open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bradikardiya

**Bradikardiya** (yunoncha bradys — sekin va kardia — yurak) — yurak qisqarishlarining sekinlashishi, yurakning sekin (1 min. da 60 dan kam) urishi. Sogʻlom kishilarda (masalan, sportsmenlarda) ham kuzatiladi, koʻproq yurakning ayrim kasalliklari (yurak blokadasi, sinus tugun kasalliklari va boshqalar) belgisi boʻlishi mumkin. Och yurish, baʼzi zaharlanishlar, yurak glikozidlarini suiisteʼmol qilish ham bradikardiyaga sabab boʻladi. Badikardiyani bartaraf etish uchun eng avval uni keltirib chiqargan kasallik davolanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braziliya yassitogʻligi

**Braziliya yassitogʻligi** — Janubiy Amerikaning sharqiy qismidagi toglik, 3° dan 35° gacha j.k.lar oraligʻida. Asosan Braziliyada, qisman Urugvay, Paragvay va Argentinada joylashgan. Koʻp qismining usti tekis boʻlib, balandligi 200–900 m. Sharqiy va jan.sharqiy yon bagʻirlari Atlantika okeani sohilidan tik koʻtarilgan (Bandeyra togʻi, 2890 m). Shim.da Amazonka, shim.gʻarbda va jan.da LaPlata payettekisliklariga qiyalanib tushadi. Arxey va proterozoyning kristalli va metamorfik jinslaridan tuzilgan boʻlib, fundament tekisliklari koʻrinishida chiqib qolgan. Foydali qazilmalardan temir va marganes rudalari, boksit, oltin, olmos, togʻ billuri, toriy, uran va boshqa uchraydi. Iqlimi katta qismida subekvatorial va tropik, jan.da subtropik. Jan.gʻarbdan shim.sharqqa yanvarning oʻrtacha temperaturasi 22° dan 29° gacha, iyulniki 12° dan 25° gacha ortib boradi. Bir yilda 1400–2000&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Dare koʻp. Eng yiriklari: Araguaya, SanFransisku, Parnaiba. Ular serostona, sharsharali. Gidroenergiya resurelariga boy. Shim.gʻarbi va sharki nam tropik oʻrmonlar, markazi butazor savanna. Jan.sharqi subtropik oʻrmonlar va savannalar bilan qoplangan. Kofe, kakao, kokos palmasi oʻstiriladi, paxta, shakarqamish, banan, maniok va boshqa yetishtiriladi. Braziliya yassitogʻligit.da Iguasu milliy parki bor.

## Manbalar
Brayl yozuvi

**Brayl shrifti** - boʻrtma nuqtalardan iborat shrift. Koʻzi ojizlar oʻqish va yozishi uchun moʻljallangan. L. Brayl tomonidan yaratilgan. Brayl shrifti asosida 6 nuqtani turli vaziyatda uygʻunlashtirish yotadi. Ixtirochi lotin alifbosidagi harflar tartibini qabul qilgan. Alifboning oldingi harflarini belgilash uchun 6 nuqtaning yuqori va oʻrta nuqgalaridan (rasmga q.) foydalanilgan. Keyingi harflarni belgilash uchun qoʻsh nuktalar chapdan, soʻng chap va oʻngdan, undan keyin oʻngdan qoʻshilgan. Mazkur belgilar bilan oʻzbekkirill va oʻzbeklotin harflari ham ifodalangan. 6 nuqganing turli holatdagi uygʻunlashuvidan sonlar, tinish belgilari, matematika, kimyo va nota belgilarini ham ifodalash mumkin.

Brayl shriftida dastlabki kitob Fransiyada 1837-yil chop etilgan. Oʻzbekkirill alifbosi ifodalangan Brayl shriftida oʻzbek yozuvchilaridan A. Qodiriy ("Oʻtgan kunlar") va V. Gʻafurov ("Vafodor") asarlari nashr qilingan. BRAK (rus. brak — nuqsonli) (ishlab chiqarishda) — davlat standartlari, texnik shartlar, etalonlar va shahrikga toʻgʻri kelmaydigan mahsulot. Brayl asosan tuzatib boʻladigan va tuzatib boʻlmaydigan turlarga boʻlinadi. Mahsulotni texnologik qayta ishlash natijasida uning nuqsonlariga barham berish mumkin boʻlsa, bunday mahsulottuza tib boʻladigan brayl, mahsulotning nuqsonini tuzatish qiyin va iqtisodiy jihatdan nomaqbul deb topilsa, bunday mahsulot tuzatib boʻlmaydigan brayl deyiladi va undan ishlab chiqarish chiqindisi sifatida foydalaniladi. Brayl korxonalarda mahsulot va pul hisobida ifodalanadi. Oʻzbekiston korxonalarida brayl mahsulot zavodning texnik nazorat boʻlimlarida hisobga olinadi va tekshiriladi. Bundan tashqari import tovarlarning mamlakat miqyosida (bojxona nazorati, davlat standarti va sertifikatsiyalash markazi) ham sifat nazorati olib boriladi. Mavjud meʼyorlarga javob bermaydigan tovar (mahsulot)lar brayl deb topiladi va isteʼmoldan chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brakeraj

**Brakeraj** (rus. brakdan), mol nazorati — tovarning sifati, bezatilishi va transportbop qilib oʻralishi, belgilangan standart yoki shartnoma shartlariga moye kelishini tekshirish. B. maxsus davlat tashkilotlari (rasmiy tovarshunoslar) yoki hakam brokerpar tomonidan bajariladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brakonidlar

**Brakonidlar** (Braconidae) -napdaqanotlipar turkumiga mansub foydali (entomofag) hasharotlar oilasi. Tanasining uzunligi 5–15&nbsp;mm. Qornining dastlabki 3 boʻgʻimi (segmenti) kalta, baʼzan birinchisi bir oz uzunroq. Oyoqlari, odatda ixcham, boldirida pixi bor, oʻtirgʻich yoki poyasimon qorinli; 2—3boʻgʻimlari oʻzaro harakatsiz birikkan. Qattiq qanotlilar, tangaqanotlilar, tengqanotlilar turkumi vakillarida parazitlik bilan hayot kechiradi. Brakanidlarning koʻpgina turlari qandalalar, qoʻngazlar, kapalaklar, arrakashlar, chumolilar va pashshalarning ichki parazitidir. Voyaga yetgan  gul nektari yoki soʻruvchi hasharotlarning chiqindilari (shirasimon suyuklik) bilan oziqpanadi. Katta yoshdagi lichinkasi xoʻjayin qurtida qishlaydi. Yilda 5— 6 avlod beradi. Brakanidlarning koʻpchiligi serpusht (1000 tagacha tuxum qoʻyadi). Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqasida  Brakanidlarning eshilgan apanteles (Apanteles condestus Nees.), porac (Rhogas dimidiatus Spin), mikroplitus (Microplitis spectabilis Hal.), amikroplus [Amicroplus (Macrocentrus) collaris Spin.], brakon (Habrobracon hebetor Say.) va boshqa turlari tarqalgan. Brakonidlarda koʻpgina vakillaridan zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurashda keng foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brakonerlik

**Brakonerlik** (frans. braconnier — it bilan ov qiluvchi) — ov, baliqchilik qoidalarini va hayvonot olamini muhofaza qilish haqidagi qonunchilikning boshqa talablarini buzgan holda yovvoyi hayvonlarni ovlash va qirish. O‘zbekistonda Oʻzbekiston Respublikasi JK 202-moddasiga binoan, ovchilik, baliqchilik yoki hayvonot dunyosining boshqa turlarini ushlash qoidalarini buzish, noyob hayvonlarni tutishning belgilangan tartibi yoki shartlarini, shuningdek maxsus qo‘riqlanadigan tabiiy hududlardagi hayvonot olamidan foydalanish tartibini buzish ancha miqdorda zarar yetkazilishiga sabab bo‘lsa eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 y.gacha axloq tuzatish ishlari yoxud 6 oygacha qamoq bilan jazolanadi. O‘sha qilmishlar hayvonlar, parrandalar, baliq, hayvonot dunyosining Qizil kitobga kiritilgan boshqa turlarini nobud qilish bilan; ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda; bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib sodir etilgan bo‘lsa, eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 75 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 y.dan 3 y.gacha axloq tuzatish ishlari yoxud molmulk musodara qilinib yoki musodara qilinmay 3 y.gacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. O‘sha qilmishlar, xavfli residivist tomonidan; shaxsning o‘z xizmat mavqeidan foydalanib; yer, suv yoki havoda ishlatiladigan mexanizatsiyalashtirilgan vositalardan foydalanib; portlash qurilmalari, zaharli kimyoviy moddalar yoki boshqa yalpi qirib yuboradigan yoki nobud qiladigan usullarni qo‘llagan holda; uyushgan guruh tomonidan; juda ko‘p miqdorda zarar yetkazgan holda sodir etilgan bo‘lsa, eng kam oylik ish haqining 75 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki molmulk musodara qilinib yoki musodara qilinmay 3 y.dan 5 y.gacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bramante Donato

BRAMANTE (Bramante) Donato (1444, MonteAzdrualdo, Urbino yaqinidagi hozirgi Ferminyano — 1514.11.3, Rim) — italiyalik meʼmor. Uygonish davri meʼmorligining yirik vakili. Dastlab rassom sifatida ijod qilgan. B. 1477-yildan Milanda yashab, SanSatiro (1479—83), Santa Mariya della Gratsiye (1492-yildan) va boshqa cherkovlarni qayta qurgan. 1499-yil Rimga koʻchib, bu yerda Uygonish davri uchun xos boʻlgan eng muhim asarlarini yaratgan: 1500—04 yillarda Santa Mariya della Pache monastiri hovlisidagi SanPyetro in Montorio (Tempyetto) butxonasini kurgan. 1514-yilgacha Avliyo Pyotr sobori loyihasi ustida ishlagan. 1503-yilda Vatikan saroyi majmuasini qayta qurishda qatnashgan (Belveder va SanDamazo binolari saqlanib qolgan). B. ijodi Yevropa meʼmorligining rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braziliyaliklar

**Braziliyaliklar** Braziliya fuqarolaridir. Braziliya koʻp millatli jamiyatga ega va uning aholisining aksariyati yevropalik, mahalliy va afrikalikdir. Afrika millatiga mansub odamlar shimoli-sharqda va janubi-sharqda eng koʻp, hindlarning avlodlari asosan shimolda joylashgan.

Braziliyaliklar oʻzlarining ona tili sifatida portugal tilida gaplashadilar, bu federal konstitutsiyaga muvofiq rasmiy tildir.

## Kelib chiqishi

Portugaliya mustamlakasidan oldin, Braziliyada hindular deb nomlanuvchi nomaʼlum miqdordagi mahalliy aholi yashagan. Hindlar, boshqa barcha amerikalik aholi kabi, ming yillar oldin Osiyo qitʼasidan kelgan odamlarning avlodlari. Portugallar 1500-yilda kelishgan. Taxminlarga koʻra, 1500-1808-yillarda Braziliyaga 500 000 ga yaqin portugallar kelgan. Ular mamlakatni mustamlaka qilishgan va Braziliyaning etnik tarkibiga taʼsir qilgan. 16-asr oʻrtalaridan boshlab afrikaliklar Braziliyaga shakarqamish fermalarida, keyinroq esa oltin va olmos konlarida va kofe plantatsiyalarida ishlash uchun olib kelindi. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, 1550-1850-yillarda (qul savdosi bekor qilinganda) Braziliyaga toʻrt millionga yaqin afrikalik kelgan.

19-asr oʻrtalarigacha Braziliya aholisining koʻp qismini qora tanlilar va mulatlar tashkil etgan.

Braziliyada, ayniqsa 1880-1930-yillarda yirik Yevropa immigratsiyasi sodir boʻldi. Italiyaliklar Braziliyadagi muhojirlar orasida birinchi ozchilik; undan keyin portugallar, ispanlar, nemislar va yaponlar.

Taxminan 100 yil davomida (1872-1975) Braziliya Evropadan va dunyoning boshqa qismlaridan kamida 5,5 million muhojirni qabul qildi. Bular kamayish tartibida 34% italyan, 29% portugal, 14% ispan, 5% yapon, 4% nemis, 2% livan va suriyalik va 12% boshqalar edi. Ushbu hodisa Braziliyaning "oqartilishi" deb nomlanadi.

2008-yilda oʻtkazilgan tadqiqotlarga koʻra, braziliyaliklarning 48,8% oq, 43,8% jigarrang, 6,5% qora, qolganlari esa boshqa kelib chiqishiga ishonishadi.

## Yana qarang

* Oq Braziliyaliklar
* Pardo Braziliyaliklar
* Braziliya tub aholisi
* Osiyolik braziliyaliklar
* Afro-braziliyaliklar

## Manbalar
Brams Iogannes

**BRAMS (Brahms) Iogannes** (7-may 1833-yil – 3-aprel 1897-yil) – nemis kompozitori, pianinochi va dirijyor, musiqiy romantizmning yorqin vakili. Brams turli tarkibdagi ijrochilarga moʻljallangan jami 400 ga yaqin vokal (qoʻshiq, romans, duet, xor va boshqalar) asarlar yaratdi. Bular orasida Hofiz Sheroziy sheʼrlariga yozilgan „Toʻqqizta qoʻshiq va sadolar“ hamda „Beshta qoʻshiq“ (ovoz va fortepiano uchun, 1863, 1864—68) Bramsning eng yorqin oriyental (umumsharqiy) asarlaridir. Shuningdek, mashhur „Vengercha raqslar“ (jami 21 ta, 1880), qayta ishlangan venger, loʻli va boshqa xalqlar qoʻshiqlarida ham sharqona uslub xususiyatlari seziladi. Bramsning „Nemischa rekviyem“i (1868), 4 ta simfoniyasi (1874—85), fortepiano va orkestr (2 ta), skripka va orkestr, skripka, violonchel va orkestr uchun konsertlari, fortepiano uchun 3 ta sonatasi, intermessolari va boshqa asarlari Yevropa romantik musiqasi durdonalari qatoridan oʻrin olgan. Bramsning simfoniyalari, kamercholgu va vokal asarlari Oʻzbekistonda ham ijro etib kelinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

## Manbalar
Brandenburg (maʼnolari)

**Brandenburg**:

* Brandenburg — Germaniya yeri.
* Brandenburg (shahar) — Germaniyaning Brandenburg yeridagi shahar.
Boqchasaroy

**Bogʻchasaroy** (, , ) — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar. Churuksuv soyining (Kacha daryosining irmogʻi) xushmanzara sohilida joylashgan. Simferopol — Sevastopol katta yoʻli (shossesi) yonida. Bogʻchasaroy stansiyasi. Aholisi 26,8 ming kishi (1999). Bogʻchasaroyda efir moylari, vino ishlab chiqarish, meva sharbatlari, konserva, sut, zavodlari, maishiy xizmat kombinati bor. Bogʻchasaroyga asos solingan yil - 1532-yil. 1783-yilgacha Qrim xonligining poytaxti boʻlgan. 1783-yil Qrim tarkibida Rossiya bosib olgan. Bogʻchasaroy Aleksandr Pushkin va Adam Mitskevich asarlarida kuylangan, 16—18-asrlarda turk meʼmorligi asosida qurilgan xon saroyi hamda "Koʻz yoshi" fontani saqlanib qolgan. Shahar yaqinida Chufut Qala gʻor shahri joylashgan.

## Manba

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brandmauer

**Brandmauer** (nem. Brandmauer, Brand — yongin, Mauer — devor) — yongan binoning boshqa qismlariga tarqalmasligi uchun bino qismlarini bir-biridan ajratib turadigan tomdan baland gʻisht devor. Oson yonuvchan material bilan yopilgan tomdan kamida 60 sm, boshqa tomlardan esa 30 sm baland qurilishi lozim. Uzun binolarda koʻndalangiga bir necha B. quriladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brass

**Brass** (frans. brasse, bras — qoʻl soʻzidan) — koʻkrakda suzish usuli. Bunda qoʻl va oyoq bir vaqtning oʻzida (qoʻl suvdan chiqmagan holda) gorizontal tekislikda harakat qiladi. Oyoq harakati suzayotgan baqaning harakatlariga oʻxshab ketadi. B. eng qad. suzish usuli boʻlib, u 16-asr 1-yarmidan maʼlum. 1904-yildan erkaklar, 1924-yildan ayollar oʻrtasida olimpiada musobaqalari dasturiga kiritilgan. B. usulida suzish boʻiicha oʻzbekistonlik Svetlana Babanina jahon rekordchisi boʻlgan. Shuningdek xalqaro sport ustalari Larisa Belakon, Leonid Kolesnikov, Temur Podmarev ham Oʻzbekistonning mashhur B.chi suzuvchilaridir.

Bolalar umurtqasi qiyshayganda, ularda bukirsimonlik sezylganda B. usulida suzish bilan shugʻullanish yordam beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bratislava

**Bratislava** () — Slovakiya Respublikasining poytaxti, Avstriya va Vengriya chegarasiga yaqin joyda. Mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Aholisi 452 ming kishi (1997). Bratislava 10-asr boshlarida Buyuk Moraviya knyazligidagi qalʼa sifatida tilga olinadi. Bu knyazlikni vengerlar tormor etgach (907), Bratislava ***Pozsony*** nomi bilan Vengriyaga qoʻshildi. Oʻrta asrlarda esa nemislar qoʻliga oʻtib, ***Pressburg*** deb nomlangan. 1536-yilda gabsburglarning Vengriyadagi markaziga aylandi. 1541—1784-yillarda Bratislava Vengriya qirolligi poytaxti, 18-asr oxiridan Slovakiya milliy ozodlik harakatlari markazi boʻlgan. 1918-yilda Chexoslovakiya tashkil topgandan soʻng, Slovakiya Respublikasining, 1992-yildan mustaqil Slovakiya Respublikasi poytaxti.

Bratislava transport yoʻllari tuguni. Dunay boʻyidagi yirik portlardan. Aniq mashinasozlik va stanoksozlik, elektrotexnika, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya, qurilish materiallari ishlab chiqarish sanoati rivojlangan. Kimyo va neft kimyosi sanoati markazi. Slovakiya Fanlar akademiyasi (1953), Slovakiya muzeyi, unt, politexnika instituti, iqtisod, badiiy va teatr institutlari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan gotika uslubidagi sobor (1221), Mixaylov darvozasi (14—18-asrlar) va boshqa saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Willy Brandt

**Willy Brandt** (olmoncha talaffuzi: *Villi Bgʻant*; haqiqiy ismi va familiyasi — **Herbert Ernst Karl Frahm** (*Herbert Oʻrnst Karl Fram*); 1913.18.12, Lyubek 1992) — GFR siyosat va davlat arbobi. GFR federal kansleri (1969—74), Germaniya (Gʻarbiy Berlin) sotsialdemokratik partiyasi raisi (1958—63), Germaniya sotsialdemokratik partiyasi (SDPG) raisi (1964—87). Gʻarbiy Berlinni boshqaruvchi burgomistr (1957—66). GFR koalitsion hukumati (XDS—XSS va SDPG) da vitsekansler va tashqi ishlar vaziri. Sotsialistik internatsional prezidenta (1976-yildan). Nobel tinchlik mukofoti laureati (1971)..

## Manbalar
Branxiylar

**Branxiylar** — Milet shahri yaqinida joylashgan Didimeyon ibodatxonasidagi Apollon orakuli (ibodat qiluvchilar goʻyoki oʻz savollariga tangri javobini oladigan, shuningdek uning bashoratidan voqif qilinadigan maxsus joy)ni boshqargan kohinlar sulolasi. Yunon afsonalariga koʻra, delfalik (qarang Delfa) Branx ularning bobokaloni boʻlgan. Axomaniylar poashoxs Kserks (Xshayarshan) Yunonistonga yurish qilganda (qarang Yunonfors urushlari) B. mazkur ibodatxona xazinasini unga inʼom qilishgan. Ammo, Kserks bu urushda magʻlub boʻlgach, oʻz vatandoshlarining intiqomidan qoʻrqib, shoh bilan birga Eronga kelganda, undan doimiy yashashlari uchun joy soʻragan. Shunda Kserks B.ni Shim. Baktriyaga, Oks (Amudaryo) boʻyiga joʻnatgan (taxminan miloddan avvalgi 480). Ular tayinlangan yerga kelib shahar qurishgan. Mazkur shahar Iskandar Maqduniy tomonidan vayron qilinib, B. oʻtmishdagi xiyonatlari uchun qatli om etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bratislava universiteti

**Bratislava universiteti**, Yan Amos Komenskiy nomidagi Bratislava universiteti — Slovakiyadagi dastlabki universitet. 1919-yilda tashkil etilgan. Bratislava universiteti huquqshunoslik, tibbiyot, dorishunoslik, falsafa, sanʼat, tabiiy fanlar, jismoniy tarbiya va sport boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 18 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bratsk

**Bratsk** — Rossiya Federatsiyasi Irkutsk viloyatidagi shahar (1955-yildan). Bratsk suv omborining chap sohilidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 259,6 ming kishi (1999). Shahar Bratsk GES qurilishi munosabati bilan bunyodga kelgan. Oʻrmon sanoati majmuasi, alyuminiy, energetika mashinasozligi, industriya instituti bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bratsk suv ombori

**Bratsk suv ombori** — Rossiyaning Irkutsk viloyatidagi suv ombori. 1961-yilda Angara daryosida Bratsk GES uchun qurilgan toʻgʻon natijasida barpo etilgan. Bratsk suv ombori orol Angara daryosini turli mavsumlarda tartibga solib, Bratsk GESning uzluksiz ishlab turishini taʼminlaydi. Maydoni 5470&nbsp;km², hajmi 169,3&nbsp;km. Ikki asosiy qismdan (Angara daryosi boʻylab uzunligi 500&nbsp;km, eni 33&nbsp;km va Oka daryosi boʻylab uzunligi 370&nbsp;km)dan iborat. Energetika maqsadlaridan tashqari Bratsk suv ombori oroldan transport, yogʻoch okizish, baliqchilik xoʻjaligi, sanoat va kommunal xoʻjaliklari maqsadlarida ham foydalaniladi. Bratsk suv ombori orol barpo etilgandan keyin Angara irmoqlarida kema qatnaydigan boʻlib qoldi. Bratsk suv ombori orol sohillarida Bratsk, Svirsk, UsolyeSibirskoye shaharlari joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Walter Houser Brattain

**Walter Houser Brattain** (10-fevral 1902-yil, Syamin, Xitoy — 13-oktyabr 1987-yil, Sietl) — amerikalik fizik, John Bardeen bilan hamkorlikda tranzistor effektni kashf etdi (1948) va birinchi tranzistorni yaratdi. Yarimoʻtkazgichlarning sirtqi xossalarini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1956, John Bardeen va William Shockley bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Vladimir Braun

**Braun Vladimir Fyodorovich** (1947.16.4, Perm viloyati Solikamsk shahri) — opera xonandasi (dramatik bariton). Oʻzbekiston xalq artisti (1986). Odessa konservatoriyasini tugatgach (1977), Novosibirsk opera va balet teatri, 1979—91 yillarda A. Navoiy nomidagi opera va balet teatri yakkaxoni. Rigoletto, Amonasro, Yago (J. Verdi, "Rigoletto", "Aida", "Otello"), Eskamilo (J. Bize, "Karmen"), Tomskiy (P. Chaykovskiy, "Qargʻa motkasi"), Igor (A. Borodin, "Knyaz Igor") Lefort (A. Petrov, "Pyotr I"), Ruprext (S. Prokofyev, "Olovli farishta") partiyalarini ijro etgan. Ovozi yoqimli tembr va toʻliq diapazonga ega. B. obrazlarni vokal ijrosi va sahna vositalari mushtarakligida ochishga intiladi. Konsert repertuaridan romans, qoʻshiqlar ham oʻrin olgan.

## Manbalar
Herbert Brown

**Herbert Charles Brown** (1912.22.5, London – 2004.19.12, Lafayette, Indiana, AQSh) – Amerika kimyogari. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1957-yildan).Kimyoga oid asosiy tadqiqot ishlari bor. Diboranni sintez kilishning oddiy usulini ishlab chiqgan. Toʻyinmagan organik birikmalarni gidroborirlash reaksiyasini kashf etgan (1959). Trimetilbor yoki diboran hosilalarining aminga qoʻshilishini tadqiq qila turib, molekuladagi sterik kuchlanishni miqdoriy usulda oʻrganish nazariyasiga asos solgan. Amerika sanʼat va fan akademiyasi aʼzosi (1966-yildan), Nobel mukofoti laureati (1979, G. Vittig bilan hamkorlikda).

## Manbalar

* Ei-Ichi Negishining biografik xotirasi (inglizcha) // 2008-yil, Milliy Fanlar akademiyasi Vashington, D.C
Braun Jon

BRAUN Jon (John Brown) (1800.9.5 — 1859.2.12) — AQSH qoratanli qullarini ozodlikka chiqarish harakati rahbarlaridan biri. 1855—56 yillarda Kanzasdagi quldorlikka qarshi boʻlgan qoʻzgʻolonga rahbarlik qildi. Yashirin "Yer osti temir yoʻli" tashkiloti (Janubiy shtatlardagi qoratanli qullarni shimoliy shtatlarga qochirib yuborib, qulliqdan qutqarish bilan shugʻullangan) faoliyatida ishtirok etgan. Braun 1859-yil butun dunyo qullarining qoʻllab-quvvatlashiga ishonib qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan. 18 kishilik otryadi bilan quldorlikka asoslangan Virginiya shtatidagi HarpersFerri qurolaslahaxonasini egallagan. Hukumat qoʻshinlari Braun otryadiga zarba berib, ogʻir yaralangan Braun zambilda sudga keltirilgan. Sud hukmi bilan Charlstonda dorga osilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karl Ferdinand Braun

**Karl Ferdinand Braun** (1850.6.6, Fulda — 1918.20.4, Nyu York) — nemis fizigi. Ilmiy ishlari radiotexnikaga oid. Elektr tebranishlarni tekshirish maqsadida B.naychasi (trubkasi)ni taklif etgan, Kristallarda unipolyar oʻtkazuvchanlik xossasini anikdagan va shu asosda kristall detektorlarni yaratgan. Braun antennaning bir necha turini yasagan. Nobel mukofoti laureati (1909, Guglielmo Marconi bilan hamkorlikda).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Michael Stuart Brown

**Michael Stuart Brown** (1941.13.4.) — Amerika genetigi. Odam va hayvonlar organizmida lipidlarning tashilish va xolesterin almashinuvining boshqarilish mexanizmi ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1985; Joseph Goldstayn bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Edward Browne

**Edward Granville Browne** () (1862.7.2, Yuli, Glostershir — 1926.5.1, Kembrij) — ingliz sharqshunosi. Kembrij untida sharq tillari va tabobat ilmini oʻrgangan. Uzoq vaqt Eronda yashagan. Kembrij universitetida arab va fors tillari professor (1888— 1925). Yaqin va Oʻrta Sharq, shu jumladan Oʻrta Osiyo xalqlarining adabiyoti va madaniyatiga oid bir necha asar yozgan. U "Bir yil forslar orasida" (1893), 4 jildli "Eron adabiyoti tarixi" (1902—24), "Hozirgi Eron poeziyasi va matbuoti" (1914), "Arab tabobati" (1921) nomli asarlar muallifi. Browne Nizomiy Aruziy Samarqandiyning "Toʻrt maqola"si (1921) matnini va Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ushshuaro"si (1901) matnini nashr ettirgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar

## Tashqi havolalar
* *Brown E. G.* Fors Bayanining qisqacha mazmuni
Braunit

**Braunit** (19-asr nemis olimi M. Braun nomidan) — murakkab oksidlar sinfiga mansub mineral. Kvadrat sistemada kristallanadi. Koʻpincha donador agregatlar uyumi koʻrinishida uchraydi. Rangi qoraqoʻngʻir yoki kulrang. Yarim metallsimon yaltiraydi. Qattiqpigi 6— 6,5. S. ogʻ. 4,7—4,9. Baʼzan suyet magnitlangan ham boʻladi. Gidrotermal yertomirlarda, kontakt — isgamorfik jinslarda uchraydi. Yirik ruda konlari marganes oksidiga boy regional va kontakt — metamorfik choʻkindi qatlamlarda uchraydi. B. beqaror, tezda psilomelan va pirolyuzitga aylanadi. B. — muhim marganes rudasi. Yirik konlari Hindistonda bor, Oʻzbekiston va Qozogʻistonda ham topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braxi ...

**Braxi ...** (yun. brachys — qisqa) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi, oʻzi qoʻshilib kelgan soʻz maʼnosiga "kalta", "qisqa" ifodasini beradi (mas, braxikefaliya, brahistoxrona).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braxikefaliya

**Braxikefaliya**, braxitsefaliya (braxi... va yun. kephale — bosh) — dumaloq bosh, miya qutisining dumaloq shakli. Miya qutisining eni boʻyidan 80% ortiq boʻlsa, B. hisoblanadi (qarang Bosh koʻrsatkichi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brashov

**Brashov** — Ruminiyaning markaziy qismidagi shahar, Brashov judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 324 ming kishidan ziyod (1990- yillar oʻrtalari). Brashov tuguni. Mamlakatning muhim sanoat markazi. Mashinasozlik, elektrotexnika, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Yogochsozlik, koʻn poyabzal, kimyo, qurilish materiallari, poligrafiya sanoati korxonalari; intlar, muzey va teatrlar bor. 15—16-asrlarda Transilvaniyaning bosh shahri boʻlgan. Shahar devori (13—17-asrlar), ratusha (13—17-asrlar), gotika cherkovlari (1385—1477) saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brashpil

**Brashpil** (gollandcha — braadspil) — kema yakorini koʻtaruvchi, zanjir va sim arqonlarni yigʻib oluvchi chigʻir. Gorizontal valga oʻrnatilgan ikki barabani ham boʻladi. Kemaning tumshuq qismiga oʻrnatiladi. Katta kemalarda bugʻ porshenli mashinalar yoki elektr dvigatellari bilan, kichik kemalarda dastaki motor yoki asosiy dvigatel bilan harakatga keltiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braxma

**Braxma** — Vedalar adabiyotida Xudoning yaratish qudrati ato etilgan buyuk farishta. Braxmaga moddiy koinotni, undagi barcha tirik va notirik mavjudotlar bilann birga, yaratish vazifasi yuklatilgan. U 100 yil umr ko‘radi. Uning bir kuni Kalpa deb ataladi va har biri to‘rt yugadan iborat ming davr davom etadi. Bu to‘rt yuga: Satya-yuga, Treta-yuga, Dvapara-yuga va Kali-yuga deb ataladi. Satya-yuga 1.728.000y., Treta-yuga 1.296.000 y., Dvapara-yuga 864000 y. va Kali-yuga 432000 y. davom etadi. Braxmaning tuni ham ming kalpa davom etadi. Braxmaning 100 ylik umri Yerdagi vaqt hisobi bo‘yicha 311trillion 40 million y.ga teng. Shundan keyin Braxma o‘zi yaratgan koinot bilan birga yana mavhumlik holatiga o‘tadi.
**Braxma** - hinduizmda Vishnu va Shiva bilan birga trimurti, ya’ni ilohiy troitsa (uchlik)ni tashkil qiluvchi xudolardan biri. Braxma dastlab dunyoni yaratuvchi va boshqaruvchi oliy xudo sifatida namoyon bo‘lgan. So‘nggi davrlarda hinduizmda troitsaning boshqa ikki a’zosi oldinga o‘tib, Braxma oxirgi o‘rinni egallagan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Brahmanizm

**Brahmanizm kirmanglar normalniy malumot yuq baribir**

Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda buddizm vujudga keldi va B.ga qarshi kurash olib bordi. Buddizmga qarshi kurash jarayonida va uning bevosita taʼsirida B. astasekin hinduizmta aylanib ketdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brahmanlar

**Brahmanlar** — 1) Hindistondagi oliy kastalardan biri. Kelib chikishi boʻyicha kohinlarning qadimgi tabaqasi (varna)ga mansub. Kadimda B. kohinlik vazifasini oʻtab, qurbonlik marosimlariga rahbarlik qilgan, xalq orasida Vedalarni targʻib etish bilan shugʻullangan. Oʻrta asrlar davrida esa davlat ishlarida ham qatnashib, koʻproq qozilik lavozimini egallagan. Hozirgi koʻpchilik B.ning kun kechirish manbai diniy marosimlar bilan emas, balki davlat xizmati, dehqonchilik va boshqa yumushlar bilan bogʻliq. Hindistondagi hukmron sinf va ziyolilarning aksariyati B.dir. Shuningdek, B. orasida ishchilar, xizmatchilar, farroshlar, hunarmandlar ham mavjud; 2) asosan veda diniga xos rasmrusumlar bayoni va sharhidan iborat qad. hind muqaddas kitoblari (miloddan avvalgi 8—6-asrlar) boʻlib, ular Vedalarni mazmunan toʻldiradi. Qurbonlikning ahamiyatini koʻrsatish, yer xudolari — kohinlarni osmon xudolaridan yuqori qoʻyish B.ning asosiy gʻoyasidir. B.da qad. hind hunarmandchiligi, grammatikasi, astronomiyasi, falsafasi va boshqa xususida ham maʼlumotlar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brahmaputra

**Brahmaputra**, Bramaputra — Jan. Osiyoda, Xitoy (Tibetdagi nomi Sangpo), Hindiston va Bangladeshdagi daryo. Uzunligi 2900&nbsp;km, havzasining maydoni 935 ming km². Tibet togʻligining janubi-sharqida, 4800 m ga yaqin balandlikda Ladakh tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Janubiy Tibetdagi kenglik boʻylab choʻzilgan chuqur tektonik choʻkmadan oqib oʻtadi. Soʻngra jan.ga keskin burilib, Himolay va Hindixitoy togʻlari orasidagi ulkan eroziya darasidan oʻtgach, HindGang tekisligiga chiqadi. Bengaliya qoʻltigʻiga quyilish oldida Gang daryosi bilan qoʻshilib, katta (maydoni 80 ming km²) delta hosil kidali. Asosan qor va yomgʻirdan suv oladi. Yezda musson yomgʻirlari va Himolay togʻlaridagi erigan qor suvlari hisobiga toʻlib oqib, quyi oqimida suv sathi 10-12 m koʻtariladi. Qishda suvi ancha kamayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 12 ming m³/sek. Yozda 15 ming m³/sek., qishda 4 ming m³/sek. Gidroenergetika resursi nihoyatda katta (60 mln. kVt). B.ning quyilish yeridan Dibrugarh shahrigacha (1290&nbsp;km) kema qatnaydi. Sugʻorishda keng foydalaniladi. B. sohilida Shigadze (Xitoy), Gauxati (Xindiston) va boshqa shaharlar joylashgan. BRAHMI — qad. boʻgʻinli hind yozuvlaridai biri. Miloddan avvalgi 3-asrda yuzaga kelgan. Hindiston va Hindixitoy (Myanma (Birma), Shri Lanka va boshqalar) dagi hozirgi koʻpgina yozuvlarga asos boʻlgan. Bu yozuvdagi yodgorliklar buddiylikka oid oliy farmonlar boʻlib, shoh Ashok (miloddan avvalgi 272—232) davriga mansub. Bularning koʻpchiligi qoyalarga va ibodatxonalarning ustunlariga oʻyib bitilgan. B.ning kelib chiqishi aniqlanmagan; yozuvning yuzaga kelishiga finikiya yozuvi (nemis olimlari A. Veber, T. Byuler va boshqa fikricha), shuningdek oromiy hamda jan. arab yozuvlari taʼsir etgan, degan taxminlar mavjud. Bundan tashkari, B. bilan hozircha oʻqishga muvaffaq boʻlinmagan koʻhna hind yozuvini (Moxenjo-Daro, miloddan avvalgi 3—2-ming yil) bogʻlashga harakat qilinadi (hind olimlari — Ye. Shamashatri, S. K. Chatterji va boshqalar). B. alifbosi 31 boʻgʻin belgi (undosh va „a“ unli)dan iborat. Bulardan tashqari, 4 ta unlilarni bildiruvchi belgi va yana alohida belgi (anus vara) qabul qilingan, keyingisi artikulyatsiya oʻrniga koʻra turkiy tildagi „ng“ kabidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brahmo samaj

**Brahmo samaj** ("Brahma jamiyati") — Hindistondagi diniy islohchilik jamiyati. 1828-yilda hind maʼrifatparvari Ray Rammoxan tomonidan tashkil etilgan. Jamiyat ilgʻor kuchlarini birlashtirish, mamlakatning madaniy darajasini koʻtarish, tabaqaviy, irqiy, diniy va boshqa toʻsiqlarni yoʻq qilish, umumiy taʼlimni isloh qilish uchun kurashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻygan edi. Brahmo samaj rahbarlari hinduizm, islom, xristianliyutt ilgʻor tomonlarini oʻzida singdirgan, "universal" tusdagi, monoteizm ruhida isloh qilingan yangi din jamiyatni qayta qurish vositasi boʻlishi mumkin, deb hisoblaganlar. 1866-yil bu jamiyat 2 guruhga boʻlinib ketdi. Birinchi guruh — Adiy samaj, ikkinchisi — Butun Hindiston Brahmo samaj i deb ataldi. Birinchi guruh upanishadlar gʻoyasiga tarafdorligini bildirgan boʻlsa, ikkinchi guruh xristianlik taʼsirida boʻlgan. Keyinchalik bu jamiyat maydamayda gʻoyaviy yoʻnalishlarga ajralib ketdi va 20-asrning 2-yarmiga qadar faoliyat koʻrsatdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fyodor Bredixin

**Fyodor Aleksandrovich Bredixin** (1831.26.11, Nikolayev 1904.1.5, Peterburg) – rus astronomi, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1890). Rossiya Bosh astronomik rasadxonasi (Pulkovo) direktori (1890—95). Astronomiyaning barcha boʻlimlariga oid ilmiy ishlarni bajargan va kuzatuvlar olib borgan. Protuberansspektrograf yordamida Quyosh xromosferasini tekshirdi, Quyosh dogʻlari va mashʼallarini suratga oldi. Bredixin kometalarini tekshirishga oid ishlari bilan mashhur. Rossiya Fanlar akademiyasi prezidiumi astronomiya sohasidagi yirik ishlarni taqdirlash uchun Bredixin nomidagi mukofotni taʼsis etdi (1946). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik V. P. Shcheglov Bredixin mukofoti sovrindori.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Tashqi havolalar

* Nekroloq AN '''165''' (1904) 351/352 (nemis tilida)
* Nekroloq MNRAS '''65''' (1905) 348
Brey Jon Frensis

BREY (Vgau) Jon Frensis (18091895) — ingliz iqtisodchisi, sotsial utopist, R. Ouen izdoshi. Vashingtonda ingliz emigranti oilasida tugʻilgan. 30- yillarda ishchilar harakatiga qatnashdi, shu paytning oʻzida chartistlar bilan ham yaqin aloqada boʻldi. B. "Mehnatga munosabatdagi nohaqliklar va ularni bartaraf etish vositalari" asari (1839)da kapitalistik jamiyatning iqtisodiy isloh etish dasturini olgʻa surgan. B. fikricha, ishlab chiqarish vositalariga xususiy mulkchilikni va unga asoslangan yollanma mehnat tizimini tovar-pul munosabatlarini isloh etish, ayirboshlashda ekvivalentlikka aniq rioya kilish, shuningdek kapitalistik xoʻjalik yuritish shakllari oʻrniga ishchilar aksiyadorlik jamiyatlari barpo etish yoʻli bilan tugatish mumkin. B. gʻoyalari keyinchalik P. J. Prudoning utopik sotsializm nazariyasida rivojlantirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Breytovo choʻchqa zoti

**Breytovo choʻchqa zoti** — goʻsht va yogʻ (salo) beradigan zot. Rossiyaning Yaroslavl viloyati Breytovo tumani xoʻjaliklarida mahalliy kech yetiladigan choʻchqalarni yirik va oʻrtacha oq, litva oq va daniya landras choʻchqa zotlari bilan chatishtirib chiqarilgan. 1948-yilda zot sifatida tasdiqlangan. Breytovo choʻchqa zoti goʻshtdor, tanasi baquvvat. Boʻyni kalta, koʻkragi keng, bikini yumaloq. Voyaga yetgan erkagining tirik vazni 300– 320&nbsp;kg. Urgʻochi choʻchqalarining vazni 230–250&nbsp;kg. Har gal 10—11 bola tugʻadi. Bolasining vazni 6,5—7 oylikda 90–100&nbsp;kg gacha boradi. Breytovo choʻchqa zoti Oʻzbekistonda ham tarqalgan.

## Manbalar
Brekvater

**Brekvater** (ing. breakwater) — gidroinshoot (qarang Toʻlqin qaytargich). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brekchiya

**Brekchiya** (ital. breccia — parcha, boʻlak) — qirrali boʻlaklardan iborat sementlashgan togʻ jinsi. Boʻlaklari bir sm dan katta. Kelib chiqishiga koʻra, vulkanogen, choʻkindi va tektonik B.lar boʻladi. Tarkibiga koʻra, bir xil togʻ jinslari boʻlaklaridan (monomikt) va turli togʻ jinsi boʻlaklaridan (polimikt) tashkil topgan turlari mavjud. Vulkanogen B. yopishqoq lava boʻlaklarini suyuq lava bilan sementlanishidan (lava B.si), vulkan tuflari va boshqa vulkanogen jins boʻlaklaridan (tuf brekchiyasi), vulkan viloyatlaridagi loy okimini diagenezga uchrashidan (laharlar) hosil boʻladi. Choʻkindi B. kontinental sharoitlarda yon bagʻir delyuviylari, sel oqimi yotqiziqlari yoki karstlar shipining qulab tushishidan hosil boʻlgan mahsulotlarni sementlanishidan tarkib topali. Suyakli B. ham uchraydi. Ular umurtqali hayvonlarning koʻplab qirilishi va koʻmilib ketishidan paydo boʻladi. Dengiz sharoitida B. qirgʻoqlarning oʻpirilishidan yoki riflarning yemirilishidan vujudga keladi. Tektonik B. (ishqalanish B.) tektonik harakatlardan yer yoriklari boʻylab togʻ jinslarining maydalanib sementlanishidan hosil boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bremen (maʼnolari)

**Bremen**:

* Bremen — Germaniya yeri yoki erkin Ganza shahri.
* Bremen (shahar) — Germaniyadagi shahar, Bremen yerining maʼmuriy markazi.
Leonid Brejnev

**Brejnev Leonid Ilich** (1906-yil, Dneprodzerjinsk – 1982-yil, Moskva) – KPSS MK 1 (1964-66) va bosh (1966—82) kotibi, sobiq Ittifoq Oliy Kengashi Prezidiumi raisi (1960-64, 1977-82). Marshal (1976). 1941—45-yillardagi urushda siyosiy ishda. 1946-yildan Ukraina KP(b) Zaporojye, Dnepropetrovsk viloyat qoʻmitalarining 1-kotibi, 1950—52-yillarda Moldaviya KP(b) MK 1-kotibi. 1953-yildan Armiya va Harbiy-dengiz floti Bosh siyosiy boshqarmasi boshligʻining oʻrinbosari. 1954—56-yillarda Qozogʻiston KP MK 2-kotibi, 1-kotibi. 1952— 53, 1956—60, 1963-64-yillarda KPSS MK kotibi. Nikita Xrushchyovni ishdan majburlab ketkazish tashkilotchilaridan biri (1964). Brejnev bosh kotiblik lavozimida ishlagan paytda mamlakatda turgʻunlik kuchaydi, iqtisodiyotda, jamiyatning ijtimoiy va maʼnaviy sohalarida salbiy jarayonlar avj oldi. Iqtisodiyotda ekstensiv omillarga zoʻr berildi. Chexoslovakiyaga intervensiya amalga oshirildi (1968), Afgʻonistonga qoʻshinlar kiritildi (1979).

## Manbalar
Brezent

**Brezent** (gollandcha presenning) — namga chidamli va chirishga qarshi modda (emulsiya) shimdirilgan suv oʻtkazmas mato. Zigʻir tolasidan yoki zigʻir tolasi bilan paxta tolasi aralashmasidan toʻqiladi. Undan chodir, plashpalatka, maxsus kiyimbosh, poyabzal tikiladi. Ochiqda saqlanadigan yuklarni, paxta gʻaramlarini qoryomgʻir va quyosh taʼsiridan saqlash uchun ham ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bremsberg

**Bremsberg** (nem. Bremse — tormoz va Berg — tepalik) — 1) yuqori gorizontdagi foydali qazilma mexanik qurilma yordamida pastki gorizontga tushiriladigan kiya yer osti yoʻlagi; 2) yukni vagonetkalarda qiya temir yoʻldan pastga tushiradigan qurilma. Vagonetkalar sim arqon (kanat) ning ikki uchiga mahkamlab qoʻyiladi. Sim arqon tormozli shkivga kiydiriladi. Yukli vagonetkalar oʻz ogʻirligi bilan pastga tushganda boʻshagan vagonetkalar yuqoriga koʻtariladi. B.dan oʻrmon xoʻjaligida, kon ishlarida, qurilish va boshqa ishlarida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brendi

**Brendi** (gollandcha brandewijn — haydalgan vino) — uzum vinosini haydab olinadigan yoki achitilgan meva, rezavor meva sharbatidan tayyorlanadigan kuchli alkogol ichimlik. 16-asrda Fransiyaning Sharanta viloyatida paydo boʻlgan. Tayyorlash usuli va kuvvatiga koʻra 3 turga boʻlinadi; oʻtkir B.— achigan sharbat va uzum turpini distillab olinadi, tarkibida spirt miqdori 80—90% ga boradi. Spirt qoʻshilgan vinolar tayyorlashda ishlatiladi. Grappa — sharbati presslab olingan uzum turpini havo kirmaydigan oʻralarda achitib, ikki marta haydash usuli bilan olinadi (spirt miqdori 70— 80%). Distillangan suv qoʻshib alkogol ichimlik tayyorlanadi. Ch i n B. (tarkibida spirt miqdori 57—72%) faqat vino yoki achitilgan sharbatlardan tayyorlanib, yetilishi uchun muayyan muddat saqlanadi. Ichimlikning bu turi koʻpgina mamlakatlarda B. nomi bilan mashhur. B.ni ishlab chiqarish texnologiyasi xom ashyo distillash usuli va texnikasi, saqlash sharoitlari, muddati va boshqa ga bogʻliq. Odatda, B. dub bochkalarda kamida 3 yildan, markalisi 7 yildan koʻproq saqlab turiladi. B. uchun asosiy xom ashyo sifatida uzum sharbati ishlatiladi, lekin boshqa meva sharbatlaridan ham tayyorlash mumkin. B. koʻpgina mamlakatlarda ishlab chiqariladi. Fransiya, Italiya, Gresiya, AQSH, Ispaniya B.ni eksport qiluvchi davlatlar qatoriga kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brenner

**Brenner** — Etstal va Sillertal Alp togʻlari (Sharqiy Alp togʻlari) oʻrtasidagi togʻ dovoni, Avstriya bilan Italiya chegarasida. Balandligi 1371 m. Brenner orqali Inn daryosi vodiysidan Adije daryosi vodiysiga oʻtiladigan 27 tunnelli Insbruk — Bolsano temir yoʻl (1867) va avtomobil yoʻli qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brentano Luyo

BRENTANO (Brentano) Luyo (1844. 18.12—1931.9.9) — nemis iqtisodchisi. Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1895), 1871-yildan Breslavl, Strasburg, Vena, Leypsigda, 1891-yildan Myunxenda professor Koʻplab i, t.lari ishchilar harakati, iqtisodiyot tarixi, iqtisodiy va ijtimoiy siyosat masalalariga bagʻishlangan. B. sinfiy kurashni inkor qilib, ijtimoiy ziddiyatlarni islohotlar yoʻli bilan, jumladan fka qrnunchiligi va islohotchi kasaba uyushmalari tashkil etish yoʻli bilan bartaraf etish mumkin deb hisoblagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brest

**Brest** (; 1921-yilgacha **Brest-Litovsk**, 1939-yilgacha *Brest-Lug*) — Belarus shahar. Brest viloyatining maʼmuriy markazi. Muxaves daryosi Gʻarbiy Bug daryosiga quyilish yerida. Dare porti va temir yoʻl tuguni. Aholisi 344 ming kishi (2024).

Dastlab 1017-yilgi solnomalarda Berestye nomi bilan tilga olingan. 11 asrda Turov knyazligi qoʻl ostida boʻlgan. 1044-yilda Kiyev knyazligi bosib olgan va 12-asr oʻrtalaridan Volinsk knyazligiga tobe boʻlgan. 1319-yilda Litva knyazligi bosib olgan. Lyublin uniyasi boʻyicha Brest 1569-yil Rech Pospolita tarkibiga kirgan. 1596-yil Brestda Brest uniyasi eʼlon kilindi. 1795-yilda Brestni Rossiya bosib oldi. 19-asrning 30- yillaridan boshlab Brest qalʼa bilan mustahkamlandi. 20-asr boshlarida Brest Rossiya imperiyasining gʻarbiy chegarasidagi eng mustahkam qalʼaga aylandi. 1918-yil Brestda Rossiya bilan Germaniya oʻrtasida Brest sulhi tuzildi. 1919-yil dan Brest Polsha, 1939-yildan Belarus tarkibida. Urush yillarida (1941—45) Brestda shiddatli janglar boʻlgan. Brest 1944-yildan keyin qayta tiklandi va zamonaviy binolar qurilishi hisobiga kengaydi.

Brest— yirik sanoat va madaniyat markazi. Mashinasozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Uyroʻzgʻor kimyosi mahsulotlari, qurilish materiallari, mebel ishlab chiqariladi. 2 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi va Brest qalʼasi mudofaasi muzeyi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brest viloyati

**Brest viloyati** — Belarus Respublikasining jan.gʻarbidagi viloyat. 1939-yil 4-dekabrda tashkil etilgan. Brest viloyati da 16 tuman, 19 shahar va 10 shaharcha bor. Maydoni 32,3 ming km². Aholisi 1310 ming kishi (2024). Asosan belaruslar; shuningdek rus, polyak, ukrain va boshqalarlar yashaydi. Markazi — Brest shahri

Brest viloyati ning relyefi, asosan tekislikdan iborat. Janubiy va jan.sharqiy kismi Polesye pasttekisligining gʻarbiy qismini egallagan. Shim.gʻarbida Bug boʻyi, shim.da Baranovichi tekisliklari bor. Torf zaxirasi jihatidan Brest viloyati Belarusda 3oʻrinda turadi. Stolin rayonida oʻtga chidamli gil, Beryozovoda boʻr yotqiziqlari bor.

Iqlimi moʻtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 4°, iyulniki 18°. Oʻrtacha yillik yogʻin 550–650&nbsp;mm. Yirik daryolari — Pripyat (irmoqlari — Yaselda, Pina), Stiryu, Gorinyu. Koʻllari — Vigonovskoye, Chernoye. Tuproklari bir oz podzollashgan, qumli, chimlipodzol va boshqa tuproklar. Torfli yerlar, botqoqliklar, oʻrmonlar (karagay, qayin, dub, olxa oʻsadi) koʻp. Viloyatning shim.da yirik oʻrmon qoʻriqxonasi — Belaya Veja pushchasi joylashgan.

Sanoati asosan qishloq xoʻjaligi va oʻrmon mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Goʻsht (Brest, Baranovichi, Pinskda), parrandachilik kombinatlari (Kobrin va Pinskda), sabzavot va meva konserva zavodlari (Kobrin va Lyaxovichida), moysir zavodi, spirt va kraxmal zavodlari bor. Oʻrmon va yogʻochsozlik sanoati ham muhim oʻrin tutadi, gugurt, fanera va turli mebellar ishlab chiqariladi. Oʻrmonkimyo sanoati korxonalari, Baranovichi, Brest, Pinsk shahri larida yengil sanoat korxonalari (tikuvchilik, poyabzal, trikotaj fkalari) bor. Mashinasozlik va metallsozlik sanoati barpo etilgan. Beryozovsk GRES qurilgan. Baranovichida stanoksozlik asbobuskunalari, Brestda gaz apparatlari va boshqa ishlab chiqariladi. Brestda gilam kombinati bor. Mahalliy torf asosida energetika rivojlangan. Asosiy ekinlari: javdar, bugʻdoy, suli, grechixa, arpa, makkajoʻxori; texnika ekinlaridan zigʻir, konoplya, qand lavlagi, kartoshka yetishtiriladi. Polizchilik rivojlangan. Chorvachilikda qoramol boqish, qoʻychilik va choʻchqachilik katta oʻrin tutadi. Transportning asosiy turi — temir yoʻl transporti (Moskva—Brest temir yoʻl). Avtomobil yoʻli Brest viloyatini boshqa iqtisodiy rayonlar bilan bogʻlaydi. DneprBug kanalida kema qatnaydi. Brest viloyati da qurilish injenerlari va pedagogika instituti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, 5 muzey bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brest sulhi

**Brest sulhi** (1918.3.3) – sovet Rossiyasi bilan Germaniya, AvstriyaVengriya, Bolgariya, Turkiya oʻrtasida tuzilgan sulh bitimi. Unga koʻra, Germaniya Polsha, Boltiqboʻyini, Belarus va Zakavkazyening bir qismini bosib oldi, 6 mlrd. marka miqdorida kontributsiya undirdi. Sovet Rossiyasi shoʻro hukumatini saqlab qolish maqsadida Brest sulhi ni tuzishga rozi boʻddi. N. I. Buharin boshchiligidagi „soʻl kommunistlar“ guruhi Brest sulhi ga qarshi chiqdi. Brest sulhi 1918-yil 13-noyabrda, Germaniyada inqilob boʻlganidan keyin shoʻro hukumati tomonidan bekor qilindi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bretan

**Bretan** ()  — Fransiya shimoli-gʻarbidagi yarim orol. Maydoni 35 ming km2, uz. 200&nbsp;km. Qirgʻoqlari tik, kuchli yemirilgan. Yer yuzasi sertepa tekislik, balandligi 384 m gacha (Armorikan qiri). Oʻrtacha yillik yogʻin 800–1200&nbsp;mm. Dub, qoraqayin oʻrmonlari bor. Vereska chakalakzorlari, torfli yerlar keng tarqalgan. Sabzavotchilik, goʻsht-sut chorvachiligi rivojlangan, baliq ovlanadi. Yirik port shaharlari — Nant va Brest.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bretan (maʼnolari)

**Bretan**:

* Bretan — Fransiya mintaqasi.
* Bretan (tarixiy viloyat) — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi tarixiy viloyat.
Bretan (tarixiy viloyat)

**Bretan** — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi tarixiy viloyat. Bretan hududida Finister, KotdyuNor, Morbian, Il va Vilen, qisman Atlantika Luarasi (Quyi Luara) departamentlari bor. Maydoni 27,2 ming km². Aholisi 2,8 mln. kishi (1992). Bosh shahri — Ren. 9-asr oʻrtalaridan gersoglik. 12-asr 2-yarmi — 13-asrda Angliya, soʻngra Fransiya qirollarining vassali. 1491-yildan Fransiya bilan shaxsiy uniya (ittifoq)da. 1532-yilda Fransiyaga qoʻshib olingan. 1790-yilgacha provinsiya maqomida boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brettonvuds bitimi

**Brettonvuds bitimi** - 1944-yil 1—29-iyulda 44 mamlakat ishtirokida BrettonVuds (AQSH)da oʻtkazilgan valyutamoliya konferensiyasida imzolangan bitim. Xalqaro valyuta fondi (XVF) va Xalqaro tiklanish va taraqqiyot bankini tuzish loyihalari toʻgʻrisidagi bu konferensiyada Xalqaro valyuta fondi va Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki ustavlarining tarkibiy qismi boʻlgan "yakunlovchi hujjat" imzolandi. BV.b.ga kura, Xalqaro valyuta fondi aʼzolari boʻlgan mamlakatlar oʻz valyutalari kursini AQSH dollari yoki oltinda belgilashga oʻtdilar. Bu bitim asosida shakllangan BrettonVuds valyuta tizimi 70- yillar boshiga qadar amalda boʻldi. 1971-yildan Gʻarbiy Germaniya markasi va Gollandiya guldeni kurelarining erkin belgilanishi hamda AQSH dollarni rasmiy kurs buyicha oltinga almashtirishdan bosh tortishi natijasida bu tizim barham topdi (k,. Yamayka valyuta tizimi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brest (Fransiya)

**Brest** — Fransiyaning shim. gʻarbidagi shahar. Aholisi 148 ming kishi dan ziyod (1996). Atlantika okeani boʻyidagi yirik savdo markazi va dengiz arsenali. Mashinasozlik, jumladan kemasozlik, toʻqimachilik, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, dengizchilik maktabi, ratusha, birja, teatr bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Jinoyat
Brest munitsipaliteti jinoyatchilik bo'yicha o'sish sur'atini boshdan kechirmoqda.
Brext Bertolt

BREXT (Brecht) Bertolt (1898.10.2, Augsburg — 1956.14.8, Berlin) — nemis yozuvchisi, rejissyor. 1933—47 yillarda muhojirlikda. "Berliner ansambl" teatriga asos solgan (1949). Falsafiysatirik pyesalari zamonaviy, tarixiy va mifologik mavzularda yozilgan. "Uch pullik opera" (1928-yilda sahnalashtirilgan, 1931-yilda chop etilgan), "Kuraj ona va uning bolalari" (1939-yilda yozilgan, 1941-yilda nashr etilgan), "Galiley hayoti" (1938—39 yillarda yozilgan, 1955-yilda nashr etilgan), "Sezuanlik saxiy odam" (1938— 40 yillarda yozilgan, 1943-yilda nashr etilgan) va boshqa asarlarida zamonaviy dolzarb muammolar insonparvarlik, antifashistik ruhsa oʻrtaga tashlangan. B.ning teatr nazariyasiga oid ishlari ("Hozirgi zamon teatri yoʻlida", "Teatrda dialektika" va boshqalar) 20-asr Yevropa teatrshunosligiga taʼsir etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brigada

**Brigada** (fransuzcha „brigade“; italyancha „brigata“ — jamiyat, otryad) — 1) barcha turdagi qurolli kuchlar, qoʻshin turlari va maxsus qoʻshinlar boʻlinmalarining taktik birlashmasi; turli mamlakatlarda XVI asrning 2-yarmidan, Rogsiyada XVIII asr boshidan mavjud. Quruqlikdagi qoʻshinlarda Brigada, odatda, bir necha batalon (divizion) va maxsus qoʻshinlar boʻlinmalaridan iborat boʻladi. Brigada alohida yoki diviziya tarkibiga kirishi mumkin; 2) alohida ishlar majmuasini birga bajaruvchi kishilar guruhi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brigs Genri

BRIGS (Briggs) Genri (15611630. 26.1) — ingliz matematigi, Oksford universiteti professor (1619). Birinchi oʻnli logarifmlar (1 dan 1000 gacha boʻlgan sonlar uchun 8 qiymatli logarifmlar, 1 dan 20000 gacha hamda 90000 dan 100000 gacha boʻlgan sonlar uchun 14 qiymatli logarifmlar) jadvalini tuzgan (1617 va 1624-yilda eʼlon qilgan). B.ning trigonometrik funksiyalar logarifmlari jadvallari nashr etilgan (1633).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil