Argʻun Aqa

**Argʻun Agʻa**, shuningdek, **Argʻun Aqa** yoki **Argʻun Qari** (; ; —1275) – XIII asrda yashagan moʻgʻul zodagoni, Oyrat qabilasiga mansub boʻlgan. 1243—1255-yillarda Hulagu tomonidan Hulokuiylar davlati barpo etilishidan avval moʻgʻullar nazoratidagi Eron hududida hokim (noib) lavozimida faoliyat yuritgan. Munkexon farmoniga koʻra, Argʻun Agʻa Sharqiy va Markaziy Eronning toʻrt viloyati ustidan nazoratni amalga oshirgan.

## Hayoti
Rashiduddinning maʼlumotiga koʻra, Argʻun yoshligida otasi Jaloyir qabilasidan boʻlgan Oʻqtoyxonning murabbiysi Qadanga sotgan. Qadan esa uni oʻz oʻgʻli Ilügaga topshirgan. Biroq Juvayniyning yozishicha, otasi mingghan qoʻmondoni boʻlgan. Argʻun Ögedeilar xonadoni xizmatida boʻlgan yillarida hukmron sulola aʼzolari orasida yaxshi taʼlim olgani va qadimgi uygʻur tilini mukammal bilgani sabab obroʻ qozongan. Oʻz faoliyatini Oʻqtoy hukmronligi davrida *bitikchi* (kotib) lavozimidan boshlagan. Keyinchalik Oʻqtoyning rafiqasi Töregene Xotun uni Movarounnahr hokimi, yaʼni Korguzning *[[bosqoq]]*i etib tayinladi. Nihoyat, Korguz taxminan -yilda qatl etilgach, butun mintaqaning fuqaroviy boshqaruvi Argʻun Aqa qoʻlga oldi.

## Faoliyati
Argʻun Aqa Amu Daryadan to Onadoʻligacha boʻlgan keng hududlar boshqaruviga tayinlandi. Uning kotibi vazifasini Sharafiddin Xorazmiy bajargan. Biroq Argʻun unga nisbatan salbiy munosabatda boʻlgan. 1246-yilda Guyukxon Argʻunni lavozimiga tasdiqladi. Ascelin ehtimol Argʻunni -yilda Bayju Noʻyon saroyida uchratgan boʻlishi mumkin. Argʻun 1248 va 1251-yillarda tayinlanganidan keyin ikki marta Qoraqurumga safar qilgan. Uchinchi safarida u Hulagu tomonidan Movarounnahrda hibsga olingan. Biroq koʻp oʻtmay ozod etilgan. Xodimlari orasida mashhur Juvayniy oilasi aʼzolari, Fakriddin Bihishtiy (vaf. 1256), Husamiddin Bihishtiy, Najmiddin Ali, Turumtay, Naimaday va boshqalar bor edi. 1254-yilda Munke farmoniga muvofiq, Najmiddin Ali bilan birgalikda Eron hududida aholini roʻyxatga olish ishlarini amalga oshirgan. 1256-yilda esa Hulagu amalga oshirgan Moʻgʻullarning nizoriylarga qarshi yurishida ishtirok etgan.

### Gruziya yurishi

1259–1261-yillarda Gruziya qirolligidagi qoʻzgʻolonchilarga qarshi jazolovchi harbiy amaliyotlarga boshchilik qildi. 1260-yilda Hulagu moʻgʻullarning Levantga yurishlari uchun gruzinlar va armanlarni safarbar etishni talab qilganida, Sharqiy Gruziya qirolligi hukmdori David Ulu 1258-yildagi Bagʻdod qamalida qoʻshinlari koʻrgan talafotlarni eslab, bosh koʻtardi. Argʻun Aqa boshchiligidagi yirik moʻgʻul qoʻshini janubdan Gruziyaga bostirib kirib, Axaldaba yaqinidagi jangda David Ulu va Sargis I Jaqeliga ogʻir zarba berdi, soʻng mamlakatni shafqatsiz ravishda talon-toroj qildi. Harbiy yurish qishda ham davom etdi va keyingi yili David Ulu Imeretiga qochishga majbur boʻldi. Moʻgʻullar bu hududni egallay olmadi. Davidning oilasi asir olindi, rafiqasi Gvantsa Kakhaberidze esa oʻldirildi. 1262-yilda tinchlik bitimi tuzildi. Unga koʻra, David Ulu Tbilisiga qaytib, moʻgʻullar vassali sifatida taxtini tikladi va Hulaguga sadoqat bildirdi. David Narin esa Imeretida nominal ravishda moʻgʻul hukmronligini tan oldi. Hulagu qoʻzgʻolonchilarni kechirdi, chunki 1261-yildan boshlab Hulakuiylar Oltin O‘rda hukmdori Berkaxon bilan keng koʻlamli urush olib borayotgan edi.

Shundan soʻng Argʻun Aqa Xurosonga Oltin Oʻrdaga qarshi kurashish uchun yuborildi. Fors manbalarida Qagʻa xoqonning sodiq xizmatkori ekani tasvirlangan. Biroq Gruziya va Armaniston manbalarida esa shafqatsiz va zoʻravon nazoratchi boʻlgani tilga olingan. Shuningdek, gruzin yilnomalaridan birida adolatparvar, soʻzida sobit, chuqur fikrli va dono maslahatchi ekani taʼriflangan. Ushbu manbada Argʻun Rossiya, Arktika hududlari, Alaniya, Pontik dashti, Gruziya, Armaniston va Onadoʻlini qamrab olgan imperiya miqyosidagi aholi roʻyxatini oʻtkazgani qayd etilgan. Argʻunning markaziy qarorgohda koʻplab siyosiy raqiblari boʻlgani sababli, oʻz sadoqatini isbotlash uchun tez-tez Qagʻanning oʻrdasiga, yaʼni Moʻgʻulistondagi saroyiga borishga majbur edi. Garchi Munke 1252-yilda taxtga oʻtirgach, Argʻunni avvalgi lavozimiga qayta tayinlagan boʻlsa-da, imperator Argʻunni xiyonat aybiga javob berish uchun huzuriga chaqirdi Arman zodagoni Sempad Orbelian Argʻunni toʻliq oqlab, asl aybdor Argʻunning dushmani boʻlgan xorazmlik bir noib ekanini aytgan. Shundan soʻng Argʻun ozod etilib, ular birga qaytishdi.
### Hulagu hukmronligi davri
Argʻun Hulagu davrida ham maʼmuriy vazifalarini davom ettirdi va soliq majburiyatlarini bajarmagan vassallarni jazoladi. 1261-yilda xirojni toʻlamagan yoki kam toʻlagan hukmdorlar, jumladan, Gvantsa Kaxaberidze, Hasan Jalol, Zakare III Zakarian va Axsitanga qarshi choralar koʻrdi. Shuningdek, shahzoda Abaqaga hamrohlik qilib, Alguni Oltin Oʻrda bilan kurashida qoʻllab-quvvatladi.

### Abaqa hukmronligi davri
Argʻun Aqa 1265-yilda Hulaguning vafotidan keyin ham Hulokuiylar davlati xizmatida qolgan. Yangi lavozim, yaʼni Xurosonga shahzoda Tübshinning noibi lavozimiga tayinlandi. Yangi Chigʻatoy xoni Baroqxon 1270-yilda Hulokuiylar Afgʻonistonni tark etmasa, bostirib kirish bilan tahdid qildi. 1270-yil 22-iyulda boʻlib oʻtgan Hirot jangida Argʻun Aqa shahzoda Yoshmut qoʻmondonligidagi chap qanot safida jang qildi. Jang Hulokuiylar uchun hal qiluvchi gʻalaba bilan yakunlandi. Argʻun Aqa 1275-yil 17-iyunga qadar Xurosonda xizmat qilishda davom etdi va shu kuni vafot etdi.

## Merosi
Argʻun Aqa hozirgi Ozarbayjon hududidagi Qubalıbalaoğlan qishlogʻida joylashgan Pir Huseyn xonaqohini moliyalashtirgan boʻlishi mumkin. Shuningdek, Radkan (Xuroson)da dafn etilgan deb ham hisoblanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Amitai-Preiss, *Mongols and Mamluks: the Mamluk-Īlkhānid War, 1260-1281*
* 
* Rene Grousset, *The Empire of the Steppes*