Aleksandr Samokutyayev

**Aleksandr Mixaylovich Samokutyayev** (; 1970-yil 13-martdaRossiyaning Penza shahrida tugʻilgan) – rossiyalik siyosatchi va sobiq kosmonavt. Samokutyayev Xalqaro kosmik stansiyaning (XKS) 27/28 uzoq muddatli ekspeditsiyada parvoz muhandisi boʻlib ishlagan. Shuningdek, „Soyuz TMA-21“ komandiri sifatida ham xizmat qilgan. U ISS bortida Soyuz TMA-14M 41/42 ekspeditsiyasi ekipajida ham xizmat qilgan. 2003-yilning yozida kosmonavt sifatida ishga qabul qilingan.

2020-yildan beri u Davlat Dumasida Lermontovskiy saylov okrugi vakili.

## Taʼlim
1987—1988-yillarda Aleksandr Penza politexnika institutida tahsil oldi. Keyin Chernigovga borib, 1992-yilda Lenin komsomoli (HMPS) nomidagi Chernigov oliy harbiy uchuvchilar maktabini tamomlagan. Samokutyayev 2000-yilda Gagarin nomidagi Harbiy-havo kuchlari akademiyasini uchuvchi-muhandis sifatida tamomlagan.

## Tajriba
Samokutyayev uchuvchi, katta uchuvchi va aviatsiya eskadrilya komandiri oʻrinbosari sifatida 680 soat parvoz qilgan va 250 marta parashyutdan sakrashni amalga oshirgan. U malakali gʻavvos.

Gagarin nomidagi Harbiy-havo kuchlari akademiyasini tamomlagach, 2000-yildan boshlab Gagarin nomidagi Kosmonavtlarni tayyorlash markazida rejalashtirish boʻlimi boshligʻi lavozimida ishlagan.

## Kosmonavt faoliyati
2003-yil 29-mayda u umumiy kosmik tayyorgarlik kursidan oʻtish uchun kosmonavtlar otryadiga qabul qilindi. 2003-yil 20-yanvarda harbiy xizmatga kirishdan oldin u Bosh tibbiy kengash tomonidan ijobiy tibbiy tasdiqni muvaffaqiyatli oldi. Samokutyayev 2005-yil 5-iyulda sinov-kosmonavt malakasini oldi.

2008-yil iyul oyida Samokutyaev XKS 25-ekspeditsiyasining zaxira ekipaji sifatida tayinlandi. Oʻshandan beri u ISS malaka oshirish kursiga zaxira komandiri va 2009-yildan bort muhandisi sifatida qoʻshildi. 2010-yil 2-aprelda „Soyuz TMA-18“ning uchirilishida „Soyuz“ kosmik kemasining zaxira komandiri boʻlib xizmat qilgan.

## Ekspeditsiya 27/28

2008-yil oktabr oyida Samokutyayev kosmik stantsiyaga 27-uzoq muddatli ekspeditsiyaning bosh ekipaji sifatida tayinlandi. 2009-yil 7-oktabrda uning tayinlanishi NASAning 09-233-sonli press-relizi bilan tasdiqlangan.

Samokutyayev birinchi marta koinotga XKSning uzoq muddatli ekspeditsiyasi 27/28 missiyalari uchun parvoz muhandisi sifatida uchdi. Samokutyayev, kosmonavt Andrey Borisenko va NASA astronavti Ron Garan boʻlgan „Soyuz TMA-21“ kosmik kemasi 2011-yil 4-aprel kuni UTC vaqti bilan soat 23:18:20da Bayqoʻngʻir kosmodromining Gagarin start maydonchasidan jadval boʻyicha uchirildi. Samokutyayev „Soyuz TMA-21“ komandiri lavozimida ishlagan. „Soyuz TMA-21“ning uchirilishi Yuriy Gagarinning birinchi kosmik missiyasining 50 yilligiga bagʻishlandi. Samokutyayev qizi bergan kichkina doʻlma itni koʻtarib uchdi. NASA televideniesining jonli uchirish tasvirlarida kosmik kemaning osmonga koʻtarilishi bilan ekipaj oldida it suzishni boshlaganini koʻrsatdi, bu kosmosning vaznsizligidan dalolat beradi.

Ikki kunlik avtonom parvozdan soʻng „Soyuz TMA-21“ kosmik kemasi 6-aprel kuni UTC vaqti bilan soat 23:09da Xalqaro kosmik stansiyaga (XKS) tutashdi.

Samokutyayev 16-sentabr kuni soat 00:38da „Soyuz TMA-21“ kosmik kemasi Rossiya segmentining Poisk modulidan uzilganida Koinot stantsiyasida 164 kunlik boʻlishini yakunladi. Shu kuni Samokutyayev, Borisenko va Ron Garanni oʻz ichiga olgan „Soyuz TMA-21“ kapsulasi Qozogʻistonning Jezkazgan shahridan 93 mil janubi-sharqda (3:59:39 UTC) qoʻndi.

## Ekspeditsiya 41/42
Samokutyayev „Soyuz TMA-14M“ bortida 41/42 uzoq muddatli Xalqaro kosmik stansiya ekipaji tarkibida koinotga qaytdi. Missiya 2014-yil 25-sentabrda boshlangan va 26-sentabrda havoga koʻtarilganidan olti soat oʻtgach, ISSga tutashdi. U XKS bortida 2015-yil martigacha, Soyuz TMA-14M rejalashtirilgan vaqtida Yerga qaytguniga qadar qoldi.

## Kosmik yurishlar

### Rus EVA № 28
2011-yil 3-avgustda Samokutyaev oʻzining birinchi kosmosga yurishida ishtirok etdi. U va kosmonavt Sergey Volkov olti soat 23 daqiqa davomida fan va XKSning Rossiya segmentidan tashqarida texnik xizmat koʻrsatish uchun turli vazifalarni bajarishdi. Zvezda xizmat moduli tashqarisida Samokutyayev va Volkov lazer aloqa uskunalarini oʻrnatdilar. Ular, shuningdek, yomon ishlash belgilariga ega antennani suratga olishdi. Yer boshqaruvchilari antenna muammosi ustida ishlaganlaridan soʻng ikki kosmonavt dastlab kosmik yurishning boshida joylashtirilishi rejalashtirilgan Radioskaf-V nomli kichik sunʼiy yoʻldoshni ham joylashtirdi. Sunʼiy yoʻldoshda havaskor radio uzatgich va talabalar tajribasi mavjud edi. Kosmik yurishning asosiy vazifasi Strela 1 bumini Pirs modulidan Poisk moduliga koʻchirish vaqt cheklovlari tufayli toʻxtatilishi kerak edi. Kosmonavtlar 2009-yil noyabr oyida Poisk modulini oʻrnatish joyiga yoʻnaltirishga yordam bergan antennani olib tashladilar va kosmik yurish oxirida u XKSga qaytarildi. Shuningdek, ular materialshunoslik tajribasi – BIORISKni Pirs moduli tashqarisidagi tutqichga muvaffaqiyatli oʻrnatdilar. BIORISK tajribasi mikroblarning kosmik kema tuzilmalariga taʼsirini va quyosh faolligi mikroblarning oʻsishiga taʼsir qiladimi yoki yoʻqligini oʻrganardi. Nihoyat, Samokutyayev va Volkov Pirs moduliga kirishdan va rus EVA № 28 ni yakunlashdan oldin birinchi kosmonavt Yuriy Gagarin, kosmik kema dizayneri Sergey Korolyov va sovet astronavtika nazariyasi kashshofi Konstantin Siolkovskiyning suratlarini Yer fonida ushlab suratga olishdi.

### Rus EVA № 40
Samokutyaev va kosmonavt Maksim Surayev 2014-yil 22-oktabrda kosmik stansiya tashqarisiga, koinotga chiqishdi. Olti soatlik kosmosda sayr qilish rejalashtirilgan boʻlsa-da, kosmonavtlar barcha belgilangan vazifalarni 3 soat 38 daqiqada bajarishga muvaffaq boʻlishdi. Samokutyaev va Surayev avtomashinadan tashqari harakat paytida RK 21-8 Radiometria ilmiy yukini va *Poisk* modulidan 2ASF1-1 va 2ASF1-2 KURS antennalarini demontaj qilishdi. RK-21-8 ilmiy yuki 2011-yil boshida Rossiyaning EVA-28 yurishi paytida Kosmik stansiyaga oʻrnatilgan va kalibratorli antenna tizimi, Mikrotoʻlqinli radiometrni qabul qilish tizimi va buyruq-axborot blokidan iborat edi. U bir qator seysmik prognozlar va zilzilalarni oʻrganish uchun ishlatilgan. RK-21-8 foydali yuki Surayev tomonidan 33 daqiqada EVAga koinot stansiyasidan xavfsiz joʻnash traektoriyasi boʻylab uchirib yuborildi. Samokutyaev antennalarni oʻchirib tashladi. Birinchisi UTC vaqti bilan soat 15:43da, besh daqiqadan soʻng ikkinchi antenna oʻchirildi. Samokutyaev va Surayev, shuningdek, namunalar va tajribalarni kosmik muhitga taʼsir qilish orqali astrobiologiya tadqiqotlarini oʻtkazish uchun Yevropa kosmik agentligi tomonidan ishlab chiqilgan EXPOSE-R foydali yukidan himoya qopqogʻini chiqardilar. Kosmonavtlar *Poisk* modulidagi operatsiyalarni tugatgandan soʻng, mutaxassislar uning holatini keyinroq baholashlari uchun orbital stansiyaning sirtini suratga oldilar. EVA-40 Rossiya kosmik stansiyasining yigʻilishini qoʻllab-quvvatlagan 184-kosmik yurish edi.

2017-yil aprel oyida Roskosmos Aleksandr Samokutyaevni tibbiy koʻrsatkichlar boʻyicha lavozimidan ozod qilishga qaror qildi.

## Shaxsiy hayot
Samokutyaev Oksana Nikolaevna Samokutyayeva bilan turmush qurgan. Ularning Anastasiya Aleksandrovna Samokutyayeva ismli bitta qizi bor.

## Mukofotlar
Samokutyayev Rossiya Qurolli Kuchlarining turli medallari bilan taqdirlangan.

## Manbalar