Dongzuong

**Dongzuong** (vyetnamcha: *Đồng Dương*) — markaziy Vyetnamda joylashgan (Kuang Nam provinsiyasi). Dongziong —  Janubiy-Sharqiy Osiyodagi eng qadimiy buddizmga oid inshootlardan biri. Vyetnam ushushida qattiq talofot koʻrgan, 1902-yil kuzda Anri Parmantye qoʻl ostida fransuzlar tomonidan oʻrganilgan.

Dongzuong haykalining Champa sanʼatiga taʼsiri juda katta; haykaltaroshlik va meʼmorchilik uslubi uning nomi bilan ataladi. Dong Duongning oʻzidan tashqari, u ikkita Mishon  ibodatxonasiga egalik qiladi. Buddizmning mashhurligi qisqa vaqt oʻtgach, Champa yana shaivizmga qaytdi, shuning uchun Chamda boshqa shunga oʻxshash yirik buddist majmualari yoʻq.

## Umumiy maʼlumot

Dongzuong qirol Indravarman II tomonidan Indrapura poytaxtida Mahayana yoʻnalishidagi Buddist monastiri sifatida asos solingan, u "Lakshmindra Lokeshvara" deb nomlangan va Indrapura sulolasining qoʻriqchisi Avalokiteshvaraga bagʻishlangan. Dongzuong buddistlar majmuasi boʻlsa-da, uning nomi hinduizm ( Lakshmi, Indra ) va buddizm ( Lokeshvara ) dan xudolar nomlarini birlashtiradi; Bundan tashqari, hind xudolari Shiva va Lakshmi, shuningdek, Tyama ona maʼbudasi Urojining bir nechta haykallari mavjud. Binolarning sanasini aniqlash qiyin, I hovli binolarini 875 yilga taalluqli ikkita stela topilgan, boshqalari esa 10-asr boshlarida qurilgan . Minora tipidagi ibodatxonalar ( *kalanlar* ) butunlay gʻishtdan qurilgan, tosh eshiklar bundan mustasno - bu Cham ibodatxonalariga xos xususiyatdir.

979-yilda Cham qiroli Parameshvaraman Xoalni olishga urinib koʻrdi va 2 yildan soʻng diplomatik munosabatlar oʻrnatish uchun kelgan Dai Vyet elchilarini qamoqqa oldi. Bunga javoban, 982 yilda Dai Vet imperatori Le Dai Xan Champuga hujum qildi. Jazo ekspeditsiyasi paytida Parameshvaraman oʻldirildi, koʻplab Tyam yodgorliklari vayron qilindi; Dongzuong talon-toroj qilindi va yoqib yuborildi, Avalokiteshvara haykali Bosh maʼbadning qurbongohidan oldindan olib tashlandi va qum, tosh va gʻishtlarga sepilgan chuqurga yashirildi.

Dongzuong Chamlar tomonidan tashlab ketilgan va asta-sekin oʻrmon bilan qoplangan, garchi 19-asrning oʻrtalarida ham u matbuotda mashhur diqqatga sazovor joy sifatida tilga olingan. Vayronalar 1902-yilda meʼmor Anri Parmentier tomonidan topilgan, oʻsha paytda asosiy binolarning hech biri hali buzilmagan edi. Parmentier Michon va Dongzuong xarobalariga ekspeditsiyani boshqargan. U duch kelgan yodgorliklarni o‘rgangan, chizgan va tasvirlagan, fotograf Charlz Karpo esa ularni suratga olgan; bu maʼlumotlarning barchasi *Inventaire descriptif des monuments cams de lʼAnnam* (1908, 1918) kitobiga kiritilgan. Bu ekspeditsiya uchun mustamlaka hukumati 1500 piastr miqdorida mablagʻ ajratdi. Bundan oldin, Parmentier ziyorat va Chams xarobalari bir qator tasvirlab, Uzoq Sharq *Inventaire sommaire des monuments Chams de lʼAnnam* fransuz maktabi kitob tomonidan hidoyat. Ekspeditsiyada ikkita fransuzlardan tashqari, qoʻshni qishloqlarda yollangan koʻplab Vetnamliklar ishtirok etishdi; xarobalar orasidan axlat yig‘ish va o‘simliklarni tozalash uchun saxiylik bilan maosh oldilar. Dongzuongdagi ish 1902 yil 7 sentyabrda boshlangan va Uzoq Sharq maktabi tomonidan oʻtkazilgan konferentsiya munosabati bilan 26 noyabrda yakunlangan. Ishchilar 6500 m² dan ortiq maydonni tozalashdi, ammo bu hudud hali ham barcha binolarni oʻz ichiga olmadi, ekspeditsiya oʻz maqsadini amalga oshirishga ulgurmadi va Parmentier konferentsiyasidan keyin Dongzuongga qaytmadi. Dongzuong asta-sekin talon-toroj qilina boshladi va 1935 yilda Dongzuong haykallarining aksariyati Da Nangda, Cham haykaltaroshlik muzeyida joylashdi; Xanoyda; va shuningdek, fransuz Gimet muzeyida. Afsuski, Dongzuong uchun, 1907-yilda Kambodja Fransiyaga yirik meʼmoriy majmualarni oʻz ichiga olgan bir qancha provinsiyalarni, jumladan, Angkor Vatni berdi; Fransiya arxeologiyasining barcha keyingi harakatlari unga tashlandi va Dongzuong unutildi.

Parmentier 1903, 1909 va 1918-yillarda Dongzuongning bir nechta tavsiflarini nashr etdi, asosiy yozuvlar Lui Fino (fr. Louis Finot ) 1904-yil; shuningdek, Dongzuong va boshqa Cham saytlari Khmerolog Jean Boisselier tomonidan tasvirlangan.

Oxirgi yirik vayronagarchilik Vyetnam urushi paytida yuz berdi. Hozir majmua yaqinida shu nomdagi qishloq joylashgan. 2000-yillarning boshlarida faqat markaziy ibodatxonaning asosiy devorining parchalari va qulagan tosh saqlanib qolgan . 2003-yilda Vyetnam hukumati Dongzuongga Cham madaniyati yodgorligi maqomini berdi.

Rasmlar
Đồng Dương, Court I, main tower.jpg|I hovli, Asosiy ibodatxona. 1902 yil
Charles Carpeaux before a gopura de Court I at Đồng Dương.jpg|Fotosuratchi Karpo birinchi gopurada
Đồng Dương in 1902.jpg|Dongduong 1902 yil


### Haykaltaroshlik

Dongzuongning haykali baʼzi Xitoy taʼsirini koʻrsatadi, lekin umuman olganda, u juda original. Misol uchun, Dvarapal soqchilarining yuzlarida Xitoy sanʼatida boʻlgani kabi gʻazab tasvirlangan, ammo ularning kiyimlari ham, tashqi koʻrinishi ham aniq Cham uslubda: katta burunlar, keng ochiq ko'zlar, qalin lablar va qalin mo'ylovlar. Champa sanʼatida Xitoy  ta’siri juda kam uchraydi. Dongzuong haykallarining ba'zilari tarixan Chamga kuchli ta'sir ko'rsatgan qo'shni Bapnom haykalini juda eslatadi.

Dongzuong haykallarining eng xarakterli xususiyatlari ularning yuzlari: ular to'lqinsimon qosh bilan chegaralangan tor peshonasi, bodomsimon ko'zlari, keng ilgak burunlari va kalta iyaklari bor. To'liq lablar burchaklari yuqoriga qaraydi, lekin haykallar hech qachon tabassum qilmaydi. Podshohlarning barcha haykallari butunlay bir xil, shuning uchun ularning kim vakili ekanligini aniqlashning iloji yo'q. Dongzuongning Dvarapalalari Chams tomonidan yaratilgan eng baland mustaqil haykallardir:   2,18 m balandlikka yetadi.i.

#### Avalokiteshvara haykali

Bir nechta Dongzuong bronza haykallari saqlanib qolgan, ular mum modellaridan yasalgan va keyin oʻyilgan (qoshlar, sochlar va boshqa mayda detallar). Bunga ayol qiyofadagi Avalokiteshvara haykali misol boʻla oladi. 1978-yilda mahalliy aholi Bosh ibodatxonadan 50 metr uzoqlikda bir metrdan ortiq chuqurlikdagi 114 sm uzunlikdagi bronza haykalni topdilar. Bu Chamlar tomonidan yaratilgan eng yirik bronza haykaldir. Shundan kelib chiqib, tadqiqotchilar bu asosiy xudo — Avalokiteshvaraning tasviri degan xulosaga kelishgan, bu asosiy xudo – Avalokiteshvaraning tasviri degan xulosaga keldi.

Bu haykal Avalokiteshvaraning Janubi-Sharqiy Osiyodagi boshqa tasvirlardan farqli ravishda ayol qiyofasida tasvirlangani bilan qiziq. Hammasi boʻlib, bu bodxisattvaning ayol mujassamlanishiga oid atigi uchta haykal ma’lum ulardan faqat bittasi bronzadir. Avalokiteshvaraning ayol jihati nima uchun tanlanganligi aniq emas. Ikkita asosiy nazariya mavjud - Indravarmanning tantraga chuqur qiziqishi yoki hukmdorning hinduizm va buddizmni aralashtirib, tyamlarning matrilokal va matrilineal anʼanalariga taʼzim qilishga urinishi. Haykal Indravarmanning onasi yoki rafiqasi Rajakula Xaradevi sharafiga oʻrnatilgan boʻlishi mumkin Rajakula Haradevi (sanskritcha: राजकुल हरदेवी, IAST: Rājakula Haradevī)), bu taxmin ishonchsiz deb hisoblanadi. Xaradevi eridan uzoq yashagan va uning onasi hech qanday manbada tilga olinmagan.

Haykalning peshonasi qimmatbaho tosh bilan bezatilgan boʻlib, undan faqat asos qismi qolgan; qoshlar joyida chuqurchaga metall yoki tosh bilan inley bor edi, deb koʻrsatadi. Haykalning koʻzlari oq shisha, tosh va billur bilan bezatilgan. Haykalning chap qo‘lida chig‘anoq, o‘ng qo‘lida lotus guli bor edi. Maʼbudaning yuzidagi ifoda shiddatli, bu Cham anʼanasini Janubi-Sharqiy Osiyoning boshqa mamlakatlaridan ajratib turadi, bu yerda hamma rahm-shavqatlii Avalokiteshvara saxiy va rahmdil sifatida tasvirlangan.

Janubi-Sharqiy Osiyo buddaviy sanʼati uchun xos boʻlgan haykalning oʻziga xos jihati uning bosh kiyimida Budda tasvirlangan, u meditatsiya holatida o‘tirgan, o‘ng qo‘li yerga tekkizilgan. Haykal kiyim sifatida faqat Cham uslubida bog‘langan sarong kiygan.

## Kompleksning tavsifi

Dongzuong binolari zanjiri sharq-gʻarbiy oʻq boʻylab aniq yoʻnaltirilgan boʻlib, u 1,3 km dan ortiq masofaga choʻzilgan . (bu Dongzuongni Champadagi eng katta buddist monastiriga aylantiradi) va toʻrtburchak shaklidagi devor bilan oʻralgan va ichkarida bir necha qismlarga boʻlingan. Asosiy darvozadan oʻtib, bir kishi oʻzini umumiy uzunligi 760 m uzun bo'lgan tekis yoʻlda topdi, uning oʻng tomonida keng to‘g‘onlar (yoki devorlar) bilan o‘ralgan, suvga to‘la to‘rtburchak shakldagi ombor, chap tomonda esa hali to‘liq o‘rganilmagan g‘isht binolar majmuasi joylashgan. Har bir gopura yonida ikkita ustun - halqali bezaklarga ega stambhalarturardi, ularning har birining yonida yana kichikroq stambha bo‘lgan. Ular Xitoy va Vetnam stupa-minoralarini, shuningdek, Dvaravati nazr lavhalaridagi stupalarni eslatadi, ammo bunday ustunlar keyingi davr Cham san’atida kuzatilmaydi.

## Eslatmalar

## Adabiyot

* 
* 
* Trian Nguyen. Laksmindralokesvara: Main Deity of the Đồng Dương Monastery: a Masterpiece of Cham Art and a New Interpretation (англ.) // Artibus Asiae. — 2005. — Vol. 65, no. 1. — P. 5—38.
* Pierre Baptiste. Trésors d’art du Vietnam : la sculpture du Champa (фр.) // Art Absolument. — 2005. — No 14. — P. 35—49.
* 
* 
* Jean Boisselier. Dương Un bronze de Tārā du Musée de Ðà-Nẵng et son importance pour l'histoire de l'art du Champa (фр.) // Bulletin de l'Ecole française d'Extrême-Orient. — 1984. — Vol. 73, no 1. — P. 319—338.
* 
*