Sankt-Peterburg shartnomasi (1875)

**Sankt-Peterburg shartnomasi** ( romanizatsiyasi: *Karafuto-Chishima Kōkan Jōyaku*; ) – Yaponiya imperiyasi va Rossiya imperiyasi oʻrtasida 1875-yil 7-mayda imzolangan va 1875-yil 22-avgustda Tokioda ratifikatsiya yorliqlari almashilgan. Shartnomaning oʻzi 1877-yilda kuchga kirgan.

Uning shartlariga koʻra, Yaponiya Rossiyaga tegishli boʻlgan Kuril orollari guruhi (Iturup oroli va Kamchatka yarim oroli oʻrtasida) evaziga Saxalin orolining oʻsha paytda unga tegishli boʻlgan qismini Rossiyaga berishi kerak edi. Natijada, Saxalin oroli butunlay Rossiya hududiga, butun Kuril arxipelagi esa Yaponiya hududiga aylandi.

Shartnomaning asl matni fransuz tilida yozilgan. Asl matn va yapon tilidagi tarjimasi oʻrtasidagi farqlar bahslarga sabab boʻlgan. Yaponiya 1951-yilda San-Fransisko shartnomasi orqali Kuril orollariga boʻlgan daʼvolaridan voz kechgan. 1875-yilgi Sankt-Peterburg shartnomasi Rossiya va Yaponiya oʻrtasidagi Kuril orollarining yurisdiksiyasi boʻyicha doimiy va uzoq davom etgan hududiy tortishuvning bir qismidir.

## Tarixi

### Golovnin voqeasi
Rus podshosi Aleksandr I tomonidan Kuril orollarini xaritalash vazifasini olgan rus sayyohi Vasiliy Golovnin 1811-yilda yaponlar tomonidan qoʻlga olingan. Golovnin va *Diana* kemasidagi uning ekipaji [Kuvashir|Kunashir oroli]]ga yaqinlashganda, ular qirgʻoqqa olib chiqilib, Sakoku yoki yapon izolyatsionizm siyosatini buzganliklari uchun qamoqqa tashlangan. Golovnin va uning ekipaji ikki yil davomida qamoqda saqlangan va 1813-yilda ozod qilingan. Golovnin voqeasi deb nomlangan bu voqea Rossiya va Yaponiya oʻrtasidagi chegara Rossiya imperiyasi uchun juda noaniq ekanligini va Golovnin voqeasi kabi yana bir epizoddan qochish uchun chegara aniq belgilanishi kerakligini koʻrsatdi.

### Shimoda shartnomasi
1855-yilgi Shimoda shartnomasi Yaponiya va Rossiya oʻrtasidagi chegarani Kuril zanjiridagi Iturup (Etorofu) va Urup (Uruppu) orollari oʻrtasidagi boʻgʻoz deb belgilagan, ammo Saxalinning (Karafuto) maqomini ochiq qoldirgan. Aniq chegaralar boʻlmaganligi sababli rus va yapon koʻchmanchilari oʻrtasidagi mojarolar yuzaga kela boshladi. Ushbu vaziyatni bartaraf etish maqsadida Yaponiya hukumati ushbu hududdagi chegarani aniq belgilash uchun Sankt-Peterburgga elchi Enomoto Takeakini yubordi. Bir yillik muzokaralardan soʻng, Yaponiya Saxalinga boʻlgan daʼvolaridan voz kechishga rozi boʻldi. Bu kelishuv quyidagilarni oʻz ichiga oldi: yapon aholisiga tovon toʻlash, baliqchilik flotining Oxota dengiziga kirish huquqi, hududdagi Rossiya portlaridan oʻn yil davomida bepul foydalanish imkoniyati va barcha Kuril orollariga egalik qilish huquqi. Yaponiya Tashqi ishlar vazirligi hali ham ushbu shartnomani Kuril orollariga eng shimoliy hudud sifatida munosabatda boʻlish uchun asos sifatida keltiradi.

### Karafuto oroli boʻyicha Rossiya-Yaponiya muvaqqat shartnomasi
Sankt-Peterburg shartnomasi oldidan yana bir kelishuv – Karafuto oroli boʻyicha muvaqqat shartnoma tuzilgan edi. U yapon amaldorining Kusunai (hozirgi Ilinskoye) yaqinida qamoqqa olinishi bilan bogʻliq voqeadan soʻng tuzilgan. Ushbu vaqtinchalik shartnoma 1867-yil 30-martda imzolangan, ammo hech qanday taʼsirga ega boʻlmagan, chunki ikkala tomon ham shartlar borasida kelisha olmagan.

## Shartnomaning 1875-yildan keyingi ta’sirlari

### Portsmut shartnomasi

Portsmut shartnomasi 1905-yil 5-sentyabrda rus-yapon urushining tugashiga xizmat qildi. Shartnoma shartlariga koʻra, Rossiya Saxalin orolining janubiy qismini shimoliy kenglikning ellik darajasigacha Yaponiyaga topshirishi lozim edi. Ushbu shartnoma Rossiya va Yaponiya hududlari oʻrtasidagi chegarani oʻzgartirib, Janubiy Manjuriya va Koreyada Yaponiya taʼsirini tasdiqladi.

### San-Fransisko shartnomasi
1951-yil 8-sentyabrda imzolangan San-Fransisko tinchlik shartnomasi Ikkinchi jahon urushi ittifoqchilari va Yaponiya oʻrtasidagi urushni amalda tugatdi. Bu shartnomani Sovet Ittifoqidan tashqari 48 ittifoqchi davlat imzoladi. Shartnomaning 2-moddasi C boʻlimida aytilishicha, „Yaponiya Kuril orollariga va Saxalin hamda unga tutash orollarning 1905-yil 5-sentyabrdagi Portsmut shartnomasi natijasida Yaponiya suverenitetini qoʻlga kiritgan qismiga boʻlgan barcha huquqlar, egalik va daʼvolardan voz kechadi“. Biroq, bu Sovet Ittifoqiga Kuril orollarini bermadi. Sovet Ittifoqi shu sabablarga koʻra San-Fransisko shartnomasini imzolashdan bosh tortdi, Tashqi ishlar vaziri Andrey Gromiko Sovet Ittifoqining Kuril orollari va Saxalinga boʻlgan daʼvosini „shubhasiz“ deb eʼlon qildi.

### Sovet-Yapon qoʻshma deklaratsiyasi (1956)
Sovet Ittifoqi San-Fransisko shartnomasini imzolamaganligi sababli, Yaponiya va Sovet Ittifoqi oʻrtasidagi urush 1956-yilgi Sovet-Yapon qoʻshma deklaratsiyasiga qadar rasman toʻxtatilmadi. Ushbu deklaratsiya Saxalin va Kuril orollari boʻyicha bahsga chek qoʻymadi, chunki u kelajakda Kuril orollari masalasini hal qiladigan tinchlik shartnomasini tuzishni birinchi oʻringa qoʻydi. Deklaratsiyada tinchlik shartnomasi imzolangandan soʻng Sovet Ittifoqi Shikotan oroli va Xabomai orollarini topshirishi aytilgan, ammo bunday shartnoma hech qachon tuzilmagan.

## Yana qarang
* Kuril orollari mojarosi
* San-Fransisko tinchlik shartnomasi

## Manbalar