Qumtor oltin koni

**Qumtor oltin koni** () – Markaziy Osiyodagi eng yirik oltin konlaridan biri hisoblanadi. Konda oltin 1997-yildan beri qazib olmoqda va 2022-yil 30-iyun holatiga koʻra 13,8 million unsiyadan ortiq oltin ishlab chiqargan. 13 000 fut (taxminan 4000 metr) balandlikda joylashgan Qumtor dunyodagi eng baland konlar orasida ikkinchi oʻrinni egallaydi, faqatgina Perudagi Yanacocha konidan pastroqda turadi.

## Tarixi
1978-yilda Qirgʻiziston Sovet Sotsialistik Respublikasi Davlat Geologiya qoʻmitasining geofizik ekspeditsiyasi ushbu konni kashf etgan. 1992-yilda Qirgʻizistonning yangi tashkil topgan hukumati va Cameco korporatsiyasi Kumtor Gold loyihasini shakllantirish toʻgʻrisida kelishuv imzoladilar. Aynan shu yili Cameco korporatsiyasi Qumtorning toʻliq egasiga aylandi. Konning qurilishi 1993-yilda boshlandi va 1997-yilning may oyida Qumtorda tijorat maqsadida oltin qazib olish ishga tushirildi.

2013-yil oktyabr oyiga kelib Qirgʻiziston hukumati kompaniya bilan muzokaralarni yakunladi va parlamentga 50/50 qoʻshma korxona kompaniyasini yaratish toʻgʻrisidagi memorandum loyihasini taqdim etdi. Parlament tomonidan bu loyiha rad etildi, chunki Qirgʻizistonning kompaniyadagi ulushini 67 foizga oshirishni talab qildi. 2014-yilda Qumtorni qayta qurish dasturi parlament tomonidan maʼqullandi. Biroq, 2015-yil dekabr oyida Qirgʻiziston Respublikasi hukumati yangi qayta qurish dasturini taqdim etishi sababli muzokaralardan chiqishi eʼlon qilindi.

Keyin sud jarayonlari xalqaro sudlarga oʻtkazildi. Centerra Gold va hukumat oʻrtasida Strategik atrof-muhit va investitsiya shartnomasi imzolangunga qadar davom etdi. Ushbu kelishuv barcha nizolarni va mavjud arbitraj va ekologik daʼvolarni hal qildi. 2016-yil 16-noyabrda Suv kodeksiga Davidov va Lisi muzliklari yaqinida tijorat faoliyatiga ruxsat beruvchi tuzatishlar ham qabul qilindi.

### Mulkchilik nizolari va natsionalizatsiya harakati
2012-yildan buyon faollar Centerra Gold kompaniyasini ekologik qonunbuzarlik va korrupsiyada ayblagan holda konni milliylashtirishga chaqirib kelmoqda. 2021-yil 14-mayda Prezident Sadir Japarov parlament tomonidan tasdiqlangandan sakkiz kun oʻtgach, kon ustidan vaqtinchalik davlat nazoratini oʻrnatishga ruxsat beruvchi qonunni imzoladi. Bunga javoban Centerra Gold Qirgʻizistonga qarshi kon boʻyicha arbitraj ish qoʻzgʻatdi. Baʼzi manbalar may oyidagi bu harakatni ekspropriatsiya deb taʼrifladi.

Qirgʻiziston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 17-maydagi farmoyishi bilan „Kumtor Gold Company“ YAJda vaqtinchalik tashqi boshqaruv joriy etildi. Ayni kuni „Kumtor Gold Company“ YAJning vaqtinchalik tashqi boshqaruvchisi etib Kanadalik professional muhandis (P.Eng.) litsenziyasiga va butun dunyo boʻylab togʻ-kon sanoatida katta tajribaga ega boʻlgan tajribali menejer Tengiz Bolturuk tayinlandi.

## Faoliyati va Qirgʻiziston iqtisodiyotiga qoʻshgan hissasi
Kon ochiq usulda qazib olinadi, bunda odatdagi burgʻulash, portlatish hamda yuk mashinasi va yuklagich yoki yuk mashinasi va ekskavator operatsiyalaridan foydalaniladi. Ruda dastlab maydalagichga, soʻngra tegirmonga yetkaziladi. U yerda oltin uglerodli tanlab eritish texnologiyasi yordamida ajratib olinadi. Tegirmonning kunlik qayta ishlash quvvati taxminan 16 000 tonna rudani tashkil etadi. Kon Qirgʻizistondagi eng yirik xususiy sektor ish beruvchisi va soliq toʻlovchisi hisoblanadi. 2020-yilda KGK faoliyati mamlakat yalpi ichki mahsulotining 12,5 foizini va umumiy sanoat ishlab chiqarishining 23,3 foizini tashkil etgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Kumtor Gold Mine rasmiy veb-sahifasi
* Shaxtaning koʻrinishi (NewEurasia Citizen Media) 
* Qumtor oltin koni, Qirgʻiziston (CEE Bankwatch Network)
* Qirgʻiziston bosh vaziri „Qumtor“ oltin koni loyihasida boshqaruv oʻzgarishini maʼlum qildi