Ozarbayjon milliy tarixi muzeyi

**Ozarbayjon milliy tarixi muzeyi** () Ozarbayjonning eng yirik muzeyi. Bokuda, ozarbayjonlik neft magnati va filantrop Hoji Zeynalabdin Tagʻiyevga tegishli uyda joylashgan. Muzey 1920-yilda, Rossiya tomonidan Bokuni egallab olgandan keyin tashkil etilgan va 1921-yilda tashrif buyuruvchilar uchun ochilgan.

## Tarixi
Muzey binosi 1895—1901-yillarda Tagʻiyevlar oilasi uchun rezidensiya sifatida qurilgan. U polyak meʼmori Yozef Goslavskiy tomonidan Italiya Uygʻonish davri uslubiga taqlid qilib ishlab chiqilgan. U katta, butun blok boʻylab choʻzilgan va baʼzi qismlarida toʻrt qavatga etadi. 1914-yildan beri bu saroyda Tagʻiyev boshchiligidagi Boku tijorat banki joylashgan edi.

1920-yil aprel oyida Qizil armiya Bokuga kirgach, Tagʻiyevning qarorgohi darhol musodara qilindi. SSSR Xalq Komissarligining qarori bilan qarorgoh 1920-yil iyun oyida, Bolsheviklar Bokuni bosib olganidan ikki oy oʻtgach, Davlat tarix muzeyi sifatida tashkil etilgan.

1934-yil may oyida maktablarda tarix va geografiya fanlarini oʻqitishni yaxshilash toʻgʻrisida maxsus buyruq qabul qilindi. Aslida u sotsializmning afzalliklarini targʻib qilishga va oʻsib kelayotgan avlodda totalitar tuzum mafkurasini tarbiyalashga harakat qildi. Tarixning marksistik talqini tarixiy tadqiqotlar va boshqa institutlarni tashkil etish orqali amalga oshirildi. Bundan tashqari, tarix fanini oʻrgatish va targʻib qilish uchun yangi turdagi tarixiy va hududiy muzeylar tashkil etildi.

Ushbu yangi tizim doirasida tarixiy profilga ega muzeylar tarmogʻi kengaytirildi. Qolaversa, bu davrda sovet advokati mexanizmlari ancha mustahkamlandi.

Muzey tadqiqotlari natijasida Ozarbayjon tarixi haqidagi bilimlar rivojlandi. 1925—1960-yillarda Dovud Sharifov, Yevgeniy Paxomov, Is’hoq Jafarzoda, Movsum Salamov, Soleh Gaziyev, Mammadali Huseynov kabi arxeologlar rahbarligida Ozarbayjonning qadimiy moddiy-madaniy yodgorliklarini ilmiy tadqiq qilish uchun asoslar yaratildi. Xoʻjali, Qabala, Ganja, Xaraba Gilan, Oʻranqal’a, Mingechaur kabi joylarda qazish ishlari olib borilgan. Muzey kolleksiyalari ana shu qazishmalar va boshqa etnografik ekspeditsiyalarda topilgan materiallardan iborat.

1941—1954-yillarda Tarix muzeyi Shirvonshohlar saroyiga koʻchirildi va qasrda Ozarbayjon SSR Xalq Komissarlari Soveti joylashgan. 1954-yilda muzey saroyning ikkinchi qavatida yana ishlay boshladi. 2000-yilda butun saroy Ozarbayjon tarixi muzeyi ixtiyoriga berilgan.

## Binosi

Muzey binosi dastlab taniqli tadbirkor va filantrop Hoji Zeynalabdin Tagʻiyev va uning oilasining rezidensiyasi boʻlgan. U oʻsha davrda (1893—1904) Boku shahrining bosh meʼmori boʻlgan Iosif Goslavskiy (1865—1904) tomonidan loyihalashtirilgan. Bokuda Goslavskiy loyihalari asosida qurilgan oʻn ikkita meʼmoriy bino qolgan.

1895—1901-yillarda saroy qurilishida 270 ga yaqin muhandislar, meʼmorlar, duradgorlar, rassomlar va boshqa ustalar ishlagan. Qurilishning oʻzi mebel va jihozlarni hisobga olmaganda 1,2 million rublga tushdi, bularning barchasi Rossiya, Fransiya, Amerika va Germaniyadan olib kelingan. Isitish va sovutish tizimlari ham oʻrnatilgan.

Saroy toʻrt tomondan uch qavatli boʻlib, har bir xonaning balandligi 1320 metrga etadi. Uning fasadi Gorchakov (hozirgi H. Z. Tagʻiyev koʻchasi), boshqa tomonlari esa Baryatinskiy koʻchasi (hozirgi A. Alizoda koʻchasi), Polis koʻchasi (hozirgi Y. Mammadaliyev koʻchasi) va Merkuriy (hozirgi Z. Aliyeva koʻchasi) koʻchalariga qaragan.

Saroyning ichki tartibi ikki qatorli xonalarni qurishga asoslangan. Qabulxona va yashash xonasi ikkita yopiq hovli atrofida guruhlarga boʻlingan. Binoning old qismi gʻarbga qaragan va ikkita alohida marmar zinapoyaga ega. Tagʻiyevning kabineti birinchi qavatda joylashgan edi. Turar joy, ish xonasi, ikkita ajoyib bal zali, oshxona, hammom va boshqa xonalar ikkinchi qavatda joylashgan edi. Uchinchi qavatda 16 ta qoʻshimcha xona mavjud.

Ikkinchi qavatda ikkita katta bal zallari mavjud: biri sharq (Mavritaniya) uslubida, ikkinchisi esa gʻarb (Yevropa) uslubida. Sharq zalida ulkan plastinka oynalar, zarhal arklar, yuksak darajada bezatilgan devorlar, gulli pilasterlar, shiftlar va qandillar mavjud. Uning markazida kichik favvora boʻlgan qishki bogʻi ham bor edi. Gʻarbiy xonadagi chiziqlar nisbatan toʻrtburchaklardir.

Fotografik dalillarga koʻra, dastlabki binodagi eng chiroyli xonalardan biri Tagʻiyevning rafiqasi Sonaxonim uchun buduar (xususiy yashash xonasi) boʻlgan. Oʻshandan beri bu xonadagi barcha koʻchma mebellar va rasmlar gʻoyib boʻldi; bezakli oynali mozaika shiftidan boshqa hech narsa qolmadi.

20-asr oʻrtalarida sovet davrida „burjua qoldiqlari“ sifatida koʻrilgan oynali xonaning devorlarida yuqori darajada bezakli gul naqshlari ustiga toʻrtta oq boʻyoq surtilgan. Bular 2000-yilda taʼmirlash ishlari paytida topilgan. Turar joyning boshqa joylarida asl boʻyoq saqlanib qolgan. Boʻyoq maydalangan tuxum qobigʻidan yasalgan boʻlib, hunarmandlar tomonidan Vizantiya piktogrammalarida qoʻllangan. Taxminan 100 yil oʻtgach, oʻzining nozikligi va nafosatliligi bilan asl ranglar oʻchmagan va parchalanmagan.

Tagʻiyev saroyida 2005-yilda tubdan restavratsiya va rekonstruksiya ishlari boshlangan. H. Z. Tagʻiyev memorial muzeyi (Ozarbayjon Milliy tarix muzeyi qoshida) ham Prezident Ilhom Aliyev tashabbusi bilan tashkil etilgan.

### Hoji Zeynalabdin Tagʻiyev memorial muzeyi

Hoji Zeynalabdin Tagʻiyev memorial muzeyi xonalari, shaxsiy buyumlari va mebellarini taʼmirlash Ozarbayjon va Italiya mutaxassislari tomonidan tashkil etilgan. Ichki restavratsiyalar oilaviy fotoalbomdagi fotosuratlarga asoslangan. Muzeyga quyidagi qayta tiklangan xonalar kiradi:

# **Tagʻiyevning kabineti** — Tagʻiyevning yozuv stoli, kreslosi, Rossiya qonunchiligiga oid kitoblar va shaxsiy rasmlar kolleksiyasi bilan jihozlangan. 1912-yilda Isaak Brodskiy tomonidan chizilgan Tagʻiyevning portreti mavjud boʻlib, u mahalliy texnik kollej qurilishiga yordam bergani uchun shahar kengashi tomonidan topshirilgan.
# **Sharq zali** — sharqona (Mavritaniya) uslubida yaratilgan saroyning eng katta va eng bezakli xonalaridan biri. Unda rasmiy uchrashuvlar, ziyofatlar va marosimlar oʻtkazilgan. Toʻqqiz kilogramm oltin yozuv va bezak uchun ishlatilgan.
# **Tagʻiyev kutubxonasi** — xonaning mazmuni Tagʻiyevning ilm olish va xayriya ishlarini targʻib qilish borasidagi ulkan saʼy-harakatlarini namoyish qiladi. Masalan, u taniqli yozuvchilar, shoirlar, tarixchilar asarlarini nashr etishni moliyalashtirgan. U *Kaspi* gazetasiga ham egalik qilgan va Qurʼonni birinchi boʻlib ozarbayjon tilida nashr etgan.
# **Bilyard xonasi**
# **Ovqatlanish xonasi** — baxmal bilan qoplangan stullar, kumush sirlangan kechki ovqat toʻplami, Fransiyadan keltirilgan kumush pichoqlar, kesilgan shisha qadahlar va boshqa hashamatli narsalarni namoyish etadi.
# **Kuzatiladigan xona** — muzeyga tashrif buyuruvchilar uchun interaktiv displey.
# **Buduar** — Tagʻiyevning ikkinchi xotini Sonaxonimning kichik yashash xonasi. Shiftni qoplagan plastinka oynasi va devorlarni bezatgan rang-barang bezaklar tufayli „Koʻzgu zali“ deb ham ataladi.
# **Yotoq xonasi**

## Muzey jamgʻarmalari

Milliy muzey oʻzining butun tarixi davomida ekspeditsiyalarni amalga oshirish, ularni saqlash boʻyicha saʼy-harakatlarni amalga oshirish, madaniy oʻrganish va taʼlimni rivojlantirish va muzey kolleksiyasini rivojlantirish uchun maxsus fondlar yaratgan. 2024-yil holatiga koʻra, muzeyda 12 ta noyob jamgʻarma mavjud.

1920-yillarda tashkil etilgan eng qadimgi fondlar qatoriga Ozarbayjonning tarixiy, arxeologik va madaniy merosini oʻrganishga yordam beruvchi Arxeologiya jamgʻarmasi (1920); Numizmatika jamgʻarmasi (1920) kiradi. 100 ming dona qadimiy va sharqona tangalar, shuningdek, tanga boʻlmagan materiallar (shtamplar, ordenlar, medallar va boshqalar) kolleksiyasi va ozarbayjon etnik guruhlari madaniy ashyolari va hunarmandchiligini, xususan, misga ishlov berish, fayans, yogʻochdan yasalgan buyumlar, gazlamalar, gilamlarni namoyish etishga qaratilgan Etnografik jamgʻarma (1925) kiradi.

Qoʻshimcha yangi jamgʻarmalar qatorida Maxsus jamgʻarma (qimmatbaho metallar va zargarlik buyumlari) (1955), Hujjatli manbalar jamgʻarmasi (1996), Sovgʻalar va esdalik buyumlari jamgʻarmasi (2009) va Vatan urushi jamgʻarmasi (2021) va boshqalar kiradi.


File:Azərbaycan Sacilər dövlətinin qızıl dinarı.jpg|Ozarbayjon Sojidlar davlatining oltin dinori (Numizmatika jamgʻarmasi)
File:Etnofond.jpg|Madaniy artifaktlar (Etnografik jamgʻarma)
File:H.Z.Tağıyevin qız məktəbinin təntənəli açılış mərasimi.1901-ci il.jpg|H. Z. Tagʻiev tomonidan tashkil etilgan Musulmon qizlar maktab-internatining ochilish marosimi. (1901) (Hujjatli manbalar jamgʻarmasi)
File:Bakı xanlığının bayrağı. XVIII əsr.jpg|Boku xonligi bayrogʻi (XVIII asr) (Qurol va bayroqlar jamgʻarmasi)
File:Nəriman Nərimanova məxsus yazı ləvazimatı.jpg|Narimon Narimanovga tegishli yozuv toʻplami (Sovgʻalar va esdalik buyumlari jamgʻarmasi)
File:I Avropa Oyunlarının qızıl medalı.jpg|1-Yevropa oʻyinlarining oltin medali (Yordamchi tarixiy materiallar jamgʻarmasi)
File:Şəhid və qazilərə məxsus materiallar.jpg|Shahidlar va faxriylarga tegishli materiallar (Vatan urushi jamgʻarmasi)
File:“20 Yanvar” xalçası.1990-cı il.jpg|*20-yanvar* (gilam, 1990) (Etnografik jamgʻarmasi)
File:Azıxantropun alt çənəsi.jpg|Azixantropning pastki jagʻi


## Qayta tiklash laboratoriyasi
Muzey tashkil etilgan kundan boshlab restavratsiya va konservatsiya ishlarini olib bordi. Dastlab arxeologik topilmalarga eʼtibor qaratgan boʻlsa, hozirda metall, kulolchilik, yogʻoch, toʻqimachilik (gilam va kashtadoʻzlik), rasm va grafika kabi materiallar bilan shugʻullanadigan kengroq sohadagi restavratsiya boʻyicha mutaxassislar mavjud. Laboratoriya xodimlari kasbiy mahoratini oshirish uchun restavratsiya va konservatsiyaga oid yangi nashrlarga murojaat qiladilar va oʻz ishlarida ilgʻor usullarni qoʻllaydilar.

Laboratoriya faoliyati muzeyning 2010-yilda oʻtkazilgan „Muzey eksponatlarining ikkinchi hayoti“ koʻrgazmasida namoyish etildi.

## Muzey direktorlari

## Manbalar

## Havolalar

*