Shpengler Osvald

**Shpengler Osvald** (1880.29.5, Blankenburg, Gars — 1936.8.5, Myunxen) — nemis faylasufi, tarixchi, hayot falsafasi namoyandasi. Asosiy asari "Yevropaning soʻnishi" (1918—22) katta muvaffaqiyat qozongandan soʻng tanilgan. 20-yillarda fashizmga yaqin yoʻnalishdagi publitsistik chiqishlar qilgan, ammo 1933-yil natsistlarning hamkorlik qilish toʻgʻrisidagi takliflarini rad etgan. shahriga Nitsshe falsafasi hal qiluvchi taʼsir koʻrsatgan. Sh. oʻz qarashlarida cheksiz kengayib ketgan organik hayot tushunchasiga tayanadi. Madaniyatni u "organizm" sifatida talqin qiladi va yagona, umuminsoniy madaniyat yoʻq va boʻlishi ham mumkin emas, deb hisoblaydi. Sh. 8 ta madaniyatni: Misr, Hind, Bobil, Xitoy, "apollon" (yunonrum), "afsungarlik" (vizantiya-arab), "faust" (Gʻarbiy Yevropa) va mayya madaniyatini ajratib koʻrsatadi; russibir madaniyati paydo boʻlishi kutilyapti, deb uqtiradi. shahriga koʻra, har bir madaniy "organizm"ga uning ichki hayotiy sikliga bogʻliq holda oldindan muayyan muddat (ming yilga yaqin) belgilab beriladi. Madaniyat oʻlib borib oʻrnini sivilizatsiya egallaydi. Madaniyatdan sivilizatsiyaga oʻtish ijodkorlikdan unumsizlikka, tiklana borishdan qotib qolishga, qahramonona ishlardan oddiy ishga oʻtishni anglatadi; yunonrum madaniyati uchun bu jarayon ellinizm davrida, Gʻarb dunyosi uchun esa — 19-asrda roʻy berdi va uning "soʻnishi" boshlandi. shahrining fikricha, sivilizatsiya kirib kelishi bilan badiiy va adabiy ijodning keragi boʻlmay qoladi. Shuning uchun u madaniyatga doir narsalarni yigʻishtirib qoʻyib, sof texnitsizmga berilishni taklif etadi.

## Falsafiy qarashlari
Spenglerning falsafiy va madaniy tadqiqotlari mavzusi " jahon tarixining morfologiyasi "edi: o'xshashlik bilan tushunilgan noyob organik shakllar sifatida qaraladigan dunyo madaniyatlarining o'ziga xosligi (yoki" ma'naviy davrlar"). Tarixning "qadimgi dunyo — O'rta asrlar — hozirgi zamon" ga nisbatan qabul qilingan shartli davriyligini qat'iyan rad etib (chunki bu Yevropadan tashqari jamiyatlar uchun hech qanday ahamiyatga ega emas), Spengler dunyo tarixiga boshqacha qarashni taklif qiladi — tirik organizmlar singari yashaydigan bir qator mustaqil madaniyatlar sifatida., tug'ilish, shakllanish va o'lish davrlari.
Spengler dunyo-tarixiy jarayon g'oyasining tekislash birligini boshqa rasm bilan almashtirishni taklif qiladi — ko'plab o'ziga xos va noyob madaniyatlarning paydo bo'lishi, gullashi va o'limining tsiklik tarixi. Spengler o'z imkoniyatlarini to'liq anglagan" buyuk madaniyatlar "qatoriga Xitoy, Bobil, Misr, hind, qadimgi, Vizantiya-Arab, g'arbiy, Mayya madaniyati, shuningdek," uyg'ongan " rus-Sibir kiradi. Har bir madaniyatning o'ziga xosligi uning "ruhi" ning o'ziga xosligi bilan ta'minlanadi: qadimgi madaniyat "Apollon" ruhiga, Arabcha — "sehrli", g'arbiy — "Faust" va boshqalarga asoslangan.
Misr yoki "Faust" (ya'ni XII—XVIII asrlarning g'arbiy madaniyati) bo'lsin, har qanday madaniyatning o'lishi madaniyatdan tsivilizatsiyaga o'tish bilan tavsiflanadi. Demak, uning kontseptsiyasida "bo'lish" (madaniyat) va "bo'lish" (tsivilizatsiya) ga qarshi asosiy qarama-qarshilik.Shunday qilib, qadimgi Yunoniston madaniyati qadimgi Rim tsivilizatsiyasida o'z yakunini topadi. G'arbiy Yevropa madaniyati, noyob va vaqt cheklangan hodisa sifatida, 9-asrda paydo boʻlgan, XV-XVIII asrlarda o'zining gullab-yashnashini boshdan kechirmoqda. va 19-asrdan boshlab, tsivilizatsiya davri boshlanishi bilan u "aylana" boshlaydi; G'arb tsivilizatsiyasining oxiri (2000 yildan), Spenglerning so'zlariga ko'ra, haqiqiy materiallarni yig'ish bo'yicha ulkan ishlarni amalga oshirgan turli xil dunyo madaniyatlari to'g'risida, I—II asrlardan solishtirish mumkin (yoki "bir vaqtning o'zida"). qadimgi Rimda yoki XI—XIII asrlarda.
Spengler tomonidan ketma-ket olib borilgan madaniyatlarning o'ziga xosligi, ularning o'zgarishi (uzluksizligi) haqidagi tezis ularning qiymat ekvivalentligini tan olishga olib keldi: ularning barchasi tarixiy ahamiyatga ega va har qanday baholash toifalaridan tashqarida taqqoslanishi kerak.
Spenglerning fikriga ko'ra, madaniyatlarning qiyosiy tahlili ularning taqdirining birligini ochib beradi: har bir madaniyat rivojlanish bosqichlarining bir xil ketma-ketligidan o'tadi va har bir bosqichning asosiy xususiyatlari barcha madaniyatlarda bir xil; barcha madaniyatlar mavjud bo'lish davomiyligi (taxminan 1000 yil) va rivojlanish sur'atlari jihatidan o'xshashdir; bitta madaniyat bilan bog'liq tarixiy voqealar (gomologiya) boshqa barcha narsalarda.
Har bir madaniyat o'zining ichki ijodiy imkoniyatlarini tugatib, o'ladi va tsivilizatsiya bosqichiga o'tadi ("tsivilizatsiya", Spenglerning so'zlariga ko'ra, inqiroz natijasi, har qanday madaniyatning tugashi), bu ateizm va materializm, tashqi tomondan agressiv kengayish, radikal inqilobizm, ilmiy va texnik, shuningdek urbanizatsiya ("jahon shahrida odamlar yo'q va juda ko'p narsa bor" ("Yevropaning Quyosh botishi").
O. Spengler "Yevropaning Quyosh botishi" ga kirish qismida shunday yozadi: "odamlarning haqiqiy biluvchisi uchun mutlaqo to'g'ri yoki noto'g'ri nuqtai nazar yo'q". U yerda u shunday deydi: "abadiy haqiqatlar yo'q. Har bir falsafa o'z ifodasidir va faqat o'z davrining ifodasidir". Va bu asarning boshqa joylarida u shunday deydi:"umuminsoniy axloq yo'q... madaniyatlar kabi ko'p axloq bor...".
Spenglerning tarixiy uslubining asosi tabiat va tarixni bir-biridan yanada uzoqlashtiradigan "raqamlarning ma'nosi" tushunchasi edi. Spenglerning so'zlariga ko'ra, "uyg'oq ong" ga ega boʻlgan odamning ma'naviy hayoti vaqt va ma'lum bir yo'nalishda rivojlanadi. Natijada, shaxsning ongida faqat unga xos boʻlgan uning dunyodagi shaxsiy surati shakllanadi: majoziy-ramziy yoki oqilona-kontseptual. Matematik raqam yoki so'z turidan foydalanib, allaqachon mavjud boʻlgan, amalga oshirilgan — "tabiat" ning majoziy dunyoqarashi, Spenglerning so'zlariga ko'ra, "hisoblash mumkin". Mumkin boʻlgan madaniyatni dinamik ravishda amalga oshirish tarixi xronologik miqdorlar bilan bog'liq va aniq hisob-kitoblarga begona. Shu bilan birga, Spenglerning so'zlariga ko'ra, madaniyatning o'z-o'zini rivojlanishi faqat sub'ektlar tomonidan tashqi dunyo tasvirlarini o'lchash, hisoblash, shakllantirish va fiksatsiya qilish protseduralarining ahamiyatini anglash nuqtai nazaridan mumkin, Shuning uchun "raqamlarning ma'nosi" tushunchasi nuqtai nazaridan, qadimgi madaniyat, Spenglerning so'zlariga ko'ra, oyoq-qo'llarga asoslangan, raqamlar seriyasining tanasi, zamonaviy G'arb tsivilizatsiyasiga qarama-qarshi, cheksiz raqamli fikr.
Spengler tarix haqidagi o'z qarashlarini klassik tarixiylikni tanqid qilish deb ta'riflagan: uning fikriga ko'ra, bu tarixiy usul bo'yicha hodisalarni tizimlashtirishni belgilaydigan madaniyatlar taqdirining xronologiyasi va "chuqur tajribasi" — bu kontekstda Madaniyatshunoslik tarixning "morfologiyasi" vazifasini bajaradi.
Spengler sxemasiga ko'ra, bilishning barcha usullari "morfologiya" ning mohiyatidir; tabiat morfologiyasi — bu shaxssiz sistematika; organik morfologiya — hayot va tarix — bu "fiziognomiya" yoki ma'naviy sohaga ko'chirilgan "madaniyat portreti"ning individuallashtirilgan san'ati. Spenglerning fikriga ko'ra, madaniy shakllarni tushunish mavhum ilmiy bilimlarga tubdan qarama-qarshi bo'lib, to'g'ridan-to'g'ri "hayot tuyg'usi"ga asoslangan. Muayyan madaniyatning namoyon bo'lishi nafaqat umumiy xronologik va geografik atributlar bilan, balki, avvalambor, san'at, siyosat, iqtisodiy hayot, dunyoning ilmiy qarashlari va boshqalarda uchraydigan uslubning o'ziga xosligi bilan birlashtirilgan.
Spenglerning fikriga ko'ra, madaniyatlar "daladagi gullar singari yuksak maqsadsizlik bilan" paydo bo'ladi va sahnadan xuddi shunday maqsadsiz chiqib ketadi ("...faqat tirik madaniyatlar o'ladi" hech narsa qoldirmasdan. Spengler madaniyati morfologiyasi g'arbiy dunyoga uning quyosh botishiga qarab to'xtovsiz egilishini ma'lum qildi: Spenglerning fikriga ko'ra, ratsionalistik tsivilizatsiya o'limga mahkum boʻlgan madaniyatning yuqori ma'naviy qadriyatlarining tanazzulini anglatadi. Spenglerning so'zlariga ko'ra, o'tmishdagi buyuk madaniyatlar G'arbga o'z taqdirini, yaqin tarixiy kelajagini namoyish etadi.
Spengler sotsialistik g'oyalarga ijobiy munosabatda boʻlgan ("sotsializm — tashqi xayollarga qarshi — ...hokimiyat irodasi tizimi. ... Uning maqsadi mutlaqo imperialist: keng ma'noda farovonlik, ammo kasal odamlar emas, balki mulk, tug'ilish va urf-odatlarga qarshilik ko'rsatishga qarshi harakat erkinligini berishga intilayotgan hayotiy odamlar " va milliy sotsializmga salbiy munosabatda boʻlgan-u Germaniyadagi fashistlar bilan hamkorlik qilishdan ochiqchasiga voz kechgan.
Shunga qaramay, Spengler o'zining "Prussiya va sotsializm" asarida faqat nemislarga xos boʻlgan maxsus sotsializmni ta'kidlaydi. Bu Prussiya davlatchilik ruhi, nemis kollektivizmi va chegaralarni kengaytirishga intilishdan iborat. Faylasuf nemis ruhining bu xususiyatini "haqiqiy sotsializm" deb ataydi, sotsializmni chap qanot mafkurasi sifatida rad etadi.
Chesnokov G. D. Spenglerning falsafiy qarashlari N. ya.ning madaniy va tarixiy turlari nazariyasining asosiy qoidalarini takrorlaydi, deb hisoblaydi. 
Spenglerning g'oyalari Toynbi, Ortega y Gasset va boshqalarga ta'sir ko'rsatdi.
## Ekinlar ro'yxati
Spengler madaniyatlarning "ruhlari"ni yorqin aks ettiradi [13]:
Bobil
Arab-Vizantiya-"g'or" ning buyuk ramzi (ruh va tanaga qat'iy qarshilik ko'rsatadigan" sehrli " ruhga asoslangan)
Misr-"yo'l"ning buyuk ramzi
Hindiston
Xitoy-"Tao"ning buyuk ramzi
Mayan (Meksika)
Yunon-Rim (qadimiy)-"tana, haykaltaroshlik bilan bezatilgan tanasi" ning buyuk ramzi (uning bazasida "Apollon" ruhi bor)
G'arbiy Yevropa - "cheksizlik" ning buyuk ramzi (sof cheksiz makon va vaqtinchalik jarayon ramzida mujassam boʻlgan" Faust " ruhi)
Rus-Sibir (yangi paydo boʻlgan madaniyat)
## Madaniyatni rivojlantirish bosqichlari
Har bir madaniyat o'z rivojlanishida bir qator asosiy bosqichlardan o'tadi: 1) mifologik-ramziy — boshlang'ich madaniyat bosqichi, uning asosiy shakllari endigina paydo boʻlganda; 2) dastlabki madaniyat bosqichi, uning shakllari paydo boʻlganda; 3) metafizik-diniy (yuqori) madaniyat bosqichi, unda u o'zining eng yuqori cho'qqisiga chiqadi; 4) boshlang'ich madaniyat bosqichi qarilik va madaniyatning o'limi tsivilizatsiya bosqichidir.
## Tarixiy psevdomorfozlar
Spengler tarixiy psevdomorfozlar bilan "begona qadimiy madaniyat shu qadar kuch bilan chetga suriladiki, madaniyat yosh bo'lib, u uchun bu chekka uning vatani bo'lib, to'liq nafas ololmayapti va nafaqat toza, o'ziga xos shakllarni katlamaga etib bormaydi, balki o'z-o'zini anglashning to'liq rivojlanishiga ham erisha olmaydi". Spengler Arab madaniyati va Petrin Rossiyasini tarixiy psevdomorfozlar qatoriga kiritadi.
A. S. Alekseev ta'kidlaydi:"O. Spenglerning qadimgi Misr san'ati haqidagi hukmlari bizga O. Spenglerda ushbu san'at tomonidan yaratilgan taassurotlar haqida ko'p narsalarni bilib olishga imkon beradi, ammo ular qadimgi misrliklarning hayoti va madaniyati bilan mutlaqo aloqasi yo'q" .[avtoritet bo'lmagan manba?]
## Dunyodagi zamonaviy vaziyatga qarashlar
O. Spengler o'zining "qarorlar yillari" kitobida Germaniyada milliy sotsialistik to'ntarish tarafdori sifatida ochiqchasiga gapiradi:
Bu yilgi milliy to'ntarish amalga oshishini men kabi ishtiyoq bilan kutgan deyarli hech kim yo'q edi
- O. Spengler "qaror yillari"
## Maqolalari
"Yevropaning quyosh botishi" (nemis. Der Untergang des Abendlandes, Vol. 1 — 1918, Vol. 2 — 1922)
"Inson va texnika" (nemis. Der Mensch und die Technik, 1931)
"Qaror yillari" (nemis. Jahre der Entscheidung, 1933)
"Germaniya reyxini qayta tiklash" (nemis. Neubau des deutschen Reiches, 1924)
Rus tilidagi tarjimada asarlarning nashrlari
Tartibga solish
Spengler O. Yevropaning Quyosh Botishi. - M:" Ilm", 1993 Yil. — 592 p. - ISBN 5-02-029879-4.
Spengler O. Prussiya va sotsializm. - M.: Praksis, 2002 Yil. — 240 p.
Spengler O. qaror yillari: Germaniya va dunyo-tarixiy rivojlanish (trans. va keyin. S. E. Vershinin). - Yekaterinburg:" U-Faktoriya", 2007 Yil. - p.223. — ISBN 978-5-9757-0154-1.
Spengler O. G'arbiy dunyoning Quyosh botishi. - M:" Alfa kitobi", 2014 yil. — 1085 p.
Spengler O. Germaniya reyxini qayta tiklash. / Per. u bilan. A. V. Pertseva va yu.yu. darchin, postel, A. V. Pertseva. - Sankt-Peterburg. Vladimir Dal, 2015 Yil. - 223 p.