Albaniya ayollari

Albaniyada birinchi ayollar uyushmasi 1909-yilda tashkil topgan Shimoliy Gheg viloyatidagi alban ayollari konservativ va patriarxal jamiyatda yashaydilar. Bunday anʼanaviy jamiyatda ayollar „erkaklarning ustunligi“ ga ishonadigan Gheg jamoalarida boʻysunuvchi rollarga ega. Bu Kommunistik Mehnat partiyasi davridan keyin Albaniyada demokratiyaning vukudga kelishi va erkin bozor iqtisodiyotining qabul qilinadi. Gheg Alban madaniyati 500 yoshli Leke Dukagjini Kanuniga asoslanadi, anʼanaviy Gheg xulq-atvor kodeksi, bu yerda ayollarning asosiy roli bolalarga gʻamxoʻrlik qilish va uy ishlarini bajarishdir.

## Tarix

### Qurol olib yurish huquqi
1878-yilda „Adabiy dunyo“ gazetasining rukniga koʻra, alban ayollariga qurol koʻtarishga ruxsat berilgan.

### Anʼanaviy Gheg ijtimoiy maqomi
Edit Durham 1928-yilda alban qishloq ayollari qadimgi Yunonistondagi ayollarga oʻxshab qasos olish kabi anʼanalarni saqlashda koʻproq konservativ ekanligini taʼkidladi.

Ikkinchi jahon urushidan oldin, baʼzi Gheg alban ayollari togʻli hududlarda yashovchi erkaklarning „jonli kanizaklari“ boʻlishlari odatiy hol edi. Gheg erkaklar tomonidan bokira ayollarga uylanish uchun berilgan ahamiyat ayollarning bokiraligini tiklash uchun pul toʻlashiga olib keldi. Infeksion va yalligʻlanish kasalliklari xavfiga qaramay, jinsiy faol Gheg ayollari Gheg shaharlarida „qayta bokira boʻlish uchun“ yashirin „oddiy 20 daqiqalik ginekologik“ jarrohlik amaliyotini oʻtkazmoqdalar. Oʻsha klinikalarning xabar berishicha, baʼzi yangi kelinlarni erlari toʻy kechalarida qon olmagani uchun bokiraligini tekshirish uchun olib kelishadi.

Ayollar oʻz erlariga sodiq boʻlishlari kutiladi, lekin turmushga chiqqan alban ayollari erkak turmush oʻrtoqlarining mulki hisoblanadi.  Gheg albanlarining patriarxal jamiyatida qiz farzand koʻrish unchalik maʼqul emas. Qiz tugʻishdan koʻra oʻgʻil koʻrish istagi koʻproq ahamiyatga ega boʻlganligi sababli, homilador alban ayollarini „oʻgʻil boʻlsin“ degan maʼnoni anglatuvchi *"të lindtë një djalë"* iborasi bilan kutib olish odat tusiga kiradi.

### Gheg qasamyod qilgan bokira qizlar

Ilgari, patriarxlarga ega boʻlmagan oila birliklari, turmushga chiqmagan alban ayollari „bokiralikka qasamyod qilish“ orqali oilaning erkak boshligʻi rolini oʻz zimmalariga olishlari mumkin, bu rol erkak kabi yashash huquqini oʻz ichiga oladi. qurol olib yurish, mulkka ega boʻlish, erkin harakatlana olish, erkaklar kabi kiyinish, xohlasalar, erkak ismlarini olish, avtonomiyaga ega boʻlish, nikohdan saqlanish va erkaklar bilan munosabatda boʻlish kabi.

### Ovqat tayyorlash
Albaniyaning markaziy ayollari, xususan, Elbasan va unga yaqin hududlardagi ayollar har yili 14-martda nishonlanadigan bahor bayrami boʻlgan Dita e Verës paytida shirin taʼmli *ballakume* pishirishlari maʼlum. Boshqa tomondan, musulmon alban ayollari, xususan, islomiy bektoshi mazhabiga mansub ayollar 10-kuni *matemdan* soʻng, bugʻdoy, shakar, quritilgan mevalar, maydalangan yongʻoqlar va doljin kabi masalliqlardan *ashura* deb nomlanuvchi puding pishiradilar. Shuningdek, ushbu kunda ular roʻza tutishadi.

## Albaniya siyosatida ayollar huquqlari

19-asrda Sami Frasheri birinchi marta ayollarga taʼlim berish gʻoyasini, agar ayollar oʻz farzandlarini oʻqitishga oʻrgatish orqali jamiyatni mustahkamlaydi, degan dalil bilan chiqdi. 19-asr oxirida Gʻarbiy Yevropada taʼlim olgan baʼzi shahar elita ayollari Albaniyada ayollar uchun koʻproq maʼlumot olish zarurligini koʻrdilar. 1891y-ilda Sevasti Qiriazi va Parashqevi Qiriazi tomonidan Korche shahrida birinchi qizlar oʻrta maktabi tashkil etildi va 1909-yilda ular ayollar huquqlarini oshirish maqsadida Albaniyada birinchi ayollar tashkiloti „Morning Star“ (*Yll’i Mëngesit*) ni tashkil etdilar.

Albaniyadagi ayollar harakati birinchi jahon urushi bilan toʻxtatilgan, ammo urushdan keyin Albaniya mustaqil davlatga aylanganidan keyin yana boshlangan. Kiriazi opa-singillari *Korcheda Perlindja* tashkilotini asos solgan va *Mbleta* gazetasini nashr etgan. 1920-yilda Mari Çoba Shkoderda mahalliy ayollar tashkiloti Gruaja Shqiptarega asos soldi, undan keyin Korche, Vlorë va Tiranda xuddi shu nomdagi bir qancha boshqa mahalliy tashkilotlar paydo boʻldi. 1920-yilda Urani Rumbo va boshqalar Girokasterda alban ayollarining ozodligi va oʻqish huquqini targʻib qiluvchi eng muhim feministik tashkilotlardan biri boʻlgan Lidhja *e Gruas* (Ayollar ittifoqi) ga asos soldi. Ular *Drita* gazetasida ayollar va ijtimoiy sharoitlarga nisbatan kamsitishlarga norozilik bildirgan deklaratsiyani eʼlon qildilar. 1923-yilda Rumbo qizlarga Girokasterdagi „oʻgʻil bolalar“ litseyiga borishga ruxsat berish kampaniyasining bir qismi edi. Alban ayollar harakatini Kamol Otaturk davrida Turkiyaning davlat feminizmidan ilhomlangan oʻqimishli shahar elita ayollari qoʻllab-quvvatladilar.

Albaniyalik Zog I hukmronligi davrida (1928—1939-yillar) ayollarning huquqlari Gruaja Shiqiptare milliy davlat tashkiloti qoshida davlat tomonidan himoya qilingan, bu esa progressiv siyosatni ilgari surgan va ayollarning taʼlim olish va kasbiy hayotga ega boʻlish huquqini taʼminlagan, shuningdek, ayollarning huquqlarini himoya qilgan. ayollarning haramlarda va parda ortida yashirinishi; teng meros huquqlari, ajralish, uyushtirilgan va majburiy nikohga, shuningdek, koʻpxotinlikka qarshi taqiq. Biroq, amalda bu ilgʻor siyosat faqat kosmopolit shahar elitasiga tegishli boʻlib, Albaniyadagi aksariyat ayollarning hayotiga unchalik taʼsir qilmadi.

1920-yilda cheklangan ayollarga saylov huquqi berildi va 1945-yilda ayollar toʻliq ovoz berish huquqiga ega boʻldilar. Albaniya kommunistik hukumati davrida gender tengligining rasmiy mafkurasi ilgari surildi. Kommunizm qulagandan keyingi birinchi demokratik saylovda parlamentdagi ayol deputatlar soni kommunistik Albaniyaning oxirgi parlamentidagi 75 nafardan 9 nafarga tushdi 1991-yildan keyingi notinch davrda ayollarning ahvoli yomonlashdi. Albanlar orasida diniy uygʻonish kuzatilmoqda, bu musulmonlar misolida baʼzan ayollarning onalik va uy bekasining anʼanaviy roliga qaytarilishini anglatadi. 2013-yil holatiga koʻra ayollar parlamentning 22,9 foizini tashkil qilgan.

## Nikoh, tugʻilish va oilaviy hayot
Tugʻilishning umumiy koeffitsienti har bir ayolga 1,5 bolani tashkil etadi (2015-yil hisobiga koʻra). Kontratseptiv vositalarning tarqalish darajasi ancha yuqori: 69,3 % (2008/09). Aksariyat alban ayollari oʻz oilalarini 20yoshdan keyin quradilar: 2011y-il holatiga koʻra, birinchi turmush qurishning oʻrtacha yoshi ayollar uchun 23,6 va erkaklar uchun 29,3 edi.

Albaniyaning baʼzi qishloq joylarida nikohlar hali ham tartibga solinadi va jamiyat kuchli patriarxal va anʼanaviy boʻlib, anʼanaviy kanun qadriyatlari taʼsiri ostida yashaydi. Albaniyaning urbanizatsiyasi boshqa Yevropa mamlakatlariga nisbatan past: umumiy aholining 57,4 % (2015). Majburiy nikoh jamiyat tomonidan umuman maʼqullanmagan boʻlsa-da, bu „mamlakatda, ayniqsa qishloq va chekka hududlarda yaxshi maʼlum boʻlgan hodisa“ boʻlib, bu hududlardagi qizlar va ayollar „patriarxal mentalitet tufayli koʻpincha turmushga chiqishga majbur boʻlmoqdalar. qashshoqlik“.

Albaniyada abort 1995-yil 7-dekabrda toʻliq qonuniylashtirildi Abort homiladorlikning 12-haftasigacha talab boʻyicha amalga oshirilishi mumkin. Ayollar protseduradan bir hafta oldin konsultatsiyadan oʻtishlari kerak va abort qiladigan shifoxonalar qaysi ayollarni davolaganliklari haqida jamoatchilikka maʼlumot berishga ruxsat etilmaydi.

Enver Xoja hukumati davrida kommunistik Albaniyada natalistik siyosat olib borilgan ayollarni noqonuniy abort qilishga yoki ularni oʻz-oʻzidan qoʻzgʻatishga olib kelgan. Oxir-oqibat, mamlakat butun Yevropada onalar oʻlimi darajasi boʻyicha ikkinchi oʻrinni egalladi va barcha homiladorliklarning 50 % abort bilan yakunlangani taxmin qilindi.

## Taʼlim

1946-yilning oxiriga kelib, aholining 85 % ga yaqini savodsiz edi, asosan, 1912-yilda mustaqillikka erishgunga qadar mamlakatda alban tilidagi maktablar deyarli yoʻq edi. 19-asrning oʻrtalarigacha Usmonli hukmdorlari maktablarda alban tilidan foydalanishni taqiqlab qoʻygan edi. Kommunistik tuzum aholining alifbo tartibini oʻz ichiga olgan taʼlim-tarbiyaga, shu bilan birga maktablarda sotsialistik mafkurani targʻib qilishga ham katta ahamiyat berdi. 2015-yil holatiga koʻra, ayollarning savodxonlik darajasi erkaklarnikidan biroz pastroq edi: 96,9 % ayollar, 98,4 % erkaklar.

## Ayollarga nisbatan zoʻravonlik
Soʻnggi yillarda Albaniya ayollarga nisbatan zoʻravonlik muammosini hal qilish uchun choralar koʻrdi. Bunga *9669/2006-sonli (Oilaviy munosabatlardagi zoʻravonlikka qarshi choralar toʻgʻrisida qonun)* kuchga kirish va Istanbul konvensiyasini ratifikatsiya qilish kiradi.

## Albaniyalik taniqli ayollar

* Elina Duni (1981-yilda tugʻilgan), Shveysariya-alban jazz qoʻshiqchisi va bastakor
* Ermonela Jaho (1974-yilda tugʻilgan), opera soprano
* Besiana Kadare, Albaniyaning BMTdagi elchisi, BMT Bosh Assambleyasi vitse-prezidenti va Kubadagi elchisi
* Helena Kadare (1943-yilda tugʻilgan), yozuvchi, ssenariynavis va tarjimon
* Inva Mula (1963-yilda tugʻilgan), opera lirik soprano
* Elisa Spiropali (1983-yilda tugʻilgan), Albaniyaning parlament bilan aloqalar boʻyicha davlat vaziri
* Liliana Pere (1962-yilda tugʻilgan), Eng Informatich. Nashriyotchi. Muallif. IIT mutaxassisi

## Manbalar