Fisher shaxmati

**Shaxmat-960** (), **Fisher shaxmat**, **Fisher shaxmat, Fisher tasodifiy** () shaxmat boʻyicha 11-jahon chempioni Robert Fisher tomonidan taklif qilingan shaxmat variantidir. Oʻyin qoidalari asosan klassik shaxmat bilan bir xil, ammo donalarning dastlabki joylashuvi quyidagi cheklovlar bilan tasodifiy tarzda aniqlanadi:

# Oq va qora shaxmat donalar mos ravishda birinchi va sakkizinchi qatorlarda joylashgan, oq donalarning joylashishi qora donalarning joylashuvi bilan bir xil;
# Oq va qora piyodalar mos ravishda ikkinchi va yettinchi qatorlarda joylashgan;
# Har bir tomonda 2 ta qarama-qarshi ranglarda joylashgan filllar bor;
# Har bir tomonning rux (ladya) shohning qarama-qarshi tomonlarida joylashgan boʻlib, ular rokirovkaga imkon beradi.

Hammasi boʻlib, ushbu qoidalarni hisobga olgan holda, 960 ta boshlangʻich pozitsiyasi mumkin, bu oʻyin nomida aks ettirilgan. Fisher qoidalarni 1992-yilda Boris Spasskiy bilan norasmiy revansh oʻtkazgandan soʻng ishlab chiqishni boshladi va birinchi marta 1996-yil 19-iyunda Buenos-Ayresda boʻlib oʻtgan matbuot anjumanida oʻzining „Fisher Rand“ deb atagan shaxmatini keng jamoatchilikka taqdim etdi. Rus tilida soʻzlashuvchi shaxmatchilar davrasida vaqt oʻtishi bilan eng mashhur nom „Fisherning shaxmati“ yoki boshqacha qilib aytganda, „Fisher shaxmati“ ga aylandi.

Oʻzgartirishdan maqsad shaxmat oʻyinining prinsiplari va qonunlarini saqlab qolish, oʻyinchilarni uyga mashaqqatli tayyorgarlikdan, birinchi navbatda, kompyuterda debyutlarni tahlil qilishdan, keyin esa koʻp harakatli variantlarni yodlash va oʻynashdan qutqarishdir. Fisher shaxmatida mustaqil oʻyin birinchi harakatdan boshlanadi; bundan tashqari, debyutdan keyin paydo boʻladigan pozitsiyalar va tuzilmalarning yangisi va nostandartidir.

Fisher nomidagi birinchi jahon shaxmat chempionati 2001-yilda Germaniyaning Mayns shahrida (gʻolib – Peter Leko) boʻlib oʻtgan va keyinchalik u yerda 2009-yilgacha muntazam ravishda oʻtkazilgan. FIDE shafeligida birinchi jahon chempionati 2019-yilda oʻtkazilgan; saralash bosqichlari Internetda, final qismi esa Norvegiyada, Oslo yaqinidagi Heni Unstad sanʼat markazida boʻlib oʻtdi. 2022-yil oktabr oyidan beri Fisher shaxmat boʻyicha amaldagi jahon chempioni Hikaru Nakamura hisoblanadi.

## Tarixi
Shaxmat oʻyini qoidalarini oʻzgartirish zarurati deyarli bu qoidalar shakllangan paytdan boshlab koʻp marta muhokama qilingan. Innovatsiyaning sababi shaxmat nazariyasining faol rivojlanishi edi, bu shaxmat tez orada durang oʻlimga duch keladi degan qoʻrquvga olib keldi. 20-asrning oxiriga kelib, shaxmat uzoq vaqt davomida durang xavfi ostida qolmasligi aniq boʻldi, ammo qoidalarni oʻzgartirish uchun yana ikkita sabab paydo boʻldi: oʻyinning hayajonini oshirish va uni kompyuterdan himoya qilish. Ochilish nazariyasining rivojlanishi kuchli shaxmatchilar oʻyinidagi haqiqiy kurash faqat ikkinchi yoki hatto uchinchi oʻnta yurishda boshlanishiga olib keldi va gʻalabalar/magʻlubiyatlar durangga qaraganda kamroq sodir boʻladi. Koʻp oʻzgarishlarda tahlil tom maʼnoda oʻyin oxirigacha amalga oshiriladi. Hozirgi kunda koʻpchilik ochilishlar va keyingi rejalar kompyuterda shu qadar chuqur tahlil qilinadiki, oʻyinning dastlabki qismida tajriba va ijodkorlik uchun joy qolmaydi; shaxmatchi faqat maʼlum variantlardan birini tanlashi mumkin, aks holda u oʻz pozitsiyasini sezilarli darajada yomonlashtirishi mumkin.

Shaxmatning yangi turlari va modifikatsiyalarini ixtiro qilishni shunchaki havaskorlar, oʻyinlarni oʻrganish bilan shugʻullanadigan nazariyotchilar va eng kuchli shaxmatchilar yaxshi koʻrishardi. Masalan, Xose Raul Kapablanka yangi shaxmatning bir nechta variantlarini taklif qilgan, ulardan biri Kapablanka shaxmati deb nomlangan. Asosan yangiliklar bir necha yoʻnalishlarda, baʼzan bir vaqtning oʻzida amalga oshirildi:

* harakat qoidalarini oʻzgartirish;
* taxtani oʻzgartirish (hajmi va baʼzan shakli);
* yangi raqamlarni kiritish;
* partiyaning boshlangʻich pozitsiyasini oʻzgartirish.

Juda ekzotik variantlar (masalan, olti burchakli shaxmat) va oddiy qoidalarga muvofiq shaxmat, lekin juda kattalashtirilgan taxtada taklif qilingan.

Koʻpgina „radikal“ variantlarning umumiy kamchiligi shundaki, ular aslida yangi oʻyinlar boʻlib, unda shaxmatdan faqat tashqi koʻrinish va alohida prinsiplar saqlanib qoladi. Bu ushbu oʻyinlarning mustaqil ahamiyati va afzalliklarini kamaytirmaydi, balki ularning shaxmatchilar orasida keng tarqalishiga toʻsqinlik qiladi va ularga klassik shaxmatdan ommaviy oʻtishni juda dargumon qiladi. Shaxmatni isloh qilishning „kosmetik“ variantlari uzoq vaqtdan beri maʼlum boʻlib, ularni ishlab chiquvchilar mavjud oʻyinlardan maksimal darajada foydalanishga intilishgan. Ushbu variantlarda partiyaning borishi faqat raqamlar va piyodalarning nostandart dastlabki joylashuvi tufayli oʻzgaradi. Variantlar juda koʻp: gʻayrioddiy qatʼiy tartiblardan (eng oddiy variant – otlar va fillarni almashtirish) butun taxta boʻylab qismlar va piyodalarni butunlay tasodifiy tartibga solishgacha (jiddiy oʻyinlar uchun juda kam qoʻllanadi, chunki tasodif partiya natijasiga juda koʻp taʼsir qila boshlaydi). Eng konservativ takliflar birinchi va sakkizinchi gorizontallarda figuralarni belgilangan piyoda qatorining orqasida tasodif bilan joylashtirishni va joylashtirishda muayyan cheklovlarni nazarda tutadi.

Taklif etilgan variantlar:

* raqamlarni tasodifiy bilan joylashtirish (25 million boshlangʻich pozitsiyaga qadar);
* majburiy qarama-qarshi ranglardagi fillarni tasodifiylikni tartibga solish;
* qarama-qarshi rangdagi fillarni tasodifiy nosimmetrik joylashishi.

Shaxmat donalarini joylashtirishning mumkin boʻlgan variantlari:

* „Ochiq“: oʻyin oldidan oʻyinchilar oʻz donalarini birma-bir joylashtiradilar, tartibni kuzatadilar va raqib donani qayerga qoʻyganligini bilishadi (nosimmetrik tartibga ega boʻlgan holda, oʻyinchi birinchi navbatda oʻz donasini raqib qoʻygan donaning qarshisiga qoʻyadi, keyin keyingisi uchun joy tanlaydi);
* „Yopiq“: oʻyin oldidan doska shaffof boʻlmagan ekran bilan boʻlinadi; Oʻyinchilar bir-birlarini koʻrmaydilar va boʻlaklarni joylashtiradilar, shundan soʻng ekran olinadi.

Masalan, 1970-yillarda Devid Bronshteyn tasodif bilan ochiq tartibga solish va turli xil fillarga ega variantni taklif qilgan.

1996-yil 19-iyunda Buenos-Ayresda (Argentina) shaxmat boʻyicha 11-jahon chempioni Robert Fisher shaxmat qoidalarini oʻzgartirish boʻyicha oʻz versiyasini taqdim etdi. Shaxmatning ushbu versiyasi oʻz nomini oldi („fischerandom shaxmat“, rus tilida „shaxmati Fishera“, „Fisher-rendom“, „tasodifiy shaxmat“, „Fisher tasodifiy shaxmat“) nomlari qoʻllanadi.

Fisher versiyasining xususiyatlari quyidagilardan iborat :

* qismlarni joylashtirish tasodifiy (oʻyinchilarga bogʻliq emas);
* Qora donalarning joylashuvi Oq donalarniki bilan bir xil;
* har bir tomonning fillari turli ranglarda joylashagan;
* har bir tomonning shohi oʻsha tomonning rux orasida joylashgan;
* Rokirovka saqlanib qolgan, ammo uning qoidalari biroz oʻzgartirilgan.

Fisherning cheklovlarini qondiradigan mumkin boʻlgan boshlangʻich pozitsiyalar soni 960 ga teng, shuning uchun baʼzida bu oʻyin „shaxmat-960“deb nomlanadi. Koʻrib turganimizdek, Fisher birinchi boʻlib bunday oʻzgarishni taklif qilgan deb aytish mumkin emas. Bundan tashqari, bu yoʻnalishda kim birinchi boʻlganini aniqlash qiyin. Biroq, bu professional shaxmatchilar orasida mashhur boʻlgan Fisherning varianti boʻlib, unga ishlab chiquvchining mashhurligi va oʻyinning klassik shaxmatga maksimal yaqinligi yordam berdi.

## Qoidalar

### Maydon, donalar, harakatlar
Fisher shaxmati odatdagi 64 kvadratli shaxmat taxtasida oʻynaladi, standart dona toʻplami klassik shaxmatning odatiy qoidalariga muvofiq harakatlanadi, rokirovka qoidalari bundan mustasno.

### Boshlangʻich pozitsiyasi
Har bir oʻyin uchun boshlangʻich pozitsiyasi alohida belgilanadi. Buning eng oson yoʻli turli xil mobil ilovalar (masalan, Chess960 Generator) va kompyuter dasturlaridan foydalanishdir. Dastur tasodifiy ravishda quyidagi shartlarga rioya qilgan holda boshlangʻich pozitsiyasini tanlaydi:

* Qoraning joylashuvi Oqniki bilan bir xil (masalan, f1 da oq qirol – f8 da qora qirol, b1 va h1 da oq otlar – b8 va h8 da qora otlar va boshqalar);
* piyodalar oddiy shaxmatda boʻlgani kabi (ikkinchi va ettinchi oʻrinlarda) joylashgan boʻlib, donalar oʻz piyodalari qatori orqasiga joylashtiriladi;
* har bir tomonning bir fili oq maydonga, ikkinchisi qora maydonga joylashtiriladi;
* bir rux qirolning chap tomonida, ikkinchisi oʻngda joylashgan (shunday qilib, boshlangʻich pozitsiyadagi qirol „a“ va „h“ vertikallarida boʻlishi mumkin emas).

Shuningdek, siz tasodifiy sonlar generatorini boshlangʻich pozitsiyalar roʻyxati bilan birgalikda ishlatishingiz mumkin. Har bir joylashuvning oʻz seriya raqami – 0 dan 959 gacha; ulardan biri (№ 518) klassik shaxmatning boshlangʻich joylashuvidir.

Agar soʻralsa, boshlangʻich pozitsiyasini qoʻlda olish mumkin – masalan, zarlar(narda toshlari), tangalar, kartalar . Quyida Hans Bodlander tomonidan taklif qilingan shunday protseduralardan birining tavsifi keltirilgan ().

# Fil uchun toʻrtta qora kvadratdan birini tasodifiy tanlang. Buni amalga oshirish uchun siz zardan foydalanishingiz mumkin: oʻralgani chapdagi birinchi qora kvadratni ("shaxmat yozuvida „a1“), ikkitasi keyingi qora kvadratni („c1“) va hokazolarni bildiradi. Agar 5 yoki 6 boʻlsa. yuqoriga chiqadi, keyin 1 dan 4 gacha boʻlgan chiziq tushmaguncha, zarni yana tashlang.
# Xuddi shunday, oq katakdagi fil uchun joy toping.
# Farzin uchun boʻsh kvadratlardan birini tasodifiy tanlang. Chetda paydo boʻlgan 1 dan 6 gacha boʻlgan raqam chapdan hisoblangan boʻsh maydonning sonini koʻrsatadi.
# Ot uchun boʻsh kvadratlardan birini tasodifiy tanlang. Agar 6 tushsa, zarni qayta uloqtiring.
# Ikkinchi ot uchun tasodifiy boʻsh kvadratlardan birini tanlang. Agar 5 yoki 6 tushgan boʻlsa, zarni qayta uloqtiring.
# Qolgan uchta kataklarga shoh va ruxlarni qoʻying, shunda shoh qal’alar orasida boʻladi.
# Piydolarni joylashtiring.
# Qora donalarni oq donalar bilan simmetrik tarzda joylashtiring.

Ushbu jarayonda 960 ta boshlangʻich joylashuvning har birini va teng ehtimollik bilan olish imkonini berishini tekshirish oson.

### Rokirovka qoidalari
Klassik shaxmatdan farq qiladigan yagona harakat – bu rokirovka. Rokirovka qoidalari quyidagicha:

* „A“ vertikaliga yaqinroq boʻlgan yoki uning ustida joylashgan shoh va ruxning rokirovkasi „CE-rokirovka“ (chunki shoh „C“ vertikaliga oʻtadi), yoki „a-qanotda rokirovka“ yoki „a tomonga rokirovka“deb ataladi. „H“ vertikaliga yaqinroq boʻlgan yoki uning ustida joylashgan shoh va ruxning rakirovkasi „h-rakirovka“ (shoh „g“ vertikaliga oʻtadi), yoki „h-qanotda rakirovka“ yoki „h-yoʻnalishda rakirovka“deb ataladi. Fisher shaxmatida „uzun rakirovka“, „qisqa rakirovka“, „Ferz qanoti“, „qirol qaanotii“ anʼanaviy atamalaridan tushunmovchiliklarga yoʻl qoʻymaslik uchun voz kechish kerak.
* "H-qanotda rokirovka " („0-0“ bilan belgilanadi) qirol G1 (g8) maydoniga, rux esa f1 (f8) maydoniga oʻtadi. „A-qanotda rokirovka“ („0-0-0“ bilan belgilanadi) bilan qirol C1 (C8) ga, rux esa d1 (d8) ga oʻtadi. Shunday qilib, rokirovka natijasida qirol va rux klassik shaxmatda topilgan joylarga toʻgʻri keladi.

* Agar rokirovka donalaridan biri hujum ostida boʻlsa, faqat ikkinchi dona harakatlanishi mumkin
* Rokirovkaga ruxsat beriladigan holatlar:

# Shoh va rokirovka qilinadigan rux joylaridan siljimagan boʻlsa;
# Shohdan ruxgacha boʻlgan kataklar boʻsh boʻlsa;
# Shohning rokirovka qilinadigan yoʻli zarba ostida boʻlmasligi kerak;
# Shohga shoh boʻlgan vaqtda rokirovka qila olmaydi;
# Rokirovka 1 marta qilinishi kerak;



## Manbalar