open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sinxay

**Sinxay** — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi provinsiya. Maydoni 721 ming km². Aholisi 5,03 mln. kishi (1999), aksari qismi xitoylar, shuningdek, tibet, dungan, qozoklar ham yashaydi. Maʼmuriy markazi — Sinin sh. Yer yuzasi, asosan, togʻ va tekisliklardan iborat. Saydam soyligi shimdan Nanshan va Oltintogʻ, jan. dan Kunigun togʻlari bilan oʻralgan. Ja-nubrokda Tibet togʻligining shim.-sharqiy kismlari joylashgan. Iklimi keskin kontinental, qishi sovuq va yozi salqin. Yillik yogʻin 300–500&nbsp;mm. Yanszi, Xuanxe, Mekong daryolarining boshlanish qismlari S. hududida. Koʻl koʻp, eng yirigi — Kukunor. S. — Xitoyning iqtisodiy jihatdan kamroq rivojlangan provinsiyasi. Qishloq xoʻjaligida yaylov chorvachiligi yetakchi. Asosan, qoʻy va echki boqiladi. Chorva-chilikning asosiy mahsuloti — jun va goʻsht. Dehqonchilik bilan daryo vodiylarida shugʻullaniladi. Donli ekinlar, shuningdek, raps, kartoshka va poliz ekinlari yetishtiriladi. Neft, toshtuz, qoʻrgoshin va rux rudalari konlari topilgan. Neftni qayta ishlash zavodlari, metallurgiya va mashinasozlik sanoati, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari mavjud. Qadimda provinsiya hududida jun, keyinroqtufon qabilalari yashagan. 1417-asrlarda moʻgʻullar qoʻl ostida boʻlgan. 18-asrning 20-yillarida Xitoy nazorati ostiga oʻtgan. 1928-yildan Xitoyning S. provinsiyasi.
Sirkad ritmlar

**Sirkad ritmlar** (lotincha: circa — *yaqin* va dies — *kun*) — bir kecha-kunduzlik ritmlar; biologik jarayonlar va hodisalarning har 20—24 soatda takrorlanib turishi. 24 soatdan koʻproq vaqtdan soʻng takrorlanadigan Sirkad ritmlar faqat eksperimental sharoitda (doimiy harorat va yorugʻliqda) koʻpchilik oʻsimlik, hayvonlar va odamlarda kuzatiladi. Olimlarni fikricha, Sirkad ritmlar tabiiy boʻlmagan, yaʼni doimiy sharoit taʼsirida irsiy sutkalik ritm asosida yuzaga chiqadi. Mas, doimiy sharoit organizm uchun qulay boʻlganida hayvon odatdagiga nisbatan ertaroq harakatchan boʻlib qoladi; sharoit noqulay boʻlganida esa ilgarigi 24 soatlik ritm kechika boshlaydi. Sirkad ritmlar organizmning hayot faoliyatiga taʼsir qilishi (mas, hasharotlarning tuxum qoʻyishi, oʻsimliklar bargi holatining oʻzgarishi) yoki ayrim fiziologik jarayonlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Doimiy sharoitda Sirkad ritmlar organizm funksiyalariga bir xil taʼsir etmaydi. Mas, odamda gavda harorati, bedorlik va uyqu davrlari ritmi farq qiladi. Bu holat organizmda kasallik paydo qilishi mumkin (mas, kosmik parvozda).

## Manbalar
Sirkan ritmlar

**Sirkan ritmlar** (lotincha circa -yaqin, yonida, annus — yil), yillikka oʻxshash ritmlar, sirkannulal ritm — biologik jarayonlar va hodisalarning taxminan 10 oydan 13 oygacha muddat ichida takrorlanib turishi. Faqat doimiy lab. sharoitida koʻzga tashlanadi. Sirkan ritmlarning tashqi muhit davriyligidan farq qilishi ularning endogen yoʻl bilan kelib chiqqanligini koʻrsatadi.
Sirkon

**Sirkon** (Zirkon; dastlab forscha — zargun deyilgan) — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral, Zr[SiO4]. Aralashmalari tarkibiga kura, S.ning quyidagi: alvit Hf va Th bilan, oyamalit — TgvaR bilan, xagatalit — Th va Nb bilan, naegit — TR, Th, Nb, Ta va boshqalar bilan boʻlgan turlari mavjud. Tarkibida Th, U, H2O (Th>U) boʻlgan metamiktli dipiramidal S.lar malakonlar, prizmatik (T1ki)lari — sirtolit l ar deb ataladi. Shaffof S. sariq, qoʻngʻir-qizil pushti rangda boʻlib, giatsint deb, metakolloidli, kollomorflilari — arshinovit deb nomlangan. Tetragonal singoniyada kristallanadi. Granit, siyenit hamda pegmatitlarda uchraydi. Rangi jigarrangsariq, pushti, baʼzan rangsiz. Koʻrinish darajasida shaffof. Radioaktivli, moʻrt. Olmossimon yaltiraydi, tiniq. Qattiqligi 7—8, zichligi 4,6—4,7 g/sm3. S. granat, nefelinli siyenit va ularning effuziv analoglarini aksessor minerali. Nurash jarayonida sochmalarga aylanadi. Sinonimlari: kaliptolit, xeldburgit, sirkonit va boshqa S. — sirkoniy va gafniy olishning asosiy manbasi. Sof S.li qumlar qolipga quyishda hamda olovbardosh, maxsus sopollarni yasashda xom ashyo sifatida foydalaniladi. Giatsint va S.ning shaffof sariq va yashil turlari zargarlikda ish-latiladi. S.ning katta zaxiralari AQShning Tinch okean sohillaridagi dengiz boʻyi sochmalarida Shri Lanka o.da va Sharqiy Avstraliyada topilgan. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama regionida, Angren togʻlarining nurash poʻstida va Qoraqalpogʻistonning fosforitlarida uchraydi.

## Yana qarang

## Manbalar
Sirkoniy dioksid

**Sirkoniy dioksid**, ZrO2 -sirkoniyning yagona barqaror oksidi, oq rangli kristall modda. Bir necha modifikatsiyalari mavjud. Sirkoniy dioksidning barqaror modifikatsiyasi tabiatda baddeleit minerali koʻrinishida uchraydi. Suyuqlanish temperaturasi 2710°, qaynash temperaturasi 4500° atrofida. Zichligi 5,86 g/sm3, Moos shkalasi buyicha qattikligi 6,5. Suvda, koʻpchilik kislotalar, ishqorlar, tuzlar va barcha organik erituvchilarda erimaydi. Ftorid kislota, konsentrlangan sulfat kislota, eritilgan shisha va burada eriydi. Sirkoniy dioksid sirkoniyning termik bekaror birikmalarini (gidroksidi, nitrati, oksalati va boshqalar) qizdirish natijasida hosil boʻladi. Olovbardosh materiallar olishda, silliqlovchi material sifatida, boʻgʻiq sir va emallar tayyorlashda qoʻllanadi.
Sirkoniy qotishmalari

**Sirkoniy qotishmalari** - sirkoniy asosidagi qotishmalar. Sirkoniyni baʼzi elementlar (niobiy Nb, qalay Sn, temir Fe, xrom Cr, nikel Ni, mis Si va alyuminiy Mr) bilan legirlab olinadi. Bu elementlar Sirkoniy qotishmalari tarkibida 2—3% ni tashkil qiladi. S.ga legirlovchi elementlar qoʻshilganda uning puxtaligi ortadi, lekin plastikligi kamayadi. Mas, sirkoniyning mustahkamlik chegarasi sb=800—1000 MN/m2 (80—100 kG/mm2), nisbiy uzay-ishi a=3—5% boʻlgan qotishmalari maʼlum. Sirkoniy qotishmalarining 0,5—1% qalay, 0,2% temir, 0,3% nikel va qolgani sirkoniydan iborat boʻlgan turi sirkalloy, 0,3% qalay, 0,1% nikel, 0,1% niobiy va qolgani sirkoniydan iborat boʻlgani ojennit deb ataladi. Sirkoniyning suyuqlanish temperaturasi yuqori (1852°) boʻlishiga qaramay, baʼzi Sirkoniy qotishmalari uncha issiqbardosh boʻlmaydi va amalda 400° dan yuqori boʻlmagan bugʻsuvli muhitlarda ishlatish uchun yaraydi. Sirkoniy qotishmalari yadro energetikasida, kimyoviy apparatlar tayyorlashda, jarroxlik va boshqa sohalarda qoʻllanadi.
Georgiy Sinkoburov

**Georgiy Ivanovich Sinkoburov** (1919.15.6, Krasnodar — 2000.18.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1950—89 yillar Rus yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. Ferdinand ("Makr va muhabbat"), Sasha ("Ikki kapitan"), Listovskiy ("Yetuklik attestati"), Zaxarov ("Abdulla Nabiyev"), Antifol Efesskiy ("Xatolar komediyasi"), Alibobo ("Alibobo va qirq qaroqchi"), Podxolyuzin ("Qoʻynidan toʻkilsa qoʻnjiga") kabi rollari bilan tanilgan.

## Manbalar
Sista

**Sista** (yunoncha: pufak) — koʻpchilik bir hujayrali organizmlarning vaqtinchalik yashash shakli; muhofaza qobigʻi. Bir hujayrali hayvonlar (ayrim xivchinlilar, soxta oyoqlilar, sporalilar, infuzoriyalar)da tinim davri va koʻpayish Sistasi boʻladi. Tinim davri Sistasi noqulay sharoit (qurgʻoqchilik, sovuq)da hosil boʻladi. Parazit bir hujayralilar Sistasi ularni tashqi muhit orqali bir organizmdan ikkinchisiga oʻtishini taʼminlaydi. Bunday Sista bir necha yil saqlanib krladi. Koʻpayish Sistasi qisqa vaqt davomida hosil boʻladi; bu vaqt davomida sista ichidagi organizm boʻlinib, bir necha organizmni hosil qiladi.

Oʻsimliklar va zamburugʻlarda Sista koʻpchilik bir hujayrali suvoʻtlar (peridinen xrizomonadlar, evglenalar va boshqalar)da hamda xitridiyevsimon zamburugʻlarda bor. Sista hujayra devori qalinlashuvi natijasida, koʻpincha ob-havo yomonlashganda hosil boʻladi. Qulay sharoit boʻlishi bilan sista pusti yorilib, organizm oʻsa boshlaydi.

Bakteriyalarda Sista grammanfiy bakteriyalar (azotobakter, spiroxetalar va boshqalar)ning anabiotik davrga utishi bilan bogʻliq. Bakteriyalar Sistasining hujayra devori kalinlashgan; radiatsiya va qurgʻoqchilikka chidamli. "Sista" termini mikrobakteriyalar mevali tanasi maxsus qismi — miksosporalar toʻplamiga nisbatan ham qoʻllanadi (yana qarang Bakteriyalar, Bir hujayralilar).
## Manbalar

## Havolalar
Sisterna

**Sisterna** (lot. — suv havzasi, hovuz) — suyukliklar, suyultirilgan gazlar, toʻkiladigan mahsulotlar (neft mahsulotlari, sut, un, sement va boshqalar) ni saqlash yoki tashish uchun moʻljallangan sunʼiy berk idish. Beton, temir-beton, poʻlat, alyuminiy qotishmalari va boshqa materiallardan yasaladi. S.ning muqim (statsionar), Kuchma, yer ustiga oʻrnatiladigan yoki yer tagiga koʻmiladigan turlari bor. S. unda saqlanayotgan yoki tashilayotgan mahsulotlarning sifatini nazorat qilib turish uchun moʻljallangan asboblar, mahsulotlarni kuyish yoki boʻshatish qurilmalari bilan jihozlanadi. Kuchma S. avtomobillar, traktorlar, temir yoʻl vagonlarida olib yurilishi mumkin.
Sistit

**Sistit** (*[[Yunon tili|yunoncha]]:* qovuq) — qovuqning yallig‘lanishi. Qovuqqa turli infeksiyalar tushishi oqibatida ro‘y beradi. Paydo bo‘lishiga ko‘ra, birlamchi va ikkilamchi; kelib chiqishi boʻyicha spetsifik (soʻzak, sil sistiti) va nospetsifik sistit farqlanadi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. Birlamchi sistit boshqa aʼzolardagi infeksiya yuqori siydik yoʻllari yoki uretradan qon va limfa yoʻllari orqali qovuqqa oʻtishi natijasida paydo boʻladi. Bunga, shuningdek, sovuqqotish, spirtli ichimlik ichish, qabziyat, nerv-psixikaning buzilishi ham sabab boʻladi. Ayollarda sistit aksari homiladorlik yoki tugʻruqdan keyingi davrda kuzatiladi. Ikkilamchi sistit (koʻpincha surunkali kechadi) qovuqda tosh, yot jismlar, oʻsma boʻlganda, qovuq sili, prostata bezining oʻsmasi oqibatida yuzaga keladi. Shuningdek, baʼzi dorilar, zaharli moddalar ichilganda ham sistit kuzatilishi mumkin.

Sistitda bemor tez-tez (har 10—15 minutda) siyadi, siyganda ogʻriq sezadi, ogʻriq ayniqsa, siygisi qistaganda va siygandan keyin kuchayadi, lovullash, achishish, baʼzan siydikda qon va yiring paydo boʻladi. Yalligʻlanish qoʻshni aʼzolarga o‘tganda (piyelonefrit, uretrit va boshqalar) tana harorati koʻtariladi. Oʻtkir sistitning oldi olinmasa surunkali tus oladi. Kasallikni aniqlashda siydik tahlili, sistoskopiya, sistografiya, ultratovush tekshiruvlari oʻtkaziladi. Davosi: bemorning umumiy ahvoli va kasallik belgilariga qarab olib boriladi (ogʻriq qoldiruvchi dorilar, antibiotiklar, koʻp suyuqlik ichish, vanna, fiziomuolajalar buyuriladi).

## Manbalar
Sistitserkoz

**Sistitserkoz** () – tasmasimon chuvalchanglar (sestodlar sinfiga kiruvchi choʻchqa solityorlarining lichinkalari) qoʻzgʻatadigan gijja kasalligi. Odam va hayvonlarda uchraydi. Choʻchqa solityorining lichinkasi sistitserklar deb atalib, odatda, chuchqaning koʻndalang targʻil muskullarida yashaydi (choʻchqa oraliqxoʻjayin). Odamga sistitserkli choʻchqa goʻshtini chala pishirib isteʼmol qilganda yuqadi. Odam organizmiga oʻtgan sistitserk meʼda shirasi taʼsirida parchalanadi va parazit oʻz soʻrgʻichlari bilan ingichka ichak devoriga yopishib, shu yerda jinsiy yetiladi. Ichakda yetilgan gijja odamda tenioz kasalligini qoʻzgʻatadi. Baʼzi hollarda, yaʼni bemor qayt qilganda ichakning teskari qisqarishi tufayli gijjaning ichakda yetilgan boʻgʻimlari meʼdaga, qiziloʻngachga tushib, ular devoridagi qon tomirlariga oʻtadi va u yerda tuxumidan onkosferalar chiqadi. Onkosferalar qon va limfa orqali bemor skelet muskullariga, bosh va orqa miyaga, koʻzga va boshqalarga tarqalib, sistitserklarga aylanadi (bunda odam oraliq xoʻjayin boʻlib qoladi). Sistitserklar odam organizmida oylab, yillab yashaydi va uni surunkali zaharlab turadi. Sistitserklar qoʻzgʻatadigan kasalliklar ogʻir kechib, ular qaysi aʼzoda parazitlik qilsa, oʻsha aʼzo qattiq zararlanadi (mas, koʻz xiralashadi, bosh qattiq ogʻriydi, bemor tirishadi, tutqanoq tutadi va hokazo).

Sistitserklar joylashgan aʼzoga va kasallik belgilariga koʻra davo qilinadi. Oldini olish uchun goʻsht mahsulotlarini yaxshilab pishirib yeyish, shaxsiy va ovqatlanish gigiye-nasi qoidalariga qatʼiy rioya qilish, bemorlarni vaqtida davolash, oqar suvlarni ifloslantirmaslik zarur.

Hayvonlarda sistitserkoz qoramol, qoʻy, echki, ot, choʻchqa, tuya, it va boshqalarda uchraydi (jinsiy yetilgan gijja goʻshtxoʻr hayvonlarning ichagida parazitlik qiladi). Sistitserkoz hayvonlarga parazitning tuxumi tushgan ozuqa yoki suv orqali yuqadi. Sistitserklar skelet hamda chay-nov muskullari, yurak, til, bosh miya va boshqa aʼzo va toʻqimalarda har xil kat-talikdagi pufakchalar koʻrinishida ri-vojlanadi.

## Oldini olish
Sistitserkoz sababli soʻyilgan chorva mollari goʻshti va aʼzolari zararsizlantiriladi va koʻmib tashlanadi; fermalar va mollar soʻyiladigan joylarga itlar qoʻyilmaydi; itlar vaqti-vaqti bilan gelmintsizlantiriladi.

## Manbalar
Sitogenetika

**Sitogenetika** (sito... va genetika) — genetikaning bir sohasi; irsiyat va oʻzgaruvchanlik qonuniyatlarini hujayra va subhujayra (asosan xromosoma) darajasida oʻrganadi. S.ning nazariy asoslari 20-asr boshlarida shakllangan irsiyatning xromosoma nazariyasi hisoblanadi. S.ning rivojlanishi davomida belgilarning ajralishi va mustaqil taqsimlanishi, genlarning birikib irsiylanishi va krossingover hodisalarining sitologik asoslari ochib berildi. Genetik qarindoshlikning koʻrsatgichi hisoblangan xromosomalar konyugatsiyasining oʻrganilishi natijasida yapon sitogenetigi X. Kixara sitogenetik metodlardan biri boʻlgan genom analiz metodini ishlab chiqdi (1924). Xromosomalar tarkibi va holatini tahlil qilish natijasida mitoz va meyoz jarayonida xromosomalar toʻplamida chuqur oʻzgarishlar roʻy berishi aniqlangan. S.da elektron mikroskopiya, rentgenostruktura tahlili va boshqa zamonaviy metodlarning qoʻllanishi xromosomalarning nozik tuzilishi toʻgʻrisidagi tasavvurlarni kengaytirdi; xromosoma moddasi (xromatin)ni tadqiq qilishga, replikatsiya, transkripsiya va translyatsiya jarayonlarida xromosomalar funksiyasini aniqlashga imkon berdi. S. dalillari kariotiplar evolyutsiyasi, yaʼni tur hosil boʻlishini tushunib olishda, qishloq xoʻjaligi va tibbiyotda organizmda kechadigan jarayonlarni asoslab berishda ahamiyatga ega.
Sitokimyo

**Sitokimyo** (sito... va kimyo) — sitologiyaning boʻlimi, hujayra tuzilmalarining kimyoviy tarkibi, hujayrada kimyoviy birikmalarning sintezlanishi, taqsimlanishi va faolligini, xujayra funksiyasiga karab ularning oʻzgarishini oʻrganadi. S. sohasidagi tadqiqotlar 19-asrning oʻrtalaridan 20-asr oʻrtalarigacha ayniqsa jadal rivojlangan. S. tadqiqotlari hujayra tarkibiy qismlarining muayyan boʻyoqlar bilan boʻyalishi va, aksincha, boshqa boʻyoqlar taʼsir qilmasligiga asoslangan. Nuklein kislotalarining irsiyatdagi ahamiyatini tushuntirib berilishi, oqsil molekulalari miqdoriy oʻzgarishlarining hujayra funksional faolligiga bogʻliqligi aniqlanishi, hujayra siklini oʻrganish S.ning eng katta yutukdaridir. Immunotsitokimyo, elektron mikroskopik sitokimyo S.ning eng istikbolli sohalari hisoblanadi. Toʻqima strukturalarini S. metodi yordamida oʻrganish gistokimyo deyiladi.
Sirkul

**Sirkul** (lot. cirkulus — doyra, aylana) — aylana va yoylar chizish, kesmalarning uzunligini oʻlchash va oʻlchamlarni koʻchirish uchun moʻljallangan chizmachilik asbobi; parger. Uning rejalash (yoki boʻlish), chizmachilik (yoki doiraviy), proporsional turlari bor. Rejalash S.i chiziqli oʻlchamlarni oʻlchab, boshqa joyga (qogʻozga) tushirish uchun moʻljallanadi. Chizmachilik S.i diametri 300 mm gacha boʻlgan aylanalarni chizishda ishlatiladi (diametri 2—80 mm li aylanalarni chizish uchun moʻljallangan S. kronsirkul, diametri 300 mm dan katta aylanalarni chizishda ishlatiladigan S. shtangensirkul deb ataladi). Proporsional S. oʻlchab koʻchiriladigan oʻlchamlarning masshtabini oʻzgartirishga imkon beradi. U. deyarli barcha soxalarda ishlatiladi.
Sirroz

**Sirroz** (yun. yggpoz — sargʻish, malla rang) — parenximatoz aʼzolar (jigar, oʻpka, buyrak va boshqalar) biriktiruvchi toʻqimalarining zoʻr berib oʻsishi oqibatida chandiqlanib bujmayishi va shaklining oʻzgarishi. Jigar sirrozi koʻproq uchraydi. Aslida sirroz nomi ham kasallangan jigarning sargʻish tusga kirishidan olingan. Buyrak (nefrotsirroz), oʻpka (pnevmotsirroz) va boshqa aʼzolar ham Sirroz bilan kasallanadi. Sirroz yuqumli kasalliklar, intoksikatsiya, moddalar almashinuvining buzilishi, turli xil yalligʻlanish oqibatida kelib chiqadi. Sirroz boʻlgan aʼzoda distrofik oʻzgarishlar (qarang Distrofiya) va nekroz (toʻqimaning oʻlishi) paydo boʻladi. Parenxima oʻlgan joyda biriktiruvchi toʻqima oʻsib, chandiqlanadi, betartib regeneratsiya oʻchoklari hosil boʻladi. Aʼzo, odatda kichrayib (kattalashuvi ham mumkin), qattiqlashadi va yuzasi gʻadir-budur boʻlib qoladi (yana qarang Skleroz).
Sitoliz

**Sitoliz** (sito... va ...liz) — hayvon va oʻsimlik hujayrasining butunlay yoki kisman erishi. S.da lizosomalar faollik koʻrsatadi. S., odatda, fiziologik jarayonlar (mas, metamorfoz) hamda har xil patologik holatlarda ham sodir boʻladi (yana qarang Avtoliz).
Sitoplazma

**Sitoplazma** ( [sito] - hujayra va  [plasma] — shakllangan) — hujayraning yadro bilan plazmatik membrana oraligʻida joylashgan asosiy tarkibiy qismi (qarang Hujayra). Sitoplazma kolloid sistema — gialoplazma, organoidlar va kiritmalardan tashkil topgan. Sitoplazmadagi kolloid zarrachalar va boshqa tarkibiy qismlar doim harakatda boʻladi. Mikrofibrilla, mikronaychalar va boshqa tolasimon tuzilmalar hujayraning harakat-tayanch sistemasi hisoblanadigan sitoskeletni hosil qiladi. Hayvon hujayralari Sitoplazmasi organoidlari kam boʻlgan, plazmatik membranaga yaqin tashqi qismini ektoplazma, ichki, yadroga yaqin joylashgan organoidlarga boy qismini endoplazma deyiladi. Oʻsimlik hujayralari sitoplazmasi hayvon hujayralaridan maxsus organoidlar — plastidalar va yirik vakuolalarning boʻlishi bilan farq qiladi.
Sitosporoz

**Sitosporoz** — mevali va oʻrmon daraxtlarining kurib qolish kasalligi. Asosan, yosh danakli meva daraxtlari (oʻrik, shaftoli) zararlanadi. Cytospora turkumiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Danakli meva daraxtlarining sovuq taʼsirida yoki notoʻgʻri parvarish tufayli zararlangan tanasi va yoʻgʻon shoxlarining poʻstlogʻida kasallik qoʻzgʻatuvchi zamburugʻlar oʻrnashib oladi va poʻstloqning zamburugʻ mitseliylari zararlagan joylaridan oʻsimlik shirasi okib chiqadi, natijada daraxtlar soʻliydi va qurib qoladi. Kurash choralari: koʻchatlarni toʻgʻri ekish, qurigan shox va daraxtlarni kesib tashlash; daraxtlarni mexanik va termik shikastlanishdan himoya qilish; danakli meva daraxtlariga erta bahorda 1—2% li bordo suyukligi, mis kuporosi, temir kuporosi eritmasini purkash.
Sitotomiya

**Sitotomiya** (sito... va yun. tome — ayirish, kesish), sitokinez — mitoz yoki meyoz telofazasida ona hujayraning ikki qizlik hujayraga ajralishi. Koʻpchilik oʻsimlik hujayralarida S. sitoplazma oʻrtasida toʻsiq shakllanishi orqali sodir boʻladi. Toʻsiq asta-sekin yon tomonga oʻsib, hujayrani teng ikkiga ajratadi. Hayvon va ayrim oʻsimlik hujayralarida S. hujayra belbogʻi hrsil boʻladi. Baʼzi organlar (mas, jigar, yirik bezlar) hujayralarida S. sodir boʻlmas-ligi tufayli ikki yadroli hujayralar vujudga keladi. Koʻndalangtargʻil muskullarning koʻp yadroli hujayralari — simplastlar xuddi shu yoʻl bilan hosil boʻladi.
Sitoxromlar

**Sitoxromlar** (yun. kitos - hujayra va chroma — rang, boʻyoq) — tarkibida temir atomlari boʻlgan murakkab oqsillar. S.ning oqsil boʻlmagan qismi (prostotik guruh) gemdan iborat. S. oʻsimlik va hayvon hujayralari, mikroorganizmlar (achitqilar, ayrim fakultativ anaeroblar)da mitoxondriylar, endoplazmatik toʻr, xloroplastlar va xromatoforalar membranalarida joylashgan. S. tirik organizmlarda kechadigan jarayonlar: hujayraning nafas olishi, fotosintez va mikrosomal oksidlanishida muhim ahamiyatga ega. S.ning elektronlarni berish va qabul qilib olish xususiyati ular gemi tarkibidagi temir atomi valentligi oʻzgarishi bilan bogʻliq. Odatda, S. oʻzaro birikib, zanjir hosil qiladi; elektronlar ana shu zanjir boʻylab donordan akseptorga uzatiladi. Xloroplastlar, mitoxondriylar va prokariotlarda elektron koʻchiruvchi zanjirning energiya bilan taʼminlanishi yorugʻlik energiyasi (fotosintez) yoki substratning oksidlanishi (nafas olish)da hosil boʻladigan energiya hisobiga amalga oshadi. Endoplazmatik toʻr membranalarida elektron koʻchiruvchi zanjirlar, odatda, kalta boʻlib, mikrosomal oksidlanish jarayonida aromatik birikmalarni zarar-sizlantirish vazifasini bajaradi.

40 ga yaqin S. aniqlangan, Ularning bir qismi toza holda individual oqsillar sifatida olingan. S. 4 asosiy guruh (a. v, s, d)ra ajratiladi. Bu guruhlar, oʻz navbatida, yana bir necha kichik guruxlarga boʻlinadi. (mas, sit. a, sit. ar sit. a2, sit. a3, S.r-450, S.I). Ayrim S. membranalar bilan mustahkam bogʻlanganligi sababli ularni toza holda ajratib olish kiyin. Tirik organizmlardan ajratib olingan S. s1 ning oqsil qismidagi aminokislotalar ketmaketligini takdoslash natijasida polipeptid zanjirning turli qismlarida 35 va 11 ta aminokislota joylashganligi, polipeptidlar tarkibi doimiy boʻlishi aniqlangan. Polipeptid zanjirning boshqa qismlarida almashinib qolgan aminokislotalar miqsori mazkur turlar oʻrtasidagi filogenetik farq bilan bevosita bogʻliq. Mas, ot bilan achitqi zamburugʻi S. s, dagi 48 ta, oʻrdak bilan tovuq faqat 2 ta aminokislota qoldigʻi bilan farq qilishi, sigir bilan qoʻy esa umuman farq qilmasligi aniqlangan. S. molekulalarini oʻrganish ayrim evolyutsion hodisalarni, mas, mutatsion ja-rayon tezligini, filogenetik yaqinliklarni, oqsil molekulalari ayrim qismlarining evolyutsion oʻzgaruvchanlik darajasini miqsor jihatdan tavsiflash imkonini beradi.
Sitrus oʻsimliklar

**Sitrus oʻsimliklar** - rutadoshlar oilasining sitrus turkumiga mansub doim yashil oʻsimliklar, ekiladigan mevali daraxtlar. Apelsin, mandarin, greypfrut, limon, bergamot, sitron, sheddok, bigaradiya va boshqa 30 ga yaqin turi bor. Shimoliy Xitoydan Avstraliyagacha, Oʻrta dengiz sohillaridan Yevropaga tarqalgan. Oʻzbekistonda Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent viloyati Qibray tumani va boshqa issiqxona xoʻja-liklarida oʻstiriladi. S.oʻ. butasimon yoki past daraxtsimon, barcha organlarida xushboʻy efir moyi bor. Gullari barg qoʻltigʻida joylashgan, xushboʻy, chetdan va oʻzidan changlanadi. Mevasi xushxoʻr, parhez va dorivor xususiyatga ega, turli vitaminlar va limon kislotaga boy. Mas, limon va apelsinda 60&nbsp;mg % S vitamini, 600–700&nbsp;mg % R vitamini bor. Meva shakli dumaloq yoki tuxumsimon, och sariq, toʻq sariq, segmentlarga boʻlingan. Tarki-bida pektin, karotin, qand, S, V, R vitaminlari bor. Mevalari yangiligida yeyiladi, konservalar, murabbo, sukat tayyorlanadi. Barg va poyasidan efir moyi olinadi. S.oʻ. payvand qilib va qalamchalaridan koʻpaytiriladi. Ekilgandan soʻng 3—4 yildan hosilga kiradi. 20—60 y. atrofida yuqori hosil olinadi.
Sitseron Mark Tulliy

**Sitseron Mark Tulliy** (Marcus Tullius Cicero) (; mil. av. 106.3.1, Arpinum — mil. av. 43.7.12, hozirgi Gaeta yaqini) — Rim siyosiy arbobi, notiq, yozuvchi. Rimda tahsil olib, notiqlik sanʼatini egallaydi, soʻng Afina, Kichik Osiyo va Rodosda oʻz bilimini mukammallashtiradi. Elchilik davrida (mil. av. 63 y.) Katalina fitnasini fosh etgani uchun “fuqarolik chambari” bilan taqdirlanadi va Rim fuqarolari orasida birinchi boʻlib "Yurt otasi" unvoniga sazovor boʻladi, ammo rimlik fitnachilarni sudsiz qatl etgani sababli mil. av. 58-yilda quvgʻinga uchrab, xorijda yashashga majbur boʻlgan. Yuliy Sezar oʻldirilgach (mil. av. 44 y.), Mark Antoniy buyrugʻi bilan qatl etilguniga qadar Rimning amaldagi hukmdori sanalgan.Sitseron  siyosat, falsafa va adabiyotda “oʻrta oqim” hisoblangan barqarorlik va vazminlik aqidalariga sodiq boʻlgan. “Aralash davlat tuzilmasi” (monarxiya, aristokratiya va demokratiyaning qoʻshilishidan paydo boʻlgan hokimiyat) Sitseronning siyosiy ideali boʻlib, mil. av. II asr boshidagi Rim Respublikasini buning namunasi deb hisoblagan. Sitseron faylasuf sifatida atomizmga qarshi chiqdi, jonni oʻlmas va abadiy deb bildi, real tasavvurlarni real boʻlmagan tasavvurlardan farq qilish uchun mezon yoʻq, deb hisobladi. Falsafiy asarlarida etika masalalariga asosiy eʼtiborni qaratdi. Yunon falsafasi atamalarini ishlab chiqdi. Davlat haqidagi risolalarida davlatni xususiy mulkni himoya qiluvchi, umumiy huquq meʼyorlariga asoslangan kishilar uyushmasi sifatida talqin etdi.Sitseronning 58 ta nutqi, 19 ta asari va 800 dan ziyod maktublari saqlanib qolgan. Sitseron asarlari Rimdagi fuqarolar urushi davri toʻgʻrisidagi maʼlumotlar manbai hisoblanadi. Sitseron jahon tarixida notiqlik sanʼatini mukammal egallagan kishi sifatida shuhrat qozongan. Uning turli sud jarayonlarida soʻzlagan nutqlari notiqlik sanʼatining eng yuksak namunalaridir. Sitseron oʻz asarlari (“Yaxshilik va yomonlikning chegaralari toʻgʻrisida”, “Davlat toʻgʻrisida”, “Qonunlar toʻgʻrisida”, “Majburiyatlar toʻgʻrisida” va boshqalar) hamda nutqlari bilan Rim mumtoz nasri va adabiy tiliga tamal toshini qoʻygan. Sitseronning “Verresga qarshi nutqlar”, “Katilinaga qarshi nutqlar”, “Orator haqida” traktatini Oybek oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

## Adabiyotlar
* Utchenko S, Sitseron i yego vremya, M., 1972.
* Rim adabiyoti, T., 1939;
* Rechi, t. 1—2, M., 1962;
* Tri traktata ob oratorskom iskusstve, M., 1972;
* Izbrannie sochineniya, M., 1975.

## Manbalar

## Havolalar
Sokol

**Sokol** (italyancha: *zoccolo*) — 1) bino, inshoot devorining, ustun, haykal va boshqalarning pastki qalinlashgan qismi; poydevoryait davomi, yaʼni yer sirtidan chiqib turadigan qismi. S. pishiq gʻisht, beton yoki temir-beton bloklardan ishlanadi. Binoga alohida koʻrk berish maqsadida granit, marmar va boshqa materiallar bilan qoplanadi; 2) elektrotexnika va radiotexnika d a — elektron yoki ion asboblar — choʻgʻlanma lampalar, lyuminessent lampalar, elektron lampalarning pastki konstruktiv qismi. Lampani patron, lampa paneli (korpusi)ga oʻrnatish va lampa ichida joylashgan elementlar (choʻgʻlanma simlar, elektrodlar)ni tashqi elektr zanjiriga ulash uchun xizmat qiladi.

## Manbalar
Branko Crvenkovski

SRVENKOVSKIY (Crvenkovski) Branko (1962.12.10, Sarayevo sh. yaqini) — Makedoniya davlat arbobi. Skopye universitetining elektronika fakultetini tugatgan (1986). 1986 yildan Skopyedagi "Semos" firmasi direktori. 1990 yildan Makedoniya parlamenti deputata, parlamentning tashqi ishlar boʻyicha komissiyasi raisi (1990—92). Makedoniya mustaqilligi toʻgʻrisidagi referendumni oʻtkazish tashabbuskorlaridan biri. Makedoniya Majlisi (parlamenti)ning barcha chaqiriqlari deputati. 1991 yil apreldan Makedoniya Sotsial-demokratik ittifoqi partiyasi raisi. 1992—98 va 2002—04 yillarda Makedoniya hukumati raisi. 2004 yil apreldan Makedoniya Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Sugaru boʻgʻozi

**Sugaru**, Sangar boʻgʻozi —Xonsyu va Xokkaydo o.lari (Yaponiya) oʻrtasidagi boʻgʻoz. Yapon dengizini Tinch okean bilan bogʻlaydi. Uzunligi 96 km, eng kambar joyining eni 18 km, eng sayoz joyining chuq. farvaterida 110 m. Muhim portlari: Xakodate va Aomori. S. opqali dunyoda eng uzun (54 km) transport tonneli qurilgan.
Isaak Sukervanik

**Isaak Platonovich Sukervanik** (1901.23.5, Boku — 1968.21.4, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1942). Kimyo fanlari doktori (1940), professor (1940). Turkiston universitetini tugatgan (1927), organik kimyo kafedrasi mudiri (1938-yildan). Asosiy ilmiy ishlari aromatik birikmalarni alkillash va atsillashga oid. Aromatik uglevodorodlarni spirtlar bilan alyuminiy xlorid ishtirokida alkillash usullarini ishlab chiqqan (1933—34). Bifunksional birikmalar bilan alkillash reaksiyalarini oʻrgangan hamda galoid-, oksi-, alkoksi-, karboksi-, sian-va nitro-hosilalar olish usullarini taklif etgan. Defoliantlar, desikantlar va oʻstirish regulyatorlari sintezini amalga oshirgan (1963-yildan).

## Manbalar
* Issledovaniya neftey Oʻzbekistana, T., 1938; Issledovaniya v oblasti alkilirovaniya yadra aromaticheskix soyedineniy, Yerevan, 1955.
Tsunami

**Tsunami** ( — ajal va vayronalik keltiruvchi toʻlqinlar) — suv ostida yoki sohil boʻyida kuchli zilzila boʻlganda, baʼzan vulqonlar otilishi yoki boshqa tektonik jarayonlar oqibatida dengiz tubining koʻtarilishi va choʻkishi natijasida yuzaga keladigan juda uzun gravitatsion dengiz toʻlqinlari. Suvning kam siqilishi va suv tubi maydonlarining deformatsiyalanish darajasining juda jadalligi sababli, unga tayangan suv ustuni tarqalishga ulgurmay oʻrnidan qoʻzgʻaladi, natijada okean yuzasidan koʻtarilish va pasayish yuzaga keladi. Bu yuzaga kelgan qoʻzgʻalish suv qatlamining toʻlqinsimon harakatlanishiga sabab boʻladi, yaʼni katta tezlikda (50 dan 1000&nbsp;km/so-atgacha) harakatlanuvchi Tsunami toʻlqinlari yuzaga keladi. Toʻlqinlar oraligʻidagi masofa 5 dan 1500&nbsp;km gacha, balandligi esa ochiq okeanda 0,1 m dan 5 m gacha, qirgʻoqlarda 10 m dan 50 m gacha yetadi va undan ham ortib ketadi. Tsunami katta halokatlar keltiradi. Asosan, Tinch okean qirgʻoqlarida (Tsunamilarning 80%) kuzatiladi. Eng kuchli tsunami 1895-yilda Honshu orol yaqinida sodir boʻlgan. Soʻnggi 2004-yil 26 dekabrda Jan.-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida yuz bergan tsunami oqibatida 300 mingdan ziyod kishi qurbon boʻldi va bedarak yoʻqoldi. Shu regionda joylashgan mamlakatlar iqtisodiga ulkan zarar keltirdi. Tsunamidan qisman saq-lanish uchun okean va dengiz qirgʻoqlarida inshootlar quriladi. Bir necha mamlakatlarda aholini Tsunamidan xabardor qilish xizmatlari tuzilgan.
Susima jangi

**Susima jangi** (1905) - rus-yapon urushi (1904 - 1905) davrida Rossiyaning 2-Tinch okean eskadrasi (qoʻmondon — vitse-admiral Z.P.Rojestvenskiy) bilan Yaponiya floti (qoʻmondon — admiral Togo) oʻrtasida Koreya boʻgʻozida Susima o.lari yaqinida boʻlib oʻtgan dengiz jangi [14-15(27-28-may)]. Susima jangi rus eskadrasining butunlay magʻlubiyati bilan tugagan. Ruslarning 5 ming kishisi va 27 jangovar kemasi yakson qilingan. Jangda yaponlarning 3 minonosetsi yoʻq qilinib, bir necha kemasi shikastlangan. Susima jangi natijasida podsho Rossiyasi urushni uzil-kesil boy bergan. Natijada Rossiya sulh muzokaralari olib borishga majbur boʻlgan.
Susima oqimi

**Susima oqimi** - Yapon dengizidagi iliq yuza oqim, Kurosio oqimining gʻarbiy tarmogʻi. Yaponiya qirgʻoqlari boʻylab, jan.dan shim. tomon harakatlanadi. Susima oqimi taʼsirida Yapon dengizining sharqiy qismi suv temperaturasi (gʻarbiy qismiga nisbatan) qishda 5— 6° ga, yezda 1—3° ga koʻtariladi. Tezligi soatiga 1&nbsp;km.
Sixlasomalar

**Sixlasomalar** (Cichlasoma) - olabugʻa baliqlar turkumi urugʻi. Uzunligi 10—30 sm. Tanasi baland, ikki yondan siqiq. Erkaklarida orqa va anal suzgichlari keyingi cheti uzun va oʻtkir. Rangi har xil, koʻpincha dogʻlari yoʻl-yoʻl tusda boʻladi. 20 ga yaqin turi bor. Shimoliy Amerikaning jan. qismi, Janubiy Amerika va Karib dengizi o.laridagi chuchuk suv havzalarida tarqalgan. Suv tubidagi suvoʻtlar orasida yashaydi. Uvildiriq tashlashdan oldin juft hosil qiladi. Urgʻochisi bir necha yuztadan 2 mingtagacha uviddiriq tashlaydi. Tuxumlari va yosh baliqchalarni qoʻriqlaydi. Bir qancha turlari akvariumlarda boqiladi.
Syuy yuan

**Syuy yuan** (taxminan mil. av. 340-278 yillar) — xitoy sheʼriyati tarixida nomi maʼlum boʻlgan birinchi shoir. Sheʼrlarida poymol boʻlgan adolat, vatan taqdiri uchun azob chekuvchi olijanob qalb olami, yuksak axloqiy orzularga sadoqat aks ettirilgan ("Vatan yoʻlida fido boʻlish", "Poytaxt Inu xayolida yigʻlayman"; "Xoʻrlangan kishining qaygʻusi" marsiyadostoni va boshqalar). S.Yu. xitoy mumtoz adabiyotidagi asosiy sheʼriy janrlardan biri — "chutsi"ni yaratgan; uning ijodi folklor sheʼriyatidan soʻz sanʼatining yuksak bosqichlariga oʻtishidan dalolat beradi. Tuhmat qurboniga aylanib, quvgʻunda yashagan va oʻzini oʻzi oʻldirgan.
Syurix

**Syurix** — Shveysariyaning shimoliy qismidagi shahar. Syurix kantonining maʼmuriy markazi. Aholisi 336,8 ming kishi (1998-yil). Syurix va Limmat daryosi boʻyidagi port. Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim sanoat va savdo-moliya markazi. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, tikuvchilik, yogʻochsozlik, poligrafiya va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1833), Shveysariya muzeyi, Kunstxa-uz (XIV-XX asrlar sanʼati), badiiy hunarmandchilik muzeyi bor. Shahar Turikum keltgerman qishlogʻi oʻrnida yuzaga kelgan. Ilk bor shahar sifatida 929-yilda qayd etilgan. 1218-yildan imperiya shahri maqomini olgan. XIX asr dan shahar yirik bank, sanoat va madaniyat markaziga aylandi. Meʼmoriy yodgorliklardan Grosmyunster va Fraumyunster roman-gotika soborlari (XII-XV asrlar), cherkov (XIII asr), ratusha (1694—1698) va boshqa saqlangan.

## Geografiyasi
### Hududi
Zurichning hududi  kmni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha  m balandlikda joylashgan.

## Demografiyasi

## Manbalar
Sxinvali

**Sxinvali** (, 1934-yildan 1961-yilgacha Staliniri) — Gruziyadagi shahar (1922-yildan). Janubiy Osetiya markazi. Katta Liaxvi daryosi (Kura daryosi irmogʻi) boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Samtredia — Boku yoʻnalishidagi Gori stansiyasi bilan temir yoʻl tarmogʻi orqali bogʻlangan. Aholisi 43 ming kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Elektrotexnika, metallsozlik, yengil, kimyo, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoatlari va boshqa rivoj-langan. pedagogika. institut, drama teatri, Janubiy Osetiya oʻlkashunoslik muzeyi bor.
Ч (kirill)

**Ч, ч** — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma beshinchi harfi. Til oldi, qorishiq (t+sh), shovqinli, portlovchi, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Ushbu harf (tovush) soʻzning boshida (chaman, chigit, choʻl), oʻrtasida (achchiq, kichik, sochiq) va oxirida (ishonch, kech, tinch) kela oladi. Baʼzan ushbu tovush jarangsiz va portlovchi tovushlardan oldin kelganda, ch>sh, ch>s kabi talaffuz etiladi (mac, qochdi>qoshti, uchta>ushta, uch soʻm — us soʻm kabi), lekin bu fonetik hodisa imloda aks etmaydi. Turkiy xalklar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Ch harfi oʻziga xos shakllarda uchraydi.
Chaatas

**Chaatas** (xakascha — urush toshi) — Minusinsk soyligidagi (Xakasiyadagi Abakan va Yenisey daryolari havzasi) mozorqoʻrgʻonlar va arxeologik madaniyat (6—9-asrlar)ning nomi. Toshdan bunyod etilgan qoʻrgʻonlar vertikal tosh plitalar va stela (ustunlar) bilan qoplangan. Bu stelalarning baʼzilarida Urxun-Yenisey bitiklari uchraydi. Qoʻrgʻonlarning tosh lahadlarida marhumlar kuydirib dafn etilgan, mayyit atrofiga ovqat va ichimlik qoldiklari boʻlgan idishlar qoʻyilgan. Zodagonlarga tegishli katta qoʻrgʻonlar (diametri 30 m gacha) dan oltin va kumushdan yasalgan idishlar, qurol-aslaha, egar-jabduq va boshqa topilgan (qarang Uybat Chaatasi), bu qoʻrgʻonlarning atrofi oddiy jamoa aʼzolariga tegishli kichik mozorqoʻrgʻonlar bilan oʻralgan.
Vaxtang Chabukiani

**Vaxtang Mixaylovich Chabukiani** [1910.27.2(12.3) Tbilisi 1992] - balet artisti, baletmeyster, balet maktabining yirik ustalaridan. Xalq artisti (1950). 1929—41 yillar Leningrad opera va balet teatrida, 1941—73 yillar Gruziya opera va balet teatrini, shuningdek, 1950—73 yillar Tbilisi xoreografiya bilim yurtini boshqargan. Bazil ("Don Kixot"), Otello ("Otello"), Albert ("Jizel"), Zigfrid ("Oqqush koʻli"), Jerom ("Parij alangasi") kabi partiyalari bilan balet choʻqqisiga koʻtarilgan. "Sinatle" (G.V.Kiladze), "Gorda" (D.A.Toradze), "Appassionata" (L.Betxoven) va boshqa baletlarni sahnalashtirgan.

## Manbalar
Chavandozlar

**Chavandozlar** — 1) bir qator antik davlatlar (Qad. Afina, Rim va Fessaliya)da aslzodalar qatoridagi imtiyozli tabaqa. Ular aslzodalar kabi katta mulklarga ega boʻlgan. Chavandozlar tarkibiga katta yer egalari, harbiylar, sudxoʻrlar, yirik savdogarlar va boshqa kirgan; 2) Sosoniylar Eronidagi alohida ijtimoiy tabaqa boʻlib, Gʻarbiy Yevropadagi ritsarlikka yaqin turgan; 3) ot choptirish, uloq chopish, otda oʻynash sanʼatini egallagan odam.
Chavgon

**Chavgon** () — otda oʻynaladigan jamoaviy sport oʻyini.

## Etimologiyasi
Chavgon soʻzi fors tilidan kelib chiqqan boʻlib, "uchi egri tayoq" maʼnosini anglatadi.

## Tarixi
Qad. Sharqda chavgon chorvadorlar oʻyini sifatida paydo boʻlgan. Keyinroq otliq askarlarning mashgʻulotiga aylangan. Sharq xalqlari chavgon toʻpini "goʻy", egri tayogʻini "chavgon" deyishgan. Shu bois bu oʻyin "goʻychavgon" deb ham atalgan. Bu tarixiy qoʻlyozmalarda oʻz ifodasini topgan. Mahmud Qoshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk", Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Abdurazzoq Samarqandiyning "Majlai saʼdayn va majmai bahrayn", Zahiriddin Muhammad Boburning "Boburnoma" asari va boshqa manbalarda chavgon oʻyiniga oid qimmatli maʼlumotlar bor. Ayniqsa, Abdulqosim Firdavsiyning "Shohnoma", Unsur al-Maoliyning "Qobusnoma" asarlarida chavgon oʻyini mufassal berilgan. 16-asr miniatyura maktabiga mansub nomaʼlum musavvirning "Chavgon oʻyini" asarida bu oʻyinning qizgʻin lahzasi tasvirlangan. Abu Abdulloh Rudakiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy chavgon oʻyinidan ilhomlanishgan va ajib oʻxshatishlar yaratishgan. Bu anʼana Sharq adabiyotida hamon davom etib keladi. Yozuvchi Pirimqul Qodirovning "Humoyun va Akbar" tarixiy romani boburiy malikalarning chavgon oʻyiniga tayyorgarligini tasvirlashdan boshlanadi. Tarixiy manbalarda yozilishicha, chavgon oʻyini aynan boburiylar saltanati davrida Hindistonda keng ommalashgan.

1850-yilda Hindistonda xizmat qilayotgan ingliz otliq askarlari chavgon oʻyiniga qiziqib qolishgan va dastlabki musobaqalarni oʻtkazishgan. 1871-yilda Buyuk Britaniyada chavgon (polo) musobaqasi tashkil qilingan. Shu tariqa chavgon oldin Yevropa, keyin Amerika davlatlariga tarqalgan. 1900, 1904, 1920, 1924 va 1936-yillarda boʻlgan olimpiada oʻyinlari dasturidan ham joy olgan.

## Tavsifi
Zamonaviy chavgon oʻyini (hozirda koʻplab davlatlarda "polo" deb ataladi) maydonning oʻlchami 274x182 m, yogʻochdan tayyorlanadigan toʻpining diametri 8 sm, ogʻirligi 120—135 g, ikki yondagi darvozalarining eni 8 m dan, oʻyin vaqti 56 min. (7 min.dan 8 boʻlim). Musobaqalashayotgan ikki jamoadagi 4 tadan otliq oʻyinchi qoʻllaridagi uchi egri tayoq (klyushka) yordamida toʻpni raqib darvozasiga kiritishga harakat qiladi. Oʻyinchilarga uchrashuv davomida otlarini oʻzgartirishlariga ruxsat etiladi.

Hozirgi kunda chavgon oʻyini Ozarbayjon, Fransiya, Argentina, AQSH, Meksika, Buyuk Britaniya, Italiya davlatlarida rivojlangan.

## Manbalar

Chovqan, a traditional Karabakh horse-riding game in the Republic of Azerbaijan
Ilya Chavchavadze

**Ilya Grigoryevich Chavchavadze** [1837.27.10(8.11), Kvareli 1907.30.8(12.9), Tbilisi] — gruzin yozuvchisi va jamoat arbobi. Peterburg universitetida (1857—61) tahsil koʻrgan. 1861-yil vataniga qaytib, gruzin adabiyotidagi inqilobiydemokratik yoʻnalishga boshchilik qilgan. 1864-yildan eʼtiboran adabiy faoliyatdan tashqari, davlat va jamoatchilik muassasalarida ham xizmat qilib, 1861-yil islohoti tufayli dvoryanlar va dehqonlar oʻrtasidagi munosabatni muvofikdashtirish ishlari bilan shugʻullangan. Uzoq yillar gruzinlar oʻrtasida savodxonlikni tarqatish jamiyatiga rais, "Iveriya" gaz.ga muxarrir (1877— 1902) va gruzin dramaturglari jamiyati hayʼatiga rahbar (1879-yildan) boʻlib ishlagan. 1906-yilda esa Davlat kengashiga aʼzo etib saylangan. Ch. Tbilisidan Saguramoga ketayotganida chor oxrankasi josuslari tomonidan uldirilgan.

Chavchavadze ijodi 19-asrning 50-yillarida boshlangan. "Roʻyo" (1859), "Bir necha manzara yoki Qaroqchi hayotidan bir lavha" (1860) dostonlari va "Faqir kishining hikoyasi" (1859—62), "U ham odammi?" (1859—63), "Otarning bevasi" (1880) qissalarida Ch. fuzin jamiyatidaga sinfiytabaqaviy ziddiyatlarni, mehnatkash xalq haq-huquqlarining poymol qilinganini aks ettirgan.

Tabiat tasviriga bagʻishlangan "Kvareli togʻlariga" (1857) singari ayrim sheʼrlarni istisno qilganda Ch.ning poetik asarlarida ham vatanparvarlik gʻoyalari ustuvorlik qilgan. Shoirning xalq ijodi asarlari syujeti asosida yozilgan "Darvesh" (1883) dostonida inson jamiyatda yashashi va shu jamiyatni takomillashtirish yoʻlida mehnat qilishi lozim, degan fikr olgʻa surilgan. Gruzin adabiy tilini xalqqa yaqinlashtirish va gruzin adabiyotida realistik tasvir teranlashuvida Ch.ning xizmatlari katta. Asarlari koʻplab tillarga tarjima qilingan. Shoir Matsminda togʻi (Tbilisi)dagi gruzin adabiyoti va madaniyati arboblari panteoniga dafn etilgan.

## Manbalar
* Stixotvoreniya i poemi, Leningrad, 1979.
Chavati

**Chavati** — oshirilmagan (xamirturushsiz) xamirdan tayyorlanadigan non turi. Iliq suvda oddiy oshxamir qoriladi va 10—15 min. oʻrab tindiriladi. Soʻngra xamirdan 200 g li zuvalalar uzib, oʻqlovda yupqa (2&nbsp;mm) kilib yoyiladi (yoymani pichoq bilan eniboʻyini 25—30 sm qilib kesish yoki zuvalani kichikroq olib non shaklida yoyish xam mumkin). Yasalgan yupqa xamir qizigan tandirga yopib pishiriladi. Qurtova, shirchoy, qaynatma shoʻrva kabi taomlar bilan birga isteʼmol qilinadi. Parhezlik xususiyatga ega.
Chagos arxipelagi

**Chagos arhipelagi** — Hind okeanidagi orollar tizmasi. 2024-yil 4-oktyabrga qadar Buyuk Britaniya tarkibida boʻlgan va Mavrikiy suvirinetiga oʻtkazilgan. Maydoni 200 km². Chagos arxipelagini Maldiv suv osti tizmasining marjon riflari bilan oʻralgan choʻqqilaridan iborat 5 ta atollar guruhi tashkil etadi. Kokos palmazorlari bor. Baliq ovlanadi va eksport qilinadi. Diyego-Garsiya oroli arhipelag tarkibida.

## Manbalar
Chad (maʼnolari)

**Chad**:

* Chad - **Chad ** (Chad Respublikasi) - Markaziy Afrikadagi davlat.
* Chad (koʻl) — Markaziy Afrikadagi oqmas koʻl.
* Chad (Tchad), Chad Respublikasi (République du Tchad) — Markaziy Afrikadagi davlat.
Chad (koʻl)

**Chad** – Markaziy Afrikadagi oqmas koʻl. Nigeriya, Niger, Chad va Kamerun hududida, 240 m balandlikda. Uzunligi 270&nbsp;km, eni 150&nbsp;km gacha. Maydoni 10 mingdan 26 ming km² gacha (Chadga quyiladigan oqim miqdorining koʻp yillik oʻzgarishiga bogʻliq), chuqurligi 4 m dan 11 m gacha. Iqlim namligi yuqori boʻlgan davrda, yaʼni 5—6 ming yil avval koʻl maydoni 400 ming km² ga yetgan. Gʻarbiy va janubiy qirgʻoqlari past, botqoqlashgan, shimolisharqi va sharqi kuchli yemirilgan, ular yaqinida orol koʻp. Chadga Shari va KomaduguYobe daryolari kuyiladi. Koʻlning daryo deltalari yakinida suvi chuchuk, qolgan qismida shoʻr. Chadda suvning yer ostita singib atrofdagi grunt suvlarini taʼminlab turishi natijasida koʻlning suvi muntazam almashinib turadi. Begemot, lamatin, timsoxdar, suv va botqoq parrandalari yashaydi. Baliq turi koʻp. Kema qatnaydi.
Chad tillari

**Chad tillari** — som-hom (afrosiyob) tillari makrooilasining bir tarmogʻi; Markaziy va Gʻarbiy Sudanda, Chad koʻli atrofidagi mintaqa — Shim. Nigeriya, Shimoliy Kamerun hamda Chad Respublikasi hududlarida tarqalgan. 150 dan ortiq tillarni, lahja guruxlarini qamrab oladi. Tarmoqdagi eng yirik hisoblangan xausa (tili)ning azaliy qoʻllanish hududi Nigerning jan.sharqiy qismlarini ham oʻz ichiga oladi. Xausa xalqining koʻchib yurishi va savdosotiqning tobora kengayishi natijasida xausa tili Gana, Togo, Benin respublikalarining shim. kismlari va Afrikaning boshqa koʻplab mamlakatlarida ham tarqalgan. Oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalaridagi maʼlumotlarga koʻra, Chad tillarida 35—40 mln.dan (xausa tilida 31 mln.dan) ortiqroq kishi soʻzlashadi.

Chad tillari 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi: gʻarbiy chad tillari, oʻz navbatida, xausa, angas, ron, boletangle, shimoliy bauchi, janubiy bauchi, bade guruhchalari (7 ta)ga ajraladi; markaziy chad tillari, oʻz navbatida, tera, buramargi, xigi, bata, xidkala, mandara, sutur, makakam, daba, giler, kotoko, muzgu, masa guruxlari (13 ta)ga ajraladi; sharqiy chad tillari, oʻz navbatida, kera, nanchere, samray, sokoro, dangra, mokulu, mubu guruxchalari (7 ta) ga ajraladi.

Chad tillarining fonologik tizimida undoshlarning 3 turi — jarangli, jarangsiz va emfatik turlari farqlanadi. Unlilarning choʻziqlik—qisqalik boʻyicha qaramaqarshiligi keng tarqalgan. Barcha Chad tillari ham leksik, ham grammatik maʼnoli fonologik ton (ohang) larga ega. Morfologiyasida feʼl tizimi boshqa somhom tillariga nisbatan bir qancha oʻziga xosliklarga ega, olmoshlarning alohida suz va qoʻshimcha kurinishidagi turlari mavjud.

Chad tillari orasida xausa tiligina rivojlangan yozuv anʼanalariga ega (qarang Xausa); boshqa tillar uz yozuviga ega emas. Eng koʻp oʻrganilgani ham xausa tilidir (19-asr oʻrtalaridan). Oʻtgan asrning 70-yillaridan boshlab barcha Chad tillari tavsifiy va qiyosiytarixiy tadqiqotlar obʼyektiga aylandi.

Ad.:Dkonov N.M., Semitoxamitskiye yaziki, M., 1965; Porxomovskiy V.Ya., Chadskiye yaziki, v kn.: Sravnitelnoistoricheskoye izucheniye yazikov raznix semey. Zadachi i perspektivi, M., 1982.
Chayon (maʼnolari)

**Chayon**:

* Chayon (lotincha Scorpius) — yulduz turkumlaridan biri (qarang
* Chayon (jonzot) — q. Chayonlar.
Chayon chaqishi

**Chayon chaqishi** — kishi hayoti uchun xavfli holat. Chayon chaqqan joyda kuchli ogʻriq seziladi, keyinchalik u qon tomirlari va nerv tolalari orqali butun tanaga tarqaladi. Oʻsha joy qizib, baʼzan "muzlab" jonsizlanadi, qichishadi, qizarib shishadi, goho unda pufakchalar paydo boʻladi; kishi holsizlanadi, boshi aylanadi va ogʻriydi, eti uvishadi. Ogʻirroq hollarda tomir tortishib, nafas olish, gapirish qiyinlashadi. Chayon chaqqan joyga nashatir spirti surtib, issiq qilish lozim, unga sarimsoq yoki piyozni ezib qoʻyish, margansovka (kaliy permanganat) eritmasi bilan vanna qilish ham mumkin. Chayon chaqqan kishida behollik alomatlari kuzatilsa, darhol vrachga murojaat etish zarur. Unga iloji boricha koʻp suyuqlik ichirish lozim. Chayon chaqishini oldini olish uchun chayon oʻlja qidirib kirib qolishi mumkin boʻlgan poyabzal, kiyim va boshqalarni qoqib-suqib kiyish maqsadga muvofiqdir. 
## 
chayon chaqiwi
Chayonlar

**Chayonlar** () – oʻrgimchaksimonlar turkumi, baʼzan mustaqil sinf sifatida qaraladi. Uzunligi 1–20 sm. Boshkoʻkragi yaxlit qalqon bilan qoplangan. Bu qalqon oʻrtasida 2 juft, uning 2 yonida bir necha juft koʻzlari bor. Kutikulasi mum qavati bilan qoplangan. Qorin qismi kengaygan. Ingichka keyingi boʻlimi boshkoʻkrak tomoniga egiluvchan. Bir juft zahar bezi keyingi qorinning oxirgi boʻgʻimida joylashgan boʻlib, sanchuvchi nashtarga ochiladi. Xelitseralari mayda, qisqichsimon. Oyoq paypaslagichlari uchki qismi yirik qisqichga aylangan. Oʻpka orqali nafas oladi. Spermatoforlar yordamida urugʻlanadi. Chayonlar tirik tugʻadi. 750 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekistonda bir necha turi bor. Chipor chayon koʻp uchraydi. Yirtqich, tunda ov qiladi. Chaqqanida qattiq ogʻriq kuzatiladi. Ammo chayon chaqishi oʻlimga olib kelmaydi.

## Manbalar

## Havolalar
Chayir

**Chayir**, shair (Andropogon L.) — soyabonguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; ozuqabop ekin. Tropik va subtropik mamlakatlarda 25 ga yaqin turi maʼlum. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Kavkaz va Qrimda 2 turi (oddiy Ch. hamda Kavkaz Ch.i) oʻsadi. Quruq dashtlarga moslashgan. Ildizi yoʻgʻon, etdor. Poyasi bitta, baʼzan ikkiuchta, yuqori qismidan shoxlangan. Gullari sariq, shoxlari uchidagi murakkab soyabon toʻpgulga joylashgan. May oyida gullaydi, urugʻi iyulda pishadi. 100&nbsp;kg koʻk massasi tarkibida 24,2 ozuqa birligi va 1,4&nbsp;kg hazm boʻladigan protein (xashagida tegishlicha 37,7 va 3,3&nbsp;kg) bor. Oʻzbekistonning Nurota togʻi, mirzachoʻl hamda Qizilqumdagi past togʻlarning toshloq yon bagʻirlarida oʻsadi. Ildizlarida shirasmola, kraxmal, barglarida efir moyi bor. Smola xalk, tabobatida turli jarohatlarni davolashda, ilmiy tibbiyotda qon toʻxtatuvchi vosita sifatida ishlatiladi. Barcha qishloq xoʻjaligi hayvonlari uchun yaxshi yemxashak hisoblanadi.
Ь

**** – oʻzbek kirill alifbosining yigirma sakkizinchi harfi—maxsus belgi. Hozirgi oʻzbek yozuvida alohida tovushni ifodalamaydi, shuning uchun uni „belgi“ („yumshatish belgisi“) deb ataganlar. Faqat rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar oʻrtasida va oxirida qoʻllanadi. Bu belgining alifboga kiritilishi ham ʼ (ayirish belgisi)ning qabul qilinishi kabi boʻlgan va u oʻzbek tilida hech qanday vazifa bajarmaydi; oʻzidan oldingi un-
doshning yumshoq talaffuz qilinishini taʼminlaydi, lekin qoida faqat rus tili uchun toʻgʻridir. Oxirida ushbu belgi boʻlgan soʻzlarga qoʻshimcha qoʻshilganda, yozilmaydi: apreldan, gantelda. Oʻzbek xalqi foydalangan yozuvlardan faqat kirill yozuvidagina ayni shaklda uchraydi.