Ijtimoiy munosabatlar

**Ijtimoiy munosabatlari**(**jamoatchilik munosabatlar**) – bu odamlarning mavqei va jamiyatda bajaradigan vazifalari bilan bogʻliq ijtimoiy oʻzaro taʼsirda yuzaga keladigan turli xil ijtimoiy munosabatlar jamlanmasi.

## Taʼriflar
Ushbu ibora turli xil taʼriflarga ega, baʼzilari quyida keltirilgan:

* Jamoatchilik munosabatlari jamiyat aʼzolari oʻrtasidagi ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan aloqalar yigʻindisidir.
* Ijtimoiy munosabatlar (ijtimoiy munosabatlar) – odamlarning bir-biriga boʻlgan munosabatlari, tarixan aniqlangan ijtimoiy shakllardan, makon va zamonning oʻziga xos sharoitlaridan iborat.
* Jamoatchilik munosabatlari (ijtimoiy munosabatlar) – ijtimoiy subyektlar oʻrtasidagi hayot neʼmatlarini taqsimlashda ularning tengligi va ijtimoiy adolat, shaxsning shakllanishi va rivojlanishi, moddiy, ijtimoiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish shartlaridir.
* Ijtimoiy munosabatlar – bu odamlarning katta guruhlari oʻrtasida oʻrnatiladigan munosabatlar. Namoyish doirasidan tashqarida ijtimoiy munosabatlarni quyidagilarga boʻlish mumkin: iqtisodiy, siyosiy, maʼnaviy, ijtimoiy.
* Jamoatchilik bilan aloqalar (prakseologiyada) jamiyat subyektlari oʻrtasida obyektiv ravishda paydo boʻladigan, oʻzaro bogʻliqlik sifatida namoyon boʻladigan turli xil aloqalardir  .

## Tarixi
Ijtimoiy munosabatlar faqat odamlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarning maʼlum turlarida, yaʼni ijtimoiy munosabatlarda namoyon boʻladi, bu jarayonda bu odamlar oʻzlarining ijtimoiy maqomlari va rollarini hayotga tatbiq etadilar, maqom va rollarning oʻzi esa juda aniq chegaralarga va juda qatʼiy tartibga ega boʻladi. Ijtimoiy munosabatlar ijtimoiy mavqe va maqomlarga oʻzaro ishonch hosil qiladi. Masalan, savdodagi asosiy omillar oʻrtasidagi munosabatlar sotuvchi va xaridorning bitim (sotib olish va sotish) jarayonida oʻzaro ishonchidir.

Shunday qilib, ijtimoiy munosabatlar ijtimoiy oʻzaro taʼsirlar bilan chambarchas bogʻliq, garchi bu bir xil narsani bildiruvchi bir xil tushunchalar boʻlmasa ham. Bir tomondan, ijtimoiy munosabatlar odamlarning ijtimoiy amaliyotida (oʻzaro taʼsirida) amalga oshiriladi, ikkinchi tomondan, ijtimoiy munosabatlar ijtimoiy amaliyotning zaruriy sharti – barqaror, meʼyoriy ravishda mustahkamlangan ijtimoiy shakl boʻlib, u orqali ijtimoiy oʻzaro munosabatlarni amalga oshirish mumkin boʻladi. Ijtimoiy munosabatlar shaxslarga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadi – ular odamlarning amaliyoti va umidlarini boshqaradi va shakllantiradi, bostiradi yoki ragʻbatlantiradi. Shu bilan birga, ijtimoiy munosabatlar „kechagi“ ijtimoiy oʻzaro taʼsirlar, inson hayotining „muzlatilgan“ ijtimoiy shaklidir.

Ijtimoiy munosabatlarning oʻziga xos xususiyati shundaki, ular oʻz tabiatiga koʻra na obyekt-obyekt, na tabiatdagi obyektlar oʻrtasidagi munosabatlar, na shaxslararo munosabatlar kabi subyekt-subyekt – shaxs boshqa bir butun shaxs bilan oʻzaro munosabatda boʻlganda, yoki subyekt-obyekt, oʻzaro taʼsir sodir boʻlganda. faqat oʻz subyektivligining ijtimoiy begonalashtirilgan shakli (ijtimoiy I) bilan va oʻzi ularda qisman va toʻliq boʻlmagan ijtimoiy faol subyekt (ijtimoiy agent) sifatida namoyon boʻladi. „Sof shaklda“ jamoatchilik bilan aloqalar mavjud emas. Ular ijtimoiy amaliyotda mujassamlanadi va doimo obyektlar – ijtimoiy shakllar (narsalar, gʻoyalar, ijtimoiy hodisalar, jarayonlar) tomonidan vositachilik qiladi.

Ijtimoiy munosabatlar toʻgʻridan-toʻgʻri aloqa qilmaydigan va hatto bir-birining mavjudligini bilmaydigan odamlar oʻrtasida paydo boʻlishi mumkin va ular oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirlar subyektiv majburiyat yoki niyat hissi tufayli emas, balki muassasalar va tashkilotlar tizimi orqali amalga oshiriladi yoki bu munosabatlarni saqlab qolish uchun.

**Ijtimoiy munosabatlar** – bu shaxslar, ularning guruhlari, tashkilotlari va jamoalari oʻrtasida, shuningdek, ularning iqtisodiy, siyosiy, madaniy va boshqalar jarayonida yuzaga keladigan turli xil barqaror oʻzaro bogʻliqliklar tizimi, faoliyati va ularning ijtimoiy maqomlari va ijtimoiy rollarini amalga oshirish.

Ijtimoiy munosabatlarning paydo boʻlishini quyidagicha taʼkidlash mumkin:

* insonning jamiyat bilan, jamiyatning inson bilan munosabati sifatida;
* jamiyat vakillari sifatida shaxslar oʻrtasida;
* jamiyat ichidagi elementlar, tarkibiy qismlar, quyi tizimlar oʻrtasida;
* turli jamiyatlar oʻrtasida;
* turli ijtimoiy guruhlar, ijtimoiy jamoalar va ijtimoiy tashkilotlar vakillari sifatida shaxslar oʻrtasida, shuningdek, ularning har biri bilan va ularning har biri ichida shaxslar oʻrtasida.

## Taʼriflash muammolari
"Ijtimoiy munosabatlar" atamasi keng qoʻllanilishiga qaramay, olimlar ularning taʼrifi boʻyicha umumiy xulosaga kelishmagan. Ijtimoiy munosabatlarning kimlar oʻrtasida va nima haqida paydo boʻlishini aniqlash orqali quyidagi taʼriflar mavjud:

* **Ijtimoiy munosabatlar** (ijtimoiy munosabatlar) – odamlarning bir-biriga boʻlgan munosabati, tarixan belgilangan ijtimoiy shakllarda, makon va vaqtning oʻziga xos sharoitida rivojlanadi.

* **Jamoatchilik munosabatlari** (ijtimoiy munosabatlar) – ijtimoiy sub’ektlar oʻrtasidagi munosabatlar, ularning ijtimoiy tengligi va hayot neʼmatlarini taqsimlashda ijtimoiy adolat, shaxsning shakllanishi va rivojlanishi uchun shart-sharoitlar, moddiy, ijtimoiy va maʼnaviy ehtiyojlarni qondirish .

Biroq, har qanday holatda, ular ijtimoiy hayotni tashkil etishning barqaror shakllari sifatida tushuniladi. Ijtimoiy hayotni tavsiflash uchun koʻpincha „ijtimoiy“ atamasi qoʻllanadi, bu butun jamiyatni, butun ijtimoiy munosabatlar tizimini tavsiflaydi.

Ijtimoiy munosabatlar – bu a) shaxslarning mulkiy obyektlar uchun oʻzaro kurashi, b) umumiy hududdagi birgalikdagi hayotiy faoliyati, v) taʼsiri ostida rivojlanadigan odatlar, urf-odatlar va qonunlar bilan meʼyoriy tartibga solinadigan individual subyekt-subyekt va subyekt-obyekt munosabatlari majmui.) hayotni takror ishlab chiqarishning genetik dasturi, d) umumiy ijtimoiy mahsulotni ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va isteʼmol qilishda ijtimoiy mehnat taqsimoti shartlari boʻyicha bir-biri bilan hamkorlik qilish. Qarang: Bobrov VV, Chernenko AK Huquqiy texnologiya. – Novosibirsk: Rossiya Fanlar akademiyasining Sibir boʻlimi nashriyoti, 2014. – p. 157.

## Tasniflash
Ijtimoiy munosabatlarning bir qancha tasniflari mavjud. Xususan, quyidagilar mavjud:

* sinfiy munosabatlar
* Milliy munosabatlar
* etnik munosabatlar
* guruh munosabatlari
* Shaxslararo munosabatlar
* huquqiy munosabatlar

Ijtimoiy munosabatlar jamiyat hayotining barcha sohalarida rivojlanadi, ijtimoiy institutlar tizimi doirasida faoliyat yuritadi va ijtimoiy nazorat mexanizmi bilan tartibga solinadi.

## Jamoat hayotining sohalari

* Iqtisodiy
* Siyosiy
* Ijtimoiy
* Ruhiy

Shuningdek, baʼzi tadqiqotchilar jamiyatning axborot qobigʻi (sferasi) borligini taʼkidlaydilar.

## Manbalar