Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqlim oʻzgarishi boʻyicha Parij-2015 konferensiyasi

2015-yil 30-noyabrdan 12-dekabrgacha Fransiyaning Parij shahrida **Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqlim oʻzgarishi boʻyicha 2015-yilgi konferensiyasi**, **COP 21** yoki **CMP 11** boʻlib oʻtdi. Bu Birlashgan Millatlar Tashkilotining 1992-yildagi Iqlim oʻzgarishi boʻyicha doiraviy konvensiyasi (UNFCCC) hisoblanadi. Tomonlar Konferensiyasining (COP) 21 yillik sessiyasi va 1997-yildagi Kioto protokoli Tomonlar Kengashining (CMP) 11-sessiyasi hisoblanadi.

Konferensiyada iqlim oʻzgarishi oqibatlarini bartaraf etish va atmosfera havosining ifloslanishini kamaytirish boʻyicha muzokaralar olib borildi, uning matni 196 ishtirokchi tomon vakillarining konsensusini ifodaladi. Bitim jahon boʻyicha issiqxona gazlari emissiyasining kamida 55 % ni tashkil etuvchi kamida 55 mamlakat qoʻshilgandan soʻng kuchga kirishi kerak edi. 2016-yil 4-noyabrda ushbu maqsadga erishildi. 2016-yil 22-aprelda (Yer kuni) 174 davlat Nyu-Yorkda kelishuvni imzoladi va uni oʻz huquqiy tizimlari doirasida (ratifikatsiya qilish, qabul qilish, tasdiqlash yoki qoʻshilish orqali) qabul qilishni boshladi.

Muzokaralar boshida tashkiliy qoʻmita maʼlumotlariga koʻra, kutilgan asosiy natija global isishni „2 darajadan ancha past“ darajagacha cheklash maqsadini belgilash boʻyicha kelishuv edi. Shartnoma XXI asrning ikkinchi yarmida issiqxona gazlari emissiyasini nolga tenglashtirishni talab qiladi. Parij kelishuvining qabul qilingan deklaratsiyada dunyo mamlakatlari haroratning oshishini 1,5 °C darajagacha cheklash uchun ham „saʼy-harakatlarni davom ettiradilar“.

Konferensiya oldidan 146 milliy iqlim panellari milliy iqlimga hissa qoʻshish loyihasini ommaga taqdim etdi („Maʼlum qilingan milliy hissalar“, INDCs). Ushbu taklif qilingan majburiyatlar global isishni 2100-yilga kelib 2,7 °C ga cheklashi taxmin qilingan. Misol uchun, Yevropa Ittifoqi1990-yilga nisbatan 2030-yilga kelib emissiyalarni 40 % ga qisqartirish majburiyatini taklif qildi. Bitim 2023-yildan boshlab har besh yilda bir marta milliy maqsadlarni „yangilash va yaxshilash“ uchun qayta koʻrib chiqiladigan „global birja“ni tatqid etdi.

2015-yil 19-23-oktabr kunlari boʻlib oʻtgan Bonn iqlim oʻzgarishi boʻyicha konferensiyani oʻz ichiga olgan COP21ga tayyorgarlik doirasida bir qator uchrashuvlar boʻlib oʻtdi.

## Jarayonlar

Parijdagi sammit tashkiliy qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, 2015-yilgi konferensiyaning maqsadi Birlashgan Millatlar Tashkilotining 20 yildan ortiq davom etgan muzokaralarida birinchi marta iqlim boʻyicha majburiy kelishuvga erishish edi. Xalqaro kasaba uyushmalari konfederatsiyasi maqsadni „nol uglerod, nol qashshoqlik“ boʻlishga chaqirdi va uning bosh kotibi Sharan Berrou „oʻlik sayyorada ish yoʻq“ deb takrorladi.

## Joylashuvi va ishtiroki

UNFCCC muzokaralarining joylashuvi Birlashgan Millatlar Tashkiloti mamlakatlaridagi mintaqalar boʻyicha almashtiriladi. 2015-yilgi konferensiya 2015-yil 30-noyabrdan 12-dekabrgacha Le Burjeda boʻlib oʻtdi.

Fransiya maʼlum darajada COP21 delegatlar uchun namuna boʻlib xizmat qildi, chunki u elektr energiyasi ishlab chiqarish va qazib olinadigan yoqilgʻi energiyasini karbonsizlantirish boʻyicha dunyodagi kam sonli rivojlangan mamlakatlardan biri boʻlib, shu bilan birga yuqori turmush darajasini taʼminlab bergan mamlakat hsoblanadi. 2012-yil holatiga koʻra, Fransiya oʻz elektr energiyasining 90 % dan ortigʻini uglerodsiz manbalardan, jumladan, atom, gidroelektr va shamoldan ishlab chiqargan.

Konferensiya Parijning Sen-Deni 8-koʻchasida sodir etilgan qator teraktlardan ikki hafta oʻtib boʻlib oʻtdi. Harbiy holat eʼlon qilindi va shunga mos ravishda milliy xavfsizlik kuchaytirildi, konferensiya yakunlangunga qadar mamlakat boʻylab 30 ming politsiyachi va 285 ta xavfsizlik nazorati punkti joylashtirildi.

Yevropa Ittifoqi va 195 ta ishtirokchi davlatlar tashrif buyurgan edi.

## Muzokaralar

Konvensiyaning asosiy maqsadi global harorat oʻsishini cheklash uchun issiqxona gazlari chiqindilarini kamaytirishdir. COP 17 dan beri bu oʻsish  ga oʻrnatildi sanoatdan oldingi darajadan yuqori koʻrsatgichni tashkil etdi. Biroq, Kristiana Figueres 2012-yilgi Doha konferensiyasining yakuniy brifingida shunday eʼtirof etdi: „Kyoto protokolining ikkinchi majburiyat davri boʻyicha joriy vaʼdalar harorat 2 °C darajadan past boʻlishini kafolatlash uchun etarli emas va mamlakatlar harakati va fan bizga aytadigan narsalar oʻrtasida tobora ortib borayotgan tafovut mavjud“.

Avvalgi iqlim boʻyicha muzokaralar chogʻida davlatlar 2015-yil 1-oktabrgacha global kelishuv doirasida amalga oshirish niyatida boʻlgan harakatlarini belgilashga kelishib oldilar. Birgalikda INDC global isishni taxminiy 4-5°C dan kamaytiradi (2100-yilgacha) 2,7 °C gacha va 2030-yilga kelib aholi jon boshiga emissiyani 9 % ga qisqartirish asosiy istiqboldagi vazifalar sifatida qaraldi.
## Natija
2015-yil 12-dekabrda ishtirokchi 196 davlat konsensus asosida yakuniy global paktga, Parij bitimiga, issiqxona gazlarini kamaytirish usulining bir qismi sifatida emissiyalarni kamaytirishga kelishib oldilar. 12 sahifalik hujjatda aʼzolar uglerod ishlab chiqarishni „imkon qadar tezroq“ kamaytirishga va global isishni „2 darajadan ancha past“ ushlab turish uchun qoʻllaridan kelganini qilishga kelishib oldilar. Munozaralar davomida Tinch okeanining orol davlatlari, Seyshel orollari, shuningdek, ularning mavjudligi dengiz sathining koʻtarilishi xavf ostida boʻlgan Filippin ham 1,5 darajali maqsadni qoʻyish uchun ovoz berdi. Fransiya tashqi ishlar vaziri Loran Fabiusning taʼkidlashicha, bu „ambitsiyali va muvozanatli“ reja global isishni kamaytirish maqsadidagi „tarixiy burilish nuqtasi“dir.

### Ijro mexanizmlarining yoʻqligi
Dunyodagi issiqxona gazlarining 55 % dan ortigʻini ishlab chiqaradigan 55 ta tomon Bitimni ratifikatsiya qilmaguncha, bitim unga aʼzo davlatlar uchun majburiy boʻlmaydi. Baʼzi davlatlar, xususan, Amerika Qoʻshma Shtatlar bunga rozi boʻladimi yoki yoʻqmi, ammo Amerika Qoʻshma Shtatlar Xitoy bilan qoʻshma Prezident bayonotida 2016-yilda Shartnomaga qoʻshilish majburiyatini oldi.

Shartnomani ratifikatsiya qilgan har bir mamlakat emissiyani kamaytirish yoki cheklash uchun „milliy belgilangan hissa“ yoki NDC deb ataladigan maqsadni belgilashi kerak, ammo bu miqdor ixtiyoriy boʻladi.

## Nodavlat partiyalarning deklaratsiyasi

Odatdagidek, bunday yirik konferensiyalar oldidan yirik hukumat guruhlari Parij konferensiyasida konsensusga erishish niyatida boʻlgan turli xil deklaratsiyalarni tayyorladilar va nashr etdilar.

## Moliyalashtirish

Konferensiya 170 million yevro (oʻsha paytda 186,87 million AQSh dollari) boʻlishi kerak edi. Fransiya hukumati xarajatlarning 20 %ni EDF, Engie, Air France, Renault-Nissan va BNP Paribas kabi fransuz firmalari qoplashini aytdi. Homiylar orasida BMW, Avery Dennison, Carbon Trade Exchange, Cool Effect, The Coca-Cola Company, Climate Resources Exchange va Vattenfall bor edi.

## Namoyishlar
Dunyo boʻylab 600 000 kishi 350.org tomonidan tashkil etilgan Global iqlim namoyishi kuchli kelishuv tarafdori boʻlgan namoyishlarda ishtirok etdi. Parij yaqinda sodir boʻlgan terrorchilik xurujlari tufayli ommaviy yigʻilishlarni taqiqlagan edi, ammo minglab odamlarga 12-dekabr kuni juda zaif shartnoma deb hisoblagan narsaga qarshi namoyish oʻtkazishga ruxsat berdi. Shuningdek, Parijda noqonuniy namoyish boʻlib oʻtdi, jumladan politsiya va anarxistlar oʻrtasidagi shiddatli toʻqnashuvlar; oʻn nafar politsiyachi yaralangan, 317 kishi hibsga olingan.

30-noyabrda, konferensiyaning birinchi kunida 100 dan ortiq mamlakatlarda talabalar tomonidan namoyishlar tashkil etildi; 50 000 dan ortiq kishi ishtirok etadi.

## Manbalar