Autizm

**Autizm** ( **bolalar autizmi** deb ham ataladi) ), **bolalik autizmi** (  ) , **erta go'daklik/bolalik autizmi** (  ) , Kanner **sindromi** yoki Kanner **autizmi** (  ) , DSM-IV - **autistik buzuqlik** (  )  - miya rivojlanishining buzilishidan kelib chiqadigan va ijtimoiy o'zaro ta'sir va aloqada aniq va keng qamrovli tanqislik, shuningdek cheklangan qiziqishlar va takrorlanadigan harakatlar bilan tavsiflangan kasallik. Bu belgilarning barchasi uch yoshdan oldin paydo bo'la boshlaydi  . Yengilroq belgilar va alomatlar qayd etilgan shunga o'xshash holatlar autizm spektrining buzilishi deb ataladi  .

Autizmning sabablari miyadagi sinaptik aloqalarning rivojlanishiga ta'sir qiluvchi genlar bilan chambarchas bog'liq, ammo kasallikning genetikasi murakkab va hozirgi vaqtda autizm spektrining buzilishining paydo bo'lishiga nima ko'proq ta'sir qilishi aniq emas: . Kamdan kam hollarda kasallikning tug'ma nuqsonlarni keltirib chiqaradigan moddalarga ta'sir qilish bilan bog'liq aloqasi topiladi  . Boshqa taklif qilingan sabablar munozarali, xususan, autizmni bolalik davridagi emlashlar bilan bog'laydigan gipoteza uchun ilmiy dalil yo'q. Shuningdek, homiladorlik davridagi ayrim ta'sirlar (infeksiya, dori-darmon, toksinlar) ham kasallikka sabab bo'lishi mumkin.  Ba'zi tadqiqotlarga ko'ra ota va ona yoshi katta bo'lganda ham autizm xavfi oshishi mumkin. Amerika Qo'shma Shtatlari  ma'lumotlariga ko'ra, 2011-2012 yillarda maktab o'quvchilarining 2 foizida autizm va autizm spektrining buzilishi rasman tashxis qo'yilgan, bu 2007-yildagi 1,2 foizga nisbatan ancha ko'pdir. 1980-yillardan beri autizm tashxisi qo'yilgan odamlarning soni keskin o'sdi. 1990-yillar va 2000-yillarda ,,autizm spektr buzilishi" (ASB) tushunchasi joriy qilindi. Bu bilan oldin ,,nutq buzilishi", ,,aqliy zaiflik" yoki ,,hissiy buzilish" sifatida qo'yilgan tashxislar autizm spektriga kiritildi. Ko'proq insonlar rasmiy ravishda autizm tashxisi ola boshladi. 

Autizmda miyaning ko'plab sohalarida o'zgarishlar qayd etilgan, ammo ularning qanday rivojlanishi aniq emas. Ota-onalar odatda bolaning hayotining dastlabki ikki yilida buzilish belgilarini sezadilar. Erta xulq-atvor va kognitiv aralashuv bolada o'z-o'ziga yordam ko'rsatish, ijtimoiy o'zaro ta'sir va muloqotni rivojlantirishga yordam berishi mumkin bo'lsa-da, hozirda autizmni to'liq davolay oladigan ma'lum usullar mavjud emas  . Balog'atga yetganidan so'ng, kamdan-kam bolalar mustaqil hayotga o'tishga muvaffaq bo'lishadi, ammo ba'zilari muvaffaqiyatga erishadilar  . Bundan tashqari,  ularning ba'zi vakillari shifo izlamoqda, boshqalari autizm kasallikdan ko'ra ko'proq "maxsus", muqobil holat deb hisoblashadi  .

## Xususiyatlari
Autizm - bu nerv sistemasi rivojlanishning buzilishi  bo'lib, birinchi marta go'daklik yoki bolalik davrida kuzatilgan  namoyon bo'lishi va buzilishning odatda remissiyasiz davom etishi bilan tavsiflanadi  . Go'daklik davrida noqulaylik reaksiyasining buzilishi, zaif ovozli ogohlantirishlarga va atrof-muhitdagi kichik o'zgarishlarga javoban qo'rquv va yig'lashning haddan tashqari zo'ravonlik reaksiyalari, ammo kuchli ogohlantirishlarga zaif reaksiyalar kabi alomatlar diqqatni tortadi; ovqatlanish holatiga reaktsiyaning zaiflashishi ham mavjud.. Bolalarda " jonlantirish kompleksi " ning reaktsiyalari buziladi, ular kattalar bilan muloqot qilish uchun affektiv tayyorlik bilan tavsiflanadi. Shu bilan birga, animatsiya reaktsiyasining tarkibiy qismlari kattalar yo'qligida paydo bo'ladi va jonsiz narsalarga, masalan, to'shakda osilgan o'yinchoqqa ishora qiladi  . Simptomlar odatda kattalarda davom etadi, garchi ko'pincha yengilroq shaklda bo'lsa ham  . Autizmni aniqlash uchun bitta alomat etarli emas,buing uchun **xarakterli triada** talab qilinadi:

* ijtimoiy munosabatlarning yo'qligi;
* buzilgan o'zaro aloqa ;
* cheklangan manfaatlar va takrorlanuvchi xatti-harakatlar namoyishi.

Oziq-ovqatdagi selektivlik kabi boshqa jihatlar ham autizmda keng tarqalgan, ammo tashxisda ahamiyatli emas.  .Autizm - bu yopiq ichki hayotning ustunligi, tashqi dunyodan faol chekinish va his-tuyg'ularning zaifligi tavsiflangan holat.

### Ijtimoiy huquqbuzarliklar
Ijtimoiy o'zaro munosabatlardagi buzilishlar autizm spektrining buzilishini boshqa rivojlanish kasalliklaridan ajratib turadi  . Autizmli odam to'liq ijtimoiy muloqotga qodir emas va ko'pincha oddiy odamlar kabi boshqa odamning holatini his qila olmaydi. Mashhur autistik ayol Templ Grandin *neyrotipiklar* yoki normal nerv sistemasi rivojlanishga ega boʻlgan odamlarning ijtimoiy o'zaro ta'sirini tushuna olmaslikni o'zinining hissiyotini "Marsdagi antropolog " kabi his qilish deb ta'rifladi  .Ijtimoiy buzilishlar erta bolalik davrida sezilarli bo'ladi. Autizmli chaqaloqlar ijtimoiy ogohlantirishlarga kamroq e'tibor berishadi, tabassum va boshqa odamlarga kamroq qarashadi va o'z ismlariga nisbatan kamroq munosabatda bo'lishadi. Yurishni o'rganish davrida bola ijtimoiy me'yorlardan sezilarli darajada chetga chiqadi: u kamdan-kam hollarda ko'zlariga qaraydi, o'z pozitsiyasini o'zgartirib, uni ko'tarishga urinishlarini kutmaydi va ko'pincha qo'lini manipulyatsiya qilish orqali o'z xohish-istaklarini bildiradi. boshqa odam  . 3 yoshdan 5 yoshgacha boʻlgan bunday bolalar ijtimoiy vaziyatni tushunish qobiliyatini kam namoyon qiladilar, boshqa odamlarga o'z-o'zidan yaqinlashishga, ularning his-tuyg'ularini ifoda etishga yoki boshqa birovning xatti-harakatlariga taqlid qilishga, og'zaki bo'lmagan harakatlarda qatnashishga moyil emaslar. muloqot, boshqa odamlar bilan navbatchilik qiling.Autizm spektrining buzilishi boʻlgan katta yoshdagi bolalar yuz va his-tuyg'ularni aniqlash vazifalarini yomonroq bajaradilar  .

### Cheklangan va takrorlanadigan faoliyat va qiziqishlar

Autizm bilan og'rigan odamlar takrorlanuvchi yoki cheklangan xatti-harakatlarning ko'plab shakllarini namoyish etadilar, ular qayta ko'rib chiqilgan takroriy xatti-harakatlar shkalasi (RBS-R) bo'yicha quyidagicha tasniflanadi: 

* **Stereotiplash** - maqsadsiz harakatlar (qo'llarning to'lqinlari, boshning aylanishi, torsonning chayqalishi).
* **Majburiy xulq-atvor** - bu muayyan qoidalarga ataylab rioya qilish, masalan, obyektlarni ma'lum bir tarzda joylashtirish.
* Bir **xillikka** boʻlgan ehtiyoj, o'zgarishlarga qarshilik; misol - mebelning harakatlanishiga qarshilik, boshqa birovning aralashuvi bilan chalg'itishdan bosh tortish.
* **Ritual xatti-harakat** - kundalik ishlarni bir xil tartibda va bir vaqtning o'zida bajarish, masalan, qat'iy ovqatlanish yoki kiyinishga rioya qilish. Bu xususiyat oldingi bir xillikka boʻlgan ehtiyoj bilan chambarchas bog'liq va bitta mustaqil RBS-R tekshirish tadqiqoti ikkalasini birlashtirishni taklif qildi  .
* **Cheklangan xulq-atvor** tor yo'naltirilgan bo'lib, unda odamning qiziqishi yoki faoliyati, masalan, bitta teledastur yoki o'yinchoqqa qaratilgan.
* **Avtoagressiya** - bu odamning o'ziga shikast etkazishga olib keladigan yoki olib kelishi mumkin boʻlgan faoliyat, masalan, o'zini tishlash. 2007-yilda o'tkazilgan tadqiqot shuni ko'rsatadiki, autizm spektrining buzilishi boʻlgan bolalarning taxminan 30 foizi hayotlari davomida o'zlariga zarar etkazgan  .

Takroriy xulq-atvor turlarining hech biri autizmga xos emas, faqat autizmda takrorlanuvchi xatti-harakatlar tez-tez kuzatiladi  .

## Erta bolalik autizmi sindromi
Erta bolalik autizm sindromi (qisqartirilgan RDA) autizmga xos boʻlgan sindrom bo'lib, birinchi marta kasallik 1943-yilda Leo Kanner(Kanner autizmi) tomonidan tasvirlangan  .

### RDA ning tashqi ko'rinishlari
*Autizm* . Bolada tashqi dunyo bilan hissiy aloqa o'rnatish qiyin. O'zining hissiy holatini ifodalash va boshqa odamlarni tushunish muammoli bo'ladi. Ko'z bilan aloqa o'rnatishda, imo-ishoralar, yuz ifodalari, intonatsiyalar yordamida odamlar bilan muloqot qilishda qiyinchiliklar paydo bo'ladi. Hatto yaqin odamlar bilan ham, bola hissiy aloqalarni o'rnatishda qiyinchiliklarga duch keladi, lekin ko'proq darajada autizm bolaning begonalar bilan muloqotda namoyon qiladi.

### Patofiziologiya

Autizm Parkinson kasalligi kabi miyaning boshqa ko'plab kasalliklaridan farqli o'laroq, molekulyar darajada ham, hujayra va tizim darajasida ham aniq yagona mexanizmga ega emas; autizm nomi ostida nima birlashtirilgani noma'lum - mutatsiyalar ta'siri kichik miqdordagi umumiy molekulyar zanjirlarga birlashadigan bir nechta kasalliklar yoki boshqacha mexanizmlarga ega boʻlgan katta kasalliklar guruhidir.  Ko'rinib turibdiki, autizm rivojlanish bosqichida ta'sir qiluvchi va miyaning ko'p yoki barcha funktsional tizimlariga ta'sir qiluvchi ko'plab omillar ta'sirining natijasidir ,  

## Manbalar