open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grammatik maktab

**Grammatik maktab** - 1) Qad. Afinada 7—12 yoshdagi oʻgʻil bolalar uchun tashkil qilingan boshlangʻich maktab. Oʻqish, yozuv va hisob oʻrgatilgan. G.m.da harflarni qoʻshib soʻz yasash usuli qoʻllangan, yaʼni bolalar harflarni ularning nomlari (alfa, beta, gamma va hokazo) bilan yod olishgan. Soʻng ulardan soʻzlar yasashgan. Yozuvga oʻrgatishda jadvallarga ingichka tayoqchalar bilan harflar yozilgan. Sanoqni barmoqlar va toshchalar yordamida oʻrganganlar.

2)Qad. Rimda patritsiylar (Qad. Rimdagi dastlabki tub joy aholisi) farzandlari va chavandozlar uchun yuqori darajadagi boshlangʻich maktab; grammatika, Rim adabiyoti va yunon tili oʻqitilgan.

3) Hoz. Buyuk Britaniya va ayrim Britaniya Hamdoʻstligi tarkibidagi mamlakatlarda universitetga kirishga tayyorlovchi oʻrta umumtaʼlim maktablari.

4)Rossiyada 17-asrda ayrim monastirlarda yunon va lotin grammatikasi, kad. dunyo adabiyotini oʻrganish uchun tashkil etilgan maktab.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradus toʻri

**Gradus toʻri** (Yerning gradus toʻri) — geografik xarita va globuslarda meridianlar va parallellarning kesishishidan hosil boʻlgan toʻr. Yer yuzasidagi geografik koordinatalar — uzunliklar va kengliklarni aniqlashga yoki xaritaga koordinatalar boʻyicha obʼyektlarni tushirishga xizmat qiladi. Muayyan meridianning barcha nuqtalari bir uzunlikka, parallelning hamma nuqtalari esa bir xil kenglikka ega boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatik shakl

**Grammatik shakl** - grammatik vosita bildiruvchi, grammatik maʼno ifodalovchi til shakli. Mas, oʻzbek tilida "yaxshi-yaxshi" deb "yaxshi" sifati takrorlansa, bu soʻz maʼnosini kuchaytirish uchun xizmat qiladi. Xuddi shu grammatik vosita baʼzi tillarda, mas, malayya yoki indonez tilida koʻplikni bildiradi. Muayyan bir tilda turli G.sh. bir maʼnoda qoʻllanishi qam mumkin: -yotir, -yapti, -moqda kabi oʻzbek tilidagi G.sh.lar feʼlning hozirgi zamon shaklidir. Aksincha, ayni bir G.sh. birdan ortiq grammatik maʼnoni bildira oladi. Mas, "lar" shakli "ishlar" soʻzida ham feʼl, ham sifatdosh, ham koʻplik hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatologiya

**Grammatologiya** (yun. grammatos — harf) — turli davrlardagi turli joylarda tarqalgan yozuvni tadqiq etish bilan shugʻullanuvchi fan soHasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-atom

**Gramm-atom** — kimyoviy elementning atom massasiga son jihatdan teng qilib olingan miqdori. Mas, kislorodning gramm-atomi 16 g, chunki uning atom massasi 16 ga teng yoki temirning gramm-atomi 56 g, chunki uning at.m 56 ga teng. Har qanday kimyoviy elementning gramm-atomida (agregat holatidan qatʼi nazar) Avogadro soniga teng miqdorda, yaʼni 6,022-1023 ta atom boʻladi. G.-a. kattaligidan turli fizik va kimyoviy hisob-kitoblarda foydalaniladi. Texnik hisob-kitoblarda kilogramm-atom, milligramm-atom singari massa miqdorlari ham keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammofon

**Grammofon** (yun. gramma — harf, yozuv va phone — tovush) — gramplastinkaga yozilgan tovushni qayta eshittiruvchi apparat. Aylanuvchi gramplastinka arikchasida G. ignasining tebranishlari karnay orkali kuchaytirilayotgan membranaga uzatiladi. G.ning ixcham varianti — patefon. 20-asr 50-yillaridan G. oʻrniga elektrofondyan foydalana boshlandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammofon plastinkasi

**Grammofon plastinkasi** – tovush (nutq, muzika, ashula) yozib olingan disk. Plastmassa, selluloida, atsetilsellyulozadan yasaladi. Tovush diskning ikki tomoniga mexanik usulda spiral ariqcha tarzida yozib olinadi. Ariqchalarda yozib olingan tovush tebranishlariga mos izlar qoladi. Grammofon plastinkasini grammofonga qoʻyib qayta eshittiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-ekvivalent

**Gramm-ekvivalent** — kimyoviy element yoki moddaning kimyoviy ekvivalent massasiga son jihatdan teng qilib olingan grammlar hisobidagi miqdori. Kimyoviy elementning gramm-ekvivalentini topish uchun uning atom massasini valentligiga boʻlish kerak. Masalan, alyuminiyning ekvivalenti 9 (atom massasi 27, valentligi 3)ga teng, uning gramm-ekvivalenti 9 g. Sulfat kislotaning ekvivalenti 49 (mol. m. 98, negizliligi 2), uning gramm-ekvivalenti 49 g va hokazo. Gramm-ekvivalent hajmiy analizda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grampian togʻlari

**Grampian togʻlari** - Shim. Shot landiya togʻligining jan. qismi; Buyuk Britaniyadagi eng baland togʻlar. Shim. da Glen-Mor vodiysi, jan.da Shotlandiya payettekisligi bilan chegaralangan. Uzunligi 250&nbsp;km, eni 100&nbsp;km. Eng baland choʻqqisi — Ben-Nevis (1343 m). Toʻrtlamchi davrdagi muzlanishning izlari qolgan. Veresk oʻsib yotgan yaylovlar, torf botqoqliklari, vodiylarda tilogʻoch oʻrmonlari bor. Moʻʼtadil okean iqlimi, yozi salqin, yiliga 1000&nbsp;mm yogʻin yogʻadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gran (birlik)

**Gran** (lotincha: granum — don) — 1) oʻlchovlarning metrik tizimi kirgunga qadar rus dorixona amaliyotida qoʻllanadigan massa birligi. 1 G.=62,209&nbsp;mg; 2) ingliz oʻlchov tizimida savdo, dorixona va qimmatbaho toshlar va metallarni oʻlchashda qoʻllaniladigan massa birligi. 1 G.=64,8&nbsp;mg .

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-molekula

**Gramm-molekula** (molyar massa yoki mol) — moddaning mol. m. ga son jihatdan teng qilib olingan grammlar hisobidagi miqdori. Mas, nitrat kislota HNO, ning bir gramm-molekulasi 63 g , chunki uning mol.m. 63 ga teng yoki suvning gramm-molekulasi 18 g , chunki uning mol. m. 18 ga teng . Texnikada G.-m. bilan bir katorda kilogramm-molekula (kmol), milligramm-molekula (millimol) singari massa miqdorlar ham ishlatiladi. Gaz holatdagi har qanday moddaning gramm-molekulasi normal sharoitda 22,4 l hajmni egallaydi. Bu hajm gazning molyar, yaʼni gramm-molekulyar hajmi deyiladi. Har qanday agregat holatdagi — qattiq, suyuq yoki gaz holatdagi moddaning bir gramm-molekulasida 6,022-1023 ta molekula boʻladi.

## Manbalar
Mol

**Qoramol** — sut emizuvchilar oilasiga mansub asosiy uy hayvonlari. Kelib chiqishi, taraqqiyoti va hayotining biologik xususiyatlariga koʻra, xonaki—uy hayvonlari, turlari boʻyicha — yirik shoxli qoramol, mayda shoxli qoramol (qoʻy-echki ), yilqi, tuya va hokazolarga bo'linadi. Nasl sifatiga qarab "zotli mol", "nasldor mol", "xashaki Mol" guruhlariga boʻlinadi. Foydali xo'jalik belgilari, asosan, mahsuldor mollar (qoramol, qoʻy, echki, cho'chqa va hokazo) va yuk tashuvchi hayvonlar (tuya, ot, eshak, xachir) guruhini tashkil etadi. Yemishini xazm qilish xususiyatlariga binoan, mollar kavsh kaytaruvchi (qoramol, qo'y,  echki, tuya) va kavsh qaytarmaydigan hayvonlar (ot, eshak, choʻchqa) guruhini hosil qiladi. Xonaki Mollar tuyoq tuzilishiga koʻra, toq tuyoqli hayvonlar (ot, eshak, xachir) va juft tuyoqli hayvonlar (qoramol, kuy, echki, choʻchqa)ga boʻlinadi.

## Manbalar
Granada

**Granada** (arabcha: *Gʻarnota*) — Ispaniyaning janubidagi shahar, Andalusiya muxtor viloyatida. Syerra-Nevada togʻi yon bagrida, Xenil daryosi vodiysida joylashgan. Granada provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 242 ming kishi (1998). Temir yoʻl tuguni. Temir yoʻl orqali Oʻrta dengiz boʻyidagi Motril porti bilan bogʻlangan. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Granada yaqinidan temir rudasi qazib chiqariladi. Oziq-ovqat, sement, kimyo zavodi, toʻqimachilik sanoati korxonalari va qogʻoz fabrikalari bor. Shahar tarixiy manbalarda ilk bor 8-asrda qayd qilingan. 11-asrdan arablar qoʻl ostida, 1238-yildan Gʻarnota amirligi tarkibida boʻlgan. 1492-yildan Ispaniya tasarrufiga oʻtgan. Arablar istilosi davrida Granada Mavritaniya davlatining siyosiy, madaniy va iqtisodiy markazlaridan biri boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Mavritaniya meʼmorligi sanʼati uslubida qurilgan qalʼa-saroy (13—14-asrlar) va Karl V saroyi hamda Uygʻonish davriga oid sobor va boshqalar saqlangan. Universitet bor (16-asrdan). Turizm rivojlangan. Har yili musiqa festivallari oʻtkazilib turiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granada amirligi

**Granada amirligi**, Gʻarnota amirligi — Pirenei yarim oraldagi soʻnggi arab davlati (poytaxti — Granada). 1238 yilda tashkil topgan. Kastiliya bilan boʻlgan kurashda yengilgan (1492).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Enrique Granados

**Enrique Granados y Campiña** (; 1867.27.7, Lerida, Kataloniya — 1916.24.3) — ispan kompozitori, pianinochi va pedagog, zamonaviy milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Musiqa taʼlimini Barselonada olgan, keyinchalik Parijga borib, fortepiano ijrochiligi (Sh. Berioda) va kompozitsiya boʻyicha (J. Massneda) oʻz malakasini oshirgan. Barselonada oʻzi tashkil etgan Musiqa akademiyasiga rahbarlik qilgan (1901 —16). Lamansh boʻgʻozida kema halokatida halok boʻlgan. Ijodida ispan xalq ohanglari va usullarini zamonaviy musiqaning ifoda vositalari bilan uygʻunlashtirgan. 6 opera, simfonik orkestr uchun poema va syuitalar (shu jumladan, "Arabcha syuita"), fortepiano asarlari ("Aragoncha xota", "Ispancha kaprichchio" va b.), ispan shoirlari soʻzlariga romans va qoʻshiqlar yaratgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granata

**Granata** (ital. – granata) – jangovar qurollarning bir turi; portlovchi (zaryadli) snaryadlarning umumiy nomi. Birinchi marta XVI asrda qoʻl bilan irgʻitiladigan, XVII asrda artilleriya granatalari paydo boʻldi. Dastlabki granatalarda zaryad sifatida yorituvchi yoki yondiruvchi moddalar, keyinchalik porox ishlatilgan, hozirgi granatalarda asosan trotil deb ataladigan portlovchi modda ishlatiladi. Granataning korpusi poʻlat yoki poʻlatsimon choʻyandan yasaladi. Portlash taʼsiriga koʻra granatalar parchalanuvchi (dushman jonli kuchlari va texnikasiga shikast yetkazish uchun qoʻllanadi), parchalanuvchi-fugas va fugas granata (mudofaa istehkomlarini portlovchi zaryad gazi kuchi bilan vayron qilish hamda jonli kuchlarga shikast yetkazish uchun qoʻllanadi), parchalanuvchi-yondiruvchi xillarga (kichik kalibrli zenit artilleriyasida qoʻllanadi) boʻlinadi. Qoʻl bilan irgʻitiladigan granatalar parchalanuvchi va tankka qarshi qoʻllanadigan; mexanizmining tuzilishiga koʻra, zarb taʼsirida tez portlaydigan va maʼlum vaqtdan keyin portlaydigan granatalarga boʻlinadi. Maʼlum vaqtdan keyin portlaydigan granatalar pana joylarda hujumga oʻtilganda va b. hollarda qoʻllanadi, zarb taʼsirida tez portlaydigan granatalar esa tankka qarshi, pulemyot va b. xil oʻt ochish nuqtalarini vayron qilishda ishlatiladi. Mashq granatalaridan harbiy qism (boʻlinma)larda askarlarni va sport maydonlarida sportchilarni granata irgʻitishga oʻrgatishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granatlar

**Granatlar** (lotincha granatus — donador) — orolsimon silikatlar kichik sinfiga mansub minerallar guruhi. Izomorf qatorlar hosil qiladi. Kub singoniyali. G. kristall-kimyoviy xususiyatlariga qarab 2 turga: magniy-marganestemirli G. — pirop, almandin, spessartin; kalsiyli G. — grossulyar, andradit, uvarovitga boʻlinadi. G. tabiatda, koʻpincha donador agregatlar, qoʻshaloq kristallar, yumshoq, silliq donachalar holida uchraydi. Qattiqligi 6,0—7,5, zichligi 3,2—4,3 g/sm3. G.ning rangsiz, zangori, sariq, yashil, qoʻngʻir, qora, pushti, qizil, qizgʻish-qoʻngʻir ranglari maʼlum. G. metasomatik jinslarda, skarnlarda (andradit, grossulyar), pegmatit yertomirlarda (spessartin, almandin), metamorfik slaneslarda, eklogit va kimberlitlarda hosil boʻladi. Gidrotermal yertomirlarda va sochma holda ham uchraydi. G.ning shaffof va chiroyli turlari (pirop, almandin, demantoid) zargarliqda yarim qimmatbaho tosh, qolgan xillari sanoatda abraziv material sifatida ishlatiladi. G.ning yirik konlari Hindiston, Chexiya, RF (Ural) hamda Jan. Kavkazda topilgan. Markaziy Osiyoda grossulyar va andradit skarnlarda, volfram va magnetit konlarida (Quytosh, Langar va Turlangli), munchoq shaklidagi almandin va spessartin Turkiston va Qoratepa togʻlarida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grand-opera

**GRAND-OPERA** () — 17—18-asrlarda "G.-o." zaminida lirik fojia hamda opera-balet kabi milliy musiqali teatrning turlari (J. Lyulli, J. Ramo va b.), 19-asr boshida "katta opera" janri (D. Ober, J. Rossini, J. Meyer-ber) qaror topgan. 20-asrda "G.o." teatri repertuaridan mumtoz opera va baletlar bilan birga zamonaviy kompozitorlar (R. Shtraus, I. Stravinskiy, M. Ravel, A. Onegger, F. Pulenk, A. Berg , S. Prokofyev va b.) asarlari keng oʻrin olgan. "G.-o."da Fransiya va Yevropaning yetakchi xonandalari (M. Malibran, P. Viardogarsia, J. Grizi, A. Patti, E. Karuzo, F. Shalyapin, M. Kallas, T. Gobbi va b.), raqqos va raqqosalari (M. Taloni, K. Grizi, A. Pavlova, V. Nijinskiy), baletmeysterlari (J. Nover, L. Petipa, S. Lifar, M. Bejar), dirijyorlari (E. Kolonn, P. Montyo, Sh. Myunsh) faoliyat kursatgan. Hoz. binosi 1875-yilda qurilgan, 1936-yilda qayta taʼmirlangan. Tomosha zali 2130 oʻrinli, ichki bezaklari nihoyatda hashamatli va koʻrkam. "G.o." artistlaridan Franchesko va Patris Bartlar Navoiy nomidagi opera va balet teatri spektakllarida qatnashgan (1970, A. Adan, "Jizel"; P. Chaykovskiy, "Oqqush koʻli" va b.).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramma

...**gramma** (yun. gramma — shakl, harf, yozuv) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, yozilgan, chizilgan narsaga daxldorlikni bildiradi. Mas, haritagramma, radiogramma.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granik jangi

**Granik jangi** — Aleksandr qoʻshini bilan Doro III qoʻshinlari urtasidagi jang (mil. av. 334 y. bahori). Marmara dengiziga quyiladigan Turkiyadagi Xojabosh daryosi (yunoncha Granik) buyida sodir boʻlgan. Mil. av. 334 y. makedon qoʻshini (30 ming piyoda va 5 ming otliqaskar) Gellespontni kechib oʻtgan. Lidiya satrapi Arzites qoʻmondonligi ostidagi fors qushini (30—40 ming askar) Granik daryosining baland ung qirgʻogʻini egallagan. Makedoniyaliklarning yengil piyodalar koʻmak berib turgan ogʻir qurol-yarogʻli otliq qoʻshini Granik daryosini kechib oʻtib forslarning soʻl qanotini yanchib tashlagan. Ayni paytda makedoniyaliklar forslarning ilgʻori va oʻng qanotini ham chekinishga majbur qilishgan. Forslarning asosiy kuchlari (yunonlardan iborat yollanma piyodalar) qurshab olinib tor-mor qilingan. Forslar 20 mingdan oshiq askaridan ayrilganlar. G. j.dagi gʻalaba Aleksandrga Kichik Osiyoga kirish yoʻlini ochib berib, bu bilan Eronning Aleksandr tomonidan zabt etilishi boshlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Arria n , Poxod Aleksandra, M. — L., 1962.
Ragnar Granit

**Ragnar Granit** 30-oktyabr (1900 – 12-mart 1991) — Shvetsiya neyrofiziologi. Shvesiya Fanlar akademiyasi prezidenti (1963—65). Koʻrishdagi birlamchi neyrofiziologik jarayonlar (koʻz pardasi alohida neyronlarining bioelektr potensiallari) ustida tadqiqot olib borgan. Harakatning markaziy nerv sistemasi tomonidan boshqarilishiga oid asarlar yozgan. Nobel mukofoti laureati (1967; J. Uold va X. Hartlayn bilan hamkorliqda).

## Manbalar
Granit

**Granit** (lotincha granum — dona) — toʻliq kristallangan nordon magmatik togʻ jinsi. Materiklardagi Yer poʻstida eng koʻp tarqalgan jins. Tarkibi kremniy oksidi (SiO2) ga boy. Yer poʻstining chuqur qismida, magmaning butunlay kristallanishidan hosil boʻladi. Granitning tomirli turi porfir strukturali. Kimyoviy tarkibiga koʻra normal va ishqorli granitlarga boʻlinadi. Granitda kvars, kaliyli dala shpati (ortoklaz, mikroklin), nordon plagioklaz (albit, oligoklaz), shuningdek, slyuda (biotit yoki muskovit), amfibol va goho piroksen buladi. Aksessor minerallardan apatit, sirkon, magnetit, titanit, baʼzan ortit, monatsit, ksenotim va rutil uchraydi. Rangi qizil, pushti, och malla, och sariq, bo'z rang , baʼzan och yashil. Granit katta intruziv massiv (shtok, batolit) va dayka, lakkolit shaklida uchraydi. Yirik donador granit rapokiv deyiladi. Baʼzi granitlar bilan turli qimmatli metall konlari (qalay, volfram, molibden, pyx, qoʻrgʻoshin va b.) bogʻliq. Granit yaxshi silliqlanadi, boʻlaklarga ajraladi, shuning uchun imorat devorilarini bezash, poydevoriga naqshlar ishlash, zinapoyalar yasash va haykaltaroshlikda koʻplab ishlatiladi. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama, Hisor, Zirabuloq, Ziyovuddin va boshqalar togʻlarda, xorijda Ural, Kavkaz togʻlarida, Ukraina, Kareliya, Kola yarim orol, AQSH va Skandinaviya mamlakatlarida katta maydonlarda tarqalgan. Granitli intruziyalar yoshi arxeidan kaynozoygacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granit qatlami

"GRANIT" QATLAMI (granitgneys li qatlam, granit-metamorfik qatlam) — Yer poʻsti qatlamining shartli nomi, undan uzunasiga yoʻnalgan seysmik toʻlqinlarning tarqalish tezligi 5,5—6,5 km/s ga teng boʻladi. Choʻkindi va "bazalt" qatlami oraligʻida joylashadi. Granit, gneys va b. metamorfik va otqindi jinslardan tashkil topgan. Materiklarda "G." q. choʻkindi jinslar bilan qoplangan, qalqonlarda esa ochilib qolgan. Tipik okean tubida "G." q. boʻlmaydi. Q. Yer poʻsti.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granatlar ensiklopedii lugʻati

**Granatlar ensiklopedii lugʻati** — Rossiya universal ensiklopediyasi. Aka-uka A. va I. Granatlar tomonidan Moskvada nashr etilgan (1890). 1904 yil gacha 6 marta toʻliq nashr qilingan. 7-qayta ishlangan nashri 1910—48 yillarda 58 jildda chiqqan (56-jildi chiqmay qolgan). 1917 yilgacha "Aka-uka A. va I. Granatlar va K"" shirkati, soʻng Granatlar Rus bibliografiya instituti, 54- va 58-jildlarini "Sovetskaya ensiklopediya" Davlat instituti nashr etgan.

Koʻzga koʻringan olimlar (A. V. Lunacharskiy, K. A. Timiryazev, L. S. Berg, V. I. Palladii, P. L. Kapitsa va b.) lugʻatni tahrir qilishda va unga maqolalar yozishda qatnashishgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granatomyot

**Granatomyot** - 1) dastaki G. dushmanning zirhli nishonlariga, jonli kuchlari va harbiy texnikasiga zirhni teshadigan yoki parchalanadigan fugas top bilan shikact berish uchun muljallangan qurol. G.ning bir marta va koʻp marta ishlatiladigan; tuzilishiga koʻra, dastaki, miltiqqa oʻrnatib va stanokka oʻrnatib otadigan; vazifasiga koʻra, tankka qarshi, piyodalarga qarshi; stvolining tuzilishiga koʻra, stvolining ichi silliq, qirqimli va stvoli buklanadigan xillari bor. G.ning kalibri 30—90 mm, nishonga olish uzokligi 1000 m gacha. Miltiqqa oʻrnatib otadigan G.da granata oʻqsiz patron zaryadining poroxli gazi yordamida otiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granitlanish

**Granitlanish** - Yer poʻstining chuqur qismlarida boʻladigan murakkab jarayonlar natijasida turli (choʻkindi, otqindi, metamorfik) togʻ jinslarining oʻzgarib, tarkibi, tuzilishiga koʻra granitga oʻxshash jinsga aylanishi granitlanishga uchragan jinslarning tarkibi va strukturasi butunlay oʻzgarib ketadi. Granitlanish togʻ jinslarini ishqorli metallar va SiO2 bilan boyishi va ulardan Fe, Mg va Sa chiqib ketishi va magma hosil boʻlishi bilan bogʻliq; u asosan geosinklinallarning juda chuqur zonalarida burmalar hosil boʻlishi paytida rivojlanadi. Granitlanish toʻgʻrisida turli fikrlar bor. Vir guruh olimlar granitlanish yer bagʻridan chiqadigan gaz va suyuq eritmalarning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida paydo boʻladi deyishsa, boshqalari granitlanish qattiq jinslar ionlarining bir-biri bilan aralashishi (diffuziyasi) natijasida hosil boʻladi deydilar. Granitlanish magmaning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida sodir boʻladi degan fikrlar ham bor. Yer poʻstida boʻladigan jarayonlarni aniqlashda granitlanishning ahamiyati katta.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ippolit Granitov

**Ippolit Ivanovich Granitov** (1900.11.2, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyati Chaktak qishlogʻi — 1981.31.10, Toshkent) — geobotanik. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), professor (1960), biologiya fanlari doktori (1961), Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1930). 1960-yildan kafedra mudiri. Oʻrta Osiyo boʻylab oʻtkazilgan bir qancha ekspeditsiyalarda qatnashgan. Oʻrta Osiyo oʻtloqlaridan toʻgʻri va unumli foydalanish, oʻtloqlar hosildorligini oshirish, ayniqsa, Oʻzbekiston choʻl oʻsimliklari genezisi toʻgʻrisidagi masalalarni qal qilishga hissa qoʻshgan.

Ac: Oʻsimliklar qoplami, T., 1949; Janubi Gʻarbiy Qizilqum oʻsimliklari qoplami [2 jildli], T., 1964, 1967.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granka

**Granka** (rus.) (matbaada) — 1) bosmaxonada terilib, hali sahifa holiga keltirilmagan (verstka qilinmagan) matnlar ustuni; 2) terilgan matnni oʻqib, xatolarini tuzatish, undan maket tuzish uchun qogʻozga olingan tasviri, nusxasi; 3) terilgan matnni vaqtincha (sahifalashga qadar) saqlab qoʻyish uchun ishlatiladigan taxtakach.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granodiorit

**Granodiorit** — intruziv nordon togʻ jinsi. Mineral tarkibi kvarsli diorit bilan normal granitlar oraligʻida. Granodiorit tarkibida kvars, kaliyli dala shpati, plagioklaz va rangli minerallar boʻladi. Granodioritda granit tarkibidagi hamma aksessor minerallar uchraydi, ammo titanit koʻproq. Zichligi 2700— 2900 kg/m3. Strukturasi toʻla kristallangan va porfirsimon. Teksturasi massiv. Porfirsimon granodiorit Kurama, Nurota, Boʻkantov, Quljuqtov, Ovminzatov, Tomdi togʻlarida bor. Qurilishda, qoplama bezak sifatida keng ishlatiladi. Toshkentda Mustaqillik maydonidagi favvora atrofi, yer osti yoʻllarini qurishda granodioritdan foydalanilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granosiyenit

**Granosiyenit** — intruziv togʻ jinsi. Mineral tarkibiga koʻra granit bilan siyenit oraligʻida. Strukturasi toʻliq kristallangan, donali, teksturasi massiv. Mineral tarkibi siyenitga juda ham yaqin, undan faqat 15% dan ortiqroq kvars minerali borligi bilan farq qiladi. Undan tashqari G. tarkibida kaliyli dala shpati (ortoklaz, mikroklin yoki pertit) 50% dan 70% gacha, nordon plagioklaz 10% dan 30% gacha, rangli minerallar 10% dan 20% gacha boʻladi. Aksessor minerallardan G.da apatit, sirkon, sfen va magnetit uchraydi. G. Qurama togʻlarida tarqalgan. Imoratlar poydevori, yer osti yoʻllarini bezashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulometriya

**Granulometriya** (lot. granulum donacha va ...metriya), granulometrik tahlil, mexanik tahlil — boʻsh togʻ jinslari, tuproq va sunʼiy materiallarning turli oʻlchamli fraksiyalarini aniqlash usullari majmuasi. Chaqiq togʻ jinslari (qum, shagʻal va b.), gil va b. gilli jinslar hamda tuproqlar turli oʻlchamli organik va mineral zarralardan tashkil topgan. Bu zarralar oʻlchamiga qarab G.da kompleks yoki fraksiyalarga ajratiladi. G. (mexanik) taxlilda granulometrik fraksiyalarga ajratiladi. G. (mexanik) tahlilda granulometrik fraksiyalarning miqdori foizda aniqlanadi. Oʻlchami 2&nbsp;mm dan katta va oʻrtacha, yoki 2&nbsp;mm dan 0,05&nbsp;mm gacha boʻlgan qum zarralari — elaklarda ajratiladi. Zarra yoki changsimon (0,05&nbsp;mm dan 0,002&nbsp;mm gacha) va gilli (0,002&nbsp;mm dan kichik) fraksiyalar tinch holatdagi suvda zarralarning choʻkish tezligi boʻyicha yoki sentrifuga yordamida ajratiladi. Togʻ jinsi u yoki bu fraksiyalarning koʻpligiga qarab nomlanadi.

Tahlil natijalari sonli jadvallar yoki chizmalar holida tasvirlanadi. G. togʻ jinslarini hosil boʻlishi, ularning suv, neft va gazlarni oʻzidan oʻtkaza olishi va b. xususiyatlarini oʻrganadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulotsitlar

**Granulotsitlar** (lotincha: granulum donacha va yun. kytos — hujayra) — sitoplazmasida donachalar (granulalar) bor oq qon tanachalari (leykotsitlar). Umurtqali hayvonlar va odam koʻmigida hosil boʻladi. G. uchun oqsilli donachalar hamda segmentar yadro boʻlishi xos. Donachalarining shakli va boʻyalishiga qarab neytrofillar, eozinofillar va bazofillarga boʻlinadi. Baʼzi leykotsitlarning eng sodda tuzilgan amyoba kabi faol harakat qilish xususiyati ham bor. Odam qonidagi leykotsitlarning asosiy qismini G. tashkil etadi, ular asosan himoya vazifasini oʻtaydi. G.ning alohida turlari oʻrtasidagi nisbat organizmning umumiy ahvolini bildiradigan koʻrsatkich hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grant

**Grant** (ing. grant — xadya, subsidiya, stipendiya) — maqsadli vositalar; korxonalar, tashkilotlar va shaxslarga pul va natura koʻrinishida ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari, oʻqish, davolanish va b. uchun beriladi. Odatda, G. sohiblari muayyan sohadagi ish uchun tanlov eʼlon qilish yoʻli bilan aniqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulyoma

**Granulyoma** ( — donacha va ota — oʻsma) — odam va hayvonlarda biriktiruvchi toʻqimaning yalligʻlanishi oqibatida yuzaga keladigan oʻsmasimon tuzilma. Infeksion granulyoma — virusli, infeksion allergik (sil, zaxm, tulyaremiya, ich terlama, revmatizm, revmatoid artrit) tufayli; noinfeksion granulyoma toʻqimalarga yot jismlar tushishi yoki uzoq vaqt mexanik taʼsirlanishi va boshqalar tufayli hosil boʻladi. Granulyomani keltirib chiqargan sababiga qarab, uning hujayra tarkibi oʻzgarib turadi. Tananing turli qismida uchrashi mumkin. Davo asosan granulyomaga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat, bu yordam bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gran-chako

**Gran-chako** () — Janubiy Amerikaning markazidagi tabiiy oblast, 18—19° va 20—30° j. k.lar oraligʻida, Argentina, Paragvay, Boliviya davlatlari hududida. Sharqda (La-Plata payettekisligiga tutash qismi) bal. 50 m dan And togʻlari etaklari (gʻarbga) tomon 500–600 m gacha koʻtariladi. Iqlimi shimolida subekvatorial, markazida tropik, issiq iqlim, qishi yogʻinsiz. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 12—21°, yanvarniki 26—30° (maksimal temperatura 47° — bu materikdagi eng baland temperaturadir). Yillik oʻrtacha yogʻin shim.-sharqda 1200&nbsp;mm, jan.-gʻarbida 500&nbsp;mm. Yirik daryolari: Parana, Paragvay, Rio-Bermejo, Rio-Salado va b. Daryolari yezda toʻlib oqadi. Gran-chako chekkalarida botqoqlik koʻp. Qoʻngʻir-qizil tuproqli yerlarda siyrak oʻrmonlar, butazorlar bor. Qimmatbaho yogʻoch va oshlovchi moddalar olinadigan daraxt turi koʻp. Hayvonot dunyosi boy. Gran-chakoning asosiy boyligi — neft va yogʻoch. Aholisi oʻrmon kesish, ovchilik bilan shugʻullanadi. Paxta yetishtiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Günter Grass

**Günter Grass** [1927.16.10, Polsha, Dansig (Gdansk)— 2015.13.4] — nemis yozuvchisi. 1956 yilda "Uchar tovuqlarning afzalligi" sheʼriy toʻplami nashr etilgan. "Tunuka nogʻora" (1959) romani mashhur. Unda nemis xalqining yaqin va olis tarixi, insoniyat oldidagi aybi va uni anglash haqida soʻz boradi. Grass bu romanini "Mushuk-sichqon" (1961) qissasi, "It yillari" (1963) romani bilan qoʻshib, 1974 yilda "Dansig trilogiyasi" umumiy nomi ostida nashr ettirgan. "Narkoz bilan etni oʻldirish" (1969) romani avlodlar munosabati haqida. "Qalqonbaliq" (1977) romanida ayollar emansipatsiyasi borasidagi oʻz qarashlarini bayon qilgan. "Moda kalamush" (1986) romanida kuchayib borayotgan yadro urushi xavfiga munosabat bildirgan. "Bepoyon dala" (1995) romanida Germaniyaning qoʻshilishi mavzusi qalamga olingan. Nobel mukofoti laureati (1999).

## Manbalar
Grauvakka

**Grauvakka** (nem. grau — kulrang, Waske — gilli jins) — kam gʻovakli, zich donador, tarkibi oʻzgaruvchan choʻkindi togʻ jinsi. Magmatik va choʻkindi togʻ jinslarining turli mineral boʻlakchalaridan iborat. Kremniy yoki slaneslar bilan sementlanadi. Rangi odatda, toʻq kulrang, qora yoki toʻq yashil (sement tarkibidagi xlorid hisobiga) buladi. G. geosinklinal oblastlar uchun xos, kalin qatlamlar hosil qilgan. Oʻzbekistonning ChatqolQurama togʻlaridagi devon va toshkumir (karbon) davri yotqiziqlarida keng tarqalgan. G. qurilishda, sement tayyorlashda keng ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graf (mansab)

**Graf** (nem. Graf) — ilk urta asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi grafliklarda qirol nomidan hokimiyatni boshqargan mansabdor shaxs. Oʻzaro ichki nizolar kuchaygan davrida G.lar mustaqil katta mulkdorlarga aylangan. Keyinchalik G. — dvoryanlar unvoni (Rossiyada Pyotr I zamonidan 1917-yilgacha mavjud boʻlgan).

...GRAF (yun. grapho — yozaman) — qoʻshma soʻzning tarkibiy qismi boʻlib, quyidagi maʼno ifodalarini bildiradi: 1) nimanidir yozib oluvchi, tavsiflovchi, tadqiq etuvchi (inson haqida: mas, biograf, geograf, fotograf); 2) nimanidir tiklovchi, qayd etuvchi, roʻyxatga oluvchi (narsa haqida: mas, ossillograf, barograf).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafekon

**Grafekon** (yun. grapho — yozaman va eikon — tasvir) — 2 elektron projektor (dasta)li elektrovakuum xotira trubkasi. Projektorlarning biri axborotni yozib olishga, ikkinchisi axborotni oʻqishga (hisoblashga) imkon beradi. Elektron projektorlar dielektrikli nishonning ikki qarama-qarshi tomoniga joylashtirilgan, yozib oluvchi projektor esa signal plastinasi tomoniga qrnatilgan boʻlib, uning oldida toʻr joylashtirilgan. Signal kuchlanishni yozib oluvchi projektorning boshqaruvchi elektrodlariga beriladi. Elektron nur dastasi zichligi buyicha modullashtiriladi. Yozib olinadigan nurlarning elektronlari yuqori musbat potensiallar (~10 kV) yordamida tezlashtiriladi, natijada ular dielektrik qatlamga kiradi va uning potensialini oʻzgartiradi. Hyp dastasi oʻtish joyida nishon sirtining potensiali kamayadi va yuqori toklarda signal qatlami (plastina) potensialiga tenglasha boradi. Signal katlamiga esa kollektorga nisbatan bir necha oʻn volt manfiy kuchlanish beriladi. Elektron nurning zichligi signal qonuni asosida modullashtirilganligi uchun nishon sirtida potensial relyef hosil boʻladi. Uning eng katta "choʻnqirligi" esa signal plastinkasi va kollektor plastinasi orasidagi potensiallar farqi bilan oʻlchanadi. Shunday yuqori potensiallar farqi koʻp (100) karrali oʻqish imkonini beradi.

G.larning turli xillari mavjud. Ular tasvir-axborotlarni lyuminessent ekranlarda koʻrish imkoniyatini yaratadi. Bular elektron xotira trubkalari boʻlib, ular oʻz funksiyalariga koʻra radiolokatsion ossillograf trubkalari va kineskoplarga oʻxshash boʻlsa ham, ulardan ancha farq qiladi. G.lar axborotni uzoq muddat saqlash imkoniyatiga ega. G.lar radiolokatsiya va televideniyeda maxsus murakkab tasvirlarni uzatish va qabul qilib olish uchun keng ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Elektronnie pribori, pod. red. G. G. Shishkina, M., 1989.
Granulyatsion toʻqima

**Granulyatsion toʻqima** (lot granulum — donacha), granul yatsiya — biriktiruvchi toʻqimaning shikastlangan joyida paydo boʻladigan, yosh, yetilmagan toʻqima; qon tomirlar va yosh hujayralarga boy boʻlib, aʼzo yoki toʻqimaning nobud boʻlgan qismini egallab boradi (et bitishi). Keyinchalik granulyatsion toʻqima yetila boshlaydi: ancha qattiqlashib, oqaradi va nihoyat, toʻqimaga aylanadi. Organizm zaif, quvvatsiz bemorlar, shuningdek, yoshi oʻtgan kishilarda granulyatsion toʻqima sekin oʻsadi, natijada bemorning sogʻayishi qiyin buladi. Baʼzan (mas. oqma atrofida) granulyatsion toʻqima ortiqcha hosil boʻlib, qizil toʻqima holida terini turtib turadi; bu holat yaraning toʻgʻri bitishiga xalal beradi. Granulyatsion toʻqimaning toʻgʻri oʻsishida organizmning umumiy holati katta ahamiyatga ega, shuning uchun vaqtida ovqatlanish, ovqat vitaminlarga boy boʻlishi muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulyatsiya

**Granulyatsiya** ( — donacha, zarracha) — 1) texnikada donadorlash — moddalarga mayda boʻlaklar — granulalar (donalar) shaklini berish. Bu usul, masalan, metallurgiyada (shkalalar, metallar va shteynlar granulyatsiyasi), energetika xoʻjaligida (qozonxona shlaklari granulyatsiyasi), kimyo sanoatida (shisha, ammiak selitrasi, superfosfat granulyatsiyasi) va boshqa sohalarda qoʻllanadi;

2) tibbiyotda — yarachaqalarning bitib, yangidan et olishi (qarang Granulyatsion toʻqima);

3) astronomiyada — Quyosh betidagi donador yorugʻ tuzilmalar. Havo ochiq paytlarda koʻrinadi.

## Yana qarang

* Quyosh

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafema

**Grafema** (yun. ...grafo dan) — 1) yozma nutqdagi eng kichik yozuv birligi; 2) soʻz yoki gapdagi oʻrni, uslub va hokazo koʻra turli variantlarda qoʻllanadigan yozuv birligi. Mas, "t" G.si katta va kichik bosma harf ("T", "t"). katta va kichik yozma harf ("G", "t"), kursiv va b. kurinishlarga ega. G. bir tovushni ham, ikki yonma-yon tovushni ham ifodasi boʻlishi mumkin. Mas, yo(y+o), ye (y+e), yu (y+u), ya (y+a) G.lari.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafik

**Grafik** (lotincha graphikos soʻzidan olingan boʻlib — chizilgan) — 1) biror kattalik (mas, tezlik)ning boshqa kattalik (mas, vaqt) ga bogʻliqligini yaqqol koʻrsatish uchun qoʻllaniladigan chizma. Mas, barograf havo bosimining vaqtga bogʻliqlik grafigini chizadi; 2) i.ch. grafigi — biror korxonada mahsulot ishlab chikarishning chizma yoki jadval tarzida ifodalangan rejasi; 3) t.i. grafigi — poyezdlar harakatini vaqt bilan bogʻlab tuziladigan jadvali; 4) matematikada — funksiyaning oʻzgarish tarzi haqida yaqqol tasavvur beradigan egri chiziq [mas, u = f(x)].

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
qandaye ozbekistan      aziz nma gap dostim tinchmi deb hazzillashaman aziz dasturlashni organish kerak bilarmiding ozi nma ga bilqmaysan sen ham oddammisan a bunyod ham shunday
Grafik statika

**Grafik statika** — statikanit qattiq va deformatsiyalanuvchi jismlar statikasi masalalarini chizma yordamida yechish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Koʻpchilik masalalari kuch va arqon koʻpburchagini yasash orqali yechiladi. G. s. usullaridan dinamika va kurilish mexanikasi masalalarini yechishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafik usullar

**Grafik usullar**, ishlab chiqarishni boshqarishdagi grafik usullar — bironbir tashkiliy yoki boshqaruv ishlarini shartli tasvirlash usullari. Dastlab, 20-asr boshlarida AQSH muhandislari F. U. Teylor va grafik usullar Gantlar i. ch.ni boshqarishni tashkil etish usullaridan biri sifatida qoʻllaganlar. G. u. yordamida boshkarish jarayonlarini modellash masalalari hal qilinadi, turli omillar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik, hisob koʻrsatkichlari aniqlanadi, xoʻjalik amallari nazorat qilinadi, guruhlarga ajratiladi. I. ch.ni boshqarishda tasviriy-axborot (bezak-informatsion) operativ, analitik va hisob grafiklari ishlatiladi. Tasviriy-axborot aniq belgilangan, oldindan tekshirilgan, boshqariluvchi jarayonlarning haqiqiy holatini aks ettiruvchi maʼlumotlardan tuziladi; operativ grafiklar vazifalarni tez suʼrat bilan hal qilishda qoʻllanadi; analitik grafiklar mantiqiy va matematik qayta ishlangan maʼlumotlardan tuziladi; hisob grafiklar (mas, nomogrammalar) oʻzgaruvchan koʻpdan-koʻp qiymatlarga bogʻliq boʻlgan funksiyani hosil qilishga imkon beradigan axborotlar boʻladi. G. u.da sxema, diagramma, jadvallar va b. chizma vositalardan foydalaniladi. EHM va kompyuterlar paydo boʻlgandan soʻng G. u. vazifalari shular zimmasiga yuklanmoqda. Lekin G. u. hali ham oʻz nufuzini yoʻqotgani yoʻq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafit-gazli reaktor

**Grafit-gazli reaktor** - issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktori; bunda sekinlatkich sifatida grafit, issiqlik tashigich sifatida gaz (SO,, Ne) ishlatiladi. Gazni yuqori temperaturagacha qizitib, G.-g. r.li AES ning f. i. k.ni 40% va undan yuqoriroqqa koʻtarish mumkin (qarang Atom reaktori).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafitoplastlar

**Grafitoplastlar** — tarkibida toʻldirgich sifatida tabiiy yoki sunʼiy grafit, yoxud karbonatlashgan mahsulotlar (kokslar, termoantratsit va b.) boʻlgan plastmassalar. Grafitoplastlar presslangan kukun, donador va quyma kompaundlar koʻrinishida olinadi. Buyumlar presslangan kukunlardan issiqlayin presslab tayyorlanadi. Termoreaktiv materiallar (bogʻlovchi modda — sintetik smolalar) kimyo apparatlari, elektr isitkich elementlari i. ch.da qoʻllanadi. Grafitli termoplastlar (poliamidlar, ftoroplast-4) mashinalarning ishqalanuvchi detallari (mas, podshipniklarning vkladishlari) uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi. Bulardan tashqari grafitoplastlardan turli xil filtrlar, quyish qoliplari, shesternyalar, porshen halqalari va boshqalar tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafit-suvli reaktor

**Grafit-suvli reaktor** - issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktori; bunda sekinlatkich sifatida grafit bloklari, issiqlik tashigich sifatida suv ishlatiladi. Kuvvati bir necha GVt (qarang Atom reaktori).

...GRAFIYA (yun. grapho — yozaman) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, quyidagi maʼno ifodasini beradi: tavsiflash, yozib olish, chizma, tasvir va hokazo; terminlar — fan nomi, tarkibiy qismi, aks ettirish, nimanidir namoyon etish usuli nomi, shuningdek, shunday usuldan foydalaniladigan korxona nomi tarkibiy qismi (mas, haritagrafiya, monografiya va b.) sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graffitlar

**Graffitlar** (italyancha grafﬁto – tirnalgan) – imoratlarning devorlari va idishlar sirtiga tirnash yoʻli bilan chizilgan qadimgi yozuvlar, naqsh va suratlar. Graffitlar qadimgi odamlarning kasbi, qiziqishlari, sanʼati, turmushi xususiyatlari toʻgʻrisida muhim maʼlumotlarni saqlab qolgan. Graffitlar qadimgi qabilalarning jonli tilini bilishga imkon beradi. U paleografiya fanini yangi maʼlumotlar bilan boyitishda muhim ahamiyatga ega. Markaziy Osiyoning qadimda aholi yashagan manzilgohlaridan topilgan graffitlar ham ajdodlarimizning koʻhna madaniyati va yozuv namunalarini oʻrganishda manba boʻlib xizmat qilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grats

**Grats** — Avstriyaning janubi-sharqidagi shahar. Mur daryosining ikkala sohilida joylashgan. Shtiriya yerining maʼmuriy markazi. Axrlisi 240,9 ming kishi (2000). Muhim transport yoʻllari tuguni. Kattaligi va iqtisodiy mavqei jihatidan mamlakatda Venadan keyin 2-oʻrinda. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: transport va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, konchilik, metallurgiya va energetika sanoatlari uchun uskunalar, aniq mexanika va optika jihozlari i. ch. va b. Kimyo, oyna, koʻnchilik, toʻqimachilik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoatlari ham rivojlangan. Universitet (1586-yildan), konservatoriya, muzey, opera teatri, sobor (XVI asr) yepiskop saroyi (XII asr) va boshqalar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gratsian Flaviy

**Gratsian Flaviy** (Flavius Greatianus) (359.18.4, Sirmiy — 383.25.8, Lugdu-num) — Rim imperatori (367—383). 367-yildan otasi Valentinian I (364—375) bilan birga Rim imperiyasining gʻarbiy qismini boshqargan. Xristian dinining tarafdori boʻlgani uchun majusiy kohinlarni daromad va imtiyozlardan mahrum qilgan. 382-yil senatdan majusiylik ramzi — Zafar mehrobini olib tashlash haqida farmon bergan. 378-y.dan alemannlar va gotlarp qarshi urush olib borgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gregarinalar

**Gregarinalar** (Gregarinina) — sporalilar tipining sinfi. 500 ga yaqin turi bor. Turli umurtqasiz hayvonlarda, asosan boʻgʻimoyoqlilarda parazitlik qiladi. Uzunligi 10—15 mkm dan 16 mm gacha. Tanasi choʻziq, chuvalchangsimon; baʼzan dumaloq (tana boʻshligʻida parazitlik qiladigan G.). Koʻpchilik G. tanasining oldingi qismi ichak devoriga yopishadigan organoid-epimerit hosil qiladi. Tanasi pellikula qobiq bilan qoplangan, koʻpincha koʻndalang toʻsiq bilan 2 qismga: oldingi protomerit va keyingi deytomeritga boʻlingan. G. ichak devori yoki tana boʻshligʻida, baʼzan jinsiy bezlarda parazitlik qiladi. Asosan jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Koʻpchilik G.da boshqa sporalilar uchun xos boʻlgan shizogoniya (jinssiz koʻp marta boʻlinish orqali koʻpayish) kuzatilmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greyder

**Greyder** (ing . grader, grade — tekislash) — yoʻl ochish, ariq va zovurlar qazish, yer tekislashda ishlatiladigan mashina. Tirkama yoki oʻziyurar (avtogreyder), ogʻir, oʻrtacha va yengil xillari bor. Asosiy ish organi — tishli agʻdarma. Tuproqni qazib chetga toʻkadigan yoki bir yoʻla yuk tashish vositalariga ortadigan moslamalar bilan jihozlangan G.lar G. -elevatorlar deb ataladi. G.lar qurilish, qishloq xoʻjaligi va b.da ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greyder-elevator

**Greyder-elevator** - uzluksiz ishlaydigan yer qazish mashinasi; disk, pichoq yoki boshqacha kesuvchi organ va elevator (transporter)lar bilan jihozlangan. Gruntni qazib tuproqni chetga chiqaradi yoki transport vositalariga ortadi. Yarim tirkama, tirkama va oʻziyurar xillari bor. Yoʻl qurishda, chuqur va kanallar qazishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafo ...

**Grafo...** (yun. grapho — yozaman) — qoʻshma soʻzning tarkibiy qismi boʻlib xatga, dastxatga, tasvirlashga oidlik maʼnolari ifodasini anglatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graflik

**Graflik** — 1) Buyuk Britaniya, AQSh, Irlandiyadagi yirik maʼmuriy-hududiy birlik; 2) oʻrta asrlarda graf boshqargan merosiy feodal mulk.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greyzen

**Greyzen** (nem. Greisen parchalanish) -metasomatik yoʻl bilan kelib chiqqan togʻ jinsi. Asosan kvars va tiniq slyudalar — lepidolit va muskovitdan iborat. Koʻpincha sanoatda ajratib olish maqbul boʻlgan darajada orasira qimmatli ruda minerallari (kassiterit, volframit, tantalit va b.) aralashgan boʻladi; bunday hollarda ularga ruda jinslari deb qaraladi. Qatlamlari, odatda, granit massivlarida, aksari ularning chekkalarida joylashgan boʻladi. Greyzen greyzenizatsiya, yaʼni granit jinslarining magmadan ajralib chiqqan gaz va suyuq qorishmalar taʼsirida oʻzgarishidan vujudga keladi. Natijada dastlabki jinslar greyzenga aylanadi. Oʻzbekistonning Zirabuloq-Ziyovuddin va Chatqol-Qurama toglarida uchraydi. G. nodir metallar va qimmatbaho toshlar (topaz, berill va b.) qazilmalarini izlab topishda yetakchi belgi hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greypfrut

Sodiqova Rayxona 
**Greypfrut** (Gitrus paradisi Macf.) — rutadoshlar oilasiga mansub doimiy yashil subtropik oʻsimlik; meva turi. Vatani — Hindiston. Yovvoyi holda uchramaydi. AQSh, Yaponiya, Hindiston, Gruziyada, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida yetishtiriladi.

Daraxti baland (15 m), novdalari tikanli, bargi yirik, tuxumsimon, yaltiroq. Issiqsevar va namsevar. Guli oq, mevasi yirik (250—600 g), diametri 15 sm gacha boradi, yakka holda yoki 2—15 donasi bir shingilda yetiladi, yassiroq, baʼzan dumaloq, tusi koʻkimtirsargʻish, eti shirali. Poʻsti qalin (1 sm atro-fida), mazasi nordon-chuchuk. Noyabr— dekabr oylarida pishadi.

Mevasi tarkibida 88—90% suv, 3,8—6,7% qand, 1,4—2,4% organik kislotalar, poʻstida 9,2—19% pektin moddalari; 100 g sharbatida 45 mg gacha S vitamini bor. Yangiligida yeyiladi, sharbat olinadi, kompot, murabbo tayyorlanadi. Hosildorligi 150 s/ga. Marsh sidlis, Dunkan, Foster, Sheddok, Gulripshskiy, gibrid № 1537 va b. navlari mashhur. Aksariyat trifoliatta payvand qilish bilan koʻpaytiriladi.

G. agrotexnikasi apelsin, limon va b. sitrus oʻsimliklarnikiga oʻxshash. Oʻzbekistonda G. issiqxonalarda va tuvaklarda oʻstiriladi (qarang Sitrus mevalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grek-turk urushi

**Grek-turk urushi** (1919—1922) — Gresiyaning Turkiyaga qilgan urushi. Antanta davlatlari Gresiyani qoʻllabquvvatlagan. G.-T. u. turk xalqining chet el bosqinchilariga qarshi milliy ozodlik harakatiga aylanib ketgan. Grek qoʻshinlarining son jihatdan ustunligi, texnik jihatdan mukammal qurollanganligiga qaramay, turk qoʻshinlari ularni bir necha marta (1921-yil 10-yanvar va 31-martda Inyonyuda, 1921-yil 23-avgust — 13 sentabrda Sakaryada, 1922-yil 30-avgustda Dumlupinarda) magʻlubiyatga uchratgan va 1922-yil 18 sent.ga kelib Anadolu hududini ozod qilishgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grelka

**Grelka** (rus. — isitkich) — badanning maʼlum joyini isitish uchun moʻljallangan moslama. Badanning grelka qoʻyib isitiladigan qismida qon koʻp toʻplanib, ogʻriq yoʻqoladi. Rezina xaltacha shaqlidagi grelka va elektr toki bilan isiydigan grelka mavjud. Maxsus grelka boʻlmasa, ogʻzi tiqin bilan mahkam yopiladigan shisha ishlatish qam mumkin. Ichiga issiq qum yoki qipiq solingan (quruq issiq) xaltadan foydalansa ham boʻladi. Rezina grelkaga hajmining % qismigacha suv quyiladi va qolgan qismidagi havo ehtiyotlik bilan chiqarib yuboriladi, ogʻzidagi tiqin yaxshilab burab qoʻyiladi. Grelka juda issiq boʻlsa, oldin adyol ustidan, bir oz sovigach, choyshab ustidan, oxirida badanga qoʻyiladi. Kishi sovqotganda grelka birinchi tibbiy yordam sifatida qoʻllanadi (qarang Sovuq olishi). Bemorni parvarish qilish, ogʻriqni qoldirish maqsadida grelka qoʻyilganda, albatta, vrach bilan maslahatlashish lozim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grenadyorlar

**Grenadyorlar** (frans. granidiers, grenade — granata) — Yevropa armiyalarida 17—20-asrlarda piyoda qoʻshin turi; qoʻl granatalarini otish uchun saralab olingan askar guruhi. 18-asr oxiridan saralangan piyoda qism va qoʻshinlar. Otliq G. ham boʻlgan. Yevropa armiyalarida 17-asrning oʻrtalarida paydo boʻlgan. 1667—70 yillarda Fransiyada G. piyoda jangchilarning maxsus qismi tashkil qilingan. Rossiyada G. rotalari birinchi marta 1694 yilda tashkil topdi. 1708 yilda G. rotalari 5 ta grenader polkiga ailantirilgan. 1811 yilda G. diviziyalari,1814 yil da esa G. korpuslari tashkil qilindi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grenaj

**Grenaj** (frans. graine — aynan urugʻ, don, grainage — ipak qurti tuxumini tayyorlash) — ipak qurti kapalagidan qurt tuxumi olish. Oʻzbekistonda sanoatbop tut ipak kurti tuxumi maxsus tuxumchilik zavodlarida (ularning soni 14 ta) va naslchilik maqsadlari uChun 3 ta pilla naslchilik st-yalari (Andijon, Fargʻona, Samarqand)da yetishtiriladi (qarang Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grenlandiya dengizi

**Grenlandiya dengizi** — Shimoliy Muz okeanining chekka dengizi hisoblanadi. Grenlandiya, Shpitsbergen, Medvejiy, Islandiya, Yan-mayen orollari oraligʻida joylashgan. Maydoni -  ni tashkil etadi. Oʻrtacha chuqurligi - 1444 m boʻlib, eng chuqur joyi 5527 m ni tashkil etadi. Oʻrtacha suv hajmi 1740&nbsp;km ga teng.

## Iqlimi
Grenlandiya dengizining iqlimi sovuq, arktika iqlimiga xosdir. Dengizning gʻarbidan Sharqiy Grenlandiya sovuq oqimi, sharqidan esa Golfstrimning tarmogʻi boʻlgan — Shpitsbergen iliq oqimi oʻtadi. Suvning oʻrtacha temperaturasi shimoliy qismida fevralda —6 C dan past, janub va janubi-sharqida 1—2° C, avgustda shimoliy-gʻarbida 0 °C dan past, janubiy-sharqida 6 °C gacha yetadi. Oʻrtacha shoʻrligi 33—35 promilliga teng. Har 12 soatda suv sathi 4,4 m gacha koʻtarilib, pasayib turadi. Suvining rangi koʻpincha yashil tusda boʻladi. Grenlandiya dengizida kit va Grenlandiya tyuleni shuningdek, baliqlar ovlanadi. Asosiy portlari: Barensburg (Shpitsbergen orolida), Akyureyri (Islandiya orolida) hisoblanadi.

## Manbalar
Greyfer

**Greyfer** (nem. Griefer, greﬁ n — qamramoq) — bir relsli osma aravacha va koʻtarish kranlarining yukni qamrab oluvchi moslamasi. Ikki va koʻp changalli xillari bor. Maʼlum burchakkacha ochilib-yopiladigan ikki changalli G. koʻp qoʻllanadi. G. 0,5 dan 15 m2 gacha material sigʻadigan qilib ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksey Grekov

**Aleksey Dmitriyevich Grekov** (1873— 1957) — mikrobiolog va epidemiolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1940). Tibbiyot fanlari doktori (1935), professor (1946). Oʻrta Osiyoda birinchi oʻlka bakteriologiya laboratoriyasini tashkil etgan (1918). Lab. ulka bakteriologiya institutiga aylantirilgach (1921), Epidemiologiya va mikrobiologiya instituti direktori (1921—31), 1938-yildan umrining oxirigacha Toshkent Vrachlar malakasini oshirish instituti mikrobiologiya kafedrasining mudiri. Grekov Eron (1912) va Oʻrta Osiyoda (1924—28) ulat (toun) epidemiyasini tugatishda, chet eldan oʻlat oʻtishining oldini olish tadbirlarini koʻrishda faol qatnashgan. Grekov ich terlama va vaboga qarshi vaksina, chechak detriti ishlab chiqarish tashkilotchilaridan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil