open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Georgiy Malenkov

**Georgiy Maksimilianovich Malenkov** (1901.26.12, Orenburg — 1988.14.1, Moskva) — davlat arbobi, general-leytenant (1943). Turkiston fronti siyosiy boshqarmasida xizmat qilgan (1920-1921). 1939-1946 va 1948-1953 yillarda KPSS MK kotibi. 1953—1955 yillarda SSSR Ministrlar Soveti raisi, 1955—1957 yillarda SSSR elektr stansiyalari vaziri. 1957-yilda Nikita Xrushchyovning siyosiy yoʻliga qarshi chiqqan (L. M. Kaganovich, Vyacheslav Molotov va boshqalar bilan birga). Iosif Stalinning yaqin safdoshlaridan, 1930—50 yillardagi ommaviy qatagʻonlarning faol tashkilotchilaridan biri.

## Manbalar
Maler Gustav

**MALER (Mahler) Gustav** (1860.7.7, Kalishte, Chexiya — 1911.18.5, Vena) — avstriya kompozitori va dirijyor, soʻnggi romantizmning yirik vakili. Vena konservatoriyasi (1875—78) va universiteti (1878—80)da taʼlim olgan. Dirijyorlik faoliyatini 1880-yildan boshlab, Yevropaning turli opera teatrlari (Praga, Leypsig, Budapesht, Gamburg va boshqalar)da ishlagan. 1897—1907-yillar Vena saroy operasiga rahbarlik qilib, uni jahon opera sanʼati markaziga aylantirdi. R. Vagner, V. Motsart, L. Betxoven, P. Chaykovskiy, B. Smetana va boshqa kompozitorlarning operalarini yuksak darajada sahnalashtirgan. Shuningdek, simfonik dirijyor sifatida ham tanilib, koʻp mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Umrining oxirida (1908—11) "Metropoliten-onepa"ra, Nyu-York filarmonik or-kestriga rahbarlik qilgan. M. — simfonik musiqaning Betxovensln ke-yingi eng yirik namoyandasi. U 1888— 1910-yillarda yaratgan 10 ta monumental simfoniyasida keng koʻlamli falsafiy konsepsiyalarga gumanistik talqin berishga erishgan. Cholgʻu musiqa bilan cheklanmay 2—4-, 8- simfoniyalari va "Yer haqida qoʻshiq" simfoniyakantatasida turli mamlakat (jumladan, 8— 9-asr Xitoy) shoirlari ijodiga murojaat qilgan. M. ijodi (ovoz va orkestr uchun bir qancha vokal turkumlari, qoʻshiqlari) 20-asr dramatik simfonizmi (D. Shostakovich, A. Onegger asarlari), musiqiy ekspressionizm namoyandalari (A. Shyonberg, A. Vebern va boshqalar) ijodiga taʼsir oʻtkazgan. Venada M. jamiyati faoliyat koʻrsatmoqda (1955-yildan).

## Manbalar
Mali (maʼnolari)

* Mali (qadimgi davlat) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Sudanda Senegal va Niger daryolari yuqori havzasida mavjud boʻlgan davlat (taxminan
* Mali (Mali), Mali Respublikasi (République du Mali) — Gʻarbiy Afrikadagi davlat.
Mali (qadimgi davlat)

**Mali** — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Sudanda Senegal va Niger daryolari yuqori havzasida mavjud boʻlgan davlat (taxminan 8—17-asrlar). Ilk bor al-Yaʼqubiy (9-asr) tomonidan *Mallal* nomi bilan qayd etilgan. 13-asr 1 -choragigacha Gana davlatiga qaram boʻlgan. 14-asr 1-choragida (M. davlatining eng ravnaq topgan davri) M. hududi Atlantika okeanidan AdrarIforas platosigacha choʻzilgan. Bu davr uchun M. davlatining batafsil bayonini arab tarixchilari ul-Umariy va Ibn Battuta asarlarida uchratish mumkin. M.da ilk mulkdorlik munosabatlari hukmron boʻlgan; qulchilik ham mavjud edi. M. iqtisodida Shimoliy Afrika va Misr bilan karvon savdosi muhim oʻrin egallagan; asosan, oltin va qullar chiqarilgan, chetdan esa tuz va hunarmandlik buyumlari keltirilgan. Yirik markazlari (Jenis, Tombuktu, Gao)da Gʻarbiy Sudanning madaniy rivojida muhim rol oʻynagan musulmonlar manzilgohlari (koloniyalari) mavjud boʻlgan, 14-asrning 60-yillaridan oʻzaro ichki nizolar natijasida M. tanazzulga uchray boshlagan, 16-asrda M. Songan davlatiga qaram boʻlib qolgan.

## Manbalar
Vasiliy Maligin

**Vasiliy Stepanovich Maligin** (1882.25.1, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Kirov viloyati – 1951.2.9, Toshkent) — meliorator, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1947), professor (1933). Moskva qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1911). Mirzachoʻl tajriba dalasida. labratoriya mudiri (1911 – 13), Zarafshon tajriba dalasi boshligi (1913–17), Turkiston ASSR Davlat reja qoʻmitasida qishloq xoʻjaligi seksiyasi raisi (1922–24). Yoʻlagan tajriba stansiyasi (Turkmaniston)da boʻlim boshligi, direktor (1924–27), Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash inje-nerlari institutida dotsent (1931–33), Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida kafedra mudiri (1933–51). Oʻzbekistonda oliy qishloq xoʻjaligi taʼlimini rivojlantirishga katta hissa qoʻshgan.

## Manbalar
Malik

**Malik** (arab.— ega, hukmron) — islomgacha boʻlgan arab davlatlari (Facsoniylar, Lahmiylar)da hukmdor, Markaziy Arabistondagi qabilalar konfederatsiyasi va Jan.-Sharqiy Arabistonning baʼzi qabilalari boshliqlari, shuningdek, Xadramavt hududidagi kinda qabilasi zodagonlari vakili. Islom vujudga kelishi bilan "M." atamasi musulmon boʻlmagan hukmdorlarga (monarx maʼnosida) nisbatan qoʻllandi. Arab xalifaligi parchalanib ketgach, xalifalik hududida vujudga kelgan mustaqil davlatlarning hukmdorlari M. deb atala boshlandi.

Qurʼoni karimda "M." istilohi podshoh, shuningdek, Alloxning si-fatlaridan biri maʼnosida qoʻllanadi.

Sosoniylar davriga oid "Tansara maktublari" asari (260 yil)da aytilishicha, M. unvoni shohanshoh tomonidan faqat shox, xonadoni aʼzolari va chegara hududlaridagi "alanlar, gʻarbiy viloyatlar, Xorazm va Kobul hokimlari"ga berilgan. Xorazmshohlar davlatida M. harbiy unvoni 10 ming kishilik otliq qoʻshinga qoʻmondonlik qilgan kishilarga berilgan (mas, Aʼzam M., Temur M. va boshqalar). Bu unvonga kamdan kam hollarda aholining quyi qatlamiga mansub kishilar sazovor boʻlishgan. Janglarda alohida jasorat koʻrsatgan M.larga xon unvoni berilgan.

Moʻgʻullar bosib olgan baʼzi mamlakatlarda (13—14-asrlar) mahalliy hukmdorlar M. deb atalgan. Moʻgʻullar hukmronligi davrida Armaniston va Ozarbayjon, Safaviylar davlatidagi yarim mustaqil davlatlarda M. — yirik mulkdor, mahalliy qad. musulmon va xristian zodagonlarining ajdodi.

Afgʻon qabilalarida M. — qabila yoki urugʻ boshligʻi; qishloq yoki mahalla oqsoqoli. Hozir M. — baʼzi arab davlatlari (Iordaniya, Marokash)ning qiroli (podshohi). Musulmonlar ismlarida M. soʻzi ism (yoki familiya)ning tarkibiy boʻlagi sifatida uchraydi.

## Adabiyot
* Lukonin V., Drevniy i rannesrednevekoviy Iran, M., 1987; Buniyodov 3., Anushtagin Xorazmshoxlar davlati, T., 1998; Shixab addin Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973.

## Manbalar
Malik ul-kalom

**Malik ul-kalom** (arab. — soʻz pod-shosi) — ijodkorning yuksak krbiliyati, badiiy-poetik mahorati va shuhratini eʼtirof etish, uning oʻz davri, zamondoshlari adabiy muhitida tutgan yetakchi mavqei, obroʻ-eʼtiborini koʻrsatish uchun qoʻllangan unvon. M. ulk. soʻz sanʼatida oʻta yuksak marralarga, ijod choʻqqilariga koʻtarilgan, oʻziga zamondosh va halaf ijodkorlar uchun ustoz darajasiga yetgan soʻz sanʼ-atkorlaridir. Shu maʼnoda Alisher Navoiy keksa zamondoshi Mavlono Lutfiyni shu unvonga loyiq koʻrgan va "Majolis unnafois" tazkirasida "Mavlono Lutfiy oʻz zamonasining malik ulkalomi erdi. Forsiy va turkiyda benazir erdi", deb qayd qilgan edi.

## Manbalar
Malik ush-shuaro

**Malik ush-SHUARO** (arab. — shoirlar shohi) — Sharqda muayyan adabiy doiraga mansub shoirlar va yozuvchilarning eng peshqadamlariga podsholarning saroylarida berilgan rasmiy faxriy unvon. Mas, Eronda Bahor, Afgʻonistonda Betobga M. ush-shahri unvoni berilgan.

## Manbalar
Malikai Husnobod

"MALIKAI HUSNOBOD" - oʻzbek xalq, ertaklaridan. "Malikai Xubon", "Malikai Jahon", "Donoxon", "Yetim qiz" kabi ertaklar "M.H."ning vari-antlaridir. Bu asarlarning bosh qahramoni ayol boʻlib, unda goʻzallik, mardlik, vafodorlik hislatlari mujassamlashgan. "M.H." syujeti ijtimoiy konflikt asosiga qurilgan. Xalqning ozod oʻlka va baxtiyor hayot haqidagi orzu-umidlari ertak gʻoyasini tashkil etadi. H. Olimjonning "Oygul va Baxtiyor" dostoni shu ertak asosida yozilgan.

## Manbalar
Erkli Malikboyeva

**Erkli Vohidovna Malikboyeva** (1928.16.12, Toshkent) –(2013. Toshkent) Oʻzbekiston xalq artisti (1971). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1950). 1949-yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri)da. Ijodining dastlabki yillari mumtoz va zamonaviy dramaturgiyada chuqur lirik obrazlar – Ofeliya („Gamlet“), Sarvinoz („Sevgi afsonasi“), Nazira („Ogʻriq tishlar“), Xannyan („Sabr kosasi“) va boshqalarni mahorat bilan ijro etdi. Umesh („Gang daryosining qizi“), Umar („Jazoir mening Vatanim“) kabi oʻgʻil bolalar obrazida M. ijodining yangi qirralari ochildi. Qahramonlarining oʻziga xos ichki dunyosi, his-tuygʻularini turli harakatlar, mimika, oʻziga xos talaffuz orqali ishonarli talqin etdi. Shuningdek, Anorxon („Hurriyat“), Xadicha („Sarvqomat dilbarim“), Yelizaveta („Mariya Styuart“), Silviya („Zamon dramasi“), Oysha („Imon“), Anna („Tirik murda“), Sottixon („Kelinlar qoʻzgʻoloni“) singari obrazlari toʻlaqonliligi, badiiy yetukligi bilan ajralib turadi. Qahramonning ichki yoki tashqi qiyofasini ochishda unga xos asosiy hislatni asos qilib olgan holda uning tabiatiga moslab betakror talqin tafsilotlarini topishi va natijada bir-biriga oʻxshamagan inson qiyofalarini namoyon qilish M. ijodiga xos.

## Manbalar
Malikrabot

**Malikrabot** — Navoiy viloyatidagi shaharcha. Navoiy tumanining markazi (1999-yil 27-maydan—2003-yilgacha). Viloyat markazi Navoiydan 20&nbsp;km janubi-gʻarbda, Zarafshon daryosining chap sohilida, Toshkent — Buxoro — Urganch avtomobil yoʻlining oʻng tomonida, 475 metr balandlikda.

Aholisi 7500 kishidan ziyod (2003). Asosan oʻzbeklar; shuningdek, tojik, tatar, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholisining aksariyat qismi Navoiy shahridagi sanoat korxonalarida ishlaydi. Malikrabot Buyuk Ipak yoʻli ustida joylashgan qadimiy aholi maskanlaridan biri. X—XVI asrlarda u yirik kasaba. Bobur va Ubaydullaxon oʻrtasida 1512-yil 28-aprelda boʻlib oʻtgan Koʻli Malik jangi Malikrabot yonida boʻlgan. Shaharchada Navoiy konchilik metallurgiya kombinatiga qarashli "Doʻstlik" agrofirmasi, "Sardobaparranda" fabrikasi, Buyuk Britaniya va Oʻzbekistonning "Massey Fergusson" qoʻshma korxonasi faoliyat koʻrsatadi. Malikrabot yonida Navoiy xalqaro aeroporti joylashgan. Shaharchada tuman hokimiyati binosi, 2 umumiy taʼlim maktabi (1442 oʻquvchi), tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, klub, madaniyat va istirohat bogi, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalaribor. Malikrabotda tarixiy-meʼmoriy yodgorliklardan Raboti Malik va Sardoba Malik (XI asr) saqlanib qolgan.

## Manbalar
Malikchoʻl

**Malikchoʻl** — Buxoro viloyatidagi choʻl. Zarafshon daryosining quyi oqimida. Daryoning yuqori koʻhna qayiri (terrasasi)da joylashgan. Gʻarbdan sharqqa 65&nbsp;km choʻzilgan. Maydoni 58,2 ming ga. Relyefi tekis, Zarafshon daryosi tomon qiya. Iqlimi keskin, kontinental, iyulning oʻrtacha temperaturasi 27—29°, yanvarniki 1,7—3,5°. Yillik yogʻin miqdori 180&nbsp;mm. Tuprogʻi har xil darajada shoʻrlangan va gipslashgan boʻz tuproq. Oʻsimliklardan shuvoq, gulsafsar, pechakgul va boshqa oʻsadi. Hayvonlardan kalamush, uzunoyoq, yumronqoziq, qora ilon va boshqa bor. AmuBuxoro mashina kapali suvini choʻlga keltirilishi yangi yerlarni ochish, M.da bogʻdorchilik, tokchilik, sabzavotchilik va polizchilik bilan birga paxtachilikni rivojlantirishga imkoniyat yaratdi.

## Manbalar
Malikshoh

**Malikshoh**, Abulfath Jaloliddin (1055—1092) — saljuqiylar sultoni (1072—92). M. 1072-yil otasi Alp Arslon oʻrniga taxtga oʻtirgan va davlatni vazir Nizomulmulkni kuchli taʼsiri ostida boshqargan. Nizomulmulk uning otasi davrida ham vazir boʻlib, yosh M.ga murabbiylik ham qilgan, M. uni oʻz homiysi — otabek deb atagan. M. otasi kabi iqtidorli sarkarda boʻlgan. Uning hukmronligi davrida Saljuqiylar davlati hududi juda ham kengaygan (Qashqardan Oʻrta dengizgacha, Kavkaz va Orol dengizidan Fors qoʻltigʻigacha), davlatning kuch-qudrati oʻzining yuqori choʻqqisiga yetgan. M.ga harbiy jasoratlardan koʻra, Nizomulmulkning mamlakat ichki siyosatida olib borgan faoliyati koʻproq shuhrat keltirgan: vayron boʻlgan shahar, qishloqlar tiklangan, aloqa yoʻllari yaxshilangan, koʻplab xonaqohlar, masjidlar, karvonsaroylar, rasadxonalar qurilgan. Umar Xayyom M. topshirigʻiga koʻra, sosoniylarning shamsiy taqvimini isloh etib, yangi taqvim tayyorlagan (u "Malikiy yil hisobi" yoxud "Jalol erasi" nomi bilan mashhur). Nishopur, Basra, Isfahon, Hirotda madrasalar qurilgan, xususan, Bagʻdoddagi "Nizomiya" madrasasi butun jahonga mashhur boʻlgan. Olimlarga homiylik qilingan. Saroyda muntazam suratda shoirlar anjumani boʻlib turgan. Mamlakatda diniy tolerantlik ustun boʻlgan; M. garchi sunniy boʻlsada, shia imomlari maqbaralarini ziyorat qilgan. Saltanatdagi tartibni shaxsan nazorat qilish uchun M. hayoti chogʻida davlat hududini 10-marta kezib chiqqan. U saltanatni 12 ta viloyat — mulkka ajratib, ularni saljuqiy amirlar va lashkar boshilarga iqto tariqasida bergan. M. hukmronligining soʻnggi davrida hashshoshiylar siyosat maydoniga chiqqanlar.

## Manbalar
Malina

**Malina**, xo'jag'at, buldurgʻun (Rubus) — raʼnoguldoshlar oilasi rubus turkumiga mansub koʻp yillik chala butalar; rezavor meva. Malinaning 120 yovvoyi turi boʻlib, Yevrosiyoning moʻʼtadil va subtropik mintaqalarida keng tarqalgan. Malinaning madaniy navlari oddiy yoki qizil (Rubus idaeus), dagʻal tukli yoki amerika Malinasi (Rubus strigosus), gʻarbiy yoki maymunjonsimon Malina (Rubus occidentalis) va boshqa turlari uchraydi. Oʻrta Osiyo, Sharqiy Sibir, Uzoq Sharq, AQSH va Yevropa mamlakatlarida oʻstiriladi. Ildizi koʻp yillik, poyasi ikki yillik. Butasi balandligi 1 — 1,5 m, barglari toq patsimon, murakkab, ketma-ket joylashgan. Gullari ikki jinsli, oʻzidan changlanadi. Mevasi qizil, baʼzan sariq. Oʻzbekistonda may oxiri — iyun boshidan pisha boshlaydi, remontantli (bir mavsumda qayta yoki koʻp marta gullab, hosil beradigan) navlari avgustning 2-yarmida ikkinchi marta meva tugadi. Mevasi tarkibida 5,7—11,5% qand, 1—2% organik kislotalar, 9,1 – 44&nbsp;mg% S vitamini hamda V guruhi vitaminlari, karotin, xushboʻy moddalar mavjud. Mevasi, asosan, yangiligida yeyiladi, konserva sanoatida qiyom, jem, sharbatlartayyorlanadi. Quritilgan mevasi (damlamasi) tibbiyotda terlatuvchi dori sifatida, sharbati suyuq dorilar taʼmini yaxshilashda ishlatiladi.

Malina ildiz bachkilari, ildizi va qalamchalaridan koʻpaytiriladi. Koʻchati oʻtqazilgach, 2-yili hosilga kiradi. Oʻzbekistonda Malina simbagʻazlarga koʻtarib oʻstiriladi. Hosili tugagach, bir yillik novdalari qoldirilib, ikki yilliklari qirqib tashlanadi. Malina oziq moddalarga boy, sernam, suvni yaxshi oʻtkazadigan, yer osti suvlari kamida 1,5 m chuqurlikda boʻlgan yerlarda yaxshi oʻsadi. Malina koʻchatlari erta bahorda yoki kech kuzda qator oraligʻi 1,5 m, tup oraligʻi 50—70 sm sxemada ekiladi. Yoz davomida qator oralari yumshatiladi. 10—12-marta sugʻoriladi. Hosildorligi oʻrtacha 80—120 s/ga. Oʻzbekistonda Malinaning Barnaul, Visluxa, Progress, Malboro navlari ekiladi. Kasalliklari: oq dogʻlanish, makrosporioz, vilt va boshqa Zararkunandalari: qoʻngʻizlar, bargxoʻrlar, shilliqqurt, oʻrgimchakkana, qalqondorlar.

Kurash choralari: agrotexnika tadbirlarini oʻz vaqtida oʻtkazish, gʻunchalash davrida va hosil yigʻishtirilganidan keyin 1% li kolloidli oltingugurt eritmasini purkash.

## Adabiyot
* Kazakov I.V.,Kichina VV., Malina, 3 izd., M., 1985; Abdullayev R., Yagudina S., Tomorqada yetishtiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.

Jamoliddin Fayziyev.

## Manbalar
Malinke

**Malinke**, maninka — Gʻarbiy Afrikada tarqalgan mande tillaridan biri, bamana va diula tillari bilan birgalikda mandingo til birligini tashkil etadi. Senegal, Gvineyada, qisman Mali, Liberiya, Syerra-Leoneda tarqalgan; unda 4 mln. ga yaqin kishi soʻzlashadi. Anchagina lahjalari bor: konya, koranko, manya, mau sinya va boshqa M.da unlilar tizimi rivojlangan: ochiq, choʻziq va burun fonemalar; bu uch belgi-xususiyat bir fonemaning oʻzidan namoyon boʻla oladi. Morfologiyasi yaxshi rivojlanmagan analitik til boʻlgani sababli, M.da sintaktik vositalar, xususan, gapda qatiy belgilangan soʻz tartibi, koʻmakchi-larning alohida oʻrni katta ahamiyatga ega.

## Manbalar
Nikolay Malinkin

**Nikolay Petrovich Malinkin** (1895.9.5, Tver gubernyasi, Rossiya — 1968.1.7, Toshkent) — agronom olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1966), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1959), professor (1961). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1925). SoyuzNIXIning Oʻgʻitlar va agrotuproqshunoslik markaziy stansiyasida agronom (1925—26), katta ilmiy xodim (1926—52; 1941—45 yillarda ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari). Toshkent Davlat Universitetida dotsent, kafedra mudiri (1955—66). Ilmiy ishlari paxtachilikni kimyolashtirish, oʻgʻitlarning gʻoʻza va bedaga taʼsiri masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
Malich qoʻy zoti

**Malich qoʻy zoti** - terisi va suti uchun boqiladigan dagʻal junli qoʻy zoti. Asl vatani Osiyo boʻlgan bu qoʻy zoti Qrim va Kubanda keng tarqalgan (chorvadorlar dumli qoʻylarni "malish qoʻylar" deb ataydilar). Dumining shakli, yogʻliligi qorakoʻl qoʻylarinikja oʻxshaydi va dumli qoʻylar guruhiga kiradi. Qoʻchqorlarining oʻrtacha tirik vazni 55–60&nbsp;kg , sovliqlariniki — 40&nbsp;kg . Sogʻish mavsumida 35–40&nbsp;kg sut, yiliga 2—2,5&nbsp;kg jun beradi. Qoʻzilari teri olish uchun 2—3 kunligida soʻyiladi. Koʻproq oq, qora va kamroq kulrang tusda. Qoʻzilari terisi qorakoʻl qoʻzilar terisiga oʻxshamasa ham lekin terisi yuqori baholanadi. Malich qoʻy zotiz. togʻ va choʻldasht sharoitiga moslashgan.

## Manbalar
Natan Mallayev

**Natan Murodovich Mallayev** (1922.22.1 — Toshkent — 1996) — adabiyotshunos, tarjimon. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973). Filologiya fanlari doktori (1978), professor (1980). Toshkent davlat pedagogika institutini tugatgan (1942). "Qardosh xalqlar adabiyoti" (hozirgi oʻzbek klassik adabiyoti) kafedrasi mudiri (1965—91). M. "Oʻzbek adabiyoti tarixi" (oʻrta maktablar uchun, 1953—72), "Oʻzbek adabiyoti tarixi" (un-t va pedagogika institutlari uchun, 1963—65) kabi darsliklar mu-allifi. Asosiy ilmiy tadqiqotlari Navoiy ijodini oʻrganish va mumtoz adabiyot bilan xalqogʻzaki ijodining uzaro taʼsirini tadqiq etishga karatilgan ("Ulugʻ shoir va mutafakkir", 1969; "Navoiy ijodining xalqchil negizi", 1973; "Soʻz sanʼatining gultoji", 1991 va boshqalar). M. "Abulqosim Firdavsiy" (1962) monografiyasini yozgan. S. Ayniyning "Qisqacha tarjimai holim" asarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Firdavsiy "Shohnomasining 2 jilddan iborat nasriy tarjimasini, Majlisiy ("Qissai Sayfulmulk" dostoni), Navoiy (ruboiy, tuyuq, lirika) asarlarini nashrga tayyorlagan. M. Navoiy asarlarining ruscha 10 jildli nashrini (5- va 10-j.lar, 1968) tay-yorlashda qatnashgan. Oliy oʻquv yurtlari va oʻrta maktablar uchun dastur va xrestomatiyalar tuzgan (1952—74).

## Manbalar
Robert S. Mulliken

**Robert S. Mulliken** (1896.7.6, Nyubernport — 1986. 31.10) — amerikalik fizik-kimyogar. Massachuset texnologiya institutini tugatgan (1917). Chikago universiteti (1925-yilgacha), Garvard va Nyu-York universitetlarida (1926—28), 1928-yildan yana Chikago universitetida (1931-yildan professor) ishlagan. Kimyoviy bogʻlar va molekulalarning elektron struktura tuzilishlarini molekulyar orbitallar usulida aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1966).

## Manbalar
Rahmatulla Mallin

**Rahmatulla Xolmurodovich Mallin** (1906, Oqmachit, Hozirgi Qiziloʻrda — 1990.4.3, Toshkent) — fizik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965). Leningrad universitetni (1927), Leningrad politexnika institutini tugatgan (1931). Oʻzbekiston Davlat Universitetida dekan (1931—41), Oʻrta Osiyo universitetida dotsent (1941—48), Toshkent pedagogika institutida kafedra mudiri (1948—67, 1972—86), prorektor (1957—59). Toshkent Davlat Universitetida dekan va nazariy fizika kafedrasi mudiri (1967—72). Ilmiy ishlari elektrodinamika, maydon nazariyasi, terminologiya va boshqalarga oid. M. fizikadan oʻquv qoʻllanmalari, darslik va lugʻatlar muallifi.

## Adabiyotlar
* Fizikadan ruscha-oʻzbekcha terminlar lugʻati, T., 1974; Klassik mikroelektrodinamika, T., 1974; Klassik makroelektrodinamika, T., 1978.

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-mar-12-1990-3639881/
Sergey Malov

**Sergey Yefimovich Malov** (1880.4.1, Qozon — 1957.6.9, Leningrad) — turkiyshunos olim.

FA muxbir aʼzosi (1939), Sankt Peterburg universitetining sharqshunoslik fakultetida oʻqigan (1904—09), N.F.Katanov va V.V.Radlovlarning shogirdi sifatida turkiy xalqlarning tarixi, tili, ogʻzaki ijodiyoti hamda etnografiyasi bilan jiddiy shugʻullangan. Gʻarbiy va Markaziy Xitoy (Sinszyan va Gansu viloyatlari)da yashovchi uygurlar tili va shevalari ustida olib borgan tadqiqotlari (1909—11; 1913—15) diqqatga sazovor.

M. "Qadimgi turkiy yozuvi yodgorliklari. Matnlar va tarjimalar" (1952), "Uygʻur tili. Homiy lahjasi. Matnlar, tarjimalar, lugat" (1954), "Sinszyan viloyatining uygʻur lahjalari. Matnlar, tarjimalar, lugʻat" (1961), "Lobnor tili, Matnlar, tarjimalar, lugat" (1955), "Sariq uygurlar tili. Lugʻat va grammatika" (1957), "Sariq uygʻurlar tili. Matnlar va tarjimalar" (1967) kabi asarlar muallifi. M. V.V.Radlov bilan hamkorlikda qad. uygʻur qoʻlyozmasi "Oltin yoruq" ("Suvarrahhasa")HH topdi va eʼlon qildi. Uning "Turklarning Yenisey yozuvi" (1952) nomli kitobi xalqlarimiz oʻtmishi, tillari tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

## Manbalar
Malomatiylar

**Malomatiylar** (arab. - taʼna axli, taʼnaga qoluvchilar) — sufiylik tarikatlaridan birining tarafdorlari. M. taʼlimotining asosiy qoidalarini Hamdun alkassor (884 yilv.e.) ishlab chiqqan. Al-Muhosibiy (857 yilv.e.), Boyazid Bistomiy va Saxl at-Tustariy (taxminan 818—896) kabi Iroq zohidlarining qarashlari mazkur taʼlimotning shakllanishida muhim rol oʻynagan. M. harakati umuman yagona tashkiliy tuzilmaga ega boʻlmay, mustaqil mahalliy toʻgaraklar shaklida edi. Dastlab Nishopurda yuzaga kelib, gʻarbga — Iroq va Suriyaga, sharqqa — Movaro-unnahr va Turkistonga tarqalgan. M. fikricha, sufiy ezgu amallarini boshqalarga oshkor etmasligi, ular maqtovga emas, balki zarur boʻlsa, taʼnamalomatga ham sabab boʻladigan xatti-harakat qilishi, oʻziga nisbatan gʻazabnafrat uygʻotadigan tarzda hayot kechirishi ayb sanalmaydi. Bu yoʻldan borgan sufiylar odamlar orasida be-odobligi, xunuk qiliqlari, oʻzini yomon tutishi bilan malomat orttirib yurgan. Tariqatning nomi shundan olingan. M. ayrim ruhoniylarning oʻz taqvodorligini boshqalarga pesh qilib, ibodat va marosimlarni yuzaki, namoyishkorona bajo etishiga eʼtiroz bildirishgan. Vaqt oʻtishi bilan M. tariqati yoʻqolib, uning tarafdorlari qolmadi. Bu taʼlimotning baʼzi jihatlari naqshbandiylik tariqatida namoyon boʻlgan.

## Manbalar
Maloyaroslavets jangi

**Maloyaroslavets jangi** - Fransiya-Rossiya urushi (1812) davrida Maloyaroslavets shahri (RF) ostonasida rus va fransuz qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan jang[1812-yil 12(24) oktabr]. 1812-yil 6-oktabrda marshal Myurat avangardini Chernishnya daryosi boʻyida yengilishi Napoleon I armiyasini Moskvadan chekinishini tezlatdi. Napoleon Kaluga orqali Smolensk shahriga chekinishni rejalashtirib, oziqovqat omborlarini egallash maqsadida va kelgusida Gʻarbiy Dvina va Dnepr daryo qirgʻoklarida mudofaa chizigʻi barpo etib, u yerda mustahkam joylashib olib, shu yerdan 1813-yil yangi hujumni boshlash niyatida boʻlgan. Napoleon rejasidan xabar topgan M.I.Kutuzov 10-oktabrda general D.S. Doxturovning 6-piyoda korpusi va l-otliq korpusni Napoleon armiyasi yoʻlini toʻsishga joʻnatgan. 12-oktabrda ruslar Maloyaroslavetsdan fransuzlarni quvib chiqarishgan. Biroq, fransuzlarning Ye. Bogorne qoʻmondonligi ostidagi 1korpusi M.ni kaytadan egallab olgan. Yangi kuchlar yordamga kelishi bilan jang keng tus olgan. Unda har ikki tomondan 25000 askar qatnashgan. Maloyaroslavets 8-marta qoʻldan qoʻlga oʻtgan. Kechga borib shahar fran-suzlar qoʻlida qolgan. Fransuzlar 5000, ruslar 3000 askarini yoʻqotgan. 13-oktabrda ikki tomon hal qiluvchi jangga tay-yorgarlik koʻra boshlagan edi, lekin Napoleon 14-oktabrda qoʻshiniga Smolensk yoʻli boʻylab chekinishga buyruq bergan. Maloyaroslavets jangi, ruslarning strategik gʻalabasi boʻlib, tashabbus ruslar qoʻliga oʻtgan. Moskva jangi (1941—42) vaqtida Maloyaroslavets rayonida shiddatli janglar boʻlgan. Shaharni 1941-yil 18-oktabrda nemis fashistlar egallagan edi. Shoʻrolar armiyasi 1942-yil 2-yanvarda shaharni ozod etgan. Maloyaroslavetsda 1812-yilgi Vatan urushi muzeyi mavjud.

## Manbalar
Maldivlar

**Maldivlar** (oʻzlarini — divexi deb ataydilar) — Maldiv Respublikasining asosiy aholisi (220 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, Hindistonda x.am (5 ming kishi) yashaydi. Hind-eron til guruhiga mansub maldiv tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmon.

## Manbalar
Malmö

**Malmö** (; ) — Shvetsiyaning janubidagi shahar. Aholisi 303 873 kishi (2012). Lund, Trelleborg, Vellinge va boshqa shaharlar bilan Katta Malmö shahar aglomeratsiyasini tashkil etadi. Eresunn boʻgʻozidagi port. Avtomobil paromi orqali Kopengagen shahri (Daniya) bilan bogʻlangan; Trelleborg — Zasnits (Germaniya) temir yoʻl paromi bor. Malmö — mamlakatning muhim sanoat markazlaridan biri. Mashinasozlik (jumladan, kemasozlik), kimyo (rezina buyumlari ishlab chiqarish), trikotaj, oziq-ovqat, sement sanoati korxonalari mavjud. Tarixiy-badiiy muzeyi bor. Shahar ilk bor qoʻlyozmalarda 13-asrdan tilga olingan. 14—16-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklardan ratusha, qasr va boshqa binolar saqlangan.

## Manbalar

## Havolalar
* 
*
Malpigi Marchello

MALPIGI (Malpighi) Marchello (1628.10.3, Krevalkore - 1694.30.11, Rim) — italiyalik biolog va vrach. London Qirollik jamiyati aʼzosi. Tibbiyot d-ri (1653-yildan), professor (1656—91). Mikroskopda oʻsimlik va hayvonlar anatomiyasini oʻrganib, ularning hujayradan tuzilganligini taʼriflab berdi. Oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar va hasharotlar talogʻining limfa tanachalari, buyrak chigallarini, chiqarish organlarini (qarang Malpigi naychalari), terining oʻsish qavatini, shuningdek, oʻpka alveolalari, tildagi taʼm bilish soʻrgʻichlarini tavsifladi. Kapillyarlarda qon aylanishini aniqladi.

## Manbalar
Malpigi naychalari

**Malpigi naychalari** — koʻpchilik oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar va hasharotlarning chiqarish organlari. Oʻrta va orqa ichak chegarasida joylashgan uchi berk oʻsimtalar. Oʻrgimchaksimonlar va koʻpoyoklilarda 1 juft, toʻgʻri qanotli hasharotlarda 120 juftgacha, pardaqanotlilarda 150 juftgacha Malpigi naychalari boʻladi. Ular muskul qavatlari yordamida qisqaradi. Oʻrgimchaksimonlar Malpigi naychalari, koʻpincha, guanin, hasharotlar va koʻpoyoqlilar Malpigi naychalari siydik kislota chiqaradi. Suv hasharotlarida Malpigi naychalari osmoregulyatorlik vazifasini bajaradi (yana q. Chiqarish sistemasi).

## Manbalar
Malta mexanizmi

**Malta mexanizmi**, malta xochi (nomi Malta xochi — Malta ordeni timsolidan olingan) — uzluksiz aylanma harakatni uzlukli aylanma harakatga oʻzgartirib beruvchi qurilma; oʻzgartiruvchi (qayta hosil qiluvchi) mexanizmlar turiga kiradi. Asosan, yetakchi va yetaklanuvchi disklardan iborat. Yetakchi disk aylanib turganda uning barmogʻi maʼlum vaqt yetaklanuvchi disk (xoch)dagi radial (radius boʻyicha yoʻnalgan) oʻyiqqa kirib turadi va uni muayyan burchakka (60 yoki 90° ga) buradi. Barmoq radial oʻyiqdan chiqqanidan soʻng yetakchi disk yetaklanuvchi disk sirtida sirpanadi va uning harakatini toʻxtatadi. Malta mexanizmining disklar tashqi va ichki ilashadigan, disklarining shakli hamda barmoqlari va radial oʻyiklari soni har xil boʻlgan turlari bor. Malta mexanizmi kino qoʻyish apparatlarida va toʻxtab-toʻxtab ishlaydigan boshqa qurilmalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Maltalar

**Maltalar** — xalq. Maltaning asosiy aholisi (355 ming kishi). Avstraliya (85 ming kishi), Buyuk Britaniya (35 ming kishi), Kanada (15 ming kishi), shuningdek, Afrikaning baʼzi mamlakatlarida ham yashaydilar. Umumiy soni 490 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Malta tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.

## Manbalar
Maltoza

**Maltoza** (ing . malt — solod), solod qandi — tabiiy disaharid; glyukozanit ikki qoldigʻidan iborat. Undirilgan arpa, javdar va boshqa donlarda koʻp. Pomidorda, bir qancha oʻsimliklarning changi va gul shirasida ham topilgan. Suvda yaxshi eriydi, taʼmi shirin. Hayvon va oʻsimliklar organizmida kraxmal va glikogenning ferment taʼsirida parchalanishidan hosil boʻladi. a-glyukozidaza yoki maltaza fermenti taʼsirida Maltoza glkjozaning ikki qoldigʻigacha parchalanadi. Bu ferment odam va hayvonning hazm shirasida, undirilgan don, mogʻor zamburugʻlari, achitqilarda boʻladi. Odam ichagining shilliq pardasida maltaza boʻlmasa, kishi Maltozani koʻtara olmaslikdek ogʻir irsiy kasallikka yoʻliqadi. Bunda bemorga Maltoza, kraxmal va glikogensiz yoki maltaza fermenti qoʻshilgan ovqat beriladi.

## Yana qarang

* Disaharidlar

## Manbalar
Thomas Robert Malthus

**Thomas Robert Maltus** (1766.13.2, Rukeri — 1834.23.12, Bat) — ingliz iqtisodchisi, ruhoniy. Kembrij universitetining Jezus kollejini tugatgan (1788). Ost-Indiya kompaniyasi tasarrufidagi kollejda yangi tarix va siyosiy iqtisod kafedrasida professor (1805-34). Maltus klassik maktab vakili boʻlishiga qaramay, David Rikardoning qiymatning mehnat nazariyasini inkor etdi va tovar qiymatini ishlab chiqarish harajatlariga qoʻshdi, foydani tovar qiymatiga nominal qoʻshimcha, deb qaradi. M. pul nazariyasiga va "ortiqcha ishlab chiqarish" nazariyasiga katta hissa qoʻshgan. "Nufuz  qonuni toʻgʻrisida tajribalar" asari (1798) unga katta mashhurlik keltirdi. M. bu asarida koʻpgina iqtisodchilar orasida qabul qilingan aholi soni va uning oʻsishi boylikdir, degan fikrga zid holda aholi oziq-ovqatning cheklangan taklifiga duch kelguniga qadar oʻsaveradi, aholi geometrik, oziq-ovqat mahsulotlari taklifi arifmetik progressiya boʻyicha oʻsadi, deb qaraydi. Aholi oʻsishini ijobiy (yaʼni oʻlimni koʻpaytirish orqali) — urushlar, epidemiyalar va boshqa yoki salbiy (tugʻilishni cheklash orqali) — ahloqiy cheklashlar, kech nikohga kirish va boshqa yoʻllar orqali nazorat qilish mumkin. M. oʻz fikrlarini "tuproq unumdorligining pasayib borishi qonuni" bilan asoslashga urinadi. M.ning ish haqi nazariyasi tirikchilik minimumga teng boʻlgan doimiy ish haqini nazarda tutadi. Lekin rivojlangan mamlakatlarda aholi ham, ish haqi ham, M.ning bashoratlariga zid holda, texnika ravnaqi tufayli oʻsib, daromadlarning oʻsishi darajasiga qarab tugʻilish pasayib bormoqda. M. javob berishga harakat qilgan muammolar hozirgi zamonda ham past rivojlangan mamlakatlarda dolzarb hisoblanadi. Bu mamlakatlarda tugʻilish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan sharoitda tibbiyotni "import qilish" bilan rivojlangan mamlakatlardagi kabi past oʻlim koeffitsiyenti taʼminlanmoqda va, ayni paytda, bu mamlakatlarda qashshoqlik muammosi mavjud. Shuningdek, ayrim ekologlar jahon miqyosida aholining va sanoat ishlab chiqarishining oʻsishi resurslar taqchilligiga olib keladi, deb qaraydi.

## Manbalar
Abram Malsev

**Abram Moiseyevich Malsev** (1897.20.4, hozirgi Dogʻiston Respublikasi, Cheryurt shahri – 1963.25.7, Toshkent) – genetik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1943), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan afonom (1943). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1928). Soyuz NIXI Markaziy seleksiya stansiyasida assistent (1928–31), stansiya direktori (1932–37), OʻzSSR Yer ishlari xalq komissari oʻrinbosari (1937–40), OʻzSSR Davlat nazorati qishloq xoʻjaligi guruhining bosh nazoratchisi (1940-41), OʻzKP MK qishloq xoʻjaligi boʻlimi mudiri (1941–42), Soyuz NIXI direktori (1942–55), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi kafedrasi dotsenti va mudiri (1956–63). Ilmiy ishlari gʻoʻza genetikasi, urugʻchiligi, biologi-yasi, sistematikasi va geografiyasi masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Xlopchatnik i ispolzovaniye volokna, T., 1956.
Malus qonuni

**Malus qonuni** — yorugʻlik qutblovchi asbob (polyarizator) dan oʻtganda chiziqli yorugʻlik intensivligining oʻzgarishi qonuni. Tushayotgan yorugʻlikning qutb tekisligi va qutblovchi asbobning qutblash tekisligi orasidagi burchak \varphi ga nisbatan yorugʻlik intensivligi har xil oʻzgaradi. Malus qonuni 1810-yilda fransuz fizigi Étienne-Louis Malus (1775—1812) kashf qilgan. Qutb tekisliklari (yorugʻlik va asbob) orasidagi burchak \varphi, analizatorga tushayotgan chiziqli yorugʻlik intensivligi E_{0} boʻlsa, analizatordan chiqayotgan yorugʻlik intensivligi Malus qonuniga asosan E=E_{0}\cos^2\varphi\; boʻladi. Yorugʻlik intensivligini oʻlchaydigan asbob va qurilmalar Malus qonuni asosida ishlanadi.

## Manbalar
Viktor Malyasov

**Viktor Aleksandrovich Malyasov** (1917 - 1944) — Ishchi va dehqon Qizil Armiyasi gvardiyasi mayori, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni ( 1944 ).

## Tarjimai hol
Viktor Malyasov 1917-yil 7-noyabrda Toshkentda tugʻilgan. Maktabning yetti sinfini (43-maktabda) va ishchilar fakultetini tugatgandan soʻng, u zavodda tokar boʻlib ishlagan. 1937—1941-yillarda Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida tahsil olgan. 1941-yil noyabrda Malyasov Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasiga xizmat qilishga chaqirilgan. 1942-yilda Toshkent qoʻshin qoʻmondonlik bilim yurtini tamomlagan. Oʻsha yilning may oyidan boshlab — Ulugʻ Vatan urushi frontlarida xizmat qilgan.

1943-yil sentabrgacha gvardiya kapitani Viktor Malyasov 234-gvardiya miltiq polki 76-gvardiya miltiq diviziyasi 61-armiya Markaziy front batalyoniga qoʻmondonlik qilgan. Dnepr jangi paytida oʻzini namoyon qilgan. 1943-yil 28-sentabrda Malyasov bataloni Ukraina SSR, Chernigov viloyati, Repkinskiy tumani, Mysi qishlogʻi yaqinida Dneprni kesib oʻtgan, uning gʻarbiy qirgʻogʻidagi koʻprigini egallab olgan va koʻplab nemis qarshi hujumlarini qaytargan va asosiy kuchlar kesib oʻtguncha uni ushlab turgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „*Dnepr daryosini qamal qilishda, qoʻmondonlikda jangovar topshiriqlarni namunali bajarganliklari va bir vaqtning oʻzida koʻrsatgan jasorati va qahramonligi*“ uchun gvardiya kapitani Viktor Malyasov Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan, Lenin ordeni va 2974-sonli „Oltin yulduz“ medali bilan taqdirlangan   .

1944-yil 17-oktabrda gvardiya mayori Viktor Malyasov Polshaning Radzimin shahri (Varshava yaqini) uchun jangda halok boʻlgan. Dastlab u Varshava shahrida, Mokotov tumanida dafn etilgan, ammo urushdan keyin u Brestdagi 1-may bogʻidagi ommaviy qabrga dafn etilgan .

Shuningdek, Aleksandr Nevskiy ordenlari, 1-darajali Vatan urushi ordeni va Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangan. Harbiy qismning shaxsiy roʻyxatiga abadiy kiritilgan .

## Xotira

* Toshkent (mustaqillik yillarida maʼlum vaqt *Chimrobod deb oʻzgartirilgan*), Pskov va Chernigovdagi koʻchalarga Malyasov nomi berilgan.
* Sovet Ittifoqining boʻlajak qahramoni yashagan Malyasov koʻchasidagi 3-uyda va u oʻqigan 43-maktab binosida memorial doskalar oʻrnatilgan .
* 234-gvardiya desant-shturm polkining 1-rotasi shaxsiy tarkibiga abadiy kiritilgan.

## Manbalar

## Adabiyot

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — .
* Навечно в строю. — М.: Воениздат, 1973. — Кн/ 6.
* Подвиг. — Ташкент, 1980.
Malham

**Malham** — sirtdan qoʻllanadigan dori shakli. Mazlarga qaraganda qattiqroq, badan haroratida yumshab teriga yopishadi. U baʼzan suyuq boʻladi. M.lar (qoʻrgʻoshinli malham, ley-koplastir, garmdorili plastir, bakteritsid qogʻozlar va boshqalar) teri yuzasidagi bogʻlovlarni mahkam tutish, terini tashqi taʼsirlardan saqlash va davolashda ishlatiladi.

## Manbalar
Malhamchilar

**Malhamchilar** (Meloidae) - qattiq qanotli hasharotlar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi. Oʻrta Osiyoda 20 dan ortiq turi tarqalgan. Tanasi choʻzinchoq, 8–30&nbsp;mm, qizil, sariq va qora tusda. Odatda, ikki biqinidan birmuncha qisilgan; moʻylovlari toʻgʻnogʻichsimon, boʻgʻimlarga boʻlingan. Tuxumini yerga qoʻyadi. Lichinkalari chigirtka yoki arilarning inida yarim parazitlik bilan yashab, gipermetamorfoz yoʻli bilan rivojlanadi. Voyaga yetganlari oʻsimlik bilan ovqatlanadi. Qoʻngʻizlari turli qishloq xoʻjaligi ekinlariga zarar keltiradi. Beda, kartoshka, lavlagi va boshqa ekinlarga qizilbosh shpankanit zarari katta. Zararkunanda uncha katta boʻlmagan uchastkalarda, odatda, barcha bargni dogʻ shaklida yeydi. M. qonida hasharotxoʻr hayvonlardan himoyalaydigan zaharli modda — kantaridin bor. Qizilbosh shpanka axlati bilan ifloslangan beda hayvonlar uchun zararli, chunki unda oz miqdorda boʻlsa ham kontaridin bor. M. qoni odamning badaniga tushsa yara qiladi. Bir xil turlaridan tibbiyotda malham tayyorlanadi. Kurash choralari: karbofos (1 — 1,5&nbsp;kg/ga), fozalon (1,5– 2&nbsp;kg/ga), sumitsidin (0,4—0,5&nbsp;kg/ga), ripkord (0,5—0,20&nbsp;kg/ga) va boshqa insektitsidlar purkash.

Najmiddin Mahmudxoʻjayev.

## Manbalar
Islomjon Mamadaliyev

**Islomjon  Mamadaliyev** (1948.01.26. Yangiqoʻrgʻon tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent davlat universiteti ning filologiya fakultetini tugatgan (1984). 1967-yildan Yangiqoʻrgʻon tumanidagi 22-maktabda, 1997-yildan Yangiqoʻrgʻon shahrichasidagi ixtisoslashtirilgan internatmaktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. M. darsda koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan unumli foydalanadi.

## Manbalar
Saodatxon Mamadaliyeva

**Saodatxon Rasulovna Mamadaliyeva** (1954.19.4, Buvayda tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qoʻqon pedagogika institutining oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tutatgan (1977). 1973-yildan Buvayda tumanidagi 5maktabda bolalar yetakchisi, 1977-yildan ona tili va adabiyot oʻqituvchisi. M.darsni ilgʻor pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi. Uning tashabbusi bilan maktabda texnika vositalari bilan toʻliq ji-hozlangan fan xonasi tashkil etilgan.

## Manbalar
Abdugʻafur Mamadalimov

**Abdugʻafur Teshaboyevich Mamadalimov ** (1947-yil 1-fevral, Andijon shahri, OʻzSSR) —  oʻzbekistonlik fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi aʼzosi, akademik (2000), fizika-matematika fanlari doktori (1985), professor (1989). 

## Biografiyasi
Abdugʻafur Mamadalimov 1947-yil 1-fevralda Andijon shahrida ishchi oilasida tugʻilgan. 1964-yil Andijon shahridagi 30-maktabni, 1969-yili Toshkent davlat universitetining fizika fakultetini fizikaviy elektronika mutaxassisligi bo‘yicha tamomlagan. 1969–1974-yillarda Rossiya Fanlar akademiyasi Abram Fyodorovich Ioffe nomidagi fizika-texnika institutida stajyor-tadqiqotchi, keyinchalik aspirant vazifasida faoliyat koʻrsatgan. Soʻngra Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika institutida, 1986–1991-yillari akademiyaning Polimerlar kimyosi va fizikasi instituti direktorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari, 1991–1994-yillarda issikliq fizikasi boʻlimi rahbari oʻrinbosari, 1994–1996-yillari Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi oliy oʻquv yurtlari bosh boshqarmasi boshligʻi oʻrinbosari, 1996–1998-yillarda Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti ilmiy ishlar va xalqaro aloqalar bo‘yicha prorektori lavozimida ishlagan. Hozirda universitet qoshidagi Yarimo‘tkazgichlar fizikasi va mikroelektronika ilmiy tadqiqot institutida laboratoriya mudiri lavozimida faoliyat yuritib kelmoqda.  

### Ilmiy faoliyati
Olimning ilmiy ishlari chuqur sathli yarimoʻtkazgichlar va elektroʻtkazuvchan polimerlar fizikasiga oid. Abdugʻafur Mamadalimov yarimoʻtkazgichlarda chuqur markazlar parametrlarini aniqlashning yangi uslublari — induksiyalangan fotosigʻim, past temperaturali fotoelektrik va issiqlik fizikasi spektroskopiyalarini yaratgan hamda ularni amalda joriy qilgan, „tabiiy polimer tolalar elektrofizikasi“ga asos solgan. Chuqur sath hosil qiluvchi kirishmalar bilan legirlangan kremniy, paxta va ipak tolalari asosida yangi turdagi elektron asboblar, yaʼni haroratni, namlikni, yorugʻlikni sezuvchi asboblar, yarimoʻtkazgichli S-diodlar yaratishning fizik asoslarini taklif etgan. 

1974-yilda „Kremniy va kompensirlangan kremniy asosidagi asboblarda chuqur kirishmaviy sathlarni tadqiq etish“ mavzusida nomzodlik ishini himoya qilib, fizika-matematika fanlari nomzodi ilmiy darajasini, 1985-yilda „Chuqur energetik sathli kirishmalar bilan legirlangan kremniydagi fotoelektrik hodisalar“ mavzusida doktorlik dissertatsiyani yoqlab, fizika-matematika fanlari doktori ilmiy darajasini olgan. 1989-yilda olimga professor, 2000-yilda akademik ilmiy unvoni berilgan. Abdugʻafur Mamadalimov 3 ta monografiya, 1 ta darslik, 7 ta oʻquv qoʻllanma, 18 ta patent va ixtirolar, 500 dan ortiq ilmiy maqolalar muallifidir.

## Mukofotlari
* Abu Rayhon Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992).

## Manbalar
Barchinoy Mamadiyorova

**Barchinoy Mamadiyorova** (1950.15.1, Zomin tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Toshkent pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1973). 1973-75 yillarda Jizzax viloyatining Zomin tumanidagi 66maktabda, 1975-yildan Sirdaryo viloyatining Shirin shahridagi 4maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. M. oʻquvchilar oʻrtasida tarbiyaviy ishlar olib borishda yuksak natijalarga erishgan. Uning sinfdan, maktabdan tashkari tarbiyaviy ishlar boʻyicha chop etilgan metodik qoʻllanmasi shahar oʻqituvchilari uchun namunaviy dastur boʻlib xizmat qiladi.

## Manbalar
Komiljon Mamajonov

**Komiljon Mamajonov** (1939-yil 5-may, Toshloq tumani – 2014-yil 23-dekabr) — usta dehqon. Oʻzbekiston Qahramoni (1995). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan paxtakor (1989). Mehnat faoliyatini 1955-yilda Fargʻona viloyati Toshloq tumanidagi "Oq oltin" jamoa xoʻjaligida kolxozchilikdan boshlagan.. Karkidon suv ombori qurilishida shofyor (1964-66), 1966 dan Markaziy Fa-rgʻona choʻlida tashkil etilgan jamoa xoʻjaligida (hozirgi X. Maroziqov nomidagi shirkat xoʻjaligi) traktorchi, 1967 dan oʻzi oʻzlashtirgan yerlarda paxtachilik brigadasi tashkil etdi va hozirgacha shu brigadaga boshchilik qiladi. M. boshchilik qilgan brigada dehqonchilikda ilgʻor tex-nologiyalarni qoʻllagan xrlda, paxtachilik va gʻallachilikni rivojlantirishda uzoq yillar davomida yuqori koʻrsatkichlarga erishdi, har gektar yerda paxtadan 40 s, gʻalladan 55 s hosil yetishtirdi (1995).

## Manbalar
Salohiddin Mamajonov

**Salohiddin Mamajonov** (1931.15.12, Qoʻrgʻontepa tumani) — adabiyotshunos olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2001). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), filologiya fanlari doktori (1968), professor (1972). Fargʻona pedagogika institutining oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1952). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida kichik (1958— 62), katta ilmiy xodim (1962—68), boʻlim boshligʻi ( 1 968-2000). M.ning asosiy ilmiy ishlari sheʼriyat, proza, drama, bolalar adabiyoti muammolariga qaratilgan. M. oʻzbek adabiyotining sovet davridagi tarixiga bagʻishlangan bir va koʻp jildli tadqiqrtlarning yaratilishida faol ishtirok etgan. M. Gʻafur Gʻulom ijodiga bagʻishlangan ilmiy tadqiqotlar ("Shoir va zamonaviylik", 1963; "Gʻafur Gʻulom prozasi", 1966; "Uslub jilolari", 1972), Hamid Olimjon haqidagi "Shoir du-nyosi" (1972) hamda Sharof Rashidov romanlari tahliliga bagʻishlangan "Lirik olam, epik kulam" (1979) kabi asarlar muallifi. 90-yillarda M.ning Behbudiy, Fitrat, Hamza Hakimzoda, Choʻlpon, Elbek, Botu singari adiblar ijodiga bagʻishlangan risola va makrlalari eʼlon qilingan.

## Manbalar
Mamajoʻrgʻoti gaz koni

**Mamajoʻrgʻoti gaz koni** – Bu xoro viloyati hududidagi Mamajoʻrgʻoti bukilmasida joylashgan kon, Ko-gon shahridan 15&nbsp;km jan.-sharkda. Dastlabki qidiruv ishlari 1939—42 yillarda olib borilgan. 1956—57 yillarda "Oʻzbekneftegazqidiruv" tresti qidiruv ishlarini davom ettirib, 1-chuqur burgʻi qudugʻi qazildi. Natijada paleozoygacha boʻlgan qatlamlarda gaz uyumi borligi aniqlandi. Gaz saqlovchi gorizont yuqori yuraning kellovey-oksford qismida joylashgan boʻlib, ohaktosh va mergeldan tashkil topgan. Gorizontning umumiy qalinligi 47–57 m, utkazuvchanligi 927 millidarsi. Uyumning umumiy uz. 4&nbsp;km, eni 2&nbsp;km, chuq. 1290 m. Qatlam bosimi 131,8 atmosfera boʻlganda quduqdan sutkasiga 2386 m3 gaz mahsuloti olindi. Gazning tarkibida metan 91,1%, azot 3,02%, vodorod sulfidi 1,08% va oltingugurt 0,05%. Qatlam suvlari minerallashgan, tarkibida yod va brom bor.

## Manbalar
Mamay

**Mamay** (? - 1380) - Oltin Oʻrda xoni *Berdibek* davri (1357—61) moʻgʻullar tumanboshisi. Xonning kuyovi boʻlgan. Mamay amalda Oltin Oʻrdaning hukmdoriga aylangan. U Chingizxon avlodidan boʻlmasada, hokimiyatni qoʻgʻirchoq xonlar nomidan olib borgan. Saltanatning qudratini tiklash maqsadida rus yerlariga bir qancha harbiy yurishlar qilgan. Mamay 14-asr oʻrtalarida Oltin Oʻrda hududining atrofidagi rus yerlarini oʻziga boʻysundirgan. Moskva ulugʻ knyazligining kuchayishiga toʻsqinlik qilish maqsadida uning raqiblari — Litva, Tver knyazliklarini qoʻllabquvvatlagan. Ryazan (1373 va 1378) va Nijniy Novgorod (1378) knyazliklariga ogʻir talafot yetkazgan. Moskva knyazligi hududiga bostirib kirishga uringanda uning qoʻshini Voja daryosi boʻyida magʻlubiyatga uchragan (1378), 1380-yil Kulikovo jangida Mamay tormor keltirilgan. Oltin Oʻrdada Amir Temurnint noibi Toʻxtamshitssh magʻlubiyatga uchragach, hokimiyatni unga topshirishga majbur boʻlgan. Mamay oʻzining xazinasi hamda bir guruh tarafdorlari bilan Kafa (hozirgi Feodosiya)ga qochgan va oʻsha yerda oʻldirilgan.

## Manbalar
Norqul Mamanov

**Norqul Ziyotovich Mamanov** (1947.20.2, Toyloq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Samarqand Davlat Universitetining oʻzbek va tojik filologiyasi fakultetini tugatgan (1973). 1966— 86 yillarda Samarqand viloyatining Toyloq tumanidagi 82maktabda, 1986-yildan 47maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Mamanov darslarni oʻziga xos tarzda, yaʼni reyting, bozor, sayohat, seminar, musobaqa, sud usullarini tadbiq etgan holda olib boradi va koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi.

## Manbalar
Sayd Mamarasulov

**Sayd Mamarasulov** (1943.1.5, Jizzax tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Jizzax viloyati Paxtakor tumanidagi 7maktabda, 1976-yildan Jizzax shahridagi 6maktabda matematika oʻqituvchisi. U test savollari asosida oʻquvchilar bilimini aniqlash, yangi pedagogik texnologiyani oʻquv jarayoniga joriy etish, oʻquvchilarni baholashda reyting usulidan foydalanishga ahamiyat beradi. Pedagogik faoliyati davomida oʻquvchilari bilan birga 2000 dan ortiq koʻrgazmali qurollar tayyorlagan, maktab matematikainformatika xonasini yangicha talablar asosida jihozlagan.

## Manbalar
Hofiz Mamatbuva

**Mamatbuva hofiz** (asli Muhammad Sattorov; 1885.14.1 — Margʻilon — 1969.4.3) — Oʻzbekiston xalq hofizi (1941). Xalq xonanda va sozandalari (Boltaboy hofiz va boshqalar)dan xalq ashula yoʻllarini oʻrgangan. Hamza boshchiligidagi agitbrigada, Oʻzbek etnografik truppasida (1925—26), Hamza teatrida (1926—30) xonanda. Urush yillari Yangiyoʻl musiqali drama va komediya teatri studiyasida yosh sanʼatkorlarga ashula yoʻllarini oʻrgatgan. G. Raximova rahbarligidagi front konsert brigadasida xizmat qilgan. Hofiz Mamatbuva "Koʻp erdi hasratim", "Bir kelsun", "Aylading", "Kuling", "Figʻonkim", "Sayding qoʻya ber, sayyod" kabi katta ashulalarni mahorat bilan ijro etgan. U "Ushshoq", "Chorgoh", "Munojot", "Segoh" ashula yoʻllarini, ayrim zamonaviy qoʻshiqlar ("Oʻzbekistondir", "Shodlik etsangchi yoshlar", "Dilrabolar" kabi)ni katta ashula uslubida aytgan. J. Sultanov, M. Uzoqov singari oʻnlab xalq sanʼatkorlarining ustozi boʻlgan.

## Manbalar
Yahyoxon Mamatxonov

**Yahyoxon Mamatxonov** (1914.21.12, Kuva tumani — 2001.25.8, Fargʻona) — Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Oʻzbek davlat musiqali drama teatri krshidagi studiyada taʼlim olgan (1930—32). 1932—34 yillar shu teatrda aktyor. 1934-yildan Fargʻona viloyat musiqali drama va komediya teatri aktyori (1948—64 yillar direktori). Spektakllarda yetakchi qahramon, ayni vaqtda, choʻrtkesar, oʻjar tabiatli kishilar obrazini yaratishda kuchli dramatizm, bosiq harakatlar, past ovoz va bamaylixotirlik bilan ifoda etish uning ijodiga xos. Solihboy ("Boy ila xizmatchi"), xon Boboxon ("Tohir va Zuxra"), Navoiy ("Alisher Navoiy"), Hamza ("Hamza"), Muqimiy ("Mavlono Muqimiy"), Yusufbek hoji ("Utgan kunlar") va b. uning sahnada yaratgan eng yaxshi obrazlaridir. Klnoda Toshmatov ("Opasingil Rahmonovalar"), Orif ota ("Stadionda uchrashamiz"), Ahmedov ("Alangali yillar") kabi rollarni, "Navoiy" videofilmida esa Lutfiyni ijro etgan. "Nodira" (S. Qosimov bilan birgalikda), "Boqi va Soki", "Meli habbonu Nabi tovon" kabi musiqali drama va komediyalarni yozgan. "Yor, diyor madhi" adabiy musiqali kompozitsiya va bir qancha qoʻshiqlar muallifi. "Uch soz" sheʼriy toʻplami nashr etilgan.

## Manbalar