Xabbl kosmik teleskopi

**Xabbl kosmik teleskopi** (,**HST**, **KTH**,rasadxona kodi „250“)-Edvin Xabbl sharafiga nomlangan Yer atrofidagi orbitada avtomatik rasadxona . Hubble kosmik teleskopi NASA va Yevropa kosmik agentligining qoʻshma loyihasidir; NASA ning yirik rasadxonalari roʻyxatiga kiritilgan.

Teleskopning koinotdagi joylashuvi yer atmosferasi shaffof boʻlmagan diapazonlarda elektromagnit nurlanishni qayd etish imkonini beradi;Avvalo,infraqizil diapazoni.Atmosfera taʼsirining yoʻqligi tufayli teleskopning ruxsati erdagi teleskopnikidan 7-10 marta kattaroqdir .

## Tarixi

### Soʻzboshi, tushunchalar, birinchi qoralamalar
Orbital teleskop tushunchasi birinchi marta 1923-yilda Hermann Obert tomonidan „Sayyoralararo kosmosdagi raketa“ () kitobida eslatib oʻtilgan.

1946-yilda amerikalik astrofizik Lyman Spitzer „Yerdan tashqari observatoriyalarning oʻziga xos xususiyatlari“ nomli maqolasini eʼlon qiladi ).Maqolada bunday teleskopning ikkita asosiy xususiyati koʻrsatilgan.Birinchidan, uning burchak oʻlchamlari atmosferadagi turbulent oqim bilan emas, balki faqat diffraktsiya bilan cheklangan;oʻsha paytda yerga asoslangan teleskoplar 0,5 dan 1,0 arcsekundgacha boʻlgan ajralishlarga ega edi va 2,5 metrli difraksion oynaga ega teleskop uchun ajratishning nazariy chegarasi taxminan 0,1 soniya edi. Ikkinchidan, kosmik teleskop Yer atmosferasi radiatsiyani yutadigan infraqizil va ultrabinafsha diapazonlarida kuzata oladi.

Spizer ilmiy faoliyatining koʻp qismini ushbu loyihani amalga oshirishga sarfladi.1962-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy Fanlar Akademiyasi tomonidan eʼlon qilingan hisobotda orbita teleskopini yaratish kosmik dasturga kiritilishi kerakligi tavsiya etilgan edi, shuning uchun 1965-yilda Spizer ilmiy vazifalar va ularning joylashishini aniqlash boʻyicha qoʻmita rahbari etib tayinlandi. Katta kosmik teleskop.

Kosmik astronomiya Ikkinchi jahon urushidan keyin tez rivojlandi. 1946-yilda quyoshning ultrabinafsha spektri birinchi marta olingan. Britaniya Quyoshni oʻrganish boʻyicha Ariel dasturi doirasida 1962-yilda orbital teleskopni ishga tushirdi va 1966-yilda NASA birinchi orbital observatoriya OAO-1 ni ishga tushirdi ). Biroq, elektr batareyasi ishga tushirilgandan uch kun oʻtib ishlamay qolganda, missiya muvaffaqiyatsiz tugadi. 1968-yilda ishga tushirilgan OAO-2 yulduzlar va galaktikalarning ultrabinafsha nurlarini 1972-yilgacha, yaʼni taxminiy foydalanish muddatidan bir yil oʻtib kuzatdi.

OAO missiyalari orbital teleskopning muhimligini aniq koʻrsatdi, shuning uchun 1968-yilda NASA 3 m diametrli reflektor teleskopini qurish rejalarini tasdiqladi. Loyiha shartli ravishda LST deb ataladi () chaqirildi. Uchirish 1972-yilda rejalashtirilgan edi.Dasturda taʼkidlanishicha, qimmat qurilmaning uzoq muddatli ishlashini taʼminlash uchun teleskopga texnik xizmat koʻrsatish uchun muntazam ravishda boshqariladigan ekspeditsiyalar yuboriladi.Shu bilan birga, ishlab chiqilayotgan „Space Shuttle“ dasturi tegishli imkoniyatlarni taqdim etishga umid berdi.

### Loyihani moliyalashtirish uchun kurash
OAO muvaffaqiyati tufayli astronomik hamjamiyat katta orbital teleskop qurish kerak degan fikrni shakllantirdi.1970-yilda NASA rejalashtirish va tadqiqotning texnik jihatlarini oʻrganish uchun ikkita qoʻmita tuzdi.Keyingi qiyinchilik har qanday yerga asoslangan teleskopga qaraganda ancha qimmatga tushadigan mablagʻlar edi.AQSh Kongressi taklif qilingan hisob-kitoblarning katta qismini shubha ostiga qoʻydi va dastlab ikkita keng koʻlamli tadqiqot oʻtkazish imkonini beradigan asbob-uskunalar va rasadxonaning ichki qurilishi uchun katta mablagʻni toʻxtatdi.1974-yilda Fordning tejamkorlik dasturi doirasida Kongress loyihani moliyalashtirishdan butunlay voz kechdi.

Bunga javoban astronomlar keng koʻlamli lobbi kampaniyasini uyushtirishdi.Koʻpgina olimlar oʻzlarining senatorlari va kongressmenlari bilan toʻgʻridan-toʻgʻri uchrashdilar va katta maktublar ham yuborildi.Milliy fanlar akademiyasi orbital teleskopning ahamiyatini taʼkidlagan hisobot chiqaradi, natijada Senat Kongress tomonidan dastlab rejalashtirilgan mablagʻlarning yarmini berishga rozi boʻldi.

Moliyaviy cheklovlar tufayli xarajatlarni kamaytirish va kichikroq qurilma yaratish, jumladan, oynaning diametrini 3 metrdan 2,4 metrgacha kamaytirish uchun loyihani qisqartirish kerak edi.Shu bilan birga, tizimni sinovdan oʻtkazish va takomillashtirish maqsadida bir yarim metrlik teleskop loyihasi ham bekor qilindi va Yevropa kosmik agentligi bilan hamkorlik oʻrnatishga qaror qilindi.ESA moliyalashtirish va rasadxona uchun baʼzi uskunalar va quyosh panellari bilan taʼminlashga rozi boʻldi va NASA evropalik astronomlarga kamida 15 % tani taqdim etadi, rasadxona kuzatish vaqtini taʼminlashi kerak edi.1978-yilda Kongress 36 million dollar miqdorida moliyalashtirishni tasdiqladi va darhol toʻliq hajmdagi loyihalash boshlandi.Uchirish 1983-yilga moʻljallangan.1980 -yillarning boshlarida teleskop Edvina Xabbl nomini oldi.

### Loyihalash va qurilishni tashkil etish
Kosmik teleskopni yaratish boʻyicha ishlar koʻplab kompaniyalar va muassasalar oʻrtasida taqsimlandi.Marshall kosmik markazi dizayn va qurilish uchun mas’ul edi,Haddard kosmik parvozlar markazi esa ilmiy asboblarni ishlab chiqish boʻyicha umumiy boshqaruvni oʻz zimmasiga oldi va yerni boshqarish markazi sifatida tanlandi.Teleskop optik tizimini loyihalash va ishlab chiqarish boʻyicha Marshall markazi () va „ Perkin-Elmer“ kompaniyasi bilan aniq orientatsiya sensorlarini yaratish boʻyicha shartnoma tuzdi. „Lockheed“ korporatsiyasi teleskop uchun kosmik kema yaratish uchun shartnoma oldi .

## Teleskop maʼlumotlarini uzatish, saqlash va qayta ishlash

### Qoʻnish

## Manbalar