open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sakai

**Sakai** – Yaponiyadagi shahar. Xonsyu orolining janubiy qismida, aholisi 792 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Yirik port. Rangli metallurgiya sanoatining qadimgi markazlaridan. Metallurgiya va neft kimyosi, turli mashinasozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari, issiklik elektr stansiyasi bor. Sakaida qadimdan gilam toʻqiladi, metall buyumlar tayyorlanadi. Sakai qoʻlyozmalarda 716-yildan tilga olingan. Muzeylarida qadimgi yapon hunarmandchiligining nodir yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Sakariya

**Sakariya** — Turkiyaning shim.gʻarbiy qismidagi daryo. Uzunligi 790&nbsp;km, havzasining maydoni 65 ming km². Anadolu yassitogʻligidan boshlanib, Qora dengizga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 200 m³/sek., qishda toshadi. GESlar qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi. S. boʻyida Adapazari sh. joylashgan.

## Manbalar
Sakatekas

**Sakatekas** — Meksikaning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 75 ming km². Aholisi 1,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Sakatekas sh. S. Meksika togʻligida joylashgan. Iklimi togʻtropik, quruq iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 9—25°. Yillik yogʻin 500&nbsp;mm gacha. Kserofit oʻsimliklar oʻsadi. Xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi yetakchi tarmoq. Mevazorlar bor. Togʻ etaklarida chorvachilik rivojlangan. Polimetall ruda konlari bor. Rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari ishlab turibdi. S. orqali Mexiko shahrini mamlakatning shim. shtatlari bilan bogʻlovchi temir yoʻl va avtomobil yoʻllari oʻtgan.

## Manbalar
Saken Sayfullin

**Saken Sayfullin** (taxallusi; asl ismi Saidvaqqos) (1894.12.6, Oqmoʻla viloyati Nilda volosti — 1939.3.2, Olmaota) — qozoq yozuvchisi va davlat arbobi. Omskdagi oʻqituvchilar seminariysida oʻqib yurgan kezlarida (1913— 16) sheʼrlar yoza boshlagan va bu sheʼrlar 1914-yilda Qozonda "Oʻtgan kunlar" nomi bilan nashr etilgan. S.S. Omskda bolsheviklar bilan tanishib, ular taʼsiriga berilgan. Fevral voqealaridan keyin (1917) Oqmoʻlada "Yosh qazaq" shahar yoshlari harakatini tashkil etib, "Tirikchilik" gaz.ni nashr etgan. Qozogʻiston ASSR maorif xalq komissari (1922), XKS raisi (192225). S. S. keyinchalik ijodiypedagogik sohalarga oʻtib, "Enbekshi qazaq" ("Mehnatkash qozoq") gaz. va "Adabiyot maydoni" jur.da muharrir (1922—25), Qiziloʻrda xalq maorif instituti (1925— 28), Toshkent (1927—28) hamda Qozoq pedagogika intlari (1930—37)da oʻqituvchilik qilgan. S. S. "Asov tulpor" (1922), "Doʻmbira" (1922), "Ekspress" (1926), "Turmush toʻlqinida" (1928) sheʼriy toʻplamlari, "Koʻkchetov", "Choʻloq saygʻoq" (1924), "Ayrilgan oqqushlar" (1925), "Chjan Saolin" (1927) dostonlari, "Baxt yoʻlida", "Qizil shunqorlar" (1920) pyesalari, "Top yoʻl, toygʻoq kechuv" tarixiymemuar romani (1927), "Oysha" (1922), "Yer qazuvchilar" (1928), "Mevalar" (1935) qissalari, qozoq adabiyoti va folklori haqidagi maqolalar muallifi. S.S. "mayakovskiycha" erkin sheʼr tuzilishini qozoq sheʼriyatiga olib kirgan. Asossiz repressiya qilingan; oʻlimidan soʻng oqlangan.

## Manbalar
Sakkiz yillik maktab

**Sakkiz yillik maktab** - toʻliqsiz oʻrta maʼlumot bergan umumiy taʼlim maktabi. Tayanch maktab deb yuritilgan bu oʻquv muassasalari 1958-yildan yetti yillik maktab oʻrnida tashkil etilgan. Oʻzbekistonda yetti yillik umumiy majburiy taʼlimdan sakkiz yillik umumiy majburiy taʼlimga oʻtish 1959/60 oʻquv yilida boshlanib, 1962/ 63 oʻquv yilida toʻliqtugallangan. Sakkiz yillik maktabm. 7 yoshdan 15—16 yoshgacha boʻlgan oʻquvchilar taʼlim-tarbiyasini uyushtiruvchi oʻquvtarbiyaviy maskan hisoblangan. Ularda oʻquvtarbiyaviy ishlar mehnat tarbiyasi va amaliyot bilan bogʻliq holda olib borilgan. Sakkiz yillik maktabm.ni bitirgan oʻquvchi sakkiz yillik maʼlumot olganligi toʻgʻrisida shahodatnomaga ega boʻlgan. Bu shahodatnoma umumiy oʻrta taʼlim maktabining 9sinfiga, oʻrta maxsus hamda hunartexnika oʻquv yurtlarida oʻqishni davom ettirish huquqini bergan. 1984-yildan umumiy oʻrta taʼlim maktablarita aylantirilgan.

## Manbalar
Sakkulina

**Sakkulina** (Sacculina carcini) -umurtqasiz hayvonlarning ildizboshlilar kenja turkumiga mansub parazit dengiz hayvoni. Gavdasi xaltacha koʻrinishida boʻlib, ildizsimon oʻsiqlari bor. Bu oʻsiqlar krab tanasiga teshib kiradi. S. tuxumidan olti oyokli lichinkalar — nauplius rivojlanadi. Lichinkalar 4—5 kundan soʻng ikki tavaqali chiganoqqa oʻraladi va parazit hayot kechirishga oʻtadi. Bu vaqtda ular tana va chigʻanogʻini tashlab yuboradi. Qolgan bosh qismi krabga oʻsib kiradi va undan voyaga yetgan germafrodit (qarang Germadrofitizm) individ rivojlanadi.

## Manbalar
Sayxun

Sayxun — Sirdaryoning qadimgi nomi, Qadimgi Turk tilidan Soy va Xun soʻzlarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Yaʼni Xunlar soyi, daryosi degan maʼnoni anglatadi. Taxminan milodiy asr boshlaridan Chingizxon istilosi davrigacha keng qoʻllangan nom sanaladi.

## Manbalar
Sakrash (falsafa)

**Sakrash** (falsafada) — miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtish jarayoni (qarang Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni).

## Manbalar
Sakrash (maʼnolari)

**Sakrash**:

* Sakrash (sportda) —1) ayrim sport turining asosi (qarang
* Sakrash (falsafa) (falsafada) — miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtish jarayoni (qarang
Sakrovchi baliqlar

**Sakrovchi baliqlar** (Periophthalmidae) — olabugʻasimonlar turkumiga mansub baliqyaar oilasi. 10 ga yaqin turi bor. Hind va Tinch okeanining tropik va suvi chuchuklashgan qismlarida, Mangro oʻrmonlari botqokliklarida koʻp uchraydi. Uzunligi 27 sm gacha. Sakrovchi baliqlar bir necha soat suvsiz yashay oladi. Tanasi yoʻgʻon va kalta, qoʻngʻirkulrang yoki sargʻish tusda, qora xollari bor. Koʻzi suvda va quruqlikda koʻrishga moslashgan. Quruqlikda va daraxt shoxlarida muskulli dum va koʻkrak suzgichlari yordamida oʻrmalab va sakrab harakatlana oladi. Inga uvildiriqtashlaydi. Mayda qisqichbaqasimonlar, hasharotlar, chuvalchanglar va boshqa umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Sakrovchi baliqlarni tub aholi ovlaydi. Akvariumlarda boqiladi.

## Manbalar
Saksin

**Saksin** — Volga daryosining quyi oqimi boʻyidagi oʻrta asr shahri. Arab geograflari (X—XIV asrlar) tomonidan katta savdo shahri sifatida qayd etilgan. Aniq joylashgan yeri nomaʼlum. Baʼzi olimlar uni ilgari Itil shahri bilan qiyoslasalar, boshqalari uni SaroyBotu yoxud SaroyBerka oʻrnida boʻlgan deb biladilar. Saksin Itildan soʻng Xazar xoqonligining poytaxti boʻlgan. XI asrda vayron qilingan. XII asrda qaytatiklangan va XIV asrda ham mavjud boʻlgan. Saksin va Bulgʻordan xorijiy mamlakatlarga moʻyna chiqarilgan.

## Manbalar
Sakslar

**Sakslar** — german qabilalari guruhi. Reyn va Elba daryolarining quyi oqimi boʻylarida yashashgan. V VI asrlarda sakslarning bir qismi Britaniyani ingliz sakslar tomonidan bosib olinishida qatnashgan. Qitʼadagi sakslar 772— 804 -yillarda franklar tomonidan tobe ettirilgan.

## Yana qara

* Nemislar

## Manbalar
Saksovul

**Saksovul** () – shoʻradoshlar oilasiga mansub buta va daraxtlar turkumi. Boʻyi 1,5-12 m, tanasining diametri 1 m gacha boradi. Guli mayda, ikki jinsli, qarama-qarshi, tangachasimon, guloldi qoʻltigʻida bittadan oʻrnashgan. Barglari uchli, rivojlanmagan, tangachasimon, gul xreil qiluvchi novdachalari qari shoxlardan oʻsib chiqadi. Saksovulning yashil novdalari organik modda toʻplashga xizmat qiladi. I yillik yosh novdalarining koʻp qismi kuzda, ayniqsa, sovuq tushishi bilan toʻkilib ketadi, ozroq qismi esa yogʻochga aylanib saqlanib qoladi. Apreldan gullay boshlaydi, oktabrda urugʻlaydi. Osiyo (Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Xitoy, Mongoliya)da 10 turi uchraydi. Oʻzbekistonning Qizilqum choʻllarida oʻrmonlarni hosil qiluvchi asosiy turlari – oq va qora saksovuldir. Qora saksovul () – bargsiz buta yoki daraxt, balandligi 4-9 (12)m gacha. Asosan, Osiyoning choʻl va chala choʻllarida, shoʻrxok yerlarda, shoʻrlangan qumlarda, taqirlarda koʻp tarqalgan. Urugʻidan koʻpayadi. Yoʻllarda ixotazorlar barpo etishda foydalaniladi. Qora saksovul katta daraxtzorlar hosil qiladi, oq saksovulning tana va shox-shabbasi qoramtir boʻlishi, bargining tuzilishi bilan ajralib turadi. Oq saksovul () – yirik buta. Balandligi 2,5-6 m. Ildizi 10-11 m chuqurlikka boradi. Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Iroq, Saudiya Arabistoni, Gʻarbiy Xitoyning choʻl va sahrolarida oʻsadi. Oq saksovul qumliklarni mustahkamlash uchun ekiladi. Zaysan saksovul () turi Qoraqalpogʻistonning ayrim joylari (Ustyurt)da uchraydi.

Saksovulning xalq xoʻjaligida ahamiyati katta. Undan, asosan, oʻtin (yoqilgʻi), qoʻylar va tuyalar uchun toʻyimli ozuqa, qumlarni mustahkamlovchi, shamolni toʻsuvchi vosita sifatida foydalaniladi. Saksovul oʻrmonlari tuproqni eroziyadan saqlashda muhim oʻrinda turadi. Saksovul 50-60 yil yashaydi. Asosan, urugʻidan koʻpayadi va 5-7-yili normal urugʻlay boshlaydi. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda saksovul oʻrmonlari 22 mln. ga atrofida. Oʻzbekistonda Saksovul oʻrmonlari 1229 ming ga, shundan oq saksovul 976 ming ga, qora saksovul 253 ming ga ni egallaydi.

Oʻzbekistonda choʻl va yaylovlarga ekish uchun 1991-yilda chiqarilgan Nortuya navi rayonlashtirilgan. Soʻnggi yillarda saksovulni koʻpaytirish maqsadida bir qator oʻrmon xoʻjaliklari tashkil etilib, sunʼiy saksovulzorlar barpo qilinmoqda.

## Manbalar
Saksoniya-anxalt

**Saksoniya-anxalt**— Germaniya yeri (federativ birlik). Elba daryosi havzasida. Maydoni 20,4 ming km². Axoliyey 2,5 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Magdeburg sh. S.A. hududining katta kismi Magdeburg tekisligida joylashgan boʻlib, jan.gʻarbda Gars togʻlariga oʻtib boradi. Fleming togʻlari S.A.ning sharkiy chegarasi hisoblanadi. S.A. mustakil yer sifatida qisqa tarixga ega. U 1947-yildan 1952-yilgacha mavjud boʻlgan va 1990-yil 3 oktabrda Germaniya birlashganidan soʻng qayta tashkil etilgan. S.A. tarkibidagi baʼzi xududlar Germaniyaning qad. madaniyat markazlaridan hisoblanadi. S.A.ning shimolidagi Altmark Brandenburg kul ostida boʻlgan. Janubiy va sharqida Saksoniya hukmronlik qilgan. Anxolt yeri 1212-yilda yuzaga kelgan. S.A. — mamlakatning eng shim. uzumchilik rayoni. Magdeburg tekisligining unumdor tuprogʻida donli ekinlar, qand lavlagi, kartoshka, sabzavotlar ekiladi. S.A.da oziq-ovqat sanoati korxonalari, xususan, qand zavodi koʻp. Ogʻir va transport mashinasozligi, kimyo sanoatlari rivojlangan. Dessauda samolyot ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Saksofon

**Saksofon** () — puflama tilchali musiqa cholgʻu asbobi. Belgiyalik musiqa cholgʻulari ustasi Adolphe Sax ixtiro qilgani (1841) uchun uning nomi bilan atalgan. Turli (jez, rux va boshqalar) metallar qorishmasidan tayyorlanadi. Mundshtugi yakka tilli. Chalgʻichbarmoq teshiklari klapanlar bilan berkitiladi. Asosan, 7 turi (sopraninodan kontrabasgacha) mavjud. Yorqin, kuchli va shirali tovushi, keng texnik (virtuoz) imkoniyatlarga ega boʻlgan saksofon jaz musiqasida asosiy cholgʻulardan hisoblanadi. Puflama sozlar orkestri, estrada orkestri, baʼzida simfonik va opera orkestrlari tarkibiga kiradi. Yakkanavoz konsert musiqa cholgʻusi sifatida ham foydalanilmoqda (K. Debyussi, Rapsodiya; A. Glazunov, S. va torli orkestr uchun konsert va boshqalar).

Oʻzbekistonga 19-asrning oxirgi choragida rus harbiy orkestrlari bilan birga kirib keldi. Hozirda Oʻzbekiston Qurolli Kuchlar orkestrlari, turli estrada orkestr va ansambllari tarkibidan oʻrin olgan. 1990-yil Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida, keyinchalik, musiqa kollejlarida saksofon sinfi ochilgan. Sh. Esonboyev, B. Shukurov, Y. Jivayev, B. Murtazoyev, Y. Gulzarov kabi S. ijrochilari tanilgan.

## Manbalar

## Oʻqish uchun
* Chadwick, George. „Waner Boys Popularizing Saxophone“. *The San Bernardino Sun*. 16-iyun, 1927.
Salavat

**Salavat** — Rossiya Federatsiyasi Boshqirdiston Respublikasidagi shahar (1954-yildan). Oq Idil (Kama irmogi) daryosi boʻyida. Ufadan 188&nbsp;km janubidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 155,6 ming kishi (1998). Neftni qayta ishlash, neft kimyosi va kimyo mashinasozligi sanoatlari bor. Qurilish materiallari korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Ufa neft institutining kechki fakulteti, bir necha oʻrta maxsus bilim yurtlari, drama teatri mavjud. Shahar Salavat Yulayev nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Salavat Yulayev

**Salavat Yoʻloy oʻgʻli** (, 1752.5.6, Takay qishlogʻi, hozirgi Boshqirdiston Respublikasi, Salavat rayoni — 1800.26.9, Rogervik, hozirgi Paldiski sh., Estoniya) — boshqird xalqining milliy qahramoni, badihagoʻy shoir. Dehqonlar urushi qatnashchisi (1773—75). Ye. Pugachov safdoshi. Volost oqsoqolining oʻgʻli. 1773-yilning kuzida Pugachovga qarshi kurashga yuborilgan. Pekin, SYU. 2 minglik otryadi bilan qoʻzgʻolonchilarga qoʻshilgan. Oʻzini iqtidorli tashkilotchi va capkarda ekanligini namoyon qilgan. 1773-yilning oxirida Boshqirdistonning shimoli-sharqida 10 minglik otryad toʻplab Krasnoufimsk va Kungur rayonlarida qator muvaffaqiyatli janglar oʻtkazgan. 1774-yil noyabda asir olingan. 1775-yil sentabrda otasi (dehqonlar urushi qatnashchisi) bilan birgalikda Boltiqboʻyidagi Rogervik qalʼasiga umrbod katorgaga hukm qilingan. S.Yu. poeziyasi boshqird ogʻzaki sheʼriyatining eng yaxshi namunalaridan sanaladi. Boshqirdistondagi rayon, shaharga nomi berilgan va Davlat mukofoti taʼsis etilgan.

## Manbalar
Salavk I Nikator

**Salavk I Nikator** (yun. Seleukos Nikator — "Muzaffar") (mil. av. 358/ 354—281/280) — Salavkiylar davlati va sulolasi asoschisi. Makedoniyalik mashhur Antioxning oʻgʻli. 326-yil Aleksandrning Hindistonga qilgan yurishlarida mashhur sarkarda sifatida nom chiqardi. Aleksandr oʻlgandan keyin uning safdoshlari (diadoxlar) bilan taxt uchun shafkatsiz kurash olib bordi. Miloddan avvalgi 321-yil Bobil satrapligini boshqarish unga topshirilgan. Miloddan avvalgi 312-yilga kelib ("salavkiylar erasi"ning boshlanishi) bu yerda mustahkam oʻrnashib olgach, Midiya, Suziana va Forsiya (Persida)ni, keyinchalik Baqtriyani ham oʻz mulkiga qoʻshib oldi va oʻzini shoh deb eʼlon qildi. Taxminan miloddan avvalgi 305-yilda Hindistonga muvaffaqiyatli yurish qildi, lekin Gʻarbdan tashvishli xabar olgandan soʻng, hind shohi Chandragupta bilan 500 fil evaziga sulh tuzdi va egallab olgan hududni qaytarib berdi. Ipsdagi jang (mil. av. 301-yil) natijasida (diadoxlar oʻrtasida yer boʻlinganda) Mesopotamiya va Suriyani oldi. Mil. avv 281-yil Lisimaxni tormor qilib Kichik Osiyoning deyarli hamma hududini egallab oldi. Salavk I Makedoniyaning podshosi boʻlish maqsadida Frakiya va Makedoniya tomon yurish boshlagan. Lekin, Ptolemey Lagning oʻgʻli Ptolemey Keravn tomonidan oʻldirilgan. Salavk I 70 ga yaqin shaharga asos solgan. Bu shaharlar Salavkiylar davlatining tayanchiga aylangan.

## Manbalar
Saksoniya (tarixiy viloyat)

**Saksoniya** — 1) sakslar yashagan tarixiy viloyat, ular bu yerda gersoglikka asos solganlar (9-asr oxiri — 1180; Germaniyaning Quyi Saksoniya hududiga toʻgʻri keladi). 2) Germaniyaning oʻrta qismidagi oʻrta asrlar knyazligi (15-asrdan kurfyurstlik), 1806—1918-yillarda qirollik (poytaxti — Drezden); 1815-yil qirollik hududining taxminan 1/2 qismi Prussiya tasarrufiga oʻtgan va unga qarashli Saksoniya provinsiyasining asosiy qismini tashkil qilgan, soʻng yer.

## Manbalar
Sakrash

**Sakrash** - yengil atletikaning bir turi hisoblanadi. Sakrashning  vertikal va gorizontal turlari mavjud. Vertikal sakrashga balandlikka sakrash va shest bilan sakrash kirsa, gorizontal sakrash esa uzunlikka sakrash va uch karrali sakrash turlarini o'z ichiga oladi. 
Sakrashning bu turlari Olimpiada o'yinlariga kiradi.

**Uzunlikka sakrash** - sportchilardan sakrash va sprint sifatlarni talab qiladi. Bu sport turi qadimiy Olimpiya o'yinlari qatoriga kirgan. Hozirgi Olimpiya o'yinlari qatoriga ham kiritilgan (erkaklar uchun 1896-yildan, ayollar uchun 1948-yildan). Ko'pkurash tarkibiga kiradi.

**O'yin qoidalari.** Atletning vazifasi - uzoqroq masofaga sakrashdir. Birinchi bo'lib atletlar yugurib keladilar, so'ngra bir oyoqlari bilan maxsus doskadan itarilib, sakraydilar. Itarilish doskasidan qo'nish chuqurligining burchagigacha bo'lgan masofa kamida 10 metr bo'lishi kerak. 
Sakrash to'rtta fazadan iboratdir: yugurish, itarilish, uchish va qo'nish.

**Balandlikka sakrash** qishki va yozgi o’yinlarda o’tkaziladi. Erkaklar uchun 1896-yildan, ayollar uchun 1928-yildan Olimpiya o’yinlari safiga kiritilgan. Beshta fazadan iborat: yugurish, itarilishga tayyorgarlik, itarilish, plankadan o’tish va qo’nish.

**O’yin qoidalari.** Balandlikka sakrash musobaqalari sakrash va qo’nish uchun moslashgan sektorlarda o’tkaziladi. Sportchiga boshlang’ich etapda va finalda har bir balandlikda uchta harakat beriladi. Agar sportchi biror bir balandlikda sakrashdan bosh tortsa, uning uchta harakati olinib tashlanadi. Agarda u ma’lum bir balandlikka sakrashda 1 yoki 2 marotaba xato qilsa, yana sakrashdan bosh tortib qolgan harakatlarini keying sakrashga olib qo’yishi mumkin. Sportchi o’zi hohlagan balandlikdan sakrashi mumkin, ammo u hakamlarga oldindan xabar berib qo’ygan bo’lishi kerak.
 
**Shest bilan sakrash** – Olimpiya o’yinlari qatoriga kiradi ( erkaklar uchun 1896-yildan, ayollar uchun 2000-yildan).

**O’yin qoidalari.** Shest bilan sakrash musobaqalari sakrash va qo’nish uchun moslashgan sektorlarda o’tkaziladi. Sportchiga boshlang’ich etapda va finalda har bir balandlikda uchta harakat beriladi. Balandlikning oshishi hakamlar tomonidan belgilanadi va u kamida 5 smni tashkil etishi kerak.

**Uchtali sakrash** – Yengil atletikaning programmalaridan biridir. U Olimpiya o’yinlarida 1896-yildan beri o’tkaziladi. Sportchi maxsus sektordan yugurib kelib, brusokga yetib kelgandan keyin undan itarilib sakraydi.Sakrash 3 bosqichdan iborat bo’lib, birinchi bosqichda – sakrashni amalga oshirayotganda brusokka qaysi oyog’i bilan birinchi sakragan bo’lsa, huddi o’sha oyog’i bilan brusokdan qumga sakrashni amalga oshirishi kerak. 2-boshqich qadam deyiladi, bunda yerga boshqa oyog’ bilan teyish kerak. Ohirgi bosqich esa qumga sakrab tushishdir.
Salaka

**Salaka** (Clupea harengus membras) — seldlar urugʻiga mansub baliq, atlantika seldining kenja turi. Uzunligi 20 sm gacha, gigant S—38 sm gacha. Boltik, dengizining sharqiy qismi, ayrim Shvetsiya koʻllarida tarqalgan. Tuda boʻlib yashaydi. Tez oʻsadi. Planktonxoʻr, gigant S. — yirtkich. 6—11 y. yashaydi. 2—3 yoshda (uz. 10—12 sm) voyaga yetadi. Sohil yaqiniga 2—20 m chuqurlikka 10 mingga yaqin uvildiriq tashlaydi. Ovlanadi. 

## Manbalar
Salamandrasimonlar

**Salamandrasimonlar** (Salamandridae) — dumli suvda va quruklikda yashovchilar oilasi. Uzunligi 10—28 sm. Tishlari ustki va ostki jagʻlarida joylashgan; qrvoklari rivojlangan; voyaga yetgan davrida oʻpkasi bor. 45 turi Yevrosiyo, Shimoliy Afrika, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Haqiqiy salamandralarga dumli salamandralar, tritonlar urugʻlari kiradi.Haqiqiy salamandralar Markaziy va Janubiy Yevropa, Shimoliy Gʻarbiy Afrika, Jangʻarbiy Osiyoda tarqalgan. Quruqlikda yashaydi. Dogʻli, yaʼni olovli salamandra koʻpchilikka maʼlum, uzunligi 20—28 sm; qora yaltiroq tanasida yorqin sariq rangli dogʻlari boʻladi; tirik tugʻadi. Uzun dumlilardan Kavkaz salamandrasi Gʻarbiy Kavkazda uchraydi; uzunligi 19 sm gacha, endemik tur. Tritonlar suvda va suv boʻyida hayot kechiradi; salqin va nam oʻrmonlar, togʻ daryolari boʻyida uchraydi, okshomlari va kechasi ovga chiqadi; mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Urugʻlanishi ichki; urgochisi tuxumlarini suvga qoʻyadi. Lichinkasi suvda rivojlanadi. Koʻpchilik turlari tuxumdan tirik tugʻadi. Lab. hayvonlari sifatida foydalaniladi. Oʻrta Osiyo hududida S. uchramaydi; tritonlar akvariumda boqiladi.

## Manbalar
Salamanka

**Salamanka** — Ispaniyaning markaziy qismidagi shahar, KastiliyaLeon muxtor viloyatida, Termes daryosi sohilida. Salamanka provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 349,5 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Oziqovqat, toʻqimachilik, koʻnteri sanoati korxonalari, 2 universitet (qarang Salamanka universiteti) bor. Shahar mil. av. 5-asrdan maʼlum. S. karfagenliklar (mil. av. 3-asr), rimliklar (mil. av. 2-asr), arablar (8—11-asrlar) qoʻl ostida boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan 12— 18-asrlarga oid sobor, universitet binosi va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Salamanka universiteti

**Salamanka universiteti** - Yevropadagi qad. universitetlardan biri. 1218-yil Ispaniyaning Salamanka shahrida tashkil topgan. Oʻrta asrlar va Uygʻonish davrida Bolonya, Parij, Oksford universitetlari qatori Yevropadagi yirik madaniy markazlardan biri boʻlgan. Bu davrda universitetda tabiiy fanlar oʻqitilgan, arab madaniyati anʼanalari rivojlantirilgan; Ibn Sino, Ibn Rushd va boshqa mashhur olimlarning asarlari ilk bor tarjima qilingan, dastlabki ensiklopedik nashrlar tayyorlangan. Inkvizitsiya hukmronligi davri (16-asr)da Kopernikning geliotsentrik sistemasi oʻqitilgan yagona oʻquv yurti boʻlgan. Ispaniyaning iqtisodiy tushkunligi munosabati bilan 17-asr boshlaridan, ayniqsa, 19-asrning 60y.lari Madrid universiteti ispan fanining markaziga aylangandan soʻng Salamanka universiteti mavqei pasaydi. universitet falsafa va filologiya, huquq, tibbiyot, tabiiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 24 mingga yaqin talaba taʼlim oladi; kutubxonasida 200 mingdan ortiq asar saqlanadi.

## Manbalar
Salamin jangi

**Salamin jangi** — yunon-fors urushlari davri (mil. av. 500—449) da Egey dengizidagi Salamin o. yaqinida boʻlib oʻtgan jang (mil. av. 480 y. 28 sent). Bu jangda sevsejakyunon floti (Evribiad qoʻmondonligidagi 350—380 triyer — eshkakli kema) fors flotini (Kserks qoʻmondonligidagi 800 dan ortiq kema) magʻlubiyatga uchratgan. Yunonlar kemalarini qulay joylashtirganlari, jangovar qurollar va jang qilish usullaridan mohirlik bilan foydalanganlari tufayli gʻalaba qozonishgan. Forslar 200 ta, yunonlar 40 ta kema yoʻqotgan. Salamin jangi natijasida forslar dengiz aloqa yoʻllaridan ajralgan, bu esa urushning borishida burilish nuqtasi boʻlgan.

## Manbalar
Salat

**Salat** (pazandachilikda) — turli sabzavotlar va mevalardan, tuxum, goʻsht va boshqa qoʻshib tayyorlanadigan yaxna taom. Salatning alohida turlariga goʻsht, qazi, tuxum, qaymoq, qatiq, ziravor, oshkoʻki va boshqa ham qoʻshiladi. Salat taom xazmini yengillashtiradi, uni vitaminlar bilan boyitadi. Oʻzbek pazandachiligida maxsus texnologiya bilan tayyorlanadigan turlari — goʻshtli, sabzavotli, pishlokli, mevali va boshqa Salatlar bor. Bulardan eng ommalashgani: achchshchuchuk (shakarob). 

Toshkent Salati — oʻsimlik moyi dogʻlanib piyoz jazlanadi va xona haroratigacha sovitiladi, turp somoncha usulida nafis toʻgʻralib, issiq suvda bir chaykab yuboriladi va 1—2 soatcha suvga solib koʻyiladi. Qaynatib pishirilgan mol goʻshti somoncha usulida toʻgʻraladi. Goʻshtni va piyozdogʻni turpga aralashtirib tuz va murch sepib, taʼmi rostlanadi. Dasturxonga salat idishlarida ustidan qaymoq quyib, yuzini goʻsht, turp va tuxum boʻlaklari bilan bezab, chakilgan oshkoʻklar sepib tortiladi; suzmali Salat— barra piyoz, rayhon, kashnich, ukrop sovuq suvda yuvilib, mayda qirqiladi, suzmaga bir oz qoʻshib, yaxshilab eziladi; ustidan tuz, tuyilgan zira, qalampir sepiladi va suzmaga aralashtiriladi.

## Manbalar

## Tashqi aloqalar

# Salata Cheshiter
Salair burmalanishi

**Salair burmalanishi** - kembriy sistemasining oʻrtasidan oxirigacha boʻlgan vaqt mobaynidagi burmalanish, tektonik harakatlar va magmatizmning umumiy faollashgan davri. Sibirdagi Salair kryaji hududida boʻlgan kuzatishlar natijasida rus geologi M.A.Usov tomonidan ajratilgan (1936). Sb. OltoySayan togʻli oʻlkasida, Mongoliya shim. va Baykalortida keng namoyon boʻlgan. Nemis geologi X. Shtille Yevropada Salair burmalanishiga oʻxshash burmalanish davrini ajratgan (Pirenei yarim orolda, Fransiya shim.gʻarbida va boshqalar). Bundan tashqari, Salair burmalanishi Antarktidada (Transantarktika togʻlarining "ross" burmalanishi), Avstraliyaning jan.gʻarbida juda faol boʻlgan. Tektonik-magmatik faollik Afrika-Arabiston platformasining Liviya-Nigeriya va Arabiston-Mozambik mintaqalarida, Janubiy Amerika platformasining gʻarbida, Hindiston platformasining jan. da (jumladan, Shri Lanka va Madagaskar orollarida) kuzatiladi.

## Manbalar
Salat (maʼnolari)

**Salat**:

* Salat (pazandachilikda) — turli sabzavotlar va mevalardan, tuxum, goʻsht va b.
* Salat (ekin), salat latuk (Lactuca sativa L.
Salat (ekin)

**Salat**, salat latuk ( L.) — murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turi, sabzavot ekini, 5 xili: barg S, uziladigan S, boshli S, romen yoki rim Sti va sarsabil Salat bor. Jahondagi barcha dehqonchilik mintaqalarida ekiladi. Yosh barglari, poyasi, boshchasi isteʼmol qilinadi. Bargi vitaminlar (V, S, RR), karotin, kaliy, fosfor, temir tuzlariga boy. Ildizi oʻq ildiz. Avval toʻpbarg, gul, soʻng 60—120 sm uzunlikda sershox gulpoya hosil qiladi. Gullari ikki jinsli, mayda, sariq, roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan, oʻzidan changlanadi. Sovuqqa chidamli, yorugʻsevar, suvga talabchan. Urugʻi 2—4° da unib chiqadi. S bir yilda 2 marta fevr.— mart va sent.— oktyabrda sepiladi. Namgarchilik yuqori boʻlsa chirib ketadi. Gektariga 3–5&nbsp;kg urugʻ sarflanadi. Oʻzbekistonda, asosan, barg Salatning Yirik boshli va 2002-yilda Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida chiqarilgan Koʻk shox navlari ekiladi.

Kasalliklari: soxta unshudring, qora, oqchirish. Zararkunandalari: sabzavot shirasi.

## Manbalar
Salvador (maʼnolari)

**Salvador**:

* Salvador - #redirect Alende gossens * Salvador (shahar), Baiya — Braziliyaning shim.
* Salvador (davlat) (Salvador), ElSalvador Respublikasi (República de El Salvador) — Markaziy Amerikada, Tinch okean sohilida joylashgan davlat.
Salvador (shahar)

**[[El Salvador|Salvador]]** () – Braziliyaning shim.sharqiy qismidagi shahar, Toduzus Santus qoʻltigʻi sohilida. Baiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,4 mln. kishi (2000). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Atlantika okeani soxilidagi port (chetga kakao, kofe, tamaki, shakarqamish, texnik olmos va boshqa chiqariladi). Kiyim, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, sement sanoati korxonalari mavjud. Shahar yaqinidan texnik olmos, neft va gaz qazib olinadi. Salvadordan shimolroqda neftni qayta ishlash, neft kimyosi, qora metallurgiya, mashinasozlik sanoati korxonalari ishlab turibdi. 2 universitet, badiiy va boshqa muzeylar bor. Shaharga 1549-yilda asos solingan va 1763-yilgacha Braziliya poytaxti boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan XVI-XVIII-asrlarga oid saroy, sobor va monastirlar saqlangan.

## Manbalar
Sale (maʼnolari)

**Sale**:

* Sale – Italiyaning Piedmont mintaqasida joylashgan kommuna.
* Sale (shahar) (arabcha Sla, Sala) – Marokash shimoli-gʻarbida, Atlantika okeani sohilida joylashgan shahar.
Salerno

**Salerno** — Italiyaning jan. qismidagi shahar. Tirren dengizining Salerno qoʻltigʻi sohilidagi port. Salerno provinsiyasi va Kataniya viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 144 ming kishi (2001). Dengiz kurorti. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. universitet bor. Shahar qoʻlyozmalarda mil.av. 197 yildan tilga olingan. Shahar 11—13-asrlarda oʻzining tibbiyot maktabi (9-asr, Yevropada birinchi dunyoviy tibbiyot maktabi) bilan mashhur boʻlgan. 12—13-asrlarda savdo va hunarmandchilik markaziga aylangan.

## Manbalar
Sale (shahar)

**Sale** (arab. Sla, Sala) – Marokashdagi shahar, Atlantika okeani sohilida. Poytaxt aglomeratsiyasi (RabotSale prefekturasi) tarkibida. Aholisi 300 ming kishidan ziyod (1990y.lar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Transport va savdohunarmandchilik markazi. Oziqovqat, yoyuchsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi va kulolchilik buyumlari tayyorlanadi. Shaharga 11-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan 11 —14-asrlarda qurilgan Katta masjid, bir nechta Madrasa, oʻrta asrlarda qurilgan devor darvozalari bilan saqlangan. S. yaqinida xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor. 

## Manbalar
Saljuq

**Saljuq**, *Saljuqbek ibn Doʻkak* (taxminan IX asr oxiri —X asr oxiri, Jand) — harbiy sarkarda, saljuqiylar sulolasi bobokaloni; turkmanlarning qiniq urugʻidan. Otasi amir Doʻkak (turkcha: Toʻkak — *temir oʻq*) xazarlar xoqoni harbiy xizmatida boʻlgan.

Saljuq yoshligidan jasur sarkarda boʻlgan. Rashiduddinning yozishicha, Saljuqning 5 ta oʻgʻli: Isroil (Arslon yabgʻu), Mikoil, Muso yabgʻu, Yusuf va Yunus boʻlgan. Saljuq oʻgʻillari va oʻziga tobe urugʻdoshlari (jami 100 jangchi) bilan 1500 tuya, 50000 qoʻy va koʻplab otlarni olib, Jand atroflariga koʻchib oʻtgan (985) va chorvadorlik bilan shugʻullangan. 992-yilda Jand hukmdori bilan ittifoq tuzib, oʻz urugʻdoshlari bilan birgalikda islom dinini qabul qilgan va oʻgʻuz yabgʻulariga qarshi kurashgan. Chorvadorlar oʻrtasida islom dinini tarqatganligi uchun Saljuqqa "Malik al-Gʻoziy" unvoni berilgan. U Yangikent va Jand atroflarini Ali yabgʻu hukmronligidan xalos qilib, oʻz hokimiyatini oʻrnatgan.

Ibn al-Asirning yozyshicha, S. 107 (baʼzi manbalarda 100) yoshga kirib vafot etgan. Uning vafotidan soʻng oʻgʻillari: Mikoil, Muso, Arslon (Isroil) kabi amirlar boshchiligidagi saljuqiylar somoniylarning ijozati bilan Zarafshon vodiysidagi Nuri Buxoro (Nurota) atroflarida koʻchib yurganlar (X asr oxirlari). Gardiziy (XI asr) oʻz asarida soʻnggi somoniy Muntasi/shing qoraxoniylardan Nasr Ilekxonga qarshi olib borgan kurashiga 1003—04 yillarda saljuqiylar yordam berganligini taʼkidlaydi. Saljuq avlodlari — Mikoilning oʻgʻillari: Toʻgʻrulbek va Chagʻribek XI asr 30-yillarida saljuqlar — oʻgʻuzlarning harakatiga boshchilik qilib, Saljuqiylar davlatini tuzishgan.

Saljuk bey Buyuk Saljuqiylar turkman imperiyasinig otasi xisoblanadi.

Manba: Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, 1j., T., 1960; Sadriddin Ali alXusayni, Axbar addaulat asseldjukiyya (Zubdat attavorix), M., 1980; AbulFazl Bayhaqi, Istoriya Ma’suda (1030—1041), M., 1969.

## Manbalar
Saljuqiylar

**Saljuqiylar** (1038-1308) — Xuroson, Yaqin va Oʻrta Sharq, Kichik Osiyo, qisman Movarounnahrdagi bir necha davlatlarda hukmronlik qilgan turkiy sulola. Sulola nomi chorvador turkiy qavm oʻgʻuzlar boshligʻi Saljufek ibn Doʻkak nomidan olingan. Sulolaga Saljuqning nevarasi sulton Toʻgʻrulbek asos solgan.

Sirdaryoning quyi oqimi – Jand shahri atroflari (hozirgi Navoiy viloyati hududi)da yashagan oʻgʻuzlar Saljuq boshchiligida islom dinini qabul qilishgan (992). Saljuqning vafotidan soʻng ular Nurota atroflarida joylashgan.Mahmud Gʻaznaviy Amudaryodan oʻtib, Buxoroga borayotganda saljuqlarning yoʻlboshchisi amir Arslon (Isroil)ni chaqirib, ularga Buxorodan Xurosonga koʻchishni buyurgan (1025). Tarixchi Juzjoniynkt yozishicha, 4000 oʻtovli saljuqlar Yagʻmur, Bugʻ, Koʻktosh, Qizil, Mansur, Anas oʻgʻli kabi amirlar boshchiligida Amudaryodan oʻtib, Xurosonning Saraxs, Obivard, Farova, Niso, Dandanakon kabi turli mavzelarida qoʻnim topganlar. Qoraxoniylar bilan gʻaznaviylar oʻrtasidagi kurashdan foydalangan Saljuqiylar harbiy kuchlarini birlashtirib, asta-sekin Xurosonni egallab, Saljuqiylar davlatini barpo etganlar. Keyinchalik bu davlat jahondagi eng qudratli saltanatlardan biriga aylangan. Sulola vakillari (hukmdorlari) sulton deb atalgan va ular quyidagilardan iborat:

## Adabiyotlar
* Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971; Stenli L e nPul, Musulmanskiye dinastii, M. — T. — Bishkek, 1996.

## Manbalar
Salim III

**Salim III** (1761.24.12 1808.28.6) — Turkiya sultoni (1789—1807). Mamlakatni parchalanishdan saqlash uchun islohotlar oʻtkazgan. Uning topshirigʻiga binoan, "Nizomi jadid" ("Yangi nizom") ishlab chiqilgan va qisman amalga oshirilgan. 1792—96 yillarda Salim harbiy majburiyatlarini ado etishdan bosh tortgan iqtodorlarning yerlarini tortib olish va qoʻshinlarning yevropacha yangi korpusini vujudga keltirish haqida farmon chiqargan. Harbiy muhandislar oʻquv yurti ochilgan, yangi harbiy flot tuzilgan. Mulkdorlar va ulamolarning aksariyati, shuningdek, yanicharlar bu islohotlarga qattiq qarshilik koʻrsatgan. Yanicharlar gʻalayonlari boshlanganda S. III oʻz maslakdoshlarini faol quvvatlashda ojizlik qilgan. Natijada 1807-yil 28-mayda S. III taxtdan agʻdarilgan va bir yildan soʻng saroy toʻdasi yollagan qotillar tomonidan oʻldirilgan.

## Adabiyotlar
* Miller A.F., Краткая история Турции, M., 1948;
* Novichev A.D., История Турции (17921839), M., 1968.

## Manbalar
Salehard

**Salehard** (1933-yilgacha Obdorsk) — shahar, Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyati Yamal Nenetslari muxtor okrugi markazi. Poluy daryosi Ob daryosiga quyiladigan joydagi dare porti, Shimoliy kutbiy doira yaqinida. Obning qaramaqarshi sohilida Labitnangi temir yoʻl stansiyasi bor. Aholisi 30,5 ming kishi (1998). Baliq konserva, sut zavodlari, uysozlik kombinati mavjud. Kurilish detallari ishlab chiqariladi. Yogʻoch ortishtushirish bazasi, zooveterinariya texnikumi, tibbiyot va pedagogika bilim yurtlari, madaniyatmaʼrifat bilim yurti, oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi. Shaharga 1595-yilda asos solingan. S.ning avvalgi nomi Obdorsk — Ob daryosi va komi tilida „dor“ — yoni soʻzlaridan kelib chiqqan; lekin, nenetslar shaharni azaldan „Salehard“, yaʼni, suv yoqasidagi manzilgoh deb atab keladilar.

## Manbalar
Davron Salimov

**Davron Ismoilovich Salimov** (1941-yil 17-mart, Toshkent) — operator, rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). VGIK (Butunittifoq Davlat kinematografiya instituti) ni tugatgan (1965). 1961-yildan Hujjatli filmlar kinostudiyasida operator (1986—1993-yillar direktor). "Toshkentda shunday qiz yashaydi", "13 qaldirgʻoch", "Ustoz, senga taʼzim qilamiz" kabi qisqa metrajli, "Yoʻlda va ona yurtda", "Toshkent, Zilzila", "Sanʼatga baxshida umr", "Oltin Bengaliya" kabi toʻlametrajli publitsistik hujjatli filmlarni, "Olmos", "Komandirning qaytishi", "Umidimiz qushlari" kabi badiiy filmlarning operatori. "Bobo" ("Kumush ajdar" sovrinini olgan, Krakov), "Otaonalar uyi" kabi qisqa metrajli, "Suv keldi", "Qizilqumni dashtbiyobon demagil" kabi toʻla metrajli poetik, publitsistik hujjatli filmlarning muallif — rejissyor, operatori. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

## Manbalar
Damir Salimov

**Damir Ismoilovich Salimov** (1937-yil 19-iyul, Samarqand – 2019-yil 28-mart, Toshkent) – sovet oʻzbek rejissyori, ssenariynavis, animatsion film operatori, badiiy film rejissyori. 1964-yildan KPSS aʼzosi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983). Toshkent viloyati komsomol mukofoti laureati.

S. A. Gerasimov nomidagi Butunrossiya davlat kinematografiya institutini tamomlagan (1960, ustozi Mixail Romm). Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist (1983). 1959-yildan rejissyor boʻlib ishlagan va „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida koʻp bora ishlab chiqarish birlashmasiga rahbarlik qilgan. Birinchi oʻzbek multfilmlari yaratuvchisi („6x6 kvadratda“ va „Volshebniy sunduk“). Birinchi oʻzbek multfilmi „6x6 kvadratda“ qoʻgʻirchoq filmi edi. 70-yillarda qoʻlda chizilgan oʻzbek animatsiyasi rivojlanishida yetakchilardan biri boʻlgan. „Sovet Oʻzbekistoni“ jurnalida nashrlar yozgan.

## Filmografiyasi

### Badiiy filmlar
1964 – „Nad pustiney neboy“ – rejissyor;

1968 – „Krug“ – rejissyor;

1969 – „Vozvrasheniye komandira“ – rejissyor;

1972 – „Gori zovut“ – rejissyor;

1976 – „“Eti besstrashnye rebyata na gonochnyx avtomobilyax" – rejissyor va ssenarist;

1977 – „Shum bola“ – rejissyor (1978-yilda Yerevanda boʻlib oʻtgan XI Butunittifoq kinofestivalida „bolalar va yoshlar uchun badiiy film“ nominatsiyasida hakamlar hay’ati mukofotiga sazovor boʻldi);

1980 – „Leningradsi, deti moi…“ – rejissyor va ssenarist;

1987 – „Smisl jizni“ – rejissyor;

1990 – „Oblava na odichavshix sobak“ – rejissyor va ssenarist (hammualliflikda).

### Multfilmlar
1965 – „6x6 kvadratda“ – rejissyor;

1966 – „Volshebniy sunduk“ – rejissyor va ssenarist (hammualliflikda);

1969 – „Balkon“ – rejissyor va ssenarist;

1971 – „Lisa va ptitsa“ – rejissyor;

1972 – „Tayna kukushki“ – rejissyor va ssenarist;

1977 – „Zolotoy arbuz“ – rejissyor va ssenarist;

1980 – „Kurash“ – ssenarist;

1983 – „Letayushchiy suslik“ – rejissyor (hammualliflikda) va ssenarist;

1984 – „Kaplya“ – rejissyor;

„Dlinnouxiy drug“ – ssenarist.

### Hujjatli filmlar
„Oderjimiy Isayev“;

„Tretiy semestr“;

„Xleb Uzbekistana“;

„Yoʻldosh Oxunboboyev“;

„Non, tuz va qoʻshiq“;

„Yorugʻ yoʻl“.

## Manbalar
Zokirjon Salimov

**Salimov Zokirjon** (31.12.1940, Oʻsh — 5.10.2015, Toshkent) — kimyogar olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1987), Texnika fanlari doktori (1976), professor (1979). Toshkent politexnika institutini tugatgach (1962), aspirant (1964— 67), katta oʻqituvchi (1967—70), dotsent (1970—77), professor (1977—80), kafedra mudiri (1980—85). Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri oʻrinbosari (1985—87), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti (1987—90), Kimyo instituti (hozirgi — Umumiy va noorganik kimyo instituti) direktori (1990-yildan). "Kimyoviy texnologiya jarayonlari va qurilmalari" laboratoriyasi mudiri (1989—2015). Asosiy ilmiy ishlari kimyoviy texnologiyaning gidrodinamik, issiqlik va moddalar almashinuvi, katalitik jarayonlarni turli omillar taʼsirida jadallashtirish nazariyasi va amaliyotiga oid. S. rahbarligida yuqori samarali mavhum qaynash qatlamli chang ushlagichlar, pnevmotransport va separatsion qurilmalar ixtiro qilingan, tabiiy yogʻ kislotalarini rektifikatsiya yoʻli bilan ajratish va plastinkali issiqlik almashinish qurilmalari yuzasini tozalash usullari ishlab chiqilgan.

Isteʼdodli olim oʻzining qariyb 50 yillik ilmiy-pedagogik faoliyati davomida samarali mehnat qildi va yurtimizda kimyo-texnologiya sohasidagi dolzarb ilmiy masalalarni tadqiq etish, yuqori malakali kadrlar tayyorlash ishiga munosib hissa qoʻshdi. Z.Salimovning kimyoviy texnologiya jarayonlari va qurilmalari sohasining nazariy va amaliy masalalariga bagʻishlangan darslik va oʻquv qoʻllanmalari, koʻplab maqola va risolalari ilmiy jamoatchilikka yaxshi maʼlum. Ayniqsa, uning rahbarligida yaratilgan neft-gaz kondensati aralashmalarini suvsiz haydash texnologiyasi hozirgi kunda mamlakatimiz neftni qayta ishlash zavodlarida samarali qoʻllanayotganini taʼkidlash joiz.

Olimning bevosita boshchiligida oʻnlab fan doktorlari va fan nomzodlari tayyorlangan.

## Manbalar
* Kimyoviy texnologiyaning asosiy jarayonlari va qurilmalari [2 j.li], T., 1994, 1995; Polifunksionalnie katalizatori i gidrogenizatsionnie protsessi neftepererabotki, (v soavtorstve) T., 2000.
Olimjon Salimov

**Olimjon Salimov** (1947-yil 30-avgust, Kosonsoy shahri, Namangan viloyati, OʻzSSR) – oʻzbekistonlik rejissyor, aktyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990).

## Hayoti
Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutining aktyorlik (1969), rejissyorlik (1993) fakultetlarini tugatgan. 1969—1984-yillar Qoʻqon shahar musiqali drama teatrida aktyor, keyinchalik rejissyor 1984—1993-yillar Fargʻona teatrida bosh rejissyor, 1993-yildan Yosh tomoshabinlar teatrida badiiy rahbar. Rejissyor sifatida „Bir xonada qoʻsh hangoma“ (A. Vampilov), „Sohil yoqalab chopayotgan olapar“ (Ch. Aytmatov), „Jafoga vafo“ (Alp Jamol), „Temir xotin“ (Sh. Boshbekov, „GranPri“ mukofoti, 1988, 1989), „Toshkentga sayohat“ (Hamza), „Ot yigʻlagan tomonda“ (T. Murod), „Ufq“ (S.Ahmad), „Boz masxaraboz“ (O.Salimov), „Sohibqiron“ (A. Oripov), „Turna patlari“ (Dzuindzi Kinosito), „Ikki moʻjiza“ (K. Gotssi), „Dala sayli“ („Piknik“, F. Arabbal), „Uchar tabib“ (Molyer) kabi spektakllarni sahnashshtirgan. Uning spektakllari xalqchilligi, milliyligi, anʼanalarni yangicha, zamonaviy qarashlarga mos ifoda vositalarida uygʻunlashtiriligi bilan ajralib turadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti lareati (1990).

## Filmografiyasi

## Manbalar
Oqil Salimov

**Oqil Umrzoqovich Salimov** (1928-yil 24-dekabr, Toshkent, OʻzSSR, SSSR) — texnika sohasidagi olim, davlat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978), Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi Fanlari Akademiyasi akademik (1990), texnika fanlari doktori (1978), professor (1978).

## Mehnat faoliyati
* Oʻrta Osiyo industrial institutini tugatgan (1950),
* Moskva avtomobil zavodi (ZIL) da muhandis-texnolog (1950—53).
* Toshkent universitetida assistent, dotsent, kafedra mudiri, dekan, prorektor (1953— 65), rektor (1992—94).
* Oʻzbekiston KP Markaziy Komiteti fan va oʻquv yurtlari boʻlimi mudiri oʻrinbosari, mudiri (1966—70),
* MK kotibi (1971 — 84),
* Oʻzbekiston Oliy Soveti Prezidiumi raisi (1984—87),
* Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida rektor (1987—92),
* Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri (1994—98).
Ilmiy ishlari avtomobilsozlikka doir. S. tadqiqotlari avtomobil dvigatelining quvvatini oshirib borish, yuqori foydalanish koeffitsiyentiga ega boʻlgan yangi generatorni ishlab chiqish, mashina detallarining koʻp yilga chidamliligini oshirish va boshqalarda muxim rol oʻynadi. Oʻzbekistonda oliy taʼlim tizimini rivojlantirishga taʼlim muassasalarining moddiy-texnika bazasini mustaxkamlashga malakali kadrlar yetishtirishga S. muayyan qissa qoʻshdi. S. „Doʻstlik“ (1996), „El-yurt hurmati“ (1999) ordenlari bilan mukofotlangan.

## Manbalar

## Havolalar
* Gazeta
Ravilya Salimova

**Ravilya Najipovna Prokopenko** (Qizlik familyasi Salimova) (1941-yil 8-sentyabr, Shoʻrchi, Surxondaryo viloyati, Oʻzbekiston SSR — 2019-yil 3-iyul, Toshkent) — sovet basketbolchisi, SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1964). 2 karra jahon chempioni, 4 karra Yevropa chempioni, Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan.
## Biografiyasi
Ravilya Salimova Sho‘rchi shahrida ishchi oilasida tugʻilgan. Otasi frontga ketgan, u yerda yarador boʻlgan va Tbilisida davolanib ortga qaytayotgan vaqtida vafot etgan, onasi ikki qizni yolgʻiz tarbiyalagan.
Ravilyaning bolaligi oʻz qishlogʻida oʻtgan, u yerda maktabga borgan tengdoshlari bilan paxta tergan, onasiga koʻmaklashgan.
Ravilyaning boʻyi baland boʻlgan. Uning oʻzidan besh-olti yosh katta boʻlgan sportchi tanishlaridan biri Yuriy Mineyev, Ravilyaga Toshkentga basketbol murabbiyi Leonid Velichkodan dars olgani borishni taklif qilgan. 1958-yilda 16 yoshida Salimova Toshkentga borgan va Velichko tomonidan darhol sport maktab-internatiga olingan. Bir necha mashgʻulotlardan soʻng u „Textilmash“ jamoasi bilan Tbilisiga „A“ toifasiga chiqish uchun turnirga borgan va bir necha yil oʻtgach, u jahon va Yevropa chempioni, shuningdek, SSSR basketbol tarixidagi birinchi ikki metrlik markaziy himoyachiga aylangan.
Milliy terma jamoadagi debyuti 1962-yilda Fransiyada boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida boʻlib oʻtgan va Salimova har bir oʻyinda oʻrtacha 7,7 ochko toʻplagan.
U toʻrt karra Yevropa chempioni (1962, 1964, 1966, 1968) boʻlgan. Prokopenko jahon chempionatida SSSR terma jamoasiga eng katta hissa qoʻshganlardan biri hisoblanadi. U jamoaning eng yaxshi oʻyinchisi boʻlgan: 1964-yil — 13,1 ball, 1967-yil — 16,3 ball.
Klub miqyosida u faqat Toshkentning „Mexnat“ va „SKIF“ jamoalarida oʻynagan.
Faoliyatini tugatgandan soʻng Oʻzbekiston SSR sport qoʻmitasida instruktor boʻlib ishlagan, oʻz nomidagi bolalar va oʻsmirlar sport maktabini boshqargan.
2006-yilda „Sport-Ekspress“ gazetasi SSSR basketbol tarixidagi eng yaxshi markaziy himoyachini aniqlash uchun oʻquvchilar va mutaxassislar oʻrtasida soʻrov oʻtkazgan. Gazeta oʻquvchilari Ravilyani 8-oʻringa qoʻyishgan. Ravilya soʻrovnomada 22 ta ovoz toʻplagan).
U turmushga chiqqan, qizi — Angela (Oʻzbekiston basketbol terma jamoasida oʻynagan) va oʻgʻli — Igor, kuyovi — qilichboz Valeriy Zaxarevich.
2019-yil 3-iyul kuni 78 yoshida Toshkent shahrida vafot etgan.
## Manbalar
Suluv Salimova

**Suluv Salimova** (1956.10.2, Baxmal tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Jizzax pedagogika institutini tugatgan (1979). 1975—2001-yillarda Baxmal tumanidagi 1maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Darslarni noanʼanaviy usulda, yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtgan.

## Manbalar
Salitsil kislota

**Salitsil kislota**, o oksibenzoy kislota, o karboksifenol, C₇H₆O₃ — oddiy aromatik oksikislota, rangsiz kristall modda. Mol. m. 138,12. Suyuqlanish temperaturasi 159°, qaynash temperaturasi 211°, Suvda oz, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Tabiatda glikozid sifatida keng tarqalgan. Salitsil kislotani spirtlar (fenollar) bilan qizdirib, Salitsil kislota efirlari olinadi. Anilin bilan reaksiyaga kirishganda salitsilanilid hosil boʻladi. Salitsil kislota sanoatda fenolni karboksillab sintez qilinadi. Antiseptik xossaga ega boʻlgani uchun tibbiyotda va oziq-ovqat, mevalarni konservalashda koʻplab ishlatiladi. Analitik kimyoda ham qoʻllanadi. Salitsil kislotaning metil, izoamil, benzil, fenil kabi efirlari muhim ahamiyatga ega.

Tibbiyotda antiseptik, ogʻriqni qoldiruvchi vosita sifatida, sepma (2— 5%), surtma (1 — 10%), pasta va spirtdagi eritma (1 va 2%) holida ishlatiladi. Salitsil kislota va sirka kislotaning murakkab efiri — aspirin.

## Manbalar
Sallagul

**Sallagul** (Paeonia) — sallaguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar, baʼzan chala buta va butalar turkumi, ekma gul. Yevropa, Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada 40 ga yaqin, Oʻzbekistonda 2 turi maʼlum. Oʻtsimon xitoy yoki sutrang sallagul, dorivor sallagul va boshqa turlariga mansub juda koʻp navlari ekiladi. Ildizi kuchli rivojlangan, yoʻgʻon. Novdalari tik, 30-120 sm, koʻpincha shoxlanmagan. Bargi ketma-ket joylashgan, yashil yoki koʻkimtir, kuzda qizgʻish yoki toʻq binafsha rang. Guli yirik (diametri 20 sm gacha), yakka, oq, sargʻish, pushti, qizil, deyarli hammasi xushbo'y hidga ega. Asosan, avgust oxiri - sentyabr boshlarida ildizini bo'lish bilan ekiladi. Yangi ekilgan o'simlik ekilganidan keyin 2-3-yili may-iyunda gullaydi. Hovli va dala bogʻlarda oʻstiriladi. Butasimon turlaridan yarim buta sallagul ekiladi, oʻtsimon sallagul turlari ildizlariga payvandlash, parvalish qilish, qalamchasi va urugʻidan koʻpaytiriladi. Aprel-iyunda gullaydi.

## Manbalar
Salmanasar

**Salmanasar** — Ossuriyada hukmronlik qilgan shohlar nomi.

S. I — shoh (anʼanaviy sanaga koʻra, mil. av. taxminan 1280—60). Mitanni davlatiga qarshi otasi Adadnirari I tomonidan boshlangan urushni davom etgirgan. Mitanni qoʻshinlari va koʻmakchi xett va oromiy otryadlarini tormor qilib, amalda Mitannini yoʻq qilgan. S. I qoʻshinlarini Karxemishga yurishi xettlar va Misrga xavf tugʻdirgan. Bu Xett podshosi Xattusili III va Misr firʼavni Ramses II oʻrtasida sulh tuzilishini, shuningdek, XeggBobil ittifoqini qaytadan tiklanishini tezlashtirgan. Shimolida S. I Urartu qabilalari uyushmasini magʻlubiyatga uchratgan.

S III — shoh (mil. av. 859—825 yoxud 824). Ashshurnasirpal II (Ashshurnatsirapal)ning oʻgʻli va vorisi. BitAdini podsholigini (Frot daryosini oʻrta oqimi boʻylari) tobe etgan va Shimoliy Suriyadagi bir qator davlatlarga oʻlpon toʻlash majburiyatini yuklagan. S. III ning Damashq podsholigini egallash uchun qilgan harakati zoye ketgan. S. III Finikiyaning savdo shaharlari va Isroil podsholigidan oʻlpon olib turgan. Sharqda Midiya va Urartuga qarshi talonchilik yurishlari qilgan.

S V — shoh (mil. av. 727—722). Tiglatpalasar III ning oʻgʻli va vorisi. Ayni vaqtda Bobil podshosi (Ululay nomi bilan) boʻlgan. Tir va Isroil podsholigiga qarshi harbiy yurishlar qilgan. Muqaddas ibodatxonalar joylashgan shaharlarning (Ashshur, Sippar, Nippur va Bobil) dahlsizligini bekor qilgan, ular zimmasiga soliq toʻlash va turli majburiyatlarni yuklagan. 722-yil Samariya qamali chogʻida taxtdan agʻdarilgan.

## Manbalar
Salmonxoʻja Samarqandiy

**Salmonxoʻja Samarqandiy** (XIX asr) — tarixchi olim. Samarqand qozikaloni Abdulxay xonadonida tugʻilgan. Samarqand va Buxoroda Madrasa tahsilini olgan. Buxoro amiri Muzaffarning farmoni bilan "Tafsil va bayoni davlati jamoa Mangʻit azzamoni Rahimxon" ("Rahimxon davridan boshlab Mangʻitlar davlatining tafsili va bayoni") asarini yozib, unda mangʻitlar sulolasi tarixi Muhammad Rahim davridan boshlab to podsho Rossiyasi bosqini — 1868-yilgacha muxtasar bayon qilingan. Asarning qoʻlyozma nusxasi Sankt-Peterburgdagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi.

## Adabiyot
* Abdullayev I., Hikmatullayev H., Samarqandlik olimlar, T., 1969.

## Manbalar
Abdus Salam

**Abdus Salam** (1926-yil 29-yanvar – 1996-yil 21-noyabr) — pokistonlik nazariyotchi-fizik, London qirollik jamiyati aʼzosi (1959-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1951). 1951–1954-yillarda Lohurdagi kollej professor, 1957-yildan London universiteti professor 1964-yildan Triyest (Italiya)dagi Xalqaro nazariy fizika markazi direktori. Asosiy ilmiy ishlari maydonlar nazariyasi, gravitatsiya va elementar zarralarga oid. Elektromagnit va kuchsiz oʻzaro taʼsirlarning umumiy nazariyasini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1979; Sh. Gleshou va A. Vaynberg bilan hamkorlikda).

## Manbalar