open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zercha

**Zercha** — har xil buyumlarni teshish uchun ishlatiladigan ostlik moslama. Poʻlat yoki temirdan oʻrtasi teshik qilib doyra yoki toʻrtqirra shaklda yasaladi. Buyumlarga teshik ochishda ularning ostiga qoʻyiladi. Chunonchi taqagar 3. si takani teshishda, tunukasoz 3. si tunukani teshishda, nahalgar 3. si etik va kavushga qoqiladigan nahalni teshishda, miskar 3. si buyumning mis qismi yoki mis buyumni teshishda, pichoqsoz 3. si pichoq dumi (sopi) ni teshishda ishlatiladi va hokazo.

## Manbalar
Zefir

**Zefir** — 1) Ensiz boʻylama yoʻllari boʻlgan, yupqa va nafis ip gazlama. Boʻylama yoʻllarni yoʻgʻon tanda iplari yoki rangli iplar hosil qiladi. Zefirdan, asosan, erkaklar koʻylaklari tikiladi;

2) Meva sharbatiga shakar qoʻshib pishirilgan quyuq shirinlik; meva qiyomi. Turli hoʻl mevalarga qiyom, pektin moddalar, ovqatga ishlatiladigan kislotalar, xushboʻy va rang beruvchi moddalar qoʻshib tayyorlanadi.

## Manbalar
Zeya

**Zeya** — RF Amur viloyatidagi daryo, Amur daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1242&nbsp;km, havzasining maydoni 233 ming km. Stanovoy tizmasining jan. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 1910 m3/sek. Oʻngdan Bryanta, Gilyuy, Urkan, chapdan Dep, Selemja, Tom kabi irmoqlar quyiladi. Koʻproq yomgʻirdan suv oladi. noyabr boshlarida muzlab may boshlarida muzdan boʻshaydi. Suvi keskin koʻpayganda toshadi. Zeya GES dan quyiroqda va suv omborida kema qatnaydi. 3. boʻyida Blagoveshchensk, Zeya, Svobodniy sharsharalari bor.

## Manbalar
Muhamed Ziangirov

**Muhamed Sultangirovich Ziangirov** (1923, Yangiyoʻl tumani — 1943.30.9, Dnepropetrovsk viloyati Solyonoye tumani Voyskovoye qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942 yildan frontda. 198alohida oʻqchi otryadi (Janubiy Gʻarbiy frontning 6-armiyasi)ning avtomatchisi, yefreytor. Dnepr daryosini kechib oʻtishda jasorat koʻrsatgan. 1944 yil 19 martda (vafotidan soʻng) Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan.

## Manbalar
Zenker

**Zenker** (nem. Senker) — silindrik teshiklarning devorlariga va ularning shakldor qismlariga ishlov berish (zenkerlash) uchun qoʻllaniladigan koʻp tigʻli metall kesish quroli. Parmadan 3—6 kesuvchi qirrasi borligi bilan farq qiladi. Yaxlit, oʻrnatma, aralash va ikki peroli 3. lar bor. 3. parmalash va tokarlik stanoklariga oʻrnatib ishlatiladi.

## Manbalar
Zenon Kitionlik

ZENON (Zenon) Kitionlik (mil. av. taxminan 336—264) — yunon faylasufi, stoitsizm falsafiy maktabining asoschisi. Kipr o. dagi Kition sh. da savdogar oilasida tugʻilgan. U falsafani 3 qismga — mantiq, etika va fizikaga boʻlgan. U Geraklit izidan borib, borliqning asosida olov yotadi; barcha narsalar olovdan paydo boʻlgan, asrlar oʻtgach, yana olovga aylanadi, olovning quyuqlashuvi va siyraklashuvidan havo, suv va tuproq paydo boʻladi, deb hisoblagan. 3. fikricha, jamiyatdagi illatlarning boisi faqat bilimlar yetarli emasligidir. Jamiyat toʻgʻrisidagi taʼlimotida 3. kosmopolitik karashlarni rivojlantirdi, borabora jahon davlati qaror topadi, barchaning farogʻati ayrim shaxslar farogʻatidan yuqori turadi, deb hisobladi. Uningcha, hamma xalklar uchun umumiy boʻlgan va butun dunyoni qamrovchi qonun davlatga ham taalluqdi boʻladi. 3. gʻoyalari psixologiya va etikaning rivojlanishiga muayyan taʼsir koʻrsatgan. Uning asarlaridan ayrim parchalar yetib kelgan.

## Manbalar
Ziviye

**Ziviye** — Eronning shim.gʻarbidagi qad. manzilgoh (mil. av. 8-asr oxiri — 7-asr oʻrtasi). 3. dan oltin, kumush, jezdan yasalgan buyumlar xazinasi topilgan (1947). Fransuz arxeologi R. Girshman tomonidan 1950—60-yil larda tadqiq etilgan. 341 ta buyumdan 43 tasi oltin, 71 tasi kumush, 103 tasi fil suyagidan ishlangan. 3. tepaligi ustida kichik qalʼa harobalari saqlangan (mil. av. 8-asr oxiri — 7 a. oʻrtasi). R. Girshmanning fikricha, 3. tepaligi skiflar podshosi (Partatuy) ning oʻgʻli, skiflar yoʻlboshchisi Madiyning qabri boʻlgan (mil. av. taxminan 624-yil vafot etgan). Koʻplab qurolaslaha, hokimiyat belgisi sanalgan diadema, oltin kamar, pektoral — koʻkrakka taqiladigan bezak va b. topilgan. Oltin buyumlardan birida podiyu oʻziga hamla qilayotgan sherga shamshir urayotgani, sopol buyumlarda oyoqlarini yigʻishtirib olgan shoxli bugʻu, qoplon, togʻ echkisi, grif (afsonaviy yirtqich qush), quyon va b. tasviri skiflarning "hayvoniy uslubida" ishlangan.

Koʻchmanchilarning jangovar qoʻshinlari dastlab mil. av. 8-asr ga oid Yaqin Sharq yozma manbalar (bizga maʼlum boʻlgan eng kadimiysi — ossuriyalik josuslarni Urartudan 720y. larda yozgan xabarnomasi)ida: "umman manda (manda qabilasi)", "gummaru" (kimmeriylar), "ashkuzay", "ishkuzay" (skiflar), "saka" (saklar) uchraydi. 7-asr ning 70y. lari bu qabilalar Old Osiyo tashqi siyosatida faol qatnasha boshlaydilar va keyinchalik hatto Jan. Ozarbayjonda, Mana davlatining yaqin atrofida uzoq mavjud boʻlmagan (28 yil) "skif podsholigi" ni barpo etganlar. == Adabiyot ==
* Lukonin V. G., Drevniy i rannesrednevekoviy Iran, M., 1987.

## Manbalar
Zigmashina

**Zigmashina**, zikmashina (nem. Sieskenmaschine) — yupqa list materiallarda chuqurcha va chiqiqlar (ziglar), ariqchalar hosil qiladigan, shuningdek, ularni tekislaydigan va kalibrlaydigan mashina; dastaki va mexanik xillari bor. 3. da profillangan aylanuvchi ikkita rolik mavjud; roliklar orasida material bukiladi. 

## Manbalar
Richard Adolf Zsigmondy

**Richard Adolf Zsigmondy** (1865.1.4, Vena — 1929.23.9, Gyottingen) — avstriyalik fizikkimyogar. Gyottingen universiteti organik va kolloid kimyo kafedrasi professor (1903—07), Gyottingen universiteti Anorganik kimyo instituti direktori (1908—29). Immersion ultramikroskopni ixtiro qilgan (1913), kolloid eritmalarning mikrogeterogen tabiatini aniqlagan. Adsorbent gʻovaklarida suv bugʻi kapillyar kondensatsiyasi nazariyasini olgʻa surgan (1911). Yorugʻlik nuri analizatori, membranali (1918) va oʻta mayda filtrlar (1922) ixtiro qilgan. Boʻyagichlar va rangli shishalar olish usullarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1925).

## Manbalar
Zigota

**Zigota** ( - zigotos — birga qoʻshilgan) — har xil jinsli gametalarning qoʻshilishi natijasida hosil boʻlgan hujayra; urugʻlangan tuxum. "Zigota" tushunchasini fanga nemis botanigi E. Strasburger (1844—1912) kiritgan. Zigotaning vujudga kelishi qoʻsh urugʻlanish bilan bogʻliq. Oʻsimliklarda chang nayi orqali murtak xaltasiga kirgan ikki spermaning biri tuxumhujayrani, ikkinchisi esa murtak xaltasining markaziy hujayrasini urugʻlantiradi. Zigotadan keyinchalik murtak, urugʻlangan markaziy xujayradan esa endosperm rivojlanadi. Gaploid ikki hujayra qoʻshilganida Zigotada oʻsha tur uchun xos boʻlgan xromosomalarning diploid toʻplami (2 ya) (biri onalik, biri otalik xromosomalari toʻplami) paydo boʻladi. Ayrim oʻsimliklar (mas, baʼzi suv oʻtlari va zamburugʻlar) va hayvonlarda (mas, koloniyali bir hujayralilar, boʻshli_qichlilar) Zigotaqalin poʻst bilan oʻralib noqulay sharoitni oʻtkazadi. Zigota orqali avlodlar oʻrtasidagi bogʻlanish taʼminlanadi.

## Yana qarang

* Embrion

## Manbalar
Ziddiyat qonuni

**Ziddiyat qonuni** (mantiqda) — ikki qaramaqarshi fikr ayni bir vaqtda va ayni bir nisbatda toʻgʻri boʻlishi mumkin emasligini koʻrsatuvchi qonun. Predmetlar va hodisalar oʻrtasidagi obyektiv munosabat toʻgʻri fikrlash jarayonida inson miyasida bir fikr bir vaqtning oʻzida ikki maʼnoda ishlatilmasligini taqozo qiladi. Bu toʻgʻri fikrlash va chin muhokamalarning ajralmas xossalaridan biridir. 3. q. tafakkur rivojida qaramaqarshi fikrlar toʻqnashuvini inkor etmasdan, bir vaqtning oʻzida bir predmet xaqida ikki zid fikrga yoʻl qoʻymaslikni talab qiladi, yaʼni vaqt, predmet, nisbat jihatdan birlikni nazarda tutadi. Maye, yomgʻirni umuman zararli yoki foydali deb boʻlmaydi, u maʼlum davrda maʼlum oʻsimliklar uchun zararli, boshqa bir davrda foydali boʻlishi mumkin. 3. q. ning buzilishi tafakkurda chalkashliklarga va notoʻgʻri xulosalarga olib keladi.

## Yana qarang

* Mantiq
* Aksioma

## Manbalar
Ziddiyatsizlik

**Ziddiyatsizlik** - tafakkur, mu hokama, isbot va nazariyada mantiqiy qarama-qarshilik boʻlmasligi. 3. ningmohiyatini tafakkur qonuni ochib beradi. Misol: "Chirchiq — dare" va "Chirchiq — dare emas". Bu zid fikrlarning har ikkalasi ham bir vaqtda toʻgʻri boʻlishi mumkin emas. Birinchi fikrning toʻgʻriligi ayon. Buning isboti uz navbatida ikkinchisining xatoligiga dalildir. 3. ning buzilishi mantiqiy ziddiyatga olib keladi. Mantiqiy ziddiyat muqokama, isbot, nazariyaning asosiga putur yetkazadi. Mantiqiy ziddiyatni dialektik ziddiyatdan farq qilishi lozim (yana q. Ziddiyat).

## Manbalar
Ziya Gökalp

**Mehmet Ziya Gökalp** (; 1876-yil 23-mart, Diyorbakir – 1924-yil 25-oktyabr, Istanbul) – turkiyalik faylasuf va sotsiolog. Turkiya Respublikasida milliy mafkura va sotsiologiya faniga asos solgan. Yoshligidan boshlab Turkiyada sultonlik tuzumiga qarshi kurashdi. „Yosh qalamlar“ jurnaliini nashr qildirdi (1908-yildan). Gökalp barcha turkiy xalklarni turkchilik asosida birlashtirish tarafdori, turkiy dunyo birligi gʻoyalarini nazariy jihatdan ishlab chiqdi. Buning uchun Usmonlilar sultonligi tomonidan taʼqib va quvgʻinga uchradi, surgun qilindi va qamoqqa tashlandi (1918). Keyinchalik Mustafa Kemal Atatürk tomonidan Turkiya Respublikasining masʼul lavozimlariga tayinlandi. Yosh Turkiyaning milliy mafkurasini ishlab chiqdi. Turkiyada 9 jildlik kulliyoti chop qilindi (1952—1982). Gökalpning tarixga oid asarlarida Turkiya va turkiy xalqlarning demokratik va milliy mustaqillik, taraqqiyot yoʻliga oʻtishining tarixiy, siyosiy tafsilotlari, nazariy muammolari, tajribasi va eng muhimi, turkiy tamaddunning kelgusi taraqqiyot yoʻllari bayon etilgan.

## Adabiyotlar
* Zohidiy A., Umumbashariy turkiy sivilizatsiya: muammolar va yechimlar, Toshkent, 1994-yil.
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-kitob (Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida), Toshkent, 2000-yil.
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Manbalar
Zigomorf gul

**Zigomorf gul** (yun. zugon — juft, morphe — shakl) — faqat bitta chiziq bilan simmetrik qismlarga boʻlinadigan gul (qarang Gul).

## Manbalar
Ziyo Naxshabiy

**Ziyo naxshabiy**, Ziyouddin Naxshabiy (13a, oxiri, Qarshi yaqinidagi Naxshab sh.; hozirgi Shulliktepa — 1350, Hindiston, Badoyun sh.) — shoir. Fors va turkiy tilida ijod qilgan. Asarlarida insonparvarlik gʻoyalari talqin etilgan. Hindlar orasida mashhur boʻlgan "Toʻtining yetmish hikoyasi" asarini qayta ishlab, "Toʻtinoma" dostonini yaratgan (1330). Unda soflik, ezgulik, odoblilik, vafodorlik kabi insoniy fazilatlar ulugʻlangan, tubanlik kabi xususiyatlar qoralangan. (Asarning bir necha qoʻlyozma nusxalari OʻzFASHIda saqlanadi, inv. № 4666/4395). 3. N. "Lazzat unniso" ("Ayol lazzati"), "Juzviyot va kulliyot" ("Butun va boʻlaklar"), "Gulrez", "Silk ussuluk" ("Izlovchilar yoʻli"), "Sharhi surai Zabur" ("Zabur suralarining sharhi") va b. asarlar muallifi.

## Manbalar
Ziyo Saidov

**Ziyo Said** (taxallusi; asl ism-sharifi: Qosim Solihov) (1902, Toshkent - 1938) - oʻzbek jurnalisti, dramaturgi va tanqidchisi.

## Taʼlimi

Eski usul maktabida savod chiqargan.

## Mehnat faoliyati

Dastlab „Ishtirokiyun“ (1918 - 20), „Yosh Sharq“ (1920 - 22) gazetalarida, „Oʻzgarishchi yoshlar“ (1922 - 24) jurnalida ishlagan. „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasida sarkotib (1926 - 27), „Mushtum“ jurnalining muharriri (1927 - 31), Oʻzbekiston radioeshittirish qoʻmitasi raisi (1937 - 38).

## Ijodi

Ijodi 1922-yildan boshlangan. „Qonli kun“ (1926, Moʻminjon Muhammadjonov bilan hamkorlikda) dramasi 1916-yildagi Toshkent qoʻzgʻoloni haqida. „Tarix tilga kirdi“ (1931, Nazir Safarov bilan hamkorlikda) dramasida 30-yillardagi keskin mafkuraviy kurashlar tasvirlangan. „Toʻralik sirtmogʻi“ (1935) pyesasida xalqning dardu tashvishlaridan yiroq amaldorlar qiyofasi aks ettirilgan. Z. Said ijodining asosiy qismini hajviyalar tashkil etadi. Bundan tashqari, u oʻzbek dramaturgiyasi va kino sanʼati muammolari tahlil etilgan koʻplab maqolalar muallifi.

Z. Said ijodiy merosida 1927-yilda nashr etilgan „Oʻzbek vaqtli matbuoti tarixiga oid materiallar“ (1870 - 1927) risolasi alohida ahamiyatga molik. Risola oʻzbek matbuotining shakllanish tarixini oʻrganishda muhim manbadir.

## Vafoti

Qatagʻon qurboni boʻlgan. 1938-yil 4-oktyabr kuni Bo‘zsuv kanali yonida “xalq dushmani” ayblovi bilan otib tashlangan.

## Nomini abadiylashtirilishi

Toshkent shahrining Uchtepa tumani xududida joylashgan hozirgi Beshqayragʻoch koʻchasi 1972-yil 15-dekabrdan 2009-yil 21-aprelga qadar „Ziyo Said“ nomi bilan atalgan.

Shuningdek, Yunusobod tumanidagi 240-o'rta maktab Ziyo Said nomiga qo'yilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Tanlangan asarlar, T., 1974.
Ziyo Samadiy

**Ziyo Samadiy** (1914.15.4, Toldiqoʻrgʻon viloyati, Panfilov qishlogʻi) — uygʻur yozuvchisi, davlat va jamoat arbobi, zamonaviy uygʻur adabiyoti asoschilaridan. Qozogʻiston xalq yozuvchisi (1986). Sharqiy Turkistonda yashagan (1931—60). Gomindan hukumatiga qarshi ozodlik kurashida qatnashgan, qamalgan (1937—44). XXR Shinjon (Sinszyan) uygʻur muxtor respublikasi madaniyat ishlari vaziri, yozuvchilar uyushmasi raisi (1950—57). 1957 yil Xitoy Kompartiyasi rahbarlarining siyosatiga qarshi chiqqani uchun hamma lavozimlardan boʻshatilgan va Qurla viloyatiga ogʻir jismoniy mehnat jabhasiga yuborilgan. 1961 yil Qozogʻistonga qaytgan. Sheʼrlari 1934 yildan "Ili gazeti" da bosilgan. Pyesalari ("Qonli dogʻ", 1934; "Xitoy zindonlarida", 1947; "Loshmon", 1950; "Zulmga zavol", 1952), tarixiy romanlari ("Moyimxon", 1965; "Yillar siri", toʻrt kitobdan iborat, 1967—96; "Gʻani botir", 1979; "Ahmad afandi", 1977) da uygʻur xalqining milliy ozodlik kurashi oʻz ifodasini topgan.

## Manbalar

* Moyimxon, T., 1972; Yillar siri, roman, T., 1986.
Ziyovuddin togʻlari

**Ziyovuddin togʻlari** - Samarqand va Navoiy viloyatlaridagi togʻlar. Zarafshon tizma togʻlarining eng chekka gʻarbiy qismi. Kenglik boʻyicha yoʻnalgan. Eng baland joyi 866 m. 3. t.ning ayrim qismlari sharqda Katarmaya (807 m), Qoratov (723 m), Qizbibi (818 m), markaziy qismida Tusitov (866 m), Turekbobo (841 m), Qirtov, gʻarbda Qoratov, Xoʻja Boltatogʻ (740 m), Azkamar platosi deb ataladi. 3. t. sharqda Qarnob beli orqali Zirabuloq togʻlari, shimoli-gʻarbda Azkamar platosi orqali Zarafshon vodiysi, shimolida Malik choʻli va janubida Qarnob choʻli bilan chegaradosh.

3. t. shimoliy va nisbatan balandroq (670–860 m) janubiy tizimlardan iborat. Janubiy yon bagʻirlari tik koʻtarilgan va qisqa soy va oʻzanlar bilan kuchli parchalangan. Qoyali, yalangʻoch tub jinslar qatlamlari Qarnob choʻliga tik tushgan. Tor va chuqur togʻ daralari jinslar qatlamlarini kesib oʻtgan. Suvayirgʻich qismlarida kuesta relyef shakllari uchraydi. Togʻlarning suvayirgʻich kismi oʻtkir qirrali va nayzasimon shaklda. 3. t. yirik antiklinaldan iborat, uning zamini quyi silurning kristalli slanets, oqaktosh, gilli qumtoshli slanetslaridan iborat. Yogʻin miqdorining kamligi (yiliga oʻrtacha 200–225&nbsp;mm) va togʻlar baland boʻlmaganligidan soylarda faqat baxrr va yoz boshlarida suv oqadi. Togʻ etaklari va yon bagʻirlari nuragan jinslarning parchalari bilan band. Tuproqlar yaxshi rivojlangan yon bagʻirlarda efemerlar (rang, qoʻngʻirbosh), togʻ shuvogʻi, toshlok tuproqlarda turli oʻt butalar (tikanli bodom) tarqalgan. 3. t.ning shimoliy etaklarida Navoiy va Ziyovuddin sh. lari, janubiy etagida Qarnob qishlogʻi joylashgan. 3. t.da sement ishlab chiqarish uchun xom ashyo, qurilish materiallari manbalari mavjud.

## Manbalar
Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon

**Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon** (1908.10.1 — Toshkent — 1982.22.12) — muftiy, din va jamoat arbobi. **Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon** (1908.10.1 — Toshkent — 1982.22.12) — muftiy, din va jamoat arbobi. Dastlab otasi Eshon Boboxon ibn Abdumajidxon qoʻlida, soʻngra Toshkentdagi Baroqxon, Koʻkaldosh madrasalarida tahsil koʻrgan (1923— 31). Qohiradagi al-Azhar dorilfununini tugatgan, Makka, Madina shaharlariga ilmiy safarlar qilgan (1947). Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasi tashkiliy qoʻmitasida bosh kotib (1942), boshqarma raisining oʻrinbosari (1943—1957), raisi (1957—1982). Toshkent Islom institutini tashkil etdi (1969) va unga bevosita rahbarlik qildi. Uning saʼy-harakati bilan Buxoroda Mir Arab madrasasi faoliyati qayta tiklandi (1945). Sobiq Sovet Ittifoqi va bir qancha musulmon mamlakatlarida oʻtkazilgan yirik xalqaro diniy anjumanlarning tashkilotchisi yoki faol ishtirokchisi sifatida turli xalqlar va dinlar oʻrtasida hamkorlik oʻrnatilishiga harakat qildi. Masjidlar boʻyicha Butunjahon oliy kengashi aʼzosi etib saylandi (Makka, 1976).
Ziyovuddinxon diniy merosni keng targʻib va tashviq qilishdan tashqari ilmiy, adabiy faoliyat bilan ham shugʻullangan. Ibn Sinoning gigiyenaga oid kitobini oʻzbek va rus tillariga oʻgirgan. Ziyovuddinxonning „Diyorimizda islom va musulmonlar“ asari (1979, rus tilida)da islom dinining mohiyati ochib berilgan, islom barcha zamon va xalqlar uchun salohiyatli din ekanligi, uning tamoyillari hamma yaxshi niyatli kishilarning orzu-umidlari bilan hamohang ekanligi koʻrsatilgan. Futuhiy taxallusi bilan sheʼrlar ham bitgan. Ziyovuddinxon xalqlar oʻrtasida tinchlikni saqlash, yer yuzida doʻstlik va hamjihatlikni mustahkamlash ishiga katta hissa qoʻshganligi uchun Iordaniya, Suriya, Marokash va MAPning oliy ordenlari bilan takdirlangan. 1998-yil tavalludining 90 yil ligiga bagʻishlab Toshkentda xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya oʻtkazildi. Toshkentdagi Qaffol Shoshiy qabrlar majmuasida otalari Eshon Boboxon yoniga dafn etilgan.

## Hayot faoliyati
Ziyovuddin ibn Eshon Boboxon 1908-yilda Toshkent shahrida tugʻilgan.

12 yoshida Qurʼonni yod olgan. 1920-yili Koʻkaldosh madrasasiga oʻqishga kirgan.

Ikkinchi jahon urushidan oldin va keyingi davrlarda oʻz otasi — 1943-yilda Markaziy Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy idorasiga asos solgan va unga rahbarlik qilgan muftiy Eshon Bobohonga koʻmakchi boʻlgan.

1947—1948-yillarda Qohiradagi al-Azhar universitetining shayhlaridan — Abdulloh Fuqqoiy va Hofiz Tiyjoniylardan dars olib, soʻngra Makka va Madina shaharlariga borib bilim olib qaytgan.

1948-yilda diniy boshqarma raisining oʻrinbosari, 1957-yilda — Eshon Boboxon vafotidan keyin Markaziy Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari diniy boshqarmasining raisi etib saylangan.

## Mukofotlari
2023-yil 27-iyunda prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan Oliy darajali Imom Buxoriy ordeni bilan mukofotlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Boboxonov Sh., Soʻnmas ziyo, T., 1998;
* Babaxanov Sh., Muftiy Ziyauddinxan ibn Eshon Babaxan, T., 1999;
* Boboxonov Sh., Shayx Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon (Maʼnaviyat va ibrat maktabi), T., 2001.
Zigomitsetlar

**Zigomitsetlar** (Zygomycetes) -zamburugʻlar sinfi. Tanasi yaxshi rivojlangan koʻp yadroli mitseliy. Hujayra devori xitin va xitozan, baʼzan glyukandan iborat. Jinsiy jarayoni — zigosporalar hosil qiladigan zigogamiya (nomi shundan olingan). 75% turi geteratillik. Jinssiz koʻpayish organlari morfologik jihatdan xilmaxil. Sporalari harakatsiz, endogen usulda sporangiylarda yoki ekzogen usulda konidiylarda rivojlanadi. 4 tartib: mogʻorlar (Mucorales), endogonallar (Endogonales), entomoftorlar (Entomophtorales), zoopagallar (Zoopagales) ga 500 dan ortiq tur kiradi. Keng Tapkalgan. Tuproq va goʻngda saprotrof yashaydi, bir qancha turlari yuksak oʻsimliklar, boʻgʻimoyoqlilar va b. hayvonlar, odamlar paraziti; oziqovqat mahsulotlarida koʻpincha oq mogʻor shaklida uchraydi. Mogʻor, fikomitses va b. urugʻlarning ayrim turlaridan mikrobiologiya va oziqovqat sanoatida, entomoftoral turlaridan esa zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurashda foydalaniladi.

## Manbalar
Hamid Ziyoyev

**Hamid Ziyoyev** (15-iyun 1923, Toshkent - 15.7.2015, Toshkent) – tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), tarix fanlari doktori, professor (1968), Toshkent pedagogika institutining tarix fakultetini tugatgan (1946). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutiilmiy xodimi (1950—63), yangi tarix shoʼbasi mudiri (1964—65), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1965–85). 1996 yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutida yetakchi ilmiy xodim. Ziyoyevning ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo, Rossiya va Sharkiy Turkiston tarixi, 14–20-asrlardagi Oʻzbekiston tarixini oʻrganishga oid. Ziyoyev Turkiston mustamlaka davri tarixi muammolari bilan bogʻliq tadqiqotlar olib bormoqda. „Jasorat“ medali bilan taqdirlangan (1994).

## Manbalar

* Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash (18—20-asr boshlari), T., 1998; Istiqlol maʼnaviyat negizi, T., 1999; Tarix – oʻtmish va kelajak, T., 2000; Oʻzbekiston mustaqilligi uchun kurashlarning tarixi, T., 2001.
Ziyolilar

**Intellektuallar** -quyidagilarga murojaat qilishlari mumkin:

## Aholi punktlari

* Tillo - Siirt tumani, hozirgi nomi Tillo.
* Aydinlar, Adıyaman - Adıyaman viloyati markaziy tumanidagi qishloq.
* Aydinlar, Bartin - Bartin viloyati markaziy tumanidagi qishloq.
* Aydinlar, Yayladere - Bingoʻl viloyatining Yayladere tumaniga qarashli qishloq.
* Aydinlar, Gerede - Bolu viloyati Gerede shaharchasiga qarashli qishloq.
* Aydinlar, Iznik - Bursa viloyatining Iznik tumanidagi mahalla
* Aydinlar, Cherkes  Chanqiri viloyati Cherkes tumaniga qarashli qishloq
* Aydinlar, Xonaz - Denizli viloyatining Xonaz tumanidagi mahalla
* Aydinlar, Elazigʻ - Elazigʻning markaziy tumanidagi qishloq
* Aydinlar, Mihalichjik - Eskishehir viloyatining Mihalichchiq tumanidagi mahalla
* Aydinlar, Espiye - Giresun viloyati Espiye tumaniga qarashli qishloq.
* Aydinlar, Goʻrala - Giresun viloyatining Goʻrala tumaniga qarashli qishloq.
* Aydinlar, Chatalja - Istanbul viloyatining Chatalja tumanidagi mahalla
* Aydinlar, Kaman - Qirshehir viloyatining Kaman tumanidagi qishloq.
* Aydinlar, Oltintosh - Kütahya viloyatining Oltintosh tumaniga qarashli qishloq.
* Aydinlar, Tavshanli - Kütahya viloyati Tavsanli tumaniga qarashli qishloq.
* Aydinlar, Saruhanli - Manisa viloyati Saruhanli tumanidagi mahalla
* Aydinlar, Derik - Mardin viloyati Derik tumani mahallasi
* Aydinlar, Erdemli - Mersin viloyati Erdemli tumanidagi mahalla
* Aydinlar, Ulubey - Ordu viloyatining Ulubey tumanidagi mahalla
* Aydinlar, Kadirli - Usmoniy viloyatining Kadirli tumaniga qarashli qishloq.
* Aydinlar, Erfelek - Sinop viloyati Erfelek tumanidagi qishloq.
* Aydinlar, Qoʻyʻulhisor - Sivas viloyatining Koʻyulhisor tumaniga qarashli qishloq.
* Aydinlar, Harran - Shanliurfa viloyatining Harran tumanidagi mahalla
* Aydinlar, Hayrabolu - Tekirdagʻ viloyatining Hayrabolu tumanidagi mahalla
* Aydinlar, Karadeniz Ereğli - Zonguldak viloyatining Qoradengiz sohilidagi Ereğli tumanidagi qishloq.
* Aydinlar Goʻkçebey - Zonguldak viloyatining Goʻkçebey tumaniga qarashli qishloq.
* Aydinlar, Chankaya - Anqara viloyatining Chankaya tumanidagi mahalla

## Shaxslar
Sadriddin Ziyomuhamedov

**Sadriddin Muhiddinovich Ziyomuhamedov** (1940.12. 2, Toshkent) – teatr va kino rassomi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). 1966-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida rassom. „Sevishganlar“ (1969), „Olovli sohil“ (1975), „Chinor ostidagi duel“ (1979), „Ehtiyot boʻling, ilon!“ (1980), „Sevgi afsonasi“ (1983), „Vodillik kelin“ (1984), „Ajdaxr ovi“ (1985), „Tangalik bolalar“ (1991), „Bomba“ (1994), „Kichkina tabib“ (1998) kabi badiiy filmlar, „Sertashvish yoshlik“ (1971), „Qoʻqon voqeasi“ (1977), „Daxlsiz tepalik“ (1989), „Gʻalabaning achchiq taʼmi“ (1990), „Boychechak“ (1998) kabi televizion badiiy filmlarga rassomlik qilgan. Shuningdek, Sadriddin Ziyomuhamedov Yosh tomoshabinlar teatri („Iqbol“, 1968), A.Hidoyatov nomidagi drama teatri („Besh kunlik kuyov“, 1970; „Oʻlimlarni qoldirib dogʻda“, 1970) kabi teatrlarning spektakllarini ham badiiy bezadi.

## Manbalar
Ziyorat

**Ziyorat** — muqaddas joylargl, mozor va qabristonlarga borib muayyan rasm-rusumlarni bajarib kelish. Islom dini aqidasiga koʻra, aziz avliyolarning maqbaralariga ziyorat uchun borganda ularning ruhlaridan madad soʻrashlik, hojatlar ravo qilinishi, dardlarga shifo berilishi, farzand ato etilishi kabi iltijolar nojoizdir. Chunki bu kabi amallarni roʻyobga chiqarish faqat Allohning ixtiyoridadir. Ziyorat qilinuvchilar paygʻambar boʻladimi, avliyo yoki tariqat shayxi boʻladimi, ulardan najot soʻrash oʻrniga haqlariga duoyi xayr qilish, sadaqa-ehson savoblarini ularning ruhlariga hadya etish oʻrinlidir. Islomda shaxsga sigʻinish shirk sanaladi. Muhammad (sav) oʻzlarining bir hadisi shariflarida aytganlar:Qabristonlarni ziyorat qilib turingizlar, zero u oxiratni eslatadi.Oxiratni eslash esa kishini yovuzlikdan uzoqlashtirib, ezgulikka yaqinlashtiradi.

## Manbalar

## Havolalar
Ziyod zirasi

**Ziyod zirasi** (arab. Azzira alZiyadiya) — qad. uzunlik oʻlchov birligi. Musulmon mamlakatlarining koʻpchiligida qoʻllangan. Qiymati 66,5 sm ga teng boʻlgan.

## Manbalar
Ziyod ibn solih al Xuzaʼiy

**Ziyod ibn solih al Xuzaʼiy** (? taxminan 754) — Abu Muslimning yaqin safdosh (naqib)laridan biri va sarkardasi. Arablarning xuzaʼa qabilasidan. Abu Muslim uni 10 ming kishilik qoʻshin bilan Buxorodagi Sharik ibn alMaxriy harakatini bostirish uchun yuborgan (750/751). Sharik bilan Z.i.S. qoʻshinlari oʻrtasidagi urush 37 kun davom qilgan. Sharik jangda halok boʻlgan. Buxoro amiri Abdujabbor ibn Shuayb shaharni qattiq mudofaa etgan. Z.i.S. Buxoroni ololmay shaharga oʻt qoʻyishni buyurgan: 3 kun ichida shaharning katta qismi kuyib kul boʻlgan. Oxiri jang shaharning jan. qismidagi Attoron darvozasi oldida boʻlgan, juda koʻp aholi qirilib ketgan. Qolgan mudofaachilarni shahar darvozasiga osishgan. Z.i.S. Samarqanddagi gʻalayonni ham bostirgan. 751-yil Talas jangada Oʻrta Osiyoda oʻz mavqeini kuchaytirmoqchi boʻlgan xitoy qoʻshinini butkul tormor keltirgan. 754-yil xalifa Mansur buyrugʻi bilan Abu Muslimga qarshi chiqqan. Z.i.S.ga qarshi boʻlgan Buxoro hokimlari Abu Muslimni qoʻllabquvvatlashgan. Z.i.S. Samarqand atrofidagi Barkas qishlogʻida yashovchi zodagon dehqon uyiga yashiringan, lekin dehqon uni oʻldirib, boshini barkashga solib Abu Muslim oldiga olib kelgan.

Manba: Istoriya atTabari, T., 1987. Abu Sayd Gard izi, Zayn alaxbor. Ukrasheniye izvestiy, T., 1991; Bartol d V. V., Sochineniya, t. II (I), M, 1963; Oʻzbekiston xalklari tarixi, 1j., T., 1992.

Faxriddin Hasanov.

## Manbalar
Muhammad Ziyoul-Haq

**Muhammad Ziyoul-Haq** (12-avgust 1924 — 17-avgust 1988) — Pokiston Prezidenti (1977—88), general. 1976-77 yillarda armiya shtabi boshligʻi. Ziyoul-Haq 1977 yildagi harbiy toʻntarishga rahbarlik qilib, hokimiyat tepasiga kelgan harbiy maʼmuriyatni boshqargan. Aviatsiya halokatida halok boʻlgan.

## Manbalar
Ziji koʻragoniy

"ZIJI KOʻRAGONIY", "Ziji jadidi Koʻragoniy" ("Koʻragoniy yangi astronomik jadvali"), "Ulugʻbek ziji" — Samarqand yaqinidagi rasadxonada Mirzo Ulugʻbek rahbarligida yaratilgan (1437) ilmiy asar. Ikki boʻlimdan (batafsil yozilgan muqaddima va vaziyatlari elliptik sistemada berilgan 1018 ta yulduzning jadvalidan) iborat. Muqaddima 4 qismga ajratilgan. lqism — xronologiyada Sharq xalqlarining yil hisoblash usullari bayon qilingan. Arab, yunon, eron, xitoy va uygʻurlarda yil hisoblash tartiblari, bularning biridan ikkinchisiga oʻtish yoʻllari va u xalk,larning oʻziga xos milliy bayramlarini hisoblash usullari ifodalangan. 2qism amaliy astronomiya masalalariga bagʻishlangan. Bunda ekliptika va ekvator orasidagi burchakni aniklash, osmon jismlarining koordinatalarini topish usullari, meridian chizigʻini oʻtkazish, qibla azimutini aniqlash, geografik koordinatalarni topish, yil davomiyligini aniklash va osmon sferasida differensial oʻlchashlar oʻtkazish masalalari yoritilgan. 3qismda sayyoralarning koʻrinma harakatlari geotsentrik sistema asosida sharhlangan. 4qismda goroskop haqida maʼlumotlar (qarang Astrologiya) keltiriladi. "3. K."da keltirilgan yulduzlar jadvali Samarqandda olib borilgan kuzatishlar asosida tuzilgan. Jadval yulduzlar soni va kuzatishlarning originalligi jihatdan astronomiya tarixida Gipparx — Ptolemey jadvalidan keyin (2-asr) ikkinchi oʻrinda turadi. Optik asboblar ixtiro qilinguniga qadar tuzilgan zijlar orasida "3. K." eng mukammal hisoblanadi. Undan vaqtni aniklash va geografik koordinatalarni oʻlchashda, shuningdek, turli astronomik masalalarni hal qilishda 17-asrga qadar Sharqda va Yevropada foydalanib kelindi. Asarda boshqa jadvallar ham bor. 683 ta punkt uchun geografik koordinatalarni oʻz ichiga oluvchi jadval, asosan, turli manbalardan foydalanib tuzilgan. Sinus va tangeslarning trigonometrik jadvallari Samarqand olimlari ishlab chiqqan yangi usullar yordamida hisoblangan; ular oʻsha davrga qadar hisoblangan jadvallarga nisbatan ancha aniq.

"3. K." fors tilida yozilgan; keyinchalik, arab va turk tillariga tarjima qilingan. Ulugʻbekning shogirdi Ali Kushchi zij qoʻlyozmalarining keng tarqalishiga katta hissa qoʻshdi.

"3. K." Yevropada birinchi marta 1648-yilda (Angliya) nashr qilindi; keyinchalik, koʻpgina Yevropa tillariga tarjima qilindi. "3. K."ning qoʻlda koʻchirilgan nusxalari Angliya, Fransiya, Turkiya va Hindiston kutubxonalarida, fors tilida yozilgan eng eski nusxalaridan biri Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intida saqlanadi.

## Adabiyot
* Kari Niyazov T. N., Astronomicheskaya shkola Ulugbeka, Izbr. trudi, t. 6, T., 1967; Geveliy Ya n, Atlas zvyozdnogo neba, T., 1970.

## Manbalar
Zizifus

**Zizifus** (Zizyphus) — jumrutdoshlarga mansub daraxt yoki butalar turkumi, ekiladigan meva daraxti. Osiyo, Afrika va Avstraliyaning tropik va subtropik hududlarida 100 ga yaqin turi oʻsadi. Oʻrta dengiz va Sharqiy Osiyoda Mavritaniya Z.i (Z. mauritiana) va chin yuyubu yoki unabi (Z. jujuba) ekiladi. Qurgoqchilikka, issiqqa va sovuqqa chidamli. Yengil tuproklarda yaxshi usadi. Mevasida (jiydasida) kand, S vitamini koʻp, yangiligida yeyiladi, quritiladi. Sukatlar, kompot, pastila tayyorlanadi. Oʻrta Osiyoda unabi turi oʻstiriladi (qarang Chilonjiyda).

## Manbalar
Ziynat toshlari

**Ziynat toshlari** - sanʼat buyum lari (vaza, quticha, qadama naqsh va sh. k.) va zebiziynatlar (uzuk, isirgʻa, toʻgʻnogʻich va b.) tayyorlanadigan rangli mineral va togʻ jinslari. 3. t. fizikmexanik xossalariga qarab qattiq (5 va undan qattiqroq — mineral shkalasi boʻyicha, mas, nefrit, yashma, agat va b.) va yumshoq (qattiqligi 4 va undan yumshoqroq mas, malaxit, marmar oniksi, flyuorit va b.) boʻladi. 3. t. qiymatiga koʻra, 3 sinfga boʻlinadi: birinchi sinfga nefrit, lojuvard, sodalit, rodonit, malaxit, avantyurin va b.; ikkinchiga — lepidolit, serpentin, obsidian, diatomit, flyuorit, kahrabo va b.; uchinchiga — tosh tuzi, gips, marmar, angidrit, porfirlar va b. kiradi. Agat, kahrabo va baʼzi bir boshqa minerallarning yaxshi turlari qimmatbaho toshlar hisoblanadi. Z.t. konlari Yer kurrasining koʻp joylarida bor. Oʻzbekistonda Z.t. Samarqand, Navoiy viloyatlarida (marmar), Zirabuloq, Chatqol togʻlari, Kumushkonda (marmar oniksi), Qizilqum, Sulton Uvaysda (feruza), Qurama, Chatqol (xalsedon, flyuorit, agat) va Piskom togʻlarida (ametistsafsar, malaxit, togʻ billuri) topilgan. Xorijda 3. t.ning konlari RF (Ural, Sibir, Oltoy va b.), Ukrainada (Donbass, Karpat togʻlari, Qrim va b.), Qozogʻiston, Afrika, Jan. Amerika, Avstraliya va b. joylarda bor. 3.t.ning kup turlari texnikaning turli sohalarida ham ishlatiladi. 

## Manbalar
Ziyoratxona

**Ziyoratxona** — maqbara (daxma, sagʻana) oldida ziyoratchilar uchun moʻljallab qurilgan maxsus xona.

## Manbalar
Ziyoriylar sulolasi

**Ziyoriylar** — Eronda hukmronlik qilgan sulola (928—1042). Asoschisi qad. aslzodalar avlodidan boʻlgan Mardovij ibn Ziyor (928—935). U somoniylar lashkar boshisi Asfar isyonidan foydalanib, Tabariston, Jurjonni ishgʻol qilgan va mustaqil Z. davlatini tuzgan. Keyinchalik Isfahon, Hamadonni egallagan, 928—931 yillarda Z. davlatining chegarasi Mesopotamiyadagi Xulvon sh.gacha kengaygan. Mardovij abbosiylar vassal i hisoblanardi. Uning vafotidan soʻng Z.ga qarashli hudud boʻlinib ketgan. Mardovijning ukasi Vashmgir (Vushmgir) davrida (935—967) Z. ixtiyorida faqat Kaspiy boʻyi yerlarigina qolgan, bu vaqtda ular somoniylarga tobe boʻlgan. Z. buvayhiylar bilan somoniylar oʻrtasidagi Shim. Eron uchun boʻlgan kurashda muhim rol oʻynagan. 11-asr boshlarida Z. gʻaznaviylarga boʻysungan. 1041 y. saljuklar Jurjon va Tabaristonni bosib olgach, Z.ning soʻnggi shohi Kaykovus Gʻaznaga qochgan.

## Manbalar
Zikkurat

**Zikkurat** — Qadimgi Bobil va Ossuriyada ehromlar yonida xom gʻishtdan qurilgan ichki xonasiz zinasimon minora. Ayrim Z.lar zina oʻrnida qiya qavatlarga zina (yoki yoʻlak)dan chiqib tushilgan, eng yukrr’i qavatda ibodat qilingan. 

## Manbalar
Zimnonsoy

**Zimnonsoy** — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy, Serkalisoy (Teraklisoy)ning chap irmogʻi. Chatqol tizmasining tarmogʻi — Qoraqush togʻi (3864 m)ning shim.gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 30 dan ziyod mayda irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Boshlanishida yon bagʻirlari tik va tor vodiyda tez oqadi. Oʻrta oqimida soy vodiysi bir oz kengayadi. Uzunligi 18 km. 3., asosan, qor va qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi, suvi may — iyun oylarida koʻpayadi, kam suvli davr dek. — fevralga toʻgʻri keladi. 

## Manbalar
Zina

**Zina**, zinapoya —  bino va inshootlarning yuqoriga chiqib, pastga tushiladigan pogʻonali qismi. Vazifasiga qarab 3 xili boʻladi: asosiy zina — qavatlarga chiqib tushiladi; yordamchi zina — yongʻin, suv toshqini, taʼmirlash ishlari vaqtida kerak boʻladi; qoʻshimcha zina — yertoʻlaga tushiladi, chordoqqa chiqiladi. Zinalar bino va inshootlarni bezaydigan meʼmorlik elementi ham hisoblanadi. U istirohat bogʻlari, ochiq maydonlarga ham koʻrk berib turadi. Yodgorliklar poyiga ham zina qilinadi. Zinalar gʻishtdan, temirbetondan, taxtadan, metalldan qilinishi mumkin. Gʻishtin va temirbeton zinalar sirti koshinlar va marmar bilan qoplanadi. Eskalator zinalari dvigatel yordamida harakatlanib turadi. Turar joy binolarida zinalarning qiyaligi muhim ahamiyatga ega: Zina qancha yotiqroq boʻlsa, shuncha yaxshi, lekin uning qiyaligi 45° dan oshmasligi lozim. Agar zina bilan chiqiladigan joy ancha baland boʻlsa zina bir necha marshga (boʻlakka) boʻlib quriladi. Har bir marshda kamida 3 ta, ko'pi bilan 10 ta zinapoya boʻlishi kerak. Zinapoya marshining eni 90 sm dan tor boʻlmasligi lozim. Oddiy zina qurishning iloji boʻlmagan joylarda (masalan, joy yetarli boʻlmaganda) vintsimon zinalar quriladi. Koʻpincha, bunday zinalar metalldan yasaladi. Vintsimon zinaning diametri kamida 2 m boʻlishi kerak. Zina bandi (qoʻl ushlab chiqiladigan toʻsiq) ning balandligi 1 m atrofida qilinadi.

## Galereya

File:Edinburgh (4513545117).jpg
File:Queen's staircase, Nassau, Bahamas.jpg
File:Yerewan architects monument.jpg
File:Vatican Museums Spiral Staircase 2012.jpg
File:Naiku 02.JPG
File:Steps-ankor.jpg
File:Thai-stairs.jpg
File:Potemkinstairs.jpg
File:White metal spiral staircase.jpg
File:Jamestown Jacobs Ladder.jpg
File:RudkhanCastle.JPG
File:Rockstairs.JPG
File:Alameda Stairway 3.jpg
File:Spiral staircase, Deaf Smith County, TX, Museum IMG 4880.JPG
File:Kaiserstiege, Residenz München.jpg
File:Weissenhorn Stadttheater Treppenhaus.jpg
File:Endlose Treppe KPMG Muenchen.JPG
File:Salisbury Cathedral, tower interior, uppermost spiral staircase.jpg
File:AbbayeDeFontevraud20110830a.jpg
File:Bundesarchiv Bild 192-269, KZ Mauthausen, Häftlinge im Steinbruch.jpg
File:PetraStairs.jpg
File:Antique-Theater-Staircase.jpg
File:Klausenturm Treppenhaus.jpg
File:Bundeshaus Kuppelhalle Uebersicht.jpg
File:Molières (24) Bayle escalier.jpg
File:Alabama-State-Capitol-spiral-staircase.jpg
File:Stairs japan.jpg
File:Montmatre bordercropped.jpg
File:200 years ancient wooden stairs of Tajhat Landlord's Palace.jpg
File:Georgian stairs.jpg
File:2021 01 31 staircase with external heating mats to melt snow. Location Mauritz Hansens street 4, Trondheim, Norway.jpg


## Manbalar
Zinvar

**Zinvar** (qadimgi forscha – tosh qalʼa) – oʻrta asrlarga oid Chagʻoniyon shaharlaridan biri. Denovdan 3&nbsp;km shimoli-sharqda joylashgan Oqqoʻrgʻontepa shahar xarobasi oʻrnida boʻlgan deb taxmin etiladi (Edvard Rtveladze). „Hudud ul-olam“ga koʻra, Zinvar aholisi oz boʻlib, kichik shahar boʻlsada, dehqonchilik taraqqiy etgan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Zinvarda hayot ilk oʻrta asrlardan (6—7-asrlar) 18-asrgacha davom etgan.

## Adabiyotlar
Arshavskaya Z. A., Rtveladze E. V., Xakimov Z. A., Srednevekovie pamyatniki Surxandari T., 1982;
Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX – nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Isaac Bashevis Singer

**ZINGER (Singer) Ayzek (Isaak) Bashevis** (1904. 14. 7, Polsha, Radzimin — 1991. 24. 7, AQSH, Mayami) — yaxudiy yozuvchisi. Kelib chiqishi polshalik. 1935-yildan AQShda istiqomat qila boshlagan. "Goredagi Iblis" (1935), "Gimpel — ahmoq" (1956), "Qisqa juma kuni" (1965), "Tabaka" (1965), "Kafkaning doʻsti va boshqa hikoyalar" (1969), "Oʻchoq oldidagi hikoyalar" (1971), "Oyina va boshqa hikoyalar" (1975) va b. hikoyalar toʻplamlarining muallifi. "Moskat oilasi" (1950), "Qul" (1957), "Lyublinlik koʻzbogʻlovchi" (1965), "Qoʻrgʻoncha" (1975), "Shosha" (1981) romanlari bor. 3. nasriga xos xususiyat shuki, u oʻz qahramonlarini koʻpincha mubolagʻali holatda tasvirlaydi, aql bovar qilmaydigan mazmun hamda murakkab shakllar uning asarlarida yetakchilik qiladi. Nobel mukofoti laureati (1978).

## Manbalar
Zindiq

**Zindiq** (arab. – dinga ishonmaydigan, xudosiz, ateist) – oʻrta asrlarda islom taʼlimotini rad etgan, boshqacha fikrlovchi falsafiy oqimlar, dualistlar, shuningdek, moniylik, mazdaqiylik va xurramiylar taʼlimoti vakillariga berilgan umumiy nom. Zindiq nomi berilgan kishilar dinga qarshi, ateist deb hisoblangan, ular doimo taʼqibda boʻlgan, qoʻlga tushganda esa qattiq jazolangan. Faqiqlar ularning xattiharakatini paygʻambarni haqoratlash bilan barobar deb bilib, oʻlimga mahkum, deb hukm chiqarganlar. Islom tarixida zindiqqa qarshi namunali jazo choralari koʻrilgan hollar koʻp boʻlgan. Zindiq tushunchasini hozirgi vaqtda islom aqidaparastlari „din manfaati yoʻlida yetarlicha qaygʻurmayotganlar“ga nisbatan ham qoʻllaydilar.

## Manbalar
Lyudmila Zikina

**Lyudmila Georgiyevna Zikina** (1929.10.6, Moskva — 2009.1.7) — rus xonandasi, Rossiya (1968), Oʻzbekiston (1980) xalq artisti, Mehnat Qahramoni (1987), professor (1989). Pyatnitskiy nomidagi Rus xalq xori (1947—51), Butunittifoq radiosi krshidagi Rus qoʻshigʻi xori (1951—60), Moskonsert (1960— 77)da yakka xonanda, "Rossiya" davlat akademik xalq ansamblining badiiy rahbari (1977-yildan), Rossiya madaniyat akademiyasi prezidenti (1992-yildan). Kuchli, nihoyatda boy va jozibali ovoz sohibasi. Ijrosi milliy mumtoz kuylash uslubini mukammal bilishi, yuksak mahorati, keng nafasi va alohida kuychanligi bilan ajralib turadi. Repertuaridan rus xalq qoʻshiqlari ("Orenburg roʻmoli", "Uzoqlardan oqib kelmoqda Volga" va b.) keng oʻrin olgan. Yevropa, Osiyo (jumladan Oʻzbekistonda ham) va Amerika mamlakatlarida bir necha marta gastrolda boʻlgan.

## Manbalar
Rahima Zikirova

**Rahima Hamroyevna Zikirova** (1951.5.1, Denov tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Termiz pedagogika institutining pedagogika va boshlangʻich taʼlim boʻlimini tugatgan (1974). 1970—74 yillarda Denov tumanidagi 35maktabda, 1974-yildan 79maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Dareda yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etadi, oʻquvchilarga ekologik tarbiya berib boradi. 

## Manbalar
Zindon

**Zindon** (fors.) — mahbuslar saqlanadigan yer ostidagi zax va qorongʻi joy, atrofi qalʼaband qamoqxona. Qulchilik davrida paydo boʻlgan. Koʻproq hukmdorlar qasri, qalʼasi ostida konussimon quduq shaklida qazilgan, 5—7 m, yer osti suvi yuzada boʻlgan joylarda pishiq gʻishtdan, gumbaz shaklida yer ustida qurilgan. Z.ning obxona degan turi ham boʻlgan (yana q. Buxoro zindoni).

## Manbalar
Zinjantrop

**Zinjantrop** (Zinj Sharqiy Afrikaning qad. arabcha nomi va yun. anthropus — odam) — avstralopiteklarga mansub qad. qazilma odamsimon maymun. 3. bosh skeletini ilk bor arxeolog Luis Liki 1959-yil Oldovay darasi (Tanzaniya)dan topgan. Liki uning ensa qismi va kesmasi tuzilishiga koʻra dastlab Homo urugʻiga kiritgan va ekspeditsiya uchun mablagʻ ajratgan Boysi sharafiga Boysi zinjantrop deb atagan. Lekin Z.ning morfologik tuzilishi uning hatto tosh qurol ham yasashi mumkin emasligini koʻrsatdi, shuning uchun uni Boysi jan. odami (Zinjanthropus boisei) deb nomlagan. Z.ning bosh skeleti boʻylab pushtacha oʻtgan, kichik oziq tishlari yirik oziq tishlariga bir oz oʻxshash, kurak va qoziq tishlari nisbatan mayda boʻlgan. Dagʻal oʻsimlik bilan oziqlangan. 3. bundan 2 mln. yil ilgari yashagan deb taxmin qilinadi.

## Manbalar
Nikolay Zinin

**Nikolay Nikolayevich Zinin** (1812.25.8, Shusha — 1880.18.2, Peterburg) — rus organik kimyogari, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1865 yildan). Peterburg Tibbiyotxirurgiya akademiyasining professor (1848— 74). Ilk bor kaliy sianid ishtirokida benzaldegidni kondensatlab, benzoin va uni nitrat kislota bilan oksidlab, benzil olgan.

Z. 1842 yilda aromatik nitrobirikmalardan aromatik aminlar olish usulini kashf etgan (qarang Zinin reaksiyasi), shu usulda anilin va a naftalin sintez qilgan, fenildiamin va dezoksibenzoin (1844), benzidin (1845) olgan. Benzidin birikmalarini qayta guruhlashni taklif qilgan. 

## Manbalar
Zinin reaksiyasi

**Zinin reaksiyasi** - aromatik nitrobirikmalarni kaytarib aromatik aminlar olish usuli: ArNO2 + 3H2S → ArNH2 + 3S + 2H2O. Reaksiyani 1842 yilda N. N. Zinin kashf etgan. 3. r. asosida boʻyoqlar, farmatsevtik preparatlar, portlovchi, xushboʻy va dorivor moddalar olishda boshlangʻich mahsulot sifatida qoʻllaniladigan turli aromatik aminlar sintez qilinadi.

## Manbalar
Georgiy Zinovyev

**Georgiy Vasilyevich Zinovyev** (1877, SanktPeterburg — 1934, Moskva) — Turkistonda sovet rejimi oʻrnatishda faol qatnashgan harbiy arbob. 1918—21 yillarda Turkiston armiyasi va ZTurkiston oʻqchi diviziyasi, Fargʻona armiyasi qoʻmondoni hamda Turkiston fronti inqilobiy harbiy kengashi aʼzosi sifatida istiklolchilarga qarshi kurashni uyushtirdi. Buxoro bosqini (1920 yil avgust—sentabr)ni uyushtirishda M. V. Frunzening eng yaqin yordamchisi boʻlib, qizil armiya qoʻshinlariga bevosita qoʻmondonlik qildi. 1920 y. oktabrda 3. boshchiligida 31000 kishilik qizil armiya Fargʻona vodiysidagi istiqlolchilarga qarshi tashlandi. Istiqlolchilik harakatining rahbarlari bilan muzokaralar paytida bir guruh qoʻrboshilar uning buyrugi bilan qoʻlga olinib, xiyonatkorona ravishda otib tashlandi (1921). 3. keyinchalik Oʻrta Osiyo harbiy okrugi qoʻmondonining oʻrinbosari va b. lavozimlarda ishladi.

Ad:. Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka: K istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000.

## Manbalar
Zira

**Zira** (Bunium persicum) — ziradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik xushboʻy ziravor oʻsimlik. Boʻyi 40—60 sm. Poyasining yarmidan yuqorisi shoxlangan. Ildizi tugunakli. Tupbarglari uzun bandli, poyadagilari bandsiz. Bargi ipsimon boʻlaklarga boʻlingan. Gullari oq, mayda, har bir soyabonchada 20—30 tadan. Iyunda gullaydi, urugʻi iyulda pishadi. Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo adirlarida, togʻ yon bagʻirlarida koʻp oʻsadi. Urugʻi mayda, choʻziq, qoramtirjigarrang , sirti taramtaram, juda xushboʻy. Tarkibida 2,753,0% efir moyi bor. Oʻrta Osiyo xalqlari goʻsht tuzlashda, qazi va b. ovkatlar tayyorlashda kadimdan keng foydalanib keladi. Xalq tabobatida meʼda kasalliklarini davolashda, siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Ziravor

**Ziravor** — taomlarga lazzat kiritadigan va xushboʻylik beradigan, taomni mineral tuzlar bilan boyituvchi oʻsimlik yoki kimyoviy (organik va mineral) qoʻshimchalar. Koʻpgina ziravorlar ovqatga qoʻshimcha lazzat berish bilan birga taomning toʻyimliligini ham oshiradi. Oʻzbek pazandachiligida koʻp ishlatiladigan Z.larga qalampirmunchoq, zanjabil, kardamon, dafna yaprogʻi, murch, qalampir, zira, zaʼfaron, zarchava, sedana, kashnich doni, vanil, tuz, sirka, gorchitsa (xantal), anor suvi, limon kislotasi va har xil souslar kiradi. Shuningdek, sut, smetana, yogʻ, tuxum, zaytun mevasi va sabzi, petrushka, selderey, pasternakning ildizlari, xushboʻy oʻtlar va koʻkatlar, piyoz, xren (yerqalampir), sarimsoq kabi oziq-ovqat mahsulotlari ham 3. boʻlib xizmat qiladi.

## Manbalar
Ziradoshlar

**Ziradoshlar**, soyabonguldoshlar (Apiaceae) — ikki urugʻpallalilar yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Asosan, bir yillik yoki koʻp yillik oʻtlardan iborat. Tropik va subtropik mamlakatlarda oʻsadigan ayrim turlari buta. Poyasi, asosan, tik usadi. Koʻpchiligining barglari murakkab, turli darajada qirqilgan. Gullari mayda, oq, koʻkishsariq yoki och qizil rangli, koʻpincha murakkab soyabonsimon toʻpgullarga yigʻilgan. Soyaboni oddiy yoki murakkab, uzunligi 1 metrgacha yetadi. Har bir soyabonda bir nechtadan gul oʻrnashadi. Pishgan mevasi 2 ta mevachaga ajralib, mevabandda osilib turadigan qoʻsh pistachadan iborat. Asosan, Yer yuzining quruq mintaqalarida tarqalgan. 300 ga yaqin turkumi, 3000 dan ortiq turi bor. Oʻzbekistonda 69 turkumi va 198 turi oʻsadi. Ziradoshlarning ayrim turlari (masalan, zira, kashnich, sabzi, sumbul, shivit, kovrak, arpabodiyon, alqor va b.) tarkibida (koʻpincha, meva va barglarida) hil maxil efir moylari boʻlgani uchun ulardan qadimdan foydalanib kelinadi. Tibbiyot, parfyumeriya va oziqovqat sanoatida ishlatiladi. Baʼzi turlari (mas, sassiqalaf) zaharli, baʼzilari ekinlar orasida begona oʻt sifatida usadi

## Manbalar
Zirvak

**Zirvak** — palovning eng muhim qismlaridan biri bo‘lib, guruch solishdan avval yog‘da qovurilib, so‘ng suv qo‘shilib qaynatilgan masalliqdir. Palov tayyorlash jarayonida avval dog‘langan yog‘da piyoz, keyin go‘sht va sabzi qovuriladi. Qovurish me’yorga yetgach, yuzi bilan barobar suv quyib, olov pasaytiriladi va masalliq yumshaguncha asta qaynatiladi. Shu bosqichda tuz va ziravorlar ham zirvakka solinadi.
## Yana qarang
Palov
## Manbalar
Zirk

**Zirk** (), qoraqand — zirkdoshlar (zirkgullilar oilasi)ga mansub butalar turkumi. Barglari qalin, qisqa bandli, ketmaket joylashgan. Guli sariq, qoʻsh gulqoʻrgʻonli, shingilga toʻplangan; mevasi rezavor. Shim. yarim sharda tarqalgan. 194 turi bor. 45 turi iklimlashtirilgan. Oʻzbekistonning togʻ yon bagʻirlarida qizil zirk bilan qora zirk tarqalgan. 3. bargi tarkibida berberin, oksikontyn, berbamin va b. alkaloidlar bor. Ularning mevalari nordon, mazali boʻlganligidan turli xil taomlarga, jumladan, palovga solinadi, ovqatni xushtaʼm qiladi. Qora 3. keng isteʼmol qilinganligi uchun uning tusiga nisbat berib "qoraqand" deb ataladi. Tabobatda jigar xastaliklarini davolashda, isitmani pasaytiruvchi, ich ketishni toʻxtatuvchi va yurakni mustahkamlovchi vosita sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Zirabuloq togʻlari

**Zirabuloq togʻlari** — Samarqand viloyatidagi togʻlar. Geologik jihatdan Zarafshon tizmasining shimoli-gʻarbiy davomi. Sharqda Jom choʻli, gʻarbda Ziyovuddin togʻlari bilan chegaradosh. Janubida Qarnob choʻli tekisligidan tik pogʻona bilan ajralgan, shimolida Zarafshon daryosi vodiysiga tutashgan. Eng baland joyi 1120 m. Shimoliy qismining balandligi 930- 1100 m, markaziy qismi 830-890 m. Janubiy qismida Ayribel, Qoʻshdara, Jalqir, Alyomiy (1054 m), Piyoztogʻ, Mahmudtogʻ (962 m), shimolida Beshtogʻ va b. togʻ tizmalari mavjud. Ularning janubiy va janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari tik koʻtarilgan qoyali, tub jinslari yalangʻoch, turli nurash shakllari bilan murakkablashgan, chuqur va tor daralar hamda soylar bilan kuchli parchalangan. Shimoliy va shimoli-sharqiy yon bagʻirlari yotiqroq va astasekin togʻ etagi tekisligiga qoʻshilib ketadi. Prolyuvial shleyflar togʻlardan boshlangan soylarning konus yoyilmalaridan iborat. Shimoliy yon bagʻirlarida tepaliklar va ular oraligʻida soyliklar mavjud. Quruq soylar (Jinichkasoy, Koʻksoy, Ustungusoy, Chalquduqsoy va b.)da erta bahor va yoz boshida sel suvlari oqadi.

Z.t.ning shimoliy tizmalari quyi silurning qumtoshslanets yotqiziklari, barcha qoyali togʻ tizmalari yuqori silurning ohaqtoshlaridan tashkil topgan. Z.t.ning markaziy plato qismida silur yotqiziqlarini intruziv jinslar (granit) yorib kirgan. Togʻ etaklarini boʻr, paleogen va neogenning choʻkindi jinslari tashkil qilgan. Markaziy qismi platosimon relyef shakliga ega, paleozoyning intruziv qatlamlaridan iborat. Kisqa, lekin chuqur vodiylar (Daraitut, Tim, Sipki, Kattasoy, Mullaburhon, Devonasoy, Juzumlisoy va b.) qalin ohaktosh qatlamlarini kesib oʻtgan. Ular bahorda toʻlib oqib, yozda deyarli qurib qoladi. Togʻlarda tipik boʻz tuproqlar tarqalgan. Shimoliy yon bagʻirlarining quyi qismlarida efemerlar, shirach, markazida oqkuray aralash usadi. Qad. denudatsiya yuzalarida tragantli astragal, bodom, togʻ etaklarida qoʻziquloq, oqquray, shuvoq oʻsadi. Z.t.da qurilish materiallari, ohak ishlab chiqarish uchun gips hom ashyosi konlari bor. Kdlay va simob konlari (Ingichka) ishlab turibdi. Togʻ etaklarida Oqtosh sh., Ingichka shaharchasi, Karnob qishlogʻi joylashgan.

## Manbalar