open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ovanes Tumanyan

**Ovanes Tadevosovich Tumanyan** (1869.7(19).2, — Armaniston hozirgi Tumanyan tumani Dseh qishlogʻi — 1923.23.3, Moskva) — arman yozuvchisi va jamoat arbobi. Tbilisidagi arman diniy konsistoriyasida, soʻng arman nashriyotlar jamiyati idorasida (1887—93), "Asker" bolalar jurnalida (1905) ishlagan. Arman yozuvchilarining Kavkaz jamiyati (1912— 21), Armanistonga yordam qoʻmitasi raisi (1921—22). Tumanyan millatlararo qonli toʻqnashuvlarga (1905—07) qarshi chiqqan, 2 marta (1908, 1911) qamalgan. 1899-yilda Tumanyan rahbarligida Tbilisida "Vernatun" adabiy toʻgaragi tashkil qilingan. "Sheʼrlar" toʻplamlari (1—2j.lar, 1890—92) nashr etilgan. 90-yillarda yaratgan qator sheʼr, doston va balladalarida ijtimoiypsixologik konfliktlar, arman xalqi urfodatlari folklor anʼanalarida aks ettirilgan. Dostonlari dehqonlar hayoti haqida ("Maro", 1887; "Loretsi Sako", 1889; "Anush", 1890 va boshqalar). "Sosunlik Dovud" dostoni (1902), "Oxtamar" (1892), "Parvona" (1903), "Asal tomchisi" (1909), "Shoh va xabarchi" (1917) balladalari arman va sharq afsonalari asosida yaratilgan. Bolalarga bagʻishlab bir qancha asarlar yozgan ("Mushuk va kuchuk", "Baxtsiz savdogar" va boshqalar). Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Mening qoʻshigʻim", "Sheʼrlar", "Poemalar", 1962, "Oxtamar", "Afsonalar", 1972 va boshqalar).

## Manbalar
Tumov

**Tumov** (rinit) — sovqotish, infeksiya, allergiya natijasida burun shilliq qavatining yalligʻlanishidir. Mustaqil kasallik yoki infeksion kasalliklar (masalan, gripp, difteriya, qizamiq va boshqalar) belgisi boʻlishi mumkin. Tumovda burun yoki tomoq shilliq pardasi shishib, achishadi va quruqlashadi; 3—4 kundan keyin burundan koʻp miqdorda suyuq tiniq shilimshiq keladi. Bemorning umumiy ahvoli aytarli oʻzgarmaydi, harorati, odatda, normal yoki bir oz koʻtariladi (37—37,5°), boshi ogʻirlashib, ish qobiliyati pasayadi; burundan nafas olish qiyinlashadi, baʼzan, koʻz shilliq pardasi yalligʻlanganligi tufayli yosh oqadi, hid bilish pasayadi. Tumov xususan emadigan bolalarda ogʻir kechadi. Ularning burun yoʻllari juda tor boʻlib, burun shilliq qavatining ozgina boʻlsada shishishi burundan nafas olishni qiyinlashtiradi. Natijada jiddiy oʻzgarishlar: bezovtalik, uyqu buzilishi, emmay qoʻyish, juda ozib ketish va boshqa kuzatiladi. Baʼzan yalligʻlanish burun-halqum va eshituv nayi shilliq pardasiga, hatto hiqildoq, bronx va oʻpkaga ham oʻtib ketadi. Shuning uchun tumovni zoʻraytirib yubormaslik kerak.

Kasallik alomatlari paydo boʻlishi bilan shifokorga murojaat etish lozim. Asal yoki malina murabbosi solingan issiq choy ichish, shifokor tavsiya etgan tomir toraytiruvchi tomchilarni burunga tomizish kerak, bu — shilliq parda shishini pasaytiradi, natijada burun oqishi kamayadi, burun ochilib, nafas olish yaxshilanadi. Shifokor buyurgan davo choralarini qatʼiy bajarish lozim, aks holda yalligʻlanish jarayoni surunkali shaklga oʻtib ketishi mumkin. Tumov hamma vaqt ham sovqotish yoki infeksion kasalliklardan kelib chiqavermaydi. Koʻpincha (asosan, asabi tez qoʻzgʻaluvchan kishilarda) allergik yoki vazomotor tumov ham uchrab turadi; kasallik xuruj qilganda bemor tinmay aksa uradi, burnidan suyuq shilimshiq, koʻzidan yosh oqadi, burun va qovoqlari qichishadi; tumovning bu shakli baʼzan bir kunda bir necha marta xuruj qiladi. Allergik tumovning alohida bir turi — pichan tumovi, asosan, boshoqli oʻsimliklar gullagan davrda uchraydi.

Oʻtkir tumov tez-tez qaytalab tursa, surunkali tumovga aylanib ketishi mumkin. Surunkali tumov burun boʻshligʻi shilliq pardasining oʻsib, qalin tortishi (gipertrofiya) yoki uning yupqalashib ketishi (atrofiya)ga olib kelishi mumkin, natijada nafas olish qiyinlashadi. Shuning uchun tumovning surunkali shaklga oʻtib ketishiga yoʻl qoʻymaslik zarur. Tumovning oldini olishda organizmni chiniqtirish, shaxsiy gigiena qoidalariga amal qilish, kasallikning oldini olish chora tadbirlarini amalga oshirish juda muhim xisoblanadi.

## Manbalar
Tumor

**Tumor** —1) diniy tasavvurlarga kura, koʻz tegishidan, turli ofat, balo, insjins va shu kabidan saqlaydigan buyum. T. ichiga Qurʼon oyatlari bitilgan qogʻoz hamda ilohiy qudratga ega deb bilingan narsalar solingan. Duo yozilgan qogʻoz uch yoki toʻrtburchak qilib buklab, charm yoki matoga oʻrab tikilgan. T., odatda, boʻyinga, qoʻltiqqa, sochga taqiladi yoki kiyimning ichki qismiga tikib qoʻyiladi; 2) ayollarning boʻyin va qoʻltiqlariga taqadigan taqinchogʻi, bezagi. T. shakli bir-birining ustini qoplaydigan 2 boʻlak (quticha va qopqoq)dan iborat quticha boʻlib, asosan, qopqoq qismi bezatiladi. Tilla, kumush va boshqa metallardan uchburchak, toʻrtburchak, naycha (silindr) shaklida yasalib sirti nakshlar bilan hamda qimmatbaho toshlar qadab bezatiladi, shokilalar osiladi. Taqilishi va shakliga koʻra farqlanadi: bozuband, duotuzi, boʻyintumor, koʻkrak T., qoʻltiq T. va boshqa
Tun yabgʻu

**Tun Yabgʻu** — Gʻarbiy turk xoqonligining hukmdori (618—630). 

Tun Yabg'u Sheguyxon vafotidan soʻng taxtga chiqqan. Tun Yabg'u qobiliyatli sarkarda va davlat boshligʻi boʻlib, faol harbiy harakatlar olib borgan. Janubiy Toxariston (hozirgi Afgʻoniston) va qisman Gibin (hozirgi Pokiston) yerlarini zabt etdi. Bu davrda Gʻarbiy Turk xoqonligi tarkibiga deyarli butun Oʻrta Osiyo, Qozogʻistonning katta qismi, quyi Volga boʻylari, Shimoliy Kavkaz yerlari kirgan. Davlat poytaxti Suyab shahri (hozirgi Toʻqmoq shahri yaqinida) bo'lgan.

Tun Yabg'u markaziy hokimiyatni kuchaytirish maqsadida davlatda maʼmuriy islohot oʻtkazgan. Viloyatlarda nazoratni kuchaytirish uchun oʻz vakillari — tudunlarni yuborgan. Maxalliy xukmdorlarga turkiy unvonlar inʼom etgan. Oʻgʻli Tardushodni Toxaristonga noib qilib tayinlagan. Tun Yabg'u xoqon Eronga qarshi Vizantiya bilan ittifoq tuzgan. 627-yil gʻarbiy turklar tuzilgan shartnomaga asosan, Eronga qaram boʻlgan Kavkazorti xududiga hujum qilgan. 627-yili Chor (Darband), 628-yil esa Tiflis (hozirgi Tbilisi) zabt etilgan. 

630-yil Tun Yabg'u amakisi Kul Bahodur tomonidan oʻldirilgan.

## Adabiyot
* Gumilyov L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
* Istoriya Vostoka, t. 2, M., 1995.
* Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.
Tunguska

**Tunguska** — Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasidagi dare. Amurning chap irmogʻi Urmi va Kur daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Kuyi Amur pasttekisligidan oqadi. Uzunligi 86&nbsp;km (Urmi bilan birga 458&nbsp;km). Havzasi maydoni 30,2 ming km². Asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi kuyilish joyidan 37&nbsp;km da 380 m³/sek. noyabrda muzlab, aprel

da muzdan boʻshaydi. Nikolayevka posyolkasigacha yogʻoch oqiziladi. T.da muntazam ravishda kema qatnaydi.
Tunguska voqeasi

**Tunguska meteoriti**, tungus meteoriti — Yer bilan toʻqnashgan eng katta meteorit. 1908-yil 30 iyunda Tunguska daryosi (Sibir) yaqiniga tushgan. Shu payt koʻzni koʻr qiladigan darajada yorugʻ bolid jan.sharqdan shim.gʻarbga tomon bir necha sekund davomida harakatlangan. Bolid harakat yoʻlida kuchli changli iz qoldirgan. Bu iz 800&nbsp;km radiusli katta xududdan bir necha soat davomida koʻrinib turgan. Yorugʻlikdan soʻng 1000&nbsp;km masofada portlash eshitilgan. Atrof joylarda yer qimirlashiga oʻxshash kuchli tebranish boʻlgan. Tunguska meteoriti tushgandan soʻng bir necha kun Sibir va Yevropa tunlari nihoyatda yorugʻ boʻlib turgan. 20 yildan keyin yuborilgan ekspeditsiya 30&nbsp;km radiusda oʻrmon poymol boʻlgan va qisman yonganligini qayd qilgan. Bu va bundan keyingi 10 ga yaqin ekspeditsiyalar Tunguska meteoritini poymol qilgan oʻrmonda osmondan tushgan jism (meteorit)larga xos jinslarni topa olmadi. Meteorit jinslarini qidirish muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Tunguska meteoriti ga ikki xil karash mavjud: Tunguska meteoritini Yer yuzidan bir necha kilometr balandlikda portlab ketgan kometa hosil qilgan; Tunguska meteoriti portlashidan oldin Yerning ichki katlamlaridan atmosferaga koʻtarilgan neft changi, gaz va metan gidrolitidan iborat aralashma zaryadlarining elektrik potensiali aralashmani portlatib yuborgan. Tungus hodisasini oʻrganish hozirgacha davom etmoqda.
Tungus-manjur tillari

**Tungus-manjur tillari**, manjur-tungus tillari — Sibir va Uzoq Sharqdagi yaqin qarindosh tillar guruhi. Ayrim tadqiqotchilar fikricha, Tungus-manjur tillarit. oltoy tillari oilasiga kiradi. Ushbu tillar RFning Oʻrta va Sharqiy Sibirdagi tayga hududlarida, Xitoyning shimoli-sharqida, SintszyanUygʻur muxtor rayonida, Mongoliyaning Bargi tumani (aymogʻi)da tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 70 ming (RF da 60 ming) kishidan ortiq (1990-yillar). Tungus-manjur tillarit. ning nisbatan yaqinligi va dialektal jihatdan oʻta tarqokligi ularni mustakil til sifatida ajratish va tasniflashni qiyinlashtiradi. Shuning uchun bir tasnifda ular 11 tarmoqka, ikkinchisida 5 tarmoqqa, yana birida 3 tarmoqqa ajratiladi. Mas., 3 tarmokli tasnifda sibir yoki shim., amur yoki nani va jan. yoki manjur tarmoklari farklanadi va bu tarmoklar evenk, even, nanay, udegey, manjur kabi tillarni va bir kancha laxjalarni kamrab oladi.

Tungus-manjur tillarit. fonetik belgilaridan unlilar ohangdoshligi (singarmonizm)ning mavjudligi, soʻz oʻrtasida undoshlarning qator kelishi, urgʻuning soʻz oxiriga tushishi (evenk va even tillarida kuch urgʻusi, nanay va udegey tillarida musiqiy urgʻu) kabilarni koʻrsatish mumkin. Morfologik belgilaridan esa bu tillarning suffiksalagglyutinativ tipdagi tillarga mansubligi; analitizm belgilarining kuchliligi (manjur tili); otlarning son (birlik va koʻplik), egalik (3 xil shakl), kelishik (8 ta) kategoriyalariga egaligi; feʼllarda sifatdosh shaklining predikat vazifasida qoʻllanishi, nisbat kategoriyasining (ular 5 ta) rivojlanganligi, koʻmakchilarning faol, koʻp qoʻllanishi kabilarni koʻrsatish mumkin. Leksikada boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻp: RF dagi Tungus-manjur tillarit. da rus tilidan, even va evenk tillarida saxa tilidan, manjur tilida xitoy tilidan, barcha Tungus-manjur tillarit. da moʻgʻul tillaridan uzlashgan soʻzlar uchraydi.

Tungus-manjur tillarit. ga mansub ulik jurjen tilida yaratilgan va jurjen yozuvida bitilgan yodgorliklar 12—16-asrlarga mansub. Manjur tili yozuvi 1599-yilda moʻgul yozuvi asosida yaratilgan va 1632-yilda takomillashtirilgan. Boshqa Tungus-manjur tillarit. uchun 20-asrning 20-yillari oxirida lotin grafikasi asosida, 1936-yildan rus grafikasi asosida yozuvlar ishlab chiqildi va 1931—32 yillarda evenk, even va nanay tillarida adabiyotlar nashr etila boshladi.
Tundra

**Tundra** ( — oʻrmonsiz, yalang qir) — Shimoliy yarim sharning yuqori kengliklaridagi yoʻsin va zamburugʻ, koʻp yillik oʻt hamda butalar oʻsadigan yerlar. Janubida oʻrmonlar, shim. dan Arktika muz saxrolari zonasi bilan chegaralangan. Tundra doim toʻngib yotgan sovuq iqlimli va sovuq tuprokli oʻlka. Skandinaviya, Ural, Sibir, Alyaska, Kanada shim.dati togʻlarda togʻli Tundra tarqalgan. Tundrada koʻp yillik oʻsimliklar, yoʻsinlar, lishayniklar, har xil oʻtlar, barg toʻkuvchi va doim yashil butalar, pakana kayin va mitti qoraqaragʻay koʻp oʻsadi, bugʻu boqiladi, ovchilik qilinadi. Tundra zonasining katta qismini subarktika, Tundra va chekka shimolda arktika Tundrasi tashkil etadi.
Tundra zonalari

**Tundra zonalari** - asosan, Shimoliy yarim shardagi tabiat zonasi, Janubiy yarim sharda Antarktida yaqinidagi orollarda kichikroq maydonlarda uchraydi. Tundra zonalari subarktika va arktika mintakalarida joylashgan. Shimoliy yarim sharda Tundra zonalari Arktika muz saxrolari zonasi bilan janubida oʻrmon tundrasi oraligʻida. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikaning shim. sohili boʻylab (eni 300–500&nbsp;km) choʻzilgan. Radiatsiya balansi past, kishi 8—9 oy davom etadi (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —40°, —50°), 60—80 sutka kugb tuni boʻlib turadi. Yozi qisqa (iyulning oʻrtacha temperaturasi 5—10°). Vegetatsiya davri 50—100 kun. Yillik yogʻin tekisliklarda 150–350&nbsp;mm, togʻlarda 500&nbsp;mm gacha. Yezda tuproqning 0,5—1,5 m qalinlikdagi ustki qismigina eriydi. Botqoqlik va koʻl koʻp. Iklimi sovuq boʻlgani uchun organik dunyosi ham kambagʻal. Hayvonot dunyosi oʻziga xos: oq kaklik va tundra kakligi, shimol bugʻusi, boʻri, lemming, qutb tulkisi koʻp. Yezda juda kup suv parrandalari uchib keladi. Hasharotlari xilmaxil. Aholi bugʻuchilik, baliq, muynali va dengiz hayvonlarini ovlash bilan shugʻullanadi.
Tunis (maʼnolari)

**Tunis**:

* Tunis, Tunis Respublikasi (AlJumxuriya atTunisiya) — Shim.
* Tunis (shahar) — Tunis poytaxti.
Tunbosh

**Tunbosh** (Lepidium) — karamguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bir yillik, ikki yillik oʻt, baʼzan chala buta. 150 ga yaqin turi mavjud. Oʻrta Osiyoda koʻpincha lad mi yerlarda uchraydi. Oʻzbekistonda qoratundak, baqajoʻxori, zarquloq turlari tarqalgan. Guli mayda, toʻpgulli shingil; gulbargi oq, baʼzan gulbargsiz. Mevasi ikki urugʻli koʻzoq. Oʻtkir koʻlansa hidli boʻlgani uchun qandalaga qarshi ishlatiladi.
Tung

**Tung** (Aleuites), moyli daraxt — sutlamadoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxtlar turkumi. Vatani — Xitoy. Yaponiya, AQSH va Gruziyada ekiladi. Daraxti serbarg, bal. 15—20 m ga boradi. Sershox, barglari uzun bandli, navbatmanavbat joylashgan. Mevasi danaksimon, urugʻi yirik, dagʻal qobiq bilan qoplangan, tarkibida 60% moy bor. Urugʻidan koʻpayadi. Yogʻochi yumshoq, yengil. Ikki turi — ford T.i yoki xitoy T.i (A. foraii) va yapon T.i (A. cordata) Kavkazning Kora dengiz boʻyida, nam subtropik rayonlarda ikdimlashtirilgan. T. 40—50 yoshida bal. 5—10 m ga boradi. 4—6 yoshidan boshlab 30—35 yil meva beradi. Molukka T.i turi danaklaridan mazali oziq-ovqat moyi olinadi. T. moyidan yuqori sifatli emallar, boʻyokdar, lok tayyorlanadi.
Tunis (shahar)

**Tunis** — Tunis poytaxti. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Tunis viloyatining maʼmuriy markazi. Oʻrta dengizning Tunis buxtasi gʻarbiy sohilida joylashgan. Iqlimi subtropik dengiz iqlimi, oʻrtacha oylik harorat yanvarda 10,2°, iyulda 25,6°. Yillik yogʻin 450 mm chamasida. Aholisi 702,3 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Yirik port, chetga temir rudasi, fosforit, sharob, meva-sabzavotlar chiqariladi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik, kimyo, sement, oynashisha, poligrafiya, rangli metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Tunis universiteti, Milliy konservatoriya, ilmiy tadqiqot muassasalari, institutlar, kutubxona, teatr, Bardo muzeyi, Islom sanʼati muzeyi va boshqa bor.

Tunis Karfagen shahrining yoʻldosh shahri sifatida mil. av. bunyod etilgan. 7-asr oxiri-8-asr boshlarida Karfagenni arablar egallaganidan soʻng, Tunis Shimoliy Afrikaning yirik iqtisodiy va madaniy markazi sifatida rivojlandi. 13-16-asrlarda Hafsiylarning sharqiy magʻrib davlati poytaxti. 1535-yilda ispan qoʻshinlari tomonidan egallanib, xonavayron qilingan. 1574-yildan Usmonli turk saltanati tarkibida. 1891-1956-yillarda Fransiya protektorati maʼmuriy markazi. 1956-yil 20-martdan mustaqil Tunis poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan Katta Masjid (Jome az-Zaytuna; 8-asr), AlQasr masjidi (12-asr), 17—19-asrlarda qurilgan saroylar, Tunis shahridan 12 km shimoli-sharqda, dengiz sohilida Karfagen shahrining xarobalari saqlangan.
Tunis boʻgʻozi

**Tunis boʻgʻozi**, Sitsiliya boʻgʻozi — Oʻrta dengizdagi boʻgʻoz. Sitsiliya oroli bilan Tunis qirgoqlari oraligʻida. Eng tor joyining eni 148&nbsp;km, boʻgʻozni shim.gʻarbdan jan.sharqqa kesib oʻtuvchi novidagi chuq. 300–800 m, eng chuqur joyi boʻgʻozga kiraverish qismida, 1000–2000 m. Sayozlik koʻp. Tunis boʻgʻozida Pantelleriya o. bor.
Tunisliklar

**Tunisliklar**, Tunis arablari – xalq, Tunisning asosiy aholisi (8,2 mln. kishi). Umumiy soni 8,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Arab tilida soʻzlashadi. Dindorlari – asosan, sunniy musulmonlar. T. mamlakatning tub aholisi barbarlar bilan Tunis davlati barpo etilishi jarayonida Afrikaning shim.garbiga kirib kelgan (7-asrdan) arablar aralashuvidan shakllangan. Fransiya mustamlakachiligi (1881 – 1956) ga karshi milliy ozodlik harakati T.ning millat boʻlib uyushuvida va Respublika eʼlon qilingach (1957), Tunisning siyosiy va iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlanishida muhim rol oʻynadi. T.ning aksariyati dehqonchilikda band, yarim koʻchmanchi hayot tarzini saqlab qolgan choʻlda yashaydiganlari – chorvadogzlar.
Tunka soyligi

**Tunka soyligi** — Buryatiya Respublikasining gʻarbidagi togʻlararo pastlik. Tunka Goletslari (shim. da) va XamarDaban tizmalari (jan.da) orasida. Uzunligi 200&nbsp;km, eni 20–50&nbsp;km. Bir qancha mustaqil soyliklardan iborat. Toʻptoʻp tilogʻoch oʻrmonlari uchraydi. Oʻrmonli dasht qismidaoʻtloq oʻsimliklari, kichik maydonlarda qayin, togʻ terak, tilogoch oʻrmonlari bor. Gʻalla yetishtirish va sut chorvachiligi rivojlangan. Mineral buloklar mavjud.
Tunkat

**Tunkat** — oʻrta asr shahar xarobasi (mil. 5—12-asrlar). Ohangaron daryosi havzasida joylashgan. M. Y. Masson (1929—34) va Y. F. Buryakov (1959—62) tomonidan arxeologik qazishma ishlari olib borilgan. Umumiy maydoni 50 ga. Ark, shahriston va raboddan iborat boʻlib, atrofi mudofaa devori bilan oʻralgan. Tunkat oʻrnidagi qishloq 5-asr boshlarida chorvador qabilalarning oʻtroqpashishi tufayli vujudga kelgan. 6-asrga kelib qishloq shaharga, 6-asr oxirida esa Iloq poytaxtiga aylangan. Qoramozor togʻlarida oltin va kumush konlari mavjuddigi Tunkatning tez taraqqiy etishiga imkon bergan. Tunkat arkida hokim saroyi, masjid qurilgan. Shahriston va raboddan koʻplab metall, shisha va sopol buyumlarning topilishi, Tunkatda hunarmandchilik rivoj topganidan darak beradi. Tunkatdan, shuningdek, zebziynat buyumlari, qurolyarogʻlar va koʻplab tangalar topilgan. Tunkatning oʻz zarbxonasi boʻlgan. Qoraxoniylar bilan kurash, qazilma boyliklarining tugab qolishi va Tunkatning savdo yoʻlidan chetga chiqib qolishi natijasida 11-asrning 2yarmidan shahar tanazzulga uchragan. 12-asrdan Tunkat kimsasiz, tashlandiq holga kelib qolgan.

## Adabiyot
* Masson M.Ye., Axangeran. Arxeologo-topograficheskiy ocherk, T., 1953;
* Buryakov Yu. F, Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982.
Tunlamlar

**Tunlamlar**, tungi kapalaklar () — tangaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. 25 mingga yaqin turi maʼlum. Kapalaklari oʻrtacha va mayda (3—5 sm), krramtir, oldingi qanotlarida bir xil naqshi bor, qorni tuklar bilan qoplangan. Kapalaklarning ogʻiz apparati soʻruvchi, qurtlariniki kemiruvchi tipda. Qurtlarining koʻpchiligi yalangʻoch, gʻumbagi qizgʻishjigarrang yoki qoʻngʻir. Kapalaklari gul va daraxt shirasi bilan oziqlanadi. Yangi qoʻygan tuxumi sargʻimtiroqish. Qurtlarida 3 juft koʻkrak oyogʻining birinchi boʻgʻimida va 10 juft qorin oyogʻining 1—8 boʻgʻimida nafas olish teshigi joylashgan. T., asosan, kechasi uchadi. Oʻsimlik qoldiqlari yoki tuproqqa 300 tagacha tuxum qoʻyadi. Baʼzi T. qurtlari tuproqda yashab, oʻsimlik ildizlari yoki poyasining ildiz boʻgʻizlarini kemiradi (mas., koʻk qurt tunlami, undov tunlami). Ayrimlari oʻsimlik bargi, shonasi, guli, koʻsagiga zarar yetkazadi (mas., karadrina, koʻsak qurti, beda tunlami va boshqalar).

Hammaxoʻr T.dan karam tunlami karam, lavlagi, noʻxat va boshqa ekinlarni; janubida tarqalgan koʻsak qurti va karadrina gʻoʻza, makkajoʻxori, noʻxat, pomidor va boshqalarni; Uzoq Sharq va Oʻrta Osiyoning jan.ida tarqalgan oʻtzor tunlami, asosan, turli ekinlarni, markaziy rayonlarda uchraydigan gamma tunlami zigʻir va lavlagini; kuzgi tunlam qand lavlagi va kuzgi gʻalla ekinlarini; janub yoki yovvoyi tunlam — sabzavot va boshqa ekinlarni zararlaydi. Oʻrta Osiyoda uchraydigan mingdevona T.i, shuvoq T.i, janub poya T.i va boshqa ekinlarga koʻp zarar keltiradi.

Kurash choralari: begona oʻtlar yoʻqotiladi, yer chuqur haydaladi, oʻsimlik qator oralari yumshatiladi, almashlab ekish joriy etiladi, urugʻlar ekishdan avval dorilanadi, entomafaglardan foydalaniladi, qurtlarga qarshi ekinlar insektitsidlar bilan ishlanadi va hokazo.

**O‘simliklarni himoyasi va karantini kafedrasi mudiri**                                                        **A.T.Xolliyev**

**Manba**

1. Anorbaev A.R., Maxmudova Sh.A. – Biologik vositalarini ko‘paytirish va qo‘llash texnologiyalari. (darslik) Toshkent-2021.

2.  Болтаев Б, Аблазова М., Махмудова Ш. Лабораторные занятия по предмету защита растений учебные пособия Т-2022

3.  Boltayev B.S., Maxmudova Sh.A., Ablazova M.M. Биологическая защита растений. Учебник. Toshkent, 2022 yil.

4.Sulaymonov B.A., Kimsanbayev X., Boltayev B.S., Maxmudova Sh.A. О‘simliklarni kimyoviy himoya qilish. Darslik. Toshkent, 2020 yil.

5.Xolliyev A.T., Maxmudova Sh.A., Ortikov U.D. О‘simliklarni himoya qilish. O‘quv qo‘llanma T-2023 yil.

6. Xo‘jaev Sh.T. Umumiy va qishloq xo‘jalik entomologiyasi hamda himoya qilish tizimining asoslari (IV-nashr.). – Toshkent, 2019 yil.

* Xoʻjayev Sh. T., Gʻoʻza tunlami va unga qarshi kurash, T., 1982; Adilov Z.K., Primeneniye trixogrammi dlya borbi s sovkami na xlopchatnike v usloviyax Uzbekistana, T., 1986.
Tunukasozlik

**Tunukasozlik** — tomlarga tunuka qoqish, tunukadan turli asbobanjomlar (pechlar, dudburonlar, ularga qalpoklar va boshqalar) yasash bilan shugʻullanish kasbi; hunarmandlikning bir turi. Tomga tunuka qoquvchi usta tunukach i, tunukachilik ustaxonalarida tunukadan turli asbobanjomlar yasovchi mutaxassis tunukasoz deb ataladi. Odatda, mohir tunukachi T. qilib ham ketaveradi yoki aksincha.
Tunshapalaklar

**Tunshapalaklar** () — koʻrshapalaklar kenja turkumining bir urugʻi. 60 dan ortiq turi bor. Arktika, Antarktika va baʼzi orollardan tashqari hamma joylarda tarqalgan. Tanasining uz. 3,5— 8 sm, yungi qoʻngʻirjigarrangda. Qulogʻi uzun va uchli. Tunda faol. Hasharotlar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi gʻorlarda, baʼzilari kovaklar va koya yorikdarida yashaydi. Oʻzbekistonda 5 turi, jumladan, oʻtkir quloqli T. Toshkent atrofida, Nurota togʻ oldi hududlari, Qashqadaryo va Surxondaryo vodiysida; uzun barmoqli T. Amudaryoning quyi oqimi va Nukus sh. atrofida; moʻylovli T. Fargona vodiysi, Toshkent va Samarqand viloyatlarida; uzun dumli T. Samarqand sh. atrofida; 3 xil rangli T. Chirchiq va Surxondaryo vodiysidagi gʻorlarda koloniya boʻlib yashaydi.
Tupayyalar

**Tupayyalar** (Tupaiidae) — primatlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Lemurlarga yaqin, biroqsoddaroq tuzilgan, baʼzi belgilari bilan uzunoyoqlilarga oʻxshaydi. Shuning uchun baʼzi olimlar Tupayni haishrotxoʻrlarp kiritishadi. 5 urugʻni va 13 turni birlashtiruvchi 2 kenja oilasi: as l Toʻpay. va pat dumli Toʻpay bor. Asl Toʻpay dumi baroq, patdumlilarniki taqir, uchida bir tutam tuklari boʻladi. Tupay. tanasi 10— 25 sm, dumi 20 sm cha. Tashqi koʻrinishi olmaxonlarni eslatadi, faqat tumshugʻi choʻziqroq. Moʻynasi qalin, yumshoq, toʻq qoʻngʻir, sargʻishjigarrangda. Tishlari 38 ta, 1—4 bola tugʻadi. Hindiston, Hindixitoy, Xitoy, Filippin va Malayya arxipelagida tarqalgan. Oʻrmonlarda yashaydi. Asosan, hasharotlar va boshqa umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.
Tupak amaru

**Tupak amaru** (Tupac Amaru) — Peruda ispan bosqinchilariga qarshi kurash rahbarlari: 1) T.A. (1544—72) — inklar davlatini tiklash maqsadida koʻtarilgan indeyslar kurashiga boshchilik qilgan; 2) Perudagi indeyslarning yirik qoʻzgʻoloni (1780—83) rahbari X.G.Kondorkanki (taxminan 1740— 81) T.A. nomini olgan.
Tupiguarani

**Tupiguarani** — indeys xalklari guruhi (guarani, kaingua, guayaki, tupinamba, munduruku, siriono va boshqalar). Paragvay, Braziliya, Boliviya, Peru, Gayana va boshqa davlatlarda yashaydilar. 150 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tupiguarani tillarida soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan.
Tunuka

**Tunuka** — metall ni prokatlab tayyorlanadigan yupqa yumshoq poʻlat list. Listning qalinligi, eni va uzunligi boʻyicha standartlab qoʻyiladi (qarang Standartlash). Qalinligi odatda 0,21—0,30&nbsp;mm va 0,30—0,48&nbsp;mm, 0,45—1,0&nbsp;mm boʻladi. Tashqi koʻrinishiga koʻra, ruxlangan oq va ruxlanmagan qora T.lar farklanadi. T. listlari issiq holatda 8 tadan, sovuq holatda 4 tadan qoʻyib prokatlanadi. Listlarni sovuqlayin prokatlash usuli keng tarqalgan. T.ni zanglash (korroziya) dan asrash uchun sirtiga himoya qatlami (rux, xrom, maxsus lok va boshqalar) qoplanadi. T.lar imorat tomlarini yopishda, turli roʻzgʻor buyumlari (manti qasqon, samovar karnay va boshqalar) tayyorlashda ishlatiladi.
Tunnel effekti

**Tunnel effekti** — mikrozarralar (elektron, atom va boshqalar) ning potensial toʻsiq (zarraning potensial energiyasi uning toʻliq energiyasidan katta boʻlgan soha)dan oʻtish hodisasi. Tunnel effekti toʻsiq sohasida zarra impulyelari (va energiyalari)ning sochilishi deb tushuntirish mumkin boʻlgan kvant effektidir. Kvant tabiatga ega boʻlgan mikrozarraning toʻliq energiyasi potensial energiyasidan kichik boʻlsada, uning toʻsiqdan oʻtish ehtimolligi noldan katta zarralarning toʻlqin xossalariga asoslangan. Agar mikrozarra kengligi g boʻlgan potensial urada v tezlik bilan harakatlansa, u har soniyada oʻrtacha vGʻr marta ura devoriga yakinlashadi. Tunnel effekti toʻsiqning shaffoflik koeffitsiyenti bilan izoxlanib, uning sodir boʻlish ehtimolligi iGʻr kattalikning toʻsiqning shaffoflik koeffitsiyenta D ga koʻpaytmasiga teng. D potensial toʻsiqning kengligi va balandligiga bogʻliq boʻlib, toʻsiqdan oʻtgan zarralar sonining toʻsiqqa ichkaridan urilayotgan zarralar soniga nisbati orqali aniqlanadi. Potensial toʻsiq qancha tor va zarra energiyasi toʻsiqning balandligiga qancha yaqin boʻlsa, Tunnel effekti ehtimoli shuncha yuqori boʻladi. Tunnel effekti tufayli avtoelektron emissiya hodisasi, qattiq jismning elektron oʻtkazuvchanligi, termoyadro reaksiyalari va boshqa sodir boʻladi. Tunnel effektni oʻrganish yarimoʻtkazgichli tunnel diodlarini yaratishga va amalda qoʻllashga imkon beradi.

## Manbalar
Tuproq geografiyasi

Xoshimboyeva Xusnora
21_02 Agrokimyo VA agrotuproqshunoslik
Tuproq morfologiyasi
**Tuproq geografiyasi** - tuproqshunoslik fanining boʻlimi; tuproqlarning Yer yuzida tarqalish qonuniyatlarini tuproqgeografik rnlashtirish maqsadida oʻrganadi. Aniqlangan qonuniyatlar asosida har xil tuproq tiplari, turlicha tabiiy va samarali unumdorlikka ega boʻlgan yerlar miqdoriy inventarizatsiya qilinadi  Umumiy va maxsus (mintaqaviy) T.g .ga boʻlinadi. Umumiy T.g . tuproq paydo boʻlish omillarini oʻrganadi, ularning turli tiplariga taʼrif beradi va geografik joylanishining umumiy hamda xususiy qonuniyatlarini aniklaydi. Maxsus T.g . esa tuproq rnlashtirish masalalarini oʻrganadi va maʼlum hududdagi tuproqlarni taʼriflash hamda xaritalarini tuzish bilan shugʻullanadi. T.g . tuproqlarning geografik joylanishini asosiy tuproq paydo qiluvchi omillar bilan bogʻliklikda qiyosiygeografik usulda oʻrganadi. T.g . maʼlumotlari tuproq xaritasini tuzishda nazariy asos boʻlib, qishloq xoʻjaligi.da asosiy ishlab chiqarish. vositasi boʻlgan yerdan unumli foydalanishda katta ahamiyatga ega.
E'tiboringiz uchun Rahmat
Tuproq gorizonti

**Tuproq gorizonti** (tuproq qatlami) — tuproqning rivojlanish jarayonida tabiiy shakllangan va ajralib turgan qatlami. Maʼlum qalinlikka ega gorizontlar bir-biridan morfologik belgilari, shuningdek, fizik xossalari, mexanik, kimyoviy hamda mineralogik tarkibi bilan farq qiladi. Har bir qatlam tuproqning hosil boʻlish va rivojlanish tarixini oʻzida yaqqol aks ettiradi. Tuproq qatlamlari majmui tuproq kesmasi (profili)ni hosil qiladi. Tuproq gorizonti bosh harflar — A, B, C, gorizontcha (qatlamcha)lar esa indeksli harflar bilan belgilanadi. Chirindi moddalari asosan, ustki chirindili qatlamda (chirindili akkumulativ yoki eluvial gorizont deb atalib, A harfi bilan belgilanadi) hosil boʻlib, toʻplanadi va baʼzi tuproqlarda suvda eriydigan mineral hamda organik moddalar bu qatlamdan yuviladi, tuproqning mineral qismi yemiriladi. Bundan pastda oʻtkinchi — shimilma (B; illuvial yoki metamorfik) qatlam joylashgan boʻlib, unda eluvial qatlamdan yemirilgan mineral modda mahsulotlarining yuvilgan maʼlum qismi toʻplanadi. Tuproq profili ona jins gorizonti (C) bilan chegaralanadi.

## Havolalar
* Tuproq gorizontlari
Tuproq zonasi

**Tuproq zonasi** - zonal va unga yondosh intrazonal tuproqlar egallagan hudud. Tuproq tiplari shim.dan janubga, shuningdek, tekislikdan balandlik (togʻlik)ka koʻtarilish bilan astasekin oʻzgarib boradi va har qaysi joyda oʻziga xos tipdagi Tuproq zonasini hosil qiladi. Tuproq zonasi tushunchasi tuproq tiplari, tuproqiklim va qishloq xoʻjaligi. ekinlarini hududda rnlashtirishda qatʼiy birlik sifatida qoʻllanadi. Yer yuzida Tuproq zonasilari maʼlum tabiiy qonun asosida tarqalgan. Har bir Tuproq zonasi muayyan bir geografik zonada uchraydi. Tuproqning bu xilda joylashganligini dastlab V.V. Dokuchayev va N.M.Simbirsev aniklagan. Tuproq gorizontal va vertikal zonallik qonunlari asosida hosil boʻlgan, lekin tuproq tiplarining zonallik qonuni asosida tarqalishi mahalliy sharoitlar — togʻlar, gidrogeologik va geologik xususiyatlarga koʻra, qisman oʻzgarishi mumkin. Tuproq zonasi juda kattaligi va bir zonaning turli qismlarida bioiklim sharoiti turlicha boʻlganidan har bir zonada tuproq qoplami bir xil emas. Tuproqning intrazonal qonun asosida tarqalishi mahalliy sharoitga xos turli tabiiy omillar taʼsiriga bogliq. Mas., sur tuproq zonasidagi gidrogeologik omillar taʼsirida paydo boʻlgan oʻtloqi, shoʻrxok va botqoqi tuproklar intrazonal tuproqlardir. Yer yuzida Shimoliy yarim sharda (shim.dan jan. ga) quyidagi gorizontal tuproq zonalari uchraydi: tundra tuproklari; podzol tuproqlar; oʻrmondasht tuproklari; qora tuproklar; kashtan tuproklar; choʻl tuproklar; sur tuproklar; qizil tuproklar. Har qaysi zonada intrazonal tuproklar ham bor.
Tuproq nam sigʻimi

**Tuproq nam sigʻimi** - tuproqning nam tutish xususiyatini xarakterlovchi kattalik; tuproq, massasi yoki hajmiga nisbatan foizlarda ifodalanadi. Tuproq nam sigʻimis.ning asosiy turlari: toʻla (tuproq kovaklari suv bilan toʻla); umumiy (grunt suvlari chuqur boʻlgan joylarda yer ustidan sugʻorilganda va grunt suvlari yaqin joylarda suv tuproq tagidan berilgan sharoitda tuproqda nam uzoq saqlanib turadi); kapillyar (tuproq gorizontlaridagi muvozanatda turgan namlik tuproq, kapillyar hoshiya chegaralarida joylashib, shu gorizontlarning grunt suvlar sathidan qanday balandlikda turishiga bogʻliq holda oʻzgarib turadi); dala (eng kichik, chegaralangan dala, nisbiykapillyar osilgan namning eng koʻp miqdori); maksimal molekulyar (tuproqdagi qattiq zarrachalar yuzasida tortishish kuchlari taʼsirida ushlanib turgan eng koʻp namlik miqdori). Dala va kapillyar nam sigʻimlari qishloq xoʻjaligi. ekinlari optimal sugʻorish rejimini hamda melioratsiya uchun zarur suv normalarini xisoblab chiqishda katta ahamiyatga ega. Bu qishloq xoʻjaligi. ekinlarining yaxshi oʻsishi va hosildorlikning oshishini taʼminlaydi. Dala nam sigami 1 m qalinlikdagi galli tuproq uchun, odatda, massasiga nisbatan 25%, ogʻir qumoqli tuproqda 22%, oʻrtacha qumoklida 19%, yengil qumoklida 16%, qumloqida 13% va qumlida 10% atrofida boʻladi. Masalan, gʻoʻza tuproq nami dala nam sigʻimining 65—70% ni tashkil etganda yaxshi rivojlanadi.
Tuproq nordonligi

**Tuproq nordonligi**, tuproq kislotaliligi — tuproqning asosiy xususiyatlaridan biri; bunga tuproq eritmasit vodorod ionlari, shuningdek, tuproq singdiruvchi kompleksida vodorod va alyuminiy almashinuvchi ionlarining mavjudligi sabab boʻladi. Tuproq nordonligi oʻsimliklar hayotida, tuproq mikroflorasi hayot faoliyatida, moddalarning bir holatdan boshqasiga aylanishida, moddalar migratsiyasi gʻamda toʻplanishida katta ahamiyatga ega. Vodorod (N) ionlarining holatiga koʻra Tuproq nordonligi 2 xil: aktual (faol) va potensial (passiv, "yashirin") boʻladi. Tuproqning aktual nordonligi eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasining teskari logarifmidan iborat boʻlgan rN kattaligi bilan ifodalanadi. rN 7 ga teng boʻlganda tuproq eritmasining reaksiyasi neytral, undan past boʻlganda nordon, undan yuqori boʻlganda ishqoriy deb ataladi. Tuproq eritmasining reaksiyasi turli tuproklarda har xil (rN 3,5—9 va bundan yuqori). Qora tuproqlar neytral aktualga yaqin, sur tuproklar esa, asosan, kuchsiz ishqoriy reaksiyaga, shoʻrxoklar, ayniqsa, sodalilari kuchli ishkrriy reaksiyaga ega. Oʻsimliklar tuproq reaksiyasiga turlicha talabchan. Kuchsiz nordon yoki kuchsiz ishkrriy reaksiyali tuproklar eng qulay hisoblanadi. Yuqori nordonlik koʻpgina ekinlar va mikroorganizmlarning oʻsishi va rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Tuproqning optimal reaksiyasi bugʻdoyga 6— 7, bedaga 7—8, gʻoʻzaga 6—7,3, makkajoʻxoriga 6—7. Tuproqning potensial nordonligi tuproq qattiq fazasi bilan bogʻliq boʻlib, tuproqning tuzli eritmalar bilan oʻzaro taʼsirida tuz kationlari vodorod hamda alyuminiy ionlarini siqib chiqaradigan sharoitlarda yuzaga chiqadi. Siqib chiqarish tarziga qarab potensial nordonlikning almashinuvchi va gidrolitik shakllari bor.

Mineral oʻgʻitlar turini tanlashda Tuproq nordonligi darajasini hisobga olish lozim.

Oʻrta Osiyo tuprokdari karbonatlarga boyligi sababli, asosan, kuchsiz ishqoriy reaksiyaga ega. Shuning uchun fiziologik jihatdan nordon oʻgʻitlarni qoʻllash tuproq reaksiyasini nordonlashtirmaydi. Ortiqcha nordonlikka qarshi tuproqqa ohak, ishqoriylik kuchli boʻlsa gips solinadi.
Andrey Tupolev

**Tupolev Andrey Nikolayevich** (1888.29.10, Kaliningrad viloyati – 1972.23.12, Moskva) – rus aviakonstruktori, akademik (1953), general-polkovnik muhandis (1968), 3 marta Mehnat Qahramoni (1945, 1957, 1972), Moskva oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1918). N. Ye. Jukovskiy bilan birga Aerodinamika institutini tashkil qilgan (1918), shu institut tarkibida samolyotlar, torpeda katerlari va aerochanalar yaratish bilan shugʻullanuvchi tajriba konstruktorlik byurosini tuzgan (1922) va uni boshqargan. Tupolev rahbarligida 100 dan ortiq tipdagi harbiy va fuqarolar samolyotlari, shu jumladan, ANT-25, TU-104 samolyotlari (birinchi reaktiv fuqaro samolyoti), Tu-114, Tu-144 (tovushdan tezuchar fuqarolik samolyoti) yaratilgan. Tupolev samolyotsozlikka duralyuminiyni tatbiq qilish ishlariga rahbarlik qilgan (1922—24). Tupolev samolyotlarida 78 jahon rekordi oʻrnatilgan, 28 noyob uchib oʻtishlar (shu jumladan, ANT-4 samolyotida „Chelyuskin“ paroxodi ekipajini qutqarish, ANT-25 samolyotida V. P. Chkalov va M. M. Gromovning Shimoliy qutb orqali AQSH ga qoʻnmay uchishi) bajarilgan.

## Manbalar
Tupiguarani tillari

**Tupiguarani tillari** - Janubiy Amerikadagi indeys tillarining eng yirik oilalaridan biri. Braziliya, Paragvay va Boliviyada, qisman Argentina va Gvianada tarqalgan 50 dan ortiq tilni qamrab oladi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 4 mln.ga yaqin kishini tashkil etadi. T.g.t. oilasi 7 asosiy guruhga boʻlinadi: tupiguarani, yuruna, arikem, tupari, ramarama, monde va purubora. Ushbu tillar fonologik tizimi unli tovushlarning ketma-ket kelishi kam uchrashi bilan ajralib turadi. T.g.t. morfologiyasi agglyutinativ xususiyatga ega, suffiksatsiyaga nisbatan prefiksatsiya rivojlangan. Otlarda soʻz oʻzgarishi chegaralangan, kelishik bilan oʻzgarish mavjud emas. Ot yasalishi feʼl yasalishiga qaraganda ustunlik qiladi. Sintaksisda feʼl kesim keng qoʻllanadi. Soʻz tartibi subʼyekt—obyekt — predikat koʻrinishda boʻladi. Leksikasida ispan tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp.

Dastlabki yozma yodgorliklari 17-asr boshlariga mansub (guarani tilidagi kattagina matn 1607-yilda lotin grafikasida yozilgan). Tupi tili uchun ham lotin grafikasi asosida yozuv yaratilgan. 20-asr oʻrtalarida Braziliyadagi ushbu oilaga kiruvchi bir qancha mayda tillar uchun yozuv yaratish yoʻlidagi urinishlar kutilgan natija bermadi. T.g.t. ni oʻrganish 16—17-asrlarda boshlanib, tupi, guarani, mekens, siriono, kokama, kamayura tillari boshqalariga nisbatan yaxshiroqoʻrganilgan.
Tuproq ostidan sugʻorish

**Tuproq ostidan sugʻorish** - tuproqning oʻsimlik ildizi tarqaladigan qatlamini yer osti quvurlari orqali namlash; sugʻorishning istiqbolli usullaridan biri. Bu usulni sabzavot, texnika ekinlari yetishtirishda, bogʻlarda, tokzorlarda va boshqalarda qoʻllash samaralidir. Tuproq ostidan sugʻorishda suvni anchagina iqtisod qilishga (30—40%) erishiladi. Tuproq ostidan sugʻorishda suv kam meʼyorda, ammo tez-tez beriladi, bu esa oʻsimliklarning yaxshi rivojlanishiga qulaylik tugʻdiradi. Sugʻorishning bu usulida oʻsimliklarning ildiz sistemalari tarqaladigan zonada nam zaxiralari eng koʻp toʻplanadi, ustki qatlam (0—15 sm) esa quruq holda qoladi yoki bir qadar namlanadi. Natijada tuproq betida qatqaloq hosil boʻlmaydi, ustki qatlamdan havoning yaxshi oʻtishi taʼminlanadi, begona oʻtlarning oʻsishi va koʻpayishiga sharoit boʻlmaydi. Tuproq ostidan sugʻorish uchun tuproq yuqori kapillyarlik xususiyatiga ega boʻlishi, suv beriladigan uchastka tekis boʻlishi shart. Bu usulni yirik donador, toshloq va shoʻrlangan tuproqda qoʻllash mumkin emas. Namlagich sifatida teshikchalari boʻlgan sopol, plastmassa va boshqa quvurlardan foydalaniladi. Suv berish tarziga qarab Tuproq ostidan sugʻorish bosimli, bosimsiz va vakuumli boʻlishi mumkin. Bosimli Tuproq ostidan sugʻorishni qoʻllash boʻyicha birinchi tajribalar Oʻzbekistonda 20-asrning 30-yillar oxiri — 40-yillarning boshlarida SoyuzNIXI ning Markaziy tajriba melioratsiya styasida, keyinroq Oqqovoq agrotexnika tajriba styasida oʻtkazilgan. 60—70-yillarda Tuproq ostidan sugʻorish texnologiyasi va konstruksiyasi turli tuproq tiplarida oʻrganildi. Tuproq ostidan sugʻorishning tajriba — ishlab chiqarish tizimlari Mirzachoʻl va Jizzax choʻlining oʻzlashtirilgan yerlarida (kam shoʻrlangan suroʻtloqi yengil tuproqlarda), ularning eng yiriklari Sirdaryo viloyatida 50—200 ga maydonda qurilgan.
Tuproq xaritasi

**Tuproq xaritasi** - muayyan hudud tuproq katlamining maʼlum masshtabda kichraytirilgan tasviri. Tuproq xaritasi bir necha xil boʻladi. Umumiy Tuproq xaritasida tuproq genetik guruxdarining geografik tarqalishi tasvirlanadi; tuproq melioratsiyasi xaritalarida koʻshimcha ravishda tuproqning meliorativ, yaʼni filtrlash va boshqa xususiyatlari ham koʻrsatiladi; tuproq eroziyasi xaritalarida tuproqning eroziyaga uchraganlik darajasi, eroziya xavfi bor maydonlar va hokazo tasvirlanadi; tuproq agrokimyosi xaritalari oʻsimlik ozuka moddalari hamda mikroelementlar miqdorini va oʻsimlikning rivojlanishi uchun boshqa zarur sharoitlarni aks ettiradi. Tuproq xaritasi tuproqdarning Yer yuzasida tarkalishini (tiplari va kelib chiqish belgilariga qarab ajratilgan boshqa taksonomik birliklarni), ularning oʻziga xosligi va, tuproq qosil boʻlish sharoitiga bogʻliq holdagi xususiyatlarini koʻrsatadi; shuningdek, asosiy agrar ishlab chiqarish. xususiyatlari (granulometrik tarkibi, shoʻrlanganligi, shoʻrtobligi, eroziyaga uchraganlik darajasi va boshqalar) haqida maʼlumot beradi. Vazifasiga muvofiq T.x. harxi.i masshtabli boʻlishi mumkin.
Tuproq eritmasi

**Tuproq eritmasi** - tuproqning suyuk tarkibiy kismi; unda mineral va organik moddalar erigan holda boʻladi. Tuproq eritmasining tuproq namlanganlik darajasiga karab kapilyar, gravitatsion va pardasimon shakllari mavjud. Tuproq eritmasi juda oʻzgaruvchan boʻlib, u oʻsimliklar oziqlanishida va tuproq moddalarning aylanishida, tuproq hosil boʻlish jarayonida, fizikkimyoviy, biokimyoviy reaksiyalarning borishida ishtirok etadi. Tuproq eritmasida oʻsimliklar uchun zarur oziq moddalar (ammoniyli tuzlar, nitratlar, shuningdek, fosfor, kaliy, kaltsiy, magniy va boshqa elementlarning suvda eruvchi tuzlari), gazlar (O2, SO2, N, NH3) va organik moddalar mavjud. Tuproq eritmasida tuzlarning koʻp boʻlishi uning osmotik bosimini oshirib, oʻsimlikning tuproqdan nam va oziq moddalarni shimishini qiyinlashtiradi va fiziologik chanqoklikka sabab boʻladi. Tuproq eritmasining reaksiyasi uning eng muhim xususiyatidir. Agar tuproq muhiti juda nordon yoki ishqorli boʻlsa, ekinlarning oʻsishi va rivojlanishiga salbiy taʼsir etadi. (k. Tuproq nordonligi).
Tuproq tasnifi

**Tuproq tasnifi** — tuproklarni muayyan belgilar asosida taksonomik birliklarga boʻlish. Hozirgi zamon genetik Tuproq tasnifi tuproq xrsil boʻlishi, rivojlanishi, evolyutsiyasi jarayonlari va xususiyatlarini oʻzida aks ettirgan tuproq profilining tuzilishiga asoslangan. Asosiy tasniflash birligi — tuproq genetik tipidir. Hozirgi zamon tasnifida 100 dan ortiq tuproq tiplari ajratilgan boʻlib, ular oʻz navbatida tipchalar, turkum, tur va xillarga boʻlinadi. Tuproq diagnostikasi, yaʼni obyektiv belgilar sistemasi tasnifning eng muhim qismi boʻlib, tuproqni tasnifning barcha taksonomik darajalarida ajratishga imkon beradi. Tuproqni amaliy (agrar, ishlab chiqarish., meliorativ, oʻrmonchilik va boshqalar) jihatdan gurugʻlarga ajratish katta ahamiyatga ega. Yagona xalqaro Tuproq tasnifi ishlab chiqilmagan. FAO, YUNESKO tomonidan (1968—74) dunyo tuproq xaritasini tuzishda birinchi dunyo tuproq sistemasini yaratishga urinib koʻrildi.

Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalari tuproqlari sugʻoriladigan tuproklar tarzida tasniflanadi. Yangi Tuproq tasnifida sugʻorish taʼsirida tuproq jarayonlari xarakterining tubdan oʻzgarganligini hisobga olib, ular alohida tuproq tipi sifatida ajratilgan. Bunda tuproqning zonal joylanish holati, sugʻorish taʼsirida oʻzgarganlik darajasi, avtomorflik va gidromorflik sharoitlari eʼtiborga olinadi. Zonal joylanish holati sugʻoriladigan tuproqning maʼlum kenglik zonasi yoki balandlik mintaqasiga mansubligini koʻrsatadi. Shunga koʻra, Oʻrta Osiyoning tekislik qismi sur tusli qoʻngʻir, qumli choʻl, taqirli va taqir, shuningdek, gidromorf sharoitda ularga yoʻldosh oʻtloqi, botqoqioʻtloqi va botqoqi tuproqlar tarqalgan ch>;l zonasi sifatida qaraladi. Balandlik mintaqasi sistemasining quyi qismi — togʻ oldi va togʻ etagi tekisliklarida och tusli tipik va toʻq tusli sur tuproqlar, daryo vodiylari hamda sazlarda esa sur tuproq mintaqasining gidromorf, oʻtloqi, botqoqioʻtloqi va botqoqi tuprokdari rivojlangan. Bu zona va mintaqachar sharoitida rivojlangan sugʻoriladigan tuproqlar profilida tabiiy zonal tuproqning baʼzi belgi va xususiyatlari saqlanadi. Shu asosda sugʻoriladigan tuproqlarning quyidagi tiplari ajratilgan (1974): choʻl zonasining oʻtloqivoha, botqoqivoha va taqirli voha; sur tuproklar mintaqasining oʻtloqivoha; botqoqivoha, sur voha tuprokdari. Voha tuproqlarining rivojlanish etapi yoki bosqichlari tipchalar bilan ifodalanadi. Tuproklar oʻzining tabiiy tuproq belgilarini saqlagan holda, yaʼni tip darajasida sugoriladigan sur tuproqlar, sugʻoriladigan sur tusli qoʻngʻir tuproklar va shu kabi deb, agar tuprokda yangi sharoitga xos boʻlgan belgilar paydo boʻlsa, tipcha darajasiga boʻzvoha, taqirli voha tuproklar va shu kabi deb ataladi. Bundan ham kichik taksonomik birlikka, yaʼni turkum va xillarga shoʻrlanish, shoʻrtoblanish, tuproq hosil qiluvchi ona jins, granulometrik tarkibiga qarab ajratiladi.

## Adabiyot
* Azimboyev S, Tuproq va uning turlari, T., 1986.

Sobirjon Azimboyev.
Tuproqshunoslik va agrokimyo instituti

**Tuproqshunoslik va agrokimyo instituti** — yirik ilmiy muassasa. Toshkent shahrida joylashgan. Dastlab 1920-yilda Turkiston universiteti qoshida tashkil etilgan. 1932-yilda Butunittifoq Paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti (SoyuzNIXI)ning oʻgʻitlar va agrotuproqshunoslik Markaziystyasigaaylantirildi. 1943— 60 ylarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Tuproqshunoslik instituti, 1961—64 yillarda Oʻrta Osiyo Paxtachilik davlat qoʻmitasinig Tuproqshunoslik instituti, 1965—72 yillarda OʻzSSR Qishloq xoʻjaligi vazirligining Tuprokshunoslik ilmiy tadqiqotlar instituti, 1973—98 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tuprokshunoslik va agrokimyo ilmiy tadqiqotlar instituti. 1998-yil 24 iyuldan Oʻzbekiston Respublikasi Yer resurslari davlat qoʻmitasi tarkibida. Institutda (2004): tuproqlar genezisi va geografiyasi; yirik masshtabli xaritagrafiya; tuproklar fizikasi va texnologiyasi; tuproklar kimyosi, fizikkimyosi va mineralogiyasi; agrokimyo; shoʻrlangan tuproqlar genezisi va melioratsiyasi; tuproq unumdorligini boshqarish va baholash; tuproklar bioekologiyasi; tuproq informatikasi; analitik markaz boʻlimlari, shuningdek, tuproq muzeyi, ilmiy kutubxona va tajriba maydonchasi faoliyat koʻrsatadi.

Institutining asosiy ilmiy yoʻnalishlari: tuproklar evolyutsiyasi va tuproq qoplami oʻzgarishlarining genetikgeografik xususiyatlari; tuproq unumdorligi modellarini va tuproq qoplami haqida maʼlumotlar bankini tuzish, tuproklar ekologik holatining oʻzgarishlarini aniqlash, tuproq unumdorligini oshirish va uni boshqarish yoʻllarini ishlab chiqish; eroziyaga uchragan, zichlashgan, gumus holati yomonlashgan tuproqlarning meliorativ holatini yaxshilash; shoʻrlangan tuproqlarni shoʻrsizlantirish usullarini ishlab chiqish, qishloq xoʻjaligi. yerlari tuproqlari monitoringini yuritish va boshqa Institut faoliyati A.N. Rozanov, M. A.’ Pankov, M. A. Orlov, A. 3. Genusov, Ya. M. Nosirov, V. B. Gussak, S. A. Kudrin, B. V. Gorbunov, N. V. Kimberg, S. A. Roʻjov, I. N. Felitsiant, A. A. Dimo, V. A. Kovda, O. K. Komilov, H. Maxsudov, Ye. K. Kruglova, A. M. Rasulov, M. U. Umarov, J. Sattorov, T.S. Zokirov, I. T. Turopov, R.Q. Qoʻziyev kabi olimlarning nomlari bilan bogʻliq. Institutda aspirantura, doktorantura bor. Ilmiy ishlar, monografiyalar nashr kiladi. Respublikadagi oliy oʻquv yurtlari, xorijiy mamlakatlar ilmiy muassasalari bilan ilmiy aloqalarga ega. Bonn universiteti (GFR) bilan YUNESKO doirasida va suv resurslaridan samarali foydalanish dasturi boʻyicha hamkorlik kiladi.

## Manbalar
Tuproqqalʼa devoriy rasmlari va haykallari

**Tuproqqalʼa devoriy rasmlari va haykallari** - Oʻrta Osiyo hududida saqlangan qad. sanʼat obidalaridan. Tuproqqalʼashtm Xorazm shohlari saroyi majmuasi devorlariga ishlangan rasmlar va haykallar mil. 1—3-asrlarga mansub. Arxeologlar "Shoxlar xonasi" (haykallar guruhida ajdodlar ilohiylashtirilgan boʻlsa kerak), "Gʻalaba xonasi" (gorelyeflarda shoh shonshavkati ifodalangan), "Askarlar xonasi" (shoxlar ulkan, jangchilar kichik hajmda aks ettirilgan) va boshqa ramziy atalgan saroy xonalari haykallar, boʻrtma tasvirlar qamda rangtasvir bilan bezatilgan; rangtasvir haykaltaroshlik hamda monumental bezaklarda keng qoʻllangan. Tasvirlar Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan usulda — quruq ganch suvoqqa mineral boʻyoklarga yelim qoʻshib ishlangan: tasvir oq zaminni butunlay qoplab ishlanib, qora boʻyokda tasvirning shakli aniq qilib chizib chiqilgan, soʻng shakllar ichi kerakli ranglar (qora, koʻk, zangori, qizil, binafsha, pushti va boshqalar) bilan boʻyalgan. Tuproqqalʼa devoriy rasmlari va haykallarir. va h., asosan, quyidagicha kompozitsiya tuzilishiga ega: kengligi 0,5—0,7 m boʻlgan bezak hoshiyadan iborat pastki qism (mas., moviy suv toʻlqini uzra suzayotgan qizil baliqpar), asosan, tabiiy kattalikda ishlangan turli jonzotlar, odamlar tasvirlari, ov manzaralaridan iborat asosiy qism hamda devor bezagini yakunlovchi ganch bezakli friz koʻrinishidagi yuqori qism. Asosiy qismda tasvirlangan ov sahnalari, odamlar tasvirlari diqqatga sazovor, mavzuli lavhalar oʻsimliksimon naqshlar bilan uygʻunlashtirilgan. Yaxshi saqlangan ayrim tasvirlar Xorazm rangtasviri (mas., arfa chalayotgan ayol tasviri)ning ishlanishini kushongandxar anʼanalari bilan bogʻlash imkonini beradi, shuningdek, shunday qiyofalar gʻam uchraydiki, bu qiyofalar SuriyaMisr yoki Shimoliy Qora dengiz boʻyi xalqlarining rim davri sanʼatida uchrashini tadqiqotchilar aniklagan. Barcha tasvirlar oʻta erkinlik va qaqqoniylik bilan yaratilgan boʻlib, Qad. Xorazmning yuksak badiiy madaniyatidan darak beradi.

Ad.:Toprakkala, Trudoʻ Xorezmskoy arxeologoetnograficheskoy ekspeditsii, t. XIV, M., 1984.
Tuproqning kimyoviy tarkibi

**Tuproqning kimyoviy tarkibi** — tuprokdagi mineral, organik, organikmineral va baʼzi kimyoviy elementlar. Tuproqning mineral kismi birlamchi (kvars, dala shpatlari, amfibollar, piroksin, slyuda va hokazo) va ikkilamchi (montmorillonit, kaolinit, gidroslyuda va hokazo) minerallardan tashkil topgan. Tuproqning organik qismi gumusdan iborat. U gumin, fulvo kislotalar hamda gumin moddalardan tarkib topgan boʻlib, elementlar tarkibi doimiy emas. Och tusli sur tuproqlarning A gorizontidagi gumus miqdori 1 —1,5, azot 0,08—0,14% ni, tipik boʻz tuproqlarda esa 1,5—3,5 va 0,1—0,2% ni, taqirda 0,3—0,8 va 0,03—0,06% ni, sur tusli qoʻngʻir tuprokdarda 1% gacha va 0,07% dan kamroqni tashkil etadi. Tuproq eritmasida organik va mineral moddalar hamda gazlar bor. Erigan moddalar ion, molekulyar va kolloid shakllarda mavjud boʻladi. Eritmada mineral birikma anionlaridan KQ, NQ, gazlardan SO2, O2 va hokazo, organik birikmalardan — organik kislotalar, qand, aminokislotalar, spirtlar, fermentlar, oshlovchi moddalar va boshqa, organikmineral moddalardan — gumus kislotalari, polifenollar, kichik molekulyar organik kislotalar va hokazoning boʻlishi xarakterli. Tuproqning gazsimon qismi (hajmiy foizlarda) 78,1 N, 19—21 O2, 0,1—1,0 SO2 dan iborat; qoʻshimcha sifatida ammiak, gleyli va botqoqtuproqlarda esa vodorod sulfid, metan va vodorod uchraydi (yana qarang Tuproq).

Xushvaqt Nomozov.
Tur (maʼnolari)

**Tur**:

* Tur - **Tur** atamasi quyidagilarni anglatishi mumkin:
* Tur - biologiyada organizmlar guruhi.
* Tur (eroniy) (Avestoda Thura) — qad.