open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Siydik

**Siydik**, peshob — odam va umurtqali hayvonlar moddalar almashinuvi mahsuloti (eksekret); buyraklarda ishlanib siydik yoʻllari orqali chiqarib yuboriladigan suyuqlikdik. Organizmdan siydik bilan birga suv, tuzlar va boshqa chiqindilar, shuningdek, organizmga kirgan yoki uning oʻzida hosil boʻlgan turli zaharli moddalar chiqib ketadi. Odamdagi meʼyoriy siydik tiniq, sargʻish rangda. siydik ogʻ. 10101025 g/sm³; r-n=4,88,0 (siydik reaksiyasi oqsilga boy ovqat isteʼmol qilinganda kislotali, oʻsimlik ovkatlar yeyilganda bir oz ishqoriydir). siydik tarkibida 96% suv, 1,5% tuz, 2,5% organik moddalar (mochevina, siydik kislota va boshqalar) bor. siydikda ham qon plazmasidagi kabi tuzlar, asosan, NaCl, shuningdek, sulfatlar, fosfatlar va kaliy, magniy, ammoniy karbonatlari uchraydi. Odam normada bir kechakunduzda 1,2—1,6 litr cha siydik ajratadi. Uning miqdori va tarkibi suyuqlikning ichilish tartibi, ovqatning turi, tashqi muhit temperaturasi, funksional zoʻriqish va boshqa omillarga bogʻliq. siydik fizikkimyoviy xossalarining koʻrsatilgan omillarga bogʻliq boʻlmagan holda oʻzgarishi organizmdagi baʼzi oʻzgarishlardan darak beradi. Mas, toʻq rangli siydik ajralishi jigar funksiyasining buzilganligini, "goʻsht seli"ga oʻxshash siydik siydik aʼzolari jiddiy kasallanganligini koʻrsatadi. siydikda oqsil paydo boʻlishi buyrak va qovuq yalligʻlanganidan, qand boʻlishi esa qandli diabet borligidan dalolat beradi. Shuning uchun siydikni tekshirish (tahlil) koʻpgina kasalliklarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Tahlil uchun nahorgi siydikdan 100 — 200 ml toza idishga solinib, ogʻzi yaxshilab berkitiladi. Bundan oldin tashqi jinsiy aʼzolarni yuvish lozim (qarang Shaxsiy gigiyena).

## Manbalar
Siydik yoʻli

**Siydik yoʻli**, ureter - siydikni buyrak jomidan qovuqqa oʻtkazuvchi juft naysimon organ. Qorin boʻshligʻining orqa devorida, umurtqa pogʻonasining ikki tomoni boʻylab joylashgan. Uzunligi 25—30 sm, diametri 1,5– 13&nbsp;mm. Tashqi devori biriktiruvchi toʻqimali, oʻrtasi silliq muskulli va ichkisi shilliq parda qavatdan iborat. Silliq muskullar siydikning qovuqqa oʻtishida qatnashadi.

## Manbalar
Siydik tutilishi

**Siydik tutilishi**, ishuriya - siydiktanosil sistemasi aʼzolarining turli kasalliklarida kuzatiladi, bunda usma, prostata bezi adenomasi, shu bezning yalligʻlanishi (parenximatoz prostatit), siydik toshi kasalligi va boshqa sababli siydik chiqarish kanalining teshigi bekilib qoladi. Bundan tashqari, markaziy nerv sistemasi kasalliklari, shuningdek, toʻgri ichak va but sohasidagi yalligʻlanish jarayonlari, chanoq suyagi shikastlanishi natijasida siydik chiqaruv kanalining zararlanishi ham Siydik tutilishiga sabab boʻladi. Siydik tutilishida bemorning teztez siygisi qistaydi, biroq siya olmaydi, qovuqning toʻlib ketganligi sezilib turadi, chov va but sohasida ogʻriq paydo boʻladi. Bemor ogʻriqni kamaytirish uchun qulay holat qidiradi: egiladibukiladi, yuza nafas oladi, sovuq ter bosadi, qaqshab titraydi. Siydik tutilishida tez yordam koʻrsatish lozim. Bunda maxsus asbob — kateter yordamida zudlik bilan qovuqaan siydik chiqariladi; baʼzan tez operatsiya qilinadi, St. oʻtib ketganidan soʻng uning sabablarini aniqlash va asosiy kasallikni davolatish uchun vrachurologga murojaat qilish zarur.

## Manbalar
Siydik chiqarish kanali

**Siydik chiqarish kanali** (uretra) — odam, umurtqali hayvonlar va baʼzi umurtqasizlarda qovuqdan tashqariga siydik chiqadigan yoʻlning uchki qismi. Nay shaklida, devori ichki (shilliq) parda, muskulli va biriktiruvchi toʻqimali qavatlardan iborat. Ayollar Siydik chiqarish kanali (uzunligi 4-5 sm) qovuq tubidagi teshikdan boshlanib, tashqi teshigi qin daxliziga klitordan bir oz pastroqda ochiladi. Erkaklar Siydik chiqarish kanalik. (uzunligi 20 sm gacha) qovuqdan ichki teshik bilan boshlanadi, prostata bezining ichidan oʻtib, siydik-tanosil diafragmasini teshib chiqadi va erkaklik olati gʻovak tanasining ichida yoʻnalib, olat boshchasida ochiladi. Siydik chiqarish kanalining qovuqdan boshlanadigan qismi muskulli halqa bilan oʻralgan. Prostata bezi va siydikda qon aylanmaydi  

## Manbalar
Siydik haydovchi dorilar

**Siydik haydovchi dorilar** (diuretiklar), peshob haydovchi dorilar — organizmdan siydik chiqarilishini kuchaytiradigan dorilar. Siydik haydovchi dorilard. toʻqima va tana boʻshligʻidagi suyuk/shk miqdorini kamaytiradi, shuning uchun ular organizmda suv goʻplanib shish paydo qiladigan ayrim yurak, buyrak va jigar kasalliklarida hamda qon bosimini tushirishda qoʻllanadi.

Siydik haydovchi dorilard. siydik hosil boʻlishiga taʼsir koʻrsatib diurezni oshiradi. Taʼsir qilish mexanizmiga koʻra, ularni 2 guruhga boʻlish mumkin: 1) bevosita buyrakning siydik hosil qiluvchi vazifasiga taʼsir koʻrsatuvchi; 2) siydik hosil boʻlishining gormonal nazoratiga taʼsir koʻrsatuvchi.

Birinchi guruhga mansub dori vositalari buyrak naylari epiteliysiga taʼsir koʻrsatib, ularning reabsorbsiya qilish (qayta soʻrilish) vazifasini susaytiradi yoki naychalar ichidagi osmotik bosimni oshiradi, natijada natriy, xlor, kaliy ionlari va u bilan bogʻliq suvning reabsorbsiyasi kamayadi (dixlotiazid, klopamid, furosemid, etakrin kislotasi, mannit, mochevina va boshqalar).

Ikkinchi guruhga mansub dori vositalari atdosteronning antagonisti hisoblanadi (spironolakton). Buyrak usti bezining gormoni — aldosteron natriy ionlarining qayta soʻrilishini va kaliy ionlarining sekretsiyasini boshqaradi. Spironolakton esa buyrak nefronlariga aldosteronga karaganda qaramaqarshi taʼsir koʻrsatadi, yaʼni gormon taʼsir qiluvchi retseptorlarni toʻsib, siydik bilan natriy, xlor ionlari va shunga mos miqdordagi suvning chiqib ketishini taʼminlaydi.

Har xil oʻsimliklar (boʻtakoʻz, dalachoy, limonoʻt, sariqchoy, togʻrayxon, qariqiz, chuchukmiya va boshqalar) tarkibiga kiruvchi moddalar ham siydik haydovchi vosita sifatida qaynatma yoki damlama shaklida azaldan xalq tabobatida qoʻllanib kelingan. Bundan (behi, tarvuz, piyoz, sarimsoq, uzum va boshqalar) tashqari, maʼlum bir mevasabzavotlar ham shunday xossaga ega Siydik haydovchi dorilard.ni qabul kilganda siydik bilan boshqa ionlar (xlor, kaliy ionlari) ham tashqariga koʻp chiqib ketadi, bu — organizm baʼzi funksiyalarining buzilishiga sabab boʻlishi mumkin. Buning oldini olish maqsadida Siydik haydovchi dorilard. bilan davolashda tarkibida kaliy koʻp boʻlgan oʻrik, sabzi va boshqalarni ham isteʼmol qilish buyuriladi.

Siydik haydovchi dorilard.ni faqat vrach koʻrsatmasiga koʻra qoʻllash lozim, chunki bu dorilarning bir qancha nojoʻya taʼsirlari mavjud (gipo va giperkaliyemiya, giperurikemiya, alkaloz, atsidoz, yurak aritmiyalari, ginekomastiya, allergik reaksiyalar, nefrotoksiklik va boshqalar).

## Manbalar
Siydik-tanosil sistemasi

**Siydik-tanosil sistemasi** — rivojlanishi, joylashishi va funksiyasi jihatidan birbiri bilan bogʻliq boʻlgan siydik hosil qilish, siydik chiqarish va jinsiy aʼzolar majmui. Erkaklarda siydik yoʻli va jinsiy yoʻllar siydik chiqarish kanaliga tutashadi, ayollarda esa umumiy boʻshliqqa — qin dahliziga ochiladi. Hozirgi zamon anatomiyasida Siydik-tanosil sistemasis. 2 ta aʼzolar sistemasiga ajratiladi, bulardan biri — siydik ajratish sistemasi — siydik hosil boʻlishini va uning organizmdan tashqariga chiqarilishini taʼminlaydi. Ikkinchi sistema tashqi va ichki jinsiy aʼzolaraan iborat boʻlib, koʻpayish funksiyasini oʻtaydi.

## Manbalar
Siyra

**Siyra**, sira (arab. — hayot yoʻli, tarjimai hol) — Muhammad (sav) hayot yoʻlini bayon qilishga bagʻishlangan, ilk islom davrida vujudga kelgan diniy-tarixiy asarlarning umumiy nomi. Dastlabki S.lar koʻp boʻlgan, ularning anchasi yoʻqolib ketgan. Ulardan Voqidiy (747—823)ning "Kitob almagʻoziy" ("Harbiy yurishlar kitobi") va avvalgi S.larni umumlashtirgan Ibn Ishoq va Ibn Hishom (834 y.v.e.)ning "Siyrat Rasul Alloh" ("Alloh elchisining hayot yoʻli") asarlari bizgacha yetib kelgan. S.lar ilk islom tarixini tadqiq qilishda asosiy manba hisoblanadi.

## Manbalar
Sira

**Sira** () – Eronning Tehron ustoni Karaj okrugi Asara tumaniga qarashli qishloq.

## Demografiyasi

### Aholisi
2006-yilgi Milliy aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloq aholisi 78 xonadonda yashovchi 296 kishidan iborat.

2009-yil fevral oyida Asara qishlogʻi Pol-e Khvab, Rey Zamin va Sira qishloqlari bilan birlashtirilib, yangi Asara shahri tashkil etilgan. 2011-yilgi soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, Karaj okrugi yangi tashkil etilgan Alborz ustonining bir qismiga aylantirilgan.

## Eslatmalar

## Manbalar
Siydik toshi kasalligi

**Siydik toshi kasalligi** - siydik yoʻllarida tosh paydo boʻlishidan kelib chiqadigan kasallik (yana qarang Buyraktosh kasalligi).

## Manbalar
Siygʻoqlik

**Siygʻoqlik**, siydik tuta olmaslik — siyish ehtiyoji boʻlmagan holda siydik chiqarish kanalidan beixtiyor siydik ajralishi; turli urologik, ginekologik va nevrologik kasalliklarda kuzatiladi. Doimiy (mutloq), qisman (nisbiy) hamda tungi S. tafovut qilinadi. Doimiy S.da siydik qovuqqa yigʻilmay, toʻxtamasdan oqib turaveradi. Bu koʻpincha qovuq va siydik chiqarish kanalining nuqsonlarida boʻladi. Qisman S.da siydik beixtiyor oz-ozdan keladi. Kishi qattiq yoʻtalganida, kulganida, aksirganida yoki ogʻir yuk koʻtarib zoʻriqqanida siyib yuboradi. Bunday holat koʻpincha ayollarda tugʻruq chogʻida siydik yoʻllari shikastlanishi oqibatida roʻy beradi. Tungi S. — uyquda beixtiyor siyib qoʻyish, asosan, yosh bolalarda uchraydi. Bunga fimoz, sistit, siydiktanosil organlari kasalliklari, shuningdek, markaziy nerv sistemasidagi vaqtincha funksional oʻzgarishlar sabab boʻladi va bola 12—16 yoshga yetganda barham topishi ham mumkin. Biroq bunga befarq boʻlmay, iloji boricha tungi S. sababini ertaroq aniqlash va, zarur boʻlsa, davo tadbirlarini koʻrish lozim; bu qancha barvaqt boshlansa, natija shuncha yaxshi boʻladi. S.ning har qanday turida ham vrachga murojaat qilish zarur, u S.ga sabab boʻlayotgan omillarni aniklaydi va tegishli davo muolajalarini buyuradi.

## Manbalar
David Alfaro Siqueiros

**SIKEYROS (asli Alfaro Sikeyros, Alfaro Sicueros) Xoce David** (1898.29.12, Chiuaua — 1974.6.1, Kuernavaka) — meksikalik rassom, Meksika monumental rang-tasvir maktabi asoschilaridan biri va uning yirik namoyandasi; jamoat arbobi. Mexiko Badiiyot akadimyasi (1911) va SantAnit (1913)da taʼlim olgan. S. siyosiy faoliyatini professional rassomlik bilan birga olib borgan. Prezident V. Karranso armiyasi ofitseri boʻlgan. D. Rivera, X.K.Orosko bilan Meksikada davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan "Inqilob rassom, haykaltarosh va graverlari sindikati"ni tashkil etgan (1922; 1922—25 yillar bosh sekretari). 1932—34. va 1935—36 yillar AQShda ishlagan, NyuYorkda tajriba ustaxonasiga asos solgan (1936). Lotin Amerikasi mamlakatlari (Argentina, Chili, Kuba va boshqalar)da monumental sanʼat taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. S. asarlariga joʻshk,inlik, ekspressivlik, katta plastik kuch bagʻishlab, badiiy asarning ommaga aktiv taʼsirining yangi tamoyillarini ishlab chiqqan. S. Mexikodagi Milliy tayyorlov maktabi (1922—23), Nafis sanʼatlar saroyi (1945 va 1950—51), Tarix milliy muzeyi (1959-yildan) binolaridagi devoriy rasmlarni, universitet shaharchasi rektorat binosi tarzidagi mozaika va relyeflarni (1952—54) hamda dastgoh asarlari ("Proletariat onasi", 1929— 30; "J. Gershvin portreta", 1936 va boshqalar), koʻplab litografiyalar, rasmlar yaratgan. S. 20-asrning yirik sanʼatkori sifatida rassomlar (jumladan, Oʻ. Tansiqboyev, N. Karaxan, B. Jalolov, J. Umarbekov va boshqalar)ga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar
Siktivkar

**Siktivkar** (1930-yil gacha UstSisolsk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Komi Respublikasi poytaxti, Sisola daryosidagi pristan (Vichegda daryosiga quyilish joyida). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 230,8 ming kishi (1998). 16-asr oxirida S. oʻrnida qishloq boʻlgan. 1921-yildan Komi (Ziryan) muxtor viloyati markazi. 1936-yildan Komi Muxtor Respublikasi, 1992-yildan Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Komi Respublikasi poytaxti.

Sanoat korxonalari yogʻochni qayta ishlash, yirik oʻrmonsanoat kompleksi (sellyulozaqogʻoz va karton ishlab chiqarish, gidrolizhamirturush zavodlari va boshqalar)dan iborat. Taxta tilishyogʻochsozlik kombinati, kemasozlikkema taʼmirlash, tajriba mexanika, avtotaʼmirlash, gʻisht, yirik panelli uysozlik zavodlari, mebel va tikuvchilik fabikalari, koʻnpoyabzal kombinati, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Rossiya Fanlar akademiyasi Komi boʻlimi, 2 oliy oʻquv yurti (pedagogika int, universitet), 2 teatr, badiiy va tarixoʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Sikhlar

**Sikhlar** — 1) Hindistondagi sikxizm tarafdorlari. Boburiylar bilan uzoq vaqt urushlar olib borishgan (17—18-asrning boshi) va Panjobda oʻz davlatini tuzishgan (1765—1849). S.ni tashqi koʻrinishiga qarab Hindistonning boshqa xalqlaridan ajratish oson. Erkaklari soqol oʻstiradi, sochlarini oldirmaydi. Sochlarini bosh kiyim — pagriy (salla)ga taroq bilan turmaklab qoʻyadilar, soqollarini iyaklariga oʻziga xos ravishda bogʻlab quyishadi. S. doimo taroq , bellariga xanjar (yoki qilich) va qoʻllariga bilaguzuk taqib yurishadi. S. — dehqonchilik, hunarmandchilik, temirchilik bilan shugʻullanadi, ayrimlari sanoatda band; 2) panjobilardan ajralib chiqqan xalq. Umumiy soni 16,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari), shu jumladan, Hindistonda 16,5 mln. kishi. S. panjobi tilida soʻzlashadi. Dindorlari sikxizmga eʼtiqod qiladi.

## Manbalar
Sijistoniy

**Sijistoniy**, Abu Dovud Sijistoniy (toʻliq ismi Sulaymon ibn Ashʼas ibn Ishoq ibn Bashir ibn Shaddod ibn Amr alAzdiy asSijistoniy) (817, Sijiston — 888/889, Basra) — muhaddis, imom. Yoshligidan hadis ilmini oʻrgangan. Oʻsmirlik chogʻlaridayoq hadis toʻplash niyatida Xuroson, Iroq, Suriya, Misr, Hijoz kabi yurtlarda boʻlgan. Bir qancha ulugʻ muhaddislar (Buxoriy, Ahmad ibn Hanbal, Qutayba ibn Sayd, Termiziy) bilan uchrashgan. U hadislarni nakl qilish va ularning sabablarini koʻrsatish boʻyicha muhaddis ulamolarning ulugʻlaridan biri sanaladi. S. oʻzining aytishicha, 500 ming hadis yozib olgan. Shulardan 4800 tasini maʼlum bir shartlar asosida ajratib, "Sunani Abu Dovud" toʻplamini tuzgan. Uning "Nosix ulQurʼon va mansux" ("Qurʼonning nasx qiluvchi va nasx qilingan oyatlari") va "Daloil alnubuvvat" ("Paygʻambarlik dalillari") asari ham bor. S.ning asarlari ayﬂ assunna valjamoa uchun muhim manba hisoblangani tufayli azaldan Movarounnahrda keng tarqalgan.

## Manbalar
Sikhizm

**Sikhizm** — Hindistondagi monoteistik din; hinduiylikning diniy islohotchilik harakatining gʻoyaviy shakllaridan biri. 16-asr boshlarida Panjobda paydo boʻlgan. Sikhizm asoschisi — Nanak (1469—1539). Ilk Sikhizm shaharda yashovchi savdogar-hunarmandlar doiralari mafkurasini ifodalagan. Sikhizm barcha odamlarni xudo oldida teng hisoblaydi, tarkidunyochilik (asketizm), monaxlikni qoralaydi, maʼnaviy ustoz — guruga soʻzsiz tobelikni targʻib qiladi. 18-asr boshida zamindorlarga qarshi harakatning mafkurasi boʻlgan, biroq 18-asr 2-yarmiga kelib sof diniy oqimga aylandi. Hozirgi vaqtda sikhlar oʻrtasidagi ijtimoiy ziddiyatlarning kuchayishi bois ularning ichida turli oqimlar va siyosiy partiyalar vujudga kelgan. Sikhizmning diniy markazi Amritsar shahri hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* Gʻiyosov T. Gʻ., Hindistonning yangi tarixi. T., 1999;
* Semyonova N.I., Istoriya sikxskogo dvijeniya v Indii, M., 1963.
## Manbalar
Sikhlar qoʻzgʻoloni

**Sikhlar qoʻzgʻoloni** - Panjob (Hindiston)dagi dehqonlar va shahar aholisining Boburiylar davyaatidatp amaldorlar va zamindorlar zulmiga qarshi kurashi (17-asr oxiri — 18-asrning 1choragi). Panjobdagi ogʻir ijtimoiy vaziyat, mulkdorlar tomonidan uni talontoroj etilishi natijasida iqtisodiy tanazzulga yuz tutishi sabab boʻlgan. Dehqonlarning sikhlar jamoasiga kelib qoʻshilishi natijasida (qarang Sikhizm) qoʻzgʻolonlar avj oldi. Panjobdagi xukmron doiralarga nisbatan adovatda boʻlgan sikhlar bilan bir necha marta harbiy toʻqnashuvlar roʻy berdi va bu 1687-yilda uzoq davom etgan dehqonlar urushiga olib keldi. 1699-yil sikxlarning gurusi (ustozi) Govind Singh jamoani demokratik harbiy tashkilot (xalsa)ga aylantirdi. 1705-yil Boburiylar qoʻshini sikhlar ustidan gʻalaba qozondi. Govind Singh oʻldirildi (1708), Qoʻzgʻolonga rahbarlik qilishni dehqon Banda oʻz qoʻliga oldi (1710). Bu vaqtga kelib sikhlar armiyasining soni 10 mingga yetdi, u toʻplar va oʻq otar qurollar bilan qurollangan edi. Sharqiy Panjobning katta qismi qoʻzgʻolonchilar qoʻl ostiga oʻtdi. 1710-yil 5 dekabrda Bahodirshoh I qoʻshini Banda ustidan gʻalaba qozondi. Lekin, qoʻzgʻolon togʻli rayonlarda yana 5 yilgacha davom etdi. Bandaning qatl etilishi bilan ham qoʻzgʻolon toʻxtamadi.

18-asrning 30—40 yillarida sikhlar Panjobda hukmron kuch boʻlib qoldi. 1765-yil ular mustaqil davlat tuzdilar. 1849-yilda esa bu davlatni inglizlar bosib olgan.

## Manbalar
Sil dispanseri

**Sil dispanseri** — davolashprofilaktika yordami koʻrsatadigan maxsus tibbiy muassasa. Oʻz sohasiga oid bemorlar sonini aniklash, hisobga olish, davolash, ularni kuzatib borish, uy va ish sharoiglarini oʻrganish, shuningdek, shu kasallikka qarshi kurash, oldini olish choralari bilan boglik sanitariyamaorif masalalarini ishlab chikish, targʻib etish Sil dispanserining asosiy vazifasidir. Oʻzbekistonda birinchi Sil dispanseri 1922-yil Toshkentda tashkil etilgan. Keyinchalik barcha viloyatlar, shahar va tumanlarda ham Sil dispanseri faoliyat koʻrsata boshladi. Sil dispanseri oʻz hududidagi epidemiologik holatni muntazam nazorat Kilib boradi, sil aniqlangan taqdirda, darhol bemorga xos va mos davolash yoʻlyoʻriqlarini amalga oshiradi, doridarmonlar bilan taʼminlaydi, zarur boʻlgan hollarda bemorni kasalxonaga; sanatoriyga joylashtiradi. Sil dispanseri xodimlari sanitariyaepidemiologiya stansiyasi (SES), tugʻruqxonalar va boshqa tibbiy muassasa xodimlari bilan hamkorlikda vaksinatsiya, revaksinatsiya, BSJ, shuningdek, aholini flyuorografik tekshiruvdan oʻtkazish ishlarini ham amalga oshiradi.

## Manbalar
Sileziya

**Sileziya** (polyakcha Slask, chexcha Slezsko, nem. Schlesien) — Odra daryosining yuqori va oʻrta oqimi boʻyidagi tarixiy viloyat. 10-asrda Polsha davlati tarkibida, 14-asrda — Chexiya taxtiga tegishli hudud. 1526-yildan Sileziya Gabsburglar hukmronligi ostida (Sevej, Osvensim, Zatorsk knyazliklaridan tashkari), 1742-yildan — Prussiya tarkibida (Opava, Teshin knyazliklari hududi Gabsburglar qoʻlida qolgan, 1920-yil esa, Chexoslovakiya tarkibiga kirgan). Prussiyaning Sileziya viloyati 1919-yil 2 viloyat: Yuqori Sileziya [markazi — Oppeln (Opole)] va Quyi Sileziya [markazi — Breslavl (Vrotslav)]ga boʻlingan. 1922-yil Yuqori Sileziyaning taxminan 1/3 qismi Millatlar Ligasi Kengashi tomonidan Polshaga berilgan. 1945-yilgi Potsdam konferensiyasi Sileziya hududining katta kismini Polshaga kaytargan.

## Manbalar
Siljima

**Siljima** — Yer poʻstidagi tektonik uzilma. Tektonik kuchlar taʼsirida togʻ jinslari yaxlitligining buzilishi natijasida ajralgan bloklarning birbiriga nisbatan uzilma tekisligi boʻylab gorizontal yoʻnalishda surilishi. Surilish yuzasi tik, qiya va gorizontal yotgan boʻlishi mumkin. Oʻng tomonlama va chap tomonlama S. boʻlib, ularning birinchi turida kuzatuvchi qarshisidagi blok oʻng tomonga va ikkinchisida esa chap tomonga surilgan boʻladi. Surilish yuzasi boʻylab harakatlanuvchi gidrotermal eritmalardan rudali minerallarning choʻkmaga utishi sababli foydali qazilma konlari hosil boʻlishi mumkin. Siljimalarda bloklarning surilish amplitudasi bir necha sm dan oʻnlab km gacha boʻlishi mumkin. Oʻrta Osiyodagi eng yirik S. struktura TalasFargʻona chuqur yer yorigʻidir.

## Manbalar
Silikagel

**Silikagel** (lot. silex — chaqmoqtosh va gelo — iviq) — polisilikat kislotaning quritilgan angidridi (geli); qattiq gidrofil sorbent (qarang Sorbentlar) S. natriy yoki kaliy silikat eritmasiga sulfat yoki xlorid kislota qoʻshib hosil qilinadi. Ortosilikat kislotaning ortoefirlarini gidrolitik parchalash yoʻli bilan yuqori sifatli S. olinadi. S. mineral moylarni tozalashda, katalizator sifatida, yogʻlar, yonilgʻilar, organik suyuqliklarni quritishda ishlatiladi.

## Manbalar
Silal

**Silal** (lot. silisium — kremniy va ing. allon — qotishma) — tarkibida Si (kremniy) koʻp (5—6%) boʻlgan issiqbardosh choʻyan. Ikki turi: plastinkasimon va sharsimon fafitli S. bor. Sdan yuqori (800—900°) temperatura sharoitida ishlaydigan quyma detallar (mas, pechlarning eshiklari, tubdonlari, bugʻ krzonlarining detallari va boshqalar) tayyorlanadi.

## Manbalar
Silard

**Silard**, Ssilard (Szilard) Leo (1898.11.2, Budapesht — 1964.30.5, LaJolla, Kaliforniya) — amerikalik fizik. Budapesht texnologiya institutida va Berlin universitetida oʻkigan (1922-yilda tugatgan). Berkli universitetida ishlagan (1925— 32). 1933-yilda Angliyaga ketgan. Kolumbiya universiteti xodimi (NyuYork, 1939— 42). Chikagodagi Metallurgiya lab.sida ishlagan (1942—46). 1946-yillan Chikago universiteti professor Ilmiy ishlari yadro fizikasiga, biofizika ia molekulyar biologiyaga oid. Yadro urani parchalanganda zanjir yadro reaksiyasi hosil boʻlishi mumkinligini koʻrsatgan (1939); E. Fermi bilan birga U235 ning kritik massasini aniqlagan. Birinchi atom reaktorining yaratilishida ishtirok etgan (1942).

## Manbalar
Silikat beton

**Silikat beton** — qurilish materiali, betonnmng bir turi. Ohakkremnezem bogʻlovchi modda va anorganik toʻldirgichni suvda qorib tayyorlanadigan massaga avtoklavam termik ishlov berib olinadi. Xossalari jihatdan portlandsementli betonga oʻxshaydi (suv yuqtirmaydi, kislotalar taʼsiriga chidamli, plastikligi yuqori va hokazo). Qurilishda yuk koʻtaradigan ichki devorlarni, pardevorlarni, zinalar va binoning ichki qismlarini tayyorlash uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Silikat boʻyoqlar

**Silikat boʻyoqlar** - binolarning shipi, ichki devorlari va sirtiga sayqal berish, shuningdek, konstruksiyalarni yongʻindan muhofaza qilish maqsadida qoʻllanadigan boʻyoklar. Silikat boʻyoqlar tarkibi kaliy silikat (20%), boʻr (40— 60%), pigmentlar va toʻldirgichlardan (20—40%) iborat.

## Manbalar
Silikat kislotalar

**Silikat kislotalar** yoki **kremniy kislotalar** — silikat angidrid (SiO2)ning suvli hosilalari. Umumiy formulasi — [SiOx(OH)4-2x]n. Xususiy hollari: H2SiO3 (metasilikat kislota), H4SiO4 (ortosilikat kislota), H6Si2O7 (pirosilikat kislota), disilikat hamda polisilikat kislotalar maʼlum. Silikat kislota suv bilan kolloid eritma hosil qiladi. Juda kuchsiz boʻlib, qizdirilganda suv va silikat angidridga ajraladi. Metall silikatlarga xlorid kislota yoki ammoniy xlorid taʼsir ettirish yoki kremniy (IV) xlorid SiCl4 ni gidrolizlash yoʻli bilan olinadi. Silikat kislota gellari bugʻ, yogʻ, neft va boshqa moddalarni tozalashda adsorbent sifatida ishlatiladi, tarkibida 2 va undan ortiq kremniy atomi tutgan silikat kislotasi polisilikat kislotalar deb ataladi. Silikat kislota zollari adsorbentlar, kvars shishasi olishda xom ashyo, sanoat qurilmalarida bugʻ va gazlarni yutuvchi modda, suv va mineral moylarni tozalashda filtr sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Silikat gʻisht

**Silikat gʻisht** — qurilish materiali. Koʻrinishi va oʻlchamlari oddiy pishiq gʻishtga oʻxshaydi. Oddiy sogʻtuprokdan emas, kvars qumi (90—92%) va soʻndirilgan ohak (8—10%) qorishmasidan tayyorlanadi. Gʻisht xumdonda pishirilmaydi, yuqori (200 at gacha) bosimda presslanadi, soʻngra avtoklavda 175° trada qizigan bugʻda 8 at bosimda qotiriladi. Kulrang, hajm ogʻirligi 1700–1900&nbsp;kg/m³. Oddiy gʻishtlar singari binolarning faqat yer sirtidagi yuk koʻtaruvchi devor va ustunlarini tiklashda ishlatiladi. S.gʻ. silliq va kurkam boʻlganidan ustidan pardoz berish (mas, suvash) talab etilmaydi. Faqat gʻisht qatorlari orsidagi (qorishma) choklarga ishlov beriladi. Suvga chidamliligi oddiy pishik, gʻishtnikidan past, temperatura 500° dan oshganda mustaxkamligi pasayadi.
Silikatlar

**Silikatlar** (lotincha: silex - *chaqmoqtosh*) — silikat kislotalarning tuzlaridan iborat murakkab moddalar. Kremniy kislotalarning tuzlari hisoblangan silikatlat tabiatda keng tarqalgan boʻlib, yer poʻstining 75-80% ini yoki hozircha maʼlum minerallarning uchdan ikki qismini tashkil etadi. 

Komil Tojiev.

## Manbalar
Silikonlar

**Silikonlar** (poliorganosiloksanlar) — kremniyorganik birikmalar. S. kauchuksimon elastik moddalar. Termik barqarorligi yuqori. Sdan tayyorlangan kauchuklar va buyumlarni 250° gacha boʻlgan haroratda ishlatish mumkin. S, asosan, izolyasion qoplama sifatida qoʻllanadi.
Silitsidlar

**Silitsidlar** (lot. Silicium — kremniy) — kremniyning metallar va baʼzi metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari. S. kimyoviy bogʻlanishga koʻra 3 asosiy guruhga (ionkovalent, kovalent va metallsimon) boʻlinadi. Ionkovalent S. ishqoriy (natriy va kaliydan tashqari) va ishqoriyer metallar hamda mis va rux guruhi metalari bilan hosil boʻladi; kovalent S. bor, uglerod, azot, kislorod, fosfor, oltingugurtda hosil buladi; metallsimon S, oraliq metallardan yuzaga keladi. Ishqoriyer metallardan silitsidlar va litiy silitsid Li6Si2 maʼlum (Li dan boshqa ishqoriy metallar S. hosil qilmaydi). S. yaltiroq, juda qattiq va ogʻir kristall moddalar, yuqori trada suyuqlanadi, mas, TaSi2 ning suyuqlanish temperaturasi 2200°. Metallsimon S. barqaror birikmalar, ular hatto yuqori tralarda ham oksidlanmaydi. MoSi, dan tayyorlangan elektr pechlari qizdirgichlarini 1700°gacha boʻlgan oksidlovchi muhitda ishlatish mumkin. Baʼzi faol metallarning Si suv va suyultirilgan kislotalar taʼsirida parchalanadi, boshqa S.ga suv ham, suyultirilgan kislotalar ham taʼsir etmaydi. Aksari S. — yarim oʻtkazgichlar.
Silitsiylash

**Silitsiylash** — poʻlat va boshqa metall detallar yuzasini kremniy (Si) bilan toʻyintirish. Qiyin eriydigan metallar (W, Mo, Ta, Ti va boshqalar) ni oksidlanishdan saqlash va kislotalar taʼsiriga chidamliligini oshirishda qoʻllanadi.
Sillabik yozuv

**Sillabik yozuv** (yunoncha: syllabe - *boʻgin*), boʻgʻinli yozuv — grafik belgilari (sillabogrammalar) boʻgʻin hosil qiluvchi fonemalar va fonema qoʻshilmalari bilan bogʻliq boʻlgan yozuv turi; umumiy yozuv tarixida Syo. soʻz yozuvi (ideografik yoki logografik yozuv) dan keyin, miloddan avvalgi 3—2-ming yilliklar oraligʻida, shumer tilida paydo boʻlgan va fonografiya rivojidagi birinchi bosqich hisoblanadi. Ikki dare orasidagi bir qancha mixxat yozuvlari, krit va gʻarbiy som yozuvlari "undosh+har qanday unli" birikmasi tarzidagi boʻgʻin ifodalovchi belgilarga ega boʻlgan. Sillabik yozuvning keyingi (miloddan avvalgi 1-asr va mil. 1-asrlarda) shakllanishi va rivojlanishini Efiopiya, Hindiston, Janubi-Sharqiy Osiyodagi boʻgʻinli yozuvlarda koʻrish mumkin. Qadimgi hind yozuvi braxmiazya kelib chiqqan devanagari (hozirgi umumhind rasmiy yozuvi) Sillabik yozuvning yorqin namunasidir. Bunda, odatda, har bir belgi muayyan undoshning a unlisi bilan qoʻshilmasi (mas, pa, ba, ta, ma kabi) tarzida namoyon boʻladi. Tegishli undoshdan keyin a dan boshqa unlini oʻqish uchun oʻsha harfning ostiga yoki ustiga kerakli unlini ifodalovchi maxsus belgi qoʻshiladi. Eng keyin shakllangan Sillabik yozuvlardan yapon va koreys yezuvlarini koʻrsatish mumkin. Sillabik yozuvdagi grafik belgilar harf deb emas, balki sillabema deb ataladi (devanagari alifbosidagi 33 ta belgi, hozirgi rus va oʻzbek alifbolaridagi ye, yo, yu, ya belgilari sillabemalardir).

## Manbalar
Frans Eemil Sillanpää

**Frans Eemil Sillanpää** (taxallusi — E. Syuvyari, Sarvi) (1888.16.9, Xyamenkyuryo 1964.3.6, Xelsinki) — fin yozuvchisi. 1-romani — "Quyosh va hayot" (1916). "Adolatli kambagallik" (1919) romani Finlandiyadagi fuqarolar urushi fojialari mavzuida. Asarda muallif fin yozuvchilaridan birinchi boʻlib, "qizillar" va "oqlar" oʻrtasidagi qurolli kurashningdahshatli ekanini xolis tasvirlagan. Roman mamlakatning inqirozdan chiqib olishi uchun birinchi turtki boʻlib, finlarning ruhiy jarohatdan davo topishlariga yordam bergan, shu sababli 1920 yildan Finlandiya hukumati S.ga umrbod stipendiya taʼsis etgan. "Yoshlikda vafot etgan" (1931) romani mashhur. "Yoz tunidagi odamlar" (1934) S.ning eng yaxshi asari boʻlib, uning kompozitsiyasi yoyilib ketgani va oʻta hissiyot bilan yozilgani uchun dostonga oʻxshab ketadi. "Avgust" (1941), "Inson hayotining goʻzalligi va azoblari" (1945) asarlari ham bor. Nobel mukofoti laureati (1939).

## Manbalar
Sillimanit

**Sillimanit** [amerikalik olim B. Silliman (V. Silliman; 1779—1864) nomidan] — silikatlar sinfiga mansub mineral. Yuqori darajada metamorfiklashgan loysimon togʻ jinslarida uchraydi hamda metamorfizm jarayonining sillimanitli zonasini belgilaydi. Kimyoviy tarkibi Al2Si05 boʻlib, kianit va andaluzitlarning yuqori trali polimorf turidir. Romb singoniyali kristallari ignasimon boʻlib, tolatola agregatlar holida uchraydi. Rangi kulrang, och qoʻngʻir, och yashil, shishadek yaltiroq. Tolasimon agregatlari rangsiz va tovlanuvchi; qattikligi 6,5 —7,5; zichligi 3,27 g/sm³. Yuqori (1545°ga yaqin) trada mullit va kremniy (II) oksid (SiO2)ra parchalanadi. Alyuminiy oksid (A12O3) li xom ashyo boʻlib, oʻtga va kislotalarga chidamli chinni buyumlar, maxsus izolyatorlar, poʻlat quyish uchun tigel va boshqa asboblar tayyorlashda ishlatiladi. S. Oʻzbekistonning gʻarbiy va jan. qismlarida juda keng tarqalgan boʻlib, metamorfik slanetslar bilan birgalikda uchraydi. Chatqol — Qurama mintaqasida nisbatan kam tarqalgan. Hindistonda S.ning yirik konlari maʼlum.
Silliqlash

**Silliqlash** — turli materiallar (metall, tosh, yogʻoch va boshqalar) ga jilvir qogʻoz, jilvir tosh, abraziv materiallar yordamida ishqalab ishlov berish. Metallarga, asosan, silliqlash stanogida ishlov beriladi. M yetall sirti risoladagidek silliq chiqishi uchun unga bir necha marta ishlov berish kerak (har gal 0,005—0,05&nbsp;mm chamasi qatlam sidiriladi). Toshlar sirti har xil yiriklikdagi abraziv doira, plita, brusoklar bilan silliklash stanoklari, elektr asboblar yordamida silliklanadi. Yogʻochni Sdan oldin uni randalab, sirti shpaklyovkalab olinadi, keyin turli mayinlik va qattiklikdagi (yaʼni har xil yiriklikdagi) jilvir qogʻoz bilan ishqalab silliklanadi. S. natijasida materiallar koʻrkamlashadi, korroziyabardoshligi va mustahkamligi ortadi. Silliklangan sirtlarni abraziv massa (yaltiratadigan tarkib) surkab, jilvir qogʻoz, abraziv doira yordamida qoʻlda va stanoklarda yaltiratish jilolash deb ataladi.
Silliqlash stanogi

**Silliqlash stanogi** - metall, tosh va yogʻoch detal va buyumlarga jilvir qogʻoz, jilvir toshlar (abraziv doiralar) bilan ishlov beradigan stanok. Ishlanadigan sirtga qarab, doiraviy, ichki va tashqi yuzalarni silliqlaydigan xillarga boʻlinadi. Silliqlash doirasi mahkamlanadigan shpindel elektr dvigatel bilan bevosita yoki tasmali uzatma orqali, ishlanadigan buyumlar esa alohida elektr dvigatel yoki gidrotsilindr bilan aylantiriladi. Yoʻnish chuqurligi mexanik yoki gidravlik yuritma bilan rostlab turiladi; abraziv doira qoʻlda yoki avtomatik tarzda toʻgʻrilanadi, detallar mexanik yoki avtomatik tarzda qisiladi.

Yogʻoch ishlashda jilvir qogʻoz mahkamlanadigan ish organining turiga qarab, lentali, silindrik (barabanli), diskli, bobinali, choʻtkali va boshqa xil Silliqlash stanogi ishlatiladi. Tosh ga ishlov berishda Silliqlash stanogi bilan kichik oʻlchamli qoplama marmar buyumlarni silliklash va jilolash; yirik qoplama buyumlarga yalpi ishlov berish va boshqa ishlar bajariladi (bunda relsli izda harakatlanuvchi Psimon portal kranga aylanma abraziv asbob oʻrnatilgan shpindel mahkamlab qoʻyiladi).
Sillogizm

**Sillogizm** (yun. syllogismos — hisobga olaman, xulosa chikaraman) — deduktiv xulosa chikarish turi. Unda oʻzaro mantiqiy bogʻlangan ikki qatʼiy mulohazadan uchinchi — yangi qatʼiy mulohaza xrsil boʻladi. Masalan, "barcha metallar elektr tokini oʻtkazadi; mis — metall; demak, mis elektr tokini oʻtkazadi". Hosil qilingan yangi mulohaza dastlabki mulohazalardan umumiyroq boʻlmaydi. Shunga koʻra, S.ni umumiylikka asoslangan xulosa chiqarish, desa boʻladi. Bu 😁jihatdan Sdan odatdagi fikrlash va ilmiy xulosa chiqarishda isbot shakli sifatida keng foydalaniladi. S.ning tarkibi xulosa asoslari va xulosadan tashkil topgan. Xulosa asoslari va xulosadagi tushunchalar terminlar deb ataladi. S.ning 4 ta asosiy figurasi (shakli) mavjud. S. asoslari oddiy qatʼiy hukmlardan iborat boʻlib, ularning ikki asos va xulosada oʻziga xos tartib (toʻplam)da kelishi modus deb ataladi. S. figuralarining 19 ta modusi mavjud. Har bir figuraning toʻgʻri moduslarini aniqlashda S.ning umumiy va maxsus qoidalariga amal qilinadi. S.lar oddiy katʼiy, murakkab va murakkab qisqartirilgan turlarga boʻlinadi. Xulosa chiqarishning bu usulini Aristotel "Birinchi analitika" asarida taʼriflab bergan. Sillogistik xulosa chikarish mantiqqa oʻrganiladi.Sillogizm aksiomasi deganda sillogizm xulosasining isbot, dalil talab qilmaydigan qoidasi nazarda tutiladi.
Sillogistika

**Sillogistika** — anʼanaviy formal mantiqning boʻlimi. Deduktiv xulosa chiqarish qoidalarini oʻrganadi. Sillogizmnyang mantiqiy nazariyasi sifatida birinchi marta Aristotel taʼriflab bergan. Zamonaviy matematik mantiqda S. alohida boʻlim sifatida ajratilmaydi.
Sillabik sheʼr tizimi

**Sillabik sheʼr tizimi** (yunoncha: syllabikos — boʻgʻinli) — har satrda boʻgʻinlar soni teng boʻlishiga asoslangan sheʼr tizimi. Sillabik sheʼr tizimit., asosan, turgʻun urgʻuli tillar — fransuz, nemis, polyak tillari va boshqalarga xos. Turkiy tillarning deyarli hammasida urgʻu, asosan, turgʻun — soʻzning oxirgi boʻgʻiniga tushadi (mas, kitbb — kitobda — kitobdagy kabi). Sillabik sheʼr tizimit.da sheʼriy ohang har misrada boʻgʻinlarning baravar joylashishidan tashkil topadi. Demak, Sillabik sheʼr tizimit. oʻzbek sheʼriyatiga xos boʻlgan asosiy sheʼriy tizimdir. Uni barmoq vazni deb ham atashadi. Albatta, sheʼrda ohang yaratish uchun boʻgʻinlarning bir miqdorda boʻlishi yetarli emas, ular har misrada muayyan tartibda joylashishi ham kerak. Sillabik sheʼr tizimit.da ohang yaratishning asosiy omili sifatida turok, (sezura) katta ahamiyatga ega. Mas, Sogʻindim, h ul shodmon hh tuygʻular bilan, — Koʻksimga h tirmashib hh usadi bir gul... Har 2 misrada ham dastlabki 5 boʻgʻin bilan keyingi 5 boʻgʻin orasida pauza (bosh turoq) bor. Dastlabki 6 boʻgʻin ham oʻz ichida 3 boʻgʻinli 2 guruhga ajraladi — ular oʻrtasida ham qisqa pauza — turoq bor. Boʻgʻinlarning soni va joylashish tartibi sheʼr oxirigacha oʻzgarmaydi, yaʼni Sillabik sheʼr tizimit.da turoqning oʻrni doimiy boʻladi. Sillabik sheʼr tizimit.da boʻgʻinlarni tartiblash yoki turoklarni joylashtirish imkoniyatlari gʻoyat keng, bu esa bir xil miqdordagi, mas, 11 boʻgʻinli vaznda har xil ohanglar yaratishga yordam beradi. Sillabik sheʼr tizimit.ga asoslangan oʻzbek sheʼriyatida 5 boʻgʻinlidan 16 boʻgʻinligacha boʻlgan vaznlar tizimlari mavjud. M. Shayxzoda "Toshkentnoma" dostonida bularning hammasidan foydalangan. Sillabik sheʼr tizimit. baʼzan koʻchma urgʻuga ega boʻlgan tillarda ham uchrashi mumkin. Mas, 17-asrda rus sheʼriyatida Sillabik sheʼr tizimit.ga amal qilingan. Biroq bu tizim rus tilining grammatik xususiyatlariga mos kelmagani uchun 18-asrning 30y.laridan boshlab uning oʻrnini sillabiktonik sheʼr tizimi egallay boshlagan (yana qarang Barmoq vazni).
Sillabik tonik sheʼr tizimi

**Sillabik tonik sheʼr tizimi** (yun. syllabe — boʻgʻin va tonos — urgʻu) — tonik sheʼr tizimi turlaridan biri; misrada urgʻuli va urgʻusiz boʻgʻinlarning hamda hijolarning izchil almashinib kelishiga asoslanadi. Misralarni ritmik jihatdan uyushtirish va sheʼriy ohang yaratishda urgʻuli va urgʻusiz boʻgʻinlar kombinatsiyasi muhim rol oʻynaydi. Urgʻuli va urgʻusiz boʻgʻinlarning tartibli joylashishi natijasida hijo (stopa)lar hosil boʻladi. [Shartli ravishda urgʻusiz hijoni qisqa hijoga (i), urgʻuli hijoni choʻziq hijoga (—) tenglashtirish mumkin]. Ular rus sheʼriyatida, asosan, beshta (yamb, xorey, daktil, amfibraxiy, anapest) boʻlib, har biri oʻziga xos tuzilishiga ega.
Silovsin

**Silovsin** () — mushuksimonlar oilasiga mansub sutemizuvchi hayvon. Tanasining uz. 82—109 sm, dumi 20—40 sm, vazni 8—19 (baʼzan 32) kg. Quloqlarida bir tutam uzun tuklardan iborat shokilasi bor. Moʻynasi qalin va yumshoq, malla yoki qizgʻish-sariq, baʼzan xoldor. Yevrosiyo, Amerika oʻrmonlarida, baʼzan oʻrmon choʻllarida tarqalgan. Oʻzbekiston janubidagi togʻlarning oʻrta va yuqori qismida uchraydi. Asosan, tunda faol. Yanvar — mart oylarida juftlashadi. May — iyunda bolalaydi. Bolalar 2—3 yilda jinsiy voyaga yetadi. Quyon, sichqon kabi kemiruvchilar, qushlar, tuyoqlilar bilan oziqlanadi. Soni uzluksiz kamayib boryapti. "Yoʻq boʻlib ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosi toʻgʻrisida"gi Konvensiya (SGGE5)ning 1-ilovasiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Silos inshootlari

**Silos inshootlari** - silos bostirish. saqlash uchun foydalaniladigan qurilmalar. Asosiy vazifasi — silos massasini havo, suv kirishdan, muzlab qolishdan saqlash. Asosan, transheyalar va minoralar koʻrinishida, chorvachilik fermalariga yaqin joyga quriladi. Joyning gidrogeologik sharoitlariga qarab yer usti, yarim chuqur va chuqur transheyalar (uning devori balandligi yerdan 70 sm koʻtariladi) qilinadi. Yer usti transheyalari (devori balandligi kamida 3 m) tekis, yer osti suvi yuza, yarim chuqur va chuqur transheyalar (devori bal. 3,6 m, tubi eni 9 m; xajmi 500–4000 m³) yer osti suvi chuqur yerlarga quriladi. Baʼzi fermalarda diametri 9,15 m, bal. 24 m, hajmi 1600 m³ boʻlgan BS 9,15 markali temirbeton minoralar quriladi. Bu silos minoralarga pnevmotransportyor orqali tepa qismidan silos (senaj) massasi bosim bilan yuboriladi, bosim natijasida u oʻz ogʻirligi bilan zichlanadi.

Transheyalarning kattakichikligi bostiriladigan silosning miqdoriga, chorva mollarining soniga qarab belgilanadi. Bir transheyaga silos bostirish 4—5 kunda tugallanishi kerak. Kattakichikligiga qarab 250—3000 t koʻk massa ketadi. Silos inshootlarining konstruksiyasi suv oʻtkazmaydigan, sut va sirka kislotalari taʼsiriga chidamli boʻlishi kerak. Ichki devorlari beton, temirbeton, gisht va boshqalardan, osti albatta betondan qilinadi. Yer osti suvi yuza boʻlgan (2–3 m) joylarda yer ustiga beton transheyalar oʻrnatib, uning sirt tomonidan tirgaklar qoʻyiladi va tirgaklar oraligiga silos qishda muzlab qolmasligi uchun tuproq bostiriladi. Qulayligi va kam mehnat talab kilishi tufayli transheyalardan Oʻzbekistonda ham keng foydalaniladi. 20-asrning 90y.laridan Oʻzbekistonda oʻtkazilgan iqtisodiy isloxrtlar va xususiylashtirish jarayonida yirik chorvachilik komplekslari oʻrnida kichik fermalar paydo boʻldi. Shunga muvofiqholda tubining eni 4–5 m, yuqori eni 5–6 m, bal. 2,5–3 m, uz 25 m boʻlgan transheyalar ishlatilmoqda.

Roʻshmat Hamroqulov.
Silos kombayni

**Silos kombayni** - makkajoʻxori va boshqa silosbop ekinlar (beda, yosh kungaboqar, oʻt va boshqalar) ni oʻrish, maydalash va transport vositasiga ortish uchun moʻljallangan mashina. Chorva mollari uchun ozuqa — silos tayyorlashda ishlatiladi. Undan senaj, koʻk ozuqa, oʻt uni tayyorlashda ham foydalanish mumkin. Asosan, oʻrish qismi va maydalash apparatlari, maydalangan aralashmani yuklash qurilmasi va harakat uzatish mexanizmidan iborat. Oʻrish qismi 4 xil boʻlishi mumkin: yoppasiga yoki tor katorlab ekilgan baland poyali ekinlarni oʻradigan segmentpichokli; keng qatorlab ekilgan baland poyali ekinlarni oʻradigan oʻzakli; qar qanday ekilgan ekinlarni yoppasiga oʻradigan universal hamda oʻrish va maydalash ishlarini bajaruvchi rotorli. Silos kombaynining oʻrish qismi oʻrgan poyalarni maydalash uchun radialdiskli, barabanli va rotorli apparatlar ishlatiladi. Maydalangan aralashmani transport vositasiga ortish uchun pnevmatik irgʻitgich, elevatorli va kombinatsion transportyorlardan foydalaniladi. Silos kombaynining oʻrish qismida oʻrilgan, maydalash apparatlarida maydalangan aralashma kombayn bilan yonmayon harakatlanayotgan transport vositasiga yuklanadi. Silos kombaynining traktor bilan birga ishlatiladigan tirkama va oʻziyurar (shassili) xillari bor.
Silos

**Silos** (ispancha silos — yertoʻla, don saqlanadigan oʻra) — chorva mollari uchun oʻsimlik (makkajoʻxori, kartoshka, kungaboqar, vikasuli aralashmalari, ildizmevalar, tabiiy pichanzorlar oʻtlari, poliz ekinlari palaklari va boshqalar) koʻk poyalarini havo kirmaydigan qilib konservalash yoʻli bilan tayyorlanadigan ozuqa. Tarkibida karotin, vitamin S saqlanadi. Toʻgʻri tayyorlangan S. tarkibida organik kislotalar, xususan, sut (2% gacha), sirka (0,6% gacha) kislotalari, ayrim turlarida propion, valeriana kislotalari mavjudligi tufayli oʻziga xos yoqimli hid va nordonroq mazaga ega. S. bostirish texnologiyasi buzilganda va notoʻgʻri saqlanganda yogʻ kislotasi paydo boʻladi. S. sifati undagi vodorod ionlarining miqdori (rN)ga qarab aniqlanadi. Sifatli S. tarkibida rayon 4—4,2 boʻladi. S.ning ozuqali qimmati oʻsimlik turi, oʻrib olish vaqtidagi rivojlanish fazasi, tayyorlash texnologiyasi va saqlanish sharoitiga bogʻliq. Yuqori sifatli S. tayyorlash uchun makkajoʻxori doni sutmum pishish davrida, kungaboqar gullay boshlashi, dukkaklilar dukkak tugishining boshlanishi bilan oʻriladi. 100&nbsp;kg makkajoʻxori silosida 20 ozuqa birligi, 1,4&nbsp;kg hazm boʻladigan protein, 150 g kalsiy, 50 g fosfor, 1500&nbsp;mg karotin, 100&nbsp;kg kungaboqar S. ida 16 ozuqa birligi, 1,4&nbsp;kg protein bor.

Oʻzbekistonda S. bostirish 20-asrning oʻrtalaridan qoʻllanadi. S, asosan, makkajoʻxori, oq joʻxori poyasidan yoki poyasi va donidan tayyorlanadi. S. hayvonlarda ovqat hazm boʻlishini yaxshilaydi. Buzoqlarga dukkakli, yumshoq boshoqsoch oʻtlardan, choʻchqalarga qand lavlagi, sabzi, kartoshka, poliz ekinlar, makkajoʻxori soʻtasi va boshqa aralashmasidan, parrandalarga dukkakli oʻtlar, sabzi, qand lavlagi va boshqalardan tayyorlangan S. berish tavsiya etiladi. S, asosan, qishda, qurgʻoqchil rayonlarda yezda beriladi.

S. bostirishda koʻk poya silos kombayni yordamida oʻriladi, 2—4—7 sm uzunlikda maydalanadi, soʻng silos inshootlariga joylanadi. Bostirilgan S. ogʻir traktorlar bilan zichlanadi, ustiga polietilen plyonka yopilib, keyin 30—35 sm qalinlikda tuproq bilan koʻmiladi. Toʻgʻri tayyorlangan S.ning ozuqalik qimmati va vitaminlar deyarli toʻla saqlanib qoladi. S. bostirish texnikasi buzilsa (ayniqsa, zich bostirilmasa), aerob mikroorganizmlar jadal rivojlanadi, ozuqa oʻz-oʻzidan tez qiziydi; ozuqalik qimmati keskin pasayadi.

S. ochilgach, kundalik ratsionga loyiq miqdori olinib, soʻng darhol usti zich yopib qoʻyilishi lozim. Aks holda havo taʼsirida oksidlanish jarayoni boshlanib, ozuqa sifati buziladi. Sogʻiladigan va soʻqimga boqiladigan qoramollar ratsionida S. toʻyimlilik boʻyicha 50% gacha, choʻchqalar ratsionida 20% gacha boʻlishi mumkin. Katta yoshdagi qoramollarga 1 kunda oʻrtacha 15–20&nbsp;kg, otlarga 10–12&nbsp;kg, qoʻylarga 3–4&nbsp;kg beriladi.

Goʻzal Ishimova, Roʻzimat Hamroqulov.
Siluet

SILUET [frans. silhouette, fransuz davlat arbobi E. de Siluet (1709—67) nomidan)] — keng maʼnoda — sanʼatda narsalarni tabiatda qanday boʻlsa, shunday uning soyasiga oʻxshatib shaklini chizish; tormaʼnoda — grafika usuli: shakl va narsalarni tekis yuzada yaratilgan bir tusdagi tasviri. S. chizilgan (tush yoki oq boʻyoq bilan) yoki qogʻozdan qirqib unga kontrastzaminga yopishtirilgan shakl, chegarasi bilan cheklangan toʻq yoki yorqin dogʻ.

S. qad. Xitoyda (oʻz anʼanalarini hozirgacha sakdagan), Yaponiya va Osiyoning boshkd mamlakatlarida maʼlum. 18-asrdan Yevropada tarqalgan. Eng keng tarqalgan janrlari — yon tomondan chiziladigan portret, maishiy saxnalar, kitob rasmlari, natyurmort. S. bilan Germaniyada F. O. Runge, A. Mensel, P. Konevka; Rossiyada F. P. Tolstoy, Ye.M. Bem vab. shugullangan.
Silvin

**Silvin** (yun. Sylvius) — xloridlar sinfiga mansub mineral, KO. Tarkibida kaliy miqdori 52,48%. Qattikdigi 2; zichligi qariyb 2 g/sm³. Kub singoniyada kristallanadi, agregatlari donali, yirik kristalli va parallel tolali. Kristallari, odatda, rangsiz, qizil moviy, sariq shishasimon yaltiroq boʻlib, tarkibidagi qoʻshimchalarga qarab rangi oʻzgaradi. Donador massadan iborat. Issiklikni yaxshi o'tkazadi, suvda eriydi, gigroskopik, mazasi taxirshoʻr. Tuz konlarida galit, karnallit va boshqa kompleks tuz minerallari bilan birga uchraydi. Evaporit havzalarida galogenez bosqichida kimyoviy choʻkmaga oʻtish orqali hosil boʻladi. Shaffof kristallari optik priborlarda ishlatiladi. S. — kaliy rudasi.
Silvinit

**Silvinit** (yun. silvinite) — tuzli choʻkindi togʻ jinsi. Tarkibi silvin (50—75%), galit (25—50%), qisman angidrit va gildan iborat. Rangi — oq, qizgʻishqoʻngʻir va qizil. S.kesmada silvin, galit va gilli angidritlarning almashinib yotgan yupqa qatlamidan iborat. Arid iqgtim sharoitida sayoz dengiz, laguna va koʻllarda shoʻr suvdan kimyoviy choʻkish orqali hosil boʻladi. S. kaliyli mineral oʻgʻit i.ch.da muhim xom ashyodir. Undan tibbiyot, atirupa i.ch.da, fotografiya va boshqa sohalarda keng foydalaniladi.

Oʻzbekiston janubida Tyubegatan va Xoʻjaikon konlarida S. yura davri yotqiziklarida tarqalgan. Tyubegatan konida S. gorizontining oʻrtacha qalinligi 4,5 m, KS1 ning miqdori 36,9% va zaxirasi 400 mln. t. Xoʻjaikonda S. Koʻhitangtogʻning sharqiy etaklarida uz. 25&nbsp;km, eni 900 m va nisbiy bal. 200 m li tuzli togʻ hosil qilgan. Sanoat ahamiyatiga ega gorizontlarda KS1 ning oʻrtacha miqdori 28—33%. Rossiya Federatsiyasi, Belarus, Germaniya, AQSH, XXR va boshqa mamlakatlarda S. konlari bor.
Sim

**Sim** — koʻndalang kesimi uzunligiga nisbatan juda kichik boʻlgan uzun metall buyum. Mis, alyuminiy, poʻlat, volfram va boshqa metallardan prokatlab (qarang Prokat ishlab chsharshshl) yoki choʻzish stanlarndati maxsus teshiklardan oʻtkazib, kalava yoki chiviq koʻrinishida tayyorlanadi. Yoʻgʻonligi 5&nbsp;mm va undan ortiqboʻlgan, qizdirib prokatlangan S. 0,01 – 5&nbsp;mm li S.lar tayyorlashda asosiy material hisoblanadi. Dumaloq, toʻrtburchak, oltiburchak, oval va boshqa shakllarda boʻladi. S. elektr va radioliniyalari tortish, toʻr, mix, kabel, transformator chulgʻamlari va boshqa tayyorlash uchun ishlatiladi.
Sima Syan

**Sima Syan**, **Simo Chyan** (bolalik davridagi ismi — Zichjang, Shyayang) (mil. av. 145, hozirgi XXR ning Shensi oʻlkasi, Xanchen sh. — mil. av. taxminan 86) — qad. xitoylik tarixchi; Xitoyning 1umumlashgan tarixi — "Shi szi" ("Tarixiy xotiralar") muallifi. Xon saroyining bosh voqeanavisi — Sima Tanning oʻgʻli. Yoshligidan mamlakat boʻylab safar qilib tarix, urfodatlar va xalq hayotiga oid maʼlumotlar, rivoyatlar va hikoyalar yigʻish bilan shugʻullangan. Mil. av. 108 yildaXan imperiyasi saroyida kotiblar mahkamasi boshligʻi (tayshilin) lavozimida ishlagan. Mil. av. 100—97 yillar oraligʻida hunlar asiri boʻlgan Li Lin ismli amaldorni jazodan qutqarish masalasida oʻrtaga tushganligi tufayli qamalgan. Mil. av. 96 yilda qamoqdan ozod etilgan. Shundan soʻng u xoqon uchun tayyorlanadigan qujjatlarni yozish bilan shugʻullanuvchi saroy kotibiyati mahkamasi boshligʻi (chjungshulin) lavozimiga tayinlangan. Saroyda ishlab yurgan chogʻida otasi bilan tarixiy asarlar yozish bilan shugʻullangan. Mil. av. 1-asrning 90y.larida — "Shi szi" asarini yozib tugatgan. Asar 130 bobdan iborat boʻlib, Xitoyning qadimdan mil. av. 2-asrning oxirigacha boʻlgan tarixini oʻz ichiga oladi. S.S. Xitoyda 1boʻlib voqealarni xronologik bayon etish ("Annallar"), jamiyat hayotining turli tomonlarini tematik yoritish ("Traktatlar") va biografik janrlarni uygʻun holda kompleks oʻrganish tamoyilini qoʻllagan.