open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Irokezlar

**Irokezlar** (), shuningdek, **xaudenosauni** yoki **xodenosauni** (, yaʼni „uzun uy odamlari“) — irokez tillarida soʻzlashuvchi, AQSh va Kanadada istiqomat qiluvchi indeys xalqlar guruhi. Kolonializm yillarida fransuzlar ularni **Irokez ligasi**, keyinchalik **Irokez konfederatsiyasi** deb nomlagan. Inglizlar esa ularni **Besh qabila** deb atagan: irokezlar sharqdan gʻarbga qarab yurganda moxaklar, oneydalar, onondagagalar, kayyugalar va senekalardan iborat boʻlgan. 1722-yildan keyin irokez tilida soʻzlashuvchi tuskaroralar ham konfederatsiyaga qoʻshilgan, natijada bu xalqlar **Olti qabila** deb nomlana boshlangan.

Irokezlar hukmronligi choʻqqisiga chiqqan 1700-yil atrofida ular Buyuk koʻllar boʻylab bugungi kundagi Nyu-York shtatidan hozirgi Ontario va Kvebekkacha boʻlgan hududni, janub yo'nalishida hozirgi Virginiya va Kentukki shtatlari hamda Ogayo vodiysigacha boʻlgan hududni boshqarishgan.

Yevropaliklarga maʼlum boʻlgan Saint-Lavrens irokezlari, guronlar, erilar, saskuexannoklar qabilalari ham irokez tilida soʻzlashgan. Keng maʼnoda ular ham irokezlar hisoblanadi, chunki ularning barchasi proto-irokez xalqlardan kelib chiqqan. Ammo ular tarixda Irokez ligasi xalqlariga qarshi kurashgan.

2010-yilgi maʼlumotlarga koʻra, Kanadada 60 ming nafar, AQShda esa 81 ming irokezlar istiqomat qiladi. Irokezlarning aksari ibtidoiy diniy aqidalarga sigʻinadi, ayrimlari yevropaliklar istilosidan keyin xristian dinini qabul qilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Haudenosaunee Confederacy sayti 
* Irokez indeys muzeyi sayti
Iroq (maʼnolari)

**Iroq**:

* Iroq, Iroq Respublikasi (A1Jumhuriyah al-lragiyah) — Jan.
* Iroq (musiqa) (musiqada) — Oʻn ikki maqom, Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibidagi maqomlardan biri.
* Iroq Respublikasi — Birinchi Iroq Respublikasi (1958–1968)
Iroq (musiqa)

**Iroq** (musiqada) — Oʻn ikki maqom, Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibidagi maqomlardan biri. Iroq mamlakatining nomiga nisbat berilgan. Iroq maqomining tovushqatori va lad qurilmasi, unga mos cholgʻu va ashula yoʻllari bir necha bor oʻzgarib borgan. Shashmakrmdagi I. ning (Yu. Rajabiy yozuvida) mushkilot (cholgʻu) boʻlimi — Tasnif, Tarje, Muhammas, Sa-qil-1, Saqil-2, Saqili Kalon, nasr (ashula) boʻlimi — Saraxbor (6 taronasi bilan), Muxayyar (4 taronasi bilan), Chanbar, Ufar qismlarini oʻz ichiga oladi. I. ning ashula yoʻllarida Mu-xayyari Chorgoh namudi va Zebo pari avji qoʻllanadi. Muxayyari I. ning 1- va 2- taronalari Chorgoh yoʻllariga yaqin. Chanbari I. shoʻʼbasi alohida ashula yoʻli boʻlib, Su-vora yoʻllarini eslatadi.

I. maqomi yoʻllarida yaratilgan xalq cholgʻu va ashula yoʻllari ham oʻziga xos ohanglarga boy, odatda ayriliq, intizorlik his-tuygʻularini aks ettiradi. Bastakorlar I. yoʻllari asosida Choʻli I., Surnay Irogʻi, Chanbari I., Mushkiloti I. va uning Ufari, Toshkent Irogʻi kabi kuy va ashulalarni yaratgan. V. Uspenskiy "Farhod va Shirin", R. Glier va T. Sodiqovlar "Layli va Majnun", S. Yudakov "Maysaraning ishi" operalarida I. kuylaridan foydalanishgan.

## Manbalar

## Havolalar
Iroq qoʻzgʻoloni

**Iroq qoʻzgʻoloni** — Iroq xalqining ingliz mustamlakachilariga qarshi milliy ozodlik qoʻzgʻoloni (1920-yil iyun — 1920-yil oktyabr). Arab davlatlarining ustidan Angliya va Fransiya xukmronligini oʻrnatish toʻgʻrisidagi San-Remo konferensiyasi (1920-yil aprel)ning qarori qoʻzgʻolonning boshlanishiga asosiy sabab boʻldi. 1920-yil 30 iyunda Rumayta shahrida boshlangan qoʻzgʻolon tez orada Iroqning katta qismini qamrab oldi. Qoʻzgʻolonda dehqonlar, yarim koʻchmanchi qabilalar ishtirok etdi. Unga qabila shayxlari bilan shia ulamolari boshchilik qildi. Qoʻzgʻolonchilar inglizlar ustidan bir necha gʻalabaga erishdi. Ozod qilingan hududlarda inqilobiy hukumat organlari tuzildi.

Inglizlar qoʻzgʻolonni bostirishga 65 ming askar tashladi, qabilalar orasidagi nizolarni kuchaytirdi. 1920-yil oktabrda qoʻzgʻolon bostirildi. Iroq qoʻzgʻoloni magʻlubiyatga uchrasa qam, Angliya Iroqni toʻgʻridan toʻgʻri mustamlaka qilishdan voz kechishga majbur boʻldi. Inglizlar taʼsirida boʻlsa hamki mahalliy hukumat tuzildi.

## Manbalar
Irratsional ifoda

**Irratsional ifoda** - radikal ildizdan tashkil topgan algebraik ifoda. Bunda I. i. irratsional son boʻlmasligi ham mumkin.

## Manbalar
Irratsional sonlar

**5. Irratsional sonlar** - ratsionalmas, yaʼni kasr bilan aniq, ifodalab boʻlmaydigan sonlar. I. s. davriymas cheksiz oʻnli kasrlar bilan ifodalanadi. Irratsional nisbatlarning mavjudligi (mas, kvadrat diagonalining tomoniga nisbati) qadim zamonlarda ham maʼlum boʻlgan. "Ix." atamasi birinchi marta 16-asr da paydo boʻlgan. Ammo izchil I. s. nazariyani 19-asr 2-yarmida nemis matematigi R. Dedekind va b. olimlar ishlab chiqqan.

## Shunigddek qarang

* Butun sonlar
* Natural sonlar
* Haqiqiy sonlar

## Manbalar
Irratsionalizm

**Irratsionalizm** ( - aqlga zid, gʻayrishuuriy) — bilish jarayonida aqlning imkoniyatlarini cheklaydigan yoki inkor etadigan falsafiy oqim; falsafada ratsionalizmga zid boʻlgan oqimlar nomi. Dunyoni bilishda inson maʼnaviy hayotining tafakkurdan tashqari tomonlari: iroda, bevosita mushohada, hissiyot, intuitsiya, xayol (fantaziya), instinkt va sh. k. ni birinchi oʻringa qoʻyadi. Irratsionalistlar fikricha, inson obyektiv voqelikning barcha siru asrorlarini aql yordamida bilishga qodir emas, vo-qelik esa Ghhqonuniyatlardan xoli, taso-diflarga, koʻr-koʻrona irodaga boʻysunadi. I. volyuntarizm, hayot falsafasi, intuitivizm, pragmatizm va ekzistensializm kabi falsafiy oqimlarga xos.

## Yana qarang

* Ratsionalizm

## Manbalar
Irsiyatning xromosoma nazariyasi

**Irsiyatning xromosoma nazariyasi** — irsiy omillarning xujayra xromosomalarida joylashishi haqidagi taʼlimot. Bu taʼlimotga koʻra, organizm belgi va xususiyatlarining nasldan naslga oʻtishi xromosomalar bilan bogʻliq. Irsiyatning xromosoma nazariyasini dastlab nemis sitolog olimi T. Boveri (1902—1907) va amerikalik olim U. Setton (1902—1903) asoslab bergan. Keyinchalik 20-asr boshlarida bu nazariya amerikalik genetik T. X. Morgan va uning xodimlari tomonidan batafsil ishlab chiqilgan. Hayvonlar jinsini aniqlashning genetik mexanizmini oʻrganish orqali jinsning jinsiy xromosomalarning naslda taqsimlanishi bilan bogʻliqligining aniqlanishi irsiyatning xromosoma nazariyasini isbotladi. Amerika genetigi K. Brijes (1913) tomonidan urgʻochi drofozilada meyoz jarayonida xromosomalarning ajralib ketmasligining kashf etilishi va jinsiy xromosomalar taqsimlanishining buzilishi birikkan irsiy belgilarning oʻzgarishi bilan bogʻliqligining aniqlanishi irsiyatning xromosoma nazariyasini uzil-kesil tasdiqladi.

Irsiyatning xromosoma nazariyasi rivojlana borishi tufayli bitta xromosomada joylashgan genlar bitta birikish guruhini hosil qilishi va birgalikda irsiylanishi; birikish guruxlari soni har qaysi tur uchun doimiy boʻlib, xromosomalarning gaploid soniga teng boʻlishi; genlarning birikishi bilan bogʻliqbelgilar ham birgalikda irsiylanishi aniqlandi. Mitoz jarayonida xromosomalarning chalkashuvi (krossingo-ver) genetik materialning xromosomalar oʻrtasida qayta taqsimlanishiga (qarang Rekombinatsiya), binobarin belgilarning birikkan holda irsiylanishining buzilishiga olib kelishi mumkin. T. Morgan va b. genetik olimlarning drozofilada genlarning birikishi va krossingoverni bataf-sil oʻrganishi xromosomalarning genetik haritasini tuzib chikish uchun asos boʻldi. Keyinchalik genlarning murakkab tuzilganligi va belgilarning irsiylanishida nuklein kislotalar ahamiyati ochib beriladi.

## Manbalar
Iroqliklar

**Iroqliklar** (Iroq arablari) -xalq. Iroqning asosiy aholisi (14,5 mln. kishi). Umumiy soni 14,6 mln. kishi (1990-y. laroʻrtasi). Shuningdek, Kuvayt, Germaniya va b. mamlakatlarda ham yashaydilar. Arab tilining Iroq lahjasida gaplashadilar. Dindorlari — asosan, shim. da musulmon-sunniylar, jan. da shialar. Iroqhududi (Ikki dare oraligʻi) 7-asr da arablar tomonidan bosib olingan 8-asr da Bagʻdod Arab xalifaligining poytaxtiga aylangan.

Arablar Ikki dare oraligʻining qad. aholisi avlodlari bilan aralashib ketganlar. 1958 y. dagi inqilob natijasida milliy uyushuv jarayonlari kuchaygan. I. ning bir qismida qabilaviy boʻlinish saqlanib qolgan (yuzdan or-tiq qabila nomlari maʼlum). I. ning asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik, chorvachilik, jan. tumanlarda bogʻdorchilik, polizchilik. Shahar aholisi hunarmandchilik, savdo, sanoat (asosan, neft), xizmat koʻrsatish sohasida band.

## Manbalar
Iroqi

**Iroqi** —1) kashtadoʻzlikda chok turi; sidirgʻa qoplab (butun va yarim "X" shaklida) toʻrga yoki arqoq va tanda iplaridan sugʻurib, toʻr shakliga keltirilgan matogatikiladi. I. ning kesma chiziqdar sanab tikiladigan sanama I. va matoga chizilgan naqsh-gul ustidan tikiladigan chizma I. turlariga boʻlinadigan terma (doʻppi, jiyak va mayda buyumlar tikiladi) hamda matoga ip toʻshalib, soʻng mayda choklar bilan kesib (yirik kashtalar — palak, soʻzana va boshqalar) tikiladigan xillari bor. Shahrisabz kashtadoʻzligida I. choki qadimdan maʼlum boʻlgan, keyinchalik Toshkent, Samarqand, Fargʻona, Surxondaryo va b. joylarda keng tarqalgan. Toshkent va Shahrisabz doʻppilari chok texnikasi jihatidan farq qiladi. I. mujassamoti, badiiy uslubi, tayyorlanishi jihatidan farq qiladi. I. choki boshqa xalqlar (rus, ukrain, la-tish, tatar, boshqird, qirgʻiz, qozoq, tojik va boshqalar) kashtadoʻzligida ham keng tarqalgan; 2) muqarnas turi; shakldor ravoq chiziqlari oʻzaro kesishishi na-tijasida yasalgan pogʻonali suyri be-zak.

## Manbalar
Irtish

**Irtish** (Irtysh) (,  — É'ěrqísī hé, )  — Qozogʻiston va RF dagi daryo, Ob daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 4248 km, havzasining maydoni 1643 ming km². Mongoliya Oltoyi togʻlaridan (Xitoyda) boshlanib, Zaysan koʻliga kuyilguncha Kora Irtish deb ataladi. Irtish yuqori oqimida ham tekislikdan, ham togʻlar orasidan oqadi. Oʻskemen GES va Buxtarma GES kurilishi munosabati bilan daryo Oʻskemen shahri gacha yirik suv omboriga aylanib qolgan; Buxtarma suv ombori tarkibiga Zaysan koʻli ham kiradi. Oʻskemendan quyida Irtish vodiysi kengayadi. Shu qismida Irtish ga va uning suv omborlariga oʻngdan Kaljir, Kurchum, Narim, Buxtarma, Ulba, Uba daryolari, chapdan Qizilsuv, Chardaryolari quyiladi. Semeydan quyida Irtish dashtdan oqadi. Bu yerda oʻngda Om, chapda Ishim, Tobol kabi irmoqlari bor. Irtish qor, muz va yomgʻir suvlardan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi Tobolskda 2150m³/sek. Yuqori oqimida noyabr oxirida, quyilish yerida noyabr boshida muz. bilan qoplanib, aprelda muzdan boʻshaydi. Irtish dan Qaragʻanda shahri gacha uz. 451 km kanal qurilgan. Irtish da baliq turi koʻp. Quyilish joyidan 3784 km masofada kema qatnaydi. Irtish boʻyida Oʻskemen, Semey, Pavlodar, Omsk, Tobolsk, Xantimansiysk shaharlari joylashgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida Irtish nomi (vodiy nomi sifatida) "Er-tish" shaklida berilgan.

## Manbalar
Irtish-Qaragʻanda kanali

**Irtish-qaragʻanda kanali** - Qozogʻiston Respublikasidagi yirik kanal. I. -Q. k. Irtish daryosidan (Pavlodar viloyati Yermek sh. dan 5 km uzoqlikda) boshlanib, Markaziy Qozogʻiston hududini shim.sharqdan janu-bi-gʻarbga kesib oʻtadi va Jezqazgʻan shahri yaqinida tugaydi. Kanal qurilishi 1974-yilda tugallangan, uning 1navbati (uz. 458 km) 1962-1967-yillarda qurilgan. Suv 22 bosqichda nasoslar orqali 420 m gacha balandlikka koʻtarib beriladi. Suv oʻtkazish imkoniyati 72 m³/sek. Kanalning eni 40 m, chuq. 7— 10 m. Kanalda 11 gidrouzel, 22 nasos st-yasi, 2 suv ombori, 14 toʻgʻon va b. qurilgan. Kanalning 2navbati uz. 520 km (Jezqazgʻan sh. gacha). Karagʻanda, Jezqazgʻan, Ostona va qisman Pavlodar viloyatlarining sanoat va qishloq xoʻjaligi korxonalarini, Ekibastuz, Karagʻanda, Temirtau shaharlarini suv bilan taʼminlaydi. 50 ming ga dan koʻproq yer sugoriladi, choʻl yaylovlarga suv chikarilgan.

## Manbalar
Irshod az-ziroʼa fi ilm alhirosa

"IRSHOD AZ-ZIROʼA FI ILM ALHIROSA" ("Dehqonchilik ilmi haqida qoʻllanma") — 1515-yil hirotlik olim Niyoziy Hiraviy tomonidan yozilib, temuriylardan Sulton Mahmudga takdim etilgan asar. 8 bob (Ravza-gulshan) dan iborat: 1) tuproqshunoslik (yerning turlari); 2) har xil ekinlarni ekish jadvali; 3) don ekinlari, 4) uzumchilik; 5) sabzavotchilik va koʻk ekinlar; 6) meva, man-zarali daraxtlar va gul ekish; 7) pay-vand qilish, mevali daraxtlarni ekish tartibi, sugʻorish usullari va asalarichilik; 8) mevali va manzarali daraxtlar, gullarni maʼlum reja (tarh) bilan ekish. Muallifning fik-richa, yerni yaxshi haydash, oʻgʻitlash, sugʻorish, ekinni oʻz vaqtida ekish va parvarish qilish tufayli har qanday yerdan ham yuqori hosil olish mumkin. Asarda urugʻ tanlashga alohida eʼti-bor berish lozimligi koʻrsatilgan. Asarning don, texnika ekinlari, paxtachilik, bogʻdorchilik, poliz ekinlari, sabzavotchilik va gulchilikka bagʻishlangan boblari diqqatga sa-zovor. Unda meva navlarini yaxshilash uchun payvand qilish va changlatishning ahamiyati kattaligi yozilgan. Oʻrta Osiyo dehqonchilik agrotexnikasini oʻrganishda qimmatli manba boʻlgan bu asarning qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. N565).

## Manbalar
Irgʻa

**Irgʻa**, qoʻngʻir () — oʻrdaksimonlar oilasining turi. Oʻrtacha kattalikdagi qush, vazni 0,73–1,3&nbsp;kg . Yevropa, shimoliy Amerika va Osiyoda tarqalgan. Asosan, shimoliy va Oʻrta dengiz qirgʻoqlarida hamda shimoliy Amerikaning janubida qishlaydi. Oʻzbekistonda uya quradi, migratsiya davrida uchrab, qisman qishlaydi. Irg'a suv oʻsimliklari moʻl boʻlgan koʻllarda yashaydi. Uyasini suvdan uzoq boʻlmagan quruq yerlarga quradi; 6–14 dona tuxum qoʻyadi. Ularni 27–28 kun bosadi. Bolalari tuxumdan chiqishi bilan suvga tushib, suza boshlaydi. 2 oyligida uchirma boʻladi. Asosan, suv oʻsimliklari, suvda yashaydigan umurtqasiz qayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti uchun ovlanadi.

## Manbalar
Irgʻay

**Irgʻay** () — raʼnodoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. Yevropa, Osiyo va Afrikada 100 dan ortiq turi mavjud. Oʻzbekistonda esa 6 turi maʼlum. Gullari oq, mayda, 5—20 tadan shingilsimon toʻplangan. Mevasi ikki danakchali. Choʻl, adirlar va togʻlarda toshloq yon bagʻirlarida oʻsadi. Ayrim turlari (masalan, *Cotoneaster melanocarpa*) manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.

## Manbalar
Irgʻiz daryosi boʻyidagi jang

**Irgʻiz daryosi boʻyidagi jang** (1217) — Muhammad Xorazmshoh qoʻshini bilan moʻgʻullar oʻrtasidagi jang. Hozirgi Qozogʻistonning Toʻrgʻay viloyatidagi Irgʻiz daryosi boʻyida sodir boʻlgan. Xorazmshoh qoʻshini (100 ming kishi) moʻgʻullarning Joʻjixon, Subutoy bahodir, Toxuchar noʻyon boshchiligidagi 30 minglik qoʻshini bilan toʻqnashgan. Moʻgʻullar Chingizxon buyrugʻiga koʻra merkit qabilasini tor-mor qilib orqaga qaytmoqchi boʻlganda Xorazmshoh qoʻshiniga duch kelgan. Moʻgʻullar dastlab jang qilishdan voz kechishgan, birok Muhammad Xorazmshoh bilan oʻchakishib qolib, jangga kirishga majbur boʻlishgan. Har ikki tomondan oʻng qanot raqibning soʻl qanotidan ustun kelgan, musulmon qoʻshinining oʻng qanotiga Jaloliddin Manguberdi bosh boʻlgan, uning jasorati tufayli Xorazmshoh qoʻshini magʻlubiyatdan qutulib qolgan. Jangdan soʻng, qorongʻu tunda moʻgʻullar shoshilinch suratda chekingan. Moʻgʻullarning jangdagi jasorati Xorazmshohga katta taʼsir koʻrsatgan, bu esa keyinchalik ular bilan ochiq maydonda urishishdan qochishga va oxir oqibat saltanatining halokatiga sababchi boʻlgan.

## Adabiyot
* Shixab ad-Din Muhammad annasavi, Jizneopisaniye sultana Dja-lal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973.

## Manbalar
Is gazi

**Is gazi**, uglerod §-oksid, CO — rangsiz, hidsiz, zaharli gaz. Koʻmir va organik moddalarning chala yonishidan hosil boʻladi. Molekulyar massasi 28,0, zichligi 814 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi — 191,5°, —205° da qotadi. Suvda kam eriydi. Bosim ostida dixloretan, ammoniy gidroksid eritmasi, xlorid kislotada yaxshi eriydi. Is gazini suyuklantirish mumkin. Is gazi yonganda koʻp miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Hyp taʼsirida yoki faollashtirilgan koʻmir ishtirokida xlor bilan birikib, fosgen hosil qiladi. Is gazi odamga yomon taʼsir qiladi (qarang Is tegishi). Atmosfera havosi tarkibida juda oz miqdorda is gazi bor. Togʻ jinslari, toshkoʻmir va yonuvchi gazlarda uchraydi. Sanoatda qattiq yoqilgʻilarni gazga aylantirish yuli bilan ishlab chiqariladi. Lab.da konsentrlangan sulfat kislotaga chumoli kislota taʼsir ettirib olinadi. Metallurgiyada metallarni ularning oksidlaridan qaytarishda ishlatiladi.

## Manbalar
Is tegishi

**Is tegishi** — i sgazi bilan zaharlanish. Kerosin, koʻmir, gaz, oʻtin va b. yoqilgʻilar yonganda kislorod yetishmasa, uglerodning chala oksidlanish mahsuli — SO nafas yoʻllaridan organizmga kirib, qizil qon tanachalaridagi gemoglobin bilan birikishidan karboksigemoglobin hosil boʻladi. Bu modda kislorodni biriktira olmaydi, natijada toʻqima va hujayralarda kislorod yetishmaydi.

Is tekkan kishining boshi qattiq ogʻriydi, koʻzi tinadi, koʻngli ayniydi, darmoni quriydi, gandiraklaydi. Uzoq vaqt is tegib tursa, kishi tamomila holsizlanib, oʻrnidan turolmaydi va pirovardida butunlay hushdan ketadi. Is tekkan kishi tezda sof havoga olib chiqiladi. Nafas olishi toʻxtab qolgan boʻlsa, sunʼiy nafas oldiriladi va darhol "tez yordam" chaqiriladi.

## Manbalar
Isaakiy sobori

**Isaakiy sobori** - Sankt-Peterburgdagi meʼmoriy yodgorlik. Shaharning bosh ibodatxonasi. Soʻnggi rus klassitsizmining yirik namunasi. Rus meʼmori (asli fransuz) A. A. Monferran loyihasi asosida qurilgan (1818— 58). Keyinchalik maxsus meʼmorlar (V. P. Stasov, A. A. Mixaylov) ishtirokidatakomiliga yetkazilgan. Umumiy tarhi — 111,5x67,6 m, gumbaz diametri 21,83 m. 4 tomonidan hashamatli 8 qoʻngʻiroqh<1p;| o i uralgan. Peshtoqburchaklariga haykallar, tokchalariga boʻrtma naqshlar ishlangan (haykaltaroshlar I. P. Vitali, A. V. Loganovskiy, P. K. Klodt va b.). Ichki xonalar koshin, rassomlik sanʼati asarlari bilan bezatilgan (rassomlar K. P. Bryullov, F. A. Bruni, P. V. Basin va b.). Yodgorlik shahar ansamblining muhim tarkibiy qismi. Avliyo Isaakiy Dalmatskiy nomi bilan atalgan. 1931 y.dan muzey.

## Manbalar
Irqchilik

**Irqchilik** — irqiy kamsitish siyosati. Inson irklarining jismoniy va ruhiy jihatdan har xilligi, irqiy tafovutlarning jamiyat tarixi va madaniyatiga qal qiluvchi taʼsiri, odamlarning azaldan oliy va past irklarga ajratilganligi haqidagi qoidalarga asoslanadi. Shu daʼvolarga koʻra, oliy irqlar goʻyo boshqa irklar ustidan hukmronlik qilishga daʼvat etilgan, sivilizatsiyaning birdan-bir bunyodkorlaridir, past irklar esa yuksak madaniyatni yaratishga va uni hatto oʻzlashtirishga ham qobiliyatsizdir. Fransuz J. A. Gobino 19-asr oʻrtalarida birinchi bor Irqchilik gʻoyasini surib, oriylarni "oliy irq" deb eʼlon qiladi. Irqchilik fashizmning rasmiy mafkurasiga aylangan. Irqiy kamsitish, kishilarning biron-bir guruhini irqiy va etnik alomatiga koʻra majburan ajratish hamda aparteidni oklashda irqchilik dan foydalaniladi. Irqchilik sionizm bilan hamohang . Irqchilik xalqaro hamjamiyat tomonidan qabul qilingan bir qancha hujjatlarda, jumladan, Irqiy kamsitishning barcha shakllarini tugatish toʻgʻrisidagi xalqaro konvensiyada keskin qoralangan. Oʻzbekiston Respublikasi 1995 yil 31-avgustda mazkur Konvensiyaga qoʻshilgan. Frantsiyada afrikaliklarga, xususan afrikaliklarga nisbatan kamsitish doimiy ravishda minimallashtirilmoqda.

## Yana q.

* Ksenofobiya
* Irqlar

## Manbalar
Irqlar

**Irqlar** – Homo Sapiens turi ichidagi sistematik guruhlar. Har bir irq oʻziga xos irsiy belgilar, masalan, koʻz, soch va teri rangi, yuz va bosh qutisi shakliga binoan boshqa irqlardan farq qiladi. Hozirda odamlar 4 ta: negroid, avstraloid, yevropeoid, mongoloid yirik irqlarga boʻlinadi. Har bir irq ichida yana kichikroq, yaʼni kenja irq boʻladi. Masalan, ekvatorial irq negr, negrill, bushmen, avstraliya va b. irklarga; yevropoid irq esa atlantika-boltiq, Hind-Oʻrta dengizi, oʻrta yevropa va boshqalarga; mongoloid irq shim. osiyo, arktika, jan. osiyo va b. ga ajraladi.

Irqlar paleolitning soʻnggi davrlarida bundan 40—30 ming yil avval odam Yer yuzini egallashi bilan shakllana boshladi. Oʻsha davrda koʻpchilik irqiy belgilar moslanish xususiyatiga ega boʻlganligidan muayyan muhit sharoitida tabiiy tanlanish tufayli mustahkamlanib borgan. Masalan, ekvatorial irqda terining qora rangi ultrabinafsha nurlar taʼsiridan himoyalovchi, burun katagining keng boʻlishi nam tropik iqlim sharoitida suv bugʻlanishini kuchaytiruvchi, tananing uzun boʻlishi tana yuzasini tana hajmiga nisbatan kengaytirish orqali termoregulyasiyani amalga oshiruvchi vosita sifatida vujudga kelgan.

Barcha irqlar Homo Sapiensga xos boʻlgan umumiy xususiyatlarga ega: ularning barchasi biologik va psixik jihatdan teng boʻlib, evolutsion rivojlanishning bir xil pogʻonasida turadi. Barcha irqlar madaniyat va sivilizatsiya eng yuqori darajada rivojlanishida bir xil imkoniyatga ega. Hoz. zamon fani mavjud irqlar bir xil qobiliyatga ega emasligi, ular evolyusiyaning turli bosqichlarida turganligi toʻgʻrisidagi irqchilik gʻoyalarini inkor etadi. Odam irqni „millat“, „til guruxi“ tushunchalari bilan aralashtirib yubormaslik lo-zim. Bitta millat tarkibida har xil irqlar va, aksincha, bitta irqning oʻzi turli millatlar tarkibiga kirishi mumkin.

## Adabiyot
* Nesturx M. F., Chelovecheskiye rasi, M., 1965; Alekseyev V. P., Geograficheskiye ochagi formirovaniya chelovecheskix ras, M., 1985; Problemi evolyusionnoy morfologii cheloveka i yego ras, M., 1986.

## Manbalar
Isaakyan Avetik Saakovich

**Isaakyan Avetik Saakovich** (1875.19 (31). 10, Aleksandropol - 1957.17.10, Yerevan) — arman shoiri. Armaniston Fanlar akademiyasi akad. (1943). Seminariyada oʻqigan (1889—92). 1911—36-yilda chet elda yashagan. Armaniston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1946—57). Dastlabki sheʼr va dostonlarida ijtimoiy zulmga qarshi kurashgan xalq qahramonlari madh etilgan, inson taqdiri, kelajagi haqidagi fikrlar bayon etilgan ("Qoʻshiqlar va jarohatlar", 1897; "Abul Aʼlo al-Maʼarriy", 1909—11 va b.). "Sasna Mger" dostoni (1919, 1937-yilda qayta ishlangan) arman xalq eposi "Sosunli Dovud" mavzusi asosida yaratilgan. "Bizning tarixchilarimiz va bizning gusanlar" (1939), "Vatanim-ga" (1940), "Arman meʼmorchiligi" (1942) va b. turkum sheʼrlari mashhur. Ikkinchi jahon urushi yillarida yozgan jangovar ruxdagi sheʼrlari ("Qalbim mening togʻlar choʻqqisida", 1941; "Ulugʻ gʻalaba kuni", 1945 va b.) xalq qoʻshiklariga aylangan. Ayrim asarlari ("Poema va sheʼrlar", 1961; "Abul Aʼlo al-Maʼarriy", 1976) oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
Roʻzimatxon Isaboyev

**Roʻzimatxon Isaboyev** (1885, Namangan – 1963.3.11) – sozanda (tanbur, gʻijjak, chang), cholgʻu asboblar ustasi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1940).

Fargʻona vodiysida Jalolxon hofizdan tanbur, gʻijjak ijro etishni va cholgʻu asboblar yasashni, Ramazon Oxundan chang ijro etishni, Buxoroda Otajalol Nosirovdan Shashmaqomning ayrim yoʻllarini, Samarqandda Hojiabdulaziz Abdurasulovdan „Samarqand ushshogʻi“, „Guluzorim“, „Karimqulbegi“ni oʻzlashtirgan. 1920-yillargacha temirchilik va sozandalik bilan shugʻullangan. Namanganda xalq sozandalari ansambli (1921-1925), Andijon (1925-1927) va Namanganda (1928-1931) musiqa toʻgaraklari va Namangan teatrida (1931-1952) musiqa rahbari boʻlib faoliyat yuritgan. Namangan musiqa maktabi (keyinchalik bilim yurti) xalq cholgʻu asboblari boʻlimida pedagog (1947-1963). Namanganda qoʻyilgan „Halima“ (F. Zafariy, 1923), „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“ (Hurshid, 1934, 1935) va boshqa spektakllarga xalq kuylaridan tanlagan. „Kurash“, „Choʻli iroq“, „Qoʻqon ushshogʻi“, „Shahnozi Gulyor“ kuylarini mahorat bilan ijro etgan.

## Manbalar
Aleksey Isayev

**Aleksey Valeryevich Isayev** (1974-yil 15-avgust, Toshkent, Oʻzbekiston, SSSR) – rus harbiy tarixchisi. Tarix fanlari nomzodi. Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Harbiy akademiyasining Harbiy tarix instituti xodimi (2019-yildan). Rossiya Federatsiyasi Prezidenti huzuridagi Rossiya Xalq xoʻjaligi va davlat boshqaruvi akademiyasining Harbiy iqtisodiyot tarixi markazi direktori (2021-yildan).

## Tarjimai holi
Aleksey Isayev 1974-yil 15-avgustda Toshkent shahrida tavallud topgan. 1987-yildan Moskvada istiqomat qilgan.

Moskva muhandislik-fizika institutining kibernetika fakultetini (tizim tahlili boʻlimi) tamomlagan.

Aleksey bolaligidanoq harbiy tarixga qiziqqan va bu uni „Goryachiy sneg“ filmini tomosha qilishga undagan. Yoshligida M. N. Svirin taklifi bilan arxivlar, jumladan, Rossiya davlat harbiy arxivi va Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligi markaziy arxividagi hujjatlar bilan ishlay boshladi.

Valeryevich 2007–2010-yillarda Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Harbiy akademiyasining Harbiy tarix institutida shtatdan tashqari xodim boʻlib ishlagan. 2019-yil oktyabr oyidan Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Harbiy akademiyasining Harbiy tarix institutida katta ilmiy xodimi boʻlib faoliyat yurita boshlagan.

U Rossiya FSBning Moskva chegara institutining Vatan tarixi kafedrasiga nomzod boʻlgan.

Isayev 2012-yilda M. A. Sholoxov nomidagi Moskva davlat gumanitar universitetida tarix fanlari nomzodi, dotsent Y. A. Nikiforov ilmiy rahbarligida „Ulugʻ Vatan urushi boshlanishida Janubi-Gʻarbiy va Janubiy frontlarning jangovar harakatlari: 22-iyun – 1941-yil 9-iyul“ mavzusida dissertatsiya himoya qilgan.

2021-yil fevral oyidan Rossiya Federatsiyasi Prezidenti huzuridagi Rossiya Xalq xoʻjaligi va davlat boshqaruvi akademiyasining Harbiy iqtisodiyot tarixi markazi direktori lavozimida ishlagan.

Aleksey „Poligon“ jurnali, „Nezavisimoe voyennoye obozreniye“ gazetasidagi M. E. Katukov, Zaxarova, I. Videra, E. Makenzena xotiralariga bagʻishlangan maqolalar muallifi.

Aleksey Isayev 25-iyun 1971-yilda vafot etgan.

## Mukofotlari
Aleksey Valeryevich 1-darajali "Vatanga xizmatlari uchun" madali bilan taqdirlngan (2023-yil 25-avgust).

## Manbalar
Leonid Isayev

**Leonid Mixaylovich Isayev** (1868.16.8, Peterburg gubernyasi — 1964.23.1, Samarqand) — parazitolog-epidemiolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1944). Peterburg Harbiy tibbiyot akademiyasini tugatgan (1912). Buxoro Xalq Respublikasida parazitar kasalliklarga qarshi ku-rashish maqsadida tashkil etilgan ekspeditsiya rahbari (1922—23), 1923-yildan umrining oxirigacha Tropik kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti direktori (institut 1931-yilda Buxorodan Samarkandga koʻchirilgan, hozirgi Oʻzbekiston Tibbiyot parazitologiyasi ilmiy tadqiqot instituta deb ataladi. Shu institutga va u joylashgan koʻchaga L. M. Isayev nomi berilgan), SamTI tropik kasalliklar kafedrasi mudiri (1936—49). Oʻzbekistonda bezgak, leyshmanioz, rishta va b. parazitar kasalliklarga qarshi kurash va ularni yoʻqotish ishida bevosita qatnashgan.

## Manbalar
Sayram Isayeva

**Sayram Nigʻmatovna Isayeva** (1942.24.11, Dushanba) — aktrisa, rejissyor Tojikiston xalq artisti (1986). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1964). 1964-yildan Kamol Xoʻjandiy nomidagi Leninobod (hoz. Sugʻd) viloyat musiqali drama teatrida ishlaydi. Teatrda Robiya ("Tugal aytilmagan qoʻshiq"), Aza ("Loʻli qiz Aza"), Emiliya ("Otello"), Rozina ("Figaroning uylanishi") kabi obrazlar yaratgan. rejissyor sifatida "Kelinlar qoʻzgʻoloni", "Farmonbibi arazladi" (S. Axmad), "Otasining qizi" (Isfandi-yor), "Afandining besh xotini" (I. Sodiqov), "Imtihon" (F. Ansoriy), "Ayol jaxllanganda" (S. Safarov) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Isayeva koʻpgina oʻzbek filmlarida suratga tushgan: Malika ("Laylak keldi, yoz boʻldi"), Sayram ("Uyimga kel"), Turdixon ("Oʻzganing baxti"), Sayram ("Gʻalate-palik avliyo"), Maysara ("Maysaraning ishi"), Nodirabegim ("Odamlar orasida tanho"), Oʻzbekoyim ("Oʻtgan kunlar", yangi varianta) va b. shular jum-lasidan. Shuningdek, "Hayot tunda oʻtdi" (Saida), "Uchinchi qiz" (Gulnora), "Rustam va Suhrob" (Gurdofarid), "Jinoyatchi va advokatlar" (Sayram) kabi tojik filmlarida ham rollar oʻynagan.

## Manbalar
Isbotlash

**Isbotlash** (huquqda) — jinoyat protsessida surishtiruv, dastlabki tergov organlari, prokuror va sudning jinoyat ishini toʻgʻri hal etish uchun zarur boʻlgan holatlar haqidagi faktik maʼlumotlarni toʻplash, tekshirish va baholash boʻyicha faoliyati. U jinoyat sudlovining boshqa subʼyektlari ishtirokida jinoyatprotsessual qonuni asosida olib boriladi.

## Manbalar
Isikava Takuboku

**Isikava Takuboku** (taxallusi — Takuboku) (1885.28.10, Ivate viloyati — 1912.13.4, Tokio) — yapon yozuvchisi, adabiyotshunos. Ijtimoiy va ishqiy mavzudagi sheʼrlari jahon sheʼriyatining durdonalari hisoblanadi. Ilk sheʼriy toʻplami "Intilish va ehtiros" 1905-yil chop etilgan. "Bir siqim tuproq" (1910), "Sado va hushtak" (1911), "Gʻamgin oʻyinchoq" (1912) toʻplamlari, ayniqsa, kitobxonlar oʻrtasida shuh-rat qozongan. Sheʼrlarining koʻpchiligi yapon sheʼriyatiga xos tanka va oq sheʼr janrlarida yaratilgan. Shoir tanka janriga chinakam demokratik maz-mun baxsh etdi, uni yangi obrazlar va ritmlar bilan boyitdi. "Isteʼdod qismati" (1906), "Bizning ion guruhimiz" (1912) kabi romanlar muallifi. T.ning koʻpchilik sheʼrlari xalq ohanglari yoʻlida aytiladigan yapon milliy qoʻshiklariga aylanib ketgan. T. hayotining soʻnggi yillarida ijtimoiy masalalarga jiddiy eʼtibor bergan.

T.ning bir turkum sheʼrlari Hurshid Davron tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1989).

## Manbalar
Isiriq

**Isiriq** (lotincha: peganum) — ﻿tarkibida alkaloidlar bo‘lgan, xalq tabobatida shifobaxsh vosita sifatida turli yo‘llar bilan (jumladan, tutatib) foydalanib kelinadigan, isiriqdoshlar oilasiga mansub koʻpyillik yovvoyi o‘t o‘simlik.

Boʻyi 60-70 sm. Poyasi bir nechta, sershox. Barglari kulrang yoki yashil. Gullari sargʻish-oq, shoxining uchida. Mevasi dumaloq koʻsakcha. 6 turi maʼlum. Oʻzbekistonda 1 turi *(Peganum harmala)* oʻsadi. Choʻl va yarim choʻllarda, aholi yashaydigan yerlarda, ekinlar orasida va togʻ yon bagʻirlarida uchraydi. Tarkibida alkaloidlar (garmin, garmalin, peganin va b.), yogʻ, boʻyoq kabi moddalar bor. Urugʻidan jun gazlama va shoyilar uchun boʻyoq olinadi. Badboʻy islarni yoʻqotish, har xil ofatlarni qaytarish maqsadida ham isiriqdandan foydalaniladi. 

## Tibbiyotda

Tabobatda qadimdan turli kasalliklar (tutqanoq, tomoq ogʻrigʻi, zaxm)ni davolashda, siydik haydovchi, terlatuvchi vosita sifatida ishlatiladi. Abu Ali Ibn Sino isiriqni quymich asablari shamollaganida, tizza va suyaklar qaqshab og‘riganida, og‘riq qoldiruvchi omil sifatida ishlatishni tavsiya etgan. Bundanda tashqari isiriqdan olingan alkaloidlar ekstraktining grippning oldini olish borasidagi fundamental tadqiqotlar e’lon qilingan; isiriq tarkibidagi alkaloidlarning shishlarga qarshi samarali vosita ekani isbotlangan; isiriq alkaloidlarining zararli mikroorganizmlarning rivojlanishini to‘xtatishi ma’lum qilingan. Isiriq tutatilganda α-pinen, limonen va stirenlar ajraladi va bu birikmalar mikroorganizmlarni dezinfeksiya qilish xususiyatiga ega.

## Ta’qiqlarga uchrashi
Belarusda garmalin va garmin (isiriq) tibbiy maqsadlarda ishlatilmaydigan, xavfli psixotrop modda deb topilgan. Isiriq 2024-yilda Rossiyada davlat nazorati ostida bo‘lishi shartligi belgilangan giyohvandlik vositalari ro‘yxatiga kiritilgan.

## Yana qarang

* Isiriq solish;
* isiriqdon.

## Manbalar
Isiriq solish

**Isiriq solish** — odamlar va turli narsalarga goʻyo koʻz tegishini va har xil ofatlarni qaytarish maqsadida isiriq oʻsimligining qurigan shox barglarini tutatish. Ilgari I.s. irim qatoridagi odat boʻlgan. [Is[iriqhokandoz yoki sopol tovokda choʻgʻ ustiga qoʻyib tutatiladi, uy ichi, odamlar, I.s. moʻljallangan narsalar tutun bilan dudlanadi. Badboʻy islarni yoʻqotish uchun ham isirik solinadi. Baʼzi joylarda isiriqni isiriqdonga solib tutatib, bozordagi kishilarga I.s. bilan ulardan haq oluvchi kishilar ham uchraydi (isi-riqda ilohiy bir quvvat bor deb eʼti-qod qilishgan, tabarruk oʻsimlik hisoblangan). Aslida esa isiriq tutunida har xil mikrob va viruslarni zararsizlantiradigan moddalar bor (qarang [Is[iriq).

## Manbalar
Isiriqdon

**Isiriqdon** — tutatqi solinadigan mis idish; isiriq tutatib isiriq solishpya ishlatiladi. Miskarlikda qolipaki usulda tayyorlanadi. Taglik, taglikka oʻrnatilgan asosiy qism — choʻgʻxona va qubba shaklidagi kopqokdan iborat. I. tutatqining tutuni chiqib turishi uchun shabaka usulida panjarali qilib ishlanadi, sirti islimiy hoshiya naqshlar bilan bezatiladi.

## Manbalar
Isirgʻa

**Isirgʻa**, zirak — xotin-qizlar (baʼzi xalqlarda erkaklar ham) quloqqa taqadigan bezak buyumIsirg'a Isirg'a ikki — bogʻ vatana qismdan iboratboʻlib, bogʻ qismi ilgak, halqa va tana qismi panjara, shokila (oyoq), koʻz va b.dan tuzilgan. Isirg'aning eng sodda turi — halqa (gardish Isirg'a), boldoq keng tarqalgan boʻlib, bu isirg'a Oʻzbekiston hududi (jumladan, Fargʻona)da qadimdan (mil. av. 1ming yillik oʻrtalaridan) maʼlum boʻlgan. Bogʻi ilgakli boʻlgan isirg'a zirak deb ataladi, lekin atamalar orasida bunday qatʼiy chegaraga har doim ham amal qilinmagan. Zargar ustalar Isirg'ani oltin, kumush, mis kabi metallardan qolipga quyib (qolipaki) va qoʻlda yasab tayyorlaydilar. Ishlanish usuliga koʻra, panjarali (shabaka), sovotkori va b.; xom ashyosiga koʻra, sadafli, marjonli, durli, koʻzli va b.; ishlanish joyiga qarab, Toshkent, Buxoro, Samarqand va b. Isirg'alari; shokila (oyoq)lari soniga qarab, uch oyoqli, besh oyoqli va b. turlari farqlanadIsirg'a .

## Manbalar
Isbot

**Isbot** — mulohaza, hukm, nazariyaning chinligini aniqlash (asoslash). I.ning obyektiv metod orqali manti-qiy ishonchga olib boradigan turi va inson his-tuygʻulari, mayllariga asoslanib ruhiy ishonchga olib keladigan turi mavjud. Birinchi turi 2 xil usul: a) bevosita hayotdan olingan faktlar orqali; b) toʻgʻriligi aniqlangan fik-rlar orqali amalga oshadi. Biror fikrning chinligi (haqiqatligi)ni toʻgʻriligi aniqlangan boshqa fikrlar orqali asoslab berish mantiqiy I., fak-tlarga asoslangan I. esa real I. deb yuritiladi. Mantiqiy I. tuzilish jihatdan tezis (isbotlanishi kerak boʻlgan fikr), asos (tezisni isboti uchun keltirilgan dalillar), I.dan iborat. I. va uning qoidalarini birinchi boʻlib Aristotel ishlab chiqqan. Forobiy I.ning ayrim usullarini koʻrsatib bergan va I.ni mantiq ilmining asosi deb aytgan. I. fan va amaliyetda doim qoʻllanadigan fikrlash usulidir. Zamonaviy matematika va mantiq ilmida aksimatik, chizikli, chiziqsiz, bevosita va bilvosita analogiya asosidagi I., ekzistensial, muloxdza I.i kabi usul va turlari mavjud.

## Manbalar
Ergash Isamuhamedov

**Ergash Musayevich Isamuhamedov** (1909.31.12 - Toshkent - 1983.10.1) -geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1963), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1960). Geologiya mineralogiya fanlari doktori (1953), professor (1954), Oʻrta Osiyo industrial institutining geololog fakultetini tugatgan (1935).

"Oʻzbekgeologiya" boshqarmasida geolog, geologiya-razvedka partiyasi boshligʻi (1940—42), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutining petrologiya boʻlimi mudiri, institut direktori (1943), metallar boʻlimi boshligʻi va petrologiya laboratoriya mudiri (1944—1951), Toshkent Davlat Universiteti geolologya fakultetining petrografiya va foydali qazilmalar kafedrasi mudiri (1952—1983). Isamuhammedovning ilmiy ishlari magmatik jinslar petrologiyasiga va ularning assimilyasiya jarayonida xrsil boʻlishiga bagʻishlangan. Isamuhammedovning bevosita ishtirokida "Dovtosh" marganets koni (Oʻzbekistonda) ochilgan.

## Manbalar

* Petrologiya Nuratinskogo batolita, T., 1955; Magmatizm i nekotori voprosi metallogenii yugo-zapadnix otrogov Gis-sarskogo xrebta, T., 1962.
Isirgʻa zanjira

**Isirgʻa zanjira** — naqqoshlikda zanjira turi; kandakorlik, yogʻoch va ganch oʻymakorligida keng qoʻllanadi. Zanjira (ikki chiziq orasi)ga isirgʻaga oʻxshash gul solinadi (nomi shundan). Jumladan, miskarlikda mis idishlarning naqsh mujassamotida buyumlar cheti va oʻrtasiga isirgʻa zanjira ishlanadi.

## Manbalar
Isitish

**Isitish** — turar joylar, sanoat binolari, muassasalar va b. jamoat binolarini yilning sovuq paytlarida sunʼiy isitishga doir tadbirlar majmui. Kishilar oʻzini yaxshi his qilishi, texnologik jarayonlar meʼyorida oʻtishi, jihozlar, materiallar, mahsulotlar va b. yaxshi saqlanishi uchun xona temperaturasi moʻʼtadil (turar joylarda + 18°, tomosha zallarida +16°, kasallar operatsiya qilinadigan xonalarda +25° va hokazo) boʻlishi kerak.

Isitish qurilmalari majmui isitish tizimi deb ataladi. U mahalliy va markaziy isitishga boʻlinadi. Pechka, gaz va elektr qurilmalar yordamida isitish mahalliy isitish tizimiga kiradi. Isitish tizimi -issiqlik generatori (qozon), isituvchi elementlar(radiatorlar, reyestrlar) va issiqlik yoʻllari (quvurlar)dan iborat. Issiqlik generatorida yoqilgʻi (koʻmir, gaz, baʼzan, mazut va b.) yonganda issiklik eltuvchi (suv, bugʻ yoki havo) qiziydi. U quvur orqali borib, isituvchi elementlarni, ular esa xona havosini qizdiradi. Qozondagi suv temperaturasini oʻzgartirib, xona temperaturasini bir meʼyorda saqlash mumkin. Issiqlik eltuvchi turiga qarab, markaziy I. suv bilan isitish, bugʻ bilan isitish va havo bilan isitish xillariga boʻlinadi. Bitta generator bir yoki bir necha binoni isitadi. Binolar guruhi tuman qozonxonasidan yoki issiklik elektr markazidan isitilishi va issiq suv bilan taʼminlanishi mumkin. Suv bilan isitish va havo bilan isitish tizimlari turar joylar, oʻquv muassasalari, kasalxonalar, bogʻcha, yasli va b. binolarni I.da, bugʻ bilan isitish organik chang ajralmaydigan korxona binolarinigina I.da qoʻllanadi. Bulardan tashkari, gaz bilan isitish, elektr bilan isitish, aralash (kombinatsiyalashgan) isitish, nur bilan isitishpzm ham foydalaniladi. Yirik panelli binolarda radiatorlar, quvurlar devor yoki pol orasiga oʻrnatiladi. Kam qavatli va yakka (xususiy) binolarni isitishda pech bilan isitish usulidan foydalaniladi.

## Manbalar
Iskabtoparlar

**Iskabtoparlar** (Phlebotomidae) - qon soʻruvchi ikki qanotlilarning kenja oilasi. Tanasining uz. 1,3—3,5 mm; mayda tuklar bilan qoplangan; sargʻish, ayrimlari kulrang; koʻzlari yirik, qora; 16 boʻgʻimli uzun moʻylovlari va tuklari aniq koʻrinadi. Hartumi yirik, sanchib soʻruvchi tipda, urgʻochisi qon bilan oziqlanadi; erkagi, asosan, oʻsimlik shirasini soʻradi. Qanotlari oʻtkir burchakli, oval yoki choʻziq oval. Oyoqlari uzun, bir oz ingichka. Erkagi ombursimon qoʻshilish organining tu-zilishi sistematik ahamiyatga ega. I. issiq oʻlkalarda keng tarqalgan. 300 ga yaqin turi aniqlangan. Oʻzbekistonda 17 turi maʼlum. Phlebotomus papatasii, Ph. sergenti, Ph. caucasis va b. tarqalgan. I. choʻl, qirlar, daryo vodiylari, molxona va xonadonlarda yashirin hayot kechiradi; tuxumini tuproqqa qoʻyadi. I. tabiatda yovvoyi sut emizuvchilar va qushlar uyasida, gʻorlarda, toshlar yorigʻida, qad. qoʻrgʻon harobalarida, molxonalar va b. pana joylarda koʻpayadi. Oʻzbekistonda bir yilda 2 boʻgʻini (qishlovchi va yozgi) rivojlanadi. I.ning Ph. papatasii turi qoramol, echki, it va b. yovvoyi sut emizuvchilar, kaltakesaklar va odamning qonini soʻrib, pappatachi isitmasi, qoʻtir, leyshmanioz va b. kasalliklarni qoʻzgʻatuvchi organizmlarni tarqatadi. 

## Manbalar
Iskana

**Iskana** (lotincha ) — osmon gumbazining Jan. yarim sharidagi kichik yulduz turkumi. Belgisi . Eridan, Soat, Oltin baliq, Rassom, Kabutar va Quyon yulduz turkumlari orasida joylashgan. Yorugʻ yulduzlari deyarli yoʻq. Oʻzbekiston hududida kuz va qishda koʻrinadi.

## Manbalar
Iskana (maʼnolari)

**Iskana**:

* Iskana — yulduz turkumi
* Iskana (asbob) — duradgorlikda yogʻochda uya, chuqurcha, oʻyiq hosil qilish va teshik yoʻnish, pax chiqarish uchun ishlatiladigan asbob.
Iskana payvand

**Iskana payvand** - bogʻdorchilik da payvandtagni iskana (yoki oʻtkir pichoq) bilan yorib, unga novda (payvan-dust)ni suqish yoʻli bilan qilinadigan payvand. Asosan, bahorda, kurtaklar uygʻonmasdan oldin oʻtkaziladi. Qarigan, hosili past tokzorlarda nav tarkibini I.p. yoʻli bilan oʻzgartirish va yaxshilash mumkin (qarang Payvandlash).

## Manbalar
Iskandar (shaharcha)

**Iskandar** – Boʻstonliq tumanidagi shaharcha (1937-yildan). Chirchiq daryosi boʻyida, 667 m balandlikda. Iskandar hududidan Chirchiq GESining kanali oqib oʻtadi. Toshkentdan 48&nbsp;km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Barraj – 4&nbsp;km. Shaharcha yaqinidan elektrlashtirilgan Toshkent – Xoʻjakent temir yoʻl oʻtgan. Aholisi 19 ming kishi (2001). Yer maydon 204 ga. Iskandarning etimologiyasi haqida ilmiy asosga ega boʻlmagan rivoyatlar mavjud.

Iskandarda „Iskander – FUDS“ oʻzbek – amerika qoʻshma korxonasi, „Tovoqsoykabel“ korxonasi, Tovoqsoy GES, Toshkent viloyat pillachilik ishlab chiqarish birlashmasi, 2 fermer xoʻjaligi bor. 3 maktabda 2,4 ming oʻquvchi taʼlim oladi. Klub, 5 kutubxona, 3 vrachlik punkti, 2 shifokorlik ambulatoriyasi mavjud.

## Manbalar
Isitma tushiruvchi dorilar

**Isitma tushiruvchi dorilar** — termoregulyasiya markazlariga taʼsir etib, ularning qoʻzgʻaluvchanligini susaytiradigan va teri tomirlarini kengaytiradigan dorilar. Bunday dorilar badan sirtiga koʻproq qon keltiradi, ter chiqishini oshiradi va shu bilan organizmdan tashqariga issiklik chiqishini kuchaytiradi (fenatsetin, antipirin, amidopirin, analgin, paratsetamol, atsetilsalitsil kislota — aspirin va b.). Bular yalligʻlanishni kamaytiradi va ogʻriqni bosadi. I. t. d. koʻpincha birbiri bilan, shuningdek, kofein bilan birga ishlatiladi, mas, analgin + amidopirin + kofein; atsetilsalitsil kislota + fenatsetin + kofein va hokazo. Bundan tashqari, reopirin (butadion + amidopirin), baralgin (analgin + pitofenon + feniveriniy) va sedalgin (kodein + kofein + fenatsetin + atsetilsalitsil kislota + fenobarbital) degan preparatlar ham ishlab chiqariladi. 

## Manbalar
Iskabtopar isitmasi

**Iskabtopar isitmasi**, pap patichi isitmasi — virus qoʻzgʻa-tadigan oʻtkir infeksion kasallik. Infeksiya iskabtoparlar (fleboto-muslar) chaqishi orqali yuqadi. Virus iskabtoparning 3 nasli mobaynida saqlanadi va mavsum sayin ulardan kishilarga oʻtadIskabtopar isitmasi. Oʻrta dengiz sohilida, Yaqin Sharqda, Hindiston, Sharkiy Afrika, Markaziy va Janubiy Amerikada bor. Oʻrta Osiyoda ondasonda uchraydi. Yashirin davri 3–6 kun. Temperatura bir necha soat ichida 38–40° gacha koʻtarilib, 2–3 kundan keyin tushadi. Bemorning darmoni quriydi, boshi, muskullari ogʻriydi, koʻzida ogʻriq seziladi; yuzi va tanasining yuqori qismi kerkadi, qizaradi; koʻz oqi ham qizaradi; baʼzan koʻngli aynib, qusadi. Temperatura tushgach, darmonsizlik uzoq davom etadi. Iskabtopar isitmasini vrach aniqlaydi vadavolaydi. Oldini olish: bemor iskabtoparlar kira olmaydigan alohida xonaga yotqiziladi; iskabtoparlar yoʻq qilinadi.

## Manbalar
Iskandar koʻprik

**Iskandar koʻprik** — Qumqoʻrgʻon tumanida Termizni Chagʻaniyon va Hisor bilan bogʻlovchi qad. savdo yoʻlida Bandixonsoy ustiga qurilgan. Iskandar koʻprikning qurilgan davri nomaʼlum. Abdullaxon davri (1557—98)da qayta qurilgan. Gʻisht koʻprik, Tosh koʻprik va Iskandar Zulqarnayn koʻprigi deb nomlangan. Umumiy uz. 70 m, oʻtish qismining eni — 5,75 m, bal. — 12,1 m, ravoqqanoti — 5,8 m, pishiq gʻisht (25x25x5; 26x28x4—4,5; 27x29x5 sm)dan qurilgan. Usti 3 qism (yoʻlovchi, transport va suv oʻtishi uchun nov)dan iborat. Ra-voqlari qirgʻogʻidagi tirgaklarga tayangan. Iskandar koʻprikning sharq va gʻarb tomonidagi tirgaklari buzilgan. Ravoq ustunlari (1950) va suv oʻtkazish uchun nov (1927) betondan ishlangan.

## Manbalar
Iskandar Loʻdiy

**Iskandar Loʻdiy** (? — 1517) — Dehli sultonligi hukmdori (1489—1517). Bahlul Loʻdiyning oʻgʻli. I.L. xudojoʻy, adolatli, rahmdil, muruvvatli hukmdor boʻlgan. Uning buyrugʻiga binoan, qishda kam-bagʻallarga kiyimkechak, pul, issiq ovqat ulashilardi. Din peshvolariga soliqtoʻlamaslik imtiyozi bilan qishloqlar hadya qilinardi. Amalda u yaxshi yoʻlga qoʻyilgan aygʻoqchilik xizmatiga ega boʻlgan qattiqqoʻl hukmdor edi I.L. ulamolar va sanʼat axllariga homiylik qilgan. Ammo mamlakatning tub mahalliy xalqiga nisbatan nojoʻya siyosat olib borgan. U oʻz davlatida qator hind ehromlarini vayron qilgan va ular oʻrnida karvonsaroylar va madrasalar qurdirgan. Rajputan davlati bilan uzoq kurash olib borgan. Bihar sh. Dehli sultonligiga qoʻshib olingan. Poytaxt I. L. asos solgan Agra sh.ga koʻchirilgan (1504).

## Manbalar
Iskandarshoh

**Iskandarshoh** (Iskandar Bitishgan) (? — 1417) — Kashmir podshohi (1394—1417). Kashmirga islom dinini olib kirgan Mir Shamsuddin Darveshning nabirasi. Otasi Sulton Qutbuddin vafot etgach (1394), taxtga oʻtirgan. Davlatni mahorat va qattiqqoʻllik bilan idora qilgan. Mamlakatdagi qindlarni islomga daʼvat qilib, koʻpchiligini masjidu jomelarda namoz oʻqiydigan qila olgan, talaygina butxonalarni jangu janjalsiz buzdirishga muvaffaq boʻlgan. Shu bois xalq unga "Bitishgan" degan faxriy laqab bergan. Amir Temur Hindistonga yurish qilganda, Sharafuddin Ali Yazdiy yozishicha, "Kashmir elchisikim, Iskandarshoxdin kelib erdi va izhori itoat qilib erdi. Bas, bu elchilarga kub nima berib, ijozat (berdi). Va Iskandarshohkim, Kashmirning podshohi erdi, anga aytib yibardikim, "Daybalpur shaxrida (oʻz cheriki bila) kelib bizni koʻrsun!".

## Manbalar
Iskandar mirzo

**Iskandar mirzo** — (1384-1415) — Iroq va Fors hokimi (1412—14). Temuriylardan. Amir Temurning nabirasi, Umarshayx Mirzoning oʻgʻli.

Onasi — Milkat Ogʻo begim. 1399-yil bobosi safarga ketayotib, uni Fargʻona hokimi etib tayinlagan. Samarqand taxtida oʻtirgan muvaqqat hukmdor Muhammad Sulton I. M.ni be-bosh, oʻzboshimcha siyosatidan norozi boʻlib uni Samarqandga chaqirtirgan hamda I. M.ning otabegi va 26 navkarini qatl ettirib oʻzini esa qamoqqa olgan. 1401-yil I. M. qamoqdan chiqarilib, unga kaltak jazosi berilgan. Sohibqiron 1403-yil I. M.ni Hamadon viloyatining hokimi etib tayinlagan. Amir Temur vafotidan soʻng I. M. akalari Pirmuhammad Mirzo va Rustam Mirzolar bilan Fors, Huziston, Kermon, Qum viloyatlarida oʻzaro nizolashib kurash olib borgan. Pirmuhammad Mirzo 1410-yil xiyonatkorona oʻldirilgach, I. M. akasining vorisi sifatida Sheroz taxtini egallaydi. I. M. Kermon (1411), Qum (1412) ni egallab, Iroq va Fors hukmdoriga aylanadi. U Isfahonni oʻziga poytaxt qiladi, oʻz nomidan pul zarb ettirib, xutbani Shohrux nomiga emas, oʻz nomiga oʻqitadi, Huroson xududida bosqinlar uyushtiradi. Shohrux qoʻshini bilan boʻlgan jangda I. M. yengiladi, Isfahon sh. egallanadi (1414-yil 20 iyul). Shohrux I. M.ni va unga tobe yerlarni Rustam Mirzoga topshiradi. Rustam Mirzo I. M.ning koʻzlariga mil tortib koʻr qiladi va maxsus nazoratda saqlaydi. Biroq, Shohrux bundan xabar topib I. M.ni ukasi Boyqaro Mirzo huzuriga joʻnatadi. I. M. ukasini saltanatga qarshi kurashga gijgijlaydi. Boyqaro Mirzo akasi soʻziga kirib Sherozga qoʻshin tortadi. Rustam Mirzo I. M.ni qoʻlga olib yana hibsda saqlay boshlaydi; 1415-yil 9 iyunda Boyqaro Mirzoni Sherozga kirganidan xabar topgach, I. M.ni qatl ettiradi.

## Manbalar
Iskandar Munshiy

**Iskandar Munshiy**, Iskandarbek Turkman (1561/62 — 1634) — tarixchi, Eron shohi Abbos I ning munshiysi. Oliy devonda xizmat qilguniga qadar moliyaviy ishlar boʻyicha kichik amaldor, soʻngra devoni inshoda xizmat qilgan; 1587 yil boshida harbiy xizmatga lashkarnavis sifatida qabul qilingan va Abbos I ning harbiy yurishlarida qatnashgan. 1592/93 yildan vafot etguniga qadar shohning shaxsiy kotibi boʻlib xizmat qilgan. I. M.ning "Tarixi olam oroyi Abbosiy" ("Abbosiyning jahon ziynati tarixi", 1616—taxminan 1630) asari safaviylarnit Abbos I davridagi tarixining asosiy manbasi hisoblanadi. Unda Ozarbayjon tarixi, Abbos I ning harbiy islohotlari, safaviylar qoʻl ostidagi mamlakatlar (Gruziya, Kurdiston, Shirvon)dagi xalq harakatlari, shuningdek, Movarounnahrning 16-asr oxiridagi siyosiy ahvoli, Xorazm bilan Eron oʻrtasidagi siyosiy aloqalar va b. haqida muhim maʼlumotlar bor.

## Manbalar
Iskandardaryo

**Iskandardaryo** — Tojikistondagi dare. Hisor togʻ tizmasining shim. yon bagʻridagi Iskandarkoʻldan boshlanib shim.sharq tomon oqadi va Yagʻnobdaryo bilan qoʻshilib Fondaryoni hosil qiladi. Uzunligi 20&nbsp;km, havzasining mayd. 950&nbsp;km². I. muzlik va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Iskandarkoʻldan chiqish joyida 19 mUsek. Har 1 m3 suvida oʻrta hisobda 16 g loyqa bor.

## Manbalar