open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burmistr

**Burmistr** (polyakcha) — Rossiyada pomeshchik yermulkining boshqaruvchisi. Dexxonlarning turli mehnat majburiyatlarini bajarishlarini, qishloqdagn tartib va boshqalarni nazorat qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qamara Burnasheva

**Qamara Burnasheva** (1920-yil 8-mart Andijon — 2000-yil 31-may) — aktrisa, qoʻshiqchi. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1960).

## Biografiyasi
Qamara Burnasheva 1920-yili 8-mart kuni Andijon shahrida ziyoli oilada dunyoga kelgan. Otasi Valijon Burnashev hamda onasi Aziza Burnasheva Andijonda oʻqituvchilik bilan shugʻullangan. Qamara Burnasheva oilada uch qiz farzandning kenjasi boʻlgan.

Qamara Burnasheva maktabda oʻqib yurgan davrda „Koʻk koʻylaklilar“ drama toʻgaragiga qatnagan. 7-sinf oʻquvchisi Burnasheva toʻgarakdagi boʻlib oʻtgan sahna koʻrinishida qatnashgan va uning ijrosi Toʻxtasin Jalilov eʼtiborini tortgan. Qamara Burnasheva 1934-yili 14 yoshida Y. Oxunboboyev nomidagi Andijon musiqali drama va komediya teatriga ishga qabul qilingan (1943-yil Samarqand teatrida aktrisalik bilan shugʻullangan) va u yerda 1991-yilgacha faoliyat koʻrsatgan. Teatr sahnasida ikki yuzga yaqin rollarni ijro etgan.

Qamara Burnasheva „Boy ila xizmatchi“ spektaklida Gulbahor, „Xolisxon“da Tojixon, „Romeo va Julyetta“ spektaklida Julyetta, „Shohi soʻzana“da Hafiza, „Momaqaldiroq“ spektaklida Katerina, „Farhod va Shirin“ asarida Shirin, „Layli va Majnun“ asarida Layli, „Nurxon“da Nurxon, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ spektaklida Farmonbibi, „Nodira“da Nodira, „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“ spektaklida Shohsanam, „Kampirga sovchi keldi“da Oysha xola, „Sanam“da Sanam va boshqa obrazlarni yaratgan. Aktrisa „Layli va Majnun“ asaridagi Layli obrazini 1001 marta ijro qilgan.

Qamara Burnasheva qoʻshiqchi sifatida ham ijod qilgan. Uning ijrosida „Tokay“, „Firgʻonikim“, „Mubtalo boʻldim senga“ singari 10 dan ziyod qoʻshiqlar mavjud va ular Oʻzbekiston teleradiokompaniyasining „Oltin fond“dida saqlanadi.

Qamara Burnashevaga Abbos Bakirov, Xadicha Aminova, Vahob Azimovlar ustozlik qilgan.

Aziza Aminova, Maʼrifat Ubaydullayeva, Naziraxon Hakimova, Qimmatxon Turgʻunova, Shirinxon Mansurova, Mavluda Boymatova, Sharofat Toshiboyeva Qamara Burnashevaning shogirdlari boʻlgan.

Qamara Burnasheva serqirra aktrisa boʻlib, oʻtkir hajviy, lirik va murakkab psixologik rollar ustasi sifatida tanilgan.

### Shaxsiy hayoti
Qamara Burnasheva Abbos Bakirov bilan turmush qurgan. Ular toʻrt nafar farzanga — ikki qiz, ikki oʻgilga ota-onalik qilgan. Oʻzbekiston xalq artisti Oybarchin Bakirova ularning farzandidir.

### Vafoti
Qamara Burnasheva 2000-yil 31-may sanasida 80 yoshida Toshkent shahrida vafot etgan.

## Mukofotlari
Qamara Burnasheva 1960-yili „O‘zbekiston SSR xalq artisti“, 1998-yili „El-yurt hurmati“ ordeni bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Burnonit

**Burnonit** (fransuz mineralogi J. L. Burnon nomidan) — murakkab sulfidlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CuPbSbS3. Baʼzan temir (5% gacha) va kumush (3% gacha) qoʻshimchalari boʻladi. Rombik sistemada kristallanadi. Rangi poʻlatsimon kulrangdan qoragacha. Yoʻgʻon ustunsimon va gʻildiraksimon qoʻshaloqliklar koʻrinishida. Moʻrt. Qattiqpigi 3— 3,5. S. ogʻ. 5,7—5,9. Soʻniqmis rudalari, pirit, xalkopirit, galenit, sfalerit bilan birga mispolimetall, gidrotermal konlarining murakkab tiplarida uchraydi. B. nurashga uchraganda serussit, malaxit va surma oxralari hosil qiladi. Konlari Oʻrta Osiyo, Rossiya Federatsiyasi (Zabaykalye va boshqalar), Avstraliya, Janubiy Amerika mamlakatlarida bor. Oʻzbekistonda Qurama (Qoʻshbuloq oltin koni), Chatqol togʻlarida (Ustarasoy vismut koni) va jan.da (Xondiza polimetall kon i) da uchraydi. B.dan qoʻrgʻoshin va mis olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burov

**Burov** — asov otni taqalash vaqtida otning yuqori labiga sirtmoq solib, bir kishi tortib turadigan asbob. Uchiga sirtmoq bogʻlangan, uzunligi 60 sm cha, yugonligi 3 sm cha keladigan tayokdan iborat. Ot tipirchilaganda burov buralsa, labi ogʻrib tinch turadi. Burov Fargʻona vodiysida chillik ham deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burov suyuqligi

**Burov suyuqpigi** (Liquor Burovi) — sirka alyumipatning 8%li eritmasi. Rangsiz, tiniq, chuchmal suyuqlik, bir oz sirka hidi keladi. Tarkibida achchiqtosh (46,5 qism), kalsiy karbonat (14,5 qism), suyultirilgan sirka kislota (39 kiyem) bor. Burishtiradi va yalligʻlanishga qarshi taʼsir koʻrsatadi. Ogʻizni chayqash uchun ishlatiladi, dokaga shimdirib, lat yegan joyga qoʻyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burtaslar

**Burtaslar** — Oʻrta va Quyi Volga boʻyidagi qabilalar uyushmasi (V, XI asrlar). Burtaslarning aynan qaysi qabilalardan tashkil topganligi nomaʼlum. Burtaslar arab jugʻrofiy va tarixiy manbalarida X asrdan, rus solnomalarida esa XIII asrdan tilga olinadi. Ular dehqonchilik, chorvachilik va ovchilik bilan shugʻullanib, VII asrdan Xazar xoqonligi, X asr oxirlaridan Kiyev Rusiga tobe boʻlgan, XI asrda esa Volga bulgʻorlari va boshqa Volgaboʻyi xalqlari tarkibiga singib ketgan. Burtaslar madaniyati misharlar bilan mordva madaniyatining shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan deb taxmin qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burun

**Burun** — odam va umurtqali hayvonlar nafas yoʻllarining boshlangʻich qismi va hid bilish aʼzosi. Ovoz chiqarish va soʻzlashda rezonator vazifasini oʻtaydi (ovozni kuchaytiradi va unga ohang beradi); tashqi burun, burun boʻshligʻi va burunning yondosh boʻshliqlariga boʻlinib, yondosh boʻshliqlar burun boʻshligʻiga tor teshiklar orqali ochiladi. Tashqi burun suyaktogʻay skeletidan tuzilgan. Togʻay toʻqima borligi tufayli tashqi burun egiluvchan. Burun terisi bagʻrida yogʻ bezlari bor. Burun boʻshligʻi (Cavitas nasi) yupqa toʻsiq orqali ikki boʻlakka ajralgan boʻlib, kataklar orqali tashqi muhit bilan, xoana orqali esa burun-halqum bilan tutashadi. Burun boʻshligʻining tubi qattiq tanglay suyagi hisoblanib, yuqori devori gʻalvirsimon yupqa suyak plastinkadan iborat, hidlov nervining tolalari shu plastinka teshiklaridan oʻtib, burun boʻshligʻiga kiradi. Burun boʻshligʻi devorini hilpillovchi epiteliyli shilliq parda qoplab olgan. Uning tuklari bir maromda tebranib turadi. Burun boʻshligʻini ikkiga (oʻng va chapga) boʻlib turgan toʻsiqning orqa qismi suyak toʻqima, old qismi togʻaydan iborat boʻlib, Burun boʻshligʻining ichki devorini hosil qiladi. Bu boʻshliqning yon devorida uchtadan burun chigʻanogʻi boʻlib, ular ostidan yuqori, oʻrta va pastki havo yoʻllari oʻtgan. Yuqori va oʻrta havo yoʻlining yon devorida teshikchalar bor, Burun boʻshligʻi shular orqali oʻzining yondosh boʻshliqlari bilan tutashadi. Pastki havo yoʻlida yosh burun kanalining teshigi boʻlib, bundan burun boʻshligʻiga yosh oqib tushadi. Burunning yondosh boʻshliqlari toʻrt juft: yuqori jagʻ, peshona, asosiy va gʻalvirsimon boʻshliq. Burun boʻshligʻi orqa tomondan halqum (yutqin)ga katta choʻzinchoq teshiklar — xoanalar bilan tutashadi. Burun boʻshligʻini qoplagan shilliq pardaning yuqori qismida hidlov nervining oxirlari tarmoqlangan, qolgan qismidagi hilpillovchi epiteliy tuklari Burun teshiklari tomon tebranib turadi. Burun boʻshligʻi nafas olish, muhofaza, hid bilish va rezonans funksiyalarini bajaradi. Nafasga olingan havo Burun boʻshligʻidan oʻtish vaqtida changtoʻzon zarrachalaridan tozalanadi. Burun shilimshigʻidagi moddalar burun boʻshligʻiga tushgan mikroblarni bir qadar yuqumsizlantiradi. Sovuq havo burun yoʻllaridan oʻtayotganda isiydi va qon tomirlarga boy boʻlgan shilliq pardalarga tegib namlanadi. Shilliq pardadagi hid bilish nervi hujayralari turlituman hidlarni bir-biridan ajratish imkonini beradi. Burun orqali nafas olganda havo burundan oʻta turib chang va mikroblardan tozalanadi, iliydi va namlanadi. Burun kasalliklarini otorinolaringologiya fani oʻrganadi.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burun (maʼnolari)

**Burun**:

* Burun — odam va umurtqali hayvonlar nafas yoʻllarining boshlangʻich qismi va hid bilish aʼzosi.
* Burun (quruqlik), tumshuq — quruqlikning okean, dengiz, koʻl akvatoriyasiga yondosh sohillarga nisbatan koʻproq turtib kirgan qismi.
* Burun (moslama) — 1) degrezlikda ishlatiladigan quyma choʻyan moslama.
Burun (quruqlik)

**Burun**, tumshuq — quruqlikning okean, dengiz, koʻl akvatoriyasiga yondosh sohillarga nisbatan koʻproq turtib kirgan qismi. Qirgʻoq qanday jinslardan (tosh, qum va boshqalar) tarkib topganligiga qarab,burunlar tik koʻtarilgan, baland (Dejnyov b., Ayiqtogʻ b.), astasekin pasayib boradigan, tekis (Moʻynoq b.) boʻlishi mumkin. Burun baʼzan suv ostida ham davom etib, kema qatnovi uchun xavf tugʻdiradi. Tor muyulishi ham B. deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burun (moslama)

**Burun** — 1) degrezlikda ishlatiladigan quyma choʻyan moslama. Uning bir uchini dama, ikkinchi uchini yondoʻkon shovvasi (shamol kiradigan teshik)ga suqib, lom bilan koʻtarib qoʻyiladi. Shamol damdan burun orqali shovvaga, undan yondoʻkondagi oʻchoqqa borib, oʻtni puflaydi. Temirchi, taqachi, miskar, anjomsozlar B.ni bulul deb ham atashadi; 2) anjomsozlarning moʻrisiz oʻchoqlarida dam kavaza (yogʻoch naycha)ga kiradigan nay va hokazo.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burun qonashi

**Burun qonashi** — burun boʻshligʻidan qon kelishi. Burunning lat yeyishi yoki shilliq pardasining zararlanishi (tirnalishi, shilinishi, burunni kovlash), organizmning umumiy, asosan, yuqumli kasalliklari (mas, gripp) Burun qonashi ga sabab boʻladi. Yurak, buyrak, jigar, qon yaratuvchi aʼzolar kasallanganda, qon bosimi oshganda ham burun qonaydi. Baʼzan atmosfera bosimi, havo harorati va namligi oʻzgarganda, shilliq pardaga muntazam kimyoviy moddalar taʼsir etganda, shuningdek jazirama issiq kunlarda ham Burun qonashi kuzatiladi. Burun qonaganda qon tashqariga chiqmay, baʼzan halqumga qarab oqishi va burni qonayotgan kishi uni bilmay yutib yuborishi ham mumkii. Bunda birdan qon qusish burun qonayotganining aniq belgisi hisoblanadi. Baʼzan qiziloʻngach yoki meʼdadan kelayotgan qon ham burundan qon ketishiga sabab boʻladi. Burun qonaganda boshni baland qilib yotqizish, burun katagiga vodorod peroksid shimdirilgan paxta yoki doka tiqin qoʻyish, iloji boricha qonni toʻxtatish chorasini koʻrish lozim. Muzdek suvga latta hoʻllab qansharga bosish, toʻxtayvermasa ensaga muz solingan xalta qoʻyish, bular yordam bermasa vrach chaqirish kerak. Botbot Burun qonashi biror kasallik alomati boʻlishi mumkin, bunday hollarda, albatta, tibbiy tekshiruvdan oʻtish zarur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burunaki

**Burunaki** — 1) dorivor, narkotik va shahri k. moddalarni davo (ingalyatsiya) maqsadida yoki kayf qilish uchun iskash; 2) shu maqsadda qoʻllaniladigan moddalarning umumiy nomi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burundoy

**Burundoy**, Borunday — moʻgʻul sarkardasi; XIII asr 1230-yillari oxiri — 1240-yillari boshida Botuxon qoʻshini tarkibida Rus va boshqa mamlakatlarni bosib olishda qatnashgan. 1258—1259 yillarda moʻgʻullarga tobe knyaz Vasilko Romanovich (1199—1271) bilan birga Litva va ga yurish qilib, u yerlarni talontoroj etgan, soʻng Janubiy Gʻarbiy Rusni ham boʻysundirib, uning shaharlaridagi qalʼalarni buzdirib tashlagan. Shunda knyaz Vasilko Romanovich ham Burundoy buyrugʻiga binoan oʻzining VladimirVolinskiy knyazligidagi barcha harbiy istehkomlariga oʻt qoʻygan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burunduqlar

**Burunduqlar**, olasichqonlar () – kemiruvchilar turkumining tatinsimonlar oilasi urugʻi. Shimoliy yarim shardagi oʻrmonlarda tarqalgan. Bir necha turi maʼlum. Rossiyaning sharqiy qismidagi oʻrmonlarda Osiyo burundugʻi uchraydi. Tanasining uzunligi 14 sm, dumi 9 sm ga yaqin, orqa qismida beshta qora yoʻli boʻladi. Qishda uyquga ketadi, har yili bir marta (baʼzan 2 marta) 4–10 ta bola tugʻadi. Nina barglilar urugʻi, kengbargli daraxtlar bargi, kurtagi va mevasi bilan oziqlanadi, qishga 4&nbsp;kg gacha oziq (asosan kedr yongʻogʻi) toʻplaydi. Burunduqlar lunjida oziq olib yuradigan xaltasi boʻladi. Oʻrmonchilik va qishloq xoʻjaligiga qisman ziyon keltiradi. Osiyo burunduqlari kana ensefalitining ikkinchi darajali tarqatuvchisi hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burunduqxon

**Burunduqxon** (? 1511) — qozoq xonlaridan biri (1480—1511), Kirayxon (Gireyxon)ning katta oʻgʻli. Otasi vafotidan soʻng taxtga oʻtirgan. Abulxayrxon vafotidan keyin Muhammad Shayboniyxon bilan oʻzbek ulusiga ega boʻlish uchun koʻplab janglar olib borgan. B. 50 ming kishilik qoʻshini bilan mangʻitlar ustiga yurish qilganda (1480) Shayboniyxon 300 askari bilan mangʻitlarga yordamga kelib B. qoʻshinini tormor keltirgan. B. Jonibekxonning oʻgʻillari Qosim sulton va Otik sulton hamda mangʻitlardan Hamzabeklar bilan Shayboniyxon turgan Sigʻnoqni 3 oy qamal qilgan, biroq qalʼani ololmay chekingan. Shayboniyxon Oʻtrorga yurish qilganda Sigʻnoq beklari, ruhoniylari qalʼani B.ga topshirganlar. B. soʻngra Arquq qalʼasini 40 kun muvaffaqiyatsiz qamal qilgan, Sabron, Oʻtror, Sayram, Olatogʻni egallagan. B. Shayboniyxonga qarshi turish befoydaligini tushungach, qizini unga bergan. Jonibekxon va Kirayxon vafotidan soʻng ularning oʻgʻillari oʻrtasida oʻzaro nizo boshlangan. Jonibekxonning oʻgʻli Qosim sulton B.ni dashtdan siqib chiqargan. B. oʻzining dushmanlari boʻlgan shayboniylar huzuriga — Movarounnaxrga ketishga majbur boʻlgan va umrining qolgan kismini Samarqandda oʻtkazib oʻsha yerda vafot etgan.

## Madaniyatda
Burunduqxon „Buyuk dasht tongi“ (2022) badiiy filmidagi qahramonga aylandi, uni Erik Joljaqsinov oʻynadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karaja Burunov

**Karaja Burunov** (1898.2.8, Tajan viloyati — 1965.22.3, Ashxobod) — turkman yozuvchisi, dramaturg, tarjimon. Turkmanistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Zamonaviy turkman adabiyotining asoschilaridan biri. "Dakilma" (1927) pyesasida turkman xotinqizlarining ogʻir qismati koʻrsatiladi. "Paxta", "Vintlar" va "Kaymir Koʻr" (B. Omonov bilan hamkorlikda) dramalarida turkman xalqi hayotidagi yorqin voqealar oʻz ifodasini topgan. Ijtimoiymaishiy mavzuda yaratilgan "Tiryakkash" (1927), fuqarolar urushi voqealarini bayon qiluvchi "Choʻktirilgan 18 kishi" (1929) dostonlari bor. Uning librettosi asosida "Shohsanam va Gʻarib" (1943), "Kamina va Qozi" (1944) va boshqa opera va baletlar sahnalashtirilgan. Burunov jahon dramaturgiyasining eng yaxshi namunalari (Shekspir, Lope de Vega, Shiller, Molyer, Gogol asarlari)ni turkman tiliga tarjima qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burch

**Burch** — kishining biror shaxs, oila, jamoa, el-yurt, Vatan oldidagi majburiyatini anglatuvchi axloqiy tushuncha. Bizda obyektiv munosabatlar ifodalanadi, yaʼni u jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy va axloqiy negizlari bilan belgilanadi. Buning oʻziga xos xususiyatlari mavjud boʻlib, u insonning ichki kechinmalari, tashqaridan turib nazorat qilinmaydigan murakkab ruhiy holatini ifodalaydi. Bu iymon-eʼtiqod, onglilik, halollik, vijdon kabi tushunchalar bilan chambarchas bogʻliq. Burch qanday vazifa, kimning oldidagi majburiyat ekanligiga qarab turlicha boʻladi (milliy burch, ijtimoiy burch, umuminsoniy burch va boshqalar). Ijtimoiy va shaxsiy burch, oilada ota-onalik burchi, farzandlik burchi va boshqa burchlar bor. Burch nisbiy tushuncha. U ijtimoiy taraqqiyot jarayonida mazmunan boyib, shaklan oʻzgarib boradi. Hozirgi sharoitda insonning tabiat va avlodlar oldidagi burchi yangicha mazmun kasb etmoqda. Oilaviy burch esa jamiyat oldida turgan maqsadlar bilan yanada uygʻunlashmoqda. Ona Vatanga, xalqqa xizmat qilish eng ulugʻ va sharafli burch hisoblanadi.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak koeffitsiyenti

**Burchak koeffitsiyenti** — toʻgʻri chiziqning Dekart koordinatalar tizimiga nisbatan Ox oʻqning musbat yoʻnalishi bilan tashkil qilgan burchak tangensi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

y=f(x) funksiya grafigiga x0 nuqtada o'tkazilgan urinmanung burchak koefsienti k va OX o'qining musbat yo'nalishi bilan xosil qulgan burchagi a bo'lsin.

# K=f'(x0)
# tg a=f'(x0)
# y=f(x) va y=g(x) funksiyalar grafiklariga x0 nuqtada o'tkazilgan urinmalarning parallelik sharti:     f'(x0)=g'(x0)
Burchak tezlanish

**Burchak tezlanish** — qattiq jismning burchak tezligi oʻzgarishini ifodalovchi vektor kattalik. \vec\varepsilon = \frac{d\vec\omega}{dt}.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak tezligi

**Burchak tezligi** (\omega) — qattiq jismning aylanish tezligini ifodalovchi kattalik. Burchak tezligi vektor kattalik, bu vektor uchidan qaraganda jismning aylanishi soat mili harakatiga teskari yoʻnalishda koʻrinadi. Burchak tezligi ayl/min yoki radian/s bilan oʻlchanadi.

## Yana qarang

* Burchak tezlanish

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak triseksiyasi

**Burchak triseksiyasi** (lot. tri uch va sectio — qirqish) — biror burchakni 3 teng qismga boʻlish haqidagi masala; qad. mashhur 3 masalaning biri. Bular: Burchak triseksiyasi, doyra kvadraturasi va kubni ikkilantirish. Oʻrta asr arab manbalarida Burchak triseksiyasi algebra va trigonometriya masalalari bilan bogʻlanadi. 9—10-asrlarda Burchak triseksiyasi x3+px+q—O kub tenglamani yechishga keltiriladi. 15-asrda samarqandlik olim Jamshid ibn Masʼud alKoshiy juda aniq trigonometrik jadvallar tuzish va maʼlum sin3° asosida sin G ni hisoblash uchun kub tenglamani taqribiy hisoblash usulini qoʻllaydi. Eslatilgan masalalarning birontasini ham sirkul va chizgʻich yordamida yechib boʻlmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak chastota

**Burchak chastota** (aylanma chastota) — jismning aylanma harakatini ifodalovchi kattalik; u 2p sekund ichida sodir boʻladigan tebranishlar soniga teng. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak chizigʻi

**Burchak chizigʻi** — yulduzlar turkumi. Osmonning Janubiy yarim sharpna Aqrab, Qurbongoh, Janubiy uchburchak va Boʻri yulduz turkumlari orasida joylashgan. Maydoni 165 kv. gradus. Belgisi № 02. Janubida bahor paytlarida yaxshi koʻrinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchak oʻlchagich

**Burchak oʻlchagich** — mashina detallari, keskich va oʻlchov asboblarining ikki tekisligi orasidagi burchakni oʻlchaydigan asbob. Nonius (qoʻshimcha shkala)li va optik xillari bor. N o niusli B.oʻ. 0° dan 120°gacha darajalarga boʻlingan yarim doyra 2, qoʻzgʻalmas chizgʻich /, vintli oʻq 8 da aylanadigan chizgich 6 dan iborat (rasm). Harakatlanuvchi chizgʻichga yarim doyra aylanasida sirpanuvchi nonius 5 mahkamlangan. Mahkamlagichlar 3 va 4 yordamida noniusli chizgʻich kerakli vaziyatda mahkamlanadi. 90°dan 180° gacha burchaklarni oʻlchash uchun tekshirilayotgan buyumning oʻlchanayotgan burchagi tekisligiga chizgʻich 1 va 6 lar toʻgʻrilanadi. Burchakning katgaligi yarim doyra va nonius shkalalaridan aniqlanadi. 0° dan 90° gacha burchaklarni oʻlchash uchun harakatlanuvchi chizgʻich 6 ga qoʻshimcha burchaklik kiygiziladi. Bu holda oʻlchanayotgan burchak tekisligiga qoʻzgʻalmas chizgich / bilan burchaklik 7ning tomonlari toʻgʻrilanadi. Optik B.oʻ. (mas, oʻlchash mikroskoplari)da burchak geometrik optika qonunqoidalariga asoslanib oʻlchanadi. Burchaklarni oʻlchashda adilak, kvadrant, proyektor, transportir kabi asboblardan ham foydalaniladi. burchak kattaliklarini ifodalaydigan birliklar. Asosiy yassi burchak oʻlchov b::rligi — gradus. Kichikroq burchaklar gradus ulushlari — minut (1/60 gradus) va sekund (1/3600 gradus)da oʻlchanadi. Osmon jismlarining holatlari va harakatlarini kuzatishda, hayotiy va texnik masalalarni hal qilishda B.oʻ.b.dan foydalaniladi. Burchakni oʻlchash boʻyicha alohida soha, yaʼni trigonometriya fani boʻlmagan davrgacha burchak oʻlchashga tegishli maʼlumotlar astronomiya zijlarida berilar edi. Matematika va astronomiya tarixidan 13—15-asrlarda yuzga yaqin zij yaratilganligi maʼlum. Zijlar orasida Muhammad Muso Xorazmiy ziji oʻrta asr Sharqida yaratilgan eng qad. zij hisoblanadi. Xorazmiyning zijida oltmishli sanoq tizimida bir darajadan oralatib berilgan sinuslar jadvali va bitta kasr belgisi boʻlgan kotangenslar jadvali bor. Yassi burchaklarni oʻlchash birligi sifatida radian ham qabul qilingan (mas, 30° li burchak ts/6 radianta teng). Burchak tezligi sekundga radian (rad/s) da, fazoviy burchak stereadin (sr)da oʻlchanadi.

## Manbalar
Burchak oʻlchovlari

**Burchak oʻlchovlari** 1) geodezik ishlarni bajarishda Burchak oʻlchovlari teodolit yordamida amalga oshiriladi. Gorizontal burchaklar yuqori aniqlikda (oʻrta kvadratik nuqsoni — 0.5"—1,0"), aniq (2"—1") va texnikaviy aniqlikda (10"—30") oʻlchanadi. Teodolit yordamida vertikal burchaklarni ham oʻlchash mumkin; 2) kon ishlarida uncha aniklikni talab qilmaydigan marksheiderlik syomkalarida gorizontal va vertikal burchaklar hamda masofalar kon burchak oʻlchagichi — taxeometr yordamida oʻlchanadi; 3) mashinasozlikda burchaklar prizmatik burchak oʻlchovlari, burchakliklar, konussimon kalibrlar, andazalar, tangens va sinus chizgʻichlari (lineykalari), noniusli burchak oʻlchagichlar, optik burchak oʻlchagichlar, boʻlish kallagi, teodolitlar, kvadrantlar, goniometrlar va boshqa asbob hamda moslamalar yordamida oʻlchanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buret

**Buret** — Rossiya Federatsiyasining Irkutsk viloyatidagi yuqori paleolit davriga oid manzilgoh. Angara daryosining oʻng qirgʻogʻida, Suxoy oʻzanida, Buret qishlogʻi yaqinida joylashgan. A. P. Okladnikov topib oʻrgangan (1936. 1937, 1939). Paleolit davriga doir tosh va suyakdan qilingan buyumlar bilan bir qatorda karkidon, mamont, shimol bugusi, zubr va boshqa hayvonlar suyaklari hamda 4 turar joy qoldigʻi, 1 qush va 5 ayol haykalchasi topilgan. Ularning orasida moʻynadan korjoma koʻrinishida tikilgan kiyim kiyib olgan ayol haykalchasi juda noyob topilmadir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bursa

**Bursa**, Brusa — Turkiyaning shim.gʻarbidagi shahar. Bursa elining maʼmuriy markazi. Aholisi 835 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Muhim savdo-sanoat markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, metallurgiya, sement, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Ipakchilik, ip gazlama, tamaki, yogʻmoy, koʻn poyabzal, avtomobil korxonalari bor. B. miloddan avvalgi 2-asrdan maʼlum. 1326—65 yillarda Usmonli turklar saltanatining poytaxti boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Ulugʻ jome (1396— 1400) masjidi, Murod II masjidi (1424—27), Yashil jome (1424) masjidi, shifoxona (1394) va boshqa saqlangan. Unt bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchaktishlar

**Burchaktishlar**, burchak tishli tritonlar (Hynobius) — dumli amfibiyalar urugʻi. Tanglay tishlari burchak shaklida qayrilgan. 18 ta turi bor. Sharqiy Osiyo va Sibirda tarqalgan. Sibir burchaktishi yoki toʻrt barmoqli triton (Hynobius Keyserlingii) ning uz. 13 sm gacha, dumi 6 sm ga yaqin, tanasining orqa va yon tomonlari boʻz rangda, ustida mayda xollari va och rang yoʻllari bor. Oʻrta Osiyo (Pomir va Samarqand)da Turkiston B.i (N. turcestanicus) tarqalgani toʻgʻrisida maʼlumot bor. Turkiston B.i barmogining 5 ta boʻlishi bilan boshqa turlardan farq qiladi. B. quruqlikda yashaydi, urchish davrida suvga tushadi. Erkagi spermatozoidlar bilan toʻla spermatoforini, urgʻochisi esa 7—50 uvuldiriqli uzunchoq diriddoq xaltachasini suvga tashlaydi. Tuxumlari suvda urugʻlanadi. B. turli umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchmulla zilzilasi

**Burchmulla zilzilasi** — 1959-yil 24 oktabrda soat 23 dan 40 min. utganda sodir boʻlgan. Zilzila kuchi epitsentrda 8 ball, Toshkentda 5 ball. Magnitudasi M=5,8, epiiyentr 13&nbsp;km chuqurlikda joylashgan.

Burchmulla zilzilasi oʻchogʻidan tarqalgan kuchli seysmik toʻlqinlar Burchmulla, Obirahmat, Yusufxona, Bogʻiston va Nanay qishloqlaridagi maktab, kasalxona, bolalar bogʻchalari, dam olish uylarini qattiq shikastlantirgan.

Yerda yoriqlar paydo boʻlib, togʻlardan koʻchgan tosh, shagʻallar yoʻllarni toʻsib qoʻygan. 60 kun davomida silkinishlar (5—6 ball) qaytarilib turgan. Bu davrda kup turar joylar vayron boʻldi. Zilzila oqibatlarini oʻrganish natijasida uning oʻchogʻi Piskom seysmogen yer yoriqlari zonasida joylashganligi aniqpangan. Qayta zilzila silkinishlari ichida eng kuchlisi (6 ball) 25 va 28 oktabrda sodir boʻldi. Bu zilzilalar epitsentrlari Chorvoq suv ombori ostida joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Leonard Bure

**Leonard (Leon, Lev) Leonardovich Bure** (1887.21.6 — Samarqand — 1943.30.12) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1939). Ijodini manzara va hajviy (karikatura) asarlar yaratish bilan boshlagan. 1911-yilda Samarqand Fuqarolar kengashi zalida namoyish etgan 100 ta hajviy asari chorizmning mustamlakachilik siyosatini fosh etadigan asarlar boʻlgani uchun taʼqib ostiga olingan. "Eski Buxoro" (1907), "Buxoroda uch kishining qatl etilishi" (1907, yana bir nusxasi 1940), "Samarqanddagi Sherdor madrasaning hovlisi" (1913. yana bir nusxasi J 929), "Registon maydoni" (1917; 264betdagi rasmga q.), "Amir Temur maqbarasi" (1918), "Ulugʻbek madrasasining hovlisi" (1926) asarlari Oʻzbekistonning oʻtmishiga va msʼmoriy yodgorliklarini tasvirlashga bagishlangan. "Mashrab", "Mushfiqiy", "Bigiz" hajviy jurnallarida faol qatnashgan.

## Manbalar
Yuriy Buryakov

**Yuriy Fyodorovich Buryakov** (15-mart 1934, Oʻsh viloyati — 26-iyun 2015, Toshkent) — arxeolog tarixchi olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1996), tarix fanlari doktori (1984).
## Hayoti
Yuriyning bobosi XIX asr oxirida Poltavadan O'rta Osiyoga ko'chib kelgan dehqonlardan biridir. Oila boshlig'i yo'lda vafot etdi. Boquvchisiz qolgan oila Toshkentga joylashdi. Kundalik non topish uchun Yuriyning otasini hali bolaligidanoq temir yo‘l ustaxonalatida ishlashga majbur bo‘ldi. O'qish imkoniyati bo'lmagan o'smir, keyinchalik mexaniklikni o‘rgandi va haydovchi yordamchisi bo'lib ishladi. Fuqarolar urushi boshlanganda, urushda qatnashdi va yarador bo'ldi (yarasi tufayli keyinchalik Ikkinchi Jahon urushi paytida frontga olib ketilmagan). Maxsus o‘quv kursini tugatgan Fyodor Buryakov moliya sohasida ishga qabul qilindi. 

Yuriy Buryakovning ona tomondan oilasi ham dehqon. Bikovlar oiladi Sibirdan koʻchib kelib, Toshkentga ham joylashdilar. Natalya Stepanovna o'zining opa-singillaridan o'ziga xos mehribonligi bilan ajralib turardi.

Markaziy Osiyoning moliyaviy tizimi yagona bo'lganligi sababli, ishchilar doimiy ravishda bir joydan ikkinchi joyga ko'chirilar edi. Buryakovlar oilasi ko‘plab joylarda yashagan. Shunday qilib, Yuriyning katta singlisi Mayya Ko'lobda (Tojikiston), Yuriy Uchqo'rg'onda (Qirg'iziston), ukasi Evgeniy Qorasuvda (Qozog'iston) tug'ilgan. Keyin otalari tajribali ishchi sifatida Toshkentga Respublika bankiga o‘tkazildi. 1951-yilda Yuriy maktabni tugatdi. Maktabni endi bitirgan Buryakov Aleksandr Natanovich Bernshtam boshchiligidagi ilmiy ekspeditsiyaning Chuy kanali orqali o'tishini kuzatdi. O'sha yilning yozida O'rta Osiyo Davlat universitetining tarix fakultetiga o'qishga kirdi. Oʻsha paytda fakultetda Mixail Masson, Galina Pugachenkova, Elena Davidovich kabi o‘qituvchilar saboq bergan.

Garchi mutaxassislik uchinchi kursda boshlangan bo'lsa-da, xohlagan odam arxeologiya bo'yicha ma'ruzalarga qatnashishi mumkin edi, Buryakov darslarning birinchi kunlaridanoq  bu imkoniyatdan foydalandi.

1956-yilda Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan. Oʻzbekiston xalelari tarixi muzeyida kichik (1956—59), katta (1959—64) ilmiy xodim, direktor oʻrinbosari (1964—66), Oʻzbekiston Madaniyat vazirligida inspektor (1966—67), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti (hozirgi Arxeologiya instituti)da katta ilmiy xodim (196770), ilmiy kotib (197073), bulim mudiri (197379). 1979 yildan shu institut direktori oʻrinbosari. Buryakov 1978 yildan Shosh Iloq arxeologiya ekspeditsiyasiga rahbarlik qildi. Ilmiy faoliyati Toshkent vohasi hunarmandchiligi, shaharsozligi va madaniyatitarixini oʻrganishga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985).

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Gornoye delo i metallurgiya srednevekovogo Ilaka, M., 1974; Istoricheskaya topografiya drevnix gorodov Tashkentskogo oazisa, T., 1975; Toshkent vohasining qadimiy karvon yoʻllari, T., 1978; Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982.

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buryat solnomalari

**Buryat solnomalari** — sharqiy buryatlarning tarixiy yodnomalari. Yilnomalar va qisqacha tarixiy ocherklarning oraliq shakli koʻrinishida boʻlgan. Buryatlar uchun tushunarli boʻlgan adabiy moʻgʻul tilida yozilgan. Selenga (I. Lombotsirenov, 1868), xorin va aga (T. Toboyev, 1863, V. Yumsunov, 1875, Xobituyev, 1887), barguzin (N. Saharov, 1887) buryatlari solnomalari mashhur. Buryat solnomalari mualliflari tarixiy yodnoma, bitiklar, Dasht dumalari arxivi hujjatlari, xalq rivoyatlari, afsonalaridan foydalanganlar. Yumsunov (qad. davrdan 19-asrgacha boʻlgan voqealar) va Toboyev (1860-yilgacha boʻlgan maʼlumot) solnomalari eng mukammal va sermazmun. Saharov solnomasi 1740—1886-yillarni oʻz ichiga oladi. Buryat solnomalari yuqori feodal tabaqavakillari tomonidan tuzilgani uchun shularning sinfiy mafkurasini ifodalaydi. Xalkning turmushiga oid faktlarni yilmayil, izchil bayon etilganligi katta qimmatga ega. Buryatlar Sibirda oʻziga xos bunday adabiy yodgorlikka ega boʻlgan yagona xalqdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buryat tili

**Buryat tili** () — buryatlar tili. Moʻgul tshlari guruhiga mansub. Buryat tilida soʻzlovchilar soni 500 mingdan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Grammatik kurilishiga koʻra agglyutinativ. Unlilar tizimi singarmonizm qoidalariga boʻysunadi; qisqa va choʻziqlari mavjud. Buryat tili uziga xos boy lugat tarkibiga ega.XX asr boshlarigacha buryatlarning oʻz yozuvi bulmagan. XVIII asrdan ish yuritish va savod chiqarishda eski moʻgʻul yozuvidan foydalanilgan. 1931-yilda lotin alifbosi asosida yozuv yaratilgan, 1939-yildan esa Kirill alifbosi asosidagi yozuvga oʻtilgan. Zamonaviy buryat adabiy tili 30-yillar 2-yarmida xori dialekti asosida shakllangan.

## Yana qarang

* Moʻgul tili

## Manbalar
Burchoqdoshlar

**Burchoqdoshlar**(dukkakdoshlar, Fabaceae, Leguminosae) — ikki urugʻ pallali oʻsimliklarning bir oilasi. Yer yuzining hamma mintaqalarida keng tarqalgan. Baʼzan burchoqdoshlarni 3 kenja oila — mimozadoshlar (Mimosaceae), sezalpindoshlar (Caesalpiniaceae) va kapalakguldoshlar (Papilionaseaye yoki Fabaceae)ra ajratiladi. Burchoqdoshlarning barglari koʻpincha ketmaket joylashgan, odatda, yon bargli va murakka burchoqdoshlar Gullari asosan boshoqsimon, shingilsimon yoki kallaksimon toʻpgullarda oʻrnashgan, odatda zigomorf, ayrimlarida aktinomorf. Mevasi — dukkak.

Burchoqdoshlarning 12000 turni birlashtirgan 500 turkumi (Oʻzbekistonda 528 turni uz ichiga olgan 57 ta turkumi) bor. Burchoqdoshlardan oqsilga boy boʻlgan mosh, noʻxat, loviya, soya, yer yongʻoq oziq-ovqat uchun, toʻyimli oʻtloq oʻsimliklaridan beda, sebarga, esparset yemxashak uchun koʻplab ekiladi.

Burchoqdoshlar orasida texnikada ishlatiladigan qimmatbaho mahsulotlar olinadigan, balzamli va qimmatbaho yogʻoch olinadigan daraxtlar bor. Yer yongʻoq, Sano, qashqarbeda, shirinmiya, shildirbosh, oqquray, afsonak kabilardan olinadigan alkaloidlar, glyukozidlar, smolalar, vitaminlar va organik kislotalar tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

Choʻllarda uchraydigan qizboltir, oqmiya, achchiqmiya kabilar zaharli hisoblanadi. burchoqdoshlarning baʼzi zaharli turlari (derris, lonxokarpus) insektitsid sifatida ishlatiladi.

Kup burchoqdoshlar (akatsiya, gledichiya, tuxumak va burchoqdoshlar) manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Burchoqdoshlarga mansub koʻp oʻsimliklarning ildizida atmosfera azotini oʻzlashtiradigan azotobakter yashaydi. Shuning uchun burchoqdoshlar azot birikmalari kam boʻlgan tuproqda ham yaxshi oʻsadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchmulla xazinasi

**Burchmulla xazinasi** — soʻnggi jez davriga oid moddiy madaniyat yodgorligi. Toshkeit viloyati Boʻstonliq tumaniyaagn Burchmulla qishlogʻi yaqinidan topilgan (1955). Burchmulla xazinasi topilmalari mil. av. 2—1-ming yilliklar mobaynida yaratilgan 1 nayza uchi, 4 paykon va 3 ot yugani toʻqasidan iborat. Nayza uchi (uz. 31 sm) ikki tigʻli, zoʻgʻatasi dumaloq, zoʻgʻata novi yon tomonlarida nayza dastasiga bogʻlashga moʻljallangan teshikchalar bor. Paykonlar 2 parrakli, yaproqsimon. Toʻqalar tugmasimon boʻlib, 2 tasining ilgagi kichkina, 1 tasiniki kattaroq. Burchmulla xazinasi yodgorliklari boshqa hududlardan topilgan Andronovo madaniyati yodgorliklariga koʻp jihatdan oʻxshash. Burchmulla xazinasi Oʻzbekiston FA ning Arxeologiya instituti fondida saqdanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buryatlar

**Buryatlar** () (oʻzlarini baryaat deb ataydilar) — Rossiya Federatsiyasidagi xalq. Buryatiya Respublikasining asosiy aholisi (250 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida 421 ming kishi, umumiy soni 520 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Buryatlar Mongoliyaning shimolida va Xitoyning shimoli-sharqida ham yashaydilar. Mongoloid irqiga mansub. Buryat tilida soʻzlashadi. Buryatlar orasida asosan budda — lamaizm, shuningdek xristianlik (pravoslaviye) tarqalgan, eng qad. diniy eʼtiqodlar (shamanizm) ham saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burqutlar

**Burqutlar** — oʻzbek qabilalaridan biri. Burqutlar asosan Zarafshon vohasida (hozirgi Poyariq. Narpay, Navoiy, Gʻijduvon tumanlarida), qisman Mirzachoʻlda (Jizzax yaqinida) joylashgan. XVIII asrning 1950- yillarida burqutlar Buxoro xonligiga qarshi katta qoʻzgʻolon koʻtargan. Qoʻzgʻolonni hukumat qoʻshinlari bostirgach, burqutlarning bir qismi Zarafshon vohasidan Hisor vodiysiga koʻchirilgan. Oʻzbekistonda yashagan Burqutlar oʻtroqlashib, mahalliy aholi bilan aralashib ketgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burqutsoy

**Burqutsoy**, Otchisoy — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy. Qoratogʻning janubiy yon bagʻridan (800 m), Burqut qishlogʻi yaqinidan boshlanadi. Uzunligi 18&nbsp;km, havzasining maydoni 84&nbsp;km². Yogʻin juda kam yogʻadigan past togʻlardan boshlanganidan Burqutsoy juda kamsuv. Soyda yogʻingarchilik paytidagina boshdanoyoq suv oqadi, boshqa vaqtlarda deyarli qurib qoladi. Burqutsoy Zarafshon daryosiga yetmasdan Oʻrtaovul va Bahrin qishloqlari yaqinida tugaydi. Burqutsoyga oʻngdan birgina Xonaqasoy irmogʻi quyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgʻi

**Burgʻi** — burgʻilashda ishlatiladigan qurol. Ish organi togʻ jinslarini bevosita yemiruvchi (kesuvchi) keskich yoki koronka. Burgʻi 6 qirrali yoki dumaloq, yaxlit yoki ichi kovak, uchiga tomon ingichkalashib boruvchi sterjendan iborat. Togʻ jinslarini portlatishda portlovchi moddalarni joylash uchun chuqurcha va kovak (shpur)lar oʻyishda, quduqlarni burgʻilashda ishlatiladigan xillari boʻladi. Togʻ jinsining qattiq yumshoqligi, strukturasi va boshqa fizik xossalariga qarab har xil burgʻilash koronkalari ishlatiladi (qarang Burgʻilash jihozlari).

## Manbalar
Burgʻi qudugʻi

**Burgʻi qudugʻi** — yer qatlamlarini oʻrganish va ulardagi foydali qazilmalarni, mineral yoki chuchuk suvlarni aniqlash va ularni chiqarib olish uchun, shuningdek kavlanadigan quduq. Burgʻi qudugʻi yer yuzasida, yer osti togʻ inshootlarida burgʻi qurilmasi yordamida shpur kavlash uchun turli burchak ostida parmalanadi.

Burgʻi qudugʻi ning ogʻzi, tubi (zaboy) va stvoli boʻladi. Burgʻi qudugʻi diametri, odatda, 59– 1000&nbsp;mm, chuqurligi bajaradigan vazifasiga qarab har xil boʻladi. Togʻ jinslari oʻpirilib tushmasligi uchun quduq devorlari poʻlat quvurlar bilan mustahkamlanadi. Kuduq ogʻzi bajaradigan vazifasiga koʻra armatura, surib ochiladigan maxsus qopqoq bv berkitib qoʻyiladi.

Burgʻi qudugʻi tadqiqot — yer poʻstini oʻrganish uchun; ekspluatatsion; yordamchi — suyuqlik haydovchi, kuzatuv, pyezometrik, ventilyatsion; maxsus — yaxlatuvchi, drenaj, tamponlovchi, portlatuvchi — portlovchi moddalarni quduq ichiga joylash uchun; qurilish — turli qurilmalar, koʻpriklar, qoziqli nasoslar va boshqa qurish uchun; togʻtexnik — togʻ inshootlarini qurish va ekspluatatsiya qilish uchun kavlanadigan quduklarga boʻlinadi.

Tadqiqot Burgʻi qudugʻi haritalash, strukturalarni qidirish, tayanchgeologik, tayanchtexnologik, parametrik, rudalarni izlash va razvedka qilish uchun burgʻilanadi. Ekspluatatsion Burgʻi qudugʻi neft, gaz va yer osti suvlarini chiqarib olish uchun bajariladi.

Dunyoda eng chuqur quduq Kola ya. o.da (12000 m dan ortiq) kavlangan. Oʻzbekistonda ChustPop hududida (chuq. 5670 m), Mingbuloq (Namangan viloyati) neft konida (6000 m dan ortiq) Burgʻi qudugʻi kavlangan. Shahar va qishloqlarni suv bilan taʼminlash, ekin maydonlarini sugʻorish uchun chuq. 150–4000 m li Burgʻi qudugʻi kavlangan.

## Manbalar
Burgʻilash jihozlari

**Burgʻilash jihozlari** — burgʻilashyya ishlatiladigan turli asbobuskuna va qurilmalar (burgʻilash asbobi, burgʻilash bolgʻasi, burgʻilash koronkasi, burgʻilash qurilmasi, burgʻilash minorasi va boshqalar). Burgʻilash asbob i ning asosiy elementa iskana (rasm, 1 va 2). U oʻz ogʻirligi bilan sharoshka (tishli ish jihozi) tishlarini togʻ jinsiga botirib, uni maydalaydi; mayda jins stvol (quvur)dan yuqoriga oqayotgan loyli aralashma bilan tashkariga chiqib ketadi. Sharoshka oʻz oʻqi atrofida aylanadi. Turli qattiqlikdagi togʻ jinslarini burgilash uchun sharoshka tishlari har xil shaklda yasaladi. Yumshoqva oʻrtacha qattiqlikdagi togʻ jinslarini burgilash uchun tishlar uzun va oʻtkir, qattiq togʻ jinslarini burgilash uchun esa mayda qilinadi. Burgilash bolgʻasi aylanma zarba berib, kovak (shpur)lar burgʻilaydigan mashina. Uning elektr va siqilgan havo bilan ishlaydigan xillari bor. Siqilgan havo bilan ishlaydigan burgʻilash bolgʻasi shtokli porshen yordamida burgʻining yuqori qismiga zarba beradi; har bir zarbadan keyin burgʻi oʻz-oʻzidan 10—15° buriladi, natijada u tog jinslari orasida qisilib qolmaydi. Qattik va juda qattiq tog jinslarida shpurlar burgʻilash uchun ogirligi 15– 35&nbsp;kg li burgʻilash bolgʻasi ishlatiladi. Burgilash koronkasi togʻ jinsini yemiruvchi silindrik gʻildirakcha shaklidagi koronkali quvurning uchi (rasm, 3). Uning chidamliligini oshirish uchun pastki uchiga olmos yoki pobedit oʻrnatiladi. Burgilash kuril masi — quduklar burgʻilaydigan muqim (statsionar) yoki Kuchma asbob (iskana)li qurilma. Uning muqim turlaridan biri kopyor, 150—200 t gacha yuk koʻtara oladigan chigir, burgilash quvurlarini aylantiruvchi rotor va loyqa suyuklikni tortuvchi nasosdan iborat. Razvedka quduqlarini burgʻilashda ichki yonuv dvigatellari ishlatiladi. Agar burgʻilash qurilmasi but quvvati bilan ishlasa, elektr motorli reduktor oʻrniga bugʻ mashinasi va, baʼzan, bugʻ nasoslari oʻrnatiladi. Kuchma burgilash qurilmasi asbobuskunalari bir umumiy ramaga yigilib, katta yuk avtomashinasiga, rezina gildirakli yoki zanjirli (gusenitsali) traktorga oʻrnatiladi.Burgʻilash minorasi — quduqlar burgʻilash uchun kuriladigan inshoot; u burgʻilash qurilmasining asosiy elementi. Burgilash minorasi 300 t gacha yuk koʻtara oladigan toʻrt kirrali metall konstruksiyalardan iborat. Uni 10–15&nbsp;km masofagacha koʻchirish mumkin. Poydevori beton yoki yogochdan yasaladi. Iskananing necha marta tushibchiqishi va burgʻilanadigan quduqning chukurligiga qarab, minora 30–60 m chamasi balandlikda quriladi.

## Manbalar
Burgʻilash karetkasi

**Burgʻilash karetkasi** — yer osti konlarida shpur va quduklar burgʻilashda ishlatiladigan koʻchma qurilma. Aylanma burgʻilash, aylanmazarbiy burgilash, zarbiyburilma burgilash, gorizontal va vertikal burgilash qurilmalariga; Harakatlanishiga koʻra pnevmatik, gʻil.diraklirelyeda harakatlanadigan yoki gusenitsali va oʻziyurar xillarga boʻlinadi. Burgʻilash karetkasi konlarni ochib borishda va tozalash zaboylarida (kameralardagi rudalarni uzatishda) ishlatiladi.

## Manbalar
Burgʻilash minorasi

**Burgʻilash minorasi** — burgʻi kudugi ustiga oʻrnatiladigan koʻtarish inshooti. Burgʻilash asbobi, zaboy dvigatellari, quduq devorini mustahkamlash quvurlarini tushirish va koʻtarish uchun moʻljallanadi. Koʻpincha metall konstruksiyali boʻladi. Burgʻilash minorasi, odatda, polistpast va tushirishkoʻtarish operatsiyalarini mexanizatsiyalash vositalari hamda burgʻilash quvurlari joylashtiriladigan kasseta bilan jihozlanadi. Burgʻilash minorasi ning balandligi quduqning loyihada koʻrsatiladigan chuqurligiga qarab 9 m dan 58 m gacha boʻladi. Burgʻilash minorasi 3—4 qirrali yoki kesik piramida koʻrinishida, shuningdek A simon shaklda quriladi. Minora traktorlar yordamida bir joydan ikkinchi joyga suriladi yoki alohida uzellarga ajratilib, yangi joyda qayta yigʻiladi.

## Manbalar
Burhon mirzo

**Burhon mirzo** (?—1549) - Shirvon viloyatida safaviylar hukmronligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1547—49) rahbari. 1538-yil safaviylar taxtdan agʻdargan shirvotioxlar sulolasiga mansub. Buhon Mirzo shoh Tahmasp I ning Shirvon noibi Alqas Mirzoga qarshi olib borayotgan kurashi hamda Eron bilan Turkiya oʻrtasida urush boshlanganidan foydalanib qoʻzgʻolon koʻtargan (1547) va oʻzini shirvonshoh deb eʼlon qilgan. Qoʻzgʻolonda, asosan, dehqonlar ishtiroketgan. Burhon Mirzo qoʻzgʻolonga qadar Turkiya bilan til biriktirgan boʻlib, uning madadiga tayangan. Ammo, qoʻzgʻolon Burhon Mirzo vafotidan keyin shafqatsiz bostirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burhon sulton

**Burhon sulton** (...1557) - Buxoro xoni (1552—57), shayboniylardan. Shayboniyxonnchit nabirasi Muhammad Yorga sherik sifatida Buxoro taxtiga oʻtiradi. B. S bir tuhmat sababli 1554-yil Muhammad Yorni qatl ettiradi. Barok,xon Movarounnahrni toʻla egallash maqsadida 1555-yil Buxoroga B. S ustiga yurish qilib, shaharni qamal qiladi. Qamal juda ogʻir kechib 3 oy davom etadi. B. S yordam soʻrab Abdullaxon II ga odam yuboradi va unga Buxoroni berib, xizmatiga kirishga tayyor ekanligini maʼlum qiladi. Abdullaxon II Forob yonida Baroqxon qoʻshinini yengib gʻalaba qozonadi. B. S esa vaʼdasiga vafo qilib Abdullaxonga Buxoroni topshiradi va oʻzi Qorakoʻlga ketadi, biroq oradan bir yarim oy oʻtgach B. S shartni buzib, Buxoroga yurish qiladi. Abdullaxondan choʻchib qolgan Baroqxon B. S bilan doʻstlashib, unga yordamga oshiqadi. Abdullaxon sulh tuzishga majbur boʻlib, yana Afgʻoniston tomonlarga qaytib ketadi. Abdullaxon ikki gʻalaba (Buxoro va Samarqand)ni qoʻlga kiritgan oʻsha kezlari B. S Karmanaga (Abdullaxon II ning yerlari) hujum qilib, qalʼani qoʻlga kirita olmagach, Buxoroga qaytib ketadi. Abdullaxon II uning ilgarigi xiyonatkorligi hamda bu qiligʻi qasosi bahonasida Buxoro ustiga qoʻshin tortib, 1557-yil iyulida shaharni qattiq qamal qiladi. Qamal choʻzilib, qamaldagilar ahvoli ogʻirlasha borgach, B. S. Abdullaxon II bilan sulh tuzishga majbur boʻladi. Sulh tuziladi va shu kechasi sirli ravishda B. S ham oʻldiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993.
Burhoniddin

**Burhoniddin** (15-asr) -oʻzbek shoiri. Alisher Navoiy "Majolis unnafoioda B. haqida maʼlumot berib, "Hiriy shahrining buzurgzodalaridindur, donishmand va xushtaʼb va sabukruh kishidir", deb baholagan.

U Shohrux Mirzo madrasasida dars bsrgan. Muammo janrida shuhrat topgan. Abulqosim Bobur Mirzoga bagʻishlab "Javohir ulasmo" muammo risolasini yozgan. Navoiy va Darvesh Alilarga atab ham muammolar bitgan. 1469-yilda Husayn Boyqaro Navoiyni muhrdor tayin etganida yozgan bagʻishlov muammosi mashhurdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgʻilash bolgʻasi

**Burgʻilash bolgʻasi** - shpurlar (baʼzan, quduqlar) burgʻilashda va sunʼiy qoplamalar (asfalt, beton)ni buzishda ishlatiladigan zarbiy (pnevmatik) mashina. Baʼzan dvigateli benzin bilan ishlaydigan motoperforatorlar ishlatiladi. Dastaki (massasi 10— 30 kg), kolonkali (massasi 50—70 kg, burgʻilash karetkasi yoki avtouzatkichli kolonkalarga oʻrnatiladi); teleskopli (massasi 30—50 kg li, yuqoriga yoʻnalgan shpurlarni burgʻilaydi) xillari bor. Titrash va shovkinning zararli taʼsirini kamaytirish uchun ularni soʻndiruvchi moslamalardan foydalaniladi.

## Manbalar
Gʻozi Ahmad Burhoniddin

**Gʻozi Ahmad Burhoniddin** (1344 Sivas — 1398) — turk shoiri, olim, davlat arbobi. Shom (Suriya) va Misrda tahsil olgan, arab, fors tillarini mukammal oʻrgangan. Vataniga qaytgach, Sivasda qozi, soʻng shu viloyat hokimi. Davlat ishlarida adolat va muruvvat yoʻlini tutishga harakat qilgan. Gʻazal, ruboiy, tuyuq va boshqa janrlarda yozgan. Hayot va muhabbat lirikasi bilan bogʻliq dunyoviy mavzular, inson qalbining nozik kechinmalari sheʼrlariga xos yetakchi xususiyatdir. B. turk sheʼriyatida tuyuq jakrini rivojlantirgan. Sheʼrlarini toʻplab devon tuzgan (1394). Devonining qoʻlyozma nusxasi Britaniya muzeyida saqlanadi. Istanbulda nashr etilgan (1943). 12 tuyugʻi sharqshunos T. M. Melioranskiy tomonidan rus tiliga tarjima qilingan (1895, Peterburg). B. "Tarjix uttavzih" ("Izohustunligi"), "Iksir uladati fi Asroilibodati" ("Odat mohiyati ibodat sirlarida") asarlarini arab tilida yozgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Orzibekov R., Tuyuq poetikasi, T., 1985.
Burhoniddin xoja ibn Ahmad xoja

**Burhoniddin xoja ibn Ahmad xoja** (Oyxoja laqabi bilan mashhur) (?— 1759.15.10) — Sharqiy Turkistondagi Yorkent xonligi hokimi. Ofoqxoja avlodidan. B. x. Xitoydagi Manjur imperiyasi yordamida Yorkent xonligini qoʻlga olib (1755), mustaqil siyosat yurgizishga harakat qiladi. Lekin bunga qarshi manjurlar katta qoʻshin yuborib, ikki yil davom etgan urushlardan soʻng Qashqar, Yorkent va Xoʻtan sh.larini egallashgan. B. x. Badaxshon hokimi Sulton shohhimoyasiga qochgan, biroq Sulton shoh manjurlar tazyiqi ostida uni oʻddirishga majbur boʻladi. Oʻgʻli va xotini Bejin (Pekin)ga olib ketiladi. B. x.ning Sayid Muhammad xoja (Sarimsoqxoja) ismli yolgʻiz oʻgʻli Oʻrta Osiyoda manjurlar taʼqibidan jon saqlab qoladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burhonlar

**Burhonlar** — sadri jahon unvoni bilan mashhur boʻlgan Buxorodagi badavlat xonadon (12-asr). B. shaharning hanafiya mazhabidagi musulmonlar jamoasi boshligʻi (raisi) boʻlishi bilan birga shahar maʼmuriyati ham ularning qoʻlida boʻlgan. Shuning uchun Buxoroni bosib olgan ajnabiy hukmdorlar ham B. ga va ularning molmulkiga daxl qilmaganlar. B.da raislik mansabi otadan oʻgʻilga meros boʻlib oʻtgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil