open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Byrsonima crassifolia

**Byrsima crassifolia** — tropik Amerikada oʻsadigan Malpighiaceae oilasiga mansub gulli oʻsimlik turi. Ingliz tilida **nance**, **maricao cimun**, **craboo** va **oltin qoshiq kabi nomlarga ega**. Yamaykada u hogberry (koʻpchilik hogberries) deb ataladi. 

U oʻzining kichik (diametri bir va chorak santimetr oraligʻida) yumaloq, xushboʻy xidga ega, shirin sariq mevasi uchun qadrlanadi. Mevalar juda oʻtkir hidli va aniq taʼmga ega. Tashqi tomondan eti yashil yoki kalamata zaytuniga oʻxshaydi. 

## Tavsif va oʻsish joyi
*Byrsima crassifolia* -uzunligi . Baʼzan oʻzining qutulish mumkin boʻlgan mevalari uchun etishtiriladi, daraxt mahalliy va yovvoyi tabiatda koʻp uchraydi baʼzan keng stendlarda, ochiq qaragʻay oʻrmonlari va oʻtli savannalarda, markaziy Meksikadan, Markaziy Amerika orqali, Kolumbiya, Peru, Boliviya va Braziliyaga; u ham Trinidad, Barbados, Kyurasao, Sent-Martin, Dominika, Gvadelupa, Puerto-Riko, Gaiti, Dominikan Respublikasi va butun Kuba va Pines orolida uchraydi. Nance tropik va subtropik iqlimdagina oʻsadi. Markaziy va Janubiy Amerikada daraxt dengiz sathidan  balandlikda joylashgan. U qurgʻoqchilikka juda chidamli.

## Voqea boʻlgan ekoremintalarga misollar
Amerikaning bir qancha tropik va subtropik ekoremintalarida uchraydi, ularda ignabargli daraxtlar mavjud boʻlib, *B. crassifolia* paydo boʻlgan ekoremintaga Beliz qaragʻay oʻrmonlari misol boʻla oladi.

## Foydalanish

Mevalar xom yoki pishirilgan holatida shirinlik sifatida isteʼmol qilinadi. Panama qishloqlarida *pesada de nance* deb nomlanuvchi shakar va un qoʻshib tayyorlangan shirinlik juda mashhur. *Mevalardan*, shakar va suvda pishirilgan mevalardan tayyorlangan shakarlamalar tayyorlanadi. Nikaraguada (meva *nansit* deb ataladi) bir nechta shirinliklar, jumladan *raspados* (nansitlar bilan tayyorlangan ichimlikdan tayyorlangan muzlatilgan shirinlik) va mevani shishada shakar bilan achitish uchun qoldirib tayyorlangan shirinlik uchun mashhur tarkibiy qismdir. bir necha oy davomida (odatda avgust-sentabr oylarida hosil yigʻishdan dekabrgacha) – bu baʼzan "sirkadagi nansit " deb ataladi.

Mevalar koʻpincha gazlangan ichimliklar, muzqaymoq va sharbat tayyorlash uchun ham ishlatiladi; Braziliyada mezkal asosidagi likyorlarni tatib koʻrish yoki *chicha* deb nomlanuvchi yogʻli, kislotali, fermentlangan ichimlikni tayyorlash uchun standart atama meva yoki makkajoʻxoridan tayyorlangan pivoga oʻxshash turli xil ichimliklar uchun qoʻllanadi. Nance Kosta-Rikada *crema de nance* deb nomlangan romga oʻxshash suyuqlikni distillash uchun ishlatiladi. Meksika *likor de nanche* ishlab chiqaradi.

Meksikaning Verakruz shahrida u keng tarqalgan shirinlik elementi boʻlib, uni popsicles (*percheronas*) va muz sorbetlari (*raspado*) shaklida topish mumkin.

## Galereya

Fayl:Byrsonima crassifolia(Fruto).jpg|Meva
Fayl:Nance Inflorescence (16558227361).jpg| Gullar
Fayl:Byrsonima crassifolia (7554340816).jpg| Daraxt


## Manbalar

* Braziliyaning Cerrado o'simliklari ro'yxati
* Pazandalik mevalari ro'yxati

Data related to Byrsonima crassifolia at Wikispecies
Bones (Imagine Dragons)

" **Bones** " — Amerika pop-rok guruhi Imagine Dragonsning qoʻshigʻi. Qoʻshiq Interscope va Kidinakorner orqali 2022-yil 11-martda guruhning yaqinlashib kelayotgan oltinchi studiyaviy albomi *Mercury — Act 2* ning bosh musiqasi sifatida chiqarildi. U Den Reynolds, Ueyn Sermon, Ben MakKi, Daniel Platzman va uning produserlari Mattman &amp;amp; Robin tomonidan yozilgan.

## Tarixi va nashr
2022-yil 9-mart kuni guruh oʻz ijtimoiy tarmoqlarida muxlislardan kutilmagan sovgʻa uchun soat 15:00 da rasmiy Discord serveriga tashrif buyurishlarini soʻradi. Guruh menejeri va solisti Den Reynoldsning ukasi Mac „Bones“ ning dastlabki 13 soniyasini oʻz ichiga olgan WAV faylini yubordi. Ertasi kuni guruh TikTok’da qoʻshiq 11-mart kuni chiqishini eʼlon qildi.

Qoʻshiq chiqqandan soʻng, Reynolds *Rolling Stonega* shunday dedi: „Bones“ bu mening hayotning yakuniyligi va nozikligiga boʻlgan doimiy ishtiyoqimning aksidir. Men har doim meni oldinda yana koʻp narsalar borligiga — hayot qaysidir maʼnoda abadiy ekanligiga ishontiradigan dalillarni qidiraman. Buni hali topa olmayotgan ekanman, men hech boʻlmaganda qoʻshiqda oʻlimni yengish qanday boʻlishini orzu qilishga harakat qilaman."

## Musiqa kilipi
2022-yil 6-aprelda guruh Jeyson Koenig rejissorligidagi qoʻshiq uchun rasmiy klipni chiqardi. Video *"Uoll-strit boʻrisi* " va Maykl Jeksonning „Triller“ musiqiy videosidan taʼsirlangan. Videoda frontmen Den Reynolds Uoll-strit kunidagi egoist treyder rolida, boshqa guruh aʼzolari esa hamkasblar sifatida rol oʻynaydi. Biroq, barcha ishchilar birdan raqsga tushayotgan zombilarga aylanadilar, ular Reynoldsni ofis atrofida quvib yuradilar. Keyin Reynolds zombilarning raqs ijrosiga qoʻshilish uchun gipnoz qilinadi, afsun uzilishidan oldin u qoʻlga olinadi va boshi kesiladi. 

## Turli davlat telekanallarida efirga taqdim etilishi

### Weekly charts

### Monthly charts

## Chiqarish tarixi

## Manbalar
Suvqalampir

**Suvqalampir** (*Bodyanoy peres — Polygonum hydropiper L.*) — toron turkumiga kiruvchi oʻsimlik boʻlib, uni Polygonum hydropiper nomi bilan atashgan. Ayni vaqtda ham koʻplab botanikaga oid adabiyotlarda mana shu eski nomi bilan uchrab turadi. „Oʻzbekiston florasi“ asarida ushbu oʻsimlikni „suvzomchi“ nomi bilan ham atalgan.

## Biologik morfologiyasi
Suvqalampir torondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik boʻlib, boʻyi 30-60 sm gacha yetadi. Poyasi tik oʻsuvchi silindirsimon, boʻgʻinli, qizgʻish rangli, asos qismidan boshlab shoxlangan. Suvqalampirning gullari oqish-yashil yoki qizil rangda va mayda boʻladi. Gullari siyrak boshoqsimon toʻpgulni tashkil qiladi, mevasi uch qirrali yongʻoqcha. Mevasi 2,2-3,5&nbsp;mm keladigan yongʻoqcha. Iyun-sentyabr oylarida gullaydi. Mevasi avgust-oktyabr oylarida yetiladi. Urugʻidan juda oson koʻpayadi.

## Tarqalishi
Suvqalampir keng tarqalgan oʻsimliklardan biri boʻlib, Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerikaning koʻpgina davlatlarida daryo va suv yoqalarida oʻsadi. U Oʻzbekistonning Toshkent, Sirdaryo, Samarqand, Qashqadaryo, Buxoro viloyatlarining namli yerlarida, koʻpincha, ariq, jilgʻa, koʻl, zovur, hovuz boʻylarida tabiiy holda uchraydi. Suvqalampir unumdor va moʻl suvli tuproqlarda oʻsadi.

## Farmasevtik xususiyati
Suvqalampir oʻti tarkibida flavonoid, ramnazin, izoramnetin, rutin, kversitrin, giperozid, kversetin, kemfrevol, vitaminlardan C, K, karotin, qandlar, organik kislotalar, oshlovchi moddalar, oʻtkir taʼmli moddalar bor. Oʻsimlik ildizlarida esa antraglyukozidlar mavjud.

## Xalq tabobatida qoʻllanishi
Xalq tabobatida suvqalampir damlamasi bavosil, qon ketishi bilan bogʻliq ichak kasaliklari, bachadondan bemavrid qon ketganda hamda ogʻriqni qoldiruvchi sifatida davolashda ishlatiladi. Uning qaynatmasidan teri kasalliklarini davolashda foydalaniladi. Jumladan, chipqon, Qorason (gangrena) kasalliklarida suvqalampir dorisidan foydalaniladi. Buning uchun 50 gr suvqalampir oʻti bilan 400 gr suvdan qaynatma tayyorlanib teri atroflari yuviladi.

Oʻsimlikdan damlanma tayyorlash uchun ogʻzi yopiladigan idishga bir stakan qaynab turgan suv quyib, uning ustiga suvqalampirning maydalangan yer usti qismidan bir osh qoshiq solinadi va 1 soat davomida damlab qoʻyiladi. Soʻngra dokada suziladi. Damlamadan kuniga 3 mahal ovqatdan oldin bir qoshiqdan ichiladi.

## Havolalar

* Botanika va oʻsimliklar fiziologiyasi
* Dorivor oʻsimliklar va ularning inson hayotidagi roli

## Adabiyotlar
* Oʻ.Axmedov.pdf Oʻsimliklarni yetishtirish texnologiyasi
* Shifobaxsh neʼmatlar M.Nabiyev, V.Shalnev, A.Ibrohimov
Braziliya reali

**Real** (, ISO 4217 kodi : **BRL**, belgisi: *R$*, koʻplik sonida: *réis* (1942-yilgacha), *reais* (1994-yildan beri)) — Braziliyaning pul birligi. U 100 sentavoga boʻlinadi. Bu nisbatan yangi valyuta. 1994-yilda realning paydo boʻlishi keyin giperinflyatsiya davri boʻlgan. 1942-yildan 1994-yilgacha Braziliyada milliy valyutalar 7 marta qadrsizlangan. Uning mavjudligi davrida dollarga nisbatan real ayirboshlash kursi 1 dollar uchun 0,8 realdan 3,7 realgacha tebranib turgan. 2009-2011-yillarda valyuta kursi 1 dollar uchun 1,5 dan 1,7 realgacha tebranib turdi.

Kundalik hayotda 2, 5, 10, 20, 50, 100 va 200 reallik banknotalar, shuningdek, 1, 5, 10, 25, 50 sentavo va 1 real tangalar mavjud. Bundan tashqari, Braziliyada qonuniy toʻlov vositasi 1 real esdalik tangalaridir.

## Braziliyada pul muomalasi tarixi
Braziliya 1500-yilda portugal dengiz suzuvchisi Pedro Alvares Kabral tomonidan kashf etilgan, ammo uning mustamlakasi 30 yildan keyin boshlangan. Uzoq vaqt davomida ayirboshlash vositasi sifatida ham tabiiy mahsulotlar, ham turli davlatlarning pullari, asosan, ispan reali ishlatilgan. Braziliyada birinchi tangalar mamlakatning shimoli-sharqiy qismini Gollandlar tomonidan bosib olingan paytda zarb qilina boshlagan. Shunday qilib, birinchi braziliyalik tangasi 1652-yilgi florin edi.

1690-yilda real Braziliyaning rasmiy pul birligiga aylandi. Portugalcha *real* soʻzining koʻplik sonida real yoki eskirgan *reais* shaklida mavjud. Braziliyada *1690-1942* yillarda asosan yirik tangalar va banknotalar ishlatilganligi sababli (eng kattasi *konto* — 1 million real), koʻpgina manbalarda Braziliyaning 1942-yilgacha rasmiy pul birligi „reys“ boʻlganligi aytiladi. Real yoki braziliya reysi 1690-yildan 1942-yilgacha boʻlgan davrda muomalada boʻlgan. Inflyatsiya natijasida uning qadri tushib ketdi va Braziliya hukumati yangi pul birligi — kruzeyroni () joriy qildi. Realning (yoki reysning) kruzeyroning oʻrniga almashiluvi denonominatsiya boʻldi. Bitta kruzeyro 1000 realga almashtirildi.

## Manbalar
Eron riali

**Rial** () — Eronning 1798—1825-yillar va Eronning 1932-yildan beri pul birligi.

1 rial 100 dinorga teng, ammo rialning kursi pastligi sababli hisob-kitoblarda dinorlardan deyarli foydalanilmaydi.

Hozirda 50, 100, 250, 500, 1000, 2000 va 5000 rial nominalidagi tangalar; 100, 200, 500, 1000, 2000, 5000, 10 000, 20 000, 50 000, 100 000 riallik banknotalar muomalada. Markaziy bank shuningdek, rasmiy banknota deb hisoblanmaydigan 500 ming va 1 million rial nominal cheklarni chiqaradi.

1932-yilgi valyuta islohotidan oldin Eronning pul birligi fors tumani edi. (1 tuman = 10 kran, 1 kran = 1000 dinor.) „Tuman“ nomi norasmiy hisob birligi sifatida 10 rial miqdorini koʻrsatish uchun ishlatiladi.

## Tarixi
Rial birinchi marta 1798-yilda Eronning (Oʻsha payit Fors) hosila valyutasiga aylangan edi. Riallar nominal qiymati 1250 dinor (maydalaniladigan birlig) yoki 1/8 tuman (asosiy birlik) boʻlgan tangalar sifatida kiritilgan. 1825-yilda rial chiqarilishi toʻxtatildi va 1932-yilgacha Eronning pul birligi Fors tumani edi.

2019 -yilning 31-iyulida Eron hukumati Markaziy bankning pul islohotini oʻtkazish va rialnig oʻrniga *tuman* 10 000 rialga teng yangi pul birligini joriy etish taklifiga rozi boʻldi. Islohotni oʻtkazish toʻgʻrisidagi qaror Eron parlamenti tomonidan tasdiqlanganidan keyin kuchga kiradi.

2020-yil 4-may kuni Eron parlamenti milliy valyuta nomini oʻzgartirish va denominatsiya qilish toʻgʻrisidagi qonun loyihasini maʼqulladi. Ushbu hujjatga koʻra, davlat hududida muomalaga chiqarilgan yangi pul birligi *tuman* deb nomlanadi. Bitta tumanni almashtirishda 10 ming rial mos keladi.
## Rialning pul muomalasi bosqichlari
### 1932—1943
#### 1932-yil seriyasi

#### 1937-yil seriyasi

#### 1942-yil seriyasi

### 1944 — 1979 boshlari

#### 1944-yil seriyasi

#### 1949—1951-yillar seriyasi

#### 1944-1979-yillar seriyasi

## Havolalar

## Manbalar
Brisbendagi Konstantin Tsiolkovskiy haykali

**Brisbendagi Konstantin Tsiolkovskiy haykali** ― Brisben shahrida 2007-yil 17-sentabrda oʻrnatilgan. Ayni shu kuni Tsiolkovskiy uzoq vaqt yashab, ishlagan Borovskda (Kaluga viloyati) xuddi shunday yodgorlik oʻrnatilgan.

Yodgorlik muallifi S. YU. Bychkov.

Yodgorlik janubiy yarimshardagi osmon tadqiqotchilaridan biri Tomas Brisben nomidagi planetariy hovlisida joylashgan. Yodgorlik oʻrnatilgan shahar ham uning nomi bilan atalgan.

Yodgorlikni oʻrnatish sanasi tasodifan tanlanmagan — shu kuni K. E. Tsiolkovskiy tavalludining 150-yilligi edi.

Yodgorlik Brisbenga „Madaniyatlar muloqoti — yagona dunyo“ xalqaro xayriya jamgʻarmasi tomonidan 2007-yil 1-7-sentabr kunlari Avstraliyada boʻlib oʻtgan Rossiya kunlari doirasida taqdim etilgan. Yodgorlikning ochilish marosimi uni kosmonavtika asoschisining tugʻilgan kunida birga oʻtkazish maqsadida qoldirildi.

Brisben Tsiolkovskiyga haykal oʻrnatish uchun tanlangan, chunki bu shahar Avstraliyadagi rus emigratsiyasi markazlaridan biri hisoblanadi. Bu shaharda muntazam ravishda Rossiya madaniyatiga bagʻishlangan turli tadbirlar oʻtkaziladi.

## Yodgorlikning tavsifi
Yodgorlik bronzadan yasalgan haykaltarosh kompozitsiya boʻlib, K. E. Tsiolkovskiyning toʻliq balandlikdagi haykalini va daraxt poyasi shaklida bronzadan quyilgan yodgorlik poydevorini oʻz ichiga oladi.

Tsiolkovskiy ushbu yodgorlikda oddiy xalq kiyimida tasvirlangan, u oyoqlarida kigiz etik kiygan va oʻzi daraxt poyasida oʻtirgan. Yodgorlik shunday joylashganki, Tsiolkovskiy yodgorlik rasadxonasiga qarab oʻtirgani ifodalangan.

Xuddi shu kuni Kaluga viloyatining Borovsk shahrida oʻrnatilganning nusxasi boʻlgan Brisben yodgorligining oʻziga xos xususiyati shundaki, Borovskda oʻrnatilgan kompozitsiyaga kiritilgan olim figurasi orqasida uchayotgan raketa shaklidagi stela oʻrnatilmagan.

Ushbu yodgorlikning nomi ham Kaluga viloyatida joylashganidan farq qiladi — u „Orzular roʻyobga chiqadi“ deb nomlanadi.

## Manbalar
Yaman riali

**Yaman riali** () — Yamanning pul birligi, 1990-yilda mamlakat birlashganidan beri muomalada boʻlib kelyapti. Rasmiy ravishda 100 filsga boʻlingan, ammo shunga oʻxshash nominaldagi tanga hech qachon muomalaga chiqarilmagan.

## Tarixi
18-19-asrlarda rial Yamanda mokko kofe savdosi uchun keng qoʻllangan Mariya Tereza taleri bilan assotsiatsiyalangan.

Rivojlanar ekan, Yaman oʻzining qonuniy valyutasini ishlab chiqdi. 1990-yilda Yaman Arab Respublikasi va Yaman Xalq Demokratik Respublikasi birlashgandan soʻng, Shimoliy Yaman riali ham, Janubiy Yaman dinori ham butun mamlakat boʻylab muomalada boʻlib, 26 dinorga 1 rial nisbatida tenglashtirildi va 1993-yilda birinchi yangi tangalar chiqarildi. 1996-yilda dinor muomaladan chiqarildi va rial mamlakatning yagona pul birligiga aylandi va eski banknotalar asta-sekin yangilariga almashtirildi.

Hozirda 5, 10 va 20 rialga teng tangalar, 50, 100, 200, 250, 500 va 1000 rialga teng banknotalar mavjud. Yaman riali banknotlari Rossiya Federatsiyasida " Goznak " Ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati ishlab chiqarish korxonalarida ishlab chiqariladi.

Yaman rialining AQSh dollariga nisbatan qiymati 1990-yillar boshida bir dollar uchun 12,01 rialdan sezilarli darajada pasaydi. 1990-yillarning oʻrtalaridan boshlab Yaman riali erkin konvertatsiya qilinadigan boʻldi. Rial AQSh dollariga nisbatan 20 iyendan 215 iyenaga tushib ketgan boʻlsa-da, bir necha yil davomida rial barqarorligini saqlab qoldi. Biroq, 2010-yildan beri Yaman Markaziy banki bir necha bor intervensiya qilishga majbur boʻldi, bu esa oltin-valyuta zaxiralarining jiddiy qisqarishiga olib keldi. 2013-yil oxirigacha Iqtisodiy razvedka guruhi Saudiya Arabistoni Yaman Markaziy bankiga 1 milliard dollar oʻtkazishi haqidagi xabarlarga qaramay, keyingi yillarda zaxiralar importning taxminan 1,3 oyiga kamayishini kutmoqda.

Urush tufayli Yaman rialining kursi 1 AQSh dollari uchun 470 va 500 Yaman riali orasida oʻzgarib turdi.

## Havolalar

## Manbalar
Sankt-Peterburgdagi Konstantin Tsiolkovskiy haykali

**Sankt-Peterburgdagi Konstantin Tsiolkovskiy haykali ―** 2005-yil sentabr oyida oʻrnatilgan. Yodgorlikning oʻrnatilishi K. E. Tsiolkovskiyning tugʻilgan kuniga bagʻishlandi.

Yodgorlik NPK „Texnolog“ YoAJ tomonidan shaharga sovgʻa boʻldi.

## Tarixi
Dastlab yodgorlik Sankt-Peterburgning 100 yilligi munosabati bilan ochilishi rejalashtirilgan edi, ammo uni ishlab chiqarish kechikkanligi uchun ochilishi qoldirildi.

Yodgorlik shaharning Admiralteyskiy tumanida, Tsiolkovskiy koʻchasida, 11-uyning atrofidagi Aylanma kanal qirgʻogʻi yonida joylashgan.

Yodgorlikning ochilish marosimida K. E. Tsiolkovskiyning nevarasi — Kalugadagi Tsiolkovskiy uy-muzeyi direktori Yelena Timoshenkova ishtirok etdi.

Yodgorlik muallifi haykaltarosh Livon Ambartsumovich Beybutyan, meʼmorlari Olga Glazova va Igor Zabolotskiy. Ulardan tashqari arxitektorlar V. K. Romanov, G. K. Bagramyan, P. I. Gil, V. A. Yakovlev, N. V. Xuntsariya, H. I. Abduragimov A. K. Sobirov, I. G. Uralov.

## Yodgorlikning tavsifi
Yodgorlik K. E. Tsiolkovskiyning toʻliq boʻyli figurasidan iborat boʻlib, butun kul rang granitdan oʻyib ishlangan. Yodgorlikni yaratish uchun granit Vyborg hududlaridan keltirilgan.

Tsiolkovskiy huddi kresloda oʻtirgandek holda tasvirlangan, bunda tosh massivi xizmat qilib, undan figura oʻyilgan. Mualliflarning asl gʻoyasiga koʻra, olim kresloda oʻtirgan holda tasvirlanishi kerak edi, u ham toshdan oʻyilgan boʻlishi kerak edi, ammo keyinchalik yodgorlikni ushbu elementsiz qoldirishga qaror qilindi.

Olimning tizzasida kitob ham ishlangan.

Yodgorlikning uzunligi toʻrt metr, balandligi ikki yarim metr, eni bir yarim metrdan iborat. Yodgorlikning umumiy ogʻirligi 25 tonnani tashkil etadi.

Yodgorlik yarim doira shaklidagi yodgorlik platformasida joylashgan boʻlib, unga bir necha pogʻonalar bilan chiqiladi. Butun maydon granit bilan qoplangan. Maydon hududida turli astronomik belgilar va ramzlar tasvirlangan.

## Manbalar
Kornel Ueyskiy haykali

**Kornel Ueyskiy haykali** () — polshalik shoir va dramaturg Kornel Kornel Ueyskiy sharafiga oʻrnatilgan byust.

## Tarixi
Lvovda uzoq yillar yashagan K.Ueyskiyga haykal yaratish gʻoyasi 1897-yilda paydo boʻlgan. Shu bilan birga, uni yasash boʻyicha qoʻmita tuzildi, uning raisi etib Lvov shahrining prezidenti Godzimir Malaxovskiy saylandi. 1898-yil oktabrda yodgorlik qurilishi uchun ehson yigʻila boshlandi.

Shoirning bronza byustini yaratish haykaltarosh Anton Popelga (keyinchalik Lvovdagi Mitskevich haykali muallifi) ishonib topshirilgan. Quyma Fridrix Kruppning Vena firmasi tomonidan amalga oshirildi.

Shoirning bronza byustining tantanali ochilishi 1901-yil 8-dekabrda Akademicheskaya koʻchasida (hozirgi Shevchenko prospekti) Shahar kazinosining asosiy kirish eshigi oldida boʻlib oʻtdi.

Granit poydevorning frontonida kishanlari singan bronza lira (sheʼriyat erkinligi ramzi) „Kornel Ujejski“ (*"Kornel Ujejski"*) yozuvi fonida, orqa tomonida — shoirning XIX asr oxirida Polsha davlat madhiyasi boʻlib xizmat qilgan „Yongʻin tutuni bilan“ sheʼri soʻzlari („Narodzie mój bądź szczęśliwy“ K. Ujejski (*"Xalqim mening, baxtli boʻl"*)) va ostida kichik harflar bilan „K. Ueyskiy“ (polyak tilida) imzosi ifodalangan.

Yodgorlik 1946-yilgacha turdi, shundan soʻng u Sovet hukumati tomonidan demontaj qilindi va 1950-yilda Polshaga koʻchirildi. Bir necha yil davomida u Vilyanuv saroyining Varshava bogʻida saqlangan. 1956-yil noyabr oyida Shchetsinga koʻchirildi.

Shchetsindagi yodgorlikning rasmiy ochilishi 2006-yil 9-dekabrda Lvovda birinchi ochilishining 105-yilligi munosabati bilan boʻlib oʻtdi, shu bilan Stettinning Polshaga oidligini taʼkidladi.

## Manbalar


## Havolalar
* Найвідоміший польський поет Галичини
* Памятник Уейский, Корнель
Bokudagi Nizomiy Ganjaviy haykali

**Bokudagi Nizomiy Ganjaviy haykali** () — Boku shahridagi Nizomiy nomidagi istirohat bogʻida, Ozarbayjon va Islom Safarli koʻchalari chorrahasida joylashgan buyuk shoir Nizomiy Ganjaviy yodgorligi. Yodgorlikning ochilishi 1949-yil aprel oyida boʻlib oʻtgan. Yodgorlikning haykaltaroshi Ozarbayjon xalq rassomi Fuad Abdurahmonov, meʼmorlari Sadix Dadashev va Mikael Useinov.

Yodgorlik 9 metrli sakkiz burchakli poydevorga oʻrnatilgan 6 metrlik bronza haykaldir. Poydevor qizil labradordan yasalgan, uni qayta ishlashda Nizomiy davrining Ozarbayjon arxitekturasi elementlaridan foydalanilgan. Poydevorning pastki qismida naqshinkor oʻymakorlik va qoplamali bronza plitalar bor. Yettita plitada Nizomiy ijodidan sahna koʻrinishlari, birida yodgorlik yozuvi bor.

## Yodgorlikdagi barelyeflar
Yodgorlikda Nizomiy Ganjaviyning besh dostoni (“Xamsa”) qahramonlari tasvirlangan yetti barelyef oʻyilgan. Ular orasida boyoʻgʻlilar suhbatini tinglayotgan Nusherivon (“Sirlar xazinasi”), Behistun togʻidan yoʻl ochayotgan Farhod (“Xusrav va Shirin”), maktabda ta’lim olayotgan Layli va Majnun (“Layli va Majnun”), ajdahoni oʻldirayotgan Bahrom Goʻr ("Yetti goʻzal"), Iskandar malika Nushaba ziyofatida ("Iskandarnoma") oʻldirilishi va hokazo. Barelyeflar haykaltarosh A. Xryunov rassom Gʻazanfar Xoliqov eskizlari asosida yaratilgan boʻlib, yetti tomondan shoir nomi yozilgan bronza lavhaning yon tomonlarida joylashgan.

## Manbalar


## Yana qarang
* Ozarbayjon
* Ozarbayjon arxitekturasi
* Boku

## Havolalar
* Архитектура 
* Города Азербайджана
*  Информация о памятниках
*  Баку и Апшерон
Nizomiy Ganjaviy haykali

**Nizomiy Ganjaviy haykali** () — shoirning ona shahri, Ozarbayjonning Ganja shahridagi buyuk shoir Nizomiy Ganjaviy haykali. Yodgorlik 1946-yilda qurilgan. Yodgorlikning haykaltaroshi Ozarbayjon xalq rassomi Fuad Abdurahmonov, meʼmorlari Sadix Dadashev va Mikael Useynov. Ushbu yodgorlik uchun 1947-yilda Fuad Abdurahmonov Stalin mukofoti bilan taqdirlangan.

2009-yilgacha yodgorlik qayta tiklanmagan. 2009-yilda yodgorlik rekonstruksiya qilindi. Amalga oshirilgan ishlar natijasida poydevorning marmar qoplamasi bronza qoplamaga almashtirildi, 600 m² maydonga plitka yotqizildi, yangi yoritish tizimi, shuningdek, oʻrindiqlar oʻrnatildi. Qayta tiklash ishlari uchun davlat byudjetidan 45 ming manat ajratildi.

## Manbalar
Sariq zira

**Sariq zira** (*Kumin tminoviy – Cuminium Cyminum L.) —* soyabonguldoshlar oilasiga kiruvchi koʻp yillik oʻt.

## Biologik morfologiyasi
Sariqziraning uzunligi 40-60 sm ga yetadi. Poyasi oʻrta qismidan boshlab shoxlangan, ariqcha izli boʻladi. Oʻsimlikning ildiz oldi barglari juft patsimon qirqilgan, asosi ponasimon koʻrinishga ega. Bargi ingichka chiziqsimon boʻlakchalarga 3 marta patsimon ajralgan. Poyada qini bilan ketma-ket joylashgan. Toʻpgullaridagi 20-30 ta gulning gulbandlari har xil uzunlikda boʻladi. Sariq zira aprel-may oylarida gullaydi, urugʻi iyun-iyul oylarida pishadi.

Sariq ziraning mevasi pisha boshlagach, oʻsimlikning yer usti qismi oʻrib olinadi, soʻngra quritilib, yanchiladi, elanib mevasi ajratiladi.

## Tarqalishi
Sariq zira Oʻzbekistonda Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida oʻsadi. U adir va togʻning pastki qismida uchraydi. Q. H. Haydarov, Q. H. Hojimatovlarning maʼlumotlari boʻyicha, sariqzira asosan Turkiston, Zarafshon (Omonqoʻton gʻori) hamda Hisor togʻining janubiy-gʻarbiy qismida keng tarqalgan boʻlib, 8200 gektarli katta maydonni tashkil etadi.

## Tarkibi
Sariq zira tarkibida inson salomatligi uchun bir qator foydali moddalar mavjud. Uning urugʻlarida 2.75-3%, barglarida 0.12% efir moylari bor.

## Xalq tabobatida qoʻllanishi
Oʻrta Osiyo xalqlari, shu jumladan, oʻzbeklar sariq ziradan ziravor sifatida keng koʻlamda foydalanadilar. Sariq zira bir qatorda taomlarni xushxoʻr taʼmli qilish bilan birga shifobaxsh hamdir.

Abu Ali ibn Sino sariqziradan buyrak-tosh kasalligida toshni tushuruvchi, safro va yel haydovchi dori sifatida, nafas, siydik yoʻllari hamda koʻz kasalliklarini davolashda foydalangan. Shuningdek, ziraning suvi bilan yuz yuvilsa, u tiniqlashishi aytilgan.

H. X. Xolmatov va Z. H. Habibovning keltirgan maʼlumotlariga qaraganda, sariqziraning mevalari xalq tabobatida qorin ogʻriqlari, hamda taloq shishlarini davolashda istʼemol qilinadi. Oʻsimlik mevasining sirkadagi damlamasi burundan qon ketishda, qovurilgan mevalari esa siydik haydovchi omil sifatida tavsiya etiladi.

## Adabiyotlar

* Shifobaxsh neʼmatlar M.Nabiyev, V.Shalnev, A. Ibrohimov Toshkent – „Mehnat“ – 1989
## Havolalar

* Sariq zira haqida
* Botanika va oʻsimliklar fiziologiyasi
* Tabobat dorixonasi
Pugachyov haykali

**Pugachevga haykal** — 1985-yilda Saransk shahrining Posop tarixiy tumanidagi Volgogradskaya koʻchasida oʻrnatilgan. Yodgorlik muallifi haykaltarosh va rassom G. Glikman. Yodgorlik oq granit plitadan oʻyilgan.

## Tavsif
Emelyan Pugachev haykali 1774-yil 27-iyundan 3-iyulgacha Pugachev boshchiligidagi qoʻzgʻolonchilar qoʻshinlarining shtab-kvartirasi shahar bosib olingandan soʻng darhol oʻrnatilgan. Pugachev serflarni ozod qildi, rekvizitsiya qilingan boylikni oʻz qoʻshinlariga taqsimladi va keyingi harakatlar rejasini oʻylab topdi.

Yodgorlik tosh bloklardan qurilgan poydevor ustida koʻtarilgan. Tepada joylashgan yodgorlik kompozitsiyasi Pugachevning zabt etilgan shaharga qarashini, qoʻllarini orqasiga bogʻlab turishini anglatadi. Yodgorlikning atrofi tosh devor bilan oʻralgan, uchta metall toʻp.

Yodgorlik Mordoviya Respublikasining madaniy merosi roʻyxatiga kiritilgan.
## Manbalar
Dayra

**Dayra** () yoki Daeyra () — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni, Elevsin (hozirgi Elefsis) shahridan boʻlgan okean nimfasi. Okean va Tefidaning qizi. Elevsin sharnining asoschisi boʻlgan afsonaviy shoh Elvsin, Germes va uning farzandi.

Boshqa shaklga koʻra — Evmolp tomonidan Immaradning onasi. Shuningdek, Dayra Stiksning singlisi deb ataladi, yoki Afrodita, Gera, Demetra yoki Persefone bilan bogʻlanadi.

Dayra tashqi koʻrinishi, shubhasiz, Elevsin sirlari bilan oʻzaro bogʻliq. Uning ismi *oʻqituvchi* yoki *tashabbuskor* deb tarjima qilingan hamda u tashabbus va sirlarning muqaddas maʼnosi bilan bogʻliq deb ishoniladi.

## Manbalar
Pushkin haykali, Ijevskda

**[[Aleksandr Pushkin|Aleksandr Sergeevich Pushkin]]** haykali — Ijevskda Udmurt davlat universiteti yonidagi Universitet maydonida oʻrnatildi.

## Tarix
Universitet yonida, Pushkin haykalini oʻrnatish gʻoyasini birinchi boʻlib rektor Vitaliy Juravlev ilgari surgan. Yodgorlik haykaltaroshlar Burganov Aleksandr Nikolaevich va Burganov Igor Aleksandrovich tomonidan yaratilgan. A. N. Burganov uchun, bu Nyu-York va Moskvadagi Nikitskiy darvozasidagi yodgorliklardan keyingi, Pushkinning uchinchi yodgorligidir.

Pushkin haykali 2003-yil iyun oyi boshida, rektor Vitaliy Juravlev koʻplab tomoshabinlar yigʻilishi va bastakor Georgiy Sviridovning „Pushkin gulchambari“ hamda Pushkinning „Yashasin quyosh, zulmat berkinsin!“ sadolari ostida ochilgan.

2012-yil 6-iyun kuni Udmurt universitetining filologiya fakulteti talabalari tomonidan yodgorlik yonida Pushkin asari asosida teatrlashtirilgan adabiy-musiqiy kompozitsiya tashkil etildi. 2012-yil 22-iyun bu yerda Rossiya yoshlari kunini nishonlash doirasida talabalar ijodiyoti festivali ham boʻlib oʻtdi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
*
Prokofiy Japaridze haykali

**Prokofiy Japaridze haykali** () — 26 Boku komissarlaridan biri Prokofiy Japaridzening Bokudagi haykali. Yodgorlik Lenin prospekti (hozirgi Ozodlik) va Vogif chorrahasida joylashgan edi. Yodgorlikning haykaltaroshi Ozarbayjon xalq rassomi Omar Eldarov, meʼmori R. Aliyev.

Yodgorlik 1980-yilda qurilgan. Ushbu yodgorlik uchun haykaltarosh Omar Eldarov 1982-yilda Ozarbayjon SSR Davlat mukofoti bilan taqdirlangan.

2009-yil 27-apreldan 28-aprelga oʻtar kechasi yodgorlik demontaj qilindi. 2012-yilda bu maskanda xalq eposi qahramoni „Koʻroʻgʻli“ haykali oʻrnatildi.

## Manbalar
Pronya Prokopovna va Goloxvostom haykali

**Pronya Prokopovna va Goloxvostom** haykali — Kievda Andreevskiy naslida joylashgan „Ikki quyon uchun“ komediya filmi qahramonlariga oʻrnatilgan yodgorlik. Ukraina tarixi va madaniyati yodgorliklari roʻyxatiga kiritilgan.

## Yodgorlikning tavsifi
Yodgorlik, 1999-yilda (23-avgustda ochilgan) haykaltaroshlar Vladimir Shur va Vitaliy Sivko hamda, meʼmor Vladimir Skulskiy loyihasi boʻyicha yaratilgan. Yodgorlik materiali — bronza, oʻlchamlari — 240x185x86 sm.

Haykaltaroshlik kompozitsiyasiga „Ikki quyonni taʼqib qilish“ komediyasining qahramonlari (Mixail Staritskiyning xuddi shu nomli pyesasi asosida) Pronya Prokopovna Serko va Svirid Petrovich Goloxvostov (u oʻzini Goloxvastovning „olijanob“ familiyasi sifatida koʻrsatgan) aktyorlar qiyofasida Margarita Krinitsyna va Oleg Borisov. Svirid Goloxvosti tiz choʻkib, Pronya Prokopovnaga qoʻlini uzatdi, u oʻz navbatida oʻpishi uchun unga qoʻlini uzatdi. Goloxvostovning orqa tomonida kiyik qoʻngʻiz oʻtiradi. Sviridning qoʻlqoplari yerda yotibdi.

Yodgorlik, Avliyo Endryu cherkovi yaqinida joylashgan boʻlib, u yerda filmning soʻnggi sahnalarini suratga olish jarayoni boʻlib oʻtgan. Tasvirlangan qahramonlarning taqdiriga qaramay, yangi turmush qurganlar orasida mashhur.

## Manbalar

## Havolalar

* Kievdagi hayot veb-saytida Pronya Prokopovna va Goloxvastov haykali.  Arxivnaya kopiya
Pushkin haykali, Krivoy Rogda

**Yodgorlik A. S. Pushkin** — Krivoy Rog shahrida shoir Aleksandr Sergeevich Pushkinning haykali.

## Tarix
Yodgorlikning tantanali ochilishi 1987-yil 7-noyabrda shoir vafotining 150-yilligi munosabati bilan boʻlib oʻtdi.

U 1983-yilda ishlab chiqarilgan va 1984-yilda uning tavalludining 185-yilligiga oʻrnatilishi rejalashtirilgan edi.

## Xususiyatlari
Nikolay Petrovich Repnikov boshchiligidagi, qolipchilar-quyuvchilar jamoasi tomonidan Krivorojstal zavodining quyish tsexida quyma temirdan yasalgan. Mualliflar: haykaltarosh A. P. Vasyakin, meʼmorlar Y. P. Sich va S. V. Teplouxov.

Markaziy shahar tumanida Pushkin koʻchasi boʻylab Pushkin maydonidagi granit poydevoriga oʻrnatilgan.

## Manbalar

## Manbalar

*  Pushkinu A. S. pamyatnik // Ensiklopediya Krivorojya. V 2 t. T. 2. L—Ya : [ukr.] / sost. V. F. Buxtiyarov. — Krivoy Rog : Yavva, 2005. — S. 357.
* Gdalin A. D., Drovennikov G. A., Popelyuxer I. L. Pamyatniki A. S. Pushkinu: Materiali k annotirovannomu katalogu Arxivirovano 30 noyabrya 2012 goda. // Vremennik Pushkinskoy komissii / AN SSSR. OLYa. Pushkin. komis. — SPb.: Nauka, 1993. — Vip. 25. — S. 74—92.
* O. Vasyakіn. Albom / Red-ukladach, dizayn, stattya V. І. Tokar, foto, red. V. І. Zaysev. — Kriviy Rіg: Dіonіs, 2010. — 144 s.
* Pam’yatnik O. S. Pushkіnu // Vklonimosya tim svyatim mіssyam (bratskі mogili, pam’yatniki, memorіalnі doshki ta znaki Tsentralno-Mіskogo rayonu) / Єdnannya pokolіn. — 2011. — № 6 (8). — S. 7.

## Havolalar

* Krivoy Rog resurs markazidagi Pushkin haykali. Arxivnaya kopiya -da arxivlangan )
* Pushkin yodgorliklari: Krivoy Rog. Arxivnaya kopiya -da arxivlangan
* Shukach: Pushkin haykali. Arxivnaya kopiya -da arxivlangan
Pushkin haykali, Permda

**[[Aleksandr Pushkin|A.]]** **[[Aleksandr Pushkin|S.]]** **[[Aleksandr Pushkin|Pushkin]] yodgorligi** — Permda, u shaharning Leninskiy tumanidagi Sibirskaya koʻchasidagi parkda oʻrnatildi.

## Tarix
Yodgorlikning tarixi murakkab edi. Perm maʼmuriyati 1980-yil boshida Pushkin haykali ishlab chiqarishni buyurdi. U 1983-yilda shoirning haykali, shuningdek, bitta ansamblni tashkil etuvchi bronza figurali panjaralar quyilganida yaratilgan. Yodgorlik mualliflari haykaltarosh V. M. Klikov va meʼmor M. I. Futlik edi. Haykaltaroshlik ansambli Moskvadan Permga samolyotda yetkazilgan, ammo negadir yodgorlikni oʻrnatish uchun byudjetda mablagʻ yoʻq edi va yodgorlik Perm Motorostroitel zavodining hovlisida qoldirilgan, u yerda axlat va chiqindilar bilan qolib ketgan. Bu yerda, Aleksandr Sergeyevich Pushkin tavalludining 185-yilligi arafasida uni V. A. Turovich topib oldi. Ammo yodgorlik oʻrnatilmadi va yana koʻp yillar davomida tashlab ketilgani.

1990-yil 15-noyabrda Pushkin ijodi muxlislari va adabiy toʻgarak aʼzolaridan Perm shahar ijroiya qoʻmitasining madaniyat boʻyicha deputatlik komissiyasiga murojaat kelib tushdi, unda shaharda yodgorlik oʻrnatish toʻgʻrisida iltimosnoma berildi. Ish N. A. Zyuzin rahbarligida amalga oshirildi. Ammo faqat 1992-yilda beton poydevor va poydevor, Pushkin ertaklari asosida bronza barelyefli dekorativ devor qurish ishlari boshlandi. Yodgorlikning tantanali ochilishi, shoirning tugʻilgan kunida 1993-yil 6-iyunda boʻlib oʻtdi. Ertasi kuni ibodat marosimi va poydevorni muqaddaslash marosimi boʻlib oʻtdi.

Yodgorlik, misdan yasalgan. Pushkin, shlyapa va yomgʻir paltosida sekin yurayotga holda tasvirlangan. Haykal baland poydevorga oʻrnatilgan, yodgorlik oʻrnatilgan platforma shimoliy tomondan yarim doira devor bilan ajratilgan. Devor ustunlari orasiga, Pushkin ertaklari sahnalarini aks ettiruvchi oltita badiiy panjara oʻrnatilgan. Bir vaqtlar panjaralar vandallar tomonidan buzilgan edi, ammo 2013-yilda shoirning bevosita avlodlari Permga kelishi munosabati bilan ular yana tiklandi.

Haykal mintaqaviy ahamiyatga ega boʻlgan, monumental sanʼat yodgorligidir. Har yili 6-iyun kuni, shoir isteʼdodining muxlislari uning atrofiga toʻplananishadi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* 
*
Qoʻrqmas

***Qoʻrqmas*** — kinorejissor Ali Hamroyev tomonidan 1971-yil olingan sovet filmi boʻlib, “Oʻzbekfilm” kinostudiyasida suratga olingan. Ikkinchisi inqilobiy-tarixiy trilogiyasini ichiga olib “Favqulodda qoʻmondon” (1970) — “Qoʻrqmas” (1972) — “Yettinchi oʻq” (1972) deb nomlanadi. 

## Syujeti
Filmdagi asosiy gʻoya — hayotdan olingan: kommunistlar tomonidan Sharqda ayollar zulmiga qarshi boshlangan hujum.
 
1927-yil. Oʻrta Osiyo, Oʻzbekiston SSR. Qishloq kengashi raisi Qodir oʻtgan zamon diniy aqidaparastlikdan qolgan, qishloqdagi ayollarni paranji tashlashga undash — ayollarni tahqirlash, xoʻrlash, erkak va ayol teng koʻrilmasligiga qarshi kurash olib borardi.

Ammo qishloq ayollarini oʻzlariga qulay boʻlgan turmush tarzini oʻzgartirishni istamaydigan, diniy amaldorlar orqasiga yashiringan haligacha oʻziga ishongan beklar qoʻrqitardi. Qodirning rafiqasi Gulsara ham otasini jahldorligidan qoʻrqib yuzini ochishga qoʻrqardi Lekin mahalliy imom Qodir tomonida edi. Uning aytishicha, Alloh ayollarni xoʻrlanishini istamaydi. Diniy aqidaparastlikni qarshi qoʻyilgan spektakldagi aktyorlar bosmachilar tomonidan savalanardi.

Komsomol Qumri qishloqda birinchi paranji tashlaganda diniy aqidaparast ishqibozlari tomonidan vahshiylarcha oʻldiriladi.

Tuman markazidan kelgan Qodir va partiyadan chiqqan Usubaliyevlar miting kuni qishloq orqali oʻtadigan avtoyugurish bahonasi bilan bir vaqtning oʻzida barcha ayollarning paranji tashlashni tashkillashtirishga qaror qilishadi, lekin shunday ovoza tarqaladiki, boylar va amaldorlar bunga yoʻl qoʻymasligi — birinchi paranji tashagan ayol oʻldirilishi, uni eri bu ishlarda aydor deb topilgani uchun Gulsara mitingda birinchi boʻlib paranjisini yechadi... 

Tom pistirmasida yotgan bosmachi Gulsarani moʻljalga oladi, lekin oʻq uning otasini nishonga oladi. Otishmalar paytida kommunistchi Usubaliyev halok boʻladi, qishloqdagi bir ayol paranjisini yechib, uni ustiga yopadi. Uni ketidan birin-ketin qolgan qishloq ayollari ham qora toʻr parda bilan berkitgan yuzini ochadilar va Qodir alangalatgan gulxanga tashlashadi.  

## Rollarda

* Rustam Sagdullayev — *Qodir Karimov*
* Yoqub Ahmedov — *Ishan*
* Bolot Beyshenaliev — *Usubaliyev, markaziy tumandan partiya xodimi*
* Tamara Shakirova — *Gulsara*
* Dilorom Qambarova — *Qumri*
* Hikmat Latipov — *Ibrohim*
* Hamza Umarov — *Normat*
* Shuhrat Irgashev — *Qizil armiya qoʻshini qoʻmondoni*
* Rajab Adashev — *Yusup*
* Anvar Kendjaev — *Ahmad*

Shuningdek, filmda: Baxtiyor Ixtiyorov, Ergash Karimov, Mehri Abdullayeva, Hikmat Gʻulomov, Uchqun Rahmonov, Jamol Hoshimov, Soyib Xoʻjayev, Mashrab Yunusov va boshqalar rol ijro etishgan.

### Filmga qoʻshimcha
Mazkur film  — boʻlajak aktrisa Dilorom Qambarovaning debyut roli u oʻsha mahalda 14 yoshda edi. Rejissor Ali Hamroyev uni tasodifan pionerlar legerida koʻrib qoladi. Shunga koʻra, rejissor oʻzining “Yettinchi oʻq” triologiya filmiga bosh rolga taklif etadi, Oygul timsoli “Qoʻrqmas” filmida vahshiylarcha oʻldirilgan komsomol qiz Qumri obrazini goʻyoki “tiriltirgandek” boʻladi.

## Havolar
БЕЗ СТРАХА (1971) — *Kino-teatr.ru*

Без страха (film) — *Youtube.com*
Pushkin haykali (Tbilisi)

**Pushkin haykali** — Tbilisida joylashgan haykal. Haykaltarosh &mdash; F. Xodorovich.

## Tarix
1892-yilda, buyuk rus shoiri A. S. Pushkin vafotining 55 yilligi munosabati bilan, Pushkin Tiflisga (1829-yil) kelgan joydan uzoq boʻlmagan joyda (Pushkin uyi saqlanmagan, Pushkin koʻchasidagi 5-sonli fasadda yodgorlik lavhasi) shahardagi „Yangi bogʻ“da (bir oz oldin — 1885-yilda tashkil etilgan) ochilgan. Yodgorlikni yaratish tashabbuskori Tiflis politsiyasi boshligʻi Rossinskiy edi. Mablagʻ yigʻish tashkil etildi.

Byust Sankt-Peterburgdagi Verfel zavodida bronzadan quyildi, Rossiya imperiyasining badiiy bronza ishlab chiqarish boʻyicha yetakchi korxonalaridan biri, Algetning qizil va kulrang tosh poydevori, Vinchenzo Pilaggi Tiflis ustaxonasida yasalgan. Zamondoshlar shoir byustining badiiy saviyasini tanqid qilganlar.

2007-yilda parlamentdagi koʻpchilik yetakchilaridan biri Nugzar Tsiklauri Gruziya poytaxti maʼmuriyatiga Pushkin maydonini Varshava maydoni deb oʻzgartirish taklifi bilan murojaat qilish niyatini bildirdi.

## Adabiyotlar
Tiflis shahar hokimiyatining 1-maʼmuriy boʻlimi, 1890-yil, 31-sonli inventarizatsiya boʻyicha „Tiflisda Pushkin haykali qurilishi toʻgʻrisida“ gi ish materiallari.

## Manbalar

## Havolalar
Qoʻlda yasalmagan yodgorlik: Pushkin va Tbilisi arxivi
Pushkin haykali (Asmarada)

**[[Aleksandr Pushkin]] haykali [[Asmera]] shahridagi** — Eritreya poytaxtida rus shoiri Aleksandr Pushkin haykali, 2009-yilda ochilgan. Yodgorlik tagida shoir qabridan tuproq solingan kapsula joylashgan.

Maydonda yodgorlikning ochilishida (5 yil oldin Pushkin nomi bilan atalgan) minglab aholi yigʻildi.

Yangi yodgorlik muallifi — Moskva haykaltaroshi Nikolay Kuznetsov-Muromskiy boʻlib, u ham Sloveniya poytaxti Lyublyanadagi Pushkin byusti va Serbiya poytaxti Belgraddagi yodgorlik muallifi hisoblanadi. Arxitektorlar — Moskvalik meʼmorlar Mariya Ojereleva va Mixail Sudakov.

Eritreya, Efiopiya bilan birga oʻzini shoirning ajdodlarining tugʻilgan joyi deb biladi: Efiopiya poytaxtida Pushkin haykali 2002-yildan beri mavjud. Rus shoirining asarlari shundan beri Eritreyadagi oʻrta maktablar oʻquv dasturiga kiritilgan.

## Yana qarang

* Pushkin haykali (Addis-Abeba)
## Manbalar
Pushkin haykali, Irkutskda

**Irkutskdagi [[Aleksandr Pushkin|Aleksandr Sergeevich Pushkin]]** haykali — Oktabr inqilobi koʻchasida shaharning oʻng qirgʻogʻi tumanidagi byust-yodgorlik. 2010-yil 29-oktabrda ochilgan. Muallif — Rossiya xalq artisti Mixail Pereyaslavets. Yodgorlikning fonida Rossiyada xizmat koʻrsatgan rassom Vladimir Kuzminning surati.

## Tarix
Birinchi marta shoir Aleksandr Pushkinga Irkutskda haykal oʻrnatish masalasi 2003-yilda muhokama qilingan. Keyin Teatr maydonida dramaturglar haykallarining butun xiyobonini yaratish rejalashtirilgan edi: Pushkin, Turgenev, Gogol, Dostoevskiy. Oʻsha yilning yozida Aleksandr Sergeevich paydo boʻlishi kerak edi, ammo bu gʻoya amalga oshmadi.

2010-yil 29-oktabrda Viktor Bronshteyn tashabbusi bilan Gennadiy Gaida ishtirokida Oktabr inqilobi koʻchasida yodgorlik ochildi. Shuningdek, Irkutskda yana bir A.S.Pushkinning byusti bor, u Irkutskdagi davlat tibbiyot universitetining biologik binosida joylashgan, byust universitet xodimi, professor L.A. Usova tashabbusi bilan saqlab qolingan.

## Yana qarang

* Pushkin bogʻi
* Pushkin maktabi

## Manbalar

## Havolalar

* Pushkin haykali qidirilmoqda
* Irkutskdagi A.S.Pushkin yodgorligi Arxivnaya kopiya
Pushkin haykali, Kremenchugda

**Aleksandr Sergeevich Pushkin** haykali —Kremenchugdagi Pushkin bulvarida joylashgan yodgorlik (Poltava viloyati, Ukraina). Bu shahar ahamiyatiga ega boʻlgan monumental sanʼat yodgorligi.

## Tarix
Aleksandr Sergeevich Pushkin bulvari shoir tavalludining 100-yilligi sharafiga, 1899-yilda oʻz nomini oldi. Bulvardagi yodgorlik 1985-yil 28-dekabrda ochilgan. Shoirning marmar byusti muallifi abxaziyalik, Xarkov davlat dizayn va sanʼat akademiyasining bitiruvchisi, haykaltarosh Yastrebov Igor Pavlovich edi. Arxitektor esa Rasstrygin L. E.

Shoirning oʻzi Kremenchugga ikki marta tashrif buyurdi: 1820-yil may oyida Yekaterinoslavga (hozirgi Dnepr) va 1824-yil avgustda janubiy surgundan Mixaylovskoyega yoʻlda. Shoir Tsarskoye Selo litseyidagi doʻsti Anton Antonovich Delvigning ota-onasining uyida qoldi. Delvig oʻqishni tugatgandan soʻng, yozni oʻtkazish uchun Kremenchugda qoldi va xatlarda Pushkinni oʻz uyiga taklif qildi.

## Tavsif
Yodgorlik, oq marmardan qilingan. Shoirning byusti baland poydevorga oʻrnatilgan. Yodgorlikning, umumiy balandligi — 6,3 metrni tashkil qiladi. Poydevorga rus tilida shoir nomi yozilgan.
## Manbalar
Arsenal zavodi ishchilari yodgorligi

**Arsenal zavodi ishchilari** **yodgorligi** — 1923-yilda qizil granit poydevorga oʻrnatilgan, 1918-yilda buzib tashlangan Iskra va Kochubey yodgorligidan qolgan togʻ toʻpi boʻlgan yodgorlik inshootidir. Toʻp barrel ularni Kiev zavodi „Arsenal“ V. I. Lenin. yoʻnalishi boʻyicha joylashtirilgan. 2019-yil iyun oyidan buyon ukraincha yozuv mavjud boʻlib, u quyidagicha tarjima qilingan: „ *1918-yil 22-yanvarda (4-fevral) Simon Petlyura va Yevgeniy Konovalets qoʻmondonligi ostida ukrainalik harbiylar makkor Moskva-bolsheviklarni bostirishdi. Arsenal zavodida Ukraina davlatchiligiga qarshi qoʻzgʻolon.* *QAHRAMONLARGA SHON-SHARAF!* *“Ukraina davlatchiligini qoʻlga kiritish masalasi ukraina xalqining ishi, u qaysidir sinf yoki partiyaning emas."* *Saymon Petliura.* *Rahmatli Ukraina harbiylaridan* ".

Oʻzgartirishdan oldin poydevordagi yozuv quyidagicha edi: „*Barcha mamlakatlar proletarlari, birlashing! Oktabr inqilobining 5-yilligi munosabati bilan Kiev shahar Kengashining Plenumi 1917-yil oktabr oyida Kiyevda qurollangan birinchi zavod Kiyev Arsenalining Proletar inqilobiga* *Sovet hokimiyati uchun qoʻshgan alohida xizmatlarini nishonlaydi.* *.* *Ishchilar va Qizil Armiya deputatlari shahar kengashi“*.

Tarkibga kiritilgan qurol, ular aytganidek, arsenalchilar Markaziy Rada qoʻshinlariga birinchi oʻq uzgan toʻpdir. Kiyevni fashistlar Germaniyasi va uning ittifoqchilari qoʻshinlari bosib olgan yillarida, (Ulugʻ Vatan urushi davrida) fashistlar yodgorlikni vayron qilib, poydevordan toʻpni olib tashladilar. Kiyev ozod qilinganidan keyin yodgorlik qayta tiklandi.

2017-yil 30-yanvarda yodgorlikni demontaj qilish kerakligi haqida bayonot berildi. YUNESKO Ukraina qoʻmitasi aʼzosi, arxitektor Georgiy Duxovichniy artilleriyachilar undan bolsheviklarni qoʻllab-quvvatlaganlarga qarata oʻq uzganligi sababli „Kanon“ni kommunizm yodgorligi deb hisoblash mumkin emasligini taʼkidladi. 2017-yil 13-fevralda Kiev shahar davlat maʼmuriyatining shaharsozlik va arxitektura boʻlimi yodgorlik demontaj qilinmasligi toʻgʻrisida qaror qabul qildi (chunki yodgorlik demontaj qilinadigan obʻektlar roʻyxatiga kiritilmagan).

2019-yil 18-iyun kuni, „Millat qadr-qimmati“ UmumUkraina yoshlar harakati vakillari yodgorlikni kommunalizatsiyadan chiqarishdi. Yodgorlik poydevoriga, yangi matnli plita oʻrnatildi. Kommunistik yozuvlar ilgari olib tashlandi, faollar toʻp va poydevorni tikladilar.

## Manbalar

## Havolalar

* Arsenal zavodi ishchilariga yodgorlik  .
Raimbek Botir haykali

## Yodgorlik tarixi
Raimbek Botir — buyuk qozoq botiri, Tukening oʻgʻli va oqsoqol juzdan Alban urugʻidan boʻlgan mashhur Xangeldi Botirning nabirasi. Botirning tugʻilgan va vafot etgan yili — 1705—1785-yillar. Raimbek Botir Qozogʻistonda oʻrta asrlarning eng notinch davrlaridan birida, Jungar (qalmoq) qoʻshinlarining qozoq yerlariga bosqinlari va bosib olinishi davrida yashagan. Raimbek Botir yoshligida, Balxash yoʻlbarsini jangda magʻlub etgan, buning uchun u eng yosh botirlardan biri sifatida tan olingan.

Raimbek Botir afsonaviy jangchi va qozoq xalqi ozodligi uchun kurashgan, Yettisuvni Jungar bosqinchilaridan ozod qilgan. Koʻrsatgan jasorati uchun u Abilayxonning qoʻmondonlaridan biri etib tayinlangan. Abilayxon boshchiligidagi uch yuzning birlashgan qoʻshinlari jungʻorlarni magʻlub etib, Yettisuv zaminini ozod qildi. Bu jang 1729-yilda Chu va Ili daryolari oraligʻida boʻlgan. Bu gʻalabada Raymbek Botir, Bogenbay va Kabanbay Botir qoʻshinlari katta ahamiyat oʻynadi. Raimbek Botir Ablayxon boshchiligida koʻzga koʻringan sarkarda boʻldi va nihoyat jungʻorlarni Qozogʻistonning janubi-sharqiy chegaralaridan quvib chiqardi.

Yodgorlikning, ochilishi 2005-yildan buyon, Raimbek Botir avlodlari oʻrtasidagi kelishmovchiliklar tufayli bir necha bor qoldirilgan.

## Yodgorlikning tavsifi
"Batirizm" mavzusi qozoqchadan jangchi deb tarjima qilingan, u Qozogʻistonda juda rivojlangan va hurmatga sazovor. Botirlar qozoq xalqining qadriyatlari, tarixi, madaniyati va anʼanalarining koʻzgusidir.

Raimbek Botirning otliq yodgorligi uslubi va badiiy koʻrinishi jihatidan eng yaxshi yodgorliklardan biri hisoblanadi. Yodgorlik qahramonlik qiyofasida oʻrnatilgan — ot va unda oʻtirgan botir jangning eng qizgʻin pallasida tasvirlangan. Botir kiyimi va jihozlari, ot jabduqlari tarixiy jihatdan aniq va batafsil ishlab chiqilgan. Yodgorlikning balandligi 12 metrni tashkil qiladi. Poydevorda „Ұrpagʻina medet ber, Ұli babam!“ Mukagʻali Makatayev va botir hayoti.

## Loyiha mualliflari

* Haykaltarosh Edige Rahmadiev
* Dizayner Igor Polyakov
* Arxitektor Vladimir Nemchikov.

Yodgorlikning ochilish sanasi — 07.12.2012.

## Manbalar

## Havolalar

* https://www.tripadvisor.ru/Attraction_Review-g298251-d8571298-Reviews-Monument_to_Raiymbek_Batyr-Almaty.html
* https://www.nur.kz/241189-v-almaty-otkrylsya-pamyatnik-rajymbek-batyru-foto.html
* https://www.zakon.kz/4529283-v-almaty-otkrylsja-pamjatnik-rajjymbek.html
Doira itlari

**Doira itlari** (shved. *rondellhund*) — 2006-yilning kuzida Shvetsiyada paydo boʻlgan koʻcha haykallarining nomi. Yogʻoch, plastmassa yoki metalldan yasalgan haykallar anonim mualliflarga tegishli boʻlib, 2006-yildan beri Shvetsiyaning turli joylarida, keyinroq esa mamlakat tashqarisida aylanma yoʻllarda oʻrnatilgan. Ispaniya televideniyasida  tilga olingandan soʻng, haykallar Ispaniyada oʻrnatila boshlandi. Shvetsiyaning „Expressen“ gazetasi vakillari  shunday haykalni Londondagi Pikadilli maydoniga oʻrnatdi.

## Tarixi

„Doira itlari“ deb nomlanuvchi bunday haykalni birinchi marta Shvetsiyaning „Estergyotland“ provinsiyasidagi Linkoping shahrida koʻrishgan. Shuning uchun, ular dastlab „Estergyotland Doira itlari“ (shved. de *östgötska rondellhundarna*) deb nomlangan, keyinchalik soʻz oʻyini orqali shved *Valhundi* deb ham atalgan.Bunga sabab, Stina Opitzning " *Sirkulyatsiya II* " (Shvetsiya. Sirkulyatsiya II) itining beton haykaliga zarar yetkazilishi edi. Buzgʻunchilik harakatidan soʻng bu haykalni aylanma yoʻldan olib tashlashgan  va haykaltarosh yangi versiyasini oʻrnatishni rejalashtirgan. Keyin nomaʼlum shaxslar chorrahaga itning yogʻoch haykalini oʻrnatishgan. Keyinchalik unga anonim ravishda beton suyak qoʻshilgan. Ushbu voqealar matbuotda yoritilgach, butun Shvetsiyada "Doira itlari’haykallari paydo boʻla boshladi.

Birinchi haykal muallifi Piter Nyberg Expressen gazetasiga bergan bayonotida uning haykallari hukumatda ishlaydigan va „oʻzimiz qila oladigan“ ishlar uchun katta haq oladigan haykaltaroshlarni masxara qilishga qaratilganini aytdi. Aylanma yoʻllari boʻlmagan kichik shaharlarda, xavfsizlik orollaridagi oddiy chorrahalarda itlarning haykallari oʻrnatildi.

Shvetsiyalik rassom Lars Vilks Muhammad paygʻambarni aylana it sifatida tasvirlagan. Karikatura 2007-yilda mahalliy gazetada chop etilga. Bu Shvetsiya va xorijdagi musulmon tashkilotlarining noroziligiga sabab boʻlgan. 2010-yilda Stokgolmda sodir boʻlgan terakt ushbu karikaturalar bilan bogʻliq deb  taxmin qilinadi.

2007-yil aprel oyida rassom Byorn Andersson Stokgolm janubidagi studiyasida"Doira itlari" asarini yaratishni boshladi. Uning ishi AQSh, Avstraliya va Buyuk Britaniyada chorrahalariga oʻrnatilgan. 2009-yilda xuddi shunday „Doira itlari“haykali Angliyaning janubi-sharqidagi Xertfordshirdagi Hemel Xempsted chorrahalarining baʼzilariga ham oʻrnatila boshladi.

## Yana qarang

* Headington akulasi.

## Manbalar

## Havolalar