open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toshkent tongi

**Toshkent tongi** - erta oʻrtapishar pomidor navi, Oʻzbekiston sabzavot, poliz va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot intida Das va Temnokrasniy navlarini chatishtirish yoʻli bilan yaratilgan (Ye. Ye. Yermolova, 1996). Toshkent tongining yetilish muddati — urugʻi unib chiqqandan to birinchi terimgacha 112— 115 kun. Tupi past boʻyli —50 sm, barglanishi oʻrtacha, bargining yuzasi bir oz burmali, orka tomoni tukli. Mevasi yumaloq, yuzasi silliq, qizil, vazni 115—125 g, eti shirin, suvli. Tarkibida 5,3% quruq modda, 3,0% qand, S 27&nbsp;mg %. S. vitamini bor. Hosildorligi 450—500 s/ga. 2000-yildan Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida yetishtirish uchun rnlashtirilgan.
Toshkent tuproqqoʻrgʻoni

**Toshkent tuproqqoʻrgʻoni** – Anhor kanalining chap sohilida, shahar qalʼa devorining Qoʻymas (Katagon) darvozasi tashqarisi (hozirgi Islom Karimov koʻchasi yoni)dagi tepalikda 1865-yil barpo qilingan. Bu tepalikda ilk oʻrta asrlarda qurilgan *Qoʻymas istehkomi* boʻlgan, uning qoldiqlari keyinchalik *Tali Qoʻymas*, yaʼni *Qoʻymastepa* deb atalgan. 1865-yil iyunda Toshkent podsho Rossiyasining general Chernyayev boshchiligidagi qoʻshinlari tomonidan bosib olingach, bu tepalikda zudlik bilan harbiy qalʼa qurishga kirishildi. Qalʼaning tarhi 6 burchakli boʻlib, baland tuproq koʻtarmalari bilan oʻralgan, burchaklarida mustahkam bastion (burj)lari boʻlgan. Koʻtarmalarning ayrim joylariga gʻishtdan devorlar ishlanib oʻt ochish uchun shinaklar qilingan. Ichki qismida 6 piyodalar rotasi uchun kazarmalar, ofitserlar uchun bino, lazaret (150 oʻrinli), oʻq-dori, kiyim-bosh va oziq-ovqat omborxonasi va porox uchun yertoʻla qurilgan. Asosiy kirish yoʻli (sharqiy darvoza) gʻishtdan hashamdor ishlangan. Keyinchalik tuproqqoʻrgʻon tashqarisida ustaxona, aslahaxona va piyoda askarlar bataloni uchun 2 kazarma qurilgan. Toshkentda yevropalik aholi uchun Yangi shaharning qurilishi shu tuproqqoʻrgʻonni bunyod etishdan boshlandi. Tuproqqoʻrgʻon yaqinida hozirgi Mustaqillik maydonida gubernator saroyi – „Oq uy“ qurildi. Tepalikda joylashgan qalʼa Eski shahar ustidan nazorat qilib turish va ayni vaqtda mustamlakachilar yashaydigan Yangi shaharni qoʻriqlab turish imkonini bergan. 1867—1883-yillarda Toshkent tuproqqoʻrgʻonidan har kuni soat 12 da toʻp otilgan. Qalʼada soldatlar bolsheviklar tashviqoti taʼsirida bir necha marta qoʻzgʻolon koʻtarganlar. 1917-yil 1-noyabrda Toshkent tuproqqoʻrgʻonida shoʻro hukumatining bayrogʻi oʻrnatilgan. Hozir Toshkent tuproqqoʻrgʻoni oʻrnida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti qarorgohi binolari majmuasi joylashgan.

## Manbalar
Toshkent qoʻzgʻoloni

**Toshkent qoʻzgʻoloni** (1847) -Toshkent aholisining Qoʻqon xonining noibi Aziz Parvonachi zulmiga karshi koʻtargan qoʻzgʻoloni. Qoʻzgʻolonga noibilaning Toshkent va unga tobe yerlar aholisidan urushlar natijasida boʻshab qolgan xazinani toʻldirish uchun qoʻshimcha 4 ming tilla soliq yigʻish toʻgʻrisidagi farmoyishi sabab boʻlgan. Qoʻzgʻolon shaharning Parchabof va Sagʻbon mahallalarida ramazon oyining jumaga oʻtar kechasi boshlanib, soʻng boshqa mahallalarga tarqalgan, ommaviy tus olgan. Koʻchalar gʻovlar bilan toʻsilgan. Qoʻzgʻolonchilar qattiq qarshilik koʻrsatganlar, xonlik lashkarlari ularga toʻp va miltiqlardan oʻt ochganlar. Qoʻzgʻolonda hunarmandlar, mayda savdogarlar, kambagʻallar ishtirok etgan. Shoyi toʻqish ustaxonasining egasi Muhammad Yusufhoji (Mayusuf) qoʻzgʻolon rahbarlaridan biri boʻlgan. Qoʻzgʻolonchilar Aziz Parvonachini hokimiyatdan chetlatish, ortiqcha soliklarni bekor qilishga erishganlar. Toshkent sh. va uning atrofidagi yerlar aholisiga soliklar borasida oʻtkazilgan jabrzulmlar, bunga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlar Muhammad Solihning "Tarixi jadidai Toshkand" asarida batafsil yoritilgan.

## Manbalar
Toshkent qoʻzgʻoloni (maʼnolari)

**Toshkent qoʻzgʻoloni**:

* Toshkent qoʻzgʻoloni (1847) -Toshkent aholisining Qoʻqon xonining noibi Aziz Parvonachi zulmiga karshi koʻtargan qoʻzgʻoloni.
* Toshkent qoʻzgʻoloni (1892), Vabo isyoni (1892.
* Toshkent qoʻzgʻoloni (1916) (1916) -q.
Toshkent hayvonot bogʻi

**Toshkent hayvonot bogʻi** — maʼrifiy va ilmiy tadqiqot ishlari olib boradigan muassasa. 1924-yilda 3 ga maydonda Oʻrta Osiyo universiteti biolog olimlari tashabbusi bilan sobiq podsho generalgubernatorining shahar chekkasidagi dala hovlisidagi kichik hayvonot burchagi negizida tashkil etilgan. 1940-yillar oxirida 200 turdan ortiq hayvonlar jamlangan hayvonot bogʻiga aylandi. Oʻzbekiston Respublikasi hukumati qaroriga koʻra, 1994—97 yillarda Toshkent hayvonot bogʻib. uchun barcha zamonaviy talablar va standartlarga javob beradigan yangi hayvonot bogʻi qurildi. Botanika bogʻi yaqinida joylashgan mazkur hayvonot bogʻiga 1997-yil 1-sentyabrda Toshkent hayvonot bogʻi koʻchib oʻtdi. Umumiy maydoni 22,7 ga. 349 turdagi 3000 dan ortiq jonivorlar, shu jumladan, sut emizuvchilarning 58 turi, qushlarning 74 turi, reptiliyalar va amfibiyalarning 26 turi, baliqlarning 191 turi (2141 dona) saqlanadi (2004). Akvarium boʻlimida dengiz akvasistemasi barpo etilgan boʻlib, unda dengiz jonivorlari, akula va baliqlar, poliplar va boshqa yashash uchun sharoitlar yaratilgan. Hayvonot bogʻi yirtqich qushlarni koʻpaytirishga ixtisoslashgan (qoraqush, kalxat, boltayutar, kondor va boshqalar). Noyob va yoʻqolib borayotgan hayvonlar turlarini koʻpaytirish boʻyicha ilmiy ishlar olib boriladi. Chet ellardagi 86 muzey bilan hayvonlar va ilmiy axborotlar almashish boʻyicha hamkorlik qiladi. 1998-yildan Yevropa—Osiyo zooparklar va akvariumlar mintaqaviy uyushmasiga aʼzo. Toshkent hayvonot bogʻi Ashxobod, Termiz, Dushanba, Olmaota hayvonot bogʻlarini tashkil topishida bevosita ishtirok etgan.

## Yana qarang
* Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti
Toshkent — Andijon — Oʻsh — Qashqar avtomobil yoʻli

**Toshkent — Andijon — Oʻsh — Qashqar avtomobil yoʻli** - xalqaro ahamiyatli yoʻl, umumiy uz. 940&nbsp;km. Oʻzbekiston (408&nbsp;km), Qirgʻiziston (272&nbsp;km), Xitoy (260&nbsp;km) hududlaridan oʻtadi. Yoʻlda dengiz sathidan turlicha balandlikda boʻlgan 6 ta dovon bor. Shundan Oʻzbekistonda Kamchiq (dengiz sathidan 2268 m) va Rezak (2254 m) dovonlarida tunnellar qurilgan (qarang Qamchiq dovoni). Qirgʻiziston hududida Chayirchiq (2406 m), Toldiq (3645 m), Taunmurun (3536 m) dovonlari osha oʻtiladi. Qadimda Buyuk ipak mulining asosiy yoʻnalishlaridan biri hisoblangan karvon yoʻli boʻlgan. 20-asrning 30-yillarida ilk bor muhandislik inshooti koʻrinishida, uni kesib oʻtuvchi daryo va soylarga koʻprik va quvurlar qurilib, yer poyining kengligini 8 m ga yetkazib, qatnov qismiga shagʻaltosh qoplama yotqizilgan va butun yoʻl yoʻnalishi boʻylab yoʻlni saqlash xizmati tashkil qilingan, shu davrdan boshlab xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻliga aylandi.

1960—70-yillar oraligʻida yoʻldagi transport qatnovining ortib borayotganligi hisobga olinib, yoʻlning parametrlari (kengligi) III—IV toifaga (10–12 m)ga keltirilib, tegishli zaruriy qismlariga asfaltbeton va qora toʻshamalar yotqizilib, qayta taʼmirlangan.

20-asr oxiriga kelib yoʻlning xalqaro ahamiyati kuchaydi. 1997-yil 24—28-aprelda Toshkent shahrida 18 mamlakat ishtirokida yoʻlni taʼmirlash, undan foydalanish va shu yoʻnalishda temir yoʻl kurish masalalariga bagʻishlangan xalqaro kengash oʻtkazildi. 1998-yil 19-fevralda Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Xitoy hukumatlari oʻrtasida T. — A. — Oʻ. — Toshkent — Andijon — Oʻsh — Qashqar avtomobil yoʻliyilda xalqaro avtomobil transporta qatnovi toʻgʻrisida bitim imzolanib, yoʻl qurilishi boshlandi.

Avtomobil yoʻlidagi yillik o'rtacha transport qatnovi jadalligi yoʻlning turli uchastkalarida turlicha: Oʻzbekiston hududida Toshkent — Oʻsh oraligʻida 10000—19000 avtomobilGʻ kun; Oʻsh—Saritosh oraligʻida 3000— 4000 avtomobilGʻkun; Ergashtom — Qashqar oraligʻida 500—5000 avtomobil/kun (2004). Yoʻlning Toshkentdan Qirgʻizistonning Oʻsh shahrigacha boʻlgan qismi (A373) asfaltbeton toʻshamali, 292&nbsp;km —I toifali, 116&nbsp;km —II toifali. Yoʻlning Oʻsh shahridan Saritosh shaharchasigacha boʻlgan qismi (M41) 184&nbsp;km asfaltbeton va qora toʻshamali, II — III toifali. Saritosh shaharchasidan — Ergashtom ovuligacha boʻlgan qismi davlat ahamiyatidagi yoʻl boʻlib 78&nbsp;km ni tashkil qiladi, qora shagʻal toʻshamali, IV toifaga kiradi.

Yoʻlning XXR hududidagi 260&nbsp;km li qismi III —IV toifali, xalqaro ahamiyatli, asfaltbeton toʻshamali.

## Manbalar
* Tohirjon Mirzayev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
Toshkent-Dushanba avtomobil yoʻli

**Toshkent-dushanbe avtomobil yoʻli** (M34) — xalqaro ahamiyatli magistral yoʻl, Toshkent shahrini qoʻshni Tojikistonning poytaxti Dushanbe shahri bilan bogʻlaydi. Yoʻlning oʻtmish tarixi bundan 5000 yillar avvalgi karvon yoʻllardan boshlanadi. 20-asrning 30—40-yillarida yoʻldan foydalanish xizmati tashkil qilinib, avtomobil yoʻliga aylantirilgan.

Umumiy uzunligi 457&nbsp;km. Shundan 170&nbsp;km Uzbekistan, 287&nbsp;km Tojikiston hududidan oʻtadi. Yoʻl Toshkent shahridan boshlanib, Toshkent viloyatining Zangiota, Yangiyoʻl, Chinoz tumanlari, Sirdaryo viloyatining Sirdaryo, Mirzaobod, Xovos tumanlari, Jizzax viloyatining Yangiobod tumani orqali oʻtadi va Tojikistonning Sugʻd viloyatida Zafarobod, Oʻratepa, Shahriston tuman markazlari orqali Turkiston togʻ tizmasidan Shahriston dovoni (3378 m.), Zarafshon togʻ tizmasidan Anzob, dovoni (3372 m; dovonda "Ushtur" tunneli qurilmoqda), Hisor togʻ tizmalaridan oʻtib Varzob shahri orqali Dushanbaga kirib boradi. Yoʻl OʻzR hududida, asosan I—II toifali, asfaltbetonli, Zafarobod — Shahriston, Varzob — Dushanbe oraliklarida qattiq asfaltbeton toʻshamali, II—III toifali. Yoʻlning 200&nbsp;km dan ortiqroq boʻlgan togʻ va dovonlardan oʻtadigan Shaxriston — Varzob oraligʻidagi qismi qora shagʻal toʻshamali, IV—V toifali.

Oʻzbekiston hududida yil davomidagi oʻrtacha kunlik transport qatnovi jadalligi 7000—15000 avtomobil/kunni, Tojikiston hududida 1000 —7000 avtomobil/kunni tashkil qiladi (2004).
Toshkeskansoy

**Toshkeskansoy** — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Chatqol tizmasining 3380 m balandlikdagi muzliklaridan boshlanadi. Uz. 26&nbsp;km. Havzasi maydoni 103&nbsp;km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 4 m³/sek. gacha. 6 ta irmogʻi boʻlib, ulardan 2 tasi muzliklardan va qolganlari buloqlardan suv oladi. Soy Chatqol qoʻriqxonasidan oqib oʻtib, Qorabuzuqsoyga quyiladi. Bahor va yoz oylarida toʻlib oqadi. Suvidan Boʻstonliq tumani ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.
Toshkoʻmir

**Toshkoʻmir** — yuksak oʻsimliklar organik qoldiqlarining parchalanishi va atrofini oʻrab turgan Yer poʻsti jinslarining bosimi hamda nisbatan yuqori trada hosil boʻladigan qattiq yoqilgʻi. Qazilma koʻmir turlaridan biri. Qoʻngʻir koʻmirga nisbatan tarkibida uglerodi koʻp; zich, tim qora, baʼzan qoʻngʻir qora, yogʻsimon yaltiraydi, yarim yaltiroq yoki xira boʻladi. Koʻmirga aylanish darajasiga koʻra, T. qoʻngʻir koʻmir bilan antratsit (koʻmirning eng toza xili) oraligʻida turadi. Odatda, qoʻlga yuqmaydigan yirik yoki mayda donali boʻladi. Tarkibida 75—97% va undan koʻproq uglerod; 0,5—4% oltingugurt; 1,5% gacha azot, 42 dan.7—12% gacha uchuvchan moddalar boʻladi. T.ning namligi 4 dan 14% gacha oʻzgarib turadi; kuli, odatda, 2—4% dan 45% gacha. Eng yuqori yonish issiqligi 5700 kkalGʻ kg. T. Yer qobigʻi yuqori qismining oʻsimlik qoldiklari parchalanishidan hosil boʻladi. Yonuvchi massasida uglerod miqdori koʻpayib, kislorod, vodorod, uchuvchan moddalar kamayib boradi; shu bilan birga uning yonish issikligi va boshqa xossalari xam oʻzgaradi. T. silur va devon davridan boshlab barcha geologik sistemalarda paydo boʻlgan. Toshkoʻmir, perm va yura sistemalari qatlamlarida ayniqsa koʻp. U turli qalinliqdagi (0,1 m dan boshlab bir necha oʻn m qalinlikda) qatlam holida boʻladi. Koʻmir yer sirtidan boshlab to 2000–2500 m va undan ham chuqurda yotadi. T. turli sohalarda: roʻzgʻorda, energiya yoqilgʻisi hamda metallurgiya va kimyo sanoati xom ashyosi sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda T. Shargʻun va Boysun kumir konlarida mavjud.
Toshkoʻmir (shahar)

**Toshkoʻmir** — Qirgʻizistonning Jalolobod viloyatidagi shahar (1943-yildan). Norin daryosining oʻng sohilida (Sirdaryo havzasi). 600 m balandlikda. Fargʻona va Otoʻynoq togʻlari bilan oʻralgan. Shahar atrofida koʻmir qazib olinadi. T.dan Qirgʻizistonning shim. va jan. tumanlarini birlashtiruvchi katta avtomobil yoʻli oʻtadi. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 23,3 ming kishidan ziyod (1999 y). Kumir koni boshqarmasi, goʻsht kti, non, gʻisht, yarim oʻtkazgich materiallar, tamaki fermentatsiya zdlari, bosmaxona, sanʼat saroyi, madaniymaishiy binolar bor.
Toshkent haqiqati

**Toshkent haqiqati** Toshkent viloyati hokimligining ijtimoiysiyosiy gazetasidir. Muassisi — Toshkent viloyati hokimligi. Toshkent shahrida haftada 5 marta chiqadi. Dastlab 1928-yil 11 dekabrda "Sharq haqiqati" nomi bilan "Toshkent okrug firqa qoʻmitasining, okrug ijroiya qoʻmitasining va okrug kasaba soyuzlari shoʻrosining nashr afkori" sifatida chop etilgan (jami 519 soni chiqqan). 1930-yil 23-sentabrdan "Qizil Oʻzbekiston" gaz.ga qoʻshilgan. 1954-yil 9-fevraldan hozirgi nomda. Gazetaga turli yillarda R. Alimov, E. Ismoiljonov, 3. Yesenboyev, M. Qoriyev, A. Ismoilov, N. Nasimov, F. Muhiddinov va boshqa muharrirlik qilishgan.

Gazetaning tashkil etilishida va dastlabki sonlaridan boshlab siyosiyiqtisodiy, ijtimoiy va iqtisodiy hayot hodisalariga hozirjavob gaz. sifatida namoyon boʻlishida oʻsha davrning taniqli yozuvchi va jurnalistlari — Abdulla Qodiriy, Gʻafur Gʻulom, Maqsud Shayxzoda, Sotti Husayn, Komil Aliyev, Orif Ayupovlar katta ijodiy hissa qoʻshganlar. 2001-yil 7-iyuldan "Toshkent haqiqati" va "Tashkentskaya pravda" gazetalarining birlashgan tahririyati tashkil etildi. Gaz. sahifalarida bozor iqtisodiyotini rivojlantirish, keng koʻlamli islohotlarni amalga oshirish, ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyot, tadbirkorlik harakati miqyoslarini kengaytirish muammolariga doir mavzular yoritib boriladi. Barkamol inson tarbiyasi vatanparvarlik va yuksak axloqiymaʼnaviy fazilatlarni shakllantirish, huquqtargʻibot masalalari gazetada yetakchi mavzularga aylangan. Adadi 12 000 nusxa (2004).
Toshkoʻmir kumir koni

**Toshkoʻmir kumir koni** - Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyatida, Fargʻona vodiysining shim.da, Norin daryosi boʻyida joylashgan. Kon 19-asr oxirlaridan maʼlum boʻlib, geologik tuzilishi usha paytda va 20-asr boshlarida urganilgan. Toshkoʻmir kumir konik. 1916-yilda ishga tushirilgan. Konda kumir kazib olish 1985—95 yillar mobaynida ancha kamaygan. Toshkoʻmir kumir konik. yura davri jinslari qatlamlaridan tashkil topgan. Koʻmirli qatlamning qalinligi 450–550 m. Unda 4 svita mavjud (quyidan yuqoriga): kumir osti yoki bazal svitasi (kalinligi 40 m gacha), kumirli qatlam (yuqori leyas, 100 m gacha), kumir ustidagi qatlam (dogger, 30—150–200 m), rang barang qatlam (malm, 120–150 m). Kumirli svitada 5 kumirli majmua bulib, ular orasida argillit, alevrolit va qumtosh qatlamlari mavjud. Koʻmir qatlamining qalinligi 0,6—4,5 m. Toshkoʻmir kumir koni k. koʻmiri chiqindili toshkoʻmir hisoblanadi. Koʻmirning koʻp qismidan rangli metallurgiya ktida, Oʻsh va Fargʻona sh.laridagi issiqlik elektr styalarida, kommunal xoʻjaliklarda keng foydalaniladi.
Toshkoʻpriksoy

**Toshkoʻpriksoy** - Surxondaryo viloyatidagi soy. Hisor togʻlarining jan. tarmogʻi (Ketmonchopti togʻlari) yon bagʻirlaridan, 2160 m balandlikdan boshlanadi. Uzunligi 82&nbsp;km, havzasining maydoni 491&nbsp;km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,67 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 0,190 m³/sek. gacha (kam suv yilda). Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Soyda qish va bahorda suv boʻladi. T. boʻyida Bandixon, Oqqopchigʻay qishloqlari bor.
Toshloq

**Toshloq** — Fargʻona viloyati Toshloq tumanidagi shaharcha (1974-yildan), tuman markazi. 1974-yil 10 dekabrda Toshloq qishlogʻi oʻrnida tashkil etilgan. Aholisi 14,2 ming kishi (2001). Yaqin temir yo'l stansiyasi — Oxunboboyev (5&nbsp;km). Fargʻona shahridan 16&nbsp;km. Toshloqda tuman hokimiyati binosi, maʼmuriy, davlat tashkilotlari, paxta tozalash zdi, Margʻilon "Atlas" firmasi filiali, non kombinati, tikuvchilik fabrikasi, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, markaziy kutubxona, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Toshloq — Fargʻona yoʻnalishi boʻyicha avtobuslar doimiy ravishda qatnaydi.

## Manbalar
Toshloq Tunguska

**Toshloq tunguska** (Yuqori qismida — Katanga), Podkamennaya Tunguska, Chulakan, Oʻrta Tunguska — Rossiya Federatsiyasi, Krasnoyarsk oʻlkasi va Irkutsk viloyatidagi daryo. Yeniseyning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1865&nbsp;km, havzasining maydoni 240 ming km². Angara togʻ kryajidan boshlanadi. Yuqori oqimida vodiysi keng, quyi oqimida tor, oʻzanida bir qancha sayozlik va ostonalar uchraydi. Kor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. oktabroxirida muzlab, may oyi oʻrtalarida muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 1750 m³/sek. Asosiy irmoklari: oʻngda — Tetere, Chunya; chapda — Kamo, Velmo, 1146&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Toshloq Tunguska boʻyida Vanavara, Baykit, Podkamennaya Tunguska aholi punktlari joylashgan.
## Manbalar
Toshloqi 862

**Toshloqi 862** — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot intida mahalliy navdan yakka tanlash usuli bilan (M.N.Kulakova, 1956) yaratilgan. Niholi unib chiqqandan keyin mevasi 85—90 kunda pishadi. Meva shakli silindrsimon, vazni 1,6— 3,0&nbsp;kg, yuzasi silliq, tusi och yashil. Poʻsti oʻrtacha qalinlikda, etining rangi och yashil, qalinligi 3,5—5,0 sm, mayin, sersuv, shirin, yangiligida isteʼmol qilinadi. Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda, urugʻlari yirik, urugʻxonaning yarmini egallaydi. Quruq modda miqdori 14,2%, qand 11,8%. Hosildorligi 200—220. s/ga, Eti yumshoq boʻlgani uchun uzoq saqlab boʻlmaydi. Oʻzbekistonning (Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistondan tashqari) barcha viloyatlari uchun rnlashtirilgan.
Toshma

**Toshma** — teri va shilliq qavatlarga turli rangdagi dogʻ, tuguncha, pufakcha va boshqa toshishi. Teriga tashqi taʼsirotlar (mas., sovuq, issiq, kislota, ishqor) taʼsir etganda, baʼzi yuqumli kasalliklar (skarlatina, qizamiq, qizilcha, tif, zaxm va boshqalar)da intoksikatsiya, moddalar almashinuvi buzilganda, meʼdaichak yoʻli, jigar, nerv sistemasi, ichki sekretsiya bezlari kasalliklarida, turli dorilar (antibiotiklar)ni qabul qilganda T. toshadi.
Toshmali terlama

**Toshmali terlama** (typhus exanthematicus, tepkili terlama, epidemik tif) — rikketsiozlar guruhiga mansub oʻtkir infeksion kasallik, bunda bemor isitmalaydi, yurak, qon tomirlar, markaziy nerv sistemasi zararlanadi, toshma toshadi. Provachek rikketsiyasi qoʻzgʻatadi, bit orqali yuqadi. Toshmali terlamaning kechishida 4 davr farklanadi; yashirin davri (oʻrtacha 2 hafta), boshlangʻich, avj olish va sogʻayish davrlari. Dastlab bemorning eti uvishib, isitmalaydi (39—40° gacha), boshi va muskullari qaqshab ogʻriydi, yuzi kepchiydi, koʻzlari qizarib turadi, uyqusi buziladi, alahlaydi. Kasallikning 3— 4 kunida koʻz konʼyunktivasining burmasida va yumshoq tanglayda dogʻsimon toshmalar paydo boʻladi. Intoksikatsiya kuchliligidan yurak, nafas yoʻli va nerv sistemasi zararlanadi. Kasallikning 5kunidan boshlab bemor badaniga va bilaklariga qizgʻishpushti toshmalar toshadi. Kasallikning 12— 15 kunidan bemorning axvoli yaxshilana boshlaydi. Baʼzan Toshmali terlama qaytalaydi. Soʻnggi yillarda bu kasallik Oʻzbekistonda deyarli uchramaydi. Toshmali terlamaning oldini olish uchun bitga qarshi kurash choralari koʻriladi, dezinfeksiya oʻtkaziladi va hokazo.

## Manbalar
Bekjon Toshmuhamedov

**Bekjon Oybekovich Toshmuhamedov** (1935-yil 27-yanvar, Toshkent — 2020-yil 25-iyun) — biolog, biofizik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1987). Biologiya fanlari doktori (1971), professor (1973). Atoqli yozuvchi Oybekning oʻgʻli.

## Faoliyati
Moskva universitetining biologiya-tuproqshunoslik fakultetini tugatgan (1958), shu universitetda aspirant (1958—1961), ToshDUning biologiya-tuproqshunoslik fakultetida kichik ilmiy xodim (1962), biokimyo va biofizika kafedrasi dotsenti (1963—1965), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi yadro fizikasi (1965—1967) va Biokimyo instituti (1967—1985) biofizika laboratoriya mudiri. 1979—1986-yillarda ToshDU biofizika va atrof muhit muhofazasi kafedrasi mudiri. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fiziologiya institutida direktor (1985—1992), boʻlim boshligʻi (1998-yildan). Oʻzbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi raisi (1992—1995). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1995—1997).

Asosiy ilmiy ishlari biologik membranalarning hosil boʻlishi va ularning boshqaruvchanlik roli, toksinlar, gormonlar, pestitsidlar, feromonlar, defoliantlar va boshqa biologik faol moddalarning membranaga taʼsir qilish mexanizmini oʻrganishga oid. YuNESKO qoshidagi „Inson va biosfera“ milliy komiteti raisi (1998-yildan). „Oʻzbekiston biologiya jurnali“ bosh muharriri (1996-yildan). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).

## Manbalar
Yunus Toshpoʻlatov

**Yunus Toshpoʻlatovich Toshpoʻlatov** (1932.15.8, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), kimyo fanlari doktori (1971), professor (1980). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Usimliklar kimyosi institutida  ilmiy xodim (1956-59), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Polimerlar kimyosi va fizikasi institutida  optikaanalitika laboratoriya mudiri (1959— 65), yetakchi ilmiy xodim (1993—97), Kimyo sanoati vazirligi qoshidagi Paxta sellyulozasi va texnologiyasi ilmiy tadqiqot instituti direktori oʻrinbosari (196574), direktori (198392). Toshkent Toʻqimachilik va yengil sanoat instituti umumiy va anorganik kimyo kafedrasi mudiri (1974—83), Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika universiteti kimyo va uni oʻqitish metodikasi kafedrasi mudiri (1998-yildan). Ilmiy ishlari paxta sellyulozasi va uning modifikatsiyalangan xillarini rentgenografik va IKspektrlar yordamida tekshirish, ular tuzilishini tadqiq qilish, mahalliy xom ashyolardan pishiq materiallar olishga oid. T. paxta lintidan sellyulozani ajratib olish texnologiyasini ishlab chiqdi va amaliyotga tatbiq etdi. Uning rahbarligida atsetilsellyuloza tasmalarini moylovchilar va ip yigirishda ishlatiladigan eritmalar uchun zarur qurilmalar tayyorlandi hamda kimyoviy tolalar ishlab chiqarish. korxonalarida qoʻllandi.

## Manbalar
* Glinit — portlandsement, T., 1958; Izometricheskiy metod issledovaniya polimernoʻx materialov (v soavtorstve), T., 1989; Protsessoʻ i apparatoʻ kompleksnoy pererabotki vtorichnogo soʻrya selxoz produktov (v soavtorstve), T., 1990.

## Adabiyot
* Yu. T. Toshpoʻlatov (biobibliografiya), T., 2002.
Mahbuba Toshpoʻlatova

**Mahbuba Ziyayevna Toshpoʻlatova** (1952.23.3, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1974). 1974-yildan Yangiyoʻl shahridagi maktablarda, 1999-yildan akademik litseyda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi (1982— 99 ylarda 4maktab oʻquv boʻlimi mudiri, direktor va oʻkituvchi). Taʼlimning oʻziga xos, zamonaviy usullaridan foydalanadi; 1988-yil tajriba tariqasida chuqur oʻzlashtiruvchi sinf tashkil etib, muvaffakiyatga erishgan.
Toshsoqa

**Toshsoqa** — Xorazm viloyatidagi yirik sugorish kanali. Amudaryoning chap qirgʻogʻidan boshlanadi. Daryoda suvning koʻpkamligiga qarab suv 2 kanaldan: 1939—40 yillarda qurilgan Eski Toshsoqa (uz. 34&nbsp;km; suv sarfi 285 m³/s) va 1964-yilda kurilgan Yangi Tuyamoʻyin (210m³/s ga moʻljallangan, amalda 90 m³ suv oladi) kanallari orqali olinadi. Eski Toshsoqa kanalining 34&nbsp;km da qurilgan suvayirgʻich bilan tugaydi. Bu yerdan respublikalararo Shovot (uz. 150&nbsp;km, bosh qismida suv sarfi 125 m³/s), PolvonGʻazovot (uz. 31&nbsp;km, suv sarfi 170 m³/s) va xoʻjaliklararo Xonqaarna kanali (uz. 24&nbsp;km, suv sarfi 11 m³/s) boshlanadi. T. suvi bilan Xorazm viloyatining Xonqa, Urganch, Bogʻot, Shovot tumanlaridagi 138,4 ming ga, Turkmanistonning Taxti tumanidagi 94,1 ming ga yer sugʻoriladi.
Toshtaroshlik

**Toshtaroshlik** (sangtaroshlik) — hunarmandlik turi; toshni kesish, yoʻnish bilan uni maʼlum shaklga keltirish kasbi. Inson juda qadim zamonlardan beri oʻz ehtiyojlari uchun turlituman tabiiy toshlardan foydalanadi. Tabiiy toshlar keng tarqalgan oʻlkalarda tosh asosiy qurilish materialidir; uning turli navlari uyroʻzgʻor buyumlari, qurol va asboblar, bezak ashyolari tayyorlashda keng qoʻllangan. Qimmatbaho toshlar jahondagi deyarli hamma xalk,larda bezak buyumlari tayyorlashda ishlatiladi. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston tabiati turlituman toshlarga boy, shuningdek, toshga nisbatan foydalanishga bir muncha qulay va oson boʻlgan yogʻoch, ganchga ham boy. Geografik sharoit takrzosi bilan qurilish materiali sifatida meʼmorlikda toshdan kam foydalanilgan, jonli mavjudotlarning shakllarini ishlash — haykaltaroshlik ham rivojlanmagan. Kimmatbaho toshlardan badiiy va bezak buyumlari tayyorlash, nodir toshlardan zargarlikda foydalanish juda qadimdan rivojlangan. Neolit davriga mansub Lavlakon — 59 makoni (Qizilqum)da zargarlik ustaxonasining qoldiklaridan feruza taqinchoklar tayyorlashda foydalanilgan chaqmoqtosh, kvarsit egovlar topilgan (mil. av. 3ming yillik). Neolit va jez davrlarida tosh badiiy ishlanganligini Zamonbobo madaniyati va Chustdan topilgan arxeologik topilmalardan ham koʻrish mumkin; Fargʻona viloyatidagi Soʻx qishlogʻidan topilgan qora toshdan ishlangan tumor diqqatga sazovor. 1—3-asrlarda Oʻzbekistonning jan.da binolarning poydevori, ustunlarida, bino qismlarini bezashda marmar va xarsang toshlardan, binolarni bezash uchun relyef va haykallar tayyorlashda (buddizm tarqalishi munosabati bilan) ohaktoshdan foydalanilgan. Ayritom, Fayoztepa, Qoratepa va boshqa binolarning qoldiklari binolarni bezashda toshdan foydalanilganini koʻrsatadi. T. Oʻrta Osiyoda 15-asrda yanada rivojlandi va takomillashdi, Madrasa, maqbara va boshqa yirik binolar qurilishida toshdan keng foydalanildi: Amir Temur maqbarasi, Bibixonim jome masjidi, Ahmad Yassaviy majmui kabilar jozibali bezatilgan. 19-asrda — 20-asr boshlarida Samarqand, Buxoro, Xiva, Shaxrisabz, Qoʻqon va boshqa shaharlarda yirik binolar, hovuzlar (Labi Hovuz ansambli, Sitorai Mohi Xosa va boshqalar), tegirmonlarda xarsang tosh va marmardan koʻp foydalanilgan, Nurota, Gʻozgʻon qishloqlarida marmardan lagan, piyola kabi idishlar tayyorlash rivojlangan. 20-asr — 21-asr boshlarida (ayniqsa, Oʻzbekiston mustaqilligidan soʻng) maʼmuriy va jamoat binolarini qurish va ularni bezashda ohaktosh, marmar, granit va boshqa toshlardan, togʻ jinslaridan foydalanishga katta eʼtibor berildi: Navoiy teatri, Muqimiy teatri, Toshkent metropoliteni bekatlari, Xalqlar doʻstligi saroyi, Oliy Majlis, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oqsaroy va boshqa Hozir T. mexanizatsiyalashtirilgan, tosh kesuvchi, toshni silliklovchi va boshqa mexanizmlar keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Toshtiq madaniyati

**Toshtiq madaniyati** - Jan. Sibirning temir davri arxeologik madaniyati (mil. av. 1-asr — mil. 5-asr). Yenisey daryosining oʻrta havzasi — Minusinsk kotlovinasida, Krasnoyarsk atrofi, Kemerovo viloyatining sharqiy qismida tarqalgan. Yenisey boʻyida joylashgan Bateni qishlogʻi yaqinidagi Toshtiq daryosi sohilidagi mozorqoʻrgʻon nomidan olingan. Dafn inshootlariga oʻliklar kuydirib qoʻyilgan. Toshtiq madaniyati qabilalari Tagar madaniyati aholisi (dinlinlar) ajdodi boʻlib, mil. av. 2 — 1-asrlarda Markaziy Osiyodan kelgan [turkiyzabon gyangunlar bilan aralashib ketganlar. Toshtiq madaniyati [qabr|kabrlaridan rangli naqsh berilgan maskalar, idishlar va boshqa topilgan.

Zodagonlar qabrlaridan hayvonlarning yogʻochdan ishlangan haykalchalari, kambagʻallarni aks ettirgan haykallar chiqqan. Toshtiq madaniyati aholisining mashgʻuloti chorvachilikdehqonchilik edi. Jamoa ibtidoiy munosabatlarining soʻnggi bosqichida boʻlgan.
Toshtuz

**Toshtuz**, galit, osh tuzi — 1) galit minerali, kimyoviy tarkibiga koʻra natriy xlorid NaCl(Na— 39,34%, Cl 60,66%). Kub sistemada kristallanadi. Odatda, tabiatda turli kattalikdagi donador kristall agregatlar shaklida uchraydi. Sof holda rangsiz va tiniq, lekin koʻpincha gil, organik moddalar, temir oksidlari va boshqa bilan aralashmasi kulrang, jigarrang, qizil, pushti. Shisha kabi yaltiroq. Qattiqligi 2—2,5; zichligi 2,1—2,3 g/sm³. Suvda oson eriydi; 2) choʻkindi togʻ jinsi, asosan (99%), galitdan iborat. Fanerozoyning deyarli barcha geologik davrlari yotqiziqlarida uchraydi. Eng yirik yotqiziklari kembriy, devon, perm va neogen katlamlarida joylashgan. T., ayniqsa, shoʻr koʻllar tubida koʻp. Oʻrta Osiyoda yirik konlari bor. T. xalq xoʻjaligida keng ishlatiladi. Tozalangan T. oziq-ovqat mahsuloti sifatida, konservalashda, muzlatish ishlarida, kimyo sanoatida soda, xlor, xlorid kislota va natriyning qator tuzlarini olishda, anilin va lokboʻyoq, oʻrmon kimyosi, toʻqimachilik, farmatsevtika, metallurgiya, teri, neft sanoatlarida, plastmassalar ishlab chiqarish. da, yirik tiniq kristallari optik asboblar tayyorlashda qoʻllanadi (yana qarang Natriy xlorid).
Oʻktam Toshxoʻjayeva

**Oʻktam Toshxoʻjayeva** (1951.18.9, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1973). 1980-yildan Mirobod tumanidagi 125maktabda fransuz tili oʻqituvchisi. Darsni qiziqarli muzokara, bahssuhbatlar, sirtqi sayoqatlar usulida oʻtkazadi.
Toshqazgan grafit koni

**Toshqazgan grafit koni** - Navoiy viloyatidagi kon. Markaziy Qizilqumdagi Quljuqtov togʻlari gʻarbiy qismida joylashgan. 1928—29 yillarda ochilgan. Kon geologiyasini keyinroq X M. Abdullayev, I. H. Hamroboyev va boshqa oʻrgangan. Genezisiga koʻra, kontakt metasomatik turga mansub boʻlib, gabbroid intruzivlar bilan devon davriga oid choʻkindi metamorfik togʻ jinslari chegarasida hosil boʻlgan metasomatitlarda joylashgan. Grafit rudalari turli darajada oʻzgargan va grafitlashgan gabbrolardan iborat. Odatda, kontaktning burmalangan joylarida hamda gabbroidlarni qamrab turuvchi ohaktosh qatlamlari oraligʻidagi tanalar bilan bogʻliq holda linzasimon, jelvaksimon, uyachasimon shakllarda uchraydi. Ruda tanalarining uz. 20 – 90 m dan 500–600 m gacha, qalinligi 0,5–5 m dan 60–90 m gacha. Grafitning oʻrtacha miqdori 11% boʻlib, u 30—40% gacha oʻzgarib turadi. Ruda tarkibida Ni, Co hamda pirit, pentlandit, bravoit kabi sulfidli minerallar mavjud. Sulfidlar tarkibida Pt, Pd, Rh, Au, Ag, Si va boshqa elementlar gʻam bor. T.g.k.da mineral tarkibi va hamda Ni va So ning miqdori qayta ishlash texnologiyasiga karab rudalar ikki (oksidlangan va kam oʻzgargan) turga ajratiladi. Ularning boyitish va qayta ishlash texnologiyalari gʻam ancha farklanadi. T.g.k. Oʻzbekistonda maʼlum boʻlgan bir necha grafit konlaridan eng kattasi boʻlib, rudalar yuqori sifatli va katta zaxiraga ega.
Toshquduq gaz koni

**Toshquduq gaz koni** - Buxoro viloyati Romitan tumanida, Buxoro shahridan 100–110&nbsp;km shim.garbda joylashgan. Kon 1972-yilda ochilgan va 1975-yilda ishga tushirilgan. Toshquduq strukturasi Gazli koʻtarilmasining jan.gʻarbiy qismida boʻlib, kenglik boʻyicha choʻzilgan yirik braxiantiklinal burmadan iborat. Yuqori boʻr davrining senon yarusi yotqiziqlari shipi boʻyicha Toshquduq braxiantiklinali uchta yer yoriklari bilan murakkablashgan. Paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotqiziqlarida jaʼmi 11 razvedka qudugʻi ochilgan. Gaz, asosan, boʻr davrining yotqiziklarida uchraydi. Sanoat miqyosidagi gaz 7 va 9gorizontlar bilan bogʻliq. 7gorizont senon yarusi yotqiziqlarida ajratilgan boʻlib alevrolit va gil bilan qavatlangan mayda zarrali qumtoshlardan iborat. Uyum qatlami gumbazli tipga mansub, gaz suvga tiralib turadi. Uyum oʻlchami 7,5x1,5&nbsp;km, bal. 30 m, gazlilik maydoni 13,9&nbsp;km². 9gorizont senoman yarusining yuqori qismidagi mayda zarrali qumtoshlarda, 530–703 m chuqurliqda ochilgan. Gorizontning umumiy qalinligi 122–153 m, uyum katlamli, gumbazli tipga mansub boʻlib burmaning eng koʻtarilgan qismida namoyonlanadi, gaz suvga tiralib turadi. Uyum oʻlchami 11,5x3,5&nbsp;km, bal. 45. Gazlilik maydoni 30&nbsp;km² ga yaqin. Kondan foydalanilmoqda.
Toshquduq qumligi

**Toshquduq qumligi** — Qizilqumning shim.gʻarbiy qismidagi qumlik. Gʻarb va shim.gʻarbdan Amudaryo deltasi bilan chegaradosh, jan.gʻarbda Tabaqum kumligi, sharq va janubida Kizilqumning b. qumliklari bilan tutashgan. Toshquduq qumligi gʻarbdan sharqqa 38–40&nbsp;km, shim.dan jan.ga 15– 17&nbsp;km ga choʻzilgan. Balandligi gʻarbiy qismida 70–75 m, sharqida 138 m gacha. Shimoliy va shim.gʻarb tomon pasayadi. Toshquduq qumligida eol relyef shakllaridan qum marzalari, doʻng qumlar, barxanlar, koʻzanak qumlar tarqalgan, kum marzalari va doʻng qumlar oʻsimliklar bilan mustahkamlangan. Barxanlar koʻpincha quduqpar atrofida uchraydi. Shimoliy qismida taqirlar, jan.sharqiy qismida shoʻrxoklar (Ulkan Qorashoʻr) tarqalgan. Iklimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq (tra 44° gacha koʻtariladi). Yogʻingarchilik kam (70–100&nbsp;mm). Surqoʻngʻir qumli taqir tuproqlar hosil boʻlgan. Qumlikda choʻlga xos kserofit, psammofit va efemer oʻsimliklar (oq saksovul, juzgʻun, quyonsuyak, qum akatsiyasi, qandim, selin, shuvoq va boshqalar) oʻsadi. Quduqlar (Toshquduq, Oltinqum, Qoʻngʻirtepa, Qoshquduq, Saksovulquduq va boshqalar) bor. Hududi yaylov sifatida foydalaniladi. Murod Mamatqulov.
Toshqoʻrgʻon

**Toshqoʻrgʻon**, Xulm — Afgʻonistonning shimoliy qismidagi shahar. Samangon viloyatida. Aholisi 35 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xulm daryosi vohasidagi savdotransport markazi. Shahar atrofida meva, uzum, paxta va boshqa qishloq xoʻjaligi. mahsulotlari yetishtiriladi. Un tortish, paxta tozalash korxonalari bor. Hunarmandchilikda gazlama va gilam toʻqiladi, charm, mis va temirdan uyroʻzgʻor buyumlari tayyorlanadi.
Toshqalʼa

**Toshqalʼa** — Koʻhna Urganchning qad. qismida joylashgan oʻrta asr shahar qalʼasi xarobasi. S. P. Tolstoye tomonidan 1952 yilda oʻrganilgan. Qazishmalar natijasida shaharning baʼzi joylarida saqlanib qolgan T. devorlari (bal. 5,5 m) aniklangan. T. hududida qulagan qad. minora (Pa.)ning poydevori va uning yonidagi oʻrta asr masjidining pishiq gʻishtdan ishlangan sahni xamda ustunlarining piramida shaklidagi ostki qismi; karvonsaroy (14-asr), shuningdek, mahallaning bir nechta koʻchasi va hunarmandlarning gʻishtdan qurilgan uy qoldiqlari ochilgan. Baʼzi uylarda xitoy usulida isitish tizimi borligi aniklangan.

Minora atrofidan qirgʻinlardan guvohlik beruvchi qurolyarogʻ parchalari va odam suyaklari, xonalardan Xitoydan keltirilgan chinni idish parchalari va mahalliy hunarmandlar tomonidan ishlangan chinni buyumlar topilgan. T. uz. 1&nbsp;km, eni undan kamroq boʻlgan notoʻgʻri koʻpburchak shaklidagi shahar sifatida baland qalʼa devorlari bilan oʻralgan. Qalʼa oldidagi chuqur xandaqlar unga toʻsatdan bosib kirish yoʻlini toʻsib turgan.

T. Chingizxon yurishidan keyin qayta tiklangan va 17-asrda Abulgʻoziyxon Koʻhna Urganch aholisini Yangi Urganchga koʻchirguncha gavjum shahar boʻlgan.institutlardan maʼlum boʻlishicha, T.ning tashqi davlatlar, asosan, Xitoy bilan savdo aloqasi keng yoʻlga qoʻyilgan. T. Xorazm poytaxtining oʻrta asrlarga oid tarixini yoritishda muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyot
* Tolstov S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964; Tolstoye S. P., Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta, M., 1962;Xalimov N., Pamyatniki Urgencha, Ashxabad, 1991.
Toshqin

**Toshqin**, daryolarning toshishi – daryoda suv sathining nisbatan qisqa vaqt ichida tez nomuntazam koʻtarilishi va deyarli shunday tezlikda pasayishi. Toshqin qor va muzliklarning shiddatli erishi, yogʻin koʻp yogʻishi, suv omborlaridan suv tashlash, togʻlardagi koʻllar, toʻgʻonlarni, toʻsiq dambalarni suv vayron qilishi va hokazo natijasida sodir boʻladi. Bahorgi sersuvlikdan farkli oʻlaroq, Temir yoʻlning turli davrlarida roʻy beradi. Oʻrta Osiyo togʻlarida qor tez yoki sekin erishi, shuningdek, yomgʻirlar natijasida tog daryolarida ketma-ket (baʼzida 4—7 martagacha) toshqin sodir boʻladi, togʻ daryolari shu bilan tekis yerlardagi daryolardan farq qiladi. Toshqin oddiy va murakkab turlarga boʻlinadi. Oddiy toshqin butun havzaga bir tekis tushadigan bir yoʻla yoqqan yomgʻir (soatlab yoki sutkalab) yoki vaqt birligida erigan qor natijasida sodir boʻladi. Murakkab toshqin daryoning yuqori qismida ketma-ket yuz beradigan Toshqin natijasida roʻy beradi.

Oʻrta Osiyoning katta daryolari (Amudaryo, Sirdaryo)da qishda havoning isib ketishi tufayli daryodagi qalin muz qatlamlari jadal erib, toshqin yuz beradi. Bunday toshqin da suv muz qatlami ostida dare oqimi boʻylab quyiga harakat qiladi, muz yorilishi natijasida suv sathi keskin koʻtariladi va baʼzan maksimal darajada ortib ketadi.

Katta toshqin yerlarni suv bosishiga olib kelishi mumkin. Suv omborlari toshqin davrida suvning bir qismini yigʻib olishga, undan kamchil davrlarda sugʻorish va boshqa maqsadlarda foydalanishga imkon beradi (qarang: Daryo oqimini tartibga solish). Toshqin boʻyicha prognoz gidrometeorologiya tarmoqlari stya va postlari maʼlumotlari asosida tuziladi.

## Manbalar
Toq

**Toq** (arab.) — meʼmorchilikda qoʻllaniladigan termin. Binoning yarimshar shaklida ishlangan eshik, darvoza tepasi va peshtoqidagi ravoq; bino va inshootlarning yarimsharsimon qilib ishlangan tomi, gumbaz ostidagi rasta. Oʻrta asr Oʻrta Osiyo shaharlaridagi toʻrt ravoqli (toq ravoqli) gumbazli inshoot. Asosiy savdo zali, qator savdo rastalari hamda hunarmandlar ustaxonasidan iborat boʻlib, shahar markazi, chorraha va chorsularida bunyod etilgan. Qator usti yopiq bozorlar chorsu, kappon, tim va boshqa nomlarda atalgan.

## Yana qarang
* Toqi Zargaron
* Toqi Sarrofon
* Toqi Telpakfurushon
Toq son

**Toq son** — 2 ga boʻlinmaydigan butun son (musbat yoki manfiy). Masalan, 1, 3, 5; —1, —3 va hokazo.
Toq tuyoqlilar

**Toq tuyoqlilar** () — sut emizuvchilar turkumi. Oldingi oyoqlarida 1,3 yoki 4 ta, orqa oyoqlarida 1 yoki 3 ta barmoq bor. Uchinchi barmogʻi boshqa barmoqlariga qaraganda yaxshi rivojlangan; uchida tuyogʻi mavjud. Gavdasi shu barmoqqa tayanadi. Jagʻ tishlari oʻsimlik mahsulotlarini chaynashga moslashgan. Kalla suyagining yuz qismi choʻziq. Oʻmrov suyagi yoʻq. Son suyagida uchinchi koʻstning borligi bilan juft tuyoqlilardan farq qiladi. Oshqozoni bir kamerali. Koʻrichagi uzun. Bitta bola tugʻadi. Toq tuyoqlilar Afrika, Osiyo, Janubiy Amerikada tarqalgan; uy hayvonlari sifatida barcha qitʼalarda bor. Janubiy Yevropada 19-asr oxirigacha yovvoyi holda yashagan. 3 oilasi: otsimonlar, karkidonlar va tapirlar mavjud.
Toqi boʻston

**Toqi boʻston** — Sosoniylar davri Eron meʼmorlik sanʼati yodgorligi (4—5-asrlar). Shoxlarning ov qoʻrgʻoni, chorbogʻi. Kermonshah (hozirgi Baxtaran)dan 5&nbsp;km shim. sharqda joylashgan. 2 ravoqli qoya. Kichik ravoq (tarhi 5,8x3,6 m) ni Shopur III (383388), Katta ravoq (tarhi 7,94x6,79 m) ni esa Poroz (457—483) yoki Xisrav II (590—628) qurdirgan. Ravoqlardagi boʻrtma tasvirlarda haykalchalar, toʻngʻiz va bugʻu ovi tasviri hamda yozuvlar saqlangan.
Toqi Zargaron

**Toqi zargaron** (forscha — zargarlar toqi) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik va zargarlik buyumlari sotish uchun moʻljallangan savdo markazi biri boʻlgan. Mazkur meʼmoriy yodgorlik Shayboniy hukmdor Abdullaxon II  davrida 1582-yilda bunyod etilgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

## Tarixi
Toqi Zargaron Buxorodagi toqilarning eng yirigi va mujassamoti jihatidan murakkabi hisoblanadi. Toqi Zargaron Buxoro xoni Shayboniy hukmdor Abdullaxon II davrida XVI asrda qurilgan. Toqi Zargaron chorsuda joylashgan ikkita katta yoʻlni arxitektura jihatdan uygʻunlashtirgan yodgorlik hisoblanadi. Chorsu ikkala yoʻldagi qatnovni ham osonlashtirgan. Toqning atrofida kvadrat shaklini hosil qiluvchi kichik gumbazlar mavjud. Sakkiz burchakli xona ulkan gumbaz bilan yopilgan. Ular burchaklardagi doʻkon va ustaxonalar tomi boʻlgan. Toqning gumbaz tomli xonalari boʻlib, salqin va qorongʻi boʻlgan. Toqda ziraklar, uzuk, qurol-aslahalar uchun bezaklar, oʻyma muhrlar, munchoq va marjonlar ustalar tomonidan yasalgan. Oʻrta asrlarda mohir ustalar toqda zargarlik buyumlari yasashgan. Toqi Zargaronda chet davlatlaridan savdogarlar kelib oʻz buyumlarini sotishgan. Asosan bu toqda arablar, forslar, hindlar, ruslar, xitoyliklar, turklar va boshqa millatga mansub savdogarlar kelishgan. Ular toqda Xitoy shoisi, Kashmir roʻmoli, Misr zarbof gazlamalari, arab joynamozlari, Tibet ziravorlari kabi mahsulotlar sotishgan. Toqi Zargaronda ovqatlanish uchun ajratilgan joylarda somsa, non va issiq taomlar sotilgan. Mazkur toqda hukmdor farmonlari ham eʼlon qilingan. Oʻtmishda uning dalonlarida 36 zargarlik ustaxonasi va doʻkonlar boʻlgan. Atrofiga savdo rastalari, ombor, karvonsaroylar qurilgan.Gumbazi arablar kelguniga qadar qurilgan deb taxmin qilinadi. Vosifiyning XVI asr boshlarida yozgan asarida Buxoro chorsusi sifatida tilga olingan. Toqi zargaron Ulugʻbek madrasasi yonida, qadimiy shahriston markazi — 2 katta koʻcha kesishgan chorraha ustini qoplab turadi. Bino, asosan, XV asrda qurilgan (XVI asrda toʻla-toʻkis taʼmirlanganligi sababli shu yili bunyod etilgan deb taxmin qilinadi). Toqi Zargaron mustaqillik yillarida qayta taʼmirlandi. Toqi Zargaronda hozirgi kunda hunarmandlar ustaxonalari va savdo rastalari mavjud. Ushbu doʻkonlarda hozirgi kunda ziravorlar, yogʻochdan buyumlar, zargarlik buyumlari, qadimiy kolleksiyalar sotiladi. 

## Meʼmorchiligi
Toqi Zargaron pishiq gʻisht, yogʻoch, tosh va ganchdan bunyod etilgan. Ulkan gumbaz 8 ta toqiga oʻrnatilgan. Tarhi 45,4x43,5 metr, bal. 16,7 metr, gumbazining asos aylanasi 14 metr, poygumbazi koʻp qirrali, undagi 16 ta darcha orqali bino ichiga yorugʻlik tushib turadi. Atrofini oʻrab turgan doʻkonlar gumbazi balandligi 5- 7 metrni tashkil etadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 
* 
*
Toshoʻgʻuz

**Toshhovuz** yoki **Dashoguz** (), uning sobiq nomi **Toshhovuz** — Turkmanistonning Toshhovuz viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Turkmanistonning shimolida, Xorazm vohasida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Toshhovuzdan Ashxobodgacha 635 km. Aholisi 285 360 kishi (2013).

## Tarixi
Toshhovuz shahriga asosiy tamal toshi 1681-yili Xorazm vohasiga janubdan kirishda karvonsaroy va uning yonida toshdan qurilgan katta hovuzning qurilishi bilan boshlangan. Karvonsaroy atrofida yillar oʻtgach oʻziga xos bozor va aholi maskani paydo boʻlgach 1816-yilda Xiva xoni Muhammad Rahimxon I (1806—1825) tomonidan hudud qal'a bilan oʻrab olinadi. Olloqulixon davriga kelib Rossiya tomonidan Xorazmga tahdidlar kuchaygach vohaning janubiy darvozasiga aylangan ushbu qal'a mustahkamlanadi. 1873-yilda Xiva xonligi tarkibida Rossiya imperiyasi protektoratiga kiritilgan. 1920-yildan XXSRda; 1924-yildan shahar Turkmaniston tarkibidagi viloyat markazi; 1925-yildan Turkmaniston SSR okrug markazi. 1939— 63 yillarda viloyat markazi, 1970-yildan yana viloyat markazi. Shahar 1992-yilgacha Toshhovuz soʻzining fonetik oʻzgargan shakli boʻlmish "Tashauz" deb atalib kelingan. 1992-yilda uning nomi "Dashhovuz" shaklida oʻzgartirilgan. 1999-yilda shahar va viloyatning nomi Turkmanistonning birinchi prezidenti Safarmurod Niyozovning shaxsiy taklifi bilan "tashqi oʻgʻuzlar" ma'nosidagi "Dashoguz" soʻzi bilan almashtirildi. Ammo bu nomlash ilmiy asosdan koʻra siyosiy maqsadni koʻzlagan. 

Adabiy oʻzbek tili qoidalari boʻyicha atamalarning oʻzbekcha muqobili boʻlgan paytda ularni ushbu muqobili boʻyicha tabdil qilishni nazarda tutadi va shu sababli oʻzbek tilida Toshhovuz nomini qoʻllash toʻgʻridir. Tashoʻgʻuz yoki Dashoguz atamalarini qoʻllash adabiy til normalariga ziddir.

## Meʼmorligi
Toshhovuz meʼmorligi qadim zamonlarda toshdan ishlangan hovuz va uning atrofida yuzaga kelgan qalʼa qurilishi bilan bogʻliq. Olloqulixon davrida qalʼa kengaytirilgan va Xiva xonligidagi eng mustahkam qoʻrgʻonlardan biriga aylantirilib, saroy barpo etilgan. 19-asr oxiriga kelib, turli urushlar natijasida qalʼaning saroy qismi vayronaga aylangan. Muhammad Rahimxon II (1864—1910) davrida saroy qayta tiklangan. 19-asr oxirlarida shaharda 3 darvoza (sharqiy, janubiy va saroy), 300 ga yaqin doʻkon va ustaxona, karvonsaroy, 6 masjid va Madrasa boʻlgan. Biroq saroy va boshqa imoratlardagi koʻplab nafis bezaklar, devoriy naqshlar tushib ketib, qayta tiklanmagan. 1950-yillardan shahar Shovot kanalining chap sohili boʻylab kengaytirila boshladi. Eski shaharning katta qismini tashkil etgan paxsali imoratlar oʻrnida gʻishtin va temirbeton binolar, temir yoʻl vokzali va boshqalar qurildi.

## Ijtimoiy soha
Toshhovuzda paxta tozalash, yogʻmoy, pivo, sut, qishloq xoʻjaligi. mashinalarini taʼmirlash, qurilish materiallari, temirbeton buyumlar, grafitli elektrodlar zdlari, gilamchilik, tikuvchilik, konditer fabrikalari, goʻsht, don mahsulotlari ktlari ishlab turibdi. Aeroport, qishloq xoʻjaligi instituti va texnikumi, tibbiyot va pedagogika bilim yurtlari, madaniyat va istirohat bogʻi bor.

## Manbalar
Toqi Telpakfurushon

**Toqi Telpakfurushon** (forscha telpakfurushlar toqi) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik va bosh kiyimlari sotish va tayyorlash uchun qurilgan savdo markazlaridan biri boʻlgan. Mazkur meʼmoriy yodgorlik Shayboniy hukmdor Abdullaxon II  davrida 1571-yilda bunyod etilgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
## Tarixi
Toki Tepakfurushon XVI asrda Buxoro xonligini idora qilgan Shayboniy hukmdor Abdullaxon II davrida bunyod etilgan va chorrahaga yaqin qurilgan. Oʻrta asrlarda bu yerda esa bu yerda tulki va qunduz telpaklar, misqoli salla, ajoyib tumoqlar sotilgan. Toqi Teplakfurushon turli davrlarda turlicha nomlanib kelingan. Toki Tepakfurushon gumbazi saqlanib qolinganligi va kattaligi jihatida ikkinchi oʻrinda turadi. Masalan Choharsuyi Oxanin, Toqi Kitobfurushon va Toqi Xoja Muhammad Parron kabi nomlar bilan mashhur boʻlgan. Keyinchalik Toqi Allofi va Toqi Ordfurushon kabi nomlar bilan ham atalgan. Oʻrta asrlarda toqda kitob sotuvchi muqavasoz ustalarning doʻkonlari ham boʻlgan. Ushbu toq boshqa toqilardan kattaligi bilan ajralib turadi. Toki Tepakfurushon yaqinida hozirgi kunda temirchilik ustaxonasi va hammom mavjud. Hozirgi kunda Toqi Telpakfurushonda savdo rastalari va hunarmadlar ustaxonalari mavjud. Mustaqillik yillarida Toqi Telpakfurushon qayta taʼmirlandi. 
## Meʼmorchiligi
Toqi Tepakfurushon  pishiq gʻisht, yogʻoch, tosh va ganchdan bunyod etilgan. Bino ustasi yelpigʻich shaklidagi beshta koʻchani ajoyib burilishlar qilib muntazam oltiyoqli shakldagi xonada birlashtirgan. Mazkur toqdagi xonaning tomi ulkan gumbaz bilan qoplangan. Toki Tepakfurushon gumbazning darchalari mavjud. Ushbu toq olti burchak shaklida boʻlib, markaziy gumbazda darchalari eshiklari bor. Toqi Telpakfurushonda iroqi, zardoʻppi, va boshka xil turli doʻppilar doʻkonlarining vitrinalarini hozir kunda ham bezab turadi. Vaqf hujjatlariga koʻra, turli tomonlardan kelib tutashgan 5 koʻchaning kesishgan joyida qurilgan (1570—1571). Bosh gumbazi 6 qirrali devor ustiga oʻrnatilgan, atrofi — koʻcha, koʻchalardan kirish qismlari esa kichik gumbazchalar bilan yopilgan. Gumbaz diametri 38 metr, zal shifti 10 metr, savdo koʻchasining saqlanib qolgan maydoni 28 metr, koʻcha kengligi 14 metr. Oʻtmishda gumbaz ostida bosh kiyim va kitob sotuvchi muqovasoz ustalarning doʻkonlari boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 
* 
*
Rafail Toqtosh

**Rafail Hodiyevich Toqtosh** (1926.26.1, Qozon) — sanʼatshunos, rassom, Oʻzbekiston BAakad. (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyatxodimi (1978). Sanʼatshunoslik doktori (1973), professor (1996). Moskvadagi I. Surikov nomidagi badiiy intda (1946—50) va Peterburg Badiiyot akadimyasida (1950— 54) taʼlim olgan. Tatar adibi Hodi Toqtoshpnng oʻgʻli. 1932-yildan Oʻzbekistonda. 1960-yildan Hamza nomidagi sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim. 1996-yildan Sanʼat instituti (1997-yildan Milliy rassomlik va dizayn intima pedagog. T.ning ilmiy faoliyati Oʻzbekiston tasviriy sanʼati masalalarini yoritishga bagʻishlangan.

T. rassom sifatida yaratgan asarlari (jumladan, Hamzaning hayoti va ijodiga bagʻishlangan rasmlar va grafika turkumi) respublika muzeilarida sak,lanadi. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

## Manbalar
* Bahrom Hamdamiy, T., 1969; Oʻzbekistonning tasviriy sanʼati, T., 1972; Hozirgi zamon Oʻzbekiston grafikasi, T., 1972; Oʻrol Tansiqboyev,T., 1978; Aleksandr Volkov, T., 1982; Badiiy tanqid etyudlari, T., 1993.