open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bruder

**Bruder** (ing. brood — tuxum bosish) — inkubatoriya ochirilgan joʻjalarni dastlabki kunlarda issiq saqlovchi maxsus qurilma. Piramida shaklidagi zontdan iborat boʻlib, ichiga qizdirgich joylashtiriladi. Kuchma, muqim (statsionar) va batereyali xillari bor.

Kerosin, kumir, gaz yoki elektr toki bilan isitiladi. Bruderdagi haroratni maxsus vint yerdamida oʻzgartirib turish mumkin. Gaz bruderda havo gorelka alangasi yoki uning keramik nurlatgichi yerdamida isitilib, termorostlagich yerdamida rostlanadi. Har bir elektr yoki gaz bruder ostiga 500 gacha joʻjani joylashtirish mumkin. Bruder ostida tovuq-joʻjalari kechalari 28—29°, kurka joʻjalari 29—ZG, oʻrdak va gʻoz joʻjalari 27—28° issiqlikda saqlanadi. Kunduz kunlari haroratni 3—4° pasaytirish mumkin. Yosh joʻjalar oddiy pechka yerdamida va markaziy suv isitish quvurlarini tovuqxona orqali oʻtkazish yoʻli bilan ham isitiladi. Parrandachilik fkalarida batareyali bruderdan foydalaniladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brukit

**Brukit** [ingliz mineralogi G. J. Bruk (1771—1857) nomidan] — sodda oksidlar kenja sinfiga mansub mineral, TiO2 ning uchta tabiiy polimorf modifikatsiyasidan biri. Baʼzan tarkibida temir va niobiy qoʻshimchasi boʻladi. TiO6 ning oktaedr guruhidan tuzilgan, umumiy bogʻlam bilan tutashgan varaqsimon hamda prizma shaklida. Romb sistemada kristallanadi. Rangi sargʻishqoʻngʻirdan qizgʻish koʻngʻirgacha. Olmos kabi yoki metallsimon yaltiraydi. Qattikligi 6—6,5; s ogʻ. 3,9—4. Kristallari oltin sochmalarida va alp tipidagi yertomirlarda, gidrotermal metamorfik jinslarda, baʼzan pegmatitlarda uchraydi. 700° gacha qizdirilganda rutilga aylanadi. Rossiya Federatsiyasi (Ural), Shveysariya, Fransiya, Avstriya, AQSH va boshqa joylarda konlari bor. Oʻzbekistonda Chatqol—Kurama togʻlaridagi oʻzgargan granitoidlarda topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brunelleski Filippo

**Brunelleski Filippo** (Brunelleschi) Filippo (1377 — Florensiya — 1446.15.4) — italiyalik meʼmor, haykaltarosh, olim. Uygʻonish davri meʼmorligi va kelajak aks etgan meʼmoriy nazariya asoschilaridan. Ijodini haykaltaroshlikdan boshlagan. Qadimiy meʼmoriy anʼanalardan yangicha yondoshib foydalangan. 1420—1436-yillari SantaMariya del Fore sobori (diametri 42 m ga yaqin) gumbazini yaratgan. Brunelleski Filippo kurgan Tarbiya uyi (loyihasi — 1419) va SanLorenso cherkovining sakristiyi (ibodat kiyimlari va asbobanjomlari saqlanadigan bino), Ospedale deli Innochenti (1421—44)da Uygʻonish davri meʼmorlik sanʼatining badiiy anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Brunelleski Filippo 1429—1430-yillarda SantaKroche cherkovi hovlisidagi Patssi kapellasini bunyod etdi, turli yillarda SanLorenso va SantoSpirito cherkovlarining interyerlarini qayta qurdi. Brunelleski Filippo asarlari obrazlarining garmonik yorqinligi, nisbatlarining qatʼiyligi, qurilish usullarining mukammalligi bilan ajralib turadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Brusya

**Brusya** — gimnastika asbobi, toʻrtta yogʻoch poyaga oshiqmoshiq bilan mustahkamlangan 2 gorizontal yogʻoch (metall yoki shisha plastikadan ishlangan sterjenli) jerdtayoqchadan iborat sport snaryadi. Erkaklar parallel brusyada, ayollar esa pastbaland brusyada musobaqalashadilar. Brusyada erkaklarning mashklari 1896-yildan, ayollarning mashklari esa 1952-yildan Olimpiya musobaqalari dasturiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brut Mark Yuniy

**Brut Mark Yuniy** (miloddan avvalgi 85—42) — Rim siyosiy arbobi. Yuliy Sezarga qarshi miloddan avvalgi 44 yilda uyushtirilgan fitna (Kassiy bilan birga) rahbari. Rivoyatlarga koʻra, birinchi boʻlib Yu. Sezarga xanjar solgan. Sezarni oʻldirgandan keyin Rimdan ketgan. 2triumvirat (Oktavian, Antoniy va Lepid) ga qarshi kurashda respublikachilarga Kassiy bilan birga rahbarlik qilib, unda yengilgach, oʻzini oʻldirgan. Keyinchalik B. obrazi ideallashtirilib, zolimlikka qarshi respublika tarafdori deb koʻrsatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brutalizm

**Brutalizm**, neobrutalizm (ing. brutal — dagʻal, qoʻpol) — Yevropa meʼmorligida 20-asr 3choragida yuzaga kelgan yoʻnalish. Meʼmorlik shakllarini dagʻal, nafosatsiz gavdalantirishga intilishdan iborat. Dastlab Buyuk Britaniyada (meʼmori A. va P. Smitsonlar), keyin Gʻarbiy Yevropa, AQSH va Yaponiyada tarqalgan. B. meʼmorlik massalarining iloji boricha sodda va dagʻal arxitektonikasini namoyon etadi. Ularning shiori qurilish materiallari (metall, temirbeton, alyuminiy, gʻisht, oyna va boshqalar)ning tabiiy holatini qanday boʻlsa shundayligicha saqdab qolishdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bruttiylar

**Bruttiylar** — Janubiy Italiya (hozirgi Kalabriya)dagi qadimiy italiy oskumbr qabilalaridan biri. Miloddan avvalgi III-asr boshlarida Rim tomonidan boʻysundirilgan. 2Puni urushi (miloddan avvalgi 218—201) davrida Bruttiy Karfagen sarkardasi Gan"ibolning kuchli ittifoqchisi boʻlishgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brutto

**Brutto** (ital. brutto — qoʻpol) —1) tovarning idishi, oʻrovi bilan birgalikdagi yalpi ogʻirligi. Maye, guruch yoki unning qopi bilan birgalikdagi ogʻirligi; 2) korxona yoki tashkilotning sarfharajatlar chegirilmagan foydasi, yalpi daromadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brusit

**Brusit** (amerikalik mineralog A. Brus nomidan) — gidroksidlar kichik sinfiga mansub mineral, kimyoviy formulasi Mg(OH)2. Magniy qisman Gʻeg+ yoki Mp2+ (ferro va manganobrusitlar) bilan almashishi mumkin. Trigonal sistemada kristallanadi, rangi oq, yashil, koʻk va qoʻngʻir (kamdankam havorang). Gugurt qutisisimon, ignasimon kristallar va varaqsimon, tolasimon agregatlar. Qattiqligi 2,5; s. ogʻ. 2,4. Tolasimon brusit nemalit deb ataladi. Metamorfizmga uchragan ohaktoshlar va dolomitlar tarkibidagi periklazni oʻzgarishidan vujudga keladi. Serpentinit massivlari va marmarlashgan dolomit va ohaktoshlarda uchraydi. Magniy olish uchun xom ashyo, keramika va qogʻoz sanoatida, oʻtga chidamli mahsulotlar ishlab chiqarishda foydalaniladi. Rossiya Federatsiyasi (Ural, Kavkaz, Sibir), Qozogʻiston, AQSH, Kanada, Italiya va boshqa joylarda konlari topilgan. Oʻzbekistonda Olmaliq, Kumushkon, Surenota, Zirabuloq, Quljuqtov, Sulton Uvays togʻlarida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brusnika

**Brusnika** (*Vaccinium vitis-idaea*) -brusnikadoshlar oilasiga mansub doim yashil chala buta. Boʻyi 25 sm. Bargi qalin, teskari tuxumsimon yoki ellipssimon, chetlari pastga qayrilgan. Gullari och pushti, qoʻngʻiroqsimon, mevasi qizil, dumaloq, serurugʻ va sershira. Rossiyaning oʻrmon va tundra zonalarida hamda Kavkaz togʻlarida oʻsadi. Oʻzbekistonda uchramaydi. Bargida 9% gacha arbutin glyukozidi, gidroxinon, giperozid, oshlovchi va boshqa moddalar; mevasida 10,3% gacha qand, organik kislotalar, vaksinin glyukozidi bor. Bargidan tayyorlangan ekstrakt va kaynatma buyrakda tosh paydo boʻlishi, revmatizm, podagra, mevasi esa avitaminoz kasalliklarini davolashda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bregg

**Bregg** (Bragg) – otabola ingliz fiziklari; rentgenstrukturaviy tahlil asoschilari. Qator kristallarning atom tuzilishlarini rentgen nurlari difraksiyalari yordamida birinchi boʻlib tushuntirib berishgan (1913). Nobel mukofoti laureatlari (1915): 1) Uilyam Genri (18621942), London Qirollik jamiyati aʼzosi (1806) va prezidenti (1935—40); 2) Uilyam Lorens (1890—1971), Kavendish lab. (1938—53) va Kembrijdagi Qirollik instituti (1954—60) direktori. Bregg – Vulf shartini tadqiq qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* bragg.com – Pol va Patrisiya Braggning rasmiy veb-sayti

* Naturist Pol Bragg
Bragg–Wulff sharti

**Bragg–Wulff sharti** – toʻlqin uzunligini oʻzgartirmay kristalldan sochilgan rentgen nurlarining interferension maksimumlari vaziyatini belgilovchi shart. Ingliz fizigi Lawrence Bragg va rus fizigi Georg Wulff tomonidan bir-biridan mustaqil ravishda 1913-yilda topilgan. Kristallardan faqat rentgen nurlari emas, balki u nurlar sochilganda (elektronlar, protonlar va neytronlar difraksiyasida) ham Bragg–Wulff sharti bajariladi.

Agar kristall bir-biridan *d* masofada joylashgan parallel atom tekisliklari toʻplami sifatida qaralsa, u holda difraksiya jarayoni ushbu tekisliklar tizimidan nurlanishning aksi sifatida ifodalanishi mumkin. Intensivlik maksimallari (difraksiya maksimallari) faqat ushbu tizim tomonidan aks ettirilgan barcha atom tekisliklari bir xil fazalarga ega boʻlgan yoʻnalishlarda paydo boʻladi.

Bragg–Wulff sharti quyidagicha ifodalanadi:
 2d \sin \theta = n \lambda , 

bu yerda n – aks ettirish tartibi deb ataladigan musbat butun son, \lambda – tushayotgan nurning sirpanish burchagi. 

Agar burchak shartni qondirsa, u Bragg burchagi deb ataladi. Difraksiya nurlari polga birlamchi nurga 2 m burchak ostida tarqaladi. Har bir berilgan atom tekisligi tizimi uchun Bragg–Wulff shartni mos ravishda koordinatalar tizimini tanlash orqali uch oʻlchovli panjaradagi umumiy interferentsiya sharoitlaridan olish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Breila

**Breila** yoki **Ibroil**, Braila — Ruminiyaning jan.sharqidagi shahar. Dunay daryosining chap soxdlida. Breila judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 235 ming kishi (1992). B. muhim transport yoʻllari tuguni, mamlakatdagi eng yirik portlardan, dengiz kemalari boradigan oxirgi punkt. Sanoatining asosiy tarmoklari: metallsozlik va mashinasozlik (kemasozlik, qurilish va yoʻl mashinalari hamda poʻlat prokat), oziq-ovqat sanoati (vino, un, spirtarak). Tikuvchilik, sement, yogʻochsozlik korxonalari bor. B. yaqinida qamishni qayta ishlovchi, sellyuloza, karton, sunʼiy tola, kord va boshqa ishlab chiqaruvchi 1st bor. Shahar 6-asrdan maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brugge

**Bryugge** — Belgiya shimoli-gʻarbidagi shahar. Gʻarbiy Flandriya provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 117 ming kishi (1992). Transport yoʻllari tuguni; dare va dengiz porti, kema qatnaydigan kanallar tutashgan joyda. Metallsozlik, mashinasozlik (kemasozlik va kema taʼmirlash, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, televizorlar ishlab chiqarish), kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Toʻr toʻqiladi. Niderlandiya sanʼati muzeyi, Munitsipal badiiy galereya, 12—17-asrlar meʼmoriy yodgorliklari: OnzeliveVrauekerk sobori va boshqa saqlangan. Shahar 7-asrdan maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bryukva

**Bryukva** (Brassica napus rapifera) — krestguldoshlar oilasiga mansub ildizmevali ikkd.yillik oʻt oʻsimlik, xashaki ekin (qisman oziq-ovqatga ham ishlatiladi). Yevropa, Shim. Amerika, Avstraliya, Rossiyaning noqoratuproq zonasida yetishtiriladi. Ekilganidan keyin birinchi yili yirik ildizmeva va yirik (uz. 60 sm dan ortiq) savatcha barglar hosil qiladi, keyingi yili gulpoyalar chiqaradi. Mevasi — urugʻli qoʻzoq, urugʻi mayda. Naviga qarab ildizmevasi uzunchoqyumaloq, yumaloqkonussimon, silindrsimon. Pusti va eti sariq yoki sargʻimtiroq. Ildizmevasi tarkibida 5—10% qand, 0,6—2% oqsil, karotin, askorbin kislota, mineral moddalar, gorchitsa (xantal) moyi bor. 100&nbsp;kg ildizmevasida 13 ozuqa birligi, 100&nbsp;kg bargida 12,5 ozuqa birligi bor. Ildizmevasi xalq tabobatida turli kasalliklarni davolashda, shuningdek oziq-ovqatga ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karl Bryullov

**Karl Pavlovich Bryullov** (1799. 12 (23). 12, Peterburg 1852.11(23).6, Marchano, Rim yaqinida) – rus rassomi. Peterburg Badiiyot akadimyasida taʼlim olgan (1809_1821). 1835-1850 yilda Italiyada yashagan. 1836-yildan Peterburg Badiiyot akadimyasida professor Bryulo rus rang tasviridagi klassitsizm oqimiga romantizm va hayotdan zavqlanish kayfiyatini olib kirdi. Asarlari insonning goʻzal, nafis histuygʻularini kuylashi („Virsaviya“, 1812), obrazlarining dramatik qudrati („Pompeyning soʻnggi kuni“, 1830— 33), realistik anʼanalar, nozik psixologizmi (M. Lanchi portreti, 1851; avtoportret, 1848) bilan ajralib turadi.

Bryulovning mujassamot tuzish va bezash mahorati ayniqsa hashamdor portretlarda toʻla namoyon boʻlgan. „Chavandoz ayol“ (1832), „N. V. Kukolnik“ (1836), „I. A. Krilov“ (1839) va boshqa asarlari rus realistik portretining katta yutugʻi boʻldi. Bryulo akvarel va rasm ustasi hamdir (italiyaliklar maishiy hayotidan lavhalar, Gresiya va Turkiya safarlari chogʻidagi manzara va chizgilari, 1835).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar


## Tashqi havolalar

* Bryullov Karl rasmlari – yuqori aniqlikdagi
* Briullov rasmlarining onlayn galereyasi 
* Brullovning Rossiya sanʼat galereyasidagi rasmlari
* Karl Brulloff. Pompeyning oxirgi kuni
Valeriy Bryusov

**Valeriy Yakovlevich Bryusov** [1873.1. (13). 12 Moskva 1924.9.10] – rus yozuvchisi, dramaturg. Moskva universitetini bitirgan (1899). Ilk sheʼrlari Gʻarb sheʼriyati taʼsirida yozilgan (1894—95). „Durdonalar“ (1895), „Bu – men“ (1897), „Uchinchi qorovul“ (1900) toʻplamlari Bryusov ijodi kamolotidan darak beradi. Mazkur asarlarda uning ijodiga xos ilgʻor xususiyatlar – obrazlarning maromiga yetganligi, har bir sheʼr va butun kitobning qatʼiy kompozitsiyaga egaligi, notiqlik sanʼatining kuchliligi sezilib turadi. „Odamovilar“ (1900—01) dostonida oʻsha davr tuzumi keskin tanqid qilinadi. „Shaharlarga va jahonga“ (1903) toʻplamiga kirgan asarlarida ishchi mehnati madh etiladi. Bryusov 20-asr boshlarida rus adabiyotidagi modern va simvolizm oqimi rahnamosi boʻldi. „Gulchambar“ (1906) sheʼriy toʻplami shoirning romantik ruhdagi eng yaxshi asari sanaladi. „Barcha motivlar“ (1909), „Soyalar koʻzgusi“ (1912), „Kamalakning yetti rangi“ (1916) sheʼriy toʻplamlarida rus jamiyatidagi, kishilar ruhiyatidagi oʻzgarishlar tasvirlanadi. „Olov farishta“ (1908), „Zafar mehrobi“ (1913) tarixiy romanlarida zamonaviy voqealarga monand mavzular topa bilgan. „Yer“ dramasida kelajak haqida fikr yuritiladi. „Soʻnggi orzular“ (1920), „Bunday kunlarda“ (1921), „Daqiqa“, „Yiroqyiroqlar“ (1922), „Shoshil“ (1924) sheʼriy toʻplamlarida Bryusov davrga hamnafas shoir sifatida namoyon boʻladi. Bryusov adabiy tanqidchi sifatida ham ijod etgan („Rus sheʼriyatida yangi oqimlar“, 1913; „Sheʼr haqida fan“, 1919; va boshqalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar

## Tashqi havolalar

* „Janubiy xoch respublikasi“ tarjimasi
* Babette Deutsch va Avrahm Yarmolinskiy tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan 10 sahifalik tanlov, 1921
* 5 ta miniatyura sheʼrlarining inglizcha tarjimalari
* Uzunroq sheʼrning inglizcha tarjimalari, „Danse Macabre“ (pastga aylantiring)
* „Ayolga“ inglizcha tarjimasi
* Mark Uilxardt, Alan Parker. „Briusov, Valeriy Yakovlevich“ *XX asr jahon sheʼriyatida kim kim*, Routledge, 2000, , 47-bet.&nbsp;
* „Brusov va Armaniston sheʼriyati“
Bryussel karami

**Bryussel karami** (Brassica oleracea var. Gemmifera) — krestguldoshlar oilasiga mansub ikki yillik sabzavot ekini. Gʻarbiy Yevropada, ayniqsa Buyuk Britaniyada koʻp ekiladi. Poyasi tik oʻsadi, yuqori qismida bandli sillits barglar chiqaradi, barg qoʻltigʻida (diametri 2—2,5 sm li 90 tagacha) mevaboshchalar hosil qiladi. Keyingi yili uchki kurtaklari va yon novdalaridan gul novdalar chiqaradi hamda urugʻli qoʻzoq meva tugadi. Bryussel karami bosh karamdan farqli namlikni, hosildor yerni kam talab qiladi, sovuqqa, kasalliklarga ancha chidamli boʻladi. Tarkibida yengil hazm boʻladigan moddalar, 2—5% qand, 5,5—7% oqsil, 70–290&nbsp;mg vitamin S bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bryussel shartnomasi

**Bryussel shartnomasi** — Bryussel shartnomasi ning boshchalari azotli moddalarga boy boʻlib, ovqatga solinganda xushtaʼm maza beradi. Hoʻlligicha, qaynatib, qovurib isteʼmol etiladi, konservalar tayyorlanadi (yana qarang Karam).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bryussel shartnomasi (maʼnolari)

**Bryussel shartnomasi**:

* Bryussel shartnomasi — B.
* Bryussel shartnomasi (pakt) (1948) — Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya va Lyuksemburg davlatlari tomonidan 50 yil muddatga tuzilgan pakt.
Bruce Lee

**Bruce Lee** (; ; tugʻilgan paytidagi ismi **Lee Jun-fan**, ; 1940-yil 27-noyabr — 1973-yil 20-iyul) — jang sanʼati ustasi. AQShda safarda yurgan xitoylik teatr aktyorlari oilasida tugʻilgan. 11 yoshidan Shaolin maktabi ustasi Ip Mandan ushu, kung fu saboqlarini oldi. 17 yoshida San Franciscoga ketib, oshpazlik qildi, unversitetga oʻqishga kirdi, kung fu maktabini ochdi, yakkakurashning jitkundo deb atalgan maxsus yoʻnalishiga asos soldi. 1965-yilda sport mashgʻulotlari asosida olingan film unga shuhrat keltirdi, Hollywoodga taklif etildi. „Katta boss“, „Shiddatli musht“, „Ajdahoning chiqishi“, „Ajdaho yoʻli“, „Ajdaho bilan olishuv“ filmlarida suratga tushdi. Oʻzi ham Hong Kongda „Konkord“ kinostudiyasini ochib, „Oʻlim bilan oʻynashish“ filmi ustida ish boshladi. Ogʻir kasallikka chalingan Lee shifoxonada yakkakurashga bagʻishlangan „Yengilmas musht yoʻli“ kitobini yozib tugatdi. Sogʻaygach, filmning 20 daqiqasini suratga olishga ulgurdi. Oʻlimiga notoʻgʻri qabul qilingan dori sabab boʻlgan degan tashxis qoʻyilgan (Siettle shahridagi qabristonga dafn qilingan).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar



## Havolalar
Bryus Robert

BRYUS (Bruce) Robert (1274.11.71329.7.6) — Shotlandiya qiroli (1306-yildan). Bannokbern burni yonida inglizlar armiyasini tormor keltirgan (1314). 1328-yil Angliya tomonidan Shotlandiyaning mustaqilligini tan olinishiga erishgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
David Brewster

**Ser David Brewster** () (1781.11.12, Jedboro, Angliya — 1868.10.2, Allerbi, Melroz) — ingliz fizigi, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1815). Yorugʻlikning doiraviy qutblanishi hodisasini ochgan (1815) va oʻz nomi bilan ataladigan qonun (Brewster qonuni) ni topgan. Kristallardagi xromatik qutblanishni bayon qilgan (18131814). Mayoqlar uchun linza yasagan, kaleydoskopni kashf qilgan (1817), stereoskopii takomillashtirgan. Isaac Newtonning mukammal tarjimai holi haqidagi asar muallifi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Brewster qonuni

**Brewster qonuni** () — dielektrikning sindirish koʻrsatkichi n bilan tabiiy (qutblanmagan) yorugʻlikning uning sirtiga tushish burchagi a orasidagi bogʻlanishni ifodalovchi munosabat. Tushish burchagi *Brewster burchagi* deb ataladi va tg(a)=n sharti bajarilganda dielektrik sirtdan qaytgan yorugʻlik faqat tushish tekisligiga perpendikulyar tekislikda qutblangan boʻladi.

Havoda sinish qonuni (g sinish burchagi) boʻlgani uchun Brewster qonunidan cos(n)=sin(g), yoki f+g=90°. Demak, singan va qaytgan nurlar orasidagi burchak 90° boʻladi. Brewster qonunidan qutblangan yorugʻlik hosil qilishda, moddaning sindirish koʻrsatkichini aniqlashda foydalaniladi. Brewster qonuni 1815-yilda shotlandiyalik fizik David Brewster tomonidan topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bryansk

**Bryansk** — Rossiyadagi shahar, Bryansk viloyatining maʼmuriy markazi. Desna sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 460,5 ming kishi (1997). Bryanskda stlab 1146-yilgi solnomada tilga olinadi. Bryansk yirik industrial va madaniy markaz. Bryanskda mashinasozlik, avtomobilsozlik, qishloq xoʻjalygi mashinasozligi zavodlari va metallsozlik yetakchi oʻrinda. Qurilish materiallari (silikat gʻisht, temirbeton buyumlari zavodlari, gʻishtohak kombinati va boshqalar), yengil (kamvol kombinati, kanoptola fabrikalari va boshqalar), oziq-ovqat (un va goʻsht kombinatlari, sut zavodi va boshqalar), kimyo sanoati korxonalari ishlab turibdi. Bryanskda 4 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, 2 muzey bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bsisu Muin

**Bsisu Muin** (1928, Gʻazza 1984, London) — falastinlik arab shoiri, dramaturg, publitsist, jamoat arbobi. Ijodi, asosan, milliy ozodlik kurashi, xalqlar doʻstligi va tinchlik mavzulariga bagʻishlangan. 11 sheʼrlar toʻplami, 6 pyesa va 2 publitsistik asar muallifi. "Maktublar" (1952), "Vatan — qalbda" (1970), "Tashrif qogʻozi" (1974), "Falastin daftari" (1978), "Deraza oynasiga yozilgan sheʼrlar" (1980), "Qalbdagi Falastin bilan" (1983) kabi toʻplamlari bor. Toshkent va Samarqand haqida sheʼrlar yozgan, "Tashrif qogʻozi" sheʼrlar toʻplami oʻzbek tilida nashr etilgan (1984). Xalqaro Nilufar mukofoti laureati (1980).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bryansk viloyati

**Bryansk viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1944-yil 5 iyudda tashkil etilgan. Bryansk viloyatida 27 tuman, 16 shahar va 31 shaharcha bor. Maydoni 34,9 ming km². Aholisi 1467 ming kishi (1999), asosan ruslar, shuningdek ukrainlar, beloruslar va boshqa yashaydi. Shaharliklar 60%. Markazi – Bryansk shahri.

Bryansk viloyati  Oʻrta Rossiya qirlarining gʻarbiy chekkasida, relyefi toʻlqinsimon tekislik. Sharqiy qismi bir oz baland (200–250 m). Torf, fosforit, gil, qum, mergellar bor. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –7°–9°, iyulniki 18°–19,G. Yiliga 550–600&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Daryolari Dnepr daryosi havzasiga mansub, eng yirigi – Desna. Asosan podzol tuproq uchraydi. Bryansk viloyatining kattagina qismi oʻrmon zonasida, janubi-sharqiy qismigina oʻrmonli dasht zonasida. Qaragʻay, qoraqaragʻay, qayin oʻsadi. Oʻtloq koʻp.

Bryansk viloyati  sanoatida mashinasozlik va metallsozlik yetakchi oʻrinda. Teplovozlar, temir yoʻl vagonlari, yuk avtomobillari, stanoklar, ekskavatorlar, avtogreyderlar, qishloq xoʻjaligi mashinalari, priborlar, yengil sanoat uchun texnologik jihozlar ishlab chiqariladi. Bryanskda "Bryansk mashinasozlik zavodi", "Bryansk elektromexanika zavodi", "Bryansk avtomobil zavodi", yoʻl mashinalari ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Yengil sanoat jun gazlama ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Bryanskda kamvol kombinati, Klinsida movut kombinatlari, kanop yigiruv fabrikalari, "Krasniy gigant" koʻn birlashmasi bor. Qurilish materiallari sanoatida sement, shifer, asbestsement quvurlar, oynashisha, isitish radiatorlari ishlab chiqariladi. Oynashisha zavodlari, Dyatkovo billur zavodi, "Bryansksement" ishlab chiqarish birlashmasi bor. Oʻrmonkimyo kompleksida mineral oʻgʻitlar, qogʻoz va karton ishlab chiqariladi. Taxta tilish, fanera, mebel, yogmoy, konserva korxonalari ishlab turibdi. Mahalliy torf asosida energetika rivojlangan. Bryansk viloyati  gʻallakartoshka yetishtirish va sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Asosiy ekinlari: javdar, suli, grechixa, bugʻdoy, texnika ekinlaridan konoplya, zigʻir, qand lavlagi, tamaki. Qoramol, shu jumladan sigir, choʻchqa, qoʻyechki, parranda boqiladi. Asosiy transporti – temir yoʻl Avtomobil yoʻllari zich. Desna daryosida kema qatnaydi. 3 oliy oʻquv yurti, 26 oʻrta maxsus oʻquv yurti, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Manbalar
Buake

**Buake**, Bvake — Kot d’Ivuarning markaziy qismidagi shahar. Buake departamenti maʼmuriy markazi. Aholisi 333 ming kishi (1990). Transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Buake mahsulotlari (paxta, kofe, kakao, banan, ananas, sholi va boshqalar) yetishtiriladigan rayon markazi. Toʻqimachilik, koʻn poyabzal, oziq-ovqat sanoati, paxta tozalash va sholi oqlash korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bubon

**Bubon** ( — chov, chovdagi oʻsma) — teri ostidagi limfa tugunlarining yalligʻlanishi ("bez kelishi"). Koʻproq chov va boʻyin sohasida uchraydi. Bubon ayrim tanosil (masalan, zaxm) va boshqa baʼzi yuqumli kasalliklar (sil, oʻlat) bilan birga kechadi yoki ularning asorati sifatida vujudga keladi. Bubon turli kattalikda boʻlib, ogʻriqli (yumshoq shankrda) yoki ogʻriqsiz (zaxmda) oʻtadi. Bubon yiring boʻylab yoriladi va chandiq hosil qilib bitadi. Dastlab bubonga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi, ular yordam bermasa, jarrohlik usuli qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bualo

**Bualo**, BualoDepreo (BoileauDespreaux) Nikola (1636.1.11—Parij—1711.13.3) — fransuz shoiri, tanqidchi, klassitsizm nazariyotchisi. Sorbonna untida oʻqigan. 1660—66 yillarda yozilgan ilk satiralari (9 satira) axloqiy, maishiy va adabiy mavzuga bagʻishlangan. "Oda haqida mulohazalar" (1693) va "Ritor Longinning baʼzi joylari xususida tanqidiy mulohazalar" (1694) asarlari "qadimiy va yangi adiblar oʻrtasidagi bahs"ga bagʻishlangan. Ularda Bualo antik mavzu va antik shoirlar ijodining afzalliklarini isbotlashga uringan. Klassitsizm estetikasining asosiy qoidalari bayon qilingan "Sheʼriy sanʼat" (1674) didaktik poemasi antik davr adabiyoti asarlariga tatabbu tarzida yozilgan, Aristotelning "Poetika"si va Goratsiyning "Sheʼriyat ilmi"ni oʻzida umumlashtirgan. Bualo uz asarlarida oddiy xalq turmushini aks ettirgan. Molyerni "qoʻpollik va toʻporilik"da ayblaydi, Rassinni esa yuqori tabaqaga mansub boʻlgan oliy va yuksak didning taʼrifchisi sifatida ulugʻlaydi. Bualo shoirlarni saroy doirasidagi kishilar didiga moye asar yozishga chaqiradi, u absolyutizm gʻoyalarining maddohi sifatida adabiyot tarixidan oʻrin oldi. Ijodi 17—18-asrlar Yevropa adabiyotiga taʼsir etgan. "Sheʼriy sanʼat" asari Jamol Kamol tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1978). Ad.: Qayumov O., Chet el adabiyoti tarixi, T., 1973.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Bubka

**Sergey Nazarovich Bubka** (1963) — ukrainalik sportchi (yengil atletika). Olimpiya oʻyinlari (1988), jahon (1983, 1987, 1991, 1995, 1997), Yevropa (1986) chempioni. Jahon va Yevropa kubogi musobaqalarining gʻolibi boʻlgan, bir necha marta jahon rekordi oʻrnatgan. Sport tarixida ilk bor langar choʻp bilan 6 m balandlikdan oshib oʻtgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar

## Havolalar

*
Bug

**Bug** — Ukrainaning jan.gʻarbidagi daryo. Q. Janubiy Bug va Gʻarbiy Bug. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Bugayev

**Viktor Antonovich Bugayev** (1908.6.10, Smolensk — 1974.2.4, Moskva) — meteorolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), geografiya fanlari doktori (1960), professor (1962). Smolensk universitetining fizikamat, fakultetini tugatgan (1930). Novosibirsk (193035), Oʻzbekiston obhavo byurosi boshligʻi (193540), Toshkent geofizika rasadxonasida katta ilmiy xodim (1940—46), direktor (1946—52), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika va mexanika instituti direktori (1952—57). 3Antarktika ekspeditsiyasi aerometeorologiya guruhi boshligʻi (1958—59), Sobiq Ittifoq gidrometeorologiya markazi direktori (1966—73), 1973-yildan Moskva universiteti meteorologiya va iklimshunoslik kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari obhavoni qisqa va uzoq muddatga oldindan prognozlashning ehtimollik usullari masalalariga bagʻishlangan. Dinamik iklimshunoslik toʻgʻrisidagi taʼlimotga asos solgan. Jahon obhavo xizmatini tashkil etish tashabbuskorlaridan biri. AQSH meteorologiya jamiyatining faxriy aʼzosi (1972). Oʻrta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutiga B. nomi berilgan (1975).

## Manbalar
* Texnika sinopticheskogo analiza i prognoza, L., 1947.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Ocherki razvitiya gidrometeorologii Sredney Azii, L., 1993.
Buganda

**Buganda** (Byganda) — oʻrta asrlarda Afrikada mavjud boʻlgan davlat (14— 19-asr oxiri). Etnik asosini ganda (baganda) xalqi tashkil etgan. 18-asr oxirigacha Unorota tobe boʻlgan. 19-asrda qudratli davlatga aylangan. Mustamlaka urushlari davrida, 1890-yildan Britaniya mulklari tarkibiga kiritilgan, 1900-yildan Uganda protektoratining muxtor viloyati, 1962-yildan mustaqil Uganda tarkibida (1967-yilgacha muxtoriyat huquqiga ega boʻlgan).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugenvil

**Bugenvil** — Tinch okeandagi vulkan oroli, Solomon orollari toʻdasidagi eng katta orol. Papua — Yangi Gvineya tarkibida. Maydoni 10 ming km². Aholisi 159,5 ming kishidan ziyod (1990 i. l ar oʻrtalari). Balandligi 2743 m gacha. Nam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan.

Yirik mis konlari bor, 1972-yildan foydalaniladi. Ruda zaxirasi 915 mln. tonnadan ortiq. Kokos palmasi, banan yetishtiriladi. Asosiy shahri — Kiyeta. Fransuz dengizchisi L. A. Bugenvil (1729—1811) nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buvayhiylar

**Buvayhiylar** — Gʻarbiy Eron va Iroqda hukmronlik qilgan sulola (932—1055). Asoschilari — akauka Ahmad, Hasan va Ali. Ularning otasi Buvayh (sulola nomi shuning ismidan olingan) Eron podshohi Bahrom Goʻr naslidan boʻlib, Daylam (Gilon viloyatining togʻli qismi)dagi jangari qavmlar sardori edi. Shu boisdan mazkur sulola vakillari "daylamiylar" deb ham atalgan. Buvayh 930 yil somoniylardan ajrab chiqib, ziyoriylarta qoʻshilgan. Ziyoriylar hukmdori Mardovij (928—935) Buvayhning oʻgʻillaridan Alini Karaj shahriga voliy, Ahmad va Hasanni esa yirik harbiy qismlarga boshliq qilib tayinlagan. Soʻng, B. 932—945 yillarda Arrajon, Nubinjon, Isfahon, Hamadon, Ray, Kirmon, Ahvoz, Sheroz shaharlarini bosib olganlar. Shunda Bagʻdod xalifasi AlMustakfiy Billoh (Abdulloh) (944— 946) akauka B.ni oʻzlari istilo qilgan viloyatlarga noib etib tayinlashga majbur boʻlib, Aliga "Imoduddavla" ("Davlat tayanchi"), Hasanga "Ruknuddavla" ("Davlat ustuni") va Ahmadga "Muizzuddavla" ("Davlat qudrati") degan faxriy unvon bergan. Keyin, B. 945 yil Bagʻdodni ham bosib olib, abbosiylar xalifaligining siyosiy mavjudligiga chek qoʻyganlarda, amalda davlatni oʻzlari boshqara boshlaganlar. 10-asrning 2-yarmida B. qad. Eron hukmdorlarining "shahanshoh" degan unvonini qabul qilganlar. B.ning eng mashhur vakili — Adududdavla (949—983) mamlakatdagi barcha uluslarni birlashtirishga muvaffaq boʻlgan. Uning davrida sugʻorish tarmoqlari kengaytirilgan, Sheroz, Bagʻdod va boshqa shaharlarda katta qurilish ishlari olib borilgan, iqto yerlari koʻpaytirilgan, ilmfan va sanʼat birmuncha taraqqiy etgan. Adududdavla vafotidan soʻng mamlakatda boshlangan taxt uchun kurash oqibatida B. zaiflashib qolib, mamlakat yerlarining sharqiy qismi Mahmud Gʻaznaviy tomonidan ishgʻol etilgan (1029). Saljuqiylarnint 1055-yil qilgan bosqini esa B. sulolasi hukmronligini butunlay tugatgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buvaki

**Buvaki** — xoʻraki va vinobop mahalliy uzum navi. Tupi kuchli usadi. Guli ikki jinsli. Bu navning Tosh va Nor buvaki nomli xillari bor. Bargi katta (diametri 18—22 sm), toʻgarak, besh boʻlakchali, toʻq yashil, yaltiroq, bir oz yuqoriga qayrilgan, cheti arra tishli. Uzum boshi katta (boʻyi 20—28 sm), uzunchoq konussimon, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 250—300 g. Gʻujumi oʻrtacha (16–18&nbsp;mm), dumaloq, och yashil, sargʻish, sershira, poʻsti qalin. Tosh buvaki gʻujumining sirtida qoramtir nuqtalari borligi bilan Nor buvakidan ajralib turadi. Sentabr boshlarida pishadi. Tarkibidagi qand 20—22%, hosildorligi 150—180 s/ga. Sugʻoriladigan tipik boʻz tuproqdi va lalmikor yerlarda yaxshi oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. 1930-yildan Oʻzbekistonda Buxoro va Samarqand viloyatlarida yetishtiriladigan B.dan "Buvaki" desert oq markali (navli) vino tayyorlangan, xonadonlarda aʼlo sifatli shinni pishirilgan. B. qishda saqlashga ham yaroqli boʻlgan. 60-yillardan boshlab ekiladigan navlar roʻyxatidan chiqarib yuborilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pyer Buger

**Pyer Buger** (Bouguer) (1698.16.2, LeKruzaik, Bretan—1758.15.8, Parij) – fransuz fizigi, Fransuz Fanlar akademiyasi (Parij) aʼzosi (1731). Fotometriya asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari optika, geodeziya va gidrografiyaga doir. Buger dunyoda birinchi boʻlib yorugʻlik miqdori tushunchasini fanga kiritgan, muhitda yorugʻlikning kuchsizlanish qonunini ochgan (1729) (qarang Buger – Lambert—Ber qonuni). Buger kemasozlik taraqqiyotida muhim boʻlgan navigatsiyaga doir risolalar muallifi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugilar

**Bugilar** (oʻzlarini tougik deb ataydilar) — Indoneziya (asosan Sulavesi o.ning jan.gʻarbi)dagi xalq, 4,55 mln. kishi. Malayziya va Singapurda ham yashaydilar. Umumiy soni 4,6 mln. kishidan ziyod (1990- yillar oʻrtalari). Bugi tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon sunniylar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugulma

**Bugulma** — Rossiya Federatsiyasi Tatariston Respublikasidagi shahar (1781-yildan). Bugulma daryosi Zay daryosiga quyilish yerida. Bugulma stansiyasi. Aholisi 91,1 ming kishi (1999). Neft qazib chiqariladi. Mashinasozlik ("Nefteavtomatika" zavodi, "Bugulmaneftemash" ishlab chiqarish birlashmasi va boshqalar), metallsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari (goʻsht, sut, un kombinatlari, pivo va likyoraraq zavodlari), chinni zavodi mavjud. Teatr, oʻlkashunoslik va boshqa muzeylar bor. B.ga 1736-yil asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugulmabelebey qirlari

**Bugulmabelebey qirlari** — Rossiya Federatsiyasining Tatariston, Boshqirdiston Respublikalari hamda Samara va Orenburg viloyatlaridagi qirlar. Eng baland joyi 418 m. Ohaktosh, qumtosh, gillardan tarkib topgan. Koʻp qismi ekinzorlarga aylantirilgan. Neft konlari bor. B.Bugulmabelebey qirlari Oq Idil, Kama va Volga daryolarining yassi suvayirgʻichi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budapesht universiteti

**Budapesht universiteti**, Lorand Etvesh nomidagi Budapesht universiteti — Vengriyadagi eng yirik universitet. 1635-yil asos solingan. 1949-yil untga Vengriyaning fizik olimi L. Etvesh (1848—1919) nomi berilgan. Budapesht universiteti  siyosiy fanlar va huquq, tabiiy fanlar, matematika, ijtimoiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Untda bir qancha ilmiy tadqiqotlar institutlari, botanika bogʻi, biologiya tajriba stansiyasi bor. Kutubxonasida 5 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buger (maʼnolari)

**Buger**:

* Buger (Bouguer), Buge Pyer (1698.
* Buger (qonun)—LAMBERTBER QONUNI — yutuvchi modda orqali yorugʻlik oʻtganda yorugʻlikning intensivligi kamayishini ifodalaydigan qonun.
Bugi tili

**Bugi tili** — bugilar tili. Sulavesi orolning jan.gʻarbida, bundan tashqari Indoneziyaning asosan bugilar istiqomat qiladigan boshqa hududlarida tarqalgan. Bugi tili da soʻzlovchilar umumiy soni taxminan 5 mln.ga yaqin. Bugi tili makkasara tili va Sulavesi orol markaziy qismidagi dialektlar bilan indonez tillari guruhiga kiradi. 17-asrgacha boʻlgan Bugi tili dagi yozuv yodgorliklari maʼlum emas. Hozirgi yozuvi lotin alifbosida.

Bugi tili dagi adabiyot 17—19-asrlarda Indoneziyadagi eng boy adabiyot hisoblanadi. Shu davrlarda bu tilda koʻpgina doston (mas, "La Taligo" va boshqalar), tarixiy hikoyalar va poemalar, knyazliklar tarixi, huquqiy, liniy asarlar yuzaga kelgan. Xalq ogʻzaki ijodi ham rangbarang. Bugi tili kam oʻrganilgan. Asosiy tadqiqot ishlari 19-asr 60—80- yillarida olib borilgan, asosan, gollandiyalik muhojir B. F. Mattesu tomonidan oʻrganilgan.

## Manbalar
Adriana Budevskaya

**Budevskaya Adriana** (aslida Adriana Kincheva Gancheva) (1878.13.12, Dobrich-1955.9.12, Sofiya) — bolgar aktrisasi, Bolgariya xalq artisti (1953). Bolgar realistik aktyorlik sanʼati asoschilaridan. Varnada „Ozod teatr“ni tashkil etgan (1904). Mashhur rollari: Qaynona („Qaynona“), Sena („Ilon toʻyi“), Rada („Zulm ostida“), Nora („Nora“), Ofeliya („Hamlet“) va boshqa

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budeshuri tetri

**Budeshuri tetri** — xoʻraki, vinobop oʻrtapishar uzum navi. Vatani Gruziya. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi (diametri 14—16 sm) uch, besh boʻlmali, arra tishli, tuksiz. Uzum boshi silindrkonus simon (boʻyi 11—17 sm, eni 8—12 sm), oʻrtacha tigʻiz, vazni 200—250 g. Gʻujumi oʻrtacha (diametri 9–14&nbsp;mm), tuxumsimon, sargʻishyashil, poʻsti yupqa. Eti shirali. Mevasi faol harorat yigʻindisi 3000—3200° boʻlganda 140—150 kun (avg.)da pishadi. Tarkibida 17—19% qand bor. Hosildorligi 90—100 s/ga. Bu nav Oʻrta Osiyo, Shim. Kavkaz va Ukrainada tarqalgan. Sugʻoriladigan yerlarda yaxshi oʻsib, moʻl hosil beradi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida rayonlashtirilgan. BUDYONNII Semyon Mixaylovich [1883.13(25).4, Kozyurin xutori (hozirgi Rostov viloyati, Proletar tumani)— 1973.26.10, Moskva] — shoʻro armiyasi qoʻmondoni. Marshal (1935), uch marta Qahramon unvoni berilgan. Fuqarolar urushida otliq askarlar korpusi komandiri, soʻngra 1Otliq armiya qoʻmondoni (191923). 193941-yillarda mudofaa xalq komissarining oʻrinbosari. 1941—45 yillardagi urushda Jan.Gʻarbiy va Shim. Kavkaz yoʻnalishlari qoʻshinlariga, Rezerv va Shim. Kavkaz frontlariga (194142) qoʻmondonlik qilib, oʻzining layoqatsiz lashkarboshi ekanligini koʻrsatgan. 1943— 53 yillarda Qizil armiya otliq askarlari qoʻmondoni. B. oʻz otliq armiyasi bilan 192023-yillarda Turkiston oʻlkasida boʻlib, bu yerda bolsheviklar vatanparvar istiklolchilarga qarshi olib borgan janglarda faol qatnashgan va koʻplab begunoh kishilarning qonini toʻkkan. 1930—40 yillarda u harbiylar orasida oʻtkazilgan umumiy qatagʻon tashkilotchilaridan biri.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budinlar

**Budinlar** — Skifiyapa yashagan koʻp sonli koʻchmanchi qabilalarning umumiy nomi. Gerodotning yozishicha, budin koʻzlari moviy, sochlari malla kishilar boʻlib, sarmapiarga qoʻshni yerlarda hayot kechirganlar. Budin yerlarida yogʻochdan qurilgan harbiy istehkomlar koʻp boʻlgan, ular skiflarning Doro I ga qarshi urushlarida qatnashgan. Ilmiy adabiyotda Budin yashagan yerlar Sharqiy Yevropaning Dnepr daryosi bilan Volga daryosi oraligida deb koʻrsatiladi. Oʻrta Donda saqlanib qolgan mozorqoʻrgʻonlar budinga tegishli boʻlishi mumkin. Budinning qaysi elatga mansub ekanligi aniqlanmagan. Tadqiqotchilardan ayrimlari ularni mordvalarga, baʼzilari esa slavyanlarga mansub desa, boshqalari fors qabilalaridan biri deb hisoblaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budrochtepa

**Budrochtepa** — qadimgi shahar harobalari. Surxondaryo viloyati Denov tumanila joylashgan. Maydoni salkam 120 ga. Unga Zahartepa, Oqmozortepa va Dunyotepa deb nomlangan tepaliklar kiradi. Budrochtepa oʻrta asrlarda Chagʻoniyon deb atalib, podsho saroyi, shaxriston va raboddan iborat boʻlgan. Budrochtepa Afrosiyob devoriy rasmlaridagi sugʻdcha yozuvlarda „Chagʻoniyon“, arab manbalarida „Sagʻoniyon“ deb atalgan. Ilk bor 1960-yilda Budrochtepa Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan ochilgan, 1960-yildan beri shu ekspeditsiya ishlaydi. Arxeologik qazishmalardan maʼlum boʻlishicha, Budrochtepa oʻz boshidan bir necha tarixiy bosqichlarni kechirgan: 1) miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-asrlarda Oqmozortepa va Dunyotepa oʻrinlarida kichkina qishloq barpo etilgan; 2) milodiy 1—3-asrlarda shahar hajmi 10 ga yetib, Oqmozortepa shoh saroyiga aylantirilib, 10 m. qalinlikdagi mudofaa devori bilan oʻralgan, Dunyotepa esa katta manzilgoh boʻlgan; 3) milodiy 3—5-asrlar boshlarida shahar inqirozga yuz tutgan, mudofaa devorlari harobaga aylangan; 4) 5-asr oxiri va 8-asr boshlarida shahar yana tiklandi va 3 qismdan: shoh saroyi, shahriston va raboddan tashkil topgan. Shahriston atrofidagi devorning uz. 3&nbsp;km ga yetgan; 5) 8—9-asrlarda, arab istilosidan soʻng shahar mavjud boʻlib, uning hajmi bir oz kichik boʻlgan; 6) 10—11-asrlar birinchi yarmida shahar taraqqiy etgan. Shaharning umumiy maydoni 6&nbsp;km² ga yetgan; 7) 11 —12-asr oʻrtalarida shahar saljuqiylar sultoni Alp Arslon tomonidan zabt etilgan. Ashyoviy dalillar shu paytda Dunyotepada hayot toʻxtaganligini va shahristonning ham mavqei pasayganligini koʻrsatdi; 8) 12-asr oʻrtasi — 13-asr boshlarida shahar yana tiklangan; 9) 13-asr boshida shahar moʻgʻul istilochilari tomonidan vayron qilinib 15-asr boshlarida esa shahristonda hayot tamomila toʻxtagan, Dunyotepada hayot qisman kechgan, Oqmozortepa esa pishiq gʻishtlar bilan tiklangan qabristonga aylantirilgan. Shahar oʻrni raboddan sharkda — Gʻishli degan joyda paydo boʻlgan, u yerda madaniy qatlam 4-5 m ni tashkil qiladi; 10) 16-asr boshlarida shayboniylar tomonidan shahar batamom vayron qilingan. Chagʻoniyon poytaxti endi B. dan 10&nbsp;km cha uzoqlikda joylashgan „Dexinav“ga, hozirgi Denovta koʻchgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida har bir davr uchun kerakli ashyoviy dalillar topilgan. Ular orasida sopol idishtovoqdar, haykalchalar, Kushon podsholarining mis tangalari va soʻnggi davrdagi kumush va jez tangalari, toshdan va qimmatbaho ashyolardan tayyorlangan taqinchoqlar, shisha idishlar, temir va jezdan tayyorlangan qurolaslahalar va uyroʻzgʻor buyumlari koʻplab topilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Drevnosti Yujnogo Oʻzbekistana, Katalog, Tokio, 1991.
Buyer

**Buyer** (gollandcha boeir — xona) — konki yoki gʻildiraklarga oʻrnatilgan maxsus yengil konstruksiyali uchburchak shakldagi xona, yelkanli platforma; muz ustida uchishga moʻljallanadi. Aviatsiyaga ishlatiladigan fanera, oliy sifatli qattiq daraxtlar, alyuminiy va poʻlatdan quriladi. B. oʻquvmashgʻulot hamda sayr qilish uchun 5—10 kishi sigʻadigan ochiq maydonchali qilib ham yasaladi. Sport B.i tana (korpus), aylanadigan machta, har ikki yondagi konkilarga oʻrnatilgan shoti, boshqaruvchi rul qurilmasi va konkilardan iborat boʻladi. B.ning sirgʻalib uchishi uchun silliq muz, sekundiga 3– 5 m tezlik bilan esib turuvchi shamol boʻlishi kerak. Uning uchish tezligi soatiga 100&nbsp;km ga boradi. Dastlabki B.lar 18-asrda Rossiyada paydo boʻlib, ulardan shim. koʻllarda baliqchilar foydalanishgan. Turli yuk va odamlarni muz ustidan tashib oʻtishda qoʻl kelgan. Xususan, Ikkinchi jahon urushi paytida B.dan razvedka, aloqa va transport vositasi sifatida foydalanilgan, qamaldagi Leningrad bilan Ladoga koʻli orqali aloqa bogʻlab turilgan. B.larda muz ustida oʻtkaziladigan poyga B. sporti deyiladi. U AQSH, Kanada, Yevropaning bir necha mamlakatlarida ommalashgan. B. sporti boʻyicha 1964-yildan jahon va Yevropa birinchiliklari oʻtkaziladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyerman togʻlari

**Buyerman togʻlari** — Qarnob choʻlidagi togʻlar. Toʻdakoʻl suv omborining sharqida joylashgan. Buyerman togʻlari Qarnob choʻlining prolyuvial tekisliklari bilan oʻralgan. Eng baland joyi 348 m, nisbiy balandligi 90–100 m, janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 11&nbsp;km. Relyef jihatidan supasimon (platosimon) qoddiq togʻ. Yon bagʻirlari, ayniqsa janubi-sharqiy yon bagʻirlari qiya boʻlib quruq soylar bilan oʻyilgan (3–10 m). Boʻr va paleogen davrlarining ohaktosh, qumtosh, konglomeratlari bilan, eng yuqori qismi quyi toʻrtlamchi davrning shagʻaltosh, konglomerat va lyossimon jinslari bilan qoplangan.

Shimoli-gʻarbiy etaklari qumli, janubi-gʻarbiy etaklari shoʻrxoklar va shoʻr tuproqlar, qolgan etaklari shoʻrtob, boʻzqoʻngʻir tuproqlar bilan qoplangan. Yon bagʻirlarning boʻzqoʻngʻir tuproqlarida qorajusan keng tarqalgan. Oqjusan, boyalich, singren, keyreuq ham oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Buddleya

**Buddleya** (Buddleja) — kuchaladoshlar oilasiga mansub turkum. Osiyo, Amerika, Janubiy Afrikaning issiq moʻʼtadil iqlimli hududlarida tarqalgan. 100 turi maʼlum. Baʼzi turlari manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Oʻzbekistonda 2 turi (V. davidii va V. alternifolia) oʻstiriladi. Ularning gullari binafsha rangda. Iyuldan noyabrgacha gullaydi, tez koʻkaradi, boʻyi 4 m ga boradi. Birinchi tur bargi qaramaqarshi, ikkinchisiniki esa ketma-ket joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buj

**Buj** (frans. boudie—zond) — jarrohlik asbobi; odam organizmidagi chandiqlanib torayib qolgan naysimon aʼzolar (qiziloʻngach, siydik yoʻli va boshqalar)ni kengaytirish va tekshirish uchun ishlatiladi. Buj yoʻgʻon va ingichka boʻlib, metall, kauchuk, plastmassadan yasaladi. Elastik hamda yumshoq boʻladi. Har bir bemor uchun maxsus yoʻgʻonlikdagi buj tanlab olinadi. Quloq, hiqildoq, kekirdak, shuningdek qiziloʻngach va qon tomirlari bujii ham bor. Buj ishlatishdan oldin sterillanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bujoq dashti

**Bujoq dashti**, Bujak - Dunay va Dnestr daryolari oraligida 16—19-asrlarda mavjud boʻlgan tarixiy viloyat hamda dashtning Yevropa adabiyotlaridagi nomi, Bessarabiyaning jan. kismi (hozirgi Odessa viloyatining jan.) 17—18-asrlarda Belgorod oʻrdasinij yaylovi boʻlgan. 1812-yildan Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bujumbura

**Bujumbura** — Burundi poytaxti. Tanganika koʻlining shimoliy sohilida joylashgan port shahar. Aholisi 236 ming kishi (1990). Mamlakatning eng yirik shahri, savdotransport va iqtisodiy markazi. 

## Tarixi

Shaharga 1897-yilda asos solingan. 1922-yildan Belgiyaning mandati ostidagi, 1946—62 yillarda esa Belgiyaning vasiyligidagi hududning maʼmuriy markazi boʻlgan. 1962-yildan mustaqil Burundi davlatining poytaxti.

## Sanoat

Sement, pivo, paxta tozalash zavodlari, bir qancha toʻqimachilik fabrikalari, GES bor. Baliq ovlash va uni qayta ishlash sanoati rivojlangan. Hunarmandchilikda sopol buyumlari ishlab chiqariladi. Mamlakatning deyarli barcha tashqi savdosi Bujumbura orqali olib boriladi. Chetga kofe, paxta, teri xom ashyosi, metall konsentratlari va boshqalar eksport qilinadi.

## Transport

Muhim transport yoʻllari tuguni. Shahar chekkasida xalqaro aeroport bor. 

## Taʼlim

Bujumburada maxsus oʻquv yurtlari, universitet (1960-yildan) mavjud. 

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bujgʻun

**Bujgʻun** — pista daraxtining magiz qilmay, bujmayib qolgan meva (pista)si. Bujgʻun ipak boʻyogʻiga xurush oʻrnida (6 kg ipak boʻyogʻiga 1 kg siyopar va 400 g Bujgʻun) solinadi. Bujgʻun ipakning rangini aynitmaydi. Ayrim oʻsimliklarning organlarida viruslar, bakteriyalar, zamburugʻlar, kanalar, hasharotlar taʼsirida vujudga keladigan patologik oʻsimtalar (gallalar, sesidiyalar) ham Bujgʻun deb ataladi. Dukkakli oʻsimliklarning ildizida tuganak bakteriyalari paydo qiladigan tuganaklar qishloq xoʻjaligi uchun foydali.

## Manbalar
Buzgalaxona

**Buzgalaxona**, Buzgala (toj. buzgʻola — tog echkisi, kiyik) — Boysun togʻlaridagi tor dara (Surxondaryo viloyatida). Shahrisabz bilan Termiz oraligida, granit va porfirdan tuzilgan. Uz. kariyb 3 km, eni 12—20 m. Bu dara tojikcha Darbandi ohanin (yoki Darai ohanin — „Temir darvoza“), arabcha Bobulabvob yoki Bobulhadid („Temir darvoza“), moʻgʻulcha Qahlugʻ („Boburnoma“da) yoki Temir Qahlaqa („Jome attavorix“da, xaalga(n) — „darvoza“ soʻzining buzilgan shakli), oʻrta asrlarda turkiyda Temir qapigʻ deb ham atalgan. Bir vaqtlar bu dara temir darvoza bilan toʻsilgan degan afsona ham bor. Hindiston bilan Samarqand orasidagi qadimgi karvon yoʻli ana shu daradan oʻtgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzoq

**Buzoq** — sigirning 6 oylikkacha boʻlgan bolasi. Yirik zotli buzoq ogʻirligi tugʻilishda 35–45&nbsp;kg, mayda zotlisining ogʻirligi 25–35&nbsp;kg boʻladi. Buzoq tugʻilishi bilan ogʻizburnidagi shilimshiq sochiq bilan artiladi, tugʻilganda kindigi uzilmagan boʻlsa qorin tomondan 10—12 sm qoldirib kesiladi, kesilgan joyiga yod eritmasi surtiladi, soʻngra yalab tozalash uchun onasi oldiga qoʻyiladi. Tugʻilgandan keyin 1—1,5 soat oʻtgach, birinchi marta onasiga emdiriladi. B. chorvachilik fermalarida quruq, toza poxol toʻshalgan katakda birinchi hafta ichida ogiz suti bilan boqiladi. Soʻngra umumiy buzoqxonaga koʻchirilib, alohida katakda, keyin 5—6 buzoq birgalikda saqlanadigan kataklarda boqiladi. 20 kunlik boʻlguncha sutkasiga 6—8 l dan qaymogʻi olinmagan sut bilan, 30 kunlik boʻlganda bunday sut kamaytirilib, sun’iy sut bilan boqiladi. Ikkinchi oʻn kunlikdan boshlab sifatli oʻt, mayin pichan, uchinchi oʻn kunlikda aralash ozuqalar yeyishga urgatiladi. Ikki oyligidan esa B.lar ratsioniga ildizmevalar, yaxshi silos, aralash yem, tuz va boshqa qoʻshiladi. Yaxshi parvarishlangan va soglom B.lar vazni 6 oyligida 125–150&nbsp;kg ga yetadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

## Havolalar
* http://www.bauernhof.net/kuehe/geburt/geburt.htm 
*
Buzoqboshi qurtlar

**Buzoqboshi qurtlar** — may qoʻngʻizlarintlng tuproqda hayot kechiradigan qurtlari.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil