Mswati III

**Mswati III** (asl ismi **Makhosetive**, 19-aprel 1968-yil) – Esvatini qirolidir.

Manzini shahrida tugʻilgan. Qirol Sobhuza II va uning kichik xotini Ntfombi Tfvalaning oilasida tugʻilgan. 1986-yil 25-aprelda 18 yoshida Svazilend qiroli unvoniga sazovor boʻldi va shu tariqa oʻsha paytda dunyodagi eng yosh hukmron monarxga aylandi.

Cheklanmagan siyosiy hokimiyatga ega va farmon bilan hukmronlik qila oladigan Mswati III, Qirolicha onasi Ntfombi Tfwala bilan birga Afrikada soʻnggi mutlaq monarx va dunyo boʻyicha mutlaq milliy yoki submilliy monarxlardan biri boʻlib qolgan. Konstitutsiyaga koʻra, qirol mudofaa kuchlarining bosh qoʻmondoni, politsiya va axloq tuzatish xizmatlarining bosh komissari hisoblanadi va Msvati III milliy hukumatning barcha boʻgʻinlari ustidan yakuniy hokimiyatni amalga oshiradi. Boshliqlar oʻz taʼsiri orqali mahalliy boshqaruvni samarali nazorat qiladi.

Msvati III koʻpxotinliligi bilan mashhur va hozirda uning 15 nafar xotini bor. 2018-yilda Msvati III farmoni bilan mamlakat nomi Esvatini (rasmiy ravishda Esvatini Qirolligi) deb oʻzgartirildi.

Uning hukmronligi davrida siyosiy norozilik, fuqarolik va mehnat faolligi fitna va boshqa qonunlar boʻyicha qattiq jazoga tortildi. Esvatinida 1973-yildan beri favqulodda holat eʼlon qilinganidan beri siyosiy partiyalar faoliyati taqiqlangan. 2021-yilda demokratiya tarafdorlari qilgan norozilik namoyishlari zoʻravonlik bilan tarqatib yuborildi va siyosiy faollar hibsga olindi, qiynoqlar va boshqa shafqatsizliklarga duchor boʻldi hamda ularning uylariga xavfsizlik kuchlari tomonidan bosqin uyushtirildi. Hukumat radioeshittirish vositalarini, shu jumladan qirol oilasiga tegishli boʻlgan yagona xususiy telekanalni toʻliq nazorat qiladi. Deyarli barcha ommaviy axborot vositalari toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita Msvati III tomonidan nazorat qilinadi.

Msvati III, shuningdek, xalq hayotidan keskin farqli oʻlaroq, davlat mulkini oʻzlashtirishda ayblangan. 2022-yilda aholining taxminan 32 foizi kuniga xalqaro qashshoqlik chegarasidan (2017-yilda xarid qilish pariteti (PPP) boʻyicha oʻlchangan $2,15) pastda yashagan, aholining 55% esa oʻrtacha daromaddan past boʻlgan mamlakatlarning qashshoqlik chegarasida edi.

## Hayoti
Msvati III 1968-yil 19-aprelda Raleigh Fitkin memorial kasalxonasida tugʻilgan. Otasi Sobhuzaning oʻgʻli. Uning 82 yillik hukmronligi davrida 70 ta xotini boʻlgan edi. Ntfombi Tfwalaning yagona farzandi boʻlib, Inxosikati LaTfwala nomi bilan ham tanilgan. U Esvatini Buyuk Britaniyadan mustaqillikka erishishidan toʻrt oy oldin tugʻilgan.

1982-yil 21-avgustda qirol Sobxuza II vafot etganida, Buyuk Davlat Kengashi (*Liqoqo*) 14 yoshli shahzoda Maxosetiveni qirol etib sayladi. Keyingi toʻrt yil davomida Sobxuza II ning ikki rafiqasi, qirolicha Dzelive Shongve (1982-1983) va qirolicha Ntfombi Tfwala (1983-1986) regent boʻlib xizmat qildi.

Msvati 1983-yil sentyabr oyida valiahd shahzoda sifatida tanishtirildi. 1986-yil 25-aprelda, 18 yoshu 6 kunligida qirollik taxtiga oʻtirdi. Qirol va uning *Indlovukati* („Buyuk fil“) boʻlgan onasi birga hukmronlik qiladi.

Bugungi kunda qirol Msvati III Afrikaning soʻnggi mutlaq monarxi boʻlib, bosh vazir, boshqa oliy hukumat lavozimlari va anʼanaviy yuqori lavozimlarni tanlash huquqiga ega. Uchrashuvlarni tayinlagan boʻlsa-da, u hali ham malika onasi va kengashidan, masalan, bosh vazirni tanlaganida, maxsus maslahat olishi kerak. Vazirlar mahkamasini tayinlash masalalarida u bosh vazirdan maslahat oladi. U farmon bilan boshqargan, ammo hokimiyatning jilovi qirolda qolishini taʼminlash uchun otasi tomonidan tarqatib yuborilgan mamlakat parlamentini tikladi. Parlament aʼzolari uning oʻzi (senatorlarning uchdan ikki qismi va oʻn nafar deputat) tomonidan tayinlanadi yoki hokimiyatga yaqin boʻlgan anʼanaviy boshliqlar tomonidan saylanadi. Yevangelist cherkovlariga yaqin joyda u ajralish va mini yubka kiyishni taqiqlagan.

2006-yilda Msvati soʻz va yigʻilish erkinligiga ruxsat beruvchi yangi konstitutsiyani eʼlon qildi. Biroq Amnesty International amalda erkinliklar cheklanganini tanqid qiladi.

2001-yilda OIV va OITS pandemiyasini yumshatish maqsadida qirol oʻzining anʼanaviy vakolatlaridan foydalanib, malika homiyligida oʻzining poklik marosimini (umcwasho) oʻtkazdi, bu esa barcha svaziyalik qizlarni besh yil davomida jinsiy aloqadan voz kechishga majbur qildi. Bu oxirgi marta 1971-yilda Sobxuza II davrida amalga oshirilgan edi. Bu marosim 2001-yil 9-sentabrdan 2005-yil 19-avgustigacha 18 yoshgacha boʻlgan svaziyaliklar uchun jinsiy aloqani taqiqlagan edi. Lekin bu taqiq qoʻyilganidan atigi ikki oy oʻtgach, oʻzi bu farmonni buzdi. 17 yoshli lixovela (qirollik kelini) tanlanganida uning 13-xotini boʻlgan. Odatga koʻra, u polk aʼzolari tomonidan sigirga jarima solgan va u tegishli ravishda toʻlagan.

## Manbalar