Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressi

**Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressi** () — qonun chiqaruvchi organ, AQShning uchta eng yuqori federal hukumat organlaridan biri. Vakolatlar AQSh Konstitutsiyasi bilan belgilanadi. Kongress ikki palatali boʻlib, u Senat va Vakillar Palatasidan iborat. AQSh Konstitutsiyasining 1-moddasi, 4-boʻlimiga binoan Kongress yiliga kamida bir marta yigʻiladi va uning sessiyalari dekabr oyining birinchi dushanbasida boshlanadi. Oxirgi meʼyor 1933-yilda 20-yanvardagi tuzatish qabul qilinishi bilan oʻzgartirildi, yaʼni endilikda 3-yanvar kuni tushda sessiyaning boshlanishini belgilab berdi.

## Tuzilishi
* Vakillar palatasida 435 ta ovoz beruvchi va 6 ta ovoz bermaydigan aʼzolar mavjud boʻlib, ularning har biri har xil saylov okrugini namoyish etadi va har ikki yilda qayta saylanadi. Palatadagi oʻrindiqlar shtatlarga aholi soniga qarab ajratiladi. Qoʻshma Shtatlardagi ushbu saylov tartibi demokratiya tamoyilini amalga oshiradi  .
* Senatning olti yillik muddatini oʻtaydigan 100 aʼzosi bor. Har bir shtatda, aholisidan qatʼiy nazar, ikkita senator bor. Davlat mustaqilligi prinsipi shu tarzda amalga oshiriladi  . Senatning taxminan uchdan bir qismi har ikki yilda rotatsiya asosida qayta saylanadi. Rotatsiya shunday tuzilganki, har qanday olti yillik sikl davomida har bir shtatdan senatorlar ikki martadan qayta saylanadi: har shtatdan har ikki lavozimga bittadan.

﻿

## Hozirgi chaqiriq
2018-yil 6-noyabrda boʻlib oʻtgan AQShning 116-Kongressiga boʻlib oʻtgan saylovlarda Demokratlar Vakillar Palatasida 435 oʻrindan 235 oʻrinni egallab, Senatda — respublikachilar 100 oʻrindan 53 tasini egallab, 45 partiyaga (Demokratlar) qarshi gʻolib boʻlishdi (qolgan ikkisi mustaqil).

116 chaqiriq 2019-yil 3-yanvardan 2021-yil 3-yanvargacha amal qiladi.

2018-yilga kelib, AQSh senatorining oʻrtacha boyligi 3,2 million dollarni tashkil etdi va Kongress aʼzosi 900 ming dollarni tashkil etdi.

## Yigʻilish

Ikkala palata ham toʻgʻridan-toʻgʻri saylanadi. 1913-yilda AQSh Konstitutsiyasiga 17-tuzatish qabul qilinishidan oldin Senat ikki bosqichli saylovlarda saylandi: avval fuqarolar shtat qonun chiqaruvchi organlarini, soʻngra ushbu yigʻilishlar senatorlarni sayladilar.

Vakillar palatasi deputatligiga nomzodlarga quyidagi talablar qoʻyiladi: 25 yoshga toʻlgan; AQSh fuqarosi; saylov paytida kamida yetti yilga deputat saylanadigan shtat rezidenti boʻlishi. Vakillar palatasi oʻz spikerini va boshqa ofitserlarini saylaydi. Senatorlikka nomzodlarga qoʻyiladigan talablar biroz kattaroq: 30 yoshga toʻlgan; AQSh fuqarosi; saylov paytida kamida toʻqqiz yil davomida deputat saylanadigan shtat rezidenti boʻlishi.

Kongress aʼzolari koʻpchilik tizim tomonidan saylanadi, protsedura maʼlum bir davlat qonunchiligi bilan tartibga solinadi. Odatda saylovlar nisbiy koʻpchilik tamoyilidan foydalangan holda bir turda oʻtkaziladi, lekin baʼzida (masalan, Luiziana va Jorjiyada ) gʻalaba qozonish uchun mutlaq koʻpchilik ovozlar talab qilinadi, bu esa vaqti-vaqti bilan saylovlarning ikkinchi bosqichiga olib keladi  .

## Ishonch yorliqlari
AQSh Konstitutsiyasiga muvofiq Kongress quyidagi vakolatlarga ega:

* qarzlarni toʻlash, Qoʻshma Shtatlarning birgalikdagi mudofaasini va umumiy farovonligini taʼminlash uchun soliqlar, bojlar va aktsiz soliqlarini belgilash va yigʻish; bundan tashqari, barcha yigʻimlar, bojlar va aktsizlar butun Qoʻshma Shtatlar boʻylab yagona boʻlishi kerak;
* AQShdan qarz olish;
* xorijiy davlatlar bilan, alohida davlatlar va hindu qabilalari bilan savdoni tartibga solish;
* Qoʻshma Shtatlar boʻylab fuqarolikka qabul qilishning yagona qoidalarini belgilaydi va bankrotlik toʻgʻrisidagi yagona qonunlarni qabul qiladi ;
* tanga zarb qilish, uning qiymatini va xorijiy tanga qiymatini tartibga solish, ogʻirlik va oʻlchov birliklarini oʻrnatish;
* Amerika Qoʻshma Shtatlarining qimmatli qogʻozlari va muomaladagi tangalarni qalbakilashtirish uchun jarimalar taqdim etish;
* pochta xizmatlari va pochta yoʻllarini yaratish;
* ilm-fan va foydali hunarmandchilikni rivojlantirishga koʻmaklashish, mualliflar va ixtirochilarga ularning asarlari va kashfiyotlariga maʼlum vaqt davomida eksklyuziv huquqlarni taʼminlash;
* Oliy sudga boʻysunuvchi sudlarni tashkil qiladi;
* qaroqchilik harakatlarini, ochiq dengizda sodir etilgan ogʻir jinoyatlar va millatlar huquqiga qarshi jinoyatlarni aniqlash va jazolash;
* urush eʼlon qilish, xususiy mulk va sanksiyalar toʻgʻrisidagi guvohnomalarni berish, quruqlik va suvda sovrinlarni qoʻlga kiritish qoidalarini belgilash;
* armiyani tuzish va taʼminlash, ammo bu maqsadlar uchun mablagʻ ikki yildan ortiq vaqt davomida taqsimlanmasligi kerak;
* dengiz flotini yaratish va saqlash;
* quruqlik va dengiz kuchlarini tashkil etish va boshqarish qoidalarini chiqarish;
* ittifoq qonunlarini ijro etish, tartibsizliklarni bostirish va bosqinlarni qaytarish uchun politsiyani chaqirish choralarini koʻrish;
* Shtatlarning mansabdor shaxslarini tayinlash va politsiya tayyorgarligini Kongress tomonidan belgilangan talablarga muvofiq tashkil etish vakolatlarini saqlab qolgan holda, politsiyani tashkil qilish, jihozlash, oʻqitish va uning Qoʻshma Shtatlar xizmatida ishlatilishi mumkin boʻlgan qismiga rahbarlik qilish boʻyicha tadbirlarni taʼminlash;
* har qanday holatda, alohida shtatlar tomonidan berilgan va Kongress tomonidan qabul qilingan, AQSh hukumatining markaziga aylanadigan cherkov (oʻn milya maydondan koʻp boʻlmagan) ustidan eksklyuziv qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshirish; ushbu yerlar joylashgan davlatning qonun chiqaruvchi yigʻilishi roziligi bilan olingan barcha yerlarga, qalʼalar qurish, omborlar, arsenallar, kemasozlik zavodlari va boshqa zarur inshootlar qurish boʻyicha oʻxshash vakolatlarni amalga oshirish;
* yuqoridagi vakolatlarni va ushbu Konstitutsiya tomonidan Amerika Qoʻshma Shtatlari hukumati yoki uning biron bir idorasi yoki mansabdor shaxsiga berilgan barcha boshqa vakolatlarni amalga oshirish uchun zarur va mos boʻlgan barcha qonunlarni qabul qilish.
* Kongressda qonun loyihasini qabul qilish quyidagicha: qonun Vakillar palatasiga yuboriladi, u koʻpchilik ovoz bilan qabul qiladi, xuddi shunday tartib Senatda ham amalga oshiriladi. Keyin qonun loyihasi Qoʻshma Shtatlar Prezidentiga yuboriladi, u 10 kun ichida uni imzolashi yoki vetosini bajarishi kerak. Bu yerda hokimiyat tarmoqlari oʻrtasidagi tiyilish va muvozanatlashish tizimi aniq kuzatilgan. Agar prezident veto qoʻygan boʻlsa, qonun loyihasi Vakillar Palatasiga qaytariladi va endi uni ilgari surish uchun barcha vakillarning uchdan ikki qismi ovozi kerak. Qonun loyihasi kerakli miqdordagi ovozlarni olgach, Senatga yuboriladi, u yerda ushbu tartib takrorlanadi. Agar siz har bir palatada deputatlarning uchdan ikki qismining ovozini olishga muvaffaq boʻlsangiz, qonun loyihasi prezident imzosiz ham federal qonun maqomini oladi.

## Qonunchilik jarayoni
Kongress palatalarining har biri uchun qoʻmitalar va komissiyalar mavjud.

## Tarix

Zamonaviy Amerika Qoʻshma Shtatlari hududida birinchi vakillik organi 1619-yilda Virjiniyada paydo boʻldi. Bu Bosh assambleya deyiladi (Ingliz tilida —  „The House of Burgesses“).

Kongressning prototipi 1774-yilda Filadelfiyada chaqirilgan "Birinchi kontinental kongress" edi. Ammo bu organni parlament deb hisoblash mumkin emas, chunki u mohiyatan mustaqil davlatlar vakillarining kongressi edi. 1776-yilda chaqirilgan Ikkinchi kontinental kongress 4-iyulda „Mustaqillik deklaratsiyasi“ni qabul qildi va shuningdek, davlatlar konfederatsiyasini yaratish rejasini tayyorlash toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Ushbu reja natijasida Konfederatsiya Moddalari yaratildi, ular 1781-yilda davlatlar tomonidan nihoyat tasdiqlandi. Konfederatsiya moddalarida davlat vakillari kongressini tashkil etish koʻzda tutilgan edi. Biroq, Kongress hokimiyat bilan taʼminlangan kuchli siyosiy institut emas edi, chunki shtatlarni majburlash, uning qarorlarini amalga oshirish mexanizmi yoʻq edi va eng muhim faoliyat sohalarida Kongress faqat 13 shtatdan 9tasining roziligi bilan harakat qilishi mumkin edi.

1787-yilda Filadelfiyadagi inqilobiy urushdan soʻng Konstitutsiyaviy konventsiya yigʻilib, unda AQSh Konstitutsiyasi va yangi Amerika Kongressining namunasi ishlab chiqildi. Konstitutsiyaviy konvensiyada delegatlar uchun mamlakatga kuchli milliy hukumat zarurligi ayon boʻldi va ushbu hukumat qanchalik kuchli boʻlishi kerakligi masalasi ushbu yigʻilishdagi asosiy hukumat edi. Delegatlar ikki lagerga boʻlingan: kuchli hukumat tarafdori boʻlgan „federalistlar“ va shtatlarning huquqlarini himoya qilgan „anti-federalistlar“. Federalistlarning qarashlari Konstitutsiyaviy Konvensiyada hukmronlik qildi, ammo anti-federalistlar bilan murosaga kelish kerak edi. Shunday qilib konventsiya Konstitutsiyani ishlab chiqdi, u ratifikatsiya qilindi va yangi Kongress 1789-yil 4-martda ish boshladi. Shu bilan birga, yangi Kongress asosan Konfederatsiya Moddalariga asoslangan edi.

Konstitutsiyaviy konvensiyada delegatlar Kongressga qanday vakolatlar berish kerakligini hal qilishdi. Virjiniya shtatidan kelgan delegatlar ayrim shtatlarning vakolatiga ega boʻlmagan barcha holatlarda Kongressga qonunchilik vakolatlarini berishni taklif qilishdi. Boshqa delegatlar Kongress shu bilan haddan tashqari kuchga ega boʻlishiga ishonib, ushbu qoidaga qarshi chiqishdi. Natijada, Kongressga oʻz vazifalarini bajarishga imkon beradigan vakolatlar berish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi va qolgan vakolatlar Shtatlar hokimiyatiga oʻtkazildi  . Hokimiyatni ajratishning ushbu prinsipi dualistik federalizm deb ataladi.

1800-yilda Kongress Vashington Kapitoliy binosiga koʻchib oʻtdi.

## Kongress qoʻmitalari va komissiyalari
Shuningdek, har toʻrt yilda bir marta Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidenti lavozimiga kirishish uchun Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressining Inauguratsiya tantanasi uchun qoʻshma qoʻmitasi tuziladi.

Bir vaqtning oʻzida toʻrtta doimiy qoʻshma qoʻmita mavjud:

* ;
* ;
* ;
* .

## Kongress xizmatlari

* Kongressning byudjet xizmati
* Kongress kutubxonasi
** AQShning intellektual mulk huquqlari boʻyicha byurosi
* Bosh buxgalteriya boʻlimi
** :en:Comptroller General of the United States*)
* [[:en:United States Government Printing Office]]*)
* Kapitoliy meʼmori
** AQSh botanika bogʻi
* :en:United States Congress Office of Compliance'')

## Manbalar