Self determination haqida

**O'z taqdirini o'zi belgilash huquqi** ( Turk tillari uyushmasi tomonidan tavsiya etilgan **o'z taqdirini o'zi belgilash** yoki **o'z taqdirini o'zi belgilash** ) xalqlarning o'z kelajagini belgilash uchun odatiy tushunchasidir. Umuman olganda, bu xalqlarning o'z xohish-irodasi bilan o'z siyosiy ahvolini, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy yo'llarini belgilashi bilan belgilanadi. Shunga ko'ra; o'z taqdirini o'zi belgilash huquqi faqat millatning o'ziga tegishli; Millat hayotiga zo‘rlik bilan aralashishga, maktab va boshqa muassasalarni vayron qilishga, urf-odat va an’analariga hujum qilishga, tilini bo‘g‘ishga, erkinliklarini cheklashga hech kimning haqqi yo‘q. Bu so'z inglizcha *self determination* so'zidan olingan.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti davlatlarning hududiy yaxlitligi o'z taqdirini o'zi belgilash huquqidan muhimroq ekanligini tan oladi. Miroslav Laychak, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining muddatli matbuot kotibi; o'z taqdirini o'zi belgilash asosiy huquq bo'lsa-da, bu huquqni amalga oshirish uchun ikkita shart zarurligini ta'kidladi;

* Bu huquqdan foydalanishda davlatlarning hududiy yaxlitligi buzilmaydi.
* Bu huquqdan foydalanish chog'ida masalada taraf bo'lgan har bir kishi rozi bo'ladi.

O'zining kelib chiqishi nuqtai nazaridan u 1795 yilda Fransiya inqilobi davrida e'lon qilingan inson va fuqarolar huquqlari to'g'risidagi bayonotga mos keladi. Ushbu atamaning birinchi qo'llanilishini 18-asrda, milliy davlat tushunchasi shakllana boshlaganda qabul qilish mumkin bo'lsa-da, tushunchaning zamonaviy ma'nosi uning 20-asr boshlarida qo'llanilishidir. Bu kontseptsiyani 1914 yilda bolsheviklar yetakchisi Vladimir Lenin aytgan, keyin esa AQSh prezidenti Vudro Vilson Birinchi jahon urushi paytida va undan keyin bu atamani tez-tez ishlatib kelgan. Biroq, bu atama Uilson tamoyillari deb nomlanuvchi 14 bandlik deklaratsiyaning biron bir moddasiga kiritilmagan.

Bu davrda ushbu tamoyilga eng ko'p e'tibor qaratgan davlatlar ko'plab xalqlarni o'z ichiga olgan Usmonli imperiyasi va Chor Rossiyasi kabi davlatlar edi. Bu davlatlarda yashovchi va shu tamoyilni maqsad qilgan koʻplab xalqlar oʻzlarining mustaqillik urushlarini olib borishgan. Boshqa tomondan, ko'plab ekspansionist davlatlar ushbu mustaqil davlatlardan foydalanish uchun mandat va homiylik tizimidan foydalana boshladilar. 1914 yilgi mashhur *"Xalqlarning o'z taqdirini o'zi belgilash huquqi"* maqolasida Lenin vaziyatni quyidagicha ifodalagan;

**Sovet Ittifoqida qo'llash**

1936 yilgi Sovet Konstitutsiyasi ana shu tamoyil asosida tayyorlangan va xalqlarning to‘liq tengligini nazarda tutgan edi. 1936 yil 25 noyabrda Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasining Bosh kotibi Iosif Stalin *Konstitutsiya loyihasini e'lon qilgan ma'ruzasida shunday dedi: "Sovet konstitutsiyasi iqtisodiy, ijtimoiy, davlat va u zaruratdan kelib chiqadi. madaniy hayotining barcha jabhalarida bir xil huquqlarga ega bo'lish.* U sovet jamiyatida bu masala nihoyatda muhim ekanini ta’kidladi. Biroq, Stalin; U Lenindan keyin bu mavzuga eng ko'p qiziqqan sovet rahbarlaridan biriga aylandi va bu tamoyilning jamiyatlardagi ahamiyatini quyidagicha ifodaladi;

Ammo bu tamoyil, Stalinning fikricha, millat har qanday an'ana va institutni qo'llab-quvvatlaydi, degani emas. Har qanday xalqning zulmiga qarshi kurashda u millatning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini ta’minlabgina qolmay, balki xalqning mehnatkash tabaqalarini o‘sha xalqning zararli urf-odatlari va institutlaridan xalos bo‘lishiga yordam beradi.