open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vismut rudalari

**Vismut rudalari** - vismut olinadigan birikmalar. Sof tugʻma vismut, vismutin, tetradimut, kozalit, bismit, bismutit minerallaridan tashkil topadi. Qalay, volfram, mis, qoʻrgʻoshin va b. metallarning rudalari bilan koʻpincha birga uchraydi. Dunyoda olinadigan vismutning 90% tarkibida vismut boʻlgan qoʻrgʻoshin, rux, mis, qalay rudalari va konsentratlarining metallurgiyada qayta ishlanishidan olinadi. Rudalarda vismutning miqdori 0,01, baʼzan 0,1%. Vismut olinadigan konlarda 1% dan koʻproq. Bunday konlar juda kam.

V.r. endogen konlari postmagmatik va gidrotermal boʻlib, granit togʻ jinslari bilan genetik bogʻliq. V. r.ni greyzenli,’ kvars-tomirli (volframit, berill, molibdenit, vismutin, kozalit), skarnli (sheelit, mis, polimetalli), kolchedanli (vismut bilan), oltin-vismutli va b. koʻp konlari maʼlum. Ekzogen sharoitlarda tub konlarni yemirilishidan bazobismutit va bismutitli allyuvial va delyuvialallyuvial sochmalari hosil boʻladi.

Yirik V.r. konlari Boliviya, Meksika, AQSH, Peru va b. mamlakatlarda, RF (Zabaykale), Oʻzbekistonda (Ustarasoy) topilgan.

V.r. oson eriydigan qotishmalar olishda va shisha sanoatida nur sindirish koʻrsatkichi yuqori boʻlgan shishalar i. ch.da, shuningdek tibbiyot va b. sohalarda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitaminli ozuqalar

**Vitaminli ozuqalar** - oʻsimlik bilan hayvon chiqindilaridan tayyorlanadigan servitamin ozuqa, aralash yem. Vitaminlarnint yetishmasligi hayvonlar organizmida gipovitaminoz kasalliklarini keltirib chiqaradi. Yosh, boʻgʻoz va sogʻiladigan mollarda ayniksa vitaminlarga talab katta boʻladi. Ayrim vitaminlar hayvon organizmi-ning oʻzida, mas., A vitamini karotindan, D vitamini sterindan sintezlanadi. Kovsh qaytaruvchi hayvonlarning meʼda yoʻlidagi mikroflora taʼsirida S, K, V guruhidagi vitaminlar vujudga keladi. Pekin hayvonlar ratsionida vitaminga boy ozuqalarning boʻlishi muhim ahamiyatga ega. Hayvon oʻzining organizmi uchun muhim boʻlgan vitamin A ni karotinga boy yashil oʻtdan oladi. Karotin dukkakli oʻtlar (beda, qashqarbeda va b.)da koʻp. Bularning 1 kg ida 30—100 mg; 1 kg silosda 20—40 mg , 1 kg oddiy pichan unida 110—250 mg karotin bor. Baliq unida ham vitamin A koʻp. D guruhi vitaminlari yashil oʻtda yoʻq, ammo oftobda quritilgan pichanda ultrabinafsha nur taʼsirida vitamin D2 paydo boʻladi. Vitamin S ni koʻproq yosh oʻsimlik koʻkatida (1 kg koʻk bedada 900 mg), ildizmevalarda (1 kg sabzida 380 mg) boʻladi. Dukkakli oʻtlar, bugʻdoy kepagi vitamin Ye ga boy. Vitamin K oʻsimlikning yashil barglarida, sifatli pichan va silosda, ildizmevali oʻsimlik barglarida koʻp (1 kg koʻk bedada 90 mg). V guruhi vitaminlari koʻpchilik oʻsimlik va hayvonot chiqindilaridan olinadigan ozuqalarda boʻladi. Qishda ozuqa ratsionini vitaminlar bilan boyitish maqsadida donni maxsus muhitda oʻstirib, koʻkatidan foydalaniladi. Vitaminli ozuqa qoʻshimchalarning bir qancha turlari sanoat usulida ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitaminli oʻsimliklar

**Vitaminli oʻsimliklar** -bargi, mevasi, guli va b. organlarida vitaminlar yoki provitaminlar (vitaminlar paydo boʻladigan birikmalar) mavjud boʻlgan oʻsimliklar. Turli oʻsimliklarda vitaminlar miqdori bir xil emas, vitaminlar oʻsimlik bargida, generativ organlarda (mevasida, uru gʻida) yoki ayrim qismlarida (urugʻ qobigʻida, murtagida) toʻplanishi mumkin.

A provitaminlar (karotin) asosan ildizmevalardan sabzida, pomidor, qovoq, koʻk noʻxat, naʼmatak, smorodina, oblepixa, petrushka, piyoz va ayrim yemxashak ekinlari (beda, yoʻngʻichqa va b.)da koʻp uchraydi. Achitqilar, shuningdek javdar, bugʻdoy, sholi, makkajoʻxori doni, qoʻziqorin, ayrim suv utlar, koʻpgina sabzavotlarning yashil qismi Vguruhi vitaminlari (tiamin, riboflavin, nikotin kislotasi va b.)ga boy. Vitamin S (askorbin kislotasi) juda koʻp oʻsimliklarda, xususan deyarli barcha sabzavotlar va mevalarda, ayniqsa yetilmagan yongʻoq, qora smorodina, naʼmatak, gulkaram, qulupnay bargida mavjud. Vitamin K (filloxinon) beda bargida, koʻk karam, gazanda oʻt, ryabina, pomidor mevalarida koʻp. Provitamin D (sterinlar) achitqi, qoʻziqorin, moyli oʻsimliklar mevasida ancha miqdorda bor. Vitamin Ye (tokoferollar) — ayrim boshoqdi oʻsimliklarning donida, koʻpgina sabzavotlarning yashil barglarida, moyli ekinlarning mevalarida bor. Vitamin R (bioflavonoidlar) naʼmatak, sitrus oʻsimliklari mevalarida koʻp. V.oʻ. inson, shuningdek hayvonlar uchun vitaminlar manbai hisoblanadi va vitamin sanoati uchun xom ashyodir (ayrim oʻsimliklarda uchraydigan vitaminlar miqdori jadvalda berilgan).

Abdukarim Zikiryoev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitvatersrand

**Vitvatersrand** — dunyodagi eng yirik oltin-uranli havza (kon). JAR hududida (Transvaal va Oranj provinsiyalari) joylashgan. 1884 -y.da ochilgan. 1886-yildan ekspluatatsiya qilina boshlagan. 1952-yildan yoʻl-yoʻlakay uran olinmoqda. 1980-yilgacha kondan 36 ming t oltin olingan. Bu esa iqtisodiy rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda olingan oltinning qariyb 1/3 qismini tashkil etdi. Oltinning umumiy zaxirasi 15,5 dan 18,7 ming t gacha, tovar rudasidagi oʻrtacha miqdori 9,3 g/t. 10 ta gorizontdan 4000 m gacha chuqurliqdan oltin olinadi. Ruda qazib olishning yirik markazlari: Yoxannesburg , Klerksdorp, Odendalsryus, Belkom. Shaxtalarda temperatura 50° dan yuqori. U3Og ning umumiy zaxirasi 128 ming t, ruda tarkibidagi oʻrtacha miqdori 0,02—0,05%. 1970-yillar 2-yarmida har yili 3,2 dan 5,5 ming t gacha uran olingan. 1970-yilda eng koʻp oltin olingan (1000,4 t). Keyingi yillarda olingan oltinning miqdori asta-sekin kamaya bordi. Yoʻl-yoʻlakay pirit, osmiyli iridiy guruhi minerallari, platinali metallar va kumush olinadi. Rudalanish asosan quyi proterozoy davri Vitvatersrand sistemasida joylashgan. Rudali konglomeratlardagi ruda jinslari (riflar) rudasiz kvarsit qatlamlari bilan birga uchraydi. Konglomeratlar riflar hosil qilgan, ularning sanoatbop xillari banket deb ataladi. Alohida konglomerat qatlamlarining qalinligi 2—3 sm dan 3 m gacha, uz. 3–4&nbsp;km gacha. Rudali maydonda 3 yarus (yuqori, oʻrta va quyi) jinslari ishtirok etgan. Quyi yarus arxey davri gneys va kristalli slaneslardan, oʻrta yarus kechki tokembriy slanes, kvarsit, konglomerat va vulkan jinslaridan va yuqori yarus paleozoy yotqiziqlaridan tashkil topgan. V. hosil boʻlishi munozarali. Bir guruh olimlar V. qad. daryo deltalari sochmalari boʻlib keyinchalik metamorflashgan desalar, boshqalar gidrotermal ja-rayoni ishtirok etgan deb hisoblaydilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lyudvig Vitgenshteyn

**Lyudvig Vitgenshteyn (Wittgenstein)** (1889.26.4, Vena - 1951.29.4, Kembrij) — avstriyalik faylasuf va mantiqshunos, analitik falsafa namoyandasi. 1929 yildan Angliyada yashadi, Kembrij universiteti professor (1939—47). Falsafiy faoliyatining dastlabki davrida, B. Rassedlan keyin falsafani mantiqiy tahlil qilishni ishlab chiqdi. Vitgenshteyn "Mantiqiy-falsafiy risola" (1921) asarida oʻzi yaratgan sunʼiy til qurilishi tartiblarini tekshirdi. Uningcha, bu til mantiqiy jihatdan bekam-koʻst,yaʼni oddiy (tabiiy) tiddagi koʻp maʼnoli soʻzlardan, mantiqiy noanikliklardan xoli. Vitgenshteyn tildan, ongdan tashqari obʼektiv reallik, borliq mavjudligini inkor etdi. Vitgenshteynning taʼkidlashicha, tildagi kamchiliklarni aniqlash va bartaraf qilish falsafaning vazifasidir. Vitgenshteynning bu qarashlari lingvistik falsafa taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatdi.

## Manbalar
Vitebsk

**Vitebsk** () — Belarus Respublikasidagi shahar. Vitebsk vidoyatining markazi. Daugava daryosining baland sohilida joylashgan. Daugava daryosidagi pristan. Yirik temir yoʻl tuguni. Aholisi 361,8 ming kishi (1999). Vitebsk birinchi marta 1021-yilgi solnomalarda tilga olingan. Belarusning Minsk va Gomel shahrilaridan keyingi yirik sanoat markazi. Yengil sanoat yetakchi oʻrinda turadi. Toʻqimachilik sanoati korxonalari (paypoq-trikotaj fabrikasi, gilam kombinati), tikuvchilik, poyabzal, zigʻir tola fabrikalari bor. Boshqa muhim tarmoq mashinasozlikdir (stanoksozlik, elektr asboblari, radio va soat detallari, motor remonti, traktorlar uchun ehtiyot qismlar chiqaradigan zavod, metall buyumlari, asbobsozlik, televizion zavod va boshqa zavodlar mavjud). Oziq-ovqat sanoati (goʻsht, un va parranda kombinatlari, yogʻ-ekstraksiya zavodi va boshqalar) rivojlangan. Vitebskda Belarusda eng yirik yogʻochsozlik kombinatlaridan biri, uysozlik kombinati, qurilish materiallari kombinati, ohak materiallari va boshqa kombinatlar ishlab turibdi. 4 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, 2 muzey, Blagoveshchensk cherkovi (12-asr) bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viterit

**Viterit** [ingliz olimi W. Withering (1741—1799) nomidan] — karbonatlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi VaSO3. Rombik singoniyali. Rangi oq, kulrang , sariq, baʼzan rangsiz. Yaxlit buyraksimon, sharsimon, tolasimon agregatlar, kamdan kam kristallar. Qattiqligi 3—3,5, s. og . 4,3. V. changi odam organizmiga zaharli taʼsir etadi. Odatda gidrotermal konlarda kalsit, dolomit Rv, Zn, Fe sulfidlari, koʻpincha barit bilan birga uchraydi. Ekzogen sharoitda hosil boʻlgan turlari maʼlum. V.ning yirik konlari juda kam. Yagona oʻziga xos V. koni Angliyada (Nortumberlend). Chuqurlikdagi issiq suvlardan hosil boʻladi. V. bariy va uning tuzlari olinadigan ruda. RF (Chelyabinsk viloyati), Ukraina (Donbass, Podoliya va b.), Turkmanistonda topilgan. Oʻzbekistonda barit tomirlarida uchraydi (Qurama tizmasi va b.). Rezina va qogʻoz sanoatida, yuqori sifatli oq boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitim

**Vitim** (yuqori qismida — Vitimkan) — Sharqiy Sibirdagi daryo, Lenaning yirik oʻng irmogʻi. Ikat tizmasining sharqiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 1837km, havzasining maydoni 225 ming km. Yuqori va oʻrta qismida janub-sharq va sharqdan Vitim yassitogʻlarini aylanib, quyi qismida esa Stanovoy togligi va Patom togʻligi oʻrtasidan oqib oʻtadi. Togʻlar orasidan chiqqach, daryo vodiysi kengayadi; quyilish joyida kattagina delta hosil qilgan. Vitim, asosan, yomgʻir, qisman qor va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1520 m3/sek. Vitim noyabr boshlaridan mayning oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Vitimda quyilish joyidan Bodaybo sharqgacha (300km) kema qatnaydi. Vitim havzasida oltin va slyuda konlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitim yassitogʻligi

**Vitim yassitogʻligi** - Rossiya Federatsiyasi Buryatiya Respublikasi va Chita viloyatidagi yassitogʻlik, Vitim daryosining yuqori oqimida. Bal. 1200—1600 m. Eng baland joyi — 1753 m. V. ya. asosan, granit, ohaktosh, kristalli slanes va bazalt jinslaridan tashkil topgan. 15 dan ziyod qad. vulkanlar bor. Yillik yogʻin 300—400 mm. Qish sovuq va qor qoplami yupqa (8—15 sm) boʻlganidan yer abadiy muzlab yotadi. Daryo oraliqlari tilogʻochli tayga, pastliklar butazorlar, oʻtloqlar va botqoqliklar bilan qoplangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitovt

**Vitovt** (Vitautas) (1350-1430) — Litva ulugʻ knyazi (1392—1430), Keystutning ugli. Vorskla daryosi boʻyidagi jangda (1399) Amir Temur va Idiku qoʻshinlaridan magʻlubiyatga uchragan. Moskva knyazligiga 3 marta bostirib kirgan (1406—08), Smolenskiy olgan (1404). Gryunvald jangi (1410)da nemis ritsarlarini tor-mor keltirish tashkilotchilaridan biri.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitol Yazep

**Vitol Yazep** (Vitol Iosif Ivanovich) [1863.14(26). 7, Valmiyera — 1948.24.4, Lyubek) — latish kompozitori, musiqashunosi va pedagog; latish milliy kompozitorlik musiqasi asoschilaridan. 1886 yilda Peterburg konservatoriyasini tamomlab shu yerda 1918 y.gacha dars bergan (1901 yildan professor). 1919 yilda Latviya konservatoriyasiga asos solgan (1944 y.gacha shu konservatoriyaning rektori va professor boʻlgan). V.ning xor asarlari, romans va qoʻshiqlari, fortepiano pesalari, "Ligo bayrami" (1889), "Dramatik uvertyura"si (1895), "Qimmatbaho toshlar" (1924), "Kuz qoʻshigʻi" (1928) kabi simfonik asarlari mashhur. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitellogenez

**Vitellogenez** (lot. vitellus — sariqlik va ...genez) — sariqlik hosil boʻlishi, ootsitlarning tez oʻsish fazasida ularda sariqlik sintezlanishi va toʻplanishi. Bu jarayonda ootsitning ishtiroki oogenez tipiga bogʻliq. Solitar oogenezda sariklik oqsillari ootsitning granulalashgan endoplazmatik toʻrida (yaʼni endogen) sintezlanadi; Golji kompleksida esa sariqlik granulalari shakllanadi va uglevodlar oqsillarga birikadi. Alimentar oogenezda sariqlik oqsillarining asosiy qismi tuxumdondan tashqarida (yaʼni ekzogen) sintezlanadi va pinotsitoz orqali gemo-limfadan yoki qondan ootsitga oʻtadi; sariqlik granulalari esa vitellogenin oqsilidan pinotsitoz pufakchalarda shakllanadi. Bu pufakchalar birbiri va Golji kompleksi moddalari bilan qoʻshiladi. Bir qancha mollyuskalar va suvda hamda quruqliqda yashovchilarda kristallik tuzilgan sariqlik granulalari mitoxondriyalarda shakllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitraj

**Vitraj** (frans. vitrage, lot. vitrum — shisha) — rangli oyna (shisha) parchalaridan terib yoki yorugʻlik oʻtkazadigan boshqa materiallardan foydalanib, deraza, eshiklarga har xil ranglarda naqsh, tasvir ishlash sanʼati; shuningdek deraza, toʻsiqlar oʻrnidagi (toʻliq yoki qisman ishlangan) shisha namoyon. Deraza oʻrnidagi rangli V. nurlar jilvasini hosil qiladi, intererning ifoda taʼsirini orttiradi. Dastlabki sodda V. namunalari Qad. Misr (mil. av. 2 minginchi yil) va Rim (mil. 1-asr)da topilgan. Roman uslubida qurilgan ibodatxonalarda (Fransiyadagi Shartr sobori, Germaniyadagi Augsburg sobori, 12-asr boshlari), gotika soborlarida V. keng qoʻllangan, boʻyalgan shishalardan oʻtayotgan nur bino ichini jozibador koʻrsatgan. Keyinchalik rangsiz yoki rangli shishalarga silikat boʻyoqlarda rangtasvir asarlari ishlash texnikasi qoʻllangan. 20-asrga kelib V. ishlash mahorati oshdi, V. uchun shishalar maxsus usulda ishlana boshlandi. Keyingi yillarda shisha yoki plastmassa, sement va temir-beton bilan mustahkamlanadigan usuli keng tarqalib, V.ning imkoniyat doirasi kengaydi. Oʻzbekistonda V. 20-asr 60-y.laridan rivojlandi, qator mahobatli asarlar yaratildi. "Zarafshon" restorani, "Oʻzbekiston" mehmonxonasi, Temuriylar davlati tarixi muzeyi V.lari shular jumlasidan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitren

**Vitren** (lot. vitrum — shisha) — qazilma koʻmirning asosiy tarkibiy qismlaridan biri. Kimyoviy tarkibi torflarning gʻumusli moddalariga oʻxshash. Yaltiroq, oʻsimlik toʻqimalarining kislorodsiz nam sharoitda chirishidan hosil boʻladi. V.da uglerod koʻp, qoʻngʻir koʻmirdan antratsitga oʻtishda tarkibidagi N, O va uchib ketadigan moddalar kamayib boradi. V. turli qalinlikdagi qatlam yoki linza holida uchraydi. V. koʻmirning eng kam kulli tarkibiy qismi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitebsk viloyati

**Vitebsk viloyati** — Belarusning shimoliy-sharqidagi viloyat. 1938-yil 15 yanvarda tuzilgan. Vitebsk viloyatida 19 shahar va 26 shaharcha bor. Maydon 40,1 ming km. Aholisi 1434,7 ming kishi (1999), asosan belaruslar, shuningdek rus, ukrain, polyak, yahudiy va boshqalar ham yashaydi Markazi – Vitebsk shahri.

Yer yuzasi asosan tekislik, qator tepalar va ular orasida botqoklashgan pastliklar koʻp. Vitebsk viloyatining shimolida Polotsk pasttekisligi, Ulla daryosi boʻylab Chashniki, shimoliy-sharqda Suraj pastliklari, janubida va sharqda Orsha (262 m), Vitebsk (296 m) qirlari bor. Foydali qazilmalari: torf, gil, oyna qumlari, dolomit, ohaktosh, shifobaxsh balchiq va mineral buloklar. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –7,5°. Yiliga 550– 600&nbsp;mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 177–185 kun. Yirik daryolari: Daugava va Dnepr hamda ularning irmoqlari. Tuprogʻi, asosan, chimli podzol tuproq. Hududining 1/3 qismi oʻrmon. Mayd.ning 12% oʻtloq, 8% bot-qoklik.

Toʻqimachilik-trikotaj, mashinasozlik, kimyo, yoqilgʻi va oziq-ovqat sanoati ustun turadi. Stanoksozlik, asbobsozlik, elektr va radiotexnika, neftni qayta ishlash kabi koʻpgina yangi sanoat tarmoklari barpo etilgan. Mashinasozlikning muhim markazlari: Vitebsk (stanoksozlik, daryo kemasozligi) va Orsha (stanoksozlik, yengil mashinasozlik, lokomotiv va vagon tuzatish zavodlari). Kimyo sanoati ham rivojlangan. Polotskda neftni qayta ishlash zavodi bor. Bu korxona asosida kimyo majmuasi barpo etilgan. Obolda biokimyo fabrikasi qurilgan.

Vitebsk viloyati Belarusning muhim yengil sanoat rayonidir. Viloyatda Belarus zigʻirtola zavodlarining 1/3 qismi joylashgan. Gilam toʻqish korxonalari ham barpo etilgan (Vitebsk). Tikuvchilik, charm poyabzal, shisha tola korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqarish taraqqiy etgan. Uysozlik, ohak materiallari kombiatlari, silikat gʻisht, yogʻochsozlik va mebel ishlab chiqarish, qogʻoz, goʻsht, sut, konserva, un tortish, makaron, spirt-araq korxonalari mavjud. Vitebsk viloyatida sut-goʻsht chorvachiligi yetakchi oʻrinda. Zigʻir va kartoshka yetishtiriladi. Shuningdek gʻalla, yemxashak, sabzavot-poliz ekinlari ekiladi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy, parranda boqiladi. Dare va koʻllardan baliq ovlanadi. Temir yo'l va avtomobil yoʻllari asosiy transport turi. Vitebsk viloyati hududini Sankt-Peterburg – Kiyev, Moskva – Brest, Nevel – Polotsk – Molodechno temir yo'l magistrallari kesib oʻtgan. Daugava va Dnepr daryolarida kema qatnaydi. Vitebsk viloyatida 5 oliy oʻquv yurti, drama teatri, 11 muzey bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitruviy

**Vitruviy** (Vitruvius) (miloddan avvalgi 80-70-yil – miloddan avvalgi 15-yil) – rim meʼmori va muhandisi. „“ ilmiy asari bilan tanilgan. Unda shaharsozlik, muhandis-texnik va badiiy masalalar tahlil qilinib, qadimgi ellinistik yunon va rim meʼmorligida toʻplangan nazariy va amaliy tajribalar umumlashtirilgan. Vitruviy traktati 15-asrda chuqur oʻrganilib, 17–18-asrlar meʼmoriy order shakllarini yaratishda muhim rol oʻynagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georg Wittig

**Georg Wittig** (1897.16.6 — 1987.26.8) — nemis organik kimyogari. Uning tadqiqotlari murakkab va tanqis organik birikmalar sinteziga bagʻishlangan. Georg Wittig Fenillitiy taʼsirida oddiy efirlarning spirtlarga qayta guruhlanishini asoslab bergan (1942, Vittig qayta guruhlanishi). Bundan tashqari, Georg Wittig pentafenilfosforni sintez qilgan (1952). Karbonli birikmalar va alkilidenfosforanlardan olefinlar olish reaksiyasini kashf etgan (qarang Vittig reaksiyasi, 1954). Bu kimyogar tripiyensenni ham sintez qilgan (1956). YANR usuli bilan aromatik propellanning tuzilishini aniqlagan (1971). Georg Wittig Nobel mukofoti laureati hamdir (1979, Herbert C. Brown bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Vitgig reaksiyasi

**Vitgig reaksiyasi** - aldegidlar yoki ketonlarga fosfor ilidlari (alkilidenfosforanlar) taʼsir ettirib olefinlar olish. G. Vittig kashf etgan (1954). Bu reaksiya uchun, odatda, yangi tayyorlangan ilidlardan foydalaniladi. Ularni trifenilalkilfosfoniyga litiyorganik birikmalar yoki geksaalkiltriamidoalkilfosfoniyga ishqorlar taʼsir ettirish usuli bilan olinadi. V. r. nozik organik sintezda, mas., boshlangʻich birikmadagidan bir atom uglerodi koʻp boʻlgan aldegidlar, shuningdek, poliyenlar, geterotsiklik birikmalar olishda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vityaz

"VITYAZ" — 1) yelkan-vintli harbiy kema (korvet). "V".da 1871 y. N. N. Mikluxo-Maklay Yangi Gvineya oroliga yetib borgan; 2) rus ekskursiya kemasining nomi (1836 y. qurilgan). "V", yordamida rus admirali S. O. Makarov rahbarligidagi ekspeditsiya 1886—89 yillarda dunyo aylanasi boʻylab suzgan va okeanografiyaga oid katta tadqiqotlar oʻtkazgan; 3) okeanologiya, okeanografiya va gidrobiologiya sohasida ilmiy tadqiqot ishlari olib borish uchun 1948 y. kurilgan kema. Bir qancha lab. va murakkab asbob-uskunalar bilan jihozlangan bu kemada 1949 y.dan Tinch okean, Hind va Atlantika okeani hamda dengizlarni har tomonlama oʻrganish, ulardagi hayvonlar bilan oʻsimliklar olamini tekshirish yuzasidan ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan. Xususan okeanning chuqur (6000 m) joylarida yashaydigan hayvonlarning yangi-yangi turlari topilgan. "V". 1979 i. foydalanishdan chiqarilib, Kaliningrad portiga qoʻyilgan; 4) qad. Rusda dovyurak, jasur jangchi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vittixenit

**Vittixenit** (Germaniyadagi Vittixen joy nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi CUjBiSj. Rombik singoniyali. Mayda halqasimon va plastinkasimon va shakleiz agregatlar. Rangi toʻqkulrang , qoʻrgʻoshinsimon. Yaltiroqligi metallsimon. Qattiqligi 2—3. S. of. 6,3—6,7. Gidrotermal kontaktmetasomatik konlarda mis va vismut minerallari bilan birga hosil boʻladi. V. Oʻzbekistonda Qurama (Qalmoqkir, Oqtosh, Adrasmon, Mazbuloq) va b. volfram-molibden konlari (Ingichka, Yaxton, Choshtepa)da uchraydi. V. Germaniyada (Vittixen), AQShda (Byut) va b. joylarda maʼlum. Mis, vismut olinadigan ruda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vifiniya

**Vifiniya** — Kichik Osiyoning shim.-gʻarbidagi tarixiy viloyat (hozirgi Turkiya-da). Mil. av. taxminan 700 yilda bu hududga frakiy qabilalardan boʻlgan vifinlar kelib joylashgan. Mil. av. 7—6-asrlarda Lidiya, mil. av. 6—4-asrlarda axomaniylar hukmronligi ostida boʻlgan. Mil. av. 297—74 yillarda mustaqil Nikomediya podsholigi (asoschisi Nikomed I nomidan). Mil. av. 74 yildan Rim, Vizantiya tarkibida. Mil. 14-asrda turklar tomonidan zabt etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baytullahm

**Vifleem** (cherkov-slavyancha; qad. yahudiycha Betlexem, hozirgi Bayt-Laxm) — Falastindagi shahar, Quddusning janubida. Bibliyaga binoan podshox. Dovudning vatani va Iso paygʻambar tavallud topgan joy.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vihara

**Vihara** (sanskritcha Vihara — almashish, joyini oʻzgartirish) — budda monastiri; shuningdek Hindistondagi qoyatoshlarga oʻyib ishlangan sunʼiy gʻorlarning maxsus turi boʻlib, ular budda rohiblari turishi uchun hujra vazifasini oʻtagan. Hindistondagi Bihar viloyatining nomi ham u yerda V.ning koʻpligi tufayli qoʻyilgan. V.lar buddizm vujudga kelgan davrdan maʼlum. Buxoro sh. nomi V.dan olingan degan taxminlar mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vixuxollar

**Vixuxollar** (Desmana) — hasharotxoʻr sut emizuvchilar turkumining bir urugʻi. V. oilasiga kiradi. Vixuxol (Desmana moschata) Volga, Don va Ural daryolarida tarqalgan. Tuzilishi suvda yashashga moslashgan. Boʻyi 20— 22, dumi 18—20 sm cha, hasharotxoʻr sut emizuvchilarning eng kattasi. Tumshugʻi uchida uzun hartumchasi, orqa oyoq panjalari orasida suzgich pardasi bor. Dumi tangachalar bilan qoplangan, dumi ostida yogʻsimon hidli modda — mushk (muskus) ajratadigan bezlar bor. Bu modda bilan V. jununi moylaydi. Moʻynasi ipakdek mayin va silliq, usti toʻq jigarrang , osti kumushdek oq. V. uyasini qirgʻoqlarga quradi. Bahorda urchiydi. Homiladorlik davri 50 kun, 1—5 ta bola tugʻadi. Bolasi bir yoshda voyaga yetadi. V. suv hasharotlari, zuluk, mollyuska va mayda baliqlar bilan ovqatlanadi. Yiliga ikki marta (yoz va qishda) tullaydi. Vixuxolning ikkinchi turi Galemus urugʻiga mansub boʻlib, bitta tur Pirenei V. — D. pyrenaicus Pirenei yarim orolidagi togʻ daryolarida yashaydi, soni juda kamayib ketgan. Ikkala turi ham Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitse...

**Vitse...** (lot. vice — oʻrniga) — qoʻshma soʻzning tarkibiy qismi boʻlib, yordamchi, oʻrinbosarlik lavozimi maʼnosi ifodasini anglatadi (mas., vitse-prezident, vitse-admiral).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitse-prezident

**Vitse-prezident** - 1) ayrim davlatlarda (AQSH, Lotin Amerikasi mamlakatlari va b.) davlat boshligʻining oʻrinbosari, qoida boʻyicha, prezident bilan bir vaqtda saylanadi. V.-p. odatda maxsus vakolatga ega boʻlmaydi: u prezidentning topshiriqlarini bajaradi, prezident lavozimdan chetlashtirilsa, vafot etsa, isteʼfoga chiqsa va hokazo hollarda prezidentning vakolatlari va vazifalari V.-p.ga oʻtadi; 2) turli milliy va xalqaro tashkilotlarda prezident oʻrinbosari; 3) baʼzi ilmiy muassasalar (akademiya, ilmiy jamiyat va hokazo)da saylab qoʻyiladigan lavozim (mas., Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining vitse-prezidenti). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vishakxapatnam

**Vishakxapatnam** — Hindistondagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻi sohilida, Andhra-Pradesh shtatida. Aholisi 750 mingdan ziyod kishi (1990y.lar oʻrtalari). Mamlakatning muhim portlaridan biri (yuk tushirish va ortish yiliga 10 mln. t). Chetga neft mahsulotlari, temir va marganes rudalari chiqaradi; chetdan kimyo oʻgʻitlari uchun xom ashyo keltiriladi. Sudoverf, neftni qayta ishlash, stanoksozlik, fosfor oʻgʻitlari, qoʻrgʻoshin i. ch. korxonalari bor. Yirik metallurgiya kombinati qurilgan. Baliq ovlanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vishaplar

**Vishaplar** — bal. 5 m gacha boʻlgan toshdan yasalgan baliq haykallari; qadimda (mil. av. 2- yoxud 1-ming yillikda) suv va hosiddorlik maʼbudini aks ettirgan. Kavkaz va Moʻgʻulistonda uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vishi

"VISHI" — Fransiyada 1940 y. iyul — 1944 y. avgustda mamlakatni nemis qoʻshinlari okkupatsiya qilib turishgan davrda mavjud boʻlgan qoʻgʻirchoq tuzumning nomi. A. F. Leten hukumati oʻrnashgan Vishi sh. nomidan olingan. 1944 y. Fransiya ozod etilgach, qoʻgʻirchoq tuzum tugatilgan, „V.“ rahbarlari esa vatan xoinlari sifatida sudga tortilganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andrey Vishinskiy

** Andrey Yanuarevich Vishinskiy** (1883.10.12, Odessa — 1954, Nyu-York, AQSH] — Sovet Ittifoqi prokuror oʻrinbosari va prokurori (1933—39). Akademik. (1939). Vishinskiy asarlarida bayon etilgan „huquqiy“ qoidalar qonunchilikni qoʻpol ravishda buzish, ommaviy qatagʻonlarni amalga oshirish uchun xizmat qildi. Jumladan, ayblanuvchining oʻz aybiga oʻzi iqror boʻlishi — asosiy isbot-dalildir, deb qarashdan iborat gʻayriqonuniy usul keng qoʻllandi. Vishinskiy 30-yillarda „Moskva markazi“ (1935-yil yanvar), „Trotskiychi-zinovevchi terrorchilik markazi“ (1936-yil avgust), „Shoʻrolarga qarshi trotskiychilar markazi“ (1937-yil yanvar) va „Oʻng trotskiychi blok“ (1938-yil mart) ustidan (jumladan Akmal Ikromov, Fayzulla Xoʻjayev) soxta sud jarayonlarida stalincha qatagʻon siyosatini faol amalga oshirdi.

## Manbalar
Nina Vishkvarseva

**Nina Rafailovna Vishkvarseva** (1941.19.2, Andijon shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Shayxontohur tumanidagi 19-maktabda boshlangʻich siif oʻqituvchisi. Vishkvarsevaning darsi koʻrgazmali materiallar, turli oʻyinlar bilan yuqori saviyada tashkil etilib, rasm, musiqa va raqs bilan mujassamlashtiriladi. Uning taʼlim tizimiga olib kirgan yangi pedagogik texnologiyalari bolalarning aqliy, mantiqiy rivojlanishida katta samara beradi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dmitriy Vishneveskiy

**Vishneveskiy Dmitriy Ivanovich** (?—1563) — knyaz, ukrain magnati. 1550-yillarda Cherkassk va Kanev oqsoqoli (starostasi). Turk va qrimtatar bosqinlaridan saqlanish uchun Kichik Xortitsa o.da qasr qurdirgan (1556). Rus qoʻshinlarining Qrim xonligiga qarshi yurishida qatnashgan (1558). Moldaviya taxti uchun olib borilgan kurashga aralashgan (1563), turklar tomonidan asirga olinib qatl etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitse-qirolliklar

**Vitse-qirolliklar** - 16-asrdan ispan mustamlakalarining mustaqillik uchun urushi (1810—26 yillar)gacha boʻlgan davrda Ispaniyaning Amerikadagi mustamlakalarida vitse-qirollar (qirol hokimiyati vakillari) boshqaruvi ostida boʻlgan maʼmuriy-hududiy birliklar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vishnevskiy malhami

**Vishnevskiy malhami** — qayin daraxtining smolasi (qatroni), kseroform va kanakunjut moyi aralashmasidan iborat malham; antiseptik (yuqumsizlantiruvchi) modda; tarkibini rus xirurgi A. V. Vishnevskiy taklif etgani uchun uning nomi bilan atalgan. Yiringli va yotoq yaralar, shuningdek jarohatlarni davolashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vishniy volochyok

**Vishniy volochyok** - Rossiya Tver viloyatidagi shahar. Vishini Volochyok suv sistemasi (1709 yildan ishlaydi) boʻyidagi pristan. Moskva — Sankt-Peterburg avtomobil yoʻli ustida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 64,5 ming kishi (1999). Toʻqimachilik sanoatining yirik markazi. Ip gazlama kombinati, yigirishtoʻqish va trikotaj fabikalari. mexanika, oyna-shisha, avtomobil tuzatish zavodlari, karavot, pianino, oyna fabikalari, yogʻochsozlik va oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Manbalar
Vishnu

Vishnu - Hinduiy dinida olamlarni muhofaza etuvchi va saqlab qoluvchi Zot bo'lib, o'zbek tiliga Tarbiyalovchi va Podshoh Zot deya tarjima qilinadi.

Vishnu - Xudoni mashhur 3 sifati, ya'ni Brahma(Yaratuvchi Zot) va Shiva(Mehribon, Muruvvatli Zot) bilan birga biri. Vishnu - payg'ambarlarlarga bog'ligi va ularni qo'llab quvvatlovchi ekani uchun Payg'ambarlik Shaxsiyati, Payg'ambarlik Rutbasi degan fikr ham mavjud, ya'ni Vishnu - Payg'ambarlik Shaxsiyati bu neytral ma'noda, ammo aniq qiyofa va ismda kim payg'ambar bo'lsa, Vishnu o'zini unda ko'rsatadi.

Vishnu tarafidan tanlangan payg'ambarlar - Krishna, Ganesha, Rama va Hanuman kabilar hamda Siddhartha Gautama(Buddaviy dini asoschisi, payg'ambari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vishnuizm

**Vishnuizm**, vayshnavizm -hinduizmning 2 asosiy oqimidan biri (shivaizm qatorida). Asosan Shim. Hindistonda tarqalgan. Eʼtiqodchilari Vishnupk abadiy jonli tabiat mujassami sifatida va oliy xudo deb biladilar. V.da mil. av. 1-ming yillik oʻrtasidayoq monoteistik yoʻnalish namoyon boʻldi va liniy marosimlar zarurligini rad etuvchi bhaqta — xudoni sevish va unga sadoqat aqidasi yaratiddi. Mil. 11-asrdan boshlab V.da sektantlik yoʻnalishlari paydo boʻladi, bu yoʻnalishlardan ayrimlari tabaqachilikka ajratishlarga qarshi chiqib, bhaqta taʼlimoti bilan yaqindan bogʻlanib qolgan edi. Bhaqta targʻibotchisi — jan. hindistonlik faylasuf va diniy islohotchi Romanuja (1137 i. v. e.) shrivayshnavlar tariqatiga asos soldi. U hozir ham V.da eng yirik tariqatlardan biri hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pancho Vladigerov

**Vladigerov Pancho** (1899.1.3, Syurix — 1978, Sofiya) — bolgar kompozitori, pianinochi, dirijyor va pedagog . Bolgariya xalq artista (1949). Mil-liy kompozitorlik maktabining yirik vakili. Ijodida bolgar musiqa folkloridan keng foydalangan, zamonaviy bolgar musiqasining qator janrlari (konsert, sonata, fortepiano musiqasi va b.)ga asos solgan. Romantik, koʻtarinki ruh bilan sugʻorilgan musiqiy obrazlariing yorqinligi, garmoniyaning nafisligi, orkestr vositalarining boyligi V. uslubiga xos. "Vardar" rapsodiyasi (1922), fortepiano konsertlari (5 ta, 1918—62), "Shoh Kaloyan" opsrasi (1936) mashhur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladikavkaz

**Vladikavkaz** (osetincha Dzaujikau) (1931—44 va 1954—90 yillarda Orjonikidze, 1944—54 yillarda Dzaujikau) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1860-yildan). Shimoliy Osetiya poytaxti, Terek daryosi sohilida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 294 ming kishidan ziyod (2025). Mashinasozlik (elektrotexnika, priborsozlik va boshqalar), rangli metallurgiya, kimyo, shisha, yogochsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, 4 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Shimoliy Osetiya universiteti), 4 teatr, Shimoliy Osetiya badiiy muzeyi, K. L. Xetagurov nomli Shimoliy Osetiya adabiyot muzeyi, Xetagurov uy-muzeyi bilan birga Shim Osetiya birlashgan muzeyi va b. bor. Turizm rivojlangan. V.ga Gruziya Harbiy yoʻlini qoʻriqlash uchun 1784 yil rus qalʼasi sifatida asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir

**Vladimir** — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Vladimir viloyatining markazi. Klyazma daryosining chap sohilida. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 356 ming kishidan ziyod (1999). Shahar sanoatida mashinasozlik ("Vladimir traktor zavodi", "Avtopribor", "Elektropribor", elektr motori va boshqa ishlab chiqarish birlashmalari) yetakchi oʻrinda. Kimyo sanoati rivojlangan (sintetik smola, plastmassa va plastmassa buyumlari). Qurilish materiallari, tikuvchilik va trikotaj buyumlari, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr markazi bor. V. 1108 yilda knyaz Vladimir Vsevolodovich Monomax tomonidan Rostov-Suzdal knyazligini ximoya qiluvchi qalʼa sifatida barpo etilgan. V.da "Oltin darvoza" (1158— 64), Uspeniye (1158—60) va Dmitriyev (1194—97) soborlari saqlangan. Politexnika va pedagogika institutlari, 11 maxsus oʻrta oʻquv yurti, 2 teatr, Vladimir-Suzdal tarixiy meʼmoriy va badiiy muzeyqoʻriqxona bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir I

**Vladimir I** (7-1015) - Novgorod knyazi (969 y.dan), Kiyevning ulugʻ knyazi (980 y.dan) Svyatoslav I ning kenja oʻgʻli. Vyatichlar, radimichlar va yatvaglarni boʻysundirgan; bijanaklar, Volga Bulgʻoriyasi, Vizantiya va Polsha bilan urush olib borgan. Uning davrida Desna, Osyotr, Trubej, Sula va b. daryolar boʻylab mudofaa istehkomlari barpo etilgan, Kiyev sh. qaytadan mustahkamlanib, toshdan inshootlar kurilgan. 988—989 yillarda xristianlikni davlat dini sifatida joriy etgan. V. I davrida Qad. Rus davlati ravnaq topgan, uning xalqaro obroʻsi oshgan. Rus sheʼriy kissalarida V. 1 "Krasnoye Solnishko" ("Quyosh") deb atalgan. Rus pravoslav cherkovi tomonidan avliyolar qatoriga qoʻshilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir II Monomax

**Vladimir II Monomax** (1053-1125, Kiyev) — Smolensk (1067 y.dan), Chernigov (1078 y.dan), Pereyaslavl (1093 y.dan) knyazi, Kiyevning ulugʻ knyazi (1113 y.dan). Vsevolod I (Kiyevning ulugʻ knyazi) va Vizantiya imperatori Konstantin Monomax qizining farzandi. Kiyev boyarlari tomonidan shahar qoʻzgʻoloni paytida chakirtirilgan. Knyazlar oʻrtasidagi oʻzaro nizolarga qarshi kurashgan. Sudxoʻrlarning zoʻravonligini cheklovchi nizom ishlab chiqqan. Farzandlari uchun yozgan "Pandnoma"sida ularni Rusning birligini mustahkamlashga daʼvat qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir viloyati

**Vladimir viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1944-yil 14 avgustda tuzilgan. Maydon 29,0 ming km. Aholisi 1660 ming kishi (1995), 80% shaharlik. Viloyat tarkibida 21 shahar, 36 shaharcha bor. Markazi – Vladimir shahri. Vladimir viloyati Sharqiy Yevropa tekisligida joylashgan. Yer usti bir oz past-baland tekislik (eng baland joyi 236 m). Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha yoki haroratsi – 1G, iyulniki 17°. Yiliga 480–580&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 160–180 kun. Asosiy daryolari: Oka va Klyazma. Tuproqlari asosan, turli xil mexanik tarkibdagi chimli podzol tuproqlar. Meshchera pasttekisligida botqoq tuproqlar, Oka va Klyazma vodiylarida chimli allyuvial tuproqlar.

Energetikasi chetdan keltirilgan yoqilgʻi asosida ishlaydi, torf qazib chiqariladi. Issiqlik elektr stansiyasi bor. Asosiy sanoat tarmoqlari – mashinasozlik va metallsozlik. Traktor, elektr motorlari, avtopribor (Vladimir), ekskavator, mototsikl (Kovrov), teplovoz, muzlatgich (Murom), radioapparatura va televizorlar (Aleksandrov), kabel (Kolchugino) va b. ishlab chiqariladi. Yengil sanoat (asosan zigʻir tolasidan gazlama ishlab chiqarish va trikotaj buyumlar) korxonalari ham bor. Oyna-shisha, jumladan texnik oyna, billur idishlar (GusXrustalniy va boshqalar) ishlab chikariladi. Yogochsozlik sanoati rivojlangan. Badiiy buyumlar sanoati – kashtachilik, zargarlik korxonalari, miniatyuralari (Mstyora) bilan ham mashhur.

Qishloq xoʻjaligida asosan kartoshka, zigʻir ekiladi. Shaharlar atrofida – sabzavotchilik, Opoleda bogʻdorchilik rivojlangan. Chorvachiligi sut-goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Temir yoʻl zich joylashgan. Avtomobil yoʻllari rivojlangan. Oka va Klyazma daryolarida kema qatnaydi. 1992-yilda 11 oʻrta maxsus oʻquv yurti, 2 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, muzey faoliyat koʻrsatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir ot zoti

**Vladimir ot zoti** — ogʻir yuk tortuvchi ot zoti. Rossiyaning Vladimir va Ivanovo viloyatlari xoʻjaliklarida 20-asrning 30-y.larida mahalliy yirik yuk tortuvchi ot zotlarini kleydestal, tayr va suffolok kabi Angliya ot zotlari bilan chatishtirib yaratilgan. 1946 yilda zot sifatida tasdiqlangan. V. o.z.ning tuyey toʻriq, peshonasi va oyoqlarida oq belgilari bor. Aygʻirlarining vazni 700&nbsp;kg , biyalariniki 550&nbsp;kg , toychalari tugʻilganida 50–60&nbsp;kg . Mashhur aygʻirlari si nov paytida 16 t dan ortiq yuk tortgan. V.o.z. Rossiyaning oʻrta mintaqalarida boqiladi. Bu zot Oʻzbekistonda ham uchraydi. V. o. z.dan koʻpchilik mamlakatlar va mintaqalarda mahalliy ot zotlarini yaxshilashda foydalanilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir (maʼnolari)

**Vladimir**:

* Vladimir — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Vladimir viloyatining markazi.
* Vladimir (knyazlik) - VOLIN KNYAZLIGI — qad.
* Vladimir (davlat) — SUZDAL KNYAZLIGI — Shim.
Vladimir (knyazlik)

**Vladimir** - VOLIN KNYAZLIGI — qad. rus knyazligi. Gʻarbiy Bug va Pripyat daryolarining oʻng irmoqlarida joylashgan. 12-asrning 1-yarmida Qad. Rus davlatidan mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. 1199-yil oʻz hukmronligi ostiga Galich va Volin yerlarini birlashtirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georgiy Vladimirov

**Vladimirov Georgiy Petrovich** **Georgiy Petrovich Vladimirov** (7-aprel 1914-yil, Kanadey qishlogʻi, Simbirsk viloyati – 27-iyul 1996-yil, Toshkent shahri, Oʻzbekiston) – sovet adabiyotshunosi, filologiya fanlari doktori (1964), professor (1955), „Zvezda Vostoka“ jurnali bosh muharriri. 1960-yilda Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi hamda 1973-yilda Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti laureati boʻlgan.

## Biografiyasi
Georgiy Petrovich 1914-yil 7-aprelda Kanadey qishlogʻida (hozirgi Ulyanovsk viloyati Novospasskiy tumani) tavallud topgan.

Petrov 1934-yilda Oʻrta Osiyo davlat universitetining ishchilar fakultetini tamomlagan. Keyin, 1939-yilda esa Toshkent pedagogika institutining filologiya fakultetini bitirgan.

1939–1945-yillarda maxsus maktablarda o‘qituvchi boʻlib ishlagan.

Petrov 1943-yilda nomzodlik dissertatsiyasini, 1953-yilda esa Jahon adabiyoti institutida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

Georgiy 1945-yildan Lenin nomidagi Oʻrta Osiyo davlat universitetida (SADU) oʻqituvchi, dotsent lavozimlarida faoliyat olib borgan. 1953-yildan rus adabiyoti kafedrasi mudiri hamda 1953–1958-yillarda SADU filologiya fakulteti dekani boʻlib ishlagan.

U 1952-yildan hay’at va prezidium aʻzosi, 1963–1965-yillarda esa Oʻzbekiston SSR Yozuvchilar uyushmasining ikkinchi kotibi boʻlgan.

1968-yildan „Zvezda Vostoka“ jurnalida bosh muharriri lavozimida faoliyat olib borgan.

Georgiy 1963–1965-yillar va 1967–1969-yillar oraligʻida ikki marta Toshkent shahar ijroiya qoʻmitasining deputati etib saylangan.

Deputat Petrov 1996-yil 27-iyulda Toshkent shahrida vafot etgan va Doʻmbirobod qabristoniga dafn etilgan.

## Ijodi
Petrov 1940-yillarning oʻrtalaridan boshlab ijodini boshlagan. Georgiy XIX-XX asrlarda koʻpmillatli adabiyot taraqqiyoti muammolari, shuningdek, oʻzbek adiblari ijodiga bagʻishlangan 100 dan ortiq nashr va maqolalar muallifi.

Georgiy yozuvchi D. A. Furmanov va shoir Sergey Borodin ijodi boʻyicha mutaxassis, 1958–1960-yillarda uning muharrirligida shoirning besh jildlik asarlari toʻplami nashr etilgan.

1975-yilda G. P. Vladimirovning ikki jildlik tanlangan asarlari toʻplami nashr etilgan.

## Mukofotlari
Petrov „Velikoye yedinstvo“ tanqidiy maqolalar toʻplami uchun 1973-yilda Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti sohibi boʻlgan. Bundan tashqari, „Mehnat Qizil Bayroq“ ordeni, „Hurmat Belgisi“ ordeni, medallar va toʻrt marta OʻzSSR Oliy Kengashi Prezidiumining Faxriy yorliqlari bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ninel Vladimirova

**Ninel Vladimirova** (1928, Nikolayev,Ukraina) — sharqshunos, tarjimashunos, tarjimon. Filologiya fanlari doktori, professor. 1950-yilda Toshkent davlat universitetini (hozirgi OʻzMU) bitirgan. O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1982). Beruniy nomidagi O‘zbekiston davlat mukofoti sohibasi.

## Faoliyat
1950-yildan OʻzFA TAIda laborant, kichik ilmiy xodim, ilmiy xodim

1958-yildan katta ilmiy xodim

1981 — 1985-yillarda institutning ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari
1985-yildan (umrining oxirigacha) yetakchi ilmiy xodim
### Ilmiy yoʻnalishi
Hozirgi zamon oʻzbek adabiyoti, tarjima nazariyasi. 15 monografiya va koʻpgina ilmiy ishlar muallifi. Ilmiy maqolalari Moskva, Leningrad, Tbilisi, Boku hamda Markaziy Osiyo respublikalari jurnallarida chop etilgan. Bir qancha Xalqaro ilmiy konferensiya va simpoziumlar ishtirokchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), Beruniy nomidagi Davlat mukofoti (1985) va „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni (1991) sohibasi.

= Ilmiy ishlari =
* Nomz. diss. mavzusi: „Nekotorie problemi xudojestvennogo perevoda s russkogo na uzbekskiy yazik“. — Tashkent, 1958.
* Dokt. diss. mavzusi: „Razvitiye janra rasskaza v uzbekskoy literature“. — Tashkent, 1980.

# Nekotorie voprosi xudojestvennogo perevoda s russkogo na uzbekskiy yazik. — Tashkent, 1957. — 185 s.
# Formirovaniye geroya. — Tashkent: Fan, 1965. — 180 b.
# Ideya i obrazi v uzbekskom rasskaze. — Tashkent: Fan, 1969. −170 s.
# Milliylikni tarjimada aks ettirish muammosi // Tarjima sanʼati. — Toshkent: Adabiyot va sanʼat, 1973. — B.153 — 163.
# Said Ahmad. — Toshkent, 1975. — 87 b.
# Razvitiye janra rasskaza. — Tashkent, 1977. — 191 s.
# Sherali Turdiyev // Oʻzbek tili va adabiyoti. — Toshkent, 1983. — № 6. — B.66 — 67. — hammualliflikda.
# Tarjima va hozirgi adabiy jarayon // Hozirgi adabiy jarayonning aktual problemalari. — Toshkent: Fan, 1984.
# Antologiya uzbekskoy poezii. Polsha, 1986. — 550 b.
# Antologiya uzbekskogo rasskaza „Tisyacha i odna jizn“. — Tashkent, 1988.
# Istoriya uzbekskoy sovetskoy literaturi, v pyati tomax, t. 3. — Tashkent: Fan, 1988.
# Iskusstvo perevoda. — Tashkent: Oʻzbekiston, 1989. — 230 b.
# Xudojestvenniy perevod kak proyavleniye literaturnix vzaimosvyazey // Osobie mejliteraturnie obщnosti. — Bratislava, 1992. −15 b.
# Choʻlpon — novellist // Adabiy meros. — Toshkent, 1994.
# Chulpan rasskazchik // Xudojestvenniy mir Chulpana. — Tashkent, 1994. — S. 95 — 115.
# Iz istorii perevoda na uzbekskiy yazik Pushkina // Pushkin v Uzbekistane. — Tashkent, 1999. — S. 34 — 64.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Vladimir (davlat)

**Vladimir** — Sizdal knyazligi — Shimoli-Sharqiy Rusdagi yirik qadimgi rus davlati. 10—12-asr oʻrtalarida Kiyev Rusi tarkibidagi Rostov-Suzdal udel knyazligi boʻlgan. Poytaxtlari — Rostov, Suzdal, 12-asr oʻrtalaridan ulugʻ knyazlik. Poytaxti — Klyazma daryosi boʻyidagi Vladimir shahri (1157). Moʻgʻullar tomonidan 1238-yil vayron qilingan. Vladimirning ulugʻ knyazi unvoni 13—14-yillarda Shimoli-Sharqiy Rusda bosh unvon sanalgan. V.-S. k. yerlari Rus davlati tarkibiga kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladislav II Yagellon

VLADISLAV II (Vladislav II) Yagellon (1456—1516) — Chexiya (1471-yildan) va Vengriya (1490-yildan) qiroli. Kazimir IV ning oʻgʻli. Shaharlar huquqi hisobiga chex dvoryanlarining imtiyozlarini mustaxkamlagan (1500).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Vlasov

**Vlasov Vladimir Aleksandrovich** (1902.25.12-Moskva-1986) — rus kompozitori va dirijyor. Qirgʻiziston (1946) va Rossiya (1973) xalq artista. Qirgʻiz musikali teatri asoschilaridan. 1936—1942-yillarda Qirgʻiz musiqali drama teatri (hoz. opera va balet teatri)ning rahbari. V. Fere va A. Maldibayev bilan birgalikda birinchi qirgʻiz musiqali drama („Oltin qiz“), opera („Aychurek“) va balet („Anar“)larini yaratgan. 10 opera („Manas“, „Toʻxtagʻul“, „Oltin qiz“ va b.), 5 balet („Selkinchek“, „Asal“ va b.), simfonik va kamer asarlar muallifi. Qirgʻiziston Davlat mukofoti laureati (1970). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vichegda

**Vichegda** yoki **Ejva** () — RF Yevropa qismining shim.dagi daryo, Shim. Dvinaning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1130&nbsp;km. Havzasining mayd. 121&nbsp;km. Timan qirlarining jan. chekkasidan boshlanadi. V.ning yuqori qismida ostonalar bor. Quyi qismida botqoqli koʻlmaklar hosil boʻlgan. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi 116 m3/sek. Yogʻoch oqiziladi. noyabr boshlarida muzlab, aprel oxirlarida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqdari: Shim. Keltma, Sisola, Vishera, Vim. Voldino pristanigacha (938&nbsp;km) kema qatnaydi. V. boʻyida Siktivkar, Solvichegodsk, Kotlas (quyilish yerida) sh.lari joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vobkent

**Vobkent** — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatidagi shahar (1981 yildan). Vobkent tumanining maʼmuriy markazi. Vobkent — koʻhna shaharlardan biri.

## Etimologiyasi
Vobkent — (oʻgʻuz shevasidagi „vob“ yoki „vahobkent“ — „boʻz, qoʻriqdagi qishloq“ maʼnosida). Oʻrta asrlarda Vobkent atrofida bir necha qishloq-qoʻrgʻonlar boʻlgan. Vobkentning gʻarbida joylashgan Narshax qishlogʻi shulardan biri.

## Tarixi
10-asrda yashagan tarixchi olim Narshaxiy shu qishloqda tavallud topgan. Narshax qishlogʻi Muqanna qoʻzgʻoloni markazlaridan biri boʻlgan.

Vobkent 14-asr hujjatlarida oʻz qozisiga ega boʻlgan qasaba, yaʼni shahar sifatida Vobkana nomi bilan tilga olinadi. 16-asrdan boshlab Vobkent ikki nom — Vobkana va Komot deb yuritila boshlagan. 17-asrning tarixchi olimi Mahmud ibn Valining („Bahr ul-asror“; 1634—41) kitobida Vobkent tumani nomi Komot shaklida keltiriladi. Vobkent haqida Mirzo Badening „Majmaʼ al-arqom“ („Raqamlar majmui“; 18-asr) kitobida ham maʼlumotlar uchraydi. 19-asr 2-yarmiga oid vaqf hujjatlarida keltirilishicha, Komot tumani (hoz. Vobkent tumani)dagi Narchoq (Narshax) qishlogʻida hunarmandlar koʻp boʻlgan. Vobkentda qadimda Madrasa, hammom, bozor masjidi, Koʻhna Vobkand, Vobkand Qoʻrgʻoni kabi tarixiy obidalar boʻlib, hozirda saqlanmagan.
## Joylashuvi
Vobkent Buxoroni Samarqand va Toshkent bilan bogʻlovchi avtomobil magistral yoʻli yoqasida joylashgan. Vobkentning oʻrtasidan Zarafshon daryosining irmogʻi Vobkent daryosi kesib oʻtgan. Yaqin temir yoʻl stapsiyasi — Buxorodan 28&nbsp;km. Aholisi qariyb 16 ming kishi (2001), asosan oʻzbeklar; shuningdek rus, tojik, tatar, ozarbayjon va b. ham yashaydi. Tuman tashkilotlari, paxta lunkti, hunarmandchilik va badiiy buyuml ar sexi faoliyat koʻrsatadi. Meʼmoriy yodgorliklardan Vobkent minorasi bor.
## Infrastrukturasi
Vobkentda 1993 yil 120 oʻrinli viloyat sogʻlomlashtirish markazi ishga tushirildi. Qishloq xoʻjaligi kasb-hunar kolleji (600 oʻrinli), umumiy taʼlim maktablari, stadion, dorixona, davolash muassasalari, maishiy xizmat va jamoat ovqatlanish punktlari, novvoyxona, sanoat mollari va bolalar dunyosi magazini, bozor, kutubxona, madaniyat uyi, mehmonxona, yozgi va kishki kinoteatrlar, aloqa boʻlimi, maishiy xizmat punktlari mavjud.
## Manbalar