Aleksandr Shmidt

**Aleksandr Eduardovich Shmidt**(24 mart 1871 yil, Astraxan - 9 avgust 1939, Toshkent)—rus va sovet arabist, sharqshunos, oʻqituvchi.
## Biografiya
Harbiy shifokor oilasida tug'ilgan. Uning otasi ruslashgan nemislardan meros bo'lib qolgan zodagon edi.
### Ta'lim
1889 yilda 1-Tiflis klassik gimnaziyasini oltin medal bilan tamomlagan. Keyin Sharq tillari fakultetida Sankt-Peterburg universiteti oʻqishini davom ettirib, 1894 yilda ushbu fakultetning arab-fors-turk boʻlimini birinchi darajali diplom bilan tugatdi.
Tillarni mukammal o'rganish qobiliyatiga ega bo'lgan u ko'plab Yevropa, Sharq va qadimiy tillarni: fransuz, ingliz, nemis, ispan, italyan, golland, lotin, yunon, ibroniy va zamonaviy ibroniy, arab, fors, turk hamda o'zbek tillarini mukammal bilgan.Uning talabalik yillari tadqiqot ishlariga moyilligini ko'rsatdi.
A. E. Shmidt taniqli rus sharqshunosi Viktor Romanovich Rozenning shogirdi bo'lgan.Tarixchi va arabshunos uchun yozma yodgorliklarni,Islomni asl nusxada oʻrganish va oʻqishni juda muhim deb hisoblagan R.Rozen Shmidtga va uning ilmiy qiziqishlarining shakllanishiga nihoyatda muhim taʼsir koʻrsatdi.
Universitetni tugatgandan so'ng, A.E.Shmidt universitetda qoldirildi, o'sha paytda yozilganidek, "professorlikka tayyorgarlik ko'rish uchun".
1896 yilda magistrlik imtihonini topshirib, ikki yillik chet elga sayohatga jo‘nab ketdi va u yerda o‘sha davrning eng yirik yevropalik sharqshunoslari – venger sharqshunosi I. Goldzier, avstriya-vengriya sharqshunosi I . Karabachek va golland sharqshunosi M. J. Gue bilan tanishdi.
### Oktyabr inqilobigacha bo'lgan ilmiy va o'qituvchilik faoliyati va xizmati

1897 yilda Shmidt arabshunoslikka oid birinchi jiddiy ilmiy maqolasini nashr etdi.
1898 yilda Aleksandr Eduardovich Peterburg universitetining Sharq fakultetida xususiy dotsent lavozimida dars bera boshladi. Universitetda arab va islomshunoslikdan ma’ruzalar o‘qigan.1899 yilda sharqshunos va yozuvchi A. E. Krimskiy “Islomchilik va uning kelajagi”.
A. E. Shmidt o‘zining o‘qituvchilik faoliyatini inspektor Aleksandrovskiy litseyi ishi bilan muvaffaqiyatli birlashtirdi, keyinroq Peterburg Vedomosti gazetasi tahririyati kotibi bo‘lib ishladi. 1907-yildan 1920 yilgacha Sankt-Peterburgdagi Rossiya Xalq kutubxonasida kutubxonachi katta yordamchisi, kutubxonachi, direktor yordamchisi lavozimlarida ishlagan.
1912-yilda Imperial Sharqshunoslik jamiyati tomonidan 1912 yilda asos solingan "Islom olami" jurnali bilan asosan Bartold saʼy-harakatlari bilan muvaffaqiyatli hamkorlik qila boshladi. Vasiliy Bartold ushbu jurnalning birinchi muharriri Jurnalning bir qancha sonlarida A. E. Shmidt islom dini tarixiga oid essesini ham e’lon qildi. Markaziy Osiyo haqidagi materiallar sharhi sifatida Fransiyaning "Musulmon dunyosi sharhi" jurnalida chop etilgan.
1914-yilda Shmidt nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qildi Shu bilan birga, Shmidt Rossiya arxeologiya jamiyatining Sharqiy bo'limi (Sankt-Peterburg) va Lazarev instituti (Moskva) da tez-tez ilmiy ma'ruzalar va ma'ruzalar bilan chiqdi.1917 yil 1 sentyabrda Shmidt Petrograd universitetining favqulodda professori bo'ldi.

### Inqilobdan keyingi faoliyati
1918 yilda A. E. Shmidt Sharq tillari fakulteti Petrograd universitetining toʻliq professori etib saylandi. 1918 yil 1 oktyabrdan boshlab u etnologiya va tilshunoslik fakultetida ishlay boshladi Lazarev nomidagi Sharq tillari instituti Moskvada islom huquqi va islomshunoslik kurslaridan dars bergan. 1920 yildan Fanlar akademiyasi Osiyo muzeyi qoshidagi Sharqshunoslar kolleji a’zosi.

### Toshkentdagi universitetda olib borgan faoliyati
1917 yil oxiridan boshlab Aleksandr Eduardovich ilmiy-pedagogik jamoatning boshqa vakillari bilan birgalikda qabul qildi  Toshkentda Turkiston davlat universiteti rejalashtirilgan muassasa ishlari boʻyicha tashkiliy qoʻmita ishida faol ishtirok etgan. 31 avgust 1919 kuni A.E.Shmidt ushbu universitet rektor oʻrinbosari etib saylandi va shu lavozimda 1920-yil 17-yanvarda Toshkentga jo‘natilgan va 1920-yil fevralida u yerdan ketgan., “ikki tashkiliy guruh — Moskva va Toshkentning yakuniy faoliyati uchun zamin tayyorlash uchun” Toshkentga yuborilgan birinchi professor-o‘qituvchilar guruhiga rahbarlik qildi.Universitetga oʻqituvchilarni tanlashdan tashqari, 2019-yil iyul oyida universitet uchun kutubxona sotib olishda ham ishtirok etgan.Uning taklifiga koʻra, tashkiliy qoʻmita “Oʻquv yurti uchun 10 ming rubl ajratdi. rus klassiklari toʻplami”, katta ilmiy adabiyot fondidan tashqari, Xalq Maorif Komissarligining ilmiy-kutubxona boʻlimi tomonidan hadya qilingan.. 1920-yil 19-fevralda Moskvadan jo‘nab ketayotib, 1920-yil 10-aprelda A.E.Shmidt universitet o‘qituvchilari guruhi boshchiligida 159-sonli tez tibbiy yordam poyezdida Toshkentga yetib keldi.1920-yilning oxiridan 1921-yilning oʻrtalarigacha Turkiston universiteti tarix-filologiya fakulteti dekani va professori boʻlgan.
1920 yil aprelda A. E. Shmidt universitet bilan bir vaqtda Toshkentda tashkil etilgan Sharq institutiga professor etib saylandi va 1920 yil dekabrda uning rektori boʻldi. U bu lavozimlarda 1921 yilning o‘rtalarigacha ishladi. Bu institutda islomshunoslik, musulmon huquqi, musulmon aqidasi, tarix, arab adabiyoti va arab tili fanlaridan ma’ruzalar o‘qigan
Uning raisligida 1920-1922 yillarda Turkiston universitetida Tarix-filologiya va ijtimoiy-iqtisodiy fanlar jamiyati faoliyat yuritdi. Turkiston muzeylar, qadimiy yodgorliklar, sanʼat va tabiatni muhofaza qilish qoʻmitasi (Turkomstaris) kengashi aʼzosi ham boʻlgan.
1920-yil sentyabrda sharqshunoslar guruhi tarkibida Buxoro yodgorliklarini ko‘zdan kechirish va ularni muhofaza qilish choralarini ko‘rish. 1922 yilda u Ahmad Yasaviy maqbarasini oʻrganish maqsadida Turkiston shahriga ekspeditsiyada qatnashadi. 1922-yilda Toshkentdagi “Fan va ta’lim” jurnalida muharrir yordamchisi bo‘lib ham ishlagan. 1922 yil avgustdan 1923 yil fevralgacha Turkiston ASSR Maorif xalq komissarligi huzuridagi Davlat ilmiy kengashi raisining oʻrinbosari. 1920-1921 yillarda Turkiston tub aholisi hayotini oʻrganish boʻyicha ilmiy komissiya aʼzosi boʻlgan. 1920-yillarning oʻrtalarida Qirgʻiziston va Turkmanistonga oʻtkazilgan ilmiy-tadqiqot ekspeditsiyalarida ham faol qatnashgan. 1923 yil iyul oyida Shmidt Turkiston rahbariyati nomidan Ufadan Toshkentga Usmon Qurʼonini yetkazib berishda ishtirok etdi.1924-yil sentyabrda Sharq instituti Toshkentdagi universitetning Sharq fakultetiga aylandi. Toshkent universitetining oʻzi esa 1923-yil iyul oyida Oʻrta Osiyoda milliy chegaralanish deb nomlandi - Oʻrta Osiyo davlat universiteti, qisqartirilgan — SAGU. E.Shmidt SAGU Sharq fakulteti dekani bo'ldi va u 1926 yilgacha SAGUning o'quv ishlari bo'yicha prorektori etib tayinlangunga qadar bu lavozimda qoldi.
1928 yil sentyabr oyida Shmidt SAGU prorektori lavozimidan iste'foga chiqdi. Universitet maʼmuriyatining iltimosiga koʻra, Ittifoqning Moliya Xalq Komissarligi 1929-yil avgust oyida unga “universitetni tashkil etishga qoʻshgan katta hissasi uchun minnatdorchilik sifatida” shaxsiy pensiya tayinladi. Shu bilan birga, A. E. Shmidt universitetda dars berishni davom ettirdi.
1930 yilda A. E. Shmidt OGPUning Toshkentdagi hay’ati qarori bilan SAGU Sharq fakulteti professor-o‘qituvchilari, 11 kishidan iborat Olmaotaga surgun qilindi. Va 1930 yilda SAGUning Sharq fakulteti yopildi va 1931 yil mart oyida universitetda arab tilini o'rganish to'xtatildi.

### Kutubxona ishi

1933-yil aprelda Oʻzbekiston hukumatining “Respublika qoʻlyozma fondlarini birlashtirish toʻgʻrisida”gi qarori bilan Toshkentdagi Davlat ommaviy kutubxonasi Markaziy qoʻlyozmalar saqlash ombori deb eʼlon qilindi. Bu kutubxonaga respublikaning boshqa shaharlaridagi kutubxona va muassasalardan koʻplab qoʻlyozmalar oqimi kela boshladi. Kutubxonadagi qoʻlyozmalarni saqlash va oʻrganishni tashkil etish uchun yirik sharqshunos olimlar – prof. A. A. Molchanov (1933 yil may oyidan), prof. A. E. Shmidt (1934 yil iyunidan) va prof. A. A. Semenov (1936 yil may oyidan).Shmidt Oʻzbekiston SSR Davlat ommaviy kutubxonasining Sharq boʻlimida va Toshkentdagi boshqa muassasalarda ishlagan, ilmiy maqsadlarda Leningrad va Moskvada boʻlgan. U sharq qoʻlyozmalarini tavsiflash bilan shugʻullangan..
A. E. Shmidt hayotining so‘nggi yillarida SSSR FA Sharqshunoslik instituti topshirig‘i bilan tanqidiy, sharhlangan matn ustida ishladi.1938 yilda Shmidt yana hibsga olindi. Ayblanuvchi A.E. SAGU direktori, men, reaksion professorlar guruhiga Semenov, Mallitskiy va Andreyev boshchilik qildilar. Biz o'qituvchilar tarkibidan "Vostfak"da aksilinqilobiy vayronagarchilik guruhini tuzdik, u o'z oldiga quyidagi vazifalarni qo'ydi: sovet mutaxassislari uchun kadrlar tayyorlash sohasidagi ishlarni buzish, professor-o'qituvchilar tarkibini sovetlashtirishga qarshilik ko'rsatish va ijtimoiy tuzilmalarni joriy etish.*Aleksandr Eduardovich Shmidt 1939-yil 9-avgustda ozodlikka chiqmay vafot etdi. Toshkentda, [[Botkin qabristoni|sobiq Botkin ko'chasidagi qabristonga]] dafn etilgan.*

## Ilmiy xizmatlarini e'tirof etish

A.E.Shmidtning ilmiy-pedagogik faoliyatidagi xizmatlarining e’tirofi uning 1925-yilda SSSR Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi etib saylangani bo‘ldi.

## Eslatmalar

## Manbalar
* Yuriy Flygin "Usmonning Qur'onini Toshkentga qaytargan". "Sharq yulduzi" jurnali, № 1, 2007 yil 26 fevral
* V. A. Krachkovskaya. "A. E. Shmidt haqida bir necha so'z. Tavalludining 100 yilligiga"
* B. V. Lunin. "Yurak va ong buyrug'ida"
* Aleksandr Eduardovich SCHMIDT
* V.A.Germanov “Sharqiy front”. 1-qism
* * LEKIN. E. Shmidt. — O‘zbekistonda ijtimoiy fanlar tarixshunosligi. Biobibliografik insholar.* Comp. B. V. Lunin. Toshkent, 1974 yil.
* *[http://www.pvost.org/publ/vneser/vassil2.html Odamlar va taqdirlar. Sharqshunoslarning biobibliografik lug'ati — Sovet davridagi siyosiy terror qurbonlari (1917-1991).] ' ' Ed. tayyorlagan Ya. V. Vasilkov, M. Yu. Sorokina SPb., 2003. 496 b. ISBN 5-85803-225-7
* *Shaginyan A.K.'' Shmidt Aleksandr Eduardovich // Sankt-Peterburg davlat universitetining tarjimai holi 
* 
* 
* * 
* 
*