open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muyassar Temirova

**Muyassar Temirova** (1941-yil 2-fevral, Shergiron qishlogʻi, Buxoro tumani, Buxoro viloyati, Oʻzbekiston SSR, SSSR) – Oʻzbekiston qahramoni. Atoqli oʻzbek zardoʻzi. Buxoro zardoʻzlik maktabi namoyondalaridan biri. Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1972). Oʻzbekiston Respublikasi „Hunarmand“ uyushmasi Buxoro viloyat boshqarmasining faxriy aʼzosi.

## Bolalik va yoshlik yillari
Muyassar Temirova 1941-yil 2-fevralda Buxoro viloyati Buxoro tumanining Shergiron qishlogʻida tavallud topgan.

Buxorolik zardoʻzlarining yosh avlodiga mansub boʻlib, zamonasining ustalardan saboq olgan.

Muyassar Temirova zardoʻzlik faoliyati bilan 1958-yildan buyon shugʻullanib keladi. Zardoʻzlik sanʼatining rivojiga katta hissa qoʻshgan. Uning 700 nafarga yaqin shogirdlari boʻlib. Zardoʻzlik sanʼatida yuqori muvaffaqiyatlarga erishib, Oʻzbekiston SSR xalq rassomi faxriy unvoni bilan taqdirlangan, yetuk usta sifatida sifatida tan olingan.

Ijodiy ishlari MDH davlatlari va Fransiya, Germaniya, AQSh, Italiya, Shveysariya kabi oʻndan ortiq mamlakatlarda tashkil etilgan xalqaro koʻrgazmalarda namoyish etilib, sertifikatlar va qimmatbaho sovgʻalar sovrindori boʻlgan.

1959-yildan Buxoro zardoʻzlik fabrikasida (hozirgi Buxoro „Zardoʻz“ aksiyadorlik jamiyamati) usta, sex boshligʻi, boʻlim boshligʻi; 1994-yildan yuksak badiiy buyumlar tayyorlash boʻlimining katta ustasi. Zardoʻz M. Ahmedovaga shogird tushib, anʼanaviy zardoʻzlik sanʼatini puxta egalladi. Muyassar Temirova egallagan malakasini ish faoliyatida mahorat bilan qoʻllab, zardoʻzlik sanʼatini nozik did bilan tayyorlangan sanʼat durdonalari bilan boyitdi: anʼanaviy zardoʻzi buyumlar (doʻppi, toʻn, kavush va boshqalar) uchun yangi naqsh mujassamotlar yaratdi. Muyassar Temirova ayollarning zardoʻzi libosi majmuini tayyorladi (1970, Yaponiya EKSPO 70 koʻrgazmasida namoyish etilgan), yangi zamonaviy badiiy buyumlar ijod etdi; yirik zardoʻzi namoyonlar yaratishga boshchilik qildi va bu sohada faol ijodiy faoliyat olib bordi. Jumladan, Ismoil Somoniy maqbarasi, Minorai kalon, Alisher Navoiyning 525 yilligiga bagʻishlangan zardoʻzi namoyonlar, Xalqlar Doʻstligi va "Turkiston" sanʼat saroylarining zardoʻzi pardalari va boshqalar. Temirova Oʻzbekiston Respublikasi bayrogʻi va gerbi, Oʻzbekistondagi tarixiy shaxslarning zardoʻzi portretini yuksak mahorat ila yaratdi.

Muyassar Temirova koʻplab shogirdlar (700 dan ortiq) tayyorladi. Muyassar Temirova tayyorlagan ishlari bilan 1972-yildan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etadi, u yaratgan badiiy buyumlardan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar muzey va toʻplamlarida saqlanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 

* 
*
Temirtikan

**Temirtikan** (Tribulus L.) - tuyatovondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Poyasi yer bagʻirlab (uchi koʻtarilib) oʻsadi, boʻyi 10—60 sm shoxlangan. Barglari qaramaqarshi joylashgan. 5—7 juft bargchalardan iborat. Gullari sariq. Mevasi qattiq tikanli. May va avgust oylarida gullab, urugʻ beradi. Ekinlar orasida, bogʻlarda, yoʻl yoqalarida, daryo, soy boʻylarida va boshqa yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan.
Temir (qotishma)

**Temir** - UGLERODLI QOTISHMALAR — tarkibi, asosan, temir Fe va uglerod S dan iborat boʻlgan qotishmalar. Sof va texnik turlari boʻladi. Sof Temir (qotishma) q.ning holati maxsus diagramma bilan ifodalanadi va bu diagramma holat diagrammam deb ataladi. Sof Temir (qotishma) q. tarkibida baʼzi qoʻshilmalar juda oz miqdorda boʻladi. Texnik Temir (qotishma) k. tarkibiga doimiy qoʻshilmalar (fosfor R, oltingugurt S, marganets Mp, kremniy Si, vodorod N, azot N, kislorod O), legirlovchi qoʻshilmalar (xrom Sg, nikel Ni, vanadiy V, molibden Mo, titan Ti, kobalt So va boshqalar) va modifikatsiyalovchi qoʻshilmalar (magniy Mg, germaniy Se, kaltsiy Sa va boshqalar) kiradi va ularning baʼzilari (legirlovchi hamda modifikatsiyalovchi elementlar) ataylab qoʻshiladi. Temir (qotishma) q. tarkibidagi uglerod miqdoriga qarab, poʻlat va choʻyanta boʻlinadi. Temir (qotishma) q.ning tarkibi va strukturasini oʻzgartirish yoʻli bilan xilmaxil xossali poʻlat va choʻyan hosil qilish mumkin. Temir (qotishma) q. mashinasozlik va qurilishda keng ishlatiladi.
Temiratki

**Temiratki** — tashqi koʻrinishi, kechishi va keltirib chiqaruvchi sabablari turlicha boʻlgan koʻpchilik teri kasallikyaarinch ifodalovchi termin. Qichishib, usti qipiklanib turadigan har xil toshmalar qadimdan T. deb atalgan. Qizil yassi T., pushti T., yuzdagi oddiy T., psoriaz — qipikli T., trixofitiya — qirma T. va boshqa farq qilinadi.

Qizil yassi temiratki — terining surunkali kasalligi. Bunda bilakning ichki, boldirning old yuzasiga, bel, jinsiy aʼzolar terisiga qizil, och pushti yoki binafsha rang, oʻrtasi botiq, yaltiroq, koʻpburchak shaklida mayda tugunchalar toshadi. Ular qagtiq qichishadi, kattalashib atrofga tarqaladi, baʼzan bir-biri bilan qoʻshilib, pilikchalar hosil qiladi. K,izil yassi T. koʻproq katta yoshdagi kishilarda badanning xamma joyida (yuzdan tashqari), ogʻiz shilliq qavatida, labning qizil hoshiyasida uchraydi.

Pushti temiratki — terining infeksion kasalligi; turli yoshdagi kishilarda kuzatiladi. Dastlab terida yumaloq yoki oval shakldagi och pushti rangli mayda dogʻlar paydo boʻladi. Oradan 4—20 kun oʻtgach dogʻlar badanning xiylagina qismini egallaydi, oʻrtasi qazgoklanib turadi. Bemorning umumiy ahvoli oʻzgarmasligi ham mumkin, baʼzan uning temperaturasi koʻtarilib, badani qichishadi, darmonsizlanadi. Keyinchalik dogʻlar qoʻngʻir tus olib, oradan 4—8 hafta oʻtgach, oʻzoʻzidan yoʻqolib ketadi, oʻrni qolmaydi.

Baʼzan allergiyaga moyil kishilarning kasallik vaqtida terisi notoʻgʻri parvarish qilinsa, oʻtkir yalligʻlanish kuzatiladi (dogʻlar qipqizil boʻlib, namiqib turadi).

Yuzdagi oddiy temiratkin i streptokokklar qoʻzgʻatadi. Yuzga, ogʻiz atrofiga har xil kattalikdagi och pushti rang toshmalar toshadi. Koʻproq bolalarda kuzatiladi.

Tukli temiratki, asosan, qoʻloyoqlarning yoziladigan joylari, koʻpincha dumba sohasida uchraydi. Shy joylarda ichida tuk boʻlgan, usti qipikli, ushlab koʻrilganda qoʻlga kattik, unnaydigan mayda kulrang tugunchalar paydo boʻladi. Koʻproq bolalarda kuzatiladi. Kasallangan teri quruq, gʻadirbudur boʻladi. Soch follikulalarida muguzlanish jarayonining buzilishi oqibatida vujudga keladi (qarang Son). Kasallikka xos alomatlar bola 2— 5 yoshligidayoq yuzaga kelib, balogʻatga yetgan davrida aniq koʻzga tashlanadi, borabora yoʻqolib ketadi; kasallik aksari qishda qoʻziydi. Bemorni teri kasalliklari boʻyicha mutaxassis vrach davolaydi. Unga doridarmonlardan tashqari, maxsus parhez buyuriladi. Terini toʻgʻri parvarish qilish tavsiya etiladi.
Temir qoziq

**Temir qoziq**, Oltin qoziq, Qutb yulduzi — Kichik Ayiq yulduz turkumining eng ravshan yulduzi. Osmonida Shimoliy qutbga eng yaqin joylashgan yulduz boʻlib, qutbgacha taxminan 1 gradus masofada joylashgan. Osmondagi barcha yulduzlar Shimoliy qutb atrofida sharqdan gʻarbga tomon koʻrinma harakatlanib (Yer oʻz oʻqi atrofida gʻarbdan sharqqa tomon aylanishi tufayli), qutb atrofida konsentrik aylanalar chizadi. Temir qoziq yulduzi qutbga juda yaqin boʻlganidan yulduzlar goʻyo uning atrofida aylanadigandek va bunda u qoʻzgʻalmay turgandek tuyuladi. Shu bois unga Temir qoziq (Oltin qoziq, Qutb yulduzi) deb nom berilgan. Temir qoziqni Katta Ayiq (Yetti Qaroqchi) yulduz turkumi "choʻmichi" yoki "barkash" orqali oson topish mumkin.

Buning uchun "barkash"ning oxirgi "suv quyiladigan" 2 yulduzi orqali toʻgʻri chiziq tortilib, "barkash"ning ogʻzi tomoniga bu 2 yulduz orasidagi yoy oʻlchamidan 5 ta qoʻyilganda aynan Temir qoziq yulduziga taqaladi. 

Temir qoziq yulduzining rangi sargʻish; temperaturasi Quyosh temperaturasvdan ancha yuqori (7000°); diametri Quyoshdan 120 marta katta. Uning nurlanish quvvati Quyoshnikidan 10000 marta ortiq. Temir qoziq hajmi oʻzgaruvchi (pulsatsiyalanuvchi) yulduzlar turkumiga kiradi. Bunda uning temperaturasi spektri va ravshanligi ham bir oz oʻzgaradi. Yulduz kattaligi ravshanligining maksimumida 2,1 minimumida 0,3 ga chiqadi. Undan chiqqan nur Yergacha 472 yidda yetib keladi. 1779-yilda V. Gershel uning yoʻldoshyulduzini ochgan.

## Manbalar
Temirchaklar

**Temirchaklar** (Tettigonioidea) -toʻgʻri qanotli hasharotlar turkumi katta oilasi, 7 mingga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 100 dan ortiq turi uchraydi. Orqa oyoqlari sakrovchi. Koʻpchiligi (asosan, erkagi)ning oldingi qanotida ovoz chiqaruvchi organi bor. Issiq va iliq iqlimli mamlakatlarda tarqalgan. Eshitish organi oldingi oyogʻining boldir qismida joylashgan. Tuxum qoʻygichi qilichsimon, uzun. T. oʻsimlikxoʻr, shuningdek, yirtqichlari ham bor. Oʻrmon chetlari, butazorlar, gʻorlar, toshlar ostida va boshqa joylarda yashaydi. Tuxumi qishlaydi; bahorda tuxumdan lichinka rivojlanadi. Lichinka 1—2 oy mobaynida 5—8 marta pust tashlab taraqqiy etadi. Hayot sikli bir yoki bir necha yil (dshpauza hisobiga) davom etadi. Baʼzi T. (yashil T. va kulrang T.) qurgʻoqchilik yillari ekinlar (gʻalla, tokzorlar)ga ziyon keltiradi.
Temirchilik

**Temirchilik** - 1) temirni bolgʻalab yoki payvandlab turli buyumlar (ketmon, oʻroq, tesha va boshqalar) yasash kasbi. Temirchilik kishilik jamiyatining eng qadimgi davrlarida paydo boʻlgan. Mil. avv. 3—4 ming yillikda Eron, Mesopotamiya, Misrda temirni sovuqlayin va qizdirib bolgʻlab, turli xil aslahalar, mehnat qurollari va boshqa buyumlar yasalgani maʼlum. Oʻzbekiston hududida Temirchili ishi maxsus doʻkonda amalga oshirilgan. Temirchilik doʻkonida — oʻchoq, qoʻra, supa, oʻra, choʻpkunda; ish qurollaridan sandon, bosqon, bolgʻa, ombur, egov, charx, dam va hokazo boʻlgan. Temirchi temirni otashdondagi oʻtga qoʻyib qizdiradi, metall tobiga kelib, oq tusga kirgach, uni sandonga qoʻyib, zarur shaklga kelguncha bolgʻalaydi. Bu ishlar usta, bozgʻonchi va damgir tomonidan bajarilgan. Temirchilik hozir ham keng koʻlamda saqlanib qolgan; 2) ogʻir mashinasozlikning metallni bolgʻalab, shtamplab, presslab turli buyumlar ishlab chiqariladigan tarmogʻi. Bu tarmoq XVI asrda Yevropada birinchi marta suv bilan ishlaydigan mexanik bolgʻa yaratilganidan keyin rivojlandi. XIX asrlarda mashinada shtamplash, bugʻ bilan ishlaydigan bolg'a, gidravlik press vujudga keldi. XX asr 50-yillariga kelib, Temirchining yangi usullari, yaʼni qiyin deformatsiyalanadigan materiallarni portlatib yuqori tezlikda shtamplash, gidrostatik press lash (gidroekstruziya) va boshqa usullar yaratildi. Temirchilik materiallarni deformatsiyalashga, yaʼni ularni yemirmay, tashqi kuch taʼsirida shaklini oʻzgartirishga asoslangan. Temirchilikning keng ishlatiladigan usullaridan biri bosim bilan ishlov berish. Bu usul mashinaning eng muhim detallarini tayyorlashda ishlatiladi. Metall ishlashning asosiy usullari dastlabki materiallarning holatiga (prokat, quyma va boshqalar), jihozlarga (press, bolgʻa), asboblar bilan uskunalanishiga va texnologik usullarga bogʻliq. Shu alomatlariga qarab, Temirchilk bolgʻalash, hajmiy va list shtamplash, presslash turlariga boʻlinadi (qarang Metallarni ishlash).

Bolgʻalash — metallarni bosim bilan ishlash usullaridan biri (qarang Bolgʻalash, Bolgʻalash mashinasi). Shtamplash — materiallarga bosim bilan ishlov berish; bunda zagotovkaga shtamplarda plastik deformatsiya berilib, zarur shakldagi buyumlar olinadi. Shtamplash 0,5—30 t li katta bolgʻalarda, 6—100 Mn (600—10000 tonna kuch) kuch bilan zarb beradigan issiklayin shtamplaydigan krivoshipli presslarda, 750 Mn (75000 tonna kuch) kuch bilan zarb beradigan gidravlik presslarda bajariladi. Shtamplash materiallarni ancha tejaydi, buyumlar tannarxini kamaytiradi.

Presslash — turli profilli materiallar, simlar, quvurlardan zagotovka va buyumlar olish usuli. Hajmiy yumshok, materiallar (paxta, xashak va boshqalar) ni paketlashda, ikkilamchi xom ashyolar (qirindi, chiqindi)ni qayta ishlash va boshqalarda ham ishlatiladi.

Temirchilik yoʻli bilan ishlab chiqariladigan buyumlar avtomobil va aviatsiya sanoatlarida, traktorsozlik, asbobsozlik, yengil sanoat, uy roʻzgʻor va boshqa tarmoqlarda ishlatiladi.
Tempera

**Tempera** ( — boʻyoqni aralashtirmoq) — 1) boʻyoq moddasi va bogʻlovchi moddasi suvli emulsiya va tuxum sarigʻidan tarkib topgan boʻyoq. Bogʻlovchi moddalar tarkibiga qarab sariq tempera (tuxum sarigʻi qoʻshilgan), oq tempera (tuxum oqi qoʻshilgan), kazeinli tempera va boshqa turlari bor. Sanoat usulida katta va kichik tyubiklarda ishlab chiqariladi;

2) Tempera boʻyoqlari yordamida yaratiladigan rangtasvir turi; monumental va dastgoh sanʼatida keng qoʻllanadi. Temperada yaratilayotgan asarlar sirti lok bilan qoplanmaydi, shuning uchun ular mayin jilosiz sirtga ega. Tempera asarlarida rang va rang tuslari tashqi taʼsirga chidamli, oʻzining dastlabki sifatini moyboʻyoq rassomligiga nisbatan uzoq vaqt saqlaydi. Temperani akvarel va guash bilan qoʻshib ishlatish mumkin.
Temperatura shkalalari

**Temperatura shkalalari** - qulay va yetarli darajada aniqlik bilan oʻlchanadigan biror fizik kattalikning uzluksiz ketma-ket keluvchi qiymatlari va traning moye keluvchi kiymatlari orasida chiziqli bogʻlanish mavjudligini ifodalovchi tizim. Temperaturani bevosita oʻlchash mumkin emas. Uni aniqlash uchun termometrik kattalik va termometrik jism, shuningdek, gradus kattaligi va hisoblashning boshlangʻich nuqtasi berilgan boʻlishi, yaʼni temperatura shkalalarini aniqlash kerak. Ammo jism trasining oʻzgarishi uning qariyb barcha fizik xossalariga taʼsir qiladi. Temperaturani oʻlchash uchun bu X fizik kattaliklarning istalgan biridan foydalanish mumkin. Temperaturani oʻlchashdagi xatoliklarni qaytarish uchun termodinamik 1000- temperatura shkalasini tuzishda avvalgidek muz eoo ning erish va suvning qaynash nuqtalaridagi jism xossalariga asoslanmasdan, bitta reper 708 nuktadagi jism xususiyatlaridan foydala 600 nishga kelishilgan. Bunday nukta bir vaqt 500 ning oʻzida uch agregat holat (gazsimon, suyuq 400va qattiq) da boʻlgan suvning uchlanma nuk 300 — Gʻiosidir. Bu nuqtaga moye temperatura 273,15 K ga 200 — teng qilib olingan. Mutlaq termodinamik t - Temperatura shkalalari fizikada asosiy Temperatura shkalalari hisoblanadi.

## Manbalar
Temperatura inversiyasi

**Temperatura inversiyasi** (atmosferada) — atmosferaning biror qatlamida balandlikka qarab havo trasining ortib borishi. Inversiya katlami shiddati uning quyi chegarasi balandligi, vertikal kalinligi va inversiyaning chuqurligi, yaʼni yuqori va quyi chegaralari orasidagi temperatura farqi bilan ifodalanadi.

Inversiya troposferstnng turli balandliklarida hosil boʻladi. Balandlik boʻyicha inversiya Yerga yaqin, yaʼni faol Yer yuzasidan boshlanadigan inversiya va erkin atmosfera inversiyaga ajratiladi. Inversiya katlamlarining qalinligi bir necha metrdan 2– 3&nbsp;km gacha, uning chuqurligi 2° dan 10° va undan yuqoriroq boʻlid!i mumkin. Temperatura inversiyasi qatlami toʻsiq qatlam hisoblanadi: shu tufayli mazkur qatlam ostida oʻziga xos meteorologik sharoit yuzaga keladi.
Temur Malik

**Temur Malik** (XII asr oxiri — XIII asrning 1-yarmi) — Xorazmshoh Muhammad hukmronligi davrida Xoʻjand hokimi, Jaloliddin Manguberdining yaqin safdoshi, moʻgʻullar istilosiga qarshi kurash olib borgan sarkarda, xalq qahramoni. Turkiylarning qang'li-qipchoq urug'idan chiqqan tajribali sarkarda bo‘lib, 1219-yilning dekabrda 3 kunlik jangdan keyin Banokatni egallagan Aloq noʻyon boshliq 5 ming kishilik moʻgʻul qoʻshini Xoʻjandni qamal qilishga kirishadi. Temur Malik ilgariroq har ehtimolga qarshi Sirdaryo oʻrtasidagi orolda, suv 2 shoxga boʻlinib oqadigan joyda, bir mustahkam qalʼa qurdirib qoʻygan edi. Moʻgʻul qoʻshini son va qurol-aslaha jihatdan ustun boʻlgani bois shaharni mudofaa qilish qiyinlashadi. Natijada, Temur Malik 1000 kishilik otryadi bilan 1220-yilning aprelda orolga koʻchib oʻtadi va tezlikda qalʼani jangga tayyorlashga kirishadi. Shahar va qalʼa atrofini dushman halqa qilib oʻrab oladi. Manjaniqdan otilgan olovli toshlar orolga yetmagandan soʻng moʻgullar xoʻjandlik yoshlar va ilgari olingan asirlardan hashar tarzida foydalanishga qaror qiladilar. Taxminan 50 ming hasharchi tevarak atrofdan tosh, shox-shabba va xashak keltirib daryoga tashlaydi, moʻgʻullarning 20 ming kishilik qoʻshini esa jangga kirishadi. Temur Malik usti namat hamda sirkali loy bilan suvalgan, oʻq otish uchun darichalari bor kemalar yasatadi. Kunda tongda har ikki tomonga 6 tadan kemada suzib kelib, yovga qirgʻin keltiradi. Ba'zi bir adabiyotlarda loy jangi deb ham e'tirof etiladi. Oxir-oqibat, vaziyat taranglashgach, Temur Malik orolni tashlab ketishga majbur boʻladi. U qolgan askarlari va yuklari ortilgan 70 qayiqda Sirdaryoning quyi oqimi boʻylab suzib ketadi. Barchinligʻkent (Qizil oʻrdadan taxminan 50&nbsp;km jan.da boʻlgan) yaqinida moʻgʻullar daryoni toʻsib qoʻyadilar. Temur Malik qirgʻoqqa tushib, dushman bilan jang qiladi. Koʻp talafot berib, yolgʻiz oʻzi Qizilqum choʻli orqali 1220-yilning yozida Xorazmga yetib keladi. Askar toʻplab Joʻjixon qoʻshiniga kuchli zarba beradi. Kasba (Yangikent) shahrini moʻgʻullardan ozod qiladi, ammo saltanatda yuzaga kelgan mushkul siyosiy vaziyat tufayli Xorazmni tark etadi. Temur Malik 1221—32 yillar davomida Sulton Jaloliddin bilan birgalikda moʻgʻullarga qarshi kurash olib boradi. Jaloliddin o'lganidan so'ng oʻz yurtiga qaytadi. Maʼlum vaqtdan soʻng Temur Malik moʻgʻullar tomonidan qoʻlga olinadi va qatl qilinadi.

Temur Malik jasorati haqida Mirmuhsin „Temur Malik“ romani (1986)ni yozgan. Ashrafiy „Temur Malik“ nomli simfonik poema (1963) yaratgan va Navoiy teatriyaa uning „Temur Malik“ baleti (1970) qoʻyilgan. Toshkent shahridagi shoh koʻchalarning biriga T.M. nomi berilgan.

## Adabiyotlar
Ad.:Rashidad-Din, Sbornik letopisey, t.1, kniga 2, [Perevod s pers. yaz. O. I. Smirnovoy], M.—L., 1952; Bartold V. V., Sochineniya, t.1, M., 1963; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.
Temur xoqon

**Temur xoqon**, Temur qagʻan (1265—1307) — Xitoyda Xubilay xoqon tomonidan asos solingan Yuan imperiyasi (1271 — 1367) hukmdori (1295— 1307). Temur xoqonning 13 yillik hukmronlik davri Xitoy solnomalarida YuanChjen (129597) hamda Dade (1297— 1307) tarzida nomlangan. Temur xoqon Oʻqtoyxon avlodlaridan Xaydu noʻyon tomonidan Xubilay va uning vorislari siyosatiga qarshi 40 yil davomida olib borilgan kurashga chek qoʻygan, oʻzaro urushlar hamda turli tabiiy ofatlar tufayli nochor boʻlib qolgan Qoraqurum aholisining ahvolini yengiLlatish maqsadida katta miqdorda mis tangalar zarb qildirib, ularni boshqa turli tovarlar qatori Moʻgʻulistonga joʻnatgan. 1307-yil Qoraqurumda "buyuk xoqon (qoon) sayyor kotibiyati" tashkil etilishi natijasida "Tartib saqlash boshqarmasi" (syuanveysi) tugatilib, oʻrniga Qoraqurum oliy dorugʻasi qarorgohi taʼsis etilgan.
Temperatura

**Temperatura** (lot. temperatura – zarur siljish, oʻlchamdorlik, normal holat) – makroskopik tizimning termodinamik muvozanat holatini xarakterlovchi asosiy parametrlardan biri. Termodinamik muvozanat holatida turgan tizimning barcha qismlarining temperaturasi bir xil boʻladi. Agar tizim muvozanat holatdan chiqarilsa, uning issiqroq qismlaridan sovuqroq qismlariga issiqlik uzatilishi natijasida maʼlum vaqtdan soʻng tizimning hamma qismlarida temperaturaning tenglashishi vujudga kelib, termodinamik muvozanat holatiga qaytadi.
 Tizim tarkibidagi jismlarni isitish yoki sovitish, yaʼni temperaturasini oʻzgartirish ularning qariyb barcha fizik xossalariga taʼsir qiladi: jismlarning chiziqli oʻlchamlari, elastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi va boshqa xossalari oʻzgaradi. Temperaturani oʻlchash uchun bu oʻzgarishlarning istalgan biridan foydalanish mumkin. Temperatura bevosita oʻlchanmaydigan kattalik. U boshqa kattaliklarni oʻlchash orqali aniqlanadi. Masalan, tizimning temperaturasini isitish yoki sovitish natijasida gaz hajmi yoki bosimining oʻzgarishi (suyuqlik, jumladan, simobli termometrlar) oʻtkazgichlarning elektr yurituvchi kuch (E.Yu. K.)lari oʻzgarishi (termoparalar) va boshqa orqali aniqlash mumkin. 
Statistik fizikatsa temperatura termodinamik muvozanat holatdagi tizimni tashkil etgan zarralarning oʻrtacha kinetik energiyalarini tavsiflovchi kattalikdir. 
Astrofizikada temperatura – muhitning fizik holatini ifodalovchi parametr. Osmon jismlarining temperaturasini baʼzi nazariy farazlarga asoslangan holda ularning nurlanishini oʻrganish yoʻli bilan aniqlanadi. 
Temperaturaning quyidagi xillari mavjud: yulduz (yoki boshqa obʼyektning, masalan, Quyosh toji) ning effektiv temperaturasi – yulduz oʻlchamiga teng va yulduz tarqatayotgan toʻliq nurlanishni chiqara oladigan mutlak qora jism. 
Ravshanlik temperaturasi – berilgan yoʻnalishda kuzatilayotgan muayyan toʻlqin uzunlikdagi nurlanish intensivligiga teng nurlanish chiqara oladigan mutlaq qora jism. 
Spektrofotometrik temperatura – kuzatilayotgan spektral sohadagi nurlanish intensivligining nisbiy taqsimlanishiga yaqin nurlanish chiqara oladigan mutlaq qora jism.
Spektrometrik temperatura – spektrning turli sohalarida turlicha boʻlishi mumkin.
Gʻalayonlash temperaturasi – atomlarning gʻalayonlash holatlari boʻyicha taqsimlanishini ifodalovchi parametr.
Ionlanganlik temperaturasi – spektral chiziqlarning nisbiy intensivligi boʻyicha aniqlanuvchi va moddaning ionlanganlik darajasini belgilovchi parametr.
Rashid Temurov

**Rashid Mahmudovich Temurov** (1912.18.1, Buxoro – 1991, Samarqand) – manzarachi rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Samarqand badiiy bilim yurtida (1932—36), Oʻzbekiston rassomlar uyushmasining rassomlar malakasini oshirish kursida (1938—41) taʼlim olgan. T. yorqin ranglardan keng foydalanadi; rang surtmalari va shakllari yaxlit va yirik holda olinadi. Asarlarida Oʻzbekistonning goʻzal tabiatini nozik boʻyoqlarda gavdalantiradi, mehnatkash xalqni, qad. shaharlarini asarlariga koʻchiradi: „Eski shahar“ (1936), „Toshkent chekkasida“ (1939), „Kanal qurilishida“ (1940), „Samarqand bogʻlari“ (1951), „Ulugʻbek madrasasi. Bahor“ (1957), „Bibixonim maydoni. Bahor“ (1958), „Gullagan daraxt“ (1962), „Tushki tanaffus“ (1971), „Mening shaxrim“ asarlar turkumi (1969— 80), „Samarqand syuitasi“ (1982) va boshqa T.ning Samarqanddagi ustaxonasida muzey ustaxona ishlab turibdi.

## Manbalar
Temperatsiya

**Temperatsiya** (lotincha temperatio-toʻgʻri nisbat, mutanosiblik) — musiqa tovushqatori pogʻonalari orasidagi intervallar nisbatlarini tekislash. Tovushlarning baland pastlik munosabatlarini qisman oʻzgartirish bilan temperatsiyaga erishiladi. XVI XVIII asrlardagi  koʻp ovozli musiqa janrlari rivoji natijasida hozirgi 12 pogonali teng oʻlchovli temperatsiya yuzaga keldi (M. Mersenn, A. Verkmeyster, I. Neydxart va boshqalar). Mazkur temperatsiyadan ilk bor I.S. Bax oʻzining "Yaxshi temperatsiyalangan klavir" (1722-1744-yil) va "Fuga sanʼati" (1750-yil) turkumlarida, keyinchalik P. Xindemit "Tonalliklar oʻyini" (1940-yil) va boshqa, Oʻzbekistonda G. Mushel ham "24 ta prelyudiya va fuga" (1975-yil) kabi asarlarida yuksak badiiy darajada foydalanishgan.
Teng oyoqlilar

**Teng oyoqlilar** (Isopoda) -qisqichbaqasimonlar turkumi. Tanasining uz. 0,1—27 sm. Birinchi juft koʻkrak oyogʻi oyoqjagʻni hosil qiladi, qolgan 7 jufti bir xil uzunlikka va tuzilishga ega (nomi shundan). Korin oyoklari plastinkasimon boʻlib, qisman jabraga aylangan. Yuragi qorin qismida. Tirik tugʻib koʻpayadi. Keng tarqalgan. Dengiz, chuchuk suvlar va quruqlikda yashaydi. Turli organik qoldiqlar, chiriyotgan oʻsimliklar, qayvonlar murdasi bilan oziqlanadi, baʼzilari baliklarda va qisqichbaqasimonlarda parazitlik qiladi. 4500 ga yaqin turi maʼlum. Chuchuk suvlarda suv hoʻtikchasi, quruklikda har xil zahkashlar, dengizlarda dengiz suvaragi koʻp uchraydi. Koʻpchilik Teng oyoqlilar baliklar uchun oziq. Ayrim turlari dengiz portlaridagi yogʻoch inshootlarga shikayet yetkazadi.
Tenardit

**Tenardit**, glauber tuzi (frans. kimyogari Tenar nomidan) — sulfidlar sinfiga mansub evaporitlarga xos mineral (Na2SO4). Mexanik aralashma tarzida kam miqdorda K, Mg, C1, Vg, N2O, CaSO4 uchraydi. T. rombik singoniyada, yuqori trali fazasi — metatenardit geksagonal singoniyada kristallanadi. Orolli strukturaga ega, Na — poliedrlar sinchidan iborat, ular oʻzaro SO4 tetraedrlar bilan bogʻlangan. Rangsiz, shaffof kristallari dipiramidal yoki plitasimon shaklda boʻladi. T. fumarol faoliyatining maxsuli boʻlib, shoʻr suvli koʻllar va qoʻltiqlarda choʻkindi sifatida hamda quriyotgan shoʻr koʻllarda mirabilit, epsolit, astraxanit, gips bilan birga yoki mobilitning suvsizlanishi jarayonida hosil boʻladi. T.ning sut rangli oppoq donador agregatlari kengtarqalgan. Suvda yaxshi eriydi, taʼmi taxirshoʻr, moʻrt, shishasimon yaltiraydi. Qattiqligi 2,5—3, zichligi 2,7 g/sm3. T. oʻta toʻyingan eritmalardan 32,4° da ajralib chiqadi. NaCl boʻlganda ancha past (—13,5°S gacha) trada kristallanadi. T. QoraboʻgʻozGoʻl (Turkmaniston), Qulunda dashtidagi Mormishan koʻllari, Qozogʻiston shim.sharqi va Oʻzbekistonning Qoraumbet va Kushkantogʻ konlarida mavjud.
Tenglik

**Tenglik** — jamiyatdagi barcha shaxs, qatlam, guruh, partiya va shu kabining qonun oldida baravarligini ifodalovchi tushuncha; adolatli jamiyatning asosiy tamoyillaridan biri. Tenglik taʼminlangan jamiyatda uning barcha aʼzolari yashash, taʼlim olish, mehnat qilish, erkin kasb tanlash, mulkdor boʻlish, malakali tibbiy xizmatdan foydalanish, qariganda, mehnat layoqatini yoʻqotganda ijtimoiy taʼminot olish, fikrlash, soʻz va eʼtiqod erkinligi, saylash va saylanish kabi huquqlarga ega boʻladi. 

## Yana qarang
* Teng huquqlilik

## Manbalar

## Havolalar
Tenglik (ifoda)

**Tenglik** — "=" ishorasi bilan biriktirilgan ikki ifoda. T. toʻgʻri va notoʻgʻri hamda sonlardan va harflardan iborat boʻlishi mumkin. Yevklid geometriyasiga binoan moye tomonlari oʻzaro teng uchburchaklar teng boʻlsa, affin geometriyada barcha uchburchaklar oʻzaro teng. T.ning xususiy hollari tenglama va ayniyatlardir.
Tengsiz kapalak

**Tengsiz kapalak** (Porthethria dispar L.) — tangaqanotlilar turkumiga mansub hasharot. Qanotlari yozilganda erkaginiki 5 sm, urgʻochisiniki 7 sm. Erkak kapalak qoramtirqoʻngʻir, urgʻochisi oq yoki qoramtir sargʻish rangda. Tengsiz kapalak dunyoda keng tarqalgan hasharotlardan biri. Oʻrta Osiyoda togʻoldi va togʻli zonalarda koʻp, pastki tekisliklarda kamroq uchraydi. Qurti olma, nok, olcha, olxoʻri, oʻrik, jiyda, pista, bodom, yongʻoq va boshqa mevali hamda dub, terak, tol, shumtol, zarang kabi oʻrmon daraxtlari barglarini jiddiy zararlaydi. Zararlangan mevali daraxtlar shu yili meva bermaydi. Tengsiz kapalak tuxum davrida qishlaydi, bahorda tuxumdan chiqqan qurtlari yangi chiqqan daraxt barglari bilan toʻdatoʻda boʻlib oziqlanadi, katta yoshdaxi qurtlari tarqalib ketadi. Iyun boshlarida yupqa pilla ichida yoki eski poʻstloq ostida, barglar orasida gʻumbakka aylanadi, iyun oyi oʻrtalarida kapalaklari uchib chiqadi. Urgʻochi kapalaklar iyul oyi boshlarida daraxtlar tanasining pastki qismiga, devor yoriqlariga 250—500 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumini tanasidan ajratgan tukchalar bilan berkitib qoʻyadi. Yiliga bir marta avlod qoldiradi. Obhavo qulay kelgan yillar juda koʻpayib, mevali va oʻrmon daraxtlariga katta zarar yetkazadi.

Kurash choralari: qishlab yotgan tuxumlari mexanik usullar bilan yoʻqotiladi. Yosh qurtlarga qarshi Bi58 (2,0 l/ga), sumialfa (0,5— 1,0 l/ga), nurelD (1,0 l/ga) va boshqa kimyoviy preparatlar purkaladi.
Tengsizlik

**Tengsizlik** — sonlar yoki miqdorlar orasidagi munosabat sonlardan qaysi biri boshqasidan kattaligi yoki kichikligini koʻrsatadi. T.da ">" va "<" ishoralari qoʻllanilib, ularning uchi kichik son yozilgan tomonga qaratiladi. Matematika va uning tatbiklarida oʻzgaruvchi miqdorlarning barcha qiymatlarida toʻgʻri boʻlgan T.lar ham muhim ahamiyatga ega.
Tender

**Tender** (ing. tend — xizmat koʻrsatish) — 1) ochiq turdagi (ochiq tender) yoki cheklangan sondagi ishtirokchilar uchun yopiq turdagi (yopiq tender) raqobatli savdo-sotiq; buyurtmani joylashtirishning tanlov shakli; 2) qimmatli qogʻozlarga obuna boʻlish, muddatli shartnoma boʻyicha tovarlar yetkazib berish, shartnomalar tuzish toʻgʻrisidagi ariza, yozma taklif; 3) xalqaro bozorda mashina-uskunalar xarid etish, qurilish-montaj ishlarini bajarish, injiniring xizmatlari koʻrsatish uchun tanlov asosida buyurtmalar berish. Oʻzbekiston iqtisodiyotida bozor munosabatlarini shakllantirishda va rivojlantirishda tender keng qoʻllanadi. Davlat tasarrufidan chiqarilgan korxonalar aksiyalarining yirik paketlarini sotishda, katta qurilish ishlarini olib borishda, xalqaro loyihalarini amalga oshirishda tender eʼlon qilinadi. Savdoni tashkil etish uchun vaqtinchalik organ boʻlgan tender qoʻmitasi tuziladi.
Teng qanotlilar

**Teng qanotlilar** (Homoptera) -soʻruvchi hasharotlar turkumi. 30 mingdan ortiq turi maʼlum. Ogʻiz apparati soʻruvchi. Oʻsimlik shirasi bilan oziqdanadi. Koʻzlari, odatda, murakkab; kam harakatlanuvchi va oʻtroq yashovchi turlarida yaxshi rivojlanmagan yoki yoʻq. 2 juft tiniq toʻrsimon qanotlari bor; baʼzi turlarida oddingi juft qanotlari qalinlashgan. Oldingi qanotlari juda yaxshi rivojlangan, ayrim turlarida orqa qanotlar yoʻq boʻlib ketgan. Ichki urugʻlanadi. Talaygina Teng qanotlilarda partenogenez kuzatilgan. Teng qanotlilar sikadalar, oʻsimlik bitlari, koksidlar va boshqa kenja turkumlarga boʻlinadi. Ayrim turlari qishloq xoʻjaligi. ekmnlari va daraxtlarga ziyon yetkazadi; oʻsimliklarda virus kasalligi qoʻzgʻatuvchisini tarqatadi.
Teng huquqlilik

**Teng huquqlilik** - konstitutsionalizmning asosiy prinsiplaridan va demokratiyaning muhim elementlaridan biri; fuqarolarning davlat, qonun, sud oldida tengligini rasman eʼtirof etishni bildiradi. Unga koʻra, muayyan davlat fuqarolari jinsi, irqi, millati, tili, ijtimoiy kelib chiqishi, yashash joyi, dinga munosabati, eʼtiqodi, jamoat birlashmalariga taalluqligi, shuningdek, boshqa holatlaridan qatʼi nazar, teng huquq, erkinlik va majburiyatga ega boʻladilar. Teng huquqlilikning realligi jamiyat va davlat tuzumining qanchalik demokratiyaliligini anglatadi.

Teng huquqlilik tamoyilini 18-asr oxirida Fransiya inqilobi ilgari surdi ("Ozodlik, tenglik, qardoshlik") va u koʻp mamlakatlarning konstitutsiyalari hamda inson huquklari deklaratsiyalarida mustahkamlandi. Hozirgi zamon davlatlarining konstitutsiyaviy nazariyasi fuqarolarning huquqda tabiiy xarakterga ega boʻlgan baʼzi farklari boʻlishi mumkinligini tan oladi, mas., jahonning koʻpchilik davlatlarida harbiy xizmatni oʻtash majburiyati faqat erkaklar zimmasiga yuklanadi, keyingi oʻn yilliklarda nogironlar, bolalar, kam sonli tub xalq vakillari uchun alohida konstitutsiyaviy huquqlar belgilab qoʻyila boshlandi va hokazo. Fuqarolarning teng xuquqligi prinsipi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19-moddasida mustahkamlab qoʻyilgan.

## Yana qarang
* Tenglik
Tender (maʼnolari)

**Tender**:

* Tender (ing . tend — xizmat koʻrsatish) — 1) ochiq turdagi (ochiq T.
* Tender (qurilma) —1) parovoznnng tirkami qismi; unda suv va yoqilgʻi zaxirasi saqlanadi va parovozning yordamchi qurilmalari turadi.
Tender (qurilma)

**Tender** —1) parovoznnng tirkami qismi; unda suv va yoqilgʻi zaxirasi saqlanadi va parovozning yordamchi qurilmalari turadi. 3, 4 va 6 oʻkli qilib ishlanadi; 2) 2—3 ta uchburchakli old yelkani boʻlgan bir machtali kema. Dengiz flotida bir machtali harbiy kema ham T. deyiladi; 3) aviatsiyada samolyotlarni qurishda simlarni yoki troslarni tortish uchun moʻljallangan vintli tortqi.
Tenzor

**Tenzor** (lot. tensus — kuchlanish, taranglash) — vektor tushunchasini umumlashtirib, bir necha maʼnoda qoʻllanib kelinayotgan matematik atama. Bu atama tenzorlar hisob koordinatalarning bir tizimidan ikkinchi tizimiga oʻtganda maxsus qonun boʻyicha oʻzgaradigan miqdor (kattalik)larni bildiradi. Mas., tutash muhitlar mexanikasida qayishqoq (egiluvchan) jismning holatini ifodalovchi miqdor (deformatsiya tenzori) yoki qattiq jism massasining olingan nuqtaga nisbatan taqsimlanishini ifodalovchi miqdor (inersiya tenzori), shuningdek, tutash jismning biror nuqtasida kuchlanishlarni ifodalovchi miqdorlar (kuchlanishlar tenzori).
Tenzorlar hisobi

**Tenzorlar hisobi** - matematikaning tenzorlar va ular ustida bajariladigan amallarni, tenzor xossalarini chiziqli algebra hamda matematik analiz vositalari bilan oʻrganuvchi boʻlimi. Tenzorlar hisobi vektor hisobi bilan matritsalar nazariyasining taraqqiyoti va umumlashishi natijasida vujudga kelgan boʻlib, differensial geometriya, Riman fazolari nazariyasi, nisbiylik nazariyasi, mexanika, elektrodinamika kabi fanlarda keng tatbiq etiladi.

Tenzor tabiatli miqdor koordinatalarning xar bir tizimida bir necha son bilan aniklanadi. Tizim oʻzgarishi bilan bu sonlar ham oʻzgaradi va fizik hodisa yoki obyektning oʻzini ifodalovchi sonlardan tashkari shunday son — miqdorlar vujudga keladiki, ular shu obyekt uchun tasodifiy rol oʻynaydi. Tenzorlar hisobida ana shu miqdorlar taʼsiridan qutulish yoʻllari koʻrsatiladi. Tenzorlar hisobi ham vektorlar hisobi kabi koordinatalar tizimini tanlahsan ozod qiluvchi matematik apparatdan iborat. Biror tizimda berilgan tenzor komponent (tuzuvchi) lari istalgan boshqa tizimda ham aniklangan boʻladi. Tenzorlar ustida hozirgacha qaralgan amallar algebraik amallar boʻlib, tenzorlar analizi (maydoni)da esa oʻzgaruvchan tenzorlar (hosila, xususiy hosila, differensial, integral, kovariant hosila, kovariant differensial) qaraladi. Tenzorlar hisobining bu boʻlimi matematika, fizikaning juda koʻp masalalarida muhim tatbiqiyamaliy tushunchalarni vujudga keltirish imkonini beradi.

Tarixiy maʼlumot. Tenzorlar hisobi 19-asrda differensial geometriya, fizika ehtiyojlari natijasida vujudga kelgan differensial kvadratik formalar nazariyasi asosida yaratilgan. Shuningdek, Tenzorlar hisobining paydo boʻlishida sirtlar va koʻp oʻlchovli fazolar geometriyasidagi izlanishlar juda muhim boʻldi. Tenzorlar hisobini hozirgi zamon talablari darajasiga yetkazishda italiyalik matematiklar RichchiKurbastro bilan LeviChivitaning xizmatlari katta. Richchi va LeviChivita gʻoyalari (1901) dastlab keng tarqalmadi. Keyinchalik A. Eynshteyn oʻzining nisbiylik nazariyasining matematik qismini tamoman Tenzorlar hisobiga asosladi (1916).

## Adabiyot
* Sobirov M.A., Yusupov A.Ye., Differensial geometriya kursi, 2nashri, T., 1965; Mallin R.X., Maydon nazariyasi, T., 1965; Akivis M.A.,Golberg V.V., Tenzornoye ischisleniye, 2 izd., M., 1972.
Tenzometr

**Tenzometr** — kj (kuch) tushadigan inshoot elementlari va mashina qismlarida vujudga keladigan deformatsiyalar (shakl oʻzgartirishlari) ni oʻlchaydigan asbob. Deformatsiyaning qiymati va elastiklik moduli (qattiq jismning qayishqoqligini ifodalovchi koʻrsatkich) maʼlum boʻlsa, materialda hosil boʻladigan zoʻriqishlarni aniqlash mumkin. T.ning mexanik va elektron turi bor. Mexanik T. richaglar (pishang) tizimidan iborat; uning uchi oʻtkir oyoqlari deformatsiya l anuvch i jismga tayanadi; jism uzayganda richaglar harakatga kelib, oʻlchov milini buradi; mil deformatsiya miqdorini koʻrsatadi. Elektron T.lar tekshirilayotgan detalga oʻrnatilgan tenzodatchik (uzatkich)lardagi elektr tokining oʻzgarishiga asoslanadi. Tenzodatchik sim yoki zarqogʻozdan yasalgan panjara yoki yarimoʻtkazgichdan tayyorlangan plastinadan iborat. Tenzodatchik qatgiq jismlarning mexanik deformatsiyasini elektr signallarga oʻzgartiradi va shu yoʻl bilan deformatsiyaning miqdori aniklanadi.
Tennessi (maʼnolari)

**Tennessi**:

* Tennessi — AQShning sharqiy qismidagi dare, Ogayo daryosining chap irmogi.
* Tennessi (shtat) - AQShning jan.
Tennessi (shtat)

**Tennessi** - AQShning janubiy qismidagi shtat. Maydoni - 109,1 ming km². Aholisi - 5,8 mln. kishi (2002), 61 % shaharlarda yashaydi. Maʼmuriy markazi — Nashvill shahri, boshqa yirik shaqarlari: Memfis, Noksvill, Chattanuga.

T. hududining katta qismi sertepa platodan iborat, gʻarbiy qismi pasttekislik, sharqida Appalachi togʻlari bor. Iklimi subtropik, kontinental iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 3—5°, iyulniki 25°, yillik yogʻin 1100 – 1200&nbsp;mm. Yirik daryolari — Tennessi va Kamberlend; ularda kema qatnaydi.

T. — mamlakatning industrialagrar shtati. Yirik elektr styalar komplekslari qurilgan. Yetakchi sanoat tarmoqlari: kimyo, atom, rangli metallurgiya. Elektrotexnika, qishloq xoʻjaligi. mashinasozligi, avtomobilsozlik, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Foydali kazilmalardan toshkoʻmir, fosforit, rux, marmar qazib chiqariladi. Qishloq xoʻjaligida chorvachilik yetakchi oʻrinda. Dehqonchilikda, asosan, soya, tamaki, shuningdek, makkajoʻxori, bugʻdoy, paxta, yemxashak ekinlari ekiladi. Togʻli qismida bogʻdorchilik rivojlangan. Asosiy porti — Memfis.


Fayl:Lynnville, Tennessee.jpg
Fayl:Fall Creek Falls.jpg
Fayl:Knoxville-old-city-s-central-tn1.jpg
Adham Tenishev

**Adham Rahimovich Tenishev** (1921.25.4, Penza 2004.11.7, Moskva) – turkiyshunos olim.

Rossiya fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1984), Turk tili kurumi aʼzosi (1978), Finugor jamiyati aʼzosi (1982), Boshqirdiston fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1992). Leningrad universiteti sharqshunoslik ftini tugatgan (1949). Filologiya fanlari doktori (1969). Rossiya fanlar akademiyasi Tilshunoslik institutining uraloltoy tillari boʻlimi mudiri (1963-yildan). Olim ishtiroki va rahbarligida turkiy tillarni qiyosiytarixiy grammatikasi yaratildi: "Fonetika" (1984), "Morfologiya" (1988), "Sintaksis" (1986), "Leksika" (1996). Tenishev ilmiy ishlari asosan turkiy tillarni kiyosiytarixiy oʻrganishga, "Oltin yoruq" yodgorligining grammatik xususiyatlarini tadqiq etishga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Stroy sarigyugurskogo yazika, M., 1976; Stroy salarskogo yazika, M., 1976; Uygurskiye teksti, M., 1984; Uygurskiy dialektniy slovar, M., 1990; Drevnekirgizskiy yazik, Bishkek, 1997.
Tenochtitlan

**Tenochtitlan** (Tenochtitlan) - atsteklar davlati poytaxti (14—16-asrlar). Rivoyatlarga koʻra, Teskoko koʻlining gʻarbiy qismidagi orolda 1325-yil barpo etilgan. Shahar xarobasi maydoni 1000 ga ni tashkil etgan. T.ni koʻplab kanallar kesib oʻtgan, shahar koʻtarma koʻpriklari boʻlgan 3 ta damba yordamida quruklik bilan bogʻlangan. Shahar 4 rn — Kuepopan, Teopan, Moyotlan va Astakalkoga, ular esa oʻz navbatida xar biri 5 kvartal (mahalla)ga boʻlingan. T. markazida mahobatli ibodatxonalar (bosh ibodatxonaning bal. 30 m), hukmdorlar va zodagonlar saroylari joylashgan; shahar doirasida hunarmandlarning maxsus mahallalari — Amantlan va boshqa mavjud boʻlgan. Meksika ispan bosqinchilari tomonidan bosib olinayotgan vaqtda T. butkul vayron qilingan (1521) va uning xarobalari oʻrnida Mexiko shahriga asos solingan.

Javli Tursunov.
Tentaksoy

**Tentaksoy**, Qoraungur — Andijon viloyatining shimoli-sharqiy qismidagi soy. Fargʻona tizmasining shim.sharqiy yon bagʻridan boshlanadi. Daryo yuqori qismida togʻlar orasida oqadi. Muzlik va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Daryo suvi bahorda koʻpayadi. Paxtaobod shahridan oʻtib Moylisuvga qoʻshiladi. Uzunligi 126&nbsp;km. Havzasi maydoni 4130&nbsp;km². Koʻp yillik suv sarfi 35,8 m³/sek. T.ga Chortoqsoy va boshqa tashlama suvlar kelib qoʻshiladi. Suvi Paxtaobod tumani ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.
Tentakqushlar

**Tentakqushlar** (Caprimulgiformes) — kushlar turkumi. 5 oilasi bor: guaxalo yoki jiryaklar, baqaogʻizlilar, ispolin T., yapaloqqushsimon T., oddiy T. 24 urugʻi va 103 turi mavjud. Vazni 60 g dan 600 g gacha. Tunda faol hayot kechiradi. Qanoti va dumi uzun, patlari yumshoq, kulrang yoki qoʻngʻir. Tumshugʻi keng va qisqa, koʻzi katta, oyoqlari kalta. Yapalokqushlar singari tovushsiz uchish xususiyatiga ega. Yerda sekin harakatlanadi. Oʻljasini uchib borayotganida tutadi. Uya qurmaydi. 2 ta tuxumini yerdagi qum yoki toʻplanib qolgan choʻpxaslar ustiga qoʻyadi. Asosan, tropik oʻlkalarda (oʻtroq), ayrim turlari moʻʼtadil iklimli mintaqalarda (uchib oʻtuvchi) tarqalgan. Oʻzbekistonda saman va oddiy T. butali choʻllarda uya quradi. Tuxumini 18—20 kun bosadi. Hasharotlar bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligi.ga foyda keltiradi. T.ning bir necha turlari Tabiatni muxrfaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga va ayrim mamlakatlar Qizil kitobiga kiritilgan.
Teodolit

**Teodolit** — ochiq joylarda gorizontal va vertikal burchaklarni oʻlchashda ishlatiladigan koʻchma geodezik asbob. Burchaklarni oʻlchash, triangulyatsiya va poligonometriya ishlarini bajarishda foydalaniladi. Burchak oʻlchash ishlarida gorizontal yoʻnalishda G yoki 30" aniqlikda oʻlchaydigan teodolitlar qoʻllanadi. Triangulyatsiya ishlarida (yer sirti holatini aniqlashda) aniqlik darajasi yanada yuqori (0,5" gacha) boʻlgan teodolitlardan foydalaniladi. Aniqlik darajasi yuqori boʻlgan teodolitlar universal teodolitlar deb ataladi. TEODALITlar bilan ochiq joydagi vertikal burchaklar, masofalar hamda yoʻnalishlar, magnit azimutlarini ham oʻlchash mumkin.
Teodorix Buyuk

**Teodorix Buyuk**, Teoderix (Theodoricus, Theoderich) (taxminan 454 — 526) — ostgotlar qiroli (493—526), Italiyada ostgotlar davlati asoschisi. 488-yil Italiyaga bostirib kirgan va u yerdagi hukmdor Odoakrni taxtdan agdarib, qatl ettirgach, hokimiyatni egallab olgan (493-yil). T. davrida ostgotlar davlatiga Gʻarbiy Yevropadagi katta hududlar tobe boʻlgan. Rim aristokratiyasi bilan yaqinlashgan ostgot zodagonlari manfaatlarini ifoda etgan. T. ostgotlar davlati boshkaruvi, maʼmuriyati, qonunshunosligida Rim tartiblarini saqlab qolgan. taxminan 512-yil nashr etilgan Teodorix edikti asosini Rim huquqi tashkil qilgan boʻlib, u qulchilikni qonunlashtirgan, yirik yer egaligini saqlab qolgan. T. davrida markazlashgan hokimiyatni mustaxkamlanishi mamlakatda dehqonchilik va savdoning taraqqiy etishiga, fan va sanʼatning ravnaq topishiga imkon bergan.
Teokratiya

**Teokratiya** (yun. theos — xudo va ...kratiya) — davlat boshqaruv shakli, bunda davlat (odatda, monarxiya davlati)ning boshligʻi bir vaqtning oʻzida diniy boshliq ham hisoblanadi. Teokratik davlatlar qadimdan maʼlum. Masalan, Iudeyada mil. av. 5—1-asrlarda bosh ruhoniy, yaʼni oliy kohin davlat hokimiyatining toʻliq egasi boʻlgan. Oʻrta asrlardagi umaviylar va abbosiylar xalifaligi teokratik davlatlar edi. Iyezuitlar 17-asrda Paragvayda tashkil etgan teokratik davlat ham maʼlum; imom Shomilning Chechenistonda va 19-asrda Kavkazni istilo qilish paytida chor qoʻshinlariga uzoq vaqt qarshilik koʻrsatgan Chechenistonga yaqin hududlardagi boshqaruvi teokratik xususiyatga ega boʻlgan. Papa viloyati 1870-yilda Italiya birlashishidan oldin teokratik davlat boʻlgan edi. 1951-yil Tibet XXRga qoʻshilgunga qadar Dalaylama (lama ruhoniylarining rahbari) Tibetdagi dunyoviy hokimiyatni ham boshqargan. Rim katolik cherkovining oliy rahbari Papa bir vaqtning oʻzida Vatikan davlatining ham boshligʻi hisoblanadi. Teokratik tamoyillar fukerolar ijtimoiy va shaxsiy hayotining barcha tomonlari (diniy bayramlar va marosimlarga davlat maqomi berilishi, sud ishlari diniy qonunlar boʻyicha yuritilishining tiklanishi, boshqa din vakillari quvgʻin qilinishi va shu kabi) diniy tartiblar orqali belgilanishi kuchayishi bilan kechadi.
## Havolalar
Tenor

**Tenor** (lot. tenor — ovozning tekis xarakati) — 1) oʻrta asr Yevropa cherkov (grigorian) xoraljal ohang rivojidagi asosiy, uzoq ushlab turiladigan parda (nomi shundan). Keyinchalik, koʻp ovozli asarlarda asosiy ovoz (partiya) nomi; 2) erkak xonandaning baland (ingichka) ovozi. Diapazoni s—s2. Lirik (Faust, Lenskiy) va dramatik (Xoze, German va boshqalar) turlari boʻlib, birinchisining yukrri registri kuchli, kuyni ohangdor, yengil harakatda namoyish etadi; dramatik T. esa nisbatan yoʻgʻonroq, har bir tovushga yorqin tembr va badiiy taʼsirli ifoda beradi. Opera ijrochiligida xarakterli (Trike — "Yevgeniy Onegin"), qahramonona (Zigmund — "Valkiriya"), lirikdramatik (Otello), T.—altino (Munajjim, "Oltin xoʻrozcha gʻaqida ertak") kabi turlari ham ajratiladi. Oʻzbekistonda S. Yarashev, F. Abdurahmonov, A. Azimov, I. Jalilov, K.Serjanov va boshqa T. ovoziga ega; 3) mispuflama musiqa cholgʻu asbobi. Puflama sozlar orkestrida asosiy sozlardan; 4) oʻzga musiqa sozlarining T. turlari (saksofon q T., T. q trombon va boshqalar).
Tenorit

**Tenorit** (italyan botanigi M. Tenore nomidan) — oksidlar sinfiga mansub mineral, misning tabiiy oksidi SiO; tarkibida 79,89% mis bor. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangi kora va kulrang boʻlib, oʻta mayda plastinkasimon kristallardan tarkib topgan; konsentrikpoʻstloqsimon boʻlakchalar shaklida uchraydi, baʼzan, zich tuproqsimon agregatlari kuzatiladi (mas., malakonit). Qattikligi 3,5—4, zichligi 5,8—6,4 g/sm3. T. mis konlarining oksidlanish zonasida kuprit, malaxit, xrizokoll, tugʻma mis va boshqalar bilan, baʼzan vulkanlarning sublimatlarida hosil boʻladi. T. xususiy konlar hosil qilmaydi, oksidlanish zonasida misning boshqa minerallari bilan birga qazib olinadi. Mis olish uchun xom ashyo hisoblanadi.
Teologiya

**Teologiya** (yun. theos — xudo va ...logiya) — xudoning mohiyati va irodasi haqidagi diniy talimotlar majmui. Xudo shaxsan oʻzini vahiy orqali kishilarga maʼlum qiladi degan konsepsiyaga asoslanadi. Muqaddas kitoblar va muqaddaslashtirilgan yozuvlar Teologiyaning asosiy manbalari hisoblanadi. Teologiya turli diniy oʻquv yurtlari — seminariyalar, akademiyalar, madrasalar va boshqalarda oʻqitiladi. Teologiya tushunchasi avvalo iudaizm va xristianlikka nisbatan qoʻllangan. Teologiya islomda ilohiyot, kalom atamalari bilan ham ataladi.
Hugo Theorell

**Axel Hugo Theodor Theorell** (1903.6.7—1982.15.8) — shvetsiyalik biokimyogar. Shvetsiya qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1942-yildan) va prezidenta (1967—69). Stokgolmdagi Karolin institutini bitirib; tibbiyot bakalavri unvonini olgan (1924). Karolin instituti, Upsala universiteti, Berlindagi Kayzer Vilgelm hujayra fiziologiyasi instituti (Maks Plank instituti) va Tibbiy Nobel institutlarida ishlagan (Stokgolm). Ilmiy faoliyati oksidlanishkaytarilish fermentlari va mioglobinlarning fizikkimyoviy xossalari (tuzilishi va taʼsir mexanizmlari)ni oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1955).

## Manbalar
Teorema

**Teorema** (yun. theoreo – qaramayman, tekshiraman) – matematikada aksiomalar asosida qatʼiy mantiqiy mushohada bilan isbotlanadigan tasdiq. Teoremalar matematik tushunchalarni oʻzaro boglaydi va shu jihatdan juda chuqur-sayozligi, keng-torligi, tatbiqi bor-yoʻqligi bilan baholanadi. Teoremani isbotlash uning shartidan foydalanib, bungacha maʼlum bolgan maʼlumotlarga tayanib, mulohaza yuritib, xulosa qismida ifodalangan tasdiqning toʻgʻriligini keltirib chiqarishdir.
Teosofiya

**Teosofiya** (yun. theos — xudo va sophia — donishmandlik, bilim) — keng maʼnoda — eng zoʻr ilohiy sirlarni ochishga daʼvo qiluvchi har qanday diniy taʼlimot. Shaklsiz, yagona, hamma narsani qamrab oluvchi xudo haqidagi, barcha narsalarning ilohiy mohiyati haqidagi tasavvurlar T.ning nazariy asosini tashkil etadi. Gʻayritabiiy va narigi dunyodagi kuchlar bilan bevosita aloqa bogʻlash mumkinligini tan olish T.ni spiritizm va okkultizma olib boradi. Tor maʼnoda — rus yozuvchisi Ye.P. Blavatskaya (1831—91) va uning tarafdorlarining liniy taʼlimoti boʻlib, unda buddizm va boshqa sharq taʼlimotlaridagi mistika okkultizm va noortodoksal xristianlik elementlari bilan qoʻshilib ketgan.
Tepa

**Tepa** (arxeologiyada) — asosan, paxsadan ishlangan qad. inshootlarning xarobalari va ularni toʻldirgan madaniy qatlamlardan hosil boʻlgan doʻnglik. Arxeologik yodgorliklarning ushbu turi Oʻrta Osiyo va Kavkazda (tapa), Yaqin Sharkda (arab. — tel, tall), Hindistonda va Bolqon yarim orolda (yun. — magula, makedoncha — tumba) uchraydi. Bu mamlakatlardagi sugʻorma oʻtroq dehqonchilik xoʻjaligi, aynan mazkur yerning oʻzida koʻp asrlar va hatto ming yillar davomida qishloq (jumladan, shahar) mavjud boʻlishiga imkon bergan. Vaqg oʻtishi bilan vayronaga aylana borgan inshootlar yangilari uchun asos boʻlib xizmat qilgan va qishloq balandlashib borgan. 30–40 m ga yetgan T.lar koʻp q^tlamli boʻlib, ular mazkur yodgorlikning stratigrafiyasini belgilashda muhim obyekt hisoblanadi (Namozgohtepa, Sopollitepa va boshqalar). Geografik joy nomlari tarkibida ham T. qoʻshimchasi koʻp uchraydi (mas., Qoʻrgʻontepa, Oltintepa, Oqtepa va boshqalar).
Tepar choʻqqisi

**Tepar choʻqqisi** — Ugom tizmasidagi choʻqqi, bal. 3623 m. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani hududida. Granit, marmar va ohaktoshlardan tarkib topgan. Tepar choʻqqisi atrofidagi qor va muzliklardan Ugom daryosi suv oladi.
Tepaishoh

**Tepaishoh** — qadimgi shahar xarobasi (mil. av. 2-asr — mil. 4-asr). Hindistondan Oʻrta Osiyoga boradigan qad. karvon yoʻli ustida, Kofarnihon daryosi boʻyida (Tojikiston) joylashgan. T.dan xom gishtdan yasalgan minoralari boʻlgan toʻgʻri burchakli ark (qalʼa) va uning saroyi, atrofi ochiq qishloq, nekropol va boshqa chiqqan.