open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jogo bonito

Goʻzal oʻyin (portugalcha: o jogo bonito) – futbolda keng qoʻllaniladigan atama hisoblanadi. Bu atamani 1957-yildan 1977-yilgacha faoliyat yuritgan braziliyalik futbolchi Pele ommalashtirgan. Garchi baʼzilar iboraning aniq kelib chiqishi haqida turli versiyalarni keltirsada, u Braziliyada keng tarqalgan edi. Ingliz futbol sharhlovchisi Styuart Xoll bu iborani 1958-yilda birinchi bor qoʻllagan. Xoll Meyn Roudda Manchester Cityning oʻyinini koʻrgani borganda, Piter Dohertining oʻyiniga qoyil qolgan va umuman futbolni taʼriflash uchun jogo bonito iborasini ishlatgan. Oʻz faoliyati davomida braziliyalik futbolchi Ronaldinho jogo bonito uslubida oʻynashning yorqin namoyandasi boʻlgan.
## Manbalar
Qirol Fahd (maʼnolari)

Saudiya Arabistonining Qiroli Fahd yoki Fahad (1921–2005) Saudiya monarxi boʻlgan.

Qirol Fahd yoki Qirol Fahad nomi quyidagilarga ham ishora qilishi mumkin:

* Qirol Fahad akademiyasi, Londondagi Akton shahrida joylashgan mustaqil maktab, Angliya
* Qirol Fahd akademiyasi (Germaniya), Germaniyaning Bonn shahridagi Lannesdorf tumanida joylashgan maktab
* Qirol Fahad harbiy havo bazasi, Saudiya Arabistonining Toif shahrida
* Qirol Fahd koʻprigi, Malidagi Bamako shahrida
* Qirol Fahd koʻprigi, Saudiya Arabistoni va Bahraynni bogʻlovchi
* Qirol Fahd Muqaddas Qur’onni nashr etish majmuasi, Saudiya Arabistonining Madina shahrida
* Qirol Fahd favvorasi, Saudiya Arabistonining Jidda shahrida
* Qirol Fahd shifoxonasi (maʼnolari)
* Qirol Fahd xalqaro aeroporti, Saudiya Arabistonining Dammam shahrida
* Qirol Fahd xalqaro stadioni, Saudiya Arabistonining Ar-Riyod shahrida
* Qirol Fahd islom madaniyat markazi, Argentinaning Buenos-Ayres shahrida
* Qirol Fahd tibbiyot shaharchasi, Saudiya Arabistonining Ar-Riyod shahrida

* Qirol Fahd masjidi (maʼnolari)
* Qirol Fahad nomidagi Milliy kutubxona, Ar-Riyod, Saudiya Arabistoni
* Qirol Fahd nomidagi Harbiy-dengiz akademiyasi, Jubail, Saudiya Arabistoni
* Qirol Fahd nomidagi Xavfsizlik kolleji, Ar-Riyod, Saudiya Arabistoni
* Qirol Fahd nomidagi stadion, Toif shahri, Saudiya Arabistoni
* Qirol Fahd nomidagi Neft va minerallar universiteti, Dahron, Saudiya Arabiston
Bebi-bumerlar

**Bebi-bumerlar** (shuningdek, **bumerlar**) — Sokin avloddan keyingi va X avloddan oldingi demografik guruh. 1946—1964-yillarda tugʻilgan bolalar ushbu avlod vakillari hisoblanadi. Koʻpchilik bebi-bumerlar Eng buyuk avlod yoki Sokin avlodning farzandlari va, oʻz navbatida, X avlod va Millennials vakillarining ota-onalaridir.
## Manbalar
Ishtixon qabristoni

**Ishtixon qabristoni** – Samarqand viloyati Ishtixon tumanida joylashgan qabriston boʻlib, u tumanning markazida joylashgan asosiy qabriston hisoblanadi. Uning nomi joylashgan tuman nomi bilan atalgan.
Abxa masjididagi portlash

**Abxa masjididagi portlash** – 2015-yilning 6-avgustida Saudiya Arabistonining janubi-gʻarbiy qismidagi Abxa shahrida joylashgan masjidda sodir etilgan xudkushlik. Ushbu hujum oqibatida 17 kishi halok boʻlgan.

Saudiya Arabistonining Yaman bilan janubiy chegarasi yaqinidagi shaharda sodir etilgan ushbu hujum uchun javobgarlikni Iroq va Suriya Islomiy Davlatining oʻzini Islomiy davlatning *[[Hijoz]] viloyati* deb atagan boʻlinmasi zimmasiga olgan.

## Manbalar
Malika Latifa bint Sulton masjidi

**Malika Latifa binti Sulton ibn Abdulaziz masjidi** () – Saudiya Arabistonining ar-Riyod shahridagi ar-Rohmaniya mahallasida joylashgan islomiy (sunniy) jome masjid. 2013-yilda ochilgan ushbu masjid Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Sulton bin Abdulazizning qizi va Saudiya Arabistoni asoschisi qirol Abdulaziz ibn Abdurahmon as-Saudning nabirasi malika Latifa binti Sulton as-Saud sharafiga nomlangan.

## Umumiy maʼlumot
Masjid Hindiston qurilish firmasi tomonidan qurilgan va 2013-yil 7-iyulda qirol Abdulloh bin Abdulaziz davrida ochilgan. Bino Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Sulton bin Abdulazizning qizi va qirol Abdulaziz ibn Abdurahmon as-Saudning nabirasi malika Latifa binti Sulton as-Saud sharafiga nomlangan.

Masjidga, odatda, Ramazon oyida *[[Tarovih namozi|taroveh]]* namozlarini oʻqish uchun, shuningdek, Roʻza hayiti va Qurbon hayiti kabi diniy bayramlarda juda koʻp namozxonlar tashrif buyuradi. Maydoni  va bir vaqtning oʻzida taxminan 7000 namozxonni sigʻdira oladi.

2023-yil holatiga koʻra, 2013-yilda tayinlangan birinchi imom Shayx Nosir bin Ali al-Qotamiy bugungi kunga qadar faoliyatini davom ettirib kelmoqda.

## Manbalar
Hijr Ismoil

**Hijr Ismoil** (), **Hatim** nomi bilan ham tanilgan, dastlab Kaʼbaning bir qismi boʻlgan past devori. Kaʼbaning shimoli-gʻarbiy devoriga qarama-qarshi boʻlgan yarim doira devor boʻlib, *hatim* deb ham nomlanadi. Balandligi , kengligi , oq marmardan qurilgan. Bir vaqtlar *Hatim* va Kaʼba orasidagi boʻshliqning oʻzi Kaʼbaning bir qismi hisoblangan, shuning uchun tavof paytida bu hududga kirmaslik odat tusiga kirgan. Ziyoratchilar ushbu devor bilan Kaʼba orasidagi hududda yurmaydilar.

## Tarixi
Hijr Ismoil – Kaʼbaga yaqin joylashgan yarim oy shaklidagi hududdir. Bu hududning bir qismi *Hijr Ismoil* deb ham ataladi, chunki bu yer Ibrohimning Ismoil va uning onasi Hajar uchun boshpana qurgan joy hisoblanadi.

## Yana qarang

* Kaʼba
* Ismoil
* Hagar
* Ziyorat
* Al-Masjid al-Harom
* Tavof
* Abdulmuttalib

## Manbalar

## Havolalar

* Holy Kaaba, Hateem, and Hajr-e-Ismail | Saqib Bashir
* AhhrClub: Facts about Khana Kaaba, Makkah 
* Amazing: THE OLDEST PLACE (KAABA) 
* ISLAM: Holy Kaaba
Tell Brak

**Tell Brak** (, ), shuningdek **Tal Brak**, Suriyaning shimoli-sharqidagi Hasaka muhofazasining shimoliy qismida joylashgan qishloq. Qishloq Tell Brak tarixiy manzilgohiga eng yaqin hududda joylashgan.

Qishloq maʼmuriy jihatdan Hasaka okrugi tarkibidagi Bir al-Helou al-Vardiya nohiyasiga qarashli. 2004-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloq aholisi 124 kishini tashkil qilgan.
## Manbalar
Tell Bureij

**Tell Bureij** (), shuningdek **Chal** (), Suriyaning shimoli-sharqidagi Hasaka muhofazasining gʻarbiy qismida joylashgan Tell Tamer yaqinidagi qishloq. Qishloq maʼmuriy jihatdan Tell Tamer nohiyasi tarkibiga kiradi.

Qishloqda Sharq suryoniy cherkoviga mansub boʻlgan suryoniylar istiqomat qiladi. 2004-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloq aholisi 109 kishini tashkil qilgan.
## Manbalar
Tell Dam

**Tell Dam** () Suriyaning Idlib muhofazasidagi Idlib okrugining Sinjar nohiyasida joylashgan qishloq. Suriya Markaziy Statistika Byurosi (CBS) maʼlumotlariga koʻra, 2004-yil aholini roʻyxatga olishda Tell Dam aholisi  kishini tashkil qilgan.

## Manbalar
Iso ibn Abu al-Muhojir

**Iso ibn Muhammad ibn Sulaymon ibn Abu al-Muhojir** (arabcha:عيسى بن محمد بن سليمان بن أبي المهاجر; hijriy 2-asr (milodiy 8-asr) oxirida vafot etgan) Musulmonlarning Magʻribga istilosi haqidagi asar muallifi.

## Hayoti
Iso ibn Abu al-Muhojir Markaziy Magʻribni zabt etishda muhim rol oʻynagan Abu al-Muhojir Dinorning nabiralaridan biri boʻlgan. U ushbu davrga bagʻishlangan asar yozgan birinchi magʻriblik muallif hisoblanadi. *Magʻozi Ifriqiya* (arabcha:مغازي إفريقية, „ Ifriqiya zabt etilishi“) deb nomlangan bu asar hijriy 2-asrning ikkinchi yarmida (milodiy 8-asr) yozilgan. Garchi bu asar hozirga qadar saqlanmagan boʻlsa-da, hijriy IV asr (milodiy 10-asr)gacha mavjud boʻlgan. Tarixchi Abu al-Arab at-Tamimiy bu asardan oʻz kitobrlarini yozishda foydalangan.

Iso ibn Abu al-Muhojir hijriy II asr oxirlarida (milodiy VIII asr) vafot etgan.

## Yana qarang

* Musulmonlarning Magʻribni zabt etishi
* Ifriqiya
## Manbalar
Sulaymon al-Arabiy

**Sulaymon ibn Yaqzon al-Kalbiy al-Arabiy** () – 777-yilda Barselona va Gironaning musulmon voliysi.

Abbosiylar noibi Abdurahmon ibn Habib as-Siqlabiy 777-yildan oldin Murcia yaqiniga kelganida, Barselona noibi al-Arabiyga oʻziga qoʻshilish taklifini yubordi, biroq al-Arabiy bu taklifni rad etdi. Al-Siqlabiy keyin Barselonaga yurish qildi, ammo Valensiya yaqinida magʻlub boʻldi.

Ibn al-Asirning soʻzlariga koʻra, Kordova amiri Abdurahmon I tomonidan tahdid qilingan al-Arabiy, Paderbornda oʻtkazilgan yigʻinga Buyuk Karlga vakillar yubordi. U oʻzining boʻysunishi, shuningdek, Saragosalik Husayn va Abu Taurning sadoqatini harbiy yordam evaziga taklif qildi. Natijada, Buyuk Karl 778-yilda Sulaymon boshchiligidagi qoʻshinlar bilan Pireney boʻylab Saragosa tomon yurish qildi.

Ammo Saragosalik Husayn shaharni topshirishdan bosh tortdi, chunki u hech qachon Buyuk Karlga sodiqlik vaʼdasini bermaganini taʼkidladi. Bir oylik qamal davomidan soʻng, Buyuk Karl oʻz qirolligiga qaytishga qaror qildi va musulmon ittifoqchilaridan, jumladan Sulaymondan, bir necha garovga olinganlarni oʻzi bilan olib ketdi.

## Manbalar
Zahhok ibn Muzohim

**Al-Dahhok ibn Muzohim** (hijriy 105 / milodiy 723-yil vafot etgan) hadis adabiyoti, Qur’on tafsiri va islom huquqshunosligiga qoʻshgan hissasi bilan mashhur boʻlgan ilk islom arbobi edi. U aytgan baʼzi rivoyatlarining haqiqiyligi bilan bogʻliq bahs-munozaralarga qaramay, uning taʼsiri tarixiy va diniy matnlarda keng eʼtirof etilgan. Ibn Hibbon kabi olimlar uning saʼy-harakatlarini eʼtirof etgan boʻlsa-da, ayrimlar uning ishiga shubha bilan qaragan.

## Faoliyati
Uning hadis adabiyotiga qoʻshgan hissalari turli manbalarda qayd etilgan. *1000 qudsiy hadis: ilohiy soʻzlar ensiklopediyasi* kitobida Dahhokning hadislarni tarqatishdagi ishtiroki rivoyatlar zanjiri orqali aytib oʻtilgan.

Rajab Shenturk oʻzining „Hikoyaviy ijtimoiy tuzilma“ asarida Ibn Hibbon al-Dahhakni hurmat qilganini va uning Ibn Abbosdan bevosita hadis eshitmaganini tilga olgan. Biroq, koʻplab olimlar Al-Dahhakni zaif roviy deb hisoblashgan.

Al-Dahhak tafsir (Qur’on sharhi) sohasida ham salmoqli hissa qoʻshgan. „Tafsir Ibn Kasir“ kitobining 5-juzida uning talqinlari Ibn Abbos va al-Hasan al-Basriy kabi boshqa mashhur ulamolar talqinlari qatorida alohida eʼtirof etilgan.

## Vafoti
Al-Dahhok ibn Muzohim hijriy 105-yil (milodiy 723-yil) vafot etgunigacha ilmiy faoliyat bilan shugʻullangan.

## Manbalar
Safo va Marva

**Safo va Marva** () Saudiya Arabistonining Makka shahrida joylashgan ikkita kichik tepalik boʻlib, ular mos ravishda Abu Qubays va Qayqon togʻlari bilan bogʻlangan. Hozirda ular al-Masjid al-Haromning bir qismiga aylangan. Musulmonlar haj va umra amallarini ado etish chogʻida saʼy (, maʼnosi: „izlash, qidirish yoki yurish“) deb nomlangan marosim doirasida bu tepaliklar orasida yetti marta borib-keladilar.

Musulmonlar ikki togʻ orasida yuguradilar, bu narsa Hojarning Zamzam qudugʻida suv manbasini topguniga qadar tashnalikdan oʻlayotgan bolasi uchun suv izlagani xotirasiga bagʻishlangan marosim hisoblanadi. Ziyoratchilar yuguradigan ikki togʻ orasidagi boʻshliq *al-Mas’a* deyiladi.

## Geografiyasi
Safo – Abu Qubays togʻining pastki qismida joylashgan kichik togʻ, Kaʼbadan taxminan  janubi-sharqda joylashgan boʻlib, saʼy marosimining boshlangʻich nuqtasi hisoblanadi. Marvo Kaʼbadan  shimoli-sharqda joylashgan oq toshdan iborat kichik togʻ boʻlib, Qayqon togʻiga tutashgan. U yerda saʼy marosimining yakuniy qismi bajariladi. Avvallari Safo, Marva va Mas’a al-Masjid al-Haromdan tashqarida joylashgan edi, 1955/1956-yillarda (hijriy 1375) bu ikki joyni al-Masjid al-Haromga qoʻshib olish loyihasi amalga oshirilgan va keyinchalik ular qoʻshib olingan. Safo va Marva orasidagi masofa taxminan  boʻlib, bir togʻdan ikkinchi togʻga yetti marta borib kelish umumiy hisobda taxminan ni tashkil qiladi.

## Galereya

Fayl:Mount Safa Mecca.jpg|Safo togʻi
Fayl:Al-Marwah 6.JPG|Marva togʻi
Fayl:Sa'yee To Go.jpg|Al-Masʼaaning Safodan Marvaga olib boradigan birinchi yoʻli
Fayl:Sa'yee For older.jpg|Markaziy boʻlim keksalar va nogironlar uchun ajratilgan
Fayl:Sa'yee To return.jpg|Safodan Marvaga olib boradigan ikkinchi yoʻl


## Manbalar

## Havolalar

* Safa Marwa Sai | السعي بين الصفا والمروة (YouTube)
* How to make Umrah- Part 3 Safa and Marwa
* Safa-Marwa Umrah 2012 HD
Yavm al-Naxla

**Yavm an-Naxla** () – Himʼyariylar podsholigi kuchlari va arab qabilalari oʻrtasida miloddan avvalgi III asrda Islomdan oldingi Makka hududida sodir boʻlgan qurolli toʻqnashuv.

## Tarixi
Him’yariylar podsholigi lashkarboshi Hasan ibn Abdukulol ibn Musavvib Zu Horis al-Himyoriy katta qoʻshin bilan Kaʼba toshlarini Makkadan Yamanga olib borish uchun yoʻlga chiqqan. Shunda arablar haj amalini oʻsha yerda ado etishi kerak boʻlardi.

## Mojaro
Hasan ibn Abdukulol va uning qoʻshinlari Naxla vodiysiga joylashganidan soʻng, ular yaqin atrofdagi chodirlarga bostirib kirishdi va Makkaga olib boradigan yoʻllarni toʻsib qoʻyishdi. Uning shaharni qamal qilishga urinishi haqidagi xabar Makkada yashovchi arab qabilalariga yetib bordi va ular koʻpchilik boʻlib Hasanga qarshi jang qilish uchun chiqdilar. Oʻsha paytdagi Makka hukmdori Fihr ibn Molik him’yarlarga qarshi jangda qabilalarga boshchilik qildi. Jang qabila qoʻshinlarining gʻalabasi va Hasan ibn Abdukulolning qoʻlga olinishi bilan yakunlandi.

### Oqibati
Hasan ibn Abdukulol Makkada kamida uch yil zindonda saqlangan, keyin esa oʻzini zindondan ozod qilish uchun fidya toʻlagan. Biroq Yamanga ketayotgan vaqtida vafot etgan.

## Tarixiyligi
Ayrim musulmon tarixchilari bu jang haqidagi rivoyatni rad etishgan. Hasan ibn Abdukulol davrida Makkada Quraysh emas, Banu Xuzoa qabilasi hukmronlik qilgan deb taʼkidlashgan.

## Yana qarang
* Habashlarning Makkaga hujumi (570)

## Manbalar
Zura (ziyoratgoh)

Islom kosmologiyasida **zura**, shuningdek, **Bayt al-Makmur** () nomi bilan ham tanilgan, dastlab Odamato tomonidan qurilgan ziyoratgoh. Nuh paygʻambar davrida Toʻfon sodir boʻlgan vaqtda jannatning toʻrtinchi qavatiga koʻtarilgan. Zura Kaʼbadan oldingi muqaddas ziyoratgoh hisoblangan.

## Manbalar
An-Nadr ibn Shumayl

**Abul-Hasan an-Nadr ibn Shumayl ibn Xarasha al-Maziniy at-Tamimiy** ((); 740–819/820) – Iroqda faoliyat olib borgan, Markaziy Osiyolik arab olimi va shoiri.

An-Nadr Banu Tamimning Banu Mozin tarmogʻiga mansub edi. U Marvirudda tugʻilgan, biroq Basrada voyaga yetgan va umrining aksariyat qismini shu yerda oʻtkazgan. Rivoyatlarga koʻra, u qirq yil davomida badaviylar orasida yashab, ulardan arab tilini mukammal oʻzlashtirgan. Basrada an-Nadr hadis, fiqh, grammatika, lugʻatshunoslik va arablar tarixini oʻrgangan. U al-Xalil ibn Ahmaddan taʼlim olgan va Xalilning „Kitob al-Ayn“ asariga muqaddima yozgan. Basradagi keng qamrovli bilimi bilan yashay olmagan al-Nadr Marv ash-Shohijonga koʻchib oʻtgan. Rivoyatlarga koʻra, 700 yoki hatto 3000 nafar kishi uni Mirbodda qolishga taklif qilishgan, ammo ular shaxsan unga hatto juda kamtarona hayot kechirishni kafolatlay olmaganlaridan soʻng, u shaharni tark etgan. Uning zamondoshi Abu Ubayda bu voqeani arablarning nuqsonlari haqidagi kitobiga kiritgan. Marvda al-Nazr qozi boʻlgan va butun Xurosonda sunnatni oʻrnatishga yordam berdi. U al-Maʼmunning majlisida ishtirok etgan va grammatika hamda sheʼriyat borasidagi mahorati uchun moddiy mukofot olgan.

An-Nadrning vafot etgan sanasi boʻyicha turli fikrlar mavjud. Uning tarjimai holi muallif​larining fikriga koʻra, u hijriy 204-yil Zul-hijja oyida (milodiy 820-yil may-iyun) vafot etgan, biroq ayrim manbalarda bu sana hijriy 203-yil deb koʻrsatilgan. At-Tabariyning yozishicha, an-Nadr 833-yilda al-Maʼmun tomonidan amalga oshirilgan taʼqib paytida Is’hoq ibn Ibrohim soʻroq qilgan 26 olimdan biri boʻlgan va Mu’tazila taʼlimotini qabul qilmagani uchun Tarsusga joʻnatilgan 21 olim safida boʻlgan. Boshqa manbalarda uning tugʻilishi va vafoti haqida keltirilgan maʼlumotlarni hisobga olsak, bu holat shaxslarni adashtirish natijasi boʻlishi mumkin.

An-Nadrning tarjimai holini yozgan olimlar uning koʻplab asarlari roʻyxatini keltirgan boʻlsa-da, afsuski, ularning birortasi ham bizgacha yetib kelmagan. Uning eng muhim asari besh jildli „Kitob al-sifot fi-lugʻat“ boʻlib, Ibn an-Nodimning „Fihrist“ asarida batafsil bayon etilgan. Bu arab tilidagi birinchi maʼlumotnoma asar boʻlib, ensiklopediya yoki lugʻat vazifasini oʻtagan. Ushbu asardan Abu Ubayd al-Qosim ibn Sallom foydalangan. An-Nadrning boshqa asarlari qatoriga „Gʻarib al-hadis“, „Kitob al-anvo“ va „Al-Shams val-qamar“ kabilar kiradi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
*
Hammad ibn Zayd

**Hammad ibn Zayd ibn Dirham** (arabcha: حماد بن زيد بن درهم) (716-795) Iroqning Basra shahridan boʻlgan islom olimi va fiqhshunos edi. U koʻzi ojiz boʻlsa-da, *hujjali* (ishonchli) va qobiliyatli hadis roviysi boʻlib, barcha hadislarini mukammal yod olgan. Hammad *tadlis* (yashirish) usulidan foydalangan. U oʻzining chuqur bilimi tufayli yuqori darajada eʼtirof etilgan va ilmiy hissasi jihatidan Imom Molik bilan teng deb hisoblangan. Hammad ibn Zayd Allohning tabiati haqida bahsli qarashlarni ilgari surgan ilohiyot oqimi boʻlmish Jahmiyaga qarshi qatʼiy qarashlari bilan mashhur boʻlgan.

## Abu Hurayradan rivoyat qilingan hadis
Al-Xatib al-Bagʻdodiyning aytishicha, Ali ibn al-Madiniy (849-yilda vafot etgan) Abu Hurayra bilan boshlanadigan eng ishonchli hadis zanjirini quyidagicha deb hisoblagan: Abu Hurayra → Ibn Sirin → Ayyub as-Saxtiyoniy → Hammad ibn Zayd.

Al-Azhar universiteti *muhaddisi* Ahmad Muhammad Shokir (vaf. 1958) fikriga koʻra, Abu Hurayradan rivoyat qilingan eng sahih *asnad* zanjiri quyidagicha:

* Abu Hurayra → Ibn Sirin → Ayyub as-Saxtiyoniy → Hammad ibn Zayd

## Tanqidlar
„Kitobul-mekruhin“ hadis kitoblarida Hammad Amr ibn Ubaydni tanqid qilib, Amrning yolgʻon gapirganini va oʻzi hadis toʻqiganini aytgan.

## Vafoti
U Basrada vafot etgan. „Sahihi Buxoriy“ da u kishining koʻplab hadislari keltirilgan. Hadis ulamolari Hammad ibn Zaydning ishonchli roviy boʻlganni eʼtirof etadilar.
## Manbalar

## Havolalar
* امام حماد بن زید بن درہم بصری کے حالات Imom Hamad ibn Zayd ibn Durham al-Basriyning hayot tafsilotlari
Sufyon ibn al-Abrad al-Kalbiy

**Sufyon ibn al-Abrad al-Kalbiy al-Asam** (; ) – Umaviylar xalifaligining sarkardasi. Xalifalar Muoviya II (), Marvon I () va Abdulmalik () davrida xizmat qilgan. 689-yilda davlat toʻntarishiga urinish paytida oʻz qabiladoshlariga qarshi Abdulmalikni qoʻllab-quvvatlagan. Al-Hajjoj ibn Yusuf hokimligi davrida Umaviylarning Iroq ustidan nazoratini mustahkamlashda muhim roʻl oʻynagan. 696–697-yillarda xorijiylarni magʻlub etishda va 700—701-yilda Abdurahmon ibn Muhammad ibn al-Ashʼas boshchiligidagi qoʻzgʻolonni bostirishda al-Hajjojga yordam bergan.

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
## Manbalar
Kaʼba qorovuli

Makkadagi **Kaʼbani qoʻriqlash** – bu Kaʼba bilan bogʻliq ishlar, uning parvarishi, jumladan, uni taʼmirlash, kisvani almashtirish va muqaddas joyning kalitini saqlashni oʻz ichiga oladi. Banu Xuzoa qabilasi Makkadan quvilganidan soʻng Quraysh qabilasi Kaʼbaning birinchi rasmiy vasiyligini olgan va bu avloddan-avlodga oʻtib kelgan. Hozirgi vaqtda bu vazifani Bani Shayba qabilasi bajaradi.

Ushbu vazifani bajauvchi kishi **Kaʼba qorovuli** () unvonini oladi. Hozirgi kunda Kaʼbaning qoʻriqchisi shayx Abdulvahhob ibn Zayn al-Obidin ash-Shaybiydir.

## Qoʻriqchining roli
Kaʼba qorovuli, asosan, Kaʼbaning boshqaruv ishlari rahbari hisoblanadi. Bu vazifaga muqaddas joyni taʼmirlash, tozalash, shuningdek, kisva kir yoki yirtilgan boʻlsa, uni almashtirish kiradi. Qorovul Quraysh qabilasining Abduddor urugʻidan boʻlgan Banu Shayba boʻlinmasiga mansub eng yoshi ulugʻ kishi hisoblanadi.

## Qurayshiy qorovullar roʻyxati

Quyida Qurayshiylardan boʻlgan Kaʼba qorovullarining roʻyxati keltirilgan:

* Qusay ibn Kilab
* Abduddor ibn Qusay
* Usmon ibn Abduddor
* Abduluzzo ibn Usmon
* Abu Talha Abdulloh
* Talha ibn Abu Talha
* Usmon ibn Abu Talha
* Shayba ibn Usmon
* Musab ibn Shayba
* Jubayr ibn Shayba
* Musafiy ibn Abdulloh
* Mansur ibn Abdurahmon
* Abdulloh II
* Musab II
* Musafiy ibn Abdurahmon
* Ubaydulloh ibn Usmon
* Abdulloh ibn Shuayb
* Abdukarim ibn Shuayb
* Muhammad ibn Abdulloh
* Zu’ra ibn Musab
* Abdulaziz ibn Zu’ra

*Interregnum*

* Yahyo ibn Abdurahmon

*Interregnum*

* Daylam ibn Muhammad
* Abdurahmon ibn Daylam
* Ali ibn Yahyo ibn Muhammad
* Muhammad ibn Ismoil

## Yana qarang

* Ikki muqaddas masjid xodimi

## Manbalar
Al-Hasan ibn Qahtaba

**Al-Hasan ibn Qahtaba ibn Shabib at-Toiy** () Abbosiylar xalifaligining ilk davrlarida yuqori darajali harbiy lavozimini egallagan.

## Biografiyasi
Al-Hasan Umaviylar xalifaligini hokimiyatdan qulatgan Abbosiylar inqilobi rahbari Abu Muslim bilan birga harakat qilgan Qahtaba ibn Shabib at-Toiyning oʻgʻli boʻlgan. Hasan akasi Humayd bilan birga inqilobdan oldingi yillarda Xurosondagi Abbosiylar targʻibotida faol bo‘lib, *[[naqib]]* o‘rinbosari lavozimida ishlagan. Inqilob davrida otasi bilan birgalikda Abbosiylar qo‘shinlarini Xurosondan Iroqqa boshlab kirgan yurishda asosiy qo‘mondonlardan biri bo‘lgan. Nasr ibn Sayyorni ta’qib qilishda va Nihavand jangidagi g‘alabada ishtirok etgan. Garchi otasi umaviylar noibi Yazid ibn Umar al-Fazariyga qarshi jangda halok bo‘lgan bo‘lsa-da, Hasan Xuroson qo‘shinini Kufaga boshlab kirgan.

Inqilobdan so‘ng, Hasan boʻlajak xalifa al-Mansur () Arminiyadagi noibi vazifasini bajarib, hududni tinchlantirishga hissa qo‘shdi. Shuningdek, 754-yilda Suriyada Abdulloh ibn Ali boshchiligidagi isyonga qarshi Mansur tomonida turib, xalifaga sodiqligini namoyon etdi. Shundan so‘ng, ba’zan Vizantiya imperiyasi chegarasi noibligiga tayinlanib, hududda 766, 779 hamda 780-yillarda Kichik Osiyoga qarshi yozgi harbiy yurishlarni boshqardi. Hasan, ehtimol, Vizantiya manbalarida **Muchesias** (Μουχεσίας) nomi bilan tilga olingan boʻlishi mumkin. Ayni shu manbalarga koʻra, xalifa al-Mahdiy () buyrugʻi bilan Muchesias Suriyadagi nasroniylarni taʼqib qilish va ularni majburan boshqa dinga oʻtkazish bilan shugʻullangan.

Abbosiylar tuzumining Xurosondagi yuqori tabaqasi bo‘lmish *[[abna ad-davla]]ning* nufuzli a’zosi va yangi qurilgan poytaxt Bag‘dodning bir qismini in’om sifatida olgan hamda boshqa ko‘plab Abbosiy qo‘mondonlari singari juda boy bo‘lishiga qaramay, Hasan saroyda deyarli hech qanday siyosiy obroʻga ega bo‘lmagan. Al-Hasan 797-yilda 84 yoshida vafot etgan.

Al-Hasanning oʻgʻillari Muhammad, Ali va Said ham turli viloyatlarda noiblik lavozimlarida ishlagan. Toʻrtinchi fitna davrida ularning barchasi al-Maʼmunga qarshi al-Amin tomonida turishgan. Ko‘plab eski Abbosiy oilalari kabi ular ham fuqarolar urushida al-Ma’mun g‘alaba qozongandan so‘ng, boyliklarini saqlab qolgan bo‘lsalar-da, hokimiyatlarini yo‘qotdilar.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
*
Banu Shayba

**Banu Shayba** (, ) – Saudiya Arabistonining Hijoz mintaqasidagi qadimgi Quraysh qabilalar ittifoqining Banu Abduddor boʻlimiga mansub arab urugʻi. Ushbu urugʻ vakillari, asosan, Usmon ibn Talha, uning otasi Talha ibn Abdulloh va bobosi Abduddor ibn Qusayning avlodlaridan iborat. Maʼlumki, ular tarixda Kaʼba qorovuli vazifasini oʻz zimmalariga olganlar va shuning uchun islomdan oldingi davrdan boshlab, shuningdek, keyinchalik 630-yilda islom paygʻambari Muhammad tomonidan Makka fath qilinganidan soʻng ham Kaʼbaning kalitlarini oʻzlarida saqlab kelishgan.

## Umumiy maʼlumot
Qabila aʼzolari tozalash marosimi davomida Kaʼbaga tashrif buyuruvchilarni kutib oladilar va tashrif buyuruvchilar bilan birgalikda uning ichki qismini tozalaydilar. 2010-yilning noyabr oyida vafot etgan Shayx Abdulaziz ash-Shaybiy (baʼzan ash-Shaybiy deb ham ataladi) oʻn sakkiz yil davomida Kaʼba kalitini oʻzida saqlab turgan. Uning akasi Abdulqodir ash-Shaybiy esa undan keyin kalitning egasiga aylangan. Abdulqodir ash-Shaybiy 2014-yil 23-oktyabrda vafot etgan Shayx Abdulqodir ash-Shaybiy Usmon ibn Talhaning 108-vorisi boʻlgan.

Shaybiylar oilasining eng keksa aʼzosi doktor Solih ibn Zayn al-Obidin ash-Shaybiy 2024-yil 22-iyun kuni vafot etguniga qadar Kaʼba kalitlarining qoʻriqchisi boʻlgan. Yangi vasiy etib Abdulvahob bin Ziyon al-Obidin ash-Shaybiy tayinlangan.

## Tarixi
Kaʼbaning kalitlari Qurayshdan oldin Ad qabilasi Tasm urugʻi vakillariga berilgan. Keyinchalik esa Banu Xuzoa qabilasiga, undan esa Qusayga oʻtgan. Qusaydan keyin kalit uning oʻgʻli Abduddorga, undan keyin oʻgʻli Usmonga topshirilgan. Kalit bir kishidan boshqasiga oʻtib, oxir-oqibat ularning jiyani Shaybaga yetgan. Bugungi kunda ham kalit ularning avlodlari tomonidan meros qilib olinmoqda. Paygʻambar Muhammad Makka fath qilingan yili Banu Shaybaga Kaʼba kalitlarini topshirgan va shunday degan: „Uni oling, ey Banu Talha, Qiyomat kunigacha abadiy saqlang va u sizlardan faqat adolatsiz, zolim hukmdor tomonidan tortib olinadi“.

## Manbalar

## Havolalar
* Article with a photo of the Kaaba key and lock *[[Arab News|Arab Newsda]].*
Mizob ar-Rohma

**Mizob ar-Rohma** (; rahm-shavqat arigʻi), shuningdek **, Mizob al-Kaʼba** (Kaʼba arigʻi) nomi bilan ham tanilgan, Kaʼba tomidan chiqib turadigan, yomgʻir suvi yerga quyiladigan tarnov.

## Arxitekturasi

Kaʼbaning tomi tekis, lekin shimoli-gʻarbiy burchak tomoni biroz pasayib turadi. Aynan shu burchakdan *mizob* chiqib turadi va tomdagi yomgʻir suvini oqizib turadi. Mizobning uchida „*mizob soqoli*“ deb ataladigan qoʻshimcha qismi mavjud. Uning tagidagi yer marmar plitalar bilan qoplangan va mozaik naqshlar bilan ishlab berilgan. Mizobning dizayni yillar davomida oʻzgargan, hozirgi koʻrinishi oltindan ishlangan. Uzunligi , Kaʼba devoriga kirib turadi, ichki eni , ikki yonining balandligi , tom devoriga kiradigan qismi esa ga teng.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Caїd Ben Chérif, *Aux Villes Saintes de l’Islam* (Paris, 1919), p.&nbsp;75.
Sulaymon ibn Abu Jaʼfar

**Sulaymon ibn al-Mansur** (; **Sulaymon ibn Abu Jaʼfar** nomi bilan tanilgan) – Abbosiy shahzoda. Jiyani xalifa Horun ar-Rashid davrida () Basra, al-Jazira va Suriya viloyatlarining noibi lavozimida ishlagan. Shuningdek, ar-Rashidning oʻgʻli va vorisi al-Amin qoʻl ostida ham Suriyada xizmat qilgan.

## Hayoti
Sulaymon Abbosiylar xalifasi al-Mansur () (kunyasi Abu Jaʼfar) va xotini Fotima bintu Muhammad at-Taymiyning oʻgʻli edi. Fotima Iso ibn Talha at-Taymiyning nabirasi boʻlib, Iso esa Islom paygʻambari Muhammadning yetakchi sahobalaridan biri – Talha ibn Ubaydalloh boʻlgan. Sulaymonning qizi Abbosa Sulaymonning ukasi xalifa al-Mahdiyning () oʻgʻli boʻlgan xalifa Horun ar-Rashidning xotini edi. Al-Mahdiyning boshqa oʻgʻli va toʻgʻridan-toʻgʻri vorisi xalifa al-Hodiy () davrida Sulaymon Makkaga Haj ziyoratiga boshchilik qilgan. Ar-Rashid davrida Sulaymon 793-yilda yana hajga rahbarlik qilgan, Basra, al-Jazira va Suriyada xalifaning noibi boʻlib xizmat qilgan{.

## Adabiyotlar

* 

## Manbalar
Ishtixon jome masjidi

**Ishtixon jome masjidi** – Oʻzbekiston Respublikasi Musulmonlar idorasi tasarrufidagi jomeʼ-masjid boʻlib, Samarqand viloyati Ishtixon tumani Navoiy koʻchasida joylashgan masjid. Mazkur masjid Vazirlar mahkamasi tasarrufida hisoblanib, Musulmonlar idorasi va Samarqand viloyati adliya boshqarmasi tomonidan roʻyxatga olingan.

## Tarixi
Ishtixon masjidining tashkil etilganligi haqida toʻliq va ishonchli manbalar kam. Masjid 1997-yil 7-sentabrda roʻyxatdan oʻtkazilgan. Ushbu masjid hozirgi kunda amaldagi masjidlardan biri hisoblanadi. Masjidning imomi Samarqand viloyati Ishtixon tumanining imom-xatibi Yaxshilikov Abduxamid hisoblanadi.

## Joylashuvi va faoliyati
Masjid Samarqand viloyati Ishtixon tumaniga qarashli hisoblanadi. Masjid qurilishida gumbazlar tuzilishi ancha murakkab boʻlib, peshtoq, ravoq va minoraning turli shakllari oʻziga xos nafis shaklda ishlangan. Bezagida maftunkor naqshlar, koshinkor bezaklar qoʻllanilgan boʻlib, masjid binosining tashqi va ichki bezaklarida oʻzgacha nafislik yaqqol koʻzga tashlanadi. Maskur masjiga har kunlik 5 mahal namoz ibodatlarini ado qilish uchun Ishtixon tumanining turli joylaridan musulmon insonlar tashrif buyurishadi. Shuningdek, Ishtixon tumanining aholi vakillari va yoʻlovchilar, Ramazon va Qurbon hayit namozlarida va Juma namozlari vaqtlarida tashrif buyurishadi. Ushbu masjidga mashrut, avtobus yoki yengil transport vositalari orqali borish mumkin va nomozxonlar uchun masjid har kunlik nomoz vaqtlarida doimo ochiq. Ushbu masjid nomozxonlar uchun zarur maʼlumotlar xabar qilinadigan, haftalik juma, xayit namozlari jamoa boʻlib oʻqiladigan Ishtixon tumanidagi asosiy masjidlar sirasiga kiradi. Shuningdek, masjid Samarqand viloyatida tarovih namozida Xatmi Qur’on oʻqiladigan masjidlar roʻyxatiga kiritilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Ishtixon jome masjidining rasmiy telegram sahifasi
Humayd ibn Qahtaba

**Humayd ibn Qahtaba ibn Shabib at-Toiy** () ilk Abbosiylar xalifaligi davrida yuqori martabali harbiy qoʻmondon boʻlgan.

## Biografiyasi
Humayd Qahtaba ibn Shabib at-Toiyning oʻgʻli boʻlib, otasi va Abu Muslim bilan birgalikda Umaviylar xalifaligini agʻdarib tashlagan Abbosiylar inqilobiga boshchilik qilgan edi. Humayd akasi Hasan bilan birga inqilobdan oldingi yillarda Xurosondagi Abbosiylar targʻibotida faol boʻlib, *[[naqib]]* oʻrinbosari lavozimida ishlagan.

Inqilobdan soʻng, Humayd Suriya noibi Abdulloh ibn Ali bilan yaqin aloqada boʻldi. Hatto noib 754-yilda xalifa al-Mansurga () qarshi isyon koʻtarganda ham uni qoʻllab-quvvatladi. Biroq, tez orada oʻz qaroridan afsus chekib, magʻlubiyatga uchrashidan biroz oldin Abdullohning qarorgohidan qochishga muvaffaq boʻldi. Shunga qaramay, al-Mansur tez orada Humaydga noiblik vazifalarini ishonib topshirdi. Dastlab Jazira (754/55-yil) noibi boʻlib, u yerda shiddatli xorijiylar qoʻzgʻoloniga duch keldi. Soʻngra esa Misr (759/61-yil) noibi boʻldi. 762/63-yilda Iso ibn Muso qoʻl ostida Muhammad an-Nafs az-Zakiyyaning isyonini bostirishda ishtirok etgan. Uch yildan soʻng, Arminiya noibligiga, 768-yilda esa Xuroson noibligiga tayinlandi. Bu lavozimni 776-yilda vafot etgunga qadar egallab turdi. Uning oʻrnini qisqa muddat davomida oʻgʻli Abdulloh egalladi. Keyinchalik Abdulloh Toʻrtinchi fitna davrida yuz bergan fuqarolar urushida muhim rol oʻynadi. Aksariyat eski Abbosiylar sulolasiga mansub oilalar singari, ular ham fuqarolar urushida al-Ma’mun gʻalaba qozongandan soʻng boyliklarini saqlab qolgan holda hokimiyatni boy berdilar.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Naoaki Senaga

– Yaponiyalik professional futbolchi, „OKMK“ jamoasida oʻynaydi.

## Futbolchilik faoliyati

2025-yilgi mavsum oldidan OKMK klubi qishki transfer oynasida hujumkor yarim himoyachi Naoaki Senaga bilan shartnoma imzolagan. 26 yoshli yaponiyalik futbolchi markaziy yarim himoya chiziqlarida istalgan pozitsiyada oʻzini mukammal namoyon eta oladi.

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
*
Tohir masjidi

**Tohir masjidi** () – Germaniyaning Rheinland-Pfalz shtati Koblenz shahridagi Ahmadiya masjidi.

## Manbalar
Muborak masjidi (Qodiyon)

**Muborak masjidi** – Qodiyondagi masjid va birinchi Ahmadiya masjididir. U 1883-yilda Ahmadiya harakati asoschisi Mirzo Gʻulom Ahmad tomonidan ochilgan.

## Tarixi
Masjidning poydevori 1882-yilda qoʻyilgan boʻlib, uning birinchi kengaytirilishi 1907-yilda amalga oshirilgan.

## Uslubi
Masjidga kirishda quyidagi yozuv bor:

****

*Bu masjid barakali, oʻzi barakotlidir va unda har bir muborak amal qilinadi*.

## Yana qarang

* Hindistonda Islom

## Manbalar
Ilya Sutskever

**Ilya Sutskever** (1986-yil tug‘ilgan) — sunʼiy intellekt sohasida taniqli olim va tadbirkor. U *[[OpenAI]]* kompaniyasining hammuassisi va bosh ilmiy xodimi (Chief Scientist) hisoblanadi. Sutskever sunʼiy neyron tarmoqlari va chuqur o‘rganish (deep learning) sohasida olib borgan ishlari bilan mashhur bo‘lib, zamonaviy sunʼiy intellekt texnologiyalarining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan.
## Taʼlim va ilmiy faoliyat
Ilya Sutskever Rossiyaning Nigniy Novgorod shahrida tug‘ilgan, keyinchalik Kanadaga ko‘chib o‘tgan. U 2012-yilda Toronto Universitetida doktorlik dissertatsiyasini (PhD) himoya qilgan. Uning ilmiy rahbari sunʼiy intellekt sohasida taniqli olim Geoffrey Hinton bo‘lgan. Doktorlik dissertatsiyasi davomida Sutskever chuqur o‘rganish va neyron tarmoqlari bo‘yicha fundamental tadqiqotlar olib borgan.

## Tadqiqot va yutuqlari
Ilya Sutskever sunʼiy intellekt sohasida ko‘plab muhim ishlarga mualliflik qilgan. Quyida uning asosiy yutuqlari keltirilgan:

#### 1. Chuqur o‘rganish va neyron tarmoqlari
Sutskever neyron tarmoqlarini samarali o‘qitish uchun asbob-uskunalar va algoritmlar yaratishda muhim rol o‘ynagan. U *"backpropagation"* algoritmini samarali qo‘llash va chuqur tarmoqlarning ishlash qobiliyatini oshirish bo‘yicha tadqiqot olib borgan.

#### 2. Seq2Seq modeli
2014-yilda Sutskever va uning hamkasblari tomonidan *"Sequence to Sequence Learning"* modeli taklif qilindi. Ushbu model tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohasida katta burilish yasadi va mashinada tarjima qilish, ovozni matnga aylantirish kabi ko‘plab sohalarda qo‘llaniladi.

#### 3. OpenAI va GPT seriyalari
Ilya Sutskever OpenAI tashkilotchilaridan biri sifatida *[[GPT-3]]* va *[[ChatGPT]]* kabi mashhur sunʼiy intellekt modellarini yaratishda bosh ilmiy xodim sifatida yetakchilik qilgan. Ushbu modellar tabiiy tilni tushunish va yaratishda inqilobiy yutuq hisoblanadi.

## OpenAI
2015-yilda Sutskever Elon Mask, Sam Altman, Greg Brockman va boshqalar bilan birgalikda *[[OpenAI]]* tashkil etdi. OpenAI sunʼiy intellekt texnologiyalarini insoniyat manfaatlari uchun xavfsiz va masʼuliyatli ravishda rivojlantirishni maqsad qilgan. U *GPT* (Generative Pre-trained Transformer) modellarining rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan.

## Mukofotlar va eʼtiroflar
Ilya Sutskever faoliyati davomida bir nechta xalqaro ilmiy mukofotlarga sazovor bo‘lgan. U ilmiy jurnallarda va konferensiyalarda eʼlon qilgan ishlari tufayli sunʼiy intellektning yetakchi tadqiqotchilaridan biri sifatida tan olingan.

## Shaxsiy hayoti
Ilya Sutskever shaxsiy hayoti haqida ko‘p maʼlumotni oshkor qilmaydi. U ilmiy faoliyatiga va sunʼiy intellektni insoniyat manfaatlari uchun rivojlantirishga katta eʼtibor qaratadi.

## Manbalar
Tafsiri Sagʻir

***Tafsiri Sagʻir*** () — Ahmadiya jamoatining ikkinchi xalifasi Mirzo Mahmud Ahmad tomonidan yozilgan „*[[Tafseer-e-Kabeer|Tafsiri Kabir]]*“ nomli 10 jildlilik Qur’on oyatlariga oid maʼruzalari, yozuvlari va sharhlarini oʻz ichiga olgan qisqaroq talqindagi kitob.

Kitob Pokistonda taqiqlangan.

## Manbalar
Suriya 2024-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida

**[[Suriya]] 2024-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida** 6 nafar sportchilar bilan 6 sport turi boʻyicha ishtirok etdi.

## Sportchilar
Quyida Olimpiada oʻyinlariga yoʻllanma qoʻlga kiritgan sportchilar soni boʻyicha maʼlumot keltirilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Suriya XOQ rasmiy sayti
Solih ibn Ali

Solih ibn Ali ibn Abdulloh ibn al-Abbos () (711—769) Banu Abbos sulolasining a’zosi boʻlib, Suriya va Misrda harbiy qoʻmondon va noiblik vazifalarini bajargan.

## Hayoti
Solih va ukasi Abdulloh 750-yilda Umaviylar hokimiyatini agʻdarib tashlagan Abbosiylar qoʻshinining old saflarida boʻlishgan. Aka-ukalar xalifalik poytaxti Damashqni qamal qilib egallagach, soʻnggi Umaviy xalifa Marvon IIni Misrgacha ta’qib qilishdi. Xalifa shu yerda qoʻlga olindi va oʻldirildi. Solih 750-yil 9-avgust kuni Misrga noib etib tayinlanib, ushbu lavozimni egallagan ilk Abbosiylar vakili boʻldi. Ushbu lavozimda bir yildan kamroq vaqt mobaynida qolib, 751-yil mart oyida *[[Jund Filastin]]* (Falastin) noibi etib tayinlandi. Mazkur lavozimda ekanida Said ibn Abdullohni Abbosiylar davrining Vizantiya Onadoʻlisiga qarshi ilk bosqinchilik yurishiga joʻnatdi. 753-yil 8-oktyabrda yana Misr noibi etib tayinlanib, bu lavozimda 755-yil 21-fevralgacha ishladi. 754-yilda Solihning jiyani, xalifa as-Saffoh vafot etgach, Solihning akasi Abdulloh Suriyada yangi xalifa al-Mansurga qarshi isyon koʻtardi. Abdulloh oʻlim toʻshagida yotgan as-Saffoh oʻzini voris etib tayinlaganini da’vo qildi. Solih akasining qoʻzgʻoloniga qoʻshilishdan bosh tortib, hatto isyonni bostirish uchun Suriyaga qoʻshin bilan kirib bordi. Abdullohning Falastindagi noibi al-Hakam ibn Da’ban bilan to‘qnashib, uni magʻlub etdi. Shu paytda Abdullohning oʻzi Abu Muslimdan yengilib, Mansurga boʻysunishga majbur boʻldi.

Abdullohning isyoniga qaramay, Solih va uning oilasi Suriyadagi eng nufuzli Abbosiylar hukmdorlari sifatida oʻz mavqelarini mustahkamlashdi. Ular bu mavqeni keyingi yarim asr davomida saqlab qoldilar. Chunki Solihning oʻgʻillari al-Fadl, Ibrohim va Abdulmalik Suriya va Misrda noiblik lavozimlarini egallagan edilar. Solih, shuningdek, Umaviylar sulolasining hududdagi koʻplab mulklarini oʻzlashtirib olgan edi. Bundan tashqari, Abbosiylar va Vizantiya oʻrtasidagi chegara hududlari, ya’ni *[[Avasim|tugʻur]]larni* mustahkamlashda muhim rol oʻynagan. Sobiq Vizantiya shaharlari Melitene (Malatiya), Germanikeya (Marash) va Mopsuestiyani (al-Massisa) qayta egallagan va qayta qurgan. Solih 769-yil Suriyada vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
*
Qadiani

**Qadiyani** (), asosan, Pokistondagi Ahmadiy musulmonlariga nisbatan qoʻllaniladigan diniy haqorat hisoblanadi. Bu atama Ahmadiya harakatining asoschisi Mirzo Gʻulom Ahmadning tugʻilgan joyi boʻlgan Hindiston shimolidagi Qadian shahridan olingan. Bu Ahmadiy atama Musulmon Jamoatiga nisbatan kamsituvchi boʻlsa-da, Pokistonning rasmiy hujjatlarida qoʻllaniladi.

Pokistonda Ahmadiya rasman quvgʻin qilinadi va din aʼzolarini taʼriflash uchun Qadiyani atamasi ishlatiladi. Pokiston Konstitutsiyasiga kiritilgan ikkinchi tuzatish Ahmadiyani rasman musulmon boʻlmagan shaxslarga nisbatan qoʻllanilishini eʼlon qildi. XX farmon Ahmadiy musulmonlarni rasman Qodoniy deb ataydi va ularga musulmon dinining har qanday diniy yoki ijtimoiy amaliyotini taqiqlaydi. Jamiyatning toʻrtinchi xalifasi Mirzo Tohir Ahmad 1984-yilda hibsga olish tahdidi ostida Pokistonni tark etishga majbur boʻldi. Bu esa izdoshlar diasporasini Buyuk Britaniya, Germaniya va Kanadaga olib borishga undadi. Ahmadiya aʼzolari Pokiston ichida ham, diaspora boshpanalarida ham koʻpchilik musulmonlar tomonidan oʻlim tahdidiga duchor boʻlmoqda.

Bu atama baʼzan akademik kontekstda Qodiyani deb ataladigan asosiy Ahmadiya musulmon jamoasini Lahori Ahmadiylar deb ataluvchi separatist-Lahor Ahmadiya Harakatidan ajratish uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Sadr ud-Din

**Sadr ud-Din** (1971-yil 14–15-noyabrda vafot etgan) – pokistonlik ulamo. 1922-yilda Vokingdagi Shoh Jahon masjidida Ahmadiya Anjuman Ishoat-i-Islom Lahorning birinchi missioneri boʻlgan.

## Asarlari

* *Der Qur’on: Arabisch-Deutsch: Übersetzung, Einleitung und Erklärung von Maulana Sadr-ud-Din* (Berlin: Verlag der Moslemischen Revue (oʻzi nashr etgan) 1939). 2. unveränderte Auflage 1964; 3. unveränderte Auflage 2006-yil.

## Manbalar
Nuriddin masjidi

**Nuruddin masjidi** (inglizcha: *Din nuri masjidi*) – Germaniyaning Darmstadt shahrida joylashgan boʻlib, Ahmadiya musulmonlar jamoati tomonidan boshqariladigan masjid. 2002-yil may oyida ushbu masjidga poydevor toshi qoʻyilgan va 2003-yil avgust oyida Masihning 5-xalifasi Mirzo Masrur Ahmad tomonidan ochilgan. Masjid Masihning birinchi xalifasi Hakim Nuruddin sharafiga nomlangan.

## Manbalar
Vaqf-e Jadid

**Vaqf-e-Jadid** (shuningdek „*Yangi bagʻishlov“* nomi bilan ham mashhur boʻlgan) 1957-yilda Mirzo Bashiriddin Mahmud tomonidan boshlangan. Pokistonning chekka hududlarida, xususan, Sind viloyatida Islom va Ahmadiyani yoyish uchun boshlangan jarayon.

Jarayon dastlab faqat Pokiston Ahmadiylari uchun edi, lekin keyinchalik Mirzo Tohir Ahmad tomonidan butun dunyo boʻylab tarqalgan. Ushbu loyihaning asosiy maqsadi qishloqlarda yashovchi aholining maʼnaviy tarbiyasiga eʼtibor qilish edi.

Bu Xalifatul Masih II tomonidan boshlangan ikkita jarayondan biri. Ikkinchisi *[[Tehrik-e-Jadid]]*.

## Tarixi
Dastlab, jarayon 1957-yilda (68 yil avval) boshlangan Mirzo Bashiriddin Ahmad tomonidan Ahmadiyani Pokistonning chekka hududlarida yoyish uchun, moʻjallangan edi, lekin keyinchalik Afrika va Hindistonga tarqaldi. Biroq, Buyuk Britaniyaga koʻchib oʻtgandan soʻng, 1985-yilda Mirzo Tohir Ahmad bu jarayonni butun dunyo boʻylab amalga oshirdi.

Mirzo Tohir Ahmad dastlab „Vaqfi-jadid“ harakatlariga rahbar qilib tayinlandi. Unga jarayonning ikkita asosiy maqsadiga alohida eʼtibor qaratish takitlandi.

## Maqsadlari
Xalifatul Masih II ushbu jarayoninida ikkita asosiy maqsad belgilandi.

Xalifatul Masih II ushbu jarayoninida ikkita asosiy maqsad belgilandi. Xalifatul Masih II ushbu jarayoninida ikkita asosiy maqsad belgilandi. Xalifatul Masih II ushbu jarayoninida ikkita asosiy maqsad belgilandi.

Ushbu jaryonning maqsadi aʼzolarining axloqiy va maʼnaviy tarbiyasiga toʻliq taʼsir qila oladigan Oʻqituvchilar *(Muallimlar)* tarmogʻini yaratish va qishlogʻi aʼzolariga diniy taʼlim berish, shuningdek, „Muallimlar“ jaʼmiyatini yaratishdir. Tavhid (Allohning yagonaligi).

Xalifatul Masih III ayniqsa, bolalar oʻrtasida targʻib qilindi.

## Manbalar
Nosir masjidi

**Nosir masjidi** - 2005-yilda qurilgan va Brougham terasida joylashgan Angliyaning Durham okrugi, Hartlepool shahridagi birinchi maqsadli masjid. Masjid Hartepooldagi koʻplab britaniyaliklar, jumladan masjid imomi Tohir Selbi islomni qabul qilganidan keyin qurilgan. U 500 nafar namozxonga moʻljallangan. Masjid bir necha mahalliy jamoat tadbirlarida ishtirok etadi va keng jamoatchilik uchun muntazam xizmatlar koʻrsatadi.

## Tarixi
Masjid qurilgan yer uchastkasi 35 ming funt sterlingga sotib olindi va masjidning oqsoqollar jamoasi Ansorulloh majlisiga masjidni qurish vazifasi yuklatildi. Masjidning tamal toshi 2004-yilda qoʻyilgan va 2005-yil 11-noyabrda Ahmadiyya musulmonlar jamiyati rahbari Mirzo Masrur Ahmad tomonidan ochilgan.

## Inauguratsiya
Ochilish sessiyasida Hartepool deputati Iain Rayt va Hartlepul Borough Kengashining bosh ijrochi direktori Pol Uoker kabi shaharning taniqli shaxslari ishtirok etishdi. Imo-ishora sifatida, loyiha ortidagi asosiy tashkilot boʻlgan Ahmadiya musulmonlari uyushmasi mahalliy xayriya va sabablarga, jumladan Hartepool va tuman hospisi, Battervik bolalar hospisi va Brougham boshlangʻich maktabiga taxminan 20 000 funt sterling xayriya qildi.

## Vandalizm
2005-yilda qurilgan va Brougham terasida joylashgan Nosir masjidi Angliyaning Durham okrugidagi Hartepool shahridagi birinchi maqsadli masjiddir. Masjid Hartepooldagi koʻplab britaniyaliklar, jumladan masjid imomi Tohir Selbi islomni qabul qilganidan keyin qurilgan. U 500 nafar namozxonga moʻljallangan. Masjid bir necha mahalliy jamoat tadbirlarida ishtirok etadi va keng jamoatchilik uchun muntazam xizmatlar koʻrsatadi.

## Imkoniyatlar
2005-yilda qurilgan va Brougham terasida joylashgan Nosir masjidi Angliyaning Durham okrugidagi Hartepool shahridagi birinchi maqsadli masjiddir. Masjid Hartepooldagi koʻplab britaniyaliklar, jumladan masjid imomi Tohir Selbi islomni qabul qilganidan keyin qurilgan. U 500 nafar namozxonga moʻljallangan. Masjid bir necha mahalliy jamoat tadbirlarida ishtirok etadi va keng jamoatchilik uchun muntazam xizmatlar koʻrsatadi.

## Galereya

Fayl:Nasir_Mosque_–_ground_view.jpg|alt=courtyard view of the mosque|Masjid hovlisining koʻrinishi
Fayl:Nasir_Mosque,_Hartlepool_–_aerial_view.png|alt=Aerial view of the Nasir Mosque|Nosir masjidining yuqoridan koʻrinishi
Fayl:Nasir_mosque,_Hartlepool.jpg|alt=The Mosque from afar|Masjidning uzoqdan koʻrinishi


## Yana qarang

* Al-Mahdiy masjidi, Bredford
* Buyuk Britaniyadagi Ahmadiya

## Manbalar
Toha masjidi

**Masjid Toha** yoki Toha masjidi () – Singapurning Geylang shahridagi masjid. Bu mamlakatdagi Ahmadiya Musulmon Jamoati uchun barpo etilgan yagona masjiddir. U Onan yoʻlida, Masjid Xolidga tutashgan asosiy masjidda joylashgan.

Toha masjidi Singapurdagi Ahmadiya Musulmon Jamiyati va asosan sunniy boʻlgan Shofiʼiy mazhabidagi Singapur musulmonlari oʻrtasidagi diniy eʼtiqodlardagi farq tufayli Majlis Ugama Islom Singapura tomonidan boshqarilmaydigan, Singapurdagi ikki masjiddan biri hisoblanadi.

## Transport
Masjidga Paya Lebar MRT stansiyasidan kirish mumkin.

## Yana qarang

* Singapurda Islom
## Manbalar
Kabobir

**Kabobir** (; 0) koʻpchilik Ahmadiy musulmon arablar va Isroilning Hayfa shahrida yahudiylarning muhim ozchiligi boʻlgan aralash mahalladir. Ahmadiya Musulmonlar Jamiyati 19-asrda tashkil topgan boʻlib, Hindistonda paydo boʻlgan va Kabobirda joylashgan. Kabobirga koʻchirilgan oilalarning aksariyati Quddus yaqinidagi Ni’lin qishlogʻidan. Eng katta va eng taniqli oilalardan biri Odening oilasidir. Ular 1931-yilda Karmil togʻida mahalladagi birinchi masjidni va 1980-yillarda kattaroq masjidni qurdilar. Shuningdek, Shambor oilasi mahalladagi eng katta oilalardan biridir. Masjid ikkinchi Mirzo Bashiruddin Mahmud Ahmad sharafiga nomlangan. Ulugʻ masjidning balandligi 34 metr boʻlib ikkita oq minorasi bor.  Dastlab, mahalla kommuna sifatida boshqarilgan, unda har bir ishlaydigan erkak oʻzaro hisob-kitobga haq toʻlagan. Erkaklarning bir qismi turk armiyasiga qoʻshilgan, bir qismi esa Hayfa shahridagi neftni qayta ishlash zavodida ishlagan. Boshqalar esa Hayfa portini qurishda ishlagan.

## Yana qarang
* Isroildagi Ahmadiya
* Mahmud masjidi (Kabobir)

## Manbalar
Hammad ibn Abu Sulaymon

**Hammad ibn Abu Sulaymon** ((); 737—738-yil vafot etgan) kufalik ilk musulmon huquqshunosi boʻlib, hanafiy huquq mazhabining nomi boʻlgan Abu Hanifaning asosiy ustozi sifatida tanilgan.

## Hayoti
Hammod haqidagi mavjud tarjimai hol maʼlumotlari cheklangan. U Muhammad paygʻambarning sahobalari orasida boʻlgan Abu Muso al-Ash’ariy oilasining mavlosi (homiysi) ekanligi maʼlum. Otasi badavlat boʻlganligi sababli, Hammad oʻzini butunlay fiqh ilmini oʻrganishga bagʻishlagan. U Kufada Ibrohim al-Naxoiyga shogird tushgan. Al-Shaʼbiy qoʻlida ham taʼlim olgan, Hasan al-Basriy, Said ibn al-Musayyib va sahoba Anas ibn Malik bilan uchrashgan boʻlsa-da, fiqh boʻyicha asosiy ustozi al-Naxoiy boʻlgan. U al-Naxoiy hayotlik paytidayoq huquqiy fatvolar berishni boshlagan va 714-yilda ustozi vafot etgach, uning ilm halaqasini (oʻquv doirasini) meros qilib olgan.

Hammadning fiqh ilmi, bu borada al-Naxoiyga ergashgan holda, hukmlarning asosiy sabablarini (illat) tushunish va raʼyga asoslanardi. Turli rivoyatlarda, Hammadni huquqiy qiyos (qiyas) usulidan foydalangani uchun olomon masxara qilgani tasvirlangan.

Abu Hanifa oʻn sakkiz yildan yigirma yilgacha Hammadning halaqasiga qatnashib, oxir-oqibat qobiliyati tufayli toʻgʻridan-toʻgʻri Hammadning oldida oʻtirish imtiyoziga ega boʻldi. Abu Hanifa – Hammad – Naxoiy isnolari „oltin Kufon zanjiri“ sifatida qaraladi. Hammad 738-yilda Kufada vafot etdi. Shundan soʻng Abu Hanifa oʻz xalaqasiga boshchilik qilgan va ustozi sharafiga oʻgʻliga Hammad deb ism qoʻygan.

## Manbalar
Ibn Vahb

**Abu Muhammad Abdulloh ibn Vahb ibn Muslim al-Fihriy al-Qurashi al-Misriy** (milodiy 743 – 813 / hijriy 125 – 197), **Ibn Vahb** (Ibn Vahb al-Kotib bilan adashtirmaslik kerak) nomi bilan mashhur boʻlgan. Molikiy mazhabidagi ahamiyatli misrlik ilk huquqshunos. U Molik ibn Anasning eng mashhur sahobalaridan biri boʻlib, Misr va Magʻribda Molikiy mazhabining tarqalishida katta taʼsir koʻrsatgan.

## Hayoti
bn Vahb hijriy 125-yil (milodiy 743) Zulqaʼda oyida Eski Qohirada tugʻilgan. U asrab olingan, Quraysh qabilasining aʼzosi edi. U asli Misrlik boʻlib, Fihr qabilasidan Abu Abdurrahmon Yazid ibn Unaysning vasiysi boʻlgan Rahananing mavlosi edi. U misrlik olim Usmon ibn Abdulhakam al-Judhamiy (vaf. 779) qoʻlida islom ilmlari boʻyicha dastlabki taʼlim olgan va Molik ibn Anasdan ilm olish uchun Madinaga yoʻl olgan. Taxminan yigirma yil Molik bilan birga boʻlib, Misrda oʻz fiqhini targʻib qilgan. U nafaqat Molikdan, balki Ibn Shihob az-Zuhriyning koʻplab sahobalaridan ham taʼlim olgan. Ibn Vahb Misr, Hijoz va Iroqdagi toʻrt yuzdan ortiq shayxlardan, jumladan Sufyon Savriy, Ibn Uyayna, Ibn Jurayj, Abdurrahmon ibn Ziyod al-Ifriqiy, Said ibn Abu Ayyub va boshqalardan hadis rivoyat qilgan. Undan ham koʻplab hadislar rivoyat qilingan.

Malik Ibn Vahbni juda hurmat qilar va yoqtirar edi. U boshqa hamma shogirdlarini tanqid qilsa-da, Ibn Vahb ishlarini tanqid qilmagan. Molik unga xat yozganda uni „faqih“ deb atardi. Ibn Vahb Molik taʼlimotini Misr va Magʻribda yoygan shaxslardan biri edi. Odamlar Molikning hayotlik paytida ham, vafotidan soʻng ham Ibn Vahbning huzuriga kelib, Molik fiqhini oʻrganishardi. U oʻzidan koʻplab ajoyib asarlar qoldirgan, jumladan Molikdan eshitganlarini oʻz ichiga olgan taxminan 30 jildlik toʻplam ham bor edi. U hijriy 197-yil (milodiy 813) Shaʼbon oyining 24-kunida vafot etgan.

## Manbalar
Banu Bayada masjidi

**Banu Bayada masjidi** () – Saudiya Arabistonining Madina shahrida joylashgan tarixiy islomiy (sunniy) masjid.

Umar ibn Shabba va Ibn Zabalanig rivoyatlariga koʻra, masjid islom paygʻambari Muhammad namoz oʻqish uchun kelgan joyda joylashgan deb ishoniladi.

## Yana qarang

* Saudiya Arabistonida islom
Al-Fuqayr masjidi

**Al-Fuqayr masjidi** (), shuningdek, **Mutsib masjidi** nomi bilan ham tanilgan, Saudiya Arabistonining Madina shahrida joylashgan masjid.

Rivoyat qilinishicha, islom paygʻambari Muhammad bu yerda bir marotaba namoz oʻqigan. Masjid Qurbon va Avaliyni hududlarini bogʻlaydigan asosiy koʻchaning oʻng tomonida, Quba masjididan  uzoqlikda, yoqilgʻi quyish shoxobchasi yonida joylashgan.

## Yana qarang

* Saudiya Arabistonida islom
Kubayeva

**Kubayeva**

* Dilnoza Kubayeva — oʻzbek aktrisasi va qoʻshiqchisi
* Raʼno Kubayeva — oʻzbek film aktrisasi, rejissori, ssenaristi va produseri

## Yana qarang
* Kubayev