open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Turkiston dipkadiysi

**Turkiston dipkadiysi** () — chuchmomadoshlar oilasi, dipkadiy turkumiga mansub, piyozchali ko‘p yillik o‘t o‘simlik. Birinchi marta Aleksey Ivanovich Vvedenskiy tomonidan tasvirlangan. O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga yo‘qolib borayotgan, endemik tur sifatida kiritilgan. Surxondaryo viloyati, Sherobod vodiysida joylashgan Xovdak qoldiqtog‘ida uchraydi.  
## Tavsifi
Balandligi 15—20 sm gacha yetadigan piyozchali, ko‘p yillik, o‘t o‘simlik. Piyozboshisi tuxumsimon, tashqi tomondan kulrang, yupqa qobiq bilan o‘ralgan. Barglari 2-3 dona, eti qalin, qalami novsimon shaklda. Poyasi nozik, yashil tusda. Guli ikki jinsli, aktinomorf. Gulqo‘rg‘oni olti a'zoli, erkin.  Gulbarglari erkin, qo‘shilmagan, qalin, yarim oysimon egilgan, tashqi tomoni xiraligi ko‘kimtir, oq xoshiyali, ichki tomoni oqish tusda. Aprelda gullab mevasi may oyida pishib yetiladi. Mevasi — ko‘sak meva. Urug‘i ingichka qanotlarga ega, shamol orqali tarqalidi. Urug‘idan va piyozchasidan ko‘payadi.

## Tarqalishi va o‘sish sharoiti
Tabiatda kam tarqalgan, endemik tur. 1975—yilda 2 tupi topilib gerbariy tayyorlangan. Surxondaryo viloyati Sherobod vodiysidagi Xovdak qoldiq tog‘ida uchraydi. Mustahkamlangan qum uyumlarida va ularning orqasidagi tekisliklarda o‘sadi. Bahor oylarida Xovdak tog‘ida ko‘plab mol boqilishi, gullari va piyozchalarining terib olinishi sababli soni kamayib ketgan. 1938—yilda  Osiyo davlat universiteti (SAGU) (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti) botanika bog‘ida, 1975—yilda O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Botanika bog‘ida ekib o'stirilgan, lekin o‘simliklar qurib qolgan.

## Manbalar
Aleksandar Glišić

**Aleksandar Glišić** (, 1992-yil 3-sentyabrda tugʻilgan) — bosniyalik professional futbolchi, Armaniston Premyer-ligasi „Nuh“ klubida hujumchi sifatida oʻynaydi.

## Klub karyerasi
Bosniya va Gersegovinada tugʻilgan Glisich oʻzining katta faoliyatini „FK Sloga Srbac“da boshlagan. 2016-yilda Bosniya va Gersegovina Premyer-ligasida Radnik Bijeljina bilan shartnoma imzoladi va oltmish yettitadan ortiq oʻyin oʻtkazib, sakkizta gol urdi. Shundan soʻng Urartu va Alashkert jamoalarida oʻynadi.

2019-yil avgust oyida „Alashkert“ bilan shartnoma imzoladi.

2022-yilning yanvarida Samarqandning „Dinamo“ klubi bilan shartnoma imzoladi.

2022-yil 14-iyunda Ararat Yerevan bilan shartnoma imzolaganini eʼlon qildi.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy Instagram
*
Luizão

**Luiz Carlos Nascimento Júnior** (1987-yil 3-yanvarda tugʻilgan) — **Luizão** nomi bilan tanilgan braziliyalik futbolchi. Markaziy himoyachi sifatida oʻynaydi.

## Klub karyerasi
Luizsao „Kruzeyro“ yoshlar jamoasidan tarbiyalangan va 2006-yil 23-aprelda „Kampeonato Brasileyro“da oʻz uyida 3:1 hisobida gʻalaba qozongan Gremioga qarshi oʻyinda professional debyut qilgan.

„Kruzeyro“ safidagi ilk golini 2006-yil 30-aprelda „Figeyrense“ga qarshi oʻyinda (2:0) „Kampeonato Brasileyro“da urgan.

2007-yilning iyulida Luisão „Lokarno“ klubiga oʻtdi. Transfer qilinganidan ikki hafta oʻtgach, hatto Lokarno uchun birorta ham oʻyin oʻtkazmagan Luizao Braziliyaga, Vasko da Gamaga ijaraga qaytarildi. 2012-yilda Grimsbi Taun bilan shartnoma imzolagan va ular safida 1 ta oʻyin oʻtkazib, 1 ta gol urgan.

## Xalqaro karyera
Luizsao 2007-yilgi FIFA U-20 Jahon chempionatida oʻynagan. U Braziliya ishtirok etgan toʻrtta oʻyinda maydonga tushgan. Braziliya chorak finalda magʻlub boʻldi, Luizão 116-daqiqada turnirdagi yagona sariq kartochkasini oldi.

## Yutuqlar
**Kruzeyro**

* Kampeonato Mineiro: 2006-yil

## Manbalar

## Havolalar

*
Sariq shirach

**Sariq shirach** () — shirachdoshlar oilasi, shirach turkumiga mansub koʻp yillik, ildizpoyali oʻt oʻsimlik. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kamyob, endemik tur sifatida kiritilgan. Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlari G‘uzor va Dehqonobod shaharlari orasida, Koʻhitang tizmasi hududida oʻsadi.
## Tavsifi
Balandligi 35-60 sm, koʻp yillik, ildizpoyali oʻt oʻsimlik. Ildizpoyasi qisqa, boʻlaklari urchuqsimon yogʻonlashgan. Barglari oddiy, bandsiz, ingichka qalami nashtarsimon, eni 4-7 mm. Gullari shingil to‘pgulda yigʻilgan. Shingili siyrak, kam gulli, uzunligi 20-30 sm. Guloldi bargchalari yirik uchburchak nashtarsimon, shingilning pastki qismida joylashgan gullarning bandi gulqoʻrgʻonidan 1,5 marta uzun. Gullari hidga ega. Hasharotlar yordamida changlanadi. Gulqoʻrgʻoni yakka tomirli, och sariq rangda. Changchilari notekis joylashgan, gultojibarglaridan qisqaroq. Aprel-may oylarida gullab mevasi iyunda yetiladi. Mevasi — quruq, choʻziq, yuzasi silliq koʻsak meva. Urug‘lari ingichka qanotchali. Urugʻi va ildizpoyalari orqali koʻpayadi.

## Tarqalishi va oʻsish sharoiti
Tabiatda juda kam turlari saqlanib qolgan, yakka-yakka holatda uchraydi. Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlari G‘uzor va Dehqonobod shaharlari orasida, Koʻhitang tizmasi hududida tarqalgan. Ochiq ola jinsli tuproqlarda va gipslarda oʻsadi. Oʻziga xos tuproq sharoitiga moslashganligi, aholi tomidan terib olinishi va chorva mollarining koʻplab boqilishi natijasida areali qisqarib ketgan. 1965—yil Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Botanika bogʻida ekib koʻrilgan, ammo, oradan koʻp oʻtmay oʻsimlik qurib qolgan.
## Manbalar
Qarshi vokzali

**Qarshi vokzali** — Oʻzbekiston temir yoʻllari kompaniyasiga qarashli, Qarshi shahrining shimoliy-sharqiy qismida joylashgan yirik temir yoʻl vokzalidir.

## Temir yoʻli
; Oʻzbekiston temir yoʻllari
* Samarqand-Qarshi temir yo'li
* Qarshi-Buxoro temir yo'li
* Qarshi-Termiz temir yo'li

## Tarixi
1992-yilning 1-yanvarida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning fаrmoniga аsosan Turkmaniston temir yoʻli tаshkil etilishi munosаbati bilan Qashqadaryo viloyati hududidа temir yoʻl orqаli yuk va yoʻlovchilаrni tаshishni boshqarish samаradorligini oshirish maqsadida Oʻrta Osiyo temir yoʻllarining Qarshi boʻlimi tashkil etildi. Bu boʻlimning uchinchi mаrotaba qaytаdan tаshkil topishi edi.

1994-yilning 7-noyabrida Oʻzbekiston Respublikasi hududida „Oʻzbekiston temir yoʻllari“ davlat-aksionerlik temir yoʻl kompaniyasi sobiq Oʻrta Osiyo temir yoʻl uchastkalari negizida tashkil topdi.

Kompaniya raisi etib N. E. Ermetov tayinlandi. Kompaniya 5 ta boʻlim Toshkent, Fargʻona, Buxoro, Orolboʻyi, Qarshi va Xorazm yoʻlovchilar va yuk tаshish direksiyasidаn iborаt edi. Qаrshi temir yoʻl boʻlimi tаshkil topgаnidan keyin uning hududlаri 2 ta viloyаt territoriyasidаn tuzildi. Shuningdek bu boʻlimgа Sаmarqand, Buxoro viloyаtlari hududlaridаgi temir yoʻllаrning va korxonаlarning bir qismi hаm qoʻshildi. Boʻlimdа besh ming kishi mehnаt faoliyatidа boʻlib, uning ixtiyorigа 22 stansiya va raz’ezdlar kirgan. Temir yoʻl boʻlimiga 700 km dan koʻproq temir yoʻllarni qamrab oladi. 1994-yilda Qarshi temir yoʻlchilariga yangi zamonaviy 150 bemorga moʻljallangan shifoxona qurildi, 1995-yilda Yakkabogʻ tumanida Chillabulogʻ dam olish maskani qurildi, 1995-yilda esa Qarshi boʻlimida temir yoʻlchilarni sogʻlomlashtirish markazi qurilib ishga tushirildi. 1998-yildа Qаrshi-Talimаrjon uchastkаsida Kengsoy stаnsiyasi qurilib ishgа topshirildi.

2012-yil 5-yanvar Oʻzbekiston Respublikasi Prizidentining PP-1676 sonli qarori bilan 2012—2016-yillarda Maroqaad — Qarshi temir yoʻl uchastkasida elektropoezdlar harakatlanishi boshlandi. 140,8 kilometrlik Maroqand-Qarshi uchastkasi toʻliq elektrlashtirildi. 2016-yil 5-sentyabrda tezyurar „Afrosiyob“ yoʻlovchi poezdining Toshkent-Samarqaad-Qarshi yoʻnalishida doimiy qatnovi yoʻlga qoʻyildi.

## Yana qarang
* Toshkent-Janubiy vokzali
* Toshkent-Janubiy vokzali
* Yangiyoʻl vokzali 
* Toʻqimachi vokzali
* Samarqand vokzali
* Navoiy vokzali
* Nukus vokzali

## Manbalar

## Havolalar
*
Denílson Nascimento

**Denílson Martins Nascimento** (1976-yil 4-sentyabrda tugʻilgan) – **Denilson** nomi bilan tanilgan, braziliyalik sobiq professional futbolchi.

## Klub karyerasi
Denilson Salvadorda, Baiya shtatida tugʻilgan. 20 yoshida chet elga koʻchib oʻtdi. 1998-yil yanvar oyida Portugaliyaning União de Lamas klubi bilan shartnoma imzolagan.

Olti yil Birlashgan Arab Amirliklarida, asosan Al Shabab (Dubay) va Club Atlas bilan Liga MXda qisqa muddat ishlagandan soʻng, Denilson dastlab Janubiy Koreyaning Daejeon Citizen FC jamoasiga uch oylik shartnoma asosida qoʻshildi. K-Ligadagi „Pohang Steelers“ klubida 2009-yilgi FIFA Klublar oʻrtasidagi Jahon chempionatidagi uchta oʻyinda toʻrtta gol urdi.

2009-yil 29-dekabrda Denilson Oʻzbekistonning Bunyodkor futbol klubi bilan shartnoma imzoladi. Rivaldo va uning keyingi klubi „Mogi Mirim Esporte Clube“ bilan hamkorlik qildi. 35 yoshida „Guarani Futebol Clube“ bilan B seriyasida debyut qildi.

## Yutuqlar
### Klub
; Pohang Steelers
* Koreya futbol kubogi: 2008-yil
* Koreya Liga kubogi: 2009-yil
* Osiyo Chempionlar Ligasi: 2009-yil

### Individual
* Futbol boʻyicha 2009-yilgi klublar oʻrtasidagi jahon chempionati: eng yaxshi toʻpurar
* K-liganing eng yaxshi oʻyinchisi: 2009-yil

## Manbalar

## Havolalar
*
Havorang marmarak

**Havorang marmarak** () — yalpizdoshlar oilasi, mavrak turkumiga mansub koʻp yillik oʻt oʻsimlik. Birinchi marta rus botanigi Sergey Arsenevich Nevskiy tomonidan tasvirlangan. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kamyob, endemik tur sifatida kiritilgan. Surxondaryo viloyati Ko‘hitang tizmasi, Boysuntogʻ va Susiztogʻ hududida tarqalgan.
## Tavsifi
Balandligi 30-60 sm gacha yetadigan koʻp yillik oʻt oʻsimlik. Oʻq ildiz tizimiga ega. Poyasi 1-3 ta, burchakli, tik oʻsadi, tashqi yuzasi bezli tuklar bilan qoplangan. Barglari oddiy, lirasimon, chetlari patsimon qirqilgan, ostki va ustki tomonlardan oqish tusdagi tuklar bilan qoplangan. Gullari zigomorf, bir ikki donadan uzunligi 1 sm boʻlgan gulbandlarda joylashgan. Gulkosachabarglari keng qoʻngʻiroqsimon, qavarib chiqqan, uzunligi 15-20 mm bezli tukchalar bilan qoplangan. Bezchali tuklar oʻziga xos hid ishlab chiqaradi. Gultojibarglari tirnoqsimon, odatda och pushti tusda, uzunligi 35-45 mm, chetlari qoramtir rangda. Hasharotlar yordamida changlanadi. Mevasi yassi, ellipssimon, quruq yongʻoq meva, uzunligi 5 mm. Urug‘i orqali koʻpayadi.

## Tarqalishi va oʻsish sharoiti
Tabiatda kam uchraydigan, endemik tur, uch ming dona tupi borligi aniqlangan. Surxondaryo viloyati Ko‘hitang tizmasi, Boysuntogʻ va Susiztogʻ hududlarida tarqalgan. Togʻlarning oʻrta qismida joylashgan qoyalarning soyasida oʻsadi. Yem xashak sifatida yigʻilishi va chorva mollarining koʻplab boqilishi natijasida soni kamayib ketgan. Surxon davlat qo‘riqxonasi hududida muhofaza ostiga olingan.

## Manbalar
Adnan Orahovac

**Adnan Orahovac** – chernogoriyalik futbolchi, Tailand 2-ligasining Customs United klubida oʻynaydi. Chernogoriyadan tashqari Oʻzbekiston va Tailandda ham oʻynagan.

## Klubdagi karyerasi
FK Budućnost Podgoritsa uchun u FK Mogren ustidan 2:1 hisobidagi gʻalabani taʼminlash uchun oʻzining birinchi golini urdi.

2015-yilda Toshkentning „Paxtakor“ klubi bilan shartnoma imzolagan. Uning "Paxtakor" safidagi kubokdagi ilk goli 2015-yilgi Oʻzbekiston kubogi yarim finalining birinchi oʻyinida kiritilgan.

2017-yilda Samarqandning „Dinamo“ klubi bilan shartnoma imzoladi.

2018-yilda „PT Prachuap“ bilan shartnoma imzoladi.

2022-yilda Orahovac „Customs United“ bilan shartnoma imzoladi.

## Yutuqlar
**PT Prachuap**

* Tailand Liga kubogi: 2019

## Manbalar
Beshtomir shirach

**Beshtomir shirach** () — shirachdoshlar oilasi, shirach turkumiga mansub ko‘p yillik gulli o‘simlik. Birinchi marta Aleksey Ivanovich Vvedenskiy tomonidan tasvirlangan. O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kamyob, endemik tur sifatida kiritilgan. Surxondaryo viloyati, Hisor tizmasi, To‘polondaryo havzalarida va Boysun tog‘ining shimoliy yonbag‘irlarida tarqalgan.
## Tavsifi
Balandligi 60-80 sm ga yetadigan koʻp yillik oʻt oʻsimlik. Ildizpoyasi qisqa nursimon joylashgan, ildizlari koʻp, yogʻonlashgan. Bargi koʻkimtir, oddiy, bandsiz, keng qalami nashtarsimon, kengligi 15-20 mm. Gullari pushti yoki och binafsha rangda, shingil to‘pgulda yigʻilgan. Shingili silindrsimon, uzunligi 20-30 sm gullar siyrak joylashgan. Guloldi bargchalari ingichka uchburchak shaklda. To‘pgulining pastki qismida joylashgan gullarning gulbandlari gulqoʻrgʻonidan ikki marta uzun. Gulkosachabarglari 3-5 tomirli. Changchilar gultojibarglaridan uzunroq. May-iyun oylarida gullab, mevasi iyul oyida yetiladi. Mevasi — yumaloq, quruq, koʻsak meva, uzunligi 1 sm. Urug‘i va ildizpoyasi orqali koʻpayadi.

## Tarqalishi va o‘sish sharoiti
Tabiatda kam uchrovchi, endemik tur, odatda yakka holatda ba'zida kichikroq to‘p hosil qilib o‘sadi. Surxondaryo viloyati, Hisor tizmasining Cho‘lbayir tog‘larida, To‘polondaryo havzasida, Boysun tog‘larining shimoliy yonbag‘irlarida tarqalgan. Tog‘larning o‘rta qismidagi shag‘alli, toshli unumdor tuproqlarda o‘sadi. Yem xashak sifatida yig'ilishi va chorva mollarining ko‘plab boqilishi natijasida tur areali qisqarib ketgan. 1962—yildan buyon O'zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi Botanika bog‘ida ekib o‘stirilmoqda.

## Manbalar
Fisher shternbergiyasi

**Fisher shternbergiyasi** () — chuchmomadoshlar oilasi, shternbergiya turkumiga mansub, bir urugʻpallali, piyozchali, koʻp yillik oʻt oʻsimlik. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga yoʻqolib borayotgan, endemik tur sifatida kiritilgan. Qashqadaryo viloyati, Hisor tizmasi, Kitob, Shahrisabz shaharlari atrofida, Oqsuv soyi havzasida tarqalgan.
## Tavsifi
Balandligi 10 sm gacha yetadigan, koʻp yillik, piyozboshli oʻt oʻsimlik. Quyosh nurlari yetarli boʻlganda yaxshi oʻsadi. Poyasi qisqa, yapasqi, yashil rangda. Barglari 4-8 ta, oddiy, bandsiz, ketma-ket joylashgan, yuzasi tuksiz, qalami yoki lansetsimon shaklda. Gullari yakka, ikki jinsli, aktinomorf, 8-20 mm uzunlikdagi gulbandda joylashgan. Gulqoʻrgʻoni olti aʼzoli, qoʻshilmagan. Gultojibarglari erkin, yorqin sariq rangda. Gulkosachabarglari erkin biroz choʻziqroq shaklda. Gullari xushboʻy hidga ega. Hasharotlar yordamida changlanadi. Mevasi — quruq koʻsak meva. Urug‘i yumaloq shaklda. Bahor oylarining boshida piyozchasidan unib chiqib barg hosil qiladi. Mart oyida gullab, aprelda mevasi pishib yetiladi. Urugʻi va piyozchasidan koʻpayadi.

## Tarqalishi va oʻsish sharoiti
Tabiatda kam uchraydigan endemik tur. Qashqadaryo viloyati, Shahrisabz, Kitob shaharlarida, Hisor tizmasiga kiruvchi togʻlarda va Oqsuv soyi havzalarida tarqalgan. Togʻoldi yonbagʻirlaridagi unumdor tuproqli yerlada oʻsadi. Oʻsimlik oʻsuvchi yerlarning qishloq xoʻjaligida foydalanish uchun oʻzlashtirilishi, chorva mollarning koʻplab boqilishi, gullarining terib olinishi natijasida tur areali qisqarib ketgan. Oʻsimlikni madaniylashtirish uchun Oʻzbekiston RespublikasiFanlarakademiyasi bogʻida tadqiqot olib borilgan.

## Manbalar
Kim Dong-hee

**Kim Dong-hee** (; 1989-yil 6-mayda tugʻilgan) — janubiy koreyalik futbolchi, „Pyeongtaek Citizen“ klubida hujumchi sifatida oʻynaydi.

2016-yil 23-dekabr kuni Seongnam FC Kim Seongnam uchun yana bir mavsum qolishini eʼlon qildi.

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* 13 Kim Dong-hee at seongnamfc.com
Gulxayribarg qoraqat

**Gulxayribarg qoraqat** () — qoraqatdoshlar oilasi, smorodina turkumiga mansub o‘t o‘simlik. Hayotiy shakli buta. O‘zbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kamyob, endemik tur sifatida kiritilgan. Surxondaryo viloyati Hisor tizmasi hududida joylashgan qishloqlar atrofida tarqalgan.
## Manbalar
Qatar Yulduzlar Ligasi

**Qatar Yulduzlar Ligasi** (; **QSL** sifatida qisqartirilgan) – homiylik sabablarga koʻra **Expo Stars League** nomi bilan ham tanilgan, Qatar futbol ligasi tizimidagi eng yuqori darajadagi futbol ligasi. Ligada 12 ta jamoa ishtirok etadi. QSL mavsumlari odatda sentyabr oyidan aprelgacha davom etadi. Liganing birinchi mavsumi 1963-yilda oʻtkazilgan boʻlsada birinchi rasmiy mavsum sifatida 1972-yildan hisob qilingan. Hozirda ligada 12 ta klub mavjud boʻlib, mavsum soʻnggida eng kam ochko toʻplagan bir jamoa quyi ligaga tushadi.

## Yana qarang

* Qatar milliy futbol terma jamoasi

## Manbalar

## Havolalar

* QSL rasmiy veb-sayti
* Qatar Yulduzlar Ligasi – worldfootball.net (koʻp tilli)
* Qatar Yulduzlar Ligasi – goal.com
* Qatar futboli Twitterda
Egidijus Majus

**Egidijus Majus** (1984-yil 5-yanvarda tugʻilgan) — litvalik futbolchi, Samarqandning „Dinamo“ klubida oʻynagan. DAC Dunajska Streda va Steel Azin klublarida toʻp surgan.

Sankt-Peterburgning „Zenit“ jamoasida Rossiya kubogida 1 ta oʻyin oʻtkazdi.

## Havolalar

*
Surxondaryo sanoati va shaharlari

## Sanoati
Surxondaryo viloyatining asosiy sanoat tarmoqlari: yengil sanoat (paxta tozalash), oziq-ovqat sanoati, un-yorma. Surxondaryo viloyatiga Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining 3-4 foizi togʻri keladi. Respublikamizning janubiy viloyatlari Qashqadaryo va Surxondaryoning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini tezlashtirish, yuk tashishning transport taʼminotini yaxshilash maqsadida „Toshguzar-Boysun-Qumqoʻrgʻon“ temiryoʻli ishga tushirildi. Bu temiryoʻl Boysun tumani orqali iqtisodiy-ijtimoiy jihatdan tumanning yaxshi rivojlanmayotgan qishloqlariga sanoatning kirib kelishiga, yerusti va yerosti boyliklaridan keng foydalanishga, dam olish maskanlari qurishga katta imkoniyat yaratmoqda. 
Viloyat sanoat tarmoqlari ichida yetakchi hisoblangan yengil sanoatni rivojlantirishga katta ahamiyat berilmoqda. Qumqoʻrgʻon, Sariosiyo, Denov, Shoʻrchi tumanlarida toʻqimachilik komplekslari tashkil etilib, viloyatda yetishtirilayotgan paxta tolasining qayta ishlash hajmini 20—25 foizga ytkazish moʻljallanmoqda. 
Kon sanoatini ham rivojlantirish jadal ketmoqda. Hozirda Xovdogʻ, Uchqizil, Lalmikor va Kakaydi yaqinida neft va gaz konlari ishlamoqda. Oʻzbekistondagi uchta yirik konning ikkitasi Surxondaryoda (Shargʻun va Boysun koʻmir konlari). 
## Shaharlari
### Termiz
Termiz — viloyatning maʼmuriy va madaniy markazi. U Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlaridan biri. Bu shaharda Amudaryo porti, temiryoʻl va avtomobil yoʻli qurilgach, shahar asosiy transport markaziga aylandi. 1995-yilda Termizda zamonaviy aeroport qurildi. Shaharda paxta tozalash zavodi, sut-yogʻ, non va goʻsht kombinatlari, binokorlik materiallari ishlab chiqariladigan korxonalar bor. Bundan tashqari Termiz davlat universiteti ham mavjud.
### Denov
Denov — qadimgi yirik savdo va hunarmandchilik qishlogʻi oʻrnida barpo boʻlgan shahar. 1929-yil Denovdan temiryoʻl oʻtgach ishlab chiqarish rivojlana boshlagan. Denov sanoati qishloq xoʻjalik xomashyosini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Unda paxta tozalash, sharob, moy-sut, motor taʼmirlash, gʻisht zavodlari bor. Shaharda R. R. Shreder nomidagi respublika bogʻdorchilik uzumchilik va sharobchilik ilmiy-tadqiqod institutining tajriba markazi joylashgan.

## Manbalar
Gintaras Kvitkauskas

**Gintaras Kvitkauskas** (1967-yil 3-yanvarda tugʻilgan) — litvalik isteʼfodagi futbolchi, yarim himoyachi sifatida oʻynagan.

Kvitkauskas SSSR oliy ligasida „ Jalgiris Vilnyus“ va "Paxtakor" klublarida oʻynagan. Ukraina Premyer-ligasining oltita oʻyinida, „Barselona“ va „Benfica“ klublariga qarshi Yevropa futbol turnirlarida maydonga tushib, Dinamo Kiyev bilan shartnoma imzolagan uchinchi litvalik futbolchidir.
## Manbalar

## Havolalar
* 
* Profile at Futbolinis.lt
Oʻzbekistonda energetika

Oʻzbekistonda 2012-yilda jami birlamchi energiya taʼminoti (TPES) 48,28 Mtoe boʻlgan Elektr energiyasi isteʼmoli 47,80 TVt ni tashkil etdi. Birlamchi energiyaning asosiy qismi qazib olinadigan yoqilgʻilardan, asosiy manbalar esa tabiiy gaz, koʻmir va neftdir. Mamlakatdagi yagona muhim qayta tiklanadigan manba boʻlgan gidroelektr energiyasi birlamchi energiya taʼminotining qariyb 2 foizini tashkil etdi. Elektr energiyasi ishlab chiqarishning 73,8 foizini tabiiy gaz, 21,4 foizini esa gidroenergetika tashkil etadi.

Oʻzbekiston Markaziy Osiyodagi energiya istemoli boʻyicha birinchi davlat boʻlib, „Oʻzbekenergo“ davlat energetika kompaniyasi tomonidan quyosh energiyasini oʻzlashtirib, ishlab chiqaradi. Tekshirilayotgan oltita viloyat qatori Samarqand viloyati ham tanlab olindi. Quyosh elektr stansiyasi 100 megavatt quvvatga ega boʻlishi kerak.

## Elektr stantsiyalari roʻyxati

## Manbalar
Alvin Fortes

**Alvin Fortes** (1994-yil 25-aprelda tugʻilgan) — Kabo-Verdelik futbolchi, Tailandning 1-ligasi „Ratchaburi“ klubida yarim himoyachi sifatida oʻynaydi.

## Klubdagi karyerasi
Rotterdamda tugʻilgan Fortes 2013-yil iyun oyida SV Heinenoord jamoasiga qoʻshilishdan oldin Sparta Rotterdam, UVS va Feyenoord yoshlar jamoalarida oʻynagan. Keyinroq, Nike Akademiyasining *The Chance* dasturining jamoasiga qoʻshildi.

2013-yil 4-sentyabrda Fortes Finlyandiyaning Kakkonen jamoasiga qoʻshilib, oʻzining birinchi professional shartnomasini imzoladi. Klub uchun oltita oʻyinda maydonga tushib, bitta gol urdi, chunki uning jamoasi koʻtarilishdan deyarli mahrum boʻldi.

2014-yilning mart oyida Fortes FC Dordrextga qoʻshilish arafasida edi, dastlab ularning yoshlar tarkibiga tayinlangan edi, biroq keyinchalik shartnoma buzildi. Avgust oyida u RKC Waalwijk ga koʻchib oʻtdi.

Fortes professional debyutini 2014-yilning 22-avgustida oʻtkazdi va Eerste Divizion chempionligi uchun FC Den Boschga qarshi uchrashuvning ikkinchi boʻlimida maydonga tushdi. U oʻzining birinchi golini 17-oktyabr kuni urdi va SC Telstarga qarshi oʻyinda urdi.

2014-yilning 10-dekabrida Fortes Eredivizionning „Vitesse Arnhem“ jamoasi bilan ikki yarim yillik shartnoma imzoladi, ammo kampaniya yakuniga qadar yoshlar jamoasiga tayinlandi. Faqat ikki oy oʻtgach, uning shartnomasi bekor qilindi.

## Xalqaro karyera
Fortes Kabo-Verdeni xalqaro miqyosda himoya qilishga tayyorligini bildirgan.

Fortes 2018-yil 1-iyun kuni Jazoirga qarshi oʻrtoqlik uchrashuvida (3:2) Kabo-Verde milliy futbol jamoasida debyut qildi.

## Manbalar

## Havolalar

* RKC rasmiy profili 
*
Teshio daryosi

— Yaponiyaning Xokkaydo hududidagi daryo . Uzunligi 256 kilometr va bu koʻrsatkich bilan oroldagi ikkinchi eng uzun daryo (Ishikari daryosidan keyin) va mamlakatdagi toʻrtinchi eng uzun daryo (Shinano, Tone va Ishikaridan keyin) hisoblanadi.  A darajadagi Teshio daryosi Yaponiyaning eng shimoliy yirik daryosi boʻlib, Xokkaydo merosi roʻyxatiga kiritilgan.   Matsuura Takeshiro daryoning ichki qismini oʻrganish paytida „Xokkaydo“ nomini oʻylab topgani aytiladi. 

## Daryo nomining kelib chiqishi
Daryoning nomi Ainu tilidagi  soʻzlaridan kelib chiqqan boʻlib, „ baliq bilan toʻla daryo“ degan maʼnoni anglatadi. 

## Geografiyasi
Daryoning boshlanish nuqtasi Kitami togʻlarining eng baland joyi hisoblanadigan Teshio togʻidadir(1558 metr). 

Ushbu daryo 12 munitsipalitetni oʻz ichiga olgan 5 590 kilometr kvadrat maydonni suv bilan taminlaydi:

* Kamikava subprefekturasi: Bifuka, Kenbuchi, Nakagava, Nayoro, Otoineppu, Shibetsu, Shimokava, Vassamu
* Rumoi subprefekturasi: Teshio
* Soya subprefekturasi: Xoronobe, Toyotomi, Vakkanai

2010-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, ushbu hududda 122 000 ga yaqin odam yashagan.

## Tarixi
Dastlabki odamlar Teshio daryosi boʻylariga taxminan 15 000 yil oldin kelgan deb hisoblanadi. Daryoning birinchi tadqiqi  boshchiligidagi uch kishi tomonidan uning pastki qismidan Otoineppugacha boʻlgan masofada oʻtkazilgan. Keyinchalik, Matsuura Takeshiro yigirma toʻrt kun davomida Teshio daryosining boshlanishidan boshlab uni va uning boʻyida yashovchilar haqida oʻz maʼlumotlarini  yozib qoldirdi.  Matsuura „Xokkaydo“ nomini Otoineppu hududida yashovchi Aynu oqsoqolidan eshitgan ertaklaridan eshitgani haqida yozib qoldirgan.

2- Meyji davrida (1869)  tashkil etilgandan soʻng, daryo boʻylariga koʻchmanchi dehqonlar oʻrnasha boshlashgan.

Daryo tarixi Teshio shahridagi  da batafsil yoritilgan. 

## Iqtisodiyoti
Shibetsu va Shimokavaning yuqori oqimidagi hududlarida yogʻoch sanoati yaxshi rivojlangan. Nayoro va Bifuka oʻrtasidagi Nayoro havzasi sholi yetishtirishga ixtisoslashgan. Pastda, Teshio tekisligida sutchilik bilan shugʻullanishadi, daryoning boshlanishiga yaqin joyda losos va gulmoyi yetishtirish, shuningdek, prefekturada shijimi mollyuskalarini intensiv yetishtirish rivojlangan. Suv sporti turlaridan kanoeda eshkak eshish keng tarqalgan. Har yili  poygasi boʻlib oʻtadi.

## Shuningdek qarang

* Yaponiyaning tabiiy yodgorliklari ro'yxati (Xokkaydo)
* Yaponiyadagi Ramsar hududlari ro'yxati
* Tondenhei
* Yaponiyadagi yovvoyi tabiatni muhofaza qilish hududlari

## Manbalar
Thibault Tchicaya

**Thibault Tchicaya** (1983-yil 17-iyulda tugʻilgan) — gabonlik xalqaro futbolchi, „Missile“ jamoasida himoyachi sifatida oʻynaydi.

## Karyerasi
Makokou shahrida tugʻilgan Tchicaya vatani Gabonda Tout Puissant Akwembe, Delta Téléstar, Sogéa FC va Missile FC klublarida oʻynagan. 30 yoshida Svazilendning Mbabane Swallows klubi bilan 2009-yilning yanvar oyida olti oylik shartnoma imzoladi.

Tchicaya Gabon milliy futbol jamoasida bir necha bor maydonga tushgan. 2005-yilgi CEMAC kubogida uchinchi oʻrinni egallagan jamoada oʻynadi.

## Manbalar

## Havolalar
*
Mirzapoʻlat Toshpoʻlatov

**Mirzapoʻlat Toshpoʻlatov** (1952-yil 1-sentyabr Qashqadaryo viloyati, Qamashi tumani, Dasht qishlogʻi) — oʻzbek  adabiyotining isteʼdodli yozuvchisi. 
## Tarjimai holi
Taniqli yozuvchi, jurnalist, kinodramaturg Mirzapoʻlat Toshpoʻlatov oʻzining tarixiy va zamonaviy mavzulardagi qissalari, hikoyalari bilan elga tanilgan. Adib 1952-yil 1-sentyabr kuni Qashqadaryo viloyati, Qamashi tumani, Dasht qishlogʻida dunyoga kelgan. 1958-yilda maktabni aʼlo baholarga tamomlab, Toshkentga qarab yoʻl oldi. 1971-yilda Toshkent Davlat universitetining jurnalistika fakultetiga oʻqishga kirdi. Yozuvchi 40 yildan koʻproq „Oʻzbektelefilm“ studiyasida, Gʻafur Gʻulom nashriyotida oʻz faoliyatini olib borgan. 
## Ijodi
Yozuvchi universitetda oʻqib yurgan paytida „Guliston“ jurnalida „Sodiq polvon“ degan hikoyasi nashr etilgan. Hikoyaning bosh qahramoni Sodiq polvon oʻzining soddaligi va tantiligi bilan kitobxonlar eʼtiboriga tushgan. U oddiy qishloq odami sifatida oriyat uchun kurashdi. 
„Maydon“ nomli hikoyasida Qashqadaryo qishloqlari, toʻy-marosimlari, urf-odatlari haqida yozgan.
Mirzapoʻlat Toshpoʻlatovning „Yurakdagi sir“ birinchi hikoyalar toʻplami 1977-yilda chop etildi, shundan soʻng „Beorom toʻlqinlar“ (1981), „Baxt yulduzi“ (1985), „Oyni axtarayotgan bola“ nomli hikoyalari film boʻlib chiqqan. 2005-yilda „Sanam togʻidagi gulxan“ asari nashr etildi. 1989-yilda „Gunoh“, „Tovba“ nomli filmlari, 1990-yilda „Zanjir“ teleseriali tomoshabinlar olqishiga sazovor boʻldi. „Muallim“ (2003), „Muzaffar“ (2000), „Baxt ovi“ (2014), „Sarob“ (2015), „Sadoqat“ (2016) nomli filmlari suratga olindi. „Sanam togʻidagi gulxan“, „Tandir“ (2016) nomli tarixiy qissalari Mirzapoʻlat Toshpoʻlatov ijodida katta oʻrin egallaydi. 
## Asarlari mazmuni
„Sanam togʻidagi gulxan“ qissasida Muqanna boshchiligidagi ozodlik harakati, „Oyni axtargan bola“ qissasida esa begʻubor bolalikning oʻziga xos tomonlari, nohaq xoʻrlanishlar azobida boʻlgan bola qalbini his etish, tushunish holatlari tasvirlangan. „Zuhro“ nomli hikoyasida urush davridagi oʻzbek oilasining ogʻir turmushi haqida hikoya qilingan. Bu hikoya ancha taʼsirli yozilgan. 
Adabiyotshunos olim Sobir Mirvaliyev oʻzining „Oʻzbek adiblari“ kitobida yozuvchi haqida shunday deydi: „Mirzapoʻlat fikrli, oʻziga talabchan adiblardan biri“.

## Manbalar
Tokachi daryosi

— Yaponiyaning Xokkaydo hududidagi daryo.

## Daryo nomining kelib chiqishi
1820-yilda tadqiqotchi Takeshiro Matsuura „Tokachi“ ni atrofdagi Tokachi provinsiyasi nomi sifatida taklif qilgan . Viloyat shu daryo nomi bilan atalgan, bu nom oʻz navbatida aynu tilidagi „tokapci“ soʻzidan olingan.

„Tokapci“ ning aniq kelib chiqishi nomaʼlum boʻlsa-da, Aynu tili tadqiqotchisi Xidezo Yamada 2 ta versiyani taklif qilgan:

* tokap-usi („koʻkrak, bir joyda“)
* toka-o-pci („botqoqlik, biror joy atrofida“)
Bengal yo'lbarsi

**Bengal yoʻlbarsi**  – yoʻlbarslarning Pantera tigris tigris kenja turiga mansub boʻlib, yovvoyi mushuksimonlar orasida eng yiriklarida biri. Uning tarqalish hududi Hindiston, Janubiy Nepal, Butan , va Janubiy – gʻarbiy Xitoyni oʻz ichiga oladi. 2011 yilda Bengal yoʻlbarslari soni 2500 dan kam boʻlgan, ularning kamayishi kutilmoqda  . Biroq, 2010-yillarda yovvoyi tabiatda yoʻlbarslar sonining koʻpayishi kuzatilgan.

Uning tarixiy yashash hududi XIX asr boshlarigacha Hind Havzasigacha yetib borgan va taxminlarga koʻra, Hindiston yarimorolida soʻnggi pleystotsen davridan, yaʼni bundan 12000 – 16500 yil oldin paydo boʻlgan. Hozirgi kunda brakonerlar tomonidan solinayotgan xavf ularning yashash muhitining yoʻqolishi va parchalanishiga katta havf solmoqda.

2022 – yil maʼlumotlariga koʻra, Bengal yoʻlbarlarining soni Hindistonda 3167 – 3682 ta, Nepalda 316 – 355 ta, Butanda 131 ta va Bangladeshda taxminan 125 tani tashkil etgan. Bengal yoʻlbarslari Hindistonning milliy ramziy hayvoni ham hisoblanadi.

## Biologik tasnifi
1758 – yilda Karl Linney yoʻlbars uchun „Felis tigris“ ilmiy nomni qoʻllagan. U 1929 – yilda Reginald Innnes Pokok tomonidan Pantera jinsiga kiritilgan. Bengaliya hududi ushbu turning anʼanaviy tipik tarqalish joyi boʻlib, nominativ kenja turi Panthera tigris tigris hisoblanadi.

1999 – yilda Osiyo qitʼasida yo'lbarsning bir nechta kenja turlarining haqiqiyligiga shubhalar mavjud boʻlgan. Morfologik jihatdan turli mintaqalardagi yoʻlbarslar oʻrtasida farqlar deyearli kam va bu mintaqalardagi populyatsiyalar oʻrtasida genlar oqimi pleystotsen davrida boʻlgan degan taxminlar ham mavjud.
Shuning uchun faqat ikkita kenja turni, yaʼni Osiyo qitʼasidagi P. T. Tigris va Katta Zond orollaridagi P.t.sondaica va shuningdek haqiqiy nomi Sundalanda deb ham aytiladi.
P.t.tigrisning kenja turlari ikkita sinfni tashkil qiladi: Shimoliy sinf Sibir va Kaspiy yoʻlbarslari populyatsiyalarini, janubiy sinf esa qolgan barcha qitʼadagi yoʻlbarslar populyatsiyalarini oʻz ichiga olgan. Osiyo qitʼasida yoʻq boʻlib ketgan va hozir yashayotgan yoʻlbars populyatsiyalari 2017-yilda mushuksimonlar oilasining ilmiy tasnifi qayta koʻrib chiqilgandan soʻng Panthera tigris tigris tarkibiga kiritilgan.

### Genetik guruhlari

32 ta yoʻlbars namunasi asosida oʻtkazilgan genetik tahlil natijalariga koʻra Bengal yoʻlbarsi namunalari Sibir yoʻlbarsi namunalari bilan emas, balki alohida bir kladaga (genetik guruhga) birlashganini koʻrsatadi.

### Genetik kelib chiqishi
Bengal yoʻlbarsi uchta oʻziga xos mitoxondrial nukleotid joylari va 12 ta noyob mikrosatellit allellari bilan tavsiflanadi. Bengal yoʻlbarsidagi genetik xilma-xillik namunasi uning taxminan 12 000 yil avval Hindistonga kirib kelgan degan farazga mos keladi. Bu holat Kech Pleystotsengacha Hindiston yarimorolida yoʻlbars suyak qoldiqlari topilmagani, shuningdek Erta Golotsen davrida dengiz sathining koʻtarilishi natijasida yarimoroldan ajralib qolgan Shri-Lankada yoʻlbarslar mavjud emasligi bilan ham tasdiqlanadi.

## Manbalar
Abdulla Abdullayev

**Abdulla Abdullayev** (Aldulla Qahramonjon oʻgʻli Abdullayev, 1997-yil 1-sentyabr Qoʻrgʻontepada tugʻilgan) – oʻzbekistonlik futbolchi, Oʻzbekiston milliy futbol terma jamoasi va Toshkentning „Paxtakor“ jamoasi futbolchisi. Yarim himoyachi pozitsiyasida toʻp tepadi.

## Futbolchilik faoliyati
Abdulla Abdullayev futbolchilik faoliyatini Bunyodkor klubining yoshlar tizimidan boshlagan. Professional jamoalardagi debyutini 2015-yilda „Bunyodkor-2“ jamoasida oʻtkazgan. Oʻzbekiston Superligasidagi ilk debutini Toshkentning „Bunyodkor“ jamoasi safida 2017-yilda oʻtkazgan. Bunyodkor klubi safida 5 yil davomida toʻp surdi va 2019-yilda qaldirgʻochlar bilan birgalikda Oʻzbekiston Superligasi bronza medallarini qoʻlga kiritgan. 2022-yilgi mavsum oldidan oʻz jamoasi Olmaliqning „AGMK“ jamoasiga oʻzgartirdi. Olmaliq jamoasi tarkibida 2 mavsum davomida oʻynadi. Bu davr muobaynida Abdullar AFC Osiyo chempionlar ligasida ishtirok etdi va jamoasi bilan birgalikda 2023-yilgi Oʻzbekiston Kubogi finaliga qadar yetib borgan.

2023-yil 8-sentyabrda BAAning "Khor Fakkan" jamoasi bilan shartnoma imzoladi. 2024-yil yozgi transfer oynasida BAA jamoasi tark etdi va Oʻzbekistonga qaytdi. 2024-yil 15-iyulda „Paxtakor“ jamooasi bilan bir yarim yillik shartnoma imzolagani eʼlon qilindi.

### Terma jamoadagi faoliyati
Abdulla Oʻzbekiston yoshlar terma jamoalarining bir qator yosh toifalarida oʻynagan. Kattalar safidagi ilk debyutini 2021-yilda Srečko Katanec murabbiyligi ostida Shvetsiya terma jamoasiga qarshi oʻyinda oʻtkazdi.

## Mukofotlari
2025-yil 6-iyunda Oʻzbekiston iftixori faxriy unvoni bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Havolalar
* Abdulla Abdullayev  OʻzPFL sayti
* Abdulla Abdullayev Transfermarkt sayti
* Abdulla Abdullayev Soccerway sayti
* 
*
Ibn Horun Turjoliy

**Abu Jafar ibn Horun Turjoliy** (arab. أبو جعفر بن هارون الترجالي) (vafoti 1180 y.) Trujillo shahrida taniqli muvallad musulmon oilasida tug‘ilib o‘sgan. U Kordovada ta’lim olgan va keyinchalik Sevilyada shifokor sifatida murobitlar xizmatiga kirgan. U falsafaga oid asarlarni o‘qishga qiziqardi. U tibbiyot fanining asoslari va tarmoqlari bilan yaxshi tanish edi. U zo‘r amaliyotchi bo‘lib, uning muolajalari ko‘pincha muvaffaqiyatli o‘tardi. Turjoliy umrining oxirlarida Ibn Boja va yosh Ibn Rushdga muallimlik qilgan .
## Manbalar
Yevropa yoʻnalishi E 003

**E 003** — Turkmaniston va Oʻzbekistondagi Yevropaning B toifali yoʻli boʻlib, Uchquduq — Dashoguz — Ashxobod — Gaudan shaharlarini bogʻlaydi.

## Marshrut

* 
** Uchquduq
* 
** Toshoʻgʻuz
** Ashxobod
** Gaudan

## Manbalar


## Havolalar

* BMTning Yevropa iqtisodiy komissiyasi: Elektron yoʻl tarmogʻining umumiy xaritasi (2007)
Abu Hafsa Yazid

**Abu Hafsa Yazid** (arab. ابو حفص يزيد) –Umaviylar xalifasi Marvon ibn Hakam ning (vaf. 684/685) mavlosi yoki xizmatkori. Yazidning toʻliq ismi ma’lum emas. Abu Hafsa “Hafsaning otasi” degan ma’noni anglatadi.
### hayoti:
Marvon Yazidni ozod qilgan va uni Madinada soliq yigʻish lavozimiga tayinlagan. U Yamoma amirining qiziga uylangan va ularning avlodlari orasida ilk islom davrining bir qancha taniqli shoirlari, jumladan Marvon ibn Abu Hafsa va Marvon ibn Abu al-Janub ham bor edi.

**Abu Hafsa Yazid**ning kelib chiqishi aniq emas; u fors yoki yahudiy boʻlishi mumkin. U milodiy 650-yilda Istaxr fathi asnosida yoshligida asirga olingan va keyinchalik xalifaga sotilgan boʻlishi mumkin. Usmon ibn Affon o‘ldirilgan kuni ozod qilingan. Abu Hafsa Yazid Islomni qabul qilganmi yoki yahudiy e’tiqodini saqlab qolganmi, bu borada manbalarda turlicha soʻlar kelgan.

Abu Hafsa Yazid ba’zan milodiy **643-yilda** xalifaUmar I ning saroy tabibi sifatida tasvirlangan, ammo bu keyingi arab tarixchilarining yozuvlariga asoslangan xato boʻlishi mumkin, chunki u dastlabki matnlarda tabib deyilmagan.
## Manbalar
Hilol Sobiiy

**Abul Husayn Hilol ibn Muhassin ibn Ibrohim Sobiiy** (arab. ابو الحسين هلال بن محسن بن ابراهيم الصابئ) (358-406/404) tarixchi, mutasaddi va yozuvchi edi. Amaldorlar oilasida tug‘ilgan Sobiiy hijriy 402-403/1012-yillarda islomni qabul qilgan. Dastlab buvayhiylar amiri Somsomuddavla qo‘li ostida ishlagan, keyinchalik Bahouddavlaning vaziri Faxrulmulk qo‘l ostidagi kansler direktori bo‘lgan.

### Asarlari:
Hilol Sobiiy ko‘plab kitoblar muallifi bo‘lib, ularning hammasi ham bizgacha yetib kelmagan. Byurokratik masalalar va sud masalalari tarixi uning asosiy mavzulari edi.

Ehtimol, uning eng mashhur kitobi bu **“Rusum dor al-xilofa”**(Arabcha : رسوم دار الخلافة ) bo‘lib, u Abbosiylar saroyidagi xatti-harakatlar va faoliyat uchun qo‘llanmadir. U ko‘rsatmalar va maslahatlar to‘plami sifatida yaratilgan bo‘lsa-da, kitobda ko‘plab statistik ma’lumotlar, latifalar va tarixiy faktlar mavjud.

**“Kitob al-vuzaro”**  (Arabbcha: كتاب الوزراء )-Xalifa Muqtadirning vazirlari bilan bog‘liq bo‘lgan bu asarning faqat boshlari saqlanib qolgan.

**“Hilol Sobiiy tarixi”**  (Arab: تاريخ ابي الحسين هلال بن المحسن بن ابراهيم الصابي - Tarix Hilol as-Sobiiy) – bu ham parcha-parcha shaklda saqlanib qolgan, ammo uning parchalari hijriy 393-(milodiy -1003) yilgacha bo‘lgan so‘nggi buvayhiylar davri yilnomalaridagi bo‘shliqni to‘ldiradi.
## Manbalar
Abdulloh ibn Fazlullah Sharafuddin Sheroziy Vassof

Abdulloh ibn Fazlullah Sharafuddin Sheroziy Vassof (fors. عبدالله ابن فضل‌الله شرف‌الدین شیرازی) (1265-1314) – XIV asrda Elxoniylar davlatida yashagan fors tarixchisi .

 

Asli Sherozlik boʻlgan Vassof Gʻozon Mahmudxn va Oʻljaytudavrida Eronda soliqma’muri boʻlgan.

U **“Tajziyat al-amsor va tazjiyat al-osor”** (“Shaharlarning taqsimlanishi va davrlarning harakatlanishi”) nomi bilan ham mashhur **“Tarixi Vassof”** tarixiy asarining muallifidir.

### '''Tarixi Vassof'''
Uning “Tarixi Vassof” deb ham ataladigan “Tajziyat al-amsor va tazjiyat al-osor” (“Shaharlarning taqsimlanishi va davrlarning harakatlanishi”) asari **[[Juvayniy]]ning “Tarixi Jahonkusho”** asarining davomi sifatida yaratilgan.

**“Tarixi Vassof”**  muqaddima va besh jilddan iborat edi. Birinchi jild t Jozef fon Hammer-Purgstall tomonidan tahrirlangan va tarjima qilingan, 1855-yilda nashr etilgan.

Vassofning yorqin nasriy uslubi zamonaviy kitobxonlar uchun biroz qiyinchilik tugʻdiradi va asarning **“Tahriri tarixi Vassof”** (1346/1967) nomli qisqartirilgan varianti Abdulmuhammad Oyatiy tomonidan tahrir qilingan.
## Manbalar
Chorsu (Qarshi)

**Chorsu** — qal’a shahriston bosh maydoni, bekning qarorgohi Oʻrda (Ark)ga va Xiyobon, Qorluqxona darvozalariga oʻtish uchun xizmat qilgan. Qadimiy usti yopiq bu chorraha shu bilan birga oʻz zamonasining tijorat markazi-savdo timi sifatida foydalanilgan.

## Tarixi
Chorsu oʻziga xos zamonaviy tilda „ochiq xususiy bank“ pul mablagʻlari „jamgʻarish“ va ayirboshlash bozori boʻlgan. Bundan tashqari, unda bazzozlik, zargarlik, attorlik, kulolchilik timlari, atrofida esa koʻplab kabobxona (oshxona)lar joylashgan. Uning sharqiy tomoni Tutak darvozaga, janubiy tomoni Registonga, shimoliy tomoni Hiyobon darbozasiga va gʻarbiy tomonidan—"Amir hammomi" oldidan oʻtib, Odina masjidining orqa tomonidan Oʻrda (Ark)ga boradigan yoʻl va Qorluqxona darvozasiga yoʻnalgan. Timlarga kirish joyi ochiq boʻlib, ularga eshik va darvozalar qurilmagan. Bu Qarshi Chorsusining boshqa shaharlar, masalan, Samarqand, Shahrisabzdagi Chorsulardan farq qiladigan asosiy xususiyatidir.

## Meʼmorchiligi
Chorsuning markaziy gumbazi (chorrahasi) aylanasi diametri 18-20 metr(qadam), eni esa 10-12 metr (15-16 gaz) boʻlgan. Mixail Masson esa gumbazning diamerti 25 metr boʻlgan deb koʻrsatadi. Chorsuning koshinlar bilan bezatilgan devorlari juda enli boʻlib, har bir tim tepasida 2 tadan kichik gumbazlar boʻlgan va ular ham moviy koshin bilan qoplangan. Sarroflar katta gumbaz ostida, devor tagidan maxsus joylarda oʻtirib, pul almashtirganlar. Chorsuning kim tomonidan qurilganligi masalasida fikrlar turlicha boʻlib, baʼzilar — Chorsu Amir Temur tomonidan qurilgan, desa, boshqalar Abdullaxon tomonidan bunyod etilgan, deydilar. Chor mustamlakachilari 1869-yilda Qarshini bosqin qilib, toʻpga tutganlar va ana shu toʻpbozlik paytida Chorsu tamomila vayron boʻlgan, uning xarobalari esa, XX asrning 40-yillarida tekislab yuborilgan.

## Manbalar
Yusuf ibn Sayrafiy

**Yusuf ibn Sayrafiy** (vafoti- 557/1161) – andaluslik tarixchi, murobitlar sultoni Tashfin ibn Alining (1143-45) kotibi.

Sayrafiy Granadada tug‘ilgan. U Murobitlar davlati haqida **“al-Anvar al-jaliyya fi axbor al-davla al-Murobitiyya”** xronikasini yozgan va uni Andalus va umuman Mag‘rib va o‘zi tug‘ilgan Granada tarixiga bag‘ishlangan. Bu asarning deyarli hech bir qismi saqlanib qolmagan, lekin Ibn al-Xotib va Ibn Izoriy kabi boshqa tarixchilar undan iqtibos keltirganlar.
## Manbalar
Muhammad Bayzaq

**Abu Bakr Muhammad ibn Ali Sanhojiy al-Bayzaq** (arab. أبو بكر محمد بن علي الصنهاجي البيذق) (1164 yildan keyin vafot etgan)marokashliktarixchi, asosan, Ibn Tumartning hamrohi va yilnomachisi sifatida tanilgan. “Bayzaq” (piyon) uning laqabi bo‘lgan, chunki u kichkina edi. U barbarlarning Sinhoja qabilasidan edi.

Asosiy asari -**“al-Muqtabas min kitobil-ansob fi ma’rifatil-as’hob” (**taxminan 1150-yillarda yozilgan). Bu davrdagi eng muhim manba. Klassik arab tilida yozilgan asarda barbar so‘zlari, ismlari va maqollari ham qo‘llanilgan va bu o‘rta asr barbar tili ni o‘rganuvchi olimlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi.
## Manbalar
Abu Sahl Masihiy

**Abu Sahl Iso ibn Yahyo Masihiy Jurjoniy** (fors. ابو سهل عيسى‌ بن‌ يحيى مسيحی گرگانی) - Eron sharqidagiGurgon shahridan yetishib chiqqan nasroniy fors tabibi.

U Ibn Sino ning ustozi edi. Utibbiyotga oid yuz bobdan iborat ensiklopedik risola “al-Mi’a fis-sano’a at-tabi’iyya” **(arabcha: المائة في الصناعة الطبيعية)** asarini yozgan. Bu arab tilidagi eng qadimgi asarlardan biri va qaysidir ma’noda Avitsennaning **“Qonun”** namunasi bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Masihiy qizamiq, vabo, yurak urishi va boshqalar haqida boshqa risolalar ham yozgan.

U 1010-yilda Xorazm sahrolarida chang bo‘ronida vafot etgan.

## Manbalar
Ibnul A’lom

**Ali ibn Husayn Abul-Qosim Alaviy Ashraf ash-Sharif al-Husayniy**, (arab. ابن الأعلم الشريف الحسيني) – X asrda yashab o‘tgan musulmon astronomi va munajjimi boʻlgan (Bag‘dodda vafot etgan, 985- yil).

**Ibnul A’lom**ning hayoti haqida juda kam ma’lumotlar mavjud va uning tug‘ilgan yili tarixchilar tomonidan aniqlanmagan. U X asrning eng ko‘zga ko‘ringan astronomlaridan biri bo‘lib, bu uning islom va Vizantiya astronomiyasiga ta’sirida namoyon bo‘lgan. U Bag‘dodda faoliyat yuritib, buvayhiylar hukmdori Adud ad-Davla(978–983) homiyligida ishlagan.
Ibnul A’lomning asosiy asari **“az-Zij ash-Sharifiy”** yoki “az-Zij al-Bag‘dodiy” nomi bilan mashhur bo‘lgan zij asaridir. Asar uning homiysi sharafiga “az-Zij al-Adudiy” deb ham ataladi. Asar yo‘qolgan, ammo olimlar uning katta qismini arab, fors va yunon manbalaridan qayta tiklashga muvaffaq bo‘lganlar.

X asrda yashagan misrlik mashhur astronom Ibn Yunus Ibnul A’lomning zamondoshi bo‘lib, uning ijodini yuqori baholagan va undan iqtibos keltirgan. Ibnul A’lom 985-yilda vafot etganidan so‘ng, uning ta’siri kamida uch asr davomida saqlanib qoladi, buni Marog‘ rasadxonasining jadvallarida ham ko‘rish mumkin. Ushbu jadvallar asosan uning va misrlik astronom Ibn Yunusning ishlariga asoslangan edi.
## Manbalar
Ahmad ibn Farrux

Ahmad ibn Farrux, shuningdek, “Ahmadi Farrux” XII asrda yashagan Hirotlik fors tabibi edi.

UZayniddin Jurjoniyning ustozlaridan biri boʻlgan.

U “Kifoya” nomli fors tibbiyoti ensiklopediyasining muallifi edi. Ushbu asar Jurjoniy davridan keyin ham olimlar orasida yuksak obroʻga ega boʻlsa-da, hozirgacha saqlanib qolmagan.

Milliy tibbiyot kutubxonasi oʻz toʻplamida murakkab dorilar formulasiga ega. Bu formula 11 ta qisqa bobdan iborat boʻlib, Ahmad ibn Farrux asarlarining saqlanib qolgan yagona namunasi sifatida koʻriladi.
## Manbalar
Zaynab Avadiya

**Zaynab Avadiya** (arabcha: زينب الأوَدية) – VII asrda yashagan arab tabibasi va okulisti. U arablarning Bani Avd qabilasidan edi. Malakali shifokor sifatida u ko‘z va yaralarni davolashdagi tajribasi bilan arablar orasida mashhur bo‘lgan. O‘rta asrlardagi turli arab manbalarida Zaynab haqida ma’lumot kelgan. Xususan, X asr tarixchisi Abul-Faraj Isfahoniyning “Kitob al-Ag‘oniy” (“Qo‘shiqlar kitobi”) vaXIII asr tabib i Ibn Abi Usaybiyaning “Uyun ul-anbo’ fi tabaqat al-atibbo” (Tabiblarning biografik ensiklopediyasi) asarida Zaynabning nomi zikr qilingan.
## Manbalar
Sovet Ittifoqining Buxoro Xalq Sovet Respublikasidagi elchilari roʻyxati

Bu Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi va **[[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi|SSSRning]] [[Buxoro Xalq Sovet Respublikasi|Buxoro Xalq Sovet Respublikasidagi]] elchilari** roʻyxati.

## RSFSR/Sovet Ittifoqining Buxoro Xalq Sovet Respublikasidagi elchilari

## Manbalar
Ibn Rozin Tujibiy

**Ibn Rozin Tujibiy** XIII asrda yashagan andalusiyalik musulmon olim boʻlib, oʻsha davrdan bugungacha salqanib qolgan ikkita pazandachilik kitobidan birini aynan u yozgan.

**Tujibiy** 1227-yildaMursiyada yashovchi badavlat olimlar oilasida tugʻilgan. Ispaniyaning xristianlar tarafidan qayta bosib olinishi koʻplab musulmon oilalarini, shu jumladan Tujibiylar oilasini ham qochib ketishga majbur qilgan. 1247-yilda oila Bejaiyada (hozirgi Jazoirda) qoʻnim topadi. 1259-yilga kelib Tujibiy Tunisga koʻchib oʻtgan.

Tujibiy koʻplab kitoblar yozgan boʻlsa-da, faqat **„Fizolat al-xivon fi tayyibot at-taom val-alvon“** asarigina saqlanib qolgan. Asar taxminan 1260-yilda Tunisda yozilgan.

Asar Tujibiyning Andalus pazandachilik madaniyatidan olingan retseptlaridan iborat boʻlib, unga musulmon, nasroniy va yahudiylar taomlari kiritilgan. 2018-yildaBritaniya kutubxonasida tasodifan topilmaguncha, asarning toʻliq nusxasi qolmagan deb hisoblanar edi.Bink Hallum(Britaniya kutubxonasi) topilmaning ahamiyatini tushungan pazandachilik tarixchisi Naval Nasrullohdan maslahat soʻragan. Naval Nasrulloh oʻshandan boshlab kitobni ingliz tiliga tarjima qilishga kirishgan va tarjima 2021-yilda nashr etilgan.
## Manbalar
Iso Roziy

**Iso ibn Ahmad Roziy** (980-yilda vafot etgan) musulmon tarixchi boʻlib, u otasi Ahmad ibn Muhammad ibn Muso Roziy tomonidan yozilgan, Ispaniyadagi islom boshqaruvining birinchi hikoyasi boʻlgan "Axbor muluk al-Andalus” xronikasining davomini yozgan.

***“Axbor muluk al-Andalus”***ning arabcha nusxasi va Isoning unga qoʻshgan ilovasi hozirda mavjud emas. Iso qaydlarining bari boshqa arab tarixlarida keltirilgan iqtiboslardan iborat. Aftidan, uning kitobi 912-yildaAbdurrahmon III ning amir etib saylanishi bilan boshlangan. Asarning boʻlimlari otasinikidan koʻra batafsilroq boʻlib, Abdurrahmon va uning vorisi Hakam II saroyining madaniy jihatlarini aks ettiradi. Asar 976-yilda vafot etgan Hakamga bagʻishlangan boʻlishi mumkin. Iso oʻz asarida nasroniy manbalaridan ham foydalangan boʻlishi mumkinligiga doir dalillar mavjud. Bu borada Iso Gotmarning franklar tarixiga oid asari bilan tanishgan boʻlishi mumkin.Ibn Xayyon oʻzining “al-Muqtabis” asarida Hakamning 971-975 yillardagi hukmronligi tarixini Isodan naql qilgan. Ahmad va Iso haqida Ibn Xayyon shunday yozadi: **“Ular birgalikda Andalus ahliga ular shu paytgacha sinab koʻrmagan ilmni [[tarixshunoslik]]ni berdilar”** .
## Manbalar
Tomoki Muramatsu

— Yaponiyalik futbolchi. Oʻzbekiston Superligasi Mash’al Muborak futbol klubi sobiq hujumchisi.

## Manbalar

## Havolalar
*
*
Muhammad ibn Yusuf Varroq

**Muhammad ibn Yusuf Varroq** (arab. محمد بن يوسف الورّاق) (904, Gvadalaxarada - 973 yoki 974- yil Kordova) – andalusiyalik geograf va tarixchi.
### Hayoti
U ko‘p yillar Qayravonda yashab, xalifa al-Hakam II davrida Kordovaga qaytib keladi.
### Asarlari
Varroq Hakam II uchun Shimoliy Afrikaga oid bir qator tarixiy-geografik asarlar yozgan. Garchi uning keng ko‘lamli asarlaridan ko‘plab parchalar bir asrdan keyin Bakriyning **“Yo‘llar va saltanatlar kitobi”**dan joy olgan bo‘lsa-da, asarlarining birortasi to‘liq saqlanib qolmagan. Bakriy o‘z asarida Varroqqa tayangan holda ko‘chirgan parchalardan xulosa qilish mumkinki, u birinchi bo‘lib geografiya va tarixni aralashtirib yuborgan. Har qanday geografik mavzu uning tarixiy konteksti va batafsil tavsifi bilan birga keladi. Ibn Hazm uning nasabi Zenata barbar qabilalariga borib taqalishini eslatib o‘tadi.
## Manbalar
Dovud Antokiy

**Dovud ibn Umar Antokiy** () Qohirada faoliyat ko‘rsatgan ko‘zi ojiz musulmon tabib va farmatsevt edi. U XVI asrda Al-Foahda tug‘ilgan va 1597-yilda Makkada vafot etgan. U Makkaga haj qilishdan oldin Antioxiyadan o‘tgan. Keyin Makkaga borib joylashadi.

O‘rta asrlarislom olamida tibbiyotning gullab-yashnagan davridan so‘ng Dovud Antokiy iroqlik olim Yusuf ibn Ismoil Kutubiy va usmonli tabibi Xodir ibn Ali Hoji Basa bilan birga arab tibbiyot olamidagi uchta buyuk tabibdan biri edi.

### Asarlari
Uning **“Tazkir al-Qabb”** asari oʻsimlik dori vositalariga bagʻishlangan uch qismli tibbiy kitob boʻlib, *3000* dan ortiq dorivor va xushboʻy oʻsimliklarning tavsiflarini oʻz ichiga oladi.
[
### Boshqalari
Dovud Antokiy “Qimmatbaho Kohl kitobi”ni ham yozgan boʻlib, bu Ibn Sino she’rining izohidir. Shuningdek, u astronomiyaga oid uchta kitob,mantiqqa oid ba’zi kitoblar va tibbiy maslahatlarda hadislarni oʻz ichiga olgan psixiatriyaga oid kitob ham yozgan.
## Manbalar
Kobe masjidi

**Kobe masjidi** (神戸モスク, Kōbe Mosuku) 1935-yil oktyabr oyida Kobe shahrida ochilgan va u Yaponiyadagi birinchi masjiddir. Uning qurilishi 1928-yildan 1935-yilda ochilgunga qadar Kobe Islom Qo‘mitasi tomonidan yig‘ilgan xayriya mablag‘lari hisobidan moliyalashtirilgan. Masjid 1943-yilda Yaponiya Imperator dengiz floti tomonidan musodara qilingan. Biroq, u bugungi kunda ham masjid sifatida faoliyat yuritmoqda. U Kobening Kitano-cho tumanida joylashgan. Masjid 1945-yilda Kobening aksariyat shahar tumanlarini vayron qilgan havo hujumlaridan omon qoldi va 1995-yilda Buyuk Xanshin zilzilasiga bardosh bera oldi. Masjid Kobening eng mashhur sayyohlik joylaridan birida joylashgan bo‘lib, u ko‘plab eski g‘arbiy bino uslublarni o‘z ichiga oladi.

Masjid anʼanaviy hind-islom uslubida butun Yaponiya boʻylab bir qator gʻarbiy diniy binolar meʼmori boʻlgan chex meʼmori Yan Iosif Shvagr (1885–1969) tomonidan qurilgan. So‘nggi yillarda Yaponiyada 110 dan ortiq masjid mavjud.
## Manbalar