Dekaboran

**Dekaboran**, shuningdek, dekaboran (14) deb ataladi, B10H14 kimyoviy formulasiga ega borandir. Bu oq kristall birikma asosiy bor gidrid klasterlaridan biri boʻlib, ham mos yozuvlar tuzilmasi, ham boshqa bor gidridlari uchun kashshof sifatida qoʻllanadi. U zaharli va uchuvchan, yoqimsiz hidga ega.

## Ishlov berish, xususiyatlari va tuzilishi
Dekaboranning (14) fizik xususiyatlari naftalin va antrasennikiga oʻxshaydi, ularning uchtasi uchuvchi rangsiz qattiq moddalardir. Sublimatsiya tozalashning keng tarqalgan usuli hisoblanadi. Dekaboran juda tez alangalanadi, lekin boshqa bor gidridlari kabi yorqin yashil alanga bilan yonadi. U nam havoga sezgir emas, garchi u qaynoq suvda gidrolizlanib, vodorodni chiqaradi va borik kislotasi eritmasini beradi. U sovuq suvda, shuningdek, turli xil qutbsiz va oʻrtacha qutbli erituvchilarda eriydi .

Dekaboranda B 10 ramkasi toʻliq boʻlmagan oktadekaedrga oʻxshaydi. Har bir bor bitta "radial" gidridga ega va klasterning ochiq qismiga yaqin joylashgan toʻrtta bor atomida qoʻshimcha gidridlar mavjud. Klaster kimyosi tilida tuzilish “nido” deb tasniflanadi.

## Sintez va reaksiyalar
Odatda kichikroq bor gidrid klasterlarining pirolizi orqali sintezlanadi. Misol uchun, B  H  yoki B  H  ning pirolizlanishi H 2 yoʻqolishi bilan dekaboran beradi.  Laboratoriya miqyosida natriy borgidrid bor triflorid bilan ishlov berib, NaB 11 H 14 hosil boʻladi, u bor va vodorod gazini chiqarish uchun kislotalanadi.

CH  CN va Et  S kabi Lyuis asoslari (L) bilan reaksiyaga kirishib, qoʻshimchalar hosil qiladi:

: B 10 H 14 + 2 L → B 10 H 12 L 2 + H 2

"Araxno" klasterlar deb tasniflangan bu turlar, oʻz navbatida, "yaqin" orto-karboranni berish uchun asetilen bilan reaksiyaga kirishadi:

: B 10 H 12 ·2L + C 2 H 2 → C 2 B 10 H 12 + 2 L + H 2

Dekaboran (14) kuchsiz Bronsted kislotasidir . Monodeprotonatsiya yana nido tuzilishi bilan anionni [B 10 H 13 ] - hosil qiladi.

Brellochs reaksiyasida dekaboran araxno-CB 9 H 14 - ga aylanadi:

: B 10 H 14 + CH 2 O + 2 OH - + H 2 O → CB 9 H 14 - + B(OH) 4 - + H 2

## Ilovalar
Dekaboranning muhim qoʻllanishi yoʻq, garchi birikma koʻpincha tekshirilgan.

2018-yilda LPP Fusion termoyadroviy tajribalarning navbatdagi bosqichida dekaborandan foydalanish rejalarini eʼlon qildi. Dekaboran, yarimoʻtkazgichlar ishlab chiqarishda borning past energiyali ion implantatsiyasi uchun baholandi. Bor oʻz ichiga olgan yupqa plyonkalarni ishlab chiqarish uchun plazma yordamida kimyoviy bugʻlarni choʻktirish uchun ham koʻrib chiqilgan. Termoyadroviy tadqiqotlarda borning neytronni yutuvchi tabiati zarralar va aralashmalarning plazmaga qayta ishlanishini kamaytirish va umumiy ish faoliyatini yaxshilash uchun tokamak vakuumli idishning devorlarini "borlash" uchun borga boy bʼlgan ushbu yupqa plyonkalardan foydalanishga olib keldi.

Dekaboran, shuningdek, maxsus yuqori samarali raketa yoqilgʻilariga qoʻshimcha sifatida ishlab chiqilgan. Uning hosilalari ham tekshirildi, masalan, etil dekaboran.

Dekaboran ketonlar va aldegidlarning qaytaruvchi aminatsiyasi uchun samarali reagentdir.

## Xavfsizlik
Dekaboran, pentaborane kabi, markaziy asab tizimiga taʼsir qiluvchi kuchli toksindir, ammo dekaboran pentaborandan kamroq zaharli. U teri orqali soʻrilishi mumkin.

Sublimatsiya orqali tozalash rivojlangan gazlarni olib tashlash uchun dinamik vakuumni talab qiladi. Xom namunalar 100&nbsp;°C ga yaqin portlaydi.

U uglerod tetraklorid bilan portlovchi aralashma hosil qiladi, bu esa ishlab chiqarish korxonasida tez-tez aytib oʻtilgan portlashni keltirib chiqardi.

## Manbalar

## Qo'shimcha o'qish

* 
* 
* 
* 
*