Kuressaare qalʼasi

**Kuressaare qal’asi** (; ), **Kuressaare yepiskop qal’asi** () deb ataluvchi Estoniyaning gʻarbiy qismidagi Saaremaa oroli Kuressaare shahridagi qal’a.

## Tarixi
Kuressaare qal’asi haqida eng qadimgi yozma maʼlumotlar 1380-yillarda Tevton ordeni Osel-Vik yepiskoplari uchun qurilishini boshlagan paytdan olingan. Baʼzi manbalarda birinchi qasr yogʻochdan qurilgan deb aytiladi. Saaremaa aholisi ularni nasroniylashtirishga qaratilgan harakatlarga qattiq qarshilik koʻrsatar ekan, qal’a salibchilarning orol ustidan nazoratni qoʻlga kiritishga qaratilgan kengroq harakatlarining bir qismi boʻlib xizmat qilgan.

1559-yilda Daniya-Norvegiya Saaremaa va Kuressaare qal’asini qoʻlga kiritdi. Bu vaqt ichida istehkomlar modernizatsiya qilindi. Shvetsiya va Daniya-Norvegiya oʻrtasidagi 1643-1645-yillardagi urushni tugatgan Brömsebro tinchligidan soʻng Saaremaa shvedlar qoʻliga oʻtdi. Shvedlar qal’ani modernizatsiya qilishni 1706-yilgacha davom ettirdilar. Shimoliy urushdan soʻng, Saaremaa va Kuressaare qal’asi Rossiya imperiyasining bir qismiga aylandi.

Rossiya imperiyasining chegaralari asta-sekin gʻarbga siljiganligi sababli, Kuressaare oʻzining strategik ahamiyatini yoʻqotdi. Ayniqsa, Finlyandiya urushi va Polshaning uchinchi boʻlinishidan soʻng, Estoniyaga harbiy eʼtibor kamaydi. 1836-yilda Alanddagi Bomarsund qal’asi qurilgach, Kuressaaredagi rus garnizoni koʻchirildi. Kuressaare qal’asi Qrim urushida qatnashgan qoʻshinlar tomonidan foydalanilmagani ham uning strategik ahamiyatini yoʻqotganidan dalolat beradi. XIX asrda qal’a qashshoqlar uyiga aylantirildi.

1904-12-yillarda qal’a meʼmorlar Karl Seuberlich va Vilgelm Neumann tomonidan qayta tiklandi.

1941-yilda qal’a 90 nafar tinch aholini qasr hovlisida qatl qilgan Sovet qoʻshinlari tomonidan istehkom sifatida foydalanilgan. Keyingi fashistlarning bosqinchiligi va ishgʻoli qal’a hududida 300 dan ortiq odamni oʻldirildi.

1968-yilda qal’ada maʼmor Kalvi Aulve boshchiligida ikkinchi restavratsiyadan oʻtkazildi.

Bugungi kunda qal’ada Saaremaa muzeyi joylashgan.

## Arxitekturasi

Kuressaare qal’asi Estoniyadagi eng yaxshi saqlanib qolgan oʻrta asrga oid istehkomlardan biri hisoblanadi.

Qal’a gotika uslubida boʻlib, qurilishining soddaligi bilan ajralib turadi. Markazda kvadrat shakldagi monastir binosi joyashgan. Shimoliy burchakda joylashgan mudofaa minorasining balandligi . 1980-yillarda binoning tepasida joylashgan jangovar galereya bugungi kunda qayta tiklandi. Ichkarida murakkab gipokaust isitish tizimi bilan jihozlangan podvalga ega asosiy qavat joylashgan. Bu yerda monastir hovlini oʻrab oladi va barcha asosiy xonalarni bogʻlaydi.

XIV asr oxiri XV asr boshlarida qal’a atrofida  uzunlikda devor qurilgan. Oʻqotar qurollarning yaxshilanishi tufayli XVI-XVII asrlar orasida qoʻshimcha mudofaa elementlari qoʻshildi. 1711-yilda Buyuk Shimoliy urushdan keyin rus garnizoni qal’ani tark etganda, ular istehkomlar va qal’aning koʻp qismini ataylab portlatib yubordilar, ammo keyinchalik uning bir qismini tiklandi. 1861-yilda Riga meʼmori X. Göggingen rahbarligida qal’alarni parkga aylantirish boshlandi.
Fayl:Kuressaare linnuse siseõu.jpg|alt=Inner court|Ichki hovli
Fayl:Kuressaare linnus õhust.jpg|alt=Overview|Umumiy koʻrinish


## Manbalar