Mentha×piperita

**Yalpiz** (***Mentha'' × ''piperita***) — suv yalpizi va yalpiz oʻrtasidagi gibrid. Yevropa va Yaqin Sharqda mahalliylashtirilgan oʻsimlik hozirda dunyoning koʻplab mintaqalarida keng tarqalgan. U vaqti-vaqti bilan yovvoyi holatda uchraydi.

Yalpiz turkumi 25 tadan ortiq turni oʻz ichiga olgan boʻlsa-da, eng koʻp ishlatiladigani mentha×piperita hisoblanadi. *M. × piperita* va *M. haplocalyx* ikkalasi ham mentol va mentonning manbalari sifatida tan olingan, pazandachilik va dorivor mahsulotlar uchun ishlatiladigan eng qadimgi oʻtlar qatoriga kiradi.

## Botanika

Yalpiz birinchi marta 1753-yilda Karl Linney tomonidan Angliyada toʻplangan namunalardan tasvirlangan; u uni alohida bir tur sifatida koʻrib chiqdi, lekin hozirda u gibrid ekanligi aniqlangan. Bu oʻtsimon, ildizpoyali, koʻp yillik oʻsimlik boʻlib, bo‘yi  gacha oʻsadi. Barglari uzunligi  kengligi . Gullari binafsharang, uzunligi . Gullash davri yozning oʻrtalaridan oxirigacha davom etadi. Xromosoma soni oʻzgaruvchan boʻlib, 2n soni 66, 72, 84 va 120 qayd etilgan. Yalpiz — tez oʻsadigan oʻsimlik; bir marta unib chiqsa, atrofga juda tez tarqaladi.

## Ekologiya
Yalpiz odatda nam joylarda, jumladan, oqim boʻyida va drenaj ariqlarida uchraydi. Gibrid boʻlgani uchun steril boʻlib, urugʻ bermaydi va faqat vegetativ tarzda ko‘payadi.

Yalpiz Avstraliya, Galapagos orollari, Yangi Zelandiya va AQShda invaziv hisoblanadi.

## Kultivatsiya

Yalpiz odatda nam, soyali joylarda yaxshi oʻsadi va yer osti ildizpoyalari bilan ko‘payadi. Ular tez oʻsadi va yer doimiy nam boʻlsa, ildizpoyalari orqali atrofni tez qoplab oladi. Uy bogʻbonlari tarqalishni cheklash uchun konteynerlarda oʻstiriladi.

### Turlari
Bogʻda foydalanish uchun bir nechta navlar tanlangan:

* *Mentha* × *piperita* 'Candymintʼ poyasi qizgʻish rangga ega.
* *Menta* × *piperita* „Shokolad yalpizi“. Uning gullari pastdan yuqoriga ochiladi; uning taʼmi mashhur qandolat mahsulotlari boʻlgan Andes Chocolate Mints ning lazzatini eslatadi
* *Mentha* × *piperita* 'Citrataʼ bir qator navlarni oʻz ichiga oladi, jumladan, 'odekolon suvi' yalpizi, greyfurt yalpizi, limon yalpizi va apelsin yalpizi. Uning barglari xushboʻy va tuksizdir.
* *Mentha* × *piperita* 'Crispaʼ barglari ajinlangan.
* *Menta* × *piperita* 'Lavanda yalpizi' 
* *Mentha* × *piperita* „Lime Mint“ ohak hidli barglarga ega.
* *Mentha* × *piperita* 'Variegataʼ yashil va och sariq barglari bor.

Tijorat navlari quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

* Dulgo ustun
* Zefir
* Bolgariya aholisi № 2
* Klon 11-6-22
* Klon 80-121-33
* Mitcham Digne 38
* Mitcham Ribecourt 19
* " Todd’s Mitcham ", 1950-yillarning oʻrtalarida Brukhaven milliy laboratoriyasida atom bogʻdorchiligining naslchilik va sinov dasturidan ishlab chiqarilgan verticilliumga chidamli nav
* " Refined Myurrey ", shuningdek, verticilliumga chidamli
* " Roberts Mitcham ", shuningdek, verticilliumga chidamli

### Kasalliklar
Yalpiz yetishtirishdagi asosiy to‘siq verticillium vilti hisoblanadi. „Todd’s Mitcham“, „Refined Murray“, „Roberts Mitcham“ (yuqoriga qarang) va boshqa bir nechta navlar maʼlum darajada imunitetga ega.

## Ishlab chiqarish

2020-yilda dunyoda yalpiz ishlab chiqarish 48 437 tonnani tashkil etdi. Jami ishlab chiqarishning 83% i Marokashga va 14% i bilan Argentinaga to‘g‘ri keladi(jadval).

Amerika Qoʻshma Shtatlarida, Oregon va Vashingtonda mamlakatdagi yalpizning koʻp qismi ishlab chiqariladi. Yalpiz barglari asosan saqich va tish pastasi uchun xushboʻy moddalar ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan efir moyini olish uchun qayta ishlanadi.

## Kimyoviy tarkibiy qismlar
Yalpiz tarkibida mentol miqdori yuqori. Efir moyi tarkibida menton va karboksil efirlari, xususan, mentil asetat ham mavjud. Quritilgan yalpizda odatda 0,3-0,4% mentol (7-48%), menton (20-46%), mentil asetat (3-10%), mentofuranni (1-17%) ichiga olgan uchuvchi yogʻ mavjud. Yalpiz moyi tarkibidagi oz miqdorda bo‘lgan birikmalar limonen, pulegon, karyofillen va pinen.

Yalpiz tarkibida eriotsitrin, hesperidin va kaempferol 7-O-rutinosid kabi terpenoidlar va flavonoidlar mavjud.

## Yalpiz moyi
Yalpiz moyi tabiiy pestitsidlarning yuqori konsentratsiyasiga ega. Baʼzi zararkunanda hasharotlarni, shu jumladan chivinlarni daf etishi maʼlum va bogʻdorchilikda qoʻllanadi. Bundan tashqari, kemiruvchilarni haydash uchun keng qoʻllanadi.

Yalpizdan olingan efir moyining kimyoviy tarkibi (*Mentha* × *piperita* L.) GC/FID va GC-MS tomonidan tahlil qilingan. Asosiy tarkibiy qismlar mentol (40,7%) va menton (23,4%). Qoʻshimcha komponentlar (±) — mentil asetat, sineol, limonen, beta-pinen, beta-karyofilin.

## Tadqiqot va sogʻliqqa taʼsiri
Yalpiz moyi irritabiy ichak sindromi uchun qisqa muddatli davolash potentsiali boʻyicha dastlabki tadqiqotlar ostida va anʼanaviy tibbiyotda kichik kasalliklarda qoʻllanishi taxmin qilingan. Yalpiz moyi va barglari mushak ogʻrigʻi, asab ogʻrigʻi, qichishishdan xalos boʻlish yoki xushboʻy hid sifatida qoʻllanilganda sovutish taʼsiriga ega. Yalpiz moyining yuqori dozalari (500&nbsp;mg) shilliq qavatning qichishish xususiyati keltirib chiqarishi va koʻngil aynishini keltirib chiqarishi mumkin.

Yalpiz ildizlari radiyni toʻplaydi, shuning uchun oʻsimlik radioaktiv ifloslangan tuproqni fitoremediatsiya qilishda samarali boʻlishi mumkin.

## Oshpazlik va boshqa maqsadlarda foydalanish
Yalpizning yangi yoki quritilgan barglari koʻpincha yalpiz choyigq yoki boshqa oʻtlar bilan oʻsimlik choylariga (tisanlar, infuziyalar) qo‘shiladi. Yalpiz muzqaymoq, konfet, meva konservalari, alkogolli ichimliklar, saqich, tish pastasi va baʼzi shampunlar, sovunlar va terini parvarish qilish vositalariga xushboʻy hid berish uchun ishlatiladi.

Menthol teri va shilliq qavat toʻqimalaridagi sovuqqa sezgir TRPM8 retseptorlarini faollashtiradi. Bu modda yalpiz moyining topikal qoʻllanishidan keyin sovutish hissiyotining asosiy manbai hisoblanadi.
Fayl:Candy-Cane-Classic.jpg|Yalpizli shirinliklar eng keng tarqalgan shirinlik turlaridan biridir
Fayl:CSA-Chocolate-Mint.jpg|*Mentha* × *piperita* gibrid „Shokolad yalpizi“ nomi bilan tanilgan
Fayl:Pfefferminze ies.jpg|Muzlatilgan quritilgan barglar
Yalpiz moyi, shuningdek, qurilish va sanitariya-tesisatda quvurlarning sızdırmazlığıntekshirish va hidi bilan sizib chiqishni aniqlash uchun ishlatiladi.

## Xavfsizlik
Yalpizdan dorivor maqsadlarda foydalanish AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi tomonidan foydali yoki xavfsiz deb tasdiqlanmagan. Ehtiyotkorlik uchun yalpiz tarkibidagi pulegonning konsentratsiyasi 1% dan oshmasligi kerak (140 mg), yalpiz preparatlari kattalarda topikal qoʻllanilganda, Yevropa dorilar agentligi tomonidan xavfsiz deb hisoblanadi. Suyultirilgan yalpiz efir moyi faqat bir necha tomchi miqdorda, ogʻiz orqali qabul qilinsa xavfsizdir.

Baʼzi yalpiz mahsulotlari zaharli metallar yoki boshqa almashtirilgan birikmalar bilan ifloslangan boʻlishi mumkin. Yalpiz moyini teriga surtish natijasida teri toshmasi, qichishish xususiyati yoki allergik reaksiyalar paydo boʻlishi mumkin, uni yosh bolalarning yuzi yoki koʻkragiga qoʻllash nojo‘ya taʼsirga olib kelishi mumkin. Yalpiz yogʻi yoki kapsulalarni ogʻiz orqali qabul qilishning keng tarqalgan nojo‘ya taʼsiri jig‘ildon qaynashi Yalpiz mahsulotlarini ogʻiz orqali isteʼmol qilish temir qoʻshimchalari, siklosporin, yurak kasalliklari, yuqori qon bosimi uchun dorilar yoki oshqozon kislotasini kamaytiradigan dorilar bilan qoʻllanilganda salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.

## Standartlashtirish

* ISO 676 :1995 — nav va navlarning nomenklaturasi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi 
* ISO 5563 : 1984 — Mentha piperita Linnaeusning quritilgan barglari uchun spetsifikatsiya 
* Yalpiz moyi — ISO 856 : 2006  

## Manbalar