open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kapital qoʻyilmalar

**Kapital qoʻyilmalar**, kapital mablagʻlar — ishlab chiqarish va noishlab chiqarishga tegishli asosiy fondlarni yaratishga, ularni yangilashga va harakatdagi fondlarni koʻpaytirishga, obʼyektlarni qurishga sarf qilinadigan, ishlab chiqarishga qoʻyilgan mablagʻ. Kapital qoʻyilmalar davlat byudjetidan ajratilgan mablagʻlar, banklarning kreditlari, korxona, firma, kompaniyalarning foydasi va amortizatsiya fondlari, aholi jamgʻarmalari hisobidan amalga oshiriladi. Kapital qoʻyilmalar ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish, ularni zamonaviylashtirish va iqtisodiy rivojlanishni taʼminlovchi muhim omil hisoblanadi. Kapital qoʻyilmalar dastlab pul shaklida boʻlib, pulga resurslar sotib olinadi va bu resurslar ishlab chiqarishning moddiy omiliga aylanadi, natijada iqtisodiy oʻsish yuz beradi.

Kapital qoʻyilmalar tarkibiga qurilish-montaj ishlariga, mashina-uskunalar, jihozlar, transport vositalari sotib olishga va b.ga yoʻnaltirilgan mablagʻlar kiradi. Kapital qoʻyilmalarning asosiy qismi kapital qurilishga — yangi obʼyektlarni barpo etish, ishlab turgan korxonalarni rekonstruksiyalash, ishlab chiqarish uskunalarini modernizatsiyalash, ishlab chiqarishni kengaytirish, montaj ishlariga safarbar etiladi. Kapital qoʻyilmalar sarfida alohida tarmoq — qurilishning ahamiyati katta. Kapital qoʻyilmalar ichki va tashqi turlarga boʻlinadi. Mamlakat daromadi (davlat byudjeti, asosiy fondlar amortizatsiyasi, aholi jamgʻarmalari) ichki kapital qoʻyilmalar manbai boʻladi. Tashqi kapital qoʻyilmalar — chetdan — chet davlatlar, xorijiy banklar, yakka investorlar hisobidan amalga oshiriladi va bevosita va bilvosita shakllarga ega. Bevosita Kapital qoʻyilmalar chet el firmalari, korxonalari va banklari, tadbirkorlar tomonidan aniq xoʻjalik subʼyektlarini barpo etish, rivojlantirish uchun bevosita sarflanadigan mablagʻlardir. Bilvosita kapital qoʻyilmalar chet el firmalari, banklarining kapital qoʻyilmalar qabul qilayotgan mamlakat hukumati tomonidan kafolatlangan loyihalarni amalga oshirishga yoʻnaltiriladi. 2001—2002-yillarda Oʻzbekistonda yalpi kapital qoʻyilmalarning 30% dan ortigʻi xorijiy investitsiyalar hissasiga toʻgʻri keldi. Xorijiy investitsiyalar ishtirokida Oʻzbekistonda Qarshiteks, Buxoroteks, Kabul-Toʻytepa, Kabul-Koʻkcha, Shoʻrtan gaz-kimyo majmui, Asakadagi "General Motors" avtomobili zavodi, Buxoro neftni qayta ishlash zavodi va boshqa yirik sanoat korxonalari qurildi (qarang Investitsiyalar).

Sadir Salimov, Ergash Akromov.

Tahrirchi: Murodov Jamoliddin

## Manbalar
Kapitulyasiya

**Kapitulyasiya** (lotincha: capitulo — kelishaman, shartnoma tuzaman) — q. Taslim boʻlish.

## Manbalar
Pyotr Kapitsa

**Pyotr Leonidovich Kapitsa** [1894 Kronshtadt — 1984] — rus fizigi, akademik (1936). Oʻta kuchli magnit maydonlar, past temperaturalar fizikasi va texnikasi asoschilaridan biri. 1921-yil Buyuk Britaniyaga ilmiy xizmat safariga yuborilgan. U yerda E.Rezerford rahbarligida ishlagan (1921—24). Kavendish laboratoriya direktori oʻrinbosari (1924— 32). Kembrijdagi Monda laboratoriya direktori (1930—34). Kapitsa 1934-yil Moskvada Fizika muammolari institutini (hozirda K. nomidagi) tashkil qilib, 1935—46 yillar va 1955-yildan direktori. Kapitsa oʻta kuchli magnit maydonini hosil qilish usulini yaratgan, spektr chiziqlarining kuchli maydon taʼsirida ajralishini, metallarning elektr qarshiligi kuchli magnit maydon taʼsirida chiziqli oʻzgarishini aniqlagan (qarang Kapitsa qonuni). Kapitsa oʻz tajribalarida G=2,19 Kapitsadan past temperaturalarda suyuq geliyning qovushoqligi juda kamayib ketishi (geliy-Pning oʻta oquvchanligi) ni kashf etgan va uning fizik xususiyatlarini batafsil oʻrgangan. Bunday holdagi geliy 2 xil komponent — oʻta oquvchan va normal hollarda boʻladi. Nobel mukofoti laureati (1978).

## Manbalar
Kapitsa qonuni

**Kapitsa qonuni** - kuchli magnit laydonida polikristall metall namunalari elektr qarshiligining magnit maydoni kuchlanganligiga bogʻliqligi haqidagi empirik qonun. K. q.ga binoan, polikristall metall namunalarining elektr qarshiligi kuchli magnit maydonida magnit maydoni kuchlanganligiga proporsional ravishda chiziqli orta boradi. Bu krnunni 1928 yilda P. L. Kapitsa 350 ming e kuchlanganlik impulsiga ega boʻlgan magnit maydoniga joylashtirilgan Si, Ai va Ag namunalarida kuzatdi. Tajribalar mis, kumush, oltin monokristallari elektr qarshiligining hamma kristallografik yoʻnalishlari boʻyicha olingan oʻrtacha qiymati har xil maydonlarda chiziqli ortishini, yaʼni K. q.ga boʻysunishini tasdikladi. 

## Manbalar
Radik Kapkayev

**Kapkayev Radik Abdullayevich** (1928. 9.11, Toshkent) — dermatovenerolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), tibbiyot fanlari doktori (1970), professor (1972). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgan (1953). Teri-tanosil kasalliklari kafedrasi mudiri (1976—99). Ilmiy ishlari zaxmni ekmonovotsillin bilan davolash chogʻida bemorlarning klinik-biokimyoviy va patomorfologik koʻrsatkichlari; ekzema va allergik dermatit klinikasi, immunologiya, elektron mikroskopiya va teri patogisto-logiyasiga oid. K. ekzema, psoriaz, vitiligo, layshmanioz, teri oʻsmalari, zaxm va b. teri-tanosil kasalliklari belgilarini chuqur oʻrgandi va ularning diagnostikasi hamda davolash usullarini ishlab chiqdi.

## Manbalar
Kapova gʻori

**Kapova gʻori**, Kapovaya gʻori, Shulgan-Tosh — Jan. Ural togʻlaridagi eng yirik gʻor. Oq Idil daryosi (Kamaning chap irmogʻi)ning oʻng sohilida (Boshqirdiston). 1959 yilda ukrainalik olim O.N.Bader oʻrgangan. Umumiy uz. 2&nbsp;km dan ziyod. Yoʻlak va ungurlar ikki qavatdan iborat: 1-qavatda turli geometrik shakllar, 2-qavatda 7 mamont, 2 ot, 2 karkidonning surati bor. Kapova gʻoridagi suratlar gʻor ogʻzidan 300 m ichkarida. Geometrik shakllar va uzunligi 44 sm dan 112 sm gacha boʻlgan suratlar paleolit davriga mansub.

## Manbalar
Kaposhvar

**Kaposhvar** — Vengriyaning janubi-gʻarbiy qismidagi shahar, Kaposh daryosi sohilida. Shomod medyesining maʼmuriy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 75 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Toʻqimachilik, mashinasozlik, jumladan, elektrotexnika va priborsozlik sanoati rivojlangan. Sement, parket ishlab chiqariladi. Jun yigirish va tikuvchilik fabrikalari, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
Kapitan (qurolli kuchlar)

**Kapitan** (lotincha capitaneus — lashkarboshi, lotincha caput — bosh soʻzidan) — 1) koʻpchilik davlatlar, jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida ofitserlik unvoni. Oʻrta asrlarda Fransiyada vujudga kelgan; 2) kema ekipajiga boshchilik qiluvchi va kemani boshqaruvchi shaxs. Baʼzi davlatlar Harbiy-dengiz flotida 1, 2, 3-rang Kapitan, Kapitan-leytenant unvonlari bor; 3) sport komandalarida komanda boshligʻi.

## Manbalar
Kappadokiya

**Kappadokiya** — Kichik Osiyoning markazida (hozirgi Turkiya hududida) joylashgan qadimgi viloyat. Kappadokiyaning qad. aholisi oʻzini "xattlar" deb atashgan. Mil. av. 2-ming yillikda Kappadokiya hududida Xett podsholigishtg asosiy qismi joylashgan. Mil. av. 3-asr oʻrtasi — 1-asrlarda mustaqil podshohlik, mil. 17-yildan Rim provinsiyasi. Keyinchalik Pont podsholigi bilan birga Vizantiya imperiyasi tarkibiga kirgan. 1074-yil Kappadokiyani saljuqiylar zabt etganlar. 15-asrdan Usmonyai turk imperiyasi tarkibida. Kappadokiya oʻzining katta yerlari va minglab qullariga ega ibodatxonalari bilan mashhur boʻlgan. 19-asrning 80-yillarida Kappadokiya hududidan Ossuriyadagi qulchilik taraqqiyoti toʻgʻrisida muhim maʼlumotlar beruvchi qadimgi ossuriy mixxat hujjatlari ("kappadokiya jadvallari") topil gan.

## Manbalar
Kappon

**Kappon** — 1) ogʻir narsalar tortiladigan bir pallali ulkan tarozi. K. gʻalla bozoriga oʻrnatilib, unda 1—2 qop gʻalla tortish mumkin boʻlgan; 2) shunday tarozi oʻrnatilgan, usti tim don bozori, gʻalla bilan savdo qilinadigan rasta. Hozir bozorda, umuman, gʻalla sotiladigan joy K. deyiladi.

## Manbalar
Kapri

**Kapri** (ital. Capri — echki) — Tirren dengizidagi orol, Neapol qoʻltigʻining jan. qismida. Italiya hududi. Mayd. 10,4&nbsp;km. Eng baland joyi 589 m (Solaro togʻi). Asosan, ohaktoshlardan tuzilgan. Qirgʻoqlari tik, sohillarida manzarali gor koʻp, jumladan, Moviy gʻor, Oq gʻor va b. Subtropik oʻsimliklar oʻstiriladi, bogʻdorchilik rivojlangan. Dengizdan baliq ovlanadi. Kurortlar (Kapri, Anakapri va b.) bor. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Kaprichchio

**Kaprichchio**, kapris (ital. capriccio — injiqlik) — erkin shakldagi, ohanglari toʻsatdan oʻzgaradigan virtuoz uslubidagi cholgʻu musiqa asari (N. Paganinining yakka skripka uchun "24 K." va b.). 16-asr oxiri — 17-asr boshida polifonik musika asari sifatida paydo boʻlgan. Koʻp K.lar xalq kuylariga asoslanadi (mas, N. Rimskiy-Korsakovning "Ispancha K."si, P. Chaykovskiyning "Italyancha K."si, K. Sen-Sansning "Arabcha K.si" va b.). Oʻzbekiston kompozitorlaridan M. Bafoyev "Xorazmcha K.", T. Qurbonov "M. Ashrafiy xotirasiga K.", A. Ergashev "Sharqona K." yaratgan.

## Manbalar
Kapitel

**Kapitel** (lotincha capitellum — kallak) — kolonna, ustunning tepa bezatilgan qismi (qarang Bosha). K.lar qad. meʼmorlikdagi order tizimida (qarang Meʼmorlik orderlari) takomillashtirilgan. U arxitrav (bosh ustun, hari)ni yoki ustiga qoʻyilgan yukni ushlab turadi. K. dastlab Sharqsa, keyinchalik Yevropa meʼmorligida keng qoʻllangan. Oʻrta Osiyo, Sharq, Kavkazda ham milliy naqsh va bezakli K.lar mahalliy meʼmorlikning oʻziga xos uslubida shakllangan. Oʻrta Osiyoda Kushon podsholigi meʼmorligida gandhara anʼanalari taʼsirida korinf orderi uslubidan foydalanilgan (mas, Termiz, Ayritom va Tuproqqalʼadan topilgan K.lar). 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Yevropa meʼmorligiga taqlidan Oʻzbekistonda bosh tarzini hashamatli, qator kolonnali K. (paxta, meva va b. bezaklar) bilan pardozlangan binolar qurish avj oldi [Beshyogʻoch maydonidagi turar joy binosi (meʼmori M. Bulatov, 1955), Chirchikdagi kimyogarlar (meʼmori A. Petrosov, 1956) va Bekoboddagi metallurglar (meʼmori A. Boboxonov, 1950-60) madaniyat saroylari va b.].3amonaviy binolar qurilishida K. ning oʻziga xos uslublari yaratilmoqda (metroning "Mustaqillik maydoni" bekati, Temuriylar tarixi davlati muzeyidagi K. bezaklari va b.).

## Manbalar
Kapsa madaniyati

**Kapsa madaniyati** - Shim. Afrika va Oʻrta dengiz mamlakatlari xalqlarining paleolit davri oxiri va mezolit davriga oid arxeologik madaniyati. Tunisdagi Al-Mekta makoni (Gafsa yoki Kapsa) nomidan. K.m.dan chaqmoqtoshdan yasalgan koʻplab qurollar, tuyaqush tuxumi poʻchogʻidan qilingan idish siniqlari topilgan. K.m.ni yaratgan xalklar ovchilik va terimchilik bilan shugʻullangan. Kamon va nayza Shim. Yevropadagiga nisbatan oldinroq paydo boʻlgan. 2—3, hatto 5 m balandlikka yetadigan, baʼzan minglab metr joyni egallab yotgan chigʻanoqlar bilan hayvon suyaklarining birga uchrashi K.m.ning harakterli xususiyatidir. Shim. Afrika va Sharqiy Ispaniya qalʼalaridagi qad. tasvirlarni kapsaliklar yaratgan deb taxmin qilinadi. Oʻrta dengiz mamlakatlarida yashovchi xalklar madaniyatidagi umumiy xususiyatlar shu joylardagi xalqlarning oʻzaro yaqin aloqada boʻlganligini koʻrsatadi.

## Manbalar
Kapsan

**Kapsan**, kafsan — 1) oʻtmishda qishloq jamoasining xizmatini bajarganligi uchun dehqonlar tomonidan ayrim shaxslar (mas, maʼmur va din arboblari, mirob va podachilar, temirchi va sartaroshlar)ga berilgan mahsulot toʻlovi. K.ning miqdori yerning hosildorligiga hamda suv taʼminotiga qarab turli joylarda turlicha boʻlgan. Dehqonlar oʻz qarindosh-urugʻlari, qishlokdagi kambagʻal oilalarga, beva-bechoralarga ham ixtiyoriy ravishda K. berganlar; keyinchalik u majburiy toʻlovga aylangan; 2) Turkiston oʻlkasida (mas, Toshkent, Fargʻonada) sayyor artistlar truppasi koʻrsatgan tomoshalarda yigʻilgan pulni kishi boshiga taqsimlaganda tekkan ulush. 

## Manbalar
Kapsula

**Kapsula**  lotin tilida(lotincha capsula — quticha) — 1) biologiyada — odam va hayvonlarda turli aʼzolar va ularning ayrim qismlarini yoki patologik tuzilmalar (mas, oʻsma)ni oʻrab olgan parda (mas, jigar K.si, buyrak K.si, boʻgʻim K.si va b.). Asosan, tolali biriktiruvchi toʻqima, baʼzan yogʻli kletchatkadan tuzilgan boʻladi; 2) farmakologiyada — yutiladigan dorilar solinadigan gʻilofcha; jelatina yoki kraxmalli boʻladi. Ogʻiz shilliq pardasini taʼsirlanishdan saqlaydi, dorining yoqimsiz hidi yoki taʼmi odamga sezilmaydi. K.ni ochmasdan butunligicha yutilaveradi; 3) mikrobiologiyada — K.li bakteriya hujay-ralari atrofidagi shilliq qavat.

## Manbalar
Kapsula (maʼnolari)

**Kapsula**:

* Kapsula (lotincha
* Kapsula (kosmonavtika) (kosmonavtikada) — amerika kosmik apparatlarining Yer, Oy yoki boshqa osmon jismi sirtiga tushiriladigan va qoʻndiriladigan qismi.
Kapron

**Kapron** (perlon, dederon) — polikaproamid asosida olinadigan poliamid tolalarning sotuvdagi nomi.

## Manbalar
Kaptaj

**Kaptaj** (lot. capto — ushlayman, tutaman) — yer osti suvlarini ochish, ularni yer yuzasiga chiqarish va muayyan muddat davomida turgun (optimal) koʻrsatkichlar bilan (suv sarfi, kimyoviy tarkibi, harorati va sh.k.) foydalanishni taʼminlovchi muhandislik-texnikaviy tadbirlar majmui. Jan. Sharqiy Osiyoda, Oʻrta Osiyo va Zakavkazyeda tarqalgan qadimiy K. inshootlaridan biri korizdir. Yer osti suvlarning zamonaviy K. inshootlari (asosan, burgʻi qudugʻi) oʻzining konstruksiyasi va tiplariga koʻra turli xil boʻlib, ular gidrogeologik sharoit xususiyatlarini, suv tarkibini, texnika va sanitariya talablarini, foydalanish rejimi va maqsadlari va b.ni hisobga olgan holda quriladi. Yuzaroq joylashgan suvli qatlamlardan yer osti suvlarini olishda K. ning eng sodda turi — shaxtasimon quduqlardan foydalaniladi. Favvora boʻlib chiqadigan yer osti suvlari va namakoblardan foydalanish iqtisodiy jihatdan samarali hisoblanadi.

## Manbalar
Kaprolaktam

**Kaprolaktam** — ye - aminokaprolaktam kislotaning laktami, oq rangli kristall modsa, suyuqlanish temperaturasi 68—69°, qaynash temperaturasi 262,5°. Suvda va organik erituvchilarda, mas, spirt, efir, benzolda yaxshi eriydi. K.ning muhim xossasi polimerlanib qimmatbaho polimerpolikaproamid hosil qilishidir. K. i.ch.ning asosiy usullaridan biri — siklogeksanni havo kislorodi bilan katalitik oksidlab siklogeksanonga, soʻngra uni gidroksilamin bilan taʼsir ettirib siklogeksanonoksimga aylantirishga asoslangan. Soʻnggi oraliq mahsulot Bekman qayta guruhlanishi orqali K.ga aylantiriladi. K. fenoldan ham sintez qilinadi. K. poliamid plastmassalar, plyonkalar, sunʼiy tolalar va lizinlar olishda qoʻllanadi. Oʻzbekistonda K. Chirchiq sh.dagi zavodda ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Kaptar dum

**Kaptar dum** — naqsh turi; kaptar dumini eslatuvchi shakl. Koʻpincha muqarnasning devor bilan birlashadigan pastki qismida ishlatiladi.

## Manbalar
Kaptarlar

**Kaptarlar** yoki **kabutarlar** (Columbidae) – kaptarsimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. Gavdasining uzunligi 10—15 sm dan (mitti kaptar) 89 sm gacha (tojli kaptar). Boʻyni kalta, tanasi miqti, qanotlari baquvvat, yaxshi uchadi. Ustki tumshugʻi asosida yumshoq teri boʻrtmasi bor. 43 urugʻi va 285 turi maʼlum. Janubiy va Shimoliy qutblardan boshqa hamma hududlarda tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida asl K. va gʻurraklar urugʻiga mansub 9 tur uchraydi. Asl K. urugʻidan togʻ koʻk kaptari (Colum livia) juda keng tarqalgan; gov K. (S. palumbus) va togʻ K. i (S. rupestr) togʻli hududlarda, qora K. (S. Eversmanni) togʻ etaklari va vodiylarda, klintux (S. oenas) sharqiy hududlarda tarqalgan. Gʻurraklar urugʻidan musicha (Streptopelia senegalensis) va gʻurrak (S. turtur) koʻp uchraydi; togʻ gʻurragi (S. orientalis) togʻli hududlarda yashaydi. K. daraxtlar va ularning kovagiga, jarliklar, koyader, binolar tomiga juft-juft boʻlib uya quradi. Moda va narisi tuxumlarini navbat bilan bosadi. Bir yilda 2, baʼzan 4-5-martagacha 2 tadan tuxum bosadi. Tuxumdan yalangʻoch (patsiz) jish joʻja chiqadi. Joʻjani dastlab nari va modasi jigʻildonidan ajralib chiqadigan oqsilga boy suyuqlik – qush suti, keyinroq jigʻildonda ezilgan don bilan boqadi. Koʻk K. barcha xonaki K.ning zot boshi hisoblanadi. Koʻk K. va gov K. qisman ovlanadi.

Xonaki K. ning 200 ga yaqin zoti mavjud boʻlib, ular pochtachi, dekorativ va goʻshtdor guruhlarga boʻlinadi. Pochtachi K. uchganda oson yoʻl topadi. Qadimda ulardan xat tashishda foydalanilgan. Hozir faqat koʻngil ochish maqsadlarida koʻpaytiriladi. Dekorativ K. ajib qiyofasi va patining juda chiroyli boʻlishi (buqoq, yakobin, tovus kaptar) yoki oʻziga xos uchishi (turmanlar, baliqchi qorasimon zotlar) bilan ajralib turadi. Goʻshtdor zotlar yirik (900 g gacha) boʻladi (karno, king, rim zotlari).

## Manbalar
Kaptarning qumi

**Kaptarning qumi** — eneolit va jez davriga oid yodgorlik (mil. av. 3-ming yillikning 2-yarmidan 2-ming yillikning 2-yarmigacha). Buxoro viloyati, Qorakoʻl tumanining jan.gʻarbidagi Qizilqum koʻchma qumtepalari oraligʻidan topilgan. Akad. Ya. Gʻ. Gʻulomov rahbarligidagi Mohondaryo otryadi tomonidan oʻrganilgan (1960 va 1964). Tekshirishda taqir yer yuzasidan turli tosh qurollar; qumtosh, yorgʻuchoq, chaq-moqtosh, paykonlar, oʻroq va pichoq qadamalari, sopol parchalari, uy hayvonlarining suyaklari, mis va jez buyum siniqlari topilgan. K.q. dagi eneolit davri yodgorliklari jez davri yodgorliklaridan tubdan farq qiladi. Arxeologik ashyolar asosida olingan maʼlumotlarga koʻra, eneolit davriga xos manzilgoxlar kelib chiqishi jihatidan quyi Zarafshon vohasining neolit davri yodgorliklari bilan bogʻliq boʻlgan. Kaptarning qumidan topilgan idishlar va ularga ishlangan naqshlar Andronovo madaniyatiga oʻxshab ketadi.

## Adabiyot
* Gulya mov Ya. G., Islamov U., Askarov A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye oroshayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafshana, T., 1966.

## Manbalar
Kaptarsimonlar

**Kaptarsimonlar** () — qushlar sinfining bir turkumi. 311 turi mavjud. Yer yuzining hamma mintaqalarida (chekka shim. va jan. sovuq hududlardan tashqari) tarqalgan. Oʻrmon, bogʻ, butazor, qoyalar, jarlik va binolar boʻgʻotida yashaydi. Tanasining uzunligi. 15 dan 85 sm gacha, ogʻirligi 30 g dan 3&nbsp;kg gacha. Drontalarning ogʻirligi 22,5 kg ga yetadi. Kaptarsimonlarning patlari zich va qalin, boshi kichik, boʻyni va oyoklari qisqa, qanotlari uzun va oʻtkir. Narilari modalariga nisbatan yirik va rangi chiroyliroq. Yerda oziqlanganligi sababli yaxshi yuguradi. Barcha turlarining juftlari barqaror (monogam). Uyasini daraxtlar, qoyalar, jarlardagi kovaklarga, binolarga, yerga quradi. Asosan, 2 ta, ayrim turlari 1 yoki 3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxum bosish davri — 14 kundan 30 kungacha. Bir yilda, odatda, 2-marta, ayrim turlari 4—5-martagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan joʻjalari tez oʻsadi, yirik turlarida 25 kunligida uchirma boʻladi. K. bulduruqlar (2 avlod, 16 tur), drontlar (2 avlod, 3 turi Mavrikiya, Burbon va Radriges o.laridagi oʻrmonlarda yashagan), kaptarlar (41 urugʻ, 292 tur) oilalariga boʻlinadi. Baʼzan bulduruqlar alohida turkumga ajratiladi.

Oʻzbekistonda 4 urugʻga mansub 12 turi uchraydi. Qorabovur, suvbulduruq, koʻk kaptar, govkaptar, klintux, qoʻngʻir kaptar, qumri kabi turlari qisman ovlanadi. Goʻshti mazali. Oʻzbekistonda tarqalgan turlarining barchasi oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Xonaki kaptarlarning 150 ga yaqin zoti mavjud. Barcha kaptar zotlari yovvoyi koʻk kaptardan kelib chiqqan. Oq bovur, qora kaptar kabi turlari Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Kaptarxona gʻori

**Kaptarxona gʻori** — Jizzax viloyati, Jizzax tumanidagi gʻor. Molguzar togʻi yon bagʻrida, 700 m balandlikda joylashgan. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Fop, asosan, ikkita kattaroq xonadan iborat. Fopra kirishda sahni birmuncha tekis, ogzi toʻrtburchak shaklga yaqin. Keyingi xonaga yon tomondan eni 3—4 m li kichik xonalar tutashgan. Gʻorning oxirida uning eni 1 m li tirqishga aylanadi va yer yuzasiga teshik shaklida ochiladi. Gʻorning umumiy uz. 50 m dan ziyod, maydon 180 m2, hajmi 2700 m3. Bu yerda yovvoyi kaptarlar yashaydi, nomi shundan. 

## Manbalar
Kapuas

**Kapuas** — Kalimantan o.ning gʻarbiy qismidagi daryo, Indoneziyada eng katta. Uzunligi 1040&nbsp;km, havzasining maydoni 97 ming km. Boven-Kapuas togʻlaridan boshlanadi. Botqoqlashgan tekisliklardan oqib, Janubiy Xitoy dengiziga quyiladi. Yil boʻyi toʻlib oqadi, yogʻingarchilik mavsumlarida (aprel va noyabr oylarida) atrofdagi hududlarni suv bosadi. Oʻrtacha suv sarfi 5000 m3/sek. Quyilish joyidan boshlab 900&nbsp;km masofada kema qatnaydi (orolni ichki rayonlar bilan bogʻlovchi asosiy transport yoʻli). Deltasida Pontianak porti joylashgan. Daryoda baliq ovlanadi, yogʻoch oqiziladi.

## Manbalar
Kapurlar oilasi

**Kapurlar oilasi** — jahonga tanilgan hind kino arboblari oilasi. Pritxviraj Kapur (1904.3.11 — 1972.29.5) — hind aktyori, teatr rejissyori. Lahordagi xuquqiy kollejni tugatgan. Oldin ovozsiz filmlarda, 1931-yil esa birinchi hind ovozli filmi ("Olamning goʻzalligi")da suratga tushgan. Juda koʻp tarixiy filmlarda oʻynagan. 1944-yil birinchi hind professional teatri ("Pritxvitietrs")ni tashkil etdi. "Daydi", "Oʻtmish, hozirgi kun, kelajak", "Uch dengiz osha sayohat" kabi filmlarda suratga tushgan. Butun Hindiston Tinchlik kengashining vitse prezidenti boʻlgan.

Raj Kapur, haqiqiy ismi Ranbir Raj (1924.14.12, Peshovar — 1988.2.6, Bombay) — hind aktyori, rejissyor, ssenariychi, prodyuser. Pritxviraj Kapurning oʻgʻli. Hind kinosida oʻziga xos maktab yaratgan sanʼatkor. Kinodagi faoliyatini "Randjit" kinostudiyasida assistentlikdan boshlagan. Dastlab "Gauri" va "Bizning ish" filmlarida kichik rollar ijro etdi. 1946-yilda "Valminki", "Moviy nilufar", "Chittoridagi gʻalaba" filmlarida suratga tushdi. 1947-yil da Bombayda "Raj Kapur filme" kinostudiyasini tashkil etdi. "Daydi", "Janov 420", "Tun qaʼrida", "Sangam", "Mening ismim — masharaboz" va b. filmlarda rejissyor va bosh rol ijrochisi sifatida jahonga tanildi. "Bobbi", "Haqiqat, muqaddaslik, goʻzallik", "Muhabbat noxushligi", "Abdulla", "Gang daryosi oqadigan yurt" va b. u yaratgan eng yaxshi filmlardandir. Uning filmlari juda koʻp xalqaro kinofestivallar (mas, Kann, Karlovo — Vari va b.)da sovrin va mukofotlar olgan. Koʻp filmlari Oʻzbekistonda namoyish etilgan. U Toshkent xalqaro kinofestivalining doimiy qatnashchisi boʻlgan.

Shammi Kapur (1930.21.3, Peshovar) — aktyor. Pritxviraj Kapurning oʻgʻli. "Tumsa Naxin Dekxa", "Dil Deka Dekxo", "Oʻrmonzor" singari 150 dan ortiq filmda oʻynagan.

Shoshiy Kapur (1938.18.3) -aktyor. Pritxviraj Kapurning oʻgʻli. Yoshligida "Pritxvi — tietrs" sahnasida rollar oʻynagan. "Daydi", "Toʻsiq" kabi filmlarda kichik rollar ijro etgan. 80-y.larga kelib eng ommabop hind aktyoriga aylandi. "Suratkash", "Jazirama va chang" kabi 100 dan or-tiq filmda suratga tushgan.

Randxir Kapur (1947) — aktyor. Raj Kapurning oʻgʻli. Dastlab "Oʻtmish, hozirgi kun va kelajak" filmida aktyor hamda rejissyor sifatida qatnashgan. Keyinchalik "Qoʻshma sayohat", "Chaqqon qoʻl", "Qasam va vaʼda", "Kasos qonuni" singari bir qancha filmlarda bosh rollarni oʻynagan.

Rishi Kapur (1951.4.6) — aktyor. Raj Kapurning oʻgʻli. Bolaligida otasining "Mening ismim — masharaboz" filmida suratga tushgan. Aktyor "Bobbi", "Qasoskor", "Sevgi — bu hayot", "Layli va Majnun", "Aktyor boʻl" kabi filmlardagi bosh rollari bilan jahonga tanildi.

Oilaning eng kichik davomchisi Karishma Kapur boʻlib, hozir Hindistonning eng yorqin kinoyulduzlaridan. Aktyorlar Randxir K. va Babitalarning qizi. "Jit", "Rakshak", "Raja Xindustani", "1-sonli qahramon" kabi 70 ga yaqin filmda muhabbat sanamlarini oʻynadi.

Saodat Xoʻjayeva.

## Manbalar
Silva Kaputikyan

**Kaputikyan Silva (Sirvard) Barunakovna** (1919.01.20, Yerevan - 2006.08.26) — arman shoirasi. Birinchi sheʼriy toʻplami — "Shu kunlarda" (1945). "Zanga sohillarida" (1947), "Mening qarindoshlarim" (1951), "Oq yoʻl" (1954), "Samimiy suhbat" (1955), "Sheʼrlar" (1959), "Yarim yoʻldagi oʻylar" (1960), "Kutish vaqti" (1983), "Tashvishli yoʻllar" (1985) va b. sheʼriy hamda nasriy asarlar muallifi. Kaputikyan sheʼrlarida oddiy kishilarning qalb kechinmalari, sevgi iztiroblari, sadoqat tuygʻulari samimiyat bilan kuylangan ("Sevgi qoʻshiqlari", "Men va u", "Sadoqat" va boshqalar). "Karvonlar hamon yoʻlda" (1964), "Xaritalar yoki odamlar meridiani" (1976) romanlarida xorijdagi armanlar hayoti tasvirlangan. Kaputikyanning sheʼrlari Zulfiya tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan. U oʻzbek shoirlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan.

## Manbalar
* Sheʼrlar, T., 1961.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kapcha ilonlar

**Kapcha ilonlar**, kobralar — aspidsimonlar oilasiga mansub ilonlarning bir guruhi. Suv kapcha ilonlari., boʻyinbogʻli kapcha ilonlar, daraxt kapcha ilonlar, qirol kapcha ilonlar, qalqonli klapcha ilonlar, asl kapcha ilonlar kabi urugʻlarga ajratiladi. Asl kapcha ilonlarning 6 turi Afrika va Osiyoda tarqalgan. Hind kapcha ilonlar, yaʼni koʻzoynakli kapcha ilonlar Sharqiy Osiyo (jumladan, Hindiston) janubiyda tarqalgan. Oʻrta Osiyo kapcha ilonlar asl kapcha ilonlarga kiradi. Asosan, umurtqali qayvonlar, jumladan, ilonlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi 8–12 ta tuxum qoʻyib, ularni qoʻriqlaydi. Kapcha ilonlar xavf tugʻilganida tanasining old qismini yerdan dast koʻtaradi; bir necha qovurgʻalarini ikki yonga yoyib, boʻynining boshidan keyingi qismini kichik belkurak (kapcha)ga oʻxshash kengaytiradi. Ayrim kapcha ilonlar dushmaniga zahar otadi, yuqori jagʻida 2 ta zahar tishi bor, zahari odam uchun halokatli. Oʻrta Osiyo Kapcha ilonlar Oʻzbekiston va Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Kapcha ilonlar serpentariylarda boqiladi. Kapcha ilonlar zahari neyrotoksik xossaga ega boʻlib, tibbiyotda foydalaniladi.

## Manbalar
Kar pilla

**Kar pilla** — qurti gʻumbak boʻlib ulgurmagan yoki gʻumbagi oʻlgan ipak qurti pillasi. Gʻumbak kasallik yoki noqulay sharoitlar tufayli oʻlishi oqibatida pilla ichki devoriga yopishib qoladi. Naslchilik maqsadlarida pilla saralashda ularni quloqqa yaqinlashtirib silkitib koʻrilganda K. p. tiqillagan ovoz bermaydi ("karligi" shundan). Ovoz bergan pillalar esa nasl olish uchun yaroqli hisoblanadi. K.p.lardan ipak nuqsonsiz pillalarniki kabi ajratib olinadi.

## Manbalar
Kara dengizi

**Kara dengizi** (, *Karskoye more*) — Shimoliy Muz okeani havzasida joylashgan chekka dengiz. Novaya Zemlya, Frans Iosif Yeri orallari va Severnaya Zemlya arxipelagi oraligʻida joylashgan. Maydoni  (orollari bilan 893 ming km).
## Tavsifi
Kara dengizi, asosan, shelf zonasida joylashgan. Dengizning oʻrtacha chhuqurligi 30-100 m, maksimal chuqurligi esa 600m ni tashkil etadi, suv hajmi 112 ming km ga teng. Uzunligi (janubiy-gʻarbdan shimoliy-sharqqa tomon) 1500&nbsp;km ni, eni (shimoliy qismida) 800&nbsp;km ni tashkil etadi. Dengizda orollar koʻp. Yirik qoʻltiqlari Ob va Yenisey. Dengizga Taymir, Pyasina, Yenisey, Ob, Kara daryolarining suvi quyiladi. Dengiz unga quyiluvchi Kara daryosining nomini olgan.
## Iqlimi
Dengizda arktika iqlimi hukmronlik qiladi. Qishi davomli, sovuq, yozi qisqa, salqin kechadi. Yanvarning oʻrtacha harorati — 20°, — 30°, iyulniki esa —6 dan 5° gacha boʻlishi kuzatilgan. Qishda kuchli shamol va boʻronlar, yozda esa tez-tez tumanli holatlar boʻlib, iyulda ham sovuq kunlar 6 kundan 20 kungacha davom etadi. Dengiz yilning koʻp qismida muz bilan qoplanib yotadi. Havo temperaturasi dengizning shimoliy qismida 9—10 oy, janubida 7—8 oy davomida 0°dan past boʻladi. Yiliga 3—4 oy qutb tuni, 2—3 oy qutb kuni boʻladi.
## Hayvonot olami
Dengiz hududi va uning atrofidagi odamlar har xil baliqlar (treska, muksun, nelma) va dengiz hayvonlarini (nerpa, beluxa, dengiz quyoni, oq ayiq) ovlab kun kechiradi. Asosiy porti — Dikson. Dengiz kemalari Yenisey daryosiga Dudinka va Igarka portlarigacha kira oladi

## Manbalar
Kaptarxona gʻori (maʼnolari)

**Kaptarxona gʻori**:

* Kaptarxona gʻori - Jizzax viloyati, Jizzax tumanidagi gʻor.
* Kaptarxona gʻori (Kitob tumani) - Qoratepa togʻ tizmasining jan.
Kaptarxona gʻori (Kitob tumani)

**Kaptarxona gʻori** - Qoratepa togʻ tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridagi (Kitob tumani) gʻor, 1050 m balandlikda joylashgan. Silur davri ohaktoshlaridan tarkib topgan. Fop ogʻzi janubi-gʻarb tomonga qaragan. Ichida bir qancha yoʻlaklar va xonalar mavjud. Sahni tosh parchalari aralashgan gillar bilan qoplangan. Devorlarida kalsiy mineralidan tashkil topgan hosilalar uchraydi. Gʻorda koʻplab koʻrshapalak va yovvoyi kaptarlar yashaydi (nomi shundan). Gʻorning umumiy uz. 54 m, maydon 310m2, hajmi 3080 m3 dan ziyod. Yoʻlakchalarning uz. 3 m, eni 1 m, balandligi 0,8 m gacha. Xonalarning uz. 29 m, eni 3,4 m, balandligi 17 m gacha.

## Manbalar
Karavajizm

**Karavajizm** – 1) 17-asr Yevropa rangtasviridagi realistik yoʻnalishning ilk shakllanish davriga xos badiiy vositalar tizimi. Bu tizimga (ayniqsa, italiyalik rassom Karavajo ijodida yaqqol namoyon boʻlgan) demokratik badiiy ideallar, uni haqqoniy va hayotiy aks ettirishga intilish, asarda jonli harakat holati, tasvirlanayotgan jiyemga qiziqish, nursoya qarama-qarshiligiga urgʻu berish, mavzuga mahobatlilik baxsh etish kabi xususiyatlar xos. K. 17-asr Yevropa rassomlari (Rembrandt, P. Rubens va b.) ijodida muhim rol oʻynadi; 2) 17-asr Yevropa rangtasviridagi yoʻnalish. Gollandiya, Flandriya, Fransiya, Ispaniya, Germaniya va b. dagi Karavajo izdoshlari ijodida yaqqol koʻzga tashlanadi. Barcha markazlar (Rim, Neapol, Genuya va b.) rangtasvirida yorqin namoyon boʻldi. Jumladan, rassomlar O. Jentileski, K. Saracheni, J. B. Karachcholo va b. ijodida oʻziga xos tarzda namoyon boʻlsa, ayrim rassomlar (B. Manfredi va b.) ijodida K. ning rasmiy usul va mavzulari yuzaki qoʻllangan.

## Manbalar
Karavajo Mikelanjelo

KARAVAJO (Caravaqqio, asli *Merizida Karavajo*) Mikelanjelo (1573. 28.9, Lombardiya —1610.18.7, Toskana) — italiyalik rassom. 17-asr Yevropa rangtasvirda realistik yoʻnalish asoschisi. Milanda tahsil olgan (1584— 88). Rim, Neapol, Malta o., Sitsiliyada yashab ijod qilgan. K. ijodida manyerizm va akademizm sanʼatiga xos boʻlgan obrazlarni ideallashtirishga individual taʼsirchanlikni ("Kasal kichkintoy Vakx"), mavzuni majoziy talqiniga naturani bevosita kuzatishni ("Mevali savat koʻtargan oʻspirin" va b.) qaramaqarshi qoʻyadi. Antik mavzulardagi asarlari ("Vakx", 1592—93, Karavajo. "Lyutna chalayotgan qiz" (1595). Ufitssi galereyasi)da bayramlar, begʻubor shoʻxlik ruhi aks etgan. Rangtasvirning yangi turlari — natyurmort ("Savatdagi mevalar", 1596), maishiy ("Folbin" va b.) janrlarning shakllanishiga katta hissa qoʻshdi. Diniy mavzudagi asarlari ("Misrga yoʻl olganlar xordigʻi" va b.)ga ham chuqur hayotiy ruh baxsh eta olgan. Yirik polotnolari katta dramatik kuchga ega ("Avliyo Pyotrning mixlanishi", 1601; "Tobutga qoʻyish", 1604; "Avliyo Matvey azoblari", 1606 — hammasi Rimda; "Mariyaning oʻlimi", 1606, Luvrda). K. ijodi rangtasvir usuli, nursoyaning nihoyatda keskinligi, harakatlarning soddaligi, boy koloriti, asarlaridagi ehtiros va dramatik ruhi bilan diqqatga sazovor.

K. ijodi 17-asr Yevropa rassomlik maktablarida realizm yoʻnalishi oqimlari (jumladan, karavajizm)ni shakllanishiga katta taʼsir koʻrsatdi.

## Manbalar
Karagodeuashx

**Karagodeuashx** - sind-meot qabilasi boshligʻi dafn etilgan mozorqoʻrgʻon (mil. av. 4—3-asrlar). Krasnodar oʻlkasining Qrim st-yasi yaqinida joylashgan. Ye. D. Felitsin tomonidan qazilgan (1888). Mozorqoʻrgʻon tagidan yopiq yoʻlak (dromos)lari boʻlgan 2 dafn xonasi topilgan. Birinchi, asosiy xonadan erkak kishining skeleti, bosh kiyimiga tegishli oltin taqinchoq, boʻyniga taqilgan oltin gardish chiqqan; mayyit yoniga oltindan zeb berilgan qurolaslaha, jez va kumushdan ishlangan idishlar qoʻyilgan. Ikkinchi xona boʻsh boʻlgan, biroq xonaga eltuvchi yopiq yoʻlakdan dafn aravasi krldiqlari bilan bir qancha otlarning skeletlari, oltin va kumush taqinchoqlar bilan bezatilgan hashamatli marosim libosida dafn etilgan yosh ayolning qabri, shuningdek, qurbonlik marosimidan qolgan boshqa narsalar topilgan. K. Quyi Dnepr boʻyidagi skif podshoh mozorqoʻrgʻonlariga yaqin turadi.

## Manbalar
Karadrina

**Karadrina** ba’zi g‘o‘za maydonlarida karadrina zararkunandasi zarari kuzatilishi mumkin. O‘zbekiston sharoitida karadrina yiliga 5-6 marta bo‘g‘in beradi. Karadrina zararkunandasining kichik yoshdagi qurtlari barg etini yesa, katta yoshdagilari barglarni kemirib, teshik qilib ketishi, bargning chekkalarini, meva bandini va gullarini kemirishi, ba’zan hosil nishonalarini teshib ketishi kuzatiladi.

**Karadrina**, kichik quruqlik tunlami — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Tanasining uzunligi 11–13&nbsp;mm, qanotlari yoyilganda 23–34&nbsp;mm. Tuxumini (16–150 ta) toʻp-toʻp qilib oʻsimlikka, kuzda esa tuproqqa qoʻyadi. Yashil yoki qoʻngʻir kulrang tusdagi qurtining uzunligi 2,5–3,0 sm, 16 ta oyogʻi bor. Havo haroratiga qarab yilda 2–8 avlod beradi. Rivojlanish davri uchun samarali harorat yigʻindisi 350° boʻlishi shart. Rivojlanish sikli Oʻrta Osiyoda issiq oylarda 19–20, kech kuzda esa 60 va undan koʻproq kunda tugaydi. Karadrinaning yashash areali juda keng. Har xil iqlim mintaqalarida va yil fasliga qarab kapalagi maʼlum ozuqa oʻsimligini tanlaydi. Dukkakdoshlar, galladoshlar, shoʻradoshlar, piyozguldoshlar va boshqalar oilaga mansub oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Gʻoʻza va boshqalar oʻsimliklarning xavfli zararkunandasi. Begona oʻtlardan shoʻra, pechak va yantoqni yoqtiradi. Ekinlarga, ayniqsa, maysalik va gʻunchalash davrida katta zarar keltirib, ularni baʼzan butunlay quritib qoʻyadi.

O‘zbekistonda karadrinaning **36 turdagi entomofag hasharotlari** ma’lum. Kushandalardan eng samaralisi **Brakonidlar, Ixnevmonidlar va Taxinalardir.**

G‘o‘za maydonlariga ushbu zararkunandani yo‘qotish maqsadida **gektariga 500-1 000 tadan Oltinko‘zni 2-3 marta qo‘llash** tavsiya etiladi.

Karadrina bilan **kuchli zararlangan (har 1 zararlangan o‘simlikda 5-6 dona qurt aniqlansa)** maydonlarda **"Indoksakarb", "Lyambda-­tsigalotrin", "Emamektin benzoat", "Imidakloprid" asosli preparatlardan** biri bilan ishlov o‘tkazish lozim.

Kurash choralari: kuzda agrotexnik choralar (kuzgi haydash, qishki sugʻorish va boshqalar) ni oʻz vaqtida oʻtkazish. Bahor va yozda karadrina borligi aniqlanganda insektitsidlar (2–2,5&nbsp;kg/ga) bilan kimyoviy ishlov berish; biologik vositalardan dendrobatsillin (4–6&nbsp;kg/ga), shuningdek, trixogrammadan foydalanish mumkin.

**Adabiyotlar**

1. Anorbaev A.R., Maxmudova Sh.A. – Biologik vositalarini ko‘paytirish va qo‘llash texnologiyalari. (darslik) Toshkent-2021.

2.  Болтаев Б, Аблазова М., Махмудова Ш. Лабораторные занятия по предмету защита растений учебные пособия Т-2022

3.  Boltayev B.S., Maxmudova Sh.A., Ablazova M.M. Биологическая защита растений. Учебник. Toshkent, 2022 yil.

4.Sulaymonov B.A., Kimsanbayev X., Boltayev B.S., Maxmudova Sh.A. О‘simliklarni kimyoviy himoya qilish. Darslik. Toshkent, 2020 yil.

5.Xolliyev A.T., Maxmudova Sh.A., Ortikov U.D. О‘simliklarni himoya qilish. O‘quv qo‘llanma T-2023 yil.

6. Xo‘jaev Sh.T. Umumiy va qishloq xo‘jalik entomologiyasi hamda himoya qilish tizimining asoslari (IV-nashr.). – Toshkent, 2019 yil.

**O‘simliklarni himoyasi va karantin kafedrasi mudiri** **A.T.Xolliyev**
Karakas

**Karakas** — Venesuela poytaxti. Karib And togʻlari orasidagi vodiyda, dengiz sathidan 900—1000 m balandlikda, Karib dengizidan 13—14 km ichkarida joylashgan. Iqlimi subekvatorial sernam iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 18°, iyulniki 21,2°. Yiliga 820 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 3,4 mln. kishi (1998). Shaharga 1567 yilda ispanlar asos solgan. 18-asrda Ispaniya mustamlaka imperiyasining yirik iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi. 1810 yilda Karakasda boshlangan qoʻzgʻolon 1810—26 yillarda Amerikadagi Ispaniya mustamlakachiligiga qarshi urushlarning boshlanishi boʻlgan. Buyuk Kolumbiya davlati parchalanganidan soʻng (1830) Karakas Venesuela poytaxti boʻlib qoldi.

Karakas — mamlakatning muhim siyosiy, savdo, moliya, sanoat va madaniyat markazi. Muhim transport yoʻllari tuguni. Shahar temir yoʻl va shosse yoʻli orqali La-Guayra porti va Mayketiya xalqaro ahamiyatdagi aeroporti bilan bogʻlangan. Karakas orqali Pan-Amerika shosse yoʻli oʻtgan. Yirik chet el va milliy banklar, savdo va sanoat kompaniyalarining idoralari joylashgan. Mashinasozlik, metallsozlik, neft kimyosi, kimyo, farmatsevtika, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn poyabzal, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Oynashisha, qogʻoz, sement korxonalari bor. Karakasda metropoliten qurilgan. Bir necha universitet, Milliy pedagogika instituti, oliy tibbiyot maktabi, 2 ta musiqa akademiyasi, Venesuela til akademiyasi, Milliy tarix akademiyasi, Milliy tibbiyot akademiyasi va b. ilmiy muassasalar, bir necha Xalqaro jamiyatlar, milliy ku-tubxona; Bolivar, Tabiiy ilmlar, Mustamlakachilik sanʼati muzeylari, teatrlar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Plasa Bolivar markaziy maydonidagi sobor (1664—74 yillar) saqlangan. Karakas 1812 va 1990-yillarda kuchli zilzilalardan vayron boʻlgan, keyinchalik qayta qurilgan. 20-asrda "Simon Bolivar" jamoat markazi (1938), Nafis sanʼat muzeyi (1960), Milliy panteon, kapitoliy va b. qurilgan. 

## Manbalar
Karakatitsa

**Karakatitsa** (Sepia) — oʻn oyoqlilar turkumiga mansub boshoyoqli mollyuskalar urugʻi. Tanasi choʻziq, uz. 8,3&nbsp;mm dan 50 sm gacha, vazni 10–12&nbsp;kg gacha. Ikki yonida jiyaksimon soʻrgʻichlari bor. Paypaslagichlari 10 ta, ularning ikkitasi boshqasiga nisbatan uzun, uchki qismi kengaygan boʻlib, oʻljani tutish uchun xizmat qiladi. Chap qorin paypaslagichi gektakotillashgan. Bu paypaslagichi yordamida erkagi oʻzining spermatoforalarini urgʻochisining mantiya boʻshligʻiga kiritadi. Chigʻanogʻi tanasining orqa tomonida mantiyasi ostida joylashgan. Xavf tugʻilganda siyox. xaltachasidan chiqadigan qora suyuqlik (sepiya) yordamida suvni loyqalatib dushmanini chalgʻitadi. Tuxumlarini suv ostida oʻsimliklarga bittadan yoki bir nechtadan yopishtirib qoʻyadi. K. suv tubida hayot kechiradi, tanasining rangini atrofidagi narsalarga mos qilib oʻzgartirish xususiyatiga ega. K. tropik va iliq suvli dengizlarda 200 m gacha chuqurlikda tarqalgan. K.ning 90 ga yaqin turi maʼlum. Goʻshti isteʼmol qilinadi; siyohi qimmatbaxr boʻyoq sifatida, chigʻanogʻi qoldigʻi metall va yogʻochdan ishlangan buyumlarga sayqal berishda, atir-upa sanoatida va tibbiyotda dorivor modda sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Karayli togʻlari

**Karayli togʻlari** - Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmogʻi. Qashqadaryo viloyatining janubi-sharqida. Eng baland joyi 964 m, uz. 7&nbsp;km. Ikki antiklinal strukturadan iborat. Yon bagʻirlari shim.-gʻarbida qir-adirlardan keskin koʻtarilgan (Karamel choʻqqisi, 883 m) va kuchli parchalangan. Suvayirgich qismi paleogen (buxoro yarusi)ning qattiq ohaktosh va qumtoshlaridan tarkib topgan. Qattiq ohaktosh va qumtoshlarning mavjudligi sababli kuesta relyef shakli vujudga kelgan. Toʻq boʻz tuproqlarda past togʻlarga xos efemer va efemeroidlar, bugʻdoyiq, togʻ shuvogʻi, chalov, qoʻziquloq, butalardan bodom, pista va b. oʻsadi. Yaylovlarning mahsuldorligi oʻrtacha 2,3—3,0 s/ga. Karayli togʻlari shimoli-sharqidan Qarshi — Termiz avtomobil yoʻli va Gʻuzor daryosi oʻzani oʻtgan.

## Manbalar
Sofya Karakash

**Sofya Yevseyevna Karakash** (Shvidler) (1907.1.5, Odessa — 1983, Moskva) — pianinochi-konsertmeyster, Oʻzbekiston xalq artista (1972). Odessa konservatoriyasida tahsil koʻrgan (1924—27). Samarqand rus teatri (1927—29), Oʻzbek davlat musiqali teatri (1929—Karakas shahri markazidagi koʻp yarusli yoʻllar. 30), Toshkent rus opera va balet teatri (1930-38), Oʻzbek davlat filarmoniyasining Tamaraxonim rahbarligidagi ansambli (1938-57) va "Bahor" ansambli (1957—77)da joʻrnavoz-pianinochi.

## Manbalar
Sayde Karakozova

**Sayde Emirovna Karakozova** (1950.8.3, Samarqand) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1972). 1972-yildan Samarkand tumanidagi 57-maktabda matematika oʻqituvchisi. Karakozova dareda koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi, darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi.

## Manbalar
Karamel

**Karamel** (,  — „shakarqamish“) — qandolat mahsuloti; shakar qiyomga taʼm beruvchi, boʻyovchi va xushboʻy qiluvchi moddalar qoʻshib qaynatib tayyorlanadigan shirinlik. Uning massasidan turli shaklda tayyorlangan karamel obaki yoki monpasye deyiladi. Karamel ichiga meva, asal va boshqalar solib ham tayyorlanadi. Karamelni saqlash uchun ustiga shakar, kakao uni sepiladi yoki qogʻozga oʻraladi, maxsus temir banka yoki karton qutiga joylanadi. Karamel konditer fabrikakalarida avtomatlashtirilgan universal mashinalarda ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Nikolay Karamzin

**Nikolay Mixaylovich Karamzin** [1766.1(12). 12, Orenburg viloyati Mixaylov tumani — 1826.22.5(3.6), Peterburg] — rus yozuvchisi, publitsist, tarixchi. Peterburg FA faxriy aʼzosi(1818). "Moskovskiy jurnal" ("Moskva jurnali", 1791—92) va 2 jildli "Aglay" almanaxi (1794—95)ni nashr ettirgan. 1802-yil "Vestnik Yevropi" ("Yevropa darakchisi") jur.ga asos solgan. Rus adabiyotida sentimentalizm oqimi asoschisi. "Bechora Liza" (1792) qissasi qator milliy adabiyotlarda sentimental sahna va nasr asarlarining paydo boʻlishiga taʼsir koʻrsatgan. "Rossiya davlati tarixi" (1 — 12-jild, 1816—29) yilnomasida Rossiyaning 17-asrgacha boʻlgan tarixini bayon etgan.

## Manbalar

## Havolalar
Karantin begona oʻsimliklar

**Karantin begona oʻsimliklar** — qishloq xoʻjaligi uchun oʻta xavfli, muayyan hududda uchramaydigan yoki kam tarqalgan begona oʻsimliklar. Bu oʻsimliklar ekinlar hosilini kamaytiradi, ularning ayrim turlari kishilarga va chorva mollariga katta ziyon keltiradi. Q.x.ni begona oʻsimliklarning kirib qolishi va tarqalishidan muhofaza qilish uchun koʻpgina davlatlarda maxsus qonunlar (Oʻzbekistonda „Oʻsimliklar karantini toʻgʻrisida“ qonun 1995-yil 31-avgustda) qabul qilingan. Oʻzbekiston Respublikasi hududida uchramaydigan va karantin tadbirlari qoʻllanadigan.via xavfli begona oʻsimliklarTikanli ituzum — Chiziqbargli ituzum — Karolina ituzumi — Uch gulli ituzum — Amerika sassiq kakrasi — Kaliforniya kungaboqari — Kiprikli kungaboqar — Barg bandli kungaboqar — Tukli kungaboqar — Strigalar — Uch boʻlakli ambroziya — Kup yillik ambroziya — Kam gulli senxrus (lantarsimon)— Qatgiq tukli tikanmeva — Hind eshinomensi — Virginiya eshinomensi — Bidens bipinata — Gʻarb kassiyasi — Tora kassiyasi — Toʻpgulli kroton — Joʻvasimon diodiya — Janubiy emeks — Tikanli emeks — Hoshiyali sutli oʻt — Arrasimon sutli oʻt — Pechaksimon ipomeya — Yuraksimon bargli jakament oʻti — Pensilvaniya suv murchi — Raymoniya suv murchi — Sesbaniya makrokarpa — Mayda dukkakli sesbaniya — Burchakbargli qovoqsimon oʻt — Tikanli sida —Oʻzbekiston hududida kam tarqalgan karantin begona oʻsimliklarZarpechaklar Kakra (pushtirang) Shuvoqbargli ambroziyaCuscuta sp.sp. Acroptilan repens D. L. Ambrosia artimisifolia L.

Mamlakatda uchramaydigan K.b.oʻ. ga qarshi tashqi K. tadbir-choralari koʻriladi, jumladan, chet eldan keltiriladigan barcha oʻsimliklar, urugʻlar, turli bagajlar va yuklar, shuningdek, ichki K.ga olingan tuman va xoʻjaliklardan keltiriladigan yuklar, albatta, tekshiruvdan oʻtkaziladi.

K.b.oʻ. ga umumiy (qarang Begona oʻtlar), shuningdek, maxsus qarshi kurash choralari qoʻllanadi: urugʻlik xoʻjaliklarda urugʻlik uchastkalar uchun begona oʻtlari yoʻq, toza yerlar ajratiladi; K.b.oʻ. oʻsgan uchastkalarda esa, ularni gullagunga qadar yoʻqotish uchun maxsus agrotexnik, mexanik yoki kimyoviy tadbirlar amalga oshiriladi; K.b.oʻ. urugʻi aralashgan urugʻlik material alohida binolarda saqlanadi va tozalanadi; xoʻjalik uchun yaroqsiz oʻsimlik qoldiqlari yoʻq qilibtashlanadi; K.b.oʻ. urugʻi aralashgan urugʻlik materiallarini viloyat doirasida tashish Davlat urugʻlik nazorati inspeksiyasidan, chetga chiqarish uchun esa qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari karantini boʻyicha Davlat inspeksiyasidan berilgan maxsus ruxsatnoma bilangina amalga oshiriladi.

Respublikada uchramaydigan terli karantin manbaalar mavjud. Qoʻshni davlatlardan kirib qolishi mumkin boʻlgan zararli organizmlar mavjud. Karantin 3 toifaga boʻlinadi:
*1. Karantin kasalliklari
*2. Karantin begona oʻtlari
*3. Karantin zararkunandalari

## Manbalar
Karapuziklar

**Karapuziklar** (Histeridae) — qattiq qanotlilar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi, q. Mitti qoʻngʻizlar.

## Manbalar
Karaslar

**Karaslar** (Caras sius) — karpsimonlar oilasiga mansub chuchuk suv baliqlari urugʻi. Tanasining uz. 45 sm gacha, vazni 3 kg gacha. 2 turi, jumladan, Oʻzbekiston suv havzalarida kumushtovon karas (Carassius aﬁ nus gibello Bloch) uchraydi. Tanasining shakli zogʻora baliqnikiga oʻxshaydi, lekin moʻylovining boʻlmasligi bilan undan farq qiladi. Yirik suyak tangachalar bilan qoplangan tanasining orqa tomoni och yashil yoki toʻq jigarrang , yon tomonlari tillarang tusda. Juft suzgichlari qizgʻish. Sekin oqadigan, tubi loyqa suv havzalarida uchraydi. Mayda suv hayvonlari, fitoplankton va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. 2—4 yoshida voyaga yetadi. Bahor va yoz oylarida uchraydi. Suv oʻsimliklari orasiga 160—400 ming uvildiriq sochadi. Kumushtovon galasi, odatda, faqat urgʻochi baliqlardan iborat. Erkaklari nihoyatda kam uchraydi. Uvildirigʻini boshqa yaqin turlar otalantiradi. Uvildiriqdan urgʻochi baliqlar chiqadi. Oʻzbekistonda Sirdaryo, Amudaryo, Surxon va Zarafshon vodiysi suv havzalarida uchraydi.

Solanum rostratum Dun. Solanum elaegnifolium Cav. Solanum Carolinense L. Solanum triﬂ orum L. Iva axillaris Pursh. Helianthus Californicus D.C. Helianthus ciliaris D.C. Helianthus petiolaris Nutt. Helianthus scaberrimus Benth. Striga(sp.sp.) Ambrosia triﬁ da L. Ambrosia psilostachya D. C. Cenchrus pauciﬂ orus Benth (tribuloides L.)Acanthospermum hispidum D.S. Aeshynomene indica(L.) BSP. Aeshynomene virginica(L).BSP. Bidens bipinata L. Cassia occidentalis L. Cassia tora L. Croton capitatus Michx. Diodia terres Walt. Emexaustralis Stein Emex spinosa L. Euphorbia marginata Michx. Euphorbia dentata Michx. Ipomoae hederaceae (L.) Yacg. Jacguemontia tamnifolia L.

Polygonum pensylvanicum L. Raimonia laciniata Hill. Sesbania macrocarpa Myhl. Et. Sesbaniaexaltata(Raf.) Cory. Sicyos angylata L. Sida spinosa L.

Kapac.

## Manbalar
Nikolay Karaxan

**Nikolay Grigoryevich Karaxan** (1900.17.5, Togʻli Qorabogʻ muxtor viloyati – 1970.18.6, Toshkent) – Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1950). 1908-yildan Oʻzbekistonda. Turkiston oʻlka rassomlik maktabida taʼlim olgan (1918—1921). Toshkent rassomlik bilim yurtida dars bergan (1925—1941). Karaxan asarlarida oʻzbek xalqining hayoti va mehnatini, tabiat manzaralarini rangli lavhalarda aks ettirgan: „Oʻroqchilarning ishdan qaytishi“ (1927), „Sirdaryo sohilidagi bozor“ (1929), „Gʻalla oʻrimi“ (1930), „Buxoroda qurilish“ (1933), „Ishga ketishyapti“ (1934), „Ovqatlanish mahali“ (1935) va boshqalar. 1930-yillarning oxirlaridan asarlarida respublika manzaralarini aks ettira boshladi, kishilarni ham manzaralar fonida tasvirladi („Ayollar gʻallazorda“, 1936; „Gʻalla elayotgan ayol“, 1946; „Nanay yoʻli“, 1954; „Oltin kuz“, 1957; „Yashnayotgan vodiy“, 1958; „Oltin simfoniya“, 1965; „Soʻnggi nur“, 1969 va boshqalar). Koʻpgina rassomlar (jumladan, R.Ahmedov, Z.Inogʻomov va boshqalar) Karaxanning shogirdlaridir. Karaxan asarlari respublika va chet mamlakatlar muzeylari va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

## Manbalar