Iroq Turkman genotsidi

**Iroq Turkman genotsidi** deganda Iroq Turkmanlarining „Islomiy davlat“ tomonidan oʻldirilishi, zoʻrlanishi, qatl etilishi, haydalishi va jinsiy qullikka aylantirilishi tushuniladi. Bu IShID 2014-yilda Iroq turkmanlari yerlarini qoʻlga kiritgandan soʻng boshlandi va IShID Iroqdagi barcha yerlarini yoʻqotguncha davom etdi. 2017-yilda IShIDning Iroq turkmanlariga nisbatan tazyiqlari Iroq parlamenti tomonidan rasman genotsid deb tan olingan edi va 2018-yilda Iroq turkmanlari qizlari va ayollarining jinsiy qulligi Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan tan olingan.

## Orqa fon va etakchilik

### Iroq turkmanlari
Iroq turkmanlari Iroqdagi uchinchi yirik etnik guruhdir. Ular turkiy millatga mansub boʻlib, janubda arablar, shimolda kurdlar bilan oʻralgan Turkmaneli tarixiy hududida yashaydi  Ular sunniylar va shialar o'rtasida deyarli teng taqsimlangan, kichik katolik ozchilik. Sunniy va shia turkmanlari oʻrtasida ham mazhabchilik mavjud boʻlib, bu tez-tez qurolli toʻqnashuvlarga qadar yetib borardi. "Islomiy davlat" tomonidan amalga oshirilgan genotsid paytida Iroq turkmanlari dinidan qat'i nazar nishonga olingan.

### Etakchi
2014-yil iyun oyidagi Shimoliy Iroq hujumi davomida IShID Turkmanlar koʻp boʻlgan yoki Turkmanlar soni koʻp boʻlgan Mosul, Talafar, Tikrit va Kirkuk va Diyala viloyatlarining kichik qismlari kabi koʻplab yerlarni egallab oldi.

## Genotsid
2014-yil iyun oyida IShID armiyasi ilk bor Talafarni qoʻlga kiritganida 1300 nafar iroqlik turkman, 700 ga yaqin erkak, 470 nafar ayol va 130 nafar bolani oʻgʻirlab ketgan edi. ITF (Iroq Turkman jabhasi) maʼlum qilishicha, 1300 kishidan atigi 42 tasi qaytgan, qolganlari esa boshqa koʻrilmagan. Oʻshanda 300 nafar turkman qirgʻin qilingan. Turkmanlarning uylari yoqib yuborilgan, chorva mollari oʻgʻirlangan, koʻplari qochishga majbur boʻlgan. 2014-yil sentabrida kamida 350 000 turkman, aksariyati Tal-Afarlik boʻlib, oʻz uyini tashlab ketishga majbur boʻldi. Ular ochlik xavfi ostida edi. Aholi va mahalliy faollarga koʻra, hujumlardan keyin Talafar turkmanlarining qariyb 90 foizi qochib ketgan. Iroqning sobiq Inson huquqlari vaziri va Turkmanlarni qutqarish jamgʻarmasi matbuot kotibi Mahdi Bayotiy 2017-yil fevral oyida turkman qochqinlari soni 600 mingga yetganini daʼvo qildi. Mahdi Bayotiy, shuningdek, har bir Turkman viloyati infratuzilmasi IShID tomonidan jiddiy zarar koʻrganini daʼvo qildi. 2014-yil sentabrida Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari boʻyicha Oliy komissari boshqarmasi, Islomiy davlat turkmanlarga qarshi jinoyatlar sodir etayotgani haqida ogohlantirgan, Amnesty International tashkiloti esa Islomiy davlat turkmanlarga qarshi etnik tozalash harakatlarini amalga oshirganini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etgan.

IShID jangarilarining koʻpchiligi Saddam Husayn davridagi Iroq armiyasining sobiq askarlari boʻlib, ular iroq turkmanlarni zulum tarixiga ega.

9-iyun kuni Mosulda IShID tomonidan talafarlik 15 nafar turkman asirlari oʻldirilgan. Xuddi shu shaharchadagi shia masjidi portlatilgach, koʻp odamlar shaharni tark etgan va toʻqqiz qochqin halok boʻlgan. Mosuldagi yezidiy va turkman jamoalaridan boʻlgan 65 nafar bola ota-onasining oʻldirilishiga guvoh boʻlib jarohat olgan bolalar uyida qoldi. Bu bolalarning baʼzilari jinsiy zoʻravonlikka uchragan.

2014-yil iyun oyida Mosul qulashi paytida “Islomiy davlat” Turkiyaning Mosul konsulligiga hujum qilib, 49 nafar diplomatni o‘g‘irlab ketgan edi. Ahmad Dovudoʻgʻli “Islomiy davlat” ogohlantirishga e’tibor bermay, Mosulni qo‘lga kiritgach, 10-iyun kuni Tal Afarda turkmanlarga hujum qilgan bo‘lsa-da, “Hech kim Turkiyaning kuch chegarasini sinab ko‘rishga urinmasligini” ta’kidladi. Turkiya dunyoviy va millatchi siyosatchilarning Rejep Toyyip Ardo'g'on va Ahmad Dovudo'g'lini qattiq tanqid qilishiga sabab bo'lgan hujumlarga javob bermadi. Turkiya hukumati Iroq turkmanlarining ahvoliga yo‘l qo‘yganlikda ayblangan.

2014-yil 16-iyun kuni IShID Kirkuk shahri yaqinida 4 xil joydan (Chardagʻli, Karanaz, Beshir, Biravchi) kamida 40 nafar turkmanni qirgʻin qildi. IShID yana turkmanlarni etnik kelib chiqishi uchun nishonga olganlikda ayblandi. Bir kun oʻtib, Beshirda yana 52 turkman oʻldirilgan va mahalliy aholiga koʻra, qirgʻin yana etnik sababga koʻra sodir etilgan. 18-iyun va 20-21-iyun kunlari yana bir marta xuddi shu joydan azob chekib, besh, keyin esa 17 tinch aholi halok boʻldi. Beshirlik guvohning soʻzlariga koʻra, shaharchada 700 nafar turkman qirgʻin qilingan. 2014-yil iyun oyida IShID Shamsiyyot qishlogʻidan 26 turkmanini oʻgʻirlab ketgan. Xuddi shu oyda turkmanlari IShID tahdidlaridan keyin Al-Kibba va Shrayxondan qochib ketishdi. Talafar, Bashir, Biravchi va Karanaz qishloqlarida yashovchi koʻplab turkmanlar ham jihodchilardan koʻproq xat olib, qochib ketishgan.

18-iyun kuni Amirli va Tuz shaharlari oʻrtasida IShID va Iroq quruqlik qoʻshinlari oʻrtasidagi toʻqnashuvda kamida 20 nafar turkman fuqarosi halok boʻldi. Amirli qamalida ogʻir sharoit tufayli 150 kishi halok boʻldi, ulardan 50 nafari bola, 10 nafari yangi tugʻilgan chaqaloq. 2014-yilda Amirli qulaganidan soʻng shaharchada elektr, oziq-ovqat va suv taʼminoti uzilgan. Gumanitar yordam yetkazilgunga qadar oʻnlab odamlar, jumladan, homilador ayollar hayotdan koʻz yumdi. Karanaz, Chordagʻli va Biravchidagi uylar va maktablar, masjidlar yondirilgan.

23-iyun kuni IShID Guba, Shrixon va Talafar tumanlaridan kamida 75 nafar turkmanni oʻgʻirlab ketgan. Guba shimolidagi vodiyda faqat 2 jasad topilgan. Ular, ehtimol, qatl etilgan. 950 turkman oilasi *DAISh* ularni tark etishni talab qilganidan keyin hududlarni tark etdi. Xuddi shu qishloqlarda uchta shia ibodatxonasi dinamitatsiya qilingan, hujumlar paytida esa 25 kishi halok boʻldi 7-avgust kuni *Sinjarda* 100 turkman yigiti qatl etildi..

Taxminan 600 nafar turkman ayoli IShID tomonidan asirga olingan va jinsiy qul sifatida ishlatilgan. Ulardan 400-500 nafari IShIDning Suriyadagi vaqtinchalik qamoqxonalariga yuborilgan. 2018-yilning fevral oyida bir guruh ayollar BMTning Kirkukdagi Inson huquqlari idorasi oldida norozilik namoyishi oʻtkazdi. Ular Iroq hukumatidan 450 ga yaqin bedarak yoʻqolgan turkman ayollarini qutqarish uchun biror chora koʻrishni talab qilishdi, ammo norozilik eʼtiborga olinmadi. ITF rahbari Hasan Turan turkman ayollari qaytib kelsa, ular oilalari tomonidan nomus qotilligi qurboniga aylanib qolishidan xavotirda. Uning taʼkidlashicha, „Koʻp qizlar qaytib kelmaydilar va men umid qilamanki, agar ular qaytib kelishsa, ularning oilalari hali ham ularni qabul qilishadi. Ular qurbonlardir“. Keyinchalik 2018-yilda BMT turkman ayollarining jinsiy qulligini nihoyat tan oldi. IShIDdan omon qolgan Tikrit yaqinidagi al-Alam shahrida yashovchi ismini oshkor etmagan turkman ayolning BBC Turkchaga aytishicha, IShID yolgʻiz qizlarni turmushga chiqqan ayollardan ajratib, hammaning koʻz oʻngida yolgʻiz qizlarni zoʻrlay boshlagan. IShID shaharchadagi turkman tili oʻqituvchisini ham zoʻrlagan, natijada u vafot etgan. Koʻpgina Iroq turkmanlari va inson huquqlari tashkilotlari „Islomiy davlat“ning iroqlik turkmanlarga qarshi genotsid qilishini antiturkizm namunasi deb taʼkidladi.

Bolalar, shuningdek, oʻgʻirlash qurboni boʻlgan, odatda, mashgʻulot sabab boʻlgan. 13-mart kuni Nineviyada 10 yoshdan 17 yoshgacha boʻlgan 25 nafar turkman bolasi Baraam bolalar uyidan oʻgʻirlab ketilib, Talafardagi bolalar oʻquv lagerlariga joʻnatilgan.

Mart oyida Kirkuk yaqinidagi Bashir shahrida 16 turkmanga tegishli ommaviy qabr topilgan edi. Mart oyida yana IShID Nineviyaning Qara Quyan shahrida 9 nafar turkman bevasini qatl qildi, ularning erlari jihodchilar tomonidan oʻldirilgan. Ularning qatl etilishiga IShID jangarilari bilan turmush qurishdan bosh tortishi sabab boʻlgan. Biravcili qishlogʻida IShID qishloqning 23 fuqarosini oʻldirgandan soʻng ikki turkmanni oʻgʻirlab ketdi. Guba va Shrixonda 60 nafar turkman yigit va yigitlari oʻgʻirlab ketilgan. Oʻsha oyda Kirkukdagi uyidan Erxon Jamchi ismli turkman yigit oʻgʻirlab ketilgan.

2015-yilning aprelida Iroq turkman deputati so‘nggi bir necha oy ichida 400 dan ortiq iroqlik turkman, asosan ayollar va bolalar IShID tomonidan o‘g‘irlab ketilganini ma’lum qilgan edi. 2016-yil fevral oyida yana bir siyosatchi ularni 416 kishi ekanligini tasdiqladi, ularning aksariyati boshqa hech qachon ko‘rilmagan va zo‘rlangan va o‘ldirilgan deb hisoblangan.

2015-yil avgust oyida Mosulda IShID 700 nafar iroqlik turkmanni murtadlikda ayblab, omma oldida qatl qildi.

2015-yilda IShIDning Saladin viloyatida birgina mashinasini portlatib yuborishi 40 turkmanning hayotiga zomin boʻlgan edi. ITF IShIDning Iroq turkmanlariga qarshi uyushtirgan hujumlarini strategik etnik tozalash kampaniyasi ekanligini taʼkidladi. Tal-Afar shahridan 540 nafar fuqaro, jumladan, 125 nafari ayol, yana IShID qoʻlida bedarak yoʻqolgan va ulardan atigi 22 nafari yana topilgan.

2015-yil yozida 3000 turkman Amerli shahridan qochib ketdi. 2015-yil oxirida 1500 turkman oilasi (7500 kishi) Karbaloda boshpana topdi.

Taza Xurmatu 8 mart kuni kimyoviy qurol bilan hujumga uchragan, 3 kishi halok boʻlgan va 1500 kishi yaralangan. 25 000 kishi shahardan qochib ketdi. Oʻsha yili Beshir qishlogʻiga ham kimyoviy qurol bilan hujum qilingan. 2016-yilda Beshirning 90 foizi, jumladan, 250 ta uy vayron qilingan. Turkmanelining Bashir qishlogʻida 9 nafar ayol oʻgʻirlab ketilgan, zoʻrlangan va jamoat joylarida chiroq ustunlariga osib qoʻyilgan. Xuddi shu qishloqda 12 yoshli qizni guruh boʻlib zoʻrlab, elektr ustuniga osib qoʻyishgan. Turkmanlar uning jasadini olib kelishga uringanlarida, IShIDning snayper oʻqidan 15 kishi halok boʻlgan. Zoʻrlash holatlari iyun oyida Tuz xurmati qulagandan keyin ham qayd etilgan.

Yanvar kuni Iroq qurolli kuchlari Mosul yaqinidagi Rashidiya shahridagi ommaviy qabrni topdi. Qabr qirgʻin qilingan 27 nafar turkman erkak va yigitlariga tegishli edi. Ularning jasadlarida qiynoq izlari bor edi. 2017-yilda bedarak yoʻqolgan turkman ayollari, qizlari va bolalari soni 1200 nafarga yetdi. 2018-yilda yana 100 kishi bedarak yoʻqolgan.

## Merosni yoʻq qilish
IShID Iroq turkmanlari uchun muhim boʻlgan tarixiy ashyolarni yoʻq qilish uchun javobgardir. Koʻp asrlik masjidlar, xoh sunniy, xoh shia, kutubxonalar vayron qilingan. Tal Afardagi eng qadimiy kutubxona portlatilgan, Diyaladagi 1500 dan ortiq tarixiy kitoblardan iborat yana bir kutubxona vayron qilingan. Vayron qilingan osori-atiqalar orasida Yahyo Abu al-Qosim maqbarasi (1293-yilda zengidlar tomonidan qurilgan, 2014-yilda vayron qilingan), Imom Avniddin maqbarasi (1248-yilda zengidlar tomonidan qurilgan, 2014-yilda vayron qilingan), ziyoratgohi bor. Qadib Al-Ban Mosuli (Mosul otabeklari tomonidan qurilgan, 2014-yilda vayron qilingan), Al-Imom Muhsin masjidi (Saljuqiylar tomonidan qurilgan, 2015-yilda jiddiy shikastlangan), al-Nuriy katta masjidi (1172-yilda zengidlar tomonidan qurilgan) , 2017-yilda vayron qilingan), Imom al-Baher masjidi (1259-yilda qurilgan, 2014-yilda vayron qilingan) va Posho masjidi (1881-yilda Usmonlilar tomonidan qurilgan, vayron qilingan).

## Manbalar