open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gipoteza

**Gipoteza** ( – hypothesis – asos, taxmin) – hodisalarning qonuniy (sababli) bogʻlanishi toʻgʻrisidagi taxminan mulohaza, faraz. Gipoteza ilmiy bilishni rivojlantirish uchun asos boʻladi. Gipotezaning mantiqiy jihatdan tahlil qilish (taqqoslash, analiz va sintez, mavhumlashtirish va umumiylashtirish) asosida bevosita bilimga oʻtish, sababiy bogʻlanish asosida qonuniyatlarni ochish kabi bosqichlari bor. Umumiy gipoteza bir guruh hodisalar, jarayonlar xususiyati va sababi toʻgʻrisidagi, xususiy gipoteza alohida, yakka hodisalar, jarayonlar sababi toʻgʻrisidagi taxmindir. Har qanday gipoteza tekshirishni talab qiladi. Natijada uning ehtimolligi ortadi yoki kamayadi, haqiqatligi isbotlanadi yoki rad etiladi. Yangi faktlarni eski nazariyalar bilan izohlash mumkin boʻlmaganda, cheklangan miqdordagi faktlar va kuzatishlarni izohlashda gipotezaga ehtiyoj tugʻiladi. U keyingi bilimlarga, tekshirishlarga yoʻl ochadi, yangi nazariyalar esa yana boshqa gipotezani tugʻdiradi. Gipoteza bilish jarayonining ajralmas qismi sifatida muhim ahamiyatga egadir.

Yuridik fanlar tizimida esa, gipoteza huquq normasining bir qismi boʼlib, unda dipozitsiyada koʼrsatilgan qoidaning kuchga kirishi uchun zarur boʼlgan aniq hayotiy holat (voqea, harakat, hodisalar) oʼz ifodasini topadi". Shuningdek, gipoteza huquq normasining harakatini, amal qilish shartini koʼrsatuvchi (vaqt, joy, subyekt va boshqalar) yuridik faktlarni ifoda etuvchi tarkibiy qism sifatida ham eʼtirof etiladi. Taʼkidlash lozimki, gipoteza matni „agar“, „agarda“, „u holatda“ kabi soʼzlari yoki shunga yaqin soʼzlar bilan boshlanishi ham mumkin.

Gipoteza oʻz navbatida quyidagi turlarga boʻlinadi: oddiy, murakkab ava alternativ.

Huquq normalarining amal qilishi bilan bogʼliq boʼlgan bitta shart-sharoit aks etgan gipoteza oddiy gipoteza hisoblanadi. Masalan, Prezident Oʼzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi yigʼilishida qasamyod qabul qilgan paytdan boshlab oʼz lavozimiga kirishgan hisoblanadi (Oʼzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 92-modda

Murakkab gipotezada esa huquq normasining amal qilishi ikki yoki undan ortiq holatlarning mavjud yoki mavjud emasligiga bogʼliq ekanligi koʼrsatiladi Masalan, „Voyaga yetgan, mehnatga layoqatli farzandlar oʼz ota-onalari haqida gʼamxoʼrlik qilishga majburdirlar“ (Oʼzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 66-modda).

Alternativ (muqobil) gipoteza esa huquq normalarining amal qilishi sanab oʼtilgan shart-sharoitlardan biriga bogʼliq ekanligini bayon etadi.

## Yana qarang

* Aksioma
* Teorema
* Mantiq

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotenziya

**Gipotenziya** — qon tomirlari, kovak aʼzolar yoki organizm boʻshliqlarida gidrostatik bosimning past boʻlishi (yana q. Gipotoniya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotenuza

**Gipotenuza** () – toʻgʻri burchakli uchburchakning toʻgʻri burchagi qarshisidagi tomoni. Uchburchakning qolgan tomoni (a va b) katetlar deb ataladi. Toʻgʻri burchakli uchburchakning gipotenuza va katetlari oʻzaro bunday bogʻlangan (pifagor teoremasi): c^2 = a^2 + b^2, bunda: *c* – gipotenuza, *a*, *b* – katetlar.

## Yana qarang

* Katet
* Pifagor teoremasi
* Toʻgʻri burchakli uchburchak

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Gopatenoza va katetning kvadratlari ayirmasi katetga teng yani c²-b²=a²
*
Gipotermiya

**Gipotermiya** (gipo... va yun. therme — issiqlik) — odam va issiq qonli hayvonlarda temperaturaning odatdagidan pasayishi; bunga organizmda issiqlikning hosil boʻlishidan koʻra koʻproq sarflanishi sabab boʻladi. Termoregulyatsiya (issiqlikning idora etilishi) buzilganda, mastlik, qon yoʻqotish, shok holatlarida organizmda issiqlik hosil boʻlishi bilan uning tashqariga chiqarilishi oʻrtasidagi nisbat buzilib, gavda temperaturasi pasayishi mumkin. Gipotermiya tabiiy va sunʼiy boʻladi. Tabiiy gipotermiya koʻpgina hayvonlarning qishki uyquga moslashish jarayonidir, bunda gavda temperaturasi tushib ketganda ham ular bemalol yashay oladi. Gipotermiya sharoitida moddalar almashinuvi, qon aylanishi, toʻqimalarning kislorodga boʻlgan ehtiyoji keskin kamayadi. Bu esa tibbiyot amaliyotida odamning ham gavda temperaturasini sunʼiy tushirish imkoniyatini beradi. Gavda temperaturasini sunʼiy tushirish uchun vegetativ nerv sistemasiga taʼsir etadigan turli doridarmonlardan foydalaniladi. Sunʼiy gipotermiyaning umumiy va mahalliy xillari bor. Sunʼiy gipotermiya gipertermiyaning xavfli shaklida, kalla suyagi — miya shikastlanishlari, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yarasining qonaydigan xillarini davolashda qoʻllanadi. Undan jarrohlik, ayniqsa yurakni operatsiya qilishda keng foydalaniladi, natijada qon aylanishi qisman yoki toʻla toʻxtatib qoʻyiladi, natijada aʼzo va toʻqimalarda kislorod tanqisligi xavfi yoʻqoladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotireoz

**Gipotireoz** (gipo… va lotincha (glandula) thyreoidea — qalqonsimon bez) — qalqonsimon bez faoliyatining keskin susayishi, uning yetarli ishlamasligi. Miksedemanit yengilroq shakli. Asosiy belgilari: toliqish, jismoniy va ruhiy zaiflik, uyquchanlik, xotira susayishi, yuz kepchishi, qovoqlar shishishi, teri quruqshashi, soch toʻkilishi, vazn ortishi, tushkunlikni his qilish, qabziyat, asosiy moddalar almashinuvining buzilishi va boshqalar. Bemor gormonlar bilan davolanadi.

Qalqonsimon bezning kam faolligi (gipoterioz) qalqonsimon bezining yetarli darajada gormonlar ishlab chiqarmasligidir.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotonik eritmalar

**Gipotonik eritmalar** - biolda osmotik bosimi oʻsimlik va hayvonlar toʻqimalari hujayralaridagiga nisbatan past boʻlgan har xil eritmalar. G. e.da hujayralar suvni soʻrib olib, hajmi oshadi va osmotik faol organik va mineral moddalarning bir qismini yoʻqotadi. Odam va hayvonlar qonidagi eritrotsitlar G. e.da juda shishib ketishi tufayli hujayra qobigʻi yorilib, yemiriladi. Bu hodisa gemoliz deyiladi. Yana q. Gipertonik eritmalar va Izotonik eritmalar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoparatireoz

**Gipoparatireoz** [gipo... va lot. (glandula) parathyreoidea — qalqonsimon bez oldi bezi va osis — kasallik] — qalqonsimon bez oldi bezlari sekretor faoliyatining yetishmovchiligi oqibatida kelib chiqadigan kasallik. Gipoparatireozga qalqonsimon bez oldi bezlarining tugʻma yetishmovchiligi, qalqonsimon bezda operatsiya oʻtkazilayotganda bexosdan old bezlarning olib tashlanishi yoki qon quyilishi sabab boʻladi. Gipoparatireozda kalsiy singishi buziladi, qonda kalsiy miqdori kamayadi, tomir tortishishi (tetaniya, talvasa xuruji), asabiy va ruhiy buzilishlari roʻy beradi. Gipoparatireoz yashirin va haqiqiy boʻladi. Yashirin xilida bemorning tashqi koʻrinishida oʻzgarish boʻlmaydi, faqat oyoq-qoʻl bir oz muzlashi, badanda chumoli yurayotgandek tuyulishi, spazm kuzatilishi mumkin. Homiladorlik, hayz koʻrish, zaharlanish, mexanik, termik taʼsirotlar, har xil kasalliklar yashirin Gipoparatireozning haqiqiy gipoparatireozga oʻtib ketishiga sabab boʻlishi mumkin. Bemor gormonlar va vitaminlar bilan davolanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotoniya

**Gipotoniya** (yunoncha gipo… va tonos – taranglik) – toʻqima, aʼzo va sistemalarning boʻshashuvi, yaʼni tonusi (tarangligi)ning pasayishi. Yurak-tomir sistemasining tonusi pasayganda qon bosimi past boʻladi. Gipotoniya koʻpincha qon bosimining pasayganligini ifodalaydi (90/60&nbsp;mm simob ustunidan past). Qon bosimining normal holati yoshga, geografik mintaqaga qarab bir oz farq qilishi mumkin (tropik va subtropik mamlakatlarda yashaydigan kishilarning qon bosimi shimoliy hududlardagilarga nisbatan pastroq boʻladi). Sport (ayniqsa ogʻir atletika) bilan muntazam shugʻullanadigan yigit-qizlarda, ogʻir jismoniy ish qiladigan kishilarda, balet artistlarida Gipotoniya yillab, baʼzan esa umrbod davom etishi mumkin. Bunday kishilar oʻzlarini yaxshi sezadilar va bemalol ishlayveradilar. Bu fiziologik Gipotoniya boʻlib, dori-darmonning hojati yoʻq. Patologik Gipotoniya esa turli infeksion kasalliklar, zaharlanish, och yurish yoki yaxshi ovqatlanmaslik, shuningdek, endokrin bezlar kasalligi natijasida yuzaga keladi. Gipotoniya koʻpgina kasalliklarning boshlanish belgilaridan boʻlishi yoki vegetativ nerv sistemasi faoliyatining izdan chiqishi sababli mustaqil kasallik sifatida avj olishi mumkin. Gipotoniyada bosh ogʻrigʻi, darmonsizlik, uyqu buzilishi, jizzakilik, qon bosimining birday past turishi va b. kuzatiladi. Gipotoniya odatda, surunkali kechib, vaqt-vaqti bilan, ayniqsa qish-bahorda, shuningdek, ruhiy hayajon yoki noqulay tashqi omillar (ob-havo keskin oʻzgarganda) taʼsirida qaytalanib turadi. G.ning oldini olish uchun mehnat va dam olishni toʻgʻri uyushtirish, dam olish kunlari yaxshi hordiq chiqarish, badan tarbiya bilan shugʻullanish, vitaminlarga boy taomlarni kundalik ovqat ratsioniga kiritish kerak. Gipotoniya belgilari paydo boʻlganda vrach kardiolog yoki terapivtga murojaat qilib, davolanish lozim. Davo asosan kasallikka sabab boʻlgan omillarni bartaraf etishdan iborat. Qon bosimini koʻtaradigan va quvvatga kirgizadigan dorilar, shuningdek, sanatoriya va kurortlarda davolanish tavsiya etiladi. Jismoniy mashqlar bilan shugullanish Asosan kardiosport(yurak kardiosi) bilan shugullanish yurak mushaklari tonusini normal holatda ushlash, karonar qon tomirlarda uchrashi mumkin bolgan organizm uchun yod bolgan mahsulotlar toplanishini oldini oladi, markaziy va pereferiyadagi qon tomirlarni oʻtkazuvchanligini oshiradi. Zararli odatlardan vos kechish kerak spirtli ichimliklar tamaki mahsulotlari va boshq. Kun davomida 2-3km piyoda yurishni tavsiya qilaman. Bunda yurakni umuman organizmni kislorodga bolgan ehtiyoji qondiriladi. Bu esa oʻz navbatida organizmda uchrashi mumkin bolgan gipotoniyaga olip keluvchi kasalliklarni oldini olgan boladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipofiz

**Gipofiz** ( — oʻsiq), bosh miyaning pastki ortigʻi — odam va umurtqali hayvonlar inki sekresiya bezlaridan biri; u kalla suyagi asosidagi turk egarida joylashadi boʻlib, gipofizar oyoqcha deb atalgan maxsus tuzilma orqali bosh miya bilan birikkan. Moddalar almashinuvi, shuningdek, boshqa ichki sekresiya bezlari faoliyatini boshkaradigan bir qancha peptid gormonlar ishlab chiqaradi. Vazni 0,5—0,6 g. Gipofizning oldingi, oʻrta va orqa boʻlagi bor. Oldingi boʻlak butun bezning 70% ni tashkil etadi, u qon tomirlari juda koʻp boʻlgan zich bezsimon toʻqimadan iborat. Bu boʻlak boshqa bezlarga qaraganda gormonlar hosil qilish jihatidan eng faol hisoblanadi. U 7 xil gormon ajratadi; bular orasida organizmni oʻstiradigan gormon bor, u toʻqimalarda yuz beradigan biokimyoviy jarayonlarga bevosita taʼsir koʻrsatadi; Gipofizning boshqa gormonlari ichki sekresiyaning boshqa bezlari orqali taʼsir etadi. Shu bois ular tropgormonlar (yun. tropos — yoʻnalish) deb nomlanadi. Bularga buyrak usti bezlari poʻstlogʻining faoliyatini stimullovchi adrenokortikotrop; qalqonsimon bez faoliyatiga taʼsir qiluvchi tireotrop; jinsiy bezlarga taʼsir qiluvchi gonadotrop; sut bezlari funksiyasini stimullovchi prolaktin va b. kiradi.

Oʻrta boʻlak toʻqimalarda melanin pigmentining hosil boʻlishi va taqsimlanishini, koʻzning toʻr pardasida esa koʻruv purpurini tartibga solib turadigan gormon ishlab chiqaradi. Orqa boʻlak ancha kichik va miya gipofizar oyoqchasining goʻyo davomi hisoblanadi. Unda bezsimon toʻqima boʻlmaydi va tuzilishiga koʻra nerv toʻqimasiga juda oʻxshab ketadi. Shu sababli u neyro-gipofiz deb ataladi; bu boʻlak gormonlar ajratmaydi; u gormonlarning oʻziga xos yigʻiladigan joyidir; bu yerda vazopressin va oksitotsin gormonlari tuplanib boradi, bular gipotalamus yadrolarida hosil boʻlib, u yerdan Gipofizning orqa boʻlagiga tushadi. Gipofiz gormonlari oqsildan tashkil topgan, ularning kimyoviy tuzilishi aniqlangan va koʻpchiligi sintez qilingan. Ular endokrin va b. kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Moddalar almashinuvi, gormonal regulyatsiya va oʻsishni nazorat qilishda Gipofizning ahamiyati muhim.

## Yana qarang
* Akromegaliya 
* Gigantizm
* Pakanalik

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

## Manbalar
Gipofizar kaxeksiya

**Gipofizar kaxeksiya** (Cachexia hypophysialis), Simmonds kasalligi— gipotalamus yadrolari shikastlanganda va gipofiztsht oldingi boʻlagida tropgormonlar ishlab chiqarilishi kamayganda yoki butunlay boʻlmaganda kelib chiqadigan kasallik; gipotalamus markazlarining funksional buzilishi; gipotireoz, gipokortitsizm, gipogonadizm bilan ifodalanadi. Asosan jinsiy bezlar va qalqonsimon bez hamda buyrak usti bezi pust qavati faoliyatining yetishmaslik belgilari namoyon boʻladi. Bemor tez orada choʻpustixon boʻlib ozib, tashqi jinsiy belgilari yoʻqolib, soch-kipriklari, hatto tishlari ham tushib ketadi, umuman moddalar almashinuvi izdan chiqadi va kaxeksiya belgilari koʻzga tashlanadi. Ogʻirroq kechganida gipofizar koma kuzatiladi. Davo kasallik belgilariga qarab tayinlanadi. Oldini olish uchun yuqumli kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish, tugʻruq chogʻida qon ketganda uning oʻrnini toʻldirish choralarini koʻrish zarur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipofunksiya

**Gipofunksiya** (gipo... va funksiya) — organizm toʻqimalari, aʼzolari va fiziologik sistemalar faoliyatining susayishi; shu aʼzolar hayot faoliyatining izdan chiqishiga olib keladi (mas, gipofiz gormonining kam ajralishi pakanalikka sabab boʻladi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoxloritlar

**Gipoxloritlar** - gipoxlorit kislota NS1O ning tuzlari. Bular orasida kalsiy gipoxlorit Sa(S1O)2 muhim ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, sellyuloza va b. sanoat tarmoqlarida oqartuvchi moddalar sifatida qoʻllanadi, barqaror zaharli moddalarni yoʻqotish, kir oʻralar va tashlandiklarni dezinfeksiya qilish va b. maqsadlarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotrofiya

**Gipotrofiya** (gipo-kam va yun. trophe — ovqat, oziq) — bolalar ovqatlanishining surunkasiga buzilishi natijasida ularning asta-sekin ozib ketishi. G. asosan yosh bolalar (goʻdaklar)da uchraydi, onaning turli kasalliklari oqibatida homilada ham paydo boʻlishi mumkin. Ona suti kam boʻlib, bolaning och qolishi, notoʻgʻri emizish, kam va bir xil ovqatlar, shuningdek, anchagacha sut aralashmalari bilan ovkatlantirish, bolani notoʻgʻri parvarish qilish, chala tugʻilish, toza havoda kam boʻlish, meʼdaichak yoʻlining irsiy yoki orttirilgan kasalliklari, bot-bot shamollash G. ga sabab boʻladi. Bola organizmiga yetarli ovqat tushmasligi bois u oʻzining zaxira oqsillari, yogʻlari, uglevodlari va b.ni sarflay boshlaydi, natijada organizm juda ochiqib, holsizlanib qoladi. Suyak sistemasining shakllanishi, moddalar almashinuvi, turli aʼzolar va nerv sistemasining funksiyasi buziladi, bola organizmining turli kasalliklarga qarshiligi susayadi. G.da bolaning vazni kamayadi, oʻsishi va rivojlanishi sekinlashadi, terisi burishib okaradi, yumshaydi, quruq boʻlib qoladi, dardga tez chalinadi. Kasallikning uch darajasi farqlanadi - 1-daraja (yengil shakl, bolaning vazni 10-20% kam), 2-daraja (o'rtacha, vazn 20-30% kam), 3-daraja (og'ir, vazn 30% dan ortiq kam). Og'ir holatlarda nafaqat vazn, balki psixomotor rivojlanish ham jiddiy orqada qoladi. Gipotrofiya ko'pincha boshqa kasalliklar bilan - masalan, raxit, anemia, ichak infeksiyalari bilan birga kechishi mumkin. Shu tufayli tashxis qo'yishda differinsial yondashuv zarur. G.ni faqat vrach davolaydi. Bolani iloji boricha koʻkrak suti bilan boqish va u emgan sut miqdorini nazorat qilib borish, bola boqish tartiblariga amal qilish va oʻz vaqtida qoʻshimcha ovqatlar berish, iloji boricha bolani ochiq xavodan bahramand etish, kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish zarur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotsentr

**Gipotsentr** (gipo... va lot. centrum — markaz) — zilzila oʻchogʻining markazi. G. 0 dan 700&nbsp;km chuqurlikgacha boʻlishi mumkin. G. joylashgan chuqurlik tez oʻzgaruvchan buladi. G. Yer osti silkinish manbai boʻlib, zilzilalar usha yerdan boshlanadi. Tektonik yoriklar buylab siljishlar yuzlab km ga chuziladi va bu holda yoriqning ajralishi boshlangan nuqtasiga G. deyiladi. Yer poʻstining yuqori qismidagi (20&nbsp;km gacha) G. kalin qatlamli jinslarning sinuvchan deformatsiyasi natijasida paydo buladi, chuqurroqdagi G. plastik deformatsiyalar,koʻproqboʻladigan umumiy koʻrinishda vujudga keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipparx

**Gipparx** (Hipparchos) (mil. av. 180 yoki 190—125) — yunon astronomi. Astronomiya asoschilaridan biri. Quyosh va Oyning koʻrinma harakatini hisoblash usulini takomillashtirgan. Yulduzlarni koʻrinma ravshanligi jihatidan 6 bosqichga boʻlib, ularni yulduz kattaliklari deb atagan. Tropik yilning davomiyligini aniq(xatosi 6 min.) oʻlchagan. Yerdan Oygacha boʻlgan masofani 50—60 Yer radiusiga teng deb olib, Oyning ulchamlarini aniqlagan. G. 1000 yulduzni uz ichiga olgan yulduzlar jadvalini tuzgan, presessiya hodisasini kashf etgan. Quyoshning koʻrinma yillik harakatidagi notekislikka asoslanib, Quyosh orbitasining markazi Yer markazida emas, Quyosh bilan Yer orasidagi masofa oʻzgarib turadi, degan xulosaga kelgan. G. asarlari va jadvali bizgacha yetib kelmagan. Uning ishlari haqidagi maʼlumotlar Ptolemeynit "Almagest" asarida saqlanib qolgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gippokrat (maʼnolari)

**Gippokrat**:

* Gippokrat (Hippokrates) (mil.
* Gippokrat (matematik) (Hippokrates), xi oslik Gippokrat (mil.
Gippokrat (matematik)

**Gippokrat** (), xi oslik Gippokrat (mil. av. 5-asrning 2-yarmi) – yunon matematigi; geometriyadan birinchi izchil qoʻllanma muallifi. Bu qoʻllanma, chamasi, Yevklid, „Negizlar“ining dastlabki 4 kitobi mazmunini oʻz ichiga olgan. Doira kvadraturasi masalasini xal etish uchun u uchta oycha (qarang Gippokrat oychalari) kvadraturasi masalasini yechgan. G. bir masalani yechishni ikkinchi qulayroq masalani yechish bilan almashtirish usuli asoschisi hisoblanadi.

Xios orolida Gippokrat matematik va astronom Xios Oenopidining shogirdi boʻlgan boʻlishi mumkin. Gippokratning matematik ishlarida, ehtimol, Pifagorning taʼsiri ham boʻlgan, Pifagor falsafasining markazi Xios va qoʻshni Samos orolida Gippokrat „para-pifagor“, falsafiy „sayohatdosh“ sifatida tasvirlangan.

## Matematika
Gippokratning asosiy yutugʻi shundaki, u birinchi boʻlib tizimli tashkil etilgan geometriya darsligini „Elementlar“ (Στοιχεῖα, *Stoicheia*), yaʼni asosiy teoremalar yoki matematik nazariyaning qurilish bloklari deb atagan. Shu paytdan boshlab butun qadimgi dunyo matematiklari, hech boʻlmaganda, prinsipial jihatdan, matematikaning ilmiy taraqqiyotini ragʻbatlantiradigan asosiy tushunchalar, usullar va teoremalarning umumiy doirasiga asoslanishi mumkin boʻlgan.

Gippokratdan keyingi asrda kamida toʻrtta boshqa matematiklar terminologiya va mantiqiy tuzilmani doimiy ravishda takomillashtirib, oʻzlarining elementlarini yozdilar. Shunday qilib, Gippokratning kashshof ishi koʻp asrlar davomida standart geometriya darsligi boʻlib qolishi kerak boʻlgan Evklid elementlariga (miloddan avvalgi 325 yil) poydevor qoʻydi. Gippokrat taklifdagi geometrik nuqtalar va raqamlarga, masalan, A, B va C nuqtalarida uchlari boʻlgan uchburchak uchun „ABC uchburchagi“ ga murojaat qilish uchun harflardan foydalanishni yaratgan deb ishoniladi.

## Astronomiya
Astronomiya sohasida Gippokrat kometalar va Somon yo'li hodisalarini tushuntirishga harakat qildi. Uning gʻoyalari unchalik aniq aytilmagan, lekin u ikkalasini ham optik illyuziyalar deb oʻylagan boʻlishi mumkin, bu quyosh nurining quyosh yaqinidagi taxminiy sayyora va yulduzlar tomonidan chiqarilgan namlik bilan sinishi natijasidir. Gippokratning yorugʻlik nurlari koʻrinadigan narsada emas, balki bizning koʻzimizda paydo boʻladi deb oʻylaganligi uning gʻoyalariga nomaʼlum xususiyatni oshiradi.

## Manbalar

* Ivor Bulmer-Thomas, 'Hippocrates of Chios', in: *Dictionary of Scientific Biography*, Charles Coulston Gillispie, ed. (18 Volumes, New York 1970–1990) pp.&nbsp;410–418.
* [Axel Anthon] Björnbo, 'Hippokrates', in: Paulys Realencyclopädie der Classischen Altertumswissenschaft, G. Wissowa, ed. (51 Volumes; 1894–1980) Vol. 8 (1913) col. 1780–1801.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

## Tashqi havolalar

* 
* The Quadrature of the Circle and Hippocrates' Lunes  at Convergence
* Mesolabe Compass and Square Roots - Numberphile video explaining Hippocrates' mesolabe compass
Gippurat kislota

**Gippurat kislota** (lotincha: hippos -ot va uron — siydik), benzoilgli-kokoll, benzoil-glitsin, C6H5CONH2CH2COOH - organik modda; odam va qayvonlar (ayniqsa, oʻtxoʻr hayvonlar) organizmida moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotlaridan biri. Jigar va buyraklarda benzoy kislota bilan glitsindan hosil boʻladi (oziq-ovqat, ayniqsa mevadagi zaharli benzoy kislotaning zararsiz holga kelish mahsuli). Siydik bilan sutkasiga 0,7 g chamasi Gippurat kislota chiqib turadi. Epidemik gepatit, jigar sirrozi, yurak dekompensatsiyasi va buyrak kasalliklarida Gippurat kislota kam chiqadi. Jigar qanday ishlayotganini aniqlash uchun klinikada bemorga natriy benzoy ichirib, siydigidagi gippurat kislota aniqlanadi (Kvik usuli).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gips

**Gips** (yun. gypsos—boʻr,ohak)
1)tabiiy gips—mineral; suvli kalsiy sulfat tuzi CaSO4•2H2O; tarkibida sof holda CaO (32,56%). SO3 (46,51%), H2O (20,93%) boʻladi. Monoklin sistemada kristallanadi. Kristallari plastinkasimon, ustunsimon, ninasimon va tolasimon koʻrinishda boʻladi. Koʻpincha, tutash donador, tolasimon massalar, turli kristallik guruhlar tarzida uchraydi. Toza gips rangsiz va shaffof; tarkibida qoʻshilmalar boʻlgani kulrang, sargʻish, qoʻngʻir va boshqa rangda boʻladi. Mineralogik shkala boʻyicha qattialigi 1,5—2; zichligi 2300&nbsp;km/m3. 20° da suvda eruvchanligi 2,05g/l. 170° atrofida qizdirilganda yarimgidrat CaSO4 0,5 H2O (alebastr) ga, undan yuqori temperaturada esa CaSO4 ga aylanadi. Gips suvi quriy boshlagan koʻl va dengiz havzalarida sulfat tuzlarining choʻkishidan paydo boʻladi. Gips zaxiralari esa asosan gidrotermal jarayonlar hamda angidridning gidratlashishi natijasida hosil boʻladi. Gips qatlamlari Oʻzbekistonning Fargʻona (Quvasoy), Buxoro (Kogon) va Surxondaryo viloyatlarida topilgan;
2) Qurilish gipsi— CaSO4•5H2O — havoda tez birikadigan va tez qotadigan bogʻlovchi modda; tabiiy gipsni 140—190° temperaturada pishirib olinadi. Qovushoq materiallar tayyorlashda, gips-beton, gips-beton buyumlar, koshinkor toshlar, boʻyoqlar ishlab chiqarishda, tibbiyotda (bogʻlov materiallari tayyorlashda), haykaltaroshlikda, suvoqchilik ishlarida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gips bogʻlov

**Gips bogʻlov** — tez qotadigan bogʻlov; doka bintga gips kukunini bir tekisda yoyib tayyorlanadi. Tibbiyot amaliyotida singan oyoq-qoʻlni harakatsizlantirish (qarang Immobilizatsiya) uchun qoʻllanadi. Birinchi boʻlib N. I. Pirogov taklif etgan (1854). Suyak singanda va boʻgʻimlarga shikast yetganda, ularni qimirlamaydigan qilib qoʻyish, suyak-boʻgʻim silini davolash, tugʻma va hayot davomida qiyshayib qolgan umurtqa pogʻonasini toʻgʻrilash uchun ishlatiladi. gips bogʻlov ishlatilishidan oldin togʻoradagi iliq suvga tiqib olinadi. Suvni yaxshi shimib olgan gipsli bintni bir oz siqiladi va yalangʻoch badanga yoki nam tortmaydigan paxta ustidan qoʻyiladi. Gips bogʻlov badanga tekis va jips yopishib, qimirlatmay qoʻyadi. Gips bogʻlov aylanma yoki gips longeta shaklida boʻlishi mumkin. Oyoqqoʻl yoki tanaga aylanma gips bogʻlov qoʻyiladi. Gavdaning biror qismini qimirlatmay qoʻyish uchun gips longeta va b. ishlatiladi. Umurtqa pogʻonasi silida gipedan yasalgan maxsus karavotlar, suyak ochiq singanida yoki operatsiya qilinganida shikastlangan sohada teshik qoldirilgan gips bogʻlovlar qoʻllanadi. Gips bogʻlov juda siqib qoʻyilsa, qon aylanishi buzilishi mumkin: gips bogʻlov qoʻyilgan joy ogriydi, chumoli yurayotgandek tuyuladi, shishadi, soviydi, oyoq yoki qoʻl barmoqlari koʻkaradi yoki oqaradi, hech narsa sezmay qoladi. Bunday hollarda darhol vrachga koʻrsatish kerak. Gips bogʻlovni boʻlinib ketishdan saqlash lozim, aks holda shikastlangan joyning bitishi buziladi. Oyoqqa qoʻyilgan gips bogʻlov kir boʻlib ketmasligi uchun ustidan paypoq kiyiladi, qoʻl yoki b. joyda boʻlsa bint oʻrab, kir boʻlganda almashtirib turiladi. Yosh bolalarga gips bogʻlov qoʻyilsa, ustidan kleyonka oʻrab qoʻyilgani maʼqul, aks holda ular yozilganda nam tegib gips bogʻlov tushib ketishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gips-beton

**Gips-beton** — qurilish gipsi asosida tayyorlanadigan beton turi (qarang Gips). Gips-betonni tayyorlashda tosh minerallar (koʻpincha, gʻovak va gʻadir-budur sirtli) va organik (yogʻoch qipiqlari, mayda somon va b.) toʻldirgichlardan foydalaniladi. Gips-betonga, odatda, qovushishini sekinlashtiruvchi qoʻshilmalar, shuningdek, uning suv va atmosfera taʼsirlariga chidamliligini oshiradigan qoʻshilmalar qoʻshiladi. Gips-beton yogʻoch yoki organik materiallar bilan armaturalanadi. Gips-beton asosida panellar va toʻsiq plitalari, ventilyatsiya bloklari, qoplama listlar ("quruq suvoq") va b. tayyorlanadi (qarang Gips-beton buyumlar]]).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gips-beton buyumlar

**Gips-beton buyumlar** - qurilish gipsi va gips-beton asosida tayyorlanadigan qurilish buyumlari. Ulardan toʻsiq plita va panellar, pol ostiga yotqiziladigan plitalar, sanitariya-texnikasi kataklari, shamollatish (ventilyatsiya) bloklari, qoplama listlar (gipsli quruq suvoq) ishlab chiqariladi. Gips-betondan tayyorlanadigan toʻsiq panellari havo namligi 60% dan oshmaydigan xonalarda ishlatiladi. Turar joy binolari uchun ishlatiladigani tutash qilib yoki eshik oʻrni va framugalar qoldirib, 6 m uzunlik, 3 m balandlik, 80—100 mm qalinlikda ishlab chiqariladi. Panellarga ishlatiladigan gips-betonning mustahkamlik chegarasi kamida 3,5 Mn/m2 (35 kg kuch/sm2) boʻlishi lozim. Toʻsiq plitalari gips-beton yoki gipsdan 80—100 mm qalinlikda tutash va ichi boʻsh qilib ishlab chikariladi. Pol ostiga yotqiziladigan plitalar 50—60 mm qalinlikda "xona oʻlchamida" yoki xonaning bir boʻlagiga teng oʻlchamda ishlab chikariladi. Bunday plitalar gips-betondan tayyorlanib, yogʻoch reykalar bilan armaturalanadi. Sanitariya-texnikasi kataklari vertikal krliplarda qoliplanadigan yoki alohida panellardan yigʻiladigan hajmiy elementlar tarzida ishlab chikariladi. Shamollatish bloklari "qavat"ga teng balandlikda, 180 mm kalinlikda, 140 mm diametrda ochiq vertikal teshikli qilib ishlab chiqariladi. Qoplama listlar havo namligi 70% dan oshmaydigan xonalarning ichki devorlariga krplash uchun ishlatiladi. Bunday listlar orasiga gips toʻldirilgan kartondan iborat. Qoliplash konveyerlarida 2500—3300 mm uzunlikda ishlab chikariladi. Bulardan tashqari devor toshlari, qavatlararo yopmalar, chordoq yopmalari detallari, karnizlar, tovushni yutuvchi material va yongʻindan muhofazalovchi buyumlar yasaladi. G.-b. b. ishlatilganda yogʻoch materiallar tejaladi. Namdan asrash uchun G.-b. b.ning sirti suv oʻtkazmaydigan boʻyoqlar yoki pastalar bilan qoplanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipsli tuproqlar

**Gipsli tuproqlar** - tarkibi da va gorizontlarida gips boʻlgan tuproklar. G. quruq dasht, chala choʻl va choʻl tuproqlarida, shuningdek, shoʻrlangan tuproqlarda 10 sm gacha chuqurlikda (gips qatqaloqli tuproqlar) va 50 sm dan chuqurroqda (gipsli tuproqlar) uchraydi. Yarim gidrat (CaSO40,5H2O), gidrat (CaSO4H,O) va ikki gidrat (CaSO42H2O) koʻrinishlarda boʻladi. Tuproqda G.ning miqdori 30% va undan ortiq boʻlishi mumkin. Xloridlar (koʻpincha G. qatlamlari bilan birga uchraydi) ishtirokida G.ning eruvchanligi ortadi. Shuning uchun tuproqda G. miqdori 20% dan oshea, ekinlarning soʻlish koeffitsiyenti ham ortadi. Oksidlanish-qaytarilish jarayonida G. madaniy oʻsimliklar uchun zaharli oltingugurt (P)-oksidi va vodorod sulfid hosil qiladi. Tarkibida yoppasiga G. gorizontlari boʻlgan tuproqlar sugʻorilganda oʻzanlar choʻkishi va shakli oʻzgarishi mumkin. Shuning uchun bunday tuproqlar oʻzlashtirilganda G.li gorizont chuqurligi va qalinligini hisobga olish zarur. Shoʻrtobli tuproqlarninng fizik-kimyoviy xossalarini yaxshilashda va oʻgʻit tarzida tuproqqa gips solinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gippokrat oychalari

**Gippokrat oychalari** (oʻroqchalari) — toʻgʻri burchakli uchburchak katetlari va gipotenuzasini diametr sifatida qabul qilib chizilgan uchta yarim aylana bilan chegaralangan figuralar. Shu singari oʻroqsimon shakllarni Gippokrat tekshirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipsometrik usul

**Gipsometrik usul** (yun. hypsos -balandlik, metreo — oʻlchayman) — geografik xaritalarda yer yuzasi relyefini gorizontallar yordamida tasvirlash usullaridan biri. Xaritaning vazifasi, masshtabi va joy relyefining xususiyatiga qarab, maʼlum balandlikni belgilaydigan gorizontallar yoki izogipelar (mutlaq balandligi bir xil boʻlgan nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar) oʻtkaziladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipsotermometr

**Gipsotermometr** ( — balandlik va termometr) yoki **termobarometr** — atmosfera bosimini oʻlchaydigan simobli asbob. Ishlash tarzi bosim oʻzgarishi bilan suvning qaynash temperaturasi oʻzgarishiga asoslangan. Gipsotermometr yordamida suv bugʻining temperaturasi aniqlanib, quyidagi formula asosida atmosfera bosimi r topiladi:p=760+t— 100/0,0375 mm. sim. ust., Bunda t — bosim r dagi suvning qaynash temperaturasi. Bu usul birinchi bor fransuz fizigi va kimyogari A. V. Reno tomonidan taklif etilgan. Gipsotermometr asosan togʻli joylarning atmosfera bosimini oʻlchashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girvonsoy

**Girvonsoy** (Buloqsoy) — Namangan viloyati Chust tumandagi soy. Chatqol togʻ tizmasining jan.-sharqiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 16&nbsp;km, havzasining mayd. 59&nbsp;km. Girvonsoy juda kamsuv, yuqori qismida oz miqdorda buloq suvi oqadi, oʻrta va quyi qismi koʻpincha, qurib yotadi. Kuchli jala yoqqan vaqtlarda Girvonsoyning suvi koʻpayadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girdobi

**Girdobi** — naqsh turi; girdob (aylanma) koʻrinishidagi turunj naqsh, doira shaklidagi gajakgul. Amaliy bezak sanʼatining koʻp turlari (kulollik, kashtadoʻzlik, naqqoshlik va b.)da keng tarqalgan. Jumladan kulollar lagan (tubi)ni bezashda G.dan keng foydalanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giriy

**Giriy** — qad. oʻlchov birligi; qiymati bir kecha-kunduzning 60 dan bir boʻlagiga teng, yaʼni 1G.=0,4 soat =24 daqiqa =1440 s Sharq xalqlari ichida qoʻllangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girin (maʼnolari)

**Girin**:

* Girin, Szilin — Shim.
* Girin (shahar), Szilin — Xitoydagi shahar, Girin provinsiyasida, Soʻngari daryosi boʻyida.
Girin (shahar)

**Girin**, Szilin — Xitoydagi shahar, Girin provinsiyasida, Soʻngari daryosi boʻyida. Aholisi 2250 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni, yirik daryo porti. Kimyo sanoati (boʻyoqlar, kalsiy karbid, azotli oʻgʻitlar), sellyuloza-qogʻoz, yogʻochsozlik, qurilish materiallari, mashinasozlik sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi va GES bor. Temir qotishmalari ishlab chiqariladi. Shahar xushmanzara tepaliqda joylashadi; changʻi sporti musobaqalari oʻtkazib turiladi. Madaniy va ilmiy markaz. Shaharga 1673-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girift

**Girift** — dutor, tanbur, chang singari torli sozlarda ishlatiladigan ijro usuli, musiqa bezaklaridan biri. Barmoq (yoki bilak)larning uzluksiz, tez va bir tekisda almashinib kelayotgan harakatlari orqali bajariladi. Girift kuchi bir xil boʻlgan zarblardan iborat boʻlib, kuylarga oʻziga xos noziklik va mayinlik bagʻishlaydi. "Boburnoma"da Giriftni qonun sozining mashhur ijrochisi bastakor Xoʻja Abdulloh Marvarid (16-asr) ixtiro etganligi taʼkidlanadi (yana q. Musiqa ijrochiligi, Melizmlar).

## Manbalar
Rez

**Rez** (fors. — mayda) — musiqa bezaklaridan biri. Urma sozlar (nogʻora, doira va boshqalar)da usul zarbalarini, torli cholgʻular (tanbur, chang, rubob va boshqalar)da tovushlarni maydalab (tez va tekis) chalish uslubi. Turli ansambllarda yakkanavoz sozanda yoki yakkaxon xonandaga joʻr boʻluvchi sozlarda keng foydalaniladi. Yevropa musiqasida R.ga yaqin tremolo atamasi ishlatiladi.

## Manbalar
Girkaniya

**Girkaniya** — Vrakana, oʻrta asrlardagi nomi — Jurjon) — qad. tarixiy-madaniy viloyat. Kaspiy dengizining jan.-sharqiy sohilida, Eronning shim.da, Turkmanistonning jan.-gʻarbiy qismidajoylashgan. G. atamasi eroniycha wrk — boʻridan olingan boʻlishi ehtimol. Poytaxti — Gekatompil sh. Yunonrim yozma manbalarida Aleksandr yurishlaridan eʼtiboran bir necha bor qayd etilib, yovvoyi hayvonlar toʻlib toshgan mamlakat sifatida tavsiflanadi. Ammian Marsellin (4-asr)ga koʻra, "Kitʼa ichkarisida... Girkanlar yashaydi. Ular ovchilik bilan tirikchilik qilishadi, ov qilinadigan jonzodlar ularda juda turli-tumandir. Bu yerda minglab yoʻlbars va koʻplab yovvoyi hayvonlar bor". Mil.av. 235-yil Parfiya davlati tarkibiga kirgan, lekin mil. 1—2-asrlarda katta muxtoriyatga ega boʻlib, mustaqil siyosat yurgizgan va oʻz elchilarini Rimga joʻnatgan. Bu yerda arshakiylarnnng bir tarmogʻiga mansub sulola vakillari hukmronlik qilgan.

15 Senyabr 2008, 12:04:57

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girin

**Girin**, Szilin — Shim.-sharqiy Xitoydagi provinsiya. Mayd. 187 ming km. Aholisi 26,4 mln. kishidan ziyod (1998), aksariyati xitoylar, shuningdek, koreys va manchjurlar ham yashaydi. Maʼmuriy markazi — Chanchun sh. G.ning jan.-sharqiy qismini bal. 500–1200 m boʻlgan Manchjuriyakoreya togʻlari egallagan. Eng baland yeri — 2744 m (Baytoushan togʻi). Iqlimi moʻʼtadil, mussonli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —17°, —20°, iyulniki 20—24°. Tekislik joylarida yillik yogʻin 400– 600&nbsp;mm, togʻlarda 1000&nbsp;mm gacha. Hududining ancha qismida dehqonchilik qilinadi, 1/3 qismi oʻrmon. G.—mamlakatning muhim sanoat rni. G. hududida toshkoʻmir, mis, qoʻrgʻoshin-rux, temir rudalari, oltin qazib olinadi. Soʻngari dar`sida katta GES qurilgan. G.da avtomobilsozlik, qora metallurgiya (Tunxua) sanoatlari barpo etilgan. Oʻrmon, yogʻochsozlik, qogʻoz va kimyo sanoatlari rivojlangan. Qishloq xo'jaligida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekinlari: makkajoʻxori, tariq, gaolyan, sholi, qand lavlagi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy, yilqi, maral boqiladi. Jenshen yigʻiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girlandayo Domeniko

GIRLANDAYO (Ghirlandaio, asli di Tommazo Bigardi, di Tommaso Bigardi) Domeniko (1449 — Florensiya — 1494.11.1) — italiyalik rassom, Uygʻonish davri namoyandasi, Florensiya maktabiga mansub. A. Baldovinettidan taʼlim olgan. G. ijodining ilk davrlarida Florensiya va Niderlandiya rassomlaridan taʼsirlangan (San-Jiminyanodagi cherkov devoriy rasmlari, taxminan 1475 va b.)- Qad. sanʼatni oʻrganish G. uslubini toʻla shakllanishiga olib keldi. Santa-Trinita (1483 — 86), Santamariya Novella (1485—90) va b. cherkovlardagi turkum asarlari aniq kompozitsion qurilishi, tantanali mazmundagi vokealarning Florensiya binolari va maydonlari zaminida tasvirlanishi, maishiy lavhalar va zamondoshlari portretlarini asarlariga dadil kiritishi (diniy mazmun bilan real hayotning uygʻunlashtirilishi) bilan diqqatga sazovor. G. dastgoh asarlari qam yaratgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giro...

**Giro...** (yun. gyros — doira, gureno — aylanaman, chirpirak boʻlaman) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi; aylanma harakatga oidlikni anglatadi (mas, giroskop).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girovertikal

**Girovertikal** (giro... va vertikal), giroufq — ufq tekisligi yoki haqiqiy vertikal yoʻnalishini hamda biror obyekt (mas, kema) ning ufq tekisligiga nisbatan ogʻish burchagini koʻrsatadigan asbob. Eng oddiy G.— shovun (uchiga zalvar massa, mas, konussimon metall boʻlagi osilgan reja ip.). U fizik mayatnik deb ataladi. Giroskop, giromayatnik, giroinersial vertikal kabi asboblar ham oʻziga xos G. qisoblanadi. G. kemalar va uchish apparatlarida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girokompas

**Girokompas** (giro... va kompas) — geografik meridianiga nisbatan kemalar yoʻlini koʻrsatib beruvchi asbob. Ishlash tarzi giroskop bilan Yerning sutkalik aylanishi xossalaridan foydalanishga asoslangan; bu gʻoyani fransuz olimi L. Fuko taklif qilgan. Girokompas kemalarning biror moʻljalga va b. kemalarga tomon yoʻnalishini aniqlash uchun ishlatiladi. Kemaning chayqalishi tufayli girokompasning notoʻgʻri koʻrsatishi maxsus moslamalar yordamida tuzatib turiladi. Girokompasning kamchiligi shuki, qutb kengliklarida yoʻnaltirish kuchi kamayadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giromagnithodisa

**Giromagnithodisa**, magnitomexanik hodisa — jism va moddalarning magnit xossali zarralari magnit va mexanik momentlarining oʻzaro bogʻliqligi natijasida sodir boʻladigan hodisa. Harakat miqdori momenti (impuls momenti)ga ega boʻlgan qar qanday zarra (elektron, proton, neytron, yadro, atom) magnit momentita ega boʻladi. Shu sababli, jiyemni tashkil qiluvchi zarralarning umumiy harakat miqdori momenti oʻzgarishi bilan jiyemning magnit momenti oʻzgaradi (mexanikmagnit hodisa) va aksincha, jism magnitlanganda jiyemning mexanik momenti oʻzgaradi (magnitmexanik hodisa): mas, solenoiddan tok oʻtkazilganda solenoid ichidagi temir oʻzak buriladi (magnit-mexanik hodisa — Eynshteyn — de Xaaz effekti, 1915 yil) yoki, aksincha, temir oʻzak aylantirilganda oʻzak (solenoid ham) magnitlanadi (mexanikmagnit hodisa — Barnett effekti, 1909 yil). G. h. modda atomining magnit momentini uning impuls momentiga nisbati — giromagnit (magnitmexanik) nisbatni aniqlashga va moddaning xossalarini tushuntirib berishga imkon beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giroskopik qurilmalar

**Giroskopik qurilmalar**, giroskopik asboblar —giroskoplar oʻrnatilgan elektr-mexanik qurilmalar; shu qurilmalar oʻrnatilgan obyektning vaziyatini ifodalaydigan parametrlarni aniqlaydi, obyektni barqarorlashtiradi. Texnikada ishlatiladigan G. q. giroskopning turi, sezgir giroskopik elementlar yasashning fizikaviy prinsiplari, kardanli osma turi vazifasi bilan tavsiflanadi.

G. q. obyektning burchak ogʻishlarini aniqlaydigan (turli astatik va pozitsion giroskoplar); obyektning burchak tezliklari va tezlanishlarini aniqlaydigan (differensiyalovchi giroskoplar); kattaliklar boʻyicha integrallarni aniqlaydigan (integrallovchi giroskoplar); obyektni yoki alohida asbob va qurilmalarni barqarorlaydigan, shuningdek, obyektning burchak ogʻishlarini aniqlaydigan (girostabilizatorlar); navigatsiya masalalarini hal qiladigan (girokompaslar, kompaslar) va b. xillarga boʻlinadi. G. q. dengiz flotida, aviatsiyada, raketa va kosmik texnikada, harakatlanuvchi obyekt larning navigatsiya va boshqarish masalalarini hal qilish uchun xalq xoʻjaligida, baʼzi maxsus ishlarni (geodezik, topografik va b.) oʻtkazishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girsutizm

**Girsutizm** (lot. hirsutus – junli) – ayollarda soqol-moʻylov oʻsishi, badanini erkaklarnikiga oʻxshab jun bosishi. Asosan androgenlarning qonga koʻp chiqarilishi yoki unga nisbatan toʻqimalarning oʻta sezgirligi natijasida vujudga keladi. Buyrak usti bezlarining pust qavati, gipofizniyag oldingi boʻlagi zararlanganda, tuxumdon oʻsmasida, klimaks bilan bogʻliq buzilishlarda, shuningdek, bosh miyaning ayrim yalligʻlanishlari, teri kasalliklari va hokazoda kuzatiladi. Somom ayollarda (ularning gavda tuzilishlariga bogʻliq holda), baʼzi qizlarda (balogʻatga yetish davrida) ham uchraydi. G. baʼzan irsiy boʻlib, bir oilaning qiz-ayollarida kuzatiladi. G.ning tovush, skelet va muskullarning xuddi erkaklarnikiga oʻxshab ketishi bilan birga kechishi virshizmga xos. Davo asosan kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

Bunga androgen gormonlari darajasining oshishi sabab boʻlishi mumkin. Soch miqdori va joylashuvi Ferriman-Gallwey bali bilan oʻlchanadi. Bu gipertrikozdan farq qiladi, yaʼni tananing har qanday joyida ortiqcha soch oʻsishi mumkin boʻladi.

Muolajalar tarkibida estrogen va progestin, antiandrogenlar yoki insulin sensibilizatorlarini oʻz ichiga olgan tugʻilishni nazorat qilish tabletkalari boʻlishi mumkin.

Girsutizm barcha etnik guruhlardagi ayollarning 5-15 foiziga taʼsir qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giromagnit chastota

**Giromagnit chastota**, siklotron chastotasi — zarralar (elektronlar, protonlar va b.) doimiy magnit maydoniga kiritilganda ularning shu maydon yoʻnalishi atrofida qiladigan aylanma harakati chastotasi. Bunda zarra impuls momenti (magnit momenti) ning vektori magnit maydon kuchlanganligining vektori atrofida burchak hosil etib (konus sirt chizib) tekis aylanma harakat qiladi (qarang Presessiya). Larmor teoremasiga asosan, aylanma harakat siklik chastotasi (yaʼni burchak tezligi) Q giromagnit nisbat G ga va magnit maydon kuchlanganligi N ga bogʻliq: Q. =GN. Magnitomexanik va bir qancha magnitooptik hodisalarni tushuntirishda ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girya qozoq

**Girya qozoq**, Giryoni qozoq — oʻzbek xalq cholgʻu kuyi. Fitratnint yozishicha, nomaʼlum bastakor oʻtov yonidan oʻtib ketayotganida qozoq ayolining nobud boʻlgan bolasini eslab yigʻlayotgan ovozini eshitgan va shundan taʼsirlanib mazkur kuyni Segoh maqomi pardalari asosida Soqiynoma doira usulida bastalagan. "G.q.", "G.q. Ufari" nomli surnay yoʻllari ham mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gis tutami

**Gis tutami** (nemis olimi V. Gis nomidan), Gistovar tutami, atrioventrikulyar tutam — yurak oʻtkazuvchi sistemasining bir qismi. Yurakning boʻlmacha bilan qorinchasi oraligʻida (oʻng boʻlmacha devorida) joylashgan. G.t. orqali boʻlmachalarning qisqarish toʻlqinlari qorinchalarga oʻtadi. Shunday qilib, yurakning oʻtkazish yoʻli yurak boʻlmachalari bilan qorinchalar oʻrtasida qisqarish (sistola) va boʻshashish (diastola) ritmini tartibga solib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistamin

**Gistamin** (Histaminum) — gistidin aminokislotasi hosilasi. Biogen aminlarga kiradi. Toʻqima gormoni boʻlib, kuchli biologik taʼsirga ega. Hayvonlar va odamning turli aʼzo va toʻqimalarida nofaol shaklda boʻladi. Sintezlab ham olinadi. Anafilaktik shok, yalligʻlanishlar va allergik reaksiyalarda (qarang Allergiya) koʻp ajraladi. Meʼda shilliq qavatidagi bezlarni qoʻzgʻatib, shira ajralishini kuchaytiradi; mayda qon tomirlarni kengaytirib, qon oqishini tezlatadi. G. qon tomirlarning spastik qisqarishiga qarshi dori. Arterial bosimni pasaytiradi. Bronxlar silliq mushaklariga spastik ta'sir qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigistaminlar

**Gistaminga qarshi dorilar**, antigistamin vositalar — gistaminning ayrim aʼzolarga va butun organizmga taʼsirini susaytiradigan moddalar. Ular ichak va bronx muskullarining gistamin taʼsirida qisqarishiga yoʻl qoʻymaydi, uning qon aylanishiga taʼsirini kamaytiradi, kapillyarlar oʻtkazuvchanligining gistamin taʼsirida ortishiga toʻsqinlik qiladi, anafilaktik reaksiyalarning kechishini osonlashtiradi. G. q. d. meʼdadan shira chiqishining gistamin taʼsirida kuchayishiga barham bermaydi, gistamin chiqishiga aytarlik taʼsir koʻrsatmaydi va antigen — antitelo reaksiyalariga putur yetkazmaydi. Ayrim G. q. d. markaziy nerv sistemasining faoliyatini susaytirib, bemorni tinchlantiradi va uxlatadi, narkotik, ogʻriq qoldiruvchi dorilar taʼsirini kuchaytiradi, dengiz va togʻ kasalligida koʻngil aynishi va qusishning oldini oladi, homiladorlarning qusishini bosadi, tirishishga qarshi taʼsir etadi.

20-asr oxirlarida G.q.d.ningyangi turkumi — N2-gistamin blokatorlar ixtiro qilindi. Bulardan simetidin, ranitidin, famotidin, nizatidin, roksatidin va ularning koʻplab analoglari meʼda-ichak yarasini davolashda keng qoʻllanilmoqda. G.q. d. asosan eshakem, allergik va vazomotor rinit, allergik konʼyunktivit, ekzema, kapillyarotoksikoz, bronxiol astmaning boshlangich davrida buyuriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gisterezis

**Gisterezis** (yunoncha: hysteresis — *orqada qolish*, *kechikish*) — tashqi kuch taʼsirida jismda paydo boʻladigan "qoldiq" xossa. Magnit, dielektrik va elastik xillari boʻladi. Tashqi magnit maydoni taʼsirida jismda magnit xossasi qolishi *magnit gisterezis* deyiladi. Agar magnit maydoniga joylashtirilgan temir, nikel va b. ning magnitlanishi bilan magnit maydon kuchlanganligi N orasidagi bogʻlanish egri chiziq orqali ifodalansa, magnitsizlanishda bu bogʻlanish egri chiziq 2 bilan ifodalanadi. Magnit maydonini +N dan —# gacha oʻzgartirib, tajriba takrorlansa, egri chiziq 3 chiziladi; bu chiziqlar gisterezis yaprogʻini hosil qiladi. Magnit gisterezis qoldiq ''magnetizm'' deyiladi. Baʼzi dielektrik (segnetoelektrik) materiallarda ham elektr gisterezis hodisasi kuzatiladi (dielektrik gisterezis). Dielektrik (mas, segnet tuzi) oʻzgaruvchi elektr maydoniga joylashtirilganda yuz beradigan gisterezis hodisasi elektr maydoni kuchlanganligi Ye bilan dielektrikning qutblanishi R orasidagi bogʻlanish grafigi (gisterezis yaprogʻi) bilan ifodalanadi. Dielektriklar oʻz-oʻzidan qutblanish xossasiga va domenlarga ega boʻladi. Deformatsiya tufayli ham gisterezis yaprogʻi hosil boʻladi (elastik gisterezis), buning uchun elastik qattiq jismga osilgan yuk asta-sekin koʻpaytirilib, soʻng kamaytiriladi. Kimyoviy jarayonlarda ham gisterezis hodisasi roʻy beradi, mas,sorbsion gisterezis, bunda adsorbsiya va desorbsiya hodisalari tufayli kimyoviy jarayon grafigi gisterezis yaprogʻini hosil qiladi. Gisterezis hodisasidan texnikada keng foydalaniladi (mas, yurgizish reostati, gisterezis dvigateli va b.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gisterezisli elektr dvigatel

**Gisterezisli elektr dvigatel** — elektr dvigatelining bir turi. Rotori silindr yoki disk shaklida chulgʻamsiz qilib ishlanadi. G. e. d.ning yurgizish momenti rotor materialidagi gisterezis hodisasi asosida, aylantirish momenti esa rotorning qoldiq magnit maydoni bilan statorning aylanish maydoni kesishishidan hosil boʻladi. G. e. d. boshqaturdagi elektr dvigatellariga nisbatan ish koʻrsatkichlari yaxshi, mustahkam, koʻpga chidaydi, shovqinsiz va turli tezliklarda ishlay oladi. Kam quvvatli elektr yuritmalari va avtomatik boshqarish tizimlarida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girya

**Girya** (fors. — yigʻi, oʻkirik) — oʻzbek mumtoz musiqasiga mansub ikki qismli ashula turkumi. 1-qismi Chapandoz, 2-qismi esa Talqincha doira usullarida. Parda tuzilishi va bosh ohangi Shashmaqomniig Segoh maqomiga mos keladi. G. lirik asar boʻlib, mahbubaga yetish yoʻlidagi mashaqqatlarni aks ettiruvchi gʻazallar bilan aytiladi. Ilgari diniy mazmundagi sheʼrlar bilan ham aytilgan. Cholgʻu kuy sifatida ham yakka sozlarda (koʻproq tanbur, dutor va gʻijjakda), ham turli ansambllarda ijro etiladi. S. Yudakov vokalsimfonik asarlarida, Sayfi Jalil va R. Hamroyev simfoniyalarida "G.1" dan foydalanishgan, B. Umidjonov uni joʻrsiz xor uchun qayta ishlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistiotsitlar

**Gistiotsitlar** (gisto... va yun. hytos — hujayra) — umurtqali hayvonlar va odamlardagi biriktiruvchi toʻqima qujayralarining bir xili. Toʻp-toʻp boʻlib yoki yakka-yakka joylashadi. Yumaloq, boʻlak-boʻlak, duksimon, koʻpincha, uzun va oʻsikli boʻladi. Soxta oyoqchalar yordamida harakatlanadi. Erigan kolloid moddalarni organizmning boshqa qujayralariga nisbatan koʻproq yutib, protoplazmasiga toʻplay oladi. Fagotsitoz xususiyatiga ega boʻlgani uchun organizmda himoya vositasini oʻtaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gisto...

**Gisto...** (yun. histos — toʻqima) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi; oʻzi birikib kelgan soʻz maʼnosi toʻqimaga, jonivor organizmi toʻqimalariga oid ekanligini bildiradi (mas, gistogenez, gistologiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil