Xitoy Xalq Respublikasi iqtisodiyoti

| exports = $3.380 trillion (2023)
| export-goods = 
| export-partners = 
| imports = $2.557 trillion (2023)
| import-goods = 
| import-partners = 
| current account = 
| yield curve = 10-Year Bond 2.831% (Aprel 2023)
| pmi = 
| FDI = 
| gross external debt =  $2.38 trillion (Sentyabr 2023)
| debt = 
| revenue = ¥33.229 trillionYaIMning 26.5%i (2023)
| expenses = ¥42.140 trillionYaIMning 33.6%i (2023)
| balance = 
| credit = 
| reserves =  $3.3 trillion (2023) (1st)
| cianame = china
| spelling = US
}}
**Xitoy Xalq Respublikasi** **iqtisodiyoti** nominal YaIM boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻrinda, yalpi ichki mahsulot boʻyicha xarid qobiliyati pariteti boʻyicha birinchi (2014- yildan beri) (AQShdan keyin).

XVF maʼlumotlariga koʻra, 2014-yilning birinchi yarmida, dastlabki natijalarga koʻra, Xitoy YaIM YaIM boʻyicha AQShni ortda qoldirdi, yil oxiriga kelib ulush va hajm mos ravishda 16,48 ni tashkil etdi. 17,632 trillion dollarga nisbatan 16,28 % va 17,46 trillion dollarni tashkil etdi. Amaldagi standartlarga muvofiq, yillik yalpi ichki mahsulot ga muvofiq dastlabki hisob-kitoblar va yakuniy tuzatishlar amalga oshiriladi.

Mamlakat yalpi ichki mahsulotini baholashda shuni yodda tutish kerakki, ushbu maʼlumotlar oʻtgan yillar uchun doimiy ravishda yuqoriga qarab qayta koʻrib chiqiladi, shuning uchun joriy koʻrsatkichlar 1-2 % ga farq qilishi mumkin. Amaldagi standartlarga muvofiq har yili YaIMga dastlabki, dastlabki va yakuniy tuzatishlar kiritiladi. Xitoy iqtisodiyotining oʻziga xos xususiyati qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushini, ayniqsa, 1990—1995-yillarda qisqartirish tendentsiyasi pastga sakrab tushdi va keyin yotgan holatda boʻldi.

## Umumiy maʼlumot
Xitoy iqtisodiyoti soʻnggi 30 yil davomida barqaror oʻsib bormoqda va 2010-yilda nominal YaIM boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻrinni egalladi (2014-yilda professor-oʻqituvchilar soni boʻyicha AQShdan keyin). 2009-yilda YaIM 5,02 trillion dollarni tashkil qildi. 2010-yilning aprel-iyun oylarida Xitoy bu borada Yaponiyani ortda qoldirdi). YaIM muvozanatini hisobga olgan holda, Xitoy birinchi oʻrinda (XVF maʼlumotlariga koʻra, 2014-yilda 17,6 trillion xalqaro dollar), AQShdan oldinda. Shu bilan birga, 2015—2021-yillar uchun turli tahlilchilar tomonidan koʻplab prognozlar berilgan., http://www.vesti.ru/doc.html?id=448206&cid=6 va 2040-yilga kelib, AQShda aylanish hajmi uch barobar ortadi. Hech qachon hech narsa boʻlmasligiga ishonadigan skeptiklar notoʻgʻri. Qoʻshma Shtatlar 1872-yilda dunyodagi birinchi mukofotni qoʻlga kiritdi.

21-asr boshida Xitoy sanoat ishlab chiqarishi boʻyicha dunyodagi eng yirik sanoat qudrati, shuningdek, kosmik va yadroviy davlat — koʻmir, temir, marganets, qoʻrgʻoshin-rux, surma va volfram qazib olish boʻyicha dunyodagi eng yirik davlatdir. rudalar, shuningdek, yogʻoch ishlab chiqarish boʻyicha oldingi qatorda. Xitoyda ham sezilarli darajada neft, gaz va uran qazib olinadi.

Xitoyda dunyodagi nodir metallar (molibden, vanadiy, surma) zahiralarining 37 foizi mavjud. Oʻtgan asrning 80-yillarida katta miqdorda investitsiyalar natijasida ushbu minerallarni ishlab chiqarish bugungi kunda Xitoyda jahon ishlab chiqarishining 95 foizini tashkil qiladi. % ga tegishli

Xitoy dunyodagi eng yirik sanoat mahsulotlari — koks, choʻyan, poʻlat va poʻlat quvurlar, alyuminiy, rux, qalay, nikel, televizorlar, radio va mobil telefonlar, kir yuvish va tikuv mashinalari, velosipedlar, mototsikllar, soatlar, fotoapparatlar, oʻgʻitlar ishlab chiqarish boʻyicha dunyodagi eng yirik hisoblanadi.., paxta va shoyi gazlamalar, sement, poyabzal, goʻsht, bugʻdoy, sholi, joʻxori, kartoshka, paxta, olma, tamaki, sabzavot, ipak pilla; Parrandalar, choʻchqalar, qoʻylar, echkilar, otlar va treskalar boʻyicha dunyoda eng katta, shuningdek baliq ovlash boʻyicha oldinda. Bundan tashqari, Xitoy har yili avtomobil ishlab chiqaradigan dunyodagi eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisi (2010-yilda 18 milliondan ortiq).) oldingi yetakchilardan koʻproq — AQSh va Yaponiya birgalikda.

Iqtisodiy oʻsishning yuqori sur’atlarida (1992-yil — 14,2 %, 1998-yil — 7,8 %) keng tarqalgan. 1995-yil Iqtisodiyotning haddan tashqari qizib ketishidan qoʻrqib, boshqaruv 8-9 oʻsdi % doirasida saqlashga qaror qildi. Ishlab chiqarishning intensivlashuvi ham salbiy oqibatlarga olib keladi: qishloq joylarida yashirin ishsizlik darajasi rasmiy koʻrsatkichdan (4,6 foiz) deyarli ikki baravar koʻp. Xitoy noqonuniy ravishda emigratsiyani ragʻbatlantirmoqda Qashshoqlik darajasi 128 000 000 kishi (kuniga kamida 1 dollar).

Tarkibiy oʻzgarishlarni ragʻbatlantirish uchun Xitoy oʻz taʼlim tizimini rivojlantirmoqda, talabalarni chet elda (ayniqsa, AQSh va Yaponiyada), ishlab chiqarish, yangi materiallar, telekommunikatsiya, biotexnologiya va sogʻliqni saqlash kabi dasturiy taʼminot va texnologiya sohalarida oʻqitadi. importni ragʻbatlantiradi. Xitoyda 500 milliondan ortiq internet foydalanuvchisi bor va mamlakat mobil telefondan foydalanuvchilar soni boʻyicha dunyoda yetakchilik qilmoqda va 2012-yilda 1 milliard foydalanuvchiga yetdi. Pekin shimolida, Xaydyan tumanida, Xitoyning " Kremniy vodiysi " va bir qator yirik shaharlarda, shuningdek, zamonaviy milliy sanoat va texnologik parklar tashkil etilgan.

Xitoy Xalq Respublikasi Davlat Kengashining ishlab chiqarish quvvatlarini modernizatsiya qilish boʻyicha oʻn yillik rejasiga koʻra (2015), Xitoy ishlab chiqaruvchilari nemis raqobatchilari darajasiga yaqinlashib, boshqa rivojlanayotgan mamlakatlar kompaniyalari bilan solishtirganda oʻz mavqeini yaxshilashlari kerak.

## Tarix
1840—1860-yillar Afyun urushidagi magʻlubiyatdan soʻng Xitoy tashqi savdo uchun Xitoy dengiz portlarini ochadigan adolatsiz shartnoma imzolashga majbur boʻldi, bu vaqtda bojxona toʻlovi 5 foiz qilib belgilandi. Oʻshandan beri bir asr davomida Xitoy bojxona toʻlovlari dunyodagi eng past boʻldi: 1913-yilda 4 % va 1925-yilda 8,5 %. Taqqoslash uchun — oʻsha yillarda AQSh bojxona toʻlovi 30 % edi. 1911-yilda imperatorning agʻdarilishi va Gomindanning islohotlari Xitoyga sezilarli iqtisodiy tiklanishni bermadi: 1950-yilgacha Xitoyning jon boshiga toʻgʻri keladigan yalpi ichki mahsuloti oʻsha darajada saqlanib qoldi (baʼzi tebranishlar bilan) va XIX asr boshlarida taxminan $. 500 dollarni tashkil etadi. Shu bilan birga, Gʻarb mamlakatlarida aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot bir necha barobar oshdi.

1949-yilda Xitoyda hokimiyat tepasiga Mao Szedun boshchiligidagi kommunistlar keldi. Mao maʼmuriyati uzoq davom etgan parchalanish davridan keyin mamlakatni birlashtirish jarayonining kuchayishi, Xitoyni sanoatlashtirish va aholi farovonligining barqaror oʻsishi bilan ajralib turdi. Biroq, „Buyuk sakrash“ kabi kommunistik iqtisodiy tajribalar iqtisodiy inqiroz va ommaviy ocharchilikka olib keldi.

1979-yilda Mao Szedun (1976) vafotidan keyin, „Islohotlar va oshkoralik siyosati“ nashr etildi. Islohotlarning birinchi bosqichida qishloq xoʻjaligi va transportning yuqori oʻsishi Mao davridagi koʻplab cheklovlarni olib tashlash orqali taʼminlandi. Partiya yirik, mayda ishlab chiqarish, tartibsiz sanoatni rivojlantirishni ragʻbatlantirdi. Bu aholining koʻpligi bilan bogʻliq edi. Mamlakatda texnik jihatdan qoloq boʻlgan koʻplab kichik korxonalar, hunarmandlar, tikuvchilar, poyabzalchilar va boshqalar mavjud. Hunarmandchilikning betartib rivojlanishi tufayli moddiy va moliyaviy resurslarning sezilarli darajada changlanishi mamlakat ishlab chiqarish tuzilmasida tartibsizliklarga, ishlab chiqarish quvvatlaridan yomon foydalanishga, xom ashyo, energiya va suv resurslarining surunkali tanqisligiga olib keldi. Davlat korxonalari asosan yutqazdi.

Xitoyda bozor iqtisodiyotini yaratish Kommunistik partiya rahbarligida besh yillik rejalar asosida amalga oshirilmoqda. Iqtisodiyot xilma-xillikni saqlaydi. Tszyan Szemin davrida davlat korxonalari uchun „chet elga chiqish“ davlat strategiyasi eʼlon qilindi va uni amalga oshirish uchun qulay sharoitlar 2001-yilda mamlakat JSTga aʼzo boʻlganidan keyin yaratildi.

; Xitoy fond bozorining pasayishiga qarang (2015)

2015-yilning avgust oyida Xitoy iqtisodiyoti jiddiy muammolarni boshdan kechira boshladi. Xitoy Xalq banki yuanni keskin ravishda 1,9 foizga devalvatsiya qildi, bu eksport muammolari bilan bogʻliq edi (Pekin 1994-yil yanvaridan boshlab milliy valyuta kursining shunga oʻxshash pasayishiga yoʻl qoʻymadi). 2015-yilning 12-iyundan avgustigacha Xitoy fond bozori 29 foizga pasayib, 2,8 trillion dollar kapitallashuvni yoʻqotdi. Avgust oyi oxirida Xitoy bozori, hatto Markaziy bank yuanni ikki kun ichida ikkinchi marta devalvatsiya qilganidan keyin ham pasayishda davom etdi. 2015-yil dekabr oyida yuan ikki marta qadrsizlandi, 14-dekabrda esa 137 bazaviy punktgacha qadrsizlandi. Xitoydan kapital oqimi 2015-yilda 7 barobar oshib, bir trillion AQSH dollarini tashkil etdi. Bu kuzatuvlar olib borilgan 2006-yildan beri eng yuqori miqdor edi

2016-yilda Xitoy iqtisodiyotidagi inqiroz davom etdi: yilning birinchi savdo kunida Xitoyning CSI300 indeksi 7 foizga pasaydi. Shu sababli Xitoy savdo bozorlari kun oxirigacha yopildi. 2016-yilning 4-yanvarida Pekin milliy valyutaning (eurusd_tod) dollarga nisbatan kursini 6,5032 yuangacha pasaytirdi. 4,5 yil ichida birinchi marta valyutalarning ogʻirligi bir dollar uchun 6,5 yuandan zaifroq boʻldi. 25-fevral kuni Xitoyda fond indekslari 6 % dan koʻproqqa tushib ketdi. Shanxay kompozit indeksi yil boshidan buyon 23 foizga pasaydi. 29-fevral kuni Xitoy fond bozori yana pasaydi. Mart oyi boshida Moody’s xalqaro reyting agentligi Xitoyning kredit reytingini „barqaror“dan „salbiy“ga tushirishga qaror qildi. 2016-yilning birinchi choragida Xitoyning umumiy qarzi yalpi ichki mahsulotning 237 foizini tashkil etib, rekord darajada oʻsdi.

Yuan kursini barqarorlashtirish maqsadida Xitoy valyuta zaxiralarini qisqartirishni boshladi. 2016-yilning oʻrtalaridan boshlab mamlakat valyuta zahiralari doimiy ravishda kamayib bormoqda, buning natijasida 2017-yil yanvar oyi boshida 2011-yilning fevral oyidagi eng past darajaga tushdi.

Xitoy jahon valyuta zaxiralarining yarmiga ega. 2012-yil Xitoy 2 trln dollar Daromad olindi va shu bilan birga xarajatlar koʻpaydi. 2014-yilda Xitoy oʻz zahiralarida AQSH dollarining toʻplanish sur’atini sezilarli darajada pasaytirdi va zahiralarning oʻsish surʼatini sezilarli darajada pasaytirdi, butun dunyo boʻylab investitsiyalarni oshirdi.

2011-yilning yozida Xitoy banklari kuniga 2 mlrd. sotilgan va daromadning katta qismini yevroga aylantirgan. Shuningdek, milliy valyutadagi kontragentga bosqichma-bosqich oʻtish (masalan *, svop shartnomasi*) sodir boʻldi (Rossiya va Xitoy oʻrtasida valyuta almashinuvi imzolandi). 2011-yil Aprel Xitoy Markaziy banki xalqaro hisob -kitoblarda dollardan butunlay voz kechish rejalarini eʼlon qildi.

2014-yilning kuzida Xitoy va boshqa davlatlar XVFga muqobil rivojlanish banki tashkil etilishini eʼlon qildilar, XVJ islohotlari muvaffaqiyatsizlikka uchragani uchun iyul oyida AQSh tomonidan kuzatildi.

Xitoy Xalq Respublikasi bank tizimi asosan davlat sektoriga kredit beradi: 2006-yilda xususiy biznesga kamida 1 ta Kreditlarning foizdan kamroq qismi jinoyat olamidagi yirik davlat banklari tomonidan berilgan. Soʻnggi yillarda bank sektorini milliylashtirish jarayoni sekin kechdi: 2013-yil dekabr oyida beshta yirik davlat banklarining depozit sertifikatlarini erkin sotish boshlandi va 2014-yil boshida Davlat kengashi 5 ta toʻliq xususiy tijorat banklari (Shanxay, Tyanjin, Chjejiang va Guangdong). yaratish dasturini tasdiqladi. Xitoy banklari asta-sekin chet elga chiqmoqda: 2013-yil boshida Xitoyning 16 ta banki 1050 ta xorijiy yuridik shaxslarni, shu jumladan 49 ta davlatda shoʻba korxonalari, filiallari, vakolatxonalari va turli darajadagi qoʻshma korxonalarini tashkil qildi.

## Qishloq xoʻjaligi

Xitoy, birinchi navbatda , qishloq xoʻjaligida jiddiy suv tanqisligidan aziyat chekmoqda. Soʻnggi 10 yil ichida (2008-yil) mamlakatda ekin maydonlari 123 million mu/1 gektar = 15 mu/ ga kamaydi.

## Sanoat
1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasi eʼlon qilingandan soʻng, mamlakatda qisqa muddatda sanoatlashtirish amalga oshirildi va bu sanoatning jadal rivojlanishiga imkon berdi. Biroq, yana oʻttiz yil davomida Xitoyning iqtisodiy oʻsishi sezilarli darajada sekinlashdi. Faqat 1979-yildan boshlab, Xitoy chet el investitsiyalari kirib kelishi uchun yopiq jamiyatdan ochiq jamiyatga oʻtgandan soʻng, mamlakat modernizatsiya va rivojlanish, sanoat ishlab chiqarishi davriga kirdi. Gonkongning geografik yaqinligi xorijiy kompaniyalar uchun asosiy afzallik boʻlib, ular Xitoyda eksportga yoʻnaltirilgan ishchilarni yigʻish zavodlarini joylashtirishni boshladilar.

1980-yillarning oʻrtalarida Xitoy hukumati sarmoyalarni ragʻbatlantirish uchun toʻrtta maxsus iqtisodiy zonani yaratdi: Shanxay, Chjuxay, Shantod va Xaykou, bu yerda toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar Gonkong, Tayvan va Qoʻshma Shtatlardan kelgan 14 ta qirgʻoqboʻyi shaharlari va portlari ochildi. Gʻarb sarmoyadorlari Xitoyning eng yirik ichki bozoriga kirish imkoniga ega. Tez orada birlamchi va ikkilamchi qayta ishlovchi sanoat korxonalari joylashgan arzonroq ishchi kuchiga ega 18 shahar ochildi. Bu TMKlarning mazkur hududlarga koʻchirilishiga, shuningdek, mahalliy korxonalarning modernizatsiya qilinishiga olib keldi.

1990-yil Yangi korporativ siyosat joriy etildi, mualliflik huquqini himoya qilish qoidalari kuchga kirdi, bu esa Yaponiya, AQSh va Gʻarbiy Yevropadan sarmoyalarni kuchaytirdi. Iqtisodiyotning ilgari yopilgan tarmoqlari: koʻchmas mulk, transport, telekommunikatsiya, chakana savdo va boshqalar ochildi.

Zavod va zavodlar soni boʻyicha dunyoda birinchi oʻrinda turadi. Oʻtgan 50 yil ichida Xitoyda 370 mingta yangi sanoat korxonasi qurildi. Bugungi kunda Xitoyda 360 ta sanoat mavjud. Sanoatning anʼanaviy rivojlangan tarmoqlari (toʻqimachilik, koʻmir, qora metallurgiya) bilan bir qatorda yangi sanoat tarmoqlari: neft qazib olish, neftni qayta ishlash, kimyo, farmatsevtika, avtomobilsozlik, aviatsiya, aerokosmik, elektronika sanoati paydo boʻldi. Bundan tashqari, Xitoyda mashinasozlik jadal rivojlanmoqda: umumiy, ogʻir, energetika, mashinasozlik, sanoat uskunalari, transport, qishloq xoʻjaligi, kemasozlik, avtomobilsozlik, elektronika, aerokosmik sanoat.

Xitoydagi Xitoy zavod va zavodlarining aksariyati yirik sanoat markazlarida va neg. sharqiy va qirgʻoq provinsiyalarida: Jiangsu, Shanxay, Liaoning, Shandong, Guangdong, Zhejiang, Fujian, Anhui, Jiangxi va boshqalar. b., shuningdek, Shanxay, Tyanjin, Chongqing va Gonkongda jamlangan. Yirik muhandislik markazlari, Shanxay, Xarbin, Pekin, Shenyang, Tianjin, Dalian, Chongqing, Nankin, Guanchjou, Qingdao, Zhengzhou, Sian, Chengdu va boshqalar. Xitoyning paxtani qayta ishlash zavodlari va chorvachilik mahsulotlarining aksariyati mamlakat shimoli-gʻarbida, zavod va fabrikalar esa qogʻoz, shakar va sut sanoatida, asosan, Xitoyning shimoli-sharqida joylashgan. Janubi-gʻarbda oziq-ovqat sanoati rivojlangan.

Xitoy sanoatining oʻziga xos xususiyati shundaki, boy tabiiy resurslarga qaramay, qazib olish sanoatining rivojlanishi, odatda, qayta ishlash sanoatidan orqada qolmoqda. Yengil sanoatda toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati yetakchi oʻrinni egallab, barcha sanoat mahsulotlarining 21 tasini tashkil etadi. % beradi.

## Energiya

2013-yilda birlamchi energiya resurslari isteʼmoli 2852,4 million tonna neft ekvivalentini, shu jumladan, 67,5 tonna koʻmirni tashkil etdi. %, neft uchun — 17,8 %, gidroenergetika uchun — 7,2 %, tabiiy gaz uchun — 5,1 %, atom energiyasi uchun — 0,9 %, boshqa qayta tiklanuvchi energiya manbalari uchun — 1,5 %. Xitoy oʻz vaqtida nafaqat oʻzini, balki qoʻshnilari Janubiy Koreya va Yaponiyani ham energiya bilan taʼminlagan. 1993-yildan beri u energiya resurslarining ikkinchi yirik yetkazib beruvchisi, neftning sof importchisi boʻldi va 10 yildan soʻng, 2003-yilda u dunyoda AQShdan keyin ikkinchi yirik neft importchisiga aylandi.

Tez iqtisodiy oʻsish Xitoyni energiya importiga juda bogʻliq qiladi. Bu ikki tomonlama jarayon boʻlib, buning natijasida Xitoy jahon energetika bozori va boshqa mamlakatlarning energiya siyosatiga, energiyaning jahon narxlariga sezilarli taʼsir koʻrsatadi, ishlab chiqarish oʻsishini ragʻbatlantiradi, shuningdek, kanallarni taqsimlash va yangilarini yaratishni ragʻbatlantiradi. Shunday qilib, hozirgi vaqtda Xitoyning jahon neft importidagi ulushi 16 % (2015) va 2000-yilda jahon talabining oʻsishi — 30 %. %. Shunday qilib, ishonch bilan aytish mumkinki, energetika sohasining rivojlanishidan — rivojlanayotgan mamlakatlarda hukmronlikka bosqichma-bosqich oʻtishiga toʻliq ishonch bilan aytish mumkin.

; Koʻmir

Koʻmir sanoat sohasida, birinchi navbatda, poʻlat ishlab chiqarishda asosiy energiya manbai hisoblanadi. 1993-yilgacha Xitoy, birinchi navbatda, boy koʻmir zahiralari tufayli energiya xavfsizligi muammosiga duch kelmadi. Koʻmir har doim Xitoyning energiya balansida muhim rol oʻynagan va barcha isteʼmol qilinadigan resurslarning 70 % dan ortigʻini tashkil qiladi. Shu munosabat bilan Xitoy jahon energiya narxlarining beqarorligiga kamroq moslashdi va faqat oʻzini oʻzi taʼminlash strategiyasini amalga oshirdi. 2010-yilda ishlab chiqarish 3,2 mlrd. tonnani tashkil etadi, bu AQShdagidan ikki barobar koʻpdir (koʻmir qazib olish boʻyicha ikkinchi oʻrinda).

Asosiy muammo — energiya resurslariga boʻlgan ichki ehtiyojni koʻmir hisobiga qondirish uchun mamlakat boʻylab konlarning kontsentratsiyasi yoʻqligi. Xitoy yalpi ichki mahsulotining yarmini tashkil etuvchi mamlakatning sharqiy va janubi-sharqida koʻmir zahiralarining atigi 17 foizi joylashgan. Natijada koʻmirning 60 % dan ortigʻi oʻrtacha masofasi 550&nbsp;km boʻlgan temir yoʻl transportida tashiladi, bu esa yuk ortish yoʻllariga zoʻriqish hosil qiladi, natijada tez-tez avariyalar va yetkazib berishda uzilishlar yuzaga keladi.

1992-yildan boshlab davlat koʻmir narxi ustidan nazoratni bosqichma-bosqich pasaytirdi, lekin bu liberallashuvga olib kelmadi va natijada narxlar yirik davlat kompaniyalari va tayyor mahsulotning yirik xaridorlari oʻrtasidagi kelishuv asosida belgilanadi. Natijada xalqaro sifatli koʻmirning ichki narxi 5-7 dollardan oshadi. 2003-yilda koʻmir eksporti eng yuqori choʻqqiga chiqdi va pasaydi. Import, asosan, Avstraliya va Indoneziyadan oʻsa boshladi. 2007-yilning birinchi choragida yuqori ichki koʻmir narxlari va transport bilan birgalikda isteʼmolning oʻsishi bilan Xitoy koʻmirning birinchi aniq importchisi boʻldi. Bu koʻmir sanoati infratuzilmasini yetarli darajada moliyalashtirmaslik va ishlab chiqarishdagi baxtsiz hodisalarni bartaraf etish uchun ogohlantirish sifatida belgilandi.

Minalar portlashi va suv toshqini haqidagi xabarlar deyarli har hafta keladi, biroq vaziyat oʻnlab yillar davomida oʻzgarmagan. Rasmiy statistik maʼlumotlarga koʻra, har yili 6000 ga yaqin odam (haqiqiy raqamdan bir necha baravar koʻp) favqulodda konda halok boʻladi. Bu bir qator baxtsiz hodisalardan keyin koʻplab koʻmir konlarining yopilishiga olib keldi.

Birinchi neft 1949-yilda Xitoyda qazib olindi; Daqing konini oʻzlashtirish 1960- yilda boshlangan. 1993-yil Xitoyning energetika sektori uchun burilish davri boʻlib, oʻz-oʻzini taʼminlash davrining tugashini koʻrsatdi. Xitoy 1965-yildan beri birinchi marta neft tanqisligini boshdan kechirdi. 1965-yilgacha Xitoyda bu turdagi yoqilgʻi etishmayotgan edi, keyinchalik u SSSRdan olib kelingan. Biroq, Daqing keyinchalik yirik konlarni oʻzlashtirganidan soʻng, 1970-yillarning boshlarida Xitoy nafaqat oʻzini, balki neft qoʻshnilarini ham taʼminlay oldi. Keyinchalik mamlakat sharqida yana bir qancha konlar topildi. Neft eksporti ham asosiy valyuta manbalaridan biriga aylandi.

; Neft

Birinchi neft 1949-yilda Xitoyda qazib olindi; Daqing konini oʻzlashtirish 1960-yilda boshlangan. 1993-yil Xitoyning energetika sektori uchun burilish davri boʻlib, oʻz-oʻzini taʼminlash davrining tugashini koʻrsatdi. Xitoy 1965-yildan beri birinchi marta neft tanqisligini boshdan kechirdi. 1965-yilgacha Xitoyda bu turdagi yoqilgʻi etishmayotgan edi, keyinchalik u SSSRdan olib kelingan. Biroq, Daqing keyinchalik yirik konlarni oʻzlashtirganidan soʻng, 1970-yillarning boshlarida Xitoy nafaqat oʻzini, balki neft qoʻshnilarini ham taʼminlay oldi. Keyinchalik mamlakat sharqida yana bir qancha konlar topildi. Neft eksporti ham asosiy valyuta manbalaridan biriga aylandi.

1980-yillarning boshidan neft sanoatiga investitsiyalarning kamligi, eski konlarning tugashi va yangi ishlab chiqarishning yoʻqligi tufayli neft qazib olishning oʻsish surʼati pasayib ketdi. Samarasiz strategiya natijasida Xitoyning 1973 va 1978-yillardagi oʻzini-oʻzi taʼminlovchi „neft zarbalari“ hech qanday taʼsir koʻrsatmadi, Gʻarb davlatlari energiya tejovchi texnologiyalar va energiya xavfsizligi masalalariga, jumladan, atrof-muhitga etkazilgan zararni minimallashtirishga, samarali ishlab chiqarishga eʼtibor qaratdilar. Biroq, Xitoyda neft konlarini oʻrganish juda faol edi — 1997-yildan 2006-yilgacha 230 ta konlar topildi. Xitoyning tasdiqlangan neft zaxiralari 2006-yil boshida 18,3 milliard barrelgacha oshdi. 2025-yilda bu koʻrsatkich 19,6 milliard barrelgacha oshadi. Shu bilan birga, oʻrganilmagan zaxiralar 14,6 milliard barrelni tashkil etadi.

2004-yil holatiga koʻra, Xitoy neft isteʼmolining uchdan bir qismini tashkil etdi. 2004-yilda Xitoyda oʻn yil davomida neft isteʼmolining oʻrtacha yillik oʻsishi 6,7 ni tashkil etdi % va neft qazib olishning oʻrtacha yillik oʻsishi 1,75 ni tashkil qiladi faqat%. 2002-yilda neft qazib olish 168 mln. tonnani, isteʼmol hajmi esa 245 mln. tonna. 2010-yil boshidan boshlab deyarli butun mamlakatda neft qazib olish va qayta ishlash uchta davlat kompaniyasi tomonidan nazorat qilinadi. Importning oʻsishi, shuningdek, Xitoyda ham konlarni oʻzlashtirish yoki ishlab chiqarishning yanada samarali usullarini joriy etishdan koʻra arzonroq ekanligi bilan bogʻliq.

Energiya xavfsizligi masalalarini hal qilishda Xitoy rahbariyati, birinchi navbatda, taʼminot manbalarini diversifikatsiya qilishga tayanadi — 1990-yillarning birinchi yarmida yetkazib berishlar asosan beshta davlatdan amalga oshirilgan boʻlsa, 1997-yilda ularning soni 35 taga yetdi. Importga qaramlikni bartaraf etish uchun Xitoy milliy neftni qayta ishlash kompaniyasi (CNOOC) tomonidan amalga oshirilayotgan shelfdagi gaz va neft zaxiralarini ishlab chiqarishni faollashtirish rejalashtirilgan.

; Gaz

Tabiiy gaz energiya isteʼmolining atigi 3-4 % ni tashkil qiladi, boshqa koʻplab mamlakatlarda bu koʻrsatkich 21-25 % ni tashkil qiladi % Energiya resurslaridan foydalanishni diversifikatsiya qilish uchun Xitoy tabiiy gaz isteʼmoli ulushini oshirishi kerak. Hisob-kitoblarga koʻra, ushbu turdagi yoqilgʻi isteʼmoli 2003-yildan 2030-yilgacha yiliga oʻrtacha 6,8 martani tashkil qiladi. % ga oshadi. 2020-yilga kelib Xitoy 200 milliard kub metr tabiiy gaz isteʼmol qiladi, shundan atigi 120 milliardi ichki manbalar hisobidan qoplanadi. Qaramlikni kamaytirish usullaridan biri ichki gaz zaxiralaridan tashqi neftni oʻzlashtirish boʻlib, keyinchalik uni suyultirilgan holda tashish mumkin. Xitoyning tabiiy resurslarni geologik qidiruvi zaifligini hisobga olib, tabiiy gaz uchun kompensatsiya toʻlash kerak. Biroq, ularning rivojlanish va rivojlanish istiqbollari juda keng.

2009-yilgacha Xitoy odatda tabiiy gaz bilan oʻzini oʻzi taʼminlagan, ammo keyinchalik importga ehtiyoj bor edi. Hozirda 40 Gazning % si Sichuan provinsiyasidagi gaz konlaridan, qolgan qismi asosan qoʻshma gazlarni ishlab chiqaradigan neft konlaridan keladi; 2009-yilda mamlakatda 18 million tonnaga yaqin qoʻshma gaz suyultirilgan. Kelajakda Janubiy Xitoy dengizidan gaz tokchalarini yetkazib berish ham rejalashtirilgan, ammo bu juda kichik.

Ichki gaz manbalari keskin cheklangan. Shu sababli, energiya xavfsizligini diversifikatsiya qilish strategiyasi, birinchi navbatda, energiya resurslarini koʻpaytirish orqali elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun suyultirilgan gaz (SNG) etkazib berish uchun alohida boʻlimga ega. Shuningdek, u qisman koʻmirni gaz bilan almashtirish hisobiga atmosferaga zararli chiqindilar miqdorini kamaytiradi. 2006-yilda Xitoyga LNG (Avstraliyadan) yetkazib berish boshlandi. 2012-yildan beri LNGning asosiy manbalari Qatar boʻlib kelgan. Rossiyadan Sibirga gaz quvurini ishga tushirish rejalashtirilgan (2019-yildan). Ushbu loyihalarning aksariyati kechiktirilmoqda, chunki import qilinadigan LNG narxi energiya manbalarini mahalliy ishlab chiqarish narxidan yuqori. LNG taʼminotining asosiy ulushi Xitoyning janubiy viloyatlari, Guangdong va Fujianga toʻgʻri keladi, chunki ular sanoatning eng yuqori oʻsish sur’atlariga ega va koʻmirdan qimmatroq LNG sotib olishga qodir. Shanxay va Pekin kabi yirik shaharlarda ham gazlashtirish dasturi mavjud.

; Atom energiyasi

Atom energiyasi Xitoyda elektr energiyasining eng yirik manbai hisoblanadi (Xitoy atom elektr stansiyalarining umumiy quvvati 28,8 GVt, 2016-yil aprel) 3 % dan bir oz koʻproq beradi. Oxirgi nashr etilgan milliy rivojlanish strategiyasiga koʻra, Xitoyning 2030-yilgacha boʻlgan davrda energetikani rivojlantirish rejasi, atom energetikasi muhim hissa qoʻshadi. Bu vaqtga kelib Xitoy yadroviy energetikaning dunyodagi eng yirik isteʼmolchilaridan biri boʻlib, yadro reaktorlari sonini 110 taga yetkazishi kerak.

### Qayta tiklanadigan energiya
2009-yilda Xitoyda 226 GVt qayta tiklanadigan energiya manbalari mavjud edi. Shu jumladan 197 GVt elektr stansiyalari, 25,8 GVt shamol elektr stantsiyalari, 3,2 GVt biomassa va 0,4 GVt quvvatga ulangan fotoelektr stansiyalari.

Davlat energetika boshqarmasining statistik maʼlumotlariga koʻra, 2012-yil yakuniga koʻra, respublikada faoliyat koʻrsatayotgan GESlarning umumiy quvvati 250 GVt, umumiy elektr energiyasi ishlab chiqarish 800 ming GVt/soatni tashkil qilgan. Shu bilan birga, ishlayotgan shamol energetika bloklarining umumiy quvvati 60 GVt dan ortiq, elektr energiyasi ishlab chiqarish — qariyb 100 000 GVt/soat, umumiy yillik quvvati — 12,57 GVt/soat, atom energetika bloklari oʻz elektr energiyasini ishlab chiqarish — 98 ming GVt/soat, umumiy quvvati 7 GVt ni tashkil etadi. yiliga quyosh energiyasi.

2020-yilga kelib Xitoy hukumati 300 GVt quvvatga ega yangi GESlar, 150 GVt quvvatga ega shamol elektr stansiyalari, 30 GVt biomassa stansiyalari, 20 GVt quvvatga ega fotoelektr stansiyalarini qurishni rejalashtirmoqda. Elektr stansiyalarida ishlaydigan qayta tiklanadigan energiya manbalarining umumiy quvvati 500 GVt ga etadi va Xitoyning elektr energiyasining umumiy quvvati 2020-yilda 1600 GVt ga oshadi.

; Shamol energiyasi

Xitoy shamol energetikasida 2015-yil iyun holatiga koʻra Xitoyda 105 GVt quvvatga ega shamol elektr stantsiyalari mavjud edi.

2009-yil oxirida 90 ga yaqin Xitoy kompaniyalari shamol turbinalari, 50 dan ortiq kompaniya pichoqlari va 100 ga yaqin kompaniyalar turli komponentlarni ishlab chiqardi. 2010-yilda Xitoy 40 GVt dan koʻproq quvvatga AQShni ortda qoldirdi va oʻrnatilgan shamol generatorlari energiya boʻyicha jahon yetakchisiga aylandi. Rejaga koʻra, 13-Besh yillik rejada (2016-2020) Xitoy yana 100 GVt shamol energiyasini joriy etishni rejalashtirmoqda.

## Savdo

Zamonaviy Xitoy iqtisodiyotining oʻziga xos xususiyati uning tashqi bozorlarga bogʻliqligidir. Xitoy eksport boʻyicha dunyoda birinchi oʻrinda turadi. Davlat valyuta tushumining 80 % eksport hissasiga toʻgʻri keladi. Taxminan 20 mln. Odam ish bilan taʼminlangan. Yalpi sanoat va qishloq xoʻjaligi mahsulotining 20 foizi tashqi bozorga eksport qilinadi. Eksport nomenklaturasining soni 50 mingtani tashkil etadi. Xitoy 182 mamlakat va mintaqalar bilan savdo-iqtisodiy aloqalarni oʻrnatgan, jumladan, 80 davlat bilan hukumatlararo savdo bitimlari va protokollari. Xitoyning asosiy savdo hamkorlari rivojlangan kapitalistik mamlakatlar, birinchi navbatda, tashqi savdo aylanmasining 55 % ni tashkil etadigan Yaponiya, AQSH va Gʻarbiy Yevropa davlatlari hisoblanadi. 

Eng raqobatbardosh mahsulotlar hali ham kiyim- kechak, poyabzal va oʻyinchoqlar boʻlib, elektronika, velosiped, motor va avtomobilsozlik, transport va qurilish, mashinasozlik eksporti faol rivojlanmoqda. 2004-yildan beri Xitoy ofis va telekommunikatsiya uskunalari eksporti boʻyicha va 2005-yildan boshlab yuqori texnologiyali eksportning umumiy hajmi boʻyicha dunyoda ishonchli yetakchi boʻlib kelmoqda (kitobga qarang).

Xitoyning toʻqimachilik sanoati dunyoda birinchi oʻrinda turadi, shuning uchun Xitoyning eksporti koʻpchilik mamlakatlarda namoyon boʻladi. Toʻqimachilik korxonalari sintetik matolardan kiyim tikishga ixtisoslashgan. Ushbu sanoat korxonalari butun mamlakat boʻylab tarqalgan, lekin eng yiriklari Shanxay, Kanton va Xarbinda joylashgan.

Xitoyning Shimoliy Amerika, Yaponiya va Gʻarbiy Yevropaga eksporti yuqori sifat standartlariga ega. Ushbu mahsulotlar koʻplab xorijiy korporatsiyalarning mamlakatning qirgʻoqboʻyi viloyatlarida joylashgan filiallarida ishlab chiqariladi. Shimoliy va ichki hududlarda etakchi brendlarning soxta mahsulotlarini ishlab chiqarishga ixtisoslashgan koʻplab hunarmandchilik korxonalari joylashgan. Ushbu mahsulotning sifati va narxi past.

1980-yillarning oʻrtalaridan boshlab oziq-ovqat xavfsizligi taʼminlandi. Bugungi kunda meva, baliq va dengiz mahsulotlari eksport qilinadi (asosiy oziq-ovqat bozorlari MDH mamlakatlari, ayniqsa, Rossiyaning Uzoq Sharqi, oziq-ovqat bilan Xitoy 44). % himoyalangan). Bundan tashqari, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari eksporti boʻyicha yetakchi oʻrin paxta hisoblanadi.

2012-yil Xitoyning jami import va eksporti 3 trillion 866,76 milliard AQSH dollarini tashkil qildi (2000-yilda Xitoyning tashqi savdosi atigi 530 milliard AQSH dollarini tashkil etgan. Xususan, eksport hajmi 2 trillion 48,93 milliard AQSH dollarini, 7,9 Import hajmi 1 trillion 817,83 milliard AQSH dollarini (oʻsish 4,3 foiz) tashkil etdi. %). Tashqi savdo balansining ijobiy saldosi 231,1 milliard AQSH dollarini tashkil etib, oʻtgan yilga nisbatan 48,1 foizga oʻsdi.

## Atrof muhitning ifloslanishi
Amaldagi Gʻarb texnologiyalari tannarxini maksimal darajada pasaytirish hisobiga iqtisodiyotning tez oʻsishi (qimmatbaho tozalash inshootlaridan voz kechish ham) Xitoyda jiddiy ekologik muammolarni keltirib chiqardi. Hukumat bu muammodan juda xavotirda, ekologik jinoyatlar uchun jazoni oʻlim jazosigacha oshirmoqda. Hisob-kitoblarga koʻra, Xitoyning ekin maydonlarining 20 % gacha ifloslangan. Bu Rossiya bilan gaz yetkazib berish boʻyicha shartnoma tuzishning sabablaridan biri, chunki koʻmir isteʼmolining keyingi oʻsishi juda xavfli tuyuldi.

## Manbalar