Artemida kelishuvlari

**Artemida kelishuvlari** – AQSh hukumati va boshqa davlatlar oʻrtasida tuzilgan, huquqiy majburiy kuchga ega boʻlmagan koʻp tomonlama kelishuvlar toʻplami boʻlib, ular kosmik fazoda amal qilinishi kutilayotgan tamoyil va meʼyorlarni batafsil bayon etadi. Ushbu kelishuvlar Artemida dasturi bilan bogʻliq boʻlib, ushbu AQSh boshchiligidagi xalqaro tashabbus 2027-yilgacha insonni yana Oygacha yetkazish, keyinchalik esa Mars va undan ham uzoqroq fazoni oʻrganishni maqsad qilgan.

2025-yil 1-noyabr holatiga koʻra, Latviyaning qoʻshilishi bilan Artemida kelishuvlarini 60 ta mamlakat imzolagan. Ularning orasida 29 tasi Yevropada, 13 tasi Osiyoda, 7 tasi Janubiy Amerikada, 5 tasi Shimoliy Amerikada, 4 tasi Afrikada va 2 tasi Okeaniyada joylashgan. 

NASA va AQSh Davlat departamenti tomonidan ishlab chiqilgan bu kelishuvlar Oy, Mars va boshqa osmon jismlarini tinch maqsadlarda va fuqarolik yoʻnalishida oʻrganish hamda foydalanish boʻyicha hamkorlik uchun huquqiy va siyosiy asos yaratadi. Artemida kelishuvlari oʻz mazmunida 1967-yilgi BMTning „Kosmik fazo toʻgʻrisidagi shartnomasi“ga tayanadi, ishtirokchi davlatlar ushbu xalqaro shartnoma qoidalariga rioya etish majburiyatini oladilar. Hujjat, shuningdek, BMT tomonidan ishlab chiqilgan asosiy kosmik huquq konvensiyalarini ham eslatib oʻtadi va ularga tayanadi.

Artemida kelishuvlari dastlab 2020-yil 13-oktabrda quyidagi sakkizta davlatning milliy kosmik agentliklari vakillari tomonidan imzolangan: Avstraliya, Kanada, Italiya, Yaponiya, Lyuksemburg, BAA, Buyuk Britaniya va AQSh. Bu kelishuv cheklanmagan muddat davomida imzolash uchun ochiq boʻlib qoladi, chunki NASA yaqin yillarda yana koʻplab davlatlar qoʻshilishini kutmoqda. Yangi ishtirokchilar Artemida dasturi faoliyatlarida bevosita qatnashish yoki shunchaki Oy va boshqa osmon jismlarini mas’uliyatli oʻrganish tamoyillariga amal qilishga rozilik bildirish yoʻlini tanlashlari mumkin.

## Tomonlar roʻyxati

## Tarixi
2020-yil 5-may kuni *[[Reuters]]* agentligi bergan xabariga koʻra, Donald Trump maʼmuriyati Oyda foydali qazilmalarni qazib olish boʻyicha yangi xalqaro kelishuv loyihasini tayyorlayotgan edi. Bu loyiha 1967-yilgi „Kosmik fazo toʻgʻrisidagi shartnoma“ga tayanishi rejalashtirilgan edi. Oradan oʻn kun oʻtib, oʻsha paytdagi NASA rahbari Jim Bridenstine rasmiy ravishda Artemida kelishuvlarini eʼlon qildi. Bu Oyda tadqiqot va konchilik faoliyatini tartibga solish maqsadida hamkor davlatlar bilan tuziladigan xalqaro kelishuvlar toʻplami edi.

Artemida kelishuvlari oʻz nomini Artemida dasturidan olgan. Bu dastur 2017-yilda AQSh tomonidan ishga tushirilgan boʻlib, uning maqsadi 2024-yilgacha birinchi ayol va navbatdagi erkakni Oyga yuborish edi. Bridenstinening soʻzlariga koʻra, ushbu kelishuvlarning maqsadi kelajakdagi kosmik tadqiqotlarda nizolar va tushunmovchiliklarning oldini olish uchun yagona xalqaro qoidalar majmuasini yaratishdan iborat edi. Artemida kelishuvlarini imzolagan davlatlar ushbu dasturda rasmiy ishtirok etish huquqiga ega boʻladilar. Bu hujjat NASA, AQSh Davlat departamenti va qayta tashkil etilgan Milliy kosmik kengash tomonidan ishlab chiqilgan. Loyiha shaklidagi matn 2020-yil may oyida yakuniy eʼlon qilinishidan avval bir nechta davlatlarga maslahatlashish uchun yuborilgan edi.

2020-yil 13-oktabr kuni boʻlib oʻtgan, rasmiy va jonli efirda namoyish etilgan imzolash marosimida Artemida kelishuvlarini quyidagi davlatlarning milliy kosmik agentliklari rahbarlari imzoladilar: AQSh, Avstraliya, Kanada, Yaponiya, Lyuksemburg, Italiya, Buyuk Britaniya va Birlashgan Arab Amirliklari. Oradan bir oy oʻtib, Ukraina milliy kosmik agentligi rahbari ham ushbu kelishuvni imzoladi.

2021-yilda Janubiy Koreya kelishuvni imzolagan oʻninchi davlat boʻldi, oradan bir hafta oʻtib esa Yangi Zelandiya qoʻshildi. Shu yilning iyun oyida Braziliya Lotin Amerikasidan Artemida kelishuvlariga qoʻshilgan birinchi davlatga aylandi, u aslida 2020-yilda imzolash niyatini bildirgan edi. Polsha esa Dubayda oʻtkazilgan 72-Xalqaro kosmonavtika kongressida kelishuvni imzoladi. Polsha kosmik agentligi rahbari bu orqali mamlakatda milliy kosmik texnologiyalarni rivojlantirish istagini bildirgan. Meksika esa 2021-yil dekabr oyida Artemida kelishuvlariga qoʻshildi.

## Yana qarang
* Kosmik siyosat
* Kosmik huquq

## Izohlar

## Manbalar

## Havolalar
* The Artemis Accords (webpage) at NASA