Abel Tasman yodgorligi

**Abel Tasman yodgorligi** — 1642-yil 18 va 19-dekabr kunlari Yangi Zelandiyaning Golden Bay / Mohua (Oltin ko‘rfaz) hududida gollandiyalik dengizchi Abel Tasman boshchiligidagi yevropaliklar va mahalliy maorilar o‘rtasidagi ilk qayd etilgan uchrashuvga bag‘ishlangan yodgorlik. Yodgorlik ushbu voqeaning uch yuz yilligi (uch yuz yillik yubiley) munosabati bilan Bosh vazir, bir qancha hukumat vazirlari va Gollandiya delegatsiyasi tomonidan ochilgan. Dastlab **Abel Tasman xotira majmuasi** deb atalgan ushbu inshoot me’mor Ernst Plischke tomonidan mavhum (abstrakt) yelkan shaklida loyihalashtirilgan bo‘lib, oq rangga bo‘yalgan yirik beton monolitdan iborat. Pōhara sharqidagi Tarakohe qoyatasida joylashgan yodgorlik yer maydoni Golden Bay Cement Company tomonidan hadya qilingan. Rasmiylar ertasiga Abel Tasman milliy bog‘ini ochdilar va yodgorlik joylashgan hudud ushbu milliy bog‘ tarkibiga kiritildi. 1940-yillarga xos bo‘lganidek, asl bitikda faqat yevropaliklarning qarashlari aks ettirilgan va maorilar nuqtai nazari e’tibordan chetda qoldirilgan bo‘lib, bu g‘arbga yo‘naltirilgan tizimli yondashuvni ko‘rsatadi. Yodgorlik Yangi Zelandiyaning Milliy yodgorliklaridan biri hisoblanadi.

## Tarixiy kontekst

Gollandiyalik tadqiqotchi Abel Tasman Yangi Zelandiyani (Aotearoa) birinchi marta 1642-yil 13-dekabrda ko‘rdi va uni *[[Staten Landt]]* deb nomladi. Tasman urush olib borish, shartnomalar tuzish va koloniyalar tashkil etish kabi yarim hukumat vakolatlariga ega bo‘lgan Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi xizmatida edi. Tasman qo‘l ostida 110 kishi bor edi va u ikki kema *[[Heemskerck (1638 ship)|Heemskerck]]* hamda *Zeehaen* bilan sayohat qilayotgandi. Taxminlarga ko‘ra, kemalar Punakaiki yaqinida bo‘lgan va agar shunday bo‘lsa, ular ko‘rgan tog‘lar Paparoa tizmasi edi. 18-dekabr kuni ular Farewell Spit (Tuhuroa) atrofidan aylanib o‘tib, quruqlikda ko‘plab olovlar yoqilganini ko‘rgan holda Golden Bay (Mohua) ko‘rfaziga kirib borishdi. Ular hozirgi Abel Tasman yodgorligi o‘rnashgan joy yaqinida tunash uchun langar tashladilar va ertasi kuni suv hamda oziq-ovqat zaxirasini to‘ldirish uchun qirg‘oqqa chiqishni rejalashtirdilar. Mahalliy iwi (qabila) Ngāti Tūmatakōkiri bo‘lib, ular mehmonlarni va ularning kemalarini ko‘zdan kechirish uchun ikki wakada (kanoe) chiqishdi. Maorilar o‘zlarining pūtātara (karnay turi) asbobini chalish orqali marosimiy chorlovlarni amalga oshirdilar, gollandlar esa bunga javoban o‘z karnaylarini chalib, to‘pdan o‘q uzdilar. To‘p ovozi maorilarni qo‘rquvga soldi va ular qirg‘oqqa qaytib ketishdi.

Ertasi kuni ertalab, 19-dekabrda, bir nechta waka kemalar tomon suzib keldi. Bir qayiq golland dengizchilarini bir kemadan ikkinchisiga o‘tkazayotganda, maorilar ularga hujum qilib, qayiqni urib yubordilar va to‘rt nafar dengizchi halok bo‘ldi. Tasman kemalariga ko‘rfazni tark etishni buyurdi. Ularni o‘n bitta waka ta’qib qildi, katta bir wakada turgan kishi oq bayroq ko‘tarib olgandi. Wakalar yaqinlashganda, dengizchilar o‘q uzib, o‘sha kishini o‘ldirdilar. Tasman ushbu joyni Qotillar ko‘rfazi ("Moordenaers Bay") deb atadi va unga o‘zining asl yevropacha nomini berdi. Tasman va uning odamlari shimolga suzib ketishdi. 5-yanvar kuni ular Manawatāwhi / Three Kings Islandsga tushishga harakat qilishdi, ammo qoyali qirg‘oq, baland to‘lqinlar va qoya tepasidan tosh otayotgan o‘nlab maorilar bunga to‘sqinlik qildi. Tasman Yangi Zelandiyaga qadam qo‘ymasdan Tonga tomon yo‘l oldi.

Yodgorlikdan taxminan  masofada, Tākakada joylashgan Golden Bay muzeyida Tasmanning sayohati va maorilarning golland dengizchilari qayig‘iga hujumini tasvirlovchi diorama doimiy eksponat sifatida namoyish etiladi. Tasmanning ikki kemasi Wainui ko‘rfazining g‘arbiy tomonida joylashgan Tata orollaridan taxminan  shimolda langar tashlagan edi.

## Yodgorlikni o‘rnatish qarori
Yangi Zelandiya hukumati Tasman tashrifining uch yuz yilligini nishonlash tadbirlarini 1938-yil iyunidayoq ko‘rib chiqishni boshlagan edi, ammo Ikkinchi jahon urushi boshlanishi rejalarni to‘xtatib qo‘ydi. 1941-yil oktyabr oyidagi yig‘ilishda Pohara hududiy kengashi (Domain Board) yodgorlik o‘rnatish masalasini muhokama qildi. Pōhara sohilida yodgorlik o‘rnatish to‘g‘risida qaror qabul qilindi, chunki bu joy golland dengizchilari va maorilar o‘rtasidagi to‘qnashuv yuz bergan hududga eng yaqin aholi punkti edi; Pōhara sohili Tata orollaridan  janubi-g‘arbda joylashgan. Hududiy kengash o‘z fikrini Ichki ishlar departamentiga yetkazishga qaror qildi. Bir necha kun ichida departament o‘z tarixchisi John Beagleholeni yodgorlik uchun mos joy izlash maqsadida Golden Bayga yubordi. Aytishlaricha, Beaglehole Pōhara sohilidagi musiqa maydonchasi (rotunda) yonidagi joyni yoki Ligar Baydagi hududni ma’qul ko‘rgan.

## Loyihalash va qurilish

Yodgorlik uchun tanlangan joy Golden Bay Cement kompaniyasiga tegishli hududdan ajratib berilgan, Ligar ko‘rfazi va Tata plyajiga qaragan Tarakohedagi qoyatosh edi. Ichki ishlar vaziri Bill Parry ochilish marosimidagi nutqida tushuntirganidek, Tasman quruqlikdagi eng yaqin borgan joy "Wainuidan o‘tganda" bo‘lib, u yerga borish juda qiyin edi.

Yodgorlik Uy-joy qurilishi departamenti xodimi Ernst Plischke tomonidan loyihalashtirilgan. U avstriyalik me’mor bo‘lib, mamlakati fashistlar Germaniyasi tomonidan annexia qilinganidan keyin qochib ketgandi, chunki u sotsialistik aloqalarga ega va yahudiy ayol bilan turmush qurgan edi. U Yangi Zelandiyaga kelganida yetakchi modernist me’mor sifatida xalqaro obro‘ga ega edi.

Plischkening yodgorlik bo‘yicha dastlabki konsepsiyasida Tasmanning kemalari to‘liq yelkanlari bilan tasvirlangan edi, ammo uning yigirmadan ortiq loyihasi rad etildi. Oxir-oqibat, u balandligi  bo‘lgan, yunon dafn marosimi stelasiga ishora qiluvchi oq beton ustunning yakuniy mavhum shaklini yaratdi. Yodgorlik yoniga Tākaka Hilldan keltirilgan, san’atshunos Janet Paul tomonidan ishlab chiqilgan harflar o‘yib yozilgan marmar lavha o‘rnatilgan past beton plintus (tagkursi) joylashtirildi. Butun maydon yirik kvadrat beton plitalar panjarasi bilan qoplandi. Dizayn zamonaviy arxitektura tamoyillariga asoslangan holda "bezaklarni rad etish va minimalizmni qabul qilish"ga urg‘u beradi va Plischkening yondashuvi yovvoyi tabiat muhitiga qarama-qarshi o‘laroq minimalist va kuchli geometrik shaklga ega. Marmar lavhadagi yozuv quyidagicha o‘qiladi:Remember Abel Janszoon Tasman a commander in the service of the Dutch East India Company who discovered New Zealand & on 18th & 19th December 1642 anchored in this bay. Remember also Frans Jacobszoon Visscher Pilot Major & the company of the ships Heemskerck and Zeehaen. Also Jan Tyssen of Oue-ven. Tobias Pietersz of Delft. Jan Isbrantsz & a sailor of name unknown killed by the natives of this country.Yodgorlikning haqiqiy qurilishi uch yuz yillik yubileydan bir oy oldin, yer tozalash ishlari kuzatilgach va yer hadya qilingani haqida mish-mishlar tarqalgachgina xabar qilindi. O‘sha paytda, taqdirning hazili sifatida,  beton ustunni Shimoliy oroldan import qilingan sement yordamida yasashga to‘g‘ri kelishi taxmin qilingan edi, chunki Golden Bay Cement kompaniyasi tez quriydigan sement ishlab chiqarmasdi. Yakunda esa, Golden Bay Cement kompaniyasining sementi ishlatildi va loyiha uchun sovg‘a sifatida berildi.

## Ochilish marosimi

Gollandiya Ost-Indiyasi uch yuz yillik marosimi uchun Yangi Zelandiyaga to‘rt kishilik delegatsiya yubordi. Charles van der Plas Qirolicha Vilgelminaning shaxsiy vakili edi. General-mayor L. P. van Temmen (Niderlandiya qirollik Ost-Indiya armiyasi vakili), J. van Holst Pellekaan (Savdo departamenti vakili) va leytenant-komandir Huibert Quispel (Niderlandiya qirollik dengiz floti vakili) qolgan uch nafar a’zo bo‘lib, ular Yangi Zelandiyaga 1942-yil 8-dekabrda yetib kelishdi. Ularni Yangi Zelandiyaga tashrifi va sayohati davomida Ichki ishlar vaziri Bill Parry mehmon qildi.

Ochilish marosimi 1942-yil 18-dekabrda bo‘lib o‘tdi. Unda Gollandiya delegatsiyasi ishtirok etdi, hukumat nomidan esa Bosh vazir Peter Fraser, Ichki ishlar vaziri Parry va Yerlar vaziri Jim Barclay qatnashdi. Ochilishni mahalliy Motueka saylov okrugi deputati Jerry Skinnerning (o‘sha paytda Shimoliy Afrika kampaniyasida jang qilayotgan edi) rafiqasi Juliya Skinner amalga oshirdi. Janubiy maori saylov okrugi deputati Eruera Tirikatene maorilar delegatsiyasiga boshchilik qildi. Golden Bay Cement kompaniyasi direktorlar kengashi raisi hadya qilingan yer hujjatini rasman topshirdi. Tadbirdan oldin delegatsiya Takaka shaharchasi kengashi va Takaka okrugi kengashi tomonidan yengil tushlik bilan mehmon qilindi, ochilishdan so‘ng esa rasmiy delegatsiya Golden Bay Cement kompaniyasi tomonidan tashkil etilgan tushdan keyingi choy dasturxoniga taklif etildi. Shundan so‘ng delegatsiya Tākaka Hill orqali yo‘l olib, Motueka meri Walter Eginton va kengash a’zolari tomonidan kutib olindi.

Abel Tasman milliy bog‘i ertasi kuni General-gubernator Cyril Newall tomonidan ochildi, delegatsiya tarkibi esa qo‘shimcha toz vazirlari bilan kengaydi. Golden Bay Cement kompaniyasi tomonidan sovg‘a qilingan yer va Tata orollari Abel Tasman milliy bog‘idan jismonan ajralgan bo‘lsa-da, uning bir qismi hisoblanadi.

## O‘zgartirishlar

1940-yillarga xos bo‘lganidek, asl bitik asosan yevropaliklarning taassurotlariga qaratilgan edi. Maorilar nuqtai nazarini qamrab olmagan ushbu Pākehāga (yevropaliklarga) yo‘naltirilgan tizimli yondashuv Yangi Zelandiyada mustahkam o‘rnashgan edi. Keyingi o‘n yilliklarda bu qarashlar o‘zgardi. 1642-yilgi irqlar uchrashuvi dioramasini yasagan va Tasmanning Golden Bayga tashrifi bo‘yicha ekspert hisoblangan Robert Jenkinning fikricha, Pākehā va maorilarning tarixga bo‘lgan qarashlari 1960-yillardan boshlab yanada inklyuziv (qamrab oluvchi) bo‘la boshladi.

Ochilish marosimidan ellik yil o‘tib, o‘sha paytdagi qirolicha Beatrix yodgorlikni ziyorat qildi. Shu munosabat bilan yangi izohli panel o‘rnatildi va Tabiatni muhofaza qilish departamenti yangi va eski izohli belgilar o‘rtasidagi farqni "Abel Tasman tashrifiga bo‘lgan nuqtai nazarimiz o‘tgan 50 yil ichida qanday o‘zgarganini" ochib berishini qayd etdi.

Yodgorlik 1942-yilda ochilganidan beri unga bir qator o‘zgartirishlar kiritildi. Hudud endi yirik beton plitalar ustidan taxta qoplama bilan qoplangan va atrofiga yog‘och panjaralar o‘rnatilgan. Beton ustun poyiga Gollandiya qirollik oilasi tomonidan hadya qilingan jez taxtachalar yopishtirilgan va yozuvli marmar lavha gorizontal holatdan deyarli vertikal holatga o‘tkazilgan. 2006-yilda yodgorlik Yangi Zelandiya Me’morlar Institutining Nelson-Marlboro mintaqaviy mukofotlarida "Barhayot arxitektura" mukofotiga sazovor bo‘ldi. Hakamlar hay’ati memorialni "milliy boylik" deb atadi, ammo asl qoplama dizaynini ochish uchun Tabiatni muhofaza qilish departamentini taxta platformani olib tashlashga chaqirdi va "shunda Yangi Zelandiya erta modernistik arxitekturaning xalqaro ahamiyatga ega namunasiga ega bo‘ladi" deb ta’kidladi. Hukumat yodgorlikni Milliy yodgorliklardan biri sifatida ro‘yxatga olgan. 2023-yil holatiga ko‘ra, 21 ta Milliy yodgorlik mavjud bo‘lib, bu Tabiatni muhofaza qilish departamenti tomonidan boshqariladigan yagona yodgorlikdir; boshqa yodgorliklar Madaniyat va meros vazirligi mas’uliyati ostidadir.

## Kirish
Yodgorlikka borish Pōharadan Tōtaranui yo‘nalishidagi Abel Tasman Drive yo‘li orqali amalga oshiriladi. Yodgorlik Port Tarakohedan o‘tgan joyda joylashgan bo‘lib, avtoturargohda joylashuv haqida ma’lumot beruvchi belgilar mavjud. Avtoturargohdan yodgorlikkacha piyoda besh daqiqalik yo‘l va yer rasman milliy bog‘ tarkibiga kirgani sababli, itlarni olib kirish taqiqlanadi.

## Izohlar

## Manbalar