Vashingtondagi G-20 sammiti (2008)

**Vashingtondagi G-20 sammiti (2008)** - Jahonning eng koʻzga  koʻringan davlatlari moliya bozorlari va jahon iqtisodiyoti muammolarini topish  va muhokama qilish maqsadida 2008-yilning 14-15-noyabr kunlarida AQSh poytahti Vashington shahrida yigʻlishgan. Ushbu uchrashuv umumiy hamjihatlikni tasvirlaydigan 20 mamlakatlar oʻrtasida  iqtisodiy oʻsish borasidagi hamkorlikni kengaytirish, shu yili boʻlib oʻtgan moliyaviy inqirozga qarshi kurashish va kelajakda yangi inqirozga duch kelmaslik uchun baʻzi bir iqtisodiy sohalarga yangicha oʻzgartirishlar kiritilishi muhim boʻlgan kelishuv imzolangan. Fransiya va Yevropa Ittifoqi prezidenti boʻlgan Nicolas Sarkozy va Britaniya Bosh vaziri Gordon Brown tomonidan yuritilgan ijobiy  fikrlari natijasida  sammit  yanada boyigan. 2008-yilning 11-oktyabrida  G7ning moliya vazirlari bilan boʻlgan suhbatda AQSh Prezidenti Jorj Bush kelgusida G20 uchrashuvlari jahon hamjamiyatida muhim oʻrin tutishini va iqtisodiy inqirozdan chiqish yoʻllari topishini  taʻkidlagan. Koʻpgina iqtisodchilar va siyosatdonlar Bretton-Vuds tizimining (Ikki jahon urushidan soʻng qabul qilingan pul harakatini boshqarish tizimi)  yangi bosqichini qabul qilish kerakligini taʻkidlashgan va jahonda yangi moliya tizimini yaratish kerakligin qayd etishgan. Bu uchrashuv baʻzi bir OAV manbalarida ikkinchi Bretton-Vuds kelishuvi deya qayd etilgan.

## Paydo boʻlish taʻrixi
### [[2000-yil]]lar boshlaridagi yon bosish
Norasmiy ravishda (Bretton-Vuds II) nomini olgan ushbu valyuta harakatlari tizimi baʻzi manbalarga koʻra 2000-yillar (oʻn yillik davrda) oqimida rivojlangan. Siyosiy iqtisodchi Daniel Drezner keltirgan manbalarga koʻra aytiladi: *Bretton-Vuds tizimi tiklanishi* tushunchasi  2003-yilda olimlar Duli, Folkerts-Landau  va Garber ishlarida sovuq urush tugaganidan keyin oʻz ifodasini topgan. Baʻzi bir osiyo liderlari asosiy strategik rivojlanishda oʻz kuchini koʻrsatayotgan Osiyo mamlakatlari Yevropa va Yaponiya urushlaridan keyingi holatda  kurs ayirboshlashni toʻgʻri baholamasligi, valyuta intervensiya boshqarmalarining mavjud emasligi, nazoratlar oʻrnatish kerakligi, jamgʻarmalar muqarraligini oʻz vaqtida taʻminlashga erishmagini evaziga baʻzi rivojlangan mamlakatlardan ortda qolayotganida  asosan oʻzlarini ayblashadi. Lekin eksport orqali raqobatda turishi va yuklar  joʻnatish hajmi yuqori ekanligi ushbu mamlakatlarning jahon raqobat bozorining markaziga olib chiqqannini ham yashirishmagan.
Iqtisodchilar  Roubini va Setser 2005-yilda tizim  u qadar mustahkam emasligini bildirishgan. Agar AQSh  tashqi moliya bozoridagi talabotlarini qisqartirmasa markaziy banklarda muhim rol oʻynayotgan dollar jamgʻarmalari ishlari tubdan  izdan chiqishi va bu holat qolgan mamlakatlarning AQSh bosh boʻlib turgan noqislikga ehtiyoj sezmay qolishi, sababi qolgan mamlakatlar ichki talabotga eʻtibor qaratishida boʻlib bu vaziyat AQSh uchun jahon iqtisodiyoti oldida qilgan eng katta tavakkali ekanligi qayd etilgan. Jahon iqtisodiyoti maydonida yuritilayotgan beshavfqat qonunlar asosini mana bu keltirilgan muammolar tashkil etgan: ASQh Dollarining qiymati birdaniga tushib ketishi, AQShda uzoq muddatli foizli daromadning tezlik bilan koʻtarilishi va darhol  bir qator aktivlarning narhi tushib ketishi, koʻchmas mulk sarmoyalari koʻtarilib ketishi shular jumlasidandir. Narhlarning birdaniga kuchli zarbaga uchrashi AQShda importning susaytirishi va dollar qiymati pastlab ketishi mumkinligi, jiddiy iqtisodiy qulashga olib kelishi ehtimoli borligi taʻkidlangan.

### [[2007-yil]]dagi Moliyaviy inqiroz
2008-yilning 26-sentyabrida Fransiya Prezidenti Nicolas Sarkozy: 
2008-yilning 13-oktyabrida Britaniya Bosh vaziri Gordon Brown yangi iqtisodiy tizim shartnomasini qabul qilishi uchun jahon liderlari uchrashishlari kerakligini qayd etib oʻtgan.  Braun taʻkidlagan iqtisodga yondashish tizimi haqiqiy Bretton-Vuds shartnomasi globallashayotgan inqiroz va erkin savdo tartibi, valyuta qiymatlarining oʻzgarayotganligi bilan kuchli ravishda farq qiladi. Ushbu uchrashuvda "Anglo-Sakson" moliya tizimlaridagi iliqlik Braun va Sarkozilar oʻrtasida kuzatilmagan. Italiya Iqtisodiyot vaziri Giulio Tremonti shuningdek Italiya 2009-yilga qadar G7 raisligi hisobiga  "Yangi Bretton-Vuds."ga kechroq qoʻshilishini taʻkidlagan. U shuni taʻkidlaganki 2008-yilgi global moliyaviy inqiroz jarayoni natijasida dollar Bretton-Vuds valyuta zahirasi sifatida almashtirilishini aytib oʻtgan.  2008-yilning 20-oktyabrida Tremonti italiya nashriyoti Corriere Della Seraga bergan bayonotida yangi Bretton-Vuds taklifiga koʻra amerikalik siyosiy arbob  Lyndon LaRouche tomonidan birdirilgan fikr boʻyicha  bu oqim koʻp yillar davomida tarqalishi kerakligini qayd etgan.

## Sammit

AQSh Prezidenti Jorj Bush eʻlon qilgan bayonotga koʻra sammitga jahonning sanoat borasida rivojlangan 20 mamlakati qatnashishini belgilangan. G20 1997-1999-yillarda yuzaga kelgan moliyaviy yoʻqotishlarga qarshi javob sifatida yaratilgan boʻlib yangi xalqaro moliyaviy muqarralikni taʻminlash yoʻlida yangi qonunlar joriy etish maqsadida siyosiy jamlanmaning bir turidir. G20 tarkibiga uning tizimini qoʻllaydigan mamlakatlar avval kiritilgan, lekin bunday imkonni 170 mamlakat qoʻldan boy bergan (192 mamlakat Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʻzodir)
Birinchi oliy maqomdagi uchrashuv Yigirmattalik liderlar ishtirokida moliyaviy bozorlar va jahon iqtisodiyotini tiklash maqsadida 2008-yilning 14-15-noyabr kunlari  Vashingtonning  Milliy Muzey binosida oʻtkazilgan. Uchrashuvda:Argentina, Avstraliya, Braziliya, Kanada, Xitoy Xalq Respublikasi, Fransiya, Olmoniya, Hindiston, Indoneziya, Italiya, Yaponiya, Meksika, Janubiy Koreya, Rossiya, Saudiya Arabistoni, Janubiy Afrika Respublikasi, Turkiya, Birlashgan Qirollik, AQSh va Yevropa Ittifoqi(Ittifoq Prezidenti sifatida Fransiya Prezidenti Nicolas Sarkozy va Yevropa Maslahati kengashi raisi hamda Yevropa komissiyasi prezidenti sifatida José Manuel Barrosolar ishtirok etishgan), Ispaniya (Taklif qilingan sifatida), Niderlandlar (Taklif qilingan sifatida), Jahon banki, Xalqaro Valyuta Jamgʻarmasi va Moliya muqarraligi borasida maslahat kabi tashkilotlar va davlatlar vakillari ishtirok etishgan. Niderlandlar Bosh vaziri Jan Peter Balkenende 14-noyabr kuni kechasi Vashingtonga yetib kelgan, lekin otasining vafoti haqidagi habarni eshitib darhol Niderlandlarga qaytib ketgan. Uning oʻrniga Niderlandlar Davlat kotibi Jan Kees de Jager ishtirok etgan. Ispaniya Bosh vaziri José Luis Rodríguez Zapatero sammit boshida taklif etilmagan, lekin Xitoy Prezidenti Hu Jintaoga yordam tariqasida va Osiyo mintaqasiga koʻproq eʻtibor qaratish hamda sammit ishtirokini yanada boyitish kerakligi sifatida taklif qilingan. Zapatero Fransiya presidenti Sarkozi tomonidan yuritilgan bayonet orqali taklif etilgan.

### Asosiy ishtirokchilar
Vashingtondagi sammitda 20 yirik iqtisodiy rivoj topgan mamlakatlar vakillari boʻlib oʻz ichiga 19 mamlakat va ikki boshqaruv Yevropa maslahati kengashi va Yevropa komissiyasi  organlarini  tashkil etadigan Yevropa Ittifoqi vakillari hamda  bir necha taklif qilingan mamlakatlar va regional tashkilotlar sammitda ishtirok etish uchun qayd etilgan.

## Sammit ishtirokchilari

Fayl:Angela-merkel-ebw-01.jpg|***'<br />[[Angela Merkel]]
Fayl:Cristina Fernández.jpg|***'Cristina Kirchner
Fayl:Kevin Rudd.jpg|***'<br />[[Kevin Rudd]]
Fayl:Lula - foto oficial - 05 jan 2007.jpg|***'Luiz Inácio Lula da Silva
Fayl:Stephen Harper by Remy Steinegger.jpg|***'<br />[[Stephen Harper]]
Fayl:Hu Jintao.jpg|***'Hu Jintao
Fayl:Nicolas Sarkozy - Sarkozy meeting in Toulouse for the 2007 French presidential election 0299 2007-04-12 cropped further.jpg|***'<br />[[Nicolas Sarkozy]]

Fayl:Manmohansingh04052007.jpg|***'Manmohan Singh
Fayl:20041120-6 bushindonesiamtg1-515h cropped.jpg|***'<br />[[Susilo Bambang Yudhoyono]]
Fayl:Silvio Berlusconi 29-01-2008.jpg|***'Silvio Berlusconi
Fayl:Taro Aso.jpg|***'<br />[[Taro Aso]]
Fayl:Felipe Calderon 20090130.jpg|***'Felipe Calderón
Fayl:Dmitry Medvedev 1-iyul 2008-yil-7.jpg|***'<br />[[Dmitriy Medvedev]]
Fayl:Abdullah of Saudi Arabia.jpg|***'Rei Abdallah
Fayl:GeorgeBushKgalemaMotlanthe crop.jpg|***'<br />[[Kgalema Motlanthe]]
Fayl:Lee Myung-bak.png|***'Lee Myung-bak
Fayl:Recep Tayyip Erdogan 2010.jpg|***'<br />[[Recep Tayyip Erdoğan]]
Fayl:Gordon Brown Davos 2008 crop.jpg|***'Gordon Brown
Fayl:George-W-Bush.jpeg|***'<br />[[George W. Bush]]
Fayl:Barroso EPP Summit October 2010.jpg|''' [[Yevropa Komissiyasi]]'''<br />[[José Manuel Barroso]]
</gallery>

=== Taklif qilingan ===
<gallery perrow="5">
Fayl:José Luis Rodríguez Zapatero en el Foro Económico Mundial (recortada).jpg|***'José Luis Rodríguez Zapatero
Fayl:Jan Peter Balkenende 2006.jpg|****Jan Peter Balkenende

### Taklif
Germaniya Kansleri Angela Merkel va Fransiya prezidenti Nicolas Sarkozi "Bretton-Vuds II"  shartnomasi jahon moliya sistemasida yangicha oʻzgartirishlar olib kelishini taʻkidlashgan. Yevropa Ittifoqi uchun sammit: AQSh prezidenti matbuoti tomonidan qilingan eʻlonga koʻra ushbu misralar keltirilgan:  Britaniya Bosh vaziri Gordon Braun oʻzining oktyabr oʻrtalarida qilgan chiqishlarida bir necha prinsiplardan voz kechishini taʻkidlagan. Bular (Halqaro yoʻsinda hisobchilik kelishuvlari, kredit sugʻurta bozorlari standartlari), qisman (kredit muasissalari, toʻlov majburiyatlari), javobgarlik sifatida (mahorat va mutanosiblik direktorlar kengashidan ketish), bank amaliyotini saqlash (norasmiy kegashga qarshi himoya) shular jumlasidandir. Xitoy prezidenti Hu Jintao G20 vakillariga murojat qilar ekan u xalqaro moliyaviy sistemasining toʻrt yoʻnalishida yangi oʻzgartirishlar kiritishini soʻragan, bular:  Xitoy Xalq Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi vakili Qin Gang sammit qabul qilgan shartnomalar *hamjihatlik, oʻzaro betaraflik va meyor darajalarida* boʻlganligin taʻkidlagan. Yaponiya Bosh vaziri Taro Aso sammitga qadar Yaponiya xalqaro balans toʻlovlari bilan ijobiy tomonlama tahlil asosida ish yuritayotganini va jahon bozorlaridagi uzoq choʻzilgan moliyaviy inqirozga qaramasdan oʻzining mavqeni tiklaganini Wall Street Journal   moliya borasida oʻtkazilgan matbuot anjumanida shu koʻrsatkichlarni jahon moliyachilari havolasiga taqdim etgan.  Va sammit soʻngida Xalqaro Valyuta Jamgʻarmasiga 100 mlrd. AQSh dollari yetkazishini  taʻkidlab, bu pullar globallashgan iqtisodiy va moliyaviy inqiroz davrida fondni qoʻllab-quvvatlash sifatida  yoʻnaltirilganini ham bildirib oʻtishgan.

### Asosiy yutuqlar
Oq uy habarlariga koʻra sammit  davomida Vashington deklaratsiyasi imzolanganini eʻlon qilishgan. Deklaratsiya vakillar roziligi asosida besh qismdan iborat, bular:
*  global inqirozning asosiy sabablarini hamjihatlikda topilganligi;
*  kelajakda bevosita inqiroz va oʻsishni taʻminlash yechimlarini toppish  uchun har bir mamlakat kerakli maʻsuliyatni oʻz boʻyniga olishgan;
*  barcha aʻzo mamlakatlar birgalikda bir hil tartibdagi moliya bozorlarini oʻzgartirish kelishishgan;
*  keying uchrashuvda vakillar tomonidan  koʻriladigan muammolar bayonotini vazirlar tomonidan aniq tarzdaga tavsiyalar asosida ishlab chiqish soʻralgan. Va shu prinsiplar asosida yangi harakatlar ishlab chiqishni ham qoʻshib qoʻyishgan. 
*  yangitdan erkin bozorlar haqidagi shartnomaning tasdiqlanishi 
Qisqacha ifodalangan anjumanning boshqa muhim holatlarini tasvirlangan bayonot Oq uyda dalillar  sifatida taqdim etilgan boʻlib, ushbu bayonotda sammitda qabul qilingan Deklaratsiya hulosalari toʻlaqonli ravishda aks etganligi matbuot nashrlarining birida chop etilgan.
AQSh bayonotiga koʻra ishtirokchilarning barchasi oʻz maqsadlarining yetarli imkoniyatlar borligiga va uchrashuvning muvafaqqiyatiga oldindan shubha bilan qarashganligini ham yashirib oʻtmagan.
2009-yilga qadar uch mamlakat (Buyuk Britaniya, Braziliya, Janubiy Koreya) 2009-yilning martiga koʻzlangan 47 ta qisqa va oʻrta muddatga  moʻljallangan maqsadlarni hayotga tadbiq etish vazifasiga boshqaruvchilar etib belgilangan.
Shundan soʻng bu kabi oliy maqomdagi sammitlar uchrashuvi 2009-yilning 2-aprelida  Londonda va 2009-yilning sentyabrida Pittsburg shahrlarida oʻtkazilgan.

### Jarayon
## Manbalar