Prafula Chandra Ray haqida

**Prafula Chandra Ray**—(1861-yil 2-avgust Jessori tumani, 1944 yil 16-avgust Kalkutta shahri) Kimyogar, pedagog, tarixchi, sanoatchi va xayriyachi. U kimyo boʻyicha (klassikdan keyingi davr) birinchi zamonaviy hind tadqiqot maktabini yaratdi va Hindistonda kimyo fanining otasi hisoblanadi.

## Hayoti
**Oilaviy fon**

Prafulla Chandra Rey Jessor tumanida tugʻilgan. U Kayastha zamindori Xarish Chandra Raychovudhurining (vafot etgan 1893) va uning rafiqasi Bhubanmohini Devining (vafot etgan1904) uchinchi farzandi va mahalliy taluqdorning ogʻli edi. Rey yetti aka-ukadan biri boʻlib, toʻrtta aka-uka — Jnanendra Chandra, Nalini Kanta, Purna Chandra va Budda Dev va ikkita singillari — Indumati va Belamatilardir.

Reyning katta bobosi Maniklal Britaniyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasining Krishnanagar va Jessor tuman kollektori qoʻl ostida ishlagan va kompaniya xizmatida katta boylik toʻplagan. Otasining lavozimini egallaganidan soʻng, Anandlal oʻgʻli Xarish Chandrani Krishnagar hukumat kollejiga zamonaviy taʼlim olish uchun yubordi .Kollejda Harish Chandra ingliz, sanskrit va fors tillarini puxta oʻrgandi, ammo oxir-oqibat u oilasini boqish uchun oʻqishni tugatishga majbur boʻldi. Liberal va madaniyatli Harish Chandra oʻz qishlogʻida ingliz tilida oʻrta taʼlim va ayollar taʼlimiga kashshof boʻlib, oʻgʻil bolalar va qizlar uchun oʻrta maktab tashkil etdi.

**Bolalik va erta taʼlim**

Rey 1876 yilda Kalkuttaga koʻchib oʻtdi va Brahmo islohotchisi Keshub Chandra Sen tomonidan tashkil etilgan Albert maktabiga qabul qilindi. Oʻtgan ikki yil davomida oʻz-oʻzini oʻzi diqqat bilan oʻrganishi tufayli oʻqituvchilari uni oʻziga tayinlangan sinfdagi boshqa talabalarga qaraganda ancha oldinga siljiganligini aniqlashdi. Bu davrda u Senning yakshanba oqshomidagi vaʼzlarida qatnashdi va Sulabha Samachardan chuqur taʼsirlandi. 1878-yilda u maktabga kirish imtihonini (matriculation imtihonlari) Birinchi boʻlimda topshirdi va Pandit Ishvar Chandra Vidyasagar tomonidan tashkil etilgan Metropolitan Institutiga (keyinchalik Vidyasagar kolleji) FA (Birinchi sanʼat) talabasi sifatida qabul qilindi. Institutda ingliz adabiyoti oʻqituvchisi taniqli hind millatchisi va Hindiston Milliy Kongressining boʻlajak prezidenti Surendranat Banerji boʻlib, uning gʻoyalari, jumladan, xizmatning qadriga urgʻu berish va Hindistonni yoshartirish uchun doimo intilish zaruriyatiga eʼtibor qaratgan shaxs edi. va bu qadriyatlarni yuragiga singdirgan Reyda unutilmas taassurot qoldirdi. Sendan chuqur taʼsirlangan boʻlsa-da, Rey Senning rahbarligi ostidagi Brahmo Samajdan koʻra demokratikroq muhitni afzal koʻrdi. Natijada, 1879 yilda u Sadharan Brahmo Samajga qoʻshildi. Garchi Rey bu bosqichga qadar birinchi navbatda tarix va adabiyotga eʼtibor qaratgan boʻlsa-da, kimyo oʻsha paytda FA darajasida majburiy fan edi. Metropolitan instituti oʻsha paytda fan kurslari uchun hech qanday sharoit yaratmaganligi sababli, Rey Prezidentlik kollejida tashqi talaba sifatida fizika va kimyo maʼruzalarida qatnashgan .U ayniqsa , Hindistondagi ilk tadqiqot kimyogarlaridan biri boʻlgan ilhomlantiruvchi oʻqituvchi va eksperimentalist Aleksandr Pedler tomonidan oʻqitiladigan kimyo kurslariga jalb qilingan . Koʻp oʻtmay eksperimental ilm-fanga maftun boʻlgan Rey kimyoni oʻz karerasiga aylantirishga qaror qildi, chunki u mamlakatining kelajagi koʻp jihatdan uning ilm-fandagi taraqqiyotiga bogʻliqligini tushundi. Tajribaga boʻlgan ishtiyoqi uni sinfdoshining turar joyida kimyo boʻyicha laboratoriya tashkil etishga va Pedlerning baʼzi namoyishlarini takrorlashga olib keldi; bir marta, nosoz apparat shiddatli portlashi natijasida jarohatdan arang qutulib qoldi. U 1881-yilda FA imtihonini ikkinchi boʻlim bilan topshirdi va bu sohada oliy taʼlim olish maqsadida Kalkutta universitetining BA (B-kurs) darajasiga kimyo fakulteti talabasi sifatida qabul qilindi. Lotin va fransuz tillarini oʻrganib, FA darajasida majburiy fan boʻlgan sanskrit tilini „adolatli oʻzlashtirish“ ga erishgan Rey bakalavriat imtihonida oʻqiyotganda Gilchrist mukofoti stipendiyasiga ariza topshirgan; stipendiya kamida toʻrtta tilni bilishni talab qildi. Butun Hindiston boʻylab imtihondan soʻng Rey ikkita stipendiyadan birini qoʻlga kiritdi va bakalavr darajasiga oʻqishga kirdi. asl darajasini tugatmasdan Edinburg universitetida talaba boʻldi. U 1882 yilning avgustida 21 yoshida Buyuk Britaniyaga suzib ketdi.

**Britaniyadagi talaba (1882-1888)**

Edinburgda Rey kimyo boʻyicha oʻqishni Jon Gibson qoʻl ostida boshladi . U bakalavr darajasini oldi. Edinburgdagi talabalik yillarida Rey oʻzining tarix va siyosatshunoslikka boʻlgan kuchli qiziqishini oshirishda davom etdi, taniqli mualliflar, jumladan Russelening " L’Inde des Rajas " , Lanoyening " L’Inde contemporaine ", " Revue dex deux mondes " asarlarini oʻqidi . U shuningdek, Fawcettning siyosiy iqtisod va Hindiston moliyasiga oid insholar kitobini oʻqidi . 1885 yilda u universitet tomonidan oʻtkazilgan „Hindiston qoʻzgʻolondan oldin va keyin“ mavzusidagi eng yaxshi insho uchun insho tanlovida qatnashdi . Uning Britaniya hukumatini uning reaktsion munosabati oqibatlaridan ogohlantirgan taqdimoti eng yaxshi yozuvlardan biri sifatida baholandi va yaqinda tayinlangan universitet direktori va professor Uilyam Muir tomonidan yuqori baholandi. Reyning inshosi Britaniyada keng tarqaldi. Maqolaning nusxasini taniqli notiq va Birmingem parlamentining liberal aʼzosi Jon Brayt oʻqib chiqdi. Brightning Reyga hamdardlik bilan javobi butun Britaniyaning yetakchi gazetalarida „Jon Braytning hind talabasiga maktubi“ sarlavhasi ostida chop etildi. Keyingi yili Rey oʻz maqolasini „Hindiston haqida esse“ deb nomlangan risola sifatida nashr etdi, bu ham muallifning Britaniya siyosiy doiralarida katta eʼtiborni qozondi.

Bakalavr darajasini olgandan soʻng, Rey doktoranturada oʻqishni boshladi . Uning dissertatsiyalar boʻyicha maslahatchisi Krum Braun organik kimyogar boʻlsa-da, Rey bu sohadagi tadqiqotlar organik kimyoga nisbatan cheklangan yutuqlarga erishayotgan bir paytda noorganik kimyoga qiziqdi. Mavjud noorganik kimyo adabiyotlarini keng koʻlamda koʻrib chiqqandan soʻng, Rey oʻz dissertatsiyasining mavzusi sifatida qoʻsh tuzlardagi strukturaviy yaqinliklarning oʻziga xos xususiyatlarini oʻrganishga qaror qildi. Ushbu sohada Rey metall qoʻsh sulfatlarni tadqiq qilishni tanladi.

Bir necha yillar davomida fan tabiatda mineral tuzlar sifatida paydo boʻlgan koʻplab qoʻsh sulfatlarni (oʻsha paytda „vitriollar“ deb ham ataladi) tan oldi. Ikki valentli metallar sulfatlarining bir valentli metall sulfatlari bilan 1:1 nisbatda tabiiy birikmasi ularning asl tarkibiy turlaridan kimyoviy jihatdan farq qiluvchi qo‘sh sulfatlarning hosil bo‘lishiga olib keladi. 1850-yillarga kelib, bir qator qoʻsh sulfatlar, jumladan, ammoniyli temir (II) sulfat yoki Karl Fridrix Mohr tomonidan „Mohr tuzi“ sunʼiy ravishda sintez qilingan edi.. Baʼzi kimyogarlar, shu jumladan bitta Vohl, keyinchalik koʻplab ikki tomonlama va koʻp qavatli sulfatlarni, shu jumladan taxmin qilingan „uchlik-dubl“ va „toʻrt-juft“ tuzilmalarni ajratib olganliklarini daʼvo qilishdi. Taxminlarga koʻra, bular I turdagi ikkita qoʻsh sulfatning (ikkivalentli metall Mb bilan farq qiladigan) maʼlum integral nisbatlarda birlashishi natijasida yangi molekulyar qoʻsh tuzlar hosil boʻlgan. Oʻsha tajribalarni takrorlashga uringan boshqa odamlar buni amalga oshirishga qodir emasligi haqida xabar berishdi. Rey muammoni hal qilishidan oldin, 1886 yilda Persival Spenser, Umfrevil Pikering va Emili Aston oʻz maqolalarida Vohlning eksperimental topilmalarini tushuntirib boʻlmaydigan deb hisoblab, ikki va yuqori tartibli sulfat tuzlari aniq tuzilmalar sifatida mavjud emas degan xulosaga kelishdi. Rey bunday topilmalar Vohlning tadqiqotlarini shubha ostiga qoʻyganini taʼkidlagan boʻlsa-da, u „pozitsiya noaniq va keyingi tadqiqotlar talab qilingan“ deb asosladi.

Reyga „Umid“ mukofoti berildi, bu unga doktorlik dissertatsiyasini tugatgandan soʻng yana bir yil davomida oʻz tadqiqoti ustida ishlash imkonini berdi.. Talabalik davrida u 1888 yilda Edinburg universiteti kimyo jamiyatining vitse-prezidenti etib saylandi.

## Faoliyati
Birla sanoat va texnologiya muzeyi bog'ida joylashgan Prafulla Chandra Rey byusti **Ilmiy tadqiqot**

**Simob nitriti** Taxminan 1895 yilda Prafulla Chandra nitrit kimyosini kashf qilish sohasida oʻz ishini boshladi, bu juda samarali boʻldi. 1896 yilda u yangi barqaror kimyoviy birikma: simob nitritini olish haqida maqola chop etdi. Bu ish turli metallarning nitritlari va giponitritlari, ammiak nitritlari boʻyicha koʻp sonli tadqiqot ishlariga yoʻl ochdi. Prafulla Prafulla Chandra 1896 yilda ortiqcha simob va suyultirilgan nitrat kislota reaktsiyasi bilan sariq kristall qattiq moddaning paydo boʻlishini payqadi . Afsuski, koʻpgina manbalar buni simob nitrit oʻrniga simobli nitrat deb notoʻgʻri taʼriflaydi. Ishtirok etgan ion reaksiyalari:

2Hg 0 → Hg 2 2+ + 2e − (ortiqcha simob borligida aniq reaksiya)

NO 3 — + 4H + + 3e — → NO(↑) + 2H 2 O

NO 3 — + 2H + + 2e — → NO 2 — + H 2 O

Hg 2 2+ + 2NO 2 — → Hg 2 (NO 2) 2 (↓)(sariq kristallar)

Bu natija birinchi marta Bengalning Osiyo jamiyati jurnalida chop etilgan. Xlorid va kumush nitrit oʻrtasida ammoniyning ikki marta siljishi orqali ammoniy nitritning sof shaklda sintezi PC Rayning muhim hissalaridan biridir. U sof ammoniy nitritning haqiqatan ham barqaror ekanligini koʻplab tajribalar orqali isbotladi va keyin uni 60 ° C da parchalanmasdan sublimatsiya qilish mumkinligini tushuntirdi. Londonda kimyo jamiyatining konferentsiyasida u natijani taqdim etdi. Nobel mukofoti sovrindori Uilyam Ramsay uni erishgan muvaffaqiyati bilan tabrikladi. 1912 yil 15 avgustda Nature jurnalida „moddiy shakldagi ammoniy nitrit“ va „bu juda qochqin tuz“ bugʻining zichligini aniqlash haqidagi xabar chop etildi. U koʻplab bunday birikmalarni ikki marta siljish bilan tayyorladi. RNH 3 Cl + AgNO 2 → RNH 3 NO 2 + AgCl U 1924 yilda yangi hind kimyo maktabini ochdi. Rey 1920 yilgi Hindiston fan kongressining sessiyasining prezidenti edi .U sintetik noorganik kimyogar boʻlib, organik molekulalar va aniqroq tio-organik birikmalarga reaksiyalar boʻyicha faol tadqiqotlar olib borgan. Uni mashhur qilgan dastlabki ish noorganik va organik nitritlar kimyosiga asoslangan edi. Britaniyalik kimyogari Genri Armstrong shunday dedi: "Siz asta-sekin oʻzingizni „nitritlar ustasi“ga aylantirganingiz juda qiziq va siz ular sinf sifatida beqaror jismlar boʻlishdan uzoq ekanligini aniqlaganingiz. Prafulla Chandra 1916 yilda Prezidentlik kollejidan nafaqaga chiqdi va Kalkutta universiteti fan kollejiga (shuningdek, Rajabazar ilmiy kolleji nomi bilan ham tanilgan) qoʻshildi . Bu yerda ham u oʻziga xos guruhga ega boʻldi va u oltin, platina, iridiy va boshqalarning merkaptil radikallari va organik sulfidlar bilan birikmalari ustida ishlay boshladi. 1936 yilda, 75 yoshida u faol xizmatdan nafaqaga chiqdi va faxriy professor boʻldi . Bundan ancha oldin, 1921 yilda 60 yoshni tugatgandan soʻng, u oʻzining butun maoshini oʻsha kundan boshlab Kalkutta universitetiga kimyoviy tadqiqotlarni davom ettirish va kimyo kafedrasini rivojlantirishga sarflash uchun bepul sovgʻa qildi. U 1920 yilga kelib kimyoning barcha sohalarida 107 ta maqola yozgan.

## Adabiy asarlar va qiziqishlar
U koʻplab oylik jurnallarda, xususan, ilmiy mavzularda bengal tilida maqolalar yozgan. U 1932 yilda oʻzining „Bengal kimyogarining hayoti va tajribasi“ avtobiografiyasining birinchi jildini nashr etdi va uni Hindiston yoshlariga bagʻishladi. Ushbu asarning ikkinchi jildi 1935 yilda nashr etilgan.1902 yilda u „Eng qadimgi davrlardan XVI asr oʻrtalarigacha boʻlgan hind kimyosi tarixi“ ning birinchi jildini nashr etdi . Ikkinchi jild 1909 yilda nashr etilgan. Asar qadimiy sanskrit qoʻlyozmalari va sharqshunoslarning asarlari orqali koʻp yillik izlanishlar natijasidir . U Sadharan Brahmo Samaj , Brahmo Qizlar Maktabi va Hindiston Kimyo Jamiyatining farovonligi uchun muntazam ravishda pul xayriya qildi . 1922 yilda u kimyo sohasidagi eng yaxshi ish uchun beriladigan Nagarjuna mukofotini taʼsis etish uchun pul xayriya qildi. 1937 yilda Zoologiya yoki botanika sohasidagi eng yaxshi ish uchun beriladigan Ashutosh Mukherji nomidagi yana bir mukofot uning xayriya hisobiga taʼsis etildi. Eʼtirof va unvonlar

Acharya Prafulla Chandra Reyning imzosi

Rey Hindistonning 1961 yilgi markasida

Prafulla Chandra Reyning 150 yilligi munosabati bilan Kolkata shahridagi Science City shahrida (2011 yil 2 avgust) koʻrgazmasi boʻlib oʻtdi .

## Orden va unvonlar
•Hindiston imperiyasi ordeni hamrohi (CIE; 1912 yil Tugʻilgan kun sharafi roʻyxati) •Ritsar bakalavr (1919 yil Yangi yil mukofotlari roʻyxati) •Akademik unvonlar va stipendiyalar •Edinburg universitetining Faraday oltin medali (1887) •Bengal Qirollik Osiyo jamiyati (FRASB) aʼzosi •Kimyoviy jamiyat aʼzosi (FCS; 1902) •Germaniya Akademiyasining faxriy aʼzosi , Myunxen (1919) •Hindiston Milliy Fanlar Instituti (FNI; 1935) asoschisi. •Hindiston fanni rivojlantirish assotsiatsiyasi aʼzosi (FIAS; 1943)

**Faxriy doktorlar**

•Kalkutta universitetining faxriy falsafa doktori darajasi (1908). •Faxriy D.Sc. Durham universiteti diplomi (1912) •Faxriy D.Sc. Banaras Hindu universitetining ilmiy darajasi (1920) •Faxriy D.Sc. Dakka universitetining ilmiy darajasi (1920 va 28 iyul 1936) •Faxriy D.Sc. Ollohobod universiteti ilmiy darajasi (1937) **Boshqa**

Kalkutta korporatsiyasi tomonidan 70 yilligi munosabati bilan tabriklangan (1932) Karachi korporatsiyasi tomonidan taqdirlangan (1933) Mymensingh, Korotia kolleji (hozirgi Hukumat Saadat kolleji) dan Jnanabaridi unvoni (1936) Kalkutta korporatsiyasi tomonidan 80 yilligi munosabati bilan tabriklangan (1941) Qirollik Kimyo Jamiyatining (RSC) Kimyoviy yodgorlik lavhasi, Evropadan tashqarida birinchi boʻlib (2011). Hindistonlik kinorejissyor Xarisadxan Dasgupta 1961 yilda kimyogar haqida Acharya Prafulla Chandra Rey nomli hujjatli filmni suratga oldi.

## Adabiyotlar

# „Kimyo jamiyati maʼlumotlari“. Kimyoviy jamiyatning materiallari . 18 (254): 160. 1902 yil.
# „Nekroloq: Ser Prafulla Chandra Rey“. Hindiston kimyo jamiyati jurnali . XXI : 253-260. 1944 yil.
# Uma Dasgupta (2011). Fan va zamonaviy Hindiston: institutsional tarix, C. 1784-1947 . Pearson #Education Hindiston. p. 137. ISBN 978-81-317-2818-5.
# Majumdar, Sisir K. (2011). „Acharya Prafulla Chandra Rey: olim, oʻqituvchi, muallif va vatanparvar tadbirkor“ (PDF) . Hindiston fan tarixi jurnali . 46 (3): 523-533. Asl nusxadan (PDF) 2017-yil 1-dekabrda arxivlangan . 2018 -yil 8-iyulda olindi .
# Chatterji, Santimay (1985). „Acharya Prafulla Chandra Rey: afsonaning oʻsishi va pasayishi“. #Fan va madaniyat . 51 (7): 213-227.
# J. Lourdusami (2004). Bengalda fan va milliy ong: 1870-1930 . Sharqiy Blackswan. 145-bet. ISBN 978-81-250-2674-7.
# Rey, Priyadaranjon (1944). „Prafulla Chandra Rey: 1861-1944“ (PDF) . Hindiston Milliy Fanlar #Akademiyasi aʼzolarining biografik xotiralari . 1 : 58-76.
# Bose, Debendra Mohan (1962). „Acharya Prafullachandra Rey: tadqiqot“. Fan va madaniyat . 28 (11): 493-500.
# Chakravorty, Animesh (2015). „Achariya Prafulla Chandra Reyning doktorlik tadqiqotlari“ (PDF) #Hindiston fan tarixi jurnali . 50 (3): 429-437. doi : 10.16943/ijhs/2015/v50i4/48315 .
# Rey, Prafulla Chandra (1937). macaritra আত্মচরিত[ Avtobiografiya ] (PDF) (bengal tilida). Kalkutta. p. 43.
# Patrik Petitjan; Ketrin Jami ; Anne Mari Mulin (1992). Fan va imperiyalar: Ilmiy rivojlanish va Yevropa kengayishi haqida tarixiy tadqiqotlar . Springer. 66-bet. ISBN 978-0-7923-1518-6.
# Samanta, Subhas; Gosvami, Sreebrata; Chakravorty, Animesh (2011 yil fevral). „Simob nitriti va simobli nitratning asosiy hosilasi haqida“ (PDF) . Hindiston kimyo jurnali . 50A (2): 137-140. ISSN 0975-0975 .