Markus Terentius Varro

**Markus Terentius Varro** -miloddan avvalgi 116–27) Rim polimati va sermahsul muallif. U qadimgi Rimning eng buyuk olimi deb hisoblanadi va Petrarka uni "Rimning uchinchi buyuk nuri" ( Vergil va Tsitserondan keyin) deb ta'riflagan. Uni o'zining yosh zamondoshi Varro Atacinusdan farqlash uchun uni ba'zan **Varro Reatinus** deb atashadi.
**Varro** -Reate  shahrida yoki uning yaqinida otliq deb hisoblangan oilada tug‘ilgan va har doim bu hududdagi qarindoshlariga yaqin bo‘lib, Reatine tekisligida yirik fermer xo‘jaligiga ega bo‘lgan.&nbsp;Ripasottile, keksayguniga qadar. U Pompeyni qo'llab-quvvatlab , xalq tribuni  va kvestor bo'lganidan keyin pretorlik lavozimiga yetib keldi. Ehtimol, Varro Birinchi Triumvirat tashkil etilganda Pompey kirgan yo'ldan norozi bo'lgan va shuning uchun u konsullikka ko'tarilish imkoniyatini yo'qotgan bo'lishi mumkin.  U Tsezarning Kapua va Kampaniyani ko'chirish bo'yicha buyuk agrar rejasini amalga oshirgan yigirmatalik komissiyadan biri edi .

Qaysarning fuqarolar urushi paytida u Ilerda yurishida Pompey qo'shinlaridan biriga qo'mondonlik qilgan. U Yuliy Tsezar tomonidan Farsalus jangidan oldin va keyin berilgan ikki avf orqali fuqarolar urushida mag'lub bo'lgan tomonda bo'lish jazosidan qutulgan. Keyinchalik Tsezar uni 47-yilda Rim jamoat kutubxonasini boshqarishga tayinladi. Ammo, Qaysarning o'limidan keyin Mark Entoni uni taqiqlab qo'ydi, natijada uning ko'p mol-mulki, shu jumladan kutubxonasi yo'qoladi. Respublika imperiyaga o'z o'rnini bosganida, Varro Avgustning marhamatiga sazovor bo'ldi, uning himoyasi ostida u o'zini o'qish va yozishga bag'ishlash uchun xavfsizlik va xotirjamlikni topdi.

Varro Rim filologi Lusius Aelius Stilo, keyinroq Afinada akademik faylasuf Antiox Askalonlik qo'l ostida tahsil oldi. Varro juda samarali yozuvchi ekanligini isbotladi va turli mavzularda lotin tilida 74 dan ortiq asarlar yaratdi. Uning ko'plab asarlari orasida tarixchilar uchun ikkitasi ajralib turadi; *To'qqizta fanlar kitobi* va uning *Varron xronologiyasi* to'plami. Uning *"To'qqizta fanlar kitobi"* keyingi ensiklopedistlarga, ayniqsa Pliniy Elderga namuna bo'ldi. *To'qqizta fanlar kitobining* eng diqqatga sazovor qismi bu liberal san'atdan tashkiliy tamoyillar sifatida foydalanishdir. Varro ushbu san'atning to'qqiztasini aniqlashga qaror qildi: grammatika, ritorika, mantiq, arifmetika, geometriya, astronomiya, musiqa nazariyasi, tibbiyot va arxitektura . Varro ro'yxatidan foydalanib, keyingi yozuvchilar yettita klassik "o'rta asr maktablarining liberal san'ati" ni aniqladilar.

Miloddan avvalgi 37-yilda, keksaligida u rafiqasi Fundaniya uchun qishloq xoʻjaligi haqida ham yozgan va katta hajmli *De re rustica*  asarini yozgan - bu Katon Elderning oʻxshash “ *De agri cultura* ” asariga oʻxshash. — qullar tasarrufidagi yirik mulklarni boshqarish toʻgʻrisida.

## Kalendarlar

*Varron xronologiyasini* tuzish uning davrigacha bo'lgan Rim tarixining aniq yilma-yil xronologiyasini aniqlashga urinish edi. U Rim Respublikasi konsullarining an'anaviy ketma-ketligiga asoslanadi - kerak bo'lganda "diktatorlik" va "anarxiya" yillarini kiritish orqali to'ldiriladi. Bu biroz noto'g'ri ekanligi ko'rsatildi, lekin ko'pchilik tomonidan qabul qilingan standart xronologiyaga aylandi, chunki u Rimdagi Avgust archasiga yozilgan; Garchi, bu kamar endi tik turmasa ham, xronologiyaning katta qismi *Fasti Kapitolini nomi bilan saqlanib qolgan.*

## Ilmiy ishlari
Varroning adabiy asarlari sermahsul edi; Ritschl buni 74 deb baholagan&nbsp;620 ga yaqin joyda ishlatiladigan&nbsp;kitoblar, ulardan faqat bittasi to'liq saqlanib qolgan, garchi bizda qolganlarning ko'p bo'laklari bor bo'lsa-da, asosan Gelliusning Chordoq *kechalari* . U Kvintilian tomonidan "Rimliklarning eng bilimdoni" deb atalgan va shuningdek, Plutarx tomonidan "Rim tarixini chuqur o'qigan odam" sifatida tan olingan.

Varro boshqa ko'plab qadimiy mualliflar tomonidan muhim manba sifatida tan olingan, ular orasida Tsitseron, Katta Pliniy, *Georgiklardagi* Virjil, Kolumella, Avus Gelliy, Makrobius, Avgustin va Vitruviy (VII. Intr.14) arxitektura bo'yicha.

Uning yagona to'liq asari *Rerum rusticarum libri tres* ( *Qishloq xo'jaligi bo'yicha uchta kitob* ) "o'zi yozgan hamma narsani ko'rgan va amalda qo'llagan tajribali va muvaffaqiyatli fermerning yaxshi hazm qilingan tizimi" deb ta'riflangan.

Ishning diqqatga sazovor jihatlaridan biri uning mikrobiologiya va epidemiologiyani oldindan bilishidir. Varro o'z o'quvchilarini botqoqlik va botqoqlardan saqlanishni ogohlantirdi, chunki bunday joylarda ko‘zga ko‘rinmaydigan, lekin havoda suzib yurib, og‘iz-burun orqali tanaga kirib, og‘ir xastaliklarni keltirib chiqaradigan bir qancha mayda jonzotlar yetishtirilgan.

### Hozirgi asarlar

* *De lingua latina libri XXV* (yoki *Lotin tili haqida 25 kitobda*, ulardan oltita kitobi (V–X) saqlanib qolgan, qisman o'zgargan.)
* *Rerum rusticarum libri III* (yoki *uchta kitobdagi qishloq xo'jaligi mavzulari* )

### Yo'qolgan asarlar

* *Saturarum Menippearum libri CL* yoki *Menippean Satiras 150 kitobda*
* *Antiquitates rerum humanarum et divinarum libri XLI* ( *Inson va ilohiy narsalarning qadimiylari* )
* *Logistoricon libri LXXVI*
* *Hebdomades vel de imaginibus*
* *Disciplinarum libri IX* (birinchi kitobi grammatika bilan bog'liq bo'lgan liberal san'at ensiklopediyasi)
* *De rebus urbanis libri III* (yoki *uchta kitobdagi shahar mavzulari haqida* )
* *De gente populi Romani libri IIII* (qarang. Avgustin, " De civitate dei " xxi. 8. )
* *De sua vita libri III* (yoki *o'z hayoti haqida uchta kitobda* )
* *De familiis troianis* (yoki *Troya oilalari haqida* )
* *De Antiquitate Litterarum libri II* (fojiali shoir Lucius Acciusga murojaat ; shuning uchun bu uning eng qadimgi asarlaridan biridir)
* *De Origine Linguae Latinae libri III* ( Pompeyga murojaat qilingan; qarang. Avgustin, " De civitate dei " xxii. 28. )
* *Ġněrēčn* (kamida uchta kitobda, so'zlarning shakllanishi haqida)
* *Quaestiones Plautinae libri V* ( Plautus komediyalarida uchraydigan nodir so'zlarning talqinini o'z ichiga olgan)
* *De Similitudine Verborum libri III* (shakllar va so'zlarning muntazamligi to'g'risida)
* *De Utilitate Sermonis libri IIII* (anomaliya yoki tartibsizlik printsipi bo'yicha)
* * libri V (?)* (Marselusga,  orfografiya va sheʼr oʻlchovlari boʻyicha)
* *De philosophia* (qarang. Avgustin, " De civitate dei " xix. 1. )

Ushbu asarlarning saqlanib qolgan qismlarining aksariyati (asosan grammatik asarlar) *De Lingua Latina* ning Goetz-Schoell nashrida, pp.&nbsp;199–242; Wilmanns to'plamida, pp.&nbsp;170–223; va Funaiolida, pp.&nbsp;179–371.

## Manbalar

## O'qish uchun qo'shimcha adabiyotlar

* Kardauns, B. *Marcus Terentius Varro: Einführung in sein Werk* . Heidelberger Studienhefte zur Altertumswissenschaft. Heidelberg, Germaniya: C. Winter, 2001 yil.
* d'Alessandro, P. “Varrone e la tradizione metrica antica”. *Spudasmata*, 143-jild. Xildesheym; Tsyurix; Nyu-York: Georg Olms Verlag, 2012 yil.
* Dahlmann, HM “Terentius Varro. Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. 6-qo'shimcha, *Abretten bis Thunudromon* . Vilgelm Kroll tomonidan tahrirlangan, 1172–1277. Shtutgart: Metzler, 1935 yil.
* Ferriss-Hill, J. “Varroning qarindoshlik munosabatlari sezgisi”. *Illinoys klassik tadqiqotlari*, jild 39, 2014, 81-108-betlar.
* Freudenburg, K. " *Goratsi va'zlarida Varroning* keyingi hayoti: Rim satirasidagi umumiy muammolar". *Lotin adabiyotidagi umumiy interfeyslar: uchrashuvlar, o'zaro ta'sirlar va o'zgarishlar*, Stavros Frangoulidis tomonidan tahrirlangan, De Gruyter, 2013, 297-336-betlar.
* Kronenberg, L. *Gretsiya va Rimdan dehqonchilik allegoriyalari: Ksenofont, Varro va Virgildagi falsafiy satira* . Kembrij/Nyu-York: Kembrij universiteti nashriyoti, 2009.
* Nelsestuen, G. *Varro agronom: Siyosiy falsafa, satira va kech respublikada qishloq xo'jaligi* . Kolumbus: Ogayo shtati universiteti nashriyoti, 2015 yil.
* Richardson, JS "Metellus Scipioning g'alabasi va Varroning dramatik sanasi, RR 3." *Klassik choraklik*, 33-jild, №. 2, 1983 yil, 456–463-betlar.
* Teylor, DJ. *Declinatio : Markus Terentius Varroning lingvistik nazariyasini o'rganish* . Amsterdam: Jon Benjamins nashriyot kompaniyasi, 1974 yil.
* Van Nuffelen, P. "Varroning ilohiy qadimiylari: Rim dini haqiqat tasviri sifatida". *Klassik filologiya*, 105-jild, №. 2, 2010, 162–188-betlar.

## Tashqi manbalar

* Works by Marcus Terentius Varro at Project Gutenberg
* Works by or about Marcus Terentius Varro at Internet Archive
* Works by Marcus Terentius Varro at LibriVox (public domain audiobooks) 
* de&nbsp;Re Rustica (Latin and English at LacusCurtius)
* Links to translation of ''De Linga Latina'' by R.G.Kent
* Livius.org: Varronian chronology 
* thelatinlibrary.com: Latin works of Varro
* Oxford Classical Dictionary
* Oxford Bibliographies