2010-yilgi Badaxshon qirgʻini

2010-yil 5-avgust kuni Afgʻonistonning Badaxshon viloyatining Kuran va Munjan tumanida Xalqaro yordam missiyasi (IAM) Nuriston Eye Camp jamoasining oʻn nafar aʼzosi halok boʻldi. Jamoa Nuristondan Kobulga qaytayotganida hujumga uchragan. Jamoaning bir nafar aʼzosi qutqarildi, qolganlari voqea joyida halok boʻldi. Halok boʻlganlar olti amerikalik, ikki afgʻon, bir britaniyalik va bir nemis edi.

Hujumchilarning shaxsi nomaʼlum. Qotillik haqidagi xabarlar tarqalgach, Hizb-e Islomiy ham, Tolibon ham dastlab hujum uchun mas’uliyatni oʻz zimmalariga oldilar, shifokorlarni prozelitizm va josuslikda aybladilar. Keyinchalik bu iddaolar Nuriston va Badaxshondagi Tolibon yetakchilari tomonidan rad etildi. Ular oʻlganlar halol yordam xodimlari ekanligini tasdiqladilar, harakatni qotillik sifatida qoraladilar va halok boʻlganlarning oilalariga hamdardlik bildirdilar.

Hujum Afgʻonistondagi urushda xorijlik yordam xodimlariga qarshi qilingan eng halokatli hodisa boʻldi. Qotilliklar nasroniylikka aloqador guruhlaridagi baʼzi afgʻonlar va hukumat muxoliflarining shubhalari hamda mamlakatdagi yordam xodimlari duch keladigan keng xavf-xatarlarni yaqqol koʻrsatib berdi.

## Tarixi va kontekst
Badaxshon viloyati Tojikiston bilan chegaradosh va asosan tojiklar istiqomat qiladigan hudud hisoblanadi. Bu Afgʻonistonning Tolibon hokimiyatda boʻlganida nazorati ostida boʻlmagan kam sonli viloyatlaridan biridir. Afgʻoniston janubida NATO kuchlari bosimi ortib borishi bilan Tolibon ilgari tinch boʻlgan Badaxshon viloyati kabi hududlarda ham faollasha boshladi. Bundan tashqari, ular ayollar va bolalardan xudkush hujumchilar sifatida foydalana boshladilar va qabila oqsoqollarini nishonga oldilar. Ushbu harakatlar ilgari tabu deb hisoblanar edi. Chet ellik yordam xodimlari avval ham hujumga uchragan, ammo bu hujumlar kamdan-kam hollarda sodir boʻlgan va Tolibon oʻzi nazorat qilgan hududlarda baʼzi turdagi yordam xodimlari faoliyatiga ruxsat bergan. Afgʻoniston Inson huquqlari mustaqil komissiyasi 2010-yilda tinch aholi oʻlimi besh foizga oshganini va 2010-yil 8-avgustgacha boʻlgan 1325 oʻlimning 68 foizi uchun Tolibon, 28 foizi uchun NATO javobgar boʻlganini maʼlum qildi. IAM 1966-yildan beri Afgʻonistonda faoliyat yuritib kelayotgan nasroniy tashkilotdir. Ular prozelitizmni inkor etishadi. Musulmon boʻlmaganlar uchun esa bu Afgʻoniston Islom Respublikasi qonuniga ziddir. Tanqidchilarga koʻra, Tolibon isyonining targʻibotchilari oʻzlarining hokimiyatga intilishlarini Islomni himoya qilish sifatida koʻrsatishadi. Qirgʻin qurbonlari haqiqatan ham nasroniy xayriya tashkiloti homiylik yordamini tarqatgan edi. Lekin bu tashkilot Afgʻonistonda 1966-yildan beri monarxiya, kommunistik rejim, jangarilar va Tolibon bosimi ostida ishlagan. Uning yordam xodimlari afgʻon urf-odatlari va hissiyotlarini tushunishlari hamda prozelitizmga qarshi taqiqlarga qatʼiy rioya qilishlari aytilgan. Xristian notijorat tashkilotining ishchilaridan hech biri tashkilotda xizmat qilayotganda oʻldirilmagan.

Qirgʻin va uning oqibatlari haqidagi ochiq hisobotlar Birlashgan Millatlar Tashkiloti Afgʻonistondagi Yordam Missiyasining (UNAMA) *qurolli mojarolar sharoitida tinch aholini himoya qilish boʻyicha 2010-yilgi oʻrta yillik hisoboti* nashri bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi. Afgʻonistonda tinch aholi qurbonlari soni ortib borayotgani va buning uchun toʻgʻridan-toʻgʻri Amnesty International inson huquqlari tashkiloti Tolibonni urush jinoyatlari uchun jinoiy javobgarlikka tortilishi kerakligi haqidagi masala taʼkidlandi. UNAMA hisobotiga koʻra, 2009-yilning shu davriga nisbatan 2010-yilning birinchi olti oyida mojarolar oqibatida tinch aholi qurbonlari sonining 31 foizga koʻpayishi ortida Tolibon va hukumatga qarshi boshqa elementlarning (AGEs) harakatlari turgan. Hukumat tarafdori kuchlar (PGF) bilan bogʻliq qurbonlar oʻsha davrda 30 foizga kamaydi. Bu havo hujumlari oqibatida oʻlim va jarohatlar sonining 64 foizga kamayishi bilan izohlanadi. Koʻpgina afgʻonlar tinch aholi oʻlimida xalqaro kuchlarni ayblaydi. *"Tolibonga yangi yollanganlarni qoʻzgʻatish zoʻravonliklarni kuchaytiradi, qishloqdagi militsiyalarni qurollantirib, harbiy qoʻmondonlar va poraxoʻr afgʻon amaldorlarini qoʻllab-quvvatlamoqda"*.

## Pistirma
Shifokor, stomatolog va optometristni oʻz ichiga olgan guruh Afgʻoniston shimoli-sharqida Badaxshon viloyati janubidagi Nuriston viloyatida joylashgan Parun vodiysidagi qishloq aholisiga koʻz boʻyicha tibbiy yordam koʻrsatib, Kobulga qaytayotgan edi. Ular Nuristonda Afgʻoniston hukumatidan ruxsat olgan koʻz lagerini yuritishgan. Ular Badaxshondagi oʻrmon orqali yurishni tanlagan. Chunki bu yoʻl Kobulga qaytish uchun xavfsizroq hisoblangan. Jamoa daryodan oʻtib toʻxtaganida hujumga uchragan. Ular hech qanday muzokaralarsiz darhol oʻldirildi. Bir afgʻon haydovchisi Qur’on oyatlarini oʻqishni boshlagani sababli qutulib qoldi. Jasadlar topilganda, qurbonlar oʻgʻirlanganga oʻxshardi. Oʻldirilgan ikki afgʻon qorovul va oshpaz boʻlib ishlagan. Qurbonlarning jasadlari 2010-yil 8-avgustda Kobulga qaytarildi. Oʻldirilgan xorijliklarning barchasi koʻngillilar edi.

## Qurbonlar
Hammasi boʻlib 10 ta qurbon boʻlgan:

### Mahram Ali
51 yoshli Mahram Ali etnik ozchilikdan, Vardak (Afgʻoniston) fuqarolik pudratchisi boʻlib, 2007-yildan beri Milliy Oftalmik Reabilitatsiya Tashkilotining (NOOR) texnik xizmat koʻrsatish ustaxonasida ishchi boʻlib ishlagan. U ekspeditsiyada haydovchi boʻlib xizmat qilgan va jamoaning transport vositalarini qoʻriqlash uchun „qoʻriqchi“ sifatida ham ishlagan. IAM xizmatida Ali mashinani boshqargan va „qolgan aʼzolar Nuristonga dovondan oʻtishganda, Navada mashinalarni qoʻriqlash uchun qolgan“. IAM operatsion menejeri Rahim Majid Alini „oilasiga gʻamxoʻrlik qiladigan yagona odam“ deb taʼriflagan. Alining xotini va uchta yosh farzandi, jumladan, poliomielitdan falaj boʻlgan bir oʻgʻli va qoʻli amputatsiya qilingan yana bir oʻgʻlining oylik maoshi 150 dollar boʻlgan.

### Cheryl Bekket
Sheril Bekket 32 yoshda. AQShning Tennessi shtatidagi Noksvill shahridan kelgan yordam xodimi va tarjimon, Indiana Uesliyan universiteti bitiruvchisi. U Afgʻonistonda olti yil boʻlgan va oziqlantiruvchi bogʻdorchilik, ona salomatligi va bola parvarishi boʻyicha ixtisoslashgan.

### Daniela Beyer
 
Daniela Beyer 35 yoshli. Xemnits-Vitgensdorf, Germaniya. Tilshunos va nemis, ingliz va rus tillarida tarjimon boʻlib, dariy tilini ham bilgan va pashtu tilini oʻrgangan.

### Brayan Karderelli
Brayan Karderelli 25 yosh va Harrisonburg, Virjiniya, Amerika Qoʻshma Shtatlaridan. Fuqarolik pudratchi va Afgʻonistondagi turli afgʻon taraqqiyot va gumanitar tashkilotlari bilan ishlagan professional mustaqil videograf edi. Karderelli Kobul xalqaro maktabida ishlagan, IAM va boshqa guruhlar tomonidan amalga oshirilgan yordam ishlarini hujjatlashtirgan. Uning oilasi tomonidan eʼlon qilingan bayonotda Karderellining „odamlarni yaxshi koʻrishi va ayniqsa kambagʻallar uchun qaygʻurishi“ aytilgan. U Harrisonburgdagi Kelishuv Presviterian cherkovining bir umrlik aʼzosi boʻlgan. Jeyms Medison universitetini 2009-yilda tamomlagan va Afgʻonistondagi xizmati bir yilga yaqinlashayotgan edi. Uning oilasiga koʻra, „Brayan tezda afgʻon xalqi va madaniyatini sevib qolgan va yana bir yil mamlakatda qolishga umid qilgan“ va „Goʻzallik — bu hammasi emas“ nomli foto va video albomni tuzayotgan edi."

### Tomas Grams
51 yoshli Tomas Grams Durango, Kolorado, Qoʻshma Shtatlardan. Jamoa rahbari Tom Littlning doʻsti, Denverda joylashgan Global Dental Relief (GDR) agentligi orqali oʻlimidan taxminan 10 yil avvaldan qashshoq bolalar uchun stomatologiyada ishlay boshladi. Minnesota shtatidagi Park Rapids shahrida mahalliy egizak aka-uka stomatologlardan biri Grams 2007-yilda Durangodagi oʻzining „gullab-yashnagan“ xususiy umumiy stomatologiya amaliyotini tark etib, GDR (Global Dental Relief)ga toʻliq stavkaga qoʻshildi.. Birinchi navbatda Nepalga („trekking… Everest yarmigacha.. stomatologik asbob-uskunalarni yuk bilan olib yurgan“ va keyin bir necha marta Afgʻonistonga dastlab koʻngilli sifatida, keyin esa jamoa rahbari sifatida kelgan. Afgʻonistondagi muhim saʼy-harakatlari orasida Vardak qishlogʻida bepul stomatologik xizmat koʻrsatish, Kobul stomatologiya klinikasini tashkil etish (mahalliy tish shifokori ayol) va mahalliy maktablarda ingliz tilini oʻqitishda ishtirok etish uchun „burka etiketi boʻyicha muzokaralar olib borish“ kabilar kiradi. IAM tomonidan Grams „sevimli va kamtarin“ yordam xodimlaridan biri sifatida taʼriflangan.

### Javed
Afgʻonistonning Panjshir shahrida yashovchi 24 yoshli Javed Afgʻoniston sogʻliqni saqlash vazirligining Kobul shahridagi koʻz kasalxonasida boʻlgan va unga jamoa safida xizmat qilish uchun ruxsat berilgan. Eye Kampida oshpaz vazifasini bajargan. Bu uning IAM bilan birinchi xizmati emas edi. Javed u yerda ovqat pishirgan va koʻzoynak tarqatishda yordam bergan. IAM maʼlumotlariga koʻra, „Jawed oʻtmishda Nuristonda bir nechta koʻz lagerlarida boʻlgan va oʻzining hazil tuygʻusi tufayli yaxshi koʻrilgan“. Toʻy va ziyofatlar uchun musiqa lentalari toʻplamini taqdim etgani bilan ham mashhur edi. Xotini, uchta yosh farzandi va katta oilasining asosiy boquvchisi edi. Javed tibbiy yordam safari davomida ishlaganda kuniga 20 dollar olganidan hayajonda edi. Jawedning ukasi Abdul Bagin qotillarni „kofirlar, insoniylik emas, musulmonlik emas… hech qanday hukmsiz, hech qanday sudsiz oʻldirish“ deb taʼriflagan.

### Glen D. Lapp
Glen D. Lapp 40 yoshda. Lankaster, Pensilvaniya, Qoʻshma Shtatlardagi hamshira va ijrochi yordamchisi hamda Lankasterdagi Mennonitlar Jamoati cherkovining vakili edi. Lapp IAM va uning hamkori Mennonit Markaziy Qoʻmitasida (MCC) tibbiy koʻngilli boʻlgan. U IAMning viloyat oftalmologiya dasturi menejeri va Afgʻonistondagi IAMning ijrochi yordamchisi sifatida ishlagan. Afgʻonistonda ikki yil boʻlgan. Lapp Sharqiy Mennonit va Jons Xopkins universitetlarining bitiruvchisi boʻlgan. Katrina va Rita toʻfonlaridan keyingi haftalarda MCCga Lankaster, Supai, Arizona va Nyu-York shaharlarida muntazam ravishda hamshiralik ishi bilan yordam bergan.

### Tom Little
Tom Littl 61 yoshda. Delmar, Nyu-York, Qoʻshma Shtatlardagi optometrist va IAM jamoasi rahbari edi. Little Afgʻonistonga 1970-yillarning oxirida kelib, oʻttiz yildan ortiq vaqt davomida ishlagan. U yerda uch qizni tarbiyalagan edi. Dari tilida bemalol gapirgan. Little oʻlimidan soʻng Butunjahon Optometriya Kengashi tomonidan Yilning Xalqaro Optometristi deb eʼtirof etilgan va 2010-yilgi Prezidentning Ozodlik medali bilan taqdirlangan.

### Den Terry
Den Terri 64 yoshda. AQShning Viskonsin shtatidan boʻlib, mahalliy hamjamiyat, yordam tashkilotlari va hukumat bilan aloqada boʻlgan. U IAMda ijrochi direktor sifatida ishlagan otasining izidan 1971-yildan beri Afgʻonistonda yordam ishlarini olib borgan. Uning rafiqasi, uch qizi va besh nabirasi qolgan.

### Karen Vu
Karen Vu 36 yoshda. Xitoylik ota va ingliz onaning qizi. Stivenj, Xertfordshir, Buyuk Britaniyadan umumiy jarroh boʻlgan. Londondagi Sent-Meri kasalxonasida tahsil olgan va avvalroq ushbu kasalxonada Ingliz sogʻliqni saqlash tashkiloti Bupa bilan ishlagan. Vuning ishi dunyoda chaqaloqlar oʻlimi yuqori boʻlgan hududda homilador ayollarga yordam berishni oʻz ichiga oladi.  Uning oʻlimidan soʻng Vuning oilasi „juda maʼnaviyatli boʻlsa-da, u uyushgan dinga ishonmasligini“ va uning motivlari faqat gumanitar ekanligini aytdi. Vu oʻlimi vaqtida unashtirilgan edi.

### Omon qolganlar
Koʻz lageri jamoasidan faqat ikki nafari afgʻon Said Yasin va Safiulloh omon qolgan. Said Yasin bir necha kun oldin jamoani tark etib, boshqa yoʻl bilan Kobulga qaytgan edi. Safiulloh esa Qur’on oyatlarini tilovat qilganidan keyin qutulib qoldi.

## Mas’uliyat
Mahalliy rasmiylar avvaliga talonchilik sabab boʻlganini aytishgan. Biroq guvohlar bilan suhbatdan soʻng ular oʻz qarashlarini oʻzgartirib, javobgarlikni Tolibon zimmasiga olganini aytishgan. Tolibon soʻzlovchisi Zabiulla Mujohid hujumlar uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga oldi va qurbonlarni *"amerikalik josuslar"* va *"xristianlikni prozelitizmi"* da aybladi. U, shuningdek, qurbonlarning qoʻllarida mahalliy til Dari tiliga tarjima qilingan Injil kitoblari boʻlganini aytdi. Shu bilan birga, yana bir guruh — sarkarda Gulbiddin Hikmatyorning Hizb-i Islomiy (HIA) guruhi ham tilga olindi. Tolibonning oldingi daʼvolarini Gʻarbiy Nuriston Toliboni vakili Qori Malang rad etgan edi. Uning soʻzlariga koʻra, Nuristonlik qoʻmondonlar qotillikni amalga oshirmagan va ular kim tomonidan sodir etilganini aniqlash uchun tergov boshlagan. „Natijalar haqida u yakunlangach, sizga xabar beramiz. Biz bu qotilliklardan afsusdamiz va qatʼiy taʼkidlaymizki, bu haqiqiy yordam xodimlariga hech qachon zarar yetkaza olmaydigan Tolibonning ishi emas… biz ushbu harakat uchun javobgarlarni qoʻlga olishimiz bilanoq, qonunlarimizda belgilangan jazoga tortamiz.“ Kobuldagi IAM ijrochi direktori Dirk Frans hujum ortida mahalliy Tolibon turgan yoki yoʻqligiga shubha qildi. AQSh Davlat kotibi Xillari Klintonning bayonotidan farqli oʻlaroq, Tolibonni oʻzi uni „jirkanch harakat“ deb atagan. Tolibon 2010-yil 8-avgustdagi oʻz munosabatida shunday dedi: *"Biz bu bemaʼni harakatni qatʼiy ravishda qoralaymiz.* *Shuningdek, biz Tolibonning Afgʻonistondagi faoliyati haqida yolgʻon ayblovlar qoʻyish orqali oqlab boʻlmaydiganlarni oqlashga boʻlgan urinishini qoralaymiz.* *Terrorning dini yoʻq (…), ular bizga oʻzlarining buzuq mafkuralarini ilgari surish uchun doim vaqt topishlarini yana bir misol qilib koʻrsatdilar."*

## Reaksiyalar
Hujumdan keyingi bir necha hafta ichida Tolibonning yuqori martabali yetakchisi Qori Malang (Gʻarbiy Nuriston Tolibonining vakili) „Biz bu chet elliklar bilan bogʻliq faktlarni tekshirdik va hududdagi odamlarimiz ularning halol yordam xodimlari ekanliklarini tasdiqladilar. Ular aholiga yordam koʻrsatib kelmoqda edilar. Qolaversa, halok boʻlgan xorijliklar orasida uzoq yillar davomida xalqimizga, jumladan Kunar va Lagʻmon viloyatlarida yordam koʻrsatgan Den Terri ham borligini va u avvalroq bombardimonlarda halok boʻlgan tinch aholining oilalariga moddiy yordam koʻrsatganini bilib oldik… Halok boʻlganlarning oila aʼzolariga hamdardlik bildiramiz“

Qirgʻindan soʻng IAM Afgʻonistonni tark etish niyati yoʻqligini bildirdi. AQSh elchixonasi vakilining soʻzlariga koʻra, AQSh Federal qidiruv byurosi hujumlar boʻyicha tergov boshlagan.

Afgʻoniston prezidentligiga sobiq nomzod, oʻzi ham shifokor boʻlgan va Tom Littl bilan ishlagan Abdulla Abdulla qotilliklardan afsuslanib, hujumchilarni „afgʻon xalqining dushmanlari“ deb atadi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Pan Gi Mun „sogʻliqni saqlash xodimlari muhtojlarni davolash imkoniyatiga ega boʻlishlari va qoʻrqmasdan buni qilishlari kerak“ deb taʼkidladi. Uning maxsus vakili Staffan de Mistura „Birlashgan Millatlar Tashkiloti bu ogʻir jinoyatni va sovuq qonli qatlni qoralaydi“ dedi.

Avstraliya tashqi ishlar vaziri Stiven Smit bayonot berib, hujumni qoraladi va qurbonlar oilalariga hamdardlik bildirdi. Britaniya tashqi ishlar vaziri Uilyam Xeyg hujumni qoralab, „Bu ayanchli va qoʻrqoqlik boʻlib, u [Karen Vu] jasorat bilan koʻrsatayotgan xizmatlarga bogʻliq boʻlgan Afgʻoniston xalqi manfaatlariga zid“, dedi. Qoʻshma Shtatlar Davlat kotibi Xillari Klinton qotilliklarni qoralab, ularni „oʻylanmagan zoʻravonlikning jirkanch harakatlari“ deb atadi. Amerika Qoʻshma Shtatlarining Afgʻonistondagi hozirgi elchisi Karl Eykenberri afgʻon xalqi bilan suhbatda shunday dedi: „Ularning oʻldirilishi terrorizmdan ilhomlantirilgan Tolibon va boshqa isyonchilar sizning sogʻligingiz, xavfsizligingizga mutlaq eʼtiborsizligini koʻrsatadi. Ular sizning imkoniyatingiz uchun sizning kelajagingiz haqida qaygʻurmaydi. Ular faqat oʻzlari va mafkuralari haqida qaygʻuradilar“ AQSh maxsus elchisi Richard Xolbrukning aytishicha, qotillar oddiy afgʻonlar emas, ularning aksariyati bu qotilliklardan hayratda qolgan.

## Manbalar

## Havolalar

** Dr Karen Wooʻs Blog
** Video: British medic 'killed in Afghanistanʼ named, ITN News
** Video: Aid workers' bodies under identification process in Afghanistan, Al Jazeera English