Amr ibn Luhay

**Amr ibn Luhay** (arabcha:عمرو بن لحي) – islomdan oldingi Arabistondagi Banu Xuzoa qabilasining boshligʻi. Amr anʼanaviy arab manbalarida Hijozda butlarga sigʻinishni joriy qilgan birinchi shaxs sifatida tilga olingani tufayli islom anʼanalarida yomon obroʻga ega boʻldi. U **Abul Asnom** (butlarning otasi) nomi bilan ham tanilgan.

## Nasabi
Amr ibn Luhayning toʻliq nasl-nasabini bir qancha nasabnomachilar sanab oʻtganlar: Amr ibn Luhay ibn Qamʼa ibn Ilyos ibn Mudor ibn Nizor ibn Maʼd ibn Adnon. Demak, Amrning Adnon avlodidan, Mudor qabilasidan ekanligini koʻrishimiz mumkin. Ibn Is’hoq ham Mudrika ibn Ilyos amakisi va Huzayma Amrning amakivachchasi ekanligini qoʻshimcha qiladi. Ilyos ibn Mudor esa uning bobosi.

Amr ibn Luhayning Banu Xuzoa qabilasiga tegishli ekanligiga uning nisbasi al-Xuzoiy dalolat beradi. Biroq, Banu Xuzoa qahtoniy qabila guruhidir va shuning uchun otalik jihatdan Adnon naslidan emas. Musulmon hanafiy olimi Badriddin Ayniy Xuzoaga tegishli hadislar sharhida Amr ibn Luhay Luhayning oʻgʻli, u esa Azdiylar boshligʻi Horisa ibn Muzayqiyaning asrab olingan oʻgʻli ekanligini tushuntiradi. Badriddin Ayniy yana tushuntiradiki, adnoniy arab boshligʻi Qam’a ibn Ilyosning rafiqasi Luhayni Horisa ibn Muzayqiya bilan birga boʻlganida dunyoga keltirgan. Luhayni Horisa asrab olgan, shuning uchun Amr ibn Luhay asrab olish boʻyicha Qahtoniy, tugʻilishi boʻyicha Adnoniydir. Ibn Abdulbarr esa Amrni Muzayqiyaning nevarasi deb daʼvo qilib, boshqacha yoʻl tutadi. Ibn Hajar al-Asqaloniy bu fikrga qoʻshiladi va Qahtonning oʻzini Nabajotning avlodi deb hisoblaydi.

Amr keyingi musulmon mualliflari tomonidan Abul Asnom (butlar otasi) unvoni bilan mashhur boʻlgan.

## Arabistonga butparastlikning kirib kelishi
Anʼanaviy arab manbalari, keyingi islomdan keyingi davrlarda, Amrni Arabiston yarim oroliga butparastlikni kiritgan va arablarning dinini monoteizmdan shirkga oʻzgartirgan birinchi shaxs sifatida keltirgan.

Anʼanaviy rivoyat quyidagicha: u obroʻli va taqvodor qabila boshligʻi Amrning Levantga borishi va u yerdagi odamlar bilan uchrashishi bilan boshlanadi. Ularning butga sigʻinishidan taʼsirlanib, u butlar Xudo uchun vositachi boʻlishga qodir ekaniga ishonadi. Shunday qilib, u arablar uchun Haj mavsumida sajda qilishlari uchun oʻrnatgan Hubal butlaridan birini uyiga olib ketishga ruxsat etiladi. Amr, shuningdek, monoteistik arab diniga marosimlar va xurofotlarni kiritadi. Amr jinlardan boʻlgan sherigining yordami bilan Jidda qirgʻogʻida dafn etilgan Nuh qavmining butlarini topib, qazib olishga muvaffaq boʻladi. Keyin yangi topilgan butlarni joylashtirish uchun ibodatxonalar quradigan boshqa qabilalarga tarqatadi. Keyin, bir muncha vaqt oʻtgach, barcha arablar butlarga sigʻinishni boshlaydilar va ota-bobolari Ibrohimning dinini unutadilar.

Bu hikoyaga qoʻshilmagan kam sonli olimlardan biri Ibn al-Kalbiy boʻlib, u Amr butparastlikni kiritganiga rozi boʻlgan, lekin u Xuzayma ibn Mudrikani birinchi boʻlib Hubal butini sigʻinish uchun oʻrnatgan (yuqorida aytilgan Amr oʻrniga) deb hisoblagan.

## Davri
Klod Addas Amrning umrini eramizning 3-asrlariga toʻgʻri keladi degan va oʻz xulosasini Ibn al-Kalbiyning „Kitob al-asnom“ sharhiga asoslaydi. 12-asrdagi „Kitob al-Milol van-Nihol“ Amrni Sosoniylar shohi Shopur Zul Aktafning zamondoshi deb hisoblaydi, bu esa Amrni milodiy IV asrda yashagan deb koʻrsatishi mumkin. Biroq, undan oldingi yillarda Arabiston yarimorolida butlarga sigʻinish qayd etilgan, jumladan, Ossuriya shohlari Sennaxerib va Asarxaddon hukmronligi davriga oid neo-ossuriya yozuvlari ham kedariy arablarning butlarga sigʻinishini aniq isbotlaydi.

## Islomda
Amrning oxiratdagi taqdiri paygʻambar Muhammad tomonidan tasvirlangan. „Sahih al-Buxoriy“ da Abu Hurayradan rivoyat qilingan.

Buxoriyning oʻzi ham, Muslim ibn Hajjoj va Ibn Hajar al-Asqaloniy kabi keyingi muhaddislar kabi rivoyatning sahih ekanligiga rozi boʻlgan.
## Manbalar