open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Henrik Ibsen

**Henrik Ibsen** (1828.20.3, Shiyen — 1906.23.5, Kristianiya) — norveg dramaturgi. Bergendagi birinchi milliy norveg teatriga (1852—57), Kristianiyadagi norveg teatriga (1857—62) rahbarlik qilgan. Ilk sheʼrlari va "Katlina" (1850) dramasi Yevropadagi 1848-yil inqilobi taʼsirida yaratilgan. Rim, Drezden, Myunxenda yashagan (1864—91). "Estrotlik Inger xonim" (1855), "Gelgelandagi urushlar" (1858), "Taxt uchun kurash" (1863) tarixiy dramalarida Yevropa romantizmining taʼsiri seziladi. "Brand" (1866) va "Per Gyunt" (1867) falsafiy-ramziy poetik dramalarida norveg kiborlari hayoti tasvir etilgan. I.ning "Jamiyat peshvolari" (1877), "Uya" (1879), "Sharpalar" (1881), "Xalq dushmani" (1882) pyesalari mashhur. "Yovvoyi oʻrdak" (1884), "Rosmersxolm" (1886), "Dengizdan kelayotgan ayol" (1888), "Gedda Gabler" (1890) kabi dramalarida soʻnggi davrga xos ramziy unsurlar aks etgan. "Quruvchi Solnes" (1892), "Kichkina Ey-olf" (1894) va b. asarlari Yevropa realistik dramaturgiyasining yutuklaridan hisoblanadi. I. jahon dramaturgiyasi va teatriga katta taʼsir oʻtkazdi. "Sharpalar" pyesasidan parchalar oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1974). 

## Manbalar
Ibtidoiy gʻoʻzalar

**Ibtidoiy gʻoʻzalar**, gʻoʻzaning primitiv shakllari, gʻoʻzaning qadimgi yovvoyi shakllari — koʻsaklari va chigitlari mayda koʻp yillik monopodial buta; madaniylashtirilgan gʻoʻzaning birinchi evolyusion shakli. Ular asosan qisqa kunda oʻsib rivojlanadi, qurgʻoqchilikka chidamli, chigitining nihoyatda sekin va bir tekisda unib chiqmasligi bilan farq qiladi. Tolasi siyrak va qisqa, yashilqoʻngʻir, qoʻngʻir yoki qoramtir-kulrang boʻlib, koʻpincha chigitga qattiq yopishib turadi. Uzunligi 15– 20&nbsp;mm. I. gʻ. tabiiy sharoitda mustaqil oʻsadi va koʻpayadi. Baʼzan ular manzarali oʻsimlik sifatida ham oʻstiriladi. I. gʻ. endemik bulib, birlamchi togʻ qoyalarida, toshloq yoki qumloq yerlarning oʻzlashtirilmagan zonalarida kserofit butalar bilan birga oʻsadi. Ularning tarqalish areali cheklangan. I. gʻ. gʻoʻzaning madaniy shakllari tarqalgan boshqa tropik mamlakatlar va hududlarda uchramaydi. Har bir madaniylashtirilgan gʻoʻzaning oʻz ibtidoiy shakllari mavjud. Mas, Meksika gʻoʻzasida — ssp. mexicanum Tod. tipining 2 ta kenja turi — var. nervosum Watt., var. microcarpum Tod. bor; peru gʻoʻzasining ssp. darwini Watt, tipi, afrika-osiyo gʻoʻzasining ssp. africanum Watt., hindixitoy gʻoʻzasining ssp. obtusifolium Roxb. tiplari mavjud.

I. gʻ. ayrimlari qimmatli belgi va xususiyatlarga ega boʻlib, ulardan amaliy seleksiyada foydalanish mumkin. Masalan, var. nervosum kenja turi serho-sil, viltga chidamli Toshkent guruhi navlarini yaratishda asos boʻlib xizmat qildi. I. gʻ. — ruderal gʻuzalariint avlodboshisi hisoblanadi.

Abdumavlon Abdullayev.

## Manbalar
Ivan I Kalita

**Ivan I Kalita** (1284 yoki 1288 – 1340) – Moskva knyazi (1325-yil dan), Vladimirning knyazi (1328-yil dan). Moskva knyazi Daniil Aleksandrovich (1261 – 1303) ning oʻgʻli. Moskvaning siyosiy va iqtisodiy qud-ratiga asos solgan. Oltin Oʻrdadan Rusda moʻgʻullar uchun oʻlpon toʻplash huquqini olishga erishgan. I. I katta boylik toʻplagan (shundan uning laqa-bi „Kalita“ – „pul xaltasi“) va uni boshqa knyazliklardan yerlar sotib olish uchun ishlatgan. I. I davrida rus mitropolita qarorgohi Vladimirdan Moskvaga koʻchirilgan.

## Manbalar
Ivan III Vasilyevich

**Ivan III Vasilyevich** (1440.22.1 — 1505.27.10, Moskva) — Moskvaning ulugʻ knyazi (1462—1505). Vasiliy II Tyomkiyning oʻgʻli. I. I davrida yagona Rossiya davlatining hududiy yadrosi shakllangan va markaziy davlat apparati tuzila boshlagan; Yaroslavl (1463), Novgorod (1478), Tver (1485), Vyatka (1489). Perm va b. Moskva atrofida birlashtirilgan; moʻgʻullar istibdodiga barham berilgan ("Ugradagi turish" 1480); 1497 y. Sudebniki tuzilgan, Moskva Kremli qayta qurilgan — yangi sobor, minora, saroylar bunyod etilgan. Rus davlatining xalqaro eʼtibori oshgan; "Butun Rusning ulugʻ knyazi" unvoni rasmiylashtirilgan. 

## Manbalar
Ivan Grozniy

Ivan IV Grozniy (1530.25.8, Kolomenskoye qishlogʻi – 1584.18.3, Moskva) – „Butun Rusning ulugʻ knyazi“ (1533 y. dan), 1-rus podshosi (1547 y. dan). Vasiliy III ning oʻgʻli. Mustabid hokim sifatida xalq uni „Grozniy“ („Dahshatli“) laqabi bilan atagan. I. IV 40-yillarning oxiridan Tanlangan rada ishtirokida davlatni boshqargan. Uning davrida 1549-yil dvoryanlar tabaqasini kuchaytirish orqali boyarlar hokimiyatini zaiflashtirish maqsadida ilk Zemskiy sobor-erkin aholi turli toifalari vakillarining yigʻilishini chaqirilgan; 1550 yil Sudebniki tuzilgan; boshkaruv va sud islohotlari oʻtkazilgan; 1565 yilda oprichnina joriy etilgan; Angliya bilan savdo aloqalari oʻrnatilgan (1553); Moskvada 1-bosmaxona qurilgan; Qozon (1552) va Astraxon (1556) xonliklari boʻysundirilgan; Boltiq boʻyiga chiqish maqsadida Livon urushi olib borilgan (1558—83); Sibirni bosib olish boshlangan (1581). Ivan IV ning ichki siyosati ommaviy qatl etishlar, dehqonlarni asoratga solishni kuchayishi bilan ajralib turadi.

## Manbalar
Yegor Ivanin

**Yegor Ivanovich Ivanin** (1918.18.1, Tyumen viloyati, Sladkovorni, 1979.8.6, Jizzax) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1939-yildan Samarqand viloyatining Zomin tumanida yashagan, traktorchi boʻlib ishlagan. 1938—40-yillar armiyada. 1941-yildan frontda. 1-Boltiqboʻyi frontining 14tankka qarshi qi-ruvchi artilleriya brigadasining batareya komandiri. Ivanin 1944-yil 21-avgust da Litvaning Shaulyay shahri uchun boʻlgan janglarda jasorat koʻrsatgan. 1945-yil 24-martda Kahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Urushdan keyin Jizzax viloyatidagi jamoa xoʻjaliklarida, keyin Jizzax shahri zavodlaridan birida shofyor boʻlib ishlagan.

## Manbalar
Aleksey Ivanov (mexanik)

**Aleksey Ivanovich Ivanov** (1885—1958) — mexanik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), professor (1938), Toshkentdagi gimnaziyani (1898—1906), Germaniyaning Tyubingen shahridagi universitetni va Karlsrue (Baden) politexnika institutini (1906—1912), Peterburg politexnika institutini (1917) tugatgan. Germaniyadagi Karlsrue mashinasozlik zavodida muhandiskonstruktor (1912—1914). Yoqilgʻi boʻyicha Turkiston vakili (Turktop) taklifiga binoan Toshkentda ishlagan (1917—1919). 1919-yildan Turkiston universitetida, Oʻrta Osiyo Paxtachilik-irrigatsiya politexnika instituti (SAXIPI)da, Oʻrta Osiyo Energetika institutida, Oʻrta Osiyo Industrial institutida, Toshkent Politexnika institutida ishlagan. Bir necha oʻquv qoʻllanmalari tuzgan.

## Manbalar
Aleksey Ivanov (haykaltarosh)

**Aleksey Nikolayevich Ivanov** (1905.1.8, Ulyanovsk - 1987.24.5, Toshkent) — haykaltarosh, Oʻzbekiston xalq rassomi (1955). Samara badiiy texnika ustaxonasida ishlagan (1919— 20). 1929-yil dan Samarkandda, keyinroq Toshkentga kelib, ijodiy ish bilan shugʻullangan. Ilk asari — "Kitob ushlagan oʻzbek qizi" (1937). Asarlarini asosan gipsda ishlagan: "Shaxtyor" (1947), "Zveno boshligʻi" (1953), "M. Turgʻunboyeva" (1955), "Ibn Sino" (1956) va b. haykallari, Mehnat Kahramonlari (M. Ubaydullayeva, O. Yoʻldosheva, N. Niyozov, H. Tursunqulov va b.) portretlari ustida ishlagan; 50—60y. larda mehnat ahli aks etgan haykallar ("Poʻlat quyuvchi", "Choʻpon", "Payvandchi qiz" va b.), H. Olimjon byusti (bronza, 1958) ni yaratdi.

## Manbalar
Konstantin Ivanov

**Konstantin Vasilyevich Ivanov** (1890-yil 15(27)-may — Belebeyevsk tumani, Boshqirdiston — 1915-yil 13(26)-mart) — chuvash shoiri. Chuvash adabiyoti asoschisi, muallim. Chuvash oʻrta maktablari uchun oʻquv qoʻllanmalari va alifbo tuzishga hissa qoʻshgan. Ilk ijodi 1905—1907-yillar rus adabiyotidagi sheʼr va asarlarini chuvash tiliga tarjima qilishdan boshlagan. „Ikki qizim“, „Ochlik ertaklari“, „Temir iylagich“ va „Beva“ balladalari, „Shaytonning kuli“ fojia va boshqa publitsistik sheʼrlar muallifi. „Narspi“ (1908) dostoni haq-huquqsiz chuvash ayoli haqida. Ivanov chuvash sheʼriyatida birinchi boʻlib sillabiktonik sheʼr tizimini qoʻllagan.

## Manbalar
Platon Ivanov

**Platon Ivanovich Ivanov** (1891 — 1968) — psixolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1968), professor (1938), 1927-yildan Oʻzbekistonda. Dastlab Samarkanddagi Oʻzbek oliy pedagogika institutida dars bergan. Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutida pedogogik (1930—39), psixologiya kafedralari (1939—68) mudiri. Shu institutda psixologiya laboratoriyani ochgan va unga rahbarlik qilgan. Psixologiyaning turli masalalariga, xususan, iroda va xarakter tarbiyasiga oid bir necha asarlari, pedagogika institutlari talabalari uchun darsliklari nashr etilgan.

## Manbalar
Sergey Nikolayevich Ivanov

**Sergey Nikolayevich Ivanov** (1922.11.4 – Sankt-Peterburg –1999.20.3) — rus turkiyshunosi, tarjimon. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), filologiya fanlari doktori (1970), professor (1971). Leningrad universitetining sharq fakultetini tugatgan (1951). Buxoro pedagogika institutida oʻqituvchi, rektor oʻrinbosari (1951—53), Leningrad universitetida oʻqituvchi (1953–71), kafedra mudiri (1972-yildan). I.ning ilmiy ishlari turkiy tillar grammatikasi, oʻzbek adabiy tili va tarjima nazariyasi masalalariga bagʻishlangan ("Oʻzbek tili sintaksisidan ocherklar", 1959; "Abulgʻozixonning "Shajarai turk"i. Grammatik ocherk", 1969; "Turktili grammatikasi kursi", 1–2 qism, 1975, 1977 va boshqalar.). I. Alisher Navoiyning yuzlab gʻazal, ruboiy, fard, qitʼa, tuyuqlarini rus tiliga tarjima qilgan. Shoirning rus tilida chiqqan 10 jildli (1968–70) asarlarida muharrir sifatida ishtirok etgan. Bundan tashqari, I. Lutfiy, Gadoiy, Sakkokiy, Nodira, Muqimiy kabi mumtoz shoirlar bilan bir qatorda yangi adabiyotimiz vakillari Hamza, Gʻafur Gʻulom, Oybek, Usmon Nosir, Uygun, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov va b. shoirlar sheʼriyatidan namunalarni ham rus tiliga tarjima qilgan. Ivanov tarjimalari orasida ikki asar tarjimasi alohida diqqatga sazovor. Ulardan biri 11-asrning bukj madaniy yodgorligi hisoblanadigan Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig" (1990-yilda tarjima qilingan) asari boʻlsa, ikkinchisi Alisher Navoiyning "Lison ut-tayr" (1970-yilda tarjima qilingan) dostonidir. Har ikki tarjima ham ilmiy jamoatchilik tomonidan yuksak baholangan.

## Manbalar
Ivanovo

**Ivanovo** (1932-yil gacha IvanovoVoznesensk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1871-yil dan), Ivanovo viloyati markazi. Uvod daryosi (Klyazma irmogʻi) sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 472 ming kishi (1994). Shahar 19-asrning oxiridan Oʻrta Osiyoning arzon paxta xom ashyosi asosida toʻqimachilik sanoatining yirik markaziga aylandi. Mashinasozlik, yengil, kimyo, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. 7 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik, chit va badiiy muzeylari, filarmoniya bor.

## Tarixi
Ivanovo Rossiyaning Oltin halqa sayyohlik roʻyxatiga kiritilgan va roʻyxatga kiritilgan boshqa shaharlardan bu yerda deyarli hech qanday diniy yodgorliklar saqlanib qolmagani bilan farq qiladi, chunki shaharning asosiy qismi 1917-yil oktyabrdagi inqilobdan keyin vayron qilingan.

## Manbalar
Ivanovo viloyati

**Ivanovo viloyati** - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1929-yil 14 yanvarda tashkil topgan. Maydon 23,9 ming km. Aholisi 1222 ming kishi (2000), asosan ruslar. 22 maʼmuriy rayon, 17 shahar va 32 shaharcha bor. Markazi Ivanovo shahri Ivanovo viloyati Sharqiy Yevropa tekisligining markaziy qismida joylashgan. Yer yuzasi, asosan, tekislik. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 18–19°), qishi oʻrtacha sovuq (yanvar niki – 12°). Yillik yogʻin 550–600&nbsp;mm. Daryolari Volga havzasiga mansub. Ivanovo viloyatida Gorkiy suv omborining bir qismi, Volga – Uvod kanali bor. 200 dan ortiq koʻl mavjud. Viloyat maydonining 2,9% botqoqlik. Tuprogʻi, asosan, podzol va botqoq tuproqlar. Qariyb 1 mln. ga yer oʻrmon. Sut emizuvchilardan malla quyon, oq quyon, tulki, tiyin; qushlardan karqur, kur, chil, kaklik; botqoqlik va qoʻllarda oʻrdak, gʻozlar uchraydi.

Ivanovo viloyati Rossiya Federatsiyasining toʻqimachilik (ip, gazlama va zigir tola gazlamasi) sanoati rayonlaridan biri. "Krasnaya Talka" yigiruv fabrikasi, melanj va kamvol kombinatlari va b. bor. Ip gazlama sanoatining asosiy markazlari: Ivanovo, Kineshma, Shuya, Vichuga, Furmanov, Teykovo, Rodniki, Yuja. Zigʻir tola gazlamasi sanoati markazi – Privoljsk. Toʻqimachilik mashinasozligi, asosan, Ivanovo shahrida. Ivanovo "Tochpribor", "Ivtekmash" ishlab chiqarish birlashmalari, "Elektrokontakt", "Stroymashina", "Temp" (avtokranlar) zavodlari bor. Toʻqimachilik sanoati ehtiyojlari uchun boʻyoq va kislotalar ishlab chiqariladi, neft kimyosi, oziqovqat sanoatlari birmuncha rivojlangan. Sut-goʻsht mahsulotlari, konserva va b. ishlab chiqariladi. Oʻrmon va yogʻochsizlik sanoati (yogʻochtaxta, mebel ishlab chiqarish) rivojlangan. Yogʻoch-sozlik korxonalari, asosan, viloyatning Zavoljye va janubi-sharqida joylashgan. Qurilish materiallari sa-noatida gʻisht, yigʻma temir-beton konstruksiyalar va detallar ishlab chiqariladi. Yoqilgʻi-energetika majmui maxdlliy xom-ashyo hisobiga ishlaydi (Ivanovo shahri yonidagi torfda ishlaydigan elektr stansiyasi, Saratov–Nijniy Novgorod–Cherepovets gazoprovodi). Gʻalla, kartoshka, yem-xashak ekinlari, tolali zigʻir, sabzavot ekiladi. Chorvachilikda sut-goʻsht chorvachiligi va choʻchqachilik, zotdor yilqichilik yetakchi oʻrinda. Palex va Xoluy shaharlari badiiy hunarmandchilik (lok-boʻyoq mahsulotlarini tayyorlash, miniatyurali rasm chizish)ning markazlari sifatida mashhur. Viloyatning asosiy temir yoʻl liniyasi Moskva– Ivanovo–Kineshma. Volga, Teza, Unja, Klyazma daryolarida kema qatnaydi. 7 oliy oʻquv yurti, kutubxonalar, 5 muzey, 3 teatr bor.

## Manbalar
Ivano-Frankivsk

**Ivano-frankovsk** (1962-yil gacha Stanislav) — Ukrainadagi shahar, Ivano-Frankovsk viloyati markazi. Karpat togʻlarining etaklarida. Temir va shosse yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 227,0 ming kishi. Shaharga 1962-yil da ukrain yozuvchisi I. Ya. Franko nomi berilgan. Sanoatning muhim tarmoqlari: yengil (trikotaj, tikuvchilik, badiiy buyumlar i. ch. f-kalari, koʻn korxonasi), oziq-ovqat sanoati (goʻsht, non, spirtaraq kombinatlari va b.), yogocheozlik (mebel f-kasi), metallsozlik (asbobsozlik, avtomobil tuzatish, lokomotiv tuzatish), kimyo. 3 oliy oʻquv yurti, Ukraina musiqali drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, oʻlkashunoslik, badiiy, Karpat boʻyi badiiy muzeylari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan kostyol (18-asr), arman cherkovi saqlanib qolgan. 

## Manbalar
Ivasi

**Ivasi**, sardina (Sardinops sagax) — seldsimonlar oilasiga mansub baliq. Tinch okean sardinasi koʻplab ovlanadi (qarang Sardinalar). 

## Manbalar
Ivitish

**Ivitish** — 1) toʻqimachilikda — tolali oʻsimliklar (kanop, zigʻir, jut va b.) poyasidan tolalarni ajratib olishga tayyorlash jarayoni; bunda tolalarni bir-biriga yopishtirib turgan pektin moddalar eriydi (parchalanadi). Poya yoki uning poʻstlogʻini sovuq yoki issiq suvda, bugʻda, har xil kimyoviy moddalar taʼsirida, dalaning oʻzidagi namgarchilikda I. mumkin. Suvda I. har xil mikroorganizmlarning faoliyatiga asoslangan. Sovuq suvda I. da poya yoki poʻstloq bogʻbogʻ qilib tabiiy (dare, koʻl, hovuzlar) yoki sunʼiy suv havzalaridagi suvga botirib qoʻyiladi. Bunda suvning temperaturasi havoning temperaturasiga bogʻliq boʻlib, 20—25° dan ortmaydi. Sovuq suvda poya yoki poʻstloq havoning temperaturasiga qarab 10— 30 kunda yetiladi; bunda ivish jarayoni bir tekis bormaydi. Suvning sirtida turgan poyalarda mogʻor zamburugʻlarining oʻsishi uchun yaxshi sharoit yaratiladi; suvga botgan qismining suv sirtiga yaqinroq joyida aerob bakteriyalar, pastki qatlamlarida esa anaerob bakteriyalar rivojlanadi. Bunday har xil mikrofloralar poya va poʻstloqlarning bir tekis ivib yetilishiga imkon bermaydi. Suvning pastki qismida temperatura ustki qismiga qaraganda ancha past boʻlgani uchun ham poyaning hammasi bir tekis ivimaydi. Issiq suv (36—38°) da poya yoki poʻstloqlar, odatda, yopiq xonalardagi temir-beton baklarda ivitiladi: 3—6 t poya yoki poʻstloq sigʻadigan bakning suv, regenerat (oldingi ivitishdan qolgan va har xil usullar bilan tiklangan suyukdik) va bugʻ keladigan hamda ishlatilgan suyuqlik chiqarib yuboriladigan quvur va joʻmraklari boʻladi. Oldin bakka poya yoki poʻstloq bogʻlarini joylab, soʻngra bakka suyuqlik toʻldiriladi. Suyuqlik har 10—12 so-atda qisman almashtirib turiladi. Suyuqlik temperaturasini birday tutib turish uchun bakka bugʻ berib turiladi. Issiq suvda ivitganda kanop, jutni I. 7—8 kun, zigʻir va kanopni I. 3 kun davom etadi. Issiq suv bilan I. jarayoni bir tekis oʻtadi va tola sifatli chiqadi. Poya yoki poʻstloq issiq suvda ivitilganda avvalo aerob, soʻngra anaerob bakteriyalarning "ish" faoliyatidan foydalaniladi.

Zigʻir poyalarini namgarchilik paytida dalaning oʻzida yoyib I. mumkin. Bunda shudring yoki yomgʻir ivituvchi suyuqlik vazifasini oʻtaydi. Bu usul zamburugʻlarning faoliyatiga asoslangan. Zamburugʻlar yuqori namlik, aeratsiya va maʼlum temperaturada yaxshi rivojlanadi va pektin moddalarini parchalaydi. I. ning kimyoviy va bugʻlash usullari ham bor. Kimyoviy usulda turli moddalar (tuzlar, kislotalar, ishqorlar va b.)ning eritmalari qoʻllanadi. Bular pektin moddalarini gidrolizlaydi. Bugʻlab I. da poyalar oldin suvda ivitiladi, soʻngra bugʻlanadi. Oʻzbekistonda, asosan, kanop poyalari ivitiladi; 2) guruch, noʻxat, joʻxori va b. donlarni ovqatga ishlatishdan oldin suvga solib yumshatib olish; 3) yemni suvga solib yumshatib qoʻyish; 4) qatiq tayyorlash (qatiq ivitish).

## Manbalar
Yuriy Ivliyev

**Yuriy Ivliyev** (1923.17.4, Toshkent - 1945.11.2, Grodno) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, 1940-yildan armiyada. 1942-yildan frontda. 312-shturmchi aviatsiya polki (2-Belorussiya fronti 4-havo armiyasining 233-shturmchi aviatsiya diviziyasi)ning eskadrilya komandiri. Ivliyev 120-marta jangovar parvoz qilib, dushmanning muhim harbiy nuqtalarini yakson qilgan. 1944-yil 26-oktabr da Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Ivliyev 1945-yil 29-yanvar da jangovar topshiriqni bajarish paytida halok boʻlgan. Toshkentdagi koʻchalardan biri Ivliyev nomi bilan yuritiladi.

## Manbalar
Aleksandr Ivchenko

**Aleksandr Georgiyevich Ivchenko** [1903.10.(23).9, Zaporojye viloyati, Tokmak shahri. — 1968.30.4, Zaporojye] — aviatsiya dvigatellari konstruktori, Ukraina FA Akademik (1964 yildan), Mehnat Qahramoni (1963). Harkovdagi mexanikamashinasozlik institutini tugatgandan soʻng (1935) aviatsiya zavodida ishladi. Tajribakonstruktorlik byurosida asosiy konstruktor (1945 yildan), bosh konstruktor (1963 yildan). Aviatsiyada ishla-tiladigan bir qator porshenli, turbo-reaktiv va turbovintli dvigatellar yaratdi. U yaratgan dvigatellar koʻplab samolyot va vertolyotlarga oʻrnatilgan.

## Manbalar
Igir

**Igir** (Acorus) — kuchaladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Ildizpoyasi yoʻgʻon. Barglari uzun, nashtarsimon. Koʻpincha dare va koʻl qirgʻoqlarida ilashib usadi. Tarkibida oshlovchi modda bor. Ildizpoyasidan efir moyi olinadi. Asosan, Sharqiy Osiyoda uchraydigan boshqa bir turining ildizpoyasi qandolatchilikda ishlatiladi.

## Manbalar
Igna

**Igna**, nina — 1) tikuvchilik, trikotaj ishlab chiqarish, matbaa va boshqa maqsadlarda keng ishlatiladigan tikuv quroli. Tikuvchilik ignasining qoʻlda va mashinada tikadigan xillari bor; qoʻlda tikadigan igna xilma-xil yoʻgʻonlikdagi poʻlat simdan suyri, oʻtkir, ip oʻtkaziladigan teshikli qilib yasaladi. Ular uzunligi va diametriga qarab raqamlarga boʻlinadi (masalan 1 dan 9-raqamgacha boʻlgan ignaning yoʻgʻonligi 0,6 dan 1,0 mm gacha, uzunligi 30 dan 50 mm gacha). Kiyim-kechak, koʻrpa-toʻshak va hokazo tikishda ishlatiladi. Katta-kichikligi va yoʻgʻon-ingichkaligiga qarab, chok ignasi (chok tikish uchun), qaviq ignasi (qavish uchun), palak ignasi (palak tikish uchun), soʻzan ignasi (hurjun, toʻrva, etik, mahsi va hokazo tikish uchun), mashina ignasi (tikuv mashinalari uchun) kabi xillarga boʻlinadi. Igna yuzdan bir mm larda ifodalangan raqamlar (№60 — 0,60 mm, №120 — 1,2 mm) boʻyicha birbiridan farq qiladi. Trikotaj ignasi trikotaj mashinasining izma (petlya) hosil qiluvchi qismi. Ilgakli, tilli va oʻyikli xillari koʻp tarqalgan;

2) tibbiyotda: jarrohlik operatsiyalarida yaralarni tikish uchun ishlatiladigan qurol; katta-kichik va turli yoʻgʻonlikdagi ignalar boʻladi. Shuningdek, shprits ignalari ham bor;

3) matbaa ignasi: yogʻoch dastaga mahkamlangan, uchi kesik konus yoki kurakcha koʻrinishidagi ingichka poʻlat sterjen; odatdagi tikuvchilik ignasiga oʻxshash boʻladi. Ofort (naqsh) va gravyuralar hosil qilishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Igna baliqlar

**Igna baliqlar** (Syngnathus) – dengiz kirpilari oilasiga mansub baliklar urugʻi. Tanasi 6 yoki 7 qirrali, ingichka, uzunligi 40 sm gacha. Tumshugʻi ingichka va choʻziq, ogʻzi kichik, tishsiz. Dum suzgichlari kichik, qorin suzgichlari boʻlmaydi. Erkagining qornida yoki dum tomonida uvildiriq saqlaydigan kamerasi boʻladi. Bu kameraga urgʻochisi uvildiriq tashlaydi. Uvildiriklarga shilimshiq parda orqali qondan kislorod kelib turadi. 50 tacha turi maʼlum: tropik, subtropik va moʻʼtadil dengizlarda (jumladan Qora va Kaspiy) da tarqalgan. Iqtisodiy ahamiyatga ega emas.

## Manbalar
Igna burni

**Igna burni**, Agulyash — Afrikaning eng jan. chekkasi (34°52’ j. k. va 19°59’ shq. u.). JAR hududida, Yaxshi Umid burnidan 155 km jan.sharqda. Burun yaqinida dengizda magnit ano-maliyasi kuzatilganidan shunday nom berilgan (portugalcha agulhas — igna, bunda kompasning magnitli mili na-zarda tutilgan).

## Manbalar
Igna burni oqimi

**Igna burni oqimi**, Agulyash oqimi — Hind okeanidagi iliq oqim, Afrikaning jan.sharqiy qirgʻoklarida, 25 va 40° sh. k. lar oraligʻida Mozambik va Madagaskar dengiz oqimlarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Tezligi yil fasllariga qarab 0,7 dan 3&nbsp;km/s gacha oʻzgarib turadi. I. b. o. Fapbiy Shamollar nomli dengiz oqimi bilan uchrashgach, okean tubiga ketadi. Suv temperaturasi fevral da 20—27°, avgustda 16—22°. Shoʻrligi 35,5%".

## Manbalar
Igna sanchib davolash

**Igna sanchib davolash**, **akupunktura** — organizmning yumshoq toʻqimalariga maxsus ignalar kiritib davolash. Reflektor terapiya usullaridan biri Xitoy, Koreya, Yaponiya xalq tibbiyotida igna sanchib davolash qadimdan maʼlum. Bunda gavdaning muayyan (700 ga yaqin) nuqtalariga kiritilgan ignalar nerv uchlarini taʼsirlaydi. Taʼsirlanish bosh yoki orqa miyaga, u yerdan turli aʼzolarga oʻtadi. Periferik nerv sistemasi kasalliklari, uyqu buzilishi, moddalar almashinuvining oʻzgarishi, shikastlanish va boshqalar natijasida paydo boʻladigan boʻgʻim va muskul kasalliklarida qoʻllanadi. Zarurat tugʻilganda igna sanchib davolash bilan birga dori-darmonlar ham buyuriladi.

## Klinik amaliyot

Akupunktur - bu alternativ tibbiyotning bir shakli. U eng keng tarqalgan og'riqlarni yengillashtirish uchun ishlatiladi, garchi u turli xil holatlarni davolash uchun ham ishlatiladi. Akupunktur odatda faqat boshqa davolanish shakllar bilan birgalikda ishlatiladi. Masalan, Amerika anesteziologlar jamiyati buni faqat anesteziologik terapiya bilan birgalikda noxush, ildiz og'rig'i uchun davolashda ko'rib chiqilishi mumkinligini ta'kidlaydi. Akupunktur - bu teriga yalpi ignalar qo'yish. Tibbiy ta'lim va tadqiqotlar uchun Mayo jamg'armasi (Mayo klinikasi) ga ko'ra, odatda o'tirishda taxminan besh-yigirma igna o'rnatiladi; aksariyat hollarda ignalar o'n-yigirma daqiqa davomida joyida qoladi. U issiqlik, bosim yoki lazer yorug'ligi qo'llanilishi bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Klassik ravishda akupunktur individuallashtirilgan va ilmiy tadqiqotlarga emas, balki falsafa va intuitsiyaga asoslangan. Shuningdek, XX asrning boshlarida Yaponiyada bolalar (*shonishin* yoki *shōnihari*) da davolash uchun ignalardan tashqari boshqa qurilmalarning murakkab setidan foydalangan holda ishlab chiqilgan invaziv bo'lmagan terapiyalar mavjud.

## Manbalar
Ignabargli oʻsimliklar

**Ignabargli oʻsimliklar** - qaragʻaytoifa (ochiq urugʻli) oʻsimliklar boʻlimiga mansub, asosan, monopodial, baʼzan simpodial shoxlanuvchi daraxt yoki butalar. Poyasida oʻtka-zuvchi naylar oʻrnida serkovak hoshiyali traxeidlar boʻladi. Poyasi ikkilamchi yoʻgʻonlashish xususiyatiga ega. Barglari tangacha yoki ignasimon (nomi shundan olingan), poyasida bir necha yil turadi. I. oʻ. shamol yordamida changlanadi. Ularning aksariyat qismini doim yashil oʻsimlik turlari tashkil etadi. Yer yuzida I. oʻ. ning 400 ga yaqin turi bor. Asosan, Shim. yarim sharda tarqalgan. qaragʻay, archa, qora qaragʻay, tiss, sarv turkumlari koʻproq uchraydi. Oʻzbekistonda archa turkumiga mansub turlar oʻsadi.

## Manbalar
Ignalar mintaqasi

**Ignalar mintaqasi** - yer sunʼiy yoʻldoshi yordamida maʼlum balandlikka konteynerda chiqarilib, Yer atrofiga sochib yuboriladigan kalta mis yoki volfram tolalardan iborat kat-lam. I. m. radiorele aloqalarida maxsus yoʻnalishga ega boʻlmagan toʻlqin tarqatish uchun passiv retranslyator vazifa-sini bajarishi mumkin. Yer sirtining istalgan nuqtalari orasida radioaloqa bogʻlash uchun 4000 km balandlikka ekvatorial qutb tekisligidagi ikkita I. m. yetarli. Undan bir necha yil foydalanish mumkin. U arzon va ishonchli, lekin radiosignallarni hamma tomonga sochgani uchun qabul qilinayotgan signal kuchsiz boʻladi, xabarlar sekin uzatiladi. I. m. yer sunʼiy yoʻldoshlari uchun xavfli boʻlishi mumkin. 

## Manbalar
Ignaterililar

**Ignaterililar** () -umurtqasiz hayvonlar tipi. Tanasining uzunligi bir necha mm dan 5 m gacha, yulduz, bodring, dumaloq va b. shaklda. Voyaga yetgan Ignaterililar tanasi odatda 5 nurlik simmetriyaga ega. Skeleti ohak plastin-kalardan va koʻpincha tanasi yuzasiga boʻrtib chiqib turadigan ohaq pixlar, yaʼni ignalardan iborat. Ignaterililarda ambu-l a kral sistema boʻladi. Bu sistema suv bilan toʻlgan naychalardan tashkil topgan. Naychalar harakatlanish organlari — juda koʻp ambulakral oyoqchalar bilan bogʻlangan. Ignaterililarning ayrim sinflarida bu oyokchalar paypaslagichlarga oʻxshash boʻlib, nafas olish, qisman tuygʻu vazifasini bajaradi. Ignaterililarning tana boʻshligʻi ikkilamchi. Asosan, jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Lichinkasi dipleurula deyiladi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Oʻsimlik, detrit, mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. Shuningdek, dengiz yulduzlari, baliqlar, mollyuskalar, yirik qisqichbaqasimonlar va b. hayvonlar bilan oziqlanib, bir-muncha ziyon keltiradi. 6 mingtacha turi maʼlum, asosan, suvi juda shoʻr dengizlarda yashaydi. 5 sinf (dengiz yulduzlari, ofiuralar, dengiz tipratikanlari, dengiz bordinglari (goloturiyalar), dengiz nilufarlari) ga boʻlinadi.

## Manbalar
Ignatyev missiyasi

**Ignatyev missiyasi** — rus podsho hukumati tomonidan Xiva xonligi va Buxoro amirligi bilan siyosiy hamda savdo munosabatlari oʻrnatish bahonasida, aslida josuslik maqsadida polkovnik N. P. Ignatyev boshchiligida yuborilgan elchilar missiyasi (1858). Ignatyev missiyasi 1858-yilning mayida 50 kishilik qoʻriqchi otryad bilan Orenburgdan chiqib, Amudaryo yoqalab, iyul oyida Xivaga keladi va xon hukumati bilan savdo shartnomasi tuzadi. Soʻngra Buxoroga kelib imtiyozli savdo shartnomasi tuzishga, zindonda yotgan rus fuqaro va asirlarni ozod etishga erishadi. Ignatyev missiyasi toʻplagan maʼlumotlar Turkistonning Rossiya tomonidan istilo etilishida muhim rol oʻynagan.

## Manbalar
Ignitron

**Ignitron** (lot. ignis — olov va (elektr) ron) — simob katod va boshqariladigan yoy razryadyam bir anodli ion asbob. Ishi gazlardagi yoy razryadga asoslangan. I. da kremniy karbidi yoki bor karbididan qilingan qoʻshimcha elektrod — yoqqich ishlatiladi. Yoqqichga kuchlanish berilganda yoqqich bilan simob katodning tutashgan qismida uch-kun chiqadi. Shunda asosiy anod yoy razryadini xrsil qiladi. Yoqish kuchlanishi fazasini asosiy kuchlanish fazasiga nisbatan oʻzgartirib, I. dan oʻtuvchi tok miqdorini boshqarish mumkin. I. metall va shisha qobiqii qilib ishlab chiqariladi. Metall qobiqli I. tok kuchining oʻrtacha qiymati 20—700 a (anoddagi kuchlanish amplitudasi 5 kV gacha), shisha qobiqli I.da — 100 a gacha (5 kV) boʻladi. I. kuchli toʻgʻrilovchi qurilmalar, elektr yuritmalar, elektr payvandlash qurilmalari, temir yoʻl lardagi kichik elektr st-yalari va b. joylarda ishlatiladi. I. oʻrniga yarim oʻtkazgichli qurilmalar ham ishlatilmoqda.

## Manbalar
Igor

**Igor** (? - 945) - Kiyevning ulugʻ knyazi (912 y. dan). Ryurikovichlar sulolasining dastlabki knyazi. I. oʻzidan oldingi knyaz Olegning ishini davom ettirib, Dnestr va Dunay daryolari oraligʻidagi jan. slavyan qabilalarini boʻysundirgan, drevlyanlar qoʻzgʻolonini bostirgan. 913 y. I. qoʻshinlari Kaspiy qirgʻoqlari boʻylab Bokugacha borgan, 941 va 944 y. larda Vizantiyaga yurish qilib gʻalaba qozonolmagach, shartnoma tuzgan. I. drevlyanlardan ikkinchi marta solik, undirish paytida oʻldirilgan.

## Manbalar
Igor Svyatoslavich

**Igor Svyatoslavich** (1150-1202) — Novgorod-Seversk (1178 yildan) va Chernigov (1198 yil dan) knyazi. Qad. rus adabiy yodgorligi — Igor polki jangnomasi qahramoni. 12-asr da Kiyev Rusi taxti uchun oʻzaro kurashlarda qipchoqlar (polovetslar) yordamida ishtirok etgan va bu bilan Janubiy Rusni talon-toroj boʻlishiga imkon yaratib bergan. Qipchoqlarning tazyiqi kuchaygach, I. S. boshqa knyazlar bilan ittifoq boʻlib qipchoklar ustiga yurish qilgan (1185). Ruslar Don va Sala daryolari boʻylarida joylashgan qipchoqlar qarorgohiga toʻsatdan hujum qiladilar. Bu paytda qarorgoxda chollar, ayollar, bolalardan boshqa hech kim yoʻq edi, erkaklar safarda boʻlishgan. Ruslar qarorgohni talon-toroj etib, katta oʻlja bilan qaytayotganlarida Qoyali (Ka-galnik) sohilida qipchoqlar tomonidan oʻrab olinib tor-mor keltirilgan, knyazlar, shu jumladan I. S asir tushgan, oʻgʻlini qoldirib oʻzi qochgan. I. S ning ushbu yurishi keyinchalik "Igor polki jangnomasi" asosiy mazmunini tashkil qilgan.

## Manbalar
Iguasu

**Iguasu** — 1) Jan. Amerikadagi dare, Braziliya hududida, Parananing chap irmogʻi. Uzunligi 1320&nbsp;km, havzasining maydoni 62 ming km. Quyi qismida Braziliya bilan Argentina chegarasidan oqadi. Serostona, sharsharalar bor; 2) Jan. Amerikadagi sharshara, Iguasu daryosida. Iguasu daryosining Parana daryosiga quyilish joyidan 26&nbsp;km yukrrida. Ikkita tik bazalt zinadan oʻzaro orollar bilan ajralgan 275 dan ortiq katta va kichik sharsharalardan iborat boʻlib, tor daraga 72 m balandlikdan tushadi. Kengligi 4000 m gacha. I. atro-fida shu nomda Argentina va Braziliyaga qarashli milliy park tashkil etilgan. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Iguanalar

**Iguanalar** (Iguanidae) — kaltakesaklar oilasi. Tanasining shakli va rangi har xil. Uzunligi bir necha sm dan 2 m gacha (Iguana iguana). Boshi juda koʻp mayda qalqonchalar bilan qoplangan. Agamalarga oʻxshaydi, ulardan tishlarining jagʻiga ichki tomondan yopishganligi bilan farq qiladi. Oyoqlari yaxshi rivojlangan. 500 ga yaqin turi maʼlum. Shimoliy va Janubiy Amerika, Madagaskar va ayrim Polineziya orollarida tarqalgan. Koʻpchiligi oʻrmonlarda daraxtlar shoxida, choʻl va togʻlarda yashaydi, ayrim turlari umrining bir qismini suvda oʻtkazadi. Asosan, hasharotlar va b. mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, ayrim turlari oʻsimlikxoʻr. Tuxum qoʻyib koʻpayadi, bir qancha turlari tuxumdan tirik tugʻadi. Goʻshti, tuxumi va te-risidan foydalaniladi. 13 turi va koʻpchilik kenja turlari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Idalgo (maʼnolari)

**Idalgo**:

* Idalgo, Idalgo-ikostilya, Migel (1753.
* Idalgo (tabaqa) (ispancha hidalgo) — oʻrta asrlarda Ispaniyadagi ritsarlarning mayda va oʻrta tabaqasi.
* Idalgo (shtat) — Meksikadagi shtat.
Idalgo (tabaqa)

**Idalgo** (ispancha hidalgo) — oʻrta asrlarda Ispaniyadagi ritsarlarning mayda va oʻrta tabaqasi. "I." istilohi 12-asr ning oxirida paydo boʻlgan. Rekonkista davrida I. lar muhim harbiy kuch sanalgan. 15-asr dan I. lar qashshoqlasha boshlagan. 16-asr da I. lar Amerika qitʼasini bosib olishda — konkistala faol ishtirok etganlar. 

## Manbalar
Idalgo (shtat)

**Idalgo** — Meksikadagi shtat. Mamlakatning markaziy qismida, Meksika yassitogʻligining janubi-sharqida. Maydoni - 20,9 ming km. Aholisi - 2,2 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Pachuka shahri. Aholi, asosan, vodiylarda yashaydi. Yer yuzasi plato boʻlib, oʻrtacha balandligi 2000 m; alohida choʻqqilari 3000 m va undan ziyod. Sharqiy Syerramadre togʻ sistemasi Idalgo hududini Meksika qoʻltigʻidan ajratib turadi. Oʻrtacha oylik temperatura 16—20°. Yiliga 300–600&nbsp;mm yogʻin yogʻadi, tez-tez qurgʻoqchilik boʻlib turadi.

Aholisining koʻp qismi qishloq xoʻjaligida band. Asosan, mevali daraxtlar oʻstiriladi, sabzavot ekinlari va shakarqamish ekiladi. Shtatning sharqiy qismida yaylov chorvachiligi rivojlangan.

Oltin va kumush konlari bor. Mashinasozlik (vagonlar, yuk mashinalari, toʻqimachilik mashinalari), ne-ftni qayta ishlash, sement, rangli metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Yirik sanoat shaharlari: Syudad-Saagun, Tula.

## Manbalar
Ideal (tushuncha)

**Ideal** (yun. idea — timsol, gʻoya, tu-shuncha) — biror narsa, voqea va hodi-saning oliy namunasi, kamoloti; ay-rim shaxs, shaxslar guruhi, tabaqa va jamiyat intiluvchi oliy maqsad. Ijtimoiy-siyosiy I. — mukammal ijti-moiy tuzum; axloqiy I. — barkamol inson sifatlari, insoniy munosabatlar; estetik I. — har taraflama kamolga yetgan goʻzal koʻrinish, xislat, tavsif. I. muayyan tarixiy sharoitda ijtimoiy hayotning barcha jabhalari bilan chambarchas bogʻliq holda shakllanadi. I. ning amalga oshishi yoki oshmasligi uning voqelik bilan bogʻliqligiga, ta-raqqiyotni qanchalik toʻliq va toʻgʻri inʼikos ettirishga bogʻliq. Kishilar tarixda estetik va axloqiy I. ni orzu qilib, bu orzularni ertak va dostonlarda ifodalaganlar. Mas, Rustam va Farhod, Layli va Shirin faqat jismoniy jihatdan baquvvat hamda goʻzal boʻlib qolmay, ular yuksak odamiylik fazilatlariga ham ega.

I. real mavjud boʻlib, goʻzallikning yuqori darajada namoyon boʻlishidir. U hayotdagi, sanʼatdagi obyektiv goʻzalliklar haqida mukammal, toʻliq subyektiv tushunchalarimizdan iborat. I. deganda, birinchi navbatda, inson goʻzalligi tushuniladi. Har tomonlama yetuk, goʻzal kishi bizning estetik I. imizdir. Har bir millat goʻzallik haqida oʻz milliy I. iga ega, chunki i. ch. usuli, yashash sharoiti, geografik muhit, psixologiyasi turlichadir.

## Manbalar
Ideal gaz

**Ideal gaz** — molekulalari oʻzaro mutlaqo taʼsirlashmaydigan gaz; bunda gazni tashkil etuvchi molekulalarning xususiy hajmlari eʼtiborga olinmaydi. Har qanday real gaz zichligi juda kichik boʻlgan hollarda u oʻzining tabiati boʻyicha ideal gazga yaqinlashib boradi. Temperaturaning katta qiymatlarida, yaʼni molekulalarning oʻrtacha kinetik energiyalari molekulalarning oʻzaro taʼsirlashishi natijasida vujudga kelgan oʻrtacha potensial energiyalaridan juda katta boʻlganda ham real gazlarni ideal gazlar deb qarash mumkin. Ideal gazning ichki energiyasi shu gazni tashkil etuvchi barcha molekulalarning xaotik (tartibsiz) ilgarilama va aylanma harakat kinetik energiyalari bilan molekulalardagi atomlarning xaotik tebranma harakati kinetik va potensial energiyalarining yigʻindisiga teng . Aniq massa t ga ega boʻlgan ideal gazning muvozanatli holatini bosim r, hajm V va temperatura T dan iborat makroskopik parametrlar orqali toʻla ravishda ifodalaniladi. Bu parametrlarning oʻzaro bogʻlanishini ifodalovchi ideal gazning holat tenglamasi pV=~kT odatda Klapeyronmendeleyev tenglamasi deb ataladi, bunda M — gazning molyar massasi. Koʻpgina amaliy masalalarni hal etishda real gazlarga ideal gazlar uchun keltirib chiqarilgan, oddiy koʻrinishga ega boʻlgan qonuniyatlarni katta aniqlik bilan tadbiq etish mumkin.

## Manbalar
Idalgo

**Idalgo**, Idalgo-ikostilya, Migel (1753.8.5, Korralexo — 1811.31.7, Chiuaua) — Meksikaning milliy qahramoni; Ispaniyaga qarshi milliy ozodlik urushiga aylangan xalq qoʻzgʻoloni (1810—11) rahbari. Valyadolid (hoz. Moreliya) dagi Diniy seminariyani tugatgan, u yerda avval oʻqituvchi, soʻng rektor boʻlgan. Fransuz ensiklopedistlarining gʻoyalarini tarqatgani uchun oddiy qishloq cherkovi ruhoniysi darajasiga tushirilgan. I. mamlakat mustaqilligi, indeys xal-qining iqtisodiy va huquqiy ahvolini yaxshilash yoʻlidagi chiqishlarini davom ettirgan. I. Dolores sh. da xa-lqqa murojaat qilib ispanlarga qarshi ozodlik urushini boshlashga chaqirgan ("Dolores daʼvati") va dehq-on-indeyslar, kon ishchilari va pe-onlardan iborat inqilobiy armiyaga bosh boʻlgan. Noyabrda Gvadalahara sh. da I. boshchiligidagi hukumat tuzilgan. Hukumat qulchilikni bekor qilinganligini eʼlon qilgan, indeyslarga jamoa yerlarini qaytarish va soliqlarni kamaytirish haqidagi qonunlarni chiqargan. 1811-yil 17yanv. dainq-ilobiy armiya magʻlubiyatga uchragan. I. asirga olinib, sudlanib, otishga hukm qilingan.

## Manbalar
Ideal kristall

**Ideal kristall** — zarralari (atomlar, molekulalar, ionlar) fazoda qatʼiy muayyan tartibda joylashgan va fazoviy simmetriya xossasiga ega boʻlgan mukammal strukturali qattiq jism; kristallarning ideallashtirilgan modeli. Tuzilishi jihatdan tabiiy kristalldan farq qiladi. Tabiiy kristallda turli nuqsonlar — dislokatsiya, boʻsh joylar, kirishmalar va hokazo mavjud boʻlib, qatiy muayyan strukturali boʻlmasligi ham mumkin. Kristall panjara tebranishlari ham zarralar strukturasi tartibini buzadi. Ideal kristall tushunchasi kristallografiya va qattiq jismlar nazariyasida keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Ideal suyuqlik

**Ideal suyuqlik** - goʻyoki mutlaq yopishqoqlik, qisilish va issiqlik oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlmagan suyuqyaik; suyukliklarning ideallashtirilgan modeli. Kichik tezlikda oqadigan suyuqliklarga doir tushuncha. I. s. gidromexanika va aerodinamikoyu. keng qoʻllanadi. Yopishqoklik va b. xossalar asosiy omillar deb karalmaydigan va ularni hisobga olmaslik mumkin boʻlgan nazariy ishlarda, real su-yuqliklar va gazlarning harakatiga doir baʼzi masalalarni yechishda I. s. tushunchasidan foydalaniladi. 

## Manbalar
Ideal shahar loyihasi

**Ideal shahar loyihasi** - Uygʻonish davrida Italiya meʼmorlari tomonidan yaratilgan. Mil. av. 1-asr ning 2-yarmida yashagan Rim meʼmori va muqandisi Vitruviyning yunon va qad. Rim meʼmorlari tajribalarini umumlashtirib yozgan "Meʼmorlik haqida oʻn kitob" risolasiga rioya qilib, oʻz davrida ilm va texnika yutuklariga, davr estetik ideallariga tayanib I.sh.l. ni yaratdilar (1450—1615). Loyihalarda shahar xududini turar joy, maʼmuri-yat, savdo, i. ch., jamoat majmualariga ajratib qurish, shaharliklarni kasbikori, tabaqasiga ajratib joylashtirish koʻzda tutilgan. I.sh.l. ga rioya qilib Terra del Sole (1564), La Valetta sh. (1566) va Palma Nuova (1593— 95) qalʼalari, Grammikele sh. (1693) va b. bir necha shaharcha qurilgan.

Sharqda Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Nizomiy, Saʼdiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va b. oʻz ijodida I.sh.l. masalasiga toʻxtalgan. Forobiyning "Ideal shahar aholisining maslagi" asarida "Haqiqiy baxtga erishish maqsadida oʻzaro yordam qiluvchi qismlarni birlashtirgan shahar ideal shahardir, baxtga erishish maqsadida birlashgan kishilar jamoasi ideal jamoadir. Baxtga erishish maqsadida oʻzaro yordam bergan xalq ideal xalqdir", deyilgan. I. sh. l. da ilgari surilgan asosiy gʻoyalar, koʻzda tutilgan muhim maqsadlar keyingi davrlar meʼmorlik sanʼatida muhim ahamiyat kasb etdi. Shaharlarni aholiga qulay, koʻkalamzor, zonalarga ajratish va sh. k. fikrlar keyingi asrlar meʼmorlari loyihalarida rivojlantirildi.

## Manbalar
Idealizm

**Idealizm** ( — idea soʻzidan) — falsafadagi asosiy oqimlardan biri; ong, ruh, tafakkur birlamchi, materiya, tabiat, borliq ikkilamchi deb talqin etuvchi qarashlar tizimi. Materializmning muqobili. I. ning obyektiv va subʼyektiv shakllari bor. Obyektiv I. dunyoning asosida inson ongidan tashqarida va unga bogʻliq boʻlmagan holda gʻayritabiiy ruhiy ibtido (gʻoya, olamiy aql) yotadi, deb hisoblaydi. Bunday taʼlimotning yirik namoyandalari antik falsafada Platon, Plotin, Prokl; yangi davrda — G. V. Leybnits, F. V. Shelling , G. V. F. Gegel boʻlgan. Subʼyektiv I. inson ongidan tashq-aridagi obʼyektiv reallikni inkor etib, fakat subʼyektiv sezgilar mavjud, deb biladi. Bu gʻoya J. Berkli, D. Yum, I. G. Fixte taʼlimotida yaqqol ifodalangan. Ruhiy ibtido kanday tushunilishiga qarab I. ning xilma-xil koʻrinishlarini bir-biridan ajratish mumkin; olamiy aql (panlogizm) yoki olamiy iroda (volyuntarizm), yagona ruhiy substansiya (idealistik monizm) yoki koʻpdan-koʻp ruhiy birinchi unsurlar (plyuralizm), aklan, mantiqan anglanadigan ibtido (idealistik ratsionalizm), sezgilarning hissiy xilma-xilligi (idealistik empirizm va sensualizm, fenomenalizm) ilmiy bilish obʼyekti boʻla olmaydigan, qonuniyatga boʻysunmaydigan, mantiqqa zid ibtido (irratsionalizm).

Odatda, „idealist“ (ideal soʻzidan) tushunchasi olijanob maqsadlarga intiluvchi begʻaraz odamga nisbatan ham ishlatiladi.

## Yana qarang
* Materializm

## Manbalar
Ideallashtirish

**Ideallashtirish** (yun. ideya soʻzi-dan) — 1) badiiy ijodda biror narsa hodisa, voqea va shaxsni aslidagidan koʻra mukammalroq tasavvur qilish, tasvirlash. Mas, Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonidagi Farhod, Shirin; Abdulla Qodiriyning "Oʻtgan kunlar" romanidagi Otabek, Kumush obrazlari; 2) aslida boʻlmagan, lekin mavjud olamda timsoli bor boʻlgan (mas, absolyut kora jism, ideal gaz va b.) obʼyektlar, jarayonlar va hodisalar haqidagi tushunchalarni fikran modellash. I. qonunlarni taʼriflash, hayotiy jarayonlarning mavhum shakllarini tuzish imkonini beradi.

## Manbalar
Ideografik yozuv

**Ideografik yozuv** [yun. idea - ideya (gʻoya), obraz va grapho — yozaman] — belgilar (ideogrammalar) butun bir soʻzni yoki tushunchani bildiradigan yozuv turi. Qad. yozuv sistemalaridan Misr yozuvi, Xitoy yozuvi va b. ayrim yozuvlar ideografik yoʻsinda boʻlgan. I. yo. juda mu-rakkab; koʻpgina xalqlarda nisbatan soddaroq yozuvlar — boʻgʻinli yozuv va harfli yozuv taraqqiy etgan.

## Manbalar
Ideografik lugʻat

**Ideografik lugʻat** - lugʻat turi. Bunda lug-atlar alifbo tartibida emas, balki mavzu boʻyicha tuziladi. 

## Manbalar
Ideogramma

**Ideogramma** (yun. idea - gʻoya, obraz va .... gramma) — yozuv belgisi (shartli tasvir). Ideogramma nutqtovushlariga emas, balki soʻz yoki morfemaga teng keladi. Mas, Qad. Misr, Xitoy iyerogliflarn.

## Yana qarang

* Ideografik yozuv

## Manbalar
Idiku

"IDIKU" — amir **Idiku** Qutlugʻ Qabo (rus yilnomalarida — Edigey, Yedigey) (1352—1419) haqida XV—XVI asrlarda turkiy xalqlar tomonidan yaratilgan doston. Mangʻitlar amiri Idikuning tarix maydonida paydo boʻlishi va uning Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishga qarshi (XIV asr 90-y.lari) Temur ishtirokida kurashi bilan bogʻliq voqe-alar "I." dostonining asosini tashkil etadi. Dostonda, ayniqsa Idikuning yordam soʻrab Samarqandga — Amir Temur huzuriga kelishi, Sohibqironning unga oʻz yaqinidek yordam berishi tasvirlab berilgan. Dostonda va b. ri-voyatlarda Idikuning ajdodi Xoja Ahmad Yassaviyga bogʻlanishi aytilgan.

"I.", asosan, Volga boʻyidagi turkiy xalqlar orasida mashhurdir. Doston  Qozonda 1990 yilda kitob holida nashr etilgan.

## Manbalar
Idil

**Idil** yoki **Itil**, **Atil** — 8— 10-asrlarda Xazar xoqonligining poytaxti. Hozirda Astraxon shahardan yuqorida, Edil daryosining har ikkala qirgʻogʻida va kichik orolda joylashgan. Idilda xazarlar, turklar, slavyanlar, yahudiylar yashagan. Aholisi chorvachilik, dehqonchilik, baliqchilik, hunarmandchilik va savdo bilan shugʻullangan. Idilda xoqon saroyi, ibodatxonalar, maktablar, hammomlar va bozorlar boʻlgan. Turar joylari chaylalar, kigiz oʻtovlar va yertoʻlalardan iborat boʻlgan. 965-yilda Kiyev knyazi Svyatoslav I Igorevich tomonidan vayronaga aylantirilgan.

## Yana qarang
* Xazar xoqonligi
* Ashtarxon xonligi

## Manbalar
Idiku Ibn Qutlugʻ Qabo

**Idiku Ibn Qutlugʻ Qabo** (rus solnomalarida — Edigey, Yedigey) (1352— 1419) — Noʻgʻay Oʻrda xoni (1396 yil dan), Oltin Urdada amiri lashkar (1397 yil dan), uning amaldagi hukmdori (1399—. 1412). Mangʻit biy (bek)laridan boʻlmish I. 1377 yil Oltin Oʻrda xoni Oʻrusxon taʼ-qibidan qochib Amir Temur huzuriga kelgan va uning qoʻshinida amirlik qila boshlagan. 1391 yil Amir Temurning Toʻxtamishta qarshi yurishida ishtirok etgan. Soʻng, 1396 yil Idil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryolari oraligʻidagi hududda Oltin Oʻrdadan mustaqil Noʻgʻay Oʻrda davlatini tashkil qilgan. 1397 yil Oltin Oʻrdani zabt etib, Oʻrusxonning nabirasi Temur Qutlugʻni rasman taxtga oʻtqazgan boʻlsada, amalda davlatni oʻzi idora qilgan, hokimiyatni qoʻldan chiqarmaslik maqsadida 20 ta oʻgʻlini Oltin Oʻrdaning turli vilo-yatlariga noib etib tayinlagan. Temur Qutlugʻ vafot etgach (1399), I. taxtga uningoʻgʻli Shodibekni oʻtqazgan. Ammo, Shodibek Toʻxtamish bilan til biriktirib I.ga qarshi jang qilgan, yengilgach, Darbandga qochgan. Shundan keyin I. Oltin Oʻrda taxtiga Shodibekning oʻgʻli Poʻlod Sultonni oʻtqazib, Litva knyazi Bumoem (1350—1430) va uning panohiga qochib borgan Toʻxtamishga qarshi yurish qilgan hamda ularning birlashgan qoʻshinini Vorskla daryosi boʻyidagi jangda tormor keltirgan (1399). 1408 yil I. Oltin Oʻrdaga xiroj toʻlamay qoʻygan Rusga bostirib kirib, uning koʻplab shaharlari (Serpuxov, Dmitrov, Rostov, Pereyaslavl, Nijniy Novgorod va b.) ni vayron qilgan, Moskvani esa qurshab olib, katta tovon evazigagina vayron etmay or-tiga kaytgan. I. 1410—12 yillarda Oltin Oʻrda shahzodalari oʻrtasida boʻlgan taxt uchun kurash oqibatida hokimiyatdan ajrab, Xorazmga qochgan, lekin Shohrux tomonidan u yerdan quvib chiqarilgan (1414). Soʻng, u Toʻxtamishning oʻgʻillari Karimberdi va Qodirberdi bilan boʻlgan jang (1419) da oʻldirilgan. Oʻzbek, qozoq, turkman, noʻgʻay, tatar va b. turkiy xalqlar orasida tarqalgan "Idiku" ("Edigey") dostoni I. xususidadir.

## Adabiyot
* Grekov B. D., Ya kubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1964; Ibn Arabshoh, Amir Temur tarixi, T., 1992.

Nashi Norkulov.

## Manbalar
Idioadaptatsiya

**Idioadaptatsiya** (yunoncha: Idios - maxsus, oʻziga xos va adaptatsiya), allomorfoz — organizmlar yashash tar-zining tashqi muhitning muayyan sharoitiga xususiy moslashuvi. Evolyusiyaning I.ga mos keladigan yoʻnalish allogenez deyiladi. "I." terminini rus olimi A. N. Seversov (1925) taklif etgan. I. organizmlar guruxining tuzilish darajasiga kuchli taʼsir koʻrsatmasligi bilan aramorfoz va regressiv oʻzgarish — katamorfoz (morfofiziologik degeneratsiya)dan farq, qiladi. I. muayyan tuzilish darajasida adaptiv radiatsiyani taʼminlaydigan oʻzgarish boʻlganligidan quyi taksonomik guruhlar (urugʻ, oila, tur) uchun xos. I.ga misol tariqasida oziqlanish usuli va oziq turiga binoan qushlar tumshugʻi tuzilishidagi farq qiluvchi belgilarni, oʻsimliklar gulining har xil usulda (shamol, suv yoki hasharotlar orqali) changlanishi, oʻsimliklar urugʻining har xil usulda (shamol, qushlar, sut emizuvchilar b.) tarkalishini koʻrsatish mumkin. I. aramorfozga nisbatan qisqa muddat davom etadi va tez-tez sodir boʻlib turadi.

## Manbalar
Idiogamiya

**Idiogamiya** (nem. Idiogamie) — gulli usimliklarning oʻzidan changlanishi. I. autogamiya, yaʼni bir gulning oʻz changi bilan changlanishi hamda geytenogamiya, yaʼni bir tugshagi gulning shu oʻsimlikdagi boshqa gul changi bilan changlanishi kabi tushunchalarni oʻz ichiga oladi. 

## Manbalar
Idioma

**Idioma** ( — „xususiyat“, „oʻziga xoslik“) — frazeologizmlar turi; muayyan bir tilga xos boʻlib, boshqa tillarga aynan tarjima qilib boʻlmaydigan nutq birligi yoki ibora: „dumi hurjun“, „semizlikni qoʻy koʻtaradi“, „tili bir quloch“ kabi. Idioma soʻz birikmalaridan: („ikki qoʻlini burniga tiqib“, „butun mahallani boshiga koʻtarmoq“), etimologik va tarixiy maʼlumot talab etuvchi soʻzlardan („gap desang qop-qop, ish desang Koʻhi Qofdan top“, „Daqqi Yunusdan qolgan“ va hokazo), etimologik isbotlash, asoslash qiyin boʻlgan soʻz va iboralardan („oyogʻini qoʻliga olib“, „biti toʻkildi“) iborat boʻlishi mumkin. Idiomalar, odatda, koʻchma maʼnoga ega boʻladi va badiiy adabiyotda kinoya, krchi-riq maʼnoli obrazlilikni yaratuvchi vositalardan biri sifatida qoʻllanadi. Idiomalarni boshqa tilga oʻgirishda ularning oʻsha tildagi muqobilini topish kerak boʻladi. Masalan, rus tilidagi „Kak ni kormi volka, on vsyo v les smotrit“ idiomasi oʻzbek tilidagi „Qazisan, qartasan, oxir aslingga tortasan“ idiomasiga mazmunan mos keladi. Tilda bunday muqobil idioma topilmasa, uning mazmuni erkin yoki soʻzma-soʻz tarjima qilinadi. Masalan, „I na nashey ulitse budet prazdnik“ — „Bizning koʻchada ham bayram boʻlajak“ kabi.

## Adabiyotlar
* Salomov F., Maqol va idiomalar tarjimasi, Toshkent, 1961.
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-.
Idiomatika

**Idiomatika** — leksik idiomalar majmui; tilshunoslikning idiomalarni oʻziga xos til birligi sifatida leksik-grammatik tarkibi, maʼnolari tavsifi, sintaktik va ekspressiy-uslubiy xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi (qarang Frazeologiya).

## Manbalar