Sălaj okrugi

**Sălaj okrugi** (rumincha: [saˈlaʒ]) (shuningdek, *Silvaniya yeri*, *silva*, *-ae* „oʻrmon“ degan maʼnoni anglatadi) – Ruminiya okrugi (*județ*), mamlakat shimoli-gʻarbida, Crişana va Transilvaniya tarixiy hududlarida joylashgan. Shimolda Satu Mare va Maramureş, gʻarb va janubi-gʻarbda Bihor, janubi-sharqda Kluj okrugilari bilan chegaradosh. Zalău okrug markazi va eng katta shahridir.

## Geografiyasi
Sălaj okrugi 3,864.38&nbsp;km² (mamlakat maydonining 1,6 % i), shundan 239613 ga qishloq xoʻjaligi yerlari, 105833 ga oʻrmonlar va 41000 ga aholi yashaydigan hududlar. Okrug mamlakatning shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan boʻlib, asosan Sharqiy Karpat va „Someş platosi“ deb nomlanuvchi Apuseni togʻlari oʻrtasidagi birlashgan hududida joylashgan.

### Relyefi

Relyefi asosan tepalikli, janubi-gʻarbda togʻlar kichik qismini egallagan. Tepalik hududi Someș platosi va Silvaniyaning togʻ tepaliklaridan iborat. Togʻli hudud Apuseni togʻlarining ikkita shimoliy qismlarida: Meseş bilan Magura Priei (996 m) va Plopiş choʻqqilari joylashgan. Tekisliklar okrug boʻylab keng tarqalgan va aholi punktlari toʻplangan muhim qishloq xoʻjaligi hududlarini ifodalaydi.

### Iqlimi
Iqlim nuqtai nazaridan, Sălaj okrugi oʻzining geografik joylashuvi boʻyicha moʻtadil kontinental iqlimga toʻgʻri keladi, gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy siklonlar aylanishi ustunlik qiladi.

Havoning isishi relyefning balandligi, parchalanishi va yoʻnalishi, shuningdek, mahalliy omillarga bogʻliq. Oʻrtacha harorat 8° C atrofida.&nbsp; Zalăudagi oʻrtacha harorat (1961—1990-yillarda hisoblangan) 9,5&nbsp;°C. Zalău meteorologik stansiyasida eng maksimal harorat +38 °C boʻlib 1952-yil 16-avgustda va eng minimal harorat −23,5&nbsp;°C boʻlib 1954-yil 25-yanvarda qayd etilgan.

Yillik yogʻingarchilik rejimi ikki omil bilan hosil boʻladi: umumiy atmosfera sirkulyatsiyasi, mos ravishda fizik va geografik sharoitlar. Yozda gʻarbiy va shimoli-gʻarbiy yoʻnalishdagi moʻtadil okean havosining, qishda shimoldan yoki shimoli-sharqdan va sharqdan moʻtadil kontinental sovuq havo massalarining tez-tez kirib kelishi, shuningdek, janubi-gʻarbiy va janubiy dengiz tropik havosi, bu hududda seziladigan atmosfera taʼsir markazlarining barcha taʼsiri bilan ifodalanadi. Ushbu elementlarni, shuningdek, relyef taʼsirini hisobga olgan holda, atmosfera yogʻinlari okrug boʻylab notekis tarqaladi. Oʻrtacha yogʻingarchilik miqdori 600-700&nbsp;mm boʻlib, Zalăuda esa 634,2&nbsp;mm ni tashkil etadi (1961—1990-yillarda hisoblangan). Eng koʻp yogʻingarchilik yozda tushadi, bunda frontal jarayonlardan tashqari, miqdoriy jihatidan boy yomgʻir keltirib chiqaradigan kuchli termal konveksiya sodir boʻladi. Qish mavsumida yogʻingarchilik miqdori kamroq boʻladi, ammo yogʻinli kunlar soni ham oz emas. Umuman olganda, pluviometrik maksimal may-iyun oylariga toʻgʻri keladi va pluviometrik minimal yanvar-fevralda qayd etiladi.

### Gidrografik tarmoq

Tumanning gidrografik tarmogʻi uzunligi 1263,7&nbsp;km, shundan Someș okrug ichida 95&nbsp;km, Almaș 68&nbsp;km, Agrij 48&nbsp;km, Crasna 71&nbsp;km, Barcau 54&nbsp;km. Suvli hudud 57,8&nbsp;km², okrug hududining 1,5 % ni tashkil qiladi.

### Florasi
Sălaj landshafti antropogen landshaftlar bilan almashinadigan tok, mevali daraxtlar, gʻalla ekilgan eman, oʻtloq, qoraqayin va boshqa bargli oʻrmonlar, yaylovlar va qishloq xoʻjaligi yerlari bilan ajralib turadi.

## Demografiyasi

Sălaj okrugi aholisi 224 384 kishi (2011-yil oktyabr) va zichligi 58 kishi/km². Sălaj okrugi aholisi eng kam boʻlgan okruglari orasida uchinchi oʻrindadir. Tumanning urbanizatsiya darajasi 39,3 % ni tashkil qiladi. Shaharlarda 88 259 kishi, qishloqlarda esa 136 125 kishi istiqomat qiladi.

2011-yilda okrugning etnik tarkibiga ruminlar (148396), vengerlar (50177), loʻlilar (15004), slovaklar (1118) va boshqa millatlar (9689) kiradi. Xuddi shunday, 9467 nafari oʻz millatini oshkor qilmagan.

99,8 % aholi dinga mansubligini oshkor qildi, ateist yoki dinsiz odamlar bor-yoʻgʻi 0,2 % hisoblanadi.

## Iqtisodiyoti

### Sanoati
Sălaj okrugi quyidagi sohalarda jamlangan boy xom ashyo resurslariga ega:

* qoʻngʻir koʻmir – Cristotel;
* lignit – Ip va Sărmășag;
* uglerodli shifer – Zimbor;
* gips – Treznea;
* alebaster – Gălășeni va Stâna;
* diorit – Moigrad;
* kristall slanes – Marca;
* boʻr – Cuciulat, Glod, Prodăneşti va Răstoci;
* gil– Crasna, Cuciulat, Nușfalau va Zalău;
* kaolin qumi – Jac va Var;
* silika qumi – Jac, Creaca, Surduc va Var;
* kvars qumi – Var;
* kaolin – Ruginoasa;
* tuf – Mirsid;
* daryo agregatlari – Benesat, Var, Rona, Almașu, Băbeni, Cuciulat, Glod, Gâlgău, Ileanda, Românași, Rus, Someș – Odorhei, Surduc va Tixau.

## Taʼlimi
10 yoshdan oshgan jami doimiy aholining 47,8 foizi past maʼlumotga ega (boshlangʻich, gimnaziya yoki maktabni tamomlamagan), 41,4 foizi oʻrta darajaga (aspirantura va kasb-hunar, oʻrta yoki kasbiy maktab va shogird) va 10,8 foizi yuqoriroq darajaga ega.

Oliy maʼlumotlilar soni 2011-yilda 2002-yilga nisbatan 2,3 barobar koʻpaygan, taʼlim darajasi past aholi esa 24,9 foizga kamaygan. 2011-yil 20-oktabrda 10 yosh va undan katta aholi umumiy sonidagi savodsizlarning ulushi 1,8 % ni tashkil etgan, ushbu holat 2002-yilgi aholini roʻyxatga olishdan 1,2 % ga kam koʻrsatkich hisoblanadi.

## Siyosatchilar
2020-yilgi mahalliy saylovlarda yangilangan Sălaj okrugi kengashi quyidagi partiyaviy tarkibiga ega 30 maslahatchidan iborat:

## Maʼmuriy boʻlinmalari

Sălaj okrugida 1 ta munitsipalitet, 3 ta shahar va 57 ta kommuna mavjud boʻlib, ular 281 ta qishloqqa boʻlingan.

Munitsipalitetlar

* Zalău – markaziy shahar; Aholisi: 56 202 kishi

Shaharlar

* Cehu Silvaniei – aholisi: 7,214 k.
* Jibou – aholisi: 10 407 k.
* Șimleu Silvaniei – aholisi: 14,436 k.

## Muhim shaxslar

Fayl:BATHORI STEPHAN 1571-1586.jpg|Stephen Báthory
Fayl:Barabás wesselényi miklós.jpg|Miklos Wesselényi
Fayl:Simion Barnutiu 4.jpg|Simion Barnutiu
Fayl:Bundesarchiv Bild 183-2000-0518-507, Julius Maniu.jpg|Iuliu Maniu
Fayl:Bela-kun--outlawsdiary00tormuoft.png|Bela Kun
Fayl:Corneliu Coposu.jpg|Corneliu Coposu


* Cristofer Bathory (1530—1581), Transilvaniya vodiysi
* Stephen Bathory (1533—1586), Transilvaniya shahzodasi va Polsha qiroli
* Miklos Wesselenyi (1796—1850), davlat arbobi
* Simion Bărnutiu (1808—1864), siyosatchi, tarixchi, faylasuf, professor va inqilobchi
* Ioan Maniu (1833—1895), jurnalist va Iuliu Maniuning otasi
* Alimpiu Barboloviciu (1834—1914), yunon katolik arxpriyoyi, vikar va publitsist
* Iuliu Maniu (1873—1953), Ruminiya Bosh vaziri
* Bela Kun (1886—1938), inqilobchi
* Jo Pasternak (1901—1991), rejissyor
* Miklós Nyiszli (1901—1956), shifokor va yozuvchi
* Corneliu Coposu (1914—1995), siyosatchi va siyosiy mahbus
* Augustin Deac (1928—2004), tarixchi
* Ioan Pušcaš (1932—2015), rentgenolog
* Florian Pop (1952-y. t.), matematik
* Vasile Pușcaș (1952 y. t.), professor, diplomat va siyosatchi
* Codruț Șereș (1969-y. t.), Iqtisodiyot vaziri
* Dacian Cioloş (1969-yilda tugʻilgan), Ruminiya Bosh vaziri
* Eduard Helvig (1974-yilda tugʻilgan), Yevroparlament deputati, turizm vaziri va Ruminiya razvedka xizmati direktori
* Cosmin Seleși (1977-yilda tugʻilgan), aktyor va televidenie yulduzi
* Ramona Farcau (1979-yilda tugʻilgan), gandbolchi
* Talida Tolnai (1979-y. t.), gandbolchi

## Tarixiy okrugi

Tarixan okrug Buyuk Ruminiyaning shimoli-gʻarbiy qismida, Vengriya bilan chegarada joylashgan. Hududining sharqiy yarmi tarixiy Transilvaniya mintaqasida, gʻarbiy yarmi esa Crishana mintaqasida joylashgan edi. 1925-yilda qabul qilingan maʼmuriy birlashish toʻgʻrisidagi qonundan soʻng okrugning nomi avvalgidek saqlanib qolgan, biroq hudud qayta tashkil etilgan. Janubda Bihor va Kluj okruglari, sharqda Someş okrugi, shimolda Satu Mare okrugi, gʻarbda Vengriya bilan chegaradosh edi. Urushlararo okrug hududiga hozirgi Sălaj okrugi, hozirgi Bihor okrugining shimoliy qismi va hozirgi Satu Mare okrugining janubi-gʻarbiy qismi kirgan.

### Maʼmuriyati
Okrug dastlab sakkiz tumandan iborat boʻlgan (plăşi):

# Carei
# Cehu Silvaniei
# Krasna
# Jibou
# Șimleu Silvaniei
# Tășnad
# Valea lui Mihai
# Zalău

Keyingi maʼmuriy tuzatishga koʻra ikkita tuman qoʻshildi:

# Buciumi
# Supurul de Jos

Okrugda uchta shahar kommunasi bor edi: Zalău (markazi), Carei va Șimleu Silvaney.

### Aholisi
1930-yildagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, okrug aholisi 343 347 kishini tashkil etdi, shundan 56,2 % ruminlar, 31,4 % vengerlar, 4,7 % nemislar, 3,9 % yahudiylar, shuningdek, boshqa ozchiliklarni tashkil etgan. Diniy jihatdan aholi 52,6 % yunon-katolik, 25,4 % islohotchi (kalvinist), 12,2 % rim-katolik, 4,0 % yahudiy, 4,4 % sharqiy pravoslav, shuningdek, boshqa ozchiliklardan iborat edi.

#### Shahar aholisi
1930-yilda okrugning shahar aholisi 31 830 kishini tashkil etdi, ulardan 46,1 % vengerlar, 31,6 % ruminlar, 13,4 % yahudiylar, 5,6 % nemislar, shuningdek, boshqa ozchiliklar tashkil etgan. Shahar aholisida ona tili sifatida venger tilida aholining 62,0 %, undan keyin rumin (27,5 %), yahudiy (8,0 %), nemis (1,2 %), shuningdek, boshqa ozchilik tillarda soʻzlashgan. Diniy nuqtai nazardan shahar aholisi 28,6 % islohotchilar, 27,2 % yunon katoliklari, 24,2 % rim katoliklari, 13,8 % yahudiylar, 4,9 % sharqiy pravoslavlar, shuningdek, boshqa ozchiliklardan iborat boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar

* http://www.cjsj.ro/index.php
* http://www.salaj.insse.ro/main.php
* http://www.insse.ro/cms/files/pdf/ro/cap2.pdf
* http://circa.europa.eu/irc/dsis/regportraits/info/data/ro066_geo.htm 
* https://www.flickr.com/photos/mipepitoida/2869382695/