open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Leonard Bernstein

**Leonard Bernstein** () (1918-yil 25-avgust, Lawrence – 1990-yil 14-oktyabr, Nyu-York) – AQSh bastakori, pianinochisi, dirijyor, musiqa targʻibotchisi. 1943-yildan boshlab Nyu-Yorkdagi simfonik orkestrlarni boshqarib, Amerika, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrollarda boʻlgan. 1954-yildan teleekran orqali doimiy suhbatlar uyushtirib, jahon musiqasi durdonalarini izchil targʻib qilib kelgan. Bastakor sifatida Bernstein deyarli barcha janrlarda ijod qilgan. Bernsteinning mashhur myuzikllari orasida „Westside Story“ („Vestsayd voqeasi“) (1957) koʻp mamlakatlarda sahnalashtirilgan, uning asosida film yaratilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bernulli

**Bernulli** (*Bernoulli*) — shveysariyalik olimlar oilasi. Jahonga 11 olim yetkazib bergan. Fanga salmoqli hissa qoʻshgan vakillari:

# Yakob Bernulli (1654— 1705) — matematik, Bazel universiteti professor (1687). Ukasi Iogann Bernulli bilan birga variatsion hisobga asos solgan. Uning nomi bilan ataluvchi ehtimollar nazariyasi teoremasini isbot qilgan. Fizika sohasida ham tadqiqotlar olib bor gai;
# Iogann Bernulli (1667—1748) — matematik, Bazel universiteti professor (1705), Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi. Differensial va integral hisobni yaratishda faol qatnashib, uni birinchi marta izchil bayon qilgan. Differensial tenglamalarni yechish usullarini ham ishlab chiqqan. I. Bernulli geodezik chiziqlar haqidagi klassik masalani taʼriflagan va ularning uziga xos geometrik xossasini topgan, keyinchalik ularning differensial tenglamalarini ham chiqargan. Mexanikada ham yirik kashfiyotlari bor (zarb nazariyasi, jismning toʻsiqli muhitdagi harakati, muvozalatning analitik qoidasi);
# Daniil Bernulli (1700—82) — Iogann Bernullining oʻgʻli, matematika va mexanika bilan shugullangan. Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi. Algebraik tenglamalarni qaytma qatorlar yordamida yechish usulini ishlab chiqqan, xususiy hosilali diffenensial tenglamani yechish uchun trigonometrik qatorlarni qoʻllagan (qarang Furye qatorlari). Ideal suyukdiklar turgʻun harakatining asosiy tenglamasi uning nomi bilan ataladi. U Parij Fanlar akademiyasining matematika va fizikadan eng yaxshi asarlar uchun beriladigan mukofoti bilan 10-marta taqdirlangan.

## Yana qarang

* Bernulli tenglamasi
* Bernoulli sonlari

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eduard Bernstein

**Eduard Bernstein** ()(1850-yil 6-yanvar – 1932-yil 18-dekabr) — Germaniya sotsialdemokratik partiyasining yetakchilaridan biri. Partiya markaziy organi "Sotsial-demokrat" gazetasining muharriri (1881–1990). 1990-yillar oʻrtasidan marksizm bilan aloqasini uzdi, uning nazariy asoslarini eskirgan, deb keskin tanqid qildi. Kapitalizm inqirozi muqarrarligini, proletariat inqilobi va diktaturasi haqidagi Marks taʼlimotini, ilmiy sotsializm nazariyasini rad etdi.

Eduard Bernstein ishchilar sinfi ishlab chiqarishni sotsialistik asosda uyushtirishning uddasidan chiqa olmaydi, sinfiy kurash esa supa boradi. lsb taʼkidladi. Rossiyada „Oktabr inqilobi“dan keyin lemipizmga va sotsializm qurilishiga qarshi mafkuraviy kurash olib bordi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beros

**Beros** (yun., bobilcha Belrushu) (miloddan avvalgi taxminan 350—280) — bobillik tarixchi, maʼbud Marduk ibodatxonasi kohini. Bobildagi harbiy harakatlar munosabati bilan Yunonistonga qochib borib. Kos o.da astrologiya maktabi ochgan. Vataniga qaytgach, mahalliy rivoyatlar va tarixiy anʼanalar asosida podsho Antiox 1 ga atab yunon tilida Bobil tarixini yozgan. B. asarlari bizning davrimizgacha yetib kelmagan. Asarning (koʻp holda faktlar buzib koʻrsatilgan) ayrim parchalari antik va Vizantiya tarixchilari asarlaridan joy olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bersim

**Bersim**, misr sebargasi (Trifolium alexandrinum) – dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, yem-xashak ekini. Baʼzan koʻkat oʻgʻit uchun ham ekiladi. Misr, Pokiston, Hindiston, AQShda, shuningdek Oʻzbekistonning sholikor hududlarida keng tarqalgan. Bersim oʻqildizli (1 —1,5 m gacha chuqurlikka kiradi) oʻsimlik. Poyasining balandligi 80—100 sm, sershox, toʻgʻri oʻsadi. Barglari mayda, uzun bandda joylashgan. Toʻpgulli yumaloqchoʻziq (uz. 2—4 sm), gullari oq, pushti, sargʻish rangda. Mevasi bir urugʻli dukkak. Urugʻlari yaltiroq sariq rangda (1000 dona urugʻining vazni 2,8—3,5 g). Urugʻi 6— 8° da unib chiqadi. Pichani yumshoq, xushxoʻr. Tarkibida 9,3% protein, 2.4% yog, 46,0% uglevodlar bor. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Kuzda yoki bahorda ekiladi. Urugʻlik ekish meʼyori 12–16&nbsp;kg/ga. Gullay boshlaganda oʻriladi. Hosildorligi 70—80 s/ga, bir yilda uch-toʻrt bor oʻriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Bertels

**Bertels Yevgeniy Eduardovich** (1890-yil 13-dekabr yoki 25-dekabr, Peterburg — 1957-yil 7-oktyabr, Moskva) – sharqshunos olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi (1956). Turkmaniston Fanlar akademiyasi (1951) faxriy aʼzosi.

Oʻzbekistonda (1944) va Tojikistonda (1946) xizmat koʻrsatgan fan arbobi, professor (1928), filologiya fanlari doktori (1935). Peterburg universitetining ququqshunoslik (1914) va sharq (1918) fakultetlarini tamomlagan. Fanlar akademiyasi Osiyo muzeyi (keyinchalik Sharqshunoslik instituti)da (1918—42, 1946-yildan umrining oxirigacha), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida, ayni vaqtda Oʻrta Osiyo davlat untida (1942—46) ishlagan. B. Yaqin va Oʻrta Sharqxalqlari, ayniqsa turkiy xalklar madaniyati, tili, adabiyoti, tarixiga oid nlmiy ishlar yaratgan. Sufnylik tariqati va adabiyotiga ayuhida eʼtibor bergan. Mazkur sohalar boʻyicha matnshunoslik maktabi asoschilaridan biri. Firdavsiy (1935), Nizomiy (1940), Navoiy (1948), Jomiy (1949) ijodi haqida monografiyalar yaratgan. Nizomiyning „Iskandarnoma“ asarining ilmiytanqidiy matnini tayyorlagan (1948), Firdavsiy „Shohnoma“sining ilmiytanqidiy matnini tayyorlashda rahbarlik qilgan. Fors, oʻzbek, tojik, turkman adabiyotlari tarixidan ocherklar yozgan (1928—35). Oʻzbek yozuvchilari, jumladan Oybek va uning „Navoiy“ romani haqida ilmiy tadqikrtlar olib borgan.

## Manbalar
* Izbrannie trudi 1t. 1—5], Moskva, 196086.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Bertels Yevgeniy Eduardovich (Bibliograficheskiye ocherki o deyatelyax obshestvennix nauk Oʻzbekistana], |t. 1], T., 1976.

## Havolalar
Bernulli tenglamasi

**Bernulli tenglamasi** — gidrodinamikaning asosiy tenglamasi. Suyuqlik oqimi barqaror (statsionar) boʻlganda suyuqlikning oqish tezligi v bilan bosimi r orasidagi munosabatni ifodalaydi. Bernulli tenglamasi ga koʻra suyuqlik koʻndalang kesimi oʻzgaruvchan gorizontal quvurdan oqayotgan boʻlsa, quvurning tor joylarida suyuqlikning tezlign kattaroq, bosimi kichikroq va, aksincha, quvurning keng joylarida bosimi kattaroq, tezligi kichikroqboʻladi. Bernulli tenglamasi gidravlika masalalarini yechishda, mas, quvurning biror koʻndalang kesimidan vaqt birligida oqib oʻtayotgan suyuqlik (yoki siqilgan gaz) miqdorini hisoblashda ishlatiladi. Buning uchun Pito naychasi yordamida suyuqlikning bosimi aniqlanadi. Bernulli tenglamasi ning gidravlika va texnika, gidrodinamikada muhim ahamiyati bor. Hajm birligidagi suyuqlik energiyasining saqlanish qonunidan foydalanib D. Bernulli chiqargan (1738).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bernulli sxemasi

**Bernulli sxemasi** — ehtimollar nazariyasip" qoʻllaniladigan tajribalarning mustaqil takrorlanishini ifodalovchi asosiy matematik modellardan biri. Bernulli sxemasi Misolida ehtimollar nazariyasining muhim qonunlari (mas, katta sonlar qonuni) ochilgan. Ya. Bernulli nomi bilan atalgan.

P_n(m)=C_n^m p^m(1-p)^{n-m}

## Yana qarang

* Bernulli

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bertolle Klod Lui

**BERTOLLE (Berthollet) Klod Lui** (1748-yil, Talluar, Savoyya 1822-yil Parij) — fransuz kimyogari, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1780), kimyoviy muvozanat qaqidagi taʼli.motga asos solgan olimlardan biri. Ammiak (1785), sianid kislota (1786), vodorod sulfid (1788) tarkibini aniqlangan. Gazlamalarni xlor bilan oqartirishni tavsiya etgan va uning nomi bilan yuritiladigan bertolle tuzi— kaliy xlorat (KS1O3) olish usulini kashf qilgan, uzluksizlik prinsipini kimyoga tatbiq etgan. Bertolle fransuz burjua revolyutsiyasi vaqtida oʻqdori (porox), loʻlat va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyishda ishtirok etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bertolle tuzi

**Bertolle tuzi** — kaliy xlorat KClO3,Bertole tuzining parchalanish reaksiyasi: 2KClO³=2KCl+3O²

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bertollidlar

**Bertollidlar** — tarkibi doimiy va karrali nisbatlar qonuniga mos kelmaydigan kimyoviy birikmalar. K. Bertolle nomi bilan atalgan (qarangDaltonidlar va bertollidlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berton

**Berton**—kechki serhosil olxoʻri navi. Amerikadan keltirilgap. Daraxti oʻrtacha kattalikda, balandligi 5–6 m. Bargi teskari tuxumsimon, qalin, toʻq yashil. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (40—60 g), toʻq binafsha rangda. Eti tigʻiz, xushxoʻr, taʼmi nordonroq. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati ekilgandan keyin 6yili hosilga kiradi. Aprel oʻrtalarida gullaydi, sentabrda pishadi. Tarkibida 11,5% qand bor. Tupi 60–150&nbsp;kg hosil beradi. Zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, sharbatlar, jem, murabbo tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

**Beruniy (Abu Rayhon Beruniy) nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti** – fan va texnika sohasidagi mukofot. Ayrim olim yoki olimlar guruhiga ilmfan taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshadigan, yuksak amaliy ahamiyatga molik boʻlgan, respublika ilmfani va texnikasining jahon yutuklari darajasiga chiqishini taʼminlaydigan tadqiqotlar; respublika ilmiytexnika dasturlari, loyihalarini amalga oshirishda jiddiy natijalarga erishganlik; oʻz koʻrsatkichlariga koʻra eng yaxshi jahon namunalari darajasidagi yoki ulardan yuqori boʻlgan texnika, materiallar va texnologiyalarning yangi turlarini ishlab chiqqanlik, joriy etganlik va ishlab chiqarishda oʻzlashtirganlik; moddiy, tabiiy, mehnat resurslarining koʻplab tejalishini, atrof muhit muhofazasini taʼminlovchi texnologiyalarni yaratganlik va joriy etganlik; Oʻzbekistonning maʼnaviy merosi va uni rivojlantirish istiqbollarini, jamiyatning madaniy va ijtimoiy taraqqiyotini chuqur anglashga koʻmaklashadigan ijtimoiygumanitar fanlar sohasidagi alohida muhim yutuqlar; jamoatchilik tomonidan keng eʼtirof etilgan, uch va undan ortiq marta nashr qilingan, oʻzida yangi ilmiy gʻoyalarni mujassamlashtirgan, oliy oʻquv yurtlari uchun moʻljallangan original darsliklar uchun beriladi.

Dastlab OʻzSSR Davlat mukofoti sifatida 1967-yil 6-sentabrda taʼsis etilgan. 1991-yil 5-martdan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 13-fevraldagi qarori bilan taʼsis qaroriga oʻzgartirishlar kiritilgan.

Mukofotga taqdim etilgan ishlarni tavsiya qilish, muhokamadan, ekspertizadan oʻtkazishni tashkil etish va mukofotlash bilan bogʻliq boshqa ishlarni bajarish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Fan va texnika sohasida Beruniy (Abu Rayhon Beruniy) nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofotlari qoʻmitasi tuzilgan.

Mukofot Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni bilan har 3 yilda Mustaqillik bayrami arafasida beriladi. Mukofotlanganlarga Abu Rayhon Beruniy tasviri tushirilgan faxriy nishon va tegishli guvohnoma topshiriladi. 1996 yilga qadar 407 kishi shunday mukofotga sazovor boʻlgan.

1992-yilda mukofotlanganlar.

1996 yilgi sohiblari.
## Manbalar
Beruniy ziji

**Beruniy ziji** — Beruniy tuzgan yulduzlar jadvali. Unda 1029 ta yulduzning koordinatalari va yulduz kattaliklari berilgan. K. Ptolemey va arab olimi asSoʻfi jadvallariga asoslanib tuzilgan; unda yulduzlarning vaziyatlari ekliptik koordinata tizimida (Q10’ aniqlikda) berilgan. Beruniy oʻz zijini Gʻazna sultopi Masʼudga atab yozgan "Masʼud qonuni" asariga (1030-yil) kiritgan. Beruniy ziji birinchi marta "Masʼud qonuni"ning bir necha qoʻlyozmalari asosida Hindistonning Haydarobod shahrida arab tilida nashr qilingan. Rus tilida birinchi marta 1962-yil bosildi. Oʻzbekistonda rus va oʻzbek tillarida 1973-yil nashr qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bertilon Alfons

**Alphonse Bertillon** (talaffuzi:*Alfons Bertillon*; fransuzcha: [bɛʁtijɔ̃]; 1853-yil 22-aprel – 1914-yil 13-fevral) – fransuz politsiya xodimi va biometrik tadqiqotchi boʻlib, antropologik usul boʻlgan '''antropometriyani''' huquqni muhofaza qilish sohasida qoʻllagan va jismoniy oʻlchovlarga asoslangan identifikatsiya tizimini yaratgan.

Antropometriya politsiya tomonidan jinoyatchilarni aniqlashda qoʻllangan birinchi ilmiy tizim edi. Oʻsha paytgacha jinoyatchilar faqat ismi yoki fotosurati orqali aniqlanardi. Ushbu usul oxir-oqibat barmoq izlari yordamida aniqlash tizimi bilan almashtirildi.

U shuningdek, **mug shot** (jinoyatchilarni suratga olish) tizimining ixtirochisidir. Jinoyatchilarning suratga olinishi 1840-yillarda, fotografiya ixtirolari keng ommaga taqdim qilinganidan bir necha yil oʻtib boshlanadi, lekin1888-yilda Bertillon bu jarayonni standartlashtirishga erishadi.

Uning notoʻgʻri dalillari mashhur Dreyfus ishida Alfred Dreyfusni notoʻgʻri ayblanib, hukm qilishda qoʻllanilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar

*The Adventure of Criminalistics (Dobrodružství kriminalistiky)
*Criminocorpus: Alphonse Bertillon and the Identification of Persons 1880–1914*
*Example of Bertillon Measurements in practice
*Instructions signalétiques by Alphonse Bertillon
*Ajdodlarning jinoyat yozuvlari&nbsp;— Bertillon kartochkalari.
Marcellin Berthelot

**Pierre Eugène Marcellin Berthelot** (; 1827.25.10—Parij 1907.18.3)—fransuz kimyogari va jamoat arbobi. Termokimyo asoschilaridan biri. Glitserin bilan yogʻ kislotalaridan tabiiy yogʻlarga yaqin birikmalarni sintez qilgan. Glitserinning uch atomli spirt ekanligini, etilendan sulfat kislota ishtirokida etil spirti olish mumkinligini isbotlagan (1854), Berthelot oddiy uglevodorodlardan metan, etilen, atsetilen, benzol va boshqalarni sintez qilgan. 1867-yilda vodorod yodid bilan organik moddalarni kaytarishning umumiy usulini ishlab chiqqan. Berthelot yoqilgʻilarning issiqlik berish qobiliyatini oʻlchash uchun kalorimetrik bombani ixtiro qilgan. Berthelot 1861-63-yillarda fransuz kimyogari L. Pean de Senjil bilan hamkorlikda spirt va kislotalardan murakkab efir hosil boʻlish tezligi ustida ishlar olib borib, kimyoviy kinetikata muhim hissa qoʻshgan.


Berthelot, Marcellin – Révolution chimique, 1890 – BEIC 11800561.jpg|*La Révolution chimique*, 1890


## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jöns Jacob Berzelius

**Yene Yakob Berselius** (Jöns Jacob Berzelius) (1779.20.8 Veversunda — 1848.7.8, Stokgolm) — shved kimyogari va mineralogi. Upsal universiteti meditsina doktori (1802). Stokgolm universiteti professor (1807), Stokgolm Fanlar akademiyasi aʼzosi (1808), prezidenti (1810) va doimiy kotibi (1818-yildan). Atomizm nazariyasini tajribada asoslash, uni rivojlantirish va kimyoga tatbiq etishda B.ning xizmati katta boʻldi. Oksidlarni analiz qilib, karrali nisbatlar qonuninn boyitdi. 1818-yil 46 element atom massasi kirgan jadvalini eʼlon qildi. Berzelius nazariy qarashlarining asosi kimyoviy yaqinlikning elektr tabiati haqidagi taʼlimotdir. B. Gizinger bilan birgalikda barcha tuzlar kislota va asoslardan iborat degan xulosaga keladi. Ikkala olim turli minerallarni tekshirib, 1803 i. seriyni, 1817-yil selenii, 1828-yil toriyni ochishadi. B. 1824—25 yillarda erkin holdagi kremniy, titan, tantal va sirkoniylarni birinchi boʻlib oldi. 1815-yil baʼzi bir organik kislotalarning formulalarini koʻrsatib berdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bersh baliq

**Bersh baliq** (Lucioperca volgensis)— okunsimonlar oilasiga mansub baliqlar turi, uzunligi 25—45 sm, ogʻirligi 2&nbsp;kg gacha. Qora, Azov, Kaspiy dengizlariga quyiladigan daryolar etagida yashaydi. Sudak baligʻiga oʻxshash, 3—4 yoshda voyaga yetadi. Aprel—may oylarida daryoning sayoz joylariga tuxum qoʻyadi. Yosh baliqlar suvdagi umurtqaslz jonivorlar bilan va keyinroq mayda baliqlar bilan oziqdanadi. Bersh baliq kam ovlanadi, tuzlangan holda isteʼmol qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besaragota tizmasi

**Besaragota tizmasi** — Nurota tizma togʻlarining janubi-gʻarbiy tarmogʻi, Navoiy viloyatida joylashgan. Eng baland joyi 556 m. Uzunligi 12&nbsp;km. Jan.gʻarbiy yon bagʻirlari Nurota vodiysiga sekin-asta kiyalanib boradi va kuruq soylar bilan parchalangan. Shim.sharqiy yon bagʻirlari Nurota tizmasi yonidagi pastqamlikka tik tushgan. Paleogen va neogenning ohaktosh, qumtosh, gil va konglomeratlaridan tuzilgan. Tizmaning quyi yon bagʻirlari och boʻz, yuqori qismi esa tipik boʻz, mayda shagʻalli tuproqlar bilan qoplangan. Tuproqpar eroziyaga berilganligi tufayli yer usti tuzilishi oʻrqirli. Yon bagʻirlarida asosan shuvoq, efemerlardan suvrang, qoʻngʻirbosh, yaltirbosh, arpaxon va boshqa keng tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bess

**Bess** — axomaniylarning Baqtriya va Sugʻdiyonadagi satrapi (hokimi). Axomaniylar naslidan. Miloddan avvalgi 333 yil Aleksandr qoʻshinlari bilan Doro III qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan Gavgamela jangoʻda Eron otliq lashkariga qoʻmondonlik qilgan. Eron qoʻshinlari yengilgach, B. Spitamen, Oksiart, Datafarn kabi lashkarboshilar hamda Doro III bilan birgalikda Sugʻdiyonaga chekinadi va qarindoshi Doro III ni xoinona oʻldirib, oʻzini axomaniylar davlatining oliy hukmdori—Artakserks IV deb eʼlon qiladi. Aleksandr unga qarshi Ptolemey Lag boshchiligida lashkar yuboradi. Ptolemey Lag B. turgan qishloqni qurshab olib, qishloq ahlidan uni tutib topshirishni talab qiladi, aks holda barchalarini oʻldirib, qishloqning kulini koʻkka sovurajagini aytadi. Shunda mazkur qishloq ahli Ptolemey Lag lashkariga qarshilik koʻrsatmaydi. Ptolemey Lag B.ni tutib boʻyniga sirtmoq solib, qipyalangʻoch holda Aleksandr qoʻshini oʻtadigan yoʻl boʻyida qoldiradi. Aleksandr oʻsha yoʻldan ketayotib B.ga koʻzi tushadida, undan nega oʻz qarimdoshi va podshohini oʻldirganini soʻraydi. Shunda B. Doroning mulozimlari qutkuvi bilan hamda Aleksandrning koʻnglini olish uchun shunday qilganini aytadi. Aleksandr gʻazablanib, B.ning burun va quloklarini kesishni, soʻng uni Ekbatana (Hamadon)ga yuborib, oʻsha yerda midiyaliklar va forslar koʻz oldida qatl etishni buyuradi.

Baʼzi olimlarning (Sh. Kamoliddinov) fikricha, B. asir olingan joy hozirgi Qashqadaryo viloyatidagi Uzunqir qalʼasi harobasi oʻrnida boʻlgan, bu qalʼa chekinayotgan sugʻdiylarning butun armiyasini sigʻdira olgan. Amudaryodagi Shoʻrob kechuvidan Uzunqir qalʼasigacha 240&nbsp;km boʻlib, oʻrta asr karvonlari uchun 8 kunlik yoʻl boʻlgan. Yunonmakedon otryadi bir necha yerda toʻxtab dam olgach, bu masofani 4 kunda bosib oʻtgan. B. oʻshanda Uzunqirdan 650 m jan.da joylashgan mahalliy hokimning qarorgohi—Sangirtepa qalʼasiga yashiringan boʻlsa kerak.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX—nachala XIII vv., T., 1996, s. 17; Arrian, Poxod Aleksandra, M.—L., 1962.
Bessa

**Bessa** (frans. baisse — pasaytirmoq)— birja chayqovchiligi; qimmatbaho qogʻozlar kurs i yoki tovarlar narxini pasaytirish maqsadida amalga oshiriladi. Narxlarni lasaytirishga intiladigan tadbirkor qimmatbaho qogʻozlar yoki tovarlarni maʼlum muddatga sotadi. Kelishilgan muddat va uning ijrosi oʻrtasidagi davr mobaynida bozorda narx tushib ketsa, kelishuvni bajarish muddati kelishi bilan chayqovchisotuvchi qogʻozlar yoki tovarlarni yanada arzonroq narxda xarid qilib, oʻz kontrageptiga shartlashilgan yuqori narxlarda topshirib, foyda olishi mumkin. Shunday qilib, kelishuv tovar yoki qogʻozlarni amadda yetkazib bermay turib ham kurs farqini toʻlash bilan tugaydi. Kurs yoki narx pasayishidagi farq sotuvchi foydasiga, narx koʻtarilganda esa xaridor foydasiga hal boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessarabiya

**Bessarabiya** (, , , ) — Dnestr va Prut daryolari oraligʻidagi tarixiy viloyat (hozirda Moldova hududining asosiy qismi va Odessa viloyatining janubiy qismi). Dastlab u yerda qadimgi yunonlar yashagan, keyin Bessarabiya Rim imperiyasiga tegishli edi. 10-11-asrlarda Bessarabiya Kiev Rusi tomonidan bosib olingan. 12—13-asrlarda Galisiya-Volin knyazligi tarkibiga kirgan. 14-asrdan Moldova knyazligiga qoʻshib olingan. 16-asr boshida uni Usmonlilar imperiyasi ishgʻol qilgan. 1812-yilda Rossiya imperiyasi Bessarabiyani bosib oldi. 1918-40 yillarda Ruminiya Besrabiya bilan birlashdi.
Bessel Fridrix Vilgelm

**Bessel Fridrix Vilgelm** (1784.22.7, Minden, Germaniya — 1846.17.3, Kenigsberg)—nemis astronomi, geodezisti va matematigi. Astrometriya asoschilaridan biri. U 20 yoshligidayoq Gapley kometasi orbitasini hisoblab chiqdi. B. rahbarligida Kenigsberg untida rasadxona qurildi; u umrining oxirigacha shu rasadxona direktori boʻlib ishladi. B.ning astrometrik oʻlchashlar sohasidagi birinchi katta ishi 17-asr 40—50- yillari ingliz astronomi J. Bradleyning yulduzlar jadvalini tuzish uchun bajargan kuzatish natijalarini qayta ishlashga bagʻishlandi va u 1818-yilda "Astronomiya asoslari" nomi bilan chop etildi. B. 1821—33 yillarda Reyxenbax meredian doirasida 75000 yulduz oʻrnini yuqori aniklikda oʻlchadi va "Kenigsberg jadvallari"ni tuzdi. B. birinchilar qatorida yulduzlar parallakttl, shu bilan birga, ulargacha boʻlgan masofalarni aniklzdi. U Sirius va Protsion yulduzlarini bir necha yil kuzatib, bu yulduzlarning yoʻldoshlari bor, deb faraz qildi. Uning taxminlari keyinchalik tasdiqlandi: 1862-yilda Siriusning, 1896-yilda Protsionning yoʻldoshi borligi aniqlandi. B. 1831—41 yillarda rus olimi I. Ya. Bayer bilan birgalikda Sharqiy Prussiyada trangulyatsiya ishlarini bajarib, meridianning bir darajasi uzunligini oʻlchab Yer sferoidi elementini aniqladi. Bu element geodeziyada 100 yilga yaqin ishlatildi va Bessel elementi deb ataldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer jarayoni

**Bessemer jarayoni**, choʻyanni bessemerlash—yoqilgʻi ishlatmay suyuq choʻyandan poʻlat olish usuli. Ingliz ixtirochisi G. Bessemer taklif kalgan (1856). Kislota asosidagi oʻtga chidamli gʻishtdai terilgan konverter (bessemer konverteri)da amalga oshiriladi. Konverterni gorizontal vaziyatga keltirib, unga suyuq choʻyan quyiladi, soʻngra ostidagi teshikdan havo haydalib, bosimi astasekin orttira boriladi. Konverter vertikal vaziyatga kelganda bosim 2—2,5 at ga yetkaziladi. Suyuq choʻyan qatlamidan havo oʻtib, choʻyandagi qoʻshimchalar (kremniy, marganes, uglerod) oksidlanadi va ancha issiqlik ajraladi, natijada metalldagi qoʻshimchalar kamayadi va temperatura koʻtariladi. Konverterdagi metall temperaturasini va kimyoviy tarkibini oʻzgartirib, reaksiyalarni boshqarib turish mumkin. Bessemer jarayoni da poʻlat 3 bosqichda olinadi. Bessemer jarayoni 15—20 min. davom etadi. Maxsus ruda kerakligi, kislorodkonverter jarayoni taraqqiy etishi bilan Bessemer jarayoni avvalgi amaliy ahamiyatini yoʻqotgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer poʻlati

BESSEMER POʻLATI — maxsus tarkibli (B1, B2 markali) choʻyanni (qarang Bessemer choʻyani) bessemer konverterida qayta ishlab olinadigan poʻlat. Sovuklayin yaxshi kesiladi, oson payvandlanadi va bolgʻalanadi. Rels, shveller, balka, bolt, truba (quvur) va sim kabi prokat mahsulotlari ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi (qarang Loʻlat).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer choʻyani

BESSEMER CHOʻYANI — choʻyanning maxsus xili; tarkibida kremniy va marganes odatdagi choʻyannikidan koʻproq, fosfor bilan oltingugurt esa ozroq boʻladi. B1, B2 markalari bor. Asosan, poʻlat olish uchun ishlatiladi (qarang Choʻyan).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bestujev qoramol zoti

**Bestujev qoramol zoti** — goʻshti va suti uchun boqiladigan zot. Vatani Rossiya.

18-asr oxiri — 19-asr boshlarida mahalliy sigir zotlarini shortgorn, golland, simmental va boshqa zotlar bilan chatishtirib yetishtirilgan (nomi zotdor mollar yetishtirish ishlariga asos solgan zavodchi Bestujev familiyasidan). Rangi targʻilqizil, tanasi choʻzinchoq, suyaklari baquvvat. Boshida, koʻkrak qafasida, qorniyaa oq dogʻlar uchraydi. Buqalarining tirik vazni 750–900 kg, sigirlariniki 500–550 kg, 3000—3800, baʼzan 4500 kg gacha sut beradi. Sutining yogʻlilik darajasi 3,8—4,1%, eng yuqorisi 5,5%. Bestujev qoramol zoti. Tez yetiladi. Soʻyilganda goʻsht chiqishi 60%. Bestujev qoramol zoti. Rossiyaning Ulyanov, Samara, Penza va boshqa viloyatlarida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda faqat xususiy xoʻjaliklarda uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besuyak

**"Besuyak"** – I) Oʻzbek xalq sirk sanʼati janrlaridan. XVIII-XIX asrlarda taraqqiy topgan; II) tanani egibbukish mashqining ustasi, muallaqchi. XIX asr oxiri – XX asr boshida Solih Poʻlatov, Mirbuva, Nosir Niyozmat kabi yirik „Besuyak“lar oʻtgan. Hamdamxon bachcha, Dakanxon, Joʻracha singari taniqli raqqos(a)lar ham „Besuyak“, boʻlishgan. „Besuyak“, orqaga egilib boshni oyoqlar orasidan oldinga chiqarib olish, oyoqlarni yozib, „koʻprik“ boʻlish, kalla, tana, qoʻl va oyoqlarni navbatma-navbat halqalar orasidan oʻtkazish, orqaga egilib, kipriklari bilan yerdagi kumush tangani olish, oyoqlarni boʻyinda chalkashtirib, qoʻl bilan yurish kabi murakkab akrobatik shakllarni mohirona bajaradi. Besuyak – tomoshalari bozor maydoni, sayilgoh va toʻyxonalarda kichik sholcha ustida surnay yoki doira joʻrnavozligida koʻrsatilgan. Keyinchalik „Besuyak“lar anʼanasini aka-uka Rahmon va Parzin Abduxalilovlar, Karim Zarifov, Rasuljon Rahmonov va boshqalar davom ettirdilar. Besuyakning ayrim shakllari hozirgi oʻzbek sirki tomoshalarida ham uchraydi. (Yana qarang Akrobatika)

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besshatir

**Besshatir** — qad. oʻbalar (mozorqoʻrgʻonlar) majmuasi (miloddan avvalgi 7—4-asrlar). Qozogʻiston Respublikasining Olmaota viloyati, Qapchigʻay qishlogʻidan 116&nbsp;km sharqda, Ili daryosining oʻng qirgʻogʻidan 3&nbsp;km uzoqlikda, Jelshagʻir togʻi etaklarida joylashgan. Bu yerdai 2&nbsp;km masofaga choʻzilgan 31 ta oʻba aniqlangan. 1957—61 yillarda Yettisuv arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan. B. oʻbalari Yettisuvdagi saklarning ijtimoiy-maishiy, xoʻjalik tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessel yili

**Bessel yili** — tropik yil. Quyoshning aberratsiya hisobga olingan oʻrtacha uzunlamasi ropparaso 280° ga teng vaqtdan boshlab hisoblanadi va bu vaqt Yer yuzining biron bir ixtiyoriy nuqtasi uchun bir xil boʻladi. Bessel yili davomiyligi tropik yil davomiyligi bilan barobar, yaʼni: T„q365, 24219879— 0,00000614 T ga teng. Bunda T—1900-yildan keyin oʻtgan yuz yilliklar soni. Nemis astronomi F. V. Bessel nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer Genri

BESSEMER (Bessemer) Genri (1813-yil 19-yanvar, Charlton 1898-yil 15-mart, London)—ingliz ixtirochisi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1879). Suyuq choʻyandan poʻlat olish usuli (bessemer jarayoni)ni ishlab chiqqan (1856). Aylanib turuvchi konverternp yaratgani uchun patent olgan (1860). Ixtirolari uchun Bessemerga 100 dan ortiq patent berilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betochar

**Betochar** —yuz ochar, yuz koʻrar — Oʻrta Osiyo xalqlarida, jumladan oʻzbek xalqida keng tarqalgan, nikoh toʻyi bilan bogʻliq marosimlardan biri. Betochar marosimini oʻtkazish tartibi har yerda har xil boʻlishi mumkin. Koʻp joylarda bu marosim kelin tushgan kunning ertasiga, kelin salomayan keyin, ayrim yerlarda (kuyov tomonning imkoniyatiga qarab) 2—3 kundan soʻng oʻtkazilgan. Betochar kuni kelinga sarpo kiydirib, taqinchoklarni taqib, yasanib, betiga oq matodan parda tutib, yanga uni eshik oldiga yoki hovli sahniga olib chiqadi. Kelinning betini odat boʻyicha kuyovga yaqin qarindosh, 5—6 yoshli oʻgʻil bola ochadi. Buning uchun mevali daraxtdan olingan paxta oʻralgan xivich (serfarzand boʻlishini niyat qilib) bilan. ayrim yerlarda paxta oʻralgan choʻmichning dastasi(baxtli boʻlsin, qoʻlidan choʻmich arimasin deb tilak qilib) bilan kelinning betidagi parda olinadi. Kelinning betini birinchi boʻlib kuyovning onasi koʻradi. Kelin bilan koʻrishganda qaynona kelinining boshiga ikkita non (rizqli boʻlsin deb) qoʻyib, soʻngra uni burdalab marosim ishtirokchilariga (sizlar ham toʻy koʻringlar degan maʼnoda) ulashadi. Kelinning betini ochganda qoʻllangan paxtani ham qizlar talashib oladilar, undan ip qilib, sochlarining uchiga (niyat qilib) ulab yuradilar. Kuyovning onasidan keyin kuyovning otasi, togʻasi, bulardan keyin boshqa qarindoshlar birinketin kelib koʻrishib koʻrmana topshiradilar. Oʻz navbatida kelin tomon ham ularga koʻrmana berganlar. Bolalarga kelin tomon yongʻoq, mayiz, turshak va turli shirinliklar ulashadilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beta

**Beta** (yun. beta)—1) yunon alifbosining ikkinchi harfi (R); 2) moddaning muayyan holatini bildiruvchi soʻz boʻlagi (mas, betazarra); 3) soʻzning betazarralarga aloqadorligini bildiradigan qoʻshimcha (mas, betayemirilish). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaga

**Betaga** () — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, ildiz oldi serbarg boʻladi. Boʻyi 35—45 sm. Iyunda gullaydi. Sentabrning birinchi yarmida urugʻi pishadi. Kuzgi namlikda koʻkarib, qishda maysa boʻladi. B. chim hosil qiluvchi oʻsimlik. Chimning diametri 70—110 sm ga yetishi mumkin, lekin bunda chimning markazi albatta qurigan boʻladi. Togʻlarning oʻrta va yuqori qismlaridagi tekisliklar va shimoliy qiyaliklarda shuvoq va chalov ()larning har xil turlari bilan birga oʻziga xos betagazorlar yuzaga keltiradi. B.ni qoʻy, echki, yilqi va qoramol ayniqsa bahorda (gullaguncha) va kuzda (namlikda chiqqan yangi barglarini) xush koʻrib yeydi. Havo sernam kelgan yillarda uni pichanga oʻrish ham mumkin. Maysasida 14,6% protein, 3,3% yogʻ va 24,6% kletchatka; boshoq chiqarganda 11,7% protein, 29,6% kletchatka; gulla Betaga.ganda 9,7% protein, 29,6% kletchatka; urugʻlaganda 8,3% protein va 31,0% klechatka boʻlishi aniqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betanurlar detektori

**Betanurlar detektori** — yadro nurlanishini qayd qiluvchi asbob. Betanurlar detektori d. sifatida, asosan, Geyger—Myuller gaz hisoblagichlari ishlatiladi. Gaz hisoblagichida betanurlanishning ayrim zarralarini qayd qilish mumkin. Gaz hisoblagichining ishlash tarzi unda betanurlanishning har bir zarrasi hosil qilgan ionlashish tokini kuchaytirishga asoslangan. Gaz hisoblagichi ichiga ingichka metall sim tortilgan metall yoki shisha silindrdan iborat (rasm). Silindr gazlar aralashmasi bilan toʻldiriladi. Shisha silindrning yupqa metall qatlami bilan qoplangan ichki sirti yuqori kuchlanishli batareyaning manfiy qutbiga ulanadi. Ikkinchi elektrod batareyaning musbat kugbiga R qarshilik orqali ulanadi. Betanurlanish zarralari gaz hisoblagichidan oʻtganda gaz ionlashadi, natijada elektrodlar orasida razryad paydo boʻladi. Zanjirdan tok oka boshlaydi, hisoblagichda kuchlanish pasayadi, razryad soʻnadi. Shunday qilib, har bir zarra hisoblagichda qisqa muddatli tok impulsini hosil qiladi. Bu tok impulsi elektron qurilmalarda kuchaytirilgach, odatdagi elektromexanik hisobchi (numerator) yoki mikroampermetr milini harakatga keltiradi.

Soʻnggi paytlarda lyuminessensiyaga asoslangan dstektorlar ham ishlatilmoqda. Lyuminessensiyalanish krbiliyatiga ega boʻlgan (antratsen, stilben, tefenil, yodli natriy va boshqalar) muhitdan zarra oʻtganda qisqa muddatli kucheiz yorugʻlik nuri paydo boʻladi. Bu yorugʻlik nuri ssintillyatsion hisoblagichda qayd qilinadi. Keyingi vaqtlarda Betanurlar detektori d. sifatida germaniy, germaniylitiy kabi yarimoʻtkazgichlarning baʼzi radiatsion xususiyatlaridan ham foydalanilmoqda.

Ad:. Muxin K. N.. Eksperimentalnaya yadernaya fizika, M., 1974; Bekjonov R. B., Modda tuzilishi, T., 1997.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaraf zona

**Betaraf zona** — manfaatdor davlatlar oʻrtasida tuzilgan shartnomaga binoan harbiy harakat maydoniga aylantirilmaydigan, harbiy baza sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydigan hudud. Davlatlar hududining baʼzi yer maydonlari yoki ular suverenitetiga kirmaydigan yerlar ham Betaraf zona ga aylantirilishi mumkin. Betaraf zona manfaatdor davlat tomonidan bir tomonlama tartibda yoki xalqaro shartnoma asosida tashkil etiladi. Qirgʻoq boʻyida joylashgan bironbir davlat tomonidan boshqa davlatlar oʻrtasidagi urush paytida oʻz xavfeizligini taʼminlash uchun muvaqqat Betaraf zona tuzilishi mumkin. Muvaqqat Betaraf zona lar sirasiga urushlarda katnashayotgan tomonlar muzoqaralar olib borish (mas, harbiy asirlarni, yarador va bemorlarni almashish, sulh tuzish haqida), madaniy va tarixiy yodgorliklarni muhofaza etish uchun belgilaydigan zonalar ham kiradi. Betaraf zona larni tuzish bilan bir vaqtda koʻpincha demilitarizatsiya amalga oshiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaraflik

**Betaraflik**, neytralitet (, —u ham, bu ham emas) — davlatning urushda va harbiysiyosiy ittifoqlarda qatnashmaslik siyosati va oʻziga xos huquqiy maqomi. Betaraflikning quyidagi turlari mavjud: eventual Betaraflik (urush vaqtida)—davlatning bironbir urushda qatnashmasligi; doimiy Betaraflik (Shveysariya, 1825-yil va Avstriya va Turkmaniston, 1955-yildan)—davlatning hech qachon urushni keltirib chiqaruvchi siyosat olib bormasligi; shartnomaviy Betaraflik; anʼanaviy Betaraflik; ijobiy Betaraflik—Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda rivojlanayotgan mustaqil davlatlarning harbiy va siyosiy ittifoqlarga qoʻshilmaslik siyosati. Bironbir davlatga harbiy hujum qilingan holatda ular BMT Ustaviga muvofiq yakka yoki jamoa boʻlib, oʻzini himoya qilish huquqiga ega.

O'zbekiston 2012-yilda o'zining "Tashqi siyosat konsepsiyasi"ni qabul qilishi bilan rasmiy betaraflik maqomini o'zi uchun qabul qilib oldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaspektrometrlar

**Betaspektrometrlar** — yadrolarning betayemirilishi va gammanurlarning ichki konversiyasn natijasida ajralib chiqqan elektron va pozitronlar energiyasi (energetik spektri)ni tahlil qilishda ishlatiladigan asboblar. Betaspektrometrlar ikkilamchi elektronlar (tepki elektronlar, fotoelektronlar, elektronpozitron jufti) hosil qiladiganunurlarni tekshirishda ham ishlatiladi. Ishlash tarzi zaryadli zarralarning elektr va magnit maydoni taʼsirida ogʻishiga asoslangan. B.yeda energiya manbai sifatida yupqa radioaktiv slyuda yoki alyuminiy zarqogʻoz ishlatiladi; energiyani fotoplastinka yoki hisoblagich (detektor)larda qayd etiladi. Betaspektrometrlar ni ishga tushirishdan oldin rostlanadi. Betaspektrometrlar ning xillari koʻp. Magnitli Betaspektrometrlar koʻproq ishlatiladi; ularda elektronlar (zarralar) dastasini fokuslash 1rasmda koʻrsatilgan. S manbadan chiqqan bir xil impulyeli zarralar bir jinsli boʻylama magnit maydonida yarim aylana uzunligiga teng yoʻl bosib, x oʻqida bir nuqtaga fokuslanadi. Betaspektrometrlar ning ajrata olish qobiliyatini yaxshilash uchun bir jinslimas magnit maydonidan foydalaniladi; bu esa qoʻ sh fokuslash ham deyiladi. Boʻylama magnit maydoni bir jinsli Betaspektrometrlar keng tarqalgan, bunda magnit maydoni gʻaltak (solenoid) ichida hosil qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaspektroskopiya

**Betaspektroskopiya** ( bepektroskopiya )—yadrolarning betayemirilishi va gammanurlarning ichki konversiyasi natijasida ajralib chiqqan elektron va pozitronlarning uzluksiz spektrlarini tekshirish. Yadrolarning betaspektroskopiyasi betaspektrometrlar yordamida tekshiriladi. Radioaktiv izotoplar spektrning oʻrtacha energiyasi bilan ifodalanadi. Betaspektrlarni tekshirish radioaktiv yadrolarning yemirilish sxemasini aniqlashga yordam beradi (qarang Radioaktivlik). Radioaktiv yadrolarning ﬂ va unurlanishini tajribada tadqiq etish ishlari dunyoda keng koʻlamda olib boriladi. Unda turli xildagi magnit Rspektrometrlar, uspektrometrlar, mos kelish qurilmalari, har xil korrelyatsiyalarni oʻrganishga moʻljallangan qurilmalardan foydalanildi. Hozirgi kunga kelib yadro spektroskopiyasi atom yadrosining tadqiqotlariga boglits boʻlgan eng muhim ilmiy yoʻnalishlar qatoriga kirdi. U koʻp yillar davomida mavjud boʻlishiga qaramay, keyingi 30 yilni uning haqiqiy tiklanish davri deyish mumkin. Buning asosiy sababi yangi texnikaning yaratilishi va, ayniqsa, yadro nurlanishini qayd qilish uslublarining takomillashishi va atom reaktorlari hamda zarralar tezlatgichlari sonining ortishidadir. Yadro nurlanishi spektrlarini oʻrganish va yadro sathlarining xossalari, energiyalari va ular oʻrtasidagi oʻtishlar intensivliklari, sathlarning yashash vaqtlari, nurlanishning burchak va vaqt boʻyicha korrelyatsiyalariga oid tajriba maʼlumotlarini toʻplash, yadrolarning sathlar sxemasi va yemirilish sxemalarini tuzish, yadro satxlarining joylashishi va xossalaridagi qonuniyatlarni nazariy tadqiq etish, sathdar spektrlariga oid tajriba natijalari asosida yadro tuzilishi haqida maʼlumotlar olish—bularning hammasi Betaspektroskopiya ning vazifalari jumlasiga kiradi.

Ad:. Solovyev V. T., Teoriya slojnix yader, M, 1971; Bekjonov R. B., Modda tuzilishi, T., 1997.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betaterapiya

**Betaterapiya** — betazarralaraan davo maqsadida foydalanish, nur bilan davolash usullaridan biri; kasallangan aʼzoga yuborilgan radioaktiv izotopning beta nurlanish taʼsiriga asoslanadi. Betaterapiya ning applikatsion (teri va shilliq qavatlar, koʻz oqi va muguz qavatining yalligʻlanish kasalliklari, yuza joylashgan xavfli va xavfeiz oʻsmalarda), boʻshliq orasiga (plevra va qorin sohasidagi oʻsmalar, shuningdek meʼda, yoʻgʻon hamda ingichka ichak, tuxumdon va boshqa sohadagi operatsiya asoratlarining oldini olishda), toʻqimalar orasiga (xavfli melanomalar hamda limfa bezlariiing operatsiya qilib boʻlmaydigan metastazlari, rak qaytalanishi va boshqa onkologik kasalliklarda) oʻtkaziladigan xillari bor. Radioaktiv izotop ichga ham qoʻllanadi, bunda u ayrim aʼzolar (mas, qalqonsimon bez, taloq, koʻmik va boshqalar) va toʻqimalar orqali qonga soʻriladi; tireotoksikoz, qalqonsimon bez raki va metastazlari, ayrim kon kasalliklarini davolashda uning ana shu xususiyatiga asoslaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hans Bethe

**Hans Albrecht Bethe** (1906) - nemis nazariyotchi fizigi. 1933-yilda Germaniyadan koʻchib ketgan, 1935-yildan AQShda. Ilmiy ishlari kvant mexanikasi, yadro fizikasi, qattiq jismlarning kvant nazariyasi, astrofizikaga oid. Yulduzlarda termoyadroviy reaksiyalarning mavjud boʻlish ehtimolligini aytgan. Birinchi atom bombasini yaratishda ishtirok etgan. Nobel mukofoti laureati (1967).

## Manbalar
Bethlehem Steel

**"Betlexem stil korporeyshen"** (Bethlehem Steel) – AK.LUﬂ arH metallurgiya kompaniyasi. 1904-yilda tashkil etilgan. Mellonlar va Morganlar moliya guruhiga qaraydi. Sanoat jihozlari va harbiy texnika ishlab chiqaradi, kemasozlik va harbiy sanoatda katta mavqega ega. AQSH, Kanada, Braziliya, Venesuela, Liberiya va boshqa mamlakatlarda temir ruda konlari, Braziliya va Meksikada marganes konlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betob Abdulhaq

**Betob Abdulhaq** (1888—1969)—afgʻon shoiri, olim. Kobul universiteti professor (1937), malik ushshuaro (1952). Dariy tilida yozgan. Arab va fors adabiyotini chuqur oʻrgangan. Gʻazal va qasidalardan tuzilgan "Devon"i bor (1960). Asarlarida B. vatanparvarlik, turli millatga mansub fuqarolar totuvligi, tinchlikni tarannum etgan. Adabiyotshunoslikka oid asarlar yozgan. Bulardan "Qofiya va aruz" (1955) asari Afgʻoniston va Eronda daryolik sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beton yotqizgich

**Beton yotqizgich** (melioratsiyada)—kanal tubi, nishablari va kirgʻoqlari, damba usti va boshqa joylarga beton qrrishmasini yoyish, tekislash va zichlash uchun muljallangan mashina. Melioratsiya Beton yotqizgichlari bunkerli va bunkersiz boʻladi; vazifasiga koʻra toʻliqmas profilli (bir utishda nishablarning oʻzini yoki kanal tubining bir qismi bilan nishablarni betonlaydigan) hamda toʻliq profilli (bir oʻtishda kanalning ham tubini, ham nishablarini betonlaydigan); yurish jihozining xiliga koʻra kanal tubi va qirgʻoklariga yotqizilgan relyelarda harakatlanadigan; kanal tubi va nishablari sirtidagi sirpanma tayanch sirtlar buylab sirpanadigan (sirpanma qoliplar); zanjirli, uziyurar, tirkama vakanat tortqili (lebyodka yordamida harakatlanadigan) xillarga boʻlinadi. Bunkerli Beton yotqizgich betonni kundalangiga yotqizadigan (pozitsion ishlaydigan) hamda boʻylamasiga (harakatlana turib) yotqizadigan xillarga boʻlinadi. Birinchisida Beton yotqizgich kanal boʻylab harakatlanib, beton qorishmasi olish uchun toʻxtaydi va ish organi kanal oʻqiga perpendikulyar tekislikda harakatlanayotganda beton qorishmasini yotqizadi. Ikkinchisida mashina kanal boʻylab harakatlanayotgan vaqtda beton yotqizadi, bunkeriga beton qorishmasini olish uchun toʻxtaydi yoki yurib ketayotganda ham beton olaveradi. Ish unumdorligi — 30 m3Gʻsoatgacha, harakatlanish tezligi— 92 m/soatgacha.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betonqorgich

**Betonqorgich** — sement, qum, shagal va chaqiq toshni mexanik usulda aralashtirib va bu aralashmani suv bilan qorib beton qorishmasi tayyorlovchi qurilma. Asosiy ish qismi elektr dvigateli aylantiradigan aralashtirish barabani. B. muqim (statsionar) va koʻchma xillarga boʻlinadi. Muqim B. beton zavodlari va qurilishlarda ishlatiladi. Kuchma B.dan kichik hajmli ishlar uchun foydalaniladi. Ish tarziga koʻra, vaqtivaqti bilan ishlaydigan va uzluksiz ishlaydigan xillarga; qorishma tayyorlash usuliga koʻra, gravitatsion va majburiy aralashtiradigan xillarga bulinadi. Avtomobil shassisiga oʻrnatilgan B. avtobetonqorgich deyiladi. Bunday B. betonii yoʻlyoʻlakay aralashtirib ketaveradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betpaqdala

**Betpaqdala** — Qozogʻistondagi chul. Sarisuv daryosi quyi oqimi va Chu daryosidan Balxash kuligacha (500&nbsp;km) choʻzilgan. Jan.da Chu daryosi bilan chegaralangan, shim. chegarasi 46°30’ shahri k.ka toʻgʻri keladi. Maydoni qariyb 75 ming km². B. urqirli baland tekislik; dengiz sathidan urtacha balandligi 300–350 m, garbiy qismining balandligi 250 m, sharqiy kismi esa (Moʻyinti daryosi yaqinida) 450 m. Eng baland joyi 974 m (Taroz shahri yaqinida). Tepaliklari yassi, koʻpincha granit va slaneslar yer yuzasiga chiqib yotadi. B.ning gʻarbiy qismi gilli yerlar boʻlib, shurxok, taxirshur kul koʻp. Oʻrta va jan. qismi doʻng qumliklardan iborat, yer yuzasi chaqirtosh bilan qoplangan; sharqiy qismida tepa, qir va yakka togʻlar: Boyqora (665 m), Jeltov (974 m) togʻlari bor. B. iqlimi keskin kontinental, yozi issiq va quruq, qishi qattiq sovuq, yiliga 100–150&nbsp;mm yopin tushadi. Yanvarning urtacha temperaturasi —12’ dan —14° gacha, iyulniki 24—26°. Doimiy oqar suv yuq, erta bahorda oqib, yezda qurib qoladigan soy, jilgʻalar bor. Oʻsimlik siyrak, shuvoqning bir necha turi, shuningdek, shoʻra usadi. Soy va botiqlarda burgan, teresken, shuvoq, betaga uchraydi. B. bahorgi va kuzgi yaylov. Sugʻorish, ekin ekish, yaylovlarga suv chiqarish sohasida katta ishlar qilinmoqda. Gips, qoʻrgʻoshin va temir rudalari, marmar, togʻ xrustali, kvarsit, yashma, tuz va boshqa fonda li kazilma konlari topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Johannes R. Becher

**Johannes Robert Becher** (; 1891-yil 22-may, Myunxen – 1958-yil 10-nyabr, Berlin) – nemis yozuvchisi.

## Hayoti
Dastlabki asarlari ekspressionizm gʻoyalari bilan sugʻorilgan. „Hammaga“ (1919), „Doimiy qoʻzgʻolonda“ (1920), „Xudo nomi bilan“ (1921) asarlarida spartakchilarning qahramonligini kuylash bilan insonga xos yaratuvchilikni va adolatsizlikka qarshi kurash gʻoyalarini ulugʻlaydi. B.ning realizmga intilishlari bosqinchilik urushlarini qoralovchi „Lyuizit“ (1926) romanida yaqqol ifodalangan. U fashizmga qarshi adabiy harakatda muhim oʻrin egallaydi. 1933—45 yillarda muhojirlikda yashaydp. „Baxt izlovchi va yetti gunoh“ (1938), „Asr oʻrtasiga qadam“ (1958) va boshqa sheʼriy toʻplamlari; „Vidolashuv“ (1940) romani bor. Bu romani oʻz biografiyasi asosida yozilgan. „Tajribalar“ (1951— 57) madaniyat muammolariga bagʻishlangan. Xalqaro mukofot laureati (1952).

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Vladimir Bexterev

**Vladimir Mixaylovich Bexterev** (1857.20.1 (1.2), Kirov viloyatining Sorali (hozirgi Bexterevo) qishlogʻi — 1927.24.12, Moskva] — rus psixonevrologi. Peterburg tibbiyjarrohlik akademiyasiii tugatgan. Harbiy tibbiy akademiya (1893), Ayollar tibbiyot instituti professor. (1897). Psixonevrologiya instituti (1908), keyinchalik oʻzi tashkil etgan Miya va ruhiy faoliyatni Urganish instituti (1918) direktori. Nerv sistemasiiing anatomiyasi, fiziologiyasi va patologiyasiga oid tadqiqotlar olib borgan, refleksologiya asoschilaridan biri. Orqa va bosh miyaning utkazuvchi yoʻllari hamda miyaning funksional anatomiyasi toʻgʻrisidagi taʼlimotni ishlab chiqqan. Alkogolizmni gipnoz bilan davolash ustida ilmiy ish olib borgan. B.ning asosiy asarlari yosh bolalar xulqi va jnnsiy tarbiyasi, shuningdek ijtimoiy psixologiya muammolariga bagʻishlangan. Markaziy nerv sistemasini tinchlantiradigan suyuq dori—mikstura topgan. Miyani anatomik, fiziologik va psixologik usullar bilan kompleks Urganish asosida kishi shaxsini tadqiq etgan.

## Manbalar
Bexterev miksturasi

**Bexterev miksturasi** — markaziy nerv sistemasini tinchlantiradigan suyuq dori. V. M. Bexterev taklif etgan. Tarkibida adonis damlamasi, natriy (yoki kaliy) bromid va kodein bor. Nevroz, isteriya va markaziy nerv sistemasining boshqa kasalliklarida, shuningdek uyqusizlikda kuniga 2—3 mahal 1 osh qoshikdan ichiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Betelgeyze

**Betelgeyze**, Betey gey ze—ravshanligi yarim uzgaruvchan yulduz; Orion a si. Eng yorugʻ yulduzlardan biri. Ravshanligi 5,8 yil davr bilan 0,3—1,2 koʻrinma yulduz kattaligi oraligʻida oʻzgaradi. Ravshanligi oʻzgarishiga sabab uning pulyelanishidir. Pulslanish vaqtida uning diametri 300—400 Quyosh diametri oraligʻida oʻzgaradi. Yerdan 300 yoruglik yili (941012 km) uzoqdikda. Quyoshdan 360 baravar katta, rangi qizil. B. kuchli infraqizil nurlanish (Xq2 mkm toʻlqin uzunlikdagi) manbai hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bechuanalend

**Bechuanalend** (Bechuanaland) – Buyuk Britaniyaning janubiy Afrikadagi sobiq protektoratasi (1885—1966). 1966-yil 30-sentabrdan mustaqil davlat (qarang Botsvana) boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besh bosh

**"Besh bosh"** – XX asr boshlarida Turkistonning paxta tozalash va paxta moyi ishlab chiqarish sanoatida hukmronlik qilgan aksiyadorlar jamiyati. 1914-yilda tashkil etilgan. „Besh bosh“da 5 paxta firmasi – „Vl. Alekseev“, „Br. Shlossberg“, „Moskovskoye torgovopromoʻshlennoye tovarihestvo“, „Pers“, „Bolshaya Yaroslavskaya manufaktura“ birlashgan. Unga Turkistonning turli viloyatlarida joylashgan paxta tozalaydigan 39 ta va paxta moyi ishlab chiqaradigan 5 ta zavod qaragan. „Besh bosh“ Rossiyadagi „Salo.mas“ sindikatining aʼzosi boʻlgan, oʻz faoliyatida Rossiya imperiyasidagi yirik banklardan biri – Rus-Osiyo bankiga tayangan. „Besh bosh“ Turkistonda mustamlakachilik zulmi tayanchi boʻlib kelgan. „Besh bosh“ 1918-yil mart oyida natsionalizatsiya qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshar

**Beshar** (qad. Kolon Beshar)—Jazoir gʻarbidagi shahar. Beshar viloyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 107 ming kishi (1987). Beshar va avtomobil yoʻllari tuguni. Beshar mahsulotlari qayta ishlanadi. Oziq-ovqat sanoati, tikuvchilik, metallsozlik, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari bor. Konchilik sanoati markazi: toshkoʻmir (Kenadza va Abadla), marganes (VodiGattara) va temir (Ugarta) rudalari qazib olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil