Astrokimyo

**Astrokimyo -** koinotdagi molekulalarning koʻpligi va reaksiyalarini, ularning nurlanish bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganadi. "Astrokimyo" so'zi ham Quyosh tizimiga, ham yulduzlararo muhitga nisbatan qo'llanilishi mumkin. Quyosh sistemasi jismlarida, masalan, meteoritlarda elementlarning koʻpligi va izotop nisbatlarini oʻrganish kosmokimyo, yulduzlararo atomlar va molekulalar hamda ularning nurlanish bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish esa baʼzan molekulyar astrofizika deb ataladi. Molekulyar gaz bulutlarining shakllanishi, atom va kimyoviy tarkibi, evolyutsiyasi va taqdiri alohida qiziqish uyg'otadi, chunki aynan shu bulutlardan quyosh tizimlari hosil bo'ladi.

## '''Tarixi'''
Astronomiya va kimyo fanlarining bir qismi sifatida astrokimyo tarixi ikki sohaning umumiy tarixiga asoslanadi. Ilg'or kuzatuv va eksperimental spektroskopiyaning rivojlanishi quyosh tizimi va uning atrofidagi yulduzlararo muhitda tobora ko'payib borayotgan molekulalar qatorini aniqlash imkonini berdi. O'z navbatida, spektroskopiya va boshqa texnologiyalardagi yutuqlar natijasida topilgan kimyoviy moddalar sonining ko'payishi astrokimyoviy tadqiqotlar uchun mavjud bo'lgan kimyoviy makonning hajmi va miqyosini oshirdi.

## '''Spektroskopiya tarixi'''
Afanasius Kircher(1646), Yan Marek Marsi(1648), Robert Boyl(1664) va Franchesko Mariya Grimaldi(1665) tomonidan amalga oshirilgan quyosh spektrlarini kuzatishlar - Nyutonning 1666-yildagi yorug'likning spektral tabiatini o'rnatgan ishidan oldin bo'lgan va natijada birinchi spektroskop. Spektroskopiya birinchi marta astronomik usul sifatida 1802-yilda Quyosh nurlanishida mavjud bo'lgan spektral chiziqlarni kuzatish uchun spektrometr qurgan ning tajribalarida ishlatilgan. Keyinchalik bu spektral chiziqlar Jozef fon Fraungoferning ishi orqali aniqlangan. Spektroskopiya birinchi marta Charlz Uitstonning 1835 yilda turli metallar chiqaradigan uchqunlarning aniq emissiya spektrlariga ega ekanligi haqidagi hisoboti e'lon qilinganidan keyin turli materiallarni farqlash uchun ishlatilgan.[ Keyinchalik bu kuzatish Léon Fucault tomonidan qurilgan bo'lib, u 1849 yilda bir xil yutilish va emissiya chiziqlari turli haroratlarda bir xil materialdan kelib chiqishini ko'rsatdi. Ekvivalent bayonot Anders Jonas Angström tomonidan 1853-yilgi **"Optiska Undersökningar"** asarida mustaqil ravishda ilgari surilgan bo'lib, u yerda yorug'lik gazlari o'zlari o'zlashtira oladigan yorug'lik bilan bir xil chastotalarda yorug'lik nurlarini chiqaradi, degan nazariya mavjud edi. Ushbu spektroskopik ma'lumotlar Iogann Balmerning vodorod namunalarida ko'rsatilgan spektral chiziqlar Balmer seriyasi deb nomlanuvchi oddiy empirik bog'lanishga amal qilishini kuzatishi bilan nazariy ahamiyatga ega bo'la boshladi. Ushbu seriya, 1888-yilda Yoxannes Rydberg tomonidan ishlab chiqilgan umumiyroq Ridberg formulasining maxsus holati bo'lib, vodorod uchun kuzatilgan spektral chiziqlarni tasvirlash uchun yaratilgan. Ridbergning ishi bir nechta kimyoviy elementlar uchun spektral chiziqlarni hisoblash imkonini berish orqali ushbu formulani kengaytirdi. Ushbu spektroskopik natijalarga berilgan nazariy ahamiyat kvant mexanikasining rivojlanishi bilan ancha kengaytirildi, chunki nazariya bu natijalarni apriori hisoblangan atom va molekulyar emissiya spektrlari bilan solishtirishga imkon berdi.

## '''Astrokimyo tarixi'''
Radioastronomiya 1930-yillarda rivojlangan boʻlsa-da, faqat 1937-yilgacha yulduzlararo molekulani [6] aniqlash uchun muhim dalillar paydo boʻldi – shu paytgacha yulduzlararo fazoda mavjud boʻlgan yagona kimyoviy tur atomlar edi. Ushbu topilmalar 1940-yilda, McKellar va boshqalar tomonidan tasdiqlangan. yulduzlararo kosmosdagi  va  molekulalariga o'sha paytdagi noma'lum radiokuzatishda spektroskopik chiziqlarni aniqladi va belgiladi. O'ttiz yil o'tgach, yulduzlararo kosmosda boshqa molekulalar topildi: eng muhimi OH, 1963 yilda kashf etilgan va yulduzlararo  manbai [8] va H2CO - formaldegid, 1969-yilda kashf etilgan va muhim ahamiyatga ega. Yulduzlararo fazoda kuzatilgan birinchi organik, ko'p atomli molekula bo'lgani uchun[9] ba'zilar yulduzlararo formaldegidning va keyinchalik potentsial biologik ahamiyatga ega bo'lgan boshqa molekulalarning, masalan, suv yoki uglerod oksidining kashf etilishini hayotning abiogenetik nazariyalari uchun kuchli dalil sifatida ko'rishadi, xususan, hayotning asosiy molekulyar komponentlari paydo bo'lgan degan nazariyalar. yerdan tashqari manbalardan. Bu to'g'ridan-to'g'ri biologik ahamiyatga ega bo'lgan yulduzlararo molekulalarni qidirishga turtki bo'ldi, masalan, 2009-yilda quyosh sistemamizdagi kometada topilgan yulduzlararo  [10] - yoki xirallik kabi biologik ahamiyatga ega bo'lgan xususiyatlarni ko'rsatadigan - bunga misol.  2016-yilda topilgan  - asosiy astrokimyoviy tadqiqotlar bilan bir qatorda.

## Manbalar

## Havolalar

* Xalqaro Astronomiya Ittifoqining Astrokimyo boʻlimi
* Arizona universiteti astrokimyo guruhi
* Astrofizika va astrokimyo Astrochemistry.eu saytida
* NASA Ames tadqiqot markazidagi astrokimyo laboratoriyasi
* NASA Goddard kosmik parvozlar markazidagi Astrokimyo laboratoriyasi
* Leyden universiteti astrofizika laboratoriyasi
* Astrokimyogar (Astrokimyogarlar va qiziqqanlar uchun manbalar)