Qonunlar ruhi

## Asar haqida maʼlumot
 

**"Qonunlar ruhi haqida"** asari () — fransuz faylasufi Montesquieu tomonidan yozilgan siyosiy nazariya haqidagi asar boʻlib, muallif tomonidan oʻn to‘rt yillik mehnat mahsuli sifatida 1748-yilda Jenevada chop etilgan. 

Bu asar oʻz davrida katta shov-shuvga sabab boʻlgan, hatto 1751-yilda Katolik cherkovi tomonidan [''[Indeks Librorum Prohibitorum|Ta’qiqlangan kitoblar ro‘yxati''ga kiritilgan. Hozirgi kunda ham u siyosatshunoslik va huquqshunoslikda muhim manba sifatida oʻrganiladi.

*Qonunlar ruhi* nashr etilganidan soʻng koʻplab maqtovlarga sazovor boʻlgan, biroq jiddiy tanqidlarga ham uchragan. Bu tanqidlarga javoban Montesquieu 1750-yilda '['[Défense de L’Esprit des lois '''''(Qonunlar ruhi himoyasida)''' nomli javob asarini nashr ettiradi.

## Asarning metodologiyasi va nazariy yondashuvi

Montesquieuning bu asari bir necha jihatdan inqilobiy tusga ega. U siyosiy tizimlarni ideal meʼyorlar orqali emas, balki mavjud holatlarni real faktlar asosida tahlil qiladi. Bu bilan u volontaristik va jusnaturalistik (tabiiy huquq) nazariyalarni rad etadi hamda siyosiy voqelikni mavhum yondashuvlardan tashqarida oʻrganishni tanlaydi.

Montesquieu qonunlarni "amalga oshirilishi kerak boʻlgan buyruqlar" sifatida emas, balki "narsalarning tabiatidan kelib chiqadigan zaruriy munosabatlar" sifatida taʼriflaydi. Bu yondashuv inson tomonidan yaratilgan qonunlarga ham taalluqlidir. Bu holatda “narsalarning tabiati” madaniy (an’analar, din va boshqalar) va tabiiy (iqlim, geografik joylashuv) omillar bilan belgilanadi.

Shu yoʻsinda Montesquieu, oʻz davrida hali shakllanmagan boʻlsa-da, siyosiy urf-odatlar va muomala shakllarining tizimli tahliliga kirishadi. Émile Durkheim bu yondashuvni, oradan bir asr oʻtgach, sotsiologik tadqiqot sifatida baholaydi.
 
## Manbalar




## Siyosiy talqinlar va taʼsiri

*Qonunlar ruhi* asarini talqin qilishda turlicha yondashuvlar mavjud. Baʼzi sharhlovchilar bu asarda erkinliklarga ochiq boʻlgan aristokratiya tizimining targʻiboti sifatida qaraydilar. Boshqalar esa, Montesquieu tomonidan monarxlar va zodagonlarga kuchni boʻlishmaslikning despotizm xavfini eslatib, ogohlantirish berilgan, deb hisoblaydilar — bu despotizm yakka shaxs (monarx) tomonidan boʻlishi ham, guruh (zodagonlar) tomonidan boʻlishi ham mumkin.

*Qonunlar ruhi* asari 1791-yildagi Fransiya konstitutsiyasining ishlab chiqilishiga taʼsir koʻrsatgan, ayniqsa, undagi uch hokimiyat — qonun chiqaruvchi, ijro va sud hokimiyatining ajratilishi haqidagi g‘oyalar muhim oʻrin tutadi. Xuddi shuningdek, u AQSh Konstitutsiyasiga ham ilhom bergan, ayniqsa "checks and balances" (kuzatuv va muvozanat) prinsipini shakllantirishda.

Shu bilan birga, zamonaviy izohchilarning baʼzilari Montesquieuni faqat hokimiyatlar boʻlinishi yoki siyosiy liberalizm nazariyotchisi sifatida cheklab koʻrishga qarshi chiqadilar.
 
## Manbalar





## Nashr etilishi va qabul qilinishi

*Qonunlar ruhi* 1748-yil oktyabr oxiri yoki noyabr boshlarida muallif nomisiz Jenevada Barrillot & Fils nashriyotida ikki jildda (in-quarto formatida) chop etilgan: birinchi jild ([8], XXIV, 522 bet), ikkinchi jild esa ([4], XVI, 564 bet)dan iborat edi. Asarning nashr etilishida Montesquieuga moliyaviy yordam koʻrsatgan Madame de Tencin nafaqat uni moliyalashtirdi, balki koʻplab nusxalarni xarid qilib, doʻstlariga ulashdi.

Birinchi nashrda koʻplab xatoliklar boʻlganligi bois, Mme de Tencin bu nusxaning "Errata"sini tayyorlab tarqatishga kirishdi. 500 nusxalik errata bepul tarqatildi va hali sotilmagan kitoblarga qo‘shib berildi. 1749-yilda Barrillot tomonidan qayta nashr qilindi, undan soʻng esa Montesquieuning oʻzi tomonidan koʻrib chiqilgan va to‘gʻrilangan holda Parijda Huart nashriyotida chop etildi.

Asarning shuhrat qozonishi natijasida 1749-yilning oʻzida bir nechta noqonuniy (pirat) nashrlar ham paydo boʻldi. Ayniqsa, 1749-yil yanvarida Parijda chiqqan nashr juda koʻp xatoliklarga toʻla boʻlgan.

Montesquieuning tug‘ilgan shahri Bordoda esa asar iliq kutib olingan. Bordo akademiyasi bu asarni yuksak baholab, 1753-yil 25-avgust kuni boʻlib oʻtgan ommaviy yig‘ilishda *Qonunlar ruhi*ning dastlabki uch bobini ovozli o‘qish orqali bayramona tarzda taqdim etdi. Akademiya shunday deydi: 

:*«Fransiya va Yevropa bu yangi nurdan ilk bor hayratda qolgan boʻlsa-da, uni faqat Bordo akademiyasi to‘liq yoritib bera oldi; va bu buyuk insonga hurmat bajo keltirib, 1753-yil 25-avgust kuni oʻzining ommaviy yigʻilishida *Qonunlar ruhi*ning ilk uch bobini ovoz chiqarib oʻqidi — bu sananing shon-shuhrati Bordo akademiyasi tarixida abadiy saqlanadi, u aql va insonparvarlik qonunlariga olqishlar yogʻdirdi».*
 
## Manbalar





## Tanqidlar va xalqaro taʼsir

Asar ilk nashr etilganidan soʻng, Montesquieu konservativ doiralar, xususan, jansénistlar va ayrim ruhoniylar tomonidan qattiq tanqid ostiga olinadi. Ular uni spinozachi deb hisoblab, xristianlikdan yiroq gʻoyalarni ilgari surayotganlikda ayblaydilar.

Shu bilan birga, Ensiklopedistlar tomonidan asar iliq kutib olinadi. Jumladan, Jean le Rond d’Alembert, Mme de Tencinning biologik oʻgʻli, Montesquieuga bagʻishlab maqtovli maktub yozadi. Biroq, ayrim ensiklopedistlar uni aristokratiyani yoqlagan konservativ pozitsiyada boʻlganlikda va ayrim prinsiplarga amaliy qarshi chiqa olmaganlikda ham tanqid qiladilar. Masalan, Montesquieu qullikni prinsipial jihatdan qoralagan boʻlsa-da, uni amalda ochiqchasiga rad etishga jurʼat etmagan.

Shuningdek, uning klimat nazariyasidagi determinizm (yaʼni, iqlim qonunlarni belgilaydi degan yondashuv) va umuman metodologiyasiga ham eʼtirozlar bildiriladi. Tanqidchilarga koʻra, Montesquieu jamiyatdagi holatlarni "tushuntirishga" urinar ekan, ularni "zaruriy" va "o‘zgartirib bo‘lmaydigan" deb koʻrsatadi.

Dunyo miqyosida esa asar katta taʼsir koʻrsatgan. Osiyoda, xususan, Yaponiyada u 1870-yillarda tarjima qilinib, sivilizatsiya nazariyalarini joriy etish va huquqshunoslik fanini shakllantirish jarayoniga kirib kelgan.
 
## Manbalar





## Asarning tuzilishi

*Qonunlar ruhi* 31 ta "kitob"dan (yaʼni boʻlimlardan) iborat boʻlib, har biri oʻz navbatida turli sonli boblardan tashkil topgan. Baʼzi kitoblarda boblar soni 30 tagacha yetadi. Har bir bob odatda qisqa boʻlib, koʻpincha bir sahifalik, kamdan-kam hollarda uch sahifadan oshadi.

Asarni toʻrt asosiy tematik qismga ajratish mumkin:

* Hokimiyat shakllari haqida nazariya (I–VIII-kitoblar)  
* Siyosiy erkinlik tahlili (IX–XIII-kitoblar)  
* Siyosiy tizimlarning belgilovchi omillari nazariyasi (XIV–XVIII-kitoblar), koʻpincha bu qism "iqlim nazariyasi" deb ataladi  
* Umumiy ruh va uning jamiyatga taʼsiri (XIX–XXXI-kitoblar): iqtisodiyot, odatlar, pul tizimi, fuqarolik qonunlari va boshqa ijtimoiy jihatlar
 
## Manbalar





## Hokimiyat shakllari nazariyasi

I-kitobda Montesquieu oʻz asarining umumiy yondashuvini taqdim etadi. II-kitobda esa u uch asosiy Hokimiyat shakllarini taqqoslaydi: **1)[[respublika]]** (oʻzi ikki shaklda boʻladi: hokimiyat butun xalq qoʻlida boʻlsa — demokratiya, faqat bir qism xalq qoʻlida boʻlsa — aristokratiya), **2)[[monarxiya]]** va **3)[[despotizm]]**.

Montesquieu bu mavzuni VIII-kitobgacha davom ettiradi; aynan VIII-kitob hokimat prinsiplari buzilishi va davlat tanazzuli haqida so‘z yuritadi. Montesquieuga ko'ra, har bir hokimiyat shakli o'ziga xos “prinsip” asosida ta'riflanadi. Ya'ni, bu rejim ostida yashovchi odamlarni birlashtiruvchi(mobilizatsiya qiluvchi) umumiy tuyg‘u.

* Respublika tenglik asosida tashkil topgan bo‘lib, u fazilat ruhi bilan boshqariladi.
* Monarxiya esa ijtimoiy tafovutni ochiq tan oladi va unga "sharaf" istagi hayot bagʻishlaydi.
* Despotizm esa "qoʻrquv" ustiga qurilgan boʻlib, bu ma’noda jamiyatda kuchli ijtimoiy tengsizlik mavjud boʻlsa-da, barchani — hatto despotning oʻzini ham — qoʻrquv birlashtiradi.

VIII-kitobda Montesquieu har bir tamoyilning buzilish holatlarini qarama-qarshi misollar orqali tasvirlaydi. Jumladan, demokratiyada, uning fikricha, "ikkita jihatga katta e'tibor berish kerak. Biri — tengsizlik ruhi, bu uni aristokratiyaga yoki yakka hokimiyatga olib boradi; ikkinchisi — haddan tashqari tenglik ruhi, bu esa, uni yakka shaxsning despotizmiga olib keladi."

Montesquieuning siyosiy rejimlar tipologiyasi dastlab koʻzga ko‘ringanidan koʻra murakkabdir. Unga koʻra, siyosiy tuzumlar aslida dualistik tarzda ajraladi: yaʼni, sogʻlom hokimiyat (demokratik, aristokratik yoki monarxik boʻlishidan qat’i nazar) va zulm hukm suradigan tanazzulga uchragan rejim — despotizm. Despotizm har qanday hokimiyat shaklining buzilgan shakli sifatida tasvirlanadi.

## Manbalar





## Siyosiy erkinlik tushunchasi

IX va X-kitoblar qisqacha boʻlsa-da, harbiy masalalarga bagʻishlangan boʻlib, ular XI–XIII-kitoblardagi siyosiy erkinlik mavzusiga oʻtish uchun oʻziga xos koʻprik vazifasini oʻtaydi. Aynan XI–XIII-kitoblarning nomlarida “erkinlik” soʻzi birinchi marta ochiq tilga olinadi.

XI-kitobda Montesquieu erkinlik nima ekanligini tahlil qiladi va uch hokimiyat — qonun chiqaruvchi, ijro va sud hokimiyatlarining ajratilishi zarurligi haqida xulosa chiqaradi. 

U IV-bobda shunday yozadi:

:''«Bu abadiy tajribadirki, hokimiyatga ega boʻlgan har qanday inson uni suiisteʼmol qilishga moyildir (...) Hokimiyat suiisteʼmol qilinmasligi uchun, tuzumda hokimiyatni hokimiyat bilan cheklash kerak.»''

Qonun chiqaruvchi hokimiyat doirasida Montesquieu bir nechta majlislar boʻlishining foydasi haqida fikr bildiradi, yaʼni bikameralizm (ikki palatali parlament) gʻoyasini ilgari suradi.

**<big>Montesquieuga koʻra, bikameral tuzilma(ikki palatali Parlament) “hokimiyat hokimiyatni tiyib turishi” prinsipini amalda taʼminlash uchun muhim shartdir. Bu esa, uning nazariy tizimida hokimiyatlar oʻrtasidagi muvozanat garovidir.</big><big>**

## Manbalar





## Iqlimlar nazariyasi

XIV–XVIII-kitoblarda Montesquieu oʻzining mashhur [[iqlim nazariyasini bayon qiladi. Unga koʻra, xalqning xulq-atvori, intellektual salohiyati va siyosiy tizimlari u yashayotgan iqlim bilan bogʻliq boʻladi.

Montesquieuning fikricha, aql-zakovat, kuch va jasorat iqlim sharoitlari bilan belgilanadi. Uning nazdida, issiq iqlimlarda yashovchi odamlar dangasalikka moyil bo‘lib, tashabbuskorlik ruhi kam rivojlanadi.Sovuq iqlim aholisi esa undan ko‘ra aqlliroq, jasurroq va tashabbuskorroqdir..

Bu nazariya oʻz davrida sezilarli ta’sirga ega boʻlgan boʻlsa-da, uning ilmiy va falsafiy obro‘si keyingi asrlarda susaygan. Ayniqsa, XIX asrning ikkinchi yarmida, iqlimga asoslangan madaniy va irqiy talqinlar zamonaviy ijtimoiy fanlar tomonidan rad etila boshlagach, bu nazariyaga qiziqish kamaydi. Montesquieuning ushbu gʻoyasi koʻp jihatdan qadimgi yunon tarixchisi Herodotning iqlimiy determinizmga asoslangan qarashlariga tayanadi.

## Manbalar





## "Umumiy ruh" tushunchasi

XIX-kitobdan boshlab Montesquieu qonunlarga taʼsir koʻrsatuvchi omillarni batafsil tahlil qiladi. Bu omillar orasida u urf-odatlar, din, erkinlikka intilish, iqtisodiy munosabatlar, pul muomalasi, demografik tuzilma va boshqa ijtimoiy elementlarni sanab oʻtadi. U bu omillarni jamlab, "umumiy ruh" (*esprit général*) tushunchasini kiritadi.

"Umumiy ruh" deganda Montesquieu jamiyat hayotiga xos boʻlgan umumiy axloqiy, madaniy va intellektual muhitni tushunadi. Uning fikricha, qonunlar faqatgina nazariy gʻoyalar yoki universal prinsiplar asosida emas, balki ushbu umumiy ruh bilan muvofiq tarzda yaratilishi kerak. Agar qonunlar jamiyatdagi mavjud ruhga zid boʻlsa, ular oʻz kuchini yoʻqotadi yoki umuman ishlamaydi.

Bu yondashuv Montesquieuning qonunchilik va siyosiy tizimlarni mahalliy, tarixiy va madaniy kontekstda tushunish zarurligi haqidagi fikrini aks ettiradi. Shu jihatdan u keyingi davrlardagi  va  g‘oyalariga zamin yaratgan.

## Manbalar





## Asarga sharhlar

*Qonunlar ruhi* asariga zamonaviy yondashuvlar orasida Montesquieuning liberalizm nazariyotchisi sifatidagi anʼanaviy tasviri haqida shubha uyg‘otgan qarashlar ham mavjud. 

1933-yilda Sharl Eyzenman va 1959-yilda Lyui Altusser tomonidan ilgari surilgan fikrlarga ko‘ra, Montesquieu hech qachon hokimiyatlar taqsimoti (*séparation des pouvoirs*) nazariyasining mustaqil asoschisi bo‘lmagan. Ularning fikricha, Montesquieuning  asosiy maqsadi — zodagonlar (aristokratiya) tabaqasini ogohlantirish va ular orqali siyosiy barqarorlikni saqlash bo‘lgan.

Uning fikricha, agar biror-bir mutlaq hukmdor (despot) zodagonlar bilan hokimiyatni baham ko‘rmasa, bu ijtimoiy norozilikka, hattoki qo‘zg‘olonlarga olib kelishi mumkin. Xuddi shuningdek, monarxlarga ham zodagonlarga tayanmaslik ularga zarar yetkazishini uqtirishni istaydi.

Shu nuqtai nazardan qaralganda, Montesquieuning koʻp tilga olinadigan «moʻtadillik» (*modération*) tushunchasi, aslida, hokimiyatni zodagonlar bilan baham koʻrish zaruratiga asoslanadi. Bu esa, uni klassik liberalizm tushunchasidan ajratib, koʻproq siyosiy pragmatizm yoʻnalishiga yaqinlashtiradi.

## Manbalar




Jean Goldzink oʻzining *La solitude de Montesquieu : le chef-d'œuvre introuvable du libéralisme* (2011) asarida Montesquieuga oid keng tarqalgan qarashga e'tiroz bildiradi. Unga koʻra, Montesquieuni Jon Lok izidan boruvchi, tabiiy huquqlar (*droit naturel*) asosidagi liberalizm nazariyotchisi sifatida talqin qilish – xato yondashuvdir.

Goldzink taʼkidlashicha, Montesquieu inson huquqlari tug‘ilishdan mavjud boʻlib, barcha qonunlardan ustun degan gʻoyani rad etadi. Aksincha, *Qonunlar ruhi* asarining butun mohiyati — bu huquq va siyosiy tizimlarni mavjud shart-sharoitlarga asoslangan holda tahlil qiluvchi amaliy siyosiy fan asoslarini yaratishga qaratilgan. 

Shu bilan, Montesquieu klassik  (tabiiy huquq) doirasidagi abstrakt universalizmga qarshi chiqadi va har bir jamiyatning oʻziga xos siyosiy va madaniy holatini eʼtiborga olish lozimligini taʼkidlaydi. Bu esa uni zamonaviy siyosiy realizmga yaqinlashtiradi.

## Manbalar





Fransuz siyosiy faylasufi  oʻzining *Les lois du monde : enquête sur le dessein politique de Montesquieu* (2009) nomli asarida *Qonunlar ruhi*ni faqatgina tavsifiy (descriptif) traktat sifatida emas, balki amaliy maqsadga yoʻnaltirilgan asar deb talqin qiladi.

Unga koʻra, Montesquieu inson jamiyatlarining farovonlikka erishishiga toʻsqinlik qiluvchi yoki bu yoʻlni ochuvchi siyosiy-huquqiy kombinatsiyalarni ochib beradi. Shunday qilib, *Qonunlar ruhi* davlatlarga oʻz kuch-qudratini qanday "rivojlantirish" mumkinligini koʻrsatib beradigan, amaliy qoʻllanma vazifasini oʻtaydi.

Barrera nazariyasida Montesquieu siyosiy tizimlarning mexanizmini fosh qilish orqali ularni isloh qilish yoʻlini ham belgilaydi. Bu uni faqat nazariy faylasuf emas, balki siyosiy amaliyotchiga aylantiradi.

## Manbalar





## Bugungi kundagi ahamiyati

*Qonunlar ruhi* asari hozirgi kunda ham siyosatshunoslik, huquqshunoslik va tarix fanlarida asosiy manbalardan biri hisoblanadi. Asarda ilgari surilgan gʻoyalar, xususan, hokimiyatlar boʻlinishi nazariyasi bugungi demokratik konstitutsiyalarning, ayniqsa, 1791-yilgi Fransiya Konstitutsiyasi va AQSH Konstitutsiyasi asosiga aylangan. 

Montesquieu hokimiyatning suiiste’mol qilinishiga qarshi eng samarali chorani — hokimiyatni hokimiyat bilan tiyish prinsipini (*le pouvoir arrête le pouvoir*) ilgari suradi. Ushbu yondashuv nafaqat konstitutsion dizayn, balki zamonaviy davlat boshqaruvi, sud-huquq tizimi, parlamentarizm va erkinliklarning kafolatlanishida ham hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

Shuningdek, u ijtimoiy institutlar, iqlim, urf-odat va din kabi omillar qonunlarning shakllanishiga qanday ta’sir ko‘rsatishini empirik tahlil qiladi. Bu yondashuv, bugungi global siyosiy tizimlar xilma-xilligini tushunish va madaniy nisbiylikka asoslangan siyosiy maslahatlarni ishlab chiqishda muhim omil boʻlib xizmat qiladi.

Yana bir muhim jihat shuki, Montesquieu gʻoyalari sotsiologiyaning shakllanishiga ham zamin yaratgan. Émile Durkheim uni oʻz zamonasidan ilgarilab ketgan sotsiolog sifatida eʼtirof etgan. Bugungi kunda ham *Qonunlar ruhi* ijtimoiy tizimlarning murakkabliklarini tahlil qilishda metodologik asos sifatida oʻrganiladi.

Montesquieu oʻz davrida global iqlim, madaniyat va siyosiy tuzilmalar orasidagi bogʻliqlikni empirik izohlashga uringan birinchi mutafakkirlardan biridir. Uning bu boradagi ishlanmalari, xususan, zamonaviy komparativ siyosatshunoslikda oʻz ifodasini topgan.

**Shunday qilib, ''Qonunlar ruhi'' nafaqat tarixiy ahamiyatga ega asar, balki bugun ham erkinlik, huquqiy davlat va siyosiy barqarorlikni anglashda eng muhim nazariy manbalardan biri boʻlib qolmoqda.**

## Manbalar





    == Asarga bag‘ishlangan yodgorliklar ==

  Montesquieu va De l'esprit des lois (Qonunlar ruhi) asari zamonaviy Fransuz madaniyatida muhim o‘rin tutadi.

Bir nusxasi — albatta, xayoliy shaklda — Montesquieuning De l'esprit des lois asari Marquise de Pompadourning Maurice Quentin de La Tour tomonidan 1755-yilda chizilgan portretida tasvirlangan. Kitoblar qatorida Voltairening La Henriade asari va Encyclopédiening bir jildi ham mavjud.

Bundan tashqari, Bordeaux shahrining tarixiy markazidagi bir ko‘cha «Rue Esprit-des-Lois» deb nomlangan bo‘lib, bu Montesquieuga ehtirom ifodasidir.

Shuningdek, 1982-yilda Fransiyada chiqarilgan 200 franklik banknotada Montesquieuning allegorik haykali tasvirlangan bo‘lib, unda De l'esprit des lois asarining nomi aniq ko‘rinadi.