Parlament binolari (Shimoliy Irlandiya)

Belfastning Stormont mulki hududida joylashganligi sababli koʻpincha **Stormont** deb ataladigan **parlament binolari** Shimoliy Irlandiya assambleyasining qarorgohi boʻlib, mintaqa uchun qonun chiqaruvchi organ hisoblanadi. Arnold Torneli tomonidan ishlab chiqilgan va Stewart & Partners tomonidan  maxsus qurilgan bino 1932-yilda Uels shahzodasi Edvard (keyinchalik Qirol Edvard VIII) tomonidan ochilgan.

Ijroiya yoki hukumat Stormont qal’asida joylashgan. 1987-yil mart oyida asosiy parlament binosi A toifali roʻyxatga olingan binoga aylandi.

## Tarix

### Asl rejalar

Shimoliy Irlandiya uchun alohida parlament binosiga boʻlgan ehtiyoj Irlandiya Hukumatining 1920-yilgi qonunida Ulster ichida Shimoliy Irlandiyaning uy boshqaruvi hududini yaratishi bilan paydo boʻldi. Yangi bino qurilishi tugagunga qadar parlament ikki joyda yigʻildi: 1921-yil 22-iyunda qirol Jorj V tomonidan birinchi parlamentning ochilishi boʻlib oʻtgan Belfast shahar hokimiyatida va Irlandiya Assambleyasi kolleji yaqinidagi Presviterian cherkovida.

1922-yilda Liverpullik ser Arnold Tornelining dizayni tanlab olindi va Belfastning sharqida tanlangan joyda tayyorgarlik ishlari boshlandi. Bu rejalar ikkita yordamchi yon binoga ega boʻlgan katta gumbazli binoga moʻljallangan boʻlib, hukumatning barcha uch tarmogʻi: qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyati joylashgan boʻlib, bugungi kunda ham qoʻllanilayotgan rasmiy nomi koʻplik soʻzini keltirib chiqaradi.

Ushbu rejalar juda qimmat deb topildi va faqat parlament binosini gumbazsiz va yunon klassik uslubida qurishga qaror qilindi. 1928-yil 19-mayda poydevor qoʻyildi. U Stewart & Partners tomonidan qurilgan va 1932-yil 16-noyabrda Uels shahzodasi Edvard (keyinroq qirol Edvard VIII) tomonidan ochilgan.

### Tugallangan bino

„Vazirlar binosi“ ni qurish rejalari toʻxtatilgandan soʻng, hukumat shtab-kvartirasi amalda boʻlgan Stormont qal’asi, maydondagi baronlar qal’asi uyi va dastlab „Vazirlar binosi“ ga yoʻl ochish uchun buzib tashlangan. Stormont qal’asi Shimoliy Irlandiya Bosh vazirining rasmiy qarorgohi boʻlib xizmat qilgan va Shimoliy Irlandiya Vazirlar Mahkamasi yigʻilish joyi boʻlgan. Yana bir qarorgoh, Stormont House Shimoliy Irlandiya jamoatlar palatasi spikerining rasmiy qarorgohi boʻlib xizmat qilgan. Qisqartirilgan rejalar asosida oxir-oqibat Belfast shahar markazida yangi qurilgan Qirollik saroyi qurildi.

Tayyor parlament majmuasida ikkita alohida palata, Shimoliy Irlandiyaning koʻk oʻrindiqli toʻrtburchak jamoalar palatasi (Vestminsterdagi kabi yashil skameykalar nomaqbul deb hisoblanadi) va Shimoliy Irlandiyaning qizil oʻrindiqli kichikroq toʻrtburchakni ifodalagan palatalar Senat uchun taqdim etildi. Dastlab *Markaziy zal* deb atalgan, ammo hozir *Katta zal* deb ataladigan asosiy zalda oltin bilan qoplangan katta qandil osilgan edi. Bu qirol Georg V ning sovgʻasi edi va dastlab Vindzor qasriga osilgan edi, u yerda nemis *Kayzer* Vilgelm II tomonidan Georg V ga sovgʻa qilingan edi. *Kayzerning* qandillari Birinchi Jahon urushi paytida Vindzordan olib tashlangan va omborga joylashtirilgan. U Vindzorda boshqa hech qachon osib qoʻyilmadi.

Gollandiya hukumatining Shimoliy Irlandiyalik hamkasbiga sovgʻa qilgan *"Qirol Uilyamning Irlandiyaga kirishi"* kartinasi ochilganda Ijtimoiy Palatada osilgan edi. Biroq, rasmda Uilyamning idorasini duo qilgan Rim Papasi ham tasvirlangani haqidagi xavotirlardan soʻng olib tashlandi.

Binoning oʻzi hatto uning ichidagi parlamentlar yigʻilishi ham yillar davomida unchalik oʻzgarmadi. Ikkinchi jahon urushi paytida uni kamuflyaj qilish uchun binoning Portlend toshi bitum va sigir goʻngidan yasalgan goʻyoki oʻchadigan „boʻyoq“ bilan boʻyalgan. Biroq, urushdan keyin boʻyoqni olib tashlash juda katta qiyinchilik tugʻdirdi, chunki boʻyoq toshdan yasalgan buyumlarga zarar yetkazdi. „Boʻyoq“ ni olib tashlash uchun yetti yil kerak boʻldi va tashqi jabha natijada hech qachon asl oq rangiga qaytmagan. Uning aksariyat izlari fasadlardan olib tashlangan boʻlsa-da (yaqindan koʻrinadigan shikastlangan boʻlsa ham), boʻyoq qoldiqlarining bir qismi ichki hovlilarda va binoning koʻrinmas qismlarida saqlanib qolgan.

### Haykallar
 Bino va uning atrofidagi qoʻshimcha oʻzgarishlar 1932-yilda Edvard Lord Karson haykalining (binoga olib boradigan yoʻlda) oʻrnatilishini oʻz ichiga oladi, bu oʻlimidan oldin  odamga oʻrnatilgan haykalning noyob namunasi. Buyuk zalda Imperator zinapoyasining yarmida lord Kreygavon haykali oʻrnatilgan. Kreygavon va uning rafiqasi Viscountess Craigavon mulk maydoniga dafn etilgan.

### Arxitektura jihozlari
Butun bino boʻylab eshiklarni boshqarish uchun Robert Adams „Crown Victor“ va „Sceptre Victor“ uslubi ishlatilgan.

### Bino uchun ishlatilgan

Bino Shimoliy Irlandiya parlamenti uchun 1972-yilda foydalanishga topshirilgunga qadar ishlatilgan. Senat palatasi Qirollik havo kuchlari (RAF) tomonidan Ikkinchi Jahon urushi paytida operatsiya xonasi sifatida ishlatilgan. Bino 1974-yilda qisqa muddatli Sunningdale hokimiyatini taqsimlash uchun ishlatilgan. 1973 va 1998-yillar orasida u Shimoliy Irlandiya fuqarolik xizmati (NICS) shtab-kvartirasi boʻlib xizmat qilgan. 1982 va 1986-yillar orasida u aylanma-devolyutsiya yigʻilishining joyi boʻlib xizmat qildi.

1990-yillarda Sinn Feyn Shimoliy Irlandiya uchun yangi parlament binosini qurishni taklif qilib, Stormontdagi bino oʻta ziddiyatli va ittifoqchilik boshqaruvi bilan bogʻliq boʻlib, hokimiyatni taqsimlash assambleyasi tomonidan foydalanilmasligini aytdi. Biroq, boshqa hech kim talabni qoʻllab-quvvatlamadi va yangi Shimoliy Irlandiya assambleyasi va ijroiya hokimiyati u yerda doimiy makon sifatida qoldi.

2005-yil 3-dekabrda Shimoliy Irlandiya va "Manchester Yunayted" ning sobiq futbolchisi Jorj Bestning dafn marosimi uchun Katta zaldan foydalanildi. Bino dafn marosimi uchun tanlangan, chunki u Belfastdagi dafn marosimida ishtirok etishni istagan koʻp sonli jamoatchilik vakillarini joylashtirishga yaroqli yagona maydonda joylashgan. Maydonda taxminan 25 000 kishi toʻplandi, minglab odamlar kortej yoʻnalishi boʻylab toʻplanishdi.

2012-yil 29-sentabrda maydon Olster paktining imzolanishi xotirasiga apelsin ordeni paradi uchun ishlatilgan. Belfast koʻchalari boʻylab oʻtkazilgan paraddan keyin 60 ming kishi maydonga toʻplandi.

### Xavfsizlik buzilishi
2006-yil 24-noyabrda Maykl Stoun (sodiq harbiylashtirilgan aʼzo) Stormontga  toʻpponcha va pichoq bilan bostirib kirib, parlament binosining oʻzida hibsga olindi. Dastlabki xabarlarga koʻra, u „shubhali qurilma“ olib yurgan. Keyinchalik, oltidan sakkiztagacha bomba armiya tomonidan zararsizlantirildi.

## Palatalar

### Assambleya palatasi

1995-yil 2-yanvarda Spiker oʻrindigʻi ostidagi simlarning elektr nosozligi sabab boʻlgan yongʻinda butun Jamoalar palatasi vayron boʻldi. Tanqidchilar oʻt qoʻyishganini daʼvo qilishdi va palataning vayron boʻlishi hozirgi paytda Shimoliy Irlandiya Assambleyasi tomonidan qoʻllaniladigan zamonaviy, kamroq qarama-qarshiliklarga ega boʻlgan palatani yaratishga imkon berganligini taʼkidladilar. Britaniya hukumati Doyl hisoboti va Shimoliy Irlandiya sud-tibbiyot laboratoriyasi xulosalariga tayanib, yongʻin ataylab sodir boʻlganligi „ehtimolga toʻgʻri kelmaydi“ deb taʼkidladi. Oʻtirish taqa tartibida joylashtirilgan.

### Senat

Eski Jamoalar palatasining oʻrnini bosgan yangi Assambleya palatasidan farqli oʻlaroq, Senat palatasi ikkita parallel skameykalar blokidagi qizil charm raqib oʻrindiqlari bilan dastlab yaratilganidek saqlanib qoldi. Irlandiya damask choyshablari devorlarga osilgan; katta rasmlar bilan devorlarni qoplash rejalari amalga oshmadi. Palata 1972-yilda hokimiyat vakolatlari toʻxtatilganidan beri yalpi majlisda parlament palatasi sifatida foydalanilmagan. Senat palatasi endi qoʻmita xonasi sifatida foydalaniladi.

Bino 1932-yilda ochilganidan beri palataga ozgina oʻzgartirishlar kiritildi. Oʻzgarishlardan biri — televizor kameralari va mikrofonlarni oʻrnatish. Yana bir narsa — ikkita rasm qoʻshilishi. Nomsiz bitta rasmda 1921-yilda Shimoliy Irlandiya parlamentining davlat ochilishi tasvirlangan. Qarama-qarshi devorda ushbu rasmga qarama-qarshi boʻlgan *"The House Shall Divide* ", 1998-yilda Shimoliy Irlandiya assambleyasiga saylovda inauguratsion Assambleyaga saylangan aʼzolarning guruh portreti joylashgan.

1932-yildan beri palataga kiritilgan yana bir oʻzgarish — bu Senat palatalari matbuot galereyasining marmariga yozuv qoʻshilishi. Murojaatda shunday deyilgan: „Ushbu yozuv Buyuk Britaniyadagi oliy hazratlari hukumatining Ikkinchi jahon urushi davrida Qirollik havo kuchlari tomonidan ushbu palatadan operatsiya xonasi sifatida foydalangani uchun minnatdorchilik bildiradi“.

## Stormont mulki
Stormont mulki Shimoliy Irlandiyaning asosiy hukumat binolari, jumladan parlament binolari, Stormont qal’asi va Stormont uyi joylashgan joy.

### Stormont qoidalari
Stormont mulkidan foydalanishni tartibga soluvchi qoidalar uning kirish qismida koʻrsatilgan. Ular dastlab 1933-yil 31-oktabrda Moliya vazirligi buyrugʻi bilan kuchga kirgan. Oxir-oqibat ularga oʻzgartirishlar kiritildi va hozirda amaldagi qoidalar quyidagilar:

* Stormont mulk qoidalari, 1933-yil
* Stormont mulkiga tuzatishlar kiritish qoidalari (Shimoliy Irlandiya), 1951-yil
* Stormont mulkiga tuzatishlar kiritish qoidalari (Shimoliy Irlandiya), 1958-yil

### Galereya

Fayl:Stormont_Parliament_Buildings_and_James_Craig,_Lord_Craigavon's_grave_-_geograph.org.uk_-_871614.jpg|alt=Lord Craigavonʼs grave, the eastern end of the Parliament Buildings are in the background|Lord Kreygavonning qabri. Parlament binolarining sharqiy uchi fonda
Fayl:Castle_Buildings,_Stormont_Estate_-_geograph.org.uk_-_1393935.jpg|alt=Castle Buildings|Qal’a binolari
Fayl:Dundonald_House_-_3724956_f8d69b20.jpg|alt=Dundonald House|Dandonald uyi
Fayl:Stormont_Castle_-_geograph.org.uk_-_964434.jpg|alt=Stormont Castle|Stormont qal’asi
Fayl:Stormont House.jpg|alt=Stormont House|Stormont uyi


## Manbalar

## Havolalar

* Parlament binolariga onlayn sayohat
* Stormontdagi parlament binolariga fotosuratlar safari
* 1921-yildan 1972-yilgacha Stormontdagi parlament munozaralarining toʻliq izlanishi mumkin boʻlgan rekordi