Maktabda jismoniy jazo

**Maktabdagi jismoniy jazo** – bu maktab oʻquvchilarini yomon xulq-atvori uchun rasmiy jazolash, bu umumiy qabul qilingan yoki boshqacha tarzda qonuniylashtirilgan texnikaga muvofiq oʻquvchiga maʼlum miqdordagi zarbalarni berishni oʻz ichiga oladi. Zarbalar odatda dumba yoki kaftlarga maxsus asbob, masalan, qamish, yogʻoch belkurak yoki charm kamar yordamida qoʻllanadi. Biroq, kaltaklash kamroq tarqalgan boʻlib asosan boshlangʻich maktabda qoʻllanadi.

Maktabdagi jismoniy jazo tarafdorlarining taʼkidlashicha, u darhol itoatkorlikni taʼminlaydi, bu tarzda jazolangan oʻquvchi tezda maktabga qaytadi, bu maktabdan chetlashtirish yoki maktabdan haydash kabi intizomiy jazolardan yaxshiroqdir. Boshqa toifa insonlar intizomiy usullar ham xuddi shunday yaxshi yoki samaraliroq ekanligiga aminlar. Baʼzilar maktab oʻquvchilarini jismoniy jazolash, ularga nisbatan zoʻravonlik yoki soʻkish bilan teng deb qaraladi. Lekin maktabda oʻqituvchi oʻquvchilarni urishi qonunan taqiqlanadi..!

Baʼzi joylarda davlat maktablarida jismoniy jazo hukumat yoki mahalliy hukumat qarorlari bilan tartibga solinadi, ular jazo quroli, berilishi mumkin boʻlgan zarbalar soni, kim aybdor boʻlishi mumkinligi haqida ota-onalar bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi. Ushbu qoidalar qanchalik batafsil va ehtiyotkorlik bilan bajarilishiga qarab, jazo qonun bilan himoyalangan va xodimlarga hokimiyatni suiisteʼmol qilish imkoniyatini bermaydigan marosim shaklida boʻlishi mumkin. Jismoniy jazoni qoʻllash jazolanayotgan shaxsning jinsi va yoshiga qarab cheklanishi mumkin. Koʻpgina mamlakatlarda maktablarda jismoniy jazo rasmiy ravishda taqiqlangan.

## Tarix
Jismoniy jazo qadim zamonlardan beri dunyoning koʻplab mamlakatlaridagi maktablarda qoʻllanadi.

Qadimgi Misrning taʼlim tizimi oʻquvchilarni jismoniy jazolashni oʻz ichiga olgan. Intizom va itoatkorlik tayoqlar bilan jismoniy jazolash orqali singdirilgan, chunki „bolaning qulogʻi uning orqa tomonida va u kaltaklanganda tinglaydi“.

Dunyoda birinchi marta maktabda bolalarni kaltaklash 1783-yilda taqiqlangan.

Soʻnggi oʻn yilliklarda koʻpgina Yevropa mamlakatlarida (shu jumladan sobiq SSSR davlatlari), Kanada, Yaponiya, Janubiy Afrika, Yangi Zelandiya va boshqa koʻplab mamlakatlarda maktablarda jismoniy jazo taqiqlangan. Ammo Afrika, Janubi-Sharqiy Osiyo va Yaqin Sharqdagi koʻplab mamlakatlarda keng tarqalgan.

Qoʻshma Shtatlarda. Oliy sud Ingraham Raytga qarshi (1977) ishida maktablarda jismoniy jazo federal konstitutsiyani buzmaydi, deb qaror qildi. Koʻplab janubiy shtatlarda davom etmoqda, garchi soʻnggi 20 yil ichida undan foydalanish keskin kamaydi.

Osiyo va Afrikaning baʼzi mamlakatlarida qonun bilan taqiqlangan boʻlsa-da, jismoniy jazo qoʻllanishi davom etmoqda.

Maktabda jismoniy jazo koʻplab anʼanaviy madaniyatlarda keng tarqalgan. Shu bilan birga, ingliz tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda ularning uslubi 19 va 20-asrlardagi Britaniya amaliyotidan kelib chiqadi, bu ayniqsa oʻgʻil bolalar uchun toʻgʻri keladi. Bu borada ham ommabop, ham jiddiy adabiyotlar bor. Buyuk Britaniyaning oʻzida 1987-yilda davlat maktablarida jazolash qonun bilan taqiqlangan edi.

Singapur va Malayziya, shuningdek, baʼzi Afrika mamlakatlaridagi koʻplab maktablar notoʻgʻri xatti-harakatlar uchun odatiy rasmiy jazo sifatida qamishdan (oʻgʻil bolalar uchun) foydalanadilar. Yaqin Sharqning baʼzi mamlakatlarida bunday hollarda *flagellation* qoʻllanadi. Janubiy Koreyada oʻrta maktabda oʻquvchilar ham, oʻquvchi qizlar ham kaltaklangan (bu yerda 2010-yilda maktablarda jismoniy jazo taqiqlangan edi).

Koʻpgina kontinental Yevropa mamlakatlarida maktabda jismoniy jazo bir necha oʻn yillar davomida, baʼzilarida esa ancha uzoqroq muddatga taqiqlangan. Rasmiy va qasddan marosim sifatida jismoniy jazo janubiy va Romanesk (katolik) va slavyan (pravoslav) mamlakatlariga qaraganda german madaniyatining shimoliy (protestant) mamlakatlarida keng tarqalgan. 1967-yilgacha Daniyada va 1983-yilgacha Germaniyada qamish bilan urish toʻliq taqiqlangan edi.

Rossiyada 1864-yilda gimnaziya va boshqa oʻrta taʼlim muassasalarida tayoq bilan kaltaklash taqiqlangan, biroq, boshlangʻich maktablarda (xalq, zemstvo, cherkov va boshqalar) oʻquvchilarni koʻpincha ularning sinfiy maqomiga qarab jismoniy jazolash 1904-yilgacha davom etgan. Sovet Rossiyasida va undan keyin SSSRda, umuman olganda va ayniqsa maktablarda jismoniy jazo 1917-yildan boshlab rasman taqiqlangan, bu deyarli barcha Yevropa mamlakatlariga qaraganda ancha oldinroq. Kommunistik rejimlar SSSRdan oʻrnak olishdi: masalan, Shimoliy Koreyada va (nazariy jihatdan), Xitoyda jismoniy jazo taqiqlangan. Shu bilan birga, Buyuk Britaniya kabi boshqa mamlakatlardagi kommunistlar maktablarda jismoniy jazoga qarshi kampaniyalarni olib borishmoqda, ular buni kapitalistik taʼlim tizimining tanazzulining alomati deb taʼriflaydilar.

## Oqlov va tanqid

Yangi Orleandagi Avgustin oʻrta maktabida dars bergan katolik ruhoniysi Filipp Berrigan ham jismoniy jazoni yoqlaydi. Berriganning aytishicha, jismoniy jazo oʻqituvchilarning koʻp vaqtini tejaydi, aks holda „hibsga olingan“ sinflarni yoki sinfdan chiqarib yuborilgan talabalarni (lekin maktabdan emas) bu jazolar bilan bogʻliq byurokratiyani kuzatish orqali tartibni saqlashga sarflanadi. Ota-onalar ham koʻpincha sinfda yoki Shabbat maktabida hibsga olish kabi jazolardan kelib chiqadigan noqulayliklar haqida shikoyat qiladilar.

Jismoniy jazoga qarshi dalillardan biri shundaki, baʼzi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, uning tarafdorlari oʻylaganidek, oʻquvchilar xatti-harakatlarini nazorat qilishda unchalik samarali emas. Ushbu tadqiqotlar jismoniy jazoni bir qator salbiy jismoniy, psixologik va taʼlim natijalari bilan bogʻlaydi. Jumladan " tajovuzkorlik va buzuvchi xatti-harakatlarning kuchayishi, sinfda buzgʻunchi xatti-harakatlarning kuchayishi, vandalizm, maktabga borishni istamaslik, eʼtiborsizlik, oʻqishni tark etishning koʻpayishi, maktabdan qochish va maktab fobiyasi. "Oʻz-oʻzini past baho, tortinchoqlik, somatik kasallik, ruhiy tushkunlik, oʻz joniga qasd qilish va oʻqituvchidan oʻch olish ".

Maktablarda jismoniy jazoga qarshi tibbiy, pediatriya yoki psixologik tashkilotlar: Amerika Tibbiyot Assotsiatsiyasi, Amerika Pediatriya Akademiyasi, Oʻsmirlar Tibbiyot Jamiyati, Amerika Psixologik Assotsiatsiyasi, Qirollik pediatriya va bolalar salomatligi kolleji, Qirollik psixiatrlar kolleji, Kanada pediatriya jamiyati va Avstraliya psixologiya jamiyati. Maktabdagi jismoniy jazo **Amerika Oliy maktab direktorlari milliy assotsiatsiyasi** tomonidan ham rad etilgan.

## Mamlakat boʻyicha
### Avstraliya
Avstraliyada jismoniy jazo Avstraliya poytaxt hududi, Yangi Janubiy Uels va Tasmaniyadagi barcha maktablarda qonun bilan taqiqlangan. Viktoriya shtatida jismoniy jazo davlat maktablarida qonun bilan taqiqlangan, lekin xususiy maktablarda ruxsat etilgan. Shtat hukumati endi ularni taʼlim jarayonidan chetlashtirishni shartli qilib qoʻydi. Taʼlim departamenti qoidalari yoki mahalliy taʼlim qonunlari tomonidan davlat maktablarida jismoniy jazo taqiqlangan, lekin Gʻarbiy Avstraliya, Kvinslend va Janubiy Avstraliyadagi xususiy maktablarda qonuniy boʻlib qoladi.

### Avstriya
Avstriya Maktablarda jismoniy jazo faqat 1975-yilda qonun bilan taqiqlangan edi.

### Argentina
Argentinada jismoniy jazo 1813-yilda taqiqlangan, ammo 1817-yilda qaytadan ruxsat etilgan va 1980-yillargacha amal qilgan. Turli asboblar va shapaloqlar bilan urish keng qoʻllangan.

### Birlashgan qirollik
Buyuk Britaniyaning davlat maktablari va xususiy maktablarida davlat kapitali kam ulushga ega boʻlib, 1987-yildan beri parlament tomonidan jismoniy jazo taqiqlangan. Keyinchalik, bunday jazolardan foydalanish butunlay xususiy maktablarda – 1999-yilda Angliya va Uelsda, 2000-yilda Shotlandiyada va 2003-yilda Shimoliy Irlandiyada taqiqlangan. 1993-yilda Inson huquqlari boʻyicha Yevropa sudi Kostello-Roberts Buyuk Britaniyaga qarshi ishini koʻrib chiqdi va 5 ovozga qarshi 4 ovoz bilan yetti yoshli bolani ishtoni orqali krossovka bilan uch marta urish, qadr-qimmatni kamsituvchi muomala taqiqlanmagan degan qarorga keldi.

Aytishlaricha, jismoniy jazo faqat oʻgʻil bolalarga nisbatan qoʻllangan, qizlar uchun maktab-internatlarda jismoniy jazo faqat 1830-yilgacha qoʻllangan.

Angliya va Uels maktablarida jazo quroli dastlab qamish edi. Keyinchalik ular qoʻllarni yoki (ayniqsa, oʻgʻil bolalarda) dumbalarni urish uchun ishlatiladigan moslashuvchan rattan qamish (yoki kane, eng. rattan qamish) bilan almashtirildi. Kamroq rasmiy muqobil sifatida, poyabzal bilan kaltaklash keng qoʻllangan: terlik, etiklar. Ayrim ingliz shaharlarida tayoq oʻrniga kamar ishlatilgan.

Eton kolleji jismoniy jazoning eng shafqatsiz qoʻllanishi bilan mashhur edi. Jazoni qoʻllash uchun oʻqituvchilar ham yordam soʻrab yoshi kattaroq talabalarga murojaat qilishdi. Shunday qilib, 1840-yillarda Etonda 700 talaba uchun atigi 17 oʻqituvchi bor edi, shuning uchun prefektlar shunchaki zarur edi. Shunday qilib, katta yoshdagi talabalar kichiklarni rasman qamchilashlari mumkin edi. Qamchilash (hatto 18 yoshli oʻgʻil bolalar ham qoʻllanishi mumkin boʻlgan) „rasmiy“ jismoniy jazodan tashqari, bezorilik va hazing ham qoʻllangan. Aslida, jismoniy jazoning oʻzi jamoat joyida yoki direktorning kabinetida (shuningdek, sobiq kutubxona) boʻlib oʻtadi. Koʻpincha, etoniyaliklar shov-shuv koʻrsatish uchun urishgan. Etonga yuborilgunga qadar uyda hech qachon qamchilanmagan talabalar bunday manzaradan hayratda qolishgan boʻlsalar ham, tez orada bunga koʻnikib qolishdi. Bitiruvchilarning xotiralariga koʻra, vaqt oʻtishi bilan ular kaltaklashdan qoʻrqishni yoki hatto uyalishni toʻxtatdilar. Qichqiriqsiz chidash mardlikdan dalolat edi. Koʻpincha jismoniy jazo juma kuni amalga oshirildi. Etonda jismoniy jazoni qoʻllashning „gullab-yashnashi“ 1809-yildan 1834-yilgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keldi. 1911-yilda tayoqlar oʻrta maktab oʻquvchilari uchun qamishlar bilan almashtirildi, bu koʻplab Eton bitiruvchilari orasida gʻazabga sabab boʻldi. 1964-yilda quyi sinflarda ham qamish oʻrniga qoʻyildi va 1984-yilda kollej tarixidagi soʻnggi jismoniy jazo oʻtkazildi.

Shotlandiyada davlat maktablarida tawse yoki tousi – bir tomoni yogʻoch tutqichli, ikkinchi tomoni vilkali uchi boʻlgan charm kamar, jismoniy jazo uchun, asosan, kaftlarga zarba berish uchun moʻljallangan. lekin baʼzi xususiy maktablar qamishni afzal koʻrdi. Ayrim ingliz shaharlaridagi maktablarda ham foydalanilgan.

1970-yilda tashkil etilgan maktab harakati ittifoqi, oʻta chap shiorlar ostida harakat qilib, Britaniya maktablarini isloh qilish boʻyicha keng koʻlamli ishlar olib bordi, talablardan biri 1980-yillarning oxirida sodir boʻlgan jismoniy jazoni bekor qilish edi. Belgilangan maqsadlarning aksariyatiga erishgandan soʻng, Ittifoq oʻz faoliyatini toʻxtatdi.

Taqiqlanganidan 30-yildan koʻproq vaqt oʻtgach, davlat maktablarida jismoniy jazo masalasi boʻyicha qarashlar sezilarli darajada farqlanadi. 2008-yilda **Times Educational Supplement** tomonidan 6162 Buyuk Britaniya oʻqituvchisi oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrov shuni koʻrsatdiki, har beshinchi oʻqituvchi va umumtaʼlim maktablaridagi oʻqituvchilarning 22 foizi hukumat tomonidan oʻtkazilgan tadqiqot davomida tayoqlardan oxirgi chora sifatida foydalanish amaliyotini qaytarishni xohlaydi. Koʻpgina britaniyaliklar maktablarda jismoniy jazoning bekor qilinishi bolalarning xulq-atvorining sezilarli darajada yomonlashishiga muhim omil boʻlganiga ishonch hosil qilishdi.

### Germaniya
Nemis maktablarida jismoniy jazo tarixan keng tarqalgan. Masalan, Augsburg monastiridagi oʻgʻil bolalar maktabida (uning aʼzolari „Stifel Nonnen“ nomi bilan tanilgan, etik kiygan nemis rohibalari) quyidagicha jazolangan: jinoyatchini pastki qismi oʻchoqqa tiqilgan, tanasi butunlay ochildi, shundan soʻng ular tayoq bilan kaltaklandi. Koʻpgina nemis gimnaziyalarida „koʻk odam“ (nemischa: der blau Mann) jismoniy jazo uchun javobgar boʻlgan, iezuit maktablarida esa oʻquvchilar toʻgʻridan-toʻgʻri oʻqituvchi tomonidan kaltaklangan. Oʻgʻil bolalar ham, qizlar ham jazolandi. Biroq, allaqachon XIX asrda koʻplab nemis shtatlarida, ayniqsa Gessenda jismoniy jazo siyosiy jinoyat sifatida qaraldi. Kutilmaganda, jismoniy jazoni majburiy joriy etish boʻyicha taklif Prussiya Oliy Davlat Kengashiga kiritildi, ammo u koʻpchilik ovoz bilan rad etildi. 20-asrda ular turli davrlarda turli mamlakatlarning maʼmuriy qonunlari bilan taqiqlangan. 1983-yilga kelib ular butun dunyo boʻylab taqiqlangan. 1993-yildan beri oʻqituvchi tomonidan jismoniy jazoni qoʻllash jinoiy huquqbuzarlik hisoblanadi – bu yil Germaniya Oliy sudining sobiq qonuniy odatni almashtirgan va apellyatsiya sudlarining qarorlarini bekor qilgan qarori nashr etildi. Baʼzi shtatlar (nemis: Oberlandesgericht) hatto 1970-yillarda ham. Ushbu qarorlar, jazolash huquqi, Strafgesetzbuchning 223-moddasi, badanga shikast yetkazish aybloviga qarshi bahona ekanligini nazarda tutgan.

### Gretsiya
1998-yildan beri Gretsiya boshlangʻich maktablarida jismoniy jazo taqiqlangan va 2005-yilda oʻrta maktablar uchun ham taqiqlangan qonun chiqarildi.

### Isroil
Har qanday shaklda jismoniy jazo Isroil Oliy sudi tomonidan qatʼiyan man etiladi. 2000-yil 25-yanvardagi muhim sud qaroriga koʻra, har qanday jismoniy jazo, jumladan, ota-onalar tomonidan „dumba yoki qoʻllarga yengil zarba berish“ ham jinoiy huquqbuzarlik sifatida tan olingan va ikki yillik qamoq jazosi bilan jazolanadi. Shu tariqa, sud 1994 va 1998-yillardagi avvalgi prezident qarorlarini bir xil ruhda qattiqlashtirdi va mustahkamladi.

### Hindiston
Hindistonda soʻzning gʻarbiy maʼnosida maktabda jismoniy jazo yoʻq. Taʼrifga koʻra, maktabdagi jismoniy jazoni „ oʻqituvchining toʻsatdan jahl bilan oʻquvchiga qamchilashi bilan muntazam kaltaklash bilan aralashmaslik kerak, bu jismoniy jazo emas, balki shafqatsizlikdir“ Hindiston Oliy sudi ushbu turdagi shafqatsizlikni taqiqlagan. 2000-yildan beri maktablar va 28 shtatdan 17 tasi taqiqning amalga oshirilishini eʼlon qildi, garchi joriy qilish hozirgacha sekin boʻlsada, zoʻravonlik 2009-yilda hamon sodir boʻlmoqda. Bir qator ijtimoiy va madaniy tashkilotlar, jumladan Shukrachakra kampaniyasi Hindistonda jismoniy jazoga qarshi ishlar olib bormoqda.

### Irlandiya
Irlandiya maktablarida 1982-yilda jismoniy jazo qonun bilan taqiqlangan va 1996-yildan buyon jinoiy javobgarlikka tortilgan.

### Ispaniya
1985-yilda taqiqlangan.

### Italiya
1928-yilda taqiqlangan. Qonunchilik, shuningdek, oilalarda jismoniy jazolashni ham taqiqlaydi.

### Misr
1998-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Misrdagi oʻqituvchilar tomonidan qabul qilinishi mumkin boʻlmagan xatti-harakatlarni jazolash uchun jismoniy jazo keng qoʻllanadi. Oʻgʻil bolalarning 80 % va qizlarning 60 % oʻqituvchilari tomonidan qoʻl, tayoq, kamar, poyabzal va tepish bilan kaltaklangan. Eng koʻp uchraydigan jarohatlar koʻkarishlar edi; ochiq yaralar, sinishlar, qorongʻulik va miya chayqalishi kamroq uchraydi.

### Kanada
Kanadada bolalar, yoshlar va huquq uchun Kanada jamgʻarmasi Kanadaga qarshi (2004) daʼvosi natijasida Kanada Oliy sudi maktabdagi jismoniy jazoni qonundan tashqari deb eʼlon qildi. Davlat maktablarida odatdagi jazo quroli qoʻlga oʻralgan kauchuk yoki kanvas kamar boʻlgan, xususiy maktablarda esa koʻpincha belkurak yoki tayoq [70] [71] ishlatilgan. Kanadaning koʻp qismlarida kamar 1970-yillardan beri yoki undan ham oldinroq davlat maktablarida qoʻllanilmagan: masalan, u Kvebekda 1960-yillardan beri ishlatilmagani va 1971-yilda Torontoda taqiqlangani daʼvo qilingan edi. Biroq, baʼzi maktablarda 2004-yilgi taqiqgacha kamardan foydalanishda davom etdi.

**Kanada viloyatlarida maktabda jismoniy jazoni taqiqlash**

Ontario, Alberta va Saskachevandan tashqari barcha viloyatlarda 2004-yilda umumiy taqiq qoʻyilgunga qadar davlat maktablarida jismoniy jazo qoʻllangan, ammo faqat Britaniya Kolumbiyasi va Manitoba davlat va xususiy maktablarda jismoniy jazoni taqiqlagan.

### Xitoy
1949-yilgi inqilobdan keyin Xitoyda barcha jismoniy jazolar taqiqlangan edi. Amalda, baʼzi maktablarda oʻquvchilarni tayoq yoki belkurak bilan urishadi.

### Kosta-Rika
2008-yildan beri maktablarda ham, uyda ham barcha jismoniy jazolar taqiqlangan.

### Malayziya
Malayziyaning koʻplab maktablarida qamish koʻp tarqalgan intizom shaklidir. Qonunga koʻra, u faqat oʻgʻil bolalarga nisbatan qoʻllanishi mumkin, ammo qizlar uchun ham xuddi shunday jazoni joriy etish gʻoyasi yaqinda muhokama qilinmoqda. Qizlarni qoʻliga urishni taklif qilishadi, oʻgʻil bolalarni esa, odatda, shimi orqali dumbasiga urishadi.

### Oldova
1940-yilda taqiqlangan.

### Myanma
Qamchilash odatda maktablarda jazo sifatida qoʻllanadi, hukumat esa jismoniy jazoga qarshi koʻrsatmalar bergan. Oʻquvchilar butun sinf oldida dumba, boldir yoki qoʻllariga tayoq bilan uriladi. Maktablardagi jismoniy jazoning boshqa shakllariga qulogʻini tortib, tiz choʻkish va sinf oʻrindigʻida turish bilan qoʻllarini kesishish kiradi. Jazoning keng tarqalgan sabablari orasida sinfda gaplashish, uy vazifasini bajarmaslik, darsda ishlayotganda xato qilish, janjal va darsga qatnashmaslik kiradi. Aksariyat talabalar jazoga xayrixoh boʻlib, oʻqituvchilar ularni yaxshi niyat bilan jazolaydilar, deb hisoblaydilarr.

### Niderlandiya
1920-yilda taqiqlangan.

### Yangi Zelandiya
1989-yilda taqiqlangan.

### Polsha
Jismoniy jazoni taqiqlagan birinchi davlat: 1783-yil. Bugungi kunda jismoniy jazoni taqiqlash Polsha konstitutsiyasi moddasi bilan kafolatlangan. Hech kim qiynoqqa solinishi, shafqatsiz, gʻayriinsoniy yoki qadr-qimmatni kamsituvchi muomala yoki jazoga duchor qilinishi mumkin emas. Jismoniy jazodan foydalanish taqiqlanadi.

### Koreya Respublikasi
2010-yildan Kyongi provinsiyasida, 2011-yildan Shimoliy Jeolla provinsiyasi hamda Kvanju va Seul shahar tumanlarida jismoniy jazo taqiqlanadi. Biroq, koʻpgina konservativ viloyatlarda jismoniy jazo qonuniy va u yerdagi maktablarda keng qoʻllanadi. Baʼzan oʻquvchilarni tarbiyalash uchun tayoq ishlatiladi, bu juda qalin va anʼanaviy ingliz maʼnosida qamish deb atash qiyin. Bundan tashqari, masalan, basseynning kesilgan qismi va xokkey tayoqlari ishlatiladi. Ular koʻpincha oʻquvchilarga dumbaga zarbalar shaklida qoʻllanadi, lekin ayni paytda oyoq barmoqlariga, sonlarning old yoki orqa qismiga urish uchun ham ishlatilishi mumkin. Oʻgʻil bolalar va qizlar maktabdagi har qanday notoʻgʻri xatti-harakatlari uchun oʻqituvchilar tomonidan bir xil tarzda jazolanadi. Hukumat tavsiyalariga koʻra, tayoq diametri 1,5 sm dan qalin boʻlmasligi va zarbalar soni 10 tadan oshmasligi kerak. Bunday jazolar odatda sinf xonasida yoki koridorda boshqa talabalar ishtirokida amalga oshiriladi va tartib Singapur kabi boshqa mamlakatlarga qaraganda kamroq. Bir vaqtning oʻzida bir nechta oʻquvchilarni birgalikda jazolash keng tarqalgan boʻlib, baʼzan bir oʻquvchi uchun butun sinf kaltaklanadi. Jismoniy jazoning keng tarqalgan sabablari orasida uy vazifasini bajarmaslik, oʻqituvchi jim boʻlishni buyurganda sinfda gaplashish va imtihonda yomon baho olish kiradi.
.

### Rossiya

Birinchi olijanob gimnaziyalarda, shuningdek, davlat maktablarida jismoniy jazoga rasman ruxsat berilmagan, lekin gimnaziyalar nizomida, taʼlim muassasalarini tashkil etish qoʻmitasi tomonidan 1828-yilda chiqarilgan Nikolay I hukmronligi davrida jismoniy jazo allaqachon tayoq bilan kesish shaklida ruxsat etilgan. Dastlab, jismoniy jazo faqat dastlabki uchta sinf uchun, keyinroq – barcha sinflar uchun taqdim etilgan. Shunga qaramay, turli gimnaziyalarda ulardan foydalanishning taqsimlanishi koʻp jihatdan ularning direktorlarining shaxsiy xohishlariga bogʻliq edi. Shunday qilib, N. I. Pirogovning kuzatishlariga koʻra, jismoniy jazoning ashaddiy raqibi, Kiev oʻquv okrugida gimnaziya oʻquvchilarining 13 dan 27 foizigacha tayoq bilan kaltaklangan va 11 gimnaziyada yil davomida har yettinchi oʻquvchi, keyin birgina Jitomir gimnaziyasida – har soniyada kaltaklangan. Tayoqlardan tashqari, oʻquvchilarni oʻlchagichlar bilan urishgan va quloqlari bilan kaltaklashgan (ular qon ketgunicha qamchilagan holatlar ham boʻlgan). Davlat gimnaziyalari, diniy seminariyalar va kadet korpuslarida jismoniy jazo ilgari qoʻllangan va shunga mos ravishda hech qachon bekor qilinmagan. N. G. Pomyalovskiy „Bursa insholari“ da seminariya odatlarining badiiy yorqin va tarixiy ishonchli tavsifini bergan. Seminariyada oʻqiyotganda oʻzi 400 marta jazolangan va hatto oʻziga savol bergan: „Men kesib oʻtganmanmi yoki hali kesib oʻtmaganmanmi?“ Gimnaziya va maktab-internat oʻquvchilarining jazo jurnalidan 1851-yilda faqat qoʻllangan jazo turlari koʻrsatilgan koʻchirmaga koʻra, talabalar boshqa odamlarning narsalarini oʻgʻirlash, kitoblarni ruxsatsiz almashish, dangasalik va yomon oʻqish, darsga qatnashmaslik, chekish uchun kaltaklanishi mumkin edi. Tamaki, mastlik, sinfda yoki koʻchada urishish, otani aldash, sinfda beparvolik va hushtakbozlik.

Maktablarda jismoniy jazoning muxolifi, shu jumladan, Aleksandr Pushkin edi :

Taʼkidlash joizki, jismoniy jazo faqat oʻgʻil bolalarga nisbatan qoʻllangan. Qizlar oʻqiydigan taʼlim muassasalarida (masalan, zodagon qizlar institutlari yoki maktab-internatlarda) ulardan foydalanilmagan, lekin yaramas oʻquvchilarning sochlaridan tortib, oʻralganlarini kesish holatlari alohida qayd etilgan.

1850-yillarning oʻrtalarida Rossiyada maktabda jismoniy jazo haqida jamoatchilik muhokamasi N. I. Pirogov tomonidan boshlangan va u „Bolalarni kaltaklash kerakmi“ maqolasini nashr etgan.

1864-yilda, kattalar uchun jismoniy jazo bekor qilinganidan bir yil oʻtgach, imperator Aleksandr II tomonidan tasdiqlangan Davlat kengashining „Jismoniy jazodan ozod qilish toʻgʻrisida …“ fikri eʼlon qilindi, bu shaxslarga nisbatan jismoniy jazoni taqiqladi. Progimnaziya yoki gimnaziya yoki haqiqiy maktabning 4 sinfini tamomlagan; shunday qilib, gimnaziya va maktablarning yuqori uch sinflarida jismoniy jazo taqiqlangan. Farmon qoidalari oʻsha yilgi gimnaziya va progimnaziyalarning yangi nizomiga kiritildi.

Shunga qaramay, taʼlimning boshlangʻich bosqichiga mansub koʻplab qishloq va cherkov maktablarida jismoniy jazo bundan keyin ham davom etdi. 1904-yil 11-avgustda hunarmandlarning shogirdlari bolalariga nisbatan jismoniy jazo bekor qilindi. 1917-yilgi inqiloblardan keyin jismoniy jazo nihoyat taqiqlandi. Sovet oʻqituvchilari Sovet Ittifoqi mavjud boʻlgan davrda jismoniy jazoga salbiy munosabatda boʻlishgan. Ulug 'Vatan urushi davrida ham, maktab intizomi muammolari, ayniqsa, erkaklar maktablarida, oʻta keskinlashganda, jismoniy jazo hali ham taqiqlangan edi.

Rossiya Federatsiyasi Mehnat kodeksining 336-moddasiga binoan, bolaga nisbatan jismoniy jazo qoʻllagan oʻqituvchi bilan tuzilgan mehnat shartnomasi bekor qilinishi kerak. Taqiqlanganiga qaramay, oʻquvchilarning oʻqituvchilar tomonidan kaltaklanishining alohida holatlari hamon uchrab turadi. Koʻpincha jismoniy tarbiya oʻqituvchilari buni amalga oshiradilar. Baʼzan oʻqituvchilar oʻquvchilarga manjetlar, chimchilashlar va kaltaklar qoʻllashadi.

### Singapur
Singapur maktablarida jismoniy jazo qonuniydir (faqat oʻgʻil bolalar uchun) va qatʼiy tartibni saqlash uchun hukumat tomonidan toʻliq maʼqullangan. Faqat yengil kalamush qamishdan foydalanish mumkin. Jazo sinfda oʻqituvchi tomonidan emas, balki maktab rahbariyatining qaroriga binoan rasmiy marosimda oʻtkazilishi kerak. Aksariyat oʻrta maktablar (mustaqil, avtonom va davlat), shuningdek, baʼzi bir boshlangʻich va bir yoki ikkita oʻrta maktabdan keyingi gimnaziyalar itoatsiz oʻgʻil bolalarga qarshi kurashda qamishdan foydalanadilar. Oʻrta maktabda va undan keyingi gimnaziyada kalamush tayoq bilan zarbalar har doim oʻquvchilarga kiyimlarini yechmasdan dumbalarida qoʻllanadi. Taʼlim vazirligi bitta qoidabuzarlik uchun eng koʻp olti marta zarba oʻrnatdi. Baʼzan marosim boshqa talabalar oldida oʻtkaziladi.

### Amerika Qoʻshma Shtatlari
Qoʻshma Shtatlarda maktablar va oilalarda tajovuzdan foydalanishni taqiqlovchi federal qonun yoʻq. 49 shtatning (Floridadan tashqari) Jinoyat kodeksida ota-onalar, vasiylar yoki oʻqituvchilar, agar ular qoʻllagan kuch asosli deb topilsa, oqlanadi, degan band bor. Bundan tashqari, „oqilona kuch“ tushunchasining taʼrifi aniqlanmagan. AQShning alohida shtatlari maktablarda jismoniy jazoni taqiqlash huquqiga ega. Hozirgi vaqtda bunday jazolar faqat oʻttizta shtatdagi davlat maktablarida taqiqlangan. Ushbu shtatlarning ikkitasida, Nyu-Jersi va Ayova, xususiy maktablarda jismoniy jazo ham noqonuniy hisoblanadi. Oʻquvchilarni jismonan jazolash haligacha taqiqlanmagan maktablar 15 shtat hududida, asosan mamlakat janubida joylashgan. Bu AQShdagi barcha davlat maktablarining taxminan 4 foizini tashkil qiladi. Jismoniy jazo Alabama, Arkanzas, Jorjiya, Luiziana, Missisipi, Oklaxoma, Tennessi va Texasdagi baʼzi davlat maktablarida sezilarli darajada (pasaygan boʻlsada) qoʻllanishida davom etmoqda.

1867-yilda Nyu-Jersi maktablarda jismoniy jazolashni taqiqlagan birinchi AQSh shtatiga aylandi. Ikkinchi oʻrinda 104 yil oʻtib, 1971--yilda Massachusets shtati boʻlgan. Ayni paytda oxirgi shtat Shimoliy Karolina edi, 2018-yilda jismoniy jazo hali ham qoʻllanadigan shtatning eng oxirgi okrugida ular ovoz berish yoʻli bilan bekor qilindi.

Koʻpgina shtatlardagi xususiy maktablar ushbu taqiqdan ozod qilingan va oʻzlarining taʼlim vositasi sifatida belkurakdan foydalanishlari mumkin. Bu yoʻldan yuradigan xususiy maktablarning aksariyati janubiy shtatlarda ham bor. Koʻpincha, lekin alohida emas, bular xristian evangelist yoki fundamentalistik maktablardir.

Aksariyat shahar maktab tizimlari jismoniy jazodan uzoqlashgan, hatto u qonuniy boʻlgan shtatlarda ham. Bugungi kunda AQShdagi barcha maktablarning 96 foizi kaltaklash taqiqlangan. Federal hukumat tomonidan toʻplangan statistik maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, kamida oxirgi 20 yil davomida eshkak eshish qonuniy boʻlgan barcha shtatlarda doimiy ravishda kamayib bormoqda. Qamchilashga qarshi kampaniya Samarali tartib-intizom markazi federal statistik maʼlumotlarga asoslanib, 2006-yilda AQSh davlat maktablarida qamchilangan yoki belkurak bilan kaltaklangan oʻquvchilar sonini taxminan 223 000 tani tashkil etadi.

Kentukki shtatida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ozchilik talabalar umuman jismoniy jazo emas, balki nomutanosib ravishda intizomiy qoidalarga boʻysunadilar.

Bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, jismoniy yoki aqliy nogironligi boʻlgan talabalar „baʼzi shtatlarda nomutanosib darajada jismoniy jazoga duchor boʻlishadi, bu barcha talabalarga qaraganda taxminan ikki baravar koʻp“.

Amerika maktablarida jismoniy jazo oʻquvchilar yoki talaba qizlarning dumbalariga maxsus yasalgan yogʻoch belkurak bilan urish orqali amalga oshiriladi. Koʻpincha jazo sinfda yoki zalda boʻlib oʻtadi, lekin bu kunlarda odatda direktorning kabinetida shaxsiy sharoitda amalga oshiriladi.

Aksariyat davlat maktablarida bunday marosimlarni qanday oʻtkazish boʻyicha batafsil qoidalar mavjud va baʼzi hollarda bu qoidalar oʻquvchilar va ularning ota-onalari uchun maktab qoʻllanmalarida chop etiladi. Ammo baʼzida talaba qanday holatda va qanday sharoitda kaltaklanishini aniq tizim mavjud emas.

1983-yilda maktab maʼmuriyati oʻquvchi bilan mushtlashib, uni belkurak bilan urish uchun stulni egib olishga majburlagan. Jang paytida talaba chalqancha stolga yiqilib, belidan jiddiy jarohat oldi. Bunday hodisalarning oldini olish uchun tuman maktab kengashi „agar oʻquvchini cheklash yoki jang qilishni talab qilsa, jismoniy jazo qoʻllanilmaydi“ siyosatini qabul qildi.

Borgan sari AQSh maktablarida jismoniy jazo oʻquvchilarning qonuniy yoki faktik tanloviga aylanib bormoqda. Shunday qilib, Alabama shtatidagi Aleksandr Siti maktablari qoidalarida „talabadan jismoniy jazoni tasdiqlash haqida soʻralmaydi“. Koʻpgina maktab maʼmuriyatining taʼkidlashicha, agar oʻquvchi " jazolanish " dan bosh tortsa, u boshqa yoʻl bilan jazolanadi, masalan, maktabdan chetlatish yoki chiqarib yuborish.

Koʻpgina maktablar, lekin hammasi emas, ota-onalarga oʻgʻillari yoki qizlariga jismoniy jazo qoʻllashga ruxsat berish yoki taqiqlash imkoniyatini taklif qilishadi. Qoida tariqasida, ota-onalar tegishli rasmiy hujjatni maktab idorasida toʻldiradilar. Koʻpgina maktab maʼmuriyati ota-onalarning ruxsatisiz bunday jazolarni qoʻllamaydi. Boshqalarida, aksincha, agar ota-onalar buni aniq taqiqlamasa, talabalar jismoniy jazolanadi.

Barcha shtatlarda maktabdagi barcha jismoniy jazolarni muqobil ravishda chiqarib yuborishni tanlash orqali oldini olish mumkin.

2010 -yil iyun oyida AQSh Kongressi Vakillar Palatasiga maktablarda jismoniy jazo qoʻllashni tugatish toʻgʻrisidagi qonun loyihasi taqdim etilgan edi. 5628 rezolyutsiyasiga muvofiq qonun loyihasi AQSh Kongressining Taʼlim va mehnat qoʻmitasi tomonidan koʻrib chiqish uchun taqdim etilgan. " Jismoniy jazoga ruxsat beruvchi taʼlim dasturlarini moliyalashtirishni toʻxtatish toʻgʻrisida " gi avvalgi qonun loyihasi 1991-yilda Vakillar palatasida vakil mayor Ouens tomonidan kiritilgan va 1522-sonli rezolyutsiya tomonidan qabul qilinmagan.

### Tailand
Bolalarni himoya qilish milliy qoʻmitasining „Taʼlim vazirligining oʻquvchilarini jazolash toʻgʻrisida“ (2005) va „Bolalarni himoya qilish boʻyicha nazorat xodimlarining ish tartibi toʻgʻrisida“ gi qoidalariga muvofiq taʼlim maktablarida jismoniy jazo noqonuniy hisoblanadi. oʻquvchilarning xulq-atvori" (2005), „Bolalarni himoya qilish toʻgʻrisida“ gi qonunning 65-moddasiga muvofiq. Shunga qaramay, Tailand maktablarida jismoniy jazo keng qoʻllanadi.

### Tayvan
Jismoniy jazo Tayvan maktab tizimida 2006-yildan beri noqonuniy hisoblanadi, lekin u hali ham qoʻllanishi maʼlum.

### Urugvay
2008-yildan boshlab „Jismoniy jazoni taqiqlash“ (ispancha: Prohibición del castigo físico) deb nomlangan qonun mavjud; bu qonun nafaqat maktab xodimlari va qoʻriqchilarga, balki ota-onalarga ham bolalarga nisbatan jismoniy jazo qoʻllashni taqiqlaydi.

### Chexiya
Qonun bilan taqiqlanmagan boʻlsada, jismoniy jazo ruxsat etilgan jazolar qatoriga kiritilmagan.

Chexiya prezidenti **Milosh Zeman** Liberets viloyatiga ish safari chogʻida maktablarda yengil jismoniy jazolardan foydalanishga ruxsat berishini maʼlum qildi. Uning soʻzlariga koʻra, u Praga oʻrta sanoat maktabida sodir boʻlgan voqealarni diqqat bilan kuzatib borgan, oʻquvchilari keyinchalik vafot etgan oʻqituvchisini masxara qilgan. Siyosatchining fikricha, yengil jismoniy jazodan foydalanish murabbiylarga nisbatan bunday munosabatning oldini olishga yordam beradi.

### Shvetsiya
1958-yil 1-yanvardan boshlab oddiy boshlangʻich maktablarda (shvedcha: folkskolestadgan) jismoniy jazo taqiqlangan.

### Filippin
Xususiy va davlat maktablarida jismoniy jazo taqiqlangan.

### Fransiya
Inqilobdan oldingi Fransiyada jismoniy jazo keng tarqalgan boʻlib, Angliyadan farqli oʻlaroq, qirollik avlodlari ham ulardan qochmagan. Shotlandiya tarixchisi va jurnalisti Jeyms Bertramning soʻzlariga koʻra, koʻpchilik fransuz knyazlari boʻlajak quyosh qiroli Lui XIVni qamchilagan. Biroq, fransuz inqilobidan soʻng, 1791-yilda, jismoniy jazo qoʻllash taqiqlangan yangi jinoyat kodeksi chiqarildi (garchi yakuniy rad etish faqat 90 yil oʻtgach – 1881-yilda sodir boʻlgan boʻlsa ham) va keyingi, XIX asr boshidan boshlab. Qonunda aniq taqiq yoʻq, chunki bunday narsa sodir boʻlishi mumkin emas, lekin 2008-yilda bir oʻqituvchi talabani tarsakilagani uchun jarimaga tortildi.

### Yugoslaviya
Yugoslaviyada 1929-yilda „Davlat maktablari toʻgʻrisida“gi qonunning 67-moddasi bilan jismoniy jazo taqiqlangan. Mamlakat parchalanganidan keyin uning tarkibiga kirgan mamlakatlarda jismoniy jazo ham taqiqlangan. Masalan, Serbiyada oʻrta va boshlangʻich maktablar toʻgʻrisidagi qonunlar (1992) va „Taʼlim va tarbiya asoslari toʻgʻrisida“ gi qonun (2003-yil, 2009-yilda oʻzgartirilgan).

### Yaponiya
1947-yilda Yaponiyada jismoniy jazo qonun bilan taqiqlangan boʻlsa-da, u 1980-yillardayoq baʼzi maktablarda qoʻllangan. 1987-yilda Yaponiyadagi yosh oʻrta maktab oʻqituvchilarining 60 % jismoniy jazo zarur deb hisoblagan, 7 % har qanday sharoitda zarur deb hisoblagan, 59 % baʼzan zarur deb hisoblagan va 32 % har qanday sharoitda undan foydalanishni maʼqullamagan; boshlangʻich maktablarda esa 2 % ularni soʻzsiz qoʻllab-quvvatlagan, 47 % zarur deb hisoblagan va 49 % maʼqullamagan.

## Manbalar