Albaniya chegaralarini aniqlash

**[[Albaniya]]ning chegaralarini aniqlash,** Alban tarixshunosligida **Albaniyaning boʻlinishi** () – 1912-yil 28-noyabrda Vlorada yigʻilgan alban delegatlari mamlakat mustaqilligini eʼlon qilganidan keyin boʻlajak Alban davlati hududining chegaralarini belgilash. Albaniyaning janubiy va shimoldagi chegaralari koʻp jihatdan Birinchi Bolqon urushining ikkita jangi bilan belgilandi: Bizani jangi va Shkoder qamalida, bir tomondan yunon va chernogoriya qoʻshinlari, ikkinchi tomondan esa Usmonlilar. ikkinchisi (bu janglarda Usmonli imperiyasining muhim qismi albanlar edi). Shuningdek, chegaralarni belgilashga Buyuk Davlatlar ishtirokidagi bir nechta xalqaro uchrashuvlar taʼsir koʻrsatdi.

1913-yil 29-iyulda London tinchlik konferensiyasida oltita davlat — Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstriya-Vengriya, Rossiya, Germaniya va Italiya tomonidan kelishilgan Albaniya chegaralari belgilandi. Biroq, Alban milliy harakati vakillari konferentsiya qarorlarini mamlakatning boʻlinishi sifatida baholadilar, chunki albanlarning bir qismi Albaniyadan tashqarida, Albaniya  rejalashtirgan hududda tugadii. Birinchi jahon urushi paytida yoki undan keyin Albaniyaning boʻlinishi rejalashtirilgan edi, ammo bu rejalar amalga oshirilmadi va Albaniya oʻz suverenitetini saqlab qoldi. Uni boʻlib olishga urinishlar Ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi yillarda ham davom etdi.

## Voqealarning rivojlanishi

### Fon
Oxirgi rus-turk urushi turklar tomonidan Bolqondagi katta hududlarni yoʻqotishi bilan yakunlandi: faqat gʻarbiy Bolqon va Makedoniya nazorat ostida qoldi. 1479-yilda Shkoder qulaganida Albaniya Usmonlilar tomonidan bosib olindi. Albanlar birlashmoqchi boʻlgan oʻsha yerlarda koʻplab bolgarlar, yunonlar, serblar, turklar va aromanlar yashagan. Rasmiy ravishda Sami Frasherining taʼkidlashicha, albanlarning koʻpchiligi Usmonlilarning Kosovo, Skutari, Manastir va Ioannina viloyatlarida istiqomat qiladi.

1878-yil 3-martda San-Stefanodagi tinchlik shartnomasiga koʻra, albanlar yashagan yerning bir qismi Serbiya, Chernogoriya va Bolgariya oʻrtasida boʻlingan. Biroq, Avstriya-Vengriya va Buyuk Britaniya Rossiyaning kuchayishidan qoʻrqib, shartnomaga qarshi chiqdilar. Berlin Kongressi shartlarni qayta koʻrib chiqish bilan yakunlandi: Bar va Podgoritsa shaharlari, shuningdek, Gusinje va Plav togʻli qishloqlari atrofidagi hududlar Chernogoriyaga oʻtdi. Albanlar bu qarordan norozi boʻlib, bu yer asli Albaniya hududi ekanligini taʼkidladilar. 1879-yil fevral oyida Buyuk Davlatlar Usmonli imperiyasi tomonidan Plava, Podgoritsa, Gutsiya va Ulsinj shaharlarini Chernogoriyaga berishni talab qildilar, shuningdek, turklardan oʻz qoʻshinlarini olib chiqishni talab qildilar.

### Berlin Kongressi
Albanlar Berlin kongressining qarorlarini Albaniya viloyati tarkibiga kirgan alban hududlarini boʻlinish deb hisobladilar. Kongress chernogoriyaliklarga Bar va Podgoritsa shaharlarini, shuningdek, Gusinje va Plav togʻ qishloqlari atrofidagi hududlarni berdi. Koʻp oʻtmay, albanlar oʻz vatandoshlari yashagan hududlarni yoʻqotishning oʻrnini qandaydir tarzda qoplash uchun Prizren Ligasini tuzdilar va Gusinya va Plavda qurolli qarshilik koʻrsatdilar. Oqsoqollarning soʻzlariga koʻra, oʻsha paytda Turkiya-Chernogoriya chegarasi „qonga botgan“. Kongress Ulcinjni Chernogoriyaga berdi va koʻp oʻtmay Prizren ligasi Ulsinjni tark etdi, chunki u ham Dervis Poshoning turk qoʻshini tomonidan magʻlubiyatga uchradi.

### Bolqon urushlari

1912-yil 8-oktyabrda Chernogoriya qoʻshinlari Shkoder viloyatiga kirishdi. Keyin Chernogoriya misolida Usmonlilar imperiyasiga qarshi Birinchi Bolqon urushini boshlagan Serbiya, Bolgariya va Gretsiya ham kuzatildi. Serbiya, Gretsiya va Chernogoriya qoʻshinlari qisman albanlar yashaydigan hududlarni tezda ishgʻol qilib, Usmonlilar va Albanlarning qarshiligini tor-mor qildilar: 1913-yilda ular 25 minggacha albanlarni oʻldirishgan deb daʼvo qilinadi. Alban delegatlari oʻz vatanlari boʻlinib ketayotganini anglab, Vlorada toʻplanib, 1912-yil 28-noyabrda Albaniya mustaqilligini eʼlon qildi.

1912-yil 3-dekabrda oltita buyuk davlat — Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Avstriya-Vengriya, Rossiya va Italiyaning elchilari Londonda yigʻildilar. Ular alban yerlarining taqdirini muhokama qilishga qaror qilishdi. 1913-yil 29-iyulda elchilar yakuniy qarorga kelishdi: Albaniya knyazligining mustaqilligini tan olish, lekin hududni albanlar daʼvo qilgan hududning yarmidan koʻpiga qisqartirish. Albanlarning 30-40% ga yaqini Serbiya, Chernogoriya va Gretsiya yerlarida yashash uchun qolishga majbur boʻlgan . Bunday yoʻqotishlarga qaramay, Albaniya mustaqillikka erishdi va Usmonlilar imperiyasiga hech qanday soliq toʻlashga majbur emas edi.

### Chegarani delimitatsiya qilish
Albaniyaga aholi haqidagi maʼlumotlar va London Kongressi qarorlari asosida yangi davlat chegaralarini aniqlash uchun komissiyalar yuborildi. Biroq komissiya Albaniya janubining chegarasini aniqlay olmadi, chunki geografik, iqtisodiy va strategik xarakterdagi qarama-qarshiliklar mavjud edi. Bahsli hududning katta qismi Albaniyaga qoldirildi, bu esa mahalliy yunonlar orasida gʻazabga sabab boʻldi va qoʻzgʻolonga olib keldi. Mojaro faqat Korfu protokoli imzolangandan keyin yumshatilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Albaniya va alban xalqi haqidagi kitoblar -da arxivlangan *(scribd.com* Arxivnaya kopiya
* Albaniya tarixining matnlari va hujjatlari )
* *[http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/altoc.html Kongress kutubxonasi] Arxivirovanoarxivlangan 2012 yil iyul yilning.* )