Yaman Mutavakkiliylar Qirolligi

**Yaman Mutavakkiliylar Qirolligi** ( – *al-Mamlakah al-Mutawakkilīyah al-Yamanīyah*) – 1918-yildan 1962-yilgacha mavjud boʻlgan hozirgi Yamandagi davlat.

## Tarixi
1918-yil – Usmonli imperiyasi magʻlub boʻldi, Zaydiylar yana Yamanning katta qismi ustidan nazorat oʻrnatdilar. 1918-yil 30-oktabrda, Birinchi jahon urushida Usmonlilar imperiyasi magʻlubiyatga uchragach, zaydi imomi Shayx Yahyo bin Muhammad Hamid ad-Din mamlakat mustaqilligini eʼlon qildi, uch kundan keyin esa oʻzini podshoh deb eʼlon qildi.

Urush paytida ingliz qoʻshinlari Yamanning Kamaran orolini (1915) va qirgʻoq boʻyidagi Tihoma choʻlini (jumladan, Angliya 1921-yilda Asir Amirligiga oʻtkazgan Xodeyda port shahrini) egalladi; 1918—1928-yillarda ingliz-yaman mojarosi boshlandi. Togʻli Yaman bloklandi, tashqi savdo aloqalari uzildi. Janubiy hududlar ingliz qoʻshinlari va Yaman qabilalari oʻrtasidagi doimiy toʻqnashuvlar teatriga aylandi.
* 1918-yil – Turklar Toizni yangi mustaqil Yaman qirolligiga berdilar.
* 1919-yil – 1919-yilda oʻzini Yaman qiroli deb eʼlon qilgan Yahyo bin Muhammad Hamid-ad-Din nihoyat Turkiya bilan vassal munosabatlarini uzdi. Oʻsha paytda togʻli Yamanni bosib olgan Yahyo davlati Yaman qabilalarini birlashtirish harakatining markaziga aylandi. Yahyo ibn Muhammadning saʼy-harakatlari bilan qirollik qoʻshini yaratildi.
* 1920-yil – Yaman qirolligi „Yaman Mutavakkiliy podsholigi“ deb ataldi.
* 1921-yil – Turklar taslim boʻlganidan keyin inglizlar 1918-yildan 1921-yilgacha Xodeyda portini egallab oldilar.
* Imom Yahyo ham Yaman davlatchiligini mustahkamlash, Shimoliy Yaman qabilalarini birlashtirish va 1922-1923 yillardagi ayirmachilar qoʻzgʻolonlarini bostirish uchun faol kampaniya boshladi va Yamanni xalqaro miqyosda tan olish yoʻlini tutdi.
* 1923-yil – Zamonaviy Turkiyaning chegaralarini belgilagan Lozanna tinchlik shartnomasining imzolanishi.
* 1923-yil – Lozanna tinchlik shartnomasi imzolanib, Usmonlilar imperiyasi parchalanganidan keyin Kamaran oroli ingliz mustamlakasi Aden maʼmuriyatiga boʻysundi.

* 1925-yilda Xodeyda va Tihomaning qolgan qismi ozod qilindi.
* 1926-yil – Birinchi xalqaro shartnoma qirollik va Italiya oʻrtasida 1926-yilda Sanoda imzolangan shartnoma boʻldi.
* 1926-yil – Anqarada (Turkiya) Yaman rasmiylari va SSSR diplomatlari oʻrtasida birinchi muloqotlar boʻlib oʻtdi.
* 1928-yil 1-noyabr – SSSR va Yaman Mutavakkil qirolligi oʻrtasida doʻstlik va savdo toʻgʻrisida shartnoma tuzildi.
* 1932-yil – Amir Asir al-Idrisiy amirlikning Saudiya Arabistonidan mustaqilligini eʼlon qildi. Asir qoʻzgʻoloni bostirilgandan soʻng al-Idrisiy Yamanga qochdi.
* 1933-yil mart – Yaman imomi Yahyo va Saudiya qiroli Abdulazizning elchilari uchrashib, al-Idrisiy hokimiyatini tiklash imkoniyatlarini muhokama qildi. Abdulazizning elchilari shimoliy Asirni topshirish va al-Idrisiy oilasi aʼzolarini ekstraditsiya qilishni talab qildilar.
* 1933-yil may – Yaman Yamanliklar tomonidan Yamanning bir qismi deb hisoblangan Najronni egallab oldi, Asirdan Najdgacha boʻlgan transport yoʻllarini toʻsib qoʻydi.
* 1934-yil – Angliya-Yaman shartnomasining tuzilishi (Sano), unga koʻra Buyuk Britaniya Adan protektoratlarini saqlab qoldi.
* 1934-yil – Saudiya Arabistoni shahzodasi Faysal va uning ukasi Qirol Saud Ibn Abdulaziz qoʻshinlari Asir viloyatini bosib oldi.
* 1934-yil – Toif shartnomasining imzolanishi (Xodeyda shahri yaqinida), unga koʻra Asir viloyati Saudiya Arabistoniga oʻtdi.
* 1930-yillarning oʻrtalari – Ozod Yaman harakati tashkil topdi.
* 1935-yil – Ingliz ayoli Freya Stark Hazramavtga tashrif buyurdi.
* 1937-yil – Yamanda vulqon otilishi.
* 1937-yil 15-oktyabr – 1926-yildagi Italiya-Yaman shartnomasining uzaytirilishi.
* 1930-yillarni oxiri – „Ingramsalar tinchligi“ tugagandan soʻng, Hazramavt Buyuk Britaniyaning Adan Sharqiy protektorati tarkibiga kirdi.
* 1944-yil – Shimoldagi „inqilob otasi“ shoir Muhammad al-Zubayri Misrdan Yamanga qaytdi, biroq tez orada janubga qochib, Ozod Yaman partiyasini tuzdi.
* 1945-yil – Qirol Yahyo bin Muhammad Arab Ligasining tashkil etilishini qoʻllab-quvvatlagan. Yaman Arab Ligasining tarkibiga kiritildi.
* 1947-yil – Yamanning BMTga qabul qilinishi.
* 1948-yil 17-fevral – Qirol Yahyo bin Muhammad al-Vaziriylar oilasining fitnasi natijasida qotil tomonidan otib tashlandi.
* 1948-yil – Birinchi Yaman inqilobi. Oʻldirilgan podshoh Yahyoning oʻrnini Imom Ahmad egalladi. Poytaxt Toiz shahriga koʻchirildi, u ham imomning qarorgohiga aylandi.
* 1950-yil – Londonda Angliya-Yaman konferensiyasi, Angliya-Yaman shartnomasini imzolanishi.
* 1950—1951-yillar – Amerikalik arxeolog Vendel Fillips Marib shahrida arxeologik qazishmalarni boshladi, u yerda oy xudosiga bagʻishlangan oval maʼbad topilgan.
* 1952-yil – Imom Ahmad jamoat joylarida radio tinglashni taqiqladi.
* 1954-yil – Buyuk Britaniya qirolichasi Yelizaveta II Adan shahriga tashrif buyurdi.
* 1954-yil – „British Petroleum“ tomonidan qurilgan neftni qayta ishlash zavodi va Kichik Adandagi portning ochilishi.
* 1955-yil – Adandagi qonunchilik kengashiga birinchi saylovlar.
* 1955-yil – Toizdagi garnizon qoʻzgʻoloni bir necha kundan keyin bostirildi.
* 1955-yil 31-oktyabr – Qohirada (Misr) 1928-yilgi shartnomani yangilagan va SSSR va Yaman oʻrtasida diplomatik munosabatlar oʻrnatgan Doʻstlik shartnomasi imzolandi (ratifikatsiya yorliqlari 1956-yil 30-martda Qohirada almashtirilgan).
* 1956-yil 23-aprel – SSSR va Yaman Qirolligi oʻzaro diplomatik vakolatxonalarni ochish toʻgʻrisida kelishib oldilar (1956—1958-yillarda SSSR missiyasi Qohirada joylashgan boʻlib, u yerdan 1958-yilda Toizga koʻchirilgan).
* 1956-yil 21-iyundan – 11-iyulgacha – YMK valiahd shahzodasi Muhammad al-Badr SSSRga doʻstona tashrif bilan boʻldi, uning davomida Iqtisodiy va texnik hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma imzolandi.
* 1957-yil – SSSR va YMK oʻrtasidagi harbiy-texnik hamkorlikning boshlanishi.
* 1958-yilning boshi – Jamol Abdul Nosirning Yaqin Sharqdagi ingliz mustamlakachiligiga qarshi qaratilgan siyosati taʼsirida Adanda hali oʻzini ochiq-oydin namoyon etmagan inglizlarga qarshi harakat paydo boʻla boshladi. Birlashgan Arab Respublikasi tashkil etilgandan soʻng (1958-yil fevral) Nosir Yamanni unga qoʻshilishga taklif qildi, bu Adan protektoratining mavjudligiga tahdid soldi. Britaniya hukumati mustamlakani yoʻqotishdan qoʻrqib, Yamanning janubiy knyazliklarini ingliz toji ostida birlashtirishga qaror qildi.
* 1958-yil 8-mart – Yaman Qirolligi Misr va Suriyadan iborat Birlashgan Arab Respublikasi bilan konfederatsiya tarkibiga kirdi.
* 1958-yil – Toizda SSSR missiyasi ochildi (Qohiradan koʻchirildi).
* 1958—1961-yillar – Sovet mutaxassislari Xodeydada yangi port („Ahmadi“ porti) qurdi.
* 1959-yil fevral – Janubiy Arab Amirliklari Federatsiyasi tuzilib, keyinchalik Janubiy Arabiston Federatsiyasi deb nomlandi, unga Gʻarbiy protektoratning 6 knyazligi kirdi. Sharqda Katiri va Quayti sultonliklari Federatsiyaga qoʻshilishdan bosh tortdilar.

* 1959-yil – Sovet Qizil Xoch va Qizil Yarim Oy Jamiyati qurgʻoqchilik oqibatlarini bartaraf etish uchun Yamanga 10 ming tonna bugʻdoy joʻnatdi.
* 1960-yillar – Yamandagi birinchi suv tozalash inshooti Toizda ochildi.
* 1961-yil – Sovet mutaxassislari Xodeydada (Ahmadi porti) port inshootlarini qurib bitirdilar. Qurilish 1958-yilda boshlangan edi.
* 1961-yil – Birlashgan Arab Respublikasi oʻz faoliyatini toʻxtatdi.
* 1962-yil – Poytaxt yana Sanoga koʻchirildi.
* 1962-yil 24-iyun – Sanoda, shahzoda Qosimning sobiq qarorgohida SSSR elchixonasi joylashdi (Toizdan koʻchirilgan).
* 1962-yil 18-sentyabr – Yaman podshohi Imom Ahmad ibn Yahyo Hamididdin Toizda vafot etdi. Shahzoda Muhammad al-Badr qirol deb eʼlon qilindi
* 1962-yil 26-sentyabr – Yaman armiyasi tanklar yordamida Sanodagi Dar al-Bashoir qirollik saroyiga bostirib kirdi. Toʻntarish otasi vafotidan keyin bir hafta oldin hokimiyatga kelgan yangi Imom Muhammad al-Badrni agʻdardi; Yaman Arab Respublikasi eʼlon qilindi. Inqilobiy qoʻmondonlik kengashi tuzilib, unga Abdulloh as-Sallol rahbarlik qildi. Shu kuni Misr qoʻshinlari Sano va Toizga yetib keldi.
* 1962-yil 29-sentyabr – SSSR Inqilobiy qoʻmondonlik kengashini tan oldi.


File:Flag of Yemen 1918.svg|Yaman Mutavakkiliy podsholigi (1918—1923-yillar)

File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen (1918-1927).svg|Yaman Mutavakkiliy podsholigi (1923—1927-yillar)

File:Flag of the Mutawakkilite Kingdom of Yemen.svg|Yaman Mutavakkiliy podsholigi (1927—1962-yillar)


## Tashqi siyosati
1928-yil 1-noyabrda SSSR va Yaman Mutavakkil qirolligi oʻrtasida doʻstlik va savdo toʻgʻrisida shartnoma tuzildi.
## Qirollar

## Manba
* Yaman 
## Adabiyotlar
* *[[Густерин, Павел Вячеславович|Gusterin P.]]* Yemenskaya Respublika i eyo goroda. – : Mejdunarodnie otnosheniya, 2006. – ISBN 5-7133-1270-4
* *Gusterin P.* Rossiya – Yemen: iz istorii vzaimootnosheniy // Азия и Африка сегодня. – 2005. – № 11.
* *Gusterin P.* Pamyati Karima Xakimova // Дипломатическая служба (журнал). – 2008. – № 1.
## Izohlar