open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Azoimid

**Azoimid**, HN3 – azotning vodorod bilan hosil qilgan kislotasi, tuzilishi. Suvsiz azoimid oʻtkir hidli, zaharli, rangsiz suyuqlik, qaynash temperaturasi – 37 °C, suyuqlanish temperaturasi – 80 °C, portlovchi modda, qizdirilganda, ishqalanganda yoki sal zarbalanganda darhol detanatsiyalanadi. Suvli eritmalarda A. NQ va N3 ionlariga dissotsiatsiyalanadi, kislotalik kuchi sirka kislotasiga yaqin. Oksid-lovchi xossaga ega. A.ning kuchli xlorid kislota bilan aralashmasi oltin va plati-nani eritadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azoksibirikmalar

**Azoksibirikmalar** – sariq kristall moddalar. Tarkibida azoksiguruh boʻlgan organik birikmalar; spirtda, efirda yaxshi eriydi, suvda eri-maydi. A.ning rangi ularning tarkibida azoksiguruh borligidandir. Elektro-litik usulda qaytarilsa, azobirikmalarga, konsentrlangan sulfat kislota ta’sirida esa oksiazobenzollarga ayla-nadi. Sanoatda A. nitrozobirikmalarga arilgidroksilaminlar ta’sir ettirib olinadi. Azobenzol va benzin olish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azoboʻyoqlar

**Azoboʻyoqlar** – molekulasida aromatik radikallar (ba’zi geterotsi-klik birikmalar)ni birlashtiruvchi bir yoki bir necha azoguruh boʻlgan organik boʻyovchi moddalar. Odatda A. tarkibiga muayyan sondagi aminoguruh, oksiguruh va boshqa guruhlar kiradi. Azoguruh soniga qarab mono-, di-, tri- va poliazoboʻyoqlar boʻlishi mumkin. A. molekulasi tarki-bida auksoxromlar boʻladi. Azobirik-malarda esa auksoxromlar boʻlmaydi. A. xilma-xilligi va sifati jihatidan boʻyoqlar orasida birinchi oʻrinni egal-laydi. Ularni hosil qilish uchun, av-valo, aromatik aminlar dia-zotirlash reaksiyasiga kiritiladi. Bunda hosil boʻlgan diazobirikmalarga, odatda aro-matik aminlar yoki fenollar ta’sir et-tirib, A. olinadi. A. kislotali, asosli, erimaydigan boʻyoqlar va boshqalarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, pigment A., lok A., moy va spirtda eriydigan A., atsetat ipagini boʻyaydigan A. va boshqa boʻladi. A. toʻqimachilik sanoatida, lok-boʻyoq, poli-grafiya, koʻnchilik, qogʻoz, rezina sanoa-tida va sanoatning boshqa tarmoqlarida ishlatiladi (qarang Sintetik boʻyoqlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azometin boʻyoqlar

**Azometin boʻyoqlar** – molekula-222sida xromofor guruhlar boʻlgan organik boʻyovchi moddalar. Azometin boʻyoqlar toʻq rangli boʻlishi bilan azoboʻyoqlardan farq qiladi. Ular aromatik yoki geterotsiklik aldegidlar va aminlarni hamda aromatik nitrozo-birikmalarni faol metilen guruhli birikmalar bilan oʻzaro ta’sir ettirish va boshqa yoʻllar bilan olinadi. Sintetik usulda olingan dastlabki boʻyoqlardan biri boʻlgan toʻq qizil rangli mureksid ham Azometin boʻyoqlar ga kiradi. Azometin boʻyoqlar rangli fotografiya va toʻqimachilik sanoatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azonallik

**Azonallik** (yun. a – inkor qoʻshimchasi va zone – zona) – mav-jud hududning zonal xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan biron hodisaning tarqalishi (qarang Geografik zonallik). A. tekisliklarda tabiiy A. (iqlimiy A., tuproq, A. gi, oʻsimlik A.gi, landshaft A.gi va boshqalar) va togʻlarda balandlik A.gi boʻlishi mumkin. Yerning ichki kuchlari (geologik tuzilishi, relefning mor-fostrukturasi va hokazo) bilan bogʻliq. A. omillarining ta’siri togʻlarda keskin bilinadi. A.ning zonallik bilan birga regional landshaft komplekslari shak-llanishi aniqlanadi. A.ning bir turi – intrazonallik.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azor antitsikloni

**Azor antitsikloni** – Atlanti-ka okeanining Shimoliy yarim shardagi sub-tropik va tropik qismi ustidagi yuqori atmosfera bosimi oblasti. Markazi – 35-parallelda, Azor o.lari yaqinida. Azor antitsiklonining bir tarmogʻi qishda Saxroi Ka-birga, yezda esa Oʻrta dengizga va Janubiy Yevropaga kirib boradi. Azor antitsiklonining marka-zida bosim yanvarda 1022 mb dan yuqori, iyulda 1025 mb dan ziyod. Azor antitsikloni okeanning shu qismida butun yil davomida si-klonlarga nisbatan antitsiklonlarning koʻp boʻlib turishidan vujudga keladi. Azor antitsikloni Shimoliy Tinch okean antitsikloni bilan Shimoliy yarim shardagi dengiz tropik havo massalarining markazi hisoblanadi. Bu havo massalarining Atlantika qutbiy frontida qutb havo massalari bilan oʻzaro toʻqnashishi natijasida okean ustida koʻplab siklonlar vujudga keladi, bu esa Yevropa ob-havosi va iqlimiga katta ta’sir koʻrsatadi. Azor antitsiklonining ichki qismida bulut kam, havo quruq boʻladi. Azor antitsiklonining ancha quyi kengliklarida, ekvatorga yaqin joylarida Shimoliy Atlantika passat sha-mollari esib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azor orollari

**Azor orollari** (portugalcha Ilhas dos Acores – Qarchigʻaylar oroli) – At-lantika okeanining shimoliy qismidagi ar-xipelag. Pireneya yarim oroldan gʻarbda. Portu-galiya tarkibida. 9 ta yirik orol va kelib chiqishi vulkanik boʻlgan bir qancha riflardan iborat. Gʻarbdan sharqqa qariyb 600&nbsp;km ga choʻzilgan. Maydoni 2,3 ming km². Relefi togʻli, balandligi 2351 m gacha (Piku o.dagi Piku togʻi). Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Issik va qaynoq suvli hamda mineral buloq koʻp.&nbsp;Iqlimi subtropik, dengiz iqlimi; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 14°, iyulning temperaturasi 22°; yillik oʻrtacha yogʻin 800&nbsp;mm chamasida. togʻ yon bagʻirlari oʻrmonlar bilan qoplangan, makvis chakalak-zorlari bor. 1431–53 yillarda Azor orollari ga por-tugallar borib oʻrnashgan. Aholi sitrus oʻsimliklar oʻstirish, tokchilik, ananas, banan yetishtirish bilan shugʻullanadi. Azor orollari Trans-Atlantika havo va dengiz yoʻllari 223kesishgan joyda. Asosiy portlari: Pon-ta-Delgada, Orta.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azot muvozanati

**Azot muvozanati** – organizmga bir kecha-kunduzda ovqat tarkibida kirgan azot bilan undan tashqariga chiqqan (siydik va najas bilan) umumiy azot ora-sidagi farq. Voyaga yetgan organizmning normal holatida Azot muvozanati mavjud. Oʻsayotgan yosh organizm musbat Azot muvozanatiga ega, ya’ni uning tashqariga chiqarayotgan azoti qabul qilgan azotidan kam. Yetilgan kat-ta organizm toʻla Azot muvozanatida boʻladi, ya’ni bir kecha-kunduzda kabul qilingan azot miqdori tashqariga chiqarilgan azot miqdoriga teng boʻladi. Manfiy Azot muvozanati ovqat bilan qabul qilingan azot yetishma-ganda, ayniqsa ayrim aminokislotalar ovqatda yetarli boʻlmaganda, ba’zi kasalliklarda kuzatiladi. Bunda tashqariga chiqarilgan umumiy azot ovqat bilan qabul qilingan azotdan ortiq boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azot oksidlari

**Azot oksidlari** — azotning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. Azot oksidlari azoy va kislorod molekulalarining birikishidan hosil boʻlib, reaksiya issiqlik yutilishi bilan boradi. Baʼzilari termodinamik jihatdan beqaror. Azotning quyidagi oksid N2O, azot (I)-oksid NO, azot (3)-oksid N2O3, azot (GU)-oksid NO2, azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (V)-oksid N2O5. Azot (1)-oksid N2O — rangsiz (kulduruvchi gaz), Tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi, xushboʻy shirinroq gaz, suvda oz miqdorda eriydi; kislota, ishqor va suv bilan birikmalar hosil qilmaydi; yuqori (900°) temperaturada azot bilan kislorodga ajra-ladi, havo bilan aralashmasi tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi. Azot (N)-oksid NO — rangsiz gaz, suvda kam eriy-di, havodagi kislorod bilan oksidlanib, azot (IV)-oksidga aylanadi; birikish reaksiyalariga kirishadi; nitrat kis-lota ishlab chiqarishda asosiy oraliq mahsulot hisoblanadi. Azot §-oksid ammiakni katalitik oksidlash yoki azot bilan kislorod aralashmasini Volta yoyidan oʻtkazish orqali olinadi. Azot (1P)-oksid N2O3 — qoʻngʻir tusli gaz, kon-densatlanganida koʻk tusli suyuqlikka aylanadi; suv bilan birikib, nitrit kis-lota (HNO2) hosil qiladi. Azot (II)- va (1U)-oksidlar aralashmasini sovitish natijasida hosil boʻla-di; beqaror modda. Azot (IV)-oksid NO2 — qoʻngʻir rangli gaz, suv bilan birikib, nitrat kislota (HNO3) va nitrit kislota hosil qiladi. U kuchli oksidlovchi, raketaning suyuq yonilgʻisini oksidlash, organik moddalarni nitrolash uchun ishlatiladi. Azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (U)-oksid N2O5 — rangsiz kristall modda. Amalda deyarli ishlatilmaydi. Azot oksidlari fiziologik faol moddalardir.
sanoat kimyosida muhim oraliq azot oksidi yonish tizimlarida hosil boʻladi va momaqaldiroqda chaqmoq chaqishi natijasida hosil boʻlishi mumkin. Sutemizuvchilarda, jumladan, odamlarda nitrat oksidi koʻpgina fiziologik va patologik jarayonlarda signal beruvchi molekula hisoblanadi.  edi. 1992 yilda „Yil molekulasi“. 1998 yil Nobel mukofoti fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha kashfiyoti uchun berildi oksidning yurak-qon tomir signalizatsiya molekulasi sifatidagi roli.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Yana qarang
*Oksid
*Oksidlanish darajasi
Azot ftoridlari

**Azot ftoridlari** – rangsiz, uziga xos hidli gazlar. Ularga azot triftorid (NF3), tetraftorgidrazin (N2F4), diftoramin (NF2H), diftordia-zin (N2F2), nitrozil ftorid (FNO), nitril ftorid (FNO2), triftoraminoksid (NOF3), xlordiftoramin (NC1F2), ftoramin (NH2F), dixloftoramin (NC12F) va boshqa kiradi. Ba’zan ftorazid (N3F) va nitroksiftorid (NO3lap ham Azot ftoridlari ga kiritiladi. Azot ftoridlari – kuchli oksidlovchilardir. Azot triftorid va nitrozil ftoriddan boshqalari termodinamik jihatdan beqaror. Azot ftoridlari organik moddalar sintez qilishda, tetraftorgidrazin esa suyuq yonilgʻi bilan ishlaydigan raketalarda yonilgʻini oksidlovchi vosita sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azot toʻplovchi mikroorganizmlar

AZOT TOʻPLOVCHI MIKROOR-GANIZMLAR, azotfiksatorlar – at-mosferadagi molekulyar azot (N2) ni oʻzlashtiruvchi va uni organik birik-malarga oʻtkazuvchi mikroorganizmlar. Azot toʻplovchi mikroorganizmlar m. ga dukkakli oʻsimliklar (beda, sebarga, noʻxat va boshqalar) bilan simbioz hayot kechiruvchi Phisobium turkumiga mansub bakteriyalar (qarang Tuganak bakteriyalar) ki-radi. Dukkakli oʻsimliklar eqilgan har bir gektar maydonda yiliga 100– 250&nbsp;kg va undan ortiq atm. azoti toʻplanadi. Beda ildizida toʻplangan biologik azot tuproq unumdorligini oshiradi, tuproq tarkibidagi chirindi miqdorini koʻpaytiradi, tuproqning gidrolitik kislotaligini pasaytiradi. Dukkak-siz oʻsimliklar (qandogʻoch, jiyda va boshqalar) ildizida tuganaklar hosil qiluvchi ak-tinomitsetlar ham Azot toʻplovchi mikroorganizmlar m. hisoblanadi. Ba’zi azot toʻplovchi bakteriyalar ayrim tropik oʻsimliklar bargi toʻqimalarida tuganaklar hosil qilib rivojlanadi. Tuproqda va suv havzalarida erkin yashovchi sporali anaerob bakteriya – klostri-dium, aerob sharoitda yashovchi mikro-organizmlar – azotobakter (qarang Azoto-bakterin), oligonitrofillar (azotsiz oziqmuhitida yashovchi bakteriyalar) ham azot toʻplovchi faol mikroorganizmlarga kiradi. Koʻk-yashil suvoʻtlarning koʻpchilik turlari (Nostoc, Anabaena va boshqalar), ayrim toʻq-qizil oltingugurt bak-225teriyalar va yashil bakteriyalar ham ak-tiv Azot toʻplovchi mikroorganizmlar m. dir. Azot toʻplovchi koʻk-yashil suvoʻtlarning 80 turi ma’lum boʻlib, 45 turi Oʻrta Osiyo tuproqlari va suv havzalarida tarqalgan. Ayrim zamburugʻ turlari, achitqilar, spiroxetlar va boshqa ham atm. azotini toʻplashda ishtirok etadi. Azot toʻplovchi mikroorganizmlar m. tabiatda azotning aylanishida, xususan oʻsimlikni oʻzlashtira olish mumkin boʻlgan azot bilan ta’minlashda, ya’ni atm. azotini oʻsimliklar foyda-lanadigan koʻrinishga keltirishda katta ahamiyatga ega (qarang Azotfiksatsiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azotlash

**Azotlash** – kimyoviy-issiqlik ish-lovi berish usullaridan biri. A. poʻlat, titan, ba’zi qotishmalardan tayyorlangan detallarning sirtqi qatlamini azotga toʻyintirishdan iborat. Detalning azotga toʻyintirilgan sirtqi qatlami juda qattiq, yeyilishga va zanglashga chidamli boʻlib qoladi. Yuqori temperaturalar ta’sirida boʻladigan va ishqalanuvchi detallar, dvi-gatel klapanlari, tishli gʻildiraklar va boshqa detallarning ish sirti azotlanadi. Detallarga uzil-kesil issiqlik ishlovi berilib va silliqlanib, zarur oʻlchamga keltirilganidan keyingina A. amalga oshiriladi. Poʻlat detallarning sirtqi qatlami ammiak oqimida 500–600° temperaturada azotlanadi. Buning uchun detal ogʻzi zich berkitiladigan mufel pech-ta joylanadi. Mufelga ammiak (NH3) yuboriladi, ammiak azot bilan vodorodga parchalanadi. Azot atomlari detalning sirtqi qatlamiga diffuziyalanadi. Azot temir bilan reaksiyaga kirishib, qattiq ni-tridlar hosil qiladi, natijada detalning azotlangan sirtqi qatlami qattiq boʻlib qoladi. Titan qotishmalarni A. 850–950° temperaturada oʻta toza azot muhitida amalga oshiriladi. Ad.:Toʻraxonov A. S, Metallshunoslik va termik ishlash, T., 1968.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azotli iprit

**Azotli iprit** – organik birikma, rangsiz suyuqlik. Suvda yomon, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Azotli iprit iprit (dixlordietilsulfid)dan tarkibidagi oltingugurt oʻrniga kiritilgan azot bilan farq qiladi. Ularning kimyoviy xossalari molekulasi tarkibida uchlamchi azot atomi va galogen atomi boʻlishiga bogʻliq. Azotli iprit mineral kislotalar ta’sirida suvda eriydigan, pikrin kislota ta’sirida esa suvda kam eriydigan tuz hosil qiladi. U me’da-ichak, nafas yoʻllarini kuchli zaharlash va terini yaralantirish xususiyatiga ega. Bunday moddalar hujayra boʻlinishini susaytirgani uchun koʻpchiligi (embixin, nov-embixin va boshqalar) tibbiyotda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naftollar

**Naftollar**, oksinaftal inlar — naftalin hosilalari. Molyar massasi 144,16. Tarkibida 1 ta gidroksil (ON) guruh boʻlib, uning joylanishiga qarab va naftollarga boʻlinadi. Kimyoviy xossalariga koʻra, fenollarga yaqin turadi. Naftalinsulfokislotalarni ishqorlar bilan suyuqlantirib olinadi. Asosan, azoboʻyoklar va organik yarim mahsulotlar olishda ishlatiladi.

## Manbalar
Azotfiksatsiya

**Azotfiksatsiya**, azot toʻplash – mikroorganizmlarning molekulyar azotni oʻzlashtirib, undan azotli birikmalar hosil qilish jarayoni. Asosiy azot toʻplovchi mikroorganizmlar tuganak bakteriyalardir. Ularga dukkaklilarda va boshqa oʻsimliklar bilan simbioz yashab, at-mosfera azotini oʻzlashtiruvchi bakte-riyalar hamda koʻk-yashil suvoʻtlar, azoto-bakter, aktinomitsetlar, klostridiyalar vakillari va boshqa tuproq bakteriyalaridan iborat erkin yashovchi mikroorganizmlar kiradi. Molekulyar azotni biologik oʻzlashtiruvchilardan ratsional foyda-lanish hosilni oshirishga va mineral oʻgʻitlardan tejamli foydalanishga im-koniyat yaratadi.Fransuz olimi J. Bussengo yuksak oʻsimliklar, mas, dukkaklilar bilan sim-bioz holatda yashovchi azot toʻplovchilar ustida birinchi aniq tajribalar oʻtkazgan (1838). Ingliz olimlari G. Gelriger va G. Vilfart oʻz ilmiy ishlarida dukkakli oʻsimliklar ildi-zidagi soʻgalsimon oʻsimtalar bilan oʻsimlikning erkin azotni toʻplashi oʻrtasida bogʻliqlik borligini isbotlab berdilar (1888). 1866-yilda rus olimi M. S. Voro-nin tuganak toʻqimalaridagi mikroskop tanachalarni tavsiflab bergan. Golland mikrobiologi M. Beyerink 1888-yilda tu-ganak bakteriyalarni toza holda ajratib olgan. U tuganak bakteriyalar molekulyar azotni oʻzlashtirib, tuganaklar hosil qilishini asoslab berdi. Rus olimi S. N. Vinogradskiy 1893-yilda birinchi boʻlib azot toʻplovchilarni toza holda ajratib olishga muvaffaq boʻldi. Bu Clostridium pasteurianum deb atalgan spora hosil qiluvchi anaerob tayoqchalar edi (qarang Ana-eroblar). M. Beyerink 1901-yilda moleku-lyar azotni oʻzlashtirish qobiliyatiga ega boʻlgan aerob bakteriya – Azotobacter ni kashf qiladi (qarang Aeroblar).Toza bakteriyalar gazsimon azotni oʻzlashtirmaydi. Bu jarayon faqat yuksak oʻsimliklar bilan simbioz holatda yuz beradi. Bakteriyalar oʻsimlik sintez qilgan organik birikmalar bilan, oʻsimliklar esa oʻz navbatida tuganaklardagi bogʻlangan azot birikmalari bilan oziqdanadi. Bo-glangan azot tuganaklardan aminokis-lota shaklida oʻsimlikning yer ustki qismiga oʻtadi. Oʻzlashtirilgan azotning bir qismi ildiz orqali tuproqqa oʻtadi. Unumli azot toʻplanishini ta’minlovchi dukkakli oʻsimliklar bilan tuganakli bakteriyalar oʻrtasidagi munosabat ma’lum tadbirlar majmuasi (optimal na-mlik, yaxshi aeratsiya, temperatura, rN, harakatchan fosfor, kaliy, mikroelementlarning boʻlishi va boshqalar) yordamida amalga oshadi. Gʻoʻza – beda almashlab ekishda beda tuga-nak bakteriyalari har gektarda 100–150&nbsp;kg azot toʻplaydi.Ergash Ziyamuhamedov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azulenlar

**Azulenlar** – [bitsiklo (5.3.0) de-kapentanlar], oʻzaro kondensiyalangan 5 va 7 halqadan iborat bekzoid aroma-tik birikmalar. Eng sodda vakili azulen-dir (I). Azulen koʻk rangli plastinka holidagi modda. Suyuqlanish temperaturasi 98,5–99°, qaynash temperaturasi 170% konsen-trlangan mineral kislotalarda yaxshi eriydi. A. halqalarning nosimmetri-kligi sababli bipolyardir (II).Ayrim A. efir moylari tarkibida uchraydi. Tibbiyotda tish tozalovchi vo-sitalar tayyorlashda va atir-upa ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azot xloridlari

**Azot xloridlari** – azot bilan xlorning oʻzaro hosil qilgan birik-malari. Ular ammiak (NH3) va azoi-mid (N1M3)dagi vodorod atomlarining xlor atomiga almashinuvi natijasida hosil boʻladi. Azot (111)-xlorid (NC13) beqaror (portlovchi), sariq rangli, oʻtkir hidli moysimon modda. Nafas yoʻllarining shilliq pardasiga ta’sir etadi. Xlor azid (C1N3) esa rangsiz, nihoyatda beqaror suyuqlik. Kuchli port-lovchi; suv ta’sirida gidrolizlanib aj-raladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azurit

**Azurit** (frans. L’azur, arab, loju-vard – havo rang tosh, lazur) – mineral. Qattiqligi 3,5–4. S.ogʻ.–3,89. Rangi toʻq koʻk. Monoklin sistemasida taxtacha va prizmalar hosil qilib kristalla-nadi. Koʻpincha kukunsimon uyum holda uchraydi. Oynasimon yaltiraydi. Kislo-talarda uglekislota chiqarib yengil eriydi. Yer ustida misning birlamchi ruda minerali – xalkopirit, bornit, xira rangli rudalar va boshqalarning oksidlanishi hisobiga hosil boʻladi. A. bilan yonma-yon tugʻma mis, malaxit, kuprit, xrizokola va boshqa mis rudalarining oksidlanish zo-nasida uchraydi. A.ning tarkibida mis 55,3%. A. mis olish, toʻtiyo va koʻk rang ishlab chiqarishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azfariy

**Azfariy** (taxallusi; asl ismi Mirza Alibaxt) (1760, Dehli – 1819, Madras) – shoir, olim, tarjimon. Bo-buriylar sulolasidan. Musiqa, harb va tabobat ilmini mukammal oʻrgangan, turkiy, urdu, forsiy va arab tillarida ijod qilgan. 3 devoni, "Voqioti Az-fariy" va boshqa tarixiy-biografik asarlari; "Farhangi Azfar;:y" ("Azfariy lugʻati"), "Mezoni turkiy", "Nasabi tur-kiyi chigʻatoyi", "Nasabi turkiy" kabi 15 dan ortiq kitoblari bor.Ularda bobo til (turkiy til) va uning grammatikasini oʻrganishga da’vat etgan, uning lugʻaviy boyligini na-moyish qilgan. Navoiyning "Mahbub ul-qulub" va Boboʻrning "Aruz risolasi"ni "Aruzzoda" nomi bilan fors tiliga nazm va nasrda tarjima qilgan. "Aruzzoda"ning 1836-yilda kotib Mahmudali Sayd koʻchirgan qoʻlyozmasi Madras davlat sharq qoʻlyozmalari kutubxonasida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aid

**Aid** — yunon mifologiyasida yer osti dunyosi va oʻliklar saltanatining xudosi. Shuningdek mazkur saltanatning oʻzi ham aid deb atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ai jal

**Ai jal** (Ayzaul) — Hindistondagi shahar, Mizoram shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 154 ming kishi (1991). Hunarmandchilik buyumlari ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayb eʼlon qilish

**Ayb e’lon qilish** – ayb-230dor sifatida javobgarlikka tortish haqidagi qarorni ayblanuvchiga e’lon qilish. Muayyan shaxs tomonidan qilingan jinoyat haqida yetarli dalil (asos) toʻplangandan soʻng Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 46; 98–100- va 110-moddalariga binoan qaror chiqarilib, unda ayblanuvchiga qoʻyilayotgan ayb aniq koʻrsatiladi. Ushbu qaror bilan tanishuv paytida ayblanuvchi oʻzining qanday jinoyat qilishda aybla-nayotganini aniq bilib oladi va tushun-tirish beradi. Ayb e’lon qiluvchi shaxs ayblanuvchiga ayb hamda qoʻllanilayotgan qonun mazmunini uning oʻzini himoya qilish uchun zarur protsessual huquqlarini tushuntirib berishi shart. Ayblanuvchi mazkur qaror bilan tanish-ganligi uchun imzo chekadi. Soʻngra e’lon qilingan aybning barcha bandlari boʻyicha qayta boshdan soʻroq qilinib, oʻz aybiga iqrormi, yoʻqmi ekanligi aniqlanadi. Tergov tugagunga qadar ayblanuvchining asosli qoʻshimcha iltimoslari bajarila-di, vajlar tekshirib koʻriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz

**Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz** – ariza be-ruvchining oʻzi sodir etgan jinoyati toʻgʻrisida u shu jinoyatni sodir etishda gumon qilinmasdan va unga ayblov e’lon qilinmasdan oldin bergan xabari (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 113-modda). Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz o.t.a. ogʻzaki yoki yozma boʻlishi mumkin. Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud ogʻzaki xabar-nomani bayonnomada aks ettiradi, unga arz qiluvchining shaxsiga doir ma’lumotlar kiritiladi va unda arzning mazmuni bi-rinchi shaxs nomidan bayon qilinadi, ba-yonnomaga arz qiluvchi va surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sudya imzo chekadi. Arz surishtiruvchi, tergovchi, proku-ror va sud tomonidan ushbu Kodeksning 112-moddasida koʻrsatilgan qoidalarga muvofiq baholanadi. Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz o.t.a. ushbu Ko-deksning 322-moddasi l-qismi (5-bandi) talabiga koʻra jinoyat ishini qoʻzgʻatishga asoslardan biridir. Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 54-modda 2-qismi, 55-modda l-qismi "a" bandiga asosan bunday arz jazoni yengillashtiruvchi holat, deb topilishi shart.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayblov xulosasi

**Ayblov xulosasi** – jinoyat yuzasidan tergov natijasida aniqlangan holatlar va ayb mazmuni bayon etilgan protsessual hujjat. Ayblanuvchi va uning himoyachisini jinoyat ishidagi barcha materiallar bilan tanishtirib boʻlgach, tergovchi, basharti ishni sudga yuborish uchun yetarli asoslar borligi toʻgʻrisidagi fikri oʻzgarmagan boʻlsa, Ayblov xulosasi tuzadi. Ayblov xulosasi tavsif-asoslantirish va xulosa qismlaridan iborat boʻladi. Tavsif qismida dastlabki tergovda aniqlangan holatlar: jabrlanuvchi, shuningdek ayblanuvchi toʻgʻrisidagi ma’lu-motlar; ayblanuvchining aybdorligini tasdiqlovchi dalillar, ayblanuvchining oʻzini himoya qilish uchun keltirgan vajlar va ularni tekshirish natijalari bayon qilinadi. Xulosa qismida ayblanuvchining shaxsi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar keltiriladi hamda e’lon qilingan ay-blovning mazmuni JKning shu jinoyatni nazarda tutgan moddasi yoki moddalarini ham koʻrsatgan holda bayon qilinadi. Ayblov xulosasida bayon qilingan holatlarni tasdi-klovchi ish sahifalari koʻrsatilishi ke-rak. Ayblov xulosasi qayerda va qachon tuzilganligi koʻrsatilib, tergovchi tomonidan imzola-nadi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 379-modda).232A.x.ga tergovchining fikricha sud majlisiga chaqirilishi lozim boʻlgan shaxslarning roʻyxati, shuningdek qoʻllangan ehtiyot choralari, gumon qilinuvchi va ayblanuvchi qancha vaqt qamoqda saqlanganligi toʻgʻrisidagi, ashyoviy dalillar, fuqaroviy da’voni va mol-mulkning musodara qilinishi ehtimolini ta’minlash choralari, sud chiqimlari toʻgʻrisidagi ma’lumotlar ilova kilinadi. Tergovchi Ayblov xulosasi ni im-zolaganidan keyin jinoyat ishini darhol prokurorga yuboradi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK 380–381-moddalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aybona

**Aybona** – shariatga binoan bi-ror kimsa jamoat tartibini buzsa (ichkilikxoʻrlik, qimorbozlik kabi), axloqsizlik qilsa, biror kosib bozorga sifatsiz buyum ishlab chiqib sotsa va hokazo man etilgan ishlarni qilsa, uning gunohi evaziga undirib olinadigan pul yoki narsa.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Ayvazovskiy

**Ivan Konstantinovich Ayvazovskiy (Gayvazovskiy)** (1817.17.7, Feodosiya — 1900.19.4) — rus rassomi. Armani oilasida tugʻilgan. 1845-yildan akademik, 1847-yildan professor, 1887-yildan Peterburg Birlashgan Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi. Shuningdek, bir qator Yevropa Birlashgan Assotsiyatsiyalarining aʼzosi boʻlgan. 1845-yildandan Feodosiyada yashagan. Ayvazovskiy merosi 6 mingga yaqin rassomlik asarlarini tashkil etadi. Ayvazovskiy asarlari aso-san dengiz manzaralariga bagʻishlangan, bepoyon okean va dengizlarning qudratli toʻlqin va toʻfonlari, ularning sokinligi, botayotgan quyosh nurida suvning jilvalanishi, oydin tun manzaralari tiniq va yorqin boʻyoqlar bilan nafis ifodalanadi. Ayvazovskiyning „Toʻqqizinchi val“ (1850) asarining mazmuni dramatik boʻlishiga qaramay, kishida gʻussa tugʻdirmaydi; „Tungi boʻron“ (1864), „Shimoliy dengizdagi boʻron“ (1865), „Boʻron“ (1872), „Dengizda oydin tun“ (1878), „Qora dengiz“ (1881), „Feodosiyada oy chiqishi“ (1892) kabi manzaralari tundagi tabiyatning rangtasviridagi lirik ifodasidir. „Venetsiya“ (1849), „Malaga“ (1854), „Rodos oroli“ (1861), „Krit orolida“ (1867) kabi asarlari rassomning chet elga sayohatlari natijasidir. 1880-yilda Feodosiyada badiiy ustaxona va rasmlar galereyasini tashkil etdi, keyinchalik bular Ayvazovskiy nomi bilan atala boshlandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayvon

**Ayvon**– Oʻrta Osiyoda iqlimiy sharoit (asosan yoz fasli)ga moʻljallab qurilgan usti yopiq, 1, 2 yoki 3 tomoni ochiq bino. Ayvonning shimolga qaratib solinadigan (ters ayvon) va janubga qaratib solinadigan (oʻng ayvon, kungay ayvon) xillari boʻladi. Tuzilishi jihatidan Ayvonning dahliz-ayvon, ustunli ayvon, ravokli ayvon. kabi turlari bor. Ravoqli ayvonning eng murakkabi peshtoq shaklida quriladi. Ayvon sahni koʻpincha sufa (supa) deb ataladi. Ayvon, odatda, chiroyli qilib bezatiladi. Shifti va devorlari boʻyaladi, yogʻoch ustunlariga oʻyma naqshlar solinadi. Ayvon oʻzbek milliy me’morligida qadimgidan turar joy va jamoat binolarining muhim qismi boʻlib kelgan. Ayvon hovli, masjid, madrasa, doʻkon va saroylarda yozgi bino sifatida qurilgan. Ayvon joyning iqlimiy sharoitiga qarab turli shaklda quriladi. Masalan, Fargʻona vodiysida ayvon imorat oldiga qurilib, *peshayvon* deb yuritiladi. Buxoro ayvonlari baland va kambar (past) boʻladi. Toshkent va Samarqand ayvonlari koʻpincha xonalar oldi va oraligʻiga quriladi. Xorazm (koʻproq Xiva) ayvonlari atrofdagi xonalardan balandroq va shimoliy tomonga qaratib quriladi. Bunday ayvonlarni xorazmliklar *ullu ayvon* (katta yoki shoh ayvon) deyishadi. Xiva hovlilarida kambar (ters) ayvonlar ham boʻlib, ular koʻpincha xoʻjalik binolari oldiga quriladi. Ba’zi shevalarda (Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida) bostirma shaklidagi binolarni ham ayvon deb ataydilar. Xalq tilida (oʻzbekchada) binoning balkon, veranda kabi qismlari ham ayvon deb yuritiladi.

## Etimologiya

Ayvon so‘zi fors tiliga mansub bo‘lib, keyinchalik arab, turk va boshqa tillarga ham kirib borgan . Uning hozirgi forscha shakli eyvān bo‘lib, etimologiyasi aniq emas.

Ernst Gertsfeld va Valter Bruno Xenning kabi olimlar ushbu atama ildizi qadimgi forscha apadāna so‘ziga borib taqalishini taxmin qilganlar, biroq bu fikr hozirgi ilmiy adabiyotda qat’iy qabul qilinmaydi.Apadāna atamasi zamonaviy tadqiqotchilar “Apadana saroyi” deb ataydigan Persepolis majmuasida uchraydi. Unda podsho Doro I bir yozuvida shunday deydi: “Men, Doro, … ushbu apadānani qurdirganman.” Bu misolda so‘z aynan eyvon tipidagi inshootni anglatadi, saroyning o‘zini emas.

Qadimgi fors tilida ushbu so‘zning ma’nosi “himoyasiz, ochiq” degan mazmunga ega bo‘lib,[citation needed] bunday inshootning bir tomoni tabiat ta’siriga ochiq bo‘lishini ifodalagan. Biroq Persepolisdagi apadāna ustunlarga tayanadigan tekis tomli ayvon ko‘rinishida bo‘lib, shunga qaramay, inshootning faqat bir tomoni ochiq holda qurilgan.

Parfiyalar va Sosoniylar davriga kelib, eyvon ikki turda shakllangan: qadimgi ustunli ko‘rinishi va keyinroq paydo bo‘lgan gumbazli yopiqli shakli. Ikkala tur ham tabiiy sharoitlarga bir tomoni ochiq bo‘lgani sababli apadāna/eyvon deb atalishda davom etgan.[citation needed]

Ivan shakli esa Eron hududida ishlatiladigan variant bo‘lib, forscha talaffuzni aks ettiradi
.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aygun shartnomasi

**Aygun shartnomasi** – Ros-siya bilan Xitoy oʻrtasida Aygun shahrida tuzilgan shartnoma (1858). Amur daryosi boʻylab chegara chizigʻi oʻrnatishni belgi-lagan. Aygun shartnomasiga binoan, Amur daryosining soʻl qirgʻogʻidagi yerlar (Argun daryosidan to Amurning dengizga quyilishigacha boʻlgan yerlar) Rossiyaga qoʻshildi. Amoʻrning Ussuri daryosigacha choʻzilib ketgan oʻng sohilidagi yerlar esa Xitoyga oʻtdi. Natijada Rossiya va Xitoy kemalari Amur, Ussuri va Soʻngari daryolarida suzib yurish uchun teng huquqqa ega boʻldi. Ikki mamlakat shu daryolar orqali savdo-sotiq qiladigan boʻldi. Aygun shartnomasiga binoan Ussuri oʻlkasi boʻylab belgilangan chega-rani Tyanszin (1858) va Pekin (1860) shartnomalari qayta tasdiqladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aydar

**Aydar** (Haydar) – ustida tosh par-chalari uyulib yotgan qir, tepa, doʻnglar, ya’ni tosh kokilli doʻnglar. Shamol qirlarning ustki qismidagi gʻovak mayda jinslarni uchirib ketgach, yirikroq togʻ jinslari boʻlaklarining koʻrinib qolishidan hosil boʻladi. Joy nomlari tarzida ham uchraydi: Aydar shoʻrxogi, Aydar koʻli, Aydarli qishlogʻi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aye-aye

**Aye-aye**, Madagaskar qoʻloyogʻi (Daubentonia madagascariensis) – qoʻloyoqlilar oilasining yagona turi, lemurlar, ya’ni chala maymunlar kenja turkumiga mansub. Koʻrinishi maymunlarga oʻxshamaydi, 1860-yilda lemurlarga yaqinligi aniqlangan. Tanasining uz. 40 sm, baroqdumi 60 sm. Juni qattiq, qoramtir kulrang yoki qora. Boshi va quloqlari katta, oyoqlari bir xil uzunlikda. Bosh barmogʻi boshqa barmoqlariga qarshi qoʻyilmagan. Faqat keyingi oyoqlaridagi bosh barmoqlar tirnogʻi yassi. Madagaskarning shimoli-sharqidagi bambuk oʻrmonlari chakalakzorlarida yakka yoki juft boʻlib yashaydi. A.-asr– tungi hayvon, kunduzi baland daraxtlarning uchidagi shoxlar orasida quruq novda va barglardan yasagan uyasida ux-laydi. Hasharotlar, qushlarning tuxumi, bambukning yosh novdalari, shakar qamish va mango mevasi bilan oziqlanadi. Tabiiy yashash muhiti buzilishi tufayli A.-asrning yoʻqolib ketish xavfi tugʻilgan. Hozir A.-asr uchun Kusi-Mangabe orolida qoʻriqxona tashkil etilgan. A.-asr Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilotning Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayblov

**Ayblov** (huquqda) – muayyan jinoiy qilmishni sodir etganlikda ayblanib, jinoyat ishida ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilingan shaxsning aybdorligini isbotlash maqsadida qilingan harakat. Ayblov shaxsni jinoyat ishida ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilish toʻgʻrisidagi tergovchi yoki prokurorning qarorida bayon qilinadi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 361-modda).Ayblovni oʻzgartirish, tugatish, toʻldirish va tugatilgan Ayblovni kayta tiklash tartiblari ushbu Kodeksning 362- va 363-moddalarida nazarda tutilgan. Ayblov uch xil boʻlib Ayblovni 1) sudda koʻrilayotgan jinoyat ishida qatnashayotgan prokuror davlat nomidan (qarang Prokuror. Ushbu Kodeksning 409-moddasi), 2) jamoat birlashmalari va jamoalar sud muhokamasida jamoat ayblovchisi tariqasida ishtirok etish uchun yuborgan vakil – jamoat nomidan (qarang Jamoat ayblovchisi. Ushbu Kodeksning 42-moddasi) va 3) jabrlanuvchi shaxsan oʻzi yoki vakili orqali (qarang Jabrlanuvchi, Jabrlanuvchining vakili. Ushbu Kodeks 55-modda 1-qismi) quvvatlashi mumkin. Prokuror davlat ayblovchisi tariqasida sud majlisida aniqlangan holatlarga qarab Ayblovni quvvatlash, oʻzgartirish yoki Ayblovdan voz kechish huquqiga ega. Prokuror (davlat ayblovchisi) Ayblovni quvvatlash, oʻzgartirish va undan voz kechish xususida oʻz fikrini sudga yozma tariqasida topshirishi lozim. Jamoat ayblovchisi Ayblovning isbotlangani haqida sudda fikr berishga va Ayblovdan voz kechishga haqli. Jamoat birlashmasi, jamoa oʻzi yoʻllagan jamoat ayblovchisini xohlagan vaqtda chaqirib olishga yoki uni boshqa vakil bilan almashtirishga haqli. Agar jamoat ayblovchisi chaqirib olingan boʻlsa, vakil yuborgan jamoat birlashmasi yoki jamoa jamoat Ayblovidan voz kechgan hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayer Alfred Juls

AYER (Auyeg) Alfred Juls (1910.29.10) – ingliz faylasufi, ne-opozitivizm vakili. Vena toʻgaragi gʻoyalarini targʻib qilgan. Soʻnggi asarlarida tilshunoslik falsafasiga oid tamoyillar koʻproq koʻzga tashlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayyom

**Ayyom** (arabcha, yavm va kun soʻzining koʻpligi) – bayram oldi va bayram kunlari. Qutlugʻ va tabarruk kunlar ma’nosida ulugʻ ayyom (ulugʻ kunlar) deb qoʻllangan. "Ulugʻ ayyom" iborasi bilan bir qatorda, oʻzbek xalqida "ayyomlari qutlugʻ boʻlsin", "ayyomingiz muborak boʻlsin" tarzida bayram bilan qutlash, yaxshi tilaklar tilab, bir-birlariga mu-rojaat qilish odat boʻlib qolgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayyor

**Ayyor**, ayyorlar (arab. – mugʻombir, daydi, yalangoyoq, maxfiy ish olib bo-ruvchi) – 1) Iroq va Eron shaharlarida 9–11-asrlarda diniy va siyosiy tusdagi gʻalayonlarda faol ishtirok etgan gʻoziylarning bir tabaqasi. Masalan, saffo-riylar qoʻshinining tarkibiy qismini al-mutatavviʼa ("koʻngillilar") tash-kil qilgan, ularni kamsitib A. deb ("muttahamlar" maʼnosi ham bor) atash-gan. A. tabaqasi yersiz va qochoq dehqonlar hisobiga safini toʻlatib borgan. A. mamlakat siyosiy hayotida muhim rol oʻynaganlar. Jangda alohida jasorat, shijoat koʻrsatgan A. yuqoriroq tabaqaga – sarhanglar qatoriga oʻtkazilgan; 2) oʻrta asrlarda oʻzaro jang qiluvchi ikki mamlakatning biridan ikkinchisining orqa tomoniga, shuningdek dushman qoʻshini orasiga maxfiy ravishda yubo-rilib, unda hiyla-nayrang ishlatib qutqu solish, qoʻshinning orasini buzish, eng ke-rakli kishilarni aldab yoʻldan urish yoki qoʻlga tushirish kabi ishlar bilan 235shugʻullanuvchi shaxs.Oʻtmishda xon (bek)liklar oʻrtasidagi oʻzaro nizo-janjallarda A.lar katta xizmat qilgan. Masalan, Mehtarbodi Yaldoyi Samarqandiy, Chor Zoʻlobiy, Dogʻuli, Xavoriq ("Abomuslim" dostonida), Ka-mak Kayyoniy ("Jamshid" dostonida), Yosuman (A. Navoiyning "Farhod va Shi-rin" dostonida) va boshqa; 3) mugʻombir, "tul-ki", oʻz foydasi uchun zimdan ish qiluvchi shaxs; 4) badiiy adabiyotda shoʻx, dilra-bo, nozli, sehrgar, oʻziga rom etuvchi yor (maʼshuqa).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayil

**Ayil** – ot, eshak, xachirning egar-jabdugʻini maqkam tutib turadigan tas-ma. Uzunligi 1,5 m cha, eni 7–8 sm, ikki uchida toʻqasi boʻladi. Egar ustidan tortib bogʻlanadigani jun yoki ipdan toʻqiladi va ichki A. deyiladi. Egar toʻshagi ustidan uriladigani qayishdan yasalib, push-ton yoki bosma A. deyiladi. AYINSHIQ – kiyim bezagi; qoraqalpoq bolalari kiyimiga taqiladi. A. matodan uchbur-chak shaklda tayyorlanib, turli xil gulli kashtalar tikib bezatiladi, munchoqlar qadaladi. Keyinchalik unga kichkina tu-morcha ham qadab qoʻyish urf boʻlgan. A. qadimdan yosh bolalar yelkasiga taqilgan. Oʻtmishda qoraqalpoq ayollari ham A.dan bezak sifatida foydalangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayir

**Ayir**, ayri, ayrilish – suvayirgʻich, togʻ tizmalari, daryolar, yoʻllarning boʻlingan, tarmoqlangan joyi; soy, dara va boshqa joy nomlari tarkibida ham uchraydi. Mas, Ayirkoʻl, Ayirtov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirboshlash shartnomasi

**Ayirboshlash shartnomasi** – mulk qilib olish va topshirish maj-buriyati ifodalangan shartnoma. Bunga koʻra, har bir taraf boshqa tarafga bir tovarni boshqa tovarga almashtirib beradi. Ayirboshlash shartnomasiga nisbatan tegishincha oldi-sotdi toʻgʻrisidagi qoidalar qoʻllanadi. Bunda har qaysi taraf almashtirish yoʻli bilan topshirish majburiyatini olgan tovar sotuvchi va qabul qilish maj-buriyatini olgan tovarni sotib oluvchi hisoblanadi (Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 497-modda).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirish

**Ayirish** – arifmetikada qoʻshishga teskari amal. Yigʻindi va ikki qoʻshiluvchidan biri ma’lum boʻlganida A. amali bajarilib, ikkinchi qoʻshiluvchi aniqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirma

**Ayirma** – 1) ayirish amalining natijasi; 2) arifmetik progressiya Ayirma Ayirishning boshqa matematik ma’nolari ham bor.

## Yana qarang

* Qoʻshish
* Koʻpaytma

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirboshlash

**Ayirboshlash** (iqtisodiyotda) – kishilarning mehnat faoliyati yoki mahsulotlarini oʻzaro almashtirishlari. A. iqtisodiy faoliyatning bir turi, ishlab chiqarish bilan isteʼmolni bir-biriga bogʻlab turuvchi vosita hisoblanadi. A. oʻziga xos maxsus faoliyat turi boʻlib, amaliyotda savdo-sotiqdan iboratdir. Bu faoliyat bilan maxsus kishilar guruhlari shugʻullanadilar. A.ning iqtisodiy aso-sini ijtimoiy mehnat taqsimoti tashkil etadi, xarakteri va shaklini ishlab chiqarish belgilaydi. Oʻz navbatida A. ham ishlab chiqarishning rivojlanishiga taʼsir koʻrsatadi.A. kishilik jamiyati tarixida ij-timoiy mehnat taqsimoti, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadigan qabilalarning bir-biridan ajralishi tufayli kelib chiqdi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar oʻsib, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadigan qabilalarda tay-yorlangan mahsulotlar ularning oʻz ehtiyojlaridan ortib qoladigan boʻldi, bu qabilalarda oʻzlari ishlab chiqara olmaydigan buyumlarga ehtiyoj oʻsa bosh-ladi. Shu davrda dehqonchilik va chorvachilik mahsulotini A. vujudga keldi. Bu A. tasodifiy harakterga ega edi. Mehnat taqsimoti chuqurlashib, hunarmandchilik qishloq xoʻjaligidan ajralib chiqqach, qishloq xoʻjaligi va hunar-mandchilik ixtisoslashgan bir necha tarmoqqa ajralib ketdi. Natijada ishlab chiqaruvchilar maʼlum turdagi mahsulot tayyorlashga oʻtdilar va ularni boshqa mahsulotlarga almashtirish bilan oʻz ehtiyojlarini qondira boshladilar. Keyinchalik ular A. uchun mahsulot tayyorlab, tovar ishlab chiqaruvchilarga aylandilar. A. ilgari tasodifan, oʻqtin-oʻqtin boʻlsa, keyinchalik, u muhim ishga, muntazam faoliyatga aylandi.Tovar ishlab chiqarishning oʻsishi va A.ning ken-gayishining paydo boʻlishiga olib keldi. Bir tovar ikkinchisi bilan pul yordamida bilvosita ayirboshlandi. Har xil to-varlarni miqdor jihatdan almashti-rishda ularning tabiiy xususiyatlari (shakli, rangi, ogirligi, hajmi) emas, balki ayirboshlash qiymati asos boʻladi. A. maʼlum nisbat va mutanosiblikda yuz beradi, yaʼni bir tovar boshqasiga maʼlum miqdoriy nisbatda ayirboshlanadi.Tarixan A.ning ikki turi mavjud: a) barter yoki natural A. Bunda bir tovar boshqasiga toʻgʻridan toʻgʻri, lekin ma’lum miqdoriy nisbatda ayirboshlanadi. Mas, bir qop bugʻdoy – 2&nbsp;kg metall; b) tovar ayirboshlash yoki savdo-sotiq. Bunda bir tovar boshqasiga pul vositasida almashiladi. Tovar pulga almashganda sotish yuz bersa, shu pulga boshqa tovar xarid etilganda sotib olish yuz beradi. Har ikki amalning yaxlitligidan 236oldi-sotdi paydo boʻladi. Barter an’anaviy iqtisodiy tizimga xos, lekin xoʻjalik aloqalari izdan chiqqan, pul qadrsizlanib, oʻz obroʻsini yoʻqotgan kezlarda qaytadan paydo boʻladi.Tovar A. bozor iqtisodiyotiga xos, u A.ning ilgʻor hammabop usuli boʻlib, nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham amal qiladi.Ahmadjon Oʻlmasov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiqlar

**Ayiqlar** () — yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Eng yirik yirtqichlar, boshi katta, boʻyni qisqa va yoʻgʻon. Panjalari kuchli rivojlangan, tovonida yuradi. Dumi kalta, qalin juni orasida deyarli sezilmaydi. Koʻpchilik ayiqlar oʻsimlikxoʻr yoki aralash oziqlanadi. Ayiqlar odamga tegmaydi. Faqat oziq tanqis boʻlganida, keksa va yarador ayiqlar odam uchun xavfli hisoblanadi. Oq ayiq esa haqiqiy yirtqich boʻlib, odam uchun xavfli. Ayiqlarning 4 uruqqa mansub 7 turi mavjud. Qoʻngʻir ayiq () Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Amerikaning oʻrmonli oʻlkalarida tarqalgan. Tanasining uz. 2,5 m, ogʻirligi baʼzan 750&nbsp;kg ga yetadi. Oʻzbekistonning togʻ oʻrmonlarida oqtirnoqli qoʻngʻir ayiq uchraydi. Qoʻngʻir ayiq oktyabr noyabrdan mart-aprelgacha daraxtlar kovagi, toshlarning ostidagi kovaklarda, tabiiy chuqur joylar yoki oʻzi qazigan iniga tushib qishki uyquga ketadi. Urgʻochilari uyada 2-3 ta, baʼzan 1 yoki 4 ta nimjon bola tugʻadi. Qora ayiq, Himolay ayigʻi ()ning tanasi birmuncha kichik va xipcharoq, quloqlari yirik, juni qora, faqat koʻkragining oldingi tomonida tasmaga oʻxshash oq juni boʻladi. Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoning ara-lash va keng bargli subtropik urmonlarida yashaydi. Qora ayiq ham qoʻngʻir ayiq singari mevalar, oʻsimliklarning barglari va yosh novdalari, turli hasharotlar va hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Oq ayiq () Arktika muzliklarida yashaydi, asosan tyulenlar, hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Qishda uxlamaydi. Tanasining uzunligi 3 m, ogʻirligi 750&nbsp;kg gacha keladi. Baribal () Shimoliy Amerikada tarqalgan, juni silliq, tanasining uzunligi 1,5-1,8 m, ogʻirligi 120–150&nbsp;kg ga yetadi. Janubiy Osiyoning tropik va subtropik oʻrmonlarida Malayziya ayigʻi (), Hindiston va Seylonda labdor ayiq (), Janubiy Amerikada koʻzoynakli ayiq () uchraydi. Koʻpchilik ayiklar moʻynasi va yogʻi uchun ovlanadi. Lekin barcha turlarining soni keskin kamayib ketayotganligi tufayli aksari mamlakatlarda muhofaza qilinadi. Ayiqlarning 5 turi Xalqaro Qizil kitobga, qoʻngʻir ayiq Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
* Bogdanov O. P., Redkiye jivot-nie Oʻzbekistana, Toshkent, 1991.
* Naumov S. P., Umurtqali hayvonlar zoologiyasi, Toshkent, 1995.
Ayiqmurut

**Ayiqmurut**, xirsmurut () – ra’nodoshlar oilasiga mansub past boʻyli daraxt. Oʻrta Osiyo (Fapbiy Tyanshan, Pomir-Oloy)da tarqalgan. Toshkent, Samarqand, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida oʻsadi. Ayiqmurut noqulay, suvsiz, toshloq sharoitda, quruq togʻ yon bagʻirlarida va hatto qoyalarning yoriqlarida ham uchraydi. Aprelda gullab, avgustning oxiri va sentabr boshlarida pishadi. Mevasi dumaloq, qattiq, diametri 2–3 sm. A.ning mevasi uzilib, 10–12 kun oʻtgach, yumshab shira tortganidan soʻng iste’mol qilinadi. Mevasining qaynatmasidan tomoq ogʻrigʻini davolash va yuqumli kasalliklarning oldini olishda foydalaniladi. Ayiqmurutdan payvandtag sifatida, yangi nok navlari yetishtirishda, quruqtuproqli janubiy togʻ yon bagʻirlarini oʻzlashtirishda va manzarali oʻsimlik sifatida foydalanish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiqtovondoshlar

**Ayiqtovondoshlar** (Ranunculaceae) – ikkipallalilar sinfining ayritojlilar kenja sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. A. asosan koʻp yillik (ba’zilari bir yillik) oʻt. Buta yoki chala buta turlari ham uchraydi. Bar-glari ketma-ket (ba’zi turlarida qarama-qarshi) oʻrnashgan, koʻpincha yon bargchasiz, panjasimon – oʻyma yoki qirqma, oddiy (ba’zilarida murakkab). Gullari ikki jinsli, koʻpchilik turlarida toʻgʻri (akti-nomorf), ayrim turlarida qiyshiq (zigo-morf). Gulqoʻrgʻoni oddiy yoki qoʻshqavat. Sallagul (Paeonia), suvyigʻar (Aquilegia), parpi (Aconitum), isfarak (Delphinium), ayiktovon (Ranunculus) kabi turkumlarga mansub oʻsimliklarning gulkosasi, koʻpchilik turlarida esa gultojlari ham besh bargli. Aksariyat turlarida changchi va urugʻchilar koʻp. Mevalari – bargak yoki yongʻoqcha, kamdan-kam hollarda koʻsakcha shaklida. A.ning 1500 ga yaqin turi bor. Tropik zonadan boshlab shimolidagi barcha mintaqalarda uchraydi. Markaziy Osi-yoda 200 dan ziyod turi (25 turkumi) bor. Oʻzbekistonda A.ning ayiktovon, isfa-rak, pufanak (Anemone), adonis (Adonis), suvyigʻar kabi turkumlariga mansub juda koʻp turlari oʻsadi. Ba’zilari, mas, sal-lagul, isfarak, suvyigʻar xushmanzara oʻsimlik, ayrimlari esa, mas, adonis, ayiqtovon, parpilar dorivor oʻsimlik. A.ning ayiqtovon, parpi singari tur-kumlariga mansub turlarning tarkibida zaharli moddalar (alkaloid va glikozidlar) bor. Shu sababli bundam oʻsimliklar oʻsgan oʻtloqlarda mol boqish xavfli.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiqoʻt

**Ayiqoʻt** (Tithymalus rapulum) – sutlamadoshlar oilasiga mansub tuga-nakli koʻp yillik oʻsimlik. Boʻyi 8–25 sm. Poyasi yakka, silindrsimon. Barglari mayda, yassi. Mevasi (koʻsagi)ning uz. 4–5 mm, shakli tuxumsimon. Martda gullab, iyunda meva beradi. Toshkent, Samarqand va Buxoro viloyatlaridagi adir va togʻ zonalarida oʻsadi. A.ning tu-ganaklarida 5% gacha smola va 0,5–0,6% kauchuk boʻlib, smola tarkibida uchuvchan zaharli modda bor. A.ning quritib may-dalangan yer osti qismi (tuganagi) xalq tabobatida sil kasalligini davolashda, shuningdek, surgi sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aykinit

**Aykinit** – mineral. Kimyoviy formulasi PbCuBiCj. Ignasimon tuzi-lishga ega. Qattiqligi 2–2,5. S ogʻ. 6,1–7,1. Qoʻrgʻoshin yoki poʻlat rangida, usti xira. Qizil, qizgʻish-sariq va zangori ranglarda tovlanadi. Kvarsli gidroter-mal yertomirda uchraydi. Mis, qoʻrgʻoshin va vismut xom ashyosi hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma

**Aylanma**, girdob – dengiz, daryo, anhor va shahrik. suvining ust qismida so-dir bo‘ladigan uyurma harakat. A. ko‘pincha qarama-qarshi oqimlar to‘qnashadigan joyda ro‘y beradi. Daryo va anhorlardagi A. o‘zanning tuzilishiga, uning tubida toshlar mavjudligiga va boshqa omillarga bog‘liq.

## Manbalar
Aylanma vositalar

**Aylanma vositalar** (*mablagʻlar*) – korxona (xoʻjalik)ning xoʻjalik faoliyatini moliyalash uchun foydalanadigan pul mablagʻlari; Aylanma vositalar aylanma ishlab chiqarish fondlari va muomala fondlaridan tashkil topadi. Aylanma ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarish jarayonida bir marta ish-tirok etadi, har bir ishlab chiqarish davrida butun-lay iste’mol qilinadi, oʻz natural sha-klini oʻzgartiradi, uning qiymati yetish-tirilayotgan mahsulotga toʻliq oʻtadi va mahsulot sotilishi bilan pulga aylanadi (xom ashyo, materiallar, kelgusi davr xa-rajatlari, arzon baho anjomlar va boshqalar).Muomala fondlari – mahsulotning korxonadan chiqib to sotilishiga qadar muomala jarayonida band boʻlgan vo-sitalar (sotuvga chiqariladigan tayyor mahsulot qiymati, kassadagi naqd pul mablagʻlari va bankdagi hisobvaraqsa turgan mablagʻlar). Aylanma fondlarning muomala fondlari bilan bi-rikishi iqtisodiy jihatdan asosli boʻlib, mablagʻlarning muomala va ishlab chiqarish sohalarida taqsimlanishini nazorat etishga imkon beradi.Aylanma vositalar hosil boʻlish manbalariga koʻra korxonaning oʻz Aylanma vositalar ga va qarzga olingan (jalb qilingan) Aylanma vositalar ga boʻlinadi. Korxonaning oʻzA.v. yillik moliya re-jasiga muvofiq ishlab chiqarish zaxiralari, tu-gallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot zaxi-ralari barpo etish uchun zarur boʻlgan minimal ehtiyojlar asosida belgila-nadi. Korxona oʻz Aylanma vositalar ining rejasidagi summasi normativ deb ataladi. Kat-ta daromad oladigan korxonalar katta miqdorda oʻz Aylanma vositalar fondini barpo etadi. Qarzga olingan Aylanma vositalar mablagʻlarga boʻlgan vaqtinchalik ehtiyojlarni qondirishga moʻljallanadi. Bankdan kredit olish va passivlarning ayrim turlari (kredi-torlik qarzdorligi va boshqalar) dan foydala-nish hisobiga hosil qilinadi. Aylanma vositalar dan 239samarali foydalanganlikning muhim koʻrsatkichi – ularning aylanuvchanli-gi, ya’ni Aylanma vositalar ning aylanish soni va bir aylanishning kun hisobidagi davri-dir. Aylanish soni mahsulotni sotishdan olingan yillik tushumni Aylanma vositalarning oʻrtacha yillik qiymatiga boʻlish yoʻli bilan topiladi. Aylanma vositalar ning aylanuvchanligini tezlash-tirish xalq xoʻjaligida katta ahamiyatga ega. Chunki bu holda Aylanma vositalar ga boʻlgan ehtiyoj kamayadi, pul va moddiy resurslardan sa-ʼmarali foydalaniladi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma kapital

**Aylanma kapital** – kapital (ishlab chiqarish fondlari)ning har bir ishlab chiqarish siklida "I sarf etiladigan va qiymati ishlab 4 chiqarilgan tovarda toʻliq oʻtadigan qismi. Sarflangan *Aylanma kapital miqdori* kapitalning doiraviy aylanishi oxirida tovar sotilishi bilan pul shaklida ishlab chiqaruvchi qoʻliga qaytadi. Xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi va boshqa, shuningdek ish kuchi sotib olishga sarflanadigan xarajatlar aylanma kapital ga kiradi (qarang: Kapital).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma naqsh

**Aylanma naqsh** — doira, halqa, aylanma shakllar asosida tuzilgan oʻsimliksimon naqsh; band, barg, gulcha va boshqalardan tashkil topgan, chirmashgan gulcham-bar koʻrinishiga ega. Amaliy bezak san’atida, ayniqsa, Xivada aylanma islimiy nomi bilan mashhur. Yogʻoch, ganch, tosh, mis va boshqa buyumlar bezagida keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil