Muhammad Uljaytuning Bokuga tashrifi

Elxoniylar hukmdori Muhammad Uljaytu (1304–1316) 1309-yilda oʻz saltanati tarkibiga kiruvchi Boku shahriga tashrif buyurdi. Uning Ichkarishahardagi Juma masjidi devoriga oʻyib yozilgan farmoni (yorligʻi) Boku xalqini turli soliqlardan ozod qildi. Nosir Bakuviy 1306–1310-yillarga oid ozarbayjon tilida muxammas shaklida yozilgan sheʼrida Uljaytuning Bokuga tashrifi va u yerda amalga oshirgan obodonlashtirish ishlari haqida hikoya qiladi. Muhammad ibn Mahmud oʻzining „Nafais al-Funun“ asarida sultonning neft biznesi bilan shugʻullanuvchi darvish bilan uchrashuvini tasvirlagan.

## Tarixi
XIV asr boshlarida Shirvonshohlar davlati va uning tarkibiga kiruvchi Boku shahri Elxoniylar davlati tarkibida edi. Moʻgʻullar hukmronligi davrida Shirvondagi iqtisodiy vaziyat ogʻir edi. Ogʻir soliqlarning joriy etilishi va ularning qayta-qayta yigʻib olinishi, shuningdek, Oltin Oʻrda bilan boʻlgan urushlar iqtisodiy vaziyatni yanada yomonlashtirdi. Aholi togʻlar va oʻrmonlarga yashirinishga majbur boʻldi, topilganlari esa qatliom qilindi.

Ushbu davrda Shirvondagi ogʻir ahvolni isbotlovchi manbalardan biri Qadimgi Boku (Ichkarishahar) Juma masjididagi bitikdir. Ushbu bitikka koʻra, Muhammad Uljaytu (hijriy 1304–1316) oʻz yorligʻi bilan Boku xalqini turli soliqlardan ozod qilgan. Soliq imtiyozlari ehtimol Uljaytuning Bokuga tashrifi paytida berilgan boʻlishi mumkin. Oʻljaytu yorligʻi berilgan aniq sana maʼlum boʻlmasa-da, uning Bokuga tashrifi tarixiy manbalar bilan tasdiqlangan. Taxminlarga koʻra, bu 1309-yilda Arrondan qaytayotganda Gulistonda toʻxtashi bilan bogʻliq. Bitikdagi matn yorliqning toʻliq qismi emas, balki qisqartirilgan boʻlimidir; biroq, hukmdor uchinchi shaxs nomidan gapiradigan moʻgʻul yorliqlaridan farqli oʻlaroq, bu bitik birinchi shaxs nomidan yozilgan.

Elxoniylar davrida neft quduqlari mahalliy tadbirkorlardan tortib olinib, ijaraga berilgan. Natijada ijarachilar konlarni ham, u yerda ishlashga majbur boʻlgan dehqonlarni ham shafqatsizlarcha ekspluatatsiya qilishgan. Oqibatda neft konlarining unumdorligi pasayib, ishlab chiqarishga salbiy taʼsir koʻrsatgan. Shuning uchun Uljaytuning yorligʻi Bokuni neft soligʻidan ham ozod qildi. Bundan koʻzlangan maqsad Boku va Shirvonning ishlab chiqarish kuchlarini qayta tiklash edi.

Muhammad ibn Mahmud oʻzining „Nafais al-Funun“ asarida Sulton Muhammad Uljaytuning Bokuda darvish bilan uchrashishini quyidagicha tasvirlaydi:

## Juma masjidi bitigi

Ichkarishahardagi Juma masjidi bitigi XIV asr boshlariga oid. Bitikda Elxoniy hukmdori Muhammad Oʻljaytuning (hijriy 1304–1316) Boku va Shirvonning quyi tabaqalarini bir qator ogʻir soliqlardan ozod qilish toʻgʻrisidagi farmoni (yorligʻi) qayd etilgan. Gʻozonxon islohotlari, shuningdek, Oʻljaytuning ayrim soliqlarni bekor qilish haqidagi qarori va boshqa choralar natijasida Shirvonshohlar davlatining iqtisodiy ahvoli yaxshilandi. Oʻljaytu yorligʻining asosiy maqsadi iqtisodiyot va savdo nuqtai nazaridan muhim boʻlgan Boku shahri va uning hududi ahvolini yaxshilash edi. Yorliq matnida Bokuda devon mavjudligi ham tilga olingan. XIII–XIV asrlarda Bokuda Vaziralar kengashi (Devon al-Vuzara) faoliyat yuritgan.

Bitikda tilga olingan „qopchur“ moʻgʻulcha atama boʻlib, u ham oʻtroq, ham koʻchmanchi chorvadorlardan 1% miqdorida yigʻiladigan soliq edi. Notoʻgʻri yigʻish natijasida u xalq orasida koʻp azob-uqubatlarga sabab boʻlgan. „Serane“ soligʻi esa quyi tabaqalardan (oʻtroq aholidan) toʻlovchining dinidan qatʼi nazar yigʻiladigan jon soligʻi boʻlib, u moʻgʻullar istilosidan keyin joriy qilingan edi. Neft soligʻi, ehtimol, neft quduqlariga egalik qiluvchi tadbirkorlarga solingan. „Urfi“ deganda esa shariatda koʻzda tutilmagan soliqlar tushunilgan.

## Shuningdek qarang
* Turk-moʻgʻul anʼanasi
* Aleksandr III ning Bokuga tashrifi

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Sara Ashurbeyli. Shirvonshohlar davlati. Boku, „Avrasiya Press“, 2006, 416 b.
* Sara Ashurbeyli. Boku shahri tarixi. Boku, „Apostrophe“, 2009, 380 b.

## Havolalar
* Ozarbayjonda neft tarixi — Encyclopædia Iranica (ingliz tilida).
* Ichkarishahar Davlat tarixiy-meʼmoriy qoʻriqxonasi rasmiy sayti.
* Sara Ashurbeyli — Shirvonshohlar davlati (raqamlashtirilgan kitob).