General Motors

**General Motors Company** yoki **General Motors** (**GM**) — AQSHning avtomobilkompaniyalari orasida eng yiriklaridan biri boʻlib, 2008-yilgacha 77 yil davomida dunyodagi eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchi kompaniya bo'lib kelgan. 2019-yil natijalariga koʻra, konsernda sotilgan avtomobillar soni boʻyicha dunyoda uchinchi oʻrinda (Toyota, Volkswagen va Reno-Nissandan keyin) (7,74 million dona) turadi. Ishlab chiqarish 35 mamlakatda, sotish esa 192 mamlakatda yo'lga qo'yilgan. Kompaniyaning bosh qarorgohi Detroytda joylashgan. U mavjudligining maʼlum bosqichlarida AQSh harbiy-sanoat kompleksining eng yirik yigirma pudratchisidan biri boʻlgan. Taqdim etilayotgan mahsulot va xizmatlarni sotishdan tushgan daromadning beshdan bir qismi harbiy buyurtmalarga xizmat koʻrsatadigan federal mijozlar sektoriga toʻgʻri keladi (amerikalik qurol-yarogʻ va harbiy texnikaning xorijiy mijozlaridan tashqari).

## Tarixi
General Motors korporatsiyasi bir nechta avtomobil ishlab chiqaruvchilarni birlashtirish natijasida paydo boʻldi. Korporatsiyani tashkil etuvchi kompaniyalarning eng qadimgi kompaniyasi R. E. Olds tomonidan 1892da Detroyt shahrida „Olds Motor Vehicle Company“ nomi bilan tashkil etilgan. Asrning boshida Genri Liland Detroitda, bungacha Olds zavodida ishlagan, „Cadillac Automobile Company“ kompaniyasiga, Devid Buik esa — „Buick Motor Company“ kompaniyasiga asos solgan. 1903-yilda Buick direktori Uilyam Durant tashabbusi bilan raqobatni oldini olish uchun „Olds Motor Vehicle Company“ va „Buick“ kompaniyasini oʻz ichiga olgan „General Motors“ korporatsiyasi tashkil etildi, 1909-yilda Cadillac va Oakland kompaniyalari (Pontiac deb nomlangan) ularga qoʻshildi. Keyingi-yillarda General Motors bir qator kichik avtomobil ishlab chiqaruvchilarni oʻzlashtirdi, 1918da Chevrolet korporatsiyasi tarkibiga kirdi va 1920-yilda Kanadaning „McLaughlin Motor Company“ kompaniyasi, keyinchalik General Motors of Canada Limited shirkatiga aylandi. 1920-yilda boshlangʻich ixtirochi Charlz Kettering kompaniyasi boʻlgan Dayton Engineering Laboratories qoʻshildi va Ketteringning oʻzi GMning ilmiy direktori boʻldi. 1917-1919-yillarda GM mahsulotining 90 % i harbiy maqsadlarda edi.
1923-yilda GM Prezidenti Alfred Sloan (1956-yilgacha bu lavozimni egallagan) edi, uning rahbarligi ostida korporatsiyaning xorijiy kengayishi boshlandi: 1925-yilda Britaniya kompaniyasi Vauxhall Motors sotib olindi va 1931-yilda — nemis kompaniyasi Adam Opel; shuningdek, Amerika bozoridagi ulushi sezilarli darajada oshdi — 1921-yilda 12 % dan 1941-yilda 44 % gacha. 1940-yildan 1945-yilgacha GM 12,3 milliard dollarlik harbiy mahsulot ishlab chiqargan, shu jumladan 1300 dona samolyot va AQShdagi barcha aviatsiya dvigatellarining toʻrtdan birini. Koreya urushiga ham GM ning ishlab chiqarish quvvatlarining 19 % i yoʻnaltirildi.
1950-yillar GM tomonidan ishlab chiqarilgan avtomobillarda bir qator yangiliklarni qayd etdi. 1950-yildan boshlab barcha markadagi avtomobillar avtomatik uzatish bilan mavjud boʻldi. 1955-yildan — sakkiz silindrli dvigatellarli avtomobillar ishlab chiqarila boshlandi, mashinalarning aerodinamikalari yaxshilandi. Elektr taʼminoti 6Vdan 12Vga oʻtkazildi, rul va tormoz kuchaytirgichlari, shuningdek kondisioner va havfsizlik kamarlari paydo boʻldi. Biroq, 1950-yillarning oʻrtasidan beri AQShda tobora ommalashib borayotgan Yevropa avtomobillari sotib olindi. 1956-yilda Detroyt avtomobil gigantlari (GM, Ford, Chrysler) savdosi 15 % ga kamaydi, 1957-yilda AQSh avtomobil importi eksportdan oshib ketdi, import qilingan avtomobillar AQSh savdosining 8 foizini tashkil etdi, 1959-yilda GMning bozor ulushi esa 42 % ga kamaydi.
Oʻtgan asrning 60-yillarida Detroytning qashshoq shahar chekkalarida tartibsizliklar tufayli kompaniyalarning faoliyati kuchayib ketdi. GM qiyinchiliklarga oʻz faoliyat doirasini kengaytirish orqali javob berdi: korporatsiya maishiy texnika, sugʻurta, lokomotivlar, elektronika, rulmanlar, bank va moliyaviy xizmatlar bilan shugʻullanishni boshladi. Buning natijasida 1960-yilning oxirida GM investitsiyalari 16,5 % dan 25,8 % gacha oʻsdi (sanoat oʻrtacha 13 %).
1974-yilda neftning narxi OPEK mamlakatlari importiga embargo joriy etilganligi sababli keskin koʻtarildi va AQShda Ford va Chrysler kabi GMga zararli taʼsir koʻrsatadigan havo ifloslanishiga qattiq cheklovlar kiritilgan qonun qabul qilindi. 80-yillarda GMning daromadi barqaror ravishda pasayib bordi, biroq shu bilan birga, avtomobillarning tarkibini yangilashga, shuningdek zavodlarni modernizatsiya qilishga 60 milliard dollardan koʻproq mablag 'sarflandi. 1984-yilda elektron maʼlumotlar tizimlari (aloqa va maʼlumotlarni saqlash), 1986-yilda esa Hughes Aircraft (samolyotlar) sotib olindi. 1990-yilda GM shved avtomobil ishlab chiqaruvchi Saab Automobile AB kompaniyasining 50 foiz aktsiyasini sotib oldi, keyin Tennessida kichik avtomobillarni ishlab chiqarish boʻyicha Saturn korporatsiyasi tashkil etildi. Uch-yil davomida (1990-1992-yillar) korporatsiyaning sof zarari 30 milliard dollarni tashkil qildi, AQSh bozoridagi ulushi 35 foizga tushdi.
1992-yilda GM korporatsiyani qayta tiklash vazifasini ishongan Jek Smitga rahbarlik qildi. Xuddi shu-yili markaziy idoradagi xodimlarning soni 13,500 dan 2300 gacha qisqartirildi, 1996-yilga kelib 24 zavod yopildi va 65000 ishchilar ishdan boʻshatildi, qismlar ishlab chiqarish qismlari sotildi. Ushbu chora-tadbirlar, shuningdek, dollarning qadrsizlanishi (import qilinadigan tovarlarni qimmatlashtirgan) 1993-yilda 2.8 milliard dollar miqdorida sof foyda olish imkonini berdi, uning aylanmasi 138.22 milliard dollarni tashkil qildi va 1995-yilda sof foyda 6,88 milliard dollarni rekord bilan tashkil etdi. daromad 163,86 milliard dollar. Biroq, bozor ulushi 1995-yilda 31 % gacha va 1999-yilda 30 % dan pastga tushishda davom etdi. Korporatsiya ichki bozor ulushining pasayishini Osiyo va Yevropa bozorlaridagi ishtirokini kengaytirish orqali qoplashga harakat qildi: 1999-yilda Subaru avtomobil ishlab chiqaruvchi Fuji Heavy Industries kompaniyasining 20 foiz aktsiyasi sotib olindi; 2000-yilda Fiat Auto S.p.A. da 20 %. va Saab ustidan toʻliq nazorat; 2002-yilda Janubiy Koreyaning Daewoo Motor kompaniyasining bir qismi sotib olindi.
### XXI asrning boshlanishi: bankrotlik va tiklanish
21-asrning birinchi oʻn-yilligi oxirida GMning moliyaviy ahvoli yomonlashdi. 2009-yil 1 iyunda kompaniya bankrotlik toʻgʻrisida ish yuritishni boshladi (Amerika Qoʻshma Shtatlari Bankrotlik toʻgʻrisida Federal qonunining 11-boʻlimi) — daʼvo Nyu-Yorkning Janubiy Federal okrug sudiga topshirildi. Bankrotlik shartlariga koʻra, AQSh hukumati kompaniyaga qariyb 30 milliard dollar miqdorida mablagʻ ajratdi va buning evaziga konsernning 60 foizini, Kanada hukumati — 9,5 milliard dollar evaziga 12 foiz aktsiyalarni, Birlashgan avtoulovchilar kasaba uyushmasi — 17,5 foiz aktsiyalarni oldi. Qolgan 10,5 % aktsiyalar kontsernning yirik kreditorlari oʻrtasida oʻzaro taqsimlangan. AQSh prezidenti Barak Obamaning taʼkidlashicha, davlat GMni doimo nazorat qilishni va ulushning moliyaviy ahvoli yaxshilanishi bilan boshqaruv ulushidan xalos boʻlishni rejalashtirmaydi. Natijada, 2009-yil 10-iyulda yangi General Motors Company mustaqil kompaniyasi tashkil etildi. Eski GM (General Motors Corporation) nomi „Motors Liquidation Company“ deb oʻzgartirildi.

Bankrotlik tugaganidan keyin konsern ikkita kompaniyaga boʻlinadi, birinchisi eng koʻp zarar koʻradigan boʻlinmalarni, ikkinchisi esa eng daromadli Chevrolet va Cadillac avtomobillarini oʻz ichiga oladi deb taxmin qilingan. Xususan, 2009-yilda GM zararli Opelni sotishni rejalashtirdi va uning ishtirokchilaridan biri Magna International va Rossiyaning Sberbank konsorsiumi edi. Biroq, noyabr oyining boshida, GM rivojlanayotgan sanoatni inqirozdan chiqishini va kichik avtomobil bozorini tark etishni istamasligini aytib, Opelni oʻzi uchun saqlab qolishga qaror qildi.

2010-yil oxirida GM tarixdagi eng yirik aktsiyalarni ommaviy joylashtirishni amalga oshirdi. Joylashtirish jarayonida 2009yilda bankrotlikning asosiy aktsiyadorlariga aylangan AQSh va Kanada hukumatlari oʻzlarining aktsiyalarini jami 23.1 milliard dollarga sotdilar.

2012-yilning oʻrtalaridan boshlab kompaniya Germaniyaning taniqli Hesler professional uskunalar fabrikasida nazorat paketini sotib oldi va toʻliq egasiga aylandi. Bu qurilish va bogʻdorchilik uchun uskunalar ishlab chiqaradigan alohida sanoatni tashkil etish imkonini berdi.

2017-yilda GM Opel va Vauxhallni PSA Groupga sotdi. 2018-yil noyabr oyida GM Shimoliy Amerikadagi Tesla kompaniyasi sotib olish niyatida boʻlgan uchta zararli zavodning yopilishini eʼlon qildi.
## Kompaniya egalari va rahbariyat
2011 yil may oyida kompaniyaning asosiy aksiyadorlari AQSh G'aznachilik vazirligi (35,5%), Birlashgan Avtomobil ishchilar uyushmasi (10,3%), Kanada Gen Investments (9%) edi.
2016 yil 27 yanvar holatiga ko'ra, 1,5 milliard dona aksiyalar chiqarildi, kompaniya 447 ro'yxatdan o'tgan aktsiyadorlarga ega edi [2].
Meri Barra - 2016 yildan beri direktorlar kengashi raisi va 2014 yildan beri Bosh ijrochi direktor (bosh direktor); 1980 yildan beri kompaniyada.
Daniel Ammann 2014 yildan beri prezidentlik qilmoqda.
## Faoliyati
General Motors to'rtta yo'nalishga ega:
Shimoliy Amerika (GM North America) - Shimoliy Amerikadagi Buick, Cadillac, Chevrolet va GMC markali avtomobillarni loyihalash, ishlab chiqarish va sotish. 2015 yilda ushbu mintaqada ulgurji savdo hajmi 3,558 million avtomobilni tashkil etdi, bu kompaniyaning barcha ulgurji avtomobillarining 60,5 foizini tashkil etadi. Shimoliy Amerikadagi oxirgi xaridorlarga 3,612 million GM sotildi, shundan 3,082 million AQShda, mamlakatning bozordagi ulushi 17,3 foiz, umuman mintaqa bozori - 16,8 foiz; Kompaniyaning hisob-kitoblariga ko'ra, u ushbu mintaqada etakchi hisoblanadi. Kompaniyaning 2015 yildagi daromadi 106,6 milliard dollarni tashkil etdi.
Yevropa (GM Europe) - 2015 yilda Yevropada 1,1 million GM avtomobil sotilgan. Kompaniyaning mavjudligi Buyuk Britaniyada (312 mingta mashina, bozor ulushi 10,2%), Germaniyada (mos ravishda 244 ming va 6.9%), Rossiyada (68 ming va 4.2%) eng muhimdir. Viloyatda ettinchi o'rinni egallaydi. GM Yevropaning 2015 yildagi daromadi 18,7 milliard dollarni tashkil etdi.
Xalqaro operatsiyalar (GM International Operations) - Osiyo-Tinch okeani mintaqasi, Yaqin Sharq va Afrikadagi faoliyatni o'z ichiga oladi. Bu yerda, 2015 yilda kompaniya 4,525 million dona avtomobil sotdi (bozor ulushi 10,3%, ikkinchi o'rin), shundan 3,73 mln Xitoy (bozor ulushi 14,9%, kompaniyaning o'z baholariga ko'ra birinchi o'rin). Buick, Chevrolet va Cadillac, shuningdek mahalliy Baojun va Vuling. Bu oxirgi iste'molchilarga chakana savdo hajmi bo'yicha eng katta mintaqadir, ammo deyarli barcha avtomobillar Xitoy kompaniyalari bilan qo'shma korxonalarda ishlab chiqariladi va ular ulgurji savdo hajmida hisobga olinmaydi. Amalda ushbu mintaqada General Motors 588 ming dona avtomobil ishlab chiqargan va sotgan yoki ulgurji savdoning 10 foizini tashkil etgan. Kompaniyaning 2015 yildagi daromadi 12,6 milliard dollarni tashkil etdi.
Janubiy Amerika (GM South America) - Janubiy Amerikada 645 mingta mashina sotilgan, ulardan 388 mingtasi Braziliyada (ushbu mamlakatda bozor ulushi 15,1%, butun mintaqada - 15,4%); Kompaniyaning hisob-kitoblariga ko'ra, u ushbu mintaqada etakchi hisoblanadi. Kompaniyaning 2015 yildagi daromadi 7,8 milliard dollarni tashkil qildi.
GM Financial sho'ba kompaniyasi orqali moliyaviy xizmatlar ko'rsatiladi: dilerlar va oxirgi mijozlarga kredit berish, sug'urta; GM kompaniyasining 2015 yildagi 152 milliard dollarlik daromadidan, GM Financial kompaniyasining daromadi 6,4 milliard dollarni tashkil qildi.
### Avtomobil markalari
Hozirgi vaqtda General Motors avtomobil markalariga ega: Buick, Cadillac, Chevrolet, GMC va Holden. Ilgari ishlab chiqarilgan: Oldsmobile, Pontiac, Hummer, Saturn, Asuna, Acadian, Alpheon, Geo.

GM bir qator kompaniyalar bilan yaqindan hamkorlik qiladi, bozorlarni baham ko'radi va avtomobil va dvigatellarni birgalikda rivojlantiradi. Bunday kompaniyalar orasida Italiyaning Fiat Auto SpA (brendlar Fiat, Alfa Romeo, Lancia, Ferrari, Maserati), Fuji Heavy Industries Ltd. (Subaru), Isuzu Motors Ltd. (GM tijorat transport vositalari va dizel dvigatellari uchun ishlab chiqarish, Isuzu markasi), Suzuki Motor Corp. Yaponiya (Suzuki).

Bundan tashqari, GM Janubiy Koreyada 2011 yil boshida to'xtatilgan  GM Daewoo Auto & Technology Co. (Daewoo savdo markasi) kompaniyasining eng katta ulushiga ega. 
## General Motors O'zbekistonda
UzAuto Motors (o'zb. UzAvto Motors) - bu O'zbekistondagi Chevrolet rusumidagi yengil avtomobillarni ishlab chiqarish kompaniyasi.

Korxonaning mahsulotlari Andijon viloyatining Asaka shahrida, Toshkent shahrida va Xorazm viloyatining Pitnak shahrida, yiliga 250 ming donani tashkil etadigan Sovet Ittifoqidan keyingi O'rta Osiyodagi eng yirik avtomobil zavodida ishlaydi.

Kompaniya 1993 yilda tashkil etilgan va 1996 yil 19 iyulda qurilgan avtomobil zavodida ishlab chiqarishni boshlagan. Kompaniya mahsulotlari ushbu rusumdagi avtomobillarga talabni to'liq qondirdi va MDH, Gruziya, Afg'oniston va Pokistonga keng tarqaldi. Zavod xodimlari Daewoo, General Motors va dunyoning boshqa avtomobil kompaniyalarida doimiy ravishda o'z sohalarida amaliyot o'taydilar [1].

2006 yilda qariyb 160 ming dona, 2011 yilda 175 ming dona, 2018 yilda esa 220 mingdan ortiq [2] avtomobil ishlab chiqarildi. Shu bilan birga, MDH mamlakatlariga eksport hajmi raqobatbardosh ommaviy import va Rossiya va Ukrainada yangi avtomobil yig'ish zavodlari, shu jumladan xuddi shu rusumdagi Daewoo, shuningdek 2008 yilda yuzaga kelgan iqtisodiy inqiroz tufayli vujudga keldi. Keyinchalik Rossiya Federatsiyasidagi iqtisodiy inqiroz Rossiya bozorida avtoulov savdosining keskin pasayishiga olib keldi, bu esa GM Uzbekistan AJ ning iqtisodiy barqarorligiga ta'sir qilishi mumkin emas edi. Ortiqcha ishlab chiqarish inqirozi Farg'ona vodiysidagi mintaqaviy omborlarda katta miqdordagi eksport avtoulovlari zaxiralarining to'planishiga, shuningdek, 2015 yil avgust oyida Asaki zavodining bir oyga to'xtatib qo'yilishiga olib keldi.

2007 yilda GM Uzbekistan AJ ning Toshkentdagi filiali Toshkent mexanika zavodining (sobiq V.P.Chkalov nomidagi Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi) ishlab chiqarish maydonchalarida tashkil etilgan bo'lib, u yerda Chevrolet Captiva, Tacuma va Epica rusumli avtomashinalarning katta blokli (SKD) yig'ilishi tashkil etildi. 2012 yil Chevrolet Malibu avtomobili.

2008 yilda "O'zavtosanoat AK" va 2002 yilda Daewoo bankrotlik va qayta tashkil etilganidan keyin GM DAT (keyinchalik GM Korea) ni o'zlashtirgan Amerikaning "General Motors" kompaniyasi "UzDaewooAuto" ning huquqiy vorisi bo'lgan "GM Uzbekistan Uzbekistan" ni tashkil etdi va Daewoo rusumli avtomobillarni sotdi. Chevrolet. MDH mamlakatlaridagi tovar va savdo tarmog'i ilgari tuzilgan MDH mamlakatlari o'rtasida avtomobillarni bojsiz olib kirish va sotish to'g'risidagi uzoq muddatli shartnomalar tufayli UzDaewoo nomini saqlab qoldi. Millioninchi avtomobil chiqarildi.

2013 yil 24 mayda Moskvada Daewoo Gentra deb nomlangan yangi C-klass sedani sotuvga chiqarildi (bu Koreyada ishlab chiqarilgan Daewoo Gentra - Chevrolet Aveo T250 rusumining rebrending nomi bilan chalkashmaslik kerak), chunki u UzDaewooAuto dilerlar tarmog'ida amalga oshiriladi. O'zbekistonda model Chevrolet Lacetti nomini oldi. Rossiyalik xaridor Daewoo Gentra asosiy uskunasining narxi 399 000 rublni tashkil qiladi. Asosiy konfiguratsiyada allaqachon ikkita xavfsizlik yostig'i, elektr kuchaytirgichi, tuman chiroqlari, 4 ta elektr oynalari va konditsioner olingan. Tanlovlar ro'yxatiga ABS, audio tizim, old o'rindiqlar va lyuk kiradi. 2014 yil aprel oyida ikki millioninchi UzDaewoo ishga tushirildi.

2014 yil boshida Chevrolet Damas rusumli avtomobil Asaka zavodida to'xtatilib, yangi GM Uzbekistan Xorazm Avtomobil Zavodiga topshirildi, u yerda Chevrolet Orlando rusumli avtomobillarning katta blokli (SKD) yig'ilishi yo'lga qo'yildi. 2015 yil sentyabr oyidan boshlab, o'sha zavodda ular yana 2004 yilda to'xtatilgan Chevrolet Labo rusumli avtomobilni yig'ishni boshladilar. 2015 yil oktyabr oyidan boshlab Chevrolet Spark, Daewoo Gentra va Chevrolet Matiz modellari Ravon brendi ostida ishlab chiqarila boshlandi.

2016 yilda Ravon Nexia (Chevrolet Nexia ichki bozorida) ishlab chiqarila boshlandi va Chevrolet Cobalt Ravon R4 ga o'zgartirildi. "Daewoo" nomi barcha ishlab chiqarilgan transport vositalariga o'zgartirildi.

2019 yil iyun oyi oxirida General Motors Uzbekistan rahbariyati kompaniyaning nomini UzAuto Motors deb qayta nomlashga qaror qildi.

2020 yil fevral oyida General Motors kompaniyasi bilan Chevrolet brendi ostida avtomobillar sotishni tiklash to'g'risida kelishuvga erishildi. Rossiya va MDH mamlakatlarida Ravon brendi ostida avtomobillar savdosi 2020 yil o'rtalariga qadar to'xtatiladi.
### Ishlab chiqariladigan avtomobillar

## Manbalar