Karlik sayyora

**Karlik sayyora (Mitti sayyora)** – gravitatsiya kuchlari tasirida gidrostatik muvozanatani saqlay oladigan; Quyosh atrofida doimiy aylanadigan shuningdek, shar shakliga yaqin shaklga ega boʻlgan, shu bilan birga biror bir katta sayyoraning tabiiy yoʻldoshi boʻlmagan, oʻz orbitasiga hokimlik qila olmaydigan (yaʼni oʻz atrofini boshqa jismardan tozalay olmaydigan) osmon jismi.
XX-asrning oxirgi yillarida va XXI-asrning boshida Quyosh tizimining chetki qismida koʻplab yirik osmon jismlari kashf etildi. Ular orasida Kvavar, Sedna va ayniqsa Erida alohida diqqatga sazovordir.
Mitti sayyoralarga sayyora geolog olimlari qiziqishi shundaki, ularda geologik jihatdan faol jismlar boʻlishi mumkin.
Quyosh tizimining maʼlum jismlari orasida mitti sayyoralar soni 5 tadan (XAI) dan 120 tagacha (Runyon va boshqalar). Sednadan tashqari, ushbu kichik sayyoralarning eng katta oʻntaligiga kosmik kemalar (Pluton va Serera) qoʻndirilgan. Bu ularning massalarini va zichligini taxmin qilish imkonini beradi. Oʻz navbatida, massa va zichlik bu osmon jismlarining tabiatini aniqlash uchun geofizik modellarga mos kelishi mumkin. Ular kamida bitta tabiiy yoʻldoshga ega (Serera, Pluton, Erida, Xaumea, Makemake, Gun-gun, Kvavar, Ork va Salasiya).
Mitti sayyora atamasi sayyorashunos olim Alan Shtern tomonidan Quyosh tizimidagi sayyora massasi obyektlarini uch tomonlama tasniflashning bir qismi sifatida kiritilgan: klassik sayyoralar, mitti sayyoralar va tabiiy yoʻldosh sayyoralar. Shunday qilib, mitti sayyoralar sayyoralar toifasi sifatida qabul qilingan.

## Konsepsiya tarixi

1801-yildan boshlab astronomlar Mars va Yupiter oʻrtasida oʻnlab yillar davomida sayyoralar deb hisoblangan Serera va boshqa jismlarni topdilar. Oʻsha paytdan boshlab taxminan 1851-yilgacha sayyoralar soni 23 taga etganida, astronomlar kichikroq jismlar uchun asteroid soʻzini ishlata boshladilar va ularni kichik sayyoralar deb atay boshladilar.

1930-yilda Plutonning kashf etilishi bilan koʻpchilik astronomlar Quyosh tizimida toʻqqizta yirik sayyora va minglab sezilarli darajada kichikroq jismlar (asteroidlar va kometalar) mavjud deb hisoblashdi. Deyarli 50 yil davomida Pluton Merkuriydan kattaroq deb hisoblangan, lekin 1978-yilda Plutonning yoʻldoshi Xaronning kashf etilishi Plutonning massasini aniq oʻlchash imkonini berdi va u dastlabki taxminlardan ancha kichik ekanligini aniqlash mumkin boʻldi. Bu Merkuriy massasining taxminan yigirmadan bir qismi edi, bu bilan Plutonni eng kichik sayyora maqomini oldi. U asteroid belbogʻidagi eng katta obyektdan oʻn baravar koʻproq massaga ega, Serera Oy massasining atigi beshdan bir qismiga teng.
1990-yildan boshlab astronomlar koinotning Pluton bilan bir xil hududida (hozirgi Koyper belbog'i) va baʼzilari uning atrofida obyektlarni topa boshladilar. Ularning aksariyati Plutonning bir nechta asosiy orbital xususiyatlarini ochishga yordam berdi va Pluton yangi obyektlar sinfining eng katta aʼzosi sifatida koʻrila boshladi. Bu sinf plutionlar deb nomlandi. Maʼlum boʻldiki, yo bu jismlarning kattasi ham sayyoralar deb tasniflanishi kerak, yoki Pluton, xuddi Serera qoʻshimcha asteroidlar kashf etilgandan keyin qayta tasniflangani kabi, qayta tasniflanishi kerak edi. Bu baʼzi astronomlarning Plutonni sayyora sifatida koʻrishni toʻxtatishiga olib keldi. Bir nechta atamalar, jumladan, subplanet va planetoid, endi mitti sayyoralar deb nomlanuvchi jismlar uchun ishlatila boshlandi. Astronomlar, shuningdek, Pluton kabi koʻproq obyektlar topilishiga va agar Pluton sayyora sifatida tasniflansa, sayyoralar soni tez oʻsib borishiga ishonchlari komil edi.
Erida 2005-yil yanvar oyida kashf etilgan; u Plutondan bir oz kattaroq deb hisoblangan va baʼzi maʼlumotlarga koʻra uni norasmiy ravishda oʻninchi sayyora deb atashgan. Natijada, 2006-yil avgust oyida boʻlib oʻtgan XAI Bosh Assambleyasi chogʻida bu masala qizgʻin munozaralarga sabab boʻldi. XAI ning dastlabki loyihasi taklifi Xaron, Erida va Sererani sayyoralar roʻyxatiga kiritdi. Koʻpgina astronomlar bu taklifga eʼtiroz bildirganlaridan soʻng, urugvaylik astronomlar Xulio Anxel Fernandes va Gonsalo Tankredi tomonidan yondosh taklif ishlab chiqilgan: ular dumaloq boʻlishi uchun yetarlicha katta boʻlgan, lekin orbitalarini sayyoraviy jismlardan tozay olmaydigan obyektlar uchun oraliq toifani taklif qilishdi. Xaronni roʻyxatdan olib tashlash bilan bir qatorda, yangi taklif Pluton, Serera va Eridani ham olib tashladi, chunki ular ham oʻz orbitalarini tozalamagan.

XAI mitti sayyoralarni taʼriflaganidan soʻng, baʼzi olimlar XAI rezolyutsiyasiga qoʻshilmasligini bildirdi. Mayk Braun (Eridaning kashfiyotchisi) sayyoralar sonini sakkiztaga kamaytirishga rozi boʻldi.

## Nomlash

Katta subsayyora jismlarining nomlariga mitti sayyora, planetoid, mezo-sayyora, kvazi-sayyora va (transneptun mintaqasida) plutoid kiradi. Biroq, mitti sayyora dastlab eng katta sayyoralar emas, balki eng kichik sayyoralar uchun atama sifatida ishlab chiqilgan va koʻplab sayyora astronomlari tomonidan hali ham shunday qoʻllanadi.
Alan Stern mitti sayyora atamasini, mitti yulduz atamasiga oʻxshash, sayyoralarni uch marta tasniflashning bir qismi sifatida kiritdi va uning koʻplab hamkasblari mitti sayyoralarni sayyoralar sinfi sifatida tasniflashda davom etmoqda. XAI mitti sayyoralarni sayyora deb hisoblamaslikka qaror qildi, lekin ular uchun Sternning atamasini saqlab qoldi.
Aksariyat tillarda ekvivalent atamalar mitti sayyora atamasini ozmi-koʻpmi toʻgʻridan-toʻgʻri tarjima qilish orqali yaratilgan: fransuzcha planète naine, ispancha planeta enano, nemischa Zwergplanet, ruscha karlikovaya planeta (karlikovaya planeta), arabcha kaukab qazm (kwkb qzm), xitoycha (ǎixíngĮngxíngx), koreyscha waesohangseong (seeohaei-i / língjíní) yoki waehangseong (yàngseong / língín), lekin yapon tilida ular junwakusei (língíní) deb ataladi. Odatda „karlik sayyoralar“ yoki „peneplanetlar“ degan maʼnoni anglatadi.
2008-yil 11-iyunda XAI Ijroiya qoʻmitasi yangi atama, plutoid va uning taʼrifni eʼlon qildi: barcha trans-Neptun mitti sayyoralari plutoidlardir.

## Oʻrnatilgan mezonlar

Mitti sayyora toifasi sayyora tushunchasi qanday boʻlishi haqidagi dinamik va geofizik gʻoyalar oʻrtasidagi ziddiyatdan kelib chiqqan.

Dinamikachilar odatda gravitatsiyaviy kuch ustunligini sayyoralar uchun chegara sifatida ishlatishni afzal koʻradilar, chunki ularning nuqtai nazaridan kichikroq jismlar qoʻshnilari bilan yaxshiroq guruhlangan, masalan, Serera oddiygina katta asteroid va Pluton katta Koyper belbogʻi obyekti sifatida. Biroq, geologlar odatda sferani chegara sifatida afzal koʻrishadi, chunki ularning nuqtai nazari boʻyicha Serera kabi jismning ichki boshqariladigan geologiyasi yoʻq kichik asteroiddan koʻra Mars kabi klassik sayyoraga oʻxshash boʻladi. Ushbu xulosa oraliq sinfni tavsiflash uchun mitti sayyoralar toifasini kiritishni taqozo qildi.

## Orbital ustunlik

Alan Stern va Xarold F. Levison orbitaning maʼlum burilishiga olib keladigan toʻqnashuv ehtimolini ifodalovchi l (lambda) parametrini kiritdilar. Ushbu parametrning Stern modelidagi qiymati massa kvadratiga proportsional va davrga teskari proportsionaldir. Bu qiymat jismning oʻz orbitasining yaqin atrofini tozalash qobiliyatini baholash uchun ishlatiladi, bu yerda L > 1 oxir-oqibat uni tozalaydi. Kichik sayyoralar, katta asteroidlar va Koyper hududi obyektlari oʻrtasida besh darajali boʻshliq aniqlandi.

Ushbu parametrdan foydalanib, Stiven Soter va boshqa astronomlar sayyoralar va mitti sayyoralar oʻrtasidagi farqni „oʻz orbitalari atrofidagi qoʻshnichilikni“ tozalashga qodir emasligiga asoslashdi: sayyoralar oʻz orbitalari yaqinidagi kichikroq jismlarni toʻqnashuv, qoʻlga olish, yoki tortishish buzilishi (yoki toʻqnashuvlarning oldini oladigan orbital rezonanslarni oʻrnatish), mitti sayyoralarda esa buning uchun massa yoʻq.

## Ayrim karlik sayyoralar

Haligacha Karlik sayyora nima ekanligini tushuntirib beruvchi aniq taʼrif mavjud emas va obyektni nima deb tasniflash koʻp hollarda astronomlarga bogʻliq. Bugunga qadar Quyosh tizimida nechta Karlik sayyoralar borligi nomaʼlum.

2006-yilda XAI Karlik sayyoralar toifasini qabul qilishgacha boʻlgan munozaralarda koʻrib chiqilayotgan uchta obyekt Serera, Pluton va Eridalarni Karlik sayyoralar sifatida qabul qildi, shu jumladan Karlik sayyoralarni sayyoralar deb tasniflashni davom ettirayotgan astronomlar ham mavjud. Ushbu sayyoralardan faqat bittasi – Pluton yetarlicha batafsil kuzatilgan. Serera ham oz boʻlsada oʻrganilgan, biroq baʼzi tortishish anomaliyalari tushuntirilmagan. Erida odatda Karlik sayyora deb taxmin qilinadi, chunki u Plutondan kattaroqdir.

Ushbu uchta jismni kashf etilish tartibi:

# Serera  – 1801-yil 1-yanvarda kashf etilgan, 24-yanvarda Neptundan 45 yil oldin eʼlon qilingan. Asteroid sifatida qayta tasniflanishidan oldin yarim asr davomida sayyora hisoblangan. 2006-yil 24-avgustda 5A rezolyutsiyasi qabul qilingandan beri XAI tomonidan karlik sayyora deb hisoblanadi.
# Pluton   – 1930-yil 18-fevralda kashf etilgan va 13-martda eʼlon qilingan. 76 yil davomida sayyora hisoblangan. XAI tomonidan 2006-yil 24-avgustdagi 6A rezolyutsiyasi bilan karlik sayyora sifatida aniq qayta tasniflangan.
# Erida  (2003 UB 313) – 2005-yil 5-yanvarda kashf etilgan va 29-iyulda eʼlon qilingan. OAV xabarlarida „oʻninchi sayyora“ deb nomlangan. 2006-yil 24-avgustda 5A rezolyutsiyasi qabul qilingandan beri XAI tomonidan karlik sayyora deb hisoblanadi va oʻsha yilning 13-sentyabrida XAI karlik sayyoralarni nomlash qoʻmitasi tomonidan nomlangan. Bitta tabiiy yoʻldoshi bor.
# Xaumea  (2003 EL 61) – 2004-yil 28-dekabrda Brown va boshqalar tomonidan kashf etilgan. 2005-yil 27-iyulda Ortiz va boshqalar astronomlar tomonidan eʼlon qilingan. XAI karlik sayyoralarni nomlash qoʻmitasi tomonidan 2008-yil 17-sentyabrda nom berilgan. Ikkita tabiiy yoʻldoshi maʼlum.
# Makemake  (2005 FY 9) – 2005-yil 31-martda kashf etilgan va 29-iyulda eʼlon qilingan. XAI karlik sayyoralarni nomlash qoʻmitasi tomonidan 2008-yil 11-iyulda nomlangan.
Ushbu besh jism – 2006-yilda koʻrib chiqilayotgan uchta jism (Pluton, Serera va Erida) va 2008-yilda nomlangan ikkitasi (Xaumea va Makemake) – odatda Quyosh tizimining mitti sayyoralari sifatida taqdim etiladi, ammo bu cheklovchi omil emas.

Astronomiya hamjamiyati odatda boshqa yirik Neptun orti obyektlarni ham karlik sayyoralar deb ataydi. Odatda quyidagilar ham astronomlar tomonidan karlik sayyoralar deb ataladi.

NASA 2016-yildagi kuzatuvlardan soʻng Gun-gunni mitti sayyora sifatida tavsifladi va Janubi-gʻarbiy tadqiqot institutidan Saymon Porter 2018-yilda Pluton, Erida, Xaumea haqida gapirib, „katta sakkizta (trans-Neptun obyektlar hisoblangan mitti) sayyoralar“ haqida gapirdi.

## Katta ehtimol bilan karlik sayyora hisoblanadigan osmon jismlari

Quyidagi jadvallardagi trans-Neptun obyektlari Braun, Tancredi va boshqalar tomonidan kelishilgan va Grundy hamda boshqalar karlik sayyoralar yoki unga yaqin boʻlishi mumkin deb hisoblagan. Taqqoslash uchun 2006-yilda XAI tomonidan karlik sayyora sifatida taklif qilingan Plutonning yoʻldoshi Xaron kiritilgan.

## Tadqiqot

2015-yil 6-mart kuni Dawn kosmik kemasi Serera orbitasiga chiqdi va mitti sayyoraga tashrif buyurgan birinchi kosmik kemaga aylandi. 2015-yil 14-iyulda New Horizons kosmik zondi Pluton va uning beshta yoʻldoshi yonidan uchib oʻtdi.
2015-yil 14-iyulda New Horizons kosmik zondi Pluton va uning beshta yoʻldoshi yonidan uchib oʻtdi.

Sererada tuz konlari va kriovulqonlar kabi faol geologiyaning dalillari mavjud, Plutonda esa azotli muzliklarda suzuvchi suv-muz togʻlari va muhimi atmosfera mavjud. Sereraning yer osti boʻylab shoʻr suv oqadi, Plutonning ham yer osti okeani borligi haqida dalillar mavjud.

Dawn avvalroq Vesta asteroidini aylanib chiqqan edi. Saturnning yoʻldoshi Feba Kassini tomonidan, undan oldin esa Neptunning Triton yoʻldoshi bilan uchrashgan Voyager 2 tomonidan suratga olingan. Har uchala jism ham bir vaqtlar mitti sayyoralar boʻlganligini isbotlandi va ularning tadqiqi mitti sayyoralar evolyutsiyasini aniqlashga yordam berdi.

New Horizons 2016-yilda 2,1 milliard km (1,3 milliard mil; 14 AB) masofadan Kvavarning bir qancha uzoq tasvirlarini oldi.

## Sobiq mitti sayyoralar

Asteroid kamaridagi Sereradan keyingi eng massiv jism boʻlgan Vesta bir vaqtlar gidrostatik muvozanatda boʻlgan va taxminan sharsimon boʻlib, asosan qattiqlashgandan keyin Reasilviya va Veneneiya kraterlarini hosil qilgan katta taʼsirlar tufayli ogʻishgan. Uning oʻlchamlari hozirgi vaqtda gidrostatik muvozanatga mos kelmaydi. Triton Erida yoki Plutondan koʻra massivroq, muvozanat shakliga ega, lekin endi quyosh atrofida toʻgʻridan-toʻgʻri aylanmaydi. Feba endi gidrostatik muvozanatda emas, lekin radiogenik isitish tufayli oʻz tarixida mitti sayyora boʻlgan deb taxmin qilinadi.

2019-yildagi dalillar shuni koʻrsatadiki, gigant-taʼsir gipotezasida Yer bilan toʻqnashgan sobiq sayyora Teya ichki Quyosh tizimida emas, balki tashqi Quyosh tizimida paydo boʻlgan boʻlishi mumkin va Yer suvi Teyada paydo boʻlgan, bu Teya ham avval karlik sayyora boʻlgan boʻlishi mumkinligini anglatadi.

## Manbalar

## Havolalar

* Dwarf Planets May Finally Get Respect (David Kestenbaum)
* Q&A New planets proposal, August 16, 2006
* The case against Pluto (P. Surdas Mohit) August 24, 2006
* When Did the Asteroids Become Minor Planets?
* NASA: IYA 2009 Dwarf Planets