Nigella sativa

***Nigella sativa*** (**qora zira** yoki **kalonji** **nomi** bilan ham tanilgan) Ranunculaceae oilasiga mansub bir yillik gullaydigan oʻsimlik. Vatani Sharqiy Yevropa (Bolgariya va Ruminiya) va Gʻarbiy Osiyo (Kipr, Turkiya, Eron va Iroq). Yevropaning boshqa hududlari, Shimoliy Afrika va Myanmagacha boʻlgan hududlarda tabiiylashtirilgan.

## Etimologiya
*Nigella* turkumining lotincha nomi  „qora“ soʻzidan olingan. *Sativa* binar nomi „oʻstirilgan“ degan maʼnoni anglatadi. 

Ingliz tilida *N. sativa* va uning urugʻi qora zira, arpabodiyon guli, nigella, muskat yongʻogʻi guli, rim koriandri, *kalonji* deb  ham ataladi.

## Tavsif
*N. sativaning boʻyi*  gacha oʻsadi. Gullar nozik va odatda och koʻk va oq rangga ega, beshdan oʻntagacha gulbarglari bor. Meva uch-yetti dona birlashgan follikuladan iborat katta va shishgan koʻsak shaklida boʻlib, ularning har birida ziravor sifatida ishlatiladigan koʻplab urugʻlar mavjud.
Fayl:Nigella sativa MHNT.BOT.2015.34.22.jpg|*Nigella sativa*
Fayl:Black cumin seed.png|Urug'lari
Fayl:Nigella Sativa Seed.jpg|*N. sativa* urugʻlari
Fayl:家黑種草 Nigella sativa -牛津大學植物園 Oxford Botanic Garden- (9200912024).jpg|Gullar ko'k yoki oq rangda bo'lishi mumkin


## Pazandachilikda foydalanish
Amerika Qoʻshma Shtatlarida Oziq- ovqat va farmatsevtika idorasi *Nigella sativani* tabiiy ziravor sifatida foydalanish uchun xavfsiz (GRAS) deb tasniflaydi. *N. sativa* urugʻlari koʻplab oshxonalarda ziravor sifatida foydalaniladi. Falastinda urugʻlar achchiq qizha pastasini tayyorlash uchun maydalangan holatda ishlatiladi.

Quruq qovurilgan urugʻlar meva, sabzavotlar, salatlar va parranda goʻshtlariga ziravor sifatida qoʻshilishi mumkin. Baʼzi madaniyatlarda qora urugʻlar non mahsulotlariga taʼm berish uchun ishlatiladi.

## Tarixi
*N. sativani* yetishtirish haqidagi arxeologik dalillari uch ming yil oldinga borib taqaladi. *N.*s*ativa* urugʻlari qadimgi Misrning bir qancha joylarida, shu jumladan Tutankhamun qabrida topilgan. 

*N. sativa* ovqatni xushboʻylash uchun qadimgi dunyoda ziravor sifatida ishlatilgan boʻlishi mumkin. Musulmon fors shifokori Avitsenna oʻzining *"Tibbiyot qonunlari"* asarida *N. sativani* nafas qisilishini davolovchi vosita sifatida tasvirlagan. *N. sativa* Yaqin Sharqda anʼanaviy tibbiyot sifatida ishlatilgan.

## Kimyo
*N. sativa* urugʻlarining tarkibida 32% dan 40% gacha yogʻ mavjud. *N. sativa* moyi tarkibida linolein kislota, olein kislota, palmitin kislota va *trans* - anetol va nigellitsin, nigellidin, nigellimin va nigellimin va boshqa moddalar mavjud. Xushboʻy moddalarga timokinon, dihidrotimokinon, *p* -simen, karvakrol, a-tujen, timol, a-pinen, b-pinen va *trans* - anetol kiradi. Urugʻlarda oqsil va turli xil alkaloidlar mavjud.

## Tadqiqot
Klinik tadqiqotlarda *N. sativa* sistolik va diastolik qon bosimini pasaytirishda qisqa muddatli foydasi borligi aniqlangan. Qora urugʻ tarkibidagi ekstraktlar triglitseridlar, LDL va umumiy xolesterin miqdorini kamaytirishi va HDL xolesterinini oshirishi mumkinligi haqida dalillar mavjud. Afrika va Osiyoda anʼanaviy tibbiyot amaliyotida *N. sativa* qoʻllanilishiga qaramay, urugʻ yoki moyni isteʼmol qilish inson salomatligiga biron bir foyda keltirishini koʻrsatadigan yuqori sifatli klinik dalillar yetarli emas.

## Yana qarang

* Nigella damascena tumandagi sevgi sifatida ham tanilgan

## Manbalar