Qozogʻiston energetikasi

**Qozogʻiston energetikasi** () – Qozogʻiston neft, tabiiy gaz, koʻmir va uran kabi energiya resurslariga ega.

2017-yil yakunlari boʻyicha Qozogʻistonda elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi 103,14 mlrd kVt/soatni tashkil etdi (2018-yil yakunlari boʻyicha 106,8 mlrd kVt/soat). Qozogʻiston elektr energiyasining sof eksportchisi hisoblanadi. 2017-yilda ortiqcha elektr energiyasi ishlab chiqarish 4,53 milliard kVt/soatni tashkil etdi.

## Elektr energiyasi ishlab chiqarish

Jami o‘rnatilgan quvvat barcha elektr stantsiyalarining Qozog‘istonda 18 992,7 MVt elektr energiyasini tashkil etadi. Biroq, aksariyat elektr stantsiyalarining ishlab chiqarish quvvati o‘rnatilgan quvvatga yetmaydi. Elektr stantsiyalarining ishlab chiqarishi turli turlarga bo‘yicha quyidagi tarzda taqsimlanadi:
* IES (Issiqlik elektr stantsiyalari) — 87,7 %;
* KES (Kondensatsion elektr stantsiyasi) — 48,9 %;
* IEM (Issiqlik elektr markazi) — 36,6 %;
* GTES (Gaz turbinali elektr stantsiyasi) — 2,3 %;
* GES (Gidroelektr stantsiyalari) — 12,3 %.

Qozog‘istonda elektr energiyasining taxminan 70 % koʻmirdan ishlab chiqariladi, 14,6 % gidroresurslardan, 10,6 % gazdan va 4,9 % neftdan ishlab chiqariladi.

## Issiqlik energiyasi
Qozogʻistonda elektr energiyasining asosiy qismini Ekibastuz, Maykuben, Turgʻay va Qaragʻandi koʻmir havzalaridagi koʻmirda ishlovchi 39 ta issiqlik elektr stansiyasi ishlab chiqaradi. Qozogʻistonda qurilgan eng yirik stansiya – Ekibastuz GRES-1 boʻlib, har biri 500 MVt quvvatga ega 8 ta energoblokdan iborat. 2015-yil 1-yanvar holatiga koʻra, stansiyaning mavjud quvvati 4000 MVtni tashkil etadi. Eng koʻp elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi stansiya – Aksu (sobiq Ermak) GRESidir. 2006-yilda ushbu stansiya Qozogʻistonda ishlab chiqarilgan umumiy elektr energiyasining 16 foizini ishlab chiqargan.

### Atom energiyasi
1957-yilda respublikada Yadro fizikasi instituti va Ilmiy shaharcha Alatau tashkil etildi. 1961-yilda institut qoshida tadqiqot reaktori qurilishi boshlandi, 1967-yilda esa kichik yadro reaktori VVR-K ilmiy tajribalar va tadqiqotlar uchun foydalanishga topshirildi. Kurchatov shahrida yana bir nechta tadqiqot reaktorlari ishga tushirildi: 1960-yilda IGR va 1972-yilda IVG.1. 1973-yilda Aqtau shahrida dunyodagi birinchi tajriba-sanoat maqsadidagi tez neytronli energiya reaktori BN-350 quvvati 350 MVt boʻlgan holda foydalanishga topshirildi. 1999-yilda Aktau shahridagi yagona sanoat reaktori ishlatilmay qoʻyildi. Qozogʻistonda atom energiyasi faqat ilmiy va tadqiqot maqsadlarida qoʻllanila boshlandi. Keyinchalik Alatau shahridagi kichik tadqiqot reaktori tibbiy radioizotoplar va sanoat uchun gamma manbalar ishlab chiqarishda ham qoʻllanila boshlandi. 1990-yillardan boshlab mamlakatda yangi atom elektr stansiyalarini qurish masalasi bir necha bor koʻtarilgan. Qozogʻiston atom energetikasini rivojlantirishni koʻzlaganligi, mamlakat dunyodagi eng yirik yadro yoqilgʻisi yetkazib beruvchilardan biri ekanligi bilan bogʻliq. MAGATE (Xalqaro atom energiyasi agentligi) maʼlumotlariga koʻra, mamlakatda uran zaxiralari 900 ming tonnaga baholangan. Bu xomashyoning asosiy konlari Qozogʻistonning janubida (Turkiston va Qiziloʻrda viloyatlari), gʻarbda Mangʻistouda, shimolda esa (Semizbai koni) joylashgan.

1997-yildan boshlab Qozogʻistonda atom sohasi „Kazatomprom“ tomonidan tartibga solinadi. Mamlakatda hozirda taxminan 5 ta tadqiqot yadro reaktori faoliyat yuritmoqda.

XXI asrda iqtisodiyot va energiya iste'moli o‘sishi, dekarbonizatsiya siyosati doirasida Qozog‘istonda atom energetikasini rivojlantirish masalasi tobora dolzarb bo‘lib bordi. Shu davrda mamlakat hukumati ushbu yo‘nalishni rivojlantirishni muhokama qila boshladi. 2013-yilda Qozog‘iston va Yaponiya o‘rtasida atom sohasida hamkorlik to‘g‘risida memorandum imzolandi. 2014-yilda esa Kurchatov va Ulken yaqinida ikkita atom elektr stansiyasi (AES) qurish masalasi muhokama qilindi. 2017-yilda Qozog‘istonda Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE)ning past darajada boyitilgan uran banki ochildi, va Kurchatovda Tokamak (KTM) reaktori birinchi bosqichda ishga tushirildi. 2021-yilda esa Qozog‘iston-Xitoy qo‘shma korxonasi — “Ulba-TVS” MChJ (AO “UMZ” va CGN kompaniyasining sho‘ba korxonasi) faoliyatini boshladi, unda yadroviy yoqilg‘i ishlab chiqarilishi yo‘lga qo‘yildi. Korxona tomonidan ishlab chiqarilgan yadroviy yoqilg‘i Xitoy AESlariga yetkazib berila boshlandi, shuningdek, bu yoqilg‘i Fransiya AESlariga ham mos keladi, chunki Xitoy va Fransiya AESlari Framatome kompaniyasining AFA 3G dizayniga asoslangan bir xil turdagi yoqilg‘idan foydalanadi. 2024-yilda, Semipalatinsk yadroviy poligonining salbiy merosini hisobga olgan holda, atom elektr stansiyasi qurilishi masalasi umumxalq referendumiga qo‘yildi va uning natijasiga ko‘ra aholining aksariyati AES qurilishini qo‘llab-quvvatladi. 2020-yillarda AES qurilishi Rossiya, Fransiya, Xitoy va Koreya kompaniyalari bilan muhokama qilindi. Qozog‘istonda 2021-yildan beri “Ulba-TVS” MChJ korxonasi faoliyat yuritmoqda, Xitoy va Fransiya AESlariga mos keluvchi yadroviy yoqilg‘ini ishlab chiqaradi. 2024-yilda AESning joylashuvi Balxash ko‘li yaqinidagi Ulken qishlog‘i hududida bo‘lishi, uning taxminiy quvvati esa 2 dan 2,8 Gvattgacha bo‘lishi ma’lum qilindi.

## Qayta tiklanuvchi energiya
Mamlakatning geografik va iqlim omillari qayta tiklanadigan energiya manbalari (QTEM)dan foydalanish rivojiga yordam beradi. Masalan, Qozogʻistonning janubi yuqori darajadagi insolyatsiya (quyosh nurlanishi) bilan ajralib turadi, mamlakatning keng dashtlari esa shamol energetikasini rivojlantirish uchun qulay sharoit yaratadi.

2018-yilning birinchi yarmida qayta tiklanadigan energiya (QTEM) obyektlarining oʻrnatilgan quvvati 427,5 MVtni tashkil etgan. Shundan kichik GESlarga – 198,2 MVt, shamol elektr stansiyalariga (ShES) – 121,45 MVt, quyosh elektr stansiyalariga (QES) – 107,56 MVt, bioelektrostansiyalarga esa 3 ming kVt toʻgʻri kelgan. 2020-yilda: quyosh elektr stansiyalari quvvati – 697 MVt, shamol elektr stansiyalari – 336 MVt, gidro va bioenergetika – 224 MVtni tashkil qilgan. 2021-yilda qayta tiklanadigan energiya manbalarining umumiy quvvati 7 086 MVtga yetgan.

2023-yilda mamlakatdagi umumiy energiya ishlab chiqarish hajmiga nisbatan qayta tiklanuvchi energiya manbalarining ulushi 5,92 %ni tashkil etdi, va gidroelektr stansiyalarini hisobga olgan holda, «toza» energiyaning ulushi 13,7 %ga yetdi.

2024-yilning noyabrida uchta davlat — O‘zbekiston, Qozog‘iston va Ozarbayjon — o‘zaro «yashil» energiya almashish bo‘yicha kelishuv imzoladilar. Ushbu kelishuv doirasida Ozarbayjon Qora dengiz tubi bo‘ylab kabel o‘tkazish rejasini e’lon qildi, bu esa Markaziy Osiyo, Kavkaz, Yevropa, Kaspiy va Qora dengizlarini yagona energiya koridoriga bog‘lashni nazarda tutadi.

2024-yilda Qozog‘istonda qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan ishlab chiqariladigan elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun umumiy o‘rnatilgan quvvati 3032 MW bo‘lgan ob'ektlar ishga tushirildi. Qayta tiklanuvchi energiya (QTE) hisobiga ishlab chiqarilgan energiyaning ulushi 6,43 %ga yetdi. Qozog‘iston energetika vazirligi yil yakunlariga bag‘ishlangan matbuot anjumanida mamlakatda jami quyidagi ob'ektlar ishlayotganini ma'lum qildi: 59 ta shamol elektr stansiyasi (1 409,55 MW), 46 ta quyosh elektr stansiyasi (1 222,61 MW), 3 ta biogaz stansiyasi (1,77 MW). Ishga tushirilgan QTE loyihalari orasida Zhambil viloyatida joylashgan yirik shamol elektr stansiyalari, Total Energies (1 GW) va Masdar (1 GW) shamol elektr stansiyalari, yana Yettisuvda joylashgan Unigrin Energy (1 GW) mavjud.

2024-yilda, IRENA ma'lumotlariga ko‘ra, mamlakatda gidroenergetika hisobga olingan holda umumiy o‘rnatilgan qayta tiklanuvchi energiya (QTE) quvvati 5419 MWni tashkil etdi.

### Gidroenergetika

## Manbalar

## Havolalar