Papaver somniferum

**Papaver somniferum** yoki **koʻknori** nomi bilan tanilgan Koʻknordoshlar oilasiga mansub gulli oʻsimlik turi. Uning vatani Oʻrta yer dengizining sharqiy qismidir, ammo hozirda Yevropa va Osiyoning koʻp qismida naturalizatsiya qilingan.

Bu koʻknori uchta asosiy maqsad uchun keng miqyosda qishloq xoʻjaligi ekini sifatida yetishtiriladi. Birinchisi, koʻknori urugʻi nomi bilan tanilgan odamlar tomonidan isteʼmol qilinadigan urugʻlarni ishlab chiqarish. Ikkinchisi, asosan farmatsevtika sanoatida foydalanish uchun afyun ishlab chiqarish. Uchinchisi, farmatsevtika sanoatida gidrokodon va oksikodon kabi dori-darmonlarga aylantiriladigan boshqa alkaloidlar, asosan tebain va oripavin ishlab chiqarish. Nisbatan kam miqdordagi *P.somniferum* oʻsimliklari bogʻda oʻstirish uchun ishlab chiqariladi.

Oʻsimlikni koʻknori deb atash hozirda unchalik toʻgʻri emas, chunki koʻplab navlar opiy hosil qilmaydi. „Sujata“ navi umuman lateks ishlab chiqarmaydi. P. somniferumning urugʻlarini nonga qoʻshib isteʼmol qilish mumkin.

## Tavsif
*Papaver somniferum* — boʻyi taxminan  gacha oʻsadigan bir yillik oʻt. Oʻsimlik kuchli glaukous boʻlib, kulrang-yashil koʻrinishga ega, poyasi va barglari dagʻal siyrak tuklar bilan qoplangan. Gullarining diametri , odatda toʻrtta oq, binafsha yoki qizil gulbarglari bor, baʼzan tagida quyuq dogʻi boʻladi. Meva tuksiz, yumaloq koʻsak shaklida boʻlib, tepasida 12-18 ta stigmatik nurlar yoki nayli qopqoq bor. Oʻsimlikning barcha qismlari kesilganda oq lateksni chiqaradi. Avstraliyada oʻsimlik zichligi gektariga 800 000 ni tashkil qiladi.

Yovvoyi koʻknori *[[Papaver rhoeas]]* ham papaver somniferumga oʻxshash tur.

### Metabolizm
Alkaloidlar organik azotli birikmalar, ikkilamchi metabolizm hosilalari boʻlib, benzilizokinolinning metabolik yoʻli orqali sintezlanadi. Birinchidan, fenilalanin aminokislotasi fenilalanin gidroksilaza fermenti orqali tirozinga aylanadi. Tirozin ikki xil yoʻlni bosib oʻtadi: tirozin gidroksilaza orqali L- dofamin (L-DOPA) hosil qilishi yoki 4-fenilgidroksiasetaldegid (4-HPAA) hosil qilish uchun qaytarilishi mumkin. Keyinchalik, L-DOPA 4-HPAA bilan reaksiyaga kirishadi va bir qator reaksiyalar orqali benzilizokinolin skeletini olib yuruvchi (S) — norkoklaurinni hosil qiladi. (S) — norkoklaurinning (S) — retikulinga aylanishi asosiy nuqtalardan biridir, chunki (S) — retikulindan morfin hosil boʻlishi mumkin.

## Taksonomiya
*Papaver somniferum* shved botaniki Carl Linnaeus tomonidan 1753-yilda *Plantarum turlari* asosiy nashrining 508-betida rasman tasvirlangan.

### Turlari va navlari
*Odamlar P. somniferumdan* neolit davridan boshlab foydalanila boshlashgan. *P. somniferum*ni koʻpaytirish qarama-qarshi naslchilik maqsadlari tufayli anchayin qiyin ish. Bir tomondan, tibbiy maqsadlarda foydalanish uchun alkaloidlarning juda yuqori miqdori talab qilinadi. Soʻnggi yillarda alkaloidlar va farmatsevtik hosilalarga talab oshdi. Shuning uchun afyun hosildorligi yuqori boʻlgan navlarni yaratishga ehtiyoj bor. Boshqa tomondan, oziq-ovqat sanoati iloji boricha past alkaloidli navni talab qiladi.

Oʻsimlikning kichik turlari va koʻplab navlari mavjud. Turlar gullarning rangi, jismoniy xususiyatlar, barglarning soni, shakli, gullar va mevalar, urugʻlar soni, urugʻlarning rangi bilan farqlanadi. *Papaver somniferum* var. *paeoniflorum* — bu qoʻsh gulli va koʻp ranglarda oʻstiriladigan nav. *P. somniferum* var. *laciniatum* — boʻlakli gullarga ega nav. *Sujata* navi lateks ishlab chiqarmaydi.

## Tarqalishi va oʻsish joyi
Koʻknorining vatani Sharqiy Oʻrta yer dengizi boʻlishi mumkin. U Britaniya orollarining barcha hududlarida va moʻtadil iqlimi boʻlgan deyarli barcha boshqa mamlakatlarda keng tarqalgan va tabiiylashtirilgan.

## Ekologiya

### Kasalliklar
*P. somniferum* bir nechta qoʻziqorin, hasharotlar, virusli infeksiyalarga va urugʻlar orqali yuqadigan kasalliklarga moyil. Pestitsidlarni madaniy usullar bilan birgalikda qoʻllash turli xil koʻknori kasalliklariga qarshi kurashning asosiy chorasi sifatida koʻrib chiqilgan.

*Helminthosporium papaveris* qoʻziqorinidan kelib chiqadigan kasallik butun dunyo boʻylab eng halokatli koʻknori kasalliklaridan biridir. Urugʻ orqali yuqadigan zamburugʻ yosh oʻsimliklarda ildizlarning chirishiga va yuqori rivojlanish bosqichidagi oʻsimliklarda poyaning pakanaligiga sabab boʻladi, barglarda dogʻlari paydo boʻladi. Urugʻlarni erta ekish va koʻknori qoldiqlarini chuqur haydash mos ravishda qoʻshni koʻknori zahiralarida keyingi yil oʻsimlik vegetatsiya davrida zamburugʻli emlashni kamaytirishi mumkin.

### Zararkunandalar
*P. somniferumga zarar etkazishi mumkin boʻlgan bir nechta zararkunandalar mavjud*.

Burga qoʻngʻizlari yosh oʻsimliklarning barglarini teshadi va shira gul kurtaklari sharbatini soʻradi. Koʻknori ildizi zararkunandasi boʻlgan hasharot tuproqda yashaydi va bahorda ekinlar paydo boʻlgandan keyin koʻknori maydonlariga koʻchib oʻtadi. Kattalar kichik oʻsimliklarning barglarini yeyish orqali ularga zarar yetkazadilar. Urgʻochi tuxumlarini pastki barglarning toʻqimalariga qoʻyadi.

## Kultivatsiya
*P. somniferumning* oʻsishi rivojlanishida oltita bosqichni ajratish mumkin. Oʻsish koʻchatlarning oʻsishi bilan boshlanadi. Ikkinchi bosqichda barglar va poyalar hosil boʻladi. Shundan soʻng tomurcuklanma (kanca bosqichi) uchinchi bosqich. Toʻrtinchi bosqich gullash bilan bosqichi. Keyinchalik, texnik yetuklik. Oxirgi bosqich — biologik yetuklik; quruq urugʻlar pishib yetiladi.

*P. somniferum* vegetatsiya davrining boshida juda sekin rivojlanadi. Shu sababli, begona oʻtlarning raqobati dastlabki bosqichlarda juda yuqori. Ekishdan keyingi dastlabki 50 kun ichida koʻchatni begona oʻtlardan tozalash juda muhim. Bundan tashqari, *Papaver somniferum* gerbitsidlarga nisbatan sezgir. Xlortoluron gerbitsidini oʻsimlik unib chiqishidan oldin qoʻllanishi begona oʻtlar darajasini pasaytirishda samarali ekanligi koʻrsatildi. Ikkita gerbitsid mezotrion va tembotrionni qoʻllash keng tarqalgan. Ushbu ikki gerbitsidni birgalikda qoʻllash *Papaver somniferumni* begona oʻtlardan samarali tozalaydi. Ekish vaqti (kuz yoki bahor), oldingi ekin va tuproq tuzilishi begona oʻtlar turlarining tarkibiga taʼsir qiluvchi muhim oʻzgaruvchilardir. *Papaver somniferum* dalalarida juda koʻp tarqalgan begona oʻt turlari *Papaver* rhoeas ekanligi koʻrsatildi. *Papaver somniferum* va *Papaver rhoeas* bir xil oʻsimlik oilasiga tegishli boʻlib, bu begona oʻtlar turini kimyoviy nazorat qilishga toʻsqinlik qiladi. Shuning uchun begona oʻtlarga qarshi kurash katta muammo boʻlib, fermerdan texnologik bilimlarni talab qiladi. Yovvoyi oʻtlarga qarshi kurash samaradorligini oshirish uchun nafaqat kimyoviy begona oʻtlarga qarshi kurash, balki mexanik begona oʻtlarga qarshi kurash ham qoʻllanishi kerak.

### Dekorativ
Koʻknori oʻsimliklari va urugʻlari gʻarb dunyosining koʻp qismida, shu jumladan Amerika Qoʻshma Shtatlarida urugʻlik kompaniyalari va pitomniklar tomonidan sotiladi. Koʻknori bogʻbonlar tomonidan gullarining yorqin rangi, chidamliligi va ishonchliligi, baʼzi navlari ekzotik xushboʻyligi uchun oʻstiriladi. Sotib olingan koʻchatlardan yoki urugʻni toʻgʻridan-toʻgʻri ekish orqali oʻsimliklarni yetishtirish qulay va oson.

„Koʻknori va koʻknori poyasi“ Qoʻshma Shtatlarning Nazorat qilinadigan moddalar toʻgʻrisidagi qonunining II jadvalida keltirilgan boʻlsa-da, *P. somniferum* Qoʻshma Shtatlarda manzarali gul sifatida qonuniy ravishda oʻstirilishi mumkin.

Koʻpgina mamlakatlarda bu oʻsimliklar yetishtiriladi. Qoʻshimcha daromad manbai sifatida bir xil oʻsimliklarning urugʻlari oziq-ovqat mahsulotlarida foydalanish uchun sotiladi, shuning uchun oʻsimlikni yetishtirish muhim daromad manbai hisoblanadi. *P. somniferum* urugʻlarining xalqaro savdosi BMTning 1998-yil 28-iyuldagi „noqonuniy koʻknori urugʻlarining xalqaro savdosiga qarshi kurashish toʻgʻrisida“gi rezolyutsiyasida koʻrib chiqilgan.

### Ishlab chiqarish

#### Ovqat
2018-yilda isteʼmol uchun koʻknori urugʻining jahon ishlab chiqarilishi 76 240 tonnani tashkil etdi. Bu dunyo umumiy hajmining 35 foizi bilan Turkiya tomonidan yetkaziladi. „Papaver somniferum“ genotiplarining koʻpchiligining ishlashi atrof-muhit oʻzgarishlariga juda moyil. Bu xatti-harakat 2008—2009-yillar oraligʻida koʻknori urugʻining bozor qiymatining turgʻunligiga olib keldi, chunki yuqori zahira miqdori, yomon ob-havo va sifatsizligi. Koʻknori urugʻi importi boʻyicha dunyoda yetakchi Hindiston (16 000 tonna), keyin Rossiya, Polsha va Germaniya turadi.

Koʻknori urugʻi yogʻi anʼanaviy moyli ekinlarga nisbatan pastroq hosil berganligi sababli oʻziga xos mahsulot boʻlib qolmoqda.

#### Dori
Avstraliya (Tasmaniya), Turkiya va Hindiston shifobaxsh maqsadlarda morfin yoki kodein kabi koʻknori asosidagi dorilarning asosiy ishlab chiqaruvchilari hisoblanadi. *The New York Times gazetasining* 2014-yilda xabar berishicha, Tasmaniya tebain (dunyo taʼminotining 85 %) va oripavin (dunyo taʼminotining 100 %) uchun ishlatiladigan koʻknori navlarining eng yirik ishlab chiqaruvchisi boʻlgan. Dunyoda ishlab chiqarilgan afyun va kodeinning 25 % i Tasmaniya hissasiga toʻgʻri kelgan.

### Cheklovlar

Markaziy Yevropaning koʻp qismida koʻknori urugʻi anʼanaviy pishiriqlar va kekslar uchun ishlatiladi. Germaniya litsenziya talab qilsa-da, butun mintaqada koʻknori yetishtirish qonuniydir.

1999-yil yanvar oyidan boshlab Chexiya Respublikasida *167/1998 Sb. Giyohvand moddalar toʻgʻrisidagi qonunga koʻra* dan kattaroq dalalarda ekilgan koʻknori haqida mahalliy bojxona idorasiga hisobot berishga majburiy. Oʻsimliklardan afyun olish qonun bilan taqiqlangan (§ 15-qism d/ akt). Shuningdek, koʻsaklarning quruq moddasida 0,8 % dan ortiq morfin boʻlgan navlarni tadqiqot va eksperimental maqsadlardan tashqari oʻstirish taqiqlanadi.

Birlashgan Qirollikda koʻknori yetishtirish uchun litsenziyani talab qilin, ammo dorivor maqsadlarda afyun olish uchun litsenziya kerak.

Qoʻshma Shtatlarda koʻknori taqiqlangan. Qoʻshma Shtatlarda koʻknori etishtirish qonuni biroz noaniq. Noaniqlikning sababi shundaki, 1942-yilgi Koʻknori nazorati toʻgʻrisidagi qonunda (hozir bekor qilingan) koʻknori, hatto fermerlarga davlat ruxsatnomasi berilgan boʻlsa ham, noqonuniy deb eʼlon qilinishi kerakligi koʻrsatilgan. Koʻknori nazorati toʻgʻrisidagi qonunning 3-bandida shunday deyilgan:Ushbu Qonun qoidalariga muvofiq Gʻaznachilik kotibi tomonidan unga tegishli tartibda berilgan koʻknori yetishtirishga ruxsat beruvchi litsenziyasi boʻlmagan har qanday shaxsning koʻknori yetishtirishi noqonuniy hisoblanadi.Bu koʻknori qoʻzgʻoloniga olib keldi. Narkotiklar byurosi koʻknori ekkan har qanday odamni hibsga oldi va koʻknor yetishtirish taqiqiga qarshi chiqqan har bir kishining koʻknor maydonlarini yoʻq qilishga majbur qildi. Oʻsha kunlardagi matbuot Federal Narkotiklar Byurosini maʼqullagan boʻlsa-da, Kaliforniya shtati koʻknorili keks kabi oziq-ovqat mahsulotlarida foydalanish uchun urugʻlari uchun koʻknori yetishtirgan fermerlarni qoʻllab-quvvatlagan. Bugungi kunda ushbu huquq sohasi noaniq boʻlib qoldi. 1942-yilgi koʻknori nazorati toʻgʻrisidagi qonun 1970-yil 27-oktabrda bekor qilindi.

Kanada afyun koʻknori * (Papaver somniferum)*, uning preparatlari, hosilalari, alkaloidlari va tuzlarini olib yurish, saqlash va tayyorlashni taqiqlaydi.

Avstraliyaning baʼzi qismlarida *P. somniferum* oʻstirish noqonuniy hisoblanadi, ammo Tasmaniyada dunyo zaxirasining 50 % ga yaqini yetishtiriladi. Yangi Zelandiyada afyun koʻknorini yetishtirish qonuniydir. Ammo undan taqiqlangan dorilar ishlab chiqarish taqiqlangan.

Birlashgan Arab Amirliklarida koʻknori yetishtirish, shuningdek, koʻknoriga egalik qilish noqonuniy hisoblanadi.

Birma ayrim provinsiyalarida koʻknori ekish taqiqlangan. Birma shimolida taqiqlar koʻknori yetishtirishning bir asrlik anʼanalariga barham berdi. 2002-yilgi taqiq natijasida 20 000 dan 30 000 gacha sobiq koʻknori yetishtiruvchi fermerlar Kokang viloyatini tark etgan. 2005-yilda taqiq joriy etilgan Wa mintaqasi aholisi hali ham afyun etishtirish mumkin boʻlgan hududlarga qochib ketishgan.

Janubiy Koreyada koʻknori yetishtirish qatʼiyan man etilgan.

## Foydalanish

### Tarixi
Afyunning tayyorlanishi va qoʻllanishi qadimiy Minoslularga maʼlum boʻlgan. Uning sharbati keyinchalik qadimgi yunonlar tomonidan *opion* deb nomlangan. Inglizcha nomi yunoncha shaklning lotincha moslashuviga asoslangan. Koʻknorining erta xonakilashtirilganligi haqidagi dalillar Oʻrta yer dengizi mintaqalarida va Reyn daryosining gʻarbiy qismida topilgan boʻlib, ular miloddan avvalgi 5000-yillarda paydo boʻlgan. Neolit davrining turli joylarida topilgan ushbu namunalar oʻsimlikning gʻarbiy Yevropa boʻylab ancha avval yetishtirilganligini va tabiiy ravishda tarqalishini koʻrsatadi.

Afyun astma, oshqozon kasalliklari va koʻrishni yomonlashuvini davolashda ishlatilgan.

Afyun asosiy mustamlaka tovariga aylandi, u Hindiston yarimoroli, Mustamlaka Amerikasi, Sin Xitoy va boshqalardagi savdo tarmoqlari orqali qonuniy va noqonuniy ravishda tarqatilgan.Sharqiy Hindiston kompaniyasi aʼzolari afyun savdosini 1683-yildan boshlashgan. 1773-yilda Bengaliya gubernatori Sharqiy Hindiston kompaniyasi maʼmuriyati nomidan bengaliya afyunini ishlab chiqarish boʻyicha monopoliya oʻrnatdi. Hind afyunini yetishtirish va ishlab chiqarish 1797—1949-yillar orasida chiqarilgan bir qator aktlar orqali markazlashtirildi va nazorat qilindi. Sharqiy Hindiston kompaniyasi savdogarlari Sin hukumati taqiqlariga zid ravishda Xitoyga kontrabanda yoʻli bilan olib kelingan hind afyunini sotish orqali Xitoy choyini import qilishdan kelib chiqqan iqtisodiy kamomadni muvozanatlashtirdilar. Bu savdo birinchi va ikkinchi afyun urushlariga olib keldi.

XIX asrda koʻpgina zamonaviy yozuvchilar, koʻknori va uning taʼsiri haqida yozishgan, xususan, Thomas de Quincey „ Confessions of a English Opium Eater*“ asari*.

Fransuz romantik bastakori Hector Berlioz ilhom olish uchun afyundan foydalangan va keyinchalik oʻzining „Symphonie Fantastique“ asarini yaratgan.

AQShda Narkotik moddalarga qarshi kurash boshqarmasi 1987-yilda Thomas Jeffersonning Monticello mulkiga reyd oʻtkazdi. Ular Jefferson tirikligidan beri doimiy ravishda ekilgan koʻknori oʻsimliklarini yoʻq qildilar. Jamgʻarma xodimlari, shuningdek, koʻknori tasvirlangan koʻylaklar va urugʻ paketlari kabi buyumlarni ham yoʻq qilishdi.

### Koʻknori urugʻi va yogʻi

*Papaver somniferumdan* olingan koʻknori urugʻlari muhim oziq-ovqat mahsuloti va koʻknor yogʻining manbai boʻlib, bu yogʻini isteʼmol qilish mumkin. Urugʻlarda juda past darajadagi opiatlar mavjud va ulardan olingan yogʻ tarkibida undan ham kamroq boʻladi. Yog 'va urugʻ qoldiqlari ham tijorat maqsadlarida foydalanishga ega.

Koʻknorini presslashdan olingan yogʻning qoldigʻi turli hayvonlar uchun yem sifatida ishlatilishi mumkin. Ayniqsa bu ozuqa qushlar uchun toʻyimli ozuqadir.

Koʻknori urugʻlari koʻplab madaniyatlarda oziq-ovqat sifatida ishlatiladi. Ulardan novvoylar oʻz mahsulotlarini bezash uchun ishlatilishlari mumkin. Ular qaymoqli va yongʻoqga oʻxshash taʼmga ega. Maydalangan hindiston yongʻogʻi bilan ishlatilsa, urugʻlar taomga ajoyib taʼm beradi. Ular quruq qovurilgan, hoʻl kori (kori pastasi) yoki quruq korida ishlatish mumkin.

Yevropa Ittifoqi kichik miqyosda (masalan, shaxsiy bogʻlarda) *Papaver somniferumni* xususiy shaxslar tomonidan yetishtirishni taqiqlashga uringan. Koʻknori urugʻi koʻp isteʼmol qilinadigan Yevropa Ittifoqi mamlakatlari fuqarolari, masalan, Markaziy-Sharqiy mintaqadagi mamlakatlarda, bunga qattiq qarshilik koʻrsatdilar. Bu holat Yevropa Ittifoqining yoʻnalishini oʻzgartirishiga olib keladi. Singapur, BAA va Saudiya Arabistonida oʻsimlikni yetishtirish va isteʼmol qilish taqiqlangan. BAAda koʻknori urugʻiga ega boʻlganlar uchun uzoq muddat qamoq jazosi belgilangan.

### Opiatlar

Koʻknori afyunning asosiy manbaidir. Afyun tarkibida morfin, kodein, tebain, oripavin, papaverin va noskapin kabi opiatlar deb nomlanuvchi tabiiy alkaloidlar sinfi mavjud. *Somniferum soʻzi* „uyqu keltiruvchi“ degan maʼnoni anglatadi.

Opiat preparatlari afyundan olinadi. Lateks yashil urugʻ poʻchoqlarida qilingan kesmalardan oqib chiqadi va quriganidan keyin yigʻiladi. Uning marketingi va tarqatilishi davom etmoqda, chunki uning tarixiy ishlatilishi 1938-yilgi Federal oziq-ovqat, dori-darmon va kosmetika qonunidan oldin boshlangan. 1 % suvsiz morfinni oʻz ichiga olgan afyun BP damlamasi, shuningdek, Britaniya farmakopeyasida 1971-yildagi giyohvand moddalarni suiisteʼmol qilish toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq A toifasidagi moddalar roʻyxatida qolmoqda.

Morfin koʻknorining etishtiriladigan navlarida topilgan asosiy alkaloid boʻlib, afyun etishtirish uchun ishlatiladi. Boshqa navlar, masalan, latekssiz Sujata afyunni umuman ishlab chiqarmaydi. Dori ishlab chiqarish uchun ekilgan tarkibida afyun boʻlmagan navlar yuqori darajada tebain yoki oripavinga ega. Ulardan oksikodon kabi dorilar tayyorlanadi. Xom afyunda taxminan 8-14 % morfin boʻladi. U geroin kabi sintetik opioidlarni ishlab chiqarish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri yoki kimyoviy modifikatsiyalangan holda ishlatilishi mumkin.

## Madaniyat
Qirollik anestezistlar kolleji gerbida koʻknori (gul va meva) tasvirlangan.

## Manbalar