open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bugʻ turbinali elektr stansiya

**Bugʻ turbinali elektr stansiya** — elektr generatori bugʻ turbinasiaan harakatga keladigan issshlik elektr stansiyasi. Bugʻ turbinali elektr stansiya kondensatsion elektr stansiya (faqat elektr energiyasi ishlab chiqaradi) va issiqpik elektr markazi (elektr energiyasidan tashkari issiqlik ham beradi) xillariga boʻlinadi. Issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqariladigan elektr energiyasining koʻpchiligi Bugʻ turbinali elektr stansiya zimmasiga toʻgʻri keladi.

## Manbalar
Bugʻdoy doni

**[[Bugʻdoy]] doni** — qadimiy ogʻirlik oʻlchovi, qiymat jihatidan "arpa doni"ga teng, yaʼni oʻrtacha 1B. d.=0,0409512 g (qarang Arpa doni). Baʼzi adabiyotlarda qiymati 0,048 yoki 0,05 g deb ham qabul qilingan. Boshqacha nomi gandum .

## Manbalar
Bugʻdoyiq duragaylari

**Bugʻdoyiq duragaylari** — bugʻdoyni bugʻdoyiq bilan duragaylashdan hosil boʻlgan bugʻdoyning yangi turlari, formalari va navlari. Birinchi marta akademik N. V. Sitsin tomonidan 20-asrning 30—50- yillarida yumshoq bugʻdoyni bugʻdoyiq bilan duragaylab, soʻngra duragaylararo chatishtirish va tanlash yoʻli bilan bugʻdoyning koʻp yillik bugʻdoy (Bugʻdoyiq duragaylari ssp. perenne) va bir yillik don —emxashak bugʻdoyi (Bugʻdoyiq duragaylari ssp. submittans) kenjaturlari boʻlgan yangi turi (Triticum agropyrotriticum) yaratildi. 70- yillarda koʻp yillik bugʻdoyning kalta poyali (yotib qolmaydi), ekilganidan keyin 2 va 3yili ham 70 va 50% gacha oʻsimliklari oʻsib hosil beradigan, sovuqqa va kasalliklarga chidamli, hosildor navlari (M706, M63, M78) yaratildi. Bir yillik don — yemxashak bugʻdoyi doni oʻribyigʻib olinganidan keyin yana oʻsib, yangi poyalar chikaradi, 1 ga maydondan 15—17 s don, qoʻshimcha 200 s koʻk massa (yoki uch oʻrimda qoʻshimcha 400—450 s koʻk massa) hosil beradi. Bugʻdoyiq duragaylari d. navlari hosildorligini oshirish boʻyicha ishlar davom ettirilmoqda.

## Manbalar
Bugʻdoy nematodasi

BUGʻDOY NEMATODASI (Anguina tritici) — bugʻdoy, javdar, arpa, suli va boshqa boshokli ekinlar boshogʻida gʻudda (galla)lar paydo qiladigan zararkunanda toʻgarak chuvalchang. Oʻsimlik Bugʻdoy nematodasi bilan qattiq zararlanganda boshogʻi maydalashib oʻsmay qoladi, doni oʻrnida gʻudda (galla)lar paydo boʻladi. Gʻuddalar dondan kichikroq, juda pishiq, jigarrang pust bilan qoplangan boʻlib, har bir gʻudda ichida 5—15 mingtagacha lichinka boʻladi. Yerga toʻkilgan gʻuddalar ivib yoriladi. Undan chiqqan lichinkalar maisa tanasini teshib kirib, barg qoʻltiqlariga koʻtariladi, gul murtagiga joylashib, oʻsimlikni kasallantiradi. Bugʻdoy nematodasi don, poxol hamda qishloq xoʻjaligi asbobuskunalari vositasi bilan tarqaladi. Bugʻdoy nematodasi 20-asrning oʻrtalarigacha — 1937-yilda gʻuddalar aralashgan urugʻlikni ekish man qilinishiga qadar koʻp tarqalgan edi. Hozir Bugʻdoy nematodasi MDH hududida deyarli tugatilgan. Kurash choralari: zararlanmagan sogʻlom urugʻlik ekish, Bugʻdoy nematodasi paydo boʻlgan mintaqalardan don olib chiqishni taqiqlash, zararlangan donlarni alohida xirmonlarda yanchish va tozalash.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻdoy tripsi

BUGʻDOY TRIPSI (Haplothris tritici Kurd.) — tripslar turkumiga mansub hasharot. Bugʻdoy tripsi ning boʻyi 1,5–2&nbsp;mm. Lichinkasi tuproqda qishlaydi. Aprelda voyaga yetadi. Erta bahorda harorat 8— 10° ga yetganda barg qoʻltiqlarida oziqlana boshlaydi, barg qoʻltigʻiga kirib olib, yuqoriga koʻtariladi va barg uchi shirasini soʻradi. Natijada barg uchidan quriydi, boshoq normal rivojlanmaydi. Odatda, Bugʻdoy tripsi barg tomirlari boʻylab gʻuj boʻlib yotadi. Tuxumini boshoqqa yoki undagi qiltiqlarga bittadan yoki toʻptoʻp qilib qoʻyadi. Bugʻdoy tripsi ni yoʻqotish uchun hosil yigʻib olingandan keyin bugʻdoypoyani sugʻorish va yerni haydash tavsiya qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ-kuch qurilmasi

**Bugʻ-kuch qurilmasi** — umumiy holda bugʻ qozoni (bugʻ generatori) va suv bugʻi energiyasini mexanik ishga aylantiruvchi bugʻ dvigatellari majmuidan iborat energetik qurilma. Bugʻ dvigateli sifatida bugʻ mashinasi yoki bugʻ turbinasi ishlatiladi.

## Manbalar
Bugʻlanish (maʼnolari)

**Bug‘lanish**:

* Bug‘lanish - BUGʻLANISH — moddalarning suyuq yoki qattiq agregat holatlaridan gaz holatiga oʻtish jarayoni.
* Bug‘lanish (agrometeorologiya) - BUGʻLANISH, yalpi bugʻlanish, evapotranspiratsiya (agrometeorologiyada) — tuproq yuzasi hamda oʻsimliklardan bugʻlanadigan nam (transpiratsiya) miqdori yigʻindisi.
Bugʻlanish (tushuncha)

**Bugʻlanish**, yalpi bugʻlanish, evapotranspiratsiya (agrometeorologiyada) — tuproq yuzasi hamda oʻsimliklardan bugʻlanadigan nam (transpiratsiya) miqdori yigʻindisi. B. tuproq namligi, uning xususiyati, tuproq nam sigʻimi, toʻshama sirt rangi, havo temperaturasi va nisbiy namligi, shamol va 6. omillarga bogʻliq. B. toʻgʻrisidagi ma’lumotlardan agrotexnik tadbirlarni ishlab chiqish, sugʻorish vaqti va normalarni aniqlash, qurgʻoqchilikka turlicha chidamli ekinlarni rayonlashtirishda, hosilni prognozlash va b.da foydalaniladi. Oʻrta Osiyoning dehqonchilik mintaqalarida B. hisobiga tuprokdan yoʻqotiladigan namlik (bugʻlanuvchanlik) bir yilda 1200–2000&nbsp;mm va undan koʻproqni tashkil etadi. Bu esa yillik yogʻin miqdoriga nisbatan 10—15 marta, vegetatsiya davridagi yogʻinlarga nisbatan esa deyarli 40—50 marta koʻpdir. Natijada ekinlarni sun’iy sugʻorishga toʻgʻri keladi. Sugʻorish normasi gidromorf tuproqlarda 3—4 ming m3/ga, avtomorf tuproqlarda esa 6—7 ming m3/ga. Namlik sarfini kamaytirish uchun tuproqni yumshatish, almashlab ekishni toʻgʻri tashkil etish, organik oʻgʻitlarni ishlatish, tuproq strukturasini yaxshilaydigan sun’iy moddalar solish va b. tadbirlar qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlanishni oʻlchagich

**Bugʻlanishni oʻlchagich** — suv va tuproq sirtidagi bugʻlanishni oʻlchaydigan asbob. Maxsus idishdan iborat. Tuproq ustiga va suv sirtida suzib yuruvchi maxsus qurilma ustiga oʻrnatiladi. Kuzatish natijalarini hisoblashda Bugʻlanishni oʻlchagich ustiga tushadigan yogʻinsochin eʼtiborga olinadi. Bugʻlanish miqdori quyidagi suv balansi tenglamasi bilan hisoblanadi:bunda Ye — kuzatish muddatlari orasidagi bugʻlanish miqsori, mm; x — yogʻinsochin miqdori, mm; A va h2 — bugʻlatuvchi idishdagi suvning kuzatish boshidagi va oxiridagi sathi, mm. Gidrometeorologiya st-yalarda ishlatiladi. BUGʻLANUVCHANLIK muayyan atmosfera sharoitida mumkin boʻlgan eng yuqori bugʻlanishni ifodalaydigan shartli kattalik. Bunda maxsus idishdagi suv yuzasidan, tabiiy chuchuk suvli katta suv havzasi yuzasidan yoki ortiqcha namlangan tuproqdan bugʻlanish koʻzda tutiladi. Bu sirtlardan B. bir xilda boʻlmaydi, chunki idish bilan tabiiy suv havzalari va ortiqcha namlangan tuproqning bugʻlanish sharoitlari bir-biridan farq qiladi. B. bugʻlangan suvning mm da belgilangan qatlami orqali ifodalanadi. Boshqa joylarga nisbatan Oʻrta Osiyo sharoitida B. yuqori. Masalan, shveysariyalik fizik G. I. Vild bugʻlantirgichi boʻyicha oʻlchanganda bir yillik oʻrtacha B. Moskvada 417&nbsp;mm, SanktPeterburgda 320&nbsp;mm boʻlsa, Nukusda — 1798&nbsp;mm.

## Manbalar
Bugʻlatib sovitish

**Bugʻlatib sovitish** — sanoat pechlari (domna, marten va boshqa pechlar)ning qismlarini sovitish usuli; ishi pech sovitkichlarining berk tizimlarida aylanadigan suvning bugʻlanish issiqligidan foydalanishga asoslangan. Trubani quyqa hosil boʻlish va zanglashdan saqlash uchun kimyoviy tozalangan suv ishlatiladi.

## Manbalar
Bugʻlatish

**Bugʻlatish** (kimyoda) — eritmalarni qaynatib quyultirish. Bugʻlatishda erituvchining bir qismi bugʻlanib chiqadi. Erituvchining qolgan qismi ham bugʻlatilsa, kristallanish yuz beradi, bunda erigan qattiq moddalar ajraladi. Eritmalarning qaynash temperaturasi doimo erituvchilar qaynash temperaturasidan yuqori boʻladi; bu ayirma temperatura depressiyasi deb ataladi, erigan modda konsentratsiyasi hamda bosim ortishi bilan bu ayirma oshib boradi. Eritmalar har xil qurilmalarda bugʻlatiladi. Rasmda eng koʻp tarqalgan bugʻlatish qurilmasining chizmasi keltirilgan. Bugʻlatiladigan eritma isitish kamerasining tepasidan quyiladi. Kamera suv bugʻi (birlamchi bugʻ) bilan isitiladi. Ertma ustidagi bugʻ bosimi qurilmaning ish hajmidagi bosimga teng boʻlgandagina erituvchi bugʻlanadi. Eritma kamera naylari ichida qaynab, isitish kamerasining yuqori qismiga koʻtariladi, ikkilamchi bugʻ (erituvchining bugʻi)dan ajralgach, markaziy sirkulyatsiya nayiga tushadi. Quyultirilgan eritma qurilmaning pastki qismidan, ikkilamchi bugʻ esa qurilmaning yuqorigi qismidan chiqadi.

Bugʻlatish eritmalarni quyultirish va eritmalarda erigan moddalarni ajratib olishdan tashqari, toza erituvchilar olishda, sovuq hosil qilish va boshqalarda ham qoʻllanadi. Bugʻlatishdan kimyo, oziq-ovqat sanoatida va boshqalarda keng foydalaniladi.

## Manbalar
Bugʻdoyiq

BUGʻDOYIQ — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar. Ildiz poyali, qalin chim hosil qiladigan yemxashak oʻsimliklari, boʻyi 60—100 sm, gullari boshoqchalar, boshoqchalar esa poya uchida toʻplanib, boshoq hosil qiladi. Deyarli hamma yerlarda — dala, bogʻ, choʻl, oʻtloqzor, dasht, oʻrmon, adir va togʻlarda uchraydi. B.ning 30 ga yaqin turi bor. Ayrim turlari begona oʻt sifatida zararli. Oʻzbekistonda 9 turi bor. 2 turi: s ye r tuk () va tuke iz B. () chorva mollariga yaxshi ozuqa hisoblanadi. May—iyunda boshoq tortadi. Adir va quruq tuproqli togʻ qiyaliklarida oʻtloq va pichanzorlar hosil qiladi. Pichani qishda ham. xushxoʻr boʻladi. Tabiiy bugʻdoyiqzorlarning har gektaridan 18—20 s dan pichan olinadi. 100 kg pichanida 51,7 ozuqa birligi va 6,7 kg hazm boʻladigan protein bor. Ekinzorlarda bugʻdoyiq ildizi tuproqqa 1,5—2 m chuqurlikda kirib boradi. Yerni chuqur haydash va gerbitsidlar qoʻllash yoʻli bilan yoʻqotiladi. Ildizpoyasining qaynatmasi baʼzan siydik haydovchi dori sifatida, shuningdek koʻkrak qafasi va jigar kasalliklariga davo qilishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻdoydoshlar

**Bugʻdoydoshlar** (gʻalladoshlar) ( yoki ) — bir urugʻ pallali oʻsimliklar oilasi. Bir yillik, ikki yillik yoki koʻp yillik oʻt, baʼzan buta yoki daraxtlardan tashkil topgan. Poyasi silindrsimon tik yoki yonboshlab koʻtarilib oʻsadi, boʻgʻimlarga boʻlingan, ichi gʻovak, shuning uchun u poxol yoki somon deb ham ataladi. Boʻyi 1 sm dan bir nechta oʻn m gacha; baʼzilarining poyasi yogʻochlanib baland boʻlib oʻsadi (mas, bambukning boʻyi 40 m, diametri 30 sm gacha). Barglari oddiy, ipsimon, qalami, bandsiz, navbatlashib joylashgan, qinli. Poyaning bir qismi shu barg qini ichida joylashadi. Gullari ikki jinsli, baʼzan bir jinsli, mayda, koʻrimsiz, oddiy toʻpgullarga (boshoqchalarga) yigʻilgan; bular esa murakkab toʻpgullar, shingil, roʻvak va boshqa hosil qiladi. Boshoqchalari bitta yoki bir nechta, baʼzan koʻp gulli. Mevasi don, baʼzan danaksimon, yongʻoqsimon yoki rezavor. Urugʻining koʻp qismi kraxmalli endospermdan iborat. B.ning koʻpchiligi uzun ildiz poyali va popuk ildizli. B.ning 600 turkumi, 10000 turi maʼlum. Oʻzbekistonda 91 turkumi (270 turi) usadi. Kupincha B. uchta kenja oilachaga bulinadi. B. yer sharining hamma qismida keng tarqalgan, koʻpchilik turlari tropik mamlakatlarda uchraydi. B. qalin oʻtzorlar, pichanzorlar, oʻtloqlar, savanna, preriy va boshqa hosil qiladi. B.ga muhim madaniy don oʻsimliklaridan — bugʻdoy, sholi, makka, suli, arpa, javdar, tariq, oq joʻxori va boshqa (qarang Donli ekinlar) hamda shakarqamish kiradi, shuning uchun ham kishilar hayotida ularning ahamiyati katta. Yovvoyi holda oʻsuvchi — oqsoʻxta, raygras, bugʻdoyiq va boshqa koʻpchilik turlari qishloq xoʻjaligi hayvonlari uchun yemxashak (qarang Yem-xashak ekinlari) hisoblanadi.

B.ning baʼzi turlaridan texnik oʻsimlik sifatida foydalanib, ulardan kraxmal, spirt, qogʻoz, xushboʻy va yeyiladigan moy olinadi va qurilish materiallari, arqon, chutka va boshqa tayyorlashda foydalaniladi. Koʻpchilik turlari dorivor, baʼzilari manzarali. Kuchma qumlarni mustahkamlash uchun ekiladigan turlari ham bor. Baʼzilari begona oʻt.

Oʻktam Pratov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlatkich

**Bugʻlatkich** — suyuqliklar (suv, sovitish agenti va boshqalar)ning bugʻlanish jarayoni amalga oshadigan issiqdik almashgich. B., mas, issiqlik elektr st-yalarida sarflanadigan kondensat oʻrnini toʻldiruvchi distillat olishda ishlatiladi. Tuzilishiga qarab, gorizontal bugʻ quvurli (qizdiradigan bugʻ quvur atrofidan oqib oʻtadi) va ancha takomillashgan vertikal suv quvurli (suv quvur ichidan oqib oʻtadi) xillarga boʻlinadi. B. 1, 2 va koʻp bosqichli boʻladi.

## Manbalar
Bugʻo

**Bugʻo**, Bagʻuy (XIII asr)— Ustyug shahri (Rus davlati)dagi moʻgʻullar yasoqchisi (soliq toʻplovchi). Xristian diniga kirib Ioann ismini olgan. Oʻzining xayrli ishlari bilan xalqning izzat hurmatini qozongan. Ustyug shahrida cherkov, monastir qurdirgan. Cherkov qoʻlyozmalari Ioann (Bugʻo) ni „hazrat“ deb hisoblaydilar.

## Manbalar
Bugʻrolar

**Bugʻrolar** — Qoraxoniylar xoqonligining gʻarbiy qismi (Yettisuv, Qashqar va Janubiy Qozogʻiston)ni xoqon nomidan idora qilgan sulola xonlarining unvoni (X - XI asrlar). Uning yirik vakillari Abdulkarim Sotuq Bugʻroxon va uning nabirasi Horun ibn Muso davrida Yettisuv va Qashqardagi koʻpchilik turkiy xalqlar islom dinini qabul qilganlar.

## Manbalar
Bugʻu

**Bugʻu** — qirgʻizlarning yirik qabilasi. Bugʻular XIX-asr oʻrtalarida saribagʻish qabilasi bilan birga Chu va Oqsuv daryolari havzasida hamda Issiqkoʻlning sharqiy qirgʻogʻi, Norin, Kechen va Tekes daryolari boʻylarida, Qarqara vodiysida koʻchmanchilik qilib yashaganlar. Chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Terskey, Kungay, Tuykal koʻllari boʻyida sugʻorma dehqonchilik qilganlar. 1855-yilda Rossiyaga qoʻshib olingan. 1913-yilda 11 mingdan oshiq Bugʻu xoʻjaligi roʻyxatga olingan. XX-asr birinchi choragida qirgʻiz xalqi tarkibiga singib ketgan.

Bugʻu quyidagi urugʻlarga boʻlingan: chelek (manaplar urugʻi), torgo, bapa, yelden, takaboy, bogʻir (jigar), dyolyos, qidiq, qoʻngʻirot, moʻngʻuldur, sayoq, shiqmayot, qaba, asan tukum, ariq tukum, kuchuk, serikey, ondon.

## Manbalar
Bugʻuchilik

**Bugʻuchilik** — chorvachilik tarmogʻi, shimol va pant bugʻularini yetishtirish va xoʻjalik maqsadlarida foydalanish bilan shugʻullanadi. Shimol B.da xonakilashtirilgan shimol bugʻulari goʻsht, teri, sut olish uchun hamda ulov tarzida foydalanish maqsadlarida, pant B.da olachipor bugʻu, maral, izyubr shoxi (pant) olish, shuningdek goʻshti va terisi uchun boqiladi. Shimol bugʻuchiligi Chekka Shimol qishloq xoʻjaligining eng muhim tarmogʻi. Bugʻular podalari (1500—1800 bosh) yaylovdan yaylovga koʻchib — bahor va yozda ochiq tundrada, qishda oʻrmon tundra (tayga)da oʻtlatib boqiladi.

3—5 oylik buzoqlari (25–30&nbsp;kg goʻsht beradi) va katta yoshdagi bugʻular goʻsht olish uchun soʻyiladi. Urgʻochi bugʻulardan sogʻim davrida 40–50&nbsp;kg (ayrimlaridan 85&nbsp;kg gacha) sut sogʻib olinadi (yogʻlilik darajasi 17— 19%). Bugʻu terisidan sifatli charm (zamsha, xrom) tayyorlanadi, issiq kiyimlar, palatkalar tikiladi. Shimol bugʻulari Chekka Shimolning asosiy transport vositasi, ulardan minish, yuk tashish va boshqa maqsadlarida ham foydalaniladi. Asosan Rossiya, Finlandiya, Shvesiya, Norvegiya, AQSH (Alyaska), Kanadaning tundra va oʻrmon (tundra) zonalarida tarqalgan. Jahonda 5 mln. boshdan ortiq shimol bugʻulari boqiladi. Ularning yarmidan koʻprogʻi Rossiya hissasiga toʻgʻri keladi. Pant B. Rossiyaning Oltoy, Krasnoyarsk, Primorye oʻlkalari, Qozogʻistonda rivojlangan boʻlib, hayvonlar maxsus fermalar (B. xoʻjaliklari)da boqiladi. Shuningdek, Xitoy, Koreya, Mongoliyada ham pant B. bor.

## Yana qarang

* Chorvachilik
* bugʻular

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ-havo bolgʻasi

**Bugʻ-havo bolgʻasi** — kompressordan beriladigan bugʻ yoki siqilgan havo yordamida ishlaydigan bolgʻa. Biri shabotga oʻrnatilgan, ikkinchisi harakatlanuvchi babaga mahkamlangan ikkita bolgʻa zagotovkani plastik deformatsiyalaydi (shaklini oʻzgartiradi). Tuzilishiga koʻra, staninasi ravoqsimon va koʻpriksimon qilib yasalgan bir yoki ikki ustun (stoyka)li Bugʻ-havo bolgʻasi b. boʻladi.

## Manbalar
Bugʻ-havo oʻlchagich

**Bugʻ-havo oʻlchagich** — yonish mahsulotlari sarfi va hosil boʻlayotgan bugʻ miqdorini oʻlchaydigan asbob; drosselli bugʻ oʻlchagich va differensial tyagomer majmuidan iborat. Bir shkalali va ikki mil (strelka)li umumiy ikkilamchi koʻrsatuvchi asbobi bor. Ish tarzi yonish mahsulotlari sarfi (differensial tyagomer bilan oʻlchanadi) qozonning bugʻ hosil qilish unumiga (drosselli va bugʻ oʻlchagich bilan oʻlchanadi) mutanosibligiga asoslangan. Bugʻ-havo oʻlchagich ishlatilganda qozon agregati ishini nazorat qilish osonlashadi; bunda nagruzka va yonish jarayonini rostlash uchun ikkala mil bir-biriga moye keltiriladi.

## Manbalar
Bxavnagar

**Bxavnagar** — Hindiston gʻarbidagi shahar, Katxiyavar yarim orolda, Gujarot shtatida. Ahsshisi 401 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kambey qoʻltigʻidagi port. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Bxavnagar yaqinidan tuz olinadi. Shaharga 1723-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bxilai

**Bxilai**, Bxilainagar — Hindistonning MadhyaPradesh shtatidagi shahar, DurgBxilainagar shahar aglomeratsiyasi tarkibida. B. yirik metallurgiya markazi, katta metallurgiya kombinati qurilgan. Kt mahalliy temir va marganes rudalari, Korba va Damodar vodiysidan qazib chiqariladigan toshkoʻmir asosida ishlaydi. Mineral oʻgʻitlar zavodi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bxillar

**Bxillar** — Hindistonda yashovchi xalklar guruhi. Madhya Pradesh, Gujarot, Rajastxon va Maharashtra shtatlari togʻli tumanlarining mahalliy aholisi. Umumiy soni 3,7 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tili hinderon tillari guruhiga kiradi. Dindorlari asosan hinduizm diniga eʼtiqod qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻusimonlar

**Bugʻusimonlar** —  juft tuyoqli sut emizuvchilar oilasi. Dumi kalta, boshi uzunchoq, oyoqlari ingichka, qomati kelishgan. Yuqori jagʻida kurak tishlari yoʻq. Oziq tishlari yassi, dumi ostida katta oq xoli – „darcha“si bor. Yosh bugʻusimonlar koʻpincha olachipor boʻladi. Suv bugʻusimonlardan tashqari, deyarli hamma Bugʻusimonlarning shoxi bor, lekin ayrim turlarining faqat erkagida shox boʻladi. Shimol bugʻusining erkagi ham, urgʻochisi ham shoxli. Bugʻusimonlar Yevropa, Osiyo, Amerika va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Togʻ va tekisliklardagi oʻrmon, toʻqay, oʻrmondasht va tundrada yashaydi. Turli oʻtlar, butalar, har xil oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Bugʻusimonlar 1,5 yoshda voyaga yetadi. Kuzda yoki yoz oxirida juftlashadi. Bu vaqtda erkaklari boʻkirib yuradi. Urgʻochisi bahorda yoki yoz boshida 1–2 ta, suv bugʻusimonlar 4 ta va undan ham koʻproq tugʻadi. Bahor va kuzda, baʼzi turlari faqat bahorda tullaydi. Bugʻusimonlarning 48 turi boʻlib, ular muntjaklar, suv bugʻusimonlar, asl bugʻusimonlar va Amerika bugʻulari 4 kenja oilaga boʻlinadi. Muntjaklar kenja oilasiga mansub bugʻusimonlarning boʻyi 60 sm, shoxi kalta. Erkagining ustki jagʻida xanjardek uzun qoziq tishlari bor. Bu kenja oila 2 urugʻ: muntjaklar va tojli bugʻulardan iborat. Muntjaklar urugʻining vakili – Hindiston muntjagi. Suv bugʻusimonlari kenja oilasining faqat 1 turi boʻlib, Xitoyda uchraydi. Dare soxdllaridagi qamishzorlarda 2–3 tadan boʻlib yuradi. Boʻyi past (0,5 m cha), shoxi yoʻq. Erkagining ustki jagʻidagi uzun qoziq tishlari tashqariga chiqib turadi. Asl bugʻusimonlar kenja oilasi buyi 0,6–2,2 m keladigan, ancha yirik hayvonlardir. Ustki jagʻlaridagi qoziq tishlari kichkina yoki butunlay boʻlmaydi. Bu kenja oila yelik, los va hokazodan iborat urugʻlarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda asl B.ning bir turi – xongul yashaydi. Amerika bugʻusimonlari kenja oilasi boʻyi 0,3–1,3 m keladigan mayda va oʻrta boʻyli bugʻulardan iborat. Boshqa B.danʼbosh skletidagi baʼzi suyaklarining tuzilishi bilan farq qiladi. Bu kenja oila mazamalar, pudu, pampas va shimol bugʻulari urugʻlariga boʻlinadi. Bugʻusimonlar koʻplab ovlanadi. Goʻshti va terisidan foydalaniladi. Asl bugʻuning pant deb ataladigan yosh shoxlaridan dori tayyorlanadi. Shimol bugʻusi xonakilashtirilgan boʻlib, xoʻjalik uchun katta ahamiyati bor. Kaborgilarning bir turi tarqalgan. Bugʻusimonlarning 11 turi 20 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Klassifikatsiyasi
Bugʻusimonlar oilasi 3 ostoila, 19 urugʻ va 51 turni oʻz ichiga oladi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻuchalar

**Bugʻuchalar**, kanchillar (*Tragulidae*) — juft tuyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Afrika B. i (Hyemoschus) va Osiyo B. i yoki kanchillari (Tragulus) degan ikkita uruqqa boʻlinadi. Afrika B.ining faqat bitta turi (N. aquaticus) bor. U Afrikaning tropik oʻrmonlarida yashaydi. Osiyo B.i yoki kanchillarning Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda tarqalgan 3 turi bor. Bug'uchalarning tuzilishi bugʻuga oʻxshaydi, lekin undan kichik boʻladi. Kattaligi quyondek keladi. Shoxi boʻlmaydi, oyoqlarida toʻrttadan barmoqlar bor. B.ning eng mashhuri Yava bugʻuchasi yoki kanchilidir (T. javanicus). Uning boʻyi 40 sm, dumi 4 sm cha. Oʻzi juda chiroyli. Bosh tomoni och jigarrang, bikini sariq, yelkasi qoramtir. Erkagining tishi 3 sm tashqariga chiqib turadi. Oʻrmon va butazorlarda yashaydi. U tungi hayvon. Oʻsimlik va mevalar bilan oziqlanadi, 2 ta bola tugʻadi. Goʻshti yumshoq va mazali.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bhopal

**Bhopal** shahri Hindistonning Madhya Pradesh shtatining maʼmuriy markazidir. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 2,7 mln dan ziyod kishi (2011). Ogʻir sanoat uskunalari ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik, jumladan ip-gazlama va qishloq xoʻjalik mahsulotlari qayta ishlash sanoati koronalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan (zargarlik buyumlari, gazlama boʻyash va boshqalar). Yirik savdo markazi. Universitet va institutlari bor.

Shahar 1984-yil dekabrida sodir boʻlgan Bhopal falokati tufayli xalqaro eʼtiborga tushdi. Oʻshanda Union Carbide India Limited kompaniyasining pestitsid ishlab chiqaruvchi zavodidan tarkibida metilizotsianat boʻlgan zaharli gazlar chiqib, yaqin-atrofda yashovchi aholini halok qildi. Bu voqea jahondagi eng katta falokatlardan biridir. Shu yuzdan Bhopal butundunyo atrof-muhitchilarining eʼtiroz kampaniyalari markazlaridan biri boʻlib kelmoqda.

## Manbalar

## Havolalar
* Bhopal munitsipaliteti

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bxotiya

**Bxotiya** — xalq, Butanning asosiy aholisi (1 mln. kishi, 1991). Nepalda (PO ming kishiga yaqin), Hindistonda (90 ming kishiga yaqin) ham yashaydilar. Xitoytibet oilasiga kiruvchi tilda gaplashadi. Dindorlari asosan budda diniga, Hindistondagilari hinduizmga eʼtiqod qilishadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bxubaneshvar

**Bxubaneshvar** — Hindistondagi shahar, Mahanadi daryosi deltasida, Orissa shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 412 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shahar ilk bor 5-asrda qayd qilingan. Zamonaviy uy-joy binolari (1948—56 yillar, Le Korbyuzye loyihasi asosida) qurilgan. 500 ga yaqin ibodatxona, asosan hindular ibodatxonalari (11 —13-asr lar) bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zulfiqor Ali Bhutto

**Bxutto Zulfiqor Alixon** (5-yanvar 1896 — 4-aprel 1979) — Pokiston davlati va hukumati boshligʻi (1971—73), bosh vazir (1973—77). 1967-yilda Pokiston xalq partiyasini tuzgan. 1977 yilda harbiy toʻntarish natijasida hibsga olingan va harbiy maʼmuriyat tomonidan 1979-yilda qatl etilgan.

## Manbalar
Benazir Bhutto

**Benazir Bhutto** (21-iyun 1953 – 27-dekabr 2007) — Pokiston bosh vaziri (1980—90 va 1993—96 yillarda). Zulfiqor Ali Bhuttoning qizi. Benazir Bhutto Pokiston xalq partiyasi ham raisi (1985-yildan). 1996-yil oxirida mamlakat prezidenti qaroriga asosan Benazir Bhutto turli ayblar bilan oʻz vazifasidan chetlashtirilgan. Shuningdek, u uch marotaba bosh vazirlik lavozimiga saylangan. Qotillik oqibatida hayotdan koʻz yumgan.

## Manbalar

## Havolalar
Bsj

**Bsj** (Barilla de Calmette et Guerin) — sil kasalligiga qarshi vaksinatsiya uchun qoʻllaniladigan sil mikobakteriyasining kuchsizlantirilgan shtammi (turi); uni Kalmet (A. Calmette) bilan Geren (S. Guerin) qoramol oʻtidan tayyorlangan muhitda sil mikroblarini 13 yil davomida qaytaqayta undirish usuli bilan 1906-yilda yetishtirgan. BSJ kulturasidagi batsilla toʻgʻri yoki bir oz egilgan, uzunligi 1,5—3—5 mk, ingichka tayoqchadir. 1919—24 yillarda profilaktik vaksinatsiya uchun qoʻllanila boshladi. Shtamm xususiyati sinchiklab oʻrganilgach (1925—26), chaqaloqlarga tirik BSJ vaksinasi ichirila boshladi. 1942-yildan shahar, 1943-yildan qishloq tugʻruqxonalaridagi hamma chaqaloqparga 3—5—7 yoki 4—6—8 kunligida majburiy tartibda 10&nbsp;mg dan BSJ ichiriladigan boʻldi. Sil yuqmagan goʻdaklarni, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni va 30 yoshgacha boʻlgan aholini revaksinatsiya qilish 1948-yildan boshlab joriy etildi (bunda vaksina ichiriladi, teri ustiga yoki ichiga yuboriladi). Teri ichiga BSJning maxsus vaksinasi — glyutamat vaksina yuborish 1962-yildan hamma joyda qoʻllaniladigan boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirining buyrugʻiga asosan, BSJ vaksinasi yangi tugʻilgan chaqaloqlarga tugʻruqxonada hayotining 4—7 kunlari 0,1 ml hajmda 0,05&nbsp;mg yuboriladi. Soʻngra 7 va 15 yoshida revaksinatsiya qilinadi. Vaksinatsiya va revaksinatsiya qilinganlarning juda ozchiligida (0,001 — 0,003%) BSJ yuborilgan joyda asorat sifatida yiringlash kuzatilishi mumkin. BSJ qoʻllanishi natijasida sil bilan, ayniqsa uning ogʻir turlari bilan kasallanish bir necha barobar kamaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berkneslar

**Berkneslar** (Bjerknes) — ota va o‘g‘il norveg geofiziklari: 1) Vilgelm Friman Koren (1862— 1951) — meteorologiyada frontologik ilmiy maktab asoschisi. Suyuqlik yoki gazda sirkulyatsiyaning tezlashishi to‘g‘risidagi teorema, siklonlarning to‘lqin nazariyasi muallifi. Obhavoni oldindan aytishning dinamik usullarini ishlab chiqqan. Norvegiyada obhavo xizmatiga asos solgan (1917); 2) Yakob (1897—1975) — atmosfera frontlari haqidagi ta’limot asoschilaridan biri. Asarlari siklonlar evolyutsiyasiga, ularning atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasidagi ahamiyatiga, okean suvlarining atmosfera jarayonlariga ta’siri va b.ga doir. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
James M. Buchanan

**BYUKENEN (Buchanan) Jeyms Makl-Gil** (1919.3.10-2013.9.01) – Amerika iqtisodchisi. 1948-yilda doktorlik ilmiy darajasini olgan. Buchanan narx belgilash jarayoniga katta eʼtibor qaratib, iqtisodiy taraqqiyotda narx omillari muhim oʻrin tutishini taʼkidladi. Buchananning fikriga koʻra, ishlab chiqarish va narxni xukumat tomonidan nazorat qilinishiga favqulodda hollardagina yoʻl qoʻyilishi lozim, lekin ayni paytda erkin tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash yoʻlida iqtisodiyot ishlariga davlatning aralashuvini kuchaytirishni yoqlaydi. Buchanan ijtimoiy tanlov nazariyasi asoschisi. Moliyaviy masalalarga oid qator monografiyalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1986).

## Manbalar
Beyshan

**Beyshan** — Markaziy Osiyodagi togʻlik, Xitoyda, Alashan choʻli va sharqiy Tyanshan togʻlari oraligʻida. Uz. qariyb 700&nbsp;km. Balandligi 2791 m gacha (Matszunshan togʻi). Kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan palaxsali bir necha togʻdan va ularni oʻyib yuborgan botiqlardan iborat. Eol relyef shakllari, toshloq choʻl va chala choʻl, shoʻrxoklar keng tarqalgan. Choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Bir yilda 40–80&nbsp;mm yogʻin tushadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bey shi

**Bey shi** („Shimol tarixi“ yoki „Shimoliy sulolalar tarixi“) – Xitoy sulolalari tarixi; 386—581 yillarda Shimoliy Xitoyda hukmronlik qilgan sulolalar: Shimoliy Vey (386—535), Shimoliy Si (550577), Shimoliy Chjou (557—581) tarixini oʻz ichiga oladi. Tan sulolasi tarixchisi Li Yanshou (596—678) tomonidan yozilgan. 100 szyuan (qism yoki boʻlim)dan iborat. Unda Xitoydan shimoliy gʻarbda yashagan qadimiy turkiy qavmlar haqida ham boy maʼlumotlar saqlangan.

## Manbalar
Bekvordeyshn

**Bekvordeyshn** (ing. backwardation) — naqs tovarlar narxi muddati kelishilgan tovarlar narxiga, tez fursatda yetkazib beriladigan tovarlar narxlari kechikibroq yetkazib beriladigan tovarlar narxiga nisbatan qimmatroq boʻlgan holat (kontangoning aksi). Masalan, fevralda (1 t uchun dollar) naqd bugʻdoy 300, mart oyida yetkazib berilganda— 290, may oyida—280, iyulda—270, avgustda—265, sentabrda—250, noyabrda—230 boʻlishi mumkin. Bozordagi narxlarning bunday nisbati, odatda, omborlarda tovarlarning yetishmasligi (hosil boʻlmaganligi, ish tashlashlar oqibati va boshqalar) bilan, kelgusida esa taklifning ortishiga ishonish (mas, yangi hosil hisobiga) bilan bogʻliq. Bu davrda bozor oʻta asabiyligi, narxlarning gʻoyat pastbalandligi, chayqovchilikning kuchayishi bilan ajralib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekon Rodjer

BEKON (Vason) Rodjer (taxminan 1214, Ilchester—1292, Oksford) — oʻrta asr ingliz faylasufi, tabiatshunosi. Xristian aqidalarining hayotdan ajralganligini tanqid qilib, tabiatni oʻrganishga, optika, mexanika ("amaliy geometriya"), astronomiyani tahlil qilishga chaqirdi. Ilohiyotni dunyoviy fanlardan ajratish tarafdori boʻddi. Tajriba, eksperiment va matematikani barcha fanlar binosining poydevor toshi deb hisobladi. Tajribaga va matematikaga asoslangan bilish uslubini sxolastikdeduktiv uslubga qarshi qoʻydi. U matematikaga, tajriba — ilmiy eksperiment va ichki mistik "ruhlanish" ga katta ahamiyat berdi. B. bir necha ilmiy bashoratlar (teleskop, uchadigan apparat lar) haqida taxmin qildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Francis Bacon

**Frensis Bekon** (inglizcha: Francis Bacon; 22-yanvar 1561, London — 9-aprel 1626, London) — ingliz faylasufi, tabiatshunosi, mantiqshunosi, siyosiy arbob va tarixchi.
Kembrij universitetini tugatgan (1575), Sudya, vazir, lordkansler boʻlib ishlagan.

Falsafaga oid 2 ta — „Yangi organon“ (1620), „Yangi Atlantida“ (1627) asari bor. Birinchi kitobida Arastu „Organon“idagi deduktiv uslubning hayotdan ajralganligini tanqid qilib, induktiv uslubga asos soladi. Fan tajribaga asoslanishi kerakligi haqidagi gʻoyani olgʻa surib, ilmiy tadqiqot ning kuzatish, eksperiment, tajriba uslublarini ishlab chiqadi. Bekon bevosita tajribaga asoslangan bilimlar ishonarli boʻlishini koʻrsatdi.

Bekonning fikricha, bilimning vazifasi tabiatdan inson manfaati yoʻlida foydalanish, yaʼni uning ustidan hukmronlik qilish, inson hayotini takomillashtirish, aqlni yanglishish („idol“ yoki „alomat“)lardan tozalash lozim. Bilishda tajriba ikki xil boʻladi: 1) sinalgan tajriba boʻlib, u insonga bevosita fonda keltiradi; 2) yoʻl koʻrsatuvchi tajriba boʻlib, uning yordamida narsalarning qonuniyati va xossalari oʻrganiladi.

Bekon fanning aql bilan bogʻliqdigini koʻrsatdi. Bekonning „Yangi Atlantida“ asarida uning jamiyat haqidagi fiqolari aks etgan. Bekon jamiyatni fan va ishlab chiqarish asosida qayta tashkil etish gʻoyasini olgʻa surdi. Davlatni boshqarishda mutlaq monarxiya tarafdori boʻlgan. Bekon ingliz materializmining va Yangi davr tajribaviy fanining asoschisi sifatida tan olingan boʻlsada, xudoning mavjudligini inkor etmagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Bef

**Bef** (frans. bief) — suv havzasi, daryo yoki kanalning gidrotexnika inshootlari (to‘g‘on, shlyuz, GES va b.)ga tutashgan qismi. Yuqorigi (oqim bo‘yicha gidrotexnika inshootlaridan yuqorida joylashgan) va pastki (gidrotexnika inshootlaridan pastda joylashgan) xillari bo‘ladi. Bir yoki bir necha gidrotexnika inshootidan hosil bo‘lgan suv tizimining suvayirg‘ichida yoki ochiq suv oqimida joylashgan B. mu s taqil B. deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
James Buchanan

**BYUKENEN (Buchanan) Jeyms** (1791.23.4, Mersersberg, Pensilvaniya shtati—1868.1.6, Uitlend, hozirgi Lankaster, Pensilvaniya shtati) — AQShning 15-prezidenti. Demokratlar partiyasidan (1857—61). 1845—49 yillarda davlat kotibi, 1846—48 yillardagi Amerika-Meksika bosqinchilik urushi tashabbuskorlaridan biri. AQShning janubidagi quldorlarning kuchayishiga imkon bergan.

## Manbalar

## Havolalar
Ben Aleksander

BEN (Bain) Aleksander (1818.11.6Aberdin, Shotlandiya —1903.18.9) — ingliz psixologi, assotsiativ psixologiya namoyandasi. Buyuk Britaniyadagi Aberdin universiteti professor (1860). 2 jildli "Mantiq" asarida (1870) tabiiy fanlarga mantiqiy usullarni qoʻllanishning barcha uslublarini mufassal bayon qilgan. Bundan tashqari inson miyasi va uning nerv sistemasida yuz beruvchi fizik jarayonlarni psixologik tadqiq qilish bilan shugʻullangan. Uning asarlari fiziologik psixologiyaning vujudga kelishiga maʼlum darajada asos boʻlgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bensi

**Bensi**, Bensixu — Xitoyning shim.sharqidagi shahar. Tayszixe daryosi vodiysida, Lyaonin provinsiyasida. B.dan Shenyan — Andun temir yoʻl oʻtgan. Aholisi 751 mingdan ziyod kishi (1990- yillar oʻrtalari). Toshkoʻmir, gilli slanes va temir rudasiga boy konchilik rayonining markazi. B. mamlakat qora metallurgiya va temir rudasi, metallsozlik sanoatining muhim markazlaridan. Temir rudasi, choʻyan, sifatli poʻlat, sement va koks, oʻtga chidamli materiallar ishlab chiqariladi. Yirik TETS va konchilik instituti bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karl Maksimovich Baer

**Karl Maksimovich Baer** [1792.17(28).2, Estlyandiya 1876.16.(28).! 1, Tartu] – tabiatshunos, embriologiya asoschisi Rossiya geografiya jamoatini tuzuvchilardan biri. B. joʻjalar embriogenezini (1829, 1837), baliklar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar va sut emizuvchilarning embrional rivojlanishini tekshirgan. Embrional rivojlanishning muhim bosqichi – blastulayaa tafsiflagan. Tip, sinf, turkum, oila, urugʻ va tur belgilari embrional rivojlanish jarayonida birinketin namoyon boʻlishini aniklagan. Sut emizuvchilarning tuxum hujayrasini kashf etib, notoʻgʻri tushunchalarga chek qoʻygan. Umurtqalilarning barcha asosiy aʼzolari – xorda, bosh va orqa miya, koʻz, yurak, ayirish aʼzolari, oʻpka, ovqat hazm qilish yoʻli va boshqalarni tadqiq qilib, ularning rivojlanish jarayonini tushuntirib bergan. B. Novaya Zemlya o.ni, Kaspiy dengizini tadqiq qilgan. Daryo qirgʻoklarining yuvilish qonuniyatini tushuntirgan (qarang Ber qonuni).

## Manbalar
Ber qonuni

**Ber qonuni** – daryolarning oqish qonuniyatini aks ettiradigan qonun. 1857-yilda rus tabiatshunosi K. M. Ber topgan. Daryolar Shimoliy yarim shardan oʻng tomonga, Janubiy yarim shardan chap tomonga burilishga intilib oqadi. Shu tufayli, daryolar qaysi tomonga oqishidan qatʼi nazar, Shimoliy yarim sharda daryoning oʻng qirgʻogʻini, Janubiy yarim sharda chap qirgʻogʻini koʻproq yuvib boradi. K. M. Ber bu hodisa Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi taʼsiri ekanligini isbot qildi. Nazariy mexanika qonunlaridan maʼlumki, aylanayotgan sistemada harakat qilayotgan jism Koriolis tezlanishi deb ataladigan qoʻshimcha tezlanishga uchraydi. Shimoliy yarim sharda bu tezlanish asosiy harakatdan oʻng tomonga, Janubiy yarim sharda esa chap tomonga yoʻnaladi. Bu tezlanish yuqori kengliklarda kuchli boʻladi, ekvatorga tomon kamaya borib, ekvatorda noʻlga tenglashadi.

## Yana qarang
* Ikkilamchi oqim
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berd

**Berd** ()—Armanistonning Tavush viloyati Berd munitsipalitetidagi shaharcha va shahar munitsipalitet hisoblanib, shahar Tavush daryosining gʻarbida, Yerevandan  uzoqlikda joylashgan, past togʻlar bilan oʻralgan. Shahar yaqinida Tavush qalasi (10-asr) va Nor Varagavank va Xoranashat monastirlari (12-asr) xarobalari joylashgan orin. Yaqin atrofdagi boshqa monastirlarga Shxmuradi, Srveghi va Kaptavank kiradi.

## Etimologiya
*Berd (arman. բերդ)—*qal’a yoki qasr maʼnosini bildiradi. Kichkina shahar *Berd* nomini oldi, chunki Tavush qalasi xarobalari Berdning chekkasida joylashgan edi. Shahar ilgari *Berdagʻugʻ*, *Gammaʼ*, *Tavuzgʻala*, *Tauzkend*, *Volorut*, *Shlorut* va *Gʻalakyand* deb atalgan.

## Tarixi

Tarixdan, hozirgi Berd hududi Buyuk Armanistonning 12 provenciyasi Utikning *Tuchkatak* okrugi tarkibiga kirgan.

Berdning tarixiy maʼnosi ham bor boʻlib, chunki 10-asrda u Armaniston shohi Ashot Yerkatning (Iron) qarorgohi boʻlgan. Shuningdek, qala oʻzining yangi ishlab chiqilgan suv taʼminoti tizimi bilan ham noyob edi.

Shahar 2020 yilgi Armaniston Ozarbayjon toʻqnashuvi paytida bombardimon qilingan.

## Aholi soni
2011-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shahar aholisi 7,957 kishi boʻlgan.

Aholisining asosini armanlar tashkil etadi. Lekin shaharchada 200 ga yaqin udis istiqomat qiladi, ular ham Avliyo Arman cherkoviga tegishli.

## Iqtisodiyot
Berd shahri va uning atrofidagi hududlar Armanistonda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiruvchi yirik markaz hisoblanadi. Atrofdagi xoʻjaliklarda meva, tamaki va boshqa turli xil ekinlar yetishtiriladi. Berdning boshqa mashhur tarmoqlaridan biri bu vinochilik, asalarichilik va chorvachilikni oʻz ichiga oladi.

## Galereya

File:Vanianberd.png|alt=Tavush fortress| Tavush qalasi
File:Mariam_Mayri_vank-37.JPG|alt=Mariam Mayr Vank near Berd| Berd yaqinidagi Mariam Mayr Vank
File:2009year0395.jpg|alt=A view of Berd| Berd shahrining koʻrinishi
File:Khoranashat_19.jpg|alt=Khoranashat Monastery near Berd| Berd yaqinidagi Xoranashot monastiri
File:2009year0405.jpg|alt=Scenery around Berd| Berd atrofidagi manzara
File:Mashtots_avenue_in_Berd_city-2.jpg|alt=Mashtots Avenue| Mashtots koʻchasi


## Manbalar
William Bateson

**William Bateson**, () (1861-yil 8-avgust, Whitby – 1926-yil 8-fevral, Merton) – ingliz biologi, genetika asoschilaridan biri. „Genetika“ atamasini ham Bateson taklif etgan (1907). Cambridge universiteti professori (1908–1910). Ilmiy ishlari chogʻishtirma anatomiya va irsiyat masalalariga oid. „Borliq – yoʻqlik“ nazariyasini ilgari surgan (1905). Bu nazariyada u organizmlarda ularning rivojlanishini tormozlab qoʻyadigan omillar yoʻqolishi bilan yangi belgilar paydo boʻlishini tushuntirib berishga harakat qilgan. 1910-yilda Angliya genetik jurnalini tashkil etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Byudjet muassasalari

**Byudjet muassasalari** — aksariyat yoki butunlay davlat yoki mahalliy byudjet vositalaridan mablagʻ bilan taʼminlanadigan muassasalar. Bunday tashkilotlarga boshqaruv organlari, armiya, sud, prokuratura, ijtimoiymadaniy, fan, maorif, sogʻliqni saqlash sohalaridagi koʻpgina muassasalar kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet rezervlari

**Byudjet rezervlari** — davlat tadbirlarini uzluksiz ravishda mablagʻ bilan taʼminlash va kutilmagan harajatlarni qoplash uchun davlat byudjetida hosil qilinadigan fondlar. Byudjet rezervlari tabiiy ofatlar natijasida davlat mulkiga yetgan zarar oʻrnini qoplash, shuningdek tasodifiy hollar tufayli yuzaga kelgan harajatlarni mablagʻ bilan taʼminlash (bu jihatdan Byudjet rezervlari sugʻurta fondining bir turi boʻlib xizmat qiladi), xalqxoʻjaligi rejasi va byudjetni ijro etish jarayonida paydo boʻladigan qoʻshimcha harajatlarga sarflash, byudjetga daromadlarning tushish muddati oʻrtasida muqobillik roʻy berganda mavjud mablagʻlardagi vaqtinchalik uzilishga chek qoʻyish uchun moʻljallanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet statistikasi

**Byudjet statistikasi** — aholining turli ijtimoiy guruhlari (sanoat ishchilari, xizmatchilar, injener-texnik xodimlar va boshqalar) turmush darajasini oʻrganuvchi statistika sohasi; byudjet tekshiruvlari natijasida olingan statistik maʼlumotlarni ishlab chiqish va tahlil qilish bilan shugʻullanadi. Oilalarning byudjetlari haqidagi statistik maʼlumotlarni tahlil qilish isteʼmol krnuniyatlarini ochib beradi. Bu qonuniyatlar xalq xoʻjaligini rivojlantirish va barcha aholining farovonligini oshirish uchun rejalar tuzishda nazarda tutiladi. Shuningdek, Byudjet statistikasi maʼlumotlaridan mamlakat milliy daromadi va uning aholi guruhlari oʻrtasida taqsimlanishini hamda real daromadlarni hisoblashda, mehnat resurslari balanslarini, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari balanslarini tuzishda va iqtisodiy hisobkitob ishlarida ham foydalaniladi. Oʻzbekistonda Byudjet statistikasi ni Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi olib boradi va oʻrganadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet taqchilligi

**Byudjet taqchilligi**, byudjet kamomadi — byudjet harajatlarining daromadlaridan ustun boʻlishi. Kamomad rejali ravishda belgilanishi ham mumkin. Koʻpincha Byudjet taqchilligi rejalashtirilgan byudjet bilan ijro etilgan byudjetning nomutanosibligi natijasida sodir boʻladi va harajatlarning daromadlardan yuqori boʻlganligini koʻrsatadi. Davlatning Byudjet taqchilligi ni qoplash kredit emissiyasi yoki boshqa manbalar, shu jumladan muomalaga turli muddatli davlat obligatsiyalarini chiqarish hamda aholi yoki yuridik shaxslar oʻrtasida joylashtirish evaziga amalga oshiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet tekshiruvlari

**Byudjet tekshiruvlari** — oilalar byudjetini statistik usudda tadqiq etish. Byudjet tekshiruvlari natijasida oilalarning daromadlari va daromad manbalari, ularning oʻz daromad mablagʻlarini qanday maqsadlarda va qanday miqdorda sarflashlari haqida, oilalarning uy-joy va madaniy maishiy buyumlar bilan qanday taʼminlanganligi toʻgʻrisida, oila aʼzolarining tarkibi, mashgʻuloti va maʼlumoti haqida axborotlar olinadi. Byudjet tekshiruvlari bilan Oʻzbekistonda Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi shugʻullanadi. Byudjet tekshiruvlari da oila byudjeti haqida tekshirilayotgan oilalardan soʻrov va anketa toʻldirish yoʻli bilan maʼlumotlar toʻplanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet tizimi

**Byudjet tizimi** — davlat, maʼmuriy hudud, baʼzi (mustaqil byudjetli) muassasalar byudjetlarining iqtisodiy munosabatlar va huquqiy meʼyorlarga asoslangan majmui. Oʻzbekistonda Byudjet tizimi davlat byudjeta, Qoraqalpogʻiston Respublikasi byudjeti, mahalliy (viloyat, shahar, tuman va boshqalar) byudjetlardan tarkib topadi. Shuningdek davlat ijtimoiy sugʻurta byudjeti ham davlat byudjeti tarkibiga kiradi. Oʻzbekiston Respublikasida Byudjet tizimi masalalari "Byudjet tizimi toʻgʻrisida" qonun (2000-yil, 14 dekabr) bilan tartibga solinadi. Davlat byudjeti parlament tomonidan (Oʻzbekistonda Oliy Majlis), viloyat, shahar, tuman va boshqalarda tegishli xalq deputatlari kengashi sessiyasida tasdiqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjetdan moliyalash

**Byudjetdan moliyalash** — davlat (mahalliy) byudjetdan davlat buyurtmalarini amalga oshirish, davlat dasturlarini bajarish, davlat tashkilotlarini saqlash (taʼminlash) bilan bogʻliq harajatlarga pul mablagʻlari ajratish. Byudjetdan moliyalash umumdavlat maqsadlaridagi tadbirlarni bajarish, toʻla yoki qisman davlat pul taʼminotida boʻlgan tarmoqlar, korxonalar, tashkilotlarning harajatlari uchun pul vositalari (byudjet assignatsiyalari) ajratish shaklida amalga oshiriladi. Maye, davlat boshqaruvi mahkamalari, armiya, militsiya, politsiya, sud organlari, kisman fan, madaniyat, maorif, sogʻliqni saqlash, mudofaa tashkilotlari va muassasalari davlat va mahalliy byudjet vositalari hisobidan taʼminlanadilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byudjet yili

**Byudjet yili** — qonuniy ravishda tasdiklangan davlat byudjeti rejasining bajarilishi belgilangan muayyan davr, muddat (toʻliq bir yilni oʻz ichiga oladi). Asosan Byudjet yili davlatlarda kalendar yili bilan boshlanadi va tugaydi. Ayrim mamlakatlarda esa boshqa muddatlar amal qiladi (masalan, Buyuk Britaniya, Yaponiyada Byudjet yili kalendar yilining 1-apreldan boshlanib kelgusi yilning 31-martigacha, Kanadada 1-iyuldan kelgusi yilning 30-iyunigacha, AQShda 1 oktabrdan kelgusi yilning 30-sentabrgacha, Turkiyada 1-martdan kelgusi yilning 28-fevralgacha davom etadi). Keyingi vaqtda koʻpchilik davlatlar hisobkitoblarni osonlashtirish maqsadida kalendar yili bilan boshlanadigan Byudjet yili ga oʻtmoqdalar, jumladan Oʻzbekistonda ham Byudjet yili kalendar yiliga muvofiq keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byulleten

**Byulleten** (frans. bulletin — kichik yorliq, eʼlon) — 1) rasmiy hujjat, qaror, koʻrsatmalar va sharhi  toʻplami; 2) keng jamoatchilik uchun muhim boʻlgan voqea, hodisa haqidagi eʼlon (masalan, urush harakatlari, yirik davlat arbobining sihat salomatligi toʻgʻrisida va hokazo); 3) muayyan bir masalaga oid nashrlarning nomi (masalan, Oʻzbekiston Respublikasi oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi "Byulleten"lari va boshqalar); 4) maʼlum shakldagi saylov varaqasi, unda deputatlikka nomzodi qoʻyilgan shaxsning ismfamiliyasi, tugʻilgan yili va boshqa baʼzi asosiy maʼlumotlar koʻrsatiladi; 5) ishchi yoki xizmatchi mehnatga vaqtincha yaroqsiz boʻlganda tibbiyot muassasalari tomonidan beriladigan kasallik haqidagi hujjat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Luis Buñuel

**Luis Buñuel** () (1900.22.2, Kalanda—1983) — ispan kinorejissyori. 1924-yildan Parijda yashagan va „Avangard“ harakatida qatnashgan. Birinchi mustaqil ishlari — „Andaluz kuchugi“ (1928, ssenariysi S. Dal bilan hamkorlikda), „Oltin asr“ (1930) filmlari syurrealizm ruhida ishlangan. 1932-yil Ispaniyada realistik hujjatli film („Nonsiz yer“)ni ekranlashtirdi. 1946—55 yillar Meksikada yashadi va 1960-yilda yana Ispaniyaga qaytib keldi. „Unutilganlar“, „Nazarin“, „Viridiana“, „Kunduzgi goʻzal“, „Oqsoch ayolning kundaligi“, „Bu notinch xohish nuqtasi“, „Robinzon Kruzo“ B.ning eng yaxshi filmlaridir. Diniy riyokorlikka, burjua jamiyatining ijtimoiy nohaqlik siyosatiga qarshi ruhdagi filmlar B. ijodiga xos.
Byudjet indeksi

**Byudjet indeksi** — aholining ayrim toifalari isteʼmol toʻplami (isteʼmol savati)ga kiradigan muayyan isteʼmol tovarlari narxi va xizmatlar tariflaridagi oʻzgarishlarni tavsiflaydigan indeks. Tovarlar narxi va xizmatlar tarifi oʻsishi bilan boglik boʻlgan asosiy isteʼmol harajatlarini, bozor qiymatidagi oʻzgarishlarni aks ettiradi. Byudjet indeksi aholi isteʼmol qiladigan muayyan tovarlarga va koʻrsatilgan xizmatlarga sarflangan ayni davrdagi harajatlarni oʻtgan (bazis) davrdagi harajatlarga nisbatan qanday oʻzgarganligini koʻrsatadi. Byudjet indeksi aholi farovonligini baholashda eng muhim koʻrsatkichlardan biri hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byurakan astrofizika rasadxonasi

**Byurakan astrofizika rasadxonasi** — Armaniston Faga qarashli rasadxona. 1946-yilda Aragats shahrida tashkil topgan (rasmiy ochilish marosimi 1956-yilda oʻtkazilgan); Byurakan qishlogʻi yaqinida 1500 m balandlikda joylashgan. Byurakan astrofizika rasadxonasi  r.da qator optik va radio teleskoplar mavjud. Astrofizik kuzatuvlar asosan 1948-yildan boshlangan. Yulduz assotsiatsiyalari kashf etilishi (1947) Byurakan astrofizika rasadxonasi  r. ilmiy yoʻnalishini belgilab berdi. Rasadxonaning hozirgi asosiy ilmiy mavzui — Galaktika tarkibini oʻrganish va u bilan bogʻliq muammolarni (yulduzlarning kelib chikishi va rivojlanishi kabi) hal etishdan iborat. Byurakan astrofizika rasadxonasi  r.da 1952-yil "Turli tipdagi tarqoq yulduz toʻdalarining atlasi" nashr etildi. Rasadxonada yulduzlar va tumanliklar spektrlarini kuzatib oʻrganish, diffuz va planetar tumanliklarni tekshirish va boshqa ishlar, radioastrofizika sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari (radioteleskoplarni loyihalash va qurish, kuzatuv usullarini ishlab chiqish va takomillashtirish) keng koʻlamda olib boriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byuro

**Byuro** (frans. bureau) — 1) biror tashkilot, jamiyat, muassasada muayyan ishni, asosan, rahbarlik ishini olib borish maqsadida saylanadigan yoki taʼsis etiladigan kollegial organ; 2) ayrim idora va muassasalar nomi (mas, maʼlumotnomalar B.si); 3) maxsus tokchalari, qugilari va boshqa boʻlmachalari hamda qopqogʻi boʻlgan yozuv stoli.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil