Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati

**Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati** () — Tojikiston Respublikasi tarkibidagi muxtor viloyat. 1925-yil 2-yanvarda tashkil etilgan. Viloyat respublikaning sharqiy qismida joylashgan. Shimoldan Qirgʻiziston, sharqdan Xitoy, janub va gʻarbdan Afgʻoniston, shimoli-gʻarbdan respublikaga qarashli tumanlar va Xatlon viloyati bilan chegaradosh. Maydoni 64,2 ming km2. Aholisi 220,600 kishi (2010). Viloyatda 7 tuman, 1 shahar (Xorugʻ), 43 qishloq bor. Markazi — Xorugʻ shahri.

## Tarixi
Viloyat hududida qadimdan aholi yashab kelgan. Mil. av. 6—4 asrlarda sak qabilalari, miloddan avvalgi 2-asrda esa toxarlar va boshqa xalqlar yashagan. Viloyat (yoki uning bir qismi) uzoq oʻtmishdan turli davlatlar va sulolalar — eftalit (haytal)lar davlati (mil. 5-asr), Turk xoqonligi (6-asrdan), Somoniylar (9—10-asrlar, Gʻuriylar (12-asr), moʻgʻullar (13-asr), Temuriylar (15—16-asrlar), Shayboniylar (16-asrning oxiri) va Ashtarxoniylar tarkibida boʻlib keldi. Soʻng Buxoro amirligi va Qoʻqon xonligi tasarrufiga oʻtgan. 1274-yil Badaxshondan oʻtgan Marko Polo maʼlumotlariga koʻra, bu yerda kumush, laʼl va boshqa qimmatbaho toshlar qazib olingan. 1923-yil iyulida Togʻli Badaxshon viloyat sifatida Turkiston Muxtor Respublikasi tarkibiga qoʻshilib, 1925-yilda Tojikiston Muxtor Respublikasi tarkibiga kiritilgan.

## Hududiy boʻlinishi
Viloyatda bitta shahar — Xorugʻ, 7 tuman, 43 qishloq bor:

## Geografiyasi
Viloyat hududi Pomir togʻlarida joylashgan. U gʻarbiy (kichik) va sharqiy (katta) qismlarga boʻlinadi. Gʻarbiy qismi pastroq boʻlib, parchalanib ketgan. Panj daryosi oʻng irmoqlarining chuqur togʻ vodiylari gʻarbdan sharqqa kesib oʻtadi. Ularni vodiy tubidan 3000–4000 m balandlikdagi tizmalar ajratib turadi. Sharqiy qismi baland tekis togʻlik boʻlib, yassi vodiy va soyliklar ustidan koʻtarilib turadi. Gʻarbiy qismida eng past joylar 1500 m dan, sharqiy qismida 3600 m dan past emas.

### Iqlimi va ichki suvlari
Gʻarbiy qismining iqlimi moʻtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha harorati — 19,6&nbsp;°C, iyulniki 13&nbsp;°C (Murgʻob), yillik yogʻin — 60–70&nbsp;mm. Gʻarbiy qismining asosiy daryolari: Panj va uning irmoqlari (Vanj, Yazgʻulom, Bartang, Gʻunt (Shoxdara bilan birga). Sharqiy qismining daryolari: Murgʻob (Oqsuv bilan birga), Alichur. Koʻl koʻp emas. Sharqiy qismida oqmas koʻllardan Qorakoʻl (eng yirigi), Shoʻrkoʻl, Rangkoʻl va boshqalar. Oqar koʻllardan — Sarez koʻli, Yashilkoʻl va Zoʻrkul.

### Tabiati
Gʻarbiy qismining tuproqoʻsimlik qoplami qamma mintaqalarida ham kserofit hususiyatga ega: quyi mintaqalarda — choʻldasht tuproqlarda shuvoq, chalov, betaga, togʻ choʻqqilari yaqinida yostiqsimon oʻtlar (akantolimonlar), bardidoshlar, kobreziya oʻsadi. Daryo chetlarida tol, terak, jiyda, yon bagʻirlarda siyrak holda archazorlar bor. Sharqiy qismida — balandtogʻ choʻl tuproqlarida teresken va yostiqsimon oʻtlar uchraydi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, tovushqon, yoʻlbars, togʻ echkisi, uzun dumli sugʻur, yirik yirtqich qushlar bor. Gʻarbida silovsin, jayra, qobon, sharqida arxar yashaydi. Daryo va koʻllarda baliq koʻp. Xorugʻ shahri yaqinida 1933-yildan Pomir Botanika bogʻi faoliyat koʻrsatadi.

### Foydali qazilmalari
Foydali qazilmalardan: togʻ billuri, oltin, kumush, simob, volfram, molibden, osh tuzi, asbest, koʻmir; qimmatbaho toshlardan laʼl, lojuvard va boshqalar; marmarning bir necha turi bor. Oʻnlab buloqlar boʻlib, ular orasida Garmchashma shifobaxsh bulogʻi respublikadan tashqarida ham mashhur.

## Qishloq xoʻjaligi
Viloyat iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligining oʻrni katta. Viloyat gʻarbida yashovchi aholi dehqonchilik va chorvachilik, sharqidagi aholi faqat chorvachilik bilan shugʻullanadi. Qoʻtos yetishtiruvchi xoʻjaliklar ham mavjud. Gʻallachilik va pillachilik rivojlangan. Bogʻdorchilik, kartoshka va sabzavotchilik hamda tamakichilik bilan ham shugʻullaniladi. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi va kigiz bosiladi.

## Sanoati
Sanoatining energetika (Xorugʻ, Qalʼai Xumb, Vanj, Oqsuv GESlari), yengil, oziq-ovqat (non, sut, goʻsht zavodlari) tarmoqlari rivojlangan. Osh tuzi, oltin, togʻ billuri va boshqa qimmatbaho toshlar konlari aniqlanib, ayrimlarida qazish ishlari olib borilmoqda.
Asosiy avtomobil yoʻli Xorugʻ — Oʻsh (697&nbsp;km) va Dushanbe — Xorugʻ (528&nbsp;km). Dushanbe — Xorugʻ havo yoʻli mavjud. Rudakiy nomidagi viloyat musiqali teatri, kutubxonalar ishlab turibdi.

## Manbalar