SSSR Oliy Ligasi

**SSSR Oliy Ligasi** — 1970-yildan keyin Oliy Liga nomi bilan tanilgan. Sovet **Oliy Ligasi** 1936-yildan 1991-yilgacha ** Ittifoqi** futbolining yuqori divizioni boʻlib xizmat qilgan.

Klublar oʻrtasidagi professional futbol musobaqasining yuqori darajasi 1936-yilda '''Nikolay Starostin'''ning taklifiga binoan tashkil etilgan va Butunittifoq jismoniy tarbiya kengashi tomonidan tasdiqlangan. Dastlab u **A guruhi** deb nomlangan. Ikkinchi jahon urushidan keyin u **Birinchi guruh** sifatida tanilgan. 1950-yilda Sovet Ittifoqida futboldagi navbatdagi islohotdan soʻng, Birinchi guruh A klassi bilan almashtirildi. 1970-yilga kelib, A klassi uchta darajaga koʻtarildi va 1971-yilda Oliy guruh deb nomlandi.

Bu Yevropadagi eng yaxshi futbol ligalaridan biri boʻlib, 1988-89-yilgi mavsumlarda UEFA aʼzolari orasida reytingda ikkinchi oʻrinni egallagan. Uning uchta vakili toʻrt marta Yevropa klublari turnirlarining finaliga chiqdi: „Dinamo Kiev“, „Dinamo Tbilisi“ va „Dinamo Moskva“. Xalqaro hamjamiyat Rossiyani Sovet Ittifoqining siyosiy vorisi deb hisoblaganidek, UEFA ham Rossiya Premer-ligasini Sovet Oliy Ligasidan keyin muvaffaqiyatli oʻtgan deb hisoblaydi.

## Umumiy tarix
*Shuningdek qarang: Red Sport International*

### Kirish va ommalashtirish
Dastlab Liga „Spartak“ sport jamiyati rahbari Nikolay Starostin tashabbusi bilan tashkil etilgan. Starostin oltita Sovet shahrida sakkizta professional klub jamoasini yaratishni va kalendar yilida ikkita chempionat turnirini oʻtkazishni taklif qildi. Kichik tuzatishlar bilan Sovet Jismoniy tarbiya kengashi Starostinning sport jamiyatlari va fabrikalari tomonidan homiylik qilinadigan „ustozlarning koʻrgazmali jamoalari“ ligasini yaratish taklifini qabul qildi. Nikolay Starostin de-fakto Sovet chempionatlarining choʻqintirgan otasiga aylandi. Yangi tashkil etilgan musobaqani targʻib qilish uchun koʻplab ommaviy tadbirlar boʻlib oʻtdi, ular orasida Moskva jismoniy tarbiya kuni paradi doirasida futbol koʻrgazmasi oʻyini, Sovet Ittifoqi tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Bask viloyati futbol jamoasining taklifi boʻldi. Ispaniya fuqarolar urushi va boshqalar.

1936-yilda komsomolning birinchi kotibi Kosarev Qizil maydonda jismoniy tarbiya kuni paradi doirasida haqiqiy futbol oʻyinini oʻtkazish gʻoyasini ilgari surdi. Stalin hech qachon sport musobaqalarida qatnashmagan, ammo Jismoniy tarbiya kuni qoidadan istisno edi. 1936-yil Jismoniy madaniyat kuni paradini rus teatr rejissyori Valentin Pluchek boshqargan. Futbol oʻyini uchun „Spartak“ sportchilari tomonidan bahaybat yashil namat gilam tikilgan va Qizil maydondagi tosh toshlarga yotqizilgan. Paraddan bir kecha oldin gilam qismlarga boʻlinib tikilgan, oʻralgan va keyin maydonda joylashgan GUM universal doʻkonining vestibyulida saqlangan. 1936-yilgi Qizil maydon oʻyinidan soʻng, bu Ikkinchi jahon urushi oldidan anʼanaga aylandiva Jismoniy tarbiya kunidagi parad tadbirining bir qismiga aylandi.

30-yillarning oxirida „Spartak“ Butunittifoq Kommunistik partiyasi (bolsheviklar) Markaziy Qoʻmitasi aʼzolariga har bir oʻyin uchun minglab chiptalar tarqatdi . Jiddiy futbol ishqibozlari qatorida Lavrentiy Beriya ham ligada har bir ittifoq respublikasidan bittadan jamoa boʻlishini taklif qilgan edi. 1937-yil iyul oyida Bask viloyatidan kelgan futbol jamoasining Sovet Ittifoqiga muvaffaqiyatli gastrol safari ortidan mojaro kelib chiqdi, bu vaqtda mamlakatdagi sportning asosiy boshqaruv organi – Butunittifoq jismoniy tarbiya kengashi partiya tomonidan ayblandi. va komsomol sport siyosatini buzgani uchun. „Spartak“ rahbariyati va ayniqsa Starostin korruptsiyada va sovet sportida „burjuaziya usullarini“ qoʻllashda ayblangan.

Liganing eng koʻzga koʻringan klublari: „Dinamo Kiev“, „Spartak“ va „Dinamo Moskva“ . Yuqorida aytib oʻtilganlardan tashqari, eng mashhur klublar PFK CSKA Moskva , FK Ararat Yerevan , FK Dinamo Tbilisi. „Dinamo Tbilisi“ uchinchi oʻrinni egallashi bilan mashhur boʻldi, lekin unvonni hech qachon qoʻlga kirita olmagan, birinchi unvon 1964-yilda qoʻlga kiritilgan.

### Rivojlanish
1960-yillargacha chempionlik uchun asosiy daʼvogarlar Moskvaning „Spartak“ va „Dinamo“ klublari edi, ularning hukmronligi „Leytenantlar jamoasi“ laqabli TsSKA Moskva tomonidan Ikkinchi jahon urushidan keyin qisqa vaqt ichida buzildi. 10 marta chempionlikni qoʻlga kiritgan birinchi jamoa 1963-yilda Moskvaning „Dinamo“si, 1979-yilda „Spartak“ boʻlgan.

11 klub 30 dan ortiq mavsumni ligada oʻtkazdi, ulardan beshtasi Moskvadan. „Dinamo Moskva“ va „Dinamo Kiev“ liganing barcha mavsumlarida qatnashgan yagona klub edi. Rossiyaning boshqa mashhur klublari orasida SKA Rostov/Donu (Armiya jamoasi), Zenit Leningrad (Zenit) va Krylia Sovetov Kuybishev (Sovetlar qanotlari) bor edi.

Yillar davomida liga oʻzgardi, ammo 1970-yillardan boshlab uning raqobat tuzilmasi 16 ishtirokchi bilan mustahkamlandi, 1979-yildan 1985-yilgacha ishtirokchilar soni 18 tagacha kengaytirilgandan tashqari.

Oʻsha paytdagi oʻziga xos sovet yangiliklaridan biri „qur’a chegarasi“ boʻlib, unga koʻra jamoa belgilangan raqamdan oshib ketgan har qanday durang uchun nol ochko oladi, avvaliga 8, keyin 10. Bu qoida chempionlik poygasi uchun ham, quyi ligaga tushish uchun ham oqibatlarga olib keldi. joyida edi. 1973-yilda durang oʻyinlarini penaltilar seriyasi orqali hal qilish boʻyicha oʻtkazilgan tajriba atigi bir mavsum davom etdi.

„Dinamo Kiev“ning Ukraina klubi sifatidagi muvaffaqiyati 1980-yillarda hujumchi Oleg Protasov boshchiligidagi „Dnepr“ ning paydo boʻlishi bilan toʻldirilib, bir mavsumda gol urish boʻyicha yangi rekord oʻrnatdi. 1984-yilda "Zenit Leningrad " birinchi marta Sovet chempioni boʻldi.

1980-yillarning oxirida Sovet Ittifoqining parchalanishi bilan liganing tuzilishi ham beqaror boʻlib qoldi, chunki tobora koʻproq klublar ligada ishtirok etishni davom ettirishga qiziqishlarini yoʻqotib, bir necha raund qayta tashkil etilishiga sabab boʻldi. Ularning asosiy taʼsiri Ukraina klublari sonini ruslar bilan tenglashtirish edi.

Sovet Ittifoqi qulaganidan beri Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi kubogi doirasidagi musobaqani qayta tashkil etish taklif qilingan, biroq turli darajalarda qiziqish yoʻqligi sababli bu tashabbus hech qachon amalga oshirilmagan.

### Ishtirokchilar
Sovet Ittifoqidagi aholining notekis taqsimlanishi Oliy liga mavsumida ishtirokchilarning uchta guruhga boʻlinishiga olib kelardi. Bu holat, ayniqsa, Sovet futbol chempionatining quyi divizionlarida, masalan, uchinchi pogʻona (Ikkinchi liga) da yaqqol koʻzga tashlanagan. Yuqori/birinchi pogʻonaga koʻtarilgan sari bu boʻlinish kamroq boʻlsa-da, baribir mavjud edi.

* **Rus klublari**. Rossiya futbolida Moskva klublarining „toʻrt gʻildirakli aravasi“ hukmronlik qilardi: „Spartak“ (Komsomol), „Dinamo“ (militsiya), SSKA (armiya) va „Torpedo“ (avtomobil ishchilari). Oliy ligada bu toʻrtlikka koʻpincha „Lokomotiv“ (temir yoʻl xodimlari), „Zenit Leningrad“ (mudofaa sanoati ishchilari) yoki kichikroq shaharlarning turli klublari raqobat taklif etishgan. Eʼtiborli jihati shundaki, „Lokomotiv“ sport jamiyati rasman „temir yoʻl xodimlari“ni ifodalasa-da, Sovet Ittifoqida boshqa hech qaysi mamlakatda uchramaydigan darajada koʻp temir yoʻl qoʻshinlari mavjud edi. Bundan tashqari, „rus klublari bloki“ aslida uch alohida shartli kichik blokka boʻlingan edi: Moskva klublari, Leningrad klublari va RSFSR klublari (yoki boshqa klublar). SSSR xalqlari Spartakiadasida Rossiya SFSR doimo uchta jamoa bilan ishtirok etardi: Moskva jamoasi, Leningrad jamoasi va „RSFSR“ jamoasi. Biroq, asosiy (yoki birinchi) jamoada har doim moskvaliklar tashkil etar edi.
* **Ukraina klublari.** Ukraina poytaxti Kiyev, boshqa shaharlardan farqli oʻlaroq, 1960-yillardan boshlab Sovet terma jamoasining norasmiy tayyorlovchisiga aylangan „Dinamo“ Kiyev jamoasining mutlaq hukmronlik qilgan hududi (yoki „saltanati“) edi. Bu jamoa Moskvaning „Dinamo“ klubining oʻrnini egallagan. Yillar davomida Ukrainaning „ikkinchi“ jamoasi maqomini qoʻlga kiritish uchun bir nechta klublar raqobatlashgan. Ular orasida „Shaxtyor“ Donetsk (koʻmir qazuvchilar), „Metalist“ Xarkov (mudofaa sanoati ishchilari – „Dzerjinets“ (zirhli texnika)), „Chernomorets“ Odessa (savdo floti xodimlari), „Zorya“ Voroshilovgrad (hozirgi Lugansk, mudofaa sanoati ishchilari – „Dzerjinets“ (zirhli texnika)) va „Dnepr“ Dnepropetrovsk (mudofaa sanoati ishchilari – „Zenit“ (havo hujumidan mudofaa)) bor edi. Soʻnggi ikkita jamoa birgalikda uchta chempionlik unvonini qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻlgan. Koʻplab Ukraina klublari Sovet „Dinamo“ sport jamiyati bilan ham bogʻliq edi. Sovet futbol maʼmurlari Ukraina klublarini „ittifoqdosh respublikalar“ning boshqa klublari bilan raqobat orqalik cheklashga yoki hatto turnirdan chiqarib tashlashga harakat qilishgan, ammo Ukraina klublari oʻrtasida „ustalar jamoalari“ oʻrtasida doimiy ravishda „alohida“ (yoki oʻziga xos) musobaqa mavjud edi.
* **Boshqa respublikalar klublari.** Lavr entiy Beriyaning har bir respublikada bittadan vakillik klubi boʻlishi haqidagi gʻoyasi 1950-yillardan boshlab qisman amalga oshgan. Rossiya va Ukrainadan tashqari barcha respublikalarda muxlislarning qiziqishi va hukumat qoʻllab-quvvatlashi respublikalar poytaxtidagi yagona klubga qaratilgan va u „respublika jamoasi“ maqomini olgan. Bu klublarning koʻpchiligi mahalliy partiya qoʻmitasi (Spartak) yoki mahalliy KGB idorasi (Dinamo) homiyligida „Spartak“ yoki „Dinamo“ nomi bilan tashkil etilgan. Natijada, Litva Zalgiris Vilnyus bilan, Latviya Daugava Riga bilan, Estoniya Kalev Tallin bilan, Belorussiya Dinamo Minsk bilan, Moldaviya Nistru Kishinyov bilan, Armaniston Ararat Yerevan bilan, Ozarbayjon Neftchi Boku bilan, Gruziya Dinamo Tbilisi bilan, Qozogʻiston Qayrat Olmaota bilan, Oʻzbekiston Paxtakor Toshkent bilan va Tojikiston Pomir Dushanbe jamoalari bilan vakillik qilgan. Oliy liganing odatiy mavsumida ushbu oʻn bir jamoadan 4-6 tasi ishtirok etar edi. Yerevan, Minsk va Tbilisi jamoalari esa kamida bir marta chempionlikni qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻlgan. Faqat „Torpedo Kutaisi“ va keyinchalik Guria Lanchxuti jamoalari bilan Gruziya oʻz poytaxt klubidan tashqari Oliy ligada ikkinchi vakiliga ega boʻla olgan. (Turkmaniston va Qirgʻiziston Sovet futbol piramidasida mos ravishda Koʻpetdogʻ Ashxobod va Alga Frunze tomonidan taqdim etilgan, ammo ikkalasi ham yuqori darajaga chiqmagan.)

### Hujjatlar
Liga haqidagi hujjatlar kam. Taniqli tadqiqotchilar orasida Sport Express uchun **Aksel Vartanyan**, KLISF klubi uchun **Andrey Moroz** va **Georgiy Ibragimov**, RSSSF arxivi uchun **Aleksandru G.Paloşanu**, **Yevgeniy Berkovich**, **Mayk Dryomin**, **Almantas Lauzadis** va **Xans Shoggl** bor. Yana bir keng maʼlumotlar bazalari helmsoccer.narod.ru va FC Dinamo Moskva veb-saytida joylashgan.

## Ismlar
Yaratilganidan beri Sovet Oliy Ligasi nomi bir necha bor oʻzgargan:

* **1936 – 1941 A guruhi (A guruhi)**

Ikkinchi jahon urushigacha chempionat odatda sakkizta jamoadan iborat bir necha guruhlarga boʻlingan va kirill yozuvi harflari bilan nomlangan .

* **1945-1949 SSSRning birinchi guruhi (SSSRning birinchi guruhi)**

Urushdan keyin liga qayta tashkil etilgandan soʻng, bir necha yil davomida u ketma-ket raqamlangan boʻlib, oliy liga Birinchi boʻldi.

* **1950 – 1962 SSSR „A“ klassi (SSSR „A“ klassi)**

1950-yildan beri Sovet ligasi ierarxiyasining alifbo tartibida tasnifi tiklandi. 1960-yildan 1962-yilgacha liga ikkita guruhdan iborat boʻlib, eng yaxshi klublar chempionlik poygasiga va kamroq omadga ega boʻlgan klublar – quyi ligaga tushishga loyiq edi.

* **1963 – 1969 SSSRning birinchi „A“ guruhi (SSSRning birinchi „A“ guruhi)**

## Yevropa vakilligi
1965-66-yillardagi Yevropa kubogi gʻoliblari kubogida birinchi marta Sovet Ligasi Yevropada "Dinamo Kiev " tomonidan taqdim etilgan . Oʻzining birinchi yilida klub chorak finalga chiqdi va oʻz yoʻlida Kolerayn va Rozenborgni magʻlub etdi va bu klublar bilan toʻrtta oʻyinda ham gʻalaba qozondi. Ukrainaliklar 1967—1968-yilgi evrokuboklarda ham amaldagi chempion „Seltik“ ni birinchi raunddayoq nokautga uchratishgan . 1968—1969-yilgi mavsumda sovet klublari Chexoslovakiya bosqinidan keyin qitʼa musobaqalarini tark etishdi. 1974-yildan (1982-1983 yilgi mavsumdan tashqari) SSSR Oliy ligasi UEFA reytingidagi eng yaxshi 10 ta milliy chempionatlardan biri, (qitʼa musobaqalari natijalariga koʻra) 1976 va 1977-yillarda 4-oʻrinni egalladi. 1985-yildan boshlab Sovet Oliy Ligasi Yevropadagi eng yaxshi toʻrtlik chempionatidan biriga aylangan, 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanmaguncha.

1987 va 1988-yillarda Sovet Oliy Ligasi Yevropaning ikkinchi eng yaxshi ligasi edi, ammo Sovet Ittifoqining oxiriga kelib, uning vakillarining natijalari yomonlashdi, chunki top oʻyinchilar endi Gʻarbdagi xorijiy ligalarga oʻtishlari va oʻynashlari mumkin edi. Sovet ligasining oxirgi koeffitsienti 1992-yilda 9-oʻrinni egalladi. 1992/93-yilgi mavsumda Sovet ligasining barcha natijalari Rossiya Premer-ligasiga oʻtkazildi. Oʻz tarixi davomida liga vakillari toʻrt marta uchta asosiy Yevropa musobaqalarining uchtasida gʻalaba qozonishgan. Bir paytlar Sovet klubi UEFA Superkubogini yuta olgandi .

## Shahar jamoalari oʻrtasidagi futbol chempionati (1923—1935)
Klublar oʻrtasida professional musobaqalar tashkil etilishidan oldin Sovet Ittifoqida turli shaharlar yoki respublikalarning jamoaviy jamoalari oʻrtasida oʻtkaziladigan yana bir musobaqa mavjud edi.

## Chempionlar va eng yaxshi toʻpurarlar
### A guruhi

### Sovrindorlar

### Birinchi guruh

### Sovrindorlar

### A sinf

### Sovrindorlar

### A sinf (1-guruh)

### A sinf (Yuqori guruh)

### Sovet Ittiffoqi Oliy ligasi

## Umumiy statistika

### Klub boʻyicha natijalar

### Respublika boʻyicha natijalar

*Eslatma uchun :[[Turkmaniston Sovet Sotsialistik Respublikasi|Turkmaniston SSR]] va [[Qirgʻiziston SSR bayrogʻi|Qirgʻiziston SSR]] yuqori darajada hech qachon vakili boʻlmagan [[respublika]]<nowiki/>lar edi.*

### Barcha vaqt jadvali

1Two points for a win. In 1973, a point for a draw was awarded only to a team that won the subsequent penalty shootout. In 1978–1988, the number of draws for which points were awarded was limited.

### SSSR Oliy ligasida toʻp surgan Oʻzbek futbol klublari

*Eslatma uchun : Oʻzbek klublarining natijalari gʻalaba uchun 3 ochkolik, durang uchun 1 ochkolik tizimda hisoblangan.*

## Eng yaxshi murabbiylar

***Eslatmalar:***

* Roʻyxatda keltirilgan murabbiylar oʻzlari ishlagan klublar bilan top-3likka kirgan jamolar koʻrsatilgan, yaʼni **Beskov** ikki marta Oliy liga chempionligini qoʻlga kiritgan va barchasini „Spartak“ bilan qoʻlga kiritgan, ammo u oʻzi bilan ligada ikkinchi oʻrin sohibi boʻlgan „Dinamo“ni ham boshqargan.

## Mukofot va sovrinlar
1958-yildan boshlab muntazam Sovet chempionati medallari bilan bir qatorda, ishtirokchilar turli sport va jamoat tashkilotlari, gazeta va jurnallar tahririyatlari tomonidan taʼsis etilgan bir qator mukofotlar

(~ 18 ta muntazam mukofotlar) bilan taqdirlandilar.

 Boshqa nomga ega boʻlgan va boshqa birov tomonidan yaratilgan mukofotlar, qisqa muddatli mukofotlar, 5 mavsumdan kam.

## Zaxira oʻrtasidagi SSSR futbol chempionati

## Yana qarang
SSSR Oliy Ligasi

SSSR Kubogi

SSSR Birinchi Ligasi

SSSR ikkinchi futbol ligasi

SSSRning ikkinchi ligasi - B liga

### Sobiq ittifoq respublikalari milliy ligalari

# Armaniston Premyer-ligasi
# Belarus Premyer-ligasi
# Estoniya Oliy ligasi
# Gruziya Premyer-ligasi
# Latviya oliy ligasi
# Litva oliy ligasi
# Moldova milliy divizioni
# Ozarbayjon Premyer-ligasi
# Qozogʻiston Premyer-ligasi
# Qirgʻiziston Premyer-ligasi
# Rossiya Premyer-ligasi
# Tojikiston oliy ligasi
# Turkmaniston Yokari ligasi
# Ukraina Premyer-ligasi
# Oʻzbekiston Superligasi

## Manbalar

## Havolalar

* USSR (Soviet Union) – Final Tables, rsssf.com. Retrieved 9 June 2006.
* Russian Portal about Soviet Football, sovfootball.ru.
* USSR&Russian soccers tables
* An extensive database of game protocols and statistics 
* Media Biblioteca of the Soviets Football
* Media Biblioteca of the Soviets Football in VK