Genotsid konvensiyasi

**Genotsid jinoyatining oldini olish va jazolash toʻgʻrisidagi konvensiya (CPPCG)** yoki **Genotsid konvensiyasi** genotsidni jinoyat deb hisoblaydigan va ishtirokchi-davlatlarni uning taqiqlanishini taʼminlashga majburlaydigan xalqaro shartnomadir. Bu genotsidni jinoyat sifatida nomlash uchun birinchi huquqiy hujjat va 1948-yil 9-dekabrda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining uchinchi sessiyasida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan bir ovozdan qabul qilingan inson huquqlari toʻgʻrisidagi birinchi shartnoma Konvensiya 1951-yil 12-yanvarda kuchga kirgan va 2021-yil holatiga koʻra 152 ta davlat ishtirokchi boʻlgan.

Genotsid konvensiyasi asosan Ikkinchi Jahon urushiga javoban ishlab chiqilgan boʻlib, unda Xolokost kabi vahshiyliklarni uyushtirilgan va tegishli tavsif yoki qonuniy taʼrif yoʻq edi. 1944-yilda fashistlar tomonidan bosib olingan Yevropa va arman genotsidini tasvirlash uchun „genotsid“ atamasini kiritgan polshalik-yahudiy huquqshunos Rafael Lemkin uni xalqaro huquqda jinoyat sifatida tan olish uchun kampaniya olib bordi. Bu 1946-yilda Bosh Assambleya tomonidan genotsidni xalqaro jinoyat sifatida tan olgan va uning sodir etilishining oldini olish va jazolash uchun majburiy shartnoma tuzishga chaqiruvchi muhim rezolyutsiya bilan yakunlandi. Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo davlatlar oʻrtasidagi keyingi muhokamalar va muzokaralar natijasida CPPCG paydo boʻldi.

Konvensiya genotsidni „milliy, etnik, irqiy yoki diniy guruhni toʻliq yoki qisman yoʻq qilish maqsadida qilingan beshta harakat“ sifatida belgilaydi. Bu beshta qilmish: guruh aʼzolarini oʻldirish, ularga ogʻir jismoniy yoki ruhiy zarar yetkazish, guruhni yoʻq qilishga moʻljallangan turmush sharoitlarini oʻrnatish, tugʻilishning oldini olish va bolalarni guruhdan majburan olib chiqish. Jabrlanuvchilar tasodifiy emas, balki haqiqiy yoki taxminiy guruhga aʼzoliklari tufayli nishonga olinadi. Konvensiya uni amalga oshirishda ishtirok etish, urinish yoki undash uchun jinoiy javobgarlikka tortadi. Aʼzo davlatlarga genotsid bilan shugʻullanishi taqiqlangan va bu taqiqning bajarilishini taʼminlashga majburdirlar. Jinoyatchilarning barchasi xususiy shaxslar, davlat amaldorlari yoki suveren immunitetga ega boʻlgan siyosiy rahbarlar boʻlishidan qatʼi nazar, sudga tortilishi kerak.

CPPCG ham milliy, ham xalqaro darajada qonunga taʼsir koʻrsatdi. Uning genotsid taʼrifi Xalqaro Jinoyat Sudi kabi xalqaro va gibrid tribunallar tomonidan qabul qilingan va bir qancha mamlakatlarning ichki qonunchiligiga kiritilgan. Uning qoidalari keng tarqalgan odat huquqini aks ettiruvchi va shuning uchun ular ishtirokchi boʻlishidan qatʼi nazar, barcha davlatlar uchun majburiy hisoblanadi. Xalqaro sud (ICJ) ham xuddi shunday qarorga keldiki, Konvensiya asosidagi tamoyillar genotsidga qarshi qatʼiy meʼyor boʻlib, hech bir hukumat uni buza olmaydi. Genotsid toʻgʻrisidagi konvensiya ICJning rohingya genotsidi ishi va 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi bilan bogʻliq tortishuvlar kabi xalqaro sud jarayonlariga olib keladigan nizolarni koʻrib chiqish uchun majburiy yurisdiksiyaga ruxsat beradi.

## Genotsidning taʼrifi
Konvensiyaning 2-moddasida genotsid degan tushuncha berilgan

3-modda Konvensiyaga muvofiq jazolanishi mumkin boʻlgan jinoyatlarni belgilaydi:

Konvensiya arman genotsidi va Holokostga oʻxshash harakatlarni noqonuniy deb eʼlon qildi.

Konvensiyaning birinchi loyihasi siyosiy qotilliklarni oʻz ichiga olgan edi, lekin SSSR boshqa baʼzi davlatlar bilan bir qatorda oʻxshash siyosiy qarashlarga yoki ijtimoiy mavqega ega boʻlgan guruhlarga qarshi harakatlar genotsid boʻlishini qabul qilmadi, shuning uchun bu shartlar keyinchalik olib tashlandi va siyosiy, diplomatik murosaga erishildi.

Dastlabki loyihalarda genotsid kontsepsiyasiga madaniy vayronagarchilik aktlari ham kiritilgan, biroq bunga sobiq mustamlakachi davlatlar qarshilik koʻrsatgan. Lemkin genotsid kontsepsiyasining bir qismi va ajralmas qismi sifatida koʻrgan bunday xatti-harakatlar keyinchalik koʻpincha madaniy genotsid sifatida muhokama qilinadi (bu atama xalqaro huquqda ham mustahkamlanmagan). 2021-yil iyun oyida Xalqaro jinoiy sud boshqa tan olingan genotsid harakatlari bilan bir qatorda madaniy vayronagarchilik genotsid jinoyati niyatini tasdiqlovchi dalil boʻlishi mumkinligi boʻyicha yangi koʻrsatmalar chiqardi.

## Partiyalar

2021-yil may holatiga koʻra, Genotsid konvensiyasining 152 ta davlatlararo ishtirokchisi bor. Eng oxirgisi Mavrikiy, 2019-yil 8-iyulda qoʻshildi. Bir davlat, Dominikan Respublikasi shartnomani imzolagan, lekin ratifikatsiya qilmagan. 44 davlat konvensiyani na imzolagan, na ratifikatsiya qilgan.

Konvensiya loyihasini ishlab chiqishda oʻz delegatlari bilan muhim rol oʻynaganiga qaramay, Qoʻshma Shtatlar 1988-yilgacha — imzolash uchun ochilganidan toʻliq qirq yil oʻtgach — aʼzo boʻldi va buni faqat agar u ayblangan boʻlsa, mamlakatni jazolashni istisno qiladigan shartlar bilan qabul qildi. Bu AQSh qonunlarini bekor qilishi mumkin boʻlgan har qanday xalqaro hokimiyatga Amerikaning shubha bilan qarash anʼana bor edi. Konvensiyani AQSH ratifikatsiya qilishiga senator Uilyam Proksmirning saylovoldi tashviqoti sabab boʻlgan, u 1967—1986-yillar oraligʻida har kuni Senatga shartnomani qoʻllab-quvvatlash uchun murojaat qilgan.

### Rezervasyonlar

#### Prokuraturadan daxlsizlik
Bir necha partiyalar milliy hukumatning roziligisiz genotsid uchun taʼqib qilishda imtiyoz beradigan shartlar toʻgʻrisidagi konvensiyani ratifikatsiya qilish shartini qoʻydilar:

#### Oʻzini oʻzi boshqarmaydigan hududlarga qoʻllash

Bir necha davlatlar konvensiya oʻzini-oʻzi boshqarmaydigan hududlarga nisbatan qoʻllanishi kerakligini hisobga olib, ushbu moddaga qarshi chiqdi:

*  Albaniya
*  Belarussiya
*  Bolgariya
*  Vengriya
*  Mongoliya
*  Myanma
*  Polsha
*  Rumaniya
*  Rossiya
*  Ukraina

Bu mamlakatlarning muxolifatiga oʻz navbatida:

*  Avstraliya
*  Belgiya
*  Braziliya
*  Ekvador
*  Xitoy
*  Niderlandiya
*  Shri Lanka
*  Buyuk Britaniya

## Sud jarayoni

### Qoʻshma Shtatlar

Konvensiya kuchga kirgandan soʻng BMTga genotsid boʻyicha qoʻyilgan birinchi ayblovlardan biri qora tanli amerikaliklarga nisbatan munosabat bilan bogʻliq edi. Fuqarolik huquqlari Kongressi 237 betlik petitsiya loyihasini ishlab chiqdi, unda 1945-yildan keyin ham Qoʻshma Shtatlar yuzlab nohaq oʻlimlar, qonuniy va qonundan tashqari, shuningdek, genotsid deb taxmin qilingan koʻplab boshqa suiisteʼmollar uchun javobgar boʻlgan. Qora tanlilar jamiyati rahbarlari va faollar Uilyam Patterson, Pol Robeson va WEB Du Bois 1951-yil dekabr oyida BMTga ushbu petitsiyani taqdim etishdi. Shartnoma maqsadini suiisteʼmol qilish sifatida rad etildi.

### Sobiq Yugoslaviya
Genotsid konvensiyasini buzgan birinchi davlat va tomonlar *Bosniya va Gersegovinaga qarshi* Serbiya va Chernogoriya hamda koʻplab bosniyalik serb rahbarlari edi. Xalqaro Sud 2007-yil 26-fevralda oʻz hukmini taqdim etdi. Bu Serbiyani Bosniya urushi paytidagi genotsidda bevosita ishtirok etgan degan ayblovdan ozod qildi. Xalqaro tribunalning xulosalari genotsid voqealariga oid ikkita ayblovni, jumladan 1992-yilda Bosniyadagi munitsipalitetlarda etnik tozalash kampaniyasini, shuningdek 1995-yildagi Srebrenitsa qirgʻini boʻyicha sud hukmlarini koʻrib chiqdi, unda sud „Bosniyalik serb kuchlari genotsidni sodir etgan. Srebrenitsadagi 40 000 bosniyalik musulmonlar yoʻq boʻlib ketish uchun moʻljallangan … sud palatasi jinoyatlarga tegishli nom, genotsid bilan ishora qiladi...“. Biroq, 1992-yildagi etnik tozalashlar uchun qoʻllaniladigan individual sudlovlar taʼminlanmagan. Bir qator mahalliy sudlar va qonun chiqaruvchi organlar bu voqealarni genotsid mezonlariga javob bergan deb topdi va ICTY „Dolus Specialis“ ning harakatlari va yoʻq qilish niyatini qanoatlantirdi deb topdi.. Lekin Belgrad 1995-yildagi Srebrenitsa genotsidining oldini olmagani va oʻz majburiyatlarini bajarish uchun genotsidda ayblangan shaxslarni sud qilmagani yoki ICTYga topshirmagani uchun Genotsid konvensiyasining I va VI moddalariga asosan, xususan, general Ratko Mladichga nisbatan xalqaro huquqni buzgan deb qaror qildi.

### Myanma
Myanma 2016 va 2017-yillarda 800 000 ga yaqin rohinjalar qoʻshni Bangladeshga qurol bilan qochib ketganidan soʻng Rakxayn shtatidagi Rohinjalar jamoasiga qarshi genotsidda ayblangan, ularning tugʻilgan qishloqlari muntazam ravishda yoqib yuborilgan. Xalqaro sud 2018-yilda Myanmadagi rohinjalarni genotsiddan himoya qilishni soʻrab birinchi sirkulyarni chiqardi Myanmaning fuqarolik hukumati 2021-yil 1-fevralda harbiylar tomonidan agʻdarildi. Harbiylar genotsidning asosiy aybdori sifatida koʻrilganligi sababli, davlat toʻntarishi ICJga yana bir qiyinchilik tugʻdiradi.

### Ukraina Rossiya qarama-qarshiligi
2022-yil fevral oyida Rossiya boshqa sabablar qatori rusiyzabon ukrainlarni genotsiddan himoya qilish uchun harakat qilganini daʼvo qilib, Ukrainaga bostirib kirdi. Bunga javoban Ukraina Genotsid toʻgʻrisidagi konvensiya boʻyicha sudga murojaat qilib, Rossiya noqonuniy bosqinni oqlash uchun genotsid daʼvosidan suiisteʼmol qilayotganini daʼvo qildi. 16-mart kuni ICJ Rossiyaning Ukrainadagi harbiy amaliyotlarini zudlik bilan toʻxtatishi kerakligi haqidagi muvaqqat farmoyish chiqardi.

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish

* Tams, Kristian J.; Berster, Lars; Shiffbauer, Byorn (2014). *Genotsid jinoyatining oldini olish va jazolash toʻgʻrisidagi konventsiya — Sharh*, CH Bek / Nomos / Xart nashriyoti,
* Xenxem, Ralf J.; Chalfont, Pol; Berens, Pol (Muharrirlar 2007). *Genotsidning jinoiy qonuni: xalqaro, qiyosiy va kontekstual jihatlar*, Ashgate Publishing, Ltd., , bet. 98
* 
* Uilyam Shabasning kirish yozuvi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro huquq audiovizual kutubxonasi tarixiy arxividagi Genotsid konventsiyasi boʻyicha protsessual tarix eslatmasi