Darzab jangi (2018)

**Darzob jangi** (2018-yil 12-iyul — 1-avgust) — Afgʻonistonning Juzjon viloyatining Darzob tumanini nazorat qilish uchun bir-biri bilan kurashgan Tolibon va „ISHID“ning Xuroson viloyati (IS-KP) oʻrtasidagi yirik toʻqnashuv. Ogʻir toʻqnashuvlardan soʻng IS-KP magʻlubiyatga uchradi, guruhning Juzjon viloyatidagi kuchlarining aksariyati oʻldirildi yoki asirga olindi.

## Tarixi

Ikkalasi ham Afgʻoniston Islom Respublikasi va uning Gʻarbdagi ittifoqchilariga qarshi boʻlishiga qaramay, Tolibon va „ISHID“ 2015-yildan beri bir-biri bilan kurashib kelayotgan ashaddiy raqibdir. „ISHID“ning Afgʻonistondagi boʻlimi, yaʼni „Xuroson viloyati“ (koʻpincha ISIL-KP qisqartmasi) norozi boʻlgan sobiq Tolibonni taʼqib qilgan va uning mavjudligi Afgʻonistonda Tolibonning „yagona qonuniy muxolifat“ boʻlish daʼvosiga tahdid soladi . Ikki isyonchi guruh qayta-qayta to‘qnash kelgan hududlardan biri mamlakat shimoli, eng muhimi Juzjon, Saripul va Faryob viloyatlaridir.

Afg‘oniston shimolidagi IShID-KP kuchlari mahalliy Tolibon qo‘shinlaridan va ko‘plab xorijiy mujohidlardan, jumladan O‘zbekiston Islomiy Harakati jangarilaridan iborat. Oʻzbek Tolibon qoʻmondoni Qori Hikmat va uning tarafdorlari qoʻshindan qochib, shimoldagi IShID-KP kuchini yanada kuchaytirdi. Hikmat Afg‘oniston shimolidagi „ISHID“ning yetakchi qo‘mondoni bo‘ldi va o‘zining yirik xorijiy tarmog‘idan Markaziy Osiyodan jangchilarni yollash va ularni „Tolibon“ qo‘zg‘oloni boshlanishidan oldin ham turli isyonchi guruhlar uchun „asosiy markaz“ bo‘lgan Juzjonga olib kirishda foydalangan. 2017-yilda „ISHID“ Juzjondagi Darzob tumanining katta qismini egallab, uni mahalliy istehkomga aylantirdi. Tolibon keyinchalik Darzobdan IShID-KPni siqib chiqarish uchun kamida uchta yirik hujumni boshladi, ammo barchasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Shu bilan birga, AQSh harbiylari va Afgʻoniston hukumati Hikmat tarmogʻini tobora koʻproq nishonga oldi. Hikmatning o‘zi 2018-yilning aprel oyida AQSh havo hujumi natijasida IShID-KPni shimolda zaiflashtirgan edi. Hikmatga Mavlaviy Habibul Rahmon yordam bergan. Mavlaviyning qaynisi muftiy Neʼmat esa Juzjon viloyati uchun ikkinchi qo‘mondon bo‘ldi. Hikmat vafot etganiga qaramay, u tomonidan yollangan bir qancha xorijiy jangchilar, jumladan oʻzbeklar, tojiklar, qozoqlar, qirgʻizlar, indoneziyaliklar, chechenlar, pokistonliklar, turklar va fransuzlar Darzobda qolishdi.

## Jang

IShID-KP va Tolibon o‘rtasidagi janglar 2018-yil iyul oyi boshida, „ISHID“ jangarilari Darzob tumanidagi Tolibon nazoratidagi qishloqni egallab, u yerda asir olgan o‘n nafar Tolibon aʼzosining boshini kesgach, kuchaygan. Bunga javoban Tolibon kuchlari 12-iyul kuni Juzjonning uchta tumanida, jumladan Darzob va Qushtepada IShID-KP pozitsiyalariga qarshi qarshi hujum uyushtirdi. Jang Faryob va Saripul shaharlariga ham tarqaldi, u yerda „ISHID“ jangarilari Sancharakda Tolibon yetakchisi Hoji Shokirni oʻldirdi. 15-iyul kuni IShID-KP Darzobning Bibi Maryam qishlogʻida Tolibon qoʻmondoni Mulla Burjanni qoʻlga oldi. Uch kundan keyin uning qatl etilishi toʻqnashuvlarning yanada kuchayishiga sabab boʻldi. 18-iyulga kelib, Tolibon manbasi Darzob tumanidagi janglar faqat Aqsoy, Qara Yort, Qarighach va Tosh Javaz qishloqlarida bo‘lganini, IShID-KP esa Kumarlik, Bibi Mariam va Aqbloqdan quvib chiqarilganini daʼvo qildi.

Iyul oyi oʻrtalarida Tolibon IShID-KPni Juzjon viloyatidan toʻliq chiqarib yuborish uchun katta hujum boshladi. Keyinroq „ISHID“ qoʻmondoni Mavlaviy Habibul Rahmonning daʼvo qilishicha, bu operatsiya uchun Tolibon turli tumanlardan, jumladan, Hilmand viloyatidan ham Juzjonga 2000 jangchi toʻplagan .Qizil boʻlinma oʻz maxsus kuchlarini ishga solgan Tolibon bir vaqtning oʻzida uch tomondan „ISHID“ning qarorgohi Darzobga hujum qildi. Afgʻoniston hukumati hisob-kitoblariga koʻra, bu vaqtga kelib Darzobda IShID-KPning 600 dan 700 gacha jangarilari boʻlgan. 22-iyul kuni Tolibon Mugʻal va Sardara, Darzab qishloqlarida IShID-KPni bosib oldi va u yerda „ISHID“ning Jouzjon boʻyicha qoʻmondon oʻrinbosari Hoji Murodni (shuningdek, Hoji Qumandan nomi bilan ham tanilgan) oʻldirdi. Xabarlarga koʻra, shiddatli janglar davomida Tolibon ISIL-KPga yuzlab qurbonlar keltirgan va koʻplab harbiy texnikani qoʻlga kiritgan. 20-iyulga kelib, 3500 dan 7000 gacha tinch aholi janglar tufayli uy-joyini tashlab ketgan.

30-iyulga kelib, ISIL-KP Darzobdagi ikkita qishloqqa qisqartirildi, shundan soʻng uning rahbarlari Mavlaviy Habibul Rahmon va muftiy Neʼmat Afgʻoniston hukumati bilan bogʻlanishga qaror qilishdi, keyinchalik ular Tolibondan himoya evaziga taslim boʻlishga rozi boʻldilar. Shundan so‘ng Afg‘oniston havo kuchlari „ISHID“ning qolgan kuchlarini qo‘lga olishiga yo‘l qo‘ymaslik va ularning taslim bo‘lishini taʼminlash maqsadida Tolibon pozitsiyalarini bombardimon qila boshladi. Keyinroq Neʼmatning aytishicha, Afg‘oniston milliy armiyasi ham ularni vertolyotlar bilan evakuatsiya qilishga rozi bo‘lgan, ammo bu amalga oshmagan; Buning oʻrniga „ISHID“ jangchilari hukumat nazoratidagi hududlarga piyoda yetib borishlari kerak edi. Taxminan 245 nafar jangchi oilalari bilan birga 1-avgust kuni taslim boʻldi, biroq „ISHID“ jangarilarining bir qismi chekinish vaqtida gʻoyib boʻlgan edi. Keyinroq Neʼmat bu jangarilar Tolibonga o‘tib ketgan bo‘lishi mumkinligini taxmin qildi. Qurol tashlaganlar orasida Mavlaviy va Neʼmatdan tashqari „Sibg‘atulloh“ nomi bilan mashhur bo‘lgan yana bir qo‘mondon 100 ga yaqin askar bolalar va 25-30 nafar xorijlik mujohidlar bor edi.

## Oqibat

Taslim boʻlganidan soʻng IShID-KP jangarilari vertolyotlar bilan Juzjon viloyati markazi Shibirgʻonga yetkazildi. Shibirg‘onda „ISHID“ jangarilariga mahbuslardan ko‘ra ko‘proq mehmondek munosabatda bo‘lishgan. Bu tinch aholi va askarlar orasida katta norozilik uyg‘otdi, chunki jangarilar o‘z qo‘riqchilari, amaldorlari va jurnalistlarini „kofirlar“ deb atashda davom etishdi Muftiy Neʼmatning aytishicha, u oʻz tarafdorlari bilan hukumatparast kuchlarga qoʻshilishni oʻylagan, U oʻtmishda bir marta hukumat uchun kurashgan edi. Biroq Darzob mahalliy aholisi jangarilarni sodir etgan harbiy jinoyatlari uchun jazolashni so‘rab, Juzjon gubernatoridan iltimos bilan murojaat qilgan. Bir necha ayollar Neʼmat va uning askarlarini zo‘rlaganlikda ayblagan, boshqa mahalliy aholi esa „ISHID“ jangarilari Darzobda yuzdan ortiq tinch aholini, jumladan, bolalarni qatl qilganini va qul qilganini aytishgan. Natijada hukumat „IS-K jangarilariga boshpana va himoya berish boʻyicha tushunarsiz harakati“ uchun keng tanqid qilindi va rasmiylarni „ISHID“ jangchilari javobgarlikka tortilishini eʼlon qilishga undadi.

Tolibon hukumatning IShID-KP jangchilariga nisbatan yumshoq munosabatini oʻzlarining xatti-harakatlariga qarama-qarshi qoʻyishdi. Tolibon matbuot kotibi Zabiulloh Mujohid, Tolibon tomonidan asirga olingan IShID-KP jangarilari harbiy sudlarda ko‘rib chiqilishini maʼlum qildi. Keyinroq Tolibon ular tomonidan asirga olingan oʻndan ortiq xorijiy „Islomiy davlat“ jangarilari aks etgan videoni eʼlon qildi. Bu video afgʻon matbuoti, Tolibon va al-Qoida tarafdori kanallarida keng tarqaldi.

Hukumat vakillari va Tolibonning bu kampaniya Afgʻoniston shimolida „ISHID“ni toʻliq magʻlub etgani haqidagi daʼvolariga qaramay, IShID-KP hali ham Juzjon, Saripul va Faryobning bir necha tumanlarini oʻz qoʻllarida ushlab turishgan.

### AQSh daʼvosi
Amerika Qoʻshma Shtatlari Mudofaa vazirligi 2018-yilgi Afgʻoniston boʻyicha oʻzining choraklik hisobotida Tolibonning Juzjonda IShID-KP ustidan qozongan gʻalabasini oʻziniki deb daʼvo qildi. Avvalroq AQSh va Afg‘oniston hukumati IShID-KP jangarilarining afg‘on harbiylariga taslim bo‘lishini afg‘on harbiylari o‘tkazgan „muvaffaqiyatli operatsiya“ deb atmoqchi bo‘lgan edi. IShID-KP Tolibon qoʻlidagi magʻlubiyat natijasida taslim boʻldi.

*FDD’s Long War Journal’ning* taʼkidlashicha, AQSh harbiylarining bu urinishlari AQSh armiyasining Afgʻonistondagi bu muvaffaqiyatlari haqiqatda qanchalik kam boʻlganini taʼkidlaydi.

### Xitoy lagerining qulashi
Xitoy lageri Afgʻoniston milliy armiyasi bazasi boʻlib, Gʻazniga hujum davom etayotgan vaqtda Tolibon nazoratiga oʻtgan. Xitoy lageriga joylashtirilgan afgʻon armiyasi askarlari armiya va hukumatni ularni tashlab ketgani uchun qattiq tanqid qildi. Ularning taʼkidlashicha, afgʻon harbiylari lagerni qayta taʼminlash uchun vertolyotlardan foydalanishdan koʻra, IShID-KP mahbuslarini vertolyotlarda tashishga ustuvor ahamiyat bergan.

## Manbalar