Sidney aeroporti

**Sidney Kingsford Smit aeroporti**  (soʻzlashuvda **Maskot aeroporti**, **Kingsford Smith aeroporti** yoki **Sidney aeroporti** deb ham ataladi) – Avstraliyaning Sidney shahridagi xalqaro aeroport, Sidney markaziy biznes tumanidan  janubda, Maskot shahar cheti hududida joylashgan. Aeroport Sydney Airport Holdings kompaniyasiga tegishli. Sidneyga xizmat koʻrsatadigan asosiy aeroport boʻlib, Qantas uchun asosiy markaz, shuningdek Virgin Australia va Jetstar uchun ikkinchi darajali markaz, shuningdek, Air New Zealand uchun ikkilamchi havo tugunidir.

Botanika koʻrfazining yonida joylashgan aeroportda 3ta uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud. Sidney aeroporti dunyodagi eng uzoq faoliyat yuritayotgan tijoriy aeroportlaridan biri va Avstraliyaning eng gavjum aeroporti boʻlib, 2016—2017-yillarda 42,6 million yoʻlovchiga va 348 904 parvozga ga xizmat koʻrsatgan. Bu 2016-yilda dunyodagi eng gavjum aeroportlar roʻyxatida 38-oʻrinni egalladi. Hozirda Sidney 46 ta mahalliy va 43 ta xalqaro yoʻnalishlar toʻgʻridan-toʻgʻri xizmat koʻrsatmoqda. 2018-yilda aeroport yiliga 40–50 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatadigan aeroportlar boʻyicha dunyo boʻylab kuchli beshlikka kirdi va Skytrax World Airport Awards mukofotida dunyoning 20 eng yaxshi aeroporti deb topildi..

## Tarixi

### 1911—1930: Dastlabki tarixi
Aeroport uchun foydalanilgan yer buqalar oʻtlogʻi boʻlgan, Maskot atrofidagi koʻp joylar esa botqoq edi. Parvozlar kamida 1911-yildan boshlab ushbu maydonlardan amalga oshirilgan, aviatorlar bir necha yil oldin Anderson Park, Neytral Bay kabi Sidneyning boshqa joylaridan foydalangan. Birinchi jahon urushida uchuvchi boʻlgan Nigel Love mamlakatdagi birinchi samolyot ishlab chiqaruvchi kompaniyani yaratishga qiziqadi. Bu gʻoya undan shaharga yaqin joyda zavod va aerodrom qurishni talab qiladi. Sidneydagi koʻchmas mulk idorasi unga Kensington poyga klubiga tegishli boʻlgan baʼzi yerlar haqida gapirib berdi, bu yerlar Randvikdagi hukumatga qarashli joyni yoʻqotishdan himoyalanish uchun saqlanayotgan edi. Joy qoʻy va qoramollarni boqish uchun yopilayotgan mahalliy qassobxona tomonidan foydalanilgan. Bu yerning yuzasi mukammal tekis boʻlgani va bufalo oʻtlari bilan qoplanganligi sababli, Lovega yoqadi. Oʻtloqda qoʻylar va qoramollar shunchalik bir tekis oʻtlagan ediki, uni samolyotlarga xizmat qilish uchun juda oz narsa kerak boʻladi, toʻrt tomondan yaqinlashishda hech qanday toʻsiq yoʻq edi. Hudud Ascot poygasi, bogʻlar, daryo va Botanika koʻrfazi bilan chegaralangan edi.

Love Maskotdagi aerodromni shaxsiy konserni sifatida tashkil etib, Kensington poyga klubidan uch yilga 80 gektar yerni ijaraga oladi. Dastlab u kichkina kanvas tuzilishiga ega edi, ammo keyinchalik import qilingan Richards angar bilan jihozlanadi. Maskotdan birinchi parvoz 1919-yilning noyabr oyida Love Avro havo kemasida shtatdan tashqari kinofotograf Billi Marshallni olib yurganida sodir boʻldi. Rasmiy ochilish parvozi 1920-yil 9-yanvarda boʻlib oʻtdi, u ham Love tomonidan amalga oshirildi.

1921-yilda Hamdoʻstlik hukumati jamoat aerodromini yaratish uchun Maskotda  sotib oldi. 1923-yilda Lovening uch yillik ijara muddati tugagach, Maskot yerini Hamdoʻstlik hukumati poyga klubidan majburiy ravishda sotib oldi. Birinchi muntazam parvozlar 1924-yilda boshlangan.

### 1930—1960-yillar
1933-yilda birinchi shagʻalli uchish-qoʻnish yoʻlaklari qurilgan. 1949-yilga kelib aeroportda uchta uchish-qoʻnish yoʻlagi bor edi. 11/29, 16/34 va  04/22. Sidenhamdan Botanikagacha boʻlgan temir yoʻl liniyasi oxirgi uchish-qoʻnish yoʻlagini shimoliy uchidan taxminan  kesib oʻtgan va maxsus xavfsiz ishlov berish vositalari bilan himoyalangan. Kuks daryosi 1947—1952-yillarda aeroport uchun koʻproq yer ajratish uchun hududdan boshqa joyga yoʻnaltirildi va boshqa kichik oqimlar toʻldiriladi. Sidney aeroporti 1920-yilda aerodrom deb eʼlon qilindi. 1936-yil 14-avgustda aeroport nomi avstraliyalik aviatsiya kashshofi Charlz Kingsford Smit sharafiga Sidney (Kingsford Smit) aeroporti deb oʻzgartirildi. 1960-yillarning boshlariga qadar sidneysaydliklarning aksariyati aeroportni Maskot deb atashgan. Birinchi asfaltlangan uchish-qoʻnish yoʻlagi 07/25 edi. Keyingi qurilgan uchish-qoʻnish yoʻlagi 16/34 (hozirgi 16R/34L) 1959-yilda yetib kela boshlagan reaktiv samolyotlarni qabul qilish uchun Botanika koʻrfaziga qadar kengaytirildi. 07/25 uchish-qoʻnish yoʻlagi asosan yengilroq samolyotlar tomonidan qoʻllaniladi, lekin shartlar talab qilinganda barcha samolyotlar, shu jumladan Airbus A380larni ham qabul qila oladi. 16R/34L uchish-qoʻnish yoʻlagi hozirda Avstraliyadagi eng uzun uchish-qoʻnish yoʻlagi boʻlib, asfaltlangan uzunligi  va zebra ostonalari orasida. 16L/34R uchish-qoʻnish yoʻlagi asosan mahalliy samolyotlar va A330, B787, B772, A359 oʻlchamigacha boʻlgan samolyotlar tomonidan qoʻllaniladi, lekin boshqa uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud boʻlmaganda B77W, A35K, B747, A380 kabi yirik samolyotlarni ham qabul qiladi.

### Zamonaviy tarixi

1960-yillarga kelib, yangi xalqaro terminalga ehtiyoj sezildi va ish 1966-yil oxirida boshlandi. Yangi terminalning katta qismi Paynter va Dixon Industries tomonidan Kosten tomonidan tayinlangan bosh pudratchi tomonidan ishlab chiqilgan.

Yangi terminal 1970-yil 3-mayda qirolicha Yelizaveta II tomonidan rasman ochilgan. Aeroportga qoʻngan birinchi Boeing 747 „Jumbo Jet“-Pan Am aviakompaniyasining *Clipper Flying Cloud*(N734PA) samolyoti 1970-yil 4-oktyabrda yetib keldi. Sharqiy-gʻarbiy uchish-qoʻnish yoʻlagi oʻsha paytda  uzunlikda edi. 1970-yillarda shimoliy-janubiy uchish-qoʻnish yoʻlagi kengaytirildi va janubiy yarimshardagi eng uzun uchish-qoʻnish yoʻlaklaridan biriga aylandi. Xalqaro terminal 1992-yilda kengaytirilgan va oʻshandan beri bir necha taʼmirdan oʻtgan, jumladan, 2000-yil boshida Sidneyda boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiya oʻyinlari vaqtidagi asosiy taʼmirdan chiqqan. Aeroportda 2010-yilda tranzit zonasini kengaytirish boʻyicha yana bir loyiha ishlab chiqildi, bu esa yangi bojsiz obyektlar, doʻkonlar va yoʻlovchilar uchun dam olish joylari paydo boʻlishiga olib keldi.

Bir-birini kesib oʻtgan ikkita uchish-qoʻnish yoʻlagiga ega boʻlish cheklovlari aniq boʻldi va hukumat oʻnlab yillar davomida Sidney aeroportining sigʻimi bilan kurashib keldi. Oxir-oqibat, uchinchi uchish-qoʻnish yoʻlagini qurish boʻyicha munozarali qaror qabul qilindi. Uchinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud 16/34 uchish-qoʻnish yoʻlagiga parallel boʻlib, butunlay Botanika koʻrfazidan qayta tiklangan yerlarda edi. 2009—2012-yillarda Kingsford Smit aeroporti 2030-yilga kelib bardosh bera olmasligi haqidagi xabarlardan keyin Sidney chekkasida taklif qilingan yangi aeroport 2004-yilda toʻxtatilgan edi.

### Zamonaviy tarixi
2011-yil dekabr oyida Sidney aeroporti aeroportni aviakompaniyalar alyansiga asoslangan ikkita uchastkaga boʻlish taklifini eʼlon qildi; unga koʻra, 2019-yilga qadar xalqaro, mahalliy va mintaqaviy xizmatlarni bir tom ostida birlashtiriladi. Hozirgi mahalliy 2-terminal va 3-terminaldan Qantas, Jetstar va oneworld alyansi aʼzolari, xalqaro 1-terminaldan esa Virgin Australia va uning xalqaro hamkorlar foydalanadi. Boshqa xalqaro aviakompaniyalar T1 dan oʻz faoliyatini davom ettiradi.

2012-yil sentyabr oyida Sidney aeroporti boshqaruvchi direktori va bosh direktori Kerri Meter aeroport „aniq aviakompaniya talablari va transfer (yoʻlovchilar) oqimlari asosida“ terminallar foydasiga alyans asosidagi terminallarni yaratish taklifidan voz kechganini eʼlon qildi. Uning soʻzlariga koʻra, reja terminallar oʻrtasida oʻtadigan yoʻlovchilar sonini minimallashtirish edi.

2013-yil iyun oyida aeroport oʻzining 2033-yilgi Bosh rejasining qoralama versiyasini chiqardi, unda bir xil terminallardan „aylanuvchi darvozalar“ yordamida ichki va xalqaro reyslarni amalga oshirish hamda Airbus A380 ni joylashtirish uchun 3-terminalni (hozirgi Qantas ichki terminali) modernizatsiya qilishni taklif qiladi.

2014-yil 17-fevralda Avstraliya hukumati Sidney aeroportining 2033-yilga moʻljallangan bosh rejasini tasdiqladi, unda aeroportning 2033-yilda 74 million yoʻlovchiga boʻlgan prognoz talabini qondirish rejalari koʻrsatilgan. Reja Sidney aeroportining birinchi integratsiyalashgan yer transporti rejasini oʻz ichiga oladi.

## Terminallari

Sidney aeroportida uchta yoʻlovchi terminali mavjud. Xalqaro terminal (1-terminal) boshqa ikkita ichki terminaldan (2 va 3-terminallar) 16R/34L uchish-qoʻnish yoʻlagi bilan ajratilgan; shuning uchun ulangan yoʻlovchilar 30 daqiqadan bir soatgacha yoki undan koʻproq vaqt oraligʻida bu terminallarga yetib borishi mumkin.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar

### Yoʻlovchi tashish

### Yuk tashish

## Yoʻl harakati statistikasi

### Jami

### Mahalliy
Sidney aeroporti 2023-yil 31-dekabrda yakunlangan yil davomida 24,1 milliondan ortiq ichki yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatgan, bu asosan COVID-19 dan aviatsiya inqirozi kuzatilgan 2021-yilga nisbatan sezilarli oʻsishdir.

### Xalqaro

Sidney aeroporti 2023-yil 31-dekabrda tugaydigan yilda 14,6 million xalqaro yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan.

### Yuk tashish
2019-yilda Sidney aeroporti 521 014 tonna xalqaro havo yuki va 23 260 tonna xalqaro havo pochta joʻnatmalarini amalga oshirdi.

## Yer usti transporti
### Avtomobil yoʻli

Sidney aeroporti barcha yoʻnalishlarda avtomobil yoʻli bilan bogʻlangan. Southern Cross Drive (M1), avtomagistral, shahar markazi bilan eng tezkor aloqadir. M5 janubi-gʻarbiy avtomagistrali(shu jumladan M5 Sharqiy avtomagistrali) aeroportni Sidneyning janubi-gʻarbiy chekkalari bilan bogʻlaydi. Aeroport atrofida aylanma yoʻl oʻtadi, unda Airport Drive, Qantas Drive, General Holmes Drive, M5 East Freeway va Marsh Street joylashgan. General Holmes Drive asosiy shimoliy-janubiy uchish-qoʻnish yoʻlagi ostidagi tunnel va uchta taksi yoʻliga ega, shuningdek, samolyotni koʻrish zonasiga kirishni taʼminlaydi. Aeroport ichida yarim halqa yoʻli – Ross Smit avenyu (Ross Makferson Smit nomi bilan atalgan) – Ichki terminalni boshqaruv minorasi, umumiy aviatsiya hududi, avtoulovlarni ijaraga beruvchi kompaniya omborlari, uzoq muddatli avtoturargoh, vertolyot porti, turli savdo operatsiyalari va mehmonxona bilan bogʻlaydi. Perimetr yoʻli faqat ruxsat berilgan transport vositalari uchun himoyalangan hudud ichidan oʻtadi.

Yangi Janubiy Uels hukumati WestConnex avtomagistrali va Sidney aeroporti terminallari oʻrtasidagi asosiy yoʻl almashinuvi boʻlgan Sidney Gatewayni qurishni rejalashtirmoqda. Loyiha toʻgʻridan-toʻgʻri terminallargacha boʻlgan avtomobil yoʻlini taʼminlaydi. Qurilish 2021-yilning boshida boshlanishi va 2024-yilda tugallanishi kutilmoqda.

Aeroportda bir nechta rasmiy avtoturargohlar ishlaydi – ichki qisqa muddatli, ichki masofaviy uzoq muddatli va xalqaro qisqa/uzoq muddatli.

Xalqaro terminal keng piyodalar va velosiped yoʻlakchasi yonida joylashgan. Shimoli-sharqdagi Maskot va Sidney shaharlarini Tempe (Aleksandra kanali ustidagi piyoda koʻprik orqali) va janubi-gʻarbdagi Botanika koʻrfazi bilan bogʻlaydi. Barcha terminallar velosiped tokchalarini taklif qiladi va ularga yaqin atrofdagi joylardan ham piyoda osongina kirish mumkin.

## Baxtsiz hodisalar va falokatlar

* 1920-yil 10-sentyabrda Yangi Zelandiyaning Vellington shahrida yashovchi Artur Gerbert Tattl boshiga Maskotning uchish-qoʻnish yoʻlagida havoga koʻtarilayotgan samolyot urilishi natijasida halok boʻldi. U ikki doʻstining samolyotda uchayotganini koʻrish kelgan va uchish yoʻlagida kamera bilan vizörga qarab turganida, tez yaqinlashib kelayotgan samolyotning tezligini, balandligini yoki uchuvchining baqirgan ogohlantirishni payqamadi. U Janubiy Sidney kasalxonasiga olib ketilgan va u yerda „miya chayqalishi“ tufayli koʻp oʻtmay vafot etgan Voqea boʻyicha surishtiruv „tasodifiy oʻlim“ haqidagi xulosani qaytardi va Yangi Janubiy Uelsdagi samolyot halokatidan kelib chiqqan birinchi tergov boʻldi..
* 1945-yil 19-iyulda Qirollik havo kuchlari (RAF) tomonidan boshqariladigan Consolidated C-87 Liberator Express samolyoti Sidneyning hozirda mavjud boʻlmagan 22 uchish-qoʻnish yoʻlagidan havoga koʻtarilgandan soʻng yetarli balandlikka chiqa olmadi, daraxtlarga urildi va Brighton-Le-Sandsning shimoliy qismida Muddy Creek tomon quladi. Samolyot toʻqnashganda portlab ketgan va bortdagi barcha 12 yoʻlovchi va ekipaj aʼzolari halok boʻlgan. Qurbonlarning barchasi harbiy xizmatchilar boʻlib, besh nafari RAFdan, biri Yangi Zelandiya Qirollik havo kuchlaridan va olti nafari Qirollik dengiz flotidan.
* 1950-yil 18-iyun kuni Ansett Airways aviakompaniyasining Duglas DC-3 samolyoti 22-qoʻnish-qoʻnish yoʻlagidan Brisbenga tungi yoʻlovchi reysini amalga oshirish maqsadida uchish uchun ketayotib, uchish-qoʻnish yoʻlagini kesib oʻtgan temir yoʻl liniyasida harakatlanayotgan koʻmir poyezdiga urilgan va qisman relsdan chiqib ketgan. Faqat ikkinchi uchuvchi jarohat olgan.
* 1961-yil 30-noyabrda Ansett-ANA 325 reysi, Vickers Viscount samolyotida parvozdan koʻp oʻtmay Botanika koʻrfaziga qulab tushdi. Samolyot momaqaldiroqqa duch kelganidan keyin oʻng bort (oʻng) qanoti ishdan chiqdi. Bortdagi 15 kishining barchasi halok boʻlgan.
* 1969-yil 1-dekabrda Pan Am kompaniyasining Boeing 707-320B samolyoti N892PA roʻyxatidan oʻtkazildi va 812-reysi sifatida ishlayotgan qushlarning zarbalari tufayli parvoz paytida uchish-qoʻnish yoʻlagidan chiqib ketdi. Baxtsiz hodisani tergov qilish shuni koʻrsatdiki, samolyot qanotlari va 1, 2 va 3 dvigatellari (chap qanotdagi ikkita dvigatel va oʻng qanotning ichki dvigateli) oldingi qirralariga kamida 11 ta qushlar bilan chaykalar galasiga urilgan. Xususan, 2-raqamli dvigatelning 14 pichogʻi (chap qanotdagi bort dvigateli) bitta qush tana goʻshti tomonidan shikastlangan va parvozni toʻxtatish toʻgʻrisida qaror qabul qilinishidan oldin quvvatini yoʻqotgan (bu V1 yoki uchish qarori tezligida sodir boʻlgan). Samolyot 16-uchish-qoʻnish yoʻlagining (hozirgi 16R) oxiriga  qolganda toʻxtaydi. Halokat paytida 2-raqamli dvigatel yerga urilgan va shikastlangan. Burun va chap asosiy qoʻnish moslamalari ishdan chiqdi va samolyot 1 va 2-dvigatellar, burun va asosiy qoʻnish moslamasining qolgan qismi tomonidan qoʻllab-quvvatlangan holda toʻxtab qoldi. 125 yoʻlovchi va 11 ekipaj aʼzosi orasida jabrlanganlar yoki halok boʻlganlar yoʻq. Baxtsiz hodisani tekshirish shuni koʻrsatdiki, trayektoriyadan chiqib ketishdan qochib boʻlmasdi.
* 1970-yilda Rendviklik oʻsmir bola Tokioga joʻnab ketayotgan Japan Air reysi gʻildiragi qudugʻiga oʻtirdi. Samolyot havoga koʻtarilayotganda u yiqilib vafot etdi. Fotosuratchi tasodifan voqeani suratga oldi.
* 1971-yil 29-yanvarda Trans Australia Airlines aviakompaniyasining Boeing 727 (roʻyxatdan oʻtgan VH-TJA) va 592-reys sifatida havoga koʻtarilgan Kanada Tinch okeani havo yoʻllarining (301-reys sifatida roʻyxatga olingan CF-CPQ) taksichi Duglas DC-8 samolyotining dumiga urildi. DC-8 ekipaji qoʻngandan keyin qaysi chiqishdan foydalanish boʻyicha koʻrsatmalarni notoʻgʻri talqin qildi va uni taksi yoʻliga oʻchirish oʻrniga uchish-qoʻnish yoʻlagi boʻylab orqaga qaytdi va minora boshqaruvchisi uchish-qoʻnish yoʻlagi aniq degan notoʻgʻri fikr bilan 727 ni uchish uchun tayyorladi. 727 ekipaji parvoz paytida DC-8 ni koʻrdi, keyin qochish choralarini koʻrmay, parvozni davom ettirdi. 727 bortning oʻng qanoti va fyuzelyajida shikastlangan va uning gidravlik tizimlaridan birida bosimni yoʻqotgan, ammo xavfsiz tarzda qaytib, qoʻnishga muvaffaq boʻlgan; yerdagi binoga 727 ning oʻng tomonidagi qoʻnish qismi eshiklarining qoʻnishga yaqinlashganda qulab tushgan qismlari urilgan. DC-8 dumining ustki sakkiz yarim fut (taxminan 2,6 m) qismi va rulning tegishli qismi yirtilgan.
* 1971-yilda terrorchi aeroportda toʻxtab turgan Pan Am Boeing 747 samolyotini olib qochmoqchi boʻlgan. U immigratsiya va xavfsizlik tekshiruvidan oʻtishga muvaffaq boʻlgan. Keyin esa bir ayolni garovga olgan va baʼzi talablar qoʻygan. Politsiya uni otib oʻldirishga muvaffaq boʻladi.
* 1980-yil 21-fevralda Beechcraft Super King Air VH-AAV-ni roʻyxatdan oʻtkazgan va Advance Airlines 4210-reysini amalga oshiruvchi Sidney aeroportidan uchib ketdi va dvigatel ishdan chiqdi. Uchuvchi samolyotni aeroportga qaytardi va qoʻnishga urindi, lekin 16/24 (hozirgi 16R/34L) uchish-qoʻnish yoʻlagi atrofidagi dengiz devoriga qulab tushdi. Hodisa oqibatida bortdagi 13 kishining barchasi halok boʻlgan.
* 1994-yil 24-aprelda Janubiy Tinch okeani aviakompaniyasining Duglas DC-3 roʻyxatdan oʻtgan VH-EDC samolyoti Norfolk oroliga charter reysda parvoz qilganidan koʻp oʻtmay dvigatelda nosozlik yuz berdi. Dvigatel tukli edi, lekin havo tezligi pasayib ketdi va balandlikni ushlab turishning iloji yoʻqligi aniqlandi. Botanika koʻrfaziga muvaffaqiyatli ariq tashlandi. Norfolk oroliga Anzak kunini nishonlash marosimida qatnashish uchun ketayotgan barcha toʻrt ekipaj aʼzosi va 21 yoʻlovchi – Shotlandiya kolleji oʻquvchilari va oʻqituvchilari hamda jurnalistlar samolyotni xavfsiz evakuatsiya qildi. Tekshiruv natijasida aniqlanganidek, samolyot haddan tashqari yuklama bilan uchgan va parvoz toʻliq yakunlanmagan.
* 1994-yil 19-oktyabrda Ansett Australia 881-reysi, Sidneydan Osakaga parvoz uchun roʻyxatdan oʻtgan Boeing 747-300 VH-INH samolyoti qaytib, burun gʻildiragi choʻzilmagan holda Sidneyga qoʻndi. Yoʻlga chiqqandan taxminan bir soat oʻtgach, ekipaj birinchi raqamli dvigatelni moy oqishi sababli oʻchirib qoʻydi. Ular samolyotni Sidneyga qaytarishdi, u yerda qoʻnish moslamasi uzaytirilgunga qadar yaqinlashish odatdagidek davom etdi. Qoʻnish moslamasining ogohlantirish shoxi chala boshladi, chunki burun shassi uzatilmagan. Parvoz ekipaji ogohlantirish sababini aniqlashga urinib koʻrdi. Ekipaj qoʻnishni yakunlashni tanladi, natijada samolyot burun moslamasi tortilgan holda qoʻndi. Yongʻin boʻlmagan va qoʻmondonlikdagi uchuvchi favqulodda evakuatsiyani boshlamaslikka qaror qilgan. Barcha yoʻlovchilar va ekipaj aʼzolari xavfsiz evakuatsiya qilingan.

## Eslatmalar

 
 

## Manbalar

## Havolalar

 
* Rasmiy veb-sayt
* Sidney minorasi
* Sidney aeroporti chastotasi va havo yoʻllari maʼlumotlari