Talgʻat Bigeldinov

**Talgʻat Jaqipbekuli Bigeldinov** (, ) – Ikkinchi jahon urushi davrida yer usti nishonlariga hujum qiluvchi uchuvchi boʻlgan va ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan yagona qozogʻistonlik hisoblanadi. Urushdan keyin Bigeldinov harbiy xizmatni davom ettirdi va zaxiraga oʻtkazilishidan avval podpolkovnik harbiy unvonini oldi. Qozog‘iston Sovet Ittifoqidan mustaqil boʻlib chiqqanidan soʻng esa unga general-mayor unvoni berildi.

## Hayoti
Bigeldinov 1922-yilning 5-avgust kuni Qozogʻiston ASSRning oʻsha vaqtdagi RSFSR tarkibidagi Oqmoʻla viloyatiga qarashli Maybaliq qishlogʻida qozogʻistonlik dehqon oilasida tugʻilgan. Bigeldinov Frunze shahrida voyaga yetgan. 1939-yilda mahalliy aeroklubni, 1940-yilda esa umumiy oʻrta maktabning oʻninchi sinfini tamomlagach, shu yilning aprel oyida Sovet Qurolli Kuchlari safiga qabul qilingan. 1940-yilning sentabr oyida Bigeldinov Balashov nomidagi harbiy aviatsiya uchuvchilar maktabiga oʻqishga kirgan. 1942-yilning yozida esa Orenburg shahrida joylashgan Chkalov nomidagi harbiy aviatsiya uchuvchilar maktabini tamomlagan. 1942-yilning avgustidan 1943-yilning yanvarigacha u 34-zaxira aviatsiya polkida serjant lavozimida xizmat qilgan. 1943-yilda Kommunistik partiya safiga aʼzo boʻlgan.
## Ikkinchi jahon urushi
Bigeldinov 1943-yilning yanvarida Ikkinchi jahon urushi frontiga yuborilib, 800-hujumchi aviatsiya polkida xizmat oʻtashni boshlaydi. Dastlab u serjant darajasida boʻlib, 1943-yilning may oyida kichik leytenant unvonini olgan, 1945-yilga kelib esa kapitan darajasiga koʻtarilib, eskadrilya komandiri boʻlgan. Polkka kelganidan soʻng u tez orada Il-2 samolyotida Kalinin frontida jangovar parvozlarni amalga oshira boshlagan. 1943-yilning 6-may kuni Bigeldinovning samolyoti dushman oʻqlari tomonidan urib tushirilgan. Hodisa natijasida uning chap oyogʻi va chap yelkasi jarohatlangan. U va bortstrelkachi P. V. Yakovlenko urilgan samolyotdan parashyut orqali sakrab tushishgan va dushman nazoratidagi hududga qoʻnishgan. Ular Sovet hududiga qaytishga harakat qilgan va Severskiy Donets daryosini suzib oʻtishga majbur boʻlishgan. Daryodan oʻtish chogʻida Yakovlenko halok boʻlgan, ammo Bigeldinov tirik qolgan va shifoxonaga yuborilgach, xizmatini davom ettirish uchun yana oʻz polkiga qaytgan. 1944-yilning fevral oyida Bigeldinov xizmat qilayotgan polkga gvardiya maqomi berildi va polk 144-gvardiyachilar hujumchi aviatsiya polki deb qayta nomlandi. 1943-yilning 6-iyun kuni Bigeldinov Xarkovdagi aerodromga uyushtirilgan hujum paytida bir dona Bf 110 samolyotini havo jangida, yana ikkitasini esa yer ustida yoʻq qilgan. U Dnepr uchun jangda kapitan S. D. Poshivalnikov qoʻmondonligi ostidagi eskadrilyaning parvoz komandiri sifatida qatnashgan. Navbatdagi parvozlardan birida u dushmanning yirik kalibrli zenit artilleriyasi oʻqini bostirishga muvaffaq boʻlgan va shundan soʻng daryodagi dushman oʻtish joyini aniqlik bilan bombardimon qilgan.

Il-2 samolyotida 155 ta yer usti hujum parvozini amalga oshirgani uchun Bigeldinov 1944-yilning 27-iyun kuni Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga tavsiya etilgan. Ushbu unvon unga 1944-yilning 26-oktabr kuni berilgan. 1945-yilning 15-mart kuni Bigeldinov 275 ta parvozni bajargani uchun ikkinchi marotaba Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga (Oltin Yulduz medali) tavsiya etilgan va ushbu mukofotni urush tugaganidan keyin, 1945-yilning 27-iyun kuni olgan. Urush nihoyasiga yetgunga qadar u jami 305 ta jangovar parvozni amalga oshirgan. Ushbu parvozlar davomida Bigeldinov nafaqat yer usti nishonlariga zarba bergan, balki havo janglarida shaxsan toʻrtta Bf 109 va bitta Ju 87 samolyotini urib tushirgan, shuningdek, yana ikki havo gʻalabasini guruh bilan birgalikda qoʻlga kiritgan.
## Urushdan keyingi davr

Urushdan keyin Bigeldinov 1956-yilning avgustiga qadar harbiy xizmatda qoladi. 1950-yilda Moninodagi Harbiy-havo kuchlari akademiyasini tamomlaydi. Shundan soʻng Kiyev atrofidagi hujumchi aviatsiya polkida qoʻmondon oʻrinbosari lavozimida xizmat qiladi. 1953-yilda unga podpolkovnik harbiy unvoni berilgan. 1956-yilning mart oyidan boshlab Bigeldinov Krasnodar shahridagi harbiy aviatsiya maktabida dars bergan. 1957-yildan 1968-yilgacha Bigeldinov Qozogʻiston SSR Fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi raisi oʻrinbosari lavozimida ishlagan. 1968–1971-yillar oraligʻida esa Qrimning Feodosiya shahridagi kemasozlik zavodida qurilish boʻlimi boshligʻi lavozimida faoliyat yuritgan. 1971–1974-yillarda Bigeldinov „Kazstalmontaj“ loyihasida menejer oʻrinbosari boʻlib ishlagan. 1974–1976-yillar davomida esa Qozogʻiston SSR Davlat qurilish qoʻmitasi raisi yordamchisi lavozimini egallagan. 1979-yildan 1984-yilgacha Qozogʻiston SSR Avtomobilchilar kengashi raisi lavozimida ishlagan. 1984-yilda Sovet Ittifoqi Yozuvchilar fondining Qozogʻiston SSR boʻlimi qoshidagi Ijod uyi direktori etib tayinlangan, biroq 1985-yilda bu lavozimni tark etib, Birlashgan haydovchilik maktabi direktori hamda Qozogʻiston SSR Haydovchilar ittifoqi maslahatchisi sifatida faoliyatini davom ettirgan. 1946-yildan 1954-yilgacha Bigeldinov SSSR Oliy Soveti deputati boʻlgan. Talgat Bigeldinov 2014-yilda Olmaota shahrida yurak xurujidan vafot etgan va Kensay qabristoniga dafn etilgan.
## Merosi
Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, 1992-yilda unga Qozogʻiston Harbiy-havo kuchlarida general-mayor unvoni berilgan. Qozogʻistondagi Havo hujumidan mudofaa kuchlari harbiy institutiga va Qaragʻanda „Jas Ulan“ respublika maktabiga Bigeldinovning nomi beriladi. Talgat Begeldinov xotirasi kuni – 5-avgust, Qozogʻistonda har yili nishonlanadigan rasmiy sanaga aylantirilgan.
## Mukofot va unvonlari

### Sovet Ittifoqi
* Sovet Ittifoqi Qahramoni – ikki marta (1944-yilning 26-oktabri va 1945-yilning 27-iyuni)
* Lenin ordeni (1944-yilning 26-oktabri)
* Qizil Bayroq ordeni – ikki marta (1943-yilning 1-sentabri va 1944-yilning 2-oktabri)
* Aleksandr Nevsky ordeni (1944-yilning 17-avgusti)
* Vatan urushi ordeni (2-darajali – 1943-yilning 8-apreli, 1-darajali – 1944-yilning 27-yanvari va 1985-yilning 11-marti)
* Qizil Yulduz ordeni (SSSR) (1956-yilning 30-dekabri)
* Shuhrat ordeni (SSSR) 3-darajasi (1943-yilning 28-dekabri)
* Harbiy yurishlar va xizmat uchun medallar
### Qozogʻiston
* Vatan ordeni
* Shuhrat ordeni (Qozogʻiston)
* Astana shahrining 10 yilligi medali
### Boshqa mamlakatlarda
* Jasorat xochi – Polsha
* „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni – Ukraina
## Yana qarang
* Nurken Abdirov
* Xiuaz Dospanova
* Jakipbek Maldibayev

## Manbalar

### Adabiyotlar
*