open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalimantan

**Kalimantan** () yoki **Borneo** () - Malay arxipelagidagi eng yirik orol, Katta Zond orollari tarkibida. Maydon 734 ming km (kattaligi jihatidan Yer yuzida Grenlandiyadan keyin 2-oʻrinda). Aholisi 10 mln.dan ziyod. Kalimantan hududining katta qismi Indoneziya tarkibida, shim. va shim.-gʻarbiy qismi Malayziya va Bruney davlatlari hududi.

Kalimantan sohilining katta qismi botqoqlashgan pasttekislik, qirgʻoq chizigʻi tekis. Markaziy qismi bal. 2000–3500 m li palaxsa togʻlardan iborat. Kalimantan shimolidagi Kinabalu togʻi (4101 m) — orolning eng baland joyi. Togʻlar, asosan, granit, gneys, kristalli slanetslardan iborat. Neft, gaz, toshkoʻmir, temir, marganets, xrom, mis va boshqalar ruda konlari bor. Iqlimi ekvatorial iqlim. Tekisliklarda temperatura 25—27°. Yillik yogʻin 2000–3500&nbsp;mm. Daryo koʻp. Yirik daryolarining quyi qismida kema qatnaydi. Tuprogʻi podzollashgan laterit tuproq. Kalimantan hududining 75% i oʻrmon. Tekisliklar nam tropik oʻrmonlar (palma, bambuk, fikus), yon bagʻirlar dub va igna bargli oʻrmonlar, togʻ tepalari butazor va yaylovlardan iborat. Hayvonlardan fil, maymunlar, ayiq, karkidon bor. Qushlarning 600 ga yaqin turi yashaydi. Aholi kokos palmasi, sholi yetishtiradi. Baliq ovlanadi. Bir nechta milliy parklar mavjud. Yirik shaharlari — Pontianak, Banjarmasin, Samarinda, Kuching, Bandar-Seri-Begavan.

Kalimantanning tub joy aholisi turli qabilalardan tashkil topgan, ular koʻpincha dayaklar degan umumiy nom bilan ataladi. Kalimantan sohilidagi knyazliklar 13-asrdan Java hokimlariga karam boʻlgan. Yevropaliklar orolga 17-asrdan kela boshlagan.

## Manbalar
Mixail Kalinin

**Mixail Ivanovich Kalinin** [1875.7(19).11, hozirgi Kalinin viloyati, Kashino tumani — 1946.3.6, Moskva] — 1917-yilgi Fevral inqilobi va Oktabr toʻntarishi qatnashchisi. Butun Rossiya MIK raisi (1919-yildan), SSSR MIK raisi (1922-yildan), SSSR Oliy Soveti Prezidiumi raisi (1938-yildan). 1926-yildan partiya MK Siyosiy byurosi aʼzosi (1919-yildan aʼzolikka nomzod). Iosif  Stalin siyosatini qoʻllab-quvvatlab, 1930–40 yillardagi ommaviy qatagʻonlarga sanksiya bergan. 1925-yil fevralda milliy davlat chegaralanishi oʻtkazilishi munosabati bilan Oʻrta Osiyo (Toshkent)ga kelgan va milliy davlat chegaralanishi boʻyicha markaz nomidan tegishli yoʻl-yoʻriqlar bergan. Oqibatda Turkiston xalqlari birga yashab kelgan oʻlkalarni sunʼiy ravishda chegaralash vositasida ajratib-boʻlib yuborish siyosati yuritila boshlangan.

## Manbalar

## Havolalar
Kaliningrad

**Kaliningrad** (; 1946-yil 4-iyulgacha **Kenigsberg** – ) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kaliningrad viloyati markazi. Mixail Kalinin nomiga qoʻyilgan. Pregolya daryosining har ikki sohilida. Boltiq dengizi boʻyidagi muzlamaydigan Baltiysk port shahri bilan chuqur kanal orqali bogʻlangan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 413 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Baliq ovlash va transport floti bazasi. Mashinasozlik va metallsozlik (kema tuzatish, vagonsozlik, „Elektrosvarka“, avtoagregat zavodlari bor, baliqni qayta ishlash jihozlari ishlab chikariladi), sellyuloza-qogʻoz, oziq-ovqat (shu jumladan, baliqni qayta ishlash), yengil sanoat korxonalari bor. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 2 teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, kahrabo muzeyi mavjud. Shahar yaqinida dengiz boʻyi iqlim kurortlari joylashgan.

Kalingradga 1255-yil qalʼa sifatida asos solingan. 1525—1618-yillarda Prussiya gersogligi poytaxti. 1701-yildan Prussiya qirolligi tarkibidagi mustahkam qalʼa. 1758–1762-yillarda Sharqiy Prussiyaning rus general-gubernatorligi markazi. 1871-yilda Germaniya tarkibiga kirdi. Kenigsberg 1945-yil aprel boshida shoʻrolar armiyasi tomonidan shafqatsiz bombardimon qilinishi natijasida shaharda tarixiy meʼmoriy yodgorliklar saqlanmagan. Aholisi esa butunlay koʻchirib yuborilgan. 1945-yil Potsdam konferensiyasi karoriga asosan, Kenigsberg atrof hududlari bilan birga sobiq Ittifoq tarkibiga oʻtdi. K. Kaliningrad viloyati tarkibida alohida iqtisodiy rayon maqomini olgan.

## Manbalar
Kaliningrad viloyati

**Kaliningrad viloyati** - Rossiya Federatsiyasida gi viloyat. 1946-yil7 aprelda tashkil etilgan. Maydon 15,1 ming km. Aholisi 951,3 ming kishi (2000), asosan, rus, belorus, ukrainlar; shaharliklar 79%ni tashkil qiladi. 13 tumanga boʻlingan, 22 shahar, 5 shaharcha bor (2000). Markazi – Kaliningrad shahri.

Kaliningrad viloyati Boltiq dengizi janubi-sharqiy sohilining bir qismini egallaydi. Janubida Polsha bilan chegaradosh. Yer yuzasi bir oz koʻtarilgan pasttekislik, janubi-sharqida Boltiq gryadasi bor. Sohili qumli plyajdan iborat. Shimolida Kaliningrad viloyati hududining bir qismi dengiz sathidan pastda joylashgan. Foydali qazilmalardan toshtuz, qoʻngʻir koʻmir, gil, qurilish qumlari, neft, torf bor. Iqlimi dengiz iklimi bilan moʻʼtadil kontinental iklim orasida. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –3° dan –5° gacha, iyulniki 15–17°. Yiliga qariyb 700&nbsp;mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 155– 180 kun. Hududining 12% ichki suvlar bilan band. Yirik daryolari: Neman va Pregolya. Yuzdan ortiq koʻl bor. Viloyatning 7% hududi botqoqlik. Tuproqlari podzol va chimli podzol tuproqlar.

Asosiy sanoat tarmoqlari: oziq-ovqat (asosan, baliqni qayta ishlash), mashinasozlik, sellyuloza-qogʻoz, yengil sanoat. Kahrabo qazib olinadi va ishlov beriladi (Yantarniy sh.). Mashinasozlik korxonalari, baliq sanoati uchun jihozlar, kompyuterlar, Yerning sunʼiy yoʻldoshlari uchun kichik raketa dvigatellari, gaz quvurlari uchun jihozlar, yoritish texnikasi, mikrodvigatellar, savdo jihozlari, oʻzi yuk ortadigan yirik vagon-dumpkarlar, elektr yuk ortish mashinalari, kemalar va b. ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz sanoatlari uchun xom ashyo Rossiyaning shimolidan keltiriladi. Qurilish materiallari ishlab chiqarish, yengil, goʻsht va sut, mebel sanoatlari ham rivojlangan. Sanoat korxonalarining aksari qismi Kaliningrad, Chernyaxovsk, Gusev, Svetlogorsk, Neman va b. shaharlarda joylashgan. Q.q.ning asosiy tarmoklari: sut-goʻsht chorvachiligi, choʻchqachilik, parrandachilik. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki bo-qiladi. Baliq ovlanadi. Sabzavotchilik va kartoshkachilik bilan shugʻullaniladi. Gʻalla (bahorgi arpa, suli, kuzgi bugʻdoy, javdar), yemxashak ekinlari ekiladi. Moʻynali darrandachilik rivojlangan. Dengiz transporta (portlari – Kaliningrad va Baltiysk) taraqqiy etgan. Neman va Pregolya daryolarida kema qatnaydi. Kurortlari – Svetlogorsk, Zelenogradsk.

## Manbalar
Kalit

**Kalit** — 1) qulftl berkitish va ochish uchun ishlatiladigan tishli yoki oʻyiqli burash asbobi. Pishiq metalldan tishlari yoki oʻyiqlari qulf ariqchalari yoki chiqiqlariga tushadigan qilib tayyorlanadi. Har qaysi qulf va kalit bir-biriga moslanib, raqamlab qoʻyiladi. Shuning uchun bir qulfning K.i. boshqa qulfnikiga tushmaydi (qulfkalit iborasi shundan paydo boʻlgan); 2) biror mexanizmni burab yurgizish, ishga tushirish uchun ishlatiladigan metall asbob. Mas, burama (prujinali) soatlar, oʻyinchoklarning prujinasini burab taranglash uchun qoʻllanadi. Oʻyinchoqlarning K.i plastmassadan ham tayyorlanishi mumkin; 3) mashinasozlikda — gayka va boltlarni burab qattiqlash yoki boʻshatish uchun ishlatiladigan uzunchoq dastali va jagʻli metall asbob. Jagʻi gayka va bolt kallagining shakliga (necha qirraligiga) qarab ishlab chiqariladi. Mashinalarni yigʻish, qismlarga ajratish va taʼmirlashda ishlatiladi; 4) elektrotexnikada — boshqarish pultida elektr zanjirlarini ulash va uzish, kontaktlarni bir vaziyatdan ikkinchisiga oʻtkazish uchun ishlatiladigan dastaki moslama. Ikki yoki koʻp vaziyatli boʻlishi mumkin. K. dispetcherlik boshqarish pultlarida, avtomatika va telemexanika tizimlarda qoʻllanadi (yana q. Boshqarish pulti).

## Manbalar
Kalit (maʼnolari)

**Kalit**:

* Kalit — 1) qulftl berkitish va ochish uchun ishlatiladigan tishli yoki oʻyiqli burash asbobi.
* Kalit (musiqa) (musiqada) — besh qatorli nota yoʻlining birortasiga qoʻyiladigan maxsus belgi.
Kalit (musiqa)

**Kalit** – besh qatorli nota yozuvining birortasiga qoʻyiladigan maxsus belgi. Kalit aynan shu chiziqda joylashgan nota nomi va balandligini, ayni paytda barcha chiziqdagi notalarda ifodalangan tovushlar balandligini belgilaydi. Zamonaviy nota yozuvida, asosan, sol yoki skripka kaliti, fa yoki bas kaliti, baʼzida do yoki alt kaliti, tenor kalitlar qoʻllanadi.

## Sol kaliti

## Fa kaliti

## Do kaliti

### Alt kaliti
 **Alt kaliti** – do kaliti tizimiga mansub musiqiy kalit boʻlib, bunda birinchi oktavadagi do (c1) nota yoʻlining 3-chizigʻiga toʻgʻri keladi. Bu kalitda kamoncha bilan chalinadigan cholgʻu asboblari, jumladan alt, alt-gʻijjak va shunga oʻxshash boshqa cholgʻular uchun notalar yoziladi.
## Manbalar
Kaliy sulfat

**Kaliy sulfat**, K2SO4 – kaliyli oʻgʻit, sulfat kislota (H2SO4) ning kaliyli tuzi. Sargʻish tusda tovlanadigan kristall, sochiluvchan oq kukun, namiqmaydi, mushtlanib qolmaydi, suvda yaxshi eriydi. Oʻgʻit sifatida ishlatiladigan texnik holdagi K.s. tarkibida 48—52% kaliy oksid (K2O) bor. Glazerit (3K2SO4 • Na2SO4), kainit(K2SO4- MgCl2- 6N2O) va shenit (K2SO4 • MgSO2 • 6N2O) kabi tarkibida koʻp minerali boʻlgan kaliyli rudalarni kompleks holda qayta ishlab olinadi. Xlor bilan shoʻrlangan tuproqlar uchun eng samarali oʻgʻit hisoblanadi. Tuprokdan koʻp miqdorda oltingugurt oluvchi dukkaklilar (beda) va karamguldoshlar (karam, turneps, xantal va b.) hosildorligiga K.s. tarkibidagi sulfat ioni yaxshi taʼsir qiladi. Samaradorligiga koʻra kaliy xloriddan qolishmaydi. Gʻoʻza va b. ekinlar ekiladigan dalalarda kuzgi shudgorlashda asosiy oʻgʻit sifatida, shuningdek, gʻoʻzaning shonalash – koʻsak tugish fazasida oziq sifatida beriladi. K.s. kaliy xlorid miqdorida qoʻllanadi.kaliy oʻsimliklarda oqsil hosil qilish uchun ahamyatga ega. Oqsil hosil qilish uchun azot kerak, azot xlorofillga, nuklein kislotasiga, fosforit va boshqa organik azotli moddalarga zarur. Kaliy unsuri ham zarur hisoblanadi. Donda 0,5% , somonda 0,8-1,5% kaliy boʻladi. Kaliy oqsilni sintezlashda qatnashadi. Karbon suvlarini hosil boʻlishida kaliy ishtirok etadi. Kaliyning yordami bilan xlorofill, karotin, ksantofil miqdori oshadi. Kaliy oʻsimlik tomonidan azot va fosforni oʻzlashtirishni yaxshilaydi, ildiz qismini rivojlantirishga ijobiy taʼsir koʻrsatib turli xildagi zamburugʻ kasalliklariga hamda qurgoqchilikka va past xaroratga chidamliligigi oshiradi. Gʻoʻzaga kaliy etish maganda tola va chigit sifati pasayadi, hosil kamayadi. Manba(Oʻsimlikshunoslik [Matn] : darslik / X. A. Idrisov, S. M. Nazarova. – Buxoro : Sadriddin Salim Buxoriy, 2023. – 292 b.).

## Manbalar
Kaliy xlorid

**Kaliy xlorid**, KS1 - xlorid kislota (NS1) tuzi, asosiy kaliyli oʻgʻit; Kaliyning tabiiy tuzlaridan boʻlgan silvinit minerali tarkibidagi KS1 tuzlarini kristallizatsiyalash yoki flotatsiya usulida olinadi. Kristallizatsiya usulida olingan oʻgʻit (markasi "K") oq yoki kulrang kristall modda, tarkibida 62—65% K2O bor; flotatsiya usulida olingan oʻgʻit (markasi "F") pushtiqizgʻish rangli, tarkibida 54— 60% K2O bor,  miqdorda (oziq modda hisobida) K.x. solinadi. Shoʻr tuproqli yerlarga K.x.ni ehtiyot boʻlib solish kerak, chunki u tuproqda oʻsimlik uchun zararli xlor miqdorining koʻpayib ketishiga sabab boʻlishi mumkin. K.x. gigroskopik boʻlganligidan uni saqlash qoidalariga rioya qilish talab etiladi. K.x.ni balandligi 1,5 m dan 2,5 m gacha uyum holida yoki krplarda saqlash mumkin.

## Manbalar
Kalif

**Kalif** — Amudaryo boʻyidagi qadimiy shahar va kechuv nomi. Amudaryoning eng tor yerida qurilgan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, K. milodning boshlarida bunyod etilgan boʻlsada, u Aleksandr (Iskandar Maqduniy) davridayoq mavjud boʻlgani ehtimoli bor. Tarixchilarning fikriga koʻra yunon-makedon qoʻshini aynan shu yerdan Amudaryoni kechib oʻtgan. 10-asrda shahar daryoning har ikki qirgʻogʻini egallagan. Shaharning asosiy qismi daryoning soʻl qirgʻogʻida boʻlib, unda Zulqarnayn raboti, jome masjidi joylashgan. Uning qarshisida, daryoning oʻng qirgʻogʻida Zulkifl raboti boʻlgan. Ibn al Asirning yozishicha, Amudaryoga qurilgan dastlabki suzuvchi koʻprik (ponton) 11-asrda Mahmud Gʻaznaviy tomonidan qurilgan. Sulton Mahmud qoraxoniylar xoqoni Arslonxonning daʼvatiga binoan, Qodirxonga qarshi chiqqanda shu yerdan oʻtgan. Daryoning bu yerdagi kengligi 3 ming qadamga yaqin boʻlgan. Mahalliy rivoyatlarga koʻra, K. yaqinida Zulqarnayn, yaʼni Iskandar butun boyliklari, oltinlari bilan dafn qilingan. Hofizi Abruning yozishicha, Iskandar K.da xazinasini koʻmib quygan, keyinchalik uni sosoniylar shohi Anushirvon izlab topa olmagan. V. V. Bartoldning fikricha, islomdan avval K. da mahalliy dinga oid bosh sajdagoh boʻlgan, keyinchalik uni Iskandar bilan bogʻlashgan.

Oʻrta asrlarda K. shahrining ahamiyati shu qadar oshganki, hatto Amudaryo "Kalif daryosi" deb ham atala boshlagan. 12-asrda K. mustahkam qalʼa boʻlgan. Amir Temur va temuriylar davrida ham K. muhim kechuv yeri sanalgan. 17-asr K. shahri faqat daryoning soʻl qirgʻogʻini egallagan. Uning mudofaa devorlari bu davrda vayron qilingan boʻlib, unda faqat kemachi hunarmandlar va xiroj toʻplovchi amaldorlar yashagan. 17-asr oxirida soʻl qirgʻoqdagi K. uzil-kesil tanazzulga uchraydi, bu Amudaryodan chiqarilgan Foxir kanalining qurib qolishi bilan bogʻliq edi. Shu davrdan boshlab K. hozirgacha oʻng qirgʻoqda rivojlanib kelmoqda.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX - nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Kaliforniy

**Kaliforniy** (Californium), Cf -Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub sunʼiy radioaktiv kimyoviy element. AQSH Kaliforniy universiteti va shtati nomiga qoʻyilgan. Tartib raqami 98; aktinoidlarga kiradi, Kaliforniyni 1950-yilda amerikalik olimlar Kaliforniy Tompson, Kaliforniy Strit, Kaliforniy Giorso va Kaliforniy Siborglar olgan. Barkaror izotoplari yoʻq. Ular oʻta ogʻir, uglerod, azot va kislorod atomlari bilan yadro reaktorlarida sintez qilingan. Massa soni 240—256 ga teng boʻlgan 17 izotopi maʼlum: 244Cf (T1/2=25 soat), 245Cf (T =45 soat), 246Cf(T =35,7 soat), 248Cf(Tl/2=250 kun) va b., yarim parchalanish davri koʻproq boʻlgan izotoplari: 249Cf(T =352-yil), 251Cf(T|/2=900-yil) va 252Cf(T|/2=264-yil). Kaliforniyning oksidlanish darajasi +2, +3, turgʻunrogʻiniki +4; Poling boʻyicha elektr manfiyligi 1,2.

Kaliforniy oʻta uchuvchan metall. Ikki shakl oʻzgarishiga ega; 600° dan past temperaturada geksogonal panjarali turgʻun a-shaklda boʻlib, 600—725°da kubsМVimon panjarali turgʻun shaklga oʻtadi. Suyuqlanish temperaturasi 900°, qaynash temperaturasi 1227°. Kimyoviy xossalariga koʻra, Kaliforniy lantanoidlarga uxshaydi. 1450° da vodorod oqimida qizdirilganda kubsimon monoklin Cf2O3 shaklga oʻtadi.

Yadro reaktorlarida Pu, Am yoki Cm larni uzoq muddat kuchli neytronlar bilan nurlash natijasida Kaliforniy izotoplari olinadi. Kaliforniyning massa soni 249—254 boʻlgan aralashmasida, odatda, 60—90% gacha 252Cf buladi. Termoyadroviy portlash natijasida hosil qilingan Kaliforniy 25lCf va 252Cf izotoplariga anchagina boy. Eski 249Vg preparatidan oʻta sof 249Cf ajratib olinadi. Kaliforniyning yengil (neytroni kamchil) izotoplarini, odatda, a-zarrachalar bilan nurlantirib yoki ogʻir ionlar yadro reaksiyalarida, mas, Th, ionini kislorod yoki uran bilan bombardimon qilib olinadi. Kaliforniy izotoplarini ekstraksiya, ion almashinuv va ekstraksiya-xromatografiya usullari bilan ajratib olinadi. Kaliforniy metali uning oksidlari yoki lantanoidlarini litiy ftorid bilan qaytarib olinadi. 1g Kaliforniy olish uchun 10&nbsp;kg 239Ri sarflanadi. 252Cf aktivatsion analizda, defektoskopiya, neytron karetajida, neft qidirishda, tibbiyotda va b. sohalarda qoʻllanadi. Kaliforniy va uning birikmalari oʻga zaharli.

## Manbalar
Kaliforniya oqimi

**Kaliforniya oqimi** - Tinch okeanning sharqiy qismidagi sovuq oqim. Shim. Tinch okean oqiminingjan. tarmogʻi, shimolidan janubga tomon yoʻnalgan. Kengligi 550–650&nbsp;km, tezligi soatiga 2&nbsp;km. Suvining temperaturasi fevralda 12° (shim.da), 25° (jan.da), avgustda 18—26°. Shoʻrligi 33—34,5%". Janubida Shim. Passat oqimiga qoʻshilib ketadi.

## Manbalar
Kaliforniya universiteti

*[[Kaliforniya universiteti, Berkli]] bilan adashtirib yuborilmasin*
**Kaliforniya universiteti** - AQShdagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1868-yil Oklendda (San-Fransisko yaqinida) Kaliforniya kolleji (1855) negizida ochilgan. Berkli, Deyvis, Los-Anjeles, Riversayd, SanFransisko va boshqa shaharlarda kampuslar (universitet shaharchalari) bor. Ayrim kampuslar yirik ilmiy markazlardir. Turli ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 10 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonalarida 10 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

## Manbalar
Kaliforniya qalqondori

**Kaliforniya qalqondori** (Quadraspidiotus perniciosus Comstock) — teng qanotli hartumlilar turkumining qalqondorlar oilasiga mansub hasharot. 1881 yilda D. Komstok tomonidan Kaliforniya (AQSH)da aniqlangan. Mevali, manzarali va bargli oʻrmon daraxtlarining karantin oʻta xavfli zararkunandasi. Urgʻochilari och sariq rangda, tanasi dumaloq. Tanasining ustki tomoni tuq kulrang , diametri 2 mm, qalqon bilan qoplangan. Ogʻiz organlari soʻruvchi, koʻzi, moʻylovi, oyogʻi va qanoti yoʻq, kam harakatchan. May—iyul oylarida bir urgʻochisi 200—500 ta tirik lichinka tugʻadi. Bir yilda 3 av-lod beradi. Koʻproq olma, nok, shaftoli, oʻrik, olxoʻriga qattiq zarar yetkazadi. Mevali daraxtlarga tushib, poʻstlogʻi, novdasi, bargi va mevalarini zararlaydi. Asosan, zararlangan mevalarda yoki novdalarda qizgʻish dogʻlar paydo boʻladi, poʻstloq yoriladi, bargi toʻkilib, daraxt qurib qoladi. Oʻzbekiston hududiga 1964 yilda koʻchatlar bilan kelib qolgan. Deyarli hamma viloyatlarda uchraydi. Biologik kurashda xonqizi va xalsid parazitlardan foydalaniladi. Eng samarali usuli, meva daraxtlariga gullashdan oldin erta bahorda №30 preparati (40—100 l/ga) yoki guli tushganidan keyin BI-58 preparati (0,8—2,0 l/ga), oʻsuv davrida karbofos (1,0—3,0 l/ga) purkaladi.

## Adabiyot
* Konstantinova G. M., Ko-zarjevskaya E. F., Kaliforniyskaya shitovka, M., 1990.

## Manbalar
Kaliforniya qoʻltigʻi

**Kaliforniya qoʻltigʻi** - Tinch okeandagi qoʻltiq. Shimoliy Amerikaning gʻarbiy sohilida. Okeandan Kaliforniya yarim orol bilan toʻsilgan. Maydon 180 ming km. Uzunligi 1240&nbsp;km, kengligi 220&nbsp;km, eng chuqur joyi 3292 m. Gidrologik rejimi boʻyicha — dengiz. Iqlimi subtropik iklim. Suvining temperaturasi qishda 15—21°, yezda 28° gacha. Shoʻrligi 35,1 — 35,5%s. Baliq (kambala, skumbriya, tunets) ovlanadi. Sharqiy sohilida Guaymas (Meksika) porti joylashgan. Kolorado daryosi quyiladi.

## Manbalar
Kaliforniya (yarim orol)

**Kaliforniya** — Shim. Amerikaning gʻarbiy qismidagi yarim orol, Meksikada. Kaliforniya qoʻltigʻini Tinch okeandan ajratib turadi. Uzunligi 1200&nbsp;km, kengligi 80–250&nbsp;km. Mayd. taxminan 144 ming km. Qirgʻoqlari tik loylashgan. Janda yondosh orollar va qulay buxtalar koʻp. Relyefi togʻlik, eng baland joyi 3078 m (La-Enkantada togʻi). Vulkanik va kristall massivlardan iborat. Marganets va mis rudasi konlari bor. Iklimi tropik issiq, quruq iklim. Yogʻin yiliga 250&nbsp;mm yogʻadi. Choʻl va chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Togʻlarda oʻrmonlar uchraydi. Mahalliy aholi yaylov chorvachiligi, dehqonchilik, bogʻdorchilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Kaliforniya vodiysi

**Kaliforniya vodiysi** — AQSh ning janubi-gʻarbidagi botiq. Sharkda Syerra-Nevada va gʻarbda Qirgʻoqboʻyi tizmalari bilan chegaralangan. Uzunligi 800&nbsp;km, kengligi 80&nbsp;km gacha. Maydoni 47 ming km. Kelib chiqishiga koʻra, tektonik bukilma. Yer yuzasi tekis, balandligi 20-160 m. Kalin choʻkindi jinslar bilan qoplangan. Asosiy daryolari — Sakramento va San-Xoakin. Bahorda toʻlib oqadi. Iqlimi subtropik, oʻrta dengiz tipli, kontinental. Yillik oʻrtacha yogʻin 150&nbsp;mm dan (shimolda) 1000&nbsp;mm gacha (janubda). Subtropik dasht va chala choʻl landshafti ustun. Sugʻorish kanali koʻp. Mevachilik va tokchilik, dehqonchilik rayoni. Janubda chorvachilik rivojlangan. Yirik shaharlari — Sacramento, Stokton, Fresno. Janubda katta neft konlari bor (1860-yildan neft olinadi).

## Manbalar
Kalla

**Kalla** (), oddiy karnaygul — kuchaladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik manzarali oʻsimlik. Janubiy Afrikadan keltirilgan. Botqoq oʻsimligi, namsevar, nordon muhitli, chirindili tuproqlarda yaxshi usadi. Tupining bal. 80—120 sm. Barglari katta, yaltiroq, keng yoysimon. Guli karnaysimon, oq, pushti (olov rang). Oktyabr—dekabrda gullaydi. Urugʻi, bachki ildizlari yoki tuganagi (kuchalasi) ni boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. May—iyul oylarida har bir katta yoshdagi oʻsimlikdan 3—10 tagacha bachki ildiz olish mumkin. Oynavonli salqin issiqxonalarga, sent. oyida asosiy joyiga ekiladi. Bir tup oʻsimlikdan yiliga 3—6 gul olinadi (1 m² maydonga 12 oʻsimlik ekiladi). Kallaning barglari ham manzarali. Kesilgan gullar suvda 12—14 kun saqlanadi. 

## Manbalar
Kalla (maʼnolari)

**Kalla**:

* Kalla (Zantadeshia aethiopica), oddiy karnaygul — kuchaladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik manzarali oʻsimlik.
* Kalla (biologiya), bosh — odam gavdasining yuqori va hayvonlar gavdasining oldingi qismi; pastki jagʻning ostki cheti va koʻtariluvchi tarmogʻi, soʻrgʻichsimon oʻsiquchi, ensa suyagining koʻndalang joylashgan gʻadir-budir va tashqi doʻmbogʻi bilan boʻyin sohasida ajralgan.
Kallak

**Kallak** — 1) biror asbobning bosh qismi (mas, silindrlar kallagi); 2) gulbandlari qisqa boʻlgani uchun gulpoyaning yoki shoxchaning uchida toʻplanib oʻsgan toʻpgul (mas, sebargada).

## Manbalar
Kalif-Sherobod qator tepalari

**Kalif-Sherobod qator tepalari** — Hisor (Koʻhitangtov) tizma togʻlarining janubi-sharqiy etaklari va Surxondaryo viloyatidagi qator tepalar. K.-Sh. q.t. janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa tomon choʻzilgan. 2 qismdan iborat: Kalif qismi Amudaryodan boshlanib Turkmaniston bilan Oʻzbekiston chegarasigacha davom etadi. Sherobod qismi esa chegaradan Sherobod daryosigacha choʻzilgan. Kalif qismi uz. 26&nbsp;km, eng baland joyi 839 m. U 2 qismdan: shimoli-gʻarbiy (Katta-Chagʻal, 839 m; Kiyan-Chagʻal, 519 m; Korajadogʻ, 446 m) va janubi-sharqiy qismi (Rangibalan, 705 m va Kulapashar, 446 m)dan iborat. Ularning orasi pastqamlik. Eng keng joyi 12&nbsp;km. Sherobod qismi nisbatan ensizroq (8–10&nbsp;km), uz. 50&nbsp;km, ikki qator tepa — gryada boʻlib, shimoli-gʻarbiy qismi Oqtov (985 m), Qorachagʻil (1116 m), janubi-sharqiy qismi esa Oqtov (850 m), Daragitov (860 m) va Xoʻjaibesh (1100 m) dan iborat. K.-Sh. q.t. kuchli parchalangan. Jan.sharqiy yon bagʻirlari nisbatan yotiqroq va qiya tekislikka aylanib asta-sekin Sherobod choʻliga tutashadi. Shim.-gʻarbda esa Poshxurd botigʻi va Qoʻhitangtov togʻ oldi past-baland qirlari va past togʻlari bilan tutashadi. K.-Sh. q.t.ning suvayirgʻichlari paleogenning nurashga chidamli qumtoshlaridan tuzilganligi tufayli shakli keskin ifodalangan va quyida yotgan jinslarni nurashdan saqlaydi. Antiklinallarning oʻq qismi boʻr (gil, qumtosh, alevrolit va mergel), yon bagʻirlari esa paleogen va neogen davrlari (qumtosh, ohaktosh) jinslaridan tashkil topgan. Qator tepalar uchun kuesta relyef shakli xos. Doimiy oqar daryolar yoʻq. Muzrabot, Talxab darasidan oqib oʻtuvchi soylar bahorda sersuv. Tuproklari oddiy boʻz tuproq, Sherobod tepalari toʻq boʻz tuproq. Yotqiziqlar tarkibida gips va tuz mavjud boʻlgani tufayli tuproqlar, grunt hamda quduq suvlari ham shoʻr. Qoʻngʻirbosh, rang , shuvoq, biyurgʻun, shoʻra, gulxayri, oqquray va b. oʻsimliklar oʻsadi. Asosan, chorvachilik, ayrim joylarda lalmi dehqonchilik bilan shugʻullaniladi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 1—3 s.

## Manbalar
Kallaklash

**Kallaklash** — keksaygan meva daraxtlarini yoshartirish (hosil berish davrini uzaytirish), 6—10 yillik asosiy shoxlarni 1 —1,5 m yuqorisidan, ayrimlarini tanaga taqab kesish. Asosan, daraxtlarning tinim davri (fevral — mart)da oʻtkaziladi. Oʻrik, shaftoli, tut daraxtlarida yaxshi natija beradi. Poya olib turish uchun ekilgan tol va b. daraxtlar har 2—3 yilda erta bahorda, tut pilla qurti boqish uchun barg beradigan tut daraxtlari har yili kallaklab turiladi (yana q. Butash). 

## Manbalar
Kallamozor svitasi

**Kallamozor svitasi** - Oʻzbekiston jan. va jan.-gʻarbidagi oʻrta alb yotqiziqlari tarkibidagi stratigrafik birlik, oʻzbek olimlari O. M. Akram-xoʻjayev, O. Egamberdiyev va H. H. Mirkamolovlar tomonidan alohida svita qilib ajratilgan (1971). K.s. Sherobod yaqinidagi Kallamozor qishlogʻi nomi bilan atalgan, umumiy qalinligi 60— 68 m li alevrolit, qumtosh, giltosh va chigʻanoqli ohaktoshlardan tarkib topgan. Yotqiziklarda uchraydigan fauna qoldikdari (ammonitlar, peletsipodalar, foraminiferalar) K. s. oʻrta alb yoshiga taalluqli ekanidan dalolat beradi. Shim.ga tomon giltoshlar oʻrnini alevrolit va qumtoshlar egallab boradi. Bobotogʻ va Qarshitogʻ atroflarida qizil qumtosh va kvars gravelitlar bor. Muhim stratigrafik va litologik ahamiyatga ega.

## Manbalar
Kallapoʻsh

**Kallapoʻsh**, Koʻk kallapoʻsh — ertapishar qovun navi. Shakli sal yalpoq, uz. 15—21 sm, ogʻirligi 2,5—3,5 kg . Sirti tilim-tilim, tilimlari orasidagi yoʻllari uncha botiq emas. Rangi OK.ISH yashil, yashil xollari bor; poʻstining qattiqligi oʻrtacha. Etining qalinligi 5—5,5 sm, tigʻiz, xushtaʼm, shirin. Tarkibida 6,2—8,6% qand, shu jumladan, 2,6—5,2% saharoza, 8,1 — 11,4% quruq modda mavjud. Urugʻlari butun urugʻxonani toʻlatib turadi. Urugʻidan unib chiqqandan keyin hosili 70—75 kunda pishadi. Quritilganda koʻp qoqi tushadi, qoqisi yuqori sifatli boʻladi. Hosildorligi 180—250 s/ga. Za-rafshon vodiysida keng tarqalgan. Xorazm, Samarqand, Surxondaryo viloyatlari uchun rayonlashtirilgan. 

## Manbalar
Kalligrafiya

**Kalligrafiya** (yunoncha *καλλιγραφία* — „chiroyli xat“) — tasviriy sanʼatning bir turi, chiroyli va aniq yozish hunari. Hozirgi paytda kalligrafiya asosan taklifnomalarda va toʻy qutlov xatlarida qoʻllanadi hamda graffiti, shriftlar va qoʻlyozma logotiplarida, diniy sanʼatda, grafikli dizaynda va ayrim taʼrixiy maʼlumotlarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Kallikrat

**Kallikrat** (Kallikrates) - yunon meʼmori. Mil. av. 5-asr oʻrtalarida Afinada ishlagan. "Afinaning uzun devori" deb nomlangan qurilishda (mil. av. 457—445 yillarda) qatnashgan. Afina akropolidagi Parfenon (Iktin bilаn hamkorlikda, mil. avv. 447—438) va Ioniy orderidagi nafis Nikа Apteros ibodatxonasi (loyihasi mil. av. 449 y. boshlanib, 420 yilda tugallangan)ni qurgan.

U buyuk me'mor boʻlgan. Fidiyning shogirdi.

## Manbalar
Kallyus

**Kallyus**, kallus (lotincha: callus — qadoq) — oʻsimlikning shikastlangan (kesilgan) joyida hosil boʻladigan toʻqima. Yaraning bitishiga yordam beradi. K. yupqadevorli parenxima hujayralaridan iborat boʻlib, boʻrtma (baʼzan yupqa qavat) koʻrinishida boʻladi. Yalangʻochlanib qolgan turli toʻqimalar qujayralarining boʻlinishidan paydo boʻladi. Payvandlashda payvandtag va payvandustning birikib ketishiga, qalamchalardan koʻpaytirishda qoʻshimcha oʻsimta ildizlar va kurtaklar paydo boʻlishiga yordam beradi. Terak, tok qalamchalari K. hosil qilib ekilganda bexato tutib ketadi. KALMARAZ, oʻsimliklar kalmarazi, parsha — aksariyat zamburugʻlar (baʼzan bakteriyalar) qoʻzgʻatadigan kasallik. Asosan, oʻsimliklarning ustki toʻqimalari shikastlanadi. Kutikula yoki novdalarda dogʻlar, yaralar, buqoqlar paydo boʻladi. Koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlari kasallanadi. K. koʻproq olma, nok, kartoshka va sitrus ekinlari (limon, apelsin)da uchraydi. Olma, nok daraxtlari K.ni Venturia inaeguaties va V. pinna zamburugʻlari qoʻzgʻatadi. Olmada barg va mevalar, nokda novdalar ham zararlanadi. Daraxtlarning barglarida kulrang toʻgarak dogʻlar hosil boʻladi, barg shapalogʻining orqa tomonida dogʻlar toʻq yashil rangli baxmalsimon gʻubor bilan qoplanadi. Mevalarda esa gʻubor bilan qoplangan kumushrang hoshiyali qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi. Bu dogʻlar keyinchalik kengayib, koʻpincha bir-biriga tutashadi. Kasallangan barglar toʻkiladi. Mevaning shikastlangan joyidagi toʻqimalari yogʻochsimon boʻlib qoladi, kasallik yanada avj olib ketganda bu joylar yoriladi. K. bilan kasallangan daraxtlarning hosili kamayadi, mevalari sifatsiz boʻlib qoladi.

Kartoshka K.ni aksinomitsetlar (oddiy K. qoʻzgʻatuvchisi — Actinomuces scabies, A. tricolor va b.), zamburugʻlar [gʻuborli K. qoʻzgʻatuvchisi — Spongospora subterranea), qora K. (rizokotonioz) qoʻzgʻatuvchisi — Rhizoctonia solani] har xil turlari qoʻzgʻatadi. Tuganaklari zararlanadi.

Kurash choralari: kuzda yerga toʻkilgan mevalar yigʻib olinib, yoʻqotiladi va bogʻ qator oralari shudgorlanadi. Koʻklamda, kurtaklar burta boshlaganda daraxtlarga 3% li bordo suyukligi purkaladi. Bahorda yogʻingarchilik koʻp boʻlgan yillarda daraxtlar guldan tushganidan keyin 1% li bordo suyuqligi purkaladi. Kartoshka K.ga qarshi kurashda kasallikka chidamli navlarni tanlash, urugʻlikni fungitsidlar bilan ishlov berib ekish, agrotexnika tadbirlariga qatʼiy rioya qilish kerak.

Sulton Alimuhameoov.

## Manbalar
Derjavinsk

**Derjavinsk** — Akmola viloyati Yorqayin tumanidagi shahar, tuman markazi. 1966-yilgacha qishloq edi. Aholisi 6,294 kishi (2012). Keyingi yillarga bu shaharning aholisi kamayib bormoqda. Derjavinsk shahri Yesil daryosining chap qirgʻogʻida joylashgan. Eng yaqin temir yoʻl stansiya — Orqaliq shahridagi temir yoʻl stansiyasi.

## Manbalar
Kallisto

**Kallisto** — Yupiterning eng katta yoʻldoshi, 1610-yilda G. Galiley kashf qilgan. Diametri 4680 km. Yupiterdan oʻrtacha uzokligi 1 mln. 884 ming km, uning atrofini 16,689018 sutkada toʻla aylanib chiqadi.

## Manbalar
Kalomel

**Kalomel** (yunoncha. kalos — chiroyli va melas — qora),simob(1)-xlorid, Hg2Cl2 — oq yoki rangsiz mayda kristallardan iborat ogʻir poroshok. Oʻtkir ishqorlar yoki ammiak taʼsirida qorayadi (nomi shundan olingan). Suvda oz eriydi. Spirt va efirda erimaydi, yorugʻda sekin parchalanadi. Simobli zaxiralarning oksidlanishidan hosil boʻladi. Zichligi 7,160 g/sm3; suyuqlanmay bugʻlanadi; bugʻlanish temperaturasi 383,7°. K. kalomel elektrodlar tayyorlashda, organik reaksiyalarda katalizator sifatida, koʻz muguz pardasi kasalligida va blennoreyat, venerik kasalliklardan saqlanishda surtma, shuningdek, siydik haydovchi dori sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Juliana Paes

**Juliana Couto Paes** (26-mart, 1979) — braziliyalik aktrisa.

## Filmografiya

## Havolalar
* IMDb sahifasi
Giovanna Antonelli

**Giovanna Antonelli** (18-mart, 1976) — braziliyalik aktrisa.

## Filmografiya
1994: Tropicaliente.......Bemvinda

1995: Tocaia Grande......Mãe Ressu de Iansã

1996: Xica da Silva.....Elvira

1998: Corpo Dourado........Judy

1999: Força de um Desejo........Violetta

1999: Malhação........Isa (Isadora Albuquerque Novaes)

2000: Laços de Família.......Capitu

2001: O Clone........Jade Rachid

2003: A Casa das Sete Mulheres......Anita Garibaldi

2004: Da Cor do Pecado.....Bárbara Campos Sodré

2007: Amazônia, de Galvez a Chico Mendes......Delzuite Gonçalves

2007: Sete Pecados......Clarice Florentino Ferraz

2008: Três Irmãs......Alma Jequitibá de Matos

2009: Viver a Vida......Dora Regina Vitória Vilela

2011: Chico Xavier.....Cidália Xavier

2011: Aquele Beijo.....Cláudia Collaboro

2012: As Brasileiras.....Gigi Mendonça Albuquerque

2012: Salve Jorge.....Heloísa Sampaio (Helô)

2014: Em Família.....Clara Fernandes

## Havolalar
* IMDb sahifasi
Letícia Sabatella

**Letícia Sabatella** (8-mart, 1971) — braziliyalik aktrisa.

## Filmografiya
* 1991 - Os Homens Querem Paz 
* 1991 - O Dono do Mundo - Thaís 
* 1993 - Agosto - Salete
* 1994 - 74.5 - Uma Onda no Ar - Luiza 
* 1995 - Irmãos Coragem - Maria de Lara, Diana e Márcia
* 1996 - Caça Talentos - Flora
* 1996 - Você Decide - Bárbara
* 1998 - Torre de Babel - Celeste
* 1999 - A Turma do Pererê
* 1999 - Você Decide 
* 2000 - A Muralha - Ana Cardoso
* 2001 - Os Maias 
* 2001 - Porto dos Milagres - Arlete
* 2001 - O Clone - Latiffa Rachid
* 2004 - Um Só Coração - Maria Luísa Sousa Borba
* 2005 - Hoje É Dia de Maria - Maria
* 2005 - Hoje É Dia de Maria 2 - Alonsa / Rosicler / Asmodeia
* 2006 - JK - Marisa Soares
* 2006 - Páginas da Vida - Irmã Lavínia
* 2007 - Desejo Proibido - Ana Fernandes
* 2008 - Som Brasil - Se
* 2009 - Caminho das Índias - Yvone Magalhães 
* 2009 - Episódio Especial - Se
* 2010 - Afinal, o Que Querem as Mulheres? - Flanneur
* 2011 - Chico Xavier - Maria
* 2012 - As Brasileiras - Monique
* 2012 - Guerra dos Sexos - Angelina
* 2013 - Sangue Bom - Verônica Vasquez / Palmira Valente

## Havolalar
* IMDb sahifasi
Protsessor

**Protsessor** (lotincha processus — surilish) — elektron mashinaning dastur (programma) da koʻzda tutilgan amallar; informatsiyani oʻzgartirish, barcha hisoblash jarayonlarini, xisoblash mashinasidagi boshqa qurilmalarning ishini boshqarib turish uchun moʻljallangan markaziy qurilmasi. Asosiy qismlari: arifmetikmantiqiy qurilma va boshqarish qurilmasi. Arifmetikmantiqiy qurilmada axborot arifmetika va mantiq jihatidan qayta ishlanadi. Boshqarish qurilmasi xotiradagi axborotlarni chiqarish tartibini belgilaydi, boshqaruvchi signallarni ishlab chiqadi, mashinadagi qurilmalarning ishini uygʻunlashtiradi, dasturni uzish signallarini qayta ishlaydi, xotiradagi axborotlarni muhofazalaydi, P. ishini nazorat qiladi. Pop. da bulardan tashqari, oʻta tezkor xotira qurilmasi va tashkiliy bloklar ham bor.

## Manbalar
Emmanuel Kalontarov

**Emmanuel Markelovich Kalontarov** (1932.3.6, Samarqand – 1984.5.8, Toshkent) – kino rassomi, Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1979). Respublika rassomlik bilim yurti (1953), Kinematografiya instituti (1959)ni tugatgan. 1959 yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida rassom. Shuhrat Abbosovning „Sen yetim emassan“ (1962), „Toshkent – non shahri“ (1968), „Abu Rayhon Beruniy“ (1974), Ali Hamroyevning „Qoʻrquvsiz“ (1974), „Inson qushlar ortidan boradi“ (1976), Latif Fayziyev va O. Meyerning „Ali bobo va qirq qaroqchi sarguzashtlari“ (1978) filmlariga qogʻoz va kartonga koʻmir, akvarel, guash bilan ishlagan eskizlari film goyasini ochib berishga xizmat qilgani bilan diqqatga sazovor. „Abu Ali Ibn Sino“ (1979), „Uygʻonish“ va „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ (1984) filmlariga ishlagan dekoratsiya eskizlari rassomning mahoratini ifodaladi.

## Manbalar
Kalorimetriya

**Kalorimetriya** (lot. calor — issiqlik va ... metriya) — turli fizik, kimyoviy va biologik jarayonlarda sodir boʻladigan issiklik effektlari (issiqlik miqdorlari)ni oʻlchash usullari majmui. Xususan, K. usullari bilan jismlarning issiqlik sigʻimi, fazaviy oʻtishlar issiqligi (erish, qaynash va b.), kimyoviy reaksiyalarda ajraladigan issiqlik effektlari, radioaktiv yemirilishlar, tirik organizmlarda moddalar almashinuvi va b. aniklanadi.

Turli jarayonlarda jism sarflaydigan yoki yutadigan issiqlik miqdorini bevosita oʻlchash uchun ishlatiladigan asboblar kalorimetrlar deyiladi. 400 K va undan yuqori temperaturalardagi issiklik oʻlchashlarini oʻz ichiga olgan K.ni yuqori temperaturalar K.si, suyuq azot, vodorod va geliy temperaturalari sohasini (-77 K va undan pastda) past temperaturalar K.si deyiladi.

K.ni oʻlchash usullari issiqlik texnikasida, metallurgiyada, kimyo texnologiyasida keng ishlatiladi. Turli texnologik jarayonlarda jismlarning qizishi, erishi yoki bugʻlanishi uchun sarflanadigan issiqlikni hisoblashda; kimyoviy reaksiyalarning borishi chegarasini aniqlashda va ularning sodir boʻlish shartlarini belgilashda K.dan foydalaniladi. Maye, grafitdan sintetik olmos olish mumkin boʻlgan bosim va temperatura sohasini shu moddalarning issiqlik sigʻimlarini va yonish issiqliklarini kalorimetrik oʻlchashlar orqali aniklangan. Biologiyada K. (biokalorimetriya) yordamida organizmda boʻlib turadigan kimyoviy va fizik jarayonlar [endotermiklik yutilishi) va ekzotermiklik chikarish)]dagi issiqlik effektlari aniklanadi. Maye, bir soatda ichak tayoqchasi mikrobi ~10~9 kal, odam 5-104 kal issiqlik chiqarishini K. usuli bilan aniqlangan. Organizmdan ajralib chikadigan issiqlik miqdorini aniqlash uchun, odatda, hayvon yoki odam kalorimetr (devorlari orasida suv oqib turadigan kamera)ga joylashtiriladi. Bunda organizmdan chiqayotgan issiqlikni suv yutadi. Suv massasi va uning temperatura oʻzgarishidan qancha issiklik ajralishi bilib olinadi. Agar bunday bevosita oʻlchash mumkin boʻlmasa, u holda bilvosita usullardan foydalaniladi (mas, organizm vaqt birligida yutgan O2 va chiqargan SO2 nisbatidan oqsil, yogʻ, uglerodlarning oksidlanishi uchun sarflagan O2 miqdori aniqlanadi. Ok-sidlanish reaksiyalaridagi issiklik effektlariga qarab organizmda xreil boʻladigan issiqlik miqdorini hisoblab chiqsa boʻladi). K. fiziologik tadqiqotlar va diagnostikada katta ahamiyatga ega.

## Manbalar
Kalorifer

**Kalorifer** (lotincha calor — issiqlik va fero — eltaman) — ventilyasiya, havo bilan isitish tizimlari va quritgichlarda xavoni qizdirib beradigan asbob; tuzilishi rekuperativ havo qizdirgichga oʻxshash. Bunda havo issiqlik eltgich bilan qizdiriladi. Issiqlik eltgich turiga koʻra, K. suvli, bugʻli (keng tarqalgani), gazli, oʻt-havoli va elektr xillarga; tuzilishiga koʻra, plastinkali, kuvurli, spiral qovurgʻali, yaproqsimon va b. xillarga boʻlinadi. Plastinkali K. (radiator) keng tarqalgan boʻlib, unda issiklik eltgich (suv bugʻi yoki qaynoq suv) sirti plastinkali quvurdan oqadi va plastinkalar orasidagi havoni isitadi.

## Manbalar
Kaloriya

**Kaloriya** (lotincha: calor — issiqlik) — issiqlik miqdorining SI birliklar tizimiga kirmagan birligi. Joul yoki kal bilan belgilanadi. 1 gramm suvni G isitish uchun zarur issiqlik miqdori 1 kal deb olingan. 1 kal=4,1868 Joul Suvni isitishda sarflanadigan issiqlik miqdori temperatura intervaliga va sharoitga bogʻliq, shuning uchun 1&nbsp;kg suvni 19,5° dan 20,5° gacha isitish uchun zarur issiqlik miqdori 1 kkal (katta kaloriya) deb olingan. Amalda kilokaloriya (kkal) koʻproq ishlatilgan: 1 kkal=1000 kal. Termokimyoda ishlatiladigan Kaloriya 4,1840 Joulga teng .

## Manbalar
Kaloriyalilik

**Kaloriyalilik** - 1) oziq-ovqat mahsulotlarining kaloriyaliligi — oziq moddalar (oqsillar, yogʻlar va uglevodlar)da toʻplangan energiya; oziqovqat mahsulotlarining energiyaviy qiymati (kal — kaloriya va kkal — kilokaloriyada ifodalanadi). Oziq-ovqat mahsulotlarini qiyosiy baholashda; ovqatlanishni rejalashtirishda, parhez taomlarni tavsiya kilish va b.da qoʻllanadi. K. mahsulotda oksidlanmagan uglerod va vodorod atomlari mavjudligi bilan aniqlanadi. Mas, yogʻ molekulasida oksidlanmagan uglerod va vodorod atomlari uglerod va oqsillardagiga nisbatan koʻproq boʻladi; 1g yogʻ 9,3 kkal (1 kkal=4,1868-103 J), 1 g uglevod 4,1 kkal, 1 g oqsil ham 4,1 kkal. Baʼzi mahsulotlarning (YUOg) K. i (kkal da) quyidagicha: sut (kefir, chuchuk qatiq) — 62; sariyogʻ — 734; sifatli mol goʻshti — 154; sifatli qoʻy goʻshti — 206; tuxum — 150; koʻk piyoz — 21; tuzlanmagan bodring— 15; kartoshka — 89; karam — 27; sabzi— 36; olma — 48; qand — 320; bugʻdoy unidan yopilgan non — 230 va b.

Turli kasb va yoshdagi, har xil jinsdagi kishilarning energiya sarfi bilan bogʻliq ravishda isteʼmol qilinadigan taomlar miqdorini belgilashda K.ni bilish juda asqotadi. Oziq-ovqat mahsulotlari ichida kaloriyasi eng yuqori boʻlgan mahsulot oʻsimlik moyi (872 kkal), eng past boʻlgan mahsulot — oq karam (27 kkal). SI birligida K. birligi kJ/100 g hisobida ifodalanadi. Osonqiyinligi oʻrtacha boʻlgan ishda ishlaydigan oʻrta yoshli odam uchun bir kecha-kunduzda 3 ming kkal zarur boʻladi.                      Ozuqalik darajasini belgilashda, q.h. hayvonlarini boqishda, yem berish meʼyorini (ratsionini) aniqlashda ham K. asosiy mezon boʻladi. 2005 kkal almashinuvi energiya (ozuqa tarkibidagi moddalarning hayvon organizmida hazm boʻlib, qon va limfalarga singgan kismi energiyasi) 1 energetik ozuqa birligi (10,5 megajoul) sifatida kabul kilingan. 2) yoqilgʻi (yoki yonilgʻi) toʻliq yonganda ajralib chiqadigan issiqlik miqdori (J yoki kal da ifodalanadi).

## Manbalar
Kaltakesak (yulduz turkumi)

**Kaltakesak** — osmonning Shim. yarim sharida Sefey, Oqqush , Pegas, Andromeda va Kursi yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan yulduz turkumi. Yil boʻyi koʻrinadi.

## Manbalar
Tupqaragʻan (tuman)

**Tupqaragʻan tumani** — Qozogʻiston Respublikasi Mangʻistau viloyatining gʻarbiy qismida joylashgan maʼmuriy hudud. 1963-yilgacha Shevchenko tumani, 1972 — 1992 yillari Fort-Shevchenko shahar boʻlib, 1992-yildan boshlab hozirhi nomi bilan ataladi. Maydoni 13,3 ming km2. Aholisi 23,165 kishi (2013). Tumanning maʼmuriy markazi — Fort-Shevchenko shahri.

## Aholisi
Tuman aholisi 2013-yilgi statistika boʻyicha 23,165 kishini tashkil qildi. Aholining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km2-ga 1,7 kishidan toʻgʻri keladi (2013). Tuman aholisi koʻp millatli. Aholining asosiy qismini qozoqlar (97,2 %) tashkil qiladi. Katta qishloqlari: Fort-Shevchenko shahri (4,4 ming kishi), Bautin (3,7), Aqshuqir (4,3), Taushiq (2,6), Qiziloʻzen (1,0).

## Geografiyasi
Tumanning shimoliy qismi dengiz sathidan −26,5 m past boʻlsa, Tupqaragʻanning sharqiy qismining mutlaq balandligi 289 m-ga (Gʻarbiy Qaratau togʻlari). Tupqaragʻanda kon boyliklari juda koʻp. Asosan, neft, gaz konlari bor. Ularning asosiylari: Shimoliy Bozashi, Shimoliy Qarajamba, Jalgʻiztoʻbe, Qalamqas va boshqa kon oʻrinlari.

## Iqlimi
Yanvar oyining oʻrtacha harorati −8 — 10&nbsp;°C, iyulda 28 — 30&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 180 – 220&nbsp;mm. Tupqaragʻan tumanida shamol 7 oy boʻyi esib turadi, oʻrtacha tezligi 8,0&nbsp;m/s.

## Ijtimoiy soha
Tumanning taʼlim sohasida 6 maktab, 2 bolalar bogʻchasi, Aqtau politexnik kolledjining filiali, madaniyat uyi va 5 klub, Fort-Shevchenko shahrida T.Shevchenko va Murin jirau nomli milliy-etnografik muzeylar, masjidlar faoliyat yuritmoqda. Tibbiyot sohasida 5 kasalxona va 4 feldsher-akusherlik punkt ish olib boradi. Tuman hududida tarixi-arxeologik va tabiat yodgorliklarining umumiy soni 63. Shularning safida „Qizilarbat“, Qarlibas qoʻrgʻoni, Saqaqudiq, „Meret“, Qima tas joʻli, oʻrta asrlik „Dingiltas“, „Qaragʻashti aulie“, „Aqshoʻra — Belturan“ ziyoratgohlari, „Kentti baba“, „Sultan epe“ va boshqalar bor.

## Manbalar
Saidjon Kalonov

**Saidjon Kalonov** (1914.30.6, Chust tumani Karkidon qishlogʻi — 1971.31.11, Toshkent) — sozanda (nay), bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1966). Dastlabki musiqa saboqlarini Toshkent musiqa texnikumida A. Vahobov, Sh. Shoumarov kabi tanikli sanʼatkorlardan olgan. Nay ijrosi asoslarini Abduqodir naychi Ismoilovdan oʻrgangan. Mustaqil ijodiy faoliyatini Fargʻona teatri musiqa rahbari sifatida boshlab (1932—36), mazkur teatrda sahnalashtirilgan "Farqod va Shirin" (Xurshid) singari spektakllarga musiqa yozgan. Oʻzbekiston davlat filarmoniyasining T. Jalilov rahbarligidagi orkestri (1936—38), Oʻzbek davlat opera va balet teatri (1938—42), Yangiyoʻl teatri (1942—48), Oʻzbekiston radio va televideniyesi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrining (1948—71) yakkanavozi. "Yovvoyi Ushshoq", "Yovvoyi Chorgoh", "Choʻli Iroq" kabi kuylarni nayda mahorat bilan ijro etgan. "Ey, sarvi ravon", "Yor kezar", "Topmadim", "Dilnavozim", "Kuyla dilkash dutorim", "Gulmidi, raʼnomidi", "Ona diyorga salom" singari oʻnlab ashula va qoʻshiqlar, "Fargʻona tongi", "Armugʻonim" kabi kuylar yaratgan. Bular oʻzbek musiqa merosining muayyan katlamlari va zamonaviy ohanglar bilan uzviy bogʻlangan.

## Manbalar
Kaltakesaklar

**Kaltakesaklar**, sudralib yuruvchilar sinfining kenja turkumi. 2000 tacha turi bor. Gekkonsimonlar, tangacha oyoqlilar, agamalar, iguanalar, urchuqsimonlar, zahartishlilar, echkemarsimonlar, amfisbenalar, asl kaltakesaklar, ssinksimonlar kabi oilalarga boʻlinadi. K.ning tana shakli turli-tuman. Besh barmoqli oyoqlilari ham, oyoqsizlari ham uchraydi. Oyoqsiz K.da toʻsh suyagi va oyok kamari saqlangan. K. keng tarqalgan. Oʻzbekistonda ularning 38 turi, mas, fotmanchiq, echkemar, toshkaltakesak, kunkargʻar, sariq ilon, bot-bot, qizilquloq va hokazo bor. Asl kaltakesaklar oilasi mazkur turkum uchun tipik vakildir. Bu oilaning 156 tacha turi bor. Ular 21 ta uruqqa kiradi. Gavdasi silindr shaklida; boʻyni yaqqol ajralib turadi; dumi uzun va uziluvchi; oyoqlari yaxshi rivojlangan; boshi va qorni qalqonlar, gavdasi tangachalar bilan qoplangan. Dumidagi tangachalar halqa shaklida. Quloq teshigi bor. Afrika, Osiyo va Yevropaning serquyosh, issiq mintaqalarida yashaydi. Oʻzbekistonda yozda kun qiziganda uyalariga (salqin joylarda) kirib oladi. Qishda (noyabrdan martgacha) karaxt boʻladi. Tuxum qoʻyadi; tuxumdan tirik tugʻuvchi turlari ham bor. Hasharot va b. jonivorlar bilan oziqlanib, koʻp foyda yetkazadi. Yugurdak kaltakesak, tirik tugʻar kaltakesak, Oʻzbekistonda keng tarqalgan ildam kaltakesakcha va hokazolar shu oilaga kiradi.

## Adabiyotlar

## Manbalar
Kaltakesakchalar

**Kaltakesakchalar** (Eremias) - kaltakesaklar urugʻi. 45 turi bor. Afrika, Osiyo va Yevropada tarqalgan. Oʻzbekistonda 9 tacha turi uchraydi. Asosan, tangachalari va boshidagi qalqonlarining tuzilishi, son teshikchalari boʻlishi bilan boshqa kaltakesaklar urugʻidan farqlanadi. K. — kunduzgi hayvon. Choʻl, yarim choʻl va toshloq yerlarda, Nikolskiy kaltakesakchasi togʻlarning 1000—3000 m gacha baland joylarida, baʼzi turlari etaklarida yashaydi. K. hasharot va mayda umurtqasizlarni qirib, foyda keltiradi. Togʻdagi sovuq sharoitda yashaydigan koʻzli kaltakesakchadan tashqari, barcha K. tuxum qoʻyib koʻpayadi. Koʻzli kaltakesakcha tuxumdan tirik tugʻadi. Oʻzbekistonda ildam kaltakesakcha, rang-barang kaltakesakcha, toʻgarakbosh kaltakesakcha va hokazo keng tarqalgan.

## Manbalar
Kaltaminor koʻli

**Kaltaminor koʻli** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Toʻrtkoʻl tumanidagi koʻl. Toʻrtkoʻl sh.dan 18&nbsp;km shimoli-sharqda. Maydoni 600 ga. Oʻrtacha chuq. 0,7 m. Kaltaminor kanali suvi va oqova suvlar toʻplanishidan hosil boʻlgan. Atrofi qum tepalari bilan oʻralgan. Suv sathi oʻzgarib turadi. Koʻlda qoʻgʻa, qamish, sohilida yulgʻun, saksovul oʻsadi. Bir necha xil baliq bor. Koʻl yonidan neolit davriga oid Kaltaminor madaniyati topilgan.

## Manbalar
Kaltatoy

**Kaltatoy** (bahrin kaltatoy) — oʻzbek urugʻlaridan biri. Turk etnik guruhining boʻlinmalaridan. Kaltatoy bir qancha kichik urugʻlarga (muazzamini, maxatori, mirzo kaltatoyga) boʻlingan. Kaltatoy Fargʻona vodiysida, Nurota va Molguzar togʻlarining shimoliy yon bagʻirlarida, Zarafshon daryosining oʻrta oqimlarida, Surxon-Qoratogʻ daryolarining yuqori va oʻrta oqimlarida, Afgʻonistonning togʻli rayonlarida (Koʻkchadaryo boʻylarida) yashagan. Kaltatoylarning katta hududda tarqalib yashashi ularning oʻtmishda koʻp sonli urugʻ boʻlganligidan darak beradi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida kaltatoylar batamom oʻtroqlashib, oʻz urugʻ nomini unutgan. Jizzax, Qashqadaryo va boshqa viloyatlarda kaltatoy nomi bilan ataluvchi qishloqlar bor. Kaltatoy nomini turklarning sarmush urugʻi nomlagandir. Sarmush urugʻi turk dunyosida keng tarqalgan boʻlib, turk dunyosini kengayishida ulkan hissa qoʻshgan va  iqtisodiy hamda siyosiy mafaatlarini ilgari surib dunyoga oʻz soʻzini aytgan
Kaluga viloyati

**Kaluga viloyati** – Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. 1944-yil 5 iyulda tashkil etilgan. Maydon 29,9 ming km. Aholisi 1081,2 ming kishi (2000), asosan, ruslar. Shaharliklar 70,3%, 24 tumanga boʻlingan, 18 shahar, 14 shaharcha bor. Markazi – Kaluga shahri.

Kaluga viloyati yer yuzasi bir oz past-baland tekislik boʻlib, daryo vodiylari, jarlar oʻyib yuborgan. Iqlimi yozda moʻʼtadil issiq va sernam, qishda moʻʼtadil sovuq. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 9 dan – 10°gacha, iyulniki 17–18°. Yiliga kariyb 650&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Yirik daryosi Oka va uning irmoqlari. Tuproqlari chimli oʻrtacha podzollashgan, shimolida oʻrta qumoq, janubi-gʻarbda qumloq va qumli tuproq, markaziy va sharqiy qismlarida och sur tusli oʻrmon tuproqlar. Hududining 40% oʻrmon.

Kaluga viloyati xoʻjaligida mashinasozlik va metallsozlik, yengil, yogʻochsozlik va qurilish materiallari sanoatlari yetakchi oʻrinda. Mashinasozlik korxonalari Kaluga (mashinasozlik, turbina, elektrotexnika va b.), Lyudovinovo (teplovozeozlik), Kirov (quyish-mexanika, choʻyan quyish zavodlari) shaharlarida joylashgan. Kaluga, Kondrovo, Kirov, Suxinichi sh.da tikuvchilik va poyabzal fabrikalari, Borovskda movut fabrikasi, Kaluga va Borovskda trikotaj, toʻquvchilik fabrikalari, zigʻir tola zavodi bor. Yogʻochsozlik sanoatining yetakchi tarmoqlari: Kalugada "Gigant" gugurt-mebel kombinati, Kondrovoda sellyuloza-qogʻoz, fanera zavodlari, uysozlik, mebel va qogʻoz fabrikalari mavjud. Qurilish materiallari sanoatida shisha-oyna, qurilish fayansi, gʻisht va b. ishlab chiqariladi.

Kirovda qurilish fayansi, Kaluga, Maloyaroslavetssa silikat gʻisht zavodlari, Kalugada sut zavodlari, goʻsht kombinati, Suxinichida sabzavot konservasi, kraxmal zavodlari bor. Obninskda Rossiyada birinchi qurilgan AES ishlab turibdi.

Qishloq xoʻjaligi sut chorvachiligi, choʻchqachilik, kartoshkachilik, sabzavotchilik va qisman zigʻirchilikka ixtisoslashgan. Bugʻdoy, javdar, grechixa, arpa, sut va yem-xashak ekinlari ekiladi. Chorvachilikda qoʻy ham boqiladi. Parrandachilik fabrikalari bor. Oka daryosida kema qatnaydi. Kalugada aeroport bor.

## Manbalar