Fethiye masjidi

**Fathiye masjidi** (sobiq **Pammakaristos cherkovi**), shuningdek, **Theotokos Pammakaristos cherkovi** ( – „Xudoning muborak onasi“) nomi bilan tanilgan Vizantiya imperiyasi davrida bunyod etilgan eng mashhur inshootlardan biri. 1591-yilda **Fethiye masjidiga** aylantirilgan (). Konstantinopolning Paleologlar meʼmorchiligiga oid eng muhim inshootlardan biri boʻlgan ushbu bino Sofiya ibodatxonasi va Kariye masjididan keyin Istanbuldagi eng katta Vizantiya mozaikasini oʻzida aks ettiruvchi yodgorlik hisoblanadi.

## Manzili

Fathiye masjidi Istanbulning Fotih tumani Çarşamba mahallasida joylashgan.

## Tarixi

Aksariyat olimlar cherkov XI&#x2013;XII asrlarda qurilgan deb hisoblashadi. Koʻpgina tarixchilar va arxeologlar cherkovning qurilgan vaqtini Michael VII Ducas (hukmronlik davri: 1071&#x2013;1078) imperatorligi davrida, yana boshqa olimlar Komnenlar davrida deya ma'lumot berishgan. Shuningdek, shveysariyalik Vizantiya tarixi bilan shugʻullanuvchi olim Ernest Mamboury cherkov VIII asrga tegishli deb taxmin qilgan.

Erta paleologlar davrida cherkovning janubiy qismida Iso Masihga atab () p*areklesiya* (Vizantiya meʼmorchilik sanʼatida cherkovning yon qismida quriladigan qoʻshimcha bino) bunyod etilgan. 1310-yildan keyin Martha Glabas oʻzining marhum eri, *protostrator* Michael Doukas Glabas Tarchaneiote, Andronikos II Palaiologos generali xotirasiga bagʻishlab kichik bir ziyoratgoh qurdirgan. Shoir Manuel Philes tomonidan Iso Masihga atab yozilgan nafis yozuv pareklesiyaning ichki va tashqi tomoniga joylashtirilgan.

1453-yilda Konstantinopol fath etilganidan soʻng, yunon pravoslav patriarxatining qarorgohi birinchi marta Sofiya ibodatxonasidan Muqaddas Havoriylar cherkoviga koʻchirilgan. Keyinchalik, 1456-yilda esa Theotokos Pammakaristos cherkoviga koʻchirilgan va u yerda 1587-yilga qadar faoliyat koʻrsatgan.

Oradan besh yil oʻtgach, Usmonlilar imperiyasi sultoni Murod III cherkovni masjidga aylantirgan va Gruziya hamda Ozarbayjonning zabt etilishi sharafiga Fethiye masjidi (*Fethiye Camii)* nomiga oʻzgartirgan.

Koʻp yillar davomida masjid qarovsiz holda tashlab qoʻyilgandan keyin, nihoyat, 1949-yilda Amerikaning Vizantiya instituti va Dumbarton Oaks tomonidan qayta tiklangan.

2021-yilda binoni qayta tiklash ishlari boshlab yuborilgan. Qurilish ishlari 2022-yilning soʻngiga qadar nihoyasiga yetkazilishi kerak bo'lgan.

## Arxitektura va dizayni

Cherkov masjidga aylantirilganidan soʻng, uning nomi ham oʻzgartirilgan.

Asosiy yoʻlakni deambulatoriya bilan bogʻlaydigan arklar, shuningdek, uchta apsida ham olib tashlangan. Ularning oʻrniga sharqiy qismda katta gumbazli yangi xona qurilgan.

Binoning ichki qismiga oʻrnatilgan rangli marmarlar qoplamasi deyarli yoʻqolib ketgan. Binoda turli koʻrinishdagi mozaik panellarning qayta tiklangan qoldiqlari mavjud boʻlib, ular Kariye masjididagi mozaik tasvirlar kabi yaxshi holatda saqlanib qolgan. Ushbu tasvirlar Vizantiya meʼmorchiligi asosida yaratilgan sanʼat namunalarini oʻrganish uchun muhim manba boʻlib xizmat qiladi.

Asosiy gumbazga qadimgi Ahd paygʻambarlarini (Muso, Yeremiyo, Zafaniyo, Mixo, Yoel, Zakariyyo, Obodiyo, Xabakkuk, Yunus, Malaki, Hizqiyo va Ishayo) oʻrab olgan Pantokratorning timsoli ishlangan. Apsidaga Hyperagathos Masih, Bibi Maryam va Yahyo tasviri tushirilgan. Gumbazning oʻng tomonida esa Iso Masih tasviri mavjud boʻlib, ushbu timsol bugungi qadar saqlanib qolgan.


File:Pammakaristos Church Exterior South side in 2010 21 9625.jpg|Fethiye muzeyi tashqi koʻrinishi
File:Pammakaristos Church Exterior Southeast side in 2017 24 2459.jpg|Fethiye muzeyi tashqi koʻrinishi
File:Pammakaristos Church Exterior Southeast side in 2017 26 2462.jpg|Fethiye muzeyi tashqi koʻrinishi
File:Fethiye Museum 9620.jpg|Fethiye muzeyi gumbazlari
File:Pammakaristos Church Main dome mosaic Sophonias - Mica - Jo'el - Zacharias in 2010 11 9610.jpg|Fethiye muzeyi gumbazlaridagi mozaik tasvirlar
File:Pammakaristos Church Mosaic of St. Anthony the Great in 2010 27 9568.jpg|Fethiye Fethiye muzeyidagi Avliyo Antony mozaikasi
File:Pammakaristos Church Mosaic of St. Anthony the Great in 2010 30 9593.jpg|Fethiye Fethiye muzeyidagi Avliyo Antony mozaikasi
File:Pammakaristos Church Main Dome mosaic Christ Pantocrator in 2010 01 9607.jpg|Fethiye Fethiye muzeyidagi mozaik tasvirlar
File:Fethiye Museum 9567.jpg|Fethiye Fethiye muzeyidagi mozaik tasvirlar
File:Fethiye Museum 9587.jpg|Fethiye Fethiye muzeyidagi mozaik tasvirlar
File:Fethiye Museum 9598.jpg|Fathiye muzeyi kapitali


Fethiye muzeyi joylashgan binoda masjidning bir qismi hali ham saqlanib qolingan.

Fathiye masjidining ichki qismi:


File:Fethiye Mosque in 2017 2468.jpg|Fethiye masjidi ichki qismi
File:Fethiye Mosque 2469.jpg|Fethiye masjidi ichki qismi
File:Fethiye Mosque 2474.jpg|Fethiye masjidi ichki qismi
File:Fethiye Mosque in 2017 2466.jpg|Fethiye masjidi ichki qismi
File:Fethiye Mosque 2476.jpg|Fethiye masjidi ichki qismi
File:Fethiye Mosque 2473.jpg|Fethiye masjidi ichki qismi


## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* Byzantium 1200 | Pammakaristos Monastery
* 130 pictures of the church
* Some more pictures of the mosque
* History and Mosaics of the Pammakaristos