Guru Dat

**Vasant Kumar Shivashankar Padukone** (, 1925-yil 9-iyul—1964-yil 10-oktabr) — **Guru Dat** nomi bilan tanilgan hind kino rejissyori, prodyuseri, aktyori, xoreograf va yozuvchisi edi. 2012-yilda u CNN telekanalining „Osiyoning eng yaxshi 25 aktyori“ qatoriga kiritilgan. Dat oʻzining badiiy mahorati, xususan, yaqindan suratga olish, yorugʻlik va melanxoliya tasvirlaridan foydalanishi uchun maqtovga sazovor boʻlgan. U jami 8 ta hind filmiga rejissyorlik qilgan, ulardan bir nechtasi xalqaro miqyosda mashhurlikka erishgan. Bunga Time jurnalining 100 ta eng zoʻr filmlar roʻyxatiga kirgan *[[Pyaasa]]* (1957) hamda *[[Kaagaz Ke Phool]]* (1959), *[[Chaudhvin Ka Chand]]* (1960) va *[[Sohib Bibi Aur Ghulom]]* (1962) kiradi. Hind kinosidagi eng zoʻr filmlar qatoridan joy olgan.

## Yoshligi
Guru 1925-yil 9-iyulda Hindistonning hozirgi Karnataka shtatidagi Padukone shahrida Chitrapur Sarasvat Brahminlar oilasida tugʻilgan. Bolalikdagi baxtsiz hodisadan keyin uning ismi **Gurudatta Padukonega** oʻzgartirildi. Uning otasi Shivashanker Rao Padukone direktor va bankir edi; onasi Vasanti, oʻqituvchi va yozuvchi edi. Dat oʻzining erta bolaligini Bhovanipore, Kolkata shahrida oʻtkazgan va bengal tilida ravon gapirgan. Uning bir singlisi bor edi — hind rassomi Lalita Lajmi va 3 ta ukasi Atma Ram (rejissyor), Devi (prodyuser) va Vijay. Xuddi shunday, uning jiyani Kalpana Lajmi ham taniqli hind kinorejissyori, prodyuseri va ssenariy muallifi edi; va uning ikkinchi amakivachchasi Shyam Benegal rejissyor va ssenariy muallifi. U shuningdek, Amrita Raodan ikki marta olib tashlangan ikkinchi amakivachcha, bobosi va Dat ikkinchi amakivachchalari edi.

## Faoliyati

### Erta martabasi
1942-yildan boshlab Almora shahridagi Uday Shankarning raqs va xoreografiya maktabida tahsil oldi, lekin 1944-yilda kompaniyaning yetakchi xonimi bilan aloqasi borligi toʻgʻrisidagi mish-mishlardan keyin ketadi. U yerdan Kalkuttadagi (hozirgi Kolkata) Lever Brothers zavodida telefon operatorida ishga joylashadi.
Amakisi unga oʻsha yilning oxirida Punedagi Prabhat kino kompaniyasi bilan 3 yillik shartnoma boʻyicha ish topguniga qadar Dat qisqa muddat Bombeydagi ota-onasiga qaytib keldi. Bir vaqtlar etakchi ishlab chiqarish kompaniyasi oʻzining eng yaxshi isteʼdodi V. Shantaramning ketishini allaqachon koʻrgan edi, u oʻsha paytda Rajkamal Kalamandir deb nomlangan oʻzining ishlab chiqarish kompaniyasini ishga tushirgan edi.  Aynan Prabxatda Dat oʻzining umrboqiy doʻstlari boʻlib qoladigan ikki kishi bilan uchrashdi — aktyorlar Rehman va Dev Anand, ikkinchisi esa keyinchalik Datning rejissyorlik debyutini suratga olishda davom etadi. 1945-yilda Dat Vishram Bedekarning „*Laxrani*“ (1945) filmida Lachman rolini ijro etdi, u kichik rolni ijro etdi. 1946-yilda u PL Santoshining Dev Anand aktyorlik debyutini qilgan *[[Xum Ek Xayn (film, 1946)|Hum Ek Hain]]* filmida rejissyor yordamchisi boʻlib ishlagan va raqslarni xoreografiya qilgan.
Uning Prabhat bilan shartnomasi 1947-yilda tugasa-da, Datning onasi uni kompaniya bosh direktori Baburao Pay bilan mustaqil yordamchi sifatida ishga joylashtirdi. Ammo u baʼzi sabablarga koʻra yana ishsiz qoladi. Dat deyarli 10 oy ishsiz qoldi va oilasi bilan Bombeydagi Matungada qoldi. Bu vaqt ichida Dat ingliz tilida yozish qobiliyatini rivojlantirdi va ingliz tilidagi mahalliy haftalik *[[Hindistonning Illustrated Weekly|The Illustrated Weekly of India]]* jurnali uchun qisqa hikoyalar yozadi.

### Yutuqlari
1947-yilda Prabxat bilan oʻtkazgan vaqtlari muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Dat Bombeyga koʻchib oʻtdi va u yerda oʻsha davrning ikki yetakchi direktori bilan ishladi: *Qizlar maktabida* Amiya Chakravarti (1949); va Gyan Mukherji „Bombay suhbatlari“ (Bombay Talkies) filmi, *[[Sangram (1950 film)|Sangram]]* (1950) filmlarida suratga tushdi. Taxminan oʻsha paytda Dev Anand Datga oʻzining yangi kompaniyasi Navketanda direktor boʻlib ishlashni taklif qildi. Prabxatdagi vaqtlarida, ikkalasi ham sanoatda yangi boʻlganlarida, Anand va Dat, agar Dat kinorejissyor boʻlsa, Anandni oʻzining qahramoni sifatida yollashi va agar Anand film yaratadigan boʻlsa, Datdan foydalanishi haqida kelishuvga erishdilar. uning direktori sifatida. Ushbu vaʼdani bajarib, duet ketma-ket ikkita super-xit filmni suratga olishdi.
Birinchidan, Anand Datni *[[Baazi (1951 film)|Baazi]]* filmi uchun yolladi (1951), Anandning oʻzi filmda rol ijro etdi va Datning rejissyorlik debyutini nishonladi. Oʻzining axloqiy jihatdan noaniq qahramoni, haddan tashqari sirena va soya yoritgichi bilan film Hollywoodning 1940-yillardagi noir film janriga hurmat boʻldi va Bollywoodda keyingi oʻn yillikda noir janrini belgilab berdi. Muvaffaqiyat qozongan „*Baazi*“ filmidan keyin „*Jaal*“ (1952) filmini suratga oldi, shuningdek, Dat rejissyori va Anand rolini ijro etgan va yana kassada muvaffaqiyat qozongan.
Dat *[[CID (1956 film)|CID]]* (1956) filmini suratga oldi, Anand esa rol ijro etishni davom ettirdi. Datning oʻlimidan soʻng Anand „U yosh yigit edi, tushkunlikka tushgan suratlarni yaratmasligi kerak edi“, dedi. Dat va Chetan Anand (Anandning katta akasi) oʻrtasidagi ijodiy tafovutlar kelajakdagi hamkorlikni qiyinlashtirdi. 
Keyingi loyihasi uchun Dat „*[[Baaz (film, 1953)|Baaz]]*“ (1953) filmida rejissyorlik qildi va rol ijro etdi. Film kassada unchalik yaxshi natija bermagan boʻlsa-da, u keyingi filmlarda yaxshi oʻynagan Guru Dat jamoasi deb nomlanuvchi jamoani birlashtirdi. Jamoa tarkibiga Dat tomonidan kashf etilgan va murabbiylik qilgan turli rejissyorlar kirdi, jumladan: Jonni Uoker (aktyor-komediyachi), VK Merti (kino operatori), Abrar Alvi (yozuvchi-rejissyor), Raj Xosla (yozuvchi), Vahida Rehman (aktrisa) va boshqalar.
Datning keyingi filmlari esa blokbasterlar edi: 1954-yilda *[[Aar Paar]]*; 1955-yilda *[[janob va xonim '55]]*; *[[CID (1956 film)|CID]]* keyin 1956-yilda *[[Sailaab (film, 1956)|Sailaab]]* va *[[Pyaasa]]* 1957-yilda. Dat ushbu besh filmdan uchtasida bosh rolni ijro etdi.
1959-yilda CinemaScope-da ishlab chiqarilgan birinchi hind filmi Datning *[[Kaagaz Ke Phool]]* filmi chiqdi. Yangilikka qaramay, *Kaagaz* — aktrisani sevib qolgan mashhur rejissyor (Dut rolini oʻynagan) haqida (Vohida Rehman oʻynagan, Datning haqiqiy sevgisi) — kassada qattiq umidsizlikka uchradi. Shundan soʻng uning studiyasidan keyingi barcha filmlar rasman boshqa rejissyorlar tomonidan boshqarildi, chunki Dat oʻz nomini kassa uchun noaniq deb hisobladi. Bu Dat tomonidan ishlab chiqarilgan yagona film boʻlardi, u kassada halokatga uchragan va Dat Rs dan ortiq yoʻqotgan. Rs-17 crore, oʻsha davr standartlari boʻyicha katta miqdor edi.
1960-yilda Dat jamoasi M. Sodiq rejissyorlik qilgan va Dat Vaxida Rehman va Rehman bilan birga bosh rolni ijro etgan *[[Chaudhvin Ka Chand|Chaudhvin Ka Chandni]]* chiqardi. Film kassalarda katta muvaffaqiyatlarga erishdi va Datning *Kaagazdagi* yoʻqotishlarini qoplagan. Filmning „Chaudhvin Ka Chand Xo“ nomli treki maxsus ranglar ketma-ketligida boʻlib, Guru Datni rangli koʻrish mumkin boʻlgan yagona vaqtdir.
1962-yilda uning jamoasi „Sohib Bibi Aur G'ulom“ filmini chiqardi, bu film uchun Filmfare eng yaxshi rejissyor mukofotini qoʻlga kiritgan Datning protégesi Abrar Alvi rejissyori boʻlgan juda muvaffaqiyatli film boʻldi. Filmda ikkinchi darajali rollarda Rehman va Vahida Rehman bilan birga Dat va Mina Kumari ishtirok etdi.
1964-yilda Dat Xrishikesh Mukherji rejissyori boʻlgan „*[[Sanjh Aur Savera]]*“ filmida Meena Kumari bilan rol ijro etdi. 1964-yil oktyabr oyida vafotidan keyin uning bir nechta filmlarni toʻliqsiz qoldi. U K Asifning „*[[Sevgi va Xudo|Sevgi va xudo]]*“ (Love and God) filmida bosh rolga tayinlangan, ammo film yillar oʻtib qayta tiklanganida uning oʻrnini Sanjeev Kumar egallagan. U „*[[Baharen Phir Bhi Aayengi]]*“ filmida prodyuserlik va bosh rolni ijro etish uchun moʻljallangan edi, lekin uning oʻrniga Dharmendra bosh rolni egalladi va 1966-yilda uning jamoasining soʻnggi prodyuseri sifatida chiqarilgan film.

## Shaxsiy hayoti
1953-yilda Dat *Baazi* (1951) filmini yaratish paytida tanishgan taniqli ijrochi qoʻshiqchi Geeta Roy Chowdhuri (keyinchalik Geeta Dat) bilan turmush qurishgan. Er-xotin turmush qurish uchun oiladagi koʻplab qarshiliklarni yengishgan. Nikohdan soʻng, 1956-yilda ular Mumbaydagi Pali Xilldagi bungalovga koʻchib oʻtishdi. Ularning Tarun, Arun va Nina ismli uchta farzandi bor. Guru va Gita vafotidan keyin bolalar Guruning akasi Atma Ram va Gitaning ukasi Mukul Royning uylarida oʻsgan.
Dat baxtsiz oilaviy hayot kechirgan. Atma Ramning soʻzlariga koʻra, u „ishda qatʼiy intizomli, ammo shaxsiy hayotida mutlaqo intizomsiz“ edi. U koʻp chekdi va ichdi va toq soatlarni oʻtkazdi. Datning aktrisa Vahida Rehman bilan munosabatlari ham ularning nikohiga qarshi ishlagan. Oʻlimi paytida u Geetadan ajralgan va yolgʻiz yashagan. Gita Dat 1972-yilda 41 yoshida spirtli ichimliklarni haddan tashqari isteʼmol qilganidan natijada jigar zarar koʻrdi. soʻng vafot etdi.

## Oʻlimi
1964-yil 10-oktyabrda Dat Bombeydagi Pedder yoʻlidagi ijaraga olgan kvartirasida oʻz toʻshagida oʻlik holda topildi. Aytishlaricha, u spirtli ichimliklar va uyqu tabletkalarini aralashtirib yuborgan. Uning oʻlimi oʻz joniga qasd qilish yoki shunchaki tasodifiy dozani oshirib yuborish boʻlishi mumkin. Agar birinchisi rost boʻlsa, bu uning uchinchi oʻz joniga qasd qilishga urinishi boʻlardi.
Datning oʻgʻli Arun oʻlimni baxtsiz hodisa deb hisobladi. Dat ertasi kuni aktrisa Mala Sinha va aktyor Raj Kapur bilan oʻzining *[[Baharen Phir Bhi Aayengi]]* filmi uchun rangli filmlar suratga olishni muhokama qilish uchun uchrashuvlarni rejalashtirgan edi. Arunning soʻzlariga koʻra: „Otamning uyqusi buzilgan va boshqa odamlar kabi uyqu tabletkalarini ichgan. Oʻsha kuni u mast boʻlib, haddan tashqari dozada tabletkalarni qabul qilgan va bu uning oʻlimi bilan yakunlangan. Bu haddan tashqari spirtli ichimliklar va uyqu tabletkalarining halokatli kombinatsiyasi edi.“
Oʻlimi vaqtida Dat yana ikkita loyihada ishtirok etdi — „*Piknik*“, aktrisa Sadhana rolini ijro etdi; rejissyor K. Osifning „*Muhabbat va xudo“* dostoni. *Piknik* tugallanmagan boʻlib qoldi va ikkinchisi yigirma yil oʻtgach, butunlay qayta suratga olinganligi sababli chiqarildi, Sanjeev Kumar bosh rolda Datni almashtirdi.

## Merosi

### Muvaffaqiyati

Oʻzining kino loyihalari hayotiyligi haqidagi umumiy eʼtiqoddan farqli oʻlaroq, Dat koʻp yoki kamroq tijoriy jihatdan muvaffaqiyatli filmlar yaratdi. Yillar davomida uning loyihalari tijorat tabiati uning ijodiy intilishlari bilan oʻzaro kelishuvga erishdi. *CID*, *Baazi*, *Pyaasa*, *Kaagaz Ke Phool*, *Chaudhvin Ka Chand* va *Sohib Bibi Aur Ghulom* kabi filmlar hind kinosidagi birinchi turdagi filmlar edi.
Dat tomonidan ishlab chiqarilgan, kassa falokati deb hisoblangan yagona film *[[Kaagaz Ke Phool]]* boʻlib, u hozirda kult klassikasi hisoblanadi. *Kaagaz Ke Phoolning* DVD diskidagi qoʻshimcha funksiya Datning hayoti va ijodiga bagʻishlangan 4-kanalda ishlab chiqarilgan „*Guru Datni qidirishda*“ nomli uch qismli hujjatli filmga ega.
U Raj Kapur, Mehbub Xon va Bimal Roy bilan birga 1950-yillarning oʻrtalari va 1960-yillarning oʻrtalarida badiiy va tijorat muvaffaqiyatidan biri boʻldi. Uning akasi Atma Ram 1969-yilda *[[Chanda Aur Bijli]]* rejissyorligini unga bagʻishladi.

### Faxrlari
Dat oʻz tasavvurini yorugʻlik va soyaga nisbatan ishlatgan rejissyor sifatida tanilgan, oʻzining taʼsirchan tasvirlari va hikoyalarida bir nechta tematik qatlamlarni toʻqishning ajoyib qobiliyati.
*[[Kaagaz Ke Phool]]* ham, *[[Pyaasa]]* ham barcha davrlarning eng zoʻr filmlari qatoriga kiritilgan, shuningdek, 250 dan ortiq xalqaro kinotanqidchilar va rejissyorlar ishtirokidagi soʻrovnomada *[[Koʻrish va tovush|Sight & Sound]]* jurnalining 2002-yilgi „Eng yaxshi filmlar soʻrovi“ga kiritilgan. 2005-yilda *Pyaasa* Time jurnalining „Barcha vaqtlardagi 100 ta film“ roʻyxatiga kirdi. 2010-yilda Dat CNN telekanalining „Barcha davrlarning eng yaxshi 25 Osiyo aktyorlari“ roʻyxatiga kiritilgan.
Dat tasvirlangan pochta markasi 2004-yil 11-oktabrda India Post tomonidan chiqarilgan. 2011-yil 10-oktyabrda Dat haqidagi Doordarshan hujjatli filmi namoyish etildi. 2021-yilda yozuvchi Yosir Usmon u haqida „*Guru Dat: tugallanmagan hikoya*“ nomli biografik kitobini nashr etdi.

## Filmografiyasi

## Mukofotlari

## Bibliografiyasi
* 
* 
* 
* 

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *Guru Dat, 1925-1965: Monografiya*, Firoz Rangunvalla, Hindiston milliy kino arxivi, Govt. Hindiston, 1973-yil.
* *Mening oʻgʻlim GuruDat*, Vasanti Padukone, Hindiston, *The Imprint* and Screen jurnallarida, 1979—2004-yil aprellarida seriyalashtirilgan.
* *Nanna maga Gurudatta*, Vasanti Padukone, Kannada, Manōhara Granthamāle, Dharvad, Hindiston, 1976, 120pp.
* *Guru Dat, inconnu hors de l’Inde pratiquement un grand cinéaste encore*, Anri Micciollo, Films sans Frontières, 1984-yil.
* *Profillar, Hindistondan beshta kino ijodkorlari*, Shampa Banerji. Kinofestivallar direksiyasi, Milliy kino taraqqiyot korporatsiyasi, 1985-yil.ISBN  .
* *Qora va oq rangda: Hollywood va Guru Datning melodramasi*, Darius Kuper, Seagull Books, 2005-yil. ISBN  .
* *Sizning Guru Dat: Buyuk hind kinoijodkorining samimiy maktublari*, Nasrin Munni Kabir, Luster Press, Roli Books, 2006. ISBN  .
* *Guru Dat bilan oʻn yil: Abrar Alvining sayohati*, Sathya Saran. 2008-yil, Pingvin, .

## Havolalar
* 
* Website dedicated to Guru Dutt — Biography, Filmography & more 
* 
* Review of Ten Years with Guru Dat: Abrar Alvi’s journey
* Interview with Dev Anand
* Interview with Guru Datʼs cameraman, V. K Murthy
* Urbain Bizot, ''Thirst and Mourning''