Al-Muʼaddal

**Al-Muaddal ibn Ali ibn al-Lays** – 911-yilning bir qismida Safforiylar sulolasining Zarangda hukmronlik qilgan vakili.

890-yilda al-Muaddal va uning akasi al-Lays otalari Alini Safforiy amir Amr ibn Lays as-Saffor qamoqqa olganidan soʻng uni ozod etishga yordam berdilar. Uchovlon Xurosonga qochib, u yerda Rofe ibn Harsama xizmatiga kirdilar. Ali 893-yilda vafot etgach, aka-ukalar Rofe xizmatida qoldilar. 896-yilda ular Amr tomonidan qoʻlga olindi. Biroq Amr ularga yaxshi munosabatda boʻldi.

908-yil oxirlarida al-Lays Amrning oʻgʻli va vorisi Tohirga qarshi hokimiyat daʼvosida Zarangning bir qismini egalladi. Tohir garovga olgan al-Mu’addal 909-yil boshida Tohir al-Laysni shahardan siqib chiqara olmagach, uni kurashdan voz kechishga undash maqsadida ozod qilindi. Biroq al-Lays oʻz mavqeini saqlab qolib, Tohir oxir-oqibat chekinishga majbur boʻldi.

Endilikda al-Lays amir boʻlgan edi. Biroq unga qarshilar koʻp edi. Sharqda Tohirning tarafdorlari Zobulistonda tartibsizliklar keltirib chiqargan boʻlsa, gʻarbda turk sarkardasi Sebük-eri Safforiylardan yuz oʻgirib, Abbosiy xalifaga sodiqligini bildirgan edi. Buning natijasida Fors va Kirmon boy berildi. Al-Mu’addal Zobulistonda tartibni tiklash uchun yuborildi va u yerda Sebük-erining Gʻolib ismli ukasini qoʻlga oldi. Soʻngra Gʻaznaga yurish qilib, mahalliy yetakchini oʻldirdi. Biroq tez orada kuchli qarshilikka duch kelgach, al-Lays qoʻshimcha kuch yuborishga majbur boʻldi. Shunga qaramay, 909-yil oxirlarida al-Mu’addal Seyistonga qaytdi va sharqiy viloyatlarda al-Lays hokimiyatini oʻrnatishga muvaffaq boʻldi.

910-yilda al-Mu’addal al-Laysning Sebük-eriga qarshi yurishida ishtirok etdi. Ular Forsga kirgach, al-Muaddalga Xuziston yoʻlini egallash vazifasi topshirildi. Biroq oradan koʻp oʻtmay Sebük-eri al-Laysni magʻlub etib, uni asir oldi. Al-Mu’addal esa Kirmonga qochishga majbur boʻldi va u yerda mahalliy xazina ustidan nazoratni qoʻlga olib, soʻng Seyistonga yoʻl oldi. Ayni paytda Zarangda al-Laysning qulashi haqidagi xabar tarqalib, aholi uning boshqa ukasi Muhammadni amir deb eʼlon qildi. Hokimiyatini mustahkamlash maqsadida Muhammad al-Mu’addalni qamoqqa tashladi.

Keyinchalik Muhammad shimolda Somoniylarga qarshi yurish boshladi. Muvaffaqiyatsizlikka uchrab, yurishni toʻxtatishga majbur boʻlgach, maslahatchilari Muhammadga al-Mu’addalning yordami zarurligini uqtirdilar va shu bois uni ozod qildi. Biroq al-Mu’addal Zarangni egallab olib, Muhammadni Bustga chekinishga majbur qildi.

Koʻp oʻtmay, Somoniy hukmdor Ahmad ibn Ismoil Safforiylardan Zarangni tortib olish uchun qoʻshin yubordi. Somoniylar 911-yil mart oyida shaharga yetib kelib, qamal boshladilar. Qamal davomida al-Muaddal Ahmadning Bustni egallagani va Muhammadni asir olganidan xabar topdi. Bu holat Somoniylar bilan muzokara olib borishga undab, 911-yil iyul oyi oxirida taslim boʻldi. Al-Muaddalning taqdiri avvalgi hukmdorlarnikidan yaxshiroq boʻldi. Avvalgi hukmdorlar Bagʻdodda qamoqqa tashlangan boʻlsa, Ahmad al-Muaddalni Buxoroga yuborib, oylik nafaqa bilan taʼminladi. Uning taslim boʻlishi Somoniylarga Seyiston ustidan nazoratni qoʻlga kiritish imkonini berdi.

## Adabiyotlar

* Bosworth, C. E. *The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz (247/861 to 949/1542-3)*. Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 1994.