open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xafaqon

**Xafaqon** (arab. – urmoq, titramoq) – yurakning tez yoki notekis urishini sezish holati. Bu sezgi yuraktomir va boshqa sistemalar (masalan, nerv, endokrin tizimi) kasalliklarida, shuningdek, sogʻlom kishilarda kuchli yoki odatdan tashqari jismoniy zoʻriqish, hayajonlanish va boshqalarda paydo boʻladi. Xafaqonni davolash va oldini olish kasallikni keltirib chiqargan sabablarga bogʻliq. Baʼzan „Xafaqon“ atamasini yurak urishining oʻzgarishi qon bosimi oshganida ham kuzatilganligidan gipertoniya kasalligita nisbatan ham ishlatadilar.

Xafaqon tushunchasi aslida Sharq tabobatidan maʼlum. Oʻtmishda tabiblar xafaqon sabablarini toʻgʻri tushunib, uning koʻp va xilma-xil kasalliklar (masalan, yurakning organik va funksional oʻzgarishlarida, oʻpka, meʼda va ichak xastaliklarida, yalligʻlanish, shikastlanish, zaharlanish, isitmalash, gijja kasalligida, biror narsa chaqqanda yuzaga kelishini va boshqalar)da kuzatganlar. Ular yurak urishi oʻzgarishlarini puls sifatlari (yaʼni puls tezligi tekis yoki notekisligi, toʻliq toʻliqmasligi yoki tarangligi)ga koʻra aniqlaganlar. Abu Ali ibn Sino „Tib qonunlari“ asarida xafaqon haqida mufassal aytib oʻtgan. Unga koʻra, xafaqon goho xidli moddadan, goho mizojdan, goho shishdan, gohida uzluksizlikning buzilishidan, baʼzan esa qattiq hisdan va boshqa yot narsalardan paydo boʻladi. Xidli modda goho qondan, goho rutubatdan, goho safrodan, goho yeldan iborat boʻlishi mumkin. Baʼzan faqat yurak aziyatlari emas, balki oʻpkaning yurakka yondosh tomonida tikilmalar koʻpayib, nafas keragicha oʻta olmasligi (oʻpkaning hamkorligi bilan), meʼda ahvolining oʻzgarishi (meʼdaning hamkorligi bilan) ham Xafaqon paydo boʻlishiga olib keladi. Xafaqonning hamma turida tomir notekis urishi kuzatiladi, ammo kasallik belgilari unga sabab boʻlgan omillarga bogʻliq boʻladi (masalan, Xafaqonga gijjalar sabab boʻlsa, bunda lanjlik, soʻlak oqishi va boshqa kuzatiladi).
## Manbalar
George de Hevesy

**XEVESHI (lotincha Hevesy) Dyerd (Georg)** (1885.1.8, Budapesht — 1966.5.7, Freyberg, GFR) — vengriyalik fizik-kimyogar, radiokimyogar. Vengriya Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1945-yildan) Syurix va Manchester universitetlarida (1911— 13), Venadagi radiy institutida (1913), Budapesht universitetida (1913—20) ishlagan (1918-yildan professor). Kopengagen (1920—26 va 1934—43), Freyburg (1926 — 34) va Stokgolm (1943-yildan) universitetlari professor Ilmiy tadqiqotlari radiokimyoga oid. Izotop indikatorlar usulini taklif qilgan. Ilk bor biologiyada radioaktiv indikator (radiy D) qoʻllab oʻsimliklarda qoʻrgʻoshinning taqsimlanishini oʻrgangan. D. Koster bilan birga gafniy kimyoviy elementini kashf etgan (1922). Ogʻir suvdan foydalanib tirik organizmlarda suv muvozanatini aniqlash mumkinligini kashf etgan (1941) Nobel mukofoti laureati (1943).

## Manbalar
Verner von Heidenstam

**Carl Gustaf Verner von Heidenstam** (1859.6.7, Olsxammar, Erebru — 1940.20.5, Evralid, Esteryyotland) — shved shoiri va yozuvchisi. Shved. akademik aʼzosi (1912). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Ziyorat va dunyo kezish yillari" (1888). Oʻrtayer dengizi atrofidagi koʻhna dunyo "Endimion" (1889) romanida aks etgan. "Renessans" (1890) romanida oʻzining adabiy manifesti eʼlon qilingan. Unda naturalizmni tanqid qilib, boy tasavvur, goʻzallikni jonli his qiladigan va tushkun boʻlmagan realizmga asoslangan yangicha estetika yaratishga chaqirgan. X. "Sheʼrlar" poetik toʻplamidan soʻng shved adabiyotida yirik shaxs sifatida tanilgan. X. Shvetsiyani qudratli saltanatga aylantirgan qirol Karl XII davri askarlari haqida hikoyalar yozib (1897—98), ularni birbiriga mazmunan ulab, "Karl XII ning yurishlari" kitobini yaratadi. Bu kitob orqali yangicha, milliy afsona yaratmokchi boʻlgan. "Avliyo Birgit ziyorati" (1901), "Folkunglar shajarasi" (1905—07, 2 j.li) romanlari hamda "Shvedlar va ularning dohiylari" (1908—10, 2 j.li) dostonida u oʻzining dastlabki gʻoyalaridan chekinib, aristokratik dunyosiga qaytgan. 1915-yil nashr etilgan "Yangi sheʼrlar" kitobidan soʻng X. Shvetsiyaning koʻzga koʻringan lirik shoiri sifatida tan olingan. Nobel mukofoti laureati (1916).

## Manbalar
Xeyerdal Tur

**Xeyerdal Tur** [1914.6.10, Larvik – 2002.18.4, KollaMikeri qishlogʻi (Italiya)] – norveg etnografi va arxeologi, dengiz sayyohi, yozuvchi. Oslo universitetida oʻqigan (1933—37). X.ning ilk sayohati Polineziyadagi FatuXiva o.ga boʻlgan (1937-38). „KonTiki“ solida ekipaj bilan birgalikda Perudan Polineziyaga qadar Tinch okeanini kechib oʻtgan (1947). Bu sayohat uni butun dunyoga mashhur qilgan. 1969—70 yillarda „Ra“ papirus qayigʻida Afrikadan Markaziy Amerikadagi orollargacha borgan. 1977—78 yillarda qamishdan yasalgan „Tigris“ qayigʻida AlKurna (Iroq) – Hind daryosining quyilish yeri – Jibuti yoʻnalishi boʻyicha suzgan. Pasxa, Galapagos va Kanar o.larida arxeologik kazishma ishlari olib borgan. Buyuk sayyoh vikinglar haqidagi manbalarni tadqiq etish maqsadida 2001 yil Azov boʻyiga arxeologik ekspeditsiya uyushtirgan. Koʻplab ilmiyommabop asarlar muallifi. Asarlari: „KonTiki“da sayohat (1949), „AkuAku“ (1957), „Ra“ (1970), „FatuXiva“ (1975) va boshqa
Xeylit

**Xeylit** (yunoncha: cheilos — lab) — lablarning yalligʻlanishi; bunda lablarning qizil hoshiyasi, shilliq pardasi va terisi yalligʻlanadi. Xeylitga lab yorilishi, kuyishi, turli shikastlar, oftobda, izgʻirinda uzoq turib qolish, parazit zamburugʻlar yoki viruslar, shuningdek, meʼdaichak faoliyatining buzilishi, yurak kasalliklari, organizmda vitaminlar (xususan, V guruh vitaminlar) yetishmasligi yoki allergiya (turli boʻyoqlar, lab boʻyogʻi) sabab boʻladi.

Oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir Xeylitda lab qizaradi, shishadi va bezillab turadi; baʼzan yiringlaydi (qarang Abssess), temperatura koʻtariladi, bosh ogʻriydi. Surunkali Xeylitda lab pust tashlaydi, uzoq vaqtgacha bitmaydigan yoriklar, yarachalar paydo boʻladi, lab bichiladi, shishadi va kattalashadi. Kasallikning ilk belgilari paydo boʻlganda darhol vrachga murojaat etish va davolanish lozim.

Xeylitning oldini olishda shikastlangan labni rivanol, kaliy permanganat (margansovka) yoki furatsilin eritmasiga hoʻllangan bint, paxta bilan tozalab artish; oftobda kuygan yoki shamolda yorilgan boʻlsa, tarkibida A vitamini boʻlgan yumshatuvchi mazlar surtish tavsiya etiladi.
James Heckman

**James Hekman** (1944.19.4, Chikago) — amerikalik iqtisodchi.1968-yilda  Priston universitetini tamomlagan. NyuYork va Kolumbiya universitetlari, Iqtisodiy tadqiqotlar milliy byurosi va "REND" korporatsiyasida faoliyat olib borgan. 1977-yildan Chikago universiteti professori, ilmiy ishlarning mehnat resurslari, aholishunoslik, "insoniy potensial",davlat siyosati, mikroekonometriya sohasida mikro maʼlumotlarni statistik tahlil usullari, xususan, statistik tanlamani shakllantirish muammolariga doir bir qator ilmiy ishlar sohibi. Nobel mukofoti laureati (2000, Daniel McFadden bilan birga).

## Karyerasi
James Heckman 1973-yilda Chikago universitetiga ko'chib o'tishdan oldin Kolumbiya universitetida dotsent bo'lib ishlagan . U Kerolin Geynrix , Jorj Borxas , Stiven Kameron , Mark Rozenzveyg va Russ Roberts kabi 70 dan ortiq talabalar uchun dissertatsiya maslahatchisi sifatida faoliyat olib borgan . Hekman iqtisod bo'limida Genri Shultsning hurmatli xizmat professori va Iqtisodiyot tadqiqotlari markazi direktori lavozimlarida ishlashdan tashqari, huquqshunoslik fakultetining huquq professori va Xarris davlat siyosati maktabida professor sifatida ham faoliyat yuritgan.  Ijtimoiy dasturlarni baholash markazi va Bolalik rivojlanishini o'rganish markazi direktori. Shuningdek , Bekker Fridman nomidagi Iqtisodiyot tadqiqotlari instituti tadqiqot kengashi aʼzosi boʻlib ishlaydi . Hekman boshqa institutlarda ko'plab tayinlovlarni o'tkazgan va xususan ,2004-2008-yillarda London Universitet kollejida mikroekonometriya kafedrasida, 2005-2014-yillarda Dublin universitet kollejida fan va jamiyat professori  va 2008-2011-yillarda Alfred Koulz Yel universitetining taniqli tashrif buyuruvchi professori sifatida ish olib borgan. 
c
## Manbalar
Xelatlar

**Xelatlar** ( — qisqichbaqa panjasi), kompleksonlar — mikroelementlarning metallorganik birikmalari; mikrooʻgʻit sifatida ishlatiladi. Suvda yaxshi eriydi, oʻsimliklar tomonidan yaxshi oʻzlashtiriladi, tuproq kolloidlari taʼsirida choʻkmaga tushmaydi. Mikroorganizmlarning yemirish taʼsiriga qarshi turish xususiyati, barcha tuproqlarda gidrolizga qarshi turgʻunligi, oʻsimliklarga zararli taʼsiri yoʻqligi bilan ahamiyatli. Tarkibida 10-12% temir, 6-10% rux, 8-10% marganets, 9-18% mis bor. Tuproqqa ekin ekish oddidan boshqa oʻgʻitlar bilan birga solinadi, barglar orqali oziqlantirishda qoʻllanadi.
Xelitseralilar

**Xelitseralilar** (Chelicerata) -boʻgʻimoyoqlilar tipiga mansub umurtqasiz hayvonlar kenja tipi. Uzunligi 0,05 mm dan (ayrim kanalar) 1,8 m gacha (kazilma evriptidlar). Xelitseralilarning boshi va 6 ta, koʻkrak boʻgʻimi qoʻshilib, boshkoʻkrakni hosil qiladi. Qorin qismi 12 boʻgʻimdan, sodda X.da oldingi qorin (7 boʻgʻim) va keyingi qorin (5 boʻgʻim)dan iborat (chayonlar). Boshkoʻkrakda 6 juft oʻsimta bor, ulardan oldingi 2 juft ogʻiz teshigi oldida (xelitseralar) va orqasida (pediapalpalar), keyingi 4 jufti yurish oyoqlari hisoblanadi. Qorin oyoqlari qoldigʻi oʻzgarib jabralar, oʻpka, taroqsimon oʻsimtalar, oʻrgimchak soʻgallarini hosil qiladi. 2 sinf: merostomalar va oʻrgimchaksimonlarga boʻlinadi. Merostomalar, asosan, dengizlarda yashaydi; koʻpchiligi qirilib ketgan. Xelitseralilarning 54000 ga yaqin turi mavjud.
Helsinki universiteti

**Helsinki universiteti** — 1640-yil Turku shahrida tashkil etilgan Finlandiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. Helsinki universiteti 1828-yil Helsinki shahriga koʻchirilgan. Teologiya, huquq, tibbiyot, falsafa, tarix, filologiya, tabiiy fanlar va matematika, qishloq va oʻrmon xoʻjaligi, pedagogika boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1640-yil tashkil etilgan)da 2 millionga yaqin asar saqlanadi. Helsinki universitetida 27 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
## Manbalar
Xemnits

**Xemnits** (1953-1990-yillarda Karlmarksshtadt) — Germaniyaning janubi-sharqiy qismidagi shahar. Saksoniya yerida. Aholisi 266 ming kishi (1999). Muhim sanoat markazi va transport yoʻllari chorrahasi. Mashinasozlik (xususan, toʻqimachilik va kimyo sanoatlari uchun jihozlar, avtomobil, mototsikl va velosipedlar i.ch.), kimyo, toʻqimachilik, trikotaj, tikuvchilik va mebel sanoati korxonalari mavjud. Shaharga 12-asrda Rudali togʻlardan oʻtgan savdo yoʻli yoqasida asos solingan. XII — XVIII asrlarda qurilgan meʼmoriy obidalari saqlangan.
Corneille Heymans

**Xeymans** (Heymans), **Geymans Korney** (1892—1968) — belgiyalik fiziolog va farmakolog. Nafas va qon aylanishining boshkarilishida karotid sinuslar va aorta xemoretseptorlari ahamiyatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1938)

## Manbalar
Xeklar

**Xeklar**, merluzalar (Merlucciidae) — treskasimon balikdar oilasi. Gavdasining uzunligi 1,3 m gacha (odatda, 40 sm ga yaqin), vazni 10 kg gacha. Orqa suzgichi 2 ta. 4 urugʻi, 15 turi bor. Atlantika va Tinch okeanning iliq va subtropik suvlarida yashaydi. Kumushrang xeklar, asosan, Shimoliy Amerika sohillari yakinida keng tarqalgan. Uzunligi 70 sm gacha; 3—4 yidda voyaga yetadi. May— oktabrda 40–150 m chuqurlikda 400 minggacha uvildiriq tashlaydi. Hayotining dastlabki yillarida mayda qisqichbaqasimonlar, voyaga yetgandan soʻng yirik umurtqasizlar (kalmar, krevetka) va boshqa baliqlar bilan oziqlanadi. X.ning 1 turi Qora dengizda uchraydi. Barcha xeklar yirtqich. Ovlanadi.
Xemo...

**Xemo...** — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; oʻzi qoʻshilgan soʻzning kimyoga, kimyoviy jarayonlarga aloqadorligini bildiradi (mas, xemosintez, xemosorbsiya).
Xemogen yotqiziqlar

**Xemogen yotqiziqlar** (xemo... va gen) — eritmalardan turli moddalarning kimyoviy yoʻl bilan choʻkishi natijasida hosil boʻladigan va suv havzalari tubida yigʻiladigan choʻkindi togʻ jinslari, minerallar va foydali qazilmalar guruhi. Xemogen yotqiziqlarning tarkibi va hosil boʻlish sharoitlari havza suvi tarkibi va geografik iqlim sharoitiga qarab turlicha boʻlishi mumkin. Xemogen yotqiziqlar hosil boʻladigan havzalar — dengiz, quruklik va oraliqdagi havzalar boʻlishi mumkin. Tropik iklimda joylashgan dengiz havzalarida ohaktosh, gil, silikatli togʻ jinslari va ular bilan birga temir, alyuminiy, marganets va fosforit rudalari; quruq iqlim sharoitidagi havzalarda esa, suv konsentratsiyasi ortib borgan sari, avval karbonatli va sulfatli togʻ jinslari, soʻngra har xil mineral tuzlar; galit (osh tuzi), silvin (yalama tuz), karnallit va ular bilan birga uchraydigan brom, yod, bor, ishqoriy metallar (litiy, rubidiy, seziy) choʻkadi. Quruqlikdagi koʻllarda hosil boʻlgan Xemogen yotqiziqlar shu koʻlga quyiladigan daryolar suvining tarkibiga qarab, sodali, sulfatli va xlorli boʻladi. Oʻzbekistonning jan. dagi quruq iqlim zonasida Xemogen yotqiziqlar paleotsen va, ayniqsa, yuqori yura davri dengiz tipidagi laguna havzalarida hosil boʻlgan. Bu yotqiziqlar karbonat, sulfit tog jinslari, osh tuzi, kaliy tuzlari qatlamlaridan iborat. Quruqlikdagi koʻllarda hozirgi kungacha hosil boʻlayotgan Xemogen yotqiziqlar Qizilqum, Fargʻona vodiysi, Ustyurt va boshqa joylarda koʻp uchraydi. Xemogen yotqiziqlar qazilma boyliklar manbai hisoblanadi.
Xemoretsepsiya

**Xemoretsepsiya** (xemo – shretseptorlar) — bir yoki koʻp hujayralilar ixtisoslashgan hujayralarining tashqi muhitdagi hayot uchun muhim boʻlgan kimyoviy moddalardan taʼsirlanishi. Xemoretsepsiyaning dastlabki jarayoni taʼsirlovchi kimyoviy modda bilan hujayra membranasidagi xemoretseptor oqsil oʻrtasidagi taʼsirdan iborat. Xemoretsepsiya — evolyutsiya jihatidan eng qad. retsepsiya tipi, barcha tirik organizmlar uchun xos. Koʻpchilik hayvonlar uchun 2 xil xemoretsepsiya: interoxemoretsepsiya (koʻp hujayralilar ichki muhitini, jumladan, gormonlar, mediatorlar, antigenlar va boshqalarni analiz qiluvchi) va eksteroxemoretsepsiya (tashqi kimyoviy taʼsirlarni qabul qiluvchi) xos. Yuksak tuzilgan organ izmlarda ixtisoslashgan kimyoviy sezgi organlari — hid bilish, taʼm bilish paydo boʻladi. Bu xiddagi organlar umurtqali hayvonlar va bir qancha umurtqasizlar (masalan, hasharotlar)da bor. Bundan tashkari, kam ixtisoslashgan xemoretsepsiya — gavda qoplamining taʼsirlovchi moddalarga nisbatan umumiy kimyoviy sezgirligi ham mavjud.

Xemosintez koʻpchilik hayvonlarning oziq qidirib topishi, dushmanlari yoki noqulay sharoitdan saqlanishi, oʻz turi va oilasi individlari hamda oʻz juftini topib olishda katta ahamiyatga ega. Xemoretsepsiyaning jamoa boʻlib yashovchi hasharotlar hayotidagi ahamiyati ayniqsa katta. Bunday hasharotlar oilasidagi murakkab fiziologik xattiharakat reaksiyalari (oziq qidirib topish, oʻzaro tobelik munosabatlari) xemoretsepsiya bilan bogʻliq.
Xemosintez

**Xemosintez** (xemo va sintez), xemolitoavtotrofiya — tarkibida xlorofill pigmenti boʻlmagan mikroorganizm (bakteriya)lar tomonidan anorganik birikmalar (vodorod sulfid, oltingugurt, vodorod, ammiak, azot kislota, temir peroksidi, marganets va boshqalar)dan oksidlanish reaksiyasida hosil boʻlgan energiya xisobiga karbonat angidridning oʻzlashtirilishi va organik birikmalarning biosintez qilinish jarayoni. Xemosintez rus mikrobiologi S.N.Vinogradskiy tomonidan kashf etilgan (1887). Xemosintezning kashf qilinishi tirik organizmlarda kechadigan moddalar almashinuvi jarayonining asosiy tiplari toʻgrisidagi tushunchani oʻzgartirib yubordi. Fotosmnyayezdan farqli ravishda xemosintez jarayonida yorugʻlik energiyasidan emas, balki oksidlanishqaytarilish reaksiyalarida ajralgan energiyadan foydalaniladi va bu energiya adenozintrifosfat kislota (ATF) ni sintez qilishda yetarli boʻladi. Elektronlarning donorlari sifatida oddiy anorganik birikmalardan foydalanadigan organizmlar xemolitotroflar deb ataladi. Bularga vodorod, oltingugurt, temir bakteriyalari va denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar kiradi. Vodorod bakteriyalaridan berk ekologik sistemada oqsil olishda, atmosferani SO2 dan tozalashda foydalanish mumkin. Xemosintetik bakteriyalar biosferada turli elementlarni oʻzlashtirishda ishtirok etadi.
Xemotronika

**Xemotronika** (xemo... va ...tron) — ilmiy-texnik yoʻnalish; ishi elektrkimyoviy jarayonlar va hodisalarga asoslangan avtomatika, oʻlchash va hisoblash texnikasi asboblari va qurilmalarini tadqiq qilish, ishlab chiqish va qoʻllash masalalari bilan shugʻullanadi. X. shugʻullanadigan asboblar va qurilmalarning elektrod — elektrolit chegarasidan elektr toki oʻtkazilganda elektrkimyoviy jarayonlar yuz beradi. X.da ana shu jarayonlar oʻrganiladi. X.da elektroosmos hodisasidan, elektrod atrofidagi qatlamlarda elektrolit faol komponentlari oʻzgarishi va boshqa hodisalardan ham foydalaniladi. Eng oddiy xemotron asbob — elektrkimyoviy uya ichiga elektrolit toʻldirilgan va ikkita elektrod joylangan ixcham germetik shisha idish (ampula)dan iborat. Bunda elektrolit sifatida kislotalar, tuzlar va asoslarning suvdagi eritmalari ishlatiladi. Elektrodlar Pt (platina), Ag (kumush), A1 (alyuminiy), Zn (pyx) va boshqa metallar va ularning qotishmalaridan tayyorlanadi. Koʻpincha bu maqsadda Hg (simob) dan foydalaniladi.

Xemotron asboblar asosida ixcham tok va kuchlanish kuchaytirgichlari, toʻgʻrilagichlari, vaqt relelari, integratorlari, tezlanish, temperatura va tezlik datchiklari, titrashlar (vibratsiya) ni oʻlchash asboblari, indikatorlar, kulonometrlar hamda 107 — 10 Gs chastotalar diapazonida ishlaydigan boshqa asbob va qurilmalar yaratiladi.
Xemotropizm

**Xemotropizm** (xemo... va tropizm), kimiotropizm — kimyoviy moddalarning bir yoklama taʼsirida oʻsimlik organlarining burilib oʻsishi (oʻsuv yoʻnalishini oʻzgartirishi). Baʼzi moddalar oz miqdorda musbat X. (oʻsimlik organlarining taʼsirot tomonga qarab oʻsishi) koʻp miqdorda esa manfiy X. (organlarning taʼsirot tomondan qaramaqarshi tomonga qarab oʻsishi) hosil qiladi. Chang naychalarining urugʻkurtakka qarab oʻsishida, zamburugʻlar gifasining xoʻjayinoʻsimlik toʻqimasiga qoʻshilib oʻsib ketishida, ildizning oʻgʻit donalari tomonga qarab oʻsishida X. kuzatiladi.
Xemosterilizatorlar

**Xemosterilizatorlar**, hasharot xemosterilizatorlari — beggusht qilish xususiyatiga ega boʻlgan kimyoviy moddalar. Zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurashda foydalaniladi (ular organizmida genetik va funksional oʻzgarishlarni vujudga keltiradi). Uch guruhga boʻlinadi. Antimetabol itl ar — metotreksat, aminopterin, ftoruratsil va boshqa kimyoviy birikmalar. Ular hasharot organizmiga kirgach, almashinuvchi reaksiyalardagi normal metabolitlarni siqib chiqaradi, jinsiy hujayra yadrosidagi DNK va RNK sintezini buzadi va asosan, urgʻochi hasharotlarni bepusht qiladi. Al kil lovchi moddalar — xlorambutsil, afolat, afroksid va boshqa Ular jinsiy hujayra xromosomalarida oʻzgarish (ularning kaytaqayta birikishi yoki uzilishi)ga sababchi boʻladi va, asosan, erkak hasharotlarni bepusht qiladi. Boshqa kimyoviy birikmalar — triazin tipidagi gerbitsidlar, ksilogidroxinon, baʼzi antibiotiklar, alkaloidlar, hasharot gormonlarining baʼzi analoglari X. boʻlishi mumkin. Hasharotlarni pushtsizlantirish uchun preparatning juda oz miqdorini uning terisiga (sirtdan taʼsir etish) tegizish yoki ozuqaga qoʻshib berish kifoya. Buning uchun juda oddiy moslamalar (kyuveta, silindr, kuticha va boshqalar)dan foydalaniladi; bunda ularning ichiga tarkibida ozuqa moddalari — shakar, sharbat hamda hasharotlarni jalb kiluvchi modsa — attraktantlar va boshqa boʻlgan maxsus eritma shimdirilgan doka yoki gubka solinadi. Pushtsizlantirilgan hasharotlar zararkunandalar koʻp tarqalgan joylarga qoʻyib yuboriladi. Pushtsizlantirilgan erkak hasharot tabiatdagi serpusht urgʻochisi bilan (yoki aksincha) qoʻshilganda vujudga kelgan tuxum rivojlanishga layoqatsiz boʻladi.

Pushtsizlantirish usuli zararkunandalarga qarshi kurashning boshqa usullari bilan birgalikda (mas, oldin insektitsidlar taʼsirida hasharot miqdorini kamaytirib) amalga oshirilganda yuqori samara beradi.

## Adabiyot
* La Brek J.K., Smit K., Geneticheskiye metodi borbi s vrednimi nasekomimi: (Xemosterilizatsiya nasekomix)/ Per. s angl. M., 1971; Ximicheskaya zashita rasteniy/ Pod red. professor G.S.Gruzdeva. 3izd. M., 1987. Sulton Alimuhamedov, Shamil Xoʻjayev.
Philip Showalter Hench

**Philip Showalter Hench** (1896.28.2, Pitsburg 1965.30.3, OchoRios, Yamayka) — amerikalik revmatolog. Pitsburg universiteti tibbiyot maktabini tugatgan (1920). Meyo klinikasi xodimi (1921), tibbiyot boʻlimi konsultanti va revmatik kasalliklar seksiyasi rahbari (1926-yildan). 1928-yildan Minnesot (Rochester) universitetida, professor (1947-yildan). Revmatik kasalliklar klinikasida endokrin omillarni tadqiq etgan va ularni davolashda buyrak usti bezi poʻstlogʻi gormonini birinchi boʻlib qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1950; E.Kendall va T.Reyxshteyn bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Xeops

**Xeops** (yunoncha: Cheops), Xufu (misrcha) – Misr firʼavni (mil. av. 27-asr boshi). X. davriga oid yilnomaning qoldiqlari, shuningdek, X.ning Magxara vodiysi (Sinay yarim oroldagi mis va feruza konlari yaqinida joylashgan)da badaviylar ustidan qozongan gʻalabasi aks etgan qoyatoshga oʻyib ishlangan rasm saqdanib qolgan. X. ismi Nubiyaning shim.da, Abu Simbaldan shim.gʻarbdagi diorit tosh konlarida aniqlangan. Gerodot ehromlar bunyod etishning qad. misrcha anʼanasini bayon qilar ekan, X.ni Misrga kulfat keltirgan, xalqni oʻzi uchun ishlashga majbur etgan mustabid hukmdor sifatida tasvirlaydi. Gizadagi X. ehromi – Misr ehromlari orasida eng katta boʻlib, bal. 146,6 m ni tashkil etadi.
Xermeslar

**Xermeslar** (Adelgidae) -teng qanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Qanotli va qanotsiz turlari bor. Shimoliy yarimsharning moʻtadil mintaqasidagi ignabargli daraxtlarda uchraydi. 40 turi mavjud. Xermeslar hayot siklida jinsiy urugʻlanish bilan birga partenogenez koʻpayish ham sodir boʻlib turadi. Ikki uyli xermeslar (masalan, yashil xermeslar) qora qaragʻay (birlamchi xoʻjayin)da kichkina gʻuddalarga oʻxshash boʻrtmalar hosil qiladi; boshqa ignabarglilar (ikkilamchi xoʻjayin)da otalangach urgʻochi X. qishlovchi tuxumlar qoʻyadi. Bir uyli xermeslar (masalan, sariq xermeslar) oʻrmon va xiyobonlardagi daraxtlarni zararlaydi.
Xerson

**Xerson** — Ukrainaning Xerson viloyatidagi shahar. Viloyat markazi. Dneprning oʻng sohilida, uning Dnepr limaniga quyilish joyida. Dengiz va daryo porti. Transport yoʻli chorrahasi. Aeroport bor. Tarkibida 3 shahar tumani mavjud. Aholisi 66 ming kishi (2025).

Shahar 1778-yilda kemasozlik korxonalari bilan birga Qora dengiz flotani barpo etish uchun qalʼa sifatida vujudga kelgan va Xersones Tavricheskiy deb atalgan. 1783 ydan uyezdshahri. 1803-yildan gubernya markazi. Yetakchi sanoat tarmoqlari — kemasozlik va mashinasozlik (kombayn, kardan vallari, elektromashinasozlik zavodlari va boshqalar), neftni qayta ishlash, yengil (ip gazlama kti va boshqalar), oziq-ovqat (konserva, goʻsht, baliq va boshqalar), qurilish materiallari, mebel sanoati tarmoqlari rivojlangan. 4 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, filarmoniya, telemarkaz, badiiy, oʻlkashunoslik muzeylari bor. Shaharda Ukraina obikor dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituta, baliq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutining boʻlimi, Janubiy Ukraina sinov styasi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Arsenal (18-asr), GrekSofiya cherkovi (1780), Svyatoy Dux monastiri (19-asr boshlari), Spas sobori (1806), Qora dengiz gospitali (1803—10) saqlangan.
Xerson viloyati

**Xerson viloyati** — Ukrainadagi viloyat. 1944-yil 30-martda tashkil etilgan. Maydoni 28,5 ming km². Aholisi 1145,4 ming kishi (2004), ukrain, rus, belorus, yahudiy va boshqa yashaydi. 18 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 8 shahar va 29 shaharcha bor. Shahar aholisi 59%. Markazi — Xerson shahri. Muhim shaharlari — Xerson, Kaxovka, Syurupinsk.

## Tabiati
Viloyat Ukrainaning janubida Qora dengiz boʻyi pasttekisligida joylashgan. Janubidan Qora va Azov dengizlari bilan oʻralgan. Yer yuzasi tekislik, janubiga tomon bir oz qiya. Kumli orollar, qum tillari, kichikroq qoʻltiqlar uchraydi. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi janubida −3° dan shimolida −5° gacha, iyulniki janubida 21,5° — 23,5°. Yozi issiq va quruq, ayrim vaqtda boʻronlar boʻlib turadi. Vegetatsiya davri 215-230 kun. Yillik yogʻin 300-400&nbsp;mm. Asosiy daryolari: Dnepr, uning oʻng irmogʻi — Ingulets. Tuproqlari janubida chirindisi kam qoratuproq, toʻq kashtan tuproqlar dengiz sohilida kashtan, shoʻrtob va shoʻrxok tuproqlar. Viloyat hududida Askaniya Nova, Qora dengiz qoʻriqxonalari, shuningdek, AzovSivash qoʻriqxonaovchilik xoʻjaligi bor. Viloyat hududining 2,6% oʻrmon va butazorlar hisoblanadi.

## Iqtisodiyoti
Mashinasozlik va metallsozlikda kemasozlik zavodlari, kombayn, kardan vallari va elektr mashinasozlik (Xerson), elektr payvandlash jihozlari va avtomobil taʼmirlash zavodlari (Kaxovka) bor. Xersonda neftni qayta ishlash zavodi va Ukrainada shisha idishlar ishlab chiqaruvchi eng yirik zavodlardan biri, Syurupinskda sellyulozaqogʻoz kombinati, Novaya Kaxovkada mebel fabrikasi ishlab turibdi. Yengil sanoatda toʻqimachilik yetakchi oʻrinda (Xerson ipgazlama kombinati). Ip-gazlama ishlab chiqarish boʻyicha Xerson viloyati Ukrainada 1oʻrinda. Oziq-ovqat sanoati konserva, un va yorma, goʻshtsut, baliq va boshqa tarmoqlardan iborat.

Qishloq xoʻjaligida gʻallachilik, sabzavotchilik, polizchilik, tokchilik, bogʻdorchilik va goʻshtsut chorvachiligi rivojlangan. Gʻalla, kartoshka va sabzavot, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachiligi goʻshtsutga ixtisoslashgan, choʻchqachilik va mayin junli qoʻychilik, pillachilik, baliqchilik rivojlangan (9 baliqchilik xoʻjaligi bor). Transport yoʻli uzunligi 1100&nbsp;km. Avtomobil yoʻllari uzunligi 6 ming km. Muhim portlari: Xerson, Skadovsk, Genichesk, Xorli. Dneprda kema qatnaydi. Aeroport bor. 4 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 2 teatr, filarmoniya, telemarkaz faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Gerhard Herzberg

**Xersberg**, (Herzberg) **Gersberg Gerxard** (1904—99) — kanadalik fizik-kimyogar va fizik. Kelib chiqishi nemis, 1935-yildan Kanadada. Darmshtat texnologiya institutini tugatgan (1928). Milliy tadqiqot markazida ishlagan (1949). Ilmiy ishlari atom va molekulyar spektroskopiya sohalariga doir. Koʻpgina molekulalar va erkin radikallarning spektrlarini tadqiq etgan, ularning elektron strukturasini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1971).

## Manbalar
Dudley R. Herschbach

**XERSHBAX (Herschbach) Dadli Robert** (1932.18.6., San-Xose, Kaliforniya shtati) — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya universitetida ishlagan (1958—1963). 1963-yildan Garvard universiteti professor Ilmiy ishlari fizikkimyoga oid. X. 1960—1970 yillarda kimyoviy reaksiyalar tezligi va mexanizmini tadqiq qilish natijasida toʻgʻri elementar jarayonlar deb nomlangan 3 ta oʻzaro farqlanadigan yangi mexanizmlar (toʻxtatish, urinish va oraliq mexanizmlar)ni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1986; Ya. L i va J.Ch.Polyani bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Alfred Hershey

**Alfred Hershey** (1908.4.12, Lansing Michigan shtati — 1997.22.5) — amerikalik genetik va virusolog, Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi. AKGL Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1958-yildan). Michigan universitetini tugatgan (1930). 1934—50 yillarda Vashington universitetida dare bergan. 1950-yildan Karnegi institutida iishagan (1962-yildan direktor). Ilmiy faoliyati bakteriofaglar genetikasi va DNK virusi kimyosiga oid. X. bakteriofaglar xromosomasining genetik xaritasini tuzdi; bakteriofaglar irsiyatini tashuvchisi uning DNK si ekanligini aniqladi. Nobel mukofoti laureati (1969, Maks Delbryuk va Salvador Luriya bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Kosta Xetagurov

<**Kosta Xetagurov** (taxallusi, asl ism-sharifi Konstantin Levanovich Xetagurov), 1859.3(15).10, hozirgi Shimoliy Osetiya, Alagir tumani Nor qishlogʻi – 1906.19.3(1.4), Qorachoy-Cherkas viloyati Kosta Xetagurov qishlogʻi; Vladikavkazda dafn etilgan] – osetin shoiri va jamoat arbobi. Osetin adabiyotining asoschisi. Peterburgda oʻqigan (1881— 85). 1891-yil hukumat qarorlariga qarshi publitsistik maqolalari uchun 5 yilga Tver viloyatiga surgun qilingan. 1893-yil fevraldan „Severniy Kavkaz“ („Shimoliy Kavkaz“) gazetasida ishlab, chor hukumatining Kavkazdagi siyosatiga qarshi mafkuraviy kurash olib borganligi sababli 1899-yilda Xerson viloyatiga badargʻa etilgan. 1902-yil surgundan qaytgan. 1903-yilda ogʻir kasallikka chalinib, ijodiy va ijtimoiy faoliyat bilan shugʻullana olmagan. Xetagurovning adabiy merosi lirik sheʼrlar, masallar, romantik va xajviy dostonlar hamda sheʼriy rivoyatlardan iborat. X.ning rus tilida yozgan sheʼrlari „Sheʼrlar“ (Stavropol, 1895), osetin tilida yozganlari esa „Iron fandir“ („Osetin sozi“, 1899) toʻplamlarida eʼlon qilingan. X. sheʼriy ijodining markazida osetin xalqining tarixiy takdiri bilan bogʻliq masalalar yotadi („Fotima“, 1889; „Sud oldida“, 1893; „Yigʻloki qoya“, 1894 dostonlari; „Kimdir“ etnografik ocherki). Xetagurovga qadar ham osetin tilida sheʼrlar yozilganiga qaramay, u gʻoyaviybadiiy va lisoniy jihatdan yuksak asarlari bilan milliy adabiyotga tamal toshini qoʻydi. Vladikavkazda X.ning uymuzeyi bor.
Xett podsholigi

**Xett podsholigi** – Kichik Osiyodagi qadimgi davlat (miloddan avvalgi 18—12-asr boshlari). Tarkibiga xettlar, xettlar va boshqa etnik guruhlar kirgan. Xettlar podshosi Anittas davri (taxminan XVIII asr)da Anatoliyaning baʼzi viloyatlari birlasha boshlagan. U Nesa, Xattusas shaharlarini bosib olgan. Kussar shahrini poytaxt qilgan. Qadimgi xett sulolasining asoschisi — Labarna (XVII asr boshlari) Xett podsholigi hududini kengaytirgan. Labarnaning vorisi Xattusilis I davri (XVII asr oʻrtalari)da Kichik Osiyoning shimolidagi Salpa shahri va Kichik Osiyoning bir qancha janubi-sharqiy viloyatlari batamom bosib olingan. U poytaxtni Xattusasga koʻchirgan. Xattusilis I ning oʻgʻli Mursilis I (XVII asr oxiri) davrida Xett podsholigining harbiy qudrati nihoyatda oshgan. 14—12-asrlarda Xett podsholari Shimoliy Suriya va Shimoliy Mesopotamiyada yashaydigan xurriy qabilalardan boʻlgan. Podsho Suppiluliumas I (14-asr boshlari) uzoq davom etgan urushlardan keyin Mitanni (Shim. Mesopotamiyadagi qad. davlat)ni bosib olgan. Ugarit (Shimoliy Finikiyadagi qad. shahardavlat)ni oʻz vassaliga aylantirgan. Mursilis II hukmronligi (14-asr oxiri)dan boshlab Xett podsholigi bilan Misr oʻrtasida Suriya uchun kurash ketgan. 13-asr oxiri — 12-asr boshlarida Xett podsholigi oʻzaro urushlar, qaram viloyatlar va ittifoqdosh podsholiklarning ajralib ketishi tufayli inqirozga uchragan. Qad. Xett podsholigining oxirgi yirik podshosi Telepinu (16-asr oxiri) boʻlgan. Kichik Osiyoning sharqiga jan. va gʻarbdan xalqdarning koʻchib kelishi bilan podsholik barxam topgan.

## Manbalar
Xett tili

**Xett tili** — oʻz yozuviga ega boʻlgan eng qadimiy hind-yevropa tillaridan biri; xatt, palayya, lidiya va boshqa tillar bilan xett — luviy tillari (anatoliya tillari) guruhini tashkil etgan oʻlik til. Xett tilida soʻzlashuvchi aholi qadimiy Anatoliyaning markaziy va shimoliy qismlarida yashagan. Xett tili tarixida 3 davr farqlanadi: qadimiy davr (miloddan avvalgi XVIII—16-asrlar), yjDTa davr (miloddan avvalgi XV asr — 14-asr boshi) va yangi davr (miloddan avvalgi 14-asr oʻrtalari — 13-asr). Bizgacha yetib kelgan matnlarning aksariyati Yangi podsholik davriga mansubdir. Xett tilining asosiy grammatik xususiyatlari: feʼl qoʻshimchalari 2 turga boʻlingan, otlar 2 grammatik jins kategoriyasiga boʻlingan. Leksikasida xatt, akkad va xurrit tillaridan oʻzlashgan soʻzlar — asosan, terminlar koʻp boʻlgan. Xett tili yozuvi — mixxat boʻlib, u shimoliy Suriyadan, ehtimol, qadimiy akkad mixxatidan oʻzlashtirib olingan. Yozma yodgorliklari asosan, 1906—07 yillardagi arxeologik qazishmalar chogʻida Xattusasdagi (Turkiya, hozirgi Boʻgʻozkoʻy) podsholik arxividan topilgan.

## Manbalar
Xersberg (maʼnolari)

**Xersberg**:

* Hersberg — Shveysariyaning Basel-Landschaft kantonida joylashgan kommuna.
* Gerhard Herzberg — nemis-kanadalik fizik-kimyogar va fizik.
Xettlar

**Xettlar** — Kichik Osiyoda qadimda yashagan xalq. Xett tilida soʻzlashgan. Shuning uchun ham odatda X. yoki ularning avlodlari Kichik Osiyoga Bolqon ("gʻarbiy" nazariya) yoki Kavkaz orqali ("sharqiy" nazariya) kelib joylashgan deb hisoblanadi. Qad. Xett podsholigida shaharlarning sharqqa xos uslubda qurilishi X.ning Kavkaz orqali koʻchib kelganini koʻproq tasdikdaydi. Anatoliyaning savdo markazlaridan topilgan akkad tilida yozilgan hujjatlarda xett tiliga mansub soʻzlar va shaxs nomlarining uchrashi, X.ning mil. av. 3—2ming yilliklardan boshlab Kichik Osiyoda yashay boshlaganligini koʻrsatadi. Mil. av. 14—12-asrning boshlarida Xett podsholigida xett tili asosiy davlat tili boʻlsada, X. boshqa etnik guruhlar bilan qoʻshilib keta boshlagan.

Miloddan avvalgi 12-asrda dengiz xalqlarining vayronagarchiliklari natijasida Xet imperiyasi vayron qilingan.

*Yana qarang:* Xettlar madaniyati.
Mojarcha Vikipediya

**Mojarcha Vikipediya** () — Vikipediyaning mojar tilidagi boʻlimi. Mojarcha Vikipediya 2003-yilning 8-iyulidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Mojarcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Logotiplar

Fayl:Wiki-hu-100000.png|Mojarcha Vikipediya logotipi: 100&nbsp;000 maqola
Fayl:Wikipedia-logo-v2-hu-200k-500px.png|Mojarcha Vikipediya logotipi: 200&nbsp;000 maqola
Fayl:Wikipedia-logo-v2-hu-300k.png|Mojarcha Vikipediya logotipi: 300&nbsp;000 maqola


## Manbalar

## Havolalar

* Mojarcha Vikipediyaning statistikasi 
* Mojarcha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
* Mojarcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Mojarcha Vikipediyaning mobil versiyasi
* Magyarok a Wikipedia javára adakozók között
* A magyar Wikipedia beérte a Pallas lexikont
* 50 ezer szócikk a magyar Wikipédiában 
* Magyar Wikipédia: túl a százezredik szócikken
* Jelölt lapváltozatok a megbízhatóbb Wikipédiáért
* Egyesületet alapítanak a magyar wikipédiások és CC-sek
* A magyar Wikipédia — Galaxis Útikalauz netezőknek 
* Bölcsészdoktor a Wikipedia magyar híressége
Hamadon

**Hamadon** — Eronning gʻarbiy qismidagi shahar. Hamadon ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi 483,8 ming kishi (2004). Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Mamlakat gʻarbiy qis-mining muhim savdo markazi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Hunar-mandchilikda gilam va matolar toʻqiladi, mis va teridan turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet bor.

Shahar miloddan avvalgi 11-asrdan maʼlum. H. nomi dastlab Ossuriya mixxatlarida Amatana, qad. fors tilida Hag-matana, yun. Agbatana yoki Ekbatana shaklida uchraydi. Miloddan avvalgi 7—6-asrlarda Midiya poytaxti, miloddan avvalgi 550—549 yillardan keyin Axomaniylarning yozgi qarorgohi. Salavkiylar, parfiyaliklar va sosoniylar davrida Mesopotamiyadan Sharqning boshqa mamlakatlariga oʻtuvchi savdo yoʻlining muhim markazlaridan biri. 7-asrdan Arab xalifaligi tarkibida. 11-asrda shaharni oʻgʻuzlar egalladilar. 1118—94 yillarda Gʻarbiy Erondagi Saljuqiylarga tobe boʻlgan Iroq sultonligining poy-taxti. 1220-yilda H.ni moʻgʻullar bosib olib, vayron qilganlar. 16— 18-asrda Safaviylar davlati tarkibida. Eron—Turkiya urushlari davrida (16—18-asrlar) bir necha bor turklar qoʻl ostiga oʻtgan. 

## Manbalar
Os Resentidos

**Os Resentidos** — Ispaniyadagi Pop & rock guruhdir (1984-1994). 

## Tarkib
Guruh aʼzoari — Antón Reixa, Alberto Torrado, Rubén Losada, Javier Soto, Xabier Debesa.

## Diskografiya
### Albomlar
* *Surfin' CCCP*, **EP** Siniestro Total (Grabaciones Accidentales, 1984).
* *Vigo, capital Lisboa* (Grabaciones Accidentales [GASA], 1984).
* *Fai un Sol de Carallo* (Gasa, 1986).
* *Música Doméstica* (Gasa, 1987).
* *Fracaso Tropical* (Gasa, 1988).
* *Jei* (Gasa, 1990).
* *Delikatessen* (Gasa, 1992).
* *Xa Están Aquí* (Gasa, 1993).
* *Made in Galicia 84-94* (Gasa, 1994).

## Havolalar
* Os Resentidosning rasmiy vebsayti
Xemosorbsiya

**Xemosorbsiya** (xemo... va sorbsiya), kimyoviy sorbsiya — suyuklik va qattiq jiyemning atrof muhitdan moddalar yutishi. Bunda kimyoviy birikmalar hosil boʻladi. Torroq maʼnoda X. qattiq jism sirtining modsani kimyoviy yutishi, yaʼni kimyoviy adsorbsiya deb qaraladi. X.da issikdik miqdori koʻproq ajralib chiqadi: odatda, X. issikligi 84—126 kJ/mol, baʼzi hollarda, mas, kislorodning metallarga singishida 420 kJ/mol dan ham ortishi mumkin. Kimyoviy reaksiyalarga oʻxshab, X. ham anchagina faollash (aktivatsiya) energiyasini talab qiladi. Shuning uchun temperatura ortganda X. tezlashadi. X.ni oʻrganish uchun spektroskopiya, elektron paramagnit va yadroviy magnit rezonans, elektron hamda ion proyektorlari, sekin harakatlanuvchi elektronlar difraksiyasi va boshqa qoʻllanadi. X. geterogen katalizda, gazlarni tozalashda, vakuum texnikasi va boshqalarda muhim rol oʻynaydi. X. sanoatda keng qoʻllanadi.
Chilonzor (qishloq)

**Chilonzor qishlogʻi** — Surxondaryo viloyatining Boysun tumanidagi qishloq. Qishloq tuman markazidan 52 kilometr masofada joylashgan.

Qishloqdan uni tumanning boshqa bir qishlogʻi — Xoʻjamayxona bilan bogʻlovchi avtotrassa oʻtgan. Qishloqda davolanish maskani bor.

## Maorifi
### Maktablari
Chilonzor qishlogʻida 45-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabi faoliyat olib boradi. Maktab 320 oʻringa moʻljallangan boʻlib, hozirgi kunda ikki navbatda 605 oʻquvchilarga dars mashgʻulotlari olib borilmoqda. Maktab Boysun tumani hokimligi tomonidan 2007-yil 5-maydagi qarori asosida roʻyxatga olingan. Maktabga Mengli Doʻsimqulov direktorlik qiladi.

Maktab koʻmir va oʻtin bilan isitiladi. Maktabda tibbiy xonalar, tish davolash xonasi, qizlar gigiyena xonasi, yuvinish xonalari mavjud emas.

Maktabning Oʻzbekiston maktablari haqida axborot tizimidagi pasportida yozilishicha, „maktabda keying oʻquv yillarida oʻquvchilar soni oʻsib borayotganligi sababli sinf xonalarning yetishmasligi natijasida uch navbatda dars mashgʻulotlari olib borishga toʻgʻri kelmoqda“.

## Manbalar
Farangcha Vikipediya

**Farangcha Vikipediya** () — Vikipediyaning farang tilidagi boʻlimi. farangcha Vikipediya 2001-yilning 23-mart oyidan boshlab oʻz faoliyatini boshlagan.

## Hozirgi ahvoli
Hozirgi kunda farangcha Vikipediyaning maqolalar soni . Roʻyxatdan oʻtganlar , ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator maqomiga ega. Jami tahrirlar soni — . Teranligidan Vikipediyalar orasida farangcha Vikipediya yaxshi koʻrsatgichka ega. Teranligi (bugun): 

## Tarix
2001-yil:
* 19-may: birinchi maqola yozildi. 
2003-yil:
* 7-fevral: 5000 maqola.
* 19-fevral: 6000 maqola.
* 7-mart: 7000 maqola.
* 27-mart: 8000 maqola.
* 15-may: 10 000 maqola.
* 4-sentyabr: 16 000 maqola.
* Oktabr: Yangi logotip.
* 22-noyabr: 20 000 maqola.
2004-yil:
* 14-mart: 30 000 maqola.
* 16-iyun: 40 000 maqola.
* 29-avgust: 50 000 maqola nèfle.
* 2-noyabr: 60 000 maqola Lord Yarborough.
* 22-dekabr: 70 000 maqola Borée.
2005-yil:
* 6-fevral: 80 000 maqola.
* 14-mart: 90 000 maqola.
* 21-aprel: 100 000 maqola Pierre Séguier.
* 4-dekabr: 200 000 maqola George Corliss.
2006-yil:

* 10-iyun: 300 000 maqola Gouvernement fédéral (Allemagne).
* 24-nayabr: 400 000 maqola Neuropathie.
2007-yil:
* 28-may: 500 000 maqola Aitken (cratère).
* 28-dekabr: 600 000 maqola Python birman..
2008-yil:
* 30-avgust: 700 000 maqola.
2009-yil:
* 14-yanvar: 750 000 maqola.
* 6-may: 800 000 maqola.
2010-yil:
* 14-yanvar: 900 000 maqola.
* 23-sentyabr: 1 000 0000 maqola Lui Babelyu.
2012-yil:
* 15-yanvar:  1 200 000 maqola.
* 28-sentyabr: 1 300 000 maqola.
2013-yil:
* mart — tahrirlar soni 90 000 000 ga yetdi.
.

## Manbalar

## Havolalar
* Farangcha Vikipediyaning bosh sahifasi 
* Farangcha Vikipediyaning statistikasining diarammasi 
* Democratizing scientific vulgarization. The balance between cooperation and conflict in french Wikipedia  
* Quand Yves Jégo se voulait plus beau sur Wikipédia 
* Wikipédia organise un concours pour améliorer ses publications  
* Le gentil Khomeiny raconté par Wikipédia  
* :fr:Wikipédia:Historique de Wikipédia en français
Xettlar madaniyati

**Xettlar madaniyati** - miloddan avvalgi 2-ming yillikda ravnaq topgan Xett podsholigida shakllangan madaniyat. Podsholar qarorgohi boʻlgan Xattusas shahri (Kichik Osiyodagi hozirgi Bogʻozkoʻy shahri) barcha xett shaharlari kabi doirasimon tarhli, mudofaa devor va inshootlarga alohida ahamiyat berilgan, shaharning qoʻsh devori burj, minoralar bilan mustahkamlangan. Binolar haykal, relyeflar bilan bezatilgan. Shahar darvozalarining ikki yoniga ulkan sher haykali, sfinkslar oʻrnatilgan. Bogʻozkoʻy yaqinidagi Yozuvliqoya relyeflari (miloddan avvalgi XVI—XIII asrlar)da sher ustida tik turgan kishilar aks ettirilgan, 2 boshli burgut tasviri gerbni eslatadi. Baʼzi relyeflarda, xettlarning doirasimon tamgʻalaridagi kabi, ramziy tasvirlar uchraydi. Miloddan avvalgi 1600 yilda qad. xettlarda haykaltaroshlik, kulolchilik taraqqiy etgan (maye: oʻrdakburun shaklidagi koʻzachalar, hayvonlar shaklida ishlangan idishlar, maʼbudlar va boshqa tasvirlangan idishlar).
Norman Haworth

**Norman Haworth** () (1883.19.3, Chorli — 1950.19.3, Birmingem) — ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1928-yildan). Manchester universitetida (1911), Shotlandiyadagi Sent-Andrus universiteti kollejida ishlagan (1912-yildan professor). Nyukasldagi Darxem universiteti (1920—25), Birmingem universiteti (1925—48) professor Asosiy ilmiy ishlari uglevodlar kimyosiga oid. Metilsulfat va ishqorlardan foydalanib kandlarning metil efirlarini olish usulini taklif etgan (1915). Bu usul uglevodlar tuzilishini oʻrganishda muhim rol oʻynagan. S vitaminning tuzilishini aniklagan va uni ilk bor sintez qilgan (1933, T. Reyxshteyn bilan bir vaqtda). Nobel mukofoti laureati (1937).

## Manbalar
Xefren

**Xefren** (yunoncha, Chephren), Xafra (miyercha) — Misr firʼavni (miloddan avalgi 27-asr oxiri — 26-asr boshi). Xeopsning oʻgʻli yoxud ukasi. Gerodot uni Xeopsning despotik hokimiyatini davom ettiruvchi sifatida taʼriflaydi. Gʻizodagi X. ehromi — kattaligi jihatidan 2boʻlib (bal. 143,5 m), qadimda yashirin yoʻl orqali vodiydagi granit ibodatxona bilan bogʻlangan; ibodatxonadan X.ning dioritdan ishlangan 2 haykali topilgan (Krhiradagi Misr muzey ida saqlanadi). Ehrom yaqinida X. davrida qoyatoshlardan oʻyib ishlangan Sfinksning ulkan haykali bor.
Xibin togʻlari

**Xibin togʻlari** (fin tilida: xibin — kichik tepa maʼnosini anglatadi) — Kola yarim oroldagi togʻ massivi. Rossiya Federatsiyasi Murmansk viloyatida. Maydoni 1300 km², eng baland joyi 1191 metr Plato shaklida boʻlib atrofi botqoklashgan pastbaland tekislik. Togʻ tundrasi mavjud. Togʻ yon bagʻirlari va etaklari igna bargli oʻrmon va past boʻyli qayinzorlar bilan krplangan. Ayrim joylarida muzlik va qorliklar bor. Qor koʻchkilari tez-tez kuzatiladi. Yovvoyi hayvonlardan lemming, qutb tulkisi, tundra kakligi, oq boyoʻgʻli yashaydi. Xibin togʻlari intruziv massivi, nefelin, siyenitlardan tashkil topgan. Boy apatitnefelin rudalari konlari ochilgan. Ular negizida apatit sanoati yuzaga kelgan. Vudyevrchor togʻida dunyodagi yagona qutbalp botanika bogʻi joylashgan.
Niderlandcha Vikipediya

**Niderlandcha Vikipediya** () — Vikipediyaning niderland tilidagi boʻlimi.

Boʻlim 2001-yil 19-iyunda oʻz faoliyatini boshladi va 2005-yili maqolalar soni 100 mingga yetdi. Niderlandcha Vikipediyaning faollik choʻqqisi 2006-yilning oʻrtalarida boʻldi, olti haftada botlar yordamida Fransiya kommunalari boʻyicha 35 ming maqola qoʻshildi.. 2011-yilning oxirlarida 90 kun ichida biologik turlar boʻyicha 250 mingdan ziyod hajmi 1 Kb qisqa maqolalarni botlar yordamida qoʻshdi.. 2011-yili 17-dekabrda boʻlimning maqolalar soni 1&nbsp;milliondan oshdi, soʻngi 50 000 maqola 4 kunda yozildi, shu koʻrsatgich bilan maqola soni boʻyicha Vikipediya boʻlimlari orasida  koʻtarildi, boshqa parametrlar boʻyicha orqada qoldi. Shunday maqolalarning botlar bilan qoʻshilishining natijasida Niderlandcha Vikipediya  tushurib yubordi.

## Hozirgi ahvoli

-yil - boʻyicha Niderlandcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Havolalar
* Niderlandcha Vikipediya 
* Gollandcha Vikipediyaning diagrammik statistikalari 
* Gollandcha Vikipediyaning statistikasi 
* Niderlandcha Vikipediyaning Google-Tarjima

### Niderlandcha Vikipediyaning publikatsiyasi
* Hackers discussiëren over 'Wikipedia-censuur' 
* Wikipedia kampt met exodus redacteuren 
* Om verder te lezen: log in of neem een abonnement  
* Is Wikipedia een mislukt experiment nu er redacteuren aangesteld worden?  
* Tropenmuseum en Wikipedia gaan samenwerken 

## Manbalar
Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati

**Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati** – gilamchilik sanoatining yirik korxonasi. „Oʻzbekyengilsanoat“ davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Gilam, gilam maxsulotlari, kalava ip ishlab chiqaradi. Korxona Xiva gilam kombinati nomi bilan qurilgan (yillik loyiha quvvati 2450 ming m2 gilam, 4000 t dan ortiq kalava). 1-navbati 1977-yilda, 2-navbati 1978-yil oxirida ishga tushirilgan.

1988–yilda komtinat va Hazorasp ip yigiruv fabrikasi qoʻshilib, Xiva gilam ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirildi. 1990 yilda korxonada 2450 ming m2 gilam va 4022 t kalava ip ishlab chiqarildi. 1994-yildan korxona „Xiva gilami“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 2001 – yilda Hazorasp ip yigiruv fabrikasi mustaqil korxona sifatida ajralib chiqdi. Keyingi yillarda korxona rekonstruksiya qilindi. Zamonaviy PPM240 Sh ip yigiruv mashinalari, Rossiyaning ACH214 tarash apparatlari bilan jihozlandi, korxonada gilam ishlab chiqarish quvvatlarini toʻliq taʼminlaydigan hajmda yarim jun kalava ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 2002- yilda korxona ishlab chiqarish maydonining yarmida (30 toʻquv stanogi) tashki bozorda xaridorgir boʻlgan jun gilamlar ishlab chiqaradigan „Xiva Karpet“ Oʻzbekiston—Germaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi.

2003 – yilda korxonada 1430 t kalava, 756 ming m2 gilam ishlab chiqarildi. Mahsulotlari Rossiya, Ukraina, Germaniya va boshqa davlatlarga eksport qilinadi.

## Manbalar
Xiva ichan qalʼa muzey-qoʻriqxonasi

**Xiva ichan qalʼa muzey-qoʻriqxonasi** – Xiva shahridagi muzey-qoʻriqxona; Xorazmning qadimiy moddiy va madaniy yodgorliklarini, avloddanavlodga oʻtib kelayotgan oʻziga xos anʼanalarini saqlash, oʻrganish va targʻib qilish bilan shugʻullanadigan madaniymaʼrifiy muassasa. 1920-yil Koʻhna Ark (Arzxona)da koʻrgazmamuzey tarzida ochilgan; 1924-yil Toshhovlita koʻchirilgan. 1969-yildan Xorazm tarixiyinqilobiy muzeyi „Ichan qalʼa“ muzeyqoʻriqxonasi bilan birlashtirilib, hozirgi nomi bilan ataladi. 1990-yilda Ichan qalʼa oʻzining tarixiy ahamiyatga ega maydonlari (Dishan qalʼa devori xarobalariga qadar boʻlgan hududi) bilan Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Muzey-qoʻriqxona 26 ga maydonni egallagan boʻlib, uning tarkibida 54 ta tarixiy obidalar bor, 3253,2 kv. m maydonni Xorazmning qadimdan hozirgi davrigacha boʻlgan boy tarixi, moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻzida aks ettirgan 13 ta doimiy muzeyekspozitsiyalar tashkil qiladi: Koʻxna Arkda – Qad. Xorazm; Muhammad Rahimxon madrasasida – Tarix va adabiyot; Qozi Kolon madrasasida – Musiqa tarixi; Shergʻozixon madrasasida – Tabobat; Islomxoʻja madrasasida – Xalq amaliy sanʼati; Abdullaxon madrasasida – Tabiat; Muhammad Panoh Madrasasida – Avesto; Toshhovlida – Hunarmandchilik; Arabxon madrasasida – Asosiy fond va boshqa

Muzey-qoʻriqxona fonddagi 50 mingdan ziyod eksponatlar (2004) – arxeologik topilmalar (1109 ta), qurolaslahalar (120), turli davrlarda zarb qilingan nodir tangalar (14895), amaliy sanʼat buyumlari (2309), uyroʻzgʻor anjomlari (1815), tasviriy sanʼat asarlari (127), noyob kitob va hujjatlar (4954), fotofotonegativ hujjatlar (3071) va boshqa noyob osoriatiqalarni, tarixiy obidalarni avaylab asraydi, ilmiy jihatdan oʻrganadi, ularni topilmalar bilan boyitadi va boshqa ishlarni amalga oshiradi.

Mustaqillik yillarida Shayx Mavlon bobo, Koʻhna Ark, Sayd Mahroʻyekon majmuasi, Shayx Qalandarbobo, Qibla Tozabogʻ majmualari, Bibi Xojar maqbarasi, Muhammad Rahimxon, Musa Toʻra madrasalari, „Ichan qalʼa“ koʻchalarida taʼmirlash va obodonlashtirish ishlari nihoyasiga yetkazildi. Muzeyqoʻriqxona hududida sayyohlar uchun internet markazlari ochilgan.