open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hid bilish

**Hid bilish** — odam va hayvonlar burun boʻshligʻining yuqori qismida joylashgan maxsus sezgi aʼzolari (hid bilish retseptorlari) orqali hidlarni sezish. Hayvonlarda hid bilish ovqat qidirish, yoʻl topish, aniq joyni belgilash, qaramaqarshi jinsni izlash, shuningdek, bilish vositalaridan biri hisoblanadi va hokazo. Odamlarda hid bilishning ahamiyati hayvonlardagiga qaraganda kamroq, biroq hid bilishning yoʻqolishi odam uchun azob hisoblanadi (qattiq tumov boʻlganda ovqatning qanchalik bemaza tuyilishini eslab koʻraylik). Hid bilmaydigan odamlar koʻpincha ovqatdan zaharlanishi mumkin, chunki biror ovqatning sifatliligini hididan bila olmaydi. Har bir odamda koʻpgina hissiyotlar hidni sezishga bogʻliq boʻladi. Yomon hid kayfiyatni buzishi, yaxshisi koʻtarishi mumkin.

Hidlarni burunning shilliq pardasida joylashgan maxsus retseptorlar sezadi, u yerda bor-yoʻgʻi 5— 10 sm 2 joyda taxminan 50 mln alohida hid sezuvchi retseptorlar boʻladi. Bunda har bir retseptor yuzasi nihoyatda mayda oʻsimtalar hisobiga koʻp marta ortadi.

Shilliq parda yuzasida joylashgan hid bilish retseptorlari shu hujayralar ajratadigan shilliq modda bilan doimo namlanib turadi. Hidli moddalar havo bilan burun boʻshligʻiga tushadi, shilliqda eriydi va retseptorlarni taʼsirlaydi, u yerdan hid haqidagi axborot hid bilish nervi orqali bosh miyaga oʻtkaziladi, bosh miyada esa bizning hid haqidagi (uning oʻtkirligi, sifati va boshqalar) taassurotimiz shakllanadi. Hid bilish analizatorlari xilma-xil hidli moddalar turlarini farqlay oladi. Izquvar it, mas, hidga qarab koʻpchilik odamlar ichidan maʼlum bittasini topa oladi, yaʼni har bir odam, har bir hayvon faqat oʻziga xos hidga ega. Hid bilish xususan bahorda va yozda, ayniqsa issiq nam havoda, shuningdek, yorugʻlikda qorongʻidagiga qaraganda oʻtkir boʻladi. Retseptorlarning hidli moddalar bilan uzoq vaqt taʼsirlanib turishi shu hidga oʻrganib qolishga olib keladi, keyin odam bu hidni sezmaydigan boʻlib qoladi. Bir hidga boshqasi taʼsir qilgandan keyin hidlar aralashib, oʻzgacha hidga aylanishi natijasida odam hidga ortiqcha sezgir boʻlib qolishi mumkin.

Yosh oʻtishi bilan hid bilish ham susayadi. Hid bilish ning buzilishi — hid bilmaslik (anosmiya), turli hidlarga sezuvchanlikning ortishi (giperosmiya), burun shilliq pardalari kasalliklari (tumov), bosh miya ayrim boʻlaklarining oʻsmasi va shikastlanishi baʼzi bir psixik kasalliklarda uchraydi (bunday hollarda hid bilishga odatda hidlarni sezish gallyutsinatsiyasi qoʻshiladi). Baʼzi homilador ayollarda ham hid bilmaslik holati kuzatiladi.

Hid bilish pasayganda yoki yoʻqolganda darhol vrachga murojaat qilish va sababini aniqlash zarur.
## Yana qarang
* Burun
Xanifa Haqnazarova

**Xanifa Haqnazarova** (1944.11.6, Shahrisabz tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Shahrisabz tumanidagi 32-maktabda ona tili va adabiyot, 1970—94 yillarda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Hid bilish aʼzolari

**Hid bilish aʼzolari** - odam va hayvonlarning hid sezish aʼzolari. Odamda burun boʻshligʻining yuqori — orqa qismida joylashgan. Talaygina sut emizuvchilar burnidagi hid bilish qismi burun boʻshligʻi suyak devorining qoʻshimcha chigʻanogʻi hisobiga kengaygan. Sudralib yuruvchilar, baʼzan sut emizuvchilar burun toʻsi-gʻida Hid bilish aʼzolaria.dan boshqa yakobson aʼzosi ham bor. Baliqlarda Hid bilish aʼzolaria. juft burun oʻyigʻi yoki qopchiqlaridan iborat boʻlib, boshida — ogʻiz teshigi yonida joylashgan. Hasharotlar hidni antennalaridagi sensillalar bilan sezadi. Hid bilish aʼzolaria.ning spetsifik funksiyasini ulardagi urchuqsimon hujayra — retseptorlar taʼminlaydi. Har bir hujayrada 2 oʻsimta bor: oʻsimtaning uzun va ingichka markazi hid bilish nervi tarkibiga kiradi; ikkinchi oʻsimta — periferik qismdir |peri-ferik qism umurtqali hayvonlarda hid biluv epiteliysi yuzasida toʻgʻno-gʻichsimon yoʻgʻonlashib tugaydi; bularda bir tutam ingichka (0,25—0,3 mkm) tuklar (uzunligi bir necha oʻn mkm) boʻladi|. Quruklikda, suvda yashovchi umurtqalilar va hasharotlarning hid biluv tuklari bez hujayralari ajratgan shilimshiq modda bilan qoplangan. Hidli moddalar molekulasi dastlab suv yoki havodan shu modda — oraliq muhitga tushadi. Shu tuklarda hujay-raning hidli moddalar molekulasi bilan birlamchi oʻzaro taʼsiri amalga oshadi.
Hid bilish nervi

**[[Hid bilish]] [[Nerv|nervi]]** [pegush o1Gʻas1ogsh8| — bosh miya nervlarinchng 1-jufti. Hidlov retseptor hujayralarining oʻsimtalari (aksonlar)dan hosil boʻladi (qarang Hid bilish azolari). Bu oʻsimtalar oʻta nozik nerv tolalariga kiradi. Sut emizuvchilarda (boshqa umurtqalilardan farqli) Hid bilish nervin. yaxlit bir tutam boʻlmay bir nechta hidlov ipchalarini hosil qiladi. Bu tolalar gʻalvirsimon suyak koʻndalang (ilma-teshik) plastinkasining teshiklaridan oʻtib, burun boʻshligʻiga kiradi va shilliq qavatga tarqaladi. Hid bilish nervin.ning hid qabul qiluvchi retsep-torlari burunning shilliq qavatida joylashgan.

## Yana qarang

* Yuz nervi
Hidoyat (maʼnolari)

**Hidoyat**:

* Hidoyat (arab.
* Hidoyat (jurnal) - "HIDOYAT" — oylik diniy-ijtimoiy, ilmiy-adabiy jur.
Hidoyat (jurnal)

„**Hidoyat**“ – oylik diniy-ijtimoiy, ilmiy-adabiy jurnal. Muassisi – Oʻzbekiston musulmonlari idorasi. 1999-yil avgustda tashkil etilgan. Avval „Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston musulmonlari“ (1946–1968), „Sovet Sharqi musulmonlari“ (1968–1991), „Movarounnahr musulmonlari“ (1991–1995), „Oʻzbekiston musulmonlari“ (1995–1999) nomlarida nashr etilgan. Jurnalda Qurʼon oyatlarining tafsirlari, hadisi sharif sharhlari, ibodat va kundalik turmushga oid turli masalalar, ilm egallash, oila va farzandlar tarbiyasi, masjid va madrasalar hayoti, maʼnaviy meros va tarixiy qadriyatlarni oʻrganishga oid mavzular, dunyo musulmonlari hayotidagi yangiliklar, xabarlar yoritiladi. „Aqida“, „Fiqh“, „Amri maʼruf“, „Nahyi munkar“, „Tafsir“, „Hadis ilmi“, „Olislarga sayohat“, „Imomlarimiz“, „Ilm maskanlarida“, „Tibbiyot burchagi“ kabi ruknlari bor. Jurnal 2001-yildan „Hidoyat kutubxonasi“ silsilasida kitoblar ham nashr etmoqda.

## Manbalar
Abror Hidoyatov

**Abror Hidoyatov** (1900.31.12 – Toshkent – 1958.3.10) – Oʻzbekiston xalq artisti (1937). Dastlab eski maktabda oʻqigan. 1919-yildan Mannon Uygʻur boshchilik qilgan „Turon“ truppasida ishlagan. 1920-24-yillar Neʼmat (Gʻ.Zafariy, „Halima“), drama studiyasida oʻqiydi. Studiyada yaratilgan Garpagon (J.Molyer, „Xasis“), Bob (Bill-Belotserkovskiy, „Aks sado“), Nasriddin (Choʻlpon, „Yana uylanaman“), shahar hokimi (N.Gogol, „Revizor“), Kalaf (K.Gotssi, „Malikai Turandot“) H. kamolotida muhim rol oʻynadi. 1927-35-yillarda milliy va tarjima asarlarda bir turkum obrazlar yaratdi: Sarimsoq (K.Yashin, „Yondiramiz“), Rustam (U.Ismoilov, „Rustam“), Shopur (Xurshid, „Farhod va Shirin“), Frondoso (Lope de Vega, „Qoʻzibuloq qishlogʻi“) va boshqa Ijobiy qahramonlar obrazlarini yaratar ekan, asosan qahramonona romantik vositalarni ishga soldi. Salbiy rollarda ham eʼtiborli ijodiy yutuqlarga erishdi: Kukumboy (D.Furmanov, S.Polivanov, „Isyon“), Oripov (Z.Said, N.Safarov, „Tarix tilga kirdi“) va boshqa Hidoyatovning aktyorlik mahorati Hamlet (Uilyam Shekspir, „Hamlet“, 1935), Gʻofur (Hamza, „Boy ila xizmatchi“, 1939) va Otello (Uilyam Shekspir, „Otello“, 1945) obrazlarida yorqin namoyon boʻldi.

H.ning oʻzbek tarixiy dramalarida yaratgan Muqanna (H.Olimjon, „Muqanna“), Temur Malik (M. Shayxzoda, „Jaloliddin“), Navoiy (Uygʻun, I.Sulton, „Alisher Navoiy“) obrazlari ham yetukdir.

H. nomi Oʻzbek davlat drama teatriga (1991) hamda Toshkent koʻchalaridan biriga (1986) berilgan. Hidoyatov hayoti va ijodiga bagʻishlangan hujjatli film ishlangan (rej. Bobo Xoʻjayev, 1967). Vafotidan soʻng "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

## Adabiyot
* Deych A., Abrar Xidoyatov, M.-L., 1948;
* Avdeyeva L., Abrar Xidoyatov, T., 1960;
* Qodirov M., Saqnamiz lochinlari, T., 1986;
* Rahmonon M., Hamza Oʻzbek Daalat akademik drama teatri tarixi, T" 2001;
* Muhsin Qodirov, OʻzME, Toshkent, 2000-2005.

## Havolalar
* Nekrolog
* Gazeta
Zamira Hidoyatova

**Zamira Hidoyatova** (1909.5.1 – Toshkent – 1998.28.2) – Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Moskva oʻzbek drama studiyasida oʻqigan (1924—27). 1927-yildan ishchi-sayyor turppasi, 1932-yildan Hamza nomidagi teatrda ishlagan. Obrazlari serqirraligi, yorqinligi, tuygʻular va ichki kechinmalarning kuchli talqini, haqqoniyligi va xalq-chilligi bilan ajralib turadi. Yorqinoy (Choʻlpon, „Yorqinoy“), Ortiqova (Z.Fatxullin, „Niqob yirtildi“), Milfordxonim (F.Shiller, „Makr va muhabbat“), Melanya (M.Gorkiy, „Yegor Bulichyov va boshqalar“), Kabanixa (Aleksandr Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“), Gulsum (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Hamrobibi (A.Qahhor, „Shohi soʻza-na“), Hoji ona (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Xadicha (Uygʻun, „Navbahor“), Xosiyat (K.Yashin, A.Umariy, „Hamza“), Risolat (I.Sulton, „Imon“) kabi turfa rollari bilan oʻzbek teatri sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Shuningdek, H. televizion spektakllar („Gʻalati odamlar“da Zebi xola, „Tarixdan bir mezon“da A. Qodiriyning onasi, „Yodgor“da ona va boshqalar) hamda kinoda („Asal“, „Shohi soʻzana“, „Oʻn uch terak koʻchasi“, „Koniyut gʻorining siri“, „Boy ila xizmatchi“, „Paxta shumgʻiyalari“ va boshqalar) ham obrazlar yaratgan. Radiopostanovkalar, dublyajning eng faol ishtirokchilaridan boʻlgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1979). „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

## Manbalar
Hiyol

**Hiyol** — tomatdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik turi. Fargʻona vodiysi, Oloy tizma togʻining shimoliy yon bagʻirlari, Soʻx va Shohimardon daryolari havzalarida tarqalgan. Boʻyi 50 sm, ildizi 200 sm gacha chuqurlikda joylashgan. Barglari keng, tuxumsimon, uz. 6—10 sm, eni 4—7 sm. Gullari toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi koʻsakcha. Aprel-may oylarida gullab, iyunda urugʻlaydi. 2200–2500 m balandliqdagi archazorlarda, qoyalar tagidagi sernam joylarda, baʼzan ochiq yalangliklarda oʻsadi. Zaharli. Tarkibida giossiamin, skopolamin, belladonin va tibbiyotda qoʻllaniladigan alkoloidlar bor.
Hijo

**Hijo** (arab. — boʻgʻin) — sheʼriy nutqning ritmik birligi, yaʼni soʻzning bir nafas zarbi bilan aytiladigan qismi. H. koʻpincha, tilshunoslikdagi boʻgʻin tushunchasiga toʻgʻri keladi, baʼzan boʻgʻindan farkli oʻlaroq undosh tovushning oʻzidan ham tuzilishi mumkin. Mas,Vasl bogi / ichra sendek / shohi zolim/ koʻrmadim,Ishq kuyi/da oʻzimdek/ notavone topmadim. (Alisher Navoiy)baytidagi vasl, ishq soʻzlaridagi l va q. undoshlari mustaqil H.ni tashkil etadi. H. talaffuziga ketgan vaqt va tuzilishiga koʻra ikkiga boʻlinadi; choʻziq (—) va qisqa (V) H. Choʻziq H. unli bilan tugasa, qisqasiga nisbatan choʻziqroq talaffuz qilinadi yoki undosh bilan tugaydi (chunonchi, yuqoridagi: Vas-l bogʻi kabi).

H.lar ruknlarni tashkil etadi (yuqoridagi baytda 8 ta rukn bor). Aruz vaznidagi sheʼrlar uchun qisqa va choʻziq H.larning muayyan bir tartib — nisbatda kelishi va bundan hosil boʻladigan ruknlar asos boʻlsa, barmoq vaznidagi sheʼrlar ritmida boʻgʻinlarning soni va turoqlar asos boʻladi (yana qarang Barmoq tizimi, Sheʼr tuzilishi, Shershunoslik).
Hidoyat

**Hidoyat** ( – toʻgʻri yoʻl) – haqiqiy eʼtiqod yoʻlidan yurish. Hidoyatning qarama-qarshisi zalolat (toʻgʻri yoʻldan ozish)dir. Hidoyat Alloh oʻz bandalari uchun koʻrsatgan eng toʻgʻri yoʻl hisoblanadi. Qurʼonning hidoyat toʻgʻrisidagi oyatlarida taʼkidlanishicha, Alloh taolo hidoyat yoʻliga hammani ham boshlamaydi, balki oʻzi xohlagan, tanlagan kishilarnigina bu neʼmatga musharraf etadi. Alloh Muhammad paygʻambarga xitob qilib, quyidagi mazmunda oyat nozil qilgan:

Hidoyat haqida bir necha hadis ham rivoyat qilingan.

## Manbalar

## Havolalar
Hidoya

"HIDOYA" (arabcha — *yoʻllanma*; toʻla nomi "Hidoya fi furuʼ al-fiqh" — "*Fiqh sohalari boʻyicha yoʻllanma*") — hanafiylikyaa keng tarqalgan shariat qoʻllanmasi (kodeksi). Uni Burhoniddin Margʻinoniy 13 yil davomida yozgan. Qoʻllanmani yaratishda Qurʼon oyatlariga, dastlabki 4 xalifa, sahobalar va tobeʼinlarning rivoyatlari, hadislar, sunniylikdagi 4 mazhab asoschilarining asarlariga tayangan. "Hidoya." 4 jild, 57 kitob, 165 bob, 152 fasldan tarkib topgan. "H."ning 1-jildi 5 kitobdan iborat boʻlib taho-rat va amaliy ibodatlar (namoz, roʻza, zakot va haj)ga bagʻishlangan. 2-jildga nikoh, taloq, qulni ozod qilish, topib olingan bolalarning nasabini aniqlash, bedarak yoʻqolganlar, she-rikchilik, vaqf huquqi kabi masalalar kiritilgan. 3-jildda oldi-sotdi, pul muammolari, kafolat, qozilarning vazifalari, guvohlik, vakolat, daʼvo, sulh, qarz berish, sovgʻa, ijara, voliylik (patronat), homiylik kabi masalalar oʻrin olgan. 4-jildda merosni taqsimlash, vasiyat, shartno-ma, ovchilik, garovga berish, jinoyatlar xususida, xun haqi toʻlash kabi masalalar yoritilgan. Burhoniddin Margʻinoniyning "H." asari yozilish uslubi boʻyicha ajralib turadi. Unda huquqiy muammolarning yechimi dast-avval mashhur faqihlarning fikr-xulosalarini bayon qilish va unga boshqa fiqh olimlarining eʼtirozlari va qoʻshilishlarini izhor qilish yoʻli bilan berilgan. Xuddi shunday umumeʼtirof etgan obroʻli faqihlar nuqtai nazaridan kelib chiq-qan holda muayyan huquqiy muammoning eng maʼqul yechimini tanlab olish mumkin boʻlgan. Shu yoʻl bilan "Hidoya"da shariat qoidalarining aynan oʻzigina emas, balki ularning mukammal asos va dalillari ham asl ravishda berilgan. "Hidoya" bir necha asr davomida koʻp musulmon mamlakatlarida huquqshunoslik boʻyicha asosiy manba hisoblangan. "Hidoya" sudlov boʻyicha qoʻllanma sifatida Oʻzbekistonda 20-asrning 20-yillarigacha — qozilar sudi bekor qilinib, shoʻrolar sud tizimi joriy qilinguncha amalda boʻldi. U baʼzi musulmon mamlakatlari oliy oʻquv yurtlarida oʻqitiladi. "Hidoya" bir necha tilga tarjima qilingan. "Hidoya"ning 1-jildi oʻzbek tilida Toshkentda 2001-yilda chop etildi.
Hijra

**Hijra** (arab. — koʻchib oʻtish) — Muhammad (sav) va tarafdorlarining Makkadan Madinaga koʻchishi. Oʻz diniy targʻibotini Makkada boshlagan Muhammad (sav) quraysh mushriklarining unga nisbatan dushmanligi kuchayishi, vaziyatning ogʻirla-shishi natijasida 622 yil safdoshlari bilan Madinaga koʻchishga majbur boʻldi. Koʻchish bir necha oy davom etgan, 638 yilda xalifa Umar buyrugʻi bilan musulmonlar oʻrtasida H. bilan bogʻliq taq-vim amalga kiritilgan, yaʼni 622 yil musulmon yil hisobining boshi deb eʼlon qilingan (Hijriy yil hisobi).

## Manbalar
Hijriy Ashrafxon

**Hijriy Ashrafxon** (1634, peshovar viloyati Akuray qishlogʻi — 1697, Hindiston) — afgʻon-pushtu mumtoz adabiyotining taniqli vakillaridan. Xushholxon Xattakning oʻgʻli. 12 yoshidayoq otasi va amakilari bilan oʻzaro qabilaviy urushlarda ishtirok etgan. Tasavvuf sheʼriyatini yaxshi bilgan. 1664-yil otasi Xushholxon Xat-tak hibsga olingach, qabilasining mustaqilligi uchun janglarga boshchilik qilgan. Ammo H.A. 1683-yil Pesho-varda sotqin ukasi Bayramxonning koʻrsatmasi bilan hisbga olingan va umrining oxirigacha asirlikda yashagan.

H.A. "Hijriy", "Ruhiy", "Akram" taxalluslari bilan sheʼrlar yozgan. Asarlarini qamoqda yaratgan. H.A. sheʼrlari "Devoni Hijriy"da toʻplangan boʻlib, bu devon Peshovarda bir necha bor chop etilgan. Devon 2 daftardan iborat: 1 -daftarga shoirning pushtu tilidagi qasida, gʻazal, ruboiy, qitʼa va muxammaslari jamlangan. 2-laftardan esa shoirning fors-dariy tilida ijod qilgan sheʼrlari joy olgan. Shoir sheʼrlarida Xushholxon Xattakning bevosita taʼsiri seziladi. H.A.ning gʻazallari va boshqa turdagi sheʼrlarida sufiyona ishq, majoziy timsollar, har xil ramziy istioralar koʻplab uchraydi. Lirikasida anʼanaviy ishqi ilo-hiyning yoʻnalishlari, koʻrinishlari ustun. H.A.ning tasavvurida ilohiy ishkdan boʻlak haqiqiy ishq yoʻq. Dunyoviy ishq mavzuidagi sheʼrlari ham bor.
Hijoz

**Hijoz** — Saudiya Arabistonining Shim.-Gʻarbida joylashgan tarixiy viloyat. Hijozning asosiy shahri — Makka johiliyat davrida ham Arabistonning savdo va madaniy markazi boʻlgan. 7-asrning boshlarida hijozda Muhammad (sav) yangi din — islomni targʻib etib, musulmon jamoasiga asos soldi. Xalifalikning poytaxti Madina, Makka shahri qatorida hijoz musulmonlarning muqad-das ziyoratgoh joyiga aylangan. Xali-falik poytaxtni Suriyaga, soʻngra Iroqqa koʻchirsa ham, hijoz muqaddas shaharlar tufayli oʻzining mumtoz diniy ahamiyatini saqlab qolgan. Xalifalik parchalangach, hijoz turli musulmon davlatlari (Fotimiylar, Ayyubiylar, Mamluklar) tarkibiga kirgan. 1517 yil Misrni turklar bosib olgandan keyin hijoz muqaddas shaharlari bilan birga Usmoniylar imperiyasiga qoʻshib olingan. 1811 — 18 yilda Muhammad Ali posho boshchiligidagi Misr qoʻshinlari hijozni egallab olgan.

1840-yildan uni turk gubernatori boshqargan. 1916 yilda hijozda turk hukmronligiga qarshi (Makka sharifi Husayn ibn Ali boshchiligida) qoʻzgʻolon boshlangan. 1912—25 yillarda hijoz nomigagina mustaqil qirollik boʻlgan. 1925-yilda Najd hokimi Ibn Saud hijozni egallab olgan. 1932-yildan hijoz Saudiya Arabistonining qirol noiblari boshqaradigan viloyatlardan biriga aylangan.
Hijriy yil hisobi

**Hijriy yil hisobi** - musulmonlar yil hisobi. Muhammad alayhissalom paygʻambarning Makkadan Madinaga koʻchishi Hijra bilan bogʻliq. Qamariya (hijriy-qamariy yil) va shamsiya (hijriy-shamsiy yil)ga boʻlinadi.

## Hijriy-qamariy yil
Qamariya boʻyicha yil hisobi 622-yilning 16-iyuli juma kunidan boshlanib, Oyning ketma-ket kelgan ikki bir xil fazasi orasida oʻtgan vaqt — sinodik oy (29,530588 kun) davriga asoslangan. 12 oydan iborat bir qamariy yil 354,3671 kundan iborat. Qamariy yilda 1, 3, 5, 7, 9 va 11-oylar 30 kundan, qolganlari 29 kundan butun qilib olingan. Oylar tartibi bilan muharram, safar, rabiul avval, rabiul oxir, jumodul avval, jumodul oxir, rajab, shaʼbon, ramazon, shavvol, zulqaʼda va zulhijja deb ataladi. Qamariy yil tropik yildan 10—12 kun qisqa. Qamariy yilning baʼzilari kabisa yil boʻlishiga sabab yilning kasr qismi (0,3671 kun) har 30 yilda 11,013 kunni tashkil etishidir. Uning 19 yili oddiy (354 kunlik), 11 yili kabisa (355 kunlik), 38-yillik arabcha siklning 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26 va 29-yillari kabisa deb qabul qilingan. Qamariya hisobi Yaqin va Oʻrta Sharqning koʻp davlatlari va boshqa baʼzi davlatlarda qoʻllanadi.

## Hijriy-shamsiy yil
Shamsiya 622 yilning bahorgi teng kunlik kuni — 21 martdan boshlab hisoblanadi; keyingi yil boshlari esa 20, 21 yoki 22 martga toʻgʻri keladi. Davomiyligi Grigoriy kalendari kabi 365 yoki 366 kundan iborat. Shamsiya boʻyicha oylarning nomlari hut, hamal, savr, javzo, saraton, asad, sumbula, mezon, aqrab, qavs, jaddi va dalv boʻlib, bu oylar doimo yilning maʼlum bir vaqtlarida keladi.

Oʻrta Osiyoda yangi uslub keng ommaviylashgunga qadar qamariya hisobi ham, shamsiya hisobi ham ishlatilib kelingan; Shamsiya hisobi boʻyicha yilning dastlabki kunlarida Navroʻz bayrami oʻtkazilgan.

Hijriy yil hisobining sanalarini yangi uslub (Grigoriy kalendari)ga aylantirishda maxsus formulalar va jadvallar qoʻllanadi. Masalan, Grigoriy kalendarining 1980-yil qamariyaning 1399/1400-yillariga va shamsiyaning 1359/1360-yillariga toʻgʻri keladi.

## Yana qarang
* Burjlar
* Kalendar

## Manbalar
Hikmatli soʻzlar

**Hikmatli soʻzlar** – tugal fikrni anglatuvchi, oʻtkir mazmunli qisqa va loʻnda ibora, bayt, jumla. Xalq maqollaridan farqli ravishda hikmatli soʻzlar kelib chiqishi jihatidan maʼlum bir shaxs (yozuvchi, shoir, publitsist, faylasuf, olim, davlat arbobi va boshqalar)ga mansub boʻlib, individualligini saqlab qoladi. Hikmatli soʻzlar ning mustaqil janr shaklidagi namu-nalari bilan birga ilmiy, falsafiy, tarixiy hamda badiiy asarlar tarkibida uchraydiganlari ham boʻladi. Baʼ-zan asar boshdan-oyoq hikmatli soʻzlardan iborat boʻlishi ham mumkin (Forobiy va boshqalar). Alisher Navoiyning ayrim asarlari Hikmatli soʻzlarga boy („Nazm ul-javohir“, „Arbain“, „Mahbub ul-qulub“ va boshqalar). Sharq xalqlari adabiyotida, jumladan, oʻzbek adabiyotida hikmatli soʻzlarning koʻp qismi pand-nasihat, oʻgit, tanbeh shakllarida boʻladi. Masalan:

Xalq jonli tiliga, maqollarga yaqin hikmatli soʻzlar ham koʻp uchraydi. Mas, „Oʻqsiz soldat – qilichsiz qin“ (Oy-bek), „Tishi chiqqan bolaga chaynab bergan osh boʻlmas“ (A.Qahhor). Baʼzi hikmatli soʻzlar shaklan quyma holga kelib, om-maviy qoʻllanishga oʻtgach, maqolga aylanib qoladi. Masalan:

Oʻzbek yozuvchilaridan Hamza, A.Qodiriy, Gʻ.Gʻulom, Oybek, H.Olim-jon, A.Qahhor, Shayxzoda kabi sanʼ-atkorlar oʻz asarlarida hikmatli soʻzlarning zamonaviy namunalarini yaratib, oʻzbek adabiy tilining rivojiga samarali hissa qoʻshdilar.

## Manbalar

## Havolalar
Omon Hikmatov

**Omon Hikmatov** (1929.5, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), iqtisod fanlari doktori (1970), professor (1971). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgangan (1953). Oʻrta Osiyoning qator togʻ-geologiya, konchilik korxonalarida muhandis boʻlib ishlagan (1953—61). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida ilmiy xodim (1959—61). Oʻrta Osiyo Davlat reja qoʻmitasining bosh muhandisi (1963—66), Oʻzbekiston Davlat reja qoʻmitasi (Gosplan) boʻlim boshligʻi (1966—68), shu qoʻmita huzuridagi Iqtisodiyot ilmiy tadqiqot institutida boʻlim mudiri (1968—74), direktor (1974—75). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ikti-sodiyot institutida direktor (1975—2004). 2004-yil dan shu institutda ilmiy masla-hatchi. Ilmiy ishlari investitsiyalar (kapital qoʻyilmalar) va yangi texnika samaradorligini oshirish, shaharlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va boshqa masalalarga bagʻishlangan.

## Adabiyot
* Materialn k biobibliografii uche-n[x Oʻzbekistana. Aman Xikmatovich Xikmatov, T., 1989.

## Manbalar
Hilol

**Hilol**, **kechki hilol** — hiloldoshlarga mansub koʻp yillik oʻt turi. Poyasi yakka, oʻtkir, uch qirrali. Boʻyi 30—100 sm. Barglari yassi, toʻpguli soya-bonsimon, oʻzaro teng boʻlmagan nurlardan tashkil topgan, koʻpgulli, toʻpgulining ostida keng guloldi barglari bor. Iyun-iyulda gullab, avgustda urugʻlaydi. Choʻl va adirlardagi nam va botqoq yerlar, daryo vodiylari, ariq boʻylari, sholipoyalar va sugʻoriladigan ekinlar orasida oʻsadi.

## Manbalar
Hiloldoshlar

**Hiloldoshlar** (), bar-didoshlar — koʻp yillik, baʼzan bir yillik bir urugʻpallali oʻsimliklar oilasi, asosan oʻtlar. 85 turkum 3500 dan ortiq turni oʻz ichiga oladi. Yer sharining hamma mintaqalarida uchraydi. Koʻproq Shimoliy yarimsharning moʻʼtadil va sovuq mintaqalarida tarqalgan. Asosan, zax, botqoq yerlarda, ariqlar boʻyida, bir qancha turi choʻl, adir, togʻ va yaylovlarda oʻsadi. H.ga bardi, qamish, papirus, salomalaykum va boshqa kiradi.
Hikoyat

**Hikoyat** ( — soʻzlab berish; qissa; tarix) — Sharq va Janubi-Sharqiy Osiyo xalqlaridagi adabiy termin. Har qanday sheʼriy va nasriy asarni, koʻpincha voqeaband asarni anglatadi. Tor maʼnoda muallifi yoʻq yozma nasriy epos.

## Manbalar
Hilmand

**Hilmand** — Afgʻonistondagi daryo, quyi qismi Eronda. Uzunligi 1150&nbsp;km. Havzasining maydoni 500 ming km² (katta qismi choʻl). Hindukush togʻlaridan boshlanib, Dashti Margʻo va Registon tekisliklarida oqadi. Delta hosil qilib, Siston botigʻidagi Homun koʻliga quyiladi. Bosh irmogʻi — Argandob. Oʻrtacha suv sarfi 400—500 m3/sek. Suvi bahor va yoz oylarida koʻpayadi. Suvidan sugʻorishda foydalaniladi. H. tarmoqlarida toʻgʻonlar qurilgan (eng kattasi Siston).
Hiloliy

**Hiloliy** (taxallusi; toʻliq ismi: **Mavlono Badriddin Hiloliy Chigʻatoiy**)( 15-asr 70-yillari, Astrobod — 1529, Hirot) — fors shoiri.

## Hayoti
1491-yil Hirotga kelib, Jomiy va Navoiy homiyligida ilmu ijod bilan shugʻullangan. Buyuk fors-tojik shoiri. "Tuhfai Somiy" ("Somiy tuhfasi") asarida Sommirzo ham uning ajdodlari chigʻatoy turklaridan boʻlib, Astrobodga borib muqim boʻlib qolganligi haqida maʼlumot beradi. Dastlab Hiloliy (hilol — yangi oy) taxallusi bilan ijod qilgan, uning sheʼriy salohiyati yuksakligini koʻrgan Navoiy unga Badriy (badr— toʻlin oy) taxallusini taklif qilgan. Shundan keyin u har ikkala taxallusda ijod qilib, Badriddin Hiloliy nomi bilan mashhur boʻlgan. Sheʼrlarida haqiqiy va majoziy maʼnolarni mahorat bilan omuxta qilgani, ilohiy va dunyoviy ishqni hassoslik bilan kuylagani uchun oʻz davrining Hofizi Sheroziysi deb nom chiqargan. Ubaydullaxon Hirotni bosib olganda, xalqqa, ilmu adab ahliga jab-ru zulm oʻtkazganini koʻrgan H. unga qarshi 2 ta hajviy ruboiy yozgan. Bundan xabar topgan xon uni qatl ettirgan.

H.ning bizgacha sheʼriy devoni, 3 dostoni va qofiya ilmiga oid risolasi yetib kelgan. Devondan shoirning 421 gʻazal, 4 qasida, 11 qitʼa, 32 ruboiy, bittadan muxammas, chiston va soqiynomasi oʻrin olgan. "Shoh va dar-vesh" dostonida majoziy ishq bosqichlari ramzu timsollar vositasida tal-qin etilgan. Lekin shohni — maʼshuq, darveshni — oshiq sifatida tasvir-lagani uchun Bobur bu asarni "Bobur-noma"da tanqid qilgan. "Sifot ul-oshiqin" ("Oshiqlik sifatlari") dos-toni axloqiy-taʼlimiy mazmunda boʻlib, "Xamsa"larning ilk dostonlari — Nizomiyning "Maxzan ul-as-ror", Dehlaviyning "Matlaʼ ulanvor", Jomiyning "Tuqfat ul-ahror", Navoiyning "Hayrat ul-abror" dostonlariga tatabbuʼ tarzida yozilgan va u ham salaflari asarlari kabi 20 bobdan iborat. "Layli va Majnun" dostoni ham ushbu xamsanavislarning shu nomli dostonlariga tatabbuʼ hisoblanadi.

Alisher Navoiy va Husayn Boy-qaro vafotidan keyin Hirotda vaziyatning yomonlashuvi, toju taxt talashlari, shaharning safaviylar va shayboniylar tomonidan istilo qilinishi, vayrongarchiliklar, xalq boshiga tushgan ogʻir kulfatlar, ilmu hunar egalarining toʻrt tomonga tarqab ketishi shoir sheʼrlarida charxu falakdan, taqdirdan, zamondan, odamlardan shikoyat, norozilik koʻrinishida oʻz aksini topgan. Sheʼrlari anʼanaviy mavzularda boʻlib, ularda ishqu muqabbat avj pardalarda tarannum etilgan, in-soniy kamolot masalalari badiiy talqinini topgan. H. Sharq sheʼriya-tida mavjud badiiy sanʼatlardan mahorat bilan foydalanib, sheʼrlarining badiiy goʻzal va taʼsirchan boʻlishini taʼminlagan.

50 dan ortiq gʻazallari "Shashmaqom" tarkibidan joy olgan. Ogahiy uning "Shoh va darvesh" dostonini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

## Manbalar


## Havolalar
Himolay tillari

**Himolay tillari** — Nepal va Hindistonning unga qoʻshni hududlarida tarqalgan, yagona guruh boʻlib tashkil topmagan bir qancha tillarning umumlashma nomi. Himolay tillarida 3,4 mln.dan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Nepalning janubi-gʻarbidagi deyarli oʻlik tilga aylangan kusunda tilining biror til oilasiga qarindoshligi aniqlanmagan, qolgan. Himolay tillari esa xitoy tibet tillari oilasining tibet birma tarmogʻiga mansub (qarang Xitoy tibet tillari. Tibet birma tillari).

Himolay tillari gʻarbiy himolay va sharqiy himolay guruhlariga ajraladi. Hindistonda, Nepal chegarasidan gʻarbroqda, 60 mingdan ortiqroq kishi gʻarbiy himolay guruhiga kiruvchi kanauri, kanashi, lahoʻli, manchati, bunan, rangkas tillarida soʻzlashadi.

Qadadimiy  tibet diniy kitobi yozilgan (oʻlik) jangung tilining ham shu guruhga kirishi taxmin qilinadi. Nepalning gʻarbiy qismida magar V* (300 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi), chepang (15 ming kishi) va kham (45 ming kishi) tillari alohida guruhchani, Nepalning markaziy qismidagi gurung (500 mingga yaqin kishi) va tamang (570 mingga yaqin kishi) tillari tibet guruhidagi ayrim guruhchani tashkil etadi. Katmandudan janroqda Nepalda oʻz yozuvi va adabiyotiga ega boʻlgan Himolay tillaridan nevar tili (1 mln.ga yaqin kishi) tarqalgan.

Nepal sharqidagi koʻplab tillarda 800 mingga yaqin kishi soʻzlashadi va bu tillar sharqiy himolay guruhini tashkil etadi. Bu guruh, oʻz navbatida, bir-biridan jiddiy farq qiluvchi 2 guruhchaga ajraladi: ularning birida limbu (260 ming kishi), yakho, khambu tillari, ikkinchisida esa sunvar (25—27 ming kishi), baxing, rai tillari kengroq qoʻllanadi. Hindistonning Sekkim shtatida rong (lepcha) tili (35—40 ming kishi) asosiy til hisoblanib, u 17 asr oxirida yaratilgan oʻziga xos yozuvga ega. Yanada janroqda chimal tili tarqalgan.

Aksariyat Himolay tillarining asosiy tipologik belgilaridan biri kuchsiz olmoshlik belgisiga ega boʻlgan suffikslarning, baʼzan prefikslarning feʼlga qoʻshilib kelib, harakat subʼyektining shaxsi va sonini ifodalashidir. Affikslar nafaqat subʼyektni, balki obʼyektni ham koʻrsatishi mumkin. Bu tillarda, shuningdek, ot turkumidagi soʻzlar jonli va jonsizlikni bildiruvchi shakllar bilan farqlanadi. Himolay tillarining munda tillariga aloqadorligi bor, degan taxminlar uchraydi.
Himoya aslahalari

**Himoya aslahalari** - jangchilar jangda foydalanadigan himoya vositalari. Qadimda charm koʻkrakpoʻsh, du-bulgʻa, qalqon, sovut, zirh, javshan, jubba, hafton, baktar va boshqalar Himoya aslahalari hisoblangan. Otlar ustiga maxsus yopgʻich — bargustvon yopilgan. Ogʻir Himoya aslahalari 16—17-asrlargacha qoʻllangan. 18—19-asrlarda Yevropa armiyalarida yengil Himoya aslahalari (kaskalar, kirasalar va boshqalar) udum boʻlgan. Birinchi jahon urushidan boshlab poʻlat kaska va shlyomlar, kollektiv himoya vositasi sifatida toʻp qalqoni, tank bronyalari va boshqa qoʻllanadigan boʻldi. Baʼzi zamonaviy armiyalarda poʻlat, neylon va boshqa koʻkrak "jilet"lari mavjud.
Himoya qoplamasi

**Himoya qoplamasi** - radioaktiv (kishilarning sogʻligi uchun zararli) moddalarni vaqtinchalik saqlash yoki tashishda xizmat koʻrsatuvchi xodimlarni va atrof-muhitni muhofaza qilish maqsadida hosil qilinadigan qatlam. Mas, ommaviy qirgʻin qurollarining chiqindilarini vaqtinchalik saqlashda qalin beton qoplamalar — sarkofaglar qilinadi. Atom bombasi portlaganda aholini himoya qilish uchun qalin (bir necha m gacha) devorli bombapanalar quriladi. Radioaktiv moddalarni vaqtinchalik saqlash va tashish uchun poʻlat Himoya qoplamasili qoʻrgʻoshin kamera yoki poʻlat kameralardan foydalaniladi. Radioaktiv modda nurlanganda qoʻrgʻoshindan ajraladigan issiqlikni yutish uchun suv yoki havo bilan sovitish tizimi koʻzda tutiladi. Keng maʼnoda — kishilar, jihozlar va mahsulotlarni atrof-muhitning zararli taʼsirlaridan, temperatura oʻzgarishlari tufayli paydo boʻladigan noxush omillardan as-rash uchun qilinadigan muhofaza konstruksiyalari — qalin beton devorlar, keramzit tomlar va boshqa Barcha Himoya qoplamasilari vaqtinchalik muhofaza qilish xususiyatiga ega boʻlib, radioaktiv moddalarning zararli taʼsirlaridan butunlay muhofaza qilolmaydi. Ishonchli va uzoq mud-datli Himoya qoplamasilari va vositalari yaratish insoniyat oldida turgan muhim yumushlardan biri hisoblanadi.
Himʼyariylar podsholigi

**Himʼyariylar podsholigi** - Jan. Arabistondagi davlat. Miloddan avvalgi 1-asrda vujudga kelgan. Milodiy 1-asrdan Janubiy Arabistonda hukmronlik mavqeiga ega boʻlish uchun Saba bilan kurashga kirishgan. 4-asr boshida Janubiy Arabistonning butun hududini boʻysundirgan. 6-asr boshida efioplar (habashlar), 6-asrning 70-yillarida Sosoniylar tomonidan bosib olingan.
Hind platformasi

**Hind platformasi**, Hindiston platformasi — Hindiston yarim orol, Hind, Gang va Brahmaputra daryolari havzasi va Shri Lanka o.ni qam-rab olgan tokembriy davriga mansub platforma. Choʻkindi qoplamlarida trapp yotqiziqlari mavjud. Plats))orma poydevorida koʻp konlar — temir rudalari (Bihar, Orissa, Maysur va boshqalar), xromit, marganets va mis rudalari (Singxbxum), oltin (Kolar koii), yuqori sifatli slyudalar, kamyob va qimmatbaho toshlar; Vindiya seriyasi konglomeratlarida olmos mavjud. Gon-dvana seriyasi bilan yirik toshkoʻmir konlari; kaynozoy davri nurash poʻsti bilan koʻp sonli boksit konlari bogʻliq. Ulardan tashqari neft va gaz konlari ham bor.
Hind tili

**Hind tili** (), hindiy — hind tillaritn biri; Hindistonning rasmiy tili va Hindistonda tarqalgan asosiy adabiy tillardan biri. Uttar-Pradesh, Madhya-Pradesh, Hariyana, Bihar, Rajasthan, Himachal-Pradesh shtaglarida hamda Dehli ittifoqiy hududida tarqalgan. Unda 250 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning oxirlari). H. lahjalari struktura jihatidan farqlanuvchi 2 guruhga ajraladi: khari boʻli, hariyani, braj, kanaoʻji, bundeli lahjalaridan iborat gʻarbiy guruh va avadhi, bagheli, chhat-tisgarhi lahjalaridan iborat sharqiy guruh.

Yaqin qarindosh tillar orasida Hind tili ham geografik, ham tipologik jihatdan markaziy oʻrinni egallaydi: gʻarbroqda joylashgan tillarga qaraganda Hind tilida eski flektiv shakldar kamroq, ayni paytda unda agglyutinatsiya sharqiy (mas, bengal tili) tillardagidek rivojlanmagan. Fonetikasida un-lilarning choʻziqligi va burunlashu-vi (nazalizapimsi) maʼno farqlash xususiyatiga ega. Undoshlar, aksari \ind-oriy tillaridagi kabi, 5 lokal qator boʻyicha taqsimlanadi. Morfologiyasida otlarning koʻmakchilar yordamida yasaladigan va feʼllarning yordamchi feʼllar bilan hosil qilinadigan analitik shakllari koʻplab uch-raydi. Hind tilida sanskrit tilining lugʻaviy va soʻz yasovchi vositalari keng qoʻllanadi. Shu jihagi bilan arabcha va forscha lugʻaviy va boshqa unsurlar qoʻlla-iadigan urdulyai farq qiladi.

Khari boʻli (hipdistoniy) lahjasiga asoslangan hozirgi Hind tili 19-asrdan shakllana boshlaydi. Hind tilidagi zamonaviy nasrning asoschisi Bharatepdu Harishchandra (1850—85) hisoblanadi; sheʼriyatham 19-asr oxirida shakllangan. Hind tili devanigari yozuvidan (|yuydalanadi.

## Adabiyotlar
* Katemina T.G.. Yashk xindi, M., 1960; Chernshsi V. A. Dialekgm i litsragurnii xindi, M., 1964; Hindiychauzbekcha lugʻat (O.Shomatoi va 6.). Dshli, 2003.
Hind

**Hind** (sanskritcha Sindxu, pushtu tilida Abba-Sin – daryolar otasi) – Xitoy, Hindiston va Pokistondagi daryo. Uzunligi 3180&nbsp;km, havzasining maydoni 980 ming km. Kaylas tizmasi (Tibet togʻligi)dan, 5300 m balandlikdan boshlanadi. Yuqori oqimida chuqur tektonik vodiyda qoyali daralar hosil qilib, oʻrta va quyi qismida Hindgang tekisligining gʻarbiy qismidagi keng vodiyda irmoqlarga boʻlinib oqadi va Arabiston dengiziga delta (maydoni 8 ming km²) hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan – Gilgit va Kobul, chapdan – Satlaj. Hind togʻlarda erigan qor-muzlik suvlaridan, qolgan qismida musson yomgʻirlaridan toʻyinadi. Bahor va yozgi toʻlinsuv davrida suv sathi toglarda 10–15 m, tekisliklarda 5– 7 m gacha koʻtariladi. Suv toshqinlaridan himoya qilish maqsadida daryo oʻzani katta masofada marzalar bilan oʻralgan. Haydarobod shahri yaqinida suv sarfi 3850 mUsek., eng yuqorisi 30 ming m³/sek. dan ziyod. Quyi oqimida sugorishga koʻp suv sarflanishi va bugʻlanishi natijasida suvi kamayadi. Qurgʻoqchil yillar quyi oqimida Arabiston dengizigacha yetib bormay, baʼzan qurib qoladi. Daryo yiliga 450 mln. t oqiziq keltiradi. Hind havzasida 11 mln. ga yer sugʻoriladi. Koʻplab toʻgʻon va boshqa irrigatsiya inshootlari qurilgan. Kobul daryosi quyilgan joydan boshlab vaqt-vaqti bilan kema qatnaydi. Hind boʻyida Haydarobod, Sukkur shaharlari, deltasi yaqinida Karochi dengiz porti joylashgan.
Hind qorazirasi

**Hind qorazirasi**, zirai karmoniy — ziradoshlar (soyabonguldoshlar) ning ajgon turkumiga man-sub bir nillik ziravor oʻsimlik. Ildizi tugunakli. Vatani — Hin-diston. Shimoliy va Sharqiy Afrika, Eron, Afgʻoniston, Kichik Osiyoda, shuningdek, Oʻrta Osiyoda oʻstiriladi. Mevasidagi efir moyida 50% gacha timol bor.
Hindgang tekisligi

**Hindgang tekisligi** - Shim da Himolay togʻlari bilan jan.da dekan yassitogligi oraligidagi allyuvial tekislik, Hindiston, Pokiston va Bangladssh hududila. Arabiston dengizidan Bepgaliya qoʻltigigacha 3000&nbsp;km ga choʻzilgan. Kengligi 250– 350&nbsp;km. H.-Hindgang tekisligi alp tog oldi bukilmasi boʻlib, usgi qad. va hozirgi allyuviy jinslar bilan toʻlgan. Yer yuzasi tekis, suvayirgich qismidan (balandligi 270 m) Hind va Gang daryolari deltalari tomon pasayib boradi. H.-Hindgang tekisligini bazi yerlarda jarlik va daryo terrasalari parchalagap. Iklimi sharqila subekvatorial mussonli, garbiy qismida tropik. Oʻrtacha temperaturalar yanvarda 12 20°. iyuluta 30 — 36°. Yillik yogʻin jap.sharqida 1500&nbsp;mm dap janubi-gʻarbida 100150&nbsp;mm gacha kamayib boradi. Yogin, asosan, sz oilarida yogali. Daryo sistemasi zich va sersun, ayniqsa sharqida. Asosiy daryolari: Hind na Gang hamda ularning irmoqlari. Gzgi mussonlar va qorning erishi natijasida suv oqimi koʻpayali. Mexaiik tarkibdi allyuvial tuiroq keng tarqalgan. Sharqiy qismida, Gang va Brahmaputra darslari deltalarila mangrazorlar va doim yashil oʻrmonlar zich jonlashgai. Tskislikping markaziy qismida barg toʻkuvchn oʻrmon va savannalarbor. Gʻarbida shoʻrxok na qumlp choʻl landshafti ustup. Hululining kagʻta qismi ekinyurlarga aylantirilgan, pyuli, bugʻdoy, paxta va boshqa ekiplar jiladi. H.-Hindgang tekisligi jahon nivilizainyasiping qad. markazlaridan. Aholi zich joylashgan. H.-Hindgang tekisligida yirik shaharlarlan Dshli. Kalkutta (Hindistop). Karochi, Laxrr (Pokiston) joylashgan.
Hind tillari

**Hind tillari**, hind-oriy tillari — hind-yevropi tillari oilasiga mansub, qal. hins gilidan kelib chiqqan genetik qaripdosh tillar guruhi; darl tillari va eronii tillar b-i birgalikda mazkur oila tarkibidagi hind-eroniy tillar tarmogʻipi tashkil egʻadi. Hozirgi davrda Hind tillari Hindistonnish shimoliy va markaziy huludlarida (hindiy, urlu, bengal. panjobi, marathiy, gujarot, oriya. assom, sindhi va boshqa tillar), Pokistonda (urdu, panjobi, sindhi va boshqalar), Bangladeshda (bengal).

Shri Lanka (singal) va Maldiv Respublikasida (maldiv) tarqalgan. Ushbu mintaqadan tashqarida tarqalgan loʻli tshi ham Hind tillari guruhiga mansubdir. Umuman, 90 dan ortiq jonli til va lahjalarda 800 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalari).

Hind tillari tarixi asosan 3 davrga boʻlinadi: eng qad. (taxminan miloddan avvalgi 12-asrdan boshlanadi), oʻrta (miloddan avvalgi 1-ming yillikning oʻrtalaridan) va yangi davr (milodiy 10-asrdan keyin boshlangan). Ushbu davrlar Hind tillariningdastlabki sintetikflek-tiv holatidan asta-sekin fonetik-morfologik oʻzgarishlar natijasida analitik vositalarning, agglyutina-tiv tizimning paydo boʻlishi bilan farklanib turadi.

Zamonaviy Hind tillari 20 dan ortiq yirik tillarni va baʼzan bir-biridan jid-diy farq qiluvchi koʻplab lahjalarni qamrab oladi. Bu tillarning dastlabki tasnifini 19-asrning 80-yillarida nemis olimi A.F.R.Xyornle taklif etgan va 20-asrning 20-yillarida ingliz-irland olimi J.A.Grirson lisoniy nuqtai nazardan ishlab chiqqan. Unga koʻra, Hind tillari "tashqi", "ichki" va oraliqtillarga farqlanadi. Hind til-shunoslari koʻpincha hind olimi S.K.Chatterjiy tasnifiga rioya qila-dilar. Ushbu gasnifda Hind tillari, J. A.Grirson tasnifidan mohiyagan farq qilmagan holda, shim., garbiy, markaziy, sharqiy, janubiy guruhchalarga boʻlinadi. Hindistondan tashqarida boʻlgan loʻli, pariya (Tojikisgonlagi lahja), singal, maldiv va boshqa tillarga mahalliy tillarning birmuncha taʼsiri seziladi.

Hind tillari leksikasida 3 qatlam: sanskritcha soʻzlar; sanskritcha boʻlmagan, mahalliy soʻzlar va arab, fors, ingliz va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar qatlami farqlanadi.

Hind tillari tarixan brahmi asosida shakllangan koʻplab alifbolardan (mas, devanagari, gurmukhi va boshqalar) foylalanadi (qarang Hind yochuvi). Hindistonning shimoliy va shim.-gʻarbidagi ayrim tillar (urdu, siidhi) ularga moslashti-rilgan arab-fors grafikasidan foydalanadi. Hindiy, urdu, bengal, marathiy, panjobi, singal kabi Hind tillarida boy adabiyot yaratilgap. Hind tillarini oʻrganishda koʻplab rus va yevropa olimlari qatori O.N. Shomatov, T.X.Xolmir-zayev, A.Ibrohimov va boshqa oʻzbsk olimlari ham samarali tadqiqotlar olib bormoqdalar. Toshkspt davlat sharqshunoslik instituti mazkur tillarni oʻrganuvchi asosiy markazlardan biriga anlangai.

## Adabiyot
* Zograf G.A., Yaziki Indii. pakistana, Seylona i Nepala, M.. 1960; Chatterdji S.K., Vvedenis vipdoarinskoye yazikoznaniye, per. s angl., M., 1977; Zograf G.A., Yazmki Yujnoy Azii, M., 1990; shomatov O.N., Janubiy Osiyo tillariga kirish, 1—3-qismlar, T., 2002—04.

Ozod Shomatov.
Hind-malay zoogeografiya oblasti

**Hind-malay zoogeografiya oblasti**, Sharqiy oblast -quruqlik zoogeografiya oblasti, Osiyoning janubiy qismi, Osiyo bilan Avstraliya oraligʻidagi koʻpchilik orollarni oʻz ichiga oladi. Koʻp qismi tropik oʻrmon, shimoliy qismi togʻlik, faqat kichik bir qismi choʻl va savannalardan iborat. Faunasi nisbatan qad., asosan, daraxtlarda yashovchi hayvonlardan iborat. Hayvonot dunyosi xil-ma-xil boʻlishiga qaramasdan, yirik sistematik guruhga mansub endemiklar kam. Sutemizuvchilarning 4 oilasi: uzuntovonlilar, junqanotlilar, tupayyalar va gibbonlar endemik. Oʻziga xos hasharotxoʻrlar (mas, tipratikan), bir necha tur yirtqichlar: mushuklar, veverralar, ayiqlar; tuyoqlilar: tapirlar, karkidonlar (3 tur), bugular, buyvollar (hind va karlik buyvol, gaur, banteng, kulrang hoʻkiz), anti-lopalar (nilgau, 4 shoxli va burama shox antilopa), fil, maymunlarning bir necha turi (jumladan, orangutan) bor. Koʻrshapalaklar va kemiruvchilar ayniqsa xilma-xil. Koʻrshapalaklar orasida oʻsimlikxoʻrlari (uchar itlar) ham keng tarqalgan. Ayrim daryolarda daryo delfinlari yashaydi.

Qushlar ayniqsa juda xilma-xil, endemik turlari kokilli uzunqanot-lilar, shoxtumshuqlilar oilalarida koʻp uchraydi. Sudralib yuruvchilardan gekkonlar, echkemarlar, agamalar, ssinklar, ilonlar, toshbaqalar (jum-ladan, katta boshli toshbaqa), timsohlarning bir necha turi (jumladan, gaviallar, alligator) keng tarqalgan. Suvda hamda quruqlikda yashovchilar turlari koʻp emas; dumlilar uchramaydi; dumsizlardan qurbaqalar (jumladan, uchar baqa, qurilloq baqalar) yashaydi. Baliqlar faunasi ham xil-maxil: karpsimonlar, laqqaning bir necha turi koʻp uchraydi; yirik daryolarda akulalar boʻladi.

H.-m.z.o. faunasi tarixan efiopiya zoogeografiya oblasti faunasiga yaqin. Karkidonlar, fillar, torburunli va odamsimon maymunlar, kaltakesaklar, ayrim lemurlar, tuyokdilarning ayrim urugʻlari (mas, bugʻuchalar, buyvollar), tovuslar, uzun burun qushlar, sudralib yuruvchilardan xameleonlar, echke-marlar va agamalar har ikki oblastda ham uchraydi. Hind-malay zoogeografiya oblastiz.o.ning turli qismida hayvonot dunyosi keskin farq qiladi. Bu hol oblast hududining asosiy qismi orollardan iboratligi tufayli hayvonlar arealining ajralib qolganligi bilan bogliq. H.-m.z.o. Hin-diston-Hindixitoy va Malay kichik oblastlariga boʻlinadi.

H.-m.z.o. hududida qad. madaniyat oʻchogʻi boʻlgan mamlakatlar joylashgan. Bu mamlakatlarda qishloq xoʻjaligi hayvonlarining bir qancha turlari: buyvol, gaur, banteng, choʻchqa, tovuq, tovus, hindiston arisi xonakilashtirilgan.
Hindiston milliy fanlar akademiyasi

**Hindiston milliy fanlar akademiyasi** — Hindistondagi jamoat ilmiy muassasasi. 1970-yil Hindiston Fanlar milliy instituti (1935-yil tuzilgan) negizida tashkil etilgan. Dehli shahrida joylashgan. Mamlakatdagi ilmiy tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. Akademiya oʻz tadqiqot markazlariga ega emas. Ilmiy asar va monografiyalar eʼlon qiladi. Byulleten, yilnomalar, Hindistonda fan tarixi, fundamental va amaliy matematika boʻyicha.jur.lar nashr etadi. 650 dan ortiq aʼzosi, 80 faxriy aʼzosi bor.
Hindiston (maʼnolari)

**Hindiston**:

* Hindiston (hindcha Bharat), Hindiston Respublikasi — Jan.
* Hindiston (asar) - "HINDISTON", "Tahqiq molil hind min maʼkula maq-bula fil-aql av marzula" ("Hindlarning aqlga sigʻadigan va sigmaydigan taʼlimotlarini aniqlash kitobi") — [Beruni[yning tarixiy asa-ri.
Hindistoniy

**Hindistoniy**, **hindaviy** -oʻrta asrlarda Dehli, Agra, Marathi hududlarida mavjud boʻlgan khari boʻli ("sof", toza sheva") lahjalari asosida shakllangan xalq-soʻzlashuv tili. Butun Shimoliy va qisman Markaziy va Janubiy Hindistonda millatlararo aloqa tili sifatida rivojlangan. H.da soʻzlashuvchilar 250 mln. kishiga yaqin (oʻtgan asrning oxiri). Janubiy Hindistonda bu til "dakhiniy" yoki "jan. H." deb ataladi. H., oʻzi adabiy til sifatida shakllanmagan boʻlsa-da, 2 yozma adabiy tilga — urdu va hindiy (adabiy hind)ga asos boʻlgan.

H.ning fonetik va grammatik qurilishi urdu va hindiy tillariniki bilan oʻxshash; lugʻat tarkibi urdudan eroniy va arabiy oʻzlashmalarning kamligi, hindiydan esa sanskritcha oʻzlashmalarning yoʻqligi bilan farqlanib, asl hindiycha soʻzlar (yoki "tadb-hava"), shuningdek, ilk eroniy oʻzlashmalardan tashkil topgan.

## Adabiyot
* Zograf G.A., Xindustani na rubeje XUP1-X1X vv., M., 1961; Shamatov A.N., Klassicheskiy dakxini (Yujnny xin-dustani XVIII v.), M., 1974.
Hindiston yarim oroli

**Hindiston yarim oroli** -Jan. Osiyodagi yarim orol, asosan, Hindistonda. Maydoni qariyb 2 mln. km. Gʻar-bda Arabiston dengizi, sharqda Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻi bilan chegaradosh. Shimoliy chegarasi shartli ravishda Hind daryosi deltasi bilan Gang daryosi deltasi oraligʻidan oʻtkazilgan. Qirgʻoqlari past, kam parchalangan. Sohil qismi kambar allyuvial tekislik. Katta maydonni Dekan yassitogʻligi egallaydi. Uning gʻarbiy balandroq qismi — Gʻarbiy Gat togʻlari Arabiston dengiziga tik tushgan. Sharqida Sharqiy Gat togʻlarini tashkil etgan alohida massivlar uchraydi. Yarim orolning eng baland qismi uning janubiy dagi Anaymudi togʻi, 2698 m. Toshkoʻmir, temir va marganets rudalari konlari bor. Iqlimi tropik, subekvatorial iqlimga oʻtib boradi. Shimolida tropik mussonli, yozi sernam iqlim. Oʻrtacha harorat yanvarda 21—29°, mayda 30—40°. Yillik yogʻin ichki rayonlarida 500 – 700 mm, shamolga roʻpara togʻ yon bagʻirlarida 3000 mm gacha. Asosiy daryolari — Narmada, Tapti, Mahanadi, Godavari, Krishna va boshqa, yomgʻirdan toʻyinadi, yoz— kuz oylarida toʻlib oqadi, tez-tez toshadi. Suvidan, asosan, sugʻorishda foydalaniladi. Gʻarbiy va Sharqiy Gat togʻlarining dengizga qaragan yon bagʻirlarida doim yashil sernam va mussonli barg toʻkuvchi oʻrmonlar, ichki hududlarda savanna tipidagi oʻsimliklar oʻsadi, daryolar deltasida mangra oʻrmonlari bor. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Katta maydonlarni madaniy land-shaftlar — ekin maydonlari (sholi, bugʻdoy, paxtazorlar) va mevali bogʻlar egallagan.
Hindixitoy gʻoʻzasi

**Hindixitoy gʻoʻzasi**, daraxt gʻoʻza () — madaniy gʻoʻza turi. Genomi A2, xromoso-malar soni 2p=26. H.gʻ.ning yovvoyi shakllari Dekan (Hindiston yarim o.)da tarqalgan. Asosan, Hindistonda, qisman Afgʻoniston, Bangladesh, pokiston, Birma, Vyetnam, Xitoy, koreya, Yaponiyada ekiladi. H.gʻ. kichikroq daraxt yoki buta boʻlib, tuk (kamdan-kam tuksiz) va qora smolali bezchalar bilan qoplangan. Tuklari siyrak qavatlar hosil qiladi (birinchisi- kalta va qalin, ikkinchisi— uzun).Poyasi yashil, turli intensivlikda — toʻq qizilgacha antotsian rang oladi. Madaniy navlarining oʻsuv shoxlari sust rivojlanadi, hosil shoxlari uzunligi oʻrtacha, 4—6 boʻgʻimli. Barglari oʻrtacha, qis-man yoki juda ker-tikli, 3—5—7 boʻlmali (keng yoki tor nashtarsimon). Yonbarglari mayda, toʻkilib ketadi. Gullari oʻrtacha; gulbargi oq, och sariq, limonrang, pushti, qizil, asosida yirik antotsian dogʻlari bor, baʼzan tashqi tomoni qorayib koʻrinadi. Gul tashqa-risida koʻpincha shira bezi boʻlmaydi, gul kosa ostidagi shira bezi qizil, uchburchak shaklida. Koʻsaklari tuxumsimon, dumaloq, kalta uchli, 4—5, baʼzan 3 chanoqli. Bitta koʻsakdagi paxta vazni 2 g dan 6 g gacha. Har bir chanogʻida 3—8 ta chigit bor. Chigiti tuklari oq, yashil yoki qoʻngʻir. Tolasi oq, malla yoki qoʻngʻir, dagʻal, kamdan-kam mayin. H.gʻ. hindiston, ben-galiya, birma, nankin va boshqa bir qancha geografik xillarga boʻlinadi. H.gʻ.ning tropik shakllari fotodavr oʻzgarishlariga juda taʼsirchan. Koʻpchilik shakllari bakteriozga chidamli (qarang Bakterial kasalliklar), shira va oʻrgimchakkana bilan kam zararlanadi. H.gʻ. mustahkam, "junsimon" tolali gʻoʻza navlari yaratishda genetik fond boʻlib xizmat qiladi. Abdumavlon Abdullayev.
Hindlar

**Hindlar**, hindustoniylar — 1) hindlar —millati, dini, irqiy va tabaqaviy tafovutlaridan qatʼi nazar Hindistonning barcha aholisi, shuningdek, boshqa mamlakatlarda yashovchi hindistonliklarni anglatuvchi ata-ma; 2) hindusto-n i y l a r — etnik guruh, Hinduston tarixiy viloyatining asosiy aholisi (245 mln.dan ziyod, 1990-yillar oʻrtalari).656 mingdan ortigʻi Hindistondan tashqarida yashaydi. Koʻpgina mahalliy guruhlardan iborat. Hind tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, hinduizmga e ʼ t i q. o d qiladi. asosiy mash-gʻuloti — dehqonchilik ( b u gʻ d o y, sholi, shakarqamish, paxta yetishtirish), bir qismi sanoat korxonalarida band, hunarmandchilik rivojlangan.