Capsicum pubescens

*[[Qalampir|Capsicum]]* ***pubescens*** — qalampir (qalampir) turkumiga mansub oʻsimlik. P*ubescens soʻzi* qalampirning tukli barglariga ishora qiladi. Barglarning tukliligi qora urugʻlar bilan birga *Capsicum pubescensni* boshqa Capsicum turlaridan ajratib turadi. *Capsicum pubescens* mevalari yorqin sariq, toʻq sariq, qizil, yashil yoki jigarrangga ega.

Bu tur asosan Markaziy va Janubiy Amerikada uchraydi. U yangi, quritilgan yoki maydalangan holda isteʼmol qilinadi. Peru va Ekvadorda *rokoto* (kechua, *rukutu*, *ruqutu* *<nowiki/>*'), Boliviya va Argentinada lokoto (Aymara, *luqutu*), Meksikada esa olma shaklidagi mevalari uchun *manzano* (ispancha „olma“) qalampiri deb ataladi. *Capsicum* oilasidagi barcha xonakilashtirilgan turlardan u eng kam tarqalgan oʻsimlik hisoblanadi.

## Tavsif

### Vegetativ xususiyatlar
*Capsicum* turkumining barcha boshqa turlari singari, *Capsicum pubesce* buta sifatida oʻsadi. Ular nisbatan tez oʻsib boʻyi toʻrt metrga yetadi va 15 yilgacha yashaydi, bu ularga, ayniqsa yoshi bilan, deyarli daraxtga oʻxshash koʻrinish beradi. Kurtaklar koʻproq barg qoʻltigʻidan rivojlanadi. Baʼzi navlar boshqa *Capsicum* turlarida kuzatilishi mumkin boʻlgan shoxlarida binafsha rang dogʻlarga ega. Barglari 5-12 mm uzunlikdagi va barg plastinkasi tuxumsimon 5-12 smgacha gacha uzunligi 2,5 dan 4 sm gacha kengligida, tepada torayib ketgan va taglik xanjar shaklida.

Nisbatan uzoq umr koʻruvchi *Capsicum pubescens* boshqa koʻplab xususiyatlar bilan turkumga farq qiladi.

### Fitokimyoviy moddalar

#### Kapsaitsinoidlar
Kapsaitsinoidlar (kapsaitsin) chili qalampiridagi issiqlik uchun javob beradigan tabiiy fitokimyoviy moddalar .

*C.pubescens* — chili qalampiri, uning fitokimyoviy moddalari keng oʻrganilmagan. *C.pubescensning* ayrim turlari kuchsiz issiqlikka ega boʻlsa-da, boshqa navlari eng issiq qalampir hisoblanadi. Oʻtkirlik darajasi ikki xil tadqiqotga koʻra, 2400-31,000 Skovil shkalasi, 15,000-80,000 Skovil shkalasi va 50,000-250,000 Skovil shkalasi orasida oʻzgarib turadi.

*C. pubescens* karotenoidlarning manbasi kam boʻlib, *[[Shirin qalampir|Capsicum annuum]]* bilan solishtirganda kam miqdorda askorbin kislotasi va polifenollarga ega. Bundan tashqari, qayta ishlash jarayonida bu qalampirning urugʻlarini olib tashlash umumiy polifenol miqdorini 50 % ga kamaytiradi.

#### Xushboʻy hid
Ushbu turga boʻlgan qiziqish ortib borayotgan bodring aromati bilan bogʻliq. *C.pubescens* aromatik tuzilishi boshqa chili qalampirlaridan farq qiladi. Hid profilida toʻrtta xushboʻy hid ustunlik qiladi: yashil bodring, noʻxat va qizil qalampir yoki bulgʻor qalampiri. *C. chinense* (odatda ishlatiladigan chili qalampiri) va *C.pubescens* oʻrtasidagi aromatik farqlar bir nechta ionon esterlar va ektokarpen sabablidir.

## Foydalanadi

### Oziq-ovqat xususiyatlari
*Capsicum pubescens* mevalari Janubiy Amerika oshxonasida koʻp qirrali taomdir. Ziravorlar darajasi boshqa mashhur chilis bilan solishtirish mumkin, 50 000 dan 250 000 gacha Scoville issiqlik birligi qayd etilgan.

### Yangi holatda foydalanish
*Capsicum pubescens* bilan ishlashda qoʻlqop kiyish tavsiya etiladi. Achchiqlikni kamaytirish uchun mevalarni qaynatish mumkin. Rokoto relleno — Peruning And togʻlarida joylashgan Arekipa shahridagi mashhur taom. *Capsicum pubescens* mevalari boshqa ovqatlarga qoʻshimcha sifatida ham ishlatiladi. Chili pastasi moy bilan aralashtirish orqali tayyorlanadi. Chili kremi rokoto chilisini yangi pishloq bilan aralashtirish orqali tayyorlanadi. Aji de Huacatay — yashil rokoto chilisini oʻz ichiga olgan va odatda kartoshka bilan xizmat qiladigan yashil sous. Bundan tashqari, rokotolar yangi salsalar uchun ishlatiladi. 

Qalin eti va yuqori namlik tufayli qalampirni boshqa Capsicum turlari kabi faqat quyosh nuri bilan quritish samarali emas. Yopiq quritish tunneli 80 kilogramm yangi qalampirning namligini 6,4 kilogramgacha kamaytirishi mumkin.

### Zararkunandalar
*C. pubescensning zararkunandasi* *Anastrepha ludens* (Meksika meva chivinlari). *A. ludens* — *Anastrephaʼnın* eng xavfli zararkunandalaridan biri. EPPO (Yevropa va Oʻrta yer dengizi oʻsimliklarni himoya qilish tashkiloti) tomonidan A1 karantin zararkunandasi hisoblanadi. Shunday qilib, yangi *C. pubescens* importi koʻplab mamlakatlar tomonidan cheklangan. Yevropa bozorida faqat muzlatilgan va yangi ishlab chiqarilgan oziq-ovqatlarni sotishga ruxsat berilgan.

### Patogenlar
Oʻsimliklar bir qancha kasalliklarga chidamli boʻlib, oomitset qoʻzgʻatuvchisi *Phytophthora capsici*, butun dunyo boʻylab qalampir ishlab chiqarish sanoatiga 100 million dollardan ortiq yoʻqotishlarga olib keladi. Kasallangan *C. pubescens* qalin mumsimon kesikulaga ega, bu Peru Oksapampa atrofidagi hududlarda *pealing* kasalligi deb ataladi.

*C. pubescens* gullashdan keyin kamida 3 oy oʻtgach, yigʻib olinadi. Mevalar har haftada har 2 haftada yigʻib olindi va yigʻish 2-3 yil davomida, kasalliklar paydo boʻlmasa 5 yilgacha davom etadi. Har bir oʻsimlik uchun taxminan 0,5 kg hosil beradi.

## Galereya

Fayl:Ripe-manzanos.jpg|Pishgan "Manzano" qalampir o'simligi
Fayl:Cap1033-botao1.jpg|Bu turga o'z nomini beradigan xarakterli ko'p trichomali *Rukutu* gul kurtaklari
Fayl:Capsicum pubescens flower.jpg|*Rukutu* guli: markazida oq dog'lar bilan binafsha gul toji
Fayl:Bag of frozen rocoto.jpg|Kaliforniya bozorida sotiladigan muzlatilgan *rukutu.*
Fayl:Capsicum pubescens (Rocoto).JPG|Qora urug'li qizil Rokoto mevasi kesmasi
Fayl:Rocoto Pepper Plant.jpg|Rokoto o'simligi gullashdan oldin

## Manbalar