Turkiyada sport

**Turkiyada sport** Yoshlar va sport vazirligi tomonidan boshqariladi, ushbu muassasa turli sport federatsiyalari va infratuzilmalarni nazorat qiladi. Turkiyaning xalqaro sport musobaqalaridagi ishtiroki 1924-yilgi Olimpiada oʻyinlaridan boshlangan boʻlib, kurash, ogʻir atletika va boks kabi sport turlarida sezilarli muvaffaqiyatlar bilan davom etgan. Mamlakat ichida eng koʻp milliy sportchilarni yetkazib beradigan Fenerbahçe S.K. kabi koʻp tarmoqli sport klublari turli sport yoʻnalishlarini rivojlantirishga va muhim yutuqlarga erishishga hissa qoʻshgan. Shuningdek, ayniqsa yirik shaharlarning munitsipal klublari faoliyati tufayli ayollar sportiga boʻlgan eʼtibor ham kuchaygan.

## Umumiy tavsif
Barcha sport turlari orasida eng mashhuri futboldir. Turkiyaning yetakchi jamoalari sirasiga Fenerbahçe, Galatasaray va Beşiktaş J.K. kiradi. 2000-yilda Galatasaray UEFA kubogi va UEFA Superkubogini qoʻlga kiritdi. Ikki yil oʻtib, Turkiya milliy terma jamoasi Yaponiya va Janubiy Koreyada oʻtkazilgan 2002-yilgi FIFA Jahon chempionati finalida uchinchi oʻrinni egalladi, 2008-yilda esa milliy terma jamoa UEFA Yevro 2008 musobaqasining yarim finaliga qadar yetib bordi. Istanbuldagi Otaturk Olimpiya stadioni 2005 va 2023-yillardagi UEFA Chempionlar Ligasi finallariga mezbonlik qildi, Istanbuldagi Şükrü Saracoğlu stadionida esa 2009-yilgi UEFA kubogi finali boʻlib oʻtdi. Turkiya Italiya bilan birgalikda UEFA Yevro 2032 musobaqasiga mezbonlik qiladi.

Boshqa mashhur sport turlariga basketbol va voleybol kiradi. Turkiya EuroBasket 2001 va 2010-yilgi FIBA Jahon chempionati finallariga mezbonlik qilgan boʻlib, erkaklar milliy terma jamoasi har ikkala musobaqada ham ikkinchi oʻrinni egallagan. Milliy terma jamoa, shuningdek, 2006 va 2014-yillardagi FIBA Jahon chempionatlarida chorak finalga chiqqan. Klublar darajasida Anadolu Efes S.K. (oʻsha paytda Efes Pilsen nomi bilan mashhur) 1996-yilda FIBA Korać Cupini qoʻlga kiritdi, 1993-yilda FIBA Saporta Cupida ikkinchi oʻrinni egalladi va 2000 hamda 2001-yillarda tarixda birinchi turk klubi sifatida EuroLeaguening „Toʻrtlik finali“ga (Final Four) chiqdi. Keyingi yillarda Beşiktaş 2011–12 mavsumida turnirning barcha bosqichlarida atigi bir marta magʻlubiyatga uchragan holda FIBA EuroChallenge gʻolibi boʻldi. Keyinchalik Galatasaray 2016-yilda EuroCup chempionligini qoʻlga kiritdi. 2016–17-yilgi mavsumda esa Fenerbahçe Yevropaning eng yuqori darajadagi basketbol ligasi boʻlgan EuroLeagueni yutgan ilk turk klubiga aylandi. Shundan soʻng Anadolu Efes 2020–21-yilgi EuroLeague mavsumida gʻalaba qozondi. Turkiya ayollar milliy basketbol terma jamoasi 2011-yilgi Yevropa chempionatida kumush medalni qoʻlga kiritdi, Fenerbahçe ayollar basketbol jamoasi esa 2023-yilda oʻzining ilk Euroleague chempionligiga erishdi. Mehmet Okur, Hedo Türkoğlu va Ersan İlyasova kabi turk basketbolchilari NBAda muvaffaqiyat qozonganlar. Hozirda faol turk NBA oʻyinchilari qatoriga Alperen Şengün va Adem Bona kiradi. Sevgi Uzun WNBAda oʻynamoqda, bu ligadagi birinchi turk oʻyinchisi esa Nevriye Yılmaz boʻlgan edi.

Ayollar voleybol jamoalari, xususan Fenerbahçe, Eczacıbaşı VitrA va VakıfBank S.K. koʻplab Yevropa chempionligi unvonlari va medallarini qoʻlga kiritgan. VakıfBank S.K. hozirda dunyodagi eng kuchli voleybol jamoalaridan biri boʻlib, 3 karra Klublar oʻrtasidagi jahon chempioni va 4 karra Yevropa chempioni hisoblanadi. „Sariq-qoralar“ jamoasi, shuningdek, 9 ta xalqaro sovrin bilan Turkiyaning xalqaro maydondagi eng muvaffaqiyatli sport jamoasidir. Fenerbahçe ham 2010-yilda ilk bor turk klublari orasida Klublar oʻrtasidagi jahon chempionligini qoʻlga kiritgan. Turkiya ayollar milliy voleybol terma jamoasi 2011-yilgi Yevropa chempionatida bronza medalini qoʻlga kiritdi. 2023-yilda esa ular ishtirok etgan har bir musobaqada, jumladan Yevropa va Jahon turnirlarida birorta oʻyinda magʻlub boʻlmasdan gʻalaba qozonishdi. Ushbu muvaffaqiyat ularni FIVB Jahon reytingida 1-oʻringa olib chiqdi.

Turkiya anʼanaviy sport turlari federatsiyasi anʼanaviy sport turlarini tartibga soladi. Ulardan eng koʻzga koʻringani Usmonlilar imperiyasi davridan boshlangan Yog‘li kurash („Yağlı güreş“) hisoblanadi. Edirne shahri 1361-yildan buyon har yili oʻtkazib kelinadigan Kırkpınar yogʻli kurash turniriga mezbonlik qiladi.

## Futbol

Turkiya soʻnggi oʻn yilliklarda bir qator sport sohalarida yuqori natijalarga erishdi. Futbol sohasida jadal oʻzgarishlar yuz berdi va terma jamoa 2002-yilgi FIFA Jahon chempionatida faxrli uchinchi oʻrinni egalladi. Ichki ligada Beşiktaş J.K., Fenerbahçe S.K. va Galatasaray kabi jamoalar ustunlik qiladi. Ulardan Fenerbahçening ilk Yevropa zafari 1968-yildagi (hozirda mavjud boʻlmagan) Bolqon kubogiga toʻgʻri kelgan. Galatasaray 1990-yillardan keyin katta muvaffaqiyatlarga erishib, 2000-yilda UEFA kubogi va UEFA Superkubogini yutdi. Soʻnggi yillarda Turkiya oʻzining koʻplab futbolchilarini Inter Milan, FC Barcelona, Parma, AC Milan va Bayern Munich kabi Yevropaning yetakchi klublariga eksport qildi. Shuningdek, Turkiya ligasi ham jahon miqyosidagi yulduzlarni oʻziga jalb eta oldi. Radomir Antić, Toni Schumacher, Gheorghe Hagi, Cláudio Taffarel, Mário Jardel, Roberto Carlos, Didier Drogba, Wesley Sneijder, Robin van Persie kabi mashhur futbolchilar turli yillarda Turkiya klublarida toʻp surganlar.

## Basketbol

Basketbol Turkiyada tobora ommalashib bormoqda. Turkiya milliy basketbol terma jamoasi 2001-yilda Istanbulda oʻtkazilgan Yevropa basketbol chempionatida ikkinchi oʻrinni egalladi. Shuningdek, Turkiya 2002-yilgi FIBA Jahon chempionatida toʻqqizinchi oʻrinni band etdi. Bir qator turk basketbolchilari, jumladan Ersan İlyasova, Hedo Türkoğlu, Mehmet Okur, Semih Erden, Ömer Aşık va Enes Kanter dunyoning eng nufuzli basketbol ligasi hisoblangan NBAda toʻp surganlar. Turkiyaning xalqaro basketboldagi eng katta muvaffaqiyati **[[2010-yilgi basketbol boʻyicha jahon chempionati|2010-yilgi FIBA Jahon chempionati]]**ga mezbonlik qilganida yuz berdi; jamoa faqat AQShga imkoniyatni boy berib, ikkinchi oʻrinni egalladi. Hedo Türkoğlu terma jamoa sardori sifatida turnirning ramziy terma jamoasidan joy oldi. Turkiya, shuningdek, 2006-yilgi jahon chempionatida kutilmaganda oltinchi oʻrinni egalladi va sakkiz yil oʻtib, 2014-yilgi FIBA Jahon chempionatida yana chorak finalga qadar yetib bordi. Turkiya ayollar milliy basketbol terma jamoasi esa 2011-yilgi Ayollar oʻrtasidagi Yevropa chempionatida kumush medal sohibasiga aylandi.

Klublar darajasida eng muvaffaqiyatli jamoalar Fenerbahçe S. K. va Anadolu Efes S.K. hisoblanadi. Anadolu Efes 1996-yilda FIBA Korać Cupini, 2021 va 2022-yillarda esa EuroLeague chempionligini qoʻlga kiritdi. Fenerbahçe hozirda EuroLeague „Toʻrtlik finali“da (Final Four) eng koʻp ishtirok etgan (yetti marta) turk jamoasi boʻlib, 2016–17 mavsumida ushbu nufuzli sovrinni yutgan birinchi turk klubi boʻldi. Galatasaray 2016-yilda Yevropaning ikkinchi darajali ligasi hisoblangan EuroCupda gʻolib chiqdi. Shuningdek, Beşiktaş 2012-yilda FIBA EuroChallenge chempioni boʻlgan. Ayollar basketbolida Galatasaray 2008-09-yilgi FIBA EuroCup musobaqasida gʻolib chiqdi, 2007-08-yilda esa uchinchi oʻrinni egalladi va 2009-yilgi FIBA Ayollar oʻrtasidagi Yevropa Superkubogida finalchi boʻldi.

### Tomoshabinlar tashrifi

Har bir liga mavsumida uy uchrashuvlariga eng koʻp oʻrtacha tomoshabin tashrif buyurgan turk basketbol klublari:

## Voleybol

Voleybol, ayniqsa ayollar voleyboli Turkiyada juda ommabop sport turidir. Turkiya ayollar milliy voleybol terma jamoasi 2010-yilda Yaponiyada oʻtkazilgan jahon chempionatida 6-oʻrinni egalladi va 2011-yilda Serbiyadagi Yevropa chempionatida bronza medalini qoʻlga kiritdi. Turkiyaning eng kuchli ayollar voleybol jamoasi VakıfBank S.K. boʻlib, u 2013, 2017 va 2018-yillardagi Klublar oʻrtasidagi jahon chempionatida magʻlubiyatsiz uchta chempionlikni qoʻlga kiritgan. Ushbu jamoa CEV Ayollar Chempionlar Ligasida 2011, 2013, 2017, 2018 va 2022-yillarda besh marta chempion boʻlgan (har safar magʻlubiyatsiz). Shuningdek, ular 2007–08-yilgi mavsumda ham CEV Challenge Cup, ham Ayollar Top Volley International musobaqalarida oltin medallarni qoʻlga kiritishgan. Turkiyaning yana bir taniqli klubi Fenerbahçe 2010-yilda Klublar oʻrtasidagi jahon chempionligini magʻlubiyatsiz qoʻlga kiritdi, 2009–10-yilgi mavsumda Chempionlar ligasida kumush, 2010–11-yilda esa bronza medaliga ega chiqdi.

2023-yilda terma jamoa ketma-ket 22 ta oʻyinda gʻalaba qozondi. Ushbu davr mobaynida ular Millatlar ligasi, Yevropa chempionati va Olimpiada saralash bosqichi / Jahon kubogi bahslarini magʻlubiyatsiz yakunladilar. Bu natija bilan ular tarixda bunday koʻrsatkichga erishgan ilk jamoaga aylanishdi va jahon reytingida 1-oʻrinni egallashdi.

Turkiya, shuningdek, 2018–2020-yilgi CEV plyaj voleyboli qitʼa kubogida ishtirok etgan erkaklar milliy terma jamoasiga ham ega.

## Aviatsiya sporti

Planerda uchish, deltaplanda uchish, parashyutdan sakrash, paraplonda uchish va skaydayving kabi sport turlari Turkiya aviatsiya assotsiatsiyasi hamda Turkiya fuqaro aviatsiyasi bosh boshqarmasi tomonidan tartibga solinadi.

## Kamondan otish
Kamondan otish Turkiyaning anʼanaviy sport turlaridan biridir. Mete Gazoz 2022-yilda jahon reytingida 1-oʻrinni egalladi.

## Yengil atletika

Yengil atletika Turkiyada tez rivojlanayotgan yana bir sport turidir. Süreyya Ayhan 2003-yilda 1500 metrga yugurishda, Elvan Abeylegesse esa 2004-yilda 5000 metrga yugurishda jahon rekordini oʻrnatgan. 2010-yilgi Yevropa chempionatida Alemitu Bekele va Elvan Abeylegesse ayollar oʻrtasida 5000 metrga yugurishda mos ravishda oltin va kumush medallarni, Abeylegesse esa 10000 metrga yugurishda ham medalni qoʻlga kiritdi. Nevin Yanıt ayollar oʻrtasida 100 metrga toʻsiqlar oshib yugurishda oltin medalni yutib, Turkiya uchun sprint bahslarida ilk Yevropa chempionligini keltirdi. 2017-yilda Fenerbahçe aʼzosi Ramil Guliyev 2017-yilgi jahon chempionatida 200 metrga yugurishda Turkiya tarixidagi ilk oltin medalni qoʻlga kiritdi. Shuningdek, mamlakatda Istanbul marafoni kabi yirik xalqaro musobaqalar oʻtkaziladi.

## Bilyard

Gülşen Degener, Güzin Müjde Karakaşlı, Semih Saygıner va Tayfun Taşdemir Turkiyaning eng koʻzga koʻringan karom bilyardi oʻyinchilari hisoblanadi.

## Shaxmat

Turkiya Shaxmat olimpiadasi kabi xalqaro turnirlarda muntazam ravishda ishtirok etib keladi. Taniqli shaxmatchilar sirasiga grossmeysterlar Suat Atalık va Kübra Öztürk, shuningdek, 2600 FIDE reytingidan oshgan birinchi turk erkak shaxmatchisi Vahap Şanal kiradi.

## Ot sporti
Mamlakat Xalqaro ot sporti federatsiyasi (FEI) Jahon kubogi kabi xalqaro musobaqalarda ishtirok etadi, bunday tadbirlar asosan Istanbul va Bursa kabi shaharlarda oʻtkaziladi.

## Golf
Antalyadagi Belek hududi golf boʻyicha asosiy markaz hisoblanadi. Mamlakat Yevropa turi (European Tour) tarkibiga kiruvchi Turkish Airlines Open kabi xalqaro turnirlarga mezbonlik qiladi.

## Gimnastika

Turkiya badiiy va sport gimnastikasida sezilarli yutuqlarga erishdi. Ferhat Arıcan va İbrahim Çolak kabi sportchilar Yevropa va Jahon chempionatlaridan medallar bilan qaytishgan.

## Velosport
Mamlakatda UCI ProSeries turkumiga kiruvchi Turkiya prezidentlik veloturi (Prezidentlik velopoygasi) oʻtkaziladi. Ahmet Örken va Batuhan Özgür kabi turk velosportchilari xalqaro miqyosda eʼtirof etilgan.

## Amerika futboli va regbi

Turkiya Amerika futboli birinchi ligasida (Gridiron) asosan universitet jamoalari ishtirok etadi.

Regbi ligasi Turkiyada nisbatan yangi sport turi boʻlib, hozirda beshta klub faoliyat yuritmoqda. Turkiyaning Yevropa regbi ligasi federatsiyasida kuzatuvchi maqomini olishi kutilmoqda.

## Gandbol va plyaj gandboli

2010-yilgi plyaj gandboli bo‘yicha jahon chempionati 23–27-iyun kunlari Antalyada boʻlib oʻtdi. Turkiya erkaklar milliy plyaj gandboli terma jamoasi 2004 va 2006-yilgi jahon chempionatlarida kumush, 2010-yilda esa bronza medalini qoʻlga kiritgan. Turkiya ayollar milliy plyaj gandboli terma jamoasi ham 2004-yilgi jahon chempionatida kumush medalga ega chiqqan. Yeliz Özel Turkiyaning eng mashhur gandbolchilaridan biridir.

## Qilichbozlik
Turkiya 2009-yil 30-sentyabrdan 8-oktyabrgacha Antalyada oʻtkazilgan 2009-yilgi qilichbozlik bo‘yicha jahon chempionatiga mezbonlik qildi. Turkiya qilichbozlikning barcha uch yoʻnalishi: rapira, shpaga va sablya boʻyicha musobaqalarda ishtirok etadi.

## Yakkakurash sport turlari

Turk sportchilari yakkakurashlarda, xususan, taekvondo boʻyicha Olimpiada medallari va jahon chempionligini qoʻlga kiritib, xalqaro muvaffaqiyatlarga erishmoqdalar. Turkiyalik karatechilar Yevropa va Jahon chempionatlarida yuqori natijalarni koʻrsatishmoqda, kikbokschilar va Muay Tay ustalari ham jahon unvonlarini qoʻlga kiritishgan. Buse Naz Çakıroğlu va Busenaz Sürmeneli boks boʻyicha Olimpiada medallariga sazovor boʻlishdi. Avni Yıldırım boksda, İbo Aslan va Gökhan Saki esa MMA (aralash jang sanʼatlari) sohasida xalqaro miqyosda tanilgan.

## Avtosport va motosport

Avtosport Turkiyada, ayniqsa 2003-yilda Turkiya rallisi FIA Ralli boʻyicha jahon chempionati (WRC) taqvimidan joy olganidan soʻng ommalashib ketdi. Shuningdek, 2005-yilda Turkiya Gran-prisi Formula-1 poygalari taqvimiga kiritilishi ham bunga katta hissa qoʻshdi. Istanbul Park poyga trassasida oʻtkaziladigan boshqa muhim yillik tadbirlar qatoriga MotoGP boʻyicha Turkiya Gran-prisi, FIA jahon turizm avtomobillari chempionati (WTCC), GP2 va Le-Man seriyasi kiradi. Vaqti-vaqti bilan Istanbul va Antalyada F1 motorli qayiqlar poygasi (Powerboat) chempionatining Turkiya bosqichi, Istanbuldagi Oltin shox (Haliç) uzra esa Red Bull havo poygalari oʻtkazib turiladi.

Istanbuldagi poyga trassasi 155 000 kishilik sigʻimga ega (Yevropadagi eng kattasi), uzunligi 5 340 metrdan biroz koʻproq boʻlib, soat miliga teskari yoʻnalishda ishlaydi. Trassa Hermann Tilke tomonidan loyihalashtirilgan. GP2 seriyasida Turkiyaning „Petrol Ofisi FMS International“ jamoasi va turkiyalik poygachi Jason Tahincioğlu ishtirok etgan.

Cem Bölükbaşı 2023-yilda Formula-2da ishtirok etgan birinchi turkiyalik poygachiga aylandi.

Motosportda Kenan Sofuoğlu 2007, 2010 va 2012-yillarda uch marta Supersport yoʻnalishida jahon chempioni boʻldi. Toprak Razgatlıoğlu esa 2023 va 2024-yillarda Superbike boʻyicha jahon chempionligini qoʻlga kiritdi.

Seda Kaçan mamlakat tarixidagi ikkinchi ayol poygachi (Ann Tahincioğlundan keyin) va birinchi xalqaro poygachi ayoldir. U 2024-yilgi TCR European Endurance musobaqasining DSG klassida gʻolib chiqib, bu natijaga erishgan ilk ayol boʻldi.

## Oʻq otish
Turkiya xalqaro musobaqalarda, jumladan ISSF Jahon kubogi va Olimpiada oʻyinlarida muvaffaqiyat qozonib kelmoqda. Taniqli sportchilar qatoriga Yusuf Dikeç va İsmail Keleş kiradi.

## Tennis va stol tennisi

Mamlakatda Anqaradagi Turkiya tennis federatsiyasi majmuasi va Istanbuldagi Garanti Koza Arena kabi inshootlar mavjud. Turkiya Istanbul Open (ATP) va Istanbul Cup (WTA) kabi professional turnirlarga mezbonlik qiladi. Çağla Büyükakçay, İpek Soylu va Zeynep Sönmez kabi WTA gʻoliblari bor. Marsel İlhan ATP reytingida kuchli 100 talikka kirgan birinchi turkiyalik erkak tennischi hisoblanadi.

Melek Hu stol tennisi boʻyicha Turkiyaning eng koʻzga koʻringan vakilasidir.

## Triatlon
Mamlakatda xalqaro triatlon musobaqalari oʻtkaziladi. Gülşah Günenç kabi sportchilar xalqaro maydondagi chiqishlari bilan tanilgan.

## Suv sporti turlari

**Dayving (Suv ostiga shoʻngʻish):** Turkiya ham CMAS, ham SSI qoidalarini tan oladi.

**Baliq ovi:** Turkiyada litsenziyasiz qayiqda baliq ovlash (hatto havaskorlar uchun ham) taqiqlangan. Baliq ovlash zonalari va tutilishi mumkin boʻlgan baliqlarning minimal hajmi boʻyicha qoidalar Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi vazirligi tomonidan tartibga solinadi.

**Rafting:** Turkiya daryolari kanoe va rafting uchun juda qulay sharoitlarga ega.

**Yelkanli sport:** Turkiya toʻrtta dengiz (Qora dengiz, Marmara dengizi, Egey dengizi va Oʻrta dengiz) bilan oʻralganligi sababli kruz va yelkanli sport juda rivojlangan.

**Vindserfing va kaytserfing:** Çeşme, Alaçatı, Bodrum va Datça yarim orollari, shuningdek, Antalyadagi qoʻltiqlar vindserfing uchun mos shamol sharoitiga ega. Mashhur vindserfer Çağla Kubat ham Turkiyadan.

## Ogʻir atletika

Ogʻir atletika Turkiya uchun yana bir muvaffaqiyatli sport turi boʻlib, mamlakat Olimpiada oʻyinlarida muntazam ravishda oltin medallarni qoʻlga kiritib keladi. Turkiyaning eng mashhur ogʻir atletikachilari sirasiga Naim Süleymanoğlu, Halil Mutlu va ayollar oʻrtasida Nurcan Taylan kiradi. Shuningdek, mamlakatda Bosfor qit'alararo suzish musobaqasi kabi yirik tadbirlar ham oʻtkaziladi.

## Qishki sport turlari

Turkiyada qishki sport turlari uchun Davraz, Kartepe, Palandöken, Sarıkamış va Uludağ kabi markazlar mashhur.

## Kurash

Kurash Turkiyada **milliy sport turi** hisoblanadi. Turkiya Olimpiada oʻyinlaridagi oltin medallarining aksariyat qismini aynan kurash boʻyicha qoʻlga kiritgan. Mashhur Olimpiada chempionlari orasida Yaşar Doğu, Hamza Yerlikaya va Taha Akgül bor.

## Manbalar

## Havolalar
### Rasmiy tashkilotlar
* Turkiya yoshlar va sport vazirligi rasmiy sayti
* Turkiya milliy olimpiada qoʻmitasi
* Turkiya futbol federatsiyasi
* Turkiya basketbol federatsiyasi
* Turkiya voleybol federatsiyasi

### Maʼlumot va tahlil
* Go Türkiye – Sport portali 
* TRT Spor – Turkiya davlat sport telekanali
* Britannica: Turkiyada sport va dam olish 

### Multimedia
* Wikimedia Commons: Turkiyada sportga oid tasvirlar