open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fotolitografiya

**Fotolitografiya** (foto... va litografiya) — 1) toshbosma qolipi tayyorlashning fotomexanik usuli; bunda tasvir negativnaya sirtiga yorugʻlik sezgir qatlami qoplangan tosh (metall)ga koʻchiriladi. Nusxa ochiltirilgandan soʻng unga kimyoviy ishlov beriladi, natijada sirt bosma va probel (oraliq) elementlarga boʻlinadi. Hozirgi vaqtda F. kamdankam ishlatiladi; 2) fotorezist (yorugʻ sezgir polimer qatlam) lardagi maxsus fotografik jarayon. F.dan matssad fotorezist qatlamida berilgan konfiguratsiya (shakl)dagi "teshik" hosil qilib, shu teshik orqali oksidlangan pardali yarimoʻtkazgichli plastinaga xurushlash moddasi keltirishdir (qarang Xurushlash). Bunday "teshik"lar fotorezistni ultrabinafsha nurlanish oqimida yoki elektronlar oqimida maʼlum vaqt qoldirib hosil qilinadi. Natijada xurushlash moddasi erish xususiyatini yoʻqotadi (negativ fotorezist) yoki erish xususiyatiga ega boʻlib krladi (pozitiv fotorezist). Bu usul rangli televizorlarning niqoblarida tartibli joylashgan yuz mingdan ortiq mayda teshik hosil qilishda qoʻllanadi; 3) F. usuli bilan tayyorlangan litografik bosma qolipdan olinadigan nusxa (qarang Litografiya).
Fotolyuminessensiya

**Fotolyuminessensiya** - yorugʻlik nurlari va ultrabinafsha nurlar vujudga keltiradigan lyuminessensiya turi. F.ning optik spektrlari (103—0,1 mkm toʻlqin uzunlikdagi elektromagnit nurlanish spektrlari) chizikli, yoʻlyoʻl va uzluksiz (tutash) boʻlishi mumkin. Ularning qandayligi moddaning agregat (baʼzi xossalari sakrabsakrab oʻzgaradigan) holatiga, atomlar va molekulalarining vujudga kelish (uygonish) shartsharoitlariga bogʻliq, faqat bugʻlar F.si spektrlarigina uygʻotuvchi nurlanish (yorugʻlik nurlari va ultrabinafsha nurlar) toʻlqinlari uzunligiga boglik boʻladi. F.ning eng oddiy holi — atom bugʻlarining rezonans (uygʻunlashib) nurlanishi. F.dan lyuminessent lampalar, yorugʻlikni qayd qilish asboblari va boshqalarda foydalaniladi.
Fotomateriallar

**Fotomateriallar** — fotografiya va kinematografiyami fotografik tasvir hosil qilish uchun qoʻllanadigan yorugʻlik sezgir materiallar, ularga kimyoviy ishlov beradigan reaktivlar va yordamchi vositalar. Fotomateriallar yoruglik sezgir komponentining kimyoviy tarkibiga qarab, kumushli va kumushsiz xillarga boʻlinadi. Kumushsiz F.ning yorugʻlik sezgirligi past boʻlib, faqat pozitivlar olishda qoʻllanadi. Fotomateriallar fotoplastinkalar (asosi shisha plastina), fotoplyonkalar (asosi selluloid), kinoplyonkalar va fotoqogʻozlar (asosi yarim yaltiroq qogʻoz)ga boʻlinadi.

Sanoatda umumiy maqsadlar uchun "izoorto", "izoxrom" va "pankxrom" fotoplastinkalar, yorugʻlik sezgirligi 32, 65, 130 va 250 birlikka teng boʻlgan fotoplyonkalar, oʻta yuqori yorugʻlik sezgir kinoplyonkalar, fotoqogʻozlar (6x9 dan 50x60 sm formatda) ishlab chiqariladi.

Yorugʻlik sezgirligi 32 boʻlgan fotoplyonka tabiiy yorugʻlikda surat olishga moʻljallangan. Sezgirligi 250 boʻlgan fotoplyonkalar qorongʻi joylarda surat olishda ishlatiladi. Maxsus F. ikki guruhga boʻlinadi: diapozitiv (plastinka, plyonka) — uning yordamida toʻgʻridantoʻgʻri kattalashtiruvchi apparatlar orqali suratlar koʻrsatilaveradi; reproduksion F. — kumush bromid fotoplastinka, fotoplyonka va boshqa Ular klishe va boshqa vositasida rasmlardan nusxa koʻchirishda qoʻllanadi. Yordamchi vositalarga yoruglik sezgir F. solib yoki oʻrab qoʻyiladigan yorugʻlik va namlikdan himoyalaydigan maxsus qogʻozlar, yelimlar, pozitivlarni atmosfera taʼsiridan saqlaydigan loklar kiradi. Keng tarqalgan yorugʻlik sezgir qatlamlar — disperslangan AgHal mikrokristall quruq jelatinli qatlamlar (Hal=Cl, Br, Cl=Br, Cl=j, Cl+Br+j, Br+j). Bunday qatlamlar 1870-yillarning oʻrtalaridan koʻplab ishlab chiqarila boshlangan.

Keyingi vaqtlarda AgHal — yorugʻlik sezgir qatlamlar rentgen nurlari va elektronlar oqimi tasvirini olishda qoʻllanila boshlandi (qarang Rentgenogramma).

AgHal asosida yoruglik sezgir materiallar tayyorlashning 3 bosqichi bor: 1) emultsiyalash va birinchi (fizik) yetiltirish. Bu bosqichda emulsiya, yaʼni AgHal mikrokristallarning kattiq fazasi hosil boʻladi va usadi. AgNO, bilan eritmadagi tarkibida jelatina boʻlgan galogenidlar orasida boʻladigan reaksiya natijasida AgHal hosil boʻladi; 2) ikkinchi (kimyoviy) yetiltirish. Bu bosqichda emultsiya maʼlum vaqt yuqori trada tutib turiladi; 3) emulsiyani quyishga tayyorlash. Bu bosqichda yoruglik sezgir qatlamga kerakli fizikkimyoviy xususiyatlar beriladi. Buning uchun emulsiyaga boʻyovchi — sensibshshzatorlar (yorugʻ sezgir qatlamning sezgirligini oshiradi), stabilizator (yorugʻlik sezgirlikni saqlaydi), oshlovchilar (qatlamning mexanik mustahkamligini va jelatinaning traga chidamliligini oshiradi), plastifikatorlar (qatlam moʻrtligini pasaytiradi), xoʻllovchilar (yorugʻlik sezgir qatlam bir tekis boʻlishini taʼminlaydi) qoʻshiladi; 4) quyish [emulsiya yupqa (5—10 mkm) kdlib asosga beriladi]. Tayyor material quritiladi, keyin zarur bichimlarda kesiladi.

F. sifatida kumushsiz yorugʻlik sezgir qatlam (polimer plyonka, shishasimon modda va boshqalar)lar keng qoʻllanadi.
Fotometr

**Fotometr** (foto... va ...metr) — fotometrik kattaliklar (yoruglik kuchi, yoruglik energiyasi, yoritilganlik, nurlilik, yorituvchanlik, yoruglik ekspozitsiyasi), shuningdek, optik materiallarning yorugʻlik xarakteristikalari, mas, yoruglik yutish va kaytarish koeffitsiyentlari va boshqa oʻlchanadigan asbob. Fotometr yasalishi va ishlash prinsipiga koʻra, vizual, fotoelektrik, taqsimlash, integrallovchi, sharli va boshqa xillarga boʻlinadi. Fotometr gaz, qattiq va suyuq moddalarni tekshirishda, optik tizimlarda ishlatiladi.
Fotometriya

**Fotometriya** (foto... va metriya) — fizik optikaning manbalardan chiqib, turli muhitlarda tarqaladigan va jismlar bilan oʻzaro taʼsirlashadigan optik nurlanishning energetik koʻrsatkichlarini oʻrganadigan boʻlimi. Fotometriya fotometrik kattaliklarni oʻlchashning eksperimental usullari va vositalarini xamda shu kattaliklarga tegi shli nazariy qoidalar va x.isoblarni oʻz ichiga oladi. Fotometriyaning asosiy energetik tushunchasi nurlanish oqimi F(, boʻlib, uning fizik maʼnosi elektromagnit nurlanish tashiydigan oʻrtacha quvvatdir. Tor maʼnoda fotometriya deb, yoruglik kattaliklari tizimiga tegishli (yoritilganlik, yoruglik kuchi, ravshanlik va hokazo) kattaliklarni oʻlchash va hisoblash tushuniladi. Fotometrik kattaliklarning nurlanish toʻlqin uzunligiga bogʻliqligini va energetik kattaliklarning spektral zichliklarini oʻrganish spektrofotometriya hamda spektroradiometriya mazmunini tashkil etadi. Fotometriyaning asosiy qonunini I.Kepler 1604-yil taʼriflagan: Ye=1/R (bunda Ye — yoruglik kuchi / boʻlgan yorugʻlik manbaidan / masofadagi yoritilganlik). Fotometriyani P. Buger eksperimental asoslab bergan. Modsalar va jismlarning fotometrik xususiyatlari oʻtkazish koeffitsiyenti t, qaytarish koeffitsiyenti r va yutish koeffitsiyenti a bilan tavsiflanadi. Bir jiyemning oʻzi uchun t+r+a=1 munosabat oʻrinli. Nurlanishning ingichka dastasi modda orqali oʻtishida nurlanish oqimining susayishi Buger — Lambert — Ber qonuni orqali aniqlanadi. Fotometriya usullari astronomiyada spektrning turli diapazonlarida nurlanuvchi kosmik manbalarni tadqiq qilishda, yorugʻlik texnikasida, signalizatsiya texnikasida, astronomiya, astrofizika va hokazoda qoʻllanadi.
Fotoionlanish

**Fotoionlanish**, fotoionizatsiya — atom yoki molekulashtg bir yoki bir necha foton bilan oʻzaro taʼsiri natijasida ionlanishi. Agar atom (molekula) uygʻonmagan boʻlsa, bir foton taʼsirida ionlanish yuz berishi uchun ionlashtirayotgan fotonning energiyasi hv (v — nurlanish chastotasi) ionlanish energiyasi IV dan kichik boʻlmasligi kerak. Hamma suyuqlik va gazlarning atomlari hamda molekulalari uchun W shundayki, hv>W shart faqat ultrabinafsha nurlar va yana ham qisqa toʻlqin uzunlikka ega boʻlgan nurlar uchun oʻrinli. Biroq fonon pogʻonaviy ionlanish hisobiga hv<W boʻlganda (mas, jadalligi katta boʻlgan koʻrinma yorugʻlik bilan nurlantirilganda) ham kuzatilishi mumkin. Fotoionlanish ehtimolligi hv~W holda eng katta boʻladi. hv— W ayirma (W) ga nisbatan kichik boʻlsa, fotoionlanish vaqtida foton yutiladi. hv— W ayirma fotoionlanish mahsulotlari (xususan, erkin elektronlar) ning kinetik energiyasiga aylanadi. Katta energiyali foton (rentgen nuri fotonlari, ukvant)lar fotoionlanish aktida oʻz energiyalarining bir qisminigina sarflaydi; bunda ularning chastotasi oʻzgaradi. Bunday fotonlar modda orqali oʻtishida koʻp sonli fotoionlanish aktlari sodir qiladi. Fotoionlanish, mas, atmosfera yuqori qatlamlarining ionlanish jarayenida muhim rol oʻynaydi.
Fotorezistor

**Fotorezistor** yarimoʻtkazgichli qurilma boʻlib, yorugʻlik bilan nurlantirilganda qarshiligini oʻzgartiradi. Pn birikmasi yoʻq, shuning uchun oqim oqimining yoʻnalishidan qatʼi nazar, u bir xil oʻtkazuvchanlikka ega.

Nurlanishning toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsiri tufayli yarim oʻtkazgichning elektr qarshiligining oʻzgarishi hodisasi **fotorezistiv effekt** yoki ichki fotoelektrik effekt deyiladi  .

## Materiallar, dizayni
Fotorezistorlar ishlab chiqarish uchun hal qilinayotgan muammo uchun optimal boʻlgan taqiqlangan zonali yarimoʻtkazgichli materiallar qoʻllanadi. Shunday qilib, koʻrinadigan yorugʻlikni qayd qilish uchun kadmiy selenid va kadmiy sulfid va Se dan tayyorlangan fotorezistorlar ishlatiladi. Infraqizil nurlanishni qayd etish uchun koʻpincha past haroratlarda sovutilgan Ge (Au, Cu yoki Zn aralashmalari bilan toza yoki qoʻshilgan), Si, PbS, PbSe, PbTe, InSb, InAs, HgCdTe ishlatiladi. Yarimoʻtkazgich shisha yoki kvarts substratida nozik bir qatlam shaklida qoʻllanadi yoki bitta kristaldan yupqa plastinka shaklida kesiladi. Yarimoʻtkazgich qatlami yoki plastinka ikkita elektrod bilan taʼminlangan va himoya korpusiga joylashtirilgan.

## Parametrlari

Fotorezistorlarning eng muhim parametrlari:

* *integral sezuvchanlik* – kuchlanish oʻzgarishining tushayotgan nurlanishning birlik quvvatiga nisbati (taʼminot kuchlanishining nominal qiymatida);
* *sezuvchanlik chegarasi* – fotorezistor tomonidan qayd etilgan minimal signalning qiymati. (ish chastotasi diapazoni)

## Qoʻllanilishi
Fotorezistorlar yorugʻlikning zaif oqimlarini qayd etish, tayyor mahsulotlarni saralash va hisoblashda, turli xil qismlarning sifati va tayyorligini nazorat qilish uchun ishlatiladi; matbaa sanoatida qogʻoz lentasidagi uzilishlarni aniqlash, bosmaxonaga berilgan qogʻoz varaqlari sonini nazorat qilish; tibbiyot, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalarda.

## Manbalar


## Havolalar
* 
* Podklyuchenie fotorezistora k Arduino 
* Fotorezistor i Arduino: podklyuchenie i primer sketcha

## Adabiyot
*
Fotosintezlovchi mikroorganizmlar

**Fotosintezlovchi mikroorganizmlar**, fototrof mikroorganizmlar — hujayra komponentlarini sintezlashda quyosh energiyasidan foydalanadigan mikroorganizmlar. Fotosintezlovchi mikroorganizmlarga qirmizi va yashil bakteriyalar, sianobakteriyalar, proxlofitlar, ayrim galobakteriyalar hamda suvoʻtlar boʻlimiga mansub bir qancha eukariot organizmlar (diatomlar, evglenasimonlar, pirofitlar, tillarang va sariqyashil suvoʻtlar va boshqalar) kiradi. Barcha Fotosintezlovchi mikroorganizmlarda (galobakteriyalardan tashqari) fotosintez xuddi yashil oʻsimliklar singari xlorofill ishtirokida boradi. Galobakteriyalarda esa fotosintez funksiyasini oqsil kompleksi bajaradi. Sianobakteriyalar va suvoʻtlarda fotosintezda O2 ajraladi. Boshqa Fotosintezlovchi mikroorganizmlarda fotosintezda O2 hosil boʻlmaydi; ular elektron donori sifatida suvdan emas, balki sulfidlar, tiosulfit, vodorod va organik moddalardan foydalanadi. Koʻpchilik Fotosintezlovchi mikroorganizmlar molekulyar azotni oʻzlashtiradi. Fotosintezlovchi mikroorganizmlar suv havzalarida koʻp uchraydi. Organik moddalarning toʻplanishida, oltingugurt va azotning tabiatda aylanishida faol ishtirok etadi.
Fotosfera

**Fotosfera** (foto... va sfera) — yudduzlar atmosferasining koʻzga koʻrinadigan eng pastki va zich qatlami. Yulduzlar sochayetgan optik toʻlqinlardagi nurlanish. Fotosfera spektri Fraungofer chizshlari bilan kesilgan uzluksiz spektrdan iborat. [Ku[yosh fotosferaning qalinligi uning radiusining 0,001 qismiga, yulduzlarda esa radiusining 10~4—10~3 qismiga, oq mitti yulduzlarda ~10~6, gigant va oʻtagigant yulduzlarda esa 10~3—10~2 qismiga tent. Fotosfera gazining oʻrtacha zichligi qaynoq yulduzlarda 10~9 g/sm3, oq mitti yulduzlarda 10~6 g/sm3.

Quyosh fotosferasi yaxshi oʻrganilgan: qalinligi —300 km, temperaturasi 4500— 8000° K, gaz bosimi 10~5—10~3 dina/sm2 (yana qarang [Ku[yosh).
Fototranzistor

**Fototranzistor** (foto... va tranzistor) — yorugʻlikni sezuvchi va bunda sodir boʻladigan elektr tok kuchini kuchaytiruvchi yarim oʻtkazgichli asbob. Fototranzistor germaniy yoki kremniyli monokristall yarimoʻtkazgichli plastinadan iborat; unda tranzistorpiknta oʻxshash 3 soha — emitter, kollektor va baza bor. Fototranzistor bazasida chiqarilgan uchligi boʻlmasligi bilan tranzistordan farq qiladi.

Fototranzistor tashqi zanjirga bipolyar (bir qutbli) tranzistorga oʻxshash ulanadi. Yorugʻlik bazaga tushganda, unda juft zaryad tashuvchilar (elektron va kovak) hosil boʻlib, kollektorli oʻtishda elektr maydon yordamida boʻlinadi. Natijada baza sohasida asosiy tashuvchilar toʻplanadi, bu esa emitterli oʻtishdagi potensial toʻsiqni kamaytirishga va fototranzistordan oʻtayotgan tokning ortishiga olib keladi. Fototranzistor nazorat va avtomatik tizimlarida yoritilganlik datchiklari sifatida, kinoqurilmalarda tovushni qayta eshittirish va boshqalarda ishlatiladi.
Fototropizm

**Fototropizm** — oʻsimlik oʻsish organlarining yorugʻlik nuri yoʻnalishiga yoki teskari tomonga harakatlanishi. Musbat va manfiy fototropizm anikdangan: oʻsimlik organlarining yorugʻlik manbai tomonga qarab burilishi musbat, yorugʻlik manbaidan teskari tomonga qarab burilishi manfiy fototropizm boʻladi. Fototropizm, asosan, oʻsimlikning yer usti organlari uchun xos. Mutlaqo yorugʻlik boʻlmagan tuproq ostida oʻsadigan organlar (ildiz va ildizpoyalar) yorugʻlikdan taʼsirlanmaydi. Oʻsimliklarning musbat yoki manfiy burilish xususiyati yorugʻlik kuchiga bogʻliq. Oʻsimlik bitta organining oʻzi yorugʻlik kuchsiz boʻlganda musbat fototropizm xususiyatiga ega boʻlsa, kuchli yorugʻlikda manfiy boʻladi; oʻrtacha yorugʻlikda esa oʻsimlik yorugʻlikdan butunlay taʼsirlanmaydi. Bir tomonlama tushgan yorugʻlikka taʼsirlanish xususiyati har xil oʻsimliklarda turlicha boʻladi. Oʻsimlik hayotida fototropizm juda katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklar yorugʻlikka yuqori darajada sezgirligi tufayli urugʻ chuqur ekilishiga karamay, niholning uchki qismi tuproqdan yuqoriga chiqadi. Fototropizm jarayonini soya joylarda va xona ichida ochiq joylarga qaraganda aniqroq sezish mumkin.
Fotoelektr hodisalar

**Fotoooelektr hodisalar** - elektromagnit nurlanish taʼsirida moddalarda yuz beradigan elektr hodisalar (elektr oʻtkazuvchanlikning oʻzgarishi, e.yu.k. hosil boʻlishi, elektronlar emissiyasi va boshqalar). Foton energiyasi h v elektronning kattaroq energiyali holatga oʻtishiga sarflanadigan hollarda yuz beradi. Foton energiyasi faqat atomni uygʻotishgagina yetarli hollarda, moddaning dielektrik singdiruvchanligi oʻzgarishi mumkin (fotodielektrik effekt). Agar foton energiyasi erkin elektronlar va kovaklar hosil qilish uchun yetarli boʻlsa, u holda jismning elektr oʻtkazuvchanligi ortadi (fotooʻtkazuvchanlik). Bir jinslimas yarimoʻtkazgichlarda, xususan, r—p oʻtish sohasida, yarimoʻtkazgich — metall kontakti yaqinida foto e. yu. k. paydo boʻladi. Oʻtkazuvchanlik elektronlari fotonlarni yutganda ham ularning harakatchanligi ortib, fotooʻtkazuvchanlik va foto e. yu. k. hosil boʻlishi mumkin. Foton energiyasi gaz atomlari va molekulalarini ionlash uchun yetarli fotoionlanish yuz beradi. Suyuqlik yoki qattiq jism elektronlari yutgan fotonlarning energiyalari ancha katta hollarda elektronlar jismning sirtiga yetib borishi va potensial toʻsiqni oshib oʻtib, vakuumga yoki boshqa muhitga chiqishi mumkin. Bu holda tashqi fotoeffekt deb ataladigan fotoelektron emissiya vujudga keladi. Qattiq jism ichida elektronlarning bogʻlangan holatlardan erkin holatlarga oʻtishi bilan bogʻliq Fotoelektr hodisalar "ichki fotoeffekt" deb ataladi. Metallarning elektr oʻtkazuvchanligi juda kattaligi uchun ularda ichki fotoeffekt kuzatilmaydi, faqat fotoelektron emissiyagina sodir boʻladi.
Fotoelement

**Fotoelektr effekti yoki **fotoeffekt** yorugʻlik yoki boshqa elektromagnit nurlanishning modda bilan oʻzaro taʼsiri hodisasi boʻlib, bunda foton energiyasi moddaning elektronlariga oʻtkaziladi.  

Fotoeffekt bir necha xil boʻladi. Amaliyotda [[tashqi fotoeffekt]] muhim hisoblanadi.

** Tashqi fotoeffekt ** bu yorugʻlik yoki biron bir nurlanish taʼsirida moddadan elektronlarning uchib ,ajralib chiqishi. 

Tashqi fotoeffekt hodisasi amaliyotda keng qoʻllanadi. Misol tariqasida [[ fotoelementni ]] olish mumkin.

** Fotoelement'''— oʻziga tushayotgan yorugʻlikni yutib, elektr toki (fototok) yoki foto elektr yurituvchi kuch hosil qiluvchi elektr asbob. Ishi fotoelektron emissiya yoki tashqi fotoeffekt hodisasiga asoslangan. Fotoelektron emissiya asosida ishlaydigan fotoelement vakuum hosil qilingan yoki gaz toʻldirilgan shisha, yoxud kvars kolba ichiga joylangan 2 elektrod — fotokatod va anodli elektrovakuum asbobdan iborat. Fotokatodga tushadigan yorugʻlik oqimi uning sirtida fotoelektron emissiya hosil qiladi; fotoelement zanjiri tutashtirilganda unda yorugʻlik oqimiga monand fototok oqimi vujudga keladi. Gaz toʻldirilgan fotoelementda gazning ionlanishi va nomustaqil kuchli razryad hosil boʻlishi natijasida fototok kuchayadi. Ichki fotoeffekt asosida ishlaydigan fotoelement gomogen elektronkovak oʻtishli (r—poʻtishli), yarimoʻtkazgich, geterooʻtishli yoki metallyarimoʻtkazgich kontaktli yarimoʻtkazgich asbobdan iborat. Bunday F.da optik nurlar yutilib, zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi zoʻrayadi va elektr yurituvchi kuch hosil boʻladi.

Fotoelementlar, odatda, nurlanish yoki yorugʻlik qabul qilgichlari vazifasini oʻtaydi. Yarimoʻtkazgichli fotoelementlardan quyosh batareyalari, fotoelektr generatorlarida quyosh energiyasini toʻgʻridantoʻgʻri elektr energiyasiga aylantirishda foydalaniladi. Fotoelement avtomatika, telemexanika, fotometriya, oʻlchash texnikasi, metrologiya, kosmonavtika, fototexnika, kinotexnika va boshqa sohalarda qoʻllanadi.
Fototelegraf aloqa

**Fototelegraf aloqa** 1) faksimil aloqanipt umumiy qabul qilingan nomi; 2) tor maʼnoda — qabul qilinayotgan fototasvirlarni elektrografik, fotografik va boshqa usullarda qayd qilish.
Fototelegraf apparati

**Fototelegraf apparati**, faksimil apparat — yassi originallar (bosma yoki qoʻlyozma matnlar, rasmlar, fotosurat va boshqalar)ning qoʻzgʻalmas tasvirlarini elektr aloqa simlari orqali uzatuvchi yoki qabul qiluvchi apparat. Elektromexanik usulda ishlaydigan birinchi Fototelegraf apparatini 1855-yilda italyan fizigi J. Kazelli kurgan. Zamonaviy Fototelegraf apparati yorugʻlikoptik va elektron qurilmalar, fotoelektrik oʻzgartirgichlar, modulyashorlar, detektorlar va boshqalardan iborat. Fototelegraf apparati uzatuvchi, qabul qiluvchi va qabul qiluvchiuzatuvchi xillarga boʻlinadi.

Uzatuvchi Fototelegraf apparati (yoki qabul qiluvchi uzatuvchi Fototelegraf apparatining uzatkichi) obyekt tasvirini videosignalga aylantiruvchi tahlil (analiz) tizimidan va videosignalni aloqa kanali boʻyicha uzatish uchun qulay shaklga oʻzgartiruvchi elektron uzel (modulyator)dan iborat. Tahlil tizimi: yorugʻlikoptik kurilma (obyekt sirtida nuqtanuqga yorugʻlik dogʻi hosil qiladigan yorugʻlik dastasi vujudga keltiradi), yoyuvchi qurilma (yorugʻlik dastasini navbatmanavbat barcha elementar maydonchalarga yoʻnaltiradi, natijada obyekt sirtidan yorugʻlik oqimi qaytadi), fotoelektr hosil qilgich (qaytgan yorugʻlik oqimini videosignalga aylantiradi)dan iborat. Videosignalni oʻzgartiruvchi uzelda tebranish modulyatsiyasi vujudga keladi.

Qabul qiluvchi Fototelegraf apparati (yoki qabul qiluvchiuzatuvchi Fototelegraf apparatining qabul qilgichi) qabul qilinadigan modulyatsiyalangan tebranishlarni demodulyatsiya qilish uchun moʻljallangan videosignal ajratuvchi elektron uzeldan hamda yoyuvchi va yozib oluvchi qurilmalardan tuzilgan sintezlovchi tizimdan iborat. Qabul qilingan videosignal fotoqogʻoz, fotoplyonka, ferromagnit materiallar va boshqalarga yozib olinadi. Aloqa liniyasi boʻyicha kelayotgan tok kuchining kattaligiga qarab, lampa fotoqogʻoz yoki fotoplyonkani turlicha yoritadi. Tasvirlarni, maye,: maxsus (elektrokimyoviy, termokimyoviy, elektrostatik va boshqalar) yoki oddiy qogʻozga yozib olishning boshqa usullari ham bor.

Qabul qilu vchi uzatuvchi Fototelegraf apparatining yoyuvchi qurilmalari koʻpincha bir-biriga oʻxshash boʻladi; tuzilishi jihatdan ular mexanik va elektron turlarga boʻlinadi.
Fotoeffekt

**Fotoeffekt** – moddalarning elektromagnit nurlanish taʼsirida elektron chiqarishi. Fotoeffekt hodisasini 1887-yilda nemis fizigi Heinrich Hertz ochgan. Dastlabki asosiy tadqiqotlarni rus olimi Aleksandr Stoletov (1888), soʻngra nemis fizigi fotoeffekt Leonard (1899) oʻtkazgan. Fotoeffekt qonunlarini birinchi boʻlib Albert Einstein (1905) nazariy tushuntirgan. Fotoeffektning asosiy qonuniyatlari: 1) chiqarilayotgan elektronlar soni nurlanish intensivligiga proporsional; 2) har bir modda uchun uning sirtining maʼlum holatiga va T=0 K trada chegara – nurlanishning eng kichik chastotasi P50 (yoki eng katta toʻlqin uzunligi ^0) mavjud boʻlib, bu chegaradan tashqarida fotoeffekt sodir boʻlmaydi; 3) fotoelektronlarning eng katta kinetik energiyasi nurlanish chastotasi 03 ortishi bilan chiziqli ortadi va nurlanishning intensivligiga bogʻliq boʻlmaydi. Fotoeffekt – kvant hodisa, uning ochilishi kvant nazariyasini eksperimental asoslashda muhim rol oʻynadi; fotoeffekt qonuniyatlarini faqat kvant nazariyasi asosida tushuntirish mumkin. Erkin elektron fotonni yutishi mumkin emas, chunki bunda bir vaqtning oʻzida energiyaning ham, impulsning ham saqlanish qonuni bajarilmaydi. Elektron atrof muhit bilan bogʻlanganligi uchun fotoeffekt hodisasi atom, molekula va kondensatlangan muhitda hosil boʻlishi mumkin. Bu bogʻlanish atomda ionlanish energiyasi ye, bn, kondensatlangan muhitda chiqish ishi A bilan tavsiflanadi. Fotoeffektdagi energiyaning saqlanish qonuni Einstein munosabati bilan ifodalanadi: E=hm – ye (yoki Ehw – A), bunda Ye – fotoelektronning kinetik energiyasi. T=0K va yoruglik intensivligi kichik boʻlganda (amalda koʻp fotonli effektlar boʻlmaganda), agar h sh  A da foton oʻtkazuvchanlik elektronlari (metallarda) yoki valentlik elektronlari (yarimoʻtkazgichlar va dielektriklarda) tomonidan yutiladi. Natijada tashqi fotoeffekt yoki ichki fotoeffekt kuzatiladi. P GO juda katta boʻlganda (ukvantlar holida) fotoelektronlar atomning chuqur qobiqlaridan urib chiqarilishi mumkin. Koʻpgina metallarning toza sirtlari uchun A>3 eV, shuning uchun metallarda fotoeffekt ultrabinafsha sohada kuzatiladi. Ishqoriy yer metallari va bariy (Va) uchun fotoeffekt koʻrinadigan yorugʻlik sohasida ham kuzatiladi.

## Havolalar
Fotoyadro reaksiyalar

**Fotoyadro reaksiyalar**, yadro fotoeffekti — atom yafosining ukvantlarni yutishi natijasida protonlar r, neytronlar p yoki murakkabroq zarralar (deytronlar, azarralar va hokazo) chiqarishi. Koʻp tarqalgan Fotoyadro reaksiyalar: (u,p). (u,r), (u, 2p), (u, rp). Deytron, azarra va hokazo murakkab zarralar chiqariladigan jarayonlarning ehtimolligi kamroq. Boʻlinuvchi yadrolarda katta ehtimollik bilan (u, f) fotoboʻlinish reaksiyalari boradi. ukvantlarning energiyasi zarralarni chikarishga yetmaganda fotonlarning elastik (u, u) va noelastik (u, /) sochilishi yuz beradi. u kvantlarning energiyasi mezonlarning tugilish energiyasidan katta boʻlganda, yadroning boʻlinishi bilan birga fototugʻilish (mas, pionlarning) jarayonlari ham boradi. Har qanday yadro reaksiyasi kabi Fotoyadro reaksiyalar ham ukvantlarni yutishning effektiv kesimi o bilan tavsiflanadi. a ukvantning energiyasi Yeu ga bogʻliq. <s(E^j bogʻlanishning xususiyati gigant rezonans deb ataluvchi katta maksimumning mavjudligidir. Bu maksimumning kengligi bir necha MeV tartibida boʻlib, yengil yadrolar (12S, 16O) uchun Yeu 20— 25 MeV, oʻrta va ogʻir yadrolar uchun 13—18 MeV soxdeida joylashgan.
Foujel Robert

FOUJEL (Fogel) Robert (1926.1.7, NyuYork) — amerikalik iqtisodchi. Kornel universitetini tugatgan (1948). 1965-yildan Chikago, 1975-yildan Garvard untlari professor 1981-yildan Chikago universitetidagi Axrlishunoslik iktisodiyoti markazi boshligʻi. Iqtisodiy tadqiqotlar Milliy byurosi bilan hamkorlik qilgan, AQShning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanish tadqiqotlari dasturini boshqargan. Foujel ilmiy ishlari uzoq davrlarning iqtisodiy tarixini modellashtirish, yangi texnologiyalarning iqtisodiy rivojlanishga taʼsiri, iqtisodiy demografiya masalalariga bagʻishlangan. "Kliometriya" yoki tarixiy jarayonlarni oʻrganishda iqtisodiy nazariya va miqdoriy usullardan foydalanadigan "yangi iqtisodiy tarix" asoschilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1993; D. Nort bilan birga).
Fohishalik

**Fohishalik** - pul yoki boshqa foyda evaziga jinsiy aloqa qilish Fohishalik asosan ayollar orasida uchraydi. Shunday boʻlsada, erkaklar va bolalar orasida ham uchrab turadi.

Fohishalik antik jamiyatda paydo boʻlgan. Ayniqsa Qadimgi Misr, Yunoniston, Rim va Xitoyda keng tarqalgan boʻlgan. Fohishalik koʻpicha „dunyodagi eng qadimiy kasb“ deb ataladi.

Fohishalik hozirda baʼzi mamlakatlarda taqiqlangan yoki cheklab qoʻyilgan, bir necha mamlakatlarda ruxsat etilgan. Jinoyat qonunchiligida zoʻrlab yoki zoʻrlik ishlatib, qoʻrqitib yoki aldash yoʻli bilan fohishalikka jalb qilganligi uchun javobgarlik belgilanadi. Dunyo boʻylab fohishalikdan tushgan daromad 100 milliard AQSH dollaridan koʻp deb taxmin qilinadi.

## Oʻzbekistonda
Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 131-moddasiga koʻra, fohishaxona tashkil etish yoki saqlash, shuningdek, gʻarazli yoki boshqa tuban niyatlarda qoʻshmachilik qilishga nisbatan jinoiy jazo qoʻllanadi.

## Manbalar

## Havolalar

;Umuman fohishalik haqida
* Dunyodagi fohishalik haqida maʼlumotlar bazasi  
* Fohishalik resurslari  
;Oʻzbekistonlik fohishalar haqida
* Oʻzbekistonlik ayollar Tojikistondan badargʻa qilindi, *[[Ozodlik radiosi]]* (30.05.2011)
* Dubayda oʻzbek odamfurushi va uning qurboni qamaldi, *Ozodlik radiosi* (25.06.2012)
* Gruzin qishlogʻi oʻzbek fohishalaridan bezor boʻlgan, *Ozodlik radiosi* (27.06.2012)
* Taylandda oʻzbek ayollarini sotgan oʻzbeklar ushlandi, *Ozodlik radiosi* (20.08.2012)
* Bokuda fohishalikda gumonlangan oʻzbekistonlik 30 ayol ushlandi, *Ozodlik radiosi* (16.05.2013)
* Rossiyada oʻzbekistonlik fohishalar koʻpaymoqda, *Ozodlik radiosi* (28.12.2013)
* Istanbulda oʻzbek ayoli tashkil qilgan yirik fohishabozlik tarmogʻi fosh qilindi, *Ozodlik radiosi* (13.01.2014)
* Fohishalikka majburlangan oʻzbekistonlik ayollar Pokistondan deportatsiya qilinadi, *Ozodlik radiosi* (14.05.2014)
* Qozogʻistonda uch oʻzbekistonlik jinsiy qullikdan ozod etildi, *Ozodlik radiosi* (22.05.2014)
Fraksiya

**Fraksiya** (lotincha: fractio — yemirib va buzib tashlash) — 1) birorbir siyosiy partiyaning siyosatini parlamentda ifoda etuvchi, mahalliy oʻzini oʻzi boshqaruvda, jamoat tashkilotlarida oʻz organlariga ega boʻlgan ayni partiya vakillaridan iborat tashkiliy guruh; 2) aniq gʻoyaviysiyosiy strategiyaga, bu strategik maqsadlarni amalga oshirishga qaratilgan platformaga ega boʻlgan siyosiy partiyaning alohida qismi.

1996-yil 26 dekabrda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Siyosiy partiyalar toʻgʻrisida"gi qonunining 13moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Parlamentida oʻz partiyalarining gʻoyaviysiyosiy maqsadlarini roʻyobga chiqarish, partiya dasturlari va platformasida ilgari surilgan rejalarni amalga oshirish uchun tegishli siyosiy partiyalardan nomzodi koʻrsatilgan deputatlarning taʼsis majlislarida ushbu partiyaning F.si tuzilishi mumkin. F. uning rahbarining arizasi, taʼsis majlisining qarori va tegishli hujjatlar asosida roʻyxatga olinadi. Oʻzbekiston Respublikasining "Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish toʻgʻrisida"ni qonuniga muvofiq F.ning moliyaviy, texnikaviy va qulay ish sharoitini yaratish Oliy Majlis Qonunchilik palatasi tomonidan amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining tarkibida 5 ta siyosiy partiya — Oʻzbekiston Xalq demokratik partiyasi, Oʻzbekiston "Adolat" sotsialdemokratik partiyasi, Oʻzbekiston Milliy tiklanish demokratik partiyasi, Oʻzbekiston Fidokorlar milliydemokratik partiyasi, Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati — Oʻzbekiston Liberaldemokratik partiyasi hamda saylovchilar tashabbuskor guruxdaridan saylangan deputatlar bloklari faoliyat koʻrsatadi (2005).

Narzulla Joʻrayev.
James Franck

**James Franck** () (1882.26.8, Gamburg — 1964.21.5, Gyottingen) — nemis fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1964). Geydelberg universitetida oʻqigan (1901—1902). Berlin universitetini tugatgan (1906), ugla yerda 1917-yilgacha ishlagan, professor (1916-yildan). Berlin kimyo instituti fizika boʻlimini boshqargan (1917—21). Gyotting Fizika instituti direktori (1921—34), Xopkins universiteti professor (1935—36), Chikago universiteti professor (1938—47). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasi, molekulyar spektroskopiyaga oid. Gustav Ludwig Hertz bilan simob bugʻi atomlarini elektronlar zarbi bilan uygʻotish va ionlashtirish boʻyicha qator eksperimentlar oʻtkazib (Frank — Gers tajribasi) (1912—14), atom energetik sathlarining diskretligini isbotlovchi va Bor atom nazariyasini tasdiqlovchi elektronlarning atomlar bilan toʻqnashish qonunlarini kashf etdi. Flyuoressensiya, fotokimyoviy jarayonlarni oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1925).

## Manbalar
Ilya Frank

**Ilya Mixaylovich Frank** (1908— 1990) — rus fizigi, akademik (1968), Moskva universitetini tugatgan (1930). Davlat optika institutida (1930—34), SSSR Fanlar akademiyasi Fizika institutida (1934—1970) ishlagan. Neytron fizikasi laboratoriya mudiri (1957-yildan, Dubna), Yadro tekshirishlar instituti laboratoriya mudiri (1971-yildan). Moskva universiteti professor (1940-yildan). Ilmiy ishlari fizik optika, neytron va past energiyali yadro fizikasi sohasiga oid. Vavilov — Cherenkov nurlanishi nazariyasini (I. Ye. Tamp bilan hamkorlikda) ishlab chiqdan. Yadro reaksiyalari ustida qator eksperimental va nazariy ishlar qilgan. Nobel mukofoti laureati (1958; hamkorlikda).

## Manbalar
Frank

**Frank** (frans. franc) — 1) Fransiya pul birligi. 1799-yildan livra oʻrniga muomalaga kiritilgan. 1 °F.= 100 santim. Xalqaro ifodasi FRF. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 °F.= 91 soʻm 32 tiyin (2002, fev). 2) Belgiya pul birligi. 1 °F.= 100 santim. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 45,68 °F.; 10 °F. = 148 soʻm 49 tiyin (2002, fevral). 2002-yil 1-yanvardan Yevropa Ittifoqi tarkibidagi mamlakatlarda yagona pul birligi — yevro muomalaga kiritilishi bilan Fransiya va Belgiya franklari 2002-yil 30-iyundan muomaladan toʻxtatildi. 3) Shveysariya pul birligi. 1 °F.= =100 santim. Xalqaro ifodasi SNGʻ. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 Shveysariya F.i = 705 soʻm 19 tiyin (2003, fevral).

Shuningdek, Benin, Burkina Faso, Burundi, Gabon, Gvineya, Kamerun, Kongo, Litxenshteyn, Lyuksemburg, Madagaskar, Markaziy Afrika Respublikasi, Monako, Mali, Niger, Ruanda, Senegal, Togo, Chad va boshqa mamlakatlar pul birligi ham frank deb ataladi. Bu mamlakatlarda 1 °F.= 100 santim.
Frank davlati

**Frank davlati** — ilk oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi davlat (5-asr oxiri —843). 5-asr oxirida Gʻarbiy Rim imperiyasining Galliya viloyatini Xlodvig I rahbarligidagi franklar tomonidan bosib olinishi jarayonida vujudga kelgan. Buyuk Karlning harbiy yurishlari natijasida oʻz tarkibiga Gʻarbiy Yevropaning deyarli butun qismi va Markaziy Yevropaning bir qismini kiritgan. Frank davlatini merovinglar (751 yildan), karolinglar (800 yildan imperatorlar) sulolalari boshqargan. 843 yildagi Verden bitimiga koʻra, Frank davlati (uch qismga boʻlinib ketdi) hududi Buyuk Karlning nabiralari tomonidan oʻzaro taqsimlab olingan, xususan, Lotarga Italiya hududi, Reyn va Rona daryolari buyidagi yerlar (keyinchalik Lotaringiya) tekkan. Karl Kalboshga Reynning gʻarbidagi yerlar va Lyudovikka Reynning sharqidagi yerlar berilgan.
Frakiyaliklar

**Frakiyaliklar** — qad.da Bolqon yarim orolning shim. sharqida hamda Kichik Osiyoning shim.gʻarbida yashagan hindevropa guruhiga mansub qabilalar (daklar, getlar, besslar, odrislar, triballar va boshqalar)ning umumiy nomi. Dastlab, frakiyaliklar Adriatika dengizigacha boʻlgan hududni band etgan, lekin miloddan avvalgi taxminan 13-asrda illiriylar tomonidan Sharqqa siqib chiqarilgan. frakiyaliklar dehqonchilik, chorvachilik (asosan, yilqichilik) va kulolchilik bilan shugʻullangan, kon sanoati va metallni qayta ishlash rivojlangan.

Egey va Qora dengizlari boʻylaridagi frakiyaliklar joylashgan hududda 8—7-asrlarda yunonlarning koloniyalari vujudga kelgan. Frakiyaliklar Xalslarning buyuk koʻchishi davrida boshqa qabilalar bilan aralashib, hozirgi xalqlar (bolgarlar, ruminlar va boshqalar)ning shakllanishida muhim rol oʻynagan. Frakiyaliklar sanʼati (miloddan avvalgi 2ming yillik oxiri — 1ming yillik boshi)ga doir koʻplab nodir obidalar saqlanib qolgan.
Frakiy tili

**Frakiy tili**, frakiyadakiya tili — qad.da Bolqon yarim orolining shimoli-sharqida, shuningdek, Kichik Osiyoning shim.gʻarbida yashagan hindevropa qabilalari — frakiyaliklar tili; miloddan avvalgi 6—3-asrlarga mansub, yunon yozuvida yozilgan, izohlanishi qiyin bir qancha yozuvlar, antik va vizantiyalik mualliflar asarlaridagi koʻplab atokli nomlar, hoshiyaviy sharxlar, keyingi antik davr vrachi Dioskorid roʻyxatidagi dakcha oʻsimlik nomlari orqali maʼlum ulik til. Hindevropa tillari oilasi tarkibidagi alohida guruhni tashkil etadi.

Bolgar, rumin, rus olimlari tomonidan Frakiy tilining bir qator fonetik, leksik, morfologik xususiyatlari aniqlangan; yaxlit bogʻliq matnlar yoʻkligi sababli sintaktik jihatlari amalda oʻrganilmagan. Frakiy tili elementlari (substrati) hozirgi bolqon tillarida (asosan, rumin va alban tillarida) saqlanib qolgan. FRAKIYA (yun. Thrake, lot. Thracia) tarixiy viloyat, Bolqon yarim orolning sharqiy qismida, Egey, Qora va Marmar dengizlari oʻrtasida joylashgan. Qadimda F. hududida frakiyaliklar istiqomat qilgan. Milodiy 46 yilda Rim imperiyasi provinsiyasiga aylangan. 395 yildan Vizantiya imperiyasi tarkibida. 6-asrda F.ga slavyanlar kuchib kelgan. F. qisman Birinchi Bulgʻor podsholigi (680—1018) tarkibiga kirgan. 1204-yil F. qisqa mudsat Lotin imperiyasi tarkibida boʻlib, koʻp oʻtmay 15-asrda usmonli turklar tomonidan bosib olingan. 1878-yildagi Berlin kongressi qaroriga binoan, F.ning bir qismi Sharqiy Rumeliyaga kirgan, lekin, asosiy qismi Usmonlilar imperiyasi tarkibida qolgan. 1Bolqon urushi (1912— 13) dan soʻng London tinchlik shartnomasiga asosan, F. butunlay Bolgariya tasarrufiga oʻtgan. 2Bolqon urushidan soʻng Buxarest sulh shartnomasiga binoan, F.ning gʻarbiy qismi Gretsiyaga berilgan. BolgariyaTurkiya oʻrtasidagi 1913-yilgi Konstantinopol tinchlik shartnomasiga binoan, F.ning sharqiy qismi Lozengrad, Loʻliburgʻaz va Adrianopol (Edirne) bilan Turkiya tasarrufida. Bolgariyada esa F.ning gʻarbiy qismi Dedeogʻoch va PortoLagos posyolkalari bilan qolgan. ljahon urushi (1914—18) dan soʻng F.ning gʻarbiy qismi Bolgariyadan Gretsiyaga, 1920-yildagi Sevr sulh shartnomasiga binoan F.ning sharqiy kismi esa Adrianopol bilan (boʻgʻozlar orasidagi tor yoʻlakdan tashqari) Gretsiyaga topshirilgan. 1919—22 yillardagi GretsiyaTurkiya urushida Gretsiyaning magʻlubiyati tufayli 1923-yildagi Lozanna tinchlik shartnomasiga koʻra, Sharqiy F. Adrianopol bilan (Maritsa daryosigacha) Turkiya tarkibiga kiritilgan. Gʻarbiy F. (Qoraogʻochsiz) Gretsiyada qoldi, Bolgariyada esa ichki F.ning bir qismi saqlanib qolgan. Bu chegaralar Ikkinchi jahon urushidan keyin ham saqlanib qolgan.

## Manbalar
Franklar

Buyuk ko’chishlar boshlanishiga qadar german qabilalariga mansub franklar Reyn daryosi quyi oqimidagi hududlarda yashaganlar. Franklar gotlar va langobardlar kabi hayvon terisidan emas, matodan kiyim- bosh kiyishgan va soch-soqollarini olib yurishgan. Ularda faqat qirol oilasiga mansub kishilar uzun sochda yurishgan.**Franklar** - Quyi va Oʻrta Reyn boʻylarida milodiy 3-asrda yashagan qabilalar ittifoqiga birlashgan german qabilalari guruhi (xamavlar, brukterlar, usibetlar, tenkterlar, sugambrlar va boshqalar). Adabiyotlarda 2 guruhga boʻlingan. 1guruh (gʻarbiy F.)ning negizini sali (dengiz boʻyi; keltcha sal — dengiz) F. i tashkil etgan. Ular dastlab Eysel daryosi boʻylarida, 4-asr oʻrtalarida esa Reyn daryosi sohillarida yashaganlar. 2guruh (sohil F.) Reyn daryosining yuqori qismi boʻylab Mayngacha boʻlgan hududda yashagan. Sali F.i 4 a. oʻrtasida rimliklar tomonidan tormor etilgan, biroq federatlar huquqida Toksandriyada krldirilgan; 451 yil gunnlarga qarshi Katolaun jangit qatnashganlar. 5-asr boshida sali F.i Galliyann Sommagacha egallaganlar. Frank davlati (5-asr oxiri — 9-asr oʻrtalari) tashkil topgan. Maas va Luara daryolari oraligʻida yashagan F. keyinchalik mahalliy aholi bilan singib ketib, shim. fransuz, shuningdek, vallon elatlari tarkibiga, Luaraning jan. rogʻida yashovchi F. esa, jan. fransuz (provansal) elati tarkibiga kirgan. Reyn daryosining quyi havzasida yashovchi F. gollandlar va flamandlarning etnogenezida katta rol oʻynagan. Reyn daryosining oʻrta oqimi boʻylab va Maas daryosi havzasida yashovchi F.da oʻziga xos etnik xususiyatlar saqlanib qolgan. FRANKONIYA (Franken) Germaniyadagi tarixiy viloyat. Ilk oʻrta asrlarda franklar istiqomat qilgan hudud, 9-asr oxiri — 939 yilda Germaniya qirolligining qabilaviy gersogliklaridan biri, keyinchalik bir necha feodal mulklarga parchalanib ketgan. F. nomi faqat Sharqiy F. (Mayn daryosi xavzasi) uchun saqlanib krlgan. Uning katta qismi 1803-yilda Bavariya tarkibiga kiritilgan.
Frankonlar sulolasi

**Frankonlar sulolasi** - (Sali sulolasi) — german qirollari va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatorlari sulolasi (1024—1125). Asoschisi — Konrad II. Asosiy vakili — Genrix IV.
Frankfurtmayn

**Frankfurt-Mayn** (nemischa: *Frankfurt am Main*)  — Germaniyadagi shahar, Gessen yerida. Aholisi 644,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Mayn daryosi boʻyidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. GFRning yirik moliyaviy, muhim savdo, sanoat va madaniyat markazi. Mashinasozlik (xususan, stanoksozlik, elektrotexnika, avtomobilsozlik, priborsozlik), rangli metallurgiya, kimyo va neft kimyosi, poligrafiya, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Metropoliten bor. Atrofidagi shaharlar bilan yagona sanoat rnini tashkil qiladi. Gyote nomidagi universitet (1914), atom tadqiqotlari va boshqa ilmiy tadqiqot institutlari, Nafis sanʼat akademiyasi, badiiy institut va boshqa bor. Shahar galereyasi, Gyote uymuzeyi, badiiy hunarmandchilik va boshqa muzeylar faoliyat koʻrsatadi. Shahar ilk bor 8-asr manbalarida tilga olingan. Franklar, germanlar va rimliklar ixtiyorida boʻlgan. 1866-yildan Prussiya tarkibida, 19-asrdan Germaniyaning yirik sanoat markazi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Zaalxof saroyi — knyaz qarorgohi (12-asr), SanktBartolomeus sobori, ratusha va boshqa saqlangan.
Anatole France

**Anatol** **Frans** (taxallusi, fransuzcha: *Anatole France*; asl ismsharifi **Anatol Fransua Tibo**; fransuzcha: *François-Anatole Thibault*) (1844-yil 16-aprel, Parij — 1924-yil 12-oktyabr, Tur) — fransuz yozuvchisi. Fransiya akademiyasi aʼzosi (1896). Adabiy faoliyati bibliografik kataloglarga bitiklar, ensiklopediyalarga maqola va taqrizlar yozish bilan boshlangan. 60-yillarda "Parnas" adabiy guruhi bilan yaqinlashgan va bu hol uning ilk kitobi — "A. de Vini" (1868) da, shuningdek, "Oltin dostonlar" (1873) toʻplami va "Korinf toʻyi" (1876) dramatik dostonida oʻz aksini topgan. Shundan keyin Frans sheʼriyatdan uzoklashib, 1879-yilda Ch. Darvin va I.Ten singari tabiiy fan namoyandalari taʼsirida "Iokasta" va "Qiltiriq mushuk" qissalarini yozgan. Osori atiqalar shaydosi — keksa filolog olimning kundaligi tarzida yozilgan "Silvester Bonnarning jinoyati" (1881) romani Fransga shonshuhrat keltirgan. Yozuvchi "Tais" (1890) romanida falsafiy va axloqiy qarashlarini ifodalash uchun ilk xristianlik davriga murojaat etgan. Frans 90-yillarda yaratgan bir necha romanlari ("Salamandra" 1892; "Janob Jerom Kuanyarning mulohazalari", 1893 va boshqalar)da donishmand va daydi abbat Kuanyar hamda boshqa qahramonlar obrazi orqali nafaqat 18-asrdagi Fransiya qirolligi, balki 3respublikadagi voqelikka ham oʻz munosabatini ifodalagan. Fransning Kuanyarga bagʻishlangan barcha asarlari falsafiy roman janrida yozilgan boʻlib, ularda syujet va voqea emas, balki falsafiy mushohadalar katta mavkega ega. Fransning "Qizil gul" (1894) romanida hissiyotga asoslangan muhabbatning moʻrt bulishi haqidagi fikr badiiy mujassamlangan. 80—90-yillarda Fransning "Valtasar" (1889), "Sadaf quticha" (1892), "Avliyo Klaraning qudugʻi" (1895), "Klio" (1900) kabi kichik hikoya toʻplamlari nashr etilgan.

Frans 20-asr boshlarida sotsialistlarga yaqinlashib, 1905-yil rus inqilobini yaxshi qarshi olgan. Hatto rus xalqi va Rossiyaga qoʻshib olingan xalqlar doʻstligi jamiyatini tuzib, unga raislik qilgan (1905-yil fevral). 1905—07 yil rus inqilobining magʻlubiyatga uchrashi esa uning ruhiyati va dunyoqarashiga katta taʼsir qilgan. U hatto tarixda olgʻa harakat yoʻq, tarix bosib oʻtilgan yoʻlning takrorlanishidan iborat, shuning uchui insoniyat tarixiy taraqqiyotning bir nuqtasida depsinib turadi, degan xulosaga kelgan. Frans ning "Pingvinlar oroli" (1908), "Xudolar xohishi" (1912), "Farishtalar isyoni" (1914) romanlaridagi satirik ruh qisman yozuvchi dunyoqarashidagi ana shu pessimistik holat bilan izohlanadi.

Frans umrining soʻnggi yillarida bolalik va oʻsmirlik yillariga bakishlangan "Kichkina Pyotr" (1919), "Gulga burkangan hayot" (1922) singari xotiralari bilan birga falsafiy mazmun bilan yoʻgʻrilgan "Gul tagidagi suhbatlar" (1917) asarini yozgan. 2 jildli "Janna d’Ark hayoti" (1908) tarixiy tadqiqoti, "Sokov qizga uylangan kishi hangomasi" (1912) singari pyesalar muallifi. "Janob Jerom Kuanyarning mulohazalari" asaridan olingan "Bashariyat tarixi" hikoyasi Oybek tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Nobel mukofoti laureati (1921)..

## Manbalar

## Havolalar
Franz Joseph I

**Franz Joseph I** (Franz Joseph) (1830—1916) — Avstriya imperatori va Vengriya qiroli (1848-yildan). Gabsburglar sulolasidan. 1867-yil Avstriya imperiyasini qoʻsh monarxiya — Avstriya-Vengriya qilib oʻzgartirgan. 1882-yildagi Uchlik ittifoqi (qarang Antanta) tashkilotchilaridan biri.

## Manbalar
Franz Ferdinand

28 iyun emas iyul

## Yana qarang
* Sarayevodagi qotillik

## Izohlar

## Manbalar

## Oʻqish uchun
* 
* Fomenko, A. „There Was an Alternative! The Legacy of Franz Ferdinand“ *International Affairs: A Russian Journal of World Politics, Diplomacy & International Relations* (2009) 55#3 p177-184.
* 
* 
* 

## Havolalar

*
Fransiy

**Fransiy** (lotincha Francium), Fr — Mendeleyev davriy sistemasining I guruhiga mansub radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 87, mol. m. 223,0197. Fransiyning barqaror izotoplari yoʻq. 27 ta radioaktiv izotopi maʼlum, ularning massa sonlari 202— 229. Dastlab fransuz radiokimyogari Fransiy Perey 1939-yilda 227As ning ayemirilish mahsuloti sifatida 223Fr ni kashf qildi. Fransiy nomi ana shu tadqiqotchi ayolning vatani "Fransiya" nomidan olingan. Tabiatda faqat 223Fr uchraydi. Uning yarim yemirilish davri 22 minut, oʻzidan rnur chiqarib AsX ga aylanadi. Fransiyning boshqa izotoplari kup zaryadli ionlar bilan turli elementlarning atomlari orasidagi yadro reaksiyalari natijasida hosil boʻladi. Fransiyning Yer poʻstidagi miqdori 24,5&nbsp;mg ni tashkil qiladi. Fransiyning fizik xossalariga oid barcha maʼlumotlar ekstrapolyatsiya (interpolyatsiya) yoʻli bilan hosil qilingan. Zichligi 2,5 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 8° atrofida. Fransiy kimyoviy jihatdan seziyga oʻxshaydi. Seziyning barcha kimyoviy shakllari Fransiyda ham kuzatiladi. Fransiy ning oksidlanish darajasi +1. Fransiy kimyoviy xossalariga koʻra ishqoriy metallar ichida eng faol element hisoblanadi. Fransiy ishqoriy metallarga mansubligi sababli uning suvda erimaydigan tuzlari bir nechta. Fransiy oʻz birikmalarining suvdagi eritmalaridan (kislotali muhitda) rubidiy va seziyning perxloratlari va xlorplatinatlari taʼsirida birga choʻkadi.
Frans-Iosif Yeri

**Frans-iosif yeri** () - Barens dengizining shimolidagi arxipelag, Rossiya Federatsiyasiga qarashli. Maydoni 16,1 ming km². 190 ta oroldan iborat. Uch qismga boʻlinadi: sharqiy qismi boshqa orollardan Avstriya boʻgʻozi bilan ajralgan Vilchek Yeri (2059&nbsp;km²), GreemBell o.lari (1708&nbsp;km²) va boshqa; markaziy qismi — Avstriya boʻgʻozi bilan Britaniya kanali oraligʻida joylashgan orollar; gʻarbiy qismi — Britaniya kanalining gʻarbidagi orollar, butun arxipelagdagi eng katta Georg Yeri oroli (2900&nbsp;km²) ana shu yerda. Arxipelag yuzasining 85% muzliklar bilan qoplangan, ular orasidan kryatoshlar chiqib turadi. Eng baland joyi (620 m) VinerNeyshtadt o.da. Orollar kum, gil va qumtoshlardan tuzilgan, bazalt qoplami keng tarqalgan. Oʻrtacha temperatura yanvarda —23°, —24°, iyulda 1,5°—0,2°. Yillik yogʻin shim.da 300&nbsp;mm, jan.da 500&nbsp;mm, qishda quyuq tuman, kuchli shamollar boʻladi. Oʻsimliklar kam (yoʻsin, lishayniklar). Sut emizuvchilardan oq ayiq, kamdankam qutb tulkisi uchraydi. Kush koʻp, asosan, arxipelagning jan.da "qushlar bozori" bor. F.I.Ye. qirgʻoklarida Grenlandiya tyuleni, nerpa, dengiz kuyoni, morj yashaydi. F. I.Ye.da qutb tunlari 125 kun, qutb kunlari 140 kun davom etadi. Qutb styasi, geofizika rasadxonasi bor.

F.I.Ye. 1873-yilda K. Vayprext va Yu. Payer boshchiligidagi AvstriyaVengriya ekspeditsiyasi tomonidan kashf qilingan va AvstriyaVengriya imperatori FransIosif nomi bilan atalgan.
Fransisk I

**Fransisk I** (Francois I) (1494— 1547) — Fransiya qiroli (1515-yildan). Valua sulolasidan. Fransisk I ning siyosati Fransiyani mutlaq monarxiyaga aylantirishga qaratilgan. 1494—1559-yil lardagi Italiya urushlari davrida Marinyano jangida (1515) gʻalaba qozongan; Pavia yonida asir olingan (1525); asirliqdan qaytib kelgach, 1527-yil harbiy harakatlarni qayta boshlagan.
Fransiya akademiyasi

**Fransiya akademiyasi** () — Fransiya milliy madaniyati, fanining yirik vakillari hamda siyosiy arboblari uyushmasi. 1635-yil kardinal A.J. Rishelye tomonidan tashkil etilgan. 40 aʼzodan iborat doimiy tarkibga ega. Turli davrlarda J.B. Kolber, J. Rasin, P. Kornel, D’Alamber, Volter, Sh. Kondamin, V. Gyugo, L. Paster, A. Frans va boshqa uning aʼzosi bulishgan. Asosiy vazifasi — fransuz tilini takomillashtirish va fransuz tili lugʻatini nashr etishdan iborat. Fransiya instituti tarkibiga kiradi.
Frans press

**Frans press** — Fransiya axborot agentligi. 1944-yil Parijda "Gavas" axborot agentligi (1835—1940) negizida tashkil etilgan. Koʻp mamlakatlarni xalqaro axborotlar bilan taʼminlovchi jahon agentliklari qatoriga kiradi.
Fransiya instituti

**Fransiya instituti** - Fransiyaning asosiy rasmiy ilmiy muassasasi. 1795-yil tashkil etilgan (1806-yilgacha Fan va sanʼat milliy instituti deb nomlangan). Fransiya akademiyasi, Yozuv va nafis ogʻzaki ijod akademiyasi (1663; qad. va sharq tillari, oʻrta asr lahjasi, tarix boʻyicha tadqiqotlar olib boradi), Tabiiy Fanlar akademiyasi (1666; 130 haqiqiy, 160 muxbir, 80 xorijiy aʼzo), Sanʼat akademiyasi (1803; 50 haqiqiy, 50 muxbir, 15 xorijiy aʼzo), Axloqiy va siyosiy fanlar akademiyasi (1832; 50 haqiqiy, 60 muxbir, 12 xorijiy aʼzo)ni birlashtiradi.

## Manbalar
Fransiya-Vyetnam urushlari

**Fransiya-Vyetnam urushlari** (XIX-asr) — Vyetnamni Fransiya tomonidan mustamlaka qilish maqsadida olib borilgan urushlar. 1858—62 yillardagi urush fransuzlarni Vyetnamni mustamlaka kilishlarini boshlab bergan; urushda Ispaniya Fransiya tomonidan turib qatnashgan. 1862-yildagi Fransiya—Ispaniya—Vyetnam bitimiga kura, Fransiya Janubiy Vyetnamdagi 3 viloyatni olgan. Vyetnam, Fransiya va Ispaniyaga tovon tulashi lozim boʻlgan. 1883—84 yillardagi urush bilan Vyetnamni bosib olish tugallangan: 1884-yildagi Fransiya — Vyetnam bitimi Fransiya protektoratligini urnatgan.
Fransiya-Prussiya urushi

**Fransiya-Prussiya urushi** (1870—1871) — Yevropada o'z gegemonligini saqlab qolishga harakat qilgan va Germaniyani birlashishiga qarshi turgan Fransiya va bir qator german davlatlari bilan unga muxolif boʻlgan Prussiya o'rtasidagi urush. Urush jarayonida Fransiyadagi ikkinchi imperiya qulagan va Germaniyani Prussiya atrofida birlashtirilishi tugallangan. Sedan jangida (1870.1—2.9) fransuz armiyasi tormor qilingan. Prussiya qoʻshinlari Fransiyaning katta qismini bosib olishgan, 1871-yildagi Parij Kommunasini bostirishda qatnashishgan. Fransiya-prussiya urushi Frankfurt sulh shartnomasi bilan yakunlangan (1871).