Blekaut

Elektr taʼminotidagi uzilish (shuningdek, elektr quvvatining uzilishi, quvvatning uzilishi, elektr uzilishi) oxirgi foydalanuvchini elektr tarmogʻi bilan taʼminlanishini yoʻqotishdir."Blekaut" asosan butun bir hududda elektr taʼminoti uzilishini anglatadi.

Elektr tarmogʻida elektr uzilishining koʻplab sabablari bor. Bunday sabablarga misol sifatida elektr stantsiyalaridagi nosozliklar, elektr uzatish liniyalari, nimstansiyalar yoki tarqatish tizimining boshqa qismlarining shikastlanishi, qisqa tutashuv, kaskadli nosozlik, sugʻurta yoki oʻchirgichning ishlashi kiradi.

Atrof-muhit va jamoat xavfsizligi xavf ostida boʻlgan joylarda elektr uzilishlari ayniqsa muhimdir. Kasalxonalar, kanalizatsiya tozalash inshootlari va shaxtalar kabi muassasalarda, odatda, elektr quvvati yoʻqolganda avtomatik ravishda ishga tushadigan kutish generatorlari kabi zaxira quvvat manbalari boʻladi. Telekommunikatsiya kabi boshqa muhim tizimlar ham favqulodda quvvatga ega boʻlishi kerak. Telefon stansiyasining akkumulyator xonasida odatda zaxira uchun qoʻrgʻoshin-kislotali batareyalar massivlari, shuningdek, uzoq vaqt uzilishlar paytida generatorni ulash uchun rozetka mavjud.

## Turlari
Elektr taʼminotidagi uzilishlar uzilish davomiyligi va taʼsiriga koʻra uch xil turga boʻlinadi:

* Vaqtinchalik nosozlik – bu odatda elektr uzatish liniyasidagi nosozlik tufayli quvvat yoʻqolishi. Nosozlik bartaraf etilgach, quvvat avtomatik ravishda tiklanadi.
* Qoʻngʻirlash – bu elektr taʼminotidagi kuchlanishning pasayishi. „Qoʻngʻirlash“ atamasi kuchlanish pasayganda yorugʻlik paytida yuzaga keladigan xiralashishdan kelib chiqadi. 

* Oʻchirish – bu hududda toʻliq quvvat yoʻqotilishi va yuzaga kelishi mumkin boʻlgan elektr uzilishlarining eng ogʻir shaklidir. Elektr stansiyalarining ishdan chiqishi yoki ishdan chiqishiga olib keladigan oʻchirishlarni tezda bartaraf etish ayniqsa qiyin. Elektr tarmogʻining konfiguratsiyasiga qarab, uzilishlar bir necha daqiqadan bir necha haftagacha davom etishi mumkin.

## Elektr taʼminoti uzilishidan Energiya tizimlarini himoyalash

Elektr taʼminoti tarmoqlarida tarmoq komponentlarini haddan tashqari yuklamaslik uchun elektr energiyasi ishlab chiqarish va elektr yuki (talab) har soniyada teng boʻlishi kerak, chunki bu ularga jiddiy zarar etkazishi mumkin. Himoya oʻrni va sigortalar avtomatik ravishda ortiqcha yuklarni aniqlash va shikastlanish xavfi ostida boʻlgan kontaktlarning olib tashlash uchun ishlatiladi.

Muayyan sharoitlarda tarmoq komponentining yopilishi tarmoqning qoʻshni segmentlarida oqim oʻzgarishiga olib kelishi mumkin, bu esa tarmoqning katta qismining kaskadli ishdan chiqishiga olib keladi. Bu bino, blok, butun shahar, butun elektr tarmogʻigacha boʻlishi mumkin.

Zamonaviy energiya tizimlari bunday kaskadli nosozliklarga chidamli, ammo bu muqarrar boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, kamdan-kam uchraydigan keng koʻlamli nosozliklarning oldini olishning qisqa muddatli iqtisodiy foydasi yoʻqligi sababli, tadqiqotchilar vaqt oʻtishi bilan tarmoqning chidamliligini yoʻqotish tendentsiyasi mavjudligidan xavotir bildirdilar, bu faqat yirik nosozlik sodir boʻlgandan keyin tuzatiladi. 2003-yil nashrida Karreras va hammualliflar kichik uzilishlar ehtimolini kamaytirish faqat kattaroq boʻlish ehtimolini oshirishini taʼkidladilar. Bunday holda, individual mijozni xursand qilishning qisqa muddatli iqtisodiy foydasi keng miqyosli oʻchirishlar ehtimolini oshiradi.

AQSH Senatining Energetika va tabiiy resurslar qoʻmitasi 2018-yil oktabr oyida „blekaut“ni, butun tizim boʻylab elektr quvvati yoʻqolganidan keyin elektr energiyasini qayta tiklash jarayonini oʻrganish boʻyicha tinglov oʻtkazdi. Eshitishning maqsadi Kongressga elektr tarmogʻi shikastlangan taqdirda elektr energiyasi sanoatida zaxira rejalari nima ekanligini bilib olish edi. Elektr tarmogʻiga tahdidlar orasida kiberhujumlar, quyosh boʻronlari va ogʻir ob-havo va boshqalar kiradi. Misol uchun, „2003-yilgi shimoliy-sharqiy blekaut“ oʻsib chiqqan daraxtlar yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalariga tegishi natijasida yuzaga kelgan. AQSh va Kanadada 55 millionga yaqin odam elektr energiyasidan mahrum boʻldi va uni qayta tiklash taxminan 6 milliard dollarga tushdi.

## Kompyuter tizimlarini elektr uzilishlaridan himoya qilish

Mantiqiy sxemalarni oʻz ichiga olgan kompyuter tizimlari va boshqa elektron qurilmalar toʻsatdan quvvat yoʻqolishi natijasida kelib chiqishi mumkin boʻlgan maʼlumotlar yoʻqolishi yoki apparat shikastlanishiga moyil. Bularga maʼlumotlar tarmogʻi uskunalari, video proyektorlar, signalizatsiya tizimlari va kompyuterlar kiradi. Kompyuter tizimlarini bundan himoya qilish uchun uzluksiz quvvat manbai yoki „UPS“ dan foydalanish, agar asosiy quvvat manbai qisqa vaqt ichida ishlamay qolsa, doimiy elektr oqimini taʼminlashi mumkin. Elektr quvvati tiklanganda apparatga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan kuchlanishdan himoya qilish uchun ortiqcha kuchlanishni oʻzlashtiradigan kuchlanish himoyachisi deb ataladigan maxsus qurilmadan foydalanish mumkin.

## Keng maydondagi uzilishdan keyin quvvatni tiklash

Keng hududdagi uzilishdan keyin elektr energiyasini tiklash qiyin boʻlishi mumkin, chunki elektr stantsiyalarini onlayn rejimga qaytarish kerak. Odatda, bu tarmoqning qolgan qismidan keladigan quvvat yordamida amalga oshiriladi. Tarmoq quvvati umuman yoʻq boʻlganda, elektr tarmogʻini ishga tushirish uchun qora ishga tushirishni amalga oshirish kerak. Buni amalga oshirish vositalari koʻp jihatdan mahalliy sharoitga va operatsion siyosatga bogʻliq boʻladi, lekin odatda uzatish xizmatlari mahalliylashtirilgan „quvvat orollarini“ oʻrnatadilar, ular keyinchalik asta-sekin birlashtiriladi.

## Elektr chastotasini yumshatish

Kritik nuqta yaqinidagi kaskadli nosozliklarni iqtisodiy jihatdan mumkin boʻlgan tarzda yumshatishga urinishning oqibatlari koʻpincha foydali emas va koʻpincha zararli boʻlishi mumkin. OPA oʻchirish modeli yordamida uchta yumshatish usuli sinovdan oʻtkazildi:

* Kaskadli oʻchirishlarni keltirib chiqaradigan kritik nosozliklar sonini koʻpaytirish – Kichikroq oʻchirishlar chastotasini kamaytirish
* Kritik sonning ortib borishi va chiziqlarning maksimal yuklanishining kombinatsiyasi – oʻchirishning ikkala oʻlchamiga sezilarli taʼsir koʻrsatmasligi koʻrsatilgan. Natijada oʻchirish chastotasining biroz qisqarishi sarflangan xarajatlarga arzimaydi.
* Tarmoq uchun mavjud boʻlgan ortiqcha quvvatni oshiring – Kichikroq oʻchirishlar chastotasini kamaytirish, lekin kattaroq oʻchirishlarni chastotasini oshirish uchun koʻrsatilgan.

A. E. Motter tomonidan faqat mahalliy maʼlumotlardan foydalangan holda katta kaskadli nosozliklarni (oʻchirishlar) nazorat qilish uchun tarmoqqa asoslangan murakkab model taklif qilingan.

2015-yilda elektr taʼminotidagi uzilishlar taʼsirini kamaytirish uchun taklif qilingan echimlardan biri M. S. Solih.

## Manbalar

## Havolalar
* Cascade Tripping in a Power Grid 
* Blackout by TED Talk by Mark Elsberg
* 3 Major Problems in Restoring Power After a Blackout