open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ilashuvchi oʻsimliklar

**Ilashuvchi oʻsimliklar** - nov da gajaklari bilan turli narsalarga ilashib oʻsadigan oʻsimliklar. Yovvoyi tok, qovoq va b. I. oʻ. dandir. 

## Manbalar
Ilvasin

**Ilvasin** — goʻshti uchun ovlanadigan yovvoyi qushlar. Qirgʻovul, karqur, kaklik, bedana, yovvoyi oʻrdak, chumchuq, kaptar, tuvaloq, chugʻurchiq va sh.k. qushlarning umumiy nomi. I. toʻr, tuzoq yoki miltiq bilan ovlanadi. I.lar goʻshtidan, asosan, shoʻrva, kabob, dimlama, . palov va b. tansiq taomlar tayyorlanadi.

## Manbalar
Ilgarilanma harakat

**Ilgarilanma harakat** - qattiq jismning eng sodda harakati; bunda jism sirtidan oʻtkazilgan istalgan toʻgʻri chiziq shu jismning harakati vaqtida oʻziga oʻzi parallel harakatlanadi. Boshqacha aytganda I. h. — qattiq jismning hamma nuqtalari bir xil trayektoriya chizib harakatlanishi. I. h. qilayotgan qattiq jismning hamma nuqtalari oʻzaro parallel trayektoriyalar chizadi, har bir nuqtasi tezlik va tezlanish, yoʻnalish va miqdor jihatdan har doim bir-day boʻladi. Shuning uchun I. h. qilayotgan qattiq jismdagi hamma nuqtalarning harakatini tekshirib oʻtirmasdan biror nuqtasining harakatini tekshirish kifoya. Demak, qattiq jismning I. h. kinematikasi nuqta kinemati-kasidan farq qilmaydi (qarang Kinematika).

Yoʻlning toʻgʻri chizikli qismidagi harakat, mas, teplovoz shatuni, gʻildirak oʻqlari, porshenlar va b. harakati I. h. dir. Mas, mexanizmning AV va CD krivoshiplari aylanganda VS sterjen I. h. qiladi.

## Manbalar
Ildam kaltakesak

**Ildam kaltakesak** (Eremias velox) — chin kaltakesaklar oilasining turi. Eron, shim.-gʻarbiy Xitoy, Kavkaz, Rossiyaning jan. hamda Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda I.k. ni shoʻrxok taqirlar, qumli choʻllar, toʻqay, chakalakzor, ariq va hovuzlar boʻyida uchratish mumkin. Tanasining uz. 8,5 sm gacha, dumi tanasidan 1,4—2 marta uzun. Gavdasining usti kulrang, toʻq jigarrang yoki qoramtir, orqa tomonida tana boʻylab ketgan bir necha qator qora xollari bor. Qorin tomoni oq, dumining osti qizil. Har xil hasharotlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi may — iyulda, hatto avgust boshlarigacha 2—3 marta 3—5 tadan tuxum qoʻyib koʻpayadi.

## Manbalar

 aniq malumot sifatira kiritildi. Ildam koaltakesak kechki paytlarda qorongʻu tushishida avval erkak kaltakesaklar chirillaydi
Qor qoploni

**Qor qoploni** yoki **ilvirs** () – mushuksimonlar oilasiga mansub panteralar urugʻiga kiruvchi yirtqich hayvon. Gavdasining uzunligi 103–130&nbsp;sm, dumi 80–105&nbsp;sm. Erkaklari tanasining ogʻirligi 44–55&nbsp;kg, urgʻochilariniki 35–40&nbsp;kg. Qoplonga oʻxshash, lekin juni kulrang-sargʻish qoramtir xolli boʻlishi bilan undan farq qiladi. Yungi qalin va paxmoq boʻladi. Markaziy va Oʻrta Osiyoning baland togʻli hududlarida 2&nbsp;000&nbsp;m balandlikda, doimiy muzliklar chegarasida uchraydi. Qishda birmuncha pastroqqa – ignabargli daraxtzorlar mintaqasiga tushadi. Kun botish bilan, baʼzan kunduzlari faol boʻladi. 1–5 tagacha, odatda, 2–3 ta bola tugʻadi. Togʻ tuyoqli hayvonlari (asosan, togʻ qoʻylari), baʼzan quyon, sugʻur kabi hayvonlar bilan oziqlanadi. Soni va turi toʻxtovsiz qisqarib bormoqda. Xalqaro va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ildiz (maʼnolari)

**Ildiz**:

* Ildiz - **Ildiz** quyidagilardan birini anglatishi mumkin:
* Ildiz — oʻsimlik qismi;
* Ildiz — matematik tushuncha.
* Ildiz (oʻsimlik) (radix) — oʻsimlikning eng muhim organi.
* Ildiz (matematika) (matematikada) — 1) sonning ildizi — a sonining ya-darajali ildizi — ya-darajasi a ga teng boʻlgan son.
Ildiz (matematika)

**Ildiz** (matematikada) — 1) sonning ildizi — a sonining ya-darajali ildizi — ya-darajasi a ga teng boʻlgan son. Ikkinchi darajali I., odatda, kvadrat I., uchinchi darajali I. esa kub I. deyiladi. Haqiqiy sonlar sohasida manfiy sondan olingan kvadrat I. mavjud emas. Sonning manfiy boʻlmagan kvadrat ildizi shu sonning arifmetik ildizi deyiladi. 2) tenglamaning ildizi — i{x)—aoxf+ +a1x”~’ + ... +ya4=0 koʻrinishidagi algebraik tenglamaning ildizi argumen-/ining shu tenglamani qanoatlantiruvchi qiymati. t(x)=0 tenglamaning ildizi t(x) koʻphadning ildizi (yoki noli) deyiladi. Kompleks sonlar sohasida har qanday koʻphad kamida bit-ta I.ga ega. Agar a soni t(x) koʻphadning ildizi boʻlsa, koʻphad (x—a) ga qoldiqsiz boʻlinadi. 

## Manbalar.
Ildiz ajratadigan moddalar

**Ildiz ajratadigan moddalar** — oʻsimlik hayot faoliyati jarayonida ildizlar orqali atrof muhitga ajralib chiqadigan organik va mineral moddalar. Ildizlarning moddalar chiqarishi normal fiziologik funksiyadir. I.a.m. tarkibida oʻsimlik orga-nizmida kechadigan moddalar almashi-nuvida qatnashadigan barcha moddalar boʻladi. Mineral birikmalardan karbonat kislota, kaliy, kalsiy, magniy, natriy ionlari, sulfatlar, ammoniy xloridlar, fosfatlar va b. bor. Organik birikmalardan: sand, fermentlar, aminokislotalar, vshpaminlar, organik kislotalar, fitonsidlar, al-kaloidlar uchraydi. Ildizning modda ajratish intensivligi va ajralgan moddaning tarkibiy qismi yorugʻlik, harorat, atrof muhit namligi, yil va sutka, oʻsimlikning oʻsish va rivojlanish fazalari, fiziologik holati, qaysi turga mansubligiga bogʻliq. I.a.m. tarkibidagi karbonat angidrid gazi va b. kislotali birikmalar tuproqdagi qiyin eriydigan oziq moddalar hamda oʻgʻitlarni oʻsimlik oʻzlashtiradigan shaklga oʻtkazishda qatnashadi va tuproq eritmasi kislotalik darajasini oʻzgartirib turadi. Qand, aminokislotalar va mineral elementlar rizosfera mikroorganizmlari (ildiz atrofida toʻplanadigan mikroorganizmlar) uchun oziq boʻlib xizmat qiladi va moddalar almashinuvi mahsulotlari orqali oʻsimlikning oʻsish va rivojlani-shiga taʼsir koʻrsatadi. Fiziologik faol moddalar — vitaminlar, fermentlar, fitotsidlar, alkaloidlar oʻsimlikka va tuproq mikroorganizmlariga taʼsir qilib, ular hayot faoliyatini kuchaytiradi yoki, aksincha, susaytirib qoʻyadi, bedaning qari ildizlari ajratadigan saponin alkaloidi bedazordagi oʻsimlik tupi qalinligini siyraklashtirib yuboradi va bedaning oʻrniga ekiladigan ekinning oʻsish va rivojlanishini susaytiradi. Shunga koʻra, gʻalla-gʻoʻza-beda almashlab ekishda bedani bir dalaning oʻzida 2—3 yildan ortiq oʻstirishga yoʻl qoʻymaslik kerak.

Abdukarim Zikriyeyev.

## Manbalar
Ilgak

**Ilgak** — 1) koʻtarish mashinalarining yukni ilib koʻtarish uchun moʻljallangan egik shoxli detali; yuklarni yoki yukni qamrash moslamalarini koʻtarish mashinalarining poʻlat arqoni (kanat) ga yoki zanjirlarga ilishda foydanalaniladIlgak Yengil (75 kg gacha) yukka moʻljallangan. Ilgak bir yoki ikki shoxli boʻlib, poʻlatdan bolgʻalab yoki quyib tayyorlanadi, ogʻir yuklarni koʻtarish uchun alohida plastinkalardan yigʻib tayyorlanadigan ilgaklar ishlatiladi; 2) transport mashinalariga tirkama (pritsep) ni ulash uchun moʻljallangan detal; mas, traktorga tirkamani ulaydigan ilgak; 3) eshik va derazalarni yopish uchun ishlatiladigan moslama; 4) kiyim-boshga qadaladigan moslama; 5) biror narsani ilib, osib qoʻyish uchun xizmat qiladigan bir uchi kayrilgan moslama, ilmoq. Masalan, goʻshtni, qaymoq solingan kosa chambaragini osib qoʻyish uchun ishlatiladIlgak Bunday ilgak ni yogʻochdan ham qilish mumkin.

## Manbalar
Ildiz taraladigan qatlam

**Ildiz taraladigan qatlam** — oʻsimlik ildiz tarmogʻi joylashgan tuproq qatlami. Q.x. da ekiladigan bir yillik oʻsimliklar ildizining asosiy qismi (80% ga yaqini) haydalma, baʼzan esa haydalma osti qatlam (60—80 sm)da tarqaladi. Shuning uchun beriladigan oʻgʻitlar faqat haydalma qatlamga solinadi. Suv berish meʼyorlarini hisoblashda gʻoʻza vegetatsiyasining birinchi davri (meva tugishgacha) uchun avtomorf tuproqlarda 70 sm, meva tugish davri uchun esa 100 sm chu-qurlik I.t.q. deb olinadi. Dukkakli ekinlardan beda ildizi tuproqqa 7— 10 m va undan ortiq kirib boradi. Meva daraxtlaridan olmaning ildizi qalin qavatli boʻz tuproq yerlarda 6 m chuqurlikkacha, tarqalish doirasi esa 12 m dan ortadi, ildiz taralish doirasi shox-shabbalar doirasidan 1,5—2 marta katta boʻladi.

## Manbalar
Ildiz tukchalari

**Ildiz tukchalari** - ildizning uchki qismidagi mayda tukchalar. I. t. soʻrgʻich vazifasini oʻtaydi. Ular qari ildizlarda yoʻqolib, yosh ildizlarda paydo boʻla boradi (yana q. Ildiz).

## Manbalar
Ildiz chirishi

**Ildiz chirishi**, rizoktonioz – qishloq xoʻjaligi ekinlarining ildizi va poyaning ildiz, boʻgʻzi qismi kasalligi. Makkajoʻxori, gʻoʻza, sabzavot, poliz ekinlari, kanop, tok va boshqa kasallanadi. Kasallikni Rhizoctonia Solani Kuhn. zamburugʻlari va baʼzi bakteriyalar qoʻzgʻatadi. Ildiz qorayib, chirib ketadi, ildiz boʻgʻzida qoramtir-qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi, ular bir-biri bilan qoʻshilib, ildizni halqa shaklida oʻrab oladi, ayrim hollarda oʻq ildiz va yon ildizlar ingichkalashadi. Poʻstloqning zararlangan joylari yoriladi, oʻsimlik soʻlib, qurib qoladi. Qoʻzgʻatuvchilar tuproqda saqlanadi va rivojlanadi. Gʻoʻza, kartoshka, bugʻdoy, javdar, qand lavlagi, sabzi, bodring, qovun, qovoq, karam Ildiz chirishi dehqonchilikka katta zarar yetkazadi. Oʻzbekistonda gʻoʻzaning Ildiz chirishi keng tarqalgan kasallik, hamma yerda uchraydi. Bu kasallik tufayli har yili 250-300 ming ga maydonda chigit xatosiga, baʼzan butun maydonga qaytadan ekiladi. Chigit chirishi, maysalarning chirishi, oʻsimlik nihollarining birinchi rivojlanish fazasidayoq chirishi kabi koʻrinishlari bor. Gʻoʻzada Ildiz chirishining boshlanish davrida (agar tuproq namligi kamayib, havo harorati koʻtarilsa) nihollarining bir qismi sogʻayib ketadi. Biroq koʻpchilik oʻsimliklar ildiz boʻgʻzida parazit zamburugʻ taʼsiridan vujudga kelgan uzunchoq poʻkaklashgan dogʻlar – kasallik belgisi saqlanib qoladi.

Kurash choralari: yerlarni tekislash, tuproqqa sifatli ishlov berish, urugʻlikni optimal chuqurlikka ekish, tuproq qatqalogʻiga qarshi kurash, urugʻlikni dorilash, parniklar tuproqlarini fungitsidlar bilan dorilash.

## Adabiyot
* Mavlonov O., Gʻoʻzaning ildiz kasalligi va unga qarshi kurash, T., 1979.

## Manbalar
Ildiz chiqarish

**Ildiz chiqarish** - a sonning p darajali ildizi (<![a=xh dan x ni topish. Kvadrat va kub ishlab chiqarishuchun u mumiy qoidalar mavjud. Ildiz chiqarish uchun (ya=2; 3) hisoblash chizigʻi, maxsus jadvallar va taqribiy formulalar (Nyuton binomi formulasidan kasr koʻrsatkichlar uchun chiqarilgan formulalar) dan foydalaniladi. ishlab chiqarishning grafik va nomog-/shshalardan foydalanish usullari ham bor.

## Manbalar
Ildizmevalilar

**Ildizmevalilar**, ildizmevalar — isteʼmol qilinadigan qismi (mevasi) ildizda boʻladigan ekin (sabzavot) lar; Sershira ildizi, yaʼni ildizmevasi uchun ekiladi. Koʻpgina I. oziq-ovqat va yem-xashak ekini hisoblanadi. Bir yillik I. ga rediska, ikki yillik I. ga sabzi, lavlagi, sholgʻom, bryukva, petrushka, selderey, turp kiradi. Ikki yillik I. urugʻi sepilgan yili toʻpbarg chiqarib, ildizmeva hosil qiladi, ikkinchi yili gulpoya chiqarib urugʻ beradi. I. ning mevasi gʻoyat yirik boʻlishi bilan ajralib turadi, mas, yapon turpining ogʻirligi 16—30 kg ga, pastki barglari uzunligi, 1 m ga boradi. Ildizmevada shakar (qand lavlagi, bryukva), inulin (sachratqi), kraxmal (qatron), vitaminlar (sabzi, sholgʻom, rediska) toʻplanadi. I. yaxshi ishlov berilgan, unumdor, namgarchilik yetarli yerlarda moʻl hosil beradi.

## Manbalar
Ildizpoya

**Ildizpoya** (rhizoma), yertana — baʼzi koʻp yillik oʻtlarning yer ostidagi shakli oʻzgargan poyasi. Tashqi koʻrinishi va yer ostida boʻlishi bilan ildizga oʻxshasada, lekin ozuqa moddalar toʻplashi bilan ildizdan farqlanadi. I. vegetativ koʻpayish uchun xizmat qiladi, bu xususiyat, ayniqsa, begona oʻtlar (gʻumay, qamish, ajriq va b.) ga xosdir.

## Manbalar
Ilek

**Ilek** (, *Elek*, ) — Qozogʻiston va Rossiya Federatsiyasidagi daryo. Ural daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 623&nbsp;km. Havzasining mayd. 41300&nbsp;km. Mugʻojar togʻining gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi qariyb 40 m3/sek. Dare qayirlari oʻtzor, changalzor va oʻrmonlar bilan qoplangan. Asosan, qordan toʻyinadi. Noyabrning 2-yarmida muzlab, aprel ning 2-yarmida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmogʻi — Xobda. I. sohilida Oqtoʻba sh. joylashgan. I. hav-zasida fosforit konlari bor.

## Manbalar
Ilesha

**Ilesha** — Nigeriyaning janubi-gʻarbidagi shahar. Aholisi 351 ming kishi (1993). Transport yoʻllari tuguni. Savdohunarmandchilik markazi. Kakao, dukkaklilar qayta ishlanadi. Palma moyi ishlab chiqariladi. Ilesha yaqinidan oltin olinadi.

## Manbalar
Ilyos

**Ilyos** () – Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri.

## Hayoti
Ilyos oʻz qavmi Baʼl nomli oltindan yasalgan butga sigʻinib, zalolatga botgach, ularni hidoyat yoʻliga daʼvat etish uchun paygʻambar qilib yuboriladi. Ammo ular daʼvatni qabul qilmaydilar. „Bani Isroil“ni hidoyat yoʻliga sola olmay umidlari uzilgan Ilyos xudodan oʻz jonini olib, mashaqqatdan xalos etishni soʻraydi. Alloh unga qavmini isloh qilish yuklatilganligini, binobarin jonini olmay, oʻrniga soʻragan narsasini muhayyo etishni vaʼda qiladi. Ilyosga uch yilgacha yomgʻir yogʻdirish-yogʻdirmaslik ixtiyori beriladi. Qurgʻoqchilik boshlanib xalq qahatchilikka uchraydi, begunoh hayvon-u qushlar ham nobud boʻlib, daraxtlar quriydi. Shundan soʻng qavmning iltijosi bilan Ilyos va Alyasa Allohga yolvorib duo qilgach, koʻkda bulut paydo boʻlib yomgʻir yogʻadi. Xiyonatkor qavm esa yana ahdini buzib zalolat yoʻliga kiradi. Rivoyatda Ilyos pirovardida samoga koʻtarilib ketgani aytiladi. Bibliyadagi *[[Iliya]]* toʻgʻrisidagi hikoyatlarda ham shunday mazmun bor.

## Manbalar

## Havolalar
Ilyosxoja

**Ilyosxoja** (forscha va ;  asr) – Moʻgʻuliston xoni (1363—65). Tugʻluq Temurxonning oʻgʻli. Ilyosxojaga Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Tyanshan etaklari, Irtish va Emil daryolari atrofidagi yerlar qaragan. 1361-yil kuzida otasi Movarounnahrga zafarli yurish qilib, Ilyosxoja ga Movarounnahr hukumatini boshqarib turishni topshirgan. Moʻgʻullarning Movaro-unnahrdagi hukmronligini saqlab qolish maqsadida bir necha marta Amir Temur va Husaynga qarshi jang qilgan. 1364-yil hozirgi Shahrisabz tumanining Namaton qishlogʻi yaqinida Ilyosxoja Temurbek hamda amir Husayn boshliq qoʻshin bilan boʻlgan jangda asirga tushgan. Biroq, asir olgan sipohlar uni bir nechta beklari bilan qoʻyib yuborgan. Koʻp sonli lashkar bilan takroran Movarounnahrga harbiy yurish qilgan Ilyosxoja 1364-yil yozida Toshkent va Chinoz oraligʻida Amir Temur va amir Husayn bilan qayta jangga kiradi va harb tarixidan „Jangi loy“ („Loy jangi“) deb nom olgan ushbu toʻqnashuvda gʻalaba qozongan va Samarqandga yurish qilgan, biroq sarbadorlar va shahar aholisi qarshiligiga uchrab Movarounnahrni tashlab qochgan). 1365-yil Ilyosxoja Qaboqin mavzeida Amir Temur va amir Husayn bilan boʻlgan navbatdagi jangda magʻlub boʻlgan va Jeta tomonga qochgan. U yerda Ilyosxoja dugʻlat aymogʻining sardori, taxt daʼvogari Qamariddin tomonidan oʻldirilgan. Ilyosxojani Chigʻatoy ulusi poytaxti boʻlgan Olmaliq (Yettisuvdagi koʻhna shahar)da otasi Tugʻluq Temurxon qabri yoniga dafn qilishgan.

## Manbalar
Ili

**Ili** — Xitoy va Qozogʻistondagi daryo. Sharqiy Tyanshandan Tekes va Kunges daryolari nomi bilan boshlanib, Sinszyanda (Xitoy) birga qoʻshiladi va Balxash koʻliga quyiladi. Uzunligi (Tekes bilan birga) 1439 km, Kunges va Tekesning qoʻshilgan yeridan hisoblansa 1001 km. Havzasining mayd. 140 ming km². Oʻngdan yirik Qosh irmogʻi qoʻshilgandan keyin I. kengayadi va sersuvroq boʻlib oqadi. Quyilish joyida uzun va tor delta hosil qilgan. Qor va muzliklardan suv oladi. dekabr da muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv capfi quyilish joyida 329 m³/sek. Qapchigʻay GES va suv ombori qurilgan. I. katta irrigatsiya ahamiyatiga ega. Asosiy irmoqlari: Qosh (Xitoyda), Xoʻrgoʻs (oʻngdan), Chilik, Charin, Talgʻar, Qaskelen, Kruti (chapdan). Gʻulja sh. dan Qozogʻistonning Baqanas pri-stanigacha kema qatnaydi.

## Manbalar
Ildizoyoqlilar

**Ildizoyoqlilar** (Rhisopoda) -sarkodalilar kenja sinfiga mansub bir hujayrali hayvonlar. Tanasining uzunligi bir necha mkm dan 3&nbsp;mm gacha (ayrim foraminferalarda 2—3 sm gacha). Harakatlanish va oziqni tutish organi soxta oyoqlar, ayrim turlari va jinsiy hujayralarda xivchinlari ham boʻladi. Bir qancha turlari (chigʻanokli amyobalar, foraminferalar) da tashqi skeleti — chigʻanogʻi bor. Ikkiga boʻli-nish, ayrim turlari jinsiy gametalar kopulyasiyasi orqali koʻpayadi. Keng tarqalgan, asosan, dengiz va chuchuk suvlarda, torfli botqoqlik va tuproqda uchraydi. Baʼzi turlari parazit. Amyobalar, chigʻanoqli amyobalar, foraminferalar turkumlariga boʻlinadi.

## Manbalar
Ili inqilobi

**Ili inqilobi** (1944-49) - uygʻur xalqining milliy ozodlik harakati. Gomindan hukumatining 10 ming ot yetkazib berish haqidagi farmonidan gʻazabga kelgan Nilqa tumanining chorvadorlari 1944 y. kuzida Gʻani va Akbar botirlar rahbarligida tuman markaziga qujum qilib, uni ishgʻol qildi. Qoʻzgʻolonni Ili viloyatining barcha aholisi qoʻllabquvvatladi. Tez orada Gʻulja gomindanchilardan tozalandi. Gʻuljada 12 noyabr da Alixontoʻra boshchiligida muvaqqat hukumat tuzildi. Yangi hukumat ChanKayshi hukuma-tini tanimasligini, xitoycha "Sin-szyan" nomini bekor etib, Sharqiy Turkiston respublikasi tuzilganligini eʼlon qildi. 1945 y. 5 yanvar da 9 mod-dadan iborat dastur qabul qilinib, unda Sharqiy Turkistonda Xitoy istibdodi asoratini yoʻqotish, millatlarning teng huquqliligiga asoslangan respublika tuzumini joriy etish, demokratik islohot oʻtkazish, sogʻliqni saqlash, maorifni rivojlantirish, milliy kadrlar yetishtirish va-zifalari qoʻyildi. Inqilobiy hukumat muntazam milliy armiya tuzdi (1945). Milliy armiya Ili, Tarbagʻatoy va Oltoy viloyatlarini gomindanchilardan ozod etdi (1945 y, oxiri). Shundan soʻng Chan Kayshi hukumati yon bosishga majbur boʻldi. 1946 i. 6 iyunda xalq vakillari bilan markaziy hukumat vakili oʻrtasida 11 moddadan iborat tinchlik bitimi imzolandi. Sharqiy Turkiston aholisining demokratik xuqukdarini eʼtirof etgan bitimning tuzilishi I. i. ning katta gʻalabasi edi. 1946 y. ning iyulida bitimga muvofiq koalitsion hukumat tuzildi. Xalq saylash va saylanish huquklarini oldi. Lekin, 1947 y. mayda Chan Kayshi bitimni buzib, Maxsud rahbarligida Sinszyan hukumatini tashkil etdi. Ammo, Sharqiy Turkiston respublikasi 1949 y. Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etilgunga qadar mustaqil siyosat olib bordi. 

## Manbalar
Ili sultonligi

**Ili sultonligi** - Ili qoʻzgʻoloni davrida Sharqiy Turkistonda tashkil topgan uygʻur-tungan davlati. Tunganlardan Toji oxun, uygʻurlardan Muazzamxon hukumat boshligʻi qilib tayinlandi. Ikkalasi kelishib, farmon chiqarish huquqiga ega boʻlishdi. Kengashda davlatning quyi organlariham saylandi. I. s. da maxsus harbiy idora va muntazam qoʻshin boʻlmagan, urush harakatlari boshlanganda, aholi oʻz ot-ulovi, oziq-ovqat va qurollari bilan yetib kelgan. Hukumat manjur mansabdorlari va Xitoy askarlarining yerlarini dehqonlarga bepul taqsimlab berdi, kambagʻal dehqonlarni urugʻlik uchun gʻalla, yem-xashak va ot-ulov bilan taʼminladi. Koʻp soliklarni bekor qildi. 1871-yil Ili oʻlkasini Yettishahar hukmdori Yoqubbek tomonidan ishgʻ-ol etilishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida, bu yerni podsho Rossiyasi egalladi. Shu bilan I. s. tugatildi. 1881-yil gi Peterburg shartnomasiga muvofiq, Ili oʻlkasi Xitoyga qaytarib berildi.

## Manbalar
Iliamna

**Iliamna** — Alyaskadagi eng yirik koʻl. Mayd. 2100&nbsp;km, uz. 125&nbsp;km, kengligi 30&nbsp;km. Aleut tizmasining shim. tar-mogʻida, muzlik-tektonik qarakatlar natijasida yuzaga kelgan soylikda joylashgan. Shim. va gʻarbiy qirgʻoqlari past, jan. va sharqi tik. Bering dengizining Bristol qoʻltigʻiga Kvichak daryosi orqali quyiladi. Baliq ovlanadi.

## Manbalar
Ion Iliescu

**Ion Iliyesku** (1930.3.3, Oltenitsa) — Ruminiya davlat va siyosat arbobi. Buharest politexnika institutini tugatgan. 1946—67 yil larda Ruminiya Kommunistik yoshlar ittifoqi MK, talaba kommunistlar assotsiatsiyasi ittifoqida turli lavozimlarda ishlagan. 1957 yildan Oliy milliy majlis deputati. 1967—71 yil larda Ruminiya kommunistik yoshlar ittifoqi MK birinchi kotibi va yoshlar ishlari boʻyicha vazir. 1968 yildan Ruminiya KP MK aʼzosi. 1971 yildan Ruminiya KP MK kotibi. 1974—79 yil larda uyezd partiya komitetlarida ishlagan. 1979—84 yil larda suv xoʻjaligi milliy kengashi raisi, hukumat aʼzosi. N. Chaushesku siyosatiga karshi chiqqanligi uchun 1984 yil Ruminiya KP MK tarkibidan, Oliy milliy majlis deputatligidan chiqarilgan. Ilmiy-texnika adabiyotlari nashriyoti direktori boʻlib ishlagan. 1989 yil 26 dekabr dan N. Chaushesku agʻdarilgandan keyin tuzilgan Milliy qutqarish fronti kengashi raisi, 1990 yil 13 fevral dan Muvaqqat milliy kelishuv kengashi raisi. 1990—96 yil va 2000 yil dekabr dan Ruminiya prezidenti.

## Manbalar
Ilikxonlar

**Ilikxonlar**, elokxonlar - Movarounnahrni idora qilgan (999—1212) Qoraxoniy hukmdorlarining umumiy nomi (qarang Krraxoniylar).

## Manbalar
Illinoys (maʼnolari)

**Illinoys**:

* Illinoys - {{AQSh Shtati
 |      Shtat_nomi = Illinois
 |      Shtat_nomi_o`zbekcha = Illinoys
 |      Bayrog` = Flag of Illinois.
* Illinoys (shtat) - AQSH shim.
Illiriy tili

**Illiriy tili** - mil. av. Za. da yashagan Illiriylar yozma yodgorliklari tili. Hind-yevropa tillari oilasiga mansub. Bu til haqida yozma yodgorliklarda saqlanib qolgan koʻpgina geografik nomlar, shaxs ismlari va glossalarga asosan, shuningdek, Apennin yarim orol janubidan topilgan messap (bu yozuvni mutaxassislar Illiriy tili deb hisoblaydilar) yozuv yodgorliklari asosida maʼlumotberiladi. Shuningdek, qad. yunon, kelt, german va, ayniqsa, alban tillarida Illiriy tili unsurlari uchraydi.

## Manbalar
Illiriylar

**Illiriylar** — Hind-yevropa tillariga mansub qad. qabilalar. Bolqon yarim orolning Shim.-Gʻarbida (dalmatlar, ardiyeylar, pannoniyaliklar va boshqalar) va Apennin yarim orolning Janubi-sharqida (yapiglar, messaplar va boshqalar) yashaganlar. I. miloddan avvalgi 3-asrning oxiri — miloddan avvalgi 1-asr oxirlarida rimliklar tomonidan boʻysundirilgan va romanlashtirilgan.

## Manbalar
Ili qoʻzgʻoloni

**Ili qoʻzgʻoloni** (1864-66) - Xitoydagi taypin qoʻzgʻoloni taʼsirida Sharqiy Turkistondagi tungan va uygʻurlarning milliy ozodlik harakati. 1863-yil oxirida Ili jonjuni (volisi) ga tunganlarni qirib tashlash haqida Pekindan yuborilgan maxfiy koʻrsatma qoʻzgʻolonga sabab boʻldi. Qoʻzgʻolon tezda bostirilib, uning rahbarlari qatl etildi. Biroq, xalq harakati toʻxtamadi. 1864-yil oktabrda Ili aholisi ustma-ust soliklarga qarshi Abdu-rasul Hakimbek rahbarligida yana qoʻzgʻolon koʻtardi. Qoʻzgʻolonchilar Gʻul-janing xitoylar yashaydigan mahalla-siga toʻsatdan kechasi hujum qilib, koʻp qurol-aslahalarni oʻlja oldi. Tezda Tikas, Chilpanza qoʻrgʻonlarini ishgʻ-ol qildi. 1865-yil 20 dekabrda Bayandoy qalʼasi portlatildi. 1866-yil boshlarida manjur askarlarining asosiy qismi joylashgan Gʻulja qalʼalari ham qoʻlga olindi. Shunday qilib, 1866-yil 23 yanvarda Ili oʻlkasining barcha tumanlari manjurlardan tozalandi. Ili qoʻzgʻoloni davomida uygʻur va tunganlarning mustaqil davlati — Ili sultonligi tuzilgan.

## Manbalar
Illit

**Illit** (AQShdagi Illinoys shtati nomidan) — noaniq slyuda yoki gilli mineral. Illinoys shtatidagi paleozoy davri gil yotqizikdarida topilgan. Xorij, ayniqsa ingliz adabiyotida gidroslyuda I. deb yuritiladi. Dioktaedrik va trioktaedrik boʻlishi mumkin. Qattikligi 2,6—2,9. Rangi turli xil. Kimyoviy va termik analiz bilan qamda oʻrganilayotgan namunaga organik suyukdiklar bilan avval va keyinchalik ishlov berilgandan soʻng rentgenometrik usulda aniqlanadi. Gilli slanets va argillitlarda uchraydi. Dala shpatlarining nurashidan, boshqa gilli minerallarning diagenezi jara-yonida kolloidlarni kristallanishidan hosil boʻladi. I. Oʻzbekistonda koʻp joylarda topilgan.

## Manbalar
Illyuzionizm

**Illyuzionizm**, illyuziya sanʼati — 1) dirk va estrada sanʼati turi. Asosiy ifoda vo-sitasi — fokus. Maxsus apparatlar, qurilmalar (tagi ikki qavatli sandiq, idishlar, optika asboblari) yordamida fokus kursatish, tomoshabin koʻzini chalgʻitib, epchil harakatlar bilan "moʻʼjiza" yaratish. Qadimdan Misr, Yunoniston, Rim, shuningdek, Sharq mamlakatlarida I. tomoshalari namoy-ish etilgan. Hozir fan va texnika yutuklari yordamida murakkab tomoshalar koʻrsatishga imkon yaratildi. I. sanʼati bilan shugʻullanuvchi illyuziyachi deyiladi. I. sanʼatini rivojlantirishda G. Gudini, D. Kopperfild (AQSH), P. Sorkar (Hindiston), E. Kio, oʻgʻillari I. va E. Kiolar, Alli Vad, A. Akopyan (Rossiya) va b. ning xizmatlari katta. Oʻzbekistonda ham I. qadimdan mavjud boʻlib, oʻzbek dirkida illyuziyachilar nayrangboz, koʻz bogʻlovchi deb nomlangan. Ular suv ichib, olov purkagan, ogʻziga qogʻoz, uvada ti-qib, rangli ip yoki lentalar chiqargan, "sehrli kosa" ga buyruq qilib, suv ulashgan, "Kashmir kitobi"ning oq sahifalarida turli yozuv hamda suratlar paydo qilgan, tuproqdan palov pishirgan, xanjar yutgan, shogird quloklaridan ip oʻtkazgan, quyon, qargʻa, ilon ishtirokida turli fokuslar koʻrsatishgan. Oʻzbek nayrangbozlarining noyob sanʼati Navoiy, Vosifiy asarlarida aks etgan. Hoz. kunda I. oʻyinlari Toshkent dirki va "Sahnadagi dirk" tomoshalarida alohida oʻrin egallaydi. Oʻzbek illyuzionistlaridan F. Rajabov, P. Egamberdiyev, T. Toji-boyev va b. rangbarang fokuslardan tu-zilgan qiziqarli dasturlar koʻrsati-shadi. Ular Germaniya, Misr, Xitoy, Livan, Birlashgan Arab Amirliklari, Vyetnamda oʻz sanʼatlarini namo-yish etishgan. Oʻzbek milliy anʼanaviy dirkida nayrangbozlardan shohimardonlik L. Usmonov, namanganlik D. Umarov, A. Mamatov, xorazmlik A. Rahimov va B. Yusupov, qoʻqonlik M. Toshtemirovlar barakali ijod qilmoqdalar; 2)tasviriy sanʼat asarlarida borliqni xuddi oʻziga oʻxshatib koʻrinadigan darajada tasvirlash; I. da mavjud narsalar va borliq bilan uning tasviri orasidagi chegarafarqni yoʻq qilish nazarda tutiladi. I. antik davr rangtasvirida paydo boʻlgan, Uygʻonish davrida muhim oʻrin egallagan, barokko sanʼatining asosiy tamoyillaridan biriga aylangan (mahobatli bezak sanʼatining barokko uslubidagi instituteryerlarida mavjud meʼmoriy boʻshliq cheksizlikka intilayotgan tasviriy boʻshliqb-n qoʻshilib ketadi). Shudavrda ishlangan tasvirlarda rassomlar perspektiva imkoniyatlaridan foydalanib murakkab kompozitsiyalar yaratdilar, devor, shiplarga ishlangan rasmlar goʻyo borliq bilan qoʻshilib ketayotgandek tasavvur hosil qiladi, tasvirlar devorlarni oʻpirib cheksizlikka oʻtib borayotgandek, xonadagi ustun va devorlar shu cheksizlikning boshlanishidek tuyuladi. I. koʻproq mahobatli rassomlikka xos boʻlsa ham, ayrim rassomlar dastgoxli sanʼat (mas, rangtasvir, kam hollarda grafika natyur-mortlari) da ham I. dan foydalanishga intiladi.

Poʻlat Toshkanboyev, Neʼmash Abdullayev.

## Manbalar
Illyuziya

**Illyuziya** (lot. illusio — yanglish tasavvur, yanglishish) — voqelikni notoʻgʻri, yanglish idrok etish. Ikki xil illyuziya farq qilinadi: a) sezgi va idrokning muayyan qonunlari tufayli roʻy beradigan illyuziyalar. Koʻpincha, narsa va hodisalarni yaxlit idrok qilish kishida yanglish tasavvur hosil etadi. Masalan, ogʻirligi aynan teng, ammo kattaligi har xil boʻlgan ikki buyumni ketma-ket koʻtarib koʻrilsa, kattasi yengilroq, kichigi ogʻirroqdek tuyuladi. Buning sababi shundaki, kishi hajmi kattaroq buyumning hajmi kichikroq buyumdan ogʻir ekanligini oʻz tajribasida doimo sinab kelgan, binobarin, hajmi har xil buyumlarni koʻz bilan idrok qilganda beixtiyor shu tajribasiga tayanib, kattaroq buyumlarni ushlaganida koʻproq zoʻr beradi, kichikroq buyumni qoʻliga olganda uncha zoʻr bermaydi.

Illyuziya koʻp hollarda koʻzning chalgʻishi bilan bogʻliq. Bu xil illyuziyalar optik illyuziya deyiladi. Optik illyuziya muayyan sharoitda turli kesmalar uzunligi, burchaklar kattaligi, narsalar oʻrtasidagi masofalar va shu kabilarni oʻzaro taqqoslanganda kuzatiladi. Bu xil illyuziyalar turmushda koʻp uchraydi. Shuningdek, eshitish illyuziyasi (birovning nutqidagi ayrim so'zlar boshqacha bir maʼnoda aytilgan soʻzdek eshitiladi), harakat illyuziyasi (poyezd juda ham tez yurganda vagondagi kishiga goʻyo u harakat qilmayotgandek tuyiladi) va boshqa insondagi psixofiziologik, koʻpincha hayajonlanish, charchash, qoʻrqish holatlarida roʻy beradigan subyektiv illyuziyalar. Masalan, oʻrmondagi toʻnka qoʻrqoq odamning koʻziga bironta yirtqich qayvonga oʻxshab koʻrinadi. Sogʻlom odamlarda illyuziya oʻtkinchi holat; ayrim psixik kasalliklar (makropsiya, metamorfopsiya, giperpatiya va hokazolar) natijasida paydo boʻladigan illyuziya esa ancha turgʻun. Illyuziyani yoʻq narsalar bordek boʻlib tuyuladigan holat — gallyusinatsiyadan farq qilish kerak.

Illyuziya xususiyatlarini bilish ulardan toʻgʻri foydalanish imkoniyatini beradi. Masalan, toʻla kishilar uzunasiga yoʻl-yoʻl kiyim kiyishga harakat qiladilar. Chunki bu xil kiyimlarda kishi illyuziya tufayli nisbatan ixcham boʻlib koʻrinadi. Optik illyuziyadan tasviriy sanʼatda, meʼmorchilik va harbiy maskirovkada, bosmaxona shriftlarini tayyorlashda keng foydalaniladi; 

Mirkomil Mirboboyev.

## Manbalar
Illyuminator

**Illyuminator** (lot. illuminator -yoritqich) — yoritish va shamollatib turish maqsadida kema, suv osti kema-si, samolyot korpusiga ishlangan oynali tuynuk. Dumaloq va toʻrt burchak, ochilmaydigan va ochiladigan xillari boʻladi. Koʻpincha, nam oʻtkazmaydigan qilib yasaladi. Suv ostida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladigan apparatlar, vertolyot, kosmik kema va b. dagi dumaloq tuynuk ham I. deb ataladi.

## Manbalar
Illyustratsiya

**Illyustratsiya** (lot. illustratio — yoritish, koʻrgazmali tasvirlash) — tasviriy sanʼatning adabiy asar (kitob, jur., gaz.) ning obrazli talqini bilan bogʻliq sohasi. Matnga qoʻshimcha tarzda uning mazmunini obrazli yoritishga, toʻldirishga xizmat qiladi. Ilk qoʻlyozma kitoblar paydo boʻlgan davrlarda yuzaga kelgan. Dastlab qoʻlyozmalar mi-niatyuralar bilan bezatilgan, kitob nashr etish va ksilografiyaning yuzaga kelishi illyustratsiyani grafshapshnt yetakchi sohasiga aylantirdi. Xitoyda VI—VII-asrlarda dastlabki ksilografiyaga oid illyustratsiya, XVI asr oxirida rangli gravyura yuzaga kelgan. Yaponiyada kitob grafikasi XVII asr boshlarida paydo boʻlgan, gullab yashnagan davri XVIII—XIX asr boshlariga toʻgʻri keladi. Yevropada (XV asr) illyustratsiya miniatyura sanʼati bilan uzviy bogʻliq boʻlgan, diniy, didaktik, keyinchalik insonparvar gʻoyalarni tarqatuvchi vositaga aylangan. XVI asr oxiriga kelib illyustratsiya mustaqil kompozitsiya ga aylandi, alohida varaqqa ishlanib, matnga yopishtirilgan. XVIII asr da illyustratsiya bilan kitobning aloqasi mustahkamlandi, rang-barangligi ortdi, usul va uslublari kengaydi, turkum bezaklar yaratish qoidalari rivojlandi. XVIII—XIX asrlar chegarasida tasviriy vosita — koʻndalang , kesmali gravyura va litografiya yuzaga keldi; XIX asr uchun tugallangan illyustratsiya — alohida varaqlardagi kompozitsiyalar hamda matndagi yengil chizgilar xos boʻldi. XX asr ga kelib rassomlar bir adabiy matnga turlicha yondoshib, uni turlicha talqin eta boshladilar.

XX asr 20-yillaridan illyustratsiya gʻoyaviy va estetik tarbiya vositalaridan biri sifatida muhim rol oʻynadi, texnik imkoniyatlari kengaydi; ksilografiya, rasm taraqqiy etdi, fotomontaj yuzaga keldi, plakatchilik xususiyatlari na-moyon boʻldi, kitob va illyustratsiya birligi kuchaydi, bolalar kitobi illyustratsiyasi rivojlandi. Koʻpvaraqli turkumlarni yaratilishi illyustratsiyani dastgohli grafika bilan yaqinlashtirdi.

Sharqda, jumladan oʻzbek sanʼatida illyustratsiya ishlash qadimdan mavjud boʻlgan. Oʻrta ayerlarda klassik shoirlarning asarlariga illyustratsiya ishlash keng tarqalgan. Ka-moliddin Behzod, Mahmud Muzahhib, Murod Samarqandiy va b. mohir rassomlar shu sohada samarali ijod qilib, Alisher Navoiy, Bobur va b. klassik shoirlarning asarlarini nafis miniatyuralar bilan bezagan. Biroq oʻzbek illyustratsiyasining haqiqiy rivoji XX asr ga toʻgʻri keladi. Bu davrda oʻzbek illyustratsiyasi uslub va usul jihatidan boyidi, tur va janrlari kengaydi. Us to Moʻmin (A. Nikolayev), Kaydalov, L. Abdullayev, V. Kedrin, Ch. Ahmarov, I. Ikromov, Q. Basharov va b. rassomlar shu sohada samarali ijod qildi. Oʻzbekistonlik rassomlar badiiy, siyosiy va bolalar adabiyoti asarlarining zamonaviy va goʻzal be-zalishiga samarali hissa qoʻshmoqda.

Ilmiynazariy matn (maqola, kitob va risola) larning mazmunini obrazli yoritadigan, maʼruzalarda fikrni tasavvur qilishga yordam beradigan koʻrgazmali tasvirlar (reproduksiya, fotosuratlar, turli chizmalar) ham I. deb ataladi.

Neʼmat Abdullayev.

## Manbalar
Ilmi musiqiy

**Ilmi musiqiy** (arab. - mussha ilmi) — Oʻrta va Yaqin Sharq xalqlari madaniyatida musiqashunoslik fanining 20-asrgacha ishlatilib kelingan nomi.

## Manbalar
Ilmi ramal

**Ilmi ramal** (arab. — bashoratchilik ilmi) — folbinlik, astrologiyaning bir turi. Sharq mamlakatlari, xususan, Oʻrta Osiyo, Eron, Hindiston, Arabiston xalqlarida keng tarqalgan edi. Kishilarning tabiat va jamiyat hodisalarini, kelajakni oldindan bilishga intilishi natijasida kelajakni koʻra bilishning ilmiy va gʻay-riilmiy koʻrinishlari paydo boʻldi. Kishilar olam haqidagi tasavvur va tu-shunchalari ibtidoiy boʻlgan davrlarda yulduzlar harakati va holati, osmondagi sirli hodisalar — sayyoralar, Oy, Quyoshlarning harakatlari, Quyosh va Oylarning tutilishi, daryolarning toshishi, soʻyilgan molning ichakchavoqlari holatiga qarab, tomir ushlab yoki yerga tosh-danaklar sochib rom ochganlar. Podsholar safarga otlanishdan oldin yoki biror muhim ishni boshlashdan oldin saroydagi maxsus rammol (rom ochuvchi) larga murojaat qilganlar. Romchilarning fikrlariga qarab, biror qarorga kelganlar. I.r. gʻayriilmiy boʻlib, hozirgi zamon fani uni qatʼiy rad etadi. Ilmiy bashoratning I. r. bilan hech qanday aloqasi yoʻq (yana q. Bashorat). 

## Manbalar
Ilmi taʼlif

**Ilmi taʼlif** (arab. — yaratish ilmi) — oʻrta asrlar Sharq musiqa nazariyasida ilmi musiqiyning muhim tarmogʻi. I.t. kuy yaratishga taallukli barcha masalalardan bahs etgan: nagʻma, boʻʼd, jins, jam, maqom (lad), alhon (kuy)ning turli xillarini yuzaga keltirish, musiqa asboblarining tuzilishi, ularda turli balandlikdagi tovushlar hosil qilish usullari, umuman ijrochilik masalalari, oʻsha davrdagi musiqaviy hayot, musiqa estetikasi va b. I. t. Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Safiuddin al-Urmaviy, Mahmud ashSheroziy, Muhammad al-Omuliy, Xoʻja Abdulqodir, Abdurrahmon Jomiy, Zaynulobidin alhusayniy asarlarida keng sharhlangan.

## Manbalar
Ilmiy bashorat

**Ilmiy bashorat** - tabiat va jamiyatning ayni paytda nomaʼlum, lekin kelajakda yuzaga kelishi yoki oʻrganilishi mumkin boʻlgan voqea va hodi-salarini, jarayonlarni ilmiy qonu-niyatlar asosida oldindan aytib berish, koʻra olish. I.b. ijodiy jarayon boʻlib, tabiat, jamiyat taraqqiyoti obyektiv qonunlarining fanda oʻrganilgan asoslariga suyanadi. I.b. voqelik haqida toʻplangan bilim va tajri-balarga, voqelikning oʻzgarishi va rivojlanishi qonuniyatlariga tayangan holda chiqariladigan, ilmiy jihatdan asoslangan xulosalardir. Bunda voqelikdagi zaruriy aloqadorlik, davriy oʻzgarishlar hamda tasodifiy ehtimolliklar hisobga olinadi. Olimlar osmon yoritqichlarining davriy harakatlarini oʻlchash natijasida Quyosh va Oyning tutilish vaqtlarini oldindan aytishgan, sayyoralarning harakatlanish jadvallarini tuzishgan (mil. av. 585 y. yunon olimi Fales Quyosh tutilishini bashorat qilgan. Ulugʻbek tuzgan yulduzlar jadvali esa osmon yoritqichlarining davriy harakatini aniq aks ettirgan). Tabiatdagi davriy oʻzgarishlarni kuzatish natijasida yil fasllarining almashinishi, shamolning yoʻnalishi va bulutlarning hola-tiga qarab obhavoning oʻzgarishini oldindan ayta olishgan, bunday bilimlar dehqonchilik va chorvachilikda muhim ahamiyat kasb etgan. Bashorat qilishning ayrim elementlari joni-vorlarda ham uchraydi. Qushlar, baʼzi hasharotlar obhavoning oʻzgarishini oldindan payqar ekan.

I.b. oʻz mohiyatiga koʻra, bir qancha turlarga boʻlinadi. Bularga dinamik va statistik qonuniyatlarga tayanib aytiladigan I.b.larni misol qilib koʻrsatish mumkin. Quyosh va Oy tutilishlarini oldindan aytib berish dinamik qonuniyatlarga tayanib aytiladigan I.b. boʻlsa, meteorologik hodisalarni yoki demografik jarayonlarni prognozlash I.b. qilishning 2turiga kiradi. Ijtimoiy hodisalarning rivojlanish qonuniyatlariga tayanib jamiyat taraqqiyotining kelajagini bashorat qilish I.b.ning 3turidir. Ijtimoiy I.b.ni, oʻz navbatida, iqtisodiy, demografik, siyosiy va b. turlarga ajratish mumkin. I.b. voqelikni, uning kelajagini oldindan bilib olishga imkon beradigan murakkab ilmiy bilish shakli hisoblanadi. I.b.ning toʻgʻriligi uni ilgari surishda tayaniladigan bilimlarning puxtaligiga, koʻlamiga, aniqligiga, haqqoniyligiga bogʻliqdir.

I.b. paygʻambarlar va avliyolarning karomatlari, folbinlik yoki astrologik usulda kelajakni bashorat qilishlardan farqlanadi.

## Adabiyot
* Predvideniye kak forma nauchnogo poznaniya [sb. statyey], T., 1985.

Baxtiyor Toʻrayev.

## Manbalar
Ilmiy daraja

**Ilmiy daraja** - muayyan fan sohasidagi mutaxassisning ilmiy malakasi darajasi. Oʻzbekistonda fan nomzodi va fan doktori I.d. taʼsis etilgan. I.d. yuqori malakali ilmiy xodimlarga fanni boyituvchi tadqiqot ishlari, ilmiy muammolarni amaliy yoki nazariy jiqatdan hal qila oladigan mustaqil ilmiy tadqiqoti yoxud yangi muammolarni ilmiy asoslanganligiga bagʻishlangan dissertatsiyalarning maxsus ilmiy kengashlarda ochiq himoya natijasi asosida ilmiy kengash va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) eksport ken-gashi tavsiyasiga binoan, oliy maʼlu-motga ega boʻlgan shaxslarga OAK tomonidan beriladi. Oʻzbekiston Respublikasida boshqa davlatlarning muayyan muassasalari tomonidan berilgan I.d. muvofiklashtirilgandan soʻng haqiqiy hisoblanadi. Shuningdek, Oʻzbekistonda chet davlatlardagi ilmiy muassasalar tomonidan berilgan faxriy I. d.larga ega muta-xassislar ham bor. Bunday I. d.lar Oʻzbekistonda fan, texnika va madaniyat sohasidagi yutuqlari uchun chet ellik olimlarga ham beriladi. Chet el oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot muassasalarida litsensiat, bakalavr, magistr, fan d-ri I. d.lari mavjud.

## Manbalar
Ilmiy ishlanmalar bozori

**Ilmiy ishlanmalar bozori** -ilmiy-texnikaviy ishlanmalar va turli loyihalar oldi-sotdi qilinadigan bozor, bozorning yirik segmenti. I.i.b. tenderlar oʻtkazish, kontraktlar tu-zish, grantlar tanlovini oʻtkazish, yarmarka va koʻrgazmalar tashkil etish, yangiliklarni innovatsiya firmalari va birjalardan sotib olish shaklida yuz beradi. Bu bozorda sotuvchi sifatida universitetlar, ilmiy tadqiqot muassasalari, konst-ruktorlik, texnologik, loyihalashtirish firmalari faoliyat koʻrsatadi. Ular oʻzi ishlab chiqqan gʻoyalar va lo-yihalarni taklif etadilar. Haridor vazifasini esa turli i.ch. va xizmat koʻrsatish firmalari va davlat idoralari bajaradi. Sotuvchi va haridorlar I.i.b.ning subʼyekti boʻlsa, ilmiy-texnikaviy ishlanmalarni oʻzida mujassam etgan patentlitsenziya va nouxaular uning obʼyekti hisoblanadi. Ishlanmalar butunlay sotilganda egasining intellektual mulkidan haridor mulkiga aylanadi. Ular qisman sotilganda mulkiy egalik huquqi mulk egasi qoʻlida qoladi, ammo ulardan maʼlum muddatda foydalanish huquqi haridorga oʻtadi. I.i.b.da avval ulardan foydalanib, soʻngra ularni toʻla-toʻkis sotib olish yuzasidan ham bitimlar tuziladi. I.i.b. fan-texnika ta-raqqiyotining muhim omili hisoblanadi.

## Manbalar
Ilmadoʻzlik

**Ilmadoʻzlik** — kashtadoʻzlikaya buyumlarga yoʻrma chok usulida (qalqaga oʻxshatib) gul tikish kasbi (qarang Yoʻrmadoʻzlik). 

## Manbalar
Ilmi iyqo

**Ilmi iyqo** (arab — iyqo haqidagi ilm) — ilmi musiqiyning tarkibiy qismi. Yaxlit va tugal nazariya sifatida Abu Nasr Forobiyning asarlari ("Kitobul musiqa al-kabir", "Kito-bul iyqoʼot", "Kitob fi ixsouliyq-oʼot" va b.)da ilk marotaba ilmiy asoslab berilgan va keyinchalik, Ibn Sino ("Kitob ash-shifo") va Qutbiddin ash-Sheroziy ("Durratut-Toj li gʻurratid-diboj") risolalarida rivojlantirilgan. I.i. taʼlimotining asosiy un-suri — naqr (nuqta, eng kichik va boʻlinmas zamon)dir. Davr tarkibidagi naqrlar soni va sifati jihatidan iyqolar ikki sinfga boʻlinadi: muvas-sal (ulangan, uzluksiz) va mufassal (boʻlingan, ayrilma). Har bir sinf, oʻz navbatida, bir necha turlardan iborat. 10-asr badiiy ijodiyotida qoʻllangan jami ritmik shakllarni Forobiy 12 asl (usul)ga asoslangan yaxlit iyqolar tizimi sifatida bayon etgan. Mazkur 12 usullar musiqiy amaliyotda doimo yangicha badiiy estetik sifat ("vujud al-afzal") darajasida namoyon boʻladi. Iyqo usullariga turli ritmik, akustik, dinamik vositalar yordamida kerakli badiiy mazmun kiritish maʼdulot (tenglamalar) yoki tagʻiyrot (oʻzgartuvlar, almashtiruvlar) deb ataladi. I.i.ning taʼlimoti "Forobiy jahonda birinchi boʻlib ilgari surgan geni-al goya edi" (J.D.Sava). Badiiy vaqt ("al-on")ning yaxlitligi haqidagi Forobiyning fikriga Gʻarbiy Yevropa olimlari 20-asrning 2-yarmidagina (Klod Levi Stross, Susanna Langer va b.) yetib kelishdi va tan olishdi.

## Adabiyot
* Nazarov A., Forobiy va Ibn Sino musiqiy ritmika xususida (mumtoz iyqo nazariyasi), T., 1995.

Abdumannon Nazarov.

## Manbalar
Ilmiy kengash

**Ilmiy kengash** - ilmiy tadqi qot muassasalari va oliy oʻquv yurtlari tarkibida ilmiy tadqiqot va oʻquv ishlarini tashkil etuvchi hamda uni bajarilishini nazorat qiluvchi organ. Uning ishiga direktor (rektor) rahbar (rais) lik qiladi. I.k. kafedra, boʻlim va lab.larda olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari yuzasidan hisobotlarni, muassasa xodimlari tomonidan bajarilgan ilmiy asarlarni muhokama qiladi, turli mavzularda ilmiy anjumanlar oʻtka-zadi, muassasaning ilmiy yoʻnalishi boʻyicha ilmiy munozaralar uyushtiradi, kafedra, boʻlim mudirlari, prof.-oʻqituvchi va ilmiy xodimlarni lavozimga tasdiqlash boʻyicha tanlovlar oʻtkazadi, xodimlarni ilmiy unvonlarga tavsiya etadi, shuningdek, kadrlar malakasini oshirish, oʻquvmetodik masalalarni muhokama etadi va hokazo.

Aspirantura va doktorantura mavjud boʻlgan hamda fanning ayrim sohalari boʻyicha yetarli darajada ilmiy salohiyatga ega oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari qoshida ular boʻysunadigan vazirliklar yoki Oʻzbekiston FA tavsiyasiga koʻra, Oʻzbekiston Vazirlar Maxkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) tomonidan nomzodlik va d-rlik dissertatsiyalari himoya qilinadigan maxsus ilmiy ken-gashlar tashkil etiladi. Zarur hollarda fanning ayrim sohalari boʻyicha bir nechta muassasa olimlaridan tarkib topgan birlashgan I.k. tashkil etilishi mumkin. Bunday I.k.lar tarkibi rahbariyati va himoya qilish mumkin boʻlgan fan ixtisosliklari soni tav-siyaga koʻra OAK tomonidan belgilanadi. I.k.lar tarkibida kamida 9, kupi bilan 21 aʼzo boʻlishi mumkin, unda rais, rais muovini va ilmiy kotib boʻladi.

## Manbalar
Ilmiy kino

**Ilmiy kino** – ilmiy kinematografiya turi. Kinotexnikadan ilmiy faoliyat jarayonida, sanoatda va qishloq xoʻjaligida kinohujjat olish hamda kinotadqiqot oʻtkazishda foydalaniladi. Amaliy vazifa bajarishi bilan oʻquv kinosi, ilmiy ommaviy filmdan farq qiladi, ilmiy tadqiqot vositasi hisoblanadi. Harakatni tezlashtirish va sekinlashtirish imkoniyati bilan ham muhim.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ilmiy tadqiqot

**Ilmiy tadqiqot** — yangi bilimlarni ishlab chiqish jarayoni, bilish faoliyati turlaridan biri. Ilmiy tadqiqot mavjud bilimlarni oshirishga qaratilgan kreativ va tizimli ish. Unga obʼyektivlik, ishonchlilik, aniqlik xos. Ilmiy tadqiqot hamma shartlarga amal qilib takrorlanganda hamisha birdek natija berishi, bahs etilayotgan masalani isbotlashi lozim. Ilmiy tadqiqot bir-biri bilan bog‘langan ikki kiyim — tajriba va nazariyadan iborat. Ilmiy tadqiqotning asosiy komponentlari: mavzuni belgilash, mavjud axborotni, tadqiqot sohasidagi shart-sharoit va metodlarni, ilmiy farazlarni oldindan tahlil etish, tajriba oʻtkazish, olingan natijalarni taxlil etish va umumlashtirish, kelib chiqqan farazlarni olingan dalillar asosida tekshirish, yangi fakt va qonunlarni ifodalab berish, ilmiy bashorat yuritish. Ilmiy tadqiqotlarni fundamental va amaliy, miqdoriy va sifatiy, noyob va kompleks tadqiqotlarga ajratish keng tarqalgan. Ilmiy tadqiqotlarning metod va tajribalari fanning oʻzidagina emas, balki koʻpgina iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni hal qilishda ham keng qoʻllanadi.

Ilmiy tadqiqot (izlanish) uchta tarkibiy qism: insonning maqsadli faoliyati, ilmiy mehnat predmeti va ilmiy mehnat vositalaridan iboratdir. Insonning maqsadli ilmiy faoliyati tadqiqot obyekti haqida (bo‘yicha) yangi bilimlarga yoki obyekt haqidagi (bo‘yicha) mavjud bilimlarni to‘ldirishga erishishda anglab yetishni bilishning aniq usullaridan va ilmiy uskunalardan (o‘lchov, hisoblash texnikalari) mehnat vositalaridan foydalanishga tayanadi. Ilmiy mehnat predmeti tadqiqotining faoliyati yo‘naltirilgan tadqiqot obyekti va u haqidagi (oldingi) bugungacha bo‘lgan bilimlar. Tadqiqot obyektiga moddiy dunyoning har qanday materiali (elektrotexnik uskunalar, elektrlashtirilgan qurilmalar, mashina va mexanizmlar), jarayonlar (texnologik, energetik, agrotexnik, elektromagnit, moddiy materiallar elementlari va h.k.lar) kiradi.

## Yana qarang

* Fan

## Manbalar
Ilmiy tadqiqot institutlari

**Ilmiy tadqiqot institutlari** — fan, texnika, i.ch. sohalarida ilmiy tadqiqot olib boradigan muassasa. Dastlab 19-asr oxiri 20-asr boshlarida vujudga kelgan. 1888.y. Parijda Paster instituti, 1909-yil Radiy instituti tashkil etilgan. 20-asrning boshlaridan nazariy masalalar bilan birga texnika, qishloq xoʻjaligi, sogʻliqni saqlash boʻyicha muhim muammolar ustida tadqiqotlar olib boruvchi turli I.t.i. paydo buldi. 20-asr ning oʻrtalariga kelib I.t.i. koʻp mamlakatlarda ilmiy faoliyatni tashkil etishning asosiy shakli boʻlib qoldi. Oʻzbekistonda asosiy nazariy muammolar ilmiy tadqiqot ishlarining muvofiklashtirish markazi — Oʻzbekiston Fanlar akade-miyasida tadqiq etiladi. Bilimning muayyan sohalarini tadqiq etuvchi va bevosita vazirliklar, davlat qoʻmitalariga buysunuvchi tarmoq I.t.i.lari ham mavjud. Oʻzbekistonda birinchi ilmiy tadqiqot muassasasi — Toshkent astronomiya va fizika observatoriyasi (hoz. Astronomiya instituti) 1873-yil tashkil etilgan. 2000-yil Oʻzbekistonda 100 dan ortiq I.t.i. ishladi.

## Manbalar
Ilmiy unvon

**Ilmiy unvon** — oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilari va ilmiy tadqiqot institutlari ilmiy xodimlariga beriladigan unvon. Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlarida dotsent va professor, ilmiy tadqiqot muassasalarida katta ilmiy xodim, professor I.u.lari joriy etilgan. Professor, dotsent va katta ilmiy xodim unvoni ilmiy darajasi boʻlgan va oliy oʻquv yurti yoki ilmiy tadqiqot muassasasida pedagogik yoki ilmiy tadqiqot ishlarini bajarish jarayonida yetarli malaka koʻrsatgan shaxslarga oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institut ilmiy kengashlari tavsiyasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan beriladi. 

## Manbalar
Ilmiy-yordamchi bibliografiya

**Ilmiy-yordamchi bibliografiya** — bibliografiya turi; ilmiy va ixtisosli ilmiy yordamchi faoliyatiga yordam berishga xizmat qiladi. Alohida xizmat kŏrsatish sohalari bilan uzviy bogʻliq, shu tufayli u hamisha aniq kitobxonlar guruhiga ega. I.-yo. b. mutaxassis, ilmiy xodimlarga ularni qiziktirgan masalalarga oid adabiyotlar haqida toʻliq maʼlumot beradi; zarur hollarda asarning mazmunini ham (annotatsiya, referat yordamida) yoritib beradi. I.-yo. b.da bibliografiyaning universal, retrospektiv; tarmoq kundalik yoki retrospektiv; oʻlkashunoslik kundalik yoki retrospektiv va b., shaxsiy I.-yo.b. turlari jamlanadi. 

## Manbalar
Ilmiy-ommabop adabiyot

**Ilmiy-ommabop adabiyot** -xalq ommasini fan va texnika masalalari, yutuqlari hamda fan arboblari tarjimai xollari bilan tanishtirish uchun moʻljallangan nashrlar (kitob, risola, jurnal va boshqalar). Bu nashrlar ilmiy masalaning mohiyatini toʻla saqlagan holda uni keng omma uchun tushunarli uslubda bayon etadi, oʻquvchining gʻoyaviy-ilmiy saviyasini oʻstirishga, dunyoqarashini kengaytirishga yordam beradi.

I.-o.a. tarixi kitob bosish ixtiro qilinganidan koʻp asarlar muqaddam (Xitoyda mil. av. 12—10-asrlardan, qad. Misrda mil. av. 2ming yillikning oʻrtalaridan) boshlangan. Oʻrta Osiyoda Abu Nasr Forobiy ("Ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi"), Abu Rayhon Beruniy ("Mineralogiya"), Abu Ali ibn Sino ("Donishnoma", "Tib qonunlari"), adabiyotshunos Olim Sha-rafiddinov ("Navoiy hayoti va ijo-di") asarlari I.o.a.ning ayni namunalari boʻla oladi.

Oʻzbekistonda I.-o.a. nashr etish ishi keyingi 60—70 yilda keng avj oldi. Respublikada bunday kitob va risolalarni "Oʻzbekiston", "Fan", "Oʻqituvchi", Abu Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti, "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti chiqaradi. Mazkur nashriyotlarda "Fan haqida suhbatlar", "Salomatlik— tuman boylik", "Yosh faylasuflar kutubxonasi" kabi turkumlarda I.-o.a.lar nashr etiladi. Respublikada "Fan va turmush", "Tafakkur" jur.lari ilmiy-ommabop vaqtli nashrlar sanaladi.

## Manbalar