Gʻarbiy Sibir tekisligi

**Gʻarbiy Sibir**- Yer sharidagi eng yirik
akkumulyativ pastekisliklardan biri boʻlib, Kara dengizidagi orollar ham
oʻlka tarkibiga kiradi. U shimolda Kara dengizi, janubda Toʻrgʻay platosi
va Qozogʻiston burmali togʻlari, janubi-sharqda Oltoy va Sayan togʻlari,
sharqda Oʻrta Sibir yassi togʻligi va gʻarbda Ural togʻlari bilan
chegaralanadi, maydoni 3 mln. km2 ga yaqin. Pasttekislik shimoldan
janubga tomon 2500 km va gʻarbdan sharqqa tomon eng keng joyida 1900
km masofaga choʻzilgan. Oʻlkaning barcha hududi Gʻarbiy Sibir epigersen
plitasi doirasida joylashgan. Metamorflashgan va dislokasiyalashgan
paleozoy jinslari gorizontal holatdagi qalinligi 1000-3000 m gacha boʻlgan
mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari bilan qoplangan. Pastekislik yuzasi
paleogen davri dengiz choʻkindilaridan va toʻrtlamchi davr suv-muzlik
yotqiziqlaridan tarkib topgan. Ularning qalinligi Gʻarbiy Sibirning
markaziy qismida 250 m dan janubda 5 m gacha kamayadi.
Gʻarbiy Sibir pastekisligi janubdan shimolga tomon nishab boʻlib
boradi va undagi hamma daryolar — Ob va uning yirik irmoqlari Irtish,
Tobol, Ishim hamda Taz daryosi oqadi. Pasttekislik yuzasi gipsometrik
jihatdan bir xil koʻrinsada, orografik jihatdan farq qiladigan yassi
tekisliklar, uvallar va platolar mavjud. Dengiz sathidan 50-100 m baland
boʻlgan Gʻarbiy Sibirning markaziy qismida Kondin, Oʻrta Ob
pastekisliklari va shimoliy qismida Quyi Ob, Nadim va Pur pastekisliklari
joylashgan. Oʻlkaning gʻarbiy, janubiy va sharqiy chekkalarida balandligi
200-250 m boʻlgan Shimoliy Sosva, Turin, Ishim balandliklari, Ob boʻyi,
Chulim-Enisey platolari, Yuqori Taz, Quyi Yenisey tepaliklari joylashgan.
Balandligi 140-150 m boʻlgan Sibir uvallari Ob daryosidan Yeniseygacha
choʻzilib pastekislikni ikki qismga boʻlib turadi. Oʻrta Ob pastgekisligidan
janubda Vasyugane tekisligi joylashgan. Gʻarbiy Sibirning janubiy
qismidagi Baroba, Ishim va Koʻlundi tekisliklarida suffoziya yoʻli bilan
hosil boʻlgan berk botiqlar koʻp uchraydi.
Gʻarbiy Sibirning shimoliy qismida Yamal va Gidan yarim orollari
Kara dengizining ichki qismigacha kirib boradi. Yarim orollar bir-biridan
800 km uzunlikdagi Ob koʻrfazi orqali ajralib turadi. Toʻrtlamchi davrda
pastekislikning katta qismi Yar, Samara, Taz va Ziryan materik muzliklari
taʼsirida boʻlgan. Pastekisliklarda tektonik harakatlar juda kuchsiz
boʻlganligi tufayli balandliklar va togʻliklar hosil boʻlmagan. Relefida
yassi tekisliklar hukmron boʻlgani uchun daryo vodiylari chuqur
oʻyilmagan va suv juda keng masofaga yoyilib oqadi. Ob va Irtish
daryolari vodiysining kengligi 80-120 km gacha boradi. Pastekislik toʻrtta
geomorfologik oʻlkaga boʻlinadi: shimoldagi dengiz akkumulyasiyasi
tekisliklari; muzlik va suv-muzlik akkumulyasiyasi tekisliklari;
muzlikyoni, asosan koʻl-allyuvial tekisliklari; janubiy muzliklardan
tashqaridagi tekisliklar.
Gʻarbiy Sibir pastekisligining iqlimi Sharqiy Yevropa tekisligi
iqlimidan keskin kontinentalligi va qishining qattiq sovuqligi bilan farq
qiladi. Pastekislikning shimoldan janubga uzoq masofaga choʻzilganligi
birinchidan, iqlimning zonal tiplarining shakllanishiga sabab boʻlsa,
ikkinchidan, oʻlkaning shimoliy va janubiy qismlari oʻrtasida katta iqlim
tafovutlarini vujudga keltiradi. Oʻlka Atlantika okeanidan juda uzoq va
Arktika havzasiga juda yaqin joylashgan. Shuning uchun bu yerda qish
uzoq davom etadi va sovuq qattiq boʻladi. Bundan tashqari qishning qattiq
boʻlishiga Sibir antisikloni ham kuchli taʼsir etadi. Pastekislikda
antisiklonli kunlar 49% ni, siklonli kunlar 29% ni tashkil etadi. Siklonlar
janubi-gʻarbdan va shimoli-gʻarbdan, Islandiya minimumi oʻlkasidan
keladi. Siklonlarning kelishi bilan harorat keskin oʻzgaradi, kuchli
shamollar boʻlib, tezligi 35-40 m/sek. ga yetadi. Siklon faoliyati tugashi
bilan pastekislik ustida qolgan Arktika havosi oʻzgarib, kontinental havoga
aylanadi.
Qishda oʻlka hududida manfiy harorat barqaror topadi. Shimolda
yanvarning oʻrtacha harorati −30°S ni va janubda −16°S ni tashkil etadi.
Mutloq minimal harorati tundraga nisbatan janubda joylashgan oʻrmon-tundra zonasida past boʻladi. Chunonchi, minimal harorat tundra zonasida
−54°S ga yaqin boʻlsa, oʻrmon-tundrada −65°S ga teng. Bunga sabab Sibir antisiklonining taʼsiridir. Yoz salqin, moʻtadil iliq boʻladi. Iyulning
oʻrtacha harorati Yamal va Gidan yarim orollarida +6°,+8°S dan janubda,
Ishim va Qulunda dashtlarida +20°,+22°S gacha koʻtariladi. Janubda
haroratning yuqori boʻlishiga Qozogʻiston va Oʻrta Osiyodan keladigan
issiq kontinental havoning taʼsiridir. Arktikadan keladigan sovuq havo
massasi yozda ham tez-tez takrorlanib turadi va iliq davrlarda haroratning
pasayishiga sabab boʻladi. Pastekislikda yillik yogʻin miqdorining 70-80%
yoz oylarida yogʻadi. Namlik gʻarbiy havo massalari yordamida Atlantika
okeanidan keladi. Yogʻin oʻlka hududida bir tekis taqsimlanmagan.
Tundrada yillik yogʻin miqdori 250-300 mm, oʻrmonlar zonasida 500 mm,
dashtlarda 250 mm ni tashkil etadi. Gʻarbiy Sibirda daryo tarmoqlari
relyefning kam nishabligi, yogʻin miqdorining bugʻlanish miqdoriga
nisbatan koʻpligi botqoqlanish jarayonining faol boʻlishiga taʼsir
koʻrsatgan. Hozirgi paytda pastekislikdagi tayga zonasining 70% hududi
botqoqliklar bilan band. Bunday darajadagi botqoqlanish hodisasini
Yevrosiyoning boshqa oʻlkalarida uchratish mumkin emas.
Gʻarbiy Sibirda daryo tarmoqlari yaxshi taraqqiy etgan va ular deyarli
yagona daryo toʻrini hosil qilib Kara dengizi havzasiga kiradi. Pastekislik
nishabi juda kam boʻlganligidan daryolar sekin oqadi. Jumladan, Ob
daryosining nishabligi Novosibirskdan dengizga quyilish joyigacha
boʻlgan 3000 km masofada 90 m ni tashkil etadi, suv oqimining tezligi 0,5
m/sek dan oshmaydi. Pastekislikning asosiy daryosi Ob hisoblanadi. U
Oltoy togʻlaridan boshlanuvchi Biya va Katun daryolarining qoʻshilishidan
hosil boʻladi. Ob havzasining maydoni 3 mln. km2 ga yaqin, uzunligi 4345
km, oʻrtacha yillik suv sarfi quyi oqimida 12500 m3
/sek. ga teng. Ob
havzasiga deyarli oʻlkaning barcha hududi kiradi. Faqat Pur va Taz
daryolari kichik boʻlsada, oʻzlarining mustaqil havzalariga ega. Bulardan
tashqari Ob daryosining Irtish, Ishim, Tobol, Tom kabi yirik sersuv
irmoqlari mavjud. Daryolar qor, botqoqlik, yomgʻir va grunt suvlari bilan
toʻyinadi. Ob va Irtish daryolarida Novosibirsk, Ust-Kamenogorsk,
Buxtarma GES lari qurilgan. Kemalar qatnovi uchun qulay boʻlgan daryo
yoʻllarining uzunligi 20 000 km dan koʻp. Oʻlkaning janubiy qurgʻoqchil
dashtlarida daryolar suvidan qishloq xoʻjalik yerlarini sugʻorishda
foydalaniladi.
Gʻarbiy Sibirda 1 mln. ga yaqin koʻllar boʻlib, ularning umumiy
maydoni 100000 km2 dan oshadi. Bu yerdagi koʻllarning barchasi mayda
koʻllar hisoblanadi. Ulardan eng kattasi Chani (2600 km2
) va Qulunda
(600 km2
) koʻllaridir. Oʻlkadagi koʻllar hosil boʻlishiga koʻra termokarst,
muzlik, morena-muzlik, qayir, suffozion yoki tektonik koʻllar tipiga kiradi.
Tundra va oʻrmon-tundrada termokarst, muzlik, oʻrmonlar zonasida
morena-muzlik, oʻrmon-dasht va dasht zonalarida suffozion yoki tektonik,
barcha daryo vodiylarida qayir koʻllari keng tarqalgan.
Gʻarbiy Sibir pastekisligining tuproq va oʻsimlik qoplamida Sharqiy
Yevropa tekisligiga oʻxshash kenglik zonallik yaxshi namoyon boʻladi.
Uning shimolida qattiq iqlim sharoitida gleyli tundra tuproq tipi tarkib
topgan. Biroq, ularning shakllanishida mikroorganizmlarning va
biokimyoviy jarayonlarning roli unchalik katta emas. Janubda katta
maydonlarni egallagan oʻrmonlar tagida podzol va botqoq tuproqlar keng
tarqalgan. Bu tuproqlar koʻp yillik muzloqlar ustida hosil boʻlganligi
tufayli geokimyoviy elementlarning migrasiyasi juda sekin davom etadi.
Pastekisliklarning oʻrmon-dasht va dasht tuproqlari oʻziga xos
xususiyatlari bilan ajralib turadi. Masalan, bitta landshaft zonasidagi suvi
yaxshi oqib ketadigan nishabli joylarda tarkibida 12% gacha chirindi
boʻlgan qora tuproqlar, grunt suvlari yer yuzasiga yaqin yotgan joylarda
oʻtloqli-qora tuproqlar, pastqam yerlarda esa botqoq tuproqlar taraqqiy
etgan. Dashtlarda bulardan tashqari shoʻr va shoʻrxok tuproqlar ham
uchraydi. Tuproq turlarining xilma-xilligi pastekislikning oʻsimlik
qoplamiga va uning rang-barangligiga taʼsir etgan. Eng koʻp tarqalgan
oʻsimlik turi asosan igna barglilardan Sibirga xos boʻlgan pixta, kedr,
archa, tilogʻoch va qaragʻaylardan tarkib topgan. Oʻrmonlarning tarkibini
24,5% ini qaragʻayzorlar, 22,6% ini qayinzorlar, kamroq qismini qoramtir
tayga oʻrmonlari (kedr, pixta, yel) tashkil etadi, keng barglilardan faqat
joʻka (lipa) daraxti oʻsadi. Pastekislikning eng shimolidagi tundra zonasida
mox, lishaynik va butalar, janubidagi dasht zonasida esa chalov, betaga,
turli xil boshoqli oʻsimliklar tarqalgan.
Gʻarbiy Sibir Paleoarktikaning Yevropa-Sibir kichik zoogeografik
oʻlkasiga qaraydi. Bu yerda 478 tur umurtqali hayvonlar, shulardan 80 turi
sutemizuvchilar yashaydi. Oʻlka faunasi oʻzining tarkibiga koʻra Rossiya
tekisligi faunasidan kam farq qiladi. Faqat sharqiy qismida qoʻshni
oʻlkalarga xos boʻlgan Jungʻoriya olmaxoni, burunduqlar uchraydi.
Boshqa rayonlarga xos hayvonlardan Amerika norkasi, ondatra, rus quyoni
kabilar iqlimlashtirilgan. Gʻarbiy Sibir pastekisligida landshaft zonalari
yaqqol ifodalangan, lekin ularning soni jihatdan Yevrosiyo oʻlkasi ichida
Sharqiy Yevropa tekisligidan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Bu yerda
shimoldan janubga tomon tundra, tayga, oʻrmon-dasht va dasht zonalari
bir-biri bilan almashinadi.
Gʻarbiy Sibir tabiiy resurslarga nihoyatda boy. Uning asosiy boyligi -
birinchidan oʻrmonlar boʻlsa, ikkinchidan neft va tabiiy gazdir. Oʻlkada
oʻrmonlar bilan qoplangan maydon 80 mln. ga ni, yogʻoch zahirasi 10
mlrd. m3 ni va yillik oʻsish 110 mln. m3 ni tashkil etadi. Bulardan tashqari
foydali qazilmalardan temir, marganes rudalari, qoʻngʻir koʻmir konlari
topilgan. Torf zahirasi juda katta. Pastekislikning oʻrmon-dasht va
dashtlaridagi qoʻriq yerlar oʻzlashtirilgan. U yerlarga bugʻdoy,
makkajoʻxori, qand lavlagi ekiladi. Chorvachilik yaxshi taraqqiy etgan.
Oʻrmonlardan har yili 500000 tonna kedr yongʻogʻi yigʻib olinadi. Oʻtloq
va pichanzorlar chorvachiliqni rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
## Havolalar
* https://uz.vogueindustry.com/17207816-gydan-peninsula-deposits-climate-territory-reserve-on-the-gydan-peninsula
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Kara_dengizi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/To%CA%BBrg%CA%BBay_platosi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBrta_Sibir_yassitog%CA%BBligi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Oltoy_tog%CA%BBlari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Ural_Tog%27lari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Ob_(daryo)
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Irtish
* https://uz.wikipedia.org/wiki/To%E2%80%98bil_(daryo)
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Ishim
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Yenisey
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Vasyugan_tekisligi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Yamal_yarimoroli
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Sibir_antitsikloni

## Manbalar
* T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
* X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]