Qitʼalararo kubok

Yevropa/Janubiy Amerika kubogi, odatda, **Qitʼalararo kubogi** nomi bilan tanilgan va 1980-yildan 2004-yilgacha homiylik sabablarga koʻra **Toyota Yevropa/Janubiy Amerika kubogi (Toyota kubogi** nomi bilan qisqartirilgan) sifatida tanilgan, UEFA (Yevropa) va KONMEBOL (Janubiy Amerika) tomonidan maʼqullangan xalqaro futbol musobaqasi edi. Ushbu konfederatsiyalarning vakillik klublari (futbol olamining eng rivojlangan qitʼalarining vakillari), odatda UEFA Chempionlar Ligasi va Janubiy Amerika Libertadores kubogi gʻoliblari oʻrtasida bahslashadi. U 1960-yildan 2004-yilgacha davom etgan. Yangi XXI asr boshi, 2000-yilda musoboqani kengaytirish va yangi tartibda oʻtkazishni koʻrib chiqdi va shu yili Klublar oʻrtasidagi jahon chemonati va Qitʼalararo kubok sifatida ikki turnirni bir vaqtning oʻzida oʻtkazgan.

1960-yilda tashkil etilganidan 1979-yilgacha musobaqa ikki oʻyinda boʻlib oʻtdi. 1968-yilgacha ikki uchrashuvda gʻolib aniqlanmasa, (Eslatma:u davrda umumiy gollar nisbatiga qaralmagan) agar kerak boʻlsa pley-off, penaltilar esa keyinroq boʻlgan. 1970-yillarda Yevropaning Qitʼalararo Kubokdagi ishtiroki 1969-yilgi oʻyindagi bahsli voqealar tufayli dolzarb savolga aylandi va baʼzi Yevropa kubogini qoʻlga kiritgan jamoalar musobaqani tark etishdi. 1980-yildan boshlab musobaqa rebrendingi oʻzgartirildi va Yaponiyada oʻynaladigan yagona oʻyin sifatida bahslashdi, ikkala ishtirokchi uchun ham neytral hudud hisoblandi va Toyota koʻp millatli avtomobil ishlab chiqaruvchisi homiylik qildi, u ikkinchi darajali kubok, Toyota kubogini ham gʻolib jamoaga taqdim etdi. Oʻsha paytda Yaponiya futbol assotsiatsiyasi mezbon sifatida logistika darajasida ishtirok etgan, garchi u UEFA va KONMEBOL tomonidan maʼqullangan boʻlsa ham.

Kubokning birinchi gʻolibi 1960-yilda Urugvayning „Penyarol“ klubini magʻlub etgan Ispaniyaning „Real“ jamoasi boʻlgan. Oxirgi gʻolib Portugaliyaning „Portu“ jamoasi boʻlib, 2004-yilda Kolumbiyaning „Once Caldas“ jamoasini penaltilar seriyasida magʻlub etgandi. Musobaqa 2004-yilda yakunlandi va 2005-yilda FIFA Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati bilan birlashtirildi.

## Tarix

### Boshlanish
1958-yilda Braziliyaning „Tribuna de Imprensa“ gazetasiga koʻra, Qitʼalararo kubok gʻoyasi 1958-yilda Braziliya futbol federatsiyasining oʻsha paytdagi prezidenti João Avelanj va fransuz jurnalisti Jak Godde oʻrtasidagi suhbatda paydo boʻlgan. Qitʼalararo va Libertadores kuboklarining yaratilishi haqidagi birinchi eslatma 1958-yil 9-oktabrda Braziliya va ispan gazetalari tomonidan nashr etilgan va u UEFA yigʻilishida ishtirok etgan Avelanjning bunday musobaqalarni yaratish loyihasi haqida eʼlon qilganiga ishora qilgan. Bu eʼlondan oldin amaldagi Yevropa chempioni Real Madrid CF atigi bitta qitʼalararo klublar oʻrtasidagi musobaqada, 1957-yilgi „Tournoi de Parij“da oʻynagan (ular 1956-yilgi Pequeña Copada ham oʻynashgan, ammo ular Yevropa chempioni boʻlishdan oldin unda ishtirok etishlarini rejalashtirishgan edi).  Real Madrid CF va CR Vasco da Gama oʻrtasidagi 1957-yilgi Tournoi final oʻyinining eng muhim voqealari aks ettirilgan fransuz video yozuviga koʻra, bu „Yevropaning eng yaxshi jamoasi va Janubiyning eng yaxshi jamoasi“ deb nomlangan birinchi oʻyin edi. Real Madrid Yevropa chempioni va Janubiy Amerika chempioni „Vasko Da Gama“ (aslida Rio-de-Janeyro) boʻlgani uchun bu oʻyin Park de Prensda boʻlib oʻtgan. Keyinchalik yuqorida aytib oʻtilgan Jak Goddet tomonidan boshqariladi va shu sabablarga koʻra CR Vasco da Gama rahbarlari 1957 va 1958-yilgi FIFA Jahon kubogi va Janubiy Amerikada Braziliya gʻalabasi futboli ahamiyatiga yevropaliklarga taʼsir qilgan deb daʼvo qiladi va shunday qilib, gʻoya 1958-yilda. Qitʼalararo kubokni yaratgani uchun  (Madrid jamoasi 1958-yilgi Parij turnirida ishtirok etishdan bosh tortdi, chunki u 1957/1958-yilgi Yevropa kubogi finalidan 5 kun oldin oʻtkazilgan). 1957-yilgi Madrid-Vasko oʻyini Braziliya matbuoti tomonidan „klublar oʻrtasidagi jahon chempionati oʻyini“ deb taʼriflangan. 1959-yil iyun oyida „Real Madrid“ Torneio Rio musobaqasida oʻrtoqlik oʻyinida — San-Paulu chempioni „Santos“ FC oʻrtasida boʻlib oʻtgan oʻyinda „Real Madrid“ 5:3 hisobida gʻalaba qozongan.

1960-yilda Yevropa konfederatsiyasi (UEFA) tashabbusi bilan, CONMEBOL ko‘magida tashkil etilgan **Yevropa/Janubiy Amerika kubogi**, qitʼalararo kubok nomi bilan ham tanilgan musobaqaga asos solishdi. Musobaqada Yevropa chempion klublari kubogi sohiblari va uning yangi chempionatlari g‘oliblari o‘rtasida bahslashdi. Janubiy Amerikadagi ekvivalenti — Libertadores kubogi tashkil etilgan. Musobaqa FIFA tomonidan maʼqullanmagan  va 1961-yilda FIFA, agar ishtirokchilar unga „shaxsiy oʻrtoqlik oʻyini“ maqomini bermasa, uni oʻtkazishga ruxsat berishdan bosh tortgan. Biroq musobaqa UEFA va KONMEBOL tomonidan maʼqullanganidan qatʼiy nazar davom etdi, ikkalasi ham musobaqaning har bir Mavsumini oʻz rekordlariga kiritgan. Bu UEFA prezidenti Anri Delaunayning tashabbusi boʻlib, u ham Jules Rimetga 1930-yilda FIFAning ilk jahon chempionatini oʻtkazishda yordam bergan edi. Dastlab ikki oʻyindan oʻynagan, agar kerak boʻlsa, dastlabki yillarda uchinchi oʻyin ham (toʻplar farqi hisobga olinmaganda) oʻtkazilgan. Musobaqaning birinchi gʻolibi Ispaniyaning „Real Madrid“ klubi boʻldi. „Real Madrid“ Montevideoda Urugvayning „Penyarol“ jamoasini 0:0 hisobida durang qayd etdi va Madridda janubiy amerikaliklarni 5:1 hisobida magʻlub etib, gʻalaba qozondi.

„Real Madrid“ning birinchi qitʼalararo kubokdagi gʻalabasidan soʻng „Barselona“ gazetasi „**El Mundo Deportivo“** Madrid jamoasini birinchi jahon chempioni klub sifatida olqishladi; Garchi ular musobaqada „afrikalar, osiyoliklar va boshqa davlatlar FIFAga aʼzo boʻlmagani“ni taʼkidlagan boʻlsalar ham, ular bu mintaqalar Yevropa va Janubiy Amerika kabi sifatli futbol taqdim etishiga shubha bildirdilar. FIFA aralashib, eʼtiroz bildirmaguncha, ispanlar oʻzlarini jahon chempioni deb eʼlon qilishdi; Musobaqada boshqa konfederatsiyalardan boshqa chempionlar ishtirok etmaganiga ishora qilib, FIFA ular faqat ikki tashkilot oʻrtasida oʻtkaziladigan musobaqada qitʼalararo chempion boʻlishlari mumkinligini aytdi. „Peñarol“ keyingi yili yana maydonga tushadi va pley-offda Portugaliyaning Benfika klubini magʻlub etib, gʻalaba qozonadi. Lissabonda yevropaliklarning 1:0 hisobidagi gʻalabasidan va Janubiy amerikada Urugvayliklarning 5:0 hisobidagi gʻalabasidan soʻng „Estadio Centenario“ stadionida boʻlib oʻtgan pley-off oʻyinida maydon egalari 2:1 hisobida gʻalaba qozonib, musobaqada gʻalaba qozongan birinchi Janubiy Amerika jamoasiga aylandi.

1962-yilda turnir barcha davrlarning eng yaxshi klub jamoasi deb hisoblangan Pele boshchiligidagi Santos jamoasining ajoyib futbolini qamrab olganidan keyin butun dunyo eʼtibori ortdi. Oʻsha davrda dunyoni hayratga solgan va Gilmar, Mauro, Mengalvio, Koutino va Pepe kabi yulduzlarni oʻz ichiga olgan **O Bale Branko** (yoki oq balet) nomi bilan ham tanilgan „*Os Santásticos“* „Benfika“ ustidan 3:2 hisobida gʻalaba qozonib, chempionlikni qoʻlga kiritdi. Rio-de-Janeyroda va Estádio da Luzda yevropaliklarni 2:5 hisobida magʻlub etdi. „Santos“ 1963-yilda „Milan“ oʻyinlardan soʻng keyin chempionlikni muvaffaqiyatli himoya qiladi. Har bir jamoa oʻz uy uchrashuvlarida 4:2 hisobida gʻalaba qozonganidan soʻng, „Marakana“dagi pley-off oʻyinida „Santos“ 1:0 hisobidagi lichik gʻalabadan keyin chempionlikni saqlab qoldi. Musobaqa boshqa qitʼalarda ham qiziqish uygʻotdi.. Shimoliy va Markaziy Amerika konfederatsiyasi, KONKAKAF, boshqa sabablar qatorida, Shimoliy-Markaziy-Amerika klublarini Libertadores kubogida va shu tariqa Qitʼalararo kubokda ishtirok etishga urinish uchun yaratilgan. „Milan“ning ashaddiy raqibi „Internasionale“ 1964 va 1965-yillardagi qitʼalararo kuboklarda gʻolib chiqadi. Argentinaning „Independiente“ klubini ikkala holatda ham magʻlub etdi. „Peñarol“ 1960-yilgi magʻlubiyat uchun qasos oldi va 1966-yilda „Real Madrid“ni umumiy hisobda 4:0 hisobida magʻlub etdi.

### Rioplatense zoʻravonligi
Biroq, 1960-yillarda Argentina va Urugvay klublari tomonidan Libertadores kubogida tez-tez amalga oshirilgan zoʻravonliklar, CONMEBOL bilan kelishmovchiliklar, moliyaviy ragʻbatlarning yoʻqligi va Braziliya terma jamoasiga nisbatan zoʻravon harakatlar, shafqatsiz va bahsli munosabat natijasida Yevropa jamoalari tomonidan 1966-yilgi futbol boʻyicha jahon chempionatida Braziliya futboli jamoasi, shu jumladan uning klublari ham 1960-yillarning oxirida xalqaro musobaqalarda, jumladan Libertadores kubogi va natijada Qitʼalararo kubokda ishtirok etishdan bosh tortdi. Bu vaqt ichida raqobat qoʻpol oʻyinlar bilan keskinlashdi. Taqvim bilan bogʻliq muammolar, hatto maydondagi shafqatsizliklar, boykotlar uning obroʻsiga putur etkazdi va uni tashkil qilishning mosoqaning foydaliliigiga shubha tugʻdirdi.

1967-yilda Argentinaning „Rasing Club“ va Shotlandiyaning „Seltik“ klublari oʻrtasidagi oʻyinlar shiddatli kechdi, uchinchi hal qiluvchi oʻyin „**Montevideo jangi**“ deb nomlandi, shundan soʻng Shotlandiyaning uchta va Argentinaning ikkita futbolchisi chetlatilgan. „Seltik“ning toʻrtinchi oʻyinchisi ham oʻyin oxirida chetlatildi, ammo tartibsizlik tufayli u oʻyinda qolishdan qutuldi.

Keyingi mavsumda Argentinaning „Estudiantes de La Plata“ jamoasi Angliyaning „Manchester Yunayted“ jamoasi bilan toʻqnash keldi, javob oʻyinida „Estudiantes“ning yomon kayfiyatdagi seriyadan ustun keldi. Lekin aynan 1969-yildagi voqealar musobaqaning yaxlitligiga putur yetkazdi.

„San-Siro“ da 3:0 hisobida gʻalaba qozongandan soʻng „Milan“ Buenos Ayresga „La Bombonera“ stadionida „Estudiantes“ bilan oʻynash uchun borishdi. „Estudiantes“ oʻyinchilari „Milan“ jamoasida isinish paytida toʻp oʻynashdi va „Estudiantes“ muxlislari tunneldan chiqqan italiyaliklarga issiq kofe quyib berishdi. Estudiantes milanliklar jamoasini qoʻrqitish uchun tirsak va hatto igna urishga murojaat qilgan. Perino Prati hushini yoʻqotdi va engil miya chayqalishidan azob chekayotganiga qaramay, yana 20 daqiqa davom etdi. „Estudiantes“ darvozaboni Alberto Poletti ham Janni Riveraga musht tushirdi, ammo eng shafqatsiz munosabat unga tegishli edi. Nestor Combin, Argentinada tugʻilgan hujumchi, u qitʼalararo oʻyinning qarama-qarshi tomonida boʻlgani uchun sotqinlikda ayblangan edi.

Kombinni Poletti yuziga tepdi va keyin Ramon Agirre Suaresning tirsagi bilan burni va yonoq suyagini sindirdi. Qonga belangan va singan Kombin hakam tomonidan maydonga qaytishni soʻragan, Kombin hushidan ketib, Argentina politsiyasi tomonidan mamlakatda harbiy xizmatni oʻtamagan, harbiy xizmatdan qochishda ayblanib hibsga olingan. Futbolchi bir kechani kameralarda oʻtkazishga majbur boʻldi va oxir-oqibat Fransiya fuqarosi sifatida milliy xizmat talablarini bajarganini tushuntirib, qoʻyib yuborildi. „Estudiantes“ oʻyinda 2:1 hisobida gʻalaba qozondi, ammo „Milan“ umumiy hisobda chempionlikni qoʻlga kiritdi.

Italiyaning „**Gazzetta dello Sport“** gazetasi finalni „**Odam ovining toʻqson daqiqasi**“ deb nomladi. Argentina matbuoti esa „**inglizlar haq edi**“ deb javob berdi — 1966-yilgi futbol boʻyicha jahon chempionatida Alf Ramseyining Argentina terma jamoasini „hayvon“ deb atagan mashhur taʼrifiga ishora edi. Argentina futbol assotsiatsiyasi (AFA) ogʻir xalqaro bosim ostida qattiq chora koʻrdi. Argentina prezidenti, harbiy diktator Xuan Karlos Onganiya, Estudiantes delegati Oskar Ferrarini chaqirdi va „milliy sportning yaxshi nomini himoya qilish uchun eng qattiq choralar koʻrilishini talab qildi. Bu sport etikasi normalarini buzgan achinarli tomosha edi“. Poletti umrbod sportdan chetlashtirildi, Suares 30 oʻyinga va Eduardo Manera 20 oʻyinga diskvalifikatsiya qilindi, birinchi va ikkinchisi bir oylik qamoqda oʻtirdi.
### Degradatsiya
1967-yilgi oʻyindagi shafqatsizlik tufayli FIFA penaltilarni belgilash va turnirni tartibga solishga chaqirildi. Biroq FIFA oʻzi tashkil qilmagan musobaqada reglamentni belgilay olmasligini aytdi. Musobaqa UEFA va KONMEBOL tomonidan maʼqullangan boʻlsa-da, FIFA Bosh kotibi Rene Kurt koʻp oʻtmay (1967-yil) maqola yozdi va FIFA bu musobaqani „Yevropa-Janubiy Amerika oʻrtoqlik uchrashuvi“ sifatida koʻrishini aytdi.  Kurtning bayonotini FIFAning oʻsha paytdagi prezidenti ser Stenli Ruis maʼqullagan va u FIFA qitʼalararo kubokni oʻrtoqlik oʻyini sifatida koʻrishini aytgan. Ushbu bahsli bayonotlardan keyin Madridning **ABC gazetasi** qitʼalararo kubok FIFA tomonidan maʼqullanmagan boʻlsa-da, UEFA va KONMEBOL tomonidan maʼqullanganligi, shuning uchun „qitʼalararo yurisdiksiya“ kubogi ekanligini taʼkidladi. Biroq, Osiyo va Shimoliy-Markaziy-Amerika/Karib havzasi klublari oʻz qitʼarida musobaqalari oʻtkazilishi munosabati bilan FIFA qitʼalararo kubokni nazorat qilish gʻoyasini ochdi. Bu gʻoya agar unga ushbu konfederatsiyalar musobaqaga kirsa, bu uning ishtirokchi konfederatsiyalari KONMEBOL, UEFA va boshqa davlatlar tomonidan salbiy javob oldi. Stenli Ruisga koʻra, KONKAKAF va Osiyo Futbol Konfederatsiyasi 1967-yilda Qitʼalararo Kubokda ishtirok etishlarini soʻragan, UEFA va KONMEBOL tomonidan rad etilgan. 1970-yilda FIFA Ijroiya qoʻmitasi yigʻilishi muvaffaqiyatsiz boʻlib, qitʼalararo kubokni har bir mavjud qitʼa konfederatsiyasining vakillik klublari ishtirokida klublar oʻrtasidagi jahon chempionatiga kengaytirish taklifini ilgari surdi. Shunga qaramay, baʼzi Yevropa chempionlari 1969-yil voqealaridan keyin turnirdagi ishtirokini kamaytira boshladilar.
Estudiantes keyingi mavsumda Gollandiyaning „Feyenoord“ jamoasi bilan toʻqnash keladi, bunda Gollandiya jamoasi gʻalaba qozongan. Oskar Malbernat Joop van Daelening koʻzoynagini yulib, „koʻzoynak bilan oʻynashga ruxsat berilmagan“ deb oyoq osti qilgan.  1971-yilgi Yevropa chempioni Gollandiyaning „Ayaks“ jamoasi avvalgi oʻyinlardagi zoʻravonliklar tufayli Urugvayning „Nasional“ jamoasi bilan toʻqnash kelishdan bosh tortdi, natijada Yevropa kubogida ikkinchi oʻrinni egallagan Gretsiyaning „Panatinaikos“ jamoasi ishtirok etdi. „Ayaks“ning „Nasional“ning shafqatsiz oʻyini haqidagi xavotirlari tasdiqlandi. Afinadagi birinchi oʻyinda urugvaylik hujumchi Xulio Morales ayovsiz zarba bilan Yiannis Tomarasning oyogʻini sindirib oldi. O‘sha davrdagi yunon matbuotiga ko‘ra, sinish ovozi tribunagacha eshitilgan. Gretsiyalik himoyachi yerga yiqilib tushdi va hushsiz holda maydon tashqarisiga olib chiqildi. Tibbiy tashxis tibia va tola suyagining sinishi edi, bu jarohat uning faoliyatini erta yakunladi. „Nasional“ klubi umumiy 3-2 hisobida gʻalaba qozondi.
„ Ayaks“ 1972-yilda „Independiente“ga qarshi oʻyinda ishtirok etgan. Jamoaning Buenos-Ayresga kelishi juda dushmanlik bilan kechdi: Yoxan Kroyff Independientening mahalliy muxlislar firmalaridan bir necha marta oʻlim tahdidlarini oldi. Argentina politsiyasining befarqligi sababli, „Ayaks“ menejeri Shtefan *Kovachs Nederlandse meesteriga* oʻzi va jamoa aʼzosi Barri Xulshoff boshchiligida katta va boʻyli odam sifatida tasvirlangan favqulodda xavfsizlik xizmatini tayinladi.  Birinchi oʻyinda Kroyff 5-daqiqada Avellanedada hisobni ochdi. Natijada Dante Mirkolibir necha daqiqadan soʻng qasos oldi; Kroyff davom etish uchun juda jarohatlangan edi va Gollandiya jamoasi oʻzlariga zarbalar qabul qilshdi va zarbalar bilan hujum qilishdi. Kovach oʻz jamoasini tanaffus vaqtida oʻynashga ishontirishi kerak edi, chunki uning oʻyinchilari oʻyinni tark etishni xohlashdi.  „Ayaks“ 1:1 hisobida durang oʻynadi va Amsterdamda 3:0 hisobida gʻalaba qozonib, kubokni qoʻlga kiritdi. Garchi „Ayaks“ amaldagi chempion boʻlgan boʻlsa-da, bir yil oʻtib Independiente yana Libertadoresni yutib Qitʼalararo kubokda qatnashishi maʼlum boʻlgach yana ishtirok etishdan bosh tortdi va uning oʻrniga Yevropa kubogi sovrindori „Yuventus“ jamoasi qatnashdi. Finalda bu safar argentinaliklar gʻalaba qozondi.
*Shuningdek,* 1973-yilda Yevropa kubogining paydo boʻlishiga yordam bergan fransuz „**L'Équipe**“ gazetasi Yevropa, Janubiy Amerika, Markaziy va Shimoliy Amerika va Afrikaning yagona qitʼa klubi chempionlari oʻtkazadigan Klublar oʻrtasidagi Jahon chempionatiga homiylik taklifini bildirdi. Oʻsha paytda mavjud boʻlgan turnirlar; Musobaqa 1974-yil sentyabr va oktyabr oylari orasida Parijda boʻlib oʻtishi va yakuniy final „Park de Prens“da boʻlib oʻtishi kerak edi.  Janubiy Amerikaliklar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan taklif Yevropaliklarning musoboqaga salbiy munosabatdaligi sababli rad etildi. 1974-yilda João Avelanj FIFA prezidenti etib saylandi va boshqalar qatorida koʻp qitʼadagi klublar oʻrtasidagi jahon chempionatini tashkil etish taklifini kiritdi. 1975-yilda „L'Équipe“ gazetasi yana bir bor 1973-yilgi taklifini kiritdi, yana foyda bermadi.

Gʻarbiy Germaniyaning „Bavariya“ klubi ham 1974-yilda oʻynashdan bosh tortdi, chunki „Independiente“ yana ishtirok etish huquqini qoʻlga kiritdi. „Bavariya“ oʻrniga Yevropa kubogi sovrindori, Ispaniyaning „Atletiko Madrid“ jamoasi musobaqada umumiy hisobda 2:1 hisobida gʻalaba qozondi. Yana Independiente 1975-yilda ishtirok etish huquqini qoʻlga kiritdi; bu safar yevrokubokning ikkala finalchisi ham ishtirok etishdan bosh tortdi va musobaqa oʻtkazilmadi. Oʻsha yili „**L'Équipe“** yana bir bor klublar oʻrtasidagi jahon chempionatini yaratishga harakat qildi, unda ishtirokchilar: Yevropa kubogining toʻrtta yarim finalchisi, Libertadores kubogi finalchisi, shuningdek, Afrika va Osiyo chempionlari qantashishi zarur edi. Biroq UEFA yana bir bor rad javobini berdi va bu taklif amalga oshmadi.

1976-yilda Braziliyaning „Kruzeyro“ jamoasi Libertadores kubogida gʻalaba qozonganida, Yevropa chempioni „Bavariya“ ixtiyoriy ravishda ishtirok etdi va „Bavariya“ umumiy hisobda 2:0 hisobida gʻalaba qozondi. **Jornal do Brasil** nashriga bergan intervyusida „Bavariya“ menejeri Dettmar Kramer „Bavariya“ning 1974 va 1975-yillardagi qitʼalararo kuboklarni bahslashdan bosh tortgani raqiblarning Argentina jamoalari boʻlishi natijasi ekanligini inkor etdi. Uning taʼkidlashicha, bu nemislarni ishtirok etishdan toʻxtatib qoʻygan vaqtni rejalashtirishning iloji yoʻq. Shuningdek, u jamoa muxlislari Kubokga qiziqmagani uchun musobaqa iqtisodiy jihatdan foydali emasligini aytdi. Myunxendagi Olimpiya stadionida birinchi oʻyinni oʻtkazish xarajatlarini qoplash uchun, tashkilotchilar kamida 25 000 tomoshabinga ega boʻlishi kerak edi. Biroq kuchli qor va sovuq ob-havo tufayli bor-yo‘g‘i 18 ming kishi kelgan. Ushbu kamomad tufayli Kramer agar „Bavariya“ yana Yevrokubokda gʻolib chiqsa, ular ishtirok etishdan bosh tortishini aytdi, chunki u daromad kafolatiga ega emas edi.

Argentinaning „Boka Xuniors“ jamoasi 1977 va 1978-yilgi oʻyinlarda qatnashish huquqini qoʻlga kiritdi, buning uchun Yevropa chempioni Angliyaning „Liverpul“ klubi ikkala holatda ham ishtirok etishdan bosh tortdi. 1977-yilda „Boka Xuniors“ Yevropa kubogining ikkinchi oʻrin sohibi Germaniyaning „Borussiya Myonxengladbax“ klubini umumiy hisobda 5:2 hisobida magʻlub etdi. „Boka Xuniors“ 1978-yilda Belgiyaning „Bryugge“ klubiga qarshi oʻynashdan bosh tortdi va oʻsha yilgi musobaqani soʻzsiz qoldirdi. Paragvayning „Olimpia“ jamoasi 1979-yilgi oʻyinda Yevropa kubogi sovrindori Shvetsiyaning „Malmö FF“ klubi ustidan ikki oʻyinda ham gʻalaba qozongan.  Biroq, musoboqaning raqobat nufuzi ancha tushib ketgan edi. 5000 dan kam shved muxlisi tashrif buyurgan Malmödagi birinchi oʻyinda janubiy amerikaliklarning 0:1 hisobidagi gʻalabasidan soʻng Ispaniyaning „**El Mundo Deportivo“** gazetasi kubokni „**egasiz it**“ deb atadi.

Braziliyaning „**O Estado de São Paulo**“ gazetasiga koʻra, Amerikalararo kubokni tashkil etish boʻyicha kelishuv 1968-yilda CONMEBOL va KONKAKAF oʻrtasida tuzilgan va Amerikalararo kubok chempioni boʻlgan klub Qitʼalararo kubokda Amerika qitʼasi vakili boʻlish huquqiga ega boʻlishini belgilagan. Meksika gazetalariga koʻra, 1977 va 1980-yillardagi Amerikalararo kubogi turnirlarida gʻalaba qozongandan soʻng, Meksikaning América va PUMAS Unam klublari va Meksika Futbol Assotsiatsiyasi, Amerika qitʼasini vakili qilib, qitʼalararo kubokda qatnashish haqida kiritgan soʻrovlari muavaffaqiyatsizlikka uchragan. Yevropa chempionlari yoki UEFA-KONMEBOL-KONKAKAF turnirini yaratish gʻoyasi amalga oshmadi.

### Yaponiyada qayta tugʻilish
Qitʼalararo kubokning yomonlashganini koʻrib, Yaponiyaning Toyota avtokorporatsiyasi musobaqani „oʻz qanoti ostiga oldi“ va turnirning bosh vatashkilotchi homiysi sifatida har bir ishtirokchi klub ishtirok etishi shart qilib qoʻydi, aks holda huquqiy oqibatlarga duchor boʻladigan Qitʼalararo kubokni Yaponiyada yiliga bir marta oʻtkazish uchun shartnoma majburiyatlarini yaratdi. Ushbu zamonaviy format musobaqaga yangi havo olib kirdi, unda Qitʼalararo kubok bilan birga yangi **Toyota kubogi** topshirildi.

Oʻzlarini Yevropadan chiqib ketish ehtimolidan himoya qilish uchun Toyota, UEFA va har bir yevrokubok ishtirokchisi Yevropa kubogining yakuniy gʻoliblarini Qitʼalararo kubokda ishtirok etishni talab qiluvchi yillik shartnomalar imzoladilar — bu UEFA klublar uchun belgilangan shartlarga qoʻshildi. Yevrokubokda qatnashish uchun — yoki UEFA va Toyota xalqaro hujjatlari bilan tanishtirildi. 

Birinchi Toyota kubogi 1980-yilda boʻlib oʻtdi, unda Urugvay milliy jamoasi „Nasional“ Angliyaning „Nottingem Forest“ ustidan gʻalaba qozondi. 1980-yillarda Janubiy Amerika jamoalarining ustunligi kuzatildi, chunki Braziliyaning „Flamengo“ va „Gremio“, Urugvayning „Nasional“ va „Penyarol“, Argentinaning „Independiente“ va „River Pleyt“ klublari 1980-yildagi „Nasional“ g‘alabasidan so‘ng bir martadan o‘lja olishdi. Faqat „Yuventus“, „Portu“ va „Milan“ kubokni Yevropani qaytarishga muvaffaq bo‘ldi.
Oʻsha oʻn yil ichida West Nally kompaniyasi tomonidan homiylik qilingan Angliya futbol assotsiatsiyasi klublar oʻrtasidagi jahon chempionatini tashkil etishga urinib koʻrdi, faqat UEFA tomonidan bu taklif maqul deb topilmadi.

1990-yillar Yevropa jamoalari hukmronlik qilgan oʻn yil boʻldi, chunki Milan, Red Star Belgrad, Ayaks, Yuventus, Real Madrid, Manchester United va yangi kelgan Germaniyaning Borussiya Dortmund klublari iqtisodiy kuchlari va Janubiy Amerika yulduzlarini ogʻir zarbalari bilan gʻalaba qozonishdi. Janubiy Amerikaga faqat uchta chempionlik nasib etdi, chunki Brazilyaning „San-Paulu“ va Argentinaning „Veles Sarsfild“lari gʻolib boʻlishdi, ularning har biri „Milan“ni magʻlub etishdi, San-Pauluning ilk gʻalabasi esa „Barselona“ ustidan qozonilgan.

2000-yillarda „Boka Xuniors“ Janubiy Amerika uchun musobaqada ikki marta gʻalaba qozongan boʻlsa, Yevropadagi gʻalabalar „Bavariya“, „Real Madrid“ va „Portu“dan kelgan.

2004-yilgi Qitʼalararo kubok oxirgisi boʻldi, chunki musobaqa FIFA Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati bilan birlashtirildi.

## Xalqaro ishtirok

Qitʼalararo kubokda gʻolib chiqqan barcha jamoalar de-fakto „klublar oʻrtasidagi jahon chempioni“ deb topildi. FIFA.com saytidagi baʼzi matnlarga koʻra, Yevropa va Janubiy Amerika klublarining sport darajasida dunyoning qolgan qismidan ustunligi tufayli, avvalroq milliy terma jamoalar uchun turnirda aks etgan. Qitʼalararo kubokda gʻolib boʻlgan klublar jahon chempioni nomini oldilar, va ramziy Jahon chempioni boʻlishlari mumkin. „Ramziy“ klublar oʻrtasidagi jahon chempionati, FIFA klublar oʻrtasidagi Jahon chempionati boshqa jihatga ega boʻlardi. Chunki vaqt oʻtishi „haqiqiy“ jahon klublari toʻqnashuvi sifatida yaratilgan va futbolning Yevropa va Janubiy Amerikadan tashqarida futbolning rivojlanishi bilan qitʼalararo kubok gʻoliblariga jahon chempioni ramziy unvonini berishni davom ettirish „real boʻlmagan“. Musoboqani kengaytirish gʻoyasi birinchi marta 1967-yilda Stenli Ruis tomonidan KONKAKAF va OFK oʻzlarining qitʼadagi klublar musobaqalarini tashkil etgani va ishtirok etishni soʻragani deb eslatib oʻtilgan. Faqat 2000-yilda ilk bor FIFA 2000 Klublar oʻrtasida jahon chempionati tashkil etildi va turnir ishtirokchilari kengaytirildi. Shunga qaramay, 1969-yil voqealaridan soʻng baʼzi Yevropa chempionlari turnirdagi ishtirokini kamaytira boshladi. Garchi „ramziy“ yoki *de-fakto* klublar oʻrtasidagi jahon chempionati sifatida Qitʼalararo kubok har doim konfederatsiyalar darajasida rasmiy unvon boʻlib kelgan. UEFA ham, KONMEBOL ham musobaqaning barcha mavsumlarini har doim oʻz sharafining bir qismi deb hisoblagan.

## FIFA tomonidan tan olinishi
Futbol tarixi davomida „dunyoning eng yaxshi klub jamoasi“ni aniqlaydigan turnirni tashkil etishga turli xil urinishlar qilingan — Futbol boʻyicha Jahon chempionati, Lipton Trophy, Copa Rio, Pequeña Copa del Mundo va Xalqaro chempionat. Futbol tashkiloti — FIFAning qiziqishi yoʻqligi, moliyaviy qiyinchiliklar yoki klublar oʻrtasidagi musobaqalarni tashkil eta olmasligi tufayli maʼlum davrda FIFA tomonidan umumiy tashkil etilmagan lekin keyinchalik — **Qitʼalararo kubok** FIFA tomonidan rasman 2000-yilda birinchi marta oʻtkazilgan. Qitʼalararo kubok FIFA klublar oʻrtasidagi Jahon chempionatining oʻtmishdoshi deb hisoblanadi.

2017-yil 27-oktyabrda FIFA Kengashi qitʼalararo kubok va klublar oʻrtasidagi jahon chempionati oʻrtasidagi statistik unifikatsiyani ilgari surmagan boʻlsa-da, ikki turnir  (2005-yilda birlashtirilgan) tarixiga nisbatan rasmiy (*[[de jure]]*) barcha gʻoliblarni klublar oʻrtasidagi jahon chempioni deb tan olgan. Qitʼalararo kubogining jahon chempionligi unvoni FIFA klublar oʻrtasidagi jahon chempionati gʻoliblari yoki „FIFA klublar oʻrtasidagi jahon chempionlari“ unvoni bilan bir xil darajada deb hisoblanadi.

FIFA qitʼalararo kubokni klublar oʻrtasidagi jahon chempionatining yagona toʻgʻridan-toʻgʻri oʻtmishdoshi sifatida tan oladi va yuqorida aytib oʻtilgan har ikkala musobaqaning chempionlari *FIFA tomonidan Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati statistik toʻplamida* koʻrinib turganidek, shubhasiz rasmiy ravishda Klublar oʻrtasidagi jahon chempioni sifatida tan olingan yagona musobaqadir. FIFAning klublar musobaqasi hujjati.

1951-yilgi jahon klublari kubogining tan olinishi haqidagi iltimosiga qarang: *[[Copa Rio (international tournament)|Copa Rio (xalqaro turnir)]]*.

## Kubok
Musobaqa kubogining tepasida *"Coupe Européenne-Sudamericaine"* („Yevropa-Janubiy Amerika kubogi“) yozuvi bor. Kubok tagida UEFAning dumaloq logotipi va aylanada Janubiy Amerika xaritasi joylashgan.

Toyota homiyligi davomida musobaqa odatda gʻolib jamoaning vitse-kapitaniga beriladigan „**Toyota Cup**“ nomli qoʻshimcha kubok bilan taqdirlandi.

## Kubok formati
1960-yildan beri 1979-yilgacha Qitʼalararo kubok ikki oʻyinda oʻtkazilgan. 1960 va 1968-yillar oraligʻida kubok faqat ochkolar boʻyicha hal qilingan, 1987-yilgacha Libertadores kubogi finali gʻolibini aniqlash uchun KONMEBOL qoʻllagan formatda oʻtkazilgan. Bu format tufayli ikkala jamoa ochkolar boʻyicha teng boʻlganida uchinchi oʻyin oʻtkazish kerak edi. Odatda bu oʻyinga turkumning soʻnggi oʻyini oʻtkazilgan qitʼa mezbonlik qilgan. 1969-yildan 1979-yilgacha musobaqada safardagi gollar bilan umumiy hisobning Yevropa standart usuli qabul qilindi.

1980-yildan  Kalimantan kubogi 

boshlab final bitta oʻyinga aylandi. 2001-yilgacha oʻyinlar Tokiodagi Milliy stadionda boʻlib oʻtgan. 2002-yildan buyon finallar Yokohama xalqaro stadionida, shuningdek, 2002-yil FIFA Jahon chempionati finali ham shu stadionda boʻlib oʻtdi.

## Natijalar

## Sovrindorlar
Turli klublarning koʻrsatkichlari quyidagi jadvallarda koʻrsatilgan:

### Klub boʻyicha natijalari

### Mamlakatlar natijalari

### Konfederatsiya natijalari

#### Eslatmalar

* 1969-yilgi Qitʼalararo kubok voqealaridan soʻng koʻplab Yevropa kubogi chempionlari Qitʼalararo kubokda oʻynashdan bosh tortdilar. Besh marotaba ularning oʻrnini turnirning ikkinchi oʻrinlari egallagan klublar ishtirok etdi. Qoʻshimchasiga, ikkinchi oʻrin egalari ham ishtirok etishdan bosh tortgach, ikkita Qitʼalararo kubok toʻxtatildi.

### Murabbiylar

* Carlos Bianchi murabbiy sifatida uchta Qitʼalararo kubokni qoʻlga kiritgan: bittasi 1994-yilda  „Veles Sarsfild“ bilan va ikkitasini 2000 va 2003-yillarda  „Boka Xuniors“ bilan.
* Luis Kubilya va Xuan Muxika ham futbolchi, ham murabbiy sifatida kuboklarni qoʻlga kiritdilar:
** Luis Cubilla (1961-yilda  „Penyarol“da va 1971-yilda  „Nasional“da oʻynagan, keyin esa 1979-yilda "Olimpiya"ni boshqargan)
** Juan Mujica (1971-yilda  „Nacional“da oʻynagan va 1980-yilda unga murabbiylik qilgan)

### Players

* Alessandro Costacurta va Paolo Maldini musobaqada besh marta oʻynagan, barchasi  „Milan“ klubi bilan (1989, 1990, 1993, 1994, 2003).
*  Estudiantes (1968, 1969 and 1970) va  Independiente (1972, 1973 and 1974) jamoalari musoboqada ketma-ket uch yil oʻynagan. Ushbu jamoalarning bir nechta oʻyinchilari uchtasida ham ishtirok etishdi, jumladan Karlos Bilardo va Xuan Ramon Veron.
*

## Barcha davrlarning eng yaxshi toʻpurarlari

* Pelé uchta oʻyinda 7 ta gol urib, musobaqaning eng yaxshi toʻpurari hisoblanadi.
** 1962-yilda u  „Benfika“ ga qarshi ikkita oʻyinda beshta gol urdi, shu jumladan Lissabonda oʻtkazilgan javob oʻyinida xet-trik qayd etdi (musobaqa tarixidagi yagona xet-trik).
** 1963-yilda u birinchi oʻyinda ikkita gol urdi („AC Milan“ qarshi).
* Qitʼalararo kubokda bor-yoʻgʻi olti nafar futbolchi kamida uchta gol urgan.

## Xet-triklar

* Pelé musobaqa tarixida xet-trik qayd etgan yagona futbolchi (Lissabon, 1962-yil, javob oʻyinida Benfica).

## Oʻyinning eng yaxshi futbolchisi
Uchrashuvning eng yaxshi odami 1980-yildan beri tanlab olingan. Quyida gʻoliblar roʻyxati keltirilgan.

## Yana qarang

* Futbol assotsiatsiyasi musobaqalari roʻyxati
* Jahon chempioni futbol klublari roʻyxati

## Adabiyotlar

* 
* 

## Manbalar

## Havolalar

* Intercontinental Club Cup at the