Yevgeniy Velixov

**Yvgeniy Pavlovich Velixov** (1935-yil 2-fevralda tugʻilgan - 2024-yil 5-dekabr; rus.) — Rossiya Federatsiyasidagi fizik va ilmiy rahbar. Uning ilmiy qiziqishlari orasida plazma fizikasi, lazerlar, boshqariladigan yadro sintezi, energetika va magnithidrodinamika (yuqori quvvatli impulsli MHD generatorlari) kabilar kiradi. U 1500 dan ortiq ilmiy nashrlar, qator ixtiro va kashfiyotlar muallifi.

Hozirda u Kurchatov instituti prezidenti (Igor Kurchatov nomidagi) va Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik palatasining birinchi kotibi (rahbari) lavozimlarida ishlaydi. U Rossiya Fanlar akademiyasining a'zosi va Sovet Ittifoqi Fanlar akademiyasining vitse-prezidenti boʻlgan.

## Faoliyati
Yevgeniy Velixov 1958-yilda M.V.Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetining (MDU) fizika fakultetini tamomlagan va u yerda nazariy fizika sohasini oʻrgangan. 1958-yildan 1961-yilgacha aspiranturada tahsil oldi. Bitiruv malakaviy ishini tugatgandan soʻng u "Kurchatov instituti" Rossiya ilmiy-tadqiqot markazi (RRC) ning prekursor muassasasi *- Atom energiyasi institutida* kichik ilmiy xodim sifatida ish boshladi. U ilmiy faoliyatining koʻp qismini ushbu mashhur federal ilmiy agentlikda koʻtarilish bilan oʻtkazdi.

Suyuqlik va plazma beqarorligi haqidagi uning dastlabki ishi 1959-yilda magnetorotatsion beqarorlik va 1962-yilda elektrotermik beqarorlik kashf qilinishiga olib keldi.

1964-yilda fizika - matematika fanlari doktori ilmiy darajasini olishdan oldin nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.

1968-yilda u Moskva davlat universitetining fizika kafedrasida atom fizikasi, plazma fizikasi va mikroelektronika professori unvonini oldi. 1973-yilda 1988-yilgacha kafedra mudiri lavozimida ishladi. 1971-yilda u Kommunistik partiyaga a'zo boʻldi.

1971—1978-yillarda SSSR Fanlar akademiyasining filiali boʻlgan Magnit laboratoriyasi (1956-yil) (keyinchalik TRINITY Davlat ilmiy markazi deb ataladi) va 1961-yildan Kurchatov instituti  Troitskdagi boʻlimi direktori boʻlgan.

1972-yilda u Kurchatov atom energiyasi institutining (KIAE) ushbu filialida bazaga ega boʻlgan Moskva fizika-texnika institutida (MIPT, koʻproq "Fistech" nomi bilan mashhur) energiya va kosmik plazma tadqiqotlari boʻlimiga asos solgan.

1975-yilda u fizika va energetika muammolarini oʻrganish uchun Phystechda yana bir yangi kafedrani tashkil etdi va bu plazma energiyasi kafedrasi deb ataldi. Keyingi yili u plazma va yuqori bosim fizikasi, kvant optikasi, lazer va kosmik texnologiyalarga ixtisoslashgan termoyadroviy energiya boʻlimi boʻlgan *Energiya uchun fizika fakultetining* (FPFE) birinchi dekani etib tayinlandi. O'n yil oʻtgach, 1986-yilda u FPFE ilmiy direktori lavozimiga koʻtarildi. 1986-yilda u Mixail Gorbachevning ilmiy maslahatchisi boʻlgan va Chernobil fojiasini bartaraf etishda yordam bergan.

1988-yilda u Kurchatov instituti direktori va ITER termoyadroviy eksperimental tokamakni yaratish boʻyicha xalqaro dastur (Rossiya, AQSh, Yevropa Ittifoqi va Yaponiya) raisi etib tayinlangan. 1992-yildan hozirgi kungacha uning prezidenti boʻlib kelmoqda. 2009-yilda ITER boshqaruv organi boʻlgan ITER Kengashi raisi etib saylangan.

U, shuningdek, "Gazprom" ning shoʻba korxonasi "Rosshelf" (dengiz tubida neft va gaz qazib olish kompleksini rivojlantirish boʻyicha Rossiyaning offshorni rivojlantirish kompaniyasi) aksiyadorlik jamiyatining prezidenti va RELCOM direktorlar kengashi hamraisidir.

Yevgeniy Velixov hozirda Moskvada istiqomat qiladi.

## Mukofotlar
Yevgeniy Velixov dunyo ilmiy va muhandislik hamjamiyatida oʻzining koʻp qirrali faoliyati bilan mashhur boʻlib, u bir nechta mukofotlarga sazovor boʻlgan, jumladan:

* AQSh Milliy muhandislik akademiyasining a'zosi (2003)
* SSSR Fanlar akademiyasi muxbiri (1968); Sovet Ittifoqi Fanlar akademiyasining aʼzosi (1974); Sovet Ittifoqi Fanlar Akademiyasi (1978-1991) va Rossiya Fanlar Akademiyasi (1991-1996) vitse-prezidenti.
* Rossiya Fanlar akademiyasining Axborot texnologiyalari va kompyuter texnikasi va avtomatika boshqarmasining akademik-kotibi (1983-yildan).
* Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1985); SSSR Davlat mukofoti laureati (1977); Lenin mukofoti sovrindori (1984); SSSR Fanlar akademiyasining MD Millionshchikov mukofoti (1986); Rossiya Federatsiyasi Davlat mukofoti (2003); "Global energiya mukofoti" (2006); Shuningdek, Amerika fizika jamiyati Szilard mukofoti va Butunjahon olimlar federatsiyasining "Fan va tinchlik" mukofoti sovrindori.
* Rossiya Federatsiyasi Mehnat Qahramoni (2020)
* Leninning uchta ordeni
* 1-darajali (2015-yil), 2-darajali (2005), 3-darajali (2000) va 4-darajali (2010-yil) “Vatanga xizmatlari uchun” ordenlari.
* Jasorat ordeni
* Mehnat Qizil Bayroq ordeni
* Shvetsiya Qirollik muhandislik fanlari akademiyasining faxriy a'zosi.
* Sankt-Peterburgdagi Ioffe institutining faxriy a'zosi.
* Notr-Dam universiteti (Indiana), Uilyam Xovard Taft universitetida (Kaliforniya, AQSh) va London universitetida (Buyuk Britaniya) doktor.
* AQShning Rino va Bolgariyaning Plovdiv shahri faxriy fuqarosi.
* 3-darajali "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni (Ukraina, 2011-yil 26-aprel) - Chernobil fojiasi oqibatlarini bartaraf etish, xalqaro gumanitar dasturlarni amalga oshirishdagi muhim shaxsiy hissasi, koʻp yillik samarali jamoat faoliyati uchun.
* 2-darajali Quyosh ordeni (Yaponiya)

## Manbalar