Filippin provinsiyalari

Filippinda **provinsiyalar** (Filippincha: *lalawigan*) siyosiy va maʼmuriy boʻlinmalardan biridir. Hozirgi vaqtda Filippinda 82 ta provinsiya mavjud boʻlib, ular qoʻshimcha shaharlar va qishloqlarga boʻlingan. Mahalliy hokimiyat boʻlinmalari, shuningdek, shaharlar ham har qanday viloyat hukumatidan mustaqildir. Har bir provinsiya Sangguniang Panlalawigan deb nomlangan qonun chiqaruvchi organ va gubernator tomonidan boshqariladi.

Provinsiyalar geografik, madaniy va etnologik xususiyatlariga koʻra oʻn yetti mintaqaga boʻlingan. Ushbu mintaqalarning oʻn uchtasi shimoldan janubga raqamlar bilan, Milliy poytaxt mintaqasi, Kordilyera maʼmuriy hududi, janubi-gʻarbiy Tagalog viloyati va Muslim Mindanaodagi Bangsamoro avtonom viloyati faqat qisqartmalar bilan belgilangan.

## Boshqaruv hokimiyati
Provinsiya boshqaruvi respublika tarkibidagi boshqa provinsiyalardan avtonomdir. Har bir provinsiya hokimiyatning ikkita asosiy saylangan tarmoqlari: ijro etuvchi va qonun chiqaruvchi hokimiyat tomonidan boshqariladi. Sud ishlari viloyat boshqaruvidan ajratilgan boʻlib, Filippin Oliy sudi tomonidan boshqariladi. Har bir provinsiyada Mintaqaviy sudning kamida bitta boʻlimi mavjud.

### Ijro etuvchi hokimiyati
Viloyat gubernatori har bir provinsiyaning bosh ijrochi va rahbari hisoblanadi va uch yil muddatga saylanadi. Uch yil ketma-ket u maʼmuriyat, muhandislik, axborot, yuridik va gʻaznachilik idorasini oʻz ichiga olgan har bir provinsiya boʻlimining direktorlarini tayinlaydi.

### Qonun chiqaruvchi hokimiyati
Provinsiyaning qonun chiqaruvchi organi boʻlgan *Sangguniang Panlalawigan* (*[[oʻzbekcha]]*: *"Viloyat kengashi"*) uchun vitse-gubernator prezident vazifasini bajaradi. Har bir viloyat kengashi provinsiya tumanlaridan muntazam saylanadigan *lavozimli* aʼzolardan iborat. Har bir provinsiyaga ajratilgan muntazam saylanadigan VK aʼzolarining soni uning daromad toifasiga qarab belgilanadi. Birinchi va ikkinchi darajali provinsiyalar oʻnta doimiy VK aʼzolari bilan taʼminlanadi; uchinchi va toʻrtinchi darajali provinsiyalarda sakkizta, beshinchi va oltinchi darajali provinsiyalarda oltita boʻladi.

Har bir VKda Barangay Kapitanlari Assotsiatsiyasi (BKA), Filippin Maslahatchilar Ligasi (FML) va ''Sangguniang Kabataan'' (oʻzbekcha: „Yoshlar Kengashi“) ning tegishli mahalliy prezidentlariga berilgan lavozimli aʼzolari uchun oʻrindiqlar ajratilgan.

Gubernator oʻrinbosari va VKning doimiy aʼzolari provinsiyadagi ovoz beruvchilar tomonidan saylanadi. *Lavozimli* aʼzolar tegishli tashkilotlarning aʼzolari tomonidan saylanadi.

### Boshqaruvning boshqa darajalari bilan aloqasi

#### Shaharlar va munitsipalitetlar

### Tasniflash

Provinsiyalar oʻtgan 4 kalendar yiliga asoslanib, oʻrtacha yillik daromad boʻyicha tasniflanadi. 2008-yil 29-iyuldan boshlab, shaharlar uchun daromad tasniflari: [yangilanishi kerak]

Provinsiyaning daromad toifasi uning Viloyat Kengashi aʼzoligi hajmini, shuningdek, maʼlum narsalarga qancha sarflashi yoki maʼlum vositalar orqali sotib olishi mumkinligini belgilaydi.

## Roʻyxati

### Sobiq provinsiyalari

* Manila (1901-yilgacha) — Rizal tarkibiga kiritilgan; Manila atrofidagi qismlar keyinchalik hozirgi Manila metrosini tashkil qilish uchun birlashtirilgan.
* Lepanto-Bontok (1902-1908) — Togʻli provinsiya tarkibiga kiritilgan.
* Moro viloyati (1903-1913) — Yetti viloyatdan tashkil topgan boʻlib, Mindanao va Sulu departamentiga aylantirilgan. Hozirda Mindanaodagi bir nechta mintaqalarning bir qismini egallaydi.
* Ambos Camarines (1901-1908) — Camarines Norte va Camarines Surga boʻlingan, garchi *2809-sonli qonunning* matni Camarines Norte *Ambos Camarinesdan* yaratilganligini bildirsa-da, qolgan qismi Camarines Sur deb oʻzgartirilgan. Camarines Sur provinsiyasi oʻz poytaxti Nueva Caceresni saqlab qolgan.
* Misamis (1901-1939) — Gʻarbiy Misamis va Sharqiy Misamisga boʻlingan. Misamis Oriental Kagayan provinsiyasining poytaxtini saqlab qolgan.
* Mindoro (1902-1950) — Gʻarbiy Mindoro va Sharqiy Mindoroga boʻlinadi. Sharqiy Mindoro Kalapan provinsiyasi markazini saqlab qolgan.
* Zamboanga (1914-1952) — Zamboanga del Norte va Zamboanga del Surga boʻlingan. Uning poytaxti Pagadiyada boʻlib, Zamboanga Sibugay, keyinchalik Zamboanga del Surdan yaratiladi.
* Lanao (1914-1959) — Lanao del Norte va Lanao del Surga boʻlingan. Lanao del Sur provinsiya markazi Dansalan (hozirgi Maravi)ni saqlab qolgan.
* Surigao(1901-1967) — Surigao del Norte va Surigao del Surga boʻlingan. Surigao del Norte Surigao shahrining provinsiya markazini va provinsiya muhrini saqlab qolgan. Dinagat orollari provinsiyasi keyinchalik Surigao del Nortedan tashkil topgan.
* Davao (1914-1967; 1972-1998) — Davao del Norte, Davao del Sur va Sharqiy Davaoga boʻlingan. Davao del Norte 1972-yildan 1998-yilgacha Davao nomi bilan tanilgan, keyinchalik Davao provinsiyasidan Compostela vodiysi (hozirgi Davao de Oro) tashkil etilgan. Gʻarbiy Davao keyinchalik Davao del Surdan yaratilgan.
* Agusan (1907-1967) — Agusan del Norte va Agusan del Surga boʻlingan. Agusan del Norte sobiq provinsiya poytaxti Butuanni saqlab qolgan. Provinsiya poytaxti rasman 2000-yilda Cabadbaranga koʻchirilgan, ammo provinsiya hukumati xizmat va vazifalari hali toʻliq yangi poytaxtga oʻtkazilmagan.
* Negros del Norte (1985-1986) — *Batas Pambansa Blg. 885*, Negros Occidentalning shimoliy qismidan yangi provinsiya yaratgan, 1986-yil 3-yanvarda boʻlib oʻtgan qonunni ratifikatsiya qilish bilan 1985-yil 23-dekabrda kuchga kirdiradi. Provinsiya tarkibiga hozirgi Kadis (poytaxt boʻlib xizmat qilishi kerak), Eskalante, Sagay, San-Karlos, Silay va Viktoriya shaharlari, shuningdek, Kalatrava, Enrike B. Magalona, Manapla, Salvador Benedikto va Toboso munitsipalitetlari kiradi. Saylovchilar *Batas Pambansa Blgni ratifikatsiya qilganiga qaramay. 885*-sonli 1986-yil 11-iyulda Oliy sud qonunni va provinsiyani oʻz kuchini yoʻqotgan deb eʼlon qildi.
* Kalinga-Apayao (1966-1995) — Apayao va Kalingaga boʻlingan. Kalinga provinsiya markazi Tabukni saqlab qolgan.
* Sharif Kabunsuan (2006-2008) — *9054-sonli Respublika qonuni* musulmon Mindanaodagi avtonom rayonga vakolatlarini kengaytirdi, ayniqsa, viloyatlar tashkil etish imkoniyatini berdi (VI-modda, 19-boʻlim). Shunga asoslanib, ARMM mintaqaviy qonunchilik assambleyasi 2006-yil 28-avgustda *201-sonli Mindanao musulmonlari avtonomiyasi toʻgʻrisidagi qonunni* qabul qildi. Qonun Maguindanaoning birinchi kongress okrugidagi(Kotabato shahridan tashqari) barcha munitsipalitetlarni oʻz ichiga olgan, poytaxti Datu Odin Sinsuatda joylashgan yangi viloyatni yaratadi. Provinsiya 2006-yil 28-oktyabrda koʻpchilik ovoz bilan tasdiqlangan. 

## Tarixi
### Vaqt jadvali
1898-yilda Qoʻshma Shtatlar Filippinni Ispaniyadan sotib olgach, orollar toʻrtta *gobiernosga* (hukumatga) boʻlingan, ular keyinchalik provinsiya va tumanlarga boʻlingan. Amerika maʼmuriyati dastlab Ispaniya boʻlinmalarini meros qilib oladi va ularni harbiy hukumatga topshiradi. Qoʻzgʻolonlarning tinchlanishi natijasida fuqarolik hukumati asta-sekin tashkil etila boshladi.

* 2001-yil 22-fevral — Plebissit 2000-yil 7-noyabrda tasdiqlangan 8973-sonli Respublika qonuni asosida Zamboanga Sibugayni Zamboanga del Surdan ajratishni maʼqulladi.
* 2006-yil 28-oktabr — Plebissit 2006-yil 28-avgustda qabul qilingan 201-sonli Mindanao musulmonlari avtonomiyasi toʻgʻrisidagi qonunga binoan Sharif Kabunsuanni Maguindanaodan ajratishni maʼqulladi.
* 2006-yil 2-dekabr — Plebissit 2006-yil 2-oktabrda tasdiqlangan 9355-sonli Respublika qonuni asosida Dinagat orollarini Surigao del Nortedan ajratishni maʼqulladi.
* 2008-yil 18-noyabr — Oliy sud tomonidan 201-sonli MMA qonuni bekor qilinadi, Sharif Kabunsuan Maguindanao tarkibiga qaytadi.
* 2010-yil 11-fevral — 9355-sonli RA Oliy sud tomonidan konstitutsiyaga zid deb topildi, Dinagat orollari Surigao del Nortening bir qismi sifatida qaytadi.
* 2011-yil 30-mart — Oliy sud Dinagat orollari boʻyicha qarorini bekor qildi va yana viloyatga aylandi.
* 2013-yil 28-oktabr — Plebissit 2013-yil 21-yanvarda tasdiqlangan 10360-sonli Respublika qonuni asosida Davao Gʻarbiy Davao del Surdan ajratishni maʼqulladi.
* 2019-yil 8-dekabr — 2019-yil 17-aprelda tasdiqlangan 11297-sonli Respublika qonuni orqali Kompostela vodiysining nomi Davao de Oroga oʻzgartirildi.

Fayl:Administrative Divisions of the Philippines (1880).svg|1880-yil
Fayl:Administrative Divisions of the Philippines (1899).svg|1899-yil
Fayl:Administrative Divisions of the Philippines (1908).svg|1907-yil
Fayl:Administrative Divisions of the Philippines (1918).svg|1918-yil
Fayl:Administrative Divisions of the Philippines (1935).svg|1935-yil
Fayl:Administrative Divisions of the Philippines (1942-1945).svg|1942—1945-yillar
Fayl:Administrative Divisions of the Philippines (1986).svg|1986-yil
Fayl:Ph regions and provinces.svg|1992-yildan hozirgacha


## Rasmiy ravishda taklif etilgan/nomi oʻzgartirilgan provinsiyalar
### Qabul qilingan qonun bilan taklif etilgan provinsiyalar

* **Gʻarbiy va Sharqiy Leyte** (1923) — Leyte 1923-yil 27-martdagi *3117-sonli qonun* bilan ikkita yangi provinsiyaga boʻlingan. Ammo boʻlinish hech qachon sodir boʻlmadi, chunki general-gubernator tomonidan u haqida hech qanday bayonot berilmagan.
** **Sharqiy Leyte** provinsiyasi butun Biliran provinsiyasining hozirgi hududlarini, Abuyog, Alangalang, Babatngon, Barugo, Burauen, Kalubian, Kapukan, Karigara, Dagami, Dulag, Yaro, Xaver, Julita, La munitsipalitetlarini qamrab olgan. Paz, Leyte, MakArtur, Mahaplag, Mayorga, Palo, Pastrana, San-Isidro, San-Migel, Santa-Fe, Tabango, Tabontabon, Tanauan, Tolosa, Tunga va Takloban provinsiya markazi sifatida belgilangan.
** **Gʻarbiy Leyte** provinsiyasi butun Janubiy Leyte provinsiyasining hozirgi hududlarini, Albuera, Bato, Xilongos, Hindang, Inopacan, Isabel, Kananga, Matag-ob, Matalom, Merida, Palompon, Villaba va boshqa munitsipalitetlarni qamrab olgan. Baybay va Ormoc shaharlari esa Gʻarbiy Leyte provinsiyasining poytaxti boʻlgan.
* **Samal** (1969) — Samal sobiq *provinsiyasi 5999-sonli Respublika qonuni* bilan tuzilgan va hozirgi Samal orol bogʻi shahri hududini qamrab olgan. Biroq, sobiq provinsiya hech qachon ochilgan emas.
* **Maranaw** (1971) — *6406-sonli Respublika qonuni* sharqiy Lanao del Surdan yangi provinsiya yaratishga (hozirgi provinsiyaning birinchi kongress okrugiga toʻgʻri keladi) 1971-yil 4-oktabrda tasdiqlangan. Provinsiya tarkibiga Bubong, Ditsaan-Ramain (shu jumladan, Buadiposo-Buntong), Kapai, Lumba-Bayabao (hozirgi Maguing), Marantao, Masiu, Mulondo, Saguiaran, Piona Po, Bayabao munitsipalitetlari kiradi . Tamparan, Taraka va Vao (hozirgi Bumbaran) kiradi, yangi provinsiyaning poytaxti Maravi shahri boʻlib xizmat qiladi. 1972-yil 21-sentabrda Filippinda harbiy holat eʼlon qilinishi sababli boʻlinish hech qachon sodir boʻlmaydi, bu 1973-yilga rejalashtirilgan umumiy saylovlarni toʻxtatdi va yangi Konstitutsiyani qabul qilish va Toʻrtinchi Filippin Respublikasini barpo etish uchun yoʻl ochdi.

### Boshqa taklif qilingan provinsiyalar

* **Shimoli-gʻarbiy Samar** (2019) — Edgar Meri Sarmiento tomonidan 2019-yil 22-yanvarda Vakillar palatasiga 8824-sonli qonun loyihasi kiritilgan boʻlib, unda 9 ta munitsipalitetdan iborat poytaxti Kalbayog boʻlgan Shimoli-Gʻarbiy Samar deb nomlangan yangi provinsiyani tashkil etish toʻgʻrisida aytib oʻtilgan.
* **Zamboanga Hermosa** (2017) — 2017-yil 21-fevralda Vakillar palatasida 12 ta munitsipalitet va 2 ta qonun chiqaruvchi okrugdan iborat Zamboanga del Nortedan yangi provinsiya tashkil etishni nazarda tutuvchi 5040-sonli qonun loyihasi taqdim etildi.

### Tavsiya etilgan nomni oʻzgartirish

* Janubiy Leyte — **Leyte del Sur** (2017) — Palataning 6408-sonli qonun loyihasi viloyat nomini Leyte del Surga oʻzgartirishni taklif qilinadi. Qonun loyihasi 2017-yil 20-sentabrdan boshlab, 17-Kongress yakunigacha Mahalliy boshqaruv qoʻmitasida koʻrib chiqish qoldirilganligi sababli muvaffaqiyatga erishmadi.

## Qoʻshimcha maʼlumotlar

Aholisi boʻyicha Filippin provinsiyalari roʻyxati Vikigidda

Filippin provinsiyalarining etimologiyalari roʻyxati Vikigidda

Inson taraqqiyoti indeksi boʻyicha Filippin provinsiyalari roʻyxati Vikigidda

Filippin provinsiyalari uchun iblislar roʻyxati Vikigidda

ISO 3166-2: PH Vikigidda

Filippin subprovinsiyalari, Filippindagi tugatilgan maʼmuriy boʻlinmalar guruhi Vikigidda

## Havolalar

* Filippin standart geografik kodi Interaktiv , Milliy statistik muvofiqlashtirish kengashi
* 2010 yilgi aholi va uy-joylarni roʻyxatga olish Filippin aholisini 92,34 millionni tashkil etadi, Filippin Statistika boshqarmasi, Filippin Respublikasi
* Filippin viloyatlari, Gwillim qonuni, Statoids.com
* Dunyo bayroqlari — Filippin viloyat bayroqlari

## Manbalar