Najaf

**Najaf** () yoki **An-Najaf al-Ashraf** () – Iroq poytaxti Bagʻdod shahridan 160&nbsp;km janubda joylashgan shahar. Furot daryosining oʻng sohilida. 2019-yil holatiga aholisi 847 000 kishi. Najaf muhofazasining maʼmuriy markazi. Najaf shialarning eng muqaddas shaharlari va uning maʼnaviy poytaxtlaridan biri hisoblanadi. Hozirda ham Iroqdagi shia siyosiy hokimyatining asosiy markazi boʻlib qolmoqda. 
Shaharga 8-asr oʻrtalarida asos solingan. 11-asrda devor bilan oʻralgan. Najaf — shialarning muqaddas shaharlaridan. Najafda xalifa Ali masjid-maqbarasi (Abbosiylar davrida qurilgan) bor. Bu yerda, shuningdek, dunyodagi eng katta qabristonlardan biri Vodiy as-salom joylashgan. Qabriston shialarning asosiy ziyoratgohlaridan biri hisoblanadi

## Etimologiyasi

Arab leksikografi Ibn al-Manzurning fikricha, "najaf" (نجف) soʻzi to‘rtburchak, atrofida suv to‘plangan balandlik, biroq suv ushbu balandlikkacha chiqa olmaydigan joy degan maʼnoni bildiradi. Biroq suv ushbu balandlikkacha chiqa olmaydi. Shayx as-Sodiq Imom Sodiq (a.s.)dan kelgan hadisga tayanib, “Najaf” so'zi “nay dengizi quridi” ma’nosini bildiradigan “nay jaff” iborasidan kelib chiqqan bo‘lib, asta-sekin “Najaf”ga aylangani haqida yozadi.

“Najaf” odatda “al-Ashraf” (qadrli) sifati bilan birga keladi. “Al-Havza al-’ilmiyya fi l-Najaf al-ashraf” asari muallifining yozishicha, bu shaharda eng ulug‘ zotlardan biri Hazrati Ali (r.a.) dafn etilgani uchundir.

## Boshqa nomlari

Shahar nomi manbalarda Al-G‘ariy yoki al-G‘oriyyon, Hadd al-Azhra, al-Hivar, al-Judiy, Vodiy as-salom, az-Zahr, Zahr al-Kufa (Kufa ortida), ar-Rabva, Baniqiya va Mashhad nomlari bilan ham uchraydi.

## Tarixi

An-Najaf hududi qadimgi Bobil shahridan 30&nbsp;km janubda va qadimgi Ur shahridan 400&nbsp;km shimolda joylashgan. Shaharning oʻzi milodiy 791-yilda Abbosiylar xalifasi Horun ar-Rashid tomonidan Hazrati Ali ibn Abu Tolibning ziyoratgohi sifatida asos solingan.

### Eng qadimgi davr

Arxeologik kashfiyotlar miloddan avvalgi 1-asrga oid aholi manzilgohlari mavjudligini ko'rsatadi. Najaf yaqinidagi eng katta nasroniylar qabristonlaridan biri boʻlgan. Keyingi asrlardagi tadqiqotlar shuni isbotladiki, Najaf ham turfa madaniyatli va koʻp dinli shahar. Najaf muhofazasi Ta’sirlar bo‘yicha inspektsiya direktori Muhammad al-Mayalining ta’kidlashicha, “Biz ko‘p yillar davomida olib borayotgan qazishmalar Najafda maydoni 1416 akr (573,04 gektar) boʻlgan Iroqdagi eng katta nasroniy qabristoni borligini tasdiqlaydi. Biz qabrlardagi xochlar va toshlarda Masihga o‘xshash o‘ymakorlik tasvirlari orqali nasroniylik belgilarini topdik. Shuningdek, sosoniylar davriga oid yodgorliklar ham bor. Shuningdek, qazish jarayonida shisha sanoati rivojlanganidan dalolat beruvchi dalillar topildi. Xoch bilan bezatilgan, shuningdek, ibroniy yozuvlari turli din vakillari birgalikda yashashagan jamiyatni bo'lganligini ko'rsatadi".

Vodiy as-salom yahudiylar uchun muqaddas qabriston boʻlgan va oʻsha paytda shahar Baniqiya deb atalgan va bu Najafning birinchi nomi boʻlishi mumkin.

Ibrohim bir kunda bu qishloqqa kelib, bir-ikki kun qolib, keyin Mesopotamiyadan Arabistonga sayohatini davom ettirgani yozilgan baʼzi matnlarda Baniqiya nomi ham uchraydi.

Islomda shahar tarixi Hazrat Ali bilan boshlanadi. Alining ko‘milgan joyi sir bo‘lib qolishi haqida ko‘rsatma berilgan, chunki uning dushmanlari ko‘p bo‘lib, jasadi qandaydir haqoratga duchor bo‘lishidan qo‘rqardilar. Rivoyatlarga koʻra, Alining jasadi Kufadan yoʻlga chiqqan tuyaning ustiga qoʻyilgan. Tuya jasad yashirincha ko‘milgan shahardan bir necha chaqirim g‘arbda to‘xtagan. U yerga qabr toshi oʻrnatilmagan va dafn etilgan joy haqida bir necha ishonchli odamlardan boshqa hech kim bilmas edi. Rivoyat qilinishicha, oradan yuz yildan oshiqroq vaqt o‘tib Abbosiylar xalifasi Horun ar-Rashid Kufa yaqinida jayron oviga chiqqan va jayronlar bir tepalikka chiqqanlarida ularning izidan borayotgan itlarni qandaydir kuch ularni to‘xtatib qolaveradi. Horun ar-Rashid buning sirini bilishga qiziqqanda, mahalliy aholi bu yerni muqaddas ziyoratgoh ekanligini aytadi. Xalifa o‘sha yerda maqbara qurishni buyurdi va vaqt o‘tishi bilan maqbara atrofida Najaf shahri paydo bo‘ldi.

### O'rta asrlar va zamonaviy tarixi

14-asr boshlarida sayyoh Ibn Battuta Makka ziyoratidan keyin Iroqqa qilgan safari chogʻida Ali ibn Abu Tolib dafn etilgan joyga tashrif buyurgan. Bu davrda Najaf Mashhad Ali deb atalgan. Ibn Battuta o'zining arabcha Rihlasida shunday deydi:

16-asrda Najaf Usmonlilar imperiyasi tomonidan bosib olingan. Erondagi Safaviylar sulolasi bu shia maskaniga doimiy qiziqish bildirgan. Usmonli-Safaviylar urushi (1623-1639) paytida ular shaharni ikki marta bosib olishga muvaffaq bo'lishdi, ammo 1638-yilda yana Usmonlilarga boy berishdi.

Usmonlilar imperiyasi hukmronligi davrida choʻldagi koʻchmanchi arab qabilalari va Fors qoʻshinlarining bir necha marta bosqinlari natijasida suv tanqisligi va ishonchli suv taʼminoti yo'qligi sababli Najaf ogʻir qiyinchiliklarga duch keldi. 16-asr boshiga kelib shahardagi uy-joylar soni 3000 tadan atigi 30 tagacha kamaydi.).

Portugaliyalik sayyoh Pedro Tekseyra 1604-yilda Najafdan oʻtganida, u shaharni xarobalar orasida topgan, unda 500 dan sal koʻproq odam istiqomat qilgan. Bunga sabab, asosan, Furot daryosi oqimining sharqqa, Hilla yoʻnalishi boʻyicha oʻzgarishi Najaf va Kufani balandlikda va quruq qoldirib, avvalgi boy mahalliy qishloq xoʻjaligining yoʻq boʻlib ketishiga, bugʻlanish natijasida yer osti suvlarining shoʻrlanishi bilan xurmozorlar va bogʻlarning vayron boʻlishiga olib keldi.

18-asrda Najafning ilmiy hayotida Erondan kelgan forsiyzabon “ulamolar” (, olimlar) hukmronlik qildi.

Suv tanqisligi nihoyat 1803-yilda Furot yana shahar tomon oqimini oʻzgartirishi bilan hal qilindi. Daryo oqimining oʻzgarishi Usmonlilarning xazoil kabi botqoqlikdagi qabilalarni davlat nazoratidan qochish imkonini beruvchi suvli muhitdan mahrum qilish uchun daryo oqimini oʻzgartirishga qaratilgan bir asrlik saʼy-harakatlari mahsulidir.  Ushbu uzoq muddatli saʼy-harakatlar natijasida 1793-yilda Furot oqimini yanada oʻzgartirgan Hindiyya kanalining qurilishini muvaffaqiyatli amalga oshirildi. Ushbu gidrologik oʻzgarishlar diniy oqibatlarga olib kelishi kerak edi. Eng muhim oʻzgarish shialikning mustahkamlanishi va tarqalishi edi. Muqaddas shahar Najaf yana suvga kirish imkoniga ega boʻlgach, uning zodagonlari va muqaddas kishilari bu hududda katta kuchga ega boʻla boshladilar. 1811-yilda oxirgi shahar devori tiklandi.

Usmonlilar 1915-yildagi qoʻzgʻolonda quvib chiqarildi, shundan soʻng shahar Britaniya imperiyasi hukmronligi ostiga oʻtdi. Najaf shayxlari 1918-yilda isyon koʻtarib, shaharning ingliz gubernatori Sayid Mahdi Al-Avadiyni oʻldirishdi va inglizlar bilan ittifoqdosh boʻlgan Anazza qabilasiga don yetkazib berishni toʻxtatdilar. Bunga javoban inglizlar shaharni qamal qilib, suv taʼminotini toʻxtatdilar. Qo‘zg‘olon bostirilib, shayxlar hukmronligi zo‘rlik bilan tugatildi. Shia ulamolarining koʻp qismi Forsga quvgʻin qilindi va ular Najaf oʻrniga Qum shahrining shia ilmi va hokimiyati markazi sifatida yuksalishiga asos soldi. Najaf Qumdagi diniy ustunligini yoʻqotdi va bu mavqeni 21-asrgacha, 2003-yildan keyin Iroqda shialar ustun boʻlgan hukumat oʻrnatilishigacha qayta tiklolmadi.

20-asrda bir qator modernizatsiya tashabbuslari natijasida Eski shaharning katta qismi qayta qurildi. 1950-yillardan boshlab Sodiq, Zaynilobiddin, Rasul va Tusiy koʻchalarini qurish uchun koʻplab tarixiy binolar va yodgorliklar, jumladan, ziyoratgohga tutashgan binolar buzib tashlandi. 1958-yilda shahar devori buzib tashlandi va oʻrniga halqa yoʻli qurildi. 1980-yillarda ziyoratgoh va shaharning gʻarbiy chekkasi oʻrtasidagi butun maydon buzib tashlangan va aholi shahar tashqarisiga koʻchib oʻtgan, buni mahalliy aholi Muhammad Boqir as-Sadr boshchiligidagi shia qoʻzgʻoloni uchun hukumatning repressiyasi sifatida qabul qilgan.

### Baas rejimidan keyingi davr

2003-yilda AQShning Iroqqa bostirib kirish paytida Najaf bosqinchi kuchlarning asosiy nishoni boʻlgan. Shahar 2003-yil 26-martdagi shiddatli janglarda qurshab olingan va 2003-yil 3-aprelda bosib olingan.

2003-yil aprelida Bag‘dod qulaganidan keyin muxtoriyatga da’vo qilgan Bag‘doddagi Sadr shahrining shia anklavi ruhoniylari Najafdagi yuqori martabali ulamolardan o‘z buyruqlarini olayotganliklarini daʼvo qilishdi.

2004-yil 30-iyun kuni hokimyat Iroqning yangi hukumatiga topshirilish arafasida Mahdiy armiyasi 2004-yil 4-aprel kuni mamlakatning markaziy va janubiy qismidagi muvofiqlashtirilgan qoʻzgʻolonning bir qismi boʻlgan  Najafdagi Ispaniya-Salvador-ALARNG bazasiga (Kamp Golf, keyinchalik Kamp Beyker deb o'zgartirildi) hujum qildi. Qoʻzgʻolon ispanlarning shahardan chiqib ketishi ortidan, amerikaliklarning shaharga kelishiga olib keldi. 2004-yilning avgustida AQSh kuchlari va Al-Sadrning Mahdiy armiyasi oʻrtasida yana shiddatli janglar boshlandi. Jang uch hafta davom etdi va Iroqning yuqori martabali ulamosi Oyatulloh Ali as-Sistoniy jangni tugatish boʻyicha muzokaralar olib borishi bilan yakunlandi.

Baas rejimining qulashi shialarning ziyoratiga qoʻyilgan cheklovlarni toʻxtatdi, bu esa Najafda ziyoratning koʻpayishiga olib keldi va obyektlar va infratuzilmaga talabning oshishiga olib keldi. 2006-yilda hukumat ziyoratchilar shahri loyihasi sifatida shaharning avval buzilgan gʻarbiy qismini qayta qurishga homiylik qildi.

2012-yilda Najaf arab dunyosi madaniyat markazi nomini oldi.

2021-yil 6-mart kuni Rim papasi Fransisk Iroqqa tarixiy tashrifi chogʻida shaharga ham keldi va as-Sistoniy bilan dinlararo muloqot oʻtkazdi va u yerda mamlakatdagi musulmonlar va nasroniylar oʻrtasida tinch-totuv yashash haqidagi xabarni bildirdi.

## Diniy ahamiyati
Najaf shialar uchun muqaddas shahar sanaladi. Najaf Muhammad (s.a.v.)ning kuyovi va amakivachchasi Imom Ali ibn Abu Tolib dafn etilgan joy sifatida mashhur. Shahar hozirda butun shia islom olamida ziyorat markazi hisoblanadi. Taxminlarga ko‘ra, faqat Makka va Madina Najafdan ko‘proq musulmon ziyoratchilarni qabul qiladi. Shia islomining eng muhim arboblaridan biri dafn etilgan joy sifatida Imom Ali masjidi shialar tomonidan uchinchi eng muqaddas islomiy maskan deb hisoblanadi

Imom Ali masjidi oltin zarhal gumbazli va devorlarida koʻplab qimmatbaho buyumlarga ega boʻlgan ulkan inshootda joylashgan. Yaqin atrofda dunyodagi eng katta Vodiy as-Salom qabristoni joylashgan. Unda bir qancha payg‘ambarlarning qabrlari bor va dunyoning ko‘plab dindorlari u yerga dafn etilishini, qiyomat kuni Imom Ali bilan birga tirilishini orzu qiladi. Asrlar davomida ziyoratgoh atrofida koʻplab hospislar, maktablar, kutubxonalar va monastirlar qurilgan va bu shaharni shialarning taʼlim va ilohiyot markaziga aylantirgan.

Najaf seminariyasi islom olamidagi eng muhim o‘quv markazlaridan biridir. Oyatulloh Humayniy 1964-yildan 1978-yilgacha u yerda ma’ruza o‘qigan. 1970-yillarda Iroq, Eron va Livanda paydo boʻlgan yangi islom harakatining koʻplab yetakchi namoyandalari Najafda tahsil olishgan .

Najaf, Karbalo bilan bir qatorda, shia musulmonlari uchun gullab-yashnayotgan ziyoratgoh hisoblanadi va Saddam Husayn hukmronligi tugaganidan keyin shaharda ziyorat turizmi jadal rivojlandi. Biroq, AQShning Eronga qarshi sanksiyalari tufayli eronlik ziyoratchilar soni sezilarli darajada kamaygan.

## Manbalar

## Havolalar