Hilmand viloyati

**Helmand** (pashtu / dari : هلمند ;   ), shuningdek, **Hillmand** nomi bilan ham tanilgan, qadimgi davrlarda **Hermand** va **Hethumand** nomi bilan ham tanilgan  — 34 viloyatdan biri. Afgʻoniston, mamlakat janubida. Shuningdek, geografik va siyosiy jihatdan u Afgʻonistonning ayniqsa Tolibon uchun muhim viloyatlaridan biri sifatida tanilgan, chunki uning iqlimi keng turdagi ekinlar, jumladan, afyun yetishtirish uchun qulay boʻlib, bu Tolibonning moliyasiga katta hissa qoʻshadi. Viloyat 1000 dan ortiq qishloqlarni va taxminan 1,446,230 oʻtroq aholini oʻz ichiga olgan 13 tumanni oʻz ichiga oladi Lashkargoh viloyat markazi sifatida xizmat qiladi

Hilmand 20-asrga kelib Afgʻoniston hukumati tomonidan alohida viloyatga aylantirilgunga qadar *Katta Qandahor* viloyatining bir qismi boʻlgan.Viloyatning Lashkargoh shahrida ichki aeroporti(Boʻst aeroporti) mavjud boʻlib, undan NATO boshchiligidagi kuchlar koʻp foydalanardi.Sobiq Britaniya Kamp Bastion va AQSh Kamp Leatherneck Lashkargah janubi-gʻarbiy qisqa masofada joylashgan.

Hilmand daryosi viloyatning asosan choʻl hududidan oqib oʻtadi va sugʻorish uchun ishlatiladigan suvni taʼminlaydi. Afgʻonistonning asosiy suv omborlaridan biri boʻlgan Kajaki toʻgʻoni Kajaki tumanida joylashgan . Hilmand dunyodagi eng yirik afyun yetishtiruvchi mintaqalardan biri boʻlib, dunyodagi umumiy ishlab chiqarishning qariyb 42 foizini tashkil qiladi. Bu Afgʻonistondan keyin ikkinchi yirik ishlab chiqaruvchi davlat boʻlgan butun Myanmadan koʻproq ekanligiga ishoniladi. Viloyatda tamaki,qand lavlagi,paxta,kunjut, bugʻdoy,mosh,makkajoʻxori,yongʻoq, kungaboqar, piyoz,kartoshka, pomidor,gulkaram, yeryongʻoq, oʻrik, uzum, poliz mahsulotlari yetishtiriladi.

Tolibon Afg‘onistonni egallab olishidan oldin Hilmand viloyati isyonchilar faoliyati o‘chog‘i bo‘lgan. Bu Afg‘onistonning „eng xavfli“ viloyati sanalgan. Bundan tashqari, u Afgʻonistonning ijtimoiy jihatdan eng konservativ hududlaridan biri hisoblanadi.
 

### Helmand madaniyati
Gʻarbiy Afgʻonistonning Hilmand madaniyati miloddan avvalgi 3-ming yillikning bronza davri madaniyati edi.Bunga Shahr-i Soxta,Mundigak va Bampur kabi yirik saytlar misol boʻla oladi.

„Helmand sivilizatsiyasi“ atamasini M.Tosi taklif qilgan. Bu sivilizatsiya miloddan avvalgi 2500 va 1900-yillar orasida gullab-yashnagan va Hind vodiysi tsivilizatsiyasining katta gullab-yashnashi bilan bir vaqtga toʻgʻri kelgan boʻlishi mumkin. Bu, shuningdek,Shahr-i Soxtaning III va IV davrlarining yakuniy bosqichi va IV Mundigak davrining oxirgi qismiga toʻgʻri keladi

Shuningdek,Shahr-i Soxta I,II va III davrlar bilan Mundigak III va IV davrlar oʻrtasida,IV ming yillikning oxirida, shuningdek,1-yarmida Balujiston va Hind vodiysi oʻlkalari oʻrtasida aloqalar mavjud boʻlgan. miloddan avvalgi 3-ming yillik.

Jiroft madaniyati Helmand madaniyati bilan chambarchas bogʻliq.Sharqiy Eronda Jiroft madaniyati,Afgʻonistonning gʻarbiy qismida hilmand madaniyati bir vaqtning oʻzida rivojlangan.Ular bir xil madaniy hududni ifodalashi mumkin. Mehrgarh madaniyati esa ancha oldinroq.

### Ahamoniylar davri
Helmandda qadimgi xalqlar yashagan va ular Ahamoniylar qoʻliga oʻtishidan oldin Midiya tomonidan boshqarilgan.

Keyinchalik esa qadimgi Araxosiya davlatining bir qismi boʻlib,Janubiy,Markaziy va Janubi- Gʻarbiy Osiyoni bogʻlaydigan Osiyodagi strategik joylashuvi tufayli tez-tez bosib olish maqsadiga aylandi.

Hilmand daryosi vodiysi " Avesto "da (Fargard 1:13) islomgacha boʻlgan, Afgʻoniston tarixida zardushtiylik eʼtiqodining dastlabki markazlaridan yoki kelib chiqishidan biri boʻlgan *Haetumant* nomi bilan tilga olingan.Biroq, Afgʻoniston islomlashtirilgunga qadar zardushtiylar hukmron boʻlgan boʻlsa ham, zardushtiy boʻlmaganlar mavjudligi sababli, ayniqsa buddistlar.

Baʼzi vedik olimlar (masalan Kochhar 1999) shuningdek,Hilmand daryosi *Rig* -Vedada oriy qabilalarining vatani sifatida tilga olingan Sarasvati daryosiga toʻgʻri keladi, deb ishonadi, taxminan Hindiston yarimoroliga koʻchib oʻtishdan oldin. Miloddan avvalgi 1500-yil.

### Iskandar Zulqarnayndan hozirgi zamongacha
Miloddan avvalgi 330 yilda Iskandar Zulqarnayn tomonidan bosib olingan,Salavkiylar imperiyasi tarkibiga kirgan.Keyinchalik u Mauriya imperatori Ashoka hukmronligi ostiga oʻtdi keyin esa u yerda yunon va oromiy tillarida ikki tilli yozuvli ustun oʻrnatdi.Bu hudud Zabulistonning bir qismi deb atalgan,7-asrda Abdurrahmon bin Samara boshchiligidagi musulmon arablar kelguniga qadar quyoshga sigʻinuvchi zunbillar tomonidan boshqarilgan.Keyinchalik Zaranj Safforiylari qoʻliga oʻtdi hamda birinchi musulmon hukmronligini koʻrdi.Mahmud Gʻazniy uni 10-asrda Gʻaznaviylar tarkibiga kiritdi, ularning oʻrnini Gʻuriylar egalladi.

13-asrda Chingizxon va uning moʻgʻul qoʻshini tomonidan vayron qilingan vayronagarchiliklardan soʻng temuriylar hukmronlik oʻrnatib,Afgʻoniston shaharlarini qayta qurishga kirishdilar.Taxminan 1383-yildan 1407-yilda vafotigacha Temurning nabirasi Pir Muhammad tomonidan boshqariladi.16-asr boshlarida u Bobur qoʻliga oʻtgan. Biroq, bu hudud 1709-yilda Mir Vais Xotakning koʻtarilishigacha shia Safaviylar va Sunniy Mugʻallar tomonidan tez-tez bahslashdi. Safaviylarni magʻlub etib,Xotakilar sulolasini oʻrnatdi. Xotakilar 1738-yilga qadar afsharidlar Shoh Husayn Xotakini hozirgi Eski Qandahorda magʻlub etguniga qadar hukmronlik qildilar.

### Durroniy davri
Ahmadshoh Durroniy 1747-yilda hokimiyat tepasiga kelganida,Nodirshoh o‘ldirilganidan so‘ng, u o‘zidan oldingi rahbar tomonidan berilgan yer grantlarini qayta taqsimlay boshladi.Oʻsha paytda hozirgi Hilmand viloyati hududi Qandahor viloyatining bir qismi boʻlgan (bu Sher Alixon davrida yangi Farah viloyatiga boʻlinib ketgunga qadar davom etgan) va u *Pusht-e Rud* nomi bilan mashhur edi. Ahmadshohning poytaxti boʻlgan Qandahordan mintaqa qanday koʻrinishini aks ettiruvchi „daryo boʻylab“.Pusht-e Rud anʼanaviy ravishda toʻrtta tumandan iborat edi: Zamindavor,Now Zod,Pusht-e Rud proper va Garmsir .Ahmadshohning erlarni qayta taqsimlashi Zamindavordagi mavjud Alizay taʼsirini qonuniylashtirdi, qudratli Barakzay esa Pusht-e Rudni qabul qildi va janubdagi Garmsir tumani Baluch bosqinlaridan himoya qilish uchun Nurzayga berildi.Endi Zod Nurzai va Ishoqzoy oʻrtasida boʻlingan edi.Bu tartib, ayrim istisnolardan tashqari, hozirgi kungacha saqlanib qolgan.

O‘shanda, hozirgidek,Hilmandda Popolzay qabilasining (Ahmadshoh Durroniy mansub bo‘lgan) nisbatan kam sonli vakillari yashagan. Durroniy monarxlari shu tariqa hududdagi qabilalarga nisbatan ikkilanib, birorta qabilani boshqasidan ustun qo‘ymas edilar. To‘g‘rirog‘i, ular qabilalarga nisbatan kuch-qudratiga qarab muomala qilganlar.Shunday qilib, qudratli Barakzay qabilasi tojga vazir sifatida merosxoʻr mavqega ega boʻldi, shuningdek,Hilmanddagi eng qimmatli erlar: hozirgi Malgir, Babaji va Spin masjidi atrofidagi allyuvial tekisliklar, shuningdek, strategik ahamiyatga ega Gereshk.

1826-yilda, oʻzi Barakzay boʻlgan Doʻst Muhammadxon hokimiyatni qoʻlga kiritgach, vaziyat oʻzgardi.Doʻst Muhammad Hilmanddagi barakzoy boʻlmagan qabilalarga, xususan,Zamindavorlik Alizoylarga soliqlarni oshirdi.Alizay soliq toʻlamagach,Zamindavorga Barakzay jazo ekspeditsiyasi yuboriladi va Alizayda urugʻ boshliqlari qatl etiladi. Bu davrda Alizai Barakzayga dushman sifatida qaray boshladi va haligacha Hilmand siyosatiga kuchli taʼsir koʻrsatuvchi Alizai-Barakzay dinamikasini yaratdi.

Bu vaqtda Garmsir atrofi amalda mustaqil edi, Kobuldagi monarxiya tomonidan eʼtiborga olinmagan.

### Ingliz-afgʻon urushlari
1839-yilda inglizlar Popolzay Shoh Shuja Durroniy foydasiga Doʻst Muhammadxonni taxtdan agʻdarishdi.Bu bilan ular Rossiyaning Afg‘onistondagi taʼsirini cheklashga umid qilishgan.Hilmandiy qabila boshliqlarining sodiqligini taʼminlashga umid qilgan Shoh Shuja ular Popolzay hukmronligi ostida ilgari ega boʻlgan unvonlarini tikladi va oʻz mavqei mustahkamlanmaguncha ularni soliqqa tortishni ham toʻxtatdi.Biroq, u Barakzay soliq yigʻuvchilarni oʻz lavozimida ushlab turdi va ular 1840-yilda yigʻishni davom ettirdilar.Oʻsha yili Sarvan Qal’ada Barakzay soliq yigʻuvchisi oʻldirilganida, inglizlar yigʻishni amalga oshirish uchun qoʻshin yubordi, bu siyosiy xato Alizay tomonidan ochiq qoʻzgʻolonga olib keldi.Inglizlar Shoh Shujaning Barakzay soliq yigʻuvchilarni saqlab qolish haqidagi qarorining siyosiy oqibatlaridan xabardor boʻlganmi yoki yoʻqmi, nomaʼlum, ammo ular keyingi qoʻzgʻolondan butunlay hayratda qolishdi, bu ularning mahalliy dinamikasini aniq tushunmasligini aks ettiradi.

Qoʻzgʻolonning rahbari bu tortishuv paytida mashhurlikka erishgan Oqturxon edi.Uning Alizayni sharafiga chaqirishlari va guruh kimligiga murojaat qilishlari uning Alizayning boshligʻi boʻlishiga olib keldi.Baʼzi toʻqnashuvlardan soʻng, inglizlar Oqturxonning 1300 nafar izdoshlarini tarqatib yuborish evaziga Barakzay soliqchilarni olib tashlashni taklif qildilar.Tez orada bu buzildi va 1841-yil may oyiga kelib Oqturxon 3000 kishilik qoʻshinni Gereshkni qoʻlga olish uchun boshqaradi. Iyun oyining boshida inglizlar Gereshkni qaytarib olib, keyin esa Zamindavorga jazo ekspeditsiyalarini olib borishdi, oxir-oqibat qoʻzgʻolon magʻlubiyatga uchradi va Oqturxon Hirotga qochib ketdi.

Britaniya tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Barakzay otliqlari 1841-yil noyabr oyida Gereshkni mustahkamlash uchun yuborildi. Alizay uni qoʻlga olishga bir necha bor urinib koʻrdi, ammo Barakzay 1842-yil avgustigacha nazoratni saqlab qolishga muvaffaq boʻldi, chunki u yerda yashagan boshqa Barakzay ularni yaxshi taʼminlagan.

Doʻst Muhammadxon inglizlar Afgʻonistonni tark etganda ikkinchi hukmronlik uchun oʻrnatildi, ammo u moliyaviy qiyinchiliklarga duch keldi va 1857-yilda inglizlardan subsidiya soʻradi.U bu subsidiyadan tushgan pullarni helmandiy qabilalar oʻrtasida notekis taqsimlab, Barakzaylarni boshqalardan ustun qoʻygan, bu esa qabilalar oʻrtasidagi kuchlar muvozanatini buzgan.Shuningdek, subsidiya Afg‘onistonni Britaniya va Rossiya taʼsir doiralariga bo‘lib,Gereshk va Hilmand daryosi ular o‘rtasidagi chegarada bo‘lib, hududning strategik ahamiyatini oshirdi. Subsidiya 1862-yilda Doʻst Muhammad vafot etgan va uning oʻgʻillari oʻrtasida merosxoʻrlik inqirozi boshlanganida tugadi. Hemandis ulardan biri Sher Ali Xon tomonida yollanma askar sifatida jang qildi va uning yakuniy gʻalabasida muhim rol oʻynadi. Hal qiluvchi jang 1868-yilda Gereshkda boʻlib oʻtdi.

Urush paytidagi hissalari uchun Hemandiy qabilalaridan qarzdor boʻlgan Sher Ali bu hududda soliq yigʻishni kamaytirdi va Barakzay xonlariga beriladigan nafaqalarni kamaytirdi.Shu sababli Alizoy o‘z hukmronligi davrida isyon ko‘tarmagan.Sher Ali hukmronligi davrida Hilmand(Pusht-e Rud) uchun yana bir muhim voqea shundan iboratki, u oʻzining toʻrtta anʼanaviy tumanini yangi tashkil etilgan Farah viloyatiga koʻchirdi va uni Qandahorning taʼsir doirasidan chiqardi, natijada bu Pusht-e Rud hududiga taʼsir qilishi mumkinligini anglatadi.Qandahordagi qarindoshidan oʻtmasdan.

1878-yil noyabrda inglizlar yana Afgʻonistonga bostirib kirishdi. Ular 1879-yil fevraligacha Gereshkni egallab turishdi; 1500 kishilik Alizai qoʻshinlari chekinayotganlarida ularga hujum qilishdi.Biroq,Sher Ali koʻp oʻtmay vafot etdi va inglizlar yana Sher Alining oʻgʻli Ayub Xonga qarshi oldinga post sifatida Gereshkni egallashni xohlashdi.Balki oʻz qoʻshinlarining Gilmandiy qal’alarini qoʻriqlayotgani mahalliy aholini gʻazablantirganini anglagan inglizlar Gereshkni egallash uchun Barakzayning ishonchli qoʻshinini yubordilar.

Ayub Xon inglizlarga qarshi keyingi yurishida Hemandisdan koʻp yordam topdi:Abu Bakr ismli kishi boshchiligidagi uch yoki toʻrt ming Alizay qabilasi, Nurzayning kichikroq kontingenti kabi, oktyabrgacha uning armiyasiga qoʻshilgan edi.Barakzayning sodiqligiga shubha qilgan inglizlar 1880-yil iyul oyida Jorj Burrows boshchiligida Gereshkni mustahkamlash uchun oʻz qoʻshinlarining bir qismini yubordilar. Barakzay zudlik bilan qoʻzgʻolon koʻtardi va Ayub Xon tomoniga oʻtdi — noyob Barakzay-Alizay ittifoqi umumiy dushmanga qarshi qoʻshildi.Inglizlar chekindi va Ayubxon qoʻshini taʼqib qildi, bu esa 27-iyulda Mayvand jangida afgʻonlarning yirik gʻalabasiga sabab boʻldi. Inglizlar ustidan gʻalaba qozonish boʻyicha asosiy maqsadiga erishgandan soʻng,Alizai ketishdi va Zamindavorga qaytishdi.

Keyinchalik inglizlar Ayubxonni magʻlub etishdi, ammo ular Afgʻonistondan butunlay chiqib ketishdi,Abdurrahmon Xonni yangi hukmdor qilib tayinlashdi va unga subsidiya berishdi. Abdurrahmon Xon kuchli va aqlli davlat quruvchisi bo‘lib, subsidiyani professional armiyani moliyalash uchun ishlatgan.U Alizaiy Abu Bakrni magʻlub etdi va uni surgun qildi, shundan soʻng Alizay soliq toʻlashda hamkorlik qildi.U Ishoqzoy va Nurzayni Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy qismiga, Nodir Shoh tomonidan berilgan Hilmand boʻyidagi yerlardan uzoqroqqa koʻchirish uchun ragʻbat va kuch kombinatsiyasidan foydalangan.Ularning koʻchirilishi falokat boʻldi va koʻpchilik Hilmand hududiga qaytib keldi.

Ular qaytib kelganlarida esa, faqat tarqoq, unumdorligi past erlar berildi.Bu Hilmand hududining kuch dinamikasini keskin oʻzgartirdi, bu Ishoqzayning boshlanishini va (kamroq darajada) Nurzayning hukumatdan 21-asrgacha davom etgan huquqlaridan mahrum boʻlishini koʻrsatdi. Nurzaylar 20-asr oxirigacha marginal erlarni egallab turishardi va Ishoqzoy aholisi bugungi kunda Hilmand boʻylab tarqalib ketgan va tarqalib ketgan.

Hilmandning barakzay boʻlmagan qabilalarining zaiflashishi, qabilalarga aralashmaslik siyosati bilan birgalikda Abdurahmon hukmronligi davrida mintaqada barqarorlikka olib keldi. Bu 1919-yilda vafot etgan oʻgʻli Habibulla hukmronligi davrida ham davom etdi.

### 20-asr taraqqiyot loyihalari
1910-yildan boshlab Nahr-e Saraj kanalining qayta qurilishi muhim voqea boʻldi. Ilgari choʻl boʻlgan yangi sugʻoriladigan hududlarda endi asli Hilmandlik boʻlmagan etnik va qabila guruhlari, jumladan,Sovet hokimiyatidan qochgan Oʻrta Osiyodan kelgan qochqinlar yashaydi. Kanal boʻyidagi koʻplab qishloqlar oʻzbek, turkman va popolzay kabi guruhlar nomi bilan atalgan.Hukumat dastlab 1920-yillarda Hilmand hududini rivojlantirishni davom ettirishni rejalashtirgan edi, ammo Omonullohning ijtimoiy islohotlari bilan bogʻliq tartibsizliklar tufayli bu loyihani toʻxtatib qoʻydi.1936-yilda Musahibonlar sulolasi hokimiyat tepasiga kelgach, hukumat Hilmandda yana bir kanal — Nahr-e Bugʻro qurilishini boshladi.Afgʻoniston hukumati dastlab AQShdan moliyaviy va texnik yordam soʻragan, ammo AQSh rad etgan, shuning oʻrniga nemislar va yaponiyaliklar hissa qoʻshgan.Nahr-e Bughra loyihasi 7000 nafargacha ishchilarni ish bilan taʼminladi va ayni paytda hududda boshqa kichik miqyosli rivojlanish loyihalari ham mavjud edi. Yirik aholi punktlarini bog‘lash uchun yo‘llar, ko‘priklar, telefon simlari qurildi. Bu Helmanddagi birinchi tashqi nazorat ostida rivojlanish loyihasi edi. Biroq, Ikkinchi jahon urushi boshlanganda, inglizlar nemis va yapon muhandislarini Afgʻonistondan chiqarib yuborishni soʻradi va hukumat oʻz-oʻzidan davom etishi kerak edi.

Helmand 1960-yillarda Hilmand va Argʻandab vodiysi maʼmuriyatini (HAVA) rivojlantirish boʻyichaUSAID dasturining markazi boʻlgan &ndash; u mahalliy „kichik Amerika“ nomi bilan mashhur boʻlgan.Dastur doirasida Lashqargohda daraxtzor ko‘chalari obodonlashtirildi, sug‘orish kanallari tarmog‘i qurildi, yirik gidroelektr to‘g‘oni barpo etildi. Rivojlanish dasturi 1978-yilda Sovet Ittifoqi tarafdori kuchlar hokimiyatni egallab olgandan soʻng bekor qilindi, garchi viloyatning koʻp qismi hanuzgacha HAVA tomonidan sugʻoriladi.

### Maʼmuriy oʻzgarishlar
Qisman irrigatsiya loyihalari tufayli Pusht-e Rud hududi muhimroq boʻldi va hukumat buni tan oldi va uni Farah viloyatidan ajratib,1960-yilda yangi *Gereshk viloyatini* tashkil etdi.Gereshk Barakzayning tarixiy ahamiyatini aks ettirish uchun poytaxtga aylantirildi, bu provinsiyaga tashqi koʻchmanchilar oqimi tufayli suyultirildi. Biroq,AQSh HVA shtab-kvartirasi Lashkargohda joylashganiga koʻproq eʼtibor qaratdi va ular Afgʻoniston hukumatini viloyat markazini u erga koʻchirish uchun muvaffaqiyatli lobbi qildilar. Bu 1964-yilda sodir boʻldi va viloyat „Hilmand viloyati“ deb oʻzgartirildi.

1826-yildan beri birinchi marta Hemandiy Barakzay mintaqada hukmronlik qilmadi.Buning oʻrnini qoplash uchun hukumat Hilmanddagi tuman chegaralarini butunlay oʻzgartirdi.Toʻrtta anʼanaviy tuman tugatilib, ularning oʻrniga yangi tumanlar tashkil etildi. Anʼanaviy tumanlardan koʻra koʻproq bu yangi tumanlarga har bir tumanga qancha mablagʻ ajratilishi belgilab qoʻyilgan „buyurtma“ berildi. Bundan tashqari,1964 yilgi konstitutsiya ovoz berishni joriy qilganligi sababli, yangi okruglar hukumatga taʼsir va nazoratni saqlab qolish imkonini beradigan tarzda tuzilgan.

Sobiq Barakzay hukmronlik qilgan Pusht-e Rud tumani yoki Gereshk Nahr-e Seraj (viloyatdagi yagona 1-tartibli tuman),Nav (4-tartib) va Lashkarga (poytaxti sifatida) boʻlingan.Lashkar Gah tumani Barakzaylarga shahar hududidagi aralash qabilalar ustidan koʻpchilikni berish uchun tanlab olindi: Barakzay hukmronlik qilgan Babajining bir qismi kiritilgan va Nad-e Ali tumani bilan chegara Bolandagi Barakzay hududi chegarasida chizilgan.Shunday qilib,Barakzay markaziy hukumati hatto Hilmandning yangi poytaxti ustidan ham nazoratni saqlab qola oldi.

Shu bilan birga,Zamindavorning Alizay tumani Muso Qal’a (2-tartib),Bagʻron (4-tartib) va Kajaki (kichik tuman maqomi)ga boʻlingan.Endi Zod, Nurzay va Ishoqzoi aralash aholisi bilan Now Zad (2-darajali) va Vashir (kichik tuman maqomi) ga boʻlingan. Garmsir tumani anʼanaviy tumanlar orasida butunligicha qolgan yagona tuman edi, unga 3-darajali maqomi berildi.Nad-e Ali va Marjaga koʻchib kelgan 37 xil qabila va elatlar yagona 3-tartibli tumanga birlashtirildi. Nihoyat,Barakzaylar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan Alikozay qabilasini Alizoylardan ajratish uchun Sangin tumani tashkil etilgan..

### Karzay va Gʻani davri
Barqaror erkinlik operatsiyasi davomida Amerika Qoʻshma Shtatlari Xalqaro Taraqqiyot Agentligi dasturi provinsiyada muqobil yashash vositalari dasturi (ALP)deb nomlangan giyohvandlikka qarshi kurash tashabbusiga hissa qoʻshdi.U jamoalarga koʻknori yetishtirishga muqobil ravishda atrof-muhit va iqtisodiy infratuzilmani yaxshilash ustida ishlash uchun pul toʻladi.Loyiha drenaj va kanallarni qayta tiklash loyihalarini amalga oshirdi. 2005, 2006-yillarda jamoalarga vaʼda qilingan mablagʻni olishda muammolar yuzaga keldi va bu fermerlar va Koalitsiya kuchlari oʻrtasida jiddiy taranglik manbai boʻlinb qoldi. 

Viloyatga Britaniya qoʻshinlarini joylashtirishga qaror qilinganidan soʻng,PJHQ 22 SASga viloyatda razvedka oʻtkazishni topshirdi. Sharhni Mark Karleton-Smit olib bordi, u Sher Muhammad Oxundzodaning shafqatsiz hukmronligi va hukumatparast jangchilarga foyda keltirgan afyunga asoslangan iqtisodiyoti tufayli viloyatda tinchlikka erishdi.Iyun oyida u Moliya vazirligiga xabar berib, ularni Oxundzodani olib tashlamaslik va Britaniyaning yirik qoʻshinlarini joylashtirishga qarshi boʻlgani haqida ogohlantirgan, bu esa mavjud boʻlmagan joyda mojaroga olib kelishi mumkin.

2006-yil yanvar oyida Britaniya parlamentida Xalqaro xavfsizlik kuchlari Herrik operatsiyasining bir qismi sifatida viloyatdagi AQSh qoʻshinlarini almashtirishi eʼlon qilindi.Britaniyaning 16-havo hujumi brigadasi Hilmand viloyatidagi kuchlarning yadrosi boʻladi. Britaniya bazalari Sangin,Lashkargoh va Grishk tumanlarida joylashgan. Sanginda ingliz kuchlari oʻrniga Qoʻshma Shtatlar dengiz piyodalari korpusi I dengiz ekspeditsiya kuchlari oldinga qoʻshildi.

2006-yilning yozida Hilmand mamlakat janubidagi Tolibon jangarilariga qarshi qaratilgan NATO-Afg‘on qo‘shma missiyasi bo‘lgan „Tog‘ga surish“ operatsiyasida ishtirok etgan viloyatlardan biri edi. 2006-yil iyul oyida bu hujum missiyasi Gilmandda toʻxtab qoldi, chunki NATO, birinchi navbatda, Britaniya va Afgʻon qoʻshinlari isyonchilarning kuchli bosimi ostida tobora kuchayib borayotgan mudofaa pozitsiyalarini egallashga majbur boʻldi.Bunga javoban viloyatdagi ingliz qo‘shinlari soni oshirildi,Sangin va Grishkda yangi lagerlar tashkil etildi.Ayniqsa, Sangin,Navay,Navzod va Garmsir tumanlarida janglar shiddatli kechdi.Xabarlarga koʻra,Tolibon Hilmand viloyatini Afgʻoniston hududini NATO boshchiligidagi Afgʻoniston milliy xavfsizlik kuchlaridan tortib olish va ushlab turish qobiliyati uchun asosiy sinov hududi sifatida koʻrgan . Erdagi qoʻmondonlar vaziyatni Britaniya armiyasi Koreya urushidan beri qatnashgan eng shafqatsiz mojaro deb taʼrifladi.

2006-yilning kuzida Britaniya qoʻshinlari yozda oʻzlari joylashgan tuman markazlari atrofida mahalliy Tolibon kuchlari bilan „harbiy harakatlarni toʻxtatish“ kelishuviga erisha boshladilar. Shartnoma shartlariga koʻra, ikkala kuchlar toʻplami mojaro zonasidan chiqib ketishi kerak edi.Britaniya kuchlarining bu kelishuvi Afgʻoniston prezidenti Hamid Karzay soʻraganidek, tumanda asosiy bazalarni saqlash strategiyasi Britaniya qoʻshinlarini joylashtirish darajasiga mos kelmasligini anglatadi.Bu kelishuv viloyatda o‘z yutuqlarini mustahkamlashga intilayotgan, biroq NATOning turli hujumlaridan qattiq bosim ostida qolgan Tolibon jangarilari uchun ham muvaffaqiyatsizlik bo‘ldi.

Xabarlarda aytilishicha, janglarda qatnashgan isyonchilar viloyatdagi daromadli afyun savdosi bilan shugʻullanadigan Tolibon jangarilari va urushayotgan qabila guruhlari aralashmasidir.Hududda ishlab chiqarilayotgan giyohvand moddalar miqdorini hisobga olsak, xorijlik giyohvand moddalar savdosi bilan shug‘ullanuvchilar ham ishtirok etgan bo‘lishi mumkin.

Qish davomida janglar davom etdi,Britaniya va ittifoqchi qoʻshinlar Tolibon isyonchilariga qarshi faolroq pozitsiyani egalladi.Bir qancha operatsiyalar boshlandi, jumladan, bahor boshida *Silikon operatsiyasi.* 2007-yil may oyida Tolibonning yuqori qo‘mondonlaridan biri Mulla Dadulloh va uning 11 kishisi NATO boshchiligidagi afg‘on kuchlari tomonidan Hilmandda o‘ldirilgan.

2008-yil aprel oyida 1500 ga yaqin 2-batalyon 7-dengiz piyodalari dan ortiq maydonni egalladi.Hilmand daryosi vodiysi va qoʻshni Farah viloyati.Operatsiya oldinga harakat qilish bazalarini tashkil etish va afgʻon milliy politsiyasini tashqaridan koʻmak koʻrmagan yoki kam boʻlgan hududda tayyorlashdan iborat edi.

Shuningdek,2008-yilda Oregon armiyasi milliy gvardiyasining oʻrnatilgan oʻquv guruhi Afgʻoniston milliy armiyasi askarlaridan iborat qandakni Lashkargohda Tolibonga qarshi kurashda boshqargan, buni "Helmand choʻponlari „hujjatli filmida koʻrish mumkin.

2009-yil iyun oyida turli kanallar va daryolar oʻtish joylarini nazorat qilishni taʼminlash va podpolkovnik taʼriflagan hududda ISAFning doimiy mavjudligini oʻrnatish maqsadida *“Panteraning panjasi" operatsiyasi* boshlandi.Richardson 2009-yilgi Afgʻonistondagi prezidentlik saylovlari oldidan „Tolibonning asosiy tayanchlaridan biri“ sifatida.

2009-yil iyul oyida 4000ga yaqin AQSh dengiz piyoda askarlari Hilmand daryosi vodiysiga kirib, hududni Tolibon isyonchilaridan ozod qilishdi." Xanjar operatsiyasi" deb nomlangan operatsiya *AQSh* prezidenti Obamaning Afg‘onistonga „Tolibon“ isyonchilarini nishonga olgan 21 ming qo‘shimcha askar so‘raganidan keyingi birinchi yirik turtki bo‘ldi.

2013-yil fevral oyida *[[BBC]]* Afg‘oniston milliy politsiyasi bazalarida korruptsiya sodir bo‘layotgani, ayrim bazalarda bolalarni qurollantirish, xizmatkor sifatida foydalanish va baʼzan jinsiy zo‘ravonlik qilish holatlari kuzatilayotgani haqida xabar berdi.2013-yil mart oyi boshida *[[The New York Times|Nyu-York Tayms gazetasi]]* hukumat korruptsiyasi avj olgani haqida politsiyaga qarshi muntazam ravishda tinch aholini larzaga solish va jinsiy zoʻravonlik qilish, hukumatga sodiqlikni zaiflashtirishga olib kelgani haqida xabar berdi.

2021-yil 13-avgust kuni Lashkargoh viloyatining poytaxti Lashkargoh jangida bir necha hafta davom etgan janglardan so‘ng Tolibon qo‘liga o‘tdi.Taxminan 1500 afg‘on askari taslim bo‘lib, viloyat Tolibon qo‘lida qolgani aytiladi.

## Transport

Bost aeroporti Hilmand aholisiga mamlakatning boshqa hududlariga ichki reyslar uchun xizmat qiladi.U fuqarolik maqsadlarida foydalanish uchun moʻljallangan.NATO boshchiligidagi kuchlar SHorabak lageridagi aeroportdan, ilgari Kamp Bastion edi.Bosqinchilik davrida Afgʻonistondagi Britaniyaning asosiy bazasi boʻlgan Kamp Leatherneck ham qoʻshni. Barcha saytlar Tolibon tomonidan 2021-yil 13-avgustda daʼvo qilingan.

Temir yoʻl xizmati yoʻq.Asosiy yoʻllarga Hilmand orqali Qandahordan Delaramgacha boʻlgan halqa yoʻli kiradi. Lashqargohdan Sangingacha boʻlgan yirik shimoldan janubga(611-magistral) yoʻl bor.Hilmand yoʻllarining 33 % ga yaqini maʼlum fasllarda oʻtib boʻlmaydi, ayrim hududlarda esa umuman yoʻl yoʻq.

## Iqtisodiyot
Dehqonchilik ko‘pchilikning asosiy daromad manbai hisoblanadi. Bunga dehqonchilik va chorvachilik kiradi.Hayvonlarga sigir, qoʻy, echki va tovuq kiradi.Mehnat uchun eshak va tuyalardan foydalaniladi.Viloyat baliqchilik salohiyatiga ega.Viloyatda afyun, tamaki, paxta, bugʻdoy va kartoshka yetishtiriladi. 

## Sogʻliqni saqlash
Toza ichimlik suviga ega xonadonlar ulushi 2005-yildagi 28 foizdan 2011-yilda 3 foizga tushdi Malakali tugʻruqxona xodimlari ishtirok etgan tugʻilishlar ulushi 2005 yildagi 2 foizdan 2011-yilda 3 foizgacha oshdi

## Taʼlim

Umumiy savodxonlik darajasi (6+ yosh) 2005-yildagi 5 foizdan 2011-yilda 12 foizgacha oshdi .Umumiy sof qabul darajasi (6-13 yosh) 2005 yildagi 6 foizdan 2011-yilda 4 foizga tushdi .

## Demografiya

2020-yil holatiga koʻra, Hilmand viloyati aholisi taxminan 1,446,230 kishini tashkil qiladi. Bu asosan qabilaviy va qishloq jamiyati boʻlib, mahalliy etnik pushtunlar ustunlik qiladi; janubda sezilarli baluj ozchilik,tojiklar,hazoralar va boshqalarning kichik ozchiliklari mavjud. Pushtunlar quyidagi qabilalarga boʻlingan: barakzay (32 %), nurzay (16 %), alakoʻzoy(9 %), esoqzoy (5,2 %) Barcha aholi sunniy islomni qabul qiladi,shialar boʻlgan oz sonli hazoralar va sikxizmga ergashadigan sikxlardan tashqari. Aholining 53,5 % milliy qashshoqlik chegarasida yashagan.

## Tumanlar

## Siyosatchilar

* Muhammad Dovud

## Yana qarang

* Afgʻoniston viloyatlari
* 2007 yil Hilmand viloyati havo hujumlari
* Dashti Margo
* Xonjar operatsiyasi

## Galereya

Fayl:Kajaki Dam and spillway in 2012.jpg|Kajaki toʻgʻoni (chapda) va suv oqimi (oʻngda)
Mountains Aflame.jpg|Quyosh botishi paytida Musa Qal’a tumanidagi togʻlar
Fayl:Afghan Local Police (ALP), Afghan National Police and Afghan Border Police officers stand in formation during an ALP graduation ceremony at the regional ALP training center in the Lashkar Gah district, Helmand 130606-A-RI362-222.jpg|Afgʻoniston milliy xavfsizlik kuchlari, jumladan Afgʻoniston milliy politsiyasi (ANP), Afgʻoniston chegara politsiyasi (ABP) va Afgʻoniston mahalliy politsiyasi (ALP)
Fayl:Afghan children wave flags during a celebration of the Islamic religious holiday of Eid al-Fitr in the Garmsir district of Helmand province, Afghanistan, Aug 110831-M-ED643-010.jpg|Davlat bayroqlari bilan afgʻonlar


## Maʼlumotnomalar

## Havolalar