open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xokrez

**Xokrez** (fors, xok — tuproq va rez — toʻqmoq, uymoq) — tuproqdan yasalgan koʻtarma, tepa. X.dan oʻrta asr harbiy strategiyasida mudofaa inshooti sifatida foydalanilgan. Odatda, xandaq bilan qalʼaning tashqi devori oraligʻida barpo etilgan. X. dushman qoʻshinlarining qalʼaga qattiq hujum qilishida qiyinchilik, kalʼa mudofaachilari uchun dushmanni kuzatish va oʻqka tutishda qulaylik tugʻdirgan. Baʼzida halok boʻlgan mudofaachilar X.ga dafn etilgan.
Xoksor

**Xoksor** (taxallusi; ismi Muhammad Rizo) (taxminan 1760 — Xiva — 19-asrning 1-yarmi) — oʻzbek tilshunosi, shoir. Xiva va Buxoro madrasalarida tahsil olib, arab va fors tillarini mukammal oʻrgangan. X. "Muntaxab ullugʻot" ("Tanlangan soʻzlar", 1799) va "Zubd ullugʻot" ("Sara, tanlab olingan soʻzlar", 1840) kabi ilmiy lugʻatlar yaratgan, lirik sheʼrlar yozgan. X.ning "Muntaxab ullugʻot" asarini shartli ravishda "Arabcha—forscha— oʻzbekcha lugʻat" deb aytish mumkin, chunki unda asosan Navoiy asarlarida, shuningdek, Navoiydan oldin yoki keyin oʻtgan, fors va turkiy tillarda ijod qilgan baʼzi mumtoz shoirlarning asarlarida uchrovchi arabcha, forscha va tushunilishi qiyin boʻlgan turkiy soʻzlar izohlangan. Bunday soʻzlarning maʼnosini oydinlashtirish uchun turli uslublarda yozilgan turkiy va forsiy adabiyot namunalaridan misollar keltirilgan. Ushbu lugatdan turli kasb-hunarlarga, ijtimoiyiqtisodiy va tabiiy fanlarga doir koʻplab soʻz va terminlar ham oʻrin olgan. Shu jihatdan "Muntaxab ullugʻot" 18-asr ilmiy terminologiyasini oʻrganishda muhim manba qisoblanadi. X.ning 2asari "Zubd ullugot"da fors, oʻzbek tillaridagi tushunilishi qiyin soʻzlarning izohi berilib, ularning qaysi tilga mansubligi koʻrsatilgan.

X.ning 2 sheʼri — "Muntaxab ullugot"ga va bir muxammasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanayotgan (inv. № 1157) bayozga kiritilgan.

X. asarlarining 10 dan ortiq nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. №275, 427, 428, 1203, 1681, 3852, 4010, 4367), Sankt-Peterburgdagi Sharqshunoslik instituti (inv. №1818) qoʻlyozmalar fondida saqlanadi.

## Adabiyot
* Abdullayev V.A., Xoksor va Nishotiy, Samarqand, 1960; Sherbak A.M., Grammatika starouzbekskogo yazika, M.—L., 1962; Tursunov U., Oʻrinboyev B., Oʻzbek adabiy tili tarixi, T., 1982.
Xol

**Xol** — zargarlik buyumi; ayollar yuzi (peshona va chakkasi)ga taqadigan bezak, taqinchoq. Mastika (yumshoq mum) dan kichkina hajmda doyra shaklida yasalib, hallangan. X. yuzga qiyom yoki asal bilan 1 donadan yopishtiriladi; xuddi shunday shakldagi buloqi ham X. (xolbini) deb atalgan. X. oʻtmishda yomonlikdan saqlovchi, asraguvchi maʼnosiga ega boʻlgan; shuning uchun X. avval himoyalovchi, soʻng bezak vazifasini bajargan. Baqtriya (2-asr), Dalvarzintepa (3-asr) va boshqalardan topilgan peshonasida yasama X. boʻlgan haykallar X.ning qad.ligidan darak beradi.
Xol (maʼnolari)

**Xol**:

* Xol — zargarlik buyumi; ayollar yuzi (peshona va chakkasi)ga taqadigan bezak, taqinchoq.
* Xol (teri) — terining tugʻma nuqsoni, ayrim hujayralarning zoʻr berib oʻsishi.
Mansurbek Xolboboyev

**Mansurbek Maxkamovich Xolboboyev** (1958.1.1, Boʻz shahrichasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1980). 1980—2002-yillarda Boʻz tumanidagi 18, 11, 22maktablarda kimyobiol. oʻqituvchisi.
Xol (teri)

**Xol** — terining tugʻma nuqsoni, ayrim hujayralarning zoʻr berib oʻsishi. Tomirli, pigmentli, soʻgalli va boshqaX.lar boʻladi. Tomirli X. teri tomirlarining kengayishidan vujudga keladi. U kattakichik, chetlari notekis, qizgʻish yoki koʻkimtirqizgʻish tusda, usti gʻadirbudur, sergʻovak, shakli yassi, yapaloq yoki tugunchali boʻladi. Pigmentli X. melanin pigmenti bor hujayralardan, teri nervlari qobigʻining hujayralaridan vujudga keladi. X.ning soni va kattaligi turlicha: jigarrang yuzasi silliq yoki soʻgalsimon. Pigmentli X. yuzasida koʻpincha tuklar boʻladi. Soʻgalli X. qoʻngʻir tusli soʻgallar koʻrinishida koʻzga tashlanadi.

X.ni turli shikastlanishlardan va quyosh nuridan saqlash kerak. Pigmentatsiya kuchayganda yoki kamayganda, shuningdek, X. kattalashganda tezda vrachga murojaat kilish kerak.
Xolangit

**Xolangit** (yun. chole — oʻt va anderon — tomir), angioxolit — oʻt yoʻllarining yalligʻlanishi. X.ni, odatda, ichak tayoqchasi va boshqa mikroblar qoʻzgʻatadi. Koʻpincha xoletsistit, oʻttosh kasalligi bilan birga kechadi. Infeksiya oʻt yoʻllariga oʻt pufagi, meʼdaichak yoʻli, meʼda osti bezidan va limfa, qon orqali tushishi mumkin. Shuningdek, oʻt yoʻli motor funksiyasining buzilishi yoki tosh paydo boʻlib, oʻt toʻxtab qolishi ham X.ga sabab boʻladi. X. kataral, yiringli va nekrotik boʻlishi mumkin. Kechishiga koʻra, oʻtkir va surunkali X. farqlanadi.

Oʻtkir X.da bemorning eti uvishib vaqtvaqti bilan isitmalaydi, koʻp terlaydi, ogʻzi taxirlashib, qusadi, oʻng qovurgʻa osti ogʻriydi. Jigari shishib, terisi sargʻayadi, kichishadi. Surunkali X. koʻpincha oʻtkir X.dan soʻng vujudga kelib, belgilari xoletsistitga oʻxshaydi. Bunda koʻz oqlari sargʻayib, oʻng qovurgʻa osti doim ogʻrib turadi, bemorni darmoni qurib vaqtvakti bilan eti uvishadi, tez charchaydi. Koʻpincha jigar va taloq shishadi. Baʼzan X. oqibatida peritonit, jigar sirrozi, pankreatit va boshqa kelib chikishi mumkin.

Davo bemorning umumiy ahvoli va kasallik belgilariga qarab olib boriladi, parhez buyuriladi.
Xoldorxon

"XOLDORXON" — "Goʻroʻgʻli" turkumidagi dostonlardan eng yirigi. Sheʼriy qismining oʻzi 11 ming misraga yaqin. Ergash Jumanbulbul uiadan yozib olingan (1927) va nashr etilgan (1972). Dostonda Qrim xoni Xoldorxonning Goʻroʻgʻliga gʻarazi, Goʻroʻgʻlining Qrimga borishi va jangu jadallardan keyin Xoldorxon bilan yarashishi, Goʻroʻgʻlining togʻasi Ahmad Sardorning Chambil elini talashi kabi voqealar tasvirlangan. Asarda oʻz yurtini tashqi va ichki dushmanlardan mardlarcha himoya qilgan xalq qahramonlari — Goʻroʻgʻli va uning 40 yigiti (Avaz, Beksara, Asqar, Berdiyor, Hasan Koʻlbar, Hasan Chopson kabi bahodirlar) shijoati, Yunus pari boshchiligidagi Chambil ayollari jasorati kuylanadi. Doston voqeahodisalar koʻlamining kengligi, tasvirning boyligi, nasr qismining sanʼatkorona ishlanganligi jihatidan oʻziga xos roman darajasiga koʻtarilgan.

## Adabiyot
* Bulbul taronalari, 4j. T., 1972.
Xolerik

**Xolerik** (yunoncha: chole — safro, oʻt) — mizoj turlaridan biri . Xolerik - tabiatan qiziqqon, harakatchan, kuchli beqaror tip hisoblanadi. Bunday tipadagi insonlar boshlagan ishini shijoat bilan boshlaydi lekin oxiriga yetkazmaydi. Ularni jahlini chiqarish juda oson lekin gina saqlamaydi. Xoleriklar -xech qachon turg'un xarakterda bo'lmaydi. Ular qo'nimsiz va shoshqaloq, ehtirosli, sabrsiz, to'g'riso'z va vijdonli insonlar bo'ladi. Ular doimo yangilikka intiluvchan, qobilyatli va mehribon insonlar bo'lishadi.
Xolesterin

**Xolesterin**, xolesterol — sterinlar guruhiga mansub modda. Birinchi marta oʻt toshidan ajratib olingan. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi, rangsiz kristall. X. barcha tirik organizmlarda uchraydi; X.ning koʻp qismi nerv hamda yogʻ toʻqimalarida, tuxum va sperma hujayralarida, jigarda (X. biosintez qilinadi), buyrak usti bezlarida va boshqalarda boʻladi. Qon plazmasida X. yuqori yogʻ kislotalari (olein kislota) bilan birga murakkab efir holida uchraydi. Organizmda X. buyrak usti bezlari gormonlari, oʻt kislotalar, D vitamini va boshqa almashinuvida qatnashadi. Odam qonida oʻrtacha 150–200&nbsp;mg% X. boʻladi. Koʻproq yogʻli ovqat isteʼmol qiladigan kishilarda X. miqdori koʻpayadi, bu oʻt toshlari hosil boʻlishiga, qon tomirlari devorida X. toʻplanishiga va moddalar almashinuvining buzilishi va boshqalarga olib keladi.Odam organizmida bir kunda 1 mg xolesterin o't suyuqligiga aylanadi.
Rasul Xolid

**Rasul Xolid** (asl nomi Rasulov Xolid) (1911.20.6 — Toshkent — 1991.11.3) — adabiyotshunos, shoir va dramaturg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), filologiya fanlari doktori (1972). Toshkentdagi ishchilar fakultetini (1932), Madaniy qurilish institutini (1934), Til va adabiyot instituti aspiranturasini (1937) tugatgan. Respublika gaz. va jurnallarida ishlagan (1931— 49). Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti ilmiy xodimi (194143; 194750), Adabiyot muzeyi ilmiy xodimi (1950—54) va direktori (1955—57), Til va adabiyot instituti sektor mudiri (1957—67). 1967 yildan Adabiyot muzeyi, 1978 yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar instituti boʻlim mudiri. Ilk sheʼriy toʻgshami — "Qalb qoʻshigʻi" (1931). "Rayhon" (1938) va "Taras" (1939) dostonlari muallifi. Sheʼrlarida tabiat manzaralari, inson ichki kechinmalari, oʻzbek xalqining fidokorona mehnati ulugʻlangan. Bastakor I. Xamroyev bilan hamkorlikda "Shoirning orzusi" musiqali dramasini yaratgan (1962).

X.R. Furqat ijodining ilk tadqiqotchisi hisoblanadi: "Zokirjon Furqat ijodi" (1954), "Furqat" monografiyalari, Furqat asarlari 2 jildligi (1991; nashrga tayyorlovchi va xattot) va boshqa Folklorshunos sifatida "Oʻzbek xalq ertaklari" (1960, 2 j.li),"Balogardon" va "Murodxon" dostonlarini (1965) nashr ettirgan. "Kattalar alifbosi" (195258; 1964), "Vatan adabiyoti" (1950—55), "Oʻzbek adabiyoti tarixi" (1962) darsliklarining mualliflaridan. "Qozoq sheʼriyati antologiyasi"ni oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

## Manbalar
* Hayot ilhomlari, T., 1949; Baxtnashʼasi, T., 1960; Inson madhi, T., 1968; Oʻzbek epik sheʼriyatida xalqchillik (18—19-asrning 1-yarmi), T., 1973.

Ad.:Imomxoʻjayev T., Xolid Rasul ijodi, T., 1973.
Xolizm

**Xolizm** (yun. holos — yaxlit, butun) ("yaxlitlik falsafasi") — dunyoni ijodiy evolyutsiya natijasi deb karovchi taʼlimot; bunga koʻra, evolyutsiya nomoddiy "yaxlitlik omili" bilan yoʻlga solib turiladi. X. asoschisi — jan. afrikalik Ya. Smets (1870—1950).
Holding

**Holding**, **holding kompaniya** ( – egalik) – asosiy faoliyati korxonalarning aksiyalarini oʻz tasarrufiga olish orqali ularning ishini nazorat qilish va boshqarishdan iborat boʻlgan kompaniya, bosh korxona. Holding tarkibida asosiy korxona va shoʻba korxona yoki bir necha shoʻba korxonalar mavjud boʻladi. Xolding kompaniyaning oʻzi ishlab chiqarish faoliyati bilan shugʻullanmasligi mumkin, lekin koʻp hollarda Holdinglar aksiyalarni boshqarish bilan bir qatorda moliya-kredit, savdo, transport va boshqa faoliyat turlari sohasida tadbirkorlik bilan shugʻullanadi. Ish oqilona tashkil etilganda holding yagona ilmiy-texnika, investitsiya, tashqi iqtisodiy siyosatni oʻtkazish, ayrim xizmatlarni markazlashtirish imkoniyatini yaratadi. Holding boshqa korxonalar aksiyalarining paketlariga egalik qilish orqali nazoratidagi korxonalarning direktorlar kengashi, boshqaruvi va boshqa rahbar organlariga oʻzi taklif etadigan nomzodlarning saylanishini taʼminlash imkoniyatiga ega boʻladi. Holdingning asosiy belgisi bir korxona (bosh korxona) boshqa korxona yoki korxonalar (shoʻba korxonalar) tomonidan qabul qilinadigan qarorlarni nazorat qilish imkoniyatiga egaligida. Bir qancha korxonalarni boshqarishning Holding shakli ularning mustaqilligini bekor qilish bilan bir korxonaga birlashtirish, bir markazga toʻliq boʻysundirish va oʻzaro faoliyatni muvofiqlashtirish uchun teng huquqli korxonalar assotsiatsiyasini tashkil etish oʻrtasidagi oraliq shakl hisoblanadi. Oʻzining tashkiliy huquqiy shakliga koʻra, Holding, odatda, aksiyadorlik jamiyati qatoriga kiradi. Oʻz navbatida, aksariyat hollarda, Holding aksiyalariga uning oʻzi nazorat qiladigan korxonalar egalik qiladi, bu esa korxonalarning manfaatlarini oʻzaro va Holding kompaniya manfaatlari bilan uygʻunlashtirish imkoniyatini yaratadi.

Oʻzbekistonda XX asrning 90-yillari oʻrtalaridan yoqilgʻi sanoatida „Oʻzneftgaz“ milliy xolding kompaniyasi, mebel sanoatida „Fayz“ xolding kompaniyasi; oziq-ovqat sanoatida „Oʻzmevasabzavotuzumsanoat xolding“ kompaniyasi, qishloq xoʻjaligi mashinasozligida „Oʻzqishloqxoʻjalikmashxolding“ kompaniyasi muvaffaqiyatli faoliyat olib boradi. Koʻp hollarda boshqa korxonalar faoliyatini nazorat qiladigan (ularning aksiyalariga egalik qilish orqali) kompaniyaning oʻzigina emas, balki Holding orqali oʻzaro bogʻlangan yuridik shaxslar majmui ham Holding deb ataladi.

## Manbalar
Olimjon Xoldorov

**Olimjon Xoldorov** (taxallusi Olimjon Xoddor; 1932.18.9, Andijon viloyati Buloqboshi tumani Kulla qishlogʻi) — shoir va yozuvchi, dramaturg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1992), professor (2002). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1952). Andijon radiosida muharrir (I960), "Kommunist" (1965) va "Yosh leninchi" (1966— 68) gaz.larida muxbir. Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasining Andijon boʻlimi boshligʻi (1968—83). Dastlabki sheʼrlar toʻplami — "Argʻuvon tagida" (1965). X. "Andijon suluvlari" (1968), "Kaftimdagi tuproq" (1970), "Oshiqona" (1972), "Andijon bahori" (1976), "Subhidam qoʻshiqlari" (1977), "Kumush kosa" (1979), "Toʻyonatoʻyona" (1982), "Yer farzandi" (1986), "Senga intilaman" (1986), "Davrani keng oling" (1990), "Koʻz tegmasin" (1992) kabi toʻplamlar muallifi. Shuningdek, u "Men — Andijonman", "Andijon samosi", "Kelajakdan bir sado", "Roz", "Karvon qoʻngʻirogʻi" kabi liroepik asarlar ham yozgan. 100 dan ortiq gʻazallariga kuylar bastalangan.

X. dramaturgiya sohasida xam bir qancha asarlar yozgan ("Qotil kim", 1992; "Sevgi afsonasi", 1992; "Anda jon qoldi", 1999). Asarlarida inson goʻzalligi, maʼnaviy olami, mehrmuhabbat va sadoqat haqida bahs yuritiladi. X.ning soʻnggi yillarda yirik epik janrlarga mansub "Koʻngil" (1992) qissasi, "Arosat" (1993), "Mirkomilboy" (1998) romanlari va boshqa asarlari eʼlon kilindi. Bolalarga bagʻishlangan "Boboruh" (2000) pyesasi ham bor.

## Adabiyot
* Vodiy kuychisi, T., 1992; Olimjon Xoldor, T., 2002.

## Manbalar

* Saylanma, 3 j.li, T., 2001; Pyesalar, T., 2002.
Xolin

**Xolin** — V guruhiga mansub vitaminlar. Goʻsht, tvorog, pishloq, soya dukkagi, karam, ismaloq va boshqa masalliqlarda boʻladi. Ovqatda X. boʻlmasa, jigarni yogʻ bosadi, buyrak va qon yaratuvchi aʼzolar zararlanadi (yana qarang Vitaminlar).
Xolin-esteraza

**Xolin-esteraza** — nospetsifik atsetilxolinesteraza; atsetilxolinni sirka kislota va xolinga parchalaydigan ferment. Qon zardobida va eritrotsitlarda, turli hayvon va odam toʻqimalari (ayniqsa, nerv)da topilgan. Kobra iloni zaharida koʻp. Organizmda parasimpatik nerv tolalari qoʻzgʻalganda hosil boʻladi.
Xolislar

**Xolislar** — jinoyat protsessida ishtirok etuvchilardan biri, Oʻzbekiston Respublikasi JPKga koʻra, X. surishtiruvchi, tergovchi, prokuror tomonidan tergov harakati yoki boshqa harakatlar oʻtkazilganligini, uni oʻtkazish jarayoni va natijalarini tasdiqlash uchun chaqiriladi. Ular ishning oqibatidan manfaatdor shaxs boʻlmasligi lozim. Tergov harakatini boshlashdan oldin X.ga ularning huquq va majburiyatlari tushuntiriladi. Bu huquq va majburiyatlar Oʻzbekiston Respublikasi JPKda koʻrsatilgan (74modda). Dastlabki tergovda tintuv oʻtkazish, koʻzdan kechirish, guvohlantirish, tergov eksperimenti oʻtkazish, tanib olish uchun koʻrsatish, koʻrsatuvni hodisa yuz bergan joyda tekshirish, eksperiment tadqiqotini oʻtkazish uchun namunalar olish, murdani eksgumatsiya qilish kabilar kamida 2 nafar xolis ishtirokida amalga oshiriladi. X.ni ishga jalb qilish dalillarni tiklashda katta ahamiyatga ega.
Xoliqiy Muhammadjon

**Xoliqiy Muhammadjon** (1890-yil, Qoʻqon — 1938-yil 18-noyabr, Buxoro viloyati) — maʼrifatparvar pedagog. 

## Hayoti va faoliyati
Muhammadjon Xoliqiy 1890-yilda Qo‘qonda tug‘ilgan. Dastlab Qo‘qon madrasalaridan birida tahsil olgan, so‘ngra Buxoro madrasasida o‘qishni davom ettirgan. Buxoroda jadidchilik g‘oyalari bilan tanishgan, mashhur jadidchilar bilan yuzma-yuz suhbat qurgan. 1910-yil oʻz uyida yangi usul maktabini ochgan va bolalarni oʻqitgan. Shoir Charxiy shu maktabda oʻqigan. 1913-yildan jadid matbuotida ilm-maʼrifatga doir maqolalarini eʼlon qilgan. „Turkiy alifbo“ darsligi (1916), „Jumhuriyat nima?“ (1917) risolasi muallifi. 

1917-yil Qoʻqondagi „Taʼlimi maorif“ („Maorif tarqatish“) jadidlar tashkilotida sarkotib boʻlgan. 1917—1926-yillarda Qoʻqondagi dorilmuallimin (1920-yildan taʼlim-tarbiya texnikumi)da husnixat, ona tili va adabiyotdan dars bergan. Dorilmualliminda yozuvchi Abdulla Qahhor, akademiklar T. Zohidov, J. Saidov oʻqigan. 1918—1928-yillarda Qoʻqondagi 11-maktabda oʻqituvchi boʻlgan. 1929—1930-yillarda va 1937-yildan millatchilikda ayblanib, hibsda boʻlgan. Turmada vafot etgan. 

## Manbalar
Nizomiddin Xoliqov

**Xoliqov Nizomiddin** (1939.1.9, Andijon) — grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (2001). Lvov poligrafiya intini tugatgan (1967). 1967-yildan Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyotda rassom — badiiy muharrir (1967— 78; 1969—71 ylarda bosh rassom), 1978-yildan Andijon "Rassom" ijodiy ktida rassom (1981—83 ylar rahbar). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida pedagog (1972—73). X. linogravyura, ksilografiya, litografiya, ofort, monotipiyada ijod kiladi, asarlarida tasviriy shakl va badiiy mazmun uygʻunligiga erishadi. Xalq ogʻzaki ijodi namunalaridan "Gulpari", "Oyjamol", "Gulshanbogʻ" kabi dostonlar, oʻzbek mumtoz adabiyoti ("Saddi Iskandariy", Alisher Navoiy; "Saylanma", Muqimiy va boshqalar) hamda oʻzbek adabiyoti ("Nurli choʻqqilar", A. Qahhor; "Chinor", Asqad Muxtor va boshqalar)dan chop etilgan kitoblarni badiiy bezadi.

Keyingi yillarda moyboʻyoq rangtasvirida samarali ijod qilmoqda ("Bahor", "Nuroniylar", "Hunarmandchilik", "Yoshlik", "Alpomish", "Ummon", "Harorat" va boshqalar); portretlarida inson ruhiyati teran ifodalangan ("Mirtemir", "Muhammad Ali", "Brigadir", "Ona" va boshqalar).
Xoll

**Xoll** (ing. Holl) — jamoatxona, dahliz; Yevropada ilk oʻrta asrda baland tom bilan berkitilgan joy. Bu joyda inglizsakson qabilalarining aʼzolari yigʻilgan, keyinchalik ingliz turar joylarining jamoatxonasiga aylangan. Zamonaviy jamoat binolari (mas, teatr, yotoqxona, mehmonxonalar)da dam olish yoki biror shaxsni kutish, suhbatlashish maqsadida foydalaniladi (ular divan, kreslo, televizor kabilar bilan jihozlanadi, xona gullari qoʻyiladi). 

## Manbalar
Niyozali Xolmatov

**Niyozali Xolmatov** (1947.20.2, Qoʻrgʻontepa tumani) — miniatyurachi rassom, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekiston xalq ustasi (2000). Moskva badiiy sanoat bilim yurtini tugatgan (miniatyura boʻyicha, 1973). Xolmatov ish faoliyatini Moskva badiiy gravyura korxonasining tajriba lab.da boshladi (1973—80), 1980 yildan "Us to" birlashmasi qoshidagi maktabda mutaxassislar tayyorlash bilan shugʻullanadi; Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi ning akad.kotibi (1998— 99), Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn institutida pedagog. Xolmatov bir nechta jamoat binolarini mahobatli asarlar bilan bezadi. Firdavsiyning "Shohnoma" asari va boshqa badiiy asarlarga miniatyuralar turkumlarini yaratdi.

Xolmatov asarlari respublika va xalqaro koʻrgazmalar (Germaniya va boshqalar)da namoyish etilgan, muzeylar va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

## Manbalar
Hamid Xolmatov

**Xolmatov Hamid Xolmatovich** (1923.4.5, Qozogʻiston Respublikasi Jambul viloyati) — provizor olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan tibbiyot xodimi (1983). Farmatsevtika fanlari doktori (1976), professor (1976). Toshkent farmatsevtika institutini tugatgach (1944), shu institut farmakognoziya kafedrasida aspirant (1944—47), assistent (1947—57), dotsent (1957—76), ayni vaqtda institut dekani (1953—59), oʻquv va ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (195970), rektor (197085); 1985-yildan farmakognoziya kafedrasi professor Ilmiy ishlari, asosan, Oʻzbekiston xalq tabobatida qoʻllaniladigan, xususan, Ibn Sino ishlatgan dorivor oʻsimliklarni farmakognostik oʻrganish va tibbiyotga tadbiq etishdan iborat.

## Manbalar
* Farmakognoziya T., 1995.
Asqar Xolmurodov

**Asqar Gʻaniyevich Xolmurodov** (1939.10.5, Yakkabogʻ tumani — 1997.16.1, Toshkent) — biotexnolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), biologiya fanlari doktori (1976), professor (1980). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1960), Ukraina Fanlar akademiyasi Biokimyo institutida a.spirant (1961—64), kichik va katta ilmiy xodim, boʻlim boshligʻi (1965— 86), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mikrobiologiya instituti direktori (1986-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi bosh ilmiy kotibi (1988—90), vitseprezidenti (1990-yildan). Ilmiy ishlari hayvon organizmi hujayralarida vitaminlar va kofermentlar almashinuviga oid. "Kornik" deb ataladigan biologik preparatni kashf etgan. X. birinchi chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputata. Oliy Majlisning Fan, taʼlim, madaniyat va sport masalalari qoʻmitasi raisi (1995— 1997).

## Manbalar
* Eksperimentalnaya vitaminologiya (v soavtorstve), Minsk, 1979; Membranniy transport kofermentnix vitaminov i kofermentov (v soavtorstve), Kiyev, 1982.
Muhiba Xolova

**Xolova Muhiba Sobirovna** (1952. 2.11. Kogon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1979). 1973-yildan Kogon tumanidagi 10maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. "Testlar toʻplami" va "Diktantlar toʻplami"ni tuzgan.
Ahmadjon Xolmatov

**Ahmadjon Alimatovich Xolmatov** (1948.22.3, Yangiqoʻrgʻon sh.chasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Kuban universitetini tugatgan (1972). 1973 yildan Yangikurgon tumanidagi 16maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, 1978—94 ylarda 1 va 50maktablarda, 1994 yildan litseyinternatda chaqiriqqacha yoshlarni tayyorlash oʻqituvchisi.
Xolbeyn

**Xolbeyn**, Golbeyn (Holbein) Xans Kichkina (taxminan 1497/98, Augsburg — 1543-yilning 7.10 yoki 29.11, London) — nemis rassomi va grafigi; Uygʻonish davrining yirik vakili. Otasi rassom Xans X. Kattadan taʼlim olgan. 1515—26 yillar Bazelda, 1526—32 yillar Angliyada ishlagan, 1536-yildan kirol Genrix VIII saroyida rassom. X. sanʼati ingliz va Gʻarb. Yevropa portreti rivojiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Bazelda diniy mavzularda asarlar yaratgan ("Jonsiz Iso", 1521 va boshqalar), insonparvarlarning ichki qadriyati va maʼnaviy qudratini ifodalovchi portretlar ("Erazm Rotterdamskiy", 1523, Luvr va boshqalar), portret rasmlar, illyustratsiyalar (Erazm Rotterdamskiyning "Tentaklik maktovi" asariga, 1515 va boshqalar) ishlagan, jamoat binolarini bezagan. "Oʻlim qiyofalari" (1524—26, "Oʻlim raqslari" nomi bilan mashhur) turkum rasmlarida Buyuk xoch urushi voqealarini majoziy shaklda aks ettirgan. Ingliz insonparvarlari bilan ishlagan davrda psixologik oʻtkir va anik, rangtasvir ("Astronom Nikolos Kratser", 1528, Luvr va boshqalar) va grafika ("Tomas Mor", qalam, kumir, sangina, 1527, Vindzor qasrida va boshqalar) portretlari yuzaga keldi. X. zamondoshlarining oʻziga xos xususiyatlarini sinchiklab kuzatadi hamda ularning kiyofalarini aniq tasvirlaydi: savdogar G. Gisse (1532, BerlinDalem kartinalar galereyasida), fransuz elchisi Sh. Morstt (taxminan 1534 35, Drezden kartinalar galereyasida), ingliz kirolichasi Jeyn Seymur (1536— 37, Vena sanʼat tarixi muzeyida) kabilarning mashhur portretlari shular jumlasidan; "Temirsaroy" (1541—43, London) va boshqa devoriy rasmlarni ishladi.

X. ijodi jahon portret va Uygʻonish davri badiiy madaniyatining choʻqqisidir.
Robert W. Holley

**XOLLI (Holley) Robert Uilyam** (1922.28.1, Erbana, Illinoys shtati, AQSH) — amerikalik biokimyogar. Illinoys shtati universitetini tugatgan (1942). Kornell universitetining turli ilmiy markazlarida, Dyu Vino laboratoriyada (1943—47), qishloq xoʻjalik tajriba styasida (1948—57), oʻsimliklar, tuproq va oʻgʻitlar laboratoriyada (1957—64), molekulyar biologiya va biokimyo boʻlimida (1965—66), Solka institutida ishlagan (1966-yildan). Nuklein ktalar tuzilishini oʻrgangan. Alaninning tashuvchi RNKsida nukleotidlarning toʻliq ketmaketligini birinchi boʻlib aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1968, M. U. Nirenberg va X. G. Korana bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Xomtok

**Xomtok** — Tokni parvarish qilish usullaridan biri; kuzgi va bahorgi tok kesishning davomi. Xomtok qilingan tok havo, yorugʻlik va quyosh nuridan toʻla foydalanadi, kasallikka kam chalinadi; novda va mevalari yaxshi rivojlanadi, pishib yetiladi, hosil koʻpayadi.
## Xomtok haqida
Tok, asosan, 2 marta xomtok qilinadi. Birinchi xomtok tok shoʻra chiqarib, hosilli va hosilsiz novdalar farqlana boshlagandan gullagunga qadar ("shoʻra xomtok"), ikkinchi Xomtok tok gullab, gʻoʻralar moshdek boʻlganda ("gʻoʻra xomtok") qilinadi. Shoʻra xomtokda kundadan oʻsib chiqqan baquvvat novdalardan 3—4 tasi qoldirilib (ular qarigan zanglarni yoshartirishda foydalaniladi), qolganlari kesib tashlanadi, endigina gulga kirayotgan hosilli novdalarning uchini chilpish hosildorlikni va hosil sifatini oshiradi (novdalar vaqtinchalik oʻsishdan toʻxtab, oziq moddalar shoʻra va gullarning rivojlanishiga sarf boʻladi). "Gʻoʻra xomtok" da birinchi xomtokdan qolgan hosilsiz, ortiqcha zich va nooʻrin oʻsgan, asosiy novdalar va shu yilgi novdaning qoʻltigʻidan oʻsib chiqqan bachki novdalar olib tashlanadi.
## Xomtok qilish
Xomtokni oʻtkazish tok navi, agrotexnika tadbirlari, ob-havo va yer sharoitlariga bogʻliq. Kuchli oʻsuvchi tok navlari xomtok qilinganda ortiqcha novdalar olinib, siyraklashtiriladi. Tok oʻrtacha oʻsib, hosil yaxshi boʻlsa, novdalari tarab bogʻlab qoʻyiladi. Suyet oʻsgan tokning barg va novdalari oz boʻlib, ularni ortiqcha siyraklashtirish hosilni oftobdan zararlanishga olib kelishi mumkin. Xomtokda barglarni koʻplab va palapartish yulib tashlash yaramaydi. Chunki, barg siyraklashsa, hosilli novdalarga oziq moddalarning kelishi susayadi, yulingan barg qoʻltigʻidagi kurtak zararlanadi. Xomtokdan keyin qoddirilgan novdalar tezda nam chipta bilan bagʻazlarga bogʻlanadi, aks holda ular salgina shamolda ham sinib ketadi.

Jamoliddin Fayziyev.
Xon (maʼnolari)

**Xon**:
* Xon (unvon) — turkiy va moʻgʻul xalqlari hukmdorlari unvoni.
* Hohn (Rendsburg-Eckernförde)
Xon (unvon)

**Xon** (Eski turkchada: 𐰴𐰍𐰣 Qan) turkiy va moʻgʻul xalqlarida hukmdorlar unvoni. Dastlab qabila sardori, keyinchalik oliy hukmdorni anglatgan. Saljuqiylar va xorazmshohlar davrida X. viloyat, shahar hokimi yoxud darajasiga koʻra amir yoki malik lavozimlariga nisbatan yuqori hisoblangan, ayni paytda, mamlakat boshligʻi sultonga tobe boʻlgan turkiy boshliqni bildirgan. X. arelon, bugʻra singari soʻzlar bilan birikib qoraxoniylar davlati hukmdorlarini anglatgan. Moʻgʻul imperiyasiga asos solgan Temuchin „Chingizxon“ unvonini qabul qilgan. Imperiya hududida tashkil topgan ulus hukmdorlari ham X. deb nomlangan. Chingizxon vafotidan soʻng, saltanat taxtiga oʻtirgan chingiziylarga qoon unvoni berilgan. Moʻgʻul hukmronligi davrida Eronda nomusulmon hukmdorlar X., musulmon hukmdorlar esa, sulton deb atalgan. Temuriylarda Chingizxon sulolasiga daxldor shaxslar X. unvoni bilan yuritilgan. Shayboniylarsa X. hukmdor yoki taxt vorisini, sulton esa shahzodani ifodalagan. Safaviylar davrida X. unvoni viloyat boshliqlari — amirlarga berilgan va ular oʻz rutbalariga koʻra, 3 tabaqali zodagonlar sifatida eʼtirof etilgan.

Ayni vaqtda X. Eron va Afgʻonistonning turli koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi qabilalari orasida kabila yoki urugʻ sardori unvoni tarzida shuhrat topgan. Qoʻqon va Xiva xonligi hukmdorlari ham oʻzlarini X. deb atashgan. Bu nom ularning chingiziylar bilan qarindoshlik rishtalari mavjudligiga ham ishora hisoblangan. Qojarlar davlatida (19-asr) turli darajadagi harbiy va maʼmuriy amaldorlar, Hindistondagi musulmon davlatlarida turli martabadagi mansabdorlar ham X. deb yuritilgan.

## Adabiyotlar
Bartold V. V., Sochineniya, t.2., ch. 1, M., 1963; Dadabayev X., Obshestvennopoliticheskaya i sotsialnoekonomicheskaya terminologiya v tyurkoyazichnix pamyatnikax XIXIV vv., T., 1991.
Xona

**Xona** (arifmetikada) — oʻnli sanoq sistemasida yozilgan natural sonda qatnashgan raqamlar oʻrni. Masalan, 7816 — toʻrt xonali son. 6871679123 sonida 9 raqami chapdan 7-xonada turibdi deyiladi. Natural son uchun har bir xona oʻz nomiga ega: oʻngdan 1-xona "birlar", 2-xona "oʻnlar", 3-xona "yuzlar", 4-xona "minglar", 7-xona "millionlar", 10-xona "milliardlar" xonasi deyiladi.
Xona (maʼnolari)

**Xona**:

* Xona (arifmetikada) — oʻnli sanoq sistemasida yozilgan natural sonda qatnashgan raqamlar oʻrni.
* Xona (musiqa) (musiqada) — oʻzbek, tojik, uygʻur mumtoz (maqom va b.
Xona (musiqa)

**Xona** (musiqada) — oʻzbek, tojik, uygʻur mumtoz (maqom va boshqalar) cholgʻu kuylarida muntazam oʻzgaruvchan va rivojlanib boruvchi tuzilmaning ifodasi. Xonalar vositasi bilan kuy shaklan kengayadi va mazmunan boyib boradi. Xonalar kuyning oʻzgarmasdan takrorlanuvchi bozgoʻy tuzilmasiga ulanadi. Kuylarning boshlanishidagi asosiy tuzilmasi sarxona, keyin keladigan boʻlagi miyonxona deb ataladi (yana qarang Xat, Miyonxat).
Murodilla Xolqoʻziyev

**Murodilla Nurmatovich Xolqoʻziyev** (1899.27.5., Toʻraqoʻrgʻon tumani — 1966.22.2, Samarqand) — anatom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1959), tibbiyot fanlari doktori (1944), professor (1949). Qozon tibbiyot institutini tugatgach (1931), shu institut normal anatomiya kafedrasida aspirant (1931-35), assistent (1935-42), dotsent (1942—45). 1948-yildan SamTI normal anatomiya kafedrasining mudiri. Ilmiy ishlari anatomiyaning turli masalalari, nerv sistemasining morfologiyasiga oid.
Xomashyo

**Xomashyo** — konlardan olingan foydali qazilmalar va boshqa tabiiy resurslar, ulardan ishlab chiqarilgan va yana ishlov talab etadigan mahsulotlar. Keng maʼnoda xom ashyo mehnat taʼsirida oʻzgargan va yanada ishlanishi lozim boʻlgan mehnat predmetinn anglatadi. Ishlab chiqarish jarayonida xom ashyodan tayyor mahsulot yoki yarim fabrikat paydo boʻladi. Xom ashyoning jami xilmaxil koʻrinishlari kelib chiqishiga koʻra sanoat va qishloq xoʻjaligi xom ashyosiga boʻlinadi. Sanoat xom ashyosi, oʻz navbatida, mineral va sunʼiy xom ashyoga boʻlinadi. Ishlatilishiga koʻra, mineral xom ashyo yoqilgʻienergetika (neft, tabiiy gaz, kumir, uran, yonuvchi slanetslar), metallurgiya (qora, rangli, nodir va asl metallar rudalari), konkimyo (agronomiya rudalari, bariy, kaltsiy ftorid, oltingugurt), texnika (olmos, grafit, slyuda), qurilish materiallari (sement, keramika) ishlab chiqarish xom ashyolari va boshqalarga boʻlinadi. Sunʼiy xom ashyoga sintetik smolalar, plastmassalar, sintetik kauchuk, sunʼiy teri, sintetik yuvish vositalari va b. kiradi. Qishloq xoʻjaligi xom ashyosi va oʻrmon xoʻjaligi, baliq ovlash va tayyorlov tarmogʻining ishlov berilmagan (xom)
Xonabazm

**Xonabazm** — oʻzbek xalq raqsining turi; bazmning uy ichida oʻtkaziluvchi shakli. Kichik davraga moʻljallangan boʻlib, koʻpincha yakka raqqos yoki. raqqosa sanʼatini namoyish etishga qaratilgan, qoʻl, yelka, koʻkrak, bel harakatlari, mimika vositalari, nigohlar, jilvalar keng ishlatiladigan raqslar turkumi X. (baʼzan "kichik oʻyin") deb ataladi. Ular orasida yalla, lapar va baytlar bilan ijro etiluvchi lirik, xarakterli, kulgili oʻyinlar koʻp uchragan. Hukmdorlarning qasrlarida uyushtiriladigan bazmlarda raqslardan tashqari kuy tinglangan, ashula aytilgan, sheʼrxonlik, badihagoʻylik boʻyicha musobaqalar oʻtkazilgan, koʻzbogʻlovchilar, nayrangbozlar tomosha bergan va hokazo. 20-asrda X. raqslaridan baʼzilari qayta ishlanib, sahnaga olib chiqiddi. Muhiddin Qoriyoqubov rahbarligidagi etnografik ansamblda tiklanib, ijro etilgan "Oyijon", "Qorasoch ukam", "Olmacha anor", "Hiliyla yorim", "Chilvir soch" kabi laparoʻyinlar shular jumlasidan.

Ad.:Avdeyeva L. A., Oʻzbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001.

Muhsin Qodirov.
Abdushukur Abduxalilovich Xonazarov

**Abdushukur Abduxalilovich Xonazarov** (1939.3.1, Boʻstonliq tumani Soyliq qishlogʻi) — oʻrmonshunos muhandis olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1984), professor (1995). Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1962). Oʻrta Osiyo oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutida  kichik, katta ilmiy xodim, togʻ melioratsiyasi boʻlimi mudiri (1968—85; 1978—79 yillarda Afgʻonistonda oʻrmon xoʻjaligi boʻyicha maslahatchi), shu institut direktori (1985 — 90), "Oʻzbekoʻrmon" oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarish birlashmasi bosh direktori (1990— 91), Oʻzbekiston Respublikasi Oʻrmon xoʻjaligi davlat qoʻmitasi raisi (1991—2000), Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi instituti direktori (2001 — 2004), 2004-yil dekabrdan Oʻzbekiston Qishloq va suv xoʻjaligi vaziri oʻrinbosari — Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi ilmiyi.ch. markazi bosh direktori, ayni paytda Toshkent agrar universiteti oʻrmonchilik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri (1995-yildan).

Ilmiy ishlari togʻ yon bagʻirlarida tuproq eroziyasi, sel hodisalari va ularga qarshi kurash, oʻrmon melioratsiyasi, yongʻoq mevali va tez oʻsuvchi daraxtlar sanoat plantatsiyalarini barpo etish, ekologiya muammolariga bagʻishlangan. Oʻrmonchilik boʻyicha darsliklar va oʻquv qoʻllanmalari yaratgan. As: Eroziya pochv i melioratsiya v gorax, M., 1983; Gornaya melioratsiya, M., 1993; Oʻrmonshunoslik, T., 2001; Oʻzbekistonda oʻrmonzorlar barpo qilish asoslari, T., 2002; Ihota daraxtzorlari va dehqonchilik, T., 2002.
Qoʻchqor Xonazarov

**Qoʻchqor Xonazarovich Xonazarov** (1922.27.1, Toshkent — 2019.4.6) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), falsafa fanlari doktori (1963), professor (1967). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—1944). Moskva xalqaro munosabatlar institutini tugatgan (1950), KPSS MK huzuridagi Marksizmleninizm instituti (1953—59; 1971 — 1980), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq instituti (1959—1963)da katta ilmiy xodim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa kafedrasi mudiri (1964), Til va adabiyot instituti direktori (1964—1971), Falsafa va huquq instituti direktori (1980—1986), boʻlim mudiri (1995—1998). Oʻzbek sovet ensiklopediyasi bosh muxarriri (1986—1988). Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida kafedra mudiri (1993-95; 1998-2003).
Ilmiy faoliyati milliy va jahon tillari munosabatlari, milliy munosabatlar, maʼnaviyat, mafkura, madaniyat masalalariga bagʻishlangan. „Mehnat shuhrati“ ordeni (2002), „Shuhrat“ medali (1995) bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Xonanda ovozi

**Xonanda ovozi** – odamning ovoz aʼzolari yordamida musiqali tovushlarni hosil qilish qobiliyati. Musiqa uquvi rivoji natijasida bolalik davridan qaror topadi; olchtda, 13 yoshida yetilib, toʻliq hajmi (1,5 oktava)ga erishadi. Ugʻil bolalar Xonanda ovozi rastalik davridan keyin bir oktava pasayib yoʻgʻonlashadi, oʻzgaradi, baʼzan xonandalik xususiyatlari ham yoʻqoladi. Buni oldini olish maqsadida Italiyada 17— 18-asrlarda eng yaxshi Xonanda ovoziga ega oʻgʻil bolalar baʼzan bichilgan. Xonanda ovozi xususiyatlari uning jarangdorligi, shiradorligi, uzoq sadolanishi va kuchliligiga bogʻliq. Odatda, mashq qildirilmagan ovoz va professional Xonanda ovozi boʻladi. Har bir Xonanda ovozi tabiiy xususiyatlarga qarab, operakonsert, kamer, estrada yoki anʼanaviy mumtoz ashulalari ijrochiligiga muvofiqlashtirilib, tarbiyalanishi mumkin. Xonanda ovozi sadosining ravon, tekis yoki, aksincha, sikilib chiqishi ashulachilik usullariga ham boglik (Q Xonandalik uslubi). 

Xonanda ovozi diapazoni bir nechta registrga ajratiladi. Turli registrdagi tovushlar har xil tembr va yangroqlikka ega. Mas, erkaklar ovozining pastki diapazoni (koʻkrak registri) shirali va kuchli yangraydi, baland tovushlar registri esa jarangli va quruqroq sadolanadi. Ayollar ovozi esa pastki tovushlar (koʻkrak registri), markaziy (oʻrta balandlikdagi) va baland tovushlar registrlariga boʻlinadi. Professional Xonanda ovozi diapazoni 2 oktavaga ega boʻlishi, registrlar oʻrtasidagi tovushlar esa tekis sadolanishi kerak.

Xonanda ovozi yoʻgʻon-ingichkaligiga va shiradorligiga qarab Yevropa xonandaligida 6 turga boʻlinadi. Ayollar Xonanda ovozi – soprano, metssosoprano va kontralto, erkaklar Xonanda ovozi – tenor, bariton va bas. Erkak ovozlaridan nisbatan baland va ochiqroq yangraydiganlari lirik, yoʻgʻon va quyuqroq eshitiladigan ovozlar dramatik turlarga ajratiladi (mas, lirik tenor). Oʻzbek milliy xonandaligida tovushlar koʻlami keng, salobatli kuchga ega „nor ovoz“, barcha pardalarda aniq eshitiladigan „jarangdor kuvrak ovoz“, shuningdek, „tik ovoz“, „pang ovoz“, „xasta ishkami ovoz“ kabi tushunchalar qoʻllanadi.

Xonanda ovozi sadosi, koʻpincha, soʻz talaffuz etilishi bilan bogʻliq. Ijrosida badiiy matnni tinglovchilarga ravshan qilib yetkazishda, xususan, unli tovushlarni anik, aytish va Xonanda ovozini nutq intonatsiyasi unsurlari bilan uzviy boglay olish muhim ahamiyatga ega.

Ad.:Mamadaliyev F., Milliy musiqa ijrochiligi masalalari, T., 2001.
Xonaqoh

**Xonaqoh** — katta bino yoki uning asosiy xonasi: diniy meʼmoriy inshootlardagi (masjid, madrasa va boshqalardagi) katta xona (zal), ziyoratchilar uchun qurilgan jamoatxonalar, hujralar ham shunday ataladi; sufiylar mashgʻulotlarini oʻtkazishga moʻljallangan katta xona va uning atrofiga qurilgan xujralardan iborat meʼmoriy maskan; mahalla, qishloq masjidlarining tomi (yopmasi) gumbazli yoki tekis boʻlgan qishki qismi.

Oʻrta asrlarda xonaqoh odam, borliq, Tangri munosabatlariga oid murshid va muridlar suhbatlari oʻtkaziladigan maskan edi.

Xonaqoh, odatda, murabba yoki toʻrtburchak tarhli boʻlib, bir necha kirish eshigiga ega boʻlgan. Mujassamotida, ayniqsa, ochiq muhitda markaziylikka moyillik seziladi. Asosiy kirish eshigi anʼanaviy usulda baland peshtoqli qilib qurilgan, eshiklar tobadoniga yogʻoch panjaralar oʻrnatilgan, ichi oddiy, ravoqli, tokchali, mexrobi serhasham bezatilgan. Binolar tarkibidagi xonaqoh maqbara boʻlgan yoki tunga oʻxshash vazifani bajargan (masalan, Toshkent shahridagi Baroqxon madrasasidagi Suyunchxoʻja maqbarasi, Abulqosim madrasasidagi Moʻyi muborak xonaqohi va boshqalar). Mahalla masjidlari xonaqohi gumbaz tomli qilib qurilsa ham, ayvonining shifti tekis boʻlgan. Koʻp holatlarda xonaqoh ham, ayvon ham bir xil toʻsinli qilib qurilgan. Yirik xonaqohlar amaliy bezak sanʼati namunalari (ganch va yogʻoch oʻymakorligi, naqqoshlik va boshqalar) bilan jozibador bezatilgan (Buxorodagi Xoʻja Zaynuddin, Chor Bakr, Qosim Shayx xonaqohlari diqqatga sazovor). Xonaqoh maxsus bino sifatida Markaziy Osiyoda Amir Temur davrida ham maʼlum boʻlgan, XVI asrdan keng miqyosda qurila boshlagan. Vaqt oʻtishi bilan xonaqohning vazifasi oʻzgarib borgan, soʻnggi oʻrta asrlarga kelib xonaqoh darvishlar zikru samoʻ qiladigan maskanga aylana boshlagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Xonbandi

**Xonbandi** — qadimgi suv ombori (X-asr). Hozirgi Jizzax viloyati Forish tumani markazidan 12-15&nbsp;km shimolida, Pasttogʻ darasi ichiga qurilgan. Xonbandi Nurota togʻidan oqib chiqadigan Osmonsoy va Ilonchisoy sel suvlarini jamgʻarib, yozda ekinlarni sugʻorish uchun barpo etilgan. Xonbandi toʻgʻoni granit toshlar va suvga chidamli maxsus qorishmalardan ishlangan.

Toʻgʻonning balandligi 15,25 m, uzunligi ustki qismida 51,57 m, asosida 24,35 m. Xonbandining uz. 1,5&nbsp;km, eni toʻgʻon oldida 52 m, dara ogʻzida 200 m ga va suv sigʻimi esa 1 mln. 600 ming m3 ga teng boʻlgan. Xonbandi tufayli Qizilqumning Mirzachoʻl bilan tutashgan chegarasida taxminan 1,5 ming ga yer maydoni oʻzlashtirilgan.

Suv omboridan 6&nbsp;km shimolida mustahkam rabot qad koʻtargan, uning xarobalari Kaltepa deb yuritiladi. Kaltepada olib borilgan arxeologik tekshirishlar bu kichik vohaning 10-asrda obod etilib, 12-asr oxirlarigacha hayet davom etganini aniqlab berdi. Suvni chiqarish uchun Xonbandi inshootining gʻarbiy chekkasida 9 ta quvur oʻrnatilgan. Ular oqib chiqadigan suvning dinamik taʼsiriga qarshi konussimon qilib ishlangan.

Xonbandi toʻgʻonning matematik oʻlchovlariga qaraganda uni bino qilgan 10-asr irrigatorlari mazkur inshootni qurishda toʻgʻon oldiga toʻplanadigan 16 m chuqurliqdagi suvning vertikal bosim kuchini hamda inshootni agʻdaruvchi gorizontal kuchni aniq muhandislik hisobi asosida belgilab chiqqanlar. Shuning uchun ham Xonbandi toʻgʻonining asosi yuqori qismiga nisbatan 4 baravar qilib ishlangan (qalinligi ostida 8 m, yuqorisida 2 m ga teng). Toʻgʻon maxsus loyiha asosida bino qilingan.

О‘rta Osiyoda ***eng qadimgi*** va ***eng mahobatli*** irrigatsiya inshooti sanalmish **“Xonbandi tо‘g‘oni”**ni juda katta mahorat bilan bunyod etishganlari kishini lol qoldiradi. *XVII asr fransuz fizigi Blez [[Blaise Pascal|Paskal]]<nowiki/>ning* **“Suvning bosim kuchi”** tо‘g‘risida yaratilgan qonun kashfiyotidan *7 asr* muqaddam Movarounnahrlik muhandislar tomonidan ushbu qonuniyat asosida qurilgan О‘rta Osiyodagi birinchi suv inshoati hisoblanadi. 

## Adabiyot
* Husanxoʻjayev 3. X ., Gidrotexnika inshootlari, T., 1968; Muhammadjonov A. R., Qadimgi suv inshootlari tarixidan,T., 1968; Muhammadjonov A. R., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.
Xongul

**Xongul** yoki **Buxoro bugʻusi** (lot. *Cervus elaphus bactrianus*) — O‘rta Osiyo hududida yashovchi maralning ostturi.

Xongulning balandligi taxminan 120 smga yetadi. Tarmoqlangan och tusdagi shoxlar faqat erkak bug‘ularda bo‘ladi. Urgʻochilar shoxsiz. Shoxlari butoqli, uzunligi 110 sm ga yetadi. Kiyiklarning massasi taxminan 200&nbsp;kg ni tashkil qiladi. Tana rangi jigarrang, sariq, kulrang och kulrang tusda, yozda qishga qaraganda yorqinroq tusga kiradi. Toʻq kulrang, yelkasida qoramtir yoʻllari bor. Bolalarning balandligi 60 sm gacha yetadi. Yangi tugʻilgan kiyiklarning tana vazni taxminan 9&nbsp;kg ni tashkil qiladi. Ilgari Amudaryo, Sirdaryo va Orol dengizi sohillaridagi qamishzor va toʻqaylarda tarqalgan edi. Hozirgi faqat Amudaryo vohasidagi qoʻriqxonalarda yashaydi. Suvda yaxshi suzadi. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Urchish davrida urgʻochi va erkaklari birga poda boʻlib yuradi. Sentabr—oktabrda juftlashadi. Aprel—mayda bolalaydi. Kiyiklar 2—3 yoshda jinsiy voyaga yetadi. Ovlash taqiqlangan.
## Muhofaza qilish
Bu kichik tur asrning boshlarida yoʻq boʻlib ketish arafasida edi. Kiyiklar populyatsiyasi soni yashash joylarining vayron boʻlishi (shu jumladan sugʻorish loyihalari), Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin keng koʻlamli ovchilik va harbiy mojarolar tufayli keskin tushib ketgan.

1999-yilda kiyiklar soni 400 tadan kamayib ketgan edi. Tojikiston eng katta yoʻqotishga uchragan. Hozirda Tigrovaya Balka qoʻriqxonasida Buxoro bugʻularining kichik populyatsiyasi (taxminan 20 bosh) saqlanib qolgan.

Turkmanistonning Amudaryo qo‘riqxonasida 2016-2017 yillarda bug‘ular soni 60 boshga yetdi. Yana 60 bosh kiyik Amudaryo toʻqaylarida Jarguzer traktidan Muqri qishlogʻigacha boʻlgan hududda yashaydi.

O‘shandan beri xalqaro ekologiya tashkilotlari Buxoro bug‘ulari yashayotgan qo‘riqxonalar va qo‘riqlanadigan hududlarga yordam ko‘rsatib kelmoqda. Bundan tashqari, Butunjahon yovvoyi tabiatni muhofaza qilish jamg‘armasi (WWF) Buxoro bug‘ularini bir vaqtlar o‘zlari yashagan tabiatga qaytardi. Masalan, hozirda Buxoro (toʻqay) bugʻulari Oʻzbekistondagi Zarafshon qoʻriqxonasida yashaydi. 2007-yilda Qozog‘istonga bug‘u keltirildi, qo‘riqlanadigan hududlar va qo‘riqxonalar tashkil etildi. Natijada 2011-yilga kelib O‘rta Osiyoda buxoro bug‘ularining soni qariyb 1600 boshga yetdi.

Xongul soni kamayib ketganligi sababli Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil roʻyxatiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan

 

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *Lim V. P., Marmazinskaya N. V.* Buxarskiy olen v Uzbekistane — Tashkent: Chinor ENK, 2007. — 111 s.
Xongxa

**Xongxa**, Songkoy (xitoycha Yuantszyan), Qizil dare — Xitoy va Vyetnamdagi dare. Uzunligi 1183&nbsp;km, havzasining maydoni 158 ming km². Yunnan togʻligidan boshlanib, asosan, togʻlardan oqadi. Quyi oqimida Bakbo tekisligidan okib, Bakbo (Tonkiy) qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 3800 m³/sek. Suv rejimi mussonli, yozda toshadi. Toshqinlarning oldini olish maqsadida qirgʻoklari dambalar bilan toʻsilgan. Suvidan sugʻorishda keng foydalaniladi. Yozda dengiz kemalari Xanoy shahrigacha (quyilish yeridan 175&nbsp;km) bora oladi. Daryo suvida juda koʻp qizil rangdagi oqiziqlar oqib keladi (daryo nomi shundan). Xongxa boʻyida Xekou, Laokay, Yenbay, Xanoy va boshqa shaharlar, deltasida Xayfon dengiz porti joylashgan.

## Manbalar
Xondam kanali

**Xondam kanali** - Toshkent viloyatidagi yirik va murakkab gidrotexnika inshooti, 1928—32 yillarda qurilgan. Chapqirgʻoq Qorasuv kanalining 3&nbsp;km dan suv olish inshooti yordamida suv oladi. Dastlabki uz. 49&nbsp;km. 1970-yildan keyin amalga oshirilgan rekonstruksiya natijasida qayta qazildi, uning uz. 77,5&nbsp;km ga yetkazildi, kanal kengaytirildi, trassasi uzaytirildi va bosh qismidagi hisobiy suv sarfi 23 m³/sek. ni tashkil etdi. Kanal trassasi murakkab relyefni togʻ oldi tekisliklardan oʻtgani bois uning koʻp kismi qazma (chuq. 25 m gacha) va koʻtarma (bal. 30 m gacha) oʻzandan iborat. Kanal tubining kengligi 2–4 m, devorlarining qiyaligi 1,75 m ga teng. Kanal oʻzaniga filtratsiyaga qarshi 15 sm qalinlikdagi beton toʻshama yotqizilgan. Uning oʻng qirgʻogʻida 7 m enlikda inspeksiya yoʻli qurilgan. Kanalda koʻp sonli gidrotexnika inshootlari barpo etilgan: uning 28&nbsp;km da 15 m balandlikdagi sharshara, Parkentsoy, Qizilsoy, Samsaraksoylar bilan kesishgan joylarda dyukerlar qurilgan, 10 ga yaqin yirik koʻpriklar, 5 ta yirik suv chiqargich, 2 ta suv toʻsgich, 4 ta suv tashlagich barpo etilgan. Trassaning oxiri Xoʻjabaland kanali b,n tutashtirilgan. Kanal oʻng qirgʻogʻidagi 15 ming gektarga yaqin ekinzorni sugʻorish imkoniyatiga ega.
Xondamir

**Xondamir  Gʻiyosiddin Muhammad ibn Xoja Humomuddin ibn Xoja Jaloliddin Muhammad ibn Burhoniddin Muhammad Sheroziy** (1473-1476, Hirot – 1534, Mandu; Dehlida dafn etilgan) – tarixchi. Ona tomondan Mirxondning nabirasi va shogirdi. Otasi temuriylardan Sulton Maxmud mirzoning vaziri boʻlgan. 10 yoshida Navoiyning kutubxonasida kutubxonachi, 1498-yil mudir. 1503-yildan Balxda Badiuzzamon Mirzo saroyida xizmat qilgan. 1507-1510-yillarda Shimoliy Afgʻonistonda (Basht qishlogʻida) adabiy ijod bilan shugʻullangan. 1510-yil Xondamir Hirotga qaytib kelgan. 1528-yil Xondamir Hindistonga, Boburiylar poytaxti Agraga, yaʼni Bobur xuzuriga borgan va 1529-yil Boburning Bengaliya va Gang daryosi sohili tomon qilgan yurishida qatnashgan. Bobur vafotidan soʻng Xondamir uning vorisi Humoyun bilan harbiy yurishlarda ishtirok etgan. Ayni vaqtda u „Humoyunnoma“ asarini yozadi. Bu xizmati evaziga unga „Amir ulmuarrixin“ unvoni berilgan. Humoyun bilan harbiy yurishdan qaytib kelayotganda vafot etgan. Vasiyatiga binoan, Dehlidagi mashhur qabristonga, shoir Xusrav Dehlaviy (1253-1325) yoniga dafn etilgan. Xondamir 13 ta asar yozgan, bizgacha 8 tasi yetib kelgan; „Maʼosir ulmuluk“ („Hamasr podshoxdarning tarixi“) (1498-1499); Alisher Navoiyga bagʻishlangan: „Xulosat ulaxbor fi bayon ulahvol ulaxyor“ („Xayrli kishilar ahvolini bayon etish borasida xabarlar xulosasi“) (1498-1500) va „Makorim ulaxloq“ („Oliyjanob xulkdar“) (1501); „Dastur ulvuzaro“ („Vazirlar uchun qoʻllanma“) (1500-1501); „Nomai nomi“ („Atokli nomalar“) yoki „Inshoi Gʻiyosiddin“, „Inshoi Gʻiyosiy“ (1522—1523); Mirxondning „Ravzat ussafo“ asariga X. tomonidan qoʻshilgan ilova – 7 jild va „Geografik qoʻshimcha“ (1522-1523); „Habib us-siyar fi axbor afrod ulbashar“ („Inson zoti xabarlari va doʻstning tarjimai holi“) (1520-1524); „Humoyunnoma“ (1534).

Xondamirning qolgan 5 ta asarining nomlari maʼlum xolos: „Osor ulmuluk valanbiyo“ („Podshoh va paygʻambarlar haqida hikoyalar“) (1524-1525); „Axbor ulaxyor“ („Yaxshi insonlar haqida xabarlar“); „Muntaxabi tarixi Vassof“ („Vassof tarixidan saylanma“); „Javohir ulaxbor“ („Xabarlar gavharlari“); „Gʻaroyib ulasror“ („Qiziqarli sirlar“). Navoiyning maʼlumotiga kura, X. „Nakiy“ taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. X.ning 3 jildli „Habib ussiyar fi axbor afrod ulbashar“ asarining 1 va 2jiddi Turkistondagi xonlar, Chingizxon va uning avlodlarining tarixi haqida, 3 jildida esa, 1490-yillarda Movarounnaxr va Xurosondagi temuriylar oʻrtasidagi oʻzaro kurashlar, Shayboniyxon bosqini haqida birmuncha maʼlumotlar bor. Xondamir Oʻrta Osiyo, Afgʻoniston, Hindiston tarixiga oid muhim asarlar yaratgan va bu bilan jahon madaniyati xazinasiga munosib hissa qoʻshgan.
## Adabiyotlar
* Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yoʻnalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. T.: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
* Dilorom Yusupova.
Xonandalik uslubi

**Xonandalik uslubi** - vokal musiqa asarlarini ijro etish yoʻli. Xonanda ovozini chiqarish va ishlatish usullari, ovozning tuyey, kenglik koʻlami, kuchi, jarangdorligi va boshqa sifatlar bilan ajralib turadi. Yevropa professional vokal sanʼatida tovushni koʻkrakdan, tanglaydan chiqarish kabi usullar qoʻllanadi (qarang Belkanto). Oʻzbek va tojik anʼanaviy ashulachiligida binigi (dimogʻdan chiqariladigan ovoz), guligi (tomoqdan chiqariladigan ovoz), ishkami (koʻkrakqorin diafragmasi vositasida hosil qilinadigan ovoz) usullari mavjud. Asosiy Xonandalik uslubilari: kuychan uslub, unda keng, ravon ohangdorlik — kantilena asosiy oʻrin egallaydi; deklamatsiya uslubi — nutq intonatsiyasiga yaqin (rechitativ); koloraturali uslub, unda kuylash oʻz xarakteriga koʻra kuyning sozdagi ijrosiga yaqin boʻladi va xonandalikning tekst bilan aloqasi bir oz yoʻqoladi (yana qarang Xonanda ovozi, Musiqa ijrochiligi).