open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Denis Diderot

**Deni Didro** (Diderot) (1713.5.10, Langr — 1784.31.7, Parij) — fransuz faylasufi, yozuvchisi, maʼrifat-parvari. 1751—80 yillarda "Ensiklopediya yoki fan, sanʼat va kasb-hunarlarning izohli lugʻati" (1—35-jildlar)ning asoschisi va muharriri. Falsafiy va badiiy asarlar yaratdi. "Koʻrlar haqida koʻzi ochiqlarga oʻgitnoma" (1749), "Tabiatni tushuntirishga oid fikrlar" (1754), "D’Alamber tushi" (1769), "Materiya va harakatning falsafiy prinsiplari" (1770) asarlarida maʼrifatli monarxiya tarafdori boʻlgani uchun absolyutizmni, xristian dini va cherkovini ayovsiz tanqid qildi, sensualizmga tayangan holda materialistik gʻoyalarni himoya etdi. D. barcha mavjudotga materiyaning turli shakllari sifatida qaradi. Uning fikricha, materiya sifat jihatdan turlicha, unda oʻz-oʻzidan harakat, rivojlanish mavjud. D.ning adabiyotdagi roli realizm uchun kurashi bilan belgilanib ("Fatalist Jak va uning xoʻjayini" romani, 1773; "Rohiba" qissasi, 1760), uning bu kurashi tasviriy sanʼat haqidagi ("Salonlar", 1759—81) va teatr toʻgʻrisidagi ("Aktyor toʻgʻrisida paradoks", 1773—78) tanqidiy asarlarida ham ifodalangan. D. xalq taʼlimi toʻgʻrisidagi asarlarida pedagogikaning juda koʻp muammolarini (xalq taʼlimi tizimi, oʻqitish uslublari va hokazo) bayon etgan. U xalq taʼlimining davlat tizimi loyihasini tuzgan, yoppasiga bepul boshlangʻich taʼlim qoidalarini, taʼlim hamma tabaqa uchun bir xil boʻlishini himoya qilgan. Nochorlarning bolalariga davlat tomonidan moddiy yordam koʻrsatilishi zarur, deb hisoblagan. Fizika-mat va tabiiy fanlar muhimligini uqtirgan. Yaxshi dareliklar tuzish, bu ishga yirik olimlarni jalb qilish haqida yozgan. Oʻrta maktablarda yiliga 4 marta ochiq imtihonlar oʻtkazish, oʻqituvchilikka tanlov eʼlon qilishni maqsadga muvofiq deb bilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Diyen uglevodorodlar

**Diyen uglevodorodlar**, diyenlar, diolefinlar — ikkita qoʻshbogʻli toʻyinmagan uglevodorodlar. D. u. molekulasidagi qoʻshbogʻlarning oʻzaro joylashuviga qarab uch xil boʻladi: 1) ayrim qoʻshbogʻl i D. u., mas, pentadiyen -1,4; kimyoviy xossalari jihatdan olefinlarga oʻxshaydi; 2) zich (kumulyasiyalangan) qoʻshbogʻli D. u., allenlar sinfi shulardan iborat; 3) qoʻshbogʻlari oralangan (oddiy bogʻ vositali) D. u. D. u. etilen qatori uglevodorodlarining barcha xossalarini namoyon qiladi. D. u. olishning umumiy usullari: glikollar va toʻyinmagan spirtlar degidratatsiyasi, ikki atomli galoid birik-malardan galogen vodorodlar tortib olish reaksiyasi va b. D. u. poliamid tolalar, plastifikatorlar, lok, dori, sintetik kauchuk va b. i. ch.da asosiy xom ashyodir.Qoʻsh bogʻlarning joylashishiga qarab alkadiyenlar quyidagi uch turga boʻlinadi:

1.     *Kumulyatsiyalangan yoki tutashgan diyenlar.* Bu tor diyenlarda ikkala qoʻsh bogʻ ham bitta uglerod aioraiga birikkan boʻladi. Ularning birinchi vakili CH2=C=CH2 alien deb atalgani uchun, koʻpincha, kumulyatsi­yalangan diyenlar alien uglevodorodlar deb ham ataladi.

2.     *Konyugirlangan diyenlar yoki oralatma qoʻsh bogʻli diyenlar.* Bu tur diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ orasida bitta oddiy bogʻ joylashgan boʻladi. Masalan,                         CH2=CH-CH=CH2 divinil.

3.     *Ajratilgan qo 'sh bogʻli diyenlar.* Bu tur diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ ikki va undan ortiq oddiy bogʻ bilan ajratilgan boʻladi: >C = C-(CH2)n-C = C 2C=C=CH2 alien 1,2-propadiyen

H2C=CH—CH=CH, eritren divinil 1,3-butadiyen                                            H2C=CH-CH2-CH2-CH=CH2 diallin 1,5-geksadiyen. Kimyoviy xossalari jihatidan butadiyen bilan izopren to'yinmagan uglevodorodlarga о ‘xshaydi — biriktirib olish reaksiyalari ular uchun xosdir. Odatda modda bu diyenlar molekulalarining uchlariga birikadi. Masalan, brom bilan o’zaro ta’sirlashganda qo‘shbog‘lar uziladi, chekkadagi uglerod atomlariga brom atomlari birikadi, erkin valentliklar esa qo‘shbog‘ hosil qiladi, ya’ni birikish natijasida qo‘shbog‘ siljiydi:

          CH₂=CH-CH=CH₂+Br₂ => CH₂Br-CH= CH-CH₂Br

Butadiyen va izopren polimerlanadi va sopolimerlanadi, ya’ni boshqa to‘yinmagan birikmalar bilan birgalikda polimerlanadi va kauchuklar hosil qiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diyetologiya

**Diyetologiya** (diyeta va ...logiya), diyetetika — xasta va sogʻlom odamlarning maqbul ovqatlanishi toʻgʻrisidagi taʼlimot. Turli kasalliklarga chalingan bemorlarning ovqatlanish tarzini ishlab chiqadi va asoslab beradi (qarang Parhez bilan davolash). D. ovqatning kimyoviy tarkibi, ovqatlanish tartibi, uni isteʼmol qilish vaqti, hajmi, ovqatlanishlar orasidagi vaqt va b.ni oʻz ichiga oladi.

D. tarixi uzoq oʻtmishga borib taqaladi. Gippokrat oʻz davrida bemorni davolash kasallikning turli bosqichlarida u qancha va qanday ovqat yeyishini toʻgʻri tanlay bilishdan iborat deb taʼkidlagan. Oʻsha davrda D.ning asoschilaridan hisoblangan rim vrachi Asklepiad (mil. av. 128—50 yillar) parhez toʻgʻri tanlangandagina doridarmon yaxshi kor qilishi va nafi boʻlishini aytib oʻtgan. U oʻz shogirdlari bilan turli xastaliklarni davolashda ovqat mahsulotlaridan toʻgʻri foydalana bilish koʻrsatmalarini ishlab chiqqan. Rim vrachi Galen bemorlarning ovqati masalliklariga aloqida ahamiyat bergan. Zamonaviy D. davolash amaliyotida tibbiyot, biokimyo, fiziologiya, morfologiya va b.da erishilgan eng yangi usul va kashfiyotlardan foydalanadi. Oʻzbekistonda ham D. keng oʻrganila boshlandi; 1- va 2-Toshkent tibbiot akademiyasi va b. tibbiyot institutlarida D. fan sifatida oʻqitiladi, shuningdek, D. kafedralari mavjud. U yerda diyetolog vrach, oʻrta maxsus tibbiyot oʻquv yurtlarida esa diyet hamshiralar tayyorlanadi yoki shu institutlarni tamomlagan mutaxassislar vrachlar malakasini oshirish institutlari va D. markazlarida D.ga ixtisoslashtiriladi. D.ni rivojlantirish maqsadida Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli Diyetologiya markazi ochildi (1955). Bu markaz mahalliy mah-sulotlardan milliy taomlar tayyorlashning yangi texnologiyasini tadbiq qilish va parhezlashtirish ustida ilmiy izlanishlar olib boradi. Diyetologiya markazining bir boʻlimi — vaznni kamaytirish masalalari bilan shugʻullanadi. Infeksion kasalliklar, sil, operatsiyadan keyingi holatlarda organizmning kasalliklarga qarshilik kuchini oshirish va b.da asosiy davodan tashqari, rangbarang parhez ovqatlar ishlab chiqish va ularni amaliyotda qoʻllash D. oldida turgan muhim muammolardan biridir.

Sherzod Zokirxoʻjayev, Aziza Zokirova.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diyorbakir

**Diyorbakir** — Turkiya janubisharqidagi shahar, Diyorbakir elining maʼmuriy markazi. Dajla daryosi sohilida. Aholisi 448,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, elektr mashinasozligi, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Diyorbakirdan shimoligʻarbda mis va xrom rudalari olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diz...

**Diz...** (lot dis...) — yasama soʻzlar tarkibiy qismi: qiyinchilikni, buzilishni, parokandalikni, boʻlinishni, yoʻqotishni anglatadigan soʻzlarning old (unli harflardan oldin qoʻyiladigan) qoʻshimchasi (dizartriya, dizassotsiatsiya). Undosh harfdan oldin dis... yoziladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diz

**Diz** (soʻgʻdcha) — qoʻrgʻon, qalʼa. Mas, Ohanin diz — Temir qoʻrgʻon, mustahkam qoʻrgʻon. "Devonu lugʻotit turk"ae. yozilishicha, "tajiz — baland yer, forslar shaharlarini shu soʻzdan "diz" shaklida oʻzgartirib olganlar". Eron va Oʻrta Osiyodagi "Dizak" toponimlari "qoʻrgʻoncha", "qalʼacha" maʼnosini bildiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizajio

**Dizajio**, disajio (ital. disaggio — mushkullik, qiyinchilik) — 1) qimmatli qogʻozlarning narxi pasaygan bozor kursi bilan ularning nominali oʻrtasida farq. Odatda, foizlarda ifodalanadi; 2) qimmatli qogʻozlar birja kursining nominalidan pasayib ketishi; 3) nakd boʻlgan tovar narxi bilan uning muddatli kelishuv boʻyicha sotilishi oʻrtasidagi manfiy farq.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diyegogarsiya

**Diyegogarsiya** — Hind okeanining Chagos arxipelagidagi atoll, Buyuk Britaniya mulki. Mayd. 25 km² (baʼzi maʼlumotlarga koʻra 36 km²). Baliq ovlanadi, kopra eksport qilinadi. AQSH harbiy dengiz bazasi bor. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diyen sintezi

**Diyen sintezi** - qoʻshbogʻlari oralangan diyen uglevodorod (diyen) larning 1,4 uglerod atomiga toʻyinmagan birikmalar biriktirish reaksiyasi. D.s. natijasida boshlangʻich diyenning ik-kinchi va uchinchi uglerod atomlari oʻrtasida qoʻshbogʻ boʻlgan olti aʼzoli sikllar vujudga keladi. Diyen vazifasini geterotsiklik birikmalar, mas, furan bajarishi mumkin. D. s. 1928 yilda organik-kimyogarlar O. Dirs va K. Alderlar tomonidan kashf etilgan. D. s. yordamida boshqa usullar bilan olinishi qiyin boʻlgan politsiklik birikmalar (mas, steroid lar, D vitamin), insektitsidlar va b. moddalar sintez qilinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizayn

**Dizayn** ( — „loyiha“, „chizma“, „rasm“) — narsalar muhitini estetik va funksional sifatlarini shakllantirish maqsadiga qaratilgan loyihalash faoliyati turlarini ifodalovchi termin. Dizayn faoliyati tarkibiga keng isteʼmol buyumlari, mashina, dastgoh, kiyim, reklama va oʻrov materiallari, i. ch., jamoat va turar joy binolarini jihozlash, mebel va b. kiradi. Dizayn 20-asr boshlarida yuzaga kelib, 1930-yillarda maxsus faoliyat turi sifatida Gʻarbiy Yevropa va AQShda shakllandi. 1980-yil 2-yarmidan dizaynning faoliyat doirasi kengaydi. Dizaynerlar rassom sezgisi bilan birga ilmiy fanlar (masalan, materialshunoslik, rangshunoslik va boshqa)ga tayanadi, i. ch. jarayoni va sharoitlari, sotsiologiya va boshqa bilimlarga ega bulishi lozim. Dizayn sohasidagi mutaxassislar maxsus oliy oʻquv yurtlaridatayyorlanadi. Jumladan, Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida ham interyerlar va sanoat grafikasi, libos dizayn boʻyicha mutaxassislar tayyorlanadi.

Dizayn tafakkuri bu ko'nikmalar to'plamiga asoslangan muammolarni hal qilishning innovatsion jarayoni. Ushbu yondashuv bir necha o'n yillar davomida mavjud bo'lib, lekin u faqatgina 2008 yilgi Garvard Business Review jurnalining IDEO dizayn kompaniyasi rahbari va prezidenti Tim Braunning "Dizayn tafakkuri" nomli maqolasidan so'ng dizaynerlik jamiyatidan tashqarida o'z kuchini topa boshladi.

Yuqori darajada, dizaynni o'ylash jarayonida ishtirok etadigan qadamlar oddiy: birinchidan, muammoni to'liq anglash; ikkinchidan, mumkin boʻlgan echimlarning keng doirasini o'rganish; uchinchidan, prototip yaratish va sinovdan o'tkazish orqali keng takrorlash; va nihoyat, odatiy joylashtirish mexanizmlari orqali amalga oshiriladi.

Ushbu qadamlar bilan bog'liq boʻlgan ko'nikmalar odamlarga ijodkorlikda real hayotdagi muammolarni o'zlaridan ko'ra yaxshiroq samarali hal qilishda yordam beradi. Ular osongina o'rganilishi mumkin, ammo kuch sarflang. Masalan, muammoni tushunishga harakat qilayotganda, o'zingizning taxminlaringizni chetga surib qo'yish juda muhimdir. Bir marta o'rganilgan ushbu usul hatto kundalik hayot muammolarida ham qoʻllanishi mumkin.Ï

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizak

**Dizak** — Jizzax sh.ning oʻrta asr tarixiy manbalarida yuritilgan nomi. "Kichik qalʼa" mazmunini beradi. 10-asrda D. Faknon rustoqining tekislikda joylashgan shahri boʻlib, kattaligi jihatdan Ustrushonaning 3-shahri boʻlgan (Panjikent va Zomindan keyin). D. islom gʻoziylari toʻplanadigan yer sifatida mashhur boʻlib, ular uchun bu yerda koʻplab mehmonxona va rabotlar qurilgan. D.dan bir farsax (6—7 km) uzoqlikda Afshin tomonidan qurilgan Xudoysar raboti manbalarda qayd etib oʻtilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizel Rudolf

DIZEL (Diesel) Rudolf (1858.18.3, Parij — 1913.29.9, La-Mansh) — nemis ixtirochisi. Myunxendagi Oliy politexnika maktabini bitirgan (1878). Yonilgʻining siqilgan havoga purkalishidan alangalanadigan ichki yonuv dvigateli (dizel)ni yaratgan. D. oʻz dvigateli uchun 1892 yilda patent olgan. Bu bilan D. ideal Karno siklita yaqin boʻlgan siklda ishlaydigan ichki yonuv dvigatelini yaratish gʻoyasini ilgari surdi; bunda toza havoni 25 Mn/m2 (250 kgkuch/sm2)gacha siqib eng yuqori temperaturaga erishdi. Bir qadar takomillashtirilganidan keyin (1897) dvigatel arzon yonilgʻi (neft mahsuloti) bilan puxta ishlaydigan va transportda keng qullaniladigan boʻlib qoldi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizel

**Dizel** — ogʻir yonilgʻi (dizel yonilgʻisi)nmng siqilgan havoga purkalishidan alangalanadigan ichki yonuv dvigateli. Dizel silindrida alangalanish porshen yordamida qisib yuqori temperaturagacha qizdirilgan toza havoga yonilgʻi purkalganda sodir boʻladi. Nemis kashfiyotchisi R. Dizel yasagan. Dizel eng tejamli issiqlik dvigatellari qatoriga kiradi. Dizel yonish kamerasining tuzilishiga koʻra ajralmaydigan kamerali, uyurma kamerali, old kamerali xillarga boʻlinadi. Dizel avtomobillar, traktorlar, kemalar, teplovozlar, elektr st-yalar (dizel elektr stansiyasi) va b.ga oʻrnatiladi. Dizelning quvvati 30000 kVt dan ortiq boʻladi (yana q. Dvigatel).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jildizel Toshkent, 2000-yil
Dizel yonilgʻisi

**Dizel yonilgʻisi** - neftdan olinadigan suyuq yonilgʻi; qisilishdan alangalanadigan ichki yonuv dvigateli (dizelʼ)da ishlatiladi. Uch guruhga boʻlinadi: 1) tezyurar transport dvigatellari va statsionar dvigatellar (aylanish soni minutiga 1000 va undan ortiq) uchun moʻljallangan qovushoqligi past distillyat yonilgʻi; 2) koʻp kuch tushadigan statsionar dvigatellar va kema dvigatellari (aylanish soni minutiga 600 dan 1000 gacha) uchun moʻljallangan qovushoqligi oʻrtacha distillyat yonilgʻi (solyar moyi); 3) sekin aylanadigan dvigatellar — statsionar va kema dvigatellari (aylanish soni minutiga 600 gacha) uchun moʻljallangan qovushoqligi yuqori, ogʻir fraksiyali yonilgʻi. D. yo.ning eng muhim xossalaridan biri oʻz-oʻzidan alangalanish temperaturasidir; uning qanday yonishi temperaturaga bogʻliq. Yonilgʻi sifati undagi setan soni (oʻz-oʻzidan qanchalik tez alangalanishi)ga bogʻliq. Uning oʻzoʻzidan alangalanishini osonlashtirish va toʻla yonishiga erishish uchun tegishli kimyoviy tarkibga ega boʻlgan xom ashyo tanlab olinadi. D. yo. sifati xom ashyoning yaxshi tozalanishiga ham bogʻliq boʻladi. Turli iqlim sharoitlari uchun qotish temperaturasi, fraksiya tarkibi va b. koʻrsatkichlari bilan farq qiladigan (oʻta sovuq joylarga moʻljallangan, qishki va yozgi) yonilgʻi xillari bor. Dizel yonig’ilgisi ota qovushqoqligi bn ajralib turadi buni biz engenjrlar Maksumova Oytura opa bilan birga organib chiqqanmiz . Quvondiqov Akobirning sinab korishicha undagi sitan soni nafaqat turli xil sharoitga balkim temperaturaga ham ta’siri borligini o’z isbotini aytdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizel elektr stansiyasi

**Dizel elektr stansiyasi** (DES) — dizel dvigateli bilan harakatlanuvchi, bir yoki bir necha elektr toki generatori bilan jihozlangan energetik qurilma. Muqim (statsionar) va Kuchma xillari boʻladi. Muqim DES ga PO, 120, 330, 440, 735 kVt va undan ortiq quvvatli toʻrt taktli (baʼzan, ikki taktli) dizel oʻrnatiladi. Oʻrtacha quvvatli muqim DES quvvati 750 kVt dan oshmaydi, katta DES esa 220 kVt gacha va undan ortiq quvvatli qilib quriladi. Kuchma DES qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi, geologikqidiruv ekspeditsiyalari va b.da kuch va yoritish tarmoqlarini elektr bilan taʼminlaydigan rezerv manba sifatida, transport (dizel-elektrovoz, dizelelektroxod va b.) da asosiy energetik qurilma sifatida qoʻllanadi. Quvvati 10 kVt gacha boʻlgan DES bir ukli avtomobil tirkamasiga urnatib ishlatiladi. DES ning afzalligi: tejamli, turgʻun ishlaydi, yengil, tez ishga tushiriladi. DES elektr uzatish liniyalaridan uzoqdagi joylarni, shuningdek, bugʻ-kuch va suv-kuch qurilmalari qurib bulmaydigan hududlarni elektr toki bilan taʼminlashga muljallangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizel-poyezd

**Dizel-poyezd** — ikki yoki undan ortiq motor (dizel-dvigatel)li vagon va bir necha tirkama vagonlardan iborat poyezd. Motorli vagonlar, odatda, poyezdning oldida yoki orqasida buladi. Dvigatellar bir joydan boshqariladi. D-p. temir yoʻlning elektrlashtirilmagan qismida, shahar atrofida qatnashga muljallangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizenteriya amyobasi

**Dizenteriya amyobasi** (Entamoeba histolytica) — amyobalar turkumiga mansub bir hujayrali parazit hayvon. Rus olimi F. A. Lesh 1875-yil kashf etgan. Koʻp hollarda amyoba sistasi odam yoʻgʻon ichagidagi axlatda koʻpayadi, lekin ichak epiteliysiga ziyon yetkazmaydi. Bunday hollarda odam dizenteriya bilan ogʻrimasdan amyoba sistasini tashuvchi hisoblanadi. Bu amyobaning ichak boʻshligʻida yashaydigan shakli boʻlib, uz. 20 mkm ga yetadi. D. a.ning soxta oyoklari boshqa amyobalarnikiga nisbatan ancha kalta va yoʻgʻon; yadrosi yumaloq; endoplazmasida yutilgan bir necha bakteriya boʻlishi mumkin. Ichak boʻshligʻida D. a. qobiqqa oʻralib, sharsimon sistaga aylanadi. Yetilgan sistaning yadrosi 4 ta; yetilmaganlarida 1—2 yoki 3 ta boʻladi. Sistalar axlat bilan tashqi muhitga chiqadi; u yerdan oziq-ovqat yoki qaynatilmagan suv bilan yana odam ichagiga oʻtadi, rivojlanib metatsista (8 ta yosh amyobali) holatini oʻtib, ichak boʻshligʻida yashaydigan shaklini hosil qiladi. Ayrim hollarda ichak boʻshligʻidan uning epiteliysi hujayralariga kirib koʻpayib, yara hosil qiladi (amyobiaz). D. a.ning toʻqimada yashaydigan bu shaklining kattaligi 25 mkm ga yetadi; uning sitoplazmasida hech qanday kiritmalar boʻlmaydi. Ichak yarasidan chiqadigan shilimshiq, yiring va qon axlat bilan aralashib ketadi. Bunday xrllarda ichak boʻshligʻidagi yaradan chiqqan amyobalar yiriklashib eritrotsitlarni yutadigan boʻlib qoladi, amyobaning eritrofag , yaʼni katta vegetativ shakli paydo boʻladi. Eritrofag axlat bilan tashqi muhitga chiqqanida 15—20 min.dan soʻng nobud boʻladi. Amyobiazning oʻtkir davri susayganda eritrofag kichrayib, ichak boʻshligʻida yashaydigan shaklga, soʻngra sistaga aylanadi. Sistali axlat kasallik yuqadigan manba hisoblanadi. Sistalar suvda va nam tuprokda bir oy va undan koʻproq tirik qoladi. D. a. bilan zararlangan odam ichagidan bir kecha-kunduzda tashqi muhitga 300 mln., baʼzi 600 mln.gacha sista chiqishi mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benjamin Disraeli

**Benjamin Disraeli**, graf Bikonsfild (1804.21.12 — London — 1881.19.4) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1868 va 1874—1880), Konservatorlar partiyasining rahbari; yozuvchi. 1852, 1858—59, 1866—68 yillarda moliya vaziri. D. hukumati mustamlaka-bosqinchilik siyosatini olib borgan (1878-yil Kiprni bosib olgan, Misrni egallab olish uchun zamin hozirlagan). "Koningsbi" (1844), "Sibilla yoki Ikki millat" (1845) kabi siyosiy romanlarida sotsial ziddiyatlarni yumshatishda aristokratiyaga yetakchi oʻrin ajratgan.

## Manbalar
Dizuriya

**Dizuriya** (diz... va yun. uron — siydik) — siydik chiqarishning buzilishi, siydikning tez-tez, ogʻriq bilan kelishi. Sistit, uretrit, prostata bezi adenomasi va b. kasalliklar belgisi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dikkit

**Dikkit** — kaolinitning polimorf turiga mansub gil minerali. Kimyoviy formulasi Al4[Si4Ol0] (OH)S. Birinchi marta aniklagan amerikalik mineralog Dikka nomi bilan atalgan. Kristallari tiniq plastinkasimon. Rangsiz, oq, sargʻish va koʻkimtir. Qattiqligi 2,5—3,5; zichligi 2,6 g/sm3. Past temperaturali gidrotermal mineral. Kvars, dolomit, seritsit, kaolinit, gidroslyuda, galluazit bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama togʻlarida (Oqtosh, Oqsoqota, Qoronkoʻl, Gushsoy va b.) ikkilamchi kvarsitlarda D.ning toʻplamlari aniklangan. Qozogʻiston (Qoracheku va Qoʻngʻirot, Kavkaz (shim.-gʻarbidagi simob konlarda), Ukraina (Nikitovka)da bor. Oqsoqota konidakvars, barit, diaspor, pirofillit, muskovit, gematit, simob, oltin va b. bilan birga D.ning choʻziq kristali uchraydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diksilend

**Diksilend** (ing . Dixieland — Diksi diyori, AQSH Janubiy shtatlariga nis-bat berilgan) — jaz ansambli. Dastlab, oq tanli sozandalardan iborat nyu-orlean uslubiga mansub ilk jaz guruhlarining ifodasi. Tarkibida truba, klarnet, trombon va ritmni taʼminlovchi soz (banjo, fortepiano, kontrabas yoki tuba, urma cholgʻu)lar mavjud. Repertuaridan regtaym, blyuz, fokstrot, shimmi kabi namunalar oʻrin olgan. Oʻzbekistonda 1950-y.lardan (Ye. Jivayev, A. Yarulis, B. Smetanov, S. Petlyar va b.) D. guruhlari maʼlum. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktant

**Diktant** (lot. dicto — aytib turib yozdiraman) — oʻquvchilarga imlo va tinish belgilariga doir qoidalarni oʻrgatishda hamda bu qoidalar yuzasidan hosil qilingan malakani tekshirishda qoʻllaniladigan yozma ish. Taʼlimiy va nazorat turlari bor. Taʼlimiy diktant qanday oʻtkazilishiga qarab ogohlantiriladigan, izohli va tushuntiriladigan diktantlarga boʻlinadi. Ogohlantiriladigan diktantda imlo va tinish belgilari matn yozishdan oldin, izohli diktantda matnni yozish jarayonida, tushuntiriladigan diktantda notanish soʻzlar matnni oʻquvchilar yozib boʻlganiga qadar, imloviy belgilar esa matn yozib boʻlingach tushuntiriladi. Taʼlimiy diktantning tanlab olinadigan, ijodiy, erkin va oʻz-oʻziga diktant turlari bor. Nazorat diktanti oʻquvchilar bilimini tekshirishga xizmat qilib, katta taʼlimiy ahamiyatga ega, chunki bunda oʻquvchilar mavjud bilim va koʻnikmalarini ishga soladilar. Nazorat diktantda oʻquvchilarning savodxonliklari ham baholanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktor

**Diktor** (lot. dictor — soʻzlovchi) — radio va televideniye da mikrofon oldida, telekamera qarshisida tayyor matnni oʻquvchi shaxs. D. xushovoz boʻlishi, diksiyasi kuchli va til nor-malarini puxta bilishi zarur. D.likka nutqi, ovozi, qobiliyatiga qarab tanlov yoʻli bilan qabul qilinadi. Oʻzbekistonda D.lik kasb sifatida 1924-yil ajralib chiqdi va rivoj topa boshladi. D.lik sanʼatining takomillashuvi va tajribaning oshib borishi natijasida D. ijrosining harakteri (ogʻzaki nutqqa yaqinlashuv, gapirishda katta erkinlik, dadillik va b.) ham oʻzgara bordi. Mustaqillikdan soʻng Oʻzbekistonda D.lik sanʼati alohida tus oldi. D.larning matnga qaramay erkin, shu bilan birga juda chiroyli va ravon tilda gapirishi koʻzga tashlanadi. Hozirda turli mavzudagi eshittirishlarni D.lar bilan bir qatorda jurnalistlar va b. kasb egalari ham juda qiziqarli va har biri oʻziga xos tarzda olib bormoqdalar. Mirqodir Maqsumov, Tuygʻunoy Yunusxoʻjayeva, Oʻktam Jobirov, Nasiba Ibrohimova, Nasiba Qambarova, Galina Melnikova, Rahmatilla Mirzayev, Bahri Soatqulova, Raʼno Joʻrayeva, Qodir Tojiyev, Mirzohid Rahimov kabi D.lar tanilgan.

Kinoda — film matnini oʻqib, voqeani sharxlovchi kishi. Odatda, ekranda koʻrinmaydi, faqat nutqi kinotasmaga yozib olinadi. Koʻpincha muallif matni D.ga ishonib topshiriladi. Baʼzan kinooperator, rej., ssenariy muallifining oʻzi ham D.lik qiladi ("Tojixon bilan uchrashuvlar", "Toshkentda bir qiz yashaydi" filmlari va b.). O. Xoʻjayev, R. Hamroyev, S. Saidov, A. Rafiqov kabi aktyorlarning kinodagi D.lik faoliyati alohida ahamiyatga molikdir.

Mohina Ashirova.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktofon

**Diktofon** (lotincha dicto — aytib turaman va ... fon) — tovushni lenta va plastinkaga avtomatik tarzda yozib oladigan va qayta eshittiradigan apparat. Tuzilishi magnitofonga oʻxshaydi. Unda tovushni bir tezlikda yozib olib, qayta eshittirishda tezlikni mashinkada yozib ulgura oladigan darajada kamaytirish mumkin. D.ning ixcham (portativ) xili batareya va oʻzgaruvchan tok bilan ishlaydi, choʻntakda olib yursa boʻladi. D. xizmatga oid xatlarni, majlislarda notiqlarning nutqini, maʼruzalarni yozib olish va b. maqsadlarda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktatura

**Diktatura** ( — cheklanmagan hokimiyat) — davlat hokimiyatini nodemokratik usullar bilan amalga oshirish tizimini ifodalovchi tushuncha, avtoritar yoki totalitar rejim. Diktaturaga asoslangan siyosiy rejimdagi hokimiyatda, bir shaxs — diktator yoki bir necha shaxslarning qoʻlida markazlashadi, siyosatda zoʻravonlik va terror kuchayadi. Diktatura oʻrnatilganligi diktatorlik hokimiyatining cheklanmaganligi va nazoratsizligi, konstitutsiya eʼlon qilgan demokratik huquqlar va erkinliklar toptalishi, vakillik organlarining huquqlari cheklanishi bilan ajralib turadi. Hokimiyat toʻgʻridan-toʻgʻri zoʻravonlikka tayanadi. Odatda, yirik ijtimoiy guruhlar Diktaturani ifoda etuvchi kuch sifatida namoyon boʻlsa ham, u bir shaxs yoki bir guruh shaxslarda mujassamlashadi (Qadimgi Rimda harbiy boshliqlar Diktaturasi va triumviratlar, mutlaq monarxlar, hozirgi avtoritar tuzumlar, xuntalar va hokazo). Tarixga koʻra, biron-bir davlatda Diktatur oʻrnatilishi, odatda, ichki oʻzaro kurash gʻoyat keskin tus olgan davrlar bilan bogʻliq boʻlgan (Masalan, Ispaniyada Franko Diktaturasi, natsistlar Germaniyasida fashistlar Diktaturasi, sobiq shoʻrolar davrida Stalin Diktaturasi va b.).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dila

**Dila** — 1) eshik chorchoʻpi orasidagi taxtacha; 2) bezak sanʼatida yaratiladigan naqsh mujassamoti. Toʻgʻri toʻrtburchak yoki murabba hoshiya ichiga ishlanadi. Jumladan bagʻdodi eshik tabaqalarida chorchoʻp orasiga ishlanadi: bunda eshik tabaqasining oʻrtasida toʻgʻri toʻrtburchak, yuqori va quyi qismida murabba taxtaga naqsh (girih) ishlanib chorchoʻpga oʻrnatiladi (naqsh mujassamoti ishlangan taxtaning atrofi 3—4 sm kenglikda 1—2 sm yupqaroq qilinib chorchoʻp bilan mixsiz biriktiriladi).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktiokaulyoz

**Diktiokaulyoz** — oʻtxoʻr hayvonlarda uchraydigan invazion kasallik. Kasallikni bronx va traxeyalarda parazitlik qiladigan Dyctyocaulidae oilasiga mansub nematodalar qoʻzgʻatadi. Kasallik qoramol, qoʻy, echki, tuya va b. hayvonlar oʻrtasida keng tarqalgan. D. deyarli koʻpchilik chorva boqiladigan mintaqalarda uchraydi. Gelmintlar oraliq xoʻjayin ishtirokisiz rivojlanadi. Hayvonlar suv, oʻt bilan lichinkalarni yutib zararlanadi. Ichakka tushgan lichinkalar limfa yoʻli boʻylab harakatlanib, qonga oʻtadi, undan oʻpkaga boradi. Bu parazit hayvon organizmida 1 — 1,5 oyda voyaga yetadi. Qoramollar organizmida 1,5 oydan 2 yilgacha yashaydi. Kasal hayvonlar ishtahasi yoʻqoladi, yoʻtaladi, baʼzan ichi ketadi, harorati 39,5—41° gacha koʻtariladi.

Davolash: nilverm, mebendazol, ditrazin divezid, loksuran, yodning suvdagi eritmasi; antigelmintlar bilan degelmintizatsiya qilinadi. Oldi ni olish: yaylov almashtiriladi, suv manbalari tartibga solinadi. Qoʻylarga yaylovda boqish davrida fenotiazin-tuz aralashmasi yoki fenotiazin aralash yemga qoʻshib beriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diksiya

**Diksiya** (lotincha dictio — talaffuz) — soʻzlarni aniq, ravshan talaffuz etish, soʻzlash usuli. Nutq madaniyatining asosini tashkil etadi. Aktyorlik sanʼatida, shuningdek, xonanda, diktor, no-tiq, oʻqituvchilar uchun muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilatometr

**Dilatometr** (lot. dilato — kengaytiraman va ...metr) — issiqlik, bosim, elektr va magnit maydoni, ion-lovchi nurlanish va hokazo taʼsirida jism oʻlchamlarining oʻzgarishini oʻlchaydigan asbob. Jism oʻlchamlarining mutlaq oʻzgarishiga sezgirligi D.ning asosiy koʻrsatkichi hisoblanadi. D.ning optikmexanik, sigʻimli, induksion, rentgen, radiorezonans va b. xillari mavjud. Optik-mexanik D. yorugʻlik nuri yordamida jism oʻlchamining oʻzgarishini oʻlchaydi. Sigʻimli D.da jism oʻlchami oʻzgarishi bilan kondensator sigʻimi oʻzgaradi. Barcha D.lar oldindan kalibrlangan boʻladi. D. bilan suyuq yoki gazsimon moddalarning hajmiy oʻzgarishi ham aniqlanadi. D. kimyo sanoatida, texnika, fizika va b.da koʻp ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilatometriya

**Dilatometriya** (lot. dilato — kengaytiraman va ...metriya) — fizikaning jismlar oʻlchamlari oʻzgarishining tashqi taʼsirlar (temperatura, bosim, elektr va magnit maydonlar, ionlovchi nurlanish va b.)ga bogʻlikligini oʻrganuvchi boʻlimi. D. asosan jismning issiklikdan kengayishini va ularning turli anomaliyalarini oʻrganadi. D. maqsadlari uchun ishlatiladigan asbobga dilatometr deyiladi. D. usullaridan fizika va materiyashunoslikda moddalarning xossalarini oʻrganishda foydalaniladi, texnikada metallar va ularning qotishmalari, shisha, plastmassa, qurilish materiallari hajmining oʻzgarish xususiyatlarini oʻrganish va yangi materiallar yaratishga yordam beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilbarjin

**Dilbarjin** — qadimgi shahar harobasi (miloddan avvalgi V hamda milodiy IV asr). Afgʻonistonning Balx shahridan 40&nbsp;km shimoli-g'arbda joylashgan. Yunon-Baqtriya va Kushon podsholiklari davrida ravnaq topgan. Sovet-Afgʻon ekspeditsiyasi qazish ishlari olib borgan (1970—78). Haroba toʻrtburchak shaklda, mudofaa devori (umumiy uzunligi 1,5&nbsp;km, qalinligi 3,5 m) bilan oʻralgan. Bir necha burji, 4 darvozasi, atrofi xandaq boʻlgan. Shahar markazida 20 m balandlikda alohida mudofaa devori (uzunligi 600 m) bilan oʻralgan shoh saroyi joylashgan, uning bir darvozasi boʻlib atrofi xandaq bilan oʻralgan. Shahar hududida budda ibodatxonasi, devoriy rasmlar bilan bezatilgan yirik bino, xumdon, mudofaa devorlari harobalari tekshirilgan. Dilbarjindagi binolar hashamatli qilib bezatilgan. Bir xona devoriga otga suyanib turgan shaxslarning toʻq-qizil, sariq, koʻk, binafsha, jigarrang rasmlari (balandligi 2,13 m) ishlangan. Boshqa xonada hoʻkiz minib turgan hind xudolari Shiva va Parvati rasmlari tasvirlangan. Yana bir xonaning devorida tik turgan 12 kishi va qoʻllarida qadah ushlab oʻtirgan ikki qator shaxslar tasviri ishlangan, tasvirlarning boshlari orasiga qadimgi hind-brahma yozuvi bitilgan. Rasmlar Hindistonning qadimgi sanʼatiga taqlid qilib ishlangan boʻlsada, Bolaliktepa va Panjikent devoriy rasmlariga juda oʻxshashdir. Dilbarjindan, shuningdek, sopol idishlar, mis tangalar, yunon yozuvi bitilgan tosh boʻlagi ham topilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Kruglikova I. T., Pugachenkova G. A., Dilberdjin, M., 1977; Drevnyaya Baktriya, M., 1984.
Dilemma

**Dilemma** (di… va yun. lemma – asos, hukm) – 1) mantiqda – shartli 2 hukmdan va 2 hadli bir hukmdan chiqarilgan xulosa, bunda ikkala had ham yo shartli hukmlarning sabablari (konstruktiv D.), yoki ulardan chiqarilgan xulosalarning inkori (destruktiv D.) demakdir; 2) Koʻchma maʼnoda noxush imkoniyatdan birini tanlab olishga majbur boʻlish.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diler

**Diler** (ing. dealer — savdogar, agent) — 1) qimmatli qogʻozlar valyutalar, qimmatbaho metallar va b. oldisotdisini, birja operaiiyalarini oʻz nomidan va shaxsiy mablagʻlari hisobiga amalga oshiruvchi fond birjasi aʼzosi, jismoniy yoki yuridik shaxs; 2) mahsulotni ulgurji (koʻtara) sotib olib, uni chakana yoʻl bilan yoki kichik partiyalarda foydasiga sotuvchi biznes ishtirokchisi, jismoniy yoki yuridik shaxs. Odatda, bunday agentlar mahsulot ishlab chikaruvchi firmalarning dilerlik tarmoqlarida faoliyat yuritadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diletant

**Diletant** ( — rohatlantiraman, zavqlantiraman soʻzidan) — fan yoki musiqa, rassomlik, meʼmorlik kabi sanʼat turlarining biror sohasi bilan izchil qiziqib shugʻullangan, lekin shu sohaning professional mutaxassisi boʻlmagan shaxs, maʼlum maʼnoda — havaskor. Baʼzi (Italiya kabi) davlatlarda diletantning maxsus uyushma (jamiyat)lari mavjud.

## Manbalar
Dilnoz

**Dilnoz** — ertapishar tarvuz navi. Oʻzbekiston sabzavot-poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Dnepropetrovskiy, Mramorniy va Ogonyok navlarini duragaylash yoʻli bilan chiqarilgan (R. Hakimov, S. Qoʻchqorov, 1990). D. oʻrtacha palaklanadi, asosiy palagi uzun. Bargi oʻrtacha, ingichka, kulrang-yashil, barg asosida uyma barglari bir-biriga tegib turadi. [Ta[rvuzi dumaloq, deyarli qora, toʻrsiz, ingichka, uzun koʻrinmaydigan taramlari bor. Ogʻirligi 3,5–4&nbsp;kg . Pusti qalinligi oʻrtacha, qattiq. Eti yorqin qizil, mayin, shirador. Mevasi tarkibida umumiy qand miqdori 7,6%, S vitamini 7,3&nbsp;mg% ga boradi. Urugʻi mayda, 1000 ta urugʻining ogʻirligi 50—55 g . Urugʻi unib chiqqanidan keyin mevasi 85 — 90 kunda pishadi. Hosildorligi 300 s/ga dan yuqori. 1994-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi (qarang [Ta[rvuz).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dili kabutar

**Dili kabutar**, kaptar yuragi — kechpishar xoʻraki uzum navi. Tupi oʻrtacha va kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta, besh boʻlakli, koʻp kertikli, arra tishli, toʻq yashil, cheti sal yuqoriga qayrilgan. Uzum boshi katta (boʻyi 22 sm gacha), silindrsimon, shingillari hovol, ogʻirligi 280—300 g, baʼzilari 500—600 g. Gʻujumi yirik, tuxum shaklida, koʻkimtir-novvotrang, eti qalin, mazali, karsillaydi, poʻstining qalinligi oʻrtacha. D. k. nomi nav gʻujumining kaptar yuragiga oʻxshashligi sababli yuzaga kelgan. Sent.da pishadi. Tarkibida 20—24% qand, 3,5—5% kislota bor. Gektaridan 110— 150 s hosil beradi. Sovuqqa, qurgʻoqchilikka chidamsiz. Andijon, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlarida, Tojikistonda oʻstiriladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilxiroj

"DILXIROJ", Dilharosh (fors. — dilni tirnovchi) — oʻzbek, uyg'ur va tojik xalqlarining mumtoz raqs kuyi. Bosh ohangi rivojlanishi jarayonida peshrav uslubi yetakchi oʻrin tutadi. Dilxirojning ommabop yallalarga yaqin ashula yoʻli ham mavjud boʻlib, Tojikistonda "Siynaxurush" deb yuritiladi. Lad va kuy-ohang asoslari Buzruk maqomi yoʻllariga yaqin. Dilxiroj rivojining yuqori qismida "Zebo pari" avji ishlatilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilshod Otin

**Dilshod Otin**, **Dilshodi Barno** (), **Barno** (taxalluslari; asl ism: **Dilshod Rahimqul soʻfi qizi** yoki **Rahmonqul Soʻfi Istaravshani qizi**; 1800-yil, Oʻratepa – 1907-yil, Qoʻqon) – oʻzbek va tojik shoirasi, maʼrifatparvar.

## Hayoti
Dilshod Otin 1800-yil Oʻratepada tugʻilgan. Otasi Rahmonqul Soʻfi Istaravshani shoir boʻlib, undan savod oʻrgangan. 1812-yili Umarxon Oʻratepani bosib oladi va boshqa asirlar kabi Dilshod Otinni ham Qoʻqonga olib keladi. Umarxon saroyidan qutilgan Dilshod Otin Toshmaxdum ismli odamning xonadonidan panoh topadi. Soʻng oʻzbek tilini mukammal oʻrganadi va Dilshodi Barno taxallusi ostida tojik va oʻzbek tillarida gʻazallar yozadi.

Avvaliga qaynonasi bilan, uning vafotidan keyin 51 yil maktabdorlik qilib, xotin-qizlarga xat-savod oʻrgatadi. Uning maktabida 891 nafar oʻzbek qizi tahsil olgan boʻlib, ulardan Anbar Otin, Toʻtiqiz, Xayriniso, Bahriniso kabi shoiralar uning shogirtlari hisoblanadi.

Dilshod Otin gʻazal, muxammas, masaddas, chiston va boshqalar bilan birga xotiranomalar ham yaratgan. Uning 91 ta oʻzbekcha va 51 ta tojikcha sheʼri, „Tarixi muhojiron“ („Muhojirlar tarixi“) badiiy-tarixiy asarining oʻzbekcha va tojikcha 3 qoʻlyozma nusxasi („Tazkirai Barno“, „Sabot ul-bashar maa tarixi muhojiron“ – „Inson matonati va muhojirlar tarixi“, „Muntaxab alashʼori Barno“ – „Barnoning tanlangan sheʼrlari“) bizgacha yetib kelgan. Bularda oʻzaro urushlar, xalqning turmush sharoiti va boshqa ijtimoiy-siyosiy voqealar oʻz ifodasini topgan.

Turkistonni chor Rossiyasi bosib olishiga boʻlgan munosabatda shoira zamondoshlaridan ilgarilab, bu hodisaning barcha oqibatlarini toʻgʻri tushungan. Shu jihatdan Dilshod Otin sheʼriyati xalq taqdirining badiiy yilnomasi darajasiga koʻtarildi. Shu bilan birga shoira baxtiyor zamon, yaxshi kunlar kelishiga ishondi („Bu jabru zulmat albat muvaqqat…“, „Fargʻona“ va boshqalar), turkistonliklarni doʻst-inoq yashashga undadi („Xaloyiq, borsangiz…“, „Tarixi muxosara“ va boshqalar). Dilshod Otin lirikasida muhabbat va sadoqat mavzusi, vatan va inson ozodligi masalasi uygʻunlashib ketgan („Sochim sunbul deyurlar…“, „Falakda suzuvchi oy…“ va boshqalar).

Dilshod Otinning „Tarixi muhojiron“ asarida XIX asr Qoʻqon xonligidagi tarixiy, ijtimoiy-siyosiy voqealar aks etgan. Ayollarni maʼrifatli, erkin, jamiyatning teng huquqli aʼzolari boʻlishga chorlagan. Shuningdek, asarda Oʻratepa va Qoʻqonda yashagan 30 dan ortiq shoir va shoiralar ijodi haqida maʼlumot keltirilgan. Dilshod Otin asarlari qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 1207). Asarlari oʻzbek va tojik tillarida nashr qilingan.

Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan zullisonayn shoir Dilshod Otin 1907-yilda Qoʻqonda vafot etgan.

## Adabiyotlar
* Tanlangan asarlar, T., 1972;
* Zebunniso, Dilshod va Anbar Otin sheʼriyatidan, T., 1981.
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Qodirova M., Dilshod, T., 1971.

## Manbalar


## Havolalar
Dilshod ofo begim

**Dilshod ofo begim** (? - 1383) — Amir Temuripnt xotinlaridan biri. Amir Temur 1374 yil Jeta (Moʻgʻuliston) hukmdori Qamariddinga qarshi qoʻshin tortib, raqibini taʼqib etib Uchfarmon va Otboshi orqali sharqdan Fargʻona vodiysiga kirganda, oʻgʻli Jahongir Mirzo Qamariddinning lashkarboshisi Shamsuddinbekning xotini Buyon ogʻo va qizi Dilshod ogʻoni asir tushirib otasi oʻrdugohi (Arpa mavzei)ga keltirgan. Amir Temur D. o. b.ga mayl bildirib unga uylangan. D. o. b. Amir Temurning harbiy safarlarida unga doimo hamroh boʻlgan. Amir Temur Xurosondagi Xabushon sh. (hoz. Kuchon)ni egallagan paytda (1383) Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha, "...Mahdi ulyo Dilshod ogʻogʻa marazi paydo boʻlib, Samarqand sori yibardilar... Toʻngquz yilida, yetti yuz sekson beshda (1383 yil yozi) hazrat sohibqironning haram muhtarami Dilshod ogʻo vafot boʻldi" ("Zafarnoma", T., 1997, 98-6.). D. o. b.dan farzand boryoʻqligi haqida aniq maʼlumot yoʻq. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otto Diels

**Dils Otto Paul German** (1876.23.1, Gamburg — 1954.7.3) — nemis organik kimyogari. Berlin (1906-yildan) va Kilsk universiteti professor (1916-yildan). D. selen yordamida organik birikmalarning uglerod panjaralarini oʻzgartirmasdan degidrirlash usulini taklif qilgan; xolesterin va b. sterinlarni degidrirlagan (1927). K. Alder bilan hamkorlikda diyen sintezi usulini topgan va uning yordamida turli sinflarga mansub koʻp sonli organik birikmalarni olgan. Nobel mukofoti laureati (1950, Alders bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Dimedrol

**Dimedrol**, alledrial, allergan, diabenil — asosiy antigistamin dori (qarang Gistaminga qarshi dorilar). Retseptorlar sezuvchanligini susaytiradi; tinchlantiruvchi va uxlatuvchi taʼsirga ham ega. Allergik kasalliklar, shuningdek, markaziy nerv sistemasining ayrim kasalliklarini davolashda ishlatiladi.. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Demidrol har kimda har turli omillarni keltirib shiqaradi. Drmidrol ishgan bilan birdaniga ta'sir qilmasligiyam mumkin.
Dimetilamin

**Dimetilamin**, (CH3)2NH - alifatik qatorning ikkilamchi amini. Qoʻlansa hidli rangsiz gaz; sovitilganda rangsiz suyuqlikka aylanadi; suyuqlanish temperaturasi — 92,2°, qaynash temperaturasi 6,9°. Suvda va organik erituvchilarda eriydi, kislotalar bilan kristall tuzlar hosil qiladi, atsillanadi, alkillanadi va hokazo. D. oqsil moddalar chiriganda hosil boʻladi; sanoatda metil spirt bilan ammiakdan, shuningdek, formaldegid bilan ammoniy xloriddan olinadi. Organik sintezda shifobaxsh dorilar (dikain, aminazin va b.,), raketa yoqilgʻisi (diametilgidrazin) va hokazo tayyorlashda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilrabo

**Dilrabo**, dilrubob — torli kamonli musiqa cholgʻusi. Hozirda 4 asosiy, 17 qoʻshimcha sado berib turadigan torlari, 17—20 metall pardalari boʻlib, xromatik tovushqatorga ega. Asosan, Afgʻonistonda keng tarqalgan, Hindistonda ham uchraydi. 30-yillargacha Buxoroda baʼzi gʻijjakchilar tomonidan ishlatilgan.

Dilrabo- qizlar ismi sifatida ham qo'llanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilor

**Dilor**, beta digidrogetaxlor (S]0N7S17) — ekinlarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda qoʻllanadigan kimyoviy preparat (ichdan taʼsir qiladigan insektitsid). Nim sargʻish tusli, 80% li hoʻllanuvchi kristall kukun holida ishlab chiqariladi. Xlororganik preparatlarga chidami boʻlmagan kusak qurtiga, beda va qand lavlagida uzuntumshuq qoʻngʻizlarga, sabzavotchilikda Kolorado qoʻngʻiziga qarshi qoʻllanadi. Vegetatsiya davrida purkaladi. Soʻnggi ishlov kartoshka hosilini yigʻishdan 20 sutka, qand lavlagi, sabzavotlar, paxta terimidan kamida 30 kun ilgari oʻtkaziladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimetilanilin

**Dimetilanilin** , C6H5N(CH3)2 — uchlamchi aromatik amin. Mol. m.121. Rangsiz suyuqlik, qavoda oksidlanib, qoʻngʻir rangga kiradi. Qaynash temperaturasi 192,5—193,5°, suyuqlanish temperaturasi 2,5°. Suvda deyarli erimaydi, organik erituvchilarda eriydi. D. sanoat miqyosida anilin bilan metil spirtdan (sulfat kislota ishtirokida) olinadi. D. boʻyoqlar (malaxit koʻki) sintezida, rangli fotografiyada va portlovchi moddalar (mas, tetril) i. ch.da keng qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimlama

**Dimlama** — dimlab tayyorlanadigan taom. Goʻsht yoki baliq, turli sabzavot va baʼzi mevalardan pishiriladi. D. xushxoʻr, yengil hazm boʻladi, chunki dimlash usuli bilan tayyorlangan taom tarkibidagi foydali moddalar (vitaminlar, mineral va qand moddalari, xushboʻy hid va maza beruvchi ekstrak-tiv moddalar) saqlanib qoladi. D.ning bir necha turlari bor: goʻsht D., baliq D., oshqovoq D., behi D., sabzavot D. va b. Goʻsht D., — goʻshti va dumba loʻnda-loʻnda qilib toʻgʻraladi, suyaklar ham 2— 3 sm uzunlikda chopiladi, soʻngra mayda toʻgʻralgan piyoz, tuz va ziravor bilan qorishtiriladi. Qizdirilgan qozonga avval yogʻ, keyin suyak, soʻngra toʻgʻralgan goʻsht qavatqavat qilib solinadi. Har qavatiga dafna yaprogʻi, tuyilgan murch, ukrop solinadi, bugʻ hosil boʻli-shi uchun ozroq suv quyiladi va qopqogʻi jips yopilib, atrofiga sochiq oʻrab qoʻ-yiladi. 40 min. davomida pishiriladi. Goʻshti likoplarda, sardagi piyolalarda dasturxonga tortiladi. Oshqovoq D. — oshqovoq poʻchoq va urugʻdan tozalanadi, katta-kichikligi gugurt qutisidek qilib toʻgʻraladi, soʻngra yuziga tuz sepib sariyogʻda bir oz qovuriladida, ustidan suyuqroq qaymoq quyib, dimlab qoʻyiladi, sust olovda 30 min. davomida pishiriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Mahmudov K., Mehmonnoma, T., 1989.
Nikolay Dimo

**Nikolay Aleksandrovich Dimo** (1873.30.11, Orgeyev - 1959.15.3, Kishinyov) — tuproqshunos olim, VASXNIL akademik. (1948), Moldaviyada xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1946). No-voaleksandriya qishloq xoʻjaligi va oʻrmonchilik institutini tugatgan (1902). SAGU (hoz. Oʻzbekiston milliy universiteti) va Kishinyov universitetini tashkil etishda qatnashgan; Oʻrta Osiyo tuproqshunoslik va geobotanika ilmiy tadqiqot institutiga (1920—31), Moldaviya Fanlar akademiyasi Tuproqshunoslik institutiga rahbarlik qilgan (1957—59). 1945-yildan Kishinyov universiteti professor, tuproqshunoslik kafedrasi mudiri. D.ning ilmiy ishlari tuproq geog.si, ularning shoʻrlanishi, biologiyasi, fizikasiga; Rossiya Yevropa qismi markaziy hududlari, Oʻrta Osiyo, Zakavkazye va Moldaviya tuproq melioratsiyasini oʻrganishga bagʻishlangan. D. rahbarligida Sirdaryo va Amudaryo oraligʻidagi tuproq qoplami tadqiq etildi, Oʻrta Osiyoning dastlabki tuproq haritasi tuzildi.

## Manbalar
Dimorfizm

**Dimorfizm** (di... va yun. morphe — shakl) — bir turga mansub organizmlarda morfo-fiziologik belgilari bilan bir-biridan keskin farq qiladigan shakllarning mavjud boʻlishi. D. mavsumiy, jinsiy va ekologik boʻladi. Mavsumiy D. — bir turga mansub individlarning bir-biridan mavsumiy farq qilishidir. Mac, ola qanotli kapalak tuxumlaridan bahorda qanotlari 28–32&nbsp;mm boʻlgan qizgʻishsariq, yozda esa qanotlari 30–35&nbsp;mm boʻlgan qora-jigarrang kapalaklar chikali. Jinsiy D. hayvonlar orasida keng tarqalgan, mas, erkaklari bilan urgʻochilarining katta-kichikligi, rangi, tashqi koʻrinishida farq boʻladi (tovuq bilan xoʻroz). Ekologik D. — yashash sharoitiga binoan yuz beradigan oʻzgarishlar. D. nayel almashinishida ham kuzatiladi. Mas, salplarning yakka va koloniya boʻlib yashaydigan shakllari, parazit chuvalchanglarning jinsiy va jinssiz nasllari boʻladi. Oʻsimliklarda bir tur individlari orasida tashqi koʻrinishi bilan farq qiladigan individlar uchraydi. Mas, nasha oʻsimligida changchili va urugʻchili toʻpgullar har xil tuzilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimogʻ

**Dimogʻ** — 1) halqumning yuqori boʻlimi, burun ichi; anatomiyada notoʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi yupqa suyak, (vomer)  suyagi deb ataladi; 2) soʻz birikmalarida magʻrurlik, gerdayganlikni (mas, dimogʻi baland, dimogʻ-dor) yoki xushkayfiyatni ifodalaydi

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dina

**Dina** (yun. dynamis — kuch) — SGS birliklar tizimida kuch birligi. Qisqacha din bilan belgilanadi. 1 g massali jismga 1 sm/s2 tezlanish bera oladigan kuch 1 din ga teng boʻladi. 1 din=1 g-sm/s2= = 10-5 N=1,02-10-6 kgk.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamik

**Dinamik** — elektr tebranishlarni tovush tebranishlariga (tovushga) aylantirib beradigan asbob (qarang Radiokarnay).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimetilgidrazin

**Dimetilgidrazin**<= широко применяющееся химическое оружие для убийств чурок, жiдовок, азиаток, полицаев, вохрушек, юристов, судьишек, прокуроришек, гэбни, ментов с семьями, ссучками и проч.черножопых. 100грамм достаточно для одного, при распылении в газовых камерах (помещениях), многоэтажках, аулах, дачных поселках можно и меньше, рекомендуется добавлять в воду. 700тонн такого химического оружия применяется (применялось) в летающей газовой камере типа протон, что гарантирует убийство сразу до миллиона двуногих с детишками при грамотном аккуратном применении.
Также применяется в других газовых камерах. Эффективен для опрыскивания скоплений немчуры поганой, у них все равно нету ни дозиметров ни противогазов, деньги на хим.гандоны разворовывают на японские тачки. Применить по москве, области, фрг, штатно по китаю, чуркам, жидовии, франции, пиндосии. Los. Наслаждаться как они подыхают..

, C2H8N2 -oʻtkir hidli, rangsiz tiniq suyuklik. Mol. m. 60,10. Ikkita izomeri maʼlum: simmetrik D. — CH,NH—NHCH va asimmetrik D. (CH,)2N—NHr Amaliy ahamiyatlisi — asimmetrik D. suyuqlanish temperaturasi —57,2°, kaynash temperaturasi 63°, zichligi 791,1&nbsp;kg/m3, gigroskopik, kuchli asos. Suv va organik erituvchilar bilan har qanday nisbatda aralashadi. Havoda sekin oksidlanadi, 270° da oʻz-oʻzidan alangalanadi; juda zaharli.

D. dimetilaminni kislotali muhitda ishqoriy metallar nitritlari bilan nitrolab, xreil boʻlgan dimetilnitrozoaminni palladiy yoki platina katalizatorligida vodorod bilan qaytarib yoki dimetilaminga ishqor ishtirokida monoxloramin taʼsir ettirib olinadi. Asimmetrik D. raketa yoqilgʻilari komponenta sifatida qoʻllanadi.

Simmetrik D.ning qaynash temperaturasi 81°, zichligi 827,4&nbsp;kg/m3. Gidrazinni atsillab, hosil boʻlgan diatsil-gidrazidni dimetilsulfat bilan me-tillab olinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimetilformamid

**Dimetilformamid**, chumoli kislota dimetilamidi, HCON(CH3)2 — oʻziga xos hidli rangsiz suyuklik. Mol. m. 73,09. Suyuqlanish temperaturasi — 61°, qaynash temperaturasi 153°, zichligi 944,5&nbsp;kg/m3 (25°); suv, spirt, atseton, efir, benzol, uglerod sulfid (CS2)ra aralashadi. Sanoatda chumoli kislotani dimetilamin bilan kondensatlash, metilformiat aminozolini dimetilamin bilan 80—120° temperatura va 0,1 — 0,4 MPa bosimda kondensatlash, me-tilaminni 100—150° temperatura va 2,5—20 MPa bosimda CH,ONa ishtirokida metanolda karbonillash usullari bilan olinadi. Neft pirolizi gazlari aralashmalaridan atsetilen va diyen uglevodorodlarni ajratib olishda, poliakril tolalar (sitron, orlon va b.), tasmalar, lok-boʻyoq materiallar, teri, qogʻoz, yogʻoch, viskoza tola va b. materiallar i. ch.da erituvchi sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamik geologiya

**Dinamik geologiya** - geologiya fanining bir sohasi. Yer ustki qismi va qaʼrida boʻladigan geologik jarayonlarning kelib chiqishini oʻrganadi. Endogen jarayonlar va ekzogen jarayonlarga boʻlinadi. Endogen jarayonlarning asosiy energiya manbai Yerning ichki issikligi va gravitatsiya, ekzogen jarayonlariniki — gravitatsiya va Quyoshning nurli energiyasidan tashkil topgan. D. g. Yer kurrasidagi barcha geologik jarayonlar va xrdisalarning birbiri bilan uzviy bogʻlikligini, ularning uz-luksiz oʻzgarib turishi va rivojlanishini oʻrganadi. Endogen va ekzogen jarayonlar qonuniyatlarini va ularning oqibatlarini oʻrganish, turli foydali qazilma boyliklarni qidirish, tuproq eroziyasi, koʻchki, surilmalar va qulashlarni oʻrganishda ahamiyatli.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil