open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Barthélemy d'Herbelot

**Barthélemy d'Herbelot de Molainville** (*Bartelemi d'Erbelo de Molenvil*; 1625.14.2—1695.8.12) - fransuz sharqshunosi. Parijda tugʻilgan va shu yerdagi untda (klassik tillar va filologiya) oʻqigan, ayni vaqtda sharq tillarini mustaqil oʻrgangan. 1692-yildan Parij untida suryoniy tillar professor d'Herbelot sharq tillari va Sharq mamlakatlari tarixini ilohiy aqidalardan xoli ravishda mustaqil fan sifatida oʻrgangan yevropalik birinchi sharqshunoslardan hisoblanadi. U mashhur "Sharq kutubxonasi yoxud Universal lugʻat" (8600 maqola) ensiklopediyasi muallifi boʻlib, asarda musulmon Sharqi tarixi va adabiyotiga doir arab va fors manbalaridan (asosan, Mirxond, Abulfido, Xoji Xalifa va boshqalar) olingan keng maʼlumotlar joy olgan. D'Herbelot ensiklopediyasi, I.Yu.Krachkovskiyning soʻzlariga koʻra, 18-asrga qadar sharqshunoslikka doir barcha bilimlarning yakuni boʻlgan.
Ergastul

**Ergastul** (lotincha) — qadimiy Rimda qullarga moʻljallangan xususiy gurma. Quldorlar koʻpincha qishloq chorbogʻlaridagi (villalarida) yertoʻlalarda (baʼzan shahardagi uylarida) E.lar tashkil etishgan. Zanjirband etilgan qullar tepasiga nazoratchilar (ular ham qullar) qoʻyilgan. Baʼzan "E." soʻzi bilan qadimiy Rimdagi yermulklarda ishlovchi barcha qullar anglashilgan.
Abdurashid Ergashev

**Abdurashid Ergashev** (1941.15.6, Qoʻqon tumani) — xonanda (lirikdramatik tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1964). Samarqand opera va balet (1992-yildan musiqali drama) teatrida yakkaxon xonanda (1964— 2001), Samarqand universiteti professor (1991-yildan). Oʻzbek va chet el opera hamda oʻzbek musiqali dramalarida asosiy partiyalarni ijro etgan: Furqat, Moni (M.Ashrafiy, "Shoir qalbi", "Dilorom"), Tohir (T.Jalilov, B.Brovsin, "Tohir va Zuhra"), Farhod (V.Uspenskiy, G.Mushel, "Farhod va Shirin"), Hamid Olimjon (R.Abdullayev, "Sadoqat"), Choʻpon (S.Yudakov, "Maysaraning ishi"), Kanio (R.Leonkavallo, "Masxarabozlar"), Pinkerton (J.Puchchini, "Chiochiosan"), Asqar (U.Hojibekov, "Arshin mol olon"), Qoraxon (T.Jalilov, G.Mushel, "Ravshan va Zulxumor") va boshqalar Konsert repertuaridan, asosan, oʻzbek bastakorlari asarlari oʻrin olgan (N.Hasanovning "Zuhro ishqi", "Sirdaryo", N.Ahrorovning "Olqishlagay", Sh.Akromovning "Jon Samarqand", "Nigoro suhbating" va boshqalar).
Avaz Ergashev

**Ergashev Avaz** (1949.1.7, Samarqand viloyati Jomboy tumani) — usta dehqon, Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Samarqand qishloq xoʻjalik institutini tugatgan (1975). Jomboy tumanidagi Xoʻjam Nizamatov nomidagi jamoa xoʻjaligida turli lavozimlarda ishladi (197084), shu tuman qishloq va suv xoʻjaligi boshqarmasi boshligʻi (198486), X.Nizamatov nomidagi jamoa xoʻjaligi boshqaruvi raisi (1986— 95), viloyat don mahsulotlari aksiyadorlik uyushmasi raisi oʻrinbosari (1995—97), "Jomboydon" aksiyadorlik jamiyati raisi oʻrinbosari (1997—98), Jomboy tumani "Oq oltin" jamoa xoʻjaligi raisi (1998—2001). 2001-yildan X.Nizamatov nomidagi shirkat xoʻjaligʻi raisi. E. rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikadagi ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biri boʻlib, paxta, gʻalla, pilla, sabzavot, poliz ekinlari yetishtirishda yuqori koʻrsatkichlarga erishdi. Xoʻjalikda paxtadan 35s/ga (810 ga), gʻalladan 58 s/ga (750 ga) hosil olishga erishildi (2003). Xoʻjalikda qishloqinfratuzilmasini hamda maʼnaviymaʼrifiy ishlarni yaxshilashga alohida eʼtibor berilmoqda. Xoʻjalik ma\allalardagi kam taʼminlangan oilalarga, maktablarga, bolalar oromgohlariga, bolalar sportini rivojlantirishga homiylik yordami koʻrsatib keladi.
Bois Ergashev

**Bois Hamidovich Ergashev** (1921-yil 5-may, Samarqand — 2000-yil 26-iyun Toshkent) — Ishchi-dehqonlar Qizil Armiyasi gvardiyasi ofitseri, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1944).

## Hayoti
Bois Ergashev 1921-yil 5-mayda Samarqand shahrida tugʻilgan. Oʻrta maktabni tugatgach, Samarqand drama teatrida ishladi. 1942-yil yanvar oyida Ergashev Ishchilar va Dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirildi. Oʻsha yildan — Ulugʻ Vatan urushi frontlarida, Janubi-gʻarbiy, Stalingrad, Don, 3-Ukraina frontlaridagi janglarda qatnashgan. 1942-yilda Xarkov yaqinidagi janglarda, Stalingrad jangida, Voroshilovgrad, Izyum-Barvenkovskaya, Donbass, Zaporojye operatsiyalarida qatnashgan. 1943-yil oktyabrgacha gvardiya serjanti Bois Ergashev 3-Ukraina fronti 12-armiyasining 60-gvardiya otishma diviziyasining 132-gvardiya artilleriya polkida razvedkachi boʻlgan. Dnepr jangi paytida oʻzini namoyon qildi.

1943-yil 25-oktyabrdan 26-oktyabrga oʻtar kechasi Ergashev desant guruhi tarkibida Zaporojye viloyatidagi Dneprni kesib oʻtib, Xortitsa oroliga etib bordi va koʻprigini egallab olishda faol ishtirok etdi. U daryo boʻylab piyodalar pozitsiyalaridan polk qoʻmondonligigacha aloqa liniyasini tortdi, soʻngra kabelning shikastlanishini bartaraf etishda uzluksiz aloqani taʼminladi. Nemislarning qarshi hujumlarini qaytarishda qatnashgan. Ergashev qurshovda qolganida, qoʻl jangida bir qancha dushman askarlarini yoʻq qildi, nemis avtomatini qoʻlga oldi va dushmanga qarata oʻt ochdi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 22-fevraldagi farmoni bilan serjant-mayor Bois Ergashevga Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan Sovet Ittifoqi Qahramoni yuksak unvoni berildi.

Keyinchalik, Ergashev Ingulets daryosidan oʻtib, Razumovka qishlogʻi hududida Dneprning ikkilamchi kesib oʻtishida ishtirok etdi. 1944-yilda demobilizatsiya qilindi. Oʻzbekiston SSRga qaytgan. Samarqand viloyat komsomol qoʻmitasi kotibi, „Oʻzbekiston Surx“ gazetasi tahririyati mudiri lavozimlarida ishlagan. Ergashev 1947-yilda O‘zbekiston SSR Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasi huzuridagi Oliy partiya maktabini, 1952-yilda esa Toshkent yuridik institutini tamomlagan. 1952-1956-yillarda O‘zbekiston SSR Kompartiyasi Markaziy Komitetida instruktor, 1956-1968-yillarda Oʻzbekiston SSR Ijtimoiy taʼminot vazirligining kadrlar va kasb-hunar taʼlimi boshqarmasi boshligʻi lavozimlarida ishlagan. 1968-yildan SSSR Davlat xavfsizlik qoʻmitasida xizmat qilgan, 1986-yilda polkovnik unvoni bilan nafaqaga chiqqan. Toshkent shahrida yashagan, 2000-yil 21-iyunda vafot etgan, Toshkent shahridagi Yalongʻoch-2 qabristoniga dafn etilgan.

Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan huquqshunos. Shuningdek, u 1-darajali Vatan urushi va 3-darajali Shon-sharaf ordeni va bir qator medallar bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Ergasteriyalar

**Ergasteriyalar** (yunoncha: — ishlayman) — Yunoniston, ellinizm davridagi Sharqda, soʻngra Rim imperiyasining sharqiy viloyatlari va soʻngra Vizantiyada — hunarmandchilik ustaxonalari. Odatda, E.da qullar mehnatidan foydalanilgan. E. egalari gohida oʻzlari ham ular bilan ishlashgan, yoxud qullar ustidan nazorat qilib turishgan. Baʼzan E. qulnazoratchilarga topshirilgan. Yunonistondagi E. yaxshi tadqiq etilgan. Ularda qullar soni uncha koʻp boʻlmagan: 3—4, 10—12 ta, baʼzan 30 dan oshgan. Faqat miloddan avvalgi 4-asrga kelib 100 ta qul boʻlgan E. qayd etilgan. E. hunarmandchilikning barcha sohalarida mavjud edi. Konlar qoshidagi E.da mehnat ogʻir boʻlgan.
Sharif Ergashev

**Sharif Ergashev** (1916.1.12 hozirgi Buxoro viloyati Peshku tumani Denov qishlogʻi - 1978.15.12) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, oddiy askar. Urushgacha kzda yashagan. 1943-yildan frontda. 883oʻqchi polki (Markaziy front, 65armiyaning 193oʻqchi diviziyasi) oʻqchisi. 1943-yilda Dnepr daryosi yaqinidagi jangda jasorat koʻrsatgani uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943). Urushdan soʻng, Yangibozor jamoa xoʻjaligi kengashining raisi boʻlib ishlagan. Yangibozordagi koʻcha va maktab, Buxoro shahridagi koʻcha, Peshku tumanidagi jamoa xoʻjaligiga uning nomi berilgan. 

## Manbalar
Shuhrat Ergashev

**Shuhrat Ibrohimovich Ergashev** – kinoaktyor. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1989). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1968). 1968–1970-yillar M.Gorkiy nomidagi rus akademik drama teatrida ishlagan. 1970–1995-yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida aktyor. Ijobiy va salbiy rollarni bir xil mahorat bilan oʻynagan. Ergashev oʻz qahramonlarining qaygʻu-alamlari, ularning ichki tugʻyoni, raqibga qarshi kurashdagi psixologik kechinmalarini yetkazishda oʻziga xos ijro uslubi bilan ajralib turadi. „Nafosat“ (rej. E. Eshmuhamedov) filmidagi Shuhrat roli ekranda yaratgan ilk obrazidir. Shuhrat („Sevishganlar“), Mauzer („Qoʻmondonning qaytishi“), Anvar („41 yil olmalari“), Ubaydulla („Qora konsulning halokati“), Talaba („Integral“), Sherzod („Semurgʻ“), Aziz („Seni kutamiz yigit“), Abdurahmon („Zulmatni tark etib“), Temur („Uchar yigit“) kabi rollari bilan shuhrat qozongan.

## Manbalar
Erkin Ergashev

**Erkin Hamidovich Ergashev** (1933.1.11 — Samarqand — 2004.8.1) — parazitolog gelmintolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), veterinariya fanlari doktori (1964), professor (1965). Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi institutining Veterinariya fakultetini tugatgan (1953). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutida aspirant (1953—56), parazitologiya kafedrasi dotsenti (1957—64), Veterinariya fakulteti dekani (1960—62), Oʻzbekiston Veterinariya ilmiy tadqiqot instituti direktori (birinchi muddat 1964—65; ikkinchi muddat 1978—84), ayni paytda 1965-yildan Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti, Parazitologiya kafedrasi mudiri lavozimlarida o'mrining oxirigacha samarali faoliyat olib borgan.

Ilmiy ishlari gelmintlar faunasi, epizootologiyasi, biologiyasi, patogenezi, immuniteti, zooastroponozlar, chorva mollari va parrandalarning invazion kasalliklarining oldini olish, davolash va qarshi kurashning samarali usullarini ishlab chiqish va boshqa masalalarga bagʻishlangan. "Biologiya va tibbiyot muammolari" jurnal bosh muhariri (1996—2004). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

## Manbalar
* Parazitologiya asoslari va trematodozlar bilan sestozlar, T., 1971 (hammualliflikda); Chorva mollarining nematodoz kasalliklari, T., 1972 (hammualliflikda); Gelmintm i gelmintozn karakulskix ovets, T., 1973; Veterinariya asoslari, 2-qism, T., 1974 (hammualliflikda).
Erkinjon Ergashev

**Ergashev Erkinjon** (1940. 1. 12, Beshariq shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1963). 1963-yildan Qoʻqon shahridagi 6 va 23maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 23maktab oʻquv boʻlimi mudiri, direktori, 1989—98 yillarda Qoʻqon shahri xalq taʼlimi boʻlimi mudiri.
Hayitboy Ergashev

**Hayitboy Ergashev** (1946.18.4, Asaka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1968). 1968-yildan Xoʻjaobod tumanidagi 6, Asaka tumanidagi 44-maktabda tarixgeogr. oʻqituvchisi, tuman xalq taʼlimi boʻlimida metodist va metodika kabineti mudiri, 2001—02 yillarda 44-maktabda direktor.
Ergashish

**Ergashish** — sintaktik bogʻlanishning bir turi, gapda bir soʻzning ikkinchisiga boʻysunishi, yaʼni tobelanish yoʻli bilan bogʻlanishi. E.soʻz birikmasi tarkibidagi boʻlaklar orasida ham, gap tarkibidagi boʻlaklar orasida ham uchraydi. Bunda bir boʻlak ikkinchisiga nisbatan ergash (tobe) soʻz vaziyatida boʻladi. Mas: kitobni oʻqimoq (kitobni — ergash soʻz, oʻqimoq — bosh soʻz). Soʻzlarning E. yoʻli bilan bogʻlanishi 3 xil boʻladi: boshqaruv, moslashuv va bitishuv (soʻzlarning hech qanday qoʻshimchalarsiz, ohang yordamida birikishi). Ega va kesim orasidagi E. (tobelanish), boshqa boʻlaklardan farqli ravishda soʻz birikmasini emas, balki gapni hosil qiladi.

E. qoʻshma gaplar doirasida ham kuzatiladi. Bu hol biri ikkinchisini aniqlash, toʻldirish kabi vazifalarni bajaradigan qoʻshma gap qismlari doirasida yuz beradi. Bunday qoʻshma gaplar ergashgan qoʻshma gaplar deb yuritilib, ular mazmun va vazifalariga koʻra 14 turga boʻlinadi (yana qarang Koʻshma gap).
Ergonomika

**Ergonomika** (yunoncha: — ish, mehnat va — qonun) — kishi (kishilar guruhi)ni ishlab chiqarish faoliyati sharoitlari bilan bogʻliq holda kompleks oʻrganadigan fan; mehnat qurollari, sharoitlari va jarayonlarini takomillashtirish maqsadlarida inson, texnika, ishlab chiqarish muhitining oʻzaro taʼsiri va aloqalarini tadqiq etadi. Qadimdan mukammal mehnat qurolini ixtiro qilish, mehnat jarayonida inson organizmi holatini oʻrganish biror ishini bajarish uchun eng maqbul sharoitlar yaratish maqsadlari bilan bogʻliq boʻlgan. Insonning mehnat faoliyata uchun ent oʻngʻay mehnat qurollari, eng qulay mehnat sharoitlari yaratish yoʻlidagi dastlabki qadamlar 20-asr boʻsagʻasida boshlandi. Bu sohada birinchi keng miqyosdagi amaliy tadqiqotlar amerikalik amaliyetchimuhandis va menejer, ilmiy boshqarish maktabi asoschisi U.F.Teylor (qarang Teylorizm) tomonidan bajarildi. E. ishlab chiqarishning amaliyot ehtiyojlari taʼsirida, korxonalar faoliyatida inson omili rolining ortib borishi, fantexnika taraqqiyoti natijasida ilmiyamaliy fan sifatida paydo boʻldi. Eksperimental psixologiya, fiziologiya va mehnat gigiyenasi taʼsirida shakllandi; tibbiyot, biologiya, biomexanika, antropometriya, psixofiziologiya, sotsiologiya, matematika, injenerlik va texnologik fanlar maʼlumotlari va metodologiyasidan, mehnatni tashkil etish va normalash tamoyillaridan foydalanadi, umumiy va ijtimoiy psixologiya, mehnat iqtisodiyoti, iqtisodiymatematik modellashtirish bilan bogʻliq.

Ergonomik tadqiqotlarining maqsadi — xodimning ishlab chiqarishdagi tabiiy, ijtimoiypsixologik va texniktashkiliy sharoitlarga moslashuvini osonlashtirishdan iborat. E. diqqat markazida ishlab chiqarishdagi aniq sharoitlarda inson faoliyati, ishlab chiqarish muhitini inson organizmi xususiyatlari va imkoniyatlariga moslashtirish yoʻllari va usullarini topish turadi. E. oʻz tadqiqotlari asosida mehnat sharoitlarini yaxshilash va mehnat jarayonini qayta tashkil etish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqadi.

"E." termini 1949-yil Angliyada shu soha boʻyicha tadqiqot ishlari olib boruvchi jamiyat tomonidan amaliyotga kiritilgan. E.da yana ikkita tamoyil boʻlib, ular insonni ishga, ishni insonga moslashtirish omillaridan iborat. Birinchisida samaradorlikni taʼminlash, ikkinchisida insonga qulaylik yaratish koʻzda tutiladi.

E. kishining butun ish kuni davomida yuqori ishchanlik qobiliyatini taʼminlash uchun mehnat va dam olish rejimini ham oʻrganadi.

E. boʻyicha barcha amalga oshiriladigan ishlar ishlab chiqarish samaradorliginy oshirish, ishlovchilar uchun qulayliklar yaratish va ayni paytda ularning salomatligini taʼminlashga qaratiladi. Shuning uchun barcha mehnat vositalari, qurollari, mashinalar E. talablarini hisobga olib loyihalashtiriladi va ishlab chiqariladi. E. bilan firma va kompaniyalarda dizaynerlar shugʻullanadilar.

Oʻzbekistonning barcha texnika sohasidagi oliy oʻquv yurtlarida E. fani oʻqitiladi. Toshkent texnika universiteti, Toshkent arxitekturaqurilish, Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat, Toshkent sanʼat intlarida E. boʻyicha mutaxassislar tayyorlanadi.

## Manbalar
Erdenidzu

**Erdenidzu** — tarixiy-maʼmuriy yodgorlik, Mongoliyadagi dastlabki budda ibodatxonasi. Xangay togʻlarining sharqiy yon bagʻrida, Urxun daryosining yuqori oqimi boʻyida joylashgan. 1585-yil barpo etilgan. Oʻrta asrlarda Mongoliyaning eng yirik diniy va siyosiy markazi boʻlgan. 18-asrda vayron qilingan, 18-asr oxiridan ahamiyatini yoʻqotgan. Koʻplab oʻziga xos minoralari (suburganlar) va darvozalari boʻlgan qadimiy ibodatxonalar saqlangan. Erdenidzu mongol meʼmorligining ajoyib yodgorligi. Hozirgi muzey.Erdenidzu yaqinida qadimiy moʻgʻullarning poytaxti — Qoraqurum xarobalari bor.
Erebuni

**Erebuni** — Urartu davlatining shim.da podsho Argishti I Menua oʻgʻli tomonidan qurilgan qalʼa (miloddan avvalgi782 yil). Erebuni xarobalari Yerevan shahrining shim. chekkasidagi Arin Berd tepaligida aniqlangan. Muntazam qazishma ishlari 1950-yildan boshlangan. Miloddan avvalgi 8-asrda qalʼa Urartu podsholarining shim.ga yurishlari chogʻidagi yirik harbiymaʼmuriy markazi va qarorgohi boʻlgan. Qazishmalar natijasida qalin mudofaa devori, saroy, 2 ibodatxona va xoʻjalik xonalari chiqqan. Devor toshlarida va ustunlarning tagkursilarida Argishti va uning oʻgʻli Sardurining qurilishga doir 20 ga yaqin bitiklari aniqpangan. Saroy va ibodatxonalardan birida ajoyib naqshinkor friz(piramon)lar, maʼbudlar tasviri, ov manzarasi va soliq yigʻish tasvirlari topilgan. Miloddan avvalgi 7-asrda qalʼa oʻz ahamiyatini yoʻqotgan, uning xazinasidagi boyliklar yangi markaz — Teyshebainiga koʻchirilgan.

Erebunidagi bunyodkorlik ishlari faqat podsho Rusa davrida (miloddan avvalgi 6-asr boshi) qayta boshlangan. Urartu davlati qulab, Teyshebaini vayron etilgach (miloddan avvalgi taxminan 585 yil), Erebunida hayot davom etgan. Axomaniylar davrida yangi inshootlar qurilgan. Miloddan avvalgi 5—4-asrlarga oid Milet tangalari, shuningdek, mahalliy hokimga tegishli ajoyib kumush ritonlar topilgan. Erebuni nomi Armaniston poytaxti — Yerevan shahri nomida saqlangan. 1968-yil Yerevanning 2750 yillik yubileyi munosabati bilan Arin-Berdda keng koʻlamda taʼmirlash ishlari olib borilgan. Fatxulla Ergashev.Erebuni hozirgi nomi yerevan
Erebus

**Erebus** — Antarktidaning gʻarbiy qismidagi harakatdagi vulkan, Ross o.da. Balandligi 3794 m. Bazalt jinslardan tuzilgan. Kalderasida fumarol va geyzerlar bor. 1841-yilda qutb tadqiqotchisi E. Ross rahbarligidagi ingliz ekspeditsiyasi tomonidan kashf etilgan va ekspeditsiya kemalaridan birining nomi bilan E. deb atalgan.
Buxajal Ergasheva

**Buxajal Ergasheva** (1951.12.5, Yangiyoʻl shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974—99 yillarda Yangiyoʻl tumanidagi 33maktabda, "Xalqobod" litsey internatda ingliz tili oʻqituvchisi, litsey internat direktori, 1999-yildan Yangiyoʻl shahridagi akademik litseyda ingliz tili oʻqituvchisi. Xalq taʻlimi aʻlochisi,Oʻzbekiston 25 nishonlari sohibasi. 

Bugungi kunda avloddan-avlodga o’tib borayotgan ta’lim tizimiga yangilik kiritish maqsadi nabirasi Akobir Ergashev misolida ko’rish mumkin.
Maʼmura Ergasheva

**Maʼmura Zokirjonovna Ergasheva** (1951.25.1, Toshkent) — raqqosa, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1983). Toshkent xoreografiya bilim yurtini (1969), Toshkent chet tillar instituti (fransuz boʻlimi)ni tugatgan (1977). 1969-yildan "Bahor" ansamblida raqqosa, baletmeyster, 1990-yildan ansamblning badiiy rahbari. E. repertuaridan jahon xalqlari raqslari, oʻzbek mumtoz va zamonaviy raqslari keng oʻrin olgan: "Gulsara", "Nozanin", "Munojot", "Larzon", "Lazgi", "Tanavor", "Arabcha", "Yaponcha", "Ispancha", "Kuba raqsi", "Eroncha", "Afgʻoncha", "Fargʻona ruboiysi", "Rohat", "Pilla", "Mustafo", "Alvido, Tokio", "Oʻn sakkiz yoshimda", "Oʻrik gullaganda" va boshqalar shular jumlasidan. Baletmeyster sifatida "Navroʻzi ajam", "Figʻonkim", "Sumalak", "Oʻzbekiston makonim", "Tavois", "Bahor nashidasi" singari raqslarni sahnalashtirgan. Respublikada oʻtkaziladigan katta bayramlar ("Navroʻz", "Mustaqillik" va boshqalar)da bosh baletmeyster sifatida faoliyat koʻrsatib keladi. "Oʻzbektelefilm" tomonidan "Maʼmura Ergasheva raqsga tushadi" nomli videofilm ishlangan (1985). "Mehnat shuhrati" ordeni (1999), "Shuhrat" medali (1998) bilan mukofotlangan.
Ilya Erenburg

**Ilya Grigoryevich Erenburg** [1891.14(26).1, Kiyev 1967.31.8, Moskva] — rus yozuvchisi. 1908-yil oxiridan boshlab Parijda muhojir boʻlib yashagan. Adabiy ijod bilan shugʻullanib, "Men yashayapman" (1911), "Oddiy kunlar" (1913), "Bolalik" (1914), "Arafa haqida sheʼrlar" (1916) sheʼriy toʻplamlarini nashr etgan. 1917-yil Fevral inqilobidan keyin Moskvaga qaytib kelgan, ammo Oktabr toʻntarishini qabul qilmagan. Uning shu davr va 20-yillar voqeligidan olgan taassurotlari "Rossiyani duo qilib" (1918), "Alanga" (1919), "Arafa", "Oʻylar" (1921), "Xorijdagi oʻylar", "Nurab borayotgan muhabbat" (1922) va boshqalar toʻplamlarida oʻz aksini topgan.

E. 1921-yilda Berlinga muhojirlikka ketib, "Xulio Xurenito va shogirdlarining gʻayrioddiy sarguzashtlari" (1922), "Ikkinchi kun" (1933), "Parijning ishgʻol etilishi" (1940) va boshqalar romanlarini yozgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida harbiy muxbir sifatida eʼlon qilgan maqolalari bilan shuhrat qozongan. E.ning "Boʻron" (1946—47), "Poʻrtana" (1951—52) romanlari va "Iliqlik" (1954—55) qissasida urushdan keyingi xalqaro maydonda, shu jumladan, sovetlar mamlakatida kechgan siyosiyijtimoiy voqealar badiiy mujassamlantirilgan. E.ning 6 kitobdan iborat "Odamlar, yillar, hayot" (1961—65) memuar asarida 20-asr tarixining yozuvchi guvoh boʻlgan sahifalari tasvir etilgan.

E. 50-yillardagi "sovuq urush" yillarida tinchlik uchun olib borilgan xalqaro harakatda Jahon Tinchlik Kengashi vitseprezidenti sifatida faol qatnashgan. Asarlari jahondagi koʻplab tillarga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Boʻron, T., 1958; Sobraniye sochineniy, t. 1—9, M., 1962—67; Stixotvoreniya, L., 1977; Letopis mujestva. Publitsisticheskiye stati voyennmx let, M., 1974.

## Adabiyot
* Trifonova T.K., Ilya Erenburg, M., 1954; Vospominaniya ob Ili Erenburge, M., 1975.
Konstantin Erenjenov

**Konstantin Erenjenovich Erenjenov** (1912.12.5, BagaChonos aymogʻi, Qalmoq Respublikasi — 1991, ?) — qalmoq yozuvchisi. Qalmoq xalq shoiri (1972). Saratov untida oʻqigan (1930— 33). "Choʻpon qoʻshigʻi" qissasi (1931), "Choʻl uchquni" (1935), "Doimiy quvonch" (1959), "Toʻrgʻay" (1966) doston va sheʼrlar toʻplamlarini yozgan. "Hayotga yoʻl","Dub trubkasi" (1961) hikoya va ocherklar toʻplamlari va 2 kitobdan iborat "Oʻtni saqla" romani (1963—65)da qalmoq xalqi hayoti aks etgan. A.S.Pushkin va boshqalar chet el shoirlarining bir qancha asarlarini qalmoq tiliga tarjima qilgan.
Eresunn boʻgʻozi

**Eresunn**, Zund — Skandinaviya yarim orol bilan Zelandiya o. oraligʻidagi boʻgʻoz, Boltiq dengizini Kattegat boʻgʻozi bilan birlashtirib turadi. Uzunligi 102&nbsp;km, eni 3,4–49&nbsp;km, farvaterida chuq. 8 m. Gʻarbiy sohilida Kopengagen shahri (Daniya) va sharqiy sohilida Malmyo porti (Shvetsiya) joylashgan boʻlib, ular transport yoʻli paromi orqali bogʻlangan.
Erjiyos

**Erjiyos** (qad. nomi Argeus) — Anadolu yassitogʻligining janubi-sharqiy qismidagi vulkan, Turkiyada. Andezit, datsit, liparitlardan tuzilgan. Bal. 3916 m, Kichik Osiyodagi eng baland choʻqqi. Yon bagʻirlarida mayda konus va krater koʻp. Yunon geografi va tarixchisi Strabon qoldirgan maʼlumotga koʻra, soʻnggi marta 1-asrda otilgan. Yon bagʻri dasht, yuqorisi butazor, archazor, alp oʻtloqlaridan iborat. Choʻqqisida muzliklar bor.
Eri

**Eri** — Shimoliy Amerikadagi koʻl, Buyuk koʻllar sistemasida. Shimoliy qismi Kanadaga, janubi AQShga qarashli. Maydoni 25,7 ming km². Eng chuqur joyi 64 m, sathining balandligi 174 m. Eri koʻliga Detroyt daryosi quyilib, undan Niagara daryosi oqib chiqadi. Eri koʻlini SentKler daryosi Guron koʻli bilan, Niagara daryosi va Uellend kanali Ontario koʻli bilan birlashtirib turadi. Eri kanal sistemasi orqali Gudzon daryosi bilan bogʻlangan. Muhim portlari: Tolido, Klivlend, Buffalo, Eri (AQSH), PortKolborn (Kanada). Shimoliy sohillarida milliy bogʻlar tashkil etilgan.

## Manbalar
Eridan

**Eridan** (lotincha ) — osmonning Shimoliy yarim sharidagi Orion, Savr va Kit yulduz turkumlari orasida joylashgan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi — Axernor 1yulduz kattaligida.
Eritema

**Eritema** (yun. — qizillik) — terining maʼlum bir joyi yoki anchagina qismining qizarishi. Kishi juda uyalganida yoki kuchli gʻazablanganida ham (reflektor) E. kuzatiladi, lekin bu holat tezda oʻtib ketadi. Turli fizik va kimyoviy omillar (ishqalanish, issiq, sovuq, ultrabinafsha nur), ayrim yuqumli kasalliklar (qizamiq, skarlatina, ich terlama), teri kasalliklari (dermatitlar va hokazo), intoksikatsiya, qon aylanishining buzilishi va boshqalarda E. paydo boʻladi. Davolash E.ga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat. Yoki Eritema - bu shilliq pardalar yoki terining qizarishi, odatda terining shikastlanishi, yallig'lanish yoki infektsiyadan kelib chiqadi. Eritemaning ba'zi turlari, masalan, asabning qizarishi, bu holatdan umuman kelib chiqmaydi. Eritemaning asosiy sababi yuzaki kapillyarlarda giperemiya: terining yuzasiga yaqin qon tomirlarida qon oqimining ko'payishi. Eritemaning turli xil turlari mavjud. Ko'pincha quyosh yonishi, allergik reaktsiyalar yoki ekzema kabi keng tarqalgan muammolar. Shu bilan birga, eritemaning bir nechta noyob va aniqroq turlari mavjud.
Eritish

**Eritish** (metallurgiyada) — materiallar (choʻyan, poʻlat, rangli metallar, shisha va boshqalar) ni maxsus pech (Eritish pechi) da qayta ishlab, suyuq holatdagi mahsulot olish jarayoni. Eritish pechi qattiq va suyuq yoqilgʻi, gaz va elektr energiyasi bilan qizdiriladi. Eritish uchun xom ashyo materialni uning erish trasidan yuqoritragachaqizdirish kerak (qarang Erish). Eritish natijasida suyuq holatga oʻtgan metall yoki shisha maxsus qoliplarga quyiladi yoki undan biror buyum (mas, quvur, oyna va boshqalar) tayyorlanadi. Eritish rudalardan metallar ajratib olish, qattiq yoki suyuq metall shixtanm qayta ishlash, rangli metallar, ferroqotishmalarni tozalash, qotishmalar olish, qattiq metallarni suyultirib quymalar olish va boshqalar maqsadlarda ishlatiladi.
Eritrazma

**Eritrazma** (yun. — qizartiraman) — terining zamburugʻ kasalligi. Asosan, kattalarda, koʻproq erkaklarda uchraydi. Kasallikka koʻp terlash, havoning juda issiq va nam boʻlishi, shaxsiy gigiyena va terini toʻgʻri parvarish qilish qoidalarining buzilishi sabab boʻlishi mumkin. Badanning koʻp terlaydigan joylari — sonning ichki tomoni (yorgʻoqqa tegib turadigan qismi) da, qoʻltiqda, semiz ayollarning koʻkrak bezlari ostidagi va kindik atrofidagi teri burmalarida qoʻngʻirqizil rangda, har xil kattalikda, cheti qipiqlanib bir oz koʻtarilib turadigan dogʻlar paydo boʻladi, baʼzan bu dogʻlar oyoq panjasi orasida ham kuzatiladi. Dogʻlar atrofidagi sogʻ teridan rangi va aniq chegarasi bilan ajralib guradi. Ular asta-sekin kattalashadi va bir-biriga qoʻshilib, terining xiylagina joyini egallab oladi, borabora koʻkimtir qoʻngʻir tusga kiradi. Kasallangan soha qichishadi, usti doim namlanib turadi, baʼzan qoʻlansa hid keladi, teri bir oz dagʻallashadi. Davo bemorning umumiy ahvoliga qarab vrach koʻrsatmasiga binoan olib boriladi. Davolanmasa, yillab davom etishi mumkin. Eritrazma, ayniqsa, bahor va yoz paytlarida qoʻziydi. Eritrazma yuqmaydi. Kasallikning oldini olish shaxsiy gigiyenaga rioya qilish, koʻp terlamaslik, ich kiyimlarni tez-tez almashtirib turishdan iborat.
Eritrin

**Eritrin** (yunoncha: — qizil), kobalt gullari — arsenatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi So3[A804]8N20. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangi pushtiqizil; tarkibidagi M§, Sa, N1 miqdori oshishi bilan rangsizlanib oq ranggacha oʻzgarib boradi. Oʻta shaffof. Qattiqligi 1,5—2,5, zichligi 3—3,1 g/sm3. Moʻrt. Eritrin— kobalt va nikelkobaltli arsenidlarning va sulfoarsenidlarning nurash mahsuli. Oksidlanish jarayonida qora rangli kobaltning gidrooksidlari (geterogenit)ga aylanadi. Eritrin kobalt rudalarining darakchisi hisobanadi. Eritrin Uzbekistonda Toshqazgan grafit konida topilgan.
Eri kanal

**Eri kanal** — AQShning shim.sharqiy qismidagi suv yoʻli. 1817—25 yillarda qazilgan. Bir necha marta rekonstruksiya qilingan. Eri kanal Buyuk koʻllar sistemasi (Eri koʻli)ni Gudzon daryosi orqali Atlantika okeani bilan tutashtiradi. Umumiy uz. 1107&nbsp;km, shu jumladan, Buffalo shahridan Troy shahrigacha 547&nbsp;km, Olbani shahrigacha 560&nbsp;km, eni 50 m, chuq. 3,7 m. Kanalda daryo transporti bilan, asosan, qurilish materiallari, gʻalla, neft mahsulotlari tashiladi.
Eritrodermiya

**Eritrodermiya** (yun. qizil va — teri) — butun gavda terisi yoki koʻpgina qismining yalligʻlanishi (qizarishi, shishishi, poʻst tashlashi, qipiqlanishi, qichishishi) bilan kechadigan kasallik. Mustaqil kasallik sifatida paydo boʻladigan birlamchi E. (mas, Ritter eksfoliativ dermatiti), shuningdek, ekzema, psoriaz va boshqalar teri kasalliklari yoki umumiy kasalliklar (zamburugʻli mikoz, qon kasalliklari) tufayli vujudga keladigan ikkilamchi E. farq qilinadi. Kasallik oʻtkir, oʻrtacha oʻtkir va surunkali kechadi. Davolash E.ga sabab boʻlgan omilni bartaraf etish va kasallik belgilariga qarab doridarmonlar buyurishdan iborat.
Eritrotsitlarning choʻkish tezligi

**Eritrotsitlarning choʻkish tezligi** — qon plazmasidagi oqsil komponentlarining oʻzaro nisbati va turli kasalliklarda eritrotsitlar soni va hajmi oʻzgarishlarini aniklaydigan diagnostik koʻrsatkich. Bunda qon biror antikoagulyant (mas, natriy sitrat) bilan aralashtirilib, millimetrlarga boʻlingan shisha kapillyar nayga olinadi. Qon ikki qism: pastki qism (choʻkmasi) — shaklli elementlarga, ustki qism — plazmaga ajraladi. Bir soatdan soʻng nayning pastki qismida choʻkkan eritrotsitlarning balandligi oʻlchanadi. Eritrotsitlarning choʻkish tezligit.ning erkaklar uchun 3–10&nbsp;mm soat, ayollar uchun 3–15&nbsp;mm soati normal hisoblanadi. Eritrotsitlarning choʻkish tezligit.ning kuchayishi yalligʻlanish bilan kechadigan jarayon (mas, pnevmoniya, sil, revmatizm, sepsis), shuningdek, toʻqimalarning yemirilish kasalliklari (miokard infarkti, oʻsmalar va boshqalar)da kuzatilib, bunda qon plazmasidagi fibrinogen, gammaglobulin va boshqalar miqdori koʻpayadi. Homiladorlik davrida ham Eritrotsitlarning choʻkish tezligit. ortadi.
Erish

**Erish** – moddalarning issiqlik taʼsirida qattiq (kristall) holatdan suyuq holatga oʻtish jarayoni. Sof moddalarning erish jarayoni erish haroratiga bogʻliq. Erish vaqtida qattiq holatdagi atomlarning joylashish tartibida fazoviy kristall panjara buziladi. Kristallda atomlar muvozanat vaziyatlari atrofida tebranadi. temperatura koʻtarilgan sari tebranishlar amplitudasi ortib boradi va muayyan kritik kattalikka yetadi, shundan keyin panjara buziladi. Qattiq qotishmalar maʼlum temperatura oraligʻida eriydi. Amorf qattiq moddalar temperatura orta borishi bilan yumshab, asta-sekin suyuq holatga oʻtadi. Modda eriganda hajmi kengayadi, bosim oshishi bilan erish temperaturasi ham ortib boradi. Ayrim moddalar (muz, metall va metalloid) eriganda hajmi kichrayadi va bosim ortishi bilan erish temperaturasi pasayadi.

Molekulyarkinetik tasavvurlarga binoan, moddaning qattiq holatdan suyuq holatga oʻtishida kristall panjaraning buzilishi uchun yetarli miqdorda energiya berilishi zarur. Erish jarayonida moddaga tashqaridan beriladigan energiya uning temperaturasi ortishiga emas, balki kristall panjarasini buzishga sarflanadi.

Erish tabiatda (Yer sirtida qor va muzlarning, Yer qaʼrida minerallarning erishi), fan va texnikada (sof metall va qotishmalar ishlab chiqarishda) katta ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Erk qalʼa

**Erk qalʼa** — koʻhna Marv shahri xarobasini tashkil etgan qalʼalardan biri. Turkmanistondagi Murgʻob daryosining oʻrta oqimi boʻyida, Bayramali shahri yaqinida joylashgan. Erk qalʼa Marvning eng qadimiy qismi hisoblanadi. Erk qalʼaning tarhi ovalsimon (400×500 m — 20 ga) boʻlib, Gavr qalʼa mudofaa devorlarining shim. qanotiga tutashgan. Erk qalʼaning markazida./ bal. 25 m dan ziyod ark (50×50 m) joylashgan. Arkning shim.da pastak maydoncha boʻlib, unda harbiy garnizon va toshotar qurollar oʻrnashgan. Erk qalʼada dastlabki qazishmalar 1890-yil Rossiya Arxeologiya komissiyasi aʼzosi V.A. Jukovskiy tomonidan oʻtkazilgan. 1904-yil R.Pampelli boshchiligidagi amerikalik ekspeditsiya, 1937-yil B.B.Piotrovskiy, A.A.Marushchenko va 1947-yil S.A.Vyazigin, 1950—1992-yillarda M.Ye.Masson rahbarligi ostida Janubiy Turkmaniston arxeologiya kompleks ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar Erk qalʼaning miloddan avvalgi 1-ming yillikning 2-choragida bunyod etilganini koʻrsatdi. Sosoniylar davrida (3—5-asrlar) markaziy tepalikda maʼmuriy bino qad koʻtargan, u keyinchalik arablar tomonidan xalifa Maʼmunning Marvdagi qarorgohi sifatida foydalanilgan. Yozma manbalarga koʻra, Erk qalʼa 10-asrdan xarobaga aylangan. Erk qalʼa dan koʻplab sopol va shisha idishlar, sosoniylar tangalari, jez pichoqlar, toshqolip, jez paykonlar topilgan.
Alijon Erkayev

**Alijon Erkayev** (1933.10.10, Oltiariq tumani) – Oʻzbekiston xalq hofizi (2003). Toshkent chet tillar intini tugatgan (1956). Falsafa fanlari nomzodi (1969). Fargʻona pedogogika instituti (1957–60), Toshkent pedagogika instituti (1969–72)da oʻqituvchi, Toshkent madaniyat instituti dotsenti (1974-yildan), professor (2004). Xonandalik sanʼati sirlarini J.Sultonovsan oʻzlashtirgan. Yoshligidan havaskor musiqa toʻgaraklari qatnashchisi boʻlib, 1961-yildan radio va televideniyeda xonanda sifatida faoliyat koʻrsatadi. Shirali ovoz sohibi. E. Fargʻona–Toshkent musiqa anʼanalariga tayanib, xalqchil ijro yoʻllarini qoʻllaydi. Repertuaridan Fargʻona– Toshkent maqom yoʻllari ("Ushshoq", "Dugoh", "Chapandozi Gulyor", "Bayot" va boshqalar), mumtoz ashulalar ("Girya", "Fargʻona tong otguncha", "Aylansin" va boshqalar), zamonaviy bastakorlar asarlari ("Gʻazalim", N.Hasanov; "Dilbarim", T.Hasanov; "Mubtalo qilib", R.Tursunov va boshqalar) oʻrin olgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonotekasi, 2 gramplastinka ("Alijon Erkayev kuylaydi", 1969, 1976)ga yozilgan. E. Ogahiy, Atoiy, Habibiy, J.Jabbor sheʼrlariga ashulalar bastalagan ("Fargʻona", "Mening tilagim", "Bulbul" va boshqalar).
Erkakoʻt

**Erkakoʻt** — qoʻngʻirboshlilar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; ozuqabop ekin. Yevrosiyo,Shim.Afrika, Avstraliya va Yangi Zelandiyada 15 turi tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Kavkazda 10 ga yaqin turi oʻsadi. 4 turi: sibir E. i, choʻl E.i, taroqli E. vataroqsimon yoki keng boshoqli E. ekiladi. Boshoqlanish bosqichida 100&nbsp;kg koʻk massasida 22,7 ozuqa birligi va 4,1&nbsp;kg hazm boʻladigan protein, 100&nbsp;kg pichanida 48,7 ozuqa birligi va 6,9&nbsp;kg hazm boʻladigan protein bor. E. oʻsgan yaylovlarda mollar boqilgandan keyin ham oʻt qoplami qayta koʻkaradi. Sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamli. Barcha qishloq xoʻjaligi hayvonlari xush koʻrib yeydi.
Erkaqori

**Erkaqori Karimov** (1877.17.12, Dangʻara tumani Tumor qishlogʻi — 1954.12.3, Qoʻqon) — ashulachi, askiyachi, Oʻzbekiston xalq hofizi (1944). Katta ashula sanʼatining yirik vakillaridan; shirali, jarangdor ovoz sohibi. Bolaligida kasallik oqibatida koʻzi ojiz boʻlib qolgan. Qoʻqon madrasasida tahsil koʻrgan. Yoshligidan Muqimiy, Furqat, Zavqiy kabi shoirlar bilan ijodiy aloqada boʻlib, oʻzi ham sheʼrlar yozgan. Navoiy, Amiriy, Muqimiy, Kamiy, Haziniy, Charxiy va boshqalarning gʻazallariga moslab katta ashulalar ijro etgan. Shuningdek, E. repertuaridan mumtoz va zamonaviy ashulalar, maqom yoʻllari, mas, "Davo qilasiz" (Kamiy gʻazali), "Chapandozi Gulyor" (Haziniy), "Yangi bogʻ", "Unutmanglar", "Zamondandir" (Charxiy), "Qoʻqon Ushshogʻi", "Chortoq" va boshqalar oʻrin olgan. Chustiy, Xastadil, Firoqiy singari shoirlar E. ijodidan ilhomlanib ashulabop sheʼrlar yaratishgan.

E. Moskvada boʻlgan Oʻzbek sanʼati dekadasi qatnashchisi (1937). Katta Fargʻona kanali quruvchilari va Ikkinchi jahon urushi yillarida jangchilar va mehnatkashlarga oʻzining ruhlantiruvchi qoʻshiq va ashulalari bilan madaniy xizmat koʻrsatgan. Oʻz davrining usta askiyachilaridan biri sifatida mashhur boʻlgan. Sherqoʻzi Boyqoʻziyev, Ergash Haydarov, Rasulqori Mamadaliyev, Mehmontoʻra Toʻychiyev va boshqalar E.ning shogird va hamnafaslari edi.

Ad:. Oʻzbekiston xalq sozandalari, 2-kitob, T., 1974.
Erker

**Erker** (nem. Yegkeg) - meʼmorlik shakli; bino devoridan yarim doira, toʻrtburchak yoki koʻp qirrali oynaband shaklda turtib chiqqan joy. Bir necha qavat, baʼzan tarzning tepasiga (odatda, 1qavatdan tashqari) ishlanadi. E. binoning ichki maydonini kengaytiradi, uning yoritilishini yaxshilaydi va ichkariga quyosh nuri bevosita tushishini taʼminlaydi.
Erkin bozor

**Erkin bozor** — narxlar biron bir tashqi omillar taʼsiriga bogʻliq boʻlmagan holda faqat talab va taklifga koʻra shakllanadigan bozor (qarang Bozor iktisodiyoti).
Toʻychi Eryigitov

**Toʻychi Eryigitov** (1921.10.11, hozirgi Sugʻd viloyati, Tojikiston — 1943.5.10, Leningrad viloyati, Rossiya Federatsiyasi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, oddiy askar. 1064oʻqchi polki (Volxov fronti 54armiyaning 281oʻqchi diviziyasi) avtomatchisi. Smerdinya qishlogʻini ozod etishda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1944-yil 21-fevral, vafotidan soʻng). Lyuban shahri, Asht tumanidagi jamoa xoʻjaligi hamda oʻzi oʻqigan va Toshkent shahridagi maktablarga nomi berilgan, tugʻilib oʻsgan qishlogʻi va Leningrad viloyatining Lyuban shahrida byusti oʻrnatilgan.
Erkin energiya

**Erkin energiya** — termodinamik tizimning holatini ifodalovchi termodinamik potensiallardan biri (qarang Termodinamika).
Erkin had

**Erkin had**, ozod had —kanonik koʻrinishga keltirilgan tenglamaning nomaʼlumlar (oʻzgaruvchilar) qatnashmagan hadi.
Erkindaryo

**Erkindaryo** — Qoraqalpogʻistondagi daryo. Uz. 105&nbsp;km. Dovudkoʻl suv omboridan 1&nbsp;km gʻarbroqda, Amudaryodan boshlanadi va 30&nbsp;km davomida oʻzanidan suv oqadi. Undan keyingi 4&nbsp;km masofada quruq oʻzan shaklida. Sugʻoriladigan dalalardan yuza va yer osti yoʻli bilan tashlama suvlarining kelib tushishi tufayli daryoning 34–42&nbsp;km qismida daryoda yana suv oqadi. Suvining sugʻorishga sarflanishi, bugʻlanishi va yertuproqqa shimilishi natijasida 42&nbsp;km dan quruq oʻzan boʻlib qoladi. Boshlanishidan 12–30&nbsp;km masofada suvi, asosan, sugʻorishga sarflanadi. Oqimining boshida suvchanligi Amudaryo suvchanligi bilan bogʻliq boʻlib, 50 m³/sek. gacha yetishi mumkin.
Erkinlik

**Erkinlik** — kishining oʻz istagi boʻyicha ish tutishi. Erkinlik tushunchasi huquqshunoslik, siyosatshunoslik, etika, estetika kabi ijtimoiy bilim sohalarida keng ishlatiladi. Masalan, vijdon erkinligi, soʻz erkinligi, matbuot erkinligi va hokazo. Erkinlik — boshboshdoqlikni emas, jamiyatdagi muayyan tartibni ifodalaydi. Erkinlik insonning jamiyat oldidagi vazifani bajarishni erkin, ixtiyoriy tanlashidir. Erkinlik insonning siyosiy, maʼnaviy taʼqibdan, zoʻravonlikdan himoyalanganligini bildiradi. Erkinlik oʻz baxtini oʻzi yaratish vositasi boʻlib, insonning oʻzligini anglash darajasini ifodalaydi.

Inson erkinligi obyektiv shart-sharoit va vaziyatga bogʻliqdir. U mavhum emas, u doimo aniqdir. Shaxs muayyan sharoit va vaziyatda tayin imkoniyatga tayanib aniq maqsadiga erishadi. Ammo, sharoit, vaziyat va imkoniyatlarga hamma ham bir xilda ega boʻlmasligi mumkin. Maqsadga erishishda kimgadir shart-sharoit, kimgadir maqsadga erishish vositasi, kimgadir imkoniyat yetishmay qoladi. Muayyan vaziyatda va shart-sharoitda kimdir maqsadga erishish uchun erkinlikka ega boʻlishi yoki kimdir undan mahrum boʻlishi mumkin. Shaxsning erkinligini oshiruvchi omillarga u egallagan bilim va tajriba kiradi. Islom taʼlimotida insonga erkin boʻlishi uchun aql-idrok berilgan deb aytiladi. Abu Mansur Moturidiy islomdagi iroda erkinligini sharhlab, insonga berilgan aql-idrok unga oʻz xatti-harakatida yaxshilik va yomonlikni, halol va haromni, savob va gunohni, toʻgʻri yoki egri yoʻlni tanlash erkinligini berdi, bizning kelajagimiz shu yoʻllardan qay birini tanlay olishimizga bogʻliq, deb uqtirgan. Inson erkin ongli faoliyati bilan hayvondan farq qiladi. Hayvonlar shart-sharoit va vaziyatga qaramdir. Inson esa ongli ravishda maqsadga erishish yoʻlini izlaydi.

## Manbalar

## Havolalar
Erkman-shatrian

**Erkman-shatrian** — hamkorlikda ijod etgan ikki fransuz yozuvchisining nomi: Emil Erkman (1822.20.5, Falsbur — 1899.14.3, Lyunevil) va Sharl Lui Gratyen Aleksandr Shatrian (1826.18.12, LeGranSolda — 1890.3.9, Vilmombl). Ularning adabiy hamkorligi 1848-yildan boshlangan. Dastlabki asari — "Afsonaviy qissa va ertaklar" (1849). "Mashhur doktor Mateus" (1859) ilk romani keng shuhrat qozongan. Adabiy merosining asosiy qismini milliy tarixiy romanlar ("Aqlsiz Yegof...", 1862; "Terezaxonim", 1863; "Vaterloo", 1865; "Qamal...", 1867; "Bir dehqon tarixi", 1868—70 va boshqalar) tashkil etadi. "Xalq farzandi tarixi" romani (1865) Parijdagi 1848-yil voqealariga bagʻishlangan. Pyesa, opera, librettolar ham yozishgan.

## Adabiyot
* 3olya E., Erkman-Shatrian, Sobr. soch., t. 24, M., 1966.
Joseph Erlanger

**Erlanger Jozef** (1874.5.1, San-Fransisko — 1965.5.12, Missuri shtati) — amerikalik fiziolog, elektrofiziologiya asoschilaridan. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya universitetini tugatgan (1895). Jons Xopkins universitetida (190006) ishlagan. Viskonsin shtati universiteti (1906—10), SentLuis (Missuri) Vashington universiteti fiziologiya boʻlimi boshligʻi va professor (1910—46). E. elektron ossillograf yordamida nerv hujayralari va tolalaridagi bioelektrik hodisalarni oʻrgangan, yuraktomir fiziologiyasi sohasiga munosib hissa qoʻshgan; "Yurak blokadasi" (miokard biror boʻlagining qoʻzgʻalishni oʻtkazish xususiyatining yomonlashuvi yoki toʻla yoʻqolishi) tabiatini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1944).

## Manbalar
Rodolphe d'Erlanger

ERLANJE (d’Erlanje) Rudolf (1872, Bulon, Parij yaqinida – 1932.29.10, Tunis, SidiBuSaid) – fransuz olimi, Yevropada musiqiy sharqshunoslik fanining asoschilaridan. 1910-yil Tunisga kelib, arab tilini mukammal oʻzlashtirgan. Oʻrta asr Sharq olimlari (Forobiy, Ibn Sino, Safiuddin alUrmaviy va boshqalar)ning musiqa risolalarini fransuz tiliga tarjima qilgan, ulardagi tabulatura yozuvlarini yevropacha nota yozuviga koʻchirgan, 6 jildli „Arab musiqasi“ (Parij, 1930—59) toʻplamida eʼlon etib, ilk bor Yevropada ilmiy muomalaga kiritgan. E. yana „Shimoliy Afrika xalq qoʻshiqlari“ va „Tunis taronalari“ toʻplamlarini tuzgan.
Paul Ehrlich

**Paul Ehrlich** [1854.14.3, Shtrelen, Sileziya — 1915.20.8, Gamburg] — nemis vrachi, bakteriologi va biokimyogari; kimyoterapiya va immunologiya asoschilaridan biri. Breslavl, Strasburg va Leypsig universitetilarida oʻqigan. Berlin klinikasi, Robert Koch instituti, Shteglitsdagi zardoblarni oʻrganish instituti, FrankfurtMayn eksperimental terapiya instituti (1878—1901)da turli lavozimlarda faoliyat koʻrsatgan. 1901-yildan xavfli oʻsmalar ustida tadqiqot olib borgan. Immunologik reaksiyalarning 1kimyoviy izohi — "yon bogʻlar nazariyasi"ni taʼriflab bergan. Kimyoviy terapevtik moddalarni maqsadga koʻra sintez qilish mumkinligini isbot etgan. Zaxm kasalligini davolashda qoʻllaniladigan salvarsan preparatini kashf etgan. Ilmiy ishlari onkologiya, gistologiya, gematologiyaga oid. Nobel mukofoti laureati (1908, I.I.Mechnikov bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Ermanarix

**Ermanarix**, Germanarix (? — 375) — ostgotlar qiroli; Amallar xonadonidan. Shimoliy Qora dengiz boʻylarida gotlar bilan birga ayrim alan, slavyan, frakiyalik qabilalardan tashkil topgan qabilalar ittifoqi rahbari. Qoʻshnilari bilan urushlar olib borib ostgotlarga tobe hududni ancha kengaytirgan. E. "davlati" mustahkam emas edi, tobe qabilalarning, xususan, rosomonlarning isyoni uni larzaga solgan. Gunnlardan qaqshatqich magʻlubiyatga uchragan E. oʻzini oʻldirgan, qabilalar ittifoqi gunnlar tomonidan tormor qilingan. E. (Yormunrekk) — germanlar qahramonlik eposi qahramoni.
Ermitaj

**Ermitaj** yoki **davlat ermitaji** () — Sankt-Peterburgdagi badiiy va madaniytarixiy davlat muzeyi; jahondagi eng yirik muzeylardan. U Nevaʼning  va Lelingradning  beshta binoni egallagan. Ermitajga 1764-yil Yekaterina II tomonidan (Berlindan golland va flamand maktablari rassomlarining asarlarini olib keltirilishi asosida) asos solingan (1852-yilda tomoshabinlar uchun qisman ochilgan), bu asarlar Qishki saroyning „Ermitaj“ (fransuzcha  — xolis joy) deb atalgan apartamentiga joylashtirilgan. Keyinchalik saroy uchun chet ellardan yirik shaxsiy toʻplamlar (Bryul, 1769; Kroz, 1772; Uolpol, 1779 va boshqalar) sotib olina boshlangan. Qishki saroy kartinalar katalogida 2 080 ta asar boʻlgan; shuningdek, gravyura, rasmlar toʻplamlari, qadimiy davr yodgorliklari, Gʻarbiy Yevropa amaliy bezak sanʼati, gliptika, tanga va medallar, kitoblar (Volter ) toʻplana boshlagan. 19-asrdan arxeologik qazilmalarda ochilgan buyumlar, tasodifiy topilmalar (jumladan, mashhur skif toʻplami) Ermitajni boyitib borgan. Ermitaj rus madaniyatining rivojlanishida muhim rol oʻynagan. Dastlab Ermitajga tomoshabinlar qoʻyilishi cheklangan, ekskursiyalarga ruxsat berilmagan. 1917-yil Oktyabr inqilobi soʻng Strogonovlar, Yusupovlar, Shuvalovlar va boshqalar rus metsenat va boylarining musodara qilingan toʻplamlari Ermitajga oʻtkazilgan. Qishki saroy asta-sekin Ermitajga butunlay topshirilgan. Ikkinchi jahon urushi yillari Ermitaj toʻplamining bir qismi evakuatsiya qilingan, lekin Ermitaj qamal paytida ham oʻz faoliyatini toʻxtatmagan.

Ermitaj 8 boʻlimdan iborat: ibtidoiy madaniyat, antik dunyo, Sharq xalqlari madaniyati (Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston hududidan topilgan arxeologik yodgorliklar: Xorazmshohlar saroyi haykallari, Ayritom yodgorliklari va boshqalar saqlanadi), rus madaniyati tarixi, numizmatika, Gʻarbiy Yevropa sanʼati (Leonardo da Vinchi, Rafael, Titsian, Jorjone, Velaskes, Rubens, Van Deyk, Xals, Rembrandt va boshqalar asarlari kartinalar galereyasi; Mikelanjelo, A. Gudon, O. Roden haykaltaroshlik asarlari; rasmlar, grafika asarlari, amaliy sanʼat yodgorliklari toʻplamlari), ekskursiya va maʼruzalar uyushtiradigan ilmiymaʼrifiy, taʼmirlash (restavratsiya). Muzey ekspozitsiyasi 350 dan ortiq xonada namoyish etiladi,-yiliga 3,5 million tomoshabin tashrif buyuradi.

Ermitaj biribiri bilan bogʻlangan 5 binoga joylashgan: Qishki saroy (meʼmor V.V.Rastrelli, 1754—62), KichikErmitaj (meʼmor J.B.M.VallenDelamot, 1764— 67), EskiErmitaj (meʼmor Yu.M.Felten, 1771—87),Ermitaj teatri (meʼmorErmitaj Kvarengi, 1783—87), YangiErmitaj (meʼmori L.Fon Klense, 1839—52). 1980-yil boshlarida Vasilyev o.dagi sobiq Menshikov saroyi (18-asr) taʼmirlangandan soʻngErmitajga berilgan.

Ermitajkatta ilmiy tekshirish ishlarini olib boradi: badiiy asarlar sotib oladi, ilmiy anjumanlar uyushtiradi, arxeologik ekspeditsiyalar tashkil qiladi, ilmiy asarlar, kataloglar, albomlar va yoʻlkoʻrsatkichlar nashr qiladi. Muzey faoliyatida doimiy va davriy koʻrgazmalar uyushtirish, chet el muzeylaridan uyushtiriladigan vaqtinchalik koʻrgazmalar muhim oʻrin tutadi.

## Havolalar

* Rasmiy veb-sayti
* Hermitage Museum Unofficial
* Hermitage Amsterdam
Ermon

**Ermon**, achchiq shuvoq — murakkabguldoshlar oilasi, shuvoqlar turkumiga mansub koʻp yillik oʻt turi. Kavkaz, Sibir va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Ildizi oʻqildiz. Poyasi tik, kumushrang, mayda tuklar bilan qoplangan, yer ostidagi kurtaklaridan may—martda koʻkarib chiqadi, kuzgi nihollari qishlaydi. Boʻyi 60—120 sm, shoxlangan, barglari patsimon qirqilgan, yoshi katta oʻsimliklarda ketma-ket joylashgan. Gullari sariq, naysimon, toʻpguli chochoq. Iyun-sentabrda gullab, oktabrda mevalaydi. Urugʻi teskari tuxumsimon urugʻcha. Choʻl, adir va togʻ yon bagʻirlarida, yoʻl yoqalarida oʻsadi. Poyasi va barglarida efir moyi, S va K vitaminlari, karotin, achchiq glikozidlar, oshlovchi va boshqalar moddalar bor. Preparatlari ovqat hazm qiluvchi, ishtaha ochuvchi, oʻt haydovchi dori sifatida ishlatiladi.
Eroziya (tibbiyot)

**Eroziya** (tibbiyotda) — teri epitelial yoki shilliq qavatlarining shilinishi va yaralanishi. E.da epitelial qavat zararlanadi. Mexanik taʼsirlar (mas, terining chaqalanishi, shilinishi), degenerativ yalligʻlanish jarayonlari (mas, meʼda E.si), yaralangan joydan ajraladigan patologik suyuklik taʼsiri (mas, bachadon boʻyni E.si) E.gaolib keladi. Meʼda shilliq qavati E.si kattaligi mayda nuqtachalardan bir necha santimetrgacha boʻlib, meʼda kirish qismida uchraydi. Teri E.si mexanik taʼsirlar tufayli, shuningdek, teridagi pufakchalar, pustulalarning yorilishidan vujudga keladi. E. koʻproq qizil rangda boʻlib, baʼzan yiring bilan qoplanadi. Bachadon boʻyni eroziyasi, asosan, bachadon boʻyni kanalining yalligʻlanishi oqibatida vujudga keladi. E. butunlay tuzalib ketganidan soʻng oʻrnida vaqtinchalik dogʻ qoladi. E.ni keltirib chiqaruvchi sabablarni aniqlab davolash kerak.
Eros (sayyora)

**Eros** — Quyosh sistemasidagi kichik sayyora. 1898-yil nemis astronomi G.Vitt kashf etgan. E. Quyosh atrofini 1,76 yilda toʻliq bir marta aylanib chiqadi. Sayyora orbitasining choʻziqligi (ye=0,233) katta boʻlgani uchun uning koʻrinma yulduz kattaligi — 6,7 dan 11,3 gacha oʻzgarib turadi. E. gantel shaklida boʻlib, uning eng uzun qismi 40&nbsp;km, eng qisqasi 14&nbsp;km. Orbitasining ekliptikaga ogʻmaligi 10°, 83, Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 1,458 astronomik birlikka teng. Har 37 yilda Yerga juda yaqin keladi va E. kuzatilib, Quyosh parallaksi aniklanadi. E. Yerga 1975-yilda yaqinlashgan va Yer bilan orasidagi masofa 28 mln. km ga teng boʻlgan.

## Manbalar
Erot

**Erot**, Eros — yunon mifologiyasidagi sevgi xudosi. Gesiodning „Teogoniya“ asarida aytilishicha, Erot xaosdan; qadimiy miflarga koʻra, Germes va Artemidadan yoki Ares va Afroditadan dunyoga kelgan. Odamlar va xudolarning yuragiga kamondan oltin oʻqlar otib ularda sevgi uygʻotgan. Erot qanotli goʻzal yigitcha yoki qanotchalari bor, kamon koʻtarib yurgan shoʻx bola qiyofasida tasvirlangan.

Koʻchma maʼnoda Eros — sevgi. Erotizm, erotika, erotik sheʼriyat Erotdan olingan. Rim mifologiyasidagi Amurga toʻgʻri keladi.