open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Farhod (shaftoli)

"FARHOD" — kechpishar shaftoli navi. R.R.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Samarqand filialida geografik uzoq Elberta va kechki Norunji navlarini chatishtirib yaratilgan (A.S.Cherevatenko). Daraxti 5–6 m, shox-shabbasi keng piramidasimon. Bargi yirik, guli pushti. Oʻzidan changlanadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 3 yilda hosilga kiradi. Mevasi sentabr 1-yarmida pishadi, yirik (150—170 g), dumaloq tuxumsimon, tukli, zargʻaldoq. Tarkibida 10—1 qand, 0,68% kislota bor. Poʻsti oson archiladi. Eti mayin, sariq, danak atrofi qizgʻish, shirin va sal nordon, mazasi yaxshi. Danagi etidan yaxshi ajraladi. Hosilga kirgan daraxti 50– 70&nbsp;kg meva beradi. Yangiligida yeyiladi, qoqi va konserva qilinadi. 1959-yildan davlat reyestriga kiritilgan. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi.
Farhod (olma)

"FARHOD" — ertapishar olma navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik intida erkin changlangan madaniy navlar koʻchatlaridan tanlash yoʻli bilan 5-6 yilda hosilga kiradi. Mevasi iyul oxiri — avgust boshida pishadi, hosildorligi birmuncha davriy. Hosilga kirgan daraxti 8—9 yil 55&nbsp;kg dan 20 yoshida 350&nbsp;kg gacha hosil beradi. Mevasi 140—200 g, dumaloq, poʻsti silliq, och yashil. Eti och sariq, sersuv, shirinnordon, xushboʻy. Yangiligida yeyiladi, qoqi va konserva qilinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rnlashtirilgan.
Farhod gidrouzeli

**Farhod gidrouzeli** - Sirdaryo oʻzaniga qurilgan (1943—1948) gidrotexnika inshooti. Bekobod shahri yaqinida. Farhod gidrouzeli tarkibiga toʻgʻon, suv ombori, Farhod ESi kiradi. Toʻgʻon betonli oqova toʻgʻon va tuproqli toʻgʻondan iborat. Betonli oqova toʻgonning uzunligi 120 m, balandligi 28,5 m. Unga har birining eni 10 m boʻlgan 8 ta darvoza oʻrnatilgan. Maksimal suv sarfi 4430 m’/sek. Oʻng qismiga Dalvarzin kanali rostlagichi qurilgan (suv sarfi 69 m’/sek). Tuproqli toʻgʻon uzunligi 28 m, yuqori qismi eni 16,5 m, ustiga avtomobil yoʻli, chap qismiga eni 10 m boʻlgan 7 darvozali derivatsiya kanali rostlagichi qurilgan. Rostlagichning maksimal suv sarfi 470 m³/sek. Toʻgʻon Sirdaryo suvi sathini 23,6 m ga koʻtaradi va Farhod suv omborini hosil qiladi. Suv ombori uzunligi 28 km, eni 250–3000 m, hajmi 330 mln m³, oʻrtacha chuqurligi 7,2 m, suv sathi yuzasi 46 km². 1943—1949 yillarda Farhod GES qurilgan. Farhod gidrouzeliddan Doʻstlik kanali va Janubiy Mirzachoʻl kanali boshlanadi.
Farhod GES

**Farhod ges** — Sirdaryoning oʻrta oqimida, Farhod gidrouzelida joylashgan gidroelektr stansiya. „Uzbekenergiya“ davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi shoʻba korxona. GES qurilish haqida qaror 1942-yil 18-noyabrda qabul qilingan. GES qurilishi 1943-yil 10-fevralda boshlangan. Mazkur GES ommaviy hashar yo‘li bilan qurilgan bo‘lib, hasharga Farg‘ona, Namangan, Samarqand, Buxoro, Andijon va Toshkent viloyatlaridan jami 60 mingdan ortiq kishi jalb etilgan. 1948-yil birinchi gidroagregata ishga tushirilgan, 1949-yil iyun oyidan oʻrnatilgan umumiy quvvati 126 MVt boʻlgan 4 ta gidroagregatli stya toʻla quvvat bilan ishlay boshladi, 1951-yilda sanoat foydalanishiga qabul qilindi. Sirdaryo viloyati shahar va tumanlarini, shuningdek, „Bekobodsement“, „Oʻzbekiston metallurgiya kombinati“ kabi yirik korxonalarni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi. Quvvatlar 110, 35,6 kV kuchlanishda uzatiladi. Oʻrta Osiyo Birlashgan energetika tizimi („Energiya“ birlashgan dispetcherlik markazi)ga ulangan. 2003-yilda 562 mln. KVt soat elektr energiyasi ishlab chiqardi.
## Manbalar
Fasih Havofiy

**Fasih havofiy**, Fasih Ahmad ibn Jaloliddin Muhammad alHavofiy (1375.28.9 — taxminan 1443) — tarixchi olim. Temuriylar saroyida xizmat qilgan. Davlat ishlari bilan Hirotdan Samarqandga — Xalil Sulton huzuriga joʻnatilgan. 1415 yilda Shohrux saroyida xizmat qilgan. Muvadjahi devon — devon vaziri (1416—17) va devon boshligʻi (1417— 18) kabi masʼul lavozimlarda ishlagan. Shohrux tomonidan Kermon (1422—24)ga yuborilgan. Boysungʻur saroyida devon boshligʻi (1425—30) boʻlgan.

F.H. fors va arab tillarida sheʼrlar yozgan. 1433—42 yillarda fors tilida "Mujmali Fasihiy" ["Fasihiyning (tarixlar) majmuasi"] tarixiy asarini yozgan va uni Shohruxga taqdim etgan. Bu asar "Mujmal uttavorix" ("Tarixiy sanalar yigʻindisi") deb ham yuritiladi. Asar debocha, muqaddima, 2 maqola va xotimadan iborat. Asarning asosiy qismida F.X,. arab xalifalari, safforiylar, somoniylar, gʻaznaviylar, saljuqiylar, gʻuriylar, xorazmshohlar toʻgʻrisida maʼlumot bergach, temuriylar tarixiga batafsil toʻxtalgan. Asarda, shuningdek, shoirlar, faqihlar, muhaddislar, shayxlar, shuningdek, iqtisodiy va madaniy hayot, oʻsha paytda qurilgan meʼmoriy obidalar haqida mufassal maʼlumot berilgan. Asar xotimasi Hirot shahriga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Mudjmali Fasixi, T., 1980.

## Adabiyot
* Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988; Bukj siymolar, allomalar, 2kitob, T., 1996.

Qahramon Rajabov.
Fassiolyoz

**Fassiolyoz** – odam va hayvonlarning gijja kasalligi. Trematodalar sinfiga mansub fassiolalar qoʻzgʻatadi. Ular tuxumini odam va oʻtxoʻr xayvonlar jigari, oʻt yoʻllari, oʻt pufagiga qoʻyadi, tashqariga axlat orqali chiqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisining keyingi rivojlanish davri suvli muhitda va oraliq xoʻjayin organizmi – mollyuskalarda oʻtadi. Lichinka mollyuska tanasida bir necha bosqichda tullab rivojlanadi. Fassiolalar lichinkasi boʻlgan suv yoki oʻsimlik isteʼmol qilinganda fassiolyoz yuqadi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. Fassiolyozning qoʻzgʻatuvchisi organizmga kirib, oradan 2—4 hafta oʻtgach, bemor isitmalaydi, toshma toshib, yoʻtal paydo boʻladi. Jigar kattalashadi va ushlab koʻrilganda ogʻriydi, badan sargʻayadi, Fassiolyoz surunkali kechganda meʼda, ichak faoliyati buziladi, ovqat yaxshi hazm boʻlmaydi, goho koʻngli aynib, bemor qayt qiladi, ishtahasi yaxshi boʻlishiga qaramay, u ozib ketadi, darmoni quriydi.

Fassiolyoz odam va hayvonning axlati hamda qusugʻini tekshirib aniqlanadi. Hayvonlarda kasallik oʻtkir va surunkali davom etib, oʻt pufagi va oʻt yoʻllari yalligʻlanadi. Hayvon umumiy zaharlanadi, moddalar almashinuvi buziladi. Fassiolyoz bilan asosan, qoʻy, echki va qoramol kasallanadi.

Davolash: fassiolyozga sabab boʻlgan omil bartaraf etiladi va tegishli preparatlar beriladi.

Oldini olish: suvni qaynatib ichish, kasallik manbai boʻlgan yaylovlarni aniqlash va zararsizlantirish, fassiolalar tuxumini tarqatuvchi mollyuskalarni zararsizlantirish, yaylovlarni almashtirish va boshqa
Fassiyalar

**Fassiyalar** (lot. fascia – bogʻlov) – har bir muskulni oʻrab turadigan biriktiruvchi toʻqimadan iborat parda. Odam va hayvonlarning aʼzolari, nerv, qon tomirlarini oʻrab, muskullar uchun fassial gʻilof hosil qiladi. Tayanch va trofik vazifalarni bajaradi. Fassiyalar bir muskulni ikkinchi muskuldan ajratib, har qaysi muskulning alohida qisqarishini taʼminlaydi. Fassiyalar, odatda, qavatma-qavat muskullarni oʻrab turadi. Shu bois ular joylashgan oʻrniga qarab chuqur, oʻrta va yuza yoki teri osti fassiyalariga ajratiladi. Yuza yoki teri osti fassiyalar teri osti yogʻ qavatida joylashib, odamlarda qoʻl-oyoq kaft terisining ostida, boshning sochli qismida aponevrozlar hosil qiladi. Fassiyalar qon tomirlari va nervlarga boy. Fassiyalar tibbiyot amaliyotida katta ahamiyatga ega.
Fatalizm

**Fatalizm** – (lot. fatalis – taqdirga oid) – hamma voqealarning azaldan belgilab qoʻyilganligi toʻgʻrisidagi taʼlimot; mavhum taqdirga (antik stoitsizm), „peshonaga yozilgan“ taqdiri azalga (islom va boshqadinlar) ishonish. Fatalizm narsa va hodisalarning rivojlanishi, shu jumladan, insonning hayoti va oldindan belgilanganligi va binobarin, yangi imkoniyatlarning paydo boʻlishini inkor etadi. Falsafa tarixida fatalizmni iroda erkinligi qanday hal qilinganligiga qarab 3 asosiy turga ajratish mumkin: mifologik fatalizm – irodani aqldan tashqarida, „qorongʻi taqdir“ deb qaraydi; teologik fatalizm – taqdir xudo qudratiga bogʻliq, inson tugʻilishidan oldin uning kim boʻlishi, nimalar qilishi peshonasiga yozib qoʻyilgan deyiladi. Bu nazariya kalomnint eng muhim aqidalaridan hisoblanadi, u kalvinizm va yansenizmda oʻzining izchil ifodasini topgan; ratsionalistik fatalizm (mexanistik determinizm bilan qoʻshiluvchi) – tasodifni va inson irodasi azaliy taqdirning zarur sharti deb qaraydi.

Uning namoyandalari (pifagorchilar, Demokrit, Nitsshe va boshqalar) doiraviy aylanishning muayyan davrasida voqealar mutlaq takrorlanishini taʼkidlaydi.
Fatvo

**Fatvo** ( – tushuntirish, izoh, hukm, qaror) – islomda muftiy yoki ulamolar kengashi tomonidan diniy, huquqiy, siyosiy hamda ijtimoiy masalalarda beriladigan qaror, hukm yoki izoh.

## Tarixi
Islomning dastlabki davrida Muhammad (sav) safdoshlari, ayniqsa, dastlabki toʻrt xalifa (choryorlar)ning turli huquqiy masalalar yuzasidan bergan izoxlari, shuningdek, ularning fiqhga doir chiqargan qarorlari fatvo deb aytilgan. Fatvo barcha diniy-huquqiy mazhab asoschilari tomonidan fiqhga oid qoʻshimcha manba sifatida qaralgan. Huquqiy masalalarda berilgan fatvo diniy jamoalar, muassasalar va musulmonlar tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi. Fatvo Qurʼon, hadislar va shariatga yoki ilgari berilgan fatvolarga asoslanib chiqariladi.

## Manbalar

## Havolalar
Fath Alishoh

**Fath Alishoh** (haqiqiy ismi — Boboxon) (1771-yil - 1834-yil 24-oktyabr, Qum shahrida dafn etilgan) — Qojarlar sulolasidan boʻlgan Eron shohi (1797-yildan). Fath Alishoh hukmronligi davrida Eron ichki nizolar tufayli zaiflashib, Yevropa davlatlari va podsho Rossiyasining mustamlakachilik yurishlari obʼyektiga aylangan. Fath Alishoh Fransiya (1807), Buyuk Britaniya (1801, 1809, 1814), Rossiya (1813, 1828) bilan tengsiz bitimlar imzolagan.
Fathxon

**Fathxon** (1778-yil-1818-yil) – afgʻon xoni, barakzoylar qabilasi sardori. Mahmudning Afgʻoniston shoqi boʻlishiga 2-marta (1801 va 1809-yillarda) yordamlashgan. Mahmud davrida (1801 – 1803-yillar, 1809—1818-yillar) vazir sifatida katta mavqega ega boʻlgan. Fathxon davlatni markazlashtirish siyosatini yurgizgan, barakzoy zodagonlarining taʼsirini mustahkamlashga intilgan. Mahmudshohning oʻgʻli Komron Fathxonning taʼsiri kuchayib ketishidan xavfsirab, shuningdek, otasining barakzoy zodagonlaridan noroziligidan foydalanib Fathxonni qoʻlga olib, koʻziga mil tortgan va zindonband qilgan. Keyinchalik shohning buyrugʻi bilan Fathxon qatl etilgan.
William Alfred Fowler

**William Alfred Fowler** () (1911.9.8, Pittsburg — 1995.14.3) — amerikalik fizik. AQSH 1 milliy fanlar akademiyasi aʼzosi (1956). Ogayo uti (1933) va Kaliforniya texnologik institutini (1936) tugatgan. Shu intda 1936-yildan ishlagan. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, yadro astrofizikasi va kosmologiyat oid. Quyoshning neytrino oqimini hisoblagan va ularni qamrash tezligini aniklagan. Koinotda kimyoviy elementlarning paydo boʻlish nazariyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureata (1983).
Fauna

**Fauna** (lotincha fauna – ''oʻrmon'' va *dalalar xudosi*, rim mifologiyasida *hayvonlar podasi homiysi*) – muayyan hududda yoki akvatoriyada yashovchi hayvon turlari majmui. Fauna hayvonlarning turli guruhidan tashkil topgan boʻlib, biror hudud faunistik kompleksining tarixiy rivojlanishi jarayonida vujudga keladi. Tundra, tayga, oʻrmon, dasht, yarim choʻl, choʻl, pantropik va boshqa faunistik komplekslar bor. Muayyan Faunani tashkil etgan faunistik komplekslar miqdori turlicha boʻlishi mumkin. Har bir hududning oʻz avtoxtonlari va immigrantlari bor. Fauna tarkibini oʻrganish natijasida undagi turlar boyligi aniqlanadi. Shunga koʻra, butun Yer shari yoki uning ayrim hududlari faunistiklashtiriladi. Fanda fauna turli sistematik kategoriyalardagi (masalan, biror hududdagi qushlar faunasi, qoʻngʻizlar faunasi va hokazo), maʼlum davrga oid (masalan, miotsen davri faunasi va boshqalar) yoki maʼlum geologik qatlamga mansub hayvonlarni ifodalash uchun „fauna“ terminidan foydalaniladi. Hayvonot dunyosining sistematik tarkibi toʻgʻrisidagi yirik asarlar ham „*fauna*“ deb ataladi (masalan, Oʻzbekiston faunasi va boshqalar).

## Manbalar
Faxr sekstanti

**Faxr sekstanti** (Sudey Faxr) — yoyi aylananing 1/6 qismini tashkil etgan va gradus, minut hamda sekundlarga taqsimlangan, diametri 20 m li qadimgi meridian asbob. Aylananing markazida diametri 15 sm boʻlgan dioptr (tuynuk) joylashgan. Faxr sekstanti yoyi dioptr markazidan tushirilgan perpendikulyar asosidan shimoliy tomonga qarab joylashgan. Yoyga perpendikulyar boʻlgan asos yey shkalasining hisob boshi qilib olingan.

Faxr sekstantini XI asr boshlarida astronom va matematik Abu Mahmud Homid ibn al-Xidir al-Xujandiy tomonidan ixtiro qilingan. U ilk bor mazkur asbobning yoyini yer tagiga tushirish tugrisida fikr bildirdi. Uning bu fikrini Samarqandda yoyining radiusi 40,2 m boʻlgan kvadrantini qurishda Ulugʻbek amalga oshirdi. Unda yoyning yarmi yer tagiga tushirilgan edi.
Faxri Hirotiy

**Faxri Hirotiy**, Amiriy (ta xalluslari; asl ismsharifi Sulton Muhammad ibn Amir Muhammad) (15-asr, Hirot — 1562/63, Hindiston) — shoir, adabiyotshunos. Alisher Navoiyning "Majolis unnafois"ini "Latoyifnoma" nomi bilan forschaga qayta tarjima qilgan (1521—22). Faxri Hirotiy asarga bir necha bob ilova qilib, "Majolis unnafois"ga kirmagan 189 shoir haqida maʼlumot keltirgan. Tazkirachilikda Navoiy anʼanalarini davom ettirgan. Uning "Sanoyeʼ ulhasan" asari badiiyat ilmi, qofiya va aruzga bagʻishlangan, "Haft kishvar"da tarixiy voqealar, turli afsonalar, axloqiy masalalar aks etgan. Sheʼrlaridan 5000 baytli devon tuzgan. Faxri Hirotiy keyinchalik keng tarqalgan "Radoif ulashʼor" majmualari tuzish anʼanasini boshlab bergan. Majmua turli davrlarga mansub shoirlar sheʼrlaridan arab alifbosi tartibida gazal, qasida va boshqa sheʼrlarning radifi boʻyicha tuzilgan. Faxri Hirotiy "Boʻstoni xayol", "Tuqfat ulhabib", "Javohir ulajoyib", "Ravzat ussalotin" va boshqa asarlar ham yozgan.

As.Vohidov R., "Majolis unnafois"ning tarjimalari, T., 1984.
Faxriddin Muborakshoh

**Faxriddin muborakshoh** (XII asrning ikkinchi yarmi – XIII asr boshlari) – tarixchi olim. Faxr Mudir nomi bilan ham mashhur boʻlgan. Amin Ahmad Roziyning „Haft iqlim“ nomli asaridagi maʼlumotlarga qaraganda, Faxriddin Muborakshoh va otasi gʻuriyyaardan Gʻiyosiddin Muxammad (1163—1203) va Gʻiyosiddin Mahmud (1206—1212) saroylarida xizmat qilgan va oʻz zamonasining keng maʼlumotli kishilaridan hisoblangan. Faxriddin Muborakshoh 1206-yil mashhur „Tarixi Muborakshoh“ asarini yozgan. Bu asarni 30 yil davomida yozgan va Gʻiyosiddin Mahmudga sovgʻa qilgan. Asar 136 qismdan iborat. Arabiston, Yaman, Shimoli-gʻarbiy Hindiston, Afgʻonistonda qad. davrdan XIII asrning boshigacha hukmronlik qilgan 136 sulola shajarasining qisqacha tarixi bayon etilgan. Markaziy va Oʻrta Osiyodagi turkiy qabilalarning xoʻjalik faoliyati, turmushi, odatlari va tili toʻgʻrisida muhim maʼlumotlar keltirilgan. Asarning yagona qoʻlyozma nusxasi Angliya (Bodleyan kugubxonasi)da saqlanmoqda. Uning gʻuriylar va turkiy xalqlar tarixiga oid qismi mashhur ingliz sharqshunosi Denison Ross tomonidan 1927-yil nashr qilingan.
Faxriddin Roziy maqbarasi

**Faxriddin roziy maqbarasi** — Koʻhna Urganchdagi meʼmoriy yodgorlik (XII asr 2-yarmi); Turkmanistonning Toshhovuz viloyati hududida. Xorazm shoxlari Otsiz (1128—1156) va El Arslon (1156—1172) davrida qurilgan deb taxmin qilinadi. Mahalliy aholi olim Faxriddin Roziy nomi bilan bogʻlaydi. Binoning asosiy qismi kubsimon shaklda (ichki oʻlchami 3,5x3,6 m, quyi qismi pastga tomon bir oz kengaygan), 12 qirrali poygumbaz ustiga 12 qirrali kulohiy gumbaz bogʻlangan. Uch tomonida tobadonli eshik joylashgan. Old tomoni silliqlangan gishtlar bilan 3 ta ravoqli toʻrtburchaklarga boʻlingan, yuzasi barg va novdalarning nozik uygʻunligidagi oʻyma naqshlar bilan jozibador bezatilgan, toʻrtburchaklar oʻzaro yozuvli hoshiya naqsh bilan birlashgan. Tashqi gumbaziga feruza rang gʻishtlar mavj usulida terilib xandasiy naqshlar hosil qilingan; tashqi gumbazidan ancha past boʻlgan ichki gumbaziga muqarnaslar ishlangan.

## Manbalar
Zayniddin Faxriddinov

**Zayniddin Faxriddinov** (1922-yil 8-fevral – Qibray tumani Yalangʻoch qishlogʻi – 2000-yil 8-noyabr) – xalq seleksioneri, Oʻzbekistonda sitrus mevachilik asoschisi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan agronom (1967). Mehnat faoliyatini 1938-yilda Qibray tumanidagi jamoa xoʻjaligida boshlagan. 1960-yildan jamoa xoʻjaligi issiqxonasida bogʻbon, 1966-yildan gulchilik va sitrus mevachilik brigadasi boshligi. 1988-2000-yillarda limonariy jamoa xoʻjaligi boshligʻi. Vegetativ duragaylash usulida Meyer limoni naviga Novogruzinskiy limon navi kurtagini payvandlash va olingan avlodni payvandust bilan qayta payvandlash (Gʻ,—Gʻ47) yoʻli bilan serhosil, mevasi yirik, kasalliklarga chidamli F—1 Toshkent, Novogruzinskiy navi urugʻidan chiqqan niholga Novoafonskiy navi kurtagini payvandlash va payvandlashni olingan avlodlarda kayta takrorlash (Gʻ, – Gʻ3) yoʻli bilan F —2 Yubiley („Toʻyona“) limon navlarini yaratdi va bu navlarning mukammal agrotexnikasini ishlab chiqdi. Bu navlar MDH mamlakatlarida koʻplab issiqxonalarda sanoat usulida yetishtiriladigan asosiy navlar hisoblanadi. Faxriddinov tashabbusi va rahbarligida O'zbekistonning koʻpgina viloyatlari xoʻjaliklarida issiqxona limonzorlari barpo etilgan.

## Manbalar
* Toshkent limoni, T., 1969; Zolotoye yabloko, T., 1982. Ad.: Aʼlam 3., Ota oʻgitlari, T., 1985.
Fargʻona davlat universiteti

**Fargʻona davlat universiteti** (1930–1991-yillarda **Fargʻona pedagogika instituti**) – ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti.

## Tarixi
Oʻzbekiston hukumatining qaroriga muvofiq 1991-yil 1-martda Fargʻona pedagogika instituti (1930-yil 1-mayda asos solingan) negizida Fargʻona davlat universiteti tashkil etilgan.

Universitetda 12 fakultet ( fizika-matematika, tabiiy fanlar, jismoniy madaniyat, sport faoliyati, iqtisodiyot, pedagogika - psixologiya va san'atshunoslik, ingliz tili va adabiyoti, chet tillari filologiya, tarix, harbiy ta'lim, agrar qo'shma fakulteti kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash), 50 kafedra, 34 oʻquv va 10 ilmiy laboratoriya, 14 kompyuter sinfi, 2 akademik litsey, internat litsey, biznes maktabi, „Nilufar“ teatr studiyasi, sanatoriyprofilaktoriy, 8 ochiq va 4 qishki yopiq sport inshooti bor; kutubxonasida 800 mingga yaqin asar saqlanadi (2004).

Kutubxona qoshida 100 oʻrinli oʻquv zali, fakultetlararo 2 filiali hamda internet tarmogʻiga ulangan kompyuter zali mavjud. Universitet 26 yoʻnalish boʻyichamatematika, amaliy matematika va informatika, fizika, kasbiy taʼlim, biologiya, kimyo, tuproqshunoslik, ekologiya va tabiatdan foydalanish, geografiya, mehnat taʼlimi, jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat, chaqiriqqacha harbiy tayyorgarlik, iqtisodiyot (sohalar boʻyicha), tarix, psixologiya, sotsiologiya, oʻzbek filologiyasi, slavyan filologiyasi, romangerman filologiyasi, boshlangich taʼlim va sport tarbiyaviy ish, ijtimoiy madaniy faoliyat, musiqiy taʼlim, xalq ijodiyoti, tasviriy sanʼat va muhandislik grafikasi, milliy istiqlol gʻoyasi, huquq va maʼnaviyat asoslari, yurisprudensiya] bakalavrlar, 16 mutaxassislik boʻyicha (differensial tenglamalar, ehtimollik nazariyasi va matematik statistika, matematika fanini oʻqitish metodikasi, yarim oʻtkazgichlar va dielektriklar fizikasi, nazariy fizika, fizika fanini oʻqitish metodikasi, noorganik kimyo, zoologiya, botanika, odam va xayvonlar fiziologiyasi, jismoniy tarbiya va jismoniy madaniyat, tarmoqlar iqtisodiyoti, Vatan tarixi, sotsiologik tadqiqot usullari, lingvistika, adabiyotshunoslik) magistrlar tayyorlaydi.

Universitetda 12 yoʻnalish boʻyicha aspirantura va 2 yoʻnalish boʻyicha doktorantura hamda 2003 yildan milliy tillar (oʻzbek tili) boʻyicha Birlashgan ixtisoslashgan ilmiy kengash faoliyat koʻrsatadi. 2003–2004-oʻquv yili universitetda 7059 talaba taʼlim oldi, 611 oʻqituvchi, jumladan, 55 fan doktori va professor, 167 fan nomzodi va dotsent ishladi.

Universitet faoliyati B.Otaqulov, M. Qoraboyev, A. Oʻrinov, M. Ahmedov, R.Rasulov, M. Abdullayev, A. Mamajonov, Yo. Toirov, A. Gʻofurov, A. Muhammadiyev, Gʻ. Hamidov, A. Krdirov, A. Mahmedov, Sh. Xonkeldiyev kabi professoroʻqituvchilar nomi bilan bogʻliq. Universitetda ilmiy jurnal va „Fargʻona universiteti“ gazetasi nashr etiladi. 2004 yilgacha universitet 70 mingdan ortiq mutaxassis tayyorladi.

## Rektorlari

## Manbalar

## Havolalar
Muhammadamin Faxriddinov

**Faxriddinov Muhammadamin** (1894-yil Toshkent – 1941-yil) – oʻzbek maʼrifatparvari, pedagog. Toshkentdagi madrasalardan biri va 2 bosqichli rus-tuzem maktabini tugatgan. 1913—1917 yillarda Toshkentdagi rus-tuzem maktablaridan birida oʻqituvchi. Oktabr toʻntarishi (1917)dan soʻng oʻzbek maktablarida oʻqituvchilik qilgan. Faxriddinov yangi usul maktablari uchun oʻzbek tili darsligi („Turkcha qoida“), alifbe kitobi („Rahbari avval“), geografiyadan qoʻllanma („Jugʻrofiyai riyoziy“)lar yozgan. „Turkcha qoida“ (1913, Toshkent) oʻzbek tilida birinchi marta yozilgan maktab darsligi boʻlib, boshlangʻich sinf oʻquvchilari uchun moʻljallangan. Unda oʻzbek tili grammatikasi, imlo va tinish belgilari haqida dastlabki nazariy maʼlumotlar, mashqlar berilgan. „Rahbari avval“ (1917, Toshkent) usuli maddiya (harflarning nomiga unli tovushlar qoʻshib, choʻzib boʻgʻin hosil qilish)dagi birinchi rasmli oʻzbek alifbesidir. Darslikda orginal matnlar bilan bir qatorda K. D. Ushinskiy, L. N. Tolstoy va boshqa rus pedagoglarining bolalarga moʻljallangan asarlari ham berilgan.
Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvonlari

**Faxriy unvon** — Oʻzbekiston Respublikasi da fuqarolarning alohida xizmatlarini yuksak eʼtirof etish shakllaridan biri. Fuqarolarni mehnatdagi xizmatlari, samarali davlat, ijtimoiy va ijodiy faoliyatlari uchun ularni ragbatlantirish maqsadida beriladi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga koʻra, davlat mukofotlari va unvonlarini taʼsis etish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining mutlaq vakolatlari jumlasiga kiradi. Oʻzbekiston Respublikasining malakaviy va Faxriy unvonlarini Oʻzbekiston Respublikasining prezidenti beradi. 

## Faxriy unvonlar
1996-yil 26-aprelda Oʻzbekiston Respublikasining quyidagi faxriy unvonlari taʼsis etilgan:

Oʻzbekiston Respublikasining Faxriy unvoni berilgan shaxslarga belgilangan namunadagi koʻkrak nishoni va unvon berilganligi toʻgʻrisidagi xujjat topshiriladi. Faxriy unvon bilan taqdirlangan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq imtiyozlardan foydalanadilar. Faxriy unvonlar takroran berilmaydi.

## Yana qarang
* Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari
* Oʻzbekiston hukumatining mukofotlari
* Oʻzbekiston davlat imtiyozli mukofotlari
* Oʻzbekiston maqtov yorligʻi

## Manbalar
Faxriya

**Faxriya** — arab, fors va turkiy sheʼriyatda janr turlaridan biri; shoir tomonidan uz ijodi, isteʼdodi va fazilatlarini maktab yozilgan sheʼr, shoirning oʻz ijodi bilan faxrlanib aytgan soʻzlari. Faxriyaning dastlabki goʻzal namunalarini arab sheʼriyatida, xususan, al-Mutanabbiy X asr ijodida, oʻzbek mumtoz sheʼriyatida esa XV asr shoirlari ijodida uchratish mumkin. Faxriya kichik lirik sheʼr (mas, gʻazal) larda bir baytdan, katta xajmli asarlar (mas, qasida, doston) da bir necha baytdan iborat boʻladi. Ana shunday baytlar ishtirok etgan yoki butunlay shunday baytlardan iborat boʻlgan asarlar gʻazali faxriya, qasidai faxriya deb ham nomlanadi. Faxriyada shoir oʻz ijodini boshqa bir shoir ijodiga, muhim bir voqeahodisa yoki obʼyektga kamtarona, mubolagʻali yoki kinoyaviy tarzda taqqoslaydi, qiyoslaydi. Mac:Ulugʻbek xon bilur Lutfiy kalomin, Ki, rangin sheʼri Salmondin qolishmas (Lutfiy). Navoiy nazm aro tigʻi zabonin oʻyla surdiki,Pichoq topmas uyottin uzni oʻldurmoqqa Sakkokiy (Navoiy).
Faeton

**Faeton** (yun. phaeton — yunon mifologiyasidagi Quyosh xudosi, yaʼni Geliosning oʻgʻli Faeton nomidan), foytun — 1) tepasi (soyaboni) ochiladigan ot qoʻshilgan arava; 2) yengil avtomobil kuzovi; tepa (soyabon) qismi oson ochiladigan, 2 yoki 3 qator oʻrindiqli, 2 yoki 4 eshikli boʻladi. Soyaboni yumshoq material (brezent, sintetik mato) dan yasalib, taxlanadigan karkasga tortiladi.
Fatsiya

**Fatsiya** (lot. facies – koʻrinish, qiyofa) (geologiyada) – choʻkindi togʻ jinslari majmuasi, hosil boʻlish sharoitlarini tavsiflovchi muayyan litologik va minerologik xususiyatlarga ega. Paydo boʻlish sharoitlariga koʻra dengiz, quruqdik va oraliq fatsiyalariga boʻlinadi. Fatsiyaning yirik bir xil tipli majmualari kesimda formatsiyalarga birlashadi. „Fatsiya“ terminini fanga XIX asrda shveysariyalik geolog A. Gresli kiritgan. U fatsial oʻzgarishlarning kelib chiqishini togʻ jinslarining hosil boʻlish sharoitlaridagi farqi bilan bogʻladi va ularni hozirgi zamon dengiz tubida kuzatilishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlar bilan taqqosladi, ularni guruhlab, toʻplanish sharoitiga qarab litoral va pelagial fatsiyalar deb atadi. Fin geologi P. Eskola esa metamorfik jinslarga tatbiqan „metamorfizm fatsiyasi“ tushunchasini kiritdi. 1933-yil L. V. Pustovalov jinslar hosil boʻlish jarayonida paydo boʻlgan bir xil geokimyoviy belgilarga ega qatlam va qatlam svitasini ifodalaydigan „qazilma geokimyoviy Fatsiya“ tushunchasini tatbiq etdi. „Geokimyoviy Fatsiya“ termini neft hosil boʻlishida asos boʻlgan organik moddaning toʻplanishida muhim ahamiyatga ega choʻkindi hosil boʻlish va diagenez muhitining geokimyoviy xossalarini koʻrsatadi. Shuning uchun bu termin neftchi geologlar orasida keng qoʻllanadi. Amerikalik geologlar (F.Pettijon, L. Sloos, U. Krumbeyn) „litologik fatsiyalar“ (yoki litofatsiyalar) tushunchasini kiritdilar; bu tushuncha muayyan joydagi stratigrafik gorizont jinslarining litologik tarkibini bildiradi (masalan, qum fatsiyasi, gil fatsiyasi); jinslarning mineralogik tarkibi, strukturasi yoki teksturasiga koʻra ajratilishi ham shu tushunchaga kiradi. „Biologik Fatsiyalar“ (biofatsiyalar) ham boʻlib, organizmlar qoldiqlariga asoslanib tiklangan qazilma biotsenozlardir (masalan, marjonpolip fatsiya, graptolit fatsiya va boshqalar). Fatsiyalarni tarixiy geologiyaning boʻlimi – fatsiyalar haqidagi taʼlimotda oʻrganiladi. Yer tarixining qadimgi davrlari uchun bu sharoitlarni rekonstruksiya qilish usullari esa, fatsial analiz deyiladi.
Faeton (urugʻ)

**Faeton** (Phaethon) – kurakoyoqli qushlar turkumi urugʻi. Uning 3 turi maʼlum. Tanasi 30—45 sm, ogʻirligi 0,9—1,4&nbsp;kg. Pati nim pushti, qora xollari bor. Dumi juda uzun. Oyogʻi qisqa, nozik boʻlgani uchun quruqlikda qiyinchilik bilan yuradi. Yomon suzadi, biroq yaxshi uchadi. Faeton monogam. 6—12 tadan guruh boʻlib yashaydi. Suv havzalarining xilvat orollaridagi tik qoyalarga uya yasaydi.

Bitta tuxum qoʻyadi; nari hamda modasi 41—45 kun navbat bilan bosadi. Faeton Hind, Atlantika va Tinch okeanlarning tropik qismida tarqalgan. Baliqlar, kalmarlar, qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi.
Fayans

**Fayans** [ital. Fajans (Faens), yirik keramika markazi nomidan] — mayda govakli zich keramika mahsuloti (qarang Keramika, Chinni).
Faqiriy

**Faqiriy** (taxallusi; asl ism-sharifi **Abdurazzoq Abdujabbor oʻgli**) (1880 – Xiva yaqinidagi Boʻzxona qishlogʻi – 1925) – shoir, xattot va naqqosh. Xivadagi Olloqulixon madrasasida oʻqigan. Sharq mumtoz adabiyotini oʻrganib, oʻzi ham sheʼrlar yoza boshlagan. Otasidan yogʻoch va tangaga naqsh oʻyish sanʼatini oʻrgangan. Mashhur xattot Xudoybergan Devonning shogirdi boʻlgan.

Faqiriy 1914—1915-yillarda oʻz sheʼrlarini toʻplab, „Devoni Faqiriy Xorazmiy“ ni yaratgan. „Devon“ gʻazal, masnaviy, murabbaʼ, muxammas, musaddas, mustazod, ruboiy, chiston kabi janrlarda yozilgan sheʼrlardan iborat. Ularda sevgi va sadoqat, xalqparvarlik, vatanga muhabbat, maʼrifat, adolat, xalqlar doʻstligi, shaxs erki gʻoyalari ulugʻlangan. „Daftari ashʼor uljadida“ („Yangi sheʼrlar daftari“)da esa Faqiriyning 1916—1924-yillarda yozgan sheʼrlari mavjud. „Ayrilgʻali“, „Oʻzingsan“, „Boʻlmagʻay“, „Oʻzgacha“, „Ayo dilbar“, „Koʻrgach“, „Surating“ radifli gʻazallarida samimiy muhabbat, oshiq iztiroblari mahorat bilan tasvirlangan. Sheʼrlarining koʻpi real, hayotiy taassurotlar asosida yozilgan.

Soʻnggi yillarda yozilgan bir turkum sheʼrlari „Yugʻurumiya“ toʻplamiga kiritilgan (1923). „Devon“ning shoir qoʻli bilan koʻchirilgan nusxasi Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 7679).

## Manbalar
* Sheʼrlar, T., 1972; Asrlar nidosi, T., 1982.

## Adabiyot
* Laffasiy Hasan Murod. Xorazm shoirlari, T., 1993; Oʻzbek adabiyoti tarixi 15j.li], 5j., T., 1980.
Faqiriy (maʼnolari)

**Faqiriy**:

* Faqiriy (taxallusi; asl ismsharifi Abdurazzoq Abdujabbor ugli) (1880 — Xiva yaqinidagi Boʻzxona qishlogʻi — 1925) — shoir, xattot va naqqosh.
* Faqiriy (shoir) (taxallusi; asl ismsharifi Ismoilxon Shayx Ibrohimxon oʻgʻli Shahrisabziy) (1910, Shahrisabz — 1980.
Fagʻnaviy

**Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy** (XII asr oxiri – Vobkent tumani Anjir Fagʻnav (qozoqcha „Anjirbogʻ“) qishlogʻi – 1286) – Xojagon Naqshbandiya tariqatining yirik namoyandasi, buxorolik 7 pirning uchinchisi. Gilkorlik bilan shugʻullangan. Xoja Orif Mohitobon – Revgariyyadan tahsil olib, uning vafotidan soʻng xojagonlik silsilasini boshqargan. „Silsilai sharif“ da 12 halqaning piri hisoblanadi. Xufiyona (yashirin) zikr bilan jahriya (baland tovushli) zikrga baravar amal etgan. Xoja Ali Romitaniy (Xojai Azizon)ga ustozlik qilgan. Fagʻnaviy tugʻilgan qishlogʻida dafn etilgan. Qabri ustidagi maqbara mustaqillik davrida taʼmirlanib, maqbara yonida hovuz va jomeʼ masjid qurilgan. Bu joy hozir ziyoratgohga aylantirilgan.

XIII asr boshlarida Buxoro viloyati Vobkent tumani Anjir Fagʻnaviy qishlogʻida tugʻilgan. Bu qishloqning hozirgi nomi Anjirbogʻdir. Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy ilmi qol va ilmi holni Hazrat Xoja Orif ar Revgariydan oʻrgangan. Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviyning kasblari gilkorlik boʻlgan.

Ali Safiyning ,,Rashahotu aynul hayotʼ’ kitobida yozilishicha, Hoja Ali Rometaniy Xoja Hizrdan: ,,Shu asru ayyomda pir deb kimning etagidan tutsa boʻladi?;;-deb soʻraganlarida, Xoja Xizr: „Shu asru ayyomning piri murshidi Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy boʻladilar!“ — degan. Xoja Xizr tavsiyasiga muvofiq Xoja Ali Rometaniy Xoja Mahmudga murid boʻladi.

,,Rashahotʼ’da aytilganki, Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviydan Sayyid Amir Kulolgacha oʻtgan xojagon-naqshbandiya tariqati mashoyihlari xufyona zikr bilan jahriya zikriga baravar amal qilishgan.
„Maqomoti Xoja Abduxoliq Gʻijduvoniy“ kitobida zikr qilinadiki, har qachon Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy: „Yo Rabbiy! — desalar, Alloh Taʼolodan — Labbayka, yo abdi!“ (Labbay, ey mening bandam!) degan javobni eshitardilar. Avliyolar albatta oʻz karomatlari bilan azizdurlar, jumladan Xoja Mahmud hazratlari ham koʻplab karomatlar sohibi boʻlganlar.
Xoja Mahmudning ikki oʻgʻli Sayyid va Umar boʻlgan. Xoja Mahmud Anjir Fagʻnaviy 1286-yilda vafot etgan va uni tugʻilgan qishlogʻida dafn etishgan. Bugungi kunda boshqa ziyoratgohlar qatorida Xazrat Mahmud Anjir Fagʻnaviy ziyoratgohida ham obodonlashtirish ishlari olib borilmoqda. U yerda yangi darvozaxona, maqbara, jomeʼ masjid, quduq, hovuz, kata bogʻ barpo qilingan.

Ad. Faxruddin Ali Safiy, Rashahot, T., 2003; Orif Usmon, Buxoroi sharifning yetti piri, T., 2003; Xoja Abdulxoliq Gʻijduvoniy, T., 2003.
Faqiriy (shoir)

**Faqiriy** (taxallusi; asl ism-sharifi Ismoilxon Shayx Ibrohimxon oʻgʻli Shahrisabziy) (1910-yil, Shahrisabz – 1980-yil 1-aprel Kitob tumani) – shoir. Naqshbandiya tariqati silsilasini davom ettiruvchi murshid darajasiga erishgan. Faqiriy oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Shoirning „Devon“, „Bayoz“, „Ashʼori mutafarriqot“ („Parokanda baytlar“) kabi sheʼriy toʻplamlari, shayx sifatida yozib qoldirgan „Risolai tariqi zikr“ („Zikr odobi risolasi“), „Risolai tariqat“ noʻmli tasavvufiy risolalari hamda duoxonlik, tibbiyotga bagʻishlangan „Kitobi adʼiya min mujarraboti Xalili Ixvon“ („Xalil Ixvon tomonidan qoʻllangan duolar kitobi“) deb nomlangan asari qoʻlyozmasi saqlangan.

## Hayoti
Ismoilxon Faqiriy 1910-yilda Shahrisabzda tugʻilgan. Uch yoshida otasi vafot etib, yetim qoladi. Avval onasi soʻngra togʻalari qoʻlida tarbiyalanadi. Ilk taʼlimni bobosidan oladi.

## Taxallusi
Faqiriy shoirning taxallusi boʻlib asl ismi Ismoilxon ibn Ibrohim Xoja ibn Hidoyatilloxon ibn Mirzo Kalon Abdulaziz Xojai Shahrisabziy hisoblanadi. Yana bir taxallusi Faqiriy-Shahrisabziy boʻlib, sheʼrlarida asosan Faqiriy, Faqriy, Faqir shakllari ham qoʻllanadi.

Toshkentga qilingan safarlarning birida Habibiy bilan uchrashadi. Habibiy unga oʻsha kun mafkurasiga moslab Xaliliy taxallusi ostida ijod qilishni tavsiya etadi. Ismoilxon hurmat yuzasidan shu taxallus ostida Habibiyga bagʻishlab sheʼr yozadi. Keyinchalik esa yana oʻz taxallusida ijod etadi.

## Asarlari
Faqiriy oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Adibning eng muhim sheʼriy, adabiy va ilmiy-marifiy asarlari: „Devon“, „Bayozi Faqiriy“, „Ashʼori mutafarriqot“ („Parokanda baytlar“) kabi sheʼriy toʻplamlari, shayx sifatida yozib qoldirgan „Risolai tariqi zikr“ („Zikr odobi risolasi“), „Risolai tariqat“ nomli tasavvufiy risolalari hamda duoxonlik, tibbiyotga bagʻishlangan „Kitobi adʼiya min mujarraboti Xalili Ixvon“ („Xalil Ixvon tomonidan qoʻllangan duolar kitobi“) deb nomlangan asari qoʻlyozmasi saqlangan. Shu bilan birgalikda, „Kitobi ad’iya min mujarriboti Halili Ixvon“, „Zaruriyot“, „Riyoz ul-muzakkirayn“ singari asarlari, „Hikoyoti Fotimat-uz-Zahro va Oisha“ singari bir qancha muhim tasnif va tajimalari mavjud. Bu asarlar asosan turkiy-ozbek hamda for-tojik tillarida yozilgan qoʻlyozmalardir.

Ismoilxon Faqiriyning „Bayozi Faqiriy“ nomli asari 2003-yil „Adolat“ nashriyoti tomonidan chop etilgan. Mazkur kitob Mirzo Kenjabekov risolasi hisoblanadi.

## Vafoti
Adib 1980-yilda Qashqadaryo viloyati Kitob tumani Sariosiyo qishlogʻida vafot etgan. Uning avlodlari hozir ham shu hududda isteqomat qiladi.
## Yodga olinishi
Shoir nomi davlat miqyosida ilk marotaba Shahrisabz shahrining 2700 yilligi munosabati bilan oʻtkazilgan anjuman vaqtida tilga olingan. Bu faoliyatda doktor va professor Shodmon Vohidov hamda adibning nabirasi Mas’udxon Ismoiliyning hissasi bisyor.

## Manbalar

## Adabiyotlar
Fahd ibn Abdulaziz as-Saud

**Fahd bin Abdulaziz Ol Saud** (1923, Ar-Riyod) – Saudiya Arabistoni davlat arbobi. Abdulaziz universiteti (1975), Imom Muhammad bin Saud Islom universiteti (1982)ni tugatgan. 1953-yildan Saudiya Arabistoni maorif, ichki ishlar vaziri, bosh vazirning ikkinchi oʻrinbosari, 1975-yildan valiahd va bosh vazir oʻrinbosari. 1982-yil 13-iyundan 2005-yilgacha Saudiya Arabistoni Podshohligi podshohi, bosh vazir, qurolli kuchlar oliy bosh qoʻmondoni. 1986-yil 27-oktabrdan ikki muqaddas masjid xodimi unvoni sohibi. Vafotidan keyin Abdulloh ibn Abdulaziz as-Saud taxtga chiqdi.

## Manbalar
Feba (Saturn)

**Feba** — Saturn sayyorasining 7 yoʻldoshlaridan biri. Diametri 220&nbsp;km, sayyoradan oʻrtacha uzokligi 12 mln. 954 ming km. Saturn atrofini 550 sutkada aylanib chiqadi. Febani 1898-yil amerikalik astronom U. Pikkering kashf etgan. Feba sayyora atrofida uning aylanishiga teskari tomonga harakatlanadi (yana qarang Sayyoralarning yoʻldoshlari).
Fevral inqilobi

**Fevral inqilobi** (1917) – Rossiyada samoderjaviyega barham bergan inqilob. Fevral inqilobi harbiy magʻlubiyatlar va xoʻjalikdagi vayrongarchilik bilan bogʻliq ravishda mamlakatda iqtisodiy va siyosiy tanazzulning keskin kuchayishi oqibati edi. Oziq-ovqat yetishmasligi tufayli 23-fevralda Petrogradda stixiyali tarzda urushga qarshi mitinglar boshlandi, u ish tashlashlar va namoyishlarga, kazaklar va politsiya oʻrtasidagi toʻqnashuvlarga, 24— 25-fevral da esa yalpi ish tashlashga aylanib ketdi. 26-fevralda qoʻshinlarga qarshi janglar, 27-fevralda yalpi ish tashlash qurolli qoʻzgʻolon darajasiga koʻtarildi, askarlar ommaviy tarzda qoʻzgʻolonchilar tomoniga oʻta boshladi. Qoʻzgʻolonchilar shaharning muhim joylarini, hukumat idoralarini egalladilar. Nikolay II taxtdan voz kechdi. Davlat dumasining Muvaqqat komiteti tuzildi. Ishchi va soldat deputatlari Soveti saylandi. Muvaqqat komitet hukumat tuzdi. 1-mart kuni Moskvada, mart oyi davomida butun mamlakatda yangi hokimiyat oʻrnatildi. Fevral inqilobi Turkiston oʻlkasi musulmon aholisini siyosiy jihatdan uygʻotishda, demokratik oʻzgarishlarga boshchilik kilmoqchi boʻlgan yangi kuchlarning siyosat maydoniga chiqishida muhim ahamiyat kasb etdi. Jadidlar vujudga kelayotgan milliy demokratik kuchlarning oʻzagi boʻlishdi. Ular mintaqa tub xalqlarining taraqqiyoti va mustaqilligi toʻgʻrisidagi oʻz gʻoyalarini Fevral inqilobi shiorlari bilan bogʻlab, oʻzlari eʼlon qilgan prinsiplarni amalga oshirishga faol kirishdilar. Toshkentda „Shoʻroi Islom“ 1917-yil 14-mart) tashkiloti tuzilib, Turkiston taraqqiyparvarlarining aksariyati uning atrofida birlashsi. Bundan tashqari, Toshkentda Ishchi deputatlari Soveti (1917-yil 2-mart) ham tuzil gan edi. Turkiston oʻlkasi generalgubernatori va Turkiston harbiy okrugi qoʻmondoni general Kuropatkin, uning yordamchisi general Yerofeyev, okrug shtabining boshligʻi general Sivere oʻz vazifalaridan chetlashtirilib, 31-martda uy kemogʻiga tashlandi. Muvaqqat hukumat tomonidan 1917-yil 7-avgustda Turkiston oʻlkasini boshqarish uchun 9 kishidan iborat Turkiston komiteta (raisi – kadet N. N. Shchepkin) tuzildi. Shuningdek, Butunturkiston musulmonlarining I qurultoyi (1917-yil 17—21 aprel) da Turkiston oʻlkasi musulmonlari Markaziy Kengashi (Kraymussovet) ham tuzilib, barcha milliy jamiyatlar, tashkilotlar va ittifoqlar birlashtirildi. 1917-yil bahorda Buxoro amirligi va Xiva xonligida ham siyosiy vaziyat keskinlashdi. Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi boʻldi va Xivada Idorai mashrutiya (1917-yil 5 aprel) tashkil topdi. Yosh buxoroliklar va yosh xivaliklar bu xonliklar hududida demokratik islohotlar uchun kurashdilar.

## Yana qarang

* Oktabr inqilobi

## Adabiyot
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida], T.. 2000; Turkestan v nachale XX veka; k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Rajabov K,., Haydarov M., Turkiston tarixi (19171924-yil), T., 2002.

Qahramon Rajabov.
Federal tekshirishlar byurosi

**Federal qidiruvlar byurosi** (**FQB**) (; qisqartmasi: **FBI**) — AQShda federal qonunlar buzilishlarini tekshiruvchi muassasa. 1908-yilda tuzilgan. Qarorgohi Vashington shahrida joylashgan. Uyushgan jinoyatchilik, terrorizm, giyohvand moddalar savdosi, mansab jinoyatlari, zoʻravonlik holatlariga, AQSh hududida boshqa davlatlar razvedkalariga qarshi kurash FQB faoliyatining muhim yoʻnalishlaridir. Byuroning mamlakat shtatlari poytaxtlarida, yirik shaharlarda 60 ga yaqin boʻlimi, 500 dan ortiq mahalliy boʻlinmalari, ayrim mamlakatlarda esa aloqa postlari mavjud. FQBda 24 mingga yaqin xodim, jumladan, 10 mingga yaqin maxsus agent xizmat qiladi. Byuro rahbarini AQSh prezidenti tayinlaydi, AQSh Kongressi tasdiqlaydi.

## Manbalar
Federatlar

**Federatlar** (lot. foederati, foedus — ittifoq) — 1) Rim imperiyasi chegaralarida harbiy xizmatni oʻtovchi varvar qabilalari; yashash uchun chegara hududidan yer, maosh olishgan; 2) XVIII asr oxiridagi Fransiya inqilobi davrida inqilobni himoya qilish uchun Parijga yoʻl olgan koʻngillilar; Z) Fransiyada "Yuz kun" davrida Napoleonga qarshi, koalitsiya kuchlariga qarshi kurashish uchun tashkil etilgan koʻngilli otryadlar katnashchilari; 4) 1871-yildagi Parij Kommunasini himoya qilgan Milliy gvardiya jangchilari.
Federatsiya

**Federatsiya** (soʻnggi  — birlashma, uyushma) — 1) davlat tuzilishi shakli; yuridik jihatdan muayyan siyosiy mustaqilligi boʻlgan davlat tuzilmalaridan tashkil topgan murakkab uyushmadir. Federativ davlatni tashkil etuvchi davlat tuzilmalari (shtatlar, oʻlka, kontonlar) federatsiya subʼyektlari hisoblanadi va oʻz maʼmuriy hududiy boʻlinishlari boʻladi. Federatsiyada yagona konstitutsiya, yagona ittifoq (federal) davlat hokimiyati organlari boʻladi, yagona fuqarolik, pul birligi va shaharlar amal qiladi. Unitar davlatdan farqli ravishda federatsiya hokimiyat oliy organlarining 2 tizimiga — federal organlar va federatsiya aʼzolarining tegishli organlariga ega boʻladi. Federal organlar mamlakatning hamma hududida oʻz vakolat va vazifalarini amalga oshiradi. Federatsiyani tashkil etuvchi davlat tuzilmalari tom maʼnoda davlat hisoblanmaydi. Ular suverenitetga, ittifokdan bir tomonlama chiqish huquqiga ega boʻlmaydi, yuridik jihatdan xalqaro munosabatlarda qatnashish huquqidan mahrumdir. Ittifoq konstitutsiya yoki qonunlari buzilgan taqdirda markaziy hokimiyat federatsiya subʼyektiga nisbatan majburlash choralarini koʻrish huquqiga ega. Federatsiyaning eng zarur belgilaridan biri — federal parlamentning 2 palatali tuzilmasidir. Odatda, federatsiya aʼzolarining oʻz mustaqil konstitutsiyasi boʻladi. Milliy (til) omilning ahamiyatiga qarab federatsiya tuzilishini belgilashda hududiy asosdagi federatsiya (AQSH, Avstraliya, Avstriya, GFR, Argentina, Venesuela, Braziliya, Meksika), milliy asosdagi federatsiya (Hindiston, Belgiya, Nigeriya, Pokiston) va aralash milliyhududiy asosdagi federatsiya (Rossiya Federatsiyasi, Shveysariya, Kanada) farqlanadi. Konstitutsiyaviy huquq nazariyasida, shuningdek, baʼzan konstitutsiyaviy federatsiya (AQSH, Kanada, Braziliya), konstitutsiyaviy shartnomaviy federatsiya (Rossiya Federatsiyasi) va shartnomaviy federatsiya (Shveysariya, Birlashgan Tanzaniya Respublikasi, BAA), markazlashgan (Hindiston, bu yerda bitta shtatdan boshqa shtatlar oʻz konstitutsiyasi va fukaroligiga ega emas) va markazlashmagan federatsiya (AQSH, GFR, Shveysariya) oʻrtasidagi farq koʻrsatib oʻtiladi.

Jahonda 21 ta federativ davlat bor (2005); xalqaro yoki milliy jamoat tashkiloti (Xalqaro shaxmat Federatsiyasi).
Jahonda 21 ta federativ davlat bor (2005); xalqaro yoki milliy jamoat tashkiloti (Xalqaro shaxmat Federatsiyasi).
Federatsiyasi) va shartnomaviy federatsiya (Shveysariya, Birlashgan Tanzaniya Respublikasi, BAA), markazlashgan (Hindiston, bu yerda bitta shtatdan boshqa shtatlar oʻz konstitutsiyasi va fukaroligiga ega emas) va markazlashmagan federatsiya (AQSH, GFR, Shveysariya) oʻrtasidagi farq koʻrsatib oʻtiladi.

## Yana qarang

* Unitar davlat
* Konfederatsiya
## Havolalar
Konstantin Fedin

**Konstantin Aleksandrovich Fedin** (1892-yil 24-dekabr, Saratov – 1977-yil 15-iyul, Moskva) – rus yozuvchisi va jamoat arbobi, akademik (1958), Mehnat Qahramoni (1967). „Shaharlar va yillar“ (1924) romanida fuqarolar urushi davridagi ziyolilarning hayot yoʻli hikoya qilingan. „Yevropaning oʻgʻirlanishi“ (1—2-kitob, 1933—1935) va „Arktur“ sanatoriysi" (1940) romanlarida yangi jahon urushi arafasida Gʻarbiy Yevropadagi siyosiyijtimoiy muhit tanqid qilingan. Ikkinchi jahon urushi yillarida „Tuygʻular sinovi“ pyesasini (1942), „Aholi yashaydigan bir necha punkt“ hikoya va ocherklar toʻplami (1943)ni yozgan. Urush yillari yozgan trilogiyasi („Dastlabki sevinchlar“, 1945; „Ajoyib yoz“, 1947— 1949; „Gulxan“, 1-2-kitob, 1961—1965) da 1910-yildan Ikkinchi jahon urushi oxiriga qadar boʻlgan voqealar qamrab olingan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Dastlabki sevinchlar, T., 1967;
* Oʻtmish bilan uchrashuv [hikoyalar], T., 1971.

## Havolalar
Aleksey Fedchenko

**Aleksey Pavlovich Fedchenko** (1844.7.2, Irkutsk — 1873.3.9.) — rus tabiatshunosi, Oʻrta Osiyoni tadqiq qilgan olim. Moskva universitetini tugatgan (1864). Zoologiyaga oid toʻplamlar va gerbariylar toʻplagan. Antropologiya va etnografiya bilan shugʻullangan. 1868—1871 yillarda Olay vodiysiga sayohat qilgan. Olay orti tizmasini oʻrgangan. Hisor Olay togʻ sistemasining orografik sxemasini tuzgan. Rishta kasalligi qoʻzgʻatuvchisining biologiyasini aniklagan. Alp togʻlaridagi Monblan choʻqqisiga chiqishda halok boʻlgan. Fedchenkoning toʻplagan materiallari geograf olimlar tomonidan qayta ishlanib, "A.P. Fedchenkoning Turkistonga sayohati" nomli rus tilidagi kitobida nashr qilingan (1872—1877 va 1950-yillar). Pomir togʻidagi muzlik Fedchenko nomi bilan atalgan.
Fedchenko muzligi

**Fedchenko muzligi** - Oʻrta Osiyodagi eng katta togʻvodiy muzligi hisoblanadi. Pomirning shim.gʻarbida. Uzunligi 77,4&nbsp;km, maydoni 824&nbsp;km². Muzning qalinligi oʻrta qismida 1000 m dan ziyod. Muzlikning yuqori qismi 7480 m, quyi qismi esa 2900 m balandlikda. Qor chizigʻining balandligi 4650 m. Muzlik uchidan Seldara daryosi boshlanadi. Muzlikning eng yirik boʻlaklari Somoniyon, Garmo choʻqqilari togʻ massivlari hamda Shimoliy Tanimas tizmasi atroflarida vujudga kelgan. Fedchenko muzligi Yazgʻulom tizmasi shimoliy yon bagʻridan va bir necha choʻqqilar tagidan boshlanib, Fanlar Akademiyasi tizmasining sharqiy yon bagri boʻylab davom etadi. Balandkiyik daryosining vodiysiga keladi va 30 dan ortiq muzlikni qoʻshib oladi.

1928—58 yillarda muzlik tili 30–35 m pasayib firnli qismi 12 m qalinlashgan. Fedchenko muzligining quyi kismini 1878-yilda V. F. Oshanin oʻrgangan, oʻrta va yuqori qismlarini dastlab 1928-yil Pomir ekspeditsiyasi tadqiq qilgan. Muzlik A. P. Fedchenko nomi bilan ataladi.
Ludwig Andreas Feuerbach

**Ludwig Andreas Feuerbach** (; 1804.28.7, Landsxut, Bavariya — 1872.13.9, Rexenberg, Nyurnberg yaqinida) — nemis faylasufi.

## Hayoti
Dastlab Gegelnij izdoshi, keyin (1839) uning falsafasini tanqid qilgan. "Oʻlim va mangulik toʻgʻrisidagi fikrlar" degan imzosiz kitobini chop etgan va unda ruhning oʻlmasligi gʻoyasini rad qilgan. Buning uchun Erlangen universitetidagi muallimlik ishidan chetlashtirilgan. Shunga qaramay ilmiy faoliyatini davom ettirgan. Hayotining soʻnggi yillarida ijtimoiy va iqtisodiy masalalarga katta qiziqish bilan qaragan, 1870-yil esa sotsialdemokratik partiyaga aʼzo boʻlgan.

Feuerbach falsafasining markazida biologik mavjudot, abstrakt individ sifatida talqin etiladigan inson turadi. Dinni insonning tabiat va jamiyat stixiyali kuchlari oldida ojizligi tufayli kelib chiqqan deb tushuntiradi. U axloq prinsiplarini insonga azaldan xos boʻlgan baxtga intilishdan keltirib chiqaradi. Uning fikricha, har bir kishi oʻz ehtiyojlarini oqilona cheklab, boshqa kishilarga mexrmuhabbat bilan karagandagina baxtga erishishi mumkin. Asosiy asarlari: "Gegel falsafasining tanqidiga doir" (1839), "Xristianlikning mohiyati" (1841), "Kelajak falsafasining asoslari" (1843), "Dinning mohiyati" (1851) va boshqa.

## Manbalar

## Havolalar
Richard Feynman

**Richard Fillips Feynman** (1918.11.5, NyuYork 1988) - amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1954). Massachusets Texnologiya institutini tugatgan (1939). Falsafa fanlari doktori. (1942). Prinston universitetida (1942—1943), LosAlamos laboratoriyada (194345) ishlagan. Kornell texnologiya universiteti professor (1950-yildan). Ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, kvant elektrodinamika, elementar zarralar fizikasi, statistik fizika, oʻta o'tkazuvchanlik va gravitatsiya nazariyasiga oid. Maydon kvant nazariyasining rivojlanishida muhim oʻrin tutgan matematik apparatni ishlab chiqqan (1949) (qarang Feynman diagrammalari). Oʻta oquvchan geliyning uyurma tabiatini tushuntirib bergan (Feynman uyurmasi deb ataladi). "Fizikadan Feynman maʼruzalari" kursi muallifi. Albert Eynshteyn mukofoti (1950), Nobel mukofoti laureati (1965).

## Manbalar
Feynman diagrammalari

**Feynman diagrammalari**, Feynman grafiklari — zarralarning sochilishi va boshqa fizik jarayonlarni nazariy taxlil qilish va amplitudalarini hisoblashning fafik usuli. Feynman diagrammalari 3 turdagi elementlardan tashkil topgan: tashqi chiziqlar, ichki chiziklar va choʻqqi (chiziqlar kesishuvchi nuqta) lar. Diagrammaning boshqa qismlari bilan biror bir choʻqqida birlashadigan tashqi chiziklar tushuvchi yoki sochilgan (yoxud toʻqnashish jarayonida tugʻilgan) zarraga toʻgʻri keladi; ular sistemaning toʻqnashuvgacha yoki undan keyingi holatiga moye keladi. Feynman diagrammalari maydon kvant nazariyasida, kvant mexanika va statistik fizikada keng qoʻllanadi.
Feyxoa

**Feyxoa** () — mirtadoshlarga mansub doim yashil butalar va daraxtlar turkumi. Janubiy Amerikaning subtropik hududlarida 2 turi usadi. 1 turi — Feyxoa Sellova (Feyxoa sellowiana) subtropik iqlimli mamlakatlarda, jumladan, Gruziya va Qrimning janubiy sohillarida oʻstiriladi. Boʻyi 3 m, shoxshabbasi yoyiq, qalin. Barglari butun, qarama-qarshi joylashgan. Gullari ikki jinsli. May oyida gullaydi. Mevasi toʻq yashil rezavor, eti sershira, xushboʻy, tarkibida qand, pektin, olma kislotasi, yod bor. Oktyabr noyabda pishadi, yangiligida yeyiladi. Murabbo va vino tayyorlanadi. Urug'idan, kalamchasidan va payvand qilib koʻpaytiriladi. Bogʻ, xiyobonlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi. Hosildorligi 60—90 s/ga.

## Manbalar