Valeriy Tokarev

**Valeriy Ivanovich Tokarev** (; 1952-yil 29-oktabrda tugʻilgan) — Rossiya Harbiy-havo kuchlari polkovnigi, Yuriy A. Gagarin nomidagi Kosmonavtlarni tayyorlash markazining sinovchi kosmonavti. Tokarev ikki marta koinotga sayohat qildi va 2008-yil iyun oyida nafaqaga chiqishdan oldin ikki marta koinotda yurish qildi.

## Shaxsiy hayoti
Tokarev 1952-yil 29-oktabrda Sovet Ittifoqining Astraxan viloyati Kapustin Yar shahrida tugʻilgan. U Irina Tokarevaga (qizlik familiyasi Nikolaevna) uylangan, ularning ikki farzandi bor: qizi Olya va oʻgʻli Ivan. Moskva viloyati Star cityda yashaydi. Uning onasi Lidiya Yaroslavl viloyatining Rostov shahrida yashaydi va otasi Ivan Pavlovich 1972-yilda avtohalokatda vafot etgan. Tokarevning qiziqishlari tabiat, avtomobillar, samolyotlar va sportni oʻz ichiga oladi.

## Taʼlim
1973-yilda Tokarev uchuvchilar va navigatorlar uchun Stavropol oliy harbiy aviatsiya maktabini tamomlagan. 1982-yilda Axtubinskdagi Sinov uchuvchilarni tayyorlash markazida (TPTC) oʻqishni imtiyozli diplom bilan tugatdi. 1989—1993-yillarda Yu. Monino shahridagi A. Gagarin nomidagi Harbiy havo akademiyasida, 1996-yildan 1997-yilgacha Tokarev Rossiya Federal hukumati qoshidagi Xalq xoʻjaligi akademiyasida kunduzgi/sirtqi boʻlimda tahsil olib, davlat boshqaruvi magistri darajasini olgan.

## Mukofotlar
Tokarev 2000-yilda „Rossiya Federatsiyasi Qahramoni" medali, 1999-yilda Rossiya Federatsiyasining uchuvchi-kosmonavti unvoni, „Rossiya Federatsiyasi Qahramoni“ oltin yulduzi medali, 1978-yil SSSR Harbiy-havo kuchlarida uchinchi darajali „Vatanga xizmatlari uchun“ ordeni va 1999-yilda NASA kosmik parvoz medali bilan taqdirlangan. Yaroslavl viloyati, Rostov shahrining faxriy fuqarosi.

## Tajriba
Tokarev 1-darajali havo kuchlari uchuvchisi va 1-darajali sinov uchuvchisi. Tokarev 44 turdagi samolyotlar va vertolyotlarda malaka va parvoz tajribasiga ega boʻldi va 3000 soatdan ortiq vaqtni oʻtkazdi. U toʻrtinchi avlod tashuvchi samolyotlari va vertikal/qisqa uchish va qoʻnish samolyotlarini (Su-27 K, MiG-29 K, Yak-38M, Su-25 UTG), shuningdek bombardimonchi reaktiv samolyotlar (Su-24 M) kabilarni boshqargan va raketa floti sinovlarida qatnashgan.

## Kosmonavt faoliyati

1987-yilda Valeriy Tokarev Buran kosmik kemasini sinovdan oʻtkazish va parvoz qilish uchun kosmonavtlar korpusiga tanlandi. 1994-yildan beri u aerokosmik tizimlar kosmonavtlari guruhining qoʻmondoni boʻlib ishlagan. 1997-yilda Buran dasturi tugatilgandan beri Tokarev Yuriy A. Gagarin nomidagi Kosmonavtlarni tayyorlash markaziga sinov kosmonavti etib tayinlandi.

### STS-96
Tokarev 1999-yil 27-mayda STS-96 missiyasi doirasida parvoz qildi. STS-96 Space Shuttle tomonidan amalga oshirilgan Xalqaro kosmik stansiyaning (XKS) missiyasi edi. Bu XKS bilan tutashadigan birinchi shattle reys edi. Tokarev missiyada mutaxassis sifatida ishlagan. 10 kunlik missiya davomida Discovery ekipaji stansiyada yashovchi birinchi ekipajning kelishiga tayyorgarlik koʻrish maqsadida XKSga toʻrt tonna logistika va materiallar yetkazib berdi. Parvozning 2-kuni Tokarev skafandrlarni tekshirish faoliyati uchun koʻproq joy berish maqsadida skeypning oʻrta palubasida saqlanadigan baʼzi logistika yuklarini vaqtincha Spacehab moduliga joylashtirdi. 29-may kuni Tokarev va NASA astronavti Ellen Ochoa vaqtincha oʻrnatish nishonlari va chiroqlarini joylashtirdilar va bosimli juftlash adapteri (PMA 2) ichidagi tor oʻtish yoʻlagidagi lyuk muhrlarini tekshirdilar. Ertasi kuni u kanadalik astronavt Juli Payette bilan *Zarya* moduliga yoʻl oldi va taxta tagida joylashgan akkumulyator batareyalariga texnik xizmat koʻrsatishni boshladi. U va Payette batareyani qayta zaryadlash boshqaruvchilarini almashtirdilar. *Zarya* modulidagi shovqin darajasini pasaytirish uchun Tokarev baʼzi modullar atrofida akustik izolyatsiyani ham oʻrnatdi. U, shuningdek, logistika buyumlarini hujjatlashtirish va ISS bortiga joylashtirish orqali oʻtkazish bilan shugʻullangan. 1-iyun kuni Tokarev rossiyalik jurnalistlarning missiyaning borishi haqidagi savollariga javob berishga vaqt ajratdi.

Missiya oxirida 6-iyun kuni *Discovery* EDT vaqti bilan kunduzgi soat 2:02:43da Kennedi kosmik markazining 15-uchish-qoʻnish yoʻlagiga qoʻndi. Missiya 153 marta Yer orbitasida aylanib, 235 soat 13 daqiqada 4 million mil yoʻl bosib oʻtdi.

### Ekspeditsiya 12

Tokarev 2005-yil 3-oktabrda “Soyuz TMA-7” kosmik kemasida stansiyaga kelgan Ekspeditsiya 12 ekipajining XKSdagi bort muhandisi edi. Tokarev, NASA astronavti Uilyam MakArtur va amerikalik koinot parvozi ishtirokchisi Gregori Olsen boʻlgan “Soyuz TMA-7” 1-oktabr kuni soat 03:55 da Bayqonur kosmodromidan havoga koʻtarildi. Ikki kunlik avtonom parvozdan soʻng Soyuz TMA-7 UTC soat 05:27da ISSda *Pirs* oʻrnatish boʻlimi moduliga tutashdi.

Tokarev bortda 30dan ortiq tajribalarni oʻz ichiga olgan ilmiy tajribalarning ruslarga tegishli qismini amalga oshirdi. U biologik, mikrobiologik, genetik va fizikaviy tajribalar bilan shugʻullangan. „*Oʻsimliklar*“ nomli tajribalardan biri stansiyada yetishtirilgan noʻxatlarni olish va koʻkatlarni yetishtirish imkonini aniqladi. U amalga oshirgan tibbiy tajribalar ekstremal kosmik sharoitlarning odamlar qon hujayralariga taʼsirini oʻrganishga qaratilgan. Uning fizikaviy tadqiqotlari atmosferaning yuqori qatlamlarini oʻrganishni oʻz ichiga olgan. Tadqiqotning maqsadi kosmik transport vositalari atmosferaning yuqori qatlamlariga qanday taʼsir qilishini tushunish edi. 12-ekspeditsiya vaqtida bitta yuk reysi Progress M-55 2005-yil 23-dekabrda ISS bilan tutashdi. Taʼminot kemasi ilmiy asbob-uskunalar va jihozlarni stansiyaga olib bordi.

Tokarev 2006-yil 6-aprelda XKSni tark etdi. Tokarev, MakArtur va braziliyalik kosmik parvoz ishtirokchisi Markos Pontes 2006-yil 8-aprelda UTC vaqti bilan soat 23:48 da „Soyuz TMA-7“ kapsulasi ichida Yerga qaytishdi. Kosmik kema Qozogʻistonning Arkaliq shahri yaqinidagi belgilangan joyga qoʻndi. Tokarev “Soyuz” kosmik kemasi va XKS bortida koinotda 189 kun 19 soat 53 daqiqani oʻtkazdi.

### Kosmik yurishlar
Tokarev oʻzining kosmonavtik faoliyati davomida jami 11 soat 5 daqiqani tashkil etgan ikki marta kosmosga chiqishni amalga oshirdi.

2005-yil 7-noyabrda Tokarev oʻzining birinchi marta kosmosga chiqishini amalga oshirdi. Quest havo blokining ekipaj boʻlinmasiga bosim oʻtkazish uchun kosmik yurishning boshlanishi taxminan bir soatga kechiktirildi. 5 soat 22 daqiqalik fazoda yurish davomida U va NASA astronavti Uilyam MakArtur yangi kamera majmuasini oʻrnatdilar va Floating Potential Zondni oʻchirib tashladilar. Ular, shuningdek, ikkita eski topshiriqni bajarishdi. Tokarev fazoga chiqish uchun oq kostyum kiygan. Ularning birinchi asosiy vazifasi Port 1 Trussga kamerani oʻrnatish edi. Ikki kosmik sayohatchi oʻrnatish uchun taxminan 2 soat 10 daqiqa vaqt sarfladi. Suzuvchi potentsial zond (FPP) uchun kunduzgi yorugʻlik boʻlishi uchun ular muvaffaqiyatsiz masofaviy qoʻshma vosita boshqaruvchisini olishga oʻtdilar. U tugallangandan soʻng MakArtur yetakchilik qilgan juftlik P6 trussini FPP ga koʻtardi. Ishlamagan FPP kosmik stantsiyaning elektr salohiyatini oʻlchash va uni atrofdagi plazma bilan solishtirish uchun moʻljallangan edi. Tokarev va MakArtur yerga ulash simini boʻshatib qoʻyishdi, soʻngra FPP korpusini tirgakdan boʻshatishdi. Ular uning holatini tekshirishdi va MakArtur FPPni ehtiyotkorlik bilan tashladi. FFPni olib tashlash va tushirish bir soat davom etdi. Ikki kosmik sayohatchi mobil transporterda masofadan turib quvvatni boshqarish modulini olib tashladi va almashtirdi. Barcha topshiriqlarni bajarib boʻlgach, juftlik EST vaqti bilan soat 3:54da *Quest* havo blokiga qaytishdi.

2006-yil 3-fevralda Tokarev oʻzining ikkinchi marta kosmosga chiqishini amalga oshirdi. U MakArtur bilan qizil chiziqli Orlan kostyumlarini kiyib, soat kechki 5:44da ISS tashqarisiga chiqishdi. Kosmosga chiqishni boshlash uchun Pirs oʻrnatish boʻlimidan oʻtishdi. Tokarev va MakArtur kosmosga koʻtarilish chogʻida Rossiyaning qoʻlda boshqariladigan krani Strela uchun bum adapterini Zarya modulidan bosimli juftlash adapteri 3 ga koʻchirishdi. Shuningdek, ular tajribalar olib borishdi va stansiyaning tashqi qismlarini tekshirib, suratga olishdi. Ikki kosmik sayohatchi, shuningdek, butun dunyo boʻylab talabalarga eshittirish uchun radio bilan jihozlangan eski rus Orlan skafandrini uloqtirishdi. SuitSat-1 deb nomlangan kostyum 2004-yil avgust oyida koinotda yurish uchun foydalanish muddatini tugatgan edi. Kostyum ushbu tajriba uchun uchta batareya, ichki sensorlar va radio uzatgich bilan jihozlangan. SuitSat-1 uzatishni toʻxtatishdan oldin Yerning taxminan ikki orbitasi boʻyicha ham radio operatorlariga olti tilda tabriklarni yozib olgan edi. Kosmosga chiqqandan keyin bir necha hafta ichida kostyum atmosferaga kirib, yonib ketishi kutilgan edi. Kechki 11:27da ikkalasi Pirs havo blokiga qayta kirib, uning *lyukini* yopib qoʻyishi bilan kosmik yurish tugadi. Kosmosga chiqish 5 soat 43 daqiqa davom etdi.

## Manbalar