Xitoy havo shari hodisasi

2023-yilning 28-yanvaridan 4-fevraliga qadar Shimoliy Amerika havo hududida, jumladan Alyaska, Kanadaning gʻarbiy qismi va unga tutash AQSh hududlarida Xitoy tomonidan boshqariladigan. Xitoy hukumati bu havo yoʻlidan uchib ketgan fuqarolik meteorologik tadqiqot dirijabl ekanligini taʼkidlagan. 4-fevral kuni AQSh harbiy-havo kuchlari prezident Jo Baydenning buyrugʻiga binoan Janubiy Karolina sohillari yaqinidagi hududiy suvlar ustida havo sharini urib tushirgan. Bu voqea Qoʻshma Shtatlar va Xitoy munosabatlarini keskinlashtirdi va Qoʻshma Shtatlar Davlat kotibi Entoni Blinkenni Pekinga 2018-yildan beri birinchi boʻlgan diplomatik tashrifini kechiktirishga undagan. Kanada va Xitoy munosabatlarini yanada keskinlashtirgan. chunki Kanada mamlakat havo hududini buzgani uchun Xitoy elchisiga chaqiruv yuboragn. 3-fevral kuni AQSh Mudofaa vazirligi ikkinchi Xitoy shari Lotin Amerikasi ustidan oʻtayotganini eʼlon qilgan. Balon qoldiqlari topilgan va tahlil qilish uchun Virjiniya shtatining Quantico shahridagi FQB laboratoriyasiga yuborilgan.

## Tarixi

### Aygʻoqchi sharlar tarixi
Aygʻoqchi sharlardan harbiy texnologiya sifatida foydalanish XIX-XX asrlarga toʻgʻri kelgan. Bu davrda turli harbiylar, Sovuq urush davrida AQSh va Sovet Ittifoqida ham ulardan foydalanganlar. Manevrli va yashirin kuzatuv sunʼiy yoʻldoshlari va dronlarning paydo boʻlishi bilan eskirgan boʻlishiga qaramay, sharlar ishlab chiqarish va joylashtirishning arzonligi kabi baʼzi afzalliklarni saqlab qolingan. AQSh Mudofaa vazirligi 2019-yilda COLD STAR (Covert Long Dwell Stratospheric Architecture) dasturi doirasida havo sharlaridan harbiy foydalanishga sarmoya kirita boshlagan.

### Xitoy tomonidan qoʻllaniladigan texnologiya
Reuters tomonidan 2022-yil aprel oyida nashr etilgan Xitoyning davlat mudofaa texnologiyalari jurnalidagi maqolaning tahlili harbiy sharlar texnologiyasiga qiziqish ortib borayotganini koʻrsatdi va Xitoy „elektron razvedkani amalga oshirish uchun shart-sharoitlarni taʼminlab, dushmanning havo mudofaa tizimini qoʻzgʻatishi va safarbar qilishi kerak“ degan taklifni berdi. Havo mudofaasi tizimlarining erta ogohlantirish va tezkor javob berish qobiliyatini baholashni ham reja qilgan. Balon urib tushirilgandan soʻng, Xitoyning rasmiy OAVlari Beyxan universiteti professori va Xitoy havo kuchlarining isteʼfodagi katta polkovnigining maqolasini chop etdi, unda bosqin oʻzining 2014-yildagi „Havo mudofaasi tizimlarini innovatsiya qilish: havoda uzoq vaqt qolish va bir zumda“ nomli maqolasidagi strategiya taklifini bajarganini daʼvo qildi. U dirijabllarni „Xitoy uchun ichki havo mudofaa tizimini yaratish uchun eng yaxshi tanlov“ deb taʼkidladi.

### Oldingi voqealar
Bu 2017-yildan beri AQShning kontinental hududi ustidan aniqlangan beshinchi Xitoy shari boʻldi. Kuzatuv faoliyatida gumon qilingan Xitoy havo sharlari Florida, Guam va Gavayi orollari ustidan ham Amerika Qoʻshma Shtatlari havo hududiga kirgan. Bu hollarda Xitoy sharlarini qaytarib olishga muvaffaq boʻlgan. 2023-yilda sodir boʻlgan voqeadan oldin hech qanday hujum boʻlmagan. Oldingi voqealardan biri Bayden prezidentligi davrida (2021-yildan hozirgi kungacha) va uchtasi Donald Tramp prezidentligi davrida (2017-2021) sodir boʻlgan, dedi ismini oshkor etmagan yuqori martabali AQSh mudofaa amaldori. Qoʻshma Shtatlar oldingi holatlarni ular sodir boʻlgan paytda aniqlay olmadi; Ular faqat keyinroq AQSh razvedka idoralari tomonidan aniqlangan. Sobiq prezident Tramp va uning maʼmuriyatidagi bir qancha sobiq yuqori darajadagi milliy xavfsizlik amaldorlari oʻz faoliyati davomida havo sharlari bostirib kirganidan bexabar ekanliklarini aytishgan. Keyinchalik Baydenning milliy xavfsizlik boʻyicha maslahatchisi Jeyk Sallivanning aytishicha, Bayden lavozimga kelganidan keyin havo boʻshligʻini nazorat qilish yaxshilangani natijasida oldingi bosqinlar aniqlagani va „Tramp maʼmuriyati aniqlay olmagan narsalarni aniqlash qobiliyatini oshirgan“ini taʼkidlagan. 2020-yil iyun oyida Yaponiyaning Senday shahrida ham xuddi shunday havo shari koʻrilgan boʻlib, u oʻsha paytda xitoyniki ekanligi aniqlanmagan. Xuddi shunday, 2021-yil sentabr oyida Yaponiyaning Xachinohe shahrida shunga oʻxshash xususiyatlarga ega yana bir havo shari koʻrilgan, u ham oʻsha paytda Xitoydan kelib chiqishi aniqlanmagan edi. 2022-yil fevral oyida Tayvan qirgʻoqlarida bir nechta havo sharlari aniqlandi, ular Tayvan Milliy Mudofaa vazirligi Xalq ozodlik armiyasining Sharqiy qoʻmondonlik meteorologik kuzatuvlari uchun boʻlishi mumkin va xavfsizlikka bevosita tahdid solmaydi deb hisoblangan.

## Voqea

### Tuzilishi

Balon oʻlchami „ikki yoki uchta maktab avtobusi“ ga teng boʻlgan „texnologik koʻrfaz“ deb taʼriflangan va oʻn oltita quyosh nuridan quvvat oladigan yukni olib yurgan. Balonning oʻzini diametri taxminan 27 metr. Milliy xavfsizlik kengashi matbuot kotibi admiral Jon Kirbining aytishicha, kema yerdan boshqarish imkoniga ega va uni manevr qilish mumkin. Xitoy Tashqi ishlar vazirligi vakili sharning „oʻz-oʻzini boshqarish qobiliyati cheklangan“ligini aytdi. USNORTHCOM va NORAD qoʻmondoni general Glen VanHerk yukning ogʻirligi  oshganini taxmin qilingan. AQSh Mudofaa vazirligi havo shari yerdagi odamlarga harbiy yoki jismoniy xavf tugʻdirmasligini, uni suv ustida urib tushirish xavfsizroq boʻlishini va razvedka maqsadida shar qoldiqlarini oʻrganish imkoniyatini oshirishini aytilgan. Mutaxassislar Xitoy sharining oddiy ob-havo sharlaridan farqli ekanligini taʼkidladilar. Standart ob-havo sharlari odatda taxminan  kenglikda boʻlishi, bu kenglik Xitoy sharining diametrining chorak qismidaga yetmasligi ham maʼlum qilingan. Vaqt oʻtishi bilan ob-havo sensorlari yanada takomillashgan boʻlsa-da, ular 1970- yoki 1980-yillardan beri nisbatan oʻzgarmagan va global miqyosda izchil boʻlib kelgan.

### Aniqlash

Balon haqida birinchi xabarlar 2023-yil 1-fevralda, *Billings gazetasining* sobiq muharriri Cheyz Doak Billings atrofidagi havo boʻshligʻi yopilganligi haqidagi xabarlarni koʻrgandan soʻng Montana shtatining Billings tepasidagi obyektni koʻrganida paydo boʻldi. U dastlab bu yulduz yoki NUJ deb taxmin qilgan edi. Doak doʻsti va *Billings Gazette* fotografi Larri Mayer bilan bogʻlandi va ikkalasi telefoto linzalari yordamida sharni suratga olishdi. Mayer tasvirlarni turli davlat idoralariga ham yuborgan. Fotosuratlar *Billings Gazetteʼda* eʼlon qilingan va ommaviy axborot vositalarida keng yoritilganidan soʻng, 2-fevral kuni AQSh Mudofaa vazirligi va Kanada Milliy mudofaa vazirligi NORAD Xitoyga tegishli deb hisoblangan baland balandlikdagi kuzatuv sharidan xabardor ekanligini va uni „bir necha“ kun davomida kuzatib borishganini eʼlon qildi. Shar oʻsha paytdagi hisob-kitoblar boʻyicha 18, 000 m balandlikda uchayotgan edi. *[[The Washington Post|The Washington Post gazetasiga]]* iqtibos keltirgan ekspertlarning taʼkidlashicha, havo shari boshqa davlatlar tomonidan meteorologiya, telekommunikatsiya va tadqiqot uchun foydalaniladigan boshqa sharlar bilan oʻxshash xususiyatlarga ega. Ulardan birining aytishicha, agar havo shari josuslik uchun ishlatilgan boʻlsa, unda boshqa davlatlarga maʼlumot uzatishga qodir telekommunikatsiya uskunalari boʻlgan boʻlishi mumkin. AQSh Havo Kuchlari Air Universitetining tadqiqoti shuni koʻrsatadiki, kuzatuv sharlari koʻpincha „kvadrat metrning yuzdan bir qismiga teng, kichik qush bilan bir xil“ va infraqizil imzosi yoʻq, bu esa zenit qurollaridan foydalanishni qiyinlashtiradi.

### Parvoz yoʻli

Balon 2023-yil 28-yanvarda Aleut orollari ustidan AQSh havo hududiga kirdi. Alyaska boʻylab harakatlandi va 2023-yil 30-yanvarda Yukon va Shimoli-gʻarbiy hududlar ustidan Kanada havo hududiga kirdi. Keyin havo shari 31-yanvarda Aydahoning shimolida AQShga, 1-fevralda esa Montana shtatiga oʻtib, Billings ustida koʻrinish berdi. Montanada koʻplab yadroviy raketa inshootlari, shu jumladan Malmstrom havo kuchlari bazasi joylashgan boʻlib, qitʼalararo ballistik raketalar boshqariladigan AQSh havo kuchlarining uchta bazasidan biri hisoblanadi. Havo shari koʻrsatilgan yadroviy inshootlarni kuzatish uchun uchirilgan degan shubhalarni kuchaytiradi. Meteorologik tadqiqotchi Xitoydan Montanagacha boʻlgan gʻarbiy hududlar haqidagi maʼlumotlarga mos keladigan HYSPLIT atmosfera modelidan foydalanib, ushbu yoʻl boʻylab mumkin boʻlgan traektoriyani hisoblab chiqdi. Shar 3-fevral kuni Missuri shtatining shimoli-gʻarbiy qismida, Kanzas-Siti yaqinida aniqlangan. Ismi oshkor etilmagan AQSh mudofaa mulozimining *The Washington Post* nashriga aytishicha, havo shari yaroqsiz obyekt emas, chunki u odatda reaktiv oqimlar sxemasiga amal qilgan, lekin u Malmstrom havo kuchlari bazasi kabi nozik obyektlar yaqinida boʻlganida bemalol harakat qilgan. „*Post“ning* taʼkidlashicha, bu kuzatuv Xitoyning havo shari notoʻgʻri qurilma ekanligi haqidagi daʼvolariga putur yetkazdi. AQShning quruqlikdagi qitʼalararo yadroviy arsenali Montana shtatidagi Malmstrom AFB atrofidagi raketa siloslarida joylashtirilgan 400 ga yaqin LGM-30 Minuteman III raketalaridan iborat:Minot AFB, Shimoliy Dakota va Frencis E. Warren AFB, Vayoming. *Time nashri* bilan suhbatlashgan ekspertlarning taʼkidlashicha, havo shari standart ob-havo sharoitida kutilganidan ancha uzoqroq masofani bosib oʻtgan va Xitoy rasmiylari bu shar oxir-oqibat yo AQShni kesib oʻtganidan yoki aniqlanishga duch kelganidan ajablanmasliklari kerak. Shar 18, 000 m balandlikda uchayotgan edi . Taqqoslash uchun, Concorde 18, 000 m balandlikda uchadigan yagona tijorat layneridir, biznes-jetlar 16, 000 m, hozirgi tijorat avialaynerlari 14, 000 m va SR-71 20, 000 m yuqorida parvoz qiladi. Balonni kuzatishda foydalanilgan U-2S yuqori balandlikdagi razvedka samolyoti 21, 000 m dan oshiq balandlikda ishlashga qodir boʻlgan, maksimal xizmat koʻrsatish chegarasiga ega boʻlgan yagona AQSh harbiy samolyotidir, lekin qurol olib yurmaydi.

### Monitoring va kontrrazvedka
Hodisa paytida AQSh mudofaa rasmiysi havo shari „razvedka maʼlumotlarini yigʻish nuqtai nazaridan cheklangan qoʻshimcha qiymatga ega“ ekanligini aytdi. Shunga qaramay, Pentagon oʻz aktivlarini havo shariga maxfiy maʼlumotlarning sizib chiqishidan himoya qilish choralarini koʻrdi. AQSh Mudofaa vaziri Lloyd Ostinning aytishicha, amerikalik harbiylar havo shari Shimoliy Amerikadan tranzit oʻtayotganda u haqida qimmatli razvedka maʼlumotlarini toʻplay olgan.

Balon NORAD tomonidan joylashtirilgan ekipaj samolyotlari, jumladan Boeing E-3 Sentry Havoda erta ogohlantirish va nazorat qilish tizimi (AWACS), Nellis havo kuchlari bazasidan Boeing RC-135 razvedka samolyoti va F-22 Raptor tomonidan Langli havo kuchlari bazasida kuzatilgan. AQSh Mudofaa vazirligi havo shari Qoʻshma Shtatlar ustidan parvozi chogʻida razvedka maʼlumotlarini toʻplashiga toʻsqinlik qilganini hamda shar va uning jihozlarini oʻrganishga muvaffaq boʻlganini aytdi. AQSh hukumati rasmiysining aytishicha, havo shari AQShning oʻrta-gʻarbiy qismida boʻlganida kamida ikkita U-2S razvedka samolyoti havo shari haqida maʼlumot toʻplash uchun foydalanilgan, ammo havo sharining qaysi nuqtalarida U-2S samolyoti tomonidan kuzatilgani nomaʼlum. *The War Zone* U-2S ning baland parvoz shiftini 21, 000 m dan oshib ketishini izohladi. Bu balandlik U-2Sga sharni nisbatan yaqin masofadan (shu jumladan yuqoridan) kuzatish imkonini berdi va uning elektron urush toʻplami samolyotga havo sharidan radio emissiyasini, shu jumladan Xitoy aloqa sunʼiy yoʻldoshlari tomon yuqoriga yoʻnaltirilgan maʼlumotlarni uzatishni toʻsib qoʻyish yoki kuzatish imkonini berdi.

### Urib tushirish

4-fevral kuni havo shari Karolina orollariga uchib keldi. Federal Aviatsiya maʼmuriyati AQSh tarixidagi eng katta vaqtinchalik parvoz cheklovlaridan birida, „Vashington, Kolumbiya okrugi atrofidagi cheklangan havo hududidan besh baravar koʻproq va Massachusets shtati hududidan deyarli ikki baravar koʻp“ boʻlgan hudud ustidagi havo boʻshligʻini yopib qoʻydi. Myrtle Beach xalqaro aeroportida, Charleston xalqaro aeroportida va Wilmington xalqaro aeroportida toʻxtash buyurildi. Harbiy samolyotlar Karolina ustidan uchayotgani xabar qilingan. Keyinroq AQSh rasmiylari buni Atlantika okeani ustidagi Amerika hududiy suvlarida havo sharini urib tushirishga tayyorgarlik koʻrish deb taʼkidladilar. AQSh harbiylariga koʻra, havo shari 18, 000 m balandlikda muvaffaqiyatli urib tushirilgan. AIM-9X Sidewinder tomonidan Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy-havo kuchlarining F-22 Raptor samolyotidan Janubiy Karolina shtatining Surfsayd-Bich sohilida, mahalliy vaqt bilan soat kunduzi 00:39 da oʻq uzildi. Urib tushirilishi F-22 samolyoti tomonidan qayd etilgan birinchi hodisa boʻlib, tarixdagi eng baland joydan havoga „oʻldirish“, shuningdek , Ikkinchi Jahon Urushidan beri AQSh hududi ustida samolyotning birinchi urib tushirilishi edi.


File:Balloon over MYR.jpg|Janubiy Karolina shtatidagi Myrtl-Bich ustidagi shar urib tushirilishidan biroz oldin
File:F22 after china balloon.jpg|F-22 sharni kuzatmoqda
File:Chinese balloon fall.webm|F-22 tomonidan urib tushirilgan video


### Qoldiqlarini qayta tiklash
Balon qoldiqlari 2.25 kv.km maydonga tarqaldi. Okeanning shu hududlaridagi taxminan 14 m chuqurligida tekshirish uchun yigʻish harakatlari boshlandi. VanHerkning aytishicha, Amerika Qoʻshma Shtatlari dengiz floti qutqaruv ishlarini olib borar ekan, Amerika Qoʻshma Shtatlari qirgʻoq xavfsizligi vayronalar tushgan hududni qoʻriqlamoqda. USS boshqariladigan raketa esminetsi Oskar Ostin, boshqariladigan raketa kreyseri USS Filippin dengizi va qoʻnadigan USS kemasi Karter Xollga sohil Xavfsizlik xizmati kesuvchilari va vertolyotlari, AQSh dengiz floti gʻavvoslari va FBI qarshi razvedka agentlariga shar vayronalarini olib chiqish vazifasi yuklatilgan.

General VanHerckning taʼkidlashicha, qattiq puflanadigan qayiqlardan boshqariladigan uchuvchisiz suv osti transport vositalari choʻkib ketgan qoldiqlarni aniqlash uchun yon skanerlash sonaridan foydalangan. Uchuvchisiz mashinalar portlovchi moddalar yoki xavfli materiallarga ega batareyalar kabi qutqaruv gʻavvoslari uchun potensial tahdidlarni aniqlash uchun vayronalarni tahlil qildilar. Choʻkib ketgan yukning ogʻirligi 910 kg edi.

6-fevral kuni tushirilgan yukning bir qismi Virjiniya shtatining Quantiko shahridagi FQB laboratoriyasiga Byuroning Operatsion texnologiyalar boʻlimi tomonidan tahlil qilish uchun yuborildi. Mumkin boʻlgan shar qoldiqlari Janubiy Karolina qirgʻogʻida aniqlangan, u yerda politsiya aholidan boshqa kuzatuvlar haqida xabar berishni soʻramoqda. Xitoy shar qoldiqlarini qaytarishni xohlayotganini aytdi, ammo AQSh buni amalga oshirishni rejalashtirmaganligini xabar berdi. 10-fevral kuni Fox News havo sharining foydali yuki Janubiy Karolina qirgʻoqlaridan topilgani haqida xabar berdi. Avtobus oʻlchamidagi foydali yuk saqlb qolingan. Qayta tiklash operatsiyasi bir necha kun davom etadi. 13-fevral kuni AQSh rasmiylaridan biri Janubiy Karolina qirgʻoqlaridan havo shari yukining katta qismi topilganini aytdi. Foydali yuk 30 fut uzunlikka va barcha texnik jihozlar, antennalarga ega boʻlgan.

## Lotin Amerikasi ustidagi ikkinchi shar
3-fevral kuni AQSh Mudofaa vazirligi Xitoyning ikkinchi kuzatuv shari Lotin Amerikasi uzra uchayotganini maʼlum qildi. Kosta-Rika fuqarolik aviatsiyasi bosh boshqarmasi mahalliy aholi 2-fevralda birinchi marta koʻrgan „kosta-Rikadan boʻlmagan“ obyekt bosqinini tasdiqladi. Kolumbiya Harbiy-havo kuchlari 3-fevral kuni ertalab 17, 000 m balandlikda „balonnikiga oʻxshash xususiyatlarga ega“ obyektni aniqlaganini maʼlum qildi. Soatiga 46 km tezlikda harakatlanayotgani, milliy xavfsizlik va mudofaa yoki havo xavfsizligi uchun tahdid emasligini aniqlagandan soʻng, Kolumbiya havo hududini tark etgunga qadar uni kuzatishda davom etishdi. Tasdiqlanmagan havo shari Venesuelada ham kuzatilgan. 6-fevral kuni Xitoy hukumati matbuot kotibi Mao Ning havo shari Xitoyga tegishli ekanligini tasdiqladi, biroq u „parvoz sinovlari“ uchun foydalanilgani va Shimoliy Amerikada kuzatilgan havo shariga oʻxshab uchib ketganini aytdi.

## Javob va reaksiyalar

### Qoʻshma Shtatlar

#### Federal hukumat
Amerika mudofaa mulozimlari havo sharini portlatish haqida oʻylashdi, biroq avvaliga yerdagi vayronalar tinch aholini jarohatlashi mumkinligi sababli buni qilmaslikka qaror qilishdi. Mudofaa vaziri Ostin, shtab boshliqlari birlashgan qoʻmitasi raisi general Mark Milley, NORTHCOM/NORAD qoʻmondoni general VanHerk va boshqa harbiy qoʻmondonlar oʻrtasida uchrashuv boʻlib oʻtdi. Rasmiylar Baydenga uni otib tashlamaslikni maslahat berishgan, chunki qoldiqlar odamlarga xavf solishi mumkin edi. Davlat kotibi Blinken bunga javoban Xitoyga rejalashtirilgan diplomatik safarini keyinga qoldirdi, bu 2018-yildan beri birinchi bunday tashrif kutilayotgan edi. Oq uy Blinkenning safari qoldirilganligi sababi sifatida havo sharining kirib kelgani bilan bogʻlashni istamadi, biroq matbuot va ijtimoiy media soʻrovlari Pentagon rasmiylarini izoh berishga majbur qildi.
Vaziyatga oid savollarga javoban, 4-fevral kuni Bayden, „Biz buni hal qilamiz“, deb bayonot berdi. Oʻsha kuni AQSh rasmiylari unga uch kun oldin havo sharini urib tushirishga ruxsat berganini maʼlum qildi. Mahalliy vaqt bilan ertalab 02:39da havo shari ikkita F-22 qiruvchi samolyoti tomonidan AIM-9X Sidewinder raketasi yordamida urib tushirildi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Atlantika okeaniga sachragan qoldiqlarni qayta tiklashi va tahlil qilishini eʼlon qildi. Pentagon rasmiylari Bayden maʼmuriyatini avvalroq havo sharini urib tushirmaganlikda tanqid qilgan Tramp va boshqa respublikachilarni suv ustida urib tushirish imkoniyati boʻlmaganini taʼkidladi. Senatdagi demokratlar yetakchisi Chuck Shumer qoʻshimcha qildi: „Suv ustidagi sharni urib tushirish eng xavfsiz variant emas, balki bu bizning razvedka yukimizni maksimal darajada oshirgan“. 6-fevral kuni Davlat kotibi oʻrinbosari Vendi Sherman 40 ga yaqin elchixonaning 150 diplomatiga AQSh rasmiylari tomonidan Xitoy janubiy qirgʻogʻidagi Xaynan provinsiyasidan bir necha yillardan beri Xalq ozodlik armiyasi tomonidan boshqarilgani aytilayotgan havo sharlarini kuzatish dasturi haqida maʼlumot berdi. Rasmiylar 2018-yildan beri kamida yigirmalab bunday havo parvozlari sodir boʻlgan davlatlarga alohida murojaat qilmoqdalar, ular orasida Shimoliy va Janubiy Amerikadan tashqari Yaponiya, Hindiston, Vetnam, Tayvan va Filippin ham bor.

AQSh Kongressi Vakillar palatasining Qurolli kuchlar qoʻmitasi 7-fevral kuni Xitoy harbiy razvedkasining keng koʻlamli tahdidlari, jumladan, havo sharlari bostirib kirishi haqidagi maʼruza oʻtkazdi. Respublikachilar qoʻmitasi raisi Mayk Rojers sharni qasddan hisoblangan kuch namoyishi sifatida tavsifladi. AQSh rasmiysi *The Washington Post* gazetasiga havo shari ataylab qilingan provokatsiya degan maʼno yoʻqligini aytdi, chunki u davom etayotgan global kuzatuv dasturining bir qismi hisoblangan.

#### Tahlil
Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazidan (CSIS) Jeyms Endryu Lyuisning taʼkidlashicha, shar „josuslik uchun ideal platforma emas“, „Xitoy ilgari josuslik uchun sharlardan foydalanmagan“ va „ehtimol bu notoʻgʻri tushuntirishdir“ adashgan ob-havo shari degan ehtimolni bildirdi. Tom Karako, shuningdek, CSISdan, sunʼiy yoʻldoshlar kabi muqobil razvedka toʻplash asboblari bilan solishtirganda, sharlardan foydalanishning afzalliklaridan biri shundaki, ular „yerga yaqinroq uchib kelishlari va orbital tizimlar qila olmaydigan aloqa yoki elektron signallarni ushlab turishlari“ mumkin. Bu fikrni Gudzon instituti xodimi Brayan Klark ham taʼkidladi. Xavfsizlik boʻyicha olim Kristofer Tvimey sharni urib tushirish chogʻida Xitoyning har qanday javobi jilovlanishini va bir necha oy ichida yuqori darajadagi tashriflarga urgʻu berishni xohlashini aytdi.

*Washington Post* sharhlovchisi Ishaan Tharoor voqeani Ikkinchi Sovuq Urushning bir qismi sifatida izohladi. Siyosiy sharhlovchi Charli Pirs keng tarqalgan yuqori aniqlikdagi razvedka sunʼiy yoʻldosh tasvirlari davrida bosqinchilikdan gʻazablanishning istehzosi haqida gapirdi.

#### Satira
Bu voqea havo shari urib tushirilgandan keyin kechqurun *Saturday Night Live* shousining ochilishida kinoya qilingan. Eskizda ijrochi Bouen Yang MSNBC jurnalisti Keti Tur bilan intervyu bergan, oʻzini Chloe Fineman oʻynagan, tushirilgan sharning antropomorflashtirilgan tasvirini tasvirlagan. Baʼzi manbalar Yangning „Tabriklaymiz! Siz havo sharini urib tushirgansiz!“ deb olqishlaydi. *[[AQSh bugun|USA Today]]* oʻz sarlavhasida satiradan foydalangan. Balon televidenieda, matbuotda, taniqli shaxslar va ijtimoiy tarmoqlarda koʻplab boshqa hazillarga sabab boʻlgan.

### Kanada
Kanada rasmiylari va Kanadaning Global Affairs boʻlimi Xitoyning Kanadadagi elchisi Kong Peyvuni Ottavaga chaqirdi, Milliy Mudofaa Departamenti NORAD orqali Qoʻshma Shtatlar bilan birga vaziyatni kuzatayotganini xabar qildi. Kanada Qurolli Kuchlari bayonotida kanadaliklar uchun hech qanday tahdid yoʻqligi, Tashqi ishlar vaziri Melani Jolining Blinken bilan aloqada boʻlishini taʼkidlangan.

### Xitoy
3-fevral kuni Xitoy Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Mao Ning: „Bu fuqarolik dirijabl, asosan meteorologik tadqiqotlar uchun foydalaniladi. Westerlies taʼsirida va cheklangan oʻz-oʻzini boshqarish qobiliyatiga ega boʻlgan dirijabl oʻzining rejalashtirilgan yoʻnalishidan ancha uzoqlashib ketganini“ aytdi. Uning soʻzlariga koʻra, Xitoy fors *-major* holatlarini taʼkidlab, kutilmagan voqeadan afsusdaligini bildirdi. 6-fevral kuni Mao AQSh „hodisani ataylab avj oldirganini va hatto hujum qilish uchun kuch ishlatganini“ aytdi va otishmani „qabul qilib boʻlmaydigan va mas’uliyatsiz harakat“ deb atadi. Davlat nazoratidagi *China Daily* gazetasi ham 3-fevral kuni Xitoyning ishtirokini rad etib, shunday dedi: „AQShga havo shari bilan josuslik qilish 1940-yillardagi texnologiya, zamondan ancha orqada qolish va uning okean boʻylab parvozini boshqarish uchun yetarli darajada ilgʻor boʻlish kerak. Yolgʻon toʻqiydiganlar faqat oʻz johilliklarini fosh qilmoqdalar“. 5-fevral kuni *China Daily* nashrida „fuqarolik dirijablining“ urib tushirilishi Blinkenning Pekinga tashrifi oldidan „ochiq-oydin provokatsiya“ deb atalgan maqola eʼlon qilindi, maqolada „AQSh koʻp marta navigatsiya va havoda parvoz qilish erkinligini buzib Xitoy dengizi va havo hududiga ataylab bostirib kirgan“i bayon etilgan. Xitoy meteorologiya boshqarmasi rahbari Chjuan Guotay 5-fevral kuni oʻz lavozimidan chetlatildi. Chjuan 18-yanvarda Gansu Siyosiy maslahat konferensiyasi raisi lavozimiga koʻtarilgan edi, ammo Gʻarb OAVlari ishdan boʻshatish vaqtini hisobga olgan holda havo shari bilan bogʻliq boʻlgan boʻlishi mumkinligini taxmin qilmoqda. 5-fevral kuni havo shari urib tushirilgandan soʻng, tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari Si Feng AQSh elchixonasiga „AQShning Xitoy fuqarosi boʻlmagan uchuvchisiz dirijablga harbiy kuch bilan hujumi“ yuzasidan rasmiy shikoyat bilan murojaat qilganini aytdi. Si Xitoy hukumati tegishli qonuniy manfaatlarini himoya qilishini va „qoʻshimcha kerakli javoblarni olish“ huquqini oʻzida saqlab qolishini aytdi, shu bilan birga Qoʻshma Shtatlarni „Qoʻshma Shtatlarni tark etmoqchi boʻlgan fuqarolik dirijabliga qarshi begʻaraz kuch ishlatishda“ aybladi. Si Szinpinning taʼkidlashicha, Qoʻshma Shtatlar „haddan tashqari munosabat bildirgan va xalqaro huquq, xalqaro amaliyot ruhini jiddiy ravishda buzgan“. 6-fevral kuni xitoylik diplomat Fransiyaning LCI axborot tarmogʻiga bergan intervyusida Qoʻshma Shtatlar topilgan shar qoldiqlarini Xitoyga qaytarishi kerakligini aytdi. Voqea Xitoyda *"The Wandering Earth 2"* ilmiy-fantastik filmi chiqqan paytga toʻgʻri keldi, bu esa baʼzi internet foydalanuvchilari va OAVning bu voqeani hazillashib „Sayyor shar“ deb atashiga sabab boʻldi.

### NATO
NATO bosh kotibi Jens Stoltenbergning taʼkidlashicha, havo shari „Xitoy xatti-harakatlarining namunasini tasdiqlaydi, bunda Xitoy yangi imkoniyatlarga ega, jumladan, kuzatuv va razvedka platformalarining turli turlariga katta miqdorda sarmoya kiritganini koʻramiz“ va shar tekshiruvlari buni taqdim etadi.

### Boshqa mamlakatlar
Avstraliya-Xitoy savdo urushi davom etayotgan bir paytda, Avstraliya tashqi ishlar vaziri Penni Vong shunday dedi: „Men AQSh buni iloji boricha ehtiyotkorlik bilan boshqarganiga ishonaman. Ular sharni oʻzlarining hududiy suvlari ustiga tushirishdi“. Venesuela tashqi ishlar vazirligi Qoʻshma Shtatlar hech qanday xavf tugʻdirmaydigan uchuvchisiz fuqaro samolyotini urib tushirganini aytdi. Shuni ham taʼkidlash kerakki, shunga oʻxshash hodisalar Tramp davrida Amerika osmonida sodir boʻlgan. Biroq, oʻshanda Xitoy sharini urib tushirishning iloji boʻlmagan. Bosh vazir Rishi Sunak 13-fevral kuni Buyuk Britaniya hukumati mamlakatni kuzatuv sharlaridan himoya qilish uchun „qoʻlidan kelgan barcha ishni“ qilishini aytdi. Uning qoʻshimcha qilishicha, Qirollik havo kuchlari Tayfun samolyotlarini kuzatuv holatiga oʻtkazgan. Bundan tashqari, MI6ning sobiq boshligʻi ser Aleks Yanger Xitoyning kuzatuv dasturining tizimli xususiyatini taʼkidlab, Buyuk Britaniya Xitoyning global xavfsizlikka tahdididan „uygʻonishi“ kerakligini aytdi.

## Keyingi hujumlar va javoblar
3-fevral kuni AQSh Mudofaa vazirligi Xitoyning ikkinchi kuzatuv shari Lotin Amerikasi uzra uchayotgani aniqlanganini maʼlum qildi. Kosta-Rika fuqaro aviatsiyasi bosh boshqarmasi mahalliy aholi 2-fevralda birinchi marta koʻrgan „Kosta-Rikaniki boʻlmagan“ obyektning bostirib kirganini tasdiqladi. Kolumbiya Harbiy-havo kuchlari 3-fevral kuni ertalab 55 ming fut balandlikda, soatiga 46 kilometr tezlikda harakatlanayotgan „belgilari sharnikiga oʻxshash“ obyektni aniqlaganini maʼlum qildi. Bu milliy xavfsizlik va mudofaa yoki havo xavfsizligi uchun tahdid emasligini aniqlagandan soʻng, u Kolumbiya havo hududini tark etgunga qadar uni kuzatishda davom etgan. Balon koʻzga tashlangani haqida Venesueladan, xususan Marakaybodan ham xabar berilgan. 6-fevral kuni Xitoy hukumati matbuot kotibi Mao Ning havo shari Xitoyga tegishli ekanligini tasdiqladi, biroq u „parvoz sinovlari“ uchun foydalanilgani va Shimoliy Amerikada kuzatilgan havo shariga oʻxshab uchib ketganini aytdi. 10-fevral kuni Alyaskaning Deadhorse shahri yaqinida, Beaufort dengizi ustidagi yana bir obyekt urib tushirildi; Alyaska Milliy gvardiyasi tomonidan obyektni qayta tiklash ishlari davom etmoqda. 11-fevralda Kanada Bosh vaziri Justin Trudeauning buyrugʻi bilan Kanada havo hududini buzgani uchun Yukon hududi uzra „kichik, silindrsimon obyekt“ urib tushirildi. 12-fevralda amerikalik harbiylar Michigan dengizi hududidagi Guron koʻli ustida toʻrtinchi nomaʼlum obyektni urib tushirdi. 14-fevral kuni AQSh hukumati Shimoliy Amerika uzra urib tushirilgan oxirgi uchta obyekt Xitoy bilan aloqasi boʻlmagan xususiy tashkilotlarga oid boʻlishi mumkinligini eʼlon qildi. Keyingi tahlillar va qoldiqlarni yigʻish ishlari olib borildi.

## Yana qarang

* 1960-yil U-2 voqeasi
* Balon buster
* Los-Anjeles jangi
* Fu-Go ballonli bomba
* Xaynan orolidagi voqea
* Genetrix loyihasi
* Mogul loyihasi
* Ochiq osmon toʻgʻrisida shartnoma
* Yuqori balandlikdagi shar

## Manbalar