open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shisha qoliplash mashinasi

**Shisha qoliplash mashinasi** — shisha boʻtqasi (massasi)ni har xil shaklli qoliplarga quyib (shtamplab, presslab, prokatlab, choʻzib, puflab va boshqalar usullarda) shisha buyumlar olish uchun moʻljallangan qurilma. Bunda ishlatiladigan shisha boʻtqasining qovushqoqligi 1024107Ns/m2(1Ns/m2=10 pauz), temperaturasi 700—1000° boʻlishi lozim. Mas, shisha taxta (oyna) olish uchun shishani tik (vertikal) choʻzadigan Shisha qoliplash mashinasim. ishlatiladi (rasm, 1). Unda qayiqsimon idish (vanna) dagi tirqishdan kiradigan yoki erkin qalqib turgan qaynoq shisha boʻtqasi uzluksiz tarzda yuqoriga (vertikal tarzda) choʻziladi. Natijada eni 2,5–3 m, qalinligi 2– 6&nbsp;mm li lenta hosil boʻladi. Bu lenta asbest valiklar yordamida mashina shaxtasi orqali oʻtib "pishadi", keyin zarur oʻlchamda kesilib, maxsus idishlarga taxlanadi. Shisha taxta gorizontal choʻzish va prokatlash usulida ham tayyorlanadi.

Shishabloklar, meʼmorlik bezaklari, shisha suv oʻlchash idishlari, bankalar, butilkalar, kolbalar va boshqalar shisha buyumlar presslashpuflash va puflash usullarida olinadi. Mas, presslashpuflash mashinasida (rasm, 2) keng boʻgʻizli shisha idishlar tayyorlanadi. Bunda xomaki va toza qolipga suyuq shisha porsiyasi solinadi, presslash usulida zagotovka (xomaki buyum) tayyorlanadi va boʻgʻziga shakl beriladi, keyin zagotovka toza qolipga oʻtkaziladi, puflash usulida u tayyor buyum holiga keltiriladi. Tor boʻgʻizli idishlar (shisha banka, kolba va boshqalarlar) puflash mashinasida olinadi. Unda zagotovka ham, tayyor buyum ham siqilgan havo yordamida puflama usulda olinadi. Baʼzan idishlarning boʻgʻzi vakuum (havoni soʻrib olish) usulida hosil qilinadi. Oldingisi fiderli, keyingisi vakuumli Shisha qoliplash mashinasim. deb ataladi.
Shishatekstolit

**Shishatekstolit** - shisha matolar (toʻldirgich) ga sintetik smola (bogʻlovchi) shimdirib tayyorlanadigan qatlamqatlam plastik material. Shishatekstolit tayyorlashda ishlatiladigan shisha matolar bir qatlamli, koʻp qatlamli (hajmiy oʻrilishli) va har xil tolali (qarang Shisha tolalar) boʻlishi mumkin. Koʻpincha, bir qatlamli shisha mato bir necha qatlam qilib ishlatiladi. Shishatekstolitdan murakkab shaklli yirik buyumlar va list materiallar tayyorlashda, elektrotexnika va radiotexnikada elektr izolyatsiya materiali sifatida foydalaniladi.
Ivan Shishkin

**Ivan Ivanovich Shishkin** [1832.13(25). 1, Tatariston, Yelabuta – 1898.8(20).3, Peterburg] – rus rassomi, realistik manzara janrining yirik namoyandasi; Peredvijniklar uyushmasi asoschilaridan. Moskva rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik bilim yurti (1852—56) va Peterburg Badiiyot akadimyasi (1856—65)da taʼlim olgan. Peterburg Badiiyot akadimyasi akademik (1865), professor (1873), manzara ustaxonasining rahbari (1894— 95). Sh. ijodining ilk davrida romantik manzara anʼanalariga ergashdi („Valaam oroli manzarasi“, 1858 va boshqalar); 1860y.lardan kolorit va nurdagi shartlilikni yengib, ijodining yetakchi mavzuiga aylangan rus tabiatining ulugʻvorligi, koʻrki, oʻrmon manzaralarini obyektiv tasvirladi hamda peredvijniklarning asarlariga hamohang monumental va hayotbaxsh obrazlarni yaratdi („Kesilgan oʻrmon“, 1867; „Bugʻdoyzor“, 1878; „Cheksiz oʻrmon“, 1884; „Qayinzor“, 1886; „Emanzor“, 1887 va boshqalar).

SH. rasm ustasi boʻlgan, uning rangtasvirga yaqin ofortlari rus tasviriy sanʼatida grafikaning ushbu turini qaytadan tiklanishiga asos boʻldi.
Shishpir

**Shishpir** - Sugʻd ixshidi (642-655-yillar). Uning ismi oʻzi zarb qildirgan sugʻdiy yozuvli tangalarda Shishpir, xitoy yilnomalarida Shashebi, arab manbalarida Shishbir shakllarida uchraydi. Ismining lugʻaviy maʼnosi sugʻdiycha — "din tarqatuvchi". Sh. dastlab Kesh hukmdori boʻlgan, keyinchalik oʻz qarorgohini Samarqandga koʻchirgan. Sh. oʻz nomidan mis tangalar zarb qilgan. Ularning bir tomonida shahrining nomi va malka (ixshid) soʻzi, ikkinchi tomonda Samarqand ixshidlari tamgʻasi va boshqalar belgilar tasvirlangan. Sh. davrida Sugʻdda pul munosabatlarining rivojlanishi tezlashgan va iqtisodiy koʻtarilish jarayoni kuchaygan. Bu davrda Sugʻd — Samarqand, Panch (Panjikent), Maymurgʻ, Ishtixon, Kushoniya (Kattaqoʻrgʻon), Kesh, Naxshab kabi bir nechta mayda davlatchalarga boʻlingan konfederatsiya shaklidagi boshqaruvga ega boʻlib, Turk xoqonligi tarkibida edi. 642 yilda Sh. oʻz elchilarini Xitoyga yuborgan. shahridan keyin taxtga ixshid Varxuman (655—696) chiqqan.

## Adabiyot
* Smirnova O.I., Svodniy katalog sogdiyskix monet, M., 1981.
Shishchivinlar

**Shishchivinlar**, **gallitsalar** — qoʻshqanotlilar yoki pashshalar turkumiga mansub mayda chivinsimon hasharotlar oilasi. 3500 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 1–5&nbsp;mm. Chuvalchangsimon lichinkasining yaqqol ajralgan boshi yoki oyogʻi yoʻq boʻlib, urchuqsimon. Gʻumbagi, odatda yashirin, soxta yoki gʻovak pillada joylashgan. shahrining oʻsimliklar (fitofaglar), mayda tirik organizmlar (zoofaglar) va zamburugʻlar tanasi (mitsetofaglar) bilan oziqlanuvchi vakillari bor. Fitofag Sh. oʻsimlikning tirik toʻqimalari bilan oziqlanib, shish, bujgʻun (oʻsimta) hosil qiladi. Bir yillik va koʻp yillik oʻtlar, daraxt hamda butalarga shikast yetkazadi. Ayniqsa, bugʻdoy, sholi va arpaga gessen pashshasi katta ziyon keltiradi. Ayrim Sh. (mas, beda gul chivini) beda, yoʻngʻichqa, vika va noʻxatni shikastlaydi. Zoofag Sh. har xil oʻsimlik bitlari, chervetslar, barg burgachalari, oqqanotlar va boshqalar paraziti yoki kushandasi. Issiqxonalardagi oʻsimlik bitlariga qarshi biologik kurashda afidimiza katta ahamiyatga ega. Oʻrgimchakkana koloniyalarida Sh. uchraydi. Mitsetofag Sh. chirigan yogʻoch va oʻrmon toʻshamasidagi zamburugʻlar tanasi hamda spora)tari bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Shigʻovul

**Shigʻovul**, shagʻovul — saroy mansabi. 1) Buxoro xonligida elchilarni xon qabuliga olib kiruvchi mansabdor shaxs. Shig'ovul saroydagi qabul marosimlarini boshqargan va nazorat qilgan; 2) Xiva xonligida mehtarning yordamchisi boʻlib, ajnabiy elchilarni qabul qilish va ularning taʼminoti bilan shugʻullangan. Shig'ovullarning faoliyati "buxrilar" (aygʻoqchilar) faoliyati bilan yaqindan bogʻliq boʻlgan. Shig'ovullar mustaqil ravishda diplomatik muzokaralar olib borishmagan.
Shkiv

**Shkiv** (gollandcha zspuO — tasmali uzatma detali; sirti tekis yoki maxsus oʻyiqchali gʻildirak. Gardishi silindrik, bochkasimon yoki shakldor (ponasimon tasmalar uchun) boʻlishi mumkin. Val va oʻqlarga shponkap&r vositasida oʻrnatiladi. Sh. poʻlat, choʻyan va yogʻochdan yaxlit diskli, kegayli yoki ajraladigan qilib tayyorlanadi. Avtomashina tasmasini tortib, taranglashtirib turishga xizmat qiladi
Shkoder (maʼnolari)

**Shkoder**:

* Skadar koʻli — Bolqon yarimorolidagi eng katta koʻl.
* Shkoder (shahar), Shkodra — Albaniyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi shahar.
Shkoder (shahar)

**Shkoder**, Shkodra — Albaniyaning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Shkoder retining maʼmuriy markazi. Aholisi 82 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Skadar koʻli sohilidagi bandargoh. Toʻqimachilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, tamaki, sement, rangli metallurgiya sanoati korxonalari bor. Rozafat qalʼasi (14-asr) qoldiqlari saqlangan.
Shlagbaum

**Shlagbaum** (nem. — zarba va — yogʻoch, xoda) — avtomobil yoʻllari temir yoʻl izlarini kesib oʻtadigan joylarda poyezd oʻtayotgan paytda yon tomondagi transport qatnovini toʻxtatib turishga xizmat qiladigan toʻsiq. Transport yoʻli izidan kamida 10 m narida oʻrnatiladi. Dastaki yoki mexanik usulda koʻtariladigan, suriladigan, yogʻoch yoki metalddan tayyorlangan xillari bor. Poyezdlar koʻp qatnaydigan joylarda avtomat Sh. oʻrnatiladi. Avtomat Sh. poyezd yaqinlasha boshlaganda avtomatik tarzda tushib, yon tomondagi yoʻlni toʻsadi. Sh.lar qorongʻida aniq koʻrinib turadigan yoritqich signallarga ega boʻladi. Nazorat qilib turiladigan avtomobil yoʻllarida ham Sh. oʻrnatiladi.
Shlak

**Shlak** (nem.), toshqol — 1) metallurgiyada — eritish jarayonlarida (masalan, poʻlat eritishda) suyuq metall sirtini qoplovchi (soviganda toshsimon yoki shishasimon holatga oʻtuvchi) eritma. Shlak pechga maxsus solinadigan flyus, metallurgiya reaksiyalari natijasida ajralib chiqadigan qoʻshilmalar va yoqilgʻi kulidan iborat. Asosiy komponentlari — kislotali oksidlar §YU2va asosli oksidlar SaO, GʻeO, M§0, shuningdek neytral oksidlar A1203, 2pO. Tarkibidagi bu oksidlarning miqdoriga qarab, Sh. asosli yoki kislotali boʻlishi mumkin.

Metallurgiya jarayonlarida shlak muhim rol oʻynaydi: metallni pechdagi muhitning zararli taʼsiridan muhofaza qiladi, qalqib chiquvchi qoʻshilmalarni biriktirib oladi va boshqalar fizikkimyoviy funksiyalarni bajaradi; 2) bugʻ qozonlari oʻchoXlarida qattiq yoqilgʻi yonganda hosil boʻladigan qoldiqlar; 3) qurilishda — shlakportlandsement, mineral paxta va boshqalar olishda foydalaniladigan xom ashyo. Shlak beton toʻldirgichlari sifatida, yoʻl qurilishida ishlatiladi.
Shlam

**Shlam** (nem. 8sp1att — loy) — togʻ jinslarini maydalaganda, burgʻilashda hosil boʻladigan suyuqlikka toʻyingan kukunsimon mahsulot. Zarrachalar oʻlchami 0,25&nbsp;mm dan yirik boʻlmaydi. Sh. hosil boʻlish sharoitiga qarab bir necha turga boʻlinadi: 1) mis, rux va boshqalar metallar elektroliz qilinayotganda choʻkadigan kukunsimon mahsulot; odatda tarkibida asl metallar boʻladi; 2) bugʻ qozonlaridagi loy, gil va qattiq boʻlaklar holidagi (suvda erimaydigan) choʻkindilar. shahrini koʻchirish uchun vaqtvaqti bilan qozon havo yuborish yoʻli bilan tozalanadi; 3) toshkoʻmir yoki rudani nam bilan boyitishda hosil boʻladigan loysimon choʻkindi; 4) uzoq vaqt turib qolgan yoki filtratsiya qilingan suyuqlik tubiga choʻkkan qattiq mayda zarralar.
Shkala

**Shkala** (lot. vsa1a — zinapoya, narvon) — 1) oʻlchash asboblarining hisoblash qurilmasidagi belgilar yoki raqamlar majmuidan iborat qism (lineyka yoki limb). Teng boʻlaklarga boʻlingan, kvadratik, logarifmik; toʻgʻri chiziq yoki doira boʻylab joylashgan boʻladi. Teng boʻlaklarga boʻlingan toʻgʻri chiziqli Shlarga chizma va oʻlchov lineykalari, doira boʻyicha joylashganlariga soat mili va boshqalar kiradi; 2) fizik kattaliklar (issiqlik, shamol kuchi) va boshqalar darajasini oʻlchaydigan, aniqpaydigan kattaliklar tizimi; 3) ish haqining tadrijiy oʻsib yoki kamayib borishini koʻrsatuvchi raqamlar majmui.
Ivan Shkvalov

**Ivan Pavlovich Shkvalov** (asl familiyasi —Samgin) (1899.1.1, Nijegorodsk gubernyasi — 1981, Toshkent) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston (1946) va Tojikiston (1951) xalq artisti. Sahnaviy faoliyatini 1918-yil Nijegorodsk teatr studiyasida boshlagan. Keyinchalik Gorkiy, Saransk, Penza, Ivanov, Sverdlovsk, Chelyabinsk, Tobolsk va boshqalar teatrlarda ishlagan. 1933—46 yillar Samarqand rus drama teatri, 1946— 58 yillar Turkiston harbiy okrugi drama teatrida aktyor, rejissyor 1958-yildan Toshkentdagi xalq radioteatrida bosh rejissyor Shkvalov oʻtkir sahnaviy shakllar va chuqur psixologik talqin ustasi sifatida tanildi. Asosiy rollari: Gay (N. Pogodin, "Mening doʻstim"), Vasilkov, Telyatev, Paratov (A. Ostrovskiy, "Quturgan pullar", "Sepsiz qiz"), Arbenin (M.Lermontov, "Maskarad"), Sergey Lukonin (K.Simonov, "Bizning shahar yigiti"), Ivan Ribakov (V. Gusev, "Ivan Ribakov"), Goryachev (B. Smirnov, "Buga ustidagi qalʼa") va boshqalar Sh. "Quturgan pullar" (A.Ostrovskiy), "Makr va muhabbat" (F. Shiller), "Begona bola" (Shkvarkin), "Platon Krechet" (A.Korneychuk), "Maysaraning ishi", "Boy ila xizmatchi" (Hamza) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

## Manbalar
Shlezviggolshteyn

**Shlezviggolshteyn** - Germaniya yeri. Maydoni 15,7 ming km². Aholisi 2,8 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Kil shahri Mamlakat shim.da, Yutlandiya yarim orol va Shimoliy Germaniya pasttekisligida joylashgan. Shimoliy va Boltiq dengizlari oʻrab turadi. Yer yuzasi sharqiy va jan.sharqiy qismida sertepali tekislik. Sh.G. — Germaniyaning aholisi siyrak yeri. Xoʻjaligi industrialagrar xarakterga ega. Kemasozlik rivojlangan. Oziqovqat, mis eritish, toʻqimachilik, mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Baliq ovlanadi. Yirik shaharlari: Lyubek, Kil, Rendsburg, Xeyde va boshqalar Qishloq xoʻjaligida goʻshtsut chorvachiligi rivojlangan. Sh.G.ning jan.sharqiy qismida donli ekinlar, qand lavlagi, kartoshka, sabzavot ekinlari ekiladi. Turizm rivojlangan.

Qadimda Sh.G. 2 qismdan: Shlezvig gersogligi va Golshteyn grafligidan iborat boʻlgan. 1386-yilda yagona Golshteyn grafligiga birlashtirilgan. 1460-yildan Daniya qirolligi tarkibida. 1864-yilgi Daniya urushi oqibatida Avstriya boshqaruvi ostiga oʻtdi. 1866-yilgi Avstriya—Prussiya urushi natijasida Prussiya provinsiyasi hisoblandi. 1949-yildan Germaniya yeri.
Aleksandr Shleyxer

**Aleksandr Ivanovich Shleyxer** (1900.1.11, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Penza gubernyasi — 1990.23.11, Toshkent) — agronom, professor (1967), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1925). Buxoro viloyati Shirabudin qishloq xoʻjaligi tajriba styasida iqtisod boʻlimi mudiri (192731), SoyuzNIXIda sektor mudiri (1931—33), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti oʻsimlikshunoslik kafedrasi mudiri (1931—42), dotsent (1946—68), paxtachilik kafedrasi mudiri (1968—73). Ilmiy ishlari gʻoʻza biologiyasi va agrotexnikasi masalalari (chigitni ekishga tayyorlash, unib chiqqan nihollarning siyrakligini toʻldirish, koʻchat qalinligi, qiya yerlarga keng qatorlab ekishda egatlar chuqurligi va boshqalar)ga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Paxtachilik [1-qism], T., 1958; Xlopkovodstvo, M., 1967; Paxtachilik [Darslik], T., 1978.
Heinrich Schliemann

Heinrich Schliemann (; 1822. 6.1— 1890.26.12) — nemis arxeologi. 1863-yil tijorat ishlarini tashlab Gomer dostonidagi yerlarni axtarish bilan shugʻullangan. 1869-yil qadimiy Troya oʻrni Kichik Osiyodagi Hisorlik (Gissarlik) tepada boʻlgan degan fikrni bildirgan. U yerda 1870-73, 1878-79, 1882-83, 1889—90 yillarda, shuningdek, Mikena (1876), Itaka o. (1878), Orxomen (1880-86), Tirinf (1884-85) da qazish ishlari olib borgan. Sh. Gomer dostoni faktik asosga ega ekanligini isbotlagan, shuningdek, egey madaniyati (kritmiken madaniyati)ni ochgan. Bu madaniyat Sh. vafotidan soʻng G.Evans tomonidan tadqiq etilgan.
Shlir (maʼnolari)

**Shlir**:

* Schlier (Gemeinde) — Olmoniyaning Baden-Württemberg yerida joylashgan kommuna.
* Shlir (togʻ jinsi) (nem. balchiq, mergel) — notoʻgʻri shakldagi intruziv togʻ jinsi qismi.
Shlir (togʻ jinsi)

**Shlir** (nem. §sNNeg — balchiq, mergel) — notoʻgʻri shakldagi intruziv togʻ jinsi qismi. Togʻ jinslarining qolgan massasidan strukturasi va uni tashkil etgan minerallarning nisbiy miqsori bilan farq qiladi. Sh. va uni qamrab olgan togʻ jinslari orasida, odatda, muntazam ravishda oʻzgarish kuzatiladi. shahrining oʻlchami 2—10 sm, baʼzan 1 m va undan koʻp boʻladi. Baʼzi Sh.lar kristallanish va magmatik eritmalarning qotishi jarayonida ajralib chiqqan dastlabki mineral toʻplamdan iborat boʻlsa, boshqalari magma tepaga koʻtarilish jarayonida qoʻshilib chiqib, magma orasida oʻzgargan, ammo butkul erib oʻzgarmagan jinslardir.
Shlitsa

**Shlitsa** (nem. §eg|1S2 — qirqim) — 1) tishli birikmalarla valning birikmadagi detallar tishi kirib turadigan oʻyigʻi. Shlitsalar soni toʻrt va undan ortiq boʻladi; 2) vint yoki shuroʻp kallagida buragich (otvyortka)larga moʻljallab qilingan koʻndalang oʻyiq. 
## Manbalar
Shlyuz

**Shlyuz** (gollandcha §1sh5, lot. yexs1is1o — boʻlaman) — 1) navigatsiyada — kemalarni daryo yoki kanallarga bir suv sathidan ikkinchi suv sathiga oʻtkazish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti. Devorlar va darvozalar bilan ajratilgan kameradan iborat. Kemalarni quyi sathdan yuqori sathga oʻtkazish uchun pastki darvoza ochiladi, kemalar kameraga kirgizilgach, darvoza yopiladi, soʻngra alohida galereya (yoʻl) yordamida kamera suvga toʻlgʻaziladi. Kameradagi suv sathi yuqorigi suv sathi bilan tenglashganda yuqorigi darvoza ochiladi va kemalar kameradan chiqarib yuboriladi. Kemalar yuqori sathdan quyi sathga tushirilayotganda suv chiqarilib, yuqori suv sathi quyi suv sathi bilan tenglashganda pastki darvoza ochiladi va kema chiqarib yuboriladi.

SH.lar bir yoki koʻp kamerali, bir pogʻonali yoki koʻp pogʻonali boʻladi. Sh.larning oʻlchami daryo yoki kanallarning kattakichikligiga bogliq. Yirik shahrining chuq. 5–15 m, eni 35 m gacha, uz. 400 m gacha qilib quriladi. Kamera suv keltirish qurilmalari vositasida suvga toʻldiriladi yoki suvdan boʻshatiladi; 2) metallurgiyada — foydali qazilmalarni boyitish uchun rudalarni saralash apparati; suv va mayda rudalar aralashmasi oʻtkaziladigan tubi oʻnqirchoʻnqir (bruscha, yoʻlyoʻl rezinalar va boshqalardan iborat) qiya nov koʻrinishidagi qurilma. Tubida ogʻir minerallar va metallar choʻkib qoladi. Koʻp yarusli va avtomatik turlari bor; 3) kosmonavtikada — Sh. boʻlmasi — kosmik kema (KK) ning germetik boʻlmasi; kosmonavtlarning kabinaning germetikligini buzmay KK dan ochiq kosmosga chiqishiga xizm.at qiladi.
Shlyaxta

**Shlyaxta** (polyakcha) — Markaziy Yevropaning bir nechta mamlakatlarida (ayniqsa, Polsha, Litvada) hukmron tabaqaning nomlanishi; dvoryanlikka mos keladi. Dastlab Sh. — dunyoviy feodallarning quyi guruhi, ritsarlar. Keyinchalik shahrining siyosiy rolini ortishi bilan uni huquqiy jihatdan dunyoviy feodallarning oliy guruhi — magnatlar tarkibiga kiritilishiga olib kelgan. 16—18-asrlarda PolshaLitva davlatida Sh. respublikasi davlat tuzumi qaror topgan. 18-asrda Rech Pospolita boshqa davlatlar oʻrtasida taqsimlangandan soʻng Sh. dvoryanlik bilan tenglashtirilgan.
Otto Shmidt

**Otto Yulyevich Shmidt** [1891.18 (30).9, Mogilyov — 1956.7.9, Moskva] — rus matematigi, astronomi va geofizigi, akademik (1935). Kiyev universitetini tugatgan. (1913). "Katpediyasi"ning bosh tashkilotchisi va birinchi direktori (1937—49). "Georgiy Sedov" (1929—30), "Sibiryakov" (1932), "Chelyuskin" (1933—34) muzyorar kemalarida arktikani tadqiq qiluvchi ekspeditsiyalarga rahbarlik qilgan. Quyosh sistemasidagi sayyoralarning kelib chiqishi haqidagi yangi kosmogonik gipotezani ishlab chiqqan.
Shmidt gipotezasi

**Shmidt gipotezasi** (astronomiyada) — Quyosh sistemasidagi sayyoralarning paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi kosmogonik gipotezalardan biri (qarang Kosmogoniya). O.Yu. Shmidt sayyoralar bir vaqtlar Quyoshni qurshab turgan turli oʻlchamdagi moddalardan paydo boʻlgani haqidagi nazariyani ishlab chiqdi (1943). Rus olimlari L.E. Gurevich va A.I. Lebedinskiy tekshirishlaridan keyin Quyosh yulduzlararo gaz-chang moddalarni tortib olgan, yaʼni nisbiy giperbolik harakat elliptik harakatga oʻtgan, deb faraz qilinadi (1950). Bu gipoteza boʻyicha protosayyora bulutining rivojlanishi va oʻzgarishida unda mavjud boʻlgan qattiq chang zarralari hal qiluvchi rol oʻynagan. Turli zarralarning qoʻshilishi tufayli ularning kattalashishi va Quyoshning tortishish kuchi taʼsiriga qarshilik koʻrsatish xususiyatiga ega boʻlgan koʻp sonli quyuqlashishlarning vujudga kelishi bilan kuzatuv maʼlumotlari tushuntirilgan. Quyuqlashish ichidagi zarralarning elastik boʻlmagan toʻqnashishlari uni zichlanishga olib kelgan va diametri oʻnlab yoki yuzlab km boʻlgan yaxlit jismga aylantirgan. Aslida bunday holatning roʻy berish ehtimoli juda kichik.
Alfred Shnitke

**Alfred Garriyevich Shnitke** (1934.21.11, Engels shahri 1998.3.8, Gamburg shahri. Moskvada dafn etilgan) — kompozitor, 20-asr musiqa namoyandasi, simfonizmnint yirik ustasi. Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987). Berlin (1981) va Bavariya (1986) sanʼat akademiyalari. Shvetsiya Qirol akademiyasi (1987), Gamburg akademiyasi (1989) aʼzosi. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1958). Moskva (1961-yildan) va Gamburg (1990-yildan) konservatoriyalarida dars bergan. Deyarli barcha musiqa janrlarida ijod qilgan Sh. 3 opera ("Jezualdo", 1993; "Doktor Iogann Faustning tarixi", 1994 va boshqalar), 4 balet ("Sariq tovush", 1974; "Per Gyunt", 1987 va boshqalar). 9 simfoniya (1972—98), orkestr (6 koncherto grosso), yakka (skripka, fortepiano, alt, violonchel va boshqalar) sozlar va orkestr, shuningdek, xor uchun konsertlar, kamer asarlar, kantata ("Rekviyem", 1975 va boshqalar), 30 ga yaqin kinofilm, multfilm, spektakllar uchun musiqa yaratgan. Ijodida mumtoz musiqa anʼanalari bilan eng zamonaviy kompozitsiya texnikasi (atonal musiqa, kollaj va boshqalar)ni uygʻunlashtirib, musiqiy polistilistika uslubiga asos solgan. Asarlari teran falsafiy mazmun, koʻlami keng badiiy obrazlar, taʼsirchan ifodaviy vositalar, keskin dramaturgiyasi bilan ajralib turadi. Rossiya davlat mukofotlari (1986, 1995), Yaponiya va Germaniya (1992) mukofotlari bilan takdirlangan. Moskvadagi Musiqa akademiyasining biriga Shnitke nomi berilgan (1999).
## Manbalar
Shlix

**Shlix** (nem. 5sNsp) — gʻovak tabiiy yotqiziqlar, sunʼiy ravishda maydalangan togʻ jnnslari yoki mineral hosilalarni yuvish natijasida olingan ogʻir minerallar fraksiyasi. Sh. tarkibiga fizik va kimyoviy nurashga chidamli, zichligi Zg/sm3dan ziyod boʻlgan minerallar (oltin, platina, kinovar, kassiterit, sheyelit, magnetit, sirkon, olmos va boshqalar) donalari kiradi. Sochma va tub foydali qazilmalarni izlashda Sh. namunalari allyuvial va dellyuvial yotqiziqlardan muntazam ravishda olinadi. Sochma konlarni razvedka qilish va oʻzlashtirishda Sh.li namunalardan foydalaniladi. Qimmatbaho, nodir va baʼzi rangli metall konlarini izlash, asosan, shahrini oʻrganishdan boshlanadi.
Shlif

**Shlif** (nem. — yoʻnish, silliqlash) (geologiyada) — mikroskopik tadqiqotlar uchun moʻljallangan togʻ jinsi, mineral yoki koʻmirdan tayyorlangan plastinka. Sh.lar 2 xil boʻladi —shaffof va ruda Sh. (anshlif). Shaffof Sh. — yupqa plastinka (0,03&nbsp;mm) ning ikki tomoni silliqlanib, yupqa oynaga maxsus yelim (epoksid, kanada balzami) yordamida yopishtiriladi, usti ham oʻta yupqa oyna bilan qoplanadi. Anshlif — mineral va togʻ jinslarini oʻtuvchi nur orqali oʻrganish uchun tayyorlanadi. shahrini oʻtuvchi nur yordamida oʻrganish — petrografiyaning asosiy metodlaridan biri. Sh. mikroskop ostida mukammal oʻrganiladi, bunda togʻ jinslarining mineral tarkibi, ichki va tashqi tuzilishi aniqlanadi. Buning uchun qutblangan mikroskoplardan foydalaniladi.
Shonazar Shoabdurahmonov

**Shoabdurahmonov Shonazar** (1923.5.5, Toshkent shahri) — tilshunos olim, turkolog.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1974), filologiya fanlari doktori (1964), professor (1967). Toshkent pedagogika institutining oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi til va adabiyot i-tida oʻzbek dialektologiyasi sektorining mudiri (1954—91), bosh ilmiy xodim (1991-98). 1971-74 yillarda mazkur institut direktori, 1974—76 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix, tilshunoslik va adabiyotshunoslik boʻlimining akademik kotibi.

Asosiy ilmiy faoliyati badiiy asarlar, xalq dostonlari tili, oʻzbek dialektologiyasi masalalariga oid. Shoabdurahmonov hozirgi oʻzbek adabiy tili imlosi, punktuatsiyasi, fonetikasi, morfologiyasi, leksikologiyasi va leksikografiyasiga oid yirik ilmiy tadqiqotlarning, oliy va oʻrta maktablar uchun darslik va oʻquv qoʻllanmalarining hammualliflaridan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

## Manbalar
* Punktuatsiya qoidalari, T., 1953; Oʻzbek dialektologiyasi (hamkorlikda), T., 1959 (keyingi toʻldirilgan nashrlari: 1962; 1977); Oʻzbek adabiy tili va oʻzbek xalq shevalari, T., 1962; Oʻzbektili grammatikasi, 1j., Morfologiya (hamkorlikda), T., 1975; Oʻzbek tili darsligi, 9sinf uchun (hamkorlikda), T., 1977 (keyingi nashrlar: 1978, 1980, 1982); Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1-qism (hamkorlikda), T., 1980.
Shoburhon ota masjidi

**Shoburhon ota masjidi** — Buxoro viloyati (Qorakoʻl tumani)dagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr). Maqbara va katta xonaqohli masjid, gʻarbdan masjidga tutashgan 2 binodan tashkil topgan. Shimolida goʻrxona, janubida chillaxona bor. Tarzlari peshtoqli, besh ravoqli uzun ayvon boʻlib, yon tomonlariga keyinroq tepasi fonusli qilib minora — guldasta ishlangan. Masjid bezaksiz.
Shovva

**Shovva**, shalola – daryo va kanallarda suvning yuqoridan tik pastlikka shiddat bilan quyilib tushadigan joyi. Kanalparda suvning yemiruvchilik taʼsirini pasaytirish maqsadlarida imkoni boricha nishablik keskin ortadigan uchastkalarda suv energiyasini qisqa masofada soʻndirishga va bu bilan oʻzanni yuvilishidan saqlashga xizmat qiladigan bir va koʻp pogʻonali sharsharalar quriladi (qarang Tezoqar).
Shovinizm

**Shovinizm** [frans. saiu1sh$te, Napoleon I bosqinchilik siyosatining muxlisi fransuz askari N.Shoven (Spailchop) nomidan] — millatchilikning oʻta agressiv shakli. Oʻzga millatlarni kamsitish, tahqirlash, oʻz millatini boshqa millatdan ustun qoʻyish, milliy kalondimogʻlik, milliy xudbinlik illatlarini oʻzida mujassam etadi. Shovinistlar gʻoyaviynazariy jihatdan milliy manfaat va ustuvorlikka xizmat qilib, oʻz gʻoyalarini tazyiq va zoʻravonlik orqali amalga oshiradi. "SH." termini 19-asrning 30-yillari Fransiyada paydo boʻldi. Keyinchalik bu soʻz milliy ekstremizmning turli koʻrinishlarini ifodalashda qoʻllanila boshladi. Sh. biror boshqa millatning tarixiy taraqqiyot yutuqlari, insoniyat sivilizatsiyasiga qoʻshgan hissasi, jahon tarixidagi oʻrni, milliy, maʼnaviy va madaniy qadriyatlarini poymol qilishga harakat qilib, ayrim jihatlari bilan natsizm va fashizmga ham oʻxshab ketadi. Sh. koʻp millatli davlatda koʻpincha bir millatning ustuvorligiga, cheksiz imtiyozlarga ega boʻlishiga olib keladi. Baʼzan esa muayyan davlatning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy manfaatlarini milliy manfaatlar niqobi ostida namoyon etib, oʻzga davlatga tazyiq oʻtkazishi ham mumkin. Bu hol buyuk davlatchilik Sh.i sifatida taʼriflanadi. Sh. 20-asrda dunyoning turli davlatlari va mintaqalarida oʻzining mudhish maqsadlarini amalga oshirdi.
Shovodxoʻja bobo maqbarasi

**Shovodxoʻja bobo maqbarasi** — Xorazm viloyati Urganch tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (17— 18-asrlar). Maqbara toʻrtburchak tarhli (8,4x7,33 m), peshtoqgumbazli, bir xona (goʻrxona, tarhi 5,22x5,20 m)dan iborat; bezaksiz. Goʻrxona va peshtoq binoning yaxlit shaklini hosil qilgan. Peshtoq yuqori tomon ingichkalashib borib, gʻishtin sharafalar bilan yakunlangan, yuzasining ikki yonlari yassi tokchalarga boʻlingan. 2 pogʻonali asosga oʻrnatilgan mahobatli gumbaz peshtoq bilan mutanosib. Goʻrxona ichi oddiy, xona devorlari ravoqli bagʻallar bilan birikib, yarimgumbazlar hosil qilgan, ularga muqarnaslar ishlangan. Maqbaraning tashqi tomonidagi gʻisht choklari pardozlangan, yagona bezagi — yon tomonlaridagi derazalariga oʻrnatilgan ganch panjaralar.
Shovot kanali

**Shovot kanali** — Xorazm viloyati va Turkmanistonning Toshhovuz viloyatidagi respublikalararo magistral kanal. Dastlab 17-asr oxirida qurilgan. Toshsoqa kanali tizimiga knradi. Toshsoqa kanalining 34&nbsp;km da qurilgan uzeldan boshlanadi. Uz. 150&nbsp;km (Oʻzbekistonda 78&nbsp;km, Turkmanistonda 72&nbsp;km). Suv oʻtkazish imkoniyati 210 m³/s (Bayramsoqa, Mashinyorgan va Qoramazisoqa kanallaridan olingan suv bilan birga). Xorazm viloyatining Xonqa, Urganch, Shovot tumanlarida 37 ming ga va Toshhovuz viloyatida 75 ming ga yer sugʻoriladi. 1940-yilgacha kanal Amudaryoning chap sohilida oʻzining bosh suv olgichiga ega boʻlgan. 1940 da uz. 14,6&nbsp;km boʻlgan tutashtiruvchi kanal orqali Toshsoqa kanaliga ulandi. 1939— 40 yillarda rekonstruksiya qilingan. Shovot kanali 3 toʻgʻon inshoot, 1 oxirgi taqsimlagich uzeliga ega. Kanal Urganch shahridan oqib oʻtadi.

## Tavsifi
Shovot kanalining uzunligi 150 km, suv oqimi 210 m³/s. Sugʻoriladigan yerlarning umumiy maydoni 112 ming gektarni tashkil etadi. Oʻzbekistonga kanalning 78 km uznlikdagi qismi va 37 ming gektar sugʻoriladigan maydonlar, Turkmanistonga 72 km va 75 ming gektar yerlar tegishli. Asosan sharqiy-gʻarbiy yoʻnalishda shimolga bir oz qiyalik bilan oqadi.

Amudaryoning bu bosh tarmoqli kanali XVII asrda qazilgan. Maydonlarni sugʻorish uchun dastavval kanalda chigʻirdan foydalanilgan. 1939—1940-yillarda kanal rekonstruksiya qilingan.
Shovot (maʼnolari)

**Shovot tumani**:

* Shovot - **Shovot** — Xorazm viloyati Shovot tumanidagi shaharcha (1972 yildan), tuman markazi.
* Shovot tumani - Xorazm viloyatidagi tuman.
Shoburhon ota koʻshkmaqbarasi

**Shoburhon ota koʻshkmaqbarasi** — Buxoro viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Tarhi 8 qirrali. Ichki va tashqi tomoni chuqur ravoqli, ustiga gumbaz boglangan. Peshtoq qanosi va hoshiyalari turli yozuvlar va oʻyma sopol, girih naqshlar bilan bezatilgan. Maqbara bizgacha ancha vayrona holda saqlangan. Bino dastlab oromgoh koʻshk sifatida qad koʻtargan, keyinroq maqbaraga aylangan.
Shoberdi baxshi

**Shoberdi baxshi** (taxallusi; asl ismi **Boltayev Shoberdi**, 4-sentyabr 1944-yil, Munchok qishlogʻi, Boysun tumani, Surxondaryo viloyati, OʻzSSR, SSSR – 25-avgust 2025-yil) – sovet va oʻzbek xonandasi, baxshi. Oʻzbekiston Respublikasi xalq baxshisi, Oʻzbekiston Respublikasining Faxriy yorligʻi va „El-yurt hurmati“ ordeni sohibi.

## Biografiyasi
Shoberdi Boltayev 1944-yil 4-sentyabrda Surxondaryo viloyati Boysun tumanining Munchok qishlogʻida baxshi Bolti baxshi Aliev oilasida tavallud topgan. 1968—1972-yillarda Termiz davlat pedagogika institutining pedagogika fakultetida taxsil olgan.  

Shoberdining ilk ustozlari otasi va amakisi boʻlib, ular unga dutor chalish va baxshilik sanʼatini oʻrgatgan. Keyinchalik viloyat va respublika miqyosidagi koʻplab baxshichilik tanlovlarida qatnashgan. 1983-yilda Shahrisabzda oʻtkazilgan respublika baxshilar tanlovida bronza medali, 1989-yilda esa Denovda boʻlib oʻtgan respublika tanlovida gʻolib boʻlgan. 1990-yilda Qozogʻistonda oʻtkazilgan „Oltin olma“ festivalida mukofot olgan. 1991-yilda Toshkentda oʻtkazilgan Markaziy Osiyo baxshilari tanlovida laureat boʻlgan. 1999-yilda Termizda „Alpomish“ dostoni ming yilligi munosabati bilan oʻtkazilgan Markaziy Osiyo baxshilari tanlovida gʻolib boʻlgan.  

Shoberdi baxshi xalq ogʻzaki ijodini targʻib qilish maqsadida koʻplab xorijiy mamlakatlarda ham ijro etgan. 1988-yilda Fransiyada oʻtkazilgan „Markaziy Osiyo xalqlari madaniyat kunlari“da ishtirok etib, Parijda „Alpomish“ dostonini kuylagan. 2002-yilda Karl Rayxel tomonidan „Alpomish“ dostonining nemis tiliga tarjimasi taqdimot marosimida qatnashgan. 2003-yilda esa Fransiyada oʻtkazilgan Osiyo mamlakatlari (Eron, Pokiston, Afgʻoniston, Turkmaniston, Tojikiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekiston) sanʼatkorlari ishtirokidagi konsertda sahnaga chiqgan.  

Shoberdining repertuarida „Alpomish“, „Oltin qovoq“, „Ollanazar Olchinbek“, „Kuntugʻmish“, „Suluvxon“, „Sanam gavhari“, „Sariq savdogar“, „Oyparcha“, „Mening dutorim“, „Mehmon“ kabi dostonlar, shuningdek, „Istak“, „Nega“, „Bilmayman“, „Oypari“ kabi termalari mavjud.  

1999-yildan Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi. Termiz shahridagi 22-sonli bolalar musiqa, sanʼat va baxshichilik maktabining faxriy direktori boʻlgan.  

Shoberdi baxshi 2025-yil 25-avgust kuni 80 yoshida vafot etgan.  

## Mukofotlari
* Oʻzbekiston xalq baxshisi (2000)  
* „El-yurt hurmati“ ordeni (2007)  
* Oʻzbekiston Respublikasining Faxriy yorligʻi (1993)  

## Manbalar
Shovul

**Shovul** — torondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt oʻsimlik turi; sabzavot ekini. Boʻyi 30—75 sm. Ildizi sershox. Ildiz oldidagi barg plastinkasining tubi yuraksimon, yumaloq yoki ponasimon. Gullari ikki jinsli, barglari ingichka, nashtarsimon, tubi ponasimon. Iyun—iyul oylarida gullab urugʻlaydi. Urugʻi 2—3° da unib chiqadi. Bargi tez oʻsadi, birinchi yili 2 marta, keyingi yillarda 3—4 marta terib olinadi. Tarkibida oqsil, mineral tuzlar, A, S, V vitaminlari bor. Sh. sovuqqa chidamli, namsevar oʻsimlik.
Shovun

**Shovun**, shoqul — 1) qurilishda — bino va inshootlarning devori, ustuni va boshqalarning tik (vertikal) vaziyatini taxminan aniqlash uchun moʻljallangan binokorlik asbobi. Bir uchiga yuk (tosh, metall) bogʻlangan chilvir (pishiq ip) dan iborat. qadimiy meʼmorlar shoqul deb ham atashgan; 2) tikuvchilikda — dagʻal choklar (mas, qop tikish) uchun i shlatiladigan yoʻgʻon ip, kanop. 3) Geodeziyada-Yer markazidan perpendikulyar chiziq orqali tushurilgan chiziqga aytiladi. Shovun chizig'i yer sirtini, maydonini o'lchash uchun ishlatiladigan yo'nalishlardan biridir.
Shovush

**Shovush** — daryolar suvi yuzasidan muz parchalari va qor uyumlarining oqishi. Sh. suv osti muzlarining suv yuzasiga qalqib chiqishi, qirgʻoq muzlarining sinib parchalanishi va suv betiga qor tushib qolishi natijasida hosil boʻladi. Sh. muzi tiqilib toʻxtab qolgan paytlarda suv sathi keskin koʻtarilib, tevarakatrofdagi yerlarni suv bosish xavfi koʻpayadi. Bunday holatlarda daryo yuzasidan qoplab yotgan muzni parchalab, shahriga yoʻl ochib yuborish kerak. Oʻrta mintaqa daryolarida Sh. kuz va bahorda, Oʻrta Osiyo daryolarida qishda kuzatiladi.
Davron Shodiyev

**Davron Shodiyevich Shodiyev** (1938-yil 20-iyul, Qarshi tumani, Qashqadaryo viloyati, Oʻzbekiston SSR – 2008-yil 28-dekabr, Qarshi tumani, Qashqadaryo viloyati, Oʻzbekiston) – oʻzbekistonlik olim, pedagog, Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1998), pedagogika fanlari doktori (1986), professor (1989), Rossiya pedagogika va ijtimoiy fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi (1995).
## Biografiyasi
Davron Shodiyev 1938-yil 20-iyul Qarshi tumanidagi Lagandi qishlogʻida tugʻilgan. 1960-yilda Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika instituti fizika-matematika fakultetini tugatgan. 1961—1967-yillarda Qarshi pedagogika instituti oʻqituvchisi, 1972—1974-yillarda institutning „Fizika oʻqitish metodikasi va oʻqitishda texnika vositalaridan foydalanish“ kafedrasi mudiri, 1974—1975-yillarda fizika-matematika fakulteti dekani, 1975—1985-yillarda prorektor, 1987—1991-yillarda institut professori, 1991—1993-yillarda kafedra mudiri, 1993—1998-yillarda Oʻzbekiston Pedagogika fanlari ilmiy tekshirish instituti direktori, 1998—2002-yillarda direktor oʻrinbosari. Davron Shodiyev 2008-yil 28-dekabrda Qarshi tumanidagi Lagandi qishlogʻida vafot etgan.

## Ilmiy faoliyati
Asosiy ilmiy ishlari fizika fanini oʻqitish metodikasining metodologik muammolari va umumiy oʻrta taʼlim maktablari uchun fizika boʻyicha darsliklar yaratishga oid. Olim hammuallifligida 7—11-sinflar uchun yozilgan „Fizika“ darsliklari 1987-yildan Oʻzbekiston, Rossiya Federatsiyasi va boshqa MDH davlatlari maktablarida qoʻllanilib kelingan. 1987-yilda „Umumtaʼlim maktablarida tabiiy fan asoslarini oʻrganishda nazariya va tajribaning mutanosibligi“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. „Oʻquv jarayoni empirik va nazariy bilimlar darajasining metodologik muammolari“ (, 1982), „Oʻrta maktab fizika taʼlimida nazariya va tajribaning mutanosibligi“ (, 1985), „Fizika oʻqitish jarayonida fikriy tajribalar“ (, 1987) kabi kitoblar muallifi.
## Mukofotlari
1984-yilda Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi, 1998-yilda Oʻzbekiston fan arbobi unvoni bilan taqdirlangan.
## Manbalar
Sulaymon Shodmonov

**Sulaymon Nurillayevich Shodmonov** (1938.15.9, Buxoro) — dirijyor, Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Toshkent konservatoriyasini xor dirijyorligi (1960) hamda operasimfonik dirijyorligi (1975) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Navoiy teatrida xormeyster (1960—66), bosh xormeyster (1966-80), Leningrad opera va balet teatrida dirijyor-stajer (1980—82), Toshkent operetta teatrida dirijyor (1982—91), Navoiy teatrida bosh xormeyster va dirijyor (1991-yildan). Musiqali teatr sahnasida bir necha operetta ("Bayadera", I.Kalman; "Gusar uylanishi", G.Gladkov va boshqalar), oʻzbek ("Buyuk Temur", A.Ikromov; "AlFargʻoniy", M.Bafoyev; "Soʻgʻd elining qoploni", Ik. Akbarov) hamda Yevropa mumtoz ("Lyuchiya di Lammermur", "Tungi qoʻngʻiroqcha", G.Donitsetti; Oʻzbekistonda ilk marta) operalarini dirijyor sifatida sahnalashtirgan.

## Manbalar
Maqsuda Shodmonova

**Maqsuda Shodmonova** (1931.25.12, Fargʻona shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1954). 1954-yildan Fargʻona shahridagi 1-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, maktab direktori, oʻquv boʻlimi mudiri. Viloyatda birinchilardan boʻlib fanlar boʻyicha kabinet usulida dars oʻtishni tashkil etdi.
Shodmulk begim

**Shodmulk begim** — (? 1411) temuriy malikalardan. Xalil Sultonning xotini. Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishicha, Shodmulk begim Samarqandda oddiy hunarmand oilasida tugʻilgan. Xalil Sulton Shodmulk begimni sevib qolib, oʻz zamonasi taomiliga zid ravishda unga uylangan. Sohibqiron vafotidan soʻng taxtga chiqqan Xalil Sultonning saltanatni boshqarishida Shodmulk begim faol qatnashgan. Shodmulk begimning xazina va saltanat ishlaridagi faoliyati ayniqsa noxush oqibatlarga olib kelgan. Shodmulk begimning irodasi bilan ayrim noloyiq kishilar yuqori lavozimlarga tayinlangan. Shodmulk begim Sohibqironning barcha bevalari va kanizaklarini harbiy boshliqlar va amaldorlarga inʼom qilishga Xalil Sultonni koʻndiradi. 1411-yil Xalil Sulton vafot etgach, eridan soʻng yashashni istamagan Shodmulk begim zahar ichib oʻlgan.

Ad. Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T" 1995.
Shojalilovlar

**Shojalilovlar** — aka-uka xonanda va sozandalar, oʻzbek anʼanaviy ijrochiligiga katta hissa qoʻshgan sanʼatkorlar. Shojalilov Shoqosim (1909.9.9 — Toshkent — 1984.9.7) — xonanda va sozanda (tanbur), Oʻzbekiston xalq hofizi (1950). Toshkent musiqa texnikumini tugatgan (1927), Oʻzbekiston radiosining xalq cholgʻulari ansamblida sozanda va xonanda (1930—73). Shojalilov Shoolim (1921.21.5 Toshkent 1989.29.9) hofiz va sozanda (tanbur, dutor). Oʻzbekiston radiosining xalq cholgʻulari ansamblida xonanda (1942—53). Shojalilov Shoakbar (1926.3.2 — Toshkent —1987.3.9) — hofiz va sozanda (tanbur, tor). Sh. sanʼatkorlar oilasidan boʻlib, otasi Shojalil hofiz, amakisi Sh.Shoumarov, togʻasi Toʻychi hofiz, shuningdek, Yu.Rajabiy, A.Vahobov, A.Haydarov, J.Sultonov, Domla Halim va boshqalardan maqom, ashula va cholgʻu yoʻllarini oʻzlashtirganlar. Sh. lirik, diapazoni keng ovoz sohiblari boʻlib, hamnafaslik ijro uslubida oʻziga xos samimiylik va shiradorlikka erishgan. shahrining ashula va maqom yoʻllarini talqin etilishi ovozlar va joʻrnavoz sozlar hamohangligi, jumlalarning maromiga yetkazib aytilishi, milliy xonandalik anʼanalariga xos boʻlgan sayqal va qochirimlardan mohirona foydalanish, joziba va joʻshqinlik, mumtoz ijro uslubi bilan ajralib turadi. Repertuaridan FargʻonaToshkent maqom yoʻllari ("Bayot", "Chorgoh", "Ushshoq", "GulyorShahnoz", "Toshkent Irogʻi"), ashula ("Koʻcha bogʻi — 12", "Ilgʻor", "Girya", "Suvora", "Munojot", "Eshvoy", "Naylaram") va yalla ("Figʻondur", "Hajringda", "Jonon jamoling") oʻrin olgan. Sh. ijro etgan maqom va ashula yoʻllari Oʻzbekiston teleradiokompaniyasi fonotekasiga, bir necha gramplastinkaga yozilgan.

Rustam Abdullayev.
Shovqin oʻlchagich

**Shovqin oʻlchagich** - tovush (shovqin)ning balandpastligi (qattiqligi) ni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Mikrofon, kuchaytirgich, filtrlar va milli asbob — indikatorda iborat. Shovqin oʻlchagich ning umumiy sxemasi, uning xususiyatlari odam qulogʻi xususiyatlariga yakin qilib tanlanadi. Zamonaviy Shovqin oʻlchagich quvvatni ichiga joylashtirilgan batareyalardan oladi. Shovqin oʻlchagichning mikrofoni, elektron sxemasi va indikatori tra, namlik, bosim oʻzgarishlariga nisbatan turgʻun boʻlishi kerak. Shovqin oʻlchovchi 
asbob - Shumometr.
Shodiyona

**Shodiyona** — tantanavor kayfiyatni ifodalovchi qadimiy kuy va usullar turkumi. "SH." surnay, karnay, nogʻora (va, baʼzan, doira)lardan iborat ansambl tomonidan, ayrim hollarda yakka nogʻora yoki surnayda, asosan, toʻy, bazm, "bozori shab" kabi xalq bayramlarida ijro etilgan. Oʻrta asr musiqa risolalarida "Shodiyonayi turkiy ("Turkiy" doira usulida ijro etiladigan "Shodiyona"), "Shodiyonayi juftiy" (nikoh toʻylarida chalinadigan "Shodiyona" kuylari) kabi turlari tilga olingan. "Shodiyona" turkumi koʻp qismli boʻlib, kuylar soni 9—12 boʻlishi mumkin. Qismlarining hajmi kichikroq boʻlsada, kuylar tuzilishi va nogʻora usullari juda murakkab. "Shodiyona" turkumidagi baʼzi kuylar Shashmaqom cholgʻu yoʻllariga hamohang. Mas, A.Yusupov ijrosida yozib olingan "SH."ning 9qismi (Oʻzbek xalq muzikasi, VI j., T., 1958) Tasnifi Navoning ritmik koʻrinishidir. "SH."ning bizgacha yetib kelgan namunalari koʻp ijro etiladi, raqs kuylari sifatida keng tarqalgan. Shashmaqomning Buzruk maqomi, 2guruh shoʻʼbalaridan Rok yoʻllari "Shodiyona" nomi bilan ham mashhur boʻlib, surnay, karnay, nogʻora va doiradan iborat ansambllarda ijro etilib kelingan. Lekin "Shodiyona"ning bu turi kuy tuzilishi yirik shaklda, doira usuli, ohanglari va ritmik xususiyatlari jihatidan "Shodiyona"ning yuqorida zikr etilgan surnay yoʻllaridan tubdan farq qiladi.
Shoyi instituti

"SHOYI" INSTITUTI, Oʻzbekiston "Shoyi" ilmiy tadqiqot instituti — ipakchilik sohasidagi ilmiy muassasa. "Oʻzbek ipagi" uyushmasi tarkibiga kiradi. Margʻilon shahrida joylashgan. Pilladan ajratib olingan ipak xom ashyosini, ipak mahsulotlari va ipakni qayta ishlash jarayonidagi chiqindilarni qayta ishlashning texnologik, iqtisodiy, meʼyoriy va tashkiliy muammolarini oʻrganadi. 1937-yil 29 iyulda Toshkent shahrida tashkil etilgan. 1958-yilda hukumat qarori bilan ipakchilik rivojlangan Margʻilon shahriga koʻchirildi. institut tarkibida 5 ilmiy laboratoriya (pillakashlik, iqtisodiy, meʼyoriy izlanishlar, chiqindilarni qayta ishlash, texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish, tabiiy tolalarga dastlabki ishlov berish) va ipak mahsulotlarini sertifikatsiyalash markazi faoliyat koʻrsatadi (2005). Toshkent shahrida filiali bor. institut olimlari tomonidan Toshkent toʻqimachilik mashinalari maxsus konstruktorlik byurosi bilan hamkorlikda bir qator pillakashlik mashinalari tizimi (SKE4VU; KZ150SHL va boshqalar), texnologik uskunalar (SMM6, MK1, RKU va boshqalar) yaratildi va ishlab chiqarishga joriy etildi, 42 ixtiro uchun mualliflik guvohnomalari olingan. institut faoliyati E.B.Rubinov, M.Mirzaraxmetov, A.B.Novikov, M.Sh.Mirqosimov, F.QQoʻqonboyev, O.AOxunboboyev, G.A. Rahimjonov, G.N.Valiyev, G.G. Asrorov kabi olimlar faoliyati bilan bogʻliq. institut ilmiy toʻplamlar nashr etadi. Pillachilik va ipakchilik boʻyicha boy ilmiy kutubxonaga ega.
Shoyigul

**Shoyigul** (*Саппа*) — shoyiguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; manzarali oʻsimlik. Osiyo va Amerikaning subtropik mintaqalarida keng tarqalgan. 50 dan ortiq turi maʼlum. 1000 dan ortiq navi chiqarilgan. Oʻzbekistonda bogʻ Sh.ivahind Sh.i koʻproq oʻstiriladi. Boʻyi 0,5–2 m, poyasi tik, yon shoxlari yoʻq. Barglari yirik, yassi yumaloq, uz. 30—35 sm, kengligi 13—15 sm, asosi poyaga oʻralib qin hosil qiladi, rangi yashil, qizgʻishmalla rang. Poyaning har 10—15 sm da bittadan barg oʻsib chiqadi. Gullari qizil, pushti, sariq, oq, gultojbarglari yirik, poya uchida roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi. Iyun—sent.da gullab mevalaydi. Mevasi koʻsakcha. Sh. ildiz tuganagini boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Kech kuzda iddiz tuganagi kavlab olinadi va quritilib, issiqroq joyda saqlanadi. Erta bahorda ekiladi. Tuganagi tarkibida kraxmal bor. Bogʻxiyobonlar, gulzorlarga, hovlilarga ekiladi. Oʻzbekistonda Krouz va Luiza fon Retitor navlari 1997-yildan barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan.
Wole Soyinka

**Wole Soyinka** (1934.13.7, Abeokuta) — nigeriyalik dramaturg va yozuvchi. "Sher va sohibjamol" (1963) va "Oʻrmon raqsi" (1963) hajviy pyesalarida Sh. grotesk vositasi orqali Afrikadagi anʼanaviy va zamonaviy oqimlar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarni aks ettiradi; tarixiy oʻtmishni bilishga chaqiradi. "Monax Iyeronimning sinovlari" (1964) komediyasi, urushga qarshi qaratilgan "Telbalar va professionallar" masali (1971) va "Sharhlovchilar" (1965) romanining muallifi. Bu asarlarda Sh. Nigeriya amaldorlarining poraxoʻrligini qoralaydi. Sheʼrlarida oʻz davri muhitidan norozilik ohanglari sezilib turadi ("Qamoqdagi sheʼrlar", 1969). Nobel mukofoti laureati (1986)..

## Manbalar
Shodi Shoimov

**Shodi Shoimov** (1925, Shahrisabz tumani — 1944.24.3, Mogilev viloyati) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, oddiy askar. Urushga qadar kzda ishlagan. 1942-yil fevraldan armiya safida. 1944-yildan frontda. 1266-oʻqchi polki (2-Belorussiya fronti, 50-armiyaning 385-oʻqchi diviziyasi) avtomatchisi boʻlgan. 1944-yil 27 iyunda Mogilev viloyatining Dashkova qishlogʻi yaqinidagi jangda jasorat koʻrsatgani uchun vafotidan soʻng Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1945). Aravon qishlogʻidagi maktabga, Shahrisabz shahridagi koʻchalardan biriga va kinoteatrga uning nomi berilgan. Shahrisabzning markaziy maydoniga haykali qoʻyilgan.

## Manbalar
Ahmad Shoymurodov

**Ahmad Shoymurodov** (1936.25.3, Samarqand) — haykaltarosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Moskva badiiy sanoat bilim yurti (1959) va Surikov nomidagi Moskva badiiy instituti (1964)ni tugatgan. Sh. ijodi bilan oʻzbek tasviriy sanʼatida monumental haykaltaroshlik rivojiga katta hissa qoʻshdi; ayniqsa, portret janrida samarali ijod qilib, tarixiy shaxslar obrazlarining yorqin qiyofalarini yaratdi: Navoiy byusti (marmar, 1968, Toshkentdagi Adabiyot muzeyida; nusxalari Samarqand universiteti va Samarqand badiiy muzey qoʻriqxonasida), "Mirzo Ulugʻbek" (mis, 1965), "AlXorazmiy" (gips, 1985); xalq baxshilari Fozil Yoʻldosh oʻgʻli (mis, 1974), Ergash Jumanbulbul oʻgʻli (mis, 1974), Islom shoir Nazar oʻgʻli (mis, 1975) portret haykallari; Shoymardon Qudratov (bronza, 1977), Enver Aliyev (bronza, 1986), yapon rassomi Chexiro Okubo (bronza, 1986) va boshqalar; shuningdek, haykaltaroshlik kompozitsiyalari ("Jarroh", gips, 1964.; "Mutafakkir", beton, 1968; "Ilhom parisi", mis, 1980 va boshqalar) hamda Toshkent metropolitenining "Alisher Navoiy" bekatining rangli koshinkori bezaklari muallifidir (1980—85, Ch.Ahmarov bilan hamkorlikda). 80—90-yillarda Amir Temur (bronza, 1994; beton, 1995 va boshqalar) hamda Alisher Navoiy (bronza, 1991 va boshqalar) va boshqalar siymolarni yaratdi. Sh. asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Shoyi

**Shoyi**, shohi — ipak mato; 19— 20-asr oʻrtalarida Oʻrta Osiyoda barcha ipakchilik rivojlangan yirik markaz (Fargʻona, Buxoro va boshqalar)larda ishlab chiqarilgan. shahrining arqoq va tanda iplari bir xil ingichka ipak iplardan iborat boʻlib, sodda toʻqilgan: har bir arqoq ip orasiga tanda iplar tushgan, yuzasi silliq, oʻngtersi bir xilda boʻlgan; eni 33—35 sm, 20-asr 30-yillaridan 50—54 sm ga kengaygan. shahrining gulsiz sidirgʻa va gulli (abr gulli), yoʻlyoʻl, katak gulli xillari maʼlum. Turli ipakchilik markazlarining Shoyilari qalinyupqaligi, gullari, rangi (koloriti) bilan farqlangan. Fargʻona Shoyisi yupqa va pishiqligi, yumshoq va mayinligi bilan boshqa Shoyilardan ajralib turgan; abr gullari toʻlqinsimon yoki uslublashtirilgan novda, gul shaklida, rangi binafsha, sariq, feruza, kulrang. Buxoro Shoyisi qalin toʻqilgan, tanda iplari zichligi tufayli qattiq, gʻijimlanmaydigan hamda suv oʻtkazmaydigan boʻlgan; gullari katta doira, tuxumsimon shakllarda, ikki chetlari qator yoʻllar, 8 yoki toʻlqinsimon chiziqlar bilan hoshiyalangan; rangi koʻproq qizil va sariq, oq, nafarmon, och nastarin, feruza ranglar.

20-asr boshida Samarqand, Toshkentda Fargʻonadan keltirilgan yoʻlyoʻl Shoyi keng tarqalgan; binafsha, qora, oq va tilla rang — sariq yoʻlli shahridan kiyim kiyish urf boʻlgan. shahridan kishilik koʻylaklar, belbogʻ va boshqalar tayyorlangan, erkak hamda xotinlarning zar chopon va baxmal toʻnlari astarlariga, badiiy buyumlar (soʻzana, choyshab va boshqalar)ga ishlatilgan. Shoyi Buxoroda 20-asr boshlarigacha, Fargʻona vodiysida 60-yillargacha ishlab chiqarilgan.

Sayyora Mahkamova.