Brassica nigra

***Brassica nigra*** yoki **qora xantal**, odatda ziravor sifatida ishlatiladigan toʻq jigarrangdan qora ranggacha boʻlgan urugʻlari uchun yetishtiriladigan yillik oʻsimlik. Uning vatani Shimoliy Afrikaning tropik mintaqalari, Tevropaning moʻtadil mintaqalari va Osiyoning baʼzi hududlari.

## Tavsif

O‘simlik tik oʻsadi, katta poyali barglari bor. Uning bo‘yi  gacha yetishi mumkin. U yozda, may oyidan (Buyuk Britaniyada) gullaydi. Gullarning toʻrtta sariq gulbarglari bor, gulbarg gulkosachabargdan ikki baravar uzun. Har bir poyaning tepasida taxminan to‘rtta gul bo‘lib, poya atrofida halqa hosil qilib joylashgan. Keyinchalik, oʻsimlik toʻrtta dumaloq urugʻni oʻz ichiga olgan uzun urug‘ poyalarini hosil qiladi.

## Taksonomiya
Bu tur rasman Karl Kox tomonidan 1833-yilda „Deutschl. Fl.“ (yoki Deutschlands Flora) asarining 713-betida tavsiflangan.

Lotincha binar nomi *nigra* qora soʻzidan olingan. Bu nom qora urugʻlar bilan bogʻliq.

## Tarqalishi va yashash joyi
Uning vatani Shimoliy Afrikaning tropik mintaqalari, Yevropaning moʻtadil mintaqalari va Osiyoning baʼzi qismlari.

### Diapazon
U Shimoliy Afrikada, Jazoir, Misr, Eritreya, Liviya, Efiopiya, Marokash va Tunisda uchraydi. Osiyoda Afgʻoniston, Armaniston, Kavkaz, Xitoy (Gansu, Jiangsu, Tsinxay, Shinjon va Sizang viloyatlarida), Kipr, Hindiston, Eron, Iroq, Isroil, Qozogʻiston, Livan, Suriya va Turkiyada uchraydi. Sharqiy Yeropada Belarus, Moldova va Ukrainada tarqalgan. Oʻrta Yevropada Avstriya, Belgiya, Chexiya, Germaniya, Vengriya, Niderlandiya, Polsha, Slovakiya va Shveytsariyada oʻsadi. Shimoliy Yevropada, Irlandiyada va Buyuk Britaniyada uchraydi. Janubi-sharqiy Yevropada, Albaniya, Bosniya va Gertsegovina, Bolgariya, Xorvatiya, Gretsiya, Italiya, Chernogoriya, Shimoliy Makedoniya, Ruminiya, Serbiya va Sloveniya, Janubi-gʻarbiy YevropadaFransiya va Ispaniyada tarqalgan.

U Shimoliy Amerikaning Tinch okeani sohillariga kiritilgan va invaziv tur hisoblanadi.

## Foydalanish
2000 yildan koʻproq vaqt oldin oʻsimlik ziravor sifatida ishlatilgan; Bu haqda miloddan avvalgi I asrda Rimlik olim Kolumella eslatib oʻtgan. Oʻsimlik barglar sirka bilan tuzlangan. XIII asrda Fransiyada urugʻlar maydalangan holatda ishlatilgan. Ular achitilmagan uzum sharbati (must) bilan aralashtirib, „moût-ardent“ („yonib turgan shoʻr“) tayyorlashgan.
File:Black-mustard-seeds.jpg|Qora xantal urug‘lari
File:Brassica nigra Pod.jpg|Brassica nigra 
File:Brassica nigra - black mustard - Flickr - Matt Lavin (2).jpg|Brassica nigra - qora xantal
File:Brassica nigra (L.) W.D.J.Koch.jpg|Brassica nigra 

Ziravorlar odatda oʻsimlikning maydalangan urugʻlaridan tayyorlanadi, urugʻlik qobigʻi olib tashlanadi. Kichik urugʻlari qattiq va rangi toʻq jigarrangdan qora ranggacha oʻzgaradi. Ular deyarli xushboʻy hidga ega emas. Urugʻlar odatda hind oshxonasida, *rai* sifatida tanilgan korida ishlatiladi. Urugʻlar issiq yogʻga tashlanadi, shundan soʻng ular oʻziga xos yongʻoq taʼmini chiqaradi. Urugʻlarda koʻp miqdorda yogʻlar, asosan olein kislotasi mavjud. Bu yogʻ koʻpincha Hindistonda taom pishirish uchun ishlatiladi, u yerda bunday yog‘ni „sarson ka tel“ deb ataladi.

Yosh barglari, kurtaklari va gullarni iste‘mol qilish mumkin. Efiopiyada kurtaklari va barglari pishirilgan holda isteʼmol qilinadi va urugʻlar ziravor sifatida ishlatiladi.

Qora xantal, xantal urugʻi haqidagi masalda Iso tilga olgan urugʻ deb hisoblanadi.

1950-yillardan boshlab qora xantal mashhurlikda jigarrang xantaldan ortda qoldi, chunki jigarrang xantalning baʼzi navlarida mexanik ravishda samaraliroq yigʻib olinadigan urugʻlar mavjud.

### Xalq tabobati
Buyuk Britaniyada oʻsimlik shamollash bilan ogʻrigan odamlarga yordam beradigan „issiq xantal vannalari“ ni tayyorlash uchun ishlatilgan. Asal bilan aralashtirilgan oʻsimlikning maydalangan urugʻlari Sharqiy Yevropada yoʻtalni bostiruvchi dori sifatida keng qoʻllanadi. Mushaklar ogʻrigʻiga yordam berish uchun xantal moyi ham ishlatilishi mumkin.

## Shunga oʻxshash oʻsimliklar
Oʻxshash umumiy nomlarga qaramay, qora xantal va oq xantal (*[[xantal]]* turkumi) bir-biri bilan chambarchas bogʻliq emas.

*B. nigra* koʻp yillik oʻsimlik boʻlgan *Hirschfeldia incana* yoki hoary xantalga (sobiq *Brassica geniculata*) oʻxshab ketadi.

## Yana qarang

* *[[Xantal]]*

## Manbalar