Kredit-modul tizimi

**''Kredit-modul tizimi**, bu – taʼlimni tashkil etish jarayoni boʻlib, oʻqitishning modul texnologiyalari jamlamasi va kredit oʻlchovi asosida baholash modeli hisoblanadi. Uni bir butunlikda olib borish serqirra hamda murakkab tizimli jarayon hisoblanadi. Kredit-modul tamoyilida ikkita asosiy masalaga ahamiyat beriladi: talabalarning mustaqil ishlashini taʼminlash; talabalar bilimini reyting asosida baholash**'.''

== Kredit-modul tizimining asosiy vazifalari ==
Kredit-modul tizimining asosiy vazifalari sifatida quyidagilar eʼtirof etiladi:

* oʻquv jarayonlarini modul asosida tashkil qilish;
* bitta fan, kurs (kredit)ning ­qiymatini aniqlash;
* talabalar bilimini [[reyting]] bali asosida baholash;
* talabalarga oʻzlarining [[Oʻquv rejasi|oʻquv rejal]]<nowiki/>arini individual tarzda tuzishlariga imkon yaratish;
* taʼlim jarayonida mustaqil taʼlim olishning ulushini oshirish;
* taʼlim dasturlarining qulayligi va [[mehnat bozori]]<nowiki/>da mutaxassisga qoʻyilgan talabdan kelib chiqib oʻzgartirish mumkinligi.

== Paydo boʻlish tarixi ==
Kredit ilk marotaba XVIII va XIX asrlarda [[AQSHda taʼlim|AqSh]] universitetlarida joriy etilgan boʻlib, oʻquv jarayonlarini [[liberalizatsiya]] qilish, talabaning haftalik akademik yuklamasini belgilab berish maqsadida yaratilgan.

1869-yilda [[Garvard universiteti]] prezidenti, Amerika taʼlimining taniqli arbobi [[Charlz Uilyam Eliot]] „kredit soati“ tushunchasini isteʼmolga kiritadi. Shunday qilib, 1870 – 1880-yillarda kredit soatlari bilan oʻlchanadigan tizim joriy qilinadi. Kredit tizimi bilan oʻqish va oʻquv dasturlarini oʻzlashtirish talabalarga oʻquv jarayonini mustaqil ravishda rejalashtirish, uning sifatini nazorat qilish, taʼlim texnologiyalarini ­takomillashtirish uchun imkoniyat yaratib berdi.

Kredit toʻplash oʻlchovining kiritilishi talabaga katta erkinlik berish bilan bir qatorda, kelajakda tanlagan sohasining raqobatbardosh mutaxassisi boʻlib yetishishi uchun akademik jarayonni mustaqil rejalashtirish imkonini ham taqdim etdi. Ayni chogʻda, [[Baholash tizimi (GPA)|baholash tizimi]] va taʼlim texnologiyalarining takomillashishiga ham olib keldi.

[[Bolonya deklaratsiyasi]]<nowiki/>da koʻzda tutilganidek, kredit-modul tizimi aynan ­mustaqil taʼlimga urgʻu qaratgani holda, asosan, ikkita funksiyani bajarishga ­xizmat qiladi:

birinchisi, talabalar va oʻqituvchilarning mobilligini, yaʼni bir oliy taʼlim muassasasidan boshqa OTMga toʻsiqlarsiz, erkin ravishda oʻtishini (oʻqishni yoki ishni koʻchirish)ni taʼminlaydi;

ikkinchisi, talabaning tanlagan taʼlim yoʻnalishi yoki mutaxassisligi boʻyicha barcha oʻquv va ilmiy faoliyati uchun akademik yuklama – kredit aniq hisoblab boriladi. Kredit yigʻindisi talabaning tanlagan ­dasturi boʻyicha nimani qancha oʻzlashtirganligini namoyon etadi.

== Oʻzbekiston oliy oʻquv yurtlarida qoʻllanishi ==
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahakamasining 2020-yil 31-dekabrdagi „[https://lex.uz/docs/-5193564 Oliy taʼlim muassasalarida taʼlim jarayonlarini tashkil etish bilan bogʻliq tizimni takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida]“gi qarori asosida „Oliy taʼlim muassasalarida oʻquv jarayoniga kredit-modul tizimini joriy etish tartibi toʻgʻrisida“ NIZOM tasdiqlangan. Mazkur Nizomda esa kredit-modul tizimiga oid asosiy tushunchalar berib oʻtilgan. Unga koʻra:

GPA (Grade Point Average) – taʼlim oluvchining dastur boʻyicha oʻzlashtirgan ballari oʻrtacha qiymati boʻlib, u quyidagi formula yordamida hisoblanadi:

**GPA =K1U1+K2U2+K3U3…+KnUn : K1+K2+K3…+Kn** ga tengdir.

Bunda:

K – har bir fan/modulga ajratilgan kreditlar miqdori;

U – har bir fan/modul boʻyicha talaba toʻplagan [[Baho|baho;]]

**Kredit** – taʼlim olish natijalariga koʻra talaba tomonidan muayyan fan boʻyicha oʻzlashtirilgan oʻquv yuklamasining oʻlchov birligi. Kreditlar qoidaga muvofiq butun, kasr sonlarda ifodalanishi mumkin;

**Kredit toʻplash** – taʼlim elementlarini oʻzlashtirish va boshqa yutuqlarga erishish natijasida taqdim etiladigan kredit birliklarini toʻplash;

Talabaning shaxsiy taʼlim [[trayektoriya]]<nowiki/>si – talaba tomonidan tanlangan hamda unga ketma-ketlikda bilimlar toʻplash va xohlagan [[Kompetensiya (maʼnolari)|kompetensiya]]<nowiki/>lar yigʻindisiga ega boʻlish imkoniyatini beradigan yoʻnalish (marshrut).

**Oʻqish yuklamasi''' – talaba tomonidan oʻquv faoliyatining barcha turlari – maʼruza, amaliy mashgʻulot, seminar, laboratoriya ishi, kurs loyihasi (ishi), amaliyot va mustaqil ishni amalga oshirish asosida kutilgan oʻquv natijalariga erishish uchun zarur boʻlgan soatlar hajmi.

## Manbalar