open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Veche

**Veche** — qadimgi va oʻrta asr Rus davlatidagi Xalq majlisi (X—XIV asrlar). Unda muhim jamoat ishlari muhokama etilgan va hal qilingan. XI—XII asr 2-yarmida rus shaharlarida knyaz hokimiyati susayishi munosabati bilan Vechening faoliyati kuchaygan. Veche urush va tinchlik masalalarini hal etgan, knyazlarni chaqirtirgan va haydagan, qonunlar qabul qilgan, boshqa mamlakatlar bilan bitimlar tuzgan va boshqalar. Novgorod, Pskov va Vyatka yerida XV asr oxiri — XVI asr boshlarigacha saqlanib qolgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vecherniy tashkent

"VECHERNIY TASHKENT" ("Toshkent oqshomi") — Toshkent shahar hokimiyatining rus tilida chiqadigan ijtimoiy-siyosiy gazetasi (qarang "Toshkent oqshomi").

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyorstka

**Vyorstka**- sahifalash yoki sahifa — 1) matbaada — bosma qolip tayyorlash jarayoni. Terilgan matn grankalari, bezash elementlari (rasmlar va hokazo) va boshqalardan gazeta, jurnal va kitobning muayyan tarh (format)li sahifalari (polosalari)ni hosil qilishdan iborat; 2) xatolarni tuzatish uchun sahifalangan matn nusxasi (korrektura).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veterinariya-sanitariya nazorati

**Veterinariya-sanitariya nazorati** — chorvachilik fermalari, parrandachilik f-kalari, goʻshtsut kombinatlari, hayvonot mahsulotlari va xom ashyosini tayyorlash, qayta ishlash, saqlash va tashish bilan shugʻullanadigan korxonalarning veterinariya-sanitariya holati ustidan davlat va i.ch. nazorati tizimi. Turli kasalliklarning oldini olishda, hayvon va parrandalarni soʻyishda, mahsulotlarni tashishda, hayvonlar, hayvonlardan olingan mahsulotlar va xom ashyoni eksport-import va ular bilan savdo qilishda V.-s.n. gʻoyat katta ahamiyatga ega. Nazorat tadbirlari aholini yuqadigan kasalliklardan asrash, hayvonlar oʻrtasida yuqumli kasallik paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida oʻtkaziladi. V.-s. n.ning vazifasi goʻshtni qayta ishlash korxonalariga veterinariya xizmati koʻrsatish, dehqon bozorlarida mahsulotlarni tekshirib turish, hayvonlarni bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish, ularning mahsulotlarini chetga chiqarish va keltirish ustidan nazorat oʻrnatishdan iborat. V.-s. n. mamlakatimizdagi hamma veterinariya muassasalari, jumladan goʻshtsut va b. oziq-ovqatlarni nazorat qilish st-yalari, teri, jun mahsulotlarini tekshirish lab.lari, davlat chegara punktlari, goʻsht mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari qoshidagi i. ch.-veterinariya nazorat boʻlimi tomonidan olib boriladi. V.-s. n.ning asosiy tartibi Oʻzbekiston Respublikasining "Veterinariya toʻgʻrisida" qonunida (1993 y. 3 sent.) batafsil belgilangan. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi Veterinariya bosh boshqarmasi mamlakatda V.-s. n.ga rahbarlikni amalga oshiradigan markaziy organ boʻlib, uning koʻrsatmalari shu sohadagi idora va korxonalar uchun soʻzsiz bajarilishi lozim

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vidsuk

**Vidsuk** (lot. via — yoʻl va duco — oʻtka-zaman) — yoʻllar chukur jarlik, suvsiz dara, botqoqlik va b. bilan tutashadigan joylarga kuriladigan baland va uzun koʻpriksimon inshoot. V. metall, tosh, beton va temir-betondan ishlanadi; odatda, koʻp qulochli va shunga yarasha koʻp tayanchli boʻladi; ravoqsimon va toʻgʻri toʻrtburchak shaklda toʻsinli qilib quriladi. Jarlik, dara, botqoqliklarni tuproq bilan toʻldirish juda qimmatga tushadigan va zamin juda boʻsh boʻlgan hollarda V. qoʻl keladi. Tosh V. Kds. Rimda ham qurilgan va asosan ravoqsimon boʻlgan. Metall va temir-beton V.lar 19-asrdan boshlab kurila boshlagan. V. qurishda meʼmorlar va muhandislarning mahoratlari uygʻunlashib ketishi lozim. Tayanchlari (ustunlari) inshoot oʻrtasiga tomon balandlashib yoki kaltalashib borishi (yaʼni tayanchlarning balandligi har xil boʻlishi) bilan V. estakadadan farq qiladi. Oʻzbekiston hududida qadim zamonlardan beri akveduk (jarlik, dara, soy, anhor va b. ustidan suv oʻtkazish uchun quriladigan inshoot) qurilib kelinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viborg

**Viborg** (, , ) — RF Leningrad viloyatidagi shahar. Fin qoʻltigʻi sohilidagi orol va yarim orollarda joylashgan. Saymen kanali yaqinidagi muhim dengiz porti, temir yoʻl tuguni. Aholisi 81 ming kishi (1999). 1293 yilda Viborgda shvedlar qalʼa kurgan, keyinchalik shu qalʼa atrofida shahar vujudga kelgan. 1721 y. Nishtadt sulh shartnomasiga muvofiq Viborgni Rossiya egallagan. 1918—40 yillarda Finlandiya (Viipuri deb atalgan) tarkibida. 1940 y. yana Rossiyaga qoʻshib olingan. Viborg atrofi dengiz boʻyi iklim kurorta. Viborgda elektr asboblari, baliq ovlash sanoati uskunalari, qurilish materiallari ishlab chiqariladi, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari hamda tibbiy bilim yurti, oʻlkashunoslik muzeyi va b. muzeylar bor. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrator

**Vibrator** (lotincha: vibro — tebranaman) — 1) mexanik V. — mexanik tebranish (titrash)lar hosil qiladigan qurilma; mustaqil ravishda yoki vibratsiya mashinalari va uskunalarning uzeli tarzida ishlatiladi. Materiallarni zichlash, mas., qurilishda gruntlarni shibbalash, beton krrishmalarni zichlash, quymalarni opokalardan chiqarish, inshoot, asbob va apparatlarning titrashga turgʻunligini sinash, qoziq qoqish va b. da qoʻllanadi; 2) elektr V.— elektromagnit tebranishlarni vujudga keltiradigan (tebranish manbai boʻlgan) tok oʻtkazuvchi material yoki dielektrikdan iborat shtir, metall sim boʻlagi. V. oddiy yoki murakkab antennalarning elementa sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrafon

**Vibrafon** (lot. vibro — tebranaman va yun. phone — tovush) — urma cholgʻu asbob, metallofon turi. Tovushlari muayyan balandlikka ega. 20-asr boshida ixtiro qilingan. Fortepiano klavishlariga oʻxshash ikki qator joylashgan turli uzunlikdagi metall plastinkalardan iborat. Uchi yumshoq choʻplar bilan chalinadi. Plastinkalar ostida silindrsimon rezonatorlar, ular ustida kichik elektr dvigateli yoki prujinali mexanizm aylantiradigan parraklari boʻladi. Tovushi mayin, ohangdor, tebranma (dirillama) xususiyatga ega. Odatda, estrada, opera, simfonik orkestrlarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsion burgʻilash

**Vibratsion burgʻilash**, titrama burgʻilash — quduqlarni burgʻilash usullaridan biri. Ishi vibratorning burgʻilash asbobini titrama (tebranma) harakatlantirishiga asoslanadi. V.b.da elektr-mexanik vibrator burgʻilash quvurlarining yuqori uchiga, gidravlik vibratorlar iskana ustiga, yaʼni quduqning ichiga oʻrnatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsion toʻqmoq

**Vibratsion toʻqmoq**, titrama toʻqmoq — yerga yogʻoch, metall va temir-beton qoziqlarni, qoziqoyoqlar, quvurlar, ustunlar va b.ni qoqish hamda sugʻurib olish uchun moʻljallangan zarbiy-titrama mashina. V.t.ning titrama ish organi qoqiladigan qoziqning kallagiga prujinali osma orqa-li bogʻlangan boʻladi, shuning uchun qoziqqa titrama taʼsir qilish bilan birga unga davriy zarb impulslarini berib, uning yerga botishini jadallashtiradi. Titrama ish organining muhrasi qoziqning kallagiga zarbiy taʼsir koʻrsatadi. V. t. bir dvigatelli va ikki dvigatelli boʻlishi mumkin. V. t.dan muzlagan materiallarni yum-shatishda, yerni shibbalash da ham foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vzvod

**Vzvod** (rus.) — rota, batareya tarkibiga kiradigan harbiy boʻlinma. Bir nechta (2—4) boʻlinma, raschyot yoki ekipajdan iborat. Dastlab 17-asr oxirida piyoda va otliq, keyinchalik artilleriya qoʻshinida tuzilgan. Yangi qoʻshin turlari paydo boʻlishi bilan vzvod ular tarkibiga ham kirgan. Oʻzbekiston Respublikasi harbiy xizmatida ham vzvod tuzilishi saqlanib qolgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Via

**Via**, vokal-instrumental ansambl — musiqiy estrada jamoasi. Ishtirokchilari oʻzlari chalayotgan soz (asosan elektrogitara)lar joʻrligida kuylashadi. 1960-y.larda chet elrok-musiqasi taʼsirida (sobiq Ittifoq respublikalarida) tashkil topgan. Dastlab yoshlar musiqa havaskorligi shaklida (oʻquv yurtlarida, madaniyat uylarida), keyinchalik professional, sahnaviy musiqa ijrochiligi tarzida rivojlangan. Repertuaridan yoshlar hayoti mavzuidagi qoʻshiq va ashulalar, kompozitorlarning estrada asarlari, qayta ishlangan xalq qoʻshiqlari oʻrin olgan. "Pesnyari" (Belarus), "Veselie rebyata" (Moskva), "Dos-Mukasan" (Olmaota), Oʻzbekistonda — "Yalla" (1971), "Navo" (1976), "Sado" (1981) kabi V.lar mashhur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsion oʻzgartirgich

**Vibratsion oʻzgartirgich**, titrama oʻzgartirgich — past kuchlanishli oʻzgarmas tokni elektr-mexanik vibrator yordamida yuqori kuchlanishli oʻzgarmas tokka aylantirib beradigan elektr apparat. Apparat oʻzgarmas tok manbai (mas., 2,5—24 V kuchlanishli elektr akkumulyator)ga ulanganda uning . elektr magniti yakor (poʻlat plastinka)ni titrashga majbur qiladi (nomi shundan). Shunda yakor qismasi (kontakti) tok manbaini navbatma-navbat transformator birlamchi chulgʻamining dam u yarmiga, dam bu yarmiga ulaydi, natijada ikkilamchi chulgʻamda bir xil ishorali pulslanuvchan yuqori kuchlanishli oʻzgarmas tok induksiyalanadi (vujudga keladi). Kuchlanishning pulslanuvchanligini elektr filtr bartaraf qiladi. Apparat chiqishida yuqori kuchlanishli oʻzgarmas tok hosil boʻladi. V. oʻ. avtomobil radiopriyomniklari, kichik uzatish-qabul qilish st-yalari va hokazoda ishlatiladi. Past kuchlanishli tok manbaida ishlaydigan tranzistor paydo boʻlganidan soʻng V. oʻ. kam qoʻllaniladigan boʻldi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsiya

**Vibratsiya** (lot. vibratio — tebranish, titrash), titrash — elastik jismlarning mexanik tebranishi, titrashi. Foydali va zararli xillari bor. Vibrator, vibratsiya mashinasi yordamida ataylab hosil qilinadigan foydali V. texnologik operatsiyalarda (vibratsion tashishda, vibratsion kesishda, betonni zichlashda), mashina va qurilmalar (vibrobolgʻalar, qoziq qoqqichlar)da foydalaniladi. Zararli V. transport harakatlanganda, mashina va asboblar ishlaganda paydo boʻladi; ular konstruksiyalarni buzishga olib keladi, inson sogʻligʻiga zararli taʼsir qiladi (qarang Vibratsiya kasalligi). Zararli V.ni kamaytirish uchun vibroizolyatsiya usuli qoʻllanadi, dinamik soʻndirgichlar va b.dan foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsiya kasalligi

**Vibratsiya kasalligi** – kasb kasalliklaridan biri; vibratsiyaning odamga uzoq, vaqt taʼsir etishidan kelib chiqadi. Kasallikning kechishi va xarakteri titrash taʼsirotining kuchi va zarbiga bogʻliq; bunday titrash gavdaning maʼlum qismiga (masalan, qoʻlga, qisman vibratsiya) va butun organizmga (umumiy vibratsiya) taʼsir etadi. Ayrim kasbdagi kishilar ishlatayotgan qoʻl asboblarining zarbi yoki ulardan toʻgʻri foydalana olmaslik, gavdani notoʻgʻri tutish, sovuq, shovqin va boshqa vibratsiya kasalligiga sabab boʻlishi mumkin. Kasallikda qoʻl panjasining zirqirab ogʻrishi va toliqishi, sovuqqa taʼsirchanlik, bosh ogʻrigʻi, tez charchash, asabiylashish, yurak-tomir faoliyatida jiddiy oʻzgarishlar va boshqa kuzatiladi. Davosi kasallikka sabab boʻlgan omilni iloji boricha ertaroq bartaraf etishdan iborat. Turli dori-darmonlar, fizioterapevtik muolajalar, tegishli kurortlarda boʻlish kompleks davolanishning tarkibiga kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsiya mashinasi

**Vibratsiya mashinasi**, titrama mashina — ish organi tebranma (titrama) harakatlanadigan mashina. Tebranishlar (titrashlar) chastotasi Gs ning bir necha ulushidan 10 kGs gacha, amplitudasi 1 m dan mkm ulushlarigacha boʻlgan V. m. bor. Yuritmasining turiga koʻra mexanik, elektr, gidravlik, pnevmatik xillarga; energiyani mexanik tebranishlar energiyasiga aylantirish usuliga koʻra markazdan qochma, porshenli, kulachokli, krivoshin-shatunli, elektromagnitli, magnitostriksion, pezoelektrik va b. xillarga; titrash (vibratsiya) hosil qilinadigan spektral tarkibiga kura monogarmonik (sinusoidal), bigarmonik, poligarmonik tebranishli xillarga; ish organining nuqtalari trayektoriyasi shakliga koʻra toʻgʻri chiziqli, doiraviy, ellipis, vintsimon yoʻnalishli va b. xillarga boʻlinadi. V. m. qurilish, mashinasozlik, kon sanoati, oziq-ovqat sanoati, q. x., tibbiyot va b. sohalarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibratsiya texnikasi

**Vibratsiya texnikasi** - mexanik tebranishlar (titrashlar, vibratsiyalar)ni hosil qilish usullari va vositalari majmui; shuningdek titrashlarni boshqarish, ulchash, nazorat qilish va zararli titrashlar bilan kurashish usullari. V. t. vositalariga foydali ishlar (mas., grunt, beton qorishmalarni zichlash, inshoot va apparatlarni sinash ishlari)ni bajarish uchun ataylab hosil qiladigan vibratsiya mashinasi, vibratsiya stendlari, asboblar, apparaturalar, qurilmalar; titrashlarni boshqaradigan va ularni oʻlchaydigan apparatlar; titrashga qarshi texnika vositalari, yaʼni zararli titrashlarni soʻndirish, izolyatsiyalash qurilmalari kiradi.

V. t. vositalarining ish organlari yuritmasini titratishning eng keng tarqalgan turi markazdan qochma usulda, porshen, krivoshin-shatun yordamida titratish hisoblanadi. V. t.da vibratsiya parametrlari (siljishlar, tezliklar va tezlanishlar, chastota, faza, amplitudalar)ni oʻlchash bilan vibrometriya shugʻullanadi. U idya vibrometr va akselerometr kabi asboblardan foydalaniladi.

V. t.ning masalalaridan biri insonlar, asboblar, mashina va inshootlarni titrashning zararli taʼsirlaridan himoya qilish hisoblanadi. Buning uchun qoʻshimcha energiya manbalarini talab qilmaydigan odatdagi passiv vibro-izolyatsiyadan tashqari statik va dinamik muvozanatlash usullari, inersiyali hamda elastik parametrlar va b. qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrioz

**Vibrioz** — qoramol va quylarda uchraydigan yuqumli kasallik (qarang Kampilobakterioz).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrion

**Vibrion** (Vibrio) - Vibrionaceae oilasiga mansub urugʻ; spora hosil qilmaydigan vergulsimon bakteriyalar. Uzunligi 0,5—1,5, yugʻonligi 0,3—0,6 mkm. Xivchinlari bir yoki bir nechta hujayraning bir qutbida joylashadi. V. uchun polimorfizm xos. Suvda, tuprokda, odam va hayvonlar ichagida yashaydi. V. patogen va saprofit buladi. 100 dan ortiq turi maʼlum. Masalan, Vibrio cholera! asiaticae odamlarda vabo kasalligini qoʻzgʻatadi. Bu V.ni birinchi marta nemis olimi R. Kox 1883 yilda Misrdagi vabo epidemiyasi vaqtida bemorlarning axlati va nobud boʻlganlarning ichagini tekshirishda aniqpagan. Mikrobiolog N. F. Gamaleya kasallikdan ulgan tovuq va kaptarlarda odamda kasallik qoʻzgʻatish xususiyati boʻlmagan V.ni aniqlagan. Bundan tashqari, sellyulozani yemiruvchi, faqat hayvonlar yoki qushlarni, hasharot va baliqlarni kasallantiruvchi V. ham uchraydi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroizolyatsiya

**Vibroizolyatsiya** - odamlar va inshoot, mashina, asboblarni titrash (vibratsiya)ning zararli taʼsiridan himoya qilish. Bunda titrash manbai bilan himoya qilinayotgan obyekt orasiga titrashlar energiyasini yutadigan, yaʼni titrashlarni yumshatadigan moslama yoki qurilma — dempferlar qoʻyish orqali amalga oshiriladi. Odatda, passiv V. qoʻllanadi. Bunday hollarda titrash manbaI taʼsirida deformatsiyalanuvchi oraliq element vibroizolyator vazifasini bajaradi. Muhim hollarda past chastotali vibratsiyani (sekinroq titrashlarni) kamaytirish uchun aktiv V. qoʻllanadi. Bunda elastik elementlarning deformatsiyalanishini avtomatik rostlash tizimi boshqaradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrokatok

**Vibrokatok**, titrama gʻaltak — valik (juva)laridan biri tebranma (titrama) harakat qiladigan yer tekislash mashinasi. Bir va ikki seksiyali, silliq kulachokli, panjarasimon joʻvali (bir, ikki va uch joʻvali) oʻziyurar V.lar bor. Markazdan qochma vibrouygʻotgichi ichki yonuv dvigateli ham harakatlanadigan bir seksiyali V. va vibrouygʻotgichi va gʻaltagi mexanik tarzda harakatlanadigan ikki seksiyali oʻziyurar V. keng . ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroplita

**Vibroplita** — qovushmaydigan gruntlar (tuproqlar) va chaqiq tosh shagʻallardan iborat yoʻl zaminlarini zichlovchi titrama mashina. Siljish usuliga koʻra qoʻlda siljitiladigan, oʻzi siljiydigan, bir joydan ikkinchi joyga koʻchiriladigan xillarga, yuritmasining turiga koʻra elektrik, pnevmatik, gidravlik usullarda va tik yonuv dvigatel yordamida harakatlanadigan xillarga boʻlinadi. Ichki yonuv dvigatelidan harakatlanadigan va oʻzi siljiydigan vibroplita keng ishlatiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroprokat

**Vibroprokat** — yirik oʻlchamli yigʻma temir-beton konstruksiyalar va buyumlar (panellar, tekis va qovurgʻali plitalar, qobiqlar va b.)ni mashinada tayyorlash usuli. Beton qorishmasini titrama usulda zichlashga va qoliplanadigan buyumlarni titrama prokatlash stani valik (juva)lari orasida prokatlashga asoslangan. Bunda bir yoʻla betonga tezkor usulda issiqlik ishlovi berish va uni qotirish jarayonlari ham koʻzda tutiladi (qarang Temir-beton konstruksiyalar va buyumlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrotransport

**Vibrotransport**, titrama tashish — sochiluvchan va donali materiallarni, lastasimon aralashmalar va suyukliklarni titrama ish organi yordamida qisqa (mas., 300 m gacha) masofaga eltuvchi qurilma; shu ishlarni amalga oshirish (tashish) jarayoni. V.t. jumlasiga titrama konveyer, vibratsion nasos, vibratsion bunker, vibratsion Hartum (xobot) lar va b. kiradi. Ularning ishi vibratsion (titrama) tashish mashinalarining ish organlari titrashi taʼsirida materiallarning ilgariga siljib turishiga asoslangan. V.t. korxonalar, tegirmonlar, qurilish, konlar, shaxtalarda, materiallarni vagonlarga ortishda va b. maqsadlarda ishlatiladi. V.t.da tashish jarayoni mobaynida turli texnologik jarayonlarni ham bajarish, mas., materiallarni sovitish, qizdirish, quritish, saralash, suvsizlantirish, kimyoviy va fizik-kimyoviy jarayonlarni amalga oshirish ham mumkin. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroshtamplash

**Vibroshtamplash** - yigʻma temir-beton konstruksiyalar va murakkab shaklli buyumlar (qovurgʻali panellar, zinapoyalar va b.)ni mexanizatsiya usulida qoliplab tayyorlash. Bu usul beton qorishmaga bir vaqtning oʻzida ham titrama kuch ham shtamp kuchi (bosimi) taʼsir zttirishga asoslangan (qarang Temir-beton konstruksiyalar va buyumlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivariy

**Vivariy** (lot. vivus — jonli) — turli hayvonlar, aksariyat tajriba-eksperimental ishlarda foydalaniladigan hayvonlar asraladigan bino, hayvonxona. V.dan hayvonlarni koʻpaytirish pitomnigi tarzida foydalanish ham mumkin. Odatda, V.larda it, mushuk, quyon, sichqon, dengiz choʻchqasi va b. saqlanadi. V. tarkibiga akvarium, insektoriy, terrarium, qushlar uchun volerlar ham kirishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Svami Vivekananda

**Svami Vivekananda** (asl nomi Narendranatx Datta) (1863.12.1, Kalkutta — 1902.4.7, Belur) — hind mutafakkiri, diniy islohotchi va jamoat arbobi. 1880—84 yillarda Kalkutta untida falsafani oʻrgandi. Ramakrishna taʼlimoti bilan tanishdi. 1893 yil vedanta taʼlimotini targʻib qilish maqsadida AQSH, Buyuk Britaniya, Xitoy, Yaponiyaga safar qildi. 1897 yil "Ramakrishna hidoyati" diniy-islohotchilik jamiyatiga asos soldi. V. "Hindistonni qayta tiklash" oqimining vakili sifatida mamlakat ozodligi va mustaqilligi uchun kurashchilar safiga qoʻshiddi. Xalq ommasini Hindistonning yagona umidi va asosiy kuchi deb, hinduizmnp mustaqillik uchun kurashning mafkuraviy vositasi deb billi. Diniy, tabaqaviy va milliy tengsizlikka qarshi chiqqan V. ijtimoiy tarkibni oʻzgarishsiz qoldirgan holda islohotlar oʻtkazish tarafdori edi. V. taklif etgan "islohot" maʼnaviy hayot doirasi bilan chegaralanib, jamiyat va shaxsni qayta tarbiyalash, ongda "inqilob" yasash, har bir shaxs va millatda maorif orqali vedanta gʻoyalarini yoyish bilan kifoyalanar edi. Isloh etilgan dinning vazifasi, V. fikricha, aholining eng kambagʻal doiralariga yordam berishdir. Sanʼat, ilm-fan va din — bularning hammasi haqiqatga yetishishning har xil yoʻllari, xolos Ammo haqiqatga erishishning zaruriy sharti Shankara (788—820)ning yagona qarashini bilishdir.

V. taʼlimoti Hindistonda ozodlik harakatiga yordam berdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrometr

**Vibrometr** (lotincha: vibro — tebrataman va ... metr) — tebranuvchi (titrovchi) jismlar (mashinalar, imorat va b. inshootlar)ning mexanik tebranishi va titrashini oʻlchaydigan asbob. Koʻrsatkichlarni qayd qiladigan V.vibrograf deb ataladi. V.ning korpusi tekshiriladigan obyekt (mas., samolyot)ga mahkam bogʻlanadi, korpus obyekt bilan birga titraganda V.dagi yuk oʻz inersiyasi taʼsirida dastlabki vaziyatini saqlashga intiladi. Shunda korpus va yukning bir-biriga nisbatan siljishi V. yordamida oʻlchanadi. V. 10 Gs dan 20 kGs gacha va undan ortiq chastotada 0,1 mkm dan 1 m gacha siljishlarni oʻlchaydi. V. turli qurilmalarning titrashini oʻlchashda, geofizika va seysmologiyada qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibromaydon

**Vibromaydon** — qurilish maydonlari va zavodlar sharoitida beton va temir-beton buyumlar (mas., bloklar, plitalar, devor panellari, koʻp gʻovakli toʻshamalar, koʻpriklarning qulochlari elementlari) tayyorlashda beton qorishmalarni zichlovchi titrama mashina. Tebranish tarziga koʻra doiraviy, vertikal, gorizontal yoʻnalishda titraydigan va zarbiy xillarga, tuzilishiga koʻra romli va blokli xillarga boʻlinadi. Titrashlar V.dan unga mahkamlangan, ichiga beton qorishmasi solingan qolipga uzatiladi. Qolip V.ga elektromagnit, pnevmatik, gidravlik yoki mexanik qisuvchi moslamalar bilan mahkamlanadi (qarang Vibrator).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viverrasimonlar

**Viverrasimonlar** (Viverridae) - yirtqich sut emizuvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 85 sm gacha, ogʻirligi 8– 12&nbsp;kg boʻlgan hayvonlar. Oyoqlari kalta, koʻpincha 5 panjali, dumi uzun, bitta turining dumi tutuvchi tipda. Baʼzi V. anal teshigi oldida muskus ishlab chiqaradigan hid bezlari bor. 71 turi, 35 urugʻi: genetalar, sivetalar, mangustlar, binturangalar, mungolar, surikatlar, fossalar va b. maʼlum. Kichik, Gʻarbiy va Jan. Osiyoda, Afrika va Jan.-Gʻarbiy Afrikada tarqalgan. Yer ustida, ayrim turlari daraxtda yashaydi. Koʻpchiligi tunda faol hayot kechiradi. Yiliga 1 marta, baʼzan 2 marta 1—6 tadan, koʻpincha 2—4 tadan bolalaydi. Mayda sut emizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar, hasharotlar, baʼzan mevalar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik turlari muskusi uchun ovlanadi. 4 turi va 1 kenja turi Xalqaro qizil kitobga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivianit

**Vivianit** (ing . mineralogi J. G. Vivian nomidan) — fosfatlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi Gʻe3[RO4]2-8N2O. Monoklin singoniyali. Qoʻshimchalari: Mn, Mg, Ca, Gʻe+3. Rangsiz, koʻkimtir kristallar, nursimon, tolasimon agregatlar. Shaffof, vaqt oʻtishi bilan koʻk yoki toʻq yashil rangga kiradi. Yaltiroqligi shishasimondan xira sadafsimongacha. Kattiqligi 1,5—2. S.ogʻ. 2,7—2,9. Nurash mahsuloti. Torfli yerlarda keng tarqalgan. Ikkilamchi minerallar hamda pirit, pirrotin minerallari nurash mahsulotlarida uchraydi. Bavariya (Germaniya), Yugoslaviya, RF (Moskva yonidagi torfli yerlarda), Ukraina (Kerch temir ruda havzasida, Volin torfli yerlarida, Zakarpate), Angliya, Boliviyada V. konlari topilgan. Fosforli oʻgʻit sifatida va baʼzan koʻk boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivipariya

**Vivipariya** (lot. vivus — tirik, pario — tugʻaman) — urugʻning pishib yetilmagan meva ichida ona oʻsimlikning oʻzidan koʻkarib chiqishi. Oʻta nam iqlimli tropik daraxtlarning pishmagan mevalarida ildizchali murtagi – gipokotili paydo boʻladi. Murtak uzunligi 50–70 sm ga yetgach, uzilib, tuproqqa tushib oʻsa boshlaydi. Vivipaiya tashqi koʻrinishdan donli oʻsimliklarning ildiz hosil qilib oʻsib chiqishiga oʻxshaydi. Guldagi metamorfoz tufayli piyozchalar (qoʻngʻirbosh) va tuganaklarni (tirik tugʻar grechixa) tez oʻsib chiqib oson toʻkilishi ham Vivipariya deyiladi. Bunday holat yashash muhiti juda noqulay boʻlgan qutb, baland togʻ va choʻl mintaqalarida uchraydi. Vivipariya oʻz mohiyatiga koʻra vegetativ koʻpayish hisoblanadi.

## Manbalar
Vigvam

**Vigvam** (algonkincha) — Shim. Amerika indeyslari — algonkinlar turar joyi. Konussimon chayla — "tipi"dan farqpi ravishda gumbazsimon shaklda boʻlgan. Yoʻgʻon poyalar doyra yoki oval shaklda yerga qoqib chiqilib, ularning uchi ingichka qismi markazga egib birlashtirilgan. Ingichka poyadan sinch devor qilingan; usti shoxlar, poʻstloq, boʻyra bilan yopilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eugene Wigner

**VIGNER (Wigner) Yudjin (Eugen) Pol** (1902, 17-noyabr, Budapesht) – amerikalik nazariyotchi-fizik. AQSH va Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1930-yildan AQShda birinchilardan boʻlib guruhlar nazariyasini va simmetriya gʻoyasini kvant mexanikaga tatbiq qilishning samaraliligini koʻrsatib bergan. Zarralarning sochilish nazariyasi va qattiq jismlar nazariyasiga doir muhim ishlar muallifi. Birinchi amerika yadro reaktorini yaratgan insonlardan biri. 1963-yil Nobel mukofoti laureati boʻlgan.

## Manbalar
Videman - Frans Qonuni

**Videman - Frans Qonuni** — qattiq jismlarning elektron issiqlik oʻtkazuvchanligi bilan elektr oʻtkazuvchanligini bogʻlovchi munosabat. 1853 yilda nemis fiziklari Gustav Videman va Rudolf Frans ochgan. Bir xil temperaturada elektron issiklik oʻtkazuvchanlikning elektr oʻtkazuvchanlikka nisbati barcha metallar uchun bir xil. Bu nisbat mutlaq temperatura bilan universal doimiy – Lorens soni (1=2,45-Yu-8 VtOm/K2) orqali chizikdi toʻgʻri mutanosib bogʻlangan. Videman - Frans Qonuni xona temperaturasida koʻpgina metallar uchun eksperimental tasdiqlangan. Ammo baʼzi metallar (mas., berilliy, marganes) uchun bu qonundan chetga chiqishning tabiati nomaʼlum.

Videman - Frans Qonuni yarimoʻtkazgichlarga ham taalluqli, lekin bu holda Lorens soni yuqoridagi qiymatdan farq qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videoyozuv

**Videoyozuv** — televizion, radiolokatsion va boshqa tasvir hamda tovush signallarini magnit lentaga, diskka yoki kinolentaga yozib olish va qayta koʻrsatish hamda eshittirish. Telekoʻrsatuvlar, videofilmlar, hujjatli va badiiy dasturlarni saqlab qoʻyish va zarur paytlarda tovushli qilib qayta koʻrsatishga imkon beradi. Videoyozuvdan oʻquv maqsadlarida ham keng foydalaniladi. Videoyozuvni videomagnitofon orqali amalga oshirishning signallarni kinolentaga yozib olishdan ancha afzalligi bor, chunki unda plyonkaga ishlov berish, bosib chiqarish va montaj qilishdek murakkab jarayonlarga ehtiyoj boʻlmaydi. Videomagnitofonda dasturni toʻliq, qisman, u yer, bu yeridan koʻrsataverish mumkin. Bir lentaning oʻziga bir necha marta qayta videoyozuvni amalga oshirish mumkin. Hujjatli teledasturlar (reportaj, intervyu, suhbat va boshqalar)ni tayyorlashda videoyozuv tomoshabinda "oʻzi ham ishtirok etish" taassurotyni hosil qiladi. Videoyozuv yordamida "zamon va makon" muammosi ijobiy hal etiladi, chunki u vaqt ham "tanlamaydi", joyni ham "pisand qilmaydi", yaʼni videoyozuvni hamma vaqt, hamma yerda qoʻllash mumkin.
## Yana qarang
*Magnit yozuv
*Fotografik yozuv
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videokuchaytirgich

**Videokuchaytirgich** — videoimpulslarni kuchaytirib beruvchi elektron qurilma. Asosan, mikrosxemam asosida quriladi. V. televizion priyomniklarda detektordan keyin, televizion uzaytgichlarda esa modulyatordan oddin ulanadi. V. videosignallarning toʻla spektrini yetarli darajada (eng past tovush chastotasidan bir necha megagersgacha) bir tekis kuchaytirib berish imkoniyatiga ega boʻlishi shart. V. televizion, radiolokatsion, ossillografik va b. aniq apparatlarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vidal reaksiyasi

**АVidal reaksiyasi** - ich terlama (qorin tifi) va paratiflarni aniqlash uchun qoʻllaniladigan immunobiologik reaksiya. Fransuz vrachi F. Vidal taklif etgan (1896). Reaksiya agglyutinatsiya hodisasiga asoslangan. Bemorning qon zardobi kamida 1:200 nisbatda suyultirilganda agglyutinatsiya hodisasi roʻy bersa, V.r. musbat boʻladi. Bu esa diagnostik titr hisoblanadi. Serodiagnostikata asoslanib hafta oralatib V.r. qoʻyilganida reaksiya titri ortib boradi (1:400; 1:800 va hokazo).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videman effekti

**Videman effekti** — elektroni oqayotgan ferromagnit sterjenni boʻylama magnit maydoniga joylashtirilganda unda buralish deformatsiyasining hosil boʻlishi. 1858-yilda nemis fizigi Gustav Videman ochgan. Videman effekti – boʻylama magnit maydoni va elektr toki hosil qilgan aylanma magnit maydoni qoʻshilishidan hosil boʻlgan maydonda magnshpostriksiya koʻrinishlaridan biri. Agar elektr toki (yoki magnit maydoni) oʻzgaruvchan boʻlsa, sterjenda aylanma tebranish paydo boʻladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videomagnitofon

**Videomagnitofon** (video... va magnitofon) — tasvir va tovushlarning yuqori sifatli elektr signallarini magnit lenta (disk)ga yozib olib, uni qayta koʻrsatish va eshittirishga imkon beradigan apparat. Birinchi V. 1950-yillar oxirida AQShda keyin bosh-qa mamlakatlarda yaratildi. Magnit lentali V.ning asosiy qismi aylanuvchi videokanallarni sozlaydigan tyuner va lenta tortuvchi mexanizm, signallarni yozib olish — qayta eshittirish kanallari, lenta oʻrashni va videokallakning aylanish chastotasini rostlovchi tizimlardan, boshqarish blovdan iborat. V. ishlatilishiga koʻra roʻzgʻorda ishlatiladigan, professional va maxsus xillarga, bir joyga oʻrnatiladigan va bir joydan ikkinchi joyga olib boriladigan xillarga, rangli va oq-qora tasvirda koʻrsatadigan xillarga boʻlinadi. Yozib olish vaqtida tasvir va tovushlarning elektromagnit signallari televizion priyomnikdan (yoki boshqa qurilmalardan) V.ga keladi va magnit lentaga (diskka) yozib olinadi. Qayta koʻrsatishda magnit lenta (disk)dan tasvir va tovushlarning elektromagnit signallari televizion priyomnikka (qabul qilgichga) keladi va teleekranda tasvir (tovush bilan birgalikda) hosil boʻladi. V.da kadrni vaqtincha toʻxtatib turadigan kurilmasi bor. V.da rang beruvchi signallarga ishlov berishning 3 ta tizimi (sistemasi) bor: SEKAM, PAL va NTSS. Bir tizimdan boshqasiga oʻtkazish uchun ularning mikrosxemalari oʻzgartiriladi yoki televizorga oʻrnatilgan dekoder yordamida amalga oshiriladi. Zamonaviy V.larga rangli tasvirlarni va tovushni raqamli yozib olish va qayta koʻrsatish tadbiq etilgan. Bu bilan tasvir va tovush sifati bir mecha martaga yaxshilandi va V.ning oʻzi ixchamlashtirildi. V. televideniyeda, ilmiy tadqiqotda, tibbiyotda, sportda, oʻquv mashgʻulotlari va b. da qoʻllanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videonazorat qurilmasi

**Videonazorat qurilmasi**, monitor — telekoʻrsatuvlar oldidan koʻrsatuvlar trakti tayyorlanayotgan, sozlanayotgan, koʻrsatuvlar ketayotgan paytda efirga uzatish nuqgalari (uzatuvchi kameraning chiqishi va b.)dagi tasvirlar sifatini nazorat ekranlarida vizual (koʻrib turib) nazorat qilish uchun moʻljallangan qurilma. Oq-qora televideniyeda ham, rangli televideniyeda ham V. q. uchun ushbu umumiy uzellar xos: kineskop, tasvir signallari kuchaytirgichi, satr va kadrni yoyish bloki, sinxronlash impulslari selektori va uzellarni elektr bilan taʼminlash manbai. Oddiy televizion kabul qilgichdan farqli ravishda V. q.da oraliq va yuqori tasvir hamda tovush chastotalarini kuchaytirish kaskadlari boʻlmaydi. V. q. telemarkazda bir necha uzatuvchi kamera ishlayotgan paytda rej. ga bir necha tasvirdan bittasini tanlab olishga, umuman telekoʻrsatuvlarni boshkarib turishga yordam beradi. Bazi ishlab chiqarilayotgan monitorlar  
masalan Artel va Samsung monitorlari ikki xil optimal o`lchamga ega:19 dyuimli monitorlar-1366x768,va 22 dyuimli monitorlar-1920x1080.Yani,22 dyuimli monitor ichida 1920 taeniga va 1080 ta bo`yiga piksel bor degani. Piksel-bu bitta
nuqta,aniqrog`i, displeydagi nuqta. Piksel o`z navbatida 3ta subpikseldan iborat. Ko`rib turganimizdek 3ta subpiksel bu 3ta rang: qizil, yashil va ko`k.(RGB) Shu 3ta rang ochlashib-to`qlashib bir necha million xil rangni ifoda eta 
oladi. 
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 veteratuure Hakeri

d
Vidikon

**Vidikon** (video ...va yun. likon — tasvir) — fotooʻtkazuvchi nishonli uzatuvchi televizion trubka; telekameraning asosiy elementi. Ichki fotoeffekt yordamida obʼektning optik tasvirini elektr signaliga aylantiradi. V. tarqatuvchi va sanoat televideniyesi tizimida uzatuvchi trubkaning asosiy turi.

V.ning asosiy elementi nishon; u shaffof oʻtkazgich taglikka oʻtkazilgan yupqa qatlamli yarimoʻtkazgichli fotoqarshiliklar majmuidan iborat. Dastlabki V.larning nishoni SbS3 dan tay-yorlangan. Studiyadagi uzatishlar uchun nishoni yorugʻlikka nisbatan yuqori sezgirlikka va kichik inersiyaga ega boʻlgan RO dan yasalgan V. (plyumbikon, ledikon) koʻp qoʻllanadi. Selenid kadmiyniig (xalnikon yoki kadmi-kon), Se—As—Te ning (satikon), ZnS— Cd—Te ning (nyuvikon) geterooʻtishlariga asoslangan nishonlar kichik qorongʻilik tokiga (yorugʻlik tushmaganda) ega. Bunday V. studiyadan tashqarida rangli reportaj kameralari uchun qoʻllanadi.

Rangli tasvirlarni uzatish uchun yoki mos rangli filtrlar bilan 3 ta V., yoki nishoni yorugʻlik filtrlarining davriy tuzilishiga ega boʻlgan, 3 asosiy rangli tasvir (koʻk, qizil, yashil)ni qoʻshuvchi va ajratuvchi maxsus konstruksiyali bitta V. ishlatiladi. Nishoni rentgen nurlanishiga sezgir boʻlgan amorf Se dan yasalgan V. rentgen televizion defektoskopiyada ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vidoiy

**Vidoiy** (?, Kattaqoʻrgʻon -?) — oʻzbek shoiri. 19-asr Kattaqoʻrgʻon adabiy muhitiga mansub romantik uslub vakillaridan biri. Hayoti haqida maʼlumot topilmagan. Ijodida dunyoviy adabiyot anʼanalariga rioya qilgan, lirik sheʼrlar yaratgan. Sheʼriyatida samimiy sevgi, axdida qatiy bulishlik, sadoqat, yaxshilikni ulugʻlagan. Maʼnaviy-axloqiy qashshoqlik, adolatsizlik, jabr va zulm kabi illatlarni fosh qilgan. Navoiyning "Harobot aro kirdim oshifta hol, May istargʻa ilkimda singan safol" bayti takrorlanib keluvchi tarjeʼbandiga tatabbu tarzida 10 ta tarjeʼband yozgan, sheʼrlariga naziralar bogʻlab, buyuk oʻtmishdoshining ijodiy anʼanalarini davom ettirgan. V.ning 4 ming baytga yaqin sheʼrni oʻz ichiga olgan devoni bizgacha yetib kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vijayavada

**Vijayavada**, Bezvada — Hindistonning janubi-sharqidagi shahar, Andhra-Pradesh shtatida. Krishna daryosining Bengaliya qoʻltigʻiga quyilish yeri yaqinida joylashgan. Aholisi 700 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shahardan Madras, Kalkutta va Haydarobodga muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari oʻtgan. V.da mashinasozlik, qurilish, sement, oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. V. yaqinida yerlarni sugʻorish uchun Krishna daryosiga irrigatsiya inshootlari qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vijayanagar

**Vijayanagar** — Hindistonda, Krishna daryosidan janubiy qismida XI—XVII asrlarda mavjud boʻlgan davlat; Hindistonning aksar qismida musulmon sulolalari hukmronlik qilayotgan davrda hindlarning eng yirik davlati. Janubiy hind xalqlari (telugu, tamil, kannara va tulu)ning Dehli sultonligiga qarshi kurashi natijasida vujudga kelgan (1082). Poytaxti — Vijayanagar shahri (lugʻaviy maʼnosi — gʻalaba shahri). Devarayya II davri (1422—46)da butun Janubiy Hindiston Vijayanagarga qoʻshib olingan, Seylon va Birmaga harbiy yurishlar qilinib Bahmaniylar sultonligi ustidan bir necha gʻalabalarga erishilgan. Krishnadevarayya davri (1509—29)da Vijayanagar qudratli davlatga aylangan. Vijayanagarda janubiy hind xalqlarining sanʼati va adabiyoti taraqqiy etgan. Biroq ichki nizolar, qoʻshni sultonliklar bilan boʻlgan muttasil urushlar natijasida Vijayanagar zaiflashgan. Bijapur, Ahmadnagar, Bidor va Golkonda sultonliklari bilan boʻlgan urushda (Talikot jangi, 1565) magʻlubiyatga uchragach, Vijayanagar mayda sultonliklarga boʻlinib ketgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vijdon

**Vijdon** – axloqiy tushuncha, yaxshilik nima-yu, yomonlik nimaligiga javob beradigan ichki ishonch, oʻz xatti-harakatlari uchun axloqiy masʼuliyatni anglash. Vijdon shaxsning axloqiy jihatdan oʻz-oʻzini nazorat qila olish, oʻzida axloqiy burchni mustaqil shakllantirish hamda oʻzidan uni ado etishni talab qilish va oʻz xatti-harakatlariga baho berish qobiliyatini ifodalaydi. Vijdon dastlabki axloqiy mayl boʻlib, tashqi taʼsir tufayli rivojlanishi yoki soʻnishi mumkin. U ehtiros, hissiyot shaklida shaxsning oʻz xatti-harakatlari uchun uyalish, pushaymon boʻlish yoki axloqiy qoniqish sifatida namoyon boʻladi. Vijdon yaxshilik, burch, baxt, halollik kabi boshqa axloqiy tushunchalar bilan bogʻliq. Jamiyatning rivojlanishi, maʼnaviy, axloqiy yuksalishi bilan vijdon tushunchasining mazmuni va mohiyati boyib boradi. Uning mohiyati ijtimoiy muhit bilan belgilanadi. Vijdon boshi berk koʻchaga oʻxshaydi. Undan chiqish qiyin, lekin chiqish esa insonning oʻziga bogʻliq. Vijdon erkinligi tushunchasi vijdon tushunchasining muayyan qismini tashkil etadi.

## Havolalar

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
* Karimov, Islom; Istiqlol va maʼnaviyat, Toshkent, 1994.
Vijdon erkinligi

**Vijdon erkinligi** – ijtimoiy-falsafiy tushuncha; har kimning oʻz eʼtiqodiga koʻra, mazkur jamiyatda mavjud ijtimoiy meʼyorlarni buzmagan holda vijdoni buyurgani boʻyicha yashash, ishlash imkoniyatiga ega. Bunda dinga munosabat masalaning bir tomoni hisoblanadi. Siyosiy jihatdan vijdon erkinligiga demokratiya koʻrinishlaridan biri sifatida qaraladi. Yuridik nuqtai nazardan vijdon erkinligi insonning asosiy shaxsiy huquqlari sirasiga kiradi va demokratik erkinliklardan biri hisoblanadi. Oʻzbekistonda u Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“gi qonunda (1991-yil 14-iyunda qabul qilingan, 1998-yil 1-mayda yangi tahriri tasdiqlangan) nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga koʻra, „hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga eʼtiqod qilish yoki hech qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik huquqiga ega“ (35-modda). Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi boʻyicha, diniy qarashlarni majburan singdirishga yoʻl qoʻyilmaydi. Ayni vaqtda yangi tahrirdagi „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“gi qonunga koʻra, dinga munosabatidan qatʼi nazar fuqarolarning tengligi taʼminlanadi (4-modda). Ushbu qonunda taʼkidlanishicha, hech bir dinga yoki diniy eʼtiqodga boshqalariga nisbatan biron-bir imtiyoz yoki cheklashlar belgilanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Qonun muayyan yoshga yetgan fuqarolarning oʻz diniy ehtiyojlarini qondirish uchun diniy tashkilot tuzish, oliy va oʻrta diniy oʻquv yurtlarida taʼlim olish tartib-qoidalarini ham belgilab bergan.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videosignal

**Videosignal** — tasvir hosil qilinadigan oʻzgaruvchan elektr signal. Koʻpincha, V. deyilganda tasvir signallarining oʻzi tushuniladi. V. uzatilayotgan tasvirlarga mos keluvchi har xilamplitudali impulslar (yeritilganlik darajasi, uzatish muddati va b.)dan iborat boʻladi. Televideniyeda V. (televizion signal) parametrlari obyekt tasvirining alohida uchastkasi ravshanligiga mutanosib boʻlgan elektr tebranishlardir. Bunday signal elektr-yorugʻlik oʻzgartirgichlar (mas., vid ikon, superortikon) yordamida hosil qilinadi. V.dan fototelegrafiya va radiolokatsiyada ham foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videofilm

**Videofilm** – videomagnit lentasi (tasmasi)ga (kinoplyonkaga emas) yozilgan film. Badiiy, ilmiy-ommabop, hujjatli-publitsistik, xronikal va b. turlari mavjud. Garchand kinofilmga oid xususiyatlarni oʻz ichiga olsada, estetik va texnologik i.ch. jihati bilan undan farq qiladi. Masalan, suratga olishning koʻp kamerali uslubini qoʻllash; elektronli montaj qilish; har qanday murakkab kadr olishga imkon beruvchi oʻziga xos ustunligi; magnit tasmasiga oʻchirib bir necha bor qayta yozish mumkinligi va b. V. 20-asrning 50-yillari Yevropa televideniyesida paydo boʻlib, keyinchalik keng tarqalgan. Oʻzbekistonga V. 70-yillar kirib keldi. Ilk bor koʻp qismli V. („Ulugʻbek xazinasi“) 1972-yil namoyish kilingan. Keyinchalik „Diyonat“, „Girdob“, „Alisher Navoiy“, „Bobur“, „Kecha va kunduz“, „Soʻnggi oʻq“, „Koʻngil koʻchalari“, „Domla“: „Charxpalak“, „Shaytanat“ kabi V.lar koʻrsatildi. Amir Temur tavalludining 660-yilligi munosabati bilan „Buyuk Amir Temur“ badiiy filmi bilan bir katorda 6 qismli badiiy, turkum hujjatli va ilmiy-ommabop V.lar yaratildi. Shuningdek, Gyote, Bayron, Stendal kabi mumtoz adabiyot vakillarining asarlari ham V. sifatida koʻrsatildi. Oʻzbekistonda rej.lardan H. Aliyev, H. Qahramonov, M. Mirzaahmedov, M. Mahkamov, M. Muhamedov, Yu. Roziqov V.lari mashhur.

Anvar Yoqubxoʻjayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizantiy

**Vizantiy** — Bosfor boʻgʻozining Yevropa sohilidagi yunon polney (k,. Polis). taxminan mil.av. 660 yilda asos solingan. Mil. 330-y.larda Sharqiy Rim imperiyasining poytaxti. Keyinchalik uning oʻrnida Konstantinopol sh. barpo etilgan. 1453 yildan Istanbul deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizantiya huquqi

**Vizantiya huquqi** -6-15a larda-gi Vizantiya imperiyasining huquqi. V. h. Rim huquqita asoslangan. 6—8-asrlarda Vizantiyada Feodosii va Yustinian kodekslari amal qilgan. 726 yilda "Ekloga"— fuqarolik va jinoyat huquqdari majmuasi tuzilgan. "Dehqonchilik qonuni" (8-asr), cherkov va dunyoviy huquqlar majmuasi —"Nomokanonlar", Armenopuloning "Olti kitobi" (1345) V.h-ning asosiy manbai hisoblanadi. V.h. xususiy yer egaligiga asoslanib, savdo-sotiq, ijara, qarz, garov shartnomalari alohida oʻrin egallaydi. Vizantiyaning nikoh-oila va meros huquqida cherkov taʼsiri izchil boʻlgan. V.h. Gʻarbiy Yevropa va Old Osiyo mamlakatlari qonunchiligiga taʼsir koʻrsatgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizantiyashunoslik

**Vizantiyashunoslik**, vizantistika — Vizantiyaning tarixi, HUKUQI, tili va madaniy merosini (adabiyoti, falsafasi, sanʼati va b.) oʻrganuvchi gumanitar fanlar majmui. V. alohida bilim tarmogʻi sifatida 19-asr 2-yarmida, fanda "Vizantiya" termini qaror topgan chogʻda shakllandi. Lekin V.ning ildizlari chuqur boʻlib, u uzoq oʻtmishga borib taqaladi. Vizantiyadan tashqarida uning madaniyati va tarixiga qiziqish ilk oʻrta asrlardayoq tarixiy taqdirlari Vizantiya imperiyasi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan Armaniston, Gruziya, jan. slavyan mamlakatlari va Qad. Rusda namoyon boʻlgan. Gʻarbiy Yevropada Vizantiyaga boʻlgan eʼtibor Uygʻonish davri (15—16-asrlar) da, ayniqsa usmonli turklar 1453 y. Konstantinopolni egallab, Yevropadagi boshqa davlatlarga xavf sola boshlaganlaridan soʻng kuchaygan. Masalan, 17— 18-asrlarda Fransiyada V.ga qirol saroyi homiylik qilib, undan siyosiy maqsadlarda foydalanganlar: Vizantiya markazlashgan monarxiyaning namunasi sifatida tasvirlangan. Sh. Dyukanj, P. Lemerl (Fransiya), E. Gibbon (Buyuk Britaniya), K. Krumbaxer (Germaniya), V. G. Vasilevskiy, M. V. Levchenko, Ye. A. Kosminskiy (Rossiya), A. Greguar (Belgiya), G. A. Ostrogorskiy (Yugoslaviya), M. Meyendorf (AQSH) va b. V. rivojiga salmoqli hissa qoʻshganlar. V. boʻyicha 1924 y.dan beri xalqaro kongresslar chaqirilib turiladi. Vizantiyashunoslarning xalqaro assotsiatsiyasi mavjud (1955). Hozirda V.ning ilmiy markazlari AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, GFR, Belgiya, Avstriya, Germaniya, Italiya, Rossiya va b. mamlakatlardagi universitet va fanlar akademiyalarida bor. V.ga oid davriy nashrlar turli mamlakatlarda chop etilmoqda.

Bobur Gʻiyosov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vize yarusi

**Vize yarusi** (Belgiyadagi Vize sh. nomidai) — erta karbon davrining pastdan ikkinchi yarusi. 1882 yilda belgiyalik olim Ch. Dyupon ajratgan. Den-giz ohaktoshlari orasida turli hayvonlarning qoldiqlari (braxiopoda, goniatit va hokazo) uchraydi. V. ya. jinslari RF (Rus platformasi, Oltoy, Sibir, Donbass, Ural), Angliya, Fransiya, KXDR va b. joylarda, Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda, maʼlum. DnepropetrovskDonesk, Lvov-Volin choʻkmalarida V.ya. jinslaridan neft, gaz, koʻmir, dolomit va boshqa konlar topilgan. Oʻzbekistonda Vize yarusi jinslari Chatqol-Qurama, Turkiston, Hisor togʻlarida bor. Janubiy Tyanshanda neft belgilari Vize yarusi jinslaridan topilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georgiy Vizel

**Georgiy Aleksandrovich Vizel** (1912.29.8, hozirgi Qozogʻistonning Balxash shahri) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Moskva badiiy institutini tugatgan (1934). 1935-yildan Toshkentda rus opera va balet teatrida ishlagan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dare bergan (1965—80). Muqimiy teatrida (1948—85), Yosh tomoshabinlar teatrida (1985—91) bosh rassom. V. "Yevgeniy Onegin", "Alpomish", "Muqimiy", "Tohir va Zuhra", "Farhod va Shirin", "Qirq qiz", "Oʻgʻirlangan umr" kabi spektakllarga dekoratsiya eskizlari ishlagan.

## Manbalar
Friedrich von Wieser

VIZER (Wieser) Fridrix (1851.10.7, Vena — 1926.22.7, Sankt Gilgen) — Avstriya iqtisodchisi, siyosiy iqtisoddagi Avstriya maktabi namoyandasi. 1903-yildan Vena universitetida siyosiy iqtisod prof. U K. Menger va E. ByomBaverk bilan birgalikda meʼyoriy naflik nazariyasini ishlab chiqdi va mazkur atamani fanga kiritdi (qarang Meʼyoriy naflik nazariyasi). Marksning qiymatning mehnat nazariyasi va qoʻshimcha qiymat nazariyasini rad etishga harakat qildi. V. yaratilgan mahsulotning i.ch.ning 3 omili — mehnat, yer va kapital hissasiga toʻgʻri keladigan muayyan qismlari qiymati nazariyasini yaratdi. U kiymat, pul va real daromadlar nisbatiga qarab belgilanadigan pul nazariyasini ilgari surdi. V. qarashlari Gʻarb mamlakatlaridagi iqtisodiyot faiiga katta taʼsir koʻrsatgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizildoq qoʻngʻizlar

**Vizildoq qoʻngʻizlar** (Carabidae) — yirtqich qoʻngʻizlar kenja turkumi oilasi. Uzunligi 12–90&nbsp;mm, tanasi odatda choʻziq, moʻylovlari koʻpincha ipsimon, oyoklari uzun, yuguruvchan. Ustqanotlari koʻpincha choklar orqali oʻzaro yopishib ketgan, ostqanotlari rivojlanmagan. Rangi aksariyat hollarda qorayoki qoʻngʻir, metallga oʻxshash yaltiroq, iazan chipor. Koʻpchilik turlarida himoya suyuqligi ishlab chiqaradigan anal bezlari boʻladi. V.q. tuproqda va uning sirtida, baʼzan daraxtlar va ularning yogʻoch qismida, chumoli va termitlar uyalarida, gʻorlarda hayot kechiradi. Koʻpchilik turlari tuprokda yashaydigan har xil umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Xususan, suluv qoʻngʻizlar kapalaklarning qurtlari, asl vizildoqlar (Carabus) hasharotlar va mollyuskalar bilan oziqlanadi. Oʻsimlikxoʻr V.q. ekinlarga, mas., donxoʻr V.q. (Zabrus tenebrioides) bugʻdoyga ziyon keltiradi. Bir qancha V.q., mas., toʻpchilar qurtlari boshqa qoʻngʻizlar gʻumbagida ektoparazitlik qiladi. Bir yillik, ikki yillik, baʼzan uzoqroq generatsiyaga ega. V.q. ustida zoogeografik, geografik oʻzgaruvchanlik va hayotiy formalari boʻyicha bir qancha tadqiqotlar olib borilgan. V.q. mikroiqlim, tuproq va oʻsimlik qoplami sharoitining oʻzgarishiga juda sezgir boʻlganidan bioindikator sifatida foydalaniladi. 30 mingdan ortiq turi shimoldan ekvatorgacha boʻlgan hududlarda tarqalgan, bir qancha turlari turli mamlakatlar qizil kitobiga kiritilgan. Oʻzbekistonda 400 dan ortiq turi uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizir

**Vizir** (nemischa: Visier) -1) oʻq otish qurollari va asboblarning oʻrtasida oʻyigʻi (tirqishi) boʻlgan moʻljalga olish moslamasi; 2) *fotoapparatlarga* biriktirib qoʻyiladigan koʻrinish qidirgich asbob; koʻrinish (tasvir)ning qaysi qismi *fotoplastinkaga* tushishini (sigʻishini) aniqlash uchun xizmat qiladi; 3) shamol taʼsirida samolyotning uchish yoʻnalishidan ogʻishini oʻlchaydigan asbob; 4) geodeziya asboblarida biron bir nuqtaga yoʻnaltirish (vizirlash)ga imkon beradigan moslama.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vizual kuzatish

**Vizual kuzatish** (lot. visualis -koʻrish...) — biron bir hodisa (mas., oy tutilishi)ni oddiy koʻz bilan emas balki (qora shisha orqali) yoki asbob (mas., durbin) orqali bevosita kuzatish. Bunday kuzatishlarda aniq natijalar olish qiyin. V.k.lar chogʻida ehtiyot choralari koʻrilishi shart.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil