open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fillips egri chizigʻi

**Fillips egri chizigʻi** - nominal ish haqi stavkalari oʻzgarishlari surʼati (inflyatsiya) bilan ishsizlik oʻrtasidagi teskari bogʻlanishni ifoda etadi. Bu atama ingliz iqtisodchisi O. U. Fillips tomonidan Buyuk Britaniyada 1861 — 1957-yillar davomidagi ishsizlik va pullik ish haqi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni tahlil qilish asosida 1958-yilda ifodalab berilgan. Bu chiziqqa koʻra, ishsizlik darajasiga qarab, ish haqining kutiladigan oʻzgarishini aniqlash mumkin. Ad:Mayburd Ye. M., Vvedeniye v istoriyu ekonomicheskoy misli, M., 1996; Razzoqov A. va boshqa Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 2002.

## Manbalar
Fillit

**Fillit** (yunoncha: phyllon — *varaqsimon*) — seritsit yoki xloritning mayda tangachalaridan tarkib topgan, yupqa varaqsimon metamorfik togʻ jinsi. Fllit tarkibida chaqiq kvars donachalari va baʼzan, albitning yangi hosil boʻlgan kristallari mavjud. Rangi, odatda, toʻq kulrang yoki kora. Fillit gilli slanetslar va argillitlarning metamorfizmi jarayonida hosil boʻladi. Metamorfizm darajasi oshgan sayin, slyudali slanetslarga aylanib boradi. Fillitning seritsitli, xloritli turlari maʼlum. Oʻzbekistonda Qurama va Chatqol togʻlarida, Fargʻona janubida, Qizilqumda, asosan, biotitli va xloritli fillitlar koʻp uchraydi.

## Manbalar
Fillofora

**Fillofora** (Fhyllophora) — floridsimon suvoʻtlar turkumi. Tanasining balandligi 50 sm gacha, shoxlari yassi. Ayrim turlarining sporofitlari kichikroq oʻsimta shaklida, gametofit ustida hosil boʻladi. 15 ga yaqin turi bor, sovuq va iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Agarsimon modda — filloforan olishda foydalaniladi.

 

## Fillofora suvo'ti

**Fillofora**  (  ) -  oilasiga mansub qizil suvo'tlar turkumi .    . Sovuq va mo'tadil iqlim mintaqalaridagi dengiz suvlarida tarqalgan  . Uning ajdodi ya'ni kelib chiqishi *[[Ozophora]]* va *[[Petroglossum]]* avlodlari bilan eng yaqin bog'liq  .

Qora dengizda filloforaning yirik koloniyalarini himoya qilish uchun mo'ljallangan yirik ikkita botanika qo'riqxonasi mavjud - Zernovning Fillofora maydoni va Kichik Fillofora maydoni .
Filogenez

**Filogenez** (yun. phylon — avlod, qabila ), filogeneya — tirik organizmlar hamda ular taksonomik guruhlari: olam, tip (boʻlim), sinf, turkum (tartib), oila, avlod (turkum, urugʻ) va turlarning tarixiy taraqqiyoti. "Filogenez" termini nemis olimi E. Gekkel tomonidan fanga kiritilgan (1866). Biologiyaning Filogenez va uning qonuniyatlarini oʻrganadigan boʻlimi filogenetika deyiladi. Filogenezni tadqiq qilish evolyutsiyaning umumiy nazariyasini rivojlantirish, organizmlarning tabiiy sistemasini tuzish uchun zarurdir. Filogenetikaning xulosalari tarixiy geologiya uchun ham juda muhimdir. Gekkel Filogenezni tadqiq qilish uchun paleontologiya, solishtirma anatomiya va embriologiya dalillarini taqqoslovchi uchlik parallelizm metodini taklif etgan. Filogenetikada genetika, biokimyo, molekulyar biologiya, etologiya, biogeografiya, fiziologiya, parazitologiya dalillaridan keng foydalanilmoqda. Bu dalillar turdan yuqori boʻlgan har qanday taksonlar evolyutsiyasi borishini katta aniqlik bilan tiklash imkonini beradi. Muhit sharoiti bir xil boʻlmagan, har xil biotik va abiotik omillar qurshovida turli guruxdardagi evolyutsion jarayonning borishini taqqoslash tarixiy taraqqiyotda katta guruhlarga xos umumiy xossalarni aniqlash imkonini beradi. Guruhlar evolyutsiyasining barcha xususiyatlari individlarning morfofiziologik tomonlarini oʻrganish asosida aniqlanadi. Aksariyat guruhlar Fizologenezi adaptiv radiatsiyaga, yaʼni belgilarning dastlabki umumiy formadan raduis boʻylab har tomonga tarqalish xarakteriga egadir. Oʻsimlik va hayvonlar Filogenezi shajara daraxtini chizish yordamida tasvirlab beriladi. Shajara daraxti oʻsimlik va hayvonlarning umumiy bir ildizdan kelib chiqqanligi; turli xil formalar Yerdagi hayot tarixining har xil davrlarda shoxlanish orqali asta-sekin taraqqiy etganligini aks ettiradi. Organizmlar filogenetik qayta tuzilishlarining adaptiv xarakterini belgilovchi asosiy kuch tabiiy tanlanish hisoblanadi. Filogenetik shajara barcha oʻzgarishlarning birlamchi negizida divergensiya va filetik evolyutsiya, soʻng esa parallelizm va konvergensiya yotadi.

Organizm har xil guruhlarining Filogenezi bir xilda oʻrganilmagan, bu qazilma qoldiqlarning har xil darajada saqlanganligi va mazkur guruhlarning qanchalik qadimiyligi bilan bogʻliq. Umurtqali hayvonlar (ayniqsa, yuksak guruhlari) va yuksak oʻsimliklar Filogenezi, umurtqasiz hayvonlardan esa mollyuskalar, ignaterililar, boʻgʻimoyoqlilar Filogenezi nisbatan yaxshi, prokariotlar va tuban oʻsimliklar Filogenezi kamroq oʻrganilgan.
Filoyoq

**Filoyoq**, elefantiaz — toʻqimalarda limfa dimlanishi oqibatida teri va teri osti yogʻ qavati kalinlashib, ayrim aʼzolar (mas, lab, burun, quloq, oyoq, yorgʻoq va boshqalar) shishib, yoʻgʻonlashib ketishi bilan kechadigan kasallik. Limfa oqishining buzilishi va yoʻllarining toʻsilib qolishiga limfa tomirlaridagi yalligʻlanishlar (saramas, surunkali tromboflebit, oyoq panjasi va boddirdagi yaralar) sabab boʻladi. Tropik mamlakatlarda "F." ning sababchisi limfa tomirlarida parazitlik qiladigan ipsimon filyariylar qisoblanib, ular iskabtopar chivini orqali tarqaladi. Moxov kasalligining teri qalinlashishi bilan kechadigan xili qadimda "yunon filoyogʻi" deb yuritilgan; kasallik ham birinchi bor yunon vrachlari tomonidan aniklangan.

F.da dastlab tovon bir oz shishadi; kasallik avj olganda shish astasekin panja, toʻpiq, boldir va songa tarqaladi, oyoq terisi dagʻallashib, kasal oyoq shakli besoʻnaqay boʻlib, fil oyogʻiga oʻxshab qoladi. Baʼzan oyoq terisida suyuqlik bilan toʻla ggufakchalar paydo boʻlishi mumkin. F.ni faqat vrach davolaydi. Kasallikning oldini olish uchun shaxsiy gigiyenaga rioya qilish, teridagi har qanday yalligʻlanish jarayonlarini oʻz vaqtida davolash, yaralarning ifloslanishiga yoʻl qoʻymaslik zarur.
Filloksera

**Filloksera** (Viteus vitifolii) — fillokserasimonlar oilasiga mansub toʻgʻriqanotli hasharot, xavfli tok zararkunandasi. Tashqi va ichki karantin obʼyekta. F. tok zangining barg va ildizini, yosh novdalarini zararlaydi. Natijada hosildorlik kamayib, tok tuplari qurib qoladi. Birinchi marta 1854-yilda Shimoliy Amerikada topilgan. 20-asr boshlarida Yevropa tokzorlarida tarqalgan. Uzunligi 08—1,2&nbsp;mm, tanasi tuxumsimon, sariqyashil. Barg va ildizlarga zarar yetkazadigan shakli tokning Yevropa navlari uchun gʻoyat xavfli. Hozirda F.ning MDH mamlakatlari tokzorlarida fakat ildizlarga zarar yetkazadigan shakli uchraydi.

Kurash choralari: chidamli navlarni ekish, ekiladigan materialni ekspertiza qilish, tuproqqa vaqtvaqti bilan fumiyeantlar bilan ishlov berish, F.ga chidamli payvand qilib yetishtirilgan tok koʻchatlarini ekish.
Fillomeduzalar

**Fillomeduzalar** (Phyllomedusa) — baqaqurilloklar oilasi urugʻi. 30 turi maʼlum. Asosan, Markaziy va Janubiy Amerikada tarqalgan. Tanasi 6 sm ga yaqin, odatda, usti yashil, qorni qizil, binafsha va boshqa yorqin tusda. Oyoklaridagi birinchi (bosh) barmogʻi boshqalariga qarshi joylashganligi uchun narsalarni barmoklari bilan qamrab ushlay oladi. Quruqlikda qadamlab yuguradi, suvda yomon suzadi. Barmoklari orasidagi suzgich parda kam rivojlangan yoki boʻlmaydi. Daraxtlarda yashaydi. Qorongʻi tushganda yoki tunda faol. Oʻljasini uzun, yopishqoq tiliga yopishtirib oʻrab oladi. Yopishqoq uvildirigʻini (100 ga yaqin) yanvarda suv ustida osilib turgan barglarga oʻrab yoki ular orasiga qoʻyadi. Uvildiriqdan chiqqan itbaliqlar rivojlanishning keyingi bosqichlari (metamorfoz)ni suvda oʻtkazadi.
Filmoskop

**Filmoskop** (film va ... skop) — diafilmdagi quzgʻalmas tasvirlarni kichkina okulyar orqali yoki ekranga proyeksiyalab kurish uchun muljallangan apparat.
Filmoteka

**Filmoteka** (film va yun. theke — saqlanadigan joy) — kinofilmlar yigʻish, saqlash, texnik ishlari bilan shugʻullanib, ularni targʻibot qiluvchi muassasa. Aksariyat F.lar fotosuratlar, kitob va jur.lar, ssenariylar, montaj varaqalari, dekoratsiya eskizlari, kostyumlar va boshqalarni saqlaydi. F. kataloglar, maʼlumotnomalar, kursatkichlar, byulleten va mavzuli tuplamlar nashr etadi. F.ning asosiy vazifasi — eski filmlarni tiklash va ularni tartibga solish. Shuningdek, maʼruzalar, konferensiyalar, kino haftaligi utkazib turadi. F. materiallaridan ishlab chiqarish va oʻquv maqsadlarida foydalaniladi.
Filtr

**Filtr** (fransuzcha ﬁ ltre — kigiz), suz gʻich — 1) suyuqlik filtri — suyuklikni undagi qattiq zarralar yoki unga aralashmaydigan boshqa suyuqliklardan ajratish (tozalash) uchun moʻljallangan asbob, moslama yoki gʻovak jism. Suyuklik filtrlari ish prinsipiga qarab, davriy va uzluksiz ishlaydigan turlarga boʻlinadi. Davriy ishlaydiganining hajmiy, listli, filtrpress, patronli xillari bor. Hajmiy filtr oz miqdordagi suspenziyani ajratishda qoʻllanadi. U vakuum yoki bosim ostida ishlaydi. L istli filtr eritmalarni tindirish, qattiq fazasi hajmining 5%idan oshmagan suspenziyalarni ajratishda qoʻllanadi. Filtrpresslardan, asosan, mayin dispers sistemalarni ajratishda, patronli filtrdan suspenziyalarni tindirish yoki quyultirishda foydalaniladi. Patronli filtr vakuumda (qarang Vakuumpress) yoki bosim ostida ishlaydi. Uning ichki panjarasiga filtrlovchi toʻsiqlar (patronlar) mahkamlangan. Choʻkindi siqilgan havo, pnevmogidravlik zarb yoki titrama (vibratsion) qurilmalar vositasida tozalab olinadi; gaz filtrlari uzluksiz ishlaydigan apparatlardir. Tuzilishiga koʻra, yassi filtrlovchi sirtli va batareyali boʻladi. Yassi filtrlovchi sirtli filtrda teshik panjaralar boʻlib, ularga filtrlash toʻsiqlari oʻrnatiladi. Unga qum, kvars va boshqa qavatqavat qilib solinadi yoki ikki panjara orasiga tolali materiallar (asbest tola, shisha tola, paxta va boshqalar) qoʻyiladi. Batareyali filtr toʻqimalardan yeng shaklida yasaladi. 3) biologik filtr — oqova suvlarni mikroblar taʼsirida parchalash jarayonlari yerdamida yoki organik moddalarni minerallash yoʻli bilan zararli moddalardan tozalash uchun moʻljallangan qurilma; 4) yoruglik filtr i — baʼzi nurlarni tutib qolish uchun moʻljallangan moslama; mas, maʼlum yorugʻlik nurlarini tutib qoladigan rangli shisha, rentgen nurlarini tutib qoladigan metall plastinalar, issiklik nurlarini tutib qoladigan ekranlar yoki sovitish idishlari (issiklik filtri); 5) elektr filtri — bir xil chastotali toklarni oʻtkazish, boshqa chastotali toklarni kucheizlantirish uchun moʻljallangan qurilma. Oʻzinduksiya gʻaltaklari va kondensatorlardan iborat; 6) akustik filtr —murakkab tovushdan muayyan chastotalar polosasini ajratib olish uchun moʻljallangan qurilma. Masalan, reaktiv dvigatellar va ichki yonuv dvigatetarida ish bajarib boʻlgan gazlar xosil qiladigan shovqinni pasaytirib beradi (bunga avtomobil tovush soʻndirgichi, yaʼni glushitelni misol qilish mumkin). Texnikada, kurilish va radiotexnikada ham keng qoʻllanadi; 7) l a boratoriya filtri — lab. ishlarida suspenziyalarni suyuq va qattiq fazalarga ajratish yoki filtrlash (suzish) koʻrsatkichlarini aniqlash uchun moʻljallangan qurilma. Shisha idish (nay, voronka), govak shishadan qilingan suzish toʻsigʻi yoki teshikteshik tubiga qogʻoz, mato, toʻr va boshqa suzish materiali toʻshalgan idishdan iborat; 8) ichki yonuv dvigatelinm yonilgi bilan taʼminlash tizimida yonilgʻini mexanik aralashmalar va suvdan tozalash uchun moʻljallangan qurilma (qarang Yonilgʻi filtri).
Filon Aleksandriyalik

**Filon Aleksandriyalik** (miloddan avvalgi taxminan 21 yoki 20 — Aleksandriya — milodiy 48 yoki 49) — yahudiyyunon faylasufi. Iudaizm aqidalarini Platonnint idealistik taʼlimoti va stoitsizm bilan bogʻlagan. F. falsafasining asosida ikki qoida: xudoning mutlakligi va gʻoyalar tugʻrisidagi stoikplatoncha taʼlimot yotadi. Logos haqidagi nazariyani yaratgan. Xristian ilohiyotining shakllanishiga katta taʼsir kursatgan.
Filchalar

**Filchalar** (Curculionidae) — qoʻngʻizlar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Boshining oldingi qismi naysimon choʻziq boʻlib, xartumni eslatadi. "Xartum"i uchida kemiruvchi ogʻiz organlari va moʻylovlar boʻladi. Kurtlari S shaklida, oqish rangli va oyoqsiz, tuproq va oʻsimlik toʻqimalarida rivojlanadi. 45000 dan ziyod turi maʼlum. Oʻzbekistonda 1000 ga yaqin turi uchraydi. F.ning shakli va rangi har xil. Uzunligi 3–60&nbsp;mm. Oʻsimlikxoʻr. Ayrim turlari qishloq xoʻjaligi ekinlariga va omborlarda saqlanadigan oziq mahsulotlariga ziyon yetkazadi. Fitonomuslar, ombor uzuntumshugʻi (mita), sholi filchasi ayniqsa keng tarqalgan.
Filxner shelf muzligi

**Filxner shelf muzligi** - Antarktida gʻarbidagi muzlik, Uedell dengiziga tushib boradi. Uzunligi gʻarbdan sharqka 200&nbsp;km, shim.dan jan. ga 450&nbsp;km gacha. Chekka qismidagi balandligi 30 m, markaziy va ichki hududlarida 70–120 m, muz kalinligi ham shunga muvofiq tarzda 200 va 450–700 m. 1912-yilda V. Filxner boshchiligidagi nemis Antarktida ekspeditsiyasi tomonidan topilgan. Filxner shelf muzligim.da turli mamlakatlarning ilmiy styalari faoliyat koʻrsatadi.
Fimoz

**Fimoz** (yun. phimosis — tortishish, torayish) — erlik olati (zakar) chekka kertmak qismining torayishi. Bunda olat boshchasi yetarli ochilmaydi. Tugma (baʼzi bolalarda 2—3 yoshgacha kuzatiladigan fiziologik F.) va orttirilgan F. farq qilinadi. Orttirilgan F. surunkali balanopostit kasalligi oqibatida paydo boʻladi (qarang Balanit). F. zaxm va soʻzak tufayli ham yuzaga kelishi mumkin. Asosiy belgisi: siyganda siydik yaxshi chiqib ketolmay, chekka kertmak qopchasiga toʻplanib, u shishadi, limfa tomirlari yoʻgʻonlashadi, baʼzan chovga ogʻriqli bez keladi; bemorning temperaturasi koʻtariladi, lohas boʻladi. Ogʻirroq hollarda siydik chiqarish kanali kengayib, yalligʻlanadi. F. bilan ogʻrigan bolalarda koʻpincha kechasi siyib qoʻyish, kattalarda esa jinsiy hayotning qiyinlashish hollari kuzatiladi. F. roʻy berganda darhol vrachga murojaat etish lozim. Vrachga koʻringunga qadar olatni kaliy permanganat (margansovka)ning kuchsiz eritmasi bilan chayish va vanna qilish mumkin.
Fin tili

**Fin tili** — fin-ugor tillari oilasidagi boltiqboʻyifin guruhiga mansub til. Finlandiya, Shvetsiya, AQSH, Kanada, Rossiya, Norvegiya va boshqa bir qancha mamlakatlarda tarqalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga qaraganda, Fin tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 5,5 mln. kishidan ortiq (Finlandiyaning oʻzida 4,8 mln. kishiga yaqin). Finlandiya Respublikasining rasmiy tili (shved tili bilan birga). Finlandiya hududida 8 ta asosiy lahja ajratiladi: jan.gʻarbiy (suomi), yem (xyame), ular oraligidagi jan. botnik, oʻrta botnik, shim. botnik, shim., savo, jan.sharqiy.

Fin tili — muayyan flektiv elementlarga ega boʻlgan agglyutinativ til. Fonologik tizimi 8 unli va 13 undosh fonemadan iborat; ularning har biri (j, v, h, d dan tashqari) choʻziqlik darajasi boʻyicha qaramaqarshi qoʻyiladi; bu imloda a—aa, o—oo, t—tt, r—rr kabi (qisqachoʻziq) aks etadi. Baʼzi tuzilmalarda unlilar garmoniyasi kuzatiladi. Unli fonemalar miqdori diftonglar (16 ta) hisobiga koʻpayadi. Morfologik belgilari: jins kategoriyasi yoʻq; otlar 13 kelishik bilan oʻzgaradi; feʼllar 2 xil tuslanishda, 4-mayl, 4 zamon, 3 shaxs shakllari bilan oʻzgaradi, sintaksis sohasida soʻz tartibi nisbatan erkin.

Adabiy tilning shakllanishi va rivojlanishida 2 davr: eski fin (1540— 1820) va yangi fin (19-asrning 20-yillaridan boshlab) davrlari ajratiladi. Finlandiyaning shved mustamlakasidan ozod boʻlguniga qadar (1809) rasmiy til sifatida shved tili ustunlik qilib, adabiy Fin tili deyarli rivojlanmagan. Yangi Fin tili davri ham 2 bosqichdan: ilk yangi fin (1820—70) va hozirgi fin (1870-yildan) bosqichlaridan iborat. Ilk fin davrida adabiy til ogʻzaki til bilan yaqinlashdi. 1863-yildan boshlab Fin tili rasman shved tili bilan teng huquqlarga ega boʻldi: maktablar va universitetlarda oʻqitila boshladi, unda gaz., jurnal va badiiy adabiyot nashr etiladigan boʻldi. 19-asrning 70-yillariga kelib hozirgi adabiy Fin tili ning asoslari yaratildi. 1919-yil Fin tili Finlandiyaning rasmiy tili deb eʼlon qilindi. Yozuvi lotin grafikasi asosida (16-asrdan).
Fin qoʻltigʻi

**Fin qoʻltigʻi** () - Boltiq dengizining sharqiy qismidagi qoʻltiq. Rossiya Federatsiyasi, Finlandiya, Estoniya sohillari oraligida. Maydoni 30 ming km². Uzunligi 390&nbsp;km, eni kiraverish qismida 70&nbsp;km. Qirgʻoqlari shim.da qoyali va shxera tipli, jan. va sharqida past. Qoʻltiqning sharqiy qismi — Neva qoʻltiqchasiga Neva, shuningdek, Narva, Lucha daryolari quyiladi. Chuqurligi gʻarbida 100 m, sharqida 7 m. Orol koʻp. Suvning yuza qismida temperatura qishda 0° dan past, avgustda 15—17°. Noyab. oxiridan attr. oxirigacha muz bilan qoplanadi. Shoʻrligi 2—5‰. Katta kemalarning SanktPeterburg portiga kirish uchun Fin qoʻltigʻida Dengiz kanali qazilgan. Suv sathining balandligi shamollar va atmosfera bosimi taʼsirida oʻzgarib turadi. Natijada Neva qoʻltiqchasida suv koʻtarilib, SanktPeterburgda toshqinlar boʻladi. Fin qoʻltigʻi sohilidagi yirik portlar: SanktPeterburg, Viborg (RF), Tallinn (Estoniya), Helsinki, Kotka (Finlandiya).
Final

**Final** (lot. ﬁ nis — oxir, nihoya) — 1) tamom boʻlish, tugallash, yakun, mas, sport musobaqalarida gʻoliblar aniqlanadigan yakuniy uchrashuv; 2) (musiqada) — sahnaviy (opera, balet) va cholgʻu (simfoniya, sonata kabi) turkumli musiqa asarlarining xotima qismi. Asarning badiiy mazmunini umumlashtirib, mavzularning dramaturgik rivojiga yakun yasaydi. Opera F.i butun asar yoki muayyan parda kulminatsiyasini oʻz ichiga oladi, jadal rivoji, dramatizm yoki tantanavor xarakteri bilan ajralib turadi (yana qarang Apofeoz). Cholgʻu F. koʻpincha tez surʼat, raqsbop ritmlar, jonli kayfiyatga asoslanadi. FINVAL, seldsimon kit (Balaenoptera physalus) — tisheiz kitlar kenja turkumiga mansub sut emizuvchi. Arktikadan Antarktikagacha boʻlgan joylarda tarqalgan. Uzoq Sharq dengizlarida, kamdankam Barens va Oq dengizlarda uchraydi. Urgʻochisi gavdasining uzunligi 19–20 m (baʼzan 27,3 m, odatda, erkaklari urgʻochisidan 1 m gacha kalta). Usti toʻq kulrang, korni oq, boshining oʻng qismi chapiga nisbatan oqishroq. Moʻylov plastinkalari (har qatorda 360 ga yaqin) kulrangkoʻk. Bolasining uz. 6–7 m. F. qisqichbaqasimonlar, baliqlar, boshoyoqli mollyuskalar bilan oziqlanadi. Soni kamayib ketganligi sababli ovlash taqiqlanadi. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Niels Ryberg Finsen

**Niels Ryberg Finsen** (1860.15.12, Torsxavn, Farer oroli — 1904.24.9, Kopengagen) — daniyalik fizioterapevt. Kopengagen universitetini tugatgan (1890). Kopengagendagi yorugʻlik bilan davolash instituti tashkilotchisi va direktori (1896—1904). Ilmiy faoliyati ultrabinafsha nurlarining biologik taʼsiri va undan teri silini davolashda foydalanishga oid. Finsen yorugʻlik bilan davolashning ilmiy asoslarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureata (1903).

## Manbalar
Filtrlash

**Filtrlash** (kimyoda) — suyuklik yoki gazni oʻtkazib, qattiq jismlarni tutib qoladigan filtrlovchi toʻsiq yordamida suspenziyalar yoki aerozollartl. ajratish jarayoni. Filtrlash maxsus qurilma — filtrda amalga oshiriladi. Suspenziyani filtrlashda suyuklikdan ajraladigan qattiq jismlar filtrlovchi toʻsiqda koʻpincha nam choʻkma hosil qiladi. Bu choʻkma suv va boshqa suyuqliklar bilan yuvib tushiriladi yoki quritish maqsadida havo bilan puflanadi. Juda qovushqoq va konsentratsiyasi kichik nozik dispers suspenziyalarning kattik zarralari filtrlovchi toʻsiqning teshikchalariga singib, choʻkma hosil qilishi yoki qilmasligi mumkin. Teshikchalarni kamaytirish yoki kichraytirish maqsadida yordamchi moddalar (diatomit, perlit, asbest, sellyuloza va boshqalar) koʻllanadi. Bunday moddalar filtrlovchi toʻsiqqa beriladi yoki suspenziyaga qoʻshiladi. Filtrlovchi toʻsiq orqali oʻtgan suyuklik filtrat deb ataladi.

Filtrlashning kuyidagi turlari bor: a) suspenziyaning oʻzinigina ajralishi, yaʼni suspenziya tarkibidagi filtrlovchi toʻsikda tutib qolingan qattik jiyemni ajratish; b) suspenziyani quyultirish — filtrlovchi toʻsiq orKali sutoq fazaning bir qismini oʻtkazib yuborib, suspenziyaning konsentratsiyasini oshirish; v) suyuqlikni tiniqlashtirish — uni oz miqdordagi muallaq moddalardan tozalash.

Filtrlash bir jinsli boʻlmagan suyuk sistemalarni ajratish, gazlarni tozalashning samarali usulidir, u lab. va sanoatda (kimyo, oziq-ovqat, neftni qayta ishlash, konchilik va boshqa sohalarda) keng qoʻllanadi.
Filtr-dasturlar

**Filtr-dasturlar** — kompyuter uchun virusga qarshi tuziladigan dasturlar. Kompyuter ishlash tizimiga zararni koʻpaytirish va ziyon yetkazish maqsadida viruslar tomonidan operatsion tizimga qilinayotgan "hujum" (murojaatlar)ni tutib qoladi va ular haqida foydalanuvchiga maʼlum qiladi.
Finik palmasi

**Finik palmasi**, xurmo palmasi, feniks () — palmadoshlar oilasiga mansub ikki uyli daraxtsimon oʻsimliklar turkumi. Afrika va Osiyoning tropik va subtropik mintaqalarining daryolarga yaqin, yer osti suv manbalari bor qurgʻoq joylarida, vodiylarda, botqokliklarda 15 turi usadi. Asil Finik palmasi () yoki arab xurmosi turi — Shimoliy Afrika, Arabiston yarim oroli, Janubiy Eron, Afgʻoniston va Pokistonning quruq subtropik mintaqalarida oʻsuvchi qad. madaniy oʻsimlikdir. Yovvoyi turi maʼlum emas. Finik palmasi miloddan avvalgi 4ming yillikda Shumer, Ossuriya va Qad. Misrda ekilgani maʼlum. Tanasi barg bandlari qoldiqlari bn, tepa kismi qalin patsimon barglar bilan qoplangan. Gullari bir jinsli, roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi, shamol yordamida changlanadi. Mevasi kattik urugʻli, baʼzilariniki yeyishli. Tanasi tik usadi, balandligi 15–20 m gacha, mevasi — finiki (xurmosi) choʻzinchoq yoki oval, uz. 7,5 sm, diametri 3,5 sm, yangiligida va yarim quritilgan holda isteʼmol qilinadi. Arab mamlakatlarida Finik palmasi asosiy ovqat hisoblanadi (undan kamida 100 xil ovqat tayyorlanadi), eksport qilinadi. Tarkibida 62— 71% kand, 1—2,5% oqsil, 2,5% yogʻ moddalari bor. Daraxt poʻstlogʻini tilib sharbati olinib, shakar, finik vinosi, barglari tolasidan arkrn, savatlar tayyorlanadi. Urugʻidan va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Asil Finik palmasi mevasi yetishtirish boʻyicha Iroq va Shimoliy Afrika mamlakatlari oldingi oʻrinlarda turadi. Oʻrta Osiyoda Turkmaniston jan.gʻarbida 1939-yildan ekiladi. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida uchraydi.
Finikiy yozuvi

**Finikiy yozuvi** - mil. av. 2-ming yillik oʻrtalarida Finikiyada paydo boʻlgan hamda finikiyaliklar va karfagenliklar, qadimgi yahudiylar va moavliklar tomonidan mil. 4-asrgacha foydalanilgan konsonant harftovush yozuvi. Finikiy yozuvi ugarit yozuvi yoki qadimgi arabiy (tamud, safati, lixyoni) alifbolar bilan birga rasmli qadimgi xanaan boʻgʻinlikonsonant yozuvidan kelib chiqqan boʻlsa kerak. Finikiy yozuvidagi grafemalar soni (22 ta) asosiy manba yozuvdagiga (29—30 grafema) nisbatan kamaygan. Unda faqat undoshlargina ifodalangan, unlilar mutlaqo ifodalanmagan — Finikiy yozuvi sof konsonant yozuv boʻlgan. Harflar muayyan qatʼiy ketmaketlikda joylashgan, yaʼni alifboni tashkil etgan. Har bir harf belgili nomga ega boʻlgan va nomlar ayni harf bildirgan tovush bilan boshlangan. Mas, b — "bet", d — "dalet", g — "gimel" va shahrik.

Finikiy yozuvi oʻngdan chapga qarab gorizontal holatda yozilgan. Bu yozuvning paydo boʻlishi insoniyat tarixida yozuvni takomillashtirishda olgʻa qoʻyilgan qadam boʻlgan, chunki birinchi marta sof tovush yozuvining, grafemalar soni aniq boʻlgan mukammal alifboning yuzaga kelishi jamiyatda yozuvni biladigan kishilar doirasini nihoyatda kengaytirib yuborgan. Miloddan avvalgi 12-asrda toʻla shakllangan Finikiy yozuvi finikiyaliklarning Oʻrta dengiz boʻylarida barpo qilgan mustamlaka yerlarida tarqalgan. 10—9-asrlarda Finikiy yozuvidan oromiy yozuvi (undan esa yahudiy, nabotiy, arab; Old va Markaziy Osiyoning boshqa alifbolari, jumladan, bilvosita gruzin va arman; sugʻd, uygʻur va moʻgʻul yozuvlari va boshqa yozuvlar) paydo boʻlgan. 11 — 8-asrlarda esayunon, keyinroq lotin, Kirill alifbolari, brahmi yozuvi (undan Hindiston, Shim.Sh ar qiy Osiyo va Tibet yozuvlari) kelib chiqqan. Maʼlumotlarga qaraganda, hozirgi bizga maʼlum boʻlgan harftovush tizimidagi alifbolarning F qismidan koʻprogʻi Finikiy yozuvidan tarqalgan.

Finikiy yozuvida bitilgan eng qad. yodgorliklar miloddan avvalgi 12—10-asrlarga mansub boʻlib, Finikiyaning oʻzidan emas, balki uning mustamlakalari hududidan topilgan (ular koʻp emas). Finikiy yozuvidagi yodgorliklarning koʻpchiligi miloddan avvalgi 5-asr — mil. 2—3-asrlarga mansub. Undan keyingi davrda Finikiy yozuvi oromiy yozuvi tomonidan siqib chiqarilgan.
Finikiy tili

**Finikiy tili** — som tillarining xanaan guruxchasiga mansub va miloddan avvalgi 2—1 ming yillik — milodiy 1ming yillikda Finikiyada hamda Oʻrta dengiz soqillaridagi finikiy mustamlakamanzilgohlari (Kipr, Sitsiliya, Sardiniya, Messaliya, Ispaniya, Shimoliy Afrika)da tarqalgan (keyinchalik ulik) til. Finikiy tili Finikiyaning oʻzida milodiy II asrda isteʼmoldan chiqqan; Shimoliy Afrikada esa soʻnggi davr Finikiy tili (yangi puna tili) arablar istilosi davri (VIII asr)gacha saqlanib qolgan. Miloddan avvalgi 2 ming yillik oʻrtalaridan milodiy 2-asr gacha (Finikiya) va milodiy 3—4-asrlargacha (Oʻrta dengizning garbi) boʻlgan davrga mansub yozma yodgorliklar orqali maʼlum; dialektal jihatdan shimoliy finikiy, janubiy finikiy, kipr, puna lahjalariga boʻlinadi. Finikiy tilining morfologiyasi va leksikasi boshqa som tillariniki, xususan, ivritnikiga oʻxshash. Finikiy tili fonetikasining u mansub boʻlgan guruhchadagi boshqa tillardagidan oʻziga xos tomonlari bor. Umumsomiy 28 undoshdan, grafikasiga koʻra, 22 tasi saqlanib qolgan. Vokalizm (unlilar) sohasida ham anchagina farqlar boʻlgan.

## Manbalar
Finikiya

**Finikiya** – Oʻrta dengizning sharqiy sohilidagi qadimgi viloyat. Rivoyatlarga koʻra, Finikiyaning aholisi Eritreya dengizi sohillaridan kelgan; ayrim finikiyalik tarixchilarning fikricha, finikiyaliklar Finikiyaning tub aholisidir. Miloddan avvalgi 5—4 ming yillikda Finikiya oʻzining qulay geografik joylashuviga koʻra, Mesopotamiya va Nil vodiysi aholisi bilan faol savdo-sotiq olib borgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshlarida quldorlik shahardavlatlari: Ugarit (RasShamra), Sidon (Sayda), Beruta (Bayrut), Arvad(Arad), Tir (Sur) va boshqa vujudga kelib, ular miloddan avvalgi 12-asrgacha Misr firʼavnlari qoʻl ostida boʻlgan. Miloddan avvalgi 13-asr oxiri – 12-asrning boshida Finikiya nihoyat Misr mustamlakasidan xalos boʻlgan. Miloddan avvalgi 1ming yillikda Finikiya Oʻrta dengiz sohil boʻyining Markaziy va Gʻarbiy qismini egallab, bu yerlarga kuplab finikiyalik savdogarlar va qaroqchilar kelishi avj olgan. Tasos o.da temir rudasi konlari ochilgan, Melkart xudosi ibodatxonasi va kichik qishloq bunyod etilgan. Atlantika okeaniga tutashgan Shimoliy Afrika soxillarida, Like, Ispaniyaning jan. kismida, Gades, Malaka, Seksi, Abdera, Sitsiliyada Motiya, Panorm va Sardiyada Nora shaharlari qad koʻtargan.

Finikiyada hunarmandchilik, savdo-sotiq, kemasozlik juda taraqqiy qilgan; dengiz yoʻllaridan keng foydalanilgan. Shaharlar oʻrtasida hukmronlik uchun kurashlar natijasida kucheizlangan Finikiya miloddan avvalgi 8—7-asrlarda Ossuriyaga, miloddan avvalgi 6-asrda Bobilga, miloddan avvalgi 539 yildan 332 yilgacha axomaniylar davlatiga boʻysungan. Finikiya miloddan avvalgi 332 yildan makedoniyalik Aleksandr davlati, miloddan avvalgi 3-asr oʻrtalaridan Salavkiylar davlati qoʻl ostida boʻlgan. Shu vaqtdan boshlab Finikiyada ellinlashtirish jarayoni kuchaygan. Oʻrta dengiz boʻyidagi Delos, Afina va boshqa shaharlarda finikiyalik savdogarlarning faktoriyalari va uyushmalari paydo boʻlgan. Miloddan avvalgi 2— 1-asrlarda Kiprda YunonFinikiya podsholigi vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 63 yildan boshlab Finikiya Rimning Suriya provinsiyasi tarkibiga kirgan. Astasekin finikiyaliklar Suriyaning boshqa aholisi tarkibiga singib ketgan.

## Manbalar
Finlar

**Finlar** (oʻzlarini suomalayset deb atashadi) – xalq, Finlandiyaning asosiy aholisi (4,65 mln. kishi), umumiy soni 5,43 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Rossiya Federatsiyasi da 47,1 ming kishi (1989). Fin tilida soʻzlashadi. Dindorlari – protestantlar (lyuteranlar). Boltiqboʻyi fin xalklarining ajdodlari Finlandiyaning jan. ga miloddan avvalgi 3ming yillikda kelib joylashgan. Ular astasekin shim.ga siljib, hozirgi saamlar (loparlar) ajdodlarini siqib chiqarishgan. Jan.garbiy (sumi yoxud suomi), markaziy (yemi – yoxud xyame), sharqiy (korela yoxud karyala qabilalari gʻarbiy guruhi) qabila guruxlarining birlashuvi negizida fin elati shakllangan. F.ning koʻpchiligi sanoatda band.
Finna

**Finna**, finka — tasmasimon chuvalchanglarning yuqumli lichinkalik bosqichlaridan biri. Oraliq xoʻjayinda parazitlik qiladi. F. pufakcha koʻrinishida boʻlib, uning ichida chuvalchang lichinkasining bitta yoki bir nechta boshchasi bor. F. oraliq xoʻjayinning har xil organlari (odatda, muskullar, jigar, miya, upka)da rivojlanadi. Asosiy xoʻjayin (odam yoki umurtqali hayvonlar) F.li organni yeb chuvalchangni yuqtiradi. F.dan asosiy xoʻjayin organizmida yetuk chuvalchang rivojlanadi. F.ning sistitserkoid (6 ilmokli boshcha), senur (bitta pufakda bir necha boshcha), exinokokk (bitta yirik pufakda 2, 3 va hokazo tartibdagi pufakchalar va ular ichidagi boshchalar), protserkoid va boshqa xillari boʻladi.
Fir

**Fir**, Fil, pil, kat, kot va al-Fir nomlari bilan atalgan — Xorazmning qad. poytaxti; Amudaryoning soʻl sohilida joylashgan. Arab manbalarida alMansura deb ham atalgan. Beruniyning xabar berishicha, "AlFir Xorazm shahri (Kat)ning chekkasidagi loy va xom gʻishtdan qurilgan qalʼa boʻlib, bir-birining ichiga joylashgan va balandlikda birbiridan qolishmaydigan uch qavatli qoʻrgʻon edi... AlFir oʻn milcha va undan koʻproq masofadan koʻrinar edi. Jayxun har yili uni buzib, yiqitib va parchalab olib keta berdi; nihoyat Iskandar tarixining 1305-yilida (milodiy 993 yil) undan asar krlmadi". Shundan soʻng poytaxt Gurganj shahriga koʻchirilgan. F. xarobalari Shabboz (hozirgi Beruniy) oʻrnidadir.
Firma

**Firma** ( — imzo) — korxona, kompaniya, xoʻjalik va tijorat tashkilotlarining umumiy nomi. Xodimlar soni, mulk shakllari, huquqiy holati va boshqalarga koʻra xilma-xil Firmalar bor. Firmalarda band boʻlgan xodimlar soni 2—3 kishidan 20—30 ming kishigacha boʻlishi mumkin. Firmalar barcha mulk turlari negizida davlat, kooperativ, shirkat, jamoa tashkilotlari va mahalliy davlat idoralari, milliy va chet ellik yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan tashkil etiladi. Ular quyidagi turlarga ajratiladi: affilirlangan (qoʻshilgan) Firma — filial, shoʻba korxona shaklida yirikroq turdosh bosh korxona tarkibida faoliyat yuritadi; broker Firma — tijorat maqsadlarini koʻzlaydigan va mijoz topshirigʻiga koʻra va uning hisobidan vositachi sifatida faoliyat yuritadi; venchur Firma — kichik yoki oʻrta investitsion Firma hisoblanib, ilmiy tadqiqotlar va muhandislik ishlanmalarini amalga oshiradi; investitsion Firma — investitsiyalash va qimmatli qogʻozlar bilan bogʻliq operatsiyalarni oʻtkazadi; injiniring Firma muhandislikmaslahat koʻrsatishga ixtisoslashadi; innovatsion Firma — Firmaning ilmiy tadqiqot ishlari natijalari bazasida yangi texnologiyalarni yaratish uchun barpo etiladi; konsalting Firma — uning faoliyat sohasini maslahat xizmatlari koʻrsatish tashkil etadi; ishlab chiqarish Firmasi — aniq bir mahsulotni tayyorlash bilan shug'ullanadi; savdo Firmasi — savdovositachilik faoliyati bilan shugʻullanadi; rieltor Firma — koʻchmas mulk sohasidagi amallarda qatnashadi.

Hozirgi iqtisodiy hayotda Firmalarning asosiy qismi nisbatan kichik va mayda. Yirik Firmalar nisbatan mustahkam ishlab chiqarish, texnologik va xom ashyo bazasiga ega boʻlib, xalqaro mehnat taqsimotida faol ishtirok etadi, oʻrtacha Firmalar kooperatsiyalangan hamda ixtisoslashgan qismlar va detallar ishlab chiqarish sohasida, shuningdek, umumiy texnologik va texnik infratuzilma sohasida faoliyat koʻrsatadi. Mayda Firmalar, asosan, tovarlar ishlab chiqarish va aholiga xizmat koʻrsatish bilan shug'ullanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyotining barcha tarmoqlarida 236,4 mingga turli Firmalar faoliyat koʻrsatdi (2003).

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Yana qarang

* Kompaniya
* Korxona
Firn

**Firn** (nem. ﬁ rn — oʻtgan yilgi, eski) — muz donalarining qayta kristallanishi natijasida hosil boʻlgan yirik donador muz. Firn qor bilan muz oraligʻidagi bosqich boʻlib, yogʻin, asosan, qor koʻrinishida yogʻadi, togʻlarning yoz boʻyi erib ulgurmaydigan qor chizigidan yuqorida joylashgan qismida va qutbiy oʻlkalarda yuzaga keladi. K,or quyosh radiatsiyasi, iliq havo taʼsirida qayta kristallanishi va suv bugʻining sublimatsiyasi natijasida firnga aylanadi. Firn zichligi 0,45 dan 0,8 g/sm3 gacha. Togʻ muzliklarida firn qalinligi 20–30 m, Antarktidada 100 m gacha yetadi.
Firoqiya

**Firoqiya** (arab. — judolik, ayriliq) — Sharq mumtoz adabiyotida lirik sheʼr turi. Shoirning ayriliq, hijron kayfiyatlarini ifodalaydi. 2 xil boʻladi: a) yoridan, yaqin kimsasidan ajralish natijasidagi ruhiy azobni, judolikni ifodalovchi asarlar. Bularda lirik qahramonning muayyan muhit yoki boshqa sabablarga koʻra oʻz yaqinidan judo boʻlganligi alam bilan kuylanadi:Ayrilib men yordin bir necha kun boʻldim judo,Axtarib keldim seni, gʻuncha dahonim, qaydasan?(Mashrab);b) qadimda shoir uz vatanidan judo boʻlganida, undan chiqib ketishga majbur qilinganida, boshqa mamlakatlarda yashab, elyurtini sogʻinib yozgan asarlari: "Adashganman", "Ayrilib qoldim" (Furqat).

Yod etmas emish kishini gʻurbatda kishi, Shod etmas emish kungulni mehnatda kishi. Koʻnglum bu gʻariblikda shod oʻlmadi, oh, Gʻurbatda sevunmas ermish, albatta kishi.

(Bobur).

Alisher Navoiy, Mashrab va boshqa ijodida ham F.ning yetuk namunalari bor.
Firqa

**Firqa** (arab. – guruh, toʻda) – islomiy eʼtiqodga doir bir yoki bir necha masala yuzasidan maxsus fikrga ega boʻlgan kishilar guruhi (maktab, jamoa). Muhammad (s.a.v.) tomonidan musulmonlar jamoasi 73 (yoki 72) Firqaga boʻlinib ketadi, deb bashorat qilingan. Eski oʻzbek tilida „partiya“ soʻzi oʻrnida ham ishlatilgan.

Islomiy harakat islomdagi asosiy yoʻnalishlardan biridir.

Islomdagi oqimlarning tafovuti Umaviylar davrida boshlanib, Abbosiylar davrida ham davom etdi. Olimlar qadimgi yunon va eron olimlarining asarlarini arab tiliga tarjima qilish, bu asarlarni islom nuqtai nazaridan tahlil qilish va sharhlashga kirishdilar.

Islom dini odamlarni umumiy din asosida birlashtirganiga qaramay, musulmon mamlakatlarida etnik-konfessiyaviy qarama-qarshiliklar barham topgani yoʻq. Bu holat musulmon dinining turli oqimlarida oʻz aksini topgan. Islomdagi oqimlar (sunniylik va shialik) oʻrtasidagi barcha tafovutlar aslida dogmatik emas, balki huquqni qoʻllash masalalari bilan bogʻliq. Islom barcha musulmonlarning yagona dini hisoblanadi, ammo islom harakati vakillari oʻrtasida bir qator kelishmovchiliklar mavjud. Shuningdek, huquqiy qarorlar tamoyillari, bayramlarning nishonlanishi, boshqa din vakillariga boʻlgan munosabatda ham jiddiy tafovutlar mavjud.

Dunyo musulmonlarining qariyb 85% sunniylar, 15% shialar hamda qolgan islomiy harakat aʼzolarini (ahmadiylar, alaviylar, ibodiylar, ismoiliylar va boshqalar) oʻz ichiga oladi.

## Manbalar
Fisgarmoniya

**Fisgarmoniya** (yun. physa dam, puflash va garmoniya) — klavishli damli musiqa cholgʻu asbobi. 1810-yilda G. J. Grenye (Parij) ixtiro qilgan. Shakli kichraytirilgan pianinota oʻxshash. Oyoq pedali bilan dam beriladi. Klavishlar bosilishi bilan klapanlar ochilib, maxsus kanallar orqali yuborilgan havo bosimi yordamida poʻlat tilchalar tebranib sado chiqaradi. 1—2 klaviatura (manual), 6— 20 registrta ega. Diapazoni 5 oktavagacha boʻladi.
Fistula

**Fistula** (lot. ﬁstula — naycha) — biror aʼzo (ichak, oʻt pufagi,meʼda boʻshligʻi) yoki hazm bezi yoʻlini tashqi muhitga tutashtirish uchun operatsiya yoʻli bilan ochilgan sunʼiy teshik yoki kanal (nay).Boʻshlikdagi suyuqlik (siydik, oʻt, yiring va boshqalar) shu nay orqali tashqariga chiqib turadi. Fistula aʼzolar boʻshligʻiga kiritiladi yoki tomirlar devoriga tikiladi.

Tugʻma (embrional rivojlanish nuqsoni tufayli) va orttirilgan (patologik jarayon natijasida) Fistulalar farq qiladi.Tibbiy koʻrsatmaga muvofiq,shuningdek, eksperimental fiziologiyada Fistula keng qoʻllanadi.Fistula yordamida toza meʼda shirasi olinadi,ichki aʼzolar harakati, holati,siydik ajralish dinamikasi va boshqa tekshiriladi.
Fiting

**Fiting** (ing. ﬁ t — yigʻish) — trubalarni ulash, ularning tarmoqlangan, burilgan, bir xil diametrdan ikkinchi xil diametrga oʻtadigan joylariga qoʻyish hamda ayrim joylarini butunlay berkitish uchun moʻljallangan rezbali detal. Vazifasiga koʻra, muftalar, tirsaklar, xocheimon, berkituvchi tiqin, berkituvchi qopqoq, egarcha, nippel, birlashtiruvchi gayka, futorka va boshqa xillarga boʻlinadi. Bir xil diametrli trubalarni birlashtiruvchi F. toʻgʻri, har xil diametrli trubalarni birlashtiruvchi F. oʻtish F.i deb ataladi. F. bolgʻalanuvchan choʻyan, poʻlat, plastmassa va boshqa materialldan yasaladi.
Fito...

**Fito...**,... FIT (yun. phyton — oʻsimlik) — oʻzlashma koʻshma soʻzlarning birinchi yoki ikkinchi qismi; shu soʻzlarning usimlikka yoki oʻsimliklar haqidagi fanlarga (mas, botanikaga) alokadorligini bildiradi (mas, fitobar, fitoterapiya; galofitlar, geofitlar).
Fitobar-o‘simlikning ma‘lum bir qismlaridan foydalanib fitoichimliklar tayyorlanadigan joy hisoblanadi. Tibbiyot amaliyotida fitoichimliklar oddiy  yoki murakkab bo‘ladi.Agar hozirgi davrda tabiiy dori vositalarining talabini hisobga olsak bu ay‘ni muddaodir.
Fitogelmintlar

**Fitogelmintlar**, fitonematodalar — oʻsimliklarda parazitlik qiluvchi toʻgarak chuvalchanglarning umumiy nomi. Nematodalar sinfiga mansub. 10000 dan ortiq, jumladan, Oʻzbekistonda 700 ga yaqin turi maʼlum. Gavdasining uzunligi 0,2—5 (baʼzan 11) mm, yoʻgʻonligi 10—100 mkm. Oʻsimlikning yer ustki yoki yer ostki qismidagi turli organlarda parazitlik qilishga ixtisoslashgan turlari bor. F. bilan zararlangan usimlik usishdan qoladi, soʻliydi; zararlangan organlarda boʻrtma (shish) paydo qiladi; toʻqimalari yemirilib, nekrozta uchraydi. Oʻzbekistonda sabzavot va poliz ekinlari, gʻoʻza, kanop va boshqa oʻsimliklarga boʻrtma nematodalar, kartoshkaga poya nematodasi katta ziyon yetkazadi. F.ni fitogelmintologiya oʻrganadi (yana qarang Gelmintlar).
Fitogormonlar

**Fitogormonlar** (fito... va gormonlar), oʻstiruvch i moddalar — oʻsimliklarda qosil boʻlib, ularning oʻsishi va meva hosil qilish jarayonlarini boshqarishda ishtirok etadigan yuqori fiziologik faol moddalar. Oʻsimliklar hayvonlar kabi gormon ishlab chikaradigan maxsus sekretor organlariga ega emas. Fitogormonlarga, odatda, auksinlar, gibberellinlar, sitokinin (kinin)lar, fenoksiatsetat kislota hosilalari va boshqa kiradi.Fitogormonlar 3 ta umumiy xossaga ega: 1) oʻsimlik organlaridan biri (yosh barglar, kurtaklar, ildiz va novda uchlari)da sintezlanadi va boshqa joylarga tashilib, bu yerda usish va ontogenez jarayonlarini kuchaytiradi; 2) usimliklarda juda oz miqdorda sintezlanadi va ularning usimlik hayotidagi ishtiroki deyarli sezilmaydi; 3) boshqa metabolitlar (jumladan, vitaminlar)dan farkli ravishda oʻsimliklarda organlar shakllanishi jarayonini tezlashtiradi. Masalan, gibberellinlar poya va mevaning oʻsishini, auksinlar ildiz oʻsishini, kininlar hujayraning boʻlinish jarayonini kuchaytiradi. Oʻsish jarayonlarini sustlashtiradigan tabiiy oʻsish ingibitorlari (mas, abssiz kislota, etilen) alohida guruxlarni tashkil etadi (yana qarang Oʻsishni boshqaruvchi moddalar).

Abdukarim Zikiryoyev.
Fitogelmintologiya

**Fitogelmintologiya** (fito... va gelmintologiya), fitonematodologiya, agronomik gelmintologiya — gelmintologiyaning fitogelmintlar, yaʼni oʻsimliklarda parazitlik qiluvchi toʻgarak chuvalchanglar (nematodalar)nk oʻrganuvchi boʻlimi. F. fitogelmintlarga qarshi kurash choralari va ular paydo qiladigan kasalliklarni ham oʻrganadi. F. 20-asrning 20-yildan rivojlana boshladi. Oʻzbekistonda F.ning rivojlanishi Ye.S. Kiryanova, A. T. Toʻlaganov va boshqa ning ishlari bilan bogʻliq. F. sohasidagi tadqiqotlar Oʻzbekiston milliy universiteti, Termiz universiteti, Oʻsimliklarni himoya qilish instituti va bir qancha oliy oʻquv yurtlari qoshidagi kafedralarda olib boriladi (yana qarang Gelmintologiya).
Fitonsidlar

**Fitonsidlar** (fito... va lot. caedo — oʻldiraman) — oʻsimliklar hosil qiladigan faol modda, boshqa organizmlar (asosan, mikroblar)ni oʻldiradi yoki ularning oʻsish va rivojlanishini toʻxtatadi.Fitonsidlarni asosan ochiq urug‘li o‘simliklar ishlab chiqaradi. Masalan archa qoraqarag‘ay va boshqalar.F. oʻsimliklar immuniteti va biotsenozlardagi organizmlarning oʻzaro munosabatlarida muhim ahamiyatga ega. Kimyoviy tarkibi boʻyicha — glikozidlar, terpenoidlar va boshqa ikkilamchi metabolitlardan iborat. Daraxtlar (asosan, ignabarglilar)ning F. ishlab chiqarish xususiyati shaharlarni koʻkalamzorlashtirishda ahamiyatga ega. Piyoz, sarimsoq, yerqalampir va boshqa oʻsimliklar F.i qoʻshilgan preparatlar tibbiyotda qoʻllanadi.Fitonsidlar yuqorida ta‘kidlanganidek bakteriyalarni o‘ldiradi.Shuning uchun shifoxona dam olish maskanlariga ko‘plab ochiq urug‘li o‘simliklar ekiladi va nafas yo‘llari kasalliklari bodni davolashda asabni tinchlantirishda qo‘llanadi.

## Manbalar
Fitopatalogik ekspertiza

**Fitopatalogik ekspertiza** - qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻligi va oʻsimliklardagi kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlarni dastlabki tekshirish. Asosan, kasallikka chalingan qishloq xoʻjaligi ekinlari namunalari va urugʻlardagi kasalliklarni (qorakuya, gelʼmintosporioz, gommoz, vilt va boshqalar) aniklash uchun oʻtkaziladi. Fitopatalogik ekspertiza vazifalari saprofit va parazit mikroorganizmlarning tur tarkibini, urugʻlikning zararlanish darajasini aniklash; ularni zararsizlantirish usullari (quritish, qizdirish, dorilash, yaroqsizlarini ajratib olish, fumigatsiyalash va boshqalar) boʻyicha tavsiyalar ishlab chikish. Fitopatalogik ekspertiza tadbirlari bilan karantin inspeksiyasi shugʻullanadi.

Fitopatalogik ekspertiza usullari: biologik usulda urugʻlar steril sharoitlarda, aksariyat ozuqa muhitida undiriladi; mexanik usulda urugʻlarning zararlangani koʻzdan kechiriladi va urugʻlikni yuvib, suv mikroskopda tekshiriladi (bunda makrosporioz yoki alternarioz konidiyalarini topish mumkin); serologik usulda amaliy va nazariy masalalar — urugʻlik va oʻsimlikning kasallik qoʻzgʻatuvchilari bilan zararlanganligi, zamburugʻ, bakteriya va viruslarning tur va irqi, oʻsimliklardagi yashirin virusli kasalliklar aniqlanadi.

Urugʻlik materialni jahon mamlakatlari oʻrtasida ayirboshlash tobora kengayib borayotgan hozirgi sharoitlarda Fitopatalogik ekspertiza alohida ahamiyatga ega. Ekinlarni mamlakatning yangi hududlariga joriy etishda ham Fitopatalogik ekspertiza muhim oʻrin tutadi. Biron hududda hali uchramagan oʻsimlik kasalliklarining chetdan kelib qolishiga va xavfli kasalliklarning tarqalib ketishiga yoʻl qoʻymaydigan karantin tadbirlari tizimida chetdan keltyrilayotgan oʻsimlik obʼyektlarining sogʻlomlik holati Fitopatalogik ekspertiza orqali aniklanadi (qarang Karantin).

Mirakbar Zufarov.
Fitotron

**Fitotron** (fito... va throns — makon, turar joy) — oʻsimliklarni sunʼiy boshqariladigan sharoitlarda oʻstirishga moʻljallangan bino. Oddiy Fitotron vegetatsiya shkafidan, murakkabrogʻi vegetatsiya kamerasidan, mukammali koʻp kamerali (xonali) sunʼiy iklim styasidan iborat. Fitotronda hayot omillarini oʻzgartirish orqali oʻsimliklarda kechadigan jarayonlar yorugʻlik, tuproq va havo namligi, muhit harorati va boshqa omillarga bogʻliq holda yil boʻyi oʻrganiladi. Fitotronda turli iklimiy sharoitlarni qosil qilish, yiliga bir necha marta hosil olish bilan seleksiya va boshqa ilmiy tadqiqot jarayonlarini tezlashtirishga erishish mumkin.

Dastlab fitotron 1949-yilda AQSH (Kaliforniya) da barpo etilgan. Uzbekistonda birinchi fitotron 1987-yilda Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot intida ishga tushirildi. Bu fitotron majmuining umumiy maydoni 22 ga, uning tarkibida maydoni 1500 m2 boʻlgan seleksion issiqxona; har birining maydoni 36 m2 boʻlgan 14 boks seleksiya issiqxonalari, reproduksion issiqxona (maydoni 2 ga); laboratoriyai.ch. korpusi va iklim kamerali zal va boshqa yordamchi inshootlar tarmogʻi bor.

Fitotronni yoritishda katta quvvatli isitish lampalari ishlatiladi. Fitotronning oʻsimliklar oʻsadigan zonasida havo harorati 18°—32° atrofida, havo namligi 60—75% ni tashkil etadi.
Fitofaglar

**Fitofaglar** (fito... va phagos — yeb qoʻyuvchi) — faqat oʻsimliklar bilan oziqlanadigan organizmlar. Fitofaglar oʻsimlikning turli qismlari — unayotgan urugʻlar, ildiz, barg, poya, shoxlar, gul organlari va boshqa bilan oziqlanadi. Fitofaglar ning ozuqaga nisbatan ixtisoslashuvi turlicha. Haqiqiy fitofaglarga koʻpgina hasharotlar mansub boʻlib, ular orasida poli va oligofaglar bilan bir qatorda monofaglar ham bor. Fitofagiya — ayniqsa, yuksak hasharotlar: moʻylovdor qoʻngʻizlar, bargxoʻrlar, uzuntumshuq qoʻngʻizlar, poʻstloqxoʻrlar oilasi, chigirtkasimonlar katta oilasi, toʻgʻriqanotlilar turkumi va boshqalarning vakillariga xos. Koʻpgina fitofaglar ekinlarga katta zarar yetkazadi.
Fitoftoroz

**Fitoftoroz**, qizgʻish chirish — oʻsimliklarda fitoftora (Phytophtora) turkumiga mansub zamburuglar qoʻzgʻatadigan kasalliklar. Kartoshka, pomidor, piyoz, sitrus ekinlari, olma va boshqalarda uchraydi. Kartoshka F.ida (qoʻzgʻatuvchisi — P.infestans) barglarda yirik dogʻlar, nam obhavoda barglarning orqa tomonida oq gʻubor paydo boʻladi, tuganagida dastlab qora dogʻlar koʻrinadi, soʻngra ular qoʻngʻir rang olib, chiriydi va qattiklashib qoladi. Zararlangan tuganaklar kartoshkani saqlash jarayonida yana boshqa kasalliklar bilan zararlanadi.

Kurash choralari: kasallikka chidamli navlarni ekish, sogʻlom urugʻlik tayyorlash, fosfor-kaliy oʻgʻitlarini yuqori dozalarda qoʻllash, fungitsidlar purkash, kavlashdan oldin oʻsimlik palaklarini oʻrib olish. Pomidor F.ida ham (qoʻzgʻatuvchisi — P.infestans) barglarning orqa tomonida oq gʻuborli, poyasida gʻuborsiz choʻziq qoʻngʻir dogʻlar, mevasida qoʻngʻir chirish paydo boʻladi. Olma F.i (qoʻzgʻatuvchisi — P.omnivora), asosan, daraxtning ildiz boʻgʻzini zararlaydi, daraxt poʻstlogʻi koʻkbinafsha tus oladi va yorilib ketadi.

Kurash choralari: toʻkilgan mevalar yigʻishtirib olinadi va yoʻq qilinadi. Yorilgan poʻstloq tozalanib dezinfeksiya qilinadi, zararlangan joylari kuydiriladi.
Fitomelioratsiya

**Fitomelioratsiya** (fito... va melioratsiya) — ekinlar ekish va koʻchat oʻtqazish yoʻli bilan yerni yaxshilash va unumdorligini oshirish. F.dan koʻpincha koʻchma qumlarni mustaqkamlash (toʻsish) va qumlikda daraxtzorbutazorlar barpo etish, yaylovlarni yaxshilash va yuvilgan togʻ yonbagʻirlarini, daryolar yoyilmalarini, shoʻrlangan yerlarni, grunt suvlari yer yuziga yaqin yotgan maydonlarni oʻzlashtirish, shuningdek, dalalarni qurgʻoqchilik, kuchli shamollardan muhofaza qilish maqsadlarida dala ihota urmonzorlari barpo etishda foydalaniladi (yana qarang Agrooʻrmon melioratsiyasi).
Fitomassa

**Fitomassa** (fito... va massa) — maʼlum maydon (yuza birligi) yoki ayni paytda yashash joyiga toʻgʻri keladigan oʻsimliklar ^ekosistema) biomassasi yigʻindisi. Oʻsimliklarning yer usti va yer osti organlari: barglar, novdalar, gullar, mevalar, poyalar, shoxlar, ildizlar, tuganaklar, piyozlar va boshqalardan iborat. Biomassa kabi g/m2, kg/ga, g/m3 va boshqa oʻlchovlarda ifodalanadi. Fitomassa koʻrsatkichidan ekosistemalarning biologik hosildorligiga baho berishda foydalaniladi (masalan: 1 ga paxtazorda butun vegetatsiya davrida 8 t dan 16 t gacha quruq Fitomassa yigʻiladi). Yer yuzasidagi oʻsimliklar hamjamiyatlarida, shu jumladan, agrobiotsenozlarda, Fitomassa odatda, zoomassaga qaraganda koʻp. Fitomassaning madaniy oʻsimliklar (shu jumladan, ekinlar) yaratadigan va inson tomonidan foydalaniladigan qismi (mevalar, urugʻlar) hosil deb ataladi.