Radikal demokratiya

**Radikal demokratiya** — bu siyosiy nazariya va amaliy yondashuv bo‘lib, u klassik liberal demokratiyaning faqat saylov va vakillik institutlari bilan chegaralangan shaklidan farqli ravishda, siyosiy ishtirok maydonini kengaytirishni, ijtimoiy tengsizlikni kamaytirishni va fuqarolarning kundalik qaror qabul qilish jarayonida bevosita ishtirokini ta’minlashni maqsad qiladi. Bu yondashuv demokratiyani nafaqat parlament yoki hukumat darajasida, balki ish joylari, ta’lim tizimi, madaniy muassasalar va boshqa ijtimoiy maydonlarda ham amaliyotga tatbiq etish zarurligini ilgari suradi.

Radikal demokratiya tushunchasi XX asr oxiridan boshlab siyosiy falsafa, ijtimoiy nazariya va turli amaliy harakatlar doirasida shakllangan. Bu yo‘nalish Ernesto Laklau va Shantal Muff kabi nazariyotchilarning asarlarida asosiy konseptual shaklini oldi. Ularning fikricha, liberal demokratiya ko‘pincha konsensus va barqarorlikka urg‘u beradi, biroq real siyosiy jarayonlar ziddiyat va qarama-qarshiliklarga tayanadi. Shu sababli radikal demokratiya konsensusga emas, balki agonistik — ya’ni murosali, lekin tan olingan raqobat va qarama-qarshiliklarga asoslangan demokratiya modelini taklif etadi.

Mazkur yondashuv siyosiy hokimiyatni desentralizatsiya qilish, fuqarolarni qaror qabul qilish jarayoniga keng jalb etish, madaniy va ijtimoiy xilma-xillikni demokratiyaning asosiy boyligi sifatida tan olish tamoyillariga tayanadi. Shuningdek, radikal demokratiya ijtimoiy adolat, ekologik muvozanat va madaniy tenglik kabi masalalarni ham demokratik kun tartibining ajralmas qismi sifatida ko‘radi.

## Tarixiy kelib chiqishi
Radikal demokratiya g‘oyalari XIX asrdagi sotsialistik va anarxistik oqimlarga borib taqaladi. Bu davrda ijtimoiy tenglik, o‘zini o‘zi boshqarish va kollektiv qaror qabul qilish g‘oyalari paydo bo‘lib, ularning ayrimlari keyinchalik radikal demokratik tafakkurning nazariy asosiga aylandi. Ayniqsa anarxistik oqimlarda davlat hokimiyatining markazlashuviga qarshi turish, siyosiy va iqtisodiy institutlarni mahalliy jamoalar hamda bevosita fuqarolik ishtiroki orqali boshqarish talabi ilgari surilgan edi.

XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab esa radikal demokratiya yangi nazariy asosda qayta shakllandi. Siyosiy nazariyotchilar Ernesto Laklau va Shantal Muff post-marksistik yondashuvni ilgari surib, liberal demokratiyani tanqid qildilar. Ularning fikricha, demokratiyani faqat saylov jarayonlari va vakillik institutlari bilan chegaralash jamiyatdagi chuqur ijtimoiy muammolarni hal qila olmaydi. Shu sababli ular demokratiyani kengaytirish, hokimiyatni faqat siyosiy markaziy tuzilmalar darajasida emas, balki har bir ijtimoiy maydon — ish joylari, ta’lim tizimi, madaniyat, ommaviy axborot vositalari va boshqa sohalarda ham demokratlashtirish lozimligini ta’kidlashgan.

Bu yondashuv siyosiy qarama-qarshiliklarni tabiiy jarayon sifatida qabul qiladi va ularni bostirish emas, balki demokratik mexanizmlar orqali boshqarish zarurligini ilgari suradi. Shu tariqa radikal demokratiya klassik liberal demokratiya doirasidan chiqib, jamiyatning barcha qatlamlarini qamrab oluvchi kengroq siyosiy ishtirok modelini taklif etadi.

## Asosiy tamoyillari
Radikal demokratiya quyidagi g‘oyalarni ilgari suradi:

**Ishtirokchi demokratiya** — fuqarolarning faqat saylovlarda emas, balki kundalik qaror qabul qilish jarayonida ham faol bo‘lishi;

**Ijtimoiy tenglik** — iqtisodiy, madaniy va siyosiy resurslardan teng foydalanish imkonini yaratish;

**Pluralizm** — turli identitet va manfaatlarning demokratik muhokamada o‘z o‘rniga ega bo‘lishi;

**Hokimiyatni desentralizatsiya qilish** — markazlashgan davlat tuzilmalari o‘rniga mahalliy, kooperativ va gorizontal institutlarni kuchaytirish.

Radikal demokratiya tarafdorlari uni mavjud siyosiy tuzumning alternativasi sifatida ko‘rsatsa-da, ayrim tanqidchilar uning amaliyotda murakkab ekanini ta’kidlashadi. Xususan, iqtisodiy kuchlarning hukmronligi va global kapitalizm sharoitida radikal demokratiya real mexanizm sifatida qanchalik ishlashi mumkinligi masalasi ochiq qolmoqda.

## Bugungi kunda
**XXI asrda** radikal demokratiya nazariyalari turli ijtimoiy va siyosiy harakatlarda o‘z ifodasini topmoqda. U nafaqat nazariy konsepsiya, balki aniq amaliy tajribalar majmui sifatida ham qaralmoqda. Bu tajribalar turli yo‘nalishlarda namoyon bo‘lmoqda:

1. Ijtimoiy adolat harakatlari – Radikal demokratiya konsepsiyasi ijtimoiy tengsizlik, boylik va resurslarning notekis taqsimlanishiga qarshi kurashayotgan global adolat harakatlari uchun nazariy poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Masalan, Lotin Amerikasida 2000-yillarda shakllangan progressiv siyosiy kuchlar (Boliviya, Ekvador, Venesuela tajribalari) fuqarolarning keng ishtirokini ta’minlashga urinib, yangi konstitutsion jarayonlarni yo‘lga qo‘ygan.

2. Ekologik siyosat va yashil harakatlar – Iqlim inqirozi sharoitida radikal demokratiya ekologik adolat bilan uzviy bog‘lanmoqda. "Extinction Rebellion" yoki "Fridays for Future" kabi harakatlar markazlashgan hukumatlardan ko‘ra, ko‘proq mahalliy, jamoaviy va gorizontal qaror qabul qilish mexanizmlarini ilgari suradi. Bu ekologik harakatlarda hokimiyatning desentralizatsiyasi asosiy tamoyil sifatida qo‘llaniladi.

3. Feministik va identitet asosidagi harakatlar – Gender tengligi, irqiy adolat va identitet erkinligi masalalarida radikal demokratiya pluralizm tamoyilini amalda qo‘llaydi. Feministik harakatlar patriarxal siyosiy tuzumni tanqid qilib, qaror qabul qilish jarayonlarida ko‘proq ko‘rinmas va kamsitilgan guruhlarning ovozini eshittirishni talab qiladi.

4. Fuqarolar assambleyalari va ishtirokchi byudjetlar – So‘nggi o‘n yilliklarda bir qator Yevropa davlatlarida, xususan, Irlandiya, Fransiya va Germaniyada fuqarolar assambleyalari demokratik qaror qabul qilishning muqobil shakli sifatida tajribadan o‘tkazildi. Braziliyaning Porto-Alegri shahrida esa 1989-yildan boshlab ishtirokchi byudjet joriy etilib, fuqarolarga shahar byudjeti ustidan bevosita qaror qabul qilish huquqi berildi. Bu tajriba keyinchalik boshqa mamlakatlarga ham yoyildi.

5. Kooperativ iqtisodiyot va gorizontal institutlar – Radikal demokratiya tarafdorlari ishlab chiqarish va iqtisodiy jarayonlarni ham demokratlashtirish zarurligini ta’kidlaydilar. Shu maqsadda ishchilar kooperativlari, ijtimoiy xo‘jaliklar va o‘zini-o‘zi boshqaruvchi institutlar dunyoning turli hududlarida rivojlanmoqda. Masalan, Ispaniyaning Basklar mintaqasida joylashgan Mondragon kooperativi radikal demokratiyaning iqtisodiy shakllanishiga yorqin misol bo‘la oladi.

## Manbalar