Onlayn va oflayn

Kompyuter texnologiyalari va telekommunikatsiya sohasida **onlayn** ulanish holatini, **oflayn** esa uzilganlik holatini bildiradi. Zamonaviy terminologiyada bu odatda internetga ulanishga ishora qiladi, lekin u, ayniqsa, „onlayn“ yoki „liniyada“ ifodalanganda, kattaroq tizimga ulangan har qanday uskuna yoki funksional blokka nisbatan ham qo'llanishi mumkin. Onlayn boʻlish uskuna yoki quyi tizimning ulanganligini yoki foydalanishga tayyorligini bildiradi.

„Onlayn“ soʻzi internetda amalga oshirilgan faoliyat va maʼlumotlarni tavsiflash uchun ishlatiladi, masalan „onlayn identifikatsiya“, „onlayn qimor“, „onlayn o'yin“, „onlayn xarid“, „onlayn bank ishi " va „onlayn taʼlim“. Xuddi shunday maʼno „kiber“ va „e“ prefikslari bilan ham beriladi, misol uchun „kibermakon“, „kiber jinoyat“, „elektron pochta“ va „elektron tijorat“ soʻzlari. Bundan farqli oʻlaroq, „oflayn“ soʻzi internetdan uzilgan holda amalga oshiriladigan kompyuter faoliyatiga (masalan, doʻkonlardan xarid qilish) tegishli boʻlishi mumkin. „Oflayn“ atamasi baʼzan „real hayotda“ degan maʼnoni anglatuvchi „IRL“(In real life) qisqartmasi bilan almashtiriladi.

## Tarixi
19-asrda *"Online"* atamasi temir yoʻl va telegraf sanoatida keng tarqalgan. Temir yoʻllar uchun signal qutisi telegraf liniyasi (kabel) orqali liniya (trek) boʻylab xabarlarni joʻnatadi. Ular elektr manbai yoki soʻnggi nuqta uskunasidan farqli oʻlaroq, kontaktlarning *zanglashiga* olib keladigan muammoga ishora qilishi mumkin edi.

1950-yildan boshlab hisoblanganda *onlayn* va *oflayn* atamalar mashinalar, jumladan, kompyuterlar va periferik qurilmalar ulangan yoki ulanmaganligini bildirish uchun ishlatilgan. Mana bu yerda 1950-yilda chop etilgan *"High-Speed Computing Devices"* kitobidan parcha:

: Maʼlumotlarni keng miqyosda qisqartirish uchun avtomatik hisoblash uskunalaridan foydalanish, agar ushbu maʼlumotlarni avtomatik ravishda mashinaga avtomatik kiritish uchun mos shaklga avtomatik transkripsiya qilish uchun vositalar taqdim etilsa, muvaffaqiyatli boʻladi. Oʻlchanayotgan jarayonni boshqarish uchun qisqartirilgan maʼlumotlardan foydalaniladigan baʼzi ilovalar uchun, eng muhimi, kirishni *onlayn rejimda* ishlash uchun ishlab chiqish kerak. Onlayn rejimda kirish toʻgʻridan toʻgʻri va kechiktirmasdan maʼlumotlarni qisqartirish moslamasiga uzatiladi. Boshqa ilovalar uchun maʼlumotlarni keyinchalik mashinaga kiritish uchun mos shaklda avtomatik transkripsiyani oʻz ichiga olgan *oflayn rejimda* ishlashga yoʻl qoʻyilishi mumkin. Bu talablarni teleprinterning ishlash talablari bilan solishtirish mumkin. Masalan, baʼzi teletayp mashinalari liniyada ishlaydi. Ularning operatorlari bir zumda aloqada. Boshqa teletayp mashinalari shtamplangan qogʻoz tasmasining aralashuvi orqali tarmoqdan tashqarida boshqariladi. Xabar lentaga teshilgan teshiklar orqali saqlanadi va keyinchalik lentani boshqa mashinaga berish orqali uzatiladi.

## Misollar

### Oflayn elektron pochta
Ushbu tushunchalardan elektron pochta bilan umumiy foydalanishga misollardan biri bu pochta foydalanuvchi agenti (MUA) boʻlib, u onlayn yoki oflayn holatda boʻlishi mumkin. Bunday MUAlardan biri Microsoft Outlook hisoblanadi. Onlayn boʻlsa, u pochta serverlariga ulanishga harakat qiladi (masalan, muntazam ravishda yangi pochta borligini tekshirish uchun), oflayn boʻlganda esa ulana olmaydi. MUA ning onlayn yoki oflayn holati u ishlayotgan kompyuter va internet oʻrtasidagi ulanish holatini har doim ham aks ettirmaydi, yaʼni kompyuterning oʻzi onlayn boʻlishi mumkin. Xuddi shunday, kompyuter talab boʻyicha dial-up ulanishidan foydalanish uchun sozlanishi mumkin (masalan, Outlook kabi dastur serverga ulanishga harakat qilganda), lekin foydalanuvchi Outlook har doim shunday sozlanganda ushbu qoʻngʻiroqni ishga tushirishni xohlamasligi mumkin.

### Oflayn media ijrosi
Ushbu tushunchalardan foydalanishning yana bir misoli raqamli audio texnologiyasidir. Magnitofon, raqamli audio muharriri yoki onlayn boʻlgan boshqa qurilma soati sinxronizatsiya bosh qurilmasi soati nazorati ostida boʻlgan qurilmadir. Sinxronizatsiya ijroni boshlaganida, onlayn qurilma avtomatik ravishda master bilan sinxronlanadi va yozuvning oʻsha nuqtasidan oʻynashni boshlaydi. Oflayn boʻlgan qurilma tashqi soat maʼlumotnomasidan foydalanmaydi va oʻzining ichki soatiga tayanadi. Sinxronizatsiya ustasiga koʻplab qurilmalar ulangan boʻlsa, koʻpincha bitta qurilmaning chiqishini eshitishni istasa, uni oflayn rejimga oʻtkazish qulay boʻladi, chunki agar qurilma onlayn oʻynatilsa, barcha sinxronlashtirilgan qurilmalar ijro etish nuqtasini topishi kerak boʻladi.

### Oflayn sayohat
Ushbu tushunchalarning umumiy qoʻllanilishining uchinchi misoli — bu onlayn yoki oflayn holatda boʻlishga koʻrsatma berilishi mumkin boʻlgan veb brauzerdir. Brauzer faqat onlayn holatda boʻlganda serverlardan sahifalarni olishga harakat qiladi. Oflayn holatda foydalanuvchilar **oflayn koʻrishni** amalga oshirishlari mumkin, bu yerda sahifalarni onlayn holatda avval yuklab olingan sahifalarning mahalliy nusxalari yordamida koʻrish mumkin. Bu kompyuter oflayn boʻlganda va Internetga ulanish imkonsiz yoki istalmaganda foydali boʻlishi mumkin. Sahifalar foydalanuvchi tomonidan oldindan onlayn koʻrish natijasida yoki brauzer onlayn holatda boʻlganda yangilanadigan baʼzi veb sahifalarning mahalliy nusxalarini saqlash uchun sozlangan brauzer tomonidan aniq tarzda veb brauzerning shaxsiy keshiga yuklab olinadi. Bunday veb brauzerlardan biri Internet Explorer hisoblanadi. Sahifalar Favourites roʻyxatiga qoʻshilganda, ular „oflayn koʻrish uchun mavjud“ deb belgilanishi mumkin. Internet Explorer belgilangan sahifaning va ixtiyoriy ravishda u bogʻlangan barcha sahifalarning mahalliy nusxalarini yuklab oladi. Internet Explorer 6-versiyasida toʻgʻridan toʻgʻri havolalar darajasi, isteʼmol qilinishi mumkin boʻlgan mahalliy disk maydonining maksimal miqdori va mahalliy nusxalarning yangilanganligini tekshirish uchun jadvalni har biri uchun sozlash mumkin.

Rivojlanayotgan mamlakatlar qishloq hududlari va qamoqxonalar kabi tegishli internet aloqasiga ega boʻlmagan jamoalar uchun WiderNet eGranary Digital Library kabi oflayn maʼlumotlar doʻkonlari maʼlumotlarga oflayn rejimda kirishni taʼminlaydi. Yaqinda Internet Arxivi USB flesh-disklar va SD kartalar yordamida yangilanishi mumkin boʻlgan arzon serverlardagi materiallarga kirishni taʼminlash uchun oflayn server loyihasini eʼlon qildi.

### Oflayn xotira
Xuddi shunday, oflayn xotira — bu „inson aralashuvisiz tizim tomonidan talab boʻyicha darhol foydalanish uchun mavjud boʻlmagan“ kompyuter maʼlumotlarini saqlashni oʻz ichiga oladi.

### Oflayn xabarlar
Oʻsib borayotgan aloqa vositalari va ommaviy axborot vositalari bilan oflayn va onlayn soʻzlari juda tez-tez ishlatiladi. Agar biror kishi xabar almashish vositasida faol boʻlsa va xabarlarni qabul qila olsa, u onlayn xabar deb ataladi va agar u mavjud boʻlmasa, xabar odam qaytib kelganida koʻrish uchun qoldirilsa, u oflayn xabar deb ataladi. Xuddi shu kontekstda, shaxsning mavjudligi onlayn, mavjud emasligi esa oflayn deb ataladi.

### Fayl tizimlari
Fayl tizimlari kontekstida „onlayn“ va „oflayn“ „oʻrnatilgan“ va „oʻrnatilmagan“ soʻzlari bilan sinonim hisoblanadi. Masalan, fayl tizimlarining oʻlchamini oʻzgartirish imkoniyatlarida „onlayn oʻsish“ va „onlayn kichraytirish“ mos ravishda ushbu fayl tizimiga ajratilgan boʻsh joyni uni ajratmasdan oshirish yoki kamaytirish qobiliyatini anglatadi.

## Umumlashtirish
Onlayn va oflayn atamalari hisoblash va telekommunikatsiyadan insonlarning shaxslararo munosabatlari sohasiga umumlashtirildi. Onlayn va oflayn deb hisoblangan narsalar oʻrtasidagi farq sotsiologiya sohasida oʻrganilishi kerak boʻlgan mavzuga aylandi.

Onlayn va oflayn oʻrtasidagi farq anʼanaviy ravishda kompyuter vositachiligidagi aloqa va yuzma-yuz muloqot oʻrtasidagi farq sifatida koʻriladi. Onlayn — bu virtuallik yoki kiberfazo, oflayn — bu haqiqat (yaʼni, haqiqiy hayot yoki „meatspace“)

Slaterning taʼkidlashicha, onlayn va oflayn oʻrtasidagi farqni kamaytirish uchun huquqiy va tartibga soluvchi bosimlar mavjud, bunda „onlaynni oflaynga oʻzlashtirish va farqni yoʻq qilish tendensiyasi“ mavjud, ammo bu onlayn munosabatlarning qisqarishini anglatmaydi. U onlayn munosabatlarga katta huquqiy maqom berilishi mumkin, deb taxmin qiladi (shartnomaviy munosabatlar, masalan, biznes operatsiyalari, onlayn rejimda allaqachon ularning oflayn hamkasblari kabi „haqiqiy“ koʻrinishini taʼkidlaydi). U, shuningdek, onlayn/oflayn farqni 10 yil ichida odamlar „ancha gʻalati va unchalik tushunarsiz“ deb koʻrishlari mumkin, deb taxmin qiladi.

## Yana qarang

* Kompyuter tarmoqlari
* Juda Onlayn
* NLS yoki „on-Line tizimi“
* Oflayn oʻquvchi
* Tezda § Kompyuterdan foydalanish
* Onlayn algoritm
* Onlayn va oflayn algoritmlar
* Onlayn tahrirlash va oflayn tahrirlash — videoni tahrirlashda onlayn / kontur farqi
* Onlayn oʻyinlar
* Onlayn identifikatsiya
* ''Onlayn'' (jurnal)
* Onlayn koʻngillilik
* Ochiq kirish (nashr qilish)
* Mavjudlik
* Obroʻ-eʼtibor
* Veb-saytni aks ettirish dasturi


## Manbalar