Ariana Afghan Airlines

**Ariana Afghan Airlines Co. Ltd.** (; ), qisqacha **Ariana** nomi bilan ham tanilgan, Afgʻonistonning flagman aviatashuvchisi va eng yirik aviakompaniyasidir. 1955-yilda tashkil etilgan Ariana mamlakatdagi eng qadimgi aviakompaniya boʻlib, davlatga tegishli. Kompaniyaning asosiy bazasi Kobul xalqaro aeroportida joylashgan boʻlib, u ichki reyslar va Birlashgan Arab Amirliklari, Hindiston, Pokiston, Rossiya, Saudiya Arabistoni, Turkiya va Xitoydagi yoʻnalishlarda xalqaro aloqalarni amalga oshiradi. Aviatashuvchining bosh qarorgohi Kobulning Shari-Nav tumanida joylashgan. Ariana Afghan Airlines 2006-yil oktyabr holatiga koʻra, Yevropa Ittifoqida taqiqlangan aviatashuvchilar roʻyxatiga kiritilgan.

## Tarixi

### Dastlabki yillar

Aviakompaniya 1955-yil 27-yanvarda tashkil etilgan. Dastlab 49% ulushga ega boʻlgan *Indamer Co. Ltd.* koʻmagida *Aryana Airlines* sifatida tashkil etilgan va qolgan aksiyalarga Afgʻoniston hukumati egalik qilgan. Dastlab Bahrayn, Hindiston, Eron va Livanga parvozlar uchta Duglas DC-3 aviaparki orqali amalga oshirilgan. 1957-yilda Indamerning 49% ulushini olgan Pan American World Airways aviakompaniyaning minoritar aksiyadoriga aylandi. Mahalliy muntazam parvozlar xuddi shu yili boshlandi. 1960-yil apreldan boshlab Kobulni Amritsar, Dehli, Jidda va Karachi bilan, shuningdek, Afgʻoniston ichidagi baʼzi nuqtalar bilan bogʻlash uchun uchta DC-3 aviaparkidan foydalanilgan, bitta DC-4 esa „Marko Polo“ deb Kobul–Qandahor–Tehron–Damashq–Bayrut–Anqara–Praga–Frankfurt yoʻnalishida uchgan. 1960-yillarning boshlarida $1 100 000 (2022-yilgi ekvivalent boʻyicha $11 mln) miqdoridagi AQShning Afgʻonistonga koʻrsatgan yordami kompaniyani kapitalizatsiyasi uchun ishlatilgan.

1970-yilning martiga kelib aviakompaniyaning 650 nafar xodimi bor edi. Bu vaqtda aviaparkda bitta Boeing 727-100C, bitta CV-440, bitta DC-3 va ikkita Duglas DC-6 samolyotlari bor edi, ular Yaqin Sharq, Hindiston, Pokiston, SSSR va Istanbul, Frankfurt va Londonga xizmat koʻrsatuvchi yoʻnalishlarda ishlagan. Keyinchalik mahalliy reyslarni 1967-yilda hukumat tomonidan shu maqsadda tashkil etilgan *Bakhar Alwatana* boshqargan.

Aviatashuvchining birinchi keng fyuzelyajli samolyoti McDonnell Duglas DC-10-30 1979-yil oktyabr boshida aviaparkka olib kelindi. 1985-yil mart oyida samolyot parki DC-10 va ikkita Boeing 727-100C samolyotlaridan iborat edi. 1980-yillarning oʻrtalarida, Sovet-Afgʻon urushi paytida, aviakompaniya DC-10 samolyotini British Caledonian aviakompaniyasiga sotishga majbur boʻldi, chunki Sovetlar aviatashuvchining oʻrniga Tupolev Tu-154 uchishini xohlashdi. 1985-yil oktyabr oyida, Ariana mamlakatning yangi milliy aviakompaniyasi boʻlgan Bakhtar Afghan Airlines tomonidan qabul qilindi. 1986-yilda *Bakhtar* ikkita Tupolev Tu-154M ga buyurtma berdi; aviakompaniya 1987-yil aprelda ushbu samolyotlarni qabul qilib oldi. 1988-yil fevral oyida, *Bakhtar* yana *Arianaga* birlashtirildi va shu tariqa qisqa va uzoq masofalarga xizmat koʻrsatadigan aviakompaniya yaratildi.

### Operatsion inqiroz

1996-yilda Kobulning Tolibon qoʻliga oʻtishi va Afgʻoniston Islom Amirligi eʼlon qilinishi ortidan Tolibon rejimi davrida mamlakat xalqaro sektor tomonidan jiddiy iqtisodiy sanksiyalarga duch keldi. Sanksiyalar, Tolibon hukumatining kompaniya ustidan nazorati va tashuvchining koʻplab xalqaro reyslarini toʻxtatib turishi bilan birga, 1990-yillar davomida kompaniyaning iqtisodiy ahvoliga halokatli taʼsir koʻrsatdi. Aviapark faqat bir nechta An-26,Yak-40 kabi rus va ukrain hamda uchta Boeing 727 samolyotlariga qisqartirildi, ular eng uzoq ichki yoʻnalishlarda ishlatildi. 1996-yil oktyabr oyida Pokiston Karachida vaqtinchalik texnik xizmat koʻrsatish va operatsion bazani taqdim etdi. Xorijdagi aktivlari boʻlmagani uchun 1999-yilga kelib Ariana xalqaro operatsiyalari faqat Dubayga parvozlardan iborat edi; shuningdek, Xitoyning gʻarbiy viloyatlariga cheklangan yuk reyslari davom etdi. Biroq, BMT Xavfsizlik Kengashining 1999-yil noyabrida qabul qilingan 1267-rezolyutsiyasi bilan kiritilgan sanksiyalar aviakompaniyani xorijdagi faoliyatini toʻxtatishga majbur qildi. 2001-yil noyabrda, Ariana toʻliq yerga qoʻndirildi.

*Los Angeles Times* gazetasiga koʻra:

*Los Angeles Times gazetasi* bilan suhbatlashgan odamlarga koʻra, rus qurol-yarogʻ sotuvchisi Viktor Butning kompaniyalari aviakompaniyani boshqarishda yordam bergan.

### 21-asr

Barqaror erkinlik operatsiyasi davomida Tolibon hukumati agʻdarilganidan soʻng, Ariana 2001-yil dekabr oyida oʻz faoliyatini qayta tiklay boshladi. Taxminan bir oy oʻtgach, BMT sanksiyalari nihoyat bekor qilindi va bu aviakompaniyaga xalqaro yoʻnalishlarni qayta tiklashga ruxsat berdi. 2002-yilda Hindiston hukumati aviatashuvchiga uchta sobiq Air India Airbus A300 samolyotini sovgʻa qildi. Ariananing 1999-yildan beri birinchi xalqaro yoʻlovchi reysi 2002-yil yanvar oyida Indira Gandi xalqaro aeroportiga qoʻndi, oʻsha yilning iyun va oktyabr oylarida Pokiston va Germaniyaga yoʻnalishlar ochildi. 2005-yilda Hindiston Afgʻoniston bilan aviatsiya sohasida hamkorlik toʻgʻrisida shartnoma imzoladi, Air India Ariana uchun 50 nafar amaldorni oʻqitish majburiyatini oldi.

2021-yilda Tolibon poytaxt Kobulni egallab olganidan keyin barcha tijoriy reyslar bekor qilindi. Sentyabr oyida ichki reyslar qayta tiklandi.

#### Yevropa Ittifoqi taqiqi
Xavfsizlik qoidalari tufayli Ariana 2006-yil mart oyida asosan Yevropa Ittifoqi havo hududiga uchishi taqiqlangan edi, Yevrokomissiya aviatashuvchiga faqat Fransiyada roʻyxatdan oʻtgan Airbus A310 samolyotini aʼzo davlatlarga uchishiga ruxsat berdi; taqiq oʻsha yilning oktyabr oyida butun flotga joriy qilindi. Taqiq 2009-yil oxiri va 2010-yilning mart oylarida eʼlon qilingan roʻyxatning keyingi yangilanishida tasdiqlandi. 2010-yil noyabr oyida, Afgʻonistonda roʻyxatdan oʻtgan barcha samolyotlarning Yevropa Ittifoqi hududida parvozi taqiqlangan. Ariana hali ham 2023-yil iyun holatiga koʻra roʻyxatga kiritilgan.

## Parvoz manzillari
2023-yil iyul holatiga koʻra, Ariana Afghan Airlines beshta mahalliy va Rossiya, Turkiya, Saudiya Arabistoni, BAA, Hindiston va Xitoyga sakkizta xalqaro parvozlarni amalga oshirmoqda, aksar yoʻnalishlar Kobul bilan bogʻlanadi.

## Aviaparki

### Joriy holati
2023-yil iyul holatiga koʻra, Ariana Afghan Airlines aviaparki quyidagi samolyotlardan iborat:

### Foydalanishdan olingan samolyotlari
Ariana oʻzining butun tarixi davomida quyidagi samolyotlardan foydalangan:
 
* Airbus A300B4
* Airbus A310-200
* Airbus A320-200
* Airbus A321-100
* Antonov An-12BP
* Antonov An-12T
* Antonov An-24
* Antonov An-24B
* Antonov An-24RV
* Antonov An-26
* Antonov An-26B
* Boeing 707-120B
* Boeing 707-320C
* Boeing 720B
* Boeing 727-100C
* Boeing 727-200
* Boeing 727-200F
* Boeing 737-300
* Boeing 737-800
* Boeing 747-200B
* Boeing 757-200
* Convair CV-440
* Douglas C-47
* Douglas C-47A
* Douglas C-54B
* Douglas C-54G
* Douglas DC-4
* Douglas DC-6A
* McDonnell Douglas DC-10-30
* Tupolev Tu-134
* Tupolev Tu-154B
* Tupolev Tu-154M
* Yakovlev Yak-40

## Baxtsiz hodisalar va falokatlar
*Aviatsiya xavfsizligi tarmogʻiga* koʻra, 2012-yil oktyabr holatida Ariana Afghan Airlines aviakompaniyasi 13 ta hodisada ishtirok etgan 19 ta samolyotni hisobdan chiqardi, ulardan yettitasi halokatli edi. Jabrlanganlar soni 154 kishini tashkil etdi. Quyidagi roʻyxatda kamida bitta inson halokatiga olib kelgan, aviahalokatda ishtirok etgan samolyotning parvozdan olinish darajasida shikastlanishiga olib kelgan yoki ikkalasini ham oʻz ichiga oluvchi aviahalokatlar keltirilgan:

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy veb-sayti