Qizamiqqa qarshi vaksina

**Qizamiqqa qarshi emlash** – qizamiq bilan kasallanishning oldini oladi. Bir dozadan keyin immunitet hosil qilmaydiganlarning deyarli barchasi immunitetni ikkinchi dozadan keyin rivojlantiradi. Aholi ichida emlash darajasi 92% dan ortiq boʻlsa, qizamiq epidemiyasi odatda sodir boʻlmaydi; ammo, agar emlash tezligi pasaysa, ular yana paydo boʻlishi mumkin.

Vaksina, OIV bilan kasallanganlar uchun ham xavfsizdir. Aksariyat bolalar hech qanday yondosh kasalliklar yuzaga chiqmaydi odatda isitma, toshma, inʼektsiya joyida ogʻriq va boʻgʻimlarning qattiqligi kabi yengil va qisqa muddatli holatlar kuzatiladi. Anafilaksi million dozada taxminan 3,5–10 holatda hujjatlashtirilgan. Guillain–Barrokatceptis sindromi, autizm va yalligʻlanishli ichak kasalliklari darajasi qizamiqqa qarshi emlash orqali koʻpaymaydi.

Vaksina oʻzi ham, MMR vaksinasi (qizilcha vaksinasi va parotitga qarshi emlash) yoki MMRV vaksinasi (MMR ning suvchechak vaksinasi bilan kombinatsiyasi) kabi kombinatsiyalarda mavjud. Qizamiqqa qarshi emlash barcha formulalarda qizamiqning oldini olish uchun bir xil darajada samarali, ammo turli kombinatsiyalar uchun yon taʼsir farq qiladi. Jahon Sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) qizamiqqa qarshi emlashni toʻqqiz oyligida dunyoning kasallik keng tarqalgan hududlarida yoki kasallik keng tarqalmagan hududlarda oʻn ikki oyda berishni tavsiya qiladi. Qizamiqqa qarshi emlash qizamiqning jonli, ammo zaiflashgan shtammiga asoslangan. Bu teri ostiga yoki mushak ichiga yuborilishidan oldin maʼlum bir suyuqlik bilan aralashtirilgan quritilgan kukun shaklida keladi. Qon tekshiruvlari orqali vaksinani samarali ekanligini aniqlash mumkin.

1963-yilda birinchi marotaba qizamiqqa qarshi emlash kiritilgan. Oʻsha yili edmonston-b shtammli qizamiq virusi Jon Enders va uning hamkasblari tomonidan vaksinaga aylantirildi va Qoʻshma Shtatlarda litsenziyaga ega boʻldi. 1968 yilda Moris Xilleman va uning hamkasblari tomonidan takomillashtirilgan va hatto kuchsizroq qizamiq vaksinasi ishlab chiqildi va tarqatila boshlandi va 1968 yildan beri Qoʻshma Shtatlarda qoʻllangan yagona qizamiq vaksinasiga aylandi. Dunyo boʻylab bolalarning taxminan 86% 2018 yilga kelib vaksinaning kamida bitta dozasini olgan. 2021 yilda kamida 183 mamlakat muntazam emlash jadvalida ikkita dozani taqdim etdi. Bu Jahon Sogʻliqni saqlash Tashkilotining muhim dorilar roʻyxatiga kiritilgan. Emlanmagan avlodlarda epidemiyalar osonlikcha yuzaga kelganligi sababli, kasallikning tarqalmasligi aholi ichida yetarli emlash sinovi sifatida qaraladi.

## Samaradorlik

Vaksinaning bir dozasi taxminan 93% samarali boʻlsa, vaksinaning ikki dozasi qizamiqning oldini olishda taxminan 97% samaralidir. Vaksina keng qoʻllanilishidan oldin qizamiq shu qadar keng tarqalgan ediki, infeksiya „oʻlim va soliqlar kabi muqarrar deb hisoblangan.“ Qoʻshma Shtatlarda, qizamiq bilan kasallanish holatlari 3 milliondan 4 milliongacha koʻpaydi, 1963 yilda qizamiqga qarshi ikkita vaksina kiritilgandan soʻng yiliga 400 dan 500 oʻlim oʻn minglabgacha boʻlgan (ikki faolsizlangan va jonli zaiflashtirilgan vaksina (Edmonston B shtammi) litsenziyalangan edi). 1971 va 1977 yillardagi epidemiyalardan keyin vaksinani qabul qilishning koʻpayishi 1980-yillarda bu har yili minglab holatlarga olib keldi. 1990 yilda 30 000 ga yaqin kasallikning avj olishi emlash uchun yangidan turtki boʻlishiga va tavsiya etilgan jadvalga ikkinchi vaksina qoʻshilishiga olib keldi. 220 yildan 1997 yilgacha boʻlgan har qanday yilda 2013 dan ortiq holatlar qayd etilmagan va bu kasallik Qoʻshma Shtatlarda endemik emas deb hisoblangan. 2014 yilda 667 ta holat qayd etilgan.

Kasallik, nogironlik va oʻlimning oldini olishda qizamiqqa qarshi emlashning afzalliklari yaxshi hujjatlashtirilgan. AQShda litsenziyaga ega boʻlgan dastlabki 20 yil ichida qizamiqqa qarshi emlash taxminan 52 million kasallik, 17,400 aqliy zaiflik va 5,200 oʻlim holatlarining oldini oldi. 1999 yildan 2004 yilgacha JSST va UNICEF boshchiligidagi strategiya qizamiqqa qarshi emlash qamrovini yaxshilashga olib keldi, bu esa butun dunyo boʻylab 1,4 million qizamiqdan oʻlimning oldini oldi. Qizamiqga qarshi emlash Qo'shma Shtatlar va boshqa rivojlangan mamlakatlarda kasallikni deyarli butunlay yoʻq qilishga olib keldi. Vaksina nojoʻya taʼsirlarni keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan jonli virus bilan yaratilgan boʻlsa-da, ular qizamiqning oʻzi keltirib chiqaradigan kasallik va oʻlimga qaraganda ancha kamroq va kamroq jiddiydir; toshmalardan tortib, kamdan-kam hollarda konvulsiyalargacha boʻlgan nojoʻya taʼsirlar qabul qiluvchilarning kichik foizida uchraydi.

Qizamiq dunyoda keng tarqalgan. 2000-yilda u AQShdan chiqarib tashlangan deb eʼlon qilingan boʻlsa-da, epidemiyalarning oldini olish va qizamiqning yoʻq qilinishini davom ettirish uchun emlashning yuqori koʻrsatkichlari va emlashdan bosh tortganlar bilan yaxshi aloqa qilish kerak. 2005 yilda Qoʻshma Shtatlarda qayd etilgan 66 qizamiq kasalligining yarmidan bir oz koʻprogʻi Ruminiyaga tashrifi paytida yuqtirgan bir emlanmagan oʻspirin bilan bogʻliq. Bu odam koʻplab emlanmagan bolalari boʻlgan jamoaga qaytdi. Natijada paydo boʻlgan epidemiya 34 kishini, asosan bolalarni va deyarli barcha emlanmaganlarni yuqtirdi; ulardan uchtasi kasalxonaga yotqizilgan. Sogʻliqni saqlash boʻyicha javob kontaktlarni kuzatish, kerak boʻlganda testlarni tashkil qilish va oʻtkazish va ushbu odam bilan aloqada boʻlgan xavfli odamlar uchun favqulodda emlashni tashkil etish doirasida deyarli 5000 ta telefon qoʻngʻiroqlarini amalga oshirishni talab qildi. Soliq toʻlovchilar va mahalliy sogʻliqni saqlash tashkilotlari ushbu avj olishning oldini olish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri 167,000 AQSh dollaridan koʻproq pul toʻlashlari mumkin. Atrofdagi jamoalarda emlashning yuqori darajasi tufayli katta epidemiyaning oldi olindi.

Vaksina nafas olish yo'llari infeksiyalarining oldini olish kabi oʻziga xos boʻlmagan taʼsirga ega, bu faqat qizamiqning oldini olishdan kattaroq boʻlishi mumkin. Vaksina bir yoshga toʻlmasdan berilsa, bu imtiyozlar koʻproq boʻladi. Yuqori titrli vaksina qizlarda yomon natijalarga olib keldi va shuning uchun Jahon Sogʻliqni saqlash tashkiloti tomonidan tavsiya etilmaydi.

Qizamiqqa qarshi vaksina uchun immun javob gelmintozlar kabi parazitar infektsiyalar mavjudligi bilan buzilishi mumkin.

## Nojoʻya taʼsirlari
MMR vaksinasi bilan bogʻliq nojoʻya taʼsirlar orasida isitma, toshma, inʼektsiya joyidagi ogʻriq va kamdan-kam hollarda trombotsitopenik purpura deb nomlanuvchi terida qizil yoki binafsha rang oʻzgarishlari yoki isitma bilan bogʻliq tutqanoqlar (febril tutqanoq) kiradi.

Koʻpgina tadqiqotlarda MMR vaksinasi va autizm oʻrtasida hech qanday bogʻliqlik aniqlanmagan.

## Tarixi

Poliomielit virusi ustida ishlagani uchun 1954 yilda tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan Jon Franklin Enders Tomas C. Piblzni qizamiq epidemiyasi avj olgan Massachusetsdagi Fey maktabiga yubordi; Piblz virusni qon namunalari va tomoq choʻtkalaridan ajratib olishga muvaffaq boʻldi va keyinchalik virusni oʻstirishga muvaffaq boʻldi va kasallik oʻzi toʻplagan material bilan emlangan maymunlarga yuqishi mumkinligini koʻrsatdi. Enders 1963 yilda Peebles tomonidan ajratilgan materialning oʻstirilgan tovuq embrioni fibroblastlari orqali susaytirish yoʻli bilan qizamiqqa qarshi vaktsinani ishlab chiqish uchun etishtirilgan virusdan foydalanishga muvaffaq boʻldi.

1950-yillarning oxiri va 1960-yillarning boshlarida qizamiqdan bolalar poliomielitdan deyarli ikki baravar koʻp vafot etgan. Enders tomonidan ishlab chiqilgan vaksina zaiflashtirilgan jonli qizamiq virusining Edmonston shtammiga asoslangan boʻlib, u Peebles virusni etishtirishga olib kelgan madaniyatni oʻz ichiga olgan Fey talabasi 11 yoshli Devid Edmonston nomi bilan atalgan.

20-asr oʻrtalarida qizamiq Gʻarbiy Afrikada ayniqsa halokatli boʻldi, bu yerda bolalar oʻlimi 5 yoshga toʻlgunga qadar 50 foizni tashkil etdi va 1900 yilgacha Angliyada va boshqa mamlakatlarda bolalarda toshma va boshqa alomatlar paydo boʻldi. Qizamiqqa qarshi jonli vaksinaning birinchi sinovi 1960 yilda ingliz pediatri Devid Morli tomonidan Nigeriyaning Ilesha yaqinidagi qishloqda oʻtkazilgan; agar uni Nigeriya aholisini ekspluatatsiya qilishda ayblash mumkin boʻlsa, Morli oʻzining toʻrt nafar farzandini tadqiqotga kiritdi. Quvonarli natijalar qishloqdagi va Ilesha shahridagi Uesli Gildiya kasalxonasida 450 ga yaqin bolalarni ikkinchi marta oʻrganishga olib keldi.

Yana bir epidemiyadan soʻng, 1962 yil sentyabr va oktyabr oylarida Nyu-York shahrida JSST koʻmagida kengroq sinov oʻtkazildi: 131 bola Enders tomonidan zaiflashtirilgan Edmonston B shtammi va gamma-globulinni oldi, 130 bola „keyinroq zaiflashtirilgan“ vaksinani oldi. Gamma globulinsiz va 173 bola ikkala guruh uchun ham nazorat sub’ektlari sifatida harakat qildi. Nigeriya sinovida ham koʻrsatilganidek, sinov „keyinchalik zaiflashtirilgan“ vaksina Edmonston B vaksinasidan ustun ekanligini tasdiqladi va isitma va diareya holatlarini sezilarli darajada kamaytirdi. Hududdagi 2000 nafar bola keyinchalik zaiflashtirilgan vaksina bilan emlandi.

Merck &amp;amp; Co.dagi Maurice Hilleman, emlashni rivojlantirishda kashshof, 1968-yilda qizamiqqa qarshi vaksinaning takomillashtirilgan versiyasini va keyinchalik 1971-yilda qizamiq, parotit va qizilchaga qarshi bir martalik emlash, soʻngra kuchaytiruvchi emlash uchun MMR vaksinani ishlab chiqdi. Bitta shakl „Attenuvax“ deb ataladi. MMR vaksinasining qizamiqqa qarshi komponenti Endersning zaiflashtirilgan Edmonston shtammi yordamida joʻja embrion hujayra madaniyatida yetishtirilgan Attenuvaxdan foydalanadi. ACIP tavsiyalaridan soʻng, Merck 2009 yil 21 oktyabrda Attenuvaxni mustaqil vaksina sifatida ishlab chiqarishni davom ettirmaslikka qaror qildi.

*[[American Economic Journal|Amerika iqtisodiy jurnalida]]* 2022 yilda olib borilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, qizamiqqa qarshi qizamiqga qarshi vaktsinani qabul qilish daromadning 1,1 foizga oshishiga va emlanganlarning yuqori mahsuldorligi tufayli bandlikka ijobiy taʼsir koʻrsatdi.

## Turlari

Qizamiq kamdan-kam hollarda individual vaksina sifatida beriladi va koʻpincha qizilcha, parotit yoki suvchechak vaksinalari bilan birgalikda beriladi. Quyida qizamiqqa qarshi vaksinalar roʻyxati keltirilgan:

* Qizamiqgq qarshi emlash (mustaqil vaksina)
* Qizamiq va qizilchaga qarshi kombinatsiyalangan emlash (MR vaksinasi)
* Parotit, qizamiq va qizilchaga qarshi kombinatsiyalangan emlash (MMR vaksinasi)   
* Parotit, qizamiq, qizilcha va suvchechaklarga qarshi emlash (MMRV vaksinasi) 

## Manbalar

## Havolalar

* 
* 
* Measles Vaccine at the U. S. National Library of Medicine Medical Subject Headings (MeSH)
*