Su Song

**Su Song** -  **Zirong**  xitoylik polimatik olim va davlat arbobi.  Song sulolasi davridagi davlat arbobi hisoblanadi .

Su Song o'rta asrlarda Kaifeng shahridagi gidromexanik astronomik soat minorasining muhandisi bo'lgan. Tang sulolasi buddist rohibi Yi Xing va hukumat amaldori Liang Lingzan tomonidan miloddan avvalgi 725 - yilda suv bilan ishlaydigan armiller sferasini boshqarish uchun ixtiro qilingan edi. Soat minorasida soatlarni ko'rsatish va ovoz berish uchun 133 xil soat uyasi mavjud edi.  Su Songning minora haqidagi risolasi 1092- yilda yozma shaklda va 1094 - yilda rasmiy bosma nashrdan beri saqlanib qolgan. Kitob ingliz biokimyogari, tarixchi va sinolog Jozef Nidxem kabi ko'plab tarixchilar tomonidan tahlil qilingan. Biroq, soatning o'zi eramizning 1127- yilda bosqinchi Jurchen armiyasi tomonidan demontaj qilingan .

*Xinyi Xiangfayao* Suning eng mashhur risolasi hisoblanadi. U bir nechta yulduz xaritalarining katta samoviy atlasini, bir nechta yer xaritalarini, shuningdek, farmakologiya bo'yicha risolani tugatdi. Ikkinchisi mineralogiya, zoologiya, botanika va metallurgiyaga oid mavzularni muhokama qildi.

Matteo Ricci va Nikolas Trigault kabi Xitoyga tashrif buyurgan yevropalik iezuitlar g'ildirakli xitoy soatlari haqida qisqacha yozgan. Lekin boshqalar xitoylar hech qachon klepsydra, tutatqi soati va quyosh soati bosqichidan o'tmagan o'ylashadi.  Ming sulolasining (1368-1644) zamonaviy xitoycha matnlari Song davridagidek mashhur boʻlmasa-da, XIII asrdan XVI asrgacha boʻlgan Xitoyda mexanik soatlarning nisbatan uzluksiz tarixini tasvirlab bergan.  Biroq, Su Songning soat minorasi hali ham uni quvvatlantirish uchun suv g'ildiragidan foydalanishga tayangan .

## Hayot va ishlar

Su Song oʻrta asrlar Quanchjou shahri yaqinidagi zamonaviy Futszyan shahrida tugʻilgan. Xokkien ajdodidan bo'lgan. O'zining zamondoshi Shen Kuo (1031–1095) singari Su Song ham bilimdon bo'lib, uning tajribasi turli xil ta'lim sohalarini qamrab olgan. Uning kichik hamkasbi va xanlin olimi Ye Mengde (1077–1148)  tomonidan yozilishicha, Su yoshligida u viloyat imtihonlarini ustasi bo'lgan va umumiy tamoyillar va tuzilishga oid eng yaxshi maqola yozgani uchun imtihon roʻyxatida birinchi oʻringa koʻtarilgan.   Yoshligidan astronomiya va taqvim fanlariga bo'lgan qiziqishi uni davlat byurokrati sifatida taniqli shaxs bo'lishiga sabab bo'ldi. U boʻsh vaqtlarida sheʼr yozishni yaxshi koʻrar edi. U, shuningdek, antikvar va oldingi sulolalarning eski san'at asarlarini yig'uvchi edi. 

Ma'muriy boshqaruv masalalarida u Kaifeng poytaxtida elchi va Kadrlar vazirligining prezidenti darajasiga erishgan hamda ma'muriyat va moliya sohasida mutaxassis sifatida ham tanilgan.  Kadrlar vazirligida ishlagandan so'ng, 1086- yilda Adliya vaziri bo'ldi.  U Olimlar akademiyasiga taniqli muharriri etib tayinlandi, u yerda 1063- yilda Xan sulolasining *Huainanzi* klassik asariga muharrirlik qildi, tahrir qildi, sharhladi va muqaddima qo'shdi.  Oxir-oqibat, Su kantsler  vitse-prezidenti lavozimiga ko'tarildi. Unga berilgan ko'plab sharafli lavozim va unvonlar orasida Su Song ham "Variosning tarbiyachi o'rinbosarlaridan" biri edi. 

### Astronomiya

Su Song samoviy atlasni ham yaratdi .  Bundan tashqari, Su Song o'zining siyosiy raqibi va zamonaviy astronom Shen Kuoning astronomik topilmalaridan foydalangan bo'lishi kerak.  Su Songning toʻrtinchi yulduz xaritasi qutb yulduzining oʻrnini Tyan Shu (−350 daraja) va hozirgi Polaris oʻrtasidagi yarmiga qoʻyadi; Bu Shen Kuo qutb yulduzini uch oy davomida o'zining kengligi yaxshilangan ko'rish trubkasi bilan kuzatganida amalga oshirgan aniqroq hisob edi (3 darajaga).  Song kitobidan oldin juda ko'p yulduz xaritalari yozilgan edi, ammo Su tomonidan nashr etilgan yulduz xaritalari bosma shakldagi eng qadimgi yulduz xaritalarini ifodalaydi. 

### Farmakologiya, botanika, zoologiya va mineralogiya

1070 yilda Su Song va bir guruh olimlar farmatsevtika botanika, zoologiya va mineralogiya boʻyicha yangi risola boʻlgan *Bencao Tujing* (“Illustrated Pharmacopoeia”) asarini tuzdilar va tahrir qilganlar.  Farmatsevtika bilimlari uchun ma'lumotlarni yig'ishda Su Song Chjan Yuxi, Lin Yi, Chjan Dong va boshqalar kabi taniqli olimlar bilan ishlagan. 

Ushbu risola keng ko'lamli farmatsevtika amaliyotlarini, jumladan, efedrinni dori sifatida ishlatishni hujjatlashtirgan.  U XI asr Xitoyda metallurgiya va po'lat va temir sanoati haqidagi qimmatli ma'lumotlarni o'z ichiga oladi. U turli xil minerallarni ro'yxatga olish va ularni dorivor aralashmalarda qo'llash, masalan, ovqat hazm qilish orqali kasalliklarni davolash uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan slyudaning barcha ma'lum shakllari kabi tizimli yondashuvni yaratdi.  U shuningdek,mahalliy kinobarning subkonxoidal sinishi, ruda qatlamlari belgilari haqida yozgan. Keyingi nemis olimi Georgius Agrikola tomonidan yozilgan yer osti suvlarining aylanishi natijasida hosil bo'lgan ruda kanallariga o'xshab, Su Song mis karbonat haqida  bayonotlar bergan. Suning kitobi, shuningdek, Xitoyda zig'ir, *Urtica thunbergiana* va *Corchoropsis tomentosa*  o'simliklarini tasvirlash uchun yozilgan birinchi farmatsevtika risolasidir. Edvard X. Schaferning so'zlariga ko'ra, Su nozik realgarning shaffof sifatini, uning toshloq daryo daralarida joylashgan ko'zalardan kelib chiqishini, uning matritsasi teshiklari va chuqur qizil, deyarli binafsha rangga ega ekanligini hamda mineralning o'lchamlari bo'yicha har xilligini aniq tasvirlab bergan. 

Chjen Syuanning  qadimiy asaridan dalillar keltirgan holda, Su qadimgi Chjou sulolasi  shifokorlari realgarni yaralarni davolovchi vosita sifatida ishlatishgan. Su davrida  Chjou davri shifokorlari bu maqsadda ishlatgan "beshta zahar" kinobar, realgar, xalkantit, alum va magnetit deb hisoblangan.  Su hayvonlar va ular topilishi mumkin bo'lgan atrof-muhit hududlarini, masalan, turli xil chuchuk suv, dengiz va qirg'oq qisqichbaqalarining tizimli tavsiflarini beradi.  Masalan, u *Eriocher sinensis* chuchuk suv qisqichbaqasi turini Anxuydan oqib o'tadigan Xuay daryosida, poytaxt yaqinidagi suv yo'llarida, shuningdek, Xebey suv omborlari va botqoqlarida topish mumkinligini ta'kidladi.  Su kitobi saqlanib qolgan va Ming sulolasining  shifokori va farmakologi Li Shizhen  *Benkao Gangmuga* koʻchirilgan.

## Su Songning qochish mexanizmi
Su Songning suv g'ildiragini bog'lovchi qurilmasida, qochishni ushlab turish va bo'shatish harakati cheklangan o'lchamdagi suv bilan to'ldirilgan idishlarning uzluksiz oqimi sifatida vaqti-vaqti bilan ta'sir qiladigan tortishish orqali erishildi.  Evolyutsiyaning yagona chizig'ida Su Song soati klepsydra va mexanik soat tushunchasini mexanika va gidravlika tomonidan boshqariladigan bitta qurilmaga birlashtirdi. 

## Havolalar

* Chjan Xen, ikkinchi asrda suv bilan ishlaydigan qurolli sfera ixtirochisi
* Soat minorasi
* Song sulolasining texnologiyasi
* Suv soati
* Kartograflar
* Mineraloglar
* Xitoy yozuvchilari
* Xitoy ixtirolari va kashfiyotlari

## Adabiyotlar


### Manbalar