open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hindol mirzo

**Hindol mirzo** (1518 - Kobul -1551) — boburiylardan. Boburning 4-oʻgʻli. Onasi Dildor begim. Boburshoh Hindistonni fath qilishga kirishgan (Bahrani olgan) davrida shu farzandi tugʻilgan, shuning uchun "Hindni ol!" ramziy maʼnosida Hindol deb ism qoʻygan. Bobur hayotligida u Badaxshon hukmdori edi (1526—30). Humoyun taxtga oʻtirgach, ukasi H. M.ga Mevat va Olur viloyatlarining hukmronligini bergan (1530—38). 1538-yil boburiylar oʻrtasidagi ichki nizolardan foydalangan Shershoh Bihar, Junpur va kanaujgacha boʻlgan yerlarni bosib olgan. Shu asnoda H.M. Humoyunshohga qarshi bosh koʻtargan va Agra shahrini bosib olgan hamda oʻzini podshoh deb eʼlon qilgan. Biroq Komron Mirzo oʻz qoʻshini bilan kelib, Agrani H.M.. dan tortib olgan. Ammo tez fursatda Shershoh Agra va boshqa shaharlarni birin-ketin bosib olgach, Komron Mirzo bilan H. M.Kobulga qochishgan. 1544-yilda Humoyun Erondan qay-tib kelgach, boshqa ukalari qatori H.M.ning ham gunohini kechirgan. H.M. umrining oxirigacha Humoyun-shohga sodiq qolgan.

H.M. sheʼriyatga qiziqqan, turkiy va forsiy tillarda gʻazallar yozgan.

1551-yildagi "xandaq jangi"da H.M. Komron Mirzo odamlari tomonidan yaralanadi va oʻsha kuni olamdan oʻtadi. H.M.ning jasadi Kobulda otasi boburning maqbarasi yoniga dafn etilgan. 1607-yilda Jahongirshohfarmoniga binoan H.M.ning qabriga lavha oʻrna-tilgan.

Ad.Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
Hinduiylik

**Hinduiy dini**, hinduizm – dunyoda keng tarqalgan dinlardan biri. Hinduiy diniga eʼtiqod qiluvchilar asosan Hindistonda (83% ga yaqini) yashaydi, Pokiston, Bangladesh, Nepal, Shri Lankada, shuningdek, Janubiy Afrikada, sharqiy Osiyoda ham uchraydi. Hinduiylikka 780 mln. kishi eʼtiqod qiladi (2003). Milodning 1-ming yilligida shakllangan. Hinduiy dini Veda dini va brahmanizm rivojlanishi va unga keyinchalik xalq eʼtiqodi, urf-odatlari, marosimlari singib ketishi jarayonida paydo boʻlgan. Oʻrta asrlarda hukmron mafkuraga aylangan.

Hinduiylikning asosida jonning yangi shaklga kirishi (sansara) haqidagi taʼlimot yotadi. Unga koʻra, kishi oʻlgandan keyin joni (ruhi) yangi oʻsimlik, hayvon yoki inson tanasiga kirib oladi va qayta tugʻiladi. Yangi ruhning qay darajada boʻlishi karma qonuniga, yaʼni kishining hayot davridagi xulq-atvori, xatti-harakatiga bogʻliq. Hinduiylikning asosiy maqsadi – insonni mana shu qayta tugʻilish zanjiridan, azob-uqubatidan halos qilish, yaʼni mokshaga erishish. Hinduiylikdagi turli diniy-falsafiy taʼlimotlar mokshaga erishishning yoʻllari va vositalarini ishlab chiqdilar. Xususan, vedanta Hinduiylikka falsafiy asos boʻlib xizmat qildi. Hinduiylikka eʼtiqod qiluvchilar qaysi kastaga mansubligiga qarab diniy rasm-rusumlarni bajarishda farqlanadi. Ular vafot etganlarida yerga koʻmilmaydi, balki olovda kuydiriladi. Hinduiylikga koʻra shunday qilinsa marhum poklanadi, gunohlari bu dunyoda qoladi. Olov u dunyoga gunohlardan xoli boʻlgan jonning oʻzini olib ketadi. Bu dinning aqidalariga koʻra, odamzot yaratilishidayoq ijtimoiy jihatdan tengsiz yaratilgan. Shuning uchun bu tengsizlikni real hayotda tugatishning iloji yoʻq. Chunki unga taʼsir etishga qodir boʻlgan kuchning oʻzi yoʻq.

Hinduiylikning Muqaddas kitobi Vedalar, „Mahobxarata“ (ayniqsa uning „Bahagavadgita“ va „Ramayana“ qismlari) va boshqa.

Hinduiy diniga koʻra, Xudo – Brahma deya ataladi.

Din paygʻambari – Krishna

Halokat farishtasi- Shiva.

Hinduiylikda togʻlar, daryolar (xususan, Gang), oʻsimlik (mas, nilufar), hayvonlar (maymun, fil, ilon va ayniqsa, sigir) Muqaddas sanaladi va ular eʼzozlanadi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, uylardagi mehroblar yonida, muqaddas joylarda ado etiladi. Hozirgi Hinduiylik 2 oqim – vishnuizm va shivaizm shaklida mavjud.
Hindukush

**Hindukush** (fors. Hindukoʻh - hind togʻi) — Osiyodagi togʻ sistemasi, asosan, Afgʻoniston, shuningdek, Pokiston hududida (jan.-sharqiy chekka-si). Uzunligi 800&nbsp;km chamasida, eni 350&nbsp;km gacha. Eng baland joyi 7690 m (Tirich-mir togʻi). Markaziy va sharqiy qismlarining oʻrtacha balandligi 4000 m. H. jan,-gʻarbdan shim.-sharqqa choʻzilgan boʻlib, Amudaryo, Hind va Hilmand daryolari havzalari oʻrtasida suvayirgich vazi-fasini, iqlim va landshaft chegarasini bajaradi. Asosiy tizmalari — Bobo, Pagʻmon va boshqa Toglar alp bur-malanishi davrida vujudga kelgan. Zamini qad. metamorfik jinslar (sla-nets, granit, ohaktosh va boshqalar)dan, shuningdek, mezokaynozoyning choʻkindi qatlamlaridan tarkib topgan. Seysmik faol zona. Iqlimi quruq, kontinen-tal. Yillik yogʻin 300–800&nbsp;mm, janubi-sharqi yozgi mussonlar taʼsirida boʻladi. Iqlimi va landshafti balandlik mintaqalari boʻyicha oʻzgarib boradi. Daryolari qor va muzdan toʻyinadi, bahor va yozda toʻlib oqadi. Shimoliy va janubiy yon bagʻirlari landshafti bir-biridan farq qiladi. Pastdan yuqoriga shimoliy qismidagi boʻz tuproqlarda koʻp yillik baland boʻyli oʻtlar, shuvoq, pista, togʻ jigarrang va qizil tuproqlarda kserofit butalar, archa, kam chirindili togʻ choʻl tuproqlarida togʻ quruq dasht yoki choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Nisbatan sernam janubi-sharqiy yon bagʻirlaridagi subtropik jigarrang tuproqlarda barg toʻkuvchi quruq oʻrmonlar va butalar, 2500 m gacha balandlikda hindhimolay tipidagi keng bargli oʻrmonlar, 2500 – 3300 m da igna bargli va aralash oʻrmonlar, 3300 – 3700 m va undan balandda subalp va alp oʻtloqlari tarqalgan.
Hirovul

**Hirovul** (moʻgʻulcha – yakkalanmoq, uzoqlashmoqdan) – ilgʻor qism, avangard. Amir Temur yurishlariga oid forsiyda bitilgan tarixiy manbalarda qayd etilgan. Eski oʻzbek tili man-balarida H.ning irovul (eravul) fo-netik varianti ham mavjud boʻlib, u „Boburnoma“ va Abulgʻoziyning „Sha-jarayi turk“ida ishlatilgan. H.bir qator obidalarida boshqa bir moʻgʻulcha manglay (mangʻliy) atamasi bilan al-mashingan. Jangovar tartibga binoan H. lashkarning peshravi (avanposti) qorovullan keyin, yaʼni markaz gʻuldan oldin, oʻng qanot (barangʻar) va chap qanot (juvangʻar) oraligʻida hara-kat qilgan. H.ga janglarda suyagi qotgan, tajribali, bahodir jangchilar jalb etilgan, atoqli sarkardalar qoʻmondonlik qilgan. Sohibqiron qoʻshinida asosiy, bosh H. qatori oʻng qoʻl va soʻl qoʻlning ham H.i mavjud boʻlgan.
Hirot

**Hirot** — Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi shahar, Herirud daryosidan sugʻoriladigan vohada joylashgan. Hirot viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 436,300 kishi (2012). Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Mamlakat gʻarbiy qismidagi muhim iqtisodiy markaz. Paxta tozalash, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan, qoʻlda turli matolar, gilam toʻqiladi. Qorakoʻl teri va boshqa qishloq xoʻjalik mahsulotlari bilan savdo qilinadi.

Shahar hokimi — Zana Vohid.

## Aholisi
Hirot aholisi 2012-yilgi maʼlumotiga koʻra 436,300 kishini tashkil qildi. Shahar aholisining yarmidan ziyodini tojiklar tashkil qiladi. 85% tojiklar, 10% pushtunlar, 2% hazarlar, 2% o'zbeklar va 1% turkmanlar.

## Tarixi
Shahar nomi miloddan avval ham maʼlum boʻlgan. Sosoniylar davrida yirik shaharga aylangan. 7-asrdan arablar qoʻl ostida. Bu davrda Hirot yanada rivojlandi. Somoniylar davrida esa Xurosonning asosiy shahri. 10-asr boshlarida G'uriylar davlati tarkibiga kirdi. 1020-yildan Hirotni Gʻaznaviylar noibi sulton Masʼud boshqargan. 1221-yilda shaharni Chingizxonning oʻgʻli Tuluy qoʻshinlari egallab, uni vayron qilgan. 1234-yilda shahar Oʻqtoyxon tomonidan qayta tiklangan. Moʻgʻullar bosqinchiligi davridagi vayronagarchiliklar natijasida karvon yoʻllari Oʻrta Osiyodan Hindiston va Xitoyga Hirot orqali oʻtgan. Kurtlar hukmronligi vaqtida shahar Xurosonning asosiy shahri sifatida tez oʻsdi. 1383-yildan Hirot Amir Temur davlati tarkibiga kirdi. Dastlab Mironshoh (1366—1408), keyinchalik Shohrux (1377-1447), Abu Saʼid (1424-69), Sulton Husayn Mirzo (1438 — 1506) va boshqa temuriylar davlatining poytaxti boʻlgan. Oʻsha davrda Hirot juda taraqqiy etgan. Oʻrta Sharqning yirik savdo, hunarmandchilik va madaniy markaziga aylangan. Hindiston, Xitoy va Yevropa bilan keng savdo va madaniy aloqalar olib borilgan. Hirot va uning atrofida yirik madrasa, masjid, koʻpriklar va boshqa jamoat binolari qurilgan. 16-asrdan Hirot Safaviylar davlati tarkibiga kiritildi. 1716-yilda mustaqil Hirot hokimligi tuzilgan. 1732-yilda shaharni Eron shohi — nodirshoh egallagan. 1747-yildan Durroniylar davlati tarkibida. 19-asr boshida yarim beklik markazi boʻlib qolgan. 1863-yildan Afgʻoniston davlati tarkibida.

## Taniqli shaxslari
Hirotda Alisher Navoiy, Jomiy, Hofizi Abru, Mirxond, Behzod kabi olim va fuzalolar yashab, ijod qilganlar. Hirot — oʻrta asr miniatyura va amaliy bezak sanʼatining markazi.

## Meʼmoriy yodgorliklari
Meʼmoriy yodgorliklardan qalʼa (15-asr), Jome masjidi (13—14-asrlar), Musallo ansambli tarkibidagi Gavharshodbegim masjidi minoralari, Abdullo Ansoriy maqbarasi (15-asr) va boshqalar saqlangan.

## Yana qarang
* Hirot miniatyura maktabi

## Galeriya

Fayl:Inside Herat International Airport in February 2012.jpg|
Fayl:Citadel in Herat in 2011-cropped.jpg|Hirot qamali
Fayl:Inside the Museum of Herat in 2011.jpg|
Fayl:Section of Herat in 2009.jpg|
Fayl:Musalla Complex in 2009.jpg|
Fayl:Friday Mosque in Herat, Afghanistan.jpg|Juma masjidi
Fayl:Herat Masjidi Jami courtyard.jpg|


## Manbalar
Hirot qoʻzgʻoloni

**Hirot qoʻzgʻoloni** (1716-yil) -Safaviilar hukmronligiga qarshi Hirot va uning viloyatida koʻtarilgan qoʻzgʻoloni. Viloyat aholisining bir qismi afgʻonlarning abdal qabilasidan iborat edi. Milliy zulm va mahalliy aholini safaviy hokimlari tomonidan diniy taʼqib etilishi, shuningdek, yirik afgʻon qabila boshliqlarining chet elliklar hukmronligidan xalos boʻlishga intilishlari Hirot qoʻzgʻoloniga sabab boʻlgan. Qoʻzgʻolonning asosiy harakatlantiruvchi kuchini abdal qabilasi tashkil etgan; qabila boshliqlari va zodagonlari rahbarlik qilgan. Hirot va viloyatning afgʻon boʻlmagan aholisi qoʻzgʻolonchilarga katta yordam koʻrsatganlar, oziq-ovqat, yem-xashak bilan taʼminlab turgan, harbiy qismlar tashkil qilgan. Shoh qoʻshinlarining qoʻzgʻolonni bostirish uchun qilgan urinishlari zoye ketgan. Hirot qoʻzgʻoloni natijasida Hirot amirligi barpo etilgan.
Hisob

**Hisob** – sonlarni ifodalash va belgilash usuli. Hisob tizimlarida p ta birlik (masalan, oʻn) 2-razryadning bir birligiga (oʻnlikka) birlashadi. 2-razryadli shuncha son 3-razryadning bir birligiga (yuzlikka) birlashadi va hokazo p soni hisob tizimining asosi, har bir razryaddagi birliklarning sonini ifodalovchi belgilar raqamlar deyiladi. Eng koʻp qoʻllanadigan hisob tizimi oʻnlik tizim boʻlib, unda 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 raqamlari ishlatiladi (qarang Oʻnli sanoq tizimi). Baʼzi xalqlar hisobning beshlik tizimidan foydalanishgan. Qadimgi Bobilda oltmishlik tizim mavjud boʻlib, bu tizim soat va gradusning 60 daqiqaga, daqiqaning 60 soniyaga boʻlinishida hozirgacha saqlanib qolgan.
Hisob stavkasi

**Hisob stavkasi**, hisob foizi stavkasi, qayta moliyalashtirish stavkasi — markaziy banklarning tijorat banklari rezervlarini toʻldirish va ularning oʻz mijozlariga bank xizmatlari koʻrsatish uchun beradigan kreditlariga belgilaydigan foiz stavkasi; tijorat banklari Markaziy bankdan olgan kredit resurslari uchun toʻlaydigan haq. Hisob stavkasi bozor mexanizmidagi gʻoyat muhim iqtisodiy vosita, davlatning pul siyosatida qoʻllaniladigan kuchli iqtisodiy dastak. Hisob stavkasi pul bozoridagi talabga taʼsir koʻrsatishning asosiy vositasi hisoblanadi. Iqtisodiyotda oʻsishni tezlatish maqsadlarida Hisob stavkasi pasaytiriladi yoki aksincha iqtiso-dnyotda oʻsish jadallashib, tovarlarni sotish qiyinlashganda oʻsishni sekinlashtirish uchun Hisob stavkasi oshiriladi. Hisob stavkasiga pul bozoridagi talabdan tashqari kutiladigan inflyatsiya darajasi ham taʼsir koʻrsatadi. Inflyatsiyadan koʻriladigan yoʻqotish Hisob stavkasini oshirish orqali qoplanadi. Masalan, meʼyordagi Hisob stavkasi 4% boʻlib, inflyatsiya 3% darajasida kutilsa, amaldagi Hisob stavkasi 7% ni tashkil etadi. Markaziy bankning Hisob stavkasi qancha yuqori boʻlsa tijorat banklari oʻzlari taqdim etadigan kreditlar uchun oladigan foizi shu qadar yuqori boʻladi. 2004-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining Hisob stavkasi iyulda 20% dan 18% gacha, dekabrda 18% dan 16% gacha pasaytirildi va qayta moliyalashning yillik stavkasi 18,8% ni tashkil etdi (2003-yilda 27,1%, 2002-yilda 34,5%).

Alisher Vahobov.
Hisob foizi

**Hisob foizi** — 1) banklar veksel, kupon, aksiya, obligatsiya, boshqa turdagi qimmatli qogʻozlarni va qarz majburiyatlarini ularning toʻlov muddatlari kelishiga qadar yoki amal qilish muddatlari tamom boʻlishiga qadar sotib olish (hisobga olish)da avanslagan pul mablaglari uchun sotuvchidan undiradigan toʻlov. Hisob foizi vek-sel (yoki boshqa qarz majburiyatlari) nominali bilan bank sotib olgan narx oʻrtasidagi farqqa teng boʻladi; 2) bank tomonidan banklararo kredit berishda olinadigan ssuda, kredit foizi.
Hirot amirligi

**Hirot amirligi** (1716-32) -Hirot qoʻzgʻoloni natijasida barpo etilgan davlat. Hirot amirligini qabila zodagonlari tomonidan saylangan amir va zodagonlar kengashi boshqargan. Hirot amirining hokimiyati Murgʻob, Bod-hiz, Qusuviya, Gʻuriyon va Farax tumanlariga tarqalgan. Safaviylarnit, keyinchalik esa Nodir Qulibekning (qarang Nodirshoh) Hirot amirligini boʻysundirish uchun bir necha yillar davomida olib borgan urinishlari samarasiz boʻlgan. Faqat 1732-yilga kelib Nodirshoh amirlikni bosib olishga erishgan. Abdallarning bir necha ming oilasi viloyatdan badargʻa qilingan, Nodir-shoh sarkardalaridan biri Hirot hokimi etib tayinlangan. Hirot amirligining barpo etilishi afgʻon davlatchiligining shakllanish jarayonida muhim bosqich boʻlgan.
Hisoblash matematikasi

**Hisoblash matematikasi** - matematikannng turli masalalarning (aniq yoki taqribiy) yechimini sonli natijaga olib keladigan usullarni oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Irratsional sonlarnn hisoblash qoidasining yaratilishini Hisoblash matematikasi boshi deb qabul qilish mumkin. Hisoblash matematikasi taraqqiyo-ti, umuman, matematika va elektron hisoblash mashinasi (EHM) taraqqiyoti bilan uzviy bogʻliq. Ken g maʼnoda Hisoblash matematikasi deganda matematikaning EHM dan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan masalalarini oʻz ichiga olgan boʻlimi tushuniladi. Hisoblash matematikasida raqamli usullar muhim oʻrinni egallaydi. Tipik matematik masa-lalar deb quyidagilarni aytish mumkin: 1) tatbiqtarda keng qoʻllanadigan algebra masalalari: chiziqli al-gebraik tenglamalar tizimi (jumladan, tartibi katta tizimlar) ni yechish, matritsannng teskarisini topish, matritsalarning xos sonlari va xos vektorlarini topish (dastlabki bir nechtasining qiymatini topish — xos sonlarning xususiy muammosi, barchasining qiymatini topish — xos sonlarning toʻliq muammosi) usullari; 2) transsendent funksiyalar (bir argumentli va koʻp argument-li)ning qiymatlarini hisoblash va ularni boshqa soddaroq funksiyalar (mas, koʻphadlar) bilan yaqinlashtirish usullari; 3) bir argumentli va koʻp argumentli funksiyalarni sonli dif-ferensiallash va integrallash usullari; 4) oddiy differensial, integ-ral, integro-differensial va xusu-siy hosilaviy differensial tengla-malarni sonli yechish usullari.

Hisoblash matematikasida tez rivojlanayotgan sohalardan biri — optimallashtirishning sonli usullari. Optimallashtirish masalasi murakkab tuzilishli toʻplamlar ustida aniqlangan funksionallarning optimal qiymatlarini oʻrganishdan iborat. Bu yerda, birinchi navbatda, iqtisodiy masalalar va ularga keltiriladigan matematik (jumladan, chiziqli va dinamik) das-turlash usullari koʻriladi. Amallarni tekshirish va oʻyinlar nazariyasi masalalarini yechishda kelib chiqadigan minimaks masalalar ham optimallashtirish masalalariga kiradi.

Hisoblash matematikasining koʻp boʻlimlarida, xususan, katta hajmdagi masalalarida (mas, oʻzgaruvchilarning soni koʻp boʻlganda) yechish usullarini optimallash masalalari katta ahamiyatga ega.
Hisoblash mashinasi

## ẞ'''Hisoblash mashinasi''' - axborotlarni toʻplash, saqlash va qayta ishlash (hisoblash) masalalarini mexanizatsiyalash va avtomatlashtirishuchun moʻljallangan qurilma yoki qurilmalar majmui. Asosan 3 sinfga boʻlinadi: analog hisoblash mashinasi, raqamli hisoblash mashinasi va gibrid hisoblash mashinasi. Hozir asosan raqamli Hisoblash mashinasi kengroq qoʻllanadi (yana qarang [[Kibernetika]], [[Kompyuter]], [[Elektron hisoblash mashinasi]], [[Hisoblash texnikasi]]).
Hisoblash texnikasi

**Hisoblash texnikasi** - hisoblash jarayonlarini, axborotlarni toʻplash, saqlash va uzatish masalalarini hal qilishni mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish vositalari majmui; texnikannng hisoblash mashinalari va qurilmalarini ishlab chiqish, tayyorlash va ishlatish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi. [Vaqtni hisoblash, yer maydonlarining sathini aniqlash, savdo-sotiq hisoblari va boshqa yumushlar bilan bogʻliq masalalar qadimdan maʼlum. Hisoblashlarni mexanizatsiyalashtiruvchi dastlabki sodda qurilmalar — abak, xitoy choʻti va oddiy hisoblash masalalarini yechish qoidalari miloddan avvalgi vujudga kelgan. Neper shkalasi, logarifmik lineyka, B. Paskalning ([Fransiya) arifmetik mashinalariga oʻxshash hisoblash qurilmalari 17-asrdayoqmaʼlum edi. 18— 19-asrlardagi sanoat inqilobi Hisoblash texnikasi rivojlanishiga turtki boʻldi. 1833-yilda ingliz olimi Ch. Bebbij arifmetik va xotira qurilmali dasturli boshqariladigan katta arifmometr — "analitik mashina" loyihasini ishlab chiqdi, lekin uning loyihasi 100 yil dan keyingina muhanlislar diqqatini oʻziga jalb qildi. 1944-yil AK, Sh da elektromagnit releda ishlaydigan "MARK-1" dasturli boshqariladigan raqamli hisoblash mashinasi (RHM) qurildi. 20-asr 40-yillarida dasturli boshqariladigan elektron RHMning yaratilishi *Hisoblash texnikasi* taraqqiyotida keskin burilish yasadi. Keyinchalik RHMning texnik parametrlari takomillashti-rilib borildi, ularning ishlash tezligi va xotira hajmi bir necha marta orttirildi. 1950-yilda Ukraina Fanlar akademiyasi akademik S. A. Lebedev rahbarligida birinchi elektron RHM "MESM" (kichik elektron hisoblash mashinasi) qurildi. 1953-yilda S.A.Lebedev rahbarligida Aniq mexanika va hisoblash texnikasi institutida "BESM" (tez ishlaydigan elektron hisoblash mashinasi) yaratildi. Elektron texnikasining rivojlanishi Hisoblash texnikasi ning tez takomilla-shishiga sabab boʻldi. Dastlabki EHM lari lampali boʻlgan, keyinchalik ular yarimoʻtkazgichlardan tayyorlana boshladi. Bunday EHMlarning bir necha avlodi yaratildi. Hozir asosan kompyuterlar ishlatiladi (qarang: Kiber-netika).

Axborotlarni qayta ishlash tizimlarida, kemalar, samolyotlar, kosmik obʼyektlar va boshqalarning koordinatlarini tez va aniq belgilashda, kutubxonalardagi jarayonlarni va bibliografik ishlarni mexanizatsiyalashda, bank, omonat kassalar va boshqa moliya muassasalarining ishlarni markazlashtirishda Hisoblash texnikasidan keng foydalaniladi.

Oʻzbekistonda Hisoblash texnikasiga doir ilmiy tadqiqot ishlari Kibernetika instituti, Oʻzbekiston milliy universiteti, Toshkent texnika universitetida olib boriladi.

## Manbalar
Hisobot

**Hisobot** — korxonalar, tashkilotlar, kompaniyalar tomonidan oʻz faoliyati toʻgʻrisida davriy (oy, chorak, yil) va belgilangan shaklda tuziladigan, davlat, statistika va moliya organlariga taqdim etiladigan axborot, maʼlumotlar, hisobkitob hujjatlari elektron shaklda taqdim etiladi. Balans  xisoboti, moliyaviy xisobot va statistik xisobotlar, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar faoliyatida muxim ahamiyatga ega. Balans H.i — kompaniya buxgalteriya xisobotining asosiy shakli boʻlib, muayyan sana uchun kapitalni shakllantirish manbalari va kapi-tal qoʻyilmalar yoʻnalishini tavsiflaydi. Ikki tomonlama jadval shaklida tuziladi; uning chap qismi (aktiv)da kapital tarkibi va uning joylashtirilishi toʻgʻrisida maʼlumotlar, oʻng qismi (passiv)da kapi-tal manbalari koʻrsatiladi. Aktivda asosiy va aylanma kapital koʻrsatkichlari, passivda oʻziniki boʻlgan va jalb etilgan kapital tuzilmasi va miqdorlari beriladi. Juda batafsil tuziladigan ichki balans kompaniya boshqaruvi tomonidan kompaniya faoliyatini rejalashtirish va boshqarish-da, filiallar ishini nazorat qilishda foydalaniladi. Tashqi balans tashqi xisobotning boshqa shakllari bilan birga kompaniya faoliyati toʻgʻrisida toʻliq va ochiq axborot hisoblanadi. Davlat soliq va yuqori rahbarlik organlariga, fond birjalariga taq-dim etiladi, aksiyadorlar oʻrtasida tarqatiladi, maxsus maʼlumotnomalarda eʼlon qilinadi. Tijorat-savdo sirini saqlash maqsadlarida kompaniyalar balansida rasman ruxsat etilgan modda (band)larni guruhlash va umumlashtirishdan keng foydalaniladi (qisqa balans). Kompaniyalarning moliyaviy Hisobot hisobot topshirishning majburiy shakli. Unga quyida-gilar kiradi: kompaniyaning umumiy balansi; foyda va koʻrilgan zarar toʻgʻrisida hisobot; pul mablagʻlari harakati toʻgʻrisida hisobot va kompaniya rahbariyatining umumiy majlisda koʻrib chiqish va tasdiqlash uchun kom-paniya paychilari yoki aksiyadorlari eʼtiboriga havola etiladigan yillik dokladi.

Korxonalarning statistik hisoboti iqtisodiyotdagi ayrim boʻgʻinlarning ish koʻrsatkichlarini jamlash orqali tarmoqlar, mintaqalar va mamlakat iqtisodiy faoliyatining statistik koʻrsatkichlarini aniqlashga imkoniyat yaratadi.

Dildora Saidova.

## Manbalar
Hisor

**Hisor** (arab. — oʻrab olmoq, chegaralamoq) — Oʻrta Osiyo xonliklarida qalʼa devori, devor bilan oʻralgan shahar, togʻli hududlardagi mudofaa istehkomi, tepalik.

## Yana qarang

* Hisor (Tojikiston)

## Manbalar
Hisorak suv ombori

**Hisorak suv ombori** — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumanidan 35 km uzoqlikda Miroqi shaharchasida joylashdan suv ombori, yirik gidrotexnika inshooti va tabiat maskani sanaladi. 1988-yil qurilishi tugatilib foydalanishga topshirilgan.

## Tarixi
Shahrisabz tumani Miroqi shaharchasidan 1,5 km uzoqlikda joylashgan. Hisorak yirik gidrotexnika inshooti Qashqadaryo viloyatidagi Qashqadaryoning irmogʻi boʻlgan Oqsuv daryosi oʻzanida barpo etilgan. Hisorak suv ombori qurilishi 1983-yilda boshlanib 1988-yillarda yakunlangan. Uni qurishdan maqsad Shahrisabz tumani, Chiroqchi, Kitob tumani va Yakkabogʻ tumanining unumdor yerlaridan foydalanib, qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligini oshirish boʻlgan.

## Tavsifi
Foydalanishga topshirilgan yili sugʻorishga bogʻlangan maydon 46,8 ming km² edi. Suv ombori atrofida dam olish hududi tashkil etilgan boʻlib har yili koʻp sayyohlar tashrif buyurishadi. Suv ombor umumiy hajmi 170 mln m³ boʻlib, foydalaniladigan qismi 161,6 mln m³ tashkil etadi. Hisorak suv omborining atrofi deyarli oʻt bilan qoplangan. Suv ombori shimoldan janubga 1,7 km, sharqdan gʻarbga 4,0 km masofani egallaydi.

Tosh-tuproqli toʻgʻoni uzunligi 666 metr, balandligi 138 metr, suv yuzasi 4,2 km², suv chiqaruvchi inshootning suv oʻtkazish imkoniyati 200 m/s, suv tashlama inshootniki 130 m/s ni tashkil etadi. Hisorak suv ombori toʻgʻon, suv chiqarish, suv tashlama inshootlari, suv keltiruvchi va suv chiqaruvchi kanallar, drenaj tarmoqlari bilan jihozlangan.

## Iqlimi

Suv omborining iqlimi sovuq va quruq. Oʻrtacha harorat 12 °C ni tashkil etadi. Eng issiq oy iyul boʻlib, harorat 28 °C ni, eng sovuq oy esa yanvarda harorat −8 °C ni tashkil qiladi.

### Yogʻingarchilik miqdori
Oʻrtacha yogʻingarchilik yiliga 886 millimetrni tashkil qiladi. Eng yomgʻirli oy aprel boʻlib, yomgʻir 189 millimetr miqdorida, eng quruq oy avgustda esa 6 millimetr miqdorida tushadi.

## Oʻrganilinishi
2021-yil 15–28-mart kunlari Oʻzbekiston elchixonasi va AQSH armiyasi harbiy muhandislar korpusi (United States Army Corps of Engineers, USACE) bilan erishilgan kelishuv doirasida gidrotexnika inshootlari xavfsiz faoliyatini monitoring qilish boʻyicha koʻp yillik amaliy tajribaga ega boʻlgan amerikalik mutaxassislar, Suv xoʻjaligi vazirligi, „Oʻzbekgidroenergo“ AJ, „Davsuvxoʻjaliknazorat“ davlat inspeksiyasi vakillari bilan birgalikda Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida joylashgan „Hisorak“ va „Toʻpalang“ suv omborlarining holatini oʻrganishdi.

Prezident Shavkat Mirziyoyev 2022-yil 8-iyun kuni suv omborlarini modernizatsiya qilish hamda Surxondaryo viloyatida ichimlik suvi taʼminotini yaxshilash loyihalariga oid taqdimotida Hisorak va Ohangaron suv omborlarida yillik 22 million kilovatt soat quvvatli 2 ta yangi kichik GES qurilishi belgilangandi.

## Galereya

File:Miraki village.jpg|Suv ombordan tushadigan Oqsuv daryosi
File:Hisorak suv ombori1.png|Hisorak suv ombori
File:Hisorak suv ombori3.png|thumb|Hisorak suv ombori va togʻlar


## Yana qarang
* Tallimarjon suv ombori
## Adabiyotlar

## Manbalar
Hisori qoʻy zoti

**Hisori qoʻy zoti** - goʻsht-yogʻ yoʻnalishdagi dumbali, dagʻal junli qoʻy zoti. Tojikistonning Hisor tog'i etaklarida xalq seleksiyasi yoʻli bilan chiqarilgan qadimgi qoʻy zotlaridan biri. Hisori qoʻy zoti tanasining uzunligi va kengligi, yirik dumbasi, togʻ sharoitiga va yaylovdan-yaylovga koʻchishga moslashganligi, tez yetilishi, keng koʻkrak qafasi, baquvvat oyoqlari bilan boshqa dumbali qoʻylardan anchagina farqlanadi. Qoʻchqor va sovliqlari (ayol qo'y) toʻqol(shoxsiz). Tusi(rangi) malla, qoʻngʻir, qora, kamdan-kam oq. Qoʻchqorlarining qarchigʻay balandligi oʻrtacha 87 sm, uzunligi 85 sm, sovliqlariniki esa balandligi 79 sm va uzunligi 75 sm. Qoʻchqorlarining tirik vazni 110–120kg (160–180kg)gacha, sovliklariniki 80–90kg (110– 115kg)gacha, dumbasi oʻrtacha 15–20kg (30kg gacha), 4,5—5 oylik erkak qoʻzilarning tirik vazni 50–54kg, serpushtligi 110—120%. Hisor qoʻy zoti sersut qoʻylar hisoblanadi va sovliq suti qoʻzilarini parvarishlashga sarflanadi. Ammo lekin Jun sifati past. Qoʻchqorlaridan 1,3—1,5kg, sovliqlaridan 1 — 1,2kg jun qirqib olinadi. Juni faqat namat (kigiz) tayyorlashda ishlatiladi. Sof holda Tojikiston va Oʻzbekiston ("Boysun" va "Hisor" naslchilik shirkat xoʻjaliklari)da koʻpaytiriladi. Yil boʻyi yaylovda boqiladi.

Hisori qoʻylardan boshqa dumbali qoʻylarning zot xususiyatlarini yaxshilashda, yangi zotlar chiqarishda foydalaniladi. Hisori qoʻy zoti ishtirokida Tojikiston qoʻy zoti chiqarilgan.

Ad.:Flrs nxa i on S.I., Gissarskaya ioroda ovets, Dushanbe, 1981.

Abdusattor Amirov.
Hissiyot

**Hissiyot** – shaxsning voqelikdagi narsa va hodisalarga, kishilarga hamda oʻz-oʻziga boʻlgan munosabatlardan kelib chiqadigan kechinmalari. Shaxs tirik mavjudot boʻlishi bilan birga jamiyat aʼzosi hamdir, shuningdek,  inson sifatida tevarak-atrofdagi narsa va hodisalarga munosabatini xolisona aks ettiradi. Inson munosabatlari uning miyasida his-tuygʻular, emotsional holatlar, yuksak ichki kechinmalar tarzida aks etishi hissiyotni yuzaga keltiradi. Hissiyot tushunchasi kundalik turmushda va ilmiy manbalarda har xil maʼnolarda qoʻllanadi. Kundalik turmushda hissiyot tushunchasi oʻrniga sezgilar, anglan-magan mayllar, xohishlar, tilaklar, talablar, maqsadlar atamalaridan foydalaniladi. Ilmiy manbalarda esa, shaxsning ehtiyojini qondiruvchi va unga monelik qiluvchi narsalarga, kishilarga nisbatan oʻz munosabatini miyasida aks ettirish maʼnosida qoʻllanadi. Hissiyot bilan emotsiya bir xil maʼnoda ishlatilish holatlari ham uchrab turadi. Kishi tana aʼzolarida ranglarning oʻzgarishi, lablarning titrashi, kulgi, yigʻi, gʻamginlik, ikkilanish va boshqa emotsiya ifodasi hisoblanib, vatanparvarlik, javobgarlik, masʼuliyat. vijdon, sevgi kabi yuksak xislatlarni emotsiya tarkibiga kiritish gʻayritabiiy hodi-sa hisoblanar edi. Ushbu hissiy kechinmalar oʻzining mohiyati, kuch-quvvati, davomiyligi, taʼsirchanligi, yoʻnalganligi bilan bir-biridan keskin farq qiladi. Shu bois ularning muhim farqi shundaki, birinchisi (hissiyot) ijtimoiy, ikkinchisi (emotsiya) xususiy ahamiyat kasb etadi. Shaxsning faoliyati, xulq-atvori, muo-malasi hamda jamiyat uchun ahamiyatli hisoblangan narsa va hodisalarni aks ettiruvchi munosabati hissiyotda mujassamlashadi. Emotsiya faqat insonlarga emas, mavjudotlarga ham taalluqli ruhiy holatdir. Hissiyot ijtimoiy muhitdagi kishilar tomonidan oʻzlashtirilgan gʻoyalar, meʼyorlar, qonunqoidalar, nizomlar, qadriyatlarni aks ettiruvchi anglanilgan his-tuygʻular, murakkab kechinmalarning vujudga kelishi jarayonidir. Hissiyotda yuk-sak histuygʻular ongli harakatlarni bajarishning mazmuni bilan uygʻunlashgan shaxs holatining murakkab tarkibida kechadi. Mas, mehnatdan lazzatlanish hislari, axloqiy, aqliy, nafosat tuygʻulari hissiyotning oʻzagi boʻlib hisoblanadi. Jonivorlar esa bunday imkoniyatlarga ega emas. Hissiyotning fiziologik asosi bosh miya katta yarim sharlari poʻstida va poʻstloq osti qismida yuzaga keladigan nerv jarayonlaridir. Hissiyot tuygʻu sifatida ham qabul qilinadi.

## Manbalar
Hisor vodiysi

**Hisor vodiysi** - Tojikiston Respublikasining gʻarbidagi togʻlararo botiq. Hisor tizmasining janubiy chek-kasi va Bobotogʻ bilan Qoratogʻning shimoliy chekkalari orasida. Uzunligi 115&nbsp;km. Eng keng joyi 20&nbsp;km. Balandligi 700–1000 m. Janubidan Afgʻon — Tojikiston botigʻidan deyarli meridian yoʻnalish boʻylab choʻzilgan tizmalar bilan oʻralgan. Yer yuzasi vodiydan oqib oʻtuvchi Kofarnihon, Varzob, Dushanba, Xonaka, Iloq va boshqa daryo terrasalari va yoyilma konuslaridan iborat. Vodiy tektonik botiqda joylashgan boʻlib, mezokaynozoy davri choʻkindi togʻ jinslari bilan toʻlgan. Hisor vodiysi atrofi togʻlar bilan oʻralganligi sababli iklimi ancha yumshoq. Yozi issiq va quruq. qishi qisqa va iliq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —0,7°, G, iyulniki 28°. Yillik yogʻin 500–600&nbsp;mm. Vodiyda, asosan, toʻq boʻz tuproqlar tarqalgan; choʻl, chalachoʻl va dasht oʻsimliklari, daryo boʻylarida turli daraxtlar oʻsadi. Hisor vodiysi hududi deyarli oʻzlashtirilgan va bu yerda madaniy lan-dshaftlar keng tarqalgan. Daryolarning quyi qismlaridagi botqoqli toʻqayzorlar ham quritilib, ekinzorlargʻa aylantirilgan. Vodiy yer resurslaridan unumli foydalanish maqsadida Katta Hisor kanali qurilgan. Paxta, kunjut, galla, poliz ekinlari yetishtiriladi, mevali bogʻlar barpo qilingan, togʻ yon bagʻirlarining 1200–2000 m balandliklari subtro-pik dashtlardan iborat. Butazorlar, daraxtzorlar bor. Oʻzlashtirilgan yerlarida gʻalla ekinlari ekiladi, mevali daraxtlar oʻstiriladi, undan balandda subalp va alp oʻtloqlari uch-raydi. Hisor vodiysida Tojikiston Respublikasi poytaxti — Dushanba, shuningdek, Tursunzoda, Vaxdat (sobiq Orjonikidze) shaharlari joylashgan.
Hisor madaniyati

**Hisor madaniyati** - mil. av. 6-3-ming yilliklarga oid neolit davri arxeologik majmuasi. Asosiy yodgorliklari Tojikistonning Yovonsu, Vaxsh, Qizilsuv, Kofarnihon daryolari havzalarida qayd etilgan. Hisor madaniyatini 1948 yil A.P.Okladnikov kashf etgan; asosiy yodgorliklari Tutkovul, Sayyod, Qozi Berdi va boshqa Bu madaniyat davriy jihatdan Oʻzbekistondagi Kal-taminor va Turkmanistondagi Joytun arxeologik madaniyatlari bilan bir vaqtga toʻgʻri keladi. Topilmalari tosh va suyakdan yasalgan qurollar, qar xil maishiy oʻchoqlardan iborat. Tosh qurollar yasashda ohaktosh, kvarsit, serpantin, yashma kabi materiallardan foydalanilgan. Hozirgacha Hisor madaniyati yodgorliklarida sopol buyum namunalarini uchramasligi tadqiqotchilar uchun yechilmagan muammo boʻlib qolmoqda. Holbuki, Kaltaminor madaniyati davrida — Oʻrta Osiyoda sopol idish tayyorlangani maʼlum edi. Hisor madaniyati sohiblarini xoʻjalik jihatdan en-digina oʻtroqlashayotgan ovchilar, terimchilik bilan tirikchilik qiluvchilar tashkil etardi deb hisoblash mumkin. Dehqonchilikning ilk belgilari faqat Hisor madaniyati ning soʻnggi davrida paydo boʻlgan.
Hiqildoq

**Hiqildoq** (agupx) — nafas yoʻlining burun boʻshligʻidan keyingi qismi boʻlib, ovoz hosil qilish vazifasini ham bajaradi. H. havoning traxeyaga oʻtishini taʼminlaydi va unga qattiq, suyuq moddalar tushishiga toʻsqinlik qiladi. Havo burun boʻshli-gʻidan oʻtganda isiydi, tozalanadi, namlanadi, avval halqumning burun-halqum qismiga, keyin ogʻiz qismiga va nihoyat, H.qa yetib boradi. Lekin ogʻiz bilan nafas olganda ham havo ogʻiz boʻshligʻidan H.qa yetib boradi, bunda havo isimaydi va tozalanmaydi, shuning uchun burundan nafas olish toʻgʻri va foydali.

H. boʻyinning old tomonida joylashganidan H. doʻngi ayniqsa ozgʻin erkaklarda aniq koʻrinib turadi, uni kekirdak olmasi deyiladi.

Odam gapirganda, yoʻtalganda, ashula aytganda H. oson harakatlanadi. H. tok, (uzuksimon, qalqonsimon) va juft (choʻmichsimon, shoxsimon) togʻaylarning boylamlar, muskullar yordamida oʻzaro birikishidan vujudga keladi.

H.da ovoz boylamlari joylashgan boʻlib, ular nafas olganda qattiqyoki sekin gapirganda muayyan holatni egallaydi, bunda ovoz yorigʻi goh ken-gayib, goh torayadi. H.ning jinsiy farqi juda barvaqt maʼlum boʻladi; 3—7 yashar qizlarning hiqildogʻi shu yoshdagi oʻgʻil bolalarnikiga qaraganda kichik va kalta, bu farq ayniqsa balogʻat yoshiga yetganda yaqqol koʻzga tashlanadi. H.ning shakli va tuzilishi ichki sekretsiya bezlarining faoliyati taʼsirida oʻzgaradi.
Hiqichoq tutishi

**Hiqichoq tutishi** — odam nafas olganda, diafragma reflektor qisqa-rib nafas yoʻlidan oʻziga xos tovush chiqishi, bu diafragmaning tortishib qisqarishi natijasida roʻy beradi. Hiqichoq tutishi mutlaqo sogʻlom kishilarda hech qanday sababsiz paydo boʻlib, odatda, beza-rar va tez oʻtib ketadi. Chuqur nafas olganda, bir oz vaqt nafas olmay turganda, bir-ikki qultum sovuq suv ichganda Hiqichoq tutishi birmuncha yengillashadi yoki toʻxtaydi. Hiqichoq tutishi ayrim kasalliklar belgisi boʻlishi ham mumkin.

Zamonaviy tibbiyot bu kasallikning kelib chiqishini qorin boʻshligʻidagi baʼzi bir kasalliklar, xususan yalligʻlanish, shuningdek, bosh va orqa miyaning shikastlanishi, asabning buzilishi bilan bogʻlaydi. Sharq xalq tabobati Hiqichoq tutishining asosida shamollash yotadi deb taʼkidlaydi. tabiatan bu dard hoʻlsovuq mizojli odamlarda paydo boʻladi. Hiqichoq tutishining nafas yoʻllari, qiziloʻngach, meʼda devorlarining shamollashi bilan bogʻ-liqligi bor, uning kelib chiqishiga shamollashdan tashqari, pala-partish ovqatlanish, uzoq vaqt hammomga tushmaslik va hokazo ham sabab boʻladi. Hiqichoq tutishi, ayniqsa, uning xuruji yurakka, meʼdaga noxush taʼsir qiladi, bu boshqa ichki aʼzolarning oʻzaro muntazam ish faoliyatini izdan chiqaradi. Hiqichoq tutishi toʻxtamasdan uzoq davom etsa, uning saba-bini aniqlash uchun vrachga murojaat etish va zarur boʻlganda tegishli davolanish kursini olish ksrak. Davo Hiqichoq tutishiga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat; oftobda toblanish, hammomga tushib terlash, har kuni yotishdan oldin oyoq tagiga asal surtish (oyoqqa asal surkalgach sellofan yopishtirib, ustidan oddiy paypoq kiyib yotish), isiriq jom qilish kabi xalq tabobati usullarini qoʻllash hiqichoqni davolashda foydalidir
Hovli

**Hovli** — meʼmorlikda atrofi devor bilan oʻralgʻan uy-joyli sahn, maydon; oila yashaydigan uy, shu uyga qarashli sahn va maydon ham H. deb ataladi. Turar joyninpartbmy qis-mini tashkil etadi. Jumladan, musulmonlar dunyosida H. ichki (ichkari) va tashqi (tashqari) qismlardan ibo-rat; ayrim xonadonlarda tandirxonali, oʻtinxonali, molxonali orqa H.lar ham boʻladi.
Hovli toʻyi

**Hovli toʻyi** — xonadonning yangi turar joyga koʻchib oʻtishini nishonlash marosimi. Qadimiy anʼanalardan hisoblangan. Hovli toʻyi oilaning uyli-joyli boʻlishi, yangi qoʻni-qoʻshnilar bilan yaqindan tanishish sharafiga tashkil qilinadi. Hovli toʻyiga qarindoshlar, doʻstlar va mahalla ahli (baʼzan imorat qurgan ustalar ham) taklif etiladi. Mehmonlarga ziyofat beriladi.
Hovuz baliqchilik xoʻjaligi

**Hovuz baliqchilik xoʻjaligi** — baliqlarni hovuzlarda (sunʼiy havzalarda) urchitish, boqish, tabiiy suv havzalari uchun baliq chavoqlari hamda xalq isteʼmoli uchun tovar baliq yetkazib berish bilan shu-gʻullanadigan xoʻjalik (qarang Baliqchilik).
Hovuzak

**Hovuzak**, havzak — xona, ayvon shiftidagi chuqurcha; meʼmoriy shakl. Oʻzbek meʼmorligida 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridan keng qoʻllana boshlangan. Bino shifti boʻlak (kesson)larga boʻlinib H. ishlangan. H. aylana, toʻrtburchak, yulduz va koʻp qirrali shakllarda boʻlib, boʻyama naqshlar bilan, baʼzan muqarnaslar bilan ziynatlangan. H. vassa, sharafa, toʻsin, ustun, boshalar bilan birga shiftning jozibador koʻrinishini hosil qiladi. Toshkent (hozirgi Amaliy sanʼat muzeyi va boshqalar), Fargʻona (Qoʻqondagi Xudoyorxon oʻrdasi va boshqalar), Buxoro (Bolohovuz meʼmoriy majmui va boshqalar)ning meʼmoriy yodgorliklarida H. keng qoʻllangan. 20-asr — 21-asr boshlari oʻzbek meʼmorligida ustalar jamoat va turar joy binolari (ayniqsa, fanerli shiftlar)da H.larni qoʻllab binolarning ichki koʻrkamligini boyitmoqda. Jumladan, Samarqanddagi Imom al-Buxoriy yodgorlik majmuida usta A.Abdullayev ishlagan H.lar binoga yanada koʻrk bagʻishlagan.
Hodi Toqtosh

**Hodi toqtosh** (taxallusi; asl nomi Toqtoshev Hodi Xayrullayevich) (1900.20.12, Tambov guberniyasi Spasskoye qishlogʻi — 1931.8.12, Qozon)— tatar shoiri. Tirikchilik tashvishi bilan 1915-yilda Buxoroga koʻchib kelib, 1917-yil voqealariga qadar shu yerda yashagan. 1921-yil Turkiston qoʻshinlari tarkibida Toshkentda xizmat qilgan, ayni paytda qisqa muddat Kommunistik universitetda tatar tili va adabiyotidan dars bergan. 1922-yilda Orenburgga borib, "Yoʻqsillar soʻzi" gaz.da ishlagan. Soʻngra Qozonga qoʻchib borgan va qizgʻin adabiy faoliyat bilan mashgʻul boʻlgan.

Ijodi 1918-yilda boshlangan. U Sharq romantik sheʼriyati anʼanalari ruhida "Azroillar" (1916), "Oʻldirilgan paygʻambar" (1918), "Unutilgan qasam" (1921) singari sheʼrlar, "Yer oʻgʻlonlari" (1922) sheʼriy tragediyasini yozgan. H.T.ning "Sirkida ovuli", "Dovuldan soʻng" (1924), "Mukamay" (1929) dostonlari, "Tong shabadasi" (1928—29) tugallanmagan romani va boshqa asarlarida 20-yillardagi inqilobiy voqealar oʻz aksini topgan. Shoirning "Muhabbat tavbasi" (1927), "Alsu" (1929) dos-tonlari va "Yoʻqolgan goʻzallik" (1928) dramasida yoshlarning maʼnaviy-axloqiy tarbiyasi bilan bogʻliq masalalar koʻtarilgan. Tataristonda jamoalashtirish kampaniyasining oʻtkazilishi mavzusiga bagʻishlangan "Komil" (1930) dramasi oʻz davrida tatar dramaturgiyasining taraqqiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan.

H.T. tatar sheʼriyatiga yangi mavzular bilan birga yangi ohanglar olib kirgan, qofiya imkoniyatlarini kengay-tirib, tatar adabiyotini yangi sheʼriy shakllar bilan boyitgan.

H.T. Gʻafur Gʻulom, Gʻayratiy, Amin Umariy, Shokir Sulaymon va boshqa oʻzbek shoirlari bilan ijodiy aloqada boʻlgan. Uning "Kelajakka xatlar" (1931) dostoni va bir necha sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Hodi Fayzi

**Hodi fayzi** (1895, Avliyoota — 1937) — maʼrifatparvar. Boshlangʻich taʼlimni qishloq maktabida olgan, soʻngra Ufadagi Gʻoliya yangi usul madrasasida oʻqigan. 1910-yil Turkistonga kelib maʼrifatparvarlik faoliyati bilan shugʻullangan. Turkiston oʻlkasi qishloq va shaharlarida oʻqituvchilar tayyorlash kurslarini ochgan. 1917-yilgacha "Ozod" gaz. muharriri. Mahalliy millat vakillaridan oʻqituvchilar tay-yorlaydigan Qoʻqon xalq universitetini tashkil etishda qatnashgan (1918), shu universitet oʻqituvchisi, "Xalq gazetasi" muharriri. Skobelev (Fargʻona) shahrida viloyat oʻqituvchilar kurslarini tashkil etgan, matematikadan dars bergan (1919). Maorif institutida matematika oʻqituvchisi (1920). 1921—22 yillarda partiya ishlarida. Moskvadagi oʻzbek talabalari oʻqiydigan "Buxoro maorif uyi" direktori. H.F. Oʻzbekistonda nashriyot ishi taraqqiyotida faol qatnashgan. 1937-yil dekabrda qatagʻon qilingan. Iqtisodiyot nazariyasi va tarixga oid asarlar yozgan. 1956-yil oqlangan. Samarqand shahridagi koʻchalardan biriga nomi berilgan.
Sayfuddin Hodiyev

**Sayfuddin Hodiyev** (1950.4.8, Kitob tumani) — sportchi, sambo boʻyicha 2 karra Jahon chempioni (1974, Ulan-Bator; 1975, Minsk), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan murabbiy (1983), Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (1992).

Hodiyev samboning 48 va 52&nbsp;kg vazn toifalarida bir necha marta Oʻzbekiston chempioni (1968 — 72), shuningdek, erkin kurash boʻyicha sport ustasi (1968), Oʻzbekiston chempioni (1968—72), dzudo boʻyicha sport ustasi (1973), xalqaro musobaqa gʻolibi (1983, Olmaliq).

Hodiyev Oʻzbekiston jismoniy tarbiya instituti (1972), Toshkent universitetining yuridik fakultetini (1983) tugatgan. Sayfuddin Hodiyev Kitob tumanida sport murabbiysi (1972—73), harbiy xizmatchi (1973—80), Oʻzbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasida bosh murabbiy (1980—89), Toshkent shahar advokaturasida advokat (1994-yildan).

## Manbalar
Hoji

**Hoji** — haj marosimlarini toʻlatoʻkis bajargan shaxsning unvoni. Hajga borgan kishilar nomiga H. soʻzini qoʻshib aytish odat boʻlgan (mas, Ahmad hoji, hoji buva, hoji ota, hoji ona hokazo). Ayrim hollarda H. soʻzi ism oldidan aytiladi. H. — biror imtiyoz beradigan mansab yoki la-vozim emas. U kishiga jamoada kam-tarin, taqvodor, husni xulq boʻlib yurish masʼuliyatini yuklaydi. Yana qaraladi Haj.
Hovoncha

**Hovoncha** — roʻzgʻor buyumi. Asosan, quruq oziq-ovqat mahsulotlari, dorivor va hokazoni maydalash, tolqon qilish uchun ishlatiladi. Koʻpincha choʻyan, alyuminiy va jezdan yasalgan.
Hovuz

**Hovuz** — suv yigʻish va saqlash uchun qazilgan chuqur joy; ichimlik suvi saqlanaligan sunʼiy suv havzasi. H.ning toʻrtburchak, aylana, koʻp (6— 8) qirrali koʻrinishga ega turlari mavjud. Urta Osiyo va Yaqin Sharqning ayrim mamlakatlarida keng tarqalgan; asosan masjidlar yonida shaharlar maydonlari, bogʻlar, chorbogʻlar, saroy hovlisi va boshqalarda bunyod etilgan; atrofi toshlar bilan qoplab yoki daraxtlar ekib mustahkamlangan. H.lar favvoralar bilan bogʻliq boʻlgan. H.ning qadimdan meʼmorlikda ahamiyati katta boʻlgan. Qad. Misrda toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi H. yoʻlkaning 2 tomonida bunyod etilgan. Keyinchalik meʼ-moriy majmualar mujassamotida H.dan unumli foydalanila boshlangan: Agradagi Tojmahal, Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa, Labihovuz, bolohovuz va boshqa shular jumlasidan. 18-asrga oid yozma manbalarda qayd etilishicha, Toshkentning markaziy maydoni — Registon va Shayxontohurda eng katta H.lar boʻlgan, uning atrofida tut, chinor daraxtlari oʻsgan, qoʻlyozmalarga ishlangan miniatyuralarda ham H. oʻz ifodasini topgan. Turkiya meʼmorligida uy devorlariga taqab yarim aylana shaklida bunyod etilgan H.lar ham uchraydi. Marmar qoplab ishlangan H. bejirim koʻrinishga ega boʻlgan, sirtlari ravoqlar, guldastalar, jez panjaralar bilan bezatilgan.

Buxoro shahrida 300 dan ortiq H. boʻlgani 19-asr hujjatlarida qayd qilingan. 20-asrda esa sanitariya talablari bahonasi bilan aksari H.lar quritib oʻrniga binolar qurilgan. Hozirda Oʻzbekiston hududida tabiiy sharoitlarni hisobga olgan holda H. (suv havza)lar bunyod etiladi, ular favvoralar bilan uygʻunlikda ajoyib manzara, soʻlim maskanlar hosil qiladi. Shuningdek, suzishga moʻljallangan H.ning usti ochiq va yopiq turlari koʻplab quriladi.
Shuningdek, H.ning betonli va kafelli ko'rinishlari bor.


Fayl:دریاچه بوستان جوان قم.jpg|
Fayl:عزاداری شیعیان در ماه محرم 03.jpg|
Fayl:Tabātabāei House خانه طباطبایی های کاشان 01.jpg|
Hoji Barlos

**Hoji barlos** (? - 1361) - Sohibqiron Amir Temurnint amakisi. movarounnahrning nufuzli va yirik bek(amir)laridan. Amir Qazagʻonning oʻgʻli amir Abdulloh oʻz qarorgohini Samarqandga koʻchirmoqchi boʻlganda norozi beklar tomonidan oʻldirilgach, amir Bayon Sulduz va amir H. B. mamlakatni oʻz qoʻllariga olib, idora etish va xalq osoyishtaligini taʼminlashga harakat qiladilar. Kesh shahri ilgaridan Sohibqiron va amir H.B. ajdodlari tasarrufida boʻlgan. H.B. nufuzi baland bek boʻlishiga qaramay nisbatan jurʼatsiz va qoʻrqoq shaxs edi. 1360-yil u Jete sipohining bostirib kelishidan qoʻrquvga tushadi va qadim yurtini eʼtiborsiz qoldirib, Xuro-son tomon yuzlanadi. Xurosondan qaytgan H.B. amir Boyazid bilan ittifoq tuzib Amir Temurga qarshi Oqyor mavzesida jangga kiradi va magʻlubiyatga uchrab, Samarqandga qochadi. Maʼlum muddatdan soʻng H.B. Sohibqiron bilan yarashadi va ular amir Xizr ustiga yurish qilib, gʻalaba qozonishadi. 1361-yil Jete hukmdori Tugʻluq Temurxon ikkinchi bor Movarounnahrga cherik tortib kelganda H.B. vahima va qoʻrquvga tushib Kesh tomonga, u yerdan Jayhunni kechib oʻtishga jazm qiladi. Sabzavor viloyatining Joʻyan tumanidagi Xoʻrosha qishlogʻiga yetgan chogʻida shu joyning bir toʻda isyonkorlari uni birodari Idiku bilan tutib olib, qatl etadilar.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996; Sharafuddin Ali Yaz-diy, Zafarnoma, T., 1997.
Hoji gaz-kondensat koni

**Hoji gaz-kondensat koni** - Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanidagi kon. Gazli shahridan 50&nbsp;km janubida 1969-yil topilgan va ishga tushirilgan. Kon Chorjoʻy tektonik pogʻonasidagi Chorjoʻy koʻtarilmasining shimoliy qismida joylashgan, gʻarbiy qismida 4 ta kichik qubbasimon struktura mavjud. H.g .k.k.da paleozoy erasi, yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr jinslarida jami 14 ta burgʻi qudugʻi qazilgan. Sanoat miqyosidagi gazlilik yuqori yura davrining kar-bonat jinslaridagi gorizontlarda aniqlangan.

15—1gorizontning oʻrta qismida mahsuldor qat joylashgan boʻlib, 2151–2177 m chuqurlikda ochilgan, karbopat, gil va angidritlardan tarkib topgan. Gaz uyumining oʻlchami 8x6,3&nbsp;km, balandligi 30 m. 15—2gorizont 2175—2203 chuqurlikda ochilgan, kar-bonat yotqiziqlarining quyi qismida joylashgan. Gaz uyumining oʻlchami 7x6 km, balandligi 26 m.

Gaz uyumlari tipi qatlamli, gumbazli. Ikkala gorizontdagi gazlarning kimyoviy tarkibi bir-biriga oʻxshash. Gaz zichligi 0,630 g/sm\ quruq, oʻrtacha kondensatli, yuqori oltingugurtli, kam azotli. Kondensat ogʻir (0,82 g/sm’), oltingugurtli, kam azotli. Hozirgi kunda kon sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.
Hoji Garay

**Hoji Garay I** (, ? — 1466, Boqchasaroy) — Qrim xonligi va Garaylar sulolasi asoschisi. Dastlab Oltin Oʻrdaga tobe boʻlgan Qrim xonligini boshqargan (1428-yildan). Oʻzaro urushlar natijasida taxtdan ayrilgan. Soʻngra Qrimga qaytib (1432), genuyaliklarning qoʻshinini tor-mor qilgan va taxtni qayta egallagan (1434). Biroq Qozon xonligi asoschisi Ulugʻ Muhammad qoʻshini tomonidan magʻlubiyatga uchrab, Litvaga qochgan va knyaz Sigizmund Keystutovichdan Lida shahrini mulk sifatida olgan (1435). Keyinchalik Hoji Garay Buyuk Litva knyazi Kazimir IV yordamida Qrim xoni deb eʼlon qilingan (1443). U Usmonli turk sultonlari bilan harbiy ittifoq tuzib (1454), genuyaliklarga qarshi muvaffaqiyatli urush harakatlarini olib borgan. 1461-yilda Ahmad bilan birgalikda Said Ahmadga qarshi kurashgan. 1465-yilda Oltin Oʻrda qoʻshiniga hujum qilib, ularning Moskvaga qilmoqchi boʻlgan harbiy yurishiga xalaqit bergan.

U xonlik poytaxtini Solxat (hozirgi Eski Qrim) shahridan Qirq Yerga (hozir Boqchasaroy shahri tarkibida) koʻchirgan.

Hoji Garay vafotidan soʻng uning toʻngʻich farzandlari Nur Davlat va Haydar bilan kichik oʻgʻli Mengli Garay oʻrtasida hokimiyat uchun kurash boshlangan va bu kurashda Mengli Garay gʻolib chiqqan.

## Manbalar

## Adabiyot
* LL.Tunmann , Krimskoye xanstvo (Perevod s nemetskogo), Simferopol, 1991
* Grekov B.D., Yakubovskiy A.Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1964.
Hoji Muin Shukrullo oʻgʻli

**Hoji muin Shukrullo oʻgʻli** (1883.15.3, Samarqand - 1942.27.7, Rossiya, Perm viloyati Solikamsk shahri) — maʼrifatparvar, shoir. 1901-yilda haj safaridan qaytgach, maktab ochib, bolalarni oʻqitgan. Avval eski usulda, 1903—16 yillar yangi usulda muallimlik qilgan. Ilg’or jadid muallimi sifatida tanilgan. "Rahnamoi savod" alifbe darsligini yozgan (1908). "Samarqand" gazeti va "Oyna" jurnalida ishlagan (1913—15). Rossiyada mardikorlikda boʻlgan (1916—17). Samarqandga qaytgach, "Hurriyat" (1917— 18), "Mehnatkashlar oʻqi", "Mehnatkashlar tovushi" (1918—22), "Zarafshon" (1922 — 26), "Ovozi tojik" (1926-29) gazetalari, "Tayoq" (1919), "Mashrab" (1922—26), "Mushfiqiy" (1926—29) jurnallarida ishlagan. 1929-yilning 29-sentabrdan 3 yil Sibirda surgunda boʻlgan. Surgundan qaytgach, Oʻzbekiston davlat nashriyotining tojik boʻlimida adabiy xodim (1932— 34), "Qizil Yulduz" gazetasining muxbiri (1934-37). 1938-yil 24-yanvarda nohaq hibsga olinib, NKVD qoshidagi uchlik hukmi bilan 10 yilga qamalgan. Hukmni oʻtash chogʻida halok boʻlgan.

H. Muinning ijodi 1900-yillardan sheʼrlar yozish bilan boshlangan. "Nahif" (Ojiz), "Mehriy" taxalluslari bilan anʼanaviy mavzularda sheʼrlar yozgan. 1908-yilda ijodiy qarashlarida keskin burilish boʻlib, M. Behbudiy taʼsirida maʼrifatparvarlik ruhida sheʼrlar va publitsistik maqolalar yoza boshlagan. "Guldastai adabiyot" (1914), "Yangi adabiyot" (1915) sheʼriy toʻplamlarini chop ettirgan. Fitratning "Munozara" asarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan (1913). turkiston matbuotida publitsistik maqolalari bilan faol qatnashgan. 1914-yilda Nusratullo Qudratullo oʻgʻli bilan "Toʻy" pyesasini yozgan va chop ettirgan. "Toʻy" M. Behbudiyning "Padarkush"idan keyin sahnalashtirilgan 2-oʻzbek pyesasidir. "Eski maktab — yangi maktab", "Koʻknori", "Mazluma xotin" pyesalarini yozib, ularni alohida kitob holida chop ettirgan (1915).

As.; Tanlangan asarlar, T., 2005.

## Adabiyot
* Ziyo Said, Oʻzbek vaqtli matbuot tarixiga materiallar [Tanlangan asarlar|, T, 1974.

Rustam Tojiboyev.