Gender identifikatori

**Gender identifikatori** - bu shaxsning oʻzini maʼlum bir jins vakili sifatida, yaʼni erkak, ayol yoki boshqa toifa vakili sifatida ichki idrok etishi, bu jins vakillarining xatti-harakatlari va fazilatlari haqidagi ijtimoiy va madaniy *stereotiplar* bilan bogʻliq. Gender identifikatori biologik jins bilan bir xil boʻlishi shart emas. Hozirgi vaqtda gender identifikatori va gender ifodasini ajratish odatiy holdir - madaniyatga qarab, erkak, ayol va androgin sifatida oʻqiladigan maʼlum fazilatlarning namoyon boʻlishi, garchi maʼlum gender stereotiplariga muvofiqligi u yoki bu gender identifikatsiyasining boshqa turi sifatida koʻrib chiqiladigan adabiyotlar ham mavjud.

Koʻpgina insoniyat jamiyatlarida jamiyatning boshqa aʼzolariga nisbatan shaxsning ijtimoiy oʻziga xosligini shakllantirish uchun asos boʻlishi mumkin boʻlgan gender toifalari majmui mavjud. Jinsiy oʻziga xosligi tugʻilganda tayinlangan jinsga mos keladigan odamlar sisgender deb ataladi, jinsi oʻziga xosligi mos kelmaydiganlar esa transgender deb ataladi. Baʼzida transgender tushunchasi biologik jins bilan gender ifodasining mos kelmasligini oʻz ichiga oladi.

Gender identifikatori nazariyasi asoschilaridan biri seksolog Jon Uilyam Money edi.

Jamiyat uzoq vaqtdan beri binar gender tizimiga ega - jamiyatni tashkil qilish usuli boʻlib, unda odamlar ikki toifaga boʻlinadi: erkaklar va ayollar - va tug'ilish paytida tayinlangan jins, gender identifikatori, gender ifodasi va jinsiy aloqa o'rtasida moslik mavjud. Biroq, so'nggi bir necha o'n yilliklarda ikki jinsga tegishli bo'lmagan odamlar rasmiy darajada tobora ko'proq e'tirof etilmoqda. Bu AQSh, Avstraliya, Buyuk Britaniya va Yevropa mamlakatlari kabi rivojlangan mamlakatlarda sodir bo'ladi, ikki jinsdan biriga tegishli bo'lmagan shaxslarni tan olishga qaratilgan o'zgarishlar huquqiy hujjatlarga ham tegishlidir.

Boshqa koʻplab jamiyatlarda anʼanaviy gender tizimlari binar emas: ular ikkitadan ortiq gender toifalarini o'z ichiga oladi va tug'ilish paytida tayinlangan jins va gender identifikatori o'rtasida hech qanday bog'liqlik bo'lmasligiga imkon beradi.

## Gender identifikatori, gender ifodasi va jinsiy orientatsiya
Zamonaviy tadqiqotchilar insonning jinsi va jinsiyligini tavsiflash uchun uchta asosiy tushunchani ajratib koʻrsatishadi:

* gender o'ziga xosligi - bu shaxsning ichki o'zini o'zi anglashi;
* gender ifodasi - insonning ma'lum bir madaniyatda o'z jinsini bildirish usullari: xususan, kiyim-kechak, muloqot qilish usuli va qiziqishlar shu jumlasidandir. Shaxsning gender ifodasi belgilangan gender rollariga mos kelishi yoki mos kelmasligi va ularning gender kimligini aks ettirishi yoki aks ettirmasligi mumkin. Misol uchun, transgenderlar haqorat, zo'ravonlik va boshqa ijtimoiy jazo choralariga duch kelmaslik uchun o'zlarining jinsiga qarab kiyinishni tavakkal qilmasliklari odatiy holdir.
* jinsiy orientatsiya - inson jinsiy yoki romantik tarzda jalb qilinganlarning jinsi.

Binar gender tizimi gender identifikatori, gender ifodasi va jinsiy orientatsiya bir-biriga, shuningdek, tugʻilishda tayinlangan jinsga mos kelishi kerak, deb taxmin qiladi - masalan, tugʻilishda biologik erkak jinsi boʻlgan shaxs oʻzini shunday belgilashi kutiladi. Erkak, erkaklik xulq-atvorini koʻrsatish va ayollarga heteroseksual tarzda qiziqish bildirishi tabiiy hol. Lekin har doim ham bunday emas.

## Gender identifikatori va ruhiy jins
Fanda aqliy yoki psixologik jins tushunchasi qoʻllanadi, bu baʼzan "gender o'ziga xosligi" tushunchasining sinonimi sifatida ishlatiladi. Shu bilan birga, sovet va postsovet fanida psixologik jinsiy aloqaning yagona kontseptsiyasi ishlab chiqilmagan. Ruhiy yoki psixologik jins, shuningdek, jinsiy oʻziga xoslik tushunchalari odatda tugʻilish paytida tayinlangan ruhiy jinsning mos kelishini nazarda tutuvchi "me'yor" va transseksualizmga ishora qiluvchi "patologiya" ni muhokama qilish kontekstida qoʻllanadi.

Ruhiy yoki psixologik jinsiy aloqa tushunchasidan farqli oʻlaroq, "gender o'ziga xosligi" tushunchasi gender tadqiqotlarida keng qoʻllanadi. Bunday ilmiy yondashuv, xususan, tugʻilish paytida tayinlangan jinsning mos kelishining majburiy va normalligi haqidagi tushunchalar va insonning ichki oʻzini oʻzi anglashi aksioma sifatida qabul qilinmasligini, balki tanqidiy nuqtai nazardan antropologiya, falsafa va boshqa fanlarda nazariyalar koʻrib chiqilishini anglatadi. Transgenderlarning sogʻligʻi sohasidagi yetakchi zamonaviy mutaxassislarning fikriga koʻra, tugʻilish paytida tayinlangan jins va jins oʻrtasidagi tafovut patologiya emas, balki xilma-xillik masalasidir va gender nomuvofiqligini salbiy yoki tabiatan ogʻriqli hodisa deb hisoblash mumkin emas.

Psixologiya boʻyicha adabiyotlarda "gender identifikatori" atamasining oʻzini maʼlum bir jinsdagi shaxs sifatida anglash emas, balki erkaklik, ayollik va androginlik haqidagi stereotiplarga muvofiqlik darajasini bildirish maʼnosida keng qoʻllanilishi psixiatr D. D. Isaev tomonidan tanqid qilindi. Uning nuqtai nazaridan, bunday hollarda gender oʻziga xosligi gender roli bilan almashtiriladi.

## Gender identifikatsiyasining shakllanishi
Zamonaviy ilm-fanda gender identifikatsiyasining shakllanishiga qaysi omillar biologik yoki ijtimoiy ustun taʼsir koʻrsatishi haqida munozaralar mavjud. Baʼzi tadqiqotlar maʼlumotlari shuni koʻrsatadiki, gender identifikatoriga genetik va gormonal omillar taʼsir qiladi. Boshqa tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, tarbiya va ijtimoiy muhit bolalarning gender oʻzini oʻzi anglashi va gender ifodasiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Xususan, agar ota-onalar yoki bolaning vasiylari oʻz xatti-harakatlarida anʼanalarga rioya qilsalar va bolaning jinsiga mos kelmaydigan xatti- harakatlariga salbiy munosabatda boʻlishsa, bu ota-onadan keyin, shu jumladan balogʻat yoshida ham takrorlanish ehtimolini oshiradi. Shu bilan birga, tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ijtimoiy muhitning idrok etilgan bosimi tayinlangan jinsdan ichki qoniqish bilan bevosita bogʻliq emas va gender muvofiqligini oʻrnatish bolaning psixologik farovonligiga salbiy taʼsir qiladi, bu esa stress, chekinish va ijtimoiy izolyatsiyaning kuchayishiga olib keladi.

Judit Butlerning gʻayrioddiy nazariy kontseptsiyasida gender identifikatori "ijtimoiy sanktsiyalar va tabular tomonidan majburlangan ijro etuvchi yutuq" sifatida koʻriladi.

### Jinsiy identifikatsiyani oʻzgartirish
Jinsga mos kelmaydigan bolalar va kattalar oʻzlarining gender identifikatorlarini oʻzgartirishga va gender muvofiqligiga erishishga qaratilgan reparativ yoki konversion terapiya bilan davolangan va baʼzida hali ham davolanmoqda. Bunday yondashuvlarning uzoq muddatli samaradorligi ilmiy jihatdan tasdiqlanmagan, bu ularning tarafdorlari tomonidan ham eʼtirof etilgan. Shu bilan birga, bunday terapiya zararli boʻlishi mumkinligi haqida dalillar mavjud, bu atipik gender tajribalarini bostirishga, uyatchanlik hissini kuchaytirishga, yaqinlar bilan munosabatlarni buzishga va oʻz joniga qasd qilishga urinishlarga olib keladi.

### Ikkilik boʻlmagan jinsiy identifikatsiya

**Ikkilik boʻlmagan jins** (yoki ingliz: *gender* va queer soʻzlaridan genderqueer) bu faqat erkak va ayol jinsini taʼminlovchi ikkilik tizimga toʻg'ri kelmaydigan gender identifikatorlari spektrining belgisidir. Koʻpgina madaniyatlar oʻz tarixi davomida ikkilik boʻlmagan gender tizimiga ega boʻlgan va uchinchi jinsni taʼminlash fikrlarini ilgari surgan. Zamonaviy Gʻarb jamiyatida bu yoʻnalishdagi oʻzgarishlar XX-asrning oxirida sodir boʻla boshladi.

Binar boʻlmagan shaxslarda (genderqueers) oʻziga xoslik anʼanaviy binar jins tizimidan tashqariga chiqishi, erkak va ayol jinsining kombinatsiyasi (binar, trigender), oʻzgaruvchan (genderfluid) yoki yoʻq (agender) boʻlishi mumkin. Oʻttizdan ortiq binar boʻlmagan gender identifikatorlari mavjud.

Zamonaviy psixiatriya va psixologiyasida, qoida tariqasida, gender identifikatsiyasiga binar yondashuv qoʻllanadi. Psixiatr V. D. Mendelevich binar boʻlmagan shaxslar binar paradigmada oʻzlarining jinsi identifikatorini "qaror qilish" talablari bilan duch kelganligini koʻrsatadi. Buni qilmaslik psixopatologik sifatida qabul qilinadi. Mendelevichning fikriga koʻra, ushbu yondashuvdan foydalanish norma va patologiya haqidagi zamonaviy ilmiy gʻoyalarga javob bermaydi.

## Manbalar

## Yana qarang

* gender sotsiologiyasi
* Gender tadqiqotlari
* Yogyakarta tamoyillari
* Transgender

## Havolalar

* N. E. Xarlamenkova. Gender identifikatsiyasini farqlashda otaning roli  Архивная копия // Psixologik jurnal. - 2007. - No 3. - S. 56-64.