Street art

**Street art (koʻcha sanʼati)** — bu jamoat joylarida koʻrish uchun yaratilgan tasviriy sanʼat namunasi. U „mustaqil sanʼat“, „post-graffiti“, „neo-graffiti“ va „partizan sanʼati“ atamalari bilan ham mashhur.

Koʻcha sanʼati graffitining dastlabki shakllaridan sanʼatning koʻproq tijorat shakliga aylandi. chunki hozirda asosiy farqlardan biri kommunikatsiya bilan bogʻliq. Koʻcha sanʼati koʻpincha oʻz maqsadini graffitidan koʻra aniqroq qilish orqali umumiy auditoriyani rad etishdan koʻra fikrni uygʻotishga qaratilgan. Ruxsat masalasi koʻcha sanʼatining asosiy eʼtibor markazida turadi. Chunki graffiti odatda noqonuniy ravishda amalga oshiriladi, holbuki koʻcha sanʼati bugungi kunda kelishuv yoki baʼzan komissiya tekshiruvi mahsuli boʻlishi mumkin. Biroq, u konseptsiya bosqichida ushbu makondan aniq foydalanish bilan jamoat joylarida namoyish etilgan anʼanaviy sanʼatdan farq qiladi.

## Fon

Koʻcha sanʼati — bu binolarda, koʻchalarda, poezdlarda va boshqa koʻriladigan joylarda namoyish etiladigan sanʼat asarining bir turi. Koʻpgina misollar „partizan sanʼati“ shaklida boʻlib, u rassom yashayotgan jamiyat haqida shaxsiy bayonot berishga moʻljallangan. Asar graffiti va vandalizmning boshlanishidan yangi uslublarga oʻtdi. Unda rassomlar tomoshabinlarga xabarlar yoki shunchaki goʻzallik yetkazish uchun ishlaydi.

Baʼzi rassomlar ijtimoiy va siyosiy muammolardan xabardorlikni oshirish usuli sifatida „aqlli vandalizm“dan foydalanishi mumkin. Boshqa rassomlar esa shaxsiy sanʼat asarlarini namoyish qilish imkoniyati sifatida shahar maydonidan foydalanadilar. Rassomlar jamoat joylarida noqonuniy sanʼat asarlarini oʻrnatish bilan bogʻliq qiyinchiliklar va xavflarni ham qadrlashlari mumkin. Umumiy sabab shundaki, sanʼatni jamoat maydonidan foydalanadigan formatda yaratish, aks holda oʻz huquqidan mahrum boʻlgan sanʼatkorlarga boshqa uslublar yoki galereyalarga qaraganda ancha kengroq auditoriyani qamrab olish imkonini beradi.

Katta shahar binolariga video proektsiyalar kabi yangi media shakllari koʻcha rassomlari uchun tobora ommalashib borayotgan vositadir. Arzon apparat va dasturiy taʼminotning mavjudligi bunday sanʼat asarlarini korporativ reklamalar bilan raqobatbardosh boʻlishga imkon beradi. Shunday qilib, rassomlar oʻzlarining shaxsiy kompyuterlaridan bepul sanʼat yaratishlari mumkin, bu esa kompaniyalarning daromadlari bilan raqobatlashadi.

### Kelib chiqishi

Devorlardagi norozilik shiorlari va siyosiy yoki ijtimoiy izohli graffiti zamonaviy graffiti va koʻcha sanʼatining asosi boʻlib, janrning bir jihati sifatida bugungacha davom etib kelmoqda. Matn yoki korporativ piktogrammalarning oddiy ikonik grafikalari koʻrinishidagi koʻcha sanʼati hudud yoki davrning taniqli, ammo sirli belgilariga aylanishi mumkin. Baʼzilar Ikkinchi jahon urushi davridagi *"Kilroy shu yerda"* boʻlgan graffitisini ana shunday dastlabki misollardan biri deb hisoblashadi; toʻsiq ortidan qaragan uzun burunli odamning oddiy chizilgan chizmasi. Muallif Charlz Panati oʻzining „Kilroy“ graffitisini taʼriflashda koʻcha sanʼatining umumiy jozibadorligiga bilvosita toʻxtalib, „u aytgani uchun emas, qayerda paydo boʻlgani uchungina dahshatli“ degan. Hozirgi vaqtda zamonaviy koʻcha sanʼati deb taʼriflanishi mumkin boʻlgan koʻp narsa Nyu-York shahridagi graffiti bumidan kelib chiqqan.

1980-yillarning boshidagi matnga asoslangan asarlardan (tasvirlardan) Gambletonning soya figuralari kabi vizual konseptual koʻcha sanʼatiga oʻtish sodir boʻldi. Bu davr Keyt Xaringning metro reklamasi va Jan-Mishel Basquiatning SAMO teglariga tenglanadi. Hozirda „koʻcha sanʼati“ deb tan olingan narsalar aslida nomiga munosib ekanligi koʻrib chiqilishi kerak edi. Bu paytda trafaretli graffiti kabi tarmoqlar boshlanish davrida edi. Wheatpasted afishalar sanʼati guruhlar va ular ijro etgan klublarni targʻib qilish uchun ishlatilgan. Ular haqiqiy sanʼat asariga yoki nusxa koʻchirishga aylangan va 1980-yillarda butun dunyo shaharlarida odatiy narsaga aylangan.  Bu davrda AVANT sifatida ishlaydigan guruh Nyu-Yorkda ham faol edi. Punk-rok musiqasining buzgʻunchi mafkuralari 1980-yillarda koʻcha sanʼatining sanʼat turi sifatida evolyutsiyaga uchrashida ham muhim rol oʻynadi. 1909-yilda „Futurizm manifestini“ yozgan Marinetti mafkurasiga „*biz barcha muzeylarni yoʻq qilamiz*“ degan iqtibos bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligi aytiladi. Koʻplab koʻcha rassomlari muzeylarda yashamaslikni daʼvo qiladilar. Shuning uchun sanʼat chiptasiz omma oldida boʻlishi kerak degan fikrni ilgari suradi.

### Ilk ikonik asarlar

Nyu-Yorkdagi Xyuston koʻchasi va Bowery chorrahasining shimoli-gʻarbiy devori 1970-yillardan beri rassomlarning nishoniga aylangan. Bugungi kunda Bowery Mural deb ataladigan sayt graffiti rassomlari bemalol foydalanilgan tashlandiq devor sifatida paydo boʻlgan. Keyt Xaring 1982-yilda bir marta devordan foydalanish. Xaringdan keyin devor asta-sekin katta maqomga ega boʻlguncha, taniqli koʻcha rassomlari oqimini ergashtirdi. 2008-yilga kelib, devor shaxsiy boshqaruvga oʻtdi va faqat komissiya yoki taklifnoma bilan rassomlarga taqdim etiladi. 

1970-yillarning oxirida Rene Monkadaning bir qator devoriy rasmlari SoHo koʻchalarida paydo boʻla boshladi. Rasmlar „I AM THE BEST ARTIST“ * (men eng yaxshi rassomman)* soʻzlari bilan bezatilgan. Rene oʻzining kashshof boʻlishiga yordam berganini his qilgan. Ammo u sanʼat hamjamiyati tomonidan eʼtiborsiz qoldirildi. Keyinchalik u murdaning bosh barmogʻi sifatida tasvirlagan rasmi „badiiy provokatsiya“ning dastlabki harakati sifatida tan olingan. Bu esa oʻz davrining keng muhokamalar va suhbatlarning asosiy mavzusiga aylandi; Tegishli huquqiy ziddiyatlar, intellektual mulk, rassomning huquqlari va birinchi tuzatish haqida munozaralarga sabab boʻldi. „Street art“lar joylashgan devorlar sayyohlar va sanʼatshunos talabalar tomonidan olingan fotosuratlar, shuningdek, reklama maketlari va Hollywood filmlari uchun mashhur fon boʻldi.

Buyuk Franko — „Garlemning Pikassosi“ nomi bilan tanilgan dunyoga mashhur koʻcha rassomi, shuningdek, oʻzining yangi sanʼat shakli bilan ham tanilgan. 1968-yilda Martin Lyuter King oʻldirilganida koʻchalarda tartibsizliklar boʻlgan. Oʻsha voqealardan keyin Garlem doʻkonlariga rasmlar chizib ketgan. Shundan boshlab yakshanba kunlari 125-koʻchaning gʻarbdan sharqiy tomoniga 200 dan ortiq darvozalarni chizgan.Garlemdagi 125-koʻcha metall biznes darvozalaridagi ajoyib rasmlari tufayli odamlar orasida „Franko koʻchasi“ nomi bilan tanilgan.

### Qonuniylik va etika
Koʻcha sanʼatida koʻplab muammolar boʻlishi tabiiy. Ishtirok etgan tomonlar orasida rassom, shahar yoki shahar hokimiyati, moʻljallangan oluvchi va asar namoyish etilgan tuzilma yoki vosita egasi boʻlishi mumkin. Masalan, 2014-yilda Angliyaning Bristol shahrida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan huquqiy, axloqiy va axloqiy savollarni koʻrsatadigan voqea. Benksining „*Mobil oshiqlar“* asari jamoat eshigidagi faneraga chizilgan, soʻngra fuqaro uni oʻgʻil bolalar klubiga pul yigʻish uchun sotib yubormoqchi boʻlgan. Shahar hukumati oʻz navbatida sanʼat asarini musodara qildi va muzeyga qoʻydi. koʻcha sanʼatidagi nizolar va kelishmovchiliklar ham qonuniy hal etilishi kerak boʻlgan muammolardir.

### Mualliflik huquqi
Amerika Qoʻshma Shtatlari qonunlariga koʻra, koʻcha sanʼati asarlari qonuniy ravishda oʻrnatilgan va ikkita qoʻshimcha shartni bajara olsa, mualliflik huquqi himoyasini topishi kerak. Bular asardagi oʻziga xoslik va uning moddiy muhitda mustahkamlanganligi. Ushbu mualliflik huquqi rassomning umri davomida saqlanib qoladi. Agar ikki rassom oʻrtasida hamkorlik mavjud boʻlsa, ikkalasi ham mualliflik huquqiga umumiy egalik qiladi. Koʻcha rassomlari ham oʻz ishlarida mualliflik huquqidan kelib chiqadigan iqtisodiy huquqlardan mustaqil ravishda maʼnaviy huquqlarga ega. Bularga daxlsizlik huquqi va atribut huquqi kiradi. Soʻnggi paytlarda koʻcha sanʼati sanʼatshunoslar orasida eʼtirof etila boshladi. Buning oqibatida baʼzi yirik kompaniyalar ushbu sanʼatdan reklama sifatida ruxsatsiz foydalanganliklari uchun muammolarga duch kelishdi. Masalan, moda sohasida faoliyat olib boruvchi H&M reklama seriyasida Jeysonning „Revok“ koʻcha sanʼatidan foydalangan. Biroq musllifning eʼtirozlariga javoban H&M sudga daʼvo arizasi bilan murojaat qilib, asar „jinoiy xulq-atvor mahsuloti“ boʻlgani sababli uni mualliflik huquqi bilan himoya qila olmasligini daʼvo qiladi. Shunga qaramay sud hukmi chiqqunga qadar, ikki tomon ham oʻzaro kelishuvga erishadi. Bu kompaniyalar odatda qimmat va koʻp vaqt talab qiladigan sud jarayonlaridan qochish uchun muammolarni suddan tashqarida hal qilishadi.

## Koʻcha sanʼati, partizan sanʼati va graffiti

### Shimoliy Amerika
**[[New York (shahar)|Nyu-York shahri]]** butun dunyodan rassomlarni oʻziga jalb qiladi**. [[Manhattan|Manhettenda]]** „post-graffiti“ koʻcha sanʼati 1980-yillarda oʻsha paytda boʻsh boʻlgan SoHo va Quyi Sharq tomonidagi mahallalardan rivojlanib bordi. Chelsi sanʼat okrugi yana bir hududga aylandi. Hududiy galereyalar ham koʻcha rassomi asarlarining rasmiy koʻrgazmalariga mezbonlik qiladi. Nyu-York shahrining norasmiy Mural tumani Bruklinning Bushvik mahallasida joylashgan boʻlib, Bushvik kollektivi nomli notijorat tashkilot tomonidan kuratorlik darvozaboni nazorati ostida.

**[[Chikago|Chikagoda]]** koʻcha sanʼatining koʻplab shakllari paydo boʻladi. Ammo Chikagoning hamma joyida koʻrish mumkin boʻlgan eng mashhur rassomlardan baʼzilari Sentrok, Jc Rivera (The Bear Champ) va Hebru Brantlidir.

**[[Meksika]]**
Meksikada koʻcha sanʼatining namoyon boʻlishi 80-yillarning oxirida Mexiko shahrida, shahar shimolidagi koʻp xonadonli binolar ichida, shuningdek, metroda boshlangan. Oʻshandan beri shahar sanʼati va graffiti metropolning turli shahar zallarida madaniy oʻziga xoslikning muhim qismini tashkil etdi. Ayni paytda turli xil uyushmalar va guruhlar Mexiko shahrida va butun mamlakat boʻylab shahar sanʼati uchun joylarni yaratish va qidirishga bagʻishlangan. Hatto bir nechta milliy va xorijiy yoki rivojlanayotgan va konsolidatsiyalangan rassomlar oʻz sanʼatini Lotin Amerikasi mamlakatiga olib borishdi.

### Janubiy Amerika
Buenos-Aires koʻplab metro stantsiyalari va jamoat joylarida oʻzining keng koʻlamli devoriy rasmlari va sanʼat asarlari bilan shuhrat qozondi. Birinchi graffiti rassomlari 1990-yillarning oʻrtalarida Yevropa va Janubiy Amerikaning boshqa mamlakatlariga tashrif buyurganlaridan keyin Argentina poytaxti koʻchalarida rasm chizishni boshladilar. Argentinadagi birinchi taniqli koʻcha rassomlaridan biri „Pelado“ laqabli Alfredo Segatori boʻlib, u 1994-yilda rasm chizishni boshlagan va Argentinadagi eng katta devor rasmi boʻyicha 2000 kvadrat metrdan koʻproq oʻlchamdagi rekordga ega.

Buzilishi rejalashtirilgan binolarning koʻpligi koʻplab rassomlarni boʻsh rasmlar bilan taʼminlaydi va rasmiylar rassomlarning asarlarini olib tashlashga ulgurmaydi. „Aholining zichligi“ va „shahar tashvishi“ „Grafiteiros“ tomonidan oʻzlarining koʻcha sanʼatida va *pichaçaoda* ifodalangan umumiy motiflar boʻlib, ular sinfiy mojaro hissiyotlarini bildiradi.

Nufuzli braziliyalik koʻcha rassomlari orasida Klaudio Ethos, Os Gemeos, Vitche, Onesto va Gerbert Baglione bor.

Karakasning dastlabida bu sanʼat asarlari koʻproq madaniy hayot, siyosat bilan bogʻliq edi. Yillar davomida Venesuelada koʻcha sanʼati rivojlanib bordi. Siyosiy aksentli asarlar mamlakat koʻchalarida yulduz boʻlishda davom etdi. Shu bilan birga madaniyat maydonning bir qismiga aylandi.
Fayl:Graffiti Perú.jpg|Limadagi graffiti, Peru ( 2014)
Fayl:Os Gêmeos.jpg|Braziliyalik rassomlar Os Gemeosning ishi, Lissabon, Portugaliya (2011)
Fayl:Los feos somos mas toxicomano.png|alt=Toxicomano|Bogotadagi grafiti (S. XXI)


### Yevropa

**[[London]]** dunyodagi eng koʻp graffiti tarafdori boʻlgan shaharlardan biri. Rasmiy ravishda qoralangan va qarshiliklarga uchraganiga qaramay, street art juda koʻp muxlislarga ega va koʻp jihatdan jamoatchilik tomonidan qabul qilinadi. Masalan, Stikning tayoq figuralari.Dulwich Outdoor Gallery, Street Art London bilan hamkorlikda, Dulvichdagi koʻcha sanʼatining ochiq „galereyasi“ boʻlib, Londonning janubi-sharqida joylashgan. Dulvich rasmlar galereyasida anʼanaviy rasmlarga asoslangan asarlar mavjud.

**Bristol** koʻcha sanʼatining koʻzga koʻringan sahnasiga ega. Benksining muvaffaqiyati tufayli koʻplab yirik va rang-barang devor rasmlari shaharning hududlarida hukmronlik qiladi.

**[[Polsha|Polshada]]** Sainer va Bezt kabi rassomlar binolar va devorlarga ulkan devor rasmlarini chizishi bilan mashhur.

**[[Parij]], Fransiyada** Space Invader, Jef Aérosol, SP 38 va Zevs kabi rassomlar yashaydigan faol koʻcha sanʼati sahnasi mavjud. Baʼzilar Fransiyadagi koʻcha sanʼatining kelib chiqishini 1940-yillardagi Lettrizm va 1950-yillarning oxiridan boshlab Parij devorlariga chizilgan situatsionistik shiorlar bilan bogʻlaydi. 1960-yillarning yangi realistlari, jumladan Jak de la Villegle, Iv Klein va Arman jamoat joylari bilan oʻzaro aloqada boʻlishdi. Ammo pop-art singari anʼanaviy studiya-galereya munosabatlarini saqlab qolishdi. 1962-yilda Kristo va Jan-Klodning *Rideau de Fer* (Temir parda) koʻcha instalyatsiyasi ruxsat etilmagan koʻcha sanʼatining dastlabki namunasi sifatida keltirilgan. 1970-yillarda Parij metrosida Daniel Burenning saytga xos ishi paydo boʻldi. Blek le Rat va Figuration Libre harakati 1980-yillarda faollashdi. 13-okrugi Street Art 13 loyihasi orqali koʻcha sanʼatini faol ravishda targʻib qilmoqda. Bunga Londondan D*Face tomonidan yaratilgan ikkita ajoyib freska kiradi: „Sevgi bizni ajratmaydi“ va „Turncoat“. Fransiya 2014-yilning oktyabridan 2015-yilning martigacha Fondation EDF Jérom Catzning „#STREET ART, L’INNOVATION AU CŒUR D’UN MOUVEMENT“ koʻrgazmasiga mezbonlik qildi. Unda Shepard Fairey, JR Mark Jenkins, Zevz kabi rassomlarning asarlari bilan birlashtirilgan yangi texnologiyalar namoyish etildi. Koʻrgazma 1990-yilda ochilganidan beri EDFda eng koʻp tashrif buyurilgan ikkinchi koʻrgazma boʻldi.

**[[Ispaniya|Ispaniyada]]** Madrid va Barselona eng koʻp graffiti boʻlgan shaharlar hsoblanadi. Bundan tashqari Valensiya, Saragosa va Malagada ham koʻcha sanʼati sahnalari mavjud.

**[[Italiya]]** 1990-yillarning oxiridan boshlab koʻcha sanʼatida juda faol. Eng mashhur koʻcha rassomlari BLU, 108 va Sten Lexlar sanaladi.
Fayl:2007 011 CES Schelling Monsters.jpg|Gollandiyalik koʻcha rassomi Ces53 tomonidan chizilgan *"Global* anʼanadagi" rasm
Fayl:Sesimbra Grafitti Gemeniano Cruz.jpg|Portugaliyaning Sesimbra shahridagi koʻcha sanʼati
Fayl:P1060341komp.JPG|Nicola Pragera tomonidan Heidelbergdagi Grafik-domen
Fayl:BLU prag.jpg|BLU tomonidan suratga olingan, *Gazo sektori*, Praga
Fayl:015 Urban art in Katowice, Poland.jpg|Polshaning Katovitse shahridagi koʻcha sanʼati
Fayl:Modern Prizren.jpg|Kosovoning eski Prizren shahridagi koʻcha sanʼati
Fayl:Propagating machine NEVERCREW.jpg|2017-yilda Germaniyaning Mannheim shahrida Nevercrew tomonidan amalga oshirilgan „Targʻibot mashinasi“ devor rasmi.
Fayl:Stars and the starfish.jpg|Bleepsgrning Afinadagi ishi
Fayl:Street art in Tbilisi.jpg|"Vaqtning geometrik chegaralari", Tbilisidagi koʻcha sanʼati.
Fayl:El Bocho Citizens Hamburg.jpg|alt=Paste-up of El Bocho|Gamburgdagi El-Bocho (Germaniya)
Fayl:Street Graffiti in Latvia.jpg|Yoʻlda graffiti, Latviya
Fayl:BordaloII Nuart Aberdeen-2018-DSC07437.jpg|Portugaliyalik koʻcha rassomi Artur Bordalo (BordaloII) Aberdindagi NuArt festivalida (2018) chiqindidan yasalgan yagona shoxchani


### Osiyo

#### Hindiston
**[[Hindiston|Hindistonda]]** koʻcha sanʼati juda mashhur. Koʻpgina filmlar va teleseriallar reklama materiallari koʻcha rassomlari tomonidan yaratilgan. 1960-yildan 1990-yilgacha koʻcha plakatlari yaxshigina rivojlandi va tomoshabinlarni hayratda qoldirdi. 1990-yillarda qoʻlda boʻyalgan afishalar teatrlar tashqarisidagi egiluvchan bannerlar bilan almashtirila boshlandi. 2000-yillardan keyin koʻcha afishalarining mashhurligi pasayib, oʻrnini raqamli bosma plakatlar egalladi. Oʻshandan beri Hindistonda koʻcha sanʼati rasmlari va chizmalariga boʻlgan eʼtibor pasaygan.

#### Malayziya

Jorjtaunning Penang shahrida litvalik rassom Ernest Zaxarevich mahalliy madaniyat, aholi va turmush tarzini aks ettiruvchi bir qator devor rasmlarini yaratgan. Endilikda ular Jorjtaunning mashhur madaniy yodgorliklari boʻlib *, „Velosipeddagi bolalar*“ shaharning eng koʻp suratga olinadigan joylaridan biriga aylangan.

#### Janubiy Koreya
**[[Koreya Respublikasi|Janubiy Koreyaning]]** ikkinchi yirik shahri Pusanda nemis rassomi Xendrik Beykirx 70 metrli devor rasmini yaratdi. Yaratilgan paytda Osiyodagi eng baland koʻcha sanʼati hisoblangan (2012-yil). Monoxromatik devorga baliqchi tasvirlangan. U Public Delivery tomonidan tashkil etilgan.

#### Yangi Zelandiya
Dunedin Yangi Zelandiyada „rasmiy“ koʻcha sanʼatiga kashshof boʻldi. 1980-yillarda rassom Jon Noukes tomonidan oltmishdan ortiq avtobus parklariga noyob devor rasmlari chizildi, ularning aksariyati mahalliy sahnalar yoki oʻz joylari nomlaridan ilhomlangan sahnalarni aks ettiradi. Dunedin shahar kengashi shundan beri shahar atrofidagi elektr qutilarini bezash uchun bir qator shunga oʻxshash dizaynlarni oʻylab topdi. 2000-yillarning boshlarida xalqaro koʻcha sanʼati festivali boʻlib oʻtganidan beri koʻcha devoriy rasmlari Dunedin shahrining mashhur qoʻshimchasiga aylandi. Mahalliy va xorijlik rassomlarning 30 dan ortiq asarlari markaziy shaharga qoʻshildi. Ular orasida Yangi Zelandiyaning eng baland asarlaridan biri Fintan Magi tomonidan chizilgan Southern Cross mehmonxonasi devoridagi yetti qavatli devoriy rasm ham bor.

**[[Oʻzbekiston|Oʻzbekiston]]**

Oʻzbekistonda bu sanʼat turi ommalashmagan. 2020-yilda „Inkuzart“ nomi bilan ilk koʻcha rassomi oʻz faoliyatini boshladi. Uning „Odam Atoning yaralishi“, „Umid koʻzi“, „Farishta qanotli shifokor“, „Oy 15/15“, „Bolalar qutqaradi“ kabi rasmlari xalq orasida muhokamalarga sabab boʻldi. Rassomni tarmoq foydalanuvchilari „Inkuzart“, „Tungi rassom“, „Koʻcha rassomi“, „Chilonzorlik benksi“ nomlari bilan taniydi. U shaxsini ommaga bildirishni istamagan.

## Manbalar