Sen-Marten

**Sent-Martin** (fransuzcha: *Saint-Martin*), yoki Sint-Marten (niderlandcha: *Sint Maarten*) (*Sent-Marten oroli*) – Karib dengizidagi Kichik Antil tizmasining shimoliy qismida joylashgan orol. Bu dunyodagi eng kichik aholi yashaydigan orol boʻlib, bir vaqtning oʻzida ikki davlatning bir qismidir. Orolning shimoliy qismi Fransiyadagi xorijdagi hamjamiyati Sent-Marten, janubiy qismi – *[[Niderlandiya Qirolligi]]-Marten shtati* muhim avtonomiyaga ega boʻlgan oʻzini oʻzi boshqaradigan davlatdir.

## Geografiyasi
Orolning Gollandiya qismining maʼmuriy markazi – Filipsburg shahri, Fransiya qismi – Marigot shahri hisoblanadi.  er maydoniga ega ,  Fransiya Respublikasi suvereniteti ostida va  Niderlandiya Qirolligining suvereniteti ostida boʻlgan. Bu Fransiya Respublikasi va Niderlandiya Qirolligi oʻrtasidagi yagona quruqlik chegarasi hisoblanadi. Asosiy shaharlari – Gollandiya tomonida Filipsburg va Fransiya tomonida Marigot shaharlari hisoblanadi. Gollandiya tomonida aholi zichroq. Butun oroldagi eng katta aholi punkti Gollandiya tomonida joylashgan Quyi Prins kvartalidir.Eng baland choʻqqisi – Pic Paradis () fransuz tomonidagi tepalik zanjirining markazida joylashgan. Ikkala tomoni katta togʻ choʻqqilari bilan tepalikli. Bu koʻplab uylar joylashgan vodiyni hosil qiladi. Orolda daryolar yoʻq, lekin quruq soylar koʻp. Piyoda yurish yoʻllari tepalari va yon bagʻirlarini qoplaydigan quruq o'rmonga kirish imkonini beradi. Orol Anguilla janubida joylashgan va Britaniyaning chet el hududidan Anguilla kanali orqali ajratilgan. Sent-Martin Sent-Bartelemining shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan boʻlib, Fransiyaning xorijdagi jamoasidan Sent-Bartelemi kanali orqali ajratilgan.

Qoʻshni orollarga Sent-Bartelemi (Fransuz), Anguilla (Britaniya), Saba (Gollandiya), Sint Eustatius „Statia“ (Gollandiya), Sent-Kitts va Nevis(mustaqil, ilgari Britaniya) kiradi. Nevis bundan mustasno, bu orollarning barchasi Sent-Martindan ochiq kunlarda osongina koʻrinadi.
## Etimologiyasi
"Sen-Marten" nomi orolga inglizlar tomonidan *Saint Martin of Tours* sharafiga berilgan. Mahalliy aholi uni *Narikele Jinjira* deb atashadi, yaʼni „kokos oroli“.
## Iqlimi
Sen-Marten oroli tropik dengiz iqlimiga ega. Apreldan noyabrgacha orol juda nam, tez-tez yomgʻir yogʻadi. Lekin ular odatda qisqa muddatli. Doimiy esib turuvchi shamollari kuchli namlik tuygʻusini kamaytiradi, apreldan noyabrgacha boʻlgan nam va issiq davrni kamroq sezadi. Qishda havo harorati pasayib, oʻrtacha kunduzi 28-29°, kechasi 22-23° issiq boʻladi. Qishda namlik sezilarli darajada kamayadi. Orolda Fransiya va Gollandiya hududlariga tegishli 30 dan ortiq oq qumli plyajlar mavjud.
## Tarixi
Amerika yevropaliklar tomonidan kashf etilishidan oldin, orol butunlay *Aravaklarga* tegishli edi, ular uni *Tuz oroli* (Sent-Martenning asosiy boyligi sharafiga) yoki *Ayollar mamlakati* deb atashgan.

1493-yilda Xristofor Kolumb tomonidan orol kashf etilgandan soʻng , Aravaklarning mulki Sen-Martin deb oʻzgartirildi va orol jahon xaritasiga kiritilgan 11-noyabr kuni uning asosiy davlat bayrami hisoblanadi.

1620-yillarda fransuz mustamlakachilari bu yerga kelib, tamaki etishtirishni boshladilar.

1631-yilda Gollandiya orolni qulay baza deb topib, mumkin boʻlgan hujumlardan himoya qilish uchun *Fort Amsterdamni* qurib, bir necha mustamlakachilar bilan bu yerda turar-joy qurdilar. Yan Klasson van Kampen birinchi gubernator boʻldi.

Ispanlar 1633-yilda orolni egallab, unga tayanch oʻrnatdilar.

1644-yilda ispanlar Piter *Stuyvesant* boshchiligida Gollandiyaning koʻp sonli hujumini qaytardilar.

Sakson yillik urush tugagach, bu orol Ispaniya uchun strategik ahamiyatga ega emas edi, shuning uchun ular *Myunster* shartnomasiga binoan undan voz kechishga rozi boʻlishdi.

Ispanlar ketganidan soʻng, gollandlar va fransuzlar oʻz turar-joylarini tiklashga qaror qilishdi, ammo yuzaga kelgan mojaro tufayli va toʻliq harbiy harakatlarni oldini olish uchun tomonlar Договор Конкордии[fr] imzoladilar, bu orolni ikkiga boʻldi. Fransiya Qirolligi va Birlashgan viloyatlar Respublikasi oʻrtasidagi qismlar.

1651-1665 yillarda orol Malta ordeni egaliklaridan biri boʻlgan.

1690-yilda Golland orolning fransuzlar qismini egallab oldilar.

1699-1702 va 1779-1881-yillarda. orol Fransiya tomonidan toʻliq bosib olindi, ammo shundan keyin Konkordiya shartnomasi tiklandi.

1795-1801-yillardagi fransuz istilosi Buyuk Britaniya bilan almashtirildi.

Vena kongressining qarori bilan 1816-yilda *Konkordiya shartnomasi* tiklandi. Bugungi kunda ushbu shartnoma hali ham amalda boʻlgan eng qadimgi shartnomalardan biri boʻlib, orol hududi Fransiya va Niderlandiya oʻrtasidagi chegara joylashgan yagona joydir.

## Tili
Orolning ikkala qismidagi ogʻzaki til – Sen-Marten, Sharqiy Karib dengizi *ingliz-kreol tilining dialekti*.

Orolning Gollandiya qismining rasmiy tili - golland tilidir. Bu yerda ingliz va ispan tillari, shuningdek, *papiamento lahjasida* ham soʻzlashadi.

Fransuz tomonida rasmiy til fransuz tilidir.

## Iqtisodiyoti

*Cessna 208B Grand Caravan*, *DHL* (*Air Sent-Kits va Nevis*) malika Juliana aeroportiga qoʻndi. Iqtisodiyotining asosini turizm tashkil etadi.

Gollandiya tomonida rasmiy pul birligi Gollandiya Antil gulderi, fransuz tomonida esa boshqa fransuz xorijdagi barcha mulklarida boʻlgani kabi evro hisoblanadi. Amerika dollari hamma joyda qabul qilinadi. Oroldagi doʻkonlardagi narxlarning aksariyati shu valyutada koʻrsatilgan. Yashash narxi Yevropanikiga oʻxshash yoki biroz yuqoriroq. Kredit kartalar hamma joyda qabul qilinadi.

Orolning janubiy, Gollandiya qismi offshor zona hisoblanadi. Orolning Gollandiya qismida roʻyxatdan oʻtgan va orolda biznes yuritmayotgan kompaniyalar soliqdan ozod qilingan. Shu bilan birga, koʻchmas mulk va uni sotishdan tushgan daromadga soliq olinmaydi.

*Malika Juliana aeroporti* ushbu orolda joylashgan. U yerga qoʻnish eng qiyinlaridan biri hisoblanadi, chunki uchish-qoʻnish yoʻlagining oxiri dengiz qirgʻogʻiga tutashgan va samolyotlar *Maho plyajida* dam olayotgan sayyohlarning boshi ustiga tom maʼnoda qoʻnishga majbur boʻladi, uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi esa atigi 2300 metr.

## Adabiyotlar
*Ensiklopediya regionalnoy geologii mira*. *Zapadnoe polusharie* (vklyuchaya Antarktidu i Avstraliyu) / Pod red. *R. U. Feyrbridja*. *Per. s angl*. *S. S. Filatova*. – L.: Nedra, 1980. – 511 s.
## Havolalar
MEMBRANA | *Jannat orolida sayyohlarning boʻyniga samolyotlar qoʻnadi* (Wayback Machine saytida 2020-09-29 sanasida arxivlangan).