Guruh dinamikasi

**Guruh dinamikasi** — kichik guruh aʼzolari oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir jarayonlari, shuningdek, ushbu jarayonlarni oʻrganadigan ilmiy yoʻnalish; uning asoschisi Kurt Lyuin boʻlib, u ijtimoiy guruhda sodir boʻlayotgan ijobiy va salbiy jarayonlarni tavsiflovchi guruh dinamikasi atamasini kiritdi.

Guruh dinamikasi, Lyuinning fikricha, guruhlarning tabiati, ularning rivojlanish va takomillashtirish qonuniyatlari, guruhlarning shaxslar, boshqa guruhlar va institutsional tuzilmalar bilan oʻzaro munosabati bilan bogʻliq masalalarni koʻrib chiqishi kerak. 1945-yilda Lyuin Massachusets texnologiya institutida „Guruhlar dinamikasi tadqiqot markazi“ ni tashkil etdi. Bu ilmiy yoʻnalish psixologiya, sotsiologiya, aloqa nazariyasi bilan bogʻliq; birinchi navbatda kichik guruhlarning xatti-harakatlarini oʻrganadi.

## Jarayonlar
Guruh aʼzolari oʻzaro taʼsir oʻtkazganligi va bir-biriga taʼsir qilganligi sababli, guruhda uni shaxslarning umumiyligidan ajratib turadigan jarayonlar paydo boʻladi. Bu jarayonlar orasida :

* qiziqish kichik guruhlarini shakllantirish;
* yetakchilarning paydo boʻlishi va ularning soyada yoʻqolishi;
* guruh qarorlarini qabul qilish;
* guruhdagi birdamlik va nizolar;
* guruh aʼzolarining rollarini oʻzgartirish;
* xulq-atvorga taʼsir qilish;
* bogʻlanish zarurati;
* guruhning ajralishi.

## Guruhlarning shakllanishi sabablari
Kichik guruhlarning ikki turi mavjud: rasmiy va norasmiy. Ularning shakllanishi sabablari boshqacha. Rasmiy guruhlar retseptlar tizimini, rollar va maqomlarni taqsimlashni, hatto guruh maqsadlarini belgilashni belgilovchi tashqi omillar taʼsiri ostida shakllanadi. Tashqi omillar psixologik mexanizmlar emas.

Norasmiy guruhning asosi — bu shaxsning guruhga tegishli boʻlish istagi. Bu, birinchi navbatda, insonning muloqotga boʻlgan ehtiyojidan kelib chiqadi va kichik guruh uni qondirish uchun muhitga aylanadi. Muloqotga boʻlgan ehtiyojni qondirish mumkin boʻlgan manbalar orasida amerikalik psixolog M. Shou, shuningdek, shaxslararo jalb qilish va guruhga aʼzolikni nazarda tutadi, ikkinchisini affiliativ ehtiyojni qondirish imkoniyati — guruhga tegishli boʻlish va boshqalar bilan birga boʻlish zarurati deb hisoblaydi.

## Guruh dinamikasi mexanizmlari
Guruh dinamikasi mexanizmlari — bu guruhning shakllanishi sodir boʻladigan jarayonlar.

# **Guruh ichidagi qarama-qarshiliklarni hal qilish.** Guruhning barcha aʼzolari uchun bir xil boʻladigan „guruh meʼyorlari“ ni ishlab chiqish uchun guruh maʼlum miqdordagi konfliktlardan oʻtishi kerak. Mojarolarni bartaraf etish guruh tuzilmasini barqarorlashtirishga olib keladi. Guruh ichidagi qarama-qarshiliklarning bir nechta turlari mavjud:
#* guruhning ortib borayotgan salohiyati va uning hozirgi faoliyati oʻrtasidagi ziddiyat
#* shaxsning oʻzini oʻzi anglash va oʻzini oʻzi tasdiqlash istagi ortib borayotganligi va shu bilan birga shaxsni guruh tarkibiga kiritish, uni guruh bilan birlashtirish tendentsiyalari oʻrtasidagi qarama-qarshilik.
#* Rahbarning harakatlarining guruhning boshqa aʼzolari undan kutgan narsaga mos kelmasligidan kelib chiqadigan qarama-qarshilik.
# **"Idiosinkratik kredit"** — guruh „guruh meʼyorlari“ doirasidan tashqariga chiqadigan xatti-harakatlar huquqini guruhning yuqori maqomli aʼzosiga beradi (qanchalik koʻp imtiyozlar boʻlsa, oʻtmishda guruh maqsadlariga erishishdagi hissasi shunchalik yuqori boʻladi). Idiosinkratik kredit guruh hayotiga innovatsiyalarni kiritadi, bu guruhning rivojlanishning yangi darajasiga oʻtishini ragʻbatlantiradi. Aynan shuning uchun ham idiosinkratik kredit guruhning rivojlanish mexanizmi hisoblanadi.
# **Psixologik almashinuv** — guruh aʼzosiga uning hayotiga yuqori hissa qoʻshishi uchun yuqori psixologik maqom beradi. Psixologik almashinuvning ikki darajasi mavjud: **diadik daraja** guruh rivojlanishining dastlabki bosqichlarida koʻproq *xarakterlidir*, lekin u hali yaxlit shakllanmagan. Ayirboshlash guruhning istalgan ikki aʼzosi oʻrtasida amalga oshiriladi va oxir-oqibat dyadlar toʻplami doirasida amalga oshiriladi. Bunday almashinuv natijasi bir-biriga maʼlum bir maqomning berilishidir. **Haqiqiy guruh darajasi** allaqachon tashkil etilgan guruhga xosdir. Psixologik almashinuv dyadlar doirasidan tashqariga chiqadi: almashinuv ishtirokchilaridan biri guruh hayotiga qoʻshgan qimmatli hissasiga qarab oʻz aʼzolarining mavqeini belgilaydigan agregat kollektiv subyekt sifatida harakat qiladigan guruhdir.

## Kichik guruhning rivojlanish bosqichlari
**Guruhning shakllanishi** — bu guruh dinamikasi bilan bogʻliq boʻlgan jarayon boʻlib, bosqichlarni oʻzgartirish orqali guruhning bosqichma-bosqich rivojlanishidan iborat. Bosqichlarning oʻzgarishini koʻrsatadigan modellardan biri B. Takmena modelidir. . Ushbu model keng tarqalgan, chunki Takman guruh hayotining ikkita sohasini ajratib turadi: *biznes (guruh muammolarini hal qilishga bagʻishlangan instrumental)* va *hissiy (ekspressiv, shaxslararo munosabatlarga qaratilgan).* Har bir soha uchun oʻz modellari yaratilgan.

***Shaxslararo faoliyat sohasida*** quyidagilar kiradi: 

* *"sinov va qaramlik" bosqichi* — yoʻnaltirilgan xatti-harakatlar va guruh aʼzolari tomonidan oʻzaro maqbul xatti-harakatlarni izlash;
* *"ichki mojaro" bosqichi -* guruhdagi qarama-qarshiliklarning kuchayishi;
* *"guruhning birlashishini rivojlantirish" bosqichi* — nizolarni hal qilish orqali birdamlikni oshirish;
* *"funktsional-rol korrelyatsiyasi" bosqichi -* rol tuzilmalarini shakllantirish.

***Biznes sohasida*** B. Takmanning quyidagilarni belgilaydi: 

* *"topshiriqda yoʻnaltirish" bosqichi -* guruh aʼzolari tomonidan muammoni hal qilish uchun eng yaxshi imkoniyatni izlash;
* *"topshiriq talablariga hissiy munosabat" bosqichi* — shaxsiy manfaatlarning topshiriqni bajarish uchun zarur boʻlgan shartlarga mos kelmasligi sababli guruh aʼzolarining qarshilik koʻrsatishi;
* *"tegishli talqinlarning ochiq almashinuvi" bosqichi* — guruh aʼzolari oʻrtasida axborot almashinuvi;
* *"qaror qabul qilish" bosqichi* — muammoni hal qilish uchun konstruktiv urinishlar.

## Yetakchilik
Rahbar (Yetakchi) kichik guruhning shunday aʼzosi boʻlib, u muayyan muammoni hal qilishda guruhni tashkil qilish uchun guruh aʼzolarining oʻzaro taʼsiri natijasida tayinlanadi. Yetakchilik sof guruh hodisasi boʻlib, uni bir shaxs doirasida amalga oshirib boʻlmaydi. Shuning uchun bu hodisa dinamik jarayonlarga tegishli.

Rahbarning guruh muammolarini hal qilishda faollik darajasi aniqroq. Rahbar maʼlum bir vaqtning oʻzida muayyan funktsiyalarni bajaradi. Guruhning qolgan aʼzolari unga ushbu funktsiyalarni bajarish huquqini qabul qiladilar. Munosabatlar shunday qurilganki, rahbar yetakchi boʻladi, qolganlari esa unga ergashadilar. Ammo bu munosabatlar assimetrik boʻlishi mumkin: rahbarning intilishlari darajasi boshqalarning uning etakchi rolini qabul qilishga tayyorligidan ancha yuqori boʻlishi mumkin.
## Guruh qarorlarini qabul qilish jarayoni
Guruh qarori — bu guruh aʼzolarining ular oldida turgan muammoni hal qilishlari. Rahbarning vazifasi guruh qarorini qabul qilish uchun guruhni tashkil etish jarayonini oʻz ichiga oladi, bu juda qiyin vazifadir. Koʻp hollarda guruh qarori individual qarorga qaraganda samaraliroq ekanligi haqida koʻplab dalillar va tasdiqlar mavjud. Guruh qarorlarini qabul qilishning eng keng tarqalgan shakli bu guruh muhokamasi. Guruh muhokamasining alohida holati bu aqliy hujumdir .

## Guruhning birlashishi
Uygʻunlik — bu guruhning umumiylik darajasini, birligini, shaxslararo munosabatlarning barqarorligini, guruhning oʻz aʼzolari uchun hissiy jozibadorlik darajasini tavsiflovchi dinamik xarakteristikasi. Guruhning birlashishi turli xil psixologik yoʻnalishlarda keng oʻrganilgan. Avvalo, ushbu hodisani oʻrganish guruhni birinchi navbatda hissiy asosga asoslangan shaxslararo munosabatlar tizimi sifatida tushunishga asoslanadi.

## Psixologik xavfsizlik
Har qanday guruhning barqaror mavjudligi va rivojlanishining muhim sharti *psixologik xavfsizlikdir* . Yaʼni, tashkilot, jamoa, oila va boshqa ijtimoiy hujayralardagi shunday muhit, bu guruh aʼzolariga oʻz-oʻzini hurmat qilish, maqom yoki martaba bilan bogʻliq salbiy oqibatlardan qoʻrqmasdan harakat qilish imkonini beradi (Kahn 1990, p. 708) . Guruhning shaxslararo risklarsiz harakat qilish qobiliyati sifatida ham taʼriflanishi mumkin . *Psixologik jihatdan xavfsiz* guruhlarda odamlar oʻzlarini qadrli va hurmatli his qilishadi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, psixologik xavfsizlik *guruh dinamikasi* va jamoaviy taʼlimni rivojlantirishning eng muhim shartidir.

## Qoʻllanilishi
Guruh dinamikasini oʻrganishda olingan bilimlar biznes treninglarida, guruh terapiyasida qoʻllanadi.

## Manbalar