Qovogʻarilar

**Qovog‘ari** — Vespinae (Vespinae) kenja oilasiga (vespin arilar) mansub ***Vespa*** urug‘idagi aridir. Ular eusotsial (eusocial — jamoa bo‘lib yashovchi) arilarning eng yirigi bo‘lib, ba’zi turlarining uzunligi  gacha yetadi. Ular tashqi ko‘rinishidan o‘zlarining yaqin qarindoshlari bo‘lmish sariq arilarga (yellowjackets) o‘xshash bo‘lsa-da, boshqa vespin arilardan bosh qismining tepa qirrasi (vertex) nisbatan kattaligi bilan ajralib turadi. Dunyo bo‘ylab *Vespa* urug‘ining 22 turi tan olingan. Aksariyat turlar faqat Osiyoning tropik mintaqalarida uchraydi, biroq Yevropa qovog‘arisi (*V. crabro*) butun Yevropa, Rossiya, Shimoliy Amerika va Shimoli-sharqiy Osiyo bo‘ylab keng tarqalgan. Shimoliy Amerikada mahalliy bo‘lgan *[[Dolichovespula]]* urug‘iga mansub arilar ko‘pincha qovog‘arilar deb atalsa-da (masalan, taqirbosh qovog‘ari), ular aslida sariq arilar guruhiga kiradi.

Boshqa ijtimoiy arilar singari, qovog‘arilar ham yog‘ochni chaynab, qog‘ozsimon bo‘tqa hosil qilish orqali jamoaviy uyalar quradilar. Har bir uyada tuxum qo‘yuvchi bitta ona ari va unga xizmat qiluvchi ishchi arilar bo‘ladi; ishchi arilar genetik jihatdan urg‘ochi bo‘lsa-da, nasl berish qobiliyatiga ega bo‘lmaydi. Ko‘pchilik turlar daraxtlar va butalarda ochiq uyalar quradi, ammo ba’zilari (masalan, *[[Vespa orientalis]]*) o‘z uyalarini yer ostida yoki boshqa bo‘shliqlarda barpo etadi. Tropik hududlarda bu uyalar yil davomida saqlanib qolishi mumkin, ammo mo‘tadil iqlimli hududlarda qishda uya nobud bo‘ladi va faqat yakka holdagi ona arilar bahorgacha xazonlar (leaf litter) ostida yoki boshqa issiqlik saqlovchi joylarda qishlaydi. Erkak qovog‘arilar vazmin bo‘lib, ularda nish bo‘lmaydi.

Qovog‘arilar ko‘pincha zararkunanda hisoblanadi, chunki ular xavf tug‘ilganda o‘z uyalarini tajovuzkorlik bilan himoya qiladilar va ularning nishlari asalarilarnikiga qaraganda xavfliroq bo‘lishi mumkin.

## Tasniflanishi

Qovog‘arilar taksonomik jihatdan aniq belgilangan bo‘lsa-da, Vespidae oilasiga mansub boshqa arilar, xususan, bir xil kenja oilaga kiruvchi sariq arilar bilan farqlashda ba’zi tushunmovchiliklar mavjud. Shuningdek, Osiyoda tarqalgan tungi vespinlarning *[[Provespa]]* urug‘i "tun arilari" yoki "tun qovog‘arilari" (night hornets) deb ataladi, garchi ular haqiqiy qovog‘arilar hisoblanmasa ham.

Ba’zi boshqa yirik arilar ham ba’zan qovog‘arilar deb ataladi, bulardan eng mashhuri Shimoliy Amerikada uchraydigan Oq yuzli qovog‘aridir (*Dolichovespula maculata*). U qora va fil suyagi rangidagi tuslari bilan ajralib turadi. Bu tur uchun "qovog‘ari" nomi ishlatilishining asosiy sababi, uning yer osti uyalari o‘rniga (ba’zi haqiqiy qovog‘arilar kabi) havodagi uyalar qurish odatidir. Yana bir misol — Avstraliya qovog‘arisi (*Abispa ephippium*), u aslida Kulol arilarining (potter wasp) bir turidir.

## Tarqalishi
Qovog‘arilar asosan Shimoliy yarimsharda uchraydi. Yevropa qovog‘arisi (*V. crabro*) eng mashhur tur bo‘lib, Yevropada (lekin 63-paralleldan shimolda uchramaydi) va Yevropa Rossiyasida (o‘ta shimoliy hududlar bundan mustasno) keng tarqalgan. Sharqda ushbu turning tarqalish hududi Ural tog‘laridan G‘arbiy Sibir tekisligigacha (Xanti-Mansiysk atrofida uchraydi) cho‘ziladi. Osiyoda Yevropa qovog‘arisi janubiy Sibirda, shuningdek, sharqiy Xitoyda topilgan. Yevropa qovog‘arisi XIX asr o‘rtalarida Shimoliy Amerikaning sharqiy qismiga tasodifan olib kirilgan va o‘shandan beri u yerda Yevropadagi kabi kengliklarda yashab kelmoqda. Biroq, u Shimoliy Amerikaning g‘arbiy qismida hech qachon uchramagan.

Osiyo ulkan qovog‘arisi (*V. mandarinia*) Rossiyaning Primorye o‘lkasi, Xabarovsk o‘lkasi (janubiy qismi) va Yahudiylar muxtor viloyati hududlarida, shuningdek, Xitoy, Koreya, Tayvan, Kambodja, Laos, Vyetnam, Hindixitoy, Hindiston, Nepal, Shri Lanka va Tailandda yashaydi, lekin eng ko‘p Yaponiya tog‘larida uchraydi va u yerda "ulkan chumchuq ari" nomi bilan tanilgan.

Sharq qovog‘arisi (*V. orientalis*) Markaziy Osiyoning yarim quruq, subtropik hududlarida (Ozarbayjon, Armaniston, Rossiyadagi Dog‘iston, Eron, Afg‘oniston, Ummon, Pokiston, Bangladesh, Turkmaniston, O‘zbekiston, Tojikiston, Qirg‘iziston, janubiy Qozog‘iston) va janubiy Yevropada (Italiya, Malta, Albaniya, Ruminiya, Turkiya, Gretsiya, Bolgariya, Kipr) uchraydi.

Osiyo qovog‘arisi (*V. velutina*) Belgiya, Germaniya, Fransiya, Ispaniya, Portugaliya, Italiya va Buyuk Britaniyaga olib kirilgan.

## Nish va zaharlilik

Qovog‘arilar o‘ljasini o‘ldirish va uyalarini himoya qilish uchun nishga ega. Qovog‘ari chaqishi odamlar uchun oddiy ari chaqishidan ko‘ra og‘riqliroqdir, chunki qovog‘ari zahari tarkibida ko‘p miqdorda (5%) asetilxolin (acetylcholine) mavjud. Ayrim qovog‘arilar qayta-qayta chaqishi mumkin. Asalarilardan farqli o‘laroq, qovog‘arilar chaqqanidan keyin o‘lmaydi, chunki ularning nishlari juda mayda ilmoqlarga ega bo‘lib, osonlikcha qaytarib olinadi va tanadan ajralib qolmaydi.

Qovog‘ari chaqishining zaharliligi turning xususiyatlariga qarab farq qiladi; ba’zilari oddiy hasharot chaqishi kabi ta’sir qilsa, boshqalari ma’lum hasharotlar orasida eng zaharli hisoblanadi. Yagona qovog‘ari chaqishi odatda o‘limga olib kelmaydi, faqat allergiyasi bor jabrlanuvchilar bundan mustasno bo‘lishi mumkin. Qovog‘arilar (ayniqsa, *V. crabro*dan boshqa turlar) tomonidan ko‘p marta chaqilish zahar tarkibidagi o‘ziga xos o‘ta zaharli komponentlar tufayli o‘limga sabab bo‘lishi mumkin.

Osiyo ulkan qovog‘arisi (*V. mandarinia*) nishlari eng zaharli hisoblanadi va har yili Yaponiyada 30–50 kishining o‘limiga sabab bo‘lishi taxmin qilinadi. 2013-yil iyul-sentyabr oylarida Xitoyda qovog‘ari hujumlari oqibatida 42 kishi halok bo‘lgan. Osiyo ulkan qovog‘arisining zahari allergik reaksiyalar va ko‘p a’zolar yetishmovchiligini keltirib chiqarib, o‘limga olib kelishi mumkin, garchi qon oqimidan toksinlarni olib tashlash uchun buyrak dializi (kidney dialysis) qo‘llanilsa ham. Boshqa arilar kabi, teridagi bitta chaqish faqat allergiya mavjud bo‘lganda o‘limga olib keladi; Xitoy va Yaponiyada Osiyo ulkan qovog‘arisi chaqishi bilan bog‘liq jiddiy oqibatlar faqat ko‘p sonli chaqishlar yoki mavjud allergiya tufayli anafilaktik shok (anaphylactic shock) holatlarida qayd etilgan.

Ari zahariga allergiyasi bo‘lgan odamlar qovog‘ari chaqishiga ham allergik reaksiya ko‘rsatishi mumkin. Allergik reaksiyalar odatda epinefrin (adrenalin) inyeksiyasi, masalan, epinefrin avtoinjektori (epinephrine autoinjector) yordamida davolanadi va darhol shifoxonada keyingi muolajalar o‘tkaziladi. Og‘ir holatlarda, allergik shaxslar o‘z vaqtida davolanmasa, anafilaktik shokka tushib, vafot etishi mumkin. Umuman olganda, *Vespa* chaqishi tarkibidagi turli mastoparanlar (mastoparans) tufayli gistamin (histamine) ajralib chiqishini qo‘zg‘atadi. Biroq, *V. orientalis* mastoparani qiziqarli istisno bo‘lib, u jabrlanuvchi to‘qimasida gistamin ko‘payishiga olib kelmaydi, chunki u semiz hujayra (mast cell) degranulyatsiyasini (degranulation) keltirib chiqarmaydi va immunogen (immunogenic) xususiyatga ega emas.

## Hujum feromoni

Ko‘plab ijtimoiy arilar singari, qovog‘arilar ham butun uya ahlini himoya uchun safarbar qila oladi, bu esa odamlar va hayvonlar uchun juda xavflidir. Uyaga xavf tug‘ilganda hujum feromoni ajralib chiqadi. Osiyo ulkan qovog‘arisi (*V. mandarinia*) holatida, bu feromon o‘lja koloniyalariga, masalan, asalarilar va boshqa *Vespa* turlariga hujum qilishda ko‘plab ishchi arilarni bir vaqtning o‘zida safarbar qilish uchun ham ishlatiladi. Ushbu tur uchun uchta biologik faol kimyoviy modda: 2-pentanol, izoamil spirti (isoamyl alcohol) va 1-metilbutil 3-metilbutanoat aniqlangan. Dala sinovlarida 2-pentanolning o‘zi yengil xavotir va himoya xulq-atvorini keltirib chiqargan, ammo qolgan ikki birikmaning qo‘shilishi sinergik (synergistic) ta’sir ko‘rsatib, tajovuzkorlikni oshirgan. Yevropa qovog‘arisi (*V. crabro*)da xavotir feromonining asosiy tarkibiy qismi 2-metil-3-buten-2-oldir.

Agar qovog‘ari uya yaqinida o‘ldirilsa, u boshqa qovog‘arilarni hujumga chorlaydigan feromonlarni chiqarishi mumkin. Ushbu feromonlar bilan aloqada bo‘lgan kiyim, teri, o‘lik o‘lja yoki qovog‘arilar kabi materiallar, shuningdek, banan va olma kabi oziq-ovqat xushbo‘ylantiruvchilari hamda tarkibida C5 spirtlar va C efirlar bo‘lgan atirlar ham hujumni qo‘zg‘atishi mumkin.

## Hayot sikli

*[[Vespa crabro|V. crabro]]* turida uya bahorda qirolicha deb ataladigan urug‘langan urg‘ochi tomonidan tashkil etiladi. U odatda qorong‘i, g‘ovak daraxt tanalari kabi pana joylarni tanlaydi. Dastlab u chaynangan daraxt po‘stlog‘idan bir qator katakchalarni (50 tagacha) quradi. Kataklar gorizontal qatlamlar — taraxlar (combs) shaklida joylashadi, har bir katakcha vertikal bo‘lib, yuqori qismi yopiq bo‘ladi. Keyin har bir katakchaga bittadan tuxum qo‘yiladi. 5–8 kundan keyin tuxumdan lichinka chiqadi. Keyingi ikki hafta davomida lichinka rivojlanishning besh bosqichini bosib o‘tadi. Bu vaqt ichida ona ari uni oqsilga boy hasharotlar bilan oziqlantiradi. So‘ngra lichinka katakcha og‘zini ipak qopqoq bilan yopadi va keyingi ikki hafta davomida voyaga yetgan hasharotga aylanadi — bu jarayon metamorfoz (metamorphosis) deb ataladi. Voyaga yetgan ari ipak qopqoqni teshib chiqadi. Faqat urg‘ochilardan iborat bo‘lgan ushbu birinchi avlod ishchi arilari endilikda ona ari bajargan barcha vazifalarni (oziq-ovqat topish, uya qurish, naslga (brood) g‘amxo‘rlik qilish va h.k.) o‘z zimmasiga oladi, tuxum qo‘yish (oviposition) bundan mustasno, bu vazifa faqat ona ariga tegishli bo‘lib qoladi.

Koloniya hajmi o‘sishi bilan yangi taraxlar qo‘shiladi va uya qatlamlari atrofida qobiq quriladi, natijada uya kirish teshigidan tashqari butunlay yopiladi. To‘liq qorong‘ulikda katakchalarni qurish uchun ular gravitatsiyadan foydalanadilar. Yoz oxirida, populyatsiya cho‘qqisiga chiqqanda, koloniya hajmi 700 ta ishchi ariga yetishi mumkin.

Shahar chetlari va aholi yashash punktlarida qovog‘arilar ko‘pincha tom qirralari ostida, devor bo‘shliqlarida yoki omborxonalar va garajlar ichida uya quradilar. Bu joylar tabiat hodisalaridan himoya qiladi va inson faoliyatiga yaqinligi sababli to‘qnashuvlar va chaqishlar ehtimolini oshirishi mumkin.

Bu vaqtda ona ari birinchi reproduktiv shaxslarni ishlab chiqarishni boshlaydi. Urug‘langan tuxumlar urg‘ochilarga (entomologlar tomonidan "gynelar" (gynes) deb ataladi) va urug‘lanmagan tuxumlar erkaklarga (asalari trutenlari kabi) aylanadi. Voyaga yetgan erkaklar uya ta’mirlash, oziq-ovqat qidirish yoki lichinkalarni parvarish qilishda ishtirok etmaydi. Kuz boshlarida yoki o‘rtalarida ular uyani tark etadilar va "kuyovlash parvozlari" (nuptial flights) davomida juftlashadilar.

Boshqa mo‘tadil iqlim turlari (masalan, Sariq qovog‘ari, *V. simillima* yoki Sharq qovog‘arisi, *V. orientalis*) shunga o‘xshash siklga ega. Tropik turlar (masalan, *[[Vespa tropica|V. tropica]]*) holatida hayot tarixi farq qilishi mumkin va ham tropik, ham mo‘tadil mintaqalarda tarqalgan turlarda (masalan, Osiyo ulkan qovog‘arisi, *V. mandarinia*) sikl kenglikka bog‘liq bo‘lishi ehtimoli yuqori.

## Oziqlanishi

Voyaga yetgan qovog‘arilar va ularning qarindoshlari (masalan, sariq arilar) nektar va shakarli o‘simlik mahsulotlari bilan oziqlanadilar. Shunday qilib, ularni ko‘pincha eman daraxti shirasi, chirigan shirin mevalar, asal va har qanday tarkibida shakar bo‘lgan oziq-ovqatlarni iste’mol qilayotganda uchratish mumkin. Qovog‘arilar ko‘pincha pishib o‘tgan mevalarni iste’mol qilish uchun bog‘larga uchib kiradilar va meva ichiga butunlay kirib olish uchun teshik kemiradilar. Oziqlanayotgan qovog‘ari bo‘lgan mevani tasodifan uzgan odam bezovta qilingan hasharotning hujumiga uchrashi mumkin.

Voyaga yetgan arilar, shuningdek, turli hasharotlarga hujum qilib, ularni nish va jag‘lari yordamida o‘ldiradilar. Kattaligi va zaharining kuchi tufayli qovog‘arilar asalarilar, chigirtkalar va temirchaklar kabi yirik hasharotlarni qiyinchiliksiz o‘ldira oladilar. O‘lja to‘liq chaynaladi va voyaga yetgan qovog‘arilar tomonidan iste’mol qilinmasdan, balki uyada rivojlanayotgan lichinkalarga beriladi. O‘ljalarining ba’zilari zararkunanda hisoblangani uchun, qovog‘arilar ba’zi holatlarda foydali deb topilishi mumkin.

Qovog‘ari lichinkalari shakar va aminokislotalarni o‘z ichiga olgan shirin suyuqlik chiqaradilar, bu esa ishchi arilar va ona ari tomonidan iste’mol qilinadi.

## Yirtqichlik strategiyalari

Qovog‘arilarning asalarilarni ovlash qobiliyati bir qator moslashuvlar bilan ta’minlangan. *Vespa* o‘z o‘ljasiga nisbatan kattaroq tana o‘lchamiga, ari hujumlariga qarshilik ko‘rsatish uchun qattiq ekzoskeletga hamda kuchli jag‘lar va zaharli nishga ega. Ov strategiyalariga kelsak, *[[Vespa tropica|V. tropica]]* va *[[Vespa velutina|V. velutina]]* kabi ba’zi turlar asalari koloniyalarini uzoq masofadan aniqlash uchun ham vizual, ham hid bilish signallaridan (olfactory cues) foydalanishi isbotlangan. *V. tropica* ozuqa izlovchi arilari rang va shaklni potentsial oziq-ovqat manbalari bilan osongina bog‘laydi va rang umumlashtirish (color generalization) xususiyatini namoyish etadi. *V. velutina* ishchi arilari asalari hidlari bilan ishlov berilgan sun’iy ari o‘ljasi va paxta to‘pi o‘ljasini vizual ravishda farqlay oladi va sun’iy arilarni afzal ko‘radi.

Oziq qidiruvchi qovog‘arilar asalari koloniyasi hidlariga, xususan, asal va gulchanglarga, shuningdek, o‘lja zichligini bildiruvchi asalari feromonlariga tanlab jalb qilinadi. Laboratoriya tajribalarida *V. velutina* ishchilari asalari ishchilarining to‘planish feromoni tarkibiy qismi bo‘lgan geraniolga (geraniol) alohida e’tibor qaratishgan, bu esa qovog‘arilar uchun ishonchli signal bo‘lishi mumkin. Xulq-atvor, kimyoviy va elektrofiziologik tahlillar shuni ko‘rsatdiki, *[[Vespa bicolor]]* Osiyo (*[[Apis cerana]]*) va Yevropa (*[[Gʻarb asalari|Apis mellifera]]*) asalarilarining xavotir feromonlaridagi asosiy birikma bo‘lgan (Z)-11-eykosen-1-olga jalb qilinadi va uning antennalari ushbu birikmaga javob beradi.

Qovog‘arilarning asalari feromoniga qiziqishi *[[Dendrobium christyanum]]* orxideyasi tomonidan o‘z manfaati yo‘lida foydalaniladi. Bu o‘simlik gullari asalari xavotir feromoniga o‘xshash hid taratib, gullarni changlatish uchun qovog‘arilarni jalb qiladi. Asalari ovlovchi qovog‘arilar o‘lja qidirib, nektarsiz gullarga tashrif buyuradi.

## Turlar

Ko‘plab *Vespa* turlari ichida kenja turlarni ajratish tarixi mavjud bo‘lsa-da, urug‘ning eng so‘nggi taksonomik qayta ko‘rib chiqilishi *Vespa* urug‘idagi barcha kenja tur nomlarini sinonimlar sifatida qaraydi va ularni mintaqaviy rang shakllari uchun norasmiy nomlar darajasiga tushiradi.

* *[[Vespa affinis]]*
* *[[Vespa analis]]*
* *[[Vespa basalis|Qora qorinli qovog‘ari (Vespa basalis)]]*
* *[[Vespa bellicosa]]*
* *[[Vespa bicolor]]*
* *Vespa bilineata*
* *[[Vespa binghami]]*
* *Vespa ciliata*
* *Vespa cordifera*
* *[[Yevropa qovog‘arisi|Vespa crabro]]*
* *Vespa crabroniformis*
* *Vespa dasypodia*
* *[[Vespa ducalis]]*
* *[[Vespa dybowskii]]*
* *[[Vespa fervida]]*
* *Vespa fumida*
* *[[Vespa luctuosa]]*
* *[[Osiyo ulkan qovog‘arisi|Vespa mandarinia]]*
* *[[Vespa mocsaryana]]*
* *Vespa multimaculata*
* *Vespa nigra*
* *[[Sharq qovog‘arisi|Vespa orientalis]]*
* *[[Vespa philippinensis]]*
* *Vespa picea*
* *[[Vespa simillima]]*
* *[[Vespa soror]]*
* *[[Vespa tropica]]*
* *[[Osiyo qovog‘arisi|Vespa velutina]]*
* *[[Vespa vivax]]*

## Oziq-ovqat va tibbiyot sifatida

Qovog‘ari lichinkalari Xitoyning tog‘li hududlarida oziq-ovqat sifatida keng iste’mol qilinadi. Qovog‘arilar va ularning uyalari an’anaviy xitoy tabobatida dori sifatida ishlatiladi.

## Galereya

File:Vespa basalis .jpg|Qora qorinli qovog‘ari (*Vespa basalis*), Sinpin
File:Asian predatory wasp (Vespa velutina var. nigrithorax).jpg|Osiyo qovog‘arisi (*Vespa velutina*), Shanxay
File:キイロスズメバチVespa simillima xanthoptera羽虫を捕獲 山梨県.jpg|Yapon sariq qovog‘arisi (*Vespa simillima xanthoptera*), Yaponiya


## Manbalar

## Havolalar

* European hornet protection site  (shuningdek, fransuz, nemis, rus, ispan va shved tillarida mavjud)
* 
* Paper Wasps and Hornets
* Controlling Wasps, Hornets, and Yellowjackets
* Hornets & Yellowjackets
* Yellowjackets and Other Social Wasps
* Vespidae of the World
* yellowjackets and hornets of Florida on the UF / IFAS Featured Creatures Web site
*