Para-atletika

**Para-atletika** — bu nogironligi bo‘lgan insonlar tomonidan bajariladigan atletika sporti bo‘lib, u nogironlar sporti (parasport) sifatida tan olinadi. Para-atletikadagi atletika musobaqalari asosan sog‘lom odamlar uchun mavjud bo‘lgan musobaqalar bilan bir xil, biroq ikkita asosiy istisno mavjud: aratkachali poyga va klyub uloqtirish, bu musobaqalar faqat para-atletika bo‘limiga xosdir. Ba’zi sog‘lomlarga mo‘ljallangan musobaqalar para-atletika doirasida deyarli o‘tkazilmaydi, ayniqsa eshitish qobiliyati cheklanganlar sporti tashqarisida; masalan, rutshtok, uch qadam sakrash, bolta uloqtirish (ba’zida klyub uloqtirish para-atletikaning ekvivalenti deb qaraladi) va uchta to‘siqli yugurish yo‘nalishlari. Bu sport turli nomlar bilan tanilgan, jumladan **nogironlar atletikasi**, **nogironlar uchun yengil atletika** va **Paralimpiya atletikasi**. Yuqori darajadagi ishtirokchilar **elita darajadagi nogiron sportchilar** deb atalishi mumkin.

## Boshqaruv

Musobaqachilar odatda uchta asosiy toifaga ajratiladi: kar sportchilar, jismoniy nogironligi bor sportchilar va aqliy nogironligi bor sportchilar. Kar sportchilar odatda boshqa kar sportchilar bilan birga, masalan, Deaflympics musobaqalarida yoki jismoniy sog‘lomlar ishtirokidagi musobaqalarda (masalan, britaniyalik bolg'a uloqtiruvchi Sharlott Peyn) ishtirok etishadi. Jismoniy va aqliy nogironligi bor sportchilar esa odatda baholanadi va ularga para-atletika klassifikatsiyasi beriladi, bu esa o‘xshash imkoniyatlarga ega sportchilarni bir guruhga jamlaydi. Ushbu klassifikatsiyalar Xalqaro Paralimpiya Qo‘mitasi (IPC) tomonidan nazorat qilinadi va bitta harf hamda raqamdan iborat: T – trek (yugurish) yoki F – maydon (maydon musobaqalari), keyin esa imkoniyat darajasini belgilovchi raqam. Musobaqalarda ishtirokchilar soni yetarli bo‘lsa, bir xil klassdagi sportchilar o‘zaro bellashadi, aks holda o‘xshash klassdagilar birgalikda ishtirok etishi mumkin. Raqobatli darajadagi farqlarni tenglashtirish uchun maydon musobaqalarida Raza ball tizimi qo‘llaniladi.

Xalqaro miqyosdagi boshqaruv bu sportning jismoniy sog‘lomlar uchun bo‘lgan boshqaruv organi – World Athletics (2019-yilgacha IAAF)dan tashqarida amalga oshiriladi. Boshqaruv yuqorida aytilgan toifalarga ajratilgan: kar atletika bilan Karlar uchun Sport Xalqaro Qo‘mitasi (CISS), jismoniy nogironlar uchun para-atletika esa IPC tarkibidagi World Para Athletics qo‘mitasi, va aqliy nogironlar uchun para-atletika esa Aqliy Nogironlar Uchun Sport Xalqaro Federatsiyasi (INAS) tomonidan boshqariladi. Bundan tashqari, ba'zi holatlarga xos tashkilotlar ham mavjud, masalan, Xalqaro Pakanalar Sport Federatsiyasi va Daun sindromiga ega sportchilar uchun Xalqaro Atletika Assotsiatsiyasi. Ushbu sportning qoidalari World Athletics tomonidan belgilangan qoidalarga moslashtirilgan bo‘lib, para-atletika uchun aksariyat qoidalar sog‘lomlar o‘rtasidagi musobaqalarniki bilan bir xil, ammo ba’zi farqlar mavjud. Masalan, kar sportchilar uchun start signali sifatida ovozli signal o‘rniga vizual belgilar ishlatiladi.

Para-atletika 1960-yildan beri Paralimpiya o‘yinlarining tarkibiy qismi hisoblanadi. Biroq kar sportchilar va ko‘pchilik aqliy nogiron sportchilar o‘zlarining alohida musobaqalarida qatnashadilar: mos ravishda Deaflympics va Special Olympics Jahon O‘yinlarida. Para-atletikaga oid uchta asosiy sportga xos jahon chempionatlari mavjud: World Para Athletics Championships, World Deaf Athletics Championships va INAS World Athletics Championships. Boshqa yirik para-atletika musobaqalari IWAS World Games va INAS Global Games doirasida o‘tkaziladi.

## Nomenklatura

Ushbu sport turi nomi yakunda Paralimpiya harakati, Paralimpiya o‘yinlari va Xalqaro Paralimpiya qo‘mitasi nomidan kelib chiqqan. “Paralimpiya” so‘zi dastlab “Olimpiya” va “paraplegik” so‘zlarining qo‘shilishidan olingan bo‘lib, harakatning ildizi Stok Mendvill kasalxonasida Sir Lyudvig Guttmann boshchiligidagi orqa miya jarohati olgan bemorlar orasida boshlanganiga ishora qilgan. Ammo Paralimpiya o‘yinlari ommalashib, nufuzi oshgani sari, ayniqsa, u miya falaji, ko‘rish nuqsoni va protezda yugurish kabi boshqa nogironlik toifalarini ham qamrab ola boshlaganidan so‘ng, “para” qismining ma’nosi qayta talqin qilinib, bu o‘yinlar va harakatlar Olimpiya o‘yinlariga “paralel” (ya’ni teng) ekaniga urg‘u berila boshlandi.  

Natijada, “para-” prefiksi barcha nogironlar sportini bildiruvchi standart qo‘shimcha sifatida tan olingan va Xalqaro Paralimpiya qo‘mitasi tomonidan turli nogironlar sport turlarini boshqaruvchi tashkilotlar tuzilgach, ayniqsa bir nechta nogironlik toifasiga ega sport turlarida, sport nomiga “para-” prefiksini qo‘shish odat tusiga kirgan. Masalan, World Para-Swimming yoki Xalqaro velosipedchilar ittifoqi tomonidan tan olingan para-velosport. Shunday qilib, IPC yengil atletika qo‘mitasi o‘z nomini World Para-Athletics deb o‘zgartirgan, va “Para-athletics” atamasi “para” va “athletics” so‘zlarining qo‘shilishidan olingan. Ushbu sport turining asosiy mustaqil chempionatlari hozirda “World Para-Athletics Championships” deb yuritiladi — bu ham IAAF brendini “World Athletics”ga o‘zgartirgach, sog‘lom sportchilar o‘rtasidagi musobaqalar nomlanishiga mos keladi.

## Klassifikatsiya

Yuqori darajadagi musobaqalarda ishtirokchilar nogironlik turi bo‘yicha tasniflanadi — bu sportchilarning bir xil nogironlik darajasiga ega raqobatchilar bilan bir musobaqada qatnashishini ta’minlaydi. Masalan, T12 klassifikatsiyasiga kiruvchi sportchi ko‘rish nuqsoniga ega yuguruvchi hisoblanadi.

* F = Sektor (maydon) sportchilari  
* T = Yugurish yo‘lagi (trek) sportchilari  
* 11–13 = Ko‘rish nuqsoni. 11 va 12 toifalarida ko‘ruvchi yo‘lko‘rsatkich bilan ishtirok etiladi  
* 20 = Aqliy zaiflik  
* 31–38 = Miya falaji  
* 40–41 = Pigmeylik (mittilik)  
* 42–46 = Amputatsiya va boshqa holatlar  
* 51–57 = Nogironlar aravachasida harakatlanuvchilar  

Nogironlar aravachasidagi yugurish musobaqalarida sportchilar engil poyga aravachalarida ishtirok etadilar. Ko‘pgina yirik marafonlarda nogironlar aravachasi bo‘limlari mavjud bo‘lib, elita darajasidagi aravakishilar odatda piyoda yuguruvchilardan oldin marraga yetib kelishadi.

## Musobaqalar
Paralimpiya sportchilari quyidagi musobaqa turlarida qatnashadilar. Shuni unutmangki, har bir musobaqada barcha turlar bo‘lishi shart emas, shuningdek, barcha turlar barcha klassifikatsiyalarga ochiq bo‘lmasligi mumkin:

## Grand Prix

2017-yilda bu musobaqa nomi IPC Athletics Grand Prix'dan World Para Athletics Grand Prix'ga o‘zgartirildi. Uning maqsadi — para-sportni rivojlantirish, sportchilarni klassifikatsiyadan o‘tkazish va Paralimpiya kvotasini qo‘lga kiritish. Bu yillik trek va maydon bo‘yicha elit sport musobaqalari seriyasidir, odatda 6 dan 9 gacha eng yaxshi musobaqalarni o‘z ichiga oladi.

2013-yildan boshlab har yili Grand Prix mavsumi o‘tkaziladi.

2016-yildan esa nogironlik aravachasida poygachilar World Marathon Majors seriyasiga kiritildi.

# 2013 IPC Athletics Grand Prix – 7 ta musobaqa  
# 2014 World Para Athletics Grand Prix – 9 ta musobaqa  
# 2015 IPC Athletics Grand Prix – 9+1 ta musobaqa  
# 2016 IPC Athletics Grand Prix – 9+1 ta musobaqa  
# 2017 World Para Athletics Grand Prix – 9 ta musobaqa  
# 2018 World Para Athletics Grand Prix – 9 ta musobaqa  
# 2019 World Para Athletics Grand Prix – 9 ta musobaqa  
# 2020 World Para Athletics Grand Prix – 9 ta musobaqa (barchasi bekor qilingan)  
# 2021 World Para Athletics Grand Prix – 6 ta musobaqa  
# 2022 World Para Athletics Grand Prix – 7 ta musobaqa  
# 2023 World Para Athletics Grand Prix – 6 ta musobaqa

## Manbalar