Qunduz jangi (2015)

**Qunduz jangi** 2015-yilning aprelidan oktabrigacha Afgʻoniston shimolida joylashgan Qunduz shahrini nazorat qilish uchun boʻlib oʻtgan, Tolibon jangarilari shaharni egallab olish va afgʻon xavfsizlik kuchlarini siqib chiqarishga uringan. 2015-yil 28-sentabrda Tolibon kuchlari to‘satdan shaharni bosib oldi, hukumat kuchlari shahar tashqarisiga chekindi. Qo‘lga olish 2001-yildan beri birinchi marta Tolibon Afg‘onistondagi yirik shaharni egallab olgani bo‘ldi. Afg‘oniston hukumati qarshi hujumda Qunduzni 2015-yil 1-oktabrga qadar qayta qo‘lga kiritganini daʼvo qildi, ammo shahardagi mahalliy manbalar hukumat rasmiylari daʼvosiga qarshi chiqdi.

„Chegara bilmas shifokorlar“ tashkilotining 12 kasalxona xodimi va oʻn nafar bemor, jumladan, uch bola 3-oktabr kuni agentlik tomonidan boshqariladigan Qunduz travma markaziga uzoq davom etgan AQSh havo hujumlari natijasida halok boʻldi. O‘ttiz yetti kishi, jumladan, o‘n to‘qqiz nafar xodim yaralangan.

## Vaqt jadvali

### Dastlabki hujum
Tolibon 24-aprel kuni mamlakat shimolidagi Qunduzga hujumlarini boshlab, shahar atrofidagi toʻrtta chekka tumanni nishonga oldi. 28-kunga kelib ular asosan Gortepa chekkasini nazorat qildilar, Imom Sohib tumanida Tolibon jangarilari Afgʻoniston milliy armiyasi bazasini qurshab oldilar va hududdagi afgʻon mahalliy politsiya kuchlari bir necha frontda chekinishga majbur boʻldilar. Hujumlarga javoban Afg‘oniston hukumati mintaqaga bir necha ming armiya askarini jo‘natdi va prezident Muhammad Ashraf G‘ani harbiy amaldorlar bilan favqulodda yig‘ilish o‘tkazdi. Qoʻshma Shtatlar qiruvchi samolyotlari Tolibonga qarata oʻt ochmagan boʻlsa-da, qatʼiy qoʻllab-quvvatlash missiyasi vakolati ostida hududda joylashtirilgan.

### Barqaror kurash
Dastlabki hujumdan natijasida bir hafta davom etgan qarama-qarshilikdan so‘ng, hukumat qo‘shinlari 2015-yilning 7-may kuni Gul Tepa tumanidagi Qunduz janubida to‘plangan Tolibon jangarilariga qarshi hujum boshladi. May oyining oxiriga kelib, hududga 3000 ga yaqin afgʻon qoʻshinlari yetib kelgan va urushga tayyorlangan. Tolibonning soni 2000 nafar jangari, jumladan, Iroq va Shom Islomiy Davlati (IShID) va Oʻzbekiston Islomiy Harakati jangarilari iborat boʻlgan. Hukumat qoʻshinlarining kuchayishi Tolibon jangarilarini taxminan 15 km chekinishga majbur qildi.

Iyun oyida Tolibon qarshi hujum uchun Qunduzdan bir necha mil uzoqlikda joylashgan Chor Dara tumaniga isyonchi jangchilarni olib keldi. 21-iyun kuni Tolibon vakili tumanni toʻliq nazoratga olgani va mahalliy politsiya xodimlarini qoʻlga olganini aytdi. Qunduz tumani politsiyasi vakili bu daʼvoni rad etib, tumanda haqiqatan ham janglar boʻlgan boʻlsa-da, Tolibon uning yarmiga yaqinini nazorat qilgan va hech qanday politsiyachini qoʻlga ololmaganini aytdi. Iyul oyi davomida Tolibon gʻalaba qozonishda davom etib, Qunduz tashqarisidagi va janubi-sharqdagi Xonobod tumanidagi shaharlarni egallab oldi. Hukumat bilan ittifoqdosh boʻlgan mahalliy militsiya qoʻmondoni soʻzlariga koʻra, afgʻon hukumati qoʻshimcha kuch va taʼminot joʻnata olmagani uchun 2000 ga yaqin mahalliy militsiya aʼzolari va hukumat qoʻshinlari chekinishga majbur boʻlgan. Shuningdek, ularga yordam berish uchun ISAF havo kuchi ham ishlatilmagan.

### Qoʻlga olish
2015-yilning 28-sentabr kuni ertalab Tolibon kuchlarining uch yo‘nalishdan tezkor yurishi Qunduz shahridagi hukumat qo‘shinlarini ko‘chirdi, ular bir necha soatdan so‘ng shahar chekkasidagi aeroportga chekinishdi va Tolibon shaharni to‘liq nazorat qildi. Hukumat xavfsizlik mulozimi bergan xabarga koʻra, Tolibon sonidan hukumat askarlari ancha koʻp boʻlgan, 7000 ga yaqin hukumat askarlari va ittifoqchi militsiya aʼzolariga qarshi atigi 500 nafar jangari kurashgan. Biroq qunduzlik mahalliy siyosatchilar hukumat o‘z jangchilariga rahbarlik va yordam ko‘rsata olmaganini aytishdi.

29-sentabr kuni afg‘on kuchlari aeroportdan shahar tomon qarshi hujumga o‘tishdi, bu yurish Amerika havo hujumlari va AQSh armiyasi maxsus kuchlari xodimlari tomonidan qo‘llab-quvvatlandi. Biroq kun oxiriga kelib hukumat kuchlari oldinga siljiy olmadi, chunki Tolibon ularni majburan qaytarib, aeroportni qurshab oldi. Hukumat, shuningdek, havo va quruqlik orqali qoʻshimcha qoʻshinlarni joʻnatdi, ammo yoʻl boʻylab harakatlanadigan qoʻshimcha kuchlar Tolibon pistirmalari tufayli kechiktirildi.

Shu yilning 30-sentabrga kelib, jangga toliblarga qarshi jangarilar boshchiligidagi askarlar ham qoʻshilayotgani daʼvo qilingan edi.

#### Hukumatning qarshi hujumi
Afgʻoniston va Amerika quruqlik kuchlari 30-sentabr kuni kechki payt aeroportdan to Qunduzgacha quruqlikdagi hujumni boshlagan va 1-oktabr kuni tong saharda bir qancha politsiya ob’ektlari va shahar qamoqxonasini Tolibondan tortib olgan edi. Kechqurun afgʻon qoʻshinlari shaharga yetib kelishdi. Afgʻon kuchlari ham Imom Sohibni qaytarib olganini daʼvo qilishdi, biroq keyinroq Imom Sohib tumani Tolibon nazorati ostidaligi ma‘lum bo‘ldi. Afg‘oniston mudofaa vazirligiga ma‘lumotiga ko‘ra, bir kunlik hujumda 150 ga yaqin Tolibon jangarisi o‘ldirilgani ma'lum qilindi.

4-oktabr kuni Tolibon jangarilari Qunduzning katta qismini qaytarib olganliklarini daʼvo qilishdi. Ertasi kuni afgʻon qoʻshinlari qarshi hujumga oʻtdi, bu esa Tolibonni shaharning katta qismidan siqib chiqardi, jang boshlanganidan beri birinchi marta gubernator qarorgohi ustidan Afg'oniston davlat bayrogʻi koʻtarildi. Politsiya vakilining soʻzlariga koʻra, Tolibon hali ham tahdid qilgan bir paytda, ularning asosiy jangovar safi yana buzilgan.

6-oktabr kuni Tolibon o‘z hujumlarini yana davom ettirib, Qunduzning katta qismini, jumladan markaziy Chovk maydonini va shaharning shimoliy qismini qo‘lga kiritdi.

13-oktabr kuni Tolibon jangarilari AQSh maxsus kuchlari va havo hujumlari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan afgʻon askarlari bilan bir necha kun davom etgan shiddatli janglardan soʻng Qunduz hududidan chiqib ketishdi. Tolibonga aloqador veb-saytda eʼlon qilingan bayonotga koʻra, bu chekinish davom etayotgan janglardagi qoʻshimcha qurbonlar va oʻq-dorilar xarajatlari bilan bogʻliq.

#### MSF kasalxonasi havo hujumi
AQShning AC-130 samolyoti Chegara bilmas shifokorlar (MSF) tashkiloti shifoxonasiga zarba berdi, 3-oktabrda mahalliy vaqt bilan soat 02:08 dan 3:15 gacha davom etgan bombali hujumlarda 42 kishi halok boʻldi. Hujum paytida travma markazi vayron boʻlgan, ichida 105 bemor va 80 tibbiyot xodimi boʻlgan. MSF kasalxonaning joylashuvi haqida AQSh va Afgʻoniston rasmiylarini oldindan ogohlantirgan edi, biroq harbiy amaldorlarga hujum ostida ekanligi haqida xabar berganidan keyin portlash 30 daqiqadan koʻproq davom etdi.

2015-yil 7-oktabrda Barak Obama havo hujumi uchun uzr soʻradi. MSF va Birlashgan Millatlar Tashkiloti hujumni mustaqil tergov qilishga chaqirdi. 

## Taʼsir
Janglarning dastlabki haftalarida oʻn minglab odamlar oʻz uylarini tashlab ketishgan. Bunga javoban Jahon oziq-ovqat dasturi may oyi boshida 500 ga yaqin oilaga yordam paketlarini yubordi. May oyining oxiriga kelib, 100 000 ga yaqin odam boshqa joyga koʻchirildi, ammo baʼzilari toliblar shahardan toʻgʻri siqib chiqarilgani sababli qaytib kela boshladi.

30-sentabrga kelib, bir qator afg‘on parlamentarilari prezident Ashraf G‘ani va bosh direktor Abdulla Abdullaning isteʼfosini talab qila boshladilar. Bunga javoban G‘anining idorasi Qunduz shahri qanday tez qulaganini tekshirishni buyurganini aytdi.

### Qurbonlar
Sogʻliqni Sog‘liqni saqlash vazirligi vakilining so‘zlariga ko‘ra, 2015-yil 30-sentabr, chorshanba kungi janglarda kamida 30 kishi, asosan tinch aholi vakillari halok bo‘lgan. Uning aytishicha, Qunduzdagi kasalxonalarda 340 ga yaqin yarador davolangan. 5-oktabrga kelib, hukumat qurbonlar soni 55 kishini tashkil qilgan&nbsp; va 600 kishi yaralangan deb xabar berdi. BMT hisobotiga ko‘ra, Tolibon hujumi ortidan kamida 848 nafar tinch aholi halok bo‘lgan yoki yaralangan.

### Ichki ishlar
Qunduzning qulashi ISAF missiyasi tugaganidan keyingi birinchi yilga to‘g‘ri keldi va bu afg‘on kuchlarining xalqaro yordamsiz Tolibon isyonchilariga qarshilik ko‘rsatish qobiliyatiga oid savollarni tug‘dirdi. Noyabr oyida prezident G‘ani shaharni himoya qilishda o‘z burchlariga beparvolik qilgani uchun bir qancha xavfsizlik xodimlarini ishdan bo‘shatgan edi. Shuningdek, Qunduzdagi jabrdiydalarga moddiy yordam vaʼda qilingan.

## Manbalar