open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Al-izoh

**"Al-izoh"** – haftalik, diniy, adabiy, ilmiy, siyosiy jurnal. Toshkentda "Ulamo" jamiyati tomonidan chop etilgan. Birinchi soni 1917-yil 19-iyunda chiqqan. Mudarris Abdumalikhoji Abdunabi oʻgʻli muharrirlik qilgan. Maqolalar koʻproq diniy masalalar boʻyicha savol-javoblar shaklida berilgan. Islomda bidʼat va xurofotga qarshi turishga intilgan. „Al-izoh“da mulla Muhammadazim Roʻzimuhammad oʻgʻli, mulla Hamidxoʻja, Said Maqsudxon, mulla Toshpoʻlat qori, mulla Pirmuhammad oʻgʻli, Saidahmad Vasliy, mulla Mirzo Oxunjon maxsum, mulla Tursunmuhammad aʼlam Turkistoniy va boshqa qatnashgan. 1918-yil martidan chiqishdan toʻxtagan.

## Manbalar
Alicante

**Alikante** — Ispaniyadagi shahar va port, Oʻrta dengiz sohilidagi kurort. Alikante provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 261 ming kishi (1991). Yogʻ-moy, tamaki, kimyo, metallsozlik, sement, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Chetga vino va meva-sabzavot mahsulotlari chiqariladi. A. qadimda rimliklar qishlogʻi boʻlgan. Arablar hukmronligi davrida al-Lukant deb atalgan. 1490-yilda shahar maqomini olgan. Meʼmoriy yodgorliklardan oʻrta asrda qurilgan Santa-Barbara qasri, ratusha binosi (17-18-asrlar) va San-Nikolas de Bari (17-asr) cherkovi saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alikor ipak

**Alikor ipak** — eski pillakashlikda dukurma pilladan qoʻlda tortilgan ipak. U toza pilla ipagidan 5-6 baravar yoʻgʻon boʻladi. Undan jujuncha, toʻnli shoyi toʻqilgan. Pillakashlik mexanizasiyalashgach, dukurmadan ikkinchi navli ipak olinadigan boʻldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alikoʻsh

**Alikoʻsh** — neolit davriga mansub manzilgoh (miloddan avvalgi 8-6-ming yillik). Erondagi Musiyon shahri yaqinida. Amerika ekspeditsiyasi tomonidan 1961 va 1963-yillarda qazishma ishlari olib borilgan. Quyi qatlamlardan paxsa uy qoldiqlari, koʻplab chaqmoqtosh qurollar topilgan. Aholi ovchilik va terimchilik, qisman dehqonchilik (bugʻdoy va arpa donlari topilgan) bilan mashgʻul boʻlgan, echki xonakilashtirilgan. Keyinchalik, dehqonchilik va chorvachilik xoʻjalikda asosiy oʻrinni egallagan, qoʻy xonakilashtirilgan, obsidiandan yasalgan qurollar tarqala boshlagan, miloddan avvalgi 6-ming yillik boshlarida sopol buyumlar paydo boʻlgan. Alikoʻshdagi topilmalar Yaqin Sharqning pastte-kislik mintaqalarida ishlab chiqaruvchi iqtisodiyotning qanday vujudga kelganini aniqlashda katta ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Orif Alimahsumov

**Orif Alimahsumov** (21-may 1927, Toshkent −14-fevral 2005) — xonanda va sozanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Dast-lab buvasi Usta Qoʻchqordan ommaviy kuy va qoʻshiqlarni, xonanda E. Haydarovdan katta ashula, Yunus Rajabiy va F. Sodiqovdan maqom yoʻllarini oʻrgangan; Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1967).Oʻzbek estrada teatri (1956-57), Oʻzteleradio (1957-86)da yakkaxon, Oʻzteleradio huzuridagi Yunus Rajabiy nomidagi maqom ansambli (1976-79 va 1983-86), etnografik ansambl (1979-83) badiiy rahbari, ayni paytda Yangiyoʻl shahri Madaniyat uyi maqomchilar ansambli rahbari (1972-78), Toshkent davlat konservatoriyasi (1983-85), Toshkent davlat sanʼat institutida (1986-yildan) katta oʻqituvchi, dotsentyabr Alimahsumov tabiatan diapazoni keng, kuchli, lekin mayin ovozga ega. Xonandalikning turli uslu-blari, ayniqsa, ishkamiy anʼanalarini puxta oʻzlashtirgan. Hajman yirik, baland avjli ashula, katta ashula va maqom yoʻllarini ravon va erkin kuylaydi. „Shashmaqom“, „Oʻzbek xalq musiqasi“ va boshqa qator filmlarda maqom va katta ashula yoʻllarini ijro etgan. Xalqaro musiqa anjumanlari (Moskva, 1971; Samarqand, 1978, 1983 va boshqalar)ning konsertlari qatnashchisi. „Sogʻlom avlod uchun“ (1997), "El-yurt hurmati" (2000) ordenlari bilan mukofotlangan..

## Manbalar
Alimentar distrofiya

**Alimentar distrofiya** (lotincha alimentarius — ovqatga aloqador), shish kasalligi — yolchib ovqatlanmaslik oqibatida roʻy beradigan kasallik. Moddalar almashinuvining jiddiy buzilishi, ozib ketish, darmonsizlik, teri osti yogʻ qavati (kletchatkasi)ning shishishi, assit, ichki aʼzolar va toʻqimalar funksiyasining buzilishi bilan kechadi. Alimentar distrofiya ga organizmda oqsil yetishmasligi, shu bilan birga, boshqa noqulay omillar (sovuq, jismoniy va ruhiy tanglik) sabab boʻladi. Davosi: quvvatga qirgʻizadigan va yengil hazm boʻladigan ovqatlar, vi-taminlar beriladi. Bemor ovqatni oz-ozdan, sutkada 6-7 bor, boʻlib-boʻlib isteʼmol qilishi zarur. Ogʻirroq hollarda oʻrinda yotib davolanish, shuningdek glyukoza va qon quyish tavsiya etiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ibrohim Alimov

**Alimov Ibrohim Abdugʻafforovich**(1935-2016) - tarix fanlari doktori (1982), professor (1989), arxivshunos olim.

**Ibrohimjon Alimov** 1935-yil 5-aprel Andijon shahrida tavallud topgan. Moskva davlat tarixiy arxiv institutida tahsil olgan (1953-1958). Mehnat faoliyati mobaynida respublika markaziy arxiv organlarida (1958-1973), Tarix institutida boʻlim mudiri (1989-1995), Andijon davlat universitetida professor-oʻqituvchi sifatida ish yuritadi.

Olim 1966-yil “Toshkent viloyatida yer-suv islohoti (1925-1926 yy.)” mavzusida nomzodlik, 1980-yili “Xorazm va Buxoro Xalq Sovet Respublikalarida agrar isloxotlarning tarixiy tajribasi (1920-1924 yy.)” mavzusida doktorlik dissertatsiyalarini yoqlagan. Ilmiy faoliyati davomida 4 ta darslik, 10 dan ortiq oʻquv qoʻllanma, umumiy hisobda 66 ta kitob, 250 dan ortiq ilmiy-ommabop maqolalarga mualliflik qilgan. Shuningdek, ustoz-pedagog sifatida 8 nafar fan doktori, 20 nafar fan nomzodlariga ilmiy rahbarlik qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rahmatulla Alimov

**Rahmatulla Alimovich Alimov** (1902.25.11 — Toshkent — 1987.2.1) — Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1950), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1972). Moskva suv xoʻjaligi injenerlari institutini tugatgan (1930). Suv xoʻjalik qurilishi obyektlarida injener (1930-39), Oʻzbekiston SSR Yengil sanoat (1939- 40) va Oʻzbekiston SSR suv xoʻjaligi (1941-43) xalq komissari, „Farhod-qurilish“ boshligʻi, „Gidroproyekt“ institutining 327-Oʻrta Osiyo boʻlimi rahbari (1943-50). Oʻzbekiston SSR Suv xoʻjaligi vaziri (1951-56), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Suv muammolari va gidrotexnika instituti direktori (1956-63), Oʻrta Osiyo irrigatsiya institutida boʻlim mudiri (1964-80), guruh rahbari (1981-yildan). Alimov ilmiy ishlari suv resurslaridan irrigatsiya va energetika maqsadlarida foydalanish usullarini yaratish va kompleks maqsadlardagi gidroinshootlar parametralarini aniqlashga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1973).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* Nekrolog
Shavkat Alimov

**Shavkat Orifjonovich Alimov** (1945-yil 2-mart Nukus, Qoraqalpogʻiston, Oʻzbekiston SSR ) — sovet va oʻzbek fizika-matematika fanlari doktori (1973), matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000),  professor (1974). Moskva davlat universiteti (MDU)ni tugatgan(1967). MDUda (1974—84) ishlagan, Toshkent Davlat Universiteti kaf. mudiri va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida direktor oʻrinbosari (1984-85), Samarqand Davlat Universiteti (1985-1987), Toshkent Davlat Universiteti (1987—1989) rektori, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri (1990-91), Toshkent Davlat Universiteti kaf. mudiri (1991-94). Tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari (1994—95), Oʻzbekiston Respublikasining XXRdagi favqulodda va muxtor elchisi (1995—98), Toshkentdagi Jahon iqtisodiyoti va di-plomatiya universitetida prorektor (1998-yildan). Asosiy ilmiy ishlari matematik fizi-kaning xususiy hosilali differensial tenglamalari muammolariga, xususan oʻz-oʻziga qoʻshma elliptik operatorlarning spektral nazariyasiga, differensial va integral tenglamalar muammolariga bagʻishlangan. "Karrali qatorlar va Fu-re integrallari" monografiyasi Ger-maniyada ("Springer Verlag" nashriyoti) ingliz tilida nashr etilgan (1991). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985).

## Tarjimayi holi
Shavkat Orifjonovich Alimov 1945-yil 2-martda Qoraqalpogʻiston Respublikasining  Nukus shahrida xizmatchi oilasida  tugʻilgan. Dastlab oʻrta maʼlumotni Toshkent shahridagi 88-umumtaʼlim maktabida olgan va oltib medalga bitirgan. 

## Unvon va mukofotlari
*Lenin Komsomoli mukofoti (1973)
*Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti (1985)
*„Mehnat shuhrati“ ordeni (2019)

## Manbalar

## Havolalar

* Летопись Московского университета
* Алимов Шавкат Арифджанович на Общероссийском портале Math-Net.Ru
* Алимов Шавкат Арифджанович на сайте АН РУз
* 80 лет академику АН РУз Ш. А. Алимову / Вестник КРАУНЦ. Физико-математические науки.
* Академику Алимову Шавкату Арифджановичу — 80 лет! 
* Алгебра и начала математического анализа 10-11 класс. Учебник. Базовый и углублённый уровни издательство «Просвещение»
* Ш. А. Алимов. Сжатых отображений принцип. Большая советская энциклопедия. в 30-ти т.. — 3-е изд.. — М. : Совет. энцикл., 1969—1986. ил., карт.
Shokir Alimov

**Shokir Alimovich Alimov** (1912.28.9-1976.28.3, Toshkent) — ftiziatr, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1974). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1962), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1953). SamMIni tugatgan (1935). Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutining ordinatori (1935-40), Toshkent shahri 2sil kasalxonasining bosh vrachi (1940- 41), sil kasallari sanatoriysining bosh vrachi (1941 — 43), Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutining assistenti, soʻngra katta ilmiy xodim (1943-46), 1951-yildan shu institut direktori, ayni vaqtda (1953-yildan) Toshkent Vrachlar malakasini oshirish instituti sil kasalliklari kafedrasining mudiri. Alimov silning epidemiologiyasi, oddini olish va davosi ustida ishlab, bemorlarni mehnat bilan davolashni ilgari surdi. Uning tashabbusi bilan Oʻzbekistonda mehnat bilan davolash sanatoriysi, koʻplab sil dispanserlari ochildi. Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutiga, Toshkent koʻchalaridan biri Alimov nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sulton Alimuhamedov

**Sulton Nurmatovich Alimuhamedov** (1-yanvar 1929-yil — 11-fevral 2019-yil) — agronomentomolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), biologiya fanlari doktori (1976), professor (1980), Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1950), shu institutda assistent, dotsent (1950-61), zoologiya va entomologiya kafedrasi mudiri (1961-65). Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot instituti direktori (1965-92), 1993-yildan shu institutda boʻlim mudiri. Oʻzbekiston entomologlar jamiyati raisi (1970-yildan). Alimuhamedovning ilmiy ishlari paxta va don mahsulotlarini akoroid kanalar va boshqa zararkunandalardan saqlash tadbirlari, biologik himoya usullariga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Erkin Alimuhamedov

**Erkin Haydarovich Alimuhamedov** (1939.18.2, Toshkent) — Oʻzbekiston Qahramoni (1995). Mehnat faoliyatini 1959-yilda V. P. Chkalov nomidagi Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlash-masining parchinlovchi slesari boʻlib ishlashdan boshlagan, 1959- 62 yillarda armiya safida xizmat qildi. 1963-yildan hozirgacha Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasida yiguvchi — slesar boʻlib ishlaydi. Birlashmada AN-8, AN-12, AN-22, 328IL-76, IL-144 va boshqa samolyotlarni seriyali ishlab chiqarishni oʻzlashtirishda faol ishtirok etgan, samolyot qanotlari agregatlarini yigʻish boʻyicha yetakchi mutaxassis.

## Manbalar
Alimentar isitma

**Alimentar isitma** — emadigan bolalarga toʻgʻri kelmaydigan ovqat berish natijasida gavda temperaturasining koʻtarilishi. Ovqatda oqsil ortiqcha boʻlib, suv kam boʻlsa, masalan, quruq yoki quyuq sut yaxshi suyultirilmay berilsa, sogʻlom bola ham isitmalashi mumkin. Emadigan bola organizmiga ortiqcha osh tuzi kirishi natijasida ham Alimentar isitma kuzatiladi. Yetarli miqdorda suv ichirilishi bilan temperatura pasayib, asliga keladi. Alimentar isitma asosan organizmning suvsizlanishiga bogʻliq. Bunda isitma chiqishiga suvning mutlaq kamligi emas, balki ovqat bilan kirgan oqsil va suv oʻrtasidagi nisbatning buzilishi sabab boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alimkent

**Alimkent** -Toshkent viloyati Oqqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1967-yildan). Tumanning sharqiy qismida joylashgan, Tuman markazidan 12 km uzoqlikda. Yaqin temir yoʻl bekati Kuchlikdan 9 km. Toshkent shahridan 42 km gʻarbda joylashgan. Aholisi 28,000 kishidan koʻp (2021). Alimkentda Paxta tozalash zavodi, maktablar, maktabgacha taʼlim maskanlari, Masjid, qishloq oilaviy poliklinikasi, Dehqon bozori va savdo doʻkonlari bor. Aholi tarkibini Oʻzbeklar, Qozoqlar, Ruslar, Tatarlar va boshqa millatlar tashkil qiladi. Alimkent 3 ta asosiy mahallaga boʻlinadi: „Yoshlik“, „Zarafshon“ va „Qoʻrgʻontepa“.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alimqul

**Alimqul** (toʻliq ismi Mulla Alimqul Husaynboy oʻgʻli) (1831/32—1865) —qipchoq urugʻidan boʻlgan qirgʻiz Qoʻqon xonligining muvaqqat xoni (regenti), mingboshisi, amiri lashkari (1863—1865). 

## Hokimiyat uchun kurash
Mallaxon hukmronligi davri (1858—1862)da Alimqul xonlikni idora etishda faol qatnashib, eshik ogʻaboshi va vazir darajasiga koʻtarildi, Mallaxonning eng ishonchli va yaqin kishilaridan biri boʻlib qoldi. Bu davrda Alimqul qipchoklarning xonlikdagi siyosiy mavqeini tiklashga va mustahkamlashga harakat qildi. Mallaxon oʻldirilgach (1862), uning oʻrniga Sarimsoqxonning 17 yoshli oʻgʻli Shohmurod xon deb eʼlon qilindi. U taxtga oʻtirgach, otasining qotillarini topib oʻldirtira boshladi. Qotillikda qoʻli bor Toshkent hokimi Qanoatning buyrugʻi bilan Shohmurodni oʻgʻirlab ketadilar. Soʻng Qanoat Xudoyorxonni xon deb eʼlon qiladi. Alimqul esa taxtga uning birodari Sulton Murodni oʻtqazmoqchi boʻlib, Xudoyorxonga qarshi kurash boshlaydi. Nihoyat, 1863-yil 9-iyulda Alimqul Mallaxonning oʻgʻli Sulton Sayyidxonni Qoʻqon xoni deb eʼlon qiladi. Xudoyorxon Buxoroga ketishga majbur boʻladi. Buning evaziga Alimqul „Amiri lashkar“ unvoniga sazovor boʻldi. Shunday boʻlsada, Alimqul amalda xonlikni oʻzi idora qila boshladi. 

## Rossiya imperiyasi bilan urush
Podsho Rossiyasi qoʻshinlari Qoʻqon xonligi tasarrufidagi Toshkent va boʻlak shaharlarga taxdid qila boshlagach, Alimqul va Sulton Sayyidxon qoʻshin bilan Toshkentga kelishdi (1864-yil 25-noyabr). Alimqul 10 ming kishilik qoʻshin bilan Aris daryosi boʻylariga chiqib, Turkiston va Chimkent oraligʻidagi rus qoʻshinlari egallagan qoʻrgʻonlarni qaytarib olishga harakat qildi. Turkiston sh. yaqinidagi Iqon qishlogʻida ruslarning qoʻshinini yengib Toshkentga qaytdi (yana qarang Iqon jangi). 1864-yil dekabr oxirida Alimqul va Sulton Sayyidxon Toshkentni tark etib, Qoʻqonga kelishdi. Chernyayev boshliq rus qoʻshinlari Toshkentga yaqinlashganligi haqida xabar topgach, ular qoʻshin bilan Qoʻqondan chiqib, 1865-yil 7-mayda ertalab Toshkentga yetib kelishdi. Alimqul va xon qarorgohi Afrosiyob tepaligida joylashdi. Shu kuni Mingoʻrik mavzesida shahar himoyachilari ishtirokida katta mashvarat oʻtkazilib, gʻazavot eʼ-lon qilindi. Qashqar hokimi Valixon toʻraning qashqarliklar ham bu gʻazavotga qoʻshilajaklari haqidagi maktubini Alimqul shahar himoyachilariga shaxsan oʻzi oʻqib eshittirdi. Soʻng, Salor kanali bilan Dar-xon arigʻi oraligʻi (hozirgi Pushkin koʻchasi)da Alimqul qoʻshinlari va shahar himoyachilari bilan rus qoʻshinlari oʻrtasida qattiq jang boʻldi. Rus qoʻshinlari yengilib, Shoʻrtepaga chekindi. 1865-yil 9-mayda Alimqul qoʻmondonligidagi qoʻqonlik askarlar va shahar himoyachilari Shoʻrtepadagi rus qoʻshinlariga qarshi hujumga oʻtdi. Nihoyatda qattiq jang boʻlib, Alimqul ogʻir yaralandi va oʻsha kuni vafot etdi. 

## Vafoti
1865-yil 10-mayda u Toshkentdagi Shayxontohur qabristoniga dafn etildi. Uning vafoti vaqtida yonida mashhur tabiblardan Asadullabek yonida boʻlib, uni dafn etishda ishtirok etadi va keyinroq bu haqida amerikalik diplomat, sayyoh Yujin Skaylerga Toshkentda aytib beradi.

= Adabiyotlar =
* Haydarbek Bobobekov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alinazar qori

**Alinazar qori**, Qori naqqosh (1881 — Qoʻqon — 1931) — miskarnaqqosh. Qoʻqonlik Hoji Fozil Otaulla oʻgʻlidan hunar oʻrgangan. Alinazar qori mis idishlarni qoʻqon uslubida milliy mumtoz naqshlar bilan bezagan, naqshlar orasiga lirik baytlarni mohirona zarb qilgan. U naqsh bergan ajoyib idishlar Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aling-gangri

**Alinggangri**, Nainsinga -Tibet togʻligining janubi-gʻarbidagi tizma, Xi-toyda. Gandisishan togʻlaridagi eng baland tizma, uz. qariyb 600 km. Bal. 7315 m gacha. Granit, slanes, kvarsitlardan tuzilgan. Tabiati baland togʻ choʻlidan iborat. 4500 m dan yuqorida ayrim joylarda doimiy qor va muzliklar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alip-manash

**"Alip-manash"** — "Alpomish" dostonining oltoy versiyasi. Koʻp mo-tivlari bilan "Alpomish"ga oʻxshaydi. Ammo umumiy syujet, ba’zi etnografik xususiyatlar, obrazlar talqinida farq 329mavjud. Dostonchi N. Ulashov varian-tida "Al.-M." deb nomlangan. Boshqa "Aqpoʻmish", "Alpoʻmish" variantlari ham bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-isloh

**"Al-isloh"** — turkistonlik jadidlar va soʻl ulamolar jurnali. 1915-18-yillarda Toshkentda toshbosmada nashr qilingan. Noshiri Abdurahmon Sodiq oʻgʻli (Sayyoh). Islom dinini isloh qilishga urinilgan. 5 soni chiqqach, faoliyati toʻxtatilgan.

## Manbalar
Alif

**Alif** — arab alifbosida va u asosida tuzilgan eski oʻzbek yozuvidagi birinchi harfning nomi. Eski oʻzbek yozuvida bu belgi hosil boʻlish oʻrniga koʻra bir-biridan farqli boʻlgan ikkita unlini ifodalaydi:

# til orqa umumturkiy „A“;
# til oldi yumshoq „A“.

Bundan tashqari, alif i — i, y,e, (3), (8) — o tovushlarini ifodalash uchun qoʻllanar edi. Hozirgi yozuvdagi bir (1) raqami alif shaklidan olingan.

## Yana qarang

* Abjad

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alifbe

**Alifbe** — dastlabki savod beradigan oʻquv qoʻllanmasi. Alifbe bosma, yozma harflar va ular ifodalaydigan nutq tovushlari, ularning yozilishini oʻzlashtirish, sodda boʻgʻin va soʻzlarni qoʻshib oʻqishga oʻrganish va oʻqilayotgan narsani toʻgʻri tushunish hamda sodda soʻz va gaplarni yozishga oʻrganishga yordam beradi. Maktabxonalarda flifbe boʻlmagan. Uning oʻrniga savod oʻrganish uchun maxsus taxta qoʻllangan. Taxtaning bir tomoniga tartib bilan arab harflari, ikkinchi tomoniga esa abjad yozilgan. Talabalar harflarni batamom yod olgandan soʻng abjadxonlikka va haftiyakxonlikka oʻtar edilar. Bu usul asosan 1900-yilgacha davom etgan. Turkiston sarus-tuzem maktablarining hamda yangi usuldagi maktablarning paydo boʻlishi bilan alifbe darsligi yuzaga keldi. 1902-yilda rus-tuzem maktablarining oʻzbek sinflari uchun birinchi oʻzbek alifbesi — „Ustodi avval“ nashr etildi. Bu alifbening muallifi Saidrasul Saidazizov. Kitob 1917-yilgacha 17-marta nashr etilgan. Shu yillarda Munavvarqori Abdurashidxonovning „Adibi avval“ (oʻzbek maktablari uchun birinchi alifbe), Mulla Rustambek ibn Yusufbekning „Taʼlimi avval“, P. Bidanovning „Sullami avval“, A. Avloniyning „Birinchi muallim“, A. Ibodiyevning „Tahsil ul-alifbo“, M. Faxriddinovning „Rahbari avval“ kabi alifbelar nashr qilingan. Keyinchalik Shokirjon Rahimiy yaratgan „Sovgʻa“ darsligi nashr qilingan. Shuningdek, M. Qodirov va boshqalarning „Kattalarga oʻqish“ (1920), F. Ergʻoziyev va A. Yoʻldoshevning „Alifbe“ (1936) kitoblari bosilib chiqqan. 1938-yildan Oqilxon Sharafiddinov tuzgan alifbe nashr qilindi; mazkur alifbe Q. Abdullayeva hammuallifligida qayta ishlanib nashr etildi va oʻzbek maktablarida oʻquv qoʻllanmasi vazifasini bajardi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1993-yil 2-sentabrda „Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini joriy qilish toʻgʻrisida“ Qonuni qabul qilingach, bir qancha alifbelar tayyorlandi. Xususan, 1996-97 yillarda Oqilxon Sharafiddinov, Q. Abdullayeva va boshqalarning „Alifbe“ („Shodlik“), T. Gʻafforova, E. Shodmonov, R. Eshturdiyevaning „Alifbe“ („Savod“), katta yoshdagilar uchun Y. Abdullayevning „Hamrohim“, „Sovgʻa“, Y. Abdullayev, Sh. Yoʻldoshevaning „Yangi alifbo va imlo“ oʻquv qoʻllanmalari chop etildi.
## Yana qarang
* Oqilxon Sharafiddinov — birinchi oʻzbek alifbesi muallifi.
* Darslik

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alifmoy

**Alifmoy** — oʻsimlik moylari va alkid smolalaridan olinadigan modda. A. sariq rangda nolcha ranggacha boʻlgan shaffof suyuqlik boʻlib, yogʻoch va metallga yaxshi surkaladi, havoda asta-sekin qotib yupqa elastik parda hosil qiladi. Oʻsimlik moylaridan olinadigan A. tabiiy (tarkibida moy miqdori 331100%), aralash (tarkibida moy miqdori 70-75%) va yarim tabiiy (tarkibida moy miqdori 50- 55%) xillarga; alkid smolalaridan olinadigan A. gliftalli, pentaftalli va ksiftalli (tarkibida moy miqdori 50%) xillarga boʻlinadi. Tabiiy A. gruntovkalar, shpaklevkalar, boʻyoqlar tay-yorlashda, yogʻoch va gʻovak ma-teriallar sirtiga shimdirishda, aralash quyuq moyli boʻyoqlarni suyultirishda, alkidli A. moyli boʻyoqlar tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abram Alixanov

**Abram Isaakovich Alixanov** (1904-1970) — fizik olim, akademik (1943). Nazariy va eksperimental fizika instituti asoschisi va direktori (1945-yildan). Ilmiy ishlari atom yadrosi va kosmik nurlar fizikasiga doir. Ukasi A. I. Alixanyan bilan uygʻotilgan yadrolardan elektron-pozitron juftligi chiqish hodisasini kashf qildi va bu juftlikning paydo boʻlish jarayoni krnuniyatlarini oʻrganib chiqdi. Alixanov radioaktiv yadrolarning beta-yemirilishini tadqiq qilish uchun beta-spektrometr, kosmik nurlar zarrasi massasi va energiyasini analiz qilish uchun mass-spektrometrlarni ixtiro qildi. U ixtiro qilgan gomogen atom reaktori atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanishda tatbiq etilmoqda. A. rahbarligida sobiq Ittifoqda birinchi marta ogir suvli yadro reaktori (1949), quvvati 7 Gevgacha boʻlgan qattiq fokus-lanuvchi tezlatkich (1961) yaratilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-istiqsot

**Al-istiqsot** () — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasidagi tushuncha. Moddiy unsurlar — suv, yer, havo va olovni bildiradi. Oʻrta asr Sharq fal-safasida, xususan, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ibn Rushd, Umar Xayyom va boshqa taʼlimotlarida barcha moddiy narsalar — materiya 6 guruhga boʻlingan:

# osmon jismlari;
# aqlli maxluqot;
# aqlsiz maxluqot;
# oʻsimliklar;
# maʼdanlar;
# toʻrt unsur, yaʼni havo, suv, yer, olov.

Toʻrt unsur materiya turlarining eng sodda va boshlangʻichi boʻlib, moddiylikning asosini tashkil etadi. Moddiy narsalarning qolgan 5 guruhi esa boshlangʻich 4 unsurning turli xil qoʻshiluvidan vujudga keladi. Jismlar oʻzgarishi, boʻlinishi, ajralishi, yoʻq boʻlib ketishi, yangidan vujudga kelishi mumkin, lekin boshlangʻich 4 unsur yoʻq boʻlmaydi. Bu taʼlimot oʻrta asr maʼnaviy hayotida muhim rol oʻynagan.

## Manbalar
Alitus

**Alitus** yoki **-{Alytus}-** () – Litva Respublikasidagi shahar, Neman daryosining har ikkala sohilida. Vilnyusdan 108 km janubi-gʻarbdagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 74,9 ming kishi (1990). Uy-roʻzgʻor sovutkichlari, metall konstruksiyalar, kimyo, mashinasozlik zavodlari, tikuvchilik fabrikasi, mexanika texnikumi bor. Ip gazlama va goʻsht kombinatlari qurilgan. Oʻlkashunoslik muzeyi bor. Alitus XIV asrdan maʼlum.

Alitus yozma manbalarda birinchi marta 1377 yilda tilga olingan. Shahar nomi aholi punkti etagidan oqib oʻtuvchi daryo – Alitupis nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. 1581 yil 15 iyunda Alytus Magdeburg qonunini (oʻzini oʻzi boshqarish huquqi) va gerbni – qizil fonda oq atirgulni oldi. Shuning uchun bugungi kunda Alitus oq atirgullar shahri deb ham ataladi. U yerda shahar hokimiyati qurilgan, bozor maydoni jihozlangan, cherkov qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alitsiklik birikmalar

**Alitsiklik birikmalar** — molekulasida bir yoki bir nechta uglerod atomlaridan tuzilgan halqasi yoki halqalar tizimi boʻlgan organik birikmalar. Alitsiklik birikmalar bir-biridan halqalarining soni, oʻzaro joylashishi, uglerod atomlarini xalqalardagi soni, ularning oʻzaro oddiy yoki qoʻsh bogʻlar orqali bogʻlanishi va funksional guruhlari bilan farq qiladi. Jumladan, monobitri politsiklik Alitsiklik birikmalar maʼlum. Uglerod atomlarining bogʻlanishiga qarab toʻyingan va toʻyinmagan Alitsiklik birikmalar boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alishar-Xyuyuk

**Alishar-xyoyuk** — Anadolu (Tur-kiya)dagi arxeologik qatlamli tepa. Yozgat sh.dan qariyb 50&nbsp;km janubi-sharqda joylashgan. Qazilma ishlari 1927-32 yillarda olib borilgan. Bu yerda ilk marotaba Kichik Osiyo platosi uchun arxeologik madaniyatlarning mil. av. 4-ming yillikdan to mil. av. 1-ming yillik oʻrtalarigacha boʻlgan tadrijiy rivojlanish bosqichlari aniqlandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti

**Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti** — Oʻzbekiston Respublikasining badiiy ijod sohasidagi eng oliy mukofoti. Oʻzbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan 1989-yil 13-sentabr da taʼsis etilgan. Oʻzbekistonning madaniy hayotida katta voqea boʻlgan, milliy qadriyatlar xazinasini boyitgan adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasidagi eng yorqin va ser-mazmun asarlar uchun beriladi. Bu mukofotga respublikada hamda chet ellarda eʼlon kilingan, alohida kitob shaklida nashr qilingan, ommaviy ravishda ijro etilgan, koʻrsatilgan va namoyish qilingan hamda keng jamoatchilik to-monidan yuqori baholangan badiiy asarlar, sanʼat namunalari taqdim etiladi. Taqdim etilgan ishlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalarning respublika miqyosidagi idoralari va xalqaro jamoat tashkilotlarining qarorlari asosida Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat mukofotlari qoʻmitasi tomonidan qabul qilinadi. Taqdim etilgan bir asar uchun mukofot olishga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi kerak. Mukofot Oʻzbekiston adabiyoti, sanʼati va meʼmorchiligi bilan bogʻliq boʻlgan eng yaxshi ishlar uchun boshqa mamlakatlarning madaniyat arbo-blariga ham berilishi mumkin. Mukofotlarni 1996-yildan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni bilan, har 3 yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida berish tartibi joriy qilingan. Mukofotning har biri 200 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofotlanganlarga tantanali vaziyatda sovrindorlik yorligʻi va faxriy nishon topshiriladi. Mukofot sovrindorining nishoni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi. Mukofot takroran berilmaydi. 1991-yilda 9 kishi, 1994-yilda 12 kishi (1 kishi xorijdan), 1996-yilda 4 kishi mukofotga sazovor boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Aliqambar

**Aliqambar** — 1) Turkiston xalqlari ijodida (oʻzbeklarda — Aliqambar yoki Qambar ota, turkman va qirgʻizlarda — Bobo Qambar, tojiklarda — Qambar yoki Boboi Qambar) chaqmoq va momaqaldiroq chaqiruvchi afsonaviy shaxs, baxshi va sozandalar „piri“, shuningdek musiqa asboblari (mas, dutor)ning afsonaviy ixtirochisi. Oʻzbek va tojik musiqa folklorida koʻpgina yomgʻir chaqirish marosim qoʻshiqlari (mas, „qambar bo-ziy“) Aliqambar nomi bilan bogʻliq. Xorazm afsonalarida Aliqambar xalifa Alinkig otboqari va otboqarlar „piri“. Beruniy yozgan qadimgi turkiy xalqlar mavsumiy bayrami — „gahanbar“ talaffuzning oʻzgarishi natijasida Aliqambarga aylangan degan baʼzi mulohazalar ham mavjud; 2) oʻzbek xalq kuyi. Vazmin lirik raqs, usul jihatidan ufar yoʻllariga yaqin. Ohanglari xorazm yirik ashula yoʻllari (Feruz, Suvoralar), dostrn va maqomlarida cholgʻu naqarotlari sifatida, shuningdek ayrim oʻzbek bastakor va kompozitorlari asarlarida ishlatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joʻraqul Aliqulov

**Joʻraqul Aliqulov** (1944.29.6, Boysun tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Dushanba pedagogika institutining tarix fakultetini tugatgan (1971). 1971-yildan Sariosiyo tumanidagi 11-maktab oʻqituvchisi, 1973-yildan oʻquv tarbiyaviy ishlar boʻyicha maktab direktori oʻrinbosari. Aliqulovning bevosita tashabbusi va rahbarligi ostida maktabda taʼlimning sifat va samarador-ligi oshirildi, noanʼanaviy daryo va mashgʻulotlar joriy qilindi.

## Manbalar
Alkalimetriya

**Alkalimetriya** (arabcha, alqaly -ishqor va yunoncha metreo — oʻlchayapman) — ishqor miqdorini aniqlashda hajmiy analizning neytrallanish reaksiyasiga asoslangan usuli. Bunda tekshirilayotgan eritmaga maʼlum konsentratsiyali kislota oz-ozdan qoʻshib boriladi. Reaksiyaning oxiri ilgaridan qoʻshib qoʻyilgan indikator rangining oʻzgarishiga qarab bilinadi. Ishqor miqdori sarflangan kislota miqdoriga qarab aniqlanadi. Eritmalar rangli boʻlsa, titrlash usulidan foydalaniladi. Alkalimateriyadan eritmadagi ishqor, soda kabi aralashmalar miqdorini, suvning qattiqligini aniqlashda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkadiyenlar

**Alkadiyenlar** — tarkibida ikki qoʻshbogʻ boʻlgan toʻyinmagan uglevodorodlar oʻta tez polimerlanish xususiyatiga ega. Eng oddiy vakili — divinil (qarang Diyen uglevodorodlar)

Qoʻsh bogʻlarning joylashishiga qarab alkadiyenlar quyidagi uch turga boʻlinadi:

# *Kumulyatsiyalangan yoki tutashgan diyenlar.* Bu tor diyenlarda ikkala qoʻsh bogʻ ham bitta uglerod aioraiga birikkan boʻladi. Ularning birinchi vakili CH2=C=CH2 alien deb atalgani uchun, koʻpincha, kumulyatsi­yalangan diyenlar alien uglevodorodlar deb ham ataladi.
# *Konyugirlangan diyenlar yoki oralatma qoʻsh bogʻli diyenlar.* Bu tupr diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ orasida bitta oddiy bogʻ joylashgan boʻladi. Masalan, CH2=CH~CH=CH2 divinil.
# *Ajratilgan qo 'sh bogʻli diyenlar.* Bu tur diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ ikki va undan ortiq oddiy bogʻ bilan ajratilgan boʻladi:
I I

>C = C-(CH2)n-C = C 2C=C=CH2 alien 1,2-propadiyen

H2C==CH—CH=CH, eritren divinil 1,3-butadiyen H2C=CH-CH2-CH2-CH=CH2 diallin 1,5-geksadiyen

Diyen uglevodorodlarning fizikaviy va kimyoviy xossalari. Diyen uglevodorodlarning fizikaviy xossalari 13-jadvalda keltirilgan.

Kumulyatsiyalangan va ajratilgan diyenJar kimyoviy xossalari jihatidan dlkcnlaiga yaqin. Ular biriktirish reaksiyalariga alkenlarkabi oson kirishadilar. Masalan:

Br

• H2 =C = CH2 + Br2 CH2 — S = CH2 +Br2 -"CH2 — C-CH2

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oliqopu saroyi

**Oliqopu saroyi** (عالی‌قاپو 'oliy darvoza') — Isfahon (Eron)dagi meʼmoriy yodgorlik (15- 17-asrlar). Bosh tarzi baland, keng ravoqli saroy ansambli. Saroy asosan 15-asrda qurilgan, Abbos I davrida esa kengay-344tirilib yanada balandlashtirilgan. Ansamblda saroy ahli va sarkardalar uchun qator xonalar (qabulxona, devonxona, qozixona va boshqalar), atrofi bogʻ boʻlib, uz. 6&nbsp;km cha devor bilan oʻralgan. Baland darvoza (qrpu) orqali gumbazli miyonsaroyga kiriladi. Miyonsaroy bagʻali tilla halli boʻrtma naqshlar va gullayotgan daraxt tasviri bilan bezatilgan. Miyonsaroydan qabulxonaga oʻtiladi. Kdbulxona devorlaridagi tokchalarga mahalliy meʼmorlik an’analari asosida kosamonlar ishlanib, naqshlar bilan bezatilgan. Us t-ki qismidagi katta bolxona ustunlari nafis bezatilgan. Baʼzi xonalarning ichki devorlarida gulli naqshlar, bol-xonalarida devoriy rasmlar bor. Ularda muhabbat izhor etib turgan yigit va qiz, bogʻ ichida dam olayotgan ayol, Isfahon sa-roylaridagi aysh-ishrat, xursandchilik aks ettirilgan. Olimlarning fikricha, bu rasmlarni yaratgan ustalar orasida musavvir Rizo Abbosiy ham boʻlgan. Aholi Oliqopu saroyi ni muqaddas deb bilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkenlar

**Alkenlar** – tarkibida qoʻshbogʻ boʻlgan toʻyinmagan uglevodorodlar. Alkenning juda koʻp molekulalari oʻzaro birikib (polimerlanish reaksiyalariga kirishib), yuqori molekulali birikmalar hosil qiladi. Koʻpgina muhim polimerlar (polietilen, polipropilen, polistirol, poliizopren) shu yoʻl bilan olinadi (qarang toʻyinmagan uglevodorodlar).

**Olefinlar** (frans. deﬁ ant – moy hosil qiluvchi, lot. oleum – moy va facio – qilyapman), alkenlar – toʻyinmagan uglevodorodlarning gomologik qatori, umumiy formulasi SpN2p. Zanjiri ochiq boʻlib, bitta qoʻsh boglidir. Atsiklik birikmalarga kiradi. Olefinlarning eng oddiy vakili etilen SN2=SN2 boʻlganligidan ular etilen uglevodorodlari deb ham ataladi. Etilen va uning yaqin gomologlari (propilen SN2=SN—SN3, butenlar S4N8, amilenlar S5N|0 va boshqalar) koʻpincha alki-lenlar deb yuritiladi. Olefinlar Jeneva nomenklaturasiga muvofiq tegishli toʻyingan uglevodorodlarning nomiga qarab ataladi, faqat „an“ qoʻshimcha oʻrniga „en“ qoʻllanadi va zanjirdagi qoʻshbogʻ oʻrni raqamlar bilan koʻrsatiladi. Butendan boshlab olefinlar qatorida struktura izomeriyasi mavjud; bundan tashqari, molekulasida qoʻshbogʻ borligidan olefinlar geometrik izomerlar holida ham boʻlishi mumkin (qarang Izomeriya). Olefinlar fizik xossasiga koʻra, toʻyingan uglevodorodlardan kam farq qiladi. Ularning qaynash temperaturasi alkanlarga qaraganda ancha past, zichligi esa birmuncha yuqori. Quyi olefinlar (S2N4 dan S4N8 gacha) gaz, keyingilari S8N36 gacha suyuqlik, undan yuqorisi qattiq moddalardir. Barcha olefinlar rangsiz, suvda deyarli erimaydi, spirtda oz eriydi, uglevodorod va efirlarda yaxshi eriydi. Olefinlarning qoʻshbogʻiga vodorod, galogenlar, vodorod galogenidlar, suv osonlikcha birikadi (bunda moysimon suyuqlik hosil boʻladi; olefinlarning nomi ham shundan olingan). Olefinlar oson izomerlanib, polimerlanib va sopolimerlanib qimmatbaho mahsulotlar hosil qiladi (qarang Poliolefinlar, Polietilen, Polipropilen, Poliizobutilen). Yuqori alkillanish qobiliyati olefinlarning muhim xossasi hisoblanadi (qarang Izooktan). Olefinlar sanoatda, asosan, neftni qayta ishlash mahsulotlari va tabiiy gazlardan olinadi. Olefinlarning kimyoviy reaksiyalarga kirishish xususiyati yuqoriligi, arzonligi tufayli ulardan neft-kimyoviy sintezda plastmassalar, sintetik kauchuklar, kimyoviy tolalar va boshqa muhim sanoat mahsulotlari olishda foydalaniladi.

## Manbalar
Alkid smolalar

**Alkid smolalar**, poliefir smolalar – koʻp atomli spirtlarning koʻp asosli kislotalar bilan polikondensatlanishidan hosil boʻladigan polimerlar. Alkid smolalar jumlasiga gliftal smolalar (ftal angidrid bilan glitserin asosida olinadi) va pentaftal smolalar (ftal angidrid bilan pentaeritrit asosida olinadi) kiradi. Alkid smolalar metallarni sirlashda va elektr tokini oʻtkazmaydigan materiallar ishlab chiqarishda lok oʻrnida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkillovchi moddalar

**Alkillovchi moddalar** – yogʻ qatori uglevodorodlarining bir valentli radikallarini organik birikmalar molekulalariga kiritish xususiyatiga ega boʻlgan moddalar. Alkillovchi moddalar dori vositalari olishda qoʻllanadi. Ular sitostatik taʼsir etuvchi moddalar boʻlib, oʻsmalarni davolashda immunodepressantlar (novembixin, siklofosfin va boshqalar) sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkillar

**Alkillar** — toʻyingan alifatik uglevodorodlarning bir valentli radikallari. Koʻpincha **R** harfi bilan belgilanadi, baʼzan **Alk** deb koʻrsatiladi. Alkillar radikallari birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi boʻladi. Birlamchisiga metil CH3-, ikkilamchisiga izopropil (CH3)2CH-, uchlamchisiga uchlamchi butil (CH3)3C- misol boʻla oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkillash

**Alkillash** — organik moddalarga bir valentli alkil guruhlarini kiritish. Alkillash reaksiyasiga komponentlarning konsentratsiyasi va oʻzaro nisbati, katalizatorlar hamda temperatura va boshqa omillar taʼsir qiladi. Texnikada Alkillash yoʻli bilan yuqori oktanli yonilgʻi (izooktan va boshqalar), benzol gomologlari (kumol, etilbenzol va boshqalar) va koʻpgina boshqa birikmalar olinadi. Shuningdek Allkillashdan boʻyoq, dorivor moddalar, oddiy va murakkab efirlar, maxsus uglevodorodlar va boshqa moddalarni sintez qilishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkogol psixozlari

**Alkogol psixozlari**, metalkogol psixozlar – alkogolizma" roʻy beradigan ekzogen-organik ruhiy kasalliklar majmui. Alkogol psixozlari surunkali alkogolizmning oʻrta va soʻnggi bosqichlarida etil spirtining organizmda parchalanishi vaqtida hosil boʻladigan zaharli moddalar taʼsirida moddalar almashinuvining buzilishidan vujudga kelgan metabolitlarning markaziy nerv sistemasiga zaharli taʼsir etishi natijasida kelib chiqadi. Alkogol deliriysi, „oq alahlash“ (ong xiralashuvi, koʻrish, eshitish va boshqa gallyutsinatsiyalar, betoqatlik, turli somatik va nevrologik xastaliklar), alkogol gallyutsinozi (boshqalar taxdid solayotganday tuyuladigan eshitish gallyutsinatsiyasi va hokazo). Oʻtkir va surunkali, shuningdek rashk vasvasasi koʻproq uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkogolli ichimliklar

**Alkogolli ichimliklar** — tarkibida vino spirti boʻlgan ichimliklar — aroq, uzum vinolari, mevadan qilingan vinolar, boʻza, musallas, pivo va boshqa (yana qarang Spirtli ichimliklar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkogolyat va fenolyatlar

**Alkogolyat va fenolyatlar** – spirtlar va fenollarning gidroksil guruhidagi vodorod atomining metallga almashinishidan hosil boʻlgan qattik moddalar. Spirtda yaxshi eriydi. Alkogolyatlar ishqoriy va ishqoriyyer metallarni spirtda eritish yoʻli bilan olinadi, fenolyatlar esa fenollar bilan ishqorlar suvli eritmalarining oʻzaro taʼsirlashuvi natijasida hosil boʻladi. Suv taʼsirida alkogolyat va fenolyatlar spirt va ishqorga parchalanadi. Alkogol va fenoyatlar organik kimyoda turli xil sintetik birikmalar olishda va katalizator sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkor

**Alkor**, togʻzira (Athamanta macrophylla) – ziradoshlar oilasiga mansub oʻq ildizli koʻp yillik rezavor oʻsimlik. Boʻyi 1-2 m. Yoshiga qarab har yili bittadan 15 tagacha poya chiqaradi. Barglari murakkab, qalin. Toʻpgullari soyabon, mu-rakkab, poyasining uchida joylashgan. Har bir soyabonchada 20 tacha gul boʻladi. Ildizi yoʻgʻon. Urugʻlari mayda, tuxumsimon, uzunligi 4-6&nbsp;mm. Alkor iyun – iyulda gullaydi, avgust- sentabrda urugʻi pishadi. Oʻrta Osiyo florasi uchun endemik hisoblanadi. Oʻzbekistonda 1500-2800 m balandlikdagi togʻ yonbagrlarida oʻsadi. Toshkent, Namangan, Fargʻona va Surxondaryo viloyatlarida tarqalgan. Alkor, ayniqsa, uning urugʻi, guli va barglari xushboʻy efir moylariga nihoyatda boy (1,67%). Shuning uchun Alkorni mahalliy aholi rezavor 349 oʻsimlik sifatida taomga ishlatadi. Alkor qoʻshilgan sut mahsulotlari uzoq vaqt (15-20 kun) gacha achimaydi. Uning soyada yoki oftobda quritilgan bargi va urugʻlari bodring, pomidor, karam, olma, qovun, tarvuz va boshqalarni tuzlash uchun ishlatiladi. Alkorning oʻziga xos xushboʻy hidi uzoq saqlanib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alla (maʼnolari)

**Alla**:

* Alla - #YOʻNALTIRISH Alloh

* Alla (qoʻshiq) — 1) bolani uxlatish jarayo-nida yakkaxonlik uslubida aytiladigan qo‘shiq.
Alla (qoʻshiq)

**Alla** — 1) xotin-qizlarning oʻz bolalari, singil yoki ukalarini uxlatish jarayonida beshik yoki belanchak tebratib aytadigan qo‘shigʻi. O‘zbek, uyg‘ur va tojik xalqlari orasida alla nomi bilan yuritiladi. Odatda oddiy kuylar bilan, baʼzida rechitativ tarzda, beshik yoki belanchakni tebratish surʼatiga mos ravishda ijro etiladi. Matni, asosan, to‘rtlik; ijro uslubi erkin, badihago‘y. Alla onaning bolaga bo‘lgan mehr-muhabbati, umid va orzulari, yaxshi niyat va tilaklarini anglatish bilan birga ruhiy kechinmalarini ham ifo-dalaydi. Shu bois baʼzi alla namunalari yig‘i ohanglariga yaqin bo‘ladi;

2) beshik to‘yi jarayonida beshikni olib kirayotgan ayollar tomonidan aytiladigan qo‘shiq. Ijro xususiyatlari bayramona marosim kayfiyatiga mos; tantanavor doira usuli jo‘rligida kuylanishi mumkin;

3) O‘zbekistonning baʼzi hududlarida alla nomi bilan aytiladigan marosim qo‘shiqlari. Masalan, Buxoro viloyati Olot va Qorako‘l tumanlari hamda Xorazmda dafn marosimi jarayonida navbat bilan ayollar (yoki maxsus chaqirilgan allachi-go‘yanda, xalfa) tomonidan badiha uslubida aytiladigan qo‘shiq. Ayrim taxminlarga ko‘ra, alla nomi „Alloh“ so‘zidan kelib chiqib, Yaratgandan chaqaloqni o‘z panohida asrashni iltijo qilishga nisbat bilan bog‘liq. Anʼanaviy alla xususiyatlaridan o‘zbek bastakorlari (Toʻxtasin Jalilov, Yunus Rajabiy, Faxriddin Sodiqov) va kompozitorlari (Abdurahim Muhamedov, Ikrom Akbarov, Sulaymon Yudakov) ijodiy foydalanishgan.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Alaviya M., O‘zbek xalq marosim qo‘shiqlari, T., 1974;
* Romanovskaya Ye., Stati i dokladi. Zapisi muzikalnogo folklora, T., 1959;
* Tursunov N., Buxoro udumlari, T., 1994.R. Choriyev

## Havolalar
Allantois

**Allantois**, embrion qovugʻi (Allantois) — sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar — amniotalarning embrion pardalaridan biri. Orqa ichakdan hosil buladi, amnion bilan seroz parda orasida joylashadi. Embrionda nafas olish, chiqarish va oziqlantirish vazifa-sini bajaradi. Sudralib yuruvchilar va qushlarda Allergo yaxshi rivojlangan. Sut emizuvchilarda embrion bachadonda taraqqiy etganligidan Allergo bir qancha oʻzgarishlarga uchraydi va yuldosh (platsenta) shakllanishida qatnashadi. Allergo devoridagi bir talay qon tomirlari embrion bilan tashqi muhit yoki embrion bilan ona organizmi urtasida gaz almashinuvini taʼminlaydi. Embrion rivojlanishining soʻnggi davrlarida Allergoning embrionda qolgan qismi qovuqqa aylanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alla-prima

**Alla-prima** (ital. alia prima) – rangtasvir ishlash usullaridan. Bunda rassom moʻyqalam bilan ishlanayotgan yuzaga rang surtmalarini qurib ulgurmasidan ishlab, imkoniyat boricha bir rang surtmasida tez bajarishi lozim. Rassomdan bir harakat bilan kerak rang tuyimini olish va kerak joyga kerakli hajm va shaklda bera olish talab etiladi. Alla-primausulining oʻziga xos xususiyati – u asar ranglarini toza, tiniq boʻlishini, boʻyoq qatlamining chidamliligini taʼminlaydi. Bu usulda koʻp vaqt talab qiladigan, katta mavzu, salmoqli, mujassamoti murakkab asar yaratilmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maurice Allais

**ALLE (Allais) Moris** (1911.31.05-2010.9.10) — fransuz iqtisodchisi, iqtisodiy nazariyadagi neoliberal yoʻnalish vakili, professor (1944). 1954-yildan Ilmiy tadqiqotlar milliy markazida ilmiy xodim. Iqtisodiyotda davlat tomonidan dastur-lashtirishni xususiy korxonalarning raqobati bilan birga qoʻshib olib borishga asoslangan „raqobatli rejalashtirish“ gʻoyasi asoschisi. A. davlatning iqtisodiyotga haddan ortiq aralashuviga qarshi chiqadi. Bu hol, uning fikricha, ijtimoiy vositalarni behuda sarf-lash, erkinliklarni cheklash va boshqa salbiy oqibatlarga olib keladi. Ikkinchi tomondan, u cheklanmagan raqobat erkinligi tamoyilini amalta oshirishga ham qarshi chiqadi, chunki bu tamoyil monopoliyalarning paydo boʻlishi, soʻngra ularning hukmronligiga olib keladi. „Raqobatli rejalashtirish“ gʻoyasi esa muvozanat vazifasini bajarishi mumkin. Ilmiy ishlari bozorlar nazariyasi, moddiy resurslardan samarali foydalanish va boshqa masalalarga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1988).

## Manbalar
Allegretto

**Allegretto** ( — tezroq) — 1) oʻrtacha tezlikdagi musiqa sur’ati koʻrsatkichi. Allegro va Andante oʻrtasidagi tezlik belgisi boʻlib, qisqartirib *all-to* shaklida ham yoziladi;

2) shu sur’atda ijro etiladigan musiqa asari yoki uning qismi. Oʻzbekiston kompozitorlari asarlarida, koʻproq, sur’at sifatida ishlatiladi: Ikrom Akbarovning 1-kvarteti (1-qismi) va 3-kvarteti (2-qismi), Sulaymon Yudakovning „Maysaraning ishi“ operasidagi Hidoyatxon qoʻshigʻi va boshqa.
## Manbalar


## Havolalar
Allellar koʻpligi

**Allellar koʻpligi** (nem Allele multiple) — bir xromosoma lokusidagi bitta gendan mutatsiya natijasida vujudga kelgan allellar guruhi. Allellar koʻpligi organizmning muayyan xususiyatlarini belgilab beradi. Allellar koʻpligi ni ifodalovchi belgilar quyidagilardan iborat: 1) doimo muayyan genlar bilan bogʻlangan boʻlishi, yaʼni ular bilan genlar oʻrtasidagi krossingoverning har doim bir xilda turishi takrorlanadi; 2) ikkita allel birga zigotada duch kelganida ham ular bilan bogʻliq boʻlgan irsiy effekt kuchaymasligi, yaʼni allel taʼsirining oʻrtacha boʻlishi; 3) birinchi boʻgʻin gametalarida ularning ajralib ketishi, yaʼni bir genning ikki allelini egallagan geterozigotadan allellarning boʻlinayotgan gametalarga borishi. Mutatsiya natijasida oʻzgargan genlarning maʼlum bir allellar guruhiga mansubligi quyidagi hollarda maʼlum boʻladi: a) oʻzgargan genlardan kelib chiqqan feno-tiplar oʻxshash boʻlganida; b) oʻzgargan genning bir juft allelini egallagan geterozigota fenotipi ikki alleldan biriga oʻxshaganda yoki oʻrtacha boʻlganda; v) struktura jihatidan mustahkam tuzilish bilan bogʻliq boʻlmagan allellar turli gametalar boʻyicha boʻlinib turganda. Genotipik muhit Allellar koʻpligi faoliyatiga kuchli taʼsir qiladi. Bu taʼsir baʼzi bir allellar faoliyatiga xos boʻlishi ham mumkin. Allellar koʻpligi guruhida dominantlik da-rajasi mutatsiyaning chekka resessiv tipidan boshlab ortib boradi; boshqa guruhlarda dominantlik turlicha roʻy be-radi. Shu sababdan har bir gomozigotali va geterozigotali genotip boshqa fenotipni belgilashi ham mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allelopatiya

**Allelopatiya** (yun. allelon — oʻzaro, pathos — taʼsir) — turli organizmlarning har xil moddalar ajratib chiqarish orqali oʻzaro taʼsir koʻrsatishi. Mas, ayrim mikroorganizmlar antibiotiklar ishlab chiqarib boshqa mikroorganizmlar rivojlanishini zaiflashtiradi yoki ularni butunlay nobud qiladi; ayrim yuksak oʻsimliklarning moddalar alma-shinuvi jarayonida hosil qilgan zaharli moddalari boshqa oʻsimliklarga taʼsir etib, oʻsimlik faoliyatini kuchaytiradi yoki pasaytiradi; hasharotlar esa yuksak oʻsimliklarga taʼsir qiluvchi moddalar ishlab chiqaradi va hokazo.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allellar (maʼnolari)

**Allellar**:

* Allellar (yun.
* Allellar (uglevodorod) (1—2-diyenlar) — qo‘shbog‘i ketma-ket joylashgan diyen uglevodorodlar.
Allellar (uglevodorod)

**Allellar** (1-2-diyenlar) — qoʻshbogʻi ketma-ket joylashgan diyen uglevodorodlar. Eng oddiy vakili — allen gazi (SN2=S=SN2)ning suyuqlanish temperaturasi — 136,2°, qaynash temperaturasi — 34,5°, U natriy ishtirokida qizdirilganda izomerlanib, metilatsetilen SN3-CsCH hosil boʻladi. Oddiy Allelar oson po-limerlanib, siklobutan hosilalari olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allergen

**Allergen** — allergik reaksiyalarni keltirib chiqaruvchi modda. Allergenlar quyidagi guruhlarga boʻlinadi: noin-feksion Allergenlar — maishiy, epidermal Allergenlar, oʻsimlik gullarining changlari, oziq-ovqat, dori-darmonlar, turli xil kimyoviy moddalar. Infeksion Allergenlar — bakteriyalar, zamburugʻlar, viruslar va boshqa Maishiy Allergenlar — uy changi, par yostiq patlari, dafniya, kutubxona changlari. Epi-dermal Allergenlar — yovvoyi va uy hayvonlari (it, mushuk, ot, qoʻy va boshqalar) juni, qazgʻogʻi. Dori Allergenlari: 0,9% li fiziologik eritma va glyukozadan tashqari deyarli hamma dorilar. Oʻsimlik gullarining changi 35 mkm dan kichik boʻlsa va oʻzida allergenlik xususiyatini namoyon etsa, shamolda uzoq masofaga ucha oladigan boʻlsa, al-lergik kasallik paydo qilishi mumkin. Bunday oʻsimliklarga ermon, burgon, makka, yalpiz va boshqa kiradi. Oziq-ovqat Allergenlari: har xil oziq-ovqat mahsulotlari (sut, tuxum, asal, baliq, yongʻoq, mosh, noʻxat, sitrus mevalar, shokolad va boshqalar). Kimyoviy Allergenlar — turli xil poroshoklar, pastalar, ursol (soch boʻyogʻi tarkibidagi modda, benzin, benzol va boshqalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil