Hayvonlarda hissiyot

Tuygʻu yuqori intensivlik va yuqori gedonistik tarkibga ega boʻlgan har qanday ruhiy tajriba sifatida aniqlanadi. **Hayvonlarda his-tuygʻularning** mavjudligi va tabiati inson hissiyotlari bilan bogʻliq va bir xil mexanizmlardan kelib chiqadi, deb ishoniladi. Charlz Darvin ushbu mavzu boʻyicha yozgan birinchi olimlardan biri boʻlib, uning kuzatuv (va baʼzan anekdot) yondashuvi keyinchalik ishonchliroq, faraziy, ilmiy yondashuvga aylandi. Kognitiv moyillik va oʻrganilgan nochorlik modellari uchun testlar turli xil hayvonlar turlarida, jumladan, kalamushlar, itlar, mushuklar, rezus maymunlari, qoʻylar, tovuqlar, starlinglar, choʻchqalar va asalarilarda optimizm va pessimizm tuygʻularini koʻrsatdi. Yaak Panksepp hayvonlarning his-tuygʻularini oʻrganishda katta rol oʻynadi va oʻz tadqiqotlarini nevrologik jihatga asosladi. Ettita asosiy hissiy hissiyotlar qayd etilgan boʻlib, ular turli xil neyrodinamik limbik emotsional harakatlar tizimlari orqali aks ettirilgan, jumladan, qidiruv, qoʻrquv, gʻazab, shahvat, gʻamxoʻrlik, vahima va oʻyin. Bunday hissiy javoblarni miya stimulyatsiyasi va farmakologiya orqali samarali nazorat qilish mumkin.

Tuygʻular turli xil yondashuvlar, jumladan, bixeviorizm, qiyosiy, anekdot, ayniqsa Darvinning yondashuvi va bugungi kunda eng koʻp qoʻllanadigan ilmiy yondashuv, jumladan, funktsional, mexanik, kognitiv moyillik testlari, oʻz-oʻzini davolash, shpindel neyronlari, vokalizatsiya va nevrologiya.

Hayvonlardagi his-tuygʻular hali ham juda munozarali mavzu boʻlib qolsa-da, ular primatlar, kemiruvchilar, fillar, otlar, qushlar, itlar, mushuklar, asalarilar va qisqichbaqalarni oʻz ichiga olgan katta va kichik turlarning keng doirasida oʻrganilgan.

## Etimologiya, taʼriflar va farqlar
"Tuygʻu" soʻzi 1579-yilga borib taqaladi, u fransuzcha „hayajonlantirish“ degan maʼnoni anglatuvchi *émouvoir* soʻzidan hosil boʻlgan. Biroq, bu soʻzning eng qadimgi oʻtmishdoshlari, ehtimol, tilning olis kelib chiqishiga borib taqaladi.

Tuygʻular organizm uchun alohida ahamiyatga ega boʻlgan ichki yoki tashqi hodisalarga diskret va ketma-ket reaksiyalar sifatida tavsiflangan. Tuygʻular qisqa muddatli boʻlib, fiziologik, xulq-atvor va asab mexanizmlarini oʻz ichiga olishi mumkin boʻlgan muvofiqlashtirilgan javoblar toʻplamidan iborat. Hissiyotlar ham evolyutsiya natijasi sifatida tasvirlangan, chunki ular qadimgi odamlar duch keladigan qadimiy takrorlanadigan muammolarni hal qilishda yordam bergan.

### Oddiy va murakkab insoniy hissiyotlar
Odamlar baʼzan „oddiy“ va „murakkab“ his-tuygʻularni ajratadilar. Oltita hissiyot oddiy (asosiy) deb tasniflandi: gʻazab, jirkanish, qoʻrquv, baxt, qaygʻu va ajablanish. Murakkab his-tuygʻularga nafrat, hasad va yoqtirish kiradi. Biroq, bunday usulda ajratish qiyin va hayvonlar koʻpincha hatto murakkab his-tuygʻularni ifodalaydi.

## Old shartlar

### Xulq-atvor yondashuvi

Qiyosiy psixologiya va etologiya kabi hayvonot fanlari rivojlanishidan oldin hayvonlarning xulq-atvorini talqin qilish, Bixeviorizm deb nomlanuvchi minimalist yondashuvni qoʻllab-quvvatlagan. Ushbu yondashuv hayvonga xatti-harakatni tushuntirishi mumkin boʻlgan eng kam talabchanlikdan tashqari qobiliyatni berishni rad etadi; bundan kattaroq narsa asossiz antropomorfizm sifatida qaraladi. Bixevioristik yondashuv nima uchun hayvonlarning baʼzi xatti-harakatlarini tushuntirish uchun odamlar ongni va uning insonga oʻxshash barcha oqibatlarini postulatsiya qilishlari kerak, agar oddiy stimul reaksiya bir xil effektlarni yaratish uchun etarli tushuntirish boʻlsa?

Baʼzi bixevioristlar, masalan, Jon B. Watson, ogohlantiruvchi-javob modellari hissiy deb taʼriflangan hayvonlarning xatti-harakati uchun etarli tushuntirish beradi va har qanday xatti-harakat, qanchalik murakkab boʻlishidan qatʼi nazar, oddiy ogohlantiruvchi-javob birlashmasiga tushirilishi mumkinligini taʼkidlaydi. Uotson psixologiyaning maqsadi „maʼlum bir stimulga qanday javob berishini bashorat qilish; yoki javob berilganda, qaysi vaziyat yoki ragʻbatlantirish javobni keltirib chiqarganligini koʻrsating“ deb yozgan.

Ong va ongga oid falsafiy savollar tufayli koʻplab olimlar hayvonlar va inson tuygʻularini oʻrganishdan bosh tortadilar va buning oʻrniga nevrologiya orqali oʻlchanadigan miya funksiyalarini oʻrganadilar.

### Qiyosiy yondashuv
1903-yilda  etologiyada qoʻllanadigan Okkam ustarasining maxsus shakli boʻlgan Morganning Canonini nashr etdi.

### Darvinning yondashuvi
Charlz Darvin dastlab ** " kitobiga his-tuygʻular haqidagi bobni kiritishni rejalashtirgan edi, lekin uning gʻoyalari rivojlanib borgan sari, ular * „ kitobiga aylandi*. Darvin his-tuygʻular moslashuvchan mexanizmlar boʻlib, kommunikativ va motivatsion funksiyalarni bajaradi va hissiy ifodani tushunish uchun foydali boʻlgan uchta tamoyilni shakllantirdi: Birinchidan, yaxshi *odatlar* *printsipi* Lamarkcha pozitsiyani egallab, foydali hissiy ifodalar avlodlarga oʻtishi haqida fikr yuritadi. Ikkinchidan, *antiteza printsipi* baʼzi hissiy iboralar faqat foydali ifodaga qarshi boʻlgani sababli mavjud boʻlishini koʻrsatadi. Uchinchidan, *hayajonlangan asab tizimining tanaga bevosita taʼsir qilish printsipi* shuni koʻrsatadiki, hissiyotlarning namoyon boʻlishi asab energiyasi qandaydir chegarani kesib oʻtganda sodir boʻladi va uni boʻshatish kerak.

Darvin hissiy ifodani ichki holatning tashqi aloqasi sifatida koʻrib chiqdi va bu iboraning shakli koʻpincha asl adaptiv foydalanishdan tashqariga chiqadi. Misol uchun, Darvin odamlar gʻazab bilan masxara qilganda tez-tez tishlarini koʻrsatishini taʼkidlaydi va bu inson ajdodlari tajovuzkor harakatlarda tishlarini ishlatganligini anglatadi. Darvinning 1872 nashr etilgan  asarida koʻrsatilganidek, uy itining oddiy dumini chayqash koʻp maʼnolarni bildirish uchun juda koʻp qoʻllanadi.

## Galeriya

Fayl:Expression of the Emotions Figure 4.png|“Kichik it stol ustidagi mushukga qaraydi"
Fayl:Expression of the Emotions Figure 5.png|"It dushmanlik niyatida boshqa itga yaqinlashadi"
Fayl:Expression of the Emotions Figure 6.png|"Katta va mehribon kayfiyatdagi it"
Fayl:Expression of the Emotions Figure 7.png|"Chala avcharka"
Fayl:Expression of the Emotions Figure 8.png|"It egasiga erkalanadi"


### Anekdot yondashuvi
Hayvonlardagi his-tuygʻularning dalillari asosan uy hayvonlari yoki asirlikdagi hayvonlar bilan muntazam aloqada boʻlgan odamlardan latifa boʻlgan. Biroq, hayvonlarning his-tuygʻularini tanqid qiluvchilar koʻpincha antropomorfizm kuzatilgan xatti-harakatlarni talqin qilishda ragʻbatlantiruvchi omil ekanligini taʼkidlaydilar. Koʻpgina bahs-munozaralar his-tuygʻularni aniqlashning qiyinligi va hayvonlarning his-tuygʻularini odamlar kabi his qilishlari uchun kerak boʻlgan kognitiv talablardan kelib chiqadi. Muammo hayvonlarda his-tuygʻularni sinab koʻrish qiyinligi bilan yanada kuchayadi. Inson his-tuygʻulari haqida maʼlum boʻlgan deyarli hamma narsa muloqot bilan bogʻliq.

### Ilmiy yondashuv
21-asrda ilmiy hamjamiyat hayvonlardagi hissiyotlar gʻoyasini tobora koʻproq qoʻllab-quvvatlamoqda. Ilmiy tadqiqotlar odamlar va hayvonlarning his-tuygʻularini boshdan kechirganlarida fiziologik oʻzgarishlarning oʻxshashligini tushunishga imkon berdi.

Hayvonlarda his-tuygʻularni qoʻllab-quvvatlash va ularning namoyon boʻlishi hissiyotlarni his qilish muhim kognitiv jarayonlarni talab qilmaydi degan fikrdir. Aksincha, Darvin taʼkidlaganidek, ular moslashuvchan tarzda harakat qilish uchun jarayonlar tomonidan turtki boʻlishi mumkin. Hayvonlarda his-tuygʻularni oʻrganishga qaratilgan soʻnggi urinishlar tajribalarda yangi dizaynlar va maʼlumotlar toʻplanishiga olib keldi. Professor Marian Dokins hissiyotlarni funktsional yoki mexanik asosda oʻrganish mumkinligini taklif qildi. Dokinsning taʼkidlashicha, faqat mexanik yoki funktsional tadqiqotlar oʻz-oʻzidan javob beradi va ularning kombinatsiyasi yanada mazmunli natijalar beradi.

#### Funktsional yondoshuv
Funktsional yondashuvlar hissiyotlarning odamlardagi rolini tushunishga va hayvonlarda bu rolni oʻrganishga asoslangan. Funktsional kontekstda his-tuygʻularni koʻrish uchun keng qoʻllanadigan ramka Oatley va Jenkins tomonidan tasvirlangan, ular hissiyotlarni uch bosqichdan iborat deb hisoblaydilar: (I) baholash, bunda hodisani ongli yoki ongsiz baholash mavjud. aniq maqsad. Tuygʻu ijobiy boʻladi, maqsad sari harakat boʻladi, aks holda salbiy. (II) harakatga tayyorlik, agar his-tuygʻu bir yoki bir nechta harakat turlarini va (III) fiziologik oʻzgarishlarni, yuz ifodasini, keyin esa xatti-harakatlarni birinchi oʻringa qoʻyganda. Biroq, ramka juda keng boʻlishi mumkin va butun hayvonot olamini, shuningdek, baʼzi oʻsimliklarni qamrab olish uchun ishlatilishi mumkin.

#### Mexanik yondoshuv
Ikkinchi yondashuv, mexanistik, his-tuygʻularni boshqaradigan mexanizmlarni oʻrganish va hayvonlarda oʻxshashliklarni izlashni talab qiladi.

Mexanik yondashuv Pol, Xarding va Mendl tomonidan keng qoʻllanadi. Nutqi boʻlmagan hayvonlarda his-tuygʻularni oʻrganish qiyinligini tan olib, Pol va boshqalar ularni oʻrganishning mumkin boʻlgan usullarini koʻrsatdilar. Pol va boshqalar Inson his-tuygʻularini ifodalashda ishtirok etuvchi mexanizmlarni kuzatish orqali hayvonlardagi oʻxshash mexanizmlarga eʼtibor qaratish ularning his-tuygʻulari haqida aniq tasavvurga ega boʻlishini taklif qiladi. Ular odamlarda kognitiv moyillik hissiy holatga qarab farqlanishini taʼkidladilar va buni hayvonlarning his-tuygʻularini oʻrganish uchun mumkin boʻlgan boshlangʻich nuqtasi sifatida taklif qilishdi. Ular tadqiqotchilar oʻrgatilgan hayvonlar uchun oʻziga xos maʼnoga ega boʻlgan boshqariladigan stimullardan oʻsha hayvonlarda oʻziga xos his-tuygʻularni uygʻotish va hayvonlarda qanday asosiy his-tuygʻularni boshdan kechirishini baholashlari mumkinligini taklif qiladilar.

#### Xayolparastlik uchun kognitiv test

Kognitiv notoʻgʻri fikrlash (xayolparastlik) — boshqa hayvonlar va vaziyatlar toʻgʻrisida mantiqqa zid ravishda xulosalar chiqarish mumkin boʻlgan mulohaza yuritish modeli. Odamlar kirishni idrok etish asosida oʻzlarining „sub’ektiv ijtimoiy haqiqatini“ yaratadilar. Masalan, „ stakan yarmi boʻshmi yoki yarmi toʻlami?“, optimizm yoki pessimizm koʻrsatkichi sifatida ishlatiladi. Buni hayvonlarda sinab koʻrish uchun odam 20 Gts chastotali tovush kabi A qoʻzgʻatuvchisi ijobiy hodisadan oldin paydo boʻlishini oldindan bilishga oʻrgatiladi, masalan, hayvon tutqichni bosganda mazali taom beriladi. Xuddi shu jonzot10 Gts chastotali tovush kabi B qoʻzgʻatuvchisi salbiy hodisadan oldin kelishini oldindan bilishni oʻrganadi, masalan, hayvon tutqichni bosganda unga yoqimsiz ovqat beriladi. Keyin hayvon C oraliq stimulyatorini, masalan, 15 Gts tovushni oʻynatish va hayvonning ijobiy yoki salbiy mukofot bilan bogʻliq boʻlgan tutqichni bosish yoki bosmasligini kuzatish orqali sinovdan oʻtkaziladi, bu esa hayvonning yaxshi yoki yomon kayfiyatda ekanligini koʻrsatadi. Bunga, masalan, hayvon saqlanadigan binolarning turi taʼsir qilishi mumkin.

Kognitiv notoʻgʻriliklar koʻplab turlarda, jumladan, kalamushlar, itlar, rezus maymunlari, qoʻylar, tovuqlar, starlinglar va asalarilarda topilgan.

## Tanqid
Hayvonlarning his-tuygʻularini boshdan kechirishi haqidagi dalil baʼzida ishonchli dalillar yoʻqligi sababli rad etiladi va hayvonlarning aqli gʻoyasiga ishonmaydiganlar koʻpincha antropomorfizm inson tafakkurida rol oʻynashini taʼkidlaydilar. Hayvonlarning his-tuygʻularini boshdan kechirish qobiliyatini inkor etganlar buni asosan his-tuygʻularning mavjudligini tasdiqlovchi tadqiqotlardagi nomuvofiqliklarni keltirib chiqaradilar. Xulq-atvor reaksiyalarini talqin qilishdan boshqa his-tuygʻularni yetkazish uchun hech qanday lingvistik vositalar mavjud boʻlmaganda, hayvonlarda his-tuygʻularni tasvirlashning murakkabligi asosan odamlarda olingan natijalarga tayanadigan sharhlovchi tajribalarga tayanadi.

## Manbalar