19-oʻzbek togʻ-otliq diviziyasi

**19-oʻzbek togʻ-otliq diviziyasi** – SSSR Qurolli kuchlari Ishchilar va dehqonlar Qizil armiyasining kavaleriya boʻlinmasi.

Nomi:
* toʻliq faol nomi – **6-oʻzbek togʻ-otliq diviziyasi** (1932—1936-yillar), **19-oʻzbek Lenin ordenli togʻ-otliq diviziyasi** (1936—1940-yillar);
* qisqa faol nomi – **6-tod** ()→ **19-tod** ().

## Tarixi
Oʻrta Osiyoda hukumat tepasiga bolsheviklar kelganda va Sovet Rossiyasi tarkibida Turkiston ASSR tashkil etilganda, 1918-yil aprel oyida uning hududida sovet tuzumiga qarshi jangovar harakatlar boshlandi.

Rossiyada fuqarolar urushi yillarida, 1920-yil oxirida Buxoro va uning atrofidagi aholidan **1-Buxoro alohida otliq polki** tuzilib, otliqlar brigadasiga asos boʻldi. 1921-yil fevral oyida otliqlar brigadasi bevosita Buxoro Xalq Sovet Respublikasi Harbiy Komissarligiga boʻysunuvchi alohida polkga aylantirildi.

Ishchilar va dehqonlarning burjuaziya ustidan qozongan gʻalabasi bilan 1921-yil iyun oyida otliq polk Buxorodan Chorjoʻyga koʻchirilib, u yerda **Buxoro oʻquv otliq diviziyasiga** aylantirildi. 1921-yil oxiriga kelib Buxoro oʻquv otliq boʻlinmalari Buxoro, Chorjoʻy, Qarshi, Yakkabogʻ va Termiz shaharlarida oltita otliq diviziyaga kengaytirildi. Ayrim otliq boʻlinmalar Anvar Poshoning bOsmachilariga qarshi kurashda qatnashdi. 1923-yil boshida Buxoro Qizil Armiyasi qoʻmondoni barcha otliq diviziyalarni Oʻzbek alohida otliq polki va Oʻzbek alohida otliq batareyasi tarkibiga birlashtirdi.

1923-yildan 1924-yilgacha bolsheviklar Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazdi. Chegaralanish natijasida Oʻzbekiston SSR, Turkmaniston SSR va Oʻzbekiston SSR tarkibida Tojikiston ASSR tashkil qilindi. 1924-yil kuzida Buxoro SSR Turkmaniston SSR, Oʻzbekiston SSR va Tojikiston ASSR oʻrtasida taqsimlandi. Tugatilgan Xorazm XShJ hududi Oʻzbekiston SSR, Turkmaniston SSR va Qozogʻiston SSRning Qoraqalpoq avtonom viloyati oʻrtasida ham boʻlingan.

Keyinchalik Oʻrta Osiyo harbiy okrugi qoʻmondonining 1927-yil 1-oktyabrdagi 308/102-son buyrugʻi bilan oʻzbek milliy tuzilmalarini birlashtirgan **oʻzbek alohida qoʻshma brigadasi** tuzildi. Boʻlinma tarkibiga qoʻmondonlik punkti, oʻzbek otliq polki, oʻzbek alohida miltiq batalyoni va oʻzbek alohida otliq batareyasi kirgan. Alohida qoʻshma brigada Samarqand shahrida joylashgan.

1932-yilning kuzida SSSR Qurolli kuchlari milliy hududlarda joylashgan beshta alohida otliq brigadani togʻ-otliq diviziyalar sifatida qayta tashkil etishni boshladi. Oʻrta Osiyo harbiy okrugi bosh qoʻmondonligining 1932-yil 27-sentyabrdagi 236/112-son buyrugʻi bilan oʻzbek alohida qoʻshma brigadasi 1932-yil 1-oktyabrda **6-oʻzbek togʻ-otliq diviziyasiga** aylantirildi. Boshqa bir manbada 6-togʻ-otliq diviziyasi 1934-yil 1-iyulda 6-Turkiston otliq brigadasi bazasida qayta tashkil etilgani koʻrsatilgan.

SSSR Mudofaa xalq komissarining 1936-yil 21-maydagi 072-son buyrugʻi bilan boʻlinma yagona sanoq tizimidagi yangi qoʻshin raqamini (№) oldi va **19-oʻzbek togʻ-otliq diviziyasi** deb oʻzgartirildi.

SSSR Markaziy ijroiya qoʻmitasining SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining 1936-yil 27-apreldagi farmoni bilan boʻlinma tashkil etilganining oʻn besh yilligi munosabati bilan jangovar va siyosiy tayyorgarlikdagi aʼlo koʻrsatkichlari va bosmachilarga qarshi kurashdagi qahramonliklari uchun Lenin ordeni bilan taqdirlangan.

1937-yilda Xitoy milliy inqilobiy armiyasining 36-diviziyasi tomonidan harbiy qoʻzgʻolon paytida tartib oʻrnatish uchun *oʻzbek diviziyasining* alohida boʻlinmalari Xitoyning Shinjon viloyatiga joylashtirildi.

SSSR Mudofaa xalq komissarining 1940-yil 16-iyuldagi 0150-son buyrugʻi bilan boʻlinma nomidan millat belgisi olib tashlandi.

1920-yillar oxirida SSSR mudofaa sanoatining muvaffaqiyatlari Qizil armiyani, avval uning qismlarini, keyinroq esa Qizil armiya va Harbiy-dengiz flotini motorlashtirish va mexanizatsiyalash imkonini berdi.

Mehnat va Mudofaa Kengashining 1931-yil 1-avgustdagi qarori bilan katta tank dasturi deb ataladigan dastur qabul qilindi, u SSSRda tanksozlik sohasidagi texnik yutuqlar „tanklardan foydalanish boʻyicha umumiy operativ-taktik doktrinani tubdan oʻzgartirish uchun mustahkam shart-sharoitlar yaratganini va avtobronetank qoʻshinlarini tashkil etishda keskin oʻzgarishlarni talab qilganini, yaʼni zamonaviy jangovar frontning nafaqat jang maydonida, balki butun operativ chuqurligida ham mustaqil ravishda vazifalarni hal eta oladigan yirik mexanizatsiyalashgan birlashmalarni yaratish zarurligini“ koʻrsatdi. – A. I. Radziyevskiy, „Tankoviy udar“, Moskva, Voyenizdat, 1977-yil

1941-yil mart oyida *19-togʻ-otliq diviziyasi* 221-motorlashtirilgan diviziyani (Qizil armiya avtobronetank qoʻshinlarining 27-mexanizatsiyalashgan korpusi tarkibida) shakllantirish uchun qayta tashkil etildi. Uning tarkibiga boshqaruv, ikki motopiyoda polki, tank polki, gaubitsa artilleriya polki, alohida razvedka batalyoni, alohida zenit artilleriya divizioni va alohida tankga qarshi artilleriya divizioni kiritilgan. Diviziya tajribali, yaxshi tayyorgarlikka ega shaxsiy tarkibga ega boʻlgan.

## Tarkibi (shtab-kvartirasi)
### 1931-yil
* Boshqaruv
* Oʻzbek otliq polki
* Oʻzbek alohida oʻqchi batalyoni
* Oʻzbek alohida ot-arava batareyasi

### 1932—1936-yillar
* Boshqaruv (Samarqand)
* 1-oʻzbek otliq polki
* 2-oʻzbek otliq polki
* 79-Turkiston Qizil Bayroqli otliq polki – 1936-yil 11-maygacha, keyin Maxsus Qizil Bayroqli Uzoq Sharq armiyasiga yuborilgan
* Qozoq otliq polki – 1936-yil 1-martdan, 79-togʻ-otliq polki oʻrniga
* 6-oʻzbek alohida mexanizatsiyalashgan diviziyasi
* 6-oʻzbek alohida ot-artilleriya divizioni
* 6-oʻzbek alohida sapyor eskadroni
* 6-oʻzbek alohida aloqa eskadroni
* 6-oʻzbek alohida ot-kimyo vzvodi
* 6-oʻzbek alohida zaxira eskadroni, harbiy okrug shtabining 1936-yil 9-maydagi № 41/645 buyrugʻiga binoan 17-zaxira otliq polkni shakllantirish uchun yuborilgan.

### 1936—1939-yillar
* Boshqaruv
* 41-togʻ-otliq polki
* 42-togʻ-otliq polki
* 48-togʻ-otliq polki
* 19-alohida mexanizatsiyalashgan divizioni
* 19-alohida ot-artilleriya divizioni
* 19-alohida sapyor eskadroni
* 19-alohida aloqa eskadroni

### 1939—1941-yillar
* Boshqaruv (Samarqand)
* 27-togʻ-otliq polki (Kattaqoʻrgʻon)
* 73-Qizil Bayroqli togʻ-otliq polki (Samarqand)
* 159-togʻ-otliq polki (Samarqand)
* 14-avtobronli eskadron, 1940-yildan – 25-bronetank divizioni
* 9-alohida togʻ-otliq artilleriya divizioni
* 2-alohida sapyor eskadroni
* 23-alohida aloqa eskadroni

1940-yil 1-noyabr holatiga koʻra diviziya quyidagilarga ega:
* 4 049 nafar shaxsiy tarkib, jumladan: 382 nafar rahbar, 603 nafar kichik rahbar, 3 064 nafar oddiy askar;
* Otlar – 3 691 bosh, jumladan: 2 912 jangovar, 600 artilleriyaga moʻljallangan, 179 yuk tashuvchi;
* 80 ta avtomashina, jumladan: 8 ta yengil, 46 ta yuk tashuvchi, 26 ta maxsus;
* 6 ta traktor;
* 6 ta mototsikl;
* 2 654 ta miltiq va karabin;
* 100 ta qoʻl pulemyoti;
* 54 ta ogʻir pulemyot;
* 6 dona 45 mmli toʻp, 32 dona 76 mmli togʻ toʻpi, 4 dona 122 mmli gaubitsa;
* 11 ta asosiy BT-5 tanki;
* 17 ta bronetransportyor.

Diviziya boshliqlari va qoʻmondonlari:

* 17.05.1932 – ??.??.193? – M. Mirsharapov
* 19.01.1935 – 19.08.1939 – I. V. Selivanov, brigada komandiri
* ??.09.1938 – ??.03.1941 – A. N. Sidelnikov, polkovnik, brigada komandiri, 1940-yil 4-iyundan general-mayor
* 17.01.1941 – 11.03.1941 – G. M. Roytenberg, polkovnik

## Divizayada turli davrlarda xizmat qilganlar
* Karl Ernestovich Anderson – 20.11.1932 dan ??.??.19?? gacha – 2-oʻzbek otliq polki komandiri
* Ibragim Paskayevich Bekjanov – 27.10.1936 dan 31.10.1938 gacha – diviziya komandiri yordamchisi
* Mixail Dmitrievich Borisov – qizil komandir (kraskom)
* Grigoriy Fyodorovich Malyukov – 1938-yil 11-dekabrdan ??.??.1940-yilgacha – diviziya komandiri yordamchisi
* Sobir Umar oʻgʻli Rahimov – qizil komandir (kraskom)
* Yunus Narimonov – 1925-yil apreldan 1927-yil martgacha Birlashgan oʻzbek brigadasi va Turkiston fronti alohida oʻzbek oʻqchi batalyonining harbiy komissari.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Национальные части Красной гвардии и Красной Армии в Средней Азии (сборник статей). Труды Среднеазиатского НИИ истории революции при Средазбюро ЦК ВКП (б). Ташкент, 1933. - 69 с.
* *Плетнев Е.*, Узбекская дивизия // Литературный Узбекистан (литературно-художественный и общественнополитический двухмесячный журнал). Кн. 1. Ташкент: Узбекистан, 1937. С. 14 — 19.
* *Тимошков С. П.*, Разгром английских интервентов в Туркестане // Военно-исторический журнал № 5, 1939. С. 34-39.
* *Тимошков С. П.*, Борьба с английской интервенцией в Туркестане. Москва, 1941. - 125 с.
* *Тимошков С. П.*, Борьба с интервентами, белогвардейцами и басмачеством в Средней Азии. М., 1941. - 132 с
* *С. С. Ахунджанов*, Всемирно-историческое значение Победы советского народа в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. Ташкент, 1985
* Краснознамённый Туркестанский. Москва, Воениздат, 1988.
* *Р. Н. Эль-Бейани*, Деятельность государственных и военных органов СССР по созданию и развитию национальных воинских формирований (1923-1939 гг.). Автореф. дисс. к.и.н. Москва: РГСУ, 2012.
* *Алексей Юрьевич Безугольный*, Национальные формирования РККА в 1930-е годы., Текст научной статьи по специальности «История и археология», 2016

## Havolalar
* Rossiya davlat harbiy arxivi. F. 4. Op. 14. D. 1729. L. 8.
* Rossiya davlat harbiy arxivi. F. 9. Op. 3. D. 373. L. 11.
* www.rkka.ru