open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qavs

**Qavs** (arab. — yoy, egilgan narsa) — oʻzbek tilida keng qoʻllanadigan, ikki elementli (qoʻshaloq), asosan, gap oʻrtasida va oxirida ishlatiladigan chegaralovchi tinish belgisi. Ochiluvchi va yopiluvchi qismlardan iborat. Dastlab u "Turkiston viloyatining gazetasi"da 1873-yildan qoʻllangan, keyinchalik boshqa gaz., jurnal va kitoblarda ham ishlatila boshlagan. Hozirgi yozuvda asosan 2 xil shaklda ishlatiladi: a) odatdagi Qavs () asosiy meʼyor hisoblanib, barcha yozuv shakllarida uchraydi; b) oʻrta Qavs yoki katta Qavs — [] va {} matematika, geometriya, kimyo va boshqalar fanlarda, shuningdek, Qavs ichida Qavs keladigan holatda uchraydi. Xususan, matematikada bu belgi amallarning bajarilishi tartibini belgilash uchun ishlatiladi. Mas, (5,2+4,8):0,5 (oldin qavs ichidagi amal bajariladi). Qavsning yopiluvchi (ikkinchi) qismi baʼzan yozma nutqda ketmaket keluvchi, sanaluvchi fikrlar, taʼriflarni raqamlashda (raqam yoki harf bilan) yakka, mustaqil holda ham qoʻllanishi mumkin.

Hozirgi oʻzbek tilida quyidagilar Qavsga olinadi: a) kiritma konstruksiyalar (kiritma soʻz, kiritma birikma, kiritma gaplar); b) remarkalar; v) sitata yoki misollarning manbalari; g) tushuntirish, izoh, uqtirish maʼnosidagi soʻz, birikma va gaplar, shuningdek, gaz. va jur.lardagi "davomi bor", "boshi 3betda" kabilar ham Qavsga olinadi; d) sitatadagi biror soʻz yoki jumlaga muallifning turli munosabatini bildiruvchi soʻroq, undov belgilari, shuningdek, muallif tomonidan sitataga kiritilgan gaplar. Qavsga olingan qism asosiy gap (matn) bilan *bevosita* yoki *bilvosita* aloqador boʻladi.

## Manbalar
Qavs (maʼnolari)

**Qavs**:

* Qavs (arab. — yoy, egilgan narsa) — oʻzbek tilida keng qoʻllanadigan, ikki elementli (qoʻshaloq), asosan, gap oʻrtasida va oxirida ishlatiladigan chegaralovchi tinish belgisi.
* Qavs (Zodiak yulduz turkumi), oʻqchi — Zodiak yulduz turkumlaridan biri; Q.
Qavs (Zodiak yulduz turkumi)

**Qavs** () — Zodiak yulduz turkumlaridan biri; Qavs osmonning Janubiy yarim sharida Burgut, Qalqon, Ilon, Ilon eltuvni, Aqrab, Janubiy Toj, Teleskop, Mikroskop va Jadiy yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzlari (ye va 8) 1,8 va 2 yulduz kattaligida; Qavs turkumi tomonda Galaktikamizning markazi joylashgan.. Oʻzbekiston hududida kech bahor va yozsa yaxshi koʻrinadi.

## Manbalar
Qavchin

**Qavchin**, kauchin — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. Qavchin Chigʻatoy ulusitt eng yirik 4 qabiladan biri (jaloyir, barlos va arlot) sanalgan. Chingizxon bu 4 qabilani (4 ming jangchi bilan) oʻgʻli Chigʻatoyta berib, ularning har qaysisi uchun tegishli hudud ajratgan. Qavchinlar Amudaryoning yuqori havzasidagi yerlarga joylashganlar. Qavchinlar, asosan, yarim oʻtroq holda yashab, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan. Ular bir qancha urugʻlarga boʻlingan. Shulardan eng yiriklari beguzuv, balxi, koʻrpachuvish, boʻzchi, kashmiri, sulaymon, imom, boʻyin, tugal, poʻla sherali, tuyaboʻyin kabilardir. 1920-yillarga kelib Oʻzbekiston hududida 25 ming kishiga yaqin qavchin boʻlib, ular, asosan, hozirgi Qashqadaryo viloyatida joylashgan. Qavchinlardan 2 mingga yaqin kishi Karki (Turkmaniston) da ozroq qismi Koʻlob vodiysi (Tojikiston)da yashagan.
Qadamjo

**Qadamjo** (; , sobiq *Qorasakoʻl*) — Tojikiston shimolidagi Soʻgʻd viloyatidagi qishloq. Istaravshan shahridagi Nofaroj mahallasi tarkibiga kiradi. M34 avtomagistrali bo'ylab joylashgan.

## Manbalar
Qadamjoy surma koni

**Qadamjoy surma koni** — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatidagi kon. Farg'ona shdan 35 km janda. 1914-yilda ochilgan. Dolomit va ohaktoshlardan tashkil topgan Qatranboshi togʻining Oqtosh antiklinali gʻarbida joylashgan. Antiklinal subkenglik boʻylab tik yotuvchi uzilishlardan hosil boʻlgan. Sanoatbop surmaning rudalanishi metasomatik kvarsli brekchiyalar — jasperoidlarda mujassamlangan. Surmaning eng koʻp zaxiralari tomirli tanalarda tik yotuvchi uzilmalar boʻylab toʻplangan. Kon rudali strukturasining uzunligi 7—8 km, qatlamsimon tanalarning yoʻnalish boʻyicha uz. 300600 m, yotish boʻyicha 300—1500 m, qalinligi 0,7—40 m. Tomirsimon tanalarning uzunligi 400—800 m; yotish boʻyicha 350—600 m gacha, qalinligi 18 m. Asosiy rudali mineral — antimonit kvarsflyuoritli, kvarskaltsitli rudali tanalarni tashkil qiladi, quyi gorizontlarda barit uchraydi. Pirit, sheyelit, kinovar va boshqalar juda kam uchraydi. Kvarsantimonitli, kamdankam kvarsflyuoritli rudalarning tarkibidagi surma 0,1% dan oʻnlab % gacha va oltinning doimiy boʻlmagan aralashmalari 0,5—1,5 g/t. Umumiy zaxiralari va bashoratli zaxiralar 167,6 ming t. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
## Manbalar
Qadariylar

**Qadariylar** — islomdagi ilk ilohiyot oqimlaridan biri tarafdorlari. Taqdir va iroda erkinligi masalasida jabariylar taʼlimotiga qarshi boʻlib, inson oʻz xattiharakatining yaratuvchisi (xoliqi) deb tushuntiradilar. Qadariylar odillik xudoning asosiy sifatlaridan biri degan fikrga borib, gunohni xudo oldindan belgilab qoʻymaydi, xudodan faqat adolatli ishni kutish mumkin, gunoh ishlar esa inson faoliyati bilan bogʻliq, degan xulosaga keladilar. Qadariylar siyosiy jihatdan umaviylar xonadonidan boʻlgan xalifalar hokimiyatiga qarshi turardilar. Ularning taʼlimotini VIII asr oxirlaridan muʼtaziliylar izchil davom ettirdilar. Lekin, muʼtaziliylar oʻzlariga nisbatan bu atama — Qadariylar atamasi ishlatilishini xohlamasdilar. Manbalarda Qadariylarning yirik vakillari sifatida quyidagilar zikr etiladi: Maʼbad alJuhaniy (699—700 yoki 703—704 yillarda oʻldirilgan), Gʻaylon adDimashqiy (742 yil oʻldirilgan),
## Manbalar

## Adabiyot
* Husniddinov 3., Islom: yoʻnalishlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.
Qadimgi dunyo tarixi

**Qadimgi dunyo tarixi** — jahon tarixini davrlashtirishda, asosan, tarix fanida eng qadimiy davrlardan to milodning V asrlariga, yaʼni Rim imperiyasining qulashigacha boʻlgan davrning nomlanishi. Qadimgi dunyo tarixit.dan keyin oʻrta asrlar tarixi davri keladi. Oʻzbekiston tarixining Qadimgi dunyo tarixi davri ham taxminan shu paytni, yaʼni Turonning eng qadimiy davlatlari tarixidan boshlab Kushon podsholiging tugashigacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Shuningdek, bu davr har bir xalq yoki davlatning taraqqiyot qonuniyatlaridan kelib chiqib xronologik jihatdan oʻzgarishi ham mumkin.
## Manbalar
 Qadimgi dunyo tarixi kop hollarda NIL , yevfrat, TIGR, Hind , XUANXE daryolari boyida rivojlangan svilizatsiyalar bilan bog'liq. 
DAVR / DAVLATLAR  ; Ibtidoiy jamiyat [ Tosh , BRONZA , TEMIR DAVRI ] Insoniyatning ilk davri ; urug' qabila tuzumi ; dehqonchilik va chorvachilikni paydo bolishi , mehnat qurollari . 
QADIMGI Misr  [ nil daryosi boyida ] Fir'avnlar davri ; piramidalar qurilishi , yozuv , [ ieoroglif ] , NIL DARYOSI HOSILDORLIK MANBAI. 
MESOPAPOTAMIYA [ shumer , Bobil  ]  ; Birinchi yozuv [ MIXXAT ] , HAMMURAPI qonunlari , Bobil minorasi , astranomiya va matematika rivojlandi . 
QAdimgi hindiston ; Harappa va MOHENJO-DARO shaharlari ,Buddizm va Hinduizm dini , kastalar tizimi . 
Qadimgi Xitoy ; Shan va Chjou sulolari, ipak yoli ochildi , KONFUTSIY talimoti , qog'oz ixtiro qilindi.
QADIMGi Yunoniston ; Afina - Sparta shahar - davlatlari , demokratiya [ Afina ] , Olimpiada oyinlari, falsafa [ SOKRAT, AFLOTUN , ARASTU] , Aleksandr Makedoniskiy davri .
Qadimgi RIM ; Respublika , keyin imperiya boldi , Rim huquqi yaratilgan , gladiator janglari, Kolizey , akveduklar , 476-yil G'arbiy rim qulagan .
Qadam

**Qadam**, odim — qadimgi uzunlik oʻlchov birligi. Asosan ikki joy orasidagi masofani oʻlchashda qoʻllangan. Qadimgi adabiyotda 1Q=1,5 qari ekanligi yozilgan. Agar 1 qarining 50 sm ligi hisobga olinsa, u holda Qadam oʻrtacha 75 sm ga teng boʻladi.

## Yana qarang

* Liga

## Manbalar
Qadama

**Qadama**, qadama naqsh — amaliy bezak sanʼatida naqsh, bezak yaratish usuli. Yogʻoch, metall buyumlarda boshqa xom ashyolar (masalan, sadaf, suyak va boshqalar)dan qadab bezak hosil qilinadi (yana qarang Xotamkori, Xotambandi). Shu usulda yaratilgan naqsh, bezak ham Qadama deb ataladi. Mas, miskarlikda mis idishlar qimmatbaho tosh yoki ostiga rangli qogʻoz qoʻyilgan shisha bilan qadama usulida bezatiladi. 
## Manbalar
Qadimgi fors tili

**Qadimgi fors tili** — janubi-gʻarbiy guruhga mansub oʻlik eroniy til. Oʻrta fors tili, fors, tojik va dari tillari *Qadimgi fors tilining* bevosita davomchilari hisoblanadi. Dastlab Eron (Fors) ning jan.gʻarbida (hozirgi Eronning Fors viloyati hududida) tarqalgan. Axomaniylar sulolasiga mansub qadimiy hukmdorlar uchun ona tili maqomida boʻlgan bu til miloddan avvalgi VI-IV asrlarda Axomaniylar davlatining butun hududiga yoyilgan. Qadimgi fors tilit.dagi mixxatlar hozirgi Eron, Turkiya, Misr hududlaridan topilgan va matnlarning barchasi elam, akkad, oromiy kabi tillarga tarjimasi bilan yonmayon berilgan.

Qadimgi fors tilit.da dialektal tafovutlar boʻlmagan. Fonetik xususiyatlari oʻrta fors tilidagiga oʻxshash. Til qurilishi sintetik, flektiv xususiyatga ega. Morfologik birliklarning 3 xil turi (oʻzak morfemalar, affiksal morfemalar, fleksiya) kategorial maʼnolarni ifodalagan. Gapda soʻz tartibi nisbatan erkin boʻlgan (ular, oʻzaro boshqaruv, moslashuv, bitishuv usullari bilan birikkan). Leksikasida qadimiy eroniy (mas, midiya) va noeroniy (mas, oromiy) tillardan oʻzlashgan soʻzlar boʻlgan.

Qadimgi fors tilit.ning harfboʻgʻinli yozuvi akkad tilining boʻgʻinli mixxat alifbosi bilan oʻxshash. Eng qadimiy yodgorliklari Doro I ning miloddan avvalgi 521—486-yillardagi yozuv (bitik)laridir. Bu yozuvlarni oʻqishni 1802-yilda nemis olimi G.F.Grotefend boshlab bergan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
Sokolov S.N., Drevnepersidkiy yaznk. V kn.: Osnovn iranskogo yaznkoznaniya. Drevneiranskiye yaznki, M., 1979.
Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar

„**Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar**“ (asl nomi „*Alosor al boqiya an alqurun alholiya*“) – xorazmlik olim, mutaffakir Abu Rayhon Beruniyning ensiklopedik asari. Ushbu asarni Abu Rahon Beruniy 27 yoshida Xorazmda yozib tugatgan.

Asarda Oʻrta Osiyo xalqlari, xorazmliklar, soʻgdliklar, yahudiy, yunon va boshqalar xalqlarning yil hisoblari, hayitlari, mashhur kunlari, ijtimoiy, madaniy va ilmiy hayotining tarixi, urf-odatlari, dunyoqarashlari hamda Oʻrta Osiyoning arablar tomonidan istilo qilinishi haqida toʻliq maʼlumotlar berilgan.

Asarda Biruniy Xorazmning turkiy aholisi foydalangan yillarning turkiy nomlarini beradi (sichqon, od, bars, tushqon, lyu, ilon, yun, kuy, pichin, tagiru, tunguz). Xuddi shu asarida u oy nomlarini turkchada beradi: ulugʻ-oy, kichik-oy, birinchi-oy, ikkinchi-oy, uchinchi-oy, toʻrtinchi-oy, beshinchi-oy, oltinchi-oy, yetinchi-oy, sakkizinchi-oy, tokkuzinchi-oy, uninchi-oy.

Unda olimning tabiiy fanlarning turli sohalariga, jumladan, astronomiya, matematika, fizika, xaritagrafiya va boshqalar fanlarga oid kashfiyotlari oʻz ifodasini topgan.

Asar Yevropada XIX asrning 2-yarmida maʼlum boʻlgan. Nemis sharqshunosi E.Zaxau 1876—78 yillarda asarning arabcha matnini, 1879-yilda ingliz tilidagi tarjimasini („Sharq xalqlarining tarixi“ nomi bilan) nashr ettirgan. Koʻpincha ilmiy adabiyotda „Xronologiya“ deb ham ataladigan boʻlgan. Eronlik olim Sayrafiy 1943-yilda Tehronda fors tilida chiqargan. Asarning ruscha tarjimasi 1957-yilda, oʻzbekcha tarjimasi 1968-yilda Toshkentda Beruniy „Tanlangan asarlari“ turkumida (1 jild) Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti tomonidan nashr qilingan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Abu Reykhan Biruni Pamyatniki minuvshikh pokoleniy / Per. i prim. M. A. Sal’ye, Izbrannyye proizvedeniya, Tom I, Tashkent, „FAN“, 1957
Qadimgi hind tili

**Qadimgi hind tili** — miloddan avvalgi 2-ming yillik oʻrtalarida shimoliy-gʻarbiy Hindistonga bostirib kirgan qadimiy oriylar tili; Hindiston yarim orolining shim. va markaziy qismlarida tarqalgan. Qadimgi hind tili hindevropa tillarining dastlabki, ilk vakillaridan hisoblanib, qadimiy eroniy tillar (avesto tili, qadimiy fors tili) ga yaqin qarindosh boʻlib, ular bilan birgalikda oriy tillar birligini tashkil etadi. Hindiston boʻylab tarqalish jarayonida Qadimgi hind tili. substrat tillar (dravid tillari, munda tillari)ning bir qancha xususiyatlarini oʻziga singdiradi. Qadimgi hind tilit.da xronologik jihatdan va lahjaviy asosiga koʻra bir-biridan farqlanuvchi 2 ta til mavjud — Hindistonning shim.gʻarbida veda tili va shim. markaziy qismida sanskrit. Prakritlar (oʻrta hind tillari) bilan boʻlgan aloqalar, bir tomondan, Qadimgi hind tilit.da koʻplab prakritizmlarning paydo boʻlishiga, ikkinchi tomondan, sanskritning sezilarli taʼsiri boʻlgan prakrit lahjalari asosida Qadimgi hind tilining gibrid koʻrinishlari shakllanishiga olib kelgan. Oriylarning Hindistonga kirib kelgungacha boʻlgan koʻchib yurish davri Gʻarbiy Osiyoning qadimiy xalqlari tillaridagi koʻplab qadimiy hind atoqli otlari, maʼbudlarning nomlari, yilqichilik atamalarida oʻz aksini topgan. Veda tili va sanskritdan tashqari yana boshqa qadimiy hind lahjalari ham boʻlgan, lekin ular tegishli matnlarda saqlanib qolmagan. Ular asta-sekin rivojlana borib, bir qancha oʻrta hind tillariga asos boʻlgan.

## Manbalar
Qadoq

**Qadoq** — odam terisidagi koʻp ishqalanadigan va qisiladigan sohaning qalinlashuvi, koʻproq qoʻl va oyoqda boʻladi. Oyoqdagi Qadoq, asosan, tor poyabzal kiyganda yoki teri chaqalanganda paydo boʻladi. Koʻpincha jimjiloq va 4barmoqda uchraydi. Qadoq har xil kattaliqda, sargʻish boʻlib, ushlaganda qattiq unnaydi, bosganda bezillab ogʻriydi. Qadoq tagi ildiz hosil qilib, teri osti qavatlariga yaxshi oʻrnashib oladi, usti yorilib, mikroblar oʻtishi natijasida saramas, flegmona va boshqalar yalligʻlanishlar yuzaga kelishi mumkin. Q vujudga kelganda darhol unga sabab boʻlgan omillarni yoʻqotish, zarur boʻlsa, koʻchirib tashlash lozim (buni maxsus kosmetikapedikyur xonalarida amalga oshirish mumkin). Qadoqlashgan terini yumshatish maqsadida har kuni kechqurun issiq suvga sovun yoki soda qoʻshib oyoqqa vanna qilish kerak. Bu usulni bir necha bor takrorlab, keyin Q.ni koʻchirib tashlasa boʻladi. Qadoqlashgan joy katta boʻlsa, vrachga murojaat etish kerak. Q.ning oldini olish uchun oyoqqa mos poyabzal kiyish, jismoniy ish qilganda maxsus qoʻlqoplardan foydalanish, qoʻl va oyoq terisini toʻgʻri parvarish qilish lozim.
## Manbalar
Qadoq (maʼnolari)

**Qadoq**:

* Qadoq — odam terisidagi koʻp ishqalanadigan va qisiladigan sohaning qalinlashuvi, koʻproq qoʻl va oyoqda boʻladi.
* Qadoq (oʻlchov birligi) — qadimgi ogʻirlik oʻlchov birligi.
Qadriyat

**Qadriyat** — voqelikdagi muayyan hodisalarning umuminsoniy, ijtimoiy-axloqiy, madaniy-maʼnaviy ahamiyatini koʻrsatish uchun qoʻllanadigan tushuncha. Inson va insoniyat uchun ahamiyatli boʻlgan barcha narsalar, masalan, erkinlik, tinchlik, adolat, ijtimoiy tenglik, maʼrifat, haqiqat, yaxshilik, goʻzallik, moddiy va maʼnaviy boyliklar, anʼana, urf-odat va boshqalar qadriyatlar hisoblanadi.

Ijtimoiy fanlarning qaysi sohasida qadriyatga doir tadqiqot olib borilgan boʻlsa, bu tushunchaga shu jihatdan taʼrif berishga intilishgan. Xolbuki qadriyat aksiologiyaga xos kategoriyadir. Qadriyatni aksiologiya nuqtayi nazaridan talqin qilish uni kategoriya sifatidagi mohiyati, mazmuni, obyektiv asosi, namoyon boʻlish shakllari va xususiyatlarini oʻrganish imkonini beradi. Qadriyat kategoriyasi faqat buyum va narsalarning iqtisodiy qimmatini emas, jamiyat va inson uchun biror ahamiyatga ega boʻlgan voqelikning shakllari, holatlari, narsalar, voqealar, hodisalar, talab va tartiblar va boshqalarning qadrini ifodalash uchun ishlatiladi.

Ijtimoiy jarayonlar taʼsirida kishilarning qadriyatlar toʻgʻrisidagi qarashlari oʻzgarib boradi. Tarixiy zaruriyatga qarab goh u, goh bu qadriyat ijtimoiy taraqqiyotning oldingi safiga chiqadi. Masalan, yurtni yov bosganida – ozodlik, imperiya hukmronligi nihoyasida – istiqlol, urush davrida – tinchlik, tutqunlikda – erkinlik, kasal yoki bemorlikda – sihat-salomatlikning qadri oshib ketadi.

Qadriyatlar ijtimoiy-tarixiy taraqqiyot mahsuli sifatida oʻz tarixiy ildizi, rivoji, vorislik jihatlariga ega. Qadriyatlar mehnat, ishlab chiqarish sohasidagi faoliyat, insonlar oʻrtasidagi munosabatlar uchun foyda keltiradigan narsalar, hodisalar, xatti-harakatlar majmuasi sifatida yuzaga kelib, ayrim kishilar, ijtimoiy guruhlar faoliyati, xatti-harakatini maʼlum yoʻnalishga buradigan, tegishli meʼyorga soladigan maʼnaviy hodisaga aylanadi.

Qadriyatlar umumbashariy, milliy, shaxsiy boʻlishi mumkin. Olam, tabiat va jamiyatning eng muhim tomonlarini, qonun-qoidalarini, aloqadorliklarini ifodalaydigan qadriyatlar umumbashariy xususiyatga ega. Bunday qadriyatlar oʻz ahamiyatini yoʻqotmaydigan, abadiy qadriyatlardir. Muayyan bir elat, millat, xalqning hayoti, turmush tarzi, tili, madaniyati, maʼnaviyati, urf-odat va anʼanalari, oʻtmishi va kelajagi bilan bogʻliq qadriyatlar milliy qadriyatlardir. Inson, uning faoliyati, turmush tarzi, eʼtiqodi, umr maʼnosi, odobi, goʻzalligi bilan bogʻliq qadriyatlar shaxsiy qadriyatlardir. Qadriyatlar komil insonni tarbiyalashda muhim omil boʻlib xizmat qiladi.

## Manbalar

## Havolalar
Qazanjiq

**Qazanjiq** (Gazanjiq) — Turkmanistonning Bolxon viloyatidagi shahar (1939-yildan). Kopetdogning shim.gʻarbiy etaklarida. Qoraqum kanalining oxirgi punkti. Transport yoʻli stansiyasi. Ashxoboddan 292&nbsp;km shim.gʻarbda. Aholisi 15 ming kishi (1990ylar oʻrtalari). Transport yoʻli transporti korxonalari, qurilish materiallari zavodi, gilam fabrikasi bor. Q. 1895-yilda temir yoʻl qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan.
Qazagʻon

**Qazagʻon**, Qazagʻan, amir Qozagʻon (? — 1357/58) — Movarounnahr amiri (1346—58). Soʻnggi chingiziylardan boʻlgan Qozonxonta qarshi isyonga bosh boʻlgan, oʻzaro urushlarda Qozonxon oʻldirilgan va mamlakat uning qoʻl ostiga oʻtadi. Q. oʻz xattiharakatlariga qonuniy tus berish uchun chingiziylardan boʻlgan "soxta xonlar" — avval Donishmandcha, soʻngra Bayonqulixon yordamida hokimiyatni boshqargan va uning nomidan tanga zarb etib, hokimiyatni qoʻlida ushlab turadi. U mamlakatni adolatli boshqarish, tadbir bilan ishlarni olib borish, yurt osoyishtaligini saqlash, elyurt hojatini chiqarishga alohida diqqat qaratadi. 1351—52 yillari Hirot ostonasida Malik Husayn lashkarini tormor etadi. Hirot amaldorlari Malik Husaynni agʻdarib, oʻrniga ukasi Malik Boqirni qoʻymoqchi boʻlishadi. Fitnadan xabar topgan Malik Husayn 1352—53 yillari Q. huzuriga yoʻl oladi. Maʼlum muddatdan soʻng Hirotga qaytgan Malik Husayn qayta Hirot taxtini egallaydi. Shu kezlarda Q.ning oʻgʻli Abdulloh Samarqanddan lashkar tortib Horazm tomon yurish qiladi va uni zabt etadi. Tarixiy manbalarda yozilishicha, Q. qishni Soli Saroy va Qoratur (Amudaryo sohilidagi mavze), yozni esa Munk (hozirgi Baljuvon) shahrida oʻtkazgan va koʻp vaqtini ov qilishga sarflagan. Q.ni oʻranaytiyon qabilasidan boʻlgan kuyovi Qutlugʻ Temur Boʻrildoy oʻgʻli ov paytida oʻldirgan. Q.ning amir Kayxusrav boshliq amirlari Qutlugʻ Temurni Qunduz atrofida oʻldiradilar. Amirzoda Abdulloh otasi Q. oʻrniga oʻtiradi.

## Adabiyot
* NizomiddinSh o m i y, Zafarnoma, T., 1966; Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1994; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.
Qazvin

**Qazvin** — Eronning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Elburs togʻining jan. etagida. Aholisi 292 ming kishi (1997). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oynashisha va elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi.

Shahar Sosoniylar davridan maʼlum. Oʻrta asrlarda Q. orqali Erondan Janubiy Kavkazga boriladigan savdo yoʻli oʻtgan. 1220-yilda shaharni moʻgʻul bosqinchilari buzib tashlagan. Keyinroq qayta tiklanib, Eronning madaniyat markazlaridan biriga aylangan. 16-asrda shahar ayniqsa ravnaq topgan. Oʻsha davrda Qazvin miniatyura maktabi shakllangan. 1548—98 yillarda Safaviylar davlati poytaxti boʻlgan. 18-asrda oʻz mavqeini yoʻqotgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (12— 17-asrlar), Haydariya masjidi (12-asr) va boshqalar saqlangan.
Qazvin miniatyura maktabi

**Qazvin miniatyura maktabi** — Eron tasviriy sanʼatidagi maktablardan biri (16-asr 70—80-yillar). Shoh Ismoil II davrida Qazvin shahrida qutubxona tashkil etilgan, Mashhad va Tabrizdan kelgan naqqosh, xattot, musavvirlar ijodiy faoliyati zaminida shakllangan. Bu maktab vakillari diqqatni harakat tasvirlariga qaratganlar, rasmlar kam shaklliligi bilan ajralib turadi. Qazvin miniatyura maktabim.ning yirik vakillari Muhammadiy, Shayx Muhammad ("Yigit kitob va gul bilan", "Yigit toʻtiqush bilan") va boshqalarning asarlarida maishiy lavhalar jonli, rangdor ifodalangan. Sankt-Peterburgdagi Rossiya milliy kutubxonasida saqlanayotgan Jomiyning "Tuhfat ulahror" asariga ishlangan miniatyuralar Shayx Muhammadga nisbat beriladi.
Qazviniy Hamidulloh Ibn Abu Bakr Mustavfiy

**Qazviniy Hamidulloh Ibn Abu Bakr Mustavfiy** (1281, Qazvin shahri — taxminan 1350) — eronlik tarixchi, geograf. Hulokuiylar saroyida moliya ishlari bilan shugʻullangan yirik amaldor boʻlgan. Vazir Rashiduddin qoʻl ostida xizmat qilgan. "Tarixi guzida" ("Tanlangan tarix", 1340 yil) asarini yozgan; unda moʻgʻul elxonlari va Erondagi mahalliy sulolalarning tarixi hamda mashhur kishilarning tarjimai holi, Qazvin shahri va viloyatining batafsil bayoni berilgan. Firdavsiyning "Shohnoma" dostoni davomi sifatida moʻljallangan "Zafarnoma" sheʼriy xronikasi (1331—32 yil), shuningdek, "Nuzhat ulqulub" ("Qalblar rohati") geografik asarini (1340-yil) yozgan. Asar muqaddima, 3 bob va xotimadan iborat. 1bobda metall va minerallar, mevali daraxtlar, tabobatda ishlatiladigan oʻsimliklar, yovvoyi va uy hayvonlari hamda parrandalar toʻgʻrisida fikr yuritilgan. 2bobda inson va uning xususiyatlari, tashqi qoʻrinishidagi ayrim farqlar bayon qilingan. Asarning 3bobida Eron va unga qoʻshni mamlakatlarning geografik tuzilishi, tabiiy boyliklari, aloqa yoʻllari, yirik shaharlar oʻrtasidagi masofa va boshqalar xususida bir qancha muhim maʼlumotlar keltirilgan. Asarning qoʻlyozma nusxalari Angliya, Fransiya, shuningdek, Toshkent va Sankt-Peterburg sharqshunoslik intlari qoʻlyozmalar fondlarida saqlanadi.
Qadoq (oʻlchov birligi)

**Qadoq** — qadimgi ogʻirlik oʻlchov birligi. Qiymat jihatidan 1 funtta teng boʻlgan. Asosan  400gramm, ba'zi joylarda 1Q.=1 funt = 409,512&nbsp;g. 1 Dehli qadog'i 8 kg.
Qadoqoyoqlilar

**Qadoqoyoqlilar** — sut emizuvchi hayvonlarning kenja turkumi. Oyoq kaftida yostiqsimon qadoqlari bor (nomi shundan). Bir oilasi — tuyasimonlar mavjud.
Muammar Qazzofiy

**Qaddofiy Muammar** (1942, Sirt - 2011, Tripoli) — Liviya davlat arbobi, polkovnik. Liviya universitetining tarix fakulteti va harbiy kollejni tugatgan. Monarxiyani agʻdarib tashlagan inqilob (1969-yil 1-sentyabr) yoʻlboshchisi. 1969—79 yillarda Inqilobiy qoʻmondonlik kengashi raisi, ayni vaqtda 1969 yil sentyabrdan qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni, 1976 yil oktyabrdan oliy bosh qoʻmondoni. 1970—72 yillarda bosh vazir va mudofaa vaziri. 1972—77 yillarda Arab sotsialistik ittifoqi tashkiloti raisi. 1977— 79 yillarda Liviya Umumxalq kongressi bosh kotibi. 1979 yil martdan Liviya Arab Xalq Sotsialistik Buyuk Jamohiriyasi va uning Inqilobiy rahbariyati boshligʻi, Ulugʻ Al-Fath Inqilobi rahbari. 2011-yilda hokimiyatdan agʻdarildi.

## Sh._qarang
* Arab bahori
* Umar Muxtor
Qazi

**Qazi** — ot goʻshtidan tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsuloti. Qazini tayyorlash uchun otning toʻsh va peshnob yoki lahm qismi goʻshti va yogʻi eni 3—4 sm, uzunligi 10—15 sm qilib tilimlanadi. Tilimlar togʻoraga solinib tuz, murch va zira bilan yaxshilab aralashtiriladi (1&nbsp;kg goʻshtga 0,5&nbsp;kg ot yogʻi, 50 g tuz, 15 g murch, 25 g zira) va 4 soatdan 24 soatgacha salqin joyda saqlanadi. Ot (mol) ning 45—50 sm uzunliqdagi ichagi agʻdarilib, sovuq suvda yuviladi, shilimshiq moddasi tuz bilan ishqalab yoki 2% li sirkali suv bilan tozalanadi. Ichakning bir uchiga choʻp suqib (ichak sitilib chiqib ketmasligi uchun), orqasidan pishiq ip bilan mahkam bogʻlab, ikkinchi uchidan tayyor tilimlar bir goʻsht va bir yogʻ zich qilib tiqiladi. Ichak toʻlgach, ikkinchi tomoni ham choʻp suqib qattiq bogʻlanadi, ikkala uchini biriktirib, saqlash uchun osib qoʻyiladi. 2—3 kundan soʻng Qazi tayyor boʻladi. Qazini 10—12 sm qalinlikda un yoki kepakka koʻmib, 2 yilgacha saqlash mumkin. Qazini pishirishda qozondagi sovuq suvga solinib 1,5—2 soat mildiratib qaynatiladi. Qazi qaynab chiqqandan soʻng, koʻpigi olinib, yorilib ketmasligi uchun bir necha joyiga nina uriladi. Dasturxonga parrak parrak qilib, noringa qoʻshib yoki yaxna tarzida murchli piyoz yoki salatlar bilan tortiladi. Qazi Toshkentda koʻp tayyorlanadi. Qazi moʻgʻullar, qozoqlar, qirgʻizlar, turkmanlarda ham mavjud.
Qazilma hayvonlar

**Qazilma hayvonlar** — oʻtgan geologik davrlarda yashagan hayvonlar qoldiqlari. Qazilma hayvonlar skeletlari turli xil choʻkindi togʻ jinslarida saqlanib qolgan, baʼzan ularning tarkibiga ham kirgan boʻladi (mas, chigʻanokli ohaktosh). Qazilma organizmlar qoldiqlarini oʻrganuvchi fan paleontologiya, Qazilma hayvonlarni oʻrganuvchi fan esa paleozoologiya deb ataladi. Metamorflashgan tokembriy yotqiziqlaridagi Qazilma hayvonlar qoldiqlarining koʻrsatishicha, hozirgi vaqtda yashayotgan koʻpgina hayvonlar (qoldiqlari faqatgina quyi ordovikdan maʼlum boʻlgan xordalilardan tashqari) oʻsha paytda ham yashagan. Eng sodda (bir hujayrali) hayvonlar qazilma koʻrinishida foraminiferalar, radiolyariylardan iborat. Ularning skeletlari koʻzga koʻrinarkoʻrinmas darajada boʻlib, kembriy yotqiziqlaridan boshlab uchraydi, baʼzan choʻkindi hosilalarning qalin qatlamlarini tashkil qilgan. Tuban koʻp hujayrali hayvonlar — bulutlar (suv jonivorlari) proterozoyda paydo boʻlgan; ularga yaqin boʻlgan arxeotsiatlar quyi kembriyda jadal koʻpaygan. Mollyuskalar quyi paleozoydan maʼlum boʻlib, ayniqsa, mezozoy va kaynozoyda rivojlangan. Mshankalar va yelka oyoqlilar paleozoy davridan yaxshi maʼlum; yelka oyoqlilarnit koʻpchiligi paleozoyda qirgʻoqboʻyi dengiz zonasida joylashgan boʻlib, chigʻanoqli banka (sayozlik)lar va ohaktoshlarning qalin qatlamini hosil qilgan. Boʻgʻimoyoqlilar qadimiy paleozoyda trilobit va evripterid guruhlarini tashkil qilgan; devon davridan boshlab boʻgʻimoyoqlilarning boshqa sinflari — hasharotlar, oʻrgimchaksimonlar paydo boʻla boshlagan. Ignatanlilarning qoldiqlari quyi paleozoy yotqiziqlarida sodda guruhlar (dengiz pufakchalari, karpoideylar va boshqalar) dan tashkil topgan. Umurtqali hayvonlarning qoldiqlari qazilma koʻrinishida kamroq uchraydi. Eng qadimiylari quyi paleozoyga tegishli umurtqalilarning vakili boʻlgan jagʻsizlarga aloqador hozirgi zamon ilonbaliqlaridir; koʻp oʻtmay devon yotqiziqlaridagi akulasimon sovutli, ikki xil nafas oluvchi haqiqiy baliqlar paydo boʻlgan; suyakli baliqlar esa mezozoy erasida vujudga kelgan. Yerda yashaydigan toʻrt oyokdi hayvonlarning qoldiqlari Grenlandiyadagi devonning eng yuqori gorizontlarida saqlanib qolgan. Toshkoʻmir va perm yotqiziqlarida suvdaquruqda yashovchi sodda yopiqboshlilarning qoldiqlari keng tarqalgan, paleozoy oxiri va mezozoy boshlariga kelib ularning koʻpchiligi qirilib bitgan. Mezozoyda, ayniqsa, turli xil sudralib yuruvchilar: timsohlar, toshbaqalar va, ayniqsa, dinozavrlar; juda koʻp sonli ixtiozavrlar, pleziozavrlar; qanotlarining kattaligi 10 sm dan 7 m gacha va undan ham ortiq boʻlgan uchuvchi sudralib yuruvchilar — pterozavrlar koʻp boʻlgan. Ayni vaqtda tishi oʻtkir uzun dumli dastlabki qushlar va mayda sodda sut emizuvchilar paydo boʻlgan. Sut emizuvchilar orasida oʻziga xos hayvonlar — titanoteriyalar, ulkan karkidonlar, mastodonlar, uch panjali otlar, qilich tishli yoʻlbarslar va boshqalar boʻlgan; ularning baʼzilari hozirgi hayvonlarning ajdodlari hisoblanadi. Neogen oxirlariga kelib odam paydo boʻlgan. Qazilma hayvonlar qoldiqlarini oʻrganish choʻkindi togʻ jinslarining nisbiy yoshini aniqlashda asos boʻlib hizmat qiladi.
Qazgʻoq

**Qazgʻoq** — boshning sochli qismida paydo boʻladigan mayda qipiklar (tangalar). Organizmda vitaminlar (xususan, A va V guruh vitaminlari) yetishmasligi, nerv sistemasi va meʼdaichak faoliyatining buzilishi, infeksion kasalliklar, sochni notoʻgʻri parvarish qilish va boshqalar sabab boʻladi. Yogʻli va yogʻsiz Q. farq qilinadi. Oddiy (yogʻsiz) Q.da yogʻ bezlari yaxshi ishlamaydi; boshda mayda, quruq, oq qipiq yigʻilib, toʻkilib turadi; bosh qattiq qichishadi; soch quruq, moʻrt, xira tortib, koʻp toʻkiladi. [So[chni doim qaynoq suvda kirsovun bilan yuvish, botbot permanent qilish, kimyoviy usulda boʻyash, kun qizigʻida boshyalang yurish va boshqalar ham Q. koʻpayishiga sabab boʻlishi mumkin. Yogʻ bezlarining zoʻr berib ishlashi natijasida yogʻli Q. paydo boʻladi (qarang Seboreya). Boshdagi Q. yogʻli, sargʻimtir rangda boʻlib, teri va sochga yopishib qoladi. Q. paydo boʻlganda teri kasalligi mutaxassisi (dermatolog)ga uchrashish lozim. Servitamin ovqatlar yeyish, vaqtida uxlash va dam olish, sochni quruq yoki yogʻliligiga qarab parvarish qilish tavsiya etiladi (qarang [So[ch). Boshda koʻp va dagʻal Q. yigʻilishi ayrim kasalliklar (mas, ekzema, psoriaz) belgisi boʻlishi ham mumkin, shuning uchun Q. paydo boʻlganda darhol vrachga uchrashish va tegishli maslahatlar olish lozim.
Qayin

**Qayin** — qayindoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Oq Qayin, kareliya Qayini, yumshoq yoki tukli Qayin, dauriya Qayin yoki qora Qayin, yapaloq bargli Qayin kabi 100 ga yaqin turi maʼlum. Asosan, Shimoliy yarim sharning moʻtadil va sovuq iqlimli rayonlari hamda subtropik mamlakatlarida tarqalgan. Gʻarbiy Yevropaning 65° gacha shimoliy kengliklarida, Rossiya Yevropa qismining oʻrmon va oʻrmondasht zonasida, Gʻarbiy Sibir, Zabaykalye, Sayan, Oltoy va Kavkazda uchraydi. Ignabarglilar va bargli daraxtlar bilan aralash oʻsib, keng Qayin oʻrmonlari hosil qiladi.

Oʻrta Osiyoda 2 turi: Turkiston va Tyanshan Qayinlari tarqalgan. Toʻqayzorlarda, 5—6 ga maydonlarda alohida yoki aralash oʻrmonlar tashkil qilib, togʻ daryolari qirgʻoqlarida ingichka polosalar holida oʻsadi. Baʼzi joylarda yongʻoqzorlar, archazorlar, oqqaragʻayzorlarda tabiiy holda uchraydi. Turkiston Qayini () Tyanshan-Olay togʻ daryolari boʻylarida uchraydi. Boʻyi 8–17 m. Poʻstlogʻi oqsariq, tanasidan tez koʻchadi. Barglari ketmaket joylashgan tuxumsimon, tigʻsimon. Gullari ayrim jinsli, bir uyli oʻsimlik. Toʻpguli kuchala. Aprel oyida gullab, oktabrda urugʻlaydi. Tyanshan Qayini yoki qizil Qayin () Tyanshan togʻlari vo’diylarida yakka holda yoki toʻptoʻp boʻlib uchraydi. Daraxtining boʻyi 20 m gacha yetadi. Shoxshabbalari keng, qalin. Poʻstlogʻi qatlamqatlam. Barglari toʻq kulrangyashil, rombsimon. Yosh novdalarida smolali soʻgallari bor. 8—15 yoshidan gullay boshlaydi. Qayin yorugʻsevar, sovuqqa chidamli, qurgʻoqchilikka bardoshli. Turli tuproqiqlim sharoitlarida oʻsa oladi. 40—120 (150) yil yashaydi. Qayindan shaharlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi, yogʻochidan parket, faner, changʻi va boshqalar, ayrim turlarining yogʻochidan qimmatbaho mebel tayyorlanadi. Poʻstlogʻidan qatron, barglaridan boʻyoq olinadi, kurtagi va kuchalasi qushlar uchun yaxshi ozuqa. Qayin sharbati, kurtagining qaynatmasi va tindirmasi tibbiyotda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Grozdova N.B., Beryoza, M., 1976. Abdushukur Xonazarov.
Qayindoshlar

**Qayindoshlar** — qayinnamolar qabilasiga mansub oila. Yer yuzida 6 turkumga mansub 150 ga yaqin turi bor. Shimoliy yarim sharda keng tarqalgan. Oila vakillari, asosan, daraxtlardan iborat. Tanasi oq yoki sargʻish, katta yoshdagilarida qora dogʻlar paydo boʻladi. Bir uyli oʻsimlik. Gullari kuchalalarda oʻrnashgan. Barglari yirik, oddiy, ketmaket oʻrnashgan. Mevasi bir urugʻli, yassi.

Oʻrta Osiyoda 2 turi oʻsadi (qarang Qayin). Aprel—may oylarida gullab, mevasi avgust—oktabrda yetiladi. Q.dan manzarali oʻsimlik sifatida foydalaniladi.
Boyniyoz Qayipnazarov

**Boyniyoz Qayipnazarov** (1916-yil 25-avgust, Chimboy tumani) — qoraqalpoq xalq shoiri. Moskvadagi M. Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tugatgan (1956). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941–1945). 1946—1966-yillarda maktabda oʻqituvchi, jurnal va nashriyotda muharrir, „Qoraqalpogʻiston“ nashriyoti badiiy adabiyot boʻlimida katta muharrir (1967-yildan) boʻlib ishlagan. „Oltin kuz“ (1952), „Qizil gul“ (1959), „Mening baxtim“ (1966), „Vatanim“ (1970), „Guldasta“ (1974) kabi toʻplamlarida qoraqalpoq xalqining hayoti aks etgan. „Orol ovozi“ sheʼriy toʻplami oʻzbek tilida nashr etilgan (1959). Sh. Rashidovning „Kashmir qoʻshigʻi“ asarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan.

## Urush yillarida
Yuragida dushmanga qarshi gʻazabi qaynagan millionlagan jangovarlarning bittasi ryadovoy soldat Boyniyaz Qayipnazarov edilar. Bayniyaz *1941-yilning urush boshlangan vagidan-oq urushga otlandi*. Urushning ogʻir kunlarida Stalingrad urush maydonidagi Kolyuchkin tumanini ozod qilish uchun boʻlgan jangda ogʻir yarador boʻlib, gospitalda yotib davolanib, yarasi yozilib chiqadi va yana urushga kiradi. Bu safar Boyniyaz millionlagan qahramonlarning qatorida yurib, koʻp bilan birgalikda, xalqning dushmani boʻlgan fashist tajovuzkorlarini Vatanimizdan quvib chiqib, yer bilan yakson etadi. Berlinga qaray boʻlgan janglarning bittasida yana ogʻir yarador boʻladı. Oʻgʻir yaradan soʻng urushga yaramaydigan boʻlgani sababli, komissiyaning yakuniy qarori boʻyicha 1944-yili urushtan qaytadi.

## Ijodi
Shoir Boyniyoz Qayipnazarovning she’rlari gazeta va almanaxlar sahifalarida tez-tez chiqa boshlaganida o‘quvchilarga ma’lum bo‘ldi. 1940-yilda shoirning birinchi kitobi nashr etilgan.
Boyniyoz Qayipnazarov „Xalqga xizmat“ (1947), „Oltin kuz“ (1950), „Yashil eman“ (1956), „Qizil atirgul“ (1958) kabi to‘qqizta she’riy to‘plamlarining muallifi. Qaipnazarovning „Orol sadolari“ (1959) to‘plami o‘zbek tilida nashr etilgan. „Ikki askar“ balladasi, „Palvonbek“, „Ikki qaldirg‘och“, „Bir kolxozda“ she’rlarini ham yozgan.

M.Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tamomlagan shoir tarjimalar ustida ham samarali mehnat qilgan. A.Pushkin, M.Lermontov, T.Shevchenko asarlarini ona tiliga tarjima qilgan. Uning tarjimasida E.Dolmatovskiyning „Yulduz turkumi“ she’ri, Sharof Rashidovning „Kashmir afsonasi“ asari nashr etilgan.
## Manbalar
Qayir

**Qayir** — daryo toshgan paytda vodiy tubining suv bosadigan qismi; zamini oʻzan allyuviylaridan, usti esa suv toshqini paytida oqizib keltiriladigan choʻkindi jinslardan iborat. Baʼzan qadimiy allyuvial jinslardan tashkil topgan eng pastki, ona jins qatlamlari ham ochilib qoladi. Q.ning oʻzanga yaqin qismlarida yirik donali allyuviylar toʻplanib, joʻyaklar va marzalar hosil qiladi (oʻzanboʻyi Q.). Q. oʻrtasiga tomon tobora mayda oqiziqlar choʻkadi (markaziy Q). Baland qirgʻoqlarga yaqin joyga faqat loyqa zarrachalargina yetib boradi, bu yerda Q. ancha past va botqoqlashgan boʻladi (terrasa boʻyi Q). Q. yuzasida halqoblar, daryoning eski oʻzani, tarmoqlarining izi uchraydi.

Q daryo oʻzanining yon taraflarga oʻzgarishi natijasida yuzaga keladi. Suv sarfi bir meʼyorda boʻlmagan tekislik daryolarining Qlari keng (20–40&nbsp;km) boʻladi. Tektonik bukilmalarda oqadigan daryo Q.larining kengligi bukilmaning kattakichikligiga bogʻliq. Q. relyefining shakllanishiga oʻsimliklar ham taʼsir koʻrsatadi. Q oʻtloklari eng yaxshi yemxashak manbai hisoblanadi. Tuprokdari juda unumdor boʻladi. Suv bosgan davrda Q.da baliqlar uvuldiriq tashlaydi, shu sababli Q baliqchilik xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega. Kichikroq togʻ daryo Qlarning allyuviy yotqiziqlarida foydali qazilmalarning sochma konlari (oltin, platina, kasseterit va boshqalar) uchraydi. Qum va shagʻal qurilish xom ashyossi sifatida ishlatiladi.
Qazuv

**Qazuv**, qachuv — Xiva xonligida kanal (yop)va ariqlarni har yili tozalash taomili. Kanal va ariqlarning damba (qochi)larini tuzatish va qurishdan iborat majburiyat qachuv, uni bajaruvchilar qazuvchi yoki beldor deb atalgan. Bu ish "begor" yoʻli bilan amalga oshirilgan. Bu soliqning oʻziga xos usuli boʻlib, har bir xonadon yilda bir kishini Q.ga yuborishi va 12 kun davomida kanallarni tozalash ishlarida ishtirok etishi shart edi. "Begor" 12 kundan ortiq choʻzilmasligi lozim boʻlsa ham, koʻpincha 15—20 kungacha davom etgan. Q. yiliga 2-marta bahorda va kuzda boʻlgan. 12 kunlik begordan tashqari Xorazmda 6 kunlik mehnat majburiyati — "balo qazuv" ham boʻlgan. Q. ishi katta kanallarda 2 haftadan oshmagan, chunki bunga juda koʻp qazuvchi jalb etilgan. Ulugʻ Q. va tashqi Q.ni tashkil etish hukumat zimmasida boʻlgan. Ishni olib boruvchi, yaʼni sohibkor, albatta, toʻralardai boʻlib, u bosh mirobning roziligi yoki taklifi bilan xon tomonidan maxsus yorliq bilan tayinlangan. Baʼzan kanallarni tozalash ishlarining tepasida xonning shaxsan oʻzi turgan (mas, Polvonyop, Gʻoziobod, Shohobod kabi katta kanallarning qazuvida).

Kanallarni loyqadan tozalash qadimdan 2 mintaqaga boʻlingan: 1) saqo qazuvi (bosh qismini tozalash) va 2) obxoʻra qazuvi (taqsimlovchi tarmoqni tozalash). Kanalning saqosi (bosh qismi) oliy hokimiyatga tegishli boʻlib, tozalashni tashkil etish va uni saqlash uchun mablagʻ bilan taʼminlash hukumat zimmasiga tushgan.

Sevara Saburova.
Qazgʻantov koni

**Qazgʻantov koni** — Sulton Uvays tizmasining markaziy qismida (Qad. Xorazm) joylashgan qadimiy talk koni. Kon hududida qiya shtolnya va shurflar, karyersimon oʻra va chuqurlar boʻlib, ular talkli jinslar koʻp boʻlgan zonalar boʻylab 5–10 m chuqurlikkacha — grunt suvlari sathigacha qazilgan. Kovlangan joylar yonida qadimiy konchilar yashagan tosh uylarning qoldiqlari saqlangan; sopol buyumlar, tangalar ham topilgan. Shu topilmalarga koʻra kon 10, 12—14-asrlarga oid deb hisoblanadi. Bu davrda Oʻrta Osiyoda talkdan ishlangan buyumlar keng tarqalgan. qadimiyda talkli jinslar olovbardosh va oson ishlanadigan material sifatida yuqori baholangan.

Talkdan qozon va boshqalar idishlar yasashda foydalanilgan. Oʻrta asr olimlari Maqdisiy, Beruniy va boshqalar asarlarida koʻrsatilishicha, Xorazm talk qazib olinadigan markazlardan biri boʻlgan.
Qayir tuproqlar

**Qayir tuproqlar** - daryo odoqlarining allyuvial yotqiziqlarida hosil boʻladigan tuproqlar. Suvi toshib turadigan daryo boʻylarida, suv bosadigan yerlarda tarqalgan. Yuqori biogenligi, qatlamdorligi, gumus qatlami bilan farqlanadi. Tuproq hosil qilish jarayoniga qarab chimli (boshoqli va har xil oʻtli oʻtloq va ochiq oʻrmonlarda hosil boʻladi; mexanik tarkibi yengil, suv rejimi barqaror emas), oʻtloqi (har xil oʻtliboshoqli oʻsimliklar oʻsadigan odoqlarning markaziy qismida vujudga keladi, gumusning koʻp toʻplanishi, donador strukturaliligi va hokazo bilan tavsiflanadi), botqoqi (oʻtli va oʻrmonli botqoqlar odoqlarining terrasa oldi qismlarida hosil boʻladi, torflanishi, loyqa bosishi va hokazo bilan farqlanadi) boʻladi.

Qayir tuproqlar turli tabiiy zonalarda uchraydi, unumdor. Bunday tuproqli yerlardan yaylov va pichanzor sifatida, sabzavot, yemxashak ekinlari, sholi va boshqalarni ekishda foydalaniladi. Qayir tuproqlar suv rejimini tartibga solish (quritish) zarur.
Qayli gʻori

**Qayli gʻori** — tosh davriga oid makon. Turkmanistonning Bolxon viloyati hududida. Gʻor yaqinidan topilgan qabristonlardan maʼlum boʻlishicha, ilk neolit davri odamlari jasadlarni dengiz sohiliga koʻmishgan. Mayyit tanasiga qizil boʻyoq (oxra) sepilgan va chaqmoqtoshdan yasalgan pichoq qoʻshib koʻmishgan. Undan tashqari, dengiz chigʻanoqlaridan ishlangan marjonlar ham topilgan boʻlib, ular marhumning bosh kiyimiga taqilgan va oʻng boldiriga ham oʻrab koʻmilgan. Bu topilmalar Gʻarbiy Turkmanistonda baliq ovlovchilar va boshqalarning xilxonalari boʻlganidan guvohlik beradi.
Qayla

**Qayla** — tayyor ovqat ustiga solinadigan masalliq. Goʻsht va mayda toʻgʻralgan turli sabzavotlardan qovurib, soʻng ozroq suv qoʻshib qaynatib yoki sust olovda 30—40 min. davomida dimlab pishiriladi. Q. moshkichiri, kesma ugra, turli garnirli taomlar uchun tayyorlanadi.

**Qayla (shirin podlivka)** — taomni tayyorlash jarayonida masalliqlar, yaʼni goʻsht va/yoki sabzavotlardan ajralib chiqadigan sharbatlardan tarkib topgan suyuq sous. Fransuz oshxonasida qayla *jus*: taomnomada „steak *au jus*“ (qaylali steyk) deb ataladi.

Qaylaga, uni quyuqlashtirish uchun un yoki un hamda yogʻ eritilib, aralshtirilgan holda tayyorlanadigan ru qoʻshilishi mumkin. Ayrim bosh oshpazlar bu uslubni maʼqul koʻrmaganliklari sababli, buni soxtalashtirish deb hisoblashadi. Baʼzida qayla oldindan ajratib olingan goʻsht parchasidan, asosiy taomga qoʻshmagan holda tayyorlanadi. Baʼzida qaylaga ziravorlar va taʼm beruvchi hamda mazani kuchaytirgichlar, masalan, bulyon donachalari, sharob, sut, sariyogʻ kabilar ham qoʻshiladi. Taom dasturxonga tortilishidan oldin qayla olovda yanada quyuqlashtirilishi yoki suv qoʻshib suyuqlashtirilishi mumkin.

Maxsus six (vertel)da pishiriladigan goʻsht uchun qaylani tayyorlashda vertel ostiga goʻshtdan tushayotgan suyuqlik qayta-qayta pishirilayotgan goʻsht ustidan quyiladi. Bu qaylaning ilk va eng qadimgi namunasi boʻlib, odatda goʻshtdan oqadigan qon ham qaylaga qoʻshilgan. Ammo, Vizantiyadagi pravoslavlar orasida taomda qon isteʼmol qilinishi taqiqlangani bois bu turdagi qayla juda keng tarqalgan emas edi. Turli xil qaylalar tayyorlash XVII asrdan boshlab fransuz oshxonasida keng tarqaldi va asta-sekin butun Yevropa va Amerikaga tarqaldi; Eliza Actonning1848-yilda chop etilgan oshpazlik kitobida 15 xil qayla retsepti keltirilgan.

Qaylalarning ommalshuvi ortidan tayyor qaylalar va yoki unga oʻxshatib tayyorlangan aralashmalar sotuviga turtki berdi. Bunday turdagi qaylalarni isteʼmoldan avval qizdirish yoki suv qoʻshib suyultirilish talab etiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Poxlyobkin V. V. Podlivki // Kulinarniy slovar. — M.: Izdatelstvo „E“, 2015. — S. 295. — 456 s. — 4000 ekz. — .
Qaymoq

**Qaymoq** — sut mahsuloti. Sut separatori ixtiro qilinguncha sutni 10— 12 soat davomida past haroratda maxsus idishlar (mas, Oʻzbekistonda sopol tovoq)da tindirib olingan. Tarkibida yogʻliligiga qarab 59,6—81,8% suv, 2,4—3,4% oqsil, 2,7—4,2% laktoza, 0,3—0,6% mineral moddalar bor. Sut zdlarida bevosita isteʼmol qilishga moʻljallangan, yogʻliligi 10%, 20% va 35% boʻlgan Q. ishlab chiqariladi. 10% li Q. 78—80° da, 20% va 35% lisi 85—87° da (15—30 sek. davomida) pasterlanadi, soʻngra darhol maxsus sovitish vannalarida 4—6° ga qadar sovitiladi, shisha idishlar yoki qogʻoz paketlarga quyiladi. Oddiy Q.dan tashqari quyultirilgan va quruq Q.lar ham ishlab chiqariladi. Q.ning oʻzi isteʼmol qilinadi, ichimlik va taomlarga qoʻshiladi. Q.ning asosiy qismi sanoatda sariyogʻ, smetana olish uchun qayta ishlanadi, muzqaymoq tayyorlanadi.

## Yana qarang

* Sut 
* Sut sanoati
* Tvorog
Qayragʻoch

**Qayragʻoch** — qayragʻochdoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxtlar turkumi, manzarali oʻsimlik. Asosan, Oʻrta Osiyo va Ozarbayjonda oʻsadi. 80120 (400–500) yil yashaydi. Qayragʻoch yorugsevar, qurgʻoqchilikka chidamli, sovuqqa chidamsiz. Togʻlarning 1500 m gacha baland yerlarida ham uchraydi. Oʻzbekistonda Qayragʻochning poʻkak Qayragʻoch, pakana Qayragʻoch, maydabarg Qayragʻoch, silliq Qayragʻoch, bujun Qayragʻoch, dala Qayragʻochi, ayniqsa, sada Qayragʻoch va asl Qayragʻoch (gujum) yoki androsov Qayragʻoch keng tarqalgan. Bu Qayragʻochning boʻyi 10–15 m, shoxshabbasi qalin, sharsimon, barglari ketmaket joylashgan, tuxumsimon. Martapr. oylarida gullab urugʻlaydi. Gullari ikki jinsli. Urugʻi yongʻoqcha (danakcha). Quyuq soya berishi va chiroyli koʻrinishi tufayli Gʻarbiy va Oʻrta Osiyoda, Zakavkazyeda hovli, bogʻlarda, xiyobonlarda oʻstiriladi. Qayragʻochning hamma turlari oʻrmonlar, parklar, ihota daraxtzorlari barpo etish uchun ekiladi. Yogʻochi duradgorlikda turli buyumlar yasashda, asbobsozlik, uskunasozlik va mashinasozlikda ishlatiladi. Urugʻi va ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi.
Qayragʻochdoshlar

**Qayragʻochdoshlar** — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Daraxt va butalardan iborat. Barglari oddiy, tishli, asimmetrik, navbatlashib oʻrnashgan. Gullari ikki yoki bir jinsli, qalqonsimon toʻpgulga yigʻilgan, baʼzan yakkayakka joylashgan. Gulqoʻrgʻoni oddiy, 3—8 bargchali. Mevasi qanotcha, yongʻoqcha yoki danakcha. Q. 13 turkum (140 tur)dan iborat. Har ikkala yarim sharda tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turkumi (10 turi) uchraydi, shundan 9 turi ekiladi. Sadaqayragʻoch, gʻujum qayragʻoch, burj yoki Oʻzbekiston qayragʻochi, poʻkak qayragʻoch va qatrangʻining ahamiyati katta.
Qayroq

**Qayroq** — Oʻrta Osiyo xalqlari oʻrtasida tarqalagan jismi sadolanuvchi (idiofon) urma cholgʻu asbobi.

## Tuzilishi va ijro etilishi
Qayroq zarbli cholgʻular guruhiga kiradi. Uning tuzilishi yapaloq, tekis qilib silliqlangan ikki juft yupqa choʻzinchoq qoratoshdan iborat boʻlib,  turli ritmik-usullarni ijro etish va raqs kuylarida asar koloritini boyitish maqsadida qoʻllanadi. Xorazmda qayroqlarning bir jufti temirdan va bir jufti esa toshqayroqdan iborat boʻladi.

Ijrochi har bir qoʻliga bir juftdan qayroq olib, ularni bir-biriga urib, silkitib yoki titratib ijro qiladi. Koʻp hollarda u raqqosa, dorboz, yogʻochoyoq oʻyinchilar tomonidan ijro etilib, raqs harakatlariga mos turli usullar (koʻp hollarda „rez“) hosil qilinadi.

### Qayroq raqslari
Qayroq oʻyin — qayroqlarni titratib ritm (usul) chiqarish orqali bajariladigan raqs turi. Raqqos ularni bir-biriga urilishidan chiqqan ritmik tovushni oʻz raqsiga joʻr qiladi. Qayroq oʻyinini raqsga tushuvchi bajaradi va shu ritm oʻynaydi. Bundan tashqari Buxoroda „Qayroqbozi“, Xorazmda „Orazibon“ va „Norim-Norim“ kabi qayroq joʻrligida ijro etiladigan raqslar mashhur.

## Oʻxshash cholgʻular

Qayroqqa oʻxshah cholgʻulardan Ispaniya, Italiya, Lotin Amerika xalqlarida keng tarqalgan va simfonik orkestr hamda baʼzi ansambllar tarkibiga kiradigan kastanetlar mavjud. U kichik qoshiqsimon, yapaloq boʻlib, qattiq yogʻoch yoki plastmassadan yasaladi.

## Havolalar

* Oʻzbek mumtoz musiqasi saytida qayroq haqida

## Manbalar
Qayroqsoy

**Qayroqsoy** — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Xoʻjaipokning oʻng irmogʻi. 2860 m balandlikda, Boysuntogʻning sharqiy yon bagʻridagi buloqdan boshlanadi. Gumatak jilgʻasining quyilishidan (chapdan) Kelkensoy deb ataladi. Uzunligi 27&nbsp;km, suv yigʻish maydoni 204&nbsp;km².
Guliston (shahar)

**Guliston** (1957 Qayroqum, 1957-1962 – Xo'jent, 1962-2015 Qayroqqum, ) — Tojikiston Respublikasi Sugʻd viloyatidagi shahar (1963-yildan). Qayroqqum suv ombori sohilida, Xoʻjand temir yoʻl stansiyasidan 8&nbsp;km masofada joylashgan. Aholisi 42,3 ming kishidan ziyod (2013-yillar oʻrtalari).

## Sanoati
Qayroqqum GES, gilam toʻqish, un tortish, uysozlik kombinatlari, qurilish tashkilotlari, temir-beton konstruksiyalari zavodi, baliqchilik xoʻjaligi, dam olish uyi, turistik baza faoliyat koʻrsatadi.

## Aholisi
Qayroqqum aholisi 2013-yil 1-yanvarda 42,300 kishini tashkil qildi. Shahar tarkibiga kiruvchi manzilgohlar:
* Adrasman — 14 200 kishi.
* Zarnisor — 2 100 kishi.
* Kansay — 5 200 kishi.
* Naugarzan — 500 kishi.
* Sirdaryo — 2 200 kishi.
* Chorux-Dayron — 3 400 kishi.
Shunigdek, Qayroqqum markazida 14 700 kishi istiqomat qilishadi.

## Manbalar
Qayroqqum madaniyati

**Qayroqqum madaniyati** — jez davri arxeologik madaniyati (miloddan avvalgi 2-ming yillikning 2-yarmi — miloddan avvalgi 6—3-asrlar). Fargʻona va Zarafshon vodiylari hamda Toshkent vohasida tarqalgan. Xoʻjand (Tojikiston) yaqinidagi Qayroqqum mavzei nomidan olingan. Boʻlajak Qayroqqum suv ombori oʻrnida A.P. Okladnikov, B.A. Litvinskiy, V.A.Ranovlar tomonidan Qayroqqum madaniyatiga oid manzilgohlar topilgan (1954). Qayroqqum madaniyati yodgorliklari Andronovo madaniyati va Tozabogʻyop madaniyati yodgorliklari bilan oʻxshash boʻlib, shu bilan birga Fargʻonadagi Chust madaniyati va jan.dagi dehqonchilik madaniyatlari bilan mustahkam aloqada boʻlgan. Qayroqqumdan turar joy qoldiqchari, tosh oʻchoklar, jez va misdan yasalgan roʻzgʻor buyumlari va jangovar qurollar, sopol idishlar, bolta, pichoq, tesha, oʻqyoylar, paykonlar, qarmoqlar koʻplab topilgan. Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. Konchilik va metall eritish rivojlangan. Sopol idishlar qoʻlda yasalib, dagʻal ishlov berilgan.
Qayroqqum suv ombori

**Qayroqqum suv ombori** — Fargʻona vodiysining gʻarbiy qismidagi gidrotexnika inshooti (Tojikiston va Oʻzbekiston hududida). Sirdaryoni toʻsgan Qayroqqum gidrouzeli toʻgʻoni bilan hosil qilingan; 1956—58 yillarda toʻldirilgan. Suv yuzasi maydoni 513&nbsp;km², foydali hajmi 2,6 mlrd. m³. Uzunligi 60&nbsp;km, maksimal eni 20&nbsp;km, oʻrtacha chuq. 8,2 m, maksimal chuq. 30 m. U Sirdaryo oqimini mavsumiy, qisman koʻp yillik tartibga soladi, doimiy sutorish maydoni 475 ming ga dan ortiq. Qayroqqum suv omborio. tarkibiga quvvati 426 MVt boʻlgan GES, toʻgʻon gidrouzeli, umumiy uz. 27&nbsp;km boʻlgan chap qirgʻoq marza dambalari, suv osti zonasini gorizontal va vertikal drenajlovchi nasos qurilmalari kompleksi kiradi. Suv omboridan suv oʻtkazish imkoniyati 20 m³/s boʻlgan Xoʻjabaqirgʻon (chap qirgʻoq) va Samgʻor (oʻng qirgʻoq) sugʻorish nasos styalari suv oladi.