open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shox

**Shox** — koʻpchilik tuyoqli sut emizuvchilar boshidagi qattiq oʻsimta, erkak hayvonlarda urgʻochilarini talashib urishganda qurol fazifasini bajaradi. qadimiy qazilma sudralib yuruvchilar (mas, dinozavrlar) da ham shox boʻlgan. Karkidonlarning 1 yoki 2 ta toq shoxi *muguzlangan epidermisning* konussimon oʻsimtasi, yaʼni burun yoki peshona suyagi boʻrtmasida joylashgan teridan hosil boʻladi. Boshqa tuyoqlilarning juft shoxi peshona suyagi bilan qoʻshilib oʻsgan oʻq sterjenga ega. Quvushshoxlilar shahrining oʻq sterjeni sirtdan gʻovak gʻilof bilan qoplangan, hayoti davomida oʻsadi; jiraflar shoxi yung bilan qoplangan, yumshoq teri gʻilof ichida joylashgan; bugʻular shoxi faqat yosh davrida yumshoq teri bilan qoplangan, keyinchalik teri tushib ketadi. Bugʻularda koʻpincha erkagida (shim. bugʻularida urgʻochilarida ham) shox boʻladi; erkak bugʻuning shoxi almashinib turadi. Yosh oʻtgan sayin bugʻular shoxi kattalashib shoxlanadi. shahrining muguz gʻilofidan har xil ziynat buyumlari, suyak qismidan suyak yogʻi, suyak uni, yelim olishda foydalaniladi.

## Manbalar
Shoh Jahon

**Shoh Jahon** (1592.05.01, Lohur 1666.22.01, Agra) — Boburiylar saltanati hukmdori (1627—58).

Asl ismi Shahobiddin Muhammad Xurram (taxt nomi Shoh Jahon I, 1628-yilgacha Shoh Jahon Bahodir mansab bilan Shohzoda Xurram Baht Bahadur-Mirza deb nomlangan; Toj Mahal qurilishi bilan oʻz nomini abadiylashtirgan Boburiylar imperiyasining Podshohi (1627-1658).

Jahongirshohning 3-oʻgʻli. 1616-yil Dekan (toʻgʻrirogʻi — Dakan)dagi gʻalabasidan soʻng  Shoh Jahonnomini olgan. 1622—25-yillar otasi Jahongirshohga qarshi urushib, yengilgan. 1627-yilda taxt uchun kurashlarda gʻolib boʻlib, "Abul Muzaffar Shahobiddin Muhammad Sohibqironi Soniy" taxallusini olgan. Taxtga oʻtirgan zahoti bir qancha isyonlarni bostirishga majbur boʻlgan. 

Shoh Jahon poytaxtni Agradan Dehliga koʻchirgan. Bu davrda adabiyot, sanʼat, musiqa va boshqalar fanlar rivoj topgan.  Shoh Jahon bir qancha muhtasham obidalarni bunyod ettirgan — Agrada Tojmahal, Qizil qalʼa, Dehlida Jome masjid, Lohurda Shalimar bogʻi va boshqalar  Shoh Jahon davrida Boburiylar saltanati tanazzulga yuz tuta boshlagan.

1630—33-yillarda Gujarat va Dekanda qattiq qurgʻoqchilik tufayli ocharchilik boʻlgan, xalqning ahvoli ogʻirlashgan, shuning uchun  Shoh Jahon mazkur oʻlkalardagi yer soligʻini kamaytirgan.  Shoh Jahon davrida Yevropa savdo kompaniyalarining Boburiylar davlatiga suqilib kirishi kuchaygan, Shu kezlarda uning oʻg'illari oʻrtasida taxt uchun kurash avj olgan. Bu kurashda katta oʻgʻli Avrangzeb gʻolib kelib, taxtni egallagan.  Shoh Jahon Tojmahal maqbarasida xotini Mumtoz Mahal yoniga dafn etilgan.

Ad:. Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Shoh yoʻli

**Shoh yoʻli** – miloddan avvalgi 6-asrning soʻnggi choragida, Doro I hukmronligi davrida qurilgan tranzit aloqa yoʻli. Miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalarida, Ahamoniylar davlati tarkibiga kiritilgan Oʻrta Osiyoning qadimiy xalqlari va viloyatlari ham oʻsha davrning harbiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida katta iz qoldirgan xalqaro aloqalar tizimida faol ishtiroq eta boshladilar. Ahamoniy hukmdorlar va mahalliy hokimlar – satraplar bu aloqalarda katta oʻrin tutgan aloqa savdo yoʻllari faoliyatiga alohida eʼtibor berishgan.

Yunon tarixchisi Gerodot oʻzining „Tarix“ asarida bu yoʻl haqida muhim maʼlumotlar qoldirgan. Unga koʻra, bu yoʻl dastlab ahamoniylarning yirik savdo va maʼmuriy markazlaridan boʻlgan Suza shahrini Kichik Osiyo va Oʻrta dengiz boʻyidagi shaharlar bilan bogʻlagan. 2400 km ga choʻzilgan bu yoʻlning har 24–25 km masofasida, yaʼni bir kunlik yoʻlda maxsus bekatlar qurilgan. Bu bekatlarda elchilik missiyasi aʼzolari, choparlar, savdo karvonlari dam olishi uchun sharoitlar yaratilgan boʻlib, maxsus xizmatdagi kishilar uchun doimo chopqir otlar yetarli miqdorda mavjud boʻlgan. Shoshilinch xabar olib ketayotgan chopar bu bekatlarda otni almashtirishi yoki xabar va xatni bu bekatlardagi boshqa maxsus choparlarga berishi mumkin boʻlgan. Shu tariqa shoshilinch xabar va maʼlumotlar ulkan imperiyaning turli burchaklaridan poytaxt shaharga juda qisqa muddatda yetkazib berilgan. 

Soʻnggi arxeologik tadqiqotlarning koʻrsatishicha, Shoh yoʻlining bir tarmogʻi shimoli-sharqqa yoʻnaltirilgan boʻlib, Margʻiyona va Baqtriya hududlari orqali Hindistongacha yetib borgan. Bu davrda Oʻrta Osiyoning janubiy hududlarida ham bir kunlik yoʻl masofasida, yaʼni har 24—25 km da maxsus bekatlar barpo etila boshlaganligi haqida maʼlumotlar mavjud. Bu bekatlar, odatda, mustahkamlangan istehkom shaklidagi rabotlar koʻrinishida boʻlib, karvon yoʻllarini qoʻriqlash vazifasini bajaruvchi kichik harbiy qismlar ham shu yerda joylashtirilgan edi. Bu rabotlar, oʻz navbatida, Oʻrta Osiyodagi qadimiy karvonsaroylar vazifasini ham bajarib kelar edi. Ularda davlat xizmatchilari, choparlar, savdo karvonlari, harbiy qismlar, sayyohlar va boshqalarga xizmat koʻrsatish yoʻlga qoʻyilgan edi.

Shu tariqa miloddan avvalgi 5 – 4-asrlarda Oʻrta Osiyoning janubiy hududlarida ham Ahamoniylar saltanatining markaziy viloyatlarida faoliyat koʻrsatuvchi yoʻllarga monand aloqa yoʻllari tizimi, pochta-aloqa xizmati barpo etila boshlangan. Doro I tomonidan barpo etilgan Shoh yoʻli faoliyati miloddan avvalgi 4-asrning soʻnggi choragida Aleksandrning harbiy istilolari natijasida tugatilgan, lekin Oʻrta Osiyodagi aloqa yoʻllari tizimi va pochta-aloqa xizmati oʻz ahamiyatini saqlab qolgan va rivojlangan.
Shoh valiulloh Ahmad Abdurahim

**Shoh valiulloh Ahmad Abdurahim** (1703—62) — islom ilohiyotining yirik namoyandasi, 18-asrda Hindiston musulmonlari oʻrtasida boshlangan diniy islohotchilik harakatining asoschisi. Ruhoniyning oʻgʻli. Diniy maktabni tamomlab, otasi asos solgan "Madrasai Rahimiya"da falsafa, ilohiyot va mantiqdan dars bergan. Hindistonda boburiylar saltanati inqirozga uchragan davrda uning taʼlimoti saltanat shuhratini tiklashga qaratildi. Sh.V. zodagonlar va ulamolar doirasidan tashqari, keng musulmonlar oʻrtasida ham ilm va maʼrifatni, axloqiy tarbiyani kuchaytirish, ilmsizlik va jaholatga qarshi kurash tarafdori boʻlib maydonga chiqqan. Sh.V.ning falsafa va ilohiyotga doir 50 dan ortiq asari bor.
Shoh Mahmud Churos

**Shoh Mahmud Churos**, Mirza Shoh Mahmud ibn Mirza Fozil Churos (17-asr) — tarixchi olim. Hayoti, asosan, Yorkend xonligining markazi — Yorkendda oʻtgan. Sh.Shoh Mahmud Churos Yorkend xonlari Abdullaxon, Ismoilxon, Abdurrashidxon, Muhammad Aminxonga bagʻishlab tarixiy asarlar yozgan. Beshta tarixiy asaridan "Anis attolibin" (1639—40) va "Tarixi Shoh Mahmud ibn Mirza Fozil churos" (1670; qisqacha "Tarix") asarlari bizgacha saqlanib qolgan.

SH.Shoh Mahmud Churos "Anis attolibin" asarini ishqiya tariqatining ishoqiyya suluki rahnamosiga bagʻishlangan. Uning fors tilidagi "Tarix" asari chigʻatoy xoni Ismoilxonga bagʻishlangan boʻlib, bu asar nufuzli saroy aʼyoni Erkebek taklifiga binoan yaratilgan. Muallif bu asarni yozishda Muhammad Haydarning "Tarixi Rashidiy" asaridan keng foydalangan. Bu asar soʻz boshi va 118 ta bobdan iborat boʻlib, Sharqiy Turkiston (muallif iborasicha, Moʻgʻuliston)da 1670-yilgacha boʻlgan voqealarni oʻz ichiga olgan. Muallif oʻzi mansub boʻlgan churos qabilasi haqida mufassal maʼlumot bergan. Shuningdek, asarda qozoq xoni Tavakkal va ukasi Ishimxoyushsh Sharqiy Turkiston (Chalish va Turfon)dagi faoliyati ham yoritilgan. Asar qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti va Rossiya Davlat kutubxonasi (Moskva)da saqlanadi.

## Adabiyot
* Materialm po istorii kazaxskix xanstv XV XVIII vekov, AlmaAta, 1969.
Shoh Shujo

**Shoh Shujo** (1617-1661) - boburiy shahzodalardan. Shoh Jahonning 2-oʻgʻli, onasi Mumtoz Mahal Begim. Shoh Jahon uni 1639-yilda Bangalga hokim etib tayinlagan. 1642-yilda unga Orissa ham tortiq qilingan. Shoh Shujo atrofidagi boshqa yerlarni ham zabt etgan, yaʼni amalda Sharqiy Hindiston uning tasarrufida boʻlgan. U bu oʻlkalarda 20 yildan ortiq (1639—60) hukmronlik qilgan. Shoh Jahon 1657-yilning dekabrda Bangalda oʻzini podshoh deb eʼlon qilgan. Otasi vafot etgach, akauka shahzodalar oʻrtasida taxt uchun kurash boshlanib ketgan. 1659-yil 5 yanvarda Avrangzeb Sh.shahrini jangda magʻlub etadi, u qolganqutgan askarlari bilan Bangalga qochgan. 1660-yilda oilasi va navkarlari bilan Arakan (hozirgi Myanma) ga panoh istab kelgan, avval Makkaga, undan yo Turkiyaga, yo Eronga oʻtib ketish niyatida boʻladi, lekin ayrim maʼlumotlarga qaraganda, oʻsha yerda bolachaqasi bilan birga oʻldirib yuboriladi.

Shoh Shujo oʻqimishli, madaniyatli shaxs boʻlgan, saroydagi shoir va olimlarni ragʻbatlantirgan. Bunyodkorlik ishlari olib borgan — Bara Katra (Katta saroy), Iydgoh, Husayniy dolon, masjidlar, Anand saroʻvar nomli katta suv havzasi qurdirgan, atrofida Devoni xos, Deyuni om, hammomlar, favvoralar bunyod ettirgan.
Shoh Gʻarib Mirzo

**Shoh gʻarib mirzo** (taxallusi Gʻaribiy) (15-asr 2-yarmi, Hirot) — shoir, temuriy shahzodalardan biri. Husayn Boyqaroning oʻgʻli. Zamondoshlari tomonidan oʻz davrining nodir isteʼdodli shoiri sifatida eʼtirof etilgan. Navoiy "Farhod va Shirin" dostonida Sh.Gʻ.M.ga alohida bob ajratib, unga koʻpgina yaxshi nasihatlar qilgan. Keyinchalik vafot etganda ham, uning vafotiga ulugʻ shoir marsiya bagʻishlagan.

SH.Gʻ.M. oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Uning forscha va oʻzbekcha sheʼrlaridan iborat devonining qoʻlyozma nusxasi Gamburg milliy kutubxonasida saqlanadi (inv. №15). Unda Sh.Gʻ.M.ning forscha 37 gʻazal, 1 qitʼa va 1 muxammasi (umumiy hajmi 557 misra) va oʻzbekcha 76 gʻazal va 4 muxammasi (umumiy hajmi 1210 misra) oʻrin olgan. Uning lirik sheʼrlarida ishq, vasl, hijron, sogʻinch, vafo, jafo, sadoqat, may va bulardan hosil boʻladigan kayfiyatlar, yaʼni quvonch, qaygʻu, saodat, hasrat, maʼshuqaning goʻzalligini taʼriflash kabi mavzular yetakchi oʻrinni egallaydi. U gʻazalnavis boʻlib, uning ijodida 5 muxammas va 1 qitʼadan tashqari, barcha asari gʻazal janrida yozilgan.

Ijodida badiiy lik, yangilik, oʻziga xoslik kuchli. Oʻzbekcha va forscha sheʼrlari nihoyatda ravon til, goʻzal uslubda yaratilgan. Gʻazallarida mavzu va holatni saqlashga uringan. Sheʼrlarida xalqning, xususan, Hirot aholisining urf-odatlari, anʼanalari, tushunchalari, kiyinishlari, turmush tarzi, hatto sport oʻyinlari ham oʻz aksini topgan. Shuningdek, xalq ogʻzaki ijodi ham uning sheʼrlariga, ijodiga muayyan taʼsir oʻtkazgan.

Ijodiga fors va oʻzbek sheʼriyatining mumtoz namoyandalari, ayniqsa, Husayniy, Navoiy va Jomiyning taʼsiri sezilarli. Sheʼr musiqiyligini oshirish uchun musiqali soʻzlarni tanlash, soʻzlarni takrorlash, bir joydan chiqadigan undosh harflarni yonmayon keltirish, har bayt yo har misrani bir soʻz bilan boshlash kabi usullardan foydalangan.

## Manbalar
* Devon, T., 2001.

Ad:. Alisher Navoiy, Mukammal asarlari toʻplami [20 j.li], 13-j., T., 1997.

Shafiqa Yorqin, Otabek Joʻraboyev.
Shoh muzaffar

**Shoh muzaffar** (15-asr, Hirot) -musavvir va xattot; Sulton Abu Saqd Mirzo hukmronligi (1451 — 1469) davrida ijod qilgan ustoz Mansurningoʻgʻli. Sulton Husayn davri (1469— 1506)da Alisher Navoiy tarbiyasida voyaga etgan noyob isteʼdod egasi, tasavvufga oid asar ham yozgan. Zahiriddin Bobur, Mirzo Muhammad Haydar Sh.M.ga yuksak baho berishib, uning nomini Behzod nomi bilan birga qayd etishgan. Musavvir 24 yoshida vafot etsa ham yirik sanʼatkor sifatida mashhur boʻlgan. U ishtirok etgan bezakli qoʻlyozmalardan: Alisher Navoiyning "Xamsa" asarining 1485-yil shahzoda Badiuzzamon Mirzo uchun (Buyuk Britaniya, Oksford, Bodli), Safaviy shahzoda Bahrom Mirzo uchun yaratilgan alohida muraqqaʼ (Turkiya, Istanbul, Toʻpqopu saroyi), Sharafuddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma" (AQSH, Baltimor, Eyzenxaur kutubxonasi) qoʻlyozmalari miniatyuralarini koʻrsatish mumkin.
Shohjahonpur

**Shohjahonpur** - Hindistonning shimoliy qismidagi shahar, Uttar-Pradesh shtatida, Deoxa daryosi (Gang daryosi irmogʻi) boʻyida joylashgan. Aholisi 260 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, shakarqamish) rayonining savdosanoat markazi. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi. Toʻqimachilik korxonalari bor. Shaharga 1647-yilda asos solingan va Boburiylar saltanati hukmdori Shoh Jahon nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Shoh Fozil maqbarasi

**Shoh fozil maqbarasi** - Qirgʻiziston Respublikasi Jalolobod viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (taxminan12-asr). Maqbara peshtoqgumbazli (umumiy bal. 15,37 m), murabba tarhli (7,85x7,85 m) 1 xonadan iborat; pishiq gʻishtdan ishlangan. Maqbara gumbazi 8 qirrali asosga oʻrnatilgan. Bezaklarida ganch oʻymakorligida ishlangan handasiy, islimiy naqshlar, kufiy yozuvli kitobalar bilan birga chizma usulida ishlangan naqshlar ham uchraydi.
Shohiy

**Shohiy** (taxallusi; asl nomi Sulton Masʼud Mirzo Shohiy) (1475 — Gʻazna — 1507) — shoir, temuriy shahzodalardan biri. Otasi Sulton Mahmud Mirzo sohibqiron Amir Temurga 5boʻgʻin avloddir. Onasi Xonzodabegim Mir Buzurg Termiziyning qizi. Sh. boshqa temuriyzodalar kabi yoshligidan ilmga, adabiyotga havasmand boʻlgan. Otasi unga Hisor hokimligini topshirgan va u otasining vafotiga qadar (1495) bu yerni boshqarib turgan. Samarqandni olish uchun qilgan yurishi muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Hisor qam qoʻlidan ketgach, Husayn Boyqaro saroyidan panoh topgan va yana saltanat ilinjida Movarounnahrga qaytgan. Vazir Xusravshoh shahrini asir olib, koʻziga mil tortgan. Yana Husayn Boyqaroning ruxsati bilan Xurosonga qaytgan va uning qizlaridan biri — Begim Sultonga uylangan. U keyingi hayotini ijodga bagʻishlagan va Hirot adabiy hayotida faol qatnashgan. 1507-yilda Shayboniyxonning Xurosonga yurishlari vaqtida oʻldirilgan va Gʻaznada dafn etilgan.

SH. haqida Alisher Navoiy oʻzining "Majolis unnafois" tazkirasining 7majlisida shunday taʼrif beradi: "Sulton Masʼud Mirzo — ravshan zehnlik va mustahsan taʼbliq va pokiza hisol va mahmud faol yigitdur. Vafo va diljoʻyliq aning shiori, saxo va darveshxoʻyliq uning atvori". Amakivachchasi va qaynisi Zahiriddin Muhammad Bobur ham "Boburnoma"nit bir necha joylarida uni yaxshi xotiralar bilan eslaydi. Tazkiranavis — Faxri Hirotiy (16-asr) "Latoyifnoma" asarida (Alisher Navoiy "Majolis unnafois" tazkirasining forschaga erkin, ijodiy tarjimasi) taʼkidlashicha, u turkiy sheʼrlarida "Shohiy", forsiy sheʼrlarida esa "Orifiy" taxalluslarini qoʻllagan va bu ikki tilda alohidaalohida devon tuzgan.

shahrining turkiy "Devon"i 1140 baytni tashkil qilib, undagi sheʼrlar gʻazal, ruboiy, fard va tarjeʼband janrlaridadir. Sh. sheʼriyatida Navoiy anʼanalarini davom ettirgan. Navoiy va Husayniy gʻazallariga taxmislar, tatabbuʼlar bogʻlagan.

SH. turkiy "Devon"ining 2 qoʻlyozmasi maʼlum boʻlib, ular (1745; 1776) Hindistonda koʻchirilgan. Bu qoʻlyozmalar Londondagi "India Ofis" kutubxonasida saqlanadi.

Prof. A. Abdugʻafurov Sh. "Devon"ini fotonusxa asosida mukammal soʻzboshi bilan nashr ettirgan (2001).

Otabek Joʻraboyev.
Shohimardon (maʼnolari)

**Shohimardon**:

* Shohimardon eksklavi
* Shohimardon majmuasi — Xorazm viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (19-asr); Shohimardon qabristonida
* Shohimardon (Ali)
* Shohimardonsoy — Fargʻona viloyatidagi daryo.
Shohimardon (Ali)

**Shohimardon** (fors. erlar shohi, mardlar shohi) — choryorlarning toʻrtinchisi Aliga berilgan nomlardan biri. Ali janglarda jasurlik, mardlik koʻrsatib shu nomga sazovor boʻlgan.

## Yana qarang

* Shohimardon majmuasi
Shoh Hijron

**Shoh hijron** (18-asr) - shoir va yozuvchi. Tugʻilgan va vafot etgan yili nomaʼlum. Asli andijonlik boʻlgan. Qashqar hokimi Xoʻja Jahonxoʻjam iltimosiga koʻra, Firdavsiyning "Shohnoma"sini oʻzbek tiliga nazm va nasrda tarjima qilgan. Uning bir nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. №184). Bundan tashqari, Shoh Hijronning "Qissai Dorobi Zarrinkamar" ("Zar kamarli Dorob qissasi") sarguzasht asarining qoʻlyozmasi ham mavjud. Bu qissada Dorobning kechmishlari, yovuz kuchlarga qarshi kurash yoʻlida koʻrsatgan qahramonliklari tasvirlangan.
Shohin

**Shohin** (taxallusi; asl ismi Shamsiddin) (1859, Buxoro — 1894, Qarshi) — fors shoiri. Buxorodagi Shodimbiy madrasasida tahsil olgan. Jami 12500 misradan iborat sheʼriy merosi bizgacha yetib kelgan. Ular 164 gʻazal, 58 qasida, 4 muxammas, 3 musaddas, 27 ruboiy, 5 hajviy qasida, 2 tarjeʼband, 1 fard, "Layli va Majnun" dostoni va Saʼdiyning "Boʻston"i yoʻlida yozilgan "Tuhfai doʻston" ("Doʻstlar tuhfasi", 1890) pandnoma asarini oʻz ichiga oladi. Shuningdek, "Badoyeʼ ussanoyeʼ" ("Badiiy sanʼatlar") nomli nasriy asari mavjud. "Layli va Majnun" dostoni Xusrav Dehlaviy va Nizomiy Ganjaviylarning shu nomli dostonlariga nazira sifatida yozilgan boʻlsada, doston syujetida oʻziga xosliklar ham mavjud boʻlib, u oʻz davri voqealarini keng yoritgan.

## Manbalar
* Buxoriylar boʻstoni, T., 1998.

## Adabiyot
* Mirzozoda X.M., Shamsiddin Shohin, Samarqand, 1956.
Shohmalik

**Shohmalik**, amir Shohmalik, amir Gʻiyosiddin Shohmalik (? — 1426.21.1, Xorazm, Mashhadda dafn etilgan) — Amir Temur va Shohrux saltanatida xizmat qilgan dongdor amir. Amir Temur uni yoshligidan tarbiyalagan, harbiy salohiyatni oʻrgatgan. Sharafuddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"sida Sh. dastlab Amir Temurning 5 yillik yurishi, aniqrogʻi Takrit qalʼasining olinishi (1393-yil) voqealari bayonida qoʻshin boshligʻi sifatida eslatilgan; Muhammad Sultonni Hurmuz viloyatini egallashga joʻnatganda esa, Sh. lashkar tarkibida hazorani (minglik qoʻshin qismini) boshqargan.

SH. Amir Temurning Hindistonga yurishida faol qatnashgan lashkarning turli qismlarida tuman sardori boʻlgan. Amir Temurning 7 yillik yurishi chogʻida Sh. Sohibqironning eng ishonchli kishilaridan sanalgan. Sulton Boyazid bilan jangda Sh. nomdor noʻyon sifatida lashkarning markaziy (qoʻl) qismiga belgilangan. Amir Temur Oʻtror shahrida vafot qilgan paytida Sh. uning yonida boʻlgan va oxirgi vasiyatlari, jumladan, Pirmuhammadni valiahd qilgani haqidagi vasiyatni bevosita eshitgan. Sohibqironning jasadi joylashgan tobut, oilasi, nevaralarini Oʻtrordan Samarqandga olib kelishda bosh boʻlgan.

Amir Temurning vafotidan soʻng, Samarqand taxtini Xalil Sulton egallagach, Sh. Mirzo Shohruxning oʻgʻillari Ulugʻbek va Ibrohim Sultonni olib, dastlab Buxoroga, soʻngra Xurosonga Shohrux xizmatiga borgan. Shohrux Movarounnahrni toʻla oʻz ixtiyoriga olgach (1409—10), uni Ulugʻbekka suyurgol qiladi va u hali yosh boʻlgani sababli, mamlakat ishlarini boshqarib turishga shahrini mutasaddi qilib qoldiradi. Mazkur tadbirdan Ulugʻbekning koʻngliga malollik kelganini bilgan Shohrux (1411 — 12) shahrini Xurosonga chaqirib oladi.

Keyingi 1405—13 yillar davomida Sh. Shohruxning topshirigʻi bilan Xuroson, Mozandaron, Movarounnahr, Xorazmga harbiy yurishlarda, isyonlarni bostirishda qatnashgan. Shohrux (1412— 13) Xorazmni Sh.ka butkul (darbasta) suyurgʻol qiladi. Sh. Xorazm hokimi boʻlganidan keyin ham Shohruxning gʻarbiy viloyatlarga yurishlarida ishtirok etgan.

shahrining Temuriylar davri xalqaro elchilik munosabatlarida ham maʼlum hissasi bor. 1419—22 yillarda Temuriylardan Xitoyga borib kelgan katta elchilik safarida Xorazmdan shahrining Oʻrduvon ismli elchisi ham qatnashgan.

Abdurazzoq Samarqandiyning "Matlai saʼdayn"ida keltirilishicha, Amir Temur oʻz vaqtida shahrining sadoqatli buyuk xizmatlarini qadrlab, juda koʻp joylarni unga suyurgʻol tarzida inʼom qilgan. Sh. oʻziga tegishli mulklarda madrasalar, xonaqohlar, masjidlar, rabotlar va hovuzlar kabi koʻp xayrli qurilishlarni amalga oshirgan, ularga ekinzorlar barpo etib vaqflar belgilagan.

SH. vafot qilgach, uning jasadini Xorazmdan Mashhadga keltirib, Imom Rizoning qabri yoniga oʻzi qurdirgan maqbaraga dafn qilishgan.

Omonullo Boʻriyev.
Shohnavozxon

**Shohnavozxon** (17-asr 18-asr bosh lari) — hindistonlik tarixchi olim va adib. shahrining fors tilida yozgan "Maosir ulumaro" ("Amirlar tarixi") asari Hindistonning oʻrta asrlardagi tarixi, iqtisodi va, ayniqsa, madaniyatini oʻrganishda muhim manba sanaladi; Sh. mazkur tadqiqotida bizgacha yetib kelmagan koʻpgina asarlardan foydalangan. Asarda 16-asrning yarmidan 18-asr boshigacha Hindistonda yashab, ijod etgan (shuningdek, Oʻrta Osiyodan Hindistonga kelib yashab qolgan) davlat, fan va madaniyat arboblarining hayoti hamda ijodiy faoliyatlari yoritilgan. Asarning oxirgi qismini shahrining oʻgʻli Abdulhay yozgan. Asarni ingliz sharqshunosi N.Beverj xonim forschadan ingliz tiliga tarjima qilib, Kalkuttada nashr ettirgan (1946).
Shohnishin

**Shohnishin** — saroy, mehmonxona, uylarning xos xonalari toʻridagi supali, usti koʻshk sifat bezatilgan maxsus joy. Mas, Sitorai Mohi Xosa meʼmoriy majmuasidagi Ahadjon saroyida Sh. boʻlgan. Toshkentning eski shaharida Shohnishintepa saqlanib qolgan.
Shohnishintepa

**Shohnishintepa** - arxeologik yodgorlik; atrofi qishloqdan iborat boʻlgan qasrkoʻshk xarobalari (7—13-asrlar boshi). Toshkentning shim.gʻarbiy qismi (Eski shahar)da Kaykovus anhori boʻyida joylashgan. Rivoyatlarga koʻra, Turon podshosi Afrosiyob oʻz fuqaro vakillarini shu qarorgohda qabul qilgan. Yodgorlik Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi aʼzolari tomonidan qayd etilgan (19-asr oxirlari). 20-asrning 50-yillarida M.Ye. Masson tomonidan oʻrganilgan. 1968—69 yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Shahrida tabiiy soz tuprokli doʻnglik ustida qad koʻtargan koʻshk xarobalari va 7—8-asrlarga mansub madaniy qatlam saqlangan. 9—10-asrlarda koʻshk xarobalari Binkat rabodiga tutashib, shahar mahallakoʻylariga birlashib ketgan. shahrida kulolchilik ustaxona va xumdonlar qoldiqlari qayd etilgan. Binkat rabodining mahallasi sifatida mavjud boʻlgan Sh. 13-asr boshida vayron etilgan.

## Havolalar
Shohnay

**Shohnay**, shexnay — surnaysimon tilchali puflama musiqa cholgʻusi. Shimoliy Hindistonning asosiy mumtoz sozlaridan. Yogʻochdan qilingan konussimon tanasida 7 ta chalgʻich (barmoq) teshigi mavjud. Qamishdan yasalgan tilchasi orqali havo yuboriladi. Baland, kuchli va jarangdor tovushga ega. Ijro jarayonida shahriga past ovozli (bansuri nay kabi) puflama hamda urma (nogʻora, tabla va boshqalar) cholgʻular joʻr boʻladi. Turli oilaviy va diniy marosimlar, xalq bayramlarida, hozirda esa konsert cholgʻusi sifatida ham keng qoʻllanadi (yana qarang Bismilloh Xon).
Shohsanam

**Shohsanam** — qadimiy shahar xarobasi (mil. av. 1-ming yillik — mil. 13-asr). Koʻhna Urganch shahridan 90&nbsp;km jan.gʻarbda joylashgan. 1939 va 1952-yillarda Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan. Sh. mil. 4-asrda tushkunlikka uchrab, 9-asrda qayta tiklangan. Biroq 13-asrda moʻgullar hujumi natijasida vayron qilingan. Shaharning ichidan va atrofidan shishasozlik, kulolchilik ustaxonalari, hammom va masjid xarobalarining qoldiqlari topilgan. shahridan qalʼa devorlari ochilgan. Shulardan oʻrta asrlarda qurilgan istehkomlar yaxshi saqlangan. Shahar markazida 12-asrga oid peshtoqi ganchdan manzarali oʻimakorlik naqshlar bilan bezatilgan masjid ochilgan. Qazish paytida tangalar, sopol, jez, shisha va toshdan yasalgan idishlar, bezaklar, buyumlar, mato, madaniy oʻsimlik va maqbara qoldiqlari topilgan.
Shpaklyovka

**Shpaklyovka** (nem. "kurakcha" soʻzidan; kurakcha bilan tekislash) — boʻyashdan oldin sirtlarni tekislash maqsadida surkaladigan massa. Kukun holatidagi boʻr, talk, ohak, gips va boshqalarga alif moy, yelim, lok kabi moddalarni qoʻshib aralashtirish yoʻli bilan tayyorlanadi. shahrining lokli, moyli va yelimli xillari boʻladi. shahrini sirtlarga kurakcha bilan surkash jarayoni shpaklyovkalash (tekislash) deb yuritiladi. Sh. surkalgan qatlam (odatda, 1&nbsp;mm gacha) quriganidan keyingina jilvir qogʻoz bilan yaxshilab silliqlab, keyin boʻyaladi. Lokli Sh., asosan, mashinasozlikda, moyli va yelimli Sh. qurilishda ishlatiladi.
Shpanka

**Shpanka** (*Сегаяив уи1§ап8*) — raʼnodoshlar oilasi olcha turkumiga mansub oddiy olcha (olivoli) navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan chiqarilgan. Oʻzbekistonda, shuningdek, Moldaviya, Ukraina, Gruziyada tarqalgan. Daraxti kuchli oʻsadi, shoxshabbasi keng. Barglari ellipssimon, gullarining rangi oq, xushboʻy, mart oxiri — aprel boshlarida gullaydi, chetdan changlanadi. Mevasi yirik (5 g), dumaloq, yaltiroq, toʻqqizil, poʻsti yupqa, eti mayin, sersuv, shirinnordon. Tarkibida S, V2, V9 vitaminlari, qand, oshlovchi moddalar bor.

May — iyunda pishib yetiladi. Ekilganidan keyin 3—4yili hosilga kiradi. 7—8 yoshida har bir daraxti 25— 30 kg gacha hosil beradi. Sh., asosan, yovvoyi olchaga payvand qilinib koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, konservalar — murabbo, kompot, sharbat va boshqalar tayyorlanadi. Kasalliklarga va zararkunandalarga hamda sovuqqa chidamli. Sh. yetarli darajada sugʻorilmaganda qalqondorlardan zararlanishi mumkin. Uzbekistonning barcha viloyatlarida oʻstiriladi.
Hans Spemann

**Hans Spemann** (1869.27.6, Shtutgart 1941.12.9, Frayburg, Baden) — nemis embriologi, eksperimental embriologiyaning asoschilaridan biri. Geydelberg, Myunxen, Vyursburg universitetida oʻqigan. Rostok (1908—14) va Freysburg (1919—37) universitetida professor Berlindagi biologiya instituti direktori (1914—19). Ilmiy faoliyati suvda va quruqlikda yashovchilarning eksperimental embriologiyasiga oid. Sh. izlanishlari rivojlanayotgan embrion qismlarining oʻzaro bogʻliqligi, determinatsiya va boshqalar jarayonlarni oʻrganishga zamin yaratdi. Nobel mukofoti laureati (1935).

## Manbalar
Shpilka

**Shpilka** (nem. igna) (mashinasozlikda) — ikki uchiga rezba qirqilgan mahkamlash detali. Detallarni birbiriga biriktirish uchun ishlatiladi. shahrining bir uchi asosiy detalga burab kiritiladi, 2uchi esa teshik orqali mahkamlanayotgan detalga kiritiladi va unga gayka burab qoʻyiladi. Baʼzi hollarda detallar ikkala uchiga ham gaykalar burab qoʻyiladigan Sh. bilan mahkamlanadi.
Carl Spitteler

**Carl Spitteler** (asl ismi; taxallusi Feliks Tandem, Tapyegp) (1845.24.4, Listal — 1924.29.12, Lyutsern) — shveysariyalik yozuvchi. Nemis tilida ijod qilgan. Bazel, Syurix, Geydelberg untlarida huquq va teologiya boʻyicha tahsil olgan. Dastlabki epik dostoni — "Prometey va Epitemiya" (1880—81; sheʼriy varianti "Chidamli Prometey", 1924). Shundan soʻng shahrining "Gʻayritabiiylik haqida" (1883) dostoni, "Kapalaklar" (1889) lirik sheʼrlar toʻplami, "Kolderi aymogʻi kichkina Fred" (1892), "Gustav" (1892) nasriy asarlari va "Adabiy afsonalar" (1892) satirik sheʼrlar toʻplami nashr etilgan. "Olimpiya bahori" (1910, 5 kitob) epik dostoni mashhur. Doston 8 satrli uslubda yozilgan boʻlib, mifologiya, yumor, fantaziya, din, allegoriya aralashmasidan iborat. Nobel mukofoti laureati (1919).

## Manbalar
Shpitsbergen

**Shpitsbergen** (norvegcha Svalbard) – Shim. Muz okeanining gʻarbiy qismidagi arxipelag. Maydoni 62 ming km². Yirik orollari: Gʻarbiy Sh., Shim.

Sharqiy Yer, Ej, Barens. Qirgʻoqdari fordlar bilan parchalangan. Relyefi togʻli (eng baland joyi 1712 m, Nyuton togʻi). Maydonining 35,1 ming km²muzliklar bilan qoplangan. Koʻp yillik muzliklar, issiq buloqlar bor. Iklimi Arktikaga xos dengiz iklimi. Oʻsimliklari mox, lishaynik, pakana qayin va tol. Shim. Gʻarbiy Shpitsbergen, Forlann milliy bogʻlari, rezervatlar tashkil etilgan. Toshkoʻmir konlari bor. Maʼmuriy markazi – Longir, asosiy porti – Barensburg. shahriga ilk bor 11—12-asrlarda pomorlar, 1596—97 yillarda gollandiyalik dengizchi sayyoh V. Barens borgan. 1925-yilda Norvegiya rasmiy ravishda shahrini Norvegiya Qirolligi hududi (Svalbard maʼmuriy birligi) deb eʼlon qilgan.
Shpon

**Shpon** (nem. mayda tarasha, pona) — 1) yogʻoch gʻoʻlalarni shilish stanoklarida shilib, randalash stanoklarida randalab va arralash stanoklarida arralab olinadigan yupqa material. Shilib olingan Sh. (0,1 — 10 mm qalinlikda) faner tayyorlashda, arralab olingan Sh. (1 — 10 mm) musiqa asboblarining qorin qopqoqlariga yopishtirishda, randalab olingan Sh. (0,2—5 mm) duradgorlik buyumlar sirtiga qoplashda ishlatiladi; 2) matbaada — satrlar orasini kattalashtirish uchun qoʻyiladigan plastinkasimon oraliq (probel) material (qistirma).
Shponka

**Shponka** (polyakcha zgropka, nem. pona, qistirma) — 1) mashina va mexanizmlarda val (oʻq)ni unga kiydirilgan detal (shkiv, shesternya va boshqalar) bilan biriktirish uchun moʻljallangan detal. Shkiv, tishli gʻildirak (shesternya) va boshqalar gupchagidagi hamda vallar tanasidagi oʻyiqlarga qoʻyiladi. Prizmatik, ponasimon, segment shaklli xillari bor. shahridan foydalanib hosil qilingan birikma shpon kali birikma deb ataladi; 2) yogʻoch konstruksiya elementlarini bir-biriga biriktiruvchi siljitish kuchiga toʻsqinlik qiluvchi detal; 3) gidrotexnika inshootlari choklarini zichlovchi qistirma. Gidroizolyatsiya materiali (bitum) dan qilinadi.
Spree

**Spree** — Germaniyadagi daryo, Xafel daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 398&nbsp;km, havzasining maydoni 10,1 ming km². Sudet togʻlaridan boshlanib, Shimoliy Germaniya pasttekisligida keng va botqoqlangan vodiydan oqadi. Bahorda sersuv. Oʻrtacha suv sarfi 40 m³/sek. Kema qatnaydi. Sh. boʻyida Berlin, Kotbus shahrilari joylashgan.

## Manbalar
Shprits

**Shprits** (nem.) — tibbiy asbob. Organizmga turli dori eritmalari yuborish (inʼyeksiya), boʻshliklardan (plevra va boshqalar) suyuqliklar (qon, yiring)ni soʻrib olish va boshqalar muolajalarda ishlatiladi.

SH. oʻlchami aniq koʻrsatilgan, dori eritmalarini dozalarga boʻlishga imkon beradigan silindrdan, porshen va ichi kovak ignadan iborat. Hozir bir marta ishlatiladigan Sh.lar keng rusum boʻlgan. Bu turli kasalliklar yuqishi va tarqalishining oldini olish imkonini beradi.
Shprotlar

**Shprotlar** — seldsimonlar oilasining bir urugʻi. 6 tacha turi bor. Uzunligi 17—18 sm, dimogʻ suyagida tishlari yoʻq, qorin suzgichlari bir oz oldinda, koʻkrak suzgichi esa ancha keyinda joylashgan. Boltiq, Oʻrta va Qora dengizlarda Yevropa shproti keng tarqalgan. Uvildirigʻini yanvar—iyul oylarida qirgʻoq yaqiniga, 50—100 m chuqurlikka, suv harorati 16—17° boʻlgan joylarga tashlaydi. Mayda plankton bilan oziqlanadi. Umri qisqa, 3—4 yil yashaydi. Sh. baʼzan kilkalar deb ham ataladi.
Shpinellar

**Shpinellar** (nem.), shpinelidlar — murakkab oksidlar sinfiga mansub minerallar guruhi. Umumiy formulasi AV204yoki A(A, V)04. Bunda A—M§, 2p, Mp, Gʻe2+, So, N1; VA1, Gʻe3+, Sg, Mp, T14+, U3+. Tarkibidagi kationlarga koʻra quyidagi guruhlarga boʻlinadi: alyumoshpinellar, ferrishpinellar, xromshpinelidlar, titanoshpinellar va vanadiyshpinellar. Kub singoniyada kristallanadi. Turlicha qizil, yashil, havo rang, qora, rangsiz xillari bor. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 5—8, zichligi 3,6—4,1g/sm3. Sh. uchun hosil boʻlish sharoitining yuqori traliligi xos; nurashga chidamli, sochmalarda uchraydi. Magnezialkarbonat jinslarning regional metamorfizmida hosil boʻladi. Koʻpgina Sh. xrom, marganets, temir, titan, ruxning muhim rudasi hisoblanadi. Sh. Ural, Pomir, Baykal orti, AQSH, Italiya, Myanma, Tailand, Afgʻoniston va Shri Lankada mavjud. Shaffof turlaridan qimmatbaho tosh sifatida, sunʼiy shahridan olovbardosh materiallar, sopol, boʻyoq ishlab chiqarishda hamda asbobsozlik va radiotexnikada foydalaniladi.
Shreder ertagisi

**Shreder ertagisi** (chillakisi) - xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tekshirish institutida erkin changlangan duragay urugʻlardan olingan nihollardan tanlab chiqarilgan (M.M. Mirzayev). Akademik R.R. Shreder sharafiga uning nomi bilan atalgan. Tupi kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Uzum boshlari yirik (400—450 g gacha), keng konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari yirik (1820 mm) ovalsimon, baʼzan uchi yoʻgʻonlashgan, toʻq qizil, uchi binafsharang, eti tigʻiz, karsillaydi, mayin, xushboʻy, mazali. Tarkibida qand miqdori 18-19%, nordonligi 6—8%. iyul boshlarida pishib yetiladi. Hosildorligi 120—150 s/ga. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.
Shpur

**Shpur** (nem. iz) — silindrsimon kon lahimi boʻlib, burgʻilash natijasida hosil boʻladi (diametri 75&nbsp;mm gacha, chuq. 5 m). Oʻlchamiga koʻra Shlar: mayda (1,5 m gacha), oʻrtacha (1,5—2,5 m) va chuqur (2,5 m dan ziyod) hamda yoʻnalishi boʻyicha — gorizontal, vertikal va qiya boʻladi. Sh.larni burgʻilashda burgʻilash bolgʻalari, elektroparma va boshqalar yengil burgʻi mashinalaridan foydalaniladi. Sh.lar qoya togʻ jinslaridan inshootlarni oʻtkazishda, ularga portlovchi moddalarni joylashtirishda va foydali qazilmalarni maydalab urib tushirishda, gidrotexnika va yoʻl qurilishida ishlatiladi.
Gerhard Schröder

**Shryoder Gerxard** (; 1944.7.4, Mossenburg shahri) — Germaniya davlat arbobi. Gyottingen universitetining yuridik fakultetini tugatgan (1976). 1976-yildan yurist boʻlib ishlagan, soʻng Gannoverda xususiy yuridik ish olib borgan (197890). Sh. 1963-yildan Sotsial-demokratik partiyaning faol aʼzosi, 1978-yildan partiyaning yoshlar tashkiloti — "Yosh sotsialistlar" rahbari. 1980-yildan Bundestag — Germaniya parlamenti quyi palatasi aʼzosi, ayni vaqtda Quyi Saksoniyada Germaniya sotsialdemokratik partiyasi yer tashkiloti, 1986-yil Quyi Saksoniya parlamentida sotsial-demokratik partiya fraksiyasi rahbari, 1990-yildan Quyi Saksoniya yeri vazir-prezidenti, 1998-yil oktabrdan Germaniya Federativ Respublikasi kansleri.

## Manbalar
Shryodinger tenglamasi

**Shryodinger tenglamasi** - kvant mexanikanit asosiy tenglamasi. E. Shryodinger taklif qilgan (1926). Kvant mexanikada mikrozarra (elektron, proton, yadro, atom va boshqalar)ning holati toʻlqin funksiya yoki ksifunksiya (\/) bilan tavsiflanadi. Shryodinger tenglamasi oldindan maʼlum boʻlgan munosabatlardan nazariy keltirib chiqarilmaydi, balki uni boshlangʻich asosiy faraz deb hisoblab, uning toʻgʻriligini undan kelib chiqadigan natijalarning tajriba maʼlumotlariga juda aniq mos tushishi bilan isbotlanadi.
Erwin Schrödinger

**Erwin Schrödinger** () (1887.12.8 Vena 1961.4.1) - avstraliyalik fizik, kvant mexanika asoschilaridan biri. Vena universitetni tugatgan (1910). Vena va Yen universitetlarida ishlagan. Shtuttgart Oliy texnika maktabi va Breslau (1920—21), Syurix (192127), Berlin (192733), Oksford (193336), Grats (193638) universitetlari professor Dublin oliy tadqiqot instituti direktori (1941—55), Vena universiteti professor (1956-yildan). Asosiy ilmiy ishlari statistik fizika, kvant nazariya, kvant mexanika, umumiy nisbiylik nazariyasi va biofizikaga oid. Toʻlqin mexanikani ishlab chiqqan (1926). Norelyativistik kvant mexanikaning asosiy tenglamasi (Shryodinger tenglamasi)ni topgan. Sh. toʻlqin mexanika bilan V. Geyzenberg, M. Born va P. Yordanning "matritsaviy mexanikasi" orasida bogʻlanish borligini aniqladi va ularning fizik ayniyligini isbot qildi. Nobel mukofoti laureati (1933; P. Dirak bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Shrot

**Shrot** (nem. mayda boʻlaklar, qiyqim) — yogʻekstraksiya korxonalarida ishlab chiqariladigan qoʻshimcha mahsulot; chorva mollari uchun toʻyimli ozuqa. Moyli ekinlar urugʻi ekstraksiyasidan keyin maydalangan urugʻdan organik eritmalar yordamida olinadi. Xom ashyoga qarab soya Sh., raps Sh., xantal Sh., chigit Sh., kanakunjut Sh., nasha Sh. va boshqalarga ajratiladi. Sh. proteinga boy ozuqa. 100 kg kungaboqar Sh.ida 100 ozuqa birligi va 37,6 kg ga yaqin hazm boʻladigan protein; 100 kg nasha Sh.ida 82 ozuqa birligi va 24,8 kg hazm boʻladigan protein bor. Sh. tarkibi Ye vitamini, V guruh vitaminlari va fosforga boy.

Chigit Sh. tarkibi va olish usuliga koʻra 3 tur (har bir tur navlar)ga boʻlinadi. Chigit ekstraksiyaforpresslash sxemasi (I tur), lipidga boy soha standarti (11 tur), sifati yaxshilangan proteinli va gossipol miqdori kamaytirilgan — texnika shartlari boʻyicha (3 tur) qayta ishlanib Sh. olinadi. Sh. tarkibida I tur 1navi boʻyicha namlik 7 — 9%, xom moy 1,5%, xom protein 44%, xom kletchatkalar 14%, erkin gossipol 0,02% ni tashkil qiladi. Hamma Sh.lar aralash yemga qoʻshilgan holda beriladi. Sh. qogʻoz qoplarda yoki zararkunandalar boʻlmagan omborlarda, shamol oʻtib turadigan, quyosh nuri va issiqlik manbaidan muhofazalangan toza, quruq binolarda idishsiz (uyum holida) saqlanadi.

SH. oʻz-oʻzidan oʻt olmasligi va buzilmasligi uchun qish oylarida saqlash yoki joʻnatish oldidan 35°, yozda esa 50° tragacha sovitiladi.
Shtab

**Shtab** (), harbiy shtab — qoʻshinlar (flot kuchlari)ni boshqaruvchi asosiy organ. Shtablar umumqoʻshin, qoʻshin turlari va qurolli kuchlar turlariga qarab boʻlinadi. shahrining asosiy vazifasi: vaziyat toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplash, ularni oʻrganish, ishlab chiqish hamda qoʻmondonga taklif tayyorlash; amaliyotlarni rejalashtirish, qoʻshinlarning birgalashib, hamkorlikda harakat qilishini uyushtirish; qoʻshinlar taʼminoti va ularni boshqarishni tashkil etish, buyruq va jangovar farmoyishlarni ijro etuvchilarga tez yetkazish; qoʻshinlarning va itoat etuvchi shahrining jangga tayyorgarlik koʻrishiga yordam berish; jangovar tajribalarni umumlashtirish; mustahkam intizomni taʼmin etish va boshqalar Shtab oʻz ishini qoʻmondonlar qarorlari va yuqori shahrining farmoyishlari asosida olib boradi. Shtablar barcha davlatlar armiyalarida (Oʻzbekiston Respublikasida — Qurolli Kuchlar birlashgan shtabi) mavjud.

## Yana q.

* Qurolli Kuchlar
Shtamm

**Shtamm** (nem. tana, asos) — morfologik va fiziologik xususiyatlari oʻrganilgan mikroorganizmlarning sof oʻstirib olingan namunalari. Bir turdagi bakteriya, virus, mikroskopik zamburugʻlarning oʻzi yashash manbalari va qator xususiyatlari, mas, antibiotiklarga sezgirligi, toksinlar, fermentlar hosil qilishga layoqati va boshqalar bilan bir-biridan farq qiladigan juda koʻp Sh.larga ega boʻladi.

SH.lar yetishtirish morfologik belgilariga koʻra mitselial, mikroskleriotsial, koloniyalari tez va sekin oʻsadigan va hokazo Sh.larga boʻlinadi. Sanoatda oqsillar, antibiotiklar (shu jumladan, fermentlar), organik kislotalar va boshqalarning mikrobiologik sintezida qoʻllanadigan mikroorganizmlarning sof oʻstirib olingan Sh.lari seleksiya natijasida olingan yovvoyi Sh.larga nisbatan sermahsul hisoblanadi.
Shtamp

**Shtamp** (ital. muhr) — 1) texnikada — material (metall, plastmassa va boshqalar)ga bosim bilan ishlov berib va uni qismlarga boʻlib muayyan shakldagi buyumlar tayyorlash uchun moʻljallangan asbob. Materialga tekis va hajmiy; sovukdayin va qizdirib ishlov beruvchi turlarga boʻlinadi. Sovuqlayin ishlov berish uchun moʻljallangan Sh., asosan, ikki qism: matritsa (qolip) li pastki qism va bir yoki bir necha puanson oʻrnatilgan yuqori qismdan iborat boʻladi. Qizdirib ishlov berish uchun moʻljallangan shahrining bolgʻalash, choʻktirish, kesish, egish va boshqalar xillari boʻladi. Har qaysi detal uchun "oʻzining" (yaʼni uning shakliga mos) Sh.i ishlatiladi. shahrining konstruksiyasi buyum (detal) tayyorlanadigan materialga, shtamplashda foydalaniladigan mashina turiga (bolgʻa, bosqon, press va boshqalar), bajariladigan amallar (operatsiyalar) xiliga (qirqish, oʻyib tushirish, egish va boshqalar), ishlab chiqarishning turiga (donalab, koʻplab yoki seriyalab ishlab chiqarish) va boshqalar omillarga bogʻliq boʻladi. Sh. ochiq va berk, bir va koʻp ariqchali turlarga ham boʻlinadi. Ochiq shahrida ishchi elementlar (puanson va matritsa) orasidagi tirqish ish jarayonida oʻzgaradi, berk Sh.larda bu tirqish oʻzgarmaydi. Materiallarga bosim bilan (Sh. yordamida) ishlov berish usuli shtamplash deb ataladi. Shtamplashda buyumning shakli va oʻlchamlari shahrining shakli va oʻlchamlariga mos boʻlib chiqadi; 2) muassasa hujjatlari va xizmatga oid rasmiy qogʻozlarning burchaklariga bosiladigan, shu muassasaning nomi, qaysi yuqori tashkilotga qarashli ekanligi aks ettirilgan muhr (odatda, toʻrtburchak shaklida boʻladi) va muhr izi.
Shtangensirkul

**Shtangensirkul** (nem. sterjen va sirkul) — detallarning tashqi va ichki chiziqli oʻlchamlari, diametrlari va chuqurliklarini oʻlchash uchun moʻljallapgan asbob. Asosiy qismlari: darajalangan shtanga, shtangada suriladigan ramka, darajalangan nonius, yuqori va pastki jagʻlar, mikrometrik surgich. shahrining yuqori jagʻlari bilan detalning ichki oʻlchamlari, pastki jagʻlari bilan esa tashqi oʻlchamlari oʻlchanadi. Sh. bilan oʻlchangan qiymatning butun sonlari shtanga boʻlinmalaridan, millimetr ulushlari esa ramkadagi kokiusdan hisoblanadi. shahrining oʻlchash aniqligi 0,1—0,05&nbsp;mm, oʻlchash chegarasi 2000&nbsp;mm gacha.
Shtapel tolalar

**Shtapel tolalar** (nem. tola) — kimyoviy tolalarvit bir xili. Koʻp elementar iplardan iborat piltalarni mayda boʻlak (shtapel) larga kesib hosil qilinadi. Kesilgan tolalarning uz. 40–70&nbsp;mm boʻladi. Shtapel tolalar boshqa tolalar bilan birga yoki sof holda ip tayyorlash uchun ishlatiladi. Shtapel tolalardan yigirilgan iplardan shtapel gazlamalar toʻqiladi.
Johannes Stark

**Johannes Stark** () (1874.15.4, Shakkenxof – 1957.21.6, Traunshteyn) — nemis fizigi. Gannover oliy maktabi (1909 yildan) va Axele professor (1920 yildan), Greyfsvald universiteti (1917) va Vyursburg universiteti professor (1920). Berlin Fizikatexnika ilmiy tadqiqot instituti prezidenti (1933–39), Nemis ilmiy jamiyati prezidenti (1934–36). 1919 yilda kanal nurlari (erkin harakatlanayotgan musbat ionlar dastasi) va Dopler effekti va elektr maydonda spektral chiziqlarning ajralishini kashf qilgan (qarang Shtark effekti), gazlarni razryadlash boʻyicha tekshirgan. Yorugʻlikning bir jinsli boʻlmagan elektr maydondan oʻtayotganda ogʻishini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1919).

## Manbalar
Shtat

**Shtat** ( — „davlat“) — 1) ayrim mamlakatlar (AQSh, Braziliya, Venesuela, Meksika, Nigeriya va boshqalar)da federatsiya subyektlarining nomi. Shtatning huquqiy holati, uning hokimiyat organlari vakolatlari doirasi, markaziy hukumat bilan oʻzaro munosabatlari federal konstitutsiya bilan belgilanadi. Ayrim mamlakatlar (AQSh, Meksika)da shtatlarning oʻz konstitutsiyasi bor. Shtatga saylanadigan yoki tayinlanadigan gubernator rahbarlik qiladi, uning vakolatlari baʼzi jihatdan davlat boshligʻining vakolatiga oʻxshab ketadi. Shtatda qonun chiqaruvchi organ, odatda, ikki palatali boʻladi. Shtat oʻz sud tizimiga va qoidaga koʻra, oʻz jinoyat hamda fuqarolik qonunchiligiga ega boʻladi. Shtat suveren davlat hisoblanmaydi; 2) muassasa, korxona ishchi-xizmatchilarining tarkibi.
## Manbalar
Shtativ

**Shtativ** (lotincha: tik turuvchi, qoʻzgʻalmas) — foto yoki kinosuratga olish paytida fotoapparat va kinoapparatni; geodezik, astronomik va boshqalar asboblarni ishlatish paytida oʻrnatib qoʻyiladigan qurilma. Eng keng tarqalgan Sh. metall yoki yogʻochdan yasaladigan uch oyokli kerma qurilma. Unda asboblarni oʻrnatish va mahkamlash moslamalari boʻladi, uni pastbaland qilib qoʻyish mumkin. Kichikroq qoʻl kinoapparatlarida kinosuratga olish uchun operatorning yelkasiga kiydirilganda yelka Sh.lari ham bor. Fotoapparatni stul suyanchigʻiga, stol chetiga va boshqalar tik turadigan mustahkam narsalarga mahkamlash uchun moʻljallangan moslama (strubsina) ham Sh. vazifasini oʻtaydi.
Hermann Staudinger

**Shtaudinger German** (1881.23.3, Vormse — 1965.8.9, Freyburg) — nemis kimyogari. Galledagi untda falsafa doktori (1903). Strasburg universitetida ishlagan (190307). Karlsrue (190812) va Syurix (1912—26)dagi Oliy texnika maktabi professor Freyburgdagi yuqori molekulyar birikmalar instituti direktori (1940—51), faxriy direktori (1951-yildan). Asosiy ilmiy ishlari polimerlar kimyosiga oid. Ketenlarning birinchi vakili — difenilketenni sintez qilgan (1905). Diazoniy birikmalari asosida episulfonlar olish reaksiyasini kashf etgan (1916). Moychechak gulidan piretrinni ajratib olgan (1924), polivinil spirt olgan (1926). Makromolekulalarning zanjirli tuzilish nazariyasini ishlab chiqqan (1922). Uch oʻlchamli polimerlanish reaksiyasini ochgan (1934). Nobel mukofoti laureati (1953).

## Manbalar
Shteyn

**Shteyn** (nem. tosh) — rangli metallurgiyaning oraliq yoki qoʻshimcha mahsuloti. Sulfidli (oltingugurtli) rudalar va ruda aralashma (konsentrat) laridan baʼzi rangli metallar (mis, nikel, qoʻrgʻoshin va boshqalar) olishda ishlatiladi. Tarkibidagi boshqa metallarning sulfidlari miqdoriga qarab, Sh. misli, nikelli, misnikelli, qoʻrgʻoshinli, misqoʻrgʻoshinli turlarga boʻlinadi. Baʼzi shahrida rux, marganets, kumush, kaltsiy va boshqalar metallarning sulfdlari ham boʻladi. Rangli metallar (mas, mis) olish uchun Sh. konvertersa qayta ishlanadi. Bunda mis sulfidining oksidlanish reaksiyasi (Si23+1 U202=Si20+502)da ajralgan issiqlikdan foydalaniladi. Konverterda Sh. eritmasi qatlami orqali siqilgan havo (kislorod) yuboriladi. Shunda oltingugurt va temir oksidlanadi, oltingugurt gaz koʻrinishida, temir esa konverter shlagi tarzida chiqib ketadi. Olingan mahsulot xomaki mis deb ataladi. Bu usul (shahrini bessemerlash) nikel, qoʻrgʻoshin va boshqalar metallar ishlab chiqarishda ham qoʻllanadi.
Maksimilian Shteynberg

**Maksimilian Oseyevich Shteynberg** [1883.22.6 (4.7), Vilnyus 1946.6.12, Leningrad] – kompozitor, professor (1915), sanʼatshunoslik fanlari doktori (1943). Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1934), Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Peterburg konservatoriyasini tugatgach (1908), shu konservatoriyada pedagog, dekan (1917—31), direktor muovini (1934— 39), kompozitsiya kafedrasi mudiri (1939-yildan) boʻlib, M. Ashrafiy, V. Uspenskiy, Yevgeniy Brusilovskiy, D. Shostakovich va boshqalarga ustozlik qilgan. 1941 – 45 yillarda Toshkentda yashagan. Balet („Metamorfoza“, „Til Ulenshpigel“, „Saroymulkxonim“), poemaoratoriya („Osmon va Yer“), kantata („Suv parisi“ va boshqalar), simfoniya („Turksib“, 16 ta oʻzbek xalq va Hamza, K. Jabborov, S. Kalonov kuylarini ichiga olgan 5 „Simfoniyarapsodiya“ va boshqalar), uvertyura (jumladan, „Tohir va Zuhra“), romans, qoʻshiqlar, oʻzbekcha marsh va boshqalar muallifi. Uning turli xalqlar (mas, rus, oʻzbek, ozarbayjon, ispan, venger va boshqalar)ning ovoz va orkestr hamda turli cholgʻular uchun qayta ishlagan qoʻshiqlari maʼlum. Qator ilmiy (xususan, oʻzbek kuylaridan unumli foydalanishga oid) tadqiqot va maqolalar yozgan.

## Manbalar
Otto Stern

**Otto Shtern** (1888.17.2, Zorau — 1969.17.8, Berkli) — nemis tadqiqotchifizigi. Breslavl universitetini tugatgan (1912). Syurix politexniqumida (1913—14) va Frankfurt universitetida (1914—21) ishlagan. Rostok (192122) va Gamburg (1923—33) universitetlari professor, Pittsburg (1933—45) va Berklidagi (AQSH) texnologik instituti professor (1946-yildan). Ilmiy ishlari molekulyar fizika, atom va yadro fizikasi, kvant nazariyasiga oid. Jahonda birinchi boʻlib gaz molekulalarining tezligini oʻlchadi (1920) (qarang Shtern tajribasi). Nemis fizigi V. Gerlax bilan hamkorlikda atom magnit momenti mavjudligini isbotladi (1922). Nemis fizigi R. Frish bilan birga vodorod molekulasida proton magnit momentini aniqladi (1933). Nobel mukofoti laureati (1943).

## Manbalar
John Robert Schrieffer

**John Robert Schrieffer** () (1931.31.5, Ouk Park) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1971). Massachugets texnologik institutini (1953) va Illinoys universitetni (1957) tugatgan. Birmingem universiteti (Angliya) va N. Bor institutida  (Daniya) (1957—58) oʻz bilimini takomillashtirgan. Chikago (1957—60), Illinoys (1959—62) universitetlarida ishlagan. Pensilvaniya universitetida professor (1962-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jism fizikasi va pasttralar fizikasiga oid. J. Bardin va L. Kuper bilan birga oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1972; J. Bardin va L. Kuper bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Shtift

**Shtift** (nem. ip) (mashinasozlikda) — ikki detalni bir-biriga qoʻzgʻalmas qilib biriktirish uchun ishlatiladigan mahkamlash detali. Silindrik (dumaloq) yoki konussimon shakldagi uzunchoq sterjendan iborat. Mustahkam uglerodli poʻlatdan yasaladi. Sh. biriktiriladigan detallardagi teshiklar orqali tiqib quyiladi (koʻpincha, biriktiriladigan detallar joyiga qoʻyib boʻlinganidan soʻng teshiklar ikkala detalda bir yoʻla ochiladi).
Shrift

**ShofiʼiylikShrift** (nemischa: *yozmoq*) — mtbaada — harf terish mashinalarida matnlar terish uchun moʻljallangan bosmaxona literlari (harflari). Vazifasiga koʻra, matnlarni terish; muqovalar, titul varaqlari, sarlavhalarni terish va kichik bosmaxona formalari (diplomlar, blanklar, etiketkalar, eʼlonlar va hokazo) matnlarini terish uchun moʻljallangan Shriftlarga boʻlinadi. Bosmaxona Shriftlari yozilish shakliga, yaʼni qiyaligiga qarab, toʻgʻri, kursiv, qiya; normal, ensiz, enli; oddiy (oq), yarim qora, qora Shriftlarga boʻlinadi. Yozilish shakli bir xil boʻlgan Shriftlar turli kegldat Shriftlarga boʻlinadi; kegli va yozilish shakli turlicha, lekin yozilishi bir xil boʻlgan Shriftlar shrift garniturasi deb ataluvchi bitta guruhga birlashadi (qarang Garnitura). Garnitura jurnal uchun moʻljallangan, darsliklarga moʻljallangan va boshqalar xillarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, chizmachilik Shriftlari ham bor. Ular qoʻlda yozilib, chizmaga qoʻshimcha tushuntirishlar berish, texnik hujjatlarni toʻldirish va boshqalarda qoʻllanadi. Bosmaxona Shriftlari standartlashtirib qoʻyiladi. Oʻzbekistonda Shriftlar 6 guruh qilib standartlashtirilgan.

## Manbalar