open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sudet togʻlari

**Sudet togʻlari** — Gʻarbiy Yevropadagi togʻlar. Shim.gʻarbdan jan.sharqqa 310&nbsp;km ga choʻzilgan. Boʻylama tektonik soyliklar orqali ajralgan ayrim tizma va massivlardan iborat. Shimoli-sharqdan Chexiya massivini oʻrab turadi. Eng baland joyi 1602 m (Snejka choʻqqisi). Asosan, granit, gneys, qumtosh, slanetslardan tuzilgan. Tog tepalari yassi, yon bagʻirlari tik. Yuqori mintaqada alp tipli relyef shakllari, morenali koʻllar uchraydi. Sudet togʻlaridan Elba, Odra, Morava daryolari boshlanadi. Iqlimi moʻtadil, yanvar

ning oʻrtacha temperaturasi —4°, —7°, iyulniki 8—14°. Yillik yogʻin 700–1400&nbsp;mm. Togʻ yon bagʻirlari oʻrmon va butazorlar bilan qoplangan, togʻ tepalarida oʻtloq va torfli yerlar koʻp. Balneologik kurortlar bor. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Sudan (maʼnolari)

**Sudan**:

* Sudan, Sudan Respublikasi (Jumhuriya asSudan) — Afrikaning shim.
* Sudan (tabiiy oʻlka) (arab. — kora tanlilar mamlakati) — Afrikadagi tabiiy oʻlka.
Sudan (tabiiy oʻlka)

**Sudan** (arab. — kora tanlilar mamlakati) — Afrikadagi tabiiy oʻlka. Sahroi Kabirdan janubda. Atlantika okeani sohilidan Efiopiya togligigacha 5500&nbsp;km ga choʻzilgan, eni 1000&nbsp;km. taxminan 17° va 4—8° shu kabilar oraligʻida. Maydoni 5 mln. km² chamasida. S. tokembriy jinslaridan tuzilgan Afrika platformasida joylashgan; uning sineklizalari Niger daryosi oʻrta oqimi, Chad koʻli va Oq Nil daryosi botiklariga toʻgʻri keladi. Bal. 200–500 m. Botiklar oraligʻida kristalli jinslardan iborat. Jos, Darfur va Kordofan platolari, S.ning gʻarbida Senegambiya pasttekisligi bor. Eng baland joyi 3088 m. Iqlimi subekvatorial, mussonli iqlim. Qishi quruq va issiq. Eng salqin oyining oʻrtacha temperaturasi 20—26°. Yezda jan.gʻarbiy musson shamollari esib yogʻin yogʻadi. Yogʻin miqdori shim.dan janubga 100&nbsp;mm dan 2000&nbsp;mm gacha ortib boradi. Yirik daryolari: Nil, Niger, Senegal, Shari, Gambiya va boshqa Eng katta kuli — Chad. Yogʻin miqdoriga qarab landshaft turlari ham har xil. S.ning aksari kismi savanna. Tuproqlari qizil ferralitli va alferritli hamda qizilqoʻngʻir tuproqlar. S.ni odatda 3 qism (Gʻarbiy, Markaziy va Sharqiy S.)ga boʻladilar. Oʻrta asrlar va keyingi davrlarda S. hududida Gana, Mali kabi yirik davlatlar mavjud boʻlgan. Hozir S. hududida Senegal, GvineyaBisau, Gambiya, Mali, Niger, Chad, Sudan, Markaziy Afrika Respublikasi, Kamerun, Nigeriya, Togo, Gana, Kotd’Ivuar, BurkinaFaso, Gvineya, Benin davlatlari joylashgan.
Sudlanuvchi

**Sudlanuvchi** — jinoyat protsessida sudga berilgan ayblanuvchi. S. oʻzining nimada ayblanayotganligini bilish; oʻziga qoʻyilgan ayblov yuzasidan va ishning boshqa har qanday holatlari boʻyicha koʻrsatuv va tushuntirish berish; oʻz ona tilidan va tarjimon xizmatidan foydalanish; himoyachiga ega boʻlish va u bilan xoli uchrashish; oʻz huquqlarini himoya qilishni shaxsan oʻzi amalga oshirish; iltimosnoma berish va rad etish; dalillar taqdim qilish; yarashuv toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha, 1-instansiya va apellyasiya instansiyam sudining majlislarida, sudning ruxsati bilan esa — kassatsiya va nazorat instansiyasi sudining majlislarida ishtirok etish; surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sudning harakatlari hamda qarorlari ustidan shikoyatlar berish; sud majlisining bayonnomasi bilan tanishish va u haqda oʻz mulohazalarini bildirish; ish boʻyicha keltirilgan protestlar, apellyasiya, kassatsiya shikoyatlaridan xabardor boʻlish va ularga nisbatan eʼtirozlar bildirish huquqiga ega.

S. sudning chaqiruviga binoan hozir boʻlishi; sud muhokamasida ishtirok etishdan bosh tortmasligi; dalillarni yoʻq qilish, soxtalashtirish, guvohlarni koʻndirishga urinish va boshqa qonunga xilof harakatlar bilan haqiqatni aniklashga toʻsqinlik qilmasligi; oʻziga nisbatan tanlangan ehtiyot chorasidan kelib chiqadigan talablarni bajarishi; guvohlantirish, ekspert tekshiruvi uchun namunalar olish, ekspertiza oʻtkazish uchun tibbiy muassasaga joylashtirish haqidagi sudning ajrimlari hamda boshqa protsessual qarorlari ijro etilishiga toʻsqinlik kilmasligi; sud majlisi vaqtida tartibga rioya etishi shart. Ayblov hukmi chiqarilib, xukm qonuniy kuchga kirgandan soʻng S. mahkum, oklov hukmi chiqarilganda esa oklangan deb ataladi.

Gʻafur Abdumajidov.
Sudlovning kollegialligi

**Sudlovning kollegialligi** — ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan va uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatlar toʻgʻrisidagi ishlardan tashqari barcha ishlar sudlarda kollegial tartibda, yaʼni hayʼatda koʻriladi. 1instansiya sudida sud hayʼatiga 1 sudya va 2 nafar xalq maslahatchilari kiradi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudida esa ishlarni 3 nafar sudya koʻradi. Apellyasiya, kassatsiya va nazorat tartibida jinoyat ishlarini 3 nafar sudyadan iborat tarkibdagi hayʼat koʻradi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining apellyasiya va kassatsiya hayʼatlarida 5 nafar sudya qatnashadi. Nazorat tartibida ishlarni koʻrishda sud rayosatlari aʼzolarining koʻpchiligi, Oʻzbekiston Oliy sudi Plenumida esa uning aʼzolaridan 2/3 qismi hozir boʻlishi shart (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 13modda).
Sudlovning oshkoraligi

**Sudlovning oshkoraligi** (OʻzRda) — barcha sudlarda ishlarni ochiq sud majlisida koʻrilishi prinsipi. Bu qoida Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 113moddasida belgilab qoʻyilgan. Sudda har qanday shaxs, jumladan, jamoat birlashmalarining, ommaviy axborot vositalarining vakillari ishtirok etishi mumkin. So. ishlarni jamoatchilik kuzatuvida xolis va odilona koʻrilishini, inson huquqlariga rioya etilishini, aholining huquqiy madaniyati yuksalishini taʼminlaydi. So. ga oid qoidalar protsessual kodekslarda batafeil bayon qilingan. Ishlar faqat qonunda belgilangan hollarda, jumladan, davlat sirlarini yoki tijorat sirlarini saqlash zarur boʻlganda, shuningdek, jinsiy jinoyatlarga oid boʻlsa, sudning ajrimiga asosan yopiq sud majlisida koʻriladi.

Zarur hollarda, voyaga yetmaganlarning jinoyatlari toʻgʻrisida, shuningdek, fuqarolarning shaxsiy hayotiga oid yoki ularning shaʼni va qadrqimmatini kamsitadigan maʼlumotlarni oshkor qilmaslik maqsadida, jabrlanuvchi, guvoh yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar, ularning oila aʼzolari va qarindoshlari xavfsiz boʻlishini taʼminlash taqozo qilganda, sud ajrim chiqarib ishni yopiq majlisda koʻrishi mumkin. Yopiq sud majlisida barcha protsessual qoidalarga rioya qilinadi. Sud zalida ovozlarni yozib olish, fotosuratga, videoyozuv, kino olishga fakat sud majlisida raislik qiluvchining ruxsati bilan yoʻl qoʻyiladi. Sud hukmi va qarorlari barcha hollarda oshkora eʼlon qilinadi (JPK, 19modda, FPK, 10modda, XPK, 8modda).
Sudochye davlat ornitologiya buyurtma qoʻriqxonasi

**Sudochye davlat ornitologiya buyurtma qoʻriqxonasi** - Amudare deltasi biologik majmuini, koʻchmanchi qushlar qoʻnib oʻtadigan, ular bola ochadigan joylarni koʻriklash maqsadida 1991-yilda tashkil etilgan. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanida, Sudochye koʻli va uning sorili atroflarida joylashgan. Maydoni 50 ming ga. Uning gʻarbiy chegarasi Ustyurt chinki buylab, sharqiy, jan. chegaralari koʻlning qirgʻoq chetlari boʻylab oʻtgan. Koʻlda koʻplab suzadigan va suv boʻyi qushlari dam oladi, koʻpayadi. Bu yerda oqqushlar, kolpitsalar, qoravoylar (Qizil kitobga kiritilgan) va boshqa turdagi qushlar, shuningdek, ovlanadigan ondatralar yashaydi. Qoʻriqxona xalqaro ahamiyatga ega, koʻl suvbotqoq havzalarini muhofaza qilish boʻyicha Ramsar konvensiyey roʻyxatiga kiritilgan. Koʻlning oʻrtacha chuq. 1,5 m, qalin oʻsgan suv oʻsimliklari yovvoyi hayvonlar uchun ozuqa bazasi hisoblanadi.

Buyurtma hududda qushlarni oʻrganish boʻyicha ilmiy ishlar olib boriladi, har yili qushlar sonini hisobga olish ishlari bajariladi, ondatra ovlanadi.
Sudochye koʻli

**Sudochye koʻli** – Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi koʻl. Orol dengizining janubi-gʻarbida. Gʻarbiy qirgʻogʻi Ustyurtning Sharqiy chinkiga tutash, qolgan tomonlari Amudaryo deltasi bilan chegaradosh. Koʻlning maydoni va tarkibidagi tuz miqdori teztez oʻzgarib turadi. Chunki, Amudaryo va kanallardan ortgan suvlar koʻlga kelib quyiladi. 1972-yil koʻlning maydoni 96&nbsp;km²boʻlgan. Koʻlning oʻrtacha chuq. 11,5 m.
Koʻlning nomlanishi mahalliy qoraqalpoq xalqining „suw dushshi“ nomidan kelib chiqan degan maʼlumotlar bor.

## Geografik tavsif
Oʻtmishda Sudochye koʻli deltadagi eng katta koʻl boʻlgan. Koʻl **Aybugir [[Pasttekislik|pasttekisligini]]** egallagan. Sudochye A. I. Butakov (1848 – 1849) dengiz xaritasida belgilangan. Xaritada u botqoqli *Aibugir yoki Laudan* koʻli belgilangan. Koʻl Orol dengizi qirgʻogʻidan 24 km janubi-sharqda (Urgʻa burnidan janubi-gʻarbdagi hudud) choʻzilgan. Ustyurt platosining sharqiy qoyasi koʻlning gʻarbiy qirgʻogʻi boʻylab oʻtadi.

Ilgari Sudochye Amudaryoning *Raushan* va *Priemuzyak* kanallari orqali toʻldirilgan va kanal orqali Orol dengiziga ulangan. Koʻlning suv yuzasi maydoni 350 km² ga, uzunligi 250 km ga, oʻrtacha kengligi 15 km va oʻrtacha chuqurligi 2 m ga yetdi. Suvning minerallashuvi 0,6-1,7‰ oraligʻida oʻzgarib turadi. Sudochye yarim anadrom baliq turlari uchun urugʻlanish joyi boʻlib xizmat qilgan. Koʻlda 2000 tonnagacha baliq ovlangan.

1950–1970-yillarda yerni sugʻorish hisobiga koʻlga suv oqimi sezilarli darajada kamaygan va u oʻz ahamiyatini butunlay yoʻqotgan. 1960-yillarda Orol dengizi sathining pasayishi va Raushan kanalining yopilishi tufayli deyarli barcha daryo suvlari oqimini toʻxtatib, Sudochye quriy boshlagan. 1968-yilda sayoz koʻl alohida suv omborlariga boʻlingan. 1972-yilda uning maydoni 96 km² edi.

Biroq, ayni paytda, asosan, kollektor va drenaj suvlari hisobiga koʻl qisman tiklangan. Amudaryo suvi Qoʻngʻirot kollektori va *Bosh kollektor* orqali Sudochyega quyila boshlandi. Koʻlning holati ushbu kanallarning suv rejimiga toʻliq bogʻliqligi isbotlandi. „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasida“ koʻlning kattaligi va minerallashuvi tez oʻzgarib turishi qayd etilgan.

„Geografik entsiklopediya“ (2006) maʼlumotlariga koʻra, koʻlning maydoni 333 km², suvning qirgʻogʻi dengiz sathidan 53 m balandlikda, suvning minerallashuvi 3-4 g/l ni tashkil qilgan. „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ (2000–2005) maʼlumotlariga koʻra, oʻrtacha chuqurligi 1,5 m boʻlgan.

Orol ensiklopediyasiga (2008) koʻra, sobiq yirik koʻl oʻrnida hozirda 4 ta suv ombori mavjud: Akushpa, Bolshoye Sudochye, Qorateren va Begdulla-Aydin. 2000–2001-yillar Bolshoye Sudochye qurib qolgan halokatli kam suv davri boʻldi.

## Manbalar
Sudlanganlik

**Sudlanganlik** - (OʻzRda) shaxsning sodir etgan jinoyati uchun hukm etilganligidan kelib chiqadigan huquqiy holat. S. ayblov hukmi kuchga kirgan kundan boshlanadi. Sud tomonidan jazodan ozod qilingan shaxs sudlanmagan deb hisoblanadi.
Sudxoʻrlik

**Sudxoʻrlik** – gʻoyat ogʻir shartlar bilan qarz berib, foyda olinadigan faoliyat. Sudxoʻrlikning paydo boʻlishi ibtidoiy jamoa tuzumining yemirilish davriga toʻgʻri keladi. Sudxoʻrlik – kreditning qadimgi shakli boʻlib, dastlab moddiy natural holda boʻlgan. Uning egasi oʻz isteʼmolidan ortib qolgan mahsulotini muhtojlarga qarzga bergan. Pul paydo boʻlgach, sudxoʻrlik pulni gʻoyat yuqori foiz evaziga qarzga berish shakliga kirgan. Sharq mamlakatlari, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda sudxoʻrlik bilan sarroflar va boy savdogarlar shugʻullangan. Sudxoʻrlikda qarzni qaytarish muddati, toʻlanadigan foiz miqdori ogʻzaki kelishuv yoki tilxat bilan rasmiylashtirilgan. Qarz foizining darajasi turli mamlakatlarda turlicha, hatto bir mamlakatdagi shahar va tumanlarda ham har xil boʻlgan. Olingan qarz pulidan kapital tarzda emas, toʻlov va xarid maqsadlarida foydalanish, qarz foizining gʻoyat yuqori boʻlishi, kafolat uchun koʻchmas mulk, qimmatbaho buyumlarni garovga qoʻyish sudxoʻrlikka xos. Koʻp hollarda qarzdorlar qarzni oʻz vaqtida uza olmay yeridan, uy-joyidan, mol-mulkidan ajralib xonavayron boʻlgan, sudxoʻrlar esa boyib ketgan.

Islom dinida sudxoʻrlik harom mashgʻulot (qarang Ribo) qisoblanadi. Shu sababli islom dini tarqalgan mamlakatlarda sudxoʻrlik yashirin tuye olgan. 20-asr boshlarida Oʻrta Osiyoda sudxoʻrlik paxta ekadigan muhtoj dexqonlarga yermulklarini garovga qoʻyish sharti bilan boʻnak shaklini olgan. Boʻnak pulini foizi bilan qaytara olmaganlarning yeri boylar qoʻliga oʻtgan.

Mamlakatda ichki bozor va tovar-pul munosabatlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi, kredit tizimining nochorligi, mayda tovar xoʻjaligi shakllarining ustunligi sudxoʻrlikning saqlanib qolishi uchun sharoitlar yaratadi. Gʻoyat yuqori foizlarda chakana qarzlar berish shaklidagi sudxoʻrlik rivojlangan mamlakatlarda ham mavjud. Lekin bunday faoliyat qonun bilan taqiqlangan. Madaniy bozor iqtisodiyoti sudxoʻrlikni rad etadi. Sudxoʻrlikning yashirin koʻrinishlari xufiya iqtisodiyot sohasida yashirin bitishuvlarda, jinoiy unsurlar orasida uchraydi.

Alloh taolo Baqara surasida quyidagilarni aytadi:

"Riboni eydiganlar (qabrlaridan) faqat shayton urib, jinni boʻlgan kishidek turarlar. Bu ularning „Tijorat ham riboga oʻxshash-da“, deganlari uchundir. Holbuki, Alloh tijoratni halol qilgan, riboni esa harom qilgan. Bas, kimki Robbidan mavʼiza kelganda toʻxtasa, avval oʻtgani oʻziga va uning ishi Allohga havoladir. Kimki yana (riboga) qaytsa, ana oʻshalar olov sohiblaridir. Ular unda mangu qoluvchidirlar" (275-oyat).
Sudyalarning intizomiy javobgarligi

**Sudyalarning intizomiy javobgarligi** — ijtimoiy javobgarlik turlaridan biri. Sudya odil sudlovni amalga oshirish chogʻida qonuniylikni buzganligi uchun; sud ishini tashkil etishda beparvoligi yoki intizomsizligi oqibatida yoʻl qoʻygan kamchiliklari uchun, shuningdek, xizmati borasidagi yoki obroʻsiga putur yetkazadigan boshqa xattiharakati uchun Sudyalar malaka hayʼatining qarori asosidagina intizomiy javobgarlikka tortilishi mumkin. Sud qarorining bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishining oʻzi, sud qarorini chiqarishda qatnashgan sudyaning, agar u ataylab qonun buzilishiga yoki jiddiy oqibatlarga olib kelgan vijdonsizlikka yoʻl qoʻymagan boʻlsa, javobgarlikka tortilishiga sabab boʻlmaydi. Sulyalarni intizomiy javobgarlikka tortish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tasdiklagan nizom bilan belgilanadi.
Sudyalarning mustaqilligi

**Sudyalarning mustaqilligi** (OʻzRda) — odil sudlovns faqat qonunga boʻysunib amalga oshirishni taʼminlashga qaratilgan demokratik huquqiy davlatga xos prinsip. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 133-moddasida Sm. alohida taʼkidlangan. Sud faoliyatiga biror tarzda aralashishga yoʻl qoʻyilmaydi. Sm. sudyaning daxlsizligini ham taqozo qiladi. Daxlsizligi uning turar joyiga, xizmat xonasiga, foydalanadigan transport va aloqa vositalariga, xat yozishlariga, unga tegishli ashyolar va hujjatlarga ham tegishlidir. Sudya va uning oilasining xavfeizligi alohida taʼminlanadi. Davlat organlari, jamoat birlashmalari, mansabdor shaxslar, boshqa yuridik va jismoniy shaxslar sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan talab va farmoyishlarini soʻzsiz bajarishlari shart.

Sudyadan muayyan sud ishlarining mohiyati boʻyicha bironbir tushuntirishlar berishni, shuningdek, qonunda koʻrsatilgan hollardan tashqari, tanishib chiqish uchun ishlarni taqdim etishni talab qilish taqiqlanadi. Sm.ga rahna solmaslik uchun sudyalar odil sudlovning obroʻsini, sudyalik qadrqimmatini tushirish yoki sudyaning xolisligiga shubha tugʻdirishi mumkin boʻlgan har qanday xattiharakatlardan oʻzini tiyishi shart.

Sudyaning vakolat muddatini bu muddat tugagunga qadar toʻxtatishga va tugatishga faqat qonunda koʻrsatilgan hollarda hamda tartibda yoʻl qoʻyiladi. Sudyaga nisbatan jinoyat ishi qoʻzgʻatishga faqat Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori haqli. Sudyani Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi va Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortish va hibsga olish mumkin emas ("Sudlar toʻgʻrisida"gi Qonunning 60—74moddalari).
Suza

**Suza** — Erondagi qad. shahar (mil. av. 4ming yillik —mil. 10-asr). Mil. av. 3ming yillikning 2-yarmi — 1ming yillikning 1choragida Elam poytaxti. Sdan istehkomlar, saroylar, maqbaralar, sirlangan gishtlarga ishlangan boʻrtma rasmlar (jumladan, jangchilarni saf tortib yurishlari tasvirlangan rasm; hozirgi Berlin, Luvr davlat muzeylarida saqlanadi), yozuvlar bitilgan stela (ustun)lar, boʻyama sopol idishlar va boshqa topilgan.
Suzdal

**Suzdal** — Rossiya Federatsiyasi Vladimir viloyatidagi shahar, Kamenka daryosi boʻyida, Vladimir shahridan 35&nbsp;km uzoqliqda joylashgan. Gavrilov Posad temir yo'l stansiyasidan 28&nbsp;km janubi-sharqda. Aholisi 12 ming kishi (1998). Suzdalda tikuvchilik fabrikasi, sut zavodi ishlab turibdi. Shaharda oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Suzdal dastlab 1024-yil manbalarida tilga olingan. 12-asr 1-yarmida, Yuriy Dolgorukiy zamonida S. Rostov Suzdal knyazligining markazi, soʻngra VladimirSuzdal knyazligi tarkibida. 13–14-asr boshlarida Suzdal knyazligi poytaxti. Shaharni 1238-yilda moʻgʻullar yondirib yuborgan. 1392-yildan Moskva buyuk knyazligi tarkibida. 1796-yildan Vladimir gubernyasining uyezd markazi. Shaharning 18-asr tuzilishi saqlangan. 13–17-asrlarga xos qadimgi rus sanʼati meʼmoriy yodgorliklari yaxlit ansamblni tashkil etadi. Turizm rivojlangan. S. yaqinida 12–18-asrlarga oid meʼmoriy ansambl saqlangan Kideksha qishlogʻi bor.

## Manbalar
Suzma gazkondensat koni

**Suzma gazkondensat koni** (Sharqiy)— Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanida joylashgan. 1987-yilda ochilgan. Gazli shahridan 85&nbsp;km janubi gʻarbda, Chorjuy tektonik pog'onasidagi Qorakoʻl egilmasining shim.gʻarbiy qismida, sharqiy suzma strukturasi bilan bogʻliq. Paleozoy, yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziklarida 6 ta quduq qazilgan. Yura yotqiziqlari mahsuldor 3 qatlamga boʻlinadi: terrigen (oʻrta yura— quyi kellovey), karbonat (oʻrta kellovey — Oksford) va tuzli angidrit (kimerij—titon). Qatlamlar, asosan, qumtosh, alevrolit, argillit va gildan tarkib topgan. Kesimda kollektorlarning umumiy qalinligi 14–35 m, gʻovakliligi 4—16,5%. Sanoat miqyosidagi gazlar yura davrining karbonat va terrigen yotqiziqdarida mavjud. 16 gorizontda gaz debiti 15 ming m³/sut. Uyum oʻlchami 4,2x1,7&nbsp;km. 15  gorizontdagi gaz debiti 340 ming m³/sut. Uyum oʻlchami 4,5x1,8&nbsp;km. Barcha gorizontlardagi gazlar yengil (S2N6Q yuqori q6,46%). Komponentlar (%da): metan 89,81, etan 3,89, propan 1,67, izobutan 0,16, nbutan 0,31. Kam oltingugurtli (0,3%), benzin fraksiyasining miqdori 82%. Yura davrining terrigen yotqiziqlardagi qatlam suvlarining minerallashganligi oʻrtacha 206 g/l. Suvlar yuqori metamorflashgan boʻlib dengiz genezisiga ega. Kon sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.
Sud-tibbiyot ekspertizasi

**Sud-tibbiyot ekspertizasi** - sud ekspertizasi turlaridan biri; jinoiy yoki fuqaroviy ishlarni olib borayotganda tibbiy masalalarni mutaxassislar tomonidan oʻrganilishidan iborat. Sud-tibbiyot ekspertizasini tayinlash va bajarish tartibi protsessual kodekslar bilan belgilanadi. Qonunlar oʻlim sabablarini; tanaga yetkazilgan jarohatlarning qay tarzdaligi yoki ogʻir yengilligini; ayblanuvchi yoki gumon qilinuvchi, jabrlanuvchining yoshini aniqlash, shuningdek, jabrlanuvchining jinsiy balogʻat yoshini bilish uchun, albatta, Sud-tibbiyot ekspertizasi oʻtkazilishi kerakligini nazarda tutadi. Sud-tibbiyot ekspertizasini sud ekspertiza muassasalari amalga oshiradi. Kerakli tekshirishlar oʻtkazib boʻlingach, ekspert xulosa yozadi, uni hujjat sifatida rasmiylashtiradi.
Suiqasd

**Suiqasd** — keng maʼnoda — jinoyat sodir qilish bosqichlaridan biri; aybdorga bogʻliq boʻlmagan sabablar bilan oxiriga yetkazilmagan, qasddan qilingan harakat. Aybdor oʻz maqsadini qanchalik amalga oshirganligiga qarab suiqasd tugallangan va tugallanmagan suiqasdga boʻlinadi. Jinoyat sodir etishga suiqasd qilganlik uchun jinoiy javobgarlik Oʻzbekiston Respublikasi JK ning 25-moddasiga havola etilib, ushbu Kodeksning tamom boʻlgan jinoyat uchun javobgarlikni belgilovchi moddasiga muvofiq hal qilinadi.

Tor maʼnoda — biron kimsani yoʻq qilish, oʻldirish uchun qilingan harakat tushuniladi. Shuningdek, oʻz joniga suiqasd qilish maʼnosida ham keladi. Suiqasd islomda qattiq qoralanadi. Imom Buxoriy rivoyat qilgan hadisga koʻra, ikki musulmon bir-biriga qilich solsa, oʻlgan ham, oʻldirgan ham qattiq gunohkor boʻlishi, oʻldirilgan odam suiqasd qilgani tufayli gunohda qotil bilan barobar boʻlishi taʼkidlangan.
## Manbalar
Suy

**Suy**, Suy xonligi — Xitoydagi sulola va davlat (581—618). Asoschisi — sarkarda Yan Szyan (Yang Jyan); u imperator Vendi (581—604 yillarda hukmronlik qilgan) nomi bilan mashhur boʻlgan. U 589-yil mamlakatning jan. va shim.ni birlashtirib, xitoylik boʻlmagan elatlarning shimolidagi hukmronligiga chek qoʻygan. Davlat hududi sharqda dengiz qirgʻoqlarigacha, gʻarbda Sharqiy Turkistongacha, janubida hozirgi XXRning Yunnan oʻlkasigacha va shim. da Ichki Moʻgʻulistongacha kengaygan. Mamlakatni boshqarishni markazlashtirishga qaratilgan islohotlar oʻtkazgan. Poytaxti — Changʼan (hozirgi Sian) boʻlgan. Vendi taxtga chiqqan dastlabki yillarida dehqonlarga yon bosgan. Imperator Yan Guan (Yandi) davrida (605—617) Xitoydagi Buyuk kanalning asosiy kismi qurilgan. Yan Guan Koreyaga (611 — 614), Janubida — Vyetnamdagi Vansuan davlatiga, Gʻarbda — turkiy qabilalar va tuguxunlarga qarshi bosqinchilik urushlari olib borgan. Turkiy qabilalarga qarshi kurash jarayonida u turklarni 2 ga boʻlib tashlash va ular orasiga nizo solish, shu asosda yuzaga kelgan ichki ziddiyatlardan foydalanib oʻz maqsadiga erishish rejasini amalga oshirishga harakat qildi. Yan Guan kattiqqoʻl, qonxoʻr, maishatboz, ortiqcha mablagʻ talab qiladigan yirik tadbirlar oʻtkazishni yaxshi koʻrgan. S. dehqonlar qoʻzgʻolonlari (611—618) va oʻzaro ichki nizolar tufayli barham topgan. 618-yil hokimiyatni Tayyuan (hozirgi Shansi viloyati) noibi Li Yuan egallab olib, yangi Tan sulolasiga asos solgan.
Sukarno

**SUKARNO (Sukarno) Ahmad** (1901.6.6, Surabaya — 1970.21.6, Jakarta) — Indoneziya jamoat va davlat arbobi. Bandung texnologiya institutini tugatgan (1925). Indoneziya milliy partiyasini tuzishda faol qatnashgan va uning 1-raisi (1927). 1929 i. dekabrda Gollandiya mustamlaka hukumati tomonidan hibsga olingan va partiya tarqatib yuborilgan. Ozodlikka chiqqandan soʻng, 1931-yil tashkil etilgan Indoneziya partiyasiga kirgan va uning raisi etib saylangan. 1933-yil yana qamoqqa olinib, Flores o.ga surgun qilingan va keyinchalik, Janubiy Sumatraga koʻchirilgan (1938—42). Indoneziya Yaponiya tomonidan bosib olingan vaqtda (1942— 45) S. yapon hukmdorlari bilan rasman xolisona munosabatda boʻlsada, mamlakat ozodligi manfaatlari uchun kurashni hamda maxfiy milliy vatanparvar tashkilotlar bilan aloqalarni davom ettirgan. S. gitlerchilar Germaniyasini va militaristik Yaponiyaning siyosatini qoralagan. 1945-yil 17 avgustda u mamlakatda Gollandiya mustamlaka tuzumi tugatilganligi va mustaqil Indoneziya Respublikasi tuzilganligini eʼlon qilgan. S. Indoneziya Respublikasining 1-prezidenti boʻlgan. U Osiyo va Afrika mamlakatlarining 1955-yildagi Bandung konferensiyasi tashabbuskori. 1965-yil 30 sentabrda harbiy guruh hokimiyat tepasiga kelishi natijasida Indoneziya siyosiy hayotida S.ning mavqei pasaygan. 1966-yil martda hokimiyatni Suhartoga topshirgan.

## Manbalar
Megavati Sukarnoputri

**Megavati Sukarnoputri** (1947.23.1 Jakarta) — Indoneziya davlat arbobi. Indoneziya 1-prezidenti Sukarnoning qizi. Bandung universitetining agrar fakultetini, Indoneziya universitetining psixologiya ftini tugatgan. 1978 yildan Indoneziya Demokratik partiyasi Markaziy Jakarta boʻlimi raisi, Indoneziya parlamenti vakillar palatasi aʼzosi (1978—92), Indoneziya Demokratik partiyasi boshqaruvi raisi (1993 yil dan), Indoneziya Demokratik kurash partiyasi boshqaruvi raisi (1998 — 2003), Indoneziya vitseprezidenti (1999— 2001). 2001 yil 21 iyuldan Indoneziya Respublikasining prezidenti.

## Manbalar
Sukkulentlar

**Sukkulentlar** (lot. succulentus shirador, sersuv) — bargi (agava, aloy) yoki poyasi (kaktusdoshlar va ixrojning baʼzi turlari) kalin va sersuv koʻp yillik oʻsimliklar; kserofitlarning alohida tipi. Markaziy, Shimoliy va Janubiy Amerika choʻllarida, qisman Janubiy Afrikada usadi. S.ning oʻziga xos tashqi tuzilishi ularning barg yoki poyalarida suv toʻplash va uni uzoq qurgʻoqchilik sharoitida tejab sarflashga moslashgan. S. — yorugʻliksevar oʻsimliklar. Ular dekorativ va tola beruvchi oʻsimliklar sifatida keng qoʻllanadi.
Sukkur

**Sukkur** — Pokistonning markaziy qismidagi shahar. Hind daryosi boʻyidagi tekislikda joylashgan. Aholisi 329,1 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik va metallsozlik, ip gazlama, oziqovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Hunarmandchilikda qoʻlda gilam toʻqiladi; yogʻoch oʻymakorligi, kashta tikish, gazlama, teri, metall, oniksdan badiiy buyumlar yasash bilan shugʻullaniladi.
Sukre (maʼnolari)

**Sukre**:

* Antonio José de Sucre — Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik urushi rahbarlaridan biri.
* Sukre (shahar) — Boliviyaning rasmiy poytaxti, Chukisaka departamentining maʼmuriy markazi.
* Sukre (bul birligi) — Ekvador milliy pul birligi.
Sukre (shahar)

**Sukre** — Boliviyaning rasmiy poytaxti, Chukisaka departamentining maʼmuriy markazi. Markaziy Kordilyera togʻlari yon bagʻrida, 2700 m balandlikda joylashgan. Aholisi 300 ming kishi (2011). Transport yoʻllari tuguni. Universitet (1624), nafis sanʼat, antropologiya va boshqa muzeylar bor.

## Tarixi
Shaharga 1538-yilda La Plata (ispancha laplata — kumush) nomi bilan indeyslar qishlogʻi oʻrnida asos solingan. Keyinroq Chukisaka deb nomlangan (aymar indeyslari tilida — kumush togʻ). 1825-yildan mustaqil Boliviya poytaxti. 1839-yildan mamlakat prezidenti A. X. de Sukre nomi bilan atala boshladi. Sukreda Oliy sud binosi joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (1571), Hukumat saroyi (1892), cherkov va boshqalar saqlangan.

## Iqlimi
Iqlimi tropik iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12°, iyulniki 9°, yiliga oʻrtacha 700&nbsp;mm yogʻin yogʻadi.

## Sanoati
Neftni qayta ishlash, sement, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari, issiqlik elektr stansiyasi mavjud.

## Galeriya

Fayl:Sucre building.jpg|Sukre shahridagi prefektura idorasi
Fayl:Dos quechuas con siku y caja.jpg|Sukreda festival vaqti


## Manbalar
Sudlanuvchining oxirgi soʻzi

**Sudlanuvchining oxirgi soʻzi** — jinoyat ishlari boʻyicha sud majlisida taraflar muzokarasining xotimasida sudning hukm chiqarish uchun maslahat xonasiga kirib ketishi oldidan sudlanuvchining sudga qarata aytadigan yakuniy soʻzi. Sudlanuvchining oxirgi soʻzini muayyan muddat bilan cheklab qoʻyish taqiqlangan, lekin uning ishga mutlaqo aloqasi yoʻq mavzulardagi soʻzlarini sud majlisida raislik qiluvchi toʻxtatib qoʻyishga haqli. Sudlanuvchining oxirgi soʻzi vaqtida sudlanuvchiga hech qanday savol berilishi mumkin emas. Basharti, sudlanuvchi oʻzining oxirgi soʻzida ish uchun muhim yangi holatlarni bayon qilsa yoki ishga aloqador, lekin tekshirilmagan dalillarni taqdim qilsa, sud uning yoki boshqa taraflarning iltimosiga koʻra, yoxud oʻz tashabbusi bilan sud tergovini yangidan boshlash haqida ajrim chiqarishi mumkin. Sud tergovi tamomlangach, sud muzokaralari qaytadan oʻtkaziladi va sudlanuvchining oxirgi soʻzi eshitiladi.
Antonio José de Sucre

**Sukre** (Sucre), Antonio Xose de (1795. 3.11 — 1830.4.6) — Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik urushi rahbarlaridan biri. Bolivarning eng yaqin safdoshi, general, (1818), marshal (1824). 1810-yil Venesuelada ispanlarga karshi kurash ga rahbarlik qilgan Miranda armiyasiga kirgan. Ekvadorga qilingan ozodlik yurishiga bosh boʻlgan. 1822-yil Pichinchi jangida ispanlar qoʻshinini yenggan. 1824-yil 9 dekda Peruga kilingan ozodlik yurishi chogʻida Ayakuchcho yonidagi hal qiluvchi jangda yengib 1825-yil 7 fevral da LaPasga kirgan. Yuqori Peru hududida 1825-yil 6 avgustda eʼlon qilingan Boliviya Respublikasini barpo etilishida muhim roloʻynagan. 1826-yil 19 apreldan uning muvaqqat prezidenta. 1828-yil 4 mayda bolivarchilarga qarshi koʻtarilgan isyon natijasida mamlakatni tark etgan. 1829-yil 26 fevralda Xiron yaqinida Buyuk Kolumbiya hududiga bostirib kirgan perulik qoʻshinlar ustidan zafar quchgan. 1830-yil — Buyuk Kolumbiya milliy konfessi prezidenti. Fitnachilar tomonidan oʻldirilgan. Boliviyaning janubidagi shahar, Venesuelaning shim.sharqidagi shtat, Ekvadordagi pul birligi S sharafiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Sulavesi (maʼnolari)

**Sulavesi**:

* Sulavesi, Selebes - Malay arxipelagining yirik orollaridan biri, Katta Zond o.
* Sulavesi (dengiz), Selebes dengizi — Tinch okeanning orollararo dengizi, Sulavesi, Kalimantan, Mindanao, Sangixe o.
Sulavesi (dengiz)

**Sulavesi**, Selebes dengizi — Tinch okeanning orollararo dengizi, Sulavesi, Kalimantan, Mindanao, Sangixe o.lari va Sulu arxipelagi oraligʻida. Maydoni 453 ming km². Eng chuqur joyi 5914 m. Suvining yuza qatlamida temperatura 28°, shoʻrligi 34,5%o. S orqali Tinch okean suvining yuqori qatlami Hind okeaniga oʻtib turadi. Dengiz tubi vulkan jinslari aralashgan havorang balchiqdan iborat.

Suv sathining koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi, bal. 3 m dan ziyod. Asosiy portlari: Manado va Tarakan.
Sulaymon

**Sulaymon** (; ) – Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri, hukmdor. Miloddan avvalgi 965—928-yillarda Isroil-Iudeya podshohi boʻlgan. Dovudning (David) oʻgʻli. U yahudiy va xristian diniy adabiyotlarida *[[Solomon]]* nomi bilan maʼlum

## Hayoti
13 yoshida taxtga oʻtirgan. Yetuk bilimli, har bir ishda hukm chiqarishda otasidan koʻra olimroq boʻlgan. Rivoyatga koʻra, u jamiki ins-u jin, hayvonlar va parrandalar olamiga podshohlik qilgan, qushlar tilini tushungan. Shamollar ham uning ixtiyorida boʻlib, Sulaymon farmoniga koʻra, u xodit bildirgan joyda esardi. Sulaymonga berilgan moʻjizalardan biri mis koni edi, deb rivoyat qilinadi: paygʻambar izmidagi jinlar oʻsha misdan uning xohlagan narsasini yasab berishar ekan. Jinlarning Sulaymonga qasrlar bunyod etgani, dengiz tubidan dur-u javohirlar olib chiqib bergani naql etiladi. Sulaymon oʻz qoʻl ostida bir necha xil qushlarni tarbiya qilardi. Bular orasida hudhud (sassiq popishak) ham boʻlib, u Yamanning Sabo shahridan quyoshparast malika Bilqis haqida xabar keltiradi. Sulaymon Bilqisga maktub yoʻllab, uni yolgʻiz Allohga itoat etishga daʼvat etadi (Naml surasi, 20—37oyatlar).

Sulaymon otasining vasiyatiga koʻra, Aqso masjidini qurdirdi. Sharq va Gʻarbda bir qancha mamlakatlarni zabt etib, jahongir boʻldi. Sulaymonning oʻlimi bilan bogʻliq rivoyat jinlar, devlar gʻaybni – kelajakda roʻy beradigan voqea-hodisalarni biladi, degan gumonlarni rad etadi: jon taslim qilgan Sulaymon tayangan hassani uzoq vaqt yogʻoch qurti yeb u yerga qulab tushmaguncha, jinlar Sulaymonning vafot etganini bilmaganlar va paygʻambar ularga buyurgan vazifa – baland qasr bino qilish ishini davom ettiraverganlar (Sabaʼ surasi, 14-oyat). Shunday qilib, Sulaymon oʻlib, devlar mehnatdan qutulgan ekan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Paygʻambarlar qissasi, T., 1993.

## Havolalar
Sulaymon Buxoriy

**Sulaymon Buxoriy**, Shayx Sulaymon Buxoriy Qudratulloh al-Qunduziy (1821 – Buxoro viloyati Qorakoʻl tumani Qunduz qishlogʻi – 1880) – tilshunos olim, shoir, elchi va sayyoh. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Sharq mamlakatlari boʻylab sayohat qilgan. 1846-yilda uni Buxoro amiri Nasrulloxon Usmonli turk sultonligiga elchi va Istanbuldagi oʻzbek qavmi raisi qilib tayinlagan. Istanbulda koʻp yillar yashab, matbaa ishlari bilan shugʻullangan. Yassaviy, Soʻfi Olloyor, Umarxonning kitoblarini nashr ettirgan. Sulaymon Buxoriy koʻp yillik ilmiy tadqiqotlarini jamlab, „Lugʻati chigʻatoiy va turki usmoniy“ (2 jildli) lugʻatini tuzgan. Lugʻat muqaddimasiga 186 misrali „Manzumai chigʻatoy“ avtobiografik sheʼriy asarini kiritgan. Lugʻatning 1-jildi 8 ming soʻzdan tarkib topgan va Istanbulda nashr etilgan (1882). Oʻrta Osiyo turkiy badiiy adabiyotidan namunalarni oʻz ichiga olgan 2-jildi, muallif uni tugallangan deb aytgan boʻlsa-da, hozircha topilmagan. Sulaymon Buxoriy lugʻati geografiya atamalari va joy nomlari jihatidan ham qimmatli manbadir. Unda Yaqin va Oʻrta Sharqdagi shaharlar va boshqa aholi maskanlari haqida nodir maʼlumotlar bor.

Sulaymon Buxoriy „Naqshiy“ taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Turkiy xalqlarning etnografiyasi va xalq ogʻzaki ijodini toʻplash hamda oʻrganish bilan shugʻullangan.

## Adabiyotlar
* Hasanov H., Sayyoh olimlar, T., 1981: N urmatov Sh., Qorakoʻl taronasi, T., 1996.
Sulaymon mirzo

**Sulaymon mirzo** (15141590, Lohur) — Badaxshon xoni (1526-yildan). Temuriylardan. Sulton Vays Mirzo (Mirzoxon) (1485 —1526)ning oʻgʻli. Bobur u ni otasi vafotidan soʻng hokim qilib tayinlaydi. Humoyun davrida ham Badaxshonni boshqargan. S.M. tabiatan xushfeʼl, hazilmutoyibaga moyil kishi boʻlgan. "Zukko" taxallusi bilan fors va turk tillarida gʻazallar yozgan.

S.M.ning Haram begim ismli xotini davlat ishlarida unga maslahatchi boʻlgan. S.M. oʻgʻli Ibrohim Mirzo bilan Badaxshonni boshqargan. Humoyunshoh vafotini eshitgach, oʻgʻli bilan 1556-yil Kobulni bosib olish maqsadida qoʻshin tortib, shaharni 4 oy qamal qilgan. Biroq Akbar Kobul hukmdori boʻlgan ukasi Muhammad Hasan Mirzoga yordamga bir necha sarkardalarini yuborgan. S.M. bundan xabardor boʻlgach, Badaxshonga qaytgan. 1559-yil Balxni egallash uchun yurish boshlagan, lekin magʻlub boʻlib, jangda oʻgʻli Ibrohim Mirzo asirga olinib, qatl qilingan. S. M. Kobulga 4 marta samarasiz yurish qilgan. Uzoq yillar Qunduz viloyatidagi isyonni bostirish uchun kurash olib borgan. Davlat 2 ga boʻlinganligi, nevarasi (Shohrux Mirzo)ga qarshi kurashmoqqa qurbi yetmasligini bilgach, muqaddas joylarni ziyorat qilish bahonasida (1575-yil) Badaxshonni Shohruh Mirzoga tashlab ketadi. Makkada 5 yil turadi. Qaytib kelgandan keyin ham bobo bilan nevara oʻrtasida kurash davom etgan. S. M. kuyovi Muhammad Hakim Mirzo bilan 2 yil davomida jang qilgan, natijada 1580-yilda sulh tuzilib, Toliqondan Hindukushgacha boʻlgan yerlar S.M. tasarrufiga kirgan. Badaxshonda yana qoʻsh hokimiyat vujudga kelgan. Har 2 tomonning kuchsizlanishidan foydalangan Buxoro xoni Abdullaxon II Badaxshonga hujum qilib uni zabt etgan. S.M. va Shohrux Mirzo Akbar huzuriga, Agraga ketishgan.

Ad. Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995; M uham madjono v A., Temur va temuriylar saltanati, T., 1994.
Sulaymon Stalskiy

**Sulaymon Stalskiy** (1869.18.5 — Dogʻiston Respublikasi Qosimkent tumani OshagStal ovuli — 1937.23.11) — lezgin shoiri, oqin. Dogʻiston xalq shoiri (1934). Kambagʻal dehqon oilasida tugʻilgan. Yosh yetim qolib, 13 yoshidan boshlab roʻzgʻor tebratgan. Qariyb 20-yil davomida korandalik qilgan. Dogʻistonda Sovet davlati uzilkesil oʻrnatilgach (1920), bolsheviklarga yaqinlashib, sovet idoralarida xizmat qilgan. 1930-yilda Dogʻistonda birinchilardan boʻlib jamoa xoʻjaligiga aʼzo boʻlib kirgan. Sovet davlati lezgin eli oʻrtasida ashuglik (baxshilik) sanʼati bilan mashhur boʻlgan S.S.ni 20-yillardayoq oʻz taʼsir doirasiga tortadi va uning ijodiga inqilobiy gʻoyalarning kirib kelishiga erishadi. Shuningdek, ijodida 1914—15 yildayoq koʻzga tashlangan din arboblari va chor amaldorlarini mashara qiluvchi hajviy yoʻnalishni qoʻllabquvvatlaydi. "Qozilar", "Oqsoqol", "Ikki oyoqli eshak", "Samovar", "Qahatchilik yillarida chirigan joʻxori sotgan Vekelar ovullik mulla Ramazon xususida" singari hajviyalari bilan elyurt ogʻziga tushgan. S S. 20—30-yillarda bolsheviklar buyurtmasi bilan Oktyabr inqilobi va fuqarolar urushi mavzularida sheʼrlar yozadi. Anʼanaviy xalq sheʼriyatining sovet targʻiboti quroliga aylanishi mumkinligi S. S ga boʻlgan eʼtiborning haddan ziyod oʻsishiga sababchi boʻladi. M. Gorkiy Sovet yozuvchilarining 1sʼyezdida uni "20-asrning Gomeri" deb eʼlon qiladi va milliy respublikalardagi xalq baxshilari, oqinlari va ashuglarini S.S. dan ibrat olishga chaqiradi.

S.S 1936-yilda lezgin xalq sheʼriyati anʼanalari ruhida "Dogʻiston" dostonini yozgan. Ijodi 50-yillarga qadar oʻzbek maktablarining adabiyot dastur va darsliklaridan mustahkam oʻrin olib kelgan.
Sulavesi

**Sulavesi**, Selebes - Malay arxipelagining yirik orollaridan biri, Katta Zond o.lari tarkibida, Indoneziya hududi. Maydoni 170 ming km². Granit va gneyslardan, mezozoy ohaktoshlari, yosh choʻkindi va vulkan jinslaridan tuzilgan. Relyefi togʻli, eng baland joyi — 3440 m (Rantekombola togʻi), Minaxasa yarim orolda Klabat va Soputan harakatdagi vulkanlar bor. Iqlimi subekvatorial, mussonli, shimolida ekvatorial iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 25 — 27°, yillik yogʻin 2000–2500&nbsp;mm. Sernam tropik oʻrmonlar, janubida baland boʻyli oʻtli savannalar bor. Bir nechta qoʻriqxonalar tashkil etilgan. Foydali qazilmalardan temir va nikel rudalari topilgan. Kokos palmasi, kofe plantatsiyalari bor, sholi, batat, ziravorlar yetishtiriladi. Baliq ovlanadi. S.da 1ming yillik oxiridan 17-asrgacha Bone, Gova, Lulu kabi davlatlar boʻlgan. 17-asrdan 20-asr boshlarigacha golland mustamlakachilari qoʻl ostida edi. 1949-yildan Indoneziya tarkibida.
Sukre (bul birligi)

**Sukre** — Ekvador milliy pul birligi. 1884-yil aprelda muomalaga kiritilgan. Sukre 100 sentavo, xalqaro ifodasi ECS. Sukre 2000-yil 10-sentabrda mamlakatda AQShning dollari yagona hisob vositasi tarzida kabul qilingan. 25 ming Sukre-1 AQSH dollari nisbatida almashtirilgan.
Sulaymon togʻlari

**Sulaymon togʻlari** - Eron togʻ ligining sharqiy chekkasidagi togʻlar, Pokiston, qisman Afgʻoniston hududida. Uzunligi qariyb 600&nbsp;km, eni 300&nbsp;km. Eng baland joyi 3441 m. Sulaymon togʻlari keng yassitogʻliklar bilan ajralgan va submeridional joylashgan bir necha parallel tizmalardan iborat. Tizmalar orasida koʻndalang daryo va vodiylar bor. Togʻlar Hind daryosi vodiysiga tomon tik tushgan. Asosan, ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan. Zilzilalar boʻlib turadi. Iqlimi quruq, subtropik ikdim. Landshafti, asosan, quruq dasht va togʻ choʻlidan iborat. Sharqiy yon bagʻirlarida siyrak daraxtli oʻrmon va butazorlar bor. Vodiylarda dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi.
Oʻljas Sulaymonov

**Oʻljas Umarovich Sulaymonov** (; 1936-yil 18-may, Olmaota) — qozoq shoiri, jamoat arbobi, diplomat. Qozoq universiteti Geologiya fakultetini (1959) va Maksim Gorkiy nomidagi Jahon adabiyoti institutini (1961) tugatgan. 1981–1984-yillarda Qozogʻiston Kinematografiya davlat qoʻmitasi raisi, 1984-yildan 1992-yilgacha Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi birinchi kotibi vazifalarida ishlagan. 1995–2001-yillarda Qozogʻistonning Italiya, Yunoniston va Maltadagi elchisi sifatida faoliyat koʻrsatdi. „Qoyilmisan insonga, zamin!“ (1961) dostoni birinchi fazogir Yuriy Gagaringa bagʻishlangan. Shoirning birinchi asari — „Argʻumoqlar“ (1961). „Quyoshli tunlar“ (1962), „Qutlugʻ tongotar“ (1964), „Maymun yili“ (1967), „Sopol kitob“ (1969) sheʼriy kitoblari, „Oqdaryo ustida“ (1970), „Butun baxt“ (1975), „Az i Ya“ (1975) va boshqa sheʼriy, nasriy, esse kitoblari muallifi. Asarlarida qozoq xalqi hayoti, Sharq mavzusi, hozirgi yoshlar taqdiri aks etgan. Sheʼrlari falsafiyligi, ritmik izlanishlarga boyligi va sheʼriy birikmalarning murakkabligi bilan ajralib turadi. Oʻzbekistonga bir necha marta kelgan, oʻzbek shoirlari bilan ijodiy aloqada. Ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

## Adabiyotlar
* Argʻumoqlar, Toshkent, 1976-yil.
* Aylanayin, Toshkent, 1988-yil.
* Aziya, Almaata, 1990-yil.
Hamid Sulaymonov

**Hamid Sulaymonovich Sulaymonov** (1910-yil 5-may — Toshkent — 1979-yil 6-iyun) — oʻzbek adabiyotshunosi, matnshunosi.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Filologiya fanlari doktori (1961), professor (1971). Moskva kinematografiya institutini tugatgan (1932). Toshkent pedagogika instituti oʻqituvchisi, kafedra mudiri va Toshkent Davlat Universiteti dotsenti (1935—1950). 1950-yillarda qatagʻonga uchragan. 1960-yilllarda oqlangan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti sektori mudiri (1962—1967). Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi (1967—1969) va Qoʻlyozmalar instituti (1978—1979) direktori. Asosiy ilmiy faoliyati Alisher Navoiy lirikasining tekstologik tadqiqotlariga bagʻishlangan. Navoiy qoʻlyozmalari bibliografiyasini tuzgan (1946—1947) va shoirning "**Badoye ulbidoya**", "**Navodir unnihoya**" devonlari qoʻlyozmalarini topib (1959), ular shoir tomonidan tuzilganligini isbotlagan. "**Xazoyin ul-maoniy**" tanqidiy matnini tuzgan va nashr ettirgan (1958—1960). "**Devoni Foniy**" qoʻlyozmalarini (Fransiyadan) topib, fotonusxa asosida nashr ettirgan (1965). Hofiz Xorazmiyning 2 j.li "Devon"i fotonusxasini Haydarobod (1975, Hindiston)dan Toshkentga olib kelib (1977), soʻz boshi yozib chop ettirgan (1980). Xattotlik va kitobat sanʼatiga oid ilmiy asarlar yozgan. "**[[Boburnoma]]**"ga ishlangan rasmlar" (1959), "**Navoiy asarlariga ishlangan rasmlar**" (1980-yil, F. Sulaymonova bilan hamkorlikda), "Amir Xusrav asarlariga ishlangan rasmlar" (1983-yil, F. Sulaymonova bilan hamkorlikda) albomlarini tuzgan va chop ettirgan. Toshkent, Andijon, Qoʻqon, Samarqand, Jizzax shahridagi adabiyot muzeylari hamda Qoʻlyozmalar institutining tashkil etilishiga rahbarlik qilgan. **[[Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti]] [[laureat]]<nowiki/>i** (1979).

*Toshkent shahridagi koʻchalardan biriga Sulaymonov nomi berilgan.*
Gulbahrom Sulaymonovna

**Gulbahrom Sulaymonovna** (1920.1.10, Andijon — 1984, Toshkent) — terapevt olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), tibbiyot fanlari doktori (1952), professor (1960). Qozogʻiston tibbiyot institutini tugatgach (1941), Toshkent tibbiyot akademiyasi fakultet terapiya klinikasida ordinator (1941—42; 1945—48), assistent (194849), professor (1953—56), Gematologiya va qon quyish ilmiy tadqiqot institutida ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1956— 61), 1961-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti gematologiya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari meʼdaichak, nafas, qon yaratish aʼzolari kasalliklari va kollagenozlarga oid. Leykozlarning kechishi va ularni davolash usullari ustida tadqiqot olib borgan.
Sulaymonshoh

**Sulaymonshoh** - bahodir Amir Temurning sarkardalaridan biri, amir. Dovudbekning oʻgʻli. Amir Husayn bilan kurashida Sohibqironga yaqindan yordam bergan. Navqat (Kesh va Nasaf orasidagi qad. shahar) yaqinidagi Jeta lashkari (5000 kishi) bilan boʻlgan zafarli jangda (1366) S. Sohibqiron qoʻshinida (600 kishi) boʻlgan. Amir Temurning Eronga qilgan 3 yillik urushida (1386—88) Abbos bahodir bilan Movarounnahrni himoya qilish uchun qoldirilgan. Toʻxtamish Amir Temurning safardaligidan foydalanib, Movarounnahrga chopqun qilib Samarqand viloyatini talontoroj qilgan chogʻda (1388) S. bahodir va Abbos baxrdir Samarqand shahrini mudofaasiga bosh boʻlganlar. Toʻxtamish va Qamariddinga qarshi yurishlarda ishtirok etgan. Yodgor barlos, Shamsuddin Abbos va Gʻiyosiddin Tarxonlar bilan Turkistonda turgan qoʻshinni boshqargan va Sohibqironning amriga koʻra, Moʻgʻulistonga chopqun qilib koʻp oʻljalarni qoʻlga kiritgan (1388 —90). 1391-yil Toʻxtamishga qarshi yurishda Sulton Mahmudxon bilan tumanga boshchilik qilgan. 1394-yil Ulugʻbek tugʻilgan davrda Samarqand hokimi edi, Shohruxni peshkash bilan kutib olgan. Amir Temur Xurosonni Shohruxga berganida S.ni ham uning mulozamatiga bergan (1397). Sohibqironning Boyazid I ga qarshi yurishida ishtirok etgan amirzodalar Shohrux, Sulton Husaynlar bilan birga qora tatarlarni Rumdan koʻchirishga rahbarlik qilgan, Koʻpak turkmanga qarshi yurishda shijoat koʻrsatgan. Anqara jangida qoʻshinning soʻl qanot amirlaridan boʻlgan.
Sulduz

**Sulduz (Suldus)** — turklashgan moʻgʻul qabilalardan biri.

Sulduzlarning katta bir guruhi Chingizxon qoʻshini tarkibida Dashti Qipchoq va qisman hozirgi Oʻzbekiston hududi hamda Afgʻonistonning shimoliga kelib joylashgan, keyinchalik Ozarbayjon, Eronga ham oʻtishgan. Toyjuvutlar qabilasi bilan urushganda katta yordam berganlari tufayli Chingizxon saroyidagi eng nufuzli amirlar sulduzlardan boʻlgan. Ular Moʻgʻullar davlati tarkibidagi Movarounnahr, Moʻgʻuliston, Xitoy va Eronda xizmat qilishgan. Qoʻngʻirotlar amiri Qazagʻon (1346—1358) vafotidan soʻng amir Bayon Sulduz bir necha yil Samarqandda hokimlik qilgan, Balx viloyatining bir qismiga sulduzlarning qabila boshligʻi Oʻljoy Bugʻo sulduz rahbarlik qilgan.

Sulduzlar Amir Temur va Temuriylar davrida ham nufuzga ega boʻlishgan. Keyinchalik sulduzlar Shayboniyxon xizmatiga oʻtadilar. Baljuvon bekligida (hozirgi Tojikiston hududida) Sulduzi bolo va Sulduzi poyon qishloqlari boʻlgan.

Sulfuz nomi oʻzbek qabilalari roʻyxatiga kiritilgan oʻrta asr manbalarida uchraydi. XVI—XVII asrlarda sulduzlar oʻtrowlashib, mahalliy xalqdar tarkibiga singib ketgan. Ammo XX asrning boshlarida oʻzbek urugʻ-qabilalari orasida sulduz nomi uchramaydi. Chunki bu davrda sulduzlar Oʻrta Osiyo va Afganistan aholisiga batamom qorishib ketishgan.

## Adabiyotlar
* Boʻriyev O. OʻzME. Toshkent, 2000-2005.
* Qarmisheva B. X., Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана, M., 1976.
Sulaymoniya

**Sulaymoniya** — Iroqning shim.sharqiy qismidagi shahar, Sulaymoniya muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 370 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Kirkuk — Baxtaran avtomobil yoʻli yoqasida joylashgan. Qishloq xoʻjaligi (chorvachilik, donli ekinlar, paxta, tamaki) rayonining savdo markazi. Oziqovqat, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari bor.
Sulaymoniya masjidi

**Sulaymoniya Masjidi** () — Turkiyaning Istanbul shahridagi eng yirik masjidlardan biri (Sulton Ahmad masjididan keyin). Masjid podshoh Sulaymon I Qonuniy tashabbusi bilan yetti yil davomida qurilgan. 
Masjidning 4 ta minora va 10 ta ayvoni bor. Bu narsalar podshohning Usmonlilar imperiyasi tomonidan Konstantinopol shahri egallanganidan keyingi toʻrtinchi va imperiyaning oʻninchi podshoh ekanligini bildiradi.
Masjid oʻz ichiga madrasa, kutubxona, observatoriya va hammomni oladi. 
Masjid hovlisida ikkita maqbara boʻlib, ularda Sulaymon I va uning xotini Hurram Sultonning qabri bor.

## Galereya

Image:Detail of woodwork in a door at Süleymaniye Mosque.jpg

Image:Interior of Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:Stained glass window at Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Oculi of the dome of Süleymaniye Mosque.jpg
Image:Detail of the interior of Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:Süleymaniye Camii İstanbul IKalligraphie.jpg
Image:Calighraphic detail at Süleymaniye Mosque (2).jpg
Image:İstanbul 5622.jpg
Image:Istanbul - Mesquita de Solimà - Porta de Muvakkithane.JPG
Image:Süleymaniye Kuppelsystem 1.jpg
Fayl:Süleymaniye-moskee wza.jpg
Fayl:Courtyard of the Süleymaniye Mosque in Istanbul, Turkey 001.jpg
Image:Süleymaniye Camii - İstanbul Üniversitesi - Aerial view.jpg


## Havolalar
* Сулеймание на WikiMAPIA

## Manbalar
Sulema

**Sulema** (lotincha: sublimatum — yuqori koʻtarilgan), simob (P)xlorid, HgCl2 — rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 277—280°, qaynash temperaturasi 302°. Suv, spirt, atseton, efir va piridinda eriydi. Suvdagi eritmasi elektr tokini oʻtkazmaydi, chunki HgCl2 ionlarga parchalanmaydi. S. nixoyatda zaharli modda, oʻta suyultirilgan eritmalari idishtovoqlar, mebellar va pollarni dezinfeksiyalashda, organik kimyoda katalizator sifatida, qishloq xoʻjaligi.da urugʻlarga ishlov berishda, boʻyoqchilik, koʻnchilik ishlarida qoʻllanadi (yana qarang Simob).
Sulla Lutsiy Korneliy

SULLA (Sulla) Lutsiy Korneliy (mil. av. 138, Afina — 78) — Rim sarkardasi, konsul (88). S. oliy tabaqali zodagon oilasida tavallud topgan. Afrika yurishi paytida numidiylar shoxi Bokx yordamida Yugurtni maxv etgan S.ning obroʻeʼtibori oshib ketadi, sekinasta u kvestor, legat, harbiy tribun lavozimlariga koʻtariladi. S. sarkarda Katull ishonchiga kiradi va Kichik Osiyoning jan.sharkidagi Kilikiya viloyati pretori — hokimi vazifasini egallaydi. Parfiya hukmdori Mitridat bilan sulh tuzadi. Oliy bosh qoʻmondon — imperator sifatida u Yunoniston va uning poytaxti Afinani qoʻlga kiritadi. S. Pont va Rim oʻrtasidagi qaramaqarshilikka chek qoʻygan. Rim davlati oldidagi buyuk xizmatlari evaziga "feliks" ("baxtli") taxallusi bilan atalgan S. mil. av. 82-yil oxirida oʻzini diktator deb eʼlon qilgan. 79-yil diktatorlikni oʻzidan soqit qilgan va koʻp oʻtmay vafot etgan. Plutarxning taʼkidlashicha, Sdan 22 kitobdan iborat "Esdaliklar" qolgan.

## Adabiyot
* Plutarx, Izbrannie jizneopisaniya, t.2, M„ 1990.