Fei Xiaotong

**Fey Siaotong** (1910-yil 2-noyabr - 2005-yil 24-aprel) — xitoylik antropolog va sotsiolog. Xitoy etnik guruhlarini oʻrganishda qator tadqiqot ishlari bilan tanilgan. 1930-yillarda u hamkasblari bilan birgalikda Xitoy sotsiologiyasiga asos soldi. Oʻzi yashab turgan hududning ijtimoiy va madaniy hayotini dunyo hamjamiyatga tanitishda Fey Siaotongning sotsiologik va antropologik tadqiqotlari salmoqli ahamiyatga ega. U umrining soʻnggi yillarida Pekin universitetida sotsiologiya fanidan talabalarga dars bergan.

## Bolaligi
Fey Siaotong 1910-yil 2-noyabrda Xitoyning Szyansu provinsiyasining Vujiang okrugida tugʻilgan. Uning xayoli doimiy ravishda siyosiy korrupsiya va qashshoqlik bilan band boʻlgan. U garchi zodagon oilada oʻsgan boʻlsa ham badavlat emas edi. Uning otasi Fey () Xitoy klassikasida oʻqib, Shengyuan davlat xizmati diplomini olgan. Bir muddat Yaponiyada oʻrta maktabda dars bergan. Feyning onasi Yang  hukumat amaldorining nasroniy qizi va oʻz davri uchun oliy maʼlumotli ayol edi. Vujiangda bolalar bogʻchasi tashkil qilgan.  Feyning akalari mas'ul lavozimlarda ishlagan.

## Akademik sotsiologik daraja

Xitoyning eng yaxshi sotsiologiya dasturiga ega boʻlgan Peyping shahridagi missionerlar tomonidan asos solingan Yenching universitetida uni Chikago universiteti sotsiologi Robert E. Parkning semestr tashrifi ragʻbatlantirdi. Antropologiya boʻyicha magistrlik darajasini olish uchun Fey yaqin atrofdagi Tsinghua universitetiga borib, u yerda Pan Guangdan bilan birga tahsil oldi va oq rus SM Shirokogoroffdan dala ishlari usullarini oʻrgandi. Feyning uzoq janubdagi Guangsi provinsiyasining togʻlarida olib borgan birinchi dala tajribasida oyogʻi yoʻlbars changalidan jarohatlanadi.  Fojiali tarzda yakunlandi.) yordam izlab vafot etgan.

### "Funktsional" antropologiya
1936-yildan 1938-yilgacha Fey London Iqtisodiyot maktabida kashshof antropolog Bronislav Malinovski qoʻl ostida tahsil olgan. "Malinovski va AR Radklif-Braundan Fey jamiyatning turli „boʻlimlari“ ning funktsional oʻzaro bogʻliqligiga va uning aʼzolari tomonidan koʻrilgan madaniyatning maʼnosiga eʼtibor qaratishni oʻrgandi. U funktsional yondashuvni oʻz ichiga olgan soʻrov usullarini ishlab chiqdi... " Fei oʻzining 1938-yilgi nomzodlik dissertatsiyasini Xitoyning Kaysiangong (xitoycha: 開弦弓) qishlogʻida oldingi dala ishlariga asoslangan holda yozgan va uni Xitoyda *dehqon hayoti* (1939) deb nashr etgan.

Fey Xiaotong ishining tanqidlari orasida uning ishi Xitoy xatti-harakatlaridagi mintaqaviy va tarixiy oʻzgarishlarga eʼtibor bermasliklikni ilgari surgan. Shunga qaramay, kashshof va oʻqituvchi sifatida uning maqsadi umumiy tendensiyalarni taʼkidlash edi, shuning uchun bu soddalashtirish Xitoy jamiyati va madaniyatini oʻrganishda noxolislikka hissa qoʻshgan boʻlsa ham, Fei niyatini sezilarli darajada oqlashi mumkin edi.

Oʻsha davrning muhim asari - " *Xitoyning Gentry* " asari Feining dala suhbatlaridan tuzilgan va 1953-yilda Qoʻshma Shtatlarda nashr etilgan. U Xitoy boʻyicha Amerika universitetlari kurslarining asosiy qismiga aylandi. *Xitoyning Gentri* nashri Fei Tsingxua universitetida Chikago universiteti antropologi Robert Redfild va uning rafiqasi Margaret Park Redfild bilan oʻzaro munosabatlaridan kelib chiqqan. 

## Xitoy Xalq Respublikasida yetakchi ziyoli

### 1950 va 1960 yillar: Siyosat boshqaruvi
1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etilgandan soʻng Fey milliy intellektual va mafkuraviy hayotda muhim rol oʻynadi va koʻp oʻtmay u koʻpayib borayotgan siyosiy lavozimlarni egallay boshladi. U 1951-yilda Pekindagi Millatlar markaziy instituti (hozirgi Xitoyning Minzu universiteti) vitse-prezidenti lavozimiga tayinlangan va 1954-yilda Birinchi Butunxitoy xalq vakillari yigʻilishida Millatlar ishlari boʻyicha komissiya aʼzosi sifatida qatnashgan. 

Biroq, koʻp oʻtmay, sotsiologiya boʻlimlari („burjua psevdo-fan“ sifatida) yoʻq qilindi. Fey endi oʻrgatmaydi va kamroq va kamroq nashr etadi. 1956—1957-yillardagi " Yuz gul " erishi davrida u sotsiologiyani qayta tiklashni ehtiyotkorlik bilan taklif qilib, yana gapira boshladi. Ammo keyin iqlim toʻsatdan " oʻngga qarshi harakat " bilan oʻzgardi. 1957-yilda Fey son-sanoqsiz yigʻilishlar oldida boshini egib, „xalq oldidagi jinoyatlarini“ tan oldi. Yuzlab maqolalar unga hujum qildi, bir nechta hamkasblar, baʼzilari shafqatsizlarcha insofsizlar. Fei chetlangan, xoʻrlangan, yolgʻizlangan, oʻrgata olmagan, tadqiqot qila olmagan va nashr eta olmagan odamga aylandi. Umrining yigirma uch yili, deb yozadi keyinroq, uning eng samarali davri boʻlishi kerak boʻlgan yillar shunchaki boy berildi, behuda ketdi. Qizil gvardiyachilar tomonidan jismoniy hujumga uchragan, hojatxonalarni tozalashga majbur boʻlgan madaniy inqilob avjida, u oʻz joniga qasd qilishni oʻyladi.

1970-yillarda xalqaro miqyosda tanilgan Fey chet ellik mehmonlarni qabul qila boshladi va Mao vafotidan keyin undan Xitoy sotsiologiyasini tiklashga rahbarlik qilish soʻraldi. U yana Qoʻshma Shtatlarga tashrif buyurdi va keyinchalik xitoylik sotsiologlarning yangi kadrlarini tayyorlash boʻyicha ulkan vazifani hal qilishda yordam berish uchun amerikalik ijtimoiy olimlarning Xitoyga tashriflarini tashkil etishga muvaffaq boʻldi. 1980-yilda u rasman reabilitatsiya qilindi va Madaniy inqilob jinoyatlari uchun javobgar boʻlgan „Toʻrtlik toʻdasi“ va boshqalarga oid uzoq, televidenie sudida sudyalardan biri edi.

Uning „ikkinchi hayoti“ har qachongidan ham muhim siyosiy lavozimlarda va siyosatchilar bilan aloqada boʻlgan jamoat ziyolilarining hayoti edi. Uning taʼsiri hukumatni 1980-yillarda jadal oʻsishi butun Xitoy boʻylab yuz millionlab qishloq aholisining daromadlarini koʻtargan qishloq sanoatini rivojlantirishga ishontirishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan. 1990-yillarda deyarli har hafta uning nomi gazetalarda, yuzi esa televidenieda paydo boʻldi. U butun Xitoy boʻylab sayohat qildi, chet elga, AQSh, Kanada, Yevropa, Yaponiya, Avstraliya va boshqa joylarga bordi va xalqaro sharaflarga sazovor boʻldi: Amaliy antropologiya jamiyatining Malinovskiy mukofoti, Qirollik antropologiya institutining Xaksli xotira medali., Gonkong universitetining faxriy doktori va Yaponiya, Filippin, Kanadadagi boshqa faxriy unvonlar. U Xitoyda sotsiologiya va antropologiyaning qayta tiklanishini targʻib qilish va boshqarishda, oʻttiz yillik taqiqdan keyin olimlarni tayyorlashda va oʻquv materiallarini ishlab chiqishda rol oʻynadi.

Fey, shuningdek, Lyuis X. Morganning rivojlanish evolyutsionizmi anʼanalariga amal qilgan Xitoy tarixidagi etnik guruhlar haqidagi taʼsirli nazariyasi bilan ham tanilgan. Uning ishining yorqin namunasi - Feining 1988-yilda Gonkongda Tannerning „Xitoy millati konfiguratsiyasida koʻplik va birlik“ maʼruzasi. Feyning soʻzlariga koʻra, Xuaxia Qin sulolasi davrida haqiqiy etnik guruhga aylandi. Keyinchalik Xan „markazga yoʻnaltiruvchi kuchga ega yadroga“ aylandi, ularning barqaror qishloq xoʻjaligi jamiyati Tsyan kabi Xitoyning shimoliy chegarasidan etnik koʻchmanchilarni oʻziga jalb qildi va oʻzlashtirdi.

### 1990 va 2000 yillar: esdalik va ehtiyotkorlik
Eng muhimi, Fey oʻzining „ikkinchi hayotida“ yozuvchi sifatida gullab-yashnagan. Bu yillarda uning deyarli barcha eski kitoblari qayta nashr etilgan va u yangi kitob va maqolalarni yanada koʻproq nashr etgan. Uning oʻn besh jildli “Asarlar”ining (1999—2001) yarmidan koʻprogʻini 1980—1990-yillardagi yangi bitiklar toʻldiradi. Koʻpgina mavzular tanish edi. U Xitoyda modernizatsiya muvaffaqiyatli boʻladigan boʻlsa, sotsiologiya va antropologiya uchun bir necha bor va kuch bilan gapirdi. Qishloqdagi dala ishlari, oʻqishi, ustozlari haqida esladi. Qishloqlarni sanoatlashtirish, kichik shaharchalar, milliy ozchiliklar, rivojlanayotgan chegara hududlari haqida maqolalar va kitoblar nashr etildi. U ziyolilar ishini himoya qildi. U xorijga qilgan safarlarida oʻrganganlarini soʻzlab berdi va ingliz tilidan yangi tarjimalar qildi. Hatto uning sheʼriy kitobi ham bor edi. Bu barcha yangi yozuvlarda farq qiladigan narsa - siyosiy ehtiyotkorlik; Soʻnggi oʻn yilliklarda Fei juda koʻp ish qilishi kerak edi va yana olov bilan oʻynash xavfiga juda oz vaqt qoldi.

2005-yil 24-aprelda Pekinda 94 yoshida vafot etganida u Pekin universitetining sotsiologiya professori edi. 1980-yillardan beri u dars bergan va rahbarlik qilgan universitetning “ Sotsiologiya ” kafedrasida yodgorlik oʻrnatilgan.

## Karyera belgilari

### Asosiy ishlar

* *Xitoydagi dehqonlar hayoti: Yangtze vodiysidagi qishloq hayotini dala oʻrganish* . Bronislav Malinovskiyning soʻzboshi. London: G. Routledge va Nyu-York: Dutton, 1939 va turli nashrlar va yaponcha tarjimasi.
* Fei va Chang Chih-I [Chjan Chjiyi chínjín], *Yerga bogʻlangan Xitoy: Yunnandagi qishloq iqtisodiyotini oʻrganish.* Chikago universiteti matbuoti, 1945 yil.
* *Xitoyning Gentry: Qishloq va shahar munosabatlaridagi insholar.* Chikago: Chikago universiteti matbuoti, 1953 yil.
* *Neidi de nongcun* 《dàngāngāngīngìnì》(Ichkaridagi qishloqlar). Shanxay: Shengxuo, 1946 yil.
* *Shengyu zhidu* 《 lángěngīn 》 (Koʻpaytirish institutlari). Shanxay: Shanvu, 1947 yil.
* *Tuproqdan* (Xiangtu Zhongguo, 《bángjīngīng》). Shanxay: Guancha, 1948 yil. (*Tuproqdan tarjima qilingan: Xitoy jamiyatining asoslari*, Kaliforniya matbuoti, 1992)
* *Xiangtu chongjian* 《línhàngjīng》 (Qishloqni tiklash). Shanxay: Guancha, 1948 yil.
* Fei Xiaotong va boshqalar. *Xitoyning kichik shaharlari: vazifalari, muammolari va istiqbollari.* Pekin: Yangi dunyo matbuoti, 1986 yil.
* *Xingxing chong xingxing* 《līngīngīnīnī》 (Sayohat, sayohat va boshqa sayohat). Ningxia Renmin Chubanshe, 1992 yil.
* *Fei Xiaotong wenji* 《línhàiǎngjínjĀ (Fey Xiaotongning toʻplami), 15 jild. Pekin: Qunyan Chubanshe, 1999 yil.

### Mukofotlar

* 1980 yil: Xalqaro amaliy antropologiya assotsiatsiyasining Bronislav Malinovskiy mukofoti
* 1981 yil: Buyuk Britaniya va Irlandiya Qirollik antropologiya institutining *[[Thomas Huxley|Xaksli]] xotira medali*
* 1988: *[[Encyclopædia Britannica]] mukofoti* Nyu-Yorkda
* 1993 yil: Fukuoka, Yaponiyada *AQSh va Osiyo madaniyati mukofoti*
* Adabiyot fanlari doktori darajasi, Gonkong universitetining *faxriy* darajasi
* Ijtimoiy fanlar doktori darajasi, *faxriy* sabab, Makao universiteti
* 1994 yil: *[[Filippin|Filippindagi]] Jamiyat yetakchiligi uchun Ramon Magsaysay mukofoti.*

### Siyosiy pozitsiyalar
Fey, shuningdek, Xitoyning qishloq xoʻjaligini rivojlantirishni oʻrganish va boshqarishga katta hissa qoʻshdi.

Oʻlimidan oldin Fei bir qator siyosiy lavozimlarni egallagan, garchi bular asosan faxriy; uni koʻpchilik „siyosiy jihatdan faol“ deb hisoblardi.

* 6- Xitoy xalq siyosiy maslahat konferensiyasi vitse-prezidenti
* Butunxitoy xalq vakillari yigʻilishining 7 va 8-doimiy qoʻmitasi raisining oʻrinbosari
* Xitoy Xalq Respublikasining Gonkong maxsus ma’muriy hududi asosiy qonun loyihasini ishlab chiqish qoʻmitasi raisining oʻrinbosari
* Xitoy Kommunistik partiyasi boshchiligidagi Birlashgan frontning bir qismi boʻlgan kichik partiya - Xitoy Demokratik Ligasi Markaziy Qoʻmitasining faxriy raisi
* Davlat kengashi ekspertlar byurosi direktorining oʻrinbosari
* Milliy etnik masalalar boʻyicha qoʻmita direktorining oʻrinbosari
* Demokratik ittifoq Markaziy qoʻmitasi raisi

## Yana qarang

* Sotsiologlar roʻyxati
* Xitoy sotsiologlari va antropologlari roʻyxati
* Frensis LK Xsu

## Manbalar

* Volfgang Sakson, "Fei Xiaotong" *New York Times* nekrologi, 2005-yil 9-may (roʻyxatdan oʻtish kerak)]
* ]
* China Vitae-da " Biografik ma'lumotlar  ".
* Sinxua nekrologi (2005-yil 26-aprel).

## Havolalar