Sadir Japarov

**Sadir Nurgojoyevich Japarov** () – Qirgʻizistonlik siyosatchi vaqtinchalik hukumatda Qirgʻiziston Bosh vaziri vazifasini bajaruvchi boʻlib, saylov noroziligi sababli Sooronbay Jeenbekovning isteʼfosidan keyin 2021-yil 10-yanvarda Japarov Qirgʻiziston Prezidenti etib saylandi.
Japarov millatchi va populist sifatida taʼriflangan. Uni Ilhom Aliyev va Donald Trump singari siyosatchilarga qiyoslashgan.

## Biografiyasi
U Tup tumanidagi Keng-Suv qishlogʻida xizmatchilar oilasida tugʻilgan. Oʻrta maktabni 1986-yilda tugatgandan soʻng, Qirgʻiziston davlat jismoniy tarbiya va sport akademiyasiga oʻqishga kirgan. 1987-yilda Sovet armiyasi safiga chaqirilgan va u yerda ikki yil davomida Novosibirskda telekommunikatsiya boʻlinmasida qoʻmondon boʻlib xizmat qilgan. 1989-yilda kichik serjant unvoni bilan qaytgach, Japarov 1991-yilgacha akademiyada oʻqishni davom ettirdi. 2006-yilda Japarov Qirgʻiz-Rossiya Slavyan universitetining huquqshunoslik fakultetini tamomlagan. 

## Siyosiy faoliyat
Japarov siyosiy faoliyatini 2005-yilgi lola inqilobidan keyin boshlagan. 2005-yil mart oyida u „Kelechek“ parlament fraktsiyasini boshqargan Tup saylov okrugidan Jogorku Kengesh |aʼzosi etib saylandi. U Prezident Qurmanbek Bakiyevning tarafdori edi. 2006-yilda Japarov Davlat mukofotlari komissiyasining aʼzosi edi. 2007-yilda u Amnistiya komissiyasi raisining oʻrinbosari boʻlgan.

2007-yilgi parlament saylovlarida u prezident tarafdori boʻlgan „Ak Jol“ partiyasining roʻyxatlarida qatnashgan, ular parlamentdagi koʻp oʻrinlarni egallagan, ammo prezidentning maslahatchisi sifatida ishlashga kirishgan. 2008-yildan 2010-yilgacha Japarov Korrupsiyaning oldini olish milliy agentligining vakolatli vakili sifatida ishlagan.

2010-yilda Prezident Bakiyev 2010-yildagi Qirgʻiziston inqilobida agʻdarilgan. Yaqinda Oʻsh va Jalolobodda boʻlib oʻtgan millatlararo toʻqnashuvlar natijasida Japarov va uning sheriklari faol qatnashdilar, ular oʻzlarining bayonotlariga koʻra toʻqnashuvlarning oldini olishga harakat qilishdi. Ammo ularni muxoliflar qirgʻiz millatchilarini qoʻllab-quvvatlashda ayblashdi.

2010-yil oktyabr oyida boʻlib oʻtgan saylovlarda u koʻp oʻrinlarni qoʻlga kiritgan Qamchibek Tashiyev boshchiligidagi „Ata-Jurt“ partiyasining roʻyxatida Jogorku Kengesh aʼzosi sifatida qayta saylandi. U yerdan sud-huquq masalalari qoʻmitasining raisi boʻldi.

2012-yildan buyon Japarov oʻzining tugʻilgan shahri Issiqkoʻl viloyatida joylashgan „Qumtor“ oltin konini milliylashtirish tarafdori boʻlib, „Centerra Gold“ boshqaruv kompaniyasini ekologik huquqbuzarliklar va korrupsiyada aybladi. Shu munosabat bilan u oʻz vatandoshlari orasida mashhurlikka erishdi.

## Surgun va qamoq
2012-yil kuzida Qumtorni milliylashtirish boʻyicha mitinglardan birida namoyishchilar Bishkekdagi Oq uyni egallab olishga urinishgan. Tashiyev va Japarov ikkalasiga Qirgʻiziston Respublikasi Jinoyat kodeksining 295-moddasi „Hokimiyatni zoʻrlik bilan tortib olish yoki hokimiyatni majburan ushlab qolish“ moddasi boʻyicha ayblov eʼlon qilindi. 2013-yil mart oyida Bishkek shahrining Pervomayskiy tuman sudi ularni aybdor deb topdi va bir yil olti oylik qamoq jazosiga hukm qildi. Ammo 2013-yil iyun oyida Bishkek shahar sudi siyosatchilarni oqladi va ularni sud zalida ozod qildi.

2017-yilda Japarov Qirgʻizistonga qaytishga urindi. 2017-yil 25 martda u Qirgʻiziston va Qozogʻiston chegarasida ushlangan. Aytilishicha, Emilbek Kaptagaevni oʻgʻirlamoqchi boʻlgan ish boʻyicha u 11 yil 6 oylik qamoq jazosiga hukm qilindi. Qamoqda boʻlsa, Japarov siyosiy partiya tashkil Mekenchil bilan Qamchibek Tashiyev. 2018-yildan 2019-yilgacha partiya va uning tarafdorlari oʻsdi va Japarovning qamalishiga qarshi norozilik namoyishlari uyushtirdi.

## Qirgʻizistonning vaqtinchalik rahbariyati
2020-yil 5-oktyabrda Qirgʻiziston boʻylab parlament saylovlari natijalariga qarshi norozilik namoyishlari va namoyishlari boshlandi.

6-oktyabr kuni Japarov hibsga olingan hukumat binosidan ozod qilinganidan soʻng, u Bishkekdagi Ala-Too maydoniga olib borilgan va u bosh vazir lavozimiga tayinlanmoqchi boʻlgan. Oʻsha kuni kechqurun „Dostuk“ mehmonxonasida boʻlgan parlament aʼzolari uning tayinlanishini maʼqullashdi, ammo muxolifat nomzodi Tilek Toʻqtoʻgʻaziev oʻzini hukumatning qonuniy rahbari deb eʼlon qildi. Toʻqtogaziev, mehmonlarni mehmonxonaning yonida toʻplangan Japarov tarafdorlari tomonidan bosim oʻtkazilganini taʼkidlab, saylovni noqonuniy deb eʼlon qildi. Shuningdek, Japarovning muxoliflari kvorum yoʻqligi (eng kam qatnashish chegarasi) va parlament protsedurasi buzilganligini taʼkidladilar.

13-oktyabrda oʻsha paytdagi prezident Soʻronboy Jeenbekov ishonchli vakillarning ovoz berishlari sababli Japarovning bosh vazir lavozimiga tayinlanishini rad etdi. Jeenbekov parlamentni qayta yigʻilishini va ushbu nomzod uchun yana ovoz berishni iltimos qildi; ertasi kuni sodir boʻldi, Japarov yana parlament nomzodini yutdi. Japarov muvaffaqiyatli tarzda bosh vazir lavozimiga tasdiqlandi, ammo dastlab prezidentni yangi umumiy saylovlar oʻtkazilguncha isteʼfoga chiqara olmadi.

Ertasi kuni, Jeenbekov prezidentlikdan isteʼfoga chiqdi, natijada Japarov oʻzini prezident vazifasini bajaruvchi deb eʼlon qildi. Qirgʻiziston Konstitutsiyasida Oliy Kengash spikeri bu vazifani bajarishi kerakligi toʻgʻrisida yozilganiga qaramay, Kanatbek Isaev oʻz lavozimiga kirishishdan bosh tortdi, natijada Japarov prezident vazifasini bajaruvchi boʻldi. U Qirgʻiziston prezidenti sifatida 2020-yil 16 oktyabrda parlament tomonidan tasdiqlangan.

## Qirgʻiziston prezidenti
2021-yil 10-yanvarda Japarov 79 % dan ortiq ovoz toʻplab , Qirgʻiziston Prezidenti etib saylandi. Oʻsha kuni prezidentlik rolini kuchaytirish va parlament vakolatlarini kamaytirish boʻyicha taklif 80 foizdan ortiq ovoz bilan qabul qilindi.

Uning tantanali marosimi 28 yanvar kuni Toʻqtogul Satilganov nomidagi Filarmoniya zalida boʻlib oʻtdi. Marosimda sobiq rahbarlar Sooronbay Jeenbekov va Roza Otunbayeva hamda 2021-yilgi saylovlarda prezidentlikka nomzoddlar ishtirok etishdi. Xorijiy ishtirokchilar orasida KXShT Bosh kotibi Stanislav Zas va Yevropa Ittifoqining Markaziy Osiyodagi vakili Piter Burian ham bor edi. Taklif etilganlar qatorida Turkiya Prezidenti Rajab Toyyib Erdoʻgʻan va Qozogʻistonning birinchi Prezidenti Nursulton Nazarboyev ham oʻz vakillarini yuborishgan. Katta moliyaviy xarajatlar sababli Japarov maxsus kortej va ziyofatdan bosh tortdi.

### Ichki siyosat
Japarovning dastlabki beshta buyrugʻi dmaʼnaviy rivojlanish, yangi kadrlar siyosati, biznesni muhofaza qilish, migratsiya va konchilik bilan bogʻliq edi.

#### Hukumat
3 fevral kuni Joʻqorgʻu Kenges deputatlari Prezident Japarov ishtirokida yangi hukumat tarkibi va tuzilishini tasdiqladilar. U Ulugʻbek Maripovni yangi Premer-prezident etib tayinladi. Oʻzining inauguratsiyasidan keyin Japdarov „Qurolli kuchlarni boshqarish tizimini yanada rivojlantirish“ zarurligini aytib, Mudofaa ishlari boʻyicha davlat qoʻmitasini tugatish va Qirgʻiziston Mudofaa vazirligini tiklash toʻgʻrisida buyruq berdi.

#### Madaniyat
11 fevralda Japarov siyosiy arbob Jusudp Abdraxmanov tavalludining 120 yilligini nishonlash toʻgʻrisida farmonni imzoladi.

### Tashqi siyosat

Japarov uning maʼmuriyati „koʻp qirrali“ tashqi siyosat olib borishini taʼkidladi, Rossiya, Qozogʻiston va Oʻzbekiston uning rahbarligidda asosiy sheriklar boʻlishdi.

#### Rossiya

Japarov rossiyaparast pozitsiyani qabul qildi. 25—26-fevral kunlari uning lavozimida boʻlganida chet elga birinchi safari Rossiyaga boʻlgan.

#### Xitoy
Japarov Qirgʻizistonga Xitoyga qarzdorlikni mineral kontsessiyalar bilan toʻlashni taklif qildi.

#### Markaziy Osiyo
2-3 mart kunlari u Nur-Sultonga tashrif buyurdi, u yerda Prezident Qosim-Jomart Tokayev va sobiq prezident Nursulton Nazarboyev bilan maslahatlashuvlar oʻtkazdi. Japarov Qirgʻizistonning energetik xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan bayonnomani imzoladi, bu Toʻqtogul suv omborining suvni tanqidiy darajdaga etkazishini oldini oladi. Tashrif davomida Japarov „mamlakatlarimiz oʻrtasida siyosiy ziddiyatlar yoʻq“ va „Bizning umumiy manfaatlarimiz koʻp“ dedi. U bir hafta oʻtib Toshkentga tashrif buyurdi va u yerda Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uch oy ichida barcha chegara masalalarini hal qilishga kelishib oldilar.

## Tanqid
Japarov qirgʻiz millatchiligiga sodiqlikda ayblanmoqda, koʻpchilik uni „zoʻravonlikka moyil qatʼiy millatchi“ va oʻzbeklarga qarshi deb atashmoqda. Koʻpchilik daʼvo qilishicha, Japarov korrupsiyaga qarshi kurashish boʻlimlarida ishlagan davrida u „korruptsiyaga qarshi kurashda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishmagan“, uni „qonundagi oʻgʻri“ va shimolning jinoyat boshligʻi Qamchi Kolbaev bilan aloqada boʻlganlikda ayblashmoqda.

## Shaxsiy hayoti
Japarov besh yosh kichik boʻlgan Oygul Japarova (Asanbaeva) bilan turmush qurgan. U qoʻshni qishloqda, Tup tumanidagi Japarovnikida tugʻilgan. Amaldagi prezidentligi davrida u koronavirusga qarshi kurashda koʻngillilarga yordam berish uchun ixtiyoriy ravishda yordam berdi. U shuningdek toʻrt farzandning otasi, katta oʻgʻli Dastan 2019-yil 26 avgustda baxtsiz hodisa tufayli vafot etgan. Unindg otasi va onasi 2017-yil sentyabrida va 2019-yil martida, sud jarayonida va qamoq muddati davomida vafot etdi. Ikkala holatda ham Japarovni Jazoni ijro etish davlat xizmati ota-onasining dafn marosimida qatnashish uchun qoʻyib yubormagan. Maʼlumki, uning akalaridan biri mamlakat shimolidagi koʻmir konlaridan biriga egalik qiladi.

## Mukofotlar
* „Sovet armiyasining aʼlo xizmatchisi“ nishoni 
* 2009-yilda u Issiqkoʻl viloyat maʼmuriyatining „Issiqkoʻl viloyatining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga qoʻshgan ulkan xizmatlari va xizmatlari uchun“ medali bilan taqdirlangan.
* 2010-yilda u Rossiya-Afgʻoniston faxriylari ittifoqining „Xizmatlari uchun“ medali bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Havolalar