open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xondiza polimetall ruda koni

**Xondiza polimetall ruda koni** – Surxondaryo viloyatidagi kon. Hisor togʻlarining jan.gʻarbiy qismida, Denov shahridan 90&nbsp;km narida joylashgan. Vulkanogen jinslardagi kolchedanpolimetall sanoatgenetik tipga mansub. Konda 1968—74 yillarda mufassal razvedka ishlari olib borilgan. Konni T. Sh. Shoyoqubov ochgan. Xondiza polimetall ruda konir. k. vulkanotektonik strukturada joylashgan boʻlib, asosan, andezitdatsitriolit tarkibli quyi karbon togʻ jinslaridan tuzilgan. Intruziv togʻ jinslaridan granitporfir, gabbrogranit, gabbrodiorit, diabazporfir, adamelit va lamprofirlar mavjud. Kondagi eng katga ruda toʻplami vize yarusining zoy (C,t—V,) va vaxshivar (C,v2S) svita yotqiziklarida (konglomerat, qumtosh, alevrolit va riolitli tuflar) joylashgan. Asosiy rudalashuv zonasi bir-biriga yaqin joylashgan, 10– 20 m dan 120–150 m gacha boʻlgan qatlamsimon va linzasimon tanalardan iborat boʻlib, yalpi brekchiyasimon hamda xolxolsimon rudalar majmuasidan iborat. Polimetall rudalar, asosan, galenit, sfalerit, xalkopirit minerallaridan tashkil topgan. Oz miqdorda pirit, kvars, seritsit, dolomit, xlorid ham uchraydi. Rudada asosiy elementlar (Zn, Pb, Si) dan tashqari, sanoat ahamiyatiga ega Ai, Ag, Cd, Se, Fe va boshqa bor. Xondiza polimetall ruda konir.k.da qoʻrgʻoshin – 703,8 ming t (rudadagi tarkibi 2,99%), rux – 1503,8 ming t (6,39%), mis 173,1 ming t (0,85%), kumush – 2333,3 t (114,3%), oltin – 7064&nbsp;kg (0,35 g/t), selen – 128 t (0,00068%), kadmiy, indiy va boshqalarning zaxiralari aniqlangan. Xondiza polimetall ruda konir.k.ni oʻzlashtirish 2005-yildan qoʻshma korxona tashkil qilish yoʻli bilan amalga oshirish moʻljallangan.
Xondrit

**Xondrit** (yunoncha: choundros — donacha) — tosh meteoritlarning eng koʻp tarqalgan turi. X. barcha tosh meteoritlarning qariyb 90% ini tashkil qiladi. X.ning asosiy xossasi — mayda donachali massada joylashgan mayda sharsimon jismlar — xondralarning mavjudligi, tarkibida 13% ga yaqin nikelli temir donachalari borligi.
Xonzoda begim

**Xonzoda begim**, Sevinbeka (? — 1411.3.11, Tus) — Xorazm malikalaridan biri. Oʻzbekxonning nabirasi. Xonzoda begim nomi bilan mashhur boʻlgan.

1374-yil Xonzoda begim izzat-ikrom bilan Samarqandga keltirilgan va Jahongir Mirzoga nikohlab berilgan. Ularning nikohidan Muhammad Sulton Mirzo tugʻilgan. 1376 yil Jahongir Mirzo vafotidan soʻng Xonzoda begim Amir Temurning 3-oʻgʻli Mironshoh nikohiga kirgan (1383). Mironshohdan Xalil Sulton ve Sulton Muhammad Mirzo dunyoga kelgan. Xonzoda begim oʻtkir zehnli, aqlfarosatli hamda tadbirkorligi tufayli Amir Temur eʼtiborini qozongan. 1407-yilda Xonzoda begim Makkatullo ziyoratiga ketgan. Ziyoratdan qaytgach, Abdurazzoq Samarqandiynnng maʼlumotiga qaraganda oʻgʻli, Xalil Sulton Mirzoning oʻlimidan bir necha kun ilgari vafot etgan.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996; Ryui Gonzales de Klavix o, Dnevnik puteshestviya v Samarqand k dvoru Temura (1403—1406), M., 1990; Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
Xoniara

**Xoniara** — Solomon Orollari davlati poytaxti. Guadalkanal o.da joylashgan. Aholisi 44 ming kishi (1998). Tinch okeanning Marjon dengizi sohilidagi port (chetga kopra, muzlatilgan baliq, kokos, moylar chiqariladi). Shahar atrofida kokos palmasi plantatsiyalari bor.
Xoniy

**Xoniy** — oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyoda podshoh, xon va sultonlar tarafidan elchilarga, mudarris va ilmi toliblarga ularning maoshi uchun vaqtvaqti bilan berib turiladigan pul inʼomi. Bu inʼom oluvchilarning martabalariga qarab berilgan.
Xoninglash

**Xoninglash** (ing. hone — charxlash) — detallarning ichki silindrik sirtlarini mayin tishli uzunchoq (dumaloq, toʻrtburchak) abraziv asbob (jilvir chiviq) bilan ishlab silliklash (pardozlash). Sirtga ishlov berish uchun abraziv asbob X. kallagi (xon)ga mahkamlab qoʻyiladi, kallak esa X. stanogining shpindeliga oʻrnatiladi. X. stanogining vertikal, gorizontal va qiya; bir va koʻp shpindelli; universal, yarim avtomatik va avtomatik turlari bor. X. asbobining asosiy (aylanma) harakati alohida elektr dvigateli yoki gidroturbina bilan, detalni surib turish harakati (toʻgʻri chiziqli, ilgarilamaqaytma harakat) gidroyuritma bilan amalga oshiriladi. Stanoqda abraziv asbobni radial tarzda harakatlantiradigan mexanizm ham boʻladi. X. paytida abraziv asbob ishlov beriladigan sirtga siqilib turadi, X. kallagi aylanma va toʻgʻri yoki ilgarilanma qaytma harakat qiladi. X. detalning ichki sirtiga ishlov berishning oxirgi (pardozlash) operatsiyasi hisoblanadi. Masalan, avtomobil dvigateli silindrlar blokiga ishlov berishda X. operatsiyasidan foydalaniladi.
Karim Xonkeldiyev

**Karim Xonkeldiyev** (1912.9.5, Andijon — 1977.18.8, Guliston, Toshkentda dafn etilgan) — Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1934—58 yillar Andijon teatrida, 1958—77 yillar Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. Frans Moor (F. Shiller, "Qaroqchilar"), Mavlon (Abdulla Qahhor, "Shohi soʻzana"), Ilhom (B. Rahmonov, "Yurak sirlari"), Zavqiy (S. Abdulla, "Muqimiy"), Xolmat (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Jevakin (N. Gogol, "Uylanish") kabi obrazlarni Andijon teatri sahnasida yaratdi. Qahramonlar xususiyatini, ijtimoiy muhit bilan munosabatlarini hayotiy va real tasvirlay oluvchi oʻziga xos aktyorlardan. "Muso Jalil" (N. Isambet)da Borman, "Shum bola"da Hojibobo kabi turli xarakterdagi rollar ijro etib, aktyorlik mahoratining yangi qirralarini namoyish etdi. 1959-yildan Toshkent televideniyesida "Yulduzcha", 1962—77 yillar "Otalar soʻzi aqlning koʻzi" koʻrsatuvlarini olib borgan.

## Manbalar
Xonobod (maʼnolari)

**Xonobod**:

## Afgʻoniston
* Xonobod tumani – Qunduz viloyatidagi tuman
* Xonobod – Afgʻonistondagi shahar

## Eron
* Xonobod (Fars) – Fors ustoni Arsanjon shahristoni Shurob dehistonidagi qishloq

## Tojikiston
* Xonobod (Isfara tumani) – Farxor tumani Xonobod shahridagi daha
* Xonobod (Ko‘lob tumani) – Koʻlob tumani Dahana jamoatidagi daha

## Oʻzbekiston
* Xonobod (O‘zbekiston) – Andijon viloyatidagi shahar
* Xonobod (Yozyovon tumani) – Fargʻona viloyati Yozyovon tumanidagi shaharcha
* Xonobod (Qarshi tumani) – Qashqadaryo viloyati Qarshi tumanidagi shaharcha
* Xonobod (Qoʻshkoʻpir tumani) – Xorazm viloyati Qoʻshkoʻpir tumanidagi shaharcha
* Xonobod (metro bekati) – Toshkent metropoliteni Yerusti halqa yoʻli Texnopark – Qipchoq uchastkasining 11-bekati
Xonobod shahri

**Xonobod** (1972—1991-yillarda Sovetobod) — Andijon viloyatidagi shahar (1972-yildan). Qoradaryoning oʻng sohilida. Transport yoʻli stansiyasi (Xonobod). Viloyatning sharqida joylashgan. Viloyat markazi (Andijon sh.) dan 80&nbsp;km. Aholisi 55.1 ming kishi (2024) Maydoni 200km kvadrat .

Qoʻqon xonligi davrida bu hudud „Beshkapa“ deb yuritilgan. Mahalliy rivoyatga koʻra, Qoʻqon xonlari Xonobod atrofidagi toʻqayzorlarga kelib shikor uyushtirib dam olishni xush koʻrganlar. Shu bois bu hudud obodonlashtirilgan (shahar nomi shundan). 1969-yil Qoradaryoda Andijon suv ombori qurilishining boshlanishi bilan Xonobodda aholi soni koʻpaydi. Shaharda „Suv qurilish jihozlari“, „Andijon GES“, „Elektronika“, „Tarandubitel“ korxonalari, 2 avtokorxona, „XonBugda“, „OʻzKOJI“, „Andijonkabel“ qoʻshma korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Aloqa uyi, „Xotira maydoni“, Ikkinchi jahon urushi qurbonlari xotirasiga bagʻishlangan yodgorlik, Alisher Navoiy va Bobur nomidagi madaniyat va istirohat bogʻlari, Fozilmonota ziyoratgoxi, raqs va kulgi maydoni mavjud.

„Andijon suv ombori“ muzeyi, 6 kutubxona, 4 kasb-hunar (sanoat, maishiy xizmat, kompyuter, pedagogika) kolleji ishlab turibdi. Markaziy kasalxona, bolalar poliklinikasi, tugʻruqxona va boshqa tibbiy muassasalar (200 oʻrin) aholiga xizmat koʻrsatadi. Tez tibbiy yordam boʻlimi, Sultonobod, Xidirsha qishloq vrachlik punktlari bor. Shahar hududidan mahalliy ahamiyatdagi Andijon — Xonobod avtotrassasi va Oʻsh — Bishkek xalqaro avtomobil trakti oʻtgan.

## Aholi punktlari

* Xidirsha
* Mehmonobod
* Fozilmon
* A.Navoiy
* Xonobod
* Bunyodkor
* Yuksalish
* Anhor
* Istiqlol
* A. Fitrat
* Mustaqillik
* Yangi hayot
* Teyit
* Kampirravot
* Alchaali
## Manbalar
Xonzoda begim (maʼnolari)

**Xonzoda begim**:

* Xonzoda begim, Sevinbeka (? — 1411.
* Xonzoda begim (1478, Andijon — 1544, Qobul) — Fargʻona viloyati hokimi temuriy Umarshayx Mirzoning qizi.
Xonobodtepa

**Xonobodtepa** — shahar xarobasi (VI–XIII asr boshi — XVI–XVII asrlar). Toshkent shahri janubida Chirchiq daryosining oʻng sohilida, daryodan 0,5&nbsp;km narida joylashgan. 1930–1960-yillarda M. Y. Masson, V. M. Masson, Y. F. Buryakov; 1971–1975-yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi (V. A. Bulatova, L. G. Brusenko, L. L. Rtveladze, E. V. Rtveladze, M. I. Filanovich) tekshirgan. X. yodgorligi kvadrat (530x500 m) shaklda. Maydoni taxminan 30 ga. U keng xandaq bilan oʻralgan ark va shahristondan iborat. 6-asrda istehkomsiz kichik qishloq shaklida qad koʻtargan. VII asr oʻrtalarida 4 burchagida minoralari bor mustahkamlangan qalin devor bilan oʻralgan shaharga aylangan. Shahar ichida muhtasham binolar, uy-joylar, maydon va bozor joylashgan. VIII asrning 1-yarmida vayronaga aylanib, IX–XII asrlarda hayot tiklangan. XIII-asr boshida moʻgʻullar tomonidan vayron etilgan. Uzoq vaqt vayronalikdan soʻng, XV–XVI asrlarda shahar qayta tiklanib, mustahkam devori yangi ark (104x80 metr) bino qilingan. Shahar xarobasidan VIII asrning 1-yarmiga oid tangalar (Choch hokimi Tarnabchaning silovsin tasvirli tangasi, Usrushona hokimi Satachuriy II, Sugʻd ixshidi Turgʻar (738–750), turk xoqoni Eltegin tangalari) va Abbosiylarning mis fuluslaridan iborat xazina; shuningdek, qopqogʻida qush boshi va soqolli keksa kishi tasviridagi oʻymakor naqshli ostodonlar, buqa boshli sirlangan qadah, VI–XII asrlarga oid sirsiz va sirlangan sopol idishlar topilgan.

2025-yilda kanalizatsiya oʻtkazilishi oqibatida Xonobodtepaga 31,5 mlrd soʻmlik zarar yetkazilganligi aniqlangan

## Manbalar

## Havolalar
Xonsyu

**Xonsyu**, Xondo – Yaponiya arxipelagidagi eng katta orol, Yapon dengizi bilan Tinch okean oraligʻida. Maydoni 230,4 ming km² (atrofidagi orollar bilan birga 231 ming km²), uzunligi 1400&nbsp;km dan ziyod. Orolda mamlakat aholisining taxminan 80% yashaydi. Relyefi, asosan, togʻli. Orolning markaziy qismini yirik togʻ tizmalari (Ou, Xida, Kiso, Akaisi) egallagan. Vulkan koʻp, Fudziyama vulkani Yaponiyadagi eng baland choʻqqi (3776 m). Tez-tez kuchli zilzila boʻlib turadi. Sohil qismi kambar tekislik. Oltingugurt, qoʻrgʻoshin, rux, neft, gaz konlari bor. Iqlimi mussonli, okean iqlimi, shimolida moʼtadil, janubida subtropik. Kuzda tayfunlar boʻladi. Daryolari qisqa, serostona, gidroenergiya zaxirasiga boy. Eng katta koʻli – Biva. Togʻlar keng bargli oʻrmonlar bilan krplangan, janubida subtropik doim yashil va igna bargli oʻrmonlar bor. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. X. – Yaponiyaning iqgisodiy jihatdan eng rivojlangan hududi. Tekisliklarda aholi zich, dehqonchilik rivojlangan. Yirik shaharlari: Tokio, Osaka, Nagoya, Kioto, Yokoxama, Kobe. Xoʻjaligi haqida Yaponiya maqolasiga qarang.

## Manbalar
Xontaxta tizmasi

**Xontaxta tizmasi** - Hisor togʻ tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoklaridan biri. Janubiy va janubi-gʻarbda Katta Oʻradaryo, shim., shimoliy sharq va sharqqa 60&nbsp;km dan ziyod masofaga choʻzilgan. Oʻrtacha bal. 1500–2500 m, eng baland joyi 2938 m. Suvayirgʻich qismi tekislangan yuzalardan iborat. Yon bagʻirlari janubiy va sharqiy qismida Katta Oʻradaryo oʻzanidan deyarli tik koʻtarilgan, shimoli-gʻarbiy yon bagʻri esa bir oz nishab. Etagida adirlar bilan tutashib ketgan va koʻplab daryolar (Langar, Katta Oʻradaryoning chap irmoqlari) bilan zich va chuqur kesilgan. Xontaxta tizmasi antiklinal strukturadir. Uning suvayirgʻich qismi paleozoy davri yetqiziqlaridan tashkil topgan. Tizmaning yon bagʻirlarida yura, boʻr va paleogen ohaktoshlari, gipsli gillar, mergel, qumtosh, konglomeratlar tarqalgan. Daryolar koʻp qismida chuqur daralar hosil qilgan. Ohaktoshlar tarqalgan hududida karst (karst gʻori, voronka va karrlari) hamda kuesta relyef shakllari hosil boʻlgan. Iqlimi quruq, yogʻingarchilik asosan, qish va bahorda boʻladi. Qoʻngʻir va jigarrang tuproqlarda archazorlar, butazor va boshqa oʻsimliklar tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi.
Xonqiz neft-gaz koni

**Xonqiz neft-gaz koni** - Fargʻona viloyatidagi kon, Fargʻona shahridan 27&nbsp;km jan.gʻarbda. 1957-yilda ochilgan va ugla yili ishga tushirilgan. Kon relyefi yassi, ikki adir oraligʻidagi vodiydan iborat. Xonqiz strukturasi QopchigʻayAchchisoy antiklinoriysi chegarasida joylashgan boʻlib, kenglik boʻyicha choʻzilgan braxiantiklinaldan iborat. Neogen yotkiziqlari boʻyicha burmaning uz. 8&nbsp;km, eni 4&nbsp;km. Gumbaz yuzasi keng, qanotlari yassi. Xonqiz neft-gaz konig.k.da jami 25 ta burgʻi kuduti qazilgan. Konda sanoat miqyosidagi neft uyumlari paleogen davrining yotqiziklarida ajratilgan gorizontlarda uchraydi. Ular 1300–1350 m va 1675 m chuqurlikda ochilgan boʻlib, gil, alevrolit, mergel qatchalari bilan qavatlangan qumtosh va ohaktoshlardan tuzilgan. 1957—1989-yillarda Xonqiz neft-gaz konig.k.ning pastki qatlamlari sinab koʻrildi, natijada quyi boʻr davri muyan svitasida va oʻrta yura davrining terrigen yotqiziqlarida 3 ta gorizont ajratildi va gaz uyumlari mavjudligi aniqlandi. Ushbu gorizontlar qumtoshlardan tuzilgan boʻlib, konglomerat va ayrim joylarda karbonat qatchalari bilan qavatlanadi. Gorizontlarning qalinligi 35–58 m, gazlilik maydonlari 2,16&nbsp;km², 3,24&nbsp;km² va 31,4&nbsp;km² ni tashkil qiladi. Ushbu gorizontlardagi gazning kimyoviy tarkibi birbiriga yaqin. Yura davri satlam suvlari kuchli namakob hisoblanadi, ular xlorkaltsiyli tipga mansub. Hozirgi kunda kondan foydalanilmoqda.
Xonqizi qoʻngʻizlari

**Xonqizi qoʻngʻizlari**, koksinellidlar (Coccinellidae) — asosan, yirtqich qoʻngʻizlar oilasi. Xonqizi qoʻngʻizlarining tana uz. 3–7&nbsp;mm, usti doʻmboq. Koʻpchilik turlari yorqin tusda boʻlib, odatda, ustqanotlarida chiziq va dogʻlar bor. Tuxumi koʻpincha toʻq sariq, 20—25 tasini toʻp-toʻp qilib qoʻyadi. Qurtlari serharakat, oʻsimliklarda ochiq hayot kechiradi. Koʻpgina Xonqizi qoʻngʻizlari — yirtqich entomofag. Qoʻngʻiz va lichinkalari oʻsimlik bitlari, oʻrgimchak-kanalar, koksidlar, barg burgalari, kanalar va boshqa bilan oziqlanadi. Faqatgina Epilachninae kenja oilasi va Bulae Muls. urugʻiga mansub baʼzi turlari oʻsimlikxoʻr boʻlib, zarar keltiradi. Xonqizi qoʻngʻizlarining 2 mingga yaqin turi maʼlum; jumladan, Oʻzbekistonning sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida 40 ga yaqin turi tarqalgan. Ekinlar biotsenozida yetti nuktali Xonqizi qoʻngʻizlari (C.septempunctata L.); ikki nuktali Xonqizi qoʻngʻizlari (Adaliabipunctata L.) va boshqa, shuningdek, keng tarqalgan akarifag — oʻrgimchakkana kushandasi — nuktali stetorus (Stethorus punctillum Ws.) katta ahamiyatga ega. Bitta qoʻngʻizi bir kunda 50—100, lichinkasi esa 85 tacha oʻsimlik bitini yeydi. Xonqizi qoʻngʻizlari dan oʻsimliklarni zararkunandalardan biologik himoya usulida foydalaniladi. Buning uchun qoʻngʻizlarni yigʻib, oʻsimlik bitlari koloniyasiga qoʻyib yuboriladi. Xonqizi qoʻngʻizlari ni soʻruvchi zararkunandalarga qarshi 1:20 nisbatda tarqatilsa, kimyoviy vositalardan foydalanmaslik ham mumkin. Oʻzbekistonda poliz Xonqizi qoʻngʻizlari (Epilachna chrysomelina F.) va 19 nuqtali lavlagi Xonqizi qoʻngʻizlari (Bulae lichatchovi) ekinlarga zarar keltiradi. Ularga qarshi xlorofos (1,5&nbsp;kg/ga), karbofos (1—1,5&nbsp;kg/ga) va boshqa insektitsidlarning suvli emulsiyasi sepiladi.

## Manbalar
Xonquli toʻpchiboshi

**Xonquli toʻpchiboshi** (17-asr oxiri — 18-asrning 1choragi) — Buxoro xonliginiig Rossiyaga yuborgan elchilari rahbari (1716—18). Xonquli toʻpchiboshi rus asirlaridan boʻlib, musulmonlikni qabul qilgan va Buxoro xoni Abulfayzxon saroyida xizmat pogʻonasida xon qulidan toʻpchiboshi mansabigacha erishgan. Xonquli toʻpchiboshi boshchilik qilgan elchilarning asosiy maqsadi Rossiya bilan Buxoro oʻrtasida oʻzaro boj olmay savdosotiq qilishni yoʻlga qoʻyish, asirlikdagi buxoroliklarni ozod qilish boʻlgan. Elchilik oʻz vazifasini toʻla ado etgan.

Buxoro elchilari Peterburgdan 1718 yil 18 martda joʻnab ketishgan. Ashtarxonda ularning safiga Pyotr I tomonidan Rossiya davlatining Buxoro xonligidagi elchisi (aslida josuslik missiyasi boshligʻi) qilib tayinlangan Florio Beneveni qoʻshilgach (1718 yil 13 noyabr), har ikki elchilik hayʼatini Eron orqali Buxoroga joʻnab ketishi maʼqul koʻrilgan. Ashtarxondan faqat 1719 yil 24 iyunda yoʻlga chiqilgan. Xonquli toʻpchiboshi va F. Beneveni Shirvon xoni huzurida — Shemaxada ancha turib qolishgach, 1721 yil 25 mayda Buxoroga yoʻl olishgan. 1721 yil 6 noyabrda Xonquli toʻpchiboshi va F. Beneveni boshchiligidagi elchilar Buxoro shahrida tantanali kutib olingan.

## Adabiyot
* Poslannik Petra I na Vostoke. Posolstvo Florio Beneveni v Persiyu i Buxaru v 17181725 godax, M., 1986; Gulamov X. G., Iz istorii diplomaticheskix otnosheniy Rossii s Buxarskim xanstvom XVIII v., T., 1992.
Xopyor

**Xopyor** — Rossiya Federatsiyasidagi daryo, Don daryosining chap irmogʻi. Penza, Saratov, Voronej va Volgograd viloyatlari hududida. Uzunligi 979&nbsp;km. Havzasining maydoni 61,1 ming km². Volga boʻyi qirlari yon bagʻridan boshlanib, oʻrqi^ yerlardan keng vodiy boʻylab oqadi. Ung qirgʻogʻi baland (120 m) va tik, jar koʻp. Chap qirgʻogʻi kiya va past (10–30 m). Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 45&nbsp;km da 150 m³/sek. noyabr—dek.da muzlab, aprel da muzdan boʻshaydi. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Novoxopyorsk shahrigacha kema qatnaydi. X. boʻyida Balashov, Novoxopyorsk, Uryupinsk sh.lari joylashgan. X.ning quyi oqimi vodiysida Xopyor qoʻriqxonasi bor.
Frederick Gowland Hopkins

**Frederick Gowland Hopkins** (1861.20.6, Istborn 1947.16.5, Kembrij) – ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1905) va prezidenti (193035), London universitetini tugatgan (1894, falsafa doktori) va 1898-yilgacha shu joyda ishlagan. Kembrij universitetida professor biokimyogar (1914-yildan). Asosiy ilmiy ishlari organizmda azot almashinuvi biokimyosiga oid. A va D vitaminlarini, glutationni kashf etgan. Ishlab turgan muskullarda sut kislotasining toʻplanishini aniqlagan. 1929-yil Nobel mukofoti laureati boʻlgan.

## Manbalar
Turgʻunboy Xontoʻrayev

**Turgʻunboy Anorboyevich Xontoʻrayev** (1935.31.12, Andijon viloyat, Asaka shahar) — Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1957). 1954-yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri) aktyori. "Qutlugʻ qon" (Oybek) spektaklidagi Mirshab obrazi bilan oʻz faoliyatini boshlagan. Kichik rollarni ham maromiga yetkazib ijro etish, qahramonining ichki va tashqi kechinmalarini atroflicha ochishga urinish, ular orqali ulkan badiiy-falsafiy umumlashmalar mujassam eta olish Xontoʻrayev ijodiga xosdir. Idris (M. Dib, "Jazoir — mening Vatanim"), Goʻrkov (U. Shekspir, "Hamlet"), Sayyor (O. Yoqubov, "Yurak yonmogʻi kerak"), Miller (F. Shiller, "Makr va muhabbat"), Shokirboy (B. Avazov, "Furqat"), Boqijon (R. Bobojon, "Togʻa jiyanlar"), Seydizo (M. Kaoru, "Oʻgʻirlangan umr"), Sayfiqori (F. Musajonov, "Oq kabutar"), Bobo Kayfiy (M. Shayxzoda, "Mirzo Ulugʻbek"), Maymandiy (Uygʻun, "Abu Rayhon Beruniy"), Musulmonqul (I. Sulton, Abdulla Qodiriyning "oʻtgan kunlari") va boshqa uning teatrda yaratgan eng yaxshi obrazlaridan.

## Manbalar
Xor

**Xor** (yunoncha: choros — davra oʻyin qoʻshigʻi) — 1) antik davr teatr tomoshalarining jamoaviy ishtirokchisi; birga kuylab, raqsga tushib dramatik holatlarga, qahramonlar harakatiga izoh beradigan aktyorlar guruhi; 2) xonandalar jamoasi. Tarkibiga koʻra, bir turdagi (erkaklar xori, ayollar xori, bolalar xori) va aralash, shuningdek, ijrochilar soniga qarab kamer (12— 20 kishidan iborat), kichik va katta [100—120 gacha;  500— 1000 va undan ortiq ishtirokchi qatnashishi mumkin]  boʻlinadi. Yevropada professional unison xorlar xristian cherkovlarda 4-asrdan maʼlum (kliros). 10—13-asrlarda xor jamoasining ovoz (partiya)larga boʻlinishi boshlandi. Gomofoniya uslubi va mumtoz garmoniyanutt rivoji davri (17-asr)dan aralash xor jamoasi 4 ta (soprano, alt, tenor, bas) partiyaga ajratildi. Xor ijrochiligi musiqa cholgʻulari joʻrligida va joʻrsiz (a kapella) boʻladi. Oʻzbekistonda koʻp ovozli xor ijrochiligi 19-asr oxiridan rivojlana boshladi (V. Seksovich, N. Mironov. S. Kuzmenko va boshqa rahbarligidagi jamoalar). Professional xorlar 20-asr oʻrtalarida tashkil topgan: Oʻzbek radiosi xori (1947, V. Verov), Navoiy teatri xori (1948), Oʻzbek filarmoniyasining Davlat akademik kapellasi (1952, S. Valenkov va A. Sultonov). Aynan shu davrdan boshlab xor ijrochiligi maxsus musiqa taʼlimi tizimiga kiritildi, professional jamoalar qatorida oʻquv, havaskor, bolalar xorlari keng rivoj topdi. Hozirda Oʻzbekistonda bir necha professional xor jamoalari faoliyat koʻrsatmoqda. Oʻzbekiston davlat akademik kapellasi (1978—2001-yillarda badiiy rahbari va bosh dirijyori — A. Hamidov, 2002-yildan D. Jdanov). Repertuaridan chet el kompozitorlari (Kerubini, Motsart, Verdi, Fore, Gendel, Taneyev, Chesnokov, Raxmaninov va boshqalar)ning mumtoz asarlari, shuningdek, qayta ishlangan oʻzbek xalk, qoʻshiqlari, Oʻzbekiston kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. Oʻzteleradiokompaniyasi qoshidagi Respublikada xizmat koʻrsatgan xor jamoasi (tashkilotchisi — B. Umidjonov, 1960 y 16 dekabr; 2003-yildan badiiy rahbari — D. Malikova, dirijyori —B. Lutfullayev, J. Shukurov, C. Radjabova, I.Matyakubov.2013 y dan badiiy rahbar va dirijyor— Sh.Boboxonova Hozirda O'zb.R Madaniyat va sport ishlari boshqarmasi, Badiiiy jamoalar birlashmasi qoshidagi Respublikada xizmat ko'rsatgan Xor jamoasi). Ijro uslubida Yevropa xor anʼanalari bilan milliy xonandalik. uslublari uygʻunlashgan. Repertuaridan M. Burhonov, B. Umidjonov, S. Boboyev, Ik. Akbarov, M. Nasimov va boshqa qayta ishlagan xalq qoʻshiklari, M. Bafoyev, F. Alimov, B. Lutfullayev, D. Omonullayeva, N. Gʻiyosov va boshqa oʻzbek kompozitorlarining poema, kantata, oratoriyalari asosiy Urin tutadi. Xususiy tashkil etilgan "Ipak yoʻli" kamer xori (2001-2006, D. Jdanov) faoliyat yuritgan. Repertuaridan jahon xalqlari qoʻshiqlari, chet el mumtoz asarlari o'rin olgan.

## Turlari

* **aralash xor** — erkaklar va ayol-qizlardan tuzilgan xor;

## Yana qarang

* Bulbulcha

## Manbalar


## Havolalar
Xor musiqasi

**Xor musiqasi** – musiqa turi; xor ijrosi uchun moʻljallangan musiqa asarlaridan iborat. Xalq va professional, diniy va dunyoviy xor musiqasiga ajratiladi. Professional Xor musiqasida messa, motet, madrigal, kantata, oratoriya, rekviyem kabi janrlar mavjud. Oʻzbekistonda Xor musiqasi 1930-yillarda yuzaga kelgan. Ilk namunalari oʻzbek xalq qoʻshiqlarining xor aranjirovkalari (mas, Yelena Romanovskayaning „Paxta teradi“), oʻzbek musiqali drama va ilk oʻzbek operalaridagi xorlardan iborat. Mustakil Xor musiqasi asarlari (kantata, oratoriya va boshqalar) 1940—60 yillarda rivoj topdi (Sulaymon Yudakov, M. Ashrafiy, Ik. Akbarov, M. Burhonov va boshqalar). Keyingi yillarda oʻzbek va boshqa xalk kuylarini kayta ishlash janrida M. Burhonov. S. Boboyev, B. Umidjonov, N. Sharafiyeva va boshqa samarali ijod qilishgan. M. Bafoyev, B. Lutfullayev, H. Rahimov, Feliks Yanov-Yanovskiy, N. Gʻiyosov, D. Omonullayeva va boshqa oratoriya, poema, kantata, xor simfoniyasi va boshqa turkumli asarlar yaratishgan.
Xorazm raqsi

**Xorazm raqsi** — oʻzbek xalq raqs uslubi. Xorazm vohasida qadim zamonlardan shakllangan va asrlar davomida rivojlanib kelgan. 

Xorazm raqsida gavdaning beldan yuqori qismi orqaga tashlanganroq, kuraklar bir-biriga yaqin, tizzalar biroz egik, oyoq uchlari yonga ochilganroq boʻladi. Xotin-qizlarda rasmiy holatda barmoq uchlari pastga qaratiladi, tirsaklar biroz bukiladi, yigitlarda qoʻllar choʻzilgan, tirsaklar toʻgʻri boʻlib, barmoqlar yuqoriga, kaftlari yonga qaratiladi. Xotin-qizlar bilaklariga zang (mayda qoʻngʻiroqchalar) taqib oʻynaydilar. Boshlaridagi taqyatuzi, peshonalariga bogʻlangan manglaytuzi, koʻkraklariga osilgan shokilalar, quloqlaridagi sirgʻalar, bilaklaridagi bilakuzuklar ham raqs usullariga moye tushib, umumiy raqs obrazini yaratishga xizmat qiladi. Yigitlar ustiga toʻq rangli kamzul, boshlariga chugurma kiyib oʻynaydilar. Raqs jarayonida barmoqlarni qarsillatib, gʻoz turib oʻynash, gavda, qoʻldastalarni titratish, yelka qoqish, choʻkka sakrash, qayrokdarda usul berish ayollar va erkaklar raqsiga birday xos.

Xorazm raqsi harakatlarga boy. Bizgacha yetib kelgan "Chagʻalloq", "Norim-norim", "Aliqambar", "Orazibon", "Moʻri", "Xoʻbbimboy", "Shirinnovvot" oʻyinlari ijrosida oʻgʻlon raqqoslar va masxarabozlar oʻzini koʻrsatgan boʻlsa, "Ashshadaroz", "Maqom ufori" kabi raqslarda raqqosalar ustunlik qilgan. "Lazgi" raqs turkumi ijrosida erkak va ayol raqs ustalari birday mahorat bilan oʻynaydilar. Eng mashhur Onajon xalfa Sobirova (1885-1952) xalfa tomoshasi tarkibini saqlash, garmon chalish va kuylash, raqqoslarni oʻynatishda, ayniqsa, xotin-qizlar raqsini sahnaga olib chiqishda katta xizmat qilgan. S. Ollaberganova, R. Hakimova, R. Otajonovalar Onajon xalfa ansambli ishtirokchilaridir. Xorazm raqsi ijro uslubini, anʼanalarini, yangi ijtimoiy sharoitlarda saqlash va rivojlantirishda Qambar bola, Kanarak bola Saidov, Qodirbergan Otajonov, Karim Ollaberganov, Rimajon Matkarimova, Matlatif Saidov, Latif Zarifov, Xudoybergan toʻqtoʻq, Gavhar Matyoqubova va boshqalarning xizmatlari alohida. Xorazm raqsi uslubi Xorazm viloyat teatri, xalq ansambllari, "Oʻzbekraqs" birlashmasi tasarrufidagi "Lazgi" ansambli faoliyatida davom etib kelmoqda.

## Adabiyot
* Qilichev T., Xorazm xalq teatri, T., 1988;
* Avdeyeva L., Oʻzbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001;
* Kari mova R., Oʻzbek raqslari, T., 2003.
Xorazm dostonchilik maktabi

**Xorazm dostonchilik maktabi** – oʻzbek baxshilik sanʼati markazlaridan biri.

Xorazm dostonchiligida mavjud epik asarlar Oʻzbekistonning boshqa yerlaridagi oʻzbeklar orasida tarqalgan dostonlardan mazmuni, uslubi, kompozitsiyasi, obraz yaratish prinsiplari bilan farq qiladi. Xorazm dostonchilik maktabida ogʻzaki va yozma adabiyot anʼanalarining oʻzaro ijodiy hamkorligi sezilarli. Badihagoʻylik asosiy rol oʻynamaydi, musiqa yetakchilik qiladi. Koʻp hollarda aytuvchi qoʻlida dostonning qoʻlyozma matni boʻladi. Xorazmda epik asarlar 3—5 kishidan iborat baxshi ansambllari tomonidan ijro etiladi. Baxshi dostonni dutorda (keyinchalik tor ham ishlatila boshladi) kuylaydi, unga gʻijjakchi, bulamonchi joʻr boʻladi. Xorazm dostonlarida qahramonlarning his-tuygʻularini, ichki kechinmalarini nazm orqali, sarguzashtlarni nasr orqali bayon etish qatʼiy tartiblashgan. Doston kuylashdan oldin baxshi ansambli „Peshrav“, „Muxammasi ushshoq“ kabi biror kuy chaladi, soʻng didaktik xarakterdagi qoʻshiq kuylanadi. Doston tugagach, „Toʻyingdan qaytsin“ kuyi ijro etiladi. Xorazm dostonchilik maktabim.da asar ichki boʻgʻiz tovushda emas, balki ochiq ovozda ijro etilishi bilan ham boshqa dostonchilik anʼanalaridan farq qiladi. Xorazm dostonchilik maktabining yirik vakillari: Suyav baxshi (19-asr), Jumanazar baxshi, Ahmad baxshi, Matnazar Jabbor oʻgʻli, Bola baxshi, Xudoybergan Oʻtagan oʻgʻli, Ollobergan baxshi, Murod baxshi, Boltaboy baxshi, Jumaboy baxshi, Qodir sozchi va boshqa Ular repertuarida „Goʻroʻgʻli“ turkumi dostonlari, „Oshiq Gʻarib“, „Oshiq Maxmud“, „Oshiq Oydin“, „Tohir va Zuhra“, „Layli va Majnun“, „Tulumbiy“ kabi dostonlar mavjud.
Xorazm qoʻgʻirchoq teatri

**Xorazm qoʻgʻirchoq teatri**, Xorazm viloyat davlat qoʻgʻirchoq teatri – bolalar teatri. 1993 yil Xiva shahrida tashkil boʻlgan.

Teatrning tashkil topishida Sanʼat institutining „qoʻgʻirchoq teatri“ boʻlimini bitkazgan maxsus „Xorazm guruhi“ bilan birga Ogahiy nomidagi teatr qoshidagi „qoʻgʻirchoq teatri“ studiyasi aktyorlari asos boʻldi. Teatr oʻziga xos ijod yoʻli va uslubiga ega boʻlib, zamonga hamnafas spektakllar bilan bir qatorda xalq ertaklari, mumtoz asarlarga ham alohida eʼtibor qaratmoqda, klass konsert, shou tomoshalari bilan tomoshabinni mamnun etmoqda. „Afandi hangomalari“ (M. Quryozov) teatrning ilk spektaklidir. Ketmaket „Toʻgʻri va egri“, „Sirli sandiq“, „Chodir jamol“, „Kashmir qoʻshigʻi“ (Sh. Rashidov), „Susambil“ (M. Krdirov) kabi spektakllar sahnalashtirildi. Teatr ijodkorlari turli mavzularga murojaat etgan holda spektakllarga bolalarni fakat xalollikka, mehnatsevarlikka, oqil va bilimdon, vatanga, xalqiga, otaonasiga muhabbatli boʻlishga undovchi eng muhim tarbiyaviy vosita sifatida qaramoqda. „Tuhmat tosh yorar“, „Shohsanam kissasi“, „Doʻstlik bogʻi“ (S. Kozlov), „Afrika qoʻshigʻi“ (D. Saburov), „Tilla tarvuz“, „Yangi yil ertagi“ (O. Abdullayev), „Qizil tanlilar sardori“ (O. Genri), „Oltin baliq“ (A. S. Pushkin), „Ishlamagan tishlamaydi“ (U. Xoʻjaniyozov), „Tulki hiylasi“ (M. Ashurova), „Toʻtixon shou“ (klass konsert), „Oʻrmondagi bazm“ (shou tomosha) va boshqa teatr sahnasidan oʻrin olgan eng yaxshi asarlardir. Roxila Matniyozova, Yusufboy Yusupov, Umid Dosov, Davron Ismoilov, Farogʻat Saidnazarova va boshqa teatrning yetakchi aktyorlaridir.
## Manbalar
Xorazmiy (tarixchi)

**Xorazmiy**, Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Yusuf alXorazmiy (10-asr) — tarixchi. Balxda tugʻilgan, somoniylar amiri Nuh ibn Mansur saroyida xizmat qilgan. Somoniylar vaziri Utbiyga atab qomusiy asar "Mafotih alulum" ("Ilmlar kaliti") nomli asar yozgan. Asarda arab tilida koʻp ishlatiladigan atamalarning izoxlari berilgan. Atamalar fanlar boʻyicha alohidaalohida boʻlim (15 boʻlim) qilib berilgan. Ayniqsa, maʼmuriy masalalarga (ish yuritish, soliqlar tartibi masalalari, suvdan foydalanish, shuningdek, obhavo) oid boʻlimlari muhim tarixiy ahamiyatga ega.
Xoral

**Xoral** (lot. cantus choralis — xor ijrochiligi) — Yevropa professional musiqasining ilk shakli, bir ovozli cherkov xori ijrosiga moʻljallangan diniy (xristian) mazmundagi asar. Qogozga tushirilgan ilk nusxalari 8— 9-asrlarga taalluklidir. Klassitsizm davrigacha X. koʻp ovozli musiqa (xususan, polifoniya)nang asosiy manbai vazifasini bajargan. X. kuylarini qayta ishlash yoʻli bilan 10—17 a.lardagi koʻpgina musiqa janrlari va shakllari qaror topdi (organum, antifon, responsoriy, motet, messa, kantata, X. prelyudiyask, X.fantaziyasn va boshqalar). I.S. Bax, G.F. Gendel, V.A. Motsart, P. Chaykovskiy, S. Taneyev, S. Raxmaninov, oʻzbek kompozitorlaridan M. Burhonov, Ik. Akbarov, M. Tojiyev va boshqaX.ning badiiyifodaviy imkoniyatlaridan ijodiy foydalanishgan.
Xorazm haqiqati

**Xorazm haqiqati** - ijtimoiy-siyosiy gazeta. Urganch shahrida haftada 2 marta chop etiladi. Muassisi: Xorazm viloyati hokimligi. Dastlab, 1920-yil 8 martdan "Inqilob quyoshi" nomi bilan nashr qilingan. 1939-yil 1-yanvardan hozirgi nomda. 1921-yil Xorazmga kelgan H.H. Niyoziy gazeta faoliyatini mustahkamlashga yordam bergan. Davlat va jamoat arboblari Karim Boltayev, Qurbon Beregin, Xudoybergan Devonov; yozuvchi va shoirlar Faqiriy, Mutrib, Partav, Chokar, Mugʻanniy, Sayd Nazariy, Umar Qurboniy, Mahmud Ismoilov, Eshmurod Devonov, Xayit Eshmurodov va boshqa gaz.ning ilk muxbirlari boʻlgan. Sahifalarida viloyat hayotiga doir iqtisodiyijtimoiy, maʼnaviy masalalar yoritib boriladi. 1996-yil 3-apreldan "Xorazm haqiqati" va "Xorezmskaya pravda" gaz.lari birlashgan tahririyati tashkil etildi.

Gaz.ga turli davrlarda Bekjon Rahmonov, Afzal Tagirov, Sharif Bulatov, Rahmat Majidiy, Qurbon Beregin, Otaxon Toshxoʻjayev, Egam Rahimov, Erkin Samandarov, Karim Qurbonov muharrirlik qilganlar. Hozirgi muharriri Rustam Iskandarov (1996-yildan). Adadi 3443 (2005).
Xorazmiy (maʼnolari)

**Xorazmiy**:

* Xorazmiy - 
**Xorazmiy**
Isteʼdodli shoir, temuriylar davri adabiyotining yirik namoyandasi.
* Xorazmiy (olim), Abu Jaʼfar (Abu Abdulloh) Muhammad ibn Muso alXorazmiy (783, Xiva — 850, Bagʻdod) — oʻrtaosiyolik buyuk matematik, astronom, geograf, fan tarixidagi ilk krmusiy olimlardan.
* Xorazmiy (tarixchi), Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Yusuf alXorazmiy (10-asr
* Xorazmiy (14-asr
* Xorazmiy (Komil Xorazmiy) - Komil q.
Xorvatlar

**Xorvatlar** — xalq, Xorvatiyaning asosiy aholisi (3,8 mln. kishi). Shuningdek, Serbiya (200 ming kishi), Bosniya va Gersegovina (830 ming kishi)da yashaydi. Umumiy soni 5,65 mln. kishi (1990-yil lar oʻrtalari). Xorvat-serb tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar. Koʻprok dehqonchilik va bogdorchilik bilan shugʻullanadilar.
Xorezmskaya pravda

**Xorezmskaya pravda** ("Xorazm haqiqati") — rus tilida chiqadigan ijtimoiysiyosiy gazeta. Urganch shahrida haftada 2 marta chop etiladi. Muassisi: Xorazm viloyati hokimligi. Dastlab, 1921-yil 6-iyuldan Xivada "Izvestiya Polnomochnogo predstavitelstva RSFSR v Xorezmskoy Sovetskoy Respublike" (Xorazm Sovet Respublikasidagi RSFSR muxtor vakilligining madaniymaʼrifiy komissiyasi organi sifatida), keyin "Posledniye vesti" ("Soʻnggi xabarlar") nomi bilan rus tilida haftada 3 marta chiqa boshlagan. 1927-yil 21-maydan shu gazeta oʻrniga "Inqilob quyoshi" gazetasiga ruscha ilova — "Solnse revolyutsii" nashr etilgan. 1941-yil 1-yanvardan hozirgi nomda.

Gazetaga turli davrlarda I.Bik, G. Zavelskiy, V. Nikolayev, P. Podvarkov, K. Sergeyev, G. Gulishsh, B. Pereplesnin, P. Borodin, Ye. Tipikin, V. Milgotin, O. Demchik, A. Rahimboyeva va boshqa muharrirlik qilishgan. Muharriri R. Iskandarov (1995-yildan). Adadi 1048 (2004).
Xoreografiya

**Xoreografiya** (yun. choreia — raqs va  grafiya) — 1) shartli belgilar asosida yoki soʻzlar bilan bayon etish orqali raqsni yozish. XV asr oxiridan raqsni yozish boʻyicha urinishlar boʻlgan boʻlsa-da, asosan, XVII asr oxiri — XVIII boshlaridagina bal va sahna raqsi nazariyasi ishlab chiqilgani tufayli bir guruh fransuz baletmeysterlari va raqs oʻqituvchilari (P. Boshan, R. Fyoye, Favye, P. Romo) raqsni yozib olish tizimini ishlab chiqdilar. "X." atamasi dastlab R. Fyoye tomonidan "Xoreografiya yoxud raqs yozuvi sanʼati" kitobi (1700)da qoʻllangan. XX asr davomida dunyoning turli mamlakatlarida raqs yozishning 70 dan ortiq tizimlari joriy qilingan boʻlib, shu asosda xalq raqslari, balet spektakllarini yozib olish yoʻlga qoʻyilgan. Ularni, asosan, 3 toifaga boʻlish mumkin: raqs harakatlarini shartli belgilar bilan ifoda qilish, soʻz bilan bayon etish va nota yozuvida shartli belgilar qoʻshib yozish. Oxirgi bandi Xitoy va Janubiy Koreyada keng tarqalgan. Oʻzbekistonda garchi raqs asrlar davomida yashab, rivojlanib kelgan boʻlsa-da, oʻtmishda raqs yozilmagan. Natijada qanchadan qancha mumtoz va xalq raqslari izsiz yoʻqolib ketgan. 1936—41-yillardagina etnograf Iraida Vaxta "Katta oʻyin" nomli Fargʻona raqs turkumini soʻz bilan yozib olgan. Unga Gʻulom Zafariy va musiqashunos Ye. Romanovskaya yaqindan yordam bergan. Shu davrda Usta Olim Komilov bilan Tamaraxonim "Doyra darsi" mashg‘ulotlarini yaratib, shu asosda yosh ijrochilarni tarbiya qila boshlagan. Ammo raqs yozuvini yaratish uchun muayyan bir tizim ishlab chiqish lozim edi. Bu ishni Roziya Karimova raqs harakatlari asosida ishlab chiqdi. "Fargʻona raqsi", "Xorazm raqsi", "Buxoro raqsi", qoʻllanmalari, "Oʻzbek raqslari" darsligi va boshqa; 2) xalq raqsi yoʻnalishidagi va balet spektakllarini ijod qilish sanʼati. Shu maʼnoda "X." atamasi XIX asr oʻrtalaridan qoʻllana boshlagan. Shu sababli "baletmeyster" atamasi oʻrniga baʼzan "xoreograf" atamasi ishlatiladi; 3) sanʼatshunoslikda XIX asr oxiri — XX asr boshlaridan "X." atamasi umuman raqs sanʼatini, balet teatrini ifodalovchi keng maʼnoda ishlatila boshlandi. (Yana q. Raqs).

Ad..Karimova R., Oʻzbek raqslari, T., 2003.

Muhsin Qodirov.
Xoreya

**Xoreya** (yunoncha: chorea — *raqs*) — nerv sistemasi kasalligi; tez-tez takrorlanadigan gʻayritabiiy harakatlar, qoʻloyoqlarning toʻsatdan tortishishi, ortiqcha qisqarishi va hokazo; giperkiiyezning bir turi. X. terminini tibbiyotga nemis vrachi Paratsels kiritgan. Katta X., Kichik X. yoki Sidenxem X.si, Gentington X.si va boshqa farq qilinadi.

Revmatizmda miyaning organik oʻzgarishi (revmatik X.) yoki mustaqil surunkali irsiy kasallik sifatida kuzatiladi. X. boshlanishida xuddi revmatizmta xos alomatlar paydo boʻladi. Bunda dastlab bolada oʻta toliqish, diqqateʼtibor susayishi kuzatiladi; sekinasta uning harakatlari oʻzgaradi; bola sakraganga, oʻyinga tushayotganga oʻxshab yuradi, koʻzini pirillatadi, labini choʻchchaytiradi, qoʻlida biror narsani ushlab turolmaydi (choy yoki ovqatni toʻkib yuboradi), palapartish yozadi, yuzini burishtirib, tilini chiqaraveradi, bemor xuddi sizni masxaralayotganga oʻxshab ketadi. Keyinchalik bunday alomatlar jiddiy tus oladi. Vaqtvaqti bilan bemorning goh qoʻli, goh oyogʻi tortishib qoladi; muskul tonusi susayadi. X.ning oddini olish va davolashda vrach aytganlarini bekamu koʻst bajarish nihoyatda muhim. Odatda, revmatizmga yoʻliqqan bemorlar dispanser nazoratida boʻlishlari, agar X.ga xos andak oʻzgarish paydo boʻlsa, darhol vrachga koʻrinishlari lozim. Kasallikka murtak bezining yalligʻlanishi sabab boʻlsa, darhol uni oldirib tashlash, revmatizmni muntazam profilaktik davolash tavsiya etiladi. Kasallik oʻz vaqtida davolansa, bemor butunlay sogʻayib ketadi. X. homiladorlikda, ayniqsa homiladorlikning dastlabki oylarida ham paydo boʻlishi mumkin; koʻproq yoshligida angina, revmatizm yoki X. bilan ogʻrigan ayollarda uchraydi. Bunday bemorlar ayollar konsultatsiyasiga vaqtida murojaat etishea, kasallikning oldi olinadi. X.ning Gentington xili aksariyat oʻrta yashar va keksalarda uchraydi, nayeldannayelga oʻtadi; baʼzan ateroskleroz oqibatida vujudga keladi. Bunda qoʻloyoq va tanadagi gʻayritabiiy harakatlar tilga ham oʻtadi. Bemor gapirish, ovqat yeyish, yurishga qiynaladi, esi kirarlichiqarli boʻladi; ishga yaroqsiz boʻlib qoladi. Kasallik zoʻraygan davrida maxsus parvarish talab etiladi.

## Manbalar
Xorda

**Xorda** (yun. chorde — pay, ip) — xordali hayvonlarning elastik oʻq skeleti. Birlamchi ichak orqa qismining oʻrtasidan boʻrtib chikishi natijasida hosil boʻladi. Bu boʻrtiq keyinchalik choʻzilib, nerv nayi ustida joylashadigan boʻylama uzun ipga aylanadi. Lansetniklar, toʻgarakogʻizlilar va ayrim baliklar (yaxlitboshlilar, osyotrsimonlar, ikki xil nafas oluvchilar)da hayoti davomida saqlanib qoladi, boshqa umurtqalilar va qobiklilarda faqat embrion davrida boʻladi. Hayvon tanasi toʻlqinsimon egilganida (suzganda) X. ham segmentlashgan yonbosh muskullar taʼsirida egiladi.

Voyaga yetgan umurtqalilarda X. atrofida togʻay yoki suyak hosil boʻladi; keyinchalik togʻay siqib chiqarilishi natijasida X. umurtqa pogʻonasi bilan almashinadi; X. qoldiqlari umurtqalar tanasi oraligʻida saqlanib qoladi yoki yoʻqolib ketadi (kushlar). X. qobigʻining pishikdigi, tarangligi va tayanch funksiyasi uning hujayralari turgor holati bilan bogʻliq.
Xordalilar

**Xordalilar** (Chordata) — ikkilamchi ogʻizli hayvonlar tipi. Oʻq skeleti — xorda ichak ustida joylashgan. Koʻpchilik Xordalilar hayoti davomida xorda ustida joylashgan nerv nayi saqlanib qoladi. Keyinchalik nerv nayidan bosh miya va orqa miya hosil boʻladi. Suvda yashovchi xordalilar xalqumi devoridagi juft jabra yoriqlari hayot davomida saqlanadi. Quruqlikda yashovchi oʻpka bilan nafas oladigan xordalilarda jabra yoriqlari ontogenezining boshlangʻich davrlarida boʻladi. Yuragi 2—4 boʻlmali. Faqat tuban xordalilar (lansetniklar)da qorin tomiri kisqarish xususiyatiga ega. Gavdasining oldingi 3 ta boʻgʻimlari boʻylab oʻtadigan segmentlar tuban xordalilar va umurtqalilarning embrional rivojlanishi davrida yaxshi koʻzga tashlanadi. Tuban xordalilar suzgich dumga (tananing anal teshigvdan keyingi qismi) ega.

Xordalilar tipi bosh xordalilar, qrbiqdilar va umurtqalilar kenja tipiga ajratiladi. 40000 ga yaqin turi (jumladan, 38000 umurtqali hayvonlar) maʼlum. Xordalilar hayvonot dunyosi sistemasida oʻziga xos oʻringa ega. Ammo xordalilar jabra apparati ichak bilan nafas oluvchilar va ayrim qazilma ignaterililarga oʻxshash boʻladi; orqa nerv stvoli chalaxordalilar uchun ham xos.
Xorioidit

**Xorioidit** (lotincha: chorioida – koʻzning tomirli pardasi) – koʻzning tomirli pardasi yalligʻlanishi. Bunda, koʻz toʻr pardasi ham zararlanadi (xorioretinit). Koʻpincha, sil, zaxm, tugʻruqdan keyingi sepsis, koʻzning shikastlanishi va boshqalar oqibatida kelib chiqadi. Infeksiya *tomirli pardaga* qon orqali oʻtadi. X.da oʻchokli yalligʻlanish kuzatiladi, keyinchalik tomirli va toʻr pardaning yalligʻlangan qismi atrofiyaga uchraydi, koʻz xiralashadi. Kasallik belgilariga qarab davo buyuriladi, oʻz vaqtida oldi olinmasa bemor koʻr boʻlib qolishi mumkin.

## Manbalar
Xorion

**Xorion** (yunoncha: chorion — qobiq, pust) — 1) yuksak sut emizuvchilarda tashqi murtak qobigʻi, murtak (embrion) rivojlanishining boshlangʻich davrlarida hosil boʻladi; 2) umurtqasiz hayvonlar va ayrim tuban umurtqalilar tuxumining ikkilamchi qobigʻi (qarang Tuxum).
Xorionepitelioma

**Xorionepitelioma** (xorion, epiteliy va yun. oma—oʻsma) — homila tuxumi tukli pardasi (xorion) epiteliysidan yuzaga keladigan xavfli oʻsma. Yosh (25—35 yashar) ayollarda uchraydi. Koʻpincha homiladorlik davrida, tugʻruq, abortdan keyin yelboʻgʻozd&n paydo boʻladi. Odatda, X. bachadonda hosil boʻladi, keyinchalik oʻpka, bosh miya, qin, jigar va boshqa aʼzolarga juda tez metastaz beradi. Asosiy belgilari: ayol jinsiy aʼzolaridan qon yoki serozqon aralash oqchil keladi (bu homiladorlik, tugʻruq va hatto klimaks davrida ham kuzatiladi). Keyinchalik toʻxtovsiz qon ketadi, bemor ozib (kaxeksiya), kamqon (anemiya) boʻlib qoladi. Davo, asosan, bemorning umumiy ahvoliga qarab olib boriladi (kimyoterapiya, gormonoterapiya, jarrohlik usuli va boshqalar).
Xorioptoz

**Xorioptoz**, terixoʻr qoʻtir — chorva mollarining invazion kasalligi. Terida, oyoq boʻgʻimlarida, dumning pastki tomoni va ildiz qismida, baʼzan sakrash boʻgʻimlarida parazitlik qiluvchi Chorioptes turkumiga mansub terixoʻr kanalar qoʻzgʻatadi. Terixoʻr kanalar mollar noqulay sharoitda boqilganda uchraydi. Qoramollarda C.bovis, otlarda C.equi, qoʻylarda C.ovis, echkilarda S. sargaye kanalari parazitlik qiladi. Koʻproq yosh mollar kasallanadi. Kasallik tarqatuvchisi kasal hayvonlar. Belgilari: qichishish, pust tashlash, jun va tuk toʻkilishi, teri qalinlashishi va poʻstloq hosil boʻlishi bilan kuzatiladi.

Tashxisi teri zararlangan joydan kirma olib aniqlanadi.

Davosi: qichimaga qarshi spirtli yoki yogʻli linementlar surtish, qichimaga qarshi vannalarda choʻmiltirish.

Oldini olish: podaga yangi qoʻshiladigan mollar karantini, binoni zararsizlantirish.
Xormeyster

**Xormeyster** (xor va nem. Meister — usta, rahbar) — xor dirijyori, rahbari. X. kasbi 19-asr oʻrtalaridan dunyoviy xor sanʼati va konsert ijrochiligi jadal rivoji tufayli qaror topdi. Ungacha X. vazifalari cherkovda faoliyat koʻrsatgan kantor, regent hamda kapelmeysterlar bajargan.

Oʻzbekistonda S. Valenkov, A. Sultonov, B. Umidjonov, A. Hamidov, N. Qoziyev, Sh. Yormatov, S. Shodmonov, J. Shukurov kabi X.lar tanilgan.
Xorok

**Xorok** (Lycopsis orientalis L.) — govzabondoshlarga mansub qishlaydigan bir yillik begona oʻt. Poyasi mustahkam, tik oʻsadi, yuqori kismi sershox, oq qilchasimon tuklar bilan qoplangan, boʻyi 20—40 sm. Barglari tukli, nashtarsimon, chekkalari butun, yuqrridagilari bandsiz. Gullari havorang, gajak toʻpgulga yigʻilgan. Ildizi oʻq ildiz. Mevasi yongʻoqcha. May—sentyabrgacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. 10— 12° da urugʻlari koʻkarib chiqadi. Kuzgi nihollari baʼzan qishlaydi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Don ekinlari va bedapoyalarda, paxta dalalarida begona oʻt sifatida uchraydi. Ariq, kanal boʻylarida, bogʻ, uzumzorlarda, sabzavotpoliz ekinlari orasida usadi.

## Kurash choralari== angiz yumshatiladi, yer chuqur haydaladi, begona oʻtlar gullashigacha oʻriladi. Gʻalla ekinlariga gerbitsidlar purkaladi.
Xoriyen qalʼasi

**Xoriyen qalʼasi**, Xoriyen qoyasi — makedoniyalik Iskandar (Aleksandr)nint Turonzaminga qilgan bosqinchilik yurishi davrida mahalliy eparx (hokim)lardan biri — Xoriyen rahbarligida olib borilgan mudofaa (mil. av. 328-yil). Aleksandr Sugʻd qoyasshsh egallagach, Paretaka ("Togʻlar oʻlkasi") viloyatiga (Janubiy Oʻzbekistondagi Boysun togʻlari) yoʻl olgan. Bu yerdagi mustaxkam qalʼalardan biriga Xoriyen boshqa aslzodalar bilan oʻrnashib olgan. U uzoq muddatga yetadigan oziq-ovqat zaxirasini gʻamlab, mudofaaga shay boʻlib turgan. Kdlʼaning bal. 20 stadiy, aylanasi 60 stadiyni tashkil qilgan (1stadiy — 176,6 m). Qalʼa tik yon bagarli togʻda joylashib, unga faqat birgina tor soʻqmoq yoʻl orqaligina chiqish mumkin boʻlgan. Qoya tepasidan tez oqar togʻ daryochasi oqib tushgan. Qalʼaning tevarak atrofi chuqur xandaq bilan oʻrab olingan. Qamaldagilar kutmaganda Aleksandrning shaxsan rahbarligida makedoniyaliklar qisqa muddatda xandaqni mixlar yordamida bir-biriga biriktirilgan qaragʻay (archa) yogʻochlari bilan toʻldiradilar. Kdmaldagilar dastavval dushmanning bu ishlariga befarq qarashgan, biroq makedon qoʻshini koʻplab shotilar yasab, togʻ tepasiga chiqa boshlaganlarini koʻrgach, Xoriyen taslim boʻlishga majbur boʻlgan. Aleksandr 500 ta qalqonbardori bilan qalʼaga koʻtarilib uning naqadar mustahkam ekanligiga shohid boʻlgan. Qishning qorboʻronlaridan sshtlasi qurigan, oziq-ovqat zaxirasi tugay deb qolgan makedon qoʻshini uchun Aleksandr Xoriyen qalʼasidagi oziq-ovqat zaxirasini olgan. Aleksandr qalʼani va uning atrofidagi viloyatni Xoriyen ixtiyoriga qoldirib, oʻzi Baqgriyaga yoʻl olgan.

## Adabiyot
* Arrian, Poxod Aleksandra, M. — L., 1962.
Xorijiylar

**Xorijiylar** (arab. ajralib chiqqan, isyonchi) — islomdatn ilk oqim tarafdorlari. Xalifa Ali bilan umaviylar oʻrtasidagi kurash davomida 7-asrning 2-yarmi boshlarida vujudga kelgan. Taxt uchun kurashda Ali Muoviya tarafdorlari (ummaviylar) bilan muzokara olib borishga koʻngan. Bu hol Ali haqiqiy vorislik huquqiga ega deb hisoblagan tarafdorlarining oʻrtasida norozilik tugʻdirgan. Qoʻshinning bir qismi (12 ming kishi) Alini kelishuvchilikda ayblab, undan ajralib chiqqan va keyinchalik Aliga ham, ummaviylarga ham bab-baravar qarshi kurash boshlagan. Ana shu guruh tarafdorlari X. deb nom olgan. X. harakati arablar tomonidan boʻysundirilgan Iroq va Eron aholisi, oddiy arabmusulmonlar manfaatini ifodalagan. Ular oʻzlarini haqiqiy musulmon deb hisoblagan. X. "dindan qaytgan" deb eʼlon qilingan siyosiy va gʻoyaviy raqiblarga nisbatan murosasiz boʻlgan. X. taʼlimotiga koʻra, xalifa diniy jamoa tomonidan saylanadi va jamoaga boʻysunadi; har qanday taqvodor musulmon (hatto qul yoki qora tanli boʻlsa ham) xalifa boʻlib saylanishi mumkin; agar xalifa jamoa manfaatlarini himoya qilmasa, vazifasidan boʻshatiladi va hatto qatl etiladi. X. fikricha, eʼtiqod amaliy faoliyat bilan mustahkamlanishi lozim. Eʼtiqod, gunohkor kishilarni jazolash masalalarida X. murjiʼishshrta qaramaqarshi turgan. Keyinchalik X. bir necha mayda guruhlarga boʻlinib ketgan. Umaviy va abbosiy xalifalar 7—9-asrlarda X.ga qarshi keskin kurash olib bordi. Buning natijasida X.ning koʻpi qirib tashlandi, qolganlari Shimoliy Afrikada oʻz davlatini vujudga keltirdi. X. xalifalikdagi koʻpgina qoʻzgʻolonlar (Zanjilar qoʻzgʻoloni, Abu Muslim qoʻzgʻoloni va boshqa qoʻzgʻolonlar)da qatnashgan. Hozirgi davrda X.ning ibodiylar firqasi magʻrib mamlakatlarida (Jazoir, Tunis va boshqa mamlakatlarda), Ummon, Tanzaniyada uchraydi.
Miklós Horthy

**XORTI (Horthy) Miklosh** (1868-1957) — Vengriya diktatori (1920— 44), kontradmiral (1918). 1918 yildagi Kotor qoʻzgʻoloni va 1919 yildagi Vengriya sovet respublikasidagi qoʻzgolonlarni bostirishda ishtirok etgan. 1941 yilda Vengriya Germaniya tomonidan turib SSSRga qarshi urushga kirgan. 1944 yil oktabrda hokimiyatni F. Salashi kuliga topshirib, xorijga ketgan.

## Manbalar
Xorugʻ

**Xorugʻ** — Tojikiston Respublikasi Togʻli-Badaxshon muxtor viloyatidagi shahar (1932-yildan), viloyat markazi. Pomirning janubi-gʻarbida (2200 m balandlikda), Gʻunt daryosining har ikkala sohilida (Gʻuntning Panj daryosiga quyilish joyida).  Aholisi 29 ming kishi (2013), asosan, pomirlik tojiklar, shuningdek, oʻzbeklar, ruslar, tatarlar, qirgʻizlar, ukrainlar va boshqa millat vakillari ham yashaydi.

## Sanoati

Xorugʻda goʻsh-tsut kombinati, temir-beton konstruksiyalar, non zavodlari, tikuvchilik fabrikasi, avtomobil taʼmirlash korxonalari, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, GES va boshqalar faoliyat yuritmoqda. Avtomobil trakti orqali Dushanbe va Oʻsh shaharlari bilan bogʻlangan. 1999-yildan boshlab Xorugʻ — Qalʼai Xumb — Koʻlob, shuningdek, Xorugʻ — Kulma orqali Xitoy hududiga chiquvchi magistral yoʻllari qurilmoqda.

## Ijtimoiy soha
Xorugʻda universitet, 12 umumiy taʼlim maktabi, tibbiyot bilim yurti, hunar-texnika bilim yurtlari, musiqa maktabi, drama teatri, madaniyat uylari, oʻlkashunoslik muzeyi, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion mavjud. 1977-yildan Pomir regioni uchun "Orbita" televizion styasi ishlab turibdi. Shaharda Tojikiston Fanlar Akademiyasining Biologiya instituti (shahar chekkasida institutning Botanika bogʻi) joylashgan. Xorugʻ 1925-yilda qishloq sifatida vujudga kelgan. 1932-yildan Togʻli Badaxshon muxtor viloyatining markazi.

## Galeriya

## Manbalar

## Havolalar
* Gorgâni, Tirdâd (May 2005)."Welcome to Xoroq (Khorogh)" (web archive, 1-avgust 2008-yil). 
* Tourist Information Office in Khorog Pamirs Tourism Association 
* A great homepage on the Tajik Pamirs
* http://www.airliners.net/open.file/1101314/M/ Airport of Khorugh.
* A Bird's Eye View of Khorog