Butunjahon bolalar sammiti

1990-yil 29-30-sentyabr kunlari Nyu-York shahridagi Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh qarorgohida BMTning **Butunjahon bolalar sammiti** boʻlib oʻtdi. Ushbu sammit 2000-yilgacha dunyo boʻylab bolalar farovonligini yaxshilash maqsadlarini belgilash uchun oʻsha paytgacha davlat va hukumat rahbarlarining eng katta yigʻilishi edi. Bu BMT konferensiyasining ilk bor sogʻliqni saqlash, taʼlim, ovqatlanish va inson huquqlari sohalarida keng qamrovli maqsadlar uchun keng koʻlamli kun tartibini belgilagan holati edi.

Bolalar boʻyicha Butunjahon sammitining asosiy natijasi – „Bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi Jahon deklaratsiyasi“ hamda 2000-yilga qadar bolalarga oid insoniy taraqqiyot maqsadlarining batafsil rejasini oʻz ichiga olgan Harakatlar rejasining birgalikda imzolanishi boʻldi. Sammit butun dunyo boʻylab bolalar bilan bogʻliq masalalarga yuqori darajadagi eʼtibor qaratilgan bir oʻn yillikka asos soldi va 1990-yillar davomida aholi, atrof-muhit, oziq-ovqat, inson huquqlari, ijtimoiy taraqqiyot va ayollar huquqlari boʻyicha oʻtkazilgan qator BMT konferensiyalariga zamin yaratdi.

## Loyihaning kelib chiqishi
Sammit 1989-yilda Kanada Bosh vaziri Brayan Malruni, Misr Prezidenti Husni Muborak, Mali Prezidenti Moussa Traore, Meksika Prezidenti Karlos Salinas de Gortari, Pokiston Bosh vaziri Benazir Butto va Shvetsiya Bosh vaziri Ingvar Karlsson tomonidan taklif etilgan. Ushbu olti yetakchi bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishini barcha mamlakatlar va insoniyat jamiyatining ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotidagi asosiy omillar sifatida taʼminlash maqsadida eng yuqori siyosiy darajada eʼtibor va sadoqatni targʻib qilish yoʻlida birgalikda harakat qilganlar. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi Xavyer Peres de Kuellyar ushbu loyihani qabul qilib olgan va sammitga UNICEF hamda boshqa BMT tashkilotlarining koʻmagini taqdim etgan. Umumiy hisobda 159 ta hukumat sammitga taklif etilgan boʻlib, unda 72 ta davlat rahbarlari hamda yana 87 mamlakat vakillari ishtirok etgan.

Sammit kun tartibi uchta asosiy tashkilot tomonidan keng qoʻllab-quvvatlangan – Jahon sogʻliqni saqlash assambleyasi, Barchaga taʼlim (UNESCO rahbarligida) va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bola jamgʻarmasi (UNICEF) Ijroiya kengashi. UNICEF asosiy hissador boʻlgan. Sammitdan soʻng har yili UNICEF sammit maqsadlarining amalga oshirilishi boʻyicha hisobotlar tayyorlab, ularni oʻzining turli nashrlari orqali eʼlon qilib borgan.

Bolalar boʻyicha Butunjahon sammiti dunyo bolalarning omon qolishi va rivojlanishiga birgalikda qiziqish bildira boshlagan davrda boʻlib oʻtgan. Sammitdan bir yil avval „Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya“ qabul qilingan edi. Bu hujjat bevosita bolalar huquqlariga qaratilgan inson huquqlari shartnomasidir. Konvensiya sammit oʻtkazilishidan atigi bir necha hafta avval kuchga kirgan edi.

## Belgilangan maqsadlar
Jami 27 ta maqsad belgilangan edi. Asosiy maqsad – bolalar salomatligi va omon qolishini yaxshilashdan iborat edi. Maqsadlar olti toifaga boʻlingan: sog‘liqni saqlash, omon qolish, ayollar salomatligi, ovqatlanish, taʼlim va himoya. Ushbu maqsadlar 1990-yildan 2000-yilgacha amalga oshirilgan. Oʻn yillik muddat tugagach, jahon yetakchilari ushbu davr mobaynida erishilgan yutuqlarni koʻrib chiqish uchun yana yigʻilishlari kerak edi.
### Sogʻliqni saqlash
Toʻqqizta sogʻliqni saqlash boʻyicha maqsad belgilangan edi.
# Poliomiyelit: 2000-yilga qadar global yoʻq qilish
# Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda paydo boʻladigan tetanus: 1995-yilgacha yoʻq qilish
# Diareya sababli oʻlim holatlari: 50 foizga kamaytirish
# A vitamini yetishmovchiligi: 2000-yilgacha deyarli toʻliq yoʻq qilish
# Yod tanqisligi bilan bogʻliq kasalliklar (IDD): deyarli toʻliq yoʻq qilish
# Guinea qurt kasalligi (Drakunkulyoz): 2000-yilgacha yoʻq qilish
# Qizamiq: 1995-yilgacha qizamiqdan oʻlim holatlarini 95 foizga va kasallanish holatlarini 90 foizga kamaytirish.
# Anemiya: ayollar orasida temir tanqisligiga bogʻliq anemiyani uchdan birga kamaytirish
# Rejalashtirilgan emlash: emlash qamrovining yuqori darajasini saqlab turish
### Omon qolish

# Goʻdaklar va 5 yoshgacha boʻlgan bolalar oʻlimi (U5MR): goʻdaklar oʻlimi va 5 yoshgacha boʻlgan bolalar oʻlim darajasini uchdan birga kamaytirish
# Xonadonlarda oziq-ovqat xavfsizligi: oziq-ovqat ishlab chiqarishni oshirish uchun bilim va yordamchi xizmatlarni tarqatish
# Keskin nafas yoʻllari infeksiyalari (grippga oʻxshash kasalliklar): besh yoshgacha boʻlgan bolalar orasida ARI (keskin nafas yoʻllari infeksiyalari) sababli oʻlim holatlarini uchdan birga kamaytirish
### Ayollar salomatligi
# Tugʻruq nazorati: barcha homilador ayollarning homiladorlik davridagi tibbiy parvarishga ega boʻlishi
# Emizish: barcha ayollarga farzandini toʻliq 4–6 oy davomida faqat ona suti bilan emizish va ikkinchi yil oxirigacha qoʻshimcha oziq bilan emizishni davom ettirish imkonini yaratish
# Tugʻruq nazorati: yuqori xavfli homiladorliklar va akusherlikdagi favqulodda holatlar uchun barcha homilador ayollarni zarur muassasalarga yoʻnaltirish imkoniyatini taʼminlash
# Qiz bolalar hamda homilador va emizikli ayollarning sogʻligʻi va ovqatlanishiga alohida eʼtibor qaratish
# Onalar oʻlimi: onalar oʻlim darajasini yarmiga kamaytirish
# Past vaznli tugʻilishlar: past vazn bilan tugʻilish holatlarini 10 foizdan kam darajaga tushirish

### Ovqatlanish
# Notoʻgʻri ovqatlanish: besh yoshgacha boʻlgan bolalar orasida ogʻir va oʻrtacha darajadagi notoʻgʻri ovqatlanishni yarmiga kamaytirish
# Ichimlik suvi: xavfsiz ichimlik suvidan universal foydalanishni taʼminlash
### Taʼlim
# Oilani rejalashtirish: barcha juftliklarning juda erta, juda yaqin oraliqda, juda kech yoki juda koʻp homiladorliklarning oldini olish uchun zarur maʼlumot va xizmatlarga ega boʻlishi
# Yaxshi hayot uchun zarur boʻlgan bilim, koʻnikma va qadriyatlar: shaxslar va oilalarning yaxshi hayot kechirish uchun bilim, koʻnikma va qadriyatlarni orttirishini oshirish
# Asosiy taʼlimdan umumiy foydalanish: boshlangʻich maktab yoshidagi bolalarning kamida 80 foizi tomonidan boshlangʻich taʼlimga erishish
# Taʼlimga umumiy kirish: ayniqsa, qizlar uchun boshlangʻich taʼlim va ayollar uchun savodxonlik oʻquvlarini taʼminlash
# Erta bolalik rivojlanishi (EBR): arzon, oilaviy va jamoaga asoslangan tegishli tashabbuslar orqali EBR faoliyatlarini kengaytirish
### Himoya
# Juda ogʻir sharoitlarda yashayotgan bolalarning himoyasini kuchaytirish
# Oʻsishni kuzatish: bolalar oʻsishini ragʻbatlantirish va muntazam ravishda kuzatishni 1990-yillar oxiriga qadar barcha mamlakatlarda tizimli asosda yoʻlga qoʻyish
## Qabul qilingan qonunlar
Sammitning eng muhim jihati 1990-yil 30-sentabrda „Bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi Jahon deklaratsiyasi“ hamda unga ilova tarzida „Harakatlar rejasi“ning birgalikda imzolanishi boʻldi. „Bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi Jahon deklaratsiyasi“ butun dunyo bolalari uchun yozma majburiyat sifatida xizmat qiladi. U sammit oʻtkazilish sababini va belgilangan maqsadlarni umumlashtiradi. „Harakatlar rejasi“ esa Jahon deklaratsiyasiga ilova boʻlib, unda ushbu maqsadlarga qanday erishish lozimligi bayon etilgan.
### Jahon deklaratsiyasi
"Bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishi to‘g‘risidagi Jahon deklaratsiyasi" besh toifaga boʻlinadi: Muammo, Imkoniyat, Vazifa, Majburiyat va Keyingi qadam.
* Muammo: Butun dunyo boʻylab son-sanoqsiz bolalarga, ayniqsa qashshoqlik, notoʻgʻri ovqatlanish, urush va kasallik qurbonlariga, oʻsishi va rivojlanishiga toʻsqinlik qiluvchi xavf-xatarlardan himoya qilish.
* Imkoniyat: Sammit maqsadlariga erishish xalqaro hamkorlik orqali amalga oshirilishini bildiradi va dunyo yetakchilari Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiyada qabul qilingan majburiyatlarni bajarishlari lozimligini taʼkidlaydi. Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konvensiya 1989-yilda imzolangan boʻlib, u fuqarolik va siyosiy huquqlar bilan bir qatorda iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlarni kafolatlovchi ilk xalqaro shartnoma hisoblanadi. AQSh va Janubiy Sudan ushbu konvensiyani ratifikatsiya qilmagan yagona davlatlardir.
* Vazifa va Majburiyat: Ikkalasi ham Sammitning aniq maqsadlarini batafsil tushuntirishga xizmat qiladi.
** Bolalar salomatligini yaxshilash
** Prenatal (tugʻruqqacha) sogʻliqni yaxshilash
** Ayollarning rolini va maqomini mustahkamlash
** Taʼlim imkoniyatlarini taʼminlash
** Uysiz, qochqin, nogiron va zoʻravonlikka uchragan bolalarning hayotini yaxshilash
** Bolalarni urush xavflaridan himoya qilish
** Qashshoqlikka qarshi global kurash olib borish
* Keyingi qadam: Bolalarning omon qolishi, himoyasi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi Jahon deklaratsiyasini qanday amalga oshirish belgilanadigan Harakatlar rejasini qabul qilish.
### Harakatlar rejasi
Harakatlar rejasi – milliy va xalqaro darajadagi aniqroq majburiyatlar uchun asos boʻlib xizmat qiladi. U Bolalar boʻyicha Butunjahon sammiti deklaratsiyasini amalga oshirishni taʼminlash uchun har bir maqsadni alohida koʻrib chiqadi. Shuningdek, u har bir maqsadga erishish boʻyicha nazorat va monitoringga eʼtibor qaratadi. Barcha maqsadlarni amalga oshirish uchun asosiy mas’uliyat Milliy hukumatlarga yuklatilgan. Har bir mamlakat ushbu 27 global maqsadni milliy darajada amalga oshirish uchun Milliy harakat dasturlari orqali strategiyalar ishlab chiqishga rozi boʻlgan. Umumiy hisobda 155 ta mamlakat Milliy harakat dasturlarini ishlab chiqqan.
## Maxsus sessiya

Bolalar boʻyicha Maxsus Sessiya Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan 2002-yil 8–10-may kunlari oʻtkazilgan yigʻilish edi. Ushbu sessiya 1990-yilda boʻlib oʻtgan Bolalar boʻyicha Butunjahon sammitidan buyon bolalar uchun amalga oshirilgan ishlarga baho berish maqsadida tashkil etilgan. Shuningdek, bu 1990-yilda qabul qilingan majburiyatlarni yangilash va kelgusi oʻn yillik uchun aniq harakatlar boʻyicha vaʼda berish imkoniyatini yaratdi. Sessiyada jami 70 ga yaqin davlat va hukumat rahbarlari ishtirok etdi. Dunyoning turli mamlakatlaridan bolalar ham taklif etilgan boʻlib, ular koʻplab qoʻshimcha tadbirlarda faol qatnashdilar. Eng muhim tadbirlardan biri 9-may kuni oʻtkazilgan „Bolalar uchun yetakchilikni nishonlash“ marosimi boʻldi. Bu tadbir sessiyaga birlik va bayramona ruh bagʻishladi, biroq yigʻilishning asl maqsadi yoddan chiqarilmadi.

Bolalar boʻyicha Butunjahon sammiti BMTning boshqa yigʻilishlaridan aniq belgilangan maqsadlari va ularni tizimli ravishda kuzatish tartibi bilan ajralib turadi. Bosh kotibning „Biz, bolalar“ nomli hisobotida 135 mamlakatdan olingan maʼlumotlar asosida milliy darajada oʻtkazilgan tahlillarga tayangan holda bolalar holati aks ettirilgan. Ushbu hisobot oʻsha davrda dunyo bolalari bilan bogʻliq holatni oʻrganishga bagʻishlangan eng keng qamrovli tadqiqot hisoblanadi. „Biz, bolalar“ – oʻn yillik davomida erishilgan kamtarona yutuqlarning statistik ifodasidir. Hisobotda shunday deyiladi: „Dunyo Bolalar boʻyicha Butunjahon sammiti tomonidan belgilangan maqsadlarning koʻpchiligiga erisha olmadi.“ Belgilangan maqsadlarning oz qismi muvaffaqiyatli deb baholangan, ayrimlari boʻyicha siljish kuzatilgan, ammo koʻpchiligi bajarilmagan.
### Muvaffaqiyat
* Poliomiyelit: 2000-yilgacha global miqyosda yoʻq qilish
* Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda tetanus: 1995-yilgacha yoʻq qilish
* Diareya sababli oʻlim holatlari: 50 foizga kamaytirish
* A vitamini tanqisligi: 2000-yilgacha deyarli toʻliq yoʻq qilish
* Yod tanqisligi bilan bogʻliq kasalliklar (IDD): deyarli toʻliq yoʻq qilish
* Guinea qurt kasalligi (Drakunkulyoz): 2000-yilgacha yoʻq qilish
### Baʼzi yutuqlar
* Goʻdaklar va 5 yoshgacha boʻlgan bolalar oʻlimi: oʻlim holatlarini uchdan birga kamaytirish
* Qizamiq: 1995-yilgacha qizamiqdan oʻlim holatlarini 95 foizga, kasallanish holatlarini esa 90 foizga kamaytirish – kasallikni global miqyosda yoʻq qilish yoʻlida muhim qadam
* Notoʻgʻri ovqatlanish: 5 yoshgacha boʻlgan bolalar orasida ogʻir va oʻrtacha darajadagi notoʻgʻri ovqatlanishni yarmiga kamaytirish
* Emizish: barcha ayollarni farzandini toʻliq 4–6 oy davomida faqat ona suti bilan emizish va ikkinchi yil davomida qoʻshimcha oziq-ovqat bilan birga emizishni davom ettirish imkoniyati bilan taʼminlash
* Past vaznli tugʻilishlar: past vazn bilan tugʻilish holatlarini 10 foizdan kamga kamaytirish
* Oilani rejalashtirish: barcha juftliklarga juda erta, juda qisqa oraliqda, juda kech yoki juda koʻp homiladorliklarning oldini olish uchun zarur maʼlumot va xizmatlarga kirish imkonini taʼminlash
* Tugʻruq parvarishi: barcha homilador ayollarni prenatal (tugʻruqqacha) parvarish bilan taʼminlash
* Ichimlik suvi: xavfsiz ichimlik suvidan universal foydalanish imkoniyatini taʼminlash
* Asosiy taʼlimga umumiy kirish: boshlangʻich maktab yoshidagi bolalarning kamida 80 foizi tomonidan boshlangʻich taʼlimga erishish
* Qizlar uchun boshlangʻich taʼlim va ayollar uchun savodxonlik oʻquvlarini rivojlantirish orqali taʼlimga universal kirish
* Erta bolalik rivojlanishi (EBR): oilaviy va jamoaviy arzon tashabbuslarni oʻz ichiga olgan EBR faoliyatlarini kengaytirish
* Juda ogʻir sharoitlarda yashayotgan bolalarni himoya qilishni yaxshilash
### Natijaga erishilmadi
* Rejalashtirilgan emlash: emlash qamrovining yuqori darajasini saqlab turish
* Onalar oʻlimi: onalar oʻlim darajasini yarmiga kamaytirish
* Anemiya: ayollarda temir tanqisligidan kelib chiqadigan anemiyani uchdan birga kamaytirish
### Cheklangan maʼlumotlar
* *Qolgan 6 ta maqsad boʻyicha maʼlumotlar cheklangan yoki aniq emas edi.*
„We the Children“ hisobotida maqsadlarga erishilmasligining sababi sifatida moliyaviy toʻsiqlar koʻrsatiladi. Tanqidchilar taʼkidlashicha, koʻplab BMT konferensiyalarida doimo maqsadlar belgilansa-da, ular hech qachon toʻliq bajarilmaydi va qogʻozdagi majburiyatlar amalda harakatga aylantirilmaydi. Kanada Tibbiyot Assotsiatsiyasi Jurnali bu holatni BMT konferensiyalaridan chiqqan hujjatlar siyosiy xujjatlar boʻlib, yuridik kuchga ega boʻlmagan bitimlar yoki majburiy shartnomalar emasligi bilan izohlaydi. Shu bilan birga, jurnal Bolalar boʻyicha Maxsus Sessiya keyingi oʻn yillikda bolalar bilan bogʻliq xalqaro siyosatga yoʻnalish berishini taʼkidlaydi.
## Manbalar
* http://www.cmaj.ca/content/166/9/1155.full Jennifer Kitts and Katherine McDonald (2002). "United Nations Special Session on Children: childrenʼs rights under attack, " „Canadian Medical Association“
* http://www.cmaj.ca/content/166/9/1155.full United Nations Non-Governmental Liaison Service (May 2002)."General Assembly Special Session on Children, " „NGLS Roundup“
* http://www.unicef.org/specialsession/press/01nn05.htm UNITED NATIONS Media Accreditation and Liaison Unit (2002)."Introduction of the SGʻs Report, ‘We The Childrenʼ By Carol Bellamy, Executive Director of UNICEF," „Press Release“
* http://www.unicef.org/specialsession/activities/index.html UNITED NATIONS Media Accreditation and Liaison Unit (2002)." Agenda and Activities, " „Special Session on Children“
* http://www.unicef.org/specialsession/about/goals/goals.html UNITED NATIONS Media Accreditation and Liaison Unit (2002). "The World’s Goals for Children, " „United Nations Special Session on Children“
* https://www.un.org/geninfo/bp/child.html Department of Public Information (1997). "World Summit for Children (1990), " „Childrenʼs Summits“
* http://www.unicef.org/wsc/ UNICEF "A Promise to Children, " „Information Publications“
* http://www.unicef.org/specialsession/about/sgreport-pdf/sgreport_adapted_stats_eng.pdf UNICEF (2002) "Progress since the World Summit for Children(Statistical Review), "
* Bartell, Ernest J. OʻDonnell, Alejandro. https://books.google.com/books?id=rUiTAAAAIAAJ. University of Notre Dame Press, 2001, pg. 1-378
* India. Dept. of Women and Child Development. https://books.google.com/books?id=RSDaAAAAMAAJ&q=Rights+of+the+Child. [New Delhi] : Dept. of Women & Child Development, Ministry of Human Resource Development, Govt. of India, 1991. pg (5-11) (24-26)
* Anne R. Pebley. http://www.rand.org/pubs/drafts/DRU383.html. RAND Corporation, 1993. pg 1-5
## Tashqi havolalar
* UNICEF bosh sahifasi
* Bolalar butunjahon sammitining UNICEF rasmiy veb-sayti