open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Efir moyli ekinlar

**Efir moyli ekinlar** — efir moylari olish uchun yetishtiriladigan ekinlar guruhi; texnika ekinlari. Ayrim organlari (guli, urugʻi, mevasi, poyasi, ildizpoyasi, bargi va boshqalar) yoki tanasida efir moylari (xushboʻy moddalar) toʻplaydi. Efir moyli ekinlarining daraxt, buta va bir va koʻp yillik oʻtlar turlari bor. Ular tropik, subtropik mintaqalarda koʻp tarqalgan, moʻtadil iqlimli hududlarda ham ekiladi. Oʻzbekistonda efir moyli oʻsimliklarning 50 oilaga kiruvchi 233 turi mavjud, lekin ayrimlari (arpabodiyon, jambil, kashnich, qora zira, yalpiz va boshqalar) maxsus ekiladi. Efir moyli ekinlarining baʼzi turlarining mevasi va bargi tarkibida 1,5% dan 6—7% va undan ortiq efir moyi (atenol, mentol, yevgenol va boshqalar), shuningdek, 11—27% texnik moy bor. Jahon dehqonchiligida Efir moyli ekinlaridan atirgul, yorongul, lavanda, yalpiz asosiy ahamiyatga ega. Oʻsimliklarning xushboʻyligi efir moylarining miqdori, tarkibi va sifatiga bogʻliq.
Effuziya

**Effuziya** (lotincha yepxsho — quyilish, yoyilish) — lava (magma)ning yer yuziga quyilib chiqish jarayoni. Uning sovishi mobaynida lava oqimlari va lava qoplamlari koʻrinishida yotgan effuziv togʻ jinslari hosil boʻladi. Effuziya vulqon harakati koʻrinishi shakllaridan biri hisoblanadi. Nordon va qayishqoq lava baʼzan yoyilib ketmasdan otilib chiqib, vulqonli gumbaz hosil qiladi.
Effuziya (maʼnolari)

**Effuziya**:

* Effuziya (lotincha
* Effuziya (gidrodinamika) (gidrodinamikada) — gazning kichik (mm ulushlaridagi) teshiklardan sekinlik bilan oqib chiqishi.
Effuziya (gidrodinamika)

**Effuziya** (gidrodinamikada) — gazning kichik (mm ulushlaridagi) teshiklardan sekinlik bilan oqib chiqishi. Ikki holat farqlanadi: 1-holat — teshikning diametri gaz molekulalarining erkin harakatlanish (yugurish) uzunligiga nisbatan juda kichik. Bu holda idishdagi gaz bosimi juda kichik boʻladi. 2-holat — teshikning diametri gaz molekulalarining oʻrtacha erkin harakatlanish uzunligidan katta. Bu holda idishdagi gaz bosimi ancha katta boʻladi. 1holda molekulyar oqib chiqish hodisasi yuz beradi va molekulalar oʻrtasidagi toʻqnashuvlar hech qanday ahamiyatga ega boʻlmaydi. 2holda gaz molekulalari teshikdan oqim tarzida chiqadi va vaqt birligi mobaynida chiqadigan gaz hajmi gaz zichligining kvadrat ildiziga teskari mutanosib boʻladi. Gazlarning zichligini ularning juda kichik teshikdan muayyan vaqg birligida oqib chiqishi boʻyicha aniqlash usuli shu qonuniyatga asoslangan. Agar idish ichidagi bosim tashqi bosimdan ancha katta boʻlsa, oqib chiqayotgan gaz miqdori idishdagi bosimga toʻtri mutanosib boʻladi. Effuziya hodisasi gidrodinamikada, gidrotexnikada, gaz quvurlarini oʻtkazishda, ilmiy tekshirish ishlarida juda muhim.
Exinokaktus

**Exinokaktus** —kaktusdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar. Sersuv, sharsimon shakli, rangi, katta-kichikligi xilma-xil. Mevasi — koʻpincha rezavor. 500 ga yaqin turi bor. Ular, asosan, Meksikada, baʼzi turlari esa Janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. E.ning 40 dan ziyod turi manzarali oʻsimlik sifatida xona va oranjereyalarda oʻstiriladi.
Exinokokk

**Exinokokk** — tasmasimon chuvalchanglar sinfiga mansub parazit. Voyaga yetgan davrida yirtqich hayvonlar (it, boʻri, chiyaboʻri, mushuk) ichagida parazitlik qiladi. Uzunligi 3–6&nbsp;mm, gavdasi 4 soʻrgʻichli bosh, 3—4 boʻgʻimli tanadan iborat. Oxirgi boʻgʻimdagi jinsiy organlarida tuxum hujayralar yetiladi. Tuxumlari xoʻjayini axlati bilan tashqariga chiqariladi. E. tuxumlari ifloslangan yem-xashak bilan oraliq xoʻjayin (odam va oʻtxoʻr hayvonlar: sigir, qoʻy, echki, choʻchqa) ichagiga tushganida ulardan onkosfera lichinkasi chiqadi. Lichinka ichak devoridan qonga oʻtadi va darvoza venasi orqali jigar, oʻpka, muskullar va suyaklarga borib, pufaksimon bosqich — E. finnasiga aylanadi. Har bir pufak devorida yana ikkilamchi, soʻngra uchlamchi pufaklar hosil boʻladi. Pufaklar ichida parazit boshchasi shakllanadi. Pufaklar yiriklasha borib, mushtdek va undan kattaroq boʻladi. Qoramollar jigaridan 64&nbsp;kg ogʻirlikdagi exinokokk finnasi topilgan. E. pufak davrida exinokokkoz kasalligini paydo qiladi.
## Manbalar
Exinokokkoz

**Exinokokkoz** — Echinococcus granulosus oilasiga mansub gijjaning lichinkalik bosqichining odamning turli aʼzolarida rivojlanishidan kelib chiqadigan kasallikdir. U turli aʼzolarni birlamchi va disseminatsiya yoʻli orqali zararlashi mumkin. Gijjaning eng koʻp uchraydigan lokalizatsiyasi bu jigar (80 % gacha) va oʻpkadir. Exinokokkoz aʼzolarning destrukturizatsiyasi, organizmning allergizatsiyasi va ogʻir asoratlar bilan xarakterlanib, koʻp hollarda nogironlik va oʻlim holatlariga olib keladi. Odam va baʼzi hayvonlar (qoʻy, choʻchqa, ot, qoramol) oraliq xoʻjayin hisoblanadi. Kasallik koʻproq Janubiy Amerika, Avstraliya, Gretsiya, Xitoyda, sobiq Sovet Ittifoqida (Stavropol oʻlkasida, Qrim, Ozarbayjon va Oʻrta Osiyoda) uchrab turadi. Aksarihollardajigarda vaoʻpkada, umuman hamma organ va toʻqimalarda rivojlanadi. Exinokokkning yetilgan bosqichi mayda sestoda (tasmasimon gelmint) 2,5-5,5 mm kattalikda boʻlib, unda boshcha (skoleks), ikki qator ilgaklari boʻlgan boʻyincha va 3-4 boʻlaklari bor. Exinokokkning asosiy xoʻjayini yirtqich hayvon (boʻri, tulki, it) hisoblanadi. Hayvon axlatlari orqali yetilgan exinokokk boʻlakchalari tuxumchalar bilan suv, yer, yovvoyi oʻsimliklar va mevalarga, changga tushadi. Bundan tashqari, ichakning tashqi teshigi orqali hayvon terisini zararlantiradi. Kishiga infeksiya soʻyilgan moldan, zararlangan goʻsht mahsulotlari isteʼmol qilinganda yuqadi. Bunda onkosferali qavatsiz gelmint tuxumi meʼda devori, limfa va qon tomirlari orqali butun organizmga tarqaladi.

## Klinikasi
Jigarning exinokokkli kistasi koʻproq 30-50 yoshda kuzatiladi. Kasallikning 3 bosqichi: simptomsiz, simptomi ifodalangan

va terminal bosqichlari farq qilinadi. Birinchi bosqichda bemor boshqa xastaliklarga chalinib davolanganda tasodifan tekshirishda

aniqlanadi. Klinik belgilari ifodalangan bosqichda qorinda ogʻriq turadi, ishtaha yoʻqoladi. Terminal bosqichda kasallik asoratlar bilan davom etadi: kista yiringlashadi, u yaqin turgan toʻqima, organlarni ezadi, faoliyatini buzishi mumkin va organlarga teshiladi, oqma yara (bronx oqmasi) hosil boʻladi, qorinda suyuqlik yigʻiladi.

## Diagnostikasi

Katsoni (Kassoni) anafilaktik reaksiyasi sentrifuga qilingan exinokokk pufagidan olingan suyuqlikdan 0,2 ml bilakning old qismi terisiga yuboriladi va 24 soat davomida kuzatiladi. Terida pufakcha boʻlib qizarib, kattalashgani musbat reaksiyasi — Katsoni reaksiyasidan bir qadar aniqroq hisoblanadi. Bunda lateks antigenni adsorbsiya qilish uchun xizmat qiladi. Exinokokkozga tashxis qoʻyishda rentgen, ultratovush, tomografiya tekshirishlari yordam beradi. Bu kasallikni jigar raki, sirrozidan, gematoma va gemangiomalardan ajrata bilish kerak.

## Davolash
Operatsiya qilinadi (zararlangan organ sogʻ toʻqimagacha kesib tashlanadi, fibroz kapsulasi bilan enukleatsiya qilib davolanadi, gemigepatektomiya, radikal exinokoktemiya). Jigar kistasi yiringlagan boʻlsa, uni mumkin qadar boʻshatib, kapsulasi marsupializatsiya qilinadi. Profilaktikasi. Sanitariya-veterinariya nazorati oʻrnatiladi, aholi orasida sanitariya ishlari olib boriladi. Daydi itlar yoʻqotilishi, ovchi, uy itlari degelmintizatsiya (gijjalardan holi) qilinishi kerak.

## Manbalar
Effektorlar

**Effektorlar** (lot. — yaratuvchi, ijod qiluvchi) — 1) fiziologiyada faoliyati refleks bilan bogʻliq boʻlgan ijrochi organ; organizmning qoʻzgʻatuvchiga nisbatan javob reaksiyasini taʼminlaydi. Effektorlarga muskullar, bezlar, buyrak, elektr va boshqalar organlar kiradi. Odatda, refleks polieffektor xususiyatga ega boʻlib, uning amalga oshirilishida birdaniga bir necha xil effektorlar qatnashadi. Bu hol refleksning tavsifi va uning biologik mohiyati bilan bogʻliq (mas, jismoniy mehnat qilinganida — muskullar, yurak, qon tomirlari, ichki sekretsiya bezlari va boshqalar organlar faollashadi). Effektorlar ishini refleksning nerv markazlari boshqaradi. Ontogenez va filogenezda markaziy boshqarilish mexanizmi ham takomillashib boradi; 2) biokimyoda — moddalar almashinuvining fermentlarga taʼsir koʻrsatadigan va ular faoliyatini kuchaytiradigan yoki kamaytiradigan mahsulotlari; 3) genetikada — repressor bilan birikib, uning operatorga taʼsirini boshqaradigan quyi molekulali moddalar. Agar effektorlar repressorga birikkanida repressorning operatorga taʼsiri toʻxtab, operator transkripsiyasi davom etadigan boʻlsa, uni induktor deb ataladi. Agar effektorlar faol boʻlmagan repressorga birikib, uni operatorga taʼsir koʻrsatadigan va operator transkripsiyasini toʻxtadigan faol shaklga oʻtkazsa, unga korepressor deyiladi (yana qarang Repressor).
Effuziv togʻ jinslari

**Effuziv togʻ jinslari** — yer yuzasida yoki Yer poʻsti qatlamining yuqori qismida lavaning sovishi mobaynida hosil boʻlgan magmatik togʻ jinslari; ularning maʼlum bir qismi suv osti vulkanlari otilib chiqqanda vujudga keladi. Lavaning tez qotishiga sabab boʻluvchi tarkibidagi vulkan shishasining mavjudligi, oʻziga xos porfirli strukturaga egaligi Effuziv togʻ jinslarining xarakterli xususiyatlaridandir. Effuziv togʻ jinslarining tarkibi keng koʻlamda oʻzgarib turadi. Eng koʻp tarqalganlari bazalt, andezit va ular oraligʻidagi jinslar; kamroq uchraydiganlari datsit va liparitlar boʻlib, ishqorli va ultraasoslilari yanada kamroq uchraydi. Asosiy minerallari: plagioklaz, K—№ dala shpati, ortopiroksen, klinopiroksen, amfibol, biotit va kvars. Aksessor minerallari: ortit, ksenotim, sirkon, apatit, ilmenit va magnetit. Effuziv togʻ jinslarij. paydo boʻlish sharoitlariga koʻra, 3 yirik guruhga — piroklastik jinslar, lava jinslari va ekstruziv jinslarga boʻlinadi. Effuziv togʻ jinslarij. Oyda ham topilgan.

Effuziv togʻ jinslarij. intruziv togʻ jinslarining aksi hisoblanadi (qarang: Magmatik togʻ jinslari). Ular Oʻzbekistonda keng tarqalgan boʻlib, tokembriy va paleozoy yotqiziqlarida uchraydi. Effuziv togʻ jinslarij. bilan bir qancha qazilma boyliklar konlari bogʻliq. Ular kimyoviy tarkibiga koʻra intruziv togʻ jinslariga oʻxshasa-da, minerologik tarkibi, strukturasi va tekturasi bilan farq qiladi. 

Bazalt-gabbronning tashqi analogi boʻlib mayda donali, zich, qora yoki qoramtir kul rang tysli oʻgʻir jins. Tarkibida dala shpati tabletkalari, prizmatik shakldagi-avgi hamda koʻpincha avgit olivin donachalari rangli minerallardan esa gipersten, binotit singari minerallar uchraydi.

## Manbalar
Exiuridlar

**Exiuridlar** — umurtqasiz hayvonlar tipi (ilgarigi halqali chuvalchanglar sinfi). Filogeneyasi aniq emas. Gavdasi silindrsimon, boʻgʻimlarga boʻlinmagan, uz. 3 sm dan 185 sm gacha. Uzun (1 m gacha) kipriklar bilan qoplangan xartumi oziqni ogʻizga surish uchun xizmat qiladi. Ogʻzi xartumi asosida joylashgan. Tanasining oldingi qorin tomonida bir juft qili bor. Ikkilamchi tana boʻshligʻida koʻp sirtmoqli ichagi joylashgan. Ichagi anal teshigiga ochiladi. Juft anal xaltasi kiprikli voronka bilan taʼminlangan boʻlib, ayirish va nafas olish funksiyasini bajaradi. Jinsiy hujayralar 1—4 juft nefromiksiyalar orqali chiqariladi. Qon aylanish sistemasi yaxshi rivojlanmagan. Nerv sistemasi halqum atrofi nerv halqasi va qorin nerv zanjiridan iborat. Ayrim jinsli, lichinkasi — troxofora. Ayrim turlari (bonelliya)da jinsiy dimorfizm rivojlangan. 1 sinfga mansub 150 ga yaqin turi bor. Dengiz tubidagi balchiqqa koʻmilib yashaydi.
Exolot

**Exolot** (exo va lot) — gidroakustik signallar (akssado) yordamida suv chuqurligini oʻlchash uchun moʻljallangan navigatsiya asbobi. Ishi kemaga oʻrnatilgan ultratovush (UT) ni uzatuvchi va qabul qiluvchi qurilma (vibrator) dan uzatilgan tovush signallari suv tubiga borib, qaytib kelguncha oʻtgan vaqtni oʻlchashga asoslangan. Maxsus elektr generator vibratorga dambadam elektr impulslarini yuborib turadi, vibrator ularni akustik tebranishlar (tovush)ga aylantirib uzatadi. Suv tubidan qaytgan akustik tebranishlarni oʻsha vibratorning oʻzi qabul qilib, ularni elektr impulslariga oʻzgartiradi. Kuchaygan impulslar chuqurlik indikatoriga kelib tushadi. Bu indikator impulslarning borib kelishi uchun ketgan vaqgni aniqlaydi. Bu qiymatni maxsus formulaga qoʻyib, suvning chuqurligi topiladi. E.lardan suv chuqurligini oʻlchashdan tashqari baliq toʻdalarini topish, suv osti kemalarining oʻrnini aniqlash, tovush tarqatuvchi qatlamlarni tadqiq qilish, suv osti tuprogʻining turini aniqlash va boshqalar gidroakustik oʻlchashlar uchun ham foydalaniladi.
José Echegaray

**José Echegaray** (19-aprel 1832 – Madrid – 14-sentyabr 1916) – ispan dramaturgi. Matematika va fizika professor (1854—68). Ispaniya qirollik akademiyasi aʼzosi (1884). Dastlab siyosiy faoliyat bilan shugʻullangan. 1868-yil ijtimoiy ishlar vaziri, bir yildan soʻng savdo vaziri boʻlgan. Ispaniya parlamentiga saylangan. Adabiy faoliyat bilan shugʻullana boshlagach yaratgan ilk pyesalari: „Qilich dastasida“ (1875), „Oʻlim quchogʻida“ (1879) – romantizmning ispan dramaturgiyasidagi oʻziga xos qayta tiklanishidir. Echgaray hozirgi hayotni tasvirlovchi realistik pyesalari („Telbalik va avliyolik“, 1877; „Buyuk Galeoto“, 1881)da oʻsha davr aristokratiyasi axloqini fosh qiladi, naturalistik dramaning asosiy qoidalarini asoslab beradi. Uning „Don Juanning oʻgʻli“ (1892), „Aqldan ozgan xudo“ (1900) kabi psixologik dramalarida norveg dramaturgi G.Ibsenning taʼsiri sezilib turadi. Jami 60 ta pyesa yozgan, ularning yarmi nazmda bitilgan. Nobel mukofoti laureati (1904).

## Manbalar
Echkemarsimonlar

**Echkemarsimonlar** — kaltakesaklar kenja turkumiga mansub sudralib yuruvchilar oilasi. Hozir yashab turgan bir urugʻi mavjud. Tanasi choʻziq, oyoqlari yaxshi rivojlangan, dumi koʻpchilik turlarida yon tomondan siqilgan. Boshi mayda qalqonchalar bilan qoplangan; tanasidagi tangachalar yumaloq, botiq. Tili uzun, uchi ikki ayrili. 24 turi bor. Sharqiy yarim shardagi tropik, subtropik va qisman moʻtadil mintaqalarda tarqalgan. Madagaskarda uchramaydi. Odatda, ochiq yerlarda, daryo va boshqalar chuchuk suv havzalari qirgʻogʻida yashaydi; yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Tez yuguradi. Echkemarsimonlar – eng yirik kaltakesaklar, uzunligi 0,8–3 m. Pleyston davrida yashagan qazilma ajdodlarining uzunligi 10 m gacha boʻlgan. echkemarining uzunligi 3 m ga yetadi.

Echkemarsimonlar — yirtqich. Kaltakesaklar, ilonlar, mayda sut emizuvchilar, suvda yashaydiganlari esa, asosan, baqalar, baliqlar, qisqichbaqalar, mollyuskalar va boshqalar hayvonlar bilan oziqlanadi. Kulrang echkemarsimonlar choʻllarda yashaydi; Turkmaniston, Oʻzbekiston, Tojikiston va Qozogʻistonning janubiy qismida tarqalgan. Uzunligi 1,5 m gacha. Boshqa hayvonlarning inlarida yashaydi, kamdan kam oʻzini qaziydi. Uch yoshida jinsiy yetiladi. Urgʻochisi 10–23 ta tuxum qoʻyadi. Oʻzbekiston Respublikasi va Oʻrta Osiyo davlatlari Qizil kitobiga kiritilgan.
Echki

**Echki** – quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli kavsh qaytaruvchi hayvon. Echki turli iqlim sharoitga tez moslasha olishi tufayli dunyoning koʻplab mamlakatlarida uchratish mumkin. Xonaki echkilar yovvoyi beozor va burama shoxli echkilardan tarqalgan deb hisoblanadi. Echkilar dastlab xonakilashtirilgan mahsuldor hayvonlar jumlasiga kiradi.

## Tarqalishi

Anov (Ashxobod yaqini)da topilgan qazilmalar echki Oʻrta Osiyoda miloddan bir necha ming yil avval boqilganini koʻrsatadi.

## Qoʻshimcha maʼlumotlar

Echki, asosan, sut, goʻsht, jun, tivit, teri va boshqalar uchun boqiladi. Oʻrtacha 9-10 yil (baʼzilari 17 yilgacha) yashaydi, xoʻjalikda 7-8 yil foydalaniladi. Uloqlari 5-8 oyligida jinsiy yetiladi, 14-18 oyligida qochiriladi. Boʻgʻozlik davri 5 oyga yaqin. Xonaki zotlarining koʻpi serpusht: har 100 bosh urgʻochi echkidan 150-250 uloq olinadi. Yaxshi ozuqa sharoitida asrab boqilganda yiliga 2 marta bolalaydi. Takalarining tirik vazni 60–65&nbsp;kg dan 100&nbsp;kg gacha, urgʻochilariniki 40–60&nbsp;kg. Olinadigan mahsulotga qarab tivit, jun, goʻsht, sut, teri, moʻyna va aralash mahsulotlar beradigan echki zotlari bor. Sersut zotlaridan yiliga oʻrtacha 450–550&nbsp;kg gacha sut sogʻib olinadi. Sutining yogʻliligi 3,8-4,5%. Serjun zotlar juni uzunligi 15-18 sm, takalaridan 4–6&nbsp;kg, urgʻochilaridan 3–5&nbsp;kg dan jun qirqib olinadi. Sertivit zotlaridan 0,2-0,5&nbsp;kg dan 2&nbsp;kg gacha tivit tarab olish mumkin. Yaxshi boqilgan katta yoshdagi echki 20–28&nbsp;kg goʻsht va 4–6&nbsp;kg yogʻ, 7-10 oylik echkilar esa 12&nbsp;kg goʻsht va 1,5&nbsp;kg yogʻ beradi.

## Eʼtiborli jihatlar

Echki oʻlat, chechak va sil kasalliklarini yuqtirmasligi, oqsil va yengil oʻzlashtiriluvchi yogʻlarga boy sut berishi bilan eʼtiborli. Echki sutida mis, rux, marganets, yod, kumush va boshqalar shu kabi mikroelementlardan tashqari kamqonlikning oldini olishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan kobalt moddasi nisbatan koʻp uchraydi.

## Zotlari

Oʻzbekistonda jaydari (qora junli) echkilardan tashqari angor echkisi, zaane echki zoti, orenburg echki zoti va boshqalar boqiladi. Oʻrta Osiyoda XX asrning 30-60-yillarida mahalliy dagʻal junli echkilarni angor zoti takalari bilan chatishtirib serjun echki zoti chiqarilgan. Zaenen echkisi eng mazali va qimmatbaho sut ishlab chiqaruvchisi boʻlib, sut sogʻish darajasi boʻyicha barcha sut nasllari orasida birinchi oʻrinni egallaydi. Bu zotdagi echkilarning balandligi 94 sm, echkilar – 77 sm, tana hajmi – 80 dan 84 sm gacha, kattalar hayvonlarida tana vazni 95–98&nbsp;kg gacha boʻladi.

* Echkichilik
* Hayvonlar
* [echkilar)](https://uz.petmypet.ru/3861-dairy-goat-breeds-names-description-care-and-content.html(Zotdor)
Echkishox

**Echkishox** (lotincha) - osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Echkishoxda koʻzga koʻrinadigan qoʻshaloq yulduz joylashgan. Bu yulduzlarning ikkalasi ham 3 yulduz kattaligida. Iyul — avgust oylarida janubda ufqdan balandda koʻrinadi.
Echkiemar

**Echkiemar** — xalq seleksiyasida chiqarilgan oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologik geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, besh boʻlmali, kertiklari yuza, chetlari arra tishli. Guli funksional urgʻochi. Uzum boshi yirik (boʻyi 30 sm gacha), oʻrtacha ogʻirligi 450 g, gʻujumi yirik, choʻzinchoq oval, toʻq qizil, eti tigʻiz, sershira, tarkibida qand miqdori 20%, nordonligi 3,8—4,5%, qarsillaydi, poʻsti yupqa, hosili faol harorat yigʻindisi 34-38° da 135 kunda, avgustning 2-yarmida yetiladi. Hosildorligi 100—120 s/ga. Antraknoz va ragʻa kasalligiga chidamli. Novdalari uzun qoldirib, koʻproq ishkom yoki voishlarda oʻstiriladi. Uzumi yangiligida yeyiladi. Toshkent, Sirdaryo, Namangan va Samarqand viloyatlarida koʻproq ekiladi.
Echmiadzin

**Echmiadzin** (1945-yilgacha *Vagarshapat*) — Armanistondagi shahar, Ararat tekisligida, Echmiadzin temir yoʻl stansiyasidan 15&nbsp;km, Yerevandan 20&nbsp;km. Aholisi 60,5 ming kishi (1998). Shahar miloddan avvalgi II asrdan Vardkesavan nomi bilan maʼlum. II asrning 2-yarmi — IV asrlarda Armanistonning poytaxti. Mashinasozlik, kimyo (plastmassa zavodi), oziq-ovqat (vino kti, konserva zavodi) sanoatlari mavjud. Oʻlkashunoslik muzeyi, Armaniston davlat kartinalar galereyasining filiali, arman shoiri I.M.Ioannisyan uymuzeyi va boshqalar muzeylar bor. Meʼmoriy va tarixiy yodgorliklardan Sobor (303 yil, V va VII asrlarda qayta qurilgan) va uning qoʻngʻiroqxonasi (XVII asr), cherkovlar saqlangan. Echmiadzin yonida armangrigorian cherkovi markazi hamda katolikos rezidensiyasi joylashgan. Monastir majmuasida mehmonxona (XVIII asr), katolikos uyi (XVIII asrning 1-yarmi), maktab (1813), tosh hovuz (1846) va boshqalar bor. Echmiadzin yonida Zvartnots ibodatxonasi xarobalari (641—661) mavjud. Sobor ichida oʻrta asr dekorativ sanʼatining noyob kolleksiyasi asarlari namoyish etilgan muzey bor. Turizm rivojlangan.
Eshak

**Eshak** — otlar urugʻining toq tuyoqli sut emizuvchilar kenja urugʻiga mansub hayvon. 5–6 ming yil avval dastlab qadimiy Misrda xonakilashtirilgan. Jahon boʻyicha boqiladigan eshaklar soni 43,4 mln. boshni tashkil etadi. Misr, Efiopiya, Nigeriya, Braziliya, Eron, Pokiston, Ispaniya va boshqalar mamlakatlarda koʻp boqiladi. Somali, Efiopiyada tarqalgan, boʻyi 100–120 sm li Afrika yovvoyi eshaklar xonaki eshaklarning urugʻboshi hisoblanadi. Xonaki eshaklar 2 zot guruhini tashkil qiladi: Afrika va Osiyo (jumladan, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Kavkaz)da tarqalgan mayda jaydari hamda Xitoy (Shandun provinsiyasi)da tarqalgan yirik eshaklar – zotdor eshaklari (boʻyi otlar kabi 145–160 sm). Bulardan, asosan, Yevropaning janubidagi va Amerika mamlakatlarida yirik xachirlar olish uchun foydalaniladi. Eshaklar qulogʻi uzunligi, tuyogʻi torligi, dumi ingichka, kalta va faqat uchida uzun juni borligi bilan otlardan farq qiladi. Jaydari zot eshaklar tuzilishi pishiq, boʻyi oʻrtacha 100 sm atrofida, tanasi ingichkaroq, boshi katta, quloqlari uzun, boʻyin toʻgʻri, kalta, tik oʻsib chiqqan kalta yoli bor, beli toʻgʻri, koʻkragi tor, sagʻrisi qisqa, tusi kulrang, ovqat va joy tanlamaydi, ishga chidamli, yuqumli kasalliklarga chalinmaydi. Togʻli rayonlardagi yurish qiyin boʻlgan joylarda, choʻlyaylovlarda minish va yuk tashish uchun foydalaniladi. Eshaklar 70–80&nbsp;kg, aravaga qoʻshilganda 2,5 t gacha yuk tashiydi. Jaydari eshaklar har xil oʻtoʻlanlar, xashak, arpa zotlari esa pichan, kuchli va sersuv ozuqalardan iborat toʻla ratsion bilan boqiladi. 18–30 yil yashaydi, xoʻtiklar 2 yoshidan boshlab qochiriladi, boʻgʻozlik davri oʻrtacha 380 kun, 2 yoshidan xoʻjalik ishlarida foydalanish mumkin.

## Adabiyotlar
* Lakoza I.M., Shchekin V.A., Verblyudovodstva i osnovm oslovodstvo i muloproizvodstva, M., 1964.

## Havolalar
Eshakbodring

**Eshakbodring**, oddiy tentakbodring— qovoqsoshlar oilasiga mansub bir yillik, bir uyli oʻg turi, dorivor oʻsimlik. Oʻrta va Qora dengizning quruq ochiq qirgʻoqlarida oʻsadi. Kavkaz va baʼzan Oʻrta Osiyo qumliklarida, tashlandiq joylarda uchraydi. Iddizi yoʻgʻon, poyasi qisqa shoxli, yotib yoki biroz koʻtarilib oʻsadi, qattiq, gʻadirbuDUR, boʻyi, 0,5—1,5 m. Barglari yuraksimon, uz. 5—10, eni 4—8 sm, gullari bchsariq, bir jinsli, iyun— iyul oylarida gullab, urugʻlaydi. Mevasi tuxumsimon, tukli, sersuv, yetilganda qoʻl tegishi bilan bandidan uzilib ketadi va uzilgan joyidan atrofga urugʻ aralash achchiq suyuqlik sochiladi. E. shu yoʻl bilan koʻpayadi. Baʼzan ekib oʻstiriladi. Xalq tabobatida ichni yumshatuvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Eshakyemi

**Eshakyemi**, urtikariya — teriga, baʼzan shilliq qavatlarga toshmalar toshishi bilan kechadigan kasallik. Organizmning allergik reaksiyasi (qarang Allergiya), ayrim ovqatlar (tuxum, shokolad, qulupnay, mandarin) va dorilar (antibiotiklar, sulfanilamid preparatlar, xinin va boshqalar)ga nisbatan sezuvchanlikning ortishi, hasharotlar (ari, chayon) chaqishi, gul hidlash yoki biror oʻsimlik (qichitqi oʻt) tegib ketishi tufayli vujudga keladi. Bir necha soatdan keyin E. batamom yoʻqoladi, baʼzan qaytalanib turadi. E.ning botbot qoʻziydigan surunkali shakli oylab choʻziladi; bu, odatda, organizmda moddalar almashinuvi va meʼdaichak faoliyatining buzilishi, jigar, buyrak kasalliklari; gijja kasalligi va sekin kechadigan oʻchoqli infeksiyalar: murtak bezi, burunning yondosh boʻshliqlari va quloqning yalligʻlanishi (tonzillit, gaymorit, otit) bilan bogʻliq. Kishilarning issiq yoki sovuqqa nisbatan sezuvchanligining ortishi ham surunkali E.ga sabab boʻladi. Kasallik toʻsatdan boshlanadi: badanga shakli har xil, kattakichik, och qizgʻimtir qavariqlar toshib, qattiq qichishadi; teridan boʻrtib chiqib turadi; ular tezda kattalashib, bir-biriga tutashib ketadi; palaxsapalaxsa boʻlib chiqqan toshmaning oʻrtasi oqaradi; bemor lohaslanadi, temperaturasi koʻtariladi. Baʼzan teridagi E. toshmalari juda yirik boʻlib (yirik E. yoki Kvinke shishi), bunda yumshoq tanglay, halqum va ichki aʼzolarning shilliq qavatlari ham shishishi mumkin. E.ning bu shakli ogʻirroq kechadi. Davo vrach koʻrsatmasiga binoan olib boriladi. Sutoʻsimlik mahsulotlaridan tayyorlangan parhez taomlar (tuz va qand miqdori kam) buyuriladi; allergik reaksiya beradigan tuxum, shokolad, limon, shuningdek, qazi, kolbasa, spirtli ichimliklar va achchiq ovqatlar isteʼmol qilmaslik; ichaklarning normal yurib turishini taʼminlash lozim. E.ning oldini olishda eng asosiysi odam oʻziga yoqadigan yoki yoqmaydigan ovqat hamda dorilarni ajrata bilishi va yoqmaydiganini isteʼmol qilmasligi zarur. Albatta birinchi belgilardayoq shifokorga murojat qilish kerak.
Echkisoqol

**Echkisoqol** — murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yoki ikki yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda Echkisoqolning bir yillik krasheninnikov, koʻp yillik malik, ikki yillik vvedenskiy, ikki yillik turkiston, ikki yillik kallakdor turlari oʻsadi. Koʻp yillik malik Echkisoqolning boʻyi 30—60 sm, poyasi baʼzan shoxlangan. Pastki barglari qalaminashtarsimon, eni 5–15 mm. Aprel— iyun oylarida gullab urugʻlaydi. Gullari qizil. Adir va togʻ zonalarida oʻsadi, begona oʻt tarzida ekinzorlarda uchraydi.
Echkichilik

**Echkichilik** —chorvachilikning echkilarni boqish va koʻpaytirish bilan shugʻullanuvchi tarmogʻi. Jahon boʻyicha 709,9 mln. bosh echki boqiladi. Uning asosiy qismi Osiyo (443,7 mln. bosh), Afrika (205,6 mln. bosh), Janubiy Amerika (25,9 mln. bosh) mamlakatlariga toʻgʻri keladi. Echki xoʻjaliklari togʻ, baland togʻ oʻtloqlari, choʻl yaylovlari va dashtlarda joylashgan. Iqlim sharoitiga moslashgan serjun echki zoti Oʻzbekistonning janubiy mintaqalarida, angor echkisi Turkiya, AQSH, Janubiy Afrika Respublikasi, Avstriya va qisman Madagaskar orolida, kashmir echkisi Tibetda, orenburg, oltoy echkilari Rossiya da yetishtiriladi va ulardan foydalaniladi. Echkining sut, jun, tivit yoʻnalishlari mavjud. Sut echkichiligi Yevropa mamlakatlari (Angliyada 1984-yilda Britaniya echkichilik assotsiatsiyasi tashkil etildi, 150—200 ona echkidan iborat sutchilik fermalari yuzaga keldi), Rossiyaning markaziy hududlari, Shimoliy Kavkaz, Qrim, Zakavkazye, Oʻrta Osiyoda, jun echkichiligi Turkiya, AQSH, Afrika, Avstraliya, Oʻrta Osiyo, Qozogʻistonda; tivit echkichiligi Tibet, Rossiyada keng rivojlangan. Koʻp mamlakatlarda echki suti uchun boqiladi. Echki suti yengil hazm boʻladi, ayniqsa, bolalar va oshqozoni kasal odamlar uchun nihoyatda foydalidir. Echki sutidan pishloq va boshqalar turli parhez mahsulotlar ham tayyorlanadi. Echki goʻshti toʻyimliligi va taʼmi jahatidan qoʻy goʻshtidan qolishmaydi. Maxsus serjun zot echkilardan kokili uzun, ipaksimon tovlanadigan jun olinadi. Juni bir xil, chidamli, pishiq, elastikligi tufayli ulardan kostyumbop gazlamalar, gilam, trikotaj buyumlar ishlab chiqariladi. Terisidan shavro, xrom va boshqalar olinadi, poʻstak qilinadi, qalin junli terilardan moʻyna tayyorlanadi. Echki tivitidan jahonga maʼlum va mashhur (orenburg) roʻmollar va sharflar toʻqiladi. Echki Oʻzbekistonda qadimdan rivojlangan. Namangan viloyatining Chust, Pop, Kosonsoy, Toshkent viloyatining togʻ oldi tumanlarida, Samarqand viloyatining ayrim xoʻjaliklarida, Navoiy viloyatining Nurota va Surxondaryo viloyatining Boysun tumanlarida boqib koʻpaytiriladi. Hozirgida E. sohasida naslchilik ishlarini tashkil qilish, ularni asrash, parvarish qilish, ulardan sifatli mahsulotlar olish boʻyicha ilmiyamaliy ishlar Oʻzbekiston chorvachilik instituti, qishloq xoʻjaligi oliy oʻquv yurtlari kafedralarida olib boriladi.

## Yana qarang

* Echki
* Chorvachilik
* Qoʻychilik

## Adabiyot
* Vorobyev P.A. i dr., Ovsevodstvo, kozovodstvo i texnologiya proizvodstva shersti i myasa, M., 1988; Am irov A., Echkichilik fanini oʻrganish boʻyicha qoʻllanma, T., 1993. Abdusattor Amirov.
Eshakshoʻra

**Eshakshoʻra**, machin— gultojixoʻrozdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt turi. Poyasi tik, tukli, shoxlanib oʻsadi, boʻyi 20—75 sm. Bargi tuxumsimon, oʻtkir uchli, bandi uzun. Gullari bir jinsli, gulqoʻrgʻoni 5 boʻlakli, otalik va onaligi bir oʻsimlikda. Mevasi bir urugʻli, tuxumsimon xaltacha. Urugʻi qora yaltiroq, silliq. Iyun — iyulda gullaydi, iyul—sentabr da urugʻlaydi.

Bir tup oʻsimlik 500 ming va undan ortiq urugʻ beradi. Ariq boʻyi, bogʻ va ekinzorlarda, partov yerlarda keng tarqalgan. Asosan, chopiqtalab ekinlar orasida koʻp uchraydi. E. boshqa begona oʻtlarga qaraganda kechroq unib chiqadi.

Kurash choralari: ekin qator oralaridagi E. kultivatsiya qilinib, egat ustidagilari gerbitsid sepib yoʻqotiladi; ekin ekishdan avval yoki ekish vaqtida yerga treflan yoki prometrin, kotofor singari gerbitsidlar solinadi.
Eshakqurtlar

**Eshakqurtlar** – yengoyoqli qisqichbaqasimonlar turkumiga mansub umurtqasiz hayvonlar; kenja turkum. xalq tilida „goʻshtketdi“, „goʻsht oʻgʻrisi“-degan nomlari ham uchraydi.

Mingga yaqin turi maʼlum. Hamma yerda tarqalgan, nam va iliq hamda quruq yerlarda yashaydi. Eshakqurtlar, ayniqsa, tropik va subtropik mamlakatlarda koʻp. Rossiya, Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrimda ham uchraydi. Tanasi 1–50&nbsp;mm, boshida uzun antennalari va kalta antennullalari bor. Koʻkrak oyoqlari 7 juft va bir shoxli boʻlib, ular yordamida harakatlanadi. Qorin oyoqlari 5 juft, bir shoxli. Yuragi qorin qismida, ayrim jinsli, urugʻlanishi ichki (baʼzi turlarida germafroditizm kuzatiladi). Koʻp turlari yer ustidakemiruvchilar uyasi, chumoli va termitlar inida, gʻorlarda, baʼzilari esa, suvda yashaydi. Organik chirindilar bilan oziqlanadi. Baʼzi madaniy oʻsimliklarga zarar, tuproq hosil boʻlishida ishtirok etib, foyda keltiradi.

Kurash choralari: insektitsidlar sepib yoʻqotiladi.
Eshelon

**Eshelon** (frans.) — 1) eniga qarab boʻlingan jangovar tartib yoki qoʻshin kolonnasining bir qismi; 2) harbiy strategiyada — urush davomida birinketin jangga solinadigan davlat qurolli kuchlarining navbatdagi guruhi; 3) harbiy yuklarni tashuvchi birlik (transport yoʻli poyezdi, avtokolonna va boshqalar).
Eshik ogʻaboshi

**Eshik ogʻaboshi**, eshik ogʻasi — Oʻrta Osiyo xonliklarida xon saroyidagi bosh xizmatkor, oliy hukmdorning turli qabul marosimlarini oʻtkazish ishlariga mutasaddi boʻlgan shaxs. Rossiya hamda Gʻarbiy Yevropa hukmdorlari saroyida oʻtmishda amalda boʻlgan oberseremoniymeyster va kamerger lavozimlariga toʻgʻri keladi. Xiva xonligida eshik oqosi deyilgan. Uning vazifasi saroy darvozalarini qoʻriqlab turish boʻlgan. Eshik ogʻaboshida, albatta, bitta oybolta boʻlishi shart edi, chunki oybolta uning mansab alomati boʻlgan. Hukmdor saroyda boʻlgan vaqgda Eshik ogʻaboshi xonni qoʻriqlash bilan shugʻullangan. Eshik ogʻaboshi arzgoʻylardan nima xususda kelganliklarini surishtirib, ularni saroydagi tegishli amaldorlar tomoniga yoʻllar edi. Faqat juda muhim xabarlar bilan kelgan kishilar xonning huzuriga kirgizilar edi. Eshik ogʻaboshilarning ixtiyorida 46 tadan navkar boʻlgan. Eshik ogʻaboshi saroydagi maʼlum miqdordagi xizmatchilarga boshliq boʻlgan.
Eshitish analizatorlari

**Eshitish analizatorlari**, eshitish sistemasi — tovush tebranishlarini eshitish organlari orqali sezib, tahlil qiladigan mexanik retseptorlar va nerv tuzilmalari majmui. Eshitish analizatorlarining tuzilishi, ayniqsa, uning periferik qismi odamda va hayvonlarda farq qiladi. Eshitish analizatorlari hasharotlarda timpanal organ, suyakli baliqlarda suzgich pufagi hisoblanadi. Suzgich pufagining tebranishi veberov apparatiga, undan ichki quloqqa oʻtadi. Suvda hamda quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va qushlarning ichki qulogʻida qoʻshimcha retseptor hujayralar (bazilyar membranalar — papillalar) rivojlanadi. Yuksak umurtqalilar, jumladan, koʻpchilik sut emizuvchilarda Eshitish analizatorlari tashqi, oʻrta va ichki quloq, shuningdek, eshitish nervi hamda ketmaket tutashgan nerv markazlaridan iborat. Eshitish analizatorlari markaziy boʻlimining rivojlanishi ekologik omillar va Eshitish analizatorlarining hayvonlar xattiharakatidagi ahamiyati bilan bogʻliq. Eshitish nervi tolalari chigʻanoqdan nerv markazlaridan biri — koxlyar yadrolariga boradi; chap va oʻng koxlyardan chiqadigan nerv tolalari Eshitish analizatorlarining ikki yoni boʻylab simmetrik joylashgan boʻlib, yuqori olivaga kelib tutashadi. Tovush tebranishlarini aniqlashda chigʻanoq toʻsigʻi asosiy ahamiyatga ega. Bu toʻsiq tovushni mexanik spektral analiz qiladigan, chigʻanoq toʻsigʻi boʻylab qator joylashgan filtrlasheshitish retseptorlaridan iborat. Retseptorlar 0,1 dan 10&nbsp;nm diapazondagi tebranishlarni qabul qiladi. Eshitish analizatorlari markaziy boʻlimida joylashgan neyronlar muayyan tovush tebranishlariga sezgir. Eshitish analizatorlarining nerv elementlari tovush tebranishlari bilan birga tovush kuchi, davomiyligi va boshqalar xususiyatlariga ham taʼsirchan. Markaziy nerv sistemasi va, ayniqsa, uning yuqori qismi neyronlari tovushning murakkab belgilari (mas, tovush amplituda modulyatsiyasi chastotasi, yoʻnalishi va harakati)ga sezgir boʻladi.
Eshitish moslamasi

**Eshitish Moslamasi** – tovushni kuchaytirib beradigan asbob boʻlib, eshitishi qisman past va yoki umuman eshitmaydigan insonlar qayta eshita olishlari uchun quloqni orqa va yoki ichki qismiga taqiladigan moslama. Eshitish moslamasining vazifasi qulogʻi qisman va yoki umuman eshitmaydiganlar(karlar) uchun tovushni balandroq qilib berish.

Hozirgi zamonning eng mashxoʻr eshitish moslamalari asosan quloqning orqa qismiga va yoki ichki qismiga qoʻyiladi.

Eshitish moslamalari paydo boʻlishidan oldin, insonlar „quloq karnaylari“ orqali atroflaridagi tovushlarni eshitganlar.

Eshitish moslamalari mikrofon, tovush kuchaytirgich va trubochkadan iborat, quloq ichiga toqiladiganlari esa trubochkasiz boʻladi. Eshituv aʼzosining tovush qabul qiluvchi yoki tovushni oʻtkazib beruvchi qismi zararlanganiga qarab, unga loyiq eshitish moslamasini taqish, quloq shifokorlari tomonidan buyuriladi. Eshitish moslamasining koʻzoynakka oʻxshash(ham koʻzida, ham qulogʻida nuqsoni borlar uchun) shuningdek, choʻntakda turadigan xillari ham bor.

Bu moslama nutqnigina emas, balki binodagi boshqa tovushlarni ham qoʻshib quchaytiradi. Shuning uchun qulogʻi ogʻir bemor oʻzi uchun yangi boʻlib tuyulgan tovush sharoitiga birdaniga koʻnika olmaydi. Eshitish moslamalariga oʻrgangan kishi nutqni begona tovushlardan ajratib, yaxshi qabul qiladi, baland tovushlarga chidami ortadi. Bemor tavsiya etilgan bir nechta mashqlarni bajarganidan keyingina eshitish moslamalaridan foydalanishi mumkin. Mashq avval tinch xonada yolgʻiz bir kishi bilan, keyin shovqinli yerda, soʻngra esa koʻpchilik orasida gaplashib oʻtkaziladi. Eshitish moslamalari texnik jihatdan nosoz boʻlib, nutqqa begona shovqinlar qoʻshilib ketsa yoki qitirlasa, bunda bemor tez toliqadi, qulogʻi shangʻillaydi, boshi ogʻriydi. Agar beʼmor eshitish moslamasi bilanham eshita olmasa, otoloringolog (LOR) vrachi tavsiyasi bilan maxsus eshituv protezi taqishiga toʻgʻri keladi.
Eshkak

**Eshkak** — qayiq va kemalarni harakatga keltirish va boshqarish uchun xizmat qiladigan qurak yoki mexanizm. Qayiq E.lari uzun dastali yogʻoch kurakdan iborat. Qayiqning kattakichikligiga qarab, uni bir (tikka turib yoki oʻtirib), ikki, toʻrt, olti, sakkiz va hokazo. E. bilan harakatlantirish mumkin. Bunday E. qadimdan maʼlum. Ulardan jangovar kemalarda ham foydalanilgan (mas, Yunoniston, Karfagen, Rim, Finikiya va boshqalar). Rossiyada E.li kemalar harbiydengiz flotining ajralmas qismi boʻlgan (18—19-asrlar). Oxirgi marta E.li rus floti 1828—29 yillardagi rusturkurushida qatnashgan. Hozir ham istirohat bogʻlaridagi sayr qayiqlarida, sport qayiqlarida E. ishlatiladi. E.ning gʻildirak shaklidagi xili (E.gʻildirak) ham bor. Bunday Elar 18-asrda bugʻmashinasi yaratilganidan soʻng paydo boʻlgan kemalarda ishlatilgan. Doira boʻylab joylashtirilgan va burilish mexanizmi (ekssentrik) bilan tortqilar yordamida sharnirli biriktirilgan toʻgʻri toʻrtburchak parrakdan iborat. Bunday E. kemaning oʻrta yoki quyruq qismiga koʻndalangiga oʻrnatiladi, uni bugʻ dvigateli harakatga keltiradi. Eng keng tarqalgan zamonaviy E.harakatlantirgich E.vIn-t deb ataladi. U valga oʻrnatilgan gupchakdan iborat. Gupchakdan bir-biridan bir xil masofada oʻqqa nisbatan maʼlum burchak ostida oʻrnatilgan parraklar bor. Bunday E.ning yaxlit parrakli, gupchak bilan birga quyilgan va shtamplangan; parraklari olinadigan turlari bor. E. latun, bronza, choʻyan, poʻlat, plastmassadan tayyorlanadi. Zamonaviy kemalarda asosan shunday E.lar ishlatiladi. Ularni ham ichki yonuv dvigateli, bugʻ turbinasi va boshqalar harakatlantiradi.
Eshkak eshish sporti

**Eshkak eshish sporti** — akademik eshkak eshish, baydarka va kanoeda eshkak eshish sport turlarining qisqartirilgan umumiy nomi. Yana q. Akademik qayiqlar.
Eshkakburunlilar

**Eshkakburunlilar** — osyotrsimonlar (bakrabaliqlar) turkumiga mansub baliqlar oilasi. Terisi yalangʻoch yoki mayda suyak tangachalar bilan qoplangan. Tumshugʻi keng, yassi va uzun, eshkaksimon yoki qilichsimon shaklda. Jagʻlarida juda koʻp mayda tishlari bor. 2 urugʻi, har qaysi urugʻida 1 tadan turi maʼlum. Amerika eshkakburuni Shimoliy Amerika materigida, jumladan Missisipi va AQShning jan. daryolarida, Eri koʻlida tarqalgan. Uzunligi 2 m gacha, vazni 75&nbsp;kg gacha. Bentosdagi chuvalchanglar, hasharotlar, qisqichbaqasimonlar va suv oʻtlar bilan oziqlanadi. Mart — iyunda koʻpayadi. Soni kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. 17 (yoki 10) ta urugʻi va 400 dan ortiq turi bor. Markaziy va Janubiy Afrika, Madagaskar, Janubiy Sharqiy Osiyo va Zond o.larida tarqalgan. Koʻpchiligi daraxtda hayot kechiradi. Haqiqiy Eshkakburunlilar urugʻi 130 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi; ayrim turlari (mas, Yava va Sumatra o.laridagi uchar baqalar) 12 m gacha uzoqlikka parvoz qiladi.
Eshkakoyoqli qisqichbaqalar

**Eshkakoyoqli qisqichbaqalar** (Soreroba) – qisqichbaqasimonlar sinfiga mansub umurtqasiz hayvonlar turkumi (baʼzan kenja sinfi). Uzunligi 0,1&nbsp;mm – 3 sm, ayrim parazit turlari 30 sm gacha. Gavdasi murakkab bosh (unga 1koʻkrak boʻgʻimi ham kiradi), 5 boʻgʻimli koʻkrak va 4 boʻgʻimli qoringa boʻlinadi. Qorin boʻlimida oyoqdari boʻlmaydi; bu boʻlim ayri oʻsimtali telson bilan tugaydi. Faqat nauplius koʻzchasi bor. Antennulalari uzun boʻlib, sezgi organi, suzish va suvda muallaq turish vazifasini bajaradi. E. suzganda koʻkrak oyoklar eshkak rolini oʻynaydi (nomi shundan). Tana yuzasi orqali nafas oladi. E. baliqlar va ularning chavoqlari, moʻylovli kitlar va boshqalar suv hayvonlari uchun oziq. Bir qancha turlari suv hayvonlari, koʻproq baliqlarda parazitlik qiladi. Tana shakli yashash tarziga bogʻliq. Suv qaʼrida yashaydigan Eshkakoyoqli qisqichbaqalar tanasi suyri shaklda boʻlib, juda uzun tukli oʻsimtalarga ega; suv tubida yashaydigan Eshkakoyoqli qisqichbaqalar tanasi yassi, tana oʻsimtalari kalta; *parazit turlarining tanasi* yashash tarzi taʼsirida regressiv oʻzgarib, kuchli morfofiziologik degeneratsiyaga uchraydi (sakkulina). Ayrim turlari odam organizmida parazitlik qiluvchi tasmasimon va toʻgarak chuvalchanglarning oraliq xoʻjayini (mas, chuchuk suvlarda yashaydigan sikloplar tanasida keng tasmasimon chuvalchang va rishta lichinkalari uchraydi). 6000 dan ortiq turi maʼlum. Chuchuk suv va dengizlarda planktonning asosiy qismini tashkil etadi. Chuchuv suv havzalarida, jumladan Oʻzbekistonda sikloplar, dengizlarda kalanuslar keng tarqalgan.

## Manbalar
Eshonguzar

**Eshonguzar** (1977-1990-yillarda Kalinin posyolkasi) — Toshkent viloyati Zangiota tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Toshkent shahriga jan.dan (kichik halqa yoʻl orqali) chegaradosh. Yaqin transport yoʻli stansiyasi — Oʻrtaovul (16&nbsp;km). Aholisi 8,9 ming kishi (2004). E. nomining kelib chiqishini mahalliy rivoyatlar 17-asrda yashagan Madali eshon bilan bogʻlaydilar. Shaharchada "Regionalgeologiya" aksiyadorlik jamiyati, tuman gaz taʼminoti, elektr tarmogʻi idoralari, aloqa uyi, "Turon" mini banki binosi, kichik ishlab chiqarish sexlari, "Otalar choyxonasi", "Hunarmandlar bozori", supermarket, universal va xususiy doʻkonlar, mehmonxona faoliyat koʻrsatadi. 2 umumiy taʼlim maktabi, Toshkent bank hisobkredit kasb-hunar kolleji, qishloq xoʻjaligi kasb-hunar kolleji mavjud. Markaziy, bolalar kutubxonalari, "Baxt uyi", musiqa maktabi, stadion va boshqalar sport inshootlari, "Algoritm" tibbiysanitariya qismi, tugʻruqxona, bolalar poliklinikasi, teritanosil kasalliklari dispanseri, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar bor. "Semurgʻ" sanatoriysi mavjud. "Istiklol" gaz. chiqariladi. E. transport yoʻllari orqali Toshkent shahri hamda Zangiota tumanining boshqa aholi punktlari bilan bogʻlangan.
Eshitish organlari

**Eshitish organlari**, eshitish aʼzolari – odam va hayvonlarning sezgi organlari hisoblandi. Asosiy qismi tovushni qabul qilishga ixtisoslashgan retseptorlar hisoblanadi. Umurtqasiz hayvonlar orasida haqiqiy eshitish organlari faqat hasharotlarda rivojlangan; koʻpincha ilk sezgi, yaʼni timpanal (toʻgʻriqanotlilar, chala qattiqqanotlilar, kapalaklar), baʼzan xordotonal, jonston va boshqalar organlardan iborat. Timpanal organlar oyoqlarda, qorin yoki koʻkrakda boʻlib, ular traxeyalar yoki havo boʻshliqlari bilan bogʻlangan kutikulyar (qarang Kutikula), yaʼni nogora pardadan unga birikkan yoki traxeyalar bilan bogʻlangan xordotonal sensillalardan iborat. Jonston organ esa chivinlar moʻylovining boʻgʻimida joylashgan. Yuksak rivojlangan sudralib yuruvchilar (masalan, timsohlar)da ilk bor nogʻora parda bilan qoplangan maxsus teri burmalari shaklidagi tashqi quloq paydo boʻladi.

## Manbalar
Eshituv-muvozanat nervi

**Eshituv-muvozanat nervi** — bosh miya nervlarining 8-jufti. Ikki funksional — vestibulyar apparat (muvozanat aʼzosidan impulslarni uzatuvchi) va chigʻanoq (tovushni qabul qiluvchi) qismdan iborat (qarang Quloq). Vestibulyar qism ichki eshitish yoʻlining tagida yotuvchi dahliz tugunchasidan, chigʻanoq qism esa chigʻanoqning suyak plastinkasi asosigacha boruvchi spiral tugunchadan boshlanadi. Eshituv-muvozanat nervin.ning chigʻanoq qism tolalari zararlansa (infeksion yoki shikastlanish tufayli), eshitish qobiliyatiga (kar boʻlishgacha) ziyon yetadi, vestibulyar apparat zararlansa, muvozanat buzilishi va bosh aylanishi kuzatiladi.

## Manbalar
Usmonxon Eshonxoʻjayev

**Usmonxon Eshonxoʻjayev** (1899. 14.10, Andijon— 1938.4.10, Toshkent) — jurnalist, tarjimon va jamoat arbobi.

1899-yil 14-oktyabrda Andijon shahrida tugʻilgan. Ijtimoiy kelib chiqishiga koʻra paxtakorning oʻgʻli, otasining 10 gektar yeri, 2-3 oti, yollanma ishchisi boʻlgan. 1910-yili vafot etgan.

Usmonxon besh yoshidan eski musulmon maktabida, Andijon rus-tuzem maktabi (1909—13), oliy boshlangʻich bilim yurtining 4-sinfini tugatgan. Keyin erlar gimnaziyasida tahsil olgan. Moskvada Kommunistik universitet (1920), Qizil professorlar instituti (1925— 30)da oʻqigan. Falsafa boʻlimini bitirgan.

1914-1917-yillarda Andijondagi yashirin „Ittihod va taraqqiy“ tashkilotining faol aʼzosi, keyinchalik „Milliy Ittihod“ tashkilotida faoliyat koʻrsatgan. Andijondagi gimnaziyada dars bergan. „Turkistanskiy slova“ va „Turkistanskiy golos“ gazetalarida ishlagan. Tahririyatda rus tilini mukammal bilgan Eshonxoʻjayevning hurmati yaxshi boʻlgan. „Maorif havaskorlari“ jamiyatini tashkil etgan. 1918-yili Fargʻonada yuz bergan ocharchilik paytlarida qahatchilikdan oʻlib ketayotgan minglab ochlar, yetim-yesirlarni saqlab qolishda jonbozlik koʻrsatgan. Ularga yordam beruvchi „Qizil yarim oy“ jamiyatini tuzgan.

Turkiston ASSR Maorif xalq komissari (1921—22). 1922-yili yuldan u Turkiston Kompartiyasi MK matbuot sektori boshligʻi, tashviqot va targʻibot boʻlimi mudirining oʻrinbosari va boʻlim mudiri, sifatida faoliyat yuritadi. 1924-yil 17-fevralda Toshkentdagi Sovetlar uyida Turkiston respublikasi „Qoʻshchi“ ittifoqining II qurultoyi ochiladi. Qurultoyda maʼruza qilgan Eshonxoʻjayev mahalliy xalq ayollarini „Qoʻshchi“ ittifoqiga, Sovetlar ishiga jalb etishning ahamiyati haqida gapiradi. U shundan soʻng Turkiston Kompartiyasi markazqoʻmi targʻibot va tashviqot boʻlimiga mudirlik qila boshlaydi.

„Turkiston“ va „Qizil bayroq“ hamda „Inqilob“ va „Bilim oʻchogʻi“ jurnallarining muharriri. 1931-1932-yillarda VKP (b) Shimoliy Kavkaz oʻlka komiteti madaniy-targʻibot boʻlimiga, tashkiliy boʻlimga mudir boʻladi. Eshonxoʻjayev keyinchalik Moskvada, Chechen-Ingushiyada, Rostovda, Mikoyan shahrida, Qozon shahrida va SSSRning turli joylarida partiya ishlarida ishlagan.

Eshonxoʻjayev Qozon shahrida NKVDning davlat xavfsizlik komiteti boshqarmasi 4-boʻlimi tomonidan qamoqqa olinib (1937-yil 15-avgust), Toshkentga joʻnatilgan. Xavfsizlik komiteti xodimi Sagdeyev ishtirokida 25-yanvarda mahbus anketasi toʻldirilgan. Unda Eshonxoʻjayevning yashash manzili — Qozon shahri Bolshaya Galaktinskaya koʻchasi, 3-uy, 74-deb koʻrsatilgan. Unga Moskvadagi oʻzbek talabalari oʻrtasida sovetlarga qarshi millatchi yoshlar tashkilotini tuzganlik va rahbarlik qilganlik, Fayzulla Xoʻjayev, Sultonbek Xoʻjayev, Turor Risqulov, Abdulla Rahimbekov boshchiligida sovetlarga qarshi birlashgan Markaz bilan aloqa bogʻlaganlik kabi ayblar qoʻyilgan.

SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi sayyor sessiyasining 1938-yil 4-oktabrda Toshkentdagi yigʻilishi Usmonxon Eshonxoʻjayevni otuvga hukm qilgan. Hukm oʻsha kuni ijro etilgan. 1957-yilda oqlangan. Andijon viloyati oʻqituvchilar malakasini oshirish instituti E. nomi bilan ataladi.

## Manbalar
Abdusattor Eshonqulov

**Abdusattor Eshonqulov** (1916.10.2, Toshkent — 1997.9.12, Toshkent) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, mayor. Toshkent toʻqimachilik kombinatida usta yordamchisi boʻlib ishlagan. 1937-yildan armiyada. Volsk harbiy aviatsiya texnika bilim yurtini (1939), Voronej uchuvchilar harbiy aviatsiya maktabini (1942), Balashov uchuvchilar harbiy aviatsiya maktabini tugatgan (1943). 1944-yildan 62-shturmchi aviatsiya polki (2-Belorussiya fronti, 4-havo armiyasining, 233-shturmchi aviatsiya diviziyasi) zveno komandiri. Eshonqulov 1945-yil aprelgacha 100-marta jangovar parvoz qilib, dushman qismlariga anchagina talafot keltirgan. Koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1945.18.8). Urushdan keyin harbiy havo kuchlari aviatsiya qismlarida xizmat qilgan.

## Manbalar
Eshchon baxshi Koʻspoʻlatov

**Eshchon baxshi Koʻspoʻlatov** (1901 – Qoraqalpogʻiston, Chimboy tumani – 1952) – Qoraqalpogʻiston (1945) va Oʻzbekiston (1950) xalq dostonchisi. Sherna baxshshshnt shogirdi. Yoshligidan xalq qoʻshiqlarini, dostonlardan parchalarni kuylab yurgan. Chimboy hududida ishlagan (1930). „Shodlik qoʻshigʻi“, „Shodlik zamon“ kabi koʻpgina xalq qoʻshiqlarini yaratgan, „Qoraqalpoq xalq qoʻshiqlari“ (Toshkent, 1959) kitobida ham Eshchon baxshi Koʻspoʻlatov qoʻshiqlari nota yozuvlari bilan berilgan. Moskva, Toshkent shahrilarida oʻtkazilgan olimpiadalarda qatnashgan (1939).

## Adabiyot
* Karakalpakskiye narodnme pesni, M., 1948, Maksetov Q., Qoraqalpoqjirov – baxshilari, Nukus, 1983.
Begmamat Eshquvvatov

**Eshquvvatov Begmamat Teshayevich** (1938-yil 20-avgust, Samarqand viloyati, Pastdargʻom tumani — 16.01.2019) — oziq-ovqat sohasidagi olim. Samarqand kooperativ instituti va Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, muhandislik-texnologiya fakultetida katta laborant, assistent, katta oʻqituvchi, dotsent, prorektor, kafedra mudiri (1966—2003), 2004-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Samarqand boʻlimida (hududiy muammolar kompleks ilmiy tekshirish institutida) ishlaydi.

Ilmiy ishlari oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishdagi samarali usullarning nazariy asoslarini ishlab chiqishga doir. Eshquvvatov matematik, fizik va biologik modellar asosida texnologik jarayonlarning yangi sxemalarini, muhandislik-hisoblash uslublarini yaratdi.

## Manbalar
* Основы течения упруговязких пластических масс, Almati, 2005;
* Texnologik jihozlar va ularni loyihalash asoslari, T., 2005.
Ehrom

**Ehrom** (arab. — chegaralanish, ibodat holatiga oʻtish) — 1) musulmonlarning katta va kichik haj qilish (haj va umra) vaqtidagi alohida holati. Ehrom hajni dili bilan niyat qilish, haromdan muhofazalanishdir, ehromdagi kishi "muhrim" deb ataladi. Muhrim odobdan tashqari soʻz soʻzlash, xotini bilan yaqinlik qilish, gunoh ishlarga qoʻl urishdan saqlanishi lozim. Muhrim kishi tirik mavjudotni oʻldirmaydi, tikilgan libos kiymaydi, oyogʻiga paypoq, mahsi, etik kiymaydi, yuzini, boshini biror narsa bilan toʻsmaydi, xushboʻy narsa surtmaydi, tirnoq, soch, moʻylarini olmaydi; 2) Ehrom holatiga kirganlar tanaga oʻraydigan mato. Hojilar haj kunlarida ehromga oʻralgan holatda barcha ibodatlarni ado etadilar.

E.ga kirish odatida musulmonlarning mulkiy va jamiyatdagi ijtimoiy ahvolidan qatʼi nazar umumiy tengligi gʻoyasi oʻz ifodasini topgan.
Ehrom (maʼnolari)

**Ehrom**:

* Ehrom (arab. — chegaralanish, ibodat holatiga oʻtish) — 1) musulmonlarning katta va kichik haj qilish (haj va umra) vaqtidagi alohida holati.
* Ehrom (bino) — keng maʼnoda ibodatgoh binosi; Misr meʼmorligida toʻgʻri piramida (baʼzan zinapoya yoki minorasimon) shaklidagi monumental inshoot; asosan qadimiy dunyoga xos boʻlgan.