Xudaferin koʻpriklari

**Xudaferin koʻpriklari** — Ozarbayjon va Eronni bogʻlaydigan, Ozarbayjonning Jabrayil viloyati va Eronning Xudaferin tumani oʻrtasida Araz daryosi boʻylab ikkita koʻprik.

## Tarixi
Xudaferning koʻprigi 1027-yilda Shaddadiy hukmdori Fadl ibn Muhammad tomonidan Ravvadiylarga qarshi kurashish uchun qurilgan.

Noyob meʼmoriy yodgorlik boʻlgan koʻprik Ozarbayjon meʼmorchilik maktabi uslubiga mos keladi. Garchi uning bir qismi Ogʻa Muhammad Shoh Gajarning Ozarbayjonga yurishi paytida portlatilgan boʻlsa-da, keyinchalik qayta tiklandi. Tabiiy toshlar ustiga qurilgan koʻprikning bir qismi omon qoldi.

Koʻprikdan uzoq boʻlmagan yana bir koʻprik bor, u Xudaferin deb ham nomlanadi. Ikkinchi koʻprik 11 koʻzdan iborat boʻlib, XIII asrda, Elxoniylar davrida qurilgan. Hozirda koʻprikning faqat 3 ta oʻtish joyi xavfsiz.

Ikkala koʻprik ham Ipak yoʻlida joylashgan.

## Joylar
Yagut Hamaviy bu hududni „moʻjizaviy daryo“ deb atab, shunday yozadi: „Araz boʻyida mingta shahar bor“. C. Giyasi taʼkidlashicha, shaharlarning soni oshirib yuborilgan boʻlsa-da, Arazning ikkala qirgʻogʻi qadim zamonlardan beri zich aholi punktlari tarmogʻi bilan qoplangan. Ozarbayjonning ushbu ichki daryosining geografik joylashuvi shuki, u mamlakatni gʻarbdan sharqqa ajratib, ikki qismga ajratadi, shu sabablarga koʻra Araz ustida koʻpriklar qurilgan. Hududning suv sathi va daladagi toshlarning koʻpligi ham qadimiy koʻprikni qurish uchun mos boʻlgan.

Araz ustida koʻplab koʻpriklar qurilgan boʻlsa-da, ularning eng mashhurlari Xudofarining koʻpriklari. Xudaferin darasi Araz daryosining eng qulay oʻtish joylaridan biri boʻlgan. Shunday qilib, kengayib borayotgan daryo tubida katta toshloq joylar mavjud. Qadimgi va oʻrta asrlarda aloqa vositasi sifatida ushbu parcha katta rol oʻynaganiga toshlar ustida joylashgan ikkita qadimiy koʻprik guvohlik beradi.

Koʻpriklar toʻqnashgan ikkala qirgʻoq ham goʻzal togʻli landshaftga ega joy. Ushbu tabiiy yodgorlikka organik ravishda kiritilgan koʻpriklar insonning atrof-muhit bilan oʻzaro taʼsirining muvaffaqiyatli namunasidir. Shu sababli Xudaferin vodiysi tabiat va tarixning qimmatli yodgorligi hisoblanadi.

Ikkala koʻprikning asoslari qadim zamonlardan boshlangan deb ishoniladi. Ushbu koʻpriklar yuzlab qitʼalararo yoʻllarda joylashgan boʻlib, nafaqat ichki va xalqaro yoʻllarda, balki qitʼalararo munosabatlarda ham foydali boʻlgan. Xudaferning turli davrlarda turli xalqlar va kuchlar harakatiga rahbarlik qilgan koʻpriklari, shuningdek, Ozarbayjon mamlakatlarining asosiy koʻchish yoʻli — har-yili janubdan Arran va Qorabogʻga kuchli mavsumiy oqimlarning birlashishi boʻlgan.

## Oʻn besh oraliq koʻprik

Koʻpriklarning eng kattasi Xudofar qishlogʻida boʻlib, 15 ta oraliqda boʻlgan va Hamdulloh Qazviniyning soʻzlariga koʻra, „… hijriy 15 (639) — yilda Muhammad paygʻambarning vorisi Bakr ibn Abdulloh tomonidan qurilgan.“ Xuddi Bakr ibn Abdulloh eski koʻprikni tiklaganidek, keyinchalik qayta-qayta tiklandi va taʼmirlandi. Hozirgi oʻn besh qavatli koʻprik XII asr yodgorligi hisoblanadi.

Koʻprik kamarlarining tayanchlari tabiiy poydevorda — toshlar ustiga qurilganligi sababli, oʻtish joylari turli oʻlchamlarda va erkin joylashtirilgan. Pishgan gʻisht va daryo toshidan qurilgan oʻn besh oraliq koʻprikning ravoqlari uchli. Koʻprikning umumiy uzunligi 200 metrga yaqin, kengligi 4,5 m, maksimal balandligi daryo sathidan 12 m, eng katta kamari 8, 70 m, eng kichigi 5, 80 m.

Koʻprikning barcha arklari gʻishtdan qilingan boʻlsa, asosiy massa daryo toshidan qilingan. Yuqori qavatdagi devor gʻishtlari Arran meʼmorchilik maktabi uchun xos boʻlgan gʻishtdan ham qilingan. Ushbu ikkita materialning kombinatsiyasi koʻprikka noyob badiiy va konstruktiv koʻrinish beradi.

## Oʻn bitta koʻprik
Oʻn besh oraliq koʻprikdan 750 m gʻarbda joylashgan oʻn bir oraliq koʻprik butunlay toshdan qurilgan va katta, yaxshi oʻyilgan tosh plitalar bilan oʻralgan. Tadqiqotchilarning fikriga koʻra, bu koʻprik XIII asrda, Elxoniylar (Hulakullar) davrida qadimiy koʻprik qoldiqlari ustida tiklangan. [5] Uzunligi taxminan 130 metr, eni 6 m va balandligi daryo sathidan 12 m. Koʻprikning uchta oʻrta ravogʻi omon qoldi va qirgʻoq kamarlari 30-yillarda Eron va SSSRning Shimoliy va Janubiy Ozarbayjon oʻrtasidagi aloqalarni uzish toʻgʻrisidagi qoʻshma qarori bilan buzib tashlandi. Oʻshandan beri mahalliy aholi koʻprikni ikkinchisi — Buzilgan koʻprik deb atashdi.

Qurilish materiallari va arxitektura dizaynlari jihatidan mahobatli koʻrinadigan oʻn bitta oraliq koʻprikda oʻymakor, dumaloq toshdan yasalgan dekorativ plakatlar ham topilgan. Xudaferning koʻpriklari, ayniqsa, Buzilgan koʻprik oʻzining buyuk konstruktiv barqarorligidan tashqari, kuchli badiiy ifodaga ega. Ular oʻzlarining atrofida Arazning ikki qirgʻogʻidagi ozarbayjon erining koʻplab madaniy qadriyatlarini — turli xil meʼmorchilik turlarini, tarixiy-arxeologik va tabiiy yodgorliklarni birlashtirdilar. Xudaferning koʻpriklari dunyoga mashhur tarixiy voqealar bilan aloqasi, goʻzal landshaft bilan organik birligi, yuqori meʼmoriy-muhandislik echimi va boshqa xususiyatlari bilan Ozarbayjon meʼmorchiligining universal qimmatli yodgorliklari hisoblanadi.

1993-yil 23-avgustda Jabrayil viloyati Armaniston armiyasi tomonidan ishgʻol qilindi. Ishgʻol qilish natijasida mintaqada joylashgan tarixiy yodgorlik Xudaferin koʻprigi Armaniston armiyasining nazorati ostiga oʻtdi.

1993-yilda Armaniston Respublikasi qurolli kuchlari tomonidan Jabrayil viloyati ishgʻol qilingandan soʻng Xudaferning koʻpriklari buzildi.

2020-yil 4-oktabrda Ozarbayjon Qurolli Kuchlari Xudaferin koʻprigi joylashgan Jabroil viloyatini arman bosqinidan ozod qildi.

Xudaferin koʻprigi 2020-yil 18-oktabrda Ozarbayjon qurolli kuchlari tomonidan ozod qilindi..

## Ozarbayjon Respublikasi Madaniyat Vazirligining arman istilosidan ozod qilingan Xudaferin koʻprik haqida bayonot

Joriy yilning 18-oktyabrida jasur Ozarbayjon armiyasi 1993-yilda Armaniston Respublikasi qurolli kuchlari tomonidan ishgʻol qilingan Jabroil viloyatida joylashgan dunyoga mashhur tarixiy va meʼmoriy yodgorlik Xudaferin koʻpriklarini ozod qildi.

27 yildan soʻng Xudofarin koʻpriklarida yana Ozarbayjon Respublikasining uch rangli bayrogʻi koʻtarildi.

Xudaferin koʻpriklari, oʻz zamonasining buyuk muhandislik inshootlaridan biri, Ozarbayjon Respublikasi va Eron Islom Respublikasining davlat chegarasida joylashgan ajoyib tarixiy yodgorlikdir.

Xudaferning koʻpriklari Araz daryosining shimoliy va janubiy sohillarini birlashtiradi. Tarixiy Ipak yoʻlida joylashgan 11 ta kemerli koʻprik XI-XII asrlarda, XIII asrda 15 ta kemerli koʻprik qurilgan.

Ozarbayjon meʼmorchiligining noyob yodgorliklaridan biri boʻlgan Xudaferning koʻpriklari Yaqin Sharqdagi eng muhtasham va mashhur koʻpriklardan biri hisoblanadi.
Xudaferning koʻpriklari Buyuk Ipak yoʻlining rivojlanishida muhim rol oʻynagan va favqulodda harbiy-strategik ahamiyatga ega boʻlgan. 15 ta koʻprik qadimgi zamonlarda qurilgan boshqa koʻprik tayanchlarida qurilgan deb ishoniladi. Uning qulay geografik holati, yaʼni qirgʻoqlari toshlar bilan oʻralganligi bu yerda koʻprik qurish uchun sharoit yaratdi.

Koʻprik arklari pishgan gʻishtdan qilingan boʻlsa-da, toʻldiruvchi sifatida daryo toshidan foydalanilgan.

Yonilgan tosh 15 ta koʻprikdan 750 metr masofada joylashgan 11 ta koʻprik uchun qurilish materiali sifatida ishlatilgan. 1993-yilda Armaniston Respublikasi qurolli kuchlari tomonidan Jabrayil viloyati ishgʻol qilingandan keyin Xudaferning koʻpriklari buzildi.

1954-yildagi qurolli toʻqnashuvlar paytida madaniy boyliklarni muhofaza qilish toʻgʻrisidagi Gaaga konvensiyasi, 1972-yildagi Jahon madaniy va tabiiy merosini muhofaza qilish toʻgʻrisidagi UNESCO konvensiyasi va Arxeologik merosni himoya qilish boʻyicha UNESCO konventsiyasi. Bu 1992-yildagi Yevropa konvensiyasi va boshqa xalqaro huquq normalarining aniq buzilishi, shuningdek, ushbu mamlakatning agressiv siyosatining davomidir.

Ishonchimiz komilki, jasur Ozarbayjon armiyasi tez orada barcha bosib olingan erlarimizni ozod qiladi va bizning davlatimizning ushbu sohadagi faoliyatiga muvofiq 30 yil davomida vayron qilingan erlarimizni va barcha tarixiy va madaniy yodgorliklarni tiklaydi.

Ozarbayjon Respublikasi oʻzining ajoyib universal qadriyatini, noyob landshaftini, yuqori meʼmoriy va muhandislik echimini hamda ikki mamlakat hududida joylashganligini hisobga olib, Xudaferin koʻpriklarini YUNESKOning butun jahon merosi roʻyxatiga kiritish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirishni nazarda tutadi.

## Xudaferin suv ombori

Xudaferin suv ombori - Eron va Ozarbayjon oʻrtasidagi xalqaro chegarada Araz daryosida qurilgan suv ombori.

Eronning Sharqiy Ozarbayjon viloyatidagi Xumarli qishlogʻidan 8&nbsp;km (5,0 milya) gʻarbda va Ozarbayjonning Jabrayil tumanidagi Xudaferin qishlogʻidan 1&nbsp;km shimoli-gʻarbda joylashgan.

U Jabrail va Zangilon tumanlarining maʼmuriy hududini qamrab oladi. 1993-yildan 2020-yil 18-oktyabrgacha suv ombori shu nomdagi GES bilan birgalikda Armaniston Respublikasi tomonidan egallab olingan.
Suv ombori Araz daryosida Eron va Ozarbayjon oʻrtasida imzolangan shartnomaga binoan qurilgan. Suv ombori orqali 75 ming gektar maydonni sugʻorish rejalashtirilgan.

Toʻgʻon 2008-yilda qurib bitkazilgan. Suv omboridagi GES 2010-yilda ochilgan. Sugʻorish qurilishi hali ham davom etmoqda.

## Tasvirlar

## Manbalar

## Havolalar
* Xudaferin koʻpriklari: Ozarbayjonni birlashtirgan ramziy yodgorlik