open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Indov

**Indov**, eruka (Yeshsa sativa Lat.) — butguldoshlar (Crucifearae) oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, moyli ekin. Yevropaning janubi, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, Shim. va Sharqiy Afrikada 5—6 turi uchraydi. Kichik Osiyo, Efiopiya, Hindiston, Oʻrta Osiyoda moyli ekin sifatida ekma I. (Ye. sativa) ekiladi. Ildizi oʻq ildiz, sershox. Poyasi shoxlanib tik oʻsadi. Boʻyi 20— 80 sm. Bargi choʻzinchoq, chetlari tishchali, pastki barglari bandli, yuqori-dagilari bandsiz. Gullari sariq yoki oq binafsha rang , yon shoxlarining uchlarida bir nechta toʻp boʻlib joylanadi. Mevasi toʻrt qirrali, koʻp urugʻli, uz. 20–25&nbsp;mm, li qoʻzoqcha, uchida uzun burunchasi bor. Urugʻi mayda, yashil, kulrang , uz. 2–3&nbsp;mm, eni 1,21,5&nbsp;mm. 1000 dona urugʻ vazni 2,5—3,5 g . Erta bahorda ekiladi. Apr. oxiri — mayda gullaydi, mevasi iyul—avg . da yetiladi. Urugʻi tarkibida 26—35% chala quriydigan moy, glyukoerutsin glikozidi, bargida flavoin glikozidi va b. bor. Yogʻi oziq-ovqatda va texnikada qoʻllanadi. Il gari Oʻzbekistonda lalmi yerlarda moy olish uchun koʻp ekilgan. Ayni paytda Oʻrta Osiyo va Sibirda begona ut hisoblanadi. Baʼzi ekinlar, xususan, zigʻirzorlarda usib, zarar keltiradi. Tabobatda urugʻi ishtaha ochish va yaralarni (moyi qoʻtirni) davolash uchun qoʻllanadi. I. moyi qoramtir, oʻtkir hidli, taxir, suyuq bulib, so-vun ishlab chiqarishda, toʻqimachilikda hamda lokbuyoq sanoatida ishlatiladi.

Halima Otaboyeva.

## Manbalar
Indol

**Indol** (2,3-benzopirrol) — kuchsiz naftalin hidli, rangsiz kristall. Mol. m. 117,8; zichligi 1072&nbsp;kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 52,5°, kaynash temperaturasi 254°, haydalish temperaturasi 150°. Issiq suv va organik erituvchilarda eriydi. Tozalangan I. xushbuy. Baʼzi efir moylari (mas, jasmin moyi)da, toshkoʻmir smolasida (undan I. ishqoriy metallar tuzi sifatida ajratib olinadi) bor, I. skatol (3-metilindol) bilan birgalikda odam va sut emizuvchilar ichagida topilgan. I. ning koʻpgina hosi-lalari, mas, 3-indolilsirka kislota (geteroauksin A — oʻstiradigan mod-da), serotonin va rezerpinlar biologik jihatdan faol moddalardir. I. geteroauksin va triptofanni sintez qilishda xom ashyo sifatida, shuningdek, atir-upa va dori-darmon (mas, indopan, indometatsin) i. ch. da qoʻllanadi.

## Manbalar
Indolilsirka kislota

**Indolilsirka kislota** (geteroauksin) — usimliklarning auk-sinlarga mansub asosiy gormoni (qarang Auksinlar).

## Manbalar
Indonez tili

**Indonez tili** () — indonezlar tili. Indoneziya Respublikasining rasmiy tili. Malayyapolineziya tillari indonez shoxobchasi sumatra guruhiga kiradi. I. t. nomi Indoneziya Respublikasi tashkil topgandan sung malayya tili urnida qullana boshladi (1945). I. t. malayya tili asosida rivojlana boshlaydi va undan leksikasi hamda morfologiyasiga kura farq qiladi. Bu tilga oid qad. yodgorliklar (7-asr) Sumatra o. dan topilgan. 3-asr dan to 20-asr 30-y. larigacha malayya tili kabilala-raro va orollararo aloqa tili vazifasini utagan. Bu til oʻz tarixiy ta-raqqiyoti mobaynida turli alifbolardan tuzilgan yozuvga ega boʻlgan. 13-asr gacha devanagari alifbosidagi, 14— 19-asrlarda bir necha harf qoʻshib arab grafikasiga asoslangan alifbodagi yozuvdan foydalanilgan. 19-asr boshlaridan lotin grafikasiga asoslangan alifbodagi yozuvga ega. Rivojlanish jarayonida bu til lugʻati xitoy,,sanskrit, arab, golland va b. hamda qardosh (yava, sundan, minan-kuba va b.) tillardan oʻzlashtirilgan soʻzlar hisobiga boyib boradi. Fonetik tarkibi 6 unli, 4 diftong va 18 undoshdan iborat; undoshlar jarangli va jarangsizga boʻlinadi.

## Manbalar
Indonez tillari

**Indonez tillari** - malayyapo lineziya (yoki avtroneziya) tillari oilasiga mansub tillar. Filippin, Tayvan, Katta va Kichik Zond, Malukka o., Malakka ya. o., Jan. Vyetnam baʼzi hududlari va Madagaskar o. da tarqalgan.

I. t. lingvistik jihatdan kam oʻrganilgan boʻlib, ularni ilmiy tasniflash ancha mushkul. Ilk tasniflarga koʻra, I. t. lar 8 guruhga (fransuz olimi G. Ferran) yoki 16 guruhga (niderland olimi Ya. Gonda) boʻlinadi. I. t. lar ichida eng koʻp tarqalgashtari: indonez tili; malayya tili; yava tili; sundan tili (Yava o. jan.-gʻarbiy qismida tarqalgan); shagal tili; malaga-siya tili. Umumiy belgisiga koʻra, bu tillar amorf tillar hisoblanadi, oʻzak oldidan va ketidan keladigan qoʻshimchalarga ega. Unlilar tizimi deyarli bir jinsli, monoftong va diftonglar mavjud. Undosh fonemalar tarkibi ayrim I. t.da sezilarli farq qiladi. Koʻpgina Filippin tillarida "f", "v", uchramaydi, yava tilida esa serebral (talaffuz vaqtida til orqaga qayriladigan) "t" "d" tovushlar bor.

Shunga qaramay ayrim tillar va tillar guruhlari oʻrtasida muntazam fonetik muvofiqlik kuchli namoyon boʻladi. Boʻgʻin bu tillarning koʻpchiligida ochiq. Nutq boʻlaklari morfologik jihatdan kuchsiz differensiyalashgan, ularni hind-yevropa tillariga qiyosan farqlash mumkin emas.

Soʻz turkumlari farqlash boʻyicha turli mezonlar fransuz olimi P. Favr, A. Map de Maren, niderland olimi X. Giyendelo va b. tomonidan tav-siya etilgan. Baʼzi olimlar ism, ol-mosh, sonlar, predikatlarni (jarayon va sifatni ifoda etuvchi soʻzlarni), yordamchi soʻzlar, undosh soʻzlarni ajratib koʻrsatganlar. Lugʻat tarkibi etimologik jihatdan deyarli mos keladi. Yangi soʻzlar, asosan (oʻzak oldiga, oʻrtasiga va oxiriga qoʻshiladigan), qoʻshimchalar yordamida hamda oʻzak morfemalarni ikkilantirish (orttirish), soʻzlarni qoʻshish hisobiga yasaladi. Lugʻat boyligi chet (sanskrit, arab, fransuz, ingliz va b.) tillardan soʻz oʻzlashtirish hisobiga ham boyiydi.

I. t. ning barchasida lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalaniladi. Bu tillarda oʻziga xos badiiy-adabiy asarlar mavjud.

Ad.Arakin V. D., Indoneziysiyeyaziki, M., 1965.

## Manbalar
Indikator

**Indikator** ( — koʻrsataman, aniqlayman) — biror jarayonning borishini yoki kuzatilayotgan obyektning holatini inson idrok etadigan qulay shaklda aks ettiruvchi asbob (qurilma, element). Vizual (koʻrib), akustik (eshitib), tahlil (sezish, iskash va b. ga asoslangan) va b. xillari bor. Inson axborotlarning qariyb 90 foizini koʻrib idrok qilgani uchun vizual I. kengroq ishlatiladi. Vizual I. ning katta guruhini tasviriy I. lar tashkil etadi, ular obyektning fazodagi holatini, tasnifiy oʻzgarishini grafik tarzda yoki elektron-nur trubkasi ekranida egri chiziq tarzida tasvirlaydi. "Hozir boʻlish effekti" ni yaratuvchi vizual I. dan foydalanilganda yaxshi idroq qilinadi. Mas, samolyotning bir necha I. koʻrsatayotgan vaziyati samolyotni tusmollab qoʻndirish asbobidagi bitta koʻrinadigan shartli tasvir — obyektning ekranda siljishi bilan almashtiriladi (1-rasm). Kuzatilayotgan obyekt yaxshi koʻrinmaydigan joylarda akustik I. qoʻl keladi. Obʼyektdan keladigan signallarni darhol sezish lozim boʻlgan hollarda taktil I. vizual I. bilan birga qoʻllanadi.

Tuzilishiga koʻra, signal I. i (lampalar, qoʻngʻiroq, richag va b.), milli (minut, metr, kilogramm, gradus va b. ga boʻlingan shkalali), raqamli, tasviriy (yaqqol), proyeksion (elektron-nur trubkali) va aralash I. lar buladi. Vazifasiga ko'ra, rostlash, o'lchash, radiolokatsiya va b. xillarga boʻlinadi. Konchilikda plunjerli nasosning klapanlari ishini nazorat qilib turadigan rostlash I. i qoʻllanadi. Mashinasozlikda berilgan oʻlchamdan ogʻish qiymatini koʻrsatadigan oʻlchash I. i ishlatiladi (2-rasm). Radiolokatsiya I.iradiolokatorning taʼsir doirasida nishon paydo boʻlganini koʻrsatadi va uning koordinatalarini aniqlab beradi.

## Manbalar
Indikator oʻsimliklar

**Indikator oʻsimliklar** (lot. indico — koʻrsataman, aniqlayman) — muayyan ekologik sharoit bilan bevosita bogʻliq oʻsimliklar (yoki ular guruqi). I. oʻ. ning biror joyda oʻsishiga qarab oʻsha joyga tavsif berish mumkin. I. oʻ. dan tuproqning mexanik tarkibi va shoʻrlanishini aniqlashda, choʻllarda chuchuk suvlarni va ayrim foydali qazilmalarni qidirib topishda foydalaniladi. Masalan, bugʻdoydoshlarning ayrim turlari (Festula ovina, Agrostis tennus va b.) — tuproqda qoʻrgʻoshin borligi; gunafshadoshlar — rux; burchokdoshlarning ayrim turlari — selen; koʻpchilik gʻallasimon oʻsimliklar va yoʻsinlar — mis va kobalt; yantoq — yer osti chuchuk suvlari; okbosh, shoʻrajriq va shoʻradoshlar oilasining koʻpchilik turlari tuproq shurlanishining indikatorlari hisoblanadi.

## Manbalar
Indonezlar

**Indonezlar** — Indoneziyaning aholisi; tili, madaniyati va turmushi jixatdan qardosh xalqlardan tashkil topgan. Mamlakat aholisining 96% ni indonez tili soʻzlashuvchilari tashkil qiladi. Dindorlari — asosan, musulmonlar. Keng maʼnoda "I." istilohi Indoneziyaning barcha fuqarolarini anglatadi. Mamlakatdagi xalqlarning umumiy soni — 230 mln.ga yaqin. Ular orasida yavanlar, sundanlar, madurlar, malayyalar, rejang-lamponglar, minangkabaular, bataklar, achinlar, ma-kassarlar, dayaklar va b. bor.

16-asr da I. Portugaliya mustamlaka zulmi ostiga tushib qolganlar, keyinchalik Gollandiyaga qaram boʻlganlar. 19-asr oxiri — 20-asr da hozirgi millatlar shakllana boshlangan. I. madaniyati rangbarangligi bilan ajralib turadi, shu bilan birga ham genetik, ham koʻp asrlik ichki va tashqi aloqalar natijasida koʻpgina umumiy xususiyatlarga ham ega. I.ning tarixi, iqtisodi va madaniyati haqida Indoneziya maqolasiga qarang .

## Manbalar
Indossant

**Indossant** (nem. Indossant), jirant — veksel boʻyicha oʻz huquqini boshqa shaxsga beradigan kishi. Huquqni oʻtkazish veksel orqasidagi oʻtkazma yozuvda qayd qilinadi.

## Manbalar
Indra

**Indra** — veda dinida momaqaldiroq, chaqmoq va yomgʻir xudosi. Keyinchalik podsho hokimiyati homiysi va oliy xudolardan biri sifatida hurmat qilingan.
Indraprastha

**Indraprastha**, Indrapat — qad. hind shahri; taxminan hozirgi Dexli oʻrnida joylashgan. "Mahabharata" ga koʻra, Pandavlar urugʻi tomonidan barpo etilgan. Rivoyatlarga koʻra, Kuru uru-gʻidan boʻlgan shoxlar, Hastinapur sh. : ni Gang daryosi yuvib ketib shahar vayron boʻlgach, I. ni oʻz poytaxtlariga aylantirishgan. Manbalarga koʻra, I. kattaligi jihatidan faqat Kashi (qad. -|. Banoras) dan keyin turgan. Mil. 2-asr I da Ptolemey Indrabara sh. ni qayd etib oʻtgan, uni I. bilan aynan deyish mumkin. Soʻnggi yillarda hind arxeologlari Purana Kila sh. harobasida qazishma ishlari olib borishmoqda. Rivoyatlarga kura, I. shu yerda joylashgan.

## Manbalar
Induktiv qarshilik

**Induktiv qarshilik** - 1) zan jir (yoki uning bir qismi) induktivligining (qarang Induktivlik) oʻzgaruvchan tokka koʻrsatadigan qarshiligini ifodalovchi kattalik; oʻzgaruvchan tok zan-jiridagi toʻla qarshilikning bir kismi. 2) aerodinamikada — roʻpara qarshilikning bir qismi. Suyuqlik va gazlar (havo) da, mas, samolyot qanotining osti va ustida paydo boʻladigan, harakatga qarshi pastga yoʻnaladigan uyurmalar I. q. hisoblanadi; ular koʻtarish kuchini kamaytiradi.

## Manbalar
Induktor

**Induktor** (lot. induco — kiritaman, uygʻotaman) — 1)qizdirish I. i — qagtiq, suyuq va gazsimon oʻtkazgichlarni induksion qizdiradigan qurilma. Oʻzgaruvchan magnit maydon hosil qiluvchi induksiyalovchi simdan va qurilmaga elektr toki keltiruvchi tok oʻtkazgichdan iborat; 2) telefon I.i — dastaki ishlatiladigan past (18 — 21 Gs) chastotali oʻzgaruvchan elektr tokida ishlaydigan magnito-elektr generator. I. ning aylanuvchi chu-lgʻamdan va ikki qoʻzgʻalmas toʻgʻri burchakli doimiy magnitdan iborat; qoʻzgʻalmas chul-gʻam va aylanuvchi koʻp qutbli halqasimon magnitdan iborat xillari bor (rasm). I. harbiy va qishloq telefon aloqada, mahalliy bata-reyalarda ishlaydigan telefon tarmoqlarida qoʻllanadi; 3) elektr mashina I. i — mashinaning uygʻotish chulgʻami qismi.

## Manbalar
Induktotermiya

**Induktotermiya** (lotincha inductio -kiritmoq va yun. therme — issiq) — elektr bilan davolash usullaridan; bunda bemor badanining muayyan joyiga yuqori chastotali (10—40 mgs) oʻzgaruvchan tok bilan taʼsir etiladi. I. max-sus DKV2 apparatida oʻtkaziladi. Yalligʻlanish bilan kechadigan, shuningdek, nerv-qon tomir kasalliklarining oʻrtacha oʻtkir yoki surunkali xillarini davolashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Induksion nasos

**Induksion nasos** - elektr oʻtka-zadigan suyukdik (odatda, suyultirilgan metallar) ni elektromagnit kuch yordamida haydab beradigan magnitogidrodinamik nasos. I. n. induktori magnit maydoni bilan nasosdan oʻtadigan suyuklikda induksiyalanadigan elektr toki maydoni oʻzaro taʼsirlashganda elektromagnit kuch vujudga keladi. I. n. kanallari odatda zanglamas poʻlatdan tayyorlanadi. I. n. spiralsimon tokda ishlaydi. Yadro energetikasi, metallurgiya va texnikaning boshqa sohalarida suyuq metallni haydab berishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Induksion pech

**Induksion pech** - metallarni suyultirish uchun moʻljallangan elektrotermik qurilma. Asosan, tigelli va kanalli I. p.lar qoʻllanadi.

Tigelli I. p. mis naychalardan qilingan solenoiddan iborat boʻlgan induktor va tigeldan tashkil topadi. Ochiq, vakuumli, gaz toʻldirilgan va kompression xillari bor. Suyultiriladigan materialga qarab, tigel keramik materiallar, grafit, poʻlat va hokazodan tayyorlanadi. Hajmi bir necha kg dan bir necha t gacha. Pech past, oʻrta va yuqori chastotali tok bilan ishlaydi. Tigelli I. p. da poʻlat, choʻyan, mis, alyuminiy, magniy va qimmatbaho metallar suyultiriladi.

Kanalli I. p. ning asosiy qis-mlari: eritish vannasi, magnit oʻzak, induktor, tub toshi. Bunday I. p. da elektr utkazuvchi modda bilan tuldirib turiladigan kanalda elektromagnit energiya issiqlik energiyasiga aylanadi. Unda rangli metallar va ularning qotishmalari, choʻyan suyultiriladi. Hajmi bir necha yuz kg dan bir necha t gacha. Kanalli I. p. sanoat chastotasidagi tok bilan ishlaydi. I. p. larda induksion qizdirish, yaʼni uzga-ruvchan elektromagnit maydon taʼsirida vujudga keladigan elektr toki bilan qizdirish usulidan foydalaniladi.

## Manbalar
Induktivlik gʻaltagi

**Induktivlik gʻaltagi** — sigʻimi va faol qarshiligi ancha kichik boʻlgani holda katta induktivlik qosil qiladigan spiralsimon oʻtkazgich. Bir tolali, baʼzan, koʻp tolali izolyasiyalangan simni silindr, toroid yoki toʻgʻri toʻrtburchak shaklli dielektrik-karkasga oʻrab tayyorlanadi. Karkassiz Induktivlik gʻaltagi ham bor. Induktivlik gʻaltagi simini bir qatlamli va koʻp qatlamli qilib oʻrash mumkin. Gʻaltak induktivligini oshirish uchun, koʻpincha, ferromagnit (elektrotexnika poʻlati, permalloy, ferrit va boshqalar), oʻzak qoʻllanadi. Induktivlik gʻaltagi induktivligi gʻaltak oʻlchamlariga, oʻramlari soni kvadra-tiga va oʻzakning magnit singdiruvchanligiga toʻgʻri proprsional boʻladi. U elektr filtrlar va tebranish konturlarining elementi sifatida, transformatorlarda, rele, magnitli kuchaytirgich, elektromagnit va boshqa da qoʻllanadi.
L harfi bilan belgilaniladi. Genrilarda oʻlchanadi.

Mikromodullarda qoʻllanadigan yassi bosma gʻaltak, elektr mashinalarining chulgʻamlari, ramkali va ferrit antennalar ham Induktivlik gʻaltagi xillari hisoblanadi.

## Manbalar
Induksiya (maʼnolari)

**Induksiya**:

* Induksiya (mantiq) - mantiqiy oʻylash
* Induksiya (biologiya) (biologiyaning fiziologiyasida — qoʻzgʻalish va tormozlanishdan iborat nerv jarayonlarining oʻzaro dinamik taʼsiri.
* Induksiya (matematika) (matematikada) — muhim isbotlash usullaridan biri; matematik induksiya aksiomasiga (prinsipiga) asoslanadi.
* Induksiya (fizika) (fizikada) — zaryadlangan jismning elektrostatik maydoni taʼsirida zaryadsiz jismning elektrlanishi.
Induktivlik

**Induktivlik** ( — taʼsirlash, uygʻotish) — oʻtkazgichdan yasalgan konturdan bir amper tok kuchi oʻtayotganda shu konturni kesib oʻtuvchi magnit maydon induksiyasi oqimini vujudga keltirish xususiyati.(L=dФ/I) [Wb/A=Hn(genri)]

Berk kontur bilan chеgaralangan sirtni kеsib o’tuvchi magnit maydon induktsiya vеktori oqimining har qanday o’zgarishi shu konturda elеktr tokini hosil qiladi (Faradеy tajribalari). Bu tok induktsion tok dеyiladi. Shu tokning qayd qilinishi konturda EYUK mavjud ekanligini bildiradi. Bu EYUK induktsion EYUK dеyiladi.Induktsion tokning hosil bo’lish jarayoniga elеktromagnit induktsiya
hodisasi dеyiladi.

## Manbalar
Induksion tok

**Induksion tok** - oʻzgaruvchan magnit maydonida joylashgan yoki magnit maydonida harakatlanayotgan o'tkazgich konturida elektromagnit induksiya hodisasi tufayli hosil bo'ladigan elektr toki.

Induksion tok - bu zanjir orqali magnit induksiya oqimi o'zgarganda yopiq o'tkazuvchi zanjirda paydo bo'ladigan elektr toki  . Induktiv oqimning kattaligi va yo'nalishi elektromagnit induksiya qonuni va Lenz qoidasi bilan belgilanadi .                                                                                                Elektromagnit  induksiya toki  quyidagicha hisoblanadi.    kontur hududida tekis  va maydonning bir xilligi bo’jsa , formula soddalashtiriladi.   Qayerda    magnit induksiya , S kontur bilan chegaralangan sirt maydoni (  bu sirt maydonining vektor elementi ) va    normal vektor va magnit induksiya vektori  orasidagi burchak.                                                                                                         Amaliy foydalanish     

   Agar siz magnit maydonni qattiq yopiq o'tkazgich yaqinida o'zgartirsangiz, u holda induksiyon oqimining sababi girdabli elektr maydonidir.             Agar siz yopiq o'tkazgichni qattiq magnit yaqinida harakatlantirsangiz, u holda indüksion oqimining sababi Lorentz kuchidir.                                                                                                                                Elektromagnit qurollarning zararli ta'siri ostida induksion oqimlar yotadi.                                                                                                                                

## Manbalar
Induksiya (biologiya)

**Induksiya** (biologiyada) - 1) fiziologiya da — qoʻzgʻalish va tormozlanishdan iborat nerv jarayonlarining oʻzaro dinamik taʼsiri. Bunda nerv hujayralaridagi tormozlanish qoʻzgʻalishni vujudga keltiradi (musbat I.) yoki, aksincha, eng avval hosil boʻlgan qoʻzgʻalish jarayoni tor-mozlanishni vujudga keltiradi (manfiy I.)- Musbat va manfiy I. 2 xil boʻlishi mumkin; 1) bir vaqtda boradigan (simultan) I. — bir joydagi qoʻzgʻalish bir vaqtda oʻz atrofida tor-mozlanishni hosil qiladi va kuchaytiradi, tormozlanish oʻchogʻi esa qoʻzgʻalish jarayonini vujudga keltiradi;2) ketma-ket sodir boʻladigan (suksessiv) I., bunda biror nuqtada paydo boʻlgan qoʻzgʻalish taʼsiri toʻxtagandan soʻng tormozlanish vujudga keladi yoki aksincha.

3) Embriologiyada — rivojlanayotgan embrion bir qismi (induktorlar)ning ikkinchi qismga (taʼsirla-nuvchi sistemaga) taʼsiri. Bu hodisa qismlar birbiriga tegib turganda roʻy beradi va taʼsirlanayetgan sistemaning rivojlanishi yoʻnalishini belgilaydi. I. ni 1901 i. nemis embriologi X. Shpeman suvda va quruklikda yashovchilar embrionida ektodermadan koʻz gavharining hosil boʻlishini oʻrganish orqali aniqlagan. Koʻz murtagi (boshlangʻichi) olib tashlanganda gavhar paydo boʻlmagan. Embrionning biqiniga koʻchirib oʻtkazilgan koʻz murtagi, odatda, teri epidermisiga aylanadigan ektodermadan gavhar hosil qilgan. Gastrula ektodermasidan markaziy nerv sistemasi murtagi paydo boʻlishiga xordomezodermaning induksiyalovchi taʼsir koʻrsatishini keyinchalik Shpeman aniqladi; bu hodisani u boshlan-gʻich embrional I., induktor (xordo-mezoderma)ni esa boshqaruvchi I. deb nomladi. Rivojlanayotgan organizm qismlarini koʻchirib oʻtkazish va ularni alohida yoki aralash oʻstirish ustida olib borilgan tekshirishlar I. hamma xordalilar va koʻpchilik umurtqasizlarda keng tarqalganligini koʻrsatdi.

Hayvon va oʻsimlik organizmlarning individual rivojlanishidagi boshqa koʻp hodisalar ham "I." deb ataladi. Jinsiy gormonlarning ikkilamchi jinsiy belgilar hosil qilish I. si bunga misol boʻladi.

## Manbalar
Induksiya (matematika)

**Induksiya** (matematikada) — muhim isbotlash usullaridan biri; matematik induksiya aksiomasiga (prinsipiga) asoslanadi. Induksiya arifmetik va geometrik progressiya formulalarini, logarifmlarni oʻrganishda uchraydigan formulalarni, Nyuton binomi va kombinatorikaga doir formulalarni chiqarish va boshqa hollarda keng qoʻllanadi. 

## Manbalar
Indutsirlangan fermentlar

**Indutsirlangan fermentlar**, adaptiv fermentlar — sintezlanish tezligi tirik organizmlarning yashash sharoitiga qarab oʻzgarib turadigan fermentlar. I. f. ning sintezlanishi induktorlar (faollashtiruvchilar) taʼsirida genetik darajada boshqariladi. Bu jarayon induktorlar yor-damida amalga oshiriladi. Induktorlar sifatida substratlar, metabolitlar, shuningdek, gormonlar ishtirok etishi mumkin. Odatda, I. f. organizmda juda kam miqsorda uchraydi. Birok, muhitga substrakt yoki boshqa induktor qoʻshilsa, fermentlar konsentratsiyasi qisqa vaqt ichida ming marta, hatto undan koʻproq oshishi mumkin. Bunday xususiyat organizmlarning yangi sharoitga tez moslashishiga imkon beradi. Induksiya mexanizmi I. f. sinte-zini nazorat qiladigan genlar taʼsirining derepressiyalanishidan iborat. I. f. ga misol kilib, ayrim mikroorganizmlarni sintezlaydigan r"-galaktozidaza (laktozani monosaharidlargacha gidrolitik parchalanishini katalizlaydi) fermentini koʻrsatish mumkin. Bu ferment oziqli muhitda uglerod manbai faqat laktoza yoki uning analoglari boʻlgandagina sintezlanadi.

## Manbalar
Inert gazlar

**Inert gazlar** (lotincha: iners – faoliyatsiz), asl gazlar, nodir gazlar – Mendeleyev davriy sistemasining 9-guruhiga mansub kimyoviy elementlar: geliy He (tartib raqami 2), neon Ne (10), argon Ar (18), kripton Kg (36), ksenon Xe (54) va radon Rn (86). Bulardan faqat radon radioaktiv element, barqaror izotopi yoʻq.  Inert gazlar . atomlarining tashqi elektron qavati (geliyda 2 ta, qolgan  inert gazlar . da 8 ta elektron bor) mustahkamligidan ular kimyoviy jihatdan nihoyatda sust ( inert gazlar . nomi shundan olingan). 1868-yilda fransuz J. Jansen va ingliz N. Lokyer quyosh spektridan birinchi inert gaz – geliyni topishgan. 1892—1908-yilda boshqa  inert gazlar . kashf qilindi.  Inert gazlar . ning molekulalari bir atomli. Barcha  inert gazlar . rangsiz va xidsiz boʻladi.  Inert gazlar . havoda (1 m3 havoda 9,4 l), suvda, baʼzi mineral va togʻ jinslarida bor. Geliy yer osti gazlari va mineral manbalar gazlari tarkibida uchraydi. Radon uran va radiyning radioaktiv preparatlaridan, boshqa  inert gazlar . esa havodan ajratib olinadi. Tashqi elektron qavati toʻla (8 ta elektron) boʻlgani uchun  inert gazlar . ni qattiq yoki suyuk holatda olish juda qiyin. Uzoq vaqtgacha  inert gazlar . ning birikmalarini olish mumkin boʻlmadi. 1962-yilda kanadalik olim N. Barlett Xe bilan PtF3 birikmasini qoʻshib,  inert gazlar  kimyoviy reaksiyalarga mutlaqo kirishmaydi, degan fikrlarga chek qoʻydi. Hozirgi vaqtda  inert gazlar . ning juda koʻp kimyoviy birikmalari olingan. Birikmalardagi  inert gazlarning oksidlanish darajalari +1, +2, +4, +6 va +8 ga teng . Inert gazlar ftor, ftorli birikmalar bilan birika oladi. Ularning oksidlari (XeO3, XeO4), oksigalogenidlari olingan. Geliydan tashqari barcha  inert gazlar  suv va fenol bilan birikmalar hosil kila oladi. Radio va elektronika sanoatida, shuningdek, lyuminessent va axborot lampalarini, havo sharlarini toʻldirishda ishlatiladi.

## Manbalar
Inersial sanoq sistemasi

**Inersial sanoq sistemasi** - Nyutonning hamma qonunlari amalga oshadigan sanoq sistemasi. Bunda har qanday jism oʻzining tinch holatini yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakatini unga boshqa jism tomonidan taʼsir koʻrsatilib, uning shu holatini oʻzgartirishga majbur qilmagunicha saqlaydi. Inersial sistemaga nisbatan toʻgʻri chiziqli va tekis harakatlanayotgan har qanday sistema ham inersial sistema hisoblanadi. Tabiat qonunlarining ifodalari turli I. s. s.da bir xil koʻrinishga ega (qarang Nisbiylik prinsipi); moddiy nuqtaning tezligi yorugʻlik tezligidan koʻp marta kichik boʻlganda uning turli I. s. s.ga nisbatan harakatlari orasidagi boglanish Galiley almashtirishlari bilan, tezligi  yorugʻlik tezligiga yaqin hollarda esa Lorens almashtirishlari bilan ifodalanadi.

Har qanday yakkalangan sistemani I. s. s. sifatida qabul qilish mumkin. Ammo tabiatda tashqi taʼsirlardan holi mutlaq yakkalangan sistema mavjud boʻlmagani uchun I. s. s. ideallashtirilgan mavhum tushunchadir. Amalda I. s. s. sifatida taqriban Yer, Quyosh, galaktika markazi yoki tekis harakatlanayotgan poyezd qabul qilinadi va ularga nisbatan jismlar harakati oʻrganiladi. Makon, osmon mexanikasi va kosmonavtika masalalarini hal qilishda I. s. s. sifatida, asosan, Quyosh massasining markazi qabul qilinib, ularning oʻqlari uchta yulduzga qaratiladi. Koʻpgina masalalarni hal etishda I. s. s. sifatida Yer qabul qilingan. Shunday qilib, turli moddiy sistemalar turlicha darajada inersialdir.

Sanoq sistemalarining inersialligi masalasi fizik maydonlarni hisobga olish zarur boʻlganda murakkablashadi. Darhaqiqat, nisbiylik nazariyasi shuni koʻrsatadiki, gravitatsiya maydoni hisobga olinganda butun fazoda I. s. s. mavjud emas; lekin kichik vaqt oraligʻida va fazoning yetarli darajada kichik sohasi uchun lokal galiley I. s. s. kiritilishi mumkin.

I. s.s . ga nisbatan tezlanishli harakatlanayotgan sistemalar noinersialdir. Harakatni tavsiflash uchun noinersial sanoq sistemalari tanlangandagi nazariya umumiy nisbiylik nazariyasi deyiladi.

## Manbalar
Inersiya

и оили ишр и 
**Inersiya** ( — harakatsizlik), **inertlik **— moddiy jismning xossalaridan biri. Shu xossasi tufayli jism tinch holatini yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakatini saqlay oladi. Inersiya tufayli jism tashqi kuch taʼsirida tezligini birdaniga oʻzgartira olmaydi. Inersiya jismning massasiga boglik, shu sababli jism massasi uning inersiya oʻlchovi deyiladi (qarang Nyutonning mexanika qonunlari). Inersiya atamasi turli asboblarga nisbatan ham qoʻllanadi, masalan, oʻlchov asboblarining kechikib qayd qilishiga sabab inersiyadir.

Inersiya bosh oʻqlari. Markazdan qochma inersiya momentlari nolga teng boʻlgan oʻqlar inersiya bosh oʻqlari deyiladi. Fazodagi har bir nuktadan jism uchun uchta inersiya bosh oʻqi oʻtkazish mumkin. Agar inersiya bosh oʻqlari massa markazidan oʻtsa, bu oʻqlar markaziy bosh oʻqlar deyiladi. Aylanayotgan jism oʻz aylanish oʻqiga dinamik bosim koʻrsat-masligi uchun shu aylanish oʻqi inersiya markaziy bosh oʻqi boʻlishi zarur.

Inersiya kuchi. Harakatdagi moddiy nuqta tezlanishiga qaramaqarshi yoʻnalgan va shu moddiy nukta massasi bilan tezlanishining koʻpaytmasi (Gʻ = —tyu) inersiya kuchi deyiladi. Bu yerda tezlanish inersial koordinatalar sistemasiga nisbatan olingan. Mas, matematik mayatnikda markazdan krchma inersiya kuchi moddiy nuqta harakatini cheklovchi ipga qoʻyilgan boʻlib, mv ga teng; bu yerda v — moddiy nukta tezligi, g— mayatnikuzunligi. Inersiya kuchi tushunchasidan foydalanib, dinamika tenglamalari tuziladi, statika qonunlaridan dinamikada foydalanish mumkin. Moddiy nuqtaning nisbiy harakati koʻrilayotganda ham inersiya kuchi tushunchasidan foydalaniladi.

Inersiya markazi yoki massa markazi. Jismda yoki mexanik sistemada massa taqsimotini ifodalovchi nuqta koordinatalari inersiya markazi deyiladi. Inersiya markazi, koʻpincha, massa markazi ham deyiladi. Inersiya markazi mexanik sistema dinamikasida katta rol oʻynaydi. Sistemaga tegishli moddiy nuqtalar harakat miqdorlarining geometrik yigʻindisi sistema massasi bilan inersiya markazi tezligi koʻpayt-masiga teng . Inersiya massasi sistema massasiga teng moddiy nuqtadek harakatlanadi. Inersiya markaziga qoʻyilgan kuch sifatida tashqi kuchlar bosh vektori olinadi.

Inersiya radiusi — jismning biror oʻqqa nisbatan hisoblangan inersiya momentini jism massasiga boʻlgan kvadrat ildizdan chiqarishdan hosil boʻladigan uzunlik: r = J— . Inersiya radiusi inersiya yelkasi ham deyiladi. Massasi jism massasiga teng boʻlgan kovak silindr radiusini inersiya radiusi deyish mumkin. Shar markazidan oʻtgan oʻqqa nisbatan inersiya radiusi R = h0> 4L; R — shar radiusi.

## Manbalar
Inersiya qonuni

**Inersiya qonuni** - mexanikaning asosiy qonunlaridan biri. I. Nyuton dinamikasining birinchi qonuni. Unga koʻra, har qanday jismga boshqa jismlar taʼsir etmasa, jism oʻzining tinch yoki tekis va toʻgʻri chiziqli harakat holatini saqlaydi. Jismlarning ushbu dinamik xususi-yatlarini ularning inertligi deyiladi. I. q. ning aniq mazmuni G. Galiley tomonidan 1632-yil da nashr etilgan "Dunyoning ikki sistemasi haqidagi muzokaralar" asarida berilgan. Jismlarning yuqorida aytilgan holatlari bajariladigan sanok, sistemasi inersial sanok, sistemasi deyiladi. Astronomlarning tekshirishlari na-tijasida baʼzi galaktikalarning massa markazlari I. q.ga muvofiq harakatlanishi aniqlangan.

## Manbalar
Injektor

**Injektor** (frans. injecreur, lot. injicio — tashlayman) — gaz va bugʻni qisish, suyuklikni turli apparatlar va idishlarga haydash uchun moʻljallangan nasos. Ishi bugʻ oqimi kinetik energiyasini suvning potensial energiyasiga aylantirishga asoslangan. I. da harakatlanuvchi qismlar boʻlmaydi, tuzilishi sodda.

I., asosan, bir oʻkda joylashgan 3 konus: but soplosi, aralashtirgich (konfuzor) va bosim beruvchi diffuzordan iborat (rasm). Qozondan kelgan bugʻ soplodan oʻtadi, aralashtirish kamerasida kondensatlanib, boʻshliq (vakuum) hosil qiladi. Suv taʼminlash trubasi orqali aralashtirish kamerasiga kiradi. Diffuzorda suv va bug kondensati aralashmasining harakatlanishi natijasida bosim hosil boʻladi. Suv diffuzordan teskari klapan orqali qozonga kiradi. I. ga kiradigan suv temperaturasi 40° dan, soʻrish bal. 2,5 m dan oshmasligi kerak. Gaz, bugʻ yoki suyuqlikni soʻrish uchun moʻljallangan I. ejektor deb ataladi. I. parovoz, lokomobil va kichik qozon qurilmalarda suvni bug qozoniga hay-dashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Industrial moylar

**Industrial moylar**, sanoat moylari — mashina va mexanizmlarni moylash uchun ishlatiladigan neft mahsulotlari. Qovushoqlik darajasiga koʻra yengil, oʻrta va ogʻir moylarga boʻlinadi. Yengil I. m. (50° da qovushoqligi 5 — 10 yest (1sst = 10 6 m2/sek), qotish temperaturasi ?q=25° gacha) — velosit, texnik vazelin, separator moyi. Toʻqimachilik sanoatidagi yigirish va pishitish ma-shinalari, tikuv mashinalari, metall ishlash stanoklarining shpindellari, nazorat-oʻlchash asboblarini va b.ni moylash uchun ishlatiladi. Oʻrta I. m. (50° da qovushokligi 10—50 yest, qotish temperaturasi ʻq=30°) — urchuq moyi, mashina moyi, telegraf moyi. Oʻrtacha tezlik va nagruzkada ishlaydigan mashina va me-xanizmlar, kichik quvvatli elektr dvi-gatellar va metall ishlash stanoklarining gidrotizimlari shunday moylar bilan moylanadi. Ogʻir I. m. (100° da qovushoqligi 10—30 yest, qotish temperaturasi ancha yuqori) kichik tezliklarda, lekin katta nagruzka bilan ishlaydigan sanoat uskunalari, mas, temirchilik-presslash uskunalari, tishli uzatmalar va b. ni moylash uchun ishlatiladi.

Sanoat moylari, turbina moylari, kompressor moylari, gidravlik moylar, bugʻ oqimli vakuum nasoslarda ish jismi sifatida ishlatiladigan moylar ham I. m. hisoblanadi.

## Manbalar
Inilchiq

**Inilchiq** (Janubiy Inilchiq va Shimoliy Inilchiq) — Markaziy Tyanshan togʻlaridagi vodiy muzliklari. Inilchiq daryosining yuqori oqimida. Janubiy I. yoki I. — Tyanshandagi eng yirik va uzunligi jihatidan (uz. 59,5&nbsp;km, mayd. 800&nbsp;km²) Oʻrta Osiyodagi (Fedchenko muzligidan keyin) ikkinchi togʻ-vodiy muzligi. Shimoliy I. yoki Reznichenko muzligi (uz. 38,2&nbsp;km)ni Janubiy I.dan Xontangri choʻqqisi ajratib turadi.

## Manbalar
Inilchiqtov

**Inilchiqtov**, Inilchiq - Markaziy Tyanshandagi togʻ tizmasi, Sarijaz daryosi chap irmoqlari havzasida, Qirgʻiziston Respublikasi Is-siqkoʻl viloyatida. Gʻarbdan sharqqa kenglik boʻylab yoʻnalgan, uni Markaziy Tyaniianning Markaziy va Sarijaz tizmalari oʻrab turadi. Metamor-fik slanets va ohaktoshlardan tuzilgan. Uzunligi 65 km. Eng baland joyi 5697 m. Yon bagʻirlari tik, choʻqqilari konussimon, yalang kryalardan iborat, muzliklar bor.

## Manbalar
Inkalloy

**Inkalloy** — temir asosidagi issiqbardosh qotishma; tarkibida xrom (25%) va nikel (35%) bor. Yukrri tralar (800-850°) da uzoq. (50000 soatgacha) ishlash jarayonida kuyindibardoshligi va plastikligi yukrriligi bilan boshqa qotishmalardan farq qiladi. Yuqori tralarda ishlaydigan neft-kimyo qurilmalarining , tabiiy gaz konversiya pechlarining detallarini yasash uchun xom ashyo sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Inkasso

**Inkasso** (ital. incasso) — haridor hisobvaragʻidan pul summasini, olib sotuvchi ixtiyoriga oʻtkazish boʻyicha bank operatsiyalari. Mijozga xizmat koʻrsatish hisob-kitob hujjatlari asosida va haridorning oʻz topshirigʻi bilan amalga oshiriladi. Sotib olinayotgan tovar yoki koʻrsatilgan xizmat uchun toʻlov turli shakllar (cheklar, veksellar va b.)da boʻlishi mumkin. Sotuvchi-mijoz haridor-mijozga joʻnatgan tovari yoki koʻrsatgan xizmati toʻgʻrisidagi toʻlov talabnomasini I. (toʻlov uchun)ga bank-ka takdim etadi, bank oʻz navbatida mazkur toʻlov operatsiyasi (haridor hisobvaragʻidan sotuvchi hisobvaragʻiga pul oʻtkazish)ni bajaradi va mijozlardan oʻz xizmati uchun foiz undiradi.

## Manbalar
Inkvizitsiya

**Inkvizitsiya** (lotincha : inguisitio — qidiruv) — katolik cherkovining sud-tergov tashkiloti; 13-asrda bidʼatchilarga qarshi kurashish maqsadida tuzilgan. Rim papasiga boʻysungan. Inkvizitsiya zamindorlar-cherkov mafkurasi va ular zulmiga qarshi kurashchilarni taʼqib qilgan. 1231-yildan dominikanlar ordeni ixtiyorida boʻlgan. Inkvizitsiya faoliyati shafqatsizligi bilan ajralib turgan.

Inkvizitsiya Gʻarbiy Yevropaning bir qancha mamlakatlari, ayniqsa, Ispaniyada keng tarqaldi. Buyuk mutafakkirlar, olimlar J. Bruno, J. Vanininch I. yondirdi, G. Galiley va b. taʼqibga uchradi. 1452-yildan Rimdagi Oliy Inkvizitsiya tribunali Inkvizitsiyaning oliy organi boʻlib qoldi. 16-asrda Inkvizitsiya kontrreformatsiyaning asosiy qurollaridan biriga aylandi. 18— 19-asrlar davomida Inkvizitsiya tugatildi. Uning vazifalari qisman Vatikan muqaddas kanselyariya Kongregatsiyasiga oʻtdi. 1965-yilda bu tashkilot diniy taʼlimot Kongregatsiyasi etib qayta tu-zildi.

## Manbalar
Inkonel

**Inkonel** — asosini nikel tashkil qilgan issiqbardosh qotishma. Tar-kibi: 0,15% uglerod, 75—76% nikel, 12—15% xrom, 6—9% temir, 1% cha marganets, 0,5% cha kremniy, 0,5% cha mis. Qotishma 900° gacha temperaturada yuqori mustahkamlikka va zarbiy qovushoqlikka chidamliligi bilan ajralib turadi. I.dan yasalgan buyumlar yaxshi pay-vandlanadi. I.ga titan, molibden va alyuminiy qoʻshib (jami 14% chamasi-da), yanada mustahkam qotishma olinadi. I. kimyo va oziq-ovqat sanoati apparatlari, aviatsiya dvigatellari, gaz turbinalari, reaktiv dvigatellarda ishlatiladi.

## Manbalar
Injiniring

INJINIRING (ing . Engineering — ixtirochilik,) muhandislik maslahat xizmatlari — tijoratchilik qoidalariga asoslangan holda ishlab chiqarishni tashkil etishni taʼminlash, mahsulot sotishni uyushtirish va b. yuzasidan maslahat berish. Bu ish bilan maxsus ixtisoslashgan Injener firmalari, bevosita yirik sanoat va qurilish firmalari shugʻullanadi, ular bir vaqtning oʻzida bir necha mijozlarga xizmat qiladInjener Eksport Injener firmalari boshqa mamlakatlarga xizmat koʻrsatadi, murakkab va katta loyihalarni amalga oshiradInjener Injener firmalari bozorning muhim ishtirokchisi hisoblanadInjener Xalqaro Injener xizmati ishning texnik, tashkiliy va tijorat tomonlari koʻrsatilgan kontrakt shaklida rasmiylashtiriladInjener Injener mohiyati bilan muayyan pulli xizmatlarga buyurtmaning bir koʻrinishidir. Injener xizmatlari 2 guruhga boʻlinadi: ishlab chiqarishjarayonini tayyorlash bilan bog'liq xizmatlar, Injener ch. va mahsulotni sotish jarayonini meʼyorda borishni taʼminlash boʻyicha xizmatlar. Xizmatlarning birinchi guruhiga loyihaga qadar, loyiha, loyihadan keyingi va maxsus xizmatlar; ikkinchi guruhga korxonani ishlatish, boshqarish jarayonlarini optimallashtirish va uning mahsulotlarini sotish bilan bogʻliq ishlar kiradInjener

Hozirgi davrda Injener xizmatlari bozorida asosiy haridor rivojlanayotgan davlatlar boʻlsa, sotuvchilar sanoati rivojlangan mamlakatlardir. 

## Manbalar
Inju (maʼnolari)

**Inju**:

* Inju (moʻgʻulcha) — oʻrta asrlarda Moʻgʻulistonda xotin kishining sepi (qaramogʻidagi kishilar bilan birga), shuningdek, chingiziy shahzodalarning ulus mulklari.
* Dur, inju — 1) mollyuskalarning mantiya terisida sharsimon yoki notoʻgʻri shaklda paydo boʻladigan mahsulot; 2) zeb-ziynat buyumi
Inkor

*'Inkor*miqdor va sifatʼ — ketma-ket kelayotgan 2 bosqich (holat) oʻrtasidagi bogʻliqlik va vorislikni ifodalovchi falsafiy tu-shuncha. I. — obʼyektning oʻzgarishi sharti boʻlib, unda baʼzi elementlar shunchaki yoʻqolmay, balki yangi sifatda sakdanib qoladi. Keng maʼnoda — biror oʻzgarish, taraqqiyotni oʻz ichiga oluvchi muhim bosqich, lahza (moment)ni ifodalaydi. Olamdagi har qanday oʻzgarishda, albatta, I. lahzasi boʻladi, uni chetlab oʻtish mumkin emas. Masalan, taraqqiyotning istalgan bir bosqichi ikkinchi bosqich uchun zamin tayyorlaydi.

I. tushunchasi inkorni inkor qonunining eng muhim belgisi, yangi bilan eskini bogʻlovchi asosiy boʻgʻin hisoblanadi.

## Manbalar
Inkorni inkor qonuni

**Inkorni inkor qonuni** - dialektikaning asosiy qonunlaridan biri. Tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyoti jarayonining yoʻnalishini, shaklini va natijasini ifodalaydi. Birinchi boʻlib Gegel rivojlanish qonuni sifatida taʼriflab bergan. Inkor har qanday taraqqiyotda muqarrar va qonuniyatli ravishda sodir boʻladigan jarayon (moment)dir. Hech bir sohada oʻzining ilgarigi mavjudlik shakllarini inkor qilmaydigan taraqqiyot boʻlmaydi. Gegel fikricha, "ichki inkor" taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchidir. Dialektik inkorning obyektiv harakteri shundaki, u har bir narsa va hodisaning oʻz ichida, ularning ichki zaruriyatidan kelib chiqadi va har qanday yemirilish va yoʻq boʻlish (inkor)ni ifodalamay, balki taraqqiyot uchun zamin boʻlib xizmat qiladigan inkorni ifodalaydi. Bu qonunning ikki marta takrorlanuvchi inkorda (inkorni inkor) ifodalanishi narsa va hodisalarning doimiy ravishda oʻzgarib, bir holatdan ikkinchi holatga oʻtishi va oqibatda rivojlanishi uzluksiz ekanligidan kelib chiqadi. Har bir mavjud boʻlgan narsa va hodisa oʻzigacha boʻlgan narsa va hodisaning inkor etilishining mahsuli, ayni vaqtda shu narsa va hodisalarning oʻzi ham sharoitning oʻzgarishi va vaqtning oʻtishi bilan dialektik inkor etilishga mahkumdir. Har bir narsa va hodisaning oʻzgarishi qoʻshaloq, yaʼni hamisha ikki yoki undan koʻproq inkor etishlar bilan amalga oshadi.

Inkorni inkorning yana bir muhim belgisi shuki, taraqqiyotdagi davriylikning tugallovchi halqasida, ikkinchi inkor bosqichida uning oldingi bosqichidagi baʼzi belgilari qayta tiklanadi (don — oʻsimlik va yana don). Boshlangʻich shaklni inkor qilgan narsa yana inkor etilganligi sababli qoʻshaloq inkor mazkur boshlangʻich shakldagi baʼzi tomonlarga xos belgilarning qayta tiklanishiga olib keladi.

Inkorni inkorning mohiyatini ilgarilama harakat va vorislikning uzviy birligidan iborat, deb taʼriflash mumkin. Inkorni inkor tufayli taraqqiyot toʻgʻri chiziq shakliga emas, balki doira shakliga ega boʻlib, bu doirada oxirgi nuqta boshlangʻich nuqtaga yaqinlashadi. Lekin bu yaqinlashuv yuqori asosda sodir boʻlishi tufayli taraqqiyot burama (spiral) shaklga ega boʻladi. Bu buramaning har bir doirasi, aylanmasi yuqoriroq taraqqiyot holatini bildiradi, shu maʼnoda taraqqiyotning dialektik nazariyasida "buramasimon" soʻzi ishlatiladi.

Koʻpincha inkorni inkor jarayonini "tezis" (taraqqiyotning boshlangʻich nuqtasi), "antitezis" (birinchi inkor) va "sintez" (inkorni inkor) shaklida ifodalab, taraqqiyotning mohiyatini ana shu uchlikda deb tushuntiradilar.

Inkorni inkor jarayonida oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga qarab boruvchi rivojlanish sodir boʻladi. 

## Manbalar
Inkret

**Inkret** (lotincha incretus — elangan) — ichki sekretsiya bezlarida ishlanib, bevosita qonga yoki limfaga chiqadigan moddalar (qarang Gormonlar). 

## Manbalar
Inkrustatsiya

**Inkrustatsiya** (lotincha: incrustatio — qadash) — bezash usuli; buyum, binolar (tarzi, interyeri va boshqalar)ni badiiy bezashda keng qoʻllanadi. Yogʻoch, tosh, sadaf, suyak, koshin va boshqa boʻlaklaridan qadab, yopishtirib naqsh, yozuv, tasvir hosil qilinadi. Bezatilayotgan sirtga undan boshqa material (yogʻoch, sadaf va b.)dan yoki ayni shu materialning boshqa ranglisi (masalan, oq marmarga qora marmar, oq yogʻochga qora yogʻoch) oʻyib qadaladi. Xalq amaliy bezak sanʼatida yogʻochga yogʻochdan inkrustatsiya qilish muqatta, xotamkori deb ataladi. 
## Yana qarang
*  Qadama
* Qadama naqsh

## Manbalar
Inkubator

**Inkubator** (lot. incubo — tuxum bosaman, bola ochiraman) — parrandalar (tovuq, oʻrdak, kurka, gʻoz va b.) tuxumidan joʻja ochirish apparati. Tu-zilishi murakkab boʻlib, issiklik va namlikni boshqaradigan asboblar va tuxumlarni aylantirib turadigan mos-lamalar bilan uskunalangan. I.da qoʻyilgan sifatli tuxumdan 80—85% joʻja ochib chiqarish mumkin. Yilning hamma faslida I.lar qoʻyilgan xonalarda havo harorati 27° dan ortiq boʻlmasligi lozim. Uning seksiyali, xonachali, javonli xillari bor. Xonadonlarda ishlatiladigan oddiy I.lar 60—120 dona va undan koʻp, parrandachilik f-kalarida qoʻllaniladigan I.lar 55 ming gacha va undan ortiq tuxumga moʻljallangan ("Universal-55", IKP90, "Kavkaz" inkubatorlari). Bularda, asosan, tovuq, kurka va sesarka tuxumlaridan joʻja ochiriladi. I.ga 3—4 kunda bir xildagi tuxumlar joylab turiladi, tuxumlar inkubatsiya kamerasida 19 kun turadi, keyin joʻja ochib chiqishi uchun maxsus joʻja chiqarish ka-merasi (javon)ga olinadi (mas, "Universal-55" I.ida 3 ta inkubatsiya va 1 ta joʻja chiqarish kamerasi bor). I.da harorat elektr isitkichlar yordamida boshqarib turiladi. Havo namligini bir meʼyorda saqlash uchun kameraning orqa devoriga sovitish sistemasi oʻrna-tilgan. Har qaysi kameraning shamollatish (ventilyasiya) tizimi bor. I.lar Yevropa va AQShda 19-asrda paydo boʻldi. Oʻzbekistonda 20-asrning 30-y.lari bo-shidan dastlabki parrandachilik inkubator stansiyalarida Rossiyada ishlab chiqarilgan I.lardan foydalanilgan.

Sayfiddin Azimov.

## Manbalar
Innervatsiya

**Innervatsiya** (lotincha in — ichga, nervus — nerv) — odam va hayvonlar aʼzolari hamda toʻqimalarining markazga intiluvchi va markazdan qochuvchi nerv (asab) tolalari orqali markaziy nerv sistemasi bilan bogʻlanishi. Toʻqima va aʼzolardagi qoʻzgʻalish markazga intiluvchi (afferent) nerv tolalaridan markaziy nerv sistemasiga boradi va undan markazdan qochuvchi (efferent) nerv tolalari orqali ishchi aʼzolarga qaytadi. I. tufayli organizm tashqi va ichki muhit taʼsiriga javob kay-taradi. Ayrim aʼzolar (mas, skelet muskullari)ning faoliyati faqat efferent I. hisobiga roʻy beradi. Baʼzi aʼzolar (mas, yurak, ichak qisqarishi) shu aʼzolarning oʻzida paydo boʻlgan im-pulslar taʼsirida I.lanadi (yana q. Avtomatizm, Nerv regulyasiyasi). 

## Manbalar
Innovatsiya

**Innovatsiya** (inglizcha . innovationas — kiritilgan yangilik, ixtiro) — 1) texnika va texnologiya avlodlarini almashtirishni taʼminlash uchun iqtisodiyotga sarflangan mablagʻlar; 2) ilmiy-texnika yutuqlari va ilgʻor tajribalarga asoslangan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va faoliyat doiralarida qoʻllanishi. 

## Manbalar

 keng tarmoqlidir
Innovatsiya — bu mavjud muammo yoki ehtiyojni hal qilish uchun yangi g‘oya, texnologiya, mahsulot yoki jarayon yaratish va uni amaliyotga tadbiq etish demakdir.
Oddiy qilib aytganda, innovatsiya — yangilik o‘ylab topish emas, balki shu yangilikni hayotga tatbiq qilib foyda keltirishdir.
Innovatsiyaning asosiy belgilar:
Yangilik bo‘lishi (g‘oya, mahsulot, xizmat yoki jarayon).
Amaliy qo‘llanilishi (faqat nazariya emas, hayotda ishlashi).
Qiymat yaratishi (hayotni yengillashtirishi, daromad keltirishi yoki samaradorlikni oshirishi).
Misollar:
Telefonni oddiy qo‘ng‘iroq vositasidan smartfonga aylantirish.
Qog‘ozni qo‘l bilan ajratish o‘rniga printerda avtomatik saralash texnologiyasi.
Universitetda hujjatlar yuritishni Hemis tizimi orqali raqamlashtirish.
Innovatsiya banki

**Innovatsiya banki** - asosan, texnik va texnologik yangiliklarni, eng yangi ishlanmalarni takomillashtirish, venchur kapitalni kreditlash boʻyicha bank operatsiyalarini amalga oshiradigan ixtisoslashtirilgan bank. Asosiy kapitali oʻz mablagʻlari hiso-bidan va mijozlar qoʻyilmalari hiso-bidan tashkil topadi. Bunday banklarning kreditlari, odatda, uzoq muddatga beriladi. 1958-yilda tashkil etilgan Yevropa investitsiya banki jahondagi eng yirik I. b.dir. Oʻzbekistonda I. b. va-zifalarini bajaradigan "Ipak puli" aksiyadorlik innovatsiya banki 1990-yil dekabrdan faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Inozit

**Inozit**, geksaoksitsiklogek-san, siklit — olti atomli siklik spirt, shirin taʼmli, qattiq modda. Mol. m. 180,2. Suyuqlanish temperaturasi 225—227°. 9 ta stereoizomeri mavjud. Ulardan fakat mezoinozit V guruhidagi vitaminlarning xossalarini na-moyon qiladi. Suvda yaxshi eriydi. Organik erituvchilarda erimaydi. Oʻsimliklar tarkibida asosli fitin kislota va uning kalsiy-magniyli tuzi koʻri-nishida boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar uchun I. oʻsish omili hisoblanadi. Inson organizmining I.ga boʻlgan ehtiyoji bir sutkada — 1 — 1,5 g . Ovqatda oqsil yetishmaganda I. jigarni yogʻ bosishining oldini oladi.

## Manbalar
Inokulyasiya

**Inokulyasiya** (lotincha inoculatio — emlash) — tirik mikroorganizmlar, kasallik yuqtirilgan materiallar, zardoblar yoki boshqa moddalarni oʻsimliklar, hayvonlar va odam toʻqimalariga yoki oziq muhitga kiritish. 

## Manbalar
Inolchiq

**Inolchiq**, Inolchuq (7-1220, Samarqand) — Oʻtror hokimi (1210—20), Muhammad Xorazmshohning yirik sarkardalaridan, Turkon xotunttt amakivachchasi. Majusiylikka eʼtiqod qilib yurgan kezlaridagi ismi — Yagantugʻdi (Yagan — qad. turkiychada filni anglatadi), Islomni qabul qilgandan keyingi ismi esa Tojuddin. Gʻoyrxon (yoki Qadrxon) "Qudratli hokim" degan unvon sohibi. I. 1218 y. Chingizxonnnng Umar Xoja Oʻtroriy, Jamol Marogʻiy, Faxruddin Dizakiy (Jizzaxiy) al-Buxoriy, Aminuddin Hiraviy boshchiligidagi 450 kishilik savdo karvoni Oʻtrorga kelganda, mazkur karvon ahlining savdogarlar niqobi ostida joʻnatilgan moʻgʻul josuslari ekanini fahmlab, zudlik bilan shu haqda Muhammad Xorazmshohga xabar yuboradi. Ammo, u Xorazmshohning maxsus farmon yuborilgungacha, karvon ahlini ehtiyotlash zarurligi xususidagi buyrugʻiga eʼtibor qilmay, ularning deyarli barchasini qatl qilib, mol-mulklarini musodara etadi. Shunda ta-sodifan omon qolgan bir moʻgʻul Pekinga qochib borib, Chingizxonni boʻlgan voqeadan xabardor qiladi. Chingizxon Xorazmshoh huzuriga Kafraj Bugʻroni 2 moʻgʻul hamrohligida elchi qilib joʻnatib, I.ni ular qoʻliga topshirmoqni talab qiladi. Lekin, Xorazmshoh I.ning oʻziga yaqin qarindosh, jasur sarkarda va qoʻshinning asosiy qismida uning qavmiga mansub kishilar sarkarda ekanini inobatga olib, Chingizxonning bu talabini qatʼiyan rad etadida, Kafraj Bugʻro bilan boyagi 2 moʻgʻulni qatl etdiradi (Ibn al-Asirniit yozishicha, faqat elchi oʻldirilib, uning hamroxlari soqollari qirqib tashlangan holda qoʻyib yuborilgan). Shundan soʻng , I. moʻgʻullar bilan boʻlishi muqarrar jangga hozirlik koʻrib, 20 ming kishilik qoʻshin toʻplaydi, Xorazmshoh unga 10 ming askarni madadga yuboradi. 1219 y. sent. da Chingizxon 100 mingdan ortiq askar bilan Oʻtrorni qamal qiladi. I. 5 oylik qamal davomida oʻz qoʻshini va shahar aholisi bilan birgalikda moʻgʻullarga qattiq qarshilik koʻrsatib, ulardan bir necha minggini halok etadi. Ammo, suv va yegulik tanqisligi, kuchlarning teng emasligi oqibatida mudofaachilar holdan ketib, moʻgʻullar shaharga kirishga muvaffaq boʻladi. Ikki oʻrtada shiddatli jang boʻlib, I. qoʻshini yengiladi. Otisha-otisha bir dona ham oʻqi qolmagan I., vayron boʻlgan qalʼa gʻishtlari bilan bir qancha moʻgʻullarni urib oʻldiradi. Oxiri, moʻgʻullar koʻpchilik boʻlib uning ustiga tashlanadida, qoʻl-oyoqlarini bogʻlab Samarqandga — Chingizxonning huzuriga olib boradi. Chingizxon uning koʻzu quloqlariga kumush eritib quyishni amr qiladi (yana q. Oʻtror mudofaasi).

## Manbalar