Katta Beshlik

**Katta Beshlik**, shuningdek, Texnologiya Gigantlari yoki Texnologiya Titanlari nomlari bilan ham tanilgan, dunyodagi eng yirik IT kompaniyalaridir. Katta Beshlik tushunchasi boshqa sohalardagi dominant kompaniyalarni guruhlashga oʻxshaydi. Bu odatda Amerikaning beshta yirik texnologik kompaniyasiga ishora qiladi: Alphabet (Google'ning bosh kompaniyasi), Amazon, Apple, Meta va Microsoft ; yoki Buyuk Yettilik, ular orasida Nvidia va Tesla ham bor. Katta Beshlik shuningdek, Xitoy kompaniyalari, masalan, Baidu, Alibaba, Tencent va Xiaomi'ni ham oʻz ichiga olishi mumkin.

## Tarix
XX asrda IBM va Microsoft IT sanoatini zabt etishdi. Dot-kom pufagi aksariyat Nasdaq Composite fond bozori indeksini yoʻq qilgandan soʻng, omon qolgan texnologik startaplar oʻz bozor ulushlarini kengaytirib, oʻz bozorlarida hukmronlik qilishdi. Katta Beshlik atamasi 2013-yil atrofida paydo boʻla boshladi, aynan ayrim iqtisodchilar tartibga solishning yoʻqligi bozor kuchlarining toʻplanishiga olib kelishi mumkinligini taxmin qilgan paytda. 2016-yilda AQSh saylovlariga Rossiyaning aralashuvi boʻyicha tekshiruvdan soʻng Katta Beshlik atamasi ommalashdi, chunki katta miqdordagi maʼlumotlarga kirish texnologik kompaniyalarga foydalanuvchilariga taʼsir oʻtkazish imkoniyatini berdi. Katta Beshlik tushunchasi 1970-yillarda energetika inqirozidan soʻng eng yirik neft kompaniyalari Katta Neft deb atalganiga va eng yirik sigaret ishlab chiqaruvchilari Kongress tomonidan tartibga solinganida Katta Tamaki deb atalganiga oʻxshaydi. XXI asr boshlarida asosiy ommaviy axborot vositalari kichik miqdordagi korporatsiyalar tomonidan Katta Media yoki Media Gigantlar deb nomlanganiga oʻxshaydi.

## Katta Beshlik kompaniyalar
### Amerika kompaniyalari

#### Alphabet (Google)
Google onlayn reklamalar (Google Ads), onlayn qidiruv (Google Search), video almashish (YouTube), elektron pochta (Gmail), veb-brauzerlar (Google Chrome), veb xaritalash (Google Maps va Waze) va mobil operatsion tizimlar (Android) va bulutli saqlash (Google Drive) sohalarida yetakchi hisoblanadi. Google Cloud Platform Amazon Web Services va Microsoft Azure'dan keyin uchinchi eng mashhur bulutli hisoblash platformasidir. Google va Meta raqamli reklamalar bozorida duopol sifatida tan olingan. Google oʻz daromadining 82% va asosiy foydasini reklamalardan oladi. Alphabet sunʼiy intellekt, kvant hisoblash va o'z-o'zini boshqaruvchi avtomobillar sohasida dunyo boʻyicha yetakchi hisoblanadi. 2019-yilda Google oʻzining Sycamore protsessori kvant ustunligini qoʻlga kiritganini daʼvo qildi. 2021-yilda Alphabetʼning shoʻba korxonasi Waymo ommaviy robotaksi xizmatini taklif qilgan birinchi kompaniya boʻldi. Alphabet 2020-yil yanvar oyida birinchi marta bozorda 1 trillion dollar kapitalizatsiyaga yetgan.

#### Amazon
Amazon Alexa va Amazon Echo bilan Amazon sunʼiy intellektga asoslangan shaxsiy raqamli yordamchilar va aqlli karnaylar (Amazon Echo) sohasida 69% bozor ulushi bilan yetakchilik qilmoqda, undan keyin Google (Google Nest) 25% bozor ulushi bilan ikkinchi oʻrinda turadi. Amazon Web Services 2020-yilda Amazon foydasining 59% ni tashkil etdi va 2014-yildan beri har yili kompaniyaning foydasining yarimidan koʻpini tashkil etmoqda. 2006-yilda Amazon Elastic Compute Cloud (EC2) chiqqandan soʻng, Google Google App Engine (hozir Google Cloud Platform) va Microsoft Windows Azure (hozir Microsoft Azure) ni rivojlantirdi.

2018-yil sentabr oyida va 2020-yil yanvar oyida birinchi marta 1 trillion dollardan oshganidan keyin, Amazon 2020-yil aprel oyida birinchi marta 1 trillion dollardan yuqori yopildi. 2022-yil noyabr oyida Amazon 2020-yildan beri birinchi marta 1 trillion dollardan pastga tushdi va 2022-yil boshidagi 1,7 trillion dollardan 834 milliard dollargacha 51% ga pasaydi. 2023-yil may oyida Amazon aksiyalari yana 1 trillion dollardan yuqori edi. 2024 yil iyun oyida Amazon 2 trillion dollardan oshdi.

#### Apple
Apple noutbuklar, smartfonlar va aqlli soatlar kabi iste'mol elektronikasi mahsulotlarini sotadi. Apple mobil operatsion tizimlarda Google bilan duopoliya boʻlib, Appleʼning iOS 27% bozor ulushi va Googleʼning Android 72% bozor ulushiga ega.

2018-yil avgust oyida Apple tarixda birinchi marta 1 trillion dollar kapitalizatsiyaga ega boʻlgan AQSh kompaniyasi boʻldi. 2020-yil avgust oyida Apple tarixda birinchi marta 2 trillion dollar kapitalizatsiyaga ega boʻlgan AQSh kompaniyasi boʻldi. 2022-yil yanvar oyida Apple tarixda birinchi marta 3 trillion dollar kapitalizatsiyaga ega boʻlgan AQSh kompaniyasi boʻldi. 2023-yil yanvar oyida Apple 2 trillion dollardan pastga tushdi. Apple 2023-yil iyun oyida birinchi marta 3 trillion dollardan yuqori yopildi va 2023-yil dekabr oyida yana 3 trillion dollardan yuqori yopildi.

#### Meta
Meta Platforms (sobiq Facebook) Facebook ijtimoiy tarmoq xizmatiga, Instagram rasm almashish xizmatiga va WhatsApp tezkor xabar almashish xizmatiga ega. Facebook 2014 yilda Oculus'ni sotib oldi va virtual reallik bozoriga kirdi.

2021-yil iyun oyida birinchi marta 1 trillion dollardan yuqori yopilganidan soʻng, Meta Platforms 2021-yil oxirida 1 trillion dollardan pastga tushdi. 2022-yil fevral oyida Meta Platforms 600 milliard dollardan kamroqqacha pasaydi (AQSh fond bozorida bir kunlik eng katta pasayish rekordini oʻrnatib) va 2022-yil oktyabr oyida 270 milliard dollargacha tushib, AQShning eng qimmat 20 kompaniyasi qatoridan chiqib ketdi. 2024-yil yanvar oyida Meta birja savdosi davomida 1 trillion dollardan oshdi.

#### Microsoft
Microsoft operatsion tizimlar (Microsoft Windows), mahsuldorlik uchun dasturlar (Microsoft Office va Microsoft 365) va biznes muloqot dasturlar (Microsoft Teams) bozorida katta ulushni egallaydi. Microsoft ikkinchi eng katta bulutli hisoblash platformasiga (Microsoft Azure) ega va Amazon Web Services'dan keyingi ikkinchi oʻrinda turadi. Microsoft video oʻyin sanoatining eng katta kompaniyalaridan biri hisoblanadi (Microsoft Gaming).

2019-yil aprel oyida Microsoft birinchi marta 1 trillion dollarlik kapitalizatsiyaga erishdi. 2021-yil iyun oyida Microsoft birinchi marta 2 trillion dollardan oshdi va 2021 yil oktyabr oyida qisqa muddat davomida Appleʼdan oʻtib, dunyoning eng qimmat kompaniyasi boʻldi, ammo yil oxirida Appleʼdan keyin 2,5 trillion dollar bilan ikkinchi oʻrinni egalladi. Aksiyalari 2022 yil davomida pasayganidan keyin, Microsoft yil oxirida 2 trillion dollardan pastga tushdi. 2023-yil may oyida Microsoft aksiyalari yana 2 trillion dollardan oshdi. 2024 yil yanvar oyida Microsoft qisqa muddat davomida Appleʼdan oʻtib, AQShning eng qimmat kompaniyasi boʻldi va savdo davomida 3 trillion dollardan oshdi.

#### Nvidia
Nvidia – dasturiy taʼminot va chip ishlab chiqaruvchi (fabrikasiz) kompaniya boʻlib, grafik protsessorlar (GPU), maʼlumotlar ilmi va yuqori samaradorlikdagi hisoblash uchun dasturiy interfeyslar (API), shuningdek, mobil hisoblash va avtomobil bozoriga moʻljallangan tizim-chiplar (SoC) ishlab chiqaradi va yetkazib beradi. Nvidia, shuningdek, sunʼiy intellekt (AI) uchun apparat va dasturiy taʼminotning yetakchi yetkazib beruvchisi hisoblanadi.

2020-yillarning boshida Nvidia AI chiplarining yetakchi ishlab chiqaruvchisiga aylandi. 2023-yil may oyida Nvidia savdo soatlarida bozor qiymati 1 trillion dollardan oshdi, va 2023-yil noyabriga kelib 1,2 trillion dollarni tashkil etdi. 2024-yil fevral oyida Nvidia bozor qiymati boʻyicha 1,83 trillion dollardan oshib, Amazon va Alphabet kompaniyalarini ortda qoldirib, Apple va Microsoftʼdan keyin AQShning uchinchi eng qimmat kompaniyasiga aylandi, va keyinroq savdo soatlarida 2 trillion dollardan oshdi. 2024-yil iyun oyida Nvidia bozor qiymati boʻyicha 3 trillion dollardan oshib, AQShning ikkinchi eng qimmat kompaniyasi sifatida Appleʼni ortda qoldirdi, va keyinroq oʻsha oyning oʻzida Microsoftʼdan oʻtib, AQShning eng qimmat kompaniyasiga aylandi. Microsoftʼdan oʻtganidan bir hafta oʻtib, Nvidia bozor qiymatidan 540 milliard dollar yoʻqotdi.

#### Tesla
Tesla'ning texnologik kompaniya sifatida tasniflanishi hozirgacha muhokama qilib kelinmoqda. 2022-yilda Fortune Teslaʼni Katta Beshlik (yirik texnologiya kompaniyalari) qatoriga qoʻshdi, va The Washington Post Tesla avtomobillarini iPhone telefonlari bilan taqqosladi. Business Insider esa Tesla avtomobil ishlab chiqaruvchi kompaniya sifatida tasniflanishi kerakligini ta′kidladi. Barron's Tesla texnologik kompaniya ekanligini, biroq IT va avtomobil bozorlaridagi farqlar tufayli u yaxshi texnologiya kompaniya emasligini aytdi. The Wall Street Journal esa ta′minot zanjiri, yarimo′tkazgichlar tanqisligi va elektromobil batareyalari narxi borasida xavotir bildirdi. 2021-yil oktyabr oyida Tesla bozor qiymati boʻyicha 1 trillion dollardan oshdi. 2022-yilda fond bozorining pasayishi davomida Tesla aksiyalari 2021-yil noyabr oyidagi 1,3 trillion dollardan 2022-yil oxiriga kelib 495 milliard dollarga tushib, 73% pasaydi, jumladan, 2022-yil dekabrda 40% kamaydi. Aksiyalar narxi Nasdaq Composite indeksidan ikki barobar koʻproq tushganiga javoban, Tesla bosh direktori Elon Musk xodimlariga „fond bozori jinniliklari“dan xafa boʻlmaslikni maslahat berdi.

#### Boshqa AQSh kompaniyalari
Adobe, Netflix, Oracle, Salesforce, Snap, Uber va X kabi kichikroq kompaniyalar oʻzlarining mashhur taʼsiri tufayli baʼzan Big Tech deb ataladi.

### Osiyo kompaniyalari
Xitoyning ikki texnologik kompaniyasi – Alibaba va Tencent 2010-yillarning oxirida dunyodagi eng qimmat oʻnta kompaniya qatoriga kirdi. Smyrnaios 2016-yilda Osiyo texnologiya gigantlari Samsung, Alibaba, Baidu va Tencent Big Tech ta′rifiga kiritilishi mumkinligini taʼkidladi. TikTok ishlab chiqaruvchisi ByteDance va dron ishlab chiqaruvchisi DJI ham Big Tech deb ataladi.

### Guruhlash

#### Katta To′rtlik
2010-yillarning boshlarida Alphabet, Amazon, Apple va Meta odatda Katta Toʻrtlik deb atalardi. Ularni shuningdek, Toʻrtlik, Toʻrtlik Jamoasi yoki Toʻrt Apokalipsis Otliqlari deb ham atashardi. Facebook 2021-yilda Meta nomiga oʻzgartirilishidan oldin ular GAFA nomi bilan tanilgan edi. Eric Shmidt, Phil Saymon va Scott Galloway Katta Toʻrtlikni jamiyatda ijtimoiy oʻzgarishlar yaratish qobiliyatiga asoslanib bir guruhga jamlagan. Ular milliardlab foydalanuvchilarga xizmat koʻrsatib, foydalanuvchilarning xatti-harakatlariga taʼsir oʻtkazish va ulkan foydalanuvchi maʼlumotlarini nazorat qilish imkoniyatiga ega. Shu sababli ular kuzatuv kapitalizmi deb ataladigan yangi iqtisodiy tartib yaratishda tanqid qilinib kelmoqda. Simon va Gallowayga koʻra, bu ularni Microsoft va IBM kabi boshqa yirik texnologiya kompaniyalaridan ajratib turadi.

2011-yilda Google ijrochi raisi Erik Shmidt Microsoftʼni bu guruhdan chiqarib tashlab, „Microsoft isteʼmolchilar ongida isteʼmolchi inqilobini amalga oshirmayapti“, deb aytgan edi. 2010-yillarning oxirlarida Katta Toʻrtlik atamasi oʻz mashhurligini yoʻqotdi, chunki Microsoft oʻz biznes strategiyasini oʻzgartirdi va bozor qiymatini oshirdi, natijada u Katta Toʻrtlik qatoriga qoʻshilib, Katta Beshlik atamasi paydo boʻldi.

#### Katta Beshlik
Alphabet, Amazon, Apple, Meta va Microsoft Katta Beshlik texnologiya kompaniyalari sifatida tanilgan. 2021-yilda Facebook Meta nomiga oʻzgartirilishidan oldin ular GAFAM nomi bilan tanilgan edi. Ular dunyoning eng qimmat ommaviy kompaniyalari qatoriga kiradi. 2020-yilda Katta Beshlik Saudi Aramco’dan keyin dunyoning ikkinchi va oltinchi oʻrinlari orasidagi eng qimmat ommaviy kompaniyalar roʻyxatida joylashgan edi. 2020-yil avgust oyida Katta Beshlik S&P 500 indeksining deyarli toʻrtdan bir qismini tashkil etgan. 2023-yil mart oyida Apple va Microsoft S&P 500 indeksining 13 foizini tashkil etdi. Katta Beshlik dunyoning eng nufuzli ish beruvchilari qatorida turadi.

21-asrda Katta Beshlik texnologiya kompaniyalari tarixan yetakchi boʻlgan yirik neft kompaniyalari BP, Chevron, ExxonMobil va Shell’ning bozor qiymatidan oshib ketdi. 2019-yilda Jeyson Uittaker ularning Comcast, Disney va Warner Bros. Discovery kabi yirik media kompaniyalarini ham 10 barobar ortda qoldirganini aytgan.[113] 2017-yilda Katta Beshlikning umumiy qiymati 3,3 trillion dollardan oshib, Nasdaq 100 indeksining deyarli yarmini tashkil etgan edi.

#### Muhtasham Yettilik
2022-yildan boshlab S&P 500 indeksiga qoʻshgan hissalari asosida Nvidia va Tesla Katta Beshlik safiga qoʻshilib, Muhtasham Yettilik deb nomlangan katta guruhni tashkil etadi. 2023-yilda Muhtasham Yettilik S&P 500 indeksining 24% oʻsishining deyarli uchdan ikki qismiga sabab boʻldi. Guruh 107% investitsiya daromadini qayd etdi, bu esa tahlilchilar tomonidan sunʼiy intellektning rivojlanishi va Federal Zaxira foiz stavkalarining pasayishi kutilganligi bilan izohlandi. 2024-yil yanvar oyida guruh S&P 500 indeksining bozor qiymatining 29 foizini tashkil etdi. 2024-yil fevral oyida Muhtasham Yettilikning umumiy bahosi misli koʻrilmagan 13 trillion dollarga yaqinlashganida, Deutsche Bank Muhtasham Yettilikni dunyodagi ikkinchi yirik fond bozoriga tenglashtirdi.

2024-yil fevral oyida Muhtasham Yettilik texnologiya kompaniyalarining umumiy bozor qiymati G20 davlatlari ichida Xitoy, Yaponiya va AQShdan tashqari barcha davlatlarning umumiy kompaniya qiymatidan oshib ketdi. 2024-yil ikkinchi choragining oxirida Muhtasham Yettilik S&P 500 indeksining bozor qiymatining 31 foizini tashkil etdi. Baʼzi tahlilchilar haddan tashqari konsentratsiya bozor inqiroziga, masalan, dot-kom pufagi yoki hatto 1929-yildagi Wall Street inqiroziga olib kelishi mumkinligi haqida xavotir bildirdilar. Boshqalar esa Muhtasham Yettilik kapital indeks fondlariga oqib tushgani uchun boshqa aksiyalardan yuqori daromad keltirishni davom ettirish mumkinligiga ishonadilar.

#### Qisqartmalar
FANG, FAANG, GAFA, GAFAM, MAMAA kabi qisqartmalar Katta Beshlik kompaniyalariga nisbatan qoʻllanib kelinmoqda. Googleʼning bosh kompaniyasi boʻlgan Alphabet bu qisqartmalarda G harfi bilan, Facebook nomini Metaʼga oʻzgartirgandan soʻng esa F harfi bilan ifodalangan bo′lishi mumkin.

FANG qisqartmasi 2013-yilda CNBC telekanalining Mad Money dasturi boshlovchisi Jim Cramer tomonidan Facebook, Amazon, Netflix va Googleʼni ifodalash uchun kiritilgan. Cramer bu kompaniyalarni „oʻz bozorlarida toʻliq hukmron“ deb atagan. RealMoney.com saytida Cramerning hamkasbi Bob Langning soʻzlariga koʻra, Cramer bu kompaniyalarni ayiq bozoridan „tishlab olishga“ tayyor ekanligini aytib, qisqartmaga ikki maʼno yuklagan. Cramer 2017-yilda FANG qisqartmasiga Appleʼni qoʻshib, FAANG deb oʻzgartirdi, chunki Appleʼning daromadi uni Fortune 50 kompaniyalariga nomzod qildi.

Facebook 2021-yil oktyabr oyida Meta Platforms’ga aylangandan va Google 2015-yilda Alphabet holding kompaniyasini yaratganidan soʻng, Kramer FAANG qisqartmasini MAMAA ga oʻzgartirishni taklif qildi, Netflix oʻrniga Microsoftʼni qoʻshdi, chunki Netflix’ning qiymati boshqa kompaniyalardan ortda qolgan edi. Microsoft bilan birgalikda bu kompaniyalar har biri $900 milliarddan oshgan qiymatga ega edi, Netflix esa $310 milliardga teng edi. 2021-yil noyabr oyida The Motley Fool Microsoft, Apple, Netflix, Alphabet, Meta, Amazon, Nvidia va Adobeʼni ifodalovchi MANAMANA (1968-yilgi „Mah Nà Mah Nà“ qoʻshigʻiga ishora) qisqartmasini taklif qildi.

Xalqaro miqyosda Baidu, Alibaba, Tencent va Xiaomi, BATX deb ataluvchi kompaniyalar, koʻpincha Xitoyning Katta Texnologiya kompaniyalariga raqobatchi sifatida qaraladi. Futurist Amy Webb Katta Beshlik, IBM, Alibaba, Baidu va Tencentning birlashmasini „G-MAFIA BAT“ deb atagan.

## References

## Qo′shimcha havolalar

* How Amazon, Apple, Facebook and Google manipulate our emotions – Scott Galloway at TED
*