Tojikiston va Xitoy chegarasi

**Tojikiston va Xitoy chegarasi** Tojikiston va XXR oʻrtasidagi xalqaro chegara hisoblanadi. Uzunligi  boʻlib, Qirgʻiziston bilan uchtomonlama chegara nuqtasidan boshlab, taxminan shimoldan janubga yoʻnalish boʻylab turli togʻ tizmalari va Pomir choʻqqilari orqali Afgʻoniston bilan uchtomonlama chegara nuqtasigacha davom etadi. Chegara Tojikistonning Togʻli-Badaxshon muxtor viloyatining Murgʻob tumanini Xitoyning Shinjon-Uygʻur muxtor rayonidagi Qizilsuv qirgʻiz muxtor okrugi Oqtov uyezdi (shimolda) hamda Qashqar okrugining Taxtaqoʻrgʻon tojik muxtor uyezdidan (janubda) ajratib turadi.

## Tarixi

Chegaraning oʻrnatilishi 19-asrning oʻrtalariga, yaʼni Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoga kengayib, Zaysan koʻli hududi ustidan nazorat oʻrnatgan vaqtga toʻgʻri keladi. 1860-yilgi Pekin konvensiyasida hozirgi Xitoy-Qozoq/Qirgʻiz/Tojikiston chegaralaridan unchalik farq qilmaydigan Rossiya imperiyasi va Sin imperiyasi oʻrtasidagi chegarani oʻrnatish nazarda tutilgan edi. Konvensiyaga muvofiq faktik chegara chizigʻi Zaysan koʻlini Rossiya tomonida qoldirib, Tarbagʻatoy shartnomasi (1864) va Uliassuhay shartnomasi (1870) asosida chizilgan. Dungan qoʻzgʻoloni (1862–1877) davrida Sin imperiyasining Irtish havzasidagi harbiy bazasi yoʻq qilindi. Qoʻzgʻolon barbod boʻlganidan va Shinjonni Szo Szuntan tomonidan qayta bosib olingandan soʻng, Ili havzasidagi Rossiya va Sin imperiyalari oʻrtasidagi chegara Sankt-Peterburg shartnomasi (1881) va bir qator keyingi protokollar bilan Rossiya foydasiga biroz oʻzgartirildi. 1915-yilda Ili vodiysi va Jungʻariya olatovi oʻlkasi oʻrtasidagi chegarani aniqroq belgilovchi shartnoma imzolandi. Chegaraning eng janubiy qismi (yaʼni, taxminan hozirgi Xitoy-Tojikiston chegarasining janubiy yarmi) qisman Katta oʻyin deb nomlanuvchi Oʻrta Osiyoda hukmronlik qilish uchun Angliya va Rossiya oʻrtasida davom etayotgan raqobat tufayli demarkatsiya qilinmadi; oxir-oqibat ikkalasi Afgʻoniston ular oʻrtasida mustaqil bufer davlat boʻlib qolishiga kelishib oldilar, Afgʻonistonning Vaxon koridori 1895-yilda tashkil etilgan. Xitoy ushbu kelishuvlarning ishtirokchisi emas edi va shuning uchun Xitoy-Rossiya chegarasining eng janubiy qismi aniqlanmay qolgan. Tojikiston 1991-yilda mustaqillikka erishgach, Xitoy-SSSR chegarasining bir qismini meros qilib oldi. Bu chegara Amudaryo va Yorkenddaryo orasidagi drenaj havzasi boʻlinmasidan keyin Markansuvgacha yetib bordi.

2011-yilda Tojikiston  yerdan voz kechish toʻgʻrisidagi 1999-yildagi bitimni (va 2002-yildagi qoʻshimcha bitimni) ratifikatsiya qildi. Bitim Pomir togʻlaridagi tegishli hududdan yerni Xitoyga berib, 130 yillik tortishuvga yakun yasadi. Shartnomada Xitoy ham  dan ortiq Tojikiston hududiga nisbatan daʼvolaridan voz kechdi. Xitoy Respublikasi tarixan bu hududda shunga oʻxshash daʼvolar bilan chiqqan. Tojikistonning chegara shartnomasiga munosabati turli manfaat guruhlari orasida sezilarli darajada farq qilar edi, bu ochiq qarshilikdan ochiq qoʻllab-quvvatlashgacha aks etgan.

## Geografiyasi
Tojikiston va Xitoy oʻrtasidagi chegaraning Markansuv daryosi ()orqali oʻtadigan shimoliy nuqtasi Xitoyning eng gʻarbiy nuqtasi hisoblanadi. Chegaraning janubiy qismi Povalo-Shveykovskiy choʻqqisida () / Kokrash Kol Peak (Kekelaqukaole Peak; ) yakunlanadi, bu joy Afgʻoniston-Xitoy-Tojikiston uchtomonlama chegara nuqtasi hamdir.

## Chegara oʻtish nuqtalari
Qulma dovonidagi Qorasuv porti () Xitoy va Tojikiston oʻrtasidagi yagona zamonaviy chegara oʻtishnuqtasidir. Tarixan chegara boʻylab janubga qarab ikki dovon – Nayzatosh va Beyik dovoni ham oʻtgan. Qulma dovonining shimoli-gʻarbida Oʻzbel/Qiziljiyik dovoni (Oʻzbel Shankou, Pereval Qizil-Jiyik, Wuzibieli dovoni (), Qizil Jik Dawan, Kizöl-jiik dovoni, K’o-tse-lo-chi-k’o Shan-k’ou, Qizil Jik Dāwan, Utzupieli dovoni va Wu-tzu-pieh-li Shan-k’ou nomlari bilan ham tanilgan) joylashgan.

## Tarixiy xaritalar
Xitoy- SSSR (Tojikiston SSR) chegarasi hududining 20-asr oʻrtalari va oxirigacha boʻlgan ingliz tilidagi tarixiy xaritalari va 2011-yilgacha boʻlgan Xitoy-Tojikiston chegarasidagi tarixiy xaritalar:
Fayl:STANFORD(1917)_p61_PLATE19._SINKIANG_(14597194848).jpg|alt=Map including the China-Russia border in the modern-day Tajikistan area (1917)|Xitoy-Rossiya (hozirgi Tojikiston hududi) chegarasini oʻz ichiga olgan xarita (1917)
Fayl:Txu-oclc-6654394-nj-43-5th-ed.jpg|alt=From the International Map of the World (AMS, 1966)| Dunyoning xalqaro xaritasidan (AMS, 1966)
Fayl:Afghanistan-China_Boundary._4-69._LOC_gm70003373_cropped.jpg|alt=Map of Afghanistan-China Boundary (with the Afghanistan-China-USSR (Tajik SSR) tripoint labeled as PEAK POVALO SHVEIKOVSKI 5698 (18694)) (1969)|Afgʻoniston-Xitoy chegarasi chegarasi (Afgʻoniston-Xitoy-SSSR (Tojik SSR) uchtomonlama chegarasi PEAK POVALO SHVEIKOVSKI 5698 (18694)) deb belgilangan (1969)
Fayl:China-USSR_Border_Western_Sector_Ct002818.tif|alt=Map of the western China-USSR border showing the Pamir area (41,000 km2 (16,000 sq mi)) claimed by China. „This section shown as 'Indefiniteʼ on Chinese maps, 'Definiteʼ on Russian maps. Based on 1895 Anglo-Russian treaty.“ (1977)|Xitoy tomonidan daʼvo qilinadigan Pomirdagi () hududni aks ettiruvchi Gʻarbiy Xitoy-SSSR chegarasi xaritasi. "Ushbu boʻlim Xitoy xaritalarida „Aniqlanmagan“, Rossiya xaritalarida „Aniqlangan“ deb belgilangan. 1895-yilgi Angliya-Rossiya shartnomasiga asoslanadi". (1977)
Fayl:Operational_Navigation_Chart_G-7,_6th_edition.jpg|alt=Border region (DMA, 1980)|Chegara hududi (DMA, 1980)
Fayl:Txu-pclmaps-oclc-22834566_g-6b.jpg|alt=Northern/western section of the border (DMA, 1981)|Chegaraning shimoliy/gʻarbiy qismi (DMA, 1981)
Fayl:Txu-pclmaps-oclc-22834566_g-7a.jpg|alt=Southern/eastern section of the border (DMA, 1984)|Chegaraning janubiy/sharqiy qismi (DMA, 1984)
Fayl:NJ-43-11_Taxkorgan,_China;_Soviet_Union;_Pakistan.jpg|alt=Map including part of the China-USSR (Tajik SSR) border near Taxkorgan (Tʼa-shih-k’u-erh-kan) (DMA, 1985)| Toshqoʻrgʻon (Tʼa-shih-k’u-erh-kan) yaqinidagi Xitoy-SSSR (Tojik SSR) chegarasining bir qismi (DMA, 1985)
Fayl:NJ-43-2_Ulugqat,_China;_Soviet_Union.jpg|alt=Portion of the China-USSR (Tajik SSR) border (DMA, 1989)|Xitoy-SSSR (Tojik SSR) chegarasining bir qismi (DMA, 1989)
Fayl:Txu-oclc-224033229-nj43-06.jpg|alt=Portion of the China-USSR (Tajik SSR) border (DMA, 1988)|Xitoy-SSSR (Tojik SSR) chegarasining bir qismi (DMA, 1988)
Fayl:Txu-oclc-224033229-nj43-10.jpg|alt=Portion of the China–Tajikistan border (labeled „BOUNDARY IN DISPUTE“) including the tripoint with Afghanistan (DMA, 1992)|Xitoy-Tojikiston chegarasining bir qismi („BAHSLI HUDUD“ deb belgilangan), Afgʻoniston bilan uchtomonlama chegara nuqtasi ham (DMA, 1992)
Fayl:Tajikistan_2001_CIA_map.jpg|alt=Map of Tajikistan showing the border with China and road through Uzbel/Kyzyl-Dzhiik Pass (2001)|Tojikistonning Xitoy bilan chegarasi va Oʻzbel/Qiziljiyik dovoni orqali oʻtadigan yoʻl mavjud (2001)
Fayl:Ti-map.gif|alt=Historical map of Tajikistan showing the border with China|Tojikistonning Xitoy bilan chegarani koʻrsatadigan tarixiy xaritasi


## Yana qarang

* Xitoy — Tojikiston munosabatlari

## Eslatmalar


## Manbalar