The Wealth of Nations

**An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations** (tarjimasi: *Xalqlar boyligining tabiati va sabablarini oʻrganish*), odatda qisqartirilgan shakli **The Wealth of Nations** (tarjimasi: *Xalqlar boyligi*) nomi bilan tanilgan, shotland iqtisodchisi va maʼnaviy faylasufi Adam Smith tomonidan yozilgan kitob. 1776-yil 9-martda nashr etilgan ushbu asar xalqlarning boyligini yaratadigan omillar haqida yozilgan ilk tizimli tahlillardan biri hisoblanadi. U klassik iqtisodiyotning asosiy asarlaridan biriga aylangan boʻlib, „siyosiy iqtisodning birinchi toʻliq tizimi“ deb taʼriflangan. Smith sanoat inqilobining boshlanish davri iqtisodiyotini tahlil qilar ekan, mehnat taqsimoti, unumdorlik, erkin bozor va narxlarning resurslarni taqsimlashdagi roli kabi asosiy tushunchalarni ilm-fanga kiritgan.

Kitob iqtisodiyot fanining shakllanishiga tubdan taʼsir koʻrsatgan hamda erkin bozor kapitalizmi va XIX asrga xos iqtisodiy siyosatlarning nazariy poydevorini yaratgan. Shotland maʼrifatchiligi va sanoat inqilobi boshlanishi mahsuli boʻlgan bu risola oʻsha davr merkantilistik siyosatlarini tanqidiy qayta koʻrib chiqib, iqtisodiy taraqqiyotga erishish uchun erkin savdo va samarali soliq siyosatini joriy etishni ilgari surgan. Asar avvalgi iqtisodiy fikrlardan keskin farq qilib, iqtisodiy faoliyatni davlat tartibga solishidan koʻra, shaxsiy manfaat hamda taklif va talab kuchlari belgilashi kerakligini asoslab bergan.

Smith oʻzining mashhur „koʻrinmas qoʻl“ metaforasi orqali shaxsiy manfaat bozorni qanday tartibga solishini tushuntirib, siyosiy iqtisodning yaxlit tizimini bayon qiladi. U iqtisodiyotning turli jihatlari – kapitalni jamgʻarish, narxlar shakllanishi, mehnat, kapital va renta oqimi – boʻyicha keng qamrovli tahlil beradi. Kitobda Smithning merkantilizm, hashamat mollariga yuqori soliqlar, qullar savdosi va monopoliyalar haqidagi tanqidlari ham bayon etilib, erkin raqobat va ochiq bozorlarga targʻibot qilinadi. Muallif tirikligida qayta koʻrib chiqilgan keyingi nashrlar orqali asar yanada takomillashgan va keng eʼtirof qozongan; u kelgusi asrlarda iqtisodiy falsafa, davlat siyosati hamda savdo, soliqlar va iqtisodiy oʻsishga oid intellektual munozaralarga chuqur taʼsir koʻrsatgan.

## Tarixi

The Wealth of Nations ikki jildda 1776-yil 9-mart kuni nashr etilgan (birinchi jildga I–III kitoblar, ikkinchi jildga esa IV va V kitoblar kiritilgan). Asar Shotland maʼrifatchiligi va Shotlandiya qishloq xo‘jaligi inqilobi davrida maydonga kelgan. U Karl Marx kabi koʻplab mualliflar va iqtisodchilarga, shuningdek, hukumatlar va tashkilotlarga kuchli taʼsir koʻrsatgan boʻlib, keyingi bir yarim asr davomida iqtisodiy bahs-munozaralar terminologiyasini belgilab bergan. Masalan, Alexander Hamilton oʻzining *[[Report on Manufactures]]* asarini yozishda qisman The Wealth of Nationsdan ilhom olgan; biroq u mazkur hisobotda Smithning koʻplab siyosatlariga qarshi dalillar keltirgan. Hamilton hisobotining katta qismini Jean-Baptiste Colbert gʻoyalariga tayanib yaratgan, oʻz navbatida Smith The Wealth of Nationsda aynan Colbertning qarashlariga munosabat bildirgan va ularni tanqid qilgan.

The Wealth of Nations oʻn yetti yil davomida toʻplangan yozuvlar va avvalgi tadqiqotlarning mahsuli boʻlib, Sanoat inqilobi boshlanish davridagi iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlar haqida oʻsha davr iqtisodchilari (masalan, Nicholas Magens) oʻrtasidagi suhbatlarni kuzatish natijasida shakllangan. Smithning asarni yozib tugatishi oʻn yilga yaqin vaqt olgan. Natijada merkantilistik va fiziokratik nazariyalar oʻz ahamiyatini yoʻqota boshlagan bir davrda iqtisodiy nazariyani amaliyotga moslab qayta koʻrib chiqishga qaratilgan keng qamrovli risola yuzaga kelgan. Asar keyinchalik iqtisodchilar, siyosatchilar, matematiklar va boshqa turli soha mutafakkirlari uchun mustahkam nazariy poydevor yaratdi. Tarixiy taʼsiridan qatʼi nazar, The Wealth of Nations iqtisodiyot fanida aniq paradigmal oʻzgarishni ifodalagan; u falsafada Immanuel Kantning *[[Critique of Pure Reason]]* asari tutgan oʻringa tenglashtiriladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 

## Havolalar

* ''An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations'' at Project Gutenberg
* Facsimile of the first edition, from the Internet Archive: Vol. I, Vol. II
* ''The Wealth of Nations'' at LibriVox (public domain audiobooks)
* ''Glossary: Adam Smith's the Wealth of Nations''