open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gimnaziya

**Gimnaziya** — MDHda va baʼzi Yevropa mamlakatlarida mavjud boʻlgan chuqur bilim beradigan maktab turi. „Gimnaziya“ soʻzi grekcha *γυμνάσιον* (*gymnasion*) soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, qadimiy Gretsiyada yoshlar aqliy va jismoniy bilim oladigan joylar shu nom bilan atalgan. Zamonoviy ingliz tilida *gymnasium* soʻzi asosan jismoniy mashq qiladigan joy maʼnosida qoʻllanadi.

## Tarixi
### Yevropada
Nemis tilida soʻzlashuvchi, Markazoy Yevropa, Skandinaviya, Benelux va Baltika mamlakatlarida „gimnaziya“ soʻzini oliy oʻquv yurtlariga tayyorlovchi maktab sifatida qoʻllash 16-asrdan beri mavjud. „Gimnaziya“ soʻzi (grekcha *γυμνάσιον*) qadimiy Afinada mashq qilish maydonini nomlash uchun ishlatilgan. Bu joylarda jismoniy mashq va sportga bagʻishlangan soatlar orasida oʻqituvchilar taʼlim berishgan. Shu asnoda „gimnaziya“ soʻzi bilim olish muassasasi degan maʼnoni olgan.

Bu atamaning ishlatilishi Rimliklar orasida keng tarqalmagan. Italiyada Uygʻonish davri boshlanganda „gimnaziya“ soʻzi yana ishlatila boshlangan. 15-asrda Italiyadan Gollandiya va Germaniyaga oʻtgan. 1538-yil Strassburgda Johannes Sturm hozirgi nemis gimnaziyalarining modeli boʻlgan maktabga asos solgan. 1812-yil Prussiyada oʻquvchilarini universitetga joʻnata oladigan barcha maktab gimnaziya deb nomlanishi haqida buyruq chiqarilgan. 20-arga kelib bu udum barcha olmon mamlakatlariga, yana Avstriyaga va Rossiyaga tarqalgan.

### Oʻzbekistonda
Oʻrta Osiyoda gimnaziyalar 19-asrning soʻnggi choragida paydo boʻldi. 1876-yil Toshkentda oʻgʻil va qiz bolalar uchun rus *progimnaziya*lari (toʻliqsiz gimnaziyalar) ochilib, 1881-yilda gimnaziyaga aylantirildi. Ularda mahalliy aholi badavlat tabaqalari bolalarining baʼzilari ham oʻqigan. Dastlabki yillarda mahalliy aholi bolalari rus tili bilan yaxshiroq shugʻullanishi uchun lotin tilini oʻrganishdan ozod qilingan.

1894-yil Toshkentda lotin tili oʻqitilmaydigan real gimnaziya ochildi. 1900-yildan keyin Samarqand, Yangi Margʻilon (hozirgi Fargʻona), Chorjoʻy va boshqa shaharlarda ham qizlar va oʻgʻil bolalar gimnaziyalari tashkil qilindi. Bularda ham darslar faqat rus tilida olib borilgan. 1917-yil Toshkentda 4 gimnaziya boʻlgan. Gimnaziyalar 1918-yil tugatilib, oʻrniga yagona mehnat maktablari tashkil qilingan.

## Manbalar
Oʻral

**Oʻral** () (1775-yilgacha Yoyiq shaharchasi) – shahar, Qozogʻiston Respublikasi Gʻarbiy Qozogʻiston viloyati markazi. Ural daryosi boʻyidagi pristan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 253 ming kishi (2023).

## Tarixi
16-asr oxirida Oreshnoye urochishchesi (maskani)da Yoyiq, kazaklari tomonidan Yoyiq shaharchasi istehkomi barpo qilindi. Noʻgʻay tatarlari tomonidan vayron qilinganidan keyin u 1613-yilda Yosh (Ural) daryosining quyi qismiga 50&nbsp;km pastga hozirgi oʻrniga koʻchirildi. Yoyiq kazaklari Stepan Razin (1670—71), Yemelyan Pugachyov (1773— 75) raqbarligidagi Krestyanlar urushida qatnashdilar. Yoyiq shaharchasi shu davrda Krestyanlar urushi markazi boʻlgan. Shu bois, Yemelyan Pugachyov qatl qilinganidan keyin (1775) istehkom shaharcha nomi Yekaterina II farmoni bilan Uralsk deb oʻzgartirildi va shaharcha Astraxon gubernyasi tarkibiga kiritildi.

1868-yildan shahar yangidan tashkil qilingan Ural viloyati markazi boʻldi. Oʻsha davrda shahar aholisi, asosan, hunarmandchilik, savdo, dehqonchilik va baliq ovlash bilan shugʻullangan. 1894-yilda Ryazan – Ural temir yoʻlining oʻtkazilishi Kaspiy boʻyi dashtlarida yirik savdo markazining vujudga kelishiga omil boʻldi. 1912-yilda Uralsk da 100 dan ziyod mayda sanoat korxonasi, 300 hunarmand bor edi.
## Qisqacha maʼlumot
*Aholisi 218 158 kishi* (2012). Hozirda Oʻral shahri – Qozog'istonning yirik madaniy-iqtisodiy markazlarining biri. Shahrdagi yirik korxonalar: „Zenit“ zavodi, „Omega“, „Metallist“, *Oʻral mexanika zavodi, Oʻral armatura zavodi, Oʻral poliplast zavodi ishlab chiqarish korxonalari, „Ayaz“ MChB va davlat „Oʻral davlat qishloq xoʻjaligi stansiyasi“ korxonasi*. Bulardan boshqa viloyat darajasidagi *non kombinati, issiqlik, yorugʻlik, gaz sanoatlari* faoliyat yuritadi. Shaharda *2 madaniyat uyi, 18 kutubxona, Kirov parki, 3 muzey, 2 teatr, filarmoniya, koʻrgazma zali, 46 [[maktab]], 3 oliy oʻquv yuritlari va 3 filial bor (2000). Shu jumladan, 35 hazina shifoxona mahkamasi* faoliyat yuritadi. Oʻralda Gʻarbiy Qozogʻiston temir yoʻl orqali yuk tashish boʻlimi joylashgan.

## Iqlimi
Shahar iqlimi – kontinentalli, yozi qurgʻoq va issiq, qishda esa sovuq.
* Oʻrtacha yillik harorati – +6,2&nbsp;°C
* Oʻrtacha yillik shamol tezligi – 2,9&nbsp;m/s
* Oʻrtacha yillik havosi – 70 %

## Aholisi
Shahar aholisi 2012-yilgi statistika boʻyicha 218 158 kishini tashkil qildi. 2004-yildagi statistika bilan taqqoslab qaraydigan boʻlsak (222,4 ming) shahar aholisining kamayib borayotganligi koʻramiz, bunga asosiy sabablardan biri Oʻralning Rossiyaga chegaradoshligi. Chegaradosh davlatga koʻplab slovyan xalqlarining koʻchib ketishi keyingi yillarda koʻp kuzatilmoqda. Vaholanki Qozogʻistonda bundan 20 yil avval olmonlarning soni 1 millionga yaqin edi, hozirgi kunda ularning soni 178 ming.

## Galeriyasi

File:Ostrovskiy theatre. JPG|A. N. Ostrovskiy nomidagi drama teatri
File:Oral vokzali. JPG|Oʻral vokzali
File:Muzeum Uralsk. JPG|Muzey
|Oʻral shahrining mechiti


## Manbalar
Faqat muhabbat (albom)

**„Faqat muhabbat“** — oʻzbek qoʻshiqchisi Rayhonning 2005-yil chiqqan toʻrtinchi albomi. Albom 2005-yil „Yilning eng yaxshi musiqiy albomi“ deb saylanib Tarona mukofotini olgan. Albomga quyidagi qoʻshiqlar kiritilgan:
# Intro
# Faqat muhabbat
# Hech ayrilma
# Bir yoʻl
# Osmonim
# Oyijon
# Qayta olmayman
# Sen boʻlmasang
# Sim-sim
# Men nechun yaraldim?
# Ber panoh
# Yoshlar kutigi
# Yolvorma (remiks)
# Outro

Bonus treklar:

# Sevgilim
# Ketaman
# Senga emas
# Asirimsan

## Manbalar

## Havolalar
* „Faqat muhabbat“ albomi Rayhonning rasmiy vebsaytida
Yodingdami? (albom)

„**Yodingdami**?“ — oʻzbek qoʻshiqchisi Rayhonning 2006-yil chiqqan beshinchi albomi. Albomga quyidagi qoʻshiqlar kiritilgan:
# Intro
# Yolgʻizim
# Ayta olmayman
# Yodingdami?
# Shunday hayot
# Begona
# Senga intilib yashayman
# Yonimda boʻlgin
# Hoʻp mayli
# Sen yashna
# Asirimsan (remiks)
# Yodingdami? (remiks)
# Outro

Bonus treklar:
# Men nechun yaraldim?
# Faqat muhabbat
# Hech ayrilma
# Iltijo

## Havolalar
* „Yodingdami?“ albomi Rayhonning rasmiy vebsaytida
Sogʻindim (albom)

„**Sogʻindim**“ — oʻzbek qoʻshiqchisi Rayhonning 2007-yil chiqqan oltinchi albomi. Albomga quyidagi qoʻshiqlar kiritilgan:

# Intro
# Baka-bang
# Izlaysan
# Sen ketding
# Unday dema (Davron Ergashev bilan duet)
# Seni deb
# Ждать
# Oʻrtamizda
# Meni esla
# Sogʻindim
# Kel
# Tavba qildim

Bonus treklar:
# Dilbarijon (Dervishi bilan duet)
# Yodingdami? (remiks)
# Hech ayrilma (remiks)
# To hayot ekanman (remiks)
# Kel (remiks)
# Yonimda boʻlgin

## Manbalar

 
## Havolalar
* „Sogʻindim“ albomi Rayhonning rasmiy vebsaytida
Doimo (albom)

**„Doimo“** — oʻzbek qoʻshiqchisi Rayhonning 2008-yil chiqqan yettinchi albomi. Albomga quyidagi qoʻshiqlar kiritilgan:

# Intro
# Doimo
# Netay
# Afsus
# Hayotim ichra
# Seni sevging
# Ayriliq
# Kim aytar
# Borliging
# Ota-ona duosi

Bonus treklar:

# Baka-bang
# Sogʻindim
# Seni deb
# Sen ketding

## Havolalar
* „Doimo“ albomi Rayhonning rasmiy vebsaytida
Orzuinga ishon (albom)

**„Orzuinga ishon“** — oʻzbek qoʻshiqchisi Rayhonning 2009-yil chiqqan sakkizinchi albomi. Albomga quyidagi qoʻshiqlar kiritilgan:

# Intro
# Orzuinga ishon
# Nega?
# Imkon
# Duet „Bojalar“
# Yonimda boʻlsang
# Yor-yor
# Ertak
# Shunchalar
# Sensiz yashasam
# Soʻzlama
# Oʻrgandim

Bonus treklar:

# Baka-bang (remiks)
# Afsus
# Netay

## Manbalar

 
## Havolalar
* „Orzuinga ishon“ albomi Rayhonning rasmiy vebsaytida
Gʻarbiy Qozogʻiston (viloyat)

**Gʻarbiy Qozogʻiston viloyati** — Qozogʻistonning shimoliy-gʻarbida joylashgan hudud. Sharq tomonidan Aqtoʻbe, janubida Atirau viloyatlari bilan, gʻarbida Rossiyaning Astraxan, Volgograd, Shimoliy-gʻarbida Saratov, Samara, Shimoliy tarafidan Orenburg viloyatlari bilan chegaradosh.

Viloyat 1932-yili 10-martda *Oʻral viloyati* boʻlib tashkil topgan. 1996-yildan buyon Gʻarbiy Qozogʻiston viloyati boʻlib nomlanib kelmoqda. Hududi 151,3 ming km, aholisi 614 280 kishi (2012). Markazi — Oʻral shahri.

## Aholisi
Viloyat aholisining soni 2012-yilgi maʼlumot boʻyicha 614 280 kishi. Viloyat aholisi koʻp millatli hisoblanadi, viloyatning milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin.

## Tabiati
Gʻarbiy Qozogʻiston viloyati hududining aksar qismi Kaspiy yaqinidagi tekislikning shimolida joylashgan. Hududi, asosan, qumli dala-dashtlar bilan shoʻr erlar almashib yotgan tekislik boʻlib keladi. Hududning dengiz sathidan balandligi 10 — 25 metrdan yuqori emas. Dengiz sathidan eng baland choʻqqisi 259 m Eshki togʻi.

## Iqlimi
Viloyatning iqlimi kontinental. Qishi sovuq, yozi issiq va qurgʻoq keladi. Yanvar oyining oʻrtacha harorati −11 — 14&nbsp;°C, ayrim vaqtlarda —40&nbsp;°C-gacha pasayadi, iyul oyining oʻrtacha yillik harorati 22 — 25&nbsp;°C, bir hilda 40&nbsp;°C gacha yuqorilaydi. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 190 (janubida) — 350&nbsp;mm (shimolida).

## Hududiy boʻlinishi

Viloyatning tumanlari:
# Aqjayiq tumani,
# Boʻkeyoʻrda tumani,
# Boʻrli tumani,
# Janaqala tumani,
# Janibek tumani,
# Zelenov tumani,
# Kaztalov tumani, markazi — Kaztalovka qishlogʻi
# Qaratoʻbe tumani,
# Sirim tumani,
# Tasqala tumani,
# Terekti tumani,
# Shingʻirtov tumani,

## Hayvonot dunyosi
Gʻarbiy Qozogʻiston viloyatining toʻqayli-oʻrmonli vodiylarida bulan, elik, daryolar yoqasidagi qilin qamishlar orasida toʻngʻiz, janubidagi qumli tomonida tulki, qashqir, quyon, qunduz, boʻrsiq va boshqa hayvonlar yashashadi. Viloyatda qushlarning koʻplab turlari (oqqush, gʻozlar, turna, birqozon, qargʻalar va boshqa qushlar uchraydi. Daryo va koʻllari baliqqa boy.

## Manbalar

## Havolalar

* Официальный сайт Акима Западно-Казахстанской области 
* Официальный сайт г. Уральск 
* Экономика Западно-Казахстанской области
* Уральская область в Российской империи
Tabassum qil (albom)

„**Tabassum qil**“ — oʻzbek qoʻshiqchisi Rayhonning 2010-yil chiqqan toʻqqizinchi albomi. Albomga quyidagi qoʻshiqlar kiritilgan:

# Intro
# Tabassum qil
# Bombey
# Bilmagandim
# Men bu men (Manzura bilan)
# Buyurmadi baxt
# Hayron (Bojalar bilan)
# Unutma (Moʻmin Oripov xotirasiga bagʻishlangan)
# Yolgʻizlik (Michael Jackson xotirasiga bagʻishlangan)
# Sevgi oʻyinmas (Sardor Rahimxon bilan)
# Javob bergin
# Xatolaring
# Topaymikan
# Sen bilan

Bonus treklar:
# Orzuinga ishon
# Yalola (Bojalar bilan)

## Havolalar
* „Tabassum qil“ albomi Rayhonning rasmiy vebsaytida
Sevaveraman (albom)

**„Sevaveraman“** — oʻzbek qoʻshiqchisi Rayhonning 2011-yil chiqqan oʻninchi albomi. Albomga quyidagi qoʻshiqlar kiritilgan:

# Baxtli kunlar
# U meniki
# Без него (Sogdiana bilan)
# Sevaveraman
# Sen deya
# Yashaylik
# Alla
# Intizorimsan
# Ishonmay
# Abadiy (Sardor Rahimxon bilan)
# Sen boʻmasang (Rashid Xoliqov bilan)
# Aytay
# Tanho emassan
# Asragin

Bonus treklar:
# Буду я любить
# Topaymikan
# Bilmagandim

## Manbalar

 
## Havolalar
* „Sevaveraman“ albomi Rayhonning rasmiy saytida
Sevgi bu nima? (albom)

„**Sevgi bu nima?**“ — oʻzbek qoʻshiqchisi Rayhonning 2012-yil chiqqan oʻn birinchi albomi. Albomga quyidagi qoʻshiqlar kiritilgan:

# Nega endi
# Sumbula
# Oʻqilmagan kitob (Ulugʻbek Rahmatullayev bilan)
# Yurak uradi
# Menchalik (Sardor Rahimxon bilan)
# Hayot (Ozodbek Nazarbekov bilan)
# Ahir
# Omoney (Jahongir Foziljonov va Alisher Uzoqov bilan)
# Vaqt oʻtar
# Dilxiroj
# Maylimi (Akbar Atamuhammedov bilan)
# Ayollar
 
## Havolalar
* „Sevgi bu nima?“ albomi Rayhonning rasmiy vebsaytida
Fun.

**fun.** (tarjimasi: „shodlik“, „vaqtixushlik“) New York shahrida tuzilgan amerikalik indie guruhidir.

Guruh „We Are Young“ (Janelle Monáe bilan) va „Some Nights“ qoʻshiqlarini chiqarib, shuhratga erishdi. „We Are Young“ AQSh ''Billboard'' Hot 100 va Digital Songs chartlarida birinchi oʻrinlarga koʻtarildi, YouTube videosi 137 milliondan koʻp marta tomosha qilindi (5-oktabr, 2012).
## Diskografiyasi
;Studiyaviy albomlari
* *[[Aim and Ignite]]* (2009)
* *[[Some Nights]]* (2012)
;EP albomlari
Live at Fingerprints (2010)

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy sayti 
* fun. MySpace sahifasi
* fun. YouTube sahifasi
Manti

**Manti** (, , , , ), shuningdek, **manty** (; ; tatarcha: манты), **mantu** (forscha, ; ) yoki **manta** (, *manta*, *monta*, манта, монта) — manti qasqonda bugʻ yordamida tayyorlanadigan yupqa yoyilgan xamir ichida mayda kesilgan goʻshtdan tarkib topgan taom.
Ushbu taom Markaziy Osiyo, Turkiya, Mongoliya, Koreya, Tatariston, Qirim xalqlarining anʼanaviy goʻshtli taomi. **Manti** soʻzi taxminlarga koʻra, xitoycha „mantou“ soʻzidan kelib chiqqan.

## Tayyorlanishi
Manti tayyorlash uchun maxsus xamirni qattiqroq qilib qorasiz, zuvala qilib sochiqqa oʻrab 15minutcha tindirganingizdan keyin yana bir bor mushtlab pishitib undan keyin oʻqlov yordamida yupqa qilib yoyasiz. Yoymadan 10x10 sm hajmli jildlar kesasiz. Yoki xamirdan yongʻok, kattaligida zuvalachalar uzib olib, har birini alohida — alohida juva bilan tugarak qilib yoyasiz: qalinligi 2&nbsp;mm boʻlsin. Har bir jildga ketganicha qiyma solib manti tugasiz. Qiymasini tayyorlash: Yogʻli qoʻy goʻshtidan olib, oʻtkir pichoq bilan chumchuq tili qilib toʻgʻraysiz, yogʻini sal yirikroq, dumba yogʻi boʻlsa 1x1x1 sm kubik qilib, charvi yogʻini esa bodom kattaligida toʻgʻraysiz. Halqa — halqa qilib toʻgʻralgan piyozni taxta ustiga qoʻyib chopib yuborasiz. Shunday qilganda piyoz bir joyda toʻplanib qolmay qiyma ichida bir tekis tarqaladi. Bunga tuz, murch va zira qoʻshib, yaxshilab mijiysiz. Qiymangiz sellikkina chiqsin desangiz picha suv sevalab, aralashtiring. (Muljallangan tuzni sovuq choyda namakob qilib sevalasangiz yana ham yaxshi). Tugilgan mantilarni qasqonning yogʻlangan lappaklariga bir — biriga tegmaydigan qilib terasiz. Bugda pishish muddati 40 — 45 minut. Dasturxonga tortishda barmoqlaringizni sovuq suvga botirib issiq mantilarni — olasiz va laganlarga terasiz. Alohida idishda porsiyalab berishingiz ham mumkin, yuziga qatiq sevalaysiz, alohida idishda uzum sirkasi keltirib qoʻyasiz. Masalliq: hamiri uchun 500 gr oq un, 1 dona tuxum, 0,5 stakan iliq suv, 1 choy qoshigʻida tuz; qiymasi uchun 1&nbsp;kg suy goʻshtining lahimi, 100 gr dumba yogʻi yoki 150 gr charvi, 500 gr piyoz, 1 choy qoshigʻida murch va shuncha zira olinadi. Tuz 0,5 stakan sovuq choyda namakob qilib sevalanadi. ESLATMA: a) yaqin terilgan mantilar pishganda semirib bir — biriga yopishib qoladi; b) lappak yogʻlanmasa manti ostining koʻchishi qiyin boʻladi, shakli buzilib, titilib ketadi; c) suvi qaynamasdan oldin quyilganda xamiri lapakka yopishib qoladi; d) suvi qaynagach, tuz sepish kerak, shunda bugʻning harorati kuchliroq boʻladi.

## Manbalar

## Havolalar

* Oʻzbekcha manti (*Aba Sayyoh*dan)
*Chinese Steamed Bun 饅頭
Qazigʻurt

**Qazigʻurt** — Qazigʻurt tumanidagi qishloq, tuman markazi. Viloyat markazi — Chimkent shahridan janubga tomon 65&nbsp;km uzoqlikda, Qazigʻurt togʻining janubida, Keles daryosining oʻng yoqasida jaylashgan. Aholisi 14,563 kishi (2012).

## Tarixi
Poydevori 1905-yili qurilgan. Boshlanishida Shuqirbeket, 1916-yili Alekseevka, 1924—1993 yillari Lenin qishlogʻi deb nomlangan.

## Ijtimoiy soha
Qazigʻurtda 3 ta oʻrta, 1 asosiy, 1 boshlangʻich maktabi, kasb-hunar texnik maktabi, madaniyat uyi, klub, 3 ta kutubxona, masjid, stadion, kasalxona, shifoxona, elektr stansiyasi, telefon aloqa filiali, v.b. bor.

## Manbalar

## Havolalar
* Казыгурт – Священный Курган или Колыбель человечества
* Информация о районе на сайте Южно-Казахстанской области.
Temirlanovka

**Temirlanovka** — qishlog'i, Ordabasi tumanining markazi. Viloyat markazi Chimkent shahrining shimoli-gʻarbida va Chimkentdan 40&nbsp;km uzoqlikda joylashgan..

## Aholisi
Qishloq aholisi 1970-yildagi statistika boʻyicha 5,363 kishini tashkil qilgan (2,483 nafari erkaklar va 2,880 nafari ayollar). Qishloqning aholisi 2012-yilda esa 12,414 kishini tashkil qildi.

## Georafiya
Temirlanovka dengiz sathidan 301 m balandlikda joylashgan. Qishloq hududidan «Gʻarbiy Yevropa — Gʻarbiy Xitoy» xalqaro avtomagisstralini oʻtkazish rejalashtirilmoqda.

## Manbalar

## Havolalar
* Темирлановка на картах
Shauldir

**Shauldir** — qishlogʻi, Otirar tumanining (1934-yildan buyon), markazi. Viloyat markazi Chimkent shahridan shimoli-gʻarbga tomon 142&nbsp;km uzoqlikda, Oris daryosi va D.Altinbekov nomli kanal yoqasida joylashgan. Aholisi 8,382 kishi (2012).

## Ijyimoiy soha
Qishloqda madaniyat uyi, 9 ta kutubxona, 2 ta masjid, „Oq bars“ sport zali, „Qarligʻash“ kinoteatri, „Juldiz“, „Jibek joʻli“ restaranlari, „Baris“ pahta qabullash punkti, Shauldir SES-i, 6 ta oʻrta, musiqa, sport maktablari, „Baldirgʻan“ bola bogʻchasi, „Bala oʻmir“ shifoxonasi, tuman kasalxonasi faoliyat yuritmoqda.

## Manbalar

## Havolalar
* Информация о районе на сайте Южно-Казахстанской области.
Ekibastuz

**Ekibastuz** —() Qozogʻiston Respublikasi Pavlodar viloyatidagi shahar. 1898-yili poydevori qurulib, shahar mavqeini 1957-yilda oldi. Temir yoʻl stansiyasi. Pavlodardan 132&nbsp;km janubi-gʻarbda. Aholisi 128,584 kishi (2012).

## Ekibastuz deb atalishining sababi

Ekibastuzda koʻmir koni ochilgunga qadar, uning sharqiy tomonida tuzli koʻl azaldan "Ekibastuz" degan nom bilan arxiv hujjarlarda uchraydi. Shunga bogʻliq bu yerdan topilgan koʻmir koni ham, shuning yonidagi shaharcha va shahar ham "Ekibastuz" deb nomlanadi.
Ekibastuz yosh shahar boʻishiga qaramay, oʻzining yirik korxonalari bilan butun jahonga taniqli. Qisqa vaqt ichida Qozogʻistonning „qora oltinli“ joyida paydo boʻlgan shahar, zamondoshlarimiz uchun nomi afsonaga aylanayapti. Faqat Ekibastuzda birinchi marotaba Qozog'istondagi koʻplab oldingi qatorli texnalogiyalar bilan taʼminlandi, yangi tipdagi qurol-aslahalar oʻrnatildi.
Ekibastuz shahri — konchilar va energetiklarning faxri. Hozirgi kunda uchta — „Bogatir“, „Shimoliy“ va „Sharq“ konlaridan koʻmir qazib olinadi. Ekibastuz koʻmiri Qozogʻistonning, O'ral va Gʻarbiy Sibirning elektr stansiyalarining ishlarini taʼminlab turibdi. Shahar faqat geografik joyi bilan emas, balki tarixiy oʻzgachaligiga ham qarab tashkil topdi.

## Sanoati
Koʻmir qazib olinadi. Temirbeton buyumlari, taʼmirlashmexanika, kontransport jihozlarini taʼmirlash, sut, pivo zavodlari, goʻsht kombinati ishlab turibdi. Ekibastuz yonida issiqlik elektr stansiyasi bor.

## Aholisi
Shahar aholisi 2012-yilgi maʼlumot boʻyicha 128 584 kishini tashkil qildi, shahar aholisi koʻp millatli hisoblanadi, milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin:
Aholining milliy tarkibi (1-yanvar 2010-yilgi):
* qozoqlar — 71 899 koshi (49,60 %)
* ruslar — 52 198 kishi (36,01 %)
* ukrainlar — 7 203 kishi (4,79 %)
* tatarlar — 4 052 kishi (2,80 %)
* olmonlar — 3 103 kishi (2,14 %)
* beloruslar — 1 235 kishi (0,85 %)
* boshqurtlar — 661 kishi (0,46 %)
* ozarbayjonlar — 659 kishi (0,46 %)
* moldavanlar — 623 kishi (0,43 %)
* koreyslar — 368 kishi (0,25 %)
* chechenlar — 318 kishi (0,22 %)
* polyaklar — 318 kishi (0,22 %)
* boshqalar — 2 329 kishi (1,61 %)
* Jami — 144 966 kishi (100,00 %)

## Axborot Texnalogiya vositalari
* Ekibastuzda **chiqaradi**:
** qozoq tilida „Otarqa“ gazetasi
** haftalik „Golos Ekibastuza “
** axborot haftaligi „Vesti Ekibastuza“ 
** „Ekibastuzskoe obozrenie“ gazetasi
** „Delovoy Ekibastuz“  jurnali
** reklama xabar haftaligi „Vitrina“ 

## Adabiyotlar
* *Краснопольский А.* По поводу статьи К. Егорова «Поездка на Екибастузские каменноугольные копи» // Рус. экон. обозрение. — 1900. — N 5. — С. 111—121
* *Панин Д. М.* Лубянка — Экибастуз: Лагерные записки. — М.: «Обновление», 1990. .
* *Солженицын А. И.* Знают истину танки! Том девятый. Собрание сочинений в 9 томах. — «Терра», 2005. .
* *Солженицын А. И.* Один день Ивана Денисовича: Рассказы. — М.: Центр «Новый мир», 1990. .
* *Шевченко С. П.* Экибастуз. — Алма-Ата: «Казахстан», 1982.
* Почётный гражданин города Экибастуза — ЦГБ Экибастуза, 2007.

## Manbalar
Shoʻlaqoʻrgʻan

**Shoʻlaqo’rgʻan** - qishlogʻi, Janubiy Qozogʻiston viloyatidagi Sozaq tumanining (1934-yildan buyon) markazi. Viloayt markazi Chimkent shaharidan shimolga tomon 190&nbsp;km uzoqlikda, Qoratauning shimoliy hududida joylashgan. 1957-yildan qorakoʻl qoʻyini etishtiradigan markaz boʻlgan. Aholisi 9,213 kishi (2012). Qishloq orqali Chimkent — Kentov, Turkiston — Janatas avtomabil yoʻllari oʻtadi.

## Manbalar

## Havolalar
* Informatsiya o rayone na sayte Yujno-Kazaxstanskoy oblasti.
* Norasmiy sayti
* Aua rayi rp5.kz saytinda
* Suretterі foto-planeta.com saytinda
Turar Risqulov (qishloq)

**Turar Risqulov qishlogʻi** — Janubiy Qozog'iston viloyati Tulkibosh tumanining markazi. Chimkent shahrining shimoli-sharqiy tomonida 98&nbsp;km uzoqlikda joylashgan Aholisi 18,535 kishi (2012).

## Tarixi
Poydevorini 1891-yili Rossiyadan koʻchib kelganlar qurgan. 1928-yili Juali tumanining markazi, 1957-yili sut mohsulotlarini qayta ishlash markazi boʻlib, 1993-yilgacha Vannovka qishlogʻi deb nomlanib keldi.

## Aholisi
Qishloq aholisi 2012-yil 10-martdagi maʼlumot boʻyicha 18,535 kishini tashkil qildi. Qishloqning milliy tarkibi quyidagicha: qozoqlar — 80,8 %, ruslar — 6,5 %, oʻzbeklar — 4,4 %, ozarbayjonlar — 4,1 %, turklar — 1,9 %, boshqalar — 2,3 %.

## Ijtimoiy soha
Qishloqda 4 maktab, shulardan, № 1 Lomonosov nomidagi maktab-gimnaziyasi, Abay nomli maktab-litseyi, „Quralay“ umumiy oʻrta maktabi, Pushkin nomli umumiy oʻrta maktabi bor. 2010-yil Ilyasova Farida Azmedan qizi boshchiligi bilan "Uch tilda bilim beruvchi bolalarga uchun maktab-intarnatning ochilish marosisi boʻldi. Shuningdek tumanda M.X Dulati nomli madaniyat uyi, tuman kutubxonasi, masjid, markaziy kasalxona, shifoxona, sil, teri kasalliklar dispanseri, SES. faoliyat yuritadi.

## Manbalar
Lenger

**Lenger** — (qoz. Ленгер) Janubiy Qozog'iston viloyatida joylashgan shahar, Toʻlebiy tumanidagi shahar (1945-yildan buyon), tuman markazi (1956-yildan buyon), temir yoʻl stansiyasi. Chimkent shahridan janubi-sharqqa tomon 30&nbsp;km, Bodom daryosining oʻng yoqasida joylashgan. Aholisi 25,298 kishi (2012).

## Tarixi
Poydevori 19-asrning 70-yillarida qoʻngʻir koʻmir qazish uchun kichkina kon maqsadida qurilgan. Norasmiy manbalarga tayansak Lengir nomi oʻzbekning „Langar“ soʻzidan olingan boʻlib, (qozoqchasi Ungir) Langar daryosining nomiga qoʻyilgan, keyinchalik „Ungir“ soʻziga yaqinlashtirib, Lengir deb atalib ketgan. Kengash Ittifoqi davrida „Lenger“ deb atalgan.

## Sanoati
Mashinasozlik, yengil sanoat korxonalari bor. Lenger yaqinidan 19-asrning 80-yillaridan koʻngʻir koʻmir qazib chiqariladi.

## Manbalar

## Havolalar
* Toʻlebiy tumani
Oris (shahar)

**Aris** — (qoz. Арыс)  Qozogʻiston Respublikasi Janubiy Qozogʻiston viloyatidagi shahar. Shahar aholisi 2013-yilgi statistika boʻyicha 41,586 kishini tashkil qildi.

## Aris shahri tuzulishining xronogiik tartibi

* 1900-yili temir yoʻl qurulishi boshlandi;
* 1904-yili Aris stansiyasi quruldi;
* 1928-yili 17-yanvarda Aris tumani tashkil topdi;
* 1932-yili 11-martda Arisga ishchi poselkasi maqomi berildi;
* 1956-yili 31-iyulda Arisga shahar maqomi berildi;
* 1965-yili 10-dekabrda Qozoq SSR-ning Oliy Kengash Prezidiumining Farmoniga binoan Aris shahri Chimkent viloyatiga boʻysinuvchi shahar boʻldi;
* 1988-yili 25-iyulda Qozoq SSR-ning Oliy Kengash Prezidiumining Farmoniga binoan Aris shahri va Boʻgan tumani biriktirilib, markazi Aris shahri boʻldi;
* 1989-yili 13-oktyabrda Qozoq SSR-ning Oliy Kengash Prezidiumining Farmoniga binoan Boʻgan tumanidagi Montaytas qishloq kengashi bilan Chordara tumaninng Taxirkoʻl qishloq kengashi Aris shahrining tarkibiga kirdi;
* 1992-yili Aris tarkibida qishloqlari bor shahar boʻlib tashkil topdi va shaharni boshqarish Aris shahri hokimyatining nazoratiga oʻtdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Aris na sayte Yujno-Kazaxskoy oblasti
* Ofitsialniy sayt Maslixata goroda Aris
Sibir Davlat Aerokosmik Universiteti

**Sibir Davlat Aerokosmik Univesiteti** (*Сибирский государственный аэрокосмический университет*) - Sibirda joylashgan universitet.

## Havolalar
* universitetning sayti
Polyaklar

**Polyaklar** — xalq, Polshaning asosiy aholisi (37,75 mln. kishidan or-tiq). Umumiy soni 44,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Rossiya Federatsiyasida 94,6 ming kishi, Ukrainada 219,2 ming kishi, Litvada 258 ming kishi, Belorussiyada 417,7 ming kishi. Polyak tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar. Polyak elatining shakllanishida Xalqlarning buyuk koʻchishidai soʻng Polsha hududida qolgan gʻarbiy slavyan qabilalari muhim rol oʻynagan. Polsha davlati barpo i etilgan davrda polyak elati ham shakllangan (10—11-asrlar). Uning etnik asosini polyanlar, slenzanlar, vislyanlar, mazovshanlar, pomorliklar tashkil qilgan. Koʻp millatli Rech Pospolita davlati (1565-yil tashkil topgan) doirasida polyak millati uyushuvi jarayoni sodir boʻlgan. P.ning yar-midan ortigʻi shaharlarda yashaydi va koʻp tarmokli sanoat va xizmat koʻrsatish sohasida band. Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — gʻallachilik.

**Polyaklar** — millat, Polshaning tub xalqi. MDH davlarida, AQSh, Fransiya, Kanada, Belgiya, Braziliya, Argentina, v.h. davlatlarida yashashadi. Umumiy soni 60 million kishi. Slovyan tillarining gʻarb guruhiga kiruvchi polyak tilida gaplashadilar. Alifbosi Lotincha. Dini Masihiylik dinining katolik tarmogʻiga mansub. Polyaklarning etnik asosini qadimgi oʻrta asrlardagi *polyan*, *slezan*, *vislyan*, *mazovshan*, *pomoryan* slovyan qabilalari tashkil qilgan. Millat boʻlib 10 — 11 asrlarda *Polyak davlati* tashkil topgandan keyin shakllana boshladi. Asosiy qismini gʻarbiy slovyan qabilalari tashkil qildi. Polyaktarning koʻpchiligi shahar hududlarida yashashadi. Ular har hil sohadagi korxonalar va xalqqa hizmat koʻrsatish joylarida ishlashadi. Tabiiy oʻzgachaligi va tarixiy qismatlari har bir joyda oʻziga xos milliy xoʻjalik va madaniyatning shakllanishiga taʼsir qilgan. *Malopolsha* va *Sileziya* oʻxshash togʻli hududlarda chorvachiligi, *Pomorening* gʻarbi va sharqida dengiz kasbchiligi qadimdan rivojlangan. Milliy kiyimlari: ayollar *yubka*, *koʻylak*, sirtidan oltin va kumush zar bilan toʻqilgan *korsaj*; erkaklar *yoqali koʻylak*, *yoʻl-yoʻl shim*, *koʻk kaftan*, boshiga *konfederatka* kiyadi. Xalq orasida hunarmandchilikning koʻp turlari (*toʻqimachilik*, *tikinchіlik*, *kulolchilik*, *duradgorlik*, v.b.), ogʻiz adabiyotlari (*kundalikdagi musiqalar*, *afsonalar*, *ertaklar*, v.b.) saqlangan.

## Manbalar
Kentau

**Kentau** — (qoz. Кентау) Qozogʻistonning Janubiy Qozogʻiston viloyatidagi shahar (1955-yildan). Qoratov tizmasi yon bagʻrida, 250–300 m balandlikda, Chimkentdan 225&nbsp;km shimoli-gʻarbda, Turkiston temir yoʻl stansiyasidan 40&nbsp;km joylashgan. Aholisi 61,860 kishi (2012).

## Aholisi
Shahar aholisi 2013-yilgi statistika boʻyicha (qishloq okruglari bilan qoʻsha hisoblaganda) 90,171 kishini tashkil qildi. Aholining milliy tarkibi quyidagicha:
* qozoqlar — (65,7 %)
* oʻzbeklar — (25,2 %)
* ruslar — (5,4 %)
* boshqalar — (3,7 %)
Shahar tashkil topgan vaqtda ruslar koʻplab koʻchib kela boshladi, ulardan boʻlak yunonlar, olmonlar, koreyslar, chechenlar ham koʻchib kelishdi.

### Milliy tarkibi
2022-yil 1-yanvar oyidagi hisobotga koʻra shahar aholisi 209 325 kishini tashkill qildi. Qozogʻiston Respublikasidagi aholisining deyarli yarmini oʻzbeklar tashkil qiluvchi yagona shahar hisoblanadi. Shahar aholisining milliy tarkibi quyidagicha:

* Qozoqlar — 117 986 kishi (56,36 %)
* Oʻzbeklar — 84 381 kishi (40,31 %)
* Ruslar — 3 807 kishi (1,89 %)
* Tatarlar — 1 134 kishi
* Ozarbayjonlar — 646 kishi
* Turklar — 244 kishi
* Boshqalar — 1 127 kishi
* Umumiy — 209 325 kishi

## Sanoati
Shaharda polimetall rudalari boyitiladi. Ekskavator va transformator zavodlari, temir-beton konstruksiyalari zavodi, kon-metallurgiya texnikumi bor.

## Ijtimoiy soha
Shaharda madaniyat uyi, markaziy kutubxona, park, kinoteatr, „’’Kentau shugʻilasi’’“, „Kentau“ nomli shahar gazetalari, shahar „Inkar“ telekanali faoliyat yuritadi. Kentau shahrida Xalqaro qozoq-turk universitetining ekologiya, tibbiyot fakultetlarning filiallari, musiqa, tasviriy sanʼat, sport, „Darin“ maktablari, maktab-gimnaziya, kasbi-texnik maktabi, togʻ-kon metallurgiya kolledji, agrokolledj bor.

## Galereya

File:Кентау._Центральная_гостиница._2007.10.JPG
File:Кентау._Вид_006._2007.10.JPG
File:Кентау._Вид_003._2007.10.JPG


## Manbalar

## Havolalar
* Кентау на официальном сайте Южно-Казахстанской области  
* «Кентау: город сбывшихся надежд» — статья к 50-летию города 
* «От древнего Понта до Кентау» — статья на сайте понтийских греков  
* Комплексная оценка внешних факторов, определяющих здоровье детей и подростков промышленного центра Южного Казахстана, на примере города Кентау
Rudniy

**Rudniy** —() Qozogʻiston Respublikasi Qoʻstanay viloyatidagi shahar. Tobol daryosi (Ob havzasi) chap sohilida. Temir yoʻl stansiyasi (Jelezorudnaya). Qoʻstanaydan 50&nbsp;km janubi-gʻarbda joylashgan. Aholisi 127,552 kishi (2012). 1957-yilda temir ruda koni ishga tushirilishi va SokolovskSarbaysk kon boyitish kombinatining ishga tushirilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Kimyo tolasi zavodi, oziq-ovqat sanoati korxonalari, industrial instituti bor.

## Tarixi
1949-yili 18-fevralda Oltoy geologiya ekspeditsiyasining uchuvchisi M.G.Surgutanov „Saribay“ jarligining ustidan uchib borayotib, birdaniga kompas tili janubni koʻrsatganini koʻradi. Uch oydan keyin Surgutanovning kompasning koʻrsatgan joyiga geologlar va geograflar keladi. Ular Saribay hududida yirik kon oʻrni borligini aniqlaydi. 1949-yili bahorda V.P.Novikov Sokolov temir koni foydali qazilmalarini ochadi.
         
1954-yili yozda hukumat kombinat qurulishini boshlash toʻgʻrisida farmonni imzoladi. Shu vaqtda shahar qurulishi ham boshlandi. 1955-yilgi mayda ilk bor qurulishchilar keldi, ular trest boshqaruvchisi Ya.M.Gimmelmash va V.Sh.Buresh boʻldi.

## Hozirgi shahar
Rudniy shahrining maydoni — 0,1 ming kv.m. tashkil qiladi.

Viloyat markazidan uzoqligi — 46&nbsp;km.

Aholisi — 127,552 kishi (2012). Aholining milliy tarkibi quyidagi jadvalda (2010):
* ruslar — 73 024 kishi (58,34 %)
* qozoqlar — 25 956 kishi (20,74 %)
* ukrainlar — 12 681 kishi (10,13 %)
* olmonlar — 3 531 kishi (2,82 %)
* tatarlar — 3 345 kishi (2,67 %)
* beloruslar — 2 533 kishi (2,02 %)
* boshqurtlar — 750 kishi (0,60 %)
* koreyslar — 335 kishi (0,2 %)
* boshqalar — 2 709 kishi (2,16 %)
* Umumiy — 125 179 kishi (100,00 %)

## Taʼlim
Shaharda 12 maktabgacha jamoa, 23 ta umumiy bilim beruvchimaktab, 1 qoʻshimcha, 1 kechki payt oʻqiydigan maktab, 1 maktab-internati, 1 oliy oʻquv mahkamasi, 4 kolledj, 3 ta kasb-hunar maktablari faoliyat yuritadi. Shahar maktablarining deyarli barchasi internet tarmogʻiga ulangan.

## Tibbiyot
Shaharda 9 tibbiy xizmat koʻrsatuvchi davlat obʼekti (7 kasalxona mahkamasi, 1 shifoxona va 1 tibbiy punkti) va 4 ta hususiy (1 kasalxona va 3 ambulator-shifoxona mahkamasi) faoliyat yuritadi.

## Manbalar

## Havolalar
* Официальный сайт города Рудный 
* Информационный сайт Костанайской области
Temirtau

**Temirtov** — () shahar, Markaziy Qozog'istonning, Qarag'andi viloyatida Nura daryosining yoqasida joylashgan.
U butkul Qozogʻistonga, MDH davlatlariga oʻzining yer osti foydali qazilmalari bilan mashhur, Temirtov — Qozogʻistonning yirik isdustrial markazi. Temirtovdagi „Mittal Stil“ zavodi choʻyan, poʻlat, aglomerat va boshqalarni ishlaydi. Bu mahsulotlar Qozogʻistondagi barcha mahsulotlarni, korxonalarni taʼminlaydi. Shu bilan birga, oʻzining mahsulotlarini 60-dan ziyod davlatlarga eksport qiladi.

## Aholisi
Shahar aholisi 2012-yilgi maʼlumot boʻyicha 173 729 kishini tashkil qildi. Agar bu raqamni 2010-yilgi maʼlumotga solishtirsangiz shahar aholisining kamayganini koʻrasiz, bunga asosiy sabab shahardagi slovyan xalqlarining chet ellarga koʻchib ketishidir. Shaharning milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin:
* ruslar — 108 003 kishi (61,36 %)
* qozoqlar — 36 858 kishi (20,94 %)
* ukrainlar — 9924 kishi (5,64 %)
* olmonlar — 5168 kishi (2,94 %)
* tatarlar — 4361 kishi (2,48 %)
* beloruslar — 2267 kishi (1,29 %)
* koreyslar — 1648 kishi (0,94 %)
* yunonlar — 918 kishi (0,52 %)
* boshqurtlar — 585 kishi (0,33 %)
* chechenlar — 577 kishi (0,33 %)
* ozarbayjonlar — 566 kishi (0,32 %)
* polyaklar — 515 kishi (0,29 %)
* mordvalar — 513 kishi (0,29 %)
* chuvashlar — 468 kishi (0,27 %)
* moldavanlar — 410 kishi (0,23 %)
* oʻzbeklar — 284 kishi (0,16 %)
* boshqalar — 2701 kishi (1,67 %)
* Umumiy — 176 012 kishi (100,00 %)

## Sanoati
Temirtovda Qaragʻandi metallurgiya kombinati va issiqlik elektr markazi bor. Metall quyishmexanika, sintetik kauchuk zavodlari, "Karbid" ishlab chiqarish. birlashmasi, oziq-ovqat korxonalari, Qaragʻandi metallurgiya kombinati huzurida oliy texnika oʻquv yurti, kimyomexanika va qurilish texnikumlari, musiqa va tibbiyot bilim yurtlari, teatr faoliyat koʻrsatadi. 

## Televideniye va Radio
* "„TV-29“ Telekompaniyasi" 29 DMV
* "„Sfera“ Telekompaniyasi" 41 DMV
* "„TKT“ Telekompaniyasi" 26 DMV
* „43 kanal“ Telekompaniyasi" 43 DMV
* „Radio 102“ 102 FM

## Manbalar
Janaoʻzen

**Janaoʻzen** —() Mang'istau viloyatidagi shahar. Viloyat markazi — Aqtau shahridan janubi-sharqgacha 150&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. Aholisi 103,598 kishi (2013).

## Tarixi
Shahar poydevori 1968-yil shu joydagi yirik „Oʻzan neft konining“ ochilishi bilan qurilgan. 1973-yil 20-martda Janaoʻzen viloyat ahamiyatiga ega shaharga aylandi.

## Sanoati
Janaoʻzen Qozog'istondagi yirik neft-gaz qazib olish markazi boʻlib hisoblanadi. Bunda neft va gaz oladigan va ularni qayta ishlaydigan „*Oʻzenmunaygaz*“ Aj birlashgan tashkilot bor. Ularning eng kattasi „*Qazaqgazmunayoʻndeu*“ zavodi.

## Aholisi
2013-yili 1-iyuldagi statistika boʻyicha shahrda (atrofidagi qishloqlar bilan qoʻshib hisoblaganda) 127,5 ming kishini tashkil qildi. Jami viloyatning 17 %. Aqtovdan Janaoʻzengacha masofa 150&nbsp;km. Shahar aholisi koʻp millatli hisoblanadi. Shaharda katta salmoqqa ega boʻlgan millatlar: qozoqlar, ruslar, ukrainlar, qoraqalpoqlar.

## Janaoʻzen voqeasi
1989-yil shahar aholisi, chetdan kelgan ishchilarning qozoqlar ustidan kulib, kamsitganligiga norozilik bildirib qoʻzgʻalonga chiqishdi. Kavkaz millatining vakillarini maxsus samalyotlar bilan koʻchirdi. Aholining qoʻzgʻaloni „Vityaz“ maxsus harbiylarning kuchi bilan bosildi.

## Manbalar
Boshqird tili

**Boshqird tili** ()— boshqird xalqining tili. Turkiy tillar gʻarbiy tarmogʻining qipchoq guruhiga kiradi. Boshqird tili da 1 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (1992). Uchta dialekt mavjud. Boshqird tili turkiy tillardan tatar tiliga yaqin turadi, faqat talaffuz jihatdan va qisman grammatik tomondan farqlanadi. Boshqird tilining fonetik oʻziga xos jihatlari quyidagicha: 1) umumturkiy ye, o va v tovushlar i, u, ch tarzida talaffuz etiladi; 2) lablashgan a mavjud (tatar tilida ham shunday); 3) umumturkiy s, z tovushlari qattiqroq — 9 va z talaffuz etiladi; 4) h tovushi mavjud, bu suz boshida umumturkiy s ga toʻgʻri keladi (mas, tatarcha soʻylamhoʻylam); 5) Boshqird tili dagi s umumturkiy ch ga moye keladi; 6) toʻla shakllanmagan unlilar — i, yo, ye, v (i, ye, o, v) mavjud. Yozuvi arab (1929-yilgacha), lotin (1929— 39) va kirillitsa (1940-yildan) alifbolari asosida.

**Boshqird tili** ( ) — Boshqirdistonda rasmiy til maqomiga ega. Turkiy tillarining qipchoq guruhiga kiradi. Boshqird tilida 1 379 000 kishi gapiradi (2002).

**Boshqird alifbosi**

## Manbalar
Dropkick Murphys

**Dropkick Murphys** — () Amerikaning Massachusetts shtatidagi Quincy shahrida 1996-yili tuzilgan punk rock guruh. Guruh qoʻshiqlari irlandcha ohanglarni oʻz ichiga oladi. Dropkick Murphys ashulalari xokkey va beysbol klublari muxlislari orasida ayniqsa mashhur.

## Studiyaviy albomlar
* Do or Die (1998)
* The Gang's All Here (1999)
* Sing Loud, Sing Proud! (2001)
* Blackout (2003)
* The Warrior's Code (2005)
* The Meanest of Times (2007)
* Going Out in Style (2011)
* Signed and Sealed in Blood (2013)
* 11 Short Stories of Pain & Glory (2017)

## Manbalar

## Havolalar
*Rasmiy sayti
Kolxoz

**Kolxoz** (, **кол**лективное **хоз**яйство iborasidan) — SSRIda mavjud boʻlgan qishloq xoʻjaligi ishchilari uyushmasining sotsialistik shakli. Sovxozlar bilan birga kolxozlar sovet iqtisodida katta rol oʻynagan. „Kolxoz“ soʻzi ruscha „коллективное хозяйство“ („kollektiv xoʻjalik“) birikmasining qisqartirilganidan hosil boʻlgan.

## Yana qarang
* Jamoa xoʻjaligi
* Kubuts

## Havolalar
* Qishloq xoʻjaligi artelining ustavi (1935-yil)
Tyan-Shan

**n-**Shanni 

Tyan-Shan tabiati bilan uning oʻziga xos oʻsimliklar, hayvonlar olamini himoyalasuchun bir nechta qoʻriqxonalar va milliy parklar tashkil etilgan. Shulardan Oqsuv-Jabagʻali (1926), Almati (1931) qoʻriqxonalari katta ahamiyatga ega.
1996-yili Almati yaqini Ile Olatovining parki barpo etildi

## Adabiyotlar
* Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A., Oʻrta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002; Shults V.L., Mashrapov P., Oʻrta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969; Shults S . S., Analiz noveyshey tektoniki i relyef TyanShanya, M., 1948; Mavlonova Gʻ. O., Mamatqulov M . M ., Oʻrta Osiyo toklarining qadimgi muzliklari, T., 1972;K,oriyev M ., Oʻrta Osiyo tabiiy geofafiyasi, T., 1968; Gvozdetskiy N. A., Mixaylov N. M., Fizicheskaya geofafiya SSSR (Aziatskaya chast), M., 1987; Chupaxin V.M., Fizicheskaya geografiya TyanShanya, AlmaAta, 1964; Shchukin I.S, Geomorfologiya Sredney Azii, M., 1983; Gvozdetskiy N.A., Golubchikov Yu.N., Gori, M., 1987.
## Manbalar

## Havolalar

*Tien Shan
Xontangri

**Xontangri**- Sharqiy Tyan-Shandagi choʻqqi, Qirgʻiziston va Qozogʻiston chegarasida joylashgan. Balandligi 6995 m. Asosan marmarlangan ohak toshdan tashkil topgan. Xontangri choʻqqisi — Tyan-Shanning eng yirik muzlanish markazi, muzliklarning umumiy maydoni 2500&nbsp;km².

**Xontangri** — Markaziy Tyanipan togʻlaridagi choʻqki. Qirgʻiziston hududining eng sharqiy chekkasida, bal. 6995 m. Piramida shaklida. Paleozoy yoshidagi marmar va marmarlashgan ohaktoshdan tashkil topgan. Choʻqqini 1857 yilda P. P. Semyonov Tyanshanskiy X. deb atagan; ungacha qirgʻizcha Qantoo, yaʼni Xontogʻ deb atalar edi. Ilk oʻrta asrdan maʼlum boʻlgan hakiqiy Xontangri choʻqqisi jan.roqda Qaqshal tizmasida boʻlib, Gʻalaba choʻqqisi deb ataladi (7439 m). Xontangri T. Pogrebetskiy 1931 yil 1 sentabrda birinchi marta chiqqan. Yon bagʻirlari tik va qor bilan qoplanganligi sababli qor koʻchkilari boʻlib turadi.
Sariagʻash

**Sariagʻash** — (qoz. Сарыағаш) Janubiy Qozog'iston viloyati hududida joylashgan shahar, Sariagʻash tumanining markazi. Viloyat markazi sanalmish Chimkent shahridan janubga tomon 110&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. Toshkent shahridan 15&nbsp;km uzoqlikda. Aholisi 40,599 kishi (2012).

## Tarixi
Poydevori 1870-yillari qurilgan. 1904 — 1905-yillarda Sariagʻash deb nomlandi. 1926-yildan Sirdaryo guberniyasining, Tashqozoq uezining, 1928—1939-yillari Keles tumanining, 1939-yildan buyon Sariagʻash tumanining markazi, 1968-yilda shahar mavqeini oldi.

## Sanoati
Sariagʻashda shifobaxsh mineral suv chiqaruvchi „Aleks“ MChB, „Asem-ay“ MChB, „Kurort — Bars −2030“ MChB faoliyat yuritadi.

## Ijtimoiy soha
Shaharda umumiy bilim beruvchi, musiqa, sport, kasbiy-texnik maktablari, Qabilanbek veterinariya kolledji, kutubxonalar, madaniyat uyi, klub, kinoteatr, tuman kasalxonasi, bolalar kasalxonasi, shifoxona, dispanserlar, feldsher-akusherlik punkt bor. Shahar orqali Orenburg — Toshkent temir yoʻllari, Chimkent — Shardara avtomobil yoʻllari oʻtadi.

## Manbalar
Shayan

**Shayan** — Qishlogʻi, Janubiy Qozog'iston viloyati Boydibek tumanining (1964-yildan buyon) markazi. Viloyat markazi sanalmish Chimkent shahridan shimolga tomon 110&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. Aholisi 8,1 ming kishi (2012). Poydevori 13 — 15 asrlarda qurilgan.

## Sanoati
Shayanda non zavodi, avtomabil yoʻl taʼmirlash korxonalari, bugʻdoy qabullash punkti, savdo markazi faoliyat yuritadi.

## Ijtimoiy soha
Shayan xalq teatri viloyatga mashhur. 2 oʻrta, 2 asosiy, 19 kasb-texnik, musiqa, sport maktablari, tuman kasalxonasi, madaniyat uyi, 2 kutubxona, markaziy stadion, hordiq chiqarish parklari bor.

## Manbalar

## Havolalar
* Shayan harorari
Abtwil (Aargau)

**Abtwil ** – Shveysariyaning Aargau kantonida joylashgan kommunadir. Bu kommuna Muri (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni – 4.14&nbsp;km2. 726 nafar aholi istiqomat qiladi (2007).

## Geografiyasi
### Hududi
Abtwilning hududi  kmni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha  m balandlikda joylashgan.

## Demografiyasi

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti
Oʻsh voqeasi

:*Bu maqola 1990-yil sodir boʻlgan milliy nizo haqida. 2010-yilgi qirgʻin uchun [[Qirgʻiziston janubidagi tartibsizliklar (2010)|Qirgʻiziston janubidagi tartibsizliklar]] maqolasiga qarang.*

**Oʻsh voqeasi** — 1990-yil Qirgʻizistonning janubida qirgʻizlar va oʻzbeklar orasida boʻlib oʻtgan milliy nizo. Oʻsh shahrida 1990-yil iyun oyida asosan oʻzbeklar yashagan kolxozning qirgʻiz millati vakillariga boʻlib berilishi natijasida chiqqan nizo qonli toʻqnashuvlarga aylanib ketgan. Shahar atrofida joylashgan qishloqlardan qirgʻiz millatiga mansub kishilar kelgunicha oʻzbeklarning qoʻli baland kelgan. Shaharda favqulodda vaziyat va komendant soati eʼlon qilingan va Oʻzbekiston SSR bilan Qirʻgiziston SSR oʻrtasidagi chegara yopilgan. Sovet hukumati voqea yuz bergan joyga 2000 sovet harbiylarini kirgizadi. Avgust oyigacha vaziyat tinchimaydi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra Oʻsh qirgʻinida 300 dan oshiq yoki 600 dan ziyod kishi halok boʻlgan. Norasmiy manbalarga koʻra 1000 dan oshiq kishi halok boʻlgan.

## Yana qarang
* Qirgʻizistondagi tartibsizliklar (2010)

## Manbalar

## Havolalar
* 1990-yilgi Oʻsh qirgʻini, *Kommersant gazetasi* 
* 1990-yilgi Oʻsh qirgʻini. Fojeaning xronologiyasi, *Fargʻona axborot agentligi* 
* „Sovetlar millatlararo nizoga aralashdi“, *The New York Times*da 1990-yil 11-iyunda chop etilgan maqola 
* „Sovetlar Oʻrta Osiyoda joylashgan Oʻsh shahrida yangi milliy nizolar sodir boʻlgani haqida xabar berdi“, *The New York Times*da 1990-yil 18-iyulda chop etilgan maqola
Beyneu (tuman)

**Beyneu tumani** — Mangʻistau viloyatining shimoliy qismida joylashgan. 1973-yil tashkil topgan. Tuman markazi — Beyneu qishlogʻi. Aqtovdan Beyneugacha masofa — 470&nbsp;km., tuman maydoni 40,5 ming km2 teng. 2010-yil 1-yanvaridagi malumot boʻyicha tumanda 50,769 kishi istiqomat qilishadi. Tuman tarkibida 10 ta qishloq bor.

## Aholisi
Tuman aholisi koʻp millatli hisoblanadi. Tuman aholisi 2010-yil 1-yanvaridagi statistika boʻyicha 50,769 kishini tashkil qildi. 2013-yilga kelib tuman aholisi 59,134 kishini tashkil qildi, aholisining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km2 1,4 kishidan toʻgʻri keladi (2013).

## Iqtisodi
Tuman iqtisodi asosan qishloq xoʻjaligiga ixtisoslashgan.

## Manbalar
Lieli (Lucerne)

**Lieli ** Shveysariyaning Lucerne (kanton) kantonida joylashgan Посёлокdir. Hochdorf (okrug) okrugi tarkibiga kiradi. Maydoni – 3.69&nbsp;km2. 211 nafar aholi istiqomat qiladi (2005).

## Geografiyasi
### Hududi
Lielining hududi  kmni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha  m balandlikda joylashgan.

## Demografiyasi

## Manbalar
Au (Sankt Gallen)

**Au ** Shveysariyaning Sankt Gallen (kanton) kantonida joylashgan kommunadir. Maydoni – 4.69&nbsp;km2. 6639 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Geografiyasi
### Hududi
Auning hududi  kmni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha  m balandlikda joylashgan.

## Demografiyasi

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy sayti
Quruq (qishloq)

**Quruq** — Mang'istov viloyati Qaraqiya tumanining markazi (1962), qishloq. Viloyat markazi— Aqtau shahridan janubi-shaqrgacha 50&nbsp;km. Aholisi 8,6 ming kishi (2012).

## Tarixi
Qishloq 1993-yilgacha Eralyiev qishlogʻi deb nomlanib keldi. Poydevori 19-asrning oxirlarida qurilgan.

## Sanoati
Quruqda qurulish-montaj korxonasi, materialli-taminlash bazasi, korxanalar faoliyat yuritadi. Shaharda 4 mineralli issiq suv shifoxonasi bor.

## Manbalar
Glitsin

**Glitsin** — 1) glikokol, aminosirka kislota, NH2—CH2— COOH; rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 232—236° (parchalanadi), mol. m. 75,07, zichligi 1595&nbsp;kg/m3. Suvda yaxshi eriydi, koʻpchilik organik erituvchilarda erimaydi. Oqsil moddalarning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi; 2) p-oksifenil aminosirka kislota, HOC6H4NHCH2COOH; suyuqlanish temperaturasi 245—247°. Ishqorlar va kislotalarda yaxshi eriydi, suvda va spirtda yomon eriydi, fotografiyada ochiltirgich (proyavitel) sifatida ishlatiladi.

**Glitsin** — amin sirka kislotasi, eng oddiy almashadigan amin kislotasi. Barcha oqsillarning tarkibiga kiradi, tirik organizmda boʻshda uchraydi. Glitsin — koʻplagan proteinlar bilan biologiyalik qoʻshilishlarning (glutation, kreatin v.h.) tarkibiga kiradi. Tirik hujayralarda glitsindan porfirinlar va purin asoslari tuziladi.

## Manbalar
Alanin

**Alanin** — aminopropion kislotasi. Har turli oqsillarning tarkibiga kiradi. Qon plazmasida boʻsh uchraydi; oqsil tarkibiga kiradigan 20-ta aminokislotalarning biri: SNZ-SN — NN2-SOON+tabiatda aminokislotaning 2 izomeri turida keng tarqagan.

## Kimyoviy hususiyatlari
* asoslar bilan aloqasi
** NH2-C2H4-COOH + NaOH → NH2-C2H4-COONa + H2O
* Kislotalar bilan aloqasi
** NH2-C2H4-COOH + HCl → HOOC-C2H4-NH2•HCl
* Spirtlar bilan aloqasi
** NH2-C2H4-COOH + C2H5OH → NH2-C2H4-COO-S2N5 + H2O reaksiya eterifikatsii
* Peptidlik birikishni hosil qilishi
** NH2-C2H4-COOH + NH2-C2H4-COOH → NH2-C2H4-CO-NH-C2H4-COOH + H2O
: 
## Manbalar
Valin

VALIN, aminoizovalerian kislota — hayot uchun zarur, almashtirib boʻlmaydigan aminokislotalardan biri. Mol. m. 117,16; rangsiz kristall. Barcha oqsillartarkibida keng tarqalgan; oqsil molekulasidagi aminokislotalarning taxminan 3—10% ini tashkil qiladi. abromizovalerian kislotaga ammiak taʼsir ettirib olish mumkin. Inson va hayvonlar oziq-ovqati tarkibiga kiruvchi zarur komponent. Odamga bir sutkada 400–800&nbsp;mg V. kerak.

**Valin** — oqsil molekulasi tarkibida boʻladigan aminokislota.

## Tarkibi

## Manbalar
* Isoleucine and valine biosynthesis

## Manbalar
Izoleytsin

**Izoleytsin** (qisqa **Ile** yoki **I**; 2-amino-3-metilpentan kislotasi) — bu alifatli  α-aminokislota, bo'ladigan kimyoviy formulasi HO2CCH(NH2)CH(CH3)CH2CH3 va barcha oqsillar tarkibiga kiradi.

## Manbalar
Halkett qayigʻi

**Halkett qayigʻi** puflanma qayiqning bir turi boʻlib, 1840-yillarda leytenant Peter Halkett (1820—1885) tomonidan loyihalangan. Halkett uzoq vaqt Kanada Arktikasida sayohat qilish qiyinchiliklari va notekis yerlarda koʻtarib yurish uchun qulay, yengil, biroq ekstremal ob-havo sharoitlarida ishlatish uchun yetarlicha mustahkam qayiq yasash muammolari bilan qiziqib kelgan.

Halkett birinchi loyihasi rezina shimdirilgan matodan tayyorlangan yigʻiluvchi va puflab shishiriluvchi qayiq edi. Dami chiqarilganida esa qayiq korpusini plash qilib kiyish, eshkagini hassa, yelkanini esa soyabon qilib ishlatish mumkin edi. Keyingi loyiha ikki kishilik qayiq boʻlib, dami chiqarilganida rukzakka solinishi yoki suv oʻtmas koʻrpa qilib ishlatilishi mumkin edi.

Kanada tadqiqotchilari tomonidan maqtovlarga erishishiga qaramay, Halkett loyihalariga koʻp xaridor topilmagan, uning oʻzi esa Qirollik Flotini qayiqlar dengiz xizmatida asqotishiga ishontira olmagan. Ularni baliqchi va oʻrdak ovlovchilarga sotish natijasiz boʻlib, tijoiy muvaffaqiyatsizlikka olib keldi. Bugungacha faqat ikki, biri orkneylik tadqiqotchi John Rae, boshqasi Manitoba muzeyiga tegishli Halkett qayiqlari yetib kelgan.

## Manbalar
**Izohlar**

**Manbalar**
Leytsin

**Leytsin** (sokr. **Leu** yoki **L**; 2-amino-4-metilpentan kislotasi) („leukos“  — „oq“) — alifatli aminokislota va kimyoviy formulasi HO2CCH(NH2)CH2CH(CH3)2; almashtirilmaydigan aminokislotalar. Uning kodonlari: UUA, UUG, CUU, CUC, CUA, i CUG.

Leytsin barcha tabiiy oqsillar tarkibida boʻladi, buyrak kasalligiga, anemiya va boshqa kasalliklarga ham davo.
Prolin

**Prolin**, a-pirrolidinkarbon kislota, C2H9O2N — rangsiz kristall modda. Mol. m. 115,1, suvda yaxshi, spirtda oz eriydi. 3 ta stereoizomeri maʼlum: D, L va DL (suyuqlanish temperaturasi 205° dan 222° gacha). P. almashti-rib boʻladigan aminokislota; kishi organizmida glutamin kislotadan sin-tezlanadi. Sintetik P.ni turli usulda olish mumkin. L -P. barcha oqsillar tarkibiga kiradi. Prolamin (boshoqli oʻsimliklar doni)da, kollagenda, r-kazein va elastinda koʻp. Insulin, ad-renokortikotrop gormon, gramitsidin S va boshqa biologik ahamiyati muhim pep-tidlar tarkibiga kiradi. D -P. baʼzi alkaloidlar tarkibida boʻladi. DL -P. 1900-yilda nemis kimyogari R. Vilsh-tetter tomonidan sintez qilingan, nemis olimi E. Fisher 1901-yilda kazein gidrolizatidan ajratib olgan.

**Prolin**— geterotsiklli aminokislota. Barcha tabiiy oqsillarning va koʻplab biologiyalik narsalarning — garmonlarning, antibiotiklarning v. h. tarkibiga kiradi. Bu α- tashkil qiladigan va oqsillarning, uchinchi darajali tarkibini ishlashga qatnashadigan yagona aminokislota.

## Manbalar