Gʻazni hujumi

**Gʻazni hujumi** 2018-yilning 10-avgustida Tolibon jangarilari Afgʻonistonning oltinchi yirik shahri hamda mamlakat tarixida madaniy va strategik ahamiyatga ega boʻlgan Gʻazni shahriga hujum qilgan vaqtda boshlangan. Hujum yuzlab isyonchilar, askarlar, politsiyachilar va tinch aholining oʻlimiga sabab boʻldi. Shuningdek, shaharga katta miqdorda moddiy zarar ham yetgan. Afgʻonistonda 2018-yilgi parlament saylovlaridan bir necha hafta oldin sodir boʻlgan hujum iyun oyida imzolangan uch kunlik sulh tinchlik muzokaralari boshlanishiga umid uygʻotganidan keyingi eng yirik jang boʻldi.

Jang Tolibonning bir qancha hukumat bazalari va tumanlarini egallab olishi hamda yuzlab afgʻon askarlari va politsiyachilari halok boʻlishiga sabab boʻlgan kengroq miqyosdagi muvofiqlashtirilgan hujumning bir qismi edi.

## Tarixi

2017-yil va 2018-yil boshida Gʻazni shahri va Gʻazni viloyatida xavfsizlik bilan bogʻliq vaziyat keskin yomonlashdi. Jangdan bir necha oy oldin Gʻazni viloyatining shahar va tumanlarida Tolibon faolligi kuchaygani haqida koʻplab xabarlar olingan. Mahalliy hukumat xodimlariga hujum qilish, mahalliy aholini majburiy soliqqa tortish va isyonchi jangchilar yoʻl toʻsiqlari oʻrnatishi kabi klassik qoʻzgʻolon taktikasi haqida xabarlar berilgan. 2018-yilning may—iyun oylarida Tolibon 1-magistralni (Afgʻonistonning eng yirik shaharlari Kobul va Qandahorni bogʻlovchi) toʻsib qoʻyib, yoʻl foydalanuvchilarini yoʻldan foydalanish uchun soliq toʻlashga majbur qildi. Boshqa xabarlarga koʻra, 2018-yil may oyiga kelib, Tolibon „shaharga kiruvchi yoʻl tarmogʻini nazorat qilayotgani... mahallalarda bemalol yashayotgani, soliq yigʻayotgani, xavfsizlik xodimlari va hukumat amaldorlarini oʻldirayotgani va oʻzining qattiq islomiy qonunlarini tatbiq etayotgani“ aytilgan. Tolibonlar ochiqchasiga oʻz qurollarini shahar ichida olib oʻtishgan. Mahalliy rasmiylarning fikricha, Gʻazni atrofini qoʻriqlayotgan xavfsizlik xodimlari Tolibonga shaharga erkin kirishga imkon bergan.

## Jang

### Jang tartibi

Afgʻon hukumati va ittifoqchi kuchlar:
* Afgʻon milliy armiyasi
** 203-korpus
** Qoʻmondonlik korpusi
*** 2-Kandak qoʻmondonligi
* Afgʻon milliy politsiyasi
** 303-hudud guruhi
* Qoʻshma Shtatlar armiyasi
** 101-havo—desant diviziyasi (qismlari)
** 4-piyodalar diviziyasi
*** 1-Strayker jamoasining jangovar guruhi
* Maxsus kuchlar
** 1-maxsus kuchlar guruhi
*** Alfa operatsiyalar otryadining (ODA) 1333-guruhi
*** Alfa operatsiyalar otryadining (ODA) 1212-guruhi
* Amerika Qoʻshma Shtatlari havo kuchlari
** Havo kuchlari maxsus taktik guruhlari

### Gʻazni shahri uchun jang

Tolibon 2018-yil 10-avgust kuni yarim tunda shaharga keng koʻlamli hujumni boshladi. Jang Gʻazni shahrining yettita mahallasida, jumladan, gubernator qarorgohidan  uzoqlikdagi uchta koʻchada avj oldi. Tolibon matbuot kotibi Zabihulloh Mujohid Twitterda „yuzlab mujohidlar shaharga kirib, politsiya shtab-kvartirasi, olti politsiya okrugi hamda muhim harbiy baza – Bala Xesarni egallab olganini“ ma’lum qildi. Hukumat rasmiylari shaharda hokimiyat qulash xavfi borligini inkor etishdi, biroq isyonchilar chekinishgacha boʻlgan vaqtda gubernatorlik va politsiya shtab-kvartirasidan  masofada jang olib borganlarini tan olishdi. Hujum paytida Tolibon uyali telefon minoralarini yoʻq qilishga muvaffaq boʻlib, shahar bilan aloqani samarali uza oldi. Ular, shuningdek, hukumatga qoʻshimcha kuchlar yuborish imkonini beradigan koʻprikni vayron qilishdi.

11-avgust kuni Afgʻoniston Qurolli kuchlarining qoʻshimcha kuchlari Gʻazni shahriga yetib keldi. Bu vaqtda toliblar tinch aholining uylarida yashirinib, janglarni davom ettirishdi. AQSh armiyasi maxsus kuchlari boʻlinmasi, 1333-operativ Alfa otryadi (ODA) guruhi ham Gʻazni shahrini Tolibon qamalidan qutqarish uchun yetib keldi. Tolibon shaharning asosiy qamoqxonasi ustidan nazoratni oʻz qoʻliga olib, qamoqxona ichidagi barcha mahbuslarni qoʻyib yuborganini daʼvo qildi. Hukumat radiosi va televideniyesi xodimlari qochib ketgani uchun efirlar toʻxtatildi. Faqat Tolibon radiosi boʻlgan Shariat radiosi eshittirishni davom ettirdi. Afgʻoniston hukumati va xalqaro ittifoqchilari shaharda hali ham Tolibon boʻlishiga qaramay, shaharni nazorat qilishda davom etishlarini hamda Gʻazni viloyati kengashi a’zosi bilan shaharning 70 foiz boshqaruvi Tolibon qoʻl ostida ekanligini da’vo qilsa-da, nazorat-oʻtkazish punktlari oʻrnatishda davom etishlarini aytishdi.

Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy-havo kuchlari 10—12-avgust kunlari Tolibonga qarshi 24 ta havo hujumini amalga oshirdi. Biroq, uch kunlik janglardan keyin ham Tolibon shaharning katta qismini nazorat qilishda davom etayotgani xabar qilingan. Mamlakat ichki ishlar vaziri Vais Barmakning aytishicha, 12-avgust kuni bitta havo hujumida 50 nafar Tolibon askari halok boʻlgan.

12-avgust kuni gʻaznalik deputat „faqat gubernatorlik, politsiya shtab-kvartirasi va razvedka agentligi qarorgohi hukumat qoʻlida va Tolibon ularni ham olishga intilmoqda“, dedi. Tolibon eski Gʻazni aviabazasi va shaharning aksariyat qismini egallab olganini daʼvo qildi. Afgʻon kuchlarining qoʻshimcha karvoni qoʻshni Paktiya viloyatidan Gʻazniga kelayotganda pistirmaga uchragan. Shaharning barcha qismlarini qaytarib olish qiyinligini hisobga olib, Qoʻshma Shtatlar afgʻon kuchlariga yordam berish uchun harbiy maslahatchilar yubordi. Mahalliy aholi va afgʻon rasmiylarining xabarlariga koʻra, isyonchi guruhlar Gʻazni shahri tashqarisidagi tumanlarga ham tarqala boshlagan. Mazkur tumanlardan ikkitasi bir kechada Tolibon nazorati ostiga oʻtgan. Gʻazni shahrida viloyat kengashi aʼzosi „gubernatorlik, politsiya shtab-kvartirasi va razvedka idorasi binosi atrofida shiddatli janglar davom etayotganini“ aytdi. Uning qoʻshimcha qilishicha, „qoʻshimcha kuchlar hech qanday samarali ish qilmagan, ular qilgani faqat oʻzlari uchun baza yaratish“ boʻlgan. Gʻazni politsiyasi boshligʻi Farid Ahmad Mashʼal „qoʻshimcha kuchlar, jumladan, Amerika qoʻshinlari shaharda Tolibonni tozalay boshlaganini“ daʼvo qildi. Kobuldagi hukumat va armiya Gʻaznini toʻliq nazorat ostiga olishga muvaffaq boʻldi.

13-avgust kuni Afgʻoniston ichki ishlar vaziri Vais Barmak dushanba kuni boʻlib oʻtgan matbuot anjumanida Tolibonning Gʻazni politsiyasi shtab-kvartirasi va qamoqxonalarini egallab olgani haqidagi daʻvolari yolgʻon ekanini aytdi. Uning qoʻshimcha qilishicha, afgʻon kuchlari Tolibonning barcha hujumlarini qaytargan va shahar hukumat nazorati ostida qolgan. Gʻaznadagi AQSh harbiylari matbuot kotibi podpolkovnik Martin OʼDonnellning aytishicha, shahar Afgʻoniston hukumati nazorati ostida qolmoqda va isyonchilar „baʼzilar daʼvo qilganidek, shaharning qulashi darajasida xavf tugʻdirmaydi“. Biroq, rasmiylar va Gʻazni aholisi hukumat binolarini doimiy hujum ostida, Tolibon jangarilari esa shahar boʻylab koʻpchilik mahallalarda nazorat oʻrnatgan, deb taʼkidladi. Tolibonning shaharga kirish yoʻllarini minalashtirishi hukumatning yordamchi kuch yuborishini qiyinlashtirgan.

14-avgust kuni Tolibon Gʻazni shahridan chiqib ketgani xabar qilindi. 15-avgustga kelib, tinch aholi uylaridan chiqib, shahardagi omon qolgan ikkita novvoyxona oldida non uchun navbatlar hosil qilishdi. Bir necha kun davomida koʻchalarda qoldirilgan jasadlar mahalliy daryoga tashlash orqali yoʻq qilindi. Bu holat esa suv taʼminotini buzib, shahardagi sogʻliqni saqlash inqirozini yanada ogʻirlashtirish xavfini yuzaga keltishi ehtimoli oshirdi.

### Tolibon Gʻazni viloyati qishloqlarida va boshqa joylarda hujumlar uyushtirdi

Gʻazni shahridagi jang paytida Tolibon kuchlari Gʻazni viloyati boʻylab hujumlar uyushtirgan. Isyonchilar may va iyun oylarida bir oydan koʻproq vaqt davomida 1-magistralni toʻsib qoʻyishdi. Tolibon kuchlari Ajriston va Xoʻja Umariyning chekka tumanlariga ham hujum qilib, shaharlarni egallab oldi. Oʻnlab hukumat askarlarini oʻldirib, qolganlarni chekinishga majbur qildi. Bundan tashqari, hujum paytida isyonchilar Gʻazni viloyatining besh tumanini egallab, yana olti tuman uchun janglar olib borishdi. Tolibon janglar oldidan beshta tumanni egallab olishi natijasida Gʻazni viloyati rasmiy hukumat nazorati ostida uchta tuman saqlanib qoldi.

Jang paytida 1000 ga yaqin Tolibon jangarilari Faryob viloyati shimolidagi Gʻormach tumanida joylashgan Xitoy lageri deb nomlanuvchi hukumat bazasiga hujum qilib, egallab olishdi. Hujum natijasida 100 ga yaqin afgʻon askarlari oʻldirildi yoki asir olindi. Rasmiy hukumat Tolibon bilan oʻtgan ikki kunlik jang davomida qoʻshinlar taʼminoti yoki qoʻshimcha kuchlar ajratish boʻyicha hech qanday harakat qilmadi.

15-avgust kuni Tolibon Bagʻlon viloyatining Bagʻloniy Jadid tumanidagi bazani egallash chogʻida 45 nafar hukumat askarlari va politsiyachini oʻldirdi.

### Politsiya & harbiylar

Jang boshida kamida 14 nafar xavfsizlik kuchlari halok boʻldi, koʻplari yaralandi. Jang davomida yana koʻplab politsiyachilar halok boʻldi. 17-sentyabr kuni Tolibon afgʻon politsiyasi va harbiy bazalarga hujum qilib, 10 ga yaqin xavfsizlik xodimini oʻldirgan.

Yaxshi qurollanmagan va kam maosh oladigan Afgʻoniston politsiyasi kerakli tayyorgarlik va qurolsiz Tolibon jangarilariga qarshi kurashishga majbur boʻldi. Hatto, politsiya xodimlari maoshlaridan ham mahrum qilingan edi.

## Oqibat

### AQSh armiyasining ishtiroki

Garchi AQSh armiyasi 2014-yilda jangovar missiyalarni tugatganini taʼkidlagan boʻlsa-da, bu jang AQSh kuchlari jonlanayotgan Tolibonni toʻxtatib qolish uchun kurashayotgan afgʻon kuchlarini qutqarish maqsadida muntazam ravishda harakat qilishayotganini isbotladi. AQSh maxsus kuchlari boʻlinmasi Gʻazni shahri uchun jangda faol ishtirok etdi.

### Gumanitar oqibatlar

13-avgust kuni Birlashgan Millatlar Tashkiloti Gʻaznida oziq-ovqat zahiralari kamayib borayotgani, bosh kasalxonada dori-darmon tanqisligi yuzaga kelgani haqida ogohlantirish bilan chiqdi. Shahardan qochgan odamlar ham oziq-ovqat va suv tanqisligi haqida xabar berishdi.

### Reaksiyalar

* Milliy xavfsizlik boshqarmasi sobiq rahbari Asadulla Xolidning taʼkidlashicha, „Gʻazni shahrining ayrim qismlari jangarilar qoʻliga oʻtishiga asosiy sabab xavfsizlik idoralarining eʼtiborsizligidir“.

* Gʻaznalik bir qator deputatlar va viloyat kengashi aʼzolari viloyat bir necha oydan beri tahdidlarga duch kelgani, biroq hukumat bu masalaga eʼtibor qaratmaganini aytishdi.

* Gʻaznidagi jangni sharhlagan bir qator sobiq harbiy zobitlar boshqaruvning yomonligida mahalliy xavfsizlik xodimlarini ayblashdi.

* Afgʻonistonning yuqori martabali rasmiysi Tolibonning Gʻazniga hujumi masalasida rasmiylarning munosabati xaotik boʻlganini taʼkidladi.

* Afgʻoniston prezidenti Ashraf Gʻani Gʻazni shahridagi vaziyatdan bexabar ekanini ochiq tan olgan. Tolibon Gʻazni shahriga hujum qilganining uchinchi kunigina shaharning ayanchli ahvolidan xabardor boʻlgan.

* Xitoy lageri toliblar qoʻliga oʻtishidan oldin Xitoy lagerida joylashgan afgʻon askarlari Afgʻoniston hukumati va harbiylarni ularni tashlab ketgani uchun qattiq tanqid qilgan. Ularning taʼkidlashicha, afgʻon harbiylari vertolyotlardan lager mudofaasi uchun foydalanishdan koʻra, IShID asirlarini vertolyotlarda olib ketishni afzal koʻrgan. Askarlar IShID jangarilari asirmi yoki hukumatning faxriy mehmonimi, deya soʻrashgan.

### Urushning davom etishi

2019—2020-yillardagi ogʻir va uzoq davom etgan janglar davomida Afgʻoniston hukumati Gʻazni viloyatidagi 2018-yilgi hujum paytida isyonchilarga boy berilgan ayrim hududlarni qaytarib oldi.

## Manbalar