open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nuevoleon

**Nuevoleon** — Meksikaning shim.-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 64,5 ming km². Aholisi 3,8 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Monterrey shahri Shtatning gʻarbiy va jan. qismini Meksika togʻligi, keng maydonlarni platolar egallagan. Iqlimi tropik, qishi quruq iklim. Oʻrtacha oylik temperaturalar 15° dan 28° gacha. Yillik yogʻin 300–600&nbsp;mm.

N.-L. — Meksikaning nisbatan rivojlangan shtatlaridan. Sanoati yetakchi oʻrinda (mamlakatda ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining 15%). Foydali qazilma konlariga boy. Sanoatining yetakchi tarmogʻi — qora va rangli metallurgiya. Metallsozlik va kimyo sanoatlari ham rivojlangan. Qishloq xoʻjaligida chorvachilik yetakchi oʻrinda. Paxta ekiladi. Mevachilik rivojlangan. Sitrus mevalar plantatsiyalari bor.

## Manbalar
Nuer

**Nuer** (oʻzlarini naas deb atashadi) — Janubiy Sudan (1,6 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Efiopiyaning qoʻshni tumanlarida (100 ming kishi) yashovchi nilotlar guruhiga mansub xalq. Togonaas tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlarga amal qilishadi. Asosiy mashgʻulotlari — yaylov chorvachiligi (zebu, qoʻy, echki), dehqonchilik (makkajoʻxori, loviya, yer yongʻoq, kunjut, tamaki), terimchilik, ovchilik, baliq. ovlash. Hunarmandchilik sohalari — temirchilik, kulolchilik, terini qay-ta ishlash, palma barglarini toʻqish.

## Manbalar
Nuqta (maʼnolari)

**Nuqta**:

* Nuqta — eng koʻp qoʻllanadigan va eng qad.
* Nuqta (matematika) (matematikada) — geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri.
* Moddiy nuqta
Nuqta (matematika)

**Nuqta** (matematikada) — geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Geometriyani izchil bayon qilishda Nuqta, odatda, boshlangʻich tushunchalardan biri sifatida qabul qilinadi. Hozirgi zamon matematikasida har xil fazolarni tashkil qiladigan turli elementlar Nuqta deb ataladi (Mas, i-oʻlchovli evklid fazosida "-ta sonlardan hosil boʻlgan tartiblangan toʻplam Nuqta deb ataladi).

Matematikaning koʻp sohalarida maxsus nom bilan ataladigan Nuqtalar uchraydi. Mas, geometriyada egri chiziqlarning asosiy nuqtalari oʻrganiladi; qaytish Nuqtasi, yakkalangan Nuqta, egilish Nuqtasi, burchak Nuqta (matematika).

Toʻplam nazariyasida qaralayotgan toʻplam xossalarini tavsiflovchi Nuqta lar tekshiriladi: limit Nuqta, chegaraviy Nuqta, zichlik Nuqtasi, differensial tenglamalar yechimlarining maxsus Nuqtalari va hokazo.

## Manbalar
Nuqtali vergul

**Nuqtali vergul** — ustma-ust joylashgan nuqta va verguldan tashkil topgan, ikki unsurli tinish belgilaridan biri (;). Oʻzbekcha matnlarda 19-asr oxirlaridan qoʻllana boshlagan. Hozirgi oʻzbek imlosida Nuqtali vergul quyidagi oʻrinlarda qoʻllanadi:

# bogʻlovchisiz qoʻshma gap tarkibida maʼno jihatdan bir-biriga yaqin boʻlmagan gaplar orasida (Qalandarovning taklifi, shubhasiz, oʻtmaydi; unda raisning obroʻyi tushadi);
# gapdagi uyushiq boʻlaklar murakkab boʻlib, ular maʼlum guruhlarga ajratilganda, shu guruhlar orasida (Bogʻimizda shaftoli va olma; qovun va tarvuzlar pishib yotibdi. Majlisda talaba va oʻqituvchilar; muhandis va farroshlar qatnashishdi);
# yarim qavs bilan ajratilgan raqam yoki harflardan keyingi gaplar oxirida (Hozirgi asosiy vazifa quyidagilar: a) dare jad-valini tuzish; b) oʻqituvchilarni orox, lantirish; v) grafikka rioya qilish va boshqalar);
# murakkab (aralash) qoʻshma gaplar orasida (Yer koʻkarmas, el yashna-mas, boʻlmasa koʻk tomchisi; Qaydan olein sheʼrni shoir, boʻlmasa ilhomchisi (A. Toʻqay).

## Yana qarang

* Ikki nuqta

## Adabiyotlar
* Nazarov K., Oʻzbek tili punktuatsiyasi, T., 1976.

## Manbalar
Branislav Nušić

Nushich (Nuship) Branislav (1864.8.10 – Belgrad – 1938.19.1) – serb yozuvchisi, dramaturgi. Serbiya Fanlar akademiyasi akademik (1933). 1915—1918 yillarda muhojirlikda yashagan. Oʻtkir hajviy asarlarida Serbiyada siyosiy tuturiqsizliklarni, saylovlarning soxtaligini, politsiya byurokratizmini qattiq qoralagan („Xalq deputati“, 1883; „Proteksiya“, 1888; „Oddiy kishi“, 1899 va boshqalar). „Ramazon oqshomlari“ (1898, hikoyalar toʻplami), „Tashula“ (1902) qissasi sharq ekzotikasi mavzusiga bagʻishlangan. Branislav Nušić „Bir ming toʻqqiz yuz oʻn beshinchi yil“ (1916) asarida vatanparvarlarning Birinchi jahon urushiga nafratini ifodalagan. „Mister dollar“ (1932), „Iztirob chekkan oila“ (1935), „Doktor“ (1936), „Murda“ (1937) komediyalari Branislav Nušić satirik isteʼdodining yangi parvozi boʻlgan. Branislav Nušić ijodi hajviy va yumoristik pafosining kuchliligi bilan jahon adabiyotida muhim oʻrin tutadi va koʻplab yozuvchilar ijodiga samarali taʼsir koʻrsatib kelmoqda. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan („Tarjimai holim“, 1970; „Kikandon mashmashalari“, 1981 va boshqalar).

## Manbalar
Nuh

**Nuh** () — Qur’onda nomi zikr qilingan paygʻambarlardan biri. Injildagi Noyga toʻgri keladi. Qur’onga koʻra, Alloh Nuhni oʻz qavmiga paygʻambar qilib yuborgan. Nuh oʻz qavmi ichida uzoq umr koʻrdi, yaʼni, 950 yil yashadi (Ankabut surasi, 14-oyat). U turli iloxlarga, butlarga sigʻingan qavmini toʻgʻri yoʻlga boshlab, faqat Allohga ibodat qilishga daʼvat etdi. Lekin qavm uning soʻziga kirmadi, uni masxara qildi. Nuhning daʼvatiga hatto oʻzining xotini va bir farzandi ham ishonmadi. Shunda Nuh Allohdan yordam berishni, kofirlarni jazolashni soʻradi (Shuaro surasi, 118-119-oyatlar). Alloh uning iltijosini qabul etib, Nuhga kema yasashni va barcha jonivorlardan bir juftdan olib kemaga joylashtirishni buyurdi. Keyin osmondan juda koʻp yomgʻir yogʻdirdi, yerning hamma tomonidan ham suv chiqartirdi. Osmon suvi bilan yer suvi qoʻshilib ulkan toʻfon paydo boʻldi. Toʻfonda barcha kofirlar halok boʻldi, faqat kemadagilar sogʻ qoldilar. Toʻfon boshlanishidan oldin Nuhning farzandlaridan biri kemaga chiqmadi. Nuhning otalik mehri qoʻzgʻab, oʻgʻlini kemaga chiqishga undadi. Allohga kufr keltirgan farzand esa, otasiga rad javob aytib imon keltirishdan yana bosh tortdi va toqqa chiqib jon saqlamoqchi boʻldi, lekin u ham halokatga uchradi (Hud surasi, 45-47-oyatlar). Suv pasaygandan keyin kema Judiy togʻi ustida toʻxtadi. Kema togʻ tepasiga kelib toʻxtab, yer toʻfon suvini yutib bitirgach, Alloh Nuhni kemadan yerga tushishga buyurdi. Nuh va unga iymon keltirgan kishilar kemadan tushishdi. Bu zamin Musil degan yurt edi. Nuh qissasini bayon qiluvchi Nuh surasi ham nozil boʻlgan.

## Adabiyot
* Paygʻambarlar qissasi, T., 1993.

## Manbalar

## Havolalar
Nuh Ibn Asad

**Nuh Ibn Asad** (? — 841) — somoniylardan boʻlgan Samarqand hokimi (820—841). Tohiriylars&n Abdulla ibn Tohir bilan birga xalifalikpsh musta-qil siyosat yurgazishga intilgan, Is-shaxriy va Ibn Havqallarnnng yozishicha, xalifa Muʼtasim (833—842) bundan norozi boʻlib Abdulla ibn Tohirga noma yuborib, uni koyigan. Abdulla bu xatni Samarqandga joʻnatgan. Nuh Ibn Asad oʻzining javobida Movarounnahrda 300 ming qishloq borligini, har bir qishloq bitta sarboz va bitta navkar berishga qodir ekanligini koʻrsatib oʻtadi. Bu bilan u xalifadan qoʻrqish kerak emasligi, chunki faqat Movarounnahrning oʻzigina 600 ming sarboz va  navkardan iborat qoʻshin toʻplay olishini bildirgan. Bu davrda koʻchmanchi turkiy qabilalar Shoshga koʻp hujum qilib turardi. Shosh Yahʼyo ibn Asad ixtiyorida edi. Uning iltimosiga koʻra, Nuh Ibn Asad 840-yil Isfijobning turkiy qabilalaridan boʻlgan hokimiga qarshi qoʻshin tortgan. Bu urush Nuh Ibn Asad ning gʻalabasi bilan tugagan. Balozuriyning yozishicha, bu vaqtda Nuh Ibn Asad ekinzorlar, tokzorlar, bogʻlar, qishloqlar va shaharlarni koʻchmanchilarning hujumidan saqlaydigan katta mustahkam devor qurishni buyurgan.ref>OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Manbalar
Nuh ibn Mansur

**Nuh Ibn Mansur**, amiri Rashid (963 — Buxoro — 997) —Somoniylar davlatining amiri (976—97), amir [Mansur ibn Nuhning]ning oʻgʻli. Otasining vafotidan soʻng taxtga oʻtirdi ([976- yil 26-sentabr). Siyosiy va harbiy sohada islohotlar oʻtkazgan. Muhammad ibn Abdulloh ibn Aziz vazir, Abulhasan Simjuriy sipohsolor (bosh qoʻmondon) boʻldi. Siyosiy jarayonlarda turk lashkarboshilarining mavqei kuchaygan.  Nuh ibn Mansurning lashkarboshisi Foyiq Raboti Malik yaqinida boʻlgan jangda ataylab yengilgan va qoraxoniylar hukmdori Bugʻroxon (Horun ibn Muso) Buxoroni urushsiz ishgʻol qilgan (992). Biroq, Bugʻroxon kasallik tufayli Qashqarga qaytib ketayotganda yoʻlda vafot etgan (992).  Nuh ibn Mansur Amul (Chorjoʻy)dan qaytib, Buxoroni qayta egallagan. Bu paytda Somoniylar davlatiga qarashli Xuroson Abu Ali Simju-iy (Abulhasan Simjuriyning oʻgʻli) va Foyiq, Gʻazna va Hirot viloyatlari Sabuktegin qoʻlida boʻlgan.

Nuh ibn Mansur bilan Sabuktegin oʻrtasida Kesh va Naxshabda oʻzaro uchrashuv boʻlib, unda Sabuktegin somoniylarni qoʻllab-quvvatlashga vaʼda bergan. Gar-diziyning yozishicha, Sabukteginning 20 ming kishilik qoʻshini Abu Ali Simjuriy (997 yil vafot etgan) va Foyiq askarlariga Hirot atrofida kuchli zarbalar bergan. Nuh ibn Mansur Buxoroga qaytgan. Biroq uning Somoniylar davlatini tanazzuldan saqlab qolish yoʻlidagi harakatlari oʻz natijasini bermadi. Qoraxoniylarning Buxoroga 996- yil qilgan hujumlari oqibatida Sabuqtegin bilan Bugʻroxonning vorisi Nasr Iloqxon oʻrtasida Nuh ibn Mansurning ishtirokisiz muzokaralar oʻtkazilib, somoniylarga Movarounnahrning faqat markazi qoldiriladi.

Nuh ibn Mansur saroyida shoir Daqitsiy ijod qilgan. Mashhur tabib Abu Ali ibn Sino 16 yoshida Nuh ibn Mansurni davolab, oʻsha davrda Sharqdagi eng boy kutubxona sanalgan Somoniylar davlatining kutubxonasida mutolaa qilish imkoniyatiga ega boʻlgan.

## Adabiyot
* Abu Sa’id Gardizi, Zayn alaxbar., T., 1991.

## Manbalar
Nuh ibn Nasr

**Nuh Ibn Nasr**, amiri Hamid, Abu Muhammad (? — Buxoro — 954) — Somoniylar davlatining amiri (943— 954), amir Nasr II ibn Ahmadning oʻgʻli. Otasi 30 yil hukmronlik qilgach, tiriklik paytida taxtni unga topshirgan (943 yil 10-aprel). Buxoro qozisi, fiqh ilmining bilimdoni Abulfazl Marvaziy (946 yilda vafot etgan) uning vaziri boʻlgan. Nuh ibn Nasr mamlakatda keng yoyilgan qarmatiylar harakatini bartaraf etish choralarini koʻrgan. Movarounnaxrdagi bu harakat rahbari Muhammad ibn Ahmad Naxshabiyni Buxoroda dorga ostirdi. Biroq Somoniylar davlatining moliyaviy ahvoli ogʻirlashganligi uchun u soliq va turli tushumlarni koʻpaytirishga majbur boʻlgan. Mamlakatda isyon va gʻalayonlar kuchaygan. Narshaxiyning yozishicha, hatto uning amakisi Abu Ishoq Ibrohim ibn Ahmad Iroqdan kelib, Nishopur amiri Abu Ali Sagʻoniy yordamida Buxoro taxtini egallab olgan (947 yil). Oradan koʻp oʻtmay Nuh ibn Nasr Samarqanddan qaytib, taxtni qaytarib olgach, markaziy hokimiyatga qarshi isyon koʻtargan qarindosh-urugʻlarini jazolagan, Marvdagi isyonlarni ham bostirgan. Ammo u Abu Alini avval Chagʻoniyon, soʻngra Xurosonga hokim qilib (652) tayinlashga majbur boʻlgan. Somoniylar davlati inqirozini toʻxtatishga harakat qilgan. Narshaxiy oʻzining "Buxoro tarixi" asari (943—944)ni unga bagʻishlagan. Ogʻir kasallikdan soʻng Buxoroda vafot etgan.

## Adabiyot
* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1993.

## Manbalar
Abu Muhammad

**Abu Muhammad** – kunya boʻlib, *"Muhammadning otasi"* degan maʼnoni anglatadi.

* Abu Muhammad Sobit al-Bunoniy (vaf. 745) – musulmon zohidi, hikmatli soʻzlari va ibodatga muhabbati bilan mashhur.
* Abu Muhammad Sulaymon al-Amash (680-765) – tobeyin, olim, mashhur muhaddis va qori.
* Abu Muhammad Muso al- Hadiy (764—786) – Abbosiylar sulolasidan boʻlgan Bagʻdod xalifasi.
* Abu Muhammad Abd al-Malik (Ibn Hishom) (vaf. 834) – Basralik arab olimi.
* Abu Muhammad Abdulloh ad-Dorimiy (797-868) – hadis ilmining mutaxassisi, imom, hofiz ul-Qur’on, shayxul-islom.
* Abu Muhammad Abdulloh ibn Qutayba (828-889) – islom dinshunosi, mashhur Qurʼon tafsir olimi, muhaddis, faqix, faylasuf, tarixchi, yozuvchi, tilshunos.
* Abu Muhammad Sahl at-Tustariy (818-896) – ilk tasavvufning fors ilohiyotchisi.
* Abu Muhammad Abdulloh ibn Muhammad (vaf. 912) – Kordova amiri (888—912), Muhammad I ning oʻgʻli, al-Munzirning ukasi, Umaviylar sulolasi vakili.
* Ubaydalloh al-Mahdiy (873-934) – Fotimiylar xalifaligi asoschisi, ismoiliylar imomi.
* Abu Muhammad al-Hasan ar-Ramahurmuziy (vaf. 971) – muhaddis, hofiz ul-Qur’on, qozi, shoir, „al-Muhaddis al-Fosil beyna ar-Ravi val-Vaʼiy“ kitobi muallifi.
* Abu Muhammad Ali ibn Hazm (994-1064) – Andalusiyalik ilohiyotchi, musavvir va faqix, zohiriy mazhabi vakili, shoir va tarixchi.
* Abu Muhammad al- Bagʻoviy (1041 yoki 1044—1122) – shayx ul-islom, „Sharh as-sunna“, „Maolim at-tanzil“, „Masabih as-sunna“ kabi asarlar muallifi.
Nuh Ibn Yazidal-Marvaziy Abu Asoma

Nuh ibn Yazid al-MarvaziyAbu Asoma (? – 789/90) – oʻrtaosiyolik ilk qomusiy olimlardan biri. Marv shahrining qozikaloni boʻlgan; turli fanlarni puxta egallaganligi tufayli al-Jome laqabini olgan. U Marvda 4 ta fan: hadisshunoslik, fiqh, arab tili grammatikasi va sheʼriyatidan dars bergan. Samʼoniyning yozishicha, u Marvda birinchi boʻlib hanafiya mazhabi boʻyicha toʻplam (jome) tuzgan, Marvda hamda Xuroson va Iroqning boshqa shaharlarida koʻplab shogirdlari boʻlgan.

## Adabiyot
* Kamoliddinov Sh. S, „Kitobalansab“ Abu Saʼda Abdalkarima ibn Muhammada as-Samʼani kak istochnik po istorii i istorii kulturi Sredney Azii, T., 1993.

## Manbalar
Nyu...

**Nyu...** (ing. new — yangi) — inglizcha qoʻshma soʻzlar, asosan toponimlarning birinchi qismi boʻlib, "yangi" maʼnosini bildiradi (Mas, Nyu-York, Nyu-Deli).

## Manbalar
Nyu-Bransuyk

**Nyu-bransuyk** - Kanadaning sharqiy qismidagi provinsiya, Atlantika okeani sohilida, Maydoni 72,9 ming km². Aholisi 756,6 ming kishi (2002), aksari qismi fransuz-kanadaliklar. Maʼmuriy markazi — Frederikton shahri Aholisining katta qismi shaharlarda yashaydi.

I.-B.ning yer yuzasi qir va payettekisliqdan iborat. Hududining 75% oʻrmon. Foydali qazilmalardan mis, nikel, qoʻrgʻoshin, rux, kumush rudalari konlari bor. Yogʻoch tilish, sellyu-lozaqogʻoz sanoati rivojlangan.

N.-B. hududiga dastlab, 1604-yilda fransuzlar borib oʻrnashgan. 1794-yildan Buyuk Britaniya mustamlakasi, 1867-yildan Kanada tarkibiga kirgan.

## Manbalar
Nyukasl (Avstraliya)

**Nyukasl** — Avstraliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Yangi Janubiy Uels shtatida. Tasman dengizi sohilidagi port. Aholisi 479,3 ming kishi (1999). Avstraliyadagi yirik kumir havzasi markazi. Qora metallurgiya, kemasozlik, avtomobilsozlik, kimyo sanoati korxonalari, universitet bor. N. porti orqali chetga koʻmir chiqariladi.

## Manbalar
Nyukasl (maʼnolari)

**Nyukasl**:

* Nyukasl — Avstraliyaning jan.
* Nyukasl (shahar) — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyaning shim.
Nyukasl (shahar)

**Nyukasl** — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyaning shim.-sharqiy qismida. Tayn-end-Uir metropoliten grafligining maʼmuriy markazi. Aholisi 283,5 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Tayn daryosining Shimoliy dengizga quyilish joyidagi port. Mamlakatning savdo-moliya va sanoat markazlaridan. Kema-sozlik va kema taʼmirlash, elektrotexnika sanoati korxonalari, universitet, fan va texnika muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 12—19-asrlarda qurilgan ratusha, qasr, sobor, temir koʻprik va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Nyukom Saymon

NYUKOM (Nyukomb, Newcomb) Saymon (Simon) (1835.12.3, Uollis, Yangi Shotlandiya — 1909.11.7 Vashington) — amerikalik astronom. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1869), London qirollik jamiyati aʼzosi (1877), Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1896). Garvard universitetini bitirgan (1858) Asli kanadalik, 1853-yil AQSH ga koʻchib oʻtgan. Asosiy ilmiy ishlari katta sayyoralar harakatini oʻrganishga, astronomik doimiylarni aniqlashga, yulduzlarning aniq vaziyatlarini belgilab beruvchi kataloglar tuzishga oid. Aberra-sion vaqt, nutatsiya va pretsessiya doimiylarining N. tomonidan topilgan son qiymatlari hozir ham qoʻllanadi. N. mohir fan targʻibotchisi ham boʻlgan. Uning mashhur "Umumiy maʼnodagi astronomiya", "Hammabop astronomiya" kitoblari nashr qilingan.

## Manbalar
Nyumont mayning

"NYUMONT MAYNING" (ing. -yangi togʻ konlari) — jahondagi oltin qazib chiqaradigan va sotadigan yirik korporatsiya. Markaziy boshkaruv idorasi AQShning Kolorado shtata Denver shahrida. "N.M." 1921-yilda AKD1ning Delaver shtatida taʼsis etilgan. Faoliyatining dastlabki yillarida foydali qazilmalarni (asosan, nikel, mis, kumush, oltin, kumir va boshqalar) qidirish, kdzib olish va ishlab chiqarish bilan shugʻullangan.

20-asrning 80-yillaridan boshlab korporatsiya oltin ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. 2002-yilda bir yilda oltin ishlab chiqarish hajmini 270 t ga, mis ishlab chiqarishni 8 mln. t ga yet-kazib, dunyoda 1-oʻringa chiqib oldi. Korporatsiya oʻz faoliyati davomida ishlab chiqarishni kengaytirishga, yangi konlarni qidirib topishga, rudadan ajratib olinadigan oltin miqdorini koʻpaytirishga, ishlatiladigan texnika va texnologiyani takomillashtirishga katta eʼtibor beradi. Natijada 1 unsiya (31,4 g) oltin ishlab chiqarish tannarxini jahondagi eng past miqsorga — 175 dollarga pasaytirishga erishdi. Korporatsiya konlari AQShning Shimoliy Nevada va Kaliforniya shtatlari, Peru, Indoneziya, Avstraliya, Meksikada joylashgan. Oʻzbekistonda "Zarafshon—Nyumont" qoʻshma korxonasini tashkil etgan.

"N.M." har yili jahon bozorida 1,4 mlrd. AQSH dollari miqdorida oltin sotadi. Jami ishchixizmatchilar soni 10 mingdan ziyod.

## Manbalar
Nyuton (oʻlchov birligi)

**Nyuton** — Xalqaro birliklar tizimi SI da kuch va ogʻirlik oʻlchov birligi:  bilan belgilanadi. 1 kg massali jismga 1 m/s2 tezlanish bera oladigan kuchga teng. Isaak Nyuton sharafiga qoʻyilgan.

1N nechchi kilo nyuton

## Manbalar
Nyuton binomi

**Nyuton binomi** - ikki qoʻshiluvchi yigʻindisining ixtiyoriy butun musbat darajasini qoʻshiluvchilar darajalari yigʻindisi koʻrinishda ifodalovchi formula. Binomial koeffitsiyentlari arifmetik uchburchak tashkil qiladi.

Nyuton binomi formulasi I. Nyutondan ancha avval ham maʼlum boʻlgan. Masalan, Umar Xayyom (11 — 12-asrlar), Jamshid Koshiy (14—15-asrlar) binomial koeffitsiyentlarni hisoblash qoidasini bilganlar. I. Nyuton esa binom yoyilmasini ixtiyoriy koʻrsatkich uchun umumlashtirgan. Nyuton binomi matematik analiz, sonlar nazariyasi, ehtimollar nazariyasi va boshqa sohalarda muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Nyuton suyuqligi

**Nyuton suyuqligi** - I. Nyutonning qovushqoq ishqalanish qonuniga muvofiq oqadigan qovushqoq suyuklik. Laminar oqimda h=P/Q qovushqoklikka ega boʻladi, bunda, R — oqish, siljish tezligi, Q — laminar oqim tezligi gradiyenti, h — suyuqlik moleku-lyar tabiatiga bogʻliq fizik-kimyoviy doimiy kattalik. Suyuq holatdagi barcha molekulyar moddalar, ularning aralashma va eritmalari (suv, metall eritmasi, tuzlar, shisha va hokazo) N. era kiradi. R va Q kattaliklari kichik suyuqliklar N.s boʻlmaydi, bunday suyuqliklarga polimerlar eritmasi, yumshash temperaturasidagi shisha va hokazo kiradi.
Kopchilik suyuqliklar qovushqoqlik  tezlik gradiyentiga bogliq bolmaydi

## Manbalar
Nyuton halqasi

**Nyuton halqasi** - shisha plastinkaning yassi sirtiga tegib turgan yassiqavarik, linzadan oʻtayotgan yorugʻlikning qaytishi (sinishi) dan hosil boʻlgan interferension halqasimon yoʻllar. Birinchi marta 1675-yilda I. Nyuton kashf qilgan. Halqalar diametri kattalashgan sari ularning zichligi ortadi va halqalar polosasi kengligi, yaʼni ikki qoʻshni halqa orasidagi masofa kichiklashadi (1-rasm). Nyuton halqasi maxsus mikroskopda kuzatilgan.

Mikroskop stolida yassi shisha plastinka joylashgan, uning ustiga egriligi kichik qavariq linza qoʻyilgan. Mikroskopda shisha plastinka tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishda kuzatish olib boriladi. Manba L dan chiqayotgan yorugʻlik shisha plastinka tekisligiga perpendikulyar tushishi uchun MM shisha plastinkani mikroskop oʻqiga 45° burchak ostida qoʻyiladi. Shunday qilib, interferension manzara shu shisha plastinkadan kuzatiladi. Plastinka Nyuton halqasini kuzatishga xalaqit bermay-di, chunki undan yetarli darajada yoruglik oʻtadi. Nyuton halqasi sferik va yassi sirtlarning shaklini toʻgʻrilashni tekshirish va boshqalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Nyufaundlend

**Nyufaundlend** – Atlantika okeanidagi orol. Shimoliy Amerikaning sha-rqiy qirgʻoqlari yaqinida, Kanadaga qarashli Nyufaundlend provinsiyasi tarkibida. Maydoni 111 ming km². Yer yuzasi toʻlqinsimon tekislik. Ayrim te-paliklarining balandligi 200–300 m, eng baland joyi 814 m. Koʻl va botqoklik koʻp. N. materikdan antropogen davrida ajralgan. Iqlimi moʻʼtadil, dengiz iklimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —4° dan – 10° gacha, iyulniki 10—15°. Yiliga 750–1500&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. N., asosan, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Gro-Morn va Terra-Nova milliy boglari tashkil etilgan. Baliq ovlanadi, yogʻoch tayyorlanadi. Bosh shahri – Sent-Jons. N. soxillariga dastlab yevropaliklardan 11-asrda normannlar borganlar.

## Manbalar
Nyufaundlend (maʼnolari)

**Nyufaundlend**:

* Nyufaundlend - Atlantika okeanidagi orol.
* Nyufaundlend (Kanada) - Kanadaning shark,iy qismidagi provinsiya.
Nyu-xempshir (maʼnolari)

**Nyu-xempshir**:

* Nyu-xempshir - AQShning shim.
* Nyu-xempshir (tovuq zoti) — gusht va tuxum uchun boqiladigan tovuqzoti.
Nyufaundlend va Labrador

**Nyufaundlend va Labrador** (, MFA: , , MFA: ) – Kanadaning sharqiy qismidagi provinsiya. Atlantika okeani sohilida. Nyufaundlend o. va Labrador yarim orolning shim.-sharqiy qismida. Maydoni 405,2 ming km². Axrlisi 533,8 ming kishi (2012), 54% shaharlarda yashaydi. Maʼmuriy markazi va eng katta porti – Sent-Jons shahri Nyufaundlend va Labradorning yer yuzasi sertepa tekislik. Dare va koʻl koʻp. Hududining katta qismi oʻrmon, shim. tundra. Xoʻjaligi eksport mahsulot tayyorlashga ixtisoslashgan. Temir rudasi, qoʻrgʻoshin, pyx va mis qazib olinadi. Sellyuloza-qogʻoz, neft kimyosi, transport mashinasozligi, oziq-ovqat (xususan, baliqni qayta ishlash) sanoatlari rsvojlangan. Qishloq xoʻjaligi yordamchi ahamiyatga ega. N.ga 11-asrda dastlab normannlar borgan. 1497-yilda u yerda ingliz ekspeditsiyasi boʻlgan. 1713-yildan Nyufaundlend va Labrador Angliya mustamlakasi. Mahalliy aholi (indeys va eskimoslar) juda kam qolgan. 1917-yildan dominion, 1949-yilning martdan Kanada tarkibidagi provinsiya.

## Manbalar
Nyamvezi

**Nyamvezi** (uzlarini vanyamvezi deb atashadi) — Tanzaniyadagi xalq. Kardosh sukuma va nyaturular bilan birgalikdagi umumiy soni 4,5 mln. kishi (1990-yillar urtalari). Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya etishadi, sunniy musulmonlar va xristianlar (asosan, katoliklar) bor.

## Manbalar
Nyankole

**Nyankole** (xima) — Ugandadagi bangu guruhiga mansub xalq. 1,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya etadilar, xristianlar ham bor.

## Manbalar
Nyasa

**Nyasa** () yoki **Malavi** (**) — Afrikadagi koʻl. Mozambik, Tanzania va Malavi hududlarida. Sharqiy Afrika yoriklar zonasidagi tektonik botiqda, 427 m balandlikda joylashgan. Maydoni 30,8 ming km², uz. 580&nbsp;km, eni 80&nbsp;km gacha, eng chuqur joyi 726 m. Shimoliy va shim.-sharqiy qirgʻoklari baland, tik va qoyali, jan. — past. Kul Shire daryosi orqali Zambezi daryosiga oqadi. Baliqqa boy (230 dan ortiq turi, kupi endemik), timsoh, karkidon yashaydi. Balik, ovlanadi. Kema qatnaydi. Kul sohilida Nkota-Kota, Karonga, Bandave, Mvaya, Mbaiba-Bey, Kobve, Metangula yirik port shaharlari joylashgan. Kul atrofi milliy bogʻ tarkibida.

## Manbalar
Nyaya

**Nyaya** (sanskritcha — mantiq) — hind falsafasidagi 6 ortodoksal (vedalarni eʼtirof etadigan) tizimlardan biri. Hind faylasufi Gotama (taxminan miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2-asr) asos solgan. N. markazida bilish nazariyasi va mantiq masalalari turadi. Mantiqiy xulosa chiqarishning 5 qismli usulini ishlab chiqqan. N.ning mantiqiy realizmi uni vaysheshika atomistik taʼli-moti bilan yaqinlashib, birlashishga olib kelgan. Buddizm bilish nazariyasi (madxyamika)ning skeptitsizmiga karshi chiqqan.

## Manbalar
John Nash

**John Nash** () (1928-yil 13-iyun — 2015-yil 23-may) — amerikalik iqtisodchi. Oʻyin nazariyasi, muvozanat nazariyasi, differensial geometriya hamda qisman differensial tenglamalar sohalariga salmoqli hissa qoʻshgan. 1994-yil Iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofoti (John Harsanyi va Reinhard Selten bilan birga), 2015-yil esa Abel mukofoti (Louis Nirenberg bilan bir qatorda) bilan taqdirlangan.

Nash 1951—1959-yillarda Massachusets texnologiya institutida professor, 1959-yildan esa Prinston universitetida matematika fakulteti professori oʻlaroq ishladi. Nash umumiy oʻyin nazariyasiga nokooperativ oʻyinlar konsepsiyasini kiritdi. Bu konsepsiya raqobat, oligopoliya, sanoatni tashkil etish nazariyasi, shuningdek, iqtisodiy siyosatni tahlil qilishning makroiqtisodiy nazariyasida keng qoʻllanadi.

1959-yil Nashda ruhiy kasallik alomatlari paydo boʻla boshladi va bir necha yil shizofreniyadan davolanadi. 1970-yildan keyin uning ahvoli asta-sekin yaxshilana boshladi va olim 1980-yillar oʻrtasida akademik hayotga qaytdi. Nashning ruhiy kasallik bilan kurashi haqida oʻzbek yozuvchisi Sylvia Nazar „A Beautiful Mind“ („Goʻzal idrok“) romanini yozdi. Roman asosida 2001-yil shu nomli badiiy film („Tafakkur oʻyinlari“) suratga olindi. Nash 2015-yil turmush oʻrtogʻi Alicia Nash bilan 86 yoshida avtomobil halokatida vafot etdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Home Page of John F. Nash Jr. at Princeton
* IDEAS/RePEc
* „Nash Equilibrium“ 2002 *[[Slate (magazine)|Slate]]* article by Robert Wright, about Nash’s work and world government
* NSA releases Nash Encryption Machine plans  to National Cryptologic Museum for public viewing, 2012
* Nash, John (1928-2015) | Rare Books and Special Collections from Princetonʼs Mudd Library, including a copy of his dissertation (PDF)
* Biography of John Forbes Nash Jr. from the Institute for Operations Research and the Management Sciences
Nyu

**Nyu** (frans. pi — yalangʻoch) — tasviriy sanʼatning yalangʻoch, koʻproq ayol tanasini tasvirlovchi janri. Uygʻonish davrida mifologiya, allegoriya (majoz), tarixiy va maishiy janrlar sohasida yuzaga kelgan. Jorjone, Titsian, Korrejo va boshqalarning asarlarida yalangoch ayol tanasi tasviri orkali italyan insonparvarlarining ayol goʻzalligi haqidagi tasavvurlari ifoda etilgan. Janr sifatida 17-asrda shakllangan.

P.P.Rubens asarlarida barokkoga xos hashamdor shakllar, yosh goʻzalning hayotiy nafosati aks etgan. Velaskesning "Venera koʻzgu bilan" (1651) asarida ayol tanasi asosiy mavzuga aylansa, Rembrandtning "Suvga tushayotgan ayol" (1655) asarida ayol nozik maishiy holatda tasvirlanadi. G. Kurbe asarlarida mifologik asosdan voz kechadi, O. Renuar asarlarida yalangʻoch ayol manzara bilan uygʻunlikda (nur va havoga choʻmilayotganday) tasvirlanadi. N. namunalaridan biri — A.S. Belolli (1820—1881 )ning "Choʻmilayotgan ayol" asari (1870) Oʻzbekiston sanʼat muzeyida saqlanadi. 20-asr tasviriy sanʼatida N. rivoji yangi ifoda vositalari izlash bilan bogʻliq boʻlib (P. Pikasso, A. Modilyani va boshqalar), bu obrazlar taʼsirchanligini oshirdi.

## Manbalar
Nyu-xempshir (tovuq zoti)

**Nyu-xempshir** — gusht va tuxum uchun boqiladigan tovuqzoti. 20-asr boshlarida AQSH (Nyu-Xempshir shtati)da Red-ayland tovuq zotidan tanlash yuli bilan yaratilgan. 1935-yilda Amerika mukammallik standartiga kiritilgan. Pati tillarang-sariq yoki och jigar-rang. Tovuklari tez yetiladi. Xoʻrozlarining vazni 3,2—3,5, tovuklariniki 2,6—2,7&nbsp;kg, yiliga oʻrtacha 180—190 tuxum qiladi. Tuxumi vazni 60—62 g, puchogʻi sargʻimtir-jigarrang. Kupgina mamlakatlar (Germaniya, Gollandiya, AQSH)da N.-x. bilan Leggorn zotini chatishtirib, yiliga 280—310 dona tuxum qiladigan jigarrang patli krosslar yaratilgan (lomann-braun, xaylayn va boshqalar). Oʻzbekiston parrandachilik xujaliklarida lomannbraun krossi tovuqlariningtuxumlari keltirilib kupaytirilmoqda (2003).

## Manbalar
Nyurnberg sud jarayoni

**Nyurnberg sud jarayoni** - asosiy natsist harbiy jinoyatchilar ustidan oʻtkazilgan sud jarayoni. Nyurnberg shahri (Germaniya)da 1945-yil 20-noyabr — 1946-yil 1-oktabrda boʻlib oʻtgan. Fashistlar Germaniyasining oliy davlat va harbiy arboblari javobgarlikka tortilgan. Nyurnberg sud jarayonida natsional-sotsialistlar partiyasining rahbar tarkibi va bu partiyaning sokchi otryadlari (SS), xavfsizlik xizmati (SD), davlat maxfiy politsiyasi (gestapo) jinoyatchi deb topilgan. 12 kishi (G. Gering, E. Kaltenbrunner, A. Yodl va boshqalar) oʻlimga, 7 kishi uzoq muddatli yoki umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan. Tarixda 1-marta Nyurnberg sud jarayonijda agressiya insoniyatga qarshi eng ogʻir jinoyat ekan-ligi eʼtirof etildi. Sud jarayonini ittifokchilar tomonidan tuzilgan Xalqaro harbiy tribunal amalga oshirdi.

## Manbalar
Nyanxao

**Nyanxao** (xitoycha) — Xitoyda yil hisobi shakllaridan biri, imperator xukmronligi "shiori". Miloddan avvalgi 141-yil oxiri —140-yil boshidajoriy qilingan. Milodiy 536-yil yil hisobining bu shakli Koreyada (koreyscha — nyonko), 644-yil — Vyetnamda (vyetnamcha — namxao), 645-yil — Yaponiyada (yaponcha — nengo) pay-do boʻlgan. N. baʼzan bir imperator xukmronligi davrida bir necha bor oʻzgargan, zero shiorning almashtirilishi saltanatni yanada baxtliroq qiladi deb hisoblangan. Xitoyda N.ning botbot oʻzgarib turishi qad. zamonlardan to 17-asrgacha davom etgan. Yaponiyada bir imperator davrida shiorlarning tez-tez oʻzga-rib turgani 13—15 va 19-asrlarda sodir boʻlgan. Xitoydagi Sin sulolasi davrida x.ar bir imperatorning bittadan shiori boʻlgan. N., odatda, ramziy maʼno kasb etgan, Mas, Min sulolasi imperatori Chjudi (Tay Szun) [1402/3— 24]ning N.si Yunle, yaʼni Abadiy quvonch deb atalgan, Yaponiyada Medzi (1868—1912-yillar) nengosi Maʼrifatli boshkaruvni anglatgan.

## Manbalar
Noʻyon

**Noʻyon**, noʻyonlar (moʻgʻulcha noyon, noyan, noyin — janob, knyaz) — oʻrta ayerlarda Moʻgʻulistondagi oliy tabaqa vakillari. Dastlab (11-asr — 12-asrning 1-yarmi) qad. moʻgʻullarning aslzoda urugʻ boshliqlarini anglatgan, soʻngra (12-asrning 2-yarmida) — choʻl zodagonlarini, urugʻchilik tuzumi yemirilib mulkdorlik munosabatlari shakllanayotgan davrda ajralib chiqqan aslzodalarni bildirgan. Chingizxon imperiyasi tashkil topgunga qadar N.lar oʻzlariga taallukli qavmlarga boshchilik qilgan. Moʻgʻullar davlatipya (13—14-asrlar) N. — chingiziy shahzodalar, tumanboshilar, mingboshilar, yuzboshilar, umuman barcha "oq suyaklar" ("sagan yasun"). N.lar aksariyat hollarda sechan (chechan), bay-an, batur kabi yuqori unvonlarga sazovor etilgan. Etnik tarkrklik sharoi-tida (14—17-asrlar) N. — markazlashgan xon hokimiyatidan mustaqil boʻlgan mulk hokimlari; ular mustaqil tashqi siyosat yurgizib, oʻzlariga qaram aratlarni ekspluatatsiya qilishga toʻla huqukli boʻlganlar. 16—19-asrlarda, aso-san, antroponimning komponentiga aylangan va kishi nomidan keyin kelgan. Manjurlar hukmronligi davrida (17— 20-asr boshi) N. — turli daraja va rut-badagi hokimlar — siyosiy mustaqillikdan mahrum boʻlishgan, biroq oʻzlarining mulqsorlik xuquqlari va imtiyozlarini daxlsiz sakdab qolishgan. 1911 — 19 yillarda N. yana davlat hokimi-yatiga ega boʻlishgan. Xalq inqilobining dastlabki yillaridayoq N. hokimiyatdan chetlatilib, barcha tabaqaviy imtiyozlardan maxrum etilganlar. 1940-yilga kelib Moʻgʻulistonda mulkdorlar sinf sifatida tugatilishi munosabati bilan N. ta-rix sahnasidan tushgan.

Hamidulla Dadaboyev.

## Manbalar
Noʻxat

**Noʻxat** (*Cicer*) — dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turkumi, dukkakli don ekini. 30 dan ortiq, asosan, koʻp yillik turlari Yevrosiyo, Shimoliy va Sharqiy Afrikada uchraydi. Juda qadimdan bir yillik madaniy turi (*C. arietinum*) Hindiston, Italiya, Ukraina janubi, Zakavkazye, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Gretsiya, Bolgariya, Misr, Jazoir, Turkiya va Eronda ekiladi. Madaniy N.ning ildizi —oʻq ildiz (100—150 sm). Poyasi oʻtsimon, tik oʻsadi, dagʻal, qovurgʻali, sershox, tukli, balandligi 30—70 sm. Bargi murakkab, toq patsimon. Guli ikki jinsli, kapalaksimon, mayda. Rangi oq, sariq, sargʻish-yashil, och-pushti va koʻk. Mevasi — dukkak, dukagida I—2 ta, goho 3 ta don boʻladi. 1000 ta urugʻining vazni 220—300 g, gohida 600 g gacha boradi. Donining rangi oq, pushti, toʻq-sariq. N. gʻovak, qumoq, yengil shoʻrlangan tuprokli yerlarga ekiladi. Qora, boʻz, kashtan tuproqlarda moʻl hosil beradi. N. issiqsevar, yorugʻsevar, baxrri ekin. Boshqa dukkakli ekinlarga nisbatan qurgʻoqchilik va shoʻrga chidamli, urugʻi 2—5° haroratda unib chiqadi, past haroratda sekin oʻsadi. Maysasi bahorgi — 6°dan —8°gacha qorasovuklarga chidaydi. N. gullash va mevasi shakllanish davrida issiklikka talabchan. Namlik meʼyordan ortiq boʻlsa kasallanadi, shona va guli toʻkiladi. Oʻzidan changlanadi. Oʻsuv davri 70—190 kun. N. do-nidan yorma, ayniqsa, oʻzbek pazandachiligida har xil taomlar, qandolat mahsuloti tayyorlanadi, unidan non yopiladi (bugʻdoy uniga YU—20% qoʻshiladi), surrogat kofe ishlab chiqariladi. Doni tarkibida 19—33% oqsil, 4-7% moy, 0,2-4,0% kul, 48-61% azotsiz moddalar, 2—12% klechatka, vi-taminlar hamda aminokislotalar mav-jud. N. bugʻdoy va gʻoʻza uchun yaxshi oʻtmishdosh hisoblanadi. Bir mavsumda bir gektar yerda N. ildizlari 50–70&nbsp;kg sof modda hisobida azot toʻplaydi.

N. Oʻzbekistonning lalmi yerlarida 6—8 s/ga, sugʻoriladigan yerlarda 2232 s/ga hosil beradi. N. keng qatorlab (qator orasi 45—60 sm) yoki yoppasiga qatorlab (qator orasi 15 sm), baʼzan sepma usulida ekiladi. Ekish usuliga va nav biologiyasi va morfologiyasiga qarab 150–200&nbsp;kg/ga urugʻ sarflanadi. Oʻzbekistonda aksariyat lalmi yerlarda ekiladi. Sugʻoriladigan yerlarda qator orasi 1—2-marta kultivatsiya qilinadi. N. kam sugʻoriladi. Gullash davrida suvni kam meʼyorda berish yaxshi natija beradi, toʻliq pishganda bargi toʻkiladi, dukkagi deyarli chatnamaydi, hosili don kombaynlarida yigʻib olinadi.

Oʻzbekistonda Zimistoniy, Lazzat, Oʻzbekiston32, Yudduz navlari ekiladi.

Kasalliklari : askoxitoz va fuzarioz; zararkunandalari: N. donxoʻri, N. biti, N. tripsi.

Zulfiya Yoʻldosheva.

## Manbalar
Noʻxatgul

**Noʻxatgul** (Lathyrus odoratus L.) -dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik sertuk oʻt. Boʻyi 15—60 sm. Poyasi kamshox, bandining uchi jingalak; jingalaklari yordamida boshqa oʻsimliklarga ilashib oʻsadi. Bargi uzun band-li, juft yaprokli. Guli zigomorf, kat-taligi 2—3 sm, rangi oq, pushti, qizil, hidi oʻtkir, uzun gulbandga 1 — 3 tadan oʻrnashgan. Mevasi ingichka (uz. 25–50&nbsp;mm) sertuk dukkak. Har bir dukkagida 4—6 tadan sharsimon urugʻi bor. Apreldan sovuq tushgunga qadar gullab urugʻlaydi. Asosan, togʻ yon bagʻirlari, daryo oʻzanlari, vodiylar, bahorikor yerlarda oʻsadi. Issiqxonalarda ham yetishtiriladi, avgustda ekilganda yanvarda gullaydi.

## Manbalar
Noʻxatxoʻrak

**Noʻxatxoʻrak** (fors. -toj. — noʻxat va xoʻrak — yemak) — quyuqtaom. N.ni tayyorlash usuli: noʻxat bir sutka sovuq suvda ivitilib 10 soatdan 24 soatgacha salqin joyga olib qoʻyiladi. Suvini bir ikki marta yangilab turiladi. Ivitilgan noʻxat tezroq boʻrtishi uchun ozroq choy sodasi qoʻshiladi. Ivigan noʻxat qozonga soli-nib, uni koʻmib turadigan darajada suv quyiladi, mildiratib 30—35 min. qaynatiladi, suvini toʻkib, qopqogʻini bugʻ chiqmaydigan qilib jips yopib, yana 20— 25 min. damlanadi. Yumshagan noʻxat qoshiq bilan ezilib, likoblarga solinadi va be-tiga zirapiyoz, tuz, qalampir sepilgach, dasturxonga tortiladi.

## Manbalar
Noʻxta

**Noʻxta** — chorvachilik anjomi, otulovni (ot, eshak, xachir) va qoramollarni bogʻlash, yetaklash uchun qoʻllanadi. Maxsus N.lar hayvon turi va boshining shakliga mos holda maxsus tas-malar yoki pishiq xom teridan tayyorlanadi.

## Manbalar
Noʻgʻay

**Noʻgʻay** (13-asrning 1-yarmi — 1300) — Oltin Oʻrda tumanboshisi, Joʻjixonning evarasi. Berkaxon qoʻshini qoʻmon-doni sifatida Huloku va uning vorislariga qarshi bir qancha yurishlar qilgan. Janglardan birida bir koʻzidan ajralgan. Berkaxon vafotidan soʻng Oltin Oʻrdada N.ning obroʻ-eʼtibori tez ortib borgan. Dondan Dunaygacha boʻlgan ulkan hudud N. nazorati ostida boʻlgan. 13-asrning 70-yillaridan oʻz tasarrufidagi ulusda mustaqil siyosat yurgiza boshlagan. N. Vizantiya impe-ratori Mixail Paleologning nikohsiz tugʻilgan qizi — Yevfrosiniyaga uylangan (1273). 1271, 1277, 1278 yillarda N. imperator Mixailning iltimosiga koʻra, Bolgariyaga qarshi yurish qiladi. Keyingi oʻn yillikda N. qoʻshinlari Bolgariya, Frakiya va Makedoniya yerlarini bir necha bor gʻorat qiladi. Dunay orti davlatlari, xususan, Tirnovo shoxdigi, Branichevskiy va Vidin knyazliklari N.ga tobe etiladi. 90-yillarda Serbiya qiroli Milutin oʻzini N.ning vassali sifatida tan oladi. N. bilan ittifokda boʻlishga rus knyazliklari, Polsha, Vengriya, Bolgariya, Serbiya harakat qilishgan. N. yordamida Telebugʻaxon (Toʻlabugʻaxon) Oltin Oʻrda taxtidan tushirilib, oʻrniga Toʻqta oʻtqazilgan. Toʻqta qudratli tumanboshidan xalos boʻlish maqsadida N.ga qarshi harbiy harakatlar boshlagan. 1300-yil Donning gʻarbidan oquvchi Koʻkanliq daryosi boʻyidagi hal kiluvchi jangda N. qoʻshini tor-mor keltirilgan. N. asir olinib, qatl etilgan. N. nomi bilan keyinchalik noʻgʻaylar atala boshlagan.

## Adabiyot
* Yegorov V. L., Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIV—XVI vv., M., 1983.

Hamidulla Dadaboyev.

## Manbalar
Noʻgʻay yoʻli

**Noʻgʻay yoʻli**, Noʻgʻay shlyaxi -13—17-asrlarda koʻchmanchi xalqlarning rus yerlariga qiladigan chopqunlarining asosiy yoʻllaridan biri (Volganing quyi oqimidan Kolomna va Rya-zangacha)ning 16-asr boshidan eʼtiboran manbalarda uchraydigan nomi. Bu yoʻldan qilinadigan chopqunlarning oldini olish uchun rus hukumati Voronej (1586), 17-asrning 30-yillarida Tambov, Kozlov, Lomov qalʼalarini qurdirgan.

## Manbalar
Noʻxattosh

**Noʻxattosh** — 1) mineralogiya-d a — issiq buloklar suvidan choʻkkan ohak zarralarining toʻplanishidan paydo boʻladigan strukturali jins. Noʻxat donasidek, yumaloq (nomi shundan). Struktura jihatidan aragonitning oʻzi. N. markazdan har tomonga oʻsib chiqqan boʻladi; 2) petrografiyada — yirik solitli ohaktosh. Ozarbayjonda va Chexiyada (Karlova-Vari) uchraydi.

## Manbalar
Noʻgʻay oʻrda

**Noʻgʻay oʻrda**, Noʻgʻay xonligi – Shimoliy Kaspiy va Orol dengizlari boʻyidan Tura va Kamagacha, Volgadan Irtishgacha boʻlgan hududda tashkil topgan koʻchmanchilar davlati. 14— 15-asr boshlarida Oltin Oʻrdadan ajrab chiqadi. Idikuning oʻgʻli Nuriddin zamonida (1426—40) kuchaygan. Aholisi, asosan, mangʻit va qoʻngʻirotlardan iborat boʻlgan. Poytaxti – Saroychik shahri, Qora dengiz boʻylaridan Oʻrta Osiyoga boradigan savdo yoʻlidagi yirik shahar edi. 16-asrda Noʻgʻay oʻrda Moskva va Qozon bozorlarini chorva mahsulotlari bilan taʼminlagan. Noʻgʻay oʻrda murzalar boshqargan uluslarga boʻlingan. 16-asr 2- yarmida Noʻgʻay oʻrda Katta Noʻgʻay, Kichik Noʻgʻay va Oltiovul Oʻrdalariga parchalanib ketgan. Noʻgʻay oʻrdada „Idiku“ („Yedigey“) dostoni yaratilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Poxlyobkin V. V., Tatari i Rus, ML, 2001
Najib Noʻgʻoyev

**Najib Nuʼmonovich Noʻgʻoyev** (1910-yil  Ulyanovsk viloyati, Staraya Kultatka posyolkasida tavallud topgan — 1946-yil 6-mayda Shahrisabzda vafot etgan) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kichik serjant. 1941-yildan Qizil armiya safida xizmat qilgan. 1669-tankka qarshi qiruvchi artilleriya polki (Dasht frontining 7-gvardiyachi armiyasi)ning toʻp navodchigi.

## Hayoti va faoliyati
1910-yilda Ulyanovsk viloyatining Staraya Kulatka qishlogʻida (boshqa maʼlumotlarga koʻra, Yandovka qishlogʻida) dehqon oilasida tugʻilgan. Millati tatar. 1920-yilda u otasiz qoladi. 1924-yilda qishloq maktabini diplom bilan tugatdi. Madaniy-maʼrifiy muassasalarda, ijtimoiy taʼminotda ishlagan. 1928-yildan Oʻzbekistonda yashagan. Shahrisabz, Buxoro, Termiz shaharlarida moliya va savdo tashkilotlarida ishlagan.

1941-yil oktyabr oyida Oʻzbekiston SSR Shahrisabiz tuman harbiy komissarligi tomonidan Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1943-yil may oyidan armiyada xizmat qilgan. U Voronej va Dasht jabhalarida 1669-tankga qarshi artilleriya polkining otuvchisi sifatida jang qilgan. U ayniqsa Dnepr daryosining oʻng qirgʻogʻida koʻprikni muhofaza qilib turish uchun boʻlgan janglarda ajralib turadi.

1943-yil 5-oktabrda Dnepropetrovsk viloyati (Ukraina) Verxnedneprovskiy tumani, Borodaevka qishlogʻi yaqinidagi jangda kichik serjant Najib Noʻgʻoyev dushmanning tank hujumini qaytarish chogʻida u 4 ta tankni, shu jumladan bitta ogʻir „yoʻlbars“ nomli tankni yoʻq qildi. U yaralangan, ammo jang maydonini tark etmagan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1943-yil 26-oktyabrdagi buyrugʻi bilan Dneprni muvaffaqiyatli kesib oʻtganligi va oʻng qirgʻoqda plasterni ushlab turgani uchun kichik serjant Noʻgʻoyev Najib Nugʻmanovichga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni, Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali (№ 3366) berilgan. 1943-yil 20-dekabrdagi janglardan birida kichik serjant Najib Noʻgʻoyev ogʻir yaralandi. U uzoq vaqt kasalxonalarda davolandi va frontga qaytmadi.

Kasalxonadan chiqqanidan soʻng Oʻzbekistonga qaytdi. Shahrisabz shahrida yashagan, xoʻjalik tashkilotlarida ishlagan. 1946-yil 6-mayda uzoq davom etgan kasallikdan soʻng Najib Noʻgʻoyev vafot etdi. Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrida dafn etilgan. Shahrisabz shahrida Qahramon byusti oʻrnatildi, koʻchalardan biriga uning nomi berildi. Najib Noʻgʻoyevning quroli Jitomir viloyati (Ukraina) Korosten shahridagi „Rok“ muzey majmuasida saqlanadi.

## Mukofotlari
Lenin ordeni (26.10.1943),

„Jasorat uchun“ medali

Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni,

„Oltin yulduz“ medali (№ 3366)

## Adabiyotlar

* Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — .
* Герои Советского Союза — узбекистанцы. — Ташкент, 1984.

## Manbalar
Noʻgʻay (maʼnolari)

**Noʻgʻay**:

* Noʻgʻay (XIII-asrning 1-yarmi — 1300) — Oltin Oʻrda tumanboshisi, Joʻjixonning evarasi.
* Noʻgʻaylar, noʻgʻay (XIII-asrdagi Oltin Oʻrda xoni Noʻgʻay nomi bilan bogʻliq) — xalq.
Noʻgʻaylar

**Noʻgʻaylar**, noʻgʻay (13-asrdagi Oltin Oʻrda xoni Noʻgʻay nomi bilan bogʻliq) — xalq, Rossiya Federatsiyasining Stavropol oʻlkasi, Dogʻiston, Checheniston, Ingushiston Respublikalari hamda Qorachoy-Cherkasiya viloyatlarida yashaydilar (75,2 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Oʻzbekistonda juda ozchilikni tashkil etadi.

N.ning qora noʻgʻay (Dogʻiston), noʻgʻay yoki achiquloq (Stavropol oʻlkasi), oq noʻgʻay yoki kuban noʻgʻaylari (QorachoyCherkasiya) va astraxon noʻgʻaylari kabi etnik guruh^ari mavjud. Janubiy Sibir (Turon) oʻtish irqiga mansub. Noʻgʻay tilipA soʻzlashadilar. Dindorlari — sunniy musulmonlar. N. ajdodlari Noʻgʻay tasarrufidagi hududlarda yashagan turkmoʻgʻul qabilalari hisoblanadi. Ular Uraldan to Dneprgacha, jumladan, Shimoliy Kavkaz, Quyi Volga, Krimda koʻchib yurganlar. Dashti Qipchoqsa qipchoqlar bilan aralashib turkiy tilni qabul qilishgan.

Oʻtmishdagi anʼanaviy mashgʻulotlari — koʻchmanchilik va yaylov chorvachiligi (qoʻy, echki, yirik shoxli mol), tuyachilik, otchilik, qisman dehqonchilik boʻlgan. Hunarmandchilikda movut tayyorlash, charm va qoʻy terisini qayta ishlash, kigiz bosish va undan chakmon, etik, bosh kiyimlarni tikish, ayniq-sa, keng rasm boʻlgan.

## Adabiyot
* Gadjiyeva S. Sh., Materialnaya kultura nogaysev v XIX — nach. XX v., M., 1976; Gadjiyeva S. Sh., Ocherki semi i braka u nogaysev v XIX — nach. XX v., M, 1979.

Ochil Boʻriyev.

## Manbalar
Roger Federer

**Roger Federer** (8-avgust, 1981) shveysariyalik tennischi. 2010-yil 27-yanvar maʼlumoti boʻyicha, jahonning 1-raqamli raketkasi. 2012-yil Uimbldon, 2010-yil AQSh ochiq chempionati va  2004-yil, 2006-yil, 2007-yil, 2010-yil Avstraliya ochiq chempionati gʻolibi.

## Grand Slam

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy veb-sayti 
* ATP profile
Qorasoy (tuman)

**Qarasay tumani** — Almati viloyatining januby qismida joylashgan maʼmuriy hudud. 1928-yil tashkil topgan. Boshlanishida Lenin, keyinchalik (1935-yilgacha) Kalinin, 1935-yildan Qaskelen, 1998-yil sentyabr oyidan boshlab hozirgi nomi bilan nomlana boshladi. Yer maydoni 2,3 ming km2. Aholisi 285,943 kishi (2013). Tuman markazi Qaskelen shahri.

## Aholisi
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 285,943 kishi, zichligi 1&nbsp;km2ga 124,3 kishidan toʻgʻri keladi. Tuman aholisi asosan tekis hududlarda istiqomat qilishadi. Aholining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin (1-yanvar 2010-yil):
* qozoqlar — 99 193 kishi (58,18 %)
* ruslar — 36 951 kishi (21,67 %)
* turklar — 10 690 kishi (6,22 %)
* ozarbayjonlar — 5 889 kishi (3,45 %)
* uygʻurlar — 4 219 kishi (2,47 %)
* kurdlar — 3 837 kishi (2,25 %)
* tatarlar — 1 878 kishi (1,10 %)
* olmonlar — 1 698 kishi (1,00 %)
* ukrainlar — 1 185 kishi (0,70 %)
* koreyslar — 888 kishi (0,52 %)
* chechenlar — 579 kishi (0,34 %)
* oʻzbeklar — 453 kishi (0,27 %)
* dunganlar — 254 kishi (0,15 %)
* qirgʻizlar — 217 kishi (0,13 %)
* beloruslar — 188 kishi (0,11 %)
* boshqalari — 2 457 kishi (1,44 %)
* Umumiy — 170 495 kishi (100,00 %)

## Katta qishloqlari
* Qaskelen shahri 
* Shamalgʻan (10,5)
* Shamalgʻan stansiyasi (9,1)
* Alatau (7,2)
* Kamenka (6,8)
* Qaragʻayli (6,0)
* Koʻksay (5,1)
* Abay (4,4)
* Irgeli (4,5)
* Jalpaqsay (4,1)
* Aqjar (3,9)

## Iqlimi
Iqlimi kontinental, qishi ancha yumshoq, yozi issiq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati − 6- 9&nbsp;°C, iyulniki 22-24&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori tekis hududlarda 300–500&nbsp;mm.

## Ijtimoiy soha
Tumanda madaniy va maorif mahkamlaridan 53 kutubxona, 1 muzey, 7 madaniyat uyi, 1 kolledj, 3 kasbiy-texnik maktab, 46 umumiy bilim berish maskani, 2 bolalar bogʻchasi roʻyxatdan oʻtgan. Tibbiyot sohasidan „Sariarqa“, „Alma-Arasan“, „Qargʻali“, davolash joylari, „Orlenok“, „Elektron“ oʻquvchilar lagerlari, „Energetik“ horqiq uyi va oʻquvchilar lagerlari, shuningdek Qaskelen shahar markaziy kasalxonasi, Shamalgʻan qishlogʻi va Shamalgʻan temir yoʻli stansiyasilaridagi qishloq kasalxonalari aholiga xizmat koʻrsatmoqda. Boshqa qishloqlarda 30 qishloq shifokorlik ambulatoriyalar va feldsherakusherlik punktlar bor. Tuman hududi orqali xalqaro ahamiyatga ega Almati — Qaragʻandi — Astana va Toshkent — Chimkent — Taraz — Bishkek — Almati tranzit avtomobil yoʻllari oʻtadi.

## Manbalar
Agnes Monica

**Agnes Monica Muljoto** (; 1986-yil 1-iyulda tugʻilgan) &mdash; indoneziyalik pop-qoʻshiqchi.

## Diskografiyasi
* *Si Meong* (1992)
* *Yess!* (1995)
* *Bala-Bala* (1996)
* *And the Story Goes* (2003)
* *Whaddup A'..?!* (2005)
* *Nez* (2008)
* *Sacredly Agnezious* (2009)
* *Agnes Is My Name* (2011)
* *Agnez Mo* (2013)

## Havolalar
* Rasmiy sayti
* Agnes Monica  Twitterda
A (old qoʻshimcha)

**A.., AN…** (yunoncha: a, unli soʻzlar oldidan an) — chet soʻzlarda, asosan yunoncha soʻzlarda ishlatiladigan old qoʻshimcha. Bu qoʻshimcha soʻz oʻzagida ifodalangan maʼnoning inkor etilishini bildirgan edi. Masalan abiogenez, anaeroblar. Hozirgi oʻzbek tilidagi no-, be-, gʻayri kabi qoʻshimchalarga toʻgʻri keladi. Masalan, anormal (gʻayri moʻʼtadil), anorganik (noorganik) va boshqalar.

## Manbalar