Sanya Richards-Ross

**Sanya Richards-Ross** (qizlik familyasi **Richards**; 1985-yil 26-fevralda tugʻilgan) — amerikalik sobiq yengil atletikachi boʻlib, xalqaro musobaqalarda AQSh nomidan 400 metrga yugurish bahslarida ishtirok etgan. Ushbu masofadagi yutuqlari qatoriga 2012-yilgi Olimpiada chempionligi, 2009-yilgi jahon chempionligi, 2008-yilgi Olimpiya bronza medali va 2005-yilgi jahon kumush medali kiradi. 2012-yildagi gʻalabasi bilan Richards-Ross 400 metr masofada Olimpiada oltin medalini qoʻlga kiritgan ikkinchi amerikalik ayol boʻldi va bu yoʻnalishda bir nechta jahon darajasidagi unvonni qoʻlga kiritgan ilk amerikalik ayol *sportchiga* aylandi. Richards-Ross, shuningdek, AQSh milliy chempionatida olti karra gʻoliba boʻlgan (2003, 2005, 2006, 2008, 2009 va 2012-yillarda).

Butun faoliyati davomida kuchli raqib sifatida tan olingan Richards-Ross 400 metr masofada 2005–2009 va 2012-yillarda dunyoda birinchi oʻrinni egallagan. U 2006-yilda 48.70 soniyada 400 metrga yugurib, AQSh rekordini oʻrnatgan va shu yili Xalqaro yengil atletika federatsiyasi (IAAF) tomonidan „Yilning eng yaxshi ayol sportchisi“ deb topilgan. Bu unvonga u 2009-yilda yana loyiq koʻrilgan. Richards-Ross 50 soniyadan tez yugurilgan 400 metr bahslarida tarixdagi eng koʻp ishtirok etgan sportchi boʻlib, bu natijaga 49 marta erishgan. Shaxsiy yutuqlaridan tashqari, u 2004, 2008 va 2012-yilgi yozgi Olimpiadalarda 4 × 400 metr estafeta bahslarida ketma-ket uch marta oltin medalni qoʻlga kiritgan. Bundan tashqari, u Jahon yengil atletika chempionatlarida estafeta bahslaridan jami beshta medalga sazovor boʻlgan.

2016-yilgi AQSh Olimpiya saralash musobaqasida olgan jarohatidan soʻng Richards-Ross sportdan nafaqaga chiqdi va NBC telekanalida yengil atletika sharhlovchisi sifatida faoliyatini davom ettirdi. 2017-yilda u oʻzining xotiralar kitobi — *Chasing Grace: What the Quarter Mile has Taught Me about God and Life* asarini nashr ettirdi.

2021-yil oktyabr oyida Bravo telekanali Richards-Rossning *The Real Housewives of Atlanta* realiti-shousining oʻn toʻrtinchi mavsumiga qoʻshilishini eʼlon qildi.

## Ilk hayoti

Richards-Ross 1985-yil 26-fevralda Yamaykaning Kingston shahrida Archie va Sharon Richards oilasida tugʻilgan. U yetti yoshida yugurishni boshlagan va har yili oʻtkaziladigan yoshlar chempionatlarida Vaz Prep maktabi sharafini himoya qilgan. Uning sportdagi imkoniyatlarini kengaytirish va AQSh universitetlaridan sport stipendiyasi olish ehtimolini oshirish maqsadida oilasi u oʻn ikki yoshga toʻlganida Florida shtatining Fort Loderdeyl shahriga koʻchib oʻtgan.

Fort Loderdeyldagi St. Thomas Aquinas litseyida tahsil olgan Richards-Ross Florida shtati maktab oʻquvchilari oʻrtasidagi chempionatda toʻqqiz marta individual chempionlikni qoʻlga kiritgan. U toʻrt marta 100 metrga, uch marta 200 metrga, bir marta 400 metrga yugurish va bir marta uzunlikka sakrash yoʻnalishlarida shtat chempioni boʻlgan. 2002-yil 20-iyun kuni u Stanford universitetida boʻlib oʻtgan AQSh yoshlar chempionatida 400 metrga 50.69 soniyada yugurdi. Bu natija oʻrta maktab oʻquvchisi tomonidan qayd etilgan eng yaxshi koʻrsatkich boʻlib, 2025-yilgacha oʻz kuchini saqlab qolgan.

U Aquinas maktabini 2002-yilda umumiy 4.0 GPA (eng yuqori baho koʻrsatkichi) bilan tamomlagan va oʻsha yili „Gatorade“ milliy eng yaxshi qizlar yengil atletikachisi, shuningdek, USA Track and Field tomonidan yilning eng yaxshi yosh sportchisi deb eʼtirof etilgan. Richards-Ross 2002-yildan 2005-yilgacha Texas universiteti (Ostin)da tahsil olgan, u yerda biznes yoʻnalishida oʻqigan va ayollar yengil atletika jamoasida yetakchi sportchilardan biri boʻlgan.

## Karyera
### 2003–2005
2003-yilda Texas universiteti (Texas Longhorns) sharafini himoya qilgan Richards-Ross NCAA milliy chempionatida 400 metr va 4×400 metr estafeta bo‘yicha g‘alaba qozongan birinchi birinchi bosqich talabasiga aylandi. Uning 400 metrda erishgan g‘alabasi o‘sha vaqtdagi AQShning U20 rekordini o‘rnatdi — 50.58 soniya. O‘sha yilning iyun oyida, 18 yoshida, Richards-Ross 51.01 soniya natija bilan AQSh milliy chempionatida 400 metrda g‘alaba qozonib, kattalar toifasidagi birinchi milliy chempionligini qo‘lga kiritdi va Parijda bo‘lib o‘tadigan 2003-yilgi Jahon chempionatiga yo‘llanma oldi. Parijda u 400 metr yarim finalida to‘rtinchi o‘rinni egalladi va finalga chiqa olmadi. Shunga qaramay, Richards-Ross AQSh jamoasi tarkibida 4×400 metr estafetada so‘nggi bosqichni yugurib, jamoasini g‘alabaga olib keldi va oltin medalga sazovor bo‘ldi.

2004-yilda Richards-Ross 400 metr masofasida 49.89 soniya natija bilan AQSh Olimpiya saralash bosqichida ikkinchi bo‘lib, o‘zining ilk Olimpiya jamoasiga tanlandi. 2004-yilgi Afina Olimpiadasining 400 metr finalida Richards-Ross 50.19 soniya natija bilan oltinchi o‘rinni egalladi, amerikalik hamyurtlari DeeDee Trotter va Monique Hennagan ham sovrindorlikdan chetda qolishdi. Bir necha kundan keyin, 4×400 metr estafetada AQSh ayollar jamoasi oltin medalni qo‘lga kiritdi va omadsiz yakunlangan shaxsiy yugurishni unuttirishga erishdi. Afinadagi Olimpiadadan so‘ng Richards-Ross Texasdagi kollejdagi sport faoliyatini yakunlab, Nike homiyligida professional sportchi sifatida faoliyatini davom ettirdi va Baylor universiteti yengil atletika bo‘yicha bosh murabbiyi Klayd Hart rahbarligida mashg‘ulot o‘tkaza boshladi.

2005-yilda Finlyandiyaning Helsinki shahrida o‘tkazilgan Jahon chempionatida, 20 yoshli Richards-Ross 400 metr finalida ikkinchi burilishdan keyin yetakchilikni saqlay olmadi va 2004-yilgi Olimpiada chempioni, Bagama orollaridan Tonique Williams-Darling tomonidan ortda qoldirildi. U mavsumdagi eng yaxshi natijasi bo‘lgan 49.55 soniya bilan chempionlikni qo‘lga kiritdi. Richards-Ross bu mag‘lubiyatni o‘zining professional sportchi sifatida tajribasizligi bilan izohladi — u so‘nggi 100 metrda asosiy raqibini yengishga uringan, ammo o‘zining an'anaviy yugurish taktikasiga rioya qilmaganini tan oldi. O‘z strategiyasiga qaytgan Richards-Ross keyingi musobaqada, Shveysariyaning Tsyurix shahrida, ilk bor 49 soniyadan tez yugurib, 48.92 soniya bilan shaxsiy rekordini o‘rnatdi va bu natija o‘sha yil uchun dunyodagi eng tezkor ko‘rsatkich bo‘ldi. Bu yugurishda yangi jahon chempioni Williams-Darling ham ishtirok etgan edi.

### 2006–2008
2006-yilgi mavsumda Richards-Rossning asosiy maqsadi Valerie Brisco-Hooks tomonidan o‘rnatilgan 48.83 soniyalik AQShning 400 metr rekordini yangilash bo‘ldi. Afinada bo‘lib o‘tadigan Jahon Kubogi musobaqasigacha, u g‘alabali seriyasini davom ettirar edi va 49.05 soniya bilan yilning eng yaxshi natijasiga ega edi. Jahon Kubogida Richards-Ross 48.70 soniyada marraga yetib keldi va shu bilan Brisco-Hooksning rekordini yangilab, 400 metrda yangi AQSh rekordi sohibasiga aylandi. Bu natija uni shu masofada tarixdagi ettinchi eng tez yuguruvchi ayol sifatida qayd etdi. Richards-Ross va uning mashg‘ulot sherigi Jeremy Wariner 2006-yilda USA Track and Field tomonidan Jesse Owens mukofoti bilan taqdirlandi, chunki har ikkisi mavsum davomida mag‘lubiyatga uchramagan va IAAF Golden League musobaqalarida $250,000 dan pul mukofotiga ega bo‘lgan. Golden League doirasida bir tadbirning barcha oltita bosqichida g‘alaba qozongan sportchilar $1 millionlik jekpotni bo‘lishib olishadi.

2007-yilgi mavsum uchun Richards-Ross o‘z dasturini kengaytirishga qaror qildi – u ko‘proq 200 metrga yugurib, keyingi yili Pekin Olimpiadasida noyob 200–400 metr dublini amalga oshirish imkoniyatini sinab ko‘rdi. Bunday yutuqqa faqat bir necha sportchi, jumladan, uning murabbiyi Klayd Hartning shogirdi va dunyo rekordchisi Maykl Jonson erishgan. Biroq, reja kutilganidek ketmadi — Richards-Ross AQSh milliy chempionatida 400 metrda to‘rtinchi bo‘lib, o‘z asosiy yo‘nalishida jahon chempionatiga yo‘llanmani qo‘lga kirita olmadi. U faqat 200 metrda, amaldagi jahon chempioni Allyson Felix ortidan ikkinchi bo‘lib, Osakaga yo‘llanma oldi. Osakada Richards-Ross 22.70 soniya bilan beshinchi o‘rinni egalladi, Felix esa ikki yil oldingi unvonini himoya qildi. Har ikkala amerikalik sportchi 4×400 metr estafetada yana birlashib, AQSh jamoasi bilan yamaykalik va britaniyalik raqiblar ustidan g‘alaba qozonishdi. Britaniya jamoasida yangi jahon chempioni Christine Ohuruogu va kumush medal sohibasi Nicola Sanders ishtirok etgan edi. O‘zining asosiy yo‘nalishida milliy chempionatda muvaffaqiyatsizlikka uchragan bo‘lsa-da, 23 yoshli Richards-Ross yilni oltita Golden League bosqichida 400 metrda mag‘lubiyatga uchramagan holda va dunyo reytingida birinchi o‘rinda yakunladi. Mavsumni sarhisob qilgan Richards-Ross 100, 200 va 400 metr yugurishlariga tayyorgarlik ko‘rishda doimiy ravishda strategiya va e’tiborni o‘zgartirganligi tufayli chorak mil (400 m) musobaqasiga to‘liq diqqatni jamlay olmaganini tan oldi.

2008-yilga kelib, Richards-Ross 50 soniyadan past 400 metr yugurishda eng faol sportchilardan biri bo‘lishiga qaramay, hali hech qanday individual jahon yoki Olimpiya unvonini qo‘lga kiritmagan edi. U o‘sha paytgacha jami 27 marotaba 400 metrni 50 soniyadan tez yugurgan edi. 2008-yilgi AQSh Olimpiya saralash musobaqasida g‘alaba qozongan Richards-Ross Pekindagi Olimpiadada oltin medal uchun asosiy da’vogar edi. Ammo Pekinda, u burilishdan chiqib katta ustunlikka ega bo‘lsa-da, so‘nggi 100 metrda kuchi tugadi. U bronza medalini qo‘lga kiritdi, Buyuk Britaniyadan Christine Ohuruogu va Yamaykadan Shericka Williams esa undan o‘zib ketdi. Richards-Ross keyinchalik 4×400 metr estafetada 10 metrlik orqani yo‘qqa chiqarib, so‘nggi bosqichda rossiyalik sportchini quvib o‘tdi va AQSh jamoasi 0.28 soniya farq bilan oltin medalga ega bo‘ldi.

Butun faoliyati davomida Richards-Ross 2008-yilgi Olimpiadadagi 400 metr poygasida nima sababdan yutqazganiga oid savollarga har xil yarim haqiqatlar bilan javob bergan — u o‘z mag‘lubiyatini to‘satdan paydo bo‘lgan son o‘machi mushakdagi og‘riq, uyqusizlik yoki taqdir bilan bog‘lagan. Biroq, 2017-yilda chop etilgan "Chasing Grace" nomli xotiralar kitobida u 2008-yilgi Olimpiyadadagi muvaffaqiyatsizligining asl sababini oshkor qildi — musobaqadan bir oy oldin u homiladorligini bilib qolgan va Pekinga jo‘nab ketishidan bir kun oldin homilani oldirishga qaror qilgan edi. O‘zini sadoqatli nasroniy ayol va sport faoliyatining eng yuqori cho‘qqisida turgan atlet deb bilgan Richards-Ross bu qaroridan keyin jismoniy va ruhiy iztirobga duch kelgan, hatto Olimpiada paytida ham. U kitobida shunday yozadi: "Men o‘zimni sindirgan qarorni qabul qildim, va bu jarohatdan darhol tuzala olmadim. Abort endi mening hayotimning ajralmas bir qismi edi. Men hech qachon kiyishni o‘ylamagan qizil harf edi bu"
.

### 2009–2011

Pekindagi mag‘lubiyatining aks-sadosi hali ham 2009-yilda davom etayotgan bir vaqtda, Richards-Ross murabbiyi Clyde Hart tavsiyasi bilan sport psixologi bilan ishlay boshladi, bu orqali u xavotir va emotsional iztiroblarini yengishga harakat qildi. Uning maydondagi harakatlari va ruhiy tayyorgarligi natijasida 2009-yil uning eng muvaffaqiyatli mavsumi bo‘ldi. Richards-Ross AQSh milliy chempionatida 400 metr masofani 50,05 soniyada bosib o‘tib, ikkinchi o‘rinni egallagan Debbie Dunndan 0,74 soniyaga tezroq natija ko‘rsatdi va Berlin shahridagi Jahon chempionatiga yo‘l oldi. Berlinda u 400 metr masofada birinchi global chempionlik unvonini qo‘lga kiritdi — u final bosqichini boshidan oxirigacha yetaklab bordi va 49,00 soniya natija bilan g‘alaba qozondi hamda tanqidchilariga eng yirik sahnalarda ham yutuqqa erisha olishini isbotladi. So‘ngra u AQSh ayollar jamoasi safida 4 × 400 metr estafeta bahsida oltin medalni qo‘lga kiritdi. Jamoaning 3:17.83 daqiqa natijasi o‘sha vaqtgacha tarixdagi oltinchi eng yaxshi natija edi, Richards-Rossning norasmiy estafeta bo‘lagidagi vaqti 48.43 soniyani tashkil etdi.

Berlindan qaytgach, Richards-Ross 2009-yilgi IAAF Golden League g‘alabalar seriyasini davom ettirdi. U Berlin (49,57 soniya), Oslo (49,23 soniya), Rim (49,46 soniya) va Parij (49,34 soniya) bosqichlarida, jahon chempionatidan avval, g‘alaba qozondi. Shundan so‘ng, u Zürich va Bryussel musobaqalarida ham g‘alaba qozondi — mos ravishda 48,94 va 48,83 soniya natijalar bilan. Bu uning Golden League bosqichlarida ketma-ket uchinchi marta to‘liq g‘alabaga erishishi bo‘ldi (2006 va 2007-yillardan keyin) va unga yana $1 million mukofot pulining ulushini taqdim etdi. 400 metr masofadagi IAAF World Athletics Final musobaqasida u 49,95 soniyada g‘alaba qozondi va Marita Kochning 50 soniyadan tez yugurilgan yugurishlar bo‘yicha rekordini yangiladi — Richards-Ross bu natijaga 41 marta erishdi (Kochning 35 martasiga qarshi). Bu mavsumdagi yagona mag‘lubiyati 200 metr masofada jahon chempioni Allyson Felixga bo‘ldi — ular bir xil vaqt (22.29 soniya) ko‘rsatgan bo‘lsa-da, fotosuratli yakun natijasida Richards-Ross ikkinchi deb topildi. Ushbu muvaffaqiyatli mavsum yakunida 24 yoshli amerikalik sportchi Usain Bolt bilan birga 2009-yilning IAAF tomonidan "Yilning eng yaxshi sportchilari" deb eʼlon qilindi.

Keyingi ikki ochiq stadion mavsumi esa jahon chempioni uchun qiyin va umidsiz bo‘ldi. 2010-yilgi Penn Relays musobaqasidan avval son mushaklaridagi jarohat uni butun mavsumni erta yakunlashga majbur qildi va dam olish hamda kuch yig‘ishga qaror qildi. 2011-yilda u London Diamond League musobaqasida 400 metrni 49.66 soniyada yugurib, jahon chempionatiga yaqin orada o‘z formasi va tezligini tiklagandek ko‘rindi. Biroq Daeguda bo‘lib o‘tgan jahon chempionatida Richards-Ross o‘z ritmini topa olmadi — u zo‘rg‘a finalga yo‘l oldi va finalda 51.32 soniya bilan ettinchi bo‘ldi. Keyinroq u 4 × 400 metr estafetada birinchi bo‘lakni yugurdi va 49.1 soniya natija bilan AQSh jamoasini g‘alabaga boshladi.

### 2012
#### London sari yo‘l

Sog‘lom va dam olgan Richards-Ross 2012-yilgi individual Olimpiya oltin medali sari yo‘lini yopiq inshootlardagi to‘liq musobaqalar jadvali bilan boshladi. Istanbulda o‘tgan 2012-yilgi yopiq manba chempionatiga to‘rt g‘alabali yugurish bilan kelgan Richards-Ross 400 metrga yugurishda 50.79 soniya bilan g‘alaba qozondi, bu ko‘rsatkich ikkinchi o‘rinni olgan rossiyalik sportchidan deyarli bir soniya ustun edi. Uning ilk yopiq manbadagi jahon chempionligi ochiq mavsumga katta ishonch bilan kirishishga zamin yaratdi. Richards-Ross 2012-yilgi AQSh Olimpiya saralash bosqichida 400 metrga yugurishda 49.28 soniyada g‘alaba qozonib, saralash rekordini takrorladi va ketma-ket uchinchi Olimpiya o‘yinlariga yo‘llanma oldi. Uning uzoq yillik jamoadoshi DeeDee Trotter va 2011-yilgi jahon bronza medali sovrindori Francena McCorory mos ravishda ikkinchi va uchinchi o‘rinlarni egallab, jamoaga qo‘shildi. Shuningdek, Richards-Ross 200 metrga yugurishda ham 22.22 soniya bilan uchinchi bo‘lib, Londonda kamyob 200–400 metr kombinatsiyasini bajarish imkoniyatiga ega bo‘ldi.

Yana bir bor 400 metrda favorit sifatida Olimpiya o‘yinlariga yo‘l olgan Richards-Ross bu safar bosim ostida o‘z xotirjamligini saqlashga tayyor edi. 400 metr finalida kuchli raqobatchilar qatnashdi: amaldagi Olimpiya chempioni britaniyalik Christine Ohuruogu, 2011-yilgi jahon chempioni Amantle Montsho va dunyo bo‘yicha eng yaxshi natijaga ega bo‘lgan rossiyalik Antonina Krivoshapka. Start signalidan so‘ng Richards-Ross 2008-yilgi Pekin musobaqasidan farqli yondashuvni tanladi: kuchli start olib, orqada tinch yugurib, so‘ng final to‘g‘ri chizig‘iga uchinchi o‘rinda kirdi — Krivoshapka va Trotter ortidan. U 50 metr qolganida raqiblarini ortda qoldira boshladi va deyarli Pekin finalini takrorlagan holda, Ohuruogu tomonidan kuchli quvib o‘tilayotganiga qaramay, 49.55 soniya bilan marrani birinchi bo‘lib kesdi va uzoq kutilgan oltin medalga sazovor bo‘ldi. Bu g‘alaba amerikalik ayol tomonidan 400 metrda 28 yillik tanaffusdan so‘ng birinchi bo‘lib qo‘lga kiritilgan oltin medal bo‘ldi — 1984-yilda Valerie Brisco-Hooks so‘nggi marotaba bunga erishgan edi. Richards-Ross 200 metr finalida beshinchi bo‘lib marrani kesdi, biroq o‘zining London sarguzashtini AQSh ayollar 4 × 400 metr estafetasida yakunlovchi bosqichda 49.1 soniya bilan yugurib, jamoani g‘alabaga olib chiqdi va ikki oltin medal bilan musobaqani yakunladi.

#### Oppozitsiya – 40-qoida

Olimpiada mavsumida Richards-Ross sportchilarning *#WeDemandChange* (*BizOʻzgarishTalabQilamiz*) harakatida yetakchilik qildi. Bu harakat Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasining (XOQ) tortishuvlarga sabab boʻlgan Rule 40 (40-qoida) qoidasi – Olimpiya sportchilari va murabbiylariga shaxsiy, Olimpiya boʻlmagan homiylarini ochiq tilga olishni, ularning logotiplarini kiyimda koʻrsatishni yoki ijtimoiy tarmoqlarda eʼlon qilishni taqiqlovchi qoida – ga qarshi edi. Ushbu qoida "ambush marketing" (homiyliksiz reklama)ni oldini olish, Coca-Cola va Visa kabi Olimpiya homiylarining rasmiy xabarlariga eʼtiborni jamlashni maqsad qilgan boʻlsa-da, koʻpchilik sportchilarga hech qanday moliyaviy foyda yetib bormasdi.

London Olimpiadasidan oldin Richards-Ross Twitterʼda shunday yozdi: "Olimpiada davrida 6 milliard dollar aylanyaptimi, nega sportchilar bepul musobaqalashadi?!? *#SavollarJavobIzlaydi* *#BizOʻzgarishTalabQilamiz*". Yengil atletikachilar, homiylikdan asosiy daromad topadigan sportchilar uchun, bu qoida shaxsiy homiylariga minnatdorchilik bildirishni, eng katta eʼtibor paytida yangi homiylar jalb qilish imkonini toʻsib qoʻyar edi.

2012-yil 29-iyuldan boshlab AQSH yengil atletika jamoasi aʼzolari, jumladan Trey Hardee, Bernard Lagat, Nick Symmonds va Dawn Harper-Nelson Twitterʼda *#WeDemandChange*, *#Rule40* va *#WeDemandChange2012* xeshteglarini qoʻllab kampaniya boshladilar. Richards-Ross erta ertasi kuni matbuot anjumanida soʻzga chiqib, oʻzining homiylari borligi tufayli u shifo va mashgʻulotlarga mablagʻ topganini, ammo koʻplab sportchilar sportda qolish uchun ikki-uch ishda ishlashga majbur ekanligini aytdi.

U jurnalistlarga shunday dedi: "Men juda omadli boʻldim – Olimpiada atrofida juda yaxshi foyda koʻrdim. Ammo koʻp doʻstlarim sportda qiynalmoqda. Ularni inobatga olishmayapti. Sportchilar suhbatdan chetda qolmoqda – bu adolatsizlik." London Olimpiya qishlogʻida Richards-Ross boshqa sportchilarni yigʻib, XOQ bilan muloqot qilish yoʻllarini muhokama qildi. Ular quyidagi takliflarni ilgari surdilar: ijtimoiy tarmoqlarda homiylar haqida yozishga ruxsat berish, kiyimda shaxsiy homiy logotiplariga ruxsat, XOQ tomonidan sovrin pullari ajratilishi.

Yengil atletikachilarning bu harakatlari va keyingi yillardagi bosim natijasida XOQ 2020-yilgi Tokio Olimpiadasi uchun 40-qoidani yumshatdi: sportchilarga shaxsiy homiylarni cheklangan holatda reklama qilish va ular bilan ishlash huquqi berildi.

## Manbalar