Aenesidemus

**Aenesidemus** () — miloddan avvalgi I asrda yashagan yunon faylasufi. Iskandariya skeptiklar maktabi rahbari.

Aenesidemus Knossosda tugʻilgan (r. Krit), oʻz faoliyatini Iskandariyada olib borgan. Aenesidemusning hayoti va faoliyatining aniq vaqti nomaʼlum, u haqidagi tarixshunoslarning maʼlumotlari qarama-qarshidir. Shunday qilib, tez-tez tanishish uchun ishlatiladigan Fotiyning „Pirroniya nutqlari (nutqlari)“ ni Tsitseronning doʻsti Rim akademigi Tuberoga bagʻishlash haqidagi xabari shubhali: Tsitseron hech qayerda Aenesidemus haqida gapirmaydi, u bir necha bor pironizm haqida gapiradi.

U „Pirroga kirish“ va „Pirro nutqlari (mulohazalari)“ ni yozgan, ular bizgacha etib kelmagan, ulardan qisqacha iqtiboslar „Fotiy entsiklopediyasi“ da saqlangan (foto. Injil. xudo. 212) . Tarixshunoslar bizgacha yetib kelmagan „Hikmat haqida“, „Tadqiqotlar haqida“, shuningdek, „Pirroniya ocherklari“ asarlarini ham tilga oladilar.

U oʻzini Pirroning izdoshi deb atagan. Uning „Pirroniy nutqlar“ kitobi (taxminan miloddan avvalgi 43-yil) skeptiklar taʼlimotining tizimli koʻrinishini oʻz ichiga oladi. Shuningdek, unda Aenesidemus oʻz taʼlimotiga hech qanday yozma dalil qoldirmagan Pirroning oʻzi qarashlarini toʻliq tushuntirgan deb ishoniladi.

Aenesidemus, boshqa skeptiklar singari, ruhiy muvozanatni (ataraksiyani) eng oliy yaxshilik deb bilgan, bunga erishish haqiqat deb daʼvo qiladigan hukmlardan voz kechish bilan mumkin.

Idrok yoki kuzatishga asoslangan haqiqiy bilimning mumkin emasligini koʻrsatish uchun Aenesidemus ketma-ket oʻnta dalil keltirdi:

# turli tirik mavjudotlar oʻzlarini xar hil his qiladilar va kim oʻzini „toʻgʻri“ his qilishini tushunish mutlaqo mumkin emas;
# odamlar orasida ham birlik yoʻq. Ularning his-tuygʻulari va bir xil narsalarga boʻlgan munosabati shunchalik farq qiladiki, na oʻzinikiga, na boshqa birovning hukmiga ishonishning maʼnosi yoʻq;
# bir kishi bir nechta turli sezgi organlariga ega, ularning dalillari boshqacha va qaysi biriga ustunlik berish kerakligi aniq emas;
# insonning holati doimo oʻzgarib turadi va shunga qarab u turli xil hukmlar chiqaradi;
# vaziyatni hukm qilish yoki baholash ham shaxs mansub boʻlgan xalqning odatlariga bogʻliq. Bu taxminlar toʻgʻridan-toʻgʻri qarama-qarshi boʻlishi mumkin;
# hech narsa sof shaklda paydo boʻlmaydi, lekin har doim boshqa narsalar bilan aralashib idrok etiladi. Shuning uchun, hech narsani haqiqiy deb aytish mumkin emas;
# narsalar egallagan joyiga koʻra har xil koʻrinadi;
# narsalar miqdori va sifatiga koʻra farqlanadi;
# narsalarni idrok etish ularning qanchalik tez-tez sodir boʻlishiga ham bogʻliq;
# Narsa haqidagi hukmlar narsaning oʻzini emas, balki uning boshqa narsalarga va idrok etuvchiga munosabatini ifodalaydi.

Barcha oʻnta troplar hukm qilishdan tiyilish zarurligidan dalolat beradi, chunki his-tuygʻularga asoslangan hukmlar faqat nisbiy qiymatga ega va bir maʼnoda toʻgʻri yoki bir maʼnoda yolgʻon boʻlishi mumkin emas.
Aenesimus Efeslik Geraklitda skeptik yondoshuv asoslarini topib, aslida qarama-qarshiliklar haqiqatga (borliq) emas, balki fikrga ishora qilishini aniqladi. Sextus Empiricus taʼkidlaganidek, Aenesidemus asosan Geraklit taʼlimotini takrorlaydi, chunki uning argumentining asosi narsalarning oʻzgaruvchanligi (oquvchanligi) koʻrsatkichidir.

Sextus Empiricusning Geraklit va Aenesidemus falsafalarining yaqinligi haqidagi fikri baʼzi tadqiqotchilar tomonidan mafkuraviy talqin qilingan. V. F. Asmus „burjua idealist tadqiqotchilarining moyilligi“ni taʼkidlab, "bir tomondan Geraklit taʼlimotining skeptitsizmga yaqinligini bo‘rttirib ko‘rsatib, Geraklit falsafasini buzib ko‘rsatadigan Pol Natorpni misol qilib keltiradi; boshqa tomondan, Aenesimusning Geraklit fizikasining materialistik tezislariga jalb qilinganligi haqidagi gʻoyaga qoʻshilishni istamay, u bu tezislarni ilgari surar ekan, Aenesidemus ularni ishonchli haqiqat sifatida emas, balki faqat taxminiy faraz sifatida taklif qilganini taʼkidlaydi.

Aenesidemus va Geraklit pozitsiyalari oʻrtasidagi bogʻliqlik haqidagi fikrlar turlicha. Sesse, Aenesidemus asta-sekin Geraklit pozitsiyasidan skeptitsizmga oʻtdi, deb hisoblardi. Brochard va Haas qarama-qarshi fikrda, pirron skeptitsizmidan geraklitizmga oʻtish degan. Har holda, argument skeptitsizm sensatsiyadan kelib chiqqan degan idealistik notoʻgʻri tushunchaga asoslanadi. Shu bilan birga, Hermann Diels va Eduard Zeller Sextus Empiricusning koʻrsatmalarini notoʻgʻri deb eʼlon qiladilar va Raul Rixter, garchi u dalillarning oʻzini inkor qilmasa ham, savolga aniq javob berish uchun yetarli maʼlumot yoʻqligini taʼkidlaydi.

Aenesidemus sezgilar tomonidan idrok qilinadigan narsalarning borligini belgilaydigan har qanday tushunarli mavjudotlar toʻgʻrisida hukm chiqarishdan saqlanish zarurligini taʼkidlaydi. Narsalarning boshlanishi va sabablari sifatida eʼzozlangan bu mavjudotlarni koʻpchilik bilimning boshlanishi deb biladi. Ular tufayli (va his qilmasdan) bilim haqiqatga aylanadi. Bunday qarash, Aenesidemning fikricha, har bir narsani boshqa mavjudotga ishora qiluvchi belgi sifatida koʻrib chiqishni talab qiladi. Biroq, hissiy jihatdan namoyon boʻlgan belgi va uning boshqa dunyoda topilgan tushunarli maʼnosi oʻrtasida qandaydir barqaror bogʻliqlik mavjudligi haqidagi daʼvo mutlaqo oʻzboshimchalikdir. Bunday hukmlar uchun hech qanday asos yoʻq va ulardan ham voz kechish kerak.

Aenesidemus sababiy bogʻliqlik masalasiga katta eʼtibor bergan. Bir tomondan, agar sabab boʻlmasa, hamma narsa hamma narsadan kelib chiqishi mumkin va bilim imkonsiz boʻlar edi. Boshqa tomondan, sabab tushunchasining oʻzi qarama-qarshilikni oʻz ichiga oladi: sabab haqida fikr yuritish uchun avvalo uning harakatini shu aniq sababning harakati sifatida qabul qilish kerak, lekin buning uchun harakatning oʻzini bilish kerak.

Lekin, agar biz sababchilikni tasavvur qilish mumkin deb hisoblasak ham, u holda muammo yuzaga keladi: agar sabab uning harakatidan oldin mavjud boʻlsa, unda sabab va oqibat oʻrtasidagi oraliqda nima sodir boʻladi? Agar ular bir vaqtda boʻlsa, sabab va oqibatni ajratish uchun nima asos boʻladi? „Taʼsirdan keyin sabab“ varianti bemaʼni. Shunday qilib, sabab boʻlishi kerak, lekin uni oʻylab boʻlmaydi va shuning uchun faylasuf sababning mavjudligi haqidagi har qanday hukmdan oʻzini tiyishi kerak.

Hukm qilishdan tiyilish haqidagi taʼlimotdan Aenesidem muhim axloqiy xulosalar chiqaradi. Hayotda har qanday narsani yaxshi yoki yomon deb baholashdan saqlanish kerak. Ezgulik, donolik yoki baxt haqida biror narsa daʼvo qilish uchun hech qanday asos yoʻq. Hatto oʻzi haqida ham odam yaxshi yoki yomon, baxtli yoki baxtsizligini ayta olmaydi. Ammo bu holda, maʼnosiz intilishlar bilan oʻzingizni qiynashning hojati yoʻq, lekin siz har qanday holatdan mamnun boʻlishingiz va barcha hayotiy sharoitlarda toʻliq xotirjamlikka (ataraksiya) erishishingiz kerak.

## Manbalar