqda.

#### Neft ishlab chiqarish

Kanada hozirda Saudiya Arabistoni, Rossiya, AQSh, Eron, Xitoy va Meksikadan oʻzib ketgan. Neft qazib olish boʻyicha dunyoda yettinchi oʻrinda turadi. Kanada yirik neft eksportchisi hisoblanadi.

Alberta provinsiyasi ushbu tabiiy resurslarning katta zahiralariga ega va ularni ishlab chiqarishda yetakchi hisoblanadi. Alberta, shuningdek, qatron qumlari shaklida bitumning katta zahiralariga ega; neft narxining oshishi sharoitida bitumni neftga qayta ishlash uchun foydalanish mumkin. 2006-yildan beri narxlarning oʻsishi investitsiyalar va „bitum moyi“ ishlab chiqarishning sezilarli oʻsishiga olib keldi. Kelajakda, agar narxlar bir xil boʻlib qolsa yoki oʻsishda davom etsa, Kanada osongina dunyodagi eng yirik neft etkazib beruvchilardan biriga aylanishi mumkin.

#### Konchilik
Konchilik: Kanada dunyoda alyuminiy, mis, temir, nikel, oltin, uran va ruxning eng yirik ishlab chiqaruvchilardan biridir. Kanada foydali qazilmalarining xilma-xilligi va ishsizligi uni dunyodagi eng yirik togʻ-kon mahsulotlari eksportchilaridan biriga aylantirdi.

Ontario alyuminiy, mis, nikel, kumush, titan va ruxning katta zaxiralariga ega; bu viloyat togʻ-kon sanoati boʻyicha mamlakatda yetakchi va dunyodagi eng yirik nikel yetkazib beruvchi hisoblanadi. Kvebekda temir, rux va asbestning katta konlari mavjud. Kanadadagi eng yirik temir ishlab chiqaruvchi Nyufaundlend va Labrador hisoblanadi. Britaniya Kolumbiyasi mamlakatning eng yirik mis ishlab chiqaruvchisi, Nyu-Brunsvik esa sinkning eng yirik ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. Saskachevanning uran zaxiralari dunyodagi eng katta hisoblanadi.

### Ishlab chiqarish sanoati
Avtomobillar, yuk mashinalari, avto va samolyot qismlari Kanadada ishlab chiqariladigan asosiy mahsulotlar boʻlib, ishlab chiqarilgan mahsulotlarning *yalpi bozor qiymatini* hisoblashga kiritiladi:.

Ontario va Kvebek 75 dan ortiq ishlab chiqaradi Kanadada ishlab chiqarilgan barcha sanoat mahsulotlarining % i, Toronto va Monreal esa mamlakatning asosiy ishlab chiqarish markazlari hisoblanadi.

; Avtomobil sanoati

Kanadada oʻzining milliy avtomobil yoki yuk mashinalari ishlab chiqaruvchi zavodi yoʻq. Buning oʻrniga, koʻplab Amerika va Yaponiya avtomobil korxonalari oʻz avtomobillarini Kanadada ishlab chiqaradilar (deyarli barcha zavodlar Ontarioda joylashgan, uchta Shvetsiya Volvo va Kvebekdagi American Paccar avtobuslari bundan mustasno). Mamlakatda ishlab chiqarilgan avtomobillarning bir qismi Kanada bozori uchun moʻljallangan boʻlsa-da, ularning aksariyati hali ham AQShga ketmoqda.

Kanada-Amerika avtomobil shartnomasi (1965-2001)

* Bombardier Recreational Products (BRP) (va uning tarkibiy qismi Rotax) — qor avtomobillari, kvadrosikllar, mototsikllar, reaktiv skilar ishlab chiqarish.

; Aviatsiya sanoati

Kanada Bombardier Inc tufayli samolyotlar va metro poyezdlari boʻyicha dunyoda yetakchi hisoblanadi. Bombardier zavodlarining aksariyati Monreal aglomeratsiyasida joylashgan.

; Kemasozlik

2010-yillarda Kanadada federal dengiz floti, Kanada Qirollik dengiz floti va Kanada qirgʻoq qoʻriqlash kemalarini qayta qurish uchun koʻp milliard dollarlik uzoq muddatli hukumat tashabbusi (Kanadaning milliy kema qurish strategiyasi, NSS) tomonidan boshqariladigan kemasozlikning mavjud.

* kemasozlik zavodlari :  (Seaspanʼs Vancouver Shipyards), Vankuverdagi 

Kanadadagi boshqa muhim ishlab chiqarish tarmoqlari neft- kimyo, metallurgiya, elektron va telekommunikatsiya sanoatidir.

### Qurilish
Kanadadagi qurilish sanoati asosan mamlakatning asosiy shaharlarida toʻplangan boʻlib, u yerda har kuni koʻplab immigrantlar ishlaydi. Bular Kalgari, Edmonton, Monreal va ayniqsa Toronto shaharlari. Bu sanoat Torontoda juda rivojlangan, u yerda koʻplab binolar va osmonoʻpar binolar qurilmoqda yoki loyihalashtirilmoqda. Toronto osmonoʻpar binolarni qurish faolligi boʻyicha dunyoda ikkinchi shahar boʻlib, Shanxaydan biroz pastroqdir.

## Uchinchi darajali sektor

Uchinchi darajali sektor Kanada yalpi ichki mahsulotining 67 % dan ortigʻini egallaydi, shuning uchun Kanada postindustrial davlat ekanligini taʼkidlash mumkin. Davlat, tijorat va shaxsiy xizmatlar, jumladan, taʼlim, sogʻliqni saqlash, mehmondoʻstlik va dam olish, Kanada yalpi ichki mahsulotining 22 % ini tashkil qiladi va mamlakatning eng katta daromad manbai hisoblanadi.

Davlat daromadlarining ikkinchi yirik manbasi moliyaviy operatsiyalardir. Toronto va Monreal Kanadaning asosiy moliyaviy markazlari hisoblanadi. Torontoda mamlakatning asosiy fond birjasi joylashgan Toronto fond birjasi Amerikada ikkinchi va dunyoda oltinchi oʻrinda turadi. Monreal va Vankuverda ham fond birjalari mavjud, ammo ahamiyati kamroq.

### Turizm
Turizm Kanadaning asosiy daromad manbalaridan biridir. Chet ellik sayyohlar tashrifi boʻyicha beshinchi oʻrinda boʻlib, bu borada Fransiya, Ispaniya, AQSh va Italiyadan keyibgi oʻrinni egallaydi. Turli attraksionlar mavjud. Toronto, Monreal va Vankuver mamlakatning eng koʻp tashrif buyuradigan shaharlaridir.

### Transport

Kanadada togʻlar, katta koʻllar va oʻrmonlar kabi transport uchun toʻsiqlarni keltirib chiqaradigan koʻplab noqulay boʻlgan hududlar mavjud. Shunga qaramay, mamlakat dunyodagi eng rivojlanganlaridan biri boʻlgan zamonaviy transport tizimiga ega.

Kanada temir yoʻl tarmogʻi 80 000 kilometrdan ortiq yoʻlni oʻz ichiga oladi. Bu dunyodagi toʻrtinchi yirik temir yoʻl tarmogʻi boʻlib, AQSh, Rossiya va Xitoydan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Mamlakatning ikkita asosiy temir yoʻl kompaniyasi Kanada milliy temir yoʻli va Kanada Tinch okeani temir yoʻli boʻlib, ikkinchisi 1884-yilda tashkil etilgan dunyodagi eng yirik transkontinental temir yoʻl hisoblanadi. Bu ikki kompaniya xususiy mulk hisoblanadi. VIA Rail — Kanada hukumati tomonidan boshqariladigan shaharlararo temir yoʻl yoʻlovchi xizmati. Mamlakatning eng katta temir yoʻl tutashuvi Monreal, undan keyin Kalgari va Toronto. Toronto, Vankuver va Monrealda zamonaviy metro tizimlari mavjud.

Kanadaning yirik shaharlari avtomagistrallar bilan bogʻlangan. Ular orasida Tinch okeanidan Atlantikagacha sakkiz ming kilometrga choʻzilgan *Trans-Kanada avtomagistrali* („Trans-Kanada avtomagistrali“) va dunyodagi eng koʻp ishlatiladigan avtomagistral boʻlgan 401 -magistral yoki *Makdonald-Kartier* avtomagistrali ajralib turadi.

Kanadaning asosiy port markazlari Vankuver, Monreal, Galifaks, Sent-Jon va Torontodir. Sent-Lorens dengiz yoʻli yirik kemalarning Atlantika okeanidan Buyuk koʻllarga oʻtishiga imkon beradi. Mamlakatning asosiy havo yoʻllari Toronto, Vankuver va Monrealdir. Air Canada mamlakatning asosiy aviakompaniyasi hisoblanadi.

Mamlakatning asosiy aeroport markazlari Toronto, Vankuver va Monrealdir. Mamlakatning asosiy havo transporti kompaniyasi Air Canada hisoblanadi.

### Energiya

Kanada, birinchi navbatda, sanoatlashgan iqtisodiyoti va qishki qattiq sovuq iqlimi tufayli, dunyodagi *aholi jon boshiga* energiya isteʼmol qiladigan eng yirik mamlakatlardan biridir. Kanada qayta tiklanadigan energiyaning katta manbalariga ega, masalan, koʻplab yirik daryolar va koʻllar, markaziy va sharqiy mintaqalarda kuchli doimiy shamollar va Yangi Shotlandiyadagi Fundi koʻrfazidagi eng baland dengiz toshqini. Mamlakat qayta tiklanmaydigan energiya zahiralari boʻyicha ham ajralib turadi. U Saskachevandagi dunyodagi eng yirik uran zahiralariga va Albertadagi yirik neft va tabiiy gaz zahiralariga egalik qiladi. Oxirgi viloyat, shuningdek, qatron qumining dunyodagi eng katta zaxiralariga ega.

Mamlakatda isteʼmol qilinadigan elektr energiyasining 60 dan ortigʻi GESlar, 18 % i atom elektr stansiyalari, 12 % i tabiiy gazli issiqlik elektr stansiyalari, 8 % i koʻmirda ishlaydigan issiqlik elektr stansiyalari tomonidan ishlab chiqariladi, 2 % i esa boshqa elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi. Kanadaning barcha provinsiyalari, Shahzoda Eduard orolidan tashqari, AQShga eksport qilinadigan ortiqcha (ayniqsa Kvebek) bilan elektr energiyasi ishlab chiqaradi. Kanada xorijga energiya eksport qiladigan kam sonli rivojlangan davlatlardan biridir. AQShga elektr energiyasi eksporti Kvebek, Nyufaundlend va Labrador uchun muhim daromad manbai hisoblanadi.

2007-yildan beri sharqiy provinsiyalarda shamol stansiyalari qurilishi kengaymoqda, biroq ular tomonidan ishlab chiqariladigan energiya miqdori ahamiyatsizligicha qolmoqda.

### Chuchuk suv
Kanadada chuchuk suvning katta zaxiralari mavjud. Kanadaning AQShga chuchuk suv eksporti doimiy muhokama mavzusidir.

## Mehnat resurslari
Kanadaning iqtisodiy faol aholisi 17,37 million ishchi kuchiga ega (2004). Hozirgi vaqtda 18 yoshdan oshgan erkaklarning taxminan 72,5 % Kanada iqtisodiy faol aholisining bir qismi boʻlgan, bu koʻrsatkich 1981-yilda Ikkinchi Jahon urushidan keyingi maksimal 78,7 % ga yetgan. Iqtisodiy faol aholi 18 yoshdan oshgan ayollarning qariyb 59 % ini tashkil etdi. Erkaklar uchun oʻrtacha yillik daromad taxminan 40,700 Kanada dollarini, ayollar uchun — taxminan 28,400 Kanada dollarini tashkil etdi.

Iqtisodiy faol aholining qariyb 35 % kasaba uyushmalari aʼzolari hisoblanadi. Dehqonlarning atigi 2 % kasaba uyushmalariga tegishli boʻlsa, kasaba uyushma guvohnomasiga ega boʻlgan davlat boshqaruvi xodimlarining ulushi 80 % ga yaqin edi.

## Savdo munosabatlari

### AQSh bilan
Kanada AQShning eng yirik savdo sherigi hisoblanadi. Ikki mamlakat oʻrtasidagi yillik savdo hajmi 1,4 trillion Kanada dollaridan oshadi. Taqqoslash uchun, Lotin Amerikasining barcha mamlakatlari bilan Amerika savdosi 1999-yilda bu qiymatdan oshib ketdi. AQShning Kanadaga eksporti qiymati AQShning Yevropa Ittifoqiga eksporti qiymatidan oshib ketadi. Kanadaning AQSh uchun ahamiyati nafaqat Kanadaning AQSh chegaralariga yaqinligida, balki u AQShning 50 shtatlaridan 35 tasi mahsulotlarining asosiy xalqaro isteʼmolchisi hisoblanadi.

Oʻzaro savdo 1989-yildagi FTA kuchga kirgandan soʻng, NAFTA kuchga kirgan 1994-yilga nisbatan qariyb 50 % ga oʻsdi va 1989-yilgi shartnoma oʻrniga xalqaro savdo 40 % ga oʻsdi. NAFTA aʼzo davlatlar (Kanada, AQSh va Meksika) oʻrtasidagi mavjud toʻsiqlarni asta-sekin pasaytirdi va qishloq xoʻjaligi, xizmatlar, elektr energiyasi, moliyaviy xizmatlar va investitsiyalar kabi turli sohalardagi qoidalarni yumshatdi. NAFTA 440 million aholiga ega dunyodagi eng yirik erkin savdo hududidir.

AQShning Kanada bilan savdo aloqasining eng muhim tarkibiy qismi avtomobil sanoatidir. 1965 -yildan boshlab, ikki davlat oʻrtasida yengil avtomobillar, yuk mashinalari va ularning butlovchi qismlari savdosidagi barcha bojxona toʻsiqlarini olib tashlagan avtomobil shartnomasi (*Kanada-AQSh avtomobil toʻgʻrisidagi bitim*) davrida avtomobilsozlik sanoati tovarlarining oʻzaro savdosi 715 million donadan oshdi. Biroq, 2007-yildan beri global raqobat va neft narxining oshishi natijasida avtomobil ishlab chiqarishning qisqarishi ushbu savdo hajmining pasayishiga olib keldi.

AQSH Kanadaning qishloq xoʻjaligi tovarlari uchun eng yirik bozoridir. Kanada oziq-ovqat mahsulotlarining uchdan bir qismi AQShga eksport qilinadi. Oʻz navbatida, Kanada AQSh uchun ikkinchi yirik bozor hisoblanadi. Kanada, birinchi navbatda, Amerika meva-sabzavot mahsulotlarini import qiladi.

2000-yilda Kanada-AQSh energiya savdosi 21 milliard dollarni tashkil etdi. Neft, tabiiy gaz va elektr energiyasi ushbu savdoning asosiy tarkibiy qismlariga aylandi. Kanada AQShga dunyodagi eng yirik neft yetkazib beruvchi hisoblanadi. AQShda ishlatiladigan neftning 16 % va tabiiy gazning 14 % Kanadadan import qiladi.

Kanada va AQSh oʻrtasidagi oʻzaro savdoning 95 % i jiddiy muammo tugʻdirmasa-da, ikki davlat qolgan 5 %, ayniqsa qishloq xoʻjaligi va maʼdaniyat sohalarida bahslashmoqda. Umuman olganda, bu masalalar ikki tomonlama maslahat forumlarida yoki JST yoki NAFTA nizolarni hal qilish boʻlimiga shikoyat qilish orqali hal qilinadi. 1999-yil may oyida AQSH va Kanada hukumatlari AQSH mahsulotlarining bir qismi uchun Kanada bozoriga kengroq kirishni kafolatlaydigan samaradorlik boʻyicha shartnoma tuzdilar. Oʻzaro kelishuvga koʻra, ikkala davlat ham Meyn koʻrfazidagi nizo boʻyicha xalqaro sudga shikoyat qildi va ikkalasi ham 1984-yil 12-oktabrdagi qarorga rozi boʻldi. Bugungi kunda Kanada va Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasidagi savdo munosabatlaridagi muammolardan biri Kanada-Amerika yogʻochlariga tegishli: amerikaliklar Kanadaning yogʻoch sanoatini asossiz ravishda subsidiyalashiga ishonishadi.

1990-yilda AQSh va Kanada *baliqchilikni qoʻllash toʻgʻrisidagi bitimni imzoladilar*, bu shartnoma AQSh va Kanada suvlarida noqonuniy baliq ovlashni cheklash yoki hech boʻlmaganda kamaytirishga xizmat qiladi.

1995-yil fevral oyida AQSh Prezidentining Kanadaga tashrifi chogʻida Kanada va Qoʻshma Shtatlar ikki davlat oʻrtasidagi havo qatnovini sezilarli darajada oshirish boʻyicha aviatsiya shartnomasini imzoladilar. Ikkala davlat ham Buyuk koʻllarni Atlantika okeani bilan bogʻlaydigan Sent-Lorens daryosining dengiz kanalida operatsiyalarni oʻzaro taqsimladilar.

AQSh Kanadaning eng yirik savdo investori hisoblanadi. 1999-yil oxirida AQShning Kanadadagi toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalaridagi ulushlari qiymati 116 milliard dollarga baholandi yoki Kanadadagi xorijiy investitsiyalar 72 % ni tashkil etdi. Amerika sarmoyalari, birinchi navbatda, metallurgiya va togʻ-kon sanoati, neft-kimyo sanoatiga, mashinasozlik va transport uskunalarini ishlab chiqarishga, shuningdek, moliyaviy operatsiyalarga yoʻnaltirilgan. Shu bilan birga, Kanada AQSh xorijiy investorlari orasida uchinchi oʻrinda turadi. 1999-yil oxirida Kanadaning AQShga kiritgan toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalaridagi aktsiyalarining qiymati 90,4 milliard dollarga baholandi. Kanadaning AQShdagi sarmoyalari asosan ishlab chiqarish, ulgurji savdo, koʻchmas mulk, neft, moliyaviy va sugʻurta operatsiyalariga yoʻnaltirilgan.

### Boshqa davlatlar bilan
Kanada Tinch okeani mintaqasini Osiyo, Amerika davlatlari va Okeaniyani oʻz ichiga olgan erkin savdo hududiga aylantirish maqsadi iqtisodiy blok — APECning bir qismi hisoblanadi. Mamlakat „katta yettilik“ aʼzosi boʻlib, dunyodagi yettita eng rivojlangan sanoati rivojlangan davlatni birlashtirgan siyosiy va iqtisodiy guruhdir.

## Muammolar

### Viloyatlararo
Anglo va fransuz tilida soʻzlashuvchilar oʻrtasidagi uzoq davom etgan konstitutsiyaviy turgʻunlik, Kanadani anʼanaviy tarzda ikkiga boʻlib yuborgan boʻlsa-da, liberalizm va Kvebek siyosatchilari tomonidan, Kvebek separatizmiga qiziqishning asta-sekin kamayishi zamonaviy frankofoniya siyosatini belgilab berdi. Ushbu oʻzgarish ingliz va fransuz tilida soʻzlashuvchilar oʻrtasidagi keskinlikni pasaytirdi va Kvebekning mamlakatning qolgan qismidan ajralishi endi katta muamo sanalmaydi.

Garchi mamlakat hozirda yalpi ichki mahsulot yiliga 2,4 foizga oʻsadigan monoton iqtisodiy oʻsish bosqichini boshdan kechirayotgan boʻlsa-da, bu oʻsish butun mamlakat boʻylab bir xil emas va ayniqsa Alberta, Britaniya Kolumbiyasi va Ontario provinsiyalarida sezilarli. Uchta hudud va qolgan viloyatlarning aksariyati, (Kvebek bundan mustasno), iqtisodiyotning nisbatan diversifikatsiyalanmaganligi va ishsizlikning oʻsishi tufayli iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelmoqda, bu esa ushbu hududlarning koʻplab aholisini tez iqtisodiy oʻsish sur’atlari boʻlgan viloyatlarga koʻchib oʻtishga majbur qildi.

### AQSh bilan
XX-asrning dastlabki yillaridan boshlab Kanada aholisi Qoʻshma Shtatlar bilan ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy munosabatlar mavzusidan juda xavotirda edi. 2001 va 2003-yillar oraligʻida AQShda sodir boʻlgan iqtisodiy tanazzul tufayli miyaning koʻchishi kamayganiga qaramay, bu davrda Kanada iqtisodiyoti ham zarar koʻrdi. Savdo tariflari, koʻp tomonlama harbiy harakatlar va Kanada qonunlari, jumladan, bir jinsli nikoh, immigratsiya va hindu nashasidan terapevtik foydalanish kabi mavzular boʻyicha tortishuvlar bor edi, bu Kanada va Qoʻshma Shtatlar oʻrtasidagi keskinlikni kuchaytirdi. Bu ikki davlat yuqoridagi bahsli masalalar boʻyicha turli yoʻnalishlarda harakat qilayotgandek tuyuldi va bu kelajakda yanada koʻproq muammolarni keltirib chiqarishi mumkin edi.

Hozirgi vaqtda Kanada va Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasidagi ushbu mamlakatlar iqtisodiyoti sohasidagi asosiy muammolar Amerika Qoʻshma Shtatlar Kanadadan import qilinadigan va shuning uchun ushbu ikki davlat oʻrtasidagi savdoga erkin kirish huquqiga ega boʻlgan ayrim tovarlarga nisbatan qoʻllaydigan bojlar bilan bogʻliq va AQShning yangi bojxona siyosati bilan, bu tobora qattiqroq va qatʼiylashib bormoqda va Kanada tuprogʻidagi amerikalik sayyohlar sonini sezilarli darajada kamaytirish imkoniyatini keltirib chiqaradi.

### Boshqa davlatlar bilan
Kanada Braziliya bilan oʻzlarining yirik samolyot ishlab chiqaruvchilari (Canadian *Bombardier* va Braziliyaning *Embraer*) subsidiyalari boʻyicha uzoq vaqtdan beri nizoga ega.

Kanada Ispaniya bilan ham siyosiy va iqtisodiy kelishmovchilikka ega. Ispaniyalik baliqchilar Nyufaundlend va Labradordan sharqda joylashgan *Katta Banklar* suvlarida baliq tutadilar. Bu suvlarda katta baliq ovlovchi korxonalar mavjud, ammo u yerda baliq turlarning soni tez kamayib bormoqda. 2000-yilda Nyufaundlend va Labrador baliqchilariga Nyufaundlend va Labrador yaqinidagi Big Banks hududida baliq ovlash taqiqlandi, bu yerda koʻpchilik turlar yashaydi, aholisi tez kamayib bormoqda, bu esa mahalliy baliqchilik iqtisodiyotiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Boshqa tomondan, zamonaviy qayiqlarga ega ispan baliqchilari xalqaro suvlarda (Kanada qirgʻogʻidan 200 kilometrdan ortiq masofada) joylashgan Big Cans hududida baliq tutishadi, bu esa Nyufaundlend va Labrador baliqchilariga qarshi koʻrilgan choralarni foydasizligidan dalolat beradi. Bundan tashqari, ispan kemalari tez-tez Kanada suvlariga kiradi. 1995-yilda Ispaniyaning *Estai* baliq ovlash kemasi Kanada dengiz floti tomonidan xalqaro suvlarda qoʻlga olindi. Bu Ispaniya hukumatining noroziligiga sabab boʻldi va uning kemalari xalqaro suvlarda baliq ovlash huquqiga ega edi. Baliqchilik kemalarini himoya qilish uchun Ispaniya harbiy kema yubordi. Hozirda vaziyat boshi berk koʻchada qolmoqda.

## Yana qarang

* Shimoliy Amerika iqtisodiyoti
* katta yigirma

## Havolalar

* Kanada iqtisodiyotidagi oʻsish 2019-yil oxirida deyarli toʻxtadi. Arxivnaya kopiya Machine - arxivlangan
* Kanada iqtisodiyoti sharhi /webarchive/

* Kanada tashqi siyosati va xalqaro savdosi 2008 Arxivnaya kopiya  ) )
* Kanada  Arxivnaya kopiya -da arxivlangan )

## Manbalar