Eronda kriptovalyuta

**Eronda kriptovalyuta** iqtisodiy bosim va global izolyatsiyaga qarshi muhim yechim sifatida paydo boʻlgan. Eronning kriptovalyutalarga qiziqishi 2017-yilda, xalqaro sanksiyalar mamlakatning jahon moliya bozorlariga kirishiga toʻsqinlik qilganda boshlangan. Eron kriptovalyuta bozori yuqori energiya xarajatlari va Islom inqilobi qoʻriqchilari korpusining noqonuniy faoliyatlarga aralashuvi kabi muammolarga duch kelmoqda. 2024-yil 27-dekabrda Eron hukumatining Markaziy banki yangi dasturni joriy etib, Erondagi internet saytlari orqali barcha kriptovalyutalarni rialga va aksincha ayirboshlashni toʻxtatdi. 2025-yil yanvar oyida markaziy bank foydalanuvchilar maʼlumotlariga toʻliq kirish imkoniyatiga ega boʻlish uchun oʻz hukumat API-lari yordamida kriptovalyutalarni fiat pulga ayirboshlash birjalarini qayta ishga tushira boshladi.

## Tarixiy sharoit va bozor rivojlanishi
Eronning kriptovalyutalarga qiziqishi 2017-yilda xalqaro sanksiyalar Eronning xalqaro moliya tizimiga kirishiga jiddiy toʻsqinlik qilganidan beri ortib bormoqda. Bu sanksiyalarni chetlab oʻtishning muqobil usullari sifatida Bitcoin va boshqa raqamli valyutalarga tobora koʻproq tayanishga olib keldi.

2019-yilda hukumat kriptovalyuta mayningini maʼlum shartlar asosida qonuniylashtirdi. Bu qarorga qisman Eronning ulkan energiya resurslari taʼsir koʻrsatdi, bu raqamli valyutalarni qazib olish energiya talab qilishiga qaramay, qazib olishni daromadli qildi.

## Normativ-huquqiy baza
### Konchilik qoidalari
Eron 2019-yilda kriptovalyuta qazib olishni qonuniylashtirdi va iqtisodiy sanksiyalar sharoitida daromad olish imkoniyatini tan oldi. Biroq, qonuniylashtirish qattiq qoidalar bilan birga keldi, jumladan, konchilardan raqamli aktivlarini toʻgʻridan-toʻgʻri Eron Markaziy bankiga (CBI) sotishni talab qilish. Litsenziyalangan konchilarga yuqori energiya tariflari ham qoʻllaniladi, bu esa koʻpchilik uchun konchilikni moliyaviy jihatdan barqaror boʻlmagan holga keltirdi. Bu Eronning konchilik faoliyatining katta qismini yashirin holatga keltirdi.

### Birjalar va tranzaksiya nazorati
Nobitex kabi Eron kriptovalyuta birjalari fuqarolar orasida tobora ommalashib bormoqda. Biroq, bu birjalar qatʼiy qoidalar asosida ishlaydi. Markaziy bank ichki tranzaksiyalar uchun xorijiy ishlab chiqarilgan kriptovalyutalardan foydalanishni taqiqlaydi, bu esa raqamli valyuta bozori ustidan hukumat nazoratini kuchaytiradi. Ushbu choralarga qaramay, koʻplab eronliklar xorijiy birjalarga kirish uchun virtual xususiy tarmoqlardan (VPN) foydalanadilar, mahalliy cheklovlarni chetlab oʻtib va ​​tekshiruvlardan qochadilar.

## Konchilik sektori va energetika muammolari
Bitcoin qazib olish juda energiya talab qiladigan boʻlib, katta miqdordagi elektr resurslarini talab qiladi. Eronning elektr tarmogʻi ham zaif, ham texnik xizmat koʻrsatish qimmatga tushadi, tez-tez uzilishlar va uzatish paytida elektr energiyasining taxminan 13% yoʻqotilishi kuzatiladi. Litsenziyalangan konchilar elektr energiyasi uchun qoʻshimcha stavkalarni toʻlashlari kerak, bu esa koʻpchilikni yer osti, litsenziyasiz qazib olish uchun qonuniy operatsiyalardan voz kechishga majbur qiladi. Natijada, Eronning global Bitcoin qazib olishdagi ulushi 2021-yildagi 4,5% dan 2024-yilda taxminan 3,1% gacha kamaydi.

## Eron Markaziy bankining blokcheyn loyihalari
Soʻnggi yillarda Eron Markaziy banki blokcheyn texnologiyasiga qiziqishning ortib borayotganini koʻrsatdi. Shunisi eʼtiborga loyiqki, Borna blokcheyn platformasini ishlab chiqish Eronning blokcheyn yechimlari provayderi Areatak bilan hamkorlikda Eron bank va moliya sektorlari uchun raqamli asos yaratish maqsadida boshlandi. Ushbu loyiha, Kuknos tarmogʻi bilan birgalikda, hukumatning raqamli aktivlar ustidan qatʼiy nazoratni saqlab qolish bilan birga blokcheyn texnologiyalaridan foydalanishga qaratilgan saʼy-harakatlarini aks ettiradi.

## Qabul qilish va jamoatchilik fikri
Inflyatsiya darajasi oshishi bilan koʻplab eronliklar boylikni saqlash vositasi sifatida kriptovalyutalarga murojaat qilishdi. Oltin va xorijiy valyutalar kabi anʼanaviy aktivlar bilan bir qatorda, Bitcoin va boshqa raqamli valyutalar oʻz jamgʻarmalarini Eron rialining qadrsizlanishidan himoya qilishni istagan fuqarolar orasida mashhurlikka erishdi.

## IRGCning Eron kriptovalyuta bozoridagi roli
Xalqaro sanksiyalar Eronning jahon moliya bozorlariga kirishini sezilarli darajada cheklab qo‘ygan. Buning natijasida IRGC kabi davlatga aloqador tuzilmalarni tranzaksiyalar uchun muqobil yo‘llar izlashga majbur qildi. Kriptovalyutalar, ayniqsa Bitcoin, IRGCga an’anaviy bank cheklovlarini aylanib o‘tish va mablag‘larni chegaralar osha o‘tkazishning samarali usulini taqdim etdi.

Kriptovalyutalarning markazlashmagan xususiyati ularni kuzatishni qiyinlashtiradi, bu esa IRGC va unga aloqador guruhlarga ulardan sanksiyalardan qochish va noqonuniy faoliyat uchun foydalanish imkonini beradi. 2022-yilda AQSH Moliya vazirligining Xorijiy aktivlarni nazorat qilish boshqarmasi (OFAC) IRGC bilan bog‘liq bo‘lgan ikki eronlik shaxs - Amir Husayn Nikain Ravari va Ahmad Xatibi Ag‘adaniga nisbatan sanksiya qo'llagan. Bu shaxslar kiber iqtisodga oid faoliyat bilan shug‘ullangan va mahalliy birjalar orqali kriptovalyutadan foydalanib Eronga mablag‘ kiritgan.

## 2025-yilgi Nobitex xakerligi
2025-yil 18-iyunda Gonjeshke Darande (shuningdek,  „Yirtqich chumchuq“ nomi bilan ham tanilgan) nomli guruh Eronning Nobitex kriptovalyuta birjasidan 90 million dollarlik raqamli aktivlarni o‘g‘irlagani ma’lum qilindi. Isroil bilan aloqalari bo‘lishi ehtimoli yuqori bo‘lgan Gonjeshke Darande guruhining bu harakati bir necha kun oldin Isroilning Eronga nisbatan amalga oshirgan raketa hujumlariga javob tariqasida sodir etilganga o‘xshaydi.

## Yana qarang
* Eron iqtisodiyoti
* Eron Markaziy banki
* Eronga qarshi xalqaro sanksiyalar
* Eronda virtual valyuta qonuni

## Manbalar

## Havolalar