HESA Ababil

**HESA Ababil** () — Iran Aircraft Manufacturing Industrial Company (HESA) tomonidan ishlab chiqarilgan bir dvigatelli koʻp maqsadli taktik uchuvchisiz uchish apparati. Ababil ikkita asosiy turlari mavjud: Ababil-2 va Ababil-3. Ularning bir nechta variantlari mavjud. U uzoq masofali, past texnologiyali dron hisoblanadi.

Ababil dasturi Eron-Iroq urushi paytida boshlangan. 1990-yillarda ishlab chiqilgan Ababil-2 oddiy kuzatuv qobiliyatiga ega va oʻq-dori sifatida ishlatilishi mumkin, lekin asosan nishonga oid uchuvchisiz samolyot sifatida ishlatiladi. 2000-yillarda taqdim etilgan kattaroq va koʻproq funksiyalarga ega Ababil-3 razvedka, kuzatuv va nazorat qilish maqsadlarida foydalanish uchun moʻljallangan boʻlib, kuzatuv imkoniyatlarini yaxshilagan.  Umuman olganda, Ababil „arzon, sodda va foydalanish qulayligi“ tufayli „juda qulay va tayyor tizim“ deb taʼriflangan.

Ababil-2 va Ababil-3 Yaqin Sharq va boshqa mamlakatlardagi hukumatlar va harbiylashtirilgan kuchlarga keng koʻlamda eksport qilingan. Ababil 2006-yilgi Livan urushi, Iroq urushi va Sudan, Suriya, Iroq va Yamandagi fuqarolar urushlarida foydalanilgan. 

## Rivojlanishi
Ababilning dastlabki kelib chiqish tarixi aniq emas. Janeʼning xabar berishicha, Ababil dasturi Qods Aviation Industries kompaniyasida 1986-yilda boshlangan va birinchi yetkazib berish 1993-yilda toʻgʻri keladi. Eronlik harbiy ekspert Galen Raytning yozishicha, dastur 1980-yillarning oʻrtalarida Iran Electronics Industries kompaniyasida boshlangan va 1986-yilda Eron-Iroq urushida foydalanish mumkin boʻlgan sharoitda ommaviy ishlab chiqarish boshlangan. 

## Dizayni

Ababil silindrsimon fyuzelyajga, orqaga surish vertikal qanotiga va itaruvchi dvigatelga ega. U orqaga oʻrnatilgan qanotli oddiy ikki qanotli itaruvchi pervanel bilan ishlaydi va yaxshi tutib turish, barqarorlik va manevr xususiyatlari uchun oldingi kanardga ega. Barcha variantlarda 100 dan ortiq diapazonga ega va barcha variantlar butunlay metall konstruktsiya bilan taʼminlangan.

Ababil nol uzunlikdagi JATO platformasidan yoki Mercedes Benz 911 pnevmatik yuk mashinasidan ishga tushirilishi mumkin. Raketa uchirish tizimi kema palubasidan ishlatilishi mumkin va portativlik uchun yigʻilishi yoki parchalanishi mumkin. Qayta tiklash uchun parashyut 4 m/s tushish tezligini taʼminlaydi yoki skidlarni uchish-qoʻnish yoʻlagi yoki maydonga odatiy qoʻnish uchun ishlatish mumkin. Baʼzi samolyot korpuslari qoʻnish moslamalari bilan ham koʻrilgan. 

## Variantlari
Ababil bir qancha mukammal boʻlmagan hujjatlashtirilgan variantlarda qurilgan.

### Ababil-1
Ababil-1 1980-yillarda ishlab chiqarilganilk avlod droni edi. Uning texnik xususiyatlari nomaʼlum, maʼlum fotosuratlar yoʻq va u qachonlardir jangovar harakatlarda ishlatilganmi yoki yoʻqmi nomaʼlum. U xizmatdan chiqqan deb ishoniladi. 

Bir manbaning yozishicha, Ababil-1 aslida Ababil-2 ning prototipi yoki ishlab chiqarishdan oldingi versiyasi boʻlgan. U 40kg portlovchi moddalarga ega kamikadze dron sifatida tasvirlangan.

### Ababil-2

Ababil-2 takomillashtirilgan parvozni boshqarish tizimiga ega. Jaynʼning xabar berishicha, Ababil-2 birinchi parvozini 1997-yilda amalga oshirgan. Galen Rayt esa 1992-yilda ishlab chiqarishga kirgan. Ikkala manba ham Ababil-2 1999-yilda ommaga oshkor qilinganiga rozi boʻlgan. Baʼzi manbalarda Ababil-2 ham **Ababil-II** deb nomlanadi.

#### Maqsadli dron
Eng keng tarqalgan Ababil-2 varianti havo hujumidan mudofaa ekipajlarini tayyorlash uchun foydalaniladigan maqsadli dron variantidir. Ababil variantlarining nomi nomaʼlum, ammo Jaynʼning xabar berishicha, bu variant **Ababil-B** deb ataladi. Ababil-B missiyasining foydali yuklari akustik masofa koʻrsatkichlari, infraqizil qurilmalar va radar reflektorlaridir. Bu variant eng oldingi Ababil-2 variantidir va u 2001-yildan foydalana boshlangan.

#### Nazorat

Ababil-2 kuzatuv variantining nomi ham xuddi shunday noaniq, ammo Jany’ning xabarlariga koʻra, bu **Ababil-S** deb ataladi.

#### Ikki dumli variant
Ababil-2, shuningdek, egizak dumli variantda mavjud boʻlib, baʼzi (lekin hammasi emas) manbalarda **Ababil-T** deb nomlanadi. Bu variant kuzatuv, maqsadli dron yoki bir martalik zarba beruvchi oʻq-dori yuklari bilan jihozlanishi mumkin. U Hizbulloh tomonidan boshqariladigan „Mirsad-1“ UBA bilan bir xil boʻlishi mumkin va husiylar xizmatida „Qasef-1“ deb oʻzgartirilgan boʻlishi mumkin.

#### Ababil-CH
Ababil-CH ning Ababil-T kabi ikkita orqa dumi bor, Ababil-B kabi maqsadli dron sifatida ishlatiladi. U Ababil-T dan biroz kattaroq.

#### Qasef-1
Qasef-1 va Qasef-2K oʻq-dorilar ortiladigan versiyalari Ababil-2 samolyot korpusiga asoslangan va 30 kilogrammli jangovar kallakka ega. U faqat Yaman husiylari tomonidan boshqarilgan, ular asosan MIM-104 Patriot yer-havo raketalarining radar qismlariga hujum qilish uchun foydalanganlar. Qasef-1 2016-yil oxiridan beri foydalanilmoqda va baʼzi misollar Yamanga tranzit paytida aniqlangan. Bu portlovchi zaryad yoki jangovar kallak oʻrnatilgan Ababil-T nomini oʻzgartirgan yoki oʻzgartirilgan boʻlishi mumkin.

Husiylar Qasef-1 samolyotlarini oʻzlari ishlab chiqarganini daʼvo qilmoqda, ammo bu daʼvo bahsli va u Eronda ishlab chiqarilgan degan shubha keng tarqalgan.

### Ababil-3
Ababil-3 — bu Ababilning toʻliq qayta ishlanga versiyasi boʻlib, takomillashtirilgan havo korpusi faqat kuzatuv uchun ishlatiladi. u yaxshi jihozlarga ega va havoda uzoqroq vaqt davomida turishi mumkin. Baʼzi manbalarda Ababil-3 ham **Ababil-III** deb atalgan. Ababil-3 Janubiy Afrikaning Denel Dynamics Seeker va xususan, Seeker-2D modeliga asoslangan deb taxmin qilinadi. U Ababil-2 ga qaraganda kengroq eksport qilinadi va 2008-yilga kelib ishlab chiqarilayotgani maʼlum. 2006-yilda ishlab chiqarilgan oʻziga xos modellarga ega.

Ababil-3 silindrsimon korpusga ega boʻlib, qanotlari tepaga oʻrnatilgan, korpusning oxirida esa H shaklidagi egizak dium joylashgan. Qanot dizayni toʻrtburchak boʻlib, uning yarmidan keyin qanot uchlari tomon torayib boradi. Ababil-3 qanotlari kengligi taxminan 7 metr, Ababil-2da esa 3 metr. Bu nemis kompaniyasi Limbach Flugmotoren dvigatelidan foydalanadi, yooki Limbach L550E boʻlishi ham mumkin. Boshqa manbalarga koʻra, Ababil-3 L550 ning Xitoy yoki Eron klonlari tomonidan quvvatlanadi. Ababil-3 ichidagi boshqa alohida qismlar irlandiyalik mudofaa pudratchilaridan olingan.

Iroqda IShID nazorati ostidagi hududda urib tushirilgan Ababil-3 samolyotining tahlili, ehtimol mexanik nosozlik tufayli, Ababil-3 kompozit materiallardan qurilganini aniqladi. Elektr sxemasi tekis sirtli silindrli kallaklarga ega edi. Dvigatel Eron yoki Xitoyda ishlab chiqarilganmi yoki yoʻq aniq emas. Umuman olganda, ishlab chiqarish „juda tejamkor“ edi va Ababil-3 arzon narxlarda ishlab chiqilgan. Urib tushirilgan Ababil-3 modelida ham bir qator nuqsonlar bor boʻlib, ular yomon ishlab chiqarish yoki dalada ishlov berishni koʻrsatishi mumkin boʻlgan.

Ababil-3 samolyotlari Bandar Abbos yaqinidagi Minob shahri tashqarisidagi havo maydonida joylashgan. Ababil-3 samolyotlari Bandar Abbos xalqaro aeroportida joylashgani ham maʼlum. Uni Ababil-3 RQ-2 bilan solishtirish mumkin boʻlgan versiyasi.

Ababil-3 ning havodagi maksimal tezligi , uning diapazoni  ga teng (qaytish) va u  xizmat koʻrsatish chegarasiga ega. Uning uchish davomiyligi 4 soat. 2019-yil iyul oyi holatiga koʻra, 217 ta Ababil-3 ishlab chiqarilgan. 

2014-yilda Eron Ababil-3 uchun tungi koʻrish qobiliyatini ishlab chiqqanini eʼlon qildi. Avvalgi Ababil variantlari kunduz kunlarida foydalanishda eng samarali boʻlgan. 2020-yildan boshlab Eron Ababil-3 dronining qurolli versiyalariga ega.

Ababil-3 samolyotlari Suriyadagi fuqarolar urushida keng qoʻllangan. Rejim tarafdori kuchlarning xilma-xilligi ulardan foydalanishni kim boshqarishi yoki nazorat qilishini aniqlashni qiyinlashtiradi. Ababil-3 2019-yil iyul oyida Pokiston hududida qulagan yoki urib tushirilgan. 

## Operatsion tarixi

### Livan

Hizbulloh 2002-yilda Ababil-2 dronlarini (egizak dumli variant) sotib oldi va ularni Mirsad-1 nomi ostida boshqargan. Isroil 2006-yilgi Livan urushidan oldin Hizbulloh kamida 12 Ababil olganini aytgan. Mojaro paytida uchta Ababil uchirilgan.

Birinchi Ababil 2006-yil 7-avgustda Shimoliy Isroil sohillarida Isroil F-16 tomonidan urib tushirilgan. Ikkinchi Ababil 13-avgust kuni Livan hududida qulagan. Hizbulloh tomonidan joylashtirilgan uchinchi Ababil Isroilning shimoliy chegarasida yana F-16 tomonidan urib tushirildi. Hizbulloh 2009-yilda bir nechta Ababil uchuvchisiz uchoqlariga ega deb baholangan, ammo boshqa hisob-kitoblarga koʻra 12 dan 24-30 gacha boʻlgan. 2018-yilga kelib Hizbulloh Mirsad-1 xizmatidan chiqqanini eʼlon qildi.

Hizbulloh Livanning Bekaa vodiysida ham katta havo yoʻlagi qurgan. Ushu koy samolyot yoʻlagidan kattaroq, uchish-qoʻnish yoʻlagidan uchiriladigan Ababil-3 uchuvchisiz uchoqlarni qoʻllab-quvvatlashi mumkin degan taxminlar bor. Hizbullohning Ababil-3ni boshqarishi aniq maʼlum emas.

### Sudan
Ababil-3 Sudan bilan xizmatda. 2008-yilda Ababil-3 kuzatuv missiyasini bajarayotganda halokatga uchragan yoki urib tushirilgan.

2012-yil 13-mart kuni Janubiy Kordofanning Toroji yaqinida yana bir sudanlik Ababil jangda yoʻqolgan. Sudanlik SPLA-N isyonchilari uni yerdan otishma yordamida urib tushirganliklarini aytishdi, Sudan hukumati esa bu mexanik nosozlik tufayli boʻlganini aytdi.

### Iroq

2009-yil 16-mart kuni Iroqda faoliyat yuritayotgan Amerikaning F-16 samolyoti 2009-yil 25-fevralda Iroq havo hududi orqali „deyarli bir soat 10 daqiqa“ parvoz qilgan Eronning Ababil 3 uchuvchisiz samolyotini urib tushirdi. Dron Bagʻdoddan 60 milya shimoli-sharqda, Iroq hududidan 12 milya ichkarida, Diyala viloyatidagi Balad Ruz shahri yaqinida qulagan. Iroq Mudofaa va Ichki ishlar vazirliklari rasmiylari uchuvchisiz samolyot Eron qurollarini mamlakatga noqonuniy olib kirish yoʻllarini qidirib yurgan boʻlishi mumkinligini taxmin qilishdi. Biroq, *[[The New York Times|New York Times]]*, uchuvchisiz samolyot Iroqdagi eronlik dissidentlarni, masalan, uchuvchisiz samolyot halokatga uchragan joyga yaqin joylashgan Ashraf Kampidagilarni kuzatayotganini taxmin qildi. Iroq mudofaa vazirligining harbiy operatsiyalar boʻlimi boshligʻi Abdul Aziz Muhammad Jassimning taʼkidlashicha, dron „10km Iroq ichiga kirishda xato boʻlgan boʻlishi mumkin.“

Yaqinda Ababil-3 PUAlari Iroqdagi fuqarolar urushida keng qoʻllandi. Ulardan foydalanish 2014-yilning yozida , Mosul qulaganidan koʻp oʻtmay, Rashid havo bazasidan boshlangan.

### Eron
Eron Ababil UBAlarning asosiy operatori hisoblanadi. Eron asosan havo hujumidan mudofaa ekipajlarini oʻqitish uchun koʻp sonli Ababil-2 BUAlarini boshqaradi va kuzatuv uchun Ababil-3 UBAlardan foydalanadi. 

### Suriya
Ababil-3 PUAlari 2012-yildan beri Suriyadagi fuqarolar urushida foydalanilmoqda. Ular juda koʻp ishlatilgan va urushda eng koʻp qoʻllaniladigan BUAlardan biri. Ular ayniqsa Damashqda koʻp uchraydi.

### Gʻazo
2014-yilning 14-dekabrida HAMAS jangarilari tashkilot tashkil etilganining 27 yilligiga bagʻishlangan Gʻazo sektoridagi parad ustidan uchuvchisiz havo vositasida uchib oʻtishdi. Isroil manbalari samolyot Eronda ishlab chiqarilgan Ababil ekanligini aniqladi. 2021-yilgi mojaroda ham foydalanilgan.

### Yaman

Husiy isyonchilar Saudiya va Amirlik radar batareyalarini nishonga olish uchun „Qassef-1“ nomi ostida Ababil-T oʻq-dorilari dronlarini ishlatgan. Husiylarga koʻra, „Qassef-2K“ nomli dronning yangi varianti havoda 20 metr balandlikdan portlash va nishonga yomgʻir parchalari kabi tushishi uchun moʻljallangan va koalitsiya nazorati ostidagi Yamandagi Al Anad havo bazasi 6 kishini oʻldirish uchun ishlatilgan. Najron, Ar-Riyoddan 840 km janubi-gʻarbda Saudiya-Yaman chegarasida ham husiylarning uchuvchisiz uchoqlari hujumlarini olmoqda.

2019-yil 14-sentabrda Saudiya Arabistonining neft infratuzilmasiga husiylar hujumidan soʻng, Saudiya Arabistoni raketalar bilan qurollangan F-15 qiruvchi samolyotlariga MIM-104 Patriot kabi quruqlikdagi baland balandlikdagi raketa tizimlari bilan toʻsqinlik qilish qiyin boʻlgan past uchuvchi dronlarni tutib olishni topshirdi. Oʻshandan beri bir nechta uchuvchisiz samolyotlar urib tushirildi. 2021-yil 7-mart kuni Saudiya Arabistonining bir nechta neft inshootlariga husiylar hujumi paytida Saudiyaning F-15 samolyotlari issiqlik izlovchi AIM-9 Sidewinder raketalari yordamida urib tushirilgan bir nechta hujumchi dronlarni urib tushirdi. Videoda kamida ikkita Samad-3 UBA va bitta Qasef-2K urib tushirilgani koʻrsatilgan. 2021-yil 30-mart kuni Saudiya Arabistoni chegarachilari tomonidan tayyorlangan videoda Saudiya Arabistoni F-15 samolyoti AIM-120 AMRAAM qisqa masofadan oʻqqa tutilishi bilan Husilar Quasef-2K uchuvchisiz uchuvchisiz uchoqni urib tushirganini koʻrsatdi.

## Operatorlar

### Joriy davlat operatorlari

* 
** Islom inqilobi qoʻriqchilari korpusining Aerokosmik kuchlari: Ababil-1, Ababil-2 va Ababil-3 
** Eron Islom Respublikasi havo kuchlari: Ababil-3 
** Eron Islom Respublikasi armiyasi: Ababil-2 
* : Ababil-3
* : Ababil-3,"Zagil III-B" deb oʻzgartirilgan
* 
** Syrian Arab Army: Ababil-3
*  Ababil-2, litsenziya ishlab chiqarish bilan

### Nodavlat operatorlar

*  Hamas
* Ababil-T, rebranded as „Qasef-1“.
*  Hezbollah: Ababil-2, rebranded as „Mirsad-1“.
* Kataib Hezbollah: Ababil-3, rebranded as „Basir-1“. 
*  Libyan National Army: Ababil-2.

## Texnik xususiyatlari (Ababil-2)

**Umumiy xarakteristika**

* **Ekipaj:** yoʻq
* **Yuk koʻtarish hajmi:** 40 kg
* **Uzunligi:** 2.88&nbsp;m (9&nbsp;ft 5&nbsp;in)
* **Qanotlari uzunligi:** 3.25&nbsp;m (10&nbsp;ft 8&nbsp;in)
* **Balandligi:** 0.91&nbsp;m (3&nbsp;ft 0&nbsp;in)
* **Qanot hajmi:** 1.76&nbsp;m2 (18.9&nbsp;sq&nbsp;ft)
* **Boʻsh holatdagi vazni:** 30&nbsp;kg (66&nbsp;lb) taxminan.
* **Maksimal yuk ortganda oʻgʻriligi:** 83&nbsp;kg (183&nbsp;lb)
* **Yoqilgʻi hajmi:** 16 litr
* **Quvvati:** 1 × WAE-342 ikki silindrli pistonli dvigatel, 19 kVt (25 ot kuchi)
* **Propellers:** 2 qanotli

**Texnik imkoniyatlari**

* **Maksimal tezligi:** 370&nbsp;km/h (230&nbsp;mph, 200&nbsp;kn) tekis parvozda
* **Kreyser tezligi:** 250-305&nbsp;km/h (155-190&nbsp;mph, 135-165&nbsp;kn)
* **Jang hoatdagi masofa:** 120&nbsp;km (75&nbsp;mi, 65&nbsp;nmi)
* **Chidamlilik:** 1 ¼ — 2 hr
* **Ishlash balandligi:** 3,000&nbsp;m (9,800&nbsp;ft) yoki undan balandroq

## Yana qarang

* Qods Mohajer
* SAGEM Crecerelle
* Altec MART/Altec S-MART
* Aerosonde Mk 4.7

## Manbalar

**Atribut:**

*

## Havolalar