open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fransiya kampaniyasi

**Fransiya kampaniyasi** (1940. 10.5 — 24.6) — Ikkinchi jahon urushi davrida Fransiyadagi hujumkorlik harakatlari. May oyida vermaxt qoʻshinlari Lyuksemburg va Belgiya orqali hujum qilib, Kale rnida LaMansh sohiliga yorib chiqqanlar va Angliya— Fransiya—Belgiya armiyasini Dyunkerk rnida qurshab olganlar.

1940-yil iyunida Germaniya qoʻshinlari Fransiyaning ichki hududiga hujum qilib, fransuz armiyasini tormor keltirgan. Magʻlubiyatga Fransiyaning taslimchilik xukumati va marshal A. Peten boshchiligidagi qoʻmondonlikning xattixarakati sabab boʻlgan. 22— 24-iyunda Fransiya fashistlar Germaniyasi va Italiyaga taslim boʻlgan.
Yozef Fraungofer

**Yozef Fraungofer** (*Joseph Fraunhofer*) (1787.6.3, Shtraubing 1826.7.6, Myunxen) – nemis fizigi. Bavariya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1823). Mustaqil maʼlumot olgan. Myunxen matematika va optika instituti direktori (1818-yildan), Myunxen universiteti professor Asosiy ilmiy ishlari fizik optikaga oid. Fraungofer Quyosh va sayyoralarning spektrlarini oʻrgangan. Dispersiyani tadqiq qilishga, axromatik linza olishga muhim hissa qoʻshgan. Katta axromatik obʼyektivlar tayerlash texnologiyasini takomillashtirish, spektrometr, axromatik mikroskop, okulyar mikrometr va geliometrni ixtiro qilgan. Quyosh spektridagi qora chizikdar (fraungofer chiziqlari)ni birinchi boʻlib oʻrgangan, toʻlqin uzunligini oʻlchagan. Difraksion panjara ixtiro qilgan va uni parallel nurlar difraksiyasini tadqiq qilishda qoʻllagan.

## Manbalar

## Havolalar
Fraungofer chiziqlari

**Fraungofer chiziqlari** - Quyosh spektridagi yutilish spektral chizikdari. Yorugʻlikning Quyosh yoki Yer atmosferasidagi yutilishi tufayli hosil boʻladi (telluriy chiziklar). Fraungofer chiziqlarini 1802-yilda birinchi marta ingliz fizigi U. Uollaston kuzatgan, 1814-yilda nemis fizigi Y. Fraungofer batafsil tekshirgan va bayon etgan, 1860-yilda G. Kirxgof nazariy tushuntirib bergan. Elektromagnit toʻlqinlar spektrining infrakizil, koʻrinuvchi va ultrabinafsha sohalarida 20 mingdan ortiq Fraungofer chiziqlari kuzatiladi. Ulardan eng qisqasining toʻlqin uzunligi A,= 155&nbsp;nm. Fraungofer chiziqlarining koʻpchiligi maʼlum kimyoviy elementlarning spektral chiziqlari bilan bir xil ekanligi aniqlangan. Fraungofer chiziqlarini oʻrganish Quyosh atmosferasining kimyoviy tarkibini, Quyoshdagi fizik sharoitlar va hokazoni aniqlash imkonini beradi.
Fregatsimonlar

**Fregatsimonlar** (Fregatidae) -dengiz saqoqushlari oilasi. Uzunligi 78—104 sm. Tumshugʻi uzun, uchi juda egilgan, qanotlari uzun (2 m gacha) va ingichka. Barmokdarida uzun tirnoklari bor; suzgich pardasi faqat barmoqlari asosida rivojlangan. Yengil va chiroyli uchadi. Dam olish uchun suvga qoʻnmaydi (dumgʻaza bezi yaxshi rivojlanmagan, qanotlari xoʻl boʻlib qoladi). Okeanlardagi orollarda 5 turni oʻz ichiga olgan bitta urugʻi (fregatlar) bor. Guruh boʻlib daraxt, qoyalar yoki yerga in kuradi. 1 ta, baʼzan 2 ta tuxum bosadi. Baliqlar va dengiz umurtqasizlari bilan oziqlanadi. Oʻljasini pastlab uchib suvdan ushlaydi. Boshqa qushlar koloniyasi yaqinida yashaydi; ularning oʻljasini va joʻjalarini oʻgʻirlaydi. 2 turi Xalqaro qizil Kitobga kiritilgan.
Freza

**Freza** (frans. fraise) — metall va metallmas materiallardan tayyorlangan zagotovkalarning yuzalariga ishlov berish, ularda tish, rezba oʻyish va boshqa uchun moʻljallangan koʻp tigʻli kesuvchi asbob. Tishlar oʻyilgan sirtining shakliga qarab, silindrik, diskli, burchakli, torets, shakldor; tishining shakliga qarab, toʻgʻri, vintli, koʻp tomonlama tishli; tishlarining tuzilishiga qarab, oʻtkir, qatorli; yaxlit, tarkibiy, komplekt, yigʻma; mahkamlanishiga qarab, oʻtqaziladigan, konussimon va silindrik dumli; vint arikchalarining yoʻnalittga boʻyicha chap va oʻng ariqchali xillarga boʻlinadi. F.legirlangan poʻlat, tez kesar poʻlat, asbobsozlik poʻlatidan tayyorlanadi.

F. bilan frezalashda freza aylanma, ishlov beriladigan zagotovka ilgarilama harakat qiladi. Frezalashning xomaki va tozalab frezalash usullari bor. Xomaki frezalashda F.ning aylanishi surish yoʻnalishiga teskari, tozalab frezalashda bir xilda boʻladi. Frezalash ishlari frezalash stanogida bajariladi.
Fransuzlar

**Fransuzlar** – xalq. Fransiyaning asosiy axoliyey. 57 millionga yaqin kishi (1990-yillar oʻrtalari). Fransuz tilida soʻzlashadi. Dindorlari katoliklar. Fransuzlarning etnogenezida miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalarida hozirgi Fransiya hududiga kelib joylashgan kelt qabilalari (rimliklar ularni gallar deb atashgan) muhim rol oʻynagan. Rim imperiyasi Galliyani (hozirgi Fransiya hududi) bosib olgach (miloddan avvalgi 58—52 yillar), fransuzlar ular bilan aralashib ketgan. Gallarning romanlashishi bn, ularning tili „lotin tili“ boʻlib qolgan. 5-asrda german qabilalari – vestgotlar, burgundlar, franklarnint Galliyaga bostirib kirishi fransuzlarning etnik tarixida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Frank davlashi tashkil topgan. 9-asrda bu davlat Buyuk Karl tomonidan yirik imperiyaga aylantirilgan. 9-asrda fransuzlar xalq boʻlib shakllangan. 18-asr oxiridagi Buyuk fransuz ishilobi fransuzlarning millat boʻlib shakllanishida hal qiluvchi omil boʻlgan. Fransuzlarning aksariyati sanoatda band, qisman dehqonchilik bilan shugʻullanadi.
## Manbalar
Freyburg universiteti

**Frenburg universiteti**, Albert Lyudvig nomidagi Freyburg universiteti — Germaniyadagi qad. universitetlardan biri. 1457-yil ersgersog Albrext VI tomonidan Albertin nomi bilan tashkil etilgan. Tarkibida teologiya, yuridik, badiiy va tibbiyot ftlari boʻlgan. Mashgʻulotlar 1460-yildan boshlangan. 1620-yildan muhim lavozimlarni iyeuzitlar egallagan. 1767-yil davlat oʻquv yurtiga aylangan. 19-asr boshlaridan Albert Lyudvig nomi bilan ataladi (untga badenlik gersog Lyudvig katta yordam koʻrsatgan). Teologiya, huquq, iqtisodiyot, tibbiyot, falsafa, matematika, fizika, kimyo, biologiya, farmakologiya, Yer haqidagi fan, oʻrmon xoʻjaligi boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1974-yil tashkil etilgan)da 2 mln.ga yaqin asar saqlanadi. 23 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Freydizm

**Freydizm** — 3. Freyd falsafiyantropologik va psixologik konsepsiyasining va shu asosda rivojlangan jami taʼlimotlar va maktablarning umumiy nomi. Freyd inson, jamiyat va madaniyatga taalluqli hodisalarni tushuntirish uchun Freydning psixologik taʼlimotini qoʻllashga harakat qiladi. Freyd insondagi 2 xil instinktga katta eʼtibor beradi: birinchisi — hayotni davom ettirishga karatilgan jinsiy instinktlar, ikkinchisi — hayotni barbod qilishga yoʻnaltirilgan vayronkor (destruktiv) instinktlar. Bu instinktlar guruhining har biri oʻz quvvat manbaiga ega. Birinchisiniki — nafs (libido), ikkinchisiniki — tajovuzkorlik. Freydga kura, inson hayotida jinsiy nafs va tajovuzkorlik quvvati ijobiy evrilishga uchraydi, yaʼni ijtimoiymadaniy qadriyatlar yaratishga qaratiladi, evrilishning turlari sportda, akdiy mehnatda, ijod va boshqa sohalarda namoyon boʻladi. Sivilizatsiyani aynan shu ijtimoiy evrilishga duch kelgan "tuban" biologik quvvatlar yaratadi. Freyd vakillari — A. Adler, K.G. Yung va boshqa XX-asrning 30-yillari oxirida neofreydizm kelib chiqdi. U psixoanaliz bilan AQSH sotsiologax va etnografik nazariyalari qoʻshilishi jarayonida vujudga keddi.
Frenel zonalari

**Frenel zonalari** - fazoning berilgan (R) nuqtasidagi toʻlqin amplitudasini aniqlashda hisoblashlarni soddalashtirish uchun yorugʻlik toʻlqin sirti boʻlinadigan halqasimon soha (zona)lari. Monoxromatik yorugʻlik toʻlqinining Q manbadan R kuzatish nuqtasiga tarqalishini koʻraylik (rayem). Gyuygens — Frenel prinsipiga koʻra, Q manbadan R nuqtaga kelayotgan toʻlqinni qoʻshimcha S sirtda joylashgan hayoliy manbalardan kelayotgan toʻlqinlar yigʻindisi bilan almashtiriladi. S sirt sifatida Q dan kelayotgan sferik toʻlqin sirti olinadi. Bunda S sirt, har bir zona chetlaridan R nuktagacha boʻlgan masofalar X/2 ga farqlanadigan halqasimon zonalarga boʻlinadi (X — toʻlqin uzunligi). Yuzlari oʻzaro tent boʻlgan bunday zonalar Frenel zonalari deb ataladi. Agar S sirt oʻrniga markazi O nuqtada boʻlgan doiraviy teshikli toʻsiq qoʻyilsa, teshikka juft sondagi Frenel zonalari toʻliq joylashgan holda R nuk,tada qorongʻilik kuzatiladi; teshikka toq sondagi Frenel zonalari toʻliq joylashgan holda esa R nuqtada toʻlqin amplitudasi eng katta boʻlib, u toʻsiq umuman boʻlmagan holdagidan 2-marta katta boʻladi (mk"b hollarda). Frenel zonalari usuli optika, radio va tovush toʻlqinlarini oʻrganish va boshqalarda qoʻllandi.
Frenologiya

**Frenologiya** (yun. phren — akl va ... logiya) — inson ruhiy xususiyatlari bilan uning kalla suyagi tuzilishi oʻrtasida bogʻlanishlar bor, deb hisoblovchi taʼlimot. Asoschisi — nemis shifokori Frans Gall (1758—1828). 19-asrning 1yarmida keng tarqalgan. F. qobiliyatlar odam bosh miyasining turli qismlarida joylashgan boʻladi, degan fikrni ilgari surgan. Aqliy sifatlar katta yarim sharlardagi izchalar orqali izohdangan. Gall miya xaritasini tuzib, unda har bir qobiliyatning maxsus organini tasvirlab bergan. F. taʼlimotiga koʻra, miya ayrim qismlarining rivojlanishi kalla suyagi shakliga taʼsir koʻrsatadi va uning tegishli qismini qabariq shaklga keltiradi. F. 19-asrda ruhiy tashxis uslubi sifatida keng qoʻllangan. 1870-yilda Frich va Gitsig tomonidan miyaning turli qismlarida ruhiy harakat markazlari mavjudligi toʻgʻrisidagi qonuniyatning kashf etilishi F.ning yaroqsizligini koʻrsatdi.

Ergash Gʻoziyev.
Freonlar

**Freonlar** — yogʻ qatori uglevodorod ftoridlar va uglevodorod ftorxloridlar guruhi. F. suvda erimaydigan, organik erituvchilar va koʻpgina surkov moylarida esa yaxshi eriydigan gazsimon yoki suyuq moddalardir. F. nisbatan kimyoviy inert, havo bilan portlovchi aralashmalar hosil qilmaydi, yonmaydi, lekin alanga taʼsirida parchalanib zaharli diftor va ftorxlorfosgenga aylanadi. F. sulfat kislota va konsentrlangan ishqorlar taʼsiriga chidamli, texnikada qoʻllanadigan koʻpgina metall va qotishmalar (latun va magniy asosidagi qotishmalardan tashqari) bilan reaksiyaga kirishmaydi. F. vodorod ftorid yoki surma ftoridlarga tegishli uglevodorod xloridlar taʼsir ettirib hosil qilinadi. Sovitish mashinalarida sovitkich modda oʻrnida (mas, CC13F, CC12F2 va boshqalar), yongʻinni oʻchirishda (mas, CBrF3), baʼzi F. ftorli olefinlar va ular asosida polimerlar olishda xom ashyo sifatida qoʻllanadi.
Fresca

**Fresca** ( в tarjima Bilan ispancha —&#x2009;Freshness The Coca-Cola Company    tomonidan ishlab chiqarilgan tsitrus aromali gazlangan alkogolsiz ichimlikdir. Ushbu ichimlikning birinchi partiyasi 1966 yilda Amerika Qo'shma Shtatlarida ishlab chiqarilgan  . Ba'zi mamlakatlarda u Quatro deb ataladi.

## Tarqalishi
Quyida u ilgari sotilgan yoki sotilayotgan mamlakatlar roʻyxati keltirilgan ( 2017 yil iyun holatiga koʻra)

* Jazoir
* Argentina ("Quatro" nomi bilan tanilgan)
* Beliz
* Braziliya

* Bolgariya

* Kanada

* Kolumbiya ("Quatro" nomi bilan tanilgan)

* Kosta-Rika

* Salvador

* Gonduras

* Islandiya ( 2014 yilgacha)
* Hindiston

* Yaponiya ( 2015 yildan beri)

* Meksika

* Nikaragua

* Panama

* Peru

* Filippin

* Janubiy Afrika ( 2004 yilgacha)

* AQSH

## Manbalar


## Havolalar

* Ichimlik veb-sayti
Frigiya

**Frigiya** (Phrygia) — Kichik Osiyoning shim.gʻarbiy qismidagi qadimgi mamlakat. Aholisi miloddan avvalgi 15—13-asrlarda Yevropadan koʻchib kelgan hindevropa kabilalari — frigiyaliklar. Frigiya miloddan avvalgi 13-asr da yunonlarga qarshi kurashda Troyata yordamlashgan. Miloddan avvalgi 10—8-asrlarda poytaxti Gordion shahri boʻlgan podsholik vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 546 y. forslar, miloddan avvalgi 333 y. Aleksandrta tobe boʻlgan. Miloddan avvalgi 133 y. frigiyaning bir qismi rimliklar qoʻl ostiga, sharqiy qismi Galatiya provinsiyasi tarkibiga oʻtgan. Vizantiya imperiyasi davrida frigiya geografik va siyosiy mavqeini yoʻqotgan.
Charles Friedel

**Charles Friedel** (1832.12.3, Strasburg — 1899.20.4, Montoban) — fransuz organikkimyogari va mineralogi. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1878-yildan), Peterburg Fanlar akademiyasi xorijiy muxbir aʼzosi (1894-yildan). Strasburg universitetini tugatgan (1852). Parij universiteti professor (1876-yildan). Asosiy ilmiy tadqiqotlari organik sintezga oid. Ilk bor atsetofenon (1857), sut kislota (1861), ikkilamchi propil spirt (1862), glitserin (1873) va boshqalarni sintez qilgan. Aromatik birikmalarni alkil va atsilgalogenidlar bilan alyuminiy xlorid ishtirokida alkillash va atsillash usulini kashf etgan (Fridel— Krafts reaksiyasi). Sunʼiy usulda kvars, rutil, topaz va boshqa minerallarni olgan.
Fridel krafts reaksiyasi

**Fridel krafts reaksiyasi** — aromatik birikmalarni kislotali katalizatorlar ishtirokida alkillash yoki atsillash. Benzolning etil xlorid va atsetil xlorid bilan ammoniy xlorid ishtirokida kondensatlanishi F.—Fridel krafts reaksiyasiga misol boʻla oladi. F.—Fridel krafts reaksiyasidan, asosan, etilbenzol va uning gomologlarini sanoatda sintez qilishda foydalaniladi. Reaksiyani Sh. Fridel va J.Krafts 1877-yilda kashf etgan.
Milton Friedman

**Milton Fridmen** (Fridman; 1912.31.7, Nyu York) — amerikalik iqtisodchi, iqtisodiy nazariyada Chikago maktabining yetakchi vakili. Ratgers universitetini tugatgan (1932). Falsafa (1946) va huquq (1968) doktori. Chikagodagi universitetda iqtisodiyot professor (1948-yildan). 1971—74 yillarda AQSH prezidenti R. Niksonnnnt iqtisodiy masalalar boʻyicha maslahatchisi. Asosiy ilmiy ishlari pul muomalasi nazariyasi va amaliyoti masalalariga bagʻishlangan. F. makroiqtisodiyotda monetarizm yoʻnalishi asoschisi, milliy daromadning monetar nazariyasini va AQShning deyarli 100 yillik pul muomalasi tarixini oʻrganib pulning miqdoriy nazariyasini asoslab bergan. Keynschshshkka qarshi boʻlgan F. tadbirkorlik erkinligi, bozor mexanizmlarining oʻzi davlat iqtisodiyotga faol aralashmagan hollarda ham takror ishlab chiqarishning oʻz meʼyorida borishini taʼminlaydi deb qaragan. F. nuktai nazariga koʻra, davlatning vazifasi muomaladagi pul miqdori oʻsishini tartibga solish bilan chegaralanishi lozim.

## Asosiy asarlari
*"Inflyatsiyani bartaraf etishda soliqqa tortish", 1943;
*"Pozitiv iqtisodiy nazariya ocherklari", 1953;
*"Isteʼmol funksiyalari nazariyasi", 1957;
*"Narxlar nazariyasi", 1962;
*"Amerika Qoʻshma Shtatlarida pul muomalasi tarixi, 1867—1960-yillar", 1963;
*"Inflyatsiya sabablari va oqibatlari", 1963.

## Mukofotlari
*Nobel mukofoti laureati (1976).

## Manbalar
Frans I

**Frans I** (1768—1835) — Avstriya hukmdori (1792-yildan; 1804-yildan Avstriya imperatori unvoniga ega boʻlgan). Gabsburglar sulolasidan. "Muqaddas Rim imperiyasi"ning soʻnggi imperatori (1792—1806-yillarda Frans II nomi bilan). Yevropa monarxlarining Fransiyaga karshi koalitsiyasi tashabbuskorlaridan biri. Frans I davrida Avstriya 1792—1809-yillarda Fransiya bilan boʻlgan 4 ta urushda yengilgan. Uning qizi Mariya Luiza 1810-yil Napoleon I ga turmushga chiqqan. Frans I — Napoleon imperiyasi barham topgach, Avstriya, Prussiya va Rossiya tomonidan tuzilgan Muqaddas ittifoq (1815) tashkilotchilaridan biri.
Fridrix vilgelm

**Fridrix vilgelm** (Friedrich Wilhelm) (162088) - Brandenburg kurfyursti (1640-yildan), Gogensollernlar sulolasidan boʻlgan "Buyuk kurfyurst". Uning davrida Brandenburg Prussiya gersogligini (ungacha — Polsha leni boʻlgan) va boshqa yerlarni uzilkesil qoʻshib olgan. Prus absolyutizmiga asos solgan.

Fridrix Vilgelm I (1688—1740) — Prussiya qiroli (1713-yildan); Gogensollernlar sulolasidan. "Taxtdagi feldfebel" laqabini olgan. Fridrix Vilgelm II (1744—97) — Prussiya qiroli (1786-yildan); Gogensollernlar sulolasidan. 1792-yil inqilobiy Fransiyaga qarshi Avstriya bilan ittifoq tuzgan.

Fridrix Vilgelm III (1770—1840) — Prussiya qiroli (1779-yildan); Gogensollernlar sulolasidan. 1807-yildagi Tilzit sulhiga koʻra, Napoleon I ga Prussiya hududining yarmini bergan.

Fridrix Vilgelm IV (1795—1861) — Prussiya qiroli (1840-yildan); Gogensollernlar sulolasidan. Ruhiy kasalligi tufayli 1857-yildan davlat ishlaridan chetlashgan.
Fridrix I Barbarossa

**Fridrix I Barbarossa** (Friedrich Barbarossa, aynan — qizil soqolli) (taxminan 1125—90) — Germaniya qiroli (1152-yildan), Shtaufenlar sulolasidan boʻlgan "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1155-yildan). Shimoliy Italiya shaharlarini tobe ettirishga harakat qilgan, biroq Lenyano jangida (1176) Lombardiya ligasi koʻshinlaridan magʻlubiyatga uchragan.
Frezalash stanogi

**Frezalash stanogi** - detallar ning tashqi va ichki yuzalari (tekis va shakldor yuzalar), botiqlar va chiqiqlarga, aylanuvchi jism sirtlariga, rezba va tishli gʻiddirak tishlariga freza yordamida kesib ishlov beruvchi stanok. Frezalash prinsipi 16-asrda Leonardo da Vinchining dumaloq egov koʻrinishidagi frezaning eskizini chizishidan paydo boʻlgan. 1665-yilda Pekinda aylanuvchi egov oʻrnatilgan stanok kurilganligi maʼlum. Hozirgi zamon Frezalash stanogining nusxalari 19-asrda vujudga kela boshlagan.

Vazifasi va tuzilishiga qarab Frezalash stanogi bir necha xilga boʻlinadi.

Universal Frezalash stanogi konsolli, shpindelining oʻqi gorizontal joylashgan boʻlib, unda freza opravkasini tutib turadigan osma boʻladi. Turli xil frezalar bilan ishlaydi. Stanokdagi buriladigan stol boʻylama, koʻndalang va vertikal yoʻnalishdasiljiydi. Gorizontal Frezalash stanogi universal Frezalash stanogiga oʻxshaydi, ammo uning stoli burilmaydi. Vertikal Frezalash stanogi shpindeli oʻqining vertikal joylashishi bilan gorizontal va universal Frezalash stanogilardan farq qiladi. Boʻylama Frezalash stanogi yirik gabaritli zagotovkalarga ishlov berishga moʻljallangan. Andaza bilan ishlaydigan Frezalash stanogi turli tekis profillar (andozalar, kulachoklar va boshqalar)ga yoki andaza (model) boʻyicha fazoviymurakkab yuzalarga ishlov berish uchun xizmat qiladi. Rezba Frezalash stanogi taroqsimon, diskli, chervyakli, barmoqli frezalar yoki maxsus rezba kallaklari yordamida tashqi va ichki rezbalar chiqarish uchun moʻljallangan. Shponka Frezalash stanogidan shponka arikchalari ochishda foydalaniladi. Bunda aylanuvchi freza ilgarilamaqaytma harakat qiladi; bir va koʻpshpindelliboʻladi. Karusel Frezalash stanogi quyma, bolgʻalangan va shtamplangan zagotovkalarga torets frezalari bilan ishlov berish uchun xizmat kiladi. B a rabanli Frezalash stanogi ayni paytda zagotovkaning ikki torets yuzasini frezalash, ariqchalar ochish uchun moʻljallangan. Sanoatda dastur bilan boshqariluvchi turli Frezalash stanogi lari qoʻllanadi.

Yogʻoch ishlash Frezalash stanogida freza mahkamlanadigan aylanuvchi vertikal shpindel mavjud. Undan zagotovkalarni kesib ishlashda foydalaniladi. Oddiy, karusel (bir va ikki shpindelli) va andaza bilan ishlaydigan xillari bor.
Friz

Arxitekturada **friz**  keng markaziy qism bo'lib, ion yoki Doric bezagi tekis bo'lishi yoki barelyef bilan bezatilgan bo'lishi mumkin. Paterae odatda frizlarni bezash uchun ham ishlatiladi. Frizni koʻplab yunon va rim binolarida topish mumkin, Parthenon frizi eng mashhur va, ehtimol, eng koʻp ishlab chiqilgani hisoblanadi. Bu uslub forslarga xosdir.

Ichki makonda xonaning frizi devorning rasm relslari ustidagi va toj mog'orlari yoki kornis ostidagi qismidir. Kengaytmaga ko'ra, friz - bu odatda ko'z darajasidan yuqori boʻlgan bo'yalgan, haykaltarosh yoki hatto kalligrafik bezakning uzun qismi. Friz bezaklari sahnalarni diskret panellar ketma-ketligida tasvirlashi mumkin. Friz qilingan material gips, o'yilgan yog'och yoki boshqa dekorativ vosita bo'lishi mumkin.

Binoning jabhasidagi meʼmoriy friz misolida, Afinadagi Rim agorasidagi sakkiz burchakli Tower of the Winds frizida sakkizta shamolning relyef haykallari tasvirlangan.

Pulvinatsiyalangan **friz** (yoki **pulvino**) . Bunday frizlar 17-asr shimoliy mannerizmining o'ziga xos xususiyatlari edi, ayniqsa yordamchi frizlarda va ichki me'morchilikda hamda mebelda koʻp qoʻllanadi.

Friz tushunchasi *friz* naqshlarining matematik qurilishida umumlashtirildi.

## Ahamoniylarning frizlari

Fayl:Persian frieze designs at Persepolis.jpg|Persepolisdagi Ahamoniylarning friz dizaynlari.


## Yunon frizlari

Fayl:Erechtheum frieze Glyptothek Munich 242.jpg|alt=Ionic frieze of the Erechtheum (Athens), 421–406 BCE|Erextheumning ion frizi ( Afina), miloddan avvalgi 421–406-yillar
Fayl:Greek frieze designs.jpg|alt=Top: Kyanos frieze from Tiryns. Bottom: Frieze of the Erechtheion in (Athens), 4th BCE|Yuqori: Tirinsdan Kyanos frizi. Pastki: Erexteion frizi (Afina), miloddan avvalgi 4-yil
Fayl:Frieze from Delphi lotus with multiple calyx.jpg|alt=Frieze from Delphi incorporating lotuses with multiple calyxes|Delphidan olingan friz, bir nechta kosali lotuslarni o'z ichiga oladi


## Hind frizlari

Fayl:Frieze of capital of Lat at Allahabad.jpg|Ollohobod ustunining yo'qolgan poytaxtining frizi, kichik rozet gullari bilan o'ralgan "olov palmetasi" ni hoshlagan ikkita lotus, miloddan avvalgi 3-yil.
Fayl:Rampurva bull capital detail.jpg|Rampurva buqasining poytaxti, abakning tafsiloti, kichik rozet gullari bilan o'ralgan lotusni hoshlagan ikkita "olov palmetasi" eramizdan avvalgi 3-yil.
Fayl:Sankissa elephant frieze.jpg|Sankissa filining frizi, miloddan avvalgi 3-yil


## Manbalar
Friz orollari

**Friz orollari** — Shimoliy dengizdagi bir guruh qumli orollar, Niderlandiya, GFR va Daniya tarkibida. Niderlandiyadan Yutlandiya yarim orolgacha taxminan 250&nbsp;km ga choʻzilgan boʻlib, Gʻarbiy, Sharqiy va Shimoliy Friz orollariga boʻlinadi. Materikdan vattlar yoʻlagi bilan ajralgan. Qator tepalar (balandligi 20 m gacha), vereyekzor va qaragʻay oʻrmonlari bor. Rezervatlar tashkil etilgan. Iqlim kurorta koʻp.
Friz tili

**Friz tili** — german tillarining gʻarbiy guruhchasiga mansub, Niderlandiyaning Frislandiya viloyatida, Gʻarbiy Friz o.larida va Germaniyaning Quyi Saksoniya (Zaterland) yerida, Shlezvig shim.gʻarbida, Shimoliy Friz o.larida, Gelgoland o.da tarqalgan til; asosan, ogʻzaki muloqot tili sifatida qoʻllanadi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni Niderlandiyada 400 ming, Germaniyada 20 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning 90-yillari).

Friz tili lahjalari 3 ta: gʻarbiy (Frislandiya), sharqiy (Zaterland) va shim. (Shlezvig). Frislandiya shaharlarida "shahar Friz tili" varianta — niderlandiya tilining sezilarli taʼsiri boʻlgan variant tarqalgan. Genetik jixatdan kds. ingliz tili bilan uzviy bogʻliq. Friz tilining fonologik tizimida vokalizm ancha rivojlangan. Otlarda 2 ta jins mavjud. Kuchli va kucheiz feʼllar farkdanadi. Ilk yozma yodgorliklari 13-asrga mansub. 16-asrdan barcha rasmiy doiralarda niderland tili qoʻllana boshladi, Friz tili, asosan, ogʻzaki muomala tiliga aylandi. Keyingi oʻn yilliklarda Niderlandiya maktablarida Friz tili izchil ravishda ukatila boshladi, koʻplab adabiyotlar, davriy matbuot nashr etildi. Yozuvi lotin grafikasi asosida.

## Manbalar
Frizlar

**Frizlar** — Niderlandiyadagi (400 ming kishi) va Germaniyadagi xalq. Umumiy soni 420 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Friz tilida soʻzlashadi. Dindorlari — kalvinistlar, bir qismi katoliklar. Asosiy mashgʻulotlari — qishloq xoʻjaligi va baliq ovlash. Niderlandiyadagi F. gollandlarta yakin boʻlishlariga qaramay oʻziga xos madaniy anʼanalarini saqlab qolishgan.
Friksion uzatma

**Friksion uzatma** - birbiriga siqilib aylanadigan disklar, silindrlar, konuslar va boshqa orasida hosil boʻladigan ishqalanish kuchi hisobiga aylanma harakat uzatiladigan yoki oʻzgartiriladigan mexanik uzatma. Friksion uzatma oʻqlari parallel va kesishuvchi vallar orasida harakat uzatish, aylanma harakatni vintli va ilgarilama harakatga aylantirish uchun ishlatiladi. Friksion uzatma oʻzgarmas va oʻzgaruvchan uzatish nisbatida ishlaydi. Uzatish nisbati oʻzgarmas boʻlgan Friksion uzatma siquvchi kuchni hosil qilish qiyin boʻlmagan asboblarda ishlatiladi. Mashinasozlikda, koʻpincha, uzatish nisbati oʻzgaruvchan Friksion uzatma ishlatiladi. Bularning aylanish tezliklari pogʻonasiz tarzda (aylanuvchi jismlar radiusini kattalashtirib yoki kichraytirib) oʻzgartiriladi. Pogʻonasiz Friksion uzatma diskli, konussimon, sharli va toretsli xillarga boʻlinadi. Friksion uzatma asboblar, stanoklar, yuk koʻtaruvchi hamda transport mashinalari va boshqalarda qoʻllanadi.
Fristayl

**Fristayl** (*free* — erkin, *style* — usul) — togʻ changʻi sporti turi. Fristaylning 3 ta turi bor: mogul, changʻi baleta, changʻi akrobatikasi. Mogul — pastbaland trassadan togʻ changʻisida tez tushish; changʻi baleti — tepalikdan turli shakllar (qadamlar, aylanishlar, burilishlar va boshqalar) bajarib tushish; changʻi akrobatikasi — 2 m li tramplindan bir necha akrobatik shakllarni bajarib (salto, piruetlar va boshqalar) sakrashdan iborat. Sportchilar bajargan elementlarning ogʻirengilligi va ijrosining aniqligi, shuningdek, artistik mahorati hakamlar tomonidan baholanadi.

Fristayl changʻichilarning dam olish turi boʻlgan. Tomoshabopligi uchun changʻi boʻyicha oʻtqaziladigan tadbirlarga kiritilardi. Fristayl boʻyicha birinchi musobaka 1971-yilda AQShning New Hampshire shahri yaqinida oʻtkazilgan. 1978-yilda Xalqaro changʻi sporti federatsiyasi qoshida fristayl boʻlimi ochilgan, unga 100 dan ortiq davlat aʼzo (2004). Bu boʻlim 1978-yildan jahon kubogi, 1986-yildan jahon chempionatini oʻtkazib keladi. 1992-yilda mogul, 1994-yilda changʻi akrobatikasi olimpiada oʻyinlari dasturidan oʻrin oldi. Fristayl AQSH, Kanada, Avstraliya, Germaniya, Fransiya va Skandinaviya davlatlarida rivojlangan.

Oʻzbekistonda fristayl 20-asrning 90-yillari boshidan ommalashdi. Vasila Semenchuk 1991-yilda jahon chempioni boʻldi. Uning gʻalabalarini L. Cheryazova davom ettirdi. Sergey Brener, Larisa Ud odova, Irina Chernikova kabi sportchilar qita musobaqalarida muvaffaqiyatli qatnashishgan. Oʻzbekiston fristayl federatsiyasi 1992-yilda tuzilgan, oʻsha yili xalqaro tashkilotga qabul qilingan. Toshkentdagi qishki sport turlariga ixtisoslashgan maktabda Fristayl boʻlimi faoliyat koʻrsatadi. 4 nafar murabbiy 800 dan ziyod shugʻullanuvchiga fristayldan saboq beradi.

## Havolalar

* Waterville Valley, fristaty vatani 
* Fristayl – olympic.org
Fridrix II Shtaufen

**Fridrix II Shtaufen** (Friedrich Staufen) (1194—1250) — Germaniya qiroli (1212-yildan), "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1220-yildan), Sitsiliya qiroli (1197-yildan). Sitsiliya qirolligini markazlashgan davlatga aylantirgan. Papalik va Shimoliy Italiya shaharlari bilan kurash olib borgan.
Fridrix II

**Fridrix II** (1712.24.1, Berlin 1786.17.8, Potsdam) — Prussiya kiroli (1740-yildan). Gogensollernlar sulolasidan. Qirol Fridrix Vilgelmning oʻgʻli. Yirik sarkarda. Yoshligida fransuz maʼrifatparvarlari taʼsirida boʻlgan. Ayni vaqtda pruss harbiybyurokratik militarizmining eng izchil vakillaridan. 1740-yil F.P Avstriyaga tegishli Sileziyaga bostirib kirib, bir necha bor urush qilgan. 1-Sileziya urushi (1740—42) va 2-Sileziya urushi (1744—45) natijasida muhim iqtisodiy va strategik ahamiyatga ega boʻlgan bu oʻlkani oʻziga tobe qilgan. 1756—63 yillardagi Yetti yillik urushda Avstriya va Fransiya qoʻshinlariga bir necha marta zarba bergan. F. II oʻzini sanʼatni qadrlovchi va homiysi qilib koʻrsatgan. Bir qator falsafiy va tarixiy asarlarning muallifi boʻlgan. Asarlarini, asosan, fransuz tilida yozgan. Absolyutizmni mustahkamlash yuzasidan F.P bir necha islohotlar oʻtkazgan.

F. II davrida Prussiya buyuk davlatlar qatoriga chiqqan, uning hududi 2 barobar koʻpaygan. Ammo zulm va rasmiyatchilikka asoslangan bu davlat mustahkam boʻlmagan. F. II vafotidan soʻng koʻp oʻtmay Prussiyaning Fransiya bilan olib borgan urushlarida bu ahvol ochiq namoyon boʻlgan.
Fritaun

**Fritaun** — Syerra-Leone poytaxti. Vestern Erio yarim orolning shimoliy chekkasida joylashgan. Aholisi 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Fritaun — mamlakatning savdosanoat va moliyaviy markazi. Atlantika okeani sohilidagi yirik port, chetga palma yongʻogʻi, moyi, kakao va olmos chiqariladi. Kema verfi, olmosga sayqal berish fabrikasi, shakarqand, kislorod, sement, neftni qayta ishlash zavodlari mavjud. Universitet, kollejlar, milliy muzey, kutubxonalar bor. Shaharga 1792-yilda inglizlar tomonidan asos solingan. 1961-yil 27-apreldan mustakil SyerraLeone davlati poytaxti.

## Manbalar
Frittlar

**Frittlar** (ital. fritta, frigo — qovuraman, quritaman) — shisha yoki keramikaning mikroelementlar (bor, pyx, marganets, molibden, mis, temir) bilan qotishmasi holidagi mikrooʻgʻit. Taʼsir etuvchi moddalar miqdori frittlar tayyorlash texnologiyasiga bogʻliq. Koʻproq konsentrlangan borli frittlarda 6% gacha, misli frittlarda 15,2% gacha, ruxli frittlarda 19% gacha, marganetsli frittlarda 26% gacha, molibdenli frittlarda 4,5% gacha mikroelement boʻladi. Frittlar oʻsimliklar mikroelementlar bilan bir tekisda oziqlanadigan manbadir. Frittlar tuprokda sekin eriydi (nordon muhitda tezroq), mikroelementlar yuvilib ketmasligi sababli oʻsimliklar bir necha yil davomida oʻzlashtiradi. Frittlar oʻsimlik oʻsishini, mahsulot sifatini yaxshllaydi, baʼzi fermentlar, mas, askorbinoksidaza, peroksidaza, polifenokendazalar faolligani oshiradi, barg toʻqimalarining oksidlanishini kamaytiradi. Juda maydalangan frittlar tuproqqa asosiy ishlov berishda yoki ekish paytida organik va mineral oʻgʻitlar bilan birga solinadi.
Friullar

**Friullar** (oʻzlarini furlanlar deb atashadi) — Italiyadagi xalq (720 ming kishi; 1990-yillar oʻrtalari). Retoroman tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.
Karl von Frisch

**FRISH (Frisch) Karl fon** (1886. 20.11, Vena 1982.12.6, Myunxen) - nemis fiziologi va etnologi. Vena universitetini tugatgan (1910), Myunxen universiteti professor (1950-yildan). Ilmiy ishlari baliqlar va hasharotlarning sezish organlarini oʻrganishga oid. Asalarining fiziologax va biologik xususiyatlarini tadqiq qilgan. "Asalarilar raqsi" nomli asarida (1942) asalarilarning bir-biriga axborot berish, uchish yoʻnalishini, biror maqsadda uchib borib qoʻnish joyigacha boʻlgan masofani belgilash mexanizmini taʼriflab bergan. Nobel mukofoti laureata (1973, K. Lorens va N. Tinbergan bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Ragnar Frisch

**Ragnar Frisch** (; 1895.3.3 Oslo 1973.31.1) - norveg iqtisodchisi, Norvegiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1931). Oslo shahridagi universitetda oʻqigan. Oslo universiteti huzuridagi Iqtisodiyot instituti direktori (1931—1965); Yel (1930), Sorbonna (1933) universitetlarida iqtisodiyot boʻyicha leksiyalar oʻqigan. Iqtisodiy nazariyada matematik yoʻnalish vakili. Ekonometrika asoschisi, birinchilardan boʻlib makro va mikroiqtisodiy taxlil sohalari chegaralarini koʻrsatdi, iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilishda qoʻllaniladigan iqtisodiy siklning dinamik modelini yaratgan. Iqtisodiymatematik programmalashtirish usullaridan foydalangan holda iqtisodiy rejalashtirishda qarorlar qabul qilish modelini ishlab chiqdi. Frisch taklif etgan iqtisodiy oʻsish usullari va modellari, shuningdek, milliy hisoblarni tuzish tartiblari Norvegiya va boshqa mamlakatlarning byudjet, statistika organlari faoliyatida keng qoʻllangan. Iqtisodiyot sohasidagi birinchi Nobel mukofoti laureatlaridan biri (Ya. Tinbergen bilan birga, 1969).

## Manbalar
Fromm Erix

FROMM (Fromm) Erix (1900.23.3, FrankfurtMayn — 1980.18.3, Muralto, Shveysariya) — nemisamerikalik psixolog, sotsiolog, neofreydizm asoschisi. 1929—32 yillarda Frankfurt-Mayndagi Ijgimoiy tadqiqotlar institutida ishlagan. 1933-yil AQShga muhojir boʻlib ketgan, hayotining soʻshti oʻn yilida Shveysariyada yashagan. Falsafa, psixologiya, antropologiya, din sotsiologiyasi rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻz taʼlimotini "gumanistik psixoanaliz" deb atagan. Freyd biologizmidan chekinib, shaxs shakllanishida psixologik va ijtimoiy omillarning oʻzaro aloqalarini ochib berishga intilgan. Gumanizm nuktai nazaridan psixoanalitik ijtimoiy sogʻlomlashtirish usullari yordamida, xususan, AQSH da, har tomonlama uygʻun boʻlgan, "sogʻlom jamiyat"ni vujudga keltirishni taklif etgan. Asosiy asarlari: "Erkinlikdan qochish" (1941), "Psixoanaliz va din" (1950), "Unutilgan til" (1951), "Sevish sanʼati" (1956), "Inson qalbi" (1964), "Inson vayronkorligining anatomiyasi" (1973), "Ega boʻlmoq yoki bor boʻlmoq" (1976).
Fronda

**Fronda** (frans. fronde, aynan — palaxmon, sopqon) — 1) 1648—53 yillarda Fransiyada absolyutizmga, J. Mazarini hukumatiga qarshi ijtimoiy harakat; oʻz tarkibiga turli sotsial tabaqalarni qamrab olgan (parlament F.si, "shahzodalar" F.si); 2) asosan, shaxsiy yoxud guruhiy xarakterga oid prinsipial boʻlmagan muxolifat.
Front orti

**Front orti** — 1) urushayotgan mamlakatning harbiy harakatlar zonasidan tashqari barcha hududi, uning axrlisi, iqtisodiy resurslari; 2) safning orqa, frontga teskari tomoni yoki bir qismi.
Frontispis

**Frontispis** (lotincha frontis — old tomon va spicio — qarayman), sarrasm — kitob sarvaragʻining chap tomonida beriladigan bezakli sahifa. Unda asarning asosiy goyasi ifodalangan bezak, ayrim hollarda esa muallif yoki kitob bagishlangan shaxs rasmi beriladi.
Frontit

**Frontit** [lot. frons (frontitis) — peshona] — peshona boʻshligʻi shilliq qavatining yalligʻlanishi. Oʻtkir va surunkali kechadi.

Oʻtkir frontit, asosan, gripp, shamollash va boshqa yuqumli kasalliklarning asorati sifatida paydo boʻladi. Unda peshonaning kasallangan sohasi bir oz shishib, ogʻriydi, bemor darmonsizlanadi, burundan nafas olishga qiynaladi, harorati koʻtariladi. Oʻtkir frontit yaxshi davolanmasa, surunkali frontitga aylanadi. Surunkali frontitda peshona va yuqori qovoqlar ogʻriydi, burun shilliq qavatidan selga oʻxshash suyuqlik keladi; burun giperplaziyasi, granulyatsiya va poliplar hosil boʻladi.
Fronton

**Fronton** (frans. fronton — peshona, old tomon) — binoning bosh tarzi, portik, tepa qismining tugallanish kismi; uchburchak, ayrim hollarda yoysimon shaklda boʻladi. Yuqoridan tom qirralari, pastdan karniz bilan chegaralanadi. Fronton yuzasi koʻpincha haykallar, boʻrtma tasvirlar bilan bezatiladi. Bino eshik va derazalarining tepa qismida fronton shaklidan bezak maqsadlarida foydalaniladi. Koʻp qavatli binolarning yuqori qavatlari devoridan boʻrtib chiqqan eshik, deraza, ayvonlar tepasidagi meʼmoriy qismlarda ham fronton qoʻllanishi mumkin.
Fruktoza

**Fruktoza** (lotincha fructus — meva), levuloza, C6H12O6 — shirin taʼmli rangsiz kristall modda. Qaynash temperaturasi 102—104°; suvda eriydi. Fruktoza — monosaxarid, koʻpchilik mevalarda, mas, pomidor, olma, asalda (50%) erkin hodda uchraydi; oligo va polisaxaridlar tarkibiga kiradi. fruktoza fosfatlari (fruktoza1,6 difosfat, fruktoza6fosfat) fotosintez qorongʻi fazasida (Kelvin sikli), metabolizm jarayonida (glikoliz, spirtli bijish) va uglevodlar biosintezida hosil boʻladigan oraliq birikmalardir.

Fruktoza — qimmatli oziq-ovqat mahsuloti, organizmga yaxshi singiydi; mevadan, saxaroza va inulinnn gidrolizlab, shuningdek, Dglyukozaga ishqor taʼsir ettirib olinadi. Fruktozaning furanoza (tabiiy) shaklidan tashqari ochiq keton va boshqa tautomer shakli ham maʼlum. Fruktoza oziqovqat sanoati va tibbiyotda qoʻllanadi. Fruktoza1,6difosfat — shok holatida va yurak kasalliklarida ishlatiladi.
Mixail Frunze

**Mixail Vasiliyevich Frunze** [1885.21.1 (2.2), hozirgi Bishkek shahri 1925.31.10, Moskva] — Turkistonda sovet rejimini qurol kuchi bilan oʻrnatgan shoʻro harbiy arboblarvdan biri. Rossiyada 1905—07 yillar inqilobida faol qatnashgan. Ivanovo—Voznesensk gubernya partiya komiteta va gubernya ijroiya qoʻmitasi raisi hamda Yaroslavl gubernyasi harbiy komissari (1917—18). Sharqiy frontdagi 4-armiya qoʻmondoni (1918—19), Sharqiy front (1919-yil iyuldan), Turkiston fronti (1919-yil avgust — 1920-yil sentyabr) qoʻmondoni. Butun Rossiya MIK va RSFSR XKSning Turkiston komissiyasi (Turkkomissiya) aʼzosi (1919-yil oktabr — 1920-yil sentyabr). Buxoro bosqini (1920-yil 28-avgust 2-sentyabr)ning asosiy tashabbuskori sifatida Samarqandda turib qizil armiyaning harbiy harakatlarini boshqargan. Shu harakat tufayli Buxoro obidalarining aksariyati vayron etilib, minglab begunoh odamlar nobud boʻlgan. Buxoroda amirlik tuzumi agʻdarib tashlangach, oʻsha paytda jahondagi eng katta xazinalardan biri hisoblangan amirlikning butun xazinasini 2 eshelonda (har birida 14 tadan vagon) Moskvaga joʻnatgan va uning maʼlum qismini oʻzi oʻzlashtirgan.

Janubiy front qoʻmondoni (1920-yil oktabrdan) sifatida Frunze Qrimni bosib olishda qatnashgan. Ukraina SSR XKS raisi oʻrinbosari (1922—24). SSSR harbiy inqilobiy kengashi raisi oʻrinbosari va raisi, harbiy va dengiz ishlari boʻyicha xalq komissari (1924—25). Ayni paytda IshchiDehqon Qizil armiyasi shtabi va Harbiy akademiya boshligʻi (1924-yil apreldan). RKP (b) MK Siyosiy byurosi va RKP(b) MK Tashkiliy byurosi aʼzoligiga nomzod (1924—25). Shoshilinch operatsiya qilingach, shubhali tarzda vafot etgan va Moskva Qizil maydoniga dafn qilingan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrvda], T., 2000;
* Rajabov Q., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002; 

## Havolalar
Front (birlashma)

**Front** (frans. front, lotincha frons — peshona, old tomon) (harbiy ishda) — 1) odatda, urush boshlanishi bilan qurolli kuchlar barpo etadigan operativstrategik birlashma; 2) harbiy harakatlar maydonidagi qoʻshinlar old boʻlinmalarining yoyilish va dushman bilan toʻqnashuv chizigʻi; Z) safning harbiy xizmatchilar yuzlangan (mashinalarning old) tomoni.
Front (maʼnolari)

**Front**:

* Front - {{Bilgiquti aholi punkti
| ozbekcha nomi = Front
| mavqe = kommuna
| mamlakat = Italiya
| mintaqa turi = Italiya maʼmuriy boʻlinishiViloyat
| mintaqa = Piemont
| jadvalda mintaqa = Piemont
| tuman turi = Provinsiya
| tuman = Turin (provinsiya)Turin
| jadvalda tuman = 
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = 
| gerb = 
| bayroq = 
 | lat_dir = N | lat_deg = 45 | lat_min = 17 | lat_sec = 0
 | lon_dir = E | lon_deg = 7 | lon_min = 40 | lon_sec = 0
| CoordAddon = 
| CoordScale = 
| mamlakat xaritasi olchami = 280
| mintaqa xaritasi olchami = 
| tuman xaritasi olchami = 
| mamlakat xaritasi = 
| mintaqa xaritasi = 
| tuman xaritasi = 
| ichki bolinishi = 
| rahbar turi = 
| rahbar = 
| asos solingan = 
| ilk eslatilishi = 
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri = 
| maydon = 10
| balandlik turi = 
| AP markazi balandligi = 270
| iqlim = 
| rasmiy til = 
| aholi = 1626
| sanalgan yil = 2008
| zichlik = 163
| aglomeratsiya = 
| milliy tarkib = 
| konfessiyaviy tarkib = 
| etnoxronim = 
| vaqt mintaqasi = +1
| DST = bor
| telefon kodi = 011
| pochta indeksi = 10070
| pochta indekslari = 
| avtomobil kodi = 
| identifikator turi = ISTAT kodi
| raqamli identifikator = 01109
| Commons turkumi = Front
| sayt = http://www.
* Front (birlashma) (frans. front, lot.
Frustratsiya

**Frustratsiya** (lot. frustratio — aldanish, rejalarning barbod boʻlishi) — muammoni hal qilish yoki maqsadga erishish yoʻlidagi faoliyatni izdan chiqaruvchi ruhiy holat. U kishining maqsadga erishishi yoʻlida uchraydigan, obyektiv ravishda yengib boʻlmaydigan yoki subʼektiv ravishda shunday tuyuladigan qiyinchiliklar tufayli paydo boʻladi. Frustratsiyani keltirib chiqaruvchi sabablar frustrator deyiladi. Flustratsiya holati frustratorning kuchiga, jadalligiga bogʻliq. Fluratsiya holatida shaxsning vaziyatni toʻgʻri baholash qobiliyati muhimdir. Shu bois turmushning noqulay taʼsirlariga qarshi kurashish uchun odam feʼl-atvoridagi barqarorlikni shakllantirish lozim. Frustratsiya ham boshqa ruhiy holatlar singari kishi feʼl-atvoriga xos yoki yangi xislatlarning boshlanishini koʻrsatuvchi, shuningdek, oʻtkinchi holat boʻlishi mumkin. Frustratsiya asosan, salbiy hissiyotlar uygʻotadi. Frustratsiyaning turlari: tajovuzkor holat, apatiya, depressiv holat, gʻamginlik tuygʻusi, oʻziga ishonmaslik, kuchsizlik, maʼyuslik va boshqa. Frustratsiyaning tajovuzkor holati koʻpincha oʻzini tuta olmaydigan, qoʻpol odamga xos boʻlsa, depressiya holati oʻziga ishonmaydigan shaxsga taalluqlidir. Baʼzan ogʻir tabiatli kishilarda ham shu xildagi holatni vujudga keltirish mumkin, lekin bu vaziyat uzoqqa choʻzilmaydi.
Ftabatey simey

**Ftabatey simey** (taxallusi; asl ismsharifi Xasegava Tatsunoske) (1864.28.2, Tokio 1909.10.5, Singapur) — yapon yozuvchisi. Yapon tanqidiy realizmi va hozirgi yapon adabiy tili asoschisi. Tokio chet tillar institutining rus boʻlimida oʻqigan. F.S. ijodiga rus adabiyoti katta taʼsir koʻrsatgan. "Romanning umumiy nazariyasi" (1886) asarida F.S.ning sanʼat mohiyatiga, adabiyotning ijodiy metodi boʻlmish realizmga qarashlari bayon etilgan. "Suzayotgan budut" (1887—88) romanida yangi burjua voqeligidan koʻngli qolgan "ortiqcha kishi" obrazi tasvirlangan. "Uning qiyofasi" (1907), "Oddiy odam" (1907) kabi romanlari xam bor.
Ftalat angidrid

**Ftalat angidrid**, S8N4O3 -Ftalat (ortoftalat) kislota angidridi; rangsiz kristallar. Mol. m. 148,11. Suyuqlanish temperaturasi 130,8°, qaynash temperaturasi 284,5°, zichligi 1527&nbsp;kg/m3. Ftalat angidrid suvda juda oz (25° da 0,6%), spirtda, uglerod sulfidda yaxshi eriydi. Qaynoq suv taʼsirida gidrolizlanib oftalat kislotaga aylanadi. Kondensatlanish reaksiyalariga oson kirishadi. Ftalat angidrid naftalin, shuningdek, oksilolni havo kislorodi yordamida gaz fazada katalizator ishtirokida oksidlash yoʻli bn olinadi. Organik boʻyagichlar, alkid smolalar, plastifikatorlar va boshqa muhim sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishda qoʻllanadi.
Ftalat kislotalar

**Ftalat kislotalar**, benzol dikarbon kislotalar, C6H4(COOH)2— aromatik qatorning 2 asosli karbon kislotalari. 3 ta izomer holida mavjud: or/ioftalat yoki toʻgʻridantoʻgʻri ftalat kislota (suyuqlanish temperaturasi 200°); metaftalat yoki izoftalat kislota (suyuqlanish temperaturasi 348°); napaftppat yoki tereftalat kislota (suyuqlanish temperaturasi 425°). Ftalat kislotalar — amaliy jihatdan suvda erimaydigan kristall moddalar. O. Ftalat kislotalar sanoatda fshalat angidrid holida olinadi. O. Ftalat kislotalarning oʻrta efirlari qaynash temperaturasi yuqori boʻlgan moysimon suyuqliklar, plastifikatorlar, manometr suyuqliklari, vakuum nasoslarning ishchi suyuqliklari sifatida ishlatiladi. Ftalat kislotalarning muhim hosilalaridan dimetiltereftalat polietilentereftalat sintezida qoʻllanadi.
Ftalotsianin boʻyagichlar

**Ftalotsianin boʻyagichlar** - tetrabenzotetrazaporfin (ftalotsianin) hosilalari, sintetik organik boʻyagichlar guruhi. Ftalotsianin boʻyagichlardan mis ftalotsianin — zangori rangli pigment muxim texnik ahamiyatga ega. Bu guzni xlorlab yashil, sulfirlab feruza rangli, suvda eruvchan, quyosh nuriga chidamli Ftalotsianin boʻyagichlar olinadi. Ftalotsianin boʻyagichlar yorqin rangli, issiqqa, kislota va asoslar taʼsiriga chidamli, juda tatimli. Sintetik tolalar, plastmassalar va rezinani boʻyashda, suvda eruvchan Ftalotsianin boʻyagichlar esa jun, ipak va boshqa matolarni boʻyashda ishlatiladi.
Ftiziatriya

**Ftiziatriya** (yunoncha: phthisis — *oriqlash*, *darmonsizlanish* va *iatreia* — davolash) — tibbiyotning bir boʻlimi. Silning kelib chiqish sabablari, rivojlanish mexanizmi, klinikmorfologik alomatlari, davolash, oldini olish choralarini oʻrganadi. "F." termini fanga Gippokrat tomonidan kiritilgan. F. mustaqil ilmiyamaliy fan sifatida terapiyatsap ajralib chiqqan. Davolashprofilaktika muassasalari va ilmiy tadqiqot intlari silga qarshi kurashni uyushtiruvchi tashkiliy metodik markazlar boʻlib, silga qarshi dispanserlar, sanatoriylar, kasalxonalar ishini boshqarib turadi, silning turli shakllarini davolash, oldini olish usullarini, shuningdek, F.ning nazariy asoslarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. F.da klinik, rentgenradiologik, endoskopik, epidemiologik, funksional, ultratovush tekshiruvi, shuningdek, biokimyoviy, bakteriologik, immunologik usullar va hokazo qoʻllanadi. F.ning ftizioxirurgiya, ftiziopediatriya, ftiziourologiya, ftizioginekologiya singari sohalari bor. F.da gigiyena va sanitariya rejimi, sunʼiy pnevmotoraks, simptomatik va xirurgik davodan tashqari maxsus dori vositalaridan ham foydalaniladi.

1932-yil Samarqandda Sil kasalliklari ilmiy tadqiqot instituta tashkil etilib, 1935-yil mazkur institut Toshkentga koʻchirilgan. Shundan boshlab Oʻzbekistonda silga qarshi kurash ishlari ancha kuchaytirildi va F. faniga asos solindi.

F. fani Oʻzbekistonda asosan 40-yillardan tez rivojlandi. Bunda, asosan, Oʻzbekiston Sil instituti xodimlari: akademik Sh.A. Alimov (ilk bor sil kasalligi reabilitatsiyasini ishlab chiqqan), professor R.A. Aʼzamov, A.A. Saidahmedov, A.A. Kalonxoʻjayev va boshqa olib borgan ilmiy izlanishlar va kuzatishlar muxim ahamiyat kasb etdi. Shu institut xodimlari tomonidan Oʻzbekistonda silning tarqalish darajasi, uning sabablari oʻlka sharoitlarini hisobga olgan holda atroflicha oʻrganildi. Silni aniqlash va davolashning yangi usullari, chunonchi dorilarni nafas yoʻllari orqali kiritish (ingalyatsiya usuli), kimyoviy preparatlarni organizm immunitetini oshiruvchi moddalar bilan birga qoʻllash (immunokimyoterapiya), mikroelementlar va vitaminlar, shuningdek, mehnat bilan davolash usullari ishlab chikildi va keng tatbiq etildi.

Keyingi yillarda respublikada yuzaga kelgan ekologik oʻzgarishlarni silning kelib chiqishi va kechishiga taʼsiri hamda bemorlarni davolash usullari ustida ilmiy ishlar olib borildi.

Hozirgi kunda F.ga oid ilmiy tadqiqotlar pulmonologiya sohasi bilan birga olib borilmoqda. Bu ilmiy ishlar va tadqiqotlarga akademik A.M. Ubaydullayev, professor T.M. Qoriyev, SI. Orifxonova, M.E. Eshonxonov, Q.M. Maxamatov, R.Sh. Hamroqulov, P.X. Nazirov, G.A. Vohidova, A.B. Boltaboyev, M.A. Ibrohimov, D.Z. Muxtorov, K. Gʻofurov va boshqa katta xissa qoʻshmoqdalar. Toshkent tibbiot akademiyasi, SamTI, Andijon tibbiyot instituti, Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti va boshqalarda F. kafedralari bor, ular sil kasalligining oldini olish, uni oʻz vaqtida aniklash va davolashning yangi usullari ustida ilmiy izlanishlar olib bormoqdalar.

Abdulla Ubaydullayev.

## Manbalar
Ftor-kauchuklar

**Ftor-kauchuklar** — makromolekulasi tarkibida ftor atomi tutgan kauchuksimon polimerlar (elastomerlar). Issiqqa chidamligi, yonmasligi va yemiruvchi muhitlarga bardoshliligi bilan ajralib turadi. Geksaftorpropilen yoki triftorxloretilen bilan vinilidenftoridning sopolimerlanishidan hosil boʻlgan mahsulotlar sanoatda koʻp ishlatiladi. Bu xildagi sopolimerlar uzoq saqlanadigan, oq tusli zaharsiz mahsulot, zichligi 1830–1860&nbsp;kg/m3, shishalanish temperaturasi —20° ga yaqin, mol. m. 10 mingdan 1 mln.gacha.

F. asosida olingan rezinalardan.sovuqqa chidaydigani perftormetilvinil efir bilan vinilidenftoridning sopolimerlanishi negizida olinadi. Bu F.ning shishalanish temperaturasi — 40° atrofida.

Ishqorlar, turli erituvchi va oksidlovchilarga, shu jumladan, ftorga chidamli rezinalar toʻliq ftorlangan kauchuklardan, mas, triftornitrozometanli tetraftoretilen sopolimeri, issiqqa chidamli rezinalar esa perftormetilvinil efirli tetraftoretilen sopolimerlari asosida olinadi.

Monomerlarni emulsiyada radikalli polimerlash — F.ning asosiy sintez usuli hisoblanadi. F., asosan, moy, oksidlovchilar hamda yemiruvchi moddalar (200° va undan yuqori trada) bilan bevosita kontaktda boʻladigan asbobuskunalarning zichlovchi qismlarini tayyorlashda, kimyo sanoatida, aviatsiya va kosmik texnikada ishlatiladi.