Germaniyaning birlashishi to‘g‘risidagi shartnoma

**Germaniyaning birlashishi toʻgʻrisidagi shartnoma**, **Germaniyaga nisbatan yakuniy kelishuv toʻgʻrisidagi shartnoma** yoki **Germaniya shartnomasi** — 1990-yillarning boshida Germaniyani qayta birlashtirishga ruxsat bergan xalqaro shartnoma. 1990-yilda Germaniya Federativ Respublikasi va Germaniya Demokratik Respublikasi Yevropada Ikkinchi jahon urushi oxirida Germaniyani bosib olgan toʻrtta davlat: Fransiya , Sovet Ittifoqi, Buyuk Britaniya va Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasida muzokaralar olib borildi. Shartnomaga koʻra, toʻrt davlat Germaniyadagi barcha huquqlardan voz kechib, birlashgan Germaniyaga keyingi yili toʻliq suveren boʻlishga imkon berdi. Shu bilan birga, ikki nemis davlati Polsha bilan mavjud chegarani qabul qilishlarini tasdiqlashga rozi boʻlishdi va Germaniyaning birlashgandan keyin chegaralari faqat Gʻarbiy va Sharqiy Germaniya tomonidan boshqariladigan hududlarga toʻgʻri kelishini qabul qilishdi. Boshqa har qanday hududiy daʼvolar (masalan, Kaliningrad viloyatiga) rad etildi.

## Tarixi

1945-yil 2-avgustda Potsdam konferensiyasi yakunida eʼlon qilingan Potsdam kelishuvi boshqa narsalar qatori Ikkinchi jahon urushi ittifoqchilari Germaniyani boshqarishi uchun dastlabki shartlarni kelishib oldi. Oder-Neyse chizigʻi sifatida tanilgan vaqtinchalik Germaniya-Polsha chegarasi nazariy jihatdan ushbu „vaqtinchalik chegara“ kontekstida Germaniyaning sobiq sharqiy viloyatlarining aksariyati Polsha va Sovet Ittifoqiga berilgan. Bu hududlarning nemis aholisi yo qochib ketgan yoki quvilgan. Erishilgan kelishuvlar vaqtinchalik boʻlib, kelishuv vaziyatni „bu maqsadga muvofiq hukumat tuzilganda Germaniya hukumati tomonidan qabul qilinishi uchun Germaniya uchun tinchlik kelishuvi“ bilan yakunlanishini nazarda tutgan. Yuqorida sanab oʻtilgan kelishuvlarning baʼzilari bir nechta manbalardan tortishuvlarga sabab boʻlgan. Umumiy „Germaniya masalasi“ uzoq davom etgan Sovuq urushning eng muhim masalalaridan biriga aylandi va u 1980-yillarning oxirlarida tugaguniga qadar Germaniyaning yagona hukumatini tashkil etishda katta muvaffaqiyatlarga erishilmadi. Yakuniy kelishuvga rozilik bildirish, bu shuni anglatadiki, baʼzi jihatlarda Germaniya toʻliq milliy suverenitetga ega emas edi.

1989 va 1990-yillarda birgalikda Die Wende va Tinch inqilob deb ataladigan bir qancha voqealar Berlin devorining qulashiga va Sharqiy Germaniyada (GDR) SED partiyasining yakunlanishiga olib keldi. 1990-yil 9-fevralda Mixail Gorbachyov bilan Moskvada boʻlib oʻtgan suhbatda AQSh Davlat kotibi Jeyms Beyker „Ikki-plyus-toʻrt“ muzokaralarini oʻtkazish tarafdori edi. Moskva va Beykerning eslatmalariga koʻra, NATOning sharqqa kengayishi haqidagi mashhur „sharqqa bir dyuym ham emas“ vaʼdasi ushbu suhbat davomida berilgan. Imtiyoz aslida birlashgan Germaniyaning gʻarbiy yarmi NATOning bir qismi boʻlishini, sharqiy yarmi esa yoʻqligini anglatardi. AQSh Milliy Xavfsizlik Kengashi buni amalga oshirish mumkin emasligini taʼkidladi va keyinchalik imtiyozga NATO qoʻshinlari Sharqiy Germaniyada joylashtirilmasligini koʻrsatish uchun oʻzgartirildi.

1990-yil 18-martda GDRda milliy saylovlar boʻlib oʻtdi va bu Germaniyaning qayta birlashishi tarafdori boʻlgan partiyalar ittifoqining koʻpchiligi gʻalaba qozonishiga olib keldi. Birlik va toʻliq suverenitetga erishish uchun ikkala nemis davlati ham Germaniyaga taʼsir qilgan Potsdam kelishuvi shartlarini qabul qilishga tayyor edi. 1990-yil 31-avgustda GDR va GFR oʻrtasida birlashish toʻgʻrisidagi shartnoma imzolandi, unda GDRning Federativ Respublikasi tarkibiga qoʻshilish tartibi va oʻziga xosligi tavsiflanadi. Oʻshanda barcha xalqaro tomonlar yakuniy kelishuv boʻyicha muzokara olib borishlari mumkin edi.

## Shartnoma

Germaniyaga nisbatan yakuniy kelishuv toʻgʻrisidagi shartnoma 1990-yil 12-sentabrda Moskvada imzolangan va 1990-yil 3-oktabrda Germaniyaning birlashishiga yoʻl ochdi. Shartnoma shartlariga koʻra, toʻrt davlat Germaniyada ilgari ega boʻlgan barcha huquqlardan, shu jumladan Berlin shahriga nisbatan ham voz kechdi. Soʻnggi ratifikatsiya yorligʻi saqlash uchun topshirilgandan soʻng, birlashgan Germaniya 1991-yil 15-martda toʻliq suveren boʻldi.

### Ittifoqlar
Shartnoma Germaniyaga oʻz siyosatiga hech qanday xorijiy taʼsir koʻrsatmasdan ittifoq tuzish va unga aʼzo boʻlish imkonini beradi.

### Harbiy kuchlar va yadro qurollari
Germaniyadagi barcha Sovet qoʻshinlari 1994-yil oxirigacha mamlakatni tark etishlari kerak edi. Sovet qoʻshinlari chiqib ketishidan oldin, Germaniya faqat ittifoq tuzilmalariga qoʻshilmagan hududiy mudofaa boʻlinmalarini joylashtirardi. Germaniyaning qolgan qismidagi nemis kuchlari Sovet qoʻshinlari joylashgan hududlarga tayinlangan. Sovet qoʻshinlari chiqib ketganidan soʻng, nemislar yadroviy quroldan tashqari, oʻsha hududlarga qoʻshinlarini erkin joylashtirishlari mumkin edi. Sovet qoʻshinlari mavjud boʻlgan vaqt davomida Germaniyaning iltimosiga binoan Ittifoq qoʻshinlari Berlinda joylashgan edi.

Germaniya oʻz qurolli kuchlarini 370 000 dan ortiq boʻlmagan xodimlarga qisqartirishga harakat qildi, ularning 345 000 dan koʻpi armiya va havo kuchlarida boʻlishi kerak edi. Bu chegaralar Yevropada oddiy qurolli kuchlar toʻgʻrisidagi shartnoma kuchga kirgan paytdan boshlanadi va shartnomada muzokaralarning boshqa ishtirokchilari "Yevropada xavfsizlik va barqarorlikni mustahkamlashga oʻz hissalarini qoʻshishlari kutilayotgani ham qayd etilgan. Germaniya, shuningdek, yadroviy, biologik va kimyoviy qurollarni ishlab chiqarish, egalik qilish va nazorat qilishdan voz kechishini, xususan, Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnoma birlashgan Germaniyaga oltita shtatda (Berlin va sobiq Sharqiy Germaniya) hech qanday xorijiy qurolli kuchlar, yadro qurollari yoki yadroviy qurol tashuvchilar joylashtirilmaydi. Bu ularni doimiy yadro qurolidan xoli hududga aylantiradi. Nemis armiyasi anʼanaviy qurol tizimlarini noanʼanaviy qobiliyatlarga ega boʻlgan holda joylashtirishi mumkin boʻlgan. Germaniya ham faqat Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomiga muvofiq harbiy kuch ishlatishga rozi boʻldi.

### Kelajakdagi hududiy daʼvolar
Shartnomaning yana bir muhim qoidalari Germaniyaning Polsha bilan xalqaro miqyosda tan olingan chegarani tasdiqlashi va Germaniyada 1945-yildan beri sodir boʻlgan boshqa hududiy oʻzgarishlar boʻlib, kelajakda Oder-Neyse chizigʻidan sharqda hududni yoʻqotish toʻgʻrisidagi har qanday daʼvolarning oldini oladi. Shartnoma „yagona Germaniya“ hududini Sharqiy Germaniya, Gʻarbiy Germaniya va Berlin hududi sifatida belgilab, Germaniyaga kelajakda har qanday hududiy daʼvolar qilishni taqiqladi. Germaniya, shuningdek, Polsha bilan alohida shartnoma imzolashga rozi boʻldi, bu umumiy chegarani yana bir bor tasdiqlaydi, xalqaro huquqqa muvofiq majburiy boʻlib, bu hududlarni Polshaga beradi. Bu 1990-yil 14-noyabrda Germaniya-Polsha chegara shartnomasi imzolanishi bilan amalga oshirildi. Bundan tashqari, Konstitutsiyaviy ravishda Germaniya tarkibiga qoʻshilish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilish taqiqlangan boʻlishi uchun, shartnomaga koʻra, Federativ Respublikasi oʻzining asosiy qonuniga oʻzgartirish kiritishi kerak edi.(Germaniyaga Antarktidada tadqiqot stansiyalarini saqlashga ruxsat berilgan; hozirda uning oʻntasi bor).

Shartnoma Gʻarbiy va Sharqiy Germaniya tomonidan alohida suveren davlatlar sifatida imzolangan boʻlsa-da, keyinchalik uni birlashgan Germaniya (Germaniya Federativ Respublikasi) ratifikatsiya qildi.

## Amalga oshirish
 
1991-yil dekabr oyida Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, Germaniyadagi Sovet qoʻshinlari guruhining qoʻmondonlik boʻlimi Rossiya Federatsiyasiga oʻtdi. Keyinchalik Germaniya hukumati Rossiya Federatsiyasining Sovet Ittifoqining vorisi davlati boʻlish daʼvosini, shu jumladan 1994-yil oxirigacha Germaniyada qoʻshinlarni saqlash huquqini tan oldi. Biroq, postsovet Rossiyasi jiddiy iqtisodiy qiyinchiliklarga duch kelganligi sababli, Prezident Boris Yelsin Rossiya qoʻshinlarining Germaniyada joylashtirilishini shartnomada ruxsat etilgan darajadan ancha past darajaga tushirishni buyurdi. Soʻnggi rus qoʻshinlari Germaniyani 1994-yil avgust oyi oxirida, shartnoma muddati tugashidan toʻrt oy oldin tark etishdi.

XXI asrning birinchi oʻn yilligida Bundesver asta-sekin toʻliq professional kuchga aylandi. Germaniya ixtiyoriy ravishda harbiy xizmatga chaqirishni toʻxtatgan 2011-yilga kelib, Bundesverda 250 000 dan kamroq faol xizmatchi xizmat koʻrsatildi — bu mamlakatning shartnoma chegarasi boʻlgan 370 000 kishining uchdan ikki qismini tashkil etdi.

## Daʼvo qilingan qoidabuzarliklar
Shartnomaning sobiq Sharqiy Germaniya hududiga taalluqli 5-moddasi 3-bandida shunday deyilgan: "Xorijiy qurolli kuchlar va yadro qurollari yoki ularning tashuvchilari Germaniyaning bu qismida joylashtirilmaydi. 2010-yilda *Junge Welt* gazetasi buni 2009-yilda Sharqiy Germaniyaning sobiq Trollenhagen, Meklenburg-Vorpommern shahrida oʻtkazilgan mashgʻulotlar paytida NATO qoʻshinlari tomonidan buzilganini daʼvo qildi. Germaniya havo kuchlari maʻlumotlariga koʻra, NATO oʻsha paytda u yerda shunchaki tekshiruv oʻtkazgan; Biroq, tekshiruv Finlandiya havo kuchlarining bir boʻlinmasini oʻz ichiga olgan.

2007-yil sentabr oyida Fransiya Germaniyaga yadroviy arsenal ustidan birgalikda nazorat qilishni taklif qildi, ammo nemislar buni rad etishdi.

### NATOning sharqqa kengayishi

Shartnomada boshqa mamlakatlarning kelajakdagi NATOga aʼzoligi haqida soʻz yuritilmagan. Shunga qaramay, baʼzilar AQSh Davlat kotibi Jeyms Beykerning NATO „sharqqa bir dyuym ham kengaymaydi“ degan mashhur bayonotini butun Sharqiy Yevropaga tegishli deb talqin qilishdi. Biroq, 2014-yilda Gorbachyovning oʻzi bu kafolat faqat Sharqiy Germaniyaga tegishli ekanligini va natijada tuzilgan kelishuv NATO tomonidan qoʻllab-quvvatlanganini tasdiqladi. Uning ushbu muzokaralardagi asosiy yordamchisi Eduard Shevarnadze ham NATO Sharqiy Yevropadagi boshqa davlatlarga nisbatan hech qachon bunday majburiyatni olmaganini tan oldi va Germaniyani birlashtirish boʻyicha muzokaralarda] bu savol hech qachon koʻtarilmagan. Bu, ehtimol, ushbu mamlakatlarning barchasi oʻsha paytda Varshava shartnomasida boʻlgani va yirik Sovet garnizonlariga ega boʻlganidandir. Shunga qaramay, Gorbachyov ham, uning vorisi Yelsin ham NATOning Polsha kabi davlatlarni keyinchalik qabul qilishi avvalgi kelishuvlarning „ruhini“ buzgan deb hisobladi.

2017-yil dekabr oyida tadqiqotchilar Svetlana Savranskaya va Tom Blanton ushbu qoidags qarshi daʼvo qilayotgan maxfiy hujjatlarni topdilar

Ular izoh berishdi:"Hujjatlar shuni koʻrsatadiki, koʻplab milliy rahbarlar 90-yillarning boshidan boshlab va 1991-yilgacha NATOga Markaziy va Sharqiy Yevropa aʼzoligini koʻrib chiqishgan va rad etishgan. 1990-yilda Germaniyani birlashtirish boʻyicha muzokaralar matnida NATOni muhokama qilish hech qanday tarzda tor doirada chegaralanmagan. Sharqiy Germaniya hududi va keyinchalik Sovet va Rossiyaning NATOning kengayishi haqida notoʻgʻri yoʻl tutilganligi haqidagi shikoyatlari eng yuqori darajadaoʻz aksini topgan. Ularning taʼkidlashicha, "Davlat departamentining fikricha, NATOning kengayishi kun tartibida emas, chunki Sovet chegaralarigacha choʻzilgan „antisovet koalitsiyasini“ tashkil etish AQShning manfaatlariga mos kelmaydi. U Sovet Ittifoqidagi ijobiy tendensiyalarni bekor qilishi mumkin. Bush maʼmuriyati oxirgi fikrni qabul qildi. Sovetlar buni eshitdilar. 2018-yilda Xannes Adomeit ularning xulosalariga eʼtiroz bildirar ekan, ushbu hujjatlar ilgari maʼlum boʻlganini izohladi va shunday dedi: „NATO qoʻmondonlik tuzilmalarini kengaytirish va NATO kuchlarini sobiq GDR hududida joylashtirishga oid kafolatlar mavjud degan xulosaga kelish mumkin emas. Birlashgan Germaniyaning sharqida Ittifoqni kengaytirish haqidagi vaʼdalarga hech qanday aloqasi yoʻq“. Bundan tashqari, u taʼkidlaganidek: „bir tomondan norasmiy yoki tadqiqotchi muzokaralar va boshqa tomondan muzokaralar, vaʼdalar, majburiyatlar yoki haqiqatan ham kafolatlar oʻrtasi farq qilish kerak“.

Mark Trachtenberg tomonidan 2021-yilda oʻtkazilgan tahlil „Rossiyaning daʼvolari hech qanday asossiz emas“ degan xulosaga keldi. Meri Eliz Sarotte oʻzining 2021-yilda chop etilgan *"Bir dyuym emas: Amerika, Rossiya va sovuq urushning* boshi berk koʻchaga kirishi" kitobida bu turli talqinlarni muvozanatlashtirib, Rossiyaning xiyonat haqidagi daʼvolari aslida qonunda haqiqatga toʻgʻri kelmaydi degan xulosaga keldi.

2022-yil 18-fevralda Germaniyaning Spiegel Abroad jurnali Britaniya Milliy arxivida Joshua Shifrinson (Boston universiteti) 1991-yil 6-martdagi „sir“ deb tasniflangan eslatmani topdi (2+4 muzokaralaridan taxminan besh oy oʻtgach) va tadqiqotini eʼlon qildi. Eslatma AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya va Gʻarbiy Germaniya tashqi ishlar vazirliklari direktorlarining Bonndagi uchrashuvi haqida. Eslatmaga koʻra, Gʻarbiy Germaniya vakili Yurgen Chrobog quyidagilarni aytdi:…2+4 muzokaralari davomida biz [Germaniya] NATOni Elbadan tashqariga kengaytirmasligimizni aniq aytdik. Shuning uchun biz Polsha va boshqa davlatlarga NATO aʼzoligini taklif qila olmaymiz.Ammo Klaus Vigrefning taʼkidlashicha, Xrobog Elbani Oder uchun chalkashtirib yuborgan boʻlishi mumkin, bu NATO Germaniyani birlashtirgandan keyin kengaytirishi kerak edi. Bonn hech qachon NATO Elbadan tashqarida kengaymasligini aniq aytmagan*. Die Welt* nashriga koʻra, oʻsha paytda Germaniya tashqi ishlar vaziri hech qachon NATO nomidan majburiy bayonot bermas edi.

1997-yilda NATO va Rossiya oʻrtasida har bir davlat ittifoq tuzishga suveren huquqi borligi toʻgʻrisidagi shartnoma imzolandi. NATO oʻn toʻrtta Sharqiy davlatga (1990-yilda GDRdan tashqari) kengaydi: 1999-yilda Chexiya, Vengriya, Polsha. Bolgariya, Estoniya, Latviya, Litva, Ruminiya, Slovakiya, Sloveniya 2004-yilda; Albaniya, Xorvatiya, 2009-yil; 2017-yilda Chernogoriya va 2020-yilda Shimoliy Makedoniya aʻzo boʻlishdi. Ularning baʼzilari Rossiya bilan chegarada joylashgan.

### 2022-yil Ukraina inqirozi va bosqinchilik
1990-yilda NATOning Gorbachyovga kengaytirilmasligi haqidagi kafolatlar 2021-2022-yillardagi Rossiya-Ukraina inqirozi munosabati bilan 2022-yilda yana jamoatchilik muhokamasi mavzusi boʻldi. Bunda Rossiya Prezidenti Vladimir Putin Ukrainaning NATOga aʼzo boʻlishini qonuniy taqiqlash qoidasiga rioya qilishni talab qildi. Buni Ukraina ham, NATO ham rad etdi. Inqiroz Rossiyaning 2022-yilgi Ukrainaga bostirib kirishini oqlashning asoslaridan biri edi. Rossiyaning Qrimni anneksiya qilishini oqlash uchun bu kengaytirmaslik vaʼdasining chaqirilishi NATO tomonidan tanqid qilindi.

## Manbalar


## Adabiyotlar

* Traxtenberg, Mark. „AQSh va NATOning 1990-yildagi uzaytirmaslik kafolatlari: eski muammoga yangi yorugʻlik?“ *Xalqaro xavfsizlik* 45:3 (2021): 162-203. https://doi.org/10.1162/isec_a_00395 va H-DIPLO 2021 boʻyicha onlayn sharh
* 

## Havolalar

* Ingliz tilidagi toʻliq matn (PDF formati; Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik vazirligi veb-saytida Buyuk Hazratining kantselyariya idorasi tomonidan nashr etilgan)
* Ingliz tilidagi toʻliq matn (HTML formati; AQShning Germaniyadagi Diplomatik missiyasi tomonidan nashr etilgan)