open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tirik tugʻish

**Tirik tugʻish** - hayvonlarda nasl qoldirish xili. Tirik tugʻishda embrion ona organizmida rivojlanadi, odatda, yoʻldosh orqali bevosita uning hisobidan oziqlanadi va onadan birmuncha rivojlangan, tuxum poʻstidan xalos boʻlgan bola holida tugʻiladi. Tirik tugʻishning aksi, tuxum tugʻish hisoblanadi. Tirik tugʻish va tuxum tugʻish tarixiy oʻzaro bogʻliq; buning dalili sifatida tuxumdan Tirik tugʻish mavjudligini koʻrsatish mumkin. Tirik tugʻishda murtak urgʼochi organizm jinsiy yoʻllarida, bachadon (jinsiy yoʻllarning kengaygan qismi)da yoki jinsiy qinda rivojlanadi. Koʻpchilik hayvonlarda murtak sirtida murtak qobigʻi (xaltasi) hosil boʻladi. Ayrim boʻshliqlilar, chuvalchanglar, onixoforalar, baʼzi boʻgʻimoyoqlilar, ignaterililar, mollyuskalar, xordalilardan salplar, koʻpgina akulalar, lappak baliklar, baʼzi karptishlilar, qurbaqalar, toshbaqalar, kaltakesaklar va ilonlar, koʻpchilik sut emizuvchilar (yexidna, proyexidna, oʻrdakburundan tashqari) va odam uchun xosdir. Baʼzi oʻsimliklar ham tirik tugʻadi (yana qarang: Tirik tugʻuvchi oʻsimliklar).

## Manbalar
Tirkama

**Tirkama** — dvigatelsiz gʻaldirakli transport vositasi. Dvigatelli transport vositasi (avtomobil, traktor)ga tirkab ishlatiladi (nomi shundan). Oddiy va maxsus, bir, ikki va koʻp oʻqli turlari boʻladi. Oddiy 2 oʻkdi tirkama berk kuzov yoki bortli platforma bilan jihozlanadi. Maxsus tirkamaga muayyan yukni (masalan, paxtani) tashish uchun moslashtirilgan kuzov oʻrnatiladi. Uzun yuklar (trubalar, taxtalar va boshqalar) uchun maxsus 2 gʻildirakli (bir oʻqli) Tirkama ulamadan foydalaniladi. Bunday tirkama shatakchi mashinaga yukning oʻzi orqali tutashtiriladi. T. ga turli jihozlar (masalan, kompressor styalar)ni oʻrnatish ham mumkin. Oddiy bir oʻqli tirkamaning yuk koʻtaruvchanligi 2 t dan, ikki oʻqliniki 8 t dan oshmaydi; boʻlinmaydigan yirik yuklarni tashish uchun moʻljallangan T.niki —20—25 t. Tirkamalarning barchasi ye’ritish asboblari, gabarit chiroklari, tanish belgilari bilan taʼminlanadi.
Tirnoq

**Tirnoq**, changal — barmoqlarni himoya qiluvchi shoxsimon tuzilma. Odam, maymun va chala maymunlar barmoqlari uchida hosil boʻladi. T. barmoq bolishi ustidan chiqqan erkin qism, tana va iddizdan iborat. T. oʻrnining ildiz va chuqurcha bilan qoplangan qismi matritsa deyiladi, shu matritsa hujayralarining koʻpayishi tufayli T. uchiga qarab astasekin oʻsib boradi. T. bir kechakunduzda oʻrta hisobda 0,1—0,2&nbsp;mm oʻsadi; taxminan 100 kunda toʻliq yangilanadi. T. oʻsishi kishining yoshi, jinsi, organizmning umumiy holati va boshqa omillarga bogʻliq, mas., bolalar tirnogʻi kattalarnikiga nisbatan tezrok, yoki qishda yozdagidan sekinroq oʻsadi. Tirnoq 10–15&nbsp;mm, eni 10–17&nbsp;mm, qalinligi 0,30—0,37&nbsp;mm, ayollarda kichikroq va yupqaroq boʻladi. Sogʻlom kishining tirnogʻi bir oz boʻrtib chiqqan, silliq, tiniq va rangeizdir.

Suvda va quruqlikda yashovchilar tirnogʻi epidermis shoxeimon qavatining qalinlashuvidan hosil boʻladi. Chin T. koʻpchilik sudralib yuruvchilarga, barcha qushlarga va talaygina sut emizuvchilarga xos. T. harakatlanishda yordam beradi, shuningdek, himoya va hujum organidir. Ayrim sut emizuvchilar (mas., otlar)da koʻrinishi oʻzgargan T. — tuyoq bor.

T. kasalliklariga kislota, ishqor taʼsiri, shikastlanish, infeksiya (bakteriya, zamburutlar) va boshqa sabab boʻladi. Onixiya va T.ni oʻrab turgan toʻqimaning yalligʻlanishi — paronixiya koʻproquchraydi. Paronixiya T. atrofida paydo boʻlgan "sochiq"lar, moddalar almashinuvi kasalliklari, mas., qandli diabet, shikastlanishlar okibatida kelib chiqadi. Turli kasalliklarda T.ning rangi oʻzgarib, moʻrt, uvalanuvchan boʻlib qoladi. Trixofitiya, mikrosporiya, epidermofitiya, kandidoz, kal zamburugʻlari T.ning zamburugʻ kasalliklarini vujudga keltirishi mumkin. Surunkali infeksion kasalliklar — sil, moxov; teri kasalliklari — psoriaz, ekzema, nafas yoʻli (bronxoektaziya), yuraktomir, ichki sekretsiya va nerv sistemasi kasalliklarida ham T. da oʻzgarishlar kuzatiladi. Poyabzal tor boʻlib, oyoq barmoklarini qisishi, T.larning zarbdan shikastlanishi oqibatida T. ichga usadi, bunda T. bolishi yalligʻlanadi. T.da oʻzgarishlar roʻy berganda mutaxassis vrachga uchrashish lozim.
Tirozin

**Tirozin**, aaminor (ioksifenil)propi on kislota, C9HMNO3—kristall modda, DT, LT va D, LT shaklida boʻladi. DT ning suyuqlanish temperaturasi 310—314°, LT niki 290295°, D, LT niki 290295°. Tirozin 270°gacha qizdirilsa, dekarboksillanib teramin, ishqor bilan yaoksibenzoy kislota hosil qiladi. Deyarli barcha oqsillar tarkibiga kiradi. yaoksibenzaldegid va gippurat kislotadan sintezlab olinadi. Tirozin — almashinadigan aminokislota. Organizmda Tirozindan turli muhim moddalar sintezlanadi.

## Yana qarang

* Tiroksin
* Tireotrop gormon
Tiroksin

**Tiroksin**, (3,5,3’,5) tetrayodtirozin — odam va hayvonlarning asosiy tireoid gormoni. Qalqonsimon bez follikulalarida ishlanadi. Tirozin hosilasi. Tiroksin suvda va quruqlikda yashovchilar hamda baʼzi suyakli baliqlar (mas., kambala)da metamorfozni, issiq qonli hayvonlar va odamda moddalar almashinuvini, issiqlik ishlab chiqarilishi, toʻqimalarning oʻsishi va yangilanishini kuchaytiradi. Tiroksin sintezi va sekretsiyasini gipofizning tireotrop gormoni (TTG) boshqaradi. Qonda Tiroksin miqdori koʻpaysa, TTG ajralishi tormozlanadi va Tiroksin kam ajraladi. Tiroksin konsentratsiyasi kamayganda TTG ajralishi kuchayadi va Tiroksin muvozanati tiklanadi. Tiroksinning ajralishiga tashqi muhit omillari (travma  va stress), ovqat (yod) va boshqa ichki sekretsiya bezlari taʼsir etadi. Tiroksin muvozanati buzilishi turli kasalliklar (gipertireoz, gipotireoz, buqoq, kretinizm, miksedema) olib keladi.

Tiroksin gormoni aslida tiroid gormonining harakatsiz shakli hisoblanadi. Hujayralar va tana to'qimalariga kerak bo'lganda tiroksin gormoni uning faol shakli T3 gormoniga aylanadi. Ushbu T3 gormoni to'g'ridan to'g'ri tananing hujayralari va to'qimalariga ta'sir qiladi.

## Yana q.

* Qalqonsimon bez
Tirren dengizi

**Tirren dengizi** (, , , ) - Oʻrta dengizning bir qismi, yarim yopiq dengiz. Apennin yarim orol va Sitsiliya, Sardiniya, Korsika orollari oraligʻida joylashgan. Oʻrta dengizning boshqa qismlari bilan Korsika, Bonifacho, Sardiniya va Messina boʻgʻozlari orqali bogʻlangan. Maydoni 214 ming km². Eng chuqur joyi 3830 m ekanligi aniqlangan. Dengizning janubiy sharqida Lipari orollari joylashgan. Suvining temperaturasi yuza qismida yezda 22—24,5°, qishda 13—14°. Shoʻrligi 37,2—38,2%. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (bal. 0,5 m). Baliq ham ovlanadi. Yirik portlari: Neapol, Palermo, Kalyari (Italiya), Bastiya (Fransiya).
Tirsak

**Tirsak** — qad. uzunlik oʻlchov birligi. Uzatilgan qoʻl barmoqlarining uchidan tirsagigacha boʻlgan masofa. Tirsak kichkina (taxminan 0,5 m) va katta, yaʼni shoh T.(taxminan 81,28 sm)larga boʻlingan.
Tiruchchirappalli

**Tiruchchirappalli** - Hindistonning jan. qismidagi shahar, Tamilnad shtatida. Aholisi 712 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kaveri daryosi quyilish joyidagi transport yoʻllari tuguni. Metallsozlik, toʻqimachilik, koʻnteri, tamaki, oziqovqat sanoati korxonalari, energetika jihozlari zdi bor. Qimmatbaho toshlarga ishlov beriladi. Shahar yaqinidan slyuda, gips qazib olinadi. T. 10— 17-asrlarda Tamil davlati poytaxti boʻlgan. Shahar chetidagi qoyada 7-asrda qurilgan qalʼa va ibodatxonaayvonlar saqlangan.
Tisa

**Tisa** — Yevropadagi daryo, Ukraina, Vengriya, Serbiya va Chernogoriya hududlaridan (qisman Ukraina bilan Ruminiya va Vengriya bilan Slovakiya chegaralaridan) oqadi. Dunayning eng katta chap irmogʻi. Uzunligi 966&nbsp;km. Havzasining maydoni 157,1 ming km². Oʻrmonli Karpat togʻlari (Ukraina hududi)dan boshlanadi. Koʻp qismi Oʻrta Dunay tekisligidan oqadi. Qor va yomgʻirdan suv oladi, bahorda sersuv, yezda baʼzan toshadi. Suvi koʻpayganda quyi qismida suv sathi 4–5 m koʻtariladi. Oʻrtacha suv sarfi quyi qismida 810 m³/sek. Qish sovuq kelgan yillarda 1—2,5 oy muzlaydi. T.dan yogʻoch oqizishda (yuqori oqimida) va sugʻorishda foydalaniladi. Tisakarad shahrigacha (Vengriya) kema qatnaydi. T. boʻyida Xust (Ukraina), Tisafyured, Solnok, Seged (Vengriya) sh.lari joylashgan. T.da suv ombori, Tisalyok va Kishkere (Vengriya) gidrouzellari qurilgan.

## Manbalar
Arne Tiselius

**Tiselius Arne Vilgelm Kaurin** (1902.10.8, Stokgolm — 1971. 29.10, Upsala) — shved biokimyogari. Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1939-yildan). Upsala universiteti professor (1938-yildan), Biokimyo instituti direktori (1951-yildan). Tabiiy fanlar sohasidagi tadqiqotlar boʻyicha Shvetsiya davlat kengashi raisi (1946—50). Asosiy ilmiy ishlari adsorbsiya va elektroforez tadqiqotlariga oid. Adsorbsion xromatografiya usulini kashf etgan (1931 — 35) va undan foydalanib, tarkibida aminokislotalar, peptidlar, uglevodlar boʻlgan aralashmalarni sifat va miqdor jihatdan tahlil qilgan. Immunoelektroforez usuli bilan qon normal zardobining oqsil tuzilishini oʻrganishga asos solgan. Kimyo boʻyicha Nobel qoʻmitasi prezidenti (1960—71). Nobel mukofoti laureati (1948).

## Manbalar
Tiss

**Tiss** (Taxus) — zarnobdoshlar oilasiga mansub ignabargli, doim yashil, ikki uyli, kamdankam bir uyli oʻsimliklar turkumi. Ignabarglari ketma-ket joylashgan; toʻq yashil, yaltiroqboʻrtiqoʻzakli. Changchili boshoqchalari bitta, sharsimon. Qubbasi ham bitta; unda rezavor mevaga oʻxshash bir dona urugʻ boʻladi. 10 turi maʼlum. Yevropa, Kichik va Sharqiy Osiyo, Kavkaz, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda rezavor yoki chirimaydigan daraxt () oʻstiriladi. Tissning yogʻochi qizgʻishjigarrang, yaltiroq oʻzakli, mustahkam, qattiq, ogʻir, yaxshi silliqlanadi, smola yoʻli boʻlmaydi. Fanera tayyorlash, suv inshootlari qurish va mashinasozlikda ishlatiladi.
Tissagetlar

**Tissagetlar** (yunoncha, Thyssagetai) — antik davr mualliflari asarlarida qayd etilgan qadimgi qabilalar. Gerodot va boshqalarning guvogʻlik berishiga koʻra, Tissagetlar budinlar va savromapiardan Sharq va Shim.

Sharq tomonda, ulardan 7 kunlik masofadagi hududda yashaganlar. Tissagetlar oʻrmonlarda yashab, ovchilik bilan shugʻullanishgan, hayvon goʻshtlarini yeb, suyaklarini maʼbudlarga qurbonlik keltirishgan. Volgaorti, Uralning gʻarbiy tumanlari (Kama, Vyatka, Belaya, Chusovaya daryolari sohili boʻylab) ning oʻrmon zonasida yashashgan. Tissagetlarning Sharqiy Yevropaning shimolidagi qadimgi finugor qabilalari bilan qardoshligi haqida taxminlar mavjud.
Tit Flaviy Vespasian

**Tit Flaviy Vespasian** (Titus Flavius Vespasianus) (39—81) — Rim imperatori (79—81); flaviylar sulolasidan. Vespasianning oʻgʻli va vorisi. 73—79 yillarda Vespasianning taxtdoshi sifatida senatdagi aristokratlar oppozitsiyasi bilan kurash olib borgan. Imperator boʻlgach, senat bilan kelishib hokimiyatni boshqargan. 80-yilda Rimda sodir boʻlgan oʻlat va yongʻin, 79-yil 24 avgustda Vezuviy vulqonining otilishi (uning natijasida Pompeya, Gerkulanum va Stabiya sh.lari yoʻq boʻlgan) oqibatlarini tugatish hamda turli maqsadlar uchun tarqatiladigan sovgʻalar, tomoshalar va jamoat binolari qurilishi (Kolizey, Termalar qurilishi tugallangan va boshqalar) uchun katta mablagʻ sarflagan.
Tirsakli val

**Tirsakli val** — porshenli dvigatellar, nasoslar, kompressorlar, temirchilikpresslash mashinalari va boshqa qurilmalardagi krivoshipli mexanizmning aylanuvchi zvenosi. Bitta yoki bir nechta tirsakli (nomi shundan) hamda bir nechta oʻqdosh oʻzak boʻyinlari, har bir tirsagida 2 ta shcheka va 1 ta boʻyin boʻladi. Boʻyinlar oʻzak boʻyinlar va shatun boʻyinlarga boʻlinadi. Oʻzak boʻyin podshipnikka tayanadi, shatun boʻyinga shatun biriktiriladi. Shatun boʻyinlarning oʻqi Tirsakli val ning aylanish oʻqiga nisbatan biroz siljigan (narirokda) boʻladi. Porshenli mashinalar (mas., avtomobillar) da Tirsakli val tirsaklarining soni silindrlar soniga teng boʻladi.Tirsaklarning qanday tartibda joylashishi mashinaning ish sikliga, silindrlarning joylashishiga qarab belgilanadi. Tirsakli val uglerodli yoki legirlangan poʻlat yoki mustahkam choʻyandan yaxlit, quyma tarzda yoki bolgʻalash usulida yasaladi.
Tiruvanantapuram

**Tiruvanantapuram**, Trivandram — Hindistonning jan. qismidagi shahar, Malabar soxilida. Kerala shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 525 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning savdo va sanoat markazlaridan. Toʻqimachilik, yogʻochsozlik, rezinatexnika, kimyofarmatsevtika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Kauchuk va kopraga ishlov beriladi. Badiiy hunarmandchilikda fil suyagi, qora yogʻochdan turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet bor. T. qadimda Travankur rojaligining poytaxti boʻlgan. Turizm rivojlangan. T. yaqinidagi Tumbu ilmiy tadqiqot markazidan Hindistonning birinchi sunʼiy yoʻldoshi uchirilgan.
Titan (maʼnolari)

**Titan**:

* Titan (unsur) (Titanum), Ti – Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element.
* Titan (yoʻldosh) – Saturn sayyorasining eng katta yoʻldoshi, diametri taxminan
* Titan (qishloq) – Ummon Sultonligida joylashgan qishloqlardan biri.
Titan (yoʻldosh)

**Titan** — Saturn sayyorasining eng katta yoʻldoshi, diametri taxminan 5150 km, sayyoradan oʻrtacha uzoqligi 1,2 mln. km. Saturn atrofini taxminan 16 sutkada aylanib chiqadi. Titan Quyosh sistemasidagi kattaligi boʻiicha Yupiter yoʻldoshi Ganimeddan keyingi ikkinchi yoʻldosh. Massasi ancha katta (1,41023 kg) boʻlgani uchun Saturnning boshqa yuldoshlariga taʼsir etadi. Titan metan va ammiakdan iborat atmosferaga ega. 1655-yilda X.Gyuygens kashf etgan.
Titan rudalari

**Titan rudalari** — tarkibida sanoatda foydalanish uchun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq birikma va konsentratsiyalarda titan boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Asosiy minerallari: ilmenit (TYU2 43,7—52,8%), rutil, anataz va brukit (94,2—99%), leykoksen (62—98%), loparit (38,3—41%), titanit (33,7—40,8%), perovskit (38,7—58,9%), titanmagnetit. Titan rudalari magmatik, ekzogen va metamorfogen konlarga boʻlinadi. Magmatik konlar tarkibida 7—32% TiO2 boʻlgan oʻta asosli, asosli va ishqorli togʻ jinslari bilan bogʻliq. Qatlamli va tomirsimon shaklga ega xolxolli va yaxlit Titan rudalari uchraydi. Ularning tarkibida ilmenit bilan birga titanmagnetit va gematit xam mavjud. Yirik magmatik konlar Rossiya, Kanada, AQSH, Norvegiya, JAR va Hindistonda maʼlum. Titan rudalarining ekzogen konlari orasida: nurash poʻstidagi ilmenitli va rutilli (TYU2 3—30%); ilmenitning ellyuvialdellyuvialli va allyuvialli sochmalari (TYU2 0,5— 25%); ilmenit, leykoksen, rutilning (TiO2 0,5—35%) dengizqirgʻoq boʻyi (qad. va hozirgi) sochmalari hamda sirkon, monatsit va boshqa bor. Dengizqirgʻoqboʻyi sochmalari Titan rudalarining asosiy sanoat turidir. Ular qatlamli va linzasimon uyumlar koʻrinishida boʻlib, qalinligi bir necha oʻn m ga, uzunligi bir necha oʻn km ga, eni esa bir necha ming m ga yetadi. Yirik sochmalar Rossiya, Avstraliya, Hindiston, Braziliya, Yangi Zelandiya, Malayziya va ShriLankada maʼlum. Metamorfogen konlar orasida qumtoshlar leykoksen bilan (TiO2 8—10%); ilmenitmagnetitlilar amfibolitlarda (TYU2— 12,2%); rutillilar gneyslarda, xloritli slanetslarDa va boshqalarda farq qilinadi. Titan rudalarida, odatda, Ti dan tashqari Gʻe, V, Zr, TR, Sclar ham mavjud. Titan rudalarini boyitish uchun favitatsion va magnit separatsiyasi, flotatsiya qoʻllanadi. Titan rudalari titan metali va uning qotishmalarini olishda, boʻyoq, loklar tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol va Shimoliy Nurota toglarida ilmenit borligi aniqlangan.
Titan qotishmalar

**Titan qotishmalar** - tarkibida muayyan miqdorda legirlovchi elementlar [alyuminiy A1 (8%), molibden Mo(30%), vanadiy (V 16%), marganets Mp (8%), temir Gʻe (5%) va boshqa] boʻlgan titan asosidagi materiallar. Mustahkamligi yuqori, uncha zich emas. Kriogen temperatura (—250°S) dan yuqori (300—600°S) tralarda dengiz suvi va boshqa yemiruvchi muhitlarda zanglash (korroziya) va yemirilishga turgʻun. Antifriksion (ishqalanishga qarshi) xossalari past boʻlgani uchun Titan qotishmalardan tayyorlangan detallarning ishqalanuvchi sirtlarini moylab turishga toʻgʻri keladi. Titan qotishmalar samolyotsozlik, raketasozlik, energetika mashinasozligi, kemasozlik, kimyo sanoati va boshqa sohalarda ishlatiladi.
Titanlar

**Titanlar** — 1) yunon mifologiyasida xudolar, olti akauka va olti opa-singil (Uran va Geyaning farzandlari). Zevs boshliq Olimp xudolariga qarshi kurashda Titanlar magʻlubiyatga uchraydi va Tapmapra tashlanadi. Keyingi davrlarda yaratilgan afsonalarda Titanlarni gigantlar bilan tenglashtirishgan. Titanlarning bolalari va nabiralarini titanidlar (baʼzi hollarda Titanoidlar) deb ham ataganlar; 2) Kuchma maʼnoda Titanlar— favqulodda isteʼdodi bilan ajralib turadigan odamlar.
Titanmagnetit

**Titanmagnetit** - murakkab oksidlar sinfiga mansub mineral — tarkibida koʻp miqdorda TiO2 ning kattik, eritmasi boʻlgan magnetit turi, Fe(Fe3Q, Ti)2O4. Fe, Ti va V larning kompleks rudasi. Unda Fe 50—55%; Ti 8—12%; V—0,5% gacha boʻladi. Tabiatda ilmenitli komponentlari koʻp (37% gacha) boʻlgan magnetitlar — titanmaggemitlar juda koʻp tarqalgan. Titanmagnetitlarda Al3Q, V4Q, Cr3Q, Mp2Q va boshqa aralashmalar holida uchraydi. Oktaedrik kristallar, donador agregatlar, kora rangli massalar shaklida boʻladi. Qattikligi 5—5,5; zichligi 4,8—5,3 g/sm3. Titanmagnetit konlari, asosan, magmatik boʻlib, oʻta asosli jinslar, asosli va ishqorli tog jinslari bilan bogʻliq; sochmalarda gʻam uchraydi. Titanmagnetitning yirik konlari Rossiya, Hindiston, Kanada, AQSH va Norvegiyada mavjud. Titanmagnetitdan temir, titan, vanadiy olinadi (yana qarang Temir rudalari, Titan rudalari).
Titikaka

**Titikaka** — Markaziy And togʻlaridagi koʻl, Peru va Boliviya chegarasida. Janubiy Amerikada eng katta, Yer sharida eng yirik baland togʻ kuli (3812 m balandlikda). Maydoni 8,3 ming km². Uzunligi 150&nbsp;km, kengligi 70&nbsp;km, eng chuqur joyi 304 m. Kul urni tektonik soylik boʻlib, qirgʻoqlari egribugri, baʼzi joylari tik yon bagʻirli. Qamishzorlar bilan qoplangan. T.ga 45 ta dare va irmoklar kuyiladi, koʻldan Desaguadero daryosi oqib chiqib, Poopo koʻliga kuyiladi. Mart oyida suvi kupayib, may.—dek.da kamayadi. Qirgʻoqlari yaqinida suvi muzlaydi. T. — qad. suv havzasi qoddigʻi. Koʻldan baliq ovlanadi. Kema qatnaydi. Koʻl boʻyidagi eng yirik shahar va port — Puno (Peru). T.ning jan.sharqiy sohilida va orollarda indeyslarning qad. madaniy yodgorliklari saqlangan.
Titish mashinasi

**Titish mashinasi** (toʻqimachilikda) — paxta, jun, kanop, zigʻir va boshqa tolalarni yigirishga tayyorlash maqsadida xaschoʻp va nuqsonli tolalardan tozalash va yoyib yumshatish qurilmasi. Yigiruvchilik va tolali materiallarga dastlabki ishlov berishdagi texnologik qurilmalardan biri. Mas., paxta tolasini titish uchun moʻljallangan Titish mashinasi taʼminlash bunkeri, valik (joʻva) lar, titish organi (qoziqli baraban), panjara (kolosnik), ventilyator, toʻrli barabanlar, titkichsavagichdan iborat. Titiladigan tolalar uyumi taʼminlash bunkeriga solinadi, valiklar va taʼminlash silindrlari ularni qozikli barabanga bir xil qalinlikda uzatib turadi. Baraban aylanganda qoziklari tolalarni titadi, shunda xaschoʻp va nuqsonli tolalar asosiy massadan ajralib, kolosnik orqali chiqindilar kamerasiga tushadi. Ventilyator hosil qiladigan kuchli havo oqimi titilgan va tozalangan tolalarni toʻrli barabanlarga uzatadi. Bu yerdan tolalar qatlami titkichsavagichga oʻtadi. Bu yerda yana titilib va tozalanib, navbatdagi mashina (yigirish mashinasi)ga uzatiladi. Titish mashinasining ish surʼati tolalar uzunligi birligiga yoki tolalar massasi qatlamiga toʻgʻri keladigan zarblar bilan belgilanadi.
Josip Broz Tito

**TITO (Broz Tito) (Broz Tito) Iosip** (1892.25.5, Kumrovets, Xorvatiya — 1980. 4.5) — Yugoslaviya prezidenti (1953 yildan), YUSFR Prezidiumi raisi (1971 yildan), marshal (1943). 1915 yil harbiy asir sifatida Rossiyada boʻlgan. 1920 yil vataniga qaytib Yugoslaviya kompartiyasi (YUKP)ga aʼzo boʻlib kirgan. 1934 yildan YUKP rahbariyatida. 1935—36 yillarda Moskvada, Kominternda ishlagan. 1937 yil dekabrdan Yugoslaviyada YUKPni boshqargan; Yugoslaviya Kommunistlar soyuzi (YUKS) raisi (1966 yildan; 1940—66 yillarda bosh kotib). Yugoslaviyadagi xalq ozodlik urushi davri (1941 — 45)da Yugoslaviya xalq ozodlik armiyasi bosh qoʻmondoni. 1945 yil Yugoslaviya hukumati boshligʻi. 1948 yil SSSR va Yugoslaviya oʻrtasida davlatlararo va partiyalararo munosabatlar uzilgandan soʻng, T. oʻzining sotsialistik jamiyat qurish modelini ilgari surgan. Qarshilik koʻrsatish harakati rahbarlaridan biri boʻlgan.

## Manbalar
Konstantin Titov

**Konstantin Gerasimovich Titov** (1898.21.5, Gomel viloyati, Belorussiya — 1970.21.8, Toshkent) — pediatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1955), tibbiyot fanlari doktori (1939), professor (1941). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1944). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgach (1928), shu universitetda ordinator (1928—30), assistent (1930—34), dotsent (1934—38), Toshkent toʻqimachilik fabrikasiga kdrashli bolalar kasalxonasida (1938—40), Toshkent tibbiyot akademiyasi davolash va sanitariya fakulteti bolalar klinikasida kafedra mudiri (1940—68), Gematologiya va qon quyish ilmiy tadqiqot institutida ilmiy rahbar (1968—70). Asosiy ilmiy ishlari bolalar kasalliklari, ularning oldini olish va davolashga oid.
## Manbalar
* Leykozi u detey, T., 1954; Prakticheskoye i teoreticheskoye znacheniye issledovaniya retikuloendotelialnix kletok kostnogo mozga v klinike i eksperimente, T., 1958; Bolezn Botkina u detey, T., 1958.
Titaniya

**Titaniya** — Uran sayyorasining yirik yoʻldoshlaridan biri. Diametri 1580&nbsp;km, sayyoradan oʻrtacha uzokligi 435,9 ming km. Uran atrofini taxminan 9 sutkada aylanib chiqadi. T. orbitasining tekisligi Uran orbitasi tekisligi bilan deyarli perpendikulyar. T. yuzasida koʻplab kraterlar va tektonik yoriklar mavjud. 1787-yilda ingliz astronomi V. Gershel kashf etgan (yana qarang Sayyoralar yoʻldoshlari).
Titanit

**Titanit** — orolli silikatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Sa TiO[SiOJ boʻlib, Gʻe2Q, Gʻe3Q hamda 12% gacha (T.ning keylgauit xili), (Se, Y)2O3, Mn, Sn, Nb, Sg aralashma holida uchraydi. T. monoklin singoniyada kristallanadi. Zich prizmalar koʻrinishidagi yakka kristallar hamda donador agregatlar hosil qiladi. Rangi sariq, jigarrang, yashil baʼzan qora va qizgʻish boʻladi. Olmosdek yaltiraydi. Qattikdigi 5—6, zichligi 3,3—3,6 g/sm3. Titanit magmatik togʻ jinslarining keng tarqalgan aksessor minerali, odatda, ishqorli togʻ jinslarida, baʼzan metamorfik gneyslarda hamda gidrotermal hosilalarda uchraydi. Titanit titan olinadigan xom ashyodir.

## Manbalar
Titr

**Titr** (frans. titre — sifat, tavsif) — analitik kimyoda 1 ml eritmadagi erigan modda miqdori. Eritmaning normalligi, yaʼni 1 l eritmadagi erigan moddaning grammekvivalent miqdori bilan ifodalanadi.
Titr (maʼnolari)

**Titr**:

* Titr (frans. titre — sifat, tavsif) — analitik kimyoda 1 ml eritmadagi erigan modda miqdori.
* Titr (kinematografiya) (kinematografiyada) — filmlardagi yozuv.
Titr (kinematografiya)

**Titr** (kinematografiyada) — filmlardagi yozuv. Sarlavha, oraliq T.lari, shuningdek, kadr ichidagi T. (subtitr)larga boʻlinadi. Sarlavha T.larida kinostudiya va filmning nomi, chiqarilgan yili, uni yaratishda qatnashgan ijodkorlarning ism, familiyalari koʻrsatiladi. Oraliq T.larda film seriyasi, qismlari, novella yoki lavhaning nomi beriladi. Baʼzi filmlarda tushuntirish matnlari ham uchraydi. Kadr ichidagi T.dan esa chet el filmlaridagi replika va dialoglar tarjimasini berishda, shuningdek, oʻquv filmlarini tushuntirishda foydalaniladi. T.lar, ayniqsa, ovozsiz kino davrida muhim rol oʻynagan.
Titrimetrik analiz

**Titrometrik analiz** - aniqlanayotgan modda miqdorini shu modda bilan oʻzaro reaksiyaga kirishish uchun sarflangan reaktiv miqdoriga qarab aniqlashga asoslangan miqdoriy analiz usuli.Titrimetrik analizda kislota-asos, oksidlanish-qaytarilish, kompleks hosil qilish kabi kimyoviy reaksiyalarni ham aniqlash mumkin. Titrimetrik analizning barcha aniqlash usullarida titrlash ekvivalentlik nuqtasigacha, yaʼni standart titrlangan eritmaning miqdori reaksiya tenglamasiga muvofiq, modda miqdoriga qatʼiy ekvivalent boʻlgan paytgacha oʻtkaziladi. Shu sababli titrlash tugaganligini bildiruvchi indikatorlarning Titrimetrik analiz da ahamiyati katta.

Aniqlash usuliga koʻra, toʻgʻri (bevosita), qoldiqli, bilvosita va differensial titrimetrik analiz farqlanadi. Koldiqdi usul aniqlanadigan modda standart, titrlangan eritma bilan reaksiyaga kirishmaganda yoki reaksiyaga juda sust kirishganda qoʻllanadi. Bilvosita usulda modda standart titrlangan eritma bilan bevosita reaksiyaga kirishmaganda amalga oshiriladi. Differensial usul bir vaqtda 2 moddani aniqlashda qoʻllanadi.

Kimyoviy reaksiyalar jarayoniga qarab. Titrimetrik analiz:kislota-asos, oksidlanish-qaytarilish, kompleksometriya, cho'kmaga tushirish usullariga; titrlashning oxirgi nuqtasini indikatsiyalash usuliga koʻra, rangli indikator, potensiometrik, ampermetrik, konduktometrik titrlashga boʻlinadi.
Tiflopedagogika

**Tiflopedagogika** (yunoncha, typhlos koʻr va pedagogika) — defektologiyaning koʻr va zaif koʻruvchi bolalarni oʻqitish, tarbiyalash hamda ularni mehnatga tayyorlash masalalarini ishlab chiquvchi sohasi. Bolalarning aqliy va jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirishni, umumiy oʻrta maʼlumotga ega boʻlishlarini, hayot va mehnatga tayyorlashni maqsad qilib qoʻyadi. Tiflopedagogika koʻr va zaif koʻruvchi bolalar uchun taʼlimni takomillashtirish yoʻllarini, oʻquvtarbiya jarayonini tashkil etish metodlarini, maxsus maktab hamda maktabgacha muassasalar tuzilmasini, ularning taʼlimtarbiyasining tashkiliy shakllarini ishlab chiqadi. Tiflopedagogikaning eng muhim vazifasi bolalarda saqlanib qolgan koʻrish imkoniyatlaridan oʻqish jarayonida toʻgʻri foydalanish va uni rivojlantirish, koʻrish imkoniyatlarini saqlash uchun sharoit vujudga keltirish, taʼlimning texnika vositalarini qoʻllashdan iborat.

Tiflopedagogika umumiy va maxsus pedagogika, psixologiya, fiziologik optika, oftalmologiya, pediatriya, maktab gigiyenasi, oliy nerv faoliyati fiziologiyasi, tilshunoslik, tiflotexnika fani maʼlumotlariga suyanadi. Oʻzbekistonda 2002/03 oʻquv yili koʻrlar uchun 8 (1,4 ming oʻquvchi), zaif koʻradigan bolalar uchun 3(0,6 ming oʻquvchi) maktab ishladi.
Tiflotexnika

**Tiflotexnika** – koʻrlar, koʻzi ojizlar va koʻrkarlarni oʻqitish, mehnat faoliyatiga tayyorlash, ularga madaniymaishiy xizmat koʻrsatish, koʻzi ojizlarning koʻrish qobiliyatini kuchaytirish va tiklash uchun moʻljallangan maxsus asbobsozlik sohasi. Tiflotexnika oliy nerv faoliyati fiziologiyasi, oftalmologiya, koʻrish neyrofiziologiyasi, elektrofiziologiya, fiziologik optika, koʻrish gigiyenasi, ergonomika, umumiy, muhandislik va tibbiy psixologiya, tiflopedagogika, tiflopsixologiya, aloqa nazariyasi, elektronika, axborotlar nazariyasi va boshqa sohalarga asoslanadi. Elektron tiflotexnika narsalar, vizual jarayonlar va hodisalar toʻgʻrisida koʻrlarga obyektiv axborot beradi. Koʻrlar va koʻzi ojizlarning odatdagi kitob, jurnali, gazeta va boshqalarni „oʻqishlari“ uchun oddiy harflarni ovoz, taktil, taktiltitrama signallarga aylantirib beruvchi „oʻqish“ mashinalari ishlab chiqilgan. Maxsus apparatlar maktablar va boshqa bilim yurtlarida o'tkaziladigan laboratoriya ishlarida koʻr va koʻzi ojizlarning atrofdagi narsalar, jarayonlar va xodisalar toʻgʻrisida muayyan tasavvur olishlariga imkon beradi. Koʻrlarning koʻcha-kuyda moʻljal olishlarini osonlashtirish uchun tovush yoki taktil signalizatsiyali elektron asboblar yaratilgan, maxsus elektron hassalar ishlab chiqarilgan.

Koʻrlar va koʻrkarlarning yozishlari uchun L. Brayl tizimida turli asboblar va maxsus yozuv mashinkalari ishlab chiqarilgan. Koʻzi ojizlar uchun maxsus linzalar, proyeksion apparatura, oʻqish moslamalari, maktablardagi frontal mashgʻulotlar uchun berk tizimdagi televizion qurilmalar mavjud. Bunday vositalarning yangi turlarini ishlab chiqish borasida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda.

Koʻzi ojizlarning koʻrish qobiliyatini kuchaytirish va tiklash uchun turlituman optik asboblar yaratilgan. Koʻrlar va koʻzi ojizlarning mehnat faoliyatiga koʻmaklashish uchun ish unumdorligini oshirishga yordam beradigan, mehnat xavfsizligini taʼminlaydigan qurilmalar ishlab chiqarilgan. Tiflotexnika koʻz va qulogʻida kamchiliklar boʻlgan odamlarning hayot kechirishi va mehnat faoliyatini amalga oshirishi uchun juda muhim ahamiyatga ega.
Nikolay Tixonov

**Nikolay Semyonovich Tixonov** [1896.22.11(4.12), – Peterburg – 1979.8.2] – rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq shoiri (1974). Birinchi jahon urushi (1914—18), fuqarolar urushi (1918—20) va Ikkinchi jahon urushi (1941 – 45) qatnashchisi. SSSR Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi kotibi (1944-yildan). 20-yillarda „Serapion muridlari“ adabiy toʻgaragi ishtirokchisi. Ilk dostoni „Sami“ (1920). T. 20—30-yillarda Gruziya, Armaniston va Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat qilgan. Taassurotlari asosida „Vamberi“ (1925), „Dengizdan dengizgacha“ (1926), „Urush“ (1931) qissalarini, „Xavfli odam“, „Harbiy otlar“ (1927), „Abadiy tranzit“ (1934), „Koʻchmanchilar“ kabi hikoyalar va ocherklar kitoblarini (1931), „Kaxetiya haqida sheʼrlar“ (1935) toʻplamini yozgan. „Gruziya bahori“ turkum sheʼrlari (1948)da urushdan keyingi Kavkazning maftunkor tabiati, kishilarining tinch turmushi, xalkdar doʻstligi ifodalangan. Tinchlik uchun kurashuvchilarning xalqaro xarakatida koʻp yillar ishtirok etishi, Sharq va Gʻarb mamlakatlariga qilgan sayohatlari uning „Dust soyasi“ (1936), „Ikki oqim“ (1951), „Tinchlik tarafdorlarining ikkinchi umumjahon kongressida“ (1953) kabi turkum sheʼrlarida, „Oq moʻʼjiza“ (1956), „Yashil zulmat“ (1966) kabi qissalari hamda „Qoʻsh kamalak“ (1964) kitobida aks etgan. Asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan. Gʻafur Gʻulom, Oybek, Zulfiya va boshqa oʻzbek shoirlarining sheʼrlarini rus tiliga tarjima qilgan.

## Manbalar
Tixuana

**Tixuana** — Meksikaning shim. gʻarbiy qismidagi shahar. Quyi Kaliforniya shtatida, AQSH chegarasiga yaqin yerda. Aholisi 1,2 mln. kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dehqonchilik rnining savdo markazi. Oziq-ovqat, paxta tozalash, toʻqimachilik, sellyulozaqogʻoz sanoati korxonalari bor. AQSH bilan boʻladigan savdo markazi. Kurort shahar, turizm markazi.
Titsian

**Titsian** (asli Titsiano Vechellio, Tiziano Vecellio) (1476/77 yoki 1480-yillar, PyevediKadore, Venetsiya — 1576.27.8, Venetsiya) — italyan rassomi, Uygʻonish davri Venetsiya maktabining eng yirik namoyandasi. Oʻsmirlik davridan Venetsiyada. Jovanni Bellini ustaxonasida taʼlim olgan. Jorjone bilan yaqin boʻlgan, unga Venetsiyadagi binolarni devoriy rasmlar bilan bezashda yordam bergan (parchalari sakdangan). Asosan Venetsiyada, shuningdek, Paduya (1506), Mantuya (1536—37), Ferrara (1516— 23), Urbino (154244), Rim (154546) va Augsberg (1548,1550—51)da ishlagan. T. ijodida Uygʻonish davrining insonparvarlik gʻoyalari aks ettirilgan boʻlib, unint hayotbaxsh sanʼati serqirra, hayot voqealarini keng qamrovli qilib olishi, davrning dramatik voqealarini teran ochib berishi bilan ajralib turadi. Ilk asarlarida Jorjonening taʼsiri seziladi ("Iso va gunohkor ayol", "Iso va Magdalina", 1510-yillar boshi va boshqalar). 1510-yillar oʻrtalaridan Rafael va Mikelanjelo ijodini oʻrganganidan soʻng oʻzining mustaqil uslubini ishlab chiqdi: sokin va shodon obrazlari hayotbaxsh tuygʻularning yorqinligi, ichki nurlanganligi bilan alohida ahamiyatga ega ("Dunyoviy muhabbat va ilohiy muhabbat", taxminan 1515—16; "Flora", taxminan 1515; "Veneraning bayrami", 1518; "Tobutga qoʻyish", 1520 va boshqalar), diqqatini koʻproq monumental, koʻtarinki ruh va dinamika bilan ishlanadigan kompozitsiyalarga qaratgan ("Maryamning osmonga koʻtarilishi", taxminan 1515—18, SantaMariya Glorioza dei Frari cherkovida va boshqalar). Yakka va guruh portretlarida zamondoshlarini, ulardagi xislatlar (oʻziga ishonch, gʻurur, shubha, ikkiyuzlamachilik, yolgʻon va hokazo)ni oʻta sinchkovlik bilan tasvirlaydi, tasvirlanayotganlarning munosabatlari mohiyatini, holatdagi dramatizmni ayevsiz fosh qiladi, har bir obraz uchun oʻziga xos qiyofa, kiyim, holat, kompozitsiya, zamin tanlaydi: "Ippolito Medichi" (1532—33), "La bella" (taxminan 1536), "Papa Pavel III Alessandro va Ottavio Farneze bilan birga" (1545— 46), "Karl V" (1548) va boshqa

16-asr oʻrtalaridan T. ijodining soʻnggi davri boshlandi, bu davrda u rangtasvirda mahorat choʻqqisiga koʻtarildi, mifologik va liniy mavzular talqinida ham chuqur teranlikka erishdi: "Danaya" (1554), "Venera va Adonis" (1554), "Yevropaning oʻgʻirlanishi" (taxminan 1559), "Tobutga qoʻyish" (1559), "Tavba qilayotgan Mariya Magdalina" (1560-yillar), "Avliyo Sebastyan", "Isoga motam" (1573—76) va boshqa T. koʻplab dadil rangtasvir usuli bilan ajralib turuvchi rasmlar yaratgan, shakl va manzaralar ularda yengil, aniq, mayin nursoya keskinligida bajarilgan. T. rangtasvirda yaratgan erkin ishlash usuli jahon rangtasvirining keyingi taraqqiyotiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Turli davrlarda turli mamlakatlar rassomlari T. ijodiga muntazam murojaat qildilar, asarlarini sinchiklab oʻrgandilar (Veroneze, Tintoretto, N. Pussen, P. Rubens, D. Velaskes, Rembrandt, E. Delakrua, E. Mane va boshqalar).
Pavlo Tichina

**Pavlo (Pavel) Grigoryevich Tichina** [1891.15.(27).1, hozirgi Chernigov viloyati, Ukraina – 1967.16.9, Kiyev] – ukrain shoiri, davlat va jamoat arbobi. Ukraina Fanlar akademiyasi akademigi (1929), Ukraina Oliy Majlisi raisi (195359), SSSR Oliy Soveti Millatlar Soveti raisi oʻrinbosari (195462). 1918-yil „Quyoshli klarnetlar“ sheʼriy kitobi nashr qilingan. „Ukrainadan esgan shamol“ (1924), „Chernigov“ (1931), „Yagona oila tuygʻusi“ (1938), „Poʻlat va nafosat“ (1941) kabi sheʼriy toʻplamlarida vatanparvarlik va tinchlik motivlari ifodalangan. „Kotovskiy qilichi“ (1938), „Shevchenko va Chernishevskiy“ dostonlari (1939) muallifi. „Yengmoq va yashamoq“ (1942), „Doʻstni dafn etish“ (1943) sheʼr va dostonlari Ikkinchi jahon urushiga bagishlangan. Urushdan keyingi davrda dolzarb mavzudagi sheʼriy asarlar, bolalar uchun ertaklar hamda adabiyotshunoslik masalalariga oid maqolalar yozgan. „Tanlangan asarlari“ (1957,3 jildli) uchun T. G. Shevchenko nomidagi Ukraina Davlat mukofoti berilgan (1962). Ayrim sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Tif

**Tif** (yunoncha: tyhos – tutun, dud, eshushning xiralashuvi) – isitmalash, intoksikatsiya va eshushning xiralashuvi*bilan kechadigan oʻtkir infeksion kasalliklarning umumiy nomi. „Tif“ termini baʼzi koʻrinishlari oʻxshash, lekin kelib chiqishi har xil boʻlgan bir qancha yuqumli kasalliklarni bildiradi
Aleksandr Tishler

**Aleksandr Grigoryevich Tishler** [1898.14(26).7, Melitopol 1980] -teatr rassomi, grafik, haykaltarosh; Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Kiyev badiiy bilim yurtida taʼlim olgan (1912—17). T. asarlari majoziy obrazlari, bezakdorligi bilan ajralib turadi. T.ning "Ayol va aeroplan" kartinasi (1927), "Grajdanlar urushi" (1922—55), "Maxnochilik" (1922 — 65), "Fashizm" (1966—68) turkumlari, kichik shakldagi haykallari bor. T. oʻzbek teatr dekoratsiyasi sanʼatiga ham hissa qoʻshdi: Hamza teatrida "Muqanna" (1943), opera va balet teatrida "Karmen" operasi (1943—44) va boshqa

## Manbalar
Tishli birikma

**Tishli birikma**, shlitsali birikma — ariqchalari (oʻyiklari) va unga moye tishlari (chiqiqlari) boʻlgan ikki detal (val) birikmasi. Tishlarning shakliga qarab, toʻgʻri yonli, evolventali, mayda tishli (uchburchak); ish sharoitiga koʻra, qoʻzgʻaluvchan (sirpanuvchan) va qoʻzgʻalmas xillarga boʻlinadi. Tishli birikma avtomobil va stanoklarning uzatmalar qutisida, reduktor va boshqa mexanizmlarda ishlatiladi.
Tishli kitlar

**Tishli kitlar** () – kitlarning kenja turkumi. Tanasining uzunligi 1,2–20 m. Tishli kitlar tishsiz kitlaraan 1—240 tagacha tishi boʻlishi bilan farq qiladi. Burun teshigi bitta. Bosh suyagining yuz qismi asimmetrik boʻlib, pastki jagʻ kalla suyagidan kalta, uning oldingi qismi harakatsiz birikkan. Tishli kitlarning asosiy moʻljal olish (chamalash) usuli – exolokatsiya. Eshitish va tovush organlari yaxshi rivojlangan. Exolokatsiya va eshitish orqali oʻzaro bogʻlanadi, ozigʻini topadi va suv ostida moʻljal oladi. Tishli kitlar murakkab tovush signallaridan ham foydalanadi. 74 turi va 4 oilasi: kashalotlar, oʻtkir tumshuqlilar, daryo delfinlari, delfinlar bor. Koʻpchiligi gala boʻlib yashaydi. Deyarli hamma dengiz va okeanlarda tarqalgan. 2—6 yoshda jinsiy yetiladi. Baliq, bosh oyokli mollyuskalar va qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Baʼzi turlari ovlanadi. Kashalot, kosatka, oq biqinli delfin va boshqalarning yogʻi, spermatseti hamda goʻshtidan foydalaniladi. Koʻpgina turlarining soni keskin kamaygan. Bir qancha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Tishli uzatma

**Tishli uzatma** — aylanma harakatni ilgarilama harakatga yoki aksincha aylantirib beradigan, yo boʻlmasa, aylanma harakat uzatadigan 3 zvenoli mexanizm. Uning 2 zvenosi qoʻzgʻaluvchan tishli gʻildirak (shesternya) dar (yoki shesternya va reyka)dan iborat boʻlib, qoʻzgʻalmas zveno (korpus) bilan aylanma yoki ilgarilama harakat uzatuvchi juftlikni hosil qiladi. Tishli uzatmaning silindrik, konussimon, gipoid, toʻlqinsimon va boshqa shaklli turlari boʻladi. Koʻpgina mashina va mexanizmlarda tashqi ilashishli, yaʼni tishlari tashqi sirtiga oʻyilgan Tishli uzatma, kamdankam hollarda ichki tishlashishli (gʻildiraklardan birining ichiga tishlar oʻyilgan) Tishli uzatma ishlatiladi.

Kichik va oʻrtacha tezliklarda, ochik, holda yoki tezliklar qutisida ishlashi uchun toʻgʻri tishli; oʻrtacha va yuqori tezliklarda, muhim uzatmalarda foydalanish uchun qiyshiq tishli; ogʻir ishlarni bajaradigan mashinalarda katta moment va quvvatlarni uzatish uchun shevron tishli; evolventa ilashishli; barcha muhim konussimon Tishli uzatmalar uchun doiraviy tishli gʻildiraklardan foydalaniladi.

Tishli uzatma mexanik uzatmaning eng samarali va keng tarqalgan turi. Ular juda kichik kVt dan bir necha ming kVt gacha quvvatni amalga, grammning bir necha ulushidan 10 MN (1000 t kuch) gacha aylanma kuchni uzatishda qoʻllanadi. Tishli uzatma boshqa uzatmalarga qaraganda ixcham, f.i.k. yuqori, koʻpga chidamli, valga kam yuk tushishi bilan farq qiladi. Ish vaqtida shovqin chiqarishi va tayyorlashda yuqori aniqlik talab qilinishi, tishlarning sinishi, toliqib yemirilishi, yeyilishi va boshqa omillar Tishli uzatmaning kamchiligi hisoblanadi. Tishli uzatma oddiy bir pogʻonali uzatma koʻrinishida va bir necha uzatmadan iborat birikma koʻrinishida mashinalarga oʻrnatib yoki alohida agregat tarzida ishlatiladi (yana qarang Differensial mexanizm, Planetar uzatma, Reduktor).
Tishli gʻildirak

**Tishli gʻildirak**  - bir valdan ikkinchi valga harakat uzatish uchun moʻljallangan detal; tishli uzatmaning asosiy detali. Silindr yoki konussimon sirtlarga tishlar kesilgan diyekdan iborat. Bir Tishli gʻildirak tishlari ikkinchi Tishli gʻildirak tishlari bilan ilashib harakat uzatadi. Tishli gʻildirak termik yoki kimyoviytermik ishlov berilgan legirlangan poʻlat, plastmassa, yogʻoch, tekstolitdan tayyorlanadi. Silindrik, evolventa, sikloidal va boshqa shakllarda yasaladi. Silindrik Tishli gʻildirak tishlari tashqi va ichki boʻladi. Tishlar toʻgʻri vintsimon, shevron va qiyshiq qilib yasaladi. Tishli gʻildirak shesternya deb ham ataladi. Mas., reduktorsozlikda tishlar sonidan qatʼiy nazar kichik Tishli gʻildiraklar shesternya, kattalari gʻildirak deyiladi. Mashina, asbob, apparat, hisoblagich va boshqa mexanizmlarda turli shakllardagi Tishli gʻildiraklar ishlatiladi.

## Manbalar
Tishsiz kitlar

**Tishsiz kitlar**, moʻylovli kitlar () — kitlar kenja turkumi. Tishlari tugʻilmasdan oldin yoʻqolib ketadi (nomi ham shundan). Ular oʻrnida yuqorigi jagʻlarda "kit moʻylovi" deb atalgan uzun (20—450 sm li) shoxeimon plastinkalar (360— 800 ta) rivojlanadi. Plastinkalardagi qillar oʻzaro tutashib, sizdiruvchi toʻr apparat (elak) hosil qiladi. Oziq (mayda umurtqasizlar, plankton organizmlar, mayda baliqlar va boshqalar) shu toʻrdan sizilib oʻtadi. Tumshugʻi ustida burun teshigi joylashgan. Boshi simmetrik tuzilgan, uzun tumshuq (rostrum) hosil qiladi. Pastki jagʻlar bosh qutisidan uzunroq, yon tomonlari bukilib, yuqori jagʻlarni oʻrab oladi. Tishsiz kitlar hozirgi sut emizuvchilarning yirigi (mas., koʻk kitning uz. 33 m, ogʻirligi 160 t gacha). Tishsiz kitlar 3 oila (silliq kitlar, yoʻl-yoʻl kitlar, boʻz kitlar) 10—11 turga ajratiladi. Okeanlarda keng tarqalgan, tropik okeanlarda, odatda, uchramaydi. Muntazam migratsiya qilib turadi. Koʻpchilik Tishsiz kitlar 3—5 ta hayvonlardan iborat kichik tuda boʻlib yashaydi. Tishsiz kitlar ga grenlandiya kiti, janub kiti, boʻz kit, bukri kit, finval, seyval, koʻk kit va boshqa kiradi. Koʻplab ovlash natijasida (yogʻi, moʻylovi sanoatda ishlatiladi) Shimoliy Atlantikada Tishsiz kitlar deyarli qolmagan. Hozirgi Tinch okean va Janubiy yarim shardagi dengizlarda uchraydi. 1957-yildan Grenlandiya kiti, janub kiti va boʻz kitlar, 1967-yildan esa koʻk kitni ovlash man etilgan. 5 turi Tabiatni muhrfaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Tish toshi

**Tish toshi** — tishlar sirtidagi sargʻish yoki kulrang (kashandalarda jigarrang, hatto qoramtir) qatlam. Milk ustida va milk ostida, tish buynida hosil boʻlib, tish koronkasi ildizini, ayniqsa, tish ovqat chaynashda ishtirok etmasa (tish kovak bulsa) hamda tish toʻgʻri parvarish qilinmasa, tishning butun yuzasini qoplab olishi mumkin. Tish toshi tusatdan paydo boʻlmaydi. Dastlab tishda oqimtir karashlar kuzga tashlanadi, ular kuchgan epiteliy, ovqat qoldiklari, bakteriya va shilliq moddalardan tashkil topadi, tishni tugri tozalab yuvganda yoki kattiqroq ovqat chaynaganda osonlik bilan koʻchib tushishi mumkin. Tish toshi tishning ichki yuzasini qoplab emal qismiga singib ketadi, uni koʻchirish ancha qiyin. Baʼzan bolalar va oʻsmirlar tishi boʻynida kukimtir qatlam (hoshiya) paydo boʻladi. U tish emaliga birikib ketganligi uchun kuchirib olish juda qiyin, bunga, asosan, tish emaliga mikroorganizmlar kirishi sabab buladi. Tishdagi yumshoq karashlar uz vaqtida davolanmasa, unga ohak tuzlari oʻtirib, Tish toshi ga aylanadi. Tish toshi astasekin milkni ezib qoʻyadi; bunda milk qonaydi, qichishadi, ogʻizdan qoʻlansa hid keladi, yiring ajralib, milk shilliq pardasining yalligʻlanishi (gingivit)ga, shuningdek, parodontozga sabab boʻlishi mumkin.

Tish toshi tish toʻqimalariga zararli taʼsir etmaydi. Uni faqat vrach olib tashlaydi (maxsus asbob yoki ultratovush apparati yordamida).

Tish toshi paydo boʻlishining oldini olish uchun ovqatni normal chaynash (hamma tishlar bilan), suvi qochgan non, suxari, sabzi, olma yeb turish, kasal tishlarni davolatish; yoʻq tishlar oʻrnini tuldirish (yasama tishlar bilan), yalliglangan milkni davolatish lozim. Ovqatdan soʻng ogʻizni chayqash, vaqtvaqti bilan stomatolog vrach koʻrigidan oʻtib turish lozim.
Tish chirishi

**Tish chirishi**, tish kariyesi – tish qattiq toʻqimalarining zararlanishi; tish emali (dentin)ning astasekin yemirilib, kovak hosil boʻlishi. Bolalarda koʻp uchraydi. Koʻpincha bolalarning birinchi katta jagʻ tishlari (oltinchi tish) chiriydi. Tish chirishi ovqatlanish tarzining buzilishi; xamir ovqat va shirinliklarga ruju qilish; ovqat tarkibida kaliy, fosfor va vitaminlar yetishmasligi, shuningdek, ovqatda hoʻl meva va sabzavotlar boʻlmasligi hamda tishlarni notoʻgʻri parvarish qilish oqibatida paydo boʻlishi mumkin. Bolalar tishining chirishiga homilador ayollarning ovqatlanish rejimi, bolani notoʻgʻri ovqatlantirish va boshqa maʼlum darajada taʼsir etadi. Ichimlik suv tarkibida ftor kam boʻlgan joylarda bu kasallik koʻp uchraydi (asosan, bolalarda). Ogʻir infeksion kasallik bilan ogʻrigan bolalarda, ayniqsa, ularning balogʻatga yetish davrida (xususan, qizlarda) Tish chirishi tez avj olib ketadi. Tish chirishi koʻpincha homiladorlikda ham kuzatiladi, chunki bu davrda homila skeleti shakllanishi uchun zarur boʻlgan kaltsiyga talab oshishi natijasida ona organizmida ichki sekretsiya bezlari faoliyati va moddalar almashinuvining buzilishi kabi fiziologik oʻzgarishlar roʻy beradi.

Tish chirishi sezilarsiz boshlanadi. Dastlab tish emali xiralashib, gʻadirbudurlashadi, oqish yoki sargʻimtir dogʻ paydo boʻladi (qarang: Tish); keyinchalik bu joy yumshab qoladi, bu — yuza Tish chirishi deyiladi; bunda tish choʻtka bilan tozalanganda, shirin, nordon narsalar yeyilganda ogʻriydi. Chirigan tish kovagi astasekin chuqurlashib, emaldan dentinga oʻtadi, ana shunda oʻrta Tish chirishi kelib chiqadi, oʻtkir kechganda mexanik, kimyoviy yoki issiqsovuq taʼsirida bir oz ogʻriq paydo boʻladi. Tish chirishi jarayoni dentin toʻqimasining ichiga utishi natijasida pulpa ustida yumshab yupqalashgan dentin qoladi; bunda chirigan tish kovagiga ovqat kirishi (issiq, sovuk, suv va boshqa taʼsir etishi) bilan kuchli ogʻriq paydo boʻlib, taʼsirot yoʻqolganda darrov toʻxtaydi; bu — chuqur Tish chirishi deb ataladi. Agar oʻz vaqtida davo qilinmasa, mikrob tishning yumshoq toʻqimasi (pulpa)ga kirib, uni yalligʻlantiradi — pulpit vujudga keladi; borabora tish ildizi atrofidagi toʻqimalar ham yalligʻlanishi mumkin, Tish chirishi ni stomatolog vrach davolaydi. Tish kovagini tozalab plombalanadi.

Oldini olish uchun organizm ehtiyojiga zarur mineral tuzlar (ayniqsa, kaltsiy, fosfor), vitaminlar, yogʻlar, uglevodlar va hokazoga boy ovqatlar yeb turish, ovqatlanish rejimiga rioya qilish, ogʻiz boʻshligʻini sogʻlom saqlash kerak.

## Manbalar

   tish kariesini oldini olish uchun har doim ovqatdan keyin tishlarni yuvish lozim.
Roman Tkachuk

**Roman Denisovich Tkachuk** (1932.31.8—1994.9.1, Moskva) — aktyor, rejissor Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). 1953—58 yillar Turkiston harbiy okrugi drama teatrida, 1958—65 yillar rus akademik drama teatrida, 1965-yildan Moskva Satira teatrida ishlagan. Sahnada yaratgan Prisipkin ("Qandala"), Klim Samgin ("Boʻmboʻsh qalb tarixi"), Bolaganov ("Oltin buzoqcha"), Raskolnikov ("Jinoyat va jazo"), Hidoyatxon ("Maysaraning ishi"), Todoros ("Yolgʻonchi darkor"), Azamat ("Nomaʼlum kishi"), Samed ("Romeo, mening qoʻshnim"), Chasovnikov ("Dengiz") kabi obrazlari bilan tanilgan. "Ajoyib qotishma" (V.Kirshon), "Oy sonatasi" (A.Tur), "Yolgʻonchi darkor" (D.Psafas) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

## Manbalar
Tlaskala

**Tlaskala** – Meksikalat shtat. Maydoni 3,9 ming km². Aholisi 962,6 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi – Tlaskala sh. Meksika togʻligining janubida joylashgan. Relyefi bal. 2000—4000 mli vulkanik platodan iborat. Shtatning janubi-sharqida Malinche soʻngan vulkani (4461 m) bor. Iqlimi togʻ tropik, qurgʻoqchil iklim, yillik yogʻin 600&nbsp;mm chamasida. Oʻrtacha va oylik tralar 10—12° dan 16—18° gacha. Kserofit oʻsimliklar oʻsadi. T. iqtisodiy jihatdan nisbatan qoloq shtatlardan. Qishloq xoʻjaligida makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, sabzavotlar ekiladi, echki va qoʻy boqiladi. Transport yoʻli orqali Mexiko va Puebla sh.lari bilan bogʻlangan.
Tmk22

**TMK22** (Toshkent, Moskva, Kuba nomlari bosh harflaridan) – oʻrtapishar pomidor navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutida Oʻzbekiston, Rossiya va Kuba olimlari hamkorligida Xeyns va L178 navlarini chatishtirib yaratilgan (Ye. Yermolova, V. F. Pivovarov, S.T,Pessova, G. I. Klenova, 1986). Duragaylarning 1-2-avlodi sinovlari va tanlash Toshkentda, 3-avlodini sinash Kubada, 4-7-avlodi sinovlari Toshkentda oʻtkazilgan. Tupi, shoxlanishi oʻrtacha, balandligi 65—70 sm, mevasi yirik (120—145 g), choʻziq yumaloq, yuzasi silliq, pusti va eti qattiq, rangi qizil, tashishga chidamli. Tupida uzoq, turib qolsa ham sifati buzilmaydi. Tarkibida quruq modda 5,6%, qand 3,2%, C vitaminni 27&nbsp;mg %.

Urugʻi issiqxonalarda fevral 3-dekadasida sepilib, koʻchati Toshkent viloyatida aprel 2-dekadasidan mayning 2-dekadasigacha 90x25 yoki 110x70x20 sm sxemasida ekiladi. Urugʻi unib chiqqach mevasi 120-125 kunda pishadi. Hosildorligi 450—700 s/ga. 1990-yilda davlat reyestriga kiritilgan. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari, Qirgʻiziston, Tojikistonda ekiladi. Uzoq masofalarga tashishga chidamli.
Tmutarakan

**Tmutarakan** — Taman yarim oroldagi Taman stanitsasi yaqinidagi qad. rus shahri. 8—9-asrlarda T. oʻrnida Xazar xokonligita. tobe boʻlgan Tamatarxa qishlogʻi joylashgan. Xazar xoqonligi 965-yil Kiyev knyazi Svyatoslav Igorevich tomonidan tormor etilgach, Tamatarxa oʻrnida T. vujudga kelgan. U bu yerda tashkil topgan Tmutarakan knyazligining siyosiy markazi boʻlgan. T. yirik savdo shahri sifatida rus knyazliklari, Shimoliy Kavkaz xalklari va Vizantiya bilan siyosiy va iqtisodiy aloqalar olib borgan. T.da kasoglar, greklar, alanlar, ruslar va armanlar yashagan. 10-asrda T. gʻishtdan ishlangan mustahkam mudofaa devori bilan oʻrab olingan. 1023-yil T.da xukmronlik qilgan knyaz Mstislav Vladimirovich Bogoroditsa cherkovini qurdirgan. 12-asrda polovetslar (qipchoklar) zarbalari ostida T.ning rus yerlari bilan aloqasi uzilgan. T.da arxeologik qazish ishlari 19-asrdan 20-asr oʻrtalarigacha olib borilgan.