open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deputatning daxlsizligi

**Deputatning daxlsizligi** - demokratiya prinsipi; unga kura, davlat hokimiyati vakolatli organining deputati shu organning roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Oʻzbekistonda D.d. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (88- modda) va OʻzRning "Oʻzbekiston Respublikasida deputatlarning maqomi toʻgʻrisida"gi qonuni (1995-yil 6 may) bilan mustahkamlangan. Qonunga koʻra, Oliy Majlis deputati — Oliy Majlisning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — Oliy Majlis Kengashining; Joʻqorgʻi Kenges deputati — Oʻzbekiston Respublikasining butun xududida Joʻqorgʻi Kengesning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — Joʻqorgʻi Kenges Raisining; viloyat, tuman, shahar Kengashining deputati esa tegishli hududda tegishli Kengashning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — hokimning yoki hokim vazifasini ijro etuvchi mansabdor shaxsning roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi, hibsga olinishi yoki sud tomonidan beriladigan maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Oliy Majlis deputatiga nisbatan jinoiy ish faqat OʻzR Bosh prokurori tomonidan, Joʻqorgʻi Kenges deputatiga nisbatan — OʻzR Bosh prokurori yoki Koraqalpogʻiston Respublikasi prokurori tomonidan; viloyat va Toshkent sh. Kengashining deputatiga nisbatan jinoiy ish tegishli viloyat, Toshkent sh. prokurori yoki yuqori turuvchi prokuror tomonidan, tuman, shahar Kengashining deputatiga nisbatan esa — tegishli tuman, shahar prokurori yoki yuqori turuvchi prokuror tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Oliy Majlis va Joʻqorgʻi Kenges deputatini majburan keltirish, ushlash, shuningdek, uning shaxsiy buyumlarini, yuki, transport, uy-joyi yoki xizmat xonasini koʻzdan kechirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Derbiklar

**Derbiklar** — massagetlar siyosiy uyushmasi (konfederatsiyasi)ga kiruvchi sak qabilasi. S. P. Tolstovnit fikricha, D. Amudaryoning oʻrta oqimida hozirgi Chorjoʻy bilan Buxoro oraligʻida yashagan. Strabon (mil. av. 64— mil. 24) ning yozishicha, "D. Ona-Yerga eʼtiqod qilganlar; ular ayol jinsiga mansub hech qanday jonzotni qurbonlik qil-maydilar va yemaydilar; 70 yoshdan oshgan erkaklarni oʻldirishadi, jasadlarni yaqin qarindoshlar yeyishadi; kampirlarni esa boʻgʻishadi, soʻngra koʻmishadi; 70 yoshga toʻlmasdan vafot etgan erkaklarni ular yemasdan faqat dafn etishadi, xolos" (Strabon, Geografiya, 11, 8). Ktesiyning maʼlumotiga koʻra, axomaniylarnmng qudratli shohi Kir II D. bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Derivatsiya

**Derivatsiya** (lotincha: derivatio — *shoxob-cha*) — 1) gidrotexnikada — suv ombori yoki daryodan gidroelektr stansiya binosiga yoki nasos stansiyasiga suv keltiradigan yoki ulardan suvni olib ketadigan inshootlar (kanal, quvur, tunnellar) majmui. Suvning harakatiga qarab, D.ning bosimli yoki bosimsiz xillari boʻladi. Bosimsiz D. ochiq kanal va tunnel shaklida ishlanadi. Bosimli D. esa bosimli tunnel yoki temir, temirbeton va taxta quvurdan iborat. Chirchiq — Boʻzsuv kaskadida qurilgan GES lar (1- va 2-Oqtepa, Boʻrjar, Tovoqsoy, Qodiriya va b.) bosimsiz D. kanaliga misol boʻladi. Kanal trassasining topografik-geologik tuzilishiga qarab, D. trapetsiya, doyra, toʻgʻri toʻrtburchak va b. shakllarda quriladi. Agar bosimli D. trassasi uzun boʻlsa, gidravlik zarbni kamaytirish maqsadida gidrostansiyaga yaqin yerda suvni rostlab turadigan inshoot quriladi; 2) harbiy texnik ad a — havoda aylanib uchayotgan snaryad (oʻq)ning otish tekisligidan (chapga yoki oʻngga) ogʻishi. D.ning ishi giroskop (pirildoq)ning xossasi bilan tushuntiriladi. Otilgan snaryad qanchalik uzoqqa borsa, D. ham shuncha katta boʻladi. Maxsus jadvallarda D. uchun tuzatma beriladi. Snaryad (oʻq) otilayotganda shu tuzatma hisobga olinadi; 3) affikslar yordamida yangi soʻz yasalishi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Derma (toʻqima)

**Derma** (yun. derma — teri), korium, kutis — umurtqali hayvonlar va odam terisining biriktiruvchi toʻqimali qismi; tashqi qavat — epidermis ostida joylashgan. 2 qavatdan — ichki (tayanch) va epidermis hamda uning hosilalari (bezlar, pat, tuk, soch)ni oziqlantiruvchi yuza qavatdan iborat (yana qarang Teri).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermatin

**Dermatin** (yun. dermatos — charm), granitol —sunʼiy charmning bir turi; sirtiga nitrotsellyuloza qoplangan mato. Muqovasozlik, mebelsozlikda, avtomobil sanoatida va b. maqsadlarda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
De rada Iyeronim

**DE RADA** **(De Rada) Iyeronim** (1814.29.11 — Makkya-Albanese, Kozensa, Italiya — 1903.28.2) — alban shoiri, olim, siyosiy arbob. Alban romantizmining asoschisi. 1848—49 y.lardagi italyan xalqining milliy ozodlik harakatida qatnashgan. "Milosao qoʻshiqlari" (1836), "Albancha qoʻshiq" (1866), "Baxtsiz Skandarbeg" (1886) dostonlarida alban xalqining mustaqillik uchun kurashini kuylagan. Bundan tashqari, "Alban tili grammatikasi", "Qadimiy alban tili", "Alban tilining oʻziga xos xususiyatlari" kabi ilmiy asarlari bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deratizatsiya

**Deratizatsiya** ( — *kemiruvchilarni qirish)* — yuqumli kasalliklarni tarqatadigan hamda xalq xoʻjaligiga iqtisodiy zarar kelti-radigan kemiruvchilarni qirish. Profilaktik va qirib yoʻqotish tadbirlarini oʻz ichiga oladi. Profilaktik tadbirlar zararkunanda kemiruvchilarning uya qurishi, ovqatlanishi hamda koʻpayishiga imkon beradigan sharoitlarni yoʻqotishga, turar joy, xoʻjalik binolarini, goʻsht korxonalari, goʻsht asraladigan muzxonalar, aralash yem korxonalari, elevator, tegirmon, omborxonalarni ular kirishidan himoya qilishga qaratilgan boʻladi. Buning uchun don, un, sabzavot, goʻsht va boshqa mahsulotlarni kemiruvchilar tegmaydigan idishlarda saqlash; uy va hovlilarga, oziq-ovqat, yemxashak saqlanadigan binolarga kemiruvchilar kirmasligi uchun ularni doim ozoda tutish, qolgan ovqatlar solinadigan chelaklar va axlat yashiklarini oʻz vaqtida boʻshatib turish, teshik-tirqishlarni berkitib tashlash, havo kiradigan tuynuklarga metall toʻr tutish, podval derazalariga oyna solish va sim toʻr tutish kerak.

Kemiruvchilarni qirishni (biologik, mexanik va kimyoviy) profilaktik tadbirlar bilan birga qoʻshib olib borish zarur. Biologik usul bilan qirishda mushuk, it, baʼzan tipratikandan foydalaniladi. Yirtqich qushlar (yapaloqqush, burgut va boshqalar), tulki, sassiqkoʻzan, tipratikan, mushuk kabi hayvonlar kemiruvchilarni yoʻqotadigan tabiiy biologik kushandalardir.

Mexanik vositalarga qopqon, tuzoqlar kiradi. Kemiruvchilarga karshi kurashishning kimyoviy usulida turli xil zaharli moddalar qoʻllanadi. Bunda tarkibida rodensidlar boʻlgan zaharli xoʻraklardan foydalaniladi yoki ular kemiruvchilar chikadigan teshikka sepiladi. Zaharli moddalar bilan ishlaganda ehtiyot choralariga qatʼiy rioya qilish kerak. Kemiruvchilar paydo boʻlganda sanepidstansiyaga xabar qilish lozim, u butun binoda deratizatsiya oʻtkazadi.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermatozlar

**Dermatozlar** — teri va uning hosilalari (soch, tirnoq va b.) kasalliklarining umumiy nomi; alohida kasallik yoki boshqa biror umumiy kasalliklarning belgisi boʻlishi mumkin. Tashqi (ekzogen) va ichki (endo-gen) D. farq qilinadi. Tashqi D. ga atrof muhitdagi fizik (mexanik qitiqlovchilar, nur, issiq yoki sovuq va b.), kimyoviy (i.ch. va uy-roʻzgʻorda qoʻllaniladigan kimyoviy vositalar, dorilar, oziq-ovqatlar) va biologik (mikroorganizmlar, hasharotlar va b.) omillar sabab boʻladi. Ichki D. moddalar almashinuvining buzilishi, ichki kasalliklar, xususan meʼda-ichak kasalliklari, tish, murtak, oʻt pufagi va b. aʼzolardagi mavjud infeksiyalar tufayli paydo boʻladi. Koʻproq kasbga aloqador va allergik D. kuzatiladi. Kasallikning kechishi uning etiologidek va patogenezja bogʻliq.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti

**Dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti** — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqot muassasasi. 1932 yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Institutda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar, keng tarqalgan dermatozlar va dermatomikozlar, shuningdek, moxovni aniqlash, davolash va oldini olish ustida tadqiqotlar olib boriladi. Bunda S. Xidirov, U. K. Beluxa, M. Obidov, A. Vaysov kabi olimlarning xizmatlari katta. Institutda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar, mikologiya, dermatologiya boʻlimlari, ilmiytashkiliy boʻlim, ilmiy-maslahat poliklinikasi va mikrobiologiya, serodiagnostika, immunologiya, farmakoterapiya, bio-kimyo va morfologiya laboratoriya.lari, 160 oʻrinli klinik kasalxona, kutubxona, vivariy va hokazo bor (2001). Institutda 4 fan doktori (S. Arifov, K. Yoʻldoshev, A. Rahmatov, E. Eshboyev), 27 fan nomzodi va b. xodimlar xizmat qiladi (2001). Institut Davlat fan va texnika qoʻmitasi, chet el grandlarini yutgan. Institutda ilmiy toʻplam, monografiya, darslik va turli qoʻllanmalar chop etiladi, ixtirolar qilinadi, dermatovenerologiyaning dolzarb muammolari boʻyicha ilmiy-amaliy anjumanlar oʻtkaziladi.

## Manbalar
Dermatomikozlar

**Dermatomikozlar** (dermato... va yun. mykes — zamburugʻ) — terining zamburugʻli kasalliklari; parazit zamburugʻlar (dermatomitsetlar) qoʻzgʻatadi. D. 4 xil boʻladi: 1) keratomikozlar — zamburugʻlar terining eng ustki muguz qavatida yoki soch kutikulasida boʻladi; unda yalligʻlanish, ogʻriq, qichishish alomatlari kuzatilmaydi. Bunga qipiqdi temiratki, eritrazma, pyedra (sochdagi suv sirka), qoʻltiq trixomikozi kiradi; 2) epidermomikozlar — zamburugʻlar terining muguz qavatida, tirnoqlarda boʻladi, koʻpincha teri yalligʻlanadi. Bunga chov va oyoq panjasi epidermofitiyasi, rubrofitiya, kandidamikozlar kiradi; 3) trixomikozlar — zamburugʻlar terining ustki qavatini yalligʻlantirib, sochning tagigacha kirib ketadi. Bularga trixofitiya, mikrosporiya, kal (favus) kiradi, ular yuqumli; 4)chuqur mikozlar — zamburugʻlar terining chuqur qavatiga oʻtib, ogʻir yalligʻlanish alomatlari, katta-kichik tugunchalar paydo qiladi; keyinchalik qon va limfa tomirlari orqali muskul, suyak va ichki aʼzolar (oʻpka, buyrak, ichak)ga ham tarqaladi. Vaqtida davolanmasa ogʻir oqibatlarga olib borishi mumkin. D.ning oldini olish uchun shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy amal qilish, kasallik manbai va bemorni vaqtida aniqlash, shuningdek, bemorning oila aʼzolari, bolalar muassasalaridagi tarbiyalanuvchilar va barcha xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish lozim. Davo asosan kasallikning xili va alomatlari ga qarab buyuriladi.

Ad..Arifov S, Eshboyev E., Teri va tanosil kasalliklari, T., 1997.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermato...

**Dermato...** (yun. derma, dermatos — teri) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, teri, teri kasalliklariga oidlikni bildiradi (mas, dermatologiya). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermografizm

**Dermografizm** (derma — teri va yun. graphein — chizmoq) — teriga mexanik taʼsir koʻrsatilgan (chizib koʻrilgan) joydagi qon tomirlar reaksiyasi. Bunda qizil yoki oq yoʻl koʻzga tashlanadi. D. normal yoki patologik boʻladi. Nopmal D. da terini biror narsa bilan chizilsa, bir necha sek. dan keyin qizil yoʻl koʻrinib, 1—3 min. da yoʻqoladi. Patologik D. qizil yoki oq boʻladi. Qizil D. nerv sistemasining haddan tashqari tez qoʻzgʻaluvchanligidan dalolat beradi. Ekzema (gush), psoriazning oʻtkir davrida, eshakem, ekssudativ eritema kabi kasalliklarda uchraydi. Oq D. qon tomirlarni toraytiruvchi markazi qoʻzgʻaluvchan kishilarda kuza-tiladi. U nevrodermit, qichima, psoriazda boʻladi. Qizil va oq D. bir vaqtda uchrashi mumkin. Bunda oq hoshiyali qizil yoʻl koʻrinadi. Bir kasallikning ikkinchisiga aylanishida, mas, bolalarda eshakemning qichimaga oʻtishida xuddi shunday boʻladi. Vegetativ nerv sistemasining holatini oʻrganishda, nerv va endokrin sistemalarning baʼzi kasalliklariga tashxis qoʻyishda D. muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deryayev Xidir

**Deryayev Xidir** (1905, Mari viloyati Egriguzar qishlogʻi — 1987, Ashxabod) — Turkmaniston xalq yozuvchisi (1967). Turkmaniston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1969). Toshkentdagi maorif instituti (1926) va Oʻrta Osiyo davlat universitetini tugatgan (1931). Ashxobod pedagogika institutida oʻqituvchi (1931), kafedra mudiri (1938). Turkman mumtoz adabiyotini tadqiq etish va nashr qilishda faol qatnashgan, birinchi boʻlib turkman tili darsligini yaratgan. Ilk sheʼrlarini Toshkentda yozgan. "Amudaryo" dostoni (1928) Turkmanistonda suv muammosiga bagʻishlangan. "Afsusmi yo maslahat" dostoni (1929) odob-axloq mavzusida. "Qonli panja" (1937) asari turkman adabiyotidagi dastlabki realistik romandir. Yozuvchi uni qayta ishlab, 2—4 qismlarini yozib, "Qismat" nomi bilan chop ettirgan (1960—71). "Boʻron" (1974) romani, "Qismat" (1962, roman asosida), "Mehri" (1964), "Xoʻjanafas" (1969) dramalari muallifi. "Qismat" romanining 1—2 kitoblari P. Qodirov tarjimasida oʻzbek tilida nashr qilingan (1967, 1972).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desant

**Desant** ( — tushirish) — dushman egallagan hududda jangovar harakat qilishga moʻljallab samolyot, vertolyot va dengiz, daryo orqali tushirilgan yoki shu maqsadda tuzilgan qoʻshin. Bajaradigan vazifalari va maqsadi boʻyicha: strategik desant, operativ (tezkor) desant, taktik desant, maxsus vazifalarni bajaradigan desant, D. tushirish boʻyicha dengiz desanti, havo desanti, tank desanti va boshqalar. Desant bir vaqtning oʻzida ham havodan, ham dengizdan tushirilishi mumkin. Oʻzbekiston hududidagi sobiq Ittifoq xavo desanti qoʻshinlari 1992-yil 18-mayda OʻzR Prezidenti farmoniga muvofiq respublika tasarrufiga oʻtkazilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deselerometr

**Deselerometr** (de... va lot. celero — tezlashtiraman va ... metr) — transport mashinasining muayyan vaqt birligi mobaynida sekinlashuvi, yaʼni tezligi pasayishini oʻlchaydigan inersion (inersiya hodisasiga asoslangan) asbob. D.da suyuklik, mayatnik yoki prujinaga osilgan yukcha asosiy ish qismi qisoblanadi. Masalan, mayatnikli D.ning asosiy ish qismi shaffof korpusdagi oʻqqa osilgan mayatnik. D.ning koʻrsatuvchi va qayd qiluvchi xillari bor. Rezina qapishgich (biror sirtga taqalganda havo chiqib ketib, shu sirtga yopishib qoladigan moslama) yordamida D. avtomobilning old oynasi yoki old paneliga mahkamlab qoʻyiladi. Bunda mayatnik asbob shkalasidagi nolinchi belgi qarshisidagi vaziyatni egallashi lozim. Avtomobil sekinlashganda inersiya kuchi taʼsirida mayatnik maʼlum vaziyatga ogʻadi va uning shu ogʻish qiymatiga qarab sekinlashish darajasi shkaladan aniklanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desensibilizatsiya

**Desensibilizatsiya** (de... va sensibilizatsiya) — organizmning yot (koʻpincha oqsil) moddalar (allergenlar), mikroblar va b.ga ortiq darajada sezgirligi (sensibilizatsiya)ni bartaraf qilish yoki kamaytirish. Organizmga unga yot boʻlgan oqsil yuborilganda maxsus modda — antitelo hosil boʻladi. Oqsil qayta yuborilganda antitelo u bilan oʻzaro taʼsirlashib zardob kasalligini yoki boshqa allergik kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin (qarang Allergiya). Gistamint karshi vositalar, oltingugurt preparatlari, pig rogen moddalar, aloe va b. desensibilizatsiyalovchi xususiyatga ega. Zardob preparatlari kayta yuborilganda, ular qoʻzgʻatadigan anafilaksiyaning oldini olishda D. allergik kasalliklarni da-volash usuli sifatida qoʻllanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desert

**Desert** (frans. dessert), deyesert — dasturxonga issiq ovqatlardan keyin tortiladigan shirin taomlar (kisel, kompot, krem va b.), hoʻl mevalar, konditer mahsulotlari. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desert vinolar

**Desert vinolar** - tarkibida 1217% hajm spirt va 2—35 g/100 sm3 qand boʻlgan natural yoki kuchaytirilgan vinolar (qarang Vino, Vinochilik). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vittorio De Sica

**Vittorio De Sica** (; 1901-yil 7-iyul, Sora  1974-yil 13-noyabr 1974, Rim) — italiyalik aktyor va rejissyor. Neorealizm asoschilaridan. Eng yaxshi filmlari: „Velosiped oʻgʻrilari“, „Umberto D.“, „Kungaboqarlar“, „Kecha, bugun, ertaga“, „Italyancha nikoh“, „Safarga borish“, „Qisqa tatil“, „Finsi – Kontin bogʻi“ va boshqalar. „General Della Rovere“ filmida bosh rol – Bertoneni ijro etgan. „Oscar“ mukofoti laureati (1949, 1964, 1971).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Havolalar

*
Desmurgiya

**Desmurgiya** (yun. desmos— bogʻlov va ergon — ish) — jarohatlarni bogʻlash haqidagi taʼlimot (yana qarang Bogʻlov).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desna (daryo)

**Desna** — Sharqiy Yevropadagi daryo. Dneprnit chap irmogʻi. Uzunligi 1130&nbsp;km. Havzasining mayd. 88,9 ming km. Smolensk qirlaridan boshlanib, Kiyev shahardan 6&nbsp;km yuqorida Dnepr daryosiga quyiladi. Asosan, qor, qisman yomgirdan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi 360 m3/sek. dekabrning boshlarida muzlab, aprel boshlarida muzdan boʻshaydi. Novgorod-Severskiy shahridan quyilish joyigacha kema qatnaydi. Baliq ovlanadi, yogʻoch oqizishda foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desorbsiya

**Desorbsiya** (de... va lotincha sorbeo -yutaman) — adsorbentga yutilgan moddaning undan qayta ajralib chiqishi, adsorbsiyanit aksi. Adsorbent atrofidagi muhitda adsorbsiyalanuvchi modda konsentratsiyasining kamayishi yoki temperatura koʻtarilishi D.ga sabab boʻladi. D. laboratoriya amaliyotida adsorbentlarga yutilgan gaz, bugʻ yoki erigan moddalarni ajratib olishda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Destabillashtiruvchi tanlanish

**Destabillashtiruvchi tanlanish** — tanlanishning bir turi, xo-nakilashtirish jarayonida turning turgʻun holatini oʻzgartirishga olib keladigan tanlanish. D.t. tushunchasini rus biologi D. K. Belyayev (1970) domestikatsiya (xonakilashtirish)ning biologik asoslarini tadqiq qilish orqali asoslab bergan, D.t. ontogenezning neyroendokrin sistemasi tanlanish taʼsiriga oʻtganida paydo boʻladi. Bu hol tur yangi, hali unga nomaʼlum boʻlgan zoʻriqtiruvchi (stressor) omillar bilan toʻqnash kelganida yoki unga maʼlum boʻlgan omillarning intensivligi (kuchi) oshib ketganida har doim yuz beradi. Sunʼiy tanlash, yaʼni xonakilashtirish jarayonida xonakilashtiriladigan turlar bir qator stress (zoʻriqtirish) va tanlovchi omillar taʼsiriga toʻqnash keladi. Ular orasida asosiysi odam hisoblanadi. D. t. tom maʼnoda harakatlantiruvchi tanlanish boʻlgani xrlda mohiyat jihatdan organizmning rivojlanishini boshqaradigan sistemalarning buzilishiga, ular oʻzgaruvchanligining oshishiga olib keladi. Bu hol tabiiy sharoitda harakatlantiruvchi yoki turgʻunlashtiruvchi tanlanish uchun birlamchi material boʻladi. D.t. evolyusiyani jadallashtiruvchi muhim omil hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Destruksiya

**Destruksiya** (lot. destructio — par-chalanish) — makromolekulalardagi kimyoviy boglarning uzilishi natijasida ularning polimerlanish darajasi yoki molekulyar massasining kamayishi bilan kechadigan jarayonlarning umumiy nomi. Kimyoviy bogʻlarning uzilish joyiga karab D. asosiy va yon zan-jirlar D.siga boʻlinadi. D.ga tashqi taʼsirlar (issiklik, ionlashtiruvchi radiatsiya, mexanik kuchlanish, yorugʻlik, oksidlovchi muhit, namlik va b.) sabab boʻladi. Koʻp hollarda D. bir vaqtda bir nechta tashqi taʼsir (mas, issiklik va kislorodli muxit — termooksidlovchi D.) natijasida roʻy beradi. D. jarayonida polimerlarning xossalari oʻzgaradi, ular asosida tayyorlangan maqsulotlar buziladi. Shu sababli polimerlarni stabillashtirishning turli usullari ishlab chiqilgan. Baʼzi hollarda D. jarayoni foydali hisoblanadi. Masalan, polivinilatsetatni ishqoriy gidrolizga uchratib polivinil spirt, sellyuloza va kraxmalni gidrolitik D.dan foydalanib turli qandlar olinadi. D. polimerlarning kimyoviy tuzilishini aniklashda ham qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desyatina

**Desyatina** (lot. decime) — 1) oʻrta asrlarda Yevropada daromadning cherkovga toʻlanadigan oʻndan bir qismi. Fransiyada Buyuk Karl davridan (779) boshlab D. toʻlash majburiy boʻlgan. Aholining yuqori tabaqasi D.dan ozod etilgan. Bu asosan dehqonlar uchun jabr boʻlib, ular mahsulotning deyarli hamma turlaridan natura shaklida D. toʻlagan. D. Fransiyada 1789—90 yillarda, Gʻarbiy Yevropaning boshqa davlatlarida 19-asrda bekor qilindi. Rossiyada D. knyaz Vladimir Svyatoslavovich (taxminan 978—1015) tomonidan joriy etilgan boʻlib, dastlab cherkov uchun toʻlangan, keyinroq umumiy soliqqa aylanib ketgan; 2) 18-asr boshlarigacha Rossiyada yeparxiyaning bir qismi, cherkov okrugi. D.ga desyatilnik (oʻnboshi) boshchilik qilgan; 3) metrik oʻlchov tizimi qabul qilingunga qadar Rossiyada qoʻllangan asosiy yuza oʻlchovi. 2400 kv. sarjin (1,09 ga) ga teng. 18-asr oxiri — 19-asr boshida xoʻjalik D.si qoʻllanilib, u 3200 kv. sarjin (1,45 ga) ga teng boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desikantlar

**Desikantlar** (lotincha: desicco — quritaman) — yetilishini tezlashtirish (5—7 sutka) va hosil yigʻim-terimini osonlashtirish uchun oʻsimliklarni ildizi bilan quritishga, desikatsiyata moʻljallangan kimyoviy moddalar. Pestitsidlar guruhiga kiradi. D. oʻsimlik toʻqimalarini suvsizlantiradi va hayot faoliyatini butunlay toʻxtatadi. D. gʻoʻza, sholi, kartoshka, kungaboqar, qand lavlagi urugʻligi, soya, kanakunjut va boshqa ekinlar hosilini yigib-terib olishdan kamida 10 kun oldin oʻsimlikni quritishda qoʻllanadi. Masalan, D. taʼsirida gʻoʻzaning barcha vegetativ organlari quriydi, koʻsaklarning yetilishi va ochilishi tezlashadi, ammo yetilgan tola va chigitga zarar yetmaydi. D. sifatida asosan magniy xloratnpng 60% li suvda eriydigan kukuni (20– 25&nbsp;kg/ga) va kalsiy xlorat-xloridning (35–40&nbsp;kg/ga) 42% suvli eritmasi, reglon ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desikatsiya

**Desikatsiya** (de... va lot. siccum - quruq, quritish, suvini qochirish) — ekinlarni oʻsib turgan joyida dorilab quritish. D. hosil yetilishini tezlashtirib, yigʻim-terim ishlarini barvaqt tugallash maqsadida oʻtkaziladi. D. qilinganda oʻsimlikning hayoti butunlay toʻxtaydi, uning oʻsuv organlari, jumladan pishib yetilmagan me-valari ham tezda kurib qoladi. D. hosilni mashinalarda terishni osonlashtiradi. Qand lavlagi maydonlarida hosil terimidan 10, gʻoʻzada 15—20, tokzorlarda 20 kun ilgari oʻtkaziladi. Oʻzbekiston sharoitida, asosan, gʻoʻza, shuningdek, kartoshka, don-dukkakli va moyli ekinlar D. qilinadi. D. qilish muddatli ob-havoga, gʻoʻzada koʻsaklarning yetilishi hamda ochilish darajasiga qarab belgilanadi. Mas, respublikaning markaziy va shimoliy rayonlarida koʻsaklarning 60—65%, janubiy rayonlarida esa 70—75% ochilganda, dastlabki mashina terimidan keyin D. qilinadi. D.da kimyoviy preparatlar (desikantlar) eritmasi oʻsimlikka maxsus texnika (traktor va moslamalar) bilan purkaladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detander

**Detander** (frans. detendre — kucheizlantirish) — gazni sovitish uchun moʻljallangan mashina. D.da gazni sovitish jarayoni uni kengaytirish hisobiga amalga oshadi. D.ning har xil turlari bor. Ularning ichida porshenli D. va turbodetander keng tarqalgan. Porshenli D.da qisilgan gazning potensial energiyasi porshenni silindr ichida harakatlantiradigan ishga ayla-nadi, gaz kengayib soviydi. Bunday D. asosan yuqori va oʻrtacha bosimli sovitish qurilmalarida ishlatiladi. Turbodetander uzluksiz ishlaydigan kurakli mashina. Unda gaz oqimi soplo (qoʻzgʻalmas yoʻnaltiruvchi kanal)lar va rotorning aylanib turuvchi kurakli kanallar tizimi orqali oʻtadi. Shunda gazning potensial energiyasi kinetik energiyaga hamda mexanik ishga aylanadi, natijada gaz soviydi. Bunday D.lar gaz oqimining yoʻnalishi boʻyicha markazga intiluvchi, markazdan krchuvchi va oʻq boʻylab yoʻnaluvchi xillarga boʻlinadi. Soplolarda gazning kengayish darajasiga karab, faol (aktiv) va suyet (passiv), gazning kengayish pogʻonalari soniga koʻra bir va ikki pogʻonali D.ga boʻlinadi. Bir pogʻo-nali, markazga intiluvchi reaktiv D. koʻproq qoʻllanadi. Turbodetanderlar past, oʻrta va yuqori bosimli sovitish qurilmalarida ishlatiladi. D.lar gazlarni suyultirish qurilmalari, refrijeratorlar, havoni konditsirlash (meʼyorlash) qurilmalari va boshqalarda qoʻllanadi.

## Turbodetander agregatining tavsifi
Turbodetander Rossiya, AQSh kabi yirik davlatlarda ishlab chiqariladi. Turbodetander agregati berilagan gaz boʻyicha ishlab chiqarish quvvati 9,0 mln. m³/k-n yoki 3,0 mlrd. m³/yil. Detanderning valiga gaz kelib urilishi hisobiga val 1 minutda 12500 — 13000-marta aylanishi va detander quvurining qisqarib kengayishi hisobiga gazning harorati (minus) — 20 0S gacha tushadi va gaz tarkibidagi suyuq uglevodorodlar butkul ajraladi.
Past haroratli ajratish qurilmasi navbatini har bitta texnologik tarmogʻini 3 mln. m³/k-n ekanligini eʼtiborga oladigan boʻlsak, bu qurilmaga turbodetandrni bir kunlik ishlab chiqish quvvati 3 mln. m³/sutka detander oʻrnatish mumkin.
Detektiv

**Detektiv** (;  – „ochaman“) – jinoiy ishni qidirish boʻyicha mutaxassis; izquvar politsiya agenti, izquvar.

## Yana qarang
* Politsiya
* Maxsus agent

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Detektiv adabiyot

**Detektiv adabiyot** – jinoyatlarni ochish jarayoni tasvirlangan hikoya, qissa, romanlar. Bu janr asoschisi Edgar Allan Poe („“ („Morg koʻchasidagi qotillik“), 1841; va boshqa novellalar). Detektiv adabiyot mumtoz asarlarida jinoyatning ochilishi mantiqiy asosda tasvirlanadi (A. K. Doil, K. G. Chesterton, E. Gaborio, A. Kristi, R. Staut). Janrning keyingi taraqqiyoti detektiv adabiyotda ijtimoiy-ruhiy motivlarning paydo boʻlishi (J. Simenon, Matsumoto Seytyo), qonun himoyachilarining jinoyatchilar dunyosi bilan bevosita kurashi tasvirlangan turli-tuman detektiv adabiyot paydo boʻlishi (D. Hammett, R. T. Chandler va boshqalar) bilan bogʻliq. Oʻzbek adabiyotida ham detektiv adabiyot namunalari yaratilgan (Shuhrat, „Bir kecha fojiasi“; Oʻ. Umarbekov, „Yoz yomgʻiri“; O. Muxtor, „Moʻʼjiza“; Tohir Malik, „Shaytanat“ va boshqalar).

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Detektiv film

**Detektiv film** ( – „izquvar“;  – „ochmoq“, „fosh qilmoq“) – chigal, jinoiy va davlatga qarshi ishlarning fosh etilishi haqida hikoya qiluvchi kino sanʼati asari.

Dastlabki detektiv filmlardan biri „Bir jinoyat tarixi“ (rejissyor Ferdinand Zecca, 1901). Bu janr asoschisi fransuz rejissyori Victorin-Hippolyte Jasset 1908–1909-yillarda izquvar Nick Carter haqida film-serial ishlagan. 1913–1914-yillarda Fransiyada „Fantomas“ (5 seriyalik, rejissyor Louis Feuillade) filmi ekranga chiqdi.

1930-yillar komediya va chuqur psixologik talqinli detektiv filmlar paydo boʻldi. Bu janrning uzluksiz rivoji 1940-yillardan boshlandi:
* „Malta lochini“ (rejissyor John Huston);
* „Shanxaylik ledi“ (Orson Welles);
* „Arqon“ (Alfred Hitchcock).

Detektiv film, shuningdek, „josuslik“ filmlari hamda trillerlarni ham oʻz ichiga oladi.

Mashhur detektiv filmlar:
* „Soʻnggi patron“ (Ruminiya),
* „Oltin tish“ (Bolgariya),
* „Jinoyat joyi – Berlin“ (Germaniya),
* „Garovga tikilgan hayot“ (Polsha),
* „Oʻlik mavsum“ (Rossiya)

## Oʻzbek detektiv filmlari
„Oʻlim qudugʻi“ (1933, ssenariychi va rejissyor N. Klalo) birinchi oʻzbek detektiv filmidir.

Eng yaxshi oʻzbek detektiv filmlari:
* „Falokat oyoq ostida“,
* „Ehtiyot boʻling! Ilon!“ (rejissyor Zohid Sobitov),
* „Oltin teri“ (M. Ogʻamirzayev),
* „Parol– Regina mehmonxonasi“ (Yoʻldosh Aʼzamov, Z. Royzman),
* „Haqiqatgoʻylikning achchiq mevasi“ (Z. Royzman),
* „Karaxtlik“ (E. Eshmuhamedov).

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Detektirlash

**Detektirlash**, demodulyasiya — elektr tebranishlarini oʻzgartirib, oʻzgarmas tok yoki ancha past chastotali elektr tebranish hosil qilish. Eng keng tarqalgan holi demodulyasiya boʻlib, unda modulyasiyalangan yuqori chastotali tebranishlardan past chastotali modulyasiyalovchi signal ajratib olinadi. D. radio qabul qiluvchi qurilmalarda tovush chastotalarini, televideniyeda tasvir signallarini ajratib olishda ishlatiladi. D.da elektr tebranishlar detektorta uzatiladi; bunda u bir xil yoʻnalishdagi tokni oʻtkazadi va tebranishlar koʻplab bir xil ishorali tok impulslariga aylanadi. Agar tebranishlar qisman toʻgʻrilansa, yaʼni detektor orkali tok ikkala yoʻnalishda oʻtsa (detektor elektr oʻtkazuvchanligi turlicha boʻlsa), D. sodir boʻladi. D. uchun turli yoʻnalishda turlicha elektr oʻtkazuvchanlikka ega boʻlgan istalgan qurilmadan, mas, diodpan ham foydalanish mum-kin. Chastota signalini ajratib olishda filtrdan foydalaniladi. Eng oddiy filtr qarshilik va sigʻimdan iborat qurilma hisoblanadi. D.da elektron lampa, yarimoʻtkazgichli diod, vakuumli triodlar, chiziqlimas kristallar ishlatiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fedor Detengof

**Fedor Fedorovich Detengof** (1898-yil 14-sentabr, Moskva — 1973-yil 31-oktabr, Toshkent ) — psixiatr, tibbiyot fanlari doktori, professor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. O'zbekistonda psixiatriya fanining asoschilaridan biri. 1940-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasining psixiatriya kafedrasi mudiri. 1962-yildan 1972-yilgacha Toshkent shahar bosh psixiatri.  

U 1969-yilda Toshkent sud-psixiatriya ekspert komissiyasining boshqa aʼzolari  bilan birgalikda Moskvada oʻtkazilgan statsionar sud-psixiatriya ekspertizasining xulosasini rad etishda jasorat koʻrsatgani bilan mashhur. U komissiya bilan birgalikda mashhur sovet dissidenti Pyotr Grigorenkoning ruhiy salomatligi joyida ekanligini tasdiqladi. Independent Psychiatric Journal muharrirlari Detengofni "siyosiy maqsadlarda psixiatriyadan keng miqyosda foydalanish yillarida mahalliy psixiatriya sharafini saqlab qolgan" inson deya ta'riflashgan. 
## Biografiya
Asli gollandiyalik bo‘lgan mashhur attor oilasida tug'ilgan. 1920-yilda Moskva davlat universitetining tibbiyot fakultetini tamomlagan, so'ngra psixiatriya klinikasida klinik ordinaturada o'qigan. Korsakov va G.I. Rossolimo rahbarligida asab klinikasida stajirovkani tamomlagan, shu vaqtda tuman narkologi bo'lib ishlagan.

1925-yildan 1927-yilgacha Detengof ruhiy kasal bemorlar uchun sanatoriyda rezident, keyinroq Moskvadagi bolalar psixonevrologiya klinikasida, Birinchi shahar psixiatriya kasalxonasida  va Gannushkina nomidagi ilmiy-tadqiqot institutida ilmiy xodim bo'lib ishladi. 2-Moskva tibbiyot instituti fakulteti pediatriya kafedrasi assistenti bo‘lib ishlagan.

1938-yilda Detengof surunkali epidemik ensefalitda ruhiy kasalliklarning klinik ko'rinishi va kechishi bo'yicha doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1940-yilda Toshkent tibbiyot akademiyasining psixiatriya kafedrasi mudiri etib saylandi va shu yerda 30 yildan ortiq mehnat qildi.

U ekzogen psixozlar, shizofreniya klinikasi va ruhiy kasalliklarni davolash sohasida ilmiy tadqiqotlar bilan shug'ullangan. Oʻzbekiston SSRda psixiatriya yordamini tashkil etishga katta eʼtibor berdi.

1969-yilda Detengof o'zining sud-psixiatriya ekspert komissiyasi (E. B. Kogan, A. M. Slavgorodskaya, I. L. Smirnova) bilan Pyotr Grigorenkoni tekshirib, uning sog'lom ekanligini e'lon qildi. 

Uch oy o'tgach, Grigorenko Serbskiy institutiga statsionar sud-psixiatriya ekspertizasiga yuborildi. U bilan birga Detengof Moskvaga chaqirildi, u yerda G. Morozov va D. Lunts unga bosim o‘tkazib, ekspertiza natijasini o'zgartirishni buyurishdi. Yu S. Savenko, bu stress keksa Detengofning o'limini tezlashtirganini aytgan.

## Mukofotlari
Uch marotaba Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan.
## Vafoti
1973-yil 13-aprel kuni Toshkentda vafot etgan. Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar
Detektor

**Detektor** (lot. detector — sochuvchi) — 1) radiotexnikada — elektr tebranishlarni detektirlaydigan qurilma (qarang Detektirlash). Radioeshittirish, televizion koʻrsatuvlar, aloqa, oʻlchash qurilmalari va b.da yuqori chastotali modulyasiyalangan tebranishlarni modulyasiyalangan tebranish chastotalariga aylantiradi. Amplitudali, chastotali va fazali D.larga boʻlinadi; 2) zarralar va nurlarni aniqlaydigan asbob. Mas, gamma-nurlar D.lari, neytron D.lari va b.; 3) elektr oʻlchash asboblarida — indikatorga taʼsir etadigan kam quvvatli toʻgʻrilagich; 4) yoruglik (fotoelement) va issiqlikni (termopara) aniqlaydigan qurilma.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detektorli radiopriyomnik

**Detektorli radiopriyomnik** — radiostansiyadan qabul qilingan signallarni kristallik detektorlar yordamida tovush signallariga aylan-tirib beradigan radiopriyomnik; ishi Kabul qilingan radiotoʻlqinlar ener-giyasi hisobiga amalga oshadi. D.r.., odatda, tebranish konturi LC, kristallik detektor D (yarimoʻtkazgichli diod), telefon T va blokirovka kon-densatori S6 lardan iborat. Kondensator sigami S oʻzgartirilganda tebranish konturi radiostansiyadan kabul qilingan chastota bilan rezonans hosil qiladi. Bu bilan chastotasi rezonans chastotasidan farq qiluvchi barcha signallar susaytiriladi. Kristallik detektordan chiqayotgan yuqori (radio) chastota toklari asosan kondensator S6 dan, past (tovush) chastota toklari esa telefon orqali oʻtadi. Antenna qanchalik baland oʻrnatilsa va yerga ulash yaxshi bajarilsa, bir necha ming km masofada joylashgan kuchli radio-stansiyalarning signallarini shunchalik yaxshi qabul qilish mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Determinizm

**Determinizm** (lotincha: determino -aniqlayman) — barcha hodisalarning oʻzaro obyektiv qonuniy aloqadorligi va sababiy bogʻlanishi toʻgʻrisidagi falsafiy taʼlimot (qarang Sabab va oqibat). Indeterminizmning qaramaqarshisi. D.ning mazmuni sababiyat tushunchasida ifodalanadi, yaʼni bunda bir hodisa (sabab) muayyan sharoitda zaruriyatni tugʻdiradi, bu esa boshqa hodisa (oqi-bat)ni vujudga keltiradi. U inson ongiga bogʻliq emas. Yunon faylasuflari Geraklit, Demokrit, Epikur hamda sharq mutafakkirlari Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ulugʻbek va b. ham D.ni eʼtirof etishgan. D. prinsipi ilmiy bilimning barcha sohalarida yoʻlyoʻriq koʻrsatuvchi, haqiqatni bilishning samarali vositasi boʻlib xizmat qiladi, determinizm psixologiyada ham muhim tushuncha hisoblanadi. Psixologik determinizm — bu insonlarning fikrlari, hissiyotlari va xulq-atvorlari atrof-muhit, o'qish tajribalari, ijtimoiy omillar yoki biologik sabablar tomonidan oldindan belgilangan deb hisoblaydigan qarashdir. Bu nazariya erkin irodaning mavjudligini inkor etadi va inson xulq-atvorini sabablar bilan izohlashga urinishadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Determinatsiya

**Determinatsiya** (lotincha: determinatia — cheklanish, aniklanish), latent ixtisoslanish — embriologiyada organ va toʻqimalarning shakllanishi oldidan rivojlanayotgan embrion qismlari oʻrtasida sifat jihatdan farq paydo boʻlishi. D. terminini nemis embriologi K. Gayder (1900) taklif qilgan. Hujayra materiali unga xos boʻlmagan joyga koʻchirilganida undan normal holatda ixtisoslashadigan organ paydo boʻlsa, determinlashgan hisoblanadi. D. asosida informatsion ribonuklein kislotalar va oqsil mo-lekulalarining sintezlanishiga olib keladigan ayrim genlarning faollashuvi yotadi. D.zigotaning boʻlinishi davrida bir qancha omillar, xususan boʻlinayotgan hujayralarga har xil sifatli sitoplazmaning oʻtishi, ayrim hujayralar guruhining oʻzaro taʼsiri va b.da yuzaga chiqadi. Umurtqasiz hay-vonlarda soplazmatik segretsiya ustun boʻlgani uchun tana qismlari D.si zigotaning maydalanishi jarayonidayoq boshlanadi. Umurtqalilarda murtak qismlarining oʻzaro taʼsiri (induksiya) asosiy ahamiyatga ega boʻlgani sababli D. organogenez davrida namoyon boʻladi. Bu belgiga asosan hayvonlar shartli ravishda mozaik tuxumli determinlashgan va regulyasion tuxumli determinlashmagan rivojlanish guruhlariga ajratiladi. Odatda, rivojlanishda induktor taʼsirida dastlab turgun boʻlmagan D., keyinroq turgʻun (labil) D. yuzaga chiqadi, faqat shundan keyin morfologik jihatdan farq qiladigan ixtisoslashuv boʻladi, yaʼni toʻqima yoki organ shakllana boshlaydi. Bundan keyingi davrlarda ixtisoslashuv yangidan-yangi oʻzaro taʼsir etuvchi sistemalar va jarayonlarni oʻz ichiga oladi. Bu jarayonlarda hujayra materialidan 1iakllanishi lozim boʻlgan toʻqima va organlarning qismlari farqlana borishi bilan birga uning morfologik imkoniyati ham tobora cheklanib boradi. Koʻpchilik ikkilamchi ogizlilarda D. dastlab oʻzgaruvchan boʻlganidan murtak ayrim qismlarining rivojlanish yoʻlini sunʼiy oʻzgartirishga imkon beradi. Keyinchalik D. turgʻun holatga oʻtadi va har bir hujayra faqat muayyan organni yoki tananing bir qismini hosil qilish xususiyatiga ega boʻlib qoladi. D. boʻlinayotgan murtak hujayralarining morfolik ixtisoslashuvi orkali toʻqima va organlarning rivojlanishiga olib keladi. 
Determinatsiya termini hozirda ko`p sohalarda ishlatiladi...

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detroit

**Detroit** — AQShdagi shahar, Michigan shtatida. Detroit daryosi boʻyida, Guron va Eri koʻllari oraligʻida joylashgan. Aholisi 951,2 ming kishi (2000; shahar atrofi bilan 4,6 mln. kishi). D.ga 1701 yilda fransuzlar asos solgan. 1760 yilda inglizlar bosib olgan. 18-asr oxiridan AQSH tarkibida. 1802 yilda shahar statusini olgan. Mamlakatning muhim transport yoʻllari tuguni va yirik moliya markazi. Buyuk koʻllar sohilidagi port. Avtomobilsozlikning dunyodagi eng yirik markazlaridan ("General Motors", "Kraysler", "Ford" korxonalarining boshqaruv organlari, asosiy korxonalari va ilmiy tashkilotlari shu yerda). Sanoatining boshqa tarmoklari ham avtomobilsozlik bilan bogʻlangan: qora metallurgiya, metallsozlik, kimyo, stanok-jihozlar i.ch., rezina, oyna-shisha. Kemasozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, harbiy sanoat korxonalari mavjud. Un-tlar, muzeylar, sanʼat instituti va b. bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
De-fakto

**De-fakto** (yun. de facto — amalda, haqiqatda) — xalqaro huqukda yangi davlat yoki hukumatning qisman (yuridik jihatdan rasmiylashtirilmagan holda) eʼtirof etilishi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defektologiya

**Defektologiya** (lot. defectus -nuqson va ...logiya) — jismoniy va ruhiy nuqsonli bolalar rivojlanishining psixofizik xususiyatlarini oʻrganish, ularga maxsus taʼlim-tarbiya berish, undagi nuqsonlarni yoʻqota bilish qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Koʻr va koʻzi ojiz, kar va qulogʻi ogʻir, aqli zaif, tayanch-harakat appa-ratida nuqsoni bor, nutq kamchiligiga ega boʻlgan bolalar Defektologiya fani obʼyek-tidir. Shunga koʻra Defektologiya 4 alohida sohaga boʻlinadi: surdopedagogika (kar va qulogʻi ogʻir bolalarni oʻqitish, tarbiyalash usullarini oʻrganadi), tiflopedagogika (koʻr va koʻzi ojiz bolalarni oʻqitish va tarbiyalash masalalarini tadqiq etadi), oligofrenopedagogika (akli zaif bolalarni oʻqitish va tarbiyalash qonuniyatlarini ishlab chiqadi), logopediya (nutq kamchiliklari boʻlgan bolalarni oʻqitish hamda tarbiyalash nazariyasi va amaliyoti bilan shugʻullanadi). Dastlab surdopedagogika va tiflopedagogika paydo boʻlgan (1770-yil karlar uchun Ispaniyada, 1784-yil koʻrlar uchun Parijda maxsus muassasa ochilgan). Keyinchalik logopediya va oligofrenopedagogikaga asos solingan. Nuqsonli va psixofizik kamchiligi bor bolalarning ruhiy qonuniyatlarini oʻrganuvchi maxsus psixologiya, shuningdek, taʼlimtarbiya berish, nuqsonlarni tuzatish, tiklash vositalarini ishlab chiquvchi surdotexnika va tiflotexnika ham Defektologiyaga kiradi. Defektologiyaga  anatomiya, fiziologiya, patofiziologiya, nevrologiya, nevropatologiya, eshitish, koʻrish va nutq pa-tologiyasi, maktab gigiyenasi, umumiy va pedagogik psixologiya, pedagogika, tilshunoslik, bolalar psixologiyasi va b. fanlar bilan uzviy bogʻlangan. Dnefektologiyaga ing asosiy vazifasi nuqsonli bolalarni aniklash, tashxis usullarini ishlab chiqish, ular uchun maxsus va mujassamlashtirilgan taʼlimtarbiyani tashkil etish, aqliy va jismoniy kamchiliklarni yoʻqotish vositalarini izlab topish, amalda qoʻllash, ularni hayotga tayyorlash, ijtimoiy foydali insonlar qilib yetishtirishdan iborat.

Oʻlkamizning buyuk alloma, shoir va mutafakkirlari, xususan Ibn Sino, Forobiy, Yusuf Xos Hojib, Navoiy, Amir Temur va b. D.ni izchil va atroflicha muayyan yoʻnalishda oʻrganmagan boʻlsalar ham, oʻz asarlarida defektologik holatlarning aks etishi, namoyon boʻlishi, rivojlanishi, oʻzgarishlari toʻgʻrisida qimmatli fikrlar bildirishgan. Oʻzbekistonda Defektologiyaganing ilmiy-nazariy, metodik va amaliy tadqiqrtlari bilan G. Sh. Aytmetova, Ye. D. Gordiyenko, L. R. Moʻminova, R. Shomaxmudova, Gʻ. Shoumarov va b. shugullangan. Jismoniy va ruhiy nuqsonli bolalarni jamiyatga foydali kishilar qilib tarbiyalash uchun Oʻzbekistonda maxsus maktabgacha tarbiya muassasalari, maxsus maktablar, maxsus internat maktablar mavjud. Toshkent pedagogika universitetinnng pedagogika va defektologiya fakultetida maxsus maktab va muassasalar uchun defektolog kadrlar tayyorlanadi (1967-yildan).

**Muallif:Saidahrorxon Ubayev.**

## Adabiyot
* OʻzME. SU. Antarktida, 2029-yil
* OʻzME.Suv obi hayot, 2127-yil
Defektoskop

**Defektoskop** ( — kamchilik va ...*skop*) — metall va metallmas materiallardan qilingan buyumlardagi nuqsonlar (siniqlar, darzlar va boshqalar) ni buyumlarga ziyon yetkazmasdan aniqlash uchun moʻljallangan qurilma. Magnitli, rentgen va gamma nurlarga, ultratovush toʻlqinlariga, elektr induksiya hodisasiga asoslangan, kapillyar va boshqa turlari bor. Muqim (statsionar) qurilmalar, koʻchma asboblar, laboratoriya asboblari tarzida ishlab chiqariladi. Muqim defektoskoplarda nuqsonlarni ham aniqlab, ham qayd qiladigan va bir yoʻla baholab ketadigan qurilmalar boʻladi. Kuchma defektoskoplar milli (strelkali) ixcham asbob, yorugʻlik yoki tovush signallari beradigan asbob va boshqalar bilan taʼminlanadi. Laboratiriyada ishlatiladigan defektoskop ancha sezgir boʻladi, koʻpincha, ossillograf va raqamli indikator bilan taʼminlanadi. Baʼzi defektoskoplar tez harakatlanayotgan buyumlardagi nuqsonlarni aniqlay oladi yoki oʻzi buyumga nisbatan harakatlanadi. Juda yuqori temperaturagacha qizdirilgan buyumlardagi nuqsonlarni aniqlash uchun moʻljallangan defektoskoplar ham bor (qarang Defektoskopiya).
Deferent

**Deferent** (lotincha deferens — eltuvchi, aralashtiruvchi), sayyora deferenti — geotsentrik olam sistemasida sayyoralarning sirtmoqsimon harakatini tushuntirish uchun kiritilgan aylana. Markazi Yerda boʻlgan D. boʻylab sayyora emas, balki epitsikl deb ataladigan boshqa aylananing markazi bir meʼyorda harakatlanadi, sayyora esa epitsikl boʻylab harakatlanadi, deb faraz qilingan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detonatsiya

**Detonatsiya** (lot. detono — gumburlash) — 1) issiqlik ajralib chi-qishi bilan yuz beradigan kimyoviy oʻzgarishlarning modda yoki gazda tovush tezligidan kattaroq (doimiy) tezlikda tarqalishi. Portlovchi gazlar aralashmasi uchun D. tezligi 100—3500 m/s, qattiq jism va suyuqliklar uchun 8000—9000 m/s. D. vaqtida kimyoviy oʻzgarishlar zarba toʻlqini hosil qilib yuz beradi, natijada modda qisiladi va qiziydi; katta tezliqsagi kimyoviy oʻzgarish natijasida koʻp miqdorda issiqlik ajraladi, gaz hosil boʻladi, natijada bosim koʻtarilib portlash roʻy beradi. Mas, D. vaqtida boshlangʻich zichligi 1600 kg/m boʻlgan trotilning bosimi 200 ming atm.ga yetadi. Qisilgan mahsulotlar D. vaqtida portlaydi; 2) ichki yonuv dvigateli silindrida yonilgʻining juda tez va notoʻgʻri (chala) yonishi tufayli yuz beradigan hodisa. Dvigatel bir meʼyorda ishlaganda alanga 10—20 m/s tezlikda tarqaladi, D. paytida esa uning tezligi 1500—2500 m/s ga yetishi mumkin. D. tufayli dvigatel notekis ishlaydi, silindrlarda taqillash paydo boʻladi, yonilgʻi chala yonadi, halqalar, porshen va klapanlar kuyishi mumkin, tovush soʻndirgich (glushitel) dan qoramtir tutun chiqadi, dvigatelning quvvati pasayadi. Yonilgʻining sifatsizligi, karbyuratorning yaxshi sozlanmaganligy, yonilgʻi nasosining bir meʼyorda ishlamasligi D.ga sabab boʻlishi mumkin. D. oktan soniga, benzinning xiliga koʻp jihatdan bogʻliq. D. atrof muhitning ifloslanishiga ham olib keladi. D.ni bartaraf qilish uchun yuqorida aytilgan kamchiliklarni tuzatish lozim. Texnikada D.ga qarshi choralar koʻriladi; yonilgʻilarga antidetonatorlar (mas, tetroetil qoʻrgʻoshin) qoʻshiladi. Sunʼiy olmos, bor nitridi va b. oʻta qattiq moddalar olishda, oʻta yuqori (bir necha oʻn va yuz GPa) bosim hosil qilishda, portlatish ishlarida D.dan foydalaniladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detrit

**Detrit** (lotincha  — ezilgan) — suv havzasi tubiga choʻkadigan, suv yoki tuprokdagi mayda organik zarrachalar. D. tarkibiga hayvon, oʻsimlik va zamburugʻlarning chirigan qoldiqlari bilan birga bakteriyalar ham kiradi. D. organik moddalarning davra boʻylab aylanishi (detrik oziq zanjiri)da muhim aqamiyatga ega, koʻpchilik pelagik va suv tubida yashovchi hayvonlar — filtrlovchi va detritofaglar uchun oziq boʻladi. Baʼzan suvda muallaqturadigan barcha organik va anorganik zarralar D. deyiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defibrator

**Defibrator** (de... va lot. ﬁ bra - tola) — yogʻoch massasi tayyorlash uchun moʻl-jallangan apparat. Ishi yogoch payrahalarni maxsus metall disklar orasida ishqalash va ezishga asoslangan. Yogʻoch tayyorlash jarayonida ajralgan payraha va mayda tarashalarni D.ga solishdan oldin ular 1 — 1,2 MPa bosim ostida va 165—175° temperaturada bugʻlab yumshatiladi. D.da olingan massadan plitalar, qogʻoz tayyorlash va b. maqsadlarda foydalaniladi. D. yogʻochsozlik, mebelsozlik korxonalarida, qogʻoz f-kalarida qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defibrer

**Defibrer** ( — tolani maydalash) — yogʻoch massasi yoki sellyuloza olish uchun dumaloq yoki yorilgan yogʻochni (uz. 1–3 m, diametri 8—24 sm) aylanib turgan jilvir tosh yordamida qirib yogʻoch massasi olish uchun moʻljallangan mashina. Davriy ishlaydigan va uzluksiz ishlaydigan xillari boʻladi. Davriy ishlaydigani gidravlik, magazinli; uzluksiz ishlaydigani vintli, zanjirli va halqali turlarga boʻlinadi. Jilvir toshi kvars-sement yoki keramik toshdan qilingan uzluksiz D. kengroq ishlatiladi. Unda toʻxtovsiz aylanib turadigan plastinkali zanjirlar yogʻochni jilvir toshlarga qisib beradi, jilvir toshlar yogʻochni qirib, yogʻoch massasiga aylantiradi. D. qogʻoz va karton ishlab chiqarish korxonalarida qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defibrillyasiya

**Defibrillyasiya** (de... va lot. ﬁ brillatio — muskul tolalarining tez qisqarishi) — yurak faoliyati jiddiy izdan chiqqanda yurak qorinchasi yoki boʻlmachasi fibrillyar qisqarishlarining toʻxtashi. Sunʼiy D. bir vaqtning oʻzida yurakka dori bilan kuchli elektr toki taʼsir ettirishdan iborat. Yurak qorinchasi D.si reanimatsiya (jonlantirish)ning muhim usullaridan biri boʻlib, bunda uning qisqarish faoliyati qayta tiklanadi. Yurak boʻlmachasi D.si yurak qisqarishlari sinus ritmining qayta tiklanishiga imkon beradi. D. maxsus apparat — defibrillyator yordamida amalga oshiriladi; bu apparat elektr impulslari generatoridan iborat. D. natijalarini uzluksiz elektrokardiografiyaga qarab aniqlash mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eduardo De Filippo

**Eduardo De Filippo** (1900.24.5 — Neapol — 1984.1.11) — italyan dramaturgi, rejissor, aktyor, ssenariychi. Ijodi neoralizm oqimi bilan bogʻliqholda rivojlangan. Aktyor sifatida „Frak kiygan uch erkak“, „Ispaniya maydonidan kelgan qiz“, „Neapol tillasi“ kabi filmlarda suratgatushgan. Pyesalarida ijtimoiy mohiyat, chuqur psixologizm grotesk bilan uygʻunlashgan: „Filumena Marturano“ (keyinroq „Ital-yancha nikoh“ nomi bilan ekranlashtirilgan), „Shanba, yakshanba, dushanba“, „Fortunella“ va b. shular jumlasidan. Kinoda („Neapol —millionerlar shahri“) ham ishlagan. 1931—73 yillar oʻzi tashkil etgan truppani boshqargan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Definitsiya

**Definitsiya** () yoki **taʼrif** — muayyan tushuncha haqidagi qisqacha taʼrif. Muayyan tushuncha yoki terminning unga xos muhim belgilarini aks ettiruvchi qisqacha ifodasi; biron predmet yoki voqea hodisaning mazmun mohiyatini ochib, tushuntirib berish. Taʼrif tanish boʻlmagan termin (tushuncha)ning maʼnosini avvaldan maʼlum boʻlgan soʻz (termin)lar yordamida (nominal taʼrif) yoki uni tanish soʻz (termin)lar boʻlgan matnga kiritish (kontekstual, matniy taʼrif) orkali yuzaga keladi. Taʼrif fanda katta rol oʻynaydi, u har qanday ilmiy nazariyaning muhim qismini tashkilqiladi. T.lar orqali fanga yangi tushunchalar, terminlar kiritiladi, uzoq muddat olib borilgan tadqiqotlarning natijalari qayd etiladi.

## Manbalar

## Havolalar