Fors alifbosi

**Fors alifbosi** () — musulmonlar Fors davlatini bosib olgandan keyin VII asrdan boshlab Eron (Gʻarbiy Fors) va Afgʻonistonda (Dari Fors) soʻzlashuvchi fors tili uchun ishlatiladigan yozuv tizimi .

Tojikistonda fors tilida so‘zlashuvchilar (tojikcha-fors) Sovet davridan beri kirill alifbosining o‘zgartirilgan versiyasi bo‘lgan tojik alifbosidan foydalanishadi.

Fors yozuvi bevosita arab yozuvidan olingan va rivojlangan. Musulmonlar Forsni bosib olgandan va VII asrda Sosoniylar imperiyasi qulagandan soʻng, arab tili ikki asr davomida Forsda hukumat va din tiliga aylandi. Fors tilida yozish uchun pahlaviy yozuvlarini fors alifbosiga almashtirish IX asrda Buyuk Xurosonda Safforiylar sulolasi va Somoniylar sulolasi tomonidan amalga oshirilgan.

Fors-arab yozuvining kengaytirilgan versiyalari koʻplab hind-eron tillarini, jumladan kurd, baluchi, pushtu, urdu, panjob, saraiki, sindhi va kashmir tillarini yozish uchun ishlatiladi.

## Harflar

Quyida zamonaviy fors alifbosining 32 ta harfi keltirilgan. Skript kursiv boʻlgani uchun harfning koʻrinishi uning pozitsiyasiga qarab oʻzgaradi: soʻzning ajratilgan, boshlangʻich (chapda birlashtirilgan), medial (har ikki tomondan birlashtirilgan) va yakuniy (oʻngda birlashtirilgan).

Harflarning nomlari asosan forscha talaffuzdan tashqari arab tilida qoʻllaniladigan nomlardir. Yagona noaniq ism — he, u ikkala va  harflari uchun ishlatiladi. Aniqlik uchun ular koʻpincha ḥä-ye jimi (soʻzma-soʻz jim ḥe jim,  harfining nomi) va hâ-ye do-češm (soʻzma-soʻz "ikki koʻzli he ", matnda oʻrta harf shaklidan keyin ) deb ataladi.

### Umumiy koʻrinishi

Tarixan  tovushi uchun maxsus harf ham boʻlgan. Bu harf endi ishlatilmaydi.

#### Variantlar

#### Harf qurilishi

### Keyingi harfga bogʻlanmaydigan harflar
Yetti harf ( ,  ,  ,  ,  ,  , ) alifboning qolgan harflaridan farqli oʻlaroq, keyingi harfga bogʻlanmaydi. Yetti harf alohida va boshlangʻich holatda bir xil shaklga ega, ikkinchisi esa medial va oxirgi holatda. Masalan,  (alif) harfi  injâ („bu yerda“) kabi so‘zning boshida, xuddi shu shakl  emruz („bugun“) misolida yakka holdagi alif kabi ishlatiladi.

### Diakritiklar
Fors yozuvi arab diakritiklarining bir qismini qabul qildi: zebar /æ / (arab tilida fatḥah), zir /e / (arabchada kasrah) va piš  o u̯  *yoki* /o / (ḍammah, gʻarbiy fors tilida *zamme* deb talaffuz qilinadi).), tanvīne nasb  va şhadda (geminatsiya). Boshqa arab diakritiklarini fors tilidagi arabcha soʻzlarda koʻrish mumkin.

#### Qisqa unlilar
To‘rt arab qisqa unlisidan fors tili quyidagi uchtasini qabul qilgan. Oxirgi, sukun qabul qilinmagan.

Eron fors tilida bu qisqa unlilarning hech biri alohida soʻzda boshlangʻich yoki yakuniy grafema boʻlishi mumkin emas, garchi ular soʻz ot guruhining bir qismi boʻlsa, ular oxirgi holatda fleksiyon sifatida paydo boʻlishi mumkin. Unli tovush bilan boshlangan soʻzda birinchi grafema qisqa unlini oʻz ichiga oluvchi jimjimador *alefdir*, masalan,  (*omid*, „umid“ degan maʼnoni anglatadi). Unli tovush bilan tugagan so‘zda  harflari ,  va  mos ravishda *zebar*, *zir* va *piš* ning proksi harflariga aylanadi, masalan,نو now (*hozir* „yangi“ degan maʼnoni anglatadi) yoki بسته (bast *-e*, „paket“ maʼnosi).

### Boshqa belgilar
Quyidagilar haqiqiy harflar emas, balki harflar uchun turli orfografik shakllar, lâm alef holatida ligaturedir.  (*hamza*)ga kelsak, u faqat bitta grafikga ega, chunki u hech qachon oldingi yoki keyingi harfga bogʻlanmagan.Texnik jihatdan *hamza* harf emas, balki diakritikdir.

Bir qarashda ular bir-biriga oʻxshash boʻlib tuyulishi mumkin boʻlsa-da, turli tillarning alifbolardan foydalanishida juda koʻp farqlar mavjud. Masalan, o‘xshash so‘zlar fors va arab tillarida turlicha qo‘llangani uchun har xil yoziladi.

### Roman harflari
Fors alifbosida arab alifbosida mavjud boʻlmagan toʻrtta qoʻshimcha harf mavjud: /p /, /t͡ʃ /, /ʒ / , /ɡ / .

### Arab yozuvidan chetlanishlar
Fors tilida Sharqiy arab raqamlari ishlatiladi, lekin raqamlarning shakllari „toʻrt“ ()), „besh“ () va „olti“ () arab tilida ishlatiladigan shakllardan farq qiladi. Barcha raqamlar, shuningdek, Unicodeda turli kod nuqtalariga ega:

 Biroq, arabcha variant Nil vodiysida oʻzining anʼanaviy uslubida, xuddi fors va Usmonli turk tillarida qoʻllanilgani kabi qoʻllanilib kelmoqda.

### Turli raqamlarni taqqoslash

## Soʻz chegaralari
Odatda, soʻzlar bir-biridan boʻsh joy bilan ajratiladi. Baʼzi morfemalar (masalan, koʻplik oxiri „-hâ“) boʻsh joysiz yoziladi. Kompyuterda ular soʻzdan nol kenglikdagi boʻlmagan birikma yordamida ajratiladi.
### Diftonglar
Fors tilida 2 ta diftong tovush mavjud.Ular:ey va o‘u.Bu diftonglarni o‘zbek tilida ekvevalenti yo‘q.Diftonglarda birinchi harf ikkinchisiga nisbatan kuchliroq talaffuz qilinadi.

## Tojikistonda kirill-fors alifbosi
Markaziy Osiyoni „ruslashtirish“ doirasida 1930-yillarning oxirida kirill yozuvi joriy qilingan. Sovet Ittifoqi parchalanishi bilan 1980-yillarning oxirigacha alifbo kirillcha boʻlib qoldi. 1989-yilda tojik millatchiligining kuchayishi bilan „Tojik tilini davlat tili deb eʼlon qilish toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilindi. Bundan tashqari, qonun rasman tojik tilini fors tiliga tenglashtirib, tojik tilidan keyin fors so‘zini (*fors* tilining endonimi) qo‘ydi. Qonun, shuningdek, fors-arab alifbosini bosqichma-bosqich qayta tiklashni talab qildi. 

Fors alifbosi taʼlim va jamoat hayotiga kiritildi. 1999-yilda davlat tili qonunidan *fors* soʻzi olib tashlandi va bu nom oddiygina *tojikchaga* aylantirildi. 1996-yil holatiga koʻra, aholining juda kichik qismigina fors alifbosini oʻqiy oladi.

## Manbalar