open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nuralixon

**Nurali xon** (qoz. *Nurmuhammedali Bahodurxon,* hukumronlik yillari 1748 —1786-yillar) qozoq xonlaridan biri. Abulxayrxon vafotidan soʻng, 1748-yilda uning oʻgʻli Nuralixon Kichik juzda xonlik taxtiga oʻtirgan. Ushbu qarorni Rossiya qirolichasi Yelizavetta Petrovna tasdiqlagan. Nuralixon Rossiya imperiyasi tomonidan tasdiqlangan birinchi qozoq xoni boʻlgan. Bu harakat bilan podshoh hukumati qozoq xalqi tomonidan xon deb tan olingan sultonni xonlikka tasdiqlash yoki tasdiqlamaslik oʻz ixtiyorida ekanligini bildirgan. Bu qozoq xalqining mustaqil davlatchiligini yoʻq qilishga qaratilgan birinchi qadam boʻlgan.

## Hayoti
1740-yilda Orol qozoqlarining xonlaridan biri boʻlgan Nuralixon. Keyingi yili eronlik Nodirshoh homiylik qilgan Xiva xoni Tohirxonni oʻldirib, Xiva xoni taxtini oʻzi egallagan. Biroq Nodirshoh Nuralixonni hokimiyatdan chetlatib, Elbarsxon II ning oʻgʻli Muhammad Abulgʻoziyni xon etib tayinlagan. Bundan soʻng esa Nuralixon qozoq dashtiga qaytishga majbur boʻlgan.

1748-yilda otasi Abulxayrxon vafotidan keyin Kichik juz xoni etib saylangan. Keyingi yili Rossiya hukumati uning unvonini rasman tasdiqlagan.

1755-yilda u Botirshox boshchiligidagi boshqirdlar qoʻzgʻolonini bostirishda qatnashgan va 1771-yilda Nadvoljyedan Jungʻoriyaga qochgan qalmoq qoʻshinini taʼqib qilgan Kichik juz xonligining qoʻshiniga rahbarlik qilgan.

Pugachyov qoʻzgʻaloni davrida qozoq xoni Nuralixon ikki tomonlama siyosat olib borgan. Kichik juz oqsoqollari oʻz xoniga bir necha bor norozilik bildirishgan. Nuralixonning oʻzi bir necha bor Rossiya hukumatiga eng kuchli qozoq oqsoqollarining kuchini repressiv choralar bilan zaiflashtirishni taklif qilgan. Nuralixonning Orenburg maʼmuriyatining koʻmagiga asoslangan siyosati oddiy xalqning noroziligini keltirib chiqargan va qozoqlarning Botir Sirim Datula (1783—1797) boshchiligidagi ozodlik kurashi sabablaridan biriga aylangan.

1786-yil aprel oyida Nuralixon hokimiyatni yoʻqotgan va dashtdan Orenburgga qochib ketgan. Oʻsha yilning iyun oyida Rossiya imperatori Yekaterina II Qozoq xoni Nuralixonni rasman hokimiyatdan chetlatgan. Nuralixon 1790-yilda Ufaga koʻchib oʻtgan va shu yerda vafot etgan.

## Manbalar
Nurash

**Nurash** — atmosferaning fizik-kimyoviy, yer osti va yer usti suvlari hamda organizmlarning taʼsirida yer yuzidagi tog jinslari va minerallarning buzilish va yemirilish jarayoni. Nurashning fizik, kimyoviy va organik turlari maʼlum. Sodir boʻlish muhitiga koʻra, atmosfera va suv osti N. farqlanadi. Fizik N. temperaturaning keskin oʻzgarib turishi va tog jinslarining quyosh nuridan har xil qizishi sababli katta-kichik boʻlaklarga boʻlinishidir. Bunda nuragan tog jinsini tashkil etuvchi minerallarning kimyoviy tarkibi deyarli oʻzgarmaydi. Togʻ jinslarida koʻplab yoriklarning boʻlishi va suvning muzlab qolishi fizik N.ni tezlashtiradi. Suv muzlaganda hajmi kengayib, yoriq devorlarining 1 sm2 yuzasiga taʼsir etgan kuchi 870&nbsp;kg ga yetadi. Bunday Nurash yalang togʻ jinslarida, baland togʻlarda yilning hamma faslida sodir boʻladi. Natijada chaqiq jinslar uyumi hosil boʻladi. Yemirilgan jinslar zarrachalarining kattaligi 0,01&nbsp;mm gacha yetishi mumkin.

Kimyoviy N.da togʻ jinslarining kimyoviy tarkibi oʻzgarib yer yuzasida barqaror minerallar hosil boʻladi. Togʻ jinslari yoriklaridagi erkin kislorod, karbonat, sulfat va organik kislotalarga boy boʻlgan suv oksidlanish va qaytarilish reduksiyalariga sabab boʻladi. Kimyoviy N. natijasida turli togʻ jinslari, gillar hosil boʻladi.

Organik (biologik) N. oʻsimlik va organizmlarning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida sodir boʻladi. Bunda yer yuzasidagi oʻsimliklar asosiy omillardan hisoblanadi. Oʻsimliklarning ildizi togʻ jinslari orasiga yorib kirib, ularni turli boʻlaklarga ajra-tadi va darzlarni kengaytiradi. Chirigan ildizlardan kirgan suv togʻ jinslarida muzlab, N. jarayonini tezlashtiradi. Yerdagi mikroorganizmlar gil va lyoss jinslari orasida koʻp miqdorda gʻovaklar hosil qilib ularni yemi-radi. N. jarayoni natijasida turli choʻkindi jinslar va koʻpgina foydali qazilmalar (kaolin, oxra, oʻtga chidamli tuproklar, qum, temir, alyuminiy, marganets, nikel, kobalt, oltin, platina sochmalari va boshqalar) hosil boʻladi.

## Manbalar
Nurash konlari

**Nurash konlari** - Yer yuzasiga yaqin togʻ jinslarining nurash katlamida suv, uglekislotalar, kislorod hamda organik va noorganik kislotalar (kimyoviy nurash) taʼsirida parchalanishidan paydo boʻlgan foydali qazilmalar koni. Nurash konlari avvalgi geologik davrlarda shakllangan boʻlib, hrz. davrda esa chuqurlikdan yer yuzasiga chiqa-rilgan va yangi termodinamik sharo-itlarda barqaror boʻlmagan togʻ jinslardan tashkil topgan. Nurash jarayonlari natijasida tog jinslari murakkab tarkibli silikatlardan sod-daroq tarkibli oksid va gidroksidlarga oʻtadi. Yangi hosil boʻladigan birik-malar erigan holda yer osti suvlari bilan koʻtarilib qaytadan choʻkindi hosil qiladi va infiltratsion konlarni tashkil etadi. Bu turdagi konlarga uran, mis rudalari, oltingugurt konlari kiradi. Boshqa qiyin eriydigan birikmalar yer yuzasi yaqinida yigʻilib qoldiq konlar deb ataluvchi konlarni tashkil etadi. Bu guruhga silikatli nikel rudalari, temir, marganets, boksit, magnezit, kaolin konlari mansub.

## Manbalar
Nurash poʻsti

**Nurash poʻsti** — togʻ jinslarining nurashi natijasida yer yuzasida hosil boʻladigan kontinental geologik formatsiya. Oʻzgargan nuragan jinslar oʻz joyida qolsa, qoldiq Nurash poʻsti, tub jins bilan aloqasi uzilmay qandaydir masofagasiljisa koʻchirilgan Nurash poʻsti deb ataladi. Baʼzi bir geologlar ak-ku mul yati v Nurash poʻsti (yuvilib keltirilgan gil-tuproq va qoldiq Nurash poʻsti oʻzgargan nuragan jinslari)ni alohida ajrata-dilar. Yotish shakliga koʻra, Nurash poʻsti maydonli (katta hududlarda hosil boʻla-di, qalinligi 10 m gacha va undan or-tiq) va chiziqli boʻladi (bir yoʻnalishda choʻzilib, togʻ jinslari yoriklari boʻylab 100–150 m ichkariga kirib boradi).

"Nurash poʻsti" terminini fanga shveysariyalik geolog A. Geym kiritgan (1879). Nurash poʻstining hosil boʻlishi joyning iklimi, togʻ jinslarining tarkibi, gidrogeologik sharoiti, relyefi, tektonik tuzilishi, hosil boʻlish vaqti va boshqa omillar bilan bogʻliq. Bunda asosiy omil iklim hisoblanadi. Yerning geologik tarixida bir necha marta (tokembriy, yuqori paleozoy, trias-yura, boʻr-paleogen, paleogen-toʻrtlamchi davr) katta qalinlikda Nurash poʻstining shakllanish davri boʻlgan. Nurash poʻstining hosil boʻlishida dastlab ishuriy, keyin nordon muhit yuzaga keladi. Har muhitda oʻziga xos minerallar hosil boʻladi. Natijada Nurash poʻstida pastdan yuqoriga qarab ayrim zonalar (dezintefatsiya, dresva, gidroslyudamontmorillonit va kaolinit minerallari zonasi) paydo boʻladi. Nurash poʻsti zonalarining hosil boʻlishida jinslarning tarkibi katta rol oʻynaydi. Masalan, yogʻin-sochin koʻp sharoitda nordon jinslar nurash natijasida kaolinit, gidroslyuda, dezintegratsiya zonalari, asosli va oʻta asosli jinslardan esa temir, marganets, baʼzan alyuminiyning suvli, yarim oksidli zonasi hosil boʻladi. Nurash poʻsti bilan alyuminiy, temir, titan, marganets, stronsiy, nikel, galluazit, olovga chidamli gil, sochma olmos, oltin, platina, qimmat-baho toshlarning konlari bogʻliq. Oʻzbe-kistonda Ohangaron vodiysi, Zirabuloq-Ziyovuddin togʻlari yon bagʻirlari va Markaziy Qizilqumda 2 m dan 150 m gacha kaolin qatlamlari hosil boʻlgan.

## Manbalar
Nuriddin

**Nuriddin** (? -1440) - Noʻgʻay Oʻrda xoni (1426—40). Yedigey (Idiqu)ning kichik oʻgʻli. N. otasi siyosatini davom ettirgan, Noʻgʻay Oʻrdaning mustaqilligini mustahkamlash yoʻlida koʻp tadbirlarni amalga oshirgan. Uning ismi keyinchalik majoziy maʼno kasb etgan: N. — Noʻgʻay Oʻrdada valiahd (mamlakat gʻarbiy qismining harbiy boshligʻi).

## Manbalar
Nuriddin gʻori

**Nuriddin gʻori** - Zarafshon tizmasi suvayirgʻich qismiga yaqin joy (Tojikistonning Sugʻd viloyati Pan-jakent tumani)dagi gʻor. 2500 m balandlikda. Silur davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Ogʻzi shimoli-sharq tomonga ochilgan, eni 2,5 m, balandligi 4 m. Gʻorga 5 m kirilgandan soʻng uning sahni 40 m gacha pasaya borib, shipi esa koʻtariladi va 15 m balandlikda gʻor torayib yer yuzasiga tirqish shaklida ochiladi. Gʻor sahnida qalinligi 0,3 m gacha boʻlgan gʻor gillari, uning shipi va devorlarida kalta stalaktitlar va kalsit mineralidan tashkil topgan qoplama (qalin-ligi 1—3 sm) hosilalar uchraydi.

 Nuriddin gʻori Oʻrta Osiyo sharoiti uchun juda noyob hisoblanadi. Chunki, uning ichida yil boʻyi muz va qor qoplami saqlanadi. Qor gʻorning shipidagi teshikdan tushadi. Qor suvlari erib, muzga aylanadi. Qorning qalinligi, teshik ostida 5 m gacha, qor ostidagi muzning qalinligi 0,5 m dan ziyod. Gʻorning umumiy uz. 49 m, maydoni 125 m2, hajmi 1000 m3 dan ziyod.

## Manbalar
Zuhriddin Nuriddinov

**Zuhriddin Rasulevich Nuriddinov** (1918.18.3-Toshkent-1988.22.11) -tarixchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1974). Tarix fanlari doktori (1966), professor (1964). 2-jahon urush qatnashchisi (1941—1945). Oʻzbekiston Davlat Universitetining tarix fakultetini tugatgach (1939), Toshkent pedagogika institutida oʻqituvchi, dotsent (1952), umumiy tarix kafedrasi professor (1964), kafedra mudiri (1966), shu institut rektori (1971—1976), 1976-yildan kafedra mudiri, 1982—1988 yillarda professor maslahatchi. Ilmiy faoliyati Gʻarb mamlakatlarining eng yangi tarixi, tarixshunosligiga oid. Zuhriddin Nuriddinov Markaziy Osiyo hududida birinchi boʻlib Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari uchun oʻzbek tilida "Gʻarb mamlakatlarining eng yangi tarixi (1917—71)" darsligi hamda "Gʻarb mamlakatlari eng yangi tarixining tarixshunosligi (1917—1939)" oʻquv qoʻllanmasi muallifi. Toshkent shahridagi koʻchalardan biri Zuhriddin Nuriddinov nomi bilan atalgan (1990).

## Manbalar
Quronboy Nurimov

**Quronboy Nurimov** (1949.1.10, Urganch tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Toshkent davlat universitetini tugatgan (1974). 1974-yildan Urganch tumanidagi 5-maktabda matematika fani oʻqituvchisi, 1977-yildan viloyat oʻqituvchilar malakasini oshirish institutida kabinet mudiri, direktor. 1995—1997-yillarda Xorazm viloyat xalq taʼlimi boshqarmasida ishlagan. 1997-yildan Urganch tumanidagi 45-internat litseyining direktori, 2000-yildan Urganch shahri xalq taʼlimi boʻlimi mudiri. Ish faoliyati davomida aniq fanlar boʻyicha ixtisoslashgan maktab va sinflar tashkil etgan, taʼlim jarayoniga yangi pedagogik texnologiyalar, ilgʻor ish uslublarini joriy qiladi.

## Manbalar
Nuriston (maʼnolari)

**Nuriston**:

* Nuriston, sobiq Kofiriston — Afgʻonistonning shim.
* Nuriston (shaharcha) — Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shaharcha (1992 y.)
Nuriston (shaharcha)

**Nuriston** – Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shaharcha (1992-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Jayron (6&nbsp;km). Viloyat markazi (Qarshi shahri)gacha 50&nbsp;km. Aholisi 10,5 ming kishi (2003). Jami 35 millat vakillari yashaydi. Qarshi magistral kanalidan suv oladi. Maʼmuriy idoralar, aloqa boʻlimi, suv tozalash inshooti, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 1768 oʻrinli umumiy taʼlim maktabi, maʼnaviyat va maʼrifat markazi, kasalxona, dorixona bor. Shaharchada 3 ta mahalla mavjud boʻlib, bular „Nuriston“, „Nurchi“, „Kimyogar“ mahallari.
## Taʼlim
Shaharchada 5ta ummumiy oʻrta taʼlim maktabi, 1 ta kollej, 1 ta nodavlat umumiy oʻrta taʼlim maktabi, 4 ta davlat matabgacha taʼlim tashkiloti, 6ta xususiy bogʻcha mavjud. Jumalada,48,46, 20, 35, 38 umumiy oʻrta taʼlim maktablari, Nishon energetika kolleji, Beruniy school nodavlat umumiy oʻrta taʼlim maktabi.

## Manbalar
Nuristonilar

**Nuristonilar** (Nuristoniylar) — Afgʻonistonning shimoli-sharqidagi qardosh qabilalar guruhi (kati vaygallar, ashkuni, prasun), 150 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari); Pokiston bilan qoʻshni tumanlarda (10 ming kishi) ham yashaydi. Nuriston tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. 

**Nuristoniylar** etnik jihatdan 8 ta mayda guruhlarni oʻz ichiga oladi. Bular sirasiga Ashkuni-Vamayi, Bashgali- Kati, Grangali, Kamviri, Malaxel, Vaigeli, Prasuni va Tregami kabilarni kiritishimiz mumkin. Ushbu guruhlarning oʻrtacha soni 120,000 dan 250,000 gachani tashkil qiladi, ammo til jihatdan mazkur guruhlar oʻrtasida tafovut mavjud. Misol uchun, guruhlardan ikkitasi hind-eroniy tillarning nuristoniylar oilasiga aloqasi boʻlmagan tillarda gaplashadi. Koʻpincha, bir guruhda gaplashadigan til, boshqa guruhlar uchun tushunarsiz boʻladi. Ularning biron bir tili yozma shakli mavjud emas. Geografik joylashuvi nuqtai nazardan, Afgʻonistonning shimoli-sharqidagi Nuristoniy mintaqasining dastlabki aholisi sifatida koʻpchilik hali ham oʻsha yerda yashaydi. Nuristoniylarning aksariyati dehqonchilik va chorvachilik bilan kun kechiradilar. Mazkur qabila erkaklari bir qismi yogʻoch va noqonuniy marvarid qazib olish korxonalarida ishlaydi.

## Manbalar
Nurli issiqlik almashinuvi

**Nurli issiqlik almashinuvi** — jism ichki energiyasining nurlanish energiyasiga (fotonlar yoki elektromagnit toʻlqinlar energiyasiga) aylanishi, nurlanish yoʻli bilan energiyaning fazoga uzatilishi yoki jismlarga yutilishi. Boshqa turdagi issiqlik almashinuvlaridan farqi shuki, bu hodisa issiqlik almashinadigan sirtlarni ajratib turuvchi moddiy muhitsiz ham sodir boʻlishi mumkin, chunki nur elektromagnit nurlanish natijasida tarqaladi. Shaffofmas jism sirtiga tushadigan nur energiyasining bir qismi jismga yutiladi, bir qismi esa undan kaytadi. temperaturasi mutlaq nolga teng boʻlmagan har qanday jism qizdirilsa, oʻzidan energiya (nur) chiqaradi. Bir xil temperaturadagi jism nur chiqarish qobiliyatining mutlaq qora jism nur chiqarish qobiliyatiga nisbati jismning mutlaq qoralik darajasi deyiladi. Barcha jismlar uchun mutlaq qoralik darajasi 1 dan kichik. Nurli issiqlik almashinuvi a. tizimidagi har qanday jism nurlar oqimini qayta-radi va xususiy nurlar oqimini chiqaradi. Jism sirtidan ketadigan energiyaning umumiy miqdoriga effektiv nurlanish oqimi deyiladi. Jism yutgan energiyaning bir qismi tizimga xususiy nurlanish sifatida qaytadi. Shuning uchun Nurli issiqlik almashinuvi a.ni yutilgan va xususiy nurlar oqimi ayirmasi deb qarash mumkin. Nurli issiqlik almashinuvi a. metallurgiya, yadro energetikasi, raketa texni-kasi, kimyo texnologiyasi, quritish texnikasi, geliotexnika va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Nurli tosh

**Nurli tosh**, nur sochuvchi tosh — amfibollar guruqiga mansub mineral. 
## Yana qarang
* Aktinolit
## Manbalar
Nuriston viloyati

**Nuriston**, sobiq **Kofiriston** — Afgʻonistonning shimoli-sharqidagi baland togʻli viloyat. Aholisi, asosan, nuristonilar. 19-asr oxiriga qadar Nuristonda mustaqil dehqon jamoalari yashagan; ular arablar, Amir Temur, Akbar, Nodirshoh bilan boʻlgan urushlarda oʻz mustaqilliklarini saqlab qolishgan. 1896-yil afgʻon amiri Abdurahmon tomonidan boʻysundirilgan, aholi islomga kirgizilgan.

## Manbalar
Mengliboy Nurmanov

**Mengliboy Nurmanov** (1947.15.6, Chimboy tumani —2001.27.1, Boʻzatov tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qoraqalpogʻiston pedagogika institutini tugatgan (1967). 1969-yildan Boʻzatov tumanidagi maktablarda boshlangʻich taʼlim oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1998-yildan 17-maktab direktori oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

## Manbalar
Hojiakbar Nurmatov

**Nurmatov Hojiakbar** (25.11.1944-16.02.2007, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1968). 1966-yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri)da aktyor. „Alisher Navoiy“ (Uygʻun, I. Sulton) spektaklidagi Moʻmin Mirzo uning sahnadagi ilk obrazidir. Podkolyosin (N. Gogol, „Uylanish“), Frans Moor (Shiller, „Qaroqchilar“), Ibn Sino (Uygʻyn, „Abu Rayhon Beruniy“), Protasov (L. Tolstoy, „Tirik murda“), Nodir (E. Vohidov, „Oltin devor“), Oq yigit (M. Karim, „Oy tutilgan tunda“), Gloster (Shekspir, „Qirol Lir“), Kuyov (U. Nazarov, „Oyna“), Sodiq (Oʻ. Umarbekov, „Qiyomat qarz“), erkak (Sh. Boshbekov, „Takdir eshigi“), Iskandarning otasi (A. Navoiy, „Iskandar“) va boshqa teatrdagi eng yaxshi rollaridan. Videofilmlar: domla („Domla“), mayor Soliyev („Shaytanat“ va boshqalar) va kinoda ham bir qancha rollar oʻynagan: Ravshan („Yigit va qiz“), Doni Islomovich („Bir muddatli daho“), Mahmud („Farishta olov ichra“), Karimov („Abdullajon“), Uka („Kichkina tabib“), Alisher („Osmondagi bolalar“), Murod aka („Kalish“), Aka („Notanish polvon“), Tergovchi („Tuhmat“) va boshqa 2000 ga yaqin film („Ishdagi ishq“, „Olovni boʻysundirish“, „Bobbi“, „Podshoh“, „Qirol Lir“, „Ivan Vasilyevich oʻz kasbini oʻzgartiradi“, „Dallas“, „Mahabharata“ va boshqalar) dublyajida qatnashgan.

## Manbalar
Sotim Nurmetov

**Sotim Nurmetov** (1924.15.6, Xiva – 1994.4.8, Urganch) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi serjant. 1943-yildan armiya safida. 51-alohida gvardiyami sapyorlar bataloni (2-Belorussiya fronti 43-armiyaning 13-gvardiyachi oʻqchi korpusi)ning boʻlinma komandiri. Kenigsberg (hozirgi Kaliningrad) shahri uchun olib borilgan janglarda (1945-yil 7-aprel) jasorat koʻrsatgan. 1945-yil 19-aprel Qahramon unvonini olgan. Urushdan soʻng Urganch shahrida xoʻjalik ishlarida mehnat qilgan.

## Tarjimayi holi
1925-yil 15-iyunda  Xorazm viloyati Xiva shahrida ishchi oilasida tugʻilgan, oʻzbek. 1947-yildan KPSS aʼzosi. U elektrchi boʻlib ishlagan.
## Ikkinchi jahon urushi
15 yoshga ham yetmasdan Ashxobod shahri yaqinidagi serjantlar tayyorlash bilim yurtida Qoraqum-Nebit  yaqinidagi harbiy poligonlarda tajriba orttirdi. 1943-yil fevraldan Qizil Armiya safiga chaqiriladi. Shu vaqtdan boshlab frontda xizmat qilgan.

51-alohida gvardiya sapyorlar bataloni (2-Belorussiya fronti 43-armiyaning 13-gvardiyachi oʻqchi korpusi)ning komandiri. Butunittifoq Kommunistik partiyasi (bolsheviklar) aʼzoligiga nomzod. Serjant Sotim Nurmetov Königsberg shahri uchun janglarda qatnashgan. 1945-yil 7-aprelda Königsberg (hozirgi Kaliningrad) hujum guruhining bir qismi sifatida toʻrtta sapyor bilan dushmanning artilleriya pozitsiyalarini orqa tomondan chetlab oʻtib hujum qilgan. Guruh yigirma beshta natsistni asirga oldi, dushmanning qolgan qo'shinlari koʻp sonli snaryad va qurollarni tashlab, chekinishgan. Biroz vaqt oʻtgach, dushman tashlab ketgan qurollarni qaytarib olish uchun shiddatli qarshi hujumga oʻtdi. Askarlar jasorat va qatʼiyat bilan oʻzlarini himoya qildilar. Patronlar tugagach, Nurmetov askarlarga nemislar tashlab ketgan qurollardan foydalanishni buyurdi. Qattiq qarshilik natijasida fashistlarning barcha qarshi hujumlari qaytarildi va sovet boʻlinmalari yetib kelguniga qadar otishma pozitsiyalari ushlab turildi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 19-apreldagi farmoniga binoan fashist bosqinchilariga qarshi kurashda qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajargani uchun gvardiya serjanti Nurmetov Sotimning jasorati va qahramonligi munosib mukofotlanib, Lenin ordeni va Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan (7271-son).

## Urushdan keyingi yillar
Sotim Nurmetov urushdan keyin demobilizatsiya qilinib, Oʻzbekistonga qaytib keldi. 1950-yilda Oliy partiya maktabini tamomlagan. Xorazm viloyati Urganch shahrida yashagan. Urganchda sut va sut mahsulotlarini ishlab chiqarish tadbirkorligi bilan shug‘ullangan. 1994-yil 4-avgustda vafot etgan.

## Mukofotlari
* „Oltin Yulduz“ medali (19.04.1945).
* Lenin ordeni (19.04.1945).
* 1-darajali Vatan urushi ordeni (04.06.1985).
* 2-darajali „Shon-sharaf“ ordeni (1945-03-12).
* 3-darajali „Shon-sharaf“ ordeni (28.01.1945).
* „Jasorat uchun“ medali (17.05.1944).
## Manbalar
Nurmon Abduvoy oʻgʻli

**Nurmon abduvoy oʻgʻli** (1862-yil, Kattaqoʻrgʻon tumani, Enamyaxshi qishlogʻi — 1940-yil) — oʻzbek xalq dostonchisi. Dehqon oilasida tugʻilgan. Qirq yoshida Abduxoliq baxshidan fotiha olib, mustaqil dostonchi sifatida el orasida taniladi. U hozirjavob baxshi boʻlgan. 20-asr boshlarida Samarqand atroflarida chor Rossiyasining mustamlakachilik siyosatiga qarshi koʻtarilgan ommaviy harakat boshligʻi Namoz Pirimqul oʻgʻli haqida doston yaratib, xalq orasida kuylab yurganligi uchun Kattaqoʻrgʻon hokimi tomonidan qamoqqa olingan (1914). Jismonan mayib (shol) boʻlib, qamoqdan chiqqan Nurmon Abduvoy oʻgʻli doston kuylashni kanda qilmagan. Uni muxlislari yelkalarida koʻtarib, dostonchilik davralariga olib borishgan. U 20 dan ortiq anʼanaviy dostonlarni kuylab kelgan. Shoirdan „Kuntugʻmish“, „Orzigul“ („Abdulla kofir“), „Namoz“ (parchalar) dostonlari, „Chigirtka“, „Doʻmbiram“, „Ot“ singari termalar yozib olingan. Uning termalari „Oʻzbek folkloridan namunalar“ (1935), „Oʻzbek folklori“ (1939) toʻplamlarida nashr etilgan.

## Manbalar
Ibrohim Nurmonov

**Ibrohim Nurmonov** (1936.29.12, Samarqand viloyati) — aktyor, rejissor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1991). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutining aktyorlik boʻlimini (1965) va rejissorlik boʻlimini (1982) tugatgan. 1965-yildan Kattaqoʻrgon teatrida ishlaydi (1982—85 yillar teatr direktori va badiiy rahbari, 2000-yildan bosh rejissor). Komilov (I. Sulton, "Imon"), Sorrini (M. Lermontov, "Ispanlar"), Niyoz (I. Sulton, "Nomaʼlum kishi"), Navoiy (I. Maxsumov, "Navoiy Astrobodda"), Husniddin (Ya. Xudoyqulov, "Sud") kabi obrazlar yaratdi. U oʻz qahramonlarini romantik his-tuygʻular va falsafiy mazmun bilan chuqur ochishga intiladi. N. sahnalashtirgan "Oltin devor" (E. Vohidov), "Mehribonlar" (J. Asomiddinov), "Tobutdan tovush" (A.Qahhor), "Zebunniso" (Uygʻun), "Makr va muhabbat" (F.Shiller), "Oʻzing uchun oʻl yetim" (Oʻ. Umarbekov), "Armon" (Ya. Xudoyqulov) kabi spektakllarda ijrochilar ansamblining yaxlitligi taʼminlangan.

## Manbalar
Badal Nurmuhamedov

**Badal Nurmuhamedov** (1913-yil 13-fevral Toshkent – 1991-yil 21-iyun) – aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1990). Toshkentdagi ishchi-yoshlar teatr texnikumini (1935), „Oʻzbekfilm“ qoshidagi kinoaktyor, kinorejissyor, kinooperator tayyorlov studiyasini (1938) tugatgan. 1938—1941-yillar Respublika qoʻgʻirchoq teatrida rejissyor, aktyor, 1941—1948-yillar Muqimiy teatrida, 1948—1991 yillar Yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. Karl bobo („Buratino“), Davron („Oʻqituvchi“), Moʻmin ota („Oq kema“), Oxun Boboyev („Ota yurtim oqsoqoli“), Qovoqvoy („Chippolino“), Mahkam ota („Oʻz uyingdasan“), Mahalla oqsoqoli („Farzandim jigʻarbandim“) kabi rang-barang harakterdagi kishilar obrazini yaratib, milliy teatr sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Sahnada koʻp gapirmasada, butun xatti-harakat, koʻz qarashlari, yuz ifodasi bilan qahramonning ichki dunyosini ochib bera olish, ishonarli talqin, samimiylik Numuhamedov ijodiga xos. Bir qancha filmlar (Nozim, „Tohir va Zuhra“; domla, „Alisher Navoiy“ va boshqalar)da ham suratga tushgan. Televideniyeda „Otalar soʻzi – aqlning koʻzi“ koʻrsatuvining doimiy (1978—1991) boshlovchisi boʻlgan.

## Manbalar
Rahim Nurmuhamedov

**Rahim Muhamedovich Nurmuhamedov** (1925.26.4, Yangiyoʻl) — xirurg va gerontolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), tibbiyot fanlari doktori (1969), professor (1970). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1954), shu institut xirurgiya kafedrasining klinik ordinatori (195457), assistenta (1957-58), dotsenti (1958—69), pediatriya fakulteti (1969—72), 1972-yildan davolash fakulteti umumiy xirurgiya kafedrasi mudiri, oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1971 — 81), Andijon tibbiyot instituti rektori (1981—89). Rahim Nurmuhamedov Oʻzbekistonda gerontologiya xizmati tashkilotchisi va raisi. Ilmiy faoliyati yara kasalligi, jigar, oʻt pufagi, churra kasalligi, turli shikastlanishlar, xususan, bosh miya shikastlari, peritonit, ichakdan toʻsatdan hech narsa oʻtmay qolish holatlari, tomir patologiyasining xirurgiyaga xos jihatlarini oʻrganish va davolash, shuningdek, operatsiya jarayonida ogʻriqsizlantirish muammolariga oid.

## Manbalar
* Nekotorie voprosi xirurgicheskogo lecheniya bolnix pojilogo i starcheskogo vozrasta, T., 1973.
Nurobod

**Nurobod** – viloyatga boʻysunuvchi shahar, Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyati Nurobod tumanining maʼmuriy markazi.

## Tarixi
1958-1962-yillarda sanoat maydonchasi qurilishi va konni oʻrganish jarayonida qishloq xalq orasida Sotsgrad deb nomlangan. 1962-yilda yopiq tipdagi geologiya-qidiruv posyolkasi „Yujniy“ deb nomlandi, keyinroq aholi punktiga kon nomini „Sobirsoy“ deb berish masalasi koʻrib chiqildi, biroq OʻzSSR KPSS Komiteti uning nomini Sovetobod nomi bilan tasdiqladi.

Sovetobod tarixi 1964-yilga borib taqaladi, dastlab Sobirsoy uran rudasi koni hududida geologik qidiruv ekspeditsiyasi (partiya) mutaxassislarining kichik qishlogʻi shaklida boʻlib, uni qidirish va qazib olish uchun Janubiy kon, keyinchalik NKMK maʼmuriyati tuziladi, keyin esa shahar quriladi.

1983-yilgacha shahar tipidagi Sovetobod posyolkasi, 1975-yildan Samarqand viloyatidagi shu nomdagi eng yirik tuman markazi boʻlib kelgan. 1983-yildan Samarqand viloyati Sovetobod tumani Nurobod shahri, 1992-yildan esa butun viloyat Nurobod deb atala boshlandi.

Sovetobod 1983-yilgacha U metallini qazib olish bilan shugʻullanuvchi yopiq maxfiy strategik obyekt maqomiga ega edi. Uran rudasini yer osti qazib olish va keyinchalik yer osti yuvish yoʻli bilan qazib olish hajmining tez oʻsishi tufayli shahar faol rivojlana boshladi.

1973-yil sentyabr oyida N. Ostrovskiy nomidagi 2-sonli bugungi eng yirik maktab (taʼlim rus tilida) va shahar kasalxonasi ish boshladi. 1982-yilda Gornyak madaniyat uyi binosi, „Trud“ stadioni, bolalar bogʻchasi, koʻplab turar-joy binolari foydalanishga topshirildi, kombinatning qardosh shaharlari – Uchquduq, Zarafshon, eng yaxshi konchilar, muhandis-texnik mutaxassislar ommaviy ravishda tashrif buyurishdi.

2014-yil 12-dekabr kuni Nurobod shahri va Janubiy kon boshqarmasi oʻzining 50 yillik yubileyini nishonladi.

## Manbalar
Nurobod (maʼnolari)

**Nurobod**:

* Nurobod — Samarqand viloyati Nu-robod tumanidagi shahar (1983-yil
* Nurobod (shaharcha) — Toshkent viloyati Angren shahar kengashiga qarashli shaharcha (1984-yil
Nurota davlat qoʻriqxonasi

**Nurota davlat qoʻriqxonasi** -Jizzax viloyatining gʻarbiy qismi (Forish tumani)da, Nurota togʻining shimoliyyon bagʻrida joylashgan qoʻriqxona. 1975-yilda tashkil etilgan. Maydoni 22135 ga, shu jumladan, oʻrmonlar bilan qoplangan 2599 ga (2001), dengiz sathidan 530-2100 m balandlikda. Asosiy vazifasi shu hududning oʻsimlik va hayvonot olamini muhofaza qilish, Xalqaro va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan arharning Osiyo qoʻyi tu-riga mansub Seversev qoʻyi (Qizilqum qoʻyi) populyasiyasini hamda yon-gʻoqning tabiiy xilma-xilligini sak, lashdan iborat.

Qoʻriqxonada oʻsimliklarning 629 tadan, qushlarning 195 tadan, hayvonlarning 60 tadan ortiqturi bor. Ularning koʻpchiligi endemik (lola turlari, anzur piyozi). Yongʻoq daraxtlari bilan birga yovvoyi olma, qayragʻochlar oʻsadi. Butalar qoplami, asosan, Tur-kiston doʻlanasi, qizil, uchqat, zirk, irgʻay, yovvoyi toklardan iborat.

Qoʻriqxona hududi tabiat manzaralariga, arxeologik topilmalarga boyligi bilan ham ajralib turadi: qoyatosh (togʻ qoʻyini ovlash) suratlari, Majrumsoydagi tanasi yoʻgʻonligi 8,5 m kela-digan sharq biotasi daraxti (yoshi taxminan 1000-yildan ortiq) kabi yodgorliklari bor. Arharlar soni 500 dan koʻggroq (2003).

Abdushukur Xonazarov.

## Manbalar
Nurobod (shaharcha)

**Nurobod** — Toshkent viloyati Angren shahar kengashiga qarashli shaharcha (1984-yildan). Chatqol togʻining etagida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Ohangaron (12&nbsp;km). Maydoni 164,3 ga. Aholisi 6,5 ming kishi (2003). N.da umumiy taʼlim maktabi, aloqa boʻlimi, kutubxona, madaniyat uyi, dorixona, madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, savdo tarmoklari bor. N. yaqinidan Toshkent—Angren— Qoʻqon—Namangan—Andijon—Oʻsh avtomobil yoʻli oʻtadi.

## Manbalar
Nurota marmar koni

**Nurota marmar koni** - Gʻozgʻon shaharchasi yaqinidagi kon, Navoiy viloyatining Nurota shahridan 3&nbsp;km gʻarbda, Navoiy shahridan 90&nbsp;km masofada joylashgan. Kon togʻ etagidagi marmar katlamidan iborat. 1972-yildan qazib olinmoqda. Marmar oʻrta va yirik kristal-li, rangi okdan kulranggacha. Ajratib olinadigan marmar bloklarida darzliklar yoʻq, meʼyorida yumshoq; har 1m3 dan 16—18 m2 dan koʻproq marmar pli-talari olinadi. Nurota marmar konik.ning zaxiralari 1700 ming m3 miqdorida baholangan. Nurota marmar konik.dan olingan marmar plitalarining sifati va chiroyli ranglari uchun Nurota marmari Parijda boʻlgan xalqaro koʻrgazmada (2000-yil) Katta oltin medal bilan taqdirlandi. Nurota marmar konik.da yiliga 3,5 ming m3 atrofida (2000-yil) marmar bloklari qazib olinadi.

## Yana qarang

* Karyer

## Manbalar
Nurota qalʼasi

**Nurota qalʼasi** &mdash; Nurotadagi qalʼa harobasi (taxminan 5—6-asrlar); togʻning etak qismida joylashgan.  Asli nomi Nur, xalq uni hurmatlab, "ota" soʻzini qoʻshib ataydi. Qalʼada katta buloq bor, atrofda undan boshqa oqar suv yoʻq. Suv boshiga egalik qilib, dushman qamaliga bardosh berish maksadida qadimda buloq, ustiga paxsadan qalʼa qurilgan. U bir necha marta Nurota qalʼasi taʼmirlangan. Qalʼaning ichida bulok, boshiga tushib suv olinadigan maxsus yoʻl boʻlgan. Qalʼaning tepasi baland qirlik boʻlgani uchun dushmanni kuzatish maqsadida qirning tepasiga moʻla (burj) qurilgan. Moʻla bilan qalʼa orasida yoʻlak boʻlib, uning uzunligi 60 m. Nur qalʼasi kadimdan muhim strategik qalʼa va savdo manzili boʻlgan. Nur qalʼasida, keyinchalik Buxoro amirligining Nurota begi turgan.

## Manbalar
Abdujamil Nurpeisov

**Abdujamil Karimovich Nurpeisov** (1924, Orolboʻyi, Ushqon qishlogʻi) — Qozogʻiston xalqyozuvchisi (1985). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. M.Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tugatgan (1953). "Juldiz" jurnali bosh muharriri (1954). Birinchi romani — "Kurlandiya"da urushning soʻnggi kunlari tasvir etilib, Vatan himoyachilari obrazi yaratilgan. N. "Kutilgan kun" (1957), "Oqshom" (1960), "Sarsonlik-sargardonlik" (1970) romanlari muallifi. Soʻnggi uch roman keyinchalik "Qon va ter" trilogiyasini tashkil etib (1974), koʻplab tillarga tarjima etilgan. N.ning ocherk, esse va tanqidiy maqolalari "Oʻylar" (1974) kitobidan oʻrin olgan. N.A.P.Chexov, A. M.Gorkiy hikoyalari, ispan dramaturgi A.Kessoning "Daraxtlar tik turib oʻladi" va Nozim Hikmatning "Koʻk podsho" asarlarini qozoq tiliga tarjima qilgan. Jambul nomidagi Qo-zogʻiston Davlat mukofoti laureata (1947).

## Manbalar
Plis Nurpeisov

**Nurpeisov Plis Kolgeldiyevich** (23.01.1919 – 23.04.1945-yil) – 47-gvardiya alohida razvedka aviatsiya polkining (4-havo armiyasi, 2-Belorussiya fronti) kuzatuvchi-uchuvchisi, gvardiya katta leytenanti, Sovet Ittifoqi Qahramoni, Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1939-yildan armiya safida. Melitopol harbiy aviatsiya bilim yurtini bitirgan. 1943-yildan frontda. 47-gvardiyachi alo-hida razvedka aviatsiya polki (2-Belorussiya frontining 4-havo armiyasi)ning kuzatuvchisi; razvedka maqsadida dushman tomonga 100-marta jangovar parvoz qilgan. 18-avgust (vafotidan soʻng) Qahramon unvoni berilgan. Nukus universiteti binosiga yodgorlik lavhasi oʻrnatilgan. Taxtakoʻpir tumanidagi maktab va Xoʻjayli pedagogika bilim yurtiga Nurpeisov nomi berilgan.

## Biografiyasi
1919-yil 23-dekabrda hozirgi Qoraqalpogʻiston (Oʻzbekiston) Taxtakoʻpir tumanidagi Taxtakoʻpir qishlogʻida qozoq dehqon oilasida tugʻilgan. U oʻqituvchi boʻlib ishlagan. Komsomol aʼzosi. 1939-yilda Taxtakoʻpirskiy RVK tomonidan Qizil Armiya safiga chaqirilgan. Melitopol harbiy aviatsiya maktabini tamomlagan.

## Ulugʻ Vatan Urushi
1943-yil dekabrdan Ulugʻ Vatan urushi frontida xizmat qilgan.

Mukofot varaqasidan:

„1944-yil 10-martdan 1945-yil 1-aprelgacha polkda jangovar ishlar olib borilgan davrda ekipaj tarkibida u qoʻshin guruhlarini aniqlash uchun dushmanning chuqur orqa hududlarida 106 ta jangovar topshiriqni bajargan.

Oʻrtoq Nurpisov Qisqa muddatli jangovar faoliyat davomida yosh kuzatuvchi uchuvchidan zoʻr havo razvedkasi ustasiga aylandi va polkning jasur, jasur, qatʼiyatli, faol uchuvchi kuzatuvchilaridan biri sanaladi“.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 18-avgustdagi farmoni bilan qoʻmondonlikni nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontidagi jangovar topshiriqlarini namunali bajargan. Plis Nurpeisov Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan taqdirlangan.

1945-yil 23-aprelda katta leytenant Plis Nurpeisov jangovar missiyadan qaytmagan.

## Xotira
Nukus shahridagi universitet binosiga memorial lavha oʻrnatildi. Qahramon nomi Taxtakoʻpir tumanidagi maktabga berilgan.

## Mukofotlari
Plis Nurpeisov Sovet Ittifoqi Qahramonining "Oltin Yulduz" medali (18.08.1945), Lenin ordeni (18.08.1945), uzoq masofali razvedka uchun 17 ta jangovar missiyani muvaffaqiyatli bajarganligi uchun Qizil Bayroq ordeni (21.07.1944), uzoq masofali razvedka uchun 14 ta jangovar missiyani muvaffaqiyatli bajarganligi uchun Qizil Bayroq ordeni (08.15.1944), 1-darajali Vatan urushi ordeni (12.12.1944) mukofotlangan.

## Manbalar
Nursimonlar

**Nursimonlar**, nurlilar - soxta oyoqlilar sinfiga mansub bir hujayrali hayvonlar kenja sinfi (qarang Radiolyariyalar).

## Manbalar
Nurota dostonchilik maktabi

**Nurota dostonchilik maktabi** — Nurota tumanining shim.dan Qizilqum boʻylab Qiziltepa, Konimex tumanlarigacha boʻlgan hududlarda yetishib chiqqan baxshilarni birlashtirgan dostonchilar guruhi.

Qurbon baxshi, Ashur baxshi, Isirgap baxshi, Bekmurod Joʻraboy oʻgʻli, Saidmurod Panoh oʻgʻli, Qurbon Navruzov, Tursun Sherov, Maʼmur Ermatov, Fayzi Najmiddinov kabi oʻnlab ijodkorlar shu maktabga mansub boʻlib, Nurota, Navoiy, Tomdi, Konimex, Navbahor, Gʻijduvon, Shofirkon tumanlari aholisiga xizmat qilganlar. Bu maktabning soʻnggi talantli vakillari Saidmurod Panoh oʻgʻli va Bekmurod Joʻraboy oʻgʻlidan "Alpomish", "Odilxon", "Kuntugʻmish" ("Xolbeka"), "Goʻroʻgʻlining Qrimga borishi", "Avazxon", "Malikai ayyor" ("Gulshanbogʻ") kabi dostonlar yozib olingan va nashr etilgan. Bu baxshilar repertuarida boshqa hududlarda tarqalmagan "Sormonxon", "Ahmadxon", "Choʻpon qiz", "Macton kampir" kabi dostonlar ham boʻlgan. Ammo ular oʻz vaqtida yozib olinmagan. Bu baxshilar "Goʻroʻgʻli" turkumi dostonlarini 64 doston qilib kuylaganlar. Shuningdek, bu hu-dudlardagi qoraqal-poq va qozoq xalqlari orasida ham 20-asr boshlarigacha izchil dostonchilik anʼanalari davom etgan. Bu anʼanalarning Nurota dostonchilik maktabim. vakillariga taʼsiri sezilarli boʻlgan. Bu taʼsir repertuar tarkibini oʻzgartira olish darajasida boʻlmasada, koʻpgina motivlar talqini, ijro usullarida yaqqol koʻzga tashlanadi.

## Manbalar
* Odilxon, T., 1972; Alpomish [Bekmurod baxshi varianta], T., 1999; 
* Avazxon, T., 1965; Gulshanbogʻ, T., 1966; 
* Xolbeka, T., 1967. 
* Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, T., 1979.
* Toʻra Mirzayev.
Nursoya

**Nursoya** — plastik sanʼat (tasviriy va amaliy bezak sanʼati, meʼmorlik, dizayn)ning ifoda vositalaridan biri. Turli yorqinlikdagi ranglar yoki bir rang tuslarining ajralishidagi izchillikka asoslanadi. Nursoyadagi izchillik nur va qorongʻi (soya)ning tarqalishi, tasvirlanayotgan muhit, narsalarni hajmli nur-havo ogʻushida idrok qilish imkonini beradi. Narsalarga yorugʻlik tushishi natijasida uning sathi yorugʻ va qorongʻi (soya) yuzalarga ajraladi *(Masalan, [[toʻrtburchak]] shakldagi buyumlarda bu ajralish keskin boʻlsa, dumaloq va silindrsimon buyumlarda bu ajralish asta-sekinlik bilan boradi)*. Natijada bunday buyumlarda nursoya orasida yarim soya va soya tomonida qaytgan nurlar qisobiga yoritilgan yuza — refleks mavjud boʻladi. Nursoya yoʻnalishi, narsalarning hajmli shakl xususiyatlari, sifati va havo holatiga bogʻliq; u orqali ijodkor (rassom, haykaltarosh va boshqalar) oʻz gʻoyaviy estetik qarashlarini ifodalaydi, undan lirik yoki dramatik kayfiyat hosil qilishda foydalanadi.

Nursoya imkoniyatlari qadimdan qoʻllangan. Yunon rassomlari (Polignot, Parrasi va boshqalar) nursoya vositasida katta ijodiy yutuqlarga erishgan. Musulmon Sharqida qadimdan meʼmorlik, amaliy bezak sanʼatida nursoya imkoniyatlaridan keng foydalanilgan; oʻymakorlik (ganch va yogʻoch), haykaltaroshlik (relyef va boshqalar)da bezakni jozibali boʻlishi, taʼsirchanligini oshirishda nursoya oʻyiniga asoslanilgan. Nursoya va uning nazariy asoslari Uygʻonish davri ustalari (Leonardo da Vinchi) tomonidan ishlana boshlandi. Shu davrda nursoya rassomlar tomonidan badiiy asarning ifodaliligini belgilovchi vosita sifatida keng foydalaniladi, imkoniyatlari yanada boyitiladi. Bugungi kunda ham nursoya realistik tasvirning asosini tashkil etadi, psixologik asarlar yaratishning muhim manbai hisoblanadi.

## Manbalar
Rustam Abdurahimovich Nurullin

**Rustam Abdurahimovich Nurullin** (4-yanvar 1929, Namangan) — tarixchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981). Tarix fanlari doktori (1970), professor (1975), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutida katta ilmiy xodim (1959–1972), partiya tarixi institutida direktor oʻrinbosari (1972–1978, 1988–1990), jurnalda bosh muharrir (1978–1988). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix instituti yetakchi ilmiy xodimi, boʻlim boshligʻi (1990–98). Ilmiy faoliyati Turkiston, Buxoro va Xorazm Respublikalari tarixi masalalariga oid.

## Manbalar
Ayitjon Nurumova

**Ayitjon Yoqubovna Nurumova** (1954.10.9, Toʻrtkoʻl tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent davlat universitetini tugatgan (1979). 1973-yildan Toʻrtkoʻl tumanidagi 15-maktabda tarix oʻqituvchisi. Oʻquvchilarga vatan tarixi, boy madaniy merosi boʻyicha darslarda yangi pedagogik texnologiyalardan samarali foydalanadi.

## Manbalar
Alaviylar

**Alaviylar** quyidagilardan birini anglatishi mumkin:

* Turkiya alaviylari, **Anatoliya alaviylari**, **alaviylar** yoki **aleviylar** (; ; ) − asosan Turkiyada yashovchi diniy hamda etnik guruh;
* Nusayriylar, **Suriya alaviylari**, **suriyalik alaviylar** yoki **arab alaviylari** (; ; ) − asosan Suriyada yashovchi diniy hamda etnik guruh.
Nusrat Fotih Ali Xon

**Nusrat fatex ali** (Nusrat Fateh Ali Khan; 1948, Faysalobod -1997.16.8, London) — Pokiston xonandasi, 20-asr ommabop musiqa madaniyatida shuhrat qozongan musiqa namoyandalaridan. Vashington universiteti professor (1993-yildan). Mashhur musiqachilar oilasidan. Panjob maktabi vakili. Dastlab, Pokiston mumtoz musiqasining yirikus-tasi sifatida Pokiston va Hindistonda "Qavallining shahanshohi" unvoniga sazovor boʻlgan. 1970—80 yillarda Pokiston kinostudiyalarida ishlab, yuzlab filmlarga ovoz bergan. 1985-yildan Yevropa va Amerika mamlakatlarida gastrodda boʻlib, eng yirik konsert sahnalarida qavalli janrini targʻib etgan; popmusiqa, rok-musiqa yulduzlari (P. Geybriel, E. Uedder, N. Kennedi va boshqalar) bilan hamkorlik qilgan, 100 dan ortiqalbom chiqargan. Pokiston va Hindistonning davlat mukofotlari bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Nusxa

**Nusxa** — 1) tasviriy sanʼatda—muallifning oʻzi yoki biror boshqa rassom tomonidan biror asarni takroran yaratilgan namunasi. Nusxa aslidan ishlanish usuli va oʻlchami bilan farq qilishi mumkin; birok, aslining usuli va kompozitsiyasini aynan takrorlashi shart; 2) amaliy sanʼatda—bir xil qilib yasash uchun tayyorlangan buyum namunasi, naqsh andazasi (axta), qolip. Xalq ustalari ijodiy xayoloti asosida yuzaga keladi, davr taqozosi bilan oʻzgarib, yangilanib boradi. 

## Manbalar
Nusxa koʻchirish qurilmasi

**Nusxa koʻchirish qurilmasi** - 1) matnlarning asl nusxalari (originallar) dan nusxa (nusxalar) olinadigan qurilma. Eng keng tarqalganlari foto, yoruglik, ksero (elektr-foto), termo... va elektron Nusxa koʻchirish qurilmasiq. Bularning yordamida har xil oʻlchamli bir va bir necha nusxani koʻchirish mumkin;2) mashinasozlikda — metall kesish stanogining keskichi yoki zagotovka harakatini avtomatik boshqarib turadigan qurilma. Unda ishlanadigan buyumning shakli andaza, model, etalon yoki chizma yordamida berilgan buyum shakliga oʻxshab chiqadi. Nusxa koʻchirish kallagi, keskich oʻrnatiladigan kallak, ijro mexanizmidan iborat. Ijro mexanizmi bilan keskich orasidagi aloqa mexanik, elektr, gidravlik va boshqa usullar bilan amalga oshiriladi; 3) matbaada — bosma qoliplarni fotomexanik usulda tayyorlaydigan jihoz turi; 4) kinotexnikada — tasvir negativ" va fonogramma negatividan kinoplyonkaga pozitiv nusxa koʻchiradigan qurilma.

## Manbalar
Nutatsiya

**Nutatsiya** (lot. nutatio — tebratish) — 1) mexanikada — qattiq jismning oʻz oʻqi atrofida aylanishi jarayonidagi tebranma harakati; u jismning xususiy aylanish oʻqida sodir boʻladi; jism qancha tez aylansa, uning nutatsion tebranish chastotasi shuncha katta, amplitudasi shuncha kichik boʻladi. N. pretsessiya bilan bir vaqtda yuz beradi. N. vaqtida jismning xususiy aylanish oʻqi bilan pretsessiya yuz beradigan oʻq orasidagi burchak oʻzgaradi; 2) astronomiyada — Yer aylanish oʻqining bir oz tebranishi. Yerning sutkalik aylanishiga Quyosh va Oyning tortish kuchlari taʼsir etadi. Yerning sutkalik aylanish oʻqi ekliptikata qiyaligini oʻzgartirmagan holda oʻz yoʻnalishini oʻzgartirib boradi, chun-ki Quyosh va Oyning pretsession kuchlari ham oʻzgarib turadi va Quyosh hamda Oy Yer ekvatorida boʻlganida bu kuchlar nolga teng boʻladi, ogʻishi eng katta boʻlganida esa maksimumga erishadi. Yerning aylanish oʻqi N.sini 1737-yil J. Bradley kashf qilgan. Bunday nutatsion tebranishlar 18,6 yillik davrga, yaʼni Oy orbitasi tugunlarining aylanish davriga teng. Osmon sferasit qutb yarim oʻqlari 9", 21 hamda 6", 86 nutatsion ellips chizadi. N.ning aniq qiymatini 1953-yil amerikalik astronom E. Vulard topgan.

## Manbalar
Nutka

**Nutka** — Kanadadagi (Vankuver o. sohili) vakashlar guruhiga mansub indeys xalqi; bir qismi (makix) AQSH (Vashington shtati)da yashaydi. Umumiy soni 2 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Katta mongoloid irqining amerika irqiga mansub. N. tili shevalari: nutka, nitina, makix; shuningdek, ingliz tili ham keng tarqalgan. Dindorlari — xristianlar.

## Manbalar
Nuttallioz

**Nuttallioz** — toq tuyok/sh hayvonlar, asosan, otlarda uchraydigan protozoy kasalligi. Qoʻzgʻatuvchisi eritro-sitlarda parazitlik qiluvchi bir hujayrali Nuttallia equi organizmlari. N.ni kanalar tarqatadi. Kasal hayvonning harorati koʻtariladi, boʻshashadi, ishtahasi yoʻqoladi, shilliq pardalari sargʻayadi. Qonda eritrotsitlar soni va gemoglobin miqdori kamayadi. Ka-sallik 2—6 haftagacha, baʼzan undan ortiqqa choʻziladi. Tashxis klinik belgilar va qonda qoʻzgʻatuvchining topilishiga qarab qoʻyiladi.

Davolash: flavakridin, piro-plazmin (akarpin), azidin, sulfantrol va boshqa dori-darmonlar qoʻllanadi.

Oldini olish: N. kasalligini tarqatuvchi iksod kanalarini yoʻqotish.

## Manbalar
Nutq

**Nutq** — tilning fikr ifodalash va almashish jarayonlarida amal qilishi, tilning alohida ijtimoiy faoliyat turi sifatidagi muayyan yashash shakli. Nutq deganda uning ogʻzaki (ovozli) va yozma ravishda namoyon boʻlishidagi jarayonlar, yaʼni soʻzlash jarayoni va uning natijasi (xotirada saqlangan yoki yozuvda qayd etilgan nutqiy fikrlar, asarlar) tushuniladi.

Lingvistik nazariyada nutq tushunchasi muayyan til jamoasida qabul qilingan ifoda vositalari tizimi hisoblangan mavhum til tushunchasiga hamda ijtimoiy borliq (hayot)ning eng harakterli koʻrinishlaridan boʻlgan aniq, bir qadar umumiyroqtil tushunchasiga qaramaqarshi qoʻyiladi. Boshqa odamlar xulqatvori va faoliyatiga taʼsir koʻrsatish maqsadida ularga axborot, xabar yetkazishga xizmat qiladigan asl nutq (tashqi nutq), yaʼni gapirish, til belgilarining eshitish aʼzolari tomonidan idrok qilinadigan (ovoz yozib oluvchi uskunalar yordamida qayd etiladigan va qayta takrorlanadigan) artikulyasiyasi tarzida yoki ushbu belgilarning yozuvda shartli aks etishi tarzida yuzaga chiqadi.

Asl nutq („tashqi nutq“) bilan bir qatorda ichki nutq ham bor. U soʻzlovchi ongida bilishga yordam beradigan turli xil masalalarni muhokama qilish va hal etishga qaratiladi. Ichki nutq tashqi nut asosida, tovush yoki yozuv qoʻllanmagan holda, faqat ovozli ntqdagi soʻzlar haqidagi aniq tasavvurlar bilan kechadigan ak/shy jarayonlar tarzida amalga oshadi. Yozma nutq ogʻzaki nutqdan bir qadar shakllanganligi, soʻzlarning oʻta sinchkovlik bilan tanlab olinishi, grammatik jihatdan aniq, lekin murakkab shakllanganligi, ogʻzaki nutq uchun xos boʻlgan ohang, mimika va qoʻl harakatlarining bevosita qoʻllana olmasligi bilan farqlanadi. Nutqning monologik (qarang Monolog) va dialogik (qarang Dialog) turlari mavjud.

Nutq aloqa-aralashuv vazifasidan tashqari yana boshqa vazifalar, chunonchi, poetik vazifa ham bajarishi mumkin. Nutqning alohida koʻrinishi oʻqishdir.

Har bir kishining nutq individual, oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻladi; vaholanki, asosiy til unsurlari — lugʻat tarkibi va grammatik qurilishi yakka shaxslargagina tegishli boʻlmay, umumnikidir, yaʼni muayyan til jamoasiga umuman taalluqyai boʻladi. Nutq kishi tafakkuri, uning ongi bilan chambarchas bogʻliqdir. Nutqda kishining oʻy-fikrlari shakllanadi va mavjud boʻladi. Nutq tufayli va nutq asosida borliqni umumlashgan holda mavxumiy aks ettirish, individuallik doirasidan chiqib, jamoatchilik mahsuliga aylanadigan mantiqiy tushunchaviy fikrlash mumkin boʻladi. Nutq kishi ruhiyatining boshqa jihatlarini, uning sezgilari, idroki, xotirasi, oʻyxayollari, hissiyoti, irodasi va boshqalarning namoyon boʻlishi va amal qilishida, kishi ongining rivojlanishida ham katta ahamiyatga ega. Nutq qoʻllanish sohasiga qarab badiiy nutq ilmiy nutq rasmiy nutq kabi shakllarga ega boʻladi. Har qanday shaklda va har qanday holatda ham aniklik, ravonlik, soddalik, taʼsirchanlik nutqning eng muhim belgilari boʻlib qolishi kerak.

## Manbalar


## Havolalar
Nutq aʼzolari

**Nutq aʼzolari**, nutq apparati — odam organizmining nutq tovushlari hosil boʻlishida qatnashadigan turli qismlari. Til, lab, yumshoq tanglay, hiqildoq muskullari va nafas muskulaturasidan tashkil topgan periferik nutq apparati faoliyatini bosh miya poʻstlogʻi boshqaradi. Aktiv Nutq aʼzolariga til, lab, yumshoq tanglay, passiv Nutq aʼzolariga esa tishlar, qattiq tanglay, burun boʻshligʻi kiradi. Nutq aʼzolari 3 qismdan iborat: 1) nafas yoʻli — nutq apparatining quyi qismi; 2) hiqildoq — nutq apparatining oʻrta qismi; 3) tomoq, ogʻiz va burun boʻshliqlari — nutq apparatining yuqori qismi. Nutq apparatining quyi qismi (nafas yoʻli) tovush chiqarish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Nutq apparatining yuqori qismi — boʻgʻiz va tomoq, ogʻiz va burun boʻshlikdari muhim Nutq aʼzolari boʻlib, nutq tovushlarining rang-barang turlarini hosil qiladi.

## Manbalar
Nufar

**Nufar**, sariq nilfiya (Nyphar) — nilfiyadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi, ekma gul. Koʻp yillik, ildizpoyasi yoʻgʻon. Bargi qalin, yuraksimon, uzun bandli, suv yuzida suzib turadi. Guli yakka (diametri 4—5 sm), sariq, 10 ga yaqin (boshqa maʼlumotlarda 25) turi bor. Asosan, Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil zonasidagi koʻllarda 2 turi oʻsadi. Shundan cap i q N. (N. luteum) Oʻzbekiston suvlarida oʻsadi. Ildizida alkaloidlar (nufurin), tannidlar, kraxmal bor. Manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. 

## Manbalar
Nutriya

**Nutriya**, suv bobri () — kemiruvchilar turkumi, nutriyasimonlar oilasiga mansub hayvon. Oilaning yagona turi. Tanasining uz. 60 sm gacha, dumi 45 sm gacha, ogʻirligi 8&nbsp;kg gacha. Orqa oyoqlarining deyarli barcha barmoqlarida suzgich parda boʻladi, quloqteshigi suvda bekilishi mumkin. Jan. Amerikaning tropik va subtropik mintaqalarida tarqalgan. Jan.-gʻarbiy Yevropa, Zakavkazye va Oʻrta Osiyo mamlakatlari, jumladan, Oʻzbekiston jan.da akklimitizatsiya qilingan. Suvda va suv boʻyida yashaydi; yaxshi suzadi va shoʻngiydi. Kechasi va oqshomlari faol. Botqoq oʻsimliklari poyasidan in quradi, in qazishi ham mumkin. Bir yilda 2 marta 2-8 ta (odatda, 5 ta) koʻzi ochiq, yungli bola tugʻadi. Qimmatli moʻynasi va goʻshti uchun ovlanadi. Moʻynachilik fermalarida boqiladi. Har xil rangli moʻyna beruvchi zotlari chiqarilgan.

## Manbalar
Nutsellus

**Nutsellus** (lotincha nucella — yongʻoqcha), urugʻkurtak magʻzi — urugʻlioʻsimliklar urugʻkurtagining markaziy kismi (yadrosi); qirqquloqsimonlarning megasporangiyiga oʻxshaydi. N. ichida megasporotsit shakllanadi va uning yadrosi 4 ta yadro hosil qilib boʻlinadi, natijada 4 ta megaspora rivojlanadi. Shundan 3 tasi nobud boʻladi, bittasi esa urgʻochi gametofitga aylanadi. Baʼzi gulli oʻsimliklarning 4 yadroli hujayrasi 2 yadroliga aylanadi yoki butunlay boʻlinmaydi, gametofit esa bitta ikki yadroli hujayradan (ikkinchisi oʻladi) yoki 4 yadrolidan vujudga keladi. Urugʻda saqlanib qolgan N. p ye -rispeam deb ataladi.

## Manbalar