Bekzat Sattarxanov

**Bekzat Seiilxanuli Sattarxanov** (4-aprel 1980-yil, Turkiston, Qozogʻiston — 31-dekabr 2000, Chimkent, Qozogʻiston) — qozoq bokschisi, xalqaro toifadagi sport ustasi, Qozogʻistonga xizmat koʻrsatgan sport ustasi. Engil vaznda (57 kg gacha) 2000-yilgi Sidney Olimpiadasi chempioni. Birinchi darajali „Baris“ ordeni sohibi.

## Biografiyasi

### Oilasi
U qoʻngʻirot qabilasining Bojban urugʻidan. 1980-yil 4-aprelda Turkiston shahrida tugʻilgan. 2000-yil 31-dekabrda, Yangi yilga bir necha daqiqa qolganda,Chimkent shahri yaqinidagi Temirlan bekati yaqinida avtohalokatga uchradi.Bekzat Sattarxonov Turkiston shahrida oddiy oilada tugʻilgan.Bekzat otasi **Seyilxon** va onasi **Sirliqulning** kenja farzandi.Sattarxonovlar oilasining Bekzatdan tashqari uch nafar oʻgʻillari maktab oʻquvchilari sport musobaqalarida aʼlochi boʻlgan. Bogʻdot, Bolat, Maqsat ismli farzandlari ham sportga ergashgan boʻlsa-da, ularning hech biri Bekzatdek yuksak maqsadlarni qoʻymagan. Goʻdakligida oʻta moʻrt, kasal va ojiz boʻlgan Bekzatning shuhrati butun dunyoga taraladigan mashhur bokschiga aylanishi hech kimning xayoliga ham kelmagan edi.

### Bolaligi
Avvaliga ota-onasi Bekzat oʻzini himoya qilishni oʻrganaman, degan niyatda uni kurash toʻgaragiga olib borishdi. Biroq jang qilishga ishtiyoqi yoʻq, ikkinchi tomondan, kurash uning oʻsishini sekinlashtirishini tushunib, toʻgarakka bormaydi va darrov boks bilan shugʻullanadi. 1986-1996-yillarda Abay nomidagi maktab-internatda, soʻngra Jumabek Edilboyev nomidagi 18-sonli oʻrta maktabda oʻqigan. 1995-yilda u birinchi marta boks toʻgaragiga kirdi va bolalar murabbiyi Nurlan Jumaboevdan saboq olishni boshladi. Ota-onalar va yaqinlar Bekzatning boksga ishtiyoqini sezishsa-da, bu oʻtkinchi davr, deb oʻylashdi. Ammo u boks bilan shugʻullanganiga bir yil oʻtmay, bejizga charm qoʻlqop kiymaganini isbotlab, respublika musobaqasi gʻolibi boʻldi.

Huquqshunoslik ixtisosligini egallagan.Dastlab Muxtor Auezov nomidagi Janubiy Qozogʻiston davlat universitetining jismoniy tarbiya fakultetiga oʻqishga kirgan, soʻngra Turkistondagi Xoja Ahmet Yasaviy nomidagi Xalqaro qozoq-turk universitetining huquq fakultetini tamomlagan. Boksda Bekzat Serik Qonaqboyevdan ilhom olgan.Buning uchun hech qanday sabab yoʻq. 1980-yilda Serik Qiqonboyev Moskva Olimpiadasi finalida jang qilganida Bekzat beshikda edi. Onasi Sirilqul Sattarxonova Bekzatning Serik Guestbayevdek chempion boʻlishini orzu qilgan edi. Bekzat onasining orzusini amalga oshiradi. U Sidneydagi gʻalabasini Turkiston shahrining 1500-yilligiga bagʻishlashini aytdi.

### Sportda
* 1995-yilda oʻn besh yoshida Turkistonda oʻtkaziladi. Z.Seyitbekov xotirasiga bagʻishlangan turnirda ilk bor jamoani sindirgan Bekzat butun umri davomida bu sovrin juda qizgʻin ekanini aytdi. „Turkiston 95“ yozuvi tushirilgan sopol idish Sidney Olimpiadasining oltin medaliga qiyoslandi. Oʻsha yili yoshlar oʻrtasidagi xalqaro musobaqada gʻolib boʻlib, murabbiylar nazariga tusha boshladi.
* 1996-yilda Qostanayda boks boʻyicha yoshlar oʻrtasida boʻlib oʻtgan Qozogʻiston Respublikasi ichki chempionatida chempion boʻldi. Oʻsha yili chimkentlik Anatoliy Viziriyakin murabbiy qoʻl ostida kelib, viloyat markazidagi maktab-internatda shugʻullana boshladi.
* 1997-yilda Germaniyaning Qaragʻanda va Kyoln shaharlarida boʻlib oʻtgan xalqaro turnirlarda jamoa tarkibiga kirdi . Shu bilan birga, u viloyat Olimpiya oʻyinlariga tayyorgarlik koʻrish markaziga qabul qilinadi.
* 1998-yil Bekzat uchun omadli yil boʻldi. Oʻsha yili Argentinada boʻlib oʻtgan oʻsmirlar oʻrtasidagi jahon chempionatida kumush medal sovrindori boʻldi.
* Qoʻstanayda boʻlib oʻtgan 54 kg vazn toifasidagi musobaqada Marat Mazimboyevga yutqazgan boʻlsa-da, murabbiylar ishonch bildirishdi va terma jamoaga qabul qilindi.
* Turkistonda Abdisalan Nurmaxonov sharafiga oʻtkaziladigan xalqaro turnirda u nafaqat gʻolib boʻladi, balki musobaqaning eng yaxshi bokschisi sovrinini ham oladi.
* Sagadat Nurmagambetov nomidagi xalqaro turnir gʻolibi boʻldi.
* Tailandda oʻtkazilgan Butun Osiyo chempionatida sovrindorlar qatoridan joy oldi.
* 1999-yilda Vengriya va Bolgariyada oʻtkazilgan xalqaro turnirlarda muvaffaqiyat qozondi, Toshkentda oʻtkazilgan Butun Osiyo chempionatida kumush medalni qoʻlga kiritdi. U ushbu kumush medal bilan birga Sidney Olimpiadasi yoʻllanmasini ham qoʻlga kiritadi.
* Bekzatning qisqa umrida 2000-yil nafaqat Sidney Olimpiadasidagi gʻalabasi bilan ajralib turadi. Okeanning narigi qirgʻogʻidagi toʻrt yillik musobaqaga chiqishdan oldin u Qirgʻizistonda boʻlib oʻtadigan Markaziy Osiyo oʻyinlari , Ispaniyada bayrogʻi hilpirayotgan xalqaro musobaqalarda shohsupaga koʻtariladi. Ostona shahrida boʻlib oʻtgan „ Qozogʻiston — Kuba“ uchrashuvida ular raqibini yaqqol ustunlik bilan magʻlub etishdi va Chexiyada oʻtkazilgan " Gran-pri " gʻolibi kubokni shiftga koʻtaradi. Moskvada oʻtkazilgan MDH davlatlari chempionatida 4 ta sovrin bilan bir qatorda musobaqaning eng yaxshi bokschisi unvoniga sazovor boʻldi.

## Sidney Olimpiadasi 2000
Poytaxtimizda boʻlib oʻtgan boks boʻyicha Osiyo chempionatida Olimpiada yoʻllanmasini qoʻlga kiritgan Bekzatni murabbiylar 57 kilogrammgacha boʻlgan engil vazn toifasidagi sportchi sifatida koʻrmoqda. Atlanta Olimpiadasida 57 kilogramm vaznda yurt sharafini himoya qilgan Baxtiyar Tilegenovning vazni ortiqcha boʻlgani uchun murabbiylar unga ishonmayapti. Boz ustiga, Baxtiyor 1999-yili Xyustonda boʻlib oʻtgan boks boʻyicha jahon chempionatida magʻlub boʻlgan va murabbiyning umidlarini oqlay olmadi. Qozogʻistonlik muxlislar va boks mutaxassislari Bekzatning yoshligini bahona qilib, uni Olimpiadaga yuborishni istamayapti.Ammo terma jamoa bosh murabbiyi Tursingali Edilov Bekzatning koʻzlarida olovni sezib, yurt sharafini himoya qilishni Turkistonlik yigitga ishonib topshirdi. Olimpiadaga joʻnab ketayotganda samolyot zinapoyasida turgan Bekzat akasi Maqsatga „Men bosh sovrin bilan qaytaman“, dedi. Mendan oltin kuting! — deb qichqirdi va gʻalaba qozonishini oldindan his qildi.

* Bekzat Sattarxonov ilk uchrashuvini Sidney maydonida ruminiyalik bokschi Bobirant Ovidiu-Tiberiuga qarshi oʻtkazdi. Jangning birinchi raundida Bekzat zarba bermay 4:0 hisobida oldinda borayotgan edi. Ikkinchi davrada hisob 8-2 boʻldi. Va yakunda hakamlar 14-5 hisobida Bekzatni ushbu bahsning soʻzsiz gʻolibi deb tan olishdi.
* Olimpiadaning sakkizinchi kunida Bekzat afrikalik Jefri Matebulla bilan qoʻlga tushib, raqibini 16:5 hisobida magʻlub etdi. Sidneydagi ikkinchi uchrashuv ham Bekzatning gʻalabasi bilan yakunlandi.
* Bekzatning oʻzi ham OAV vakillariga Olimpiadadagi uchinchi oʻyin juda raqobatli oʻtganini tan oldi. Bir paytlar Gruziyada mashgʻulot oʻtkazib, keyinroq Turkiya sharafini himoya qilgan Ramazon Paliani bilan jang 12:11 hisobida Bekzat foydasiga hal boʻldi.
* Bekzat XXVII yozgi Olimpiya oʻyinlarining yarim finalida marokashlik Tahar Tamsamani bilan uchrashdi. Agar u sinovdan muvaffaqiyatli oʻtganida, Olimpiya oltin uchun kurashish imkoniyatiga ega boʻlardi. Oʻz imkoniyatini qoʻldan boy bermagan Bekzat raqibini 22-10 hisobida ortda qoldirdi.
* Bekzatning finaldagi raqibi jahon chempioni, amerikalik Rikardo Xuares boʻldi. Sidney finaliga yoʻlda u Atlanta Olimpiya chempioni C ni magʻlub etdi. Kamsingni tizzaga yiqitgan kuchli bokschi edi. Bekzat Sattarxonov uzoqqa nom qozongan raqibini 22:14 hisobida magʻlub etib, Sidney Olimpiadasi chempioniga aylandi.

## Boks texnikasi
Bekzat ringda nafaqat musht bilan, balki aqli bilan ham harakat qiladigan bokschilardan. Ayniqsa, oyoq mashqlarida faol edi. Uning Sidney ringidagi raqibi Jefri Matebula: „Bekzatning oyoqlari kuchli, u yuruvchi bokschi nomini olgan. Bu yigit finalga chiqadi“, dedi baland ovozda. Mashgʻulot paytida oyogʻiga 3-4 kilogramm qoʻrgʻoshin bogʻlab yuguradi. Oyogʻiga ogʻir tosh bogʻlangan boʻlishiga qaramay, u hamisha jamoadoshlaridan oldinda edi. Boks mutaxassislari va muxlislari Bekzatning boks texnikasi mashhur qozogʻistonlik bokschi, Moskva Olimpiadasi kumush medali sovrindori Serik Kyoqboyevga oʻxshashligini alohida taʼkidladi. 2000-yil 31-dekabr kuni soat 23:45 da Bekzat Sattarxonov Chimkent shahri yaqinidagi Temirlan stansiyasida avtohalokatda vafot etdi.

## Davlat mukofotlari
Prezident Nursulton Nazarboyev Bekzat Sattarxonovga Sidney Olimpiadasidagi gʻalabasi uchun 1-darajali „Baris“ ordenini topshirdi. Bekzat „Baris“ ordeni bilan taqdirlangan birinchi shaxs sifatida tarixga kirdi.

## Beksat xotirasi
Bugungi kunda Turkiston shahrida Bekzat Sattarxonov nomidagi sport majmuasi mavjud.Olmaota shahrida koʻchaga Bekzat Sattarxonov nomi berildi.2002-yildan beri Bekzat Sattarxonov xotirasiga bagʻishlangan boks boʻyicha anʼanaviy xalqaro turnir oʻtkazib kelinmoqda.2005-yilda sport jurnalisti Qidirbek Risbekuli „Bekzat“ nomli kitob yozdi. 2006-yilda sport jurnalisti Nesip Junisbayuli va noshir Temirgali Koʻpbayev tomonidan tuzilgan „Bekzat“ fotoalbomi „Qozigʻurt“ nashriyotida chop etildi.Fotoalbom uch qismdan iborat: *"Dara Bekzat"*, *"Bola Bekzat"*, *"Abadiy Bekzat"* . 2009-yilda rejissyor Sotibaldi Tekeyev „Bekzat“ nomli hujjatli filmni suratga olib, uning premerasi boʻldi.Bu film keyinchalik „Qulager“ mukofotiga sazovor boʻlgan.Film faqat „Elarna“ kanalida namoyish etiladi.Xonanda -bastakor Gulnur Omirboyeva „Bekzat“ qoʻshigʻini yaratdi. Bu qoʻshiq 2002-yilda oʻtkazilgan „Osiyo ovozi“ festivalining „Qozoq qoʻshiqlari“ tanlovida „Oltin nogʻora“ sovrinini qoʻlga kiritgan. 2011-yilning may oyida Bekzat Sattarxonov qabridagi mukofotlarning nusxasi oʻgʻirlab ketilgan. Bekzat mukofotlari nusxalari qimmatbaho metalldan yasalganini bilgan gumonlanuvchilar hozircha qoʻlga olinmagan.

## Bekzat hayotidagi qiziqarli voqealar
Bekzat Sidney Olimpiadasining final bosqichiga bokschi Ermaxon Ibroimovning sport libosida yoʻl oldi.Bir manbaga koʻra, u boksda ukasining koʻylagini yuziga taqqan.Boshqa bir manbaga koʻra, tashkilotchilar unga oʻz koʻylagini kiyishga ruxsat bermagan, chunki unda reklama yozilgan.

Bekzat mashgʻulotlardan soʻng tez tuzalishi bilan ajralib turadi.2000-yil iyun oyida Tailandda mashgʻulot oʻtkazayotganda,Tailand shifokorlari juda hayratda qolishdi. Sababi Bekzat Sattarxonovning yuragi 33 daqiqa yugurgandan keyin 3-4 daqiqada tiklanadi.Bekzatning bu oʻziga xos xususiyatini faqat murabbiylar Tursingali Edilov,Aleksandr Apachinskiy,Anatoliy Viziryakin va jamoa shifokori Yusup Shamuzov biladi.

Bekzatning bolaligidan sezilib turadigan xususiyati bor edi. U,albatta, uni magʻlub etgan bokschiga qaytishni maqsad qilgan.1995-yilda viloyat musobaqalarining birida Doniyor ismli bolakayga imkoniyatni boy bergan Bekzat navbatdagi bahsda raqibidan ustun keldi.Argentinada boʻlib oʻtgan yoshlar oʻrtasidagi jahon chempionati finalida esa ukrainalik Servin Suleymenovga yutqazib qoʻydi.U Servinga yutqazganidan juda gʻururlanib, murabbiylariga „kelajakda uni albatta magʻlub etaman“ deb vaʼda berdi.Aytib oʻtganimizdek, Rossiyada MDH davlatlari bokschilari ishtirokida oʻtkazilgan xalqaro boks musobaqasida Servin Sulaymonovning tizzalari qaltirab ketdi.Bu jangda Bekzatning oʻng qoʻli shishib, bosh barmogʻi suyagi chiqib ketgan. Terma jamoa bosh murabbiyi Tursingali Edilov Bekzatning boks qoʻlqoplarini yechganida, qoʻlqoplari qonga toʻlganini koʻrdi. Magʻrur Bekzat barmogʻi suyagidan chiqib ketganiga qaramay sabr koʻrsatib, gʻalaba qozondi.

Bekzatning Bekzat ismli ukasi ulgʻayib bormoqda.Ota-onalar nevaralaridan biriga Bekzat ismini qoʻyib,Bekzatni abadiy yodga olishdi.

Bekzat Seilxonuli Sattarxonov maydonda 143 ta jang oʻtkazib, ularning 132 tasida gʻalaba qozongan.

## Manbalar

## Havolalar
* Ellik ikki yil qaytgan Bekzat