open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dalachoy

**Dalachoy** (Hypericum L.) — dalachoydoshlar oilasiga mansub oʻt yoki chala butalardan iborat oʻsimliklar turkumi. 200 ga yaqin turi bor, koʻpchiligi Oʻrta dengiz hududlarida oʻsadi. Oʻzbekistonda 3 turi bor. Ular choychoʻp, dalachoy, choyoʻt, qizilpoycha deb yuritiladi. D.larning barglari oddiy, yaxlit, koʻpchiligi qaramaqarshi joylashgan. Guli — roʻvaksimon toʻpgul, sariq, ikki jinsli. Kosachabarglari koʻpincha yarmisigacha qoʻshilgan. Changchilari koʻp, oʻzaro tutashgan. Urugʻchisi bitta, 3—5 uyali. Mevasi koʻsakcha. Oʻzbekistonning adir va togʻli hududlarida D.ning N. perforatum L. degan turi koʻp tarqalgan. Iyun—sent.da gullab urugʻlaydi. Tarkibida oshlovchi moddalar, efir moylari va S vitamin bor. Xalq tabobatida (meʼda-ichak kasalliklarida va qon aralash ich ketganda) ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalv

**Dalv** (arab.) — 1) oʻn ikki burjning biri; Jadiy va Hut burjlari oʻrtasida joylashgan;

2) Shamsiya yil hisobida oʻn birinchi oyning arabcha nomi (21 yanvar — 21 fevral davriga toʻgʻri keladi).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalvarzin kanali

**Dalvarzin kanali** — Sirdaryoning oʻng sohilidagi sugʻorish kanali. Asosiy shoxobchalari bilan (Sul, Oʻng, Xasyoz) birgalikdagi uz. 67,5&nbsp;km, shundan magistral kanal uz. 11,5&nbsp;km. Suv oʻtkazish imkoniyati 45 m3/s. 1930 yilda qurilgan. Sugʻorish mayd. 53,2 ming ga, shundan 33,2 ming ga Oʻzbekistonda (Toshkent viloyati), 20 ming ga Tojikistonda. Kanalga suv Farhod GESning yuqori bʼyefidan oʻzi oqib chiqadi. D.k. asosan pastham joylar buylab qazilgan. D.k.ning oʻng shoxobchasi Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasi boʻylab, janubidan shim.ga qarab oqadi. 1929—30 yillarda qurilgan. Oʻz. 35&nbsp;km. Suv oʻtkazish imkoniyati 18 m3/s. Sul shoxobchaning uz. 21&nbsp;km. Boshlanish qismida (2&nbsp;km) suv oʻtkazish imkoniyati 26 m3/s, undan quyida 16 m3/s.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalvarzin choʻli

**Dalvarzin choʻli** — Toshkent viloyatidagi choʻl, Sirdaryoning oʻrta oqimi sohili bilan Moʻgʻultogʻ va Oltintepa togʻlari etaklari oraligʻida joylashgan. Relyefi gil va qumlardan tarkib topgan past-baland tekislikdan iborat. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1°, iyulniki 30°. Sovuq bulmaydigan kunlar 210 kun. Dalvarzin choʻlining nam oʻtloq tuprogʻida chirindi koʻp. Markaziy qismi och tusli kashtan tuproqdan iborat. Qum, shoʻrxok va shagʻalli yerlar ham uchraydi. Shimoliy va sharqiy qismidagi togʻ oldi Kakayalar S Nasos stansiyalari "—g Gidrouzellar qiya tekisliklarining tuprogʻi serunum boʻz tuproq. Dalvarzin choʻli bahorda boshokli har xil oʻsimliklar, jumladan rangoʻt, qoʻngʻirbosh bilan qoplanadi. Ushbu hududda Sirdaryoning oʻig qirgʻogʻidan boshlab sharq tomon 4 ta akkumulyativ terrasa mavjud boʻlib, balandligi 350 m dan 275 m gacha oʻzgaradi. 4-terrasa eng qadimgi boʻlib, janubida Yuqori Dalvarzin kanalining bosh qismida ayrim joylardagina qoldiq holda uchraydi, 3-terrasasi katta hududni egʻallaydi, uning eni janubida 16&nbsp;km, sharqiy chegarasi Dalvarzin kapali oʻzani boʻylab yoʻnalgan. U shimoliy tomon davom etib, Chanoq qishlogʻi yaqinida Ohangaron daryosining 3-terrasasi bilan tutashadi. 3-terrasa quyida joylashgan 2-terrasadan balandligi 10-15 m boʻlgan qiyalik bilan aniq ajralib turadi. 3-terrasaning yuzasi tekis boʻlib, daryo tomon bir oz qiyaroq. Shimolida tekislik qum tepalari, qum marzalari hamda botiqlar bilan murakkablashgan. 2-terrasa choʻlning shimoliy gʻarbida yaxshi ifodalangan, eni 14&nbsp;km. Yuzasi tekisroq, shuningdek, daryoning taqasimon qoldiq oʻzanlari uchraydi. Ularning baʼzilari hozir koʻl. 1-terrasa kambar (1,5-2&nbsp;km), daryo oʻzani boʻylab joylashgan, yuzasi toʻlqinsimon tekislikdan iborat.

Terrasalar qalin lyoss, qumoq, qumloq, shagʻal tosh va qumning oʻzaro aralashmasidan tuzilgan. Dagʻal jinslarning qalinligi 50-60 m. Terrasalarda yotqiziklarning litologik tarkibi vodiy boʻylab janubidan shimoliy tomon oʻzgarib, qumloq, qumoq va gilning salmogʻi ortib boradi. Shu sababli grunt suvlarining sathi ham janubida 10 m dan shimolida 1-2 m gacha (Dalvarzin koʻli va botqoqliklarda). Quyi terrasalarda Funt suvlari sathi asosan 1—2 mda joylashgan. Suvning minerallashuv darajasi ham janubidan shimoliy tomon ortib boradi (har litrda 1—3 g dan 10—12 g gacha va undan ortiq).

Dalvarzin choʻlining asosiy qismi oʻzlashtirilib, dehqonchilikda foydalanilmoqda. Oʻrtoʻqli va Qumli tashlama kollektorlari zovur suvlarini yigʻib Sirdaryoga tashlaydi. Yuqori terrasalarda sugʻoriladigan boʻz, boʻz-oʻtloq va oʻtloqboʻz, quyi terrasalarda esa sugʻoriladigan oʻtloq, ayrim joylarda botqoq (Sirdaryo boʻylarida) tuproqlar mavjud. Tuproklarning grunt suvlarini yer yuziga yaqin boʻlgan joylarida shoʻrlanish yuqori.

Asom Rafiqov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalvarzintepa

**Dalvarzintepa** — soʻnggi jez davriga mansub qishloq harobasi (mil. av. 10—8-asrlar). Chust madaniyatinit eng yirik yodgorligi. Andijon viloyatining Oyim qishlogʻi yaqinidan topilgan. Dalvarzintepaning 6000 m2ga yaqin qismi ochilgan (1966). 2,5 m dan 3,5 m gacha madaniy qatlam 3 qurilish qavatiga boʻlinadi. Har bir qavatidan uy-joy qoldiklari, jez quyish ustaxonalari, gʻalla oʻralari, mehnat qurollari topilgan. Biroq uylar kam ochilgan vayetarli oʻrganilmagan. Madaniy qatlamda tashlandiq uy-joylar oʻrnida yon tomoni bilan gʻujanak holda yotgan bir qancha murdalar, koʻp miqdorda alohida suyaklar topildi. Bular D.da yashagan kishilar antropologik jihatdan yevropeoid irqqa mansub boʻlganligini koʻrsatadi. Aholining asosiy mashgʻuloti dehqonchilik va chorvachilik boʻlgan. Donni qayta ishlash uchun yorgʻuchoqdan foydalanilgan. Topilgan hayvon suyaklari aholi uy hayvonlarining barcha turini parvarish qilganligini koʻrsatadi. D.da jez quyish ishi ancha rivojlangan. Jezdan qilingan oʻroq, iskana, bigiz, igna, nayza, oʻqning uch qismi va zeb-ziynat buyumlari uchraydi. D.dan topilgan temir pichoq va temir parchalar qad. Fargʻona aholisi metall bilan ancha erta tanish boʻlganligini koʻrsatadi. Topilmalar orasida toʻqimachilikning ancha taraqqiy etganligidan darak beruvchi materiallar (jez igna, bigiz, urchuq va b.) bor.

1972 yili Darvarzin shaharchasida olib borilgan arxeologik qazilma ishlari mobaynida eramizning I asriga tegishli dalvarzin tumanining tarixdagi eng yirik — 36 kg.ga yaqin oltin buyumlar qazilmasi topilgan. Dalvarzin xazinasi o‘zining ilmiy ahamiyatiga ko‘ra mashhur hozirda Britaniya muzeyida saqlanayotgan amudaryo xazinasidan qolishmaydi. kushoniylarning qimmatbaho buyumlari butun Markaziy Osiyo chegarasida ilk bor topilganligi bilan birga, arxeologik qatlamiga ko‘ra juda nafis hamdir.

Qazilma vaqtida, shunnigdek, fil suyagidan yasalgan ko‘plab buyumlar ham topilgan, xususan, eng qadimiy shaxmat donachalari (eramizning I-II asrlariga tegishli), ishlov berilgan toshdan yasalgan buyumlar, mis tangalar, qimmatbaho toshlardan terilgan munchoq, hamda yunon-baqtriya davriga tegishli ingichka shisha.

Topilmalar ichida musiqachilar haykalchalari katta qiziqish uyg‘otadi, zero shu davrlarda yashab o‘tgan odamlarning musiqaga bo‘lgan qiziqishining namunasidir. U vaqtlarning musiqiy asboblari orasida kalta udni uchratish mumkin. Musiqachilarning (o‘tirish) holatidan ellinik Yunoniston an’analari sezilib turadi. Musiqachining qizg‘ish-jigar rang asbobi baqtriya arfasini, O‘rta Sharqda juda hurmatga sazovor bo‘lgan “osmon musiqasini” yodga soladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* „Dalvarzintepa xazinasi“
Dalvarzintepa (maʼnolari)

**Dalvarzintepa**:

* Dalvarzintepa — soʻnggi jez davriga mansub qishloq harobasi (mil.
* Dalvarzintepa (haroba) — qad.
Dalvarzintepa xazinasi

**Dalvarzintepa xazinasi** — Dalvarzintepa shahristoni (Surxondaryo) dan topilgan xazina. Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan (1972). D. x. — 2 baldoqli sopol koʻzacha (yarim metr chuqurlikda ogʻirligi 36 kg) dagi har xil oltin buyumlardan iborat. Oltin buyumlar soni 115 ta, ular yombilar, bilaguzuklar, oltin shodalar va b. taqinchoklardir. Xazina podsho amaldorlari, boylarga har xil taqinchoklar tayyorlab beradigan zargarga tegishli boʻlsa kerak. Chunki baʼzi taqinchoklar juda ogʻir, hatto bitta bilaguzuk 872 g sof oltindan iborat. Ayniqsa nozik did bilan ishlangan turli shakldagi bilaguzuk va ziraklar, qizgʻish rangli qimmatbaho toshga oʻyib ishlangan, erkak tasviri tushirilgan boʻyin taqinchogʻi, tilla ipchalardan toʻqilgan va 5 qator tizilgan shoda diqqatga sazovordir. Oltin shoda taqiladigan qismining ikkala tomoniga 10 tadan ortiq feruza va yoqut toshlar qadalgan. Xazinadagi toʻgʻri burchak shaklida tayyorlangan yombilar katta ilmiy ahamiyatga ega. Ularning jami 21 ta, ammo 10 tasida qad. kharoshti yozuvi bitilgan. D. x. paleografik jihatdan mil. 1-asrga toʻgʻri keladi. D. x.ning eng qimmatli tomoni uning antik dunyo davr sanʼati qatorida tutgan oʻrnidir. Garchi D. x.dagi ayrim taqinchoqlar Afgoniston, Hindiston, Pokistondagi taqinchoqlarga oʻxshab ketsada, ammo ularning Shim. Baqtriya, yaʼni hozirgi Oʻzbekistonningjan. hududlarida yashagan qoʻli gul ustalar tomonidan tayyorlanganligi shubhasizdir. D. x. topilmasi ajdodlarimizning qoʻshni xalqlar va mamlakatlar bilan qadimdan savdosotiq va madaniy aloqada boʻlganligidan darak beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gustaf Dalén

**Gustaf Dalén** () (1869.30.11, Stenstorp — 1937.9.12, Stokgolm) — shved ixtirochi-muhandisi. Syurixdagi Politexnika institutini tamomlagan. Gaz turbinasi va b. mashinalar qurilmalarini takomillashtirgan. Mayoqlardagi alangani qorongʻida avtomatik yoqish va tong yorishgan paytda oʻchirish qurilmasini ixtiro qilgan. Nobel mukofoti laureati (1912).

## Manbalar
Dalyonsoy

**Dalyonsoy** (yuqori oqimida Sarimsoqlisoy) — Tojikiston Respublikasi Oʻratepa tumanidagi soy. Sirdaryoning chap havzasidagi Kattasoyning oʻng irmogʻi. Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridan oqib tushadigan 10 ga yaqin irmoqlari bor. Uzunligi 26 km. D. mavsumiy qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 150 l/sek. Yoz va kuzda koʻpincha qurib qoladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala tajribasi

**Dala tajribasi** — dala sharoitida i.ch. sharoitlariga yaqinlashtirib oʻtkaziladigan eksperimental agronomik tadqiqot; ekin yetishtirishning barcha sharoitlarini hisobga olgan holda tajriba maydonida oʻtkaziladi. Bunday tajribalarda ekinlarni yetishtirishning u yoki bu omillari hamda usul-amallari va bu omillarning birgalikdagi taʼsiri chuqur oʻrganiladi. D.t.da ayrim omillarni batafsil oʻrganish aksariyat tadqiqotning boshqa usullari bilan birgalikda olib boriladi. D.t. agronomiya fani yutukdarini qishloq xoʻjaligi amaliyoti bilan mustahkam bogʻlaydi. D.t. uslubiyoti qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining zamonaviy darajasiga mos boʻlishi kerak. Chunki tajribaning ilmiy qimmati va i.ch. ga joriy etilishi shunga bogʻliq. D.t. da oʻsimliklar hosili miqdorini hisobga olish, tajribada oʻrganilayotgan sharoitlar yoki ekinlarga taʼsir koʻrsatish usullari bilan hosil miqdori va sifati oʻrtasidagi bogʻlanish aniqlanishi shart. Tajriba fenologik kuzatuvlar bilan birga olib boriladi.

D.t. qisqa muddatli, koʻp yillik va uzoq muddatli boʻlishi mumkin. Qisqa muddatli tajribalar 3 yildan 10 yilgacha, koʻp yillik tajribalar 10—15 yil, uzoq muddatli tajribalar 50 va undan ortiq yil davom etadi. Kup yillik va uzoq muddatli bir yoki koʻp omilli doimiy tajribalar ekinlarni yetishtirishda qoʻllaniladigan yangi texnologik usullarning tuproqdagi suv-fizikaviy, kimyoviy hamda biologik jarayonlarga, tuproq unumdorligi, ekin hosili va uning sifatiga qanday taʼsir kursatishi va qanday oqibatlarga olib kelishini chuqur oʻrganishga imkon beradi. Paykalning katta-kichikligi va takroriylik D.t.ning aniqligini belgilab beradigan muhim omillardir.

Sugʻoriladigan sharoitlarda agrotexnika tajribalari, odatda, kamida 4 marta takroriylikda oʻtkaziladi, maʼlumotlarni matematik tahlil qilishga imkon beradigan aniq natijalar olishga erishiladi (qarang Tajriba takroriyligi).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalil

**Dalil** – sud ishlarida isbotlanishi lozim boʻlgan holatlarni tasdiqlaydigan yoki inkor etadigan turli faktik maʼlumotlar. D. sudda haqiqatni aniqlab, odilona qarorga kelish uchun yagona asosdir. Oʻzbekiston Respublikasida D. fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va jinoyat ishlarini yuritishga oid qonunlar bilan belgilangan tartibda toʻplanishi, tekshirilishi va baholanishi shart. D. fuqarolik ishlarida tortishuvchi taraflarning talab va eʼtirozlarini asoslashga, jinoyat ishlarida jinoiy voqea yuz bergani, uni sodir etgan shaxs kimligi, jinoyat maqsadi, ayblilik darajasi, yetkazilgan zararning miqdori toʻla va aniq belgilanishiga xizmat qiladi. Dalillarni faqat vakolatli davlat organlari va mansabdor shaxslar toʻplaydi. Tergov va sud ishtirokchilari D. taqdim etishi, ularni ishga qoʻshish haqida iltimos qilishi mumkin. D. sifatida daʼvogar va javobgarning sudlanuvchi, jabrlanuvchi va guvohlarning koʻrsatuvlari, turli hujjatlar, ashyoviy dalillar va ekspert xulosalaridan foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dallol

**Dallol** — 1) Sharq mamlakatlarida savdo-sotiq ishlarida haridor bilan sotuvchi oʻrtasida vositachilik qiluvchi, molga narx qoʻyib, ularni bitishtiruvchi kishi. Xizmati uchun muayyan haq oladi. Oʻzbekistonda chorva mollari bozorlarida hozir ham faoliyat koʻrsatadi; 2) birja vositachilarining umumiy nomi (k,. Broker, Vositachi, Diler, Makler va b.).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalma tizmasi

**Dalma tizmasi** — Hisor tizmasi tarmogʻi, Surxondaryo viloyatining shimoli-sharqidagi Uzun tumani hududida joylashgan. Uz. 10&nbsp;km ga yaqin, kambar. Oʻrtacha bal. 2500-2800 m, eng baland nuqtasi 3360 m. Asosan kristalli jinslar, qumtosh, granit, slanetslardan tarkib topgan. Tizma shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga choʻzilgan. Togʻ choʻqqilari qirrali, kambar va qoyatoshlardan iborat, togʻ yon bagʻirlari tik (15—45°). Togʻ etaklari esa koʻchib tushgan tosh, harsang uyumlari, toʻkilmalar bilan band. Togʻ vodiylari ensiz (0,2—0,3&nbsp;km), baʼzi joylarda dara shaklida. Iqlimi kontinental, vertikal zonallik mavjud. Qor koʻchkilari boʻlib turadi. Yogʻinning eng koʻp qismi bahorda tushadi. Yoz qisqa, issiq va quruq, oktabrdan boshlab qor yogʻishi mumkin. Yogʻin miqdori 700-800&nbsp;mm. Dalma tizmasidan buloqlar, sersuv soylar boshlanadi. Tuprogʻi togʻ jigarrang tuproq, baland togʻ och qoʻngʻir oʻtloqi-dasht tuproqlar. 1500-3000 m balandlikda butalar (naʼmatak, uchqat, zirk va boshqalar), keng bargli daraxtlar (zarang, olma, nok, olcha, doʻlana, yongʻoq va boshqalar), archa oʻsadi. Hayvonot dunyosi ham xilma-xil. Dalma tizmasi Oʻzbekistonning gʻoyat xushmanzara, shifobaxsh tabiat goʻshalaridan biridir. Xoʻjalikda asosan yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Dalmatsiya

**Dalmatsiya** — Xorvatiyadagi tarixiy viloyat, qad aholisi — dalmatlar (nomi shundan) va b. 6—7-asrlarda slavyanlar kelib oʻrnashgan. 9-asrda Xorvat davlati, 12-asr boshlarida Vengriya tarkibiga kirgan. 12—15-asrlar boshida oʻrta asr shahar kommunalari (Zadar, Split, Dubrovnik, Kotor va b.) gullab yashnagan. 1420—1797-yillarda D. (Dubrovnikdan boshqa) Venetsiya qoʻl ostida boʻlgan (16-asrda D.ning ichki viloyatlari Turkiya tasarrufiga oʻtgan), 1797—1918-yillarda Avstriya tarkibida (1805—13-yillarda Fransiya qoʻl ostida, 1809—13-yillarda Illiriya provinsiyalari tarkibida). 1918-yildan D. (Zadar va Italiya tomonidan egʻallangan baʼzi orollardan tashkari) Serblar, Xorvatlar va Slovenlar kirolligi (1929-yildan Yugoslaviya) tarkibida. 1941-yil fashist bosqinchilari tomonidan tashkil qilingan qoʻgʻirchoq "Mustaqil Xorvatiya davlati" tarkibiga kiritilgan. 1945-yildan D. Chernogoriya (jan. qismi) va Xorvatiya tarkibida.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalmatsiya orollari

**Dalmatsiya orollari** - Adriatika dengizidagi arxipelag, Bolqon ya. o. qirgʻoqlari yaqinidagi 1000 dan ortiq katta-kichik (Krk, Brach, Sres, Xvar, Korchula, Vis va b.) orollardan iborat. Mayd. 2500&nbsp;km. Xorvatiya tarkibida. D.o. quruklikni dengiz suvi bosishi natijasida vujudga kelgan. D.o. ohaktoshlardan tuzilgan, karst keng tarqalgan. Pasttogʻlar (500–700 m) koʻp. Qish oylarida oʻrtacha temperatura 5°, yozda esa 20—25°. Yillik yogʻin 500–1000&nbsp;mm, asosan qish va kuzda yogʻadi. D. o.ga Oʻrta dengiz tipidagi oʻsimliklar xos. Togʻ yon bagʻirlarida va vodiylarda uzum, zaytun va sitrus mevalar yetishtiriladi. Qoʻy boqiladi va baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan. Kornat va Mlet milliy parklari tashkil etilgan.

Dalmatiya orollari (xorvat. Dalmatinski otoci) — Adriatik dengizidagi orollar guruhi, Xorvatiyaning Dalmatiya sohilida joylashgan. Dalmatiya orollari o'zining go'zal manzaralari, boy tarixi va maftunkor shaharlari va qishloqlari bilan mashhur.

Dalmatiya arxipelagida 1200 dan ortiq orollar mavjud bo'lib, ularning o'lchamlari kichik, yashamaydigan orollardan tortib minglab aholisi bo'lgan katta orollargacha. Guruhdagi eng katta orollarga quyidagilar kiradi:

Hvar

Brač

Korčula

Mljet

Vis

bet

Dugi Otok

Lastovo

Dalmatiya orollari ming yillar davomida yashab kelgan va ular turli xil imperiyalar va tsivilizatsiyalar, jumladan yunonlar, rimliklar, vizantiyaliklar, venetsiyaliklar va avstriyaliklar tomonidan boshqarilgan. Ushbu imperiyalarning har biri orollarda o'z izini qoldirgan va Dalmatiya orollari boy tarixiy va madaniy boyliklarga ega.

Dalmatiya orollari mashhur sayyohlik maskani bo'lib, ular tashrif buyuruvchilar uchun keng ko'lamli tadbirlarni taklif etadi. Mehmonlar suzish, quyoshda cho'milish, suzib yurish, baliq ovlash, piyoda sayr qilish va velosipedda sayr qilishlari mumkin. Orollar shuningdek, bir qator tarixiy joylar va madaniy diqqatga sazovor joylarga ega, masalan:

Splitdagi Diokletian saroyi

Brakdagi Oltin shox plyaji

Korkuladagi Marko Polo muzeyi

Mljet milliy bog'i

Bishevodagi Moviy g'or

Dalmatiya orollari go'zal va xilma-xil mintaqa bo'lib, ular hamma uchun nimanidir taklif qiladi. Plyajda dam olishni, faol sarguzashtni yoki madaniy tajribani qidiryapsizmi, uni Dalmatiya orollarida topishingizga ishonchingiz komil.

Qo'shimcha ma'lumot:

Dalmatiya orollari yaxta va suzib yurish uchun mashhur joy.

Orollarda bir qancha uzumzorlar va zaytunzorlar mavjud.

Dalmatiya orollari dengiz mahsulotlari, qo'zichoq va sabzavotlarni o'z ichiga olgan an'anaviy oshxonalari bilan mashhur.

Orollarda bir qator an'anaviy festivallar va tadbirlar ham o'tkaziladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daloil ul-xayrot

"DALOIL UL-XAYROT" ("Yaxshi amallarga hujjat") — daloilxonada oʻqilgan asosiy kitob. 15-asr da musulmon aqoidshunosi Muhammad ibn Jazuliy (?—1466) arab tilida yozgan. Muhammad (sav)ga atab oʻqiladigan salavot va madhiyalardan iborat. 7 qismga boʻlingan boʻlib, har bir qism haftaning maʼlum kunida oʻqishga moʻljallangan. Kitobda musulmonlarga tavsiya etilgan kundalik salavot aytish uslublari koʻrsatib berilgani uchun dindorlar undan muntazam foydalanadilar. Uning sharhlari va turkiy tilga qilingan tarjimalari ham mavjud. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat imtihoni

**Davlat imtihoni** - OʻzRda oliy, oʻrta maxsus va kasb-hunar oʻquv yurtlarida bitiruv imtihoni. Tibbiyot, pedagogika, qishloq xoʻjaligi institutlari va oʻrta maxsus hamda kasbhunar oʻquv yurtlari, konservatoriya, madaniyat institutlari, jismoniy tarbiya institut va oʻrta maxsus hamda kasb-hunar oʻquv yurtlarida bitiruvchilar, odatda, ijtimoiy siyosiy fanlarning biridan va asosiy ixtisoslikka tegishli 2—3 fandan D. i. topshiradilar; universitet, iqtisodiyot va teatr oliy oʻquv yurtlarini bitiruvchilar ijtimoiy siyosiy fanlarning biridan D. i. topshirish bilan birga, diplom ishi himoya qiladilar.

Oliy texnika oʻquv yurtlarida D. i. oʻrniga diplom loyihasi, badiiy intlarda diplom ishi himoya qilinadi. D. i.ni oliy oʻquv yurtlarining davlat imtihon komissiyasi hamda oʻrta maxsus va kasb-hunar oʻquv yurtlarining davlat ixtisos komissiyasi oʻtkazadi. Komissiya tarkibiga quyidagilar kiradi: rais — muayyan ixtisosdagi yirik mutaxassis yoki olim (mazkur oʻquv yurtida ishlamaydigan) va komissiya aʼzolari — oliy oʻquv yurtlarida: rektor yoki prorektor, fakultet dekani yoki uning oʻrinbosari, kafedra mudiri, professor va dotsentlar; oʻrta maxsus va kasb-xunar oʻquv yurtlarida — direktor (direktor oʻrinbosari), ixtisoslikka tegishli fanlardan bir necha oʻqituvchi. D. i.ga oʻquv rejasining barcha talabini bajargan shaxslar qoʻyiladi. D. i.da qoʻyilgan baho komissiyaning yopiq majlisida koʻpchilik ovoz bilan tasdiklanadi. Oʻquv yurtini bitiruvchiga tegishli mutaxassislikni berish masalasi D. i.ni topshirish asosida hal qilinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daloilxona

**Daloilxona** (arab, daloil — dalillar) — Oʻrta Osiyoning yirik shaharlaridagi diniy maktab. D.ga savodi chiqqan bolalargina qabul qilingan. Unda dastlab (taxminan 1—2 oy) bolalarga Qurʼonning ayrim sura va oyatlari, soʻngra asosiy kitob — "Daloil ulxayrot" yodlatilgan. D.da oʻqish muddati aniq belgilanmagan. Qobiliyatli, xotirasi kuchli talabalar kitobni 2—3 oy davomida yod olganlar. Uni tugatganlarning ayrimlari islom dinining targʻibotchisi boʻlishgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalolatnoma

**Dalolatnoma** — muayyan shaklda tuzilgan rasmiy yozma yuridik hujjat.

Dalolatnomalar:
* normativ hujjatlar (ular umumiy huquq meʼyorlarini belgilaydi),
* individual hujjatlar (ular aniq hollarga taalluqli boʻladi, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjatlar, sud qarorlari)
* sharhlovchi (qonunlarni rasmiy izohlashga oid) hujjatlarga boʻlinadi.

## Notarial dalolatnomalar
Qonunda koʻzda tutilgan tartibda tuzilgan, muayyan huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradigan turli hujjatlar ham (mas., fuqarolik holati hujjatlari) dalolatnoma deb ataladi. Dalolatnomaning yana bir turi notariat ishlarda foydalanaluvchi dalolatnomalardir. Bu dalolatnomalarda hodisa (savdo almashinuv, jinoiy yoki boshqa hodisalar) asosida amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarda vaqt yani sana oy yil, kamida 2 nafar ishtirokchilar yani guvohlarning ism familyasi soʻroq davomida berilgan koʻrsatmalari aynan keltirilgan imzolangan holda keltiriladi, keltirilgan korsatmalar asosida tekshiruvlar korsatuvlar amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarni tuzish va qonuniy asosda amalga oshirilishi tegishli qonunlar asosida amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining tegishli moddasida quyidagi fuqarolik holati hujjatlari davlat tomonidan qayd etilishi kerakligi koʻrsatilgan:

# tugʻilish;
# oʻlim;
# nikoh tuzilganligi;
# nikohdan ajralish.

Mazkur dalolatnomalar fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish idoralari va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari (Fuqarolar yigʻini)da yuritiladi.

## Qonuniy aktlar
Qonunda nazarda tutilgan tartibda tuzilgan hamda muayyan yuridik oqibatlarni yuzaga keltiruvchi turli xil boshqa hujjatlar ham dalolatnoma hisoblanadi. Ular muassasa yoki ayrim shaxslar faoliyati bilan bogʻliq biron-bir boʻlib oʻtgan (sodir boʻlgan) voqea, hodisa, ish-harakatni yoki mavjud holatni tasdiqlash, unga guvohlik berish maqsadida bir necha kishi tomonidan tuziladi. Bunday dalolatnomalar deyarli barcha hollarda pul mablagʻlari va moddiy boyliklarga bogʻliq boʻladi, binobarin ular koʻproq tadbirkorlik, moliya-xoʻjalik faoliyatida, hisob-kitob, oldi-sotdi va savdo sohalarida keng qoʻllanadi.

Ular:
* tegishli taftish oʻtkazilgandan keyin,
* rahbarlik almashinayotganda,
* moddiy boyliklarni bir xususiy yoki yuridik shaxsdan ikkinchisiga oʻtkazishda,
* qurib tugallangan inshootlarni qabul qilishdan oldin va keyin,
* mashina va uskunalarning yangi nusxalarini sinovdan oʻtkazish chogʻida,
* qimmatdor buyumlarni hisobdan oʻtkazish yoki hisobdan chiqarishda,
* tovarlarni miqdor va sifat boʻyicha qabul qilib olishda,
* baxtsiz hodisalar yoki tabiiy ofatlar oqibatlarini tekshirishda,
* sud-tergov ishlari va tibbiyot sohasida,
* xodimlarning moddiy, yashash sharoitlarini oʻrganishda va boshqa hollarda tuziladi.
## Manbalar
Dalon

**Dalon** — usti berk yoʻlak. Odatda, boʻyi eniga nisbatan bir necha marta uzunroq boʻladi. Oʻzbek xalq meʼmorligida, koʻpincha hovlining ichkari va tashqari qismlari oʻrtasida oʻtish joyi — yoʻlak sifatida qurilgan. Xorazm viloyatida keng tarqalgan.

## Manbalar
Vladimir Dal

**Vladimir Ivanovich Dal** [adabiy taxallusi — Kazak Luganskiy; 1801.10 (22).11, Lugansk shahri.— 1872.22.9(4.10), Moskva] — rus leksikografi, etnograf va yozuvchi. Peterburg FA muxbir aʼzosi (1838), faxriy akademik (1863). Derpt (hozirgi Tartu) universiteti tibbiyot fakultetini tugatgan (1829). Asosiy asari — „Jonli velikorus tilining izohli lugʻati“ (1–4 jildlar; 1863–1866) 200 mingga yaqin soʻzni oʻz ichiga olgan. Dal birinchi boʻlib rus tili shevalarini tasnifladi („Rus tili lahjalari haqida“, 1852). „Rus xalqi maqollari“ni toʻplab nashr etdi (1861–1862). Unda 30 mingdan ortiq maqol, matal va qochirim gaplar jamlangan. Bulardan tashqari, Dal qissa, hikoya, ocherk va ertaklar muallifi.Viladimir Ivanivich Dal 1872-yil Moskvadagi Katta Gruzin Ko'chasida so'nggi hayotini oilasi bilan o'tkazgan

## Manbalar
* Polnoye sobr. soch., t. 1 — 10, Sankt-Peterburg , 1897—98; Tolkoviy slovar jivogo velikorusskogo yazika, t. 1—4, M., 1981; Poslovitsi russkogo naroda, M, 1957.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
John Dalton

DALTON (Dalton) Jon (1766.6.9, Iglsfild, Angliya,— 1844.27.7, Manchester) — ingliz kimyogari va fizigi. Atomistik nazariya asoschisi. London Qirollik jamiyatining aʼzosi (1822 yildan), D. gazlar xossalarini oʻrganib, gazlarning parsial bosimi qonunini (1801), gazlarning eruvchanligi parsial bosimiga bogʻlikligini (1803), kimyoning asosiy qonunlaridan biri — karrali nisbatlar qonunini (1803) aniklagan. D. kimyoviy elementlarning birinchi nisbiy at. m.lari jadvalini tuzgan (1803), meteorologiya masalalari bilan ham shugʻullangan. 1794 yilda ilk bor koʻrish nuqsoni — rang ajrata olmaslik (daltonizm) haqida yozgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daltonidlar va bertollidlar

**Daltonidlar va BERTOLLIDlar** — oʻzgarmas tarkibli kimyoviy birikmalar (daltonidlar) bilan oʻzgaruvchan tarkibli kimyoviy birikmalar (bertollidlar)ni ifodalash uchun 1912— 14-yillarda N.S. Kurnakov kiritgan terminlar. "Daltonidlar" termini J. Dalton xotirasi uchun, "bertollidlar" termini esa K.L. Bertolle xotirasi uchun taklif etilgan. Odatdagi kimyoviy birikmalarning koʻpchiligi daltonidlardir; ularning tarkibi tarkib doimiyligi qonuniga va karrali nisbatlar qonuniga javob beradi. Metall tizimlarda, shuningdek, oksidlar, sulfidlar, karbidlar, gidridlar va b. oʻrtasida bertollidlar hosil boʻlish hodisalari kashf etilgan (qarang Metallidlar, Fizikkimyoviy analiz).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam

**Dam** (fors— nafas) — 1) hunarmandchilikda — oʻchoqqa havo haydaydigan garmonsimon moslama. D. va osma D. degan xillari bor. Katta-kichikligi va oʻrnatiladigan qasqonlari (gardishlari) soni (2—11 ta) ga koʻra turli kasblarda turli D. ishlatiladi: 2 qasqonlisi zargarlikda, 3 qasqonlisi anjomsozlikda, 5 qasqonlisi pichoqsozlikda, 6 qasqonlisi degrezlikda va b. Bular zargar dami, pichoqchi dami, miskar dami, temirchi dami deb ham ataladi. Oʻrta Osiyoda D. juda qadimdan ishlatilib kelingan. U 11-asr yozma yodgorligi "Devonu lugʻotit turk"da koʻruk, 15-asr adabiyotida, xususan, Alisher Navoiy asarlarida hozirgi D. tarzida uchraydi. D. hozir ham qoʻllanadi; 2) pichoq, ketmon, tesha va b. shu kabi asboblarning tigʻi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam berilgan shudgor

**Dam berilgan shudgor** - kuzda va bahorda haydalib, shudgor qilingan, muayyan muddat ekin ekilmagan dala; tuproq hosildorligini tabiiy tiklash vositasi tarzida qoʻllangan agrotexnik tadbir. D.b.sh. tuproqlari yumshatilgan va begona oʻtlardan tozalangan holda saqlangan, natijada bunday shudgor tuprogʻida oʻsimlik uchun oziq moddalari toʻplangan. Hoz. zamonaviy intensiv dehqonchilik tizimida deyarli qoʻllanilmaydi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam olish

**Dam olish**, hordiq chiqarish — charchoqni yozadigan (qarang Charchash), kuchquvvatni asliga keltiradigan, ish qobiliyatini tiklashga yordam beradigan faoliyat yoki orom holati. Mehnat va Dam olish odamning oʻqish, ichib,chekish. va b. faoliyatlari bilan uzviy bogʻlangan. Yetarli dam olmaslik — ish qobiliyatining pasayishi va hatto yoʻqolishi, organizmning himoya kuchi susayishi, turli kasalliklar paydo boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin. Mehnat va Dam olishni toʻgʻri tashkil etish salomatlik va ish qobiliyatini uzoq vaqt saqlab qolishga imkon beradi.

Fiziologik maʼnoda Dam olish — faoliyatning alohida holati boʻlib, bunda ishlamay turgan hujayralar oʻz normal tarkibini tiklaydi. Dam olishning ahamiyatini I.M. Sechenov va b. fiziolog olimlar isbotlab bergan. Uyqu Dam olishning eng taʼsirli turi boʻlib, uyqu paytida birinchi navbatda miya hujayralarida tiklanish jarayoni jadal boradi. Bir xil ishdan boshqasiga oʻtish, aqliy faoliyatni yengil jismoniy mehnat bilan navbatlash charchoqni yoʻqotadi; bu ham Dam olishning oʻziga xos turi hisoblanadi. Ogʻir jismoniy yoki aqliy mexnatdan keyin ish qobiliyatini mumkin qadar tezroq tiklash uchun passiv Dam olishni (tamomila tinch holatda) aktiv Dam olish bilan navbatlash lozim.

Dam olishning 3 turi (kundalik, bir haftalik va yillik Dam olish) mavjud. Kundalik Dam olishga ish kuni davomida qisqa muddatli tanaffuslarda bajariladigan i. ch. gimnastikasi kiradi. Ovqatlanishga ajratilgan vaqtning bir qismini toza havoda oʻtkazish maqsadga muvofiqdir. Kundalik Dam olish tiniqib uxlash bilan yakunlanadi. Haftada 5 kun ishlab 2 kun Dam olish sof havoda uzoqroq boʻlish, sport bilan shugʻullanish imkonini beradi. Yillik Dam olish taʼtil davomida taʼminlanadi. Yillik mehnat taʼtilida tabiat quchogʻida boʻlish, havo va quyosh vannalari organizmni chiniqtirishda nihoyatda foydali. Oqilona Dam olish tartibi koʻpgina omillar, xususan, mehnat sharoitlari, kishining yoshi va b.ga qarab tanlanadi.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam olish kunlari

**Dam olish kunlari** - har haftalik uzluksiz dam olish kunlari. Oʻzbekiston Respublikasida barcha xodimlarga 5 kunlik ish haftasida haftada 2 dam olish kuni, 6 kunlik ish haftasida esa, 1 dam olish kuni beriladi (OʻzR Mehnat kodeksi, 129-modda). Umumiy dam olish kuni yakshanbadir. D.o.k.da ishlatish taqiklanadi. Ish beruvchining farmoyishi boʻyicha ayrim xodimlarni D.o.k. ishga jalb etishga alohida hollardagina, jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishib belgilangan asoslar boʻyicha va tartibda yoʻl qoʻyiladi. Ayrim toifa xodimlarga dam olish kuni berish uchun alohida qoidalar belgilangan. Qonun boʻyicha nogironlarni, homilador ayollarni va 14 yoshga toʻlmagan (16 yoshga toʻlmagan nogiron) bolasi bor ayollarni, shuningdek, voyaga yetmagan yoshlarni D.o.k. ishga jalb etishga yoʻl qoʻyilmaydi. Dam olish kunini boshqa kunga koʻchirish yoki ish kuni deb eʼlon qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi vakolatiga kiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam olish uylari

**Dam olish uylari** - dam olish rejimi muayyan tartibga solingan sogʻlomlashtirish muassasalari. D.o.u. maxsus tibbiy kuzatuv va davoga muhtoj boʻlmagan sogʻlom kishilar uchun moʻljallangan. Shu jihatdan mineral suvlar, shifobaxsh balchiq bilan davolaniladigan va fizioterapiya qoʻllaniladigan sanatoriylardan farq qiladi (ayni vaqtda D.o.u.da dam olayotganlarga zarur boʻlganda tibbiy yordam koʻrsata oladigan tibbiyot xodimi boʻladi). D.o.u.da dam oluvchilar uchun iqlimiy, gigiyenik hamda madaniy-maishiy xizmat koʻrsatish sharoitlari, shuningdek, toʻla-toʻkis ovqatlanish tarzi eʼtiborga olinadi. D.o.u. umumiy (kattalar uchun), maxsus (oilaviy, yoshlar uchun) boʻlishi mumkin. 2 kunlik, 12 kunlik va 15 kunlikD.o.u. kengtarqalgan. Ularning ayrimlarida (palatka, lager) dam olish turizm bilan qoʻshib olib boriladi. Pansionatlar va dam olish bazalari ham mavjud.

Birinchi dam olish uyi Toshkent yaqinidagi Yalangʻoch qishlogʻida tashkil etilgan (1934) boʻlib, poytaxt i.ch. korxonalarining ilgʻorlari dam olishiga moʻljallangan. Oʻzbekistonda 1-kolxozchilar dam olish uyi Toshkent viloyati Qibray tumanida ochilgan (1947).

D.o.u.ga yoʻllanmalarning kupi kasaba uyushmasi tomonidan ijtimoiy sugurta mablagʻlari hisobiga bepul yoki imtiyozli narxda beriladi. D.o.u.da maʼlum rejimga rioya qilinadi, dam oluvchilar koʻproq vaqtni ochiq havoda (ekskursiyada, sport bilan shugʻullanib) oʻtkazadilar, ularga sogʻlom kishilarga moʻljallangan ovqatlar beriladi.

Oʻzbekistonda Kumushkon, Soʻqoq, Sumcha, Xoʻjakent, Xondiza, Samarqand, Fargʻona kabi mavsumiy va doimiy D.o.u. bor (2002).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalyan (Muğla viloyati)

**Dalyan** — Turkiyaning janubi-gʻarbiy sohilidagi Marmaris va Fethiye tumanlari oʻrtasida joylashgan Mugʻla viloyatiga qarashli shaharcha. Shahar mustaqil munitsipalitet boʻlib, Ortaca tumani tarkibiga kiradi.

Dalyan 1987-yilda yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan dengiz toshbaqalarining koʻpayish joyi boʻlgan Iztuzu plyajida hashamatli mehmonxona qurish masalalari sababli xalqaro eʼtiborga tushgan. Bu voqea Devid Bellami, Iyun Xaimoff, Piter Gyunter, Nergis Yazgan, Lili Venizelos va Keyt Korbett kabi tabiatni muhofaza qiluvchilarning sharofati bilan xalqaro eʼtirozlarni keltirib chiqardi. Qurilish loyihasi shahzoda Filipp moratoriyga chaqirganidan keyin vaqtincha toʻxtatildi va 1988-yilda plyaj va uning ichki qismi qoʻriqlanadigan hudud deb eʼlon qilindi, yaʼni Köyceğiz-Dalyan maxsus atrof-muhitni muhofaza qilish hududi.

## Etimologiyasi

Dalyan turkchada „baliq ovlash“ degan maʼnoni anglatadi. Bass, Mullet va Seabream dengizdan yuqori oqim boʻylab, mintaqaning yana bir yirik shahri Köyceğiz joylashgan. Bu hududda Köyceğiz ko‘li joylashgan. Baliqlar u yerda tuxum qo‘yadi, dengizga qaytganida esa „dalyanlarda“ tutiladi. Turkcha etimologik lugʻat Nişanyan Sözlük maʼlumotlariga koʻra, dalyan (ta aliana) yunoncha „baliq ovlash“ degan maʼnoni anglatuvchi aliia (alieia) soʻzidan olingan. 

## Iqtisodiyoti

Dalyan atrofidagi hudud sayyohlik maskani sifatida jozibadorligidan tashqari, unumdorligi yuqori qishloq xoʻjaligi zonasidir. Ilgari paxta intensiv ekilgan boʻlsa, hozir asosan anor oʻrnini egalladi. Köyceğiz atrofida koʻplab boshqa mevalar (sitrus mevalar) va sabzavotlar yetishtiriladi.

## Turizmi

Daryoning qoyalari tepasida eramizdan avvalgi 400-yillarda toshdan oʻyilgan Likiya qabrlarining fasadlari joylashgan ().

Dalyanning janubida, Oʻrta yer dengizi sohilida joylashgan Iztuzu plyaji xuddi shu nomdagi qishloq yaqinida quyosh botishini kuzatish va suzish uchun mo‘ljallangan mashhur joy. Plyajga muntazam qayiq va mikroavtobus (dolmush) xizmatlari mavjud. 2011-yilda Dalyan va Iztuzu plyaji Gollandiyaning Zoover taʼtilni baholash sayti tomonidan Yevropaning *eng yaxshi plyaji* deb eʼlon qilingan.

## Toshbaqalarni saqlash
Plyaj taxminan 45 million yil davomida mavjud boʻlgan yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan *Caretta caretta* (Logerhead dengiz toshbaqasi) bilan mashhur. Xalqaro hayvonlarni himoya qilish tashkilotlari Turkiyadagi toshbaqalarning uyalarini kuzatadi va himoya qiladi. Plyaj toshbaqalar tuxum qoʻyadigan va baliqlar dengizga chiqadigan davrda (maydan oktyabrgacha) soat 20:00 dan 8:00 gacha yopiladi. 

## Yana qarang

* List of cities founded by Alexander the Great

## Manbalar
Henrik Dam

**DAM Xenrik (Henrik) Karl Peter** (1895.21.2 - 1976.24.4) - daniyalik biokimyogar. Daniya fanlar Qirollik jamiyati aʼzosi (1948-yildan). Kopengagen politexnika instituti professor (1941). Asosiy ishlari sterinlar, K va Ye vitaminlari biokimyosi, shuningdek, yogʻlarga oid. Joʻjalarda xolesterin metabolizmini oʻrgana turib, K vitaminni va qon ivishida bu vitamin rolini aniklagan (1929). Uni ajratib olish va tozalash usullarini ishlab chiqqan (1928—30), shuningdek, tibbiyot amaliyotida qoʻllanish yoʻllarini koʻrsatib bergan. Nobel mukofoti laureati (1943).

## Manbalar

.
Daman va Diu

**Daman va Diu** (, , ) — Hindistonning gʻarbiy qismidagi ittifoqdosh hudud. Kambey qoʻltigʻiga kiraverishda, uning har ikki sohilida joylashgan. Daman Gujarot shtati bilan chegaradosh. Diu Katxiyavar yarim orolining janubida joylashgan orol boʻlib, koʻpriklar orqali materik bilan bogʻlangan. Maydoni 112 Km², aholisi 158 ming kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Daman.

## Tarixi
1509, 1521 va 1531 yillarda portugallar gujarotlar qalʼasi boʻlmish Diuni bosib olishga harakat qilishgan. 1535 yilda Gujarot hokimi Bahodir qalʼani portugallarga topshirdi, chunki buning evaziga portugallar Gujarotni boburiylardan ozod qilishga yordam berishga vaʼda qildilar. Biroq bu yordam amalga oshmaganligi uchun Bahodir yana Diuni qaytarib olishga harakat qilgan, aksho portugallar tomonidan oʻldirilgan. 1558—59 yillarda portugallar Diu qarshisida Kambey qoʻltigʻi sohilida joylashgan Damanni bosib oldilar. Milliy ozodlik harakatlari tufayli bu hudud 1961 yilda portugallardan ozod qilindi va markaziy xukumat tomonidan idora qilinadigan boʻldi, unga Goa, Daman, Diu ittifoqdosh hudud maqomi berildi. 1987 yilda Goa alohida shtat maqomiga ega boʻldi va oʻsha vaqtdan Daman va Diu ham alohida maʼmuriy birlik.

## Iqtisodiyoti
Iqtisodida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrin tutadi. Umumiy sugʻoriladigan ekin maydoni 51,7 ming ga (24,4 ming ga — Damanda, 27,3 ming ga — Diuda). Qishloq xoʻjaligi asosini bogʻdorchilik (mango, banan, kokos yongʻogʻi va boshqalar) tashkil etadi. Makkajoʻxori, noʻxat, bugʻdoy, shakarqamish, dukkakli oʻsimliklar yetishtiriladi. Hududda qariyb 550 ta kichik sanoat korxonalari mavjud boʻlib, ular Riganvada, Dabel, Bximpur va Kodayya shaharlarida joylashgan. Aholining bir qismi baliq ovlash va uni qayta ishlash bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Damanlar

**Damanlar**, jiryaklar (Nugacoidea) — yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Tanasining uz. 30—60 sm vazni 1,5—4,5&nbsp;kg . Tashqi koʻrinishi kemiruvchilarga oʻxshasada, filogenetik jihatdan hartumlilarga yaqinroq. Ustki labi ayri, oldingi oyoqlari 4, keyingi oyoklari 3 barmoqli boʻlib, tuyoqsimon tirnoqlar bilan qoplangan. Oldingi kurak tishlarining orqa tomonida emali boʻlmaydi va doim oʻsib turadi. Hoz. D. bitta oilaga mansub boʻlgan 2—3 urugʻ (7—12 tur)dan iborat. Afrikada va Osiyoda (Arabiston yarim orolidan Suriyagacha) tarqalgan. Oʻrmonlarda yakka-yakka va togʻlarda 4,5 ming m gacha balandlikda koloniya boʻlib yashaydi. Yerda yoki daraxtda hayot kechiradigan serharakat, asosan, oʻtxoʻr hayvonlar. Yilda bir marta 1—3 tadan bolalaydi. Goʻshti uchun ovlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damanhur

**Damanhur** — MARdagi shahar. Mamlakatning shim.da, Nil daryosi deltasida, Iskandariya sh.dan 50 km janubda joylashgan. Buhayra muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 212,2 ming kishi (1996). Muhim temir yoʻl, avtomobil va suv yoʻllari tuguni. Savdohunarmandchilik, oziq-ovqat va yengil sanoat markazlaridan. Toʻqimachilik sanoati korxonalari, yogʻ zavodlari, paxta tozalash, gugurt, gilam toʻqish fabrikalari, teatr bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damachi aksiyadorlik jamiyati

"DAMACHI" AKSIYADORLIK JAMIYATI — OʻzRdagi dastlabki tashkil qilingan baliqchilik xoʻjaliklaridan biri. Toshkent viloyati Zangiota tumanida joylashgan. 1941—1946-yillarda tashkil etilgan va 1946-yildan ish boshlagan. 1994-yilgacha baliq boqiladigan "Damachi" baliqchilik kombinati, 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, 12 semirtirish hovuzi, 6 oʻstirish hovuziga va 1 tutilgan baliklar saqlanadigan hovuzga ega. Jami maydoni 550 ga; shundan 249 ga maydonni baliq, boqiladigan hovuzlar tashkil etadi. Gektaridan 35—37 s, baʼzi hovuzlardan 40 s gacha baliq ovlanadi. Yiliga 600— 650 t baliq yetishtiriladi. Xoʻjalikda tutilgan baliq maxsus "Tirik baliq" avtomashinalarida Toshkent viloyati shaharlari va Toshkent shahar savdo shoxobchalariga joʻnatiladi. Xoʻjalikda dudlangan baliq yetkazib beradigan maxsus sex ishlaydi. Xoʻjalikning pogʻonali qilib qazilgan hovuzlarida kollektor va hokazo ekinlaridan boʻshagan oqova suvlardan foydalaniladi.

Jahongir Hoshimov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damashq podsholigi

**Damashq podsholigi** – Suriyadagi qadimgi davlat. Ossuriya-Bobil va Misr manbalari hamda Bibliyada koʻproq tilga olingan. D. p.ni mil. av. 11 — 10-asr boshlarida oromiylar tuzgan. Mil. av. 10-asr boshlarida Isroil podsholigiga boʻysungan, keyinchalik mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. Shoh Tabrimmon va Ben-Adad I (mil. av. 914—880) davrida Suriya (Shom), Falastinni ham oʻziga qaratib olgan. D.p. bir necha davlatlardan iborat ittifoqqa rahbarlik qilgan. Shoh Gʻazail (mil. av. 844—804) davrida D.p. Ossuriyaga boj toʻlab turgan. Mil. av. 8-asrda D. p. qudratli davlatga aylangan. Bu vaqtda unga Suriyadagi 17 podsholik boʻysungan, ossuriyaliklar hujumiga bardosh bera olgan. Lekin ichki ziddiyatlar va qoʻshni davlatlarning hujumlari tufayli D. p. Ossuriya davlatining viloyatiga aylanib qolgan (mil. av. 732).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damba

**Damba**, koʻtarma — daryo oʻzani va qayirlarida suv yoʻlini toʻsish yoki oqim yoʻnalishini oʻzgartirish uchun quriladigan tuproq koʻtarma koʻrinishidagi gidrotexnika inshooti. Damba bosimli va bosimsiz turlarga boʻlinadi.

Bosimli yoki ihota Damba sohildagi *pasttekisliklarni* suv bosishdan saqlash uchun daryo, kanal, suv ombori va sh.k.ning qirgʻoqlarini koʻtarish (toʻsuvchi-himoya Damba) va bosimli gidrotexnika inshootlarini qirgʻoq bilan tutashtirish (tutashtiruvchi Damba) maqsadlarida barpo etiladi. Oʻrta Osiyo daryolari tez oqishi va oʻzani tez-tez oʻzgarib turganligi sababli aksariyat qirgʻoq Dambalari baʼzida qoʻshqavat qilib quriladi. Masalan, Amudaryoning qirgʻoqlari tez-tez yuvilib turadigan quyi oqimida bal. 1,5–3 m, uz. qariyb 900&nbsp;km boʻlgan himoya Dambasi barpo etilgan. Bu koʻtarmalar, ayniqsa yozgi toshqin (25—30, baʼzida 45 kungacha) va kishki muzlar tiqilib qoladigan (10—20 kun) davrlarda suvning kuchini qaytaradi (qarang: Deygish). Bosimsiz Dambalar oʻzanni tartibga solish va toʻgʻrilash, suv olgich va suv oʻtkazgich inshootlar ishini yaxshilash maqsadida oqim yoʻnalishini oʻzgartirish uchun quriladi. Ular suvga koʻmilishi yoki koʻmilmasligi mumkin. Oqim yoʻnalishiga nisbatan joylashishiga koʻra koʻndalang yoki boʻylama Dambaga boʻlinadi. Damba, asosan, mahalliy qurilish materiallari — qum-tuproq, tosh, tuproq, shox-shabba va sh.k.dan barpo qilinadi. Dambalar koʻpincha tosh-tuproqdan yasaladi, mexanizatsiyani qoʻllash qulay va qurilishni uzluksiz olib borish mumkin boʻlgani uchun bu Dambalar nisbatan tez bitadi. Damba uyma, yuvma (suv oqizib keltirgan choʻkindilarni gidromexanizatsiya vositalarini qoʻllab, qirgʻoqqa uyish) va kombinatsiyalashtirilgan (pastki qismi yuvma va ustki qismi uyma) usulda quriladi.

## Adabiyot
* Amin Muhamedov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damgar

**Damgar** — qad. temirchilik ustaxonasida bosqonni bosib (dam berib), olovni avjlantirib turadigan xizmatchi. D.lik kasbi hozir ham bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damdam chashma

**Damdam chashma** — yuqori paleolit va ilk jez davriga oid manzilgoh. Katta Bolxon togʻining jan. yon bagʻri (Turkmaniston) dagi dara gʻorlaridan topilgan. Ikki gʻori oʻrganilgan. Ularning har biri bir necha madaniy qatlamdan iborat. 1-gʻor (D—I) dan prizma shaklidagi nukleus, chaqmoqlangan tosh boʻlaklari, tosh pichoq, bigiz, azil tipidagi qisqich, yoʻnuvchi tosh qurol (quyi qismidan) va chaqmoqtosh qurollar, hayvon suyaklari, sopol siniqlari (yuqori qismidan) topilgan. 2-gʻor (D-P) 23 madaniy qatlamni oʻz ichiga oladi. Eng pastki qatlamlaridan faqat tosh qurollar (qisqich, oʻroqsimon randa, nukleus, parma, pichoq va pardozlangan qisqichlar) topilgan. Yuqori qatlamlarida mehnat qurollari chiqqan, pardozlangan chaqmoqtosh qurollari va suyak ignalar 4 qavatdan koʻp topilgan. 1— 3qavatlarda tosh qurollar bilan birga sirti silliqlanib, uch burchakli, oʻyma va toʻgʻri chiziqli naqshlar solingan sopol idishlar ham uchraydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damdinsuren Sendiyn

**Damdinsuren Sendiyn** (1908.14.9, Sharqiy aymoq — 1986) — mongol yozuvchisi, jamoat arbobi, olim. Mongoliya Fanlar akademiyasi haqiqiy aʼzosi (1961). Mongoliya Yozuvchilar uyushmasining raisi (1953—58). "Rad etilgan qiz" qissasi (1929) mongol nasrida birinchi yirik asar boʻlib, unda mongol xotinqizlarining 20-asr boshlaridagi ogʻir takdiri haqida hikoya qilinadi. "Mening sochlari oqargan onaginam" (1934), "Gʻalati toʻy" (1966) kabi asarlar muallifi. Adabiyotshunoslik va tilshunoslikka oid ilmiy ishlari bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turgʻunpoʻlat Daminov

**Turgʻunpoʻlat Obidovich Daminov** (1941.25.04. Toshkent - 2022.07.02) — pediatr-infeksionist olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1980), tibbiyot fanlari doktori (1986), professor (1987), Toshkent tibbiot akademiyasini tugatgan (1964). Bolalar yuqumli kasalliklari kafedrasi assistenti, dotsenti (196982), mudiri (1982— 84), Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi pediatriya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1984— 90), 1-Toshkent tibbiot akademiyasi rektori (1990-yildan). D. bolalarda uchraydigan gepatitning davomli va surunkali xillari shakllanishini klinik-patogenetik nuqtai nazardan oʻrgandi. Bolalarda uchraydigan V virusli gepatitning davomli xilini samarali davolash usulini ishlab chiqdi va amaliyotga tatbiq etdi. Koʻpincha chaqaloqlar oʻlimiga sabab boʻladigan nafas yoʻllari kasalliklari belgilarini aniqladi. 1997-yildan Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati. Oʻzbekiston "Adolat" sotsialdemokratik partiyasi (SDP) Siyosiy kengashining birinchi kotibi (1995-yildan). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" bosh tahrir hayʼati aʼzosi (1997-yildan). Polsha tibbiyot fanlari akademiyasi akademik (1999). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

## Manbalar
Damkoʻl

**Damkoʻl** — Markaziy Fargʻonaning shim. qismidagi botqoqlik. Gʻarbdan sharqqa 20 km gacha, shim.dan jan.ga 6— 8 km ga choʻzilgan. Soʻx-Shohimardon sugʻorish sistemalarining tashlandiq suvlaridan hosil boʻlgan. Allyuvial yotqiziqlardan loy, qum koʻp. Oʻtloqi botqoq, oʻtloqi va torfli tuproqlar tarqalgan. D.da qiyoq oʻsib yotadi. Botqoqlik quritilib sholi, poliz ekinlari, paxta ekilmoqda. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damashq xalifaligi

**Damashq xalifaligi** — Umaviylar hukmronligi davri (661—750)da Arab xalifaligi (poytaxti — Damashq)ning adabiyotlarda uchraydigan nomi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damashq poʻlati

**Damashq poʻlati** — yuqori sifatli guldor quyma poʻlat. Oʻrta asrlarda asosan qilich yasashda ishlatilgan. Yoruqqa solib qaralganda "xol tashlab" tovlanib turadi. Suriyadagi Damashq shahri nomidan kelib chiqqan, chunki shu yerda bunday poʻlat ishlab chiqarish rivojlangan edi.
## Yana qarang
Poʻlat
## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damlash

**Damlash**, dimlash — taom pishirishdagi jarayon. Baʼzi taomlar pishgandan soʻng yana maʼlum muddat damlanib meʼyoriga yetkaziladi. Bunda ovqatli idish bugʻ chiqmaydigan qilib jips berkitiladi, yo juda sust olovda yoki qizigan oʻchoq taptida, yoxud oʻchoqdan olingan holda dam yediriladi. Mas, osh D., choy D. va sh.k. Damlanganda masalliq qaynashdan toʻxtab, unda erigan turli foydali neʼmatlar bir-biri bilan kimyoviy qoʻshiladi va yanada lazzatliroq boʻladi. Issiq ovqatlarning barchasini, hatto suyuq oshlarni ham D. tavsiya qilinadi. Issiq somsaning ustiga qalinroq narsa yopib, damlab qoʻyilsa, oʻz boʻgʻi taʼsirida hamiri yumshaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damovand

**Damovand** — Alburz togʻlaridagi oʻchgan vulkan. Balandiligi 5604 m (Erondagi eng baland choʻqqi). Damovand yon bagʻirlaridan issiq gaz, shifobaxsh balchiq va oltingugurtli buloqlar chiqib yotadi. Choʻqqisida uncha katta boʻlmagan muzliklar bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damodar

**Damodar** — Hindistondagi daryo. Uzunligi 580&nbsp;km, havzasining maydoni 20 ming kmdan ortiq. Chxota-Nagpur platosidan boshlanib, Hindgang tekisligining sharqiy qismidan oqadi, Gang daryosi deltasida uning tarmogʻi — Xugli daryosiga quyiladi. Yoz va kuz oylarida toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 330 m3/sek. Quyi oqimida kema qatnaydi. D. havzasida GES, suv omborlari, sugʻorish kanallari qurilgan. D. vodiysi Hindistonning muhim industriyalashgan (issiqlik elektr st-yalari, koʻmir qazib olish, metallurgiya, mashinasozlik) rayonlaridan biri.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil