Lokarno shartnomalari

**Lokarno shartnomalari**, jamlanma holda **Lokarno pakti** deb ataladi, Birinchi jahon urushidan keyin 1925-yil oxirida Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Belgiya, Italiya, Polsha va Chexoslovakiya oʻrtasida muzokarasi oʻtgan yettita xalqaro kelishuvdan iborat edi. Asosiy bitimda beshta gʻarbiy Yevropa davlati Versal shartnomasi bilan belgilangan Germaniya–Fransiya va Germaniya–Belgiya chegaralarining daxlsizligini kafolatlashga kelishdilar. Shuningdek, Germaniya Reyn viloyatining demilitarizatsiya qilingan zonasiga rioya qilish va barcha nizolarni Millatlar ligasi doirasida tinch yoʻl bilan hal etish majburiyati ham belgilandi. Polsha va Chexoslovakiya bilan tuzilgan qoʻshimcha arbitraj shartnomalarida Germaniya nizolarni tinch yoʻl bilan hal etishga rozi boʻldi. Ammo bitimlarda Germaniyaning sharqiy chegaralari uchun hech qanday kafolat berilmagani muhim jihat boʻlib, bu holat Germaniyaga Versal shartnomasini qayta koʻrib chiqish va sharqda yoʻqotgan hududlarini qaytarib olishga urinish uchun imkoniyat eshigini ochib qoʻyar edi.

Lokarno shartnomalari 1925–1930-yillarda Gʻarbiy Yevropadagi siyosiy muhitni sezilarli darajada yaxshiladi va kelgusida ham nizolarni tinch yoʻl bilan hal qilish mumkinligi haqidagi umidlarni kuchaytirdi. Bu kayfiyat koʻpincha „Lokarno ruhi“ deb ataldi. Bitimlarning eng muhim natijasi 1926-yilda Germaniyaning Millatlar Ligasiga qabul qilinishi boʻldi.

Bitimlar amalda 1936-yil 7-mart kuni oʻz kuchini yoʻqotdi. Oʻsha kuni natsist Germaniyasi qoʻshinlari demilitarizatsiya qilingan Reynland hududiga kirdi, qolgan tomonlar esa bunga javob choralarini koʻrmadilar.

## Tarixiy asos
Versal shartnomasi shartlariga koʻra, Germaniya oʻzining Yevropadagi hududining 13 foizini va aholining 12 foizini yoʻqotdi. Bu yoʻqotishlar asosan Fransiya (Elzas–Lotaringiya) va qayta tiklangan Polshaning foydasiga boʻldi. Germaniya yana bir bor Fransiyaga harbiy jihatdan tahdid qila olmasligini taʼminlash uchun Reyn daryosining gʻarbiy qismidagi hudud ittifoqchi qoʻshinlar tomonidan okkupatsiya qilindi va bu mintaqada barcha nemis harbiy faoliyati taqiqlab qoʻyildi. Reynning sharqida ellik kilometr masofadagi hudud ham demilitarizatsiya qilindi. Germaniyaga shartnoma boʻyicha muzokaralarda qatnashish huquqi berilmagani va u oʻzini haqoratlangan deb hisoblagan uchun bu shartlarga chuqur nafrat bilan munosabat bildirdi. Versal shartnomasini qayta koʻrib chiqish masalasi Veymar Respublikasi davridagi nemis siyosatchilari uchun muhim siyosiy maqsadga aylandi.

## Tashqi siyosat maqsadlari
Germaniya Versal shartnomasini qayta koʻrib chiqishgina unga shartnoma cheklovlari tufayli yoʻqotgan ichki suverenitet va diplomatik mustaqillikni tiklash imkonini beradi, deb hisoblagan. 1923-yil oxirida Germaniya kansleri va tashqi ishlar vaziri boʻlgan, keyingi hukumatlarda ham tashqi ishlar vaziri sifatida faoliyatini davom ettirgan Gustav Stresemann, shartnoma shartlarini imkon qadar bajarishga urinish orqali Ittifoqchilarning ishonchini qozonish va Germaniyaga diplomatik erkinlikni qayta tiklashni umid qilgan. Uning maqsadi tinchlikni barqarorlashtirish, ayniqsa Fransiya bilan; Polshaga berilgan hududlarni qaytarib olish; reparatsiya toʻlovlarini tugatish; Reynlandning okkupatsiyasiga barham berish va shu yoʻl bilan Germaniyani asta-sekin yana kuchli davlat maqomiga qaytarish edi.

Fransiya esa, oʻz navbatida, avvalo Germaniyadan boʻlishi mumkin boʻlgan yangi tajovuzlardan himoyalanishni asosiy tashqi siyosat vazifasi deb bilgan. U Polsha, Chexoslovakiya, Ruminiya va Yugoslaviya bilan kelishuvlar tuzib, Germaniyani sharqdan oʻrab turgan „sanitar kordon“ni yaratdi. 1923-yilda Fransiya bir necha bor toʻlanmay qolgan reparatsiyalarni undirish maqsadida Rurni okkupatsiya qilgan edi. Shuningdek, Fransiya Britaniyadan qoʻshimcha xavfsizlik kafolatlari olishga intilardi.

Ikki jahon urushi oraligʻidagi davrda Buyuk Britaniyaning tashqi siyosati Fransiyaning siyosatidan keskin farq qilgan. Britaniya Germaniyani yana tinch va farovon davlat sifatida tiklashga intilgan.

## Yana qarang
* Fransiya — Germaniya munosabatlari
* Millatlar ligasi
* Weimar Respublikasi

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun
* Cohrs, Patrick O. „The First 'Real' Peace Settlements after the First World War: Britain, the United States and the Accords of London and Locarno, 1923–1925,“ *Contemporary European History,* (Feb 2003) 12#1 pp.&nbsp;1–31.
* Enssle, Manfred J. „Stresemannʼs Diplomacy Fifty Years after Locarno: Some Recent Perspectives.“ *Historical Journal* 20.4 (1977): 937-948 online.
* Glasgow, George. *From Dawes to Locarno Being a Critical Record of an Important Achievement in European Diplomacy 1924–1925* (1926) online.
* Jackson P. *Beyond the Balance of Power: France and the Politics of National Security in the Era of the First World War* (CambridgeUP, 2013).
* Jacobson, Jon. *Locarno diplomacy: Germany and the west, 1925–1929* (Princeton UP, 1972) online.
* Johnson, Gaynor. *Locarno Revisited: European Diplomacy 1920–1929* (2004) excerpt and text search.
* Magee, Frank. „Limited Liability“? Britain and the Treaty of Locarno, " *Twentieth Century British History,* (Jan 1995) 6#1 pp. 1–22.
* Schuker, Stephen. „The End of Versailles“ pages 38–56 from *The Origins of the Second World War Reconsidered A. J. P. Taylor and the Historians* edited by Gordon Martel, Routledge: London, United Kingdom, 1999, .
* Steiner, Zara. *The Triumph of the Dark: European International History 1933–1939* (2005) 397–418 explains the winners and losers.
* Wright, Jonathan. „Locarno: a democratic peace?“ *Review of International Studies,* (April 2010) 36#2 pp 391–411; online.
* Wright, Jonathan, and Julian Wright. „One Mind at Locarno? Aristide Briand and Gustav Stresemann.“ in Steven Casey and Jonathan Wright eds. *Mental Maps in the Era of Two World Wars* (Palgrave Macmillan UK, 2008) pp.&nbsp;58–76.

### Birlamchi manbalar
* Berber, F. J. ed. *Locarno A Collection Of Documents* (1936) online; useful English translations, with a biased anti-French introduction by a leading Nazi

## Havolalar
* *[https://avalon.law.yale.edu/20th_century/locarno_001.asp Text of the main treatY]*
* *[https://www.jstor.org/stable/20661099?seq=1 Final Protocol and arbitration agreements]*
* Final Protocol and Collective Note to Germany
* Map of Europe at time of Locarno Treaties  at omniatlas.com