open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astara (Eron)

**Astara** () — Eronning Gilon ustoni Astara shahristoni Markaziy tumanida joylashgan shahar, ham shahriston, ham tuman markazi hisoblanadi. Ozarbayjon Respublikasi va Kaspiy dengizi bilan chegaradosh. Bu Eron va Kavkaz oʻrtasidagi muhim chegara savdo markazidir. Astara milliy tarkibi Ozarbayjonlardir.

2006-yilgi Milliy aholini roʻyxatga olish vaqtida shahar aholisi 11 436 xonadonda yashovchi 40 664 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini roʻyxatga olishda 14 639 ta xonadondan iborat 48 470 kishi bor edi. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish vaqtida 16 696 ta xonadonga boʻlingan 51 579 kishi istiqomat qilgan.

## Tarixi
Birinchi marta *Astārāb* nomi bilan 10-asr oxirlarida yozilgan „Hudud ul-Olam“ asarida tilga olingan. 14-asrda Gīlānning Esfahbad yoki Espahbad (-bod) nomli kichik knyazligining markaziga aylanadi. 16—18-asrlarda Āstārāning Ṭālešī xonlari avtonom boʻlgan yoki Gilon yoki Ardabil hokimlariga nominal boʻysungan, bu xonlar bir necha marta Kaspiy viloyatlari tarixida muhim rol oʻynagan. Minorskiyning yozishicha, Astaraning keyingi hokimlari haligacha ispahbodlar safini davom ettirganmi yoki yoʻqmi, biz bilmaymiz. Shimoliy Tālish ruslar tomonidan bosib olingandan keyin ham (1813) Tolishxonlar oilasi muayyan huquqlarni saqlab qolgan.

Astara 18—19-asrlarda qisqa vaqt mavjud boʻlgan Tolish xonligi tarkibida boʻlgan, qisqa muddat esa xonlikning poytaxti Lenkoranga koʻchirilishidan oldin bu vazifani bajargan. 1828-yilda Turkmanchoy shartnomasi imzolanishi bilan Astara ikkiga boʻlingan. Ozarbayjonning Astara shahri Astarachay daryosining narigi tomonida joylashgan.

## Turizmi
Astara turli diqqatga sazovor joylarga ega va eronliklar va chet elliklar, ayniqsa Kavkazdan kelganlar uchun asosiy sayyohlik maskani hisoblanadi. Shaharda bir qancha plyajlar bor va iqlimi moʻtadil tropik oʻrmon iqlimiga yaqin. Har yili olti milliondan ortiq eronlik va olti yuz ming chet elliklar shaharga tashrif buyurishadi. Bu shahardagi eng mashhur plyajlar Shariati parki va Sadaf plyajidir. Shariati plyaj parki shaharda joylashgan boʻlib, Sadaf plyaji Astara shahridan 7 kilometr uzoqlikda joylashgan.

## Madaniyati
Astarada mamlakatda tashkil etilgan birinchi kutubxonalardan biri joylashgan.

## Qishloq xoʻjaligi
Bu mintaqada koʻp yillar davomida sholi yetishtirib kelinmoqda, u yerda baʼzi mahalliy navlar (landrace) dehqonlar tomonidan anʼanaviy ravishda yetishtirilgan.

## Manbalar
Mushukquyruq

**Mushukquyruq** () - bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik, baʼzan bir yillik oʻsimliklar turkumi. Boshoqlari bir gulli; mevasi — gul qipigʻi bilan birga toʻkiladigan doncha. 50 ga yaqin turi maʼlum. Ikkala yarim sharning moʻʼtadil va sovuq iqlimli mintaqalarida, tropik togʻli rayonlarda oʻsadi. Koʻpchiligidan yem-xashak tayyorlanadi. Oʻrta Osiyoda yaylov mushuk quyrugʻi vaxuppak koʻp tarqalgan.

## Manbalar
Mushtariy

**Mushtariy** (taxallusi; ismi Saodat) (1810/11, Qoʻqon — ?) — shoira. Xudoyorxon saroyida kotibalik, munshiylik qilgan. Sheʼrlarida kishilarni yaxshilik, kamtarlik, poklik va adolatga chaqirgan. Ijodida dostonchilik va qissanavislik yetakchi oʻrinda turadi. Shoira xalq ogʻzaki dostonlarining yozma sheʼriy namunasini yaratgan. "Malikai Dilorom" dostoni ogʻzaki adabiyotdagi "Orzigul" dostoniga mazmunan yaqin. M.ning "Malikai Dilorom" dostoni va xalq qoʻshiqlari usulida yozilgan gʻazallari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida (inv. № 9922) saqlanadi.

## Manbalar
Mushtariy (maʼnolari)

**Mushtariy**:

* Mushtariy — shoira.
* Mushtariy (Yupiter) (arab.) - Yupiter sayyorasining arabcha nomi.Sotib oluvchi yoki xaridor degan ma‘nolarni ham anglatadi.
Mushfiqiy

"MUSHFIQIY" — hajviy jurnal. "Ovozi tojik" gaz.ga ilova tarzida Samarqand shahrida 2 haftada 1-marta chiqqan. Jur. dastlab 1926—29 yillarda "Mulla Mushfiq" nomi bilan atalgan. 1930-yilda qayta tashkil etilib, "M." nomi bilan 1937-yilgacha muntazam chiqib turgan. Jur. nomi forstojik tilida ijod qilgan buxorolik shoir Abdurrahmon Mushfiqiy (1525—88) nomi bilan bogʻliq boʻlib, u lirik sheʼrlar bilan birga xalqning tuznasibasiga sherik boʻlgan, insofsiz, diyonatsiz, riyokor kishilarni fosh etuvchi ichakuzdi sheʼrlar ham yozgan. Shuning uchun ham Mulla Mushfiqiy nomi tojik xalq latifalari qahramoniga aylanib ketgan. Jur.da, asosan, samarqandlik va buxorolik tojikzabon yozuvchilarning hajviy asarlari bosilgan. Hoji Muin jur.ga masʼul kotiblik qilgan.

## Manbalar
Muʼiniddin Natanziy

**Muʼiniddin Natanziy** (14-a 2-yarmi — 15-asr boshi) — tarixchi olim. Eronning Isfahon viloyatidagi Natanz qasabasidan. Davlatshoh Samarqandiynint "Tazkirat ush-shuaro" ("Shoirlar tazkirasi") asarida yozishicha, 15-asr boshlarida Sherozda Mirzo Iskandar saroyida Haydar Xorazmiy, Hofiz Xorazmiy kabi shoirlar bilan birga M.N. ham yashab, ijod qilgan. 1414-yildan Hirotda yashagan. Bizgacha M.N.ning fors tilida yozilgan "Muntaxab uttavorixi Muʼiniy" ("Muʼiniyning saylanma tarixi") nomli asari yetib kelgan. Bu asar eng qad. zamonlardan Amir Temur vafotigacha boʻlgan davrdagi Markaziy Osiyo va boshqa bir qator oʻlkalar tarixiga bagʻishlangan.

"Muntaxab uttavorixi Muʼiniy"ning qoʻlyozma nusxalari Angliya, Fransiya, Rossiya va Eron kutubxonalarida saqlanadi. Asarning ilmiy jihatdan ahamiyatli boʻlgan soʻnggi qismlari (asosan, 13—14-asrlar tarixi) matni fransuz sharqshunosi Jan Oben tarafidan 1957-yilda Tehronda chop qilingan. Shuningdek, asardan ayrim parchalar fransuz, rus va oʻzbek tillariga tarjima qilinib, turli toʻplamlarda nashr etilgan.
## Adabiyotlar
* Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991; 
* Amir Temur va Ulugʻbek zamondoshlari xotirasida, T., 1996; 
* Amir Temur jahon tarixida [2nashri], T., 2001.

## Manbalar
Muqaddas joylar

**Muqaddas joylar** — dindorlar muqaddas deb hisoblaydigan va sigʻinadigan joylar. Bular  paygʻambar, shayx, eshon, avliyolar nomi bilan bogʻliq hisoblangan va ziyoratgohga aylanib ketgan shahar, maqbara, chashma, daraxt, tepalik, gor va boshqadir. Muqaddas joylar turli dinlarga eʼtiqod qiluvchi hamma xalqlarda, koʻpgina shahar va mamlakatlarda bor. Bunga Imom Buxoriy (Samarqand viloyati), Bahouddin Naqshband (Buxoro shahri), Zangi ota (Toshkent viloyati), Ahmad Yassaviy (Turkiston shahri) dafn etilgan joylar va boshqalarni misol qilib koʻrsatish mumkin. Islomda Makka va Madina, shialarda, shuningdek, Karbalo va Najaf shaharlari umumiy Muqaddas joylar hisoblanadi va ziyorat qilinadi. Hindlar uchun Gang daryosi, yahudiylar, xristianlar uchun Quddus shahri muqaddas sanaladi.

## Manbalar
Muqaddas kitoblar

**Muqaddas kitoblar**, **ilohiy kitoblar** — muayyan dinda muqaddas va ilohiy hisoblanadigan kitoblar.

Buddaviy dinida - Tripitaka

Hinduiy dinida - Vedalar va upanishadlar

Xristian dinida - Bibliya(Muqaddas kitoblar to'plami)

Yahudiy dinida -Tavrot

Islom dinida - Qurʼon shunday kitoblardan hisoblanadi. Muhammad alayhissalom taʼlimotiga koʻra, Alloh oʻtgan paygʻambarlarning baʼzilariga sahifalar, baʼzilariga esa kitoblar nozil qilgan. Ular 100 sahifa va 4 kitobdan iborat. 100 sahifadan 10 sahifani Odamga, 50 sahifani Shisga, 30 sahifani Idrisga, 10 sahifani Ibrohimga yuborgan. Musoga Tavrotni, Dovudga Zaburni, Isoga Injilni va Muhammadga Qurʼonni nozil qilgan. Qurʼondan boshqa Muqaddas kitoblar va sahifalar bir yoʻla bir dafʼada nozil qilingan, deb hisoblanadi. Qurʼon Jabroil orqali 23 yil mobaynida oyat-oyat, sura-sura shaklida yuborilgan. Diniy aqidaga koʻra, Alloh bandalarining ruhiy va moddiy ahvollarini yaxshi bilgan holda har bir paygambarga uning ummatlariga munosib hukmlar bayon etilgan kitob va sahifalar yuborib turgan. Ular oʻz davrida ummatlar uchun hidoyat manbai boʻlgan. Islom taʼlimoti boʻyicha, Qurʼon Allohning "qiyomat"gacha hukmi oʻzgarmaydigan, tillarda va dillarda saqlanib qoladigan kitoblaridandir.

## Manbalar
Muqaddas uchlik

**Muqaddas uchlik**, troitsa — 1) xristianlikning asosiy aqidalaridan biri. Unga koʻra, xudo mohiyatan yagonadir, lekin u 3 qiyofada namoyon boʻladi: ota-xudo, oʻgʻil-xudo (Iso Masih), muqaddas ruhxudo. Muqaddas uchlik aqidasi 1- (325 yil) va 2- (381 yil) Jahon soborida rasmiylashtirildi. Koʻp sektalar ratsionalistik mavqedan turib uni inkor etdilar; 2) xristianlikning asosiy bayramlaridan biri. Pasxadan keyin 50kuni nishonlanadi. Bu bayram shu kuni apostollarga "muqaddas ruh" tushishi sharafiga belgilangan.

## Manbalar
Muqaddima

**Muqaddima** (arab.) — adabiy-badiiy, ilmiy, musiqiy asarlar va boshqalarning boshlanish qismi. Xususan, adabiy-badiiy asarlardagi muqaddimalarda ayrim hollarda mualliflarning ijtimoiy va estetik qarashlari bayon qilinadi. Masalan, Alisher Navoiyning oʻz sheʼriy devonlariga yozgan 2 mashhur muqaddimasida buyuk shoirning tarjimai holiga, ijodi tarixiga, zamonasi haqidagi falsafiy qarashlariga oid maʼlumotlar bor. Muqaddima baʼzan ijodkorning targʻibotchisi, asarni nashrga tayyorlovchi shaxslar tomonidan ham yoziladi. Bu anʼana oʻzbek adabiyotida ham mavjud (yana qarang Debocha).

## Manbalar
Muqallid

**Muqallid** (arab. — taqlidchi) — oʻzbek anʼanaviy teatrining janri; shu janr ijrochisi. Mshaklidagi tomoshalarda qush va hayvonlarga taqlid qilingan, hayotdagi baʼzi kishilar xulqatvori, qiziq voqealar kulgili tarzda aks ettirilgan. M. 3 xil: hajviy M.lar ("Xum oʻgʻrisi", "Qimorbozlar", "Sudxoʻr akam jon beradi"), parodiyalar ("Uloqchilik", "Kelin tushdi", "Yogʻoch polvon", "Novvoylik"), pantomimalar ("Kiyik oʻyin", "Toʻrgʻay", "Bedana oʻyin"). M. tomoshalarida nutqdan koʻra ijrochi mashara-boz va qiziqchining sahnaviy harakati, holatlari, yuz va koʻz ifodalari muhimroq. M. janri juda qadim zamonlarda shakllangan. Navoiy davrida u yaxshi taraqqiy etgan. Xoja Dexdor, Gʻiyosiddin Muhammad, Abdulla Devona kabi M.lar oʻtgan. 19-asrning 2-yarmi —20-asrning boshida Zokir eshon, Toʻla mas-hara, Mizrob mashara, Odil dupiyoza, Rizo kuyuk kabilar M. janrida katta yutuklarga erishganlar. Shoʻrolar davrida Xorazm masharabozlari (Matchon Baqay, Bobosari, Hayitboy mashara-boz va boshqalar) shuxrat topdilar. 20-asrning soʻnggi va mustaqillik yillarida bu janr anʼanalarini Mirzabek Xolmedov, Hojivoy Tojiboyev, Obid Asomov va boshqa davom ettirib kelmoqda.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Muqanna qoʻzgʻoloni

**Muqanna isyoni** – Movarounnahrda Arab xalifaligiga qarshi koʻtarilgan xalq ozodlik harakati (VIII asrning 769–783-yillari), Muqanna rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolonchilar oq kiyim kiyganlari uchun „oq kiyimliklar qoʻzgʻoloni“ nomi bilan ham mashhur. Isyononda dehqonlar, qishloq hunarmandlari va mahalliy zodagonlarning 1 qismi qatnashgan. Muqanna Mazdak taʼlimotining davomchisi sifatida ijtimoiy tenglikni keng targʻib qilganligi taʼsirida qoʻzgʻolonchilar iqtisodiy tengsizlik va oʻlkada arablar hukmronligiga qarshi kurash boshlaganlar. Muqanna oʻziga qarorgoh qilib Som togʻidagi qalʼani (Shahrisabz shahri yaqinida) tanladi. Samarqand, Buxoro, Kesh, Narshax shaharlari qoʻzgʻolon markaziga aylangan. Xalifa Mansur 775-yilda Jabroil ibn Yahyoni Ozarbayjondan katta harbiy kuch bilan Movarounnahrga yuborgan. Ammo Jabroil qoʻzgʻolonchilardan yengilgan. 10000 askar bilan Jabroilga yordamga yuborilgan Uqaba ibn Salim 1-marta Kesh va Samarqandda Gʻaricha boshliq, 2-marta 14000 askar bilan Termiz yaqinida Sarhama va Kayyoki Gʻuziy boshliq qoʻzgʻolonchilar tomonidan tor-mor keltirildi. Natijada Naxshab va Chagʻoniyon viloyatlari qoʻzgʻolonchilar qoʻliga oʻtdi. Isyon 776-yildan Buxoro vohasida kuchayib ketdi. Narshax qalʼasi qoʻzgʻolonchilarning qoʻrgʻoniga aylantirilgan. Bunda „oq kiyimliklar“ning katta qismi toʻplangan. Shu yili Narshax qalʼasi yaqinida „oq kiyimliklar“ bilan arablardan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz va Samarqand noibi Jabroilning birlashgan qoʻshinlari oʻrtasida 4 oy mobaynida jang boʻldi. Jangda „oq kiyimliklar“ning qoʻli baland keldi, ammo son jihatidan koʻp boʻlgan arab qoʻshinlari Narshax qalʼasi devori ostidan uzunasiga 50 gaz lahim kavlab, uni qulatgach, qalʼaga bostirib kirganlar. Qalʼa ichida davom etgan shiddatli janglarda qoʻzgʻolonchilar yengilgan. Isyon rahbarlaridan Hakim ibn Ahmad va Hashviylar oʻldirilgan. Narshaxdagi qoʻzgʻolon bostirilgach, arablar asosiy kuchni Muqanna qoʻzgʻolonining markazi boʻlgan Samarqand va Keshga tashladilar. Xalifa Mahdiy 777-yilda Muqanna qoʻzgʻoloniga zarba berish uchun Nishopurga keldi. Xuroson noibi Maoz va Hirot amiri Sayd Harashiy boshliq katta qoʻshin Samarqandga yuborildi. Isyonkorlar bilan boʻlgan jangda arab qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi. Natijada Maoz Xuroson noibligidan isteʼfoga chiqdi. 2 yillik toʻqnashuvlardan soʻng Samarqand taslim boʻldi. Soʻngra arablarning birlashgan qoʻshinlari Muqannaga qarshi tashlandi. Narshax va Samarqandda „oq kiyimlilar“ yengilgach, mahalliy boylar sotqinlik qilib, arablarga yordam bera boshladilar. Ular arablar bilan birga Muqannaning Som togʻidagi istehkomini qamal qilishda qatnashdilar. Uzoq davom etgan qamaldan soʻng tinkasi qurigan muqannachilar taslim boʻldilar. Muqannaning ukasi Qabzam 3000, Som qoʻrgʻoni mudofaasiga qoʻmondonlik qilayotgan Sarhama 3300 kishilik qoʻshini bilan Sayd Harashiyga taslim boʻldilar. Ammo, arablarga taslim boʻlishni istamagan Muqanna oʻzini yonib turgan tandirga tashlab halok boʻldi

## Adabiyot
* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1991; Oʻzbekiston tarixi, T., 1997; Karimov Sh., Shamsutdinov R., Vatan tarixi, T., 1997.

## Manbalar
Muqarribun

**Muqarribun** (arab. — yaqinlashtirilganlar) — Qurʼonda toʻrt bosh farishta (Jabroil, Azroil, Mikoil, Isrofil)ning umumiy nomi. Islom aqidalarida ular Allohga eng yaqin farishtalar deb taʼriflanadi. 

## Manbalar
Muqimiy (maʼnolari)

**Muqimiy**:

* Muqimiy (taxallusi; asl ism-sharifi Muhammad Aminxoʻja Mirzaxoʻja oʻgʻli) (1850 — Qoʻqon —1903).
* Muqimiy (shaharcha) — Fargʻona viloyatining shaharchasi (1989 y).
Muqimiy (shaharcha)

**Muqimiy** — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1989-yildan). Qoʻqon shahar kengashiga qarashli. Aholisi 7,4 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, rus, tatar, koreys va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻqon. M.dan viloyat markazi (Fargʻona)gacha 100&nbsp;km.

M. Yangi Qoʻqon kimyo zavodining qurilishi munosabati bilan 1982-yilda Qoʻqon shahridan janubroqda yoʻldosh shaharcha sifatida vujudga kelgan. M.ning asosiy sanoat korxonasi — spirt zavodi (ekologik sabablarga koʻra faoliyati toʻxtatilgan mineral oʻgʻitlar ishlab chiqaruvchi kimyo zavodi spirt ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan). Shaharchada umumiy taʼlim, musiqa maktablari, kutubxona, poliklinika, savdo, maishiy va madaniy shoxobchalar mavjud. M. xududidan Fargʻona — Yaypan, Sariqoʻrgʻon — Soʻh yoʻllari bilan tutashgan Qoʻqon — Sariqoʻrgʻon avtomagistrali oʻtgan.

## Manbalar
Muqaddasiy

**Muqaddasiy**, Maqdisiy (toʻliq ism-sharifi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Abubakr al-Muqaddasiy) (946/947, Quddus - taxminan 1000) — arab geografi, sayyoh. Musulmon Sharq-ining deyarli barcha mamlakatlarida boʻlgan. M. oʻzining shaxsiy kuzatishlari va oʻzidan oldingi salaflarining asarlarini ijodiy oʻrganishi natijasida oʻzining "Ahsan attaqosim fi maʼrifat alaqolim" ("Iqlimlarni oʻrganish uchun eng yaxshi qoʻllanma") asarini yozgan. Asarning ikkita taxriri mavjud. Birinchi tahrir (986 yil) Somoniylarga, keyingisi (989 yil) Fotimiylarga bagʻishlangan. Asar muqaddima va 2 qismdan iborat. 14 ta bobida Arab xalifaligiga kiruvchi viloyat (yoki region)larning geografik holati, tabiiy sharoitlari, yirik shaharlari, meʼmoriy yodgorliklari, aholisi, xoʻjaligi, karvon yoʻllari, urfodatlari, soliq va jarima turlari, har bir mamlakatning mashhur kishilarigadoir aniq maʼlumotlar berilgan.

Asarning keyingi boblarida ajam mamlakatlari (Xuroson, Seyiston, Movarounnahr) tavsiflangan. "Ahsan attaqosim" Oʻrta asr Sharq mamlakatlari, jumladan, Oʻrta Osiyo hamda Zakavkazye xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy, tarixiy hamda madaniy hayotiga oid aniq maʼlumotlar keltirilganligi bilan boshqa geografik asarlardan farq qiladi va shu mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy hamda siyosiy tarixini oʻrganishda muhim manbadir. Asarning nemischa matni 1877-yil de Guye tomonidan Leydenda nashr etilgan. 1906 va 1967-yillarda asar qayta nashr qilingan.

## Adabiyot
* Krachkovskiy I.Yu., Izb. soch., t.4, M.—L., 1957; Drevniye i srednevekovie istochniki po etnografii i istorii narodov Afriki yujneye Sahari: [t.2] — Arabskiye istochniki X—XII vekov, M. —L., 1965; B. Ahmedov, Oʻzbekiston tarixi manbalari, T., 2001.

## Manbalar
Muqobil sarvaraq

**Muqobil sarvaraq**, kontrtitul — kitob sahifasining chap tomonida joylashgan qoʻshimcha sarvaraq. M.s, odatda, koʻp jildli nashrlar, turkum yoki yirik asarlar va shahrik.da beriladi. Unda butun nashrga tegi shli maʼlumotlar, agar tarjima kitob boʻlsa, tarjima qilingan til (original)dagi maʼlumotlar (kitob nomi,muallifi, tahrir hayʼati aʼzolari va boshqalar) yoziladi. Mas, koʻp jildli ushbu Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Muqobil sarvaraqida nashrning Bosh tahrir hayʼati aʼzolari roʻyxati berilgan.

## Manbalar
Komil Muqimov

**Komil Muqimovich Muqimov** (1940.14.2, Buxoro viloyati, Gʻijduvon tumani) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1988), professor (1989). Oʻrta Osiyo universititida (1957—61) oʻqigan va Moskva universitetini tugatgan (1964). Toshkent universitetning fizika kafedrasida oʻqituvchi, dotsent (1967-75), optika kafedrasi mudiri (1975—92), fizika fakulteti dekani (1990-92). 1992-yildan Buxoro universititi rektori. Ilmiy ishlari magnitooptika, ferro-, ferrimagnitik dielektriklarda magnitooptik hodisalar va boshqalarga oid. Uning izlanishlari tufayli magnit hodisalar fizikasi sohasida yangi — "kuchli magnit maydonida nodir elementlar magnitooptikasi" ilmiy yoʻnalishi yaratildi.

## Manbalar
* Magnitooptika v prozrachnix redkozemelnix dielektrikax, T., 1999.
Muqova

**Muqova** — kitob, albom, jurnal, daftar va shu kabilarni yaxlit qilib biriktirib turuvchi ustki qism. Muqovada nashrning nomi, mualliflari yoziladi, turli bezaklar ishlanadi. Muqova kitob blokini qay darajada ushlab turishiga qarab old va orqa, tub (korishok) tomonlarga ajraladi. Muqovaning juzlangan varaklar sarbandiga biriktirilgan qismi muqova sarbandi deyiladi. Muqova tomonlari karton va boshqa xom ashyolardan tayyorlanib, sirtiga charm, qogʻoz, mato va boshqa siriladi; ichiga qogʻoz yopishtirilib kitob blokiga birlashtiriladi. Muqovalar yupqa, qattiq (qalin), yumshoq boʻlishi mumkin. Yupqa muqova qogʻozdan iborat boʻlib, uni tayyorlash nisbatan oson va arzon boʻlganligi uchun, odatda ommaviy kitoblar, risola, jurnallarda foydalaniladi. Qalin muqova mustahkam boʻlib (1—9 raqamli turlarga ega), kitob va nashrlarni yaxshi saqlanishini taʼminlaydi. Bulardan 5 va 7-raqamli muqovalar keng ishlatiladi. 5-raqamli muqovada tomonlari (karton)ga qogʻoz sirilib, muqova sarbandida alohida material (mato) bilan ulanadi; darsliklar, siyosiy, ilmiy, adabiy asarlarda koʻp qoʻllanadi. 7-raqamli muqovada tomonlariga sirilgan material (charm, liderin va boshqalar) muqov sarbandi bilan yaxlit tutashib ketadi; ensiklopediyalar, yirik ilmiy va badiiy asarlar nashrida qoʻllanadi. Yumshoq muqovada karton oʻrniga qalin bukiluvchan qogʻoz ishlatiladi. Muqova yaxshi saqlanishi uchun jild (superoblojka) kiygiziladi.

Oʻzbekiston hududida qadimdan qoʻlyozma kitoblar tayyorlash rivojlangan. Bu qoʻlyozma kitoblar muqovasi asosan charm, shuningdek, qogʻoz, matodan tayyorlangan. Muqovaga yozuvlar bitilmagan. Muqova markaziga vertikal chiziq boʻylab yirik va mayda turunj (medalon)lar joylashgan, atrofi nafis islimiy naqshlar bilan hoshiyalangan. Kitob muqovalarini shu usulda bezash XX asrgacha davom etgan (yana qarang: Muqovasozlik).

## Manbalar
Muqom

**Muqom** (maqom soʻzidan) — uygʻur mumtoz musiqasining asosiy janri. Rok, Chabbiyat, Mushovirak, Charigyah (Chorgoh), Panjigyax, Oʻzhol (Uz zol), Ajam, Ushshak, Bayot, Nava, Sigyah va Iroq deb nomlanuvchi 19-asrda shakl topgan 12 M. turkumi mavjud. M.larning har biri muayyan mavzu bilan bogʻliq cholgʻu, ashula va raqs kuylari turkumidan iborat yirik shakldagi asarlardir. Har bir M. oʻziga xos pardada ijro etilib, muqom boshi, choʻng nagʻma, doston nagʻma (doston margʻuli bilan) vamashrap nagʻma qismlaridan tashkil topgan. M. boshi va choʻng nagʻmadagi ashula yoʻllari, asosan, mumtoz (Navoiy, Zaliliy, Nozimiy, Huvaydo, Mashrab va boshqalar) sho-irlarning gʻazallari bilan aytiladi. Doston nagʻmalarning ashula yoʻllari uy-gʻur dostonlari qoʻshiklariga hamohang boʻlib, uygʻur xalq lirik-epik asarlari matnlari bilan ijro etiladi. Mashrap nagʻmalarning kuy-ohanglari toʻysayil, davra (mashrap)larda ijro etiladigan raqsbop qoʻshiklardan iborat. M.lar ijrosida hofiz (M.boshi), ashulachi va sozandalar guruhi (qolgan qismlarda) hamda raqqosalar guruhi (Mashrap nagʻma) qatnashadi, asosan, tanbur, sato, dutor, rubob, chang, dap (doira), nay kabi musiqa cholgʻu asboblaridan foydalaniladi. Uygʻur 12 M.ining Doʻlan, Qashqar, Turfon, Xoʻtan, Ili M.lari kabi mahalliy turlari mavjud. Ular bir-biridan parda tuzilmalari, kuy-ohanglari, ichki tarkibi bilan farqlanadi. M.larning bizgacha yetib kelishida Halim va Salim (19-asr), Muhammad Ahmad Boqi oʻgʻli (Oxunim Korushong, 1849—1926), Turdi Oxun (1881—1956), Roʻzi tanburlarning xizmati katta. Turdi Oxun rahbarligidagi M. chilar ijrosida 1951—54 yil lari Sharqiy Turkiston (Sinszyan)da 12 Mlarning Qashqar varianti yozib olingan va Pekinda nota yozuvida nashr etilgan. Oʻzbekiston teleradiosida Roʻzi tanburning shogirdlari M. Hasanov, N.Nosirov, Q.Rozi (Muhammedov), F. Qodirxoʻjayev, S. Rozamovlardan 12 M.larning Ili varianti yozib olingan (1968—72) va grammplastinkada chiqarilgan. Uygʻur M.larini A.Hoshimov tadqiq etib kelgan.

## Manbalar
Sobit Muqonov

**Sobit Muqonovich Muqonov** (1900.13.4, hozirgi Shimoliy Qozogʻiston viloyati Jambul tumani — 1973.18.4, Olmaota) — qozoq yozuvchisi va jamoat arbobi. Qozogʻiston FAakad. (1954). Fuqarolar urushi qatnashchisi (1918— 20). 1930—1935-yillarda Moskvadagi Qizil professura institutidaoʻqigan. Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1936-37; 1943-1952). „Boy oʻgʻli“ (1928), „Sof sevgi“ (1931), „Temirtas“ (1935), „Boʻtakoʻz“ (1938) romanlarida qozoq xalqining bosib oʻtgan tarixiy yoʻli aks etgan. „Boʻtakoʻz“ romani asosida pyesa va kinossenariylar yaratilgan. „Mening maktabim“ (1939—1953) avtobiografii: qissasida yozuvchining bolaligi tasvirlangan. „Sirdaryo“ roman i (1947—1948) 2-jahon urushiga bagʻishlangan. „Mening maktabim“ qissasi asosida „hayot maktabi“ trilogiyasini yaratgan (1949—1953). Muqonov „Choʻqon Valixonov“ (1954), „Saken Sayfullin“ (1970) dramalari, „Boʻz toʻlqinlari“ (1956) romani, „Zamondoshlar haqida afsona“ qissasi (1962) va boshqa asarlar muallifi. U 3 kitobdan iborat „Oqqan yulduz“ asarini (1967—1970) yozgan. Oybek, Hamid Olimjon, Abdulla Qaxdor, Zulfiya asarlaridan namunalarni qozoq tiliga tarjima qilgan. Asarlari oʻzbek tilida chop etilgan. Abay nomidagi Qozogʻiston Davlat mukofoti laureata (1967).

## Manbalar

## Adabiyotlar
Hayot maktabi, T., 1954; Choʻpon bola, T., 1961; Boʻtakoʻz, T., 1962; Choʻloq polvon. Hikoyalar, qissalar, T., 1970.
Mugʻ

**Mugʻ** (fors.) — zardushtiylikka eʼtiqod qilgan kishining musulmonlarda atalishi. Mumtoz sheʼriyatda "M." soʻzi mayxona egasi, soqiy maʼnolarida ishlatilgan.

## Manbalar
Mugʻ qalʼa

**Mugʻ qalʼa**, Qalʼai Mugʻ — istehqom qalʼa xarobasi (V—VI-asrlar). Qum daryosining Zarafshon daryosiga kelib quyilish qismidagi (Tojikiston) togʻ choʻqqisi ustiga qurilgan 2 qavatli qasr-qoʻrgʻon. Bu qurilish undan avvalgi inshoot oʻrnida amalga oshirilgan boʻlishi ehtimol. Chunki, qad. yunon manbalarida zabt etish mushkul boʻlgan „sugʻd qoyalari“ haqida maʼlumotlar uchraydi. Olimlarning fikricha, Mugʻ qalʼa shunday istehkom „qoya“lardan biri boʻlgan. Oʻrta asr yozma manbalarida Mugʻ qalʼaga nisbatan abargar nomi ishlatilgani ham maʼlum. Bu sugʻdcha atamaning maʼnosi „togʻ ustidagi“ demakdir. Mugʻ qalʼada 1932-yilda tasodifan bir sugʻdcha hujjat topilishi uning haroba qoldiklarida arxeologik qazish ishlari boshlanishiga sabab boʻldi. 1932—33 yillarda A. V. Vasilyev, 1947-yilda V. A. Voronin oʻrgangan. Mugʻ qalʼada oʻtkazilgan qazishmalar natijasida mustahkam devor bilan oʻralgan ixcham hovli yuzasi hamda qamal holatda yashashga moʻljallangan xoʻjalik va turar joy binolari majmuidan iborat qoʻsh qavatli inshoot qoldiklari namoyon boʻldi. Yuzlab moddiy ashyoviy topilmalar bilan bir qatorda Mugʻ qalʼa harobalarida sugʻd, qadimiy turkiy, xitoy va arab yozuvlari bilan bitilgan 80 ta hujjatdan iborat qad. arxiv qoʻlga kiritildi (yana qarang Mugʻ qalʼa hujjatlari). Mugʻ qalʼa yozma yodgorliklarining guvoxdik berishicha, qalʼa arab istilosi davrida (722-yil) vayronaga aylantirilgan. Mugʻ qalʼada Panch (ilk oʻrta asr Panjikenti) qokimi Devashtich oʻz yaqinlari va arkoni davlati bilan qamal qilinib asir olingan, keyinchalik qatl etilgan. Inshoot esa buzib tashlangan.

## Adabiyot
* Sogdiyskiy sbornik. Sbornik statey o pamyatnikax sogdiyskogo yazika i kulturi, naydennix na gore Mug, L., 1934; Sogdiyskiye dokumenti s gori Mug, M., 1962— 1963; Ishoqov M., Soʻgʻdiyona tarix chorrahasida, T., 1990; Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992.

## Manbalar
Mugʻ qalʼa (maʼnolari)

**Mugʻ qalʼa**:

* Mugʻ qalʼa, Qalʼai Mugʻ — istehqom qalʼa harobasi (5—6-asr
* Mugʻ qalʼa (arxeologik yodgorlik), Mugʻtepa, Mugʻ qoʻrgʻon — arxeologik yodgorlik (mil.
Mugʻ qalʼa (arxeologik yodgorlik)

**Mugʻ qalʼa**, Mugʻtepa, Mugʻ qoʻrgʻon — arxeologik yodgorlik (milodiy 1—13-asr

boshi). Namangan viloyatining Kosonsoy shahri yaqinida joylashgan. Mugʻ qalʼa (arxeologik yodgorlik) 2 qismdan iborat: ark va shahriston; qoʻrgʻon (maydoni 4 ga). Har 2 qism kuzatuv minoralari boʻlgan mudofaa devori bilan oʻralgan. Ark shahristonning jan.-gʻarb tomonida, Kosonsoy daryosining tik yon bagʻrida joylashgan. Undan milodning boshlari va oʻrta asrlarga oid topilmalar chiqqan. Tarixiy manbalarga koʻra, arkda quyosh ibodatxonasi boʻlgan. Ushbu ibodatxona, Shahristoniynchnt yozishicha, xalifa Muʼtasim davrida (833—842) buzib yuborilgan. 1983-yilgi tekshirishlar natijasida Shahristondan ilk oʻrta asrlarga oid arxeologik majmua ochilgan. Tadqiqotchilar fikricha, shahriston dushmandan ustalik bilan himoya qilingan: dushman hujumi kutiladigan tomon qoʻshimcha devor bilan mustahkamlangan. Bu holat gʻanim hujumini har 2 mudofaa devoridan turib qaytarish imkonini bergan, chunki shahar darvozasi shu yerda joylashgan boʻlib, agar dushman darvozadan kirgan taqdirda ham ichkariga oʻta olmasdi va oʻziga xos „qopqon“ga tu-shardi. Mugʻ qalʼa (arxeologik yodgorlik)ning qoʻrgʻon qismi ark va shahristondan keyin qurilgan, undan notinch davrlarda oʻziga xos panagoh sifatida foydalanganlar. Qoʻrgʻonning alohida darvozasi boʻlgan. Tadqiqotchilar fikricha, Mugʻ qalʼa (arxeologik yodgorlik) Fargʻonaning „harbiy poytaxti“ hisoblangan. Yozma manbalar ehtimol aynan shu shaharni Fargʻonaning 8-asroxiri — 9-asr boshlaridagi poytaxti sifatida qayd etgan boʻlsalar kerak.

## Adabiyot
* Bernshtam A. N., Drevnyaya Fergana, T., 1951; Matboboyev B. X., Shamsutdinov R. T., Mamajonov A., Buyuk ipak yoʻlidagi Fargʻona shaharlari, Andijon, 1994.

Boqijpn Matboboyev.

## Manbalar
Safo Mugʻanniy

**Mugʻanniy Safo** (taxallusi; asl ism-sharifi Olloberganov Safo; 1882, Xiva yaqinidagi Gandimiyon qishlogʻi — 1940) — shoir, bastakorsozanda, jamoat arbobi. Mehnat Qahramoni (1936). XXSR maorif nozirligida madaniyat boshqarmasi boshligʻi (1920—22), yersuv islohotini oʻtkazish davrida yer shoʻʼbasi raisi (1925—26), Urganch tumani ijroiya qoʻmitasi raisi (1927—28), Xorazm okrug teatrida rejissyor (1929—37); ayni paytda oʻqituvchilik bilan shugʻullangan (1935— 37). Yoshlik kezlarida musiqa sanʼatiga qiziqib, zamonasining koʻzga koʻringan sozanda va xonandalaridan tanbur, dutor va boshqa musiqa asboblarida kuy chalish hamda ashula aytishni oʻrgangan. Komil Xorazmiydan taʼlim olgan. Sozandalik va xonandalik mahoratini oshirish bilan birga ustozi taʼsirida sheʼrlar ham yozgan. Xorazm shoirlarining, shuningdek, oʻzining sheʼrlariga kuy bastalagan. M.ning bizga qadar yetib kelgan sheʼrlarida maʼrifatni ulugʻlash, Xorazm axlining nurli kelajagiga umid, yoshlarni millat va vatan baxtsaodati yoʻlida ishlashga daʼ-vat ohanglari ustuvorlik qiladi. M. 1937-yil 28 avgustda "xalq dushmani" sifatida qamoqqa olinib, oʻsha yilning 28-noyabrda 10 yillik qamoq jazosiga hukm qilingan va mustabid tuzumning lagerlaridan birida vafot etgan.

Naim Karimov.

## Manbalar
Mugʻom

**Mugʻom** — 1) Ozarbayjon xalq musiqasida lad. Jami 70 dan ortiq M.lar maʼlum boʻlib, asosiylari — rast, shur, segoh, shushter, chargyah, bayati shiraz, humayun. Qolganlari shular zaminida tashkil topgan. M. tovushqatorlarida orttirilgan sekunda intervali uchraydi; koʻplarining diapazoni oktavadan keng boʻlib, ayrim tovushlar turlicha variantlarda kelishi mumkin. M.larda tonika ularning past qismidagina emas, balki oʻrta qismlarida ham uchraydi; 2) Ozarbayjon va Togʻli Qorabogʻda tarqalgan turkumli vokal-cholgʻu asar. M.lar muayyan ladga asoslanib, odatda, shu lad (mas, rast, shur va hokazo) nomi bilan ataladi. Ular badiha uslubiga asoslangan ashula, raqs va cholgʻu kuylaridan iborat. 19-asrdan boshlab M.lardan A. Magomayev, U. Hojibekov, N. Tigranov, R. Glier va boshqa kompozitorlar turli janrlardagi asarlarida foydalanishgan. A. Ter-Gevondyan ("Rast"), F. Amirov ("Shur", "Kyurdi Ovshar", "Bayati Gulistan"), Niyoziy ("Rast"), S. Aleskerov ("Bayati Shiraz") va boshqa M.larni orkestr uchun, J. Jangirov ("Chargyah"), A. Aliverdibekov ("Bayati Shiraz") a kapella xori uchun qayta ishlaganlar.

## Manbalar
Mugʻlon

**Mugʻlon** — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanida joylashgan shaharcha.

Shuningdek Mugʻlon Kasbi tumaning markazi hamdir. 2009-yil 13-martda Vazirlar Mahkamasining 68-sonli qaroriga binoan shahrcha maqomi berilgan.

## Etimologiyasi
Tilshunos D.Abdurahmonovning izlanishlariga koʻra, *mugʻlon* yoki *moʻgʻlon* etnonimidan Muglon qishlogʻining nomi yuzaga kelgan. Tarixshunos olimlar qadimda *moʻgʻul, mugʻol, mogʻol, mugʻul* etnonimi boʻlganligini aniqlashgan. Lekin ayni mugʻlon yoki moʻgʻlon shaklidagi etnonim mavjud ekanligi haqida dalillar mavjud emas. Sart moʻgʻal, cherikchi moʻgʻul, ali moʻgal, yakka mugal, hafiz moʻgal, qora moʻgʻal singari urugʻ va qabillari, ularning tarmoqlari avvaldan mavjud. Bu urugʻ vakillari Oʻzbekiston, Tojikiston hamda Afgʻon Badaxshonida istiqomat qilishgan. Etnolog tarixchilarning izlanishlariga koʻra, moʻgʻol, moʻgil, mogal urugʻlari bu moʻgʻulistonlik turkiy qabilalar hisoblanadi. Mugal soʻziga -on koʻplik qoʻshimchasining qoʻshilishi natijasida hudud nomi hozil boʻlgan va u moʻgʻullar degan maʼnoni bildiradi. V. P. Yudin, B. X. Karmishevalarning yozishicha mugʻollar bu qadimgi turkiy qabilalardan biri hisoblanadi. Lekin bu qabila Mogʻuliston (hozirgi Mangoliya)dagi moʻgʻul xalqiga aloqasi yoʻq

Shunday qilib, Mugʻlon bu qadimiy turkiy moʻgʻul qabilasi jamoasi joylashgan qishloq, hudud nomi hisoblanadi.

## Joylashuvi
Mugʻlon shaharchasiga eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Koson (20 km) shahrida joylashgan. Mugʻlondan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha boʻlgan masofa 45 km ni tashkil etadi.

## Aholisi
Shaharch aholisi 7 ming kishini tashkil etgan (2003-yil). Shaharchada oʻzbeklar, qozoqlar, qoraqalpoq va tojiklar koʻp yillardan buyon yashab kelmoqda.

Aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida qayd etilishicha, Mugʻlon shaharchasida 2013-yil 1-yanvarda 6465 nafar, 2016-yilda esa 6.6 ming nafar aholi istiqomat qilgan.
## Iqlimi
Shaharchaning iqlimi keskin kontinental.
## Suv taʼminoti
Mugʻlon shaharchasi Obihayot va Kasbi kanallaridan suv oladi.

## Ijtimoiy soha
Shaharcha hududida maʼmuriy idoralar, aloqa boʻlimi, avtostansiya, Oʻzbekiston—Turkiya qoʻshma korxonasi, dehqon bozori, 2 umumiy taʼlim maktabi, litsey-internat, madaniyat saroyi, stadion, markaziy kasalxona, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar, madaniy, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliya olib boradi. Mugʻlon— Qarshi, Mugʻlon—Koson yoʻnalishlarida avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

## Manbalar
Mugʻojar togʻi

**Moʻgʻoljar togʻi** (qozoqcha Moʻgʻaljar) — Qozogʻiston Respublikasining Oq-toʻba viloyatidagi togʻ. Kaspiyboʻyi pasttekisligi bilan Toʻrgʻay soyligi orasida joylashgan. U shimolida Ural daryosi vodiysidan janubida Turon tekisligidagi Shagʻiray balandligigacha davom etadi. Uzunligi 200&nbsp;km, eni 30&nbsp;km gacha. Eng baland joyi 657 m (Katta Baxtiboy togʻi). Togʻ geologik tuzilishi jihatidan Ural togʻlarining davomi hisoblanib, asosan, ohaktosh, koʻmirli slanets, qumtosh, kristalli slanets kabi jinslardan tuzilgan. Gʻarbiy va sharqiy **Moʻgʻoljar** togʻiga boʻlinadi.

Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq va quruq, kishi sovuq, qor kam yogʻadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —16, —17°, iyulniki 23—25°. Yillik yogʻin 200–250&nbsp;mm. Yogʻin asosan, bahorda tushadi. Moʻgʻoljar togʻining gʻarbiy yon bagʻridan Emba, Oʻr (Kaspiy dengizi havzasi), sharqiy yon bagʻridan Irgʻiz daryosining oʻng irmoqlari boshlanadi. Asosan, dasht va chala choʻl landshafta mavjud boʻlib, janubiy qoratuproq va kashtan tuproqdan iborat. Asosiy oʻsimliklari: chalov, betaga, shuvoq, burgan, daryo vodiylarida terak, tol, qayin oʻsadi. Bahorgi-yozgi yaylovlar bor. Xrom rudasi, fosforit, mis, nikel, koʻmir konlari zaminida konchilik sanoati rivojlangan.

## Manbalar
Mugʻon

**Mugʻon**, Muqon (?—572) — Turk xoqonligi xoqonlaridan biri. Bumin xoqonning oʻgʻli. 

Asli ismi Qushu boʻlib, M. unvoni bilan taxtga oʻtirgan. M.ning bir necha ismlari boʻlgan — Qush, Yegin — nevara, jiyan; Yandi — gʻolib; unvoni — M.; M. qahrli, jasur, aqlli boʻlib, uni jangu jadaldan boshqa hech narsa qiziqtirmagan. 553 yil kuzida u jujanlarni qayta tormor etgan. Jujanlar Si imperatoridan boshpana topganlar. 555 yil Si imperatori oʻz yeridan jujanlarni haydab chiqargan, chunki ular qaroqchilik qilishga oʻtgandilar. Bundan foydalangan M. va kidanlar jujanlarni tormor kilganlar. 554 yil M. davlati kichik bir mulkdan imperiyaga aylangan. Shimolida Sigu davlati ham zabt etilgan. Chjou imperiyasi bilan tuzilgan shartnomaga koʻra, Chjou M.ga har yili 100 ming parcha ipak mato soligʻi toʻlab turgan. 572 yil M. vafot etgan. Taxtga oʻtirgan ukasi Taspar xoqon Si imperiyasi bilan sulh tuzgan. Chjou soliqlan bosh tortganda unga hujum qilgan va Chjou yana soliq toʻlashga majbur boʻlgan.

## Manbalar
Mugʻxona

**Mugʻxona**, qurum, mugʻtosh — 1) otashparastlar qarorgohi; 2) oʻtov shaklida toshdan yasalgan qabr inshooti (miloddan avvalgi —, milodiy —-asrlar). Namangan viloyatidagi Kosonsoy yaqinidan topilgan Mugʻxona Shimoliy Fargʻonaning yarim oʻtroq qabilalariga mansub. Inshoot devorlari siniq va yupqa toshlardan qorishma ishlatilmay oval shaklida (5x8,5 m) qurilgan. Ichki xonaning chiqish tuynugi boʻlib, toshtaxta bilan berkitib qoʻyilgan. M.dan odam suyaklari, tuvak, koʻza, dastali piyola, qilich, pi-choq, jez va temir oʻq uchi, jez koʻzgu, zirak, uzuk, munchoq, nafis moʻychinak va boshqa topilgan. Idishlar qizil, qora angob bilan tirnab hoshiyalangan.
## Manbalar
Muhabbat (maʼnolari)

**Muhabbat** ( — sevgi, ishq; bogʻlanish) quyidagilardan birini anglatishi mumkin:

* Muhabbat — biror shaxsga yoki kishilar guruhiga, gʻoyaga yoki amaliy faoliyatga nisbatan intim va kuchli tuygʻu;
* Muhabbat — tasavvufda Allohga yetishish („haqiqatga erishish“)ning asosiy vositasi;
* Muhabbat — oʻzbek shoiri Erkin Vohidov qalamiga mansub sheʼriy toʻplam.
* Muhabbat — oʻzbek yozuvchisi Abdulla Qahhor qalamiga mansub qissa.
* Muhabbat — xotin-qizlar ismi.
Muhayyir

**Muhayyir** (taxallusi; asl ismi Muhammadqul Muhammadrasul oʻgʻli) (1842, Koʻqon — 1918, Rishton tumani) — shoir, tarjimon va xattot. Oʻzbek va forstojik tillarida ijod qilgan. 1875—85 yillarda Buxoro madrasalarida oʻqigan. M.ning oʻz qoʻli bilan koʻchirgan mukammal devonining 2 nusxasi mavjud. Devonida 350 gʻazal, 35 muhammas, 3 musaddas, 6 murabba, 2 tarjeʼband, 73 ruboiy va "Qirq hadis"ning sheʼriy yoʻl bilan qilingan tarjimasi bor. M., shuningdek, "Saloti Masʼudiy" nomli fiqh ilmiga oid forscha kitobni oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 1870-yilda Alisher Navoiyning terma devonini ham nastaʼliq xatida koʻchirgan. Muqimiy, Furqat, Muhyi, Zavkiy, Nodim Namangoniy va Muntazirlar bilan yaqin ijodiy munosabatda boʻlgan. Lutfiy, Jomiy, Hofiz Sheroziy va Alisher Navoiy gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan, naziralar yozgan. Sheʼriyatida tasavvufiy ohanglar, ramz va ishoralar ham bor. Ijodiy merosining umumiy hajmi 10000 misradan oshiqroq. 3 qoʻlyozma devoni Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. №7493, 19111) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Davlat adabiyot muzeyida saqlanadi (inv. №241). Ad.: Tanlangan sheʼrlar, T., 1967; Devon, T., 2000.

Akram Dehqonov.

## Manbalar
Abdurahim Muhamedov

**Abdurahim Muhamedov** (1923.10.7 -Toshkent — 1980.10.2) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1955). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—43). Oʻzbek davlat filarmoniyasida sozanda (1945—52), musiqa rahbari (1965—71 va 1975—77), Madaniyat vazirligida yoʻriqchi, boshqarma boshligʻi (1955—56, 1960—64), Oʻzbekiston televideniyesi (1958—60) va Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida (1972—74) musiqa muharriri. Ijodida musiqali komediya va qoʻshiq janrlari asosiy oʻrin egallagan. Kuylari oʻzbek musiqa merosi anʼanalariga tayangan, oʻziga xos intonatsionritmik uslubi bilan ajralib turadi. M. "Jon qizlar" (K. Shangʻitboyev, K. Boyseitov pyesasi, 1963), "Gavhari shamchiroq" (S. Ulugʻzoda, 1967), "Togʻ goʻzali" (S. Saidmurodov, 1972), "Olifta" (F. Musajonov; N. Xalilov bilan hamkorlikda, 1974) kabi musiqali drama va komediyalar yozgan. M.ning "Jon kizlar", "Yetti qiz", "Jon Oʻzbekiston", "Shohi soʻzana", "Alla", shuningdek, bolalar qoʻshiqlari ("Kapalak", "Archa qoʻshigʻi", "Qoʻgʻirchogʻim, alla-yo" va boshqalar) ommaviylashgan.

## Manbalar
Muzaffar Muhamedov

**Muzaffar Muhamedov** (1902-yil 1-yanvar, Toshkent — 1995-yil 18-noyabr) — aktyor, rejissyor, teatr tashkilotchilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1937), O‘zbekiston SSR xalq artisti (1959).
## Faoliyati
Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1927). Ijodiy faoliyatini Hamza rahbarligidagi „Turk kuchi“ truppasida aktyorlikdan boshlagan (1918). 1919—1924-yillar Oʻzbek davlat namuna drama truppasida aktyor. Andijon teatrida bosh rejissyor (1928—1930), Oʻzbek davlat musiqali teatrida (1930—1939), Navoiy teatrida (1939—1943 va 1950-yildan) rejissyor, Muqimiy teatrida bosh rejissyor (1943—1950). Mahmudxon („Zaharli hayot“), Muslim („Halima“), Oʻlmas Botir („Yorkinoy“), Mirzaboshi („Arslon“) va boshqa uning sahnada yaratgan eng yaxshi rollaridir.

Muhamedov rejissyorlik faoliyatining dastlabki davrlarida V. Meyerxold yoʻlidan borgan, keyinchalik Muhamedov rejissurasi oʻziga xos rivoj topgan. U musiqali teatr rejissyori sifatida shakllangan va bu sohada oʻziga xos rejissyorlik maktabini yaratgan. „Halima“ (F. Zafariy), „Gulsara“ (K. Yashin, M. Muhamedov; T. Jalilov), „Layli va Majnun“ (Xurshid; R. Glier, T. Sodiqov), „Davron ota“ (K. Yashin, S. Abdulla, Chustiy; T. Sodiqov, A. Kozlovskiy), „Tohir va Zuhra“, „Alpomish“ (S. Abdulla; T. Jalilov), „KIMga“ (Roslavets, T. Jalilov), „Gʻunchalar“ (Z. Fatxullin; T. Jalilov), „Oftobxon“ (K. Yashin; T. Jalilov) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. „Ichkarida“ pyesasini, „Gulsara“, „Dilorom“, S. Abdulla bilan „Maysaraning ishi“ operalarining librettosini yozgan.

## Manbalar
Safo Muhamedov

**Safo Muhamedov** (1914.24.6 - Toshkent — 1990.19.3) — rangtasvir ustasi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1971). Toshkent rassomlik bilim yurtini (1938), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1960) tugatgan. 1940-yildan Respublika rassomlik bilim yurtida pedagog; Toshkent politexnika instituti (meʼmorlik fakulteti)da dotsent (1963), professor (1988), 1968-yildan kafedra mudiri. M. asarlarida mehnat axli va ziyolilar, ularning qiyofalari, mehnati va kayfiyatlari jonli hayotiy tasvirlangan: "Eski maktab" (1940), "Mehnat Qahramoni S. Nuriddinov" (1956); "Tunggi sugorish" (1963), "Professor R. Q. Islombekov" (1968), "Alisher Navoiyning sultan Husayn Boyqaro bilan soʻngti uchrashuvi" (1972) va boshqa M. rassomlik sanʼati va haykaltaroshlik sohasidan ilmiy asar, dastur, qoʻllanmalar va uslubiy tavsiyanomalar yozgan.

## Manbalar
Sobir Muhamedov

**Sobir Muhamedov** (1912.25.5 -Toshkent — 1978.12.4) — kinodramaturg, jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). 1939-yil Boku kinostudiyasida, 1941—1948-yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida (1955— 57 yillar direktor) turli lavozimlarda ishlagan. 1948—1955-yillar Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida oʻqituvchi. Oʻzbekiston madaniyat ishlari vaziri muovini (1957—1959), vazir (1959—1963), Oʻzbekiston kinematografiya Davlat qoʻmitasi raisi (1963—1964), Hujjatli va ilmiyommabop filmlar kinostudiyasining direktori (1966—1967), Oʻzbekiston Kinematografchilar uyushmasi boshkaruvining raisi (1967—1976), „Oʻzbekfilm“da bosh muharrir (1977—1978), Oʻzbekiston kino ishlab chiqarish boshqarmasining boshligʻi (1978-yil yan-vardan). Koʻpgina hujjatli, badiiy, multiplikatsion filmlarning ssenariylarini yozgan: „Frontga konsert“, „Oʻzbekistonimizga keling“ (M. Karavkin bilan hamkorlikda), „Hamza“ (K. Yashin bilan hamkorlikda), „Shiddat“ (D. Vasiliu va U. Nazarov bilan), „Utgan kunlar“, „Zulmatni tark etib“ (A. Qodiriy asarlari asosida), „Yunus Rajabiy“, „Yorugʻ yoʻl“, „Oʻzbekiston oʻrmonlari“ va boshqa shular jumlasidan. V. Yanning „Chingizxon“ romanini rus tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

## Adabiyotlar
* Kinossenariy, T., 1974; Filmi i godi (A. Abdullayev bilan hamkorliqda), T., 1980.

## Manbalar

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-apr-13-1978-2113344/
Muhammad Ali (maʼnolari)

**Muhammad Ali**:

* Muhammad Ali – amerikalik professional bokschi va xayriyachi
* Muhammad Ali (Misr) – Misr hukmdori (podshosi) (1805—49)
* Muhammad Ali (shoir) – 15-asr shoiri, Alisher Navoiyning togʻasi
Muhammad Ali (Misr)

**Muhammad Ali** (4-mart 1769-yil, Kavala shahri, Makedoniya — 2-avgust 1849-yil, Iskandariya) — Misr hukmdori (podshosi) (1805—49). 1952-yil iyul inqilobigacha hukmronlik qilgan sulola asoschisi, asli alban, yanicharlardan. M.A. tamaki sotish bilan shugʻullangan, 45 yoshida oʻqishni oʻrgangan. 1799—1801-yillarda turk armiyasi tarkibidagi alban otryadiga boshchilik qilib, Misrdagi Turkiya— Fransiya urushida qatnashgan. Umar Makram boshchiligidagi Qohira musulmon ulamolariga tayanib hokimiyatni egallagan (1805). M.A. dastlab Umar Makramni qatl etgan, soʻngra mamluk beklarini qirib tashlab, nomigagina Turkiyaga tobe, aslida Misrning yakka hokimiga aylangan. Muntazam armiya tuzib, uning yordamida Arabiston yarim orol (1811-18), Sharqiy Sudan (1820-22)ni bosib olgan, Grek mshtliy ozodlik inqilobini bostirishda qatnashgan (1824—28), Turkiya sultoniga qarshi urushlar olib borgan (1831—33 va 1839—40). Harajatlarni qoplash maqsadida vaqf, mamluklar va ijaradorlarning yerlarini davlat ixtiyoriga tortib olgan. 1829-yildan yerlarni oʻz yaqinlariga boʻlib bera boshlagan. M.A. maʼmuriy idoralarni qaytadan tashkil etgan, qishloq xoʻjaligi, sanoatni rivojlantirish tadbirlarini koʻrgan. Bu ishlarni amalga oshirishda chet el, asosan, fransuz mutaxassislariga tayangan. Uning davrida tashqi savdo rivojlangan; bir necha dunyoviy maktablar ochgan. Misr yoshlarini chet ellarga oʻqishga yuborgan.

## Manbalar
Muhammad Ali (shoir)

**Muhammad Ali** (15-asr) – shoir. **Gʻaribiy** taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Alisher Navoiyning togʻasi. Davrining obroʻli xattotlaridan, musiqada eʼtiborli kishi boʻlgan. Sozlarni yaxshi chalgan. Sheʼrlarining aksariyati turkiy tilda yozilgan boʻlib, ularda asosan ishq-muhabbat kuylangan.

## Manbalar
Muhammad Amin Buxoriy

**Muhammad Amin Buxoriy**, Muhammad Amin ibn Mirza Muhammad Zamon Buxoriy Soʻfiyoniy (17-asr) — buxorolik tarixchi olim.

Buxoro shahrining Soʻfiyon mahallasidan boʻlgan, Hayoti toʻgʻrisida maʼlumotlar deyarli saqlanmagan. Taxminan 60 yoshida "Muhit attavorix" — "Tarixlar okeani" (1700) asarini yozgan. Asar 10 bobdan iborat boʻlib, uning keyingi boblari somoniylar va ashtarxoniylar davrini oʻz ichiga oladi. Asarda olimlar, xattotlar va naqkrshlar haqida noyob maʼlumotlar mavjud. Ayniqsa, Subhonqulixon (xukmronligi: 1681 — 1702) davrida yuz bergan siyosiy voqealar. Buxorodagi markaziy hokimiyatga boʻysunishni xohlamagan Balx viloyati ustiga yurishlar, Xiva xonining Qorakoʻl, Karmana, Vardonzega bosqinlari tasviriga katta oʻrin ajratilgan. Bu asar u bilan taxminan bir paytda yozilgan Muhammad Yusuf Munshiynit "Tarixi Muqimxoniy" va Mir Muhammad Amin Buxoriyning "Ubaydullanoma" asarlari bilan birga ashtarxoniylar davrini yoritishda muhim manba hisoblanadi. Asarning Toshkent, Sankt-Peterburg, Parijda qoʻlyozma nusxalari mavjud.

## Adabiyot
* Hamroyev U., Muhammad Amin Buxoriy, T., 1970.

## Manbalar
Muhammad Bashoro maqbarasi

**Muhammad Bashoro maqbarasi** — Tojikiston (Mozori Sharif) dagi meʼmoriy yodgorlik (11 — 12-asrlar). Togʻ yonbagʻrida daraxtlar orasidagi goʻzal xushmanzara maydonda joylashgan. Murakkab hajmda oʻziga xos tarhsa qurilgan. Dastlab 3 qism [maqbara, masjid va yer osti 2 xona (goʻrxona)]dan iborat boʻlgan. 1342—43 yillarda aralash qilib keng, chuqur ravokli ziyoratxona va burchagida kichik xonalar, shuningdek, bir-biridan oʻtiladigan qator yoʻlaklar qurilgan. M.Muhammad bashoro maqbarasi balxi gumbazli. Gumbaz osti bagʻallariga muqarnaslar ishlangan. Bosh tarzidagi peshtoq hashamatli bezatilgan, oʻyma hoshiyali mayda girih naqshlar, oq, koʻk va havo rangdagi sirli sopol bilan qoplangan. Zaminiga oʻsimliksimon naqshlar ishlanib, devoni xati bilan toʻldirib uslublashtirilgan. Maqbara va ziyoratxonadagi sagʻanalar turli rangdagi koshinkori naqshlar va oʻyma naqshli marmardan ishlangan.

## Manbalar
Muhammad bin Abdulla Said al-Hasan

**Muhammad bin Abdulla Said al-Hasan** (taxminan 1860—1920.21.12, Efiopiya, Imi rayoni) — Somali xalqining milliy qahramoni, Buyuk Britaniya va Italiya mustamlakachilariga qarshi ozodlik qoʻzgʻoloni rahbari (1899— 1920). Somali yarim orol ingliz mustamlakachilari tomonidan bosib olinib, taqsimlangandan keyin boshlangan qoʻzgʻolon milliy ozodlik tusini olgan. Qoʻzgʻolon "Muqaddas urush" (jihod), "dinsizlar"ga qarshi koʻrinish shaklini olib, Somali xalqining keng ommasini qamrab olgan. Natijada ingliz mustamlakachilari ichki rayonlardan qoʻshinlarini olib chiqishga majbur boʻlishgan. Ozod qilingan hududlarda markazlashgan davlat tuzish harakati boshlangan. 1920-yil dagina ingliz mustamlakachilari aviatsiya yordamida Muhammad bin abdulla Said alhasanA. ning qoʻshinini magʻlubiyatga uchratishgan. Muhammad bin abdulla Said alhasanA. uyushqoqlik bilan qoʻshinini Efiopiyaga oʻtkazishga erishgan, lekin koʻpgina qoʻzgʻolonchilar va uning oʻzi kasallikdan vafot etishgan.

## Manbalar
Muhammad Burunduq barlos

**Muhammad Burunduq barlos** (toʻliq ismi Muhammad Burunduq ibn Ali ibn Burunduk, ibn Jahonshoh ibn Joku Barlos) (taxminan 15-asr oʻrtalari — 16-asr boshi) — Sulton Husayn Boyqaronkng lashkarboshisi. Husayn Boyqaro 1495— 96 yillarda Hisor, Xuttalon va Badax-shonga yurish qilganida M.B.B.ni Xuttalonga joʻnatgan. "Boburnoma"da yozilishicha M. B. B. temuriylardan dastlab Abulqosim Bobur Mirzoning, keyinchalik Abu Sayd Mirzoning beki boʻlgan. Abu Caud uni hurmat qilib, unga va Jahongir Barlosga Kobulni bergan, oʻgʻli Ulugʻbek Mirzoga otaliq (otka) etib tayinlagan. Boburnij yozishicha, M. B. B. "bilimlik, bisyor sardor kishi edi". M.B.B. Husayn Boyqaro va uning su-yukli xotini Xadicha begimning oʻgʻli Muzaffar Husayn Mirzoga sohibixtiyor bek etib tayinlangandi. Husayn Boyqaro vafotidan soʻng (1506) M.B.B., Zunnunbek va boshqa beklar kelishib Badiuzzamon Mirzo va Muzaffar Husayn Mirzolarni taxtga oʻtqazganlar. Zunnunbek Badiuzzamon huzurida, M.B.B. Muzaffar Husayn Mirzo huzurida bosh bek (sohibixtiyor) boʻlganlar. Shayboniyxon Balxni qamal qila-yotgan edi. Beklar Bodhizga yetishganda ularga boshqa shahzodalar kelib qoʻshilgan. M. B. B. Boburni ham bu yurishga taklif etish uchun uning huzuriga borgan. Bobur M.B.B. bilan safarga otlangan. Mirzolar Hirotdan chiqib Murgʻobga yetib kelgunlarigacha 3 oy vaqt oʻtgan. Bu orada Balx taslim boʻlgan, Shayboniyxon Samarqandga qaytib ketgan. Temuriy shahzodalar qoʻshini tarqab ketgan. 1507-yil Shayboniyxon Hirotni qamal qilganida M.B.B. shahar mudofaasiga bosh boʻlgan, biroq raqibiga dosh berolmay shaharni tashlab qochgan.

## Manbalar