open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vaksinalar

**Vaksinalar** (lot. vaccina — sigirga oid), emlashda ishlatiladigan moddalar — infeksion kasalliklarning oldini olish yoki davolash maqsadida qoʻllaniladigan preparatlar. Mikroorganizmlar, shuningdek ularning zararsizlantirilgan toksinlaridan tayyorlanadi, organizmga yuborilganda tegishli yuqumli kasalliklarga nisbatan sunʼiy orttirilgan faol immunitet vujudga keladi. Tirik, oʻldirilgan, kimyoviy vaksina va anatoksinlar farq qilinadi. Tirik vaksina (chechak, poliomiyelit, qizamiq, gripp, o'lat, tulyaremiya, silga qarshi vaksinalar) kasallik qoʻzgʻatish xususiyatini yoʻqotgan, biroq immunogen xossalarga ega boʻlgan, qoʻzgʻatuvchiga qarshi himoya antitelolar(antitanacha) hosil qiladigan maxsus kuchsizlantirilgan mikroorganizmlardan tayyorlanadi. Bunda mikroorganizmlar sunʼiy ozuqa muhitida yoki hayvon organizmida uzoq undiriladi. Tirik vaksina qoʻllanilganda immunitet barqaror boʻlib, uzoq saqlanadi.

Oʻldirilgan vaksina bakteriyalar va viruslarga yuqori temperatura, ultrabinafsha nurlar, ultratovush, formalin, spirt yoki boshqa moddalar taʼsir ettirib tayyorlanadi (ich terlama, koʻkyoʻtal va boshqa kasalliklarga qarshi vaksina). Kimyoviy vaksina (ich terlama, toshmali terlama, paratiflar, vabo, difteriya, qoqshol va boshqa kasalliklarga qarshi vaksina), mikroorganizmlar yoki ularning mahsulotlaridan maxsus ajratib olingan faol komponentlardir.

Anatoksinlar bakterial ekzotoksinlardan ularning zaharli xossalarini formalinda zararsizlantirish yoʻli bilan olinadi. Tibbiyot amaliyotida bitta (monovaksina), ikkita (divaksina) yoki undan koʻp (polivaksina) mikroorganizm komponentlaridan iborat vaksinadan foydalaniladi. Mikroblarning bir necha tipidan tayyorlanib bitta yuqumli kasallikka qarshi qoʻllaniladigan vaksina polivalent vaksina deyiladi. Vaksina turli yoʻllar bilan yuboriladi: muskul orasiga (qizamiq), teri ostiga (ich terlama, toshmali terlama, paratiflar, dizenteriya, vabo, oʻlat va boshqalar), teri yuzasiga (chechak, sil, tulyaremiya, kuydirgi), burunga (gripp) yoki ogʻiz orqali (poliomiyelit). Ayrim yuqumli kasalliklar (chechak, sil, difteriya va boshqalar)ning oldini olish uchun vaksina reja asosida, boshqa hollarda esa epidemik koʻrsatkichlar boʻyicha yuboriladi. Vaksinani keng qoʻllash tufayli bakterial va virusli infeksiyalarning oldini olishga muvaffaq boʻlindi. Veterinariya amaliyotida virusli (qutirish, Auyeski kasalligi, parranda chechagi, oʻrdaklar virusli gepatiti va boshqa) hamda bakteriyali (kuydirgi, brutsellyoz, leptospiroz, brauzet va boshqa) kasalliklarning oldini olish va davolashda tirik, oʻldirilgan vaksinalardan keng foydalaniladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Emlash

**Emlash** yoki **vaksinatsiya** — odam va hayvonlarda infeksion kasalliklar yuqishining oldini olish usuli. Bunda organizmga vaksinalar, immun zardoblar yoki gammaglobulin yuborib, sunʼiy faol yoki passiv immunitet hosil qilinadi. Sunʼiy faol immunitet hosil qilish uchun odam vaksinalar bilan emlanadi, bunda organizmda yuborilgan vaksina tarkibidagi antigenlarga qarshi faol immunitet rivojlanadi.

Emlashda vaksinalarni teri ustiga, teri ostiga, muskul orasiga, burun va ogʻiz orqali yuborish mumkin. Vaksinalar bilan emlash jadvali har xil: bir marotaba, ikki, uch marotaba va hokazo. Sunʼiy faol immunitet immunizatsiya tugaganidan soʻng 2-3 hafta oʻtgach paydo boʻladi va oylab, hatto yillab saqlanib qoladi. Takror emlash (immunitet darajasi susayganda) **revaksjatsiya** deb ataladi.

Sunʼiy passiv immunitet organizmning himoya faoliyatini oshirish, koʻzda tutilgan tegishli yuqumli kasallikka qarshi chidamlilik yoki boshlangan kasallikning kechishini yengillashtirish maqsadida qilinadi. Bir qancha yuqumli kasalliklar (odamlarda gepatit V, sil, boʻgʻma, qoqshol, koʻkyoʻtal, qizamiq, tepki, poliomiyelit; hayvonlarda brutsellyoz, quturish, oʻlat, oqsim va boshqalar)ga qarshi rejali ravishda; ayrim yuqumli kasalliklar (gripp, ich terlama, kuydirgi, tulyaremiya va boshqalar)ga qarshi esa epidemiologik zaruriyat boʻyicha emlanadi (Shuningdek qarang: Immunoprofilaktika).

Emlash poliklinikalarda yoki emlash markazlarida maxsus tayyorlangan tibbiyot xodimi tomonidan vrach nazoratida oʻtkaziladi. Bolani emlashdan avval uning gavda harorati oʻlchanadi va qanday kasalliklar bilan ogʻriganligi soʻrab surishtiriladi; vrach bolani sinchiklab tekshirib, uni emlash mumkin yoki mumkin emasligini aniqlaydi. Yuraktomir, markaziy nerv sistemasi kasalliklaridan tuzalgan yoki surunkali kasalliklari bor bolalar tegishli muhassislar koʻrigidan oʻtganidan soʻng emlanishi lozim. Bola emlanganda baʼzan kuchli reaksiya yuzaga keladi, shuning uchun emlangandan keyin u maʼlum bir vaqt davomida vrach nazoratida boʻlishi kerak.

Emlash mahalliy va umumiy taʼsir koʻrsatishi, yaʼni emlangan joy sal qizarishi, shishishi, ogʻrishi, harorat koʻtarilishi va umumiy darmonsizlik kuzatilishi mumkin. Emlangan bola juda bezovtalansa, qattiq isitmalasa darhol vrachga murojaat qilish zarur.

Bolalar yoki kattalarning emlanganligi haqidagi maʼlumotlar ularning tibbiy hujjatiga qayd etiladi. Ota-onalar bolasiga qanday emlash oʻtkazilganini va qaysilari qachon qilinishi kerakligini yaxshi bilishlari, shuningdek, emlashning belgilangan muddatda oʻtkazilishiga amal qilishlari zarur, chunki oʻz vaqtida oʻtkazilgan emlash juda yaxshi naf beradi.

Bugungi kunda Respublikamizda koʻpgina ogʻir kechuvchi yuqumli kasalliklarga qarshi rejali ravishda va epidemiologik holatlarga qarab bolalar va xavfli guruhga kiruvchi katta kishilar davlat tomonidan bepul emlanadi. Oʻtkazilgan chora-tadbirlar tufayli Oʻzbekiston hududida shol kasalligi oxirgi yillarda qayd etilmayapti, shuningdek, boʻgʻma, qizamiq, tepki, gepatit V kasalliklari bolalar orasida keskin kamaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuumda quyish

**Vakuumda quyish** - rangli metallar qotishmasi, asosan, nikel, titan va b.ning olovbardosh qotishmalaridan 40—0,3 Pa vakuumda quymalar olish. Bunday usulda olingan quymalarning zichligi va sifati yuqori boʻladi. V.q. bilan shakldor quymalar olishning turli usullari qoʻllanadi. Erigan metall ustida joylashgan metallni qolipga vakuumda soʻrish va uni atmosfera yoki yuqori bosim ostida kristallash, metallostatik bosimdan foydalanib vakuumda soʻrish (bunda qolip erigan metall ostida joylashadi), markazdan qochma vakuumda quyish shular jumlasidandir. V.q. Vakuumda eritish bilan bir-ga olib boriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum-yoyli pech

**Vakuum-yoyli pech** - metallarni vakuumda elektr yoy energiyasi hisobida eritadigan elektr qurilma. Gaz-razryadli tizim boʻlib, bunda yoy qayta eritiladigan metall bugʻlarida mavjud boʻladi. V.-yo.p.ning quymalarni mis kristallizatorlarda eritadigan, garnisajsa eritish yoʻli bilan metallardan shakldor quymalar oladigan; elektrodi sarflanadigan va elektrodi sarflanmaydigan xillari bor. Pechga oʻzgarmas tok yuborilganda elektr yoy hosil boʻlib, metallni vakuumda suyuqlantiradi. Har xil metallni eritishda turlicha bosimli vakuum qoʻllanadi. Masalan, poʻlat eritishda 0,1—1 Pa, titan eritishda 1—10 Pa, molibden eritishda 0,01—0,1 Pa vakuum hosil qilinadi. V.-yo. p.da poʻlat eritishda undagi qoʻshilmalar 2—3 martaga kamayadi, yirik qoʻshilmalar butunlay yoʻqoladi, azot konsentratsiyasi 30—35% ga, kislorodniki —2—3 martaga, oltingugurt 20% ga kamayadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Val tizimi

**Val tizimi** (mashinasozlikda) — asosiy detali valdan iborat boʻlgan tutashuvchi silliq mashina detallari (mas., val va gʻildirak) uchun oʻtqazish (valni gʻildirakka oʻtqazish) tizimi; tutashuvchi detallarning berilgan nominal oʻlchamida valning chegaraviy oʻlchamlari barcha oʻtqazishlar uchun oʻzgarmas boʻlib qolishi bilan ifodalanadi. Tutashuvchi detallardan biridagi teshiklarning chegaraviy oʻlchamlarini oʻzgartirib V.t.da turlicha oʻtqazishlarni amalga oshirish mumkin. Valga qoʻshimcha ishlov bermay (mas., kalibrlangan materialdan tayyorlangan val) undan foydalanish mumkin boʻlgan birikmalarda, shuningdek bitta silliq valga turli oʻtqazishlarga ega boʻlgan bir necha detalni (mas., ichki yonuv dvigateyaidya porshen barmogʻining shatun va porshen bilan tutashuvi) oʻrnatishda V.t.ni qoʻllash maqsadga muvofiq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gʻaffor Valamatzoda

**Gʻaffor Rustamovich Valamatzoda** [1916.26.4(9.5), Xoʻjand - 1993.12.12, Dushanba] — tojik balet artisti, baletmeyster, rejissyor Tojikiston xalq artisti (1945), 1951-63 yillar S. Ayniy nomidagi opera va balet teatrining bosh baletmeysteri, 1961—63 yillar Tojik filarmoniyasining direktori va badiiy rahbari, 1965-yildan "Lola" ansamblining rahbari. Birinchi tojik baleti ("Du gul")ga, shuningdek "Layli va Majnun", "Boqchasaroy favvorasi", "Moviy gilam" baletlari va "Vosening qoʻzgʻoloni", "Maysaraning ishi" kabi operalarning raqs sahnalarini yaratgan. Valamatzoda Oʻzbekistonning "Bahor", "Shodlik" va boshqa ansambllarida bir qancha raqs ("Lola" raqs-syuitasi, "Moʻgʻulcha", "Pomircha", "Afgʻoncha" va boshqa)larni sahnaga qoʻygan.

## Manbalar
Valanjin yarusi

**Valanjin yarusi** (Shveysariyadagi Nevshatel sh. yaqinidagi Valanjen qasri nomidan) — quyi boʻr sistemasi (davri) pastdan ikkinchi yarusi. 1853 yilda Dezor (Desor) alohida yarus qilib ajratgan. Dastlab aniqlangan joyida dengiz tipratikani, lelesipoda va ammonitli ohaktoshlardan tashkil topgan. V.ya. jinslari Ukrainada hamda Alp, Karpat toglari va Kavkazda bor. V.ya. qizgʻish ohaktoshli jinslari Oʻzbekiston (Hisor togʻlari)da ajratilgan. Bir oz gips va fosforit qatlamlari ham uchraydi. Buxoro viloyatida qumtosh, qizil gillardan iborat V.ya.da neft uyumlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valaxiya

**Valaxiya** — Ruminiyaning janubidagi tarixiy viloyat. Karpat togʻlari bilan Dunay daryosi oraligʻida joylashgan; Olt daryosi V.ni oʻrtasidan ikkiga (Munteniya va Olteniya) ajratadi. V. 14-asrdan knyazlik, 16-asrdan Turkiya hukmronligi ostida. Adrianopol sulh shartnomasi (1829 yil)ga koʻra, amalda muxtoriyat huquqini olgan (1856 yilgacha Rossiya vasiyligida boʻlgan). 1859—61 yillarda Moldova bilan yagona davlat boʻlib birlashgan (1862 yil yanvardan — Ruminiya knyazligi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valbjix

**Valbjix** — Polshaning janubi-gʻarbidagi shahar, Valbjix voyevodaligida. Aholisi 141 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). T. i. tuguni. Quyi Si-leziya toshkoʻmir havzasining qad. markazi, 14-asrdan koks ishlab chiqariladi. Mashinasozlik (ogʻir mashinasozlik, asosan konchilik jihozlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan), kimyo, toʻqimachilik, chinni, oyna-shisha sanoati korxonalari bor. Yirik issiqlik elektr stansiyasi kurilgan. V. yaqinida Shchavno-Zdruy togʻ balneologik iqlim kurorti joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Yangi Dvur qalʼasi (14-asr) qoldiklari saqlangan. Konchilik muzeyi va b. bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valday qirlari

**Valday qirlari**, Valday - RF Yevropa qismining shim.-gʻarbidagi qirlar. Uzunligi 600&nbsp;km. Valday qirlaridan Volga, Daugava, Lovat, Meta, Syas, Mologa va b. daryolar boshlanadi. Eng baland joyi — 343 m (Sna daryosining yuqori oqimida). Valday qirlari paleozoyning ohaktosh, slanes va mergellaridan tarkib topgan; bu tub jinslar shim.-gʻarbda ochilib qolgan va Ilmen payettekisligi ustidan tik koʻtarilib turadi. Valday qirlarining yer yuzasi oʻrqir, markaziy qismida koʻl va botqokliklar bor. Torfli botqoq, koʻl va igna bargli oʻrmonlar orasidagi kambar yerlarda dehqonchilik qilinadi. Turizm rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valensiya

**Valensiya** — Venesuela shim.dagi shahar. Valensiya koʻli sohilida joylashgan. Karabobo shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 903 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Avtomobil yoʻllari tuguni, temir yoʻl orqali Karib dengizi va Karakas shahar. bilan bogʻlangan. Mamlakatning qishloq xoʻjaligi rayoni markazlaridan biri. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn poyabzal, neft kimyosi sanoati, sellyulozaqogʻoz, yogʻochsozlik korxonalari, avtomobil, sement, shina va mebel zavodlari bor. Valensiyaga 1555 yilda asos solingan. Shahar ikki marta (1812 va 1830 yillarda) mamlakat poytaxti boʻlib turgan. 19-asr meʼmoriy yodgorliklari: ispanlar davrida qurilgan sobor, teatr saqlangan. Universitet bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valent zona

**Valent zona** – qattiq jismdagi valent elektronlar bilan toʻlgan ruxsat etilgan elektron holatlarning eng yuqori sohasi. Yarimoʻtkazgichlarda temperatura T=OK da valent zona butunlay toʻlgan boʻladi. Ushbu holda valent zonadagi elektronlar tashqi maydonlar taʼsirida paydo boʻladigan elektr oʻtkazuvchanlik va b. kinetik effektlarda ishtirok etmaydi. T*OK temperaturada (T temperatura O K ga teng boʻlmaganda) zaryad tashuvchilarning issiqlik generatsiyasi yuz beradi va natijada elektronlarning bir qismi oʻtkazuvchanlik zonasiga yoki taʼqiqpangan zonadagi kirishma sathlariga oʻtadi. Bunda valent zonada kovaklar hosil boʻladi va elektr toki hosil qilishda ishtirok etadi. V.z. tushunchasi yarimoʻtkazgichlar va dielektriklar fizikasida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valentinian I

**Valentinian I** (321-375) - Rim imperatori (364 yildan). Rim imperiyasining gʻarbiy qismini oʻgʻli Gratsian bilan, sharqiy qismini ukasi Valent bilan birga boshqargan. Alemannlar, kvadlar va boshqa qabilalarga qarshi urushlar olib borgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valentlik

**Valentlik** ( – „kuch“) – maʼlum element atomining boshqa element atomi bilan kimyoviy bogʻ hosil qilib birlashish yoki almashish xususiyati. Valentlik tushunchasini fanga 1852-yilda Edward Frankland kiritdi. Rus kimyogari A. M. Butlerov kimyoviy tuzilish nazariyasini kashf qilishida valentlik muhim rol oʻynadi. Dmitriy Mendeleyev elementlarning davriy sistemadagi oʻrni bilan valentlik Oʻrtasida bogʻlanish borligini isbotladi hamda oʻzgaruvchan valentlik tushunchasini kiritdi. 1897-yil elektronlar ochilishi bilan valentlikning elektron nazariyasiga asos solishga harakat qilindi (ingliz fizigi J. J. Thomson). Nemis fizigi valentlik Kossel nazariyasiga (1916) muvofiq, elementlar yoki elementlar guruhi oʻzaro birikkanda bittasi elektron beradi, ikkinchisi esa bu elektronni qabul qilib oladi. Berilgan elektron soniga qarab musbat valentlik, qabul qilib olingan elektron soniga qarab manfiy valentlik deb aytiladi. Shunga koʻra, natriy musbat bir, xlor esa manfiy bir valentlikka ega. Lekin elementlar kovalent bogʻ hosil qilib birikkanda elektron bermaydi va biriktirmaydi. Amerikalik fizik-kimyogar Gilbert N. Lewis nazariyasi boʻyicha valentlik element atomlari elektron jufti – kovalent bogʻ hosil qilish uchun bergan elektronlar soniga teng. Valentlik Kossel va Gilbert N. Lewis nazariyalari valentlik mohiyatini toʻla ochib bermadi. Atomning kvant mexanikasi nazariyasi yuzaga kelgach (1926), valentlikning mohiyati oydinlashdi. Bu nazariyaga muvofiq, valentlik juftlanmagan (yakka) elektronlar soniga teng. Masalan, ishqoriy metallar atomining tashqi elektron qavatida bitta elektron bor. Shunga koʻra ular bir valentlikdir. Baʼzi atomlarda juftlanmagan elektronlar reaksiya jarayonida hosil boʻladi. Masalan, uglerod atomining tashqi qavatida juftlanmagan ikkita elektron bor. Reaksiya paytida juftlangan ikki elektron yakkalashib, juftlanmagan ikkita elektron beradi. Shunday qilib, juftlanmagan elektronlar soni toʻrttaga yetadi. Baʼzan atomlar taʼsirlanib boshqa valent holatiga oʻtishi, bitta elektronni boshqa atomga berishi yoki boshqa bir atomning elektronini biriktirib olishi mumkin.

## Yana qarang
• Kimyoviy bogʻ

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valerian

**Valerian** (193-260) - Rim imperatori (253 y.dan). Davlatni oʻgʻli Galliyen bilan birga boshqargan. Uning davrida xristianlar taʼqib qilingan. Forslar bilan boʻlgan urushda asir tushib, asirlikda vafot etgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valeriana

**Valeriana** (Valeriana L.) - maunasorundoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, yarim buta, buta va lionlar turkumi. Barglari butun, uch boʻlakli yoki patsimon qirqilgan. Toʻpguli gullaganida boshchasimon, mevasi yetilganida roʻvaksimon boʻladi. Gullari mayda. 200 ga yaqin turi Shim. yarim sharning muʼtadil va sovuq iqlimli hududlarida, Jan,. Amerikada, 1 turi Kilimanjaro togʻlarida tarqalgan. Andda ayniqsa xilma-xil turlari uchraydi. Hamma yerda — nam joylardan tortib togʻu-toshlar, hatto alp yaylovlari mintaqalarida oʻsadi. Dorivor V. (V. ofﬁ cinalis L.) — oʻt oʻsimlik, poyasi tik, boʻyi 2 m gacha, barglari va ildiz mevasining katta-kichikligi bilan farq qiladigan bir necha kenja turlar hosil qiladi, dorivor oʻsimlik sifatida ekiladi. Dorivor V.ning ildizi va ildizpoyasidan tibbiyotda foydalaniladi. Undan nerv sistemasiga taʼsir qiluvchi, yurak urishini tartibga soluvchi valerian tomchisi olinadi. V. tarkibida efir moylari, valerin, sirka va chumoli kislotalar, turli alkaloidlar bor. Olitoriya V.si barglari shoʻraki (salat) sifatida isteʼmol qilinadi. Oʻzbekistonda togʻlik mintaqalarda asorun (V. ﬁ carifolia Boiss.) tarqalgan.
 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valerianat kislotalar

**Valerianat kislotalar** - bir asosli toʻyingan organik kislotalar, umumiy formulasi S4N9SOON. Mol. m. 102,13; rangeiz, gʻalati hidli suyuqliklar. Uglevodorod radikalining tuzilishiga qarab toʻrtta izomeri boʻlishi mumkin. Izovalerianat va metiletilsirka kislotalar koʻproq ahamiyatli boʻlib, asosan izoamil spirtlarni oksidlab olinadi. V. k. bilan alifatik spirtlarning efirlari oziq-ovqat sanoatida meva essensiyalari sifatida, V. k. bilan aromatik yoki terpen spirtlarning efirlari esa atir-upa sanoatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valensiya (shahar)

**Valensiya** — Ispaniya sharqidagi shahar. Valensiya tarixiy viloyati va provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 753 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turiya daryosining Oʻrta dengizga quyilish joyidagi port. Xalqaro aeroport bor. Temir yoʻl tuguni. Sanoati asosan k,, x. mahsulotlarini qayta ishlash va chetga chiqarish bilan bogʻlangan. Mashinasozlik, kemasozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, kimyo sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. V.da arab va ispanlarning oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari saqlangan: sobor (13—14-asrlar), Aguas saroyi (barokko uslubida. 18-asr) va b. Shaharda sanʼat, keramika muzeylari, botanika bogʻi va universitet (16-asr) bor. V.ga mil. av. 2-asrda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valent

**Valent** (taxminan 328—378) — Rim imperiyasining sharqiy qismi imperatori (364 y.dan). Akasi Valentinian 1 bilan davlatni birga boshqargan. Adrianopol jangi (378)davesti-gotlardan magʻlubiyatga uchrab halok boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyor

**Valyor** (frans. valeur —baho, qimmat-baho) — rassomlik sanʼatida maʼlum nur va soya miqdorini ifodalovchi (boshqa ranglar bilan bogʻliq holda) rang turi. Rangtasvirdagi ranglar uygʻunligida "V." termini oʻzaro qonuniy aloqada boʻlgan va maʼlum bir rang chegarasidagi nur va soya izchilligini yaratuvchi har bir tuslarni ifodalaydi. V. izchilligini qoʻllash (koʻp yirik rassomlarning ijodini belgilagan) narsalarni nozik va boy nur-havo muhitida berish, koloritni, ulardagi ranglarning alohida nisbati hamda birbiriga oʻtishdagi teranligiga erishish imkonini beradi (D. Velaskes, Ya. Vermer, K. Koro, V. I. Surikov, I. I. Levitan va b). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valiant

**Valiant** — ertagi serhosil shaftoli navi. Vatani Amerika. Daraxti oʻrtacha kattalikda. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (140—170 g), dumaloq-tuxumsimon, rangi toʻq sariq. Pustila siyrak nozik tuklari bor. Eti xushboʻy, sargʻimtir, shirali, danak atrofi qizgʻish, shirin. Eti danagidan yaxshi ajraladi. Danagi yirik. Koʻchati ekilganidan keyin 2—3-yildan hosil qiladi, 5—6-yili toʻliq hosilga kiradi. Hosildorligi yuqori (160—170 s/ga). Boshqa rayonlashtirilgan navlarga karaganda sovuqqa va kasalliklarga chidami yuqori. Aprel boshlarida gullaydi. Mevasi iyulda pishadi. Mevasi yangiligigida yeyiladi, sharbatlar, jem va b. tayyorlanadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun tavsiya etilgan (yana q. Shaftoli).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valiahd

**Valiahd** (arabcha — toju-taxt merosxoʻri, *voris*) — podshoh yoki xonning tiriklik chogʻida oʻz xohishi yoxud kasalligi tufayli oʻz oʻrniga tayin qilgan shaxs. V. uning oʻgʻli yoki boshqa bir kishi ham boʻlishi mumkin. Valiahd podshoh yoki xonning karoridan keyin maxsus davlat kengashida (unda sayyidlar, nufuzliamir va mansabdorlar, podshoh yoki xonning balogʻatga yetgan yaqin qarindoshlari qatnashgan) tasdiqlangan. Chingizxon va Amir Temur zamonida Valiahdtayinlashda ularning yoshiga emas, balki davlatni boshqara olish qobiliyatiga eʼtibor berilgan. Masalan, Amir Temur ham oʻgʻillari Mironshoh va Shohruxni emas, balki nabirasi Muhammad Sultonni, u vafot etgach, Mirzo Jahongirning oʻgʻli Pirmuhammadni Valiahd qilib tayinlagan edi. Shayboniylar va ashtarxoniylar zamonida (16—17-asrlar) xon xonadoniga mansub yoshi ulugʻ kishilargina V.likka tayinlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Validol

**Validol** (Validolum) — markaziy nerv sistemasini tinchlantiradigan va tomirlarni moʻtadil refleks yoʻli bilan kengaytiradigan dori. Mentolnit izovalerian kislota mentil efiridagi 25—30% li eritmasi. Stenokardiya, nevroz, isteriya va b. kasalliklarda 4— 5 tomchisini bir chaqmoq qandga tomizib, til ostiga qoʻyiladi va to erib ketgunicha shimiladi. Tabletka va kapsula holida ham ishlatiladi. Spirtdagi 5—10% li eritmasi va 10% li surtmasi terining qichishini koldirish uchun surtiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Choʻqon Valixonov

**Valixonov Choʻqon Chingizovich** (asl ismi Muhammad Xanafiya) (1835, Qushmurun mavzesi, hozirgi Qozogʻistonning Qoʻstanay viloyati — 1865.? 10, Oltinamal mavzesi, hozirgi Qozogʻistonning Toldiqoʻrgʻon viloyati) — maʼrifatparvar-demokrat, tarixchi, etnograf va folklorshunos.

Ablayxonning nabirasi xonadonida tugʻilgan. 1853-yil Omsk kadetlar korpusini tugatgach, Gʻarbiy Sibir gubernatorligida xizmat qilgan. Turkiston va Xitoyga qilingan bir qator ekspeditsiyalarda qatnashgan. 1858-yil musulmon savdogari qiyofasida Tyanshan toglari osha Qashqarga borgan, u yerda Sharqiy Turkiston etn. si va Oltishahar tarixiga oid materiallar toʻplagan. 1860—61-yillarda Peterburgda yashab rus demokratlari gʻoyasi bilan yaqindan tanishgan. V. birinchi qozoq rassomi edi Etn. mavzuidagi koʻplab suratlari uning ilmiy va kundalik daftarlarini bezagan. Dastgohli suratlar va akvarellar ("Katta Oʻrda qozoqlari", "Sari Bagʻish urugʻidan boʻlgan Sartay" va b.) yaratgan.

V.ning ilmiy dunyoqarashi keng qamrovli boʻlgan. U Turkiston va Gʻarbiy Xitoy xalqlarining tarixi va madaniyatiga oid qimmatli tadqiqotlar qoldirgan ("Jungʻoriya ocherklari", 1861; "Qirgʻizlar", 1858; "Ablay", 1861; "Sibir idorasidagi qirgʻizlarda sud islohoti haqida yozishmalar", 1904 va b.). V. Xalq ogʻzaki ijodi namunalari (doston, qoʻshiq, ertaklar)ni yozib olgan. Qirgʻizlarning qahramonlik eposi — "Manas"ning bir qismini birinchi boʻlib yozib olib rus tiliga tarjima qilgan. V.ning oqinlarning ijro etish sanʼatining oʻziga xos xususiyatlari, qoʻshiq turlari, qozoq sheʼriyatidagi vaznlar haqidagi mulohazalari katta qiziqish uygʻotadi. V. oʻz davridagi tuzumning zoʻravonligini, chorizmning mustamlakachilik siyosatini qoralagan, qozoqlarni oʻtroq hayot tarziga oʻtishini, dehqonchilikni targʻib qilgan. Ilmmaʼrifatga erishish va qisman islohotlar yoʻli bilan qozoq ovullaridagi turmush tarzini tubdan oʻzgartirish mumkin deb hisoblagan. V. gʻoyalari Oltinsarin, Abay Qunonboyev va b. qozoq maʼrifatparvarlari asarlarida oʻz rivojini topgan.

## Manbalar
* Sobraniye soch. v pyati tomax (Vstupit, st. A. Margulana), t. 1—4, Alma-Ata, 1961-68.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boturxon Valixoʻjayev

**Botirxon (Boturxon) Valixoʻjayev** (1932-yil 1-aprel, Samarqand – 2005-yil 25-avgust, Samarqand) – adabiyotshunos. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), professor (1971). Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini bitirgan (1953), shu universitetda oʻqituvchi (1956–63), fakultet dekanining oʻrinbosari (1964–69), dekan (1971–73, 1986–88), tojik tili va adabiyoti kafedrasi (1974–85), oʻzbek adabiyoti tarixi kafedrasi (1985 -yildan) mudiri, prorektor (1990 -yildan). Valixoʻjayev ilmiy ishlari adabiyot tarixi, adabiyotshunoslik, adabiy aloqalar, tasavvuf va uning namoyandalari, Samarqand adabiy va ilmiy muhiti tarixi, Ibn Sino, Nizomiy, Jomiy, Navoiy kabi olim va mumtoz shoirlarning ijodiga bagʻishlangan. „Oʻzbekiston adabiy-tanqidiy qarashlari tarixidan“ (1960), „Oʻzbek epik poeziyasi tarixidan“ (1974), „Navoiy ijodi – ilhom manbai“ (1991), „Xoja Ahror Vali“ (1993), „Xoja Ahror tarixi“ (1994) kabi ilmiy asarlar va bir necha oʻquv qoʻllanmalar muallifi. Valixoʻjaev asarlari Rossiya, Afgʻoniston, Turkiya va Eronda nashr etilgan.

## Manbalar
Valleriit

**Valleriit**— mineral. Kimyoviy formulasi Cu3Fe4S7.TpHroHan singoniyali. Rangi sariq, toʻq kulrang va qora, yaltiroqligi metallsimon. Qattiqligi 1. S.og . 4,2. V. yuqori haroratli gidrotermal yertomirlarda hosil boʻladi. Kam uchraydi. V. Qurama togʻlarida (Novgar-zansoy, Qoʻshbuloq) va Gʻarbiy Oʻzbekistonda (Langar, Muruntov) topilgan. V. konlari Shvesiyada (Kaveltorl), JAR (Palabora) va b. joylarda bor. Mis olinadigan ruda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valliy tili

**Valliy tili**, uels, kimr tili — Buyuk Britaniyaning Uels yarim oroldagi valliylar tili. Hind-yevropa tillari oilasining kelt guruhiga mansub. Bu tilda 900 mingga yaqin kishi gaplashadi (1990-yillar oʻrtalari). V.t.5—6-asrlardan shakllana boshlagan. Tarixi 3 davrga boʻlinadi: qad. (8—11-asrlar); oʻrta (12—14-asrlar); yangi (15-asrdan). Hozirgi V.t. 4 dialektga ega: 1) gvined (shim.-gʻarbiy); 2) pouis (shim.-sharqiy, markaziy); 3) dived (jan.-gʻarbiy) va 4) gvinet (jan.sharqiy). Adabiy V.t. jan. va markaziy dialektlar asosida yuzaga kelgan. V.t. uchun soʻzda unlilar qorishiqligi, undoshlarning galma-gal kelishi xosdir. Feʼllar tizimi ancha rivojlangan, nomlar tizimi esa sodda. Hoz. vaqtda eski sintetik shaklni yangi, analitik shaklga aylanish jarayoni ketmoqda. Lugʻat tarkibida metin tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. V.t. 20-asr 50—60-yillaridan Uels hududida rasmiy til mavqeiga ega boʻldi (dav-riy matbuot, kitoblar shu tilda chiqadi, universitetda oʻqitish ham olib boriladi). Yozuvi lotin grafikasi asosida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulhay Valiyev

**Abdulhay Qosimovich Valiyev** (1929.7.5, Toshkent) — faylasuf olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan ar-bobi (1981), falsafa fanlari doktori (1967), professor (1969). Oʻrta Osiyo davlat universiteti yuridik fakultetini tugatgan (1952). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (19591968), boʻlim mudiri (1973-yildan). 1968— 73 yillarda Oʻzbek sovet ensiklopediyasi (OʻzSE) Bosh muharririning oʻrinbosari. Ilmiy ishlari Turkiston, xususan Oʻzbekiston ziyolilarining oʻtmishi, ularning jahon ilmi, madaniyati va maʼnaviyatiga qoʻshgan buyuk hissasiga bagʻishlangan. Ayni paytda Oʻzbekiston ijtimoiy hayotidagi tub oʻzgarishlar, yangi ijtimoiy tabaqalarning shakllanishini tadqiq qilmoqda. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vallonlar

**Vallonlar** — Belgiyadagi xalq (3,92 mln. kishiga yaqin). Fransiya, AQSH va b. joylarda ham yashaydi. Umumiy soni 4,1 mln. kishi (1990-yillar urtalari). Fransuz tilining vallon lahjasida gaplashadi. Dindorlari — katoliklar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valneʼma

**Valneʼma**, valiyneʼmat — Turkistonda mavjud boʻlgan unvonlardan biri. 18-asrning birinchi yarmida mustaqil Shahrisabz hokimlarining ismidan keyin qoʻshib aytilgan (mas., Olimbek valneʼma). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valtasar

**Valtasar** (oromiycha Bel-tuushshur — Bel podshoga madadkor boʻlsin) — Bobilning soʻnggi podshosi Nabonidning oʻgʻli. Mil. av. 539 y. forelar Bobilni egallagan paytlarida halok boʻlgan. Bobilni Kir II qoʻshinlari qamal qilgan paytda V. bazm tashkil qilgani ("Valtasar bazmi") va uning halok boʻlajagi haqidagi bashorat (oromiycha "mene, mene, tekel, uparsin" soʻzlarini devorda paydo boʻlishi) Bibliya ("Doniyol paygʻambar kitobi", 5,5—28)da keltirilgan va u sanʼat asarlarida aks etgan. Doniyol paygambar bu yozuvlarni quyidagicha sharxlagan: "... Alloh sening saltanatingni nihoyasiga yetkazdi... sen tarozu pallasidasan va juda yengilsan; saltanating midiyaliklar va forelarga taqsimlab beriddi". Oʻsha kuni tundayoq Bobil taslim boʻlgan, V. esa saroyga bostirib kirgan forelar tomonidan oʻddirilgan. Spesso viene in mente.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valtorna

**Valtorna** (nem. Waldhorn — oʻrmon bur-gusi) — mundshtukli puflama soz. Tovush tembrining nafisligi bilan boshqa mis puflama sozlardan farq qiladi. 19-asrning boshida xromatik (ventilli) turi paydo boʻlgan. Unda joylashgan qoʻshimcha naychalar yordamida ijrochi asosiy havo yoʻlini uzaytirib, barcha xromatik tovushlarni chalishi mumkin. Hoz. V. asosan "fa", baʼzan "sibemol" sozida chiqariladi. Diapazoni taxminan 3,5 oktava. V. simfonik va puflama sozlar orkestrlarida, kamer ansambllarda va yakkanavoz soz sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valua

**Valua** — fransuz qirollari sulolasi (1328—1589). Asosiy vakillari: Karl V, Lyudovik XI, Fransisk I, Genrix II, Genrix Sh. VALUNLAR — 1) kattaligi turli tasniflarga koʻra 10, 25 yoki 50 sm dan katta boʻlgan togʻ jinsi boʻlaklari. Koʻpincha V. kattaligining yuqori che-garasi 1 m gacha olinadi. Ayrim paytlarda V. deb faqat silliqlangan va yumaloqlangan jins boʻlaklariga aytilgan. V.lar dagʻal chaqikli togʻ jinslarining muhim tarkibiy qismi (valunlar, shagʻaltoshlar, konglomeratlar). Togʻliklardagi allyuviy, prolyuviy va muzlik jinslarida keng tarqalgan; 2) oʻlchamidan qatʼi nazar muzliklar olib kelib yotqizgan togʻ jinsi boʻlaklari. Koʻpincha silliqlangan, jilolangan va tirnalgan (muzlik chandiqdari) boʻladi. Morena va flyuvioglyatsial yotqiziqlarsa tarqalgan. Kad. muzlik rayonlarida koʻp uchraydi. Kamdan-kam qad. jinslar tarqalgan joylarda mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaak Valdenberg

**Isaak Yakovlevich Valdenberg** (1906.11. 10, Ukraina - 1965. 3.4, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Kiyev rassomlik institutini tugatgan (1930). 1938 yildan Toshkentda. D. V. Ushakov bilan ijodiy hamkorlikda ishlab, Toshkent teatrlari uchun dekoratsiya va libos chizgilari yaratgan: Hamza teatrining "Otello" va "Yuliy Sezar" (1941, 1959) spektakllariga sahna bezaklari chizgilari, "Qonli sarob" (1964), "Sarvqomat dilbarim" (1964) spektakllari, Gorkiy nomidagi rus drama teatrining "Jorj Danden" (1957), "Hammom" (1957) spektakllariga dekoratsiya va libos chizgilari va b. V. ijodi teatr rassomligi rivojida dekoratsiya va liboslardagi naturalistik holatlarga barham berishda muhim rol oʻynadi.

## Manbalar
John Wallis

**John Wallis** (3-dekabr 1616 – 8-noyabr 1703), Inliz matematigi, shuningdek, Qirollik jamiyati asoschilaridan biri hisoblanadi. U yaratgan "Cheksizlik arifmetikasi" (1655) cheksiz kichik sonlarning yaratilishida katta ahamiyat kasb etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vallisneriya

**Vallisneriya**, suvyaproq (Vaillisneria) — suvguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Suv ichida usadi. Bargi ingichka, tasmasimon, uz. 75 sm ga yetadi. Gullari mayda, ikki uylik. Changchi gullari dastlab suv ichida rivojlanadi, keyinroq uzilib suv yuzasiga koʻtariladi. Urugʻchi gullarining gulbandlari dastlab spiral shaklda oʻralgan boʻlib, keyinchalik choʻzilishi tufayli suv yuzasiga koʻtarilib changlanadi. Changlangan gulning gulbandi yana qisqarib oʻraladi va suv ostiga choʻkib, meva tugadi. Spiral vallisneriya (vallisneriyaspiralis), odatda, oqmas va tinch oqadigan chuchuk suvlarda 1 m gacha chuqurlikda uchraydi. Oʻrta Osiyo, Yevropa va Osiyoning chuchuk suvli havzalarida tarqalgan. Yozning ikkinchi yarmida gullaydi. Spiral vallisneriya ildiz otadigan novdalari yordamida vegetativ koʻpayadi. Koʻpincha akvariumlarda koʻpaytiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kurt Waldheim

**Kurt Waldheim** (1918.21.12, Sankt-Andre, Quyi Avstriya) — Avstriya davlat arbobi. Huquqshunoslik doktori. Avstriya Tashqi ishlar vaziri (1968—70). 1956—60 yillar Kanadada elchi. Avstriyaning BMT huzuridagi doimiy kuzatuvchisi (1955-56), vakili (1970-71). BMTning Bosh kotibi (1972—81). Avstriya federal prezidenti (1986—92).

## Manbalar
Vals

**Vals** (nem. walzen — aylanmoq) — juft boʻlib, tekis harakat bilan aylanib, jadal yoki oʻrtacha tezlikda ijro etiladigan raqs.

Musiqiy oʻlchovi 3/4 yoki 3/8. Usuli birinchi hissadagi urgʻusi bilan ajralib turadi. 18-asrning oxirgi choragida avstriya, nemis xalq (lendler kabi) raqslari zaminida shahar sharoitida vujudga kelgan. 19-asrning boshida yangi, lirik bal raqsi sifatida butun Yevropaga tarqalgan. Ayniqsa, Y. Lanner yaratgan va ota-bola I. Shtrauslar takomillashtirgan turkum shaklidagi Vena Valslari ommalashgan. Vals romans, ariyalar uchun asos boʻlib opera (Sh. Guno, J. Verdi, P. Chaykovskiy, S. Prokofev va b.), operetta (I. Shtraus, F. Legar va b.), balet (L. Delib, P. Chaykovskiy), teatr musiqasida keng qoʻllangan. Shuningdek, kamer musiqa asari (ayniqsa musiqiy romantizm namoyandalari F. Shubert, F. Shopen, I. Brams, E. Grig va b. ijodida), simfonik musiqa janri (M. Glinka, Ya. Sibelius, M. Ravel) sifatida rivoj topgan.

Oʻzbek musiqasida Vals uslubidagi kuylar 1920-yillarda paydo boʻlgan (mas., Hamzaning „Hoy ishchilar“ qoʻshigʻi). Keyinchalik V. janri oʻzbek bastakorlari (T. Jalilov, „Vals“; K. Jabborov, „Diyorimsan“; M. Mirzayev, „Bahor valsi“ va b.) va kompozitorlari (S. Yudakov, „Karnaval valsi“; M. Burhonov, „Oq oltin“ vals-syuitasi; X. Izomov, „Toshkent osmoni“; M.Leviyev, „Mahallada duv-duv ran“ filmidagi V. va b.) ijodidan keng oʻrin olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyadolid

**Valyadolid** — Ispaniyadagi shahar, Valyadolid provinsiyasining maʼmuriy markazi. Pisuerga daryosi va Kastiliya kanali boʻiida. Aholisi 344 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Avtomobilsozlik va traktorsozlikning yirik markazi. Alyuminiy, toʻqimachilik, kimyo, keramika sanoati rivojlangan. Teri qayta ishlana-di, zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Universitet (1346 yildan) bor. V. 10-asrdan maʼlum. Kastiliya qirollarining sobiqrezidensiyasi. Meʼmoriy yodgorliklardan Santa-Mariya la Antigua (11—14-asrlar), San-Pablo (15-asr) cherkovlari saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta auksioni

**Valyuta auksioni** - chet el va-l/otyasining milliy valyutaga kimoshdi savdosi orqali kelishilgan narxlarda sotilishi. Auksionda korxonalar, firma, tashkilot, aksiyador jamiyatlar va fuqarolar ishtirok etishi mumkin. Ixtiyorida chet el valyutasi boʻlgan banklar V.a.ni tashkil etadilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta bozori

**Valyuta bozori** — talab va taklif asosida chet el valyutasi oldi-sotdi qilinadigan doira. Birja (Oʻzbekistonda 1992-yil iyun oyidan OʻzR Valyuta birjasi ishlaydi) va birjadan tashqari (banklararo) V.b.ga boʻlinadi. Shuningdek, V.b. valyuta xatarini sugʻurtalash valyuta zahiralarini diversifikatsiyalash valyuta sarflari bilan bogʻliq turli tadbirlarni ham qamraydi. Xoʻjalik hayotining baynalmilal-lashuvi natijasida yirik xalqaro V.b.lari AKSH, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Shveysariya, Yaponiya, Singapur va b. mamlakatlarda muvaffaqiyat bilan faoliyat yuritmoqda. V.b.da muomalalar valyutani nakd yet-kazib berish (spot) bilan yoki valyutani kelishilgan vaqtdagi kurs.boʻyicha maʼlum muddatda (1—3 oy va undan keyin) yetkazib berish (forvard) shaklida amalga oshiriladi. Aksariyat valyuta muomalalari AQSH dollarida olib boriladi. 1999 i. 1 yanvardan Yevropa mamlakatlarining umumiy pul birligi — yevro ham valyuta muomalalariga jalb etildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta boyliklari

**Valyuta boyliklari** - xalqaro valyuta-moliya muomalasi doirasiga jalb qilinadigan moddiy obʼektlar. Unga chet el valyutasi, chet el valyuta-sidagi toʻlov hujjatlari (veksellar, cheklar, akkreditivlar), jamgarma boy-liklar (aksiya, obligatsiya), tabiiy yoki qayta ishlangan shakldagi qimmatbaho toshlar (olmos, marvarid, yoqut, aleksandrit va b.), shuningdek noyob metallar (oltin, kumush, platina, platina guruhiga kiruvchi metallar — palladiy, iridiy, osmiy, rodiy, ruteniy va b.) kiradi. V. b.ga nisbatan muomalada maxsus cheklov tartiblari joriy qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta konvertatsiyasi

**Valyuta konvertatsiyasi** (lot. conversio — almashtirish), valyuta almashinuvi — mamlakat milliy valyutasining xorijiy valyutalarga yoki xalqaro toʻlov vositasi sifatida amal qiluvchi valyutaga erkin almashtirilishi (qarang Valyuta).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta kursi

**Valyuta kursi** — bir mamlakat pul birligining boshqa mamlakat pul birligida ifodalangan narxi. Valyuta kursining qatʼiy qayd etilgan va oʻzgarib turadigan (valyuta bozorida u yoki bu valyutaga talab yoki taklifga qarab) turlari mavjud. Valyuta kursi mamlakatlar valyutasining xarid qobiliyati, shuningdek xalqaro toʻlov vositalari (masalan, SDR, yevro) bilan oʻzaro munosabat va boshqa omillar (tovarlar narxini milliy valyutada taqqoslash) asosida belgilanadi. Ularning xarid qobiliyatining oʻzgarishi bilan (inflyatsiya darajasi, toʻlov balanslari holati, turli mamlakatlarda turlicha foiz stavkalarining oʻrnatilishi, jahon valyuta bozoriaya mazkur valyutaga ishonch darajasi, shuningdek boshqa siyosiy sabablar taʼsirida) valyuta kursi ham oʻzgarib turadi. Markaziy emissiya banki belgilaydigan rasmiy Valyuta kursini hukumat belgilaydigan yoki valyuta bozorida vujudga keladigan erkin valyuta kursidan farqlamoq kerak. Bundan tashqari valyuta kursi milliy pul birligining boshqa davlat valyutasi yoki xalqaro hamda mintaqaviy valyutalar bilan oʻzaro rasmiy oʻrnatilgan munosabatlar boʻyicha („suzib yuruvchi“, „sirgʻaluvchan“ kurs) belgilanishi ham mumkin (Yevropa valyuta ittifoqida kurslarning tebranishi + 2,25 % doirasida chegaralangan).

Valyuta savdosi amaliyotida valyuta yuqoriroq kurs boʻyicha sotiladi (sotuvchi kursi), xarid qilishda esa pastroq (xaridor kursi) kursdan foydalaniladi. Valyuta kursi ikki darajasi oʻrtasidagi farqdan bankning valyuta savdosidan oladigan daromadi kelib chiqadi. Valyuta kursini rasmiy koʻtarish (revalvatsiya) mamlakatni kapitalni chetga chiqarishdan manfaatdor qiladi, importni qulaylashtiradi, chunki chet el valyutasini arzonroq xarid qilishga imkoniyat tugʻiladi. Valyuta kursini rasmiy pasaytirish (devalvatsiya) mamlakat savdo va toʻlov balansining keskin yomonlashuvi, valyuta rezervining holdan toyishi bilan bogʻliq holda yuzaga keladi. Chet el valyutasi kursining birjadagi maxsus idora tomonidan belgilanishi va maxsus byulletenlarda nashr etilishi valyuta kotirovkasi deyiladi. Bunday byulleten maʼlumotlari matbuotda ham chop etib boriladi. Oʻzbekiston Markaziy banki davriy ravishda har haftada buxgalteriya hisobi va bojxona toʻlovlari uchun pul massasi va inflyatsiya dinamikasini hisobga olgan holda xorijiy valyutalarning soʻmga nisbatan kurslarini matbuotda eʼlon qilib boradi. 1 AQSh dollarining soʻmga nisbatan rasmiy ayirboshlash kursi 2022-yil 18-avgust holatiga koʻra, 10 945 soʻm 32 tiyinni tashkil qildi.

## Valyuta ayirboshlash
Hozirda Oʻzbekistondagi ikkita bank — TBC Bank va Bank Apelsindan tashqari barcha — 31 ta bankda chet el valyutasini, xususan, AQSh dollarini sotib olish yoki sotish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Valyuta nazorati

**Valyuta nazorati** — davlat tomonidan chet el valyutasi hamda valyuta boyliklari bilan bogʻliq muomalalarda muayyan cheklashlarning joriy qilinishi. Valyuta cheklashlarning odatdagi koʻrinishi milliy valyutani chet el valyutasiga ayirboshlash. Chet el valyutasini mamlakat hududiga olib kirish va olib chiqib ketish, banklarning valyuta operatsiyalari, banklarning vakillik hisob raqamlariga limitlar joriy etish kabilarda namoyon boʻladi. Valyuta cheklash tadbirlari chet mamlakatlarga oltin va qimmatbaho qogʻozlar chiqarishni cheklash koʻrinishida amal qilib, mamlakat valyuta siyosatining harakterli belgilaridan biri hisoblanadi hamda u toʻlov balansining passivligi, oltin va boshqa valyuta rezervlarining kamayib ketganligi bilan bogʻliq. Dastlab Valyuta cheklash baʼzi davlatlarda (Yevropa davlatlari) Birinchi jahon urushi davrida joriy etilgan va 1929—33-yillardagi jahon iqtisodiy tangligi davrida, ayniqsa keng tus oldi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda faqat AQSH, Kanada, Shveysariya va Lotin Amerikasining bir necha davlatlaridagina valyuta muomalalari cheklanmagan edi. Hozirgi vaqtda deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarda V.ch. mutlakr olib tashlangan, Valyuta cheklash amal qilayotganlarida esa uning zaif koʻrinishi qolgan, xolos. Mas., Buyuk Britaniyada Valyuta cheklash 1979-yildan buyon mutlaqo yoʻq. Hozirgi paytda Xalqaro valyuta fondiga aʼzo 60 dan ortiq mamlakatlardagi koʻpgina operatsiyalarda Valyuta cheklash umuman qoʻllanilmaydi. 1992-yilda Yevropa Ittifoqiga aʼzo mamlakatlar valyuta integratsiyasini takomillashtirish yoʻnalishidagi kapitallar harakatida cheklovlar butunlay bekor qilindi. hozirgi Oʻzbekistonda ham valyuta muomalalarini tartibga solishda xorijiy valyutani olib kirish, almashtirish, valyuta muomalalari va boshqalarda qisman Valyuta cheklash joriy qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta opsioni

**Valyuta opsioni** (lot optio -tanlash, istak) — 1) valyuta lot (sotishga qoʻyilgan miqdor)ini kelishilgan muddat davomida va kelishilgan narxlar boʻyicha sotish yoki sotib olish huquqi uchun tuzilgan shartnoma; 2) shartnomaning mukrbil valyuta shartlarini tanlash huquqi. V.o. shartnomada izohlanadi, tegishli tomonga maʼlum muddat ichida yoki maʼlum holat vujudga kelgan sharoitda boshqa valyutaga oʻtish imkoniyatini beradi. Bu valyuta arbitraji uchun ham imkoniyat yaratadi. Opsion toʻlovning joyi, usuli, shakli bilan bogʻliq boʻlgan valyuta shartlaridan kelib chiqadi. Shartnoma tuzishda V.o. shartlarini aniq ifoda qilish muhim amaliy ahamiyatga ega, yaʼni jiddiy foyda yoki zarar koʻrish bilan bogʻliq. Opsion toʻlovni kelishilgan muddatning istalgan kunida toʻlash yoki toʻlashdan voz kechish imkonini beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta rezervlari

**Valyuta rezervlari** — markaziy bank va moliya organlari yoki xalqaro valyuta-kredit tashkilotlari ixtiyoridagi chet el valyutalarining rasmiy zahiralari. Aksariyat hollarda xalqaro toʻlovlar, kutilmagan hodisalar, daromad topish va valyuta bozorinp tartibga solish maqsadlarida tashkil etiladi. Chet el valyutalari bilan bir qatorda oltin, xalqaro toʻlov vositalari (yevro, SDR), mamlakatning Xalqaro valyuta fondidati rezerv zaxiralari V. r. boʻlishi mumkin. 1990-y.larda V. r. ning 70% sanoati rivojlangan davlatlarga tugʻri keldi. Xalqaro valyuta fondiga aʼzo boʻlgan mamlakatlarning V. r.dagi ulushi 0,8 trillion dollarni tashkil etdi (uning 3/4 kismini oltin va chet el valyutasi tashkil etdi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta intervensiyasi

**Valyuta intervensiyasi** -mamlakat markaziy bankining valyuta bozoriga va valyuta kursita chet el valyutasining katta summasini sotib olish yoʻli bilan aralashuvi. Mamlakat oʻz valyutasi kursini oshirishdan manfaatdor boʻlsa, bank va xazina oʻz ixtiyoridagi chet el valyutasini sotib, milliy valyutani xarid qiladi; oʻz valyutasi kursini pasaytirmoqchi bulsa, chet el valyutasini koʻp miqdorda sotib oladi, milliy valyutani esa sotadi.

V.i. davlat manfaatlari yoʻlida chet el valyutasi kursini tartibga solish maqsadlarini koʻzlaydi. V.i. BrettonVuds tizimi (1944—78) amal qilgan davrda valyutalarning qatʼiy belgilangan kurslarini ushlab turishga xizmat qilgan (intervensiyani oʻtkazishda AQSH tomoni boshqa davlatlarga dollar kursini ushlab turish yuzasidan majburiyat qoʻygan). Yamayka bitimi (1978)ga koʻra, sirgʻaluchan valyuta kurslariga oʻtilgach, AQSH dollarining rezerv valyuta sifatidagi roli pasayib, V.i.da dollar bilan bir qatorda Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Gʻarbiy Yevropa davlatlari valyutalari ham qoʻllanila boshladi. V.i. asosan valyuta kurslarining qisqa vaqt oraligʻida kutilmaganda yuzaga keladigan keskin tebranishlariga yoʻl qoʻymaslik maqsadida oʻtkaziladigan boʻldi (qarang Yamayka tizimi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta jinoyatlari

**Valyuta jinoyatlari** - valyuta boyliklarini qonunga xilof ravishda olish, oʻtkazish, korxona, muassasa va tashkilotlarda valyuta operatsiyalarini amalga oshiruvchi shaxslar tomonidan valyuta boyliklarini yashirish, mazkur operatsiyalarni bajarish tartibini buzish bilan bogʻliq jinoyatlar. Oʻzbekistonda amaldagi qonunlarga binoan mazkur jinoyatlar uchun maʼmuriy va jinoiy javobgarlik belgilangan (OʻzR MJK 170-171-moddalar, OʻzR JK 177—178-moddalar). Mas., Oʻzbekiston soʻmiga almashtirish; tovarlar bilan ayirboshlash; qarzga olish, toʻlov vositasi sifatida, har qanday jinoiy va hokazo yoʻllar bilan olingan; shuningdek oʻzida yoki oʻzidagi boshqa birovga tegishli boʻlib, toʻlov vositasi sifatida. almashtirish orqali, qarzga berish, sudxoʻrlik toʻlovi sifatida va hokazo yoʻllar bilan birovning tasarrufiga oʻtkazilgan valyuta boyliklari miqdoriga qarab, tegishli jazo choralari belgilangan. Oʻzbekiston Respublikasida valyuta yakka hukmronligi oʻrnatilgan boʻlib, unga koʻra valyuta boyliklarini sotib olish, sotish va almashtirish uning hududida Markaziy bank va b. vakil qilingan banklarning favqulodda vakolatiga tegishlidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta siyosati

**Valyuta siyosati** — davlatning mamlakat ichida va undan tashqarida valyutaga, valyuta kursita, valyuta operatsiyalariga taʼsir koʻrsatish chora-tadbirlari; davlat iqtisodiy siyosatining va tashqi iqtisodiy faoliyatiningtarkibiy qismi. V.s.ning asosiy dastaklari — valyuta intervensiyasi, valyuta cheklashlari, valyuta subsidiyasi, valyuta pariteti, valyuta rezervlari, devalvatsiya, revalvatsiya va b.dan tashkil topadi. Mamlakatda V.s.ni hukumat, markaziy bank, markaziy moliya muassasalari amalga oshiradi.

Jahon miqyosida V.s.ni xalqaro valyuta — moliya tashkilotlari (Xalqaro valyuta fondi, xalqaro banklar) olib boradi. Uni amalga oshirish davriga koʻra, joriy V.s. va uzoq muddatli V.s. kabi kurinishlari bor. Joriy V.s.da valyuta bozori holati oʻzgarishlari (konʼyukturasi), deviz va diskont siyosati, valyuta zaxiralari yordamida tartibga solinadi va bu siyosat toʻlov balansi tengligini taʼminlashga xizmat qiladi. Uzoq muddatli V.s. valyuta mexanizmi, valyutalar kursi va pariteti, xalqaro hisob-kitoblar tartibini oʻzgartirish maqsadlarini koʻzlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil