open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Lion Feuchtwanger

FEYXTVANGER (Feuchtwanger) Lion (1884.7.7, Myunxen 1958.21.12, LosAnjeles, AQSH) — nemis yozuvchisi. Myunxen va Berlinda oʻqigan.  Dastlab jurnalistika va teatr tanqidchiligi bilan shugʻullangan. "Harbiy asirlar"  turkumidagi pyesalarida Birinchi jahon urushi voqealari va xalqning urushga qarshi kurashlari keng ifodalangan. 1933-yildan Fransiyada emigratsiyada boʻlgan. "Tomas Vendt" (1920), "Yahudiy Zyuss" (1920—22), "Koʻrimsiz gersoginya" (1923) romanlari mavzuining rangbarangligi bilan ajralib turgan. "Quvgʻun" (1939) romanida yozuvchi oʻzining surgun tufayli siyosiy kurashdan uzokdashib krlganligini tasvirlagan. "Yahudiylar urushi" trilogiyasi (1932—42) da inson shaxsi muammosiga munosabati va gumanistik karashlari aks etgan. "Akauka Lautenzaklar" (1943), "Simon" (1944), "Tokzordagi tulkilar" (1947), "Tentakning donoligi..." (1952) romanlari, "Beva Kapet" (1956) dramasi va boshqa asarlar muallifi. Koʻpgina asarlari ekranlashtirilgan.
Federico Fellini

**Federico Fellini** (; 1920 — 1993) — Italiya kinorejissyori. Fellini 1920-yil 20-yanvarda Adriatik dengizi boʻyidagi Riminida oʻrtahol oilada tugʻilgan. 25-yanvar kuni uni San-Nikolo cherkovida Federiko Domeniko Marcello Fellini choʻqintiradi. 1937-yildan Florensiya, keyinroq Rimda jurnalist sifatida faoliyat yuritgan. Shuningdek, sugʻurta agenti, vitrina bezovchi, karikaturachirassom, reportyor ham boʻlgan. 1942-yildan tijorat uchun ishlangan komediya va melodramalarga ssenariy yozgan. R. Rosselinining „Rim—ochiq shahar“, „Payza“ filmlari yaratilishida qatnashgan. Neorealizm anʼanalaridan foydalangan holda oʻzining yorqin kinematografik uslubini yaratdi („Oq shayx“, „Onasining bolalari“, „Yoʻl“, „Shirin hayot“ va boshqalar). „Sakkiz yarim“ nomli yangi yoʻnalishdagi filmida real obrazlar oqimini qahramonlarning subyektiv qarashlari bilan birlashtirdi. „Rim“, „Amarkor“, „Orkestr repetitsiyasi“, „Intervyu“, „Oyning ovozi“ kabi filmlari Italiyaning tarixiy taqdiri, milliy mintalitet masalalariga bagʻishlandi. F. ijodiga bagʻishlangan „Chao, Federiko“ filmi ishlangan (rej. G. Baxman, 1969).
## Manbalar
Feldmarshal

**Feldmarshal** (nem. Feldmarshall) – ayrim davlatlar armiyalaridagi oliy harbiy unvon. 1-marta XVI asrda Avstriya da, XVII asrda Prussiyada joriy qilingan. Rossiyada 1699-yilda „general Feldmarshal unvoni“ joriy etilib, 1917-yilda bekor qilingan. Feldmarshal mashhur harbiy va davlat arboblari, imperator xonadoni vakillari hamda baʼzi chet el harbiy arboblariga berilgan. Feldmarshal unvoni Buyuk Britaniya va boshqa baʼzi davlatlarda saqlangan.
Feldsher

**Feldsher** (nem. feld — maydon va scherer — sartarosh) — oʻrta maʼlumotli tibbiyot xodimi; davolashprofilaktika muassasalarida feldsher vrach yordamchisi boʻlib, u bilan hamkorlikda ishlaydi. Feldsher vrach kelguniga qadar tibbiy yordam koʻrsatadi, shuningdek, profilaktika va epidemiyaga karshi sanitariya ishlari olib boradi. Feldsherlar (sanitariyaepidemiologiya styalarida ishlash uchun va feldsherlaborantlar) tibbiyot kollejlarida tayyorlanadi.
Feminizatsiya

**Feminizatsiya** (lot. femina – ayol, urgʻochi) – erkak organizmda ikkilamchi jinsiy belgilarning rivojlanishi. Feminizatsiya – gormonal muvozanatning buzilishi; odamlar, baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, qushlar, sut emizuvchilarda kuzatilgan. Feminizatsiyani bichilgan (qarang Axtalash) erkak hayvonlarga tuxumdonni koʻchirib oʻtkazish yoki urgʻochi jinsiy gormon (esterogen) taʼsir ettirib, sunʼiy paydo qilish mumkin. Mas, bichilgan xoʻrozga tuxumdon koʻchirib oʻtkazilganida unda tovukdar uchun xos boʻlgan patlar, toj, jinsiy xatti harakatlar paydo boʻladi. Bichilgan erkak sut emizuvchilar (kalamushlar, maymunlar va boshqalar)da koʻchirib oʻtkazilgan tuxumdon yoki esterogen taʼsirida sut bezlari rivojlanadi; urgʻochilar uchun xos boʻlgan jinsiy instinktlar paydo boʻladi.
Femistokl

**Femistokl** (miloddan avvalgi taxminan 525 miloddan avvalgi taxminan 460) — Afina sarkardasi, demokratik guruh rahbari, yunonfors urushlari davrida (493/492 yildan) bir necha bor arxont va strateg. Umumyunon qarshilik harakatini tashkil etishda hal qiluvchi rol oʻynagan. Afinani dengizda hukmron davlat boʻlishiga va Delos ittifoqi tuzilishiga erishgan.
Femlar

**Femlar** — Vizantiyada VII, XII asrlarda harbiy maʼmuriy okruglar. Femlarni sud, moliya, harbiy hokimiyatga ega boʻlgan stratiglar boshqargan. Femlar davlatga kungilli lashkarlar — stratiotlarni yetkazib bergan. VIII, XI asrlarda femlar mayda qismlarga boʻlib tashlangan, XII asrda femlardagi hokimiyat grajdanlardan chiqqan amaldorlar — sudyalarga oʻtgan; femlar oʻrniga yirik chegara harbiyhududiy birliklar — dukatlar va katepanatlar paydo boʻlgan. XIII asrda femlar Nikeya imperiyasida saqlanib qolgan.
Fenakit

**Fenakit** (yun. phenax — aldamchi) — orol silikatlari sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Be2[Si04], unda VeO 42—45%. Trigonal singoniyada kristallanadi. Kristallari, odatda, mayda prizmatik, baʼzan romboedrik, shuningdek, radialnursimon usimtalar va sferolitlar shaklida. Rangsiz, sargʻish, pushti, kulrang, oq. Shishadek yaltiroq. Tiniq, shaffof. Qattiqligi 7,5—8, zichligi 2,9—3 g/sm3. Fenakit magmatizmdan keyingi genetik tipdagi konlarda — pegmatit, greyzen, gidrotermal tomirlar va metasomatitlarda uchraydi. Gidrotermal metasomatik hosilalarda flyuorit, sulfidlar va slyudalar bilan, dala shpatli metasomatitlarda baʼzan gentgelvin bilan assotsiatsiyada boʻladi. Fenakit kelajakda Be olinadigan manba. Yirik tiniq kristallari qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladi.
Feniks (yulduz turkumi)

**Qaqnus** yoki **Feniks** (lotincha: **Phoenix**) — osmonning Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Turna, Haykaltarosh, Eridan, Tukan va Pech yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzlari 2— 3 kurinma yulduz kattaligida. Oʻzbekistonning ba'zi joylarida kuzda qisman kuzatiladi.
Fenil

**Fenil**, S6N5 — bir valentli organik radikal, benzol qoldigʻi. Koʻpgina aromatik qator birikmalari tarkibiga kiradi (yana qarang Kimyoviy radikallar).
Felzit

**Felzit** (nemischa: *Felsit*) — nordon effuziv jinslarning mayda donador massasi boʻlib, kaliyli dala shpati (ortoklaz) va kvars, baʼzan nordon plagioklaz hamda toʻq rangli minerallar (piroksen, biotit va boshqalar)dan tarkib topgan. Kimyoviy tarkibi boʻyicha felzit datsitdan (SiO2 massasi boʻyicha 68%) riolitgacha (72—75%) oʻzgarib turadi. Zichligi 2,2—2,4 g/sm3. Diagenez va boshlangʻich metamorfizm jarayonida vulkan shishasining qayta kristallanishidan hosil boʻladi. Paleotip jinslar (kvarsli porfir, keratofir, ortofir) uchun xosdir. Baʼzan "Felzet". termini togʻ jinslari nomida uchraydi (mas, felzodatsit, felzofir). Felzet yuqori sifatli kislota bardosh material sifatida ishlatiladi. Konlari Shimoliy Kavkaz, Zakarpatye, Vengriya, Germaniya va boshqalarda mavjud.
Fennoskandiya

**Fennoskandiya** - Yevropa shimolidagi tabiiy oʻlka. Skandinaviya va Kola yarim orollari va Fin qoʻltigʻi, Ladoga va Onega koʻllari xamda Oq dengizmi birlashtirib turuvchi shartli chiziqdan shimoliy-gʻarbdagi hududlarni oʻz ichiga oladi. Boltiq, Shimoliy Norvegiya, Barens va Ok, dengizlar oʻrab turadi. Maydoni 1,5 mln. km². Hududining katta qismi Boltiq qalqoni va Skandinaviya togʻlarining kaledon burmalaridan iborat. Relyefida peneplenlashgan oʻrtacha balandlikdagi togʻliklar va yassitogʻlar asosiy oʻrinni egallaydi, eng baland joyi 2469 m (Galxyopiggen togi). Boltiq dengizi sohillari keng tekislik. Skandinaviya togʻlarida muzliklar bor. Relyefida morenali qator tepalar va qadimiy muzlik shakllari saqlanib qolgan, ford koʻp. Iqlimi moʻʼtadil, yozi salqin. Skandinaviya togʻlarining gʻarbiy yon bagʻirlarida yillik yogʻin 2000–3000&nbsp;mm, sharqida 400–500&nbsp;mm. Daryolari sersuv, serostona. Botqoqlik va koʻl koʻp. Hududining 1/2 qismi oʻrmon, asosan, tayga, janubida aralash keng bargli oʻrmonlar. Tuprogʻi shimolida podzol, janubida chimli podzol tuproq. Oʻlkada, asosan, oʻrmon qayvonlari yashaydi. Temir, mis, nikel rudalari, apatit konlari bor. Fennoskandiyada Shvetsiya, Norvegiya, Finlandiya va Rossiya hududining bir qismi joylashgan.
Fenokopiya

**Fenokopiya** (yun. phaino — boʻlaman, topaman va lot. copia — koʻp) — fenotipning irsiy boʻlmagan oʻzgarishi (modifikatsiya). Genotipning muayyan oʻzgarishi (mutatsiya)ga oʻxshab ketadi, lekin irsiylanmasligi bilan undan farq qiladi. "Fenokopiya" terminini nemis genetigi R. Goldshmidt taklif etgan (1935). Fenokopiya — fizik yoki kimyoviy omillarning rivojlanayotgan organizmga taʼsiri natijasi. Mas, talidomid preparatini qabul qilgan homilador ayollardan koʻpincha mutant allellar paydo qiladigan fekomeliya (qoʻllari bargsimon qisqargan) chaqaloqlar tugʻilgan. Ontogenezning muayyan davrlarida fenokopiya koʻproq namoyon boʻladi. Muayyan omil rivojlanishning turli davrlarida har xil fenokopiya.; har xil omillar ontogenezning bir davrida bir xil fenokopiya paydo qilishi mumkin. Mas, rivojlanishning dastlabki davrlarida tovuq embrioni sariqlik xaltasiga insulin inʼyeksiya qilinganida dumsiz joʻjalar, lekin shu gormon keyinroq kiritilganda ustki tumshugʻi kalta joʻjalar rivojlanib chiqadi. Bu ikki xil nuqson genetik mutatsiya tariqasida ham maʼlum. Fenokopiya sababi muayyan omil taʼsirida genotip oʻzgarmasdan ontogenezda sodir boʻladigan jarayonlarning buzilishidan iborat. Fenokopiya olish mumkinligi ontogenez jarayonlarining diskretligini va muayyan genlar taʼsirining "kritik davrlari" boʻlishini koʻrsatadi. Bu holat ontogenezda Fenokopiyada genetik axborotning yuzaga chiqishini oʻrganishda foydalanishga imkon beradi.
Fenol

**Fenol**, karbol kislota, gidroksibenzol, C6H5OH — oʻziga xos hidli, rangsiz kristall modda. Saqlab qoʻyilganda pushti rangga kiradi. Molyar massasi - 94,11 g/mol, suyuqlanish temperaturasi 40,9°C, qaynash temperaturasi 181,75°C, zichligi 1058&nbsp;kg/m3. Spirt, efir, atseton, xloroformda yaxshi, suvda bir oz eriydi. Kuchsiz kislota xususiyatiga ega, ishqorlar bilan fenolyatlar hosil qiladi. Fenol toshkoʻmir smolasidan olinadi. Fenolning sanoat koʻlamida sintezlab olinishi izopropilbenzol gidroperoksidni kislotalar bilan parchalashga asoslangan. Fenol fenolformaldegid smolalar, kaprolaktam, pikrin kislota, turli boʻyagichlar va pestitsidlar, dori moddalari ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Teriga tekkanda kuydiradi: havoda 0,005&nbsp;mg/l dan koʻp boʻlmasligi lozim (yana qarang Fenollar).
Aromatik halqa va gidroksil guruhi borligi sababli fenol ham spirtlar, ham aromatik uglevodorodlarga xos kimyoviy xossalarni namoyon etadi.
Gidroksil guruhi bo'yicha:
Zaif kislotali xususiyatlarga ega (spirtlarga qaraganda kuchli), ishqorlar ta'sirida tuzlar - fenolatlar (masalan, natriy fenolat - C6H5ONa) hosil bo'ladi.
Fenol rux kukuni bilan kuydirilganida, gidroksil guruhi vodorod bilan almashadi.
C6H5OH + Zn = C6H6 + ZnO
Kolbe-Shmitt reaksiyasi salitsil kislotasini va uning hosilalarini (atsetilsalitsil kislotasi va boshqalarni) sintez qilish uchun ishlatiladi.
https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/8746d83f76859c5bf80d5bc833151804dc210186
Fenolftalein

**Fenolftalein**, Dioksiftalofenon, C

 

**Fenolftalein** — bu laboratoriya sharoitida keng qo‘llaniladigan **pH-indikator** hisoblanadi. U rangsizdan pushti yoki binafsha ranggacha o‘zgaruvchi xususiyatga ega bo‘lib, asosan kislota-ishqor muhitini aniqlashda ishlatiladi.

 Kimyoviy xossalari 
 **Kimyoviy formulasi:** C₂₀H₁₄O₄
 **Molekulyar massa:** 318.32 g/mol
 **Ko‘rinishi:** Oq yoki och pushti kristall kukun
 **Erituvchanligi:** Spirt, efir, va ishqoriy eritmalarda yaxshi eriydi.
 **pH oralig‘i:** 8.2 – 10.0
 **Kislotali muhitda:** Rangsiz
 **Ishqorli muhitda:** To‘q pushti yoki binafsha

 Ishlatilishi  **Laboratoriyada:** Asosan **titrlash** jarayonlarida indikator sifatida ishlatiladi.
 **Tibbiyotda:** Oldin ich suruvchi vosita sifatida foydalanilgan.
 **Sanoatda:** Ba'zan plastmassa ishlab chiqarishda modifikator sifatida ishlatiladi.

 Reaksiyasi 
Fenolftalein ishqorli muhitda ionlashadi va kon'yugatsiyalashgan rangli tuzilmani hosil qiladi. Kislota qo‘shilganda, u yana neytral holatga o‘tib rangsiz bo‘ladi.

 Tarixi 
Fenolftalein ilk bor 1871-yilda nemis kimyogari **Adolf von Baeyer** tomonidan sintez qilingan. Shundan beri u kimyo laboratoriyalarining ajralmas qismi hisoblanadi.

 Xavfsizlik 
 Ichilganda yoki uzoq muddatli ta’sirda sog‘liq uchun zararli bo‘lishi mumkin.
 Teri bilan uzoq kontakt qilganda tirnash xususiyati keltirib chiqarishi mumkin.
 Quruq, salqin va qorong‘i joyda saqlanishi tavsiya etiladi.

 Manbalar
PubChem - Phenolphthalein
 Sigma-Aldrich - Phenolphthalein Product Info
 *Brady, J.E., Senese, F. (2009). Chemistry: Matter and Its Changes.*
Fenolyatlar

**Fenolyatlar** — fenol molekulasining gidroksil guruhidagi vodorod atomi metall atomiga almashingan mahsulotlar. Umumiy formulasi (RO)n Me (bu yerda R — aril radikali, pmetallning oksidlanish darajasi). Ishqoriy va ishqoriyer metallarning hosilalari ion bogʻlanishli birikmalar boʻlib, gidrolizga uchramasdan suvda eriydi, organik erituvchilarda erimaydi, uchmaydi. Fenolyatlar suv, fenol va ishqoriyer metallar gidroksidlari bilan adduktlar hosil qiladi. Koʻp valentli metallarning fenolyatlari kimyoviy xossalariga koʻra tegishli alkogolyatorlarga juda yaqin turadi. Koʻp atomli fenollarning fenolyatlari yoki nitro, amino va boshqa aralash funksiyali fenollarning fenolyatlari ichki kompleks birikmalardir. Fenolyatlar fenollarga gidroksidlar (reaksiya suvli eritmada olib boriladi) yoki metall galogenidlar, alkogolyatlar, karboksilatlar, sulfidlar taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi (suvsiz muhitda). Aromatik oksikislotalar ishlab chiqarishda, polimerlanish katalizatorlari sifatida, organik sintezlarda qoʻllanadi.
Fenomenalizm

**Fenomenalizm** — falsafiy taʼlimot; bevosita bilish obʼyekti sezgilarning oʻzidangina iborat degan nuqtai nazarga tayanadi. Bu taʼlimot vakillarini falsafa tarixida ashaddiy va moʻʼtadil fenomenalizm tarafdorlariga ajratib oʻrganishadi. Ashaddiy fenomenalizm konsepsiyasi dunyo "gʻoyalar" majmuasi, "sezgilar kompleksno deb hisoblovchi (Berkli, empiriokrititsizm) subyektiv idealizm oqimiga yoki dunyoni bilish mumkinligini inkor etuvchi agnostitsizmgy. olib boradi. Bunday konsepsiya tarafdorlari fikricha, "sezgilar ortida nimalar yashiringanligini bilishimiz mumkin emas" (Yum). Moʻʼtadil fenomenalizm vakillari orasida sezgilarda namoyon boʻluvchi obʼyektlarning real mavjudligini tan oluvchi va bunday obʼyektlarni (Lokk singari) moddiy obʼyektlar deb hisoblovchi noizchil materialistlarni ham, bu obʼyektlarni bilib olish mumkin boʻlmaydigan "narsa oʻzida"dir deb hisoblovchi kantcha agnostitsizm tarafdorlarini ham (Kant, Mill, Spenser) uchratish mumkin. Fenomenalizm XIX, XX asrlarda oʻtgan barcha pozitivistik taʼlimotlarga ham xosdir. Fenomenalizm neopozitivizm oqimida lingvistik va umuman semiotik shaklda namoyon boʻladi, chunki bu oqimning asosiy daʼvosi tajribani "obʼyektli" yoki "fenomenalistik" tilda ifodalab berishdan iboratdir. Fenomenalizm ingliz-amerika neorealizmiga ham xosdir.
Fenomenologiya

**Fenomenologiya** (fenomen va ... logiya) — 1) falsafiy fan; falsafa tarixida turlicha: hissiy bilishni tanqid qiladigan fan sifatida (I. G. Lamberg, I. Kant), falsafaning vujudga kelishi, ongni tarixiy tadqiq etish shakllarini oʻrganadigan taʼlimot sifatida (G. Gegelning "Ruh fenomenologiyasi"), psixik fenomenlarni bayon etuvchi psixologiyaning bir kismi sifatida (F. Brentano, A. Meynong) talqin etiladi; 2) falsafiy oqim, uning prinsiplarini XX asr boshida E. Gusserl taʼriflab bergan. U bir tomondan, fenomenologiya ratsional empirizm va pozitivizm bilan bogʻliq ekanligini qayd etsa, 2 tomondan esa, naturalistik obʼyektivizm va skeptik relyativizmni tanqid qiladi. Fenomenologiyani yoʻqotilgan va unutilgan qadriyatlarni topishga koʻmak beruvchi falsafiy arxeologiya deb biladi. Fenomenologiya ekzistensializm va hozirgi zamon falsafasidagi boshqa oqimlarning manbalaridan biri boʻlgan.
Fenotip

**Fenotip** — organizmning barcha tashqi belgilari va xossalari yigʻindisi. Fenotip genotip va tashqi muhit sharoitlarining oʻzaro taʼsiri natijasida yuzaga chiqadi. "fenotip" terminini Daniya genetigi V. Iogansen taklif etgan (1903). Fenotipda barcha genotipik imkoniyatlar roʻyobga chiqavermaydi, chunki bu jarayon muayyan sharoitda genotip namoyon boʻlishining xususiy bir holati hisoblandi. Shu sababdan hatto bir tuxumdan rivojlangan, genotipi bir xil boʻlgan egizaklar xar xil sharoitda oʻsganida ularda sezilarli fenotipik farklarni kuzatish mumkin. Mikroevolyutsiya jarayonida tabiiy tanlanish individlarning fenotipi boʻyicha boradi. Shuning uchun populyatsiyalar ichida chegarasi genotip tomonidan belgilab beriladigan, keng reaksiya normasiga ega boʻlgan individlar, yoxud qatʼiy genotip bilan belgilanadigan, kerakli fenotipga ega boʻlgan individlar tanlanadi. Genotipik oʻzgaruvchanlik kuzatilmagan hollarda fenotip boʻyicha tanlash natija bermaydi. Bunga V. Iogansenning sof liniyalarda oʻtkazgan tanlash tajribasi yaqqol misol boʻladi.
Feod

**Feod** (soʻnggi lotincha feodum) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada senor tomonidan oʻzining vassaliga merosiy mulk sifatida inʼom etilgan yerlar (yoki qayd etilgan daromad). Buning evaziga vassallar harbiy, saroy (senorial sudlarda ishtirok etish, senoriyani boshqarish va boshqalar) xizmatlarini oʻtashlari, udumga binoan, tegishli badal pulini toʻlashlari lozim boʻlgan.

**Len** (nem. Lehn) — oʻrta asrlarda Germaniyada qirol yoki yirik zamindorlar tomonidan inʼom etilgan yer (Oʻrta Osiyo, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida iqtoning sinonimi). Tarixiy manbalarda boshqa mamlakatlarda zamindorlarga qarashli mulkning shunday shakliga nisbatan ham "Len" atamasi ishlatiladi.

## Manbalar
Fenolformaldegid smolalar

**Fenolformaldegid smolalar** — fenol bilan formaldegidnnng polikondensatlanishidan hosil boʻlgan mahsulotlar. Boshlangʻich moddalar miqsorining nisbati va muhitning rN iga (qarang Vodorod koʻrsatgich) qarab reaksiya natijasida faqat qoʻshimcha kimyoviy reagentlar ishtirokida qotadigan Fenolformaldegid smolalars. (novoloklar) yoki hech qanday reagentlar ishtirokisiz qotadigan Fenolformaldegid smolalars. (rezollar) hosil boʻlishi mumkin. Fenolformaldegid smolalars. issiqqa va sovuqqa chidamli, elektroizolyatsion xossaga ega, spirt va atsetonda eriydi, rangi och sariqdan jigarranggacha boʻlib, quyosh nuri taʼsirida yoki ishlab chiqarish jarayonida toʻqjigarrang yoki hatto qora rangga oʻtadi. Fenolformaldegid smolalars. fenoplastlar, yelimlar va loklar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.
Feodosiy I

**Feodosiy I**, Buyuk (Theodosius) (taxminan 346—395) — Rim imperatori (379 yildan). 380 yil ortodoksal xristianlik hukmronligini oʻrnatgan, arianlar va majusiylarni quvgʻin qilgan. Uning davrida Olimpiya oʻyinlari (majusiylarga xos deb) bekor qilingan. Aleksandriya kutubxonasi va majusiylarning koʻplab ibodatxonalari yondirib yuborilgan.
Kafa

**Kafa** yoki **Feodosiya** — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar. Qrim yarim orolning janub-sharqiy sohilida. Simferopoldan 116&nbsp;km sharqsa. Qora dengiz boʻyidagi port, temir yoʻl stansiyasi, balneologik iklim kurorti. Aholisi 75 ming kishi chamasida (2001).

Kafaga miloddan avvalgi 6-asrning oʻrtalarida asos solingan. Ikkinchi jahon urushidan keyin shahar qayta tiklandi, kurort markazlaridan biriga aylandi. Yozi issiq, qishi iliq, yiliga 360&nbsp;mm yogʻin tushadi. Davolash vositalari: iklim, dengizda choʻmilish, mineral buloq suvlaridan ichish, Ajikoʻl balchigʻi. Shaharda oziq-ovqat (sut, tamaki va boshqa zavodlar), qurilish materiallari, metadlsozlik sanoati mavjud. Mebel, ofset, oʻyinchoq fabrikalari bor. Oʻlkashunoslik muzeyi, I. K. Ayvazovskiy nomidagi (F.da tugʻilgan) kartinalar galereyasi, rus yozuvchisi A.S. Grinning adabiymemorial muzeyi faoliyat koʻrsatadi. 14—15 a.larga oid genuyaliklar qalʼasi qoldiklari, Ioann Predtecha, Stefan, Arxangellar, Sergiy cherkovlari (hammasi 13—14-asrlar), Muftiy Jome masjidi (17-asr) kabi meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.
Feofan Grek

**Feofan Grek** (taxminan 1340 – 1405-yil dan keyin) – rus rassomi, miniatyura va monumental sanʼat ustasi. U ikona sanʼati taraqqiyotida muhim rol oʻynagan hamda oʻziga xos maktab yaratgan. Feofan grek asarlariga koʻtarinki ruh, obrazlariga emotsional dramatik talqin, dinamik kompozitsiya, aniq chizma, qatʼiy kolorit, nafis dadil tasvirlar xos. Asosan, Vizantiya va qadimiy Rossiyada ishlagan, Konstantinopol, Feodosiya, Novgorod, Nijniy Novgorod, Moskvada 40 ga yaqin cherkovlarni freska, ikona, miniatyuralar bilan bezagan. Moskva Kremldagi Blagoveshchensk ibodatxonasiga Andrey Rublev bilan ikonalar („Spas“, „Havoriy Pavel“, „Buyuk Vasiliy“ va boshqalar) yaratgan; Moskvada ustaxona ochgan, „Donlik Bibi Maryam“ ikonasi shu yerda yaratilgan deb taxmin qilinadi (1380 yoki 1392). Feotan Grek ijodi juda koʻp rossiyalik rassomlariga kuchli taʼsir koʻrsatgan.
Feofilakt Simokatta

**Feofilakt Simokatta** (7 a) - Vizantiya tarixchisi. Imperator Irakliy (610—641)ning maslahatchisi. Feofilakt Simokattaning asosiy asari "Tarixlar" (yoxud "Jaxrn tarixi") — imperator Mavrikiy hukmronligi davri (582— 602)ni bayon etuvchi muhim manba. Unda Vizantiyaning eftaliplar, ayniqsa, Turk xoqonligi bilan munosabatlari haqida maʼlumotlar bor.
Fergusonit

**Fergusonit** — murakkab oksidlar (tantalniobatlar guruhi)ning kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi (TR) (Nb, Ta)O4. Aralashmalari U, Th va boshqa Rangi qora, yashilqoʻngʻir. Qattiqligi 5—7, zichligi 4,2—6 g/sm3. Moʻrt, radioaktivli. Fergusonit pegmatit va greyzenlarda uchraydi. fergusonitning turi — rizerit (SiO2 6,0 — 7,8%). Gadolinit, ortit, monatsit va boshqalar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Fergusonit — tantal, niobiy rudasi.
Ferdinand

**Ferdinand** (Ferdinand) — "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatorlari ismi.

Ferdinand I (1503—1564) — imperator (1556-yildan), Avstriya ersgersogi; Chexiya va Vengriyaning gabsburglar sulolasidan chiqqan birinchi qiroli (1526-yildan). Karl V ning ukasi. Ferdinand II (1578—1637) — imperator (1619-yildan). Gabsburglar sulolasidan boʻlgan Avstriya ersgersogi. Kontrreformatsiya siyosatini yurgizgan. 1618 — 1648-yillardagi oʻttiz yillik urushning boshlangʻich davrida gabsburglar katoliklar guruhiga rahbarlik qilgan.

Ferdinand III (1608—57) — imperator (1637-yildan), gabsburglar sulolasidan boʻlgan Avstriya ersgersogi. Uning davrida oʻttiz yillik urush (161848) tugagan.
Pierre de Fermat

**Pierre de Ferma** (17-avgust 1601, Beaumont-de-Lomagne – 12-yanvar 1665, Castres) – fransuz matematigi. 1631-yildan Tuluzada parlament maslahatchisi. Bir necha asar muallifi boʻlib, ularning koʻpchiligi Ferma vafotidan keyin ugʻli tomonidan „Har xil matematik asarlar“ (1679) nomi bilan nashr ettirilgan. Ferma hayotligida uning ishlari maktublari va shaxsiy aloqalari orqali boshqa olimlarga maʼlum boʻlgan.

Ferma darajalarni differensiallashning umumiy qonunini yaratdi va uni kasrli darajalarga tatbiq etdi. Koordinatalar usulini rivojlantirib, toʻgʻri chiziq va ikkinchi tartibli chiziklar tenglamalarini berdi. Hamma ikkinchi tartibli chiziqlar – konus kesimli egri chiziqlar ekanligini isbotlab, analitik geometriyaga asos soldi. Ekstremumlarni topish qoidasini yaratdi. Sonlar nazariyasida ikkita mashhur teorema, yaʼni Fermaning buyuk teoremasi va Fermaning kichik teoremasi Ferma nomi bilan bogʻliq. Ferma fizikada geometrik optikaga asos soldi. Differensial hisobga integral hisobsh fermatning hissasi katta.
Ferma

**Ferma** – xususiy qishloq xoʻjaligi korxonasi. Bozor iqtisodiyoti mamlakatlarida ferma oʻz mulkida yoki ijaraga olingan yerda xoʻjalik faoliyati bilan shugʻullanadigan fermerga tegishli boʻladi. Sobiq Ittifoqda chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarish va chorva mollarini oʻstirish bn shugʻullanadigan qishloq xoʻjaligi korxonasi yoki uning boʻlinmasi ferma deb atalgan. Ixtisoslashishiga qarab, ferma qoramolchilik, qoʻychilik, choʻchqachilik, parrandachilik va boshqa yoʻnalishlarda tashkil etiladi. Chorvachilikfermalari naslchilik va tovar fermalariga boʻlinadi, ularning miqyosi chorva mollari bosh soni va mahsulot ishlab chiqarish hajmi bilan belgilanadi. Fermalar yem-xashak ekinlarini ekish, mollarni yaylovda boqish sharoiti, suv resurslari, yoʻllarning joylashishi, aholi yashash joylarining uzoq yoki yaqinligi, veterinariyasanitariya va boshqa omillar mavjudligiga qarab tashkil etiladi.
Ferma (tizim)

**Ferma** (frans. ferme, lot. ﬁ rmus — mustahkam) — 1) qurilish mexanikasida — geometrik jihatdan uzgarmaydigan sterjenli tizim. Hisoblashlarda barcha tugunlari sharnirli deb qabul qilinadi; 2) tom yopish, bostirmalar qurish va koʻprik qurishda ishlatiladigan qurilish konstruksiyasi. Devor yoki ustunlar oraligʻi katta binolar (mas, kinoteatrlar, bozor pavilonlari, sport zallari, sanoat korxonalari va boshqalar)da tom yopish uchun toʻsinlardan foydalanish iqtisodiy jihatdan samarasiz hisoblanadi. Katta soy va daryolarga quriladigan koʻpriklar ham toʻsinlardan ishlansa, ancha qimmatga tushadi. Shunday hollarda fermadan foydalanish iqtisodiy jihatdan ancha samarali boʻladi. Fermalar toʻsin (balka)larning takomillashgan bir turi boʻlib, ular oʻtaydigan vazifani bajaradi. Materialning xiliga qarab, temirbeton, metall va yogʻoch fermalar boʻladi. Tashqi koʻrinishiga koʻra, parallel tasmali (rayem, a), uchburchak shaklli (rayem, b) va poligonal tasmali.v) fermalarga boʻlinadi. Fermalar panjarasining tuzilishiga qarab ham yana bir necha xillarga boʻlinadi. Vazifasiga koʻra, tom, koʻprik va kran fermalari boʻladi. Koʻprik ferma ichida yukning harakatlanish sathiga qarab yuk ustki yoki pastki tasmada yuradigan fermalar farqlanadi.

Odatda, tashqi kuch (yuk)lar ferma tugunlariga tushadi. Ferma sterjenlari tashqi kuchlar taʼsirida asosan siqilish va choʻzilishga ishlaydi. Fermaning barcha sterjenlari bir tekislikda joylashsa, tekis yoki yassi ferma, har xil tekislikda joylashsa, fazoviy ferma deb ataladi. Ikki tayanch orasidagi masofa quloch (prolyot) deyiladi. Fermaning tashqi konturida joylashgan sterjenlar tasmalar, ular orasida joylashgan sterjenlar panjaralar, panjaralarning tik elementlari ustun, qiya elementlari havon deb ataladi. Firma tugunlari orasidagi gorizontal masofa panel deyiladi.

Ferma materiali qanday boʻlishidan qatʼi nazar tashqi kuchlar (mas, tom plitalari) taʼsirida uning sterjenlarida vujudga keladigan ichki kuchlar qiymati materiallar qarshiligi va qurilish mexanikasi usullari yordamida aniqlanadi. Ichki kuchlar aniklangandan keyir bajariladigan hisoblash ishlari (maye., kesim tanlash, mustahkamligini tekshirish va boshqalar) tatbiqiy fanlarning usul va qoidalari asosida bajariladi.
Ferganit

**Ferganit** (Fargʻona vodiysida topilgan, nomi shundan) — uranli slyudalar guruhiga mansub ikkilamchi litiyli mineral. Kimyoviy tarkibi U3[VOJ 6N2O. Qattikligi 22,5, zichligi 3,3 g/sm’. Romb singoniyada kristallanadi. Yaproqcha va tangachalar shaklida, ochsariq kristallar koʻrinishida uchraydi. Oʻta radioaktiv, mumsimon yaltiraydi. Uranli choʻkindi va magmatik jinslarning nurash zonasida hosil boʻladi. Ferganit AQShning Kolorado shtati va boshqa joylarda topilgan.
Ferganskaya pravda

**Ferganskaya pravda** () – Fargʻona viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Rus tilida haftada 5-marta chiqadi. Dastlab „Znamya svobodi“ („Erk bayrogʻi“), „Shit naroda“ („Xalq qalqoni“), „Izvestiya“ („Axborot“), „Proletarskaya misl“ („Proletar fikri“), „Krasnaya Fergana“ („Qizil Fargʻona“), „Sovetskoye slovo“ („Sovet soʻzi“), „Znamya truda“ („Mehnat bayrogʻi“) nomlarida nashr etilgan. 1938-yildan hozirgi nomda nashr etiladi. Gazetaga turli davrlarda G. Pavlyuchenko, G. Vershinin, F. Doronin, B. Renev, Aleksandr Alyabyev va boshqa muxarrirlik qilishgan. 1993-yil 9-noyabrda „Ferganskaya pravda“ tahririyati „Fargʻona haqiqati“ gazeta tahririyatiga qoʻshildi. Gazeta Fargʻona viloyatda olib borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni keng yoritib boradi. Adadi 3 mingga yaqin (2004).

## Manbalar


## Havolalar
Ferma prinsipi

Yorugʻlikning tarqalishi yorugʻlik toʻlqinlari energiyalarining koʻchishi bilan bogʻliqdir. Agar quyoshdan kelayotgan nurni qandaydir kichik tirqishdan oʻtkazib havoda qarab tursak yorugʻlik dastasi hosil boʻladi. Bu yorugʻlik shu'lasidir. Agarda biz tirqishni kichraytirib shu’lani ingichkalashtirsak yorugʻlik nuri hosil boʻladi. Biroq uni cheksiz ingichka qilish mumkin emas.

** Yorugʻlik nuri**- bu yoʻnalishlari fazoning ixtiyoriy nuqtasida yorugʻlik energiyasining koʻchish yoʻnalishi bilan ustma-ust tushadigan geometrik chiziq.

Bir jinsli muhitda yorugʻlik toʻgʻri chiziq boʻylab tarqaladi. Bir jinsli boʻlmagan muhitda yorugʻlik nuri egiladi. 1662-yilda fransuz matematigi Ferma bir jinsli boʻlmagan muhitda yorugʻlik tarqalish yoʻlini topishga imkon beradigan prinsip yaratdi va uni Ferma prinsipi deb nomladi.

**Ferma prinsipi**- geometrik optikaning asosiy prinsipi. Unga koʻra, yorugʻlik nuri fazodagi ikki nuqta orasida shunday yoʻl boʻyicha tarqaladiki, yorugʻlik bu yoʻlni oʻtishi uchun shu nuqtalarni tutashtiruvchi boshqa yoʻllarga nisbatan yoki eng kam, yoki eng koʻp yoki bir xil vaqt sarf qiladi.

Ferma prinsipidan geometrik optikaning asosiy qonunlari: yorugʻlikning toʻgʻri chiziq boʻylab tarqalish qonuni, qaytish qonuni va sinish qonunlari kelib chiqadi.

   

 
## Havolalar
Fermaning buyuk teoremasi

**Fermaning buyuk teoremasi** — P. Fermaning yunon matematigi Diofantnutt tenglamasi yechimlari musbat butun sonlar bilan ifodalanmaydi, degan daʼvosi tasdigʻi (bunda i — ikkidan katta butun son). P. Fermaning bu teoremaning isbotini bilganligi va yozishga joy boʻlmagani uchun keltirilmagani haqida maʼlumot bergan boʻlishiga qaramay, bu teoremani ingliz matematigi E. Uayls algebraik geometriyaning murakkab usullarini qoʻllab isbotladi (E. Uayls bu haqida 2002 i. Xitoyda boʻlib oʻtgan matematiklarning butunjaqon kongressida eʼlon qildi).
Fermaning kichik teoremasi

**Fermaning kichik teoremasi** — Eyler teoremasining modul t=r tub son boʻlgandagi xususiy holi. Fermaning kichik teoremasi. Quyidagicha taʼriflanadi: agar a natural va r tub son boʻlsa, u holda apsa (modp) taqqoslama oʻrinli. Bundan a sonli r ga boʻlinmaydigan holda bu teorema a’~’ = 1 (mod/)) koʻrinishga keladi. Bu teoremani Per de Ferma kashf etgan. Bu teorema Fermaning buyuk teoremosi deb ataluvchi teoremadan farq qilishi uchun kichik teorema deb atalgan.
Fermer

**Fermer** — qishloq xoʻjaligi tadbirkori, fermer xoʻjaligi egasi. Oʻzbekistonda mavjud qonun hujjatlariga koʻra, 18 yoshga toʻlgan, qishloq xoʻjaligida tegishli bilim, malaka va ish tajribasiga ega boʻlgan hamda muomalaga layoqatli fuqaro fermer boʻlishi mumkin.
Enrico Fermi

**Enrico Fermi** () (1901.29.9, Rim — 1954.28.11, Chikago) — italyan fizigi. Milliy akademiya aʼzosi (1935). Piza universitetini tugatgan (1922). Gyottingen, Leyden, Rim, Florensiya universitetlarida ishlagan. Rim universiteti professor (1926-1938), AQShga koʻchib oʻtgan (1938), Kolumbiya universiteti professor (1939-1942), Chikago universiteti professor (1942—1945). LosAlamos laboratoriya boʻlim boshligi (1944—1945), Chikago yadro tadqiqotlari institutida professor (1946-yildan). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasi, statistik mexanika, kosmik nurlar, yuqori energiyalar fizikasi, astrofizika va texnik fizikaga oid. Fermi yadro fizikasi, neytron fizikasi, kvant statistikasi, metallar fizikasi va boshqa yaratuvchilaridan biri; yadro energiyasini oʻzlashtirish amerika dasturi ishtirokchisi, Italiya va AQShda ilmiy maktab yaratgan. Nazariy va eksperimental fizikaning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Pauli prinsipiga boʻysunuvchi zarralar statistikasini ishlab chiqqan (1925, q. Fermi Dirak statistikasi), Remirilishning miqdoriy teoremasini yaratgan (1934), neytronlar tufayli sunʼiy radioaktivlikni va moddada neytronlarning sekinlashish hodisasini kashf etgan (1934). Insoniyat tarixidagi 100 eng nufuzli shaxslardan biri. Nobel mukofoti laureati (1938).

## Manbalar
Fermi energiyasi

**Fermi energiyasi**, Fermi sathi — fermionlar (Fermi — Dirak statistikasiga boʻysunuvchi zarralar) tizimidagi egallangan holatlarning mutlaq nol tralardan eng yuqori energiyasi. Fermi energiyasi Pauli prinsipi (bir holatda bittadan ortiq fermion boʻla olmasligi)ning natijasidir. Noldan farqli, lekin Fermi energiyasidan ancha past temperaturada fermionlar tizimining holati asosiy holatdan shu bilan farqlanadiki, bunda energiyasi Fermi energiyasidan katta boʻlgan holatlarda ham koʻp boʻlmagan sondagi zarralar boʻladi, energiyasi Fermi energiyasidan kichik boʻlgan holatlarda xuddi shu sondagi boʻsh oʻrin (kovak) lar boʻladi. Fermi energiyasi tushunchasidan qattiq jism fizikasida, yadro fizikasida, astrofizika va h.k.larda foydalaniladi.
Fermi suyuqlik

**Fermi suyuqlik** — yarim butun (h birliklarida ʻ/2, V2 •) spinli zarralar yoki kvazizarralar (fermionlar) dan iborat kvant suyuklik (mas, suyuq 3Ne, metalldagi elektronlar). Fermigazlar farqli ravishda Fermi suyuqlik dagi kvaz zarralarning oʻzaro taʼsir energiyasi nolga teng emas. Past tralarda Fermi suyuqlik oʻta oquvchanlik holatiga oʻtishi mumkin. Bu holat metallardagi elektronlar holida oʻta oʻtkazuvchanlikning oʻzidir.
Feromon

**Feromon** ( — eltaman, olib boraman;  — harakatga keltiraman, qoʻzgʻataman) yoki **hasharotlar feromonlari** — hasharotlar atrof muhitga chiqaradigan biologik faol moddalar, jinsiy attraktantlar. Hasharotlar jinsiy feromon chiqarish bilan turli jinslarning bir-birini oʻzaro „topishishi“ni, jinsiy maylni, jalb qilish feromoni bilan cheklangan maydonda juda koʻp hasharotlar toʻplanishini taʼminlaydi, „xavfxatar“ feromoni qochish, berkinish, hujumkorlik harakatlariga sabab boʻladi. Hozirgigacha turli hasharotlarning 300 dan ortiq feromoni oʻrganilgan. Ular asosida juda koʻp sintetik feromonlar yaratilgan.

Feromon hasharotlar harakatini boshqarishda samarali vosita hisoblanadi. Ulardan ekinlarning zararkunandalariga qarshi kurashda feromon tutqichlar tarzida foydalaniladi. Sintetik feromon zararkunanda hasharotlar sonini hisobga olish va prognozlashda, zararkunandalarni jalb etib, soʻngra ularni yoʻqotishda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Minaylo V. A., Pyatnova Yu. B., Feromoni nasekomix, M., 1984.
Fermigaz

**Fermigaz**, Fermi gazi - yarim butun (h birliklarida 1/2, 3/2,...) spinli zarralardan tashkil topgan gaz. Fermi — Dirak statistikasiga boʻysunadi. Oʻzaro taʼsirlashmaydigan zarralardan tashkil topgan fermigaz ideal fermigaz deb ataladi. Metallar va yarimoʻtkazgichlardagi elektronlar, atom nomeri katta boʻlgan atomlardagi elektronlar, ogʻir atom yadrolaridagi nuklonlar, yarim butun spinli kvazizarralaryaan tashkil topgan gazlar fermigazlar hisoblanadi. Fermigaz uchun Pauli prinsipi oʻrinli. T=0 K trada fermigaz asosiy xrlatda boʻladi va uning zarralari energiyasi Fermi energiyasi (Yegʻ) deb ataluvchi energiyaga boʻlgan barcha kvant holatlarni egallaydi, energiyasi Ye>YEGʻ boʻlgan holatlar boʻsh boʻladi. T=0 K da ideal fermigaz kvant holatlarini oʻrtacha toʻldirish soni Fermi taqsimot funksiyasi bilan aniqlanadi. Ideal boʻlmagan fermigaz uchun ham chegaraviy Fermi energiyasi mavjud, lekin uning zarralari maʼlum kvant holatlarda boʻlmaydi.
Ferro

**Ferro**, Iyerro – Atlantika okeanidagi orol hisoblanadi. Maydoni 275&nbsp;km². Eng baland joyi 1501 m. Iqlimi tropik quruq iqlim. Issiq buloqlar bor. Endemik oʻsimlik turlariga boy. Aholi dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Echki va qoʻy, qoramol boqiladi. Bosh shahri – Valverde. 1884-yilgacha bir qancha mamlakatlarda Ferro (taxminan 18° gʻ.u.) orqali oʻtkazilgan meridian boshlangʻich meridian sifatida qabul qilingan edi.
Ferrara maktabi

**Ferrara maktabi** - Uygʻonish davri Italiya rassomligi maktabi. A. Mantenye, Pyero della Francheska, qisman niderland rangtasviri taʼsirida Ferrara shahrida shakllangan, eng taraqqiy etgan davri XV asr 2-yarmiga toʻgʻri keladi. Ferrara maktabining yirik vakillari ijodiga soʻnggi gotika bilan ilk uygʻonish davri anʼanalarining doimiy qoʻshilishi, obrazlarning joʻshqinligi, shaklning nafis va qatʼiyligi xos boʻlgan (K. Tura, F. del Kossa, E. Roberti va boshqalar). XVI asr boshida Ferrara maktabi Rim va Venetsiyamaktablari bilan yaqinlashib, eklektizm xususiyatlariga ega boʻldi (Garofalo, akauka B. va D. Dossi, Ortolano), XVI asr oʻrtalarida inqirozga uchradi.
Ferro...

**Ferro...** (lotincha ferrum — temir) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; "temir", "temirli", "temirga aloqador" kabi maʼnolarni bildiradi (mas, ferromagnetizm, ferroqotishmalar, ferroxrom).
Feruz (maʼnolari)

**Feruz**:

* Feruz, Muhammad Rahimxon II (1845 Xiva 1910) - Xiva xoni (1864—1910); shoir va bastakor.
* Feruz (ashula) - "FERUZ" — Xorazm maqomlarining Navo maqomi pardalari asosida yuzaga kelgan mumtoz ashulalar turkumi.
Feruza

**Feruza** – mineral. Kimyoviy tarkibi SiA16[RO4]4(ON)84N2O. Triklin singoniyada kristallanadi. Yashirin kristalli yaxlit massalar, kurtaksimon agregatlar, pust, tomirlar hosil qiladi. Mineral agregatlarining tuzilishiga qarab, qattiq va yumshoq koʻrinishga ega. Qattiq  feruzaning rangi koʻk va samoviy koʻk boʻlib, yashil, qoʻngʻiryashil va qoʻngʻir ranggacha oʻzgaradi. Yumshoq  feruza nam holatda uchraydi, quritilganda kattiklashadi. Rangi oqimtir, och havorang, havorangyashil va och yashil boʻladi. Qattiqligi 5—6, zichligi 2,6 —2,8 g/sm³. Jilosiz, xira, mumga oʻxshash.  Feruza gipergen mineral boʻlib, mis konlarining oksidlanish zonasida hamda kvars tomirlari va nurash jarayoniga uchragan kvarsli porfirlarda joylashgan.  Feruza kaolin, galluazit, yarozit, alunit, opal, barit, xrizokollar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Zargarlikda qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladi. Oʻzbekiston hududida juda qadimdan maʼlum. Sharq mamlakatlarida qimmatbaho tosh sifatida qadrlanib kelgan. Uzoq vaqtlargacha Oʻrta Osiyo boshqa mamlakatlarni  feruza bilan taʼminlab kelgan. Eng yirik koni – Nishopur (Eron), Oʻzbekistonda  feruza Markaziy Qizilqum va Qurama, Qoratepa, Sulton Uvays togʻlarida mavjud.
Feruzakon

**Feruzakon** — Qurama togʻlarining janubiy gʻarbiy yon bagʻrida joylashgan feruza koni, Tojikiston Respublikasi hududida. Oʻrta karbon davriga mansub Akcha svitasining seritsitlangan kvarsitlarida joylashgan. Bu "Feruzali yoriq" zonasi gʻarbdan sharqqa 60&nbsp;km ga choʻzilgan. Konning uz. 600 m, eni 50 – 60 m, chuq. 10 –25 m. Feruza oqargan va avval maydalanib, keyinchalik qayta birikkan jinslarda 0,1 —0,3 sm dan 2 — 3 sm gacha qalinlikdagi tomirlar shaklida oq kvars tomirlari bilan birga (baʼzan murakkab uyachalar shaklida, tog xrustali kristallarini yoki atrofdagi jinslar boʻlakchalarini biriktirib turgan sement) holida uchraydi. Kondagi feruza yorqin havorang yoki boʻrsimon oqimtir havorang. Qazib olingan feruzaning 5 —10% i zargarlikda ishlatiladi.
Feruzshoh Tugʻloq

**Feruzshoh Tugʻloq** – Dehli sultonligi hukmdori (1351 – 1388). Hokimiyat tepasiga mamlakatda yirik zamindorlar – muqtadorlar kuchayib, ularning ayirmachilik harakati, ijtimoiy qaramaqarshiliklar avj olgan sharoitda kelgan. Hokimiyatni mustahkamlash maqsadida mulqdorlarga baʼzi masalalarda yon bosgan: inʼom etilgan yer mulklarini merosiyligini tan olgan, mulkdorlar yeridan markaziy xazinaga tushadigan toʻlovlarni kamaytirgan, ayrim mulkdorlardan ilgari tortib olingan yerlarni qaytargan va davlat yer soligʻi miqsori kamaytirilgan. Feruzshoh Tugʻloq hukmronligining soʻnggi davrida mulkdorlar ayirmachiligi kuchaygan.
Festival

**Festival** (lotincha: festivus — *quvnoq*), musiqa, teatr, film, estrada, sirk sanʼati yutuqlari jamlanmasidan  iborat ommaviy bayram. Ilk bor XVIII asr boshlarida Buyuk Britaniyada yuzaga kelgan. XX asrdan xalqlararo keng tarqalgan hisoblanadi. Festivallar milliy va xalqaro bo'lishi mumkin. 
## Adabiyotlar
 
## Manbalar
Aleksandr Fersman

**Aleksandr Yevgenyevich Fersman** (1883.27.10, Peterburg 1945.20.5, Sochi; Moskvada dafn etilgan) — rus kimyogari va mineralogi. Fersman geokimyo asoschilaridan biri. SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1919-yildan Rossiya Fanlar akademiyasi akad.). V. I. Vernandskiyning shogirdi. Moskva universitetini tugatgan (1907), professor (1910). Kola yarim orol, Tyanshan, Qizilqum, Qoraqum, Ural, Baykalorti va boshqa rayonlarda olib borilgan qidiruv va tadqiqot ishlari da qatnashgan. Xibin tundralari (1920) va Monchetundra (1930)da Fersman ishtirokida apatit va misnikel ruda konlari ochilgan. "Geokimyo" (1 — 4t., 1933—39), "Pegmatitlar" (1931) asarlarining muallifi. Fersman elementlar klarki va migratsiyasiga katta eʼtibor berdi. Fersman birinchilar katorida foydali qazilma konlarini qidirishda geokimyoviy metodlarni qoʻllash zarurligini asosladi. 1926-yilda ilk bor MongoliyaOltoy geokimyoviy mintaqasini aniqladi. Fersman fanning yorqin targʻibotchisi, javohir va ziynat toshlar boʻyicha yirik mutaxassis. U. mineral resurslar tadqiqoti buyicha bir qancha ilmiy muassasalar va koʻp sonli ekspeditsiyalar (shu jumladan, Kola yarim orol, Oʻrta Osiyo va Uralda) tashkilotchisi. Davlat mukofotlari (1929, 1942) laureati. Minerallardan: titanniobiy oksidi — fersmit va titan niobiy silikati — fersmanit Fersman nomi bilan atalgan.
Ferroqotishmalar

**Ferroqotishmalar** - temir (Fe)ning kremniy (Si), marganes (Mg), xrom (Cr) va boshqa elementlar bilan qotishmalari. Metallurgiya sanoati uchun xomashyo (chala mahsulot) hisoblanadi. Tarkibida temir faqat qoʻshimcha sifatida ishlatilgan baʼzi qotishmalar (mis, silikomarganes, silikokalsiy) hamda texnik jihatdan sof boʻlgan baʼzi metallar va nometallar (metall marganets, metall xrom, kristall kremniy) ham shartli ravishda ferroqotishmalar jumlasiga kiritiladi. Ferroqotishmalarning suyuqlanish temperaturasi sof metallning suyuqlanishidan pastroq boʻladi. Shuning uchun ferroqotishmalar suyuq poʻlatga qoʻshilganda ular osongina eriydi. Ferroqotishmalar rudalar yoki konsentrlangan elektr pechlar va suyuqlantirish shaxtalari (gorn)larda olinadi.
Fetishizm

**Fetishizm** (;  – sehrli narsa, tumor) – gʻayritabiiy xususiyatlarga ega deb hisoblanadigan jonsiz narsalar – fetishlarga sigʻinish. Sigʻinish obyektlari, yaʼni fetishlar – tosh, tayoq, koʻzmunchoq, tumor yoki boshqa har qanday buyum boʻlishi mumkin. Fetishizm dinning qadimiy unsurlaridan biridir. Barcha ibtidoiy xalqlarda boʻlgan.
Fetssan

**Fetssan** (Fezzan) – Liviyadagi tarixiy viloyat. VII asrgacha mahalliy qabilalar mustaqilliklarini saqlab qolganlar. VII asrdan arablar qoʻl ostida oʻtgan XVI asrdan Usmonli turk imperiyasi tarkibida boʻlgan. 1911 – 1912 yillardagi Italiya – Turkiya urushidan soʻng Italiyaning Liviya mustamlakasiga kirgan (aholining qattiq qarshiligi natijasida italyan qoʻshinlari fetssanni faqat 1930-yil egallashgan). Fetssan 1943 yil fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingan. (1956 yilda esa u yerdan chiqarilgan). 1951 – 1963 yillarda Liviya qirolligida 3 viloyatdan biri Fetssan edi.
Feʼl-atvor

**Feʼl-atvor**, **xarakter** — shaxsning atrof muhitga va oʻz-oʻziga munosabatida namoyon boʻladigan individual xususiyati. Har bir kishining feʼl-atvorida uning bosib oʻtgan hayot yoʻli aks etadi. Kishining feʼl-atvorini bilib, maʼlum vaziyatda oʻzini qanday tutishini oldindan koʻrish va uning xatti-harakatini toʻgʻri yoʻnaltirish mumkin. Feʼl-atvor xususiyatlarining 4 ta tizimi bor: 1) ayrim insonga, guruhga, jamoaga nisbatan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar (yaxshilik, mehribonlik qilish, talabchanlik va boshqalar); 2) mehnat faoliyatiga nisbatan munosabatni aks ettiruvchi xususiyatlar (mehnatsevarlik, dangasalik, vijdonlilik, mehnatga masʼuliyat yoki masʼuliyatsizlik bilan munosabatda boʻlish va boshqalar); 3) narsa va ashyolarga nisbatan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar (ozodalik yoki ifloslik, narsalarni ayash yoki ularga ehtiyotsizlik bilan yondashish va boshqalar); 4) insonning oʻz-oʻziga nisbatan munosabatini ifodalovchi xususiyatlar (izzatnafelilik, shuhratparastlik, dimogʻdorlik, kamtarlik va boshqalar). Feʼl-atvorning xususiyatlari tugʻma va oʻzgarmaydigan xususiyatlar emas, u insonning turmush sharoitlariga bogʻliq holda tarkib topib, oʻzgarib boradi, takomillashadi. Feʼl-atvorning shakllanishida bir necha turli ruhiy taʼsirlar mavjud boʻlib, ularning ichida odat muhim ahamiyat kasb etadi. Feʼl-atvor umumbashariy sifatlar bilan cheklanib qolmasdan, milliy va etnopsixologik xususiyatlarga ham ega. Masalan, oʻzbek millatining oʻziga xos milliy feʼl-atvor xislatlari mavjud. Feʼl-atvor sifatlari turmush jarayonida tarbiya, mehnat va ijtimoiy sharoit taʼsiri bilan maʼlum darajada oʻzgaradi. Uni yaxshi tomonga oʻzgartirishda axloqning ijtimoiy meʼyorlarini oʻzlashtirish, oʻzoʻzini tarbiyalash ham katta ahamiyatga ega. Feʼl-atvorning shakllanishida ijtimoiy muhit va tarbiyaning taʼsiri ayniqsa kuchli.

## Manbalar

## Havolalar
Fyodor Ivanovich

**Fyodor Ivanovich** (1557-1598) -Ryurikovichlar sulolasidan boʻlgan soʻnggi rus podshosi (1584-yildan). Ivan IV ning oʻgʻli. Davlat ishlariga noqobil boʻlgani tufayli mamlakatni boshqarishni qayniogʻasi Boris Godunovga topshirgan.
Vladimir Fyodorov

**Vladimir Ivanovich Fyodorov** (1955-yil 5-yanvar, Toshkent viloyati – 11-avgust 1979-yil, Dneprodzerjinsk shahri yaqinidagi Kurilovka qishlogʻi) – futbolchi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (1976).

## Futbolchilik faoliyati
Oʻzbekiston SSR, Toshkent viloyati Sverdlov nomidagi kolxoz bolalar jamoasi tarbiyalanuvchisi. Birinchi murabbiylari I.Toshmuhamedov, V. Yatchenko, Ya. Aronovichlar edi. 1972-yilda Fyodorov SSSR yoshlar terma jamoasiga chaqirildi va u Ashxoboddagi xalqaro turnirda debyut qildi.

Oʻsha yili u „Paxtakor“ da debyut qilgan, oʻshanda toshkentliklar birinchi ligada oʻynagan. Jamoani boshqarishga kelgan murabbiy Vyacheslav Solovyov oʻn yetti yoshli iqtidorli futbolchiga darhol asosiy jamoadan joy olishni ishonib topshirdi. Fyodorov toshkentliklar safidagi ilk oʻyinini „Perm Zvezda“ jamoasiga qarshi oʻtkazdi. Fedorovning birinchi urgan goli hal qiluvchi boʻlib chiqdi.

1974-yilda, „Paxtakor“ allaqachon SSSR chempionatining oliy ligasida oʻynaganida, u „Markaziy hujumchilar“ nominatsiyasida SSSRning eng yaxshi futbolchilari roʻyxatiga 2-raqam ostida kirdi.

1972-1979 yillarda Toshkentning „Paxtakor“ jamoasida oʻynagan. Hammasi boʻlib u SSSR chempionatining oliy ligasida 108 ta oʻyin oʻtkazib, 26 ta gol urgan.

U 18 yoshida SSSR terma jamoasidagi ilk oʻyinini 1974-yilning oktyabr oyida oʻtkazgan va Yevropa chempionati saralash oʻyinida Irlandiya terma jamoasiga zaxiradan maydonga tushgan. Kelajakda terma jamoada murabbiylar oʻzgarishidan qatʼiy nazar, muntazam ravishda oʻyinlarda qatnashib turdi. Umumiy hisobda u asosiy tarkibda 18 ta, olimpiya terma jamoasida esa 7 ta oʻyinda maydonga tushib, 1 ta gol urgan. 25 yoshida u „Paxtakor“ jamoasi bilan birga Dneprodzerjinsk osmonida aviahalokatda vafot etdi. Toshkentdagi 1-son qabristoniga dafn etilgan.

2002-yilda jahon futboli ensiklopediyasida 70-yillarning ikkinchi yarmida mamlakatning eng iqtidorli hujumchilaridan biri deb topilgan.

## Yutuqlar

* 1976-yil Monreal Olimpiadasining bronza medali sovrindori
* 1976-yil yoshlar oʻrtasidagi Yevropa chempioni
* SSSRning eng yaxshi futbolchilari roʻyxatida - 2 marta (1974-yil – 2-son, 1976-yil – 3-son)
* „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (2006, vafotidan keyin).

## Oʻyin uslubi
Tez, chaqqon, maqsad sari intiluvchan, jangovar xarakterga ega, hujumlarni yakunlashda tashabbusni dadil oʻz qoʻliga oldi, toʻp surish uchun kurashda kuchli edi. U oʻziga xos driblingi bilan ajralib turardi, u tayyorgarliksiz darvozani yorib oʻtishni bilardi.

## Shaxsiy hayoti
Otasi Ivan Vasilyevich Fyodorov ham futbolchi boʻlgan, Oʻrtasaroy qishlogʻida futbolni rivojlantirgan. Onasi Mariya Fedorovna Fedorova. Xotini Svetlana bilan 1977-yil kuzida oila qurgan.

## Manbalar


## Havolalar
* Transfermarkt (igrok)
* Olympedia
* FootballFacts.ru
Fexner Gustav Teodor

FEXNER (Fechner) Gustav Teodor (1801.19.4, GrossZerxen — 1887.18.11, Leypsig) — nemis psixologi, fizik, faylasuf. Leypsig universitetining fizika professor (1934 — 1940). Psixofizikaga asos solgan, qalb va vujud munosabati toʻgʻrisidagi masalani psixofizik parallelizm vositasida yechishga uringan. VeberFexner qonunini yaratganlardan biri. Psixologiyada, shuningdek, estetikada eksperimental metodlarni tatbiq etishga asosiy eʼtibor bergan.
Fyon

**Fyon** (lot. favonius — iliq gʻarbiy shamol) — togʻli oʻlkalarda togʻlardan vodiylarga, yuqrridan pastga tomon esuvchi ilik va quruq kuchli shamol. Fyon togʻ tizmasini oshib, pastga tushayotganda adiabatik jarayon sababli isib kuriydi, baʼzan qor koʻchkilariga sabab boʻladi. Oʻzbekistonda Chirchiq va Fargʻona vodiylarida koʻp kuzatiladi. Fyon qisqa muddat, sutkadan kam, baʼzan 5 sutka davom etishi mumkin. Ekinlarga garmsel kabi taʼsir koʻrsatadi. Fyonning zararli taʼsirini kamaytirish uchun ixota daraxtzorlari barpo etiladi.