open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Izvestiya

**Izvestiya** ("Axborot") — RFda chikadigan umummilliy gazeta. Moskvada haftada 5-marta rus tilida nashr etiladi. Gazetaning 1soni 1917 yil 28-fevral (13-mart)da Petrogradda chiqqan. "I." shoʻro tuzumi davrida kommunistik partiya va Sovet hukumati qabul qilgan qaror va hujjatlarning bajarilishini mafkuraviy jihatdan taʼminlovchi qudratli vosita boʻlgan. Shoʻro tuzumi tugagach (1991-yil oxiridan), Rossiya Federatsiyasining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy hayotiga oid islohot va oʻzgarishlarning bajarilishini taʼminlashga moʻljallangan yoʻnalish oldi. Adadi 234.500 (2002).
Jolliboy Izentayev

**Izentayev Jolliboy Tanirbergen oʻgʻli** (1943.29.2, Qoʻngʻirot tumani) — rangtasvirchi rassom, Oʻzbekiston BA ning akad. (1997), Oʻzbekiston xalqras-somi (2000). Respublika rassomlik bilim yurti (1966) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1974) tugatgan. Nukus sh. badiiy hunar i.ch. ustaxonasida rassom (1974—79), 1979 y.dan Qoraqalpogʻiston rassomlar uyushmasi boshqaruvi raisi hamda 1997 y.dan Oʻzbekiston BA Qoraqalpogʻiston boʻlimining raisi. I.ning turli janrlarda yaratilgan asarlarida Qoraqalpogʻiston tabiati, manzarasi, qoraqalpoq xalqi, uning dardi, kechasi, buguni oʻz aksini topgan. Tarixiy mavzudagi yirik asarlar ("Umid yoʻlida" va "Begjap fojiasi", 1983), psixologik portretlar ("A. Jumamuratov", 1976; "Ona portreti", 1978; "Avtoportret", 1980; "I. Yusupov", 1981; "A. Otaboyev", 1982 va b.), manzaralar ("Xiva. Changli kun", 1979; "Koʻhna oʻrganch. Bozor", 1979; "Bahorda Nukus", 1982; "Qoraqalpogʻistonda kuz", 1986; "Qizketganda tong", 1994; "Yashil hovli", 1994 va b.), natyurmortlar ("Qumgʻonli natyurmort", 1984; "Niqobli natyurmort", 1987 va b.) va b. asarlar muallifi. Orol muammolariga bagʻishlangan asarlar turkumini yaratdi ("Moʻynoq. Qumdagi saksovul", 1988; "Kemalar qabristoni", 1989; "Moʻynoq", "Chekinayotgan dengiz tubi", 1989 va b.). Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

## Manbalar
Izma

**Izma** (arab.— kesik) — yostiq jildi, koʻylak, shim va b. kiyim-kechaklarning tugma kadaladigan teshigi. I. oʻrni ochilgach, atrofi qoʻlda yoki tikuv mashinasida yoʻrmab qoʻyiladi. Tikili-shiga koʻra, I.ning koʻzchali (magʻiz shaklida oʻyilib, teshik atrofi agʻdarma va tepchik chok bilan yoʻrmalanadi), magʻizli (teshik chetiga magʻiz chiqarib, oʻngidan bostirma chok bilan tikib chiqiladi), ichki (kiyimlarning astar tomonidan tikiladi; mas, tik yoqali kamzul, palto va shimlarning old tomoniga qilinadigan I.lar), bogʻichli (bogich bilan tikiladi; mas, palto, kamzullarga ich tarafdan tugma sigʻadigan bogʻich chatib quyiladi) va b. xillari bor. Tugmalar I. urniga ilgak yordamida ham qadalishi mumkin. 

## Manbalar
Izmail

**Izmail** — Ukrainaning Odessa viloyatidagi shahar. Dunay daryosi tarmogʻining chap sohilida. Qora dengizdan 80&nbsp;km. Dengiz kemalari kira oladigan port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 95,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). 12-asrda I. oʻrnida genuyaliklar qalʼasi boʻlgan. Keyinchalik u Moldova knyazligiga qaragan. 16-asrda turklarga tobe edi. 1569-yil Turkiya sultoni I. ga nugʻoylarni joylashtirgan. 1770—1918-yillarda shahar vaqt-vaqti bilan Turkiya va Rossiyaga karagan. I.ni 1918-yil Ruminiya egalladi, Ikkinchi jahon urushi davrida I.ni nemis-rumin qushinlari bosib oldi. 1944-yil 26-avgustda ozod kilingan.

I.da oziq-ovqat sanoati (sabzavot konserva, goʻsht kombinatlari, baliq, sut, uzum vinosi zavodlari) rivojlangan. Sellyuloza-karton kombinati, kema tuzatish, kema tuzatish-mexanika zavodlari, pedagogika. instituti, suratlar galereyasi, A. V. Suvorov muzeyi bor.

## Manbalar
Izoamilatsetat

**Izoamilatsetat** , (SN3)2SNSN2SN2OSOSN3 - sirka kislotaning izoamil efiri, oʻtkir hidli (nok hidiga yaqin) rangsiz su-yuqlik (qarang Amilatsetat).

## Manbalar
Izobara

**Izobara** (izo... va yun. baros — vazn, ogʻirlik) — sistemadagi izobarik jarayotsh termodinamik holat diagrammasida ifodalaydigan chiziq. 

## Manbalar
Izobarik jarayon

**Izobarik jarayon** — bosim oʻzgarmas boʻlgan sharoitda sistemada sodir boʻladigan fizik jarayon. Izobarik jarayon sistemaning termodinamik holat diagrammasida izobara bilan tasvirlanadi. Atmosfera bosimida sodir boʻladigan fizik jarayonlar, jumladan, suvning isishi, ochiq idishdagi gazning qizishi yoki sovishi, moddaning ikki fazali holatidagi izotermik jarayon va koʻpgina kimyoviy reaksiyalar izobarik jarayonga misol boʻla oladi. Yuqori va past bosimlarda moddalarning xossalarini tadqiq qilishda, issiklik mashinalarida (masalan, Joul, Dizel sikllari) izobarik jarayon dan foydalaniladi.

Ideal gaz hajmi V izobarik jarayonda temperaturaga toʻgʻri proporsional (Gey — Lyussak qonuni). Izobarik jarayonda ideal gazning bajargan ishi pAV ga teng va, demak, tashqaridan olingan issiklik miqdori uning temperaturasi ortishiga va ish bajarishiga sarf boʻladi. Shuning uchun izobarik jarayondagi issiqlik sigim Sr izohorik jarayonsatp (bu holda ish bajarilmaydi) issiqlik sigʻim Su dan har doim katta.

## Manbalar
Izobarik sirt

**Izobarik sirt** — hamma nuqtasida atmosfera havosi bosimi bir xil boʻladigan sirt. I. s.larning oʻzaro joylashuvi havo bosimining fazoda taqsimlanishi toʻgʻrisida taassurot beradi. Sikloida, yaʼni past bosim sohasida I. s.lar botik, sirtlardan, antitsiklonda, yaʼni yuqori bosim sohasida esa qabariq sirtlardan iborat boʻladi (rasmga q.). I. s.ning qiyaligi shamol tezligini aniqlaydi: I. s. qiyaligi qanchalik katta boʻlsa, shamol tezligi shunchalik kuchli ekanligini bildiradi. I. s.ning biror sath (mas, dengiz sathi va b. sirtlar sathi)ga qiyaligi minut ulushlari bilan oʻlchanadi. I. s. sath bilan kesishea, izobaralarni hosil qiladi. Asosiy I. s.lar: 1000, 900, 800, ..., 100 mb, soʻngra 50, 25, 10 mb sirtdir. Meteorologiyada, koʻpincha, asosiy I. s.larning dengiz sathidan balandlik haritalari tuziladi. I.s. 1000 mb dengiz sathiga yaqin, 500 mb dengiz sathidan 5&nbsp;km chamasi balandda yotadi.

## Manbalar
Izobarlar

**Izobarlar** ( va  — „vazn“, „ogʻirlik“) — bir xil sondagi nuklonlar A dan, lekin soni har xil boʻlgan protonlar Zea neytronlar N dan tashkil topgan turli kimyoviy elementlarning atomlari tarkibidagi yadrolar (mas, 32Ge77, 33As77, 34Se77 va b.). Neytron massasi proton massasidan 1,3 MeV ga katta. Shuning uchun izobarlar bir xil nuklonlarga ega boʻlishiga qaramay, neytronlar va protonlar soni turli miqdorda boʻlganligi uchun, massalari boʻyicha birbiridan farq qiladi. Yadrodagi neytronlar sonining protonlar soniga nisbati N/Z nuklonlar miqdori A ortishi bilan maʼlum qonu-niyat boʻyicha koʻpayib borsa, turgʻun izobarlar deyiladi. Yengil yadrolar uchun bu nis-bat birga, nuklonlar soni taxminan 185 gacha ortganida u 1,5 ga teng boʻladi. Masalan, 34Se77 ga oʻxshash izobarlar turgʻun yadrolar hisoblanadi. Chunki bu yadrolarning tarki-bida 34 ta proton va 43 ta neytron mavjud boʻlib, u qonuniyat boʻyicha anik/gangan songa teng: =1,26. Ammo yadrodagi neytronlar sonining protonlar soniga nisbati turgun izobarlar uchun aniqlangan sondan farqli boʻlsa, bunday izobarlar radioaktivlik xususiyatiga ega boʻladi. Masalan, „As71, zge77 va b- R-radioaktivlikka ega. ,4e“ protonlarining soni koʻp boʻlganlari esa, mas, 3,Vg77, zbKg77 va b. radioaktivlik xususiyatiga ega boʻlib, pozitron chiqarib parchalanib turadi.

## Manbalar
Izobutilen

**Izobutilen**, SN2=S(SN3)2 -toʻyinmagan uglevodorod, rangsiz gaz. Qaynash temperaturasi — 6,9°; suyuqlanish temperaturasi — 140,35°; suyuq I.ning zichligi 594 kg/m3 (20°). Suvda yomon, spirt va efirda yaxshi eriydi. Olefinlarning barcha xossalarini namoyon qiladi. Vodorod, galogenlar, galogenvodorodlar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishadi. Katalizatorlar (mas, Ag2O) ishtirokida havo kislorodi taʼsirida oksidlanib, epoksidlar, KMpO4ning ishqoriy eritmasi ishtirokida glikollar, NYU4, (SN3SOO)4R va b. oksidlovchilar taʼsirida parchalanib karbonil birikmalar hosil qiladi. Suyuq neft mahsulotlari va gazlari krekingi va piroliziyaa oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi. Toza I. izobutanni katalitik degidrogenlash yoʻli bilan olinadi. Izooktan, izopren va b. texnik mahsulotlar olish uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Galiya Izmaylova

**Galiya Bayazitovna Izmaylova** (1923.12.2, Tomsk – 2010.2.10, Toshkent) – balet artisti, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1951). Toshkent balet maktabini (1941), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1961)ni tugatgan. 1941 yildan Navoiy teatrining yetakchi balet yakkaxoni, 1977—85 yillar bosh baletmeyster, 1985 yildan baletmeyster. Semurgʻ („Oq bilak“), Mariya, Zarema („Bokchasaroy favvorasi“) kabi ilk rollaridayoq qahramonlar ichki du-nyosini ifodali harakatlar orqali ochib berishga intilgan. Eng yaxshi rollari: Kitri („Don Kixot“), Gulo-yim („Qirq qiz“), TaoXoa („Lola-qizgʻaldoq“), Odetta-Odiliya („Oqqush kuli“), Xuanita („Don Juan“), Gulnora („Raqqosa“), Karmen („Karmensyuita“), Layli („Layli va Majnun“), Chundari („Sevgi tumori“), Egina („Spartak“) kabi obrazlari badiiy yuksakligi, ijro texnikasining mukam-malligi, yevropa mumtoz raqsini anʼ-anaviy oʻzbek raqs harakatlarida uygʻunlashtirilishi bilan ajralib turadi. „Oqqush kuli“, „Navruz“, „Shahrizoda“, „Sevgi tumori“, „Kashmir afsonasi“, „Sevgi afsonasi“, „Boqchasaroy favvorasi“, „Esmeralda“, „Orzu“, „Knyaz Igor“, „Buron“, „Faust“, „Zebunniso“, „Umar Xayyom“, „Al Fargʻoniy“ kabi operalarning raqslarini sahnalashtirgan.

I. yangi turdagi oʻzbek mumtoz raqs maktabi asoschilaridan. U Fargʻona, Buxoro, Xorazm xalq raqslari va Yevropa raqsining ijobiy taʼsirida zamon mumtoz rake miniatyuralarining yaratuvchisi va mohir ijrochisi sifatida tanildi. M. Ravelning „Bolero“ baleti, shuningdek, M. Ashrafiyning „Dilorom“ operasi uchun „Soʻgʻdiyona“, „Xindi“, „Arab“ va „Fargʻona“ kabi mustaqil xoreografik miniatyuralar yaratdi. Qardosh xalqlar, Sharq va b. xalqlarning milliy xoreografik sanʼatini oʻrganib, „Jahon xalqlari raqslari“ konsert dasturini tuzdi.

Uning repertuarida Hindiston, Indoneziya, Myanma, Suriya, Misr, Meksika, Argentina, Kuba kabi turli mamlakat xalqlarining milliy raqslari mavjud. I. „Bahor“, „Lazgi“ va b. ansambllarda koʻpgina raqslar sahnalashtirgan. Bir qancha mamlakatlarda gastrolda boʻlib, tomoshabinlarni oʻzbek xalq raqslari bilan tanishtirgan. I.ga bagʻishlangan „Umrga teng raqs“ filmi suratga olingan (1984). Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). „Shuhrat“ medali (1997), „Doʻstlik“ ordeni (1998) bilan mukofotlangan.

## Manbalar

## Adabiyot
* Avdeyeva L., Galiya Izmaylova, T., 1975.
Izogamiya

**Izogamiya** (izo... va yun. gamos — nikoh) — morfologik jihatdan bir-biridan farq qilmaydigan, ammo har xil biokimyoviy va fiziologik xu-susiyatlarga ega boʻlgan gametalarning qoʻshilishi (kopulyasiyasi)dan iborat jinsiy jarayon. I. bir hujayrali va ayrim koʻp hujayrali suv oʻtlari, tuban zamburugʻlar va koʻpchilik bir hujayralilar (ildizoyoqlilar, nurlilar, tuban gregarinalar)da uch-raydi, lekin koʻp hujayrali orga-nizmlarda (yashil suv oʻtlaridan tashqari) uchramaydi (yana q. Anizogamiya).

## Manbalar
Izogiyetalar

**Izogiyetalar** (izo... va yun. hunsos — yomgir) — sutka, oy, yil uchun yogʻin miqdori izochiziqlari yoki oy yoxud yil uchun oy yoki yillik oʻrtacha koʻp yillik yogʻin miqdori.

## Manbalar
Izolyator

**Izolyator** (fransuzcha: *isolateur*, isoler — *alohidalamoq*) 1) tibbiyotda — kasalxona, bolalar poliklinikasi, sanatoriya, bolalar bogʻchasi kabi muassasalarda maxsus jihozlangan bino, xona. Kasali atrofdagilarga yuqishi mumkin boʻlgan kishilar (yuqumli kasallik bilan ogʻrigan yoki shunday kasalligi bor deb gumon qilinganlar, ularga yaqin yurganlar) I.ga yotqizib davolanadi. Infeksion kasalxonalarning har bir boʻlimidagi I.-boksga alohida eshikdan kirib chiqiladi. I.da tibbiyot xodimlari yuz-kul yuvishi uchun idish turadigan, xalat va qalpoq osib qoʻyiladigan dahliz boʻlishi shart. I.da epidemiyaga qarshi rejimga qatʼiy rioya qilinadi: shaxsiy gigiyenaga bekamu koʻst amal qilishga oʻrgatilgan maxsus xodim ishlaydi, xona muntazam dezinfeksiya qilib turiladi, bemorning koʻrpa-toʻshagi, kiyim-boshi, idish-tovogʻi alohida boʻladi. Uy sharoitida alohida xona, yo uning shirma yoki choyshab bilan toʻsilgan burchagi I. vazifasini oʻtashi mumkin. 2) Veterinariyada — boshqa xoʻjalik binolaridan kamida 200 m masofada qurilgan alohida xona. I.ga kiriladigan joyga yer (ostona)ga dezinfektorlar shimdirilgan toʻshama tashlab qoʻyiladi. Goʻsht kombinatlarida bir sutkada qabul qilinadigan mollarning 1% iga qadar miqdori joylashtiriladigan I.lar qurilgan edi. izolyator ozidan elektr tokini oʻtkazmaydigan materiallar ular chinni shisha va sopol buyumlardan yasalgan bolishi mumkin.

## Manbalar
Izolyator (maʼnolari)

**Izolyator**:

* Izolyator (frans.
* Izolyator (qurilma) — 1) elektr kuchlanishi ostida boʻlgan elektr qurilmalarini elektrdan ajratish (izolyasiyalash) va mexanik bogʻlash uchun moʻljallangan qurilma.
Izolyatsiya (maʼnolari)

**Izolyasiya**:

* Izolyatsiya (frans. isolation)
* Izolyatsiya (texnika) (texnika va qurilishda) — asbob-uskunalarni, shuningdek, bino va inshootlarning toʻsuvchi konstruksiyalarini ishlatish va b.
Izomeriya

**Izomeriya** (izo... va yun. meros — qism, boʻlakcha) — tarkibi va molekulyar massasi bir xil boʻlib, tuzilishi, fizik hamda kimyoviy xossalari har xil birikmalar mavjudligi. Asosan, organik birikmalarda uchraydi. Strukturaviy va fazoviy izomeriyalar farq qilinadi. Strukturaviy izomeriya massai atomlarning bogʻlanish tartibi bilan ajralib turadi. Turlari: 1) uglerod skeleta izomeriyasi — tarkibi va molekulyar massasi bir xil boʻlgan molekula skeletini hosil qiluvchi uglerod atomlari orasidagi bogʻlarning turli tartibiga bogʻliq, masalan, pentanning 3 ta izomeri bor: normal pentan (I), izopentan (II) va tetrametilmetan (III).

Molekulada uglerod atomi soni ortib borgan sayin keyingi kelayotgan har bir uglevodorod uchun izomerlar soni ham ortib boraveradi. Geksan S6N]4 ning 5 ta izomeri maʼlum boʻlsa, dekan S10N22 ning 25 ta izomeri maʼlum va hokazo; 2) oʻrin izomeriyasi — bir xil uglerod skeletida vodorod bilan almashinuvchi atomlar, funksional guruhlar yoki qoʻsh bogʻlarning molekulada har xil joylashishi, masalan, xlor almashgan propanlar: SN3—SN2—SN2S1 va SN3-SNS1-SN3; 1-buten SN3SN2SN = SN2 va 2-buten SN3SN= = SNSN3. Skelet izomeriyasi bilan oʻrin izomeriyasi bir vaqtning oʻzida uchrashi ham mumkin; 3) dinamik izomeriya — tautomeriya — maʼlum sharoitda muvozanatda boʻlgan bir-biriga oson oʻtadigan ikki yoki undan ortiq izomer shaklning mavjudligi; 4) metameriyada koʻp valentli atom (kislorod, azot va b.)ga har xil tarkibli va turlicha tuzilgan radikallar bogʻlangan; masalan, S4N|0O oddiy efirining ikkita izomeri maʼlum: SN3— O—SN2SN2SN3 (metilpropil efir), SN3SN2—O—SN2SN3 (dietil efir).

Optik izomeriya molekulalarning asimmetrik joylashuvidan kelib chiqadi (qarang: Stereokimyo).

Izomerlar kimyoviy tuzilishi har xil boʻlganidan fizik va kimyoviy xossalari bilan farq qiladi. Oddiy organik birikmalar, toʻyingan va toʻyinmagan uglevodorodlarning izomerlari, avvalo fizik xossalari (qaynash, su-yuqlanish tralari va b.) bilan farq qiladi, funksional guruhari bor murakkabroq organik birikmalarning izomerlari fizik xossalari bilan ham, kimyoviy xossalari bilan ham farq qiladi. Optik izomerlarning kimyoviy xossalari, shuningdek, polyarizatsiyalangan yorugʻlikni burish xossasidan boshqa deyarli hamma fizik xossalari bir xil.

Izomeriyani ilk bor nemis kimyogarlari Yu. Libix va F. Vyoler kuzatgan (1823); bu terminni Berselius taklif etgan (1830). Kimyoviy tuzilish nazariyasi hali nomaʼlum izomerlar muvjudligini oldindan bilishga imkon berdi, buni A. M. Butlerov isbot etdi (1864).

Ad: Slanina 3., Teoreticheskiye aspekti yavleniya izomerii v ximii, per. s chesh., M., 1984; Potapov V. M., Stereoximiya, M„ 1988.

Qudrat Axmerov.

## Manbalar
Izomerlanish

**Izomerlanish**, izomerizatsiya- organik birikmalarning mo-lekulasi ichidagi oʻzgarish. Bunda molekulalarning tuzilishi oʻzgaradi-yu tarkibi va mol. m. oʻzgarmaydi. I. reaksiyalari qaytar reaksiyalardir: izomer shakllar oʻrtasidagi muvozanat temperatura, bosim va shu kabilarga bogʻliq. Tautomeriya I.ning juzʼiy bir koʻrinishidir. Neftni qayta ishlash sanoatida motor yonilgʻilarining sifati I. yoʻli bilan yaxshilanadi, aromatik boʻlmagan xom ashyodan kimyo sanoati uchun muhim aromatik uglevodorodlar — toluol va shu kabilar olinadi. Tabiatdagi kimyoviy jarayonlarda I. muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Izometrik tuzilish

**Izometrik tuzilish** - magmatik va choʻkindi jinslarga, baʼzan, rudalarga xos tuzilish. I.t.ni tashkil etuvchi mineral donachalari yumaloq boʻlib, uzunligi va eni bir-biriga yaqin. I.t. magmatik va choʻkindi jinslarda keng tarqalgan. Togʻ jinslarning paydo boʻlish jarayonini aniqlashda I.t.ning ahamiyati katta. 

## Manbalar
Xayri Izomov

**Xayri Izomov** (1922.30.12, Buxoro) — kompozitor, dirijyor, sozanda (gʻijjak). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Toshkent konser-vatoriyasini (1952) tugatgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—45). Oʻzbekiston radiosida musiqa tahririyati mudiri, oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestrida dirijyor (1950—55), Oʻzbekiston televideniyesi va radiosida bosh badiiy rahbar (1955—64), oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestri dirijyori (1966-yildan). Afgʻoniston radiosida musiqa maslahatchisi (1964—66). Ijodida qoʻshiq janri asosiy oʻrin tutadi. "Toshkent osmoni", "Shonli elim", "Yangi Toshkent haqida qoʻshiq" kabi qoʻshiklari zamonaviy intonatsiya bilan boyitilgan. "Kim oʻzi", "Kimga aytay", "Koʻzi xumor" va hokazo lirik qoʻshiklari tanilgan. "Oʻzbekcha syuita" (1953), "Oʻzbekiston poemasi" (1953), "Oʻzbekiston quyoshi ostida" xoreografik syuitasi (1962), "Oʻzbekiston paxtasi" syuitasi (1961), dramatik spektakl, bolalar, qoʻgʻirchoq teatrlari spektakllariga musiqa, "Tokkata", "Noktyurn", "Musika javoni" kabi fortepiano asarlari muallifi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

## Manbalar
Izolyatsiya

**Izolyatsiya** (frans. isolation — ajratish, tarqatish) (biologiyada) — bir necha turga yoki bir turning har xil populyatsiyasiga mansub organizmlarning erkin chatishuviga toʻsqinlik qiladigan toʻsiqlar paydo boʻlishi. I. evolyusiya omillaridan biri boʻlib, uzoq vaqt davom etganida bir turga mansub organizmlar oʻrtasida irsiy jihatdan farq qiladigan belgilarning vujudga kelishi va mustaxkamlanishiga, binobarin, tur hosil boʻli-shiga olib keladi. Tabiatda I. 2 xil: geografik (fazoviy) va biologik shakdda namoyon boʻladi. I. Yer yuzining relyefi va iqlimi bilan bogʻliq (mas, suv havzalari quruqliqda, togʻlar vodiyda, vodiylar togʻda, quruqlik esa suvda yashovchi turlarning tarqalishi va erkin chatishuviga toʻsiq boʻladi). Geografik I. inbridingni kuchaytirib, allopatrik tur hosil boʻlishiga olib keladi (qarang Turhosil boʻlishi). I. koʻpincha inson faoliyati (ovlash, oʻrmonlarni kesish, qoʻriq yerlarni oʻzlashtirish, kanallar qazish) bilan bogʻlangan boʻladi. Biologik I. chatishuvga yoki chatishishdan soʻng urugʻlanish sodir boʻli-shiga toʻsqinlik qiladigan mexanizmlar boʻlishi bilan bogʻliq. Biologik I. ekologik, etologik, morfofiziologik, fiziologik va genetik I.ga aj-ratiladi. Etologik, yaʼni biotopik I. chatishadigan individlarning har xil biotoplarda (qarang Biotop) yashashi tufayli kam uchrashuvi yoki umuman uchrash-masligiga aloqador boʻlib, simpatrik tur hosil boʻlishiga olib kelishi mumkin. Etologik I. chatishadigan orga-nizmlarning xulq-atvori oʻrtasidagi, morfofiziologik I. — koʻpayish organlari tuzilishidagi, fiziologik I. — koʻpayish muddatlari, genetik I. — irsiy mexanizmlarning tuzilishi oʻrtasidagi farq tufayli roʻy beradi. Genetik I. zigotaning qalok boʻli-shiga, qisman yoki batamom steril gib-ridlarning paydo boʻlishiga, shuningdek, yashovchanligining kamayishiga olib keladi.

## Manbalar
Izomorfizm

**Izomorfizm** (izo... va yun. morphe — shakl) — kimyoviy tarkibi va kristall strukturasi bir-biriga yaqin jinslarning oʻzgaruvchan tarkibli birikmalar (aralash kristallar) hosil qilish qobiliyati. Izomorfizm hodisasini birinchi marta 1819-yil nemis kimyogari E. Mitcherlix aniqlagan vatermin sifatida taklif qilgan. Izomorfizm tabiiy mineral va kristallarda keng tarqalgan boʻlib, yer poʻstining turli termodinamik zonalarida uchraydi. Elementlarning oʻzaro izomorf aralashma hosil qilishi ular atom radi-usining kattaligi, kristallokimyoviy xususiyatlari (koordinatsiya soni, va-lentligi, strukturasi, kristallanish sistemasi) va tabiiy termodinamik sharoitlar (temperatura, bosim, paydo boʻlgan chuqurligi va joyi)ga bogʻliq. Tekshirishlar natijasida izovalentli (bir xil valentli) va geterovalentli (har xil valentli) izomorfizmlar borligi aniqlangan. Izovalentli izomorfizm uchun olivin mi-nerali tarkibidagi oksidlanish dara-jasi teng boʻlgan Mg2+ va Gʻe2+ misol boʻla oladi. Birinchisi forsterit (MgSiO4), ikkinchisi fayalit (FeSiO4) holida cheksiz izomorfizm aralashmasi hosil qilishi natijasida olivin minerali paydo boʻladi. Plagioklaz guruxdsagi Sa2+ bilan Na+ kationlarining oʻrin almashishi geterovalentli izomorfizmdir. Bunda oksidlanish darajasi +1 ga teng boʻlgan Na+ kationi oksidlanish darajasi +2 ga teng boʻlgan Sa2+ kationi bilan oʻrin almashadi. Izomorfizm aralashmalari cheksiz va cheklangan boʻladi. Cheklangan izomorfizmda elementlar oʻzaro maʼlum miqdordagina aralashma hosil qila oladi. Izomorfizm hodisasidan mineral, kristall va rudalar tarkibidagi elementlarning qanday hrlatda joylashganligini, shuningdek, sintez usulida olingan, zamonaviy texnikada qoʻllaniladigan yarim oʻtkazgichlar, ferromagnetiklar, pye-zo- va segnetoelektriklar, lyumino-forlar, lazer materiallari va boshqalarning foydali xossalarini aniqlashda foydalaniladi.

## Manbalar
Izomorfizm (maʼnolari)

**Izomorfizm**:

* Izomorfizm (izo.
* Izomorfizm (matematika) — turli matematik obʼyektlar bir xil xossalarga ega boʻlishi mumkinligi bilan bogʻliq matematik tushuncha.
Izonitrillar

**Izonitrillar** (izotsianidlar, karbilaminlar) — umumiy formulasi RNC (bu yerda R — organik radikal) boʻlgan organik birikmalar, sianid kislota hosilalari, nitrillar izomerlarining Izonitrillar nitrillaridan farqi shuki, ularda CN gu-ruhi organik radikal bilan azot orkali bogʻlangan: R—NsC; nitrillarda esa organik radikal bu guruh bilan uglerod orqali bogʻlangan boʻlib, R—C=N tartibida joylashgan. Galogenalkillar bilan kumush sianidning oʻzaro almashi-nishidan va boshqa yoʻllar bilan olinadIzonitrillar Masalan, CH3I+AgCN->CH,NC+Ag. Oddiy izonitrillar qoʻlansa hid chiqarib, tubidan qaynaydigan suyuqliklardir. Izonitrillar mineral kislotalarning suvdagi eritmasida gidrolizlanib, birlamchi aminlar va chumoli kislota hosil qiladIzonitrillar

Izonitrillar organik sintezda muhim oraliq mahsulot boʻlib, turli geterotsiklik birikmalar, peptidlar va boshqalar olishda, birlamchi aminlarning sifat analizida qoʻllanadIzonitrillar

## Manbalar
Izooktan

**Izooktan**, C(CH3)3—CH2—CH(CH3)2 — oktan izomeri, trimetilpentan, benzin hidi keladigan rangsiz suyuqlik; qaynash temperaturasi 99,24°, suyuqlanish temperaturasi — 107,38°, zichligi 692&nbsp;kg/m3, 500—570° da metan va izobutilen hosil qiladi. Sanoatda diizobutilenni katalizatorlar ishtirokida gidrogenlab olinadi. Izooktan suvda erimaydi, oddiy organik erituvchilarda eriydi; benzol, metil va etil spirtlar bilan azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Izooktanning antidetanatsion xossalarini 100 birlikka teng deb qabul qilingan, u oktan soni deb ataladi. Antidetonatsion xossalari yuqori boʻlgan benzinlar olishda qoʻshimcha sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Izopren

**Izopren** (2-metilbutadiyen-1,3), CH2=C(CH3)-CH=CH2 — toʻyinmagan uglevodorod, rangsiz suyuqlik. Molar massasi 68,11, qaynash temperaturasi 34,07°, suyuqlanish temperaturasi — 146°, spirt va efirda eriydi. Oʻz-oʻzidan alangalanadi (400° da). Izopren toʻyinmagan uglevodorodlarga xos reaksiyalarga kirishadi, oson gidrogenlanadi, metallorganik birikmalar hosil qiladi. Birikish va polimerlanish izoprenning oʻziga xos reaksiyalaridan hisoblanadi. Sanoatda izobutilenga formaldegid taʼsir ettirish, izopentanni gidrogenlash, suyuq neft mahsulotlarini piroliz qilish usullari bilan olinadi. Sintetik kauchuk, termoelastoplastlar, xushboʻy va dorivor moddalar ishlab chiqarilishida qoʻllanadi.

## Manbalar
Izopren kauchuk

**Izopren kauchuk**, sintetik kauchuk (-CH2-C(CH3)=CH-CH2-)n — stereoregulyar kauchuk (ISK—3) 95—98 % 1,4-sis qismlardan tashkil topgan; molar massasi 500.000 — 1 mln., zichligi 910–920&nbsp;kg/m3, suyuqlanish temperaturasi — 70°, qaynash temperaturasi — 25°. Uglerodli erituvchilarda — CHCl3, CCl4, Cl2 larda eriydi. Izoprenning Sigler-Natta katalizatori ishtirokida eritmada polimerlanishi natijasida olinadi. Oltingugurt bilan vulkanizatsiyalab, rezina hosil qilinadi. Texnik xossalari jihatidan rezina TKga yaqin turadi.

## Manbalar
Izoprenoidlar

**Izoprenoidlar** — izoprenning polimerlanishi, siklizatsiyalanishi, oksidlanishi natijasida hosil boʻladigan mahsulotlar. I. organizmlarda mevalon kislotadan biosintezlanish natijasida hosil boʻladi. I.ga terpenlar va ularning hosilalari, sterinlar, steroidlar, tabiiy kauchuk, karo-tinoidlar, ksantofillar (gormonal moddalarga kiradigan xillari bor) va b. kiradi.

## Manbalar
Izopropil spirt

**Izopropil spirt**, propanol-2, izopropanol, (SN3)2 SNON — ikkilamchi propil spirt. Rangsiz suyuqlik, mol. m. 60,09. Suyuqlanish temperaturasi — 89,5°, qaynash temperaturasi 82,4°. Zichligi 785,5&nbsp;kg/m3. Suv va organik erituvchilar bilan turli nisbatda aralashadi; suv bilan azeotrop aralashma (kaynash temperaturasi 80,2°; 87,7% I.s.) I. s. yogʻ qatori bir atomli ikkilamchi spirtlarning (oddiy va murakkab efirlar hosil qiladi, ON — guruhini galogen va b. bilan almashtirish mumkin) barcha xossalarini namoyon qiladi. Degidrogenlanganda atsetonga aylanadi. Sulfat kislota ishtirokida aromatik birikmalar bilan kondensatlanib I. s. hosilalarini, mas, izopro-pilbenzol, izopropiltoluol beradi.

Sanoatda propilenni gidratatsiyaga uch-ratish yoʻli bilan olinadi. Gidratatsiya 70—75% li H2SO4 ishtirokida 70—80° temperatura va 1,0—2,8 MPa bosim ostida oʻtkaziladi. Xom ashyo sifatida neftni kreking va piroliz jarayonida hosil boʻladigan, tarkibida 30—90% propilendan iborat propanpropilen fraksiyasi ishlatiladi; ammo xom ashyo sifatida sof propilen ham qoʻllanadi, Chunki bunda ushbu jarayonni past bosim ostida oʻtkazish mumkin. Jara-yonning birinchi bosqichida I. s, izopropil sulfat (CH3)2CHOSO,OH, H2SO4 va suvdan tashkil topgan muvozanat holatdagi aralashma (sulfat kislotali ekstrakt) hosil boʻlib, ikkinchi bosqichda u suv bilan birga qizdiriladi va hosil boʻlgan I. s. haydaladi. I. s. parafinlarni qavo taʼsirida oksidlab va b. usullar bilan ham olinadi. I. s. atseton, efirlar va b. organik mahsulotlar i. ch.da, lok-boʻyoq, atirupa, farmatsevtika sanoatida erituvchi moylar, tabiiy smolalar, latekslar, antifrizlar uchun ekstragent sifatida qoʻllanadi. IZORA — uy devorining yer bilan tokcha orasidagi qismi. Koʻpincha tokchadan oʻsimliksimon oʻyma naqsh (pax) bilan ajratiladi. I. sathi soddaroq islimiy yoki girih bilan toʻldiriladi (goho ganchga oʻyib ishlangan naqshlar bilan ham bezatiladi).

## Manbalar
Izostaziya

**Izostaziya** (izo... va yun. stasios — teng ogʻirlik), izostatik muvozanat — Yer poʻstiyaat togʻ jinslarining muvozanat holati. Yer kaʼrining muayyan chuqurligida (kompensatsiya chuqurligi 100–150&nbsp;km) yuqoridagi gorizontlardan boʻladigan bosim barobarlashadi. Bunga koʻra, Yer pusti, uning nisbatan yirik (100–200&nbsp;km) boʻlaklari Yer poʻstining ostidagi qattiq va ogʻirroq plastik qatlamda goʻyo suzib yurgandek boʻlib, muvozanat holatiga erishadi: Yer pusti ayrim bloklarining zichligi va kalinligining oshishi Yer poʻstining choʻkishiga olib keladi va, aksincha, bloklar zichligi va qalinligining kamayishi Yer poʻstining yuqoriga koʻ-tarilishiga sabab boʻladi. Gravimetri-yaning hozirgi maʼlumotlari, shu jumladan, chuqur seysmik zondlash Yer pusti yirik bloklarining koʻpchiligi materik va okeanlarda I. sharoitlariga mos joylashganligidan dalolat beradi. Tektonik faol joylar bundan istisno.

## Manbalar
Izoterma

**Izoterma** (izo... va yun. therme — is-siklik) — termodinamik holat diagrammasida sistemadagi izotermik jarayontl ifodalovchi chiziq. Termodinamik holat funksiyasi temperatura T bosim r va hajm V orqali aniqlanganda T= T(r, V), izotermik jarayonda temperatura oʻzgarmas (dT= 0) boʻlgani uchun I. teng-lamasi quyidagicha boʻladi. Ideal gaz a=fS= 1/7" I.si uchun yuqoridagi tenglamadan giperbolani ifodalovchi pV= const tenglama olinadi (qarang Boyl-Mapuomm qonuni).

Real sistema I.si sistemaning holat tenglamasidan aniqlanuvchi a va r ga bogʻliq; holat tenglamasini aniqlash esa murakkab muammo. Rasmda eksperimental I. sxematik tarzda tasvirlangan (G,< T2< Gk< 7); mas, G, = const I.si: AV bir fazali (suyuklik) holat I.si, VS ikki fazali (suyuklik va gazsimon) holat I.si (izobara) va CD bir fazali (gazeimon) holat I.sidan iborat; VKS chiziq bir fazali holatlarni ikki fazali holatlardan ajratadi; K — kritik nuqtadan yuqorida (Tk< T= const) faqat bir fazali gazeimon holatlarning I.lari mavjud boʻladi.

## Manbalar
Izotonik eritmalar

**Izotonik eritmalar** – osmotik bosimi qonning osmotik bosimi bilan, shuningdek, oʻsimlik yoki hayvon hujayralaridagi osmotik bosim bilan baravar boʻlgan eritmalar. Sunʼiy I. e. fiziologik eritmalar deb yuritiladi. Tibbiyot amaliyotida, shuningdek, fiziologik eksperimentlar (tajribalar) oʻtkazishda keng qoʻllanadi.
Koʻp qon ketishi organizmni halokatga olib keladi. Yoʻqotilgan qonnning oʻrnini toʻldirish uchun osmoitik bosimi qon plazmasi bosimiga teng boʻlgan Izotonik eritma (0,9%li osh tuzi eritmasi)dan foydalaniladi. Tibbiyotda tarkibida organizm uchun zarur boʻlgan tuzlar kompleksi, qosillar, glukoza boʻlgan qonning oʻrnini bosuvchi eritmalardan ham foydalaniladi.
## Manbalar
Izotonlar

**Izotonlar** (izo... va yun. tovos - kuchlanish) — yadrolaridagi neytronlar soni bir xil boʻlgan turli kimyoviy elementlarning atomlari (qarang Atom yadrosi). Yadrolarida 3 ta neytroni boʻlgan 2 Ne, 3Li, 4Be, 5V atomlari I.ga misol boʻla oladi.

## Manbalar
Izotop indikatorlar

**Izotop indikatorlar** - izotop tarkibi bilan tabiiy izotoplardan farq qiladigan va har xil jarayonlarni oʻrganishda belgi sifatida ishlatiladigan moddalar. Kimyoviy elementlarning barqaror yoki radioaktiv izotoplari Izotop indikatorlar vazifasini bajaradi. Ularni aniqlash va miqdorini belgilash oson. Izotop indikatorlarning uziga xosliligi ularni har qanday murakkab sistemalar, jumladan, tirik organizmlarda moddalar almashinuvi, taqsimlanishi va oʻzgarishlarini kuzatib borishga imkon beradi. Turli jismlarning, masalan, metallarning diffuziya koeffisiyentini topishda, tuproqdagi elementlarning oʻsimlik tanasiga singi-shini, hayvon va oʻsimlik toʻqimalaridagi hayot faoliyatini kuzatishda ham Izotop indikatorlardan foydalanish qulay. Izotop indikatorlar usuli bir element turli izotoplarining kimyoviy xossalari deyarli bir xil boʻlishiga va, ayniqsa, radioaktiv izotoplarni aniqlash osonligiga asoslangan. Bu usuldan foydalanishda belgili atomlarning qayta taqsimlanishiga (demak, birikmaning belgini yoʻqotishiga) sabab boʻla oladigan izotop almashuvi reaksiyalarini, baʼzan jarayonning borishiga radioaktiv nurning taʼsir etishidan kelib chiqadigan radiatsion effektni hisobga olish zarur. Belgili izotop sifatida ishlatiladigan izotop oʻrganilayotgan birikma tarkibiga kiritiladi.

Izotop indikatorlar usulini 1913-yil vengriyalik kimyogarlar D. Xeveshi va F. Panetlar taklif etgan. Birikma molekulasidagi turli atomlarning qanday bogʻlanganligini aniqlashda ham Izotop indikatorlar usuli tat-biq etiladi. 270 dan ortiq barqaror va 1000 dan ortiq radioaktiv izotoplar maʼlum. Koʻpincha 2N, 13S, I5N, I8O va b. barqaror izotoplar sifatida qoʻllanadi. Ular tabiiy izotoplararalashmasidan turli usullar (haydash, diffuziya, termodiffuziya, izotop almashuvi, elektroliz) bilan olinadi.

Radioaktiv izotoplarni tanlashda ularning yadroviy tavsifi, yarim yemirilish davri, turi va nurlanish energiyasidan foydalaniladi. Sunʼiy radioaktiv izotoplar sifatida 3N, 19S, NR, 35S, 45Ca, 5lCr, 59Fe, mSo, 89Sr, "5Zr, 95Nb, IO0Ag, I3II va b. ishlatiladi.

Kristallarda aralashma bir tekis tarqalganligini, oʻsimliklarda fosforning qayerda yigʻilishini, analitik va texnologik sxemalarni tekshirishda, organizmda moddalar almashinuvi va tezligini, oʻgʻitlarning samaradorligini aniqlashda, miqdoriy analizda, turli jarayonlar mexanizmini anikdashda Izotop indikatorlarning ahamiyati katta. Texnikada domna va b. pechlarda gazlarning harakatini, eritish pechlarida turli elementlar (oltingugurt, kremniy, fosfor, marganets va b.)ning metall bilan toshqol orasida taqsimlanishini oʻrganishda Izotop indikatorlar qoʻl keladi

## Manbalar
Izotop effektlar

**Izotop effektlar** - biror elementning izotoplari oʻrtasidagi yoki uning bir izotopi boshqa izotopiga almashinganida modda xossalarini ifodalovchi kattaliklar qiymatining oʻzgarishi. Radioaktiv yemirilish vaqtida izotoplar xossalari (energiya va yemirilish turlari)ning oʻzgarishi I. e.ga kirmaydi. I. e. izotoplarning turli termodinamik va kinetik xossalariga bogʻliq, yaʼni izotoplarning ogʻirligi orasidagi farq qancha katta boʻlsa, shuncha aniq kuzatiladi (mas, vodorodning yengil va ogʻir izotoplari). Elementlar davriy sistemasining 2-davridagi yengil elementlar (Li— Ne) uchun bu farq 35% dan, 3-davridagilar (Na—Ag) uchun 20% dan, 4-, 5-davridagilar (K—Kg) va (Rb—Xe) uchun 15% dan va bulardan ogʻirroq elementlar uchun 10% dan oshmaydi.

Izotoplar ogʻirliklarining har xil boʻlishi spektral chiziklarning siljishiga, izotop birikmalarining zichligi, yorugʻlik sindirish koʻrsatkichi, diffuziya koeffitsiyenta, ionlar solishtirma zaryadlarining oʻzgarishiga sabab boʻladi. I. e. elementlarda issiqlik sigʻimi, issiklik oʻtkazuvchanlik, erish va bugʻlanish temperaturasi, toʻyingan bugʻlarning elastikligi kabi termodinamik xossalarni yuzaga keltiradi. Yadro reaksiyalarida elementlar boshqa elementlarga aylanganida ham I. e. kuzatiladi. I. e. izotoplar xossalaridagi farqqa koʻra, izotoplarni bir-biridan ajratish va izotop aralashmalarda ular miqdorini aniqlash imkonini beradi.

## Manbalar
Izotop almashuvi

**Izotop almashuvi** - biror ele ment izotoplarining sistemaning turli fazalari (suyuq, qattiq va b.), zarralari (molekula, ion) oʻrtasida qay-ta taqsimlanishi. I.a.da moddalar tarkibini saqlagan holda bir izotop shaklidan ikkinchisiga oʻtib turadi, mas, xlorning ogʻir izotopi 37S1 bilan boyitilgan vodorod xloridga xlorning odatdagi izotopi (75,53% 35S1 va 24,47% -17S1) aralashtirilsa, I. a. reaksiyasi: N37S1 + 35S12=N35S1 + 35S1"S1, N"S1+35S137S1=N35S1+37S12 natijasiyaa vodorod xloridda ogʻir izotop kamayib, xlorda koʻpayadi.

I.a.— bir xil atomlar yoki atom guruhlari orasida roʻy beradigan alma-shinuvning bir koʻrinishi; bunday almashinuvning mumkinligini 1886-yilda Mendeleyev aytib bergan edi. I. a. reaksiyalari gomogen (erigan modda bilan erituvchi oʻrtasida, gazlar aralashmasida va hokazo) va geterogen (qattiq va suyuq moddalar orasida, qattiq katalizator yuzasi bilan gazlar orasida va hokazo) sharoitda oʻtkazilishi mumkin. I. a.da reaksiyaga kirishuvchi moddalar izotoplar tarkibini tenglashtirishga intiladi va bunda izotoplar muvozanati vujudga keladi. Ammiak bilan ammoniy xlorid tarkibidagi azot elementlari oʻrtasidagi I. a.da avvaliga har ikki azotning tabiiy tarkibi bir xil boʻlib (I5N: I4N= 1:262), keyin esa hosil boʻlgan tuzda I5N ning miqdori ammiakdagiga nisbatan 3,4% kupayadi. Ana shunday I. a.ni maxsus fraksion kolonnalarda koʻp marta qaytarib, I4NH4C1+I5NH3 15NH4C1+14NH3 reaksiyasi asosida I5NH4C1 olish mumkin. Ana shunday yoʻl bilan uglerod 13S, ol-tingugurt 34S, *S va b.ning ogʻir izo-toplari konsentratlari olinadi. I.a. izotop indikatorlar sifatida qoʻllanadigan moddalarga izotop belgi ki-ritish usullaridan biri boʻlib xizmat qiladi. Mas, ogʻir benzol C6D6 ni I. a. yoʻli bilan oddiy benzol S6N6 va ogʻir sulfat kislota D2SO4 dan olish oson, ogʻir sulfat kislota esa oʻz navbatida SO3 ni D2O da eritib olinadi.

I. a. imkoniyati va tezligi molekulalarning tabiati, tuzilishi, muhit, katalizatorlar va b.ga bogʻliq. Mas, fenol S6N5ON bilan D2O oʻrtasidagi N—D almashinuvi — ON guruxda bir lahzada, benzol halqasida esa gʻoyat sekin boradi. Benzol halqasiga — NO2 guruhi kiritilsa yoki D2O suyuq ammiak ND3 bilan almashtirilsa, yadrodagi almashinuv juda tezlashadi. I.a. krnu-niyatlari va tartibini oʻrganish katta ahamiyatga ega, chunki oddiy kimyoviy reaksiyalarda atomlar va guruhlar ha-rakatchanligi shu qonuniyatlarga boglik.

I. a. turli ilmiy ishlarda va sanoatda keng qoʻllanadi. Ogʻir suvni sanoat miqyosida olishda deyteriyni konsentrlash I. a. reaksiyasi orqali amalga oshadi.

## Adabiyot
* Radioaktivnie indikatori v ximii. Osnovi metoda, pod red. V. B. Lukyanova, 3 izd., M., 1985.

Rustam Maʼrupov.

## Manbalar
Izotropiya

**Izotropiya**, izotroplik (izo… va yun. tropos – burilish, yoʻnalish) – muhit (jism) fizik xossalarining turli yoʻnalishlarda bir xil boʻlishi. Xossalari barcha yoʻnalishlarda bir xil miqdor (skalyar) bilan ifodalanadigan jism izotrop jism deyiladi. Odatdagi sharoitda barcha gaz, suyukliklar, amorf (smola va shisha) jismlar izotropdir.

Bir jismning oʻzi muayyan (optik) xossalari boʻyicha izotrop, boshqa (mexanik) xossalari jihatdan esa ani-zotrop (noizotrop) boʻlishi mumkin (qarang Anizotrop materialyaar). Mas, kubik sistemadagi kristall optik, is-siqlik va elektr xossalari boʻyicha izotrop, chunki bunday kristallda yorugʻlikni sindirish, issiqlikdan kengayish koeffitsiyentlari va elektr oʻtkazuvchanligi barcha yoʻnalishlarda bir xil, birok, elastiklik moduli, uzilish mustaxkamligi turli yoʻnalishlarda har xil (elastiklik moduli deformatsiyalovchi kuchning yoʻnalishiga bogʻliq) boʻladi, yaʼni shu kristall bu jixatdan anizotropdir.

## Manbalar
Izofa

**Izofa** (arab. Qo'shish orttirish) — arab, fors va kup turkiy tillar grammatikasida aniqlanmish bilan aniqlovchi munosabati; urgʻusiz bogʻlovchi element orqali ifodalanadi (mas, shahri azim, oynai jahon).

## Manbalar
Izofermentlar

**Izofermentlar** (izo... va fermentlar), izoenzimlar, izozimlar — maʼlum fermentning molekulyar shakllari. Bir tipdagi katalitik faollikka ega. Bir turdagi organizmlarda yoki bir hujayrada uchraydi. Bir xildagi reaksiyalarni tezlatadi, lekin tarki-bidagi aminokislotalari, baʼzi fizik, immunologik, adsorbsion va katalitik xossalari, fazoviy tuzilishi va b. bilan farq qiladi. I.ni elektroforsz yordamida bir-biridan ajratish mumkin. Koʻpgina fermentlar (laktat-degidrogenaza, malatdegidrogenaza, kreatinkinaza va b.) uchun izoform mavjudligi aniqpandi. Bitta ferment izoformlari I. spektrini tashkil etadi. U odam, hayvon va oʻsimliklar orga-nizmining turli toʻqimalari uchun qatʼi xos boʻlib, baʼzi patologik holatlarda oʻzgarishi mumkin. I.ni aniqlash diagnostik ahamiyatta ega. 

## Manbalar
Izohora

**1** Kuzatishlarning natijalariga ko'ra, termodinamik jarayonlarda energiyaning bir turdan ikkinchi turga o'tishi va energiyaning saqlanishi kuzatiladi. Ana shu qonun - temodinamikaning birinchi' qonuni deb ataladi.
Izohorik jarayon

**Izohorik jarayon (V=const)** - Hajm o'zgarmas bo'lganida temperaturaning ortishi (kamayishi) bilan bosimning ortishi (kamayishi) sodir bo'ladi, shuning uchun: 

dV = 0 

Gaz tashqi kuchlarga qarshi ish bajarmaydi,ya'ni:

dA = PdV =  o  ,

Izoxarik jarayon, devorlari qalin, o'zgarmas hajmga ega bo'lgan idishga gazni isitish yoki sovutishda sodir bo'ladi. Termodinamikaning birinchi qonuniga asosan, izoxarik jarayonda gazga uzatilgan issiqlik miqdorining hammasi gaz ichki energiyasining ortishiga sarf bo'ladi:

dQ = dU . 

Bu jarayonda solishtirma issiqlik sig'imi C_v  ichki energiya bilan quyidagicha bog'liqdir:

dU = C_v dT 

## Manbalar
Izotsianatlar

**Izotsianatlar** — umumiy formu-lasi RN=C=O boʻlgan organik birik-malar. Alksh, aril-, geterilizotsianatlar (R — tegishlicha Alk. Ag . geteroaromatik birikma qoldigʻi) maʼlum. Bularga atsilizotsianatlar RC(O) N=C=O, sulfonilizotsianatlar RCO2N=C=O va Si, Ge, Sn yoki R atomini tutuvchi (mas, (CH3)3SiN=C=O) elementoorganik I. ham kiradi.

I. infraqizil spektrlarida 2250— 2270 sm1 ga, ultrabinafsha spektrallarda esa 220—250&nbsp;nm ga teng tavsifli yutilishni namoyon qiladi. I. mono-izotsianatlar va diizotsianatlarga boʻlinadi. Bular, asosan, suyuklik yoki qattiq moddalar boʻlib, zaharli, koʻplari lakrimatorlar hisoblanadi.

I. kimyoviy jixatdan kuchsiz asoslar boʻlib, kislorod atomi boʻyicha protonlanadi, ularga nukleofil oʻrin alma-shinish reaksiyalari xosdir. Mas, NA koʻrinishdagi nukleofil reagentlar C=N boga boʻylab birikadi:I. spirtlar bilan uretanlar, aminlar bilan mochevina hosilalarini beradi. Gidroksilamin, ammiak, gidrazin, amidlar, uretanlar, sianamid, mochevina, amidinlar, guanidinlar, nit-raminlar, sulfonamidlar bilan ham taʼsirlanadi. Suv bilan karbamin kislotani hosil qiladi, mahsulot karbonat angidrid va aminobirikmagacha parchalanadi. Oltingugurt, vodorod suv kabi taʼsir etadi. Karbon va mineral kislotalar bilan hosil qilingan birik-malar tez parchalanib, simmetrikangidridlar, aminlar yoki ammoniy tuzlarini beradi. Aromatik I. esa sulfat kislota taʼsirida halqa boʻylab sulfolanadi. Peroksidlar taʼsirida azobirikmalar hosil boʻladi. I. dimerlanish va trimerlanish xususiyatlariga ham ega.

I. sanoat miqyosida birmuncha murakkab hisoblangan yuqori haroratda qaynaydigan (mas, o-dixlorbenzol) erituvchilar ishtirokida aminlarni fosgenlash orqali olinadi. Kursius, Gofman va Lossen qayta guruhlanish usullari I. olishning muhim preparativ yoʻllaridan hisoblanadi.

I. sanoat miqyosida poliuretanlar, pestitsidlar, birlashgan xillari esa toʻqimachilik materiallari, rezina va lok i.ch.da qoʻllanadi.

## Manbalar
Izochiziqlar

**Izochiziqlar** — geografik haritada bir xil qiymat miqdordagi nuktalarni, mas, atm. bosimi, atm. yogʻinlarining qalinligi, miqdori, havo temperaturasi va hokazoni (jadvalga qarang) birlashtiruvchi chiziqlar. Haritagrafiyada keng qoʻllanadi. I. yordamida haritalarda muayyan hodisalarning turli tavsifi — ularning mavsumiy oʻzgarishi, sil-jish tezligi, davriy takrorlanishi koʻrsatiladi.

Aromatik I.ning alifatik I.ga nisbatan reaksiyaga kirishish xususiyati yuqori. Elektronakseptor oʻrinbosari reaksiyaga kirishish qobiliyatini oshiradi, elektrondonorlar esa pasaytiradi.

I. usulida tuzilgan haritalarda chiziqlar oraligʻi boʻyalib koʻrsatilsa (tasvirlansa) haritalarning oʻquvchanligi oshadi. Aholi zichligini tasvirlovchi haritalar, temir yoʻl yoki avtomagistral yoʻllardan bir xil masofada joylashgan yerlar, togʻli hududlarda bir xil balandlikda joylashgan aholi soni va aholi yashaydigan joylar soni, qishloq xoʻjaligi haritalarida yetishtiriladigan mahsulotning hosildorligini tasvirlashda va hokazoda bu usuldan foydalaniladi.

## Manbalar
Izoh

**Izoh** — 1) soʻz, ibora, voqeahodisa va b.ga beriladigan tushuntirish, sharh, tavsif (mas, soʻz maʼnosining izohi, qonun moddasining izohi, sharhi); 2) matnning ayrim joyiga kiritilgan yoki ayrim masalaga berilgan qoʻshimcha maʼlumot, tushuntirish, eslatma, uqtirish.

## Manbalar
Izohli lugʻat

**Izohli lugʻat** — lingvistik lugʻat turlaridan biri. Unda, birinchidan, lugʻatga kiritilgan har bir soʻzning (bosh soʻzning) maʼnosi, koʻp maʼnoli boʻlsa, maʼnolari belgilanadi va qayd etiladi. Ikkinchidan, bu maʼno (maʼnolar) izohlanadi, yaʼni tushuntiriladi — tavsifiy yoʻl bilan qayd etiladi. Xuddi shu xususiyatiga koʻra „Izohli lugʻat“ deb ataladi.

Izohli lugʻatga muayyan soʻz ishtirokida hosil boʻlgan iboralar ham kiritilishi mumkin (chunki ular ham, umuman olganda, lugʻaviy birlik hisoblanadi). Masalan, „qoʻl“ yoki „gul“ soʻzlari uchun tuzilgan lugʻat maqolasidan birida „qoʻli gul“ iborasi ham beriladi, maʼnosi belgilanib qayd etiladi va izohlanadi. Lingvistik lugʻatlarning boshqa turlarida ham (mas, terminologik, tarjima lugʻatlarida) ularga kiritilgan lugʻaviy birliklarning, yaʼni soʻz va turgʻun birikmalarning maʼnosi (maʼnolari) belgilanishi qayd etilishi va izohdanishi mumkin. Bunday lugʻatlar ham ana shu xususiyati bilan Izohli lugʻatlar qatoriga kiradi. Ular, odatda, lingvistik lugʻatning qaysi turiga mansubligiga va izohli ekaniga koʻra nomlanadi. Mas, „Oʻzbek tili sinonimlarining izohli lugʻati“, „Tilshunoslik terminlarining izohli lugʻati“ va b.

Oʻzbek tilining nisbatan mukammal izohli lugʻati tarixda birinchi marta Oʻzbekiston FA Til va adabiyot institutida tay-yorlanib (mualliflari: S. F. Akobirov, T. A. Aliqulov, S. I. Ibrohimov, N. M. Mamatov, 3. M. Mirtojiyev, G. N. Mixaylov, A. R. Rustamov, A. T. Xoʻjaxo-nov, A. P. Hojiyev), 3. M. Maʼrufov tahriri ostida nashr etildi (Moskva, 1981). Mazkur lugʻat 2 jildli boʻlib, 60000 soʻz va soʻz birikmasini qamrab olgan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishib, madaniy va milliy qadriyatlarga eʼtibor kuchayganligi munosabati bilan oʻzbek tilining soʻz boyligi yanada kengroq qamrab olingan yangi izohli lugʻat nashr etish zarurati paydo boʻldi. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot instituti va „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ davlat ilmiy nashriyotida oʻzbek tilining koʻp jildli izohli lugʻati nashri ustida ish olib borilyapti.

## Manbalar

## Havolalar
Georgiy Izraelyan

**Georgiy Semyonovich Izraelyan** [1900.2.3.(15.3), Ozarbayjon, Chaykent qishlogʻi – 1992.13.6, Toshkent] – opera xonandasi (bariton), pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti, prof. (1967). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1935). Moskva konservatoriyasi opera studiyasi (1937— 39), Toshkent rus opera va balet teatri xonandasi (1939-48), direktori (1939-41), K. Stanislavskiy va V. Nemirovich-Danchenko nomidagi opera teatr studiyasi (1948—50), Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1955—72) xonandasi. Toshkent konservatoriyasida pedagog (1939—48 va 1955-yildan), vokal ka-fedrasining mudiri (1957—78). Oʻzbek operalarida Boʻron, Xudoyorxon (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, „Boʻron“, „Ulugʻ kanal“), mumtoz operalarda Boris Godunov (M. Musorgskiy, „Boris Godunov“), Demon (A. Rubinshteyn, „Demon“), Mefistofel (Sh. Guno, „Faust“), Figaro (J. Rossini, „Sevilya sartaroshi“), Amonasro (J. Verdi, „Aida“) va b. partiyalarni ijro etgan. Ovoz diapazoni keng, chiroyli, tiniq tembrga ega. Kamer repertuaridan chet el kompozitorlarining romanslari, xalq qoʻshiklari oʻrin olgan.

## Manbalar
Izgʻirin

**Izgʻirin** — Yerga yondosh havo qatlamida esadigan sovuq shamol. Izgʻirin uchun qulay sharoit havo harorati —5° dan past, shamol tezligi 6–8&nbsp;m/s dan yuqori boʻlganda hosil boʻladi. Yer yalab esadigan I., pastda esadigan I. va umumiy I. farq qilinadi. Yer yalab va pastda esadigan I.larda ilgari yoqqan qor shamol bilan turli tomon uchadi, umumiy I.da esa yerdagi qor hamda bulutlardan yogʻayotgan qor uchadi. I. vaqtida qor qoplami yuzasidan qor uchqunlari 1,5–2 m balandlikkacha koʻtariladi. I. qor qoplami yuzasi quruq boʻlganda esadi. Siklonning shim.-gʻarbi, gʻarbi va jan-.gʻarbida hamda antitsiklonning chetlarida kuzatiladi. I. vaqtida nariroqni koʻrish qiyinlashadi. I. baʼzan qor yogʻib turgan paytda yuz beradi. Bu vaqtda qor uchqunlari yerdan koʻtarilayotgani yoki yuqoridan tushayotganini aj-ratish qiyin. Atmosferaning iliq fronti yaqinlashganda shunday I. kuzatiladi.

Togʻlik hududlarda 1500 m balandlikdan boshlab har yili barqaror qor qoplami hosil boʻlib, bu yerda izgʻi-rin koʻproq kuzatiladi. Bu, birinchi navbatda, dovonlarda va shamolga ochiq qiyaliklarda sodir boʻladi. Masalan, Cypxondaryo viloyatining baland togʻlik qismida bunday kunlar soni yiliga 36 kungacha (oʻrtacha koʻp yillik — 11), Gʻarbiy Tyanshanda esa 30 kungacha (oʻrtacha koʻp yillik —19—20 marta) yetadi.

## Manbalar
Iygu Temur Bilgut

**Iygu temur bilgut** (?—1391) — Amir Temur atrofidagi amirlarning keyingi avlodlaridan; u 1381-yil lashkar safiga qoʻshiladi va tez orada oʻzini koʻrsatadi. I.T.B. "uch yillik" va "besh yillik" yurishlarda katta harbiy jasorat koʻrsatdi va 1391-yil Toʻxgamishxon bilan boʻlgan Qunduzcha jangipya halok boʻladi.

## Manbalar
Iyd

**Iyd** (arab.— bayram) — islom anʼanasidagi ikki diniy bayram. Birinchisi Qurbon hayiti — zulhijja oyining 10-kuni. Ikkinchisi Roʻza hayiti — ramazon oyi tugagandan keyin shavvol oyining birinchi kuni. Har ikki hayit kuni ham bomdod namozidan tashqari quyosh chiqqandan keyin to tush paytigacha boʻlgan vaqtda ikki rakaat hayit namozi oʻqiladi. Oʻzbekistonda hayit namozini kun chiqqandan 15 daqiqa oʻtgach oʻqish odat tusiga aylangan. Har ikkala hayitning 1-kuni dam olish kuni deb belgilangan (yana q. Hayit).

## Manbalar