Hujayrasiz hayot

**Hujayrasiz hayot** (non-cellular life yoki acellular life) — o'z hayot siklining (life cycle) kamida bir qismida hujayraviy (cellular) tuzilishga ega bo'lmagan hayot shaklidir. Tarixan hayotga berilgan aksariyat ta'riflarda organizm bir yoki bir nechta hujayradan tashkil topishi lozimligi ta'kidlangan, biroq ba'zi olimlar uchun bu endi zaruriy shart hisoblanmaydi va zamonaviy mezonlar boshqa tizimli tuzilmalarga asoslangan hayot shakllarini tan olish imkonini beradi.

## Nuklein kislota saqlovchi yuqumli agentlar

### Viruslar

Tadqiqotchilar dastlab viruslarni «zahar» (poison) yoki «toksin» (toxin), so'ngra «yuqumli oqsillar» (infectious proteins) sifatida ta'riflashgan; biroq ular genetik materialga, aniq tuzilishga va o'z tarkibiy qismlaridan mustaqil ravishda yig'ilish qobiliyatiga ega. Bu ularni tubdan biokimyoviy molekulalar yoki juda kichik biologik organizmlar deb hisoblash kerakligi borasida keng ko'lamli munozaralarga sabab bo'ldi. Xo'jayin hujayrasiz ular hayotning hech bir funksiyasini — masalan, metabolizm (metabolism), o'sish yoki ko'payishni amalga oshira olmaydi. 1950-yillardan boshlab ko'plab olimlar viruslarni kimyo va hayot o'rtasidagi chegara, ya'ni tiriklik va jonsizlik orasidagi «kulrang hudud» sifatida ko'ra boshladilar.

### Viroidlar

Agar viruslar chegara holatlari yoki jonsiz deb hisoblansa, viroidlar (viroid) tirik organizm bo'lishdan yanada yiroqdir. Viroidlar oqsil qobig'iga ega bo'lmagan, faqatgina bitta zanjirli halqasimon RNK qismlaridan tashkil topgan eng kichik yuqumli agentlardir. Ularning faqat gulli o'simliklarni zararlashi ma'lum bo'lib, ulardan ba'zilari tijorat ahamiyatiga ega. Viroid genomlari (genome) o'lchami 246 dan 467 gacha nukleotid asoslaridan (nucleobases) iborat bo'lib, juda kichikdir. Taqqoslash uchun, infeksiya qo'zg'atishga qodir bo'lgan eng kichik viruslarning genomi taxminan 2000 nukleotiddan tashkil topgan. Viroid RNKsi hech qanday oqsilni kodlamaydi. Uning replikatsiyasi (replication) mexanizmi RNK-polimeraza II (RNA polymerase II) — odatda DNKdan informatsion RNK sintez qilish bilan bog'liq bo'lgan xo'jayin hujayra fermentini «o'g'irlab» oladi. Buning o'rniga ferment viroid RNKsidan qolip sifatida foydalanib, «aylanma halqa» (rolling circle) usulida yangi RNK sintezini katalizlaydi. Ba'zi viroidlar ribozimlar (ribozymes) bo'lib, ular o'z-o'zini kesish va katta replikatsiya oraliq mahsulotlaridan birlik o'lchamdagi genomlarni bog'lash imkonini beruvchi katalitik xususiyatlarga ega.

Viroidlarning kelib chiqishi ularni DNK yoki oqsil evolyutsiyasidan oldingi faraziy, qadimiy va hujayrasiz RNK dunyosining (RNA world) «tirik qoldiqlari» sifatida ko'rish bilan izohlanishi mumkin. 1980-yillarda ilgari surilgan ushbu qarash 2010-yillarda hayotning jonsiz moddadan (abiogenez) evolyutsiyasidagi muhim oraliq bosqichlarni tushuntirish uchun qayta ommalashdi.

### Obelisklar

2024-yilda tadqiqotchilar obelisklar (obelisks) deb nomlangan viroidsimon, ammo alohida RNKga asoslangan elementlarning ehtimoliy kashfiyotini e'lon qildilar. Inson mikrobiomasi (microbiome) ma'lumotlar bazalarida topilgan obelisklar, ehtimol, ichak bakteriyalarida yashaydi. Ular viroidlardan ikki xil alohida oqsillarni («oblinlar») kodlashi va RNKsining tayoqchasimon ikkilamchi tuzilishi bilan farq qiladi.

## Birinchi universal umumiy ajdod
Birinchi universal umumiy ajdod (first universal common ancestor — FUCA) taklif etilayotgan hujayrasiz hayot shakliga misol bo'la oladi. Chunki u oxirgi universal umumiy ajdod (last universal common ancestor — LUCA), uning qardosh tarmoqlari va hozirgi vaqtda yashayotgan har bir hujayraning eng qadimgi ajdodi hisoblanadi.

## Yana qarang

*Uglerod shovinizmi
*Viruslar klassifikatsiyasi
*Virussimon zarra
*Biokimyoning gipotetik turlari
*Nanob
*Plazmida
*Hujayradan oldingi tuzilmalar
*Prion
*Protohujayra

## Manbalar