Yaponiya energetikasi

**Yaponiya energetikasi** Yaponiyada energiya va elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmol qilish, import va eksport qilishni anglatadi. Mamlakatning birlamchi energiya isteʼmoli 2011-yilda 477,6 Mtoe (tonna neft ekvivalenti) boʻlib, oʻtgan yilga nisbatan 5 foizga kamaygan.

Mamlakatda koʻmirdan tashqari, qazib olinadigan yoqilgʻining muhim ichki zaxiralari yoʻq va uranni oʻz ichiga olgan xom neft, tabiiy gaz va boshqa energiya manbalarini katta miqdorda import qilishi kerak. Yaponiya 2010-yilda energiyaga bo‘lgan ehtiyojining qariyb 84 foizini qondirish uchun neft importiga tayandi. Yaponiya 2010-yilda koʻmir importchisi, 187 Mt (jahon koʻmir importining taxminan 20%) va 99 milliard kubometr (jahon gaz importining 12,1%) bilan tabiiy gaz importchisi boʻldi. 2019-yil holatiga koʻra, Yaponiya elektr energiyasining 88 foizi qazib olinadigan yoqilgʻi bilan ishlab chiqarilgan. 2021-yil 22-oktabrda Yaponiya 2030-yilga kelib uglerod chiqindilarini 2013-yildagidan 50% gacha kamaytirish va 2050-yilga kelib uglerod neytralligiga erishish rejasini eʼlon qildi. Yaponiya 2021-yilda 1004,8 TVt/soat elektr energiyasi ishlab chiqardi, bu dunyoda ishlab chiqarilgan elektr energiyasining 4% i va Osiyo-Tinch okeani mintaqasida 8% (Xitoy va Hindistondan keyin 3-oʻrinda). Yaponiya energiyaning 17,03 EJ, dunyo isteʼmolining 3 foizini va Osiyo-Tinch okeani isteʼmolining 7 foizini isteʼmol qiladi (Xitoy va Hindistondan keyin 3-oʻrin).

Yaponiya elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyojining qariyb 30 foizini atom energetikasiga tayangan boʻlsa-da, 2011-yilgi Fukusima Daichi yadroviy falokatidan soʻng barcha yadroviy reaktorlar xavfsizlik nuqtai nazaridan asta-sekin yopildi. 2022-yil yanvar holatiga koʻra Yaponiyada 33 ta ishlaydigan yadro reaktorlari mavjud boʻlib, ulardan 10 tasi hozirda ishlaydi.

## Umumiy koʻrinishi

## Energiya manbalari
1950-yilda Yaponiyaning energiyaga boʻlgan ehtiyojining yarmini koʻmir, uchdan bir qismini gidroenergetika, qolgan qismini neft taʼminlardi. 2001-yilga kelib, neftning hissasi atom energiyasi va tabiiy gazdan foydalanish bilan birga oʻsib umumiy hajmning 50,2% gacha oshdi. Yaponiya endi energiyaga boʻlgan ehtiyojini qondirish uchun import qilinadigan qazib olinadigan yoqilgʻiga juda bogʻliq.

### Atom energiyasi

Eyzenxauerning „Tinchlik uchun atomlar“ nutqidan soʻng, Qoʻshma Shtatlar Yaponiyaga atom energiyasi dasturini ishlab chiqishda yordam berdi. Yaponiya atom energetikasi maydoniga kirishga qaror qilganida, AQShdan texnologiya import qildi va Kanada, Fransiya, Janubiy Afrika va Avstraliyadan uran olishiga kelishilgandi. Birinchi yadro reaktori 1966-yilda ishga tushirilgan boʻlsa, oʻsha paytdan 2010-yilgacha yana 54 ta yadro reaktori ochildi, ularning umumiy ishlab chiqarish quvvati 48 847 MVt. Yadro energiyasini ishlab chiqarishning umumiy elektr energiyasiga nisbati 1973-yildagi 2 foizdan 2011-yil mart oyida taxminan 30 foizga oshdi. 1980-yillarda Yaponiyaning yadroviy energetika dasturiga atrof-muhitni muhofaza qilish guruhlari tomonidan, ayniqsa Qoʻshma Shtatlardagi Three Mile Island avariyasidan keyin qattiq qarshilik koʻrsatildi. 2000-yillarda Yaponiyada bir nechta zamonaviy ilgʻor qaynoq suv reaktorlari, shu jumladan birinchi yangi ilgʻor III avlod reaktorlari mavjud edi. Rokkasho, Aomori shahrida yadro yoqilgʻisini boyitish, yadro chiqindilari bilan ishlash va ishlatilgan yadro yoqilgʻisini qayta ishlash uchun inshoot qurilgan.

2011-yilgi zilzila va sunamidan soʻng, baʼzi yadroviy reaktorlar zarar koʻrdi, bu radioaktiv moddalarning tarqalishiga nisbatan koʻp noaniqlik va xavotirni keltirib chiqardi, shuningdek, seysmik dizayn standartlari boʻyicha davom etayotgan xavotirlarni taʼkidladi (qarang: Yaponiyadagi yadroviy energiya §Seysmiklik). 2012-yilning 5-mayida Yaponiya oxirgi yadro reaktorini yopib qo‘ydi, bu 1970-yildan beri birinchi marta atom energiyasi ishlab chiqarish toʻxtadi. 16-iyun kuni Bosh vazir Yosixiko Noda Oi atom stansiyasining 3 va 4-sonli reaktorlarini qayta ishga tushirishni buyurdi. Oi atom stansiyasining 3-sonli reaktori 2-iyulda qayta ishga tushirildi va 21-iyulda 4-raqamli ishga tushdi. Biroq, 2013-yil sentyabr oyida Oi atom stansiyasi keng qamrovli xavfsizlik tekshiruvlarini oʻtkazish uchun yopildi. 2015-yil oxiriga kelib, Senday atom elektr stansiyasining ikkala reaktori ham qayta ochilib, atom energiyasi ishlab chiqarishni boshladi. Takahama atom elektr stansiyasi kabi boshqa atom stansiyalari qayta ochilishga ruxsat oldi va boshqa yadroviy reaktorlar qayta ishga tushirish jarayonini boshlamoqda.

Hozirgi vaqtda ishlaydigan reaktorlar:

* Senday atom elektr stansiyasi 2015-yil 11-avgustda 1- blok qayta ishga tushirildi, keyin 2015-yil 1-noyabrda 2- blok
* Oi atom elektr stansiyasi 2018-yil 14-martda 3-blok qayta ishga tushirildi, keyin 2018-yil 9-mayda 4-agregat
* Genkay atom elektr stansiyasi 2018-yil 23-martda 3- blok qayta ishga tushirildi, keyin 2018-yil iyun oyida 4- blok
* Takahama atom elektr stansiyasi 2017-yil 22-mayda 4- blok qayta ishga tushirildi, keyin 2017-yil 6-iyun kuni 3- blok
* 2021-yil 23-iyunda Mihama atom elektr stansiyasi 3- blok qayta ishga tushirildi
* Ikata atom elektr stansiyasi 2021-yil 2-dekabrda 3- blok qayta ishga tushirildi

Fukusima falokatidan keyin keng jamoatchilik atom energiyasidan foydalanishga qarshi chiqdi.

### Shamol kuchi
Yaponiyada 2011-yil sentabr holatiga koʻra umumiy quvvati 2440 MVt boʻlgan 1807 ta shamol turbinasi mavjud edi. Doimiy shamolli joylarning yoʻqligi, atrof-muhit cheklovlari va energiya taʼminoti korxonalari tomonidan atom energiyasiga eʼtibor berish mamlakatda koʻproq shamol energiyasidan foydalanishga toʻsqinlik qilmoqda. Shu bilan birga, Yaponiya quruqlikdagi shamol uchun 144 GVt va dengizda 608 GVt shamol quvvatiga ega ekanligi taxmin qilingan.


* 1960-yildan 1980-yilgacha IEA „Jahon energiya balanslari 2020 nashri“ va 1990 yildan keyin Tabiiy resurslar va energetika agentligi „Kompleks energiya statistikasi“ (ikkalasi ham „Energiya oq qogʻozi 2021“ dan)
*)1: IEA sahifasidan 1990 yildan beri umumiy summa (Mtoe) 
*)2: Qayta tiklanadigan energiya, gidroenergetika (geotermal, shamol, quyosh, biomassa va boshqalar), foydalanilmagan energiya (ishlatiladigan issiqlik, qor va muz issiqligi, chiqindi energiya ishlab chiqarish va boshqalar) bundan mustasno
*)3: Yuqoridagi formula yordamida xom neft ekvivalenti kl dan neft ekvivalenti tonnaga aylantiriladi.
* Bundan oldingi maʼlumotlarga havola sifatida „xaritadagi ekologik oq qogʻozning 1994 yildagi versiyasi“ [1] (1860 yildan 1990 yilgacha boʻlgan grafik) mavjud


## Elektr tarmogʻi

2014-yilda Yaponiya elektr energiyasi ishlab chiqarish boʻyicha dunyoda AQSH, Xitoy, Rossiya va Hindistondan keyin beshinchi oʻrinni egalladi va oʻsha yil davomida 934 TVt/soat ishlab chiqarildi. Taxminlarga ko‘ra, Yaponiyaning sof elektr energiyasi ishlab chiqarish 2019-yilda taxminan 950 terawatt-soatni (TVt/soat) tashkil etgan va 2010-yildan buyon umumiy hisobda taxminan 11% ga kamaydi. 2019-yilda Yaponiyada sof elektr energiyasi ishlab chiqarish qishki issiq ob-havo va sanoat ishlab chiqarishining kamayishi natijasida 2018-yilga nisbatan qariyb 4 foizga kamaydi.

### Utilitalar
Yaponiyada elektr energiyasi bozori 10 ta tartibga solinadigan kompaniyaga boʻlingan:
 
Fayl:TEPCO head office.jpg|Tepco
Fayl:KEPCO-Bldg-02.jpg|Kepco
Fayl:Chubudenryoku honsha.jpg|Chubu
Fayl:Energy square cropped.jpg|Toxokuden
Fayl:Kyudenhonsha.JPG|Kyuden


## Vodorod energiyasi
2016-yil mart oyida METI 2020-yilgacha Yaponiya yo‘llarida 40 000 ta vodorod yonilg‘i avtomobillarini va 160 ta yoqilg‘i quyish shoxobchalarini o‘rnatishni maqsad qilgan edi.

## Manbalar

## Havolalar

* https://web.archive.org/web/20090506060304/http://www.enecho.meti.go.jp/english/index.htm Tabiiy resurslar va energetika agentligi
** Yaponiyaning energiya oq qogʻozi 2017