Buyuk hammom

**Buyuk hammom** ( *Mpougioúk Chamám*) – Shimoliy Nikosiyaning Iplik Bazar–Korkut Effendi mahallasidagi turk hammomi. Iplik Pazari masjidiga yaqin joylashgan. Vaqt oʻtishi bilan atrofdagi hududlarning yer sathi koʻtarilishi natijasida uning eshigi hozirda yer sathidan taxminan 2 metr pastda, hammom xonalari esa 3 metr pastda joylashgan.

## Tarixi

Hammom oʻrnida 1306-yildan 1309-yilgacha lotinlarning Avliyo Georgiy Lusignan cherkovi qurilgan va katta tantanalar bilan ochilgan. XIV asrda cherkov ikki muhim voqeaga guvoh boʻlgan. 1330-yil 10-noyabrda Nikosiya shahri Pedieos daryosining toshqiniga uchradi; oʻsha paytda daryo shahar devorlari ichidan oqib oʻtardi. Toshqin oqibatida 3 000 kishi halok boʻldi va daryo suvi koʻtarilgan joy Lusignan davridan qolgan mix bilan hanuzgacha belgilab qoʻyilgan. 1369-yil 17-yanvarda cherkov fitna markaziga aylangan: ayrim ritsarlar Kipr qiroli – Peter I ni oʻldirishni rejalashtirgan. Kevork Keshishian maʼlumotiga koʻra, cherkov qirollik saroyiga juda yaqin joylashgan boʻlib, muhim ahamiyatga ega edi; uning parishionerlari lotinlar va suriyaliklar oʻrtasidagi aralash nikohlardan tugʻilgan farzandlar boʻlgani uchun Yarimkastalar ( deb atalgan.

George Jefferyning yozishicha, ayrimlar ushbu bino XIV asrga oid lotinlarning Avliyo Georgiy cherkovi deb taxmin qilgan boʻlsalar-da, bunday aniqlash uchun hech qanday dalil yoʻq. Bu nazariya binoning tashqi koʻrinishi oʻrta asr cherkoviga oʻxshash boʻlsa-da, ularning odatiy rejalashtirishiga mos kelmasligini eʼtibordan chetda qoldiradi. Bino sharq-gʻarb yoʻnalishida emas, balki shimol-janub yoʻnalishida qurilgan boʻlib, bu ehtimol Venetsiya Respublikasi hukmronligi davrigacha deyarli imkonsiz boʻlgan.

Bino 1571—1590-yillar oraligʻida, orolning Usmonlilar tomonidan egallangan ilk yillarida, turk hammomiga aylantirilib qayta qurilgan. U Mustafa Posho vaqfiga qarashli boʻlgan va shaxslar uni boshqarish uchun vaqfdan ijaraga olgan. Masalan, yanichar Hacı Mehmed Racil 1593-yilda hammomni 16 yilga ijaraga olgani qayd etilgan. Usmonlilar davrida hammom mashhur ijtimoiy markaz boʻlib, ayollar bu yerda muloqot qilgan, yangilik almashgan va ovqatlangan. 1891-yilda „sıcaklık“ boʻlimidagi marmar plitalar yechilayotganda, ulardan biri oʻrta asrlarga oid qabrtosh ekani aniqlanib, muzeyga koʻchirilgan. Hammomning dastlabki qozoni toshdan yasalgan edi, biroq boshqaruvchi uni isitish uchun juda koʻp oʻtin ketishi va foyda kamayishini aytgach, u mis qozonga almashtirilgan.

Hammom 2007—2008-yillarda BMT Taraqqiyot Dasturi (BMTTD) va USAID koʻmagida taʼmirlangan; qoʻllangan uslub hammomning original xususiyatlarini saqlab qolishga qaratilgan.

## Meʼmorchiligi
Hammom uch boʻlimdan iborat: „soyunmalık“ – mijozlar kiyimlarini yechadigan joy, „ılıklık“ – iliq xona va „sıcaklık“ – issiq xona. Haşmet Muzaffer Gürkan maʼlumotiga koʻra, „soyunmalık“ qismi lotin cherkovining original qoldiqlaridan iborat. „Sıcaklık“ qismida katta gumbaz va markaziy massaj platformasi mavjud boʻlib, u hammomning asosiy qismi hisoblanadi. Kesma toshdan qurilgan bino bir qavatli. Kirish qismidagi arkada gotika uslubidagi relyeflar va bezak elementlari saqlanib qolgan boʻlib, ular lotin cherkovidan qolgan merosdir; shuningdek, „soyunmalık“ boʻlimidagi deraza tokchalari ham shunday.

## Hozirgi foydalanish
Bino notijorat tashkilot – Evkaf maʼmuriyati, xususan „Lala Mustafa Paşa Vakfı“ tasarrufida. U Shimoliy Kiprdagi faoliyat yuritayotgan yagona original turk hammomidir. Hammom sayyohlar uchun muhim diqqatga sazovor joy boʻlib, ular bu yerda anʼanaviy turk hammomi tajribasini sinab koʻradi. Bu yerda anʼanaviy piling, koʻpikli massaj va xushboʻy moylar bilan muolajalar taklif etiladi. Kiprlik turklarning oʻzlari esa hammomga uncha katta qiziqish bildirmaydi. Hammomning ayrim soatlari mahalliy aholi uchun, ayrimlari esa sayyohlar uchun ajratilgan; mahalliylar uchun moʻljallangan vaqtlar jinsga koʻra ajratiladi (baʼzi kunlar ayollar, baʼzi kunlar erkaklar uchun), sayyohlar uchun esa bunday ajratish yoʻq.

## Manbalar