open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sirtordush xonligi

**Sirtordush xonligi** — ilk oʻrta asrda Moʻgʻuliston hududida tashkil topgan davlat (628—646). 7-asrning 20y.larida Sharqiy turk xoqonligiaya roʻy bergan tabiiy ofat, ocharchilik, oʻzaro nizolar chuqur iqtisodiy-siyosiy tanazzulga sabab boʻlgan. Sirtordushlar, uygʻur, chibni, tuva, quvirqon, tlongʻut, buku, bayirgʻu, tungro, hun, izgil, kursu, qumiq, adiz, bulsar (baysar) kabi 15 qabila xoqonga boʻysunishdan bosh tortib, isyon koʻtarishgan. 628-yil sirtordushlar mustaqil xonlik tashkil etishgan. Sirtordush xonligi hududi sharqda tangʻutlar (xitoycha moxe) yurti, gʻarbda Gʻarbip turk xoqonligi, jan.da Tan sulolasiga mansub hududlargacha yetgan. Sirtordush xonligiga uygʻur, bayirgʻu, adiz, tungro, buku, barsuk, kabi kabilalar uyushmasi ham tobe boʻlgan. Sirtordush xonligi aholisi 140 ming oiladan oshgan. Tashqi siyosatda Sirtordush xonligi asosiy eʼtiborini Tan davlati bilan tinchtotuv yashashga va shu asosda oʻzini muhofaza etishga qaratgan. Biroq Tan sulolasi Sirtordush xonligi kuchayishidan xavotirga tushib uni yoʻqotishga harakat qilgan. 645-yil sirtordushlar hukmdori Inan vafot etgach, oʻgʻli Fayue xon qilib koʻtarilgan. Bu xonlikda noroziliklarga sabab boʻlgan. Tan sulolasi bundan foydalanib Sirtordush xonligini uygʻur qabilalari uyushmasi qoʻli bilan yoʻqotishga harakat qilgan va 646-yil oʻz maqsadiga erishgan. Uygʻurlar xitoylar yordamida Sirtordush xonligi oʻrniga oʻz xonliklarini tashkil etishgan.
Sirtqi taʼlim

**Sirtqi taʼlim** - ishlab chiqarishdan ajralmagan holda oliy va oʻrta maxsus maʼlumot olish shakli. Kunduzgi taʼlim shaklidan talaba (oʻquvchi)larning mustaqil oʻqishi bilan farq qiladi. Sirtqi taʼlim muayyan sohadan maʼlumot olish shakli sifatida 19-asrning oxirlarida Germaniya, AQSH, Buyuk Britaniya va boshqa davlatlarda joriy etilgan boʻlib, ular dastlab eksternat shaklida texnik, harbiy va pedagogik maʼlumot olishga, shuningdek, savod oʻrganishga yoʻnaltirilgan. 20-asrning 20y.larida oliy taʼlim muassasalarida Sirtqi taʼlim kurslari, keyinchalik boʻlimlari va hozirgi kunda amal qilinayotgan shakllari paydo boʻldi.

Oʻzbekistonda Sirtqi taʼlim 1938-yildan tashkil etildi. Shu yili Oʻrta Osiyo universitetida sirtqi boʻlim tuzildi. Hozir Sirtqi taʼlim oʻrta maxsus va oliy taʼlim muassasalarida tashkil etilgan maxsus markaz, boʻlim va ftlarda amalga oshiriladi. Unda taʼlimning asosiy qismi (60— 70%) talaba (oʻquvchi)larning mustaqil bilim olishiga asoslangan boʻlib, ular 1 yilda 2 marta kunduzgi taʼlim shaklida oʻquv fanlaridan maʼruzalar tinglaydilar hamda semestrlar boʻyicha imtihonlar topshiradilar.

Oʻrta maxsus hamda oliy oʻquv yurtlarida Sirtqi taʼlim oʻrta maxsus va oliy oʻquv yurtlarining sirtqi fakultet (boʻlim)larida olib boriladi. Darslik va dasturlar, odatda, kunduzgi va Sirtqi taʼlim tizimida umumiy boʻladi. Sirtqi oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida (ft, boʻlimlarida) taʼlimning predmetkurs tizimi qabul qilingan. Sirtqi taʼlim tizimining mazmuni, talaba (oʻquvchi)lar tomonidan oʻzlashtiriladigan bilimlarning majburiy minimal darajalari, shuningdek, kirish imtihonlari kunduzgi taʼlim shakli bilan bir xil boʻladi. Taʼlimning sirtqi va kunduzgi boʻlimlarini bitirgan mutaxassislar uchun bir xil namunadagi diplom beriladi. Sirtqi taʼlimda qishloqxoʻjaligi, iqtisodiyot, aloqa va ayniqsa, pedagogika boʻyicha eng koʻp mutaxassis tayyorlash yoʻlga qoʻyilgan. Sirtqi taʼlim shakli sogʻliqni saqlash tizimi uchun mutaxassislar tayyorlashda qoʻllanilmaydi.

Sirtqi taʼlim boʻyicha kasb-hunar kollejlariga tayanch umumiy oʻrta taʼlim (9 y.lik), oliy oʻquv yurtlariga kasb-hunar kollejlari, akademik litsey va umumiy oʻrta taʼlim maktablarini bitirganlar yoshlaridan qatʼi nazar qabul qilinadilar.

Oʻzbekistonda 2000/2001 oʻquv yilidan boshlab maxsus Sirtqi taʼlim shakli joriy etilgan boʻlib, unga oʻrta maxsus maʼlumot hamda 3 yillik mehnat stajiga ega boʻlgan pedagog xodimlar mos yoʻnalishlar boʻyicha qabul qilinadilar. Oʻrta maxsus va oliy oʻquv yurtlarida sirtdan taʼlim olayotganlar uchun ularning asosiy ish joylaridan belgilangan tartibda imtiyozlar beriladi. Oʻzbekistonda ayrim fanlar boʻyicha televizion oʻquv koʻrsatuvlari, televizion olimpiadalar (asosan, umumiy oʻrta taʼlim boʻyicha) kabi Sirtqi taʼlim shakllari ham amal qiladi. 2002/2003 oʻquv yili Oʻzbekistondagi 45 oliy taʼlim muassasasida 61 ming talaba, oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida 73,7 ming oʻquvchi sirtdan taʼlim oldi. Oʻzbekistonda 1998-yilgacha umumiy oʻrta taʼlim tizimida, 2002-yilgacha aspirantura tizimida ham Sirtqi taʼlim mavjud boʻlgan.

Asqarali Sulaymonov.
Sistola

**Sistola** (yun. systole — qisqarish) — yurak boʻlmachasi va qorinchasining alohida, lekin ketma-ket qisqarishi; bunda qon arteriyalarga haydaladi. Boʻlmacha va qorinchalar S.sining diastola (boʻshashish) bilan izchil almashinib turishi yurak faoliyati siklini (bir maromda ishlashini) tashkil etadi. Odamda yurak muskullari 75 marta qisqarganda, S. yurak boʻlmachalarida 0,1 sek., qorinchalarida esa 0,5 sek. davom etadi (yana qarang Diastola, Yurak).
Sitor

**Sitor** (hind: سه تار / ستار) — Hindiston va Pokistonda: torli-tirnama musiqa cholgʻu asbobi. Dehli sultonligi davri (13–14-asrlar)dan Shimoliy Hindistonda tarqalgan. Keng va uzun dastasiga siljuvchi pardalar (19 dan 23 gacha) oʻrnatilgan. Unga 7 asosiy va yon quloqlariga 13 aks sado beruvchi simlar tortiladi. Kovoqdan qilingan asosiy kosasining usti yupqa taxta bilan qoplangan boʻlib, qoʻshimcha kosachasi ham boʻladi. Nolalarga boy ovozi, jarangdorligi, virtuozlik imkoniyatlari kengligi tufayli hind mumtoz musiqa (raga) ansambllarida sitordan asosiy cholgʻu sifatida foydalaniladi. Sitorni takomillashtirgan va uning ilk mohir ijrochisi Xusrav Dehlaviy hisoblanadi. 20-asrda sitor ijrochilaridan Gʻulom Muhammad Xon, Barkat Ali, Ollouddin Xon, Ravi Shankar va boshqalar mashhur.

## Manbalar
Sitora

**Sitora** (fors. — yulduz) — zargarlik buyumi; diametri 2,5—5 sm boʻlgan aylana shaklidagi kumush nishon, toʻgʻnogʻich hamda ayollar koʻkrak bezagi — tumor. Bosma usulida quyosh, yulduz, 4 yaprokli gul va boshqalar bilan bezatilgan. Ayollar koʻylagi old oʻyigʻiga (eni keng qora jiyakka 2—4—6 va undan ortiq qatorli qilib) boʻyindan etakkacha uzunlikda taqilgan yoki koʻylakning beligacha tikib mustahkamlangan, qolgan qismi erkin osilib turgan. Erkaklar choponining oldi, yeng uchlari, etak va qoʻltiq ostiga (kam hollarda orqa yelka qismiga) S. qatori tikilgan. S. kiyimga tikilganda hamda atrofi naqshli kashta bilan hoshiya oʻrab bezatilganda, u yanada hajmdor koʻrinadi. S. himoyalovchi tumor sifatida qadimdan maʼlum boʻlgan: terrakota haykallari, maʼbuda va jangchilar kiyimlarida, Varaxsha devoriy rasmlarida uchraydi. Buxoro amiri Said Muzaffar Baxrdirxon kiyimlari qimmatbaho toshlar qadalgan S. bilan bezatilgan.
Sif

**Sif** (ing. CIF, cogt — narx, insurance — sugʻurta, freight — fraxt soʻzlarining bosh harflaridan) — xalqaro savdoda tovarlarni yetkazib berishning asosiy shartlaridan biri. S. shartlariga koʻra, sotuvchi tovarni sugʻurta qildirishi va fraxt (kira) haqini toʻlashi, kelishilgan muddatda tovarni portga yetkazib kelishi va kemaga ortib berishi, haridorga konosament (tovar pattasi)ni va sugʻurta polisini topshirishi lozim. Tovar kemaga ortilgan paytdan boshlab, jami harajatlar va majburiyatlar, tovarning ehtimoldagi buzilishi yoki tasodifiy yoʻqolishi bilan bogʻliq jami xatarlar sotuvchidan haridor zimmasiga oʻtadi.
Siu

**Siu** — AQSH va Kanada rezervatsiyalarida yashovchi indeys qabilalari (dakota, assiniboynlar, kroular, osejlar va boshqalar) guruhi. Umumiy soni 70 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Siu tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar, anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qilishadi. S. dehqonchilik bilan shugʻullanadi.
Sifat (maʼnolari)

**Sifat**:

* Sifat (tilshunoslikda) — predmet belgisini bildiruvchi soʻzlar turkumi.
* Sifat (falsafa) (falsafada) — obʼyektning muhim belgilarini ifodalaydigan falsafiy tushuncha.
Sifat analizi

**Sifat analizi** — analitik kimyoning asosiy boʻlimlaridan biri; analiz qilinayotgan modda yoki moddalar aralashmasidagi elementlar, radikallar, funksional guruxlar va birikmalarni kimyoviy, fizikkimyoviy, fizikaviy aniklash va identifikatsiyalash usullari majmui. Sifat analizining muhim tavsifli usullari: 1) oʻziga xoslik (selektivlik) — qidirilayotgan elementni boshqa element ishtirokida aniklash usuli va 2) sezgirlik — nihoyatda oz miqdordagi elementni, yaʼni bir tomchi (0,01—0,03 ml) eritmadagi elementni aniklash. Sifat analizining hozirgi usullarida sezgirlik 1 mkg ga boradi. Anorganik moddalarning klassik Sifat analizi "quruq" yoki "hoʻl" usulda olib boriladi. Sifat analizining "quruq" usuli bir oz miqdorda bura (tanakor) yoki "fosfor tuzi" (NaNH4HPO44H2O) qoʻshib tekshirilayotgan modda kukuni (odatda, metall tuzlari yoki oksidlari) qizdirilganda gaz gorelkasi alangasi rangining oʻzgarishiga va rangli shishasimon qotishmalar hosil boʻlishiga asoslangan. Sifat analizining "hoʻl" usuli makro,"yarim makro", "yarim mikro", mikro va ultramikro usullarga asoslangan (yana qarang Ultramikrokimyoviy analiz, Tomchi analiz).

Suvli eritmalardagi anorganik birikmalarning Sifat analizi ion reaksiyalariga asoslangan. Sifat analizining kimyoviy usuli bilan bir qatorda fizikaviy, fizikkimyoviy usullari qam keng qoʻllanadi. Bu usullar tekshirilayotgan moddalarning optik, elektr, magnit, issiklik, katalitik, adsorbsion va boshqa xossalarini oʻrganishga asoslangan (qarang Spektram analiz, Polyarografiya).

## Adabiyot
* Mirkomilova M., Analitik kimyo, T., 1996.
Sifatdosh

**Sifatdosh** — feʼlning funksional shakllaridan biri. Sifatlar kabi predmetning belgisini koʻrsatishga xoslangan va xuddi shu xususiyatiga koʻra Sifatdosh deb yuritiladi. Sifatdosh shakli hozirgi oʻzbek tilida, asosan, -gan, -vchi affikslari yordamida yasaladi: oʻqigan kitoblarim, kurashga tushuvchi yigitlar. -Gan affiksi feʼlning zamon ko'rsatkichiga ega boʻlmagan shakliga qoʻshilganda, oʻtgan zamon maʼnosini; feʼlning hozirgi zamon koʻrsatkichi boʻlgan shakliga qoʻshilganda, hozirgi zamon maʼnosini; feʼlning hozirgi kelasi zamon koʻrsatkichi boʻlgan shakliga qoʻshilganda, hozirgi kelasi zamon maʼnosini bildiradi: kelgan odam, kelayotgan odam, keladigan odam. Sifatdoshning zamoni bevosita nutq vaqtiga nisbatan emas, balki feʼlning aniqlik maylidagi shaxs-son bilan tuslangan shakli bildirgan vaqtda, gapning kesimidan anglashilgan vaqtga yoki matndagi biror soʻz bildirgan vaqtga nisbatan belgilanadi. Shu sababli Sifatdosh bildirgan zamon nisbiy zamon hisoblanadi.

• Koʻchada kelayotgan yigit atrofga bir qarab qoʻydi. 

•Mening sizga aytadigan anchagina gaplarim bor. Bunday koʻrsatkichli Sifatdosh shakllari feʼlning oʻtgan zamon shakllarini hosil qilishda ham qatnashadi: kelgan edi, ketayotgan edi kabi.

Sifatdoshning -vchi affiksi bilan yasaluvchi turi predmetga doimiy xos boʻlgan odatdagi harakat belgisini, baʼzan esa kelgusiga oid harakat belgisini bildiradi: Kishini sehrlovchi ohanglar. Bu yerga keluvchi mehmonlarni kutib olamiz. Sifatdosh gapda aniqlovchi vazifasida keladi. Sifatdoshlar otlashganda (qarang Otlashuv), otlarga xos sintaktik vazifalarni bajaradi.

Azim Hojiyev.
Sit jangi

**Sit jangi** — Vladimir buyuk knyazi Yuriy Vsevolodovich qoʻshini bilan moʻgʻul tumanboshisi Burundoy qoʻmondonligi ostidagi qoʻshinlar oʻrtasida Sit daryosi boʻyida boʻlib oʻtgan jang (1238.4.3). VladimirSuzdal knyazligiga bostirib kirgan moʻgʻullar Uglichdan Sit daryosi tomon harakat qilib, toʻsatdan ruslar qoʻshiniga hujum qilganlar. Jangda Yuriy Vsevolodovich va unga ittifoqchi boʻlgan boshqa knyazlar halok boʻlishgan. Sit jangi oqibatida Shim.

Sharqiy Rus knyazlarining qarshiligi tugatilgan.
Sifon

**Sifon** (Siton va ) — yunon mifologiyasida Frakiya shohi, sifonlarning eponimi. Odomantlar qiroli (Parfeniyga ko‘ra) yoki Frakiya Xersones hukmdori (Kononga ko‘ra). Poseydon va Ossaning o‘g‘li (Kononga ko‘ra), yoki Ares va Nilning qizi (Tsetsu bo‘yicha) Anxinoyaning o‘g‘li.

Pallenaning otasi Mendeida nimfasidan. Likofron va Tsets uni Reteyaning otasi deb ham ataydilar, u Troaddagi yerga Retey nomini bergan („Sifon qizining qabri“ Likofronda zikr qilingan).

Feagen va Gegesippning „Pallen hikoyasi“ ga ishora qiladigan mifograf Parfeniy hikoyasiga ko‘ra, Sifon qizi Pallenaning daʼvogarlariga qiz uchun u bilan jang qilishni buyuradi va shunday qilib ko‘plab mag‘lub bo‘lganlarni o‘ldiradi. Sifon qariganida, u ikki daʼvogarga (Driant va Kleyt) mukofot sifatida malika va shohlikni olish uchun bir-biri bilan aravalarda duel qilishni buyurdi. Klitni sevib qolgan Pallena ayyorlik bilan uning g‘alabasini taʼminladi (uning tarbiyachisi Driantning aravakashiga pora beradi va u arava g‘ildiraklarini mahkamlamaydi).

Sifon qizining hiyla-nayranglarini bilib, olov yoqdi va u yerda Driantni yoqishga va Pallenani pichoqlashga qaror qildi. Biroq, xudolar osmondan yomg‘ir yog‘dirdi va Sifon Klitga Pallena bilan turmush qurishga ruxsat berdi. Bu hikoya Enomay, Pelop, Gippodamiya va Mirtil haqidagi afsonani eslatadi, ammo „yumshoq versiyada“.

Nonning so‘zlariga ko‘ra, Sifon o‘z qizini sevib qolgan va kuyovdan arenadagi duelda Pallenani o‘zini mag‘lub etishni talab qilgan. Pallena Dionis tomonidan mag‘lub bo‘lgunga qadar ko‘plab daʼvogarlar o‘ldirildi, shundan so‘ng Dionis murtad Sifonni tirs zarbasi bilan o‘ldirdi.

Ovidiyning so‘zlariga ko‘ra, Sifon Bisaltlarning shohi, Fillidaning otasi. Goh erkak, goh ayol bo‘lgan „ikki jinsli“ Sifon haqidagi Ovidiyning so‘zlari sirli (garchi u Tsetsning baʼzi belgilaridan keyin Protey bilan taqqoslansa ham).

## Manbalar

## Havolalar
* Rosher lugʻati. T. 4. Stb. 973.
* Mythindex.com saytida sifon)
Sifonoforalar

**Sifonoforalar** (Siphonofora) - gidrozoylar sinfiga mansub boʻshliqichlilar kenja sinfi. Koloniya boʻlib erkin suzib yuruvchi dengiz hayvonlari. Koloniyasi umumiy poyada oʻrnashgan polipoid va meduzoid individlardan iborat. Koʻpchilik S. nayel almashinmasdan koʻpayadi. S. koloniyasi shakli oʻzgargan meduzalar — nektoforlar, oziqlantiruvchi gastroozitlar, uzun paypaslagichlar — arqonchalar, jinsiy yunozoidlar, ximoya qiluvchi palponlardan iborat. Nektoforlar qisqarib, koloniyani harakatga keltiradi. Gastrozoidlar oziqni hazm qiladi. Arqonchalar oziqni tutish va hazm qilish, gonozoidlar jinsiy koʻpayish vazifasini bajaradi. Koloniya tepasida joylashgan suzuvchi pufak — pnevmatoforga maxsus bezlardan gaz ajralib chiqadi. Pnevmatofor koloniyani tik ushlab turadi. Jinsiy koʻpayadi; kurtaklanib koloniya hosil qiladi. 170 ga yaqin turi bor. Barcha okean va ochiq dengizlarda, suv yuzasidan boshlab 5000 m chuqurlikkacha yashaydi.
Sixotealin

**Sixotealin** - Rossiya Federatsiyasining jan sharqidagi togʻli oʻlka. Xabarovsk va Primorye oʻlkalari hududida. Sharqsa Yapon dengizi, gʻarbda Xanka — Ussuri, shim.gʻarb va shimolida Kuyi Amur payettekisliklari oraligida joylashgan. Shim.dan jan.ga 1200&nbsp;km choʻzilgan, eni 300&nbsp;km ga yaqin. Oʻrtacha bal. 700– 1000 m, eng baland joyi — 2078 m. (TardokiYani). S.A. birbiriga parallel holda choʻzilgan chuqur darasimon dare vodiylari bilan ajralgan 8 ta tizmadan iborat. Ularning suvayirgʻich qismida yalang qoyalar, shim. qismida qad. muzliklar relyef shaklida (karr, sirk va troglar, morena tepaliklari) saqlanib qolgan. Sharqda dengizga tik tushadi, koʻplab qoʻltiqlar bilan kesilgan. Gʻarbiy kismi qiyaroq. Tektonik jihatdan antiklinoriy, mezozoy va kaynozoy burmalanishi davrida shakllangan. Mezozoy va quyi toʻrtlamchi davrlarida vulkanlar otilgan. S.A.ning suvayirgʻich qismi paleozoygacha va paleozoy davri, katta qismi mezozoy va kaynozoy davrlari togʻ jinslaridan tuzilgan. Foydali qazilmalardan toshkoʻmir, qalay, oltin, polimetall rudalari, mineral va termal suvlar bor. Musson iqlimiga ega. Igna bargli va aralash oʻrmonlar bilan qoplangan. Eng baland qismida togʻ tundra oʻsimliklari uchraydi. SixoteAlin qoʻriqxonasi bor.
Sixote-alin meteoriti

**Sixote-alin meteoriti** — SixoteAlin togʻining gʻarbiy tarmoqlari ustiga 1947-yil 12 fevralda tushgan meteorit. Ogʻirligi 70 t; asosan, temirdan iborat. Kimyoviy tarkibi (massaga nisbatan % hisobida): temir (Gʻe) 93,29, nikel (Ni) — 5,94, kobalt (So) — 0,38, mis (Si) — 0,03; fosfor (R) — 0,56, oltingugurt (S) — 0,28 va boshqa Tushgan paytida Xabarovsk va Primorye oʻlkalarida juda yorugʻ bolid holida koʻringan. Bolidning harakat yoʻnalishida quyuqchangli iz qolgan. Yer sathidan taxminan 6&nbsp;km balandlikda bolid portlab, mayda (1&nbsp;mm dan 1 m gacha) boʻlaklarga parchalanib ketgan va 3&nbsp;km² maydonga meteorit yomgʻiri sifatida tushgan. Bu yerda umumiy ogʻirligi taxminan 27 t boʻlgan 350 ta har xil meteorit boʻlaklari topilgan (1970).
Sitszyan

**Sitszyan**, **Xi daryo**, **Si-Kiang**  Chjutszyan, Marvaridli daryo — Xitoyning jan.sharqiy qismidagi daryo. Uzunligi 2160&nbsp;km, havzasining maydoni 437 ming km². Yunnan togʻligidan boshlanib, Nannin togʻlarining jan. etaklari boʻylab oqadi va Beyszyan hamda Dunszyan daryolari bilan maydoni 16,9 ming km² li delta hosil qilib Janubiy Xitoy dengiziga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 8 ming m³/sek., yezda sersuv. Teztez suv toshqinlari boʻlib turadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Uchjou shahridan boshlab kema qatnaydi. Deltasida Guanchjou dengiz porti joylashgan.
Sitsiliya (orol)

**Sitsiliya** — Oʻrta dengizdagi eng yirik orol, Italiya tarkibida. Maydoni 25,4 ming km². Apennin yarimorolidan janubda joylashgan, undan Messina boʻgʻozi bilan ajralgan. Qirgʻoqlari tik, kam parchalangan. Relyefi togʻ va qirlardan iborat. Sitsiliyada Yevropada eng baland harakatdagi Etna vulqoni (3340 m) va bir nechta soʻngan vulqonlar bor. Sharqiy va gʻarbiy sohil qismi akkumulyativ tekislik. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Oltingugurt, neft, gaz va boshqa foydali qazilma konlari topilgan. Iqlimi subtropik, Oʻrta dengizga xos iqlim. Sohilboʻyi tekisliklarda oʻrtacha temperatura yanvarda 11 — 12°, iyulda 27—28°, togʻlarda 4—8° va 20—24°. Etna choʻqqisida yilning 9 oyi davomida qor saqlanadi. Tekisliklarda yillik yogʻin 400–600&nbsp;mm, togʻlarda 1200–1400&nbsp;mm. Tuproqlari togʻ jigarrang va qizil tuproq. Tabiiy oʻsimliklari deyarli qolmagan. Makvis chakalakzorlari va oʻrmonlar uchraydi. Sitsiliya qadimda yunon madaniyati markazlaridan biri edi. Ilk oʻrta asrlarda Sitsiliya vandallar (5-asr), ostgotlar (6-asr), Vizantiya (535-yildan), arablar (9-asr), 11-asrda normannlar qoʻl ostida boʻlgan.


Palermo-116-Kathedrale-1986-gje.jpg|Palermo
Ragusa-116-Daecher-1986-gje.jpg|Ragusa
Segesta-110-Tempel-von oben-1986-gje.jpg|Segesta
Selinunte-124-Tempel C-1986-gje.jpg|Selinunte
Agrigento-132-Castor und Pollux-Saeulen-1986-gje.jpg|Agrigento
Aetna-150-Kraterlandschaft-1986-gje.jpg|Aetna
Taormina-280-Strand im N-Halbinsel-1986-gje.jpg|Taormina
Sifatlash

**Sifatlash**, epitet — stilistika va poetika termini; antik davrdan maʼlum badiiytasviriy vositalardan. Narsa va hodisalarga, tushuncha va hokazoga xos xususiyatlarni obrazli tavsiflash. Aksariyat hollarda sifat, shuningdek, ravish, ot, son, feʼl vositasida ifodalanadi (mas-n., zar doʻppi, qutlugʻ kun, hovliqib gapirdi kabi). S. gapni, iborani shunchaki bez*ash vositasi emas, balki u mazmun bilan aloqador boʻlib, nutqning mantiqiy, psixologik, lingvistik, adabiy va boshqa jihatlarida namoyon boʻladi. Predmetni uning boshqa turlaridan ajratib koʻrsatuvchi ("murgʻak sheʼr" kabi) oddiy mantiqiy taʼrifdan farq qilib, S. predmetning yo bironbir xususiyatini ajratib koʻrsatadi ("chetan arava") yoki istiorali epitet sifatida unga boshqa bir predmetga xos xususiyatni koʻchiradi ("kumush qish", "zumrad bahor", "uchqur ot" kabi). Xalq ogʻzaki poetik ijodida sodda va doimiy S.lar koʻp qoʻllanadi ("pahlavon yigit", "choʻri qiz", "uchar gilam" kabi). Sharq va, jumladan, oʻzbek mumtoz adabiyotida ham ayrim S.lar ("bodomqovoq", "pistadahan", "sarvqomat" kabi) koʻp takrorlanib, doimo uchrashi oqibatida qoʻshma sifatlarga — murakkab S.larga aylanib ketgan ("bodomqovoq qiz", "sarvqomat juvon" kabi). Adabiy-tarixiy taraqqiyotning har bir bosqichiga xos S.lar boʻladi. S.lar tizimida muayyan adabiy davrning, yoʻnalishning, yozuvchining uslubi oʻz aksini topadi.
Sitsiliya qirolligi

**Sitsiliya qirolligi** - 1213-asrda Janubiy Italiya va Sitsiliyada normannlar tomonidan 11 a.da bosib olingan hududlarda barpo etilgan davlat. 1qiroli Rojer II. 1268-yilda Sitsiliya qirolligi koroli Karl I Anjuyskiy boʻlgan. 1282-yilda boʻlib oʻtgan xalq qoʻzgʻoloni ("Sitsiliya kechki ibodati") dan keyin boʻlinib ketgan. 1302-yilda aragon sulolasi tasdiutngandan keyin Sitsiliya Aragonning len (mulkdorning vassaliga bergan mulki) mulkiga aylangan.
Sitsiliyadagi qullar qoʻzgʻoloni

**Sitsiliyadagi qullar qoʻzgʻoloni** — Sitsiliya o.dagi qoʻzgʻolon. 1qoʻzgʻolon (mil. av. 136—132) markazi Enna va Agrigent sh.larida boʻlib, uning rahbarlari Yevn va Kleon nomli qullar boʻlgan. 2qoʻzgʻolon (mil. av. 104—99) qishloqlarda, Sitsiliyaning jan.gʻarbida Salviy, gʻarbida Afinion nomli qullar rahbarligida boshlangan. Qoʻzgʻolonchilar butun orolni bosib olishgan. Sitsiliyadagi qullar qoʻzgʻoloniq. Rim armiyasi tomonidan bostirilgan.
Sifat

**Sifat** (tilshunoslikda) — predmet belgisini bildiruvchi soʻzlar turkumi. Grammatikada belgi soʻzi keng tushunchali boʻlib, u belgini rang-tus, hajm, shaklkoʻrinish, xususiyat va shu kabilarga koʻra bildiradi: qizil, keng, yoqimli va boshqa Shu xususiyatlariga koʻra, sifatlar maʼnosiga qarab bir necha turga boʻlinadi: rang-tus bildiruvchi sifatlar — oq, sariq, qizil, nimrang kabi; mazataʼm bildiruvchi sifatlar — shirin, nordon, achchiq, bemaza kabi; xususiyat bildiruvchi sifatlar — mehribon, sodda, mugʻombir, yuvosh kabi; shaklkoʻrinish bildiruvchi sifatlar — gavdali, novcha, uzunchoq, yassi kabi; hajmoʻlchov bildiruvchi sifatlar — keng, tor, katta, ogʻir, yengil kabi va boshqa

Sifat turkumi oʻziga xos soʻz yasalishi va morfologik tizimiga ega. Oʻzbek tilida yasama sifatlar, asosan, sifat yasovchi affikslar yordamida xreil qilinadi: aqlli (aql+li), hosildor (hosil+dor), serqirra (serqirra) va shu kabilar Sifatning morfologik belgisi — daraja kategoriyasiga egaligidir. Sifat bildiradigan belgi daraja nuqtai nazaridan 3 xil boʻlishi mumkin:  meʼyoriy, meʼyordan ortiq (yuqori) va meʼyordan oz (kuchsiz, past). Shunga koʻra, sifatning 3 xil daraja kategoriyasi farqlanadi: oddiy daraja —maxsus koʻrsatkichi yoʻq va u belgining meʼyoriy (ortiq — kamlik, kuchli — kuchsiz va shu kabilarga befarq) holatini bildiradi: yaxshi, katta, shirin, xunuk kabi; orttirma daraja — bu darajaning ham maxsus morfologik koʻrsatkichi yoʻq. Belgining ortikligi maʼnosi oʻzbek tilida bir necha usul bilan ifodalanadi. Mas, fonetik usul: sapsariq, koʻmkoʻk, baland (unlini choʻziq talaffuz etish); leksik usul (maxsus soʻzlar yordamida): juda kuchli, nihoyatda goʻzal kabi; analitik usul: shirindan shirin, qoʻpoldan qoʻpol kabi; ozaytirma daraja shakli roq affiksi yordamida yasaladi: yaxshiroq, balandroq, shoʻrroq kabi. Sifatlar otlashuvi mumkin (qarang Otlashuv): Yaxshi topib gapirar, yomon qopib gapirar. Qozonga yaqin yursang, qorasi yuqar; yomonga yaqin yursang, balosi yuqar.
Sichanquy

**Sichanquy** — Qashqadaryo viloyatining gʻarbidagi koʻl. Isoqbobo togʻidan (354 m) 20&nbsp;km jan.sharkda, barxanlar orasidagi botikda, shoʻrxok tuproqlar orasida 208 m balandlikda joylashgan. Maydoni 2,54&nbsp;km². Asosan, grunt va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Suvi nordonshoʻr, xloridkalsiyli.
Sichuan

**Sichuan** — Xitoydagi provinsiya, Yanszi daryosining yuqori oqimida. Maydoni 488 ming km². Aholisi 84,93 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Chendu sh. S.ning sharqiy qismida Sichuan soyligi bor, bu yerning tuprogʻi unumdor, aholisi zich. Gʻarbida SinaTibet togʻlari joylashgan. Iklimi subtropik iqlim. Daryolari sersuv, gidroenergiya zaxirasiga boy, eng yirigi — Yanszi. Tog yon bagʻirlari oʻrmon, togʻ tepalari subalp oʻtloushri. Chuqur vodiylarda subtropik oʻsimliklar usadi. S. — Xitoyning xoʻjaligi rivojlangan provinsiyasi. Mamlakatda yetishtiriladigan gʻallaning 12% ni beradi. Asosiy ekinlari: sholi, makkajoʻxori, bugʻdoy, gaolyan, raps, arpa, batat. Shakarkamish, tamaki, paxta, choy va sitrus mevalar ham ekiladi. Qadimdan ipak qurti boqiladi. Chorvachilik mahsulotlari eksport qilinadi. S.da kon sanoati rivojlangan. Toshkoʻmir, temir rudasi, tosh tuzi, asbest, oltin, surma, neft, tabiiy gaz kazib olinadi. GESlar qurilgan. Qora metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, qurilish materiallari, oziq-ovqat korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan.
Sichuan soyligi

**Sichuan soyligi**, Qizil havza — Xitoydagi soylik, asosan, Yanszi daryosi oʻrta oqimining chap sohilida. Maydoni 200 ming km². Bal. 400– 500 m (chekka qismi 1000 m gacha). Qizil rangli qumtoshlar va boshqa choʻkindi jinslarning qalin qatlami bilan toʻlgan. Kumir va tosh tuzi konlari bor. Janubiy ga qaragan zinapoyasimon amfiteatr koʻrinishida. Iklimi subtropik mussonli iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10°, iyulniki 29°. Yillik yogʻin 800– 1750&nbsp;mm. Atrofidagi togʻlar yon bagʻirlari keng bargli va igna bargli oʻrmonlar bilan qrplangan. Qoʻriqxonalar tashkil etilgan. Mamlakatning muhim qishloq xoʻjaligi rayoni (sholi, bugʻdoy, choy, tamaki, sitrus mevalar ekiladi). Yirik shaharlari — Chunsin, Chendu.
Sichqon qushlar

**Sichqon qushlar** (Coliformes) -qushlar turkumi. 6 turni birlashtirgan bitta oilasi bor. Uzundum Sichqon qushlar tanasi 38 sm cha (dumi bilan), ogirligi 42— 56 g. Tumshugʻi va oyogʻi qizil, yelkasidagi patlari yashil tusda tovlanadi. Tanasining boshqa qismlarida patlari kulrang yoki qoʻngʻir tusda. Ensasida koʻk dogʻi, boshida kokili bor. Oyogʻidagi toʻrtta barmogʻi ham oldinga qaragan, biroq 1 va 4si orqaga qayrilishi mumkin. Daraxtda toʻti qushlarga oʻxshab tumshugʻi bilan shoxlarga ilashib olib yuradi, yerda ham chaqqon harakatlanadi. Uyasini daraxt va butalarga quradi, 2—3 ta tuxum qoʻyadi, tuxumlarni ikkala jins navbat bilan 12—15 kun bosadi. Afrikaning Sahroi Kabirdan jan.roqda joylashgan hududlarida tarqalgan. Butazorlar, oʻrmon chetlari va bogʻlarda gala boʻlib yashaydi. Oʻsimlik urugʻi, mevasi, kurtagi va boshqa bilan oziqlanadi. Baʼzi Sichqon qushlar mevalarUzun dumli ni yeb bogʻlarga ziyon sichqon qush. keltiradi.
Sichqonlar

**Sichqonlar** (Mus) — sichqonsimonlar oilasiga mansub kemiruvchilar urugʻi. Gavdasining uzunligi 12 sm gacha, dumi deyarli gavdasining uzunligiga teng. Yer yuzida juda keng tarqalgan, 25 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda uy sichqoni koʻp uchraydi; uz. 7—11 sm, dumi 4—10 sm. Tanasining orqa tomonida yungi kulrang, mallarang yoki qum rangida; korni ochiqroq tusda. S.ning dastlabki areali Yevrosiyoning jan. va shim. hududlari; hozirgi Yer yuzining barcha qismida uchraydi. Uy Si xonadonlar, bogʻ, poliz, dala va boshqa joylarda tarqal h gan, 30—40 sm chuqurlikda uya qazib yashaydi. Oʻsimlik va hayvon mahsulotlari, xususan, odam isteʼmol qiladigan mahsulotlar, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari donlari va boshqa bilan oziqlanadi. Uy Si 2 oyda voyaga yetadi, boʻgʻozlik davri 18—24 kun, 1 yilda 4—7 marta 5—8 tadan bolalaydi. 1,5—3 yil yashaydi. S. odam va hayvonlarning bir qancha xavfli kasalliklari (oʻlat, tulyaremiya va boshqalar)ni tarkatadi.
Sichqonsimonlar

**Sichqonsimonlar** () — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 5 sm dan 48,5 sm gacha. Dumi uzun, koʻpchiligida yungsiz. 120 ga yaqin urugʻi, 480 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 10 urugʻi (sichqonlar, kalamushlar, qumsichqonlar, dala sichqonlari va boshqalar) va 19 turi uchraydi. Jumladan, uy sichqoni, kulrang kalamush va turkiston kalamushi keng tarqalgan. Sichqonlar va kalamushlarning ayrim turlari sinantrop. Barcha Sichqonsimonlar qaziydi, qishki uyquga ketmaydi. Qishi iliq mintaqalarda yil davomida bolalab, bir necha marta 1 tadan 22 tagacha bola tugʻadi. Tabiiy sharoitda 1 — 3 yil yashaydi. Tunda va shomda faol hayot kechiradi. Qishloq xoʻjaligi, oʻrmonchilik va oziq-ovqat zaxiralariga ziyon keltiradi. Sichqonsimonlar 20 ga yaqin infeksion kasalliklar, jumladan, oʻlat, sichqon isitmasi, leptospiroz kabi kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining tabiiy tashuvchisi. Koʻpchilik turlaridan genetik va etologik tadqiqotlarda foydalaniladi. Sichqonlar va kalamushlarning sof liniyalari — lab. hayvonlari.
Siqilish va choʻzilish

**Siqilish va choʻzilish** (materiallar qarshiligida) — boʻylama (siquvchi va choʻzuvchi) kuchlar taʼsirida sterjen (toʻsin)ning deformatsiyalanishi (qarang Deformatsiya). S. va ch.da sterjenning d/ ga qisqarishi (yoki uzayishi) koʻndalang oʻlchamlariga uncha taʼsir qilmaydi. Sterjenning koʻndalang (oʻqiga tik) kesimlarida fakat normal kuchlanishlar o paydo boʻladi. Oddiy (oʻq boʻylab) S. va ch.da bu kuchlanishlar sterjen kesimida tekis taqsimlanadi: a = u (R — boʻylama kuch, Gʻ— koʻndalang kesim). S. va ch. materiallarning muhim mexanik xossalari boʻlib, xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlarida (mahsulotlar tayyorlash, bino va inshootlar, koʻpriklar qurish, mashina va stanoklar yasash uchun materiallar tanlashda) albatta hisobga olinadi.
Siqiluvchanlik

**Siqiluvchanlik** — har tomonidan taʼsir etuvchi kuchlar taʼsirida modda (gaz, suyuqlik va qattiq jism)ning oʻz hajmini oʻzgartirish xususiyati. Tabiatda mavjud moddalarning barchasi S xususiyatiga ega. Agar moddani qisish natijasida unda kimyoviy, tuzilish va boshqa jihatdan oʻzgarishlar yuz bermasa, tashqi taʼsir toʻxtatilganidan keyin u dastlabki holatiga qaytadi (qaytar S.) Gazlar (bugʻlar) va suyukliklarda S. qaytmas boʻlishi mumkin. Pnevmatik va gidravlik asboblarning ishi ana shu xossaga asoslanadi. Qattiq jismlarda kovaklar, darzlar va tuzilishidagi boshqa nuqsonlar boʻlsa, qaytar S. fakat yuqori bosimda yuz beradi (mas, tog jinslari uchun yuqori bosim — 2 — 5 kbar; 1 kbar = 108 N/m2). S. — moddalarning xossalari ularning atomlararo (molekulalararo) masofalarga bogʻliqligi toʻgʻrisida fikr yuritishga imkon beradigan muhim koʻrsatkich. Issiqlik mashinalarining ishini hisoblashda, kimyoviytexnologik jarayonlar, portlash hodisasi, aero va gidrodinamik effektlar va boshqa hodisalarni oʻrganishda gazlar (bugʻlar), suyuqliklar va qattiq jismlarning S. xossasini bilish juda zarur.
Sigʻalon

**Sigʻalon** — togʻlarda tik yon bagʻirlarning oʻrta va quyi qismida toʻplangan silliklanmagan parcha toshlar. Tub togʻ jinslarining nurashi va nurash jinslarining yuqoridan qulab tushishi natijasida hosil boʻladi. S.dagi jinslarning kattakichikligi ularning tarkibiga, iqlim sharoitiga bogʻliq. Slanets, granit S.lar mayda toshli, ohaktosh S.lar yirik toshlidir. Quruq va sovuq iqlimda yirik toshli, sernam iqlimda mayda toshli boʻladi.
Sigʻnoq (maʼnolari)

**Sigʻnoq**:

* Sigʻnoq, subo — mil.
* Sigʻnoq (shahar), Sunax, Sugʻnoq, Soʻnoqota, Soʻnaq qoʻrgʻon — Sirdaryoning quyi oqimi boʻylarida, Qiziloʻrda (Qozogʻiston)ning jan.
Sigʻnoq (shahar)

**Sigʻnoq**, Sunax, Sugʻnoq, Soʻnoqota, Soʻnaq qoʻrgʻon — Sirdaryoning quyi oqimi boʻylarida, Qiziloʻrda (Qozogʻiston)ning jan.da joylashgan qad. shahar. Oʻtroq, madaniy viloyatlar bilan dasht oʻrtasidagi chegarada mil. av. 3-asrda bino etilgan. U 10-asrda oʻgʻuzlarta tegishli boʻlgan. 11-asr oʻrtalaridan yirik savdo shahri, qipchoqlar poytaxti sifatida mashhur. 1219 y. yetti kunlik qamaldan soʻng S. moʻgʻullarning Joʻjixon boshchiligidagi qoʻshini tomonidan vayron qilingan, lekin 14-asrda qayta tiklanib, 14-asr oʻrtasida Oq Oʻrda poytaxtiga aylangan. 15-asrda S. oʻzbek xonlarining poytaxt shahri boʻlgan, 16-asrda esa qozoq xonlari tasarrufiga oʻtgan. 14—16-asrlarda S.da tangalar zarb etilgan, koshin parchalari bilan bezatilib pishiq gʻishtdan ishlangan imoratlar (madrasa, masjid, maqbaralar) qurilgan. Manbalarda S haqida 18-asrdan keyin maʼlumot uchramaydi. Shahriston (10 ga)ni uragan mudofaa devori va uning 15 minorasi harobalari va rabod (taxminan 13 ga) ni muhofaza qilgan tuproq tepa, shuningdek, 14—16-asrlarga oid bir qancha binolarning qoldiqlari saqlangan.
Skabioza

**Skabioza** (Scabiosa) — toʻngʻiztaroqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bir yoki koʻp yillik oʻt, baʼzan buta. Bargi qaramaqarshi. Gullari mayda, kallaksimon toʻpgulda toʻplangan. Mevasi — pistacha. Asosan, Oʻrta dengiz mamlakatlarida 100 tacha turi oʻsadi. Ayrim turlari Sharqiy Osiyo va Afrikaning janubida uchraydi. 7 turi Oʻzbekistonning koʻpincha qumli va soz tuproqli adir va togʻ etaklarida oʻsadi. Ayrimlari (mas, koʻp yillik Kavkaz S.si bir yillik S.) manzarali oʻsimlik.
Skagerrak boʻgʻozi

**Skagerrak** — Boltiqdengizini Shimoliy dengiz bilan birlashtiruvchi boʻgʻoz, Yutlandiya yarim orolning shim.gʻarbiy qirgʻogʻi bilan Skandinaviya yarim orol oraligʻida. Uzunligi 225 km, eni 60—150 km, eng chuqur joyi 809 m (Norvegiya novi). Janubiy qismida sayozliklar bor. Baliqovlanadi. S. boʻyida Oslo sh. joylashgan.
Skadar koʻli

**Skadar koʻli**, Shkoder — Bolqon yarim oroldagi eng katta koʻl. Maydoni 356–398&nbsp;km² (mavsum boʻyicha oʻzgaradi). Eng chuqur joyi 44 m. Skadar koʻlidan Buna daryosi oqib chiqib, Adriatika dengiziga quyiladi. Kema qatnaydi. Baliq ovlanadi. Koʻlning jan.sharqiy sohilida Shkoder sh. (Albaniya) joylashgan.
Skayleb

**SKAYLEB** ( — osmon laboratoriyasi) — bortida astronavtuchuvchisi boʻlgan, kosmik fazoda, Yer atrofida uchishga moʻljallangan amerika orbital st-yasi nomi. 1973-yil "SKAYLEB" "Saturn5" ER yordamida (uchinchi bosqichsiz) orbitaga chiqarilgan. "SKAYLEB"ni uchirishdan maqsad uni orbitada "Apollon"ga tutashtirish, insonning uzoq muddat kosmik uchish sharoitiga adaptatsiyasini va Yerga tortilish readaptatsiyasini oʻrganishga moʻljallangan tibbiybiologik tekshirishlar oʻtkazish, Quyoshni kuzatish, Yerning tabiiy resurelarini oʻrganish, texnik eksperiment oʻtkazish. Dastlabki orbitaning perigeyi 434&nbsp;km, apogeyi esa 437&nbsp;km ga teng boʻlib, ekvatorga ogmaligi 50°, davri 93,2 minutni tashkil etadi. "SKAYLEB"ning massasi 77 t, uz. 25 m, maksimal diametri 6,6 m. Stya blokida yashash boʻlmasi, lab., yotoqxona, tibbiyot, dam olish xonalari, oshxona, ovqatlanish xonasi, turli mashq va tajribalar oʻtkazish boʻlmalari mavjud.

## Yana qarang

* Orbital stansiyasi
* Apollo 11
* Apollon (kosmik kema)
Sigʻnoq

**Sigʻnoq**, subo — mil. 2—5-asrlardagi xitoy manbalarida tele deb nomlangan 44 ta turk kabilasidan biriningnomi. Turk xoqonligi tashkil topguncha chibni, boʻrji, aziy, oʻgʻuz, kirgiz, irtish, unigʻur kabi qabilalar bilan birga Tangritogʻ (Tyanshan) etaklaridagi yaylovlarda yashagan. Turk xoqonligi tashkil topgach, uning fuqaroligiga oʻtib turk deb atala boshlagan.
Sigʻinish

**Sigʻinish** — 1) ilohiy kuchga ega deb qisoblangan narsalarga, xaqiqiy yoki xayoliy mavjudotlarga sajda qilish. Har qanday dinning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. Ibodat, tiz choʻkish, duo oʻqish, iltijo qilish, choʻqinish, sajda qilish kabi xatti-harakatlarda namoyon boʻladi. Turli diniy marosimlarni bajarish ham S.ning koʻrinishidir; 2) biron narsa yoki odamni haddan tashqari ulugʻlash (shaxsga S).
Skalpel

**Skalpel** ( – „pichoqcha“) – jarrohlik amaliyotida toʻqima va aʼzolarni kesishda ishlatiladigan kichikroq maxsus metall pichoqcha. Uzunligi 12—15 sm, kesadigan qismi kalta va dastasi uzunroq boʻladi. Skalpel kesuvchi yuzaning tuzilishiga qarab yassi qorinchali skalpel, koʻz skalpeli, oʻtkir uchli skalpel, toʻgʻri skalpel, stomatologik skalpel farq qilinadi. Hozirgi lazer va ultratovush skalpellari hamda „elektaskalpellar“ mavjud. Skalpel oʻtkir, ushlashga qulay, oson tozalanadigan va sterillanadigan boʻlishi kerak.

Ksalpelning oʻtkir qismi yaʼni pichoqlari odatda qattiqlashgan, zanglamaydigan yoki karbonli poʻlatdan ishlanadi. Shu bilan birga olmos, titanium, keramikadan yasalgan turlari ham bor. Tarixiy manbalarga koʻra pichoqlar uchun eng yaxshi material kumush hisoblangan. Skalpel pichoqlarining chetki qirralariga alohida ruh nitrid bilan ishlov beriladi. Baʼzan kesish vaqtida yaxshi moylanishi uchun pichoq qirrasi polimer bilan qoplab ishlab chiqariladi.

Skalpel bir martalik boʻlishi yoki qayta ishlatishga moʻljallangan boʻlishi ham mumkin. Qayta ishlatishga moʻljallangan skalpellarda qopqoqsimon yuzasi boʻlishi, ishlatilgandan keyin biriktirilib qoʻyilishi yoki oʻtkirlab turishga moʻljallangan boʻlishi mumkin. Bir marta ishlatiladigan skalpellarda qopqoq yuzasi plastik materialdan qilinadi va bir martadan keyin tashlab yuboriladi. Odatda bunday skalpellar steril qoplamlarda qadoqlanib chiqariladi.

Ilk skalpellar haqida maʼlumotlar qadimgi yunonlarning birinchi tibbiy yozuvlarida miloddan avvalgi 500-yillarda paydo boʻlgan.
## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
## Manbalar
Skalar

**Skalar** ( — pogʻonali) — fizik miqdor. Yoʻnalishga ega boʻlmagan (vektor kattaliklardan farqli ravishda) va faqat son bilan ifodalanadigan fizik kattalik. Massa, yuza, vaqt, temperatura, hajm, zichlik, energiya va boshqalar.
Skalyar koʻpaytmasi

**Skalyar koʻpaytmasi** – nolga teng boʻlmagan *a* va *b* vektorlar uzunliklari bilan ular orasidagi burchak koʻpaytmasiga teng miqdor. *a* va *b* vektorlarining skalyar koʻpaytmasisi odatda quyidagicha belgilanadi:

: \langle \mathbf a, \mathbf b \rangle
:  (\mathbf a, \mathbf b)  
:  \mathbf a \cdot \mathbf b 

Skalyar koʻpaytmasi a*b = |a|*|b|cos\varphi formula yordamida aniqlanadi.
Skandinaviya togʻlari

**Skandinaviya togʻlari** - Skandinaviya yarim oroldagi togʻlar, asosan, Shvetsiya va Norvegiya hududida. Shimoli-sharqdan jangarbga 1700&nbsp;km masofaga choʻzilgan. Eni 600&nbsp;km gacha. Eng baland joyi 2469 m (Galxyopiggen choʻqqisi). St. tektonik yoriqlar oʻrnida yuzaga kelgan chuqur vodiy va fordlar bilan ajratilgan alohida togʻlik, yassitogʼlik va tizmalardan iborat. Relyefi qad. muzliklar faoliyati natijasida ancha tekislangan. Hozirgi relyefining shakllanishida suv eroziyasi, nival mintaqada esa qor va muzliklar harakati yetakchi rol oʻynaydi. Skandinaviya togʻlarida Yevropaning materik qismidagi eng yirik muzliklar joylashgan. Toglar kaledon burmalari jinslari va Boltiq, qalqonining gʻarbiy qismiga mansub jinslardan tuzilgan. Temir, mis rudalari, titan, pirit konlari bor. Iqlimi sernam dengiz iqlimi. Daryolari qisqa va sersuv. Tektonik harakatlar va muzlik natijasida paydo boʻlgan koʻl koʻp. Togʻ yon bagʻirlari janubida 900–1100 m gacha, shimolida 300–500 m gacha tayga oʻrmonlari bilan qoplangan. Gʻarbiy yon bagʻirlarida namlik kattaligi sababli botqoqlik va torfli yerlar koʻp. Togʻ taygasi mintaqasidan yuqori qismi togʻ tundrasi va oʻtloqlar. Ulardan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.
## Manbalar
Skandinaviya yarim oroli

**Skandinaviya yarim oroli** - Yevropaning shim.gʻarbidagi yarim orol. Shimoldan janubga qariyb 1900&nbsp;km ga choʻzilgan, eni 800&nbsp;km gacha (Yevropada eng yirik yarim orol). Boltiq, Shimoliy, Norvegiya va Barens dengizlari suvi oʻrab turadi. Materikdagi chegarasi shartli ravishda Botnik qoʻltigʻidan Varangerford qultigʻigacha boʻlgan joydan oʻtgan. Skandinaviya yarim orolio.da Norvegiya, Shvetsiya va Finlandiya shimoli-gʻarbiy qismi joylashgan. Shimoliy va gʻarbiy qirgʻoklari fordlar bilan kuchli parchalangan, arxipelag va orol koʻp. Yarim orolning jan. qismi Skagerrak boʻgʻozi va Boxus qultigʻi orqali ikkiga ajralgan. Sharqi va janubidagi past, qiya sohil qismi kichikroq buxtalar bilan parchalangan. Skandinaviya yarim orolio.ning gʻarbiy va shim. qismida Skandinaviya togʻlari (eng baland joyi — 2469 m, Galxyopiggen togʻi), sharqida pastroq Norland yassitogʻligi (eng baland joyi 800 m), janubida morenali pasttekislik, undan janubroqda gʻarb, sharq va jan.dan sohilbuyi pasttekisliklari bilan chegaralangan gumbazsimon Smoland qiri (eng baland joyi 377 m) bor. Skandinaviya yarim orolio. Boltiq qalqoni va kaledon burmali strukturasida joylashgan. Materik muzlanishining Yevropadagi markazi hisoblangan Skandinaviya yarim orolio.dagi muzning qalinligi ayrim joylarda 1500 m ga yetgan. Foydali qazilmalardan temir, mis rudalari, titan va qoʻrgʻoshin, shelf qismida neft konlari bor. Skandinaviya yarim orolio.ning aksari qismi moʻʼtadil mintaqa, chekka shimoliy qismi subarktika mintaqasida. Gʻarbida qishi yumshoq dengiz iqlimi (yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida —4°dan janubida 2° gacha), yozi birmuncha salqin (8—14°). Yillik yogʻin 1000–3000&nbsp;mm. Skandinaviya togʻlari tepalarida yanvarning oʻrtacha temperaturasi —16° gacha, iyulda 6— 8°. taxminan 5000&nbsp;km² maydon muz bilan qoplangan. Skandinaviya yarim orolio.ning sharqiy qismida moʻʼtadil iqlim kontinental iqlimga oʻtib boradi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimda —15° dan janubida —3° gacha, iyulniki 10—17°, yillik yongʻin 300–800&nbsp;mm. Daryo koʻp, sersuv, serostona. gidroenergiya zaxirasiga boy. Koʻl kup, ular tektonik harakatlar va muzlik natijasida vujudga kelgan. 40% dan ortiq maydoni oʻrmon. Gʻarbida torf botqokdiklari, janubida aralash va keng bargli oʻrmonlar bor. Chekka shimoli tundra. Yarim orolda oʻrmon hayvonlaridan los, tulki, kuyon, shimolida bugʻu yashaydi. Qush koʻp. Qirgʻoqqa yaqin suvlari baliqqa boy.
Skapolit

**Skapolit** (yun. skapos — oʻq, oʻzak, ustun va lithos — tosh) — silikatlar sinfiga mansub minerallar guruhi. Chekka natriyli turi marialit, kalsiyli turi meyonitgacha boʻlgan minerallar seriyasi; uning oraliq aʼzosi dipir (meyonit komponenti 20—50%), mitsionit (50—80%). Asosan, marmar, gneys, slanets togʻ jinslarida, xuddi shuningdek, pnevmotalit jarayonlarda vulkan jinslari boʻshliqdarida, baʼzan kontaktmetasomatik jarayonlarda nordon va ishqorli magmatik jinslarning ohaktosh va dolomitlar bilan tutashgan joylari (skarnlar)da yaxshi kristallangan minerallar shaklida uchraydi. Mazkur guruq minerallari Oʻzbekiston gʻarbidagi Langar konida, Qurama tizmasidagi bimetasomatik skarn jinslarida oʻlchami 3—5 sm gacha uzunlikdagi kristallar xrsil qiladi. Kristallari prizmatik shaklda boʻlib, vulkan jinslarida rangsiz, slanets va ohaktoshlarda kulrang, baʼzan toʻq havo rangdadir. U shishadek yaltiroq, ulanish tekisligi boʻyicha sadafdek tovlanadi. Ushbu guruh minerallari nurash jarayonida oʻzgarib, baʼzan ikkilamchi minerallarga aylanadi. Sdan bezak toshi (glavkolit) sifatida foydalaniladi. Nurash jarayonida Sdan kaolin hosil boʻladi.
Skarifikatsiya

**Skarifikatsiya** (lot. scariﬁ co tirnayman, tilaman), urugʻni skarifikatsiyalash — unib chiqishini tezlashtirish maqsadida qobigʻi qattiq urugʻlar poʻstini mexanik shikastlash yoki yumshatish. Asosan dukkakdoshlarga mansub oʻtlar urugʻi, daraxt va butalarning suv oʻtkazmaydigan qobiqli urugʻlari S. qilinadi. Skarifikator mashinalarda bajariladi, ayrim urugʻlarga kuchli oltingugurt kislotasi bilan yoki boshqacha usullarda ishlov beriladi (mas, polizchilikda qovun, qovoq, tarvuz urugʻlari, paxtachilikda chigit unishini yaxshilash uchun ekish oldidan ivitiladi, namlanadi). S. ekishga qadar bir oy yoki undan kamroq qolganda oʻtkaziladi, chunki urugʻ qobigʻi shikastlangandan yoki yumshagandan keyingi davr ularning hayot faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi.
Skandinaviya tillari

**Skandinaviya tillari** - german tillarining shim. guruhchasi, dan (dat), shved, norveg (bukmol va nyunorsk variantlari), island, farer tillarini qamrab oladi. Daniya (jumladan, Farer orollari) va Shvetsiyada, Finlandiyaning gʻarbiy qismida, Norvegiya va Islandiyada, qisman, Kanada va AQShda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 20 mln. kishidan ortiq.

St. ilk yozma yodgorliklari 3-asrdan maʼlum boʻlgan va umumskandinav tili deb atalgan qarindosh lahjalar guruhidan kelib chiqqan. Ularning oʻzaro farqlanishi va alohida tillar paydo boʻlishi 9—11-asrlarda boshlanib, 15-asr oʻrtalarida nihoyasiga yetgan. Shu bilan birga, muayyan oʻxshash va farqli jihatlari boʻyicha St.ning 2 ta tarqalish mintaqasi: kontinental (dan, norveg va shved tillari) va orollar (island va farer tillari) mintaqasi mavjud boʻlgan.

Hozirgi St. oʻxshashlik asosida bir guruhni tashkil eteada, ular tilning barcha sathlarida muayyan farqlarga ega. Mas, fonologik jihatdan shved va norveg tillari juda yaqin boʻlib, musiqiy urgʻuga ega boʻlsa, dan tilida ayrim undoshlarning unlilarga yaqinlashuvi kuzatiladi, island va farer tillarida esa urkusiz unlilar reduksiyasi uchramaydi. Morfologik jihatdan dan, shved, norveg tillarida analitizm belgilari, island va farer tillarida eyea sintetizm belgilari yaqqol sezilib turadi; ular, shuningdek, grammatik jins, kelishik, son kategoriyalarining miqdori va qoʻllanishi, sifat va feʼl turkumlaridagi oʻziga xosliklar bilan ham oʻzaro farqlanadi. Kontinental va orollardagi St. lugʻat tarkibi jihatidan ham muayyan farqlarga ega: norveg, shved, dan tillarida lotin, nemis, fransuz va ingliz tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻplab uchrasa, island va farer tillarida bunday oʻzlashmalar oʻrniga oʻz soʻzlari mavjud. St. 3—11-asrlarda, asosan, runik yozuvdan foydalangan. 12—16-asrlarda runik yozuv oʻrnini astasekin lotin yozuvi egallay boshlagan. Hozirgi Skandinaviya tillarining barchasi lotin grafikasiga asoslangan alifbolarga ega. Lotin yozuvidagi eng qad. qoʻlyozmalar 12-asrning 2-yarmiga taalluqli.
Skarlatina

**Skarlatina** (lotincha: scarlatum – qizil ren) – aksariyat bolalarda uchraydigan aksariyat kasallik isitma, umumiy intoksikatsiya, murtak bezlari va tomoqning yalligʻlanishi, teriga mayda toshmalar toshishi va h.k. bn kechadi. Qoʻzgʻatuvchisi A guruhiga mansub gemolitik streptokokklar. Kasallik manbai – bemor, shuningdek, boshqa streptokokkli infeksiya (angina, faringit)lar bilan ofigan kishilar. Infeksiya havotomchi yoʻli orqali yuqadi. Baʼzi bemor foydalangan oʻyinchoq, idish tovoqlar va boshqa ham S. tarqalishiga sabab boʻladi. Koʻproq 2— 6 yashar bolalarda kuz qish oylarida uchraydi. Yashirin davri oʻrtacha 2—7 kun. Odatda, toʻsatdan boshlanadi. Gavda harorati tez 39—40° gacha koʻtarilib, bemor holsizlanadi, boshi va tomogʻi ogʻriydi, koʻpincha qusadi. Kasallikning dastlabki kunlarida terida qizil, mayda nuqtasimon toshmalar paydo boʻladi. Tomoqda skarlatinaga xos angina alomatlari koʻzga tashlanadi, qizargan yumshoq tanglay qattiq tanglayning oqish shilliq qavatida yaqqol ajralib turadi. Til qalin karash bilan qoplanadi. Jagʻ osti bezlari katgalashadi va paypaslaganda ogʻriq seziladi. Kasallikning avj olgan davri 4—5 kun davom etadi. Bu davrda angina, limfa bezlarining kattalashishi, toshmalar ortib boradi. Gavda harorati 39° va undan ham yuqori boʻladi. Bemorning eshushi xiralashishi, alahlash hollari kuzatilishi mumkin. 4—5 kundan soʻng harorat pasayib, bemor oʻzini yaxshiroq his qiladi. Til uchi tomonidan karashdan tozalanib boradi. Undan musaffo boʻlgach, til malinaga oʻxshab qipqizil boʻlib qoladi. Kasallikning 6kunlaridan sogʻayish davri boshlanadi. 10kunlariga kelib kasallikning barcha alomatlari yoʻqoladi. Kasallikning ikkinchi haftasidan boshlab terida pust tashlash kuzatiladi, badandan mayda kepaksimon, qoʻl va oyoq kafti, panjalardan poʻst palahsa boʻlib koʻchadi. Skarlatinaning yengil, oʻrtacha ogʻir va ogʻir turlari ajratiladi. Kasallikning dastlabki kunlaridan boshlab qonda yaqqol ifodalangan leykotsitoz, eozinofiliya, oʻzgarishlar roʻy beradi. Eritrotsitlarning choʻkish tezligi (ECHT) ham ortib, soatiga 30–50&nbsp;mm ni tashkil qilish mumkin. Skarlatinaning barcha turlarida ham turli asoratlar: nefrit, limfadenit, sinusit, yuraktomir sistemasining jarohatlanishi va boshqa kuzatiladi. Skarlatina bilan ogʻrigan bola, albatta, oʻrinkoʻrpa qilib yotishi shart, uni kasalxonaga yotqizishyotqizmaslikni vrach hal qiladi. Kasallik yengilroq kechganida bemorni uyda davolash mumkin.
## Davosi
Bemorning ogʻzi va tomogʻi 2%li soda eritmasi yoki 1:5000 nisbatdagi furatsillin eritmasi bilan chayib turiladi. Eritromitsin, penitsillin, bitsillin va boshqa antibiotiklar 7 kun davomida beriladi. Allergiyaga qarshi preparatlar qoʻllanadi.
Skarlattilar

**Skarlattilar** —italyan kompozitorlar oilasi. Al yessan dro Skarlatti (1660.2.5, Palermo — 1725.22.10, Neapol) — Neapolitan opera maktabi asoschisi. Turli kapellalar, Rim va Neapol konservatoriyalarida dars bergan. Jami 130 ga yaqin opera, 600 dan ziyod diniy va dunyoviy kantata va boshqa asarlar yaratgan. Operaseria (jiddiy, katta opera) va simfoniya janrlari shakllanishiga katta taʼsir koʻrsatgan. Oʻzining bir qator operalarida sharqona mavzularga murojaat qilgan. Xususan, "Tiberiy, Sharq imperatori" (1702) va "Buyuk Temurlang" ("II gran Tamerlano", 1706-yilda Rimda katta muvaffaqiyat bilan sahnalashtirilgan) kabi asarlari bilan mazkur anʼananing Italiyada puxta oʻrin olishiga asos solgan. Domeniko Skarlatti (1685.25.10, Neapol — 1757.23.7, Madrid) — kompozitor, sozanda (organ, klavir). A. Skarlattining oʻgʻli. Opera, kantata va boshqa asarlarning muallifi. 500 dan ziyod klavir (asosan, qad. sonata) asarlarida murakkab ijro usullarini qoʻllab, yangi klavir uslubini yaratgan, klassik sonata janriga zamin tayyorlagan.