open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Impulslar generatori

**Impulslar generatori** – kuchlanish yoki tok impulslari hosil qiladigan qurilma. Hosil boʻladigan impulslar muddati (1 s dan 10 ne gacha), takrorlanish chastotasi (0,1 Gs dan 100 MGs gacha), generatsiyalanadigan tebranishlar shakli (toʻgʻri toʻrtburchak, oʻtkir uchli, arrasimon va b.) boʻyicha farqlanadigan bir necha turi bor. I. g . bir kanalli (bir chiqishli) va kup kanalli (ikki va undan ortik, chiqishli) qilib ishlab chiqariladi. Bunda chiqish signallari turli qutbli va darajali boʻladi. I. g .da tebranish konturi boʻlmaydi, impulslar elektron klapanlarning ochilib-yopilib turishidan hosil boʻladi. Klapanlar sifatida transformator, elektr lampa yoki diodlar ishlatiladi. Elektron klapan berk vaktida energiya yigʻiladi, ochilishi bilan tashqi zanjirga impuls shaklida uzatiladi. I. g . radiotexnika va radioelektron apparatlarda, radiolokatsiya va hisoblash texnikasida qoʻllanadi.BLOKING-GENERATORLAR

9.1. Bloking-generatorlar haqida umumiy maʼlumotlar

Bloking-generator, transformatorli musbat teskari aloqa-

li relaksatsion generator boʻlib, katta quvvatli, qisqa impulslar-

ni toʻgʻri burchakli koʻrinishdagi va amplitudasi Eman amalda

boʻladi. Chiqish kuchlanishini katta qiymatlarini olish uchun

transformatorda qoʻshimcha chulgʻamdan foydalaniladi. Gene-

ratsiyalanuvchi impuls kengligi 1–10 mks va kichik boʻlib, impuls

chuqurligi Q oʻnlab-yuzlab boʻladi.

Bloking-generator, boshqa turdagi relaksatsion generatorlar,

kabi uch xil rejimda ishlaydi:

– avtotebratgichli;

– kutuvchi;

– sinxronizatsiyalash rejimi.

Bloking-generatorlar impuls generatori quvvati qisqa im

pulslarni shakllantirishda va elementlarni taqqoslash qurilmalari

da qoʻllanadi.

9.2. Avtotebratgichli bloking-generator

9.1-rasmda avtotebratgichli bloking-generator sxemasi keltiril-

gan. U musbat teskari aloqali impulsli transformatorli kuchay-

tirgich boʻlib, birlamchi w1 chulgʻam VT1 tranzistorini kollektor

zanjiriga, ikkilamchi (w2) chulgʻami esa VT1 tranzistorining baza

zanjiriga ulangan. Chiqish kuchlanishini oshirish maqsadida w3

uchinchi chulgʻam qoʻllanilgan.

Generatorda faza balansini taʼminlash maqsadida birlamchi va

ikkilamchi chulgʻamlari qarama-qarshi ulangan.

VT1 tranzistorining oʻzgarmas tok boʻyicha rejimini R re-

zistori, baza tokini aniqlovchi aniqlaydi. Vaqt belgilovchi RC

zanjiri bloking-generatorni pauza vaqti (tn)ni aniqlaydi. Impuls

chuqurligi Qq10…100 boʻlganidan impuls (t

u) vaqti oʻnlab-yuzlab

marotaba pauza vaqtidan kichik. Demak, vaqt doimiysi RC zan-

jirni (τp= R•C) amalda tebranish davrini aniqlaydi. Pauza vaqti

quyidagi formuladan hisoblanadi:

## Manbalar
Inadaptatsiya

**Inadaptatsiya** (lotincha: in — inkor qoʻshimchasi va adaptatsiya) — organizmlar ayrim guruhlarining oʻzgargan muayyan muhit sharoitiga moslashmaganligi. Evolyusiya jarayonida paydo boʻlgan, lekin mukammallashmagan organlarning boʻlishi keyinchalik in-adaptiv organizmlarning qirilib ketishiga sabab boʻladi. I.ga misol tariqasida koʻpchilik tuyoqli sut emizuvchilar skeleti, xususan, boʻgʻimlarida harakatlanish usulining oʻzgarishi bilan paydo boʻlgan mukammallashmagan oʻzgarishlarni koʻrsatish mumkin. I. terminini rus paleontologi V. O. Kovalevskiy fanga kiritgan (1873). U kazilma holda topilgan tuyoqlilarning oyoq skeletini adaptiv (moslashgan) va inadaptiv (moslashmagan) tiplarga ajratgan. Dastlab inadaptiv, keyinroq adaptiv tipga ega organizmlar paydo boʻlgan. Keyinchalik 1-tipdagi organizmlarni adaptiv organizmlar siqib chiqargan. Masalan, boʻr davrida xaltali sut emizuvchilar keng tarqalgan, keyinchalik paleogen va neogen davrlarida ularni deyarli hamma joyda (Avstraliya, Jan. Amerikadan tashqari) ancha mukammal tuzilgan yoʻldoshlilar siqib chiqargan.

## Manbalar
Inari

**Inari** — Finlandiyaning shim.dagi koʻl. Skandinaviya togʻlari bilan Manselkya qator tepalari oraligʻidagi keng botikda, 119m balandlikda joylashgan. Mayd. 1050&nbsp;km. Chuq. 60 m gacha. Qirgʻoqlari kuchli yemirilgan, 3000 dan ortiq orol va qoyalar bor. noyabr oyidan martgacha muzlaydi. Pats-Yoki daryosi orqali Barens dengizi bilan tutashgan.

## Manbalar
Inauguratsiya

**Inauguratsiya** (lotincha inauguro – bagʻishlayman) – davlat boshligʻining shu oliy lavozimini bajarishga kirishishi munosabati bilan oʻtkaziladigan tantanali marosim. Qadimgi Rimda boshlangan, hozirgi kunda ham koʻpchilik mamlakatlarda davom etayotgan oliy davlat lavozimini bajarishga kirishishga rasman bagʻishlangan tantanali marosim. Odatda inauguratsiyaga koʻplab mehmonlar, jumladan, chet el davlat va hukumat boshliqlari, xalqaro nufuzli tashkilot rahbarlari taklif etiladi.
„Falsafa qomusiy lugʻat“

## Manbalar
Inbriding

**Inbriding** (ing. inbreeding, in -ichida va breeding — koʻpaytirish), insuxt — bir populyasiya doirasida yaqin qarindoshlar yoki umumiy ajdodga ega boʻlgan organizmlarni oʻzaro chatishtirish. Organizmda qarindoshlik darajasining ortib borishi bilan gomo-zigotali organizmlarning vujudga kelishi ehtimolligi ham orta boradi. I.ning eng yuqori darajasiga oʻsimliklarni oʻzoʻzidan changlantirish, hayvonlarni qon boʻyicha yaqin yoki uzoqroq qarindoshlari bilan (ona x oʻgʻil), (qiz x ota), (buvi x nabira) va hakozo shakllarda urugʻlantirish (qochirish) orqali erishiladi (qarang Gomozigo-talik). Masalan, oʻsimliklarni oʻz changi bilan majburiy (bir yillik, guli ikki jinsli oʻsimliklarda) va qarindosh individlar changi bilan qaytadan (ayrim jinsli, ikki pallali oʻsimliklarda) changlanadi. I. natijasida inbrid (oʻz-oʻzidan changlangan) liniya (insuxt li-niya)lar olinadi. I. organizm belgi va xususiyatlarining avlodlarda rivojlanish va barqarorlashuvining ortib borishiga (konstantlikka) olib keladi. Tabiatda oʻz-oʻzidan changlanuvchi oʻsimliklarda I. koʻpincha chetdan changlanish bilan almashib keladi. Oʻz-oʻzidan changlanish irsiy turgʻunlikni, chetdan changlanish esa geterozis va irsiy farqpanishni taʼminlaydi. I.dan retsessiv allellarni aniqlashda, organizmlarning koʻp allellari boʻyicha gomozigota (sof liniyalar) olishda, zot va navlardagi biror belgini rivojlantiruvchi allellarni saqlab qolishda foydalaniladi. I.ni qoʻllab koʻplab ekinlar navlari va hayvonlar zotlari yaratilgan. 

## Manbalar
Invazion kasalliklar

**Invazion kasalliklar** — odam, hayvon va oʻsimliklarda eng sodda parazit jonivorlar (chuvalchang, kana va  baʼzi boʻgʻimoyoqlilar) qoʻzgʻatadigan kasallik. Ayrim parazitlar oʻz rivojlanishining maʼlum bir bosqichida, boshqalari esa butun hayoti davomida xoʻjayin (odamda — antroponozlar, hayvonlarda — zoonozlar) organizmda parazitlik qilib invazion kasalliklarni qoʻzgʻatadi. Parazitlar xoʻjayin organizmiga zararlangan teri (aktiv) va oziq-ovqat orqali (passiv) kiradi. Odamlarda uchraydigan invazion kasalliklarga gelmintozlar, protozoozlar (qoʻzgʻatuvchisi sodda parazitlar; mas, amyobiaz), akarozlar (qoʻzgʻatuvchisi kana; qoʻtir), entomozlar (parazit hasharotlar qoʻzgʻatadigan bitli-qilik) kiradi. Asosan, askaridoz, bezgak, toksoplazmoz, trixomonoz, enterobioz va boshqalarda koʻp kuzatiladi.

Hayvonlarda uchraydigan invazion kasalliklarga gelmintozlar, protozoozlar (babezioz, konsidiozlar va b.), araxnozlar, entomozlar kiradi. Invazion kasalliklar chorva mahsuldorligini pasaytiradi, baʼzan hayvonlar oʻlimiga sabab boʻladi, natijada chor-vachilikka katta zarar yetkazadi.

Ayrim invazion kasalliklar (trixinellyoz, sistitserkoz) odam uchun xavfli, bu kasalliklar bilan zararlangan mollar goʻshtini isteʼmol kilishga ruxsat etilmaydi.

Kurash choralari qoʻzgʻatuvchi biologiyasiga qarab tayinlanadi, turli dori-darmonlar, degelmintizatsiya, dezinseksiya, kanalarga qarshi vositalar qoʻllanadi.

Oʻsimliklar invazion kasalliklar orasida bugʻdoy nematodasi va lavlagi nematodasi qoʻzgʻatadigan kasalliklar koʻproq tarqalgan.

## Yana qarang

* Nematodalar

## Manbalar
Invariantlar

**Invariantlar** (lotincha invarians -oʻzgarmaydigan) — biror matematik obyekt bilan aloqador boʻlgan va obyektning maʼlum almashtirishlarida oʻzgarishsiz qoladigan miqdorlar (kesma uzunligi, biror figuraning yuzi, ellips ekssentriteti va b.). Mas, harakat paytida kesma uzunligi oʻzgarishsiz krladi. Figura kuchirilganda shu figura oʻzgarmaydi va hokazo. Koordinatalari x,, u va x2, u2 boʻlgan kesma uzunligining invariantligi (algebraik nuqtai nazardan): toʻgʻri burchakli ko-ordinatalarning bir sistemasi ikkinchisiga almashtirilganda (x, — x,)2 + (u] — u2)2 ifoda oʻzgarmay qoladi. Geometriyada geometrik almashtirishlar guruhi invariantligi muhim oʻrin tutadi.

## Manbalar
Invariantlik

**Invariantlik** - obʼyektning maʼlum oʻzgartirgichlarga yoki fizikaviy sharoitlarga nisbatan oʻzgarmasligi, mustaqilligi. Lorens almashtirishita nisbatan oʻzgarmas qolgan kattaliklar Lorens invariantligi deiiladi. Toʻrt oʻlchamli interval shunday kattalikka misol boʻla oladi (qarang Nisbiylik nazariyasi). I. tushunchasining muhimligi shundaki, uning yordamida koordina-talar tizimini tanlashga bogʻliq boʻlmagan va tekshirilayotgan obʼyektning ichki xossasini tasniflaydigan kattalikni ajratish mumkin. Biror oʻzgartirgichga nisbatan fizikaviy ti-zimlarning harakat tenglamalari invariantligi saqlanish qonuniga boglik (yana q. Invariantlar).

## Manbalar
Inventarlash

**Inventarlash** (lotincha inventarium — xoʻjalik buyumi), yoʻqlama qilish; korxonalar, firmalar, tashkilotlarda nakd mulk va tovarlarning, natura holidagi moddiy boyliklarning mavjudligi yoki holatini, mablagʻlarni muntazam tekshirib turish, shuningdek, ularning moddiy boyliklarni hisobga olish qaydnoma (vedomost)lariga muvofiqligini aniqlash maqsadlarida davriy qayta hisobga olish. Inventarlashning toʻliq, qisman, rejali va toʻsatdan oʻtkaziladigan koʻrinishlari mavjud.

## Manbalar
Inversiya

**Inversiya** (lotincha unversio – oʻrnini almashtirish) (tilshunoslikda) – gap boʻlaklari odatdagi tartibining oʻzgarishi. Tilda ikki xil vazifa bajaradi: semantik va asemantik. Semantik vazifasi gapning biror boʻlagini alohida taʼkidlash yoʻli bilan nutqqa emotsional-ekspressiv ruh baxsh etishda (mas, Bu chol shu ahvolda qayoqqa boradi? – Shu ahvolda qayoqqa boradi bu chol?!), asemantik vazifasi esa surok, ran (ayniqsa, roman va german tillarida), sheʼriyatda kompozitsiya, ritm, vazn, qofiya hosil qilishda namoyon boʻladi (mas, ketdimi u?; ilk bor rozilik soʻrashim mening). I., faqat uslubiy emas, balki sintaktik-uslubiy (sintaktikpoetik) hodisadir. U jonli soʻzlashuv tilida, badiiy adabiyotda, ayniqsa, sheʼriyatda koʻp uch-raydi.

## Manbalar
Inversiya (maʼnolari)

**Inversiya**:

* Inversiya (lotincha
* Inversiya (geometriya) (geometriyada) — tekislik almashtirishlaridan biri.
* Inversiya (kimyo) (kimyoda) — 1) siklik molekula konformatsiyasining oʻzgarishi, natijada oʻrinbosarning halqaga nisbatan joylashishi oʻzgaradi.
* Inversiya (biologiya) (biologiyada) — xromosomalarning qayta qurilishi (mutatsiya) tiplaridan biri; xromosomaning ikki nuktasidan birdaniga uzilishi va uning segmentining ichki tomonga 180° ga burilishi (invertatsiya) tufayli kelib chiqadi.
Inversiya (geometriya)

**Inversiya** (geometriyada) — tekislik almashtirishlaridan biri. Markazi O, radiusi g boʻlgan O(g) aylanaga nisbatan I.da har qanday M nuqtaga Af nuqta mos keltiriladi; buning uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak: a) D/1 nuqta OM toʻgʻri chizikda yotadi; b) OMOM1 = g2; bunda: O—I. markazi, g—I. radiusi (rasmga q.). Aylana radiusi g = 1 boʻlsa, OM1 =-QM I. ning muhim xossalari: a) aylana ichidagi hamma nuqtalar (O dan boshqa) aylana tashqarisiga "akslanadi"; b) I. markazidan oʻtmaydigan har qanday toʻgʻri chiziq I. markazidan oʻtuvchi aylanaga almashinadi. Aylana oʻrniga sfera olinsa, fazoviy I. boʻladi; kombinatorikada oʻrin almashtirishda ikki element tartibining buzilishi. Mas, ye a s b d oʻrin almashtirishda elementlar a bilan ye, s bilan ye, d bilan ye, ʼ bilan ye,  bilan s I.ni hosil qiladi (chunki bu elementlarning normal tartibi a  s d ye).

## Manbalar
Invar

**Invar** (lotincha invariabilis — oʻzgarmas) — temirning nikel bilan qotishmasi. Maʼlum tralar oraligʻida oʻlchamlarini deyarli oʻzgartirmaydi (— 80° dan 100° gacha temperaturada issiklikdan chizikli kengayish koeffitsiyenti 1,5-10 6 grad~1, yaʼni temirnikidan 8 baravar kichik). Tarkibi — temir (63—64%) va nikel (~ 36%). Tarkibida 63—64% temir, 31— 32% nikel va 4% kobalt boʻlgan I. superinvar deiiladi (issiklikdan chiziqli kengayish koeffitsiyenti 0,03-10-6-0,5-10-6). I. aniq asboblar, mas, geodezik va optik asboblar uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Invaziya

**Invaziya** (lotincha: invasio — hujum qilish, bostirib kirish) — odam, hayvon va oʻsimliklarga, shuningdek, ayrim hujayralar (mas, eritrotsitlar)ga parazit organizmlarning (bakteriyalar, viruslar va hokazo) kirishi natijasida invazion kasalliklar paydo boʻlishi.

## Manbalar
Invertor

**Invertor** (lotincha: inverto — agʻdaraman, oʻzgartiraman) — 1) elektrotexnikada — oʻzgarmas elektr tokini bir yoki koʻp fazali oʻzgaruvchan tokka oʻzgartiruvchi boshqariladigan elektr ventilli qurilma. Bog'liq, (mustaqilmas) va mustaqil xillari bor. Bogʻliq I.da tok chastotasi elektr tarmogʻining tok chastotasi bilan aniqlanadi; musta-qil I.da tok chastotasi I. bilan nagruzkaning elektr zanjirlarini boshqarish rejimlari va parametrlariga boglits bo‘ladi (rasm). I. yuqori voltli oʻzgarmas tok elektr uzatish liniyalarida, induksion pechlarda, elektr bilan tortish qurilmalari va b.da qoʻllanadi; 2)radiotexnikada — radioqurilma kirishidagi elektr signalining amplitudasi, qutbliligi va fazasi chiqishidagi shu parametrlarga Karaganda teskari oʻzgaradigan elektr zanjiri yoki elektron qurilma; 3) qisoblash texnikasida — elementar mantiqiy operatsiya — "yoʻq"ni aniqlaydigan elektron qurilma. Potensial va impulsli xillari bor. Potensial I. qurilma kirishida kuchlanish sathi yuqori boʻlganda chiqishida past boʻlishini taʼminlaydi va aksincha. Impulsli I. impulsli signallarni oʻzgartirib beradi. Analog hisoblash mashinalarida I. kirish signali qutbliligini teskari qutblikka oʻzgartirib beradi.

## Manbalar
Investitsiya banki

**Investitsiya banki** - sanoat korporatsiyalarining aksiyalarini sotib olish orqali investitsiya siyosatini amalga oshiradigan ixtisoslashtirilgan bank. I.b. xalq xoʻjaligining turli tarmoqlari, asosan, sanoat, transport, savdoni moliyalash va uzoq muddatli kreditlash uchun ixtisosla-shadi. 19-asr oxirlarida keng tarqaldi. Bank resurslari oʻz aksiyalari va obligatsiyalarini sotish hisobiga shakllanadi. Ayrim rivojlangan mamlakatlarda davlat I.b.lari tashkil etilgan, ularning mablagʻlari davlat byudjeti hisobidan shakllanadi. I.b.ning oʻziga xos xususiyati aholi omonatlarini qabul qilishga ixtisoslashmaydi. Oʻzbekistonda chet el kapitali ishtirokidagi birinchi I.b. — Oʻzbekiston xalqaro xususiylashtirish va investitsiya banki "Oʻzprivatbank" 1995-yil 28 fevral dan faoliyat yuritadi. 

## Manbalar
Involyuta

**Involyuta** (lotincha involutus — oʻralgan) — evolventattg boshqacha nomi (qarang Evolyuta va evolventa).

## Manbalar
Involyusiya

**Involyusiya** (lot. involutio — egiklik, bukiklik, oʻrama) — 1) biologiya da — evolyusiya jarayonida oʻz ahamiyatini yoʻqotgan ayrim organlarning qisman yoki toʻliq reduksiyaga uchrashi (kichrayib ketishi, yoʻqolishi). I. organlarning soddalashuvi bilan ular morfo-fiziologik funksiyalarining sekinlashuvi orqali sodir boʻladi. (qarang Parazitizm, Rudiment organlar). Muayyan sabablarga koʻra hajmi kattalashgan organlarning (masalan: bachadonning tugʻishdan keyin) oʻz holatiga qaytishi; yoshga qarab organizmlar toʻqima va organlarining yoʻqolib ketishi; mikroblar, bir hujayrali xayvonlar noqulay sharoit taʼsirida gʻayritabiiy shaklga kirganida ularning qayta tiklanishi, degeneratsiyayen hamda gastrulyasiya jarayonida invaginatsiya tufayli hujayralarning ichkariga botib kirishi ham I. deyiladi; 2) matematikada — tekislik (fazo)ni almashtirish takrorlanganda ayniy almashtirish beradigan almashtirish; masalan: inversiya, markaziy yoki oʻqaviy simmetriya I. hisoblanadi. 

## Manbalar
Ingalyasiya

**Ingalyasiya** (lotincha: inhalatus — *nafasga olmoq*) — dori moddalarni nafas yoʻllari (hiqildoq, kekirdak va oʻpka)ga kiritish usuli. Tabiiy va sunʼiy boʻladi. Togʻlarda siyrak havodan, dengiz boʻyida suv va tuz bilan toʻyingan havodan nafas olish, ignabargli oʻrmonlarda ozon, balzamli bugʻ, mineral buloklar yonida vodorod sulfid yoki karbonat angidrid aralashgan havodan nafas olish tabiiy I.ga kiradi. Sunʼiy I .da maxsus shifobaxsh moddalar tutun, bugʻ, aerozol (qarang: Aerozol-terapiya), gaz, quruq kukun, nam yoki moyli tuman holida iskaladi (xalq tabobatida sunʼiy I. burnaki ham deyiladi). Sunʼiy I.da purkagich (pul-verizator)ga oʻxshash tuzilgan maxsus apparat — ingalyator dan foydalaniladi. Uyda, mas, bugʻ I. qilish uchun idishga issiq suv quyiladi, bemor idish ustiga engashib, boshi va idish ustiga sochiq yopib, suv bugʻlaridan 5— 10 min. nafas oladi (issiqsuvni vaqt-bevaqt qoʻshib turish mumkin). I., asosan, nafas yoʻllarining kasalliklarini davolashda qoʻllanadi. Qon ketishiga moyil kishilarga, yurak-tomir sistemasi va oʻpka kasalliklarida I. qilish yaramaydi. I. ovqat yeb boʻlgach, 1 — 1,5 soatdan keyin qilinadi. Uy sharoitida turli portativ choʻntak in-galyatoridan foydalaniladi.

## Manbalar
Ingibitorlar

**Ingibitorlar** (lotincha inhibeo -toʻxtataman, ushlab turaman), biologiyada — tirik organizmda, shuningdek, hujayrasiz sistemalarda fermentlar faolligini susaytiradigan moddalar. I.ning tabiiy va sintetik xillari bor. Organizmda moddalar almashinuvi mahsulotlari tabiiy I. va-zifasini oʻtashi mumkin. Fermentlarning katalitik taʼsirini oʻrganish, oqsillar funksional guruhlarining tabiati hamda moddalar almashinuvida har xil fermentativ jarayenlarning ahamiyatini aniqlash maqsadida I. koʻp ishlatiladi. I. katta amaliy ahamiyatga ega. Mas, zararkunanda hasharotlar va begona oʻtlarga qarshi kurashda foydalaniladigan zaharli kimyoviy moddalarning samarasi bu moddalarning za-rarkunandalar hayoti uchun muhim boʻlgan jarayonlarni susaytirishi bilan bogʻliq. Baʼzi dorilarning taʼsir etish mexa-nizmi ham ularning organizmdagi fermentativ reaksiyalarni toʻxtatishiga asoslangan. Kengroq maʼnoda "I." termini murakkab jarayonlarni tuxtatuvchi yoki susaytiruvchi moddalarni ifodalash uchun ishlatiladi (mas, oʻsimliklarning oʻsish ingibitorlari, korroziya ingibitorlari, kimyoviy ingibitorlar).

## Manbalar
Inversiya (kimyo)

**Inversiya** (kimyoda) — 1) siklik molekula konformatsiyasining oʻzgarishi, natijada oʻrinbosarning halqaga nisbatan joylashishi oʻzgaradi. Mas, metilsiklogeksan 2 konformatsiyaning aralashmasi holida mavjud boʻladi, bu aralashmada uning 2-shakli koʻproq uchraydi 2) 3 valentli "piramidal" atomi (mas, azot yoki margimush) bor molekula konfiguratsiyasining koʻzgudagi aksidek teskari konfiguratsiyaga oʻtishi; 3) qand inversiyasi — saharoza gidrolizi (mas, lavlagi qandi) ayni vaqtda qand eritmasining polyarizatsion nur tekisligi burilish yoʻnalishini oʻzgartirishi.

## Manbalar
Inversiya (biologiya)

**Inversiya** (biologiyada) — xromosomalarning qayta qurilishi (mutatsiya) tiplaridan biri; xromosomaning ikki nuktasidan birdaniga uzilishi va uning segmentining ichki tomonga 180° ga burilishi (invertatsiya) tufayli kelib chiqadi. Agar invertirlangan qism sentromerani (birlamchi siqiklik) oʻz ichiga olmasa, paratsentrik I., invertirlangan qism sentromerani oʻz ichiga olsa, peretsentrik I. deiiladi. I. gomologik (bir juftlikka kiruvchi) xromosomalar oʻrtasida sodir boʻladigan krossingover (oʻxshash qismlarning uzaro almashinuvi)ni qiyinlashtirishi tufayli genlar rekombinatsiyasi sonini kamaytiradi (qarang Rekombinatsiya). I. turlar evolyusiyasida ahamiyatga ega.

## Manbalar
Ingichka ichak

**Ingichka ichak** - odam va umurtqali hayvonlar ichagining bir qismi; meʼda bilan yoʻgʻon ichak oraligʻida joylashgan. Ingichka ichak hazm yoʻlining eng uzun qismi; u meʼdaning oxirgi chiqish qismidan boshlanib, yoʻgʻon ichakning boshlangʻich qismigacha davom etadi; uz. 5–6 m. Ingichka ichak oʻn ikki barmoq ichak, och ichak va yonbosh ichakdan iborat. Oʻn ikki barmoq ichak Ingichka ichakning boshlangʻich qismi boʻlib, uz. 25—30 sm (taxminan 12 barmoq enicha), shakli taqaga oʻxshash. Oʻn ikki barmoq ichakdan och ichak boshlanib, Ingichka ichakning 2/5 qismini tashkil etadi. Och ichak yonbosh ichakka ulanib ketadi: u Ingichka ichakning 3/5 qismiga teng. Ingichka ichakdevorlari seroz, seroz osti, muskul, shilliq parda osti va shillik, pardadan iborat. Shilliq parda Ingichka ichakning eng ichki qavati boʻlib, burmalar hosil qilib joylashgan. Uning yuzasi juda koʻp vor-sinkalar bilan qoplangan; vorsinkalarda limfa va qon tomirlar hamda nervlar bor. Ingichka ichakning bu kavatida 4 mln. ga yaqin soʻrgʻichlar mavjud. Ovqat boʻtqasi meʼdadan oʻn ikki barmoq ichakka oʻtgach, meʼda osti bezi shirasi, jigardan ajralgan oʻt va ichak shiralari bilan aralashib shimilishga tayyor boʻladi va soʻrgʻichlar orqali qonga soʻriladi. Ingichka ichakning hamma qismida ichak shirasi ishlab chiqaradigan bezlar boʻlib, ular ovqat parchalanishida muhim rol oʻynaydi. Ingichka ichakning oʻn ikki barmoqichak qismi qorin devorining orqasida I— III bel umurtqalari qarshisida joylashgan. Unga asosiy hazm bezlarining yoʻllari, jigar va oʻt pufagining oʻt yoʻllari, meʼda osti bezining shira chiqarish yoʻli ochiladi. Och va yonbosh ichak boʻshligʻining markaziy qismini egallaydi va bir tilay qovuzloqlar hosil qiladi.

## Manbalar
Ingichkabarmoq qoʻshoyoq

**Ingichkabarmoq qoʻshoyoq** () — tiyinsimonlar oilasiga mansub kemiruvchi hayvon. Urugʻning yagona turi. Tanasining uzunligi 30 sm gacha, dumi 10 sm gacha. Juni oqish-qum rangida, dumi pastdan qora. Tirnoutri, ayniqsa oldingi oyogʻida uzununligi Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda, Eron va Afgʻonistonning shim. qismida tarqalgan, qum tuproqli va soz tuproqli qumliklarda uchraydi. Yil davomida faol, yakka yashaydi. Oʻsimliklarning turli qismlari bilan oziqlanadi. Bir marta (baʼzan 2 marta) 3–7 tadan bolalaydi. Terisi uchun ovlanadi. Oʻlat va boshqa yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarini tarqatadi.

## Manbalar
Ingliz inqilobi

**Ingliz inqilobi** (17-asr) — Yevropa miqyosidagi birinchi inqilob. Puritanizm mustabid tuzumga inqilobiy muxolifatning gʻoyaviy bayrogʻi, uning tashkiliy shakli esa — parlament boʻlib qoldi. Charles I tomonidan 1640-yil chaqirilgan parlament tarafdorlari bilan royalistlar oʻrtasidagi 1-fuqarolar urushi (1642—46) va 2-fuqarolar urushi (1648) davomida Oliver Cromwell tashkil etgan parlament armiyasi Charles I Styuartning qirollik armiyasiga Neyzbi (1645) va Preston (1648) da hal qiluvchi zarba berib, tor-mor etdi. 1649-yil qirol qatl etilib, respublika eʼlon qilindi. 1653-yil harbiy diktatura — Kromvel protektorata oʻrnatildi. 1660-yil Styuartlar inqilobning asosiy yutuklari (shu jumladan, feodal yer egaligini amalda burjua yer egaligiga aylantirilishi)ni tan olishga rozi boʻlgach, ular hokimiyati tiklandi. 1688—1689-yillardagi davlat toʻntarishi („Sharafli inqilob“) burjuaziyaning davlat hokimiyatidagi mavqeini mustahkamladi.

## Manbalar
Ingichka

**Ingichka** — Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi shaharcha (1944-yildan). Zirabuloq togʻlarining janubi-shariy yon bagʻrida, Ingichka soyi boʻyida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Katta-qoʻrgʻondan 28&nbsp;km. Aholisi 10,3 ming kishi (2001), asosan, oʻzbeklar. I.ning oʻrta qismidan Ingichkasoy oqib oʻtadi. I.ga Zarafshon daryosidan uz. 28&nbsp;km li quvur orqali suv keltirilgan. I. 1948-yil Ingichka volfram konining ishga tushirilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Iqlimi keskin konti-nental. I. 7 balli seysmikzonadajoylashgan. I.da "Volfram" kon boshqar-masi, "TMTE" (ekspeditsiya), "Samarqandgips", "Shaxta" qurilish boshqarmasi faoliyat koʻrsatadi. I.da 2 umumiy taʼlim maktabi, 1 musiqa maktabi, 1 kasbhunar kollejida 150 dan ziyod oʻqituvchilar taʼlim beradi. 75 oʻrinli shifoxona, 20 oʻrinli tugʻruqxona, poliklinika boʻlib 160 vrach va oʻrta maʼlumotli mutaxassis xizmat qiladi. Stadion, sport inshooti, madaniyat uylari, 2 xiyobon, 2 kutubxona bor. I. — Kattaqoʻrgʻon, I. —Samarkand yoʻnalishlarida avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. Nurobod — Qarnob, Agron — Oqtosh marshrutidagi avtobuslar I. orqali oʻtadi.

## Manbalar
Ingichka volfram koni

**Ingichka volfram koni** -kattaqoʻrgʻon sh.dan (Samarqand viloyati) jan.sharqsa Zirabuloq togʻlarida joylashgan kon. 1941 y. A. M. Yengalichev topgan, Ingichkasoy nomi bilan atalgan. Kon 1943 y. ishga tushirilgan. I. v. k.ning istikbolini aniqlash va razvedka qilishda H. M. Abdullayev, A. V. Korolev, N. V. Litsenmayer, I. H. Hamroboyev, N. D. Ushakovlar qatnashgan.

I. v. k. geologik tuzilishida yuqori karbon — quyi perm davri otqindi va yuqori silur davri metamorfik jinslari ishtirok etgan. Otqindi jinslar biotitli granodiorit, granit va lamprofir, aplit daykalari, pegmatitlardan iborat. Choʻkindi metamorfik jinslar marmarlashgan ohaqtosh, slyudali slanetslar va turli tarkibli rogoviklardan tuzilgan. I. v. k.dagi volfram rudasi (sheyelit) yuqori silur davri marmarlarining granodiorit va granitlar bilan tutashgan joylarida hosil boʻlgan. Sheyelit 2—3 sm kattalikdagi kristall va baʼzan yertomirchalar holida uchraydi. Sheyelitdan tashqari konda pirrotin, pirit, xalkopirit, kassiterit, molibdenit va b. minerallar ham bor. Volframli skarnlarning kalinligi 5—10 sm dan 15—20 m gacha, uz. 100—600 m, baʼzan 1,5—2 km gacha, chuq. 800 m. Volfram rudasi massasining 90% qatlamsimon skarnlarda, 10% chasi skarnli tomirlarda va alyaskitlarda, qolgan 1% chasi choʻkindi jinslarining qatlamlari orasida joylashgan. I. v. k.tufayli Ingichka shaharchasi barpo etilgan. 

## Manbalar
Ingliz-kanadaliklar

**Ingliz-kanadaliklar** - Kanadadagi xalq (10,8 mln. kishi). Umumiy soni 11,67 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ingliz tilining kanada lahjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, protestantlar, bir qismi — katoliklar.

## Manbalar
Inglizlar

**Inglizlar britanlar**, (oʻzlarini inglish deb ataydilar) – xalq. Buyuk Britaniyaning asosiy aholisi. Umumiy soni (48,5 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Buyuk Britaniyada 44,7 mln. kishi, Kanadada 1 mln. kishi, Avstraliyada 940 ming kishi, AQShda 650 ming kishi, JAR da 230 ming kishi, Hindistonda 200 ming kishi, Yangi Zelandiyada 188 ming kishi yashaydilar. Ingliz tilire. gaplashadi. Dindorlar, asosan, anglikanlar. Yevropeoid irqiga mansub. Britaniya orollarida mil. av. 1ming yillik oʻrtalarida kelt qabilalari (brittlar va b.) yashar edi. Mil. 5—6-asrlarda bu yerlarga materikdan german kabilalari – angllar, sakslar, yutlar kelib oʻrnashdilar. Ular kelilarning bir qismini oʻzlariga singdirdi, bir kismini esa Shotlandiya, Uels va Kornuoll togʻlariga siqib chiqardilar. 7— 10-asrlarda, anglosaks elati vujudga keldi. Angliya 1066 yilda normannlar tomonidan bosib olindi. 13—14-asrlarga kelib anglosakslar va normannlar yagona ingliz xalqiga uyushdi. 16-asrda ingliz jonli va adabiy tili vujudga keldi. 17—19-asrlarda Angliya boshqa qitʼalardagi koʻpgina mamlakatlarni oʻz mus-tamlakasiga aylantirdi. Koʻplab I. mustamlaka mamlakatlariga koʻchib bordilar. Natijada I. koʻpgina xalqlar – amerikaliklar (AKShda), avstraliyaliklar, yangi zelandiyaliklarnnt shakllanishida asosiy komponentlardan biri boʻldi. Inglizlarning hayoti va ijtimoiy turmushida anʼanaviy xususiyatlar koʻp saqlanib qolgan (yana q. Buyuk Britaniya).

## Manbalar
Ingliz-fransuz-xitoy urushi

**Ingliz-fransuz-xitoy urushi** (1856—60), ikkinchi „afyun“ urushi — Angliya va Fransiya tomonidan Xitoyga qarshi uyushtirilgan bosqinchilik urushi. Angliya va Fransiya oʻz tovarlarini Xitoyning ichki viloyatlariga erkin kirib borishiga erishish, daryo portlarini xorijiy savdo uchun ochishga harakat qilganlar; Angliya va Fransiya Pekinda oʻz diplomatik vakolatxonalarini taʼsis etish, erkin missionerlik faoliyati yurgizish talabini qoʻyishgan. 1856 yil oktyabrda mojarolardan foydalanib („Errou“ kemasi bilan boʻlgan va boshqa) inglizlar Guanchjouga qarshi harbiy harakatlarni boshlaganlar. 1857 yil Angliya hukumati Xitoyga yangi qoʻshinlar joʻnatgan. Angliya-Fransiya muzokaralari (1856 yil sentyabr— 1857 yil mart)dan soʻng Fransiya ham urushga tortilgan. Ularni AQSH qoʻllab-quvvatlagan. 1857 yil dekabrda ingliz-fransuz bosqinchilari Guanchjouni egallagan. Guandunda xalq qarshilik harakati boshlangan. 1858 yil aprelda bosqinchilarning harbiy kemalari Shim.da harbiy harakatlarni boshlab yuborgan; 1858 yil mayda ular Dagu istehkomi va Tyanszin portini bosib olishgan. Sin hukumati Angliya va Fransiya bilan 1858 yil iyunda teng huquqli boʻlmagan Tyanszin bitimlarini imzolashga majbur boʻlgan. Biroq, Angliya va Fransiya Xitoyni yanada koʻproq yon bosishga majbur qilishga intilishgan. Daguda ingliz-fransuz eskadrasi magʻlubiyatga uchragan, bu harbiy harakatlarni qayta boshlashga barona boʻlgan. 1860 yil iyulda 10 ming kishilik ingliz armiyasi va 6 ming kishilik fransuz armiyasi Dagu istehkomlarini qamal qilishgan. Avg.da Xitoy armiyasi magʻlubiyatga uchragan. Dagu istehkomlari va Tyanszin bosqinchilar tomonidan qayta bosib olingan (25-avgust). Boshlangan sulh muzokaralari natijasiz tugagan. Ingliz-fransuz qoʻshinlari Pekinga yurish boshlagan. 21 sentyabrda manjur-moʻgʻul otliq qoʻshini Pekindan bir necha km uzoqlikdagi Balitsyao koʻprigi yonidagi jangda ingliz-fransuz qoʻshinlaridan yengilgan. Imperator I Chju (Syan-fin) va uning saroyi qarshilik koʻrsa-tishdan voz kechib poytaxtdan krchishgan. Bosqinchilar Pekinni egallab (1860 yil oktyabr) Xitoy meʼmorligining ajoyib namunasi — imperatorning yozgi Yuanminʼyuan saroyini talon-toroj qilib, unga oʻt qoʻyganlar. 1860 yil oktyabrda teng xuqukli boʻlmagan Pekin bitimlari imzolangan.Ingliz-fransuz-xitoy urushi Xitoyni yarim mustamlaka mamlakatga aylanishidagi eng katta bosqich boʻlgan.

## Manbalar
Ingliz-Xitoy urushi

**Ingliz-xitoy urushi** (1840— 42), birinchi „afyun“ urushi — Angliyaning Xitoyga qarshi bosqinchilik urushi. Angliya Xitoyni oʻziga qaram, yarim mustamlaka yoki mustamlaka mamlakatga aylantirish maqsadida boshlagan. Angliya hukumati oʻz tovarlari, ayniqsa afyun uchun Xitoy bo-zorlarini ochish yoʻlidagi diplomatik xattiharakatlari muvaffaqiyatsizlikka uchragach (1792—93-yillardagi Ma-kartney missiyasi, 1816-yil dagi Amxerst missiyasi), inglizlar zoʻravonlik yoʻliga oʻtganlar. 1839-yil 3-iyunda imperatorning maxsus vakili Lin Szesyuy buyrugʻiga koʻra, xorijiy savdogarlardan tortib olingan afyunlar ommaviy suratda yoʻq qilina boshlangan. Bu Angliyaning Xitoyga qarshi urush ochishiga bahona boʻlgan. 1839-yilning 2-yarmida ingliz va Xitoy harbiy kemalari oʻrtasida bir necha marta qurolli toʻqnashuv sodir boʻlgan. Angliya metropoliyadan koʻmakchi harbiy qismlar yetib kelishi bilan 1840-yil iyundan Xitoyga qarshi urush eʼlon qilmasdan rejaviy harbiy harakatlarni boshlab yuborgan, inglizlar Guanchjou, Syamin, Ninbo sh.larini, Minszyan va Yanszi daryolarining quyilish havzalarini qamal qilgan. 1840-yil iyulda Dinxay (Chjou-shan o.larida) bosib olingan, avgustda ingliz kemalari Shim.dagi Tyanszin portiga 7kirgan, bu imperator saroyidagilarni sarosimaga solib qoʻygan. Lin Szesyuy Guandundagi vazifasidan ozod qilingan. Afyun savdosini taqiklash haqidagi 1840-yil noyabr

dagi farmon bekor qilindi. Sulh shartno-masi tuzish haqida yashirin ravishda inglizxitoy muzokaralari boshlab yuborilgan. Xitoy hukmron doiralarini yon bosishga majbur etish maqsadida 1841-yil yanvarda ingliz qoʻmondonligi Guanchjou yaqinidagi bir necha istehkomlarni egallab olgan. Bunga javoban imperator rasmiy ravishda Angliyaga urush eʼlon qilgan (1841-yil fevral). Harbiy harakatlar, asosan, Guandun viloyatida boʻlgan. 1841-yil mayda Guanchjou rayonida kelishuv bitimi imzolangan, lekin ingliz soldat va ofitserlari tinch aholini talashni davom ettirishgan. Bu Guandun, Futszyan, Szyansu va b. viloyat aholisining qurolli kurash boshlashiga sabab boʻlgan. 1841-yil avgustdan harbiy harakatlar qayta boshlangan. Inglizlar Syamin, Ninboni bosib olganlar. 1842-yil iyunda Usun (Shanxay atrofida), Chjenszyan (Yan-szida) istehkomlari egallangan. 1842-yil 29-avgustda Sin xukumati teng huquqli boʻlmagan Nankin bitimini imzolagan. Bu urush Xitoy tarixida yangi davrni boshlab bergan: Xitoy jamiyati feodal (mulkdorlik) jamiyatdan yarim mustamlaka va yarim feodal (mulkdor) jamiyatga aylana boshlagan; bu urushdan soʻng Xitoy xalqi 100 yildan ortiq davr mobaynida xorij davlatlari va ichki reaksiyaning birlashgan kuchlariga karshi kurash olib bordi.

## Manbalar
Ingressiya

**Ingressiya** (lot. ingressio — kirish, bostirib kirish) — dengiz suvining sohilning pastqam joylarga bostirib kirishi. I. dengiz suvi sathining koʻtarilishi yoki sohilning choʻkishidan sodir boʻladi. I.ni transgressiya-paya farqi I.da abraziya kuzatilmaydi. I.da ingression qirgʻoklar hosil boʻladi. Masalan, Ukrainaning shim.-gʻarbiy qismidagi Qora dengiz boʻyi qirgʻogʻi.

## Manbalar
Indeks

**Indeks** (Lotincha: *index* — koʻrsatkich, roʻyxat) —  nom, ism yoki boshqa kombinatsiyalar koʻrsatkichi va roʻyxati hisoblanadi. Shuningdek, indeks, shartli ifodalar (harfli, raqamli) tizimi, bibliografik, nashriyot, kitob savdosi, pochta, oziq-ovqat mollari, dorilarning chiqarilgan vaqti va saqlash muddatini ifodalashi ham mumkin. Indeks matematikada esa ifodalarni bir-biridan farq qilishi uchun ularning yoniga yoziladigan belgilar — son yoki harflardir: Masalan, a, ar x5, xp, u1, u’ (bunda: 1, i, 5, n, j — indekslar). Sonlar nazariyasi va boshqa sohalarda ham maxsus Indeks tushunchasi bor.
  

## Manbalar
Indeks (maʼnolari)

**Indeks**:

* Indeks (lotincha
* Indeks (statistika) (statistikada) — muayyan davrda iqtisodiy miqdorlar, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlar parametrlari oʻzgarishlarini nisbiy koʻrinishda tavsiflaydigan iqtisodiy va statistik koʻrsatkich; pirovard kattalikni dastlabki kattalikka boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi.
Indaur

**Indaur**, Indur – Hindistonning markaziy qismidagi shahar, MadhyaPradesh shtatida. Aholisi 1,2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni va savdo-sanoat markazi. Aeroport bor. I.dan Dehli – Mumbay avtomobil yoʻli oʻtgan. Ip gazlama i.ch. sanoatining yetakchi tarmogʻi. Paxta tozalash, oziq-ovqat, metallsozlik va mashinosozlik, kimyo korxonalari bor. Oʻsimliklardan sanoatda foydalanish instituti ochilgan. I. 1818—1950-yillarda Indur knyazligining poytaxti, 1950—56-yillarda Madhya-Bharat shtatining maʼmuriy markazi boʻlgan.

## Manbalar
Indeys tillari

**Indeys tillari** - Amerika tub (eskimos va aleutlardan tashqari) aholisining tili. Turli manbalarga koʻra, bu tillarda 35 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (1992). Bu tillarning barchasi ham genetik jihatdan toʻliq oʻrganilmagan. Eng soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, quyidagi I.t. oilasi mavjud: 1) nadene (Alyaska va Shim.-Gʻarbiy Kanada, AQSH va Meksikaning baʼzi hududlarida tarqalgan), tlingit va hayda (Jan. Alyaskada); 2) alkonkin-ritvan (Sharqiy va Jan. Kanada, Shim.sharqiy AQSH), ritvan (viyot va yurok — Kaliforniyada) va b.; 3) penutian — kaliforniya-penutian tillari (mivok, yokuts va b. — Kaliforniyada); 4) xokaltek (Kaliforniya, Arizona va Meksika viloyatlarida); 5) kado-irokez — irokez tillari (Appalachi, Avliyo Lavrentiy daryosi boʻylab, Eri, Ontario o.lari); 6) siu (Saska-chevan va Montanadan to Jan.shar-qiy Arkanzasgacha); 7) yuto-atstek (Gʻarb. AQSH — Nevada, Yuta, Kolorado, Texas va b. shtatlarda); 8) mayya-soke (Sharqiy, Jan.sharqiy Meksika, toʻliq Yukatan va Gvatemalada); 9) oto-mi-mishteksapotek (Markaziy va Jan. Meksika, Nikaragua jan. va Kosta Rikada); 10) chibcha (Kosta Rika, Panama, Kolumbiya, Venesuela, Ekvador, Peruning bir qis-mi); 11) • aravak (Katta Antil o. Sharqiy Kolumbiya, Shim. Venesuela, Gviana, Ama-zonkaning oʻrta va yuqori qismida, Jan. Amerikaning gʻarb hududlarida); 12) kechua-aymara kechua (Jan. Ekvador, Gʻarbiy Peru va Boliviya, Shim. Chilida) va aymara (Boliviya va Jan.sharqiy Peruda); 13) je (Braziliyaning sharqi, jan. va markaziy qismida); 14) tupi-guarani (Shim., Sharqiy, Jan. Braziliya, Paragvay, Shim. Argentina, Urugvay va b.da) I. t. grammatikasi juda xilma-xil. Inkorporativ, yaʼni polisintetik tillar (kaddo-irokez, yuto-atstek oilasidagi) koʻpchilikni tashkil etadi. Agglyutinativ (affiksatsiya va soʻzlarni qoʻshib soʻz yasash kuchli) boʻlganlari koʻp, flektiv tillar ham mavjud. I. t.ning koʻpchiligi yozuvsiz. Mayya, kechua, sapotek va aymara tillariga oid iyeroglif yozuvli yodgorliklar saqlanib krlgan. Amerika qitʼasini yevropaliklar istilo qilgandan soʻng tupi (Braziliya), atstek, kechua va baʼzi b. tillar lotin alifbosi asosidagi yozuvga oʻtdi, bu yozuvda diniy va dunyoviy mavzudagi adabiyotlar vujudga keldi. Hoz. guarani (Paragvay), kechua va qisman aymara tillari milliy adabiy til makrmiga ega. Soʻnggi davrda paydo boʻlgan ilmiy adabiyotlarda I.t. qad. turkiy tillar bilan qarindosh degan qarashlar ham ilgari surilmoqda.

## Manbalar
Indeterminizm

**Indeterminizm** (lotincha in - inkor qoʻshimchasi va determinizm) — tabiat, jamiyat va tafakkur hodisalarining obyektiv sababiy bogʻlanishlari (yoki fanda tushuntirib berish mumkinligi)ni inkor etuvchi taʼlimot. Inson xulqatvorini izohlashga kelganda I. irodani mustaqil (avtonom) kuch deb karaydi, uning mutlaq erkinligini eʼtirof etadi. 

## Manbalar
Individual ong

**Individual ong** - ayrim shaxsning ongi; davr, sinf, millat va, shuningdek, individual hayot sharoitlari taʼsirida shakllangan shaxsning maʼnaviy dunyosi. I. o. ijtimoiy ong bilan uzviy bogʻlangan, chunki har bir shaxs muayyan jamiyatda, muayyan ijtimoiy muhitda yashaydi, shuning uchun uning ongi ijtimoiy ongning ifoda-sidir. Ammo I. o. ijtimoiy ongdan ajralmas boʻlsada, har doim ham ijtimoiy ongning maʼlum boʻlagi boʻlavermaydi. Har bir shaxsning vokelikni idrok etishi, uni qabul qilishi, maʼlum bilimlar tizimiga ega boʻlishi ijtimoiy taraqqiyot bilan izohlansa-da, uning oʻziga xos tomonlari mavjud. Buni kishilarning bilimi, xulqi va b. xususiyatlaridagi har xillikda koʻramiz. Oʻz navbatida ijtimoiy ong I. o.ning muhim umumiy tomonlarini aks ettiradi. I. o. ijtimoiy hayotni tadqiq etishda, tarixda shaxsning rolini aniqlashda, taʼlim-tarbiya masalalarini toʻgʻri hal qilishda katta ahamiyat kasb etadi.

## Manbalar
Individual psixologiya

**Individual psixologiya** - psixologiyadagi freydizm oqimidan ajralib chiqqan yoʻnalish. A. Adler taʼlimotiga asoslangan. I. p. kishining ijtimoiy xususiyati negizida tugma ijtimoiy qissiyot yotadi, biroq bu hissiyotning toʻla taraqqiy etishi uchun uni tarbiyalash lozim, deb hisoblaydi.

I. p. nuqtai nazaridan bola shaxsining tuzilishi (individualligi) ilk bolalik (5 yoshgacha boʻlgan) davrida alohida "turmush tarzi" koʻrinishida na-moyon boʻladi va u bolaning butun kel-gusi psixik rivojlanishini belgilab beradi. Bola oʻz tana aʼzolarining hali yetarlicha takomillashmaganligi tufayli nomukammallik hissini tuyadi, buni bartaraf etishga urinish davomida bola oʻz-oʻzini anglab, maqsadlari shakllana boradi. Agar bu maqsadlar real boʻlsa, shaxs meʼyorida rivojlanadi, mabodo haqiqatdan yiroq boʻlsa, u holda shaxs nevrotik va ja-miyatga zid xususiyatlar bilan shakllanadi. Ilk bolalik yoshida tugma ijtimoiy hissiyot bilan nomukammallik hissi oʻrtasida qaramaqarshilik paydo boʻladi, bu hol kompensatsiya va oʻta yuqori kompensatsiya vositalarini ishga solib yuboradi. Bu hukmronlikka, boshqalardan ustun boʻlishga intilishni va xulq-atvorning ijtimoiy qadrlanadigan meʼyorlaridan ogʻishni keltirib chiqaradi. Bunday nevrotik subʼyektlarga yordam qilish psixoterapiyaning vazifasidir. I. p. gʻoyalari nafaqat shaxs psixologiyasida, shuningdek, ijtimoiy psixologiyada ham keng yoyildi. Ulardan guruxdi psixoterapiya usullarida foydalanildi.

## Manbalar
Individual taʼlim

**Individual taʼlim** - oʻqituvchining oʻquvchiga pedagogik taʼsirini amalga oshiruvchi oʻquv mashgʻulotlari shakllaridan biri. Oʻqituvchining oʻquvchi bilan sinf jamoasidan tashqarida olib boriladitan faoliyati tushuniladi. I.t. taʼlim shakllarining eng qadimiysi boʻlib, u qad. davr va oʻrta ayerlarda keng qoʻllangan.

Oʻzbekiston taʼlimi tarixida I.t. shakli keng qoʻllanib kelingan. Uning samarasi, ayniqsa, amaliy sanʼat, hunarmandchilikda ustoz-shogird taʼlimi tarzida namoyon boʻlgan. Mashhur xalq ustalari Toshpoʻlat Arslonqulov, Us t a Shirin Murodov, Qodirjon Xaydarov, Mahmud Usmonov, Hamro Rahimovlar shu tarzda taʼlim olganlar. I.t. da bola ruhiyatining individual xususiyatlarini, fan sohalari va kasb egallashga boʻlgan tabiiy moyilliklarini toʻliq eʼtiborga olish imkoniyati taʼminlanadi.

Oʻzbekiston mustaqilikka erishgach, I.t.ga eʼtibor sezilarli tarzda ortdi. Ayniqsa kollej va oliy oʻquv yurtlariga kirishning test tizimi joriy etilishi I.t.ning repetitorlik shakli rivojlanishiga turtki boʻldi. 

## Manbalar
Individual himoya vositalari

**Individual himoya vositalari**, shaxsiy himoya vositalari — kishilar (armiyada — shaxsiy tarkib) ni zaharli radioaktiv moddalar va biologik vositalardan himoya qilish hamda yadro quroli portlaganda paydo boʻladigan yorugʻlik nurlanishidan shikastlanishni kamaytirish uchun moʻljallangan vositalar majmui. Ularga filtrlovchi va izolyasiyalovchi protivogazlar (gazniqoblar), yelkaga tashlanadigan yopinchiklar, maxsus modda shimdirilgan paypoqlar, kiyimboshlar, kombinezonlar, rezina etiklar, qoʻlqoplar kiradi. Armiyada — umumiy qoʻshin himoya toʻplami ham mavjud. I. h. v.ning qaysinisidan foydalanish zarurligi atrof muhit va havoning zaharlanganlik darajasiga, kishilar (shaxsiy tarkib) ning vazifasiga qarab aniqlanadi (qarang Ommaviy qirgʻin qurollaridan himoyalanish). 

## Manbalar
Individuallik

**Individuallik** (loticha "individuum" — "boʻlinmas") — muayyan narsa va hodisa, shaxs va jonivorning oʻzigagina xos, betakror, xususiy belgilar. Belgi sifatlarining oʻziga xosligi bilan individuallik umumiylikka (individ esa umumga) qarama-qarshi qoʻyiladi. Dastlab, individuallik antik davrda atoqli yunon faylasuflari Levkipp va Demokrit tomonidan muayyan mazmun va shaklga, yaʼni oʻziga xos belgilarga ega boʻlgan narsa va hodisalarga, jumladan, atom yoki individ (yaʼni, boʻlinmas) kabilarga xos xususiyatlarni aniqlash jarayonida maʼlum boʻlgan. Qadimgi Rim faylasufi Seneka individuallik tushunchasini yanada takomillashtiradi. I. oʻziga xos xususiyatlarni va mazmunini yoʻqotmay turib, boshqa boʻlaklarga boʻlinmaydigan aniq bir narsa (mavjudot) ekanligini eʼtirof etgan. Oʻrta asrlar falsafasida individuallik inson shaxsi tushunchasini ifodalagan. XVII asrda individuallik bilan bogʻliq fikrmulohazalar nemis faylasufi Leybnits taʼlimotida atroflicha rivojlantiriladi. Individuallik nemis adibi I. V. Gyote ijodida ham oʻz ifodasini topdi. Individuallik romantizm dunyoqarashi uchun ham xos xususiyatdir.

Hozirgi individuallik tushunchasi ilm-fanda turli maʼnolarda ishlatiladi. Masalan, biologiyada I. biror organizmga xos irsiy yoki keyinchalik paydo boʻlgan xususiyatlarning oʻziga xosligidir; psixologiyada muayyan bir shaxsning fkrilashi, sezgisi, irodasi, istak va intilishi, ehtiyoji, qiziqishi, kayfiyati, hissiyoti, ahvoli, xatti-harakati, odati, mayli, qobiliyati va boshqa sifatlarini, shuningdek, mijozi va tabiatining oʻziga xosligini anglatadi. Ijtimoiy fanlarda individuallik olomonga, guruhga zid tushuncha sifatida oʻrganiladi. Adabiyotshunoslikda individuallik badiiy obrazning oʻziga xos xususiyatlari asarda qay darajada hayotiy, haqqoniy aks ettirilganini koʻrsatadigan mezon boʻlib xizmat qiladi. Badiiy asar qahramonining oʻziga xosligi uning milliyligi va qaysi ijtimoiy qatlamga mansubligini ham belgilaydi. Yozuvchining oʻziga xos tili va uslubiga xos belgilar ham individuallikni tashkil etadi.

Yuqorida taʼkidlanganidek, individuallik ayni bir ijodkorga, balki insonga xos shaxsiyat hisoblanadi. Maʼlum bir obyektiv fikrga oʻz subyektiv bahosini koʻrsatish. Bu koʻpincha badiiy uslubda ishlatilganda poetik individuallik yuzaga chiqadi. Yani, ijodkor oʻziga xos lugʻaviy birliklarni kiritishi, ulardan foydalanishi, his- kechinmalarini ular orqali jozibali talqin qilishidir.

## Manbalar

 \
Indekslash

**Indekslash** yoki **indeksatsiya** ( — koʻrsatkich, roʻyxat) — isteʼmol tovarlari va xizmatlar narxining oʻsib borishiga muvofiq davlat tomonidan fuqarolarning pul daromadlarini oshirib borish; isteʼmolchilarni inflyatsiyadan himoya qilish usullaridan biri. Shu yoʻl bilan aholining xarid qobiliyati va oʻrtacha real daromadi saqlab qolinadi. 

Kredit va toʻlov shartnomalari, ish haqi, dividendlar, foizlar, nafaqa, pensiya va boshqalar toʻlovlarni amalga oshirishda maxsus indekslash koeffitsiyentlariga asoslaniladi. Indekslash, asosan, mamlakat ichidagi jarayonlarga nisbatan amalga oshiriladi. Isteʼmol tovar (xizmat)larini ishlab chiqarish pasayib ketgan sharoitda davlat (yoki davlat byudjeti) pul qadrsizlanishini toʻliq qoplaydigan indekslash oʻtkaza olmaydi. Shu bois koʻpincha qisman indekslash amalga oshiriladi.

## Yana qarang
* Daromadlarni indekslash

## Manbalar

## Havolalar
* „Indekslash, inflyatsiya va valyuta siyosati: Qisqacha maʼlumot“, *Fernando Lefort*
Indigirka

**Indigirka** - Sharqiy Sibirning shimoli-sharqidagi daryo. Uzunligi - 1726&nbsp;km, havzasining maydoni - 360 ming km. I. Xastax va Tarin-Yuryax daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlib, Sharqiy Sibir dengiziga delta (maydoni 5,5 ming km) hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: chapdan — Kuydusun, Kyuente, Elgi; oʻngdan — Nera. Yomgʻir, qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Oktyabr da muzlab, mayning oxiri — iyulning boshida muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi 1850 m3/sek. Baliq ovlanadi. Moma daryosi qoʻshilgan joydan (1154&nbsp;km masofada) kema qatnaydi.

## Manbalar
Indigo

**Indigo** (isp. indigo, lot. indicum, yun. indicos — hindcha, qindniki), [(bis(Z-okso-2 indolinilidei), 2,2- bisindolindigo] — koʻk-qizgʻish rangli kristall, 390—392° da parchalanish bilan eriydi, nitrobenzol, anilin, xloroform, muz holdagi sir-ka kislota, konsentrlangan sulfat kislotada eriydi; suvda, ishqorlar eritmalarida, etil spirti va dietil-efirda erimaydi.

I. qadimiy, katta amaliy ahamiyat kasb etgan tibbiy boʻyoqlardan hisoblanadi. Uni Indegorera va indigo tutuvchi oʻsimliklardan olishgan. 19-asr da arzon va toza sintetik I. hosil qilin-di hamda uni sanoat miqyosida olina boshlandi. I. oson qaytariladi, sul-folash, galogenlash va shu kabi elektrofil oʻrin almashinish reaksiyalariga kirishadi. Uning rangi nur taʼsiriga chidamli, nam holatda ishlashga, ishqalanganda ezilmaydigan va xlor taʼsiriga kam beriladigan xususiyatlari bilan ajralib turadi. I., asosan, sellyuloza tolalaridan qilingan ma-teriallarni boʻyashda, shuningdek, turli maqsadlarda ishlatiladigan pigmentlar i.ch. da qoʻllanadi. 

## Manbalar
Indigoid boʻyoqlar

**Indigoid boʻyoqlar** - tuzili shi jihatdan indigo (nil boʻyogʻi) ga yaqin boʻlgan boʻyoqpar guruhi. I. b. transshaklda tuzilgan boʻlib, ultrabinafsha nur taʼsirida ular rangi yorqinlashadi; qorongʻuda esa buning aksi kuzatiladi. I. b. ning aksarisi beqaror boʻyoqlar boʻlib, ularning ayrimlarigina mustahkam boʻyoqlarga qoʻyilgan talablarga toʻla javob beradi. Sellyuloza va oqsil tolalarini boʻyashda, chitga gul bosishda ishlatiladi.

## Manbalar
Indikatorlar

**Indikatorlar** — tekshiriladigan eritmadagi biror komponent konsentratsiyasining oʻzgarishi bilan rangi, lyuminessentsiyasini oʻzgartiradigan yoki choʻkma hosil qiladigan moddalar. Asosan, kimyoviy reaksiya tugaganini yoki eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiya-sini titrimetrik tahlilda ekvivalent nuqtasini (titrlashning oxirgi nuqtasini) aniqlash uchun qoʻllanadi. Reaksiya pirovardida tekshirilayotgan eritma rangi oʻzgaradi. Eritma tiniq boʻlgan boʻlsa, rangsiz yoki rangli choʻkma hosil boʻladi yoki aksincha, loyqa yoʻqoladi.

Kislota-asos indikatorlari — muhitda vodorod ionlari konsentratsiyasi (rN) turlicha boʻlganda rangini oʻzgartiradigan moddalar. Neytrallash reaksiyasi uchun ishlatiladi; mas, neytral muhitda rangsiz boʻlgan fenolftalein ishqoriy muhitda qizaradi. Rangli choʻkmalar hosil qiladigan maxsus (adsorb-sion) koʻpincha choʻktirish reaksiyalari uchun tekshiriladigan eritmalar bilan rangli eruvchan birikmalar hosil qiladigan (kompleksa-nometrik) kompleks hosil qilish reaksiyalari uchun ishlatiladi. Oksidlansh-qaytarilshi reaksiyalari uchun baʼzan maxsus yod bilan titrlashda kraxmal sifatida qoʻshiladi, u yod taʼsirida koʻk tusga kiradi. Aksari oksidimetrik titrlash reaksiyalari uchun umumiy oksidlovchiqaytaruvchi (oksidlanish yoki qaytarilishi bilan rangini oʻzgartiradigan organik moddalar) qoʻllanadi.

## Manbalar