open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eol relyef shakllari

**Eol relyef shakllari** - shamol taʼsirida yuzaga keluvchi relyef shakllari, asosan, arid iqlimli zonalar (choʻl va chala choʻllar)da kuzatiladi. Dengiz, koʻl va daryolarning boʻsh va substrat jinslarini siyrak oʻsimlik qoplami shamol taʼsiridan himoya qila olmaydigan sohillarida ham uchraydi. Nuragan togʻ jinslarining shamol taʼsirida koʻchirilishi va boshqalar joyga toʻplanishi natijasida yuzaga keluvchi akkumulyativ va akkumulyativdeflyatsiya shakllari ayniqsa keng tarqalgan. Ular nafaqat shamol, balki shamol uchirib keltiradigan mayda jinslarning urilishi, yaʼni qumli shamollar taʼsirida ham vujudga keladi. Eol relyef shakllarish.ning oʻlchami va shakllari shamol rejimi (kuchi, tezligi, yoʻnalishi, shamol oqimi strukturasi)ga, relyef, oʻsimlik qoplami, namlik va boshqalar omillarga bogʻliq. Qumli joylardagi Eol relyef shakllarish. shamolning mavsumiy yoʻnalishiga muvofiq tarzda koʻchib yuradi. Eol relyef shakllarish. moʻʼtadil mintaqa choʻllarida oʻsimlik qoplami nisbatan zichroq boʻlganligi uchun unchalik katta boʻlmaydi va sekin-astalik bilan rivojlanadi. Shamollar rejimi va boʻsh jinslarning jipsliligi, asosan, zonal geografik omillarga bogʻliq, shu sababli Eol relyef shakllarish. ham umuman zonal joylashadi. Rus geograf olimi B.A.Fedorovich tasnifiga koʻra, yengil harakat qiluvchi qumli relyef shakllari, asosan, tropiklarning arid choʻllariga (Sahroi Kabir, Arabiston yarim orol, Eron va Afgonistondagi choʻllar). sust harakatlanuvchi relyef shakllari tropik mintaqalardan boshqa siyrak chakalakzorli choʻllarga (Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston, Jungʻariya, Mongoliya va Avstraliya choʻllari); dyunalar choʻl boʻlmagan hududlarga (Yevropa, Gʻarbiy Sibir, Shimoliy Amerika) xos. Eol relyef shakllarish.ning morfologiyasi, kelib chiqishi, harakatlarini har taraflama oʻrganish choʻllarni oʻzlashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Eon

**Eon** (yun. — asr. davr) — bir necha eralarni birlashtiruvchi geoxronologik shkalaning kichik boʻlimi. Arxey va proterozoy eralaridan iborat tokembriy Eon va paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralaridan tashkil topgan fanerozoy Eon farq qilinadi. Eon Yer geologik tarixi davomida eonotema rivojlangan uzoq vaqt boʻlib, bir necha yuz mln. yil davom etadi.
Eotsen

**Eotsen** (yun. — erta tong va — yangi) — paleogen sistemasi (davri)ning oʻrta boʻlimi. 1833-yilda ingliz geologi Ch. Layel tomonidan nomlangan. Eotsendan yuqori boʻlim 1855-yil oligotsen boʻlimi (epoxa) deb ajratilgan, quyi boʻlim esa 1874-yil paleotsen boʻlimini hosil qilgan. Eotsen quyi, oʻrta va yuqori — 3 ta kichik boʻlimga boʻlinadi. Eotsen davridagi tropik dengizlarda kichik boʻlim va zonalarni ajratishda foydalaniladigan nummulitidlar — yirik foraminiferalar rivojlangan. Eotsen hayvonot dunyosining yangi shakli — sut emizuvchilarning koʻplab vujudga kelishi bilan bogʻliq. Oʻrta Osiyoda, chunonchi Fargʻona vodiysida soʻzoq (quyi Eotsen), olay, turkiston (oʻrta Eotsen), rishton, isfara, xonobod (yuqori Eotsen) qatlari ajratiladi. Eotsenning yaruslarga boʻlinishi mahalliy xarakterga ega. Bu boʻlim yotqiziqlari bilan neft, qoʻngʻir koʻmir, fosforit, diatomit, temir rudalari va boshqalar konlar bogʻliq.
Epi...

**Epi...** (yunoncha: — ustida, ustidan, yonida, orqasida) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; biror narsaning ustida, biror narsaning yonida joylashgan, biror narsadan keyingi kabi maʼnolarni bildiradi (masalan, epigramma, epidermis, epikriz, epilog).
Epaminond

**Epaminond** (Yeratetopyaz) (miloddan avvalgi taxminan 418—362) — yunon sarkardasi va siyosat arbobi. IV asrning 70—60-yillarida (Fivada 379 yildagi demokratik toʻntarishdan soʻng) Pelopid bilan birga Fiva davlati va demokratik asoslarda qayta vujudga kelgan Beotiya ittifoqini boshqargan. 371 yil qoʻshinni saflashning yangi usuli ("qiyshiq saf")ni qoʻllab Levktra jangida spartaliklar ustidan gʻalabaga erishgan, soʻngra beotiyaliklarning Peloponnesga bir necha bor qilgan hujumlari (370/369 Pelopid bilan, 369, 367 va 362)ga rahbarlik qilgan. Mantineya yaqinidagi soʻnggi jangda Epaminond gʻalaba qozongan boʻlsada, oʻzi ogʻir yarador boʻlib, soʻng vafot etgan.
Epeyrogenez

**Epeyrogenez** (yun. yeretsoya — quruqlik i...genez), epeyrogenik harakatlar — Yer poʻstining katta qismini strukturasi oʻzgarmagan holda asta-sekinlik bilan asrlar davomida koʻtarilishi va choʻkishi. "Epeyrogenez" termini 1890-yilda amerikalik geolog G. Jilbert tomonidan kiritilib, uni orogenez terminiga qarama-qarshi qoʻyilgan.
Epiblema

**Epiblema** (yun. — qoplogʻich, qoplash), rizoderma — ildizning bir qavat joylashgan hujayralardan iborat birlamchi soʻruvchi toʻqimasi. Oʻsadigan ildizda dermatogen hisobidan oʻsish konusi yaqinida hosil boʻladi. S. hujayralari (trixoblastlar) ildizning shimuvchi qismi yuzasini kengaytiradigan oʻsimtalar — ildiz tukchalarini hosil qiladi; oʻsimlikni tuproqda ushlab turadi; shuningdek, tuproqdagi moddalarga taʼsir qiladigan bir qancha organik kislotalar ajratadi. Epiblema ildizning moddalarni tuproqdan tanlab soʻrib oladigan dastlabki toʻsiq toʻqimasi hisoblanadi. Epiblema qisqa yashaydi; uning oʻrniga oʻsayotgan ildizda Epiblemaning yangi qismlari paydo boʻladi.
Epigenez (geologiya)

**Epigenez** (geologiyada) — choʻkindi togʻ jinslarining hosil boʻlgandan keyingi turli oʻzgarishlarga va minerallarning yangidan hosil boʻlishiga olib keluvchi ikkilamchi jarayon. "E." termini 1901—06 yillarda nemis geologlari R.Bek va B. Shteltsner tomonidan kiritilgan. Unga qayta kristallanish, konkretsiyalarning oʻsishi, degidratsiya, gidratatsiya, sementlanish va boshqalar kiradi. E. radioaktivli, rangli va kamyob metallar uchun xarakterli boʻlgan epigenetik konlarning muhim guruhini shakllanishiga olib keladi.
Epigenetik konlar

**Epigenetik konlar** – foydali qazilma yotqiziqtari boʻlib, ular oʻzini qamrab olgan yotqiziqlardan soʻng hosil boʻladi. Kimyoviy va mineral tarkibi bu jinslarnikidan keskin farq qiladi. Epigenetik konlarga titanmagnetit, xromit, platina, olmos, apatitlarning magmatik konlari hamda slyuda, sopol xom ashyosi, qimmatbaho toshlar, litiy va berilliyning pegmatit konlari; temir, mis, qoʻrgʻoshin, rux va boshqalar metallarning skarn konlari taalluqlidir. Epigenetik konlarning eng katta guruhini rangli, kamyob, asl va radioaktiv metallar rudalari hamda kvars, barit, [[flyuorit], asbestning gidrotermal tomirli va metasomatik konlari tashkil qiladi. Epigenetik konlar oʻzini qamrab olgan jinslar bilan bir vaqtda hosil boʻlgan singenetik konlarning aksi hisoblanadi.
Epigonlik

**Epigonlik** (yunoncha:— keyin tugʻilgan) — badiiy adabiyot va sanʼatda yangilikka intilmaslik, anʼana shaklida paydo boʻlgan yoʻnalish, uslub, janr hamda usullarni koʻrkoʻrona takrorlash, koʻchirmachilik. Epigonik sanʼat va adabiyot namunalarini oldingi mazmunmohiyat va estetik jozibadan ayirib, adabiyotni tinimsiz oʻsishoʻzgarish imkoniyatidan mahrum qiladi. Bor badiiy anʼanalarni rivojlantirishga urinmaslik, ularga oʻzgarishlar kiritishga intilmaslik, oʻz yoʻlidan yurishga botinmaslik orqali ijodni qolipga solish, nusxakashlik Epigonlikning asosiy belgilaridir.

Adabiy Epigonliku yoki bu adabiy qarash, maktab yoxud yoʻnalish badiiy ijodga turtki berolmay, uning rivojiga toʻsiq boʻla boshlaganida kuchayadi. Badiiy didlar almashayotgan, estetik qarashlar yangilanayotgan davrda Epigonlik, ayniqsa, avj oladi. Epigonlik ichki va tashqi singari 2 koʻrinishda boʻladi. Tashqi Epigonlik biror adabiyotda mavjud hodisalardan nusxa olish, koʻchirish boʻlsa, ichki Epigonik bir muallifning oʻzini oʻzi takrorlay boshlashidir. Badiiy adabiyotni ommaviylashtirish, uni hammabop qilishga urinish yoʻlidagi harakatlar Epigonlikning yoyilishiga sabab boʻladi. Epigonlik birov qilgan badiiy kashfiyotni oʻzlashtirib olganligi bilangina emas, balki oʻquvchilar estetik didini oʻtmaslashtirgani, ularda shaxslik xususiyatlarini yoʻqotib, "ommalik" belgilarini koʻpaytirgani bilan ham millat taraqqiyoti uchun xavflidir.

Qozoqboy Yoʻldoshev.
Epigramma

**Epigramma** (yun. — ustki yozuv) — kichik hajviy sheʼr. Yunonistonda ibodatxona va haykallarga oʻyib yozilgan sheʼriy parchalar Epigramma deb atalgan. Ularda maʼbudlar va qahramonlar madh etilgan, baʼzan E.lar hikmatli iboralarni ham qamrab oladi. Birinchi yunon Epigrammalar antologiyasi miloddan avvalgi 1-asrda tuzilgan va IV-X asrlarda toʻldirilgan; natijada 16 kitobdan iborat majmua vujudga kelgan ("Palatin antologiyasi", 4000 ga yaqin Epigramma). Lotin adabiyotida Epigramma janri miloddan avvalgi 2— 1-asrlarda paydo boʻlgan. Yangi davr adabiyotida, xususan, klassitsizm sheʼriyatida Epigramma uncha katta boʻlmagan hajviy sheʼr boʻlib, odatda, bironbir shaxsga qarshi yoʻnaltiriladi. Soʻnggi davr shoirlari ham Epigramma janriga murojaat qilganlar, Oʻzbek adabiyotida H.H.Niyoziy ("Bir eshon oʻpkasi", "Bir sharmanda tilidan"), Gʻ.Gʻulom ("Obakidandon", "Istaklarim") va boshqalar bir qancha Epigrammalar yozganlar.
Epigraf

**Epigraf** (yun. — ustki yozuv) — 1) Yunonistonda qabrtoshlari ustidagi yozuv; 2) adabiy asar yoki uning biror qismi (bobi)ning tepasiga yozib qoʻyilgan va shu asar yoki qism (bob) mazmunini ifodalaydigan, asosiy yoʻnalishini belgilab beradigan teran maʼnoli ibora, maqol, matal, hikmatli soʻz, qoʻshiq, sheʼr yoki oʻzga bir manbadan olingan parcha. Jahon adabiyotida epigraf XV asr boshlarida paydo boʻlgan. XIX asr romantiklari asarlarida ham epigraf koʻp uchraydi. J. Russo, A. Stendal, Johann Wolfgang von Goethe, Friedrich Schiller, Aleksandr Pushkin, Mixail Lermontov, Nikolay Gogol, Lev Tolstoy, shuningdek, oʻzbek adabiyotida Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Omon Muxtor va boshqalar epigraf sanʼatidan mohirona foydalanganlar. Epigraf iqtibos yoki koʻchirmaning barcha xususiyatlariga ega boʻlib, asosiy matnga oʻziga xos kirish vazifasini oʻtaydi. Ularsiz baʼzan badiiy asarning mohiyatini anglash mumkin boʻlmay qoladi. Parodiyalarda ham epigraf qoʻllanadi.
Epigrafika

**Epigrafika** (yun.— bitik) — qattiq jismlar — tosh, metall, sopol va boshqalardagi, asosan, qadimiy va oʻrta asrlarga oid yozuvlar (bitiklar)ni toʻplash, nashr etish va sharhlash bilan shugʻullanuvchi yordamchi tarix fani. Adabiyotda epigrafik yodgorliklar deb qadimiy bitiklar aytiladi. Uygʻonish davrnda, antik va sharq tarixiga umumiy qiziqish kuchayishi munosabati bilan vujudga kelgan. Dastlab Epigrifika faqat Italiya, Gretsiya, Shim. Afrika va Falastinda topilgan qadimiy yozuvlarni oʻrgangan (qarang Paleografiya). qadimiy turkiy tillarga oid yozma yodgorliklar ham noyob epigrafik yodgorlik sanaladi (qarang Urxun-Yenisey yozuvlari).
Epigenez

**Epigenez** (epi... va ...genez) — organizmlarning murtakdan asta-sekin yangi shakl oʻzgarishlar natijasida rivojlanishi toʻgʻrisidagi taʼlimot. "E." terminini ingliz vrachi va fiziologi U. Garvey taklif etgan (1651). E. organizmlar tuzilishi xususiyatlarning jinsiy hujayralarda mujassamlashuvi toʻgʻrisidagi preformizm taʼlimotiga qarshi vujudga kelgan. Ammo E. va unga qarama-qarshi konsepsiyalar antik davrdan maʼlum boʻlgan. Rus embriologi va anatomi K.F.Volf va boshqalar olimlar ishlari tufayli E. taʼlimoti gʻalaba qozonib, embriologiyanit rivojlanishi uchun zamin yaratildi. 19-asrning 70—80- yillarida sitologiyaning rivojlanishi bilan E.ni inkor qiluvchi juda koʻp irsiyat konsepsiyalari paydo boʻldi. 19-asr oxirida rivojlanish mexanikasining paydo boʻlishi bilan E. yana qayta oʻz mavqeini egallaydi. Lekin E. koʻp jihatdan vitalistik xususiyatga ega boʻlgan (qarang Vitshshzm). E. taʼlimoti tarafdorlari hujayrada organizm uchun xos boʻlgan belgilar toʻliq jo qilinganligi, uning bundan keyingi rivojlanishi oldindan belgilab qoʻyilgan belgilarni tashqi, yaʼni moddiy boʻlmagan omillar taʼsirida yuzaga chiqishi toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surishgan. 20-asrda genetikaning yuzaga kelishi bilan oldingi sodda tushunchalar oʻrniga organizmlar ontogenezi qonuniyatlarini koʻrsatib beruvchi genetik informatsiya toʻgʻrisidagi gʻoyalar paydo boʻldi.

Hozirgi zamon biologiyasida organizmlar rivojlanishi davomida genetik informatsiyaning amalga oshirilishini organizmda paydo boʻladigan neyrogumoral va gormonal bogʻlanish hamda muayayn tashqi taʼsir bilan bogʻlab tushuntiriladi.
Epidemik parotit

**Epidemik parotit** – oʻtkir yuqumli virusli kasallik. Soʻlak bezlari (ayniqsa, quloq oldi bezi)ning yalligʻlanishi bilan kechadi kasallik hisoblanadi. Filtrlanuvchi viruslar qoʻzgʻatadi. Havo yoʻli orqali, bemor foydalangan turli idishlardan yuqadi. Epidemik parotit hamma yoshdagi kishilarda, (1-1,5 yoshda 95% holat) koʻproq 5—15 yoshdagi bolalarda uchraydi. Inkubatsion davri 18—20 kun. Epidemik parotit da bosh ogʻriydi, gavda temperaturasi koʻtariladi. Ogʻirroq hollarda bemor burnidan qon keladi, qusadi, tirishadi. Kasallikning 2—3 kuni quloq oldi bezi shishib, u quloqning bir tomoniga, 1—2 kundan keyin esa ikki quloq atrofiga oʻtadi. Ogʻiz ochilganda, ovqat chaynalganda ogʻriq seziladi. Kasallik 8—10 kun davom etadi. Kasallik yumshoq miya pardasining yalligʻlanishi koʻrinishida ham oʻtishi mumkin. Bu shaklida bolalar qusadi, boshi qattiq ogʻriydi va meningit belgilari paydo boʻladi. Nevrit, otit kabi asoratlar qoladi.

Davosi: issiq kompress qilinadi. UVCH buyuriladi. Suyuq ovqatlar, vitaminlar beriladi. Ogʻiz borat kislota eritmasi bilan chayiladi.
Epidemiologiya (maʼnolari)

**Epidemiologiya**:

* Epidemiologiya (epidemiya va .
* Epidemiologiya (institut), MIKROBIOLOGIYA VA YUQUMLI KASALLIKLAR INSTITUTI, Oʻzbekiston epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti — Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tekshirish muassasasi, 1961 yil Toshkent shahrida tashkil etilgan.
Epidemiya

**Epidemiya** (epi... va yun. yeto — xalq) — infeksion kasalliklarning maʼlum hududda odatdagidan koʻp tarqalishi. Endemiya epidemiyasi va pandemiya epidemiyasi farqlanadi. Infeksiya manbai (kasallik qoʻzgʻatuvchisi bilan zararlangan odam yoki hayvon), qoʻzgʻatuvchining yuqish sabablari, shuningdek, organizmning mazkur kasallikka beriluvchanligi uzoq vaqt saqlanganda epidemiya vujudga keladi va davom etadi. Bunda tez kasallik oʻchogʻini topib, atrofidagi aholining xavfsizligini taʼminlash, kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlarning bemorlardan sogʻlom odamlarga oʻtish yoʻllarini bartaraf etish (masalan, oʻlat epidemiyasida kemiruvchilarni yoʻqotish, bemorlarni ajratib qoʻyish) va kasallikka beriluvchan kishilarni emlash choralari koʻriladi. Bunda, albatta, dezinfeksiya, desinseksiya, bemorlarni alohidalash kabi tadbirlar ahamiyatlidir.
Epidermis

**Epidermis** ( - epi va  - derma) - hayvonlarda teri epiteliysining ektodermadan hosil boʻladigan sirtqi qavati. Umurtqasizlarda bir qavat E., yaʼni gipoderma chigʻanoq yoki kutikulani hosil qiladi. Umurtqalilarda E. bazal membrana ustida joylashgan bir necha qavat epiteliydan iborat. Bazal hujayralar ustida 5—10 qavat pixli hujayralar joylashgan. E.ning quyi qavati bazal membrana hujayralari bilan birga oʻsadigan qavatni hosil qiladi. Boʻlinib koʻpayadigan oʻsuvchi hujayralar hisobiga E.ning doimo oʻlib turadigan sirtqi: donador (3—4 qavat boʻlib joylashgan hujayralar), yaltiroq (3—4 qavat boʻlib joylashgan hujayralar) va koʻp qavatli muguz qavat hujayralarga almashinib turadi. Bazal membrana yaqinida joylashgan E. qavati hujayralari silindrsimon yoki kubsimon boʻladi. Sirtqi qavatga yaqinlashgan sari hujayralar yassilashadi va qalinlashib uvalanadi. Odamda E. hujayralari 20 sutkada toʻliq almashinadi. Teri funksiyasi, asosan, E. hujayralarining tuzilishi va xossalari bilan bogʻliq.

## Yana qarang

* Poʻstloq
Epididimit

**Epididimit** (yun. moyak ortigʻi) — moyak ortigʻining yalligʻlanishi. Infeksiya kirishi yoki yorgʻoqqa shikast yetishi sabab boʻladi. Stafilokokk, streptokokk hamda sil, brutsellyoz, soʻzak, zoxmdan kelib chiqadigan E.lar farq qilinadi. Infeksiya moyak ortigʻiga (gripp, zotiljam va boshqalar kasalliklarda) qon orqali yoki urugʻ yoʻllaridan oʻtadi. E. oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻt kir E. toʻsatdan boshlanadi, moyak ortigʻi, yorgʻoq sohasi qattiq ogʻriydi, gavda temperaturasi koʻtariladi, ogʻriq chov va yonbosh sohalariga tarqaladi, moyak ortigʻi kattalashib, qattikdashadi, yorgʻoqning tegishli yarmi qizarib, shishadi. Agar yalligʻlanish kuchli boʻlsa, moyakda shish paydo boʻladi. Surunkali E. vaqgvaqti bilan qoʻzib turadi.’ E.ni vaqtida oldi olinmasa, kasallik urugʻ oʻtuvchi yoʻllarning berkilib qolishi va bepushtlikkya olib kelishi mumkin. Davosi. Yorgʻoqqa suspenzoriy (maxsus xaltacha) taqiladi, fizioterapevtik muolajalar (UVCH terapiya, ultratovush), antibiotiklar buyuriladi. E. ga sabab boʻlgan omillar bartaraf etiladi. Moyak ortigʻi yiringlasa operatsiya qilinadi.
Epidot

**Epidot** (frans.— oʻsmagan) — orolli silikatlar kenja sinfiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Kimyoviy tarkibi Sa2[A1,Gʻe,Mp]3[8YU4][81207]0(ON). Monoklin singoniyada kristallanadi. Prizmatik, ignasimon shaklda boʻlib, donador, nursimon agregatlar hosil qiladi. Rangi pushtisimonzangori, baʼzan malla va pushti. Kattiqligi 6—7; Mineral tarkibida temir va marganets salmogʻining oshishi bilan zichligi 3,3 dan 3,5 g/sm3gacha oshib boradi. Shishadek yaltiroq. E. Ohakli skarnlar uchun xos mineral hamda Sa ga boy past va oʻrtacha trali metamorfik jinslarda uchraydi. E.ning hosil boʻlishi genetik jihatdan plagioklazlarning albitlanishi bilan bogʻliq. Sinonimi: alloxit, beustit, delfinit, orendalit, tallit, esherit va boshqalar Yasama tosh sifatida ishlatiladi. E. konlari juda koʻp mamlakatlarda boʻlib, shundan Janubiy Uraldagi Kusinsk konida uning kristallari 15 sm gacha yetadi. Oʻzbekistonda E. koʻp tarqalgan: Turangli, Langar, Oqtosh, Qoʻytosh, Qoʻrgʻoshinkon, Chodak konlarida koʻplab uchraydi.
Epidermofitiya

**Epidermofitiya** (epidermis va yunoncha — *oʻsimlik*) — terining zamburugʻ kasalligi. *Dermatofit zamburugʻlari* (3 turi) qoʻzgʻatadi. E. bir necha xil boʻladi. Oyoq panjasi E.sida koʻproq tirnoklar kasallanadi. Kasallik manbai E. bilan ogʻrigan bemor hisoblanadi. Bu xil E. odamga begona poyabzal, paypoq, ichki kiyim kiyganda, tirnoq oladigan qaychi va hokazodan foydalanganda, shuningdek, oilada, hammomda, choʻmiladigan joylardan yuqishi mumkin. Unga koʻpincha oyoq terlashi, qavarishi, bichilishi, venalarning varikoz kengayishi va boshqalar sabab boʻladi. Kasallik qoʻzgʻatadigan zamburugʻ salgina shilingan oyoq barmoqlari orasiga kirib olgach, oʻsha joy shoʻralab, poʻst tashlaydi, soʻngra ichi suyuqlikka toʻla pufakchalar paydo boʻlib, ular yoriladi va ichidan suyuqlik chiqadi ( u dastlab tiniq boʻlib, keyinchalik xiralashadi), eroziyalar hosil boʻladi, keyin qora qoʻtir bilan qoplanib, maʼlum vaqtdan soʻng tushib ketadi va yangiyangi pufakchalar paydo boʻlaveradi. Ular bir-biri bilan qoʻshilib kattalashadi, suvlanadi, yalligʻlanib qizaradi va qichishadi.

Barmoqlar orasi terisi qavatqavat boʻlib yumshab, oqarib turadi; burmalar osti yorilib, qattiq qichishadi, keyinchalik bu alomatlar asta-sekin kamaya borib, shu soha terisi bir oz quruqshab turadi. Bu bilan kasallik tuzalmaydi, aksincha davolanmasa, surunkali tus oladi; yoz kunlari botbot qoʻziydi. E. zamburugʻi tushgan tirnoq yuzida sariq dogʻ va chiziqchalar paydo boʻladi, keyinchalik tirnoq yumshab, uvalanib ketadi. Ana shunday tirnoqda va terining koʻchgan kepaklarida zamburugʻ ipchalari hamda sporalari boʻladi.

Rubrofitiyada oyoq panjasidan tashqari qoʻl panjasi, teri burmalari, yuz va badan kasallanadi. Kasallik manbai, uning yuqishi va tarqalishi oyoq panjasi E.siga oʻxshash.

Chov E.sida koʻproq chov, qoʻltiq va ayollarda koʻkrak bezi osti burmalari yalligʻlanib, toʻq qizil dogʻlar paydo boʻladi, qattiq qichishadi. Kasallik bemor yoki u ishlatgan buyumlar (mochalka, kleyonka, kiyimkechak) orqali yuqadi.

E.ni vrach davolaydi. Kasallik kechiktirib yuborilganda uni davolash ancha mudpkul. Shuning uchun E.ga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlganda darhol vrachga uchrashish, bilarbilmas davo qilishga aslo yoʻl qoʻymaslik kerak; aks holda kasallik avj olib ketishi yoki ekzemaga oʻxshash allergik toshmalar toshishi mumkin. Shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy rioya qilish, shuningdek, begona poyabzal, paypoqlarni kiymaslik; badanni, xususan, koʻp terlaydigan teri burmalarini alohida sochiq bilan artib quritish, qoʻp terlashni davolash kerak.

## Manbalar
Epidiaskop

**Epidiaskop** (epi... va diaskop) — ekranda noshaffof obʼyektlar (detallar, chizmalar, rasmlar, fotosuratlar) ning tasvirini hosil qilish, obʼyektlarning shaffof tasvirlari (diapozitivlar)ni ekranga proyeksiyalash (tushirish) uchun moʻljallangan proyeksion apparat. Optik sxemasining asosini diaskopik proyeksiyalash va episkopik proyeksiyalash usullari tashkil qiladi. D iaskop ik proyeksiyalashda obʼyektning shaffof tasviri yoʻnaltirilgan oʻtuvchi yorugʻlik oqimi dastasi bilan yoritiladi (qarang Diaskop). Episkopik proyeksiyalashda (rasm)yorugʻlikdan himoyalangan quti (kojux) / da manba 2 dan keladigan nurlar sferik koʻzgular 3 va 5 yordamida shaffofmas obʼyektni yoritadi, diffuzion tarzda tarqalgan (qarang Diffuziya) nurlarning bir qismi koʻzgudan qaytib, proyeksiyalash obyektivi 7 ga tushadi. Obyektiv tasvirni ekranga proyeksiyalaydi. Episkopik proyeksiyalashda diaskopik proyeksiyalashdagiga nisbatan quvvatliroq yorugʻlik manbaidan foydalaniladi. E. fotografiya, kinematografiya va ilmiy tekshirish ishlarida qoʻllanadi.
Epizootologiya

**Epizootologiya** (epizootiya va... logiya) — chorva mollari, parrandalar va qushlar yuqumli kasalliklarining paydo boʻlishi, tarqalishi va ularni tugatish qonuniyatlarini oʻrganadigan fan; epizootiyaning oldini olish va unga qarshi kurashning ilmiy asoslangan choratadbirlarini ishlab chiqish bilan ham shugʻullanadi.

Umumiy va xususiy E.ga boʻlinadi. Umumiy E. epizootiyalar paydo boʻlishining sabablarini, ular rivojlanishi va soʻnishining umumiy qonuniyatlarini hamda epizootiyaning oddini olish va batamom yoʻqotish umumiy choratadbirlarini oʻrganadi. Xususiy E. ayrim yuqumli kasallikning xususiyatlarini oʻrganadi va unga qarshi kurash tadbirlarini ishlab chiqadi.

Hozirgi davrda E.ning asosiy muammolari qator yuqumli kasalliklarning davriylik sababi, oksil kasalligi, kuturish, kuydirgi, sil, brutsellyoz va boshqalar oʻta xavfli kasalliklarga qarshi kurash tadbirlarini nazariy asoslash, yuqumli kasalliklar evolyutsiyasi boʻyicha tadqiqotlar olib borish, mikrob tashuvchanlikni, shartli patogen mikroorganizmlar tomonidan chaqiriladigan yuqumli kasalliklarda epizootik jarayonni oʻrganish, epizootik jarayonning tabiiy hamda ijtimoiyiqtisodiy omillarini tadqiq qilish, epizootologik tadqiqotining yagona standart usullarini ishlab chiqish va boshqalar 16—17-asrlarda yuqumli kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilari maʼlum boʻlmasada, ularning yuqumliligi va har bir kasallik paydo boʻlishining oʻziga xos sababi borligi aniklangan. 1861-yil fransuz olimi L. Paster baʼzi yuqumli kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini kashf etgach, E. ilmiy asosda rivojlana boshladi.

Oʻzbekistonda E.ning rivojlanishi 1924-yilda akademik K.I.Skryabin nomidagi Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot instituti tashkil etilishi bilan bogʻliq. Oʻsha yillarda institut olimlari kuydirgi, otlarning manqa, qoramollarning oʻlat va plevropnevmoniyasi, qoʻylarning chechak va boshqalar yuqumli kasalliklarini tugatishda faol ishtirok etdilar. Dastlabki 10 yillikda institut Oʻrta Osiyo chorvachiligi uchun 10 dan ziyod biologik preparatlar ishlab chiqardi. 1934-yil In-tda E. boʻlimi tashkil etildi, 1937-yilda professor G.Obolduyev rahbarligida birinchi boʻlib Oʻzbekiston tumanlarining yuqumli kasalliklar boʻyicha epizotik holati toʻliq oʻrganildi va yuqumli kasalliklar tarqalishining epizootik xaritasi tuzildi. E. erishgan yutuqlar tufayli respublikada chorva mollarining sibir yarasi, oʻlat, kontagioz plevropnevmoniya va hokazo yukumli kasalliklari bartaraf etildi, ayrim kasalliklarning tarqalishi cheklandi.

## Adabiyot
* Parmonov M., Saidqulov B., Parmonov J., Epizootologiya, T., 1996.

Hoshim Nurmamatov.
Epikard

**Epikard** (epi… va yun. — yurak) — yurakning tashqi qavati. Yupqa biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan. Miokardni ustki tomondan qoplab turadi. Yurak tag tomonida Epikard buklanib perikardga oʻtib ketadi.

## Manbalar
Epikotil

**Epikotil** (epi... va yun. — chuqurlashish) — urugʻpalla ustki tirsagi, oʻsimlik maysasida urugʻpalla boʻgʻimi bilan poyaning birinchi chin barg oraligʻidagi qismi. Ayrim oʻsimliklar (zubturum, qoqioʻt va boshqalar)da E. rivojlanmasdan maysa toʻp barg hosil qiladi; lavlagida E. — iddizmevaning barg joylashgan yuqori qismi.
Epikureizm

**Epikureizm** — Epikur gʻoyalaridan kelib chiqqan taʼlimot. Afinadagi maktabi — Epikur "Bogʻ"i. Epikur falsafadan saboq bergan bu "Bogʻ"da dastlab Metrodor, Poliyen, Ermarx, Kolot (miloddan avvalgi 4—3-asrlar), soʻng Sidonlik Zenon, Fedr, Filodem (miloddan avvalgi 2—1 a.lar) singari taniqli faylasuflar yetishib chiqqan. E.ning Rimdagi eng yirik namoyandasi — Lukretsiy. Epikur maktabi milodiy 4-asr oʻrtalarigacha yashab keldi. Uygʻonish davrida yangitdan, keyinchalik, 17—18-asrlarda materialistik va maʼrifatchilik oqimlari (P.Gassendi)da rivojlandi. Hayotning moddiy quvonchlarini, rohat, farogʻatni afzal koʻradigan odamlarni epikurchilar deb ataydigan boʻldilar.
Epilog

**Epilog** (epi... va — soʻz) — badiiy asarda voqea tasviridan soʻng qahramonlarning keyingi taqdirini soʻzlab beruvchi xotima qismi; qadimiy yunon dramasida xor (yoki aktyor)ning tomoshabinlarga soʻnggi murojaati (bunda sahnada yuz bergan voqea-hodisalarning mohiyati sharhlanar va muallifning niyati bayon qilinardi). Uygʻonish davri dramalarida (V.Shekspir, B.Jonson), odatda, E. tomoshabinlarga murojaatmonolog boʻlib, bunda pyesaning asosiy goyasi sharhlangan.

E. asardagi asosiy ziddiyat yechimining oqibatlarini ifodalashga, asarning gʻoyaviy samarasini bayon qilishga xizmat etadi. Abdulla Qodiriyning "Oʻtgan kunlar" romanidagi xotima E.ning yorqin namunasidir. Ushbu E. orqali oʻquvchilar asar bosh qahramoni Otabekning keyingi takdiri haqida xabar topadilar. Har bir asarda E. boʻlishi shart emas. Baʼzan E. asarning bosh qismiga koʻchirilishi ham mumkin.

Musiqada ham operaning xotima qismi E. deb yuritiladi (yana qarang Xotima).
Epizootiya

**Epizootiya** (epi — da va yun. — hayvon) — hayvonlarda biror yuqumli kasallikning keng tarqalishi; kasallikning maʼlum vaqt ichida katta hududga (xoʻjalik, tuman, viloyat va boshqalar) yoyilib ketishi. E. koʻrinishidagi yuqumli kasalliklarga oksil, oʻlat va qoramollar peripnevmoniyasi, choʻchqa oʻlati, nyukasl kasalligi va boshqalar kiradi. E.ga qarshi kurash — infeksiya manbaini zararsizlantirish, kasal mollarni tezda ajratish, karantin eʼlon qilish, emlash, mollarni toʻgʻri boqish va boshqalardan iborat.
Epizod

**Epizod** (yun. — qoʻshimcha) — 1) voqea, hodisa; 2) epik, liroepik va dramatik asar syujetidagi asosiy harakatning maʼlum bir boʻlagi, yakunlangan muayyan qismi. Epizodning mazmunmohiyati, vazifasi asarning umumiy syujet tizimi rivoji bilan bogʻliq. Asarda badiiy yuk tashuvchi asosiy va ularni bir-biriga ulashga xizmat qiladigan yordamchi epizodlar boʻladi. Asosiy epizodlar qahramon xarakterini ochish, asar syujeti rivojini taʼminlashda hal qiluvchi oʻrin tutsa, yordamchi epizodlar asardagi asosiy epizodlarni birbiriga bogʻlab, syujet chizigʻida yaxlitlik, bir butunlikni vujudga keltiradi. Epizodlar miqdori asar hajmi va uning janr xususiyatlarini belgilaydi.
Epir

**Epir** – Shimoliy Gretsiyadagi qadimiy oʻlka. Epir yunon qabilalarining eng qadimiy yurti, shu yerdan ular keyinchalik Bolqon yarim oroli va Egey dengizi orollariga tarqalganlar degan fikrlar mavjud. Qadimiyda Epirda qardosh illiriy qabilalar: xaonlar, molosslar, fesprotlar va boshqalar yashagan. Bu qabilalar ehtimol Epirning qadimiy yunon aholisini siqib chiqarishgan. Miloddan avvalgi VI-V asrlarda xaonlar Epirda eng kuchli qabila hisoblangan. Keyinchalik ustunlik molosslarga oʻtgan, ularning shohlaridan biri – Pirr davrida (miloddan avvalgi IV asr oxiri – III asr boshi) Epirning butun hududi yagona davlatga birlashgan (shundan keyin Epir aholisi epirotlar deb atalgan). Miloddan avvalgi 168-yil Epirni rimliklar bosib olib, 70 dan ortiq shaharni vayron qilishgan va 150 mingga yaqin epirotlarni qul qilib haydab ketishgan. Avgust davrida (miloddan avvalgi 27—milodiy 14 yil) Epir hududi Rimning Axayya provinsiyasi tarkibiga kiritilgan. Imperator Trayan davrida Epir Akarnaniya bilan birlashtirilib Epir provinsiyasini tashkil qilgan, III asr oxirida Illiriyaning bir qismi bilan bitta provinsiyaga birlashtirilgan. Milodiy IV asrdan – Vizantiya tarkibida (XIII-XIV asrlarda Epir hududi Epir davlatiga kirgan), XV asr oʻrtalaridan – Usmonli turk imperiyasi hukmronligi ostida boʻlgan. 1881-yil Epirning bir qismi (Arta rayoni) Gretsiyaga qoʻshib yuborilgan; 1912—13-yillardagi Bolqon urushlaridan soʻng Epirning butun hududi Gretsiya tarkibiga kirgan.
Epir davlati

**Epir davlati** — Bolqon yarim orolda Vizantiya imperiyasi parchalanishi chogʻida (Konstantinopol salibchilar tomonidan bosib olinganidan soʻng) vujudga kelgan davlat (1204). 1337-yil Epir davlati hududi 1261-yil tiklangan Vizantiya imperiyasiga qoʻshib olingan.
Epispadiya

**Epispadiya** (epi... va yun. yoriq) — siydik chiqarish kanali (uretra) ning tugʻma nuqsoni. Koʻproq erkaklar, baʼzan ayollarda uchraydi. E.ning bir necha koʻrinishi bor. Bunda siydik chiqarish kanalining tashqi teshigi olat boshchasida, olat sirtining turli joyida yoki qov ostida (buni total E., toʻliq E. deyiladi) boʻladi. Olat boshchasi E.sidaolatboshchasi yoriq, siydik chiqarish kanalining tashqi teshigi tarnovga oʻxshash ochilib, shilliq qavati koʻrinib yotadi. Bu E.da bemor sachratib siyadi. Toʻliq E.da siydik chiqarish kanali bor boʻyicha yorilgan, olat yaxshi rivojlanmagan va qoringa tortilib turadi; qovuqning ikkala sfinktern boʻlmasligi tufayli (baʼzan qovuq old devori ham boʻlmaydi) bemor siydik tuta olmaydi. Olat sirti E.sida bemor siyganda jinsiy aʼzo atrofidagi teriga doim siydik tegishidan teri yalligʻlanib, suvchirab turadi.

E.da turli plastik operatsiyalar oʻtkaziladi.
Epistaz

**Epistaz** (yun. — toʻxtatish, bosib turish, toʻsiq) — genlarning oʻzaro taʼsiri tiplaridan biri; bir gen allellarining boshqa genlar allellari faoliyatini bosib turishi. Epistaz dominant va retsessiv boʻladi. Dominant epistazda F2da 13:3; 12:3:1 nisbatda ajralish kuzatiladi.

Retsessiv epistaz 2xil bo'ladi: 1 tomonlama epistazda F2da 9:3:4 nisbatda ajralish kuzatiladi. 2. Ikki tomonlama epistazda F2da 9:7 nisbatda ajralish bo'ladi.
Epiteliy

**Epiteliy** (epi... va yun. — soʻrgʻich), epiteliy toʻqimasi — koʻp hujayrali hayvonlarda — tanani va tana boʻshligʻini qoplab turuvchi, koʻpchilik bezlarning asosiy funksional tarkibini tashkil etuvchi toʻqima. Embriogenezda Epiteliy har uchchala murtak varaqlaridan hosil boʻladi va tana qoplogʻichi, ularning hosilalari hamda koʻpchilik bezlarning hosil boʻlishida qatnashadi. Epiteliy tez eskirib qolishi tufayli kuchli regeneratsiya qilish xususiyatiga ega. Epiteliy bazal membrana bilan chegaralangan, unda tomirlar boʻlmaydi; oziq moddalarni unga yaqin joylashgan biriktiruvchi toʻqimadan oladi. Epiteliy cheklovchi, himoya, moddalar almashinuvi (soʻrish, ajratish), sekret ajratish funksiyasini bajaradi. Funksiyasiga binoan, qoplovchi va sekretor Epiteliyga ajratiladi. Qoplovchi Epiteliy, oʻz navbatida, bir qavatli, koʻp qavatli va oraliq qavatli boʻladi. Bir qavatli Epiteliy hujayralari bazal membrana bilan bogʻlangan (oshqozon va ichak devori, mezoteliy tana boʻshligʻini oʻrab turadigan Epiteliy). Koʻp qavatli Epiteliyning faqat ichki qavati bazal membrana bilan qoplangan (teri Epiteliysi), oraliq (2 qavatli) Epiteliyning tashqi koʻrinishi organ devori choʻzilishiga qarab oʻzgarib turadi (mas, qovuq, siydik chiqarish yoʻli Epiteliysi). Sekretor Epiteliy esa bezlarda boʻladi. Epiteliy hujayrasining tuzilishi uning sekretorlik funksiyasi bilan bogʻliq.

Epiteliy shakliga binoan, yassi, kubsimon va silindrsimon boʻladi. Shimuvchi Epiteliy hujayrasi sirti tuksimon jiyakli, hilpillovchi Epiteliyda hilpillovchi kipriklar boʻladi. Himoya funksisini bajaruvchi Epiteliy uchun muguzlashish xususiyati, bezli epiteliy uchun donador endoplazmatik toʻr va Golji kompleksining rivojlanishi xos.

Oʻsimliklarda Epiteliy — ignabarglilarning mum yoʻllari va soyabonguldoshlarga mansub oʻsimliklarning moy chiqarish yoʻllarini oʻrab turadigan hujayralar.
Epitermal konlar

**Epitermal konlar** (epi... va yun. — issiq) — foydali qazilmalarning gidrotermal konlar sinfiga mansub, yer yuzasidan uncha chuqur boʻlmagan joylarda oʻrtacha bosim va nisbatan past temperatura (200° dan kam)da hosil boʻladigan konlar. Epitermal konlar termini amerikalik geolog V.Lindgren tomonidan (1907) kiritilgan (qarang Gidrotermal konlar).
Epifiz

**Epifiz** (yun. — ortiq, doʻmboq):

* miyaning yuqori qismidagi oʻsimta, "gʻuddasimon bez". Odam va umurtqali hayvonlar oraliq miyasining yuqori yuzasida joylashgan. E., asosan, yosh individlarda yaxshi rivojlangan. Eksperimental va klinik kuzatishlar E.ning olib tashlanishi yoki strukturasining oʻzgarishi erta jinsiy yetilishga va anormal oʻsishga sabab boʻlishini koʻrsatadi; 
* uzun naysimon hochoq suyaklarning boʻgʻim uchlari. Epifiz yoki gurrasimon bez(glandula pinealis) cho'zinchoq yoki sharsimon shakllarda uchraydi. Epifizda 2 xil modda - serotonin va melotonin hosil bo'ladi. Serotonin arteriyalarni toraytirib, mediator vazifasini bajaradi. Melotonin esa jinsiy bezlar taraqqiyoti uchun fiziologik tormoz vazifasini bajaradi. Epifizning buzilishi bolalarda erta jinsiy balog'atga yetishga olib keladi.

## Manbalar
Epifitlar

**Epifitlar** (epi... va ... fit) -boshqa oʻsimliklarda, asosan, daraxtlar poyasi, shoxlarida yashaydigan, biroq oziq moddalarni atrof muhitdan oladigan oʻsimliklar. Barglar ustida yashaydigan oʻsimliklar epifillar deyiladi. Oʻsimliklarning barcha sinflarida uchraydi. E. havodan namlik va mineral oziqni olishga moslashgan. Ularning ildiz poʻsti gʻovak boʻlib, chang , toʻkilgan barglarni tutib qoladigan chuqurcha, yaʼni uya hosil qiladi; barglari voronkasimon boʻlib, barg ichki yuzasida joylashgan tukchalar soʻrib oladigan namni yigʻadi. Kutikulasi qalinlashgan, barglari tuklar bilan qoplangan. E.ning evolyutsiya jarayonida kelib chiqishi ularning nam tropik oʻrmonlardagi daraxtlar soyasida oʻsganligi bilan bogʻliq. Ular doimo yorugʻlikka intilishi tufayli daraxtlar tanasi, shoxchalari va barglarida yashashga oʻtgan.
Epifitotiya

**Epifitotiya** (epi... va yun. — oʻsimlik) — oʻsimliklar yuqumli kasalliklarining muayyan bir vaqt davomida katta hudud (xoʻjalik, tuman, viloyat, mamlakat)larda tarqalishi. Odatda, E. boshoqli ekinlarda zang, qorakuya, gʻoʻzada fuzarioz, kartoshkada fitoftoroz, olmada kataraz va boshqalar koʻplab yuqumli kasalliklar koʻrinishida namoyon boʻladi. Kasallikning tarqalish tezligi (maʼlum maydonda kasallangan oʻsimlik soni), kechish surʼati (bitta oʻsimlik yoki organdagi zararlangan joylar soni), yoʻqotilgan hosil, kasallangan maydon hajmi, kasallikning davom etish muddatiga qarab E. miqyosini baholash mumkin. Kasallik bir necha mamlakat yoki butun qitʼalarda yoyilgan boʻlsa panfitotiya, maʼlum rayonlarda oʻqtinoʻqtin paydo boʻlsa enfitotiya deyiladi. Enfitotiya E.ga va, aksincha, E.dan enfitotiyaga aylanishi yoki kasallik qoʻzgʻatuvchiga noqulay sharoit boʻlganda kasallik juda kam kuzatilishi mumkin. Bu oʻsimliklarning zamburugʻli kasalliklariga xos boʻlib, yuqum manbai tuproqda saqlanadi yoki urugʻlik bilan tarqaladi. Kasallikning har yilgi rivojlanishi tabiiy sharoit yoki agrotexnika omillariga ham bogʻliq.

Oʻzbekistonda qoʻzgʻatuvchilari bundan 20—25 yil avval qayd etilgan ayrim oʻsimlik kasalliklari keyingi 8—10 yil ichida E. sifatida baʼzi hududlarda kuzatilmoqda (ildiz chirishi va qora ildiz chirishi va boshqalar). Ularning paydo boʻlishiga qulay obhavo sharoiti, maxsus choralarni qoʻllash susayganligi, tuproqning oriqlashi, agrotexnik usullarni notoʻgʻri qoʻllash, jumladan, mineral oʻgʻitlardan notoʻgʻri foydalanish sabab boʻldi. Shuningdek, maydonlarga biotipik tarkibi bir xil ekinlarni muttasil ekish natijasida kasallik qoʻzgʻatuvchisining tez moslashuvi va koʻpayishi, ekinlarda kasallikka chidamlilik xususiyatining oʻzgarishi va boshqalar ham E.ga sabab boʻladigan omillardan hisoblanadi.

Zamonaviy fitopatologiya E.ning oldini olishning bir qancha usullarga ega. Natijada E. keltiradigan zarra ancha kamaymoqda, mas, karantin choralari va kasalliklarga chidamli ekin navlarining yaratilganligi E. xavfini bartaraf etadi.
Epitafiya

**Epitafiya** (yunoncha: — qabr ustida) — qabr ustidagi yozuv, asosan, sheʼrda ifodalanadi. Real va toʻqima E.lar yaratiladi. E. kichik hajmda, marhumga qaratilgan yoki marhumning oʻzgalarga qaratilgan fikridan iborat boʻladi. Turkiy xalqlarda urxunenisey yodgorliklarida E. namunalari bor.
Epistolyar adabiyot

**Epistolyar adabiyot** (yun. — xat, maktub, noma) — xat, noma shaklida yaratilgan turli xil asarlar (mas, epistolyar roman). Epistolyar adabiyotga atoqli arboblarning madaniytarixiy ahamiyatga ega boʻlgan yozishmalari ham kiradi (mas, Alisher Navoiyning "Munshaot" asari). [No[ma adabiy janr sifatida yunon va rim adabiyotida (Sitseron, Goratsiyning sheʼriy maktublari), shuningdek, Sharq adabiyotida keng tarqalgan (qarang [No[ma).

18-asrda maktub shaklida romanlar yozish Yevropada odat tusiga kirgan (S.Richardsonning "Pamela", 1740; J.JRussoning "Yuliya yoki Yangi Elioza", 1761 va boshqalar). 19-asrda Epistolyar adabiyot tarixiy hikoya, oilaviy xronika tarzida rivoj topdi (I.S. Turgenev, "Faust"; F.Dostoyevskiy, "Faqir kishilar"). XX asrda, ayniqsa, Ikkinchi jahon urushi yillarida maktub shaklidagi Epistolyar adabiyot muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Hozirgi oʻzbek adabiyotida epistolyar shakldan O.Yoqubov, Oʻ.Hoshimov, A.Ibrohimov kabi yozuvchilar unumli foydalanmoqdalar. Xususan, Abduqahhor Ibrohimovning "Uyqu kelmas kechalar" romani boshidan oxirigacha asosiy qahramon Faxri Kamolning sevgilisi Yoqutxonga yoʻllagan xatlaridan iborat. Shuningdek, hozirgi paytda Epistolyar adabiyotning sheʼriy maktublar, murojaatnoma, ochiq xat (asosan, adabiy tanqidchilikda) kabi shakllari ham mavjud.
Epitsentr

**Epitsentr** (epi... va lotincha — *doira markazi*) — 1) zilzila oʻchogʻi markaziy nuqgasining yer sirtiga proyeksiyasi (qarang: Gipotsentr). E.ning oʻrni seysmik st-yalarning qaydlari va yer sirtidagi vayronagarchiliklar darajasiga qarab aniqlanadi; 2) havo (yer osti, suv osti)da yuz bergan yadro portlashi markazining yer sirtiga proyeksiyasi. Bunday E.ning oʻrni maxsus asboblarning qaydlari va portlashdan hosil boʻlgan chuqurning markaziga qarab aniqlanadi. 

## Manbalar
Edward Appleton

**Edward Victor Appleton** () (1892.6.9, Bradford — 1965.21.4, Edinburg) — angliyalik radiofizik. London qirollik jamiyati aʼzosi (1927). Kembrij universitetini tugatgan (1914). London universiteti (1924-1936), Kembrij universiteti professor (1936-1939), Buyuk Britaniya ilmiy tadqiqotlar departamenti kotibi (1939-1949). Edinburg universiteti rektori (1949-yildan). Asosiy ilmiy ishlari radiotoʻlqinlarning tarqalishi va soʻnishiga oid. 1924 va 1927-yilda ionosferaning radiotoʻlqinlarni qaytaruvchi ikki qatlamini eksperimental ravishda topdi. Ionosferani har tomonlama tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1947).

## Manbalar
Epoksid polimerlar

**Epoksid polimerlar** - epoksid smolalar yoki epoksid oligomerlarning qotiruvchilar ishtirokida polimerlanish mahsulotlari. Oddiy epoksidlar asosida olingan materiallar mexanik va issiqlik taʼsiriga 155°gacha chidaydi, ammo Epoksid polimerlarning oʻzi nisbatan yuqori boʻlmagan issiqlikka bardosh bera olmaydi. Yuqori haroratga chidamli Epoksid polimerlar: 1) epixlorgidrinni yuqori haroratga chidamli fenol komponentlari bilan kondensatlab; 2) epixlorgidrinni boshqa oksid komponentlar, xususan, bisepoksidlar bilan almashtirib olinadi. Diepoksid asosida yangi sikloalifatik Epoksid polimerlar chiqariladi. Ular kislota oksidlari bilan qotiriladi va yuqori haroratga bardosh bera oladi, dielektrik xossalarini 200°gacha saqlaydi. VGʻ3bilan qotirilgan Epoksid polimerlar gidroksil guruhlarning kamligi va katta pishiklikka egaligi bilan farqlanadi, shuningdek, uzoq vaqt davomida 200° haroratga chidaydi. Epixlorgidrin va 2 atomli fenolni ishqor ishtirokida qizdirilganda tola hosil qiluvchi aromatik polioksibirikmalar — Epoksid polimerlar olish mumkin. Epoksid polimerlarning issiqlikka bardoshligini oshirish maqsadida makromolekula tarkibiga koʻp atomli fenollar kiritiladi.
Epitsikloida

**Epitsikloida** (epi... va sikloida) — tekislikda radiusi K ga teng boʻlgan qoʻzgʻalmas aylana boʻylab, sirpanmay harakatlanuvchi g radiusli aylana nuqtasi chizgan trayektoriya.
Epsomit

**Epsomit** (ilk bor Epsom shahridagi mineral suvlardan ajratib olingan, nomi shundan) — achchiq tuz, sulfatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Myo[§04]7N20. Romb singoniyada kristallanadi. Kristallari prizmatik va ignasimon, rangi oq va rangsiz, shishadek yaltiraydi. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 1,7 g/sm3. Moʻrt, suvda eriydi, taʼmi achchiqshoʻr. Tarkibidagi magniy yuqori darajada boʻlgan sulfatli shoʻr qoʻllardagi namakob (rapa)larning qurib kamayishi natijasida hosil boʻladi. E. galit, karnallit, kizerit, poligalit, angidrit bilan assotsiatsiyada uchraydi. E. sunʼiy yoʻl bilan oson tayyorlanadi, undan tibbiyotda, toʻqimachilik, qogʻoz va kimyo sanoatida foydalaniladi. E. Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi, Ukraina, Germaniya va AQSH dagi tuz konlarida mavjud. Oʻzbekistonning Samarqand viloyati va jan. viloyatlarida uchratish mumkin.
Epitsikl

**Epitsikl** (epi... va yun. — aylana) — Ptolemeyning geotsentrik sistemasidagi yordamchi aylana. E. sayyoralarning teskari harakatini tushuntirish maqsadida kiritilgan. Sayyora E. boʻylab tekis harakatlanadi, E.ning markazi esa Yer atrofida deferent (markazi Yer deb olingan aylana) boʻylab harakatlanadi, deb hisoblangan. Ptolemey sistemasi olam tuzilishini haqiqiy aks ettira olmagani uchun vaqt oʻtishi bilan sayyoralar harakatini E. orqali tushuntirib boʻlmay qolgan.
Epyura

**Epyura** (frans. — chizma) — fazoviy shakl ortogonal proyeksiyalash usulida tasvirlanadigan chizma (qarang Chizma geometriya). Materiallar qarshiligi va qurilish mexanikasila sterjen (mas, toʻsin)larda tashqi kuchlar taʼsirida vujudga keladigan ichki kuchlar (boʻylama va koʻndalang kuchlar, eguvchi va burovchi momentlar), kuchlanishlar (normal va urinma) hamda koʻchishlarning oʻzgarishini ifodalovchi grafik (rasm). Koʻchishlarni fafoanalitik va "epyuralarni koʻpaytirish" usulida aniqlashda eguvchi momentlar E.sidan foydalaniladi.
Era (maʼnolari)

**Era**:

* Era (musiqiy loyiha) — 1997-yilda tashkil etilgan musiqiy loyiha.
* Era (davr) — 1) biror yil hisobining boshi va shunday yil hisobi tizimi.
Era

**Era** (), **davr**:
* Xronologiyada — biror yil hisobining boshi va shunday yil hisobi tizimi. Boʻlib oʻtgan biror voqea yoki afsonaviy voqea-hodisa bilan bogʻliq holda tasavvur qilingan. Masalan, xristianlarning milodiy yil hisobi (qarang Milod) Iso (Iisus Xristos)ning tugʻilgan kunidan, musulmonlarning hijriy yil hisobi Muhammad (sav)ning Makkadan Madinaga hijrat qilgan yili, yaʼni milodiy 622-yildan boshlangan (qarang Kalendar); 
* Astrologiyada — ilgarigi davrlardan tubdan farq qiladigan davr, Masalan: kosmik era;
* Geologiyada — geoxronologik shkalaning eng yirik boʻlinmasi; Yerning geologik rivojlanishi va unda hayot paydo boʻlishi tarixining eng katta davrini tashkil etadi. Era eratemanit geoxronologik ekvivalenti, eoyaga boʻysunadi va geologik davrlarga boʻlinadi. "Era" termini Xalqaro geologik kongress (1881) tomonidan kiritilgan. Fanerozoy mobaynida eraning davomiyligi qadimiy davrdan yosh davrlarga qarab kamayib boradi (paleozoy 322 mln. yil, mezozoy 183 mln. yil chamasi, kaynozoy — 67 mln. yildan ortiq).

## Yana qarang
* Era (maʼnolari)
## Manbalar
Erazm rotterdamlik

**Erazm rotterdamlik**, Dezi deriy (1469.28.10, Rotterdam – 1536.12.7, Bazel) – Uygʻonish davri gumanistolimi. 1499-yil Parij universitetining teologiya fakultetini tugatgan. Yangi ahdnkt original matnini tiklagan, 1517-yil uni yunoncha originalidan birinchi bosma nashrini va oʻzining lotin tiliga tarjimasini amalga oshirgan. Bu nashrga yozgan sharhida Erazm rotterdamlik cherkovni ilk xristianlik mavqeida turib tanqid qilgan. Asosan rasmiy cherkov mafkurasi tomonida turgan. Garchi oʻz asarlari bilan obyektiv jihatdan Reformatsiyaga. koʻmaklashgan boʻlsa ham, bu harakatga salbiy munosabatda edi. Asosiy asarlari: „Maqollar kitobi“ (1500; qadimiy dunyo mualliflarining aforizmlar va latifalari toʻplami), „Oilaviy suhbatlar“ dialoglar toʻplami (1518) va „Ovsar xonim maqtovi“ (1509).
Suyunboy Eraliyev

**Suyunboy Eraliyev** (1921.15.11, Talas viloyati) — Qirgʻiziston xalq shoiri (1974). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1945-yildan viloyat va respublika gaz.larida muxbirlik qilgan. Qirgʻiziston Yozuvchilar uyushmasida kotib (1959—65), adabiy maslahatchi (1967— 84). Dastlabki sheʼriy toʻplami — "Ilk sado" (1949). "Samimiy mehr" (1959) dostoni mashhur. Tarixiy mavzuda yozilgan bu lirik qissa qirgʻiz sheʼr tuzilishining anʼanaviy shakllarini boyitgan. "Yulduzlarga sayohat" (1966) dostoni bilan qirgʻiz sheʼriyatiga erkin vaznni olib kirgan.

V. Uitmen, R.Tagor, Oybek, M.Tursunzoda, Mirtemir kabi yozuvchilarning asarlarini qirgʻiz tiliga tarjima qilgan. A.Tvardovskiyning "Vasiliy Tyorkin" dostonining E. qilgan tarjimasi qirgʻiz soʻz sanʼati tarixidagi eng mukammal tarjimalardan biri sanaladi. Asarlari koʻplab tillarda nashr etilgan. Toʻqtagʻul Sotilgʻanov nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti laureati (1986).

As:Togʻlar farzandiman [Sheʼrlar, doston], T., 1978.

## Manbalar
Eran

**Eran** — oʻzbek xalq dostonlarida hamda shomonlik folklorida doston qahramoniga, shomonga doimiy ravishda yordam beruvchi, ustozlik qiluvchi homiy kuch. "E." atamasi "Alpomish", "Goʻroʻgʻli" va boshqalar dostonlarda chiltonlar, Xizr va shahrik. azizavliyolarga nisbatan umumlashma nom sifatida qoʻllanadi. Odatda, Xizr barcha eranlarning yoʻlboshchisi deb qaraladi. Turli diniy manba va manoqiblarda ham "E." atamasi azizavliyo maʼnosida ishlatiladi. E. oʻzbeklardan tashqari qozoq, turkman, qoraqalpoq, ozarbayjon va Sibirdagi bir qator turkiy xalqlar folklorida ham faol obrazlardan hisoblanadi.
Eratosfen

**Eratosfen** (miloddan avvalgi taxminan 276, Kirena, hozirgi Liviya – 194, Aleksandriya, Misr) – qadimiy yunon olimi. [Aleksandriya[[ (Iskandariya) va Afina shahrilarida tahsil koʻrgan. Iskandariya kutubxonasining boshligʻi boʻlgan. Matematika fanida tub sonlarni topish usulini taklif etgan. [Matematik geografiyaga asos solgan, jumladan, yer yuzining obod qismi (eykumena) ning xaritasini tuzgan. Birinchi boʻlib yer meridiani yoyi uzunligini hisoblagan. Fanga „geografiya“, „kenglik“, „uzunlik“ tushunchalarini kiritgan. Erotasfen xronologiya, astronomiya, tilshunoslik, falsafa va musiqa bilan ham shugʻullangan. Erotasfen asarlarining ayrim qismlarigina bizgacha yetib kelgan.
Eratema

**Eratema** — umumiy stratigrafik shkalaning boʻlimi, eonotemaga boʻysunadi va sistemalarga boʻlinadi. "E." termini 1966-yil amerikalik geolog X. Xedberg tomonidan kiritilgan. E. litosfera (maʼlum bir holatda atmosfera va gidrosfera) va organik dunyo rivojlanishining katta etapini aks ettiradi. Har bir E. uch yoki undan ortiq sistemaga boʻlinadi. Umumiy qabul qilingan fanerozoy E.lari: kaynozoy, mezozoy, paleozoy hisoblanadi (qarang Geoxronologiya).
Erbiy

**Erbiy** [Itterbyu qishlogʻi (Shvetsiya) nomidan; lotincha,], Yeg — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Lantanoidlarga kiradi. Sun'iy ravishda izolyatsiya qilinsa kumush-oq rangli qattiq metal. Asli Itterbyu qishlog'idagi gadolinit konidan topilgan.
Erg

**Erg** (arab.) — Afrikaning shim. qismidagi qumli choʻllar. Daryolar keltirgan yotqiziqlar keng tarqalgan pastlik yerlarda koʻp uchraydi. Qator baland qum tepalari bor. Oʻsimlik oʻsishi va hayvonlar yashashi uchun toshloq va shagʻalli choʻllarga nisbatan sharoit qulayroq. Vohalar bor. Joy nomlari shaklida ham uchraydi, mas, Katta Sharqiy Erg, Katta Gʻarbiy Erg, ErgIgidi va boshqalar
Erg (maʼnolari)

**Erg**:

* Erg (arab.) — Afrikaning shim.
* Erg (birlik) (yun. — ish) — SGS birliklar tizimida ish, energiya va issiqlik miqdori birligi; erg (xalqaro yege) orqali belgilanadi.
Erariy

**Erariy** (lotincha: — mis, pul) — qadimiy Rimda davlat xazinasi. Saturn ibodatxonasida saqlangan. Respublika davrida senat (uni kvestorlar boshqargan), imperiya davrida — imperatorlar ixtiyorida boʻlgan. Imperator Avgust E.ni imeratorning xususiy kassasi — fisk bilan qoʻshib yuborgan. E. tepasida imperiya davrida pretorlar turgan.