Jean-Marie Lehn

**Jan-Mari Len** (1939-yil 30-sentyabrda tugʻilgan) — fransuz kimyogari. U 1987-yilda Donald Kram va Charlz Pedersen bilan birga kriptondlarni sintez qilgani uchun kimyo boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan . Len supramolekulyar kimyo, yaʼni molekulalararo oʻzaro taʼsirlar natijasida yaratilgan xost-mehmon molekulyar birikmalari kimyosi sohasida ilk innovator boʻlgan va bu sohada innovatsiyalarni davom ettirmoqda.  uning guruhi kimyo adabiyotida 790 ta maqola chop etgan..

## Hayoti

### Dastlabki yillar
Len Fransiyaning Elzas, Rosheim shahrida Per va Mari Len oilasida tugʻilgan. U asli olzasiyalik nemis. Uning otasi novvoy boʻlgan, lekin musiqaga qiziqishi tufayli u keyinchalik shahar organchisi boʻlgan. Len musiqani ham oʻrgangan va bu uning fandan keyin asosiy qiziqishiga aylanganini aytdi. U olim sifatidagi professional faoliyati davomida organ chalishni davom ettirdi. 1950-yildan 1957-yilgacha Obernaydagi oʻrta maktabda lotin, yunon, nemis va ingliz tillarini, fransuz adabiyotini oʻz ichiga olgan va keyinchalik u falsafa va fanga, xususan kimyoga juda qiziqib qolgan. 1957-yil iyul oyida u falsafa boʻyicha bakalavr, oʻsha yilning sentyabr oyida esa tabiiy fanlar boʻyicha bakalavr darajasini oldi.

Strasburg universitetida u falsafani oʻrganishni oʻylagan boʻlsa-da, u fizika, kimyo va tabiiy fanlar boʻyicha kurslarni oʻrganishni yakunladi, Guy Ourisson maʼruzalarida qatnashdi va organik kimyo boʻyicha ilmiy martaba bilan shugʻullanmoqchi ekanligini angladi. U Ourisson laboratoriyasiga qoʻshildi va doktorlik darajasiga koʻtarildi. U yerda u laboratoriyaning birinchi NMR spektrometri uchun mas’ul edi va steroid hosilalarida proton NMR signallarining oʻrinbosar induktsiyasi uchun qoʻshimchalar qoidasini koʻrsatgan birinchi ilmiy maqolasini nashr etdi. U doktorlik dissertatsiyasini oldi va bir yil davomida Garvard universitetidagi Robert Berns Vudvordning laboratoriyasida B12 vitamini sintezi ustida ishladi.

### Faoliyati
1966-yilda u Strasburg universitetining kimyo kafedrasiga *konferensiya magistri* (dotsent) lavozimiga tayinlandi. Uning tadqiqotlari molekulalarning fizik xususiyatlariga, bu xususiyatning tuzilish bilan qanday bogʻliqligini yaxshiroq tushunish uchun maʼlum bir xususiyatni namoyish qilish uchun maxsus moʻljallangan birikmalarni sintez qilishga qaratilgan.

1968-yilda u boshqa molekula joylashishi mumkin boʻlgan boʻshliqni oʻz ichiga olgan qafasga oʻxshash molekulalarning sinteziga erishdi. Organik kimyo unga kerakli shakldagi qafaslarni yaratishga imkon berdi va shu bilan faqat maʼlum turdagi molekulalarning qafasga joylashishiga imkon berdi. Bu kimyoning yangi sohasi, sensorlar uchun asos boʻldi. Bunday mexanizmlar molekulyar biologiyada ham katta rol oʻynaydi.

Bu kriptandlar, Lehn deb ataganidek, uning asosiy qiziqish markaziga aylandi va uning kimyoning yangi turini — „supramolekulyar kimyo“ ni taʼriflashiga olib keldi, u bir molekula ichidagi aloqalarni oʻrganish oʻrniga, molekulalararo diqqatga sazovor joylarni koʻrib chiqadi va nima boʻlar edi? keyinchalik mitsellar, polimerlar yoki gillar kabi „moʻrt narsalar“ deb nomlanadi.

1980-yilda u nufuzli College de France oʻqituvchisi etib saylandi va 1987-yilda Donald Kram va Charlz Pedersen bilan birga kriptondlar boʻyicha ishlari uchun Nobel mukofotiga sazovor boʻldi.

Hozirda u Hindistonning Reliance Industries Limited kompaniyasi tomonidan tuzilgan Reliance Innovatsion Kengash aʼzosi.

, Lehn has an h-index of 154 according to Google Scholar and of 137 (946 documents) according to Scopus.

## Meros
1987-yilda Per Bulez kimyo boʻyicha Nobel mukofoti munosabati bilan *Lenga Fragment d’une ébauche* nomli juda qisqa pianino asarini bagʻishladi.

## Shaxsiy hayoti
Len 1965-yilda Silvi Ledererga turmushga chiqdi va birga Devid va Matias ismli ikki oʻgʻil koʻrdi.

Len ateist.

## Faxr va mukofotlar
Lehn koʻplab mukofot va mukofotlarga sazovor boʻlgan, jumladan:.

 
* Knight of the Ordre National du Mérite (1976)
* Elected an International Member of the United States National Academy of Sciences (1980)
* Elected a Member of the American Academy of Arts and Sciences (1980)
* CNRS Gold medal (1981)
* Knight of the Légion d’Honneur (1983)
* Humboldt Prize (1983)
* Elected a Foreign Member of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences (1983)
* Nobel Prize in Chemistry (1987)
* Elected a Member of the American Philosophical Society (1987)
* Officer of the Légion d’Honneur (1988)
* Knight of the Ordre des Palmes Académiques (1989)
* Pour le Mérite (1990)
* Officer of the Ordre National du Mérite (1993)
* Elected a Foreign Member of the Royal Society (ForMemRS) in 1993
* Commander of the Légion d’Honneur (1996)
* The Davy Medal of the Royal Society (1997)
* Austrian Cross of Honour for Science and Art, 1st class (2001)
* Grand Officer of the Order of Cultural Merit of Romania (2004)
* Gutenberg Lecture Award (2006)
* ISA Medal for Science (2006)
* Knight Commander’s Cross of the Order of Merit of the Federal Republic of Germany (2009)
* Grand Officer of the French Légion d’Honneur (2014)

### Faxriy unvonlar
Len koʻplab faxriy doktorlik unvonlarini oldi (25, ), dan:
 
# Hebrew University of Jerusalem, 1984
# Autonomous University of Madrid, 1985
# Georg-August University of Göttingen, 1987
# Université Libre de Bruxelles, 1987
# University of Crete (Iraklion University), 1989
# Università degli Studi di Bologna, 1989
# Charles University of Prague, 1990
# University of Sheffield, 1991
# University of Twente, 1991
# University of Athens, 1992
# National Technical University of Athens (Polytechnical University of Athens), 1992
# Illinois Wesleyan University, 1995
# Université de Montréal, 1995
# University of Bielefeld, 1998
# Honorary Professor, University of Science and Technology of China, Hefei, 1998
# Honorary Professor, Southeast University, Nanjing, 1998
# Weizmann Institute of Science, Rehovot, 1998
# Faculté des Sciences Appliquées, Université Libre de Bruxelles, 1999
# Nagoya University, 2000
# Université de Sherbrooke, 2000
# Università di Trieste, 2001
# Honorary Professor, Shanghai Jiao Tong University, 2003
# Honorary Professor, Nanjing University, 2003
# Royal Institute of Technology, Stockholm, 2003
# University of St. Andrews, 2004
# Heriot Watt University, Edinburgh, 2005
# Peter the Great St. Petersburg Polytechnic University (Technical University, St Petersburg), 2005
# Masaryk University, Brno, 2005
# Honorary Professor, Beijing University, 2005
# Kyushu University, 2005
# Moscow State University, 2006
# Aristotle University of Thessaloniki, 2006
# Kazan Federal University, 2006
# Novosibirsk State University, 2006
# Honorary Professor, Zhejiang University, Hangzhou, 2007
# Honorary Professor, Shaanxi Normal University, Xi’an, 2007
# Special Honorary Professorship, Osaka Prefecture University, Sakai, 2008
# University of Patras, 2008
# Babeș-Bolyai University, Cluj-Napoca, 2008
# University of Basilicata, Potenza, 2008
# Taras Shevchenko National University of Kyiv, 2009
# Technion – Israel Institute of Technology, 2009
# University of Ljubljana, 2009
# City University of Hong Kong, 2010
# Queen's University Belfast, 2012
# Honorary Professor, Novosibirsk State University, 2012
# Honorary Professor, Xiamen University, 2012
# Honorary Professor, Jilin University, 2013
# Honorary Professor, Shanxi University, 2013
# University of Oxford, 2014
# Macau University of Science and Technology (MUST), 2015
# University of Málaga, 2015
# Honorary Professor, Kyushu University, 2016
# Honorary Professor, China Pharmaceutical University, 2016
# Honorary Professor, Wuhan University of Technology, 2016
# Institute of Chemical Technology, Mumbai, 2017
# University of Cambridge, 2017
# New York University, 2017
# University of Bucharest, 2018
# University of Vienna, 2019
# University of Chemistry and Technology, Prague, 2019

## Kitoblar

* 

## Maʼlumotnomalar

## Qoʻshimcha oʻqish

* 
*  continued on page 56

## Havolalar

* Jean-Marie Lehn publications indexed by Google Scholar
* Jean-Marie Lehn on Nobelprize.org including the Nobel lecture, 8 December 1987 *Supramolecular Chemistry — Scope and Perspectives Molecules — Supermolecules — Molecular Devices*