open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Appendiks

**Appendiks** ( — oʻsimta) — koʻrichakning pastki qismida joylashgan chuvalchangsimon oʻsimta. U koʻrichakning embrional rivojlanishida oʻsmay qolgan qismidan paydo boʻlgan. Uz. oʻrtacha 5 — 7 sm, baʼzan 18 — 20 sm gacha, diametri 3 — 7&nbsp;mm boʻladi. Oʻsimta odatda osilgan holatda turadi, uzun boʻlsa, chanoq boʻshligʻigacha boradi. Baʼzida koʻrichakning orqa tomonida joylashib, oʻng buyrakka tegib turadi. Appendiksning yalli-glanishi appenditsit deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appendikulyariyalar

**Appendikulyariyalar** (Appendi-cularia) — xordalilar tipi lichinkaxordalilar kenja tipiga mansub sinf. Suvda suzib yuradigan dastlabki xorda-lilardan kelib chiqqan. Uzunligi 0,5&nbsp;mm gacha, gavdasi tana va dumdan iborat. Dumida xordasi, nerv nayi va koʻndalang targʻil 582muskullari joylashgan. Tanasi dildiroq shaffof moddadan iborat qobiq — uycha ichida joylashgan. Uychaning oldingi va orqa tomonida teshik boʻladi. Dumining harakati tufayli suv oldingi teshi-gida joylashgan filtrlovchi apparat orqali oʻtib orqa teshigidan chiqib ke-tadi. Filtrlovchi apparatning ingichka ipchalardan iborat panjaralari A. uchun oziq boʻladigan mayda organizmlarni tu-tib qoladi. Filtrlovchi apparat iflos-langanida A. uychasini buzib chiqib yangi uycha qurib oladi. A. halqumida endostil va bir juft jabra teshiklari boʻladi. Jabraoldi boʻshligʻi boʻlmaydi. Anal te-shigi tanasining qorin tomonida. Miyasi ustida yorugʻlikni se-zadigan koʻzchasi va stototsisti joylashgan. Koʻpchilik turlari germafrodit. Faqat jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Lichinkasining ogʻzi va anal teshigi boʻlmaydi. 100 ga yaqin turi maʼlum, barcha dengizlarda, asosan suvning ustki qatlamlarida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appersepsiya

**Appersepsiya** (lot. ad — ga, perceptio — idrok, qabul qilish) — psi-xologiyadagi tushuncha. Idrok jarayonining shaxsning avvalgi bilim va tajri-balari, qiziqishi, ehtiyoji va odatlari, yoshi, jinsi, maʼlumoti, kasbi, umuman psixik hayotning barcha mazmuni bilan bogʻlanishi anglashiladi. A. hodisasi tufayli kishilar idrokining mazmuni bir-biridan farq qiladi, yaʼni kishilar aynan bir xil narsani oʻz bilim da-rajasi, turmush tajribasi, dunyoqarashi hamda ijtimoiy kelib chiqishiga qarab turlicha idrok qiladilar. Mas, „re-aksiya“ soʻzini kimyogarlar moddalarning kimyoviy yoʻl bilan birikishi yoki ajralishi deb, sotsiologlar tarixiy taraqqiyotda orqaga chekinish deb, psi-xolog va fiziologlar esa organizmning taʼsirotga nisbatan qaytargan javob harakati deb idrok qiladilar. A. ter-minini baʼzan idrokning aniqligi, toʻliqligi, yorqinligi kabi sifatlari maʼnosida ham ishlatiladi. A. hodisasi barqaror va vaqtincha deb ataluvchi 2 qismga boʻlinadi. Barqaror A. shax-sning dunyoqarashi, eʼtiqodi, ideali, bilim va madaniy saviyasi, kasbi hamda qiziqishlariga; vaqtincha A. esa faqat shaxsning idrok jarayonidagi hissiy holati, kayfiyatiga bogʻliq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Approksimatsiya

**Approksimatsiya** (lotincha ap-proximara — yaqinlashtirish) — mate-matik miqdorlarni ulardan soddaroq miqdorlar orqali taqribiy ifoda-lash. Koʻpincha, egri chiziqlarni siniq chiziqlar, irratsional sonlarni ratsi-onal sonlar, funksiyalarni koʻphadlar yoki yaqinlashtiradigan turli sodda ap-paratlar orqali istalgan darajadagi aniqlikda A.lanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apraksiya

**Apraksiya** (yun. apraxia — harakat faoliyatsizligi) — bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi yoki qadoqsimon tana oʻtkazuv yoʻllarining zararla-nishi natijasida maqsadga muvofiq harakatlarning buzilishi. Bunda bemor har qanday, hatto eng oddiy harakatni ham (mas, kiyinish, ovqatlanish, yurish va hokazo) qay tarzda bajarilishini unu-tib qoʻyadi va ularni birovning yorda-misiz qila olmaydi. A. bosh miyaning jarohatlangan qismlariga bevosita bogʻliq boʻlib, bir necha xili uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aprobatsiya

**Aprobatsiya** (lot. approbatio — tasdiqlash, maʼqullash) — 1) tahlil qilish va tekshirish asosida rasmiy ravishda maʼqullash, tasdiqlash; mas, ilmiy asarni A. qilish; 2) ekin navining haqiqiyligini, nav sifatlarini aniqlash hamda urugʻchilik qoidalariga rioya etilishini nazorat qilish maqsadlarida tekshirish. Oʻzbekistonda nav A.si ishlari 1925-yildan boshlangan (qarang Dala aprobatsiyasi); 3) chorvachilikda bir turdagi hayvonlar podasining zot belgilariga muvofiqligini aniqlash.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apsidlar chizigʻi

**Apsidlar chizigʻi** — sayyoralarning perigeliysi va afeliysini bir-lashtiruvchi toʻgʻri chiziq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aptehari Narayan

**Aptehari Narayan** (1864.8.3, Be-rar — 1919.3.3, Puna) — hind yozuvchisi, maʼrifatparvar. Maratxa tilida yozgan, shu tildagi adabiyotda tanqidiy rea-lizmga asos solgan. Turkum romanlari — „Hozirgi zamon tarixlari“ (1890 — 95), tarixiy roman „Maysur yulbarsi“ (1890 — 91), „Chandragupta“ (1902 — 04) dagi (jami 21 ta roman yozgan) ilgʻor zi-yolilar obrazlarida oʻz orzu-umidlarini umumlashtirgan; oʻtmishdoshlarning qahramonliklarini zamondoshlarni va-tanparvarlik, milliy iftixor ruhida tarbiyalash bilan bogʻlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apuley

**Apuley** (Apuleius) ( mil. 125, Madavra, Shimoliy Afrika –  180) – Qadimgi Rim yozuvchisi. Yunon va lotin tillarida yozgan. Bizgacha 11 kitobdan iborat „Metamorfoza“ („Oltin eshak“ nomi bilan ham mashhur) asari yetib kelgan. Bu asar shahvoniy, maishiy-hajviy va diniy mavzuda yozilgan. Bundan tashqari Rim chekka viloyatidagi turmush va axloq tasvirlangan. Apuley romanlari mavzusidan Bokachcho, Servantes va boshqalar foydalangan.

## Manbalar

## Havolalar
Applikatsiya

**Applikatsiya** ( — yopishtirish) — gazlama, qogʻoz va boshqa materiallarga rang-barang gazlama, qogʻoz boʻlaklarini tikish yoki yopishtirish yoʻli bilan naqsh ishlash, bezash. Shu usulda yasalgan gul, tasvir ham Applikatsiya deb ataladi.

## Yana qarang

* Quroq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appretlash

**Appretlash** (frans. appreter – uzil-kesil ishlov berish) – gazlamalarga turli pardoz eritmalari (appretlar) 583 shimdirib yoki surtib zeb berish, ularni pishiq, yumshoq yoki qattiq qilish. Ip-gazlama, ayniqsa, kanop matolarga kraxmal appretlar bilan ishlov berilganda mato pishiqlashadi, koʻrkamlashadi. Kraxmal appretlar tarkibiga kraxmal va uning gidrolizidan tashqari yumshatuvchi moddalar (yogʻ, moy, sovun), gigroskopik moddalar (glitserin, osh tuzi), gazmolga jilva beradigan moddalar (mum, parafin), antiseptik moddalar (formalin, solitsilat kombinata, mis tuzlari) va boshqa qoʻshiladi. Jun va ipak matolarga ishlov berishda kraxmal oʻrnida pitir goʻshtidan tayyorlanadigan yelim, jelatin va boshqa ishlatiladi. Turli sintetik smolalar qoʻshib ishlov berilganda mato gʻijimlanmaydigan, gidrofob bilan ishlov berilganda suv oʻtkazmaydigan, mis va xrom tuzlari ekstrati bilan ishlov berilganda chirimaydigan; surma, titan, qoʻrgʻoshin tuzlari, xlorlangan uglevodorodlar bilan ishlov berilganda yonmaydigan; ftor tuzlari, xlorli preparatlar bilan ishlov berilganda kuya tushmaydigan boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apsheron yarim oroli

**Absheron yarim oroli** — Kavkazning sharqiy uchi, Ozarbayjonda. Kaspiy dengiziga 60&nbsp;km kirib borgan. Eni 30&nbsp;km gacha, yer yuzasi bir oz past-baland, bal. 165 m gacha. Balchiq vulkanlari kup. Yirik neft va gaz konlari bor. Jan. sohilida Boku joylashgan. Bilgax, Pir-shaga va boshqa shifobaxsh kurortlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arab Muhammadxon

**Arab Muhammadxon** (XV-asrning 2-yarmi — 1623) — Xorazm (Xiva xonligi)da 1602-1623-yillarda hukmronlik qilgan Arabshohiylar oʻzbek sulolasining oʻn birinchi vakili (1602-1623).

Xorazm xoni Hoji Muhammadxon (Hojimxon) (1598-1602)ning kenja oʻgʻli. Otasi hayotligida Xiva hokimi boʻlgan. Otasi vafotidan soʻng 1602-yil xonlik taxtiga chiqqan. Abulgʻoziy Bahodirxonning yozishicha, uning davrida Xiva xonligiga Yoyiq kazaklari ataman Aborkin (1602) va ataman Nechay boshchiligida (1603) bostirib kirib yurtni va poytaxt Urganchni talon-toroj etganlar. 1604-yilda ataman Shamay 1000kishlik qóshin bilan xorazmga yurish qiladi biroq Aborkin va Nechay kabi mağlubiyatga uchraydi1620 va 1621-yilda qalmoqlar Xorazmga yurish qilib, kishilarni asirga olganlar. Uning davrida ichki nizolar avj olib, xonlikning maʼmuriy tuzilishiga salbiy taʼsir etgan. Chunonchi, har bir shahzodaning oʻz yerida shaxsiy idora apparati — oʻz aʼyonlari, xazinasi, yasovullari, bojxona xizmatchilari va boshqa boʻlgan. 1623-yilda oʻgʻillari Habash va Elbars sultonlar taxt talashib unga qarshi urush boshladilar. Bu urushda Arab Muhammadxon yengilib, Qum qalʼaga qamalgan va oʻsha yerda vafot qilgan. Arab Muhammadxon mamlakat obodonchiligiga katta eʼtibor bergan, chunonchi u Arab Muhammadxon madrasasini qurdirgan va Toʻq qalʼa yonida kanal qazdirgan.

## Adabiyotlar
* Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
* Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
* Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
* Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
* Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
* Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arab Muhammadxon madrasasi

**Arab Muhammadxon madrasasi** (yoki *Arabxon madrasasi*) – Xorazm viloyati, Xiva shahrining Ichan qalʼa ansamblidagi meʼmoriy yodgorlik. Obyekt davri 1616-yil va 1838-yillarni oʻz ichiga oladi. Yodgorlik bugungi kunda „Ichan-qalʼa“ mahallasi, Zargarlar koʻchasi, 27-uyda joylashgan.

Arab Muhammadxon madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

## Tarixi
Arab Muhammadxon madrasasi Muhammad Rahimxon II (Feruz) madrasasining orqa tomonida qad rostlagan boʻlib, u dastlab Arabshohiylar oʻzbek sulolasining oʻn birinchi vakili, 1602—1621-yillarda Xiva xoni boʻlgan Arab Muhammadxon mablagʻi va farmoni bilan 1616-yilda qurilgan. Madrasa xonlik poytaxti Urganchdan Xiva shahriga koʻchirilishi munosabati bilan 1838-yilda Olloqulixon tomonidan qayta tiklangan va poytaxt oʻzgarganidan keyin qurilgan birinchi madrasaga aylangan. 1616-yilda qurib bitkazilgach madrasa aholi orasida „Choʻbin madrasa“ deb ham atalgan. Madrasaning devori yogʻochdan tiklanib, ichiga xom gʻishtlar terilib, somon suvoq qilingan. Xivaliklar tilida bu usulda uy-joy qurishni „Nigirik“ (karkas) uy deb atashadi. Madrasa XIX asrda Olloqulixon xonligi davriga kelganda eskirib, taʼmirtalab holga kelib qolgach, xon uni qaytadan pishgan gʻishtdan ikki qavatli qilib qurdirgan. Obyekt Ichan qalʼaning qoq markazida, Muhammad Aminxon madrasasidan uncha uzoq boʻlmagan joyda qurilgan. Ushbu yodgorlik Xivaning boshqa meʼmoriy yodgorliklari ichida eng qadimiylaridan biri sanaladi. Shuning uchun madrasa oʻziga turli sayyohlarni ham jalb qiladi. Bugungi kunda unda Xiva „Ichon qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasining Fondi, yaʼni Zahira xonasi joylashgan.

## Qurilish uslubi
Madrasa Xiva aholisini oʻqitish uchun moʻljallanganligi sababli Arab Muhammadxon ushbu madrasani dastlab bir qavatli, oddiy sinchli va trapetsiya shaklida qilib qurdirgan. Serhasham ishlangan madrasa ayvoni Xiva muzeyida saqlangan. Olloqulixon xonligi davrida madrasa binosi murabba tarhli, peshtoq va gumbazli qilib qaytadan qurilgan. Bosh tarzidagi masjid va hujralar ikki qavatli boʻlib, ikki burchagida guldastalari bor. Qolgan tomonlarida joylashgan hujralar bir qavatli. Madrasa hovlisining etagida oldini ayvonli qilib masjid qurilgan.

Yodgorlik bir necha bor qayta tiklandi va taʼmirlandi. Shunday qilib u Xiva xoni Olloqulixon davrida hozirgi qiyofasini oldi. Hozirgi kunda madrasa binosining faqat asosiy fasadi ikki qavatli, qolgan uchta fasadi esa bir qavatli. U dahliz, darsxona va masjid boʻlgan zallardan hamda bir qavatli hujralar bilan aylana shaklida oʻralgan hovlidan iborat.

## Yana qarang

* Matniyoz Devonbegi madrasasi
* Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
* Yusuf yasovulboshi madrasasi

## Manbalar
Arab raqamlari

**Arab raqamlari** — oʻnta matematik belgi 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Bu raqamlar bilan istalgan katta yoki kichik sonni yozish mumkin. Arablar Iroq, Misr va Suriyani istilo qilgunga qadar yunon alifbosiga asoslangan raqamlardan foydalanganlar. VI-asrdan boshlab arab alifbosi harflari bilan ifodalanuvchi raqamlar qyooʻlanilgan. Al-Xorazmiy Hindistonda kashf etilgan oʻn raqamdan iborat martabali sanoq tizimini oʻrgandi, soddalashtirdi, kengaytirdi va birinchi marta arab tilida bayon qildi. Al-Xorazmiy „Arifmetika“si bilan birga bu hind raqamlari arab dunyosiga kirib keldi. Xorazmiyning bu asari arabchadan lotinchaga tarjima qilinib, X-asrda Ispaniyaga, XII-asrda Yevropaning boshqa mamlakatlariga tarqaldi. Arab raqamlari hanuz jahonda shunday deb yuritiladi. Uni jahonga tarqatgan al-Xorazmiy ekani Abu Rayhon Beruniyning „Hindiston“ asarida ham aytib oʻtilgan.

## Yana qarang

* Raqamlar
* Rim raqamlari

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arabi

**Arabi**:

* Ibn Arabi (1165–1240) – faylasuf.
* Arabi (qoʻy zoti)
* Arabi (Louisiana, AQSh)
* Arabi oroli (Saudiya Arabistoni)
Arabi (qoʻy zoti)

**Arabi** – qora rangli qorakoʻl qoʻy zoti. Qoʻzilari qora rangda tugʻiladi va bir yoshga kirganda jun qoplami rangida oʻzgarish boshlanadi. Dastlab qizgʻish-sariq, 2-3 yoshda esa och kulrang va oq rangga kiradi. Qorakoʻl qoʻylarining 90-95% ini arabi qoʻylari tashkil etadi. Sifatli, eng yaxshi teri beradi. 2-3 kunlik qoʻzilari qorakoʻl teri olish uchun soʻyiladi (bu davrda teri jingalaklari va gullari aniq, chiroyli boʻladi, 3-4 kun oʻtgach gullardagi aniqlik, mayinlik jun tolalari oʻsishi hisobiga yoʻqolib boradi). Arabi qoʻylarning ham odatdagidek meʼyorda, yaʼni bir yilda 2 marta juni qirqilib, 2,2-2,6 kg jun olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Arab xalifaligi

**Arab xalifaligi** (632 – 1258) – Arabiston yarim oroli, Yaqin va Oʻrta Sharq, Shimoliy Afrika, Ispaniya, Markaziy Osiyo va Kavkazortini oʻz ichiga olgan saltanat.

VII – VIII asrlarda tashkil topgan. Arab Xalifaligi asoschisi paygʻambar Muhammad sollallohu alayhi vasallamning eng yaqin safdoshi xalifa Abu Bakr Siddiqdir. Arablar yuqorida zikr etilgan mamlakatlarni 630-715 yillar orasida bosib olganlar. Bu mamlakatlar asosan „Xulafoi Roshidin“ („Toʻgʻri yoʻldan boruvchi xalifalar“) va umaviylar zamonida fath etildi. Xalifa Umar ibn Xattob davrida (634-644-yillar) kuchli markazlashgan davlat va jangovar armiya tashkil topadi.
Koʻp sonli arab qoʻshinlari oʻz zarbalarini Vizantiya va Eronga qarshi yoʻnaltiradilar. Bir necha oʻn yilliklar mobaynida arablar Suriya, Iroq, Eron, Misr va butun Shimoliy Afrikani istilo qiladilar. Arablar Vizantiyaga kuchli zarba beradilar. Jangari arablar gʻarbga va sharqqa tomon tobora ichkarilab boradilar. Arablar armiyasining asosiy zarbdor kuchini otliq qoʻshinlar tashkil qilardi. VII asr va VIII asrning birinchi yarmi mobaynida ulkan davlat – Arab xalifaligi tashkil topadi. Damashq shahri uning poytaxtiga aylanadi. Lekin Abbosiylar bu ulkanP hududni butun saqlab qololmadilar. Ichki ixtiloflar taʼsiri ostida Arab xalifaligi VIII asrning oxirlaridan boshlab mayda-mayda qismlarga parchalanib keta boshladi: 788-yilda Magʻribning gʻarbiy qismida (hozirgi Marokash) idrisiylar (788 – 985), uning sharqiy qismida (hozirgi Tunis) agʻlabiylar sulolasi (800 – 909) hukmronligi oʻrnatildi. Xuroson va Movarounnahrda esa IX asrning 20-yillaridan boshlab mahalliy sulolalar: tohiriylar (821 – 873), safforiylar (873 – 900) va somoniylar (865 – 999) bosh koʻtarib chiqdilar. Ular Arab xalifaligiga nomigagina tobe boʻlib, aslida mustaqil hukmdor edilar. Arab xalifalariga 945-yilda boshlab shialikka eʼtiqod qiluvchi Eron buvayhiylari hukm oʻtkaza boshladilar. Buvayhiylar Bagʻdod va butun Iroq hududlarini nazoratga olib, xalifani nomiga hukmdor qilib qoldirdilar. 1055-yilda saljuqiy turklar sultoni Toʻgʻrulbek buvayhiylarga zarba berib, Bagʻdodni egallaydi. Saljuqilar abbosiy xalifalarni avvalgi mavqesiga qaytaradilar, lekin amalda ular turklarga tobe etiladi. XII asr boshlarida Saljuqiylarning zaiflashuvi abbosiy xalifalarni nisbatan erkin hukmdorga aylantiradi. Xorazmshoh Takash (1172-1200) ning 1194-yilda Iroqdagi saljuqiylarga bergan zarbasi abbosiylarni saljuqiylardan tamomila mustaqil qiladi. Xalifa an-Nosir davrida Takashning vorisi Muhammad Xorazmshoh bilan ziddiyatlar vujudga keladi, ammo Xorazmshohning 1217-yilgi Bagʻdod yurishi muvaffaqiyatsiz tugaydi, xalifalik mustaqilligini asrab qoladi. Arab xalifaligi 1258-yilda moʻgʻullar Bag'dodni zabt etgach, xaliflik to'la tugatildi
Arabi ot

**Arabi ot** — salt miniladigan qadimiy ot zoti; xalq seleksiyasi yoʻli bilan Arabiston yarim orolda milodiy 1-ming yillikda chiqarilgan. Turkman, Eron va Misr saxro otlari bilan urchitish natijasida takomillasha borgan. U choʻl sharoitiga yaxshi moslashgan, ochlik va suvsizlikka chidamli, uzoq, masofaga yaxshi yuguradi (poygada 1000 m masofani 1 min. 8,0 sekundda bosib oʻtadi). Arabi ot juda chiroyli, tusi boʻz, toʻriq, sherozi (kulrang) yoki jigarrang. Bu zotning dunyodagi ot zotlarini yetishtirishda va takomillashtirishda juda katta ishti-roki bor. Arabi otning qarchigʻayigacha balandligi 150 sm, koʻkrak qafasining aylanasi 175 sm, toʻpigʻi aylanasi 18,5 — 19,5 sm. Arabi ot Karpat, Kavkaz, Oʻrta Osiyodagi togʻ va togʻ oldi mintaqalarida mahalliy ot zotlarini yaxshilashda, ot sporti va sirk tomoshalarida foydalaniladi. Arabi otning nasldor aygʻirlari Stavropol oʻlkasidagi Terek ot zavodida urchitiladi. Arabi ot, shuningdek Hindiston, Misr, Turkiya, Fransiya, Ispaniya, GFR, AQSH, Polsha va boshqa mamlakatlarda boqiladi va koʻpaytiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arabi posho Ahmad

**Arabi posho Ahmad** (1841 – 1911) – Misr xalqining 1879 – 1882-yillardagi milliy ozodlik kurashi rahbarlaridan biri, polkovnik (1879). 1881-yil sentabrda Qohira garnizoni qoʻzgʻoloniga boshchilik qildi; natijada Misr milliy hukumati tuzildi. Arabi posho harbiy vazir lavozimini egalladi. 1882-yil iyul-sentabr oylarida Misrga bostirib kirgan inglizlarga qarshi urushda rahbarlik qildi. Urushda Misr magʻlubiyatga uchragach, Arabi posho ingliz hokimiyati tomonidan oʻlim jazosiga hukm qilindi, keyinchalik Seylon orolga surgun qilish bilan almashtirildi. 1901-yil Mayda afv etildi va Misrga qaytib keldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arabiston dengizi

**Arabiston dengizi** – Hind okeanining shimolida joylashgan chekka dengiz. Hindiston va Arabiston yarim orollari oraligʻida joylashgan. Maydoni 4832 ming km². Oʻrtacha chuqurligi 2734 m. Eng chuqur joyi 5803 m. Yirik qoʻltiqlari – Adan va Ummon. Hind daryosi quyiladi. Iqlimi tropik mussonli. Dengiz yuzasidagi suv temperaturasi fevralda shimolda 22° dan janubida 27° gacha avgustda 24 – 27°ni tashkil qiladi. Shoʻrlik darajasi 35,8 – 36,5% tashkil qiladi . Oqimlar qishda soat mili harakati boʻyicha, yozda gʻarbdan sharqqa yoʻnaladi. Arabiston dengizida dyugan, uchar baliqlar, tunes, seld va boshqa koʻplab hayvonlar tarqalgan. Asosiy portlari: Bombay, Ka-rochi, Adan, Kolombo.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arabiston choʻli

**Arabiston choʻli** – Afrikadagi choʻl. Sahroi Kabirning shimoli-sharqiy qismi. Nil daryosi bilan Qizil dengiz oraligʻida. 22° shimoliy kenglikkacha choʻzilib borib, Nubiya choʻliga qoʻshilib ketadi. Yer yuzasi yassitogʻlik. Mutlaq balandligi gʻarbda 50 – 200 m, sharqda 2184 m ga yetadi. Kristall jinslardan tashkil topgan, ustini ohaktosh va Nubiya qizil qumtoshlari qoplagan. Iqlimi issiq. Yogʻin bir necha yillar davomida yogʻmasligi mumkin. Quruq oʻzan, vodiy koʻp. Yer osti suvlariga boy. Oʻsimlik turi kam (asosan akatsiya, yulgʻun, xurmo va boshqa oʻsadi). Aholisining koʻpchiligi chorvachilik bilan shugʻullanadi. Neft, qalay, fosforit konlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arabinoza

**Arabinoza**, S5N10O5 — pentozalar guruhiga mansub oddiy uglevod (monosaharid). Mol. m. 150,14. Rangsiz, shirin taʼmli, suvda eruvchan kristallar. Suyuqlanish temperaturasi 158°. Arabinoza koʻpchilik polisaharidlar, glyukozidlar, gummilar, saponinlar tarkibiga kiradi. Arabinoza ayrim bakteriyalar uchun birdan-bir uglevod manbaidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arablar

**Arablar**, al-arab — Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Afrikadagi arab mamlakatlarida yashovchi xalqlar guruhi. Umumiy soni 199 mln. kishi (1992). A., asosan Afrika va Osiyo mamlakatlarida: Misr, Sudan, Liviya, Tunis, Jazoir, Marokash, Livan, Suriya, Iroq, Iordaniya, Saudiya Arabistoni, Yaman va boshqa yerlarda yashay-di, bu mamlakatlar aholisining qariyb 80% ini tashkil qiladi. Katta yevrope-oid irqiga mansub. Arab tilida suzla-shadi. A. koʻpchiligi sunniylar. Bundan tashqari, A. ichida musulmon dinining bir qancha mazhablari mavjud; shialar — Iroq, Yaman, Suriya va Livanda; ibo-diylar — Shimoliy Afrikada; zaydiya va is-moiliylar — Shimoliy va Sharqiy Iroqda, Livanning togʻli tumanlarida yashaydilar. Misr, Livan, Suriya va Iordaniyada yashovchi A.ning bir qismi xristian di-niga eʼtiqod qiladi. Asl vatani Ara-biston yarim orol Miloddan avvalgi 1-ming yillikda va milodning dastlabki yillarida A. Su-riya, Iroq, Shimoliy Afrika yerlariga kelib joylashgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda dastlabki arab davlatlari — Palmi-ra (Tadmor), Nabateya va Lihyon vujudga kelgan. 5-asrda bir qancha arab davlatlari (Gʻasson va Laxm; Shimoliy Arabistonda) paydo buladi. 6 — 7-asrlarda ayrim arab elatlari tashkil topdi. 7-asrda Arab xalifaligi barpo etildi. A.ning xalifalik hududidagi boshqa xalqlar bilan arala-shib ketishlari natijasida yangi elatlar va davlatlar (Falastin, Suriya, Livan (Lubnon), Iroq, Misr va Shimoliy Afrika davlatlari) yuzaga keldi. Oʻrta Osiyo arablari — Oʻrta Osiyo davlatlarida yashovchi, oʻzlarini arab deb yurituvchi etnik guruh. Ajdodlari 7 — 14-asrlar davomida kelib oʻrnashib qolgan. Oʻzbek, turkman va tojik millatining tarkibiga kirgan. Oʻrta Osiyo arablari asosiy qismi Oʻzbekistonning Buxoro, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida, shuningdek Fargʻona vodiysi shimoli-sharqiy qismida yashaydi. 2 guruhga bulinadi: shayboniy va sanoniy. Oʻrta Osiyo arablari oʻzlarining qadimgi madani-yatlari, urf-odatlarining ayrim belgilarini saqlab qolganlar. Arab tili ikkinchi til sifatida ayrim qishloqlarda hozirgacha qoʻllanib kelinadi. Bularning shevalarida yerlik xalqlar tilining taʼsiri juda kuchli. Oʻrta Osiyo arablari xoʻjaligida chorvachilik muhim oʻrin tutadi. Suvli yerlarda yashaydigan A. dehqonchilik qiladi. Oʻzbekistonda A. nomi bilan bogʻliq koʻplab joy nomlari mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Belyayev Ye. A., Arabi, islam i arabskiy xalifat v rannee sredneveko-ve, 2-ye izd., 1966;
* Narodi Sredney Azii i Kazaxstana, ch. 2, M., 1963;
* Volin S. A., K istorii sredneaziatskix arabov, v sb.: Trudi IVAN, v. 36, M.-L., 1941.

## Havolalar
Guseyn Arablinskiy

**Guseyn Mamed oʻgʻli Arablinskiy** (Xalafov) (1881 — Boku — 1919) — ozarbayjon demokratik teatrining asoschisi, aktyor, rejissyor Arablinskiy yaratgan Faxriddin ("Faxriddin kulfati"), Bahodir ("Bahodir va Soʻna"); Nodirshoh (Narimonovning shu nomli asari), Frans Moor ("Qaroqchilar"), Xlestakov ("Revizor"), Otello ("Otello") kabi obrazlari diqqatga sazovor. Arablinskiy san’ati kuchli hissiyot, chuqur haqqoniyat, ilgʻor, insonparvar, demokratik gʻoyalar bilan sugʻorilgan, tasviriy vositalarning boyligi bilan oʻziga xoslik kasb etgan. Arablinskiy rejissyor sifatida Shekspir, Shiller, Gogol, Turgenev, Sundukyan, Shirvonzoda, Oxundov, Haqberdiyev, Vazirov kabilarning asarlarini sahnalashtirdi. Arablinskiy birinchi ozarbayjon kinoaktyori ("Neft va millionlar saltanatida"). Musovotchilar tomonidan oʻldirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muhammadqul Arabov

**Muhammadqul Abduqodirovich Arabov** (1921-yil 5-mart, Buxoro — 1999-yil 25-dekabr) — kinooperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). Moskva davlat kinematografiya institutining operatorlik fakultetini tugatgan (1943). Moskvadagi Markaziy hujjatli filmlar kinostudiyasining harbiy kinooperatori boʻlib 1-Ukraina frontida xizmat qildi (1943 — 45). „Berlin“ filmi va „Ulugʻ Vatan urushi“ kinoepopeyasiga A. suratga olgan jang lavhalaridan kadrlar kiritilgan. 1946 — 52 yillarda Sverdlovsk, 1953 — 62 yillarda Dushanba kinostudiyalarida, 1962-yildan Oʻzbekiston hujjatli va il-miy-ommabop filmlar kinostudiyasida ishlagan. Bir necha filmlarni suratga olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arab ota maqbarasi

**Arab ota maqbarasi** — Samarqand viloyati Tim qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik, milodiy 977/8 (hijriy 367). Me’mori nomaʼlum. Poydevo-ri toshdan, devorlari chorsi gʻishtdan (23X23X4 sm) ganchxok bilan terilgan. Bi-noning umumiy tarhi murabba (560X560 sm). Usti gumbaz bilan yopilgan. Devor va gumbaz orasidagi 4 kunjak yirik muqarnas kosalar shaklida. Ustunlar naqshli. Bu bejirim ustunlar xonaga shinam va ulugʻvor koʻrinish beradi. Maqbaraning koʻrki uning mahobatli peshtoqidir. Gʻishtlar turli tartibda juftlab terilgan, choklar qatoriga ganchkori naqshlar kiritilgan. Peshtoq poyalarida kufiy yozuvlari bor. Ravoq tepasidagi uch mehrobsimon tokchalar mayda naqshlar bilan bezalgan. Arabota maqbarasi Movarounnahrda saqlanib qolgan eng qadimgi musulmon maqbaralaridan biri. Maqbara meʼmoriy tuzilishi jihatidan katta ahamiyatga ega. Uning peshtoki oʻsha davrda yaratilgan shu turdagi binolarning dastlabki yetuk namunasi boʻlib, 11 — 12-asrlar meʼmorligining rivojiga taʼsir etgan. Ad.: Zohidov P. Sh., Meʼmor sanʼati, T., 1978.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arava

**Arava**, aroba — yuk va odam tashishga moʻljallangan, ulov qoʻshib ishlatiladigan qadimgi transport turi. Arava shoti (ara-vashoti), tegarchik (gʻildirak) va oʻq kabi asosiy qismlardan tuzilgan. Shoti 4,5 m cha uzunlikdagi ikkita otyogʻoch (otliq), 8 ta pogona, ikki soʻloq va aygʻizdan ibo-rat. Otyogʻochlar mirza-terakdan ishlanadi. Shoti (oraligʻi 70 — 80 sm) uchlarida ot boʻyinchasini mahkamlashga xizmat qiladigan bittadan teshiklari boʻladi. 

Tegarchik (gʻildirak) gupchak, toʻgʻin, kegay, bellik, aravatemir, aravamix va yostiq kabi qismlardan iborat. Aravatemir, aravamixlar temirdan, boshqa qismlar qayragʻochning chayir turi (bujun)dan yasaladi. Oʻq — yoʻgʻonligi 40 sm, 2,5 m uzunlikdagi silliqlangan yogʻoch boʻlib, ikki uchi tegarchik gupchagiga kiritiladi va ustiga aravashoti mindiriladi. Yurganda shoti jilib ketmasligi uchun uning ostiga soʻloq oʻrnatiladi. aravalar ikki, uch va toʻrt gʻildirakli boʻladi. Qoʻshiladigan ulovga koʻra, ot arava, tuya arava, hoʻkiz arava, eshak arava kabi xillari farqda-nadi. 

Baʼzi Sharq mamlakatlari (Birma, Vetnam, Hindiston)da odam (riksha) tortadigan ikki gʻildirakli aravalar ham bor. Shakli va tuzilishiga koʻra, ochiq arava, soyabonli arava, agʻdarma arava, katta gʻildirakli qoʻqon arava, kichik gʻildirakli koʻtak arava va boshqa xillari bor. Xorazm aravalari shaklan boshqacharoq boʻlgani uchun xorazmcha arava deyiladi. aravaning ilk namunalari miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiriga toʻgʻri keladi. 

Yevrosiyo va Shimoliy Afrika hududlaridan arava tasvirlari koʻplab topilgan. Jangovar aravalar qadimgi Sharq davlatlari — Bobil, Xitoy, Hindiston va boshqa mamlakat qoʻshinlarida boʻlgan. Qadimgi hind qahramonlik eposi „Mahabharata“ (miloddan avvalgi 10 — 8-asrlar)da bayon qilinishicha, Shimoliy va Janubiy Hindiston xalqlari ishtirok etgan buyuk jangda jangovar aravalarda jang qilingan.

Aleksandr (Iskandar Zulqarnayn) ham oʻz yurishlarida aravadan keng foydalangan. Misrliklar ikki gʻildirakli bir kishilik aravalarda urushishgan. Oʻzbekiston hududidan sopoldan ishlangan toʻrt gʻildirakli (Oltintepa qadimgi shahar harobasi, miloddan avvalgi 4-ming yillik — 2-ming yilliklar), quyma oltindan moʻ’jaz ishlangan ikki gʻildirakli (Amudaryo xazshasi, miloddan avvalgi 4 — 2-asrlar) aravalar topilgan, Afrosiyob devoriy rasmlarida jangovar arava tasvirlangan.

„Boburnoma“da yozilishicha, urushlarda aravadan mudofaa vositasi (chep) sifatida foydalanilgan. Dunyo xalqlarining kundalik hayotida aravaning ahamiyati beqiyos katta boʻlgan. Avtomobil va boshqa transport vositalari yaratilgunga qadar arava asosiy transport vositasi hisoblangan. Hozir ham xalq xoʻjaligida, ayniqsa, qishloq joylarda 593 aravadan foydalaniladi.

## Manbalar
Arabiston gʻoʻzasi

**Arabiston gʻoʻzasi**, areyzian gʻoʻzasi (Gossypium areysianum Deﬂ .) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi F3, xro-mosomalar soni 2p=26. Birinchi mar-ta M. A. Deflers taʼriflab bergan. 1953-yildan oʻrganilmoqda. Arabiston yarim orol janubiy qismi, xususan Yamanda (issiq joylardagi dara va jarliklarning toshloq yoqalarida oʻsadi) tarqalgan. A.gʻ. tik oʻsuvchi monopodial buta, boʻyi 3 m gacha yetadi. Oʻsimlikning koʻsagi may-da, dumaloq, uchi oʻtkir, uch chanoqli, pi-shib yetilishi bilan tukilib ketadi. Har bir chanogʻida 2 — 3 tadan chigit buladi. Chigiti mayda, uzunchoq, 9 — 11&nbsp;mm gacha uzunlikdagi kulrang mayin tuklar bilan qoplangan. A.gʻ. qurgʻokchilikka chidamli boʻlib, dengiz sathidan 700 — 2000 m ba-landlikdagi juda issiq joylarda oʻsadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravakash

**Aravakash** — 1) osmon gumbazining shimoliy qismidagi yulduz turkumi; Javzo, Savr, Persey, Jiraf va Silovsin turkumlari orasida joylashgan. Turkumda juda koʻp qoʻshaloq yulduzlar, yulduz toʻdalari va bir qancha ravshan yulduzlar bor. Eng ravshan yulduzi — 0 — kattalikdagi Kapella. Oʻrta kengliklarda hamma vaqt koʻrinib turadi;

2) arava haydovchi kishi;

3) aravaga qoʻshiladigan ulov (mas, aravakash ot).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravakash (maʼnolari)

**Aravakash**:

* Aravakash — 1) osmon gumbazi-ning shim.
* Aravakash (qovun navi) — o‘rtapishar qovun navi.
Aravakash (qovun navi)

**Aravakash** — oʻrtapishar qovun navi. Shakli choʻzinchoq-tuxumsimon, yi-rik, uz. 40-50 sm, ogʻirligi 8-17&nbsp;kg, poʻsti qalinligi oʻrtacha. Sirti tekis, yop-pasiga mayda va noziq toʻr bilan qoplangan. Eti oq, qalinligi 5-6 sm, sershira, shirin, tarkibida 10% gacha qand bor. Urugʻxonasi katta, urugʻi oʻrtacha, rangi sariq. Urugʻi eqilganidan keyin 95- 100 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 300 — 350 s/ga, yuqori agrotexnikada 500 — 600 s/ga ga boradi. Bu nav ilgari Toshkent vohasida koʻp eqilgan. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida K. I. Pan-galo tomonidan takomillashtirilgan populyatsiyasi Toshkent viloyati uchun rayonlashtirilgan (yana qarang Hovun).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravaklar

**Aravaklar** (arovaklar, aruaklar) — Janubiy Amerika va Vest-Indiyadagi indeys xalqlari guruhi (guaxiro, kampa, machichenga, baniva, A.ning oʻzi va boshqalar). Aravaklarning bir qismini Ispaniya mustamlakachilari qirib yuborgan, qolganlari (350 ming kishi, 1964) hozirgi vaqtda Venesuelaning gʻarbiy rayonlarida, Kolumbiya va Peruning shimoliy viloyatlarida, Braziliyada va Boliviyada yashaydi. Umumiy soni 400 ming kishi (1992). Aravak tilida soʻzlashadilar. Aravakda urugʻchilik tuzumi va ruhlarga ishonish bilan bogʻliq boʻlgan diniy eʼtiqod saqlangan, bir qismi — katolik. Dehqonchilik va ovchilik bilan shugʻullanadilar, bir qismi katta yer egalariga qarashli plantatsiyalarda yollanib ishlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravasozlik

**Aravasozlik** — arava yasash kas-bi; duradgorlikning qadimdan keng tarqalgan tarmogʻi. Arava qattiq, pishiq yogʻochdan yasalgan. Aravasoz usta avva-lo yogʻoch tanlagan. Oʻzbekistonda aravaning gʻildirak gardishi, gupchagi, oʻqi va gardish bilan gupchakni birlashtiruvchi yogʻochlar qayragʻochdan tayyorlangan, ayniqsa gupchak qayragʻochning chayir qismidan yasalgan, baʼzan arava oʻqi va shotisiga olma daraxti yogʻochidan foyda-lanilgan. Arava tanasi — shotisi va yuk qoʻyiladigan qismini hamma duradgorlar yasay olgan. Aravaning gupchagi, xu-susan gʻildiragini yasash ancha murakkab va qiyin ish boʻlib, u bir muncha malaka talab qilgan. Shahar va qishloklarda aravalar oʻrnini avtomobillar va trak-torlar egallagach, A.ka ehtiyoj kamaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravon (urugʻ)

**Aravon** (arablar) — oʻzbeklashgan arab urugʻlaridan biri. Oʻrta Osiyo toponimikasida aravon nomi saqlanib qolgan. Masalan, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyatidagi tumanlardan biri ham Aravon deb ataladi.

## Yana qarang
* Arablar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravon (maʼnolari)

**Aravon**:

* Aravon (Aravon tuman) - Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Aravon tumaniga qarashli qishloq.
* Aravon (urugʻ) (arablar) — o‘zbeklashgan arab urug‘laridan biri.
Aravon svitasi

**Aravon svitasi** – devon davrining Eyfel yarusiga mansub svita. Birinchi marta 1954-yilda G. A. Kaleda mustaqil svita sifatida ajratgan. Aravonsoy nomi bilan atalgan. Bazalt, gil va qumtoshli slaneslar, braxiopodali ohaktoshlardan iborat. Qalinligi 1000 – 2000 m. Chile va Toldiq soylari oraligʻida, Qorachatir tizmasida va Uchqoʻrgʻon effuziv jinslari mintaqasida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aragvi

**Aragvi** () — Gruziyadagi daryo. Kuraning chap irmogʻi. Uzunligi 66&nbsp;km, havzasining maydoni 2740&nbsp;km². Oʻrtacha suv sarfi 55 m³/sek. Oq. A. va Qora A. soylarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. A. vodiysidan Gruziya harbiy yoʻli oʻtgan. Quyilish joyida Msxeta shahri joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aragon Lui

ARAGON (Aragon) Lui (1897 — 1982) — fransuz yozuvchisi va jamoat arbobi. Ijodini shoir-syurrealist sifatida boshlagan. Turkum romanlari „Mavjud dunyo“(1934 — 51) chiqqan. Qarshilik harakati ishtirokchisi, qarashlari „Yurakka qadalgan pichoq“ sheʼriy toʻplami (1941)da va hikoyalar toʻplami („Fransuzlarning buyukligi va tushkun-ligi“, 1945)da aks etgan. Tarixiy roman — „Pasxa arafasidagi hafta“(1958), ro-man- „Anri Ma-tiss“(1971), „Teatr-ro-man“(1957) asarlari muallifi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aragon (maʼnolari)

**Aragon**:

* Aragon (Georgia) — AQShning Georgia shtatida joylashgan shahar.

* Aragon (viloyat) — Ispaniyaning shimoli-sharqidagi tarixiy viloyat.
Aragon (viloyat)

**Aragon** — Ispaniyaning shimoli-sharqidagi tarixiy viloyat. 9-asrda Rekonkista jarayonida Aragon grafligi barpo etilgan. 1035-yildan Aragon qirollik, 1137-yil shaxsiy uniya asosida Barselona grafligi bilan birlashgan. 1164-yil Barselona graflari Aragon qirollari boʻlganlar hamda Kataloniyaning barcha yerlarini qirollik tarkibiga qoʻshib olganlar. 13 — 15-asrlarda A. qoʻshinlari Balear orollari, Valensiya, Sisiliya, Sardiniya, Neapolni bosib olgan. Aragon va Kastiliyaning 1479-yildagi sulolaviy uniyasi, yagona davlat — Ispaniyani barpo etilishiga olib kelgan. Maydon 47,7 ming km. Aholisi 1,2 mln. kishi (1991). Aragon Ispaniyada aholi eng siyrak yashaydi-gan viloyat.Togʻlarida qoʻngʻir koʻmir, temir rudasi, uran, boksit, oltingugurt, marganes konlari mavjud. togʻ daryolariga qator GESlar qurilgan. Qoʻngʻir kumir bilan ishlaydigan issiqlik elektr markaz-lari bor. Qoʻngʻir kumir qazib chiqarish jihatidan (yiliga taxminan 1 mln. t) Aragon Ispaniyada 1-oʻrinda turadi. Oxos-Negros temir ruda havzasi Aragon iqtisodiyotida muhim oʻrin tutadi. Aragonning birdan-bir sanoat markazi Saragosa shahar. Bu yerda oziq-ovqat va yengil sanoat bilan birga metallsozlik va kimyo sanoati korxona-lari mavjud. Aholining 2/3 qismi qishloq xoʻjaligida ishlaydi. Viloyatda zaytunzorlar, tok-zorlar, qand lavlagi va donli ekinlar yetishtiriladi. Saragosa — havo yoʻllarining yirik tuguni.  Ma’muriy jihatdan 3 provinsiya — Huesca, Teruel, Zaragoza boʻlinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar

## Havolalar

* Government of Aragon 
*Senderos de Aragón Aragon government tourism site
*Guide to the Aragon Pyrenees Mountains 
*Maps of Aragon
Aragonit

**Aragonit** — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CaCOj. Koʻpincha SrCO3 birikmasi aralashgan boʻladi. Qattiqligi, 3,5 — 4. S.ogʻ 2,9 — 3. Rangi oq, kulrang, binaf-sha rangdan qoragacha. Kristallari ig-nasimon, agregatlari tarmoqlangan. Xillari: konxit — marvarid (xitin bilan birga) va mollyuskalar chigʻanogʻining sa-daf qatlami tarkibining asosiy qismi; noʻxattosh — A.ning sementlashgan oo-litlari. Gidrotermal va gipergen yoʻl bilan hosil boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arad

**Arad** — Ruminiya gʻarbidagi shahar, 595 Arad judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 190 ming kishidan ziyod. Buxarest — Budapesht magistralidagi yirik temir yoʻl tuguni. Mashinasozlikning yirik markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo va yogʻochsozlik sanoati mavjud. Mebel ishlab chiqariladi. Veterinariya instituti bor. Shahar XII asrdan maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aragats

**Aragats** () — Armaniston togʻligidagi eng baland togʻ. Bal. 4090 m. Soʻngan vulkan. Lava va tuflardan tuzilgan. Vulkan kraterida muz sirki hosil boʻlgan. Yon bagʻrida Byurakan astrofizika rasadxonasi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araz

**Araz**, **Araks** — (, , , ) — Kavkazortidagi daryo (bosh qismi Turkiyada, quyi qismi Ozarbayjonda). Kuraning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1072&nbsp;km, havzasining maydoni 102 ming km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 285 m³/sek. Arazda Ozarbayjon — Eron gidrotexnika kompleksi ishga tushdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash yem

**Aralash yem** — ilmiy asoslan-gan reseptlar boʻyicha maydalangan tur-li ozuqalardan tayyorlangan aralashma. Aralash yem har xil yoshdagi chorva mollari va parrandalar uchun zavod hamda chorvachilik xoʻjaliklarida tayyorlanadi. Yemga aminokislotalar, mikroelementlar, antibiotik va vitaminlarga boy moddalar qoʻshilib, uning umumiy biologik qimmati ancha oshiriladi. Aralash yemning 3 turi ishlab chiqariladi: toʻla ratsionli Aralash yem (tarkibidaxay-vonlar uchun zarur boʻlgan barcha ozuqa moddalar boʻladi va qoʻshimcha ozuqa qoʻshilmay yediriladi); konsentratli Aralash yem (ratsionda yetarli boʻlmagan asosiy ozuqa mod-dalar oʻrnini qoplash uchun qoʻshimcha sifatida berila-di); muvozanatlovchi Aralash yem (vitamin-oqsilli, vitamin-oqsil-mineralli, shuningdek, mikrobiolo-giya sanoatida sunʼiy olinadigan va yemlarning toʻyimliligini oshirishda qoʻllaniladigan biologik faol moddalar aralash-malari — boyituvchi aralashmalar). Tula ratsionli Aralash yem hayvonlarning barcha toʻyimli moddalarga boʻlgan tala-bini qondirishi lozim. Shunday Aralash yem parrandalar, choʻchqalar va yosh buzoqlar uchun tayyorlanib, yagona ozuqa sifatida yediriladi. Konsentratli Aralash yem xoʻjaliklarda mavjud boʻlgan shirali, dagʻal va don ozuqalariga qoʻshimcha sifatida beriladi. Aralash yem tayyorlash uchun gʻalla va dukkak-li ekinlar donlari — makkajoʻxori, oq joʻxori, arpa, suli, bugʻ-doy, javdar, mosh va boshqalardan foydalaniladi. Muboshir Musayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash javobgarlik

**Aralash javobgarlik** — amaldagi Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan majburiyatda ishtirok etayotgan taraflar majburiyatni tula yoki qisman bajarmaslikda javobgar boʻlishi. Aralash javobgarlik asoslarini va taraflarning oʻz majburi-yatlarini shartnomada nazarda tutilgan shartlar asosida bajarmaslik natija-sida yetkazilgan zarar har ikki tarafga teng yoki biriga koʻproq, ikkinchisiga kamroq taqsimlanadi. Masalan, jabrlanuvchi oʻzining qoʻpol ehtiyotsizligi tufayli zararning yuzaga kelishiga yoki ortishiga koʻmaklashgan boʻlsa, unda jabrlanuvchining va zarar yetkazuvchining aybi dara-jasiga qarab, tovon miqdori kamaytiri-lishi lozim (Oʻzbekiston Respublikasi FK,104-modda). Ishni koʻrayotgan sud yoki xoʻjalik sudi Aralash javobgarlik aniqlanganda taraflarning zarar yetka-zishdagi ayb darajalariga qarab, ja-vobgarlik doirasini asosli, qonuniy va adolatli taqsimlashi shart. Aralash javobgarlik haqida taraflar oʻzaro tuzgan shartnomalarida oldindan kelishib olishlari mumkin, bu tartib keyinchalik ehtimoliy nizolarning oldini oladi yoki tez va toʻgʻri hal boʻlishida yordam beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash jamiyat

**Aralash jamiyat** — 1) xususiy va davlat kapitallari ishtirokidagi korxona; 2) kapitali ikki yoki undan ortiq mamlakatning tadbirkorlariga (jismoniy yoki yuridik shaxslarga) yoki davlat muassasalariga tegishli boʻlgan korxona.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravonsoy

**Aravonsoy yoki Aravon** () — Andijon viloyatidagi soy. Qoradaryoning chap irmogʻi. Oʻzbekiston va Qirgʻiziston hududidan oqib oʻtadi. Shahrixonsoy kanaliga quyiladi. Qirgʻiziston hududidagi Qizilqoʻrgʻon va Otyaylov tizmalaridan boshlanadi.

Yuqori oqimida (Akart irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin) daryo Gezart deb ataladi, keyin (Qirgʻiziston irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin) — Chili nomi bilan ataladi, Koschan irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin — Ishkejan deb nomlanadi.

## Umumiy tavsif
Uzunligi 90&nbsp;km. Togʻ oraliklarida tor va chuqur daralardan oqadi. Qor va muzdan suv oladi. Suv yigʻadigan havza maydoni 464&nbsp;km². Havzasida umumiy maydoni 49,1 km boʻlgan 18 ta nisbatan katta muzliklar mavjud. Oʻrtacha yillik suv sarfi 7 m³/sek. Yillik suv sarfining qariyb 1/3 qismi yer osti suviga toʻgʻri keladi. Mart — sentabrda toʻlib boʻlib oqadi. Vegetatsiya davrida qariyb 80% suv sugʻorishga sarf boʻladi. Taʼminotning muhim qismi qor yoki yer osti suvlaridir (yer osti suvlari yillik oqimning 1/3 qismini tashkil qiladi). Quyi oqimida daryo muzlamaydi, lekin yozda u koʻpincha sugʻorish uchun suvning sarflanishi tufayli quriydi.

## Daryo qimi
Oqim Kichik-Oloy tizmasidagi (Qirgʻiziston) Gezart muzligidan taxminan 3950 m balandlikda hosil boʻlgan. Togʻli qismida tor va chuqur daralar hosil qiladi. Togʻli hududdan oʻtib, Naukat havzasida oqadi. Bu yerda Chili Qirgʻiz va Koschan irmoqlarini oʻzlashtirib, Aravonsay nomini oladi. Keyin daryo kichik Kara-Chatyr togʻ tizmasini kesib oʻtadi. Qorakoʻktu qishlogʻi yaqinida Dangi kanyonidan oʻtadi.

Bu hududdagi Sayyo vodiysi kengligini 3 marta oʻzgartiradi, ohaktosh massivlaridan oʻtganda qisqaradi va slanetslarda koʻpayadi. Qorachotirdan pastda daryo Fargʻona vodiysi tekisligida tugaydi. Fargʻona vodiysida uning oqimi deyarli toʻliq aylanma kanallar orqali sugʻorishga yoʻnaltiriladi. Janubiy Fargʻona kanali Langar yaqinidagi daryoni kesib oʻtadi.

Aravonsoyning quyi oqimi sohilida Aravon shaharchasi joylashgan. Soʻngra Qirgʻiziston va Oʻzbekiston davlat chegarasini kesib oʻtib, Andijon viloyatining Asaka tumaniga yetib boradi. Bu yerda uning suvlaridan sugʻorishda ham foydalaniladi Asaka shahridan oqib oʻtib, shimoli-shimoli-gʻarbiy tomonga buriladi. Oltinkoʻl qishlogʻidan oʻtib, Qoradaryoga quyiladi.

Qulla va Beshmurza qishloqlari oraligʻida Aravonsoy daryoning tarixiy yoʻnalishi boʻylab yotqizilgan Shahrixonsoy kanaliga quyiladi.

**Yirik irmoqlari:** Qirgʻiz-Ota, Koschan, Agart, Oq-Dobe.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash silos

**Aralash silos** — turli ozuqabop oʻsimliklarning koʻk poyasi, doni, ildiz-mevalarini konservalash (surlash) usuli bilan tayyorlanadigan ozuqa. Aksariyat parrandalar, choʻchqa va yosh buzoqlarni boqishda qoʻllanadi. Aralash silos tayyorlash uchun namligi yuqori don, qand, nimqand va xashaki lavlagi, sabzi ildizmevalari va barglari, koʻk beda, kartoshka, qovoq va boshqalarning palaklari ishlatiladi. Aralash silos namligi 60 −70%, rN 4 — 4,3, sut kislotasi 70-75% boʻlishi kerak. 1 kg Aralash silos tar-kibida 0,25-0,30 ozuqa birligi, 25-30 g hazm boʻluvchi protein, 20 −60&nbsp;mg karotin va 30 g dan koʻp boʻlmagan miqdorda klechatka boʻladi. Aralash silosni tayyorlash, joylash va saqlash texnologiyasi qattiq nazorat qilinishi lozim. Aralash silos oson hazm boʻluvchi uglevodlar, organik kislotalar, vitaminlar va mineral tuzlarga boy (qarang Silos).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash son

**Aralash son** — butun va kasr qismlardan iborat son. Baʼzan, aralash kasr ham deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash ekinlar

**Aralash ekinlar**- bir ekin maydonida bir vaqtning oʻzida yetishti-riladigan ikki va undan ortiq xil qishloq xoʻjaligi ekinlari. Aralash ekinlar dan bir turdagi ekinlarga qaraganda ancha yuqori hosil olinadi. Sugʻoriladigan dehqonchilik zonalarida koʻp yillik oʻsimliklarni, mas, bedani makkajoʻxori, suli, arpa bilan, bir yillik 598oʻsimliklarni, mas, javdarni burchoq, noʻxat bilan, arpani burchoq, noʻxat bilan ara-lash ekish eng koʻp tarqalgan. Bunday ekinlarni ekish muddatlari ekin turlari xususiyatlariga koʻra har xil buladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash koʻpaytma

**Aralash koʻpaytma** — uchta (a, b, s) vektorga mos qoʻyilgan son. U ikkita (a, b) vektorlarning vektor koʻpaytmasi uchinchi (s) vektor bilan ska-lyar koʻpaytmasiga teng. Aralash koʻpaytma (a, b) s kabi belgilanadi. Aralash koʻpaytma skalyar son boʻlib, uning ishorasi a, b, s vektorlari bilan ko-ordinata vektorlarning oriyentatsiyalari bir xil boʻlganda musbat, aks holda esa manfiy boʻladi. Aralash koʻpaytma qiymati geometrik nuqtai nazardan a, b, s vektorlarga yasal-gan parallelepi-pedning hajmiga teng .

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash mulk

**Aralash mulk** — turli mulk shakllarining birlashuvi natijasida paydo boʻladigan mulk. Aralash mulk turli mulk sohiblari hissa (pay)larining qoʻshilishidan yuzaga keladi. Kelishuvga binoan bu pay har xil boʻlishi mumkin, lekin mulk egalaridan birontasining hukmron boʻlishiga yoʻl beril-maydi. Aralash mulk sohiblari harajatlar va foyda-zararni baham koʻradilar. Amaliyotda Aralash mulkda xususiy, jamoa va davlat mul-klari birlashadi va aralash jamiyatlar paydo boʻladi. Oʻzbekistonda mulkiy islohotlar natijasida1995-yildan boshlab Aralash mulk boʻlgan kor-xonalar yuzaga keldi. Hozirgi davrda ularning keng tarqalgan shakli hissabay mulk ishtiroki turlicha boʻlgan davlat-aksiyadorlik korxonalaridir.1996-yil Aralash mulk korxonalarida mehnat unumdorligi boshqa xoʻjaliklar koʻrsatkichidan 5,6-marta, davlat sektori-dagidan esa 1,2-marta yuqori boʻldi, ammo Aralash mulkning amal qilish doirasi hozircha ancha tor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash oʻrmonlar

**Aralash oʻrmonlar** — keng bargli va igna bargli daraxt turlari aralash oʻsadigan oʻrmonlar. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikaning moʻ’tadil nam iqlimli tekisliklari va togʻlarining quyi min-taqasida tarqalgan. Moʻ’tadil mintaqaning keng bargli-igna barg-li (qayin, eman, juka, zarang, qaragʻay, qoraqaragʻay, tilogʻoch, kedr) oʻrmonlari, subtropik mintaqaning keng bargli (dafna, zaytun va boshqalar), igna bargli (kedr) aralash oʻrmonlari va boshqa turlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash qazib olish

**Aralash qazib olish** — foydali qazilma qatlamlarini ular orasida uchraydigan togʻ jinsi qatlamchalari bilan birga qazib olish. Bu usulda qazib olingan foydali qazilmalarni boyitish kombinatlariga yuborib, togʻ jinslaridan tozalash kerak boʻladi. Angren koʻmir konida ayrim-ayrim qazib olish usuli bilan birga aralash qazib olish usuli ham keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil