Agaricus bisporus

Fayl:2011-06-25 Agaricus bisporus 3 70149.jpg|Agaricus bisporus
Fayl:2011-06-25 Agaricus bisporus 2 70149.jpg|Agaricus bisporus yetishtirish
Fayl:Agaricus bisporus hymenium.png|Agaricus bisporus mitseliysining tuzilishi
Fayl:2016-01 Agaricus bisporus 06.jpg|Agaricus bisporus
Fayl:Agaricus bisporus G4.JPG|Agaricus bisporus

***Agaricus bisporus*** - Yevropa va Shimoliy Amerikadagi yaylovlarida o‘suvchi iste‘mol qilinadigan bazidiomiset qo'ziqorin. Yetilmagan qo‘ziqorin ikki xil rangda bo‘ladi oq va jigarrang  ikkalasi ham turli nomlarga ega. Yetilgan holatda qo'shimcha nomlari mavjud.

*A. bisporus* yetmishdan ortiq mamlakatlarda yetishtiriladi va dunyodagi eng koʻp isteʼmol qilinadigan qoʻziqorinlardan biri hisoblanadi.

## Ismlar
Yetilmagan oq rangdagi qo'ziqorin quyidagicha nomlanishi mumkin:

* oddiy qo'ziqorin
* oq qo'ziqorin
* tugma qo'ziqorini
* yetishtirilgan qo'ziqorin
* stol qo'ziqorini
* champignon (fransuzcha qo'ziqorin)

Voyaga yetmagan jigarrang qo‘ziqorin quyidagicha nomlanadi:

* Shveysariya jigarrang qo'ziqorini
* Rim jigarrang qo'ziqorini
* Italiya jigarrang qo'ziqorin
* kremini/krimini qo'ziqorini
* kashtan qo'ziqorini ( *[[Pholiota adiposa]]* bilan adashtirmaslik kerak)
* Oq chaqaloq

Pishgan holatda sotilganda, qo'ziqorinning uzunligi  o'lchamdagi qalpoqli jigarrang rangga ega. Pishgan qo‘ziqorin portabella, yoki portobella nomlari ostida sotiladi.

## Taksonomiya
Oddiy qo'ziqorin murakkab taksonomik tarixga ega. Uni birinchi marta ingliz botaniki Mordekay Kubitt Kuk o'zining *Britaniya zamburug'lari bo'yicha qo'llanmasida* *Agaricus campestris* turi (var. *hortensis* ) sifatida tasvirlagan. Daniyalik mikolog Yakob Emanuel Lange keyinchalik nav namunasini ko'rib chiqdi va uni *Psalliota hortensis* var deb nomladi. 1938-yilda u tur maqomiga ko'tarildi va nomi *Psalliota bispora* deb o'zgartirildi. Emil Imbax (1897 &#x2013; 1970) *Psalliota* jinsi 1946-yilda turkum nomini *Agaricus* deb o'zgartirganidan so'ng, turga *Agaricus bisporus nomini* berdi. *Bisporaning* o'ziga so‘zi ikki sporali bazidiyani to'rt sporali navlardan ajratib turadi.

## Tavsif

Asl yovvoyi turning qalpoqchasi och kulrang-jigarrang rangga ega. Qattiq eti oq, ammo ba‘zi joylari och pushti-qizil rangga bo'yalgan. Sporalari quyuq jigarrang. Sporalari ovaldan yumaloq shaklda bo'lib, o‘lchami taxminan 4,5-5,5 mkm 5–7,5&nbsp;mkm.

Bu qo'ziqorin odatda butun dunyo bo'ylab dalalarda va yomg'irdan keyingi o'tloqli joylarda, kech bahordan kuzgacha, uchraydi. Dunyoning ko'p joylarida yig‘iladi va iste'mol qilinadi; ammo, o'lik yoki zaharli o'xshashliklari bor.

### O'xshash turlar

Oddiy qo'ziqorinni halokatli zaharli vayron qiluvchi farishta (*Amanita* sp.) bilan adashtirish mumkin, ammo ikkinchi qo'ziqorin ostida joylashgan volva, sof oq gilzalar (pushti yoki jigarrangdan farqli o'laroq) bilan ajralib turadi. Bundan tashqari, vayron qiluvchi farishta moxli o'rmonlarda o'sadi va archa bilan simbiotik yashaydi.

Ko'proq keng tarqalgan va kamroq xavfli  *Agaricus xanthodermus turi* butun dunyo bo'ylab o'tloqli joylarda o‘sadigan yeyilmaydigan qo'ziqorin. *A. xantodermus* fenolni eslatuvchi hidga ega; uning eti vaqt o‘tib ko'karadi. Bu qo'ziqorin ba'zi odamlarda ko'ngil aynishi va qayt qilishiga olib keladi.

Zaharli *Entoloma sinuatum* ham qisman o'xshashlikka ega, ammo sarg'ish gilzalari bor, pushti rangga aylanadi va uning halqasi yo'q.

## Kultivatsiya tarixi

*A. bisporusning* tijoratda yetishtirilishining eng dastlabki ilmiy tavsifi 1707 -yilda fransuz botaniki Jozef Pitton de Turnefor tomonidan berilgan. Fransiyalik qishloq xo'jaligi mutaxassisi Olivye de Serres qo'ziqorin miseliyasini ko'chirib o'tkazish orqali qo'ziqorinlarni ko‘paytirish usulini yaratdi.

Dastlab, yetishtirish imkonsiz edi, chunki qo'ziqorin yetishtiruvchilar mitseliyni qazib olishdan va ularni kompostlangan go'ng to'shaklariga ekishdan yoki siqilgan axlat, tuproq va go'ngdan "g'isht" ni ekishardi. Shu tarzda yig'ilgan urug'lar patogenlarni o'z ichiga oladi va ekinlar odatda infeksiyalanadi yoki umuman o'smaydi. 1893-yilda sterillangan yoki sof ekin urug'i Parijdagi Paster instituti tomonidan kompostlangan ot go'ngida yetishtirilgan.

Oddiy agarikus qo'ziqorinining zamonaviy savdo navlari dastlab och jigarrang rangga ega edi. Oq qo'ziqorin 1925-yilda Pensilvaniya shtatining Coatesville shahridagi Keystone qo'ziqorin fermasida jigarrang qo'ziqorinlar orasida topilgan. Ferdinand Lambert, ferma xo'jayini va malakasi bo'yicha mikolog, oq qo'ziqorinni o'z laboratoriyasiga olib keldi.

*A. bisporus* hozir dunyoning kamida yetmishta davlatida yetishtiriladi. 

AQShda faqat *A. bisporusning* oq tugma shakli, sotilgan qo'ziqorinlarning taxminan 90% ini tashkil qiladi.

100 grammlik xom oq qo'ziqorinlar  oziq-ovqat energiyasini ta'minlaydi va B vitaminlari, riboflavin, niatsin va pantotenik kislotalarning manbai hisoblanadi. Yangi qo'ziqorinlar, shuningdek, dietali mineral fosforning yaxshi manbai (10-19% DV) hisoblanadi.

Yangi *A. bisporus* tarkibida ergokalsiferol (D2 vitamini) 0,2 mikrogram (8 IU) D vitamini mavjud bo'lsa-da, ultrabinafsha nurlar ta'siridan keyin vitamin miqdori sezilarli darajada oshadi.

## Galereya

Fayl:Agaricus bisporus Zuchtchampignon2.jpg|Oq *Agaricus bisporus*
Fayl:Agaricus bisporus (Cup mushroom, doubled).jpg|Birga birlashgan ikkita *Agaricus bisporus* qo'ziqorini
Fayl:Portobello mushrooms.jpg|Portobello qo'ziqorinlari
Fayl:Giant mushroom cross-section.jpg|Portobello navining ko‘ndalang kesimi
Fayl:Giant mushroom underside.jpg|Portobello navining ventral ko'rinishi ikkiga bo'lingan novda
Fayl:2014 11 Portobello rocket feta toasted baguette.jpg|Qovurilgan bagetda, portobello, feta va raketa 


## Manbalar