Shimoliy Yaman fuqarolar urushi

**Shimoliy Yaman fuqarolik urushi**, **Yamanda „26-sentabr inqilobi“** nomi bilan ham tanilgan – 1962-yildan 1970-yilgacha Shimoliy Yamanda boʻlib oʻtgan fuqarolik urushi. U Mutavakkiliylar Qirolligi tarafdorlari bilan Yaman Arab Respublikasini qoʻllovchilar oʻrtasida kechgan. Urush 1962-yilda armiya qoʻmondonligi ostidagi inqilobchi respublikachilar guruhi, Abdulloh al-Sallol boshchiligida amalga oshirgan davlat toʻntarishi bilan boshlandi. U yaqinda taxtga chiqqan qirol va imom Muhammad al-Badrni agʻdarib, mamlakatni oʻz prezidentligi ostida respublika deb eʼlon qildi. Uning hukumati Yamanda qullikni bekor qildi. Imom Muhammad al-Badr esa Saudiya Arabistoni chegarasiga qochib oʻtib, shimoliy zaydiy qabilalari orasida tarafdorlar toʻpladi va hokimiyatni qaytarib olish harakatini boshladi. Natijada mojaro tezda toʻliq fuqarolik urushiga aylandi.

Qirollik tarafida Iordaniya, Saudiya Arabistoni va Isroil harbiy yordam koʻrsatishdi, Buyuk Britaniya esa yashirin tarzda qoʻllab-quvvatladi. Respublikachilar esa Misr (oʻsha paytda rasmiy nomi bilan Birlashgan Arab Respublikasi) tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Sovet Ittifoqi esa harbiy samolyotlar yetkazib berdi. Urushda nafaqat mahalliy, balki xorijiy muntazam va norasmiy qoʻshinlar ham qatnashdi. Misr prezidenti Jamol Abdul Nosir respublikachilarga 70 minggacha askar va qurol-yarogʻ bilan yordam berdi. Koʻplab harbiy amaliyotlar va tinchlik konferensiyalariga qaramay, urush 1960-yillar oʻrtalariga kelib boshi berk koʻchaga kirib qoldi. Misrning bu urushdagi ishtiroki keyinchalik 1967-yil iyun oyidagi Isroilga qarshi Olti kunlik urushdagi magʻlubiyatiga salbiy taʼsir koʻrsatgan deb hisoblanadi. Olti kunlik urush boshlangach, Nosir Yamandagi armiyasini saqlab qolish qiyinligini anglab, qoʻshinlarini olib chiqishni boshladi. Shu orada, 1967-yil 5-noyabrda Yamandagi muxolif respublikachilar va ularni qoʻllovchi qabila yetakchilari al-Sallolni hokimiyatdan agʻdarishdi, natijada poytaxtda ichki kuchlar muvozanati oʻzgardi. Bu paytda qirollik kuchlari shimoldan yaqinlashayotgan edi.

Yangi respublikachi hukumatga Abdul Rahman al-Eryani, Ahmad Noman va Mohamed Ali Uthman rahbarlik qildi, biroq ularning barchasi tez orada isteʼfoga chiqdi yoki mamlakatdan qochib ketdi. Poytaxt esa Bosh vazir Hassan al-Amri nazorati ostida qoldi. 1967-yilda Sano qamali urushdagi burilish nuqtasiga aylandi. Poytaxtda qolgan respublikachi Bosh vazir Sanoni qoʻl ostida ushlab turishga muvaffaq boʻldi va 1968-yil fevral oyiga kelib, qirollik kuchlari qamalni bekor qildi. Toʻqnashuvlar tinchlik muzokaralari bilan bir vaqtda 1970-yilgacha davom etdi; oʻsha yili Saudiya Arabistoni Yaman Respublikasini tan oldi va oʻt ochishni toʻxtatish bitimi kuchga kirdi.

Misrlik harbiy tarixchilar bu urushni oʻzlarining „Vyetnam urushi“ deb ataydilar. Tarixchi Michael Oren (sobiq AQShdagi Isroil elchisi) keyinchalik shunday yozgan: "Misrning Yamandagi harbiy sarguzashti shunchalik falokatli boʻlganki, agar xohlansa, AQShning Vyetnamdagi urushini ham bemalol „Amerikaning Yamani“ deb atash mumkin edi."

## Yana qarang
* Adandagi favqulodda vaziyat
* Bruce Conde
* Yamandagi husiylar hokimiyati

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
:— (paperback edition), London: Arrow Books, 2012. . .
* Elbaz, Yogev. „Beyond the Periphery – Israel’s Intervention in the Yemen Civil War in the 1960s“, *Israel Studies*, 27:1 (Spring 2022), pp.&nbsp;84–107. .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*