open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buxoroyi sharif

**[[Buxoro|Buxoroda km sharif unvonini bergan]] sharif** (Sharofatli Buxoro) — qad. Buxoroning keng tarqalgan nomlaridan biri.

Oʻrta asrlarda jahondagi 7 shahar: Makka, Madina, Quddus, Buxoro, Bagʻdod, Damashq, Mozori Sharifga diniy markaz sifatida shuhrat qozonganliklari uchun "Sharif" unvoni berilgan edi.

Buxoro qadimdan turli nomlar bilan atalib kelgan (k, Buxoro). Ayniqsa, Arab xalifaligi va somonishar davrida shahar yuksalgan. Buxoroning nomlaridan "Foxira" ("Faxrli shahar") atamasi Narshaxiyning taʼrifi boʻyicha, islom dinining barqarorligi yoʻlida qon toʻkkan shahidlar sharafiga nisbat qilib berilgan.

Shahar islomni targʻib qilish va qaror toptirish yoʻlida ham muhim rol oʻynagan. Buxorodan islomiyat va hadis ilmlarining yirik targʻibotchilari va tasnifchilari (Imom Buxoriy va boshqalar) yetishib chiqdi. Islom huquqshunosligining Buxoro maktabi tashkil topdi. Buxoroning islom dini, musulmon axloqi, madaniyati va hukuqshunosligining Sharkdagi kuchli markazlaridan biriga aylanishi tufayli unga 9-asr boshlaridayoq "Qubbat ulislom" — "Islom dinining gumbazi" degan sifat ham beriladi. Narshaxiyning guvohlik berishicha, mashhur fiqhshunos (huquqshunos) olim Xoja imom Abu Xafsi Kabir Buxoriy tufayli Buxoro "Qubbat ulislom" deb atalgan.

Oʻrta asrlarda Buxoro faqat islomiyatdagina emas, balki ilmu maʼrifat va madaniyat tarqatishda ham Movarounnahrda yirik markaz sifatida shuhrat topdi. Buxoroda turli asrlarda bino qilingan 200 ga yaqin madrasalarda oʻz davrida minglab tolibi ilmlar diniy va dunyoviy bilimlarni olib, butun Oʻrta Osiyo boʻylab ziyo tarqatganlar. Shayx Sayfiddin Boharziy faoliyati tufayli Buxoroning shuxrati islom olamida yana ham koʻproq tarqaldi. Shu sababli 13-asrdan boshlab unga yana bir sifat — "sharif" soʻzi qoʻyilib, u Buxoroyi sharif, yaʼni Sharofatli Buxoro nomi bilan yuritiladigan buldi. Buxoro hukmdorlari tomonidan "Zarbi Buxoroyi sharif", yaʼni "Buxoroyi sharifda zarb etilgan" deb bitilgan tamgʻalar bilan oltin va kumush tangalar hamda mis chaqalar ishlab chiqarilgan.

Mirzo Ulugʻbek tomonidan Buxoroda Chorsu maydonida qurdirilgan madrasa darvozasida hatto hadisdan "Ilm olmakka intilish har bir muslim va muslima uchun qarzu farzdir" degan soʻzlarning oʻyib yozilishi, oʻrta asrlarda, ayniqsa temuriylar davrida ilm va maʼrifatga boʻlgan ijobiy munosabatning yorqin dalilidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoroteks aksiyadorlik jamiyati

**Buxoroteks aksiyadorlik jamiyati** — toʻqimachilik sanoati korxonasi. "Oʻzbekengilsanoat" davlat uyushmasi tarkibiga kiradi. Buxoro shla joylashgan. 1970-yil qurilishi boshlanib, 1974-yilda 1yigiruvtoʻquv fabrikasi, 1976-yilda ip boʻyash fabrikasi, 1981-yilda 2yigiruv fabrikasi, 1982-yilda 2 toʻquv fabrikasi ishga tushirilgan. 1974—83 yillarda Buxoro ipgazlama kombinati, 1984-yil Buxoro toʻqimachilik kombinati, 1985—93 yillarda Buxoro ipgazlama birlashmasi nomlari bilan atalgan. 1994-yildan hozirgi nomda va ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Ip, xom surp va tayyor gazmollar, shuningdek momiq sochiqlar ishlab chiqaradi. Yillik loyiha quvvati 22139 t paxta kalava, 126,5 mln. pogon m xom surp, 128,6 mln. pogon m tayyor gazlama. 1996-yilda 25,5 mingt kalava ip, 89,4 mln. pogon m xom surp, 92,6 mln. pogon m tayyor gazlama, 10,4 mln. dona sochiq ishlab chiqardi. Korxonada 9,3 mingdan ziyod kishi ishlaydi (2001). Korxona oʻz mahsulotlarini AQSH, Shveysariya, Germaniya, Gollandiya, Italiya, Turkiya, Avstriya, Rossiya, Ukraina, Belarus kabi davlatlarga eksport qiladi. Buxoroteks aksiyadorlik jamiyati andozalariga moye raqrbatbardosh va sifatli mahsulot ishlab chiqargani uchun "Oltin globus" xalqaro mukofoti bilan taqdirlangan (1994). Korxonada Shveysariya, Germaniya, Rossiya, Gollandiyada tayyorlangan zamonaviy uskunalar oʻrnatilgan. Gʻijduvon, Vobkent, Olot, Qorakoʻlda filiallari bor.

## Manbalar
Buxoro (maʼnolari)

**Buxoro**:
* Buxoro — Oʻzbekiston viloyatlaridan biri.
* Buxoro — Buxoro viloyatidagi shahar.
* Buxoro (magistral) — yirik gaz magistrali.
* Buxoro Sport Majmuasi — Buxorodagi stadion.
* Buxoro amirligi
* Buxoro xonligi
* Buxoro Xalq Sovet Respublikasi — 1917-1922-yillarda mavjud boʻlgan tarixiy davlat.
* Buxoro arki — Buxorodagi tarixiy majmua.
* Buxoro (futbol klubi) — Buxorodagi futbol klubi.
* Buxoro (ayollar futbol klubi) — Buxorodagi ayollar futbol klubi.
* Buxoro (futbol klubi, 1960) — sovet davridagi futbol klubi.
Buxoro—Ural magistral gaz quvuri

**Buxoro—Ural gaz yoʻli** — yirik gaz magistrali. Rossiyaning Ural sanoat rayoni va Gʻarbiy Qozogʻistonni Buxoro (Gazli rayoni) tabiiy gazi bilan taʼminlash uchun qurilgan. 1-yoʻli Buxoro — Chelyabinsk oʻrtasida (uzunligi 1900&nbsp;km) 1963-yilda, 2-yoʻli Buxoro — Sverdlovsk oʻrtasida (uzunligi 2100&nbsp;km) 1965-yilda ishga tushirilgan. Uning bir qismi (489&nbsp;km) Oʻzbekiston hududidan oʻtadi. Bu gaz yoʻllarida diametri 1020&nbsp;mm li quvurlar yotqizilgan. Gaz yoʻli boʻylab kompressor stansiyalari qurilgan. Undan yiliga 21 mlrd. m3 gaz oʻtadi. Keyinchalik bu gaz yoʻliga Turkmaniston va Qozogʻistondagi gaz konlaridan olinadigan yoqilgʻini oʻtkazadigan gazoprovodlar tutashtirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxorxudot

**Buxorxudot** (Buxoro va fors, "xudo" — tangri, ega, hokim) — Buxorxudotlar hokimligini idora qilgan hukmdorlar unvoni. B. atamasi dastlab "Buxorxudo" ("Buxoro hokimi") shaklida boʻlgan. Buxoroga Islom kirib kelgach (8-asr), arablar uni B. deb oʻz tillariga moslab olganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxta

**Buxta** (nem. Bucht) — okean, dengiz, qoʻltiq yoki koʻlning quruqlikka yorib kirgan yoki orollar bilan oʻralgan kichik bir qismi. Odatda, kema toʻxtab turishi uchun qulay boʻladi (Bosfor boʻgʻozidagi Oltin Muguz, Qora dengizdagi Novorossiysk B.si). Gidrologik rejimi mahalliy sharoit bilan bogʻliq boʻlib, B.ga tutash suvlardan farq qiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro-Samarqand musiqa uslubi

**Buxoro-Samarqand musiqa uslubi** — Buxoro va Samarqand shaharlari va viloyatlari hududlarida qaror topgan muayyan musiqiy anʼanalar majmui.

Qadimdan madaniyat maskanlari boʻlmish bu vohalarda xalq qoʻshiq va cholgʻu kuylari, mumtoz musiqa ijodiyoti namunalari keng oʻrin tutadi. Ayniqsa, professional musiqa yoʻnalishlarining xilmaxilligi va ular musiqa voqeligida keng yoyilganligi bilan ajralib turadi. Oʻziga xos jihatlaridan yana biri — mazkur hududdagi oʻzbek va tojik xalq musiqa anʼanalarining oʻzaro yaqinligi, jumladan xalq qoʻshiqchiligida ikki (oʻzbek-tojik) tillilik anʼanasining namoyon boʻlishi *(yaʼni, ayrim xalq qoʻshiklari, qoʻshiq turkumlari ayni vaqtning oʻzida ham oʻzbek, ham tojik tillarida aytilishi)*dir. Ikki tillilik anʼanasi shu sarhadda yashab faoliyat kursatgan koʻpgina shoirlar *(xususan, [[Mujrim-Obid|Mujrim Obid]], [[Abdullo Mulham Buxoriy]], [[Fitrati Zardoʻzi Samarqandiy]] va boshqalar)* ijodida ham oʻz aksini topgan.

Qadimdan diniy maʼrifat, maʼnaviyat oʻchoqlari sifatida tanilgan Buxoro va Samarqand shaharlarida kitobxonlik, gʻazalxonlik, qissaxonlik, qalandarxonlik, maddohlik kabi oʻquv yoʻllari keng rivoj topgan. Turli yigʻin, toʻy va bayramlarda mavrigixonlar va sozanda dastalari tomonidan ijro etilayotgan raqs qoʻshiqlar turkumlari alohida oʻrin tutadi. Ommaviy qoʻshiq janrlaridan erkaklarning qarsak (beshqarsak) oʻyin-qoʻshiqlari mashhur.

Cholgʻu ijrochiligi ham boy anʼanalarga ega. Bayram sayillari, musiqa tomoshalarida surnay, nogʻora, karnay ansamblari asosiy oʻrin tutgan boʻlsa, turli yigʻin-majlislarda gʻijjak, buxoro (afgʻon) rubobi, dutor, nay, ayniqsa tanbur va boshqa sozlar ijrochiligi keng tarqalgan. Shuningdek, tanbur, nay va doira sozlaridan iborat boʻlgan cholgʻu ansambli ham anʼanaviy tuye olgan.

Professional musiqa yoʻnalishlarida maqom va hofizlik sanʼatlari asosiy oʻrinda turadi. Xususan, 18-asr oʻrtalarida Buxoro saroy madaniyatida Shashmaqom turkumi shakllangan boʻlib, keyinchalik Xorazm maqomlari hamda Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari shakllanishiga taʼsir oʻtkazgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxtarma

**Buxtarma** — Oltoy jan.dagi dare, Irtishning oʻng irmogʻi, Buxtarma suv omboriga quyiladi. Uzunligi 336&nbsp;km, havzasining maydoni 12,7 ming km². Janubiy Oltoy tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Yuqori va oʻrta qismi chuqur, tor vodiydan shiddat bilan tez, quyi qismi esa tekislikdagi keng vodiydan tinch oqadi. Asosan qormuzlik, qisman yomgʻir va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 214 m³/sek. noyabr dan aprelgacha muzlaydi. B.da yogoch okiziladi, kichikroq kemalar qatnaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxtarma muzliklari

**Buxtarma muzliklari**, Katta va Kichik Buxtarma muzliklar i — Jan. Oltoy tizmasidagi muzliklar (Qozogʻiston), Buxtarma daryosining bosh qismida (Irtish havzasi). Katta Buxtarma muzliklari uz. 6&nbsp;km, eni 0,7–2&nbsp;km, maydoni 4,5&nbsp;km² ga yaqin. Kichik Buxtarma muzliklari uz. 2&nbsp;km, maydoni 1,5&nbsp;km². Qor chizigʻi 2800 m balandlikda, muzlikning uchi 2545 m balandlikkacha tushgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxtarma suv ombori

**Buxtarma suv ombori** — Qozogʻiston Respublikasining Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi suv ombori. Irtish daryosida 1960—67 yillarda Buxtarma GES uchun toʻgʻon qurilishi natijasida hosil boʻlgan. Buxtarma suv ombori o. oʻzidan yuqorirokdagi Zaysan koʻli bilan tutashib ketgan. Maydoni 490&nbsp;km², hajmi 49,6&nbsp;km³, uz. 425&nbsp;km dan koʻproq, eng keng joyi 35&nbsp;km, oʻrtacha chuq. 9,6 m, vodiylarda uz. 30–50&nbsp;km va eni 10&nbsp;km gacha boʻlgan qoʻltiqlar bor. Buxtarma suv ombori o. Irtish suvini tartibga solib, kema qatnovi sharoitini yaxshilaydi va Buxtarma GES (quvvati 675 MVt)ning toʻla quvvat bilan ishlashini taʼminlab turadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Baliq ovlanadi (sazan, taran va OSYORT)رةتنやり.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amvrosiy Buchma

**Amvrosiy Maksimilianovich Buchma** (1891.14.3, Lvov 1957.6.1, Kiyev) — ukrain aktyori, rejissyor, pedagog, jamoat arbobi. Ukraina professional teatri asoschilaridan. Sahna faoliyatini 1905-yildan boshlagan. 1936-57 yillar Franko nomidagi teatrda ishlagan. Mashhur rollari: Krechet („Platon Krechet“), Jeleznoye („Vassa Jeleznova“), Ivan Kolomiysev („Soʻnggilar“), Makar Dubrava („Makar Dubrava“) va boshqa Kinolarda ham suratga tushgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushel

**Bushel** () — suyuqliklar va sochiluvchan moddalarning hajm oʻlchovi. Asosan, Angliya va AQShda qoʻllanadi. 1 B.=36,3687 l (Angliyada); 1 B=35,2393 l (AQShda). Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan (1991) soʻng Oʻzbekiston Respublikasining Angliya va AQSh bilan iqtisodiy munosabatlari rivojlanishi munosabati bilan bushel Oʻzbekistonda ham ahamiyat kasb etdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmeyster

**Bushmeyster**, surukuku (Lachesis muta) — zaharli ilonlar turi. Chinqiroq ilonlar oilasining choʻnqirbosh viperalar urugʻiga mansub. Uzunligi 4,3 m, yoʻgʻonligi odam sonidek, viperalar ichida eng yirigi va zaharlisi. Terisi qizgʻishsariq, orqa tomonida romb shaklidagi qator qora naqshlari bor; qorni oq yoki sargʻishoq, chinnidek yaraqlaydi. Janubiy Amerika oʻrmonlarida yashaydi. U koʻpincha soya yerlarda kulcha boʻlib yotadi. Zahar tishi 2,5 sm cha, zahari oʻtkir. Odamga tashlanadi. Tuxum qoʻyib koʻpayadi. Turli jonivorlar bilan oziqlanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Bushuyev

**Mixail Mixaylovich Bushuyev** (1876–1936.18.2) — zootexnik, agronom. Mirzachoʻl tajriba dalasi mudiri (1905–18), Turkiston ASSR Yer ishlari xalq komissari va Turkiston MIK aʼzosi (1918–21), RSFSR Yer ishlari xalqkomissarligi va SSSR Gosplanida rahbarlik lavozimlarida ishladi (1921–36). Bushuyev ilmiy ishlari Mirzachoʻl sharoitida gʻoʻza, kanop, makkajoʻxori, xashaki va qand lavlagi agrotexnikasi, seleksiyasi, bogʻdorchilik, sabzavotchilikni rivojlantirish masalalariga bagʻishlangan. Bushuyev Oʻrta Osiyoda ingichka tolali gʻoʻzani ekish tashabbuskorlaridan. Shuningdek, chorvachilik seleksiyasi bilan ham shugʻullangan, mahsuldorligi yuqori boʻlgan yangi qoramol zotini yaratishni boshlab bergan (qarang Bushuyev qoramol zoti).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushuyev qoramol zoti

**Bushuyev qoramol zoti** — suti uchun boqiladigan zot. Oʻzbekistonning Mirzachoʻl (Sirdaryo viloyati) zonasida yetishtirilgan sersut va sermahsul qoramol. Bu zotni yaratishni M. M. Bushuyev jaydari (zebusimon) sigirlarni golland zotining buqasi bilan, soʻngra uni shvits zoti bilan murakkab chatishtirish orqali boshlab bergan (1903—18). Bushuyev qoramol zoti z. mollarining tusi oq, quloq va tumshuq atrofi qora yoki qizil, sigirlarining vazni 320–432&nbsp;kg, buqalariniki 700–750&nbsp;kg, yagʻrinidan oʻlchanganda balandligi 114—122 sm, tana uz. 139—159 sm, pocha aylanasi 15—17 sm, 300 kunlik sogʻim davrida 2400– 2600&nbsp;kg, ayrimlari 3000&nbsp;kg gacha sut beradi. Sutyogʻliligi 3,9—4,1%. 1948— 67 yillarda Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutida zotni takomillashtirish ishlari davom ettirildi. 1967-yilda Mirzachoʻl zonasi uchun rayonlashtirilgan zot sifatida tasdiqlangan. Sirdaryo, Fargʻona, Samarqand, Surxondaryo viloyatlari xoʻjaliklarida koʻp boqiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk abxaz devori

BUYUK ABXAZ (KELASUR) DEVORI — Abxaziyadagi qad. mudofaa devori (5— 6-asrlar). Suxumi shahridan 4&nbsp;km jan.roqdan boshlanib, Kelasur daryosining chap qirgʻogʻi orqali Janubiy Abxaziyani uragan holda Inguri daryosining Qora dengizga quyilish yerida tamomlanadi. U 150 yil mobaynida absil qabilalari tomonidan qurilgan; devor ohak bilan qorishilgan harsangtoshlardan qilingan boʻlib, uz. 160&nbsp;km dan ziyod, balandligi 4 m, har 35–50 m masofada balandligi 8 m keladigan 2000 ga yaqin minora va burjlar bino qilingan. Burj va istehkomlarda kungura va shinaklar boʻlgan. Devor ham togʻ tomondan (shim.dan), ham dengiz tomondan boʻladigan hujumlardan mudofaa etgan. Bir necha marta qayta tiklangan. 14— 15-asrlardanboshlabharbiy ahamiyatini yoʻqotgan. Devorning koʻpgina qismi va vayrona holdagi bir necha yuz burji (minorasi) saqlanib qolgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Britaniya oroli

**Buyuk britaniya oroli** — Britaniya orollari tarkibidagi eng katta orol (maydoni qariyb 230 ming km²) (qarang Buyuk Britaniya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk davlatchilik shovinizmi

**Buyuk davlatchilik shovinizmi** — koʻp millatli mamlakatlarda tarixiy taraqqiyot jarayonida davlatda yetakchi mavqeini egallagan, oʻz millatini "oliy" millat deb eʼlon qilgan hukmron millat mafkurasi va siyosati, shovinizm va millatchilikning bir turi. Millat va koʻp millatli davlatlar hamda mustamlaka imperiyalari tashkil topayotgan davrda vujudga kelgan. Hukmron "buyuk" millatlar siyosati boshqa millat va elatlarni asoratga solish, ayovsiz ishlatish, iqtisodiy, siyosiy va madaniy sohalarda kamsitishga qaratilgan. Maye, Rossiya imperiyasida yashovchi mazlum xalqlarga, jumladan Turkiston xalqlariga nisbatan Buyuk davlatchilik shovinizmi shahriga asoslangan siyosat amalga oshirildi, ularning qadriyati, madaniyati, maʼnaviyati, ilm maʼrifati, dini va urfodatlari oyoq osti qilindi. Shoʻrolar zamonida mazkur siyosat turli mafkuraviy usullar bilan emas, "baynalmilallik" shiori ostida davom ettirildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmen tillari

**Bushmen tillari** — Janubiy va Sharqiy Afrikaning tub aholisi bushmenlar tili. Bushmen tillari da soʻzlashuvchilar soni 80 mingdan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Bushmen tillari deyarli tadqiq etilmagan (shu guruhdagi tillardan 25 ga yaqinining nomi maʼlum). Faqat 3 guruhi: 1) auei dialektiga ega boʻlgan kung tili; 2) 2 dialektli (namani va auni) kong yoki makong tili; 3) kxomani yoki iusan va unga qardosh bastva tili oʻrganilgan. Bushmen tillari tish, alveolyarpalatal, ikkita lateral va bilabial tovushlarga ega. Yaxshi oʻrganilmagani uchun grammatik qurilishi haqida maʼlumot uchramaydi. Feʼllar va nomlar asosi farq qilmaydi. Koʻp maʼnolilik (polisemantizm) kuchli. Grammatik jins yoʻq. Koʻpgina nomlar turli oʻzaklardan tashkil topadi (mas, noag tilida "erkak", "ota" — la’a, koʻpligi — // xaa; "koʻz" lun, koʻpligi — lwani). Sonlar faqat 2 ta: "bir", "ikki"; keyingi miqdorlarni bildirish uchun "koʻp" soʻzidan foydalaniladi. Feʼllar zamon, tuslanish, mayl koʻrsatkichlariga ega emas. Sodda gapda soʻz tartibi — subʼyekt, predikat va obyekt tarzida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmenlar

**Bushmenlar** (gollandcha bosjesman, aynan — oʻrmon odami) — xalq, Janubiy va Sharqiy Afrikaning tub aholisi. XVI—XIX-asrlarda bantu xalqlari Bushmenlarni Namibiyaning choʻl rayonlariga siqib chiqarganlar. Namibiya (85 ming, 1992), Botsvana (35 ming), Angola (8 ming) va Zimbabve (1 ming)da yashaydilar. Bushmen irqiga mansub. Bushmen tillariaya gaplashadilar. Anʼanaviy ibtidoiy diniy eʼtiqodlar saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk dayka

**Buyuk dayka** — Zimbabvedagi oʻta asosli intruziv massiv. Uzunligi 560&nbsp;km, eni 12&nbsp;km gacha. Buyuk dayka da yirik zaxirali (1 mlrd. t) xrom rudalari konlari joylashgan. Yoʻlyoʻlakay Pt, Ni olinadi. 1919-yildan ishga tushirilgan. Ruda kavlab olish markazi — Shurugvi, Lomagundi (k,. Dayka).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk kanal

**Buyuk kanal** (xitoycha Dayunxe — kemalar qatnaydigan daryo) — kema qatnaydigan kanal, Xitoyning yirik gidrotexnika inshootlaridan biri. Ikki yirik Tyanszyan va Shanxay portlarini bogʻlaydigan kanal. Pekin shahri yaqinidan boshlanadi, Xuanxe, Xuayxe va Yanszi daryolarini kesib oʻtib, Xanchjourigacha keladi. Uzunligi 1782 km. Buyuk kanalga tabiiy suv yoʻllaridan — Bayxe daryosi, Veyshanxu koʻli va boshqa suv havzalari ham kiradi. Buyuk kanal miloddan avvalgi VI asrda qazila boshlagan kanallar oʻrnida XIII asrda qurib tugallandi. Keyingi yillarda qisman rekonstruksiya qilindi. Asosiy portlari: Yanchjou, Suchjou, Usi, Xanchjou. Asosan koʻmir, don, paxta, yogʻoch tashiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk koʻllar

**Buyuk koʻllar** – Shimoliy Amerikadagi yonma-yon joylashgan 5 katta koʻlning (Yuqori koʻl, Michigan koʻli, Guron, Eri, Ontario) umumiy nomi. AQSH bilan Kanadaning chegara qismida. Maydoni 245,2 ming km². Suvining hajmi 22725&nbsp;km. Buyuk koʻllar dunyoda eng katta chuchuk suv havzasidir. Koʻllar bir-birlari bilan qiska, serostona daryolar orqdpi tutashgan. Koʻllar Atlantika okeaniga SanLavrentiy daryosi orkali oqadi. Eri va Ontario koʻllarini bir-biriga bogʻlovchi Niagara daryosida Niagara sharsharasi bor.

Buyuk koʻllar qirgʻoq chizigʻining umumiy uzunligi 18 ming km. Buyuk koʻllar toʻrtlamchi davr muzliklarining erishidan paydo boʻlgan. Shimoliy qirgʻoqlari baland, qoyali, bularda qizil, qoʻngʻir qumtoshlar, granitlar, gneyslar yaqqol koʻrinib turadi. Janubiy va jan.sharqiy qirgʻoqlari past. Orol koʻp. Chikago shahri yaqinida koʻl suvining temperaturasi yanvarda 0’, avgustda 20°. Dekabrdan aprel oxirigacha muz bilan qoplanadi. Buyuk koʻllar da baliklarning 173 turi bor. Ichki suv yoʻllarining uzunligi 1873&nbsp;km. Buyuk koʻllar dagi kema yoʻllarining uzunligi 3 ming km atrofida. Buyuk koʻllar atrofdagi daryo va koʻllar bilan ham kanallar orqali qoʻshilgan. Koʻllarda temir rudasi, don, kumir va boshqa yuklar tashiladi. Yirik portlari – Chikago, Detroit, Miluoki, Buffalo, Cleveland, Toronto.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Litva knyazligi

**Buyuk Litva knyazligi** — hozirgi Litva va Belarus hududlarining bir qismida joylashgan davlat (13— 16-asrlar). 13-asr oxiri — 14-asrda belorus, ukrain va gʻarbiy rus yerlarini bosib olish hisobiga kengaygan. Poytaxti — dastlab Trakay, soʻngra Vilnyus. Nemis ritsarlari bilan kurashish maqsadida Polsha bilan yaqinlashgan (Krevo uniyasi, 1385). 15-asr oxirida buyuk knyaz hokimiyatini oʻz nazorati ostiga olgan panlar Radasi tashkil qilindi. Livon urushi paytida Polsha bilan yagona davlat — Rech Pospalita birlashgan (Lyublin uniyasi, 1569).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Menderes

**Buyuk menderes** — Turkiya gʻarbidagi daryo. Uz. 380&nbsp;km, havzasining maydoni 23,9 ming km². Anadolu yassitogʻligidan boshlanib, Egey dengiziga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 90 m³/sek, qishda sersuv. Sugʻorishda keng foydalaniladi. Quyi oqimida oʻzani juda egribugri. B. M.ning yunoncha nomi — Meandr — keyinchalik dare oʻzanining egribugriligini anglatuvchi termin boʻlib kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Moraviya davlati

**Buyuk moraviya davlati** (Buyuk Moraviya, Bogemiya knyazligi) — gʻarbiy slavyanlarning Janubiy Moraviyadagi ilk davlati (9—10-asrlar). 869/870 yilda Kirill va Mefodiy B.Buyuk moraviya davlati da Germaniya yepiskopligidan mustaqil boʻlgan slavyan cherkovini tashkil kilishga erishdilar. 906 yil B.Buyuk moraviya davlati koʻchmanchilar — vengerlar tomonidan tormor keltirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk fransuz inqilobi

**Buyuk fransuz inqilobi** — Fransiya tarixida mustabid tuzumga barham bergan va yangi ijtimoiy taraqqiyotga yoʻl ochgan inqilob (1789—99). Qirol Lyudovik XVI 1789-yil 5-mayda Bosh shtatlar (parlament) majlisini chaqirdi. 3toifa deputatlari 17-iyunda oʻzlarini Milliy majlis, 9-iyulda esa Taʼsis majlisi deb eʼlon etdilar. Majlisni tarqatib yuborish maqsadida qilingan urinishlar xalq qoʻzgʻoloniga sabab boʻldi. 14-iyulda Bastiliya turmasiga hujum boshlandi. Bu Buyuk fransuz inqilobining boshlanishi edi. Avgust oyida Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi qabul qilindi. Parij Kommunasi boshchiligidagi 1792-yil 10-avgust qoʻzgʻoloni natijasida monarxiya tuzumi agʻdarildi. Siyosiy rahbarlik yirik savdo-sanoat mulkdorlar vakillari — jirondistlar qoʻliga oʻtdi. Inqilobni chuqurlashtirish tarafdori boʻlgan yakobinchilar jirondistlarga qarshi chiqdi. 1793-yil yanvarda Konvent (oliy qonun chiqaruvchi va ijrochi organ) hukmi bilan qirol Lyudovik XVI davlatga xoinlik qilishda ayblanib, qatl etildi. 1793-yil 31-may — 2-iyun qoʻzgʻoloni oqibatida yakobinchilar diktaturasi oʻrnatildi. Yakobinchilar hukumati xalqni safarbar etib, uning Fransiyaga bostirib kirgan Yevropa monarxiyachi davlatlar (Prussiya, Avstriya va boshqalar) qoʻshini ustidan gʻalabasini taʼminladi. Biroq yakobinchilar avj oldirgan ommaviy terror ularning ijtimoiy bazasini toraytirib yubordi va magʻlubiyatga olib keldi. 1794-yil termidor (Fransiya Respublikasi taʼsis etgan kalendar boʻyicha 11oy) toʻntarishi yakobinchilar diktaturasiga chek qoʻydi. Hokimiyat yirik mulkdorlar qoʻlida jamlandi. Direktoriya (1795-yil  apreldan 1798-yilda MISRGA qilinsa yurish Napoleonni siyosiy hokimiyatini egallash chorladi.) 1799-yil 10-noyabrgacha Fransiya hukumati) oʻz tuzumini oʻrnatdi. 1799-yil 18 bryumer kuni uyushtirilgan davlat toʻntarishi fransuz inqiobiga barham FRANSIYADAGIburjua inqilobi nihoyasiga yetdi.Bu inqilob butun dunyo tarixi uchun ham maʼlum maʼnoda burilish nuqtasi boʻldi. U olgʻa surgan «OZODLIK, TENGLIK, BIRODARLIK!» gʻoʻʼoyalari butun dunyo xalqlarining keyingi rivojiga arzigulik
taʼsir koʻrsatdi.
Shuningdek, inqilob tarixi koʻplab xalqlar uchun katta
saboq ham boʻldi. Uning ayovsiz qorinlari, barcha muammolarni hal etishning vositasi sifatida terrorning qoʻllanishi kabilar
ham inqilobi keltirgan dahshatli reallik boʻldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Xitoy devori

**Buyuk xitoy devori** (xitoycha "Vanli chongchang" — "10 ming li uzunligdagi devor"), Saddi Chiniy — Shim. Xitoydagi qalʼa devori. Qad. Xitoy meʼmorchiligining ulkan yodgorligi. Qalʼa devori sifatida dastlabki qismi miloddan avvalgi IV—III asrlarda (tosh va gʻishtdan ishlanib, ichini tuproq bilan toʻldirib, shibbalab) qurilgan. Miloddan avvalgi II— I-asrlarda Gʻarbga tomon 500&nbsp;km ga uzaytirilgan. Keyinchalik uning qurish va mustahkamlash ishlari (eng muhimi 14—15-asrlar) davom etgan. 1953-yilda Szyuyyunguan qalʼasi (Pekin) yaqinidagi qismi taʼmirlangan. Buyuk Xitoy devori Szyuyyunguan qalʼasi (Gansu viloyatining gʻarbi) va Shanxayguan (Lyaodun koʻrfazi qirgʻogʻi) qalʼaqoʻrgʻoni oraligʻida choʻzilgan; koʻtarilish joylari va tarmoqlari bilan uz. 5000&nbsp;km ga yaqin (toʻliq saqlanmagan). Xitoy arxeolog olimlarining 2001-yildagi ilmiy tadqiqotlariga koʻra, Xitoyning jan.gʻarbidagi sunʼiy tepalik ham Buyuk Xitoy devori ga daxldorligi — uning davomi ekanligi aniqlandi. Bu bilan Buyuk Xitoy devorining umumiy uzunligi 530&nbsp;km ga koʻpaydi. Buyuk Xitoy devorining balandligi— 6,6 m (shinaklarining devorlari bilan 8–10 m gacha), kengligi — asosida 6,5 m dan yuqorisida 5 m gacha. Har bir necha yuz metrda soqchilar uchun toʻrtburchakli burjlar (balandligi 10–12 m) qurilgan, har 10&nbsp;km da kuzatish va xabar berish uchun minoralari, togʻdagi muhim oʻtish joylarida mustahkam qoʻrgʻonlari boʻlgan. Buyuk Xitoy devori meʼmoriy yodgorlik sifatida saqlanadi.

Alisher Navoiyning "Saddi Iskandariy" dostonida B.Buyuk Xitoy devori "Saddi Chin" devori nomi bilan tilga olingan.

## Yana q.

* Mudofaa inshootlari
* Sin (sulola)

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Xitoy tekisligi

**Buyuk Xitoy tekisligi**, Shimoliy Xitoy tekisligi — Xitoyda, Osiyodagi eng yirik tekisliklardan biri. Sharqda Sariqdengiz sohili boʻylab 1000&nbsp;km dan ortiq masofaga choʻzilgan. Shim.dan Yanshan togʻlari oʻrab turadi, gʻarbida Tayxanshan tizmasining yon bagʻri tik tushgan. Maydoni 325 ming km² atrofida. Yer yuzasi tekis, balandligi 100 m gacha. Sharqida Shandun togʻlari joylashgan. Allyuviy jinslardan, gʻarbiy togʻ oldi polosasi qad. yoyilmadan tashkil topgan. Iqlimi subtropik mussonli iqlim, yozi nam, qishi esa quruq va sovuq. Tez-tez suv toshqinlari boʻlib turadi. Jan.dan shimolga tomon Buyuk Kanal oʻtgan. B. Buyuk Xitoy tekisligi mamlakatning aholi eng zich joylashgan hududi. Bugʻdoy, paxta, sholi va boshqa ekinlar yetishtiriladi. Yirik shaharlari: Pekin, Tyanszin va boshqa

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk tekisliklar

**Buyuk tekisliklar** — togʻ oldi platosi, Shimoliy Amerikaning Sharqiy Kordilyera togʻlariga tutashib ketgan, AQSH va Kanada hududida. Janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga 29° shahrik. dan 62° shahrik. gacha 3600&nbsp;km uzunlikka choʻzilgan, kengligi 550–800&nbsp;km. Geologik jihatdan Shimoliy Amerika (Kanada) platformasining chekka kismi. Kristall jinslar, ohaktosh, qumtosh va lyosslar bilan qoplangan. Balandligi sharqda 500 m dan gʻarbda 1700 m gacha. Janubida karst rivojlangan. Jarliklar Buyuk tekisliklarni alohida qismlarga ajratib yuborgan: Eduarde platosi, LyanoEstakado, Buyuk tekisliklar va Missuri. Buyuk tekisliklar neft, toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmirga, tabiiy gaz va osh tuziga boy. Iqlimi kontinental, shimolida moʼtadil, janubida subtropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida —28°, jan.da 12°, iyulniki shimolida 13°, janubida 28°. Yillik yogʼin 250–600&nbsp;mm. Daryolari kamsuv, tez oqadi. Yirik daryolari — Missuri, Platt, Arkanzas, Kolorado, Pekos; sugʻorishda keng foydalaniladi. Tuprogʻi kashtan, qoʻngʻir-oʻrmon qora tuproq. Tabiiy oʻsimligi asosan dasht va oʻrmon-dasht oʻsimliklari, janubida alohida savannalar uchraydi. Buyuk tekisliklar da asosan yaylov chorvachiligi rivojlangan, sugʼoriladigan yerlarda paxta, qand lavlagi, kartoshka kabi ekinlar yetishtiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* Markaziy tekisliklar
Buyuk urush

**Buyuk urush** – Polsha qirolligi va Buyuk Litva knyazligining Tevton ordeni bilan boʻlgan urushdir (1409—1411). Gryunvald jangi (1410)da Tevton ordeni magʻlubiyatga uchragan. Torun sulhi (1411)ga koʻra Tevton ordeni Jemaytiya va Dobjin yerlariga boʻlgan daʼvosidan voz kechib, Polsha va Litvaga tovon toʻlab turgan.

## Manbalar
Buyuk elchilik

**Buyuk elchilik** — Turkiyaga qarshi harbiy ittifoq tuzysh, xorijiy mutaxassislarni ruslar xizmatiga taklif qilish va qurolyarogʻ sotib olish maqsadida Rossiyaning Gʻarbiy Yevropaga qilgan elchiligi (1697—98). Rahbari — Pyotr I (Pyotr Mixaylov nomi ostida) boʻlgan. "Buyuk elchilar": F. Ya. Lefort, F. A. Golovin, P. B. Voznitsin. Mulozimlari 250 kishidan iborat boʻlgan. Boltiqboʻyiga ega boʻlish uchun kurashga zamin hozirlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqa

**Buqa** — erkak qoramol. Gavdasi sigirga qaraganda balandroq, tana va koʻkragi keng, suyagi yoʻgʻon va mustahkam, terisi qalin, serharakat. Vazni sigirnikidan 30—40% ogʻir, Erkak buzoq urgʻochisiga nisbatan 3—5 kg yirik tugʻiladi, 6—8 oyda jinsiy voyaga yetadi. B. uchun zotdor, sogʻlom erkak buzoqlar tanlanadi. Sigirlarni qochirishda 14—18 oyligidan boshlab 6—8 yil, ayrimlaridan 12—14 yil foydalaniladi. B. yaylovda 40—50, qoʻlda qochirilganda 100—150 sigirni qochirishi mumkin. Sunʼiy usudda spermasi bilan 1000—3000, hatto 5000 sigirni urugʻlantirish mumkin. Sigirlarni qochirishda 2 yoshgacha boʻlgan B.dan oyiga 3—4-marta, katta yoshdagilardan haftasiga 2—3-martagacha foydalaniladi. B. spermasi (urugʻi) vaqtvaqti bilan tekshirib turiladi, sifatsizligi aniqlansa, qochirishga qoʻyilmaydi. B.lar uchun yaxshi sharoit yaratilib, protein, mineral modda va vitaminli ozuqalar bilan boqiladi. Ular yezda ochiqda, qishda maxsus binoda saqlanadi. Qochirishga yaroqsiz B.lar goʻshtga topshiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqa baliqlar

**Buqa baliqlar** (Gobiidae) -okunsimonlar turkumining oilasi. Uzunligi 10&nbsp;mm dan 20—30 sm gacha. Qorin suzgichlari birlashib soʻrgʻichni hosil qiladi. 200 dan ortiq urugʻi va 600 ga yaqin turi bor, dengizlarning tropik va subtropik qismida uchraydi. Dengiz, okean, shoʻrlangan va chuchuk suv havzalari sohillari yaqinida hamda tubida hayot kechiradi. Qora dengiz va Kaspiy dengizida bubir Buqa baliqlar, maula Buqa baliqlar, sutsik Buqa baliqlar, Orol dengizida esa Buqa baliqlar ning 6 turi uchraydi. Bahorda uya yasab uvildiriq tashlaydi. Uvildiriqni erkagi qoʻriqlaydi. Ayrim turlari (masalan,yumaloq Buqa baliqlar, qum buqa baligʻi) ovlanadi.

Buqa bishvdar: malla buka baliq (yuqorida); sutsik buka baligʻi (pastda).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqa baqalar

**Buqa baqalar** (Kaloula) - dumsiz amfibiyalar turkumi urugʻi, tor opoli baqalar oilasiga mansub. Bu urugʻning 11 turi bor. Buqa baqalar Jan.Sharqiy Osiyo va Malayya arxipelagida tarqalgan. Bu urugʻning eng yirigi — hind buqa baqasi (K. pulchra), boʻyi 8 sm cha, gavdasi yapaloq — eni boʻyidan ikki baravar ortiq. Barmoklari orasidagi suzgich pardalari sust rivojlangan. Panjasida yerni kovlaydigan oʻtkir qirrali boʻrtmasi bor. Gavdasining usti toʻq boʻz rang, boshi qovoq rang, qorni qizgʻishsariq. Erkagining ovozi juda baland. Yomgʻir yoqqanda kechasi bilan tinmay qurillashi uzokdan eshitiladi. Tuxumini suvga qoʻyadi. Undan 2 haftadan soʻng itbaliq chiqadi. Buqa baqalar chumolilar, mayda kapalaklar va hasharotlar bilan oziqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqalar

**Buqalar** – juft tuyoqli sut emizuvchilar urugʻi. Uzunligi 180–325 sm, dumi 70–140 sm, oʻrkachining balandligi 62–180 sm, ogʻirligi 325–1200&nbsp;kg. Erkagi urgʻochisiga nisbatan ancha yirik. 5 turi maʼlum: banteng, gaur, kuprey, tur, yak. Tur XVII asrda Yevropada qirilib ketgan. Xozirgi buqalar vakillari Yevropa, Shimoliy Afrika, Old, Oʻrta, Janubiy va Markaziy Osiyoda hamda Katta Zond orollarida tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqoq (maʼnolari)

**Buqoq**:

* Buqoq — qalqrnsimon bezning kattalashuvi.
* Buqoq (kasallik), oʻsimliklar raki — oʻsimliklarda uchraydigan kasallik.
Buyuruq

**Buyuruq** (turkcha buyur + uq) — Turk xoqonligi (552—744), Qoraxoniylar davrda bosh vazirlik mansabi. Hukmdor devonida bu lavozimni faqat bir shaxsgina egallab turgan. B. harbiy harakatlarda ham qatnashgan va yirik askariy qismlarga sarkardalik qilgan. Vazir istilohi keng ommalashgani tufayli B. 12-asrdan arxaik soʻzlar qatoridan oʻrin olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Malov S.Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M.—L., 1951.
Buqoq (kasallik)

**Buqoq**, oʻsimliklar raki — oʻsimliklarda uchraydigan kasallik. Oʻsimlik ayrim organlarining haddan ortiq va notoʻgʻri oʻsib ketishi natijasida oʻsimta, gʻudda, oʻsma, shishlar paydo boʻladi. Bunda hujayralar normal boʻlinmay, hajmi kengayadi, natijada, kengaygan hujayra toʻqimasi tashqariga oʻsimta — shish boʻlib oʻsib chiqadi. Bunday shishlar "buqoq" yoki "rak" deyiladi. Kartoshka B., mevali daraxtlarning ildiz raki, olmaning qora raki, pomidor bakterial raki keng tarqalgan va koʻp zarar yetkazadi. Kartoshka rakini Sunchytrium endobioticum zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Kartoshka tuganaklarida, ahyonda poya va barglarida qattiq doʻmboq shishlar paydo boʻladi. Bu kasallik ichki karantin obʼyekti hisoblanadi. Rakka chidamli navlar va kasallik yuqmagan urugʻlik ekish, tuproqni nitrafen va boshqa preparatlar bilan yuqumsizlantirish choratadbirlari koʻriladi. Olma, nok daraxtlaridagi ildiz raki deb ataladigan kasallikni Bacterium tumefaciens bakteriyasi paydo qiladi, kasallik daraxtning ildizi va ildiz boʻgʻzini shikastlaydi. Olmaning qora rakini Sphaeropsis melorum zamburugʻi keltirib chiqaradi. Daraxtning tanasi, asosiy shoxlari, poʻstlogʻi, bargi, guli, mevalarini zararlaydi. Avval shishlar kichkina boʻlib, astasekin kattalashadi, och sariq yoki och pushti rangga, keyinchalik jigarrangga kirib, sirti gʻadirbudurlashadi. Katta shishlar oʻsimlikda bir necha oy va hatto 2—3 yil saqlanadi. Kasallikni vujudga keltiradigan organizmlar namgarchilik kam boʻlganda koʻpayib, tuproq, shamol, yomgʻir hamda hasharotlar orqali tarqaladi. Kasallangan oʻsimlik yaxshi rivojlanmaydi, barglari sargʻayib quriydi, ayniqsa ildizdagi shishlar suv va oziq-ovqat moddalar harakatini susaytiradi. B.ga qarshi kurashish uchun sogʻlom koʻchat va qalamchalar tayyorlash, kasallangan novda, shox va zanglarni kuzda kesib, kesilgan joyiga mis kuporosining 1% li yoki temir kuporosining 5% li eritmasini surtish, koʻchat ildizlarini 1% li eritma bilan dezinfeksiyalash, kasal koʻp tarqalgan koʻchatzorni haydab, yerdan 3—4 yilgacha foydalanmaslik, daraxt tanasini ohak bilan oqlash, vegetatsiya davrida daraxtga turli fungitsidlar (naptan, sineb, xolitsin va boshqalar) purkash zarur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqoq ohu

**Buqoq ohu** (Procapra gutturosa) -gʻizollar urugʻining bir turi. Kuvushshoxlilar oilasiga mansub. Erkagi dzeren, urgochisi sergakchin deb ataladi. Markaziy Osiyoda tarqalgan. Mongoliyaning shimoli-sharqida va Qozogʻistonning Chu choʻllarida koʻp uchraydi. Qirli choʻllarda, baʼzan togʻli yerlarda yashaydi. Qomati kelishgan. Tanasining uz. PO sm, boʻyi 80 sm, ogʻirligi 50&nbsp;kg gacha. Oyoqlari uzun va ingichka, tuyoqlari ixcham. Qorni oq, yelkasi va biqini yozda sargʻish qumrang, qishda ochroq boʻladi. Dumi kalta. Erkagida halqa boʻgʻimli uzun qora shox bor, urgʻochisi shoxsiz. Buqoq ohu shuvoq, burgan kabi oʻtlar bilan oziqlanadi. May — iyunda bitta, baʼzan ikkita bola tugʻadi. Boshqa ohular kabi kichikroq poda boʻlib yuradi. Goʻshti mazali. Ovlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlanish

**Bugʻlanish** — moddalarning suyuq yoki qattiq agregat holatlaridan gaz holatiga oʻtish jarayoni. Bunda molekula suyuqlik (yoki qattiq jism)dan tashqariga bugʻlanib chiqishi uchun sirt chegarasidagi molekulalarning tortishish kuchini yengishi kerak. Undan tashqari, modda suyuq (yoki qattiq modda) holatdan bugʻ holatga oʻtayotganida hajmi kattalashadi. Bunda tashqi bosim kuchiga qarshi ish bajariladi. Bu ish suyuqlik (yoki qattiq modda) molekulalarining ichki energiyasi hisobiga bajariladi. Shuning uchun bugʻlanish paytida jism soviydi, qattiq jism suyuqlikka nisbatan sekin bugʻlanadi. Qattiq jismlarning suyuqlikka aylanmay buglanishi sublimatsiya deb ataladi.

Bugʻlanish issiqligi — muayyan tradagi suyuqlik massa birligining bugʻlanishi uchun zarur issiqlik miqdori. Odatda, bu miqdor solishtirma yashirin bugʻlanish issiqligi deb yuritiladi. Xalqaro birliklar tizimid" uning birligi 2LBugʻning kondensatsiyalanish i — suyuqlik (yoki qattiq jism) molekulalarining tartibsiz issiklik harakati tufayli bugʻ holatidan qaytadan suyuqlik (yoki qattiq jism)ga aylanish jarayoni. Bugʻning kondensatsiyalanishi bugʻlanishga teskari jarayon. Bugʻ suyuqlik (yoki qattiq jism) bilan muvozanatda boʻlishi yoki muvozanatda boʻlmasligi mumkin. Bugʻ va suyuqlik (yoki qattiq jism) bir-biriga chegaradosh boʻlganda muvozanatlashgan kondensatsiyalanish kuzatiladi. Ular chegaradosh boʻlmagan hollarda esa bugʻ temperaturasi pasayganda yoki hajmi kichrayganda kondensatsiyalanish boshlanadi. Bugʻning qattiq jism sirtini hoʻllashhoʻllamasligiga qarab, kondensatsiyalanish tufayli tomchi yoki parda hosil boʻladi. B. sanoatda binolarni isitish va mexanik energiya olish uchun ishlatiladi. 

## Manbalar
Bugʻ bilan isitish

**Bugʻ bilan isitish** — issiklik eltuvchi sifatida suv bugʻidan foydalaniladigan isitish tizimi. Suv bugʻi binolarga oʻrnatilgan isitish asboblariga quvurlarda keltiriladi. Bugʻ bilan isitish i. tizimlarida bugʻ isitish asboblarida kondensatsiyalanayotganda uning issiqlik ajratish xossasidan foydalaniladi; hosil boʻlgan kondensat quvurlarda markazlashgan issiklik bilan taʼminlash tarmogʻiga yoki isitiladigan binodagi bugʻ qozoniga qaytadi. Bugʻ bilan isitish i.da ishlatilgan (mas, bugʻ mashinalari, turbinalari va boshqalardan chiqqan) bugʻdan ham foydalanish mumkin. Bunday tizim xonadonlarni isitishda deyarli qoʻllanilmaydi, u asosan sanoat binolarini isitish uchun moʻljallangan (yana qarang Isitish).

## Manbalar
Bugʻ bosimi

**Bugʻ bosimi** — suyuq yoki qattiq modda bilan muvozanatda boʻlgan bugʻ bosimi. Moddaning Bugʻ bosimi asosan traga bogʻliq. Bu bogʻlanish Klapeyron — Klauzius tenglamasi bilan ifodalanadi.

## Manbalar
Buyurtma qoʻriqxona

**Buyurtma qoʻriqxona** (zakaznik) — hudud yoki akvatoriyaning bir qismi. Unda qoʻriqxonadagidek barcha tabiat majmuasi emas, balki uning ayrim elementlari – oʻsimlik, tuproq, hayvonot dunyosi, foydali qazilmalari va boshqa qismlari qonun bilan qoʻriqlanadi va oʻsimlik, hayvonlari koʻpaytiriladi. Buyurtma qoʻriqxona larda nodir, foydali oʻsimlik va hayvonotlar koʻpaytirilib, boshqa joylarga tarqatilishi ham mumkin. Buyurtma qoʻriqxona lar muddatiga koʻra uzoq vaqtga yoki qisqa vaqtga moʻljallangan, muddatsiz boʻladi. 

Eng koʻp tarqalgan Buyurtma qoʻriqxona lar: ovchilik, baliq xoʻjaligi, landshaft, oʻrmon, dasht va botqoq Buyurtma qoʻriqxona lari, geologik va gidrologik Buyurtma qoʻriqxona lari va boshqa Tabiiy Buyurtma qoʻriqxona lar, shuningdek tarixiy-memorial ahamiyatga ega boʻlgan hududlarni saqlash uchun taʼsis etilgan Buyurtma qoʻriqxona lar ham mavjud. Dengiz va okeanlarning muayyan qismlari ham Buyurtma qoʻriqxona ga aylantirilishi mumkin. Qoʻriqpanayotgan obʼyektdan kelib chiqqan holda ov qilish, baliq ovlash, yogʻoch kesish, mol boqish, pichan oʻrish va boshqa taqiqlanadi. Buyurtma qoʻriqxona da, odatda, xoʻjalik faoliyati man qilinadi. OʻzRda oʻnga yaqin Buyurtma qoʻriqxona (Abdusamat, Oqbuloq va b.) bor.

## Manbalar
Bugʻ mashinasi

**Bugʻ mashinasi** — birlamchi porshenli dvigatel; bunda siqilgan suv bugʻining potensial energiyasi mexanik ishga aylanadi. Uzluksiz ishlaydigan Bugʻ mashinasi loyihasini I. I. Polzunov ishlab chiqqan (1763). Universal dvigatel sifatida 1774—84 yillarda J. Uatt yaratgan. 19-asr oxirigacha sanoat va transportda yagona dvigatel boʻlgan. Bugʻ mashinasini rivojlantirish ishi fabrika va zavodlar, elektr stansiyalari, parovoz, kema va lokomobillar uchun, qishloq xoʻjaligi va mahalliy sanoat ehtiyojlari uchun statsionar Bugʻ mashinasi yaratishga olib keladi. Bugʻ mashinasining tortish harakteristikasi yaxshi, ortiqcha bosim va reverslashga moslashuvchan, puxta va oddiy tuzilgan. Quvvati 15 MVt gacha, f. i. k. 20—25% ga yetadi. Kamchiligi iqtisodiy samaradorligi pastligi va quvvati cheklanganligidir.

## Yana qarang

* Bugʻ generatori
* Bugʻ turbinasi
* Bugʻ turbinali elektr stansiya

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻ nasosi

**Bugʻ nasosi** — bugʻ kuchi bilan ishlaydigan qurilma; bevosita taʼsir etuvchi porshenli nasos; uning porsheni harakatlantiruvchi bugʻ mashinasining porsheni bilan bir shtokka biriktiriladi. Odatda, bir silindrning zolotnigi boshqa silindrning shtoki bilan boshqariladigan, yaʼni qoʻshaloq Bugʻ nasosi koʻproq ishlatiladi.

## Manbalar
Bugʻ sovitkich

**Bugʻ sovitkich** — bugʻning oʻta kizish temperaturasini rostlab turish uchun moʻljallangan issiqlik almashinuvchi qurilma. Sirtqi va purkama xillari bor. Sirtqi (sirtdan sovitadigan) Bugʻ sovitkich da bugʻ temperaturasi suv bilan sovitiladigan devorga tegib turishi natijasida, purkama (purkab sovitadigan) Bugʻ sovitkich da esa bugli sigʻimga purkaladigan kondensat ning bugʻlanishi natijasida pasayadi.

## Manbalar
Bugʻ taqsimlash

**Bugʻ taqsimlash** — bugʻ mashinasi silindriga yangi bugʻ berish va undan ishlatilgan bugʻni chiqarish jarayonlarini boshqarish. Silindrning kiritish va chiqarish kanallarini zolotniklar, klapanlar, bevosita porshenning oʻzi (toʻgʻri oqimli mashinalarda) yoki joʻmraklar yordamida (porshenning harakat qonuniga aniq amal qilgan holda) navbatma-navbat ochib va yopib amalga oshiriladi.

## Manbalar
Bugʻ generatori

**Bugʻ generatori** — bugʻ qozoni yoki yadro reaktoridan olinadigan birlamchi issiklik eltuvchi (suv, suyuq natriy va boshqalar) issikligi hisobiga bosimi atmosfera bosimidan yuqori suv bugʻi hosil qiladigan apparat yoki agregat. Organik yoqilgʻini yoqishda ajraladigan issiqlik hisobiga bugʻ olinadigan Bugʻ generatori bug qozoni, elektr energiyasidan foydalanib bugʻ olinadigan Bugʻ generatori elektr qozoni deb ataladi. Atom elektr stansiyalari paydo boʻlganidan soʻng Bugʻ generatori atamasi atom reaktoridan keladigan issiklik eltuvchi qizdiradigan va turbinaga tushadigan ikkilamchi bugʻni olish uchun xizmat kiladigan bugʻlatkichlarni ifodalash uchun qoʻllangan.

## Yana q.

* Generator
* Bugʻ mashinasi

## Manbalar
Bugʻ yostigʻi

**Bugʻ yostigʻi** — bugʻ mashinasi porsheni yuqorigi chekka nuqgani egallagan paytda porshen bilan silindr qopqogi orasida hosil boʻladigan boʻshliqni toʻldirib turuvchi qisilgan bugʻ hajmi. Porshenning harakatini yengillashtiradi, bugʻning kondensatsiyalanishi (suvga aylanishi)dan issiqlik yoʻqolishini kamaytiradi. Bugʻ yostigʻi hajmi bugʻ mashinasining tezligiga bogʻliq.

## Manbalar
Bugʻ turbinasi

**Bugʻ turbinasi** — bugning potensial energiyasini kinetik energiyaga, soʻngra aylanuvchi valning mexanik ishiga aylantiruvchi turbina; issiqlik elektr st-yasi (Issiqlik elektr stansiya)da elektr generatorlarni aylantiruvchi asosiy dvigatel hisoblanadi. Aktiv va reaktiv turbinalar boʻladi. Bugʻ turbinasi nisbatan ixcham, oddiy, tejamli, yuqori parametrli bugʻlardan foydalanishga, toza kondensat olishga, elektr energiyasi ishlab chiqarish bilan birga isteʼmolchilarga turli parametrli bugʻ uzatishga imkon beradi. Muqim (statsionar) va transport (kemaga oʻrnatiladigan) xillari bor. Mukim Bugʻ turbinasi ga kondensatsiya turbinalari, teplofikatsiya turbinalari va boshqa kiradi. Deyarli barcha Bugʻ turbinasi koʻp pogʻonali hisoblanadi. Bir va koʻp (4 tagacha) korpusli, bir va koʻp (3 tagacha) valli qilib ishlab chiqariladi. Bugʻ turbinasi markazdan qochirma havo haydagichlar, kompressorlar va nasoslarni harakatga keltirish uchun ham ishlatiladi.

## Yana qarang

* gidroturbina
* Bugʻ generatori

## Manbalar
Bugʻ oʻtkazgich

**Bugʻ oʻtkazgich** — bugʻ uzatish qurilmasi. Odatda, yaxlit choʻzilgan poʻlat quvurlardan yasaladi. Past (1,2 MPa gacha) bosimli Bugʻ oʻtkazgichlar flanes yordamida, oʻrta va yuqori bosimlilari esa payvandlab biriktiriladi. Bugʻ kondensatini olib ketish uchun Bugʻ oʻtkazgich bugʻ yoʻnalishi tomonga 2—3% qiyalantirib oʻrnatiladi, suvayirgʻich va drenaj qurilmalar bilan jihozlanadi. Bugʻ oʻtkazgichning bugʻni berkitish va rostlash organlari sifatida ventillar va zulfinlar ishlatiladi; issiqlikdan (termik) kengayishni kompensatorlar bartaraf qiladi. Issiqlik behuda sarf boʻlmasligi uchun Bugʻ oʻtkazgich izolyatsiyalanadi.

## Manbalar
Bugʻ turbinali issiqlik elektr stansiyasi

**Bugʻ turbinali issiqlik elektr stansiyasi** — qozon, bugʻ turbinasi va turbogeneratordan iborat energetika agregatlari majmui. Qozon, suv quvurlari tizimidan hosil qilinadi. Qattiq, suyuq yoki gaz holatdagi yoqilgʻilarning temperaturasi 500° dan yuqori boʻlgan issiqlik energiyasi taʼsirida qozon quvurlaridan oʻtadigan suv yuqori bosimli bugʻga aylanadi. Bugʻ taʼsirida turbina, yaʼni birlamchi motor parraklari har minutda 1500—3000 aylanish tezligida harakatga keladi. Bunda bugʻning kinetik energiyasi mexanik energiyaga aylanadi. Turbogeneratorning stator chulgʻamida yuqori kuchlanishli EYUK (elektr yurituvchi kuch), isteʼmolchida esa tok hosil boʻladi, natijada mexanik energiya elektr energiyasiga aylanadi. Umuman, dunyo miqyosida ishlab chiqariladigan elektr energiyasining taxminan 80% gachasi turbogeneratorlar vositasida olinadi, ammo Bugʻ turbinali issiqlik elektr stansiyasi i. e. s.ning foydali ish koeffitsiyenti (f. i. k.) yuqori emas. Bugʻ turbinali issiqlik elektr stansiyasi k. qiymatini bir muncha koʻtarish uchun turbina parraklaridan oʻtgan bugʻ sovitkichlar vositasida yana suvga aylantirilib, nasos orqali qayta isitkich qozonga yuboriladi va suv boʻyicha berk tizim hosil qilinadi. Bunda elektr stansiya f.i.k. 32—40% gacha koʻtariladi.

## Manbalar
Bugʻ gʻilofi

**Bugʻ gʻilofi** — bugʻ mashinasi silindrini oʻrab turuvchi halqasimon kamera. Bugʻ quvuridan chiqqan bugʻ shu gʻilofdan oʻtkaziladi. Vazifasi — silindr devori temperaturasini ish bajaruvchi bugʻ temperaturasiga yaqinlashtirish va uni bir meʼyorda tutib turish. Bugʻ gʻilofi toʻyingan bugʻ bilan ishlovchi mashinalarning koʻpida qoʻllanadi. Bugʻ gʻilofi oziq-ovqat sanoati korxonalarida masalliqparni pishirish uchun ham ishlatiladi. Masalan, yogʻ zavodlarida yanchilgan magʻiz bugʻ gʻilofli qozondan oʻtayotgan bugʻ taʼsirida pishiriladi.

## Manbalar
Bugʻ qozoni

**Bugʻ qozoni** — yoqilgʻi yoqqanda oʻchoqda ajraladigan issiqlik hisobiga bosimi atmosfera bosimidan yuqori boʻlgan bugʻ olinadigan qurilma. Koʻpchilik Bugʻ qozoni da ish jismi sifatida suv ishlatiladi. Bugʻ qozoni ikki yoʻnalishda rivojlangan: 1) gaz quvurli qozonlar yaratilgan (bunda silindrik qozonga avval uchtagacha katta diametrli oʻt quvurlar, soʻngra oʻnlab kichik diametrli tutun quvurlari qoʻyilgan); 2) qozonni tashkil etuvchi silindrlar sonini koʻpaytirish yoʻli bilan suv quvurli qozonlar yaratilgan. Avval nisbatan katta diametrli silindrlar sonini 3—9 tagacha oshirilgan (batareyali qozonlar), keyinchalik diametrlari uncha katta boʻlmagan oʻnlab va yuzlab silindrlar oʻrnatilgan. Ular suv qaynatish quvur (truba)lari hisoblanadi. Kichik diametrli silindrlar dastlab gorizontga nisbatan 12° gacha burchak ostida qiya oʻrnatilib, kameralar yoki seksiyalar vositasida bir toʻp qilib birlashtiriladi va ustida joylashgan gorizontal barabanlarga biriktirilib, gorizontal suv quvurli qozonlar yaratidsi. Keyinchalik toʻgʻri qaynatish quvurlari tik yoki qiya oʻrnatilib, bular vositasida yuqorigi va pastki gorizontal barabanlar birlashtirildi; toʻgʻri quvurlar bilan almashtirila boshlandi, qozon barabanlarining soni esa tobora kamaytirildi. Hozirgi vertikal suv quvurli qozonlarda faqat 1 yoki 2 baraban boʻladi. Toʻgʻri oqimli barabansiz qozon ham suv quvurli qozon hisoblanadi. Bugʻ qozoni rivojlanishi bilan bir qatorda qozon agregatlarining bugʻ hosil qilishi, bugʻ parametrlari va undagi f.i.k. ham osha boradi. Qozon agregatlarining f.i.k. 9395%, bugʻ hosil qilishi 2500 t/ soatgacha (tra 570° va bugʻ bosimi 25 MPa boʻlganda) yetadi.

## Yana q.

* Bugʻ generatori

## Manbalar
Bugʻ-gaz turbinali qurilma

**Bugʻ-gaz turbinali qurilma** — bugʻ va gaz turbinalarining ish sikllari birlashtirilgan energetik qurilma. Unda ish jismi sifatida yoqilgʻining yonish mahsulotlari, qizdirilgan havo (gaz turbinasida), bugʻ (bugʻ turbinasida) yoki bir turbinaning oʻzida bugʻgaz aralashmasidan foydalaniladi. Afzalligi ish jismining boshlangʻich temperaturasi bugʻ turbinali qurilmalardagiga qaraganda ancha yuqori, tarmoqqa boradigan issiqlik temperaturasi esa gaz turbinali qurilmalardagidan ancha past boʻladi. Bugʻ-gaz turbinali qurilmaning bir necha sxemasi bor. Aralash sxemali qurilmalar eng koʻp tatbiq etiladi. Bularda yoqiladigan barcha yoqilgʻi (tabiiy gaz, mazut) ning faqat 20 foizi gaz turbinasining yonish kamerasiga beriladi. Tarkibida foydalanilmagan kislorod boʻlgan yonish mahsulotlari gaz turbinasidan oʻtib, bugʻ qozoni oʻchogʻiga keladi va u boshqa har xil sifatli yoqilgʻi bilan qoʻshilib yonadi. Bugʻ-gaz turbinali qurilma f.i.k. 32 % gacha boʻlgani holda nisbatan kam kapital mablagʻ talab etadi.

## Manbalar