Eron oʻrmonlari

**Eron oʻrmonlari** – Eronning tabiiy resurslarining bir qismi. Mamlakatning aksar oʻrmonlari shimoliy hududlarda, Kaspiy dengizining janubiy qirgʻoqlarida joylashgan. Bu oʻrmonlar moʻtadil nam iqlimga ega boʻlib, Ardabil ustonining sharqidan Shimoliy Xuroson ustonigacha choʻzilgan. Ular, shuningdek, Gilon, Mozandaron va Guliston ustonlarini qamrab oladi va tarqaladi. Yaqin Sharqdagi eng baland togʻ tizmasi hisoblangan Alburz togʻ tizmasi Kaspiy dengizining namligiga qarshi devor boʻlib turadi va bu namlikning Eronning markaziy hududlariga kirishiga toʻsqinlik qiladi; shuning uchun bulutlar mamlakatning shimoliy hududlariga yogʻingarchilikni majbur qiladi va markaziy hududlarni quruq va bepusht qoldiradi.

Alburz togʻlarining shimoliy yon bagʻirlarida va Kaspiy dengizi qirgʻoq ustonlarida  oʻrmon mavjud. Mamlakatning boshqa qismlarida ham  oʻrmon bor. Bu oʻrmonlarning faqat  sanoat maqsadlari uchun foydalanilishi mumkin, qolgan oʻrmonlar esa yetarli parvarishning yoʻqligi yoki tabiiy zararlanish sababli foydalanilmaydi. Maʼlumotlarga koʻra, qadim zamonlardan XVIII asr boshlarigacha Eron koʻp va xilma-xil oʻrmonlarga ega boʻlgan. Ahamoniylar davrida Eronning hozirgi chegaralari ichidagi oʻrmonlarning maydoni  oshgan. Eronning oʻrmonlari moʻgʻullar istilosidan keyin keskin kamayishni boshlagan va soʻnggi uch asrda eng yuqori choʻqqiga yetgan. Qojarlar sulolasi davrida taxminan  koʻmir ishlab chiqarish uchun oʻrmonlardagi daraxtlar kesilib, eksport qilingan.

## Oʻrmonlar va dalalarning milliylashtirilishi

Hukumat dasturi oʻrmonlar, dalalar, suvlar va tabiiy resurslarni milliylashtirishni oʻz ichiga olgan.

1963-yil 26-yanvarda, Oq inqilob doirasida oʻrmonlar milliy deb eʼlon qilindi. Oq inqilobning ikkinchi tamoyiliga koʻra, „yashil oltin konlari“ deb nomlangan  oʻrmon va dalalar davlat tasarrufiga oʻtkazildi.

## Daraxtlar va tuproq eroziyasi
Shimoliy Eronning Lavij hududidagi oʻrmon daraxtlari
Daraxtlar, butalar va umuman oʻsimliklar tuproq barqarorligini saqlash va uning suv oʻtkazuvchanligini oshirishda muhim rol oʻynaydi. Inson foydalanishi mumkin boʻlgan ustki tuproq qatlami bir necha santimetrdan oshmaydi, shuning uchun uni saqlash juda muhimdir. Behosil hududlarda shamol eroziyasi tuproq yemirilishining asosiy sababidir, shamolli hududlarda esa daraxtlar tuproqni mustahkamlovchi omil hisoblanadi. Quruq hududlarda shamol eroziyasi tuproqning yemirilishiga asosiy sabab boʻlgan va shamolli joylarda daraxtlar tuproq barqarorligini taʼminlovchi omil sifatida qaraladi.

## Oʻrmonlarni yoʻqotish
Hukumat statistikasiga koʻra, 2010—2011-yillarda Shimoliy Eron oʻrmonlaridan  dan ortiq yogʻoch kesib olingan. Oʻrmonchilik assotsiatsiyasi rahbari bu raqam ushbu sohadagi rasmiy maʼlumotlarni bildiradi va, shubhasiz, ushbu qonuniy kesimlar bilan bir qatorda noqonuniy kesishlar ham sodir boʻlganini, bu esa umumiy oʻrmon yoʻqotilishiga yanada hissa qoʻshganini bildirgan. Mutaxassislarning aytishicha, Shimoliy Eron oʻrmonlari shunchalik zarar koʻrgan ekanki, ular bunday keng koʻlamli kesishga chiday olmaydi. Agar bu jarayon davom etsa, Shimoliy Eronning oʻrmonlari mamlakatning gʻarbiy oʻrmonlari kabi yoʻq boʻlib ketishi bashorat qilinmoqda. Hozirda esa, shimoliy oʻrmonlardagi biologik xilma-xillik va yovvoyi hayvonlar jadal kamaygan. Shuningdek, mutaxassislar bu hududda oʻsimlik qoplamining yoʻq qilinishi va daraxtlar kesilishi Shimoliy Eronda roʻy berayotgan halokatli suv toshqinlarining sabablaridan biri ekanini ham taʼkidlagan.

Eron Atrof-muhitni muhofaza qilish tashkiloti rahbari ham soʻnggi besh oʻn yillik davomida Eronning oʻrmonlari   kamayganini taʼkidladi. Kesilgan oʻrmonlar oʻrnidagi yerlar esa choʻlga aylangan. Taxminan har yili Zagros va Shimoliy Eron oʻrmonlarining  yoʻq qilinadi.

Birlashgan millatlar tashkilotining oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti (FAO)ning maʼlumot berishicha, Eron dunyodagi oʻrmon maydoni cheklangan 70 ta rivojlanayotgan davlatlardan biri boʻlib, bu kam sonli oʻrmonlar dunyoning boshqa hududlariga qaraganda tezroq yoʻq qilinmoqda.

## Iqlimi
Baʼzi oʻrmonlar (masalan, doimiy yashil oʻrmonlar) iqlim oʻzgarishidan kamroq taʼsirlanadi; boshqalari esa (masalan, moʻtadil barg toʻkuvchi oʻrmonlar) keskin taʼsirlanadi va har kuzda barcha barglarini toʻkadi.

Oʻrmonlardagi daraxtlarning oʻsishi bir nechta omillarga bogʻliq: asosan quyosh nuri, tuproq va suv turi, harorat va daraxtlarning genetik imkoniyatiga. Bu omillarning aksariyati toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita ob-havo bilan bogʻliq.

Yozda oʻrmon ichidagi harorat odatda tashqaridagi haroratdan  past boʻladi, qishda esa oʻrmon ichidagi harorat tashqi haroratga juda yaqin boʻladi, baʼzan esa bir necha daraja issiqroq boʻladi. Yozning bir kunida tashqi tuproq harorati  ga yetishi mumkin, oʻrmondagi tuproq harorati esa  boʻlishi mumkin.

## Eronning oʻrmon hududlari
Eronning oʻrmonlari besh xil vegetatsiya hududlariga boʻlinadi:
# Girkan hududi (Kaspiy), mamlakatning shimoliy tomonidagi yashil kamarni tashkil qiladi.
# Eron va Turon hududi, asosan Eronning markazida tarqalgan.
# Zagros hududi, mamlakat gʻarbida asosan eman oʻrmonlarini oʻz ichiga oladi.
# Fors koʻrfazi hududi, janubiy qirgʻoq mintaqasida tarqalgan.
# Arasboron hududi, noyob va kamyob turlarni oʻz ichiga oladi.

Eron dunyodagi oʻrmonlarga ega 56 davlat ichida 45-oʻrinni egallaydi.

## Kaspiy dengizi hududi
Mamlakatning shimoliy qismidagi oʻrmonlar, yaʼni Girkan yoki Kaspiy vegetatsiya zonasi, nam oʻrmonlar va shimolning sanoat oʻrmonlari deb ataladigan oʻrmonlar Astara­dan Glidagʻigacha  uzunlikda,  kenglikda va  balandlikda joylashgan.

Hozirgacha bu oʻrmonlarda 80 turdagi daraxt (asosan keng bargli), toʻrt turdagi mahalliy ignabargli daraxt va 50 turdagi buta aniqlangan boʻlib, ularning koʻpchiligi qoraqayin, shoxqaragʻay, eman, zarang va qaragʻayning aralash turlaridan iborat.

Bu oʻrmonlar uchinchi geologik davrning qoldiqlaridir. Girkan oʻrmonlarida ignabarglilar kam boʻlishining sababi – uchinchi davr oxiri va toʻrtinchi davr boshida bu hududlarda muzliklarning taraqqiy etmasligi va kengaymasligidir.

Bu hudud Gilon, Mozandaron va Guliston ustonlarida mamlakat shimolidagi yashil kamarni tashkil qiladi. Girkan hududi nam iqlimga ega va Kaspiy dengizining taʼsiri ostidadir.

## Manbalar