Yuriy Onufriyenko

Polkovnik **Yuriy Ivanovich Onufriyenko** (, ; 1961-yil 6-fevralda tugʻilgan) – isteʼfodagi rus kosmonavti. U 1996-yilda Mir kosmik stansiyasida va 2001—2002-yillarda Xalqaro kosmik stansiyada boʻlgan ikkita kengaytirilgan kosmik parvozlar faxriysi.

## Shaxsiy hayot
Onufriyenko Sovet Ittifoqining Xarkov viloyati (hozirgi Ukraina) Zolochiv tumanining Ryasne shahrida tugʻilgan. Onufriyenko va uning rafiqasi Valentina Mixaylovna Onufriyenkoning 1982-yilda tugʻilgan Yuriy va 1990-yilda tugʻilgan Aleksandr ismli ikki oʻgʻli va 1988-yilda tugʻilgan Yelena ismli bir qizi bor. Uning ikkita akasi bor, ota-onasi vafot etgan. Onufriyenko tennis, pazandachilik, baliq ovlash, shaxmat va aviatsiya bilan shugʻullanadi.

## Taʼlim
Onufriyenko 1982-yilda V. M. Komarov nomidagi Eysk uchuvchilar uchun oliy harbiy aviatsiya maktabini uchuvchi-muhandis diplomi bilan tamomlagan. 1994-yilda Onufriyenko Moskva davlat universitetining kartografiya boʻyicha diplomini oldi.

## Mukofotlar
Onufriyenko „Rossiya Qahramoni“ medali, Rossiya Federatsiyasining uchuvchi-kosmonavti unvoni, Rossiya Federatsiyasi Qahramoni „Oltin Yulduz“ medali va NASA kosmik parvozi va davlat xizmatlari uchun medallari bilan taqdirlangan. 1997-yilda u Fransiya Faxriy Legionining Chevalier unvoniga sazovor boʻldi.

## Tajriba
Onufriyenko Sovet (keyinchalik Rossiya) havo kuchlarida uchuvchi boʻlib xizmat qilgan va yu yerda 800 soatdan ortiq parvoz qilgan. U L-29, Sukhoi Su-7, Sukhoi Su-17 (M1-4) va L-39 samolyotlarida uchgan.

## Kosmonavt faoliyati

Onufriyenko 1989-yilda kosmonavtlikka nomzod sifatida tanlangan. 1989-yil sentabrdan 1991-yil yanvargacha u umumiy kosmik tayyorgarlik kursidan oʻtdi. 1991-yil aprel oyidan boshlab u sinov kosmonavtlar guruhi aʼzosi sifatida tayyorgarlikdan oʻtdi. 1994-yil mart oyidan boshlab „Shuttle-Mir“ dasturi doirasida „Soyuz TM-21“ kosmik kemasi va „Mir“ kosmik stantsiyasida Mir-18 ekspeditsiyasining tayyor ekipaji komandiri sifatida parvoz mashgʻulotlarga kirdi.

### Mir EO-21
1996-yil 21-fevraldan 2-sentabrgacha Onufriyenko Mir EO-21 ekspeditsiyasi qoʻmondoni sifatida xizmat qildi. Onufriyenkoni kosmonavt Yuriy Usachov bilan birga olib ketayotgan „Soyuz TM-23“ kosmik kemasi 1996-yil 21-fevralda UTC vaqti bilan soat 12:34:05da Bayqoʻngʻir kosmodromidan havoga koʻtarildi. Ikki kunlik avtonom parvozdan soʻng „Soyuz“ kosmik kemasi 23-fevral kuni UTC vaqti bilan soat 14:20da „Mir“ kosmik stansiyasining oldinga qaragan portiga tutashdi. Bir oy oʻtgach, u va Yuriy Usachovga NASA astronavti Shennon Lusid qoʻshildi. Mir-21 davomida Onufriyenko koʻplab tadqiqot tajribalarini oʻtkazdi. Jumladan „Optizon“ yuqori haroratli eritish pechidan foydalangan holda materialshunoslikda oqsil kristallarining oʻsishi boʻyicha tajribalar. Yangi modul *Priroda*, Mir kosmik stansiyasining yettinchi va oxirgi moduli 1996-yil 26-aprelda yetib keldi. Uning asosiy maqsadi masofadan zondlash orqali Yer resurslari tajribalarini oʻtkazish va masofadan zondlash usullarini ishlab chiqish va tekshirish edi. Mir EO-21 Progress M-31 kosmik kemasi bilan taʼminlangan. Onufriyenko va Yuriy Usachovga Shennon Lucid ketganidan keyin fransuz astronavti Klodi André-Deshays qoʻshildi.

1996-yil 2-sentabrda Onufriyenko, Usachev va Klodi Andre-Deshays „Soyuz TM-23“ kapsulasida Yerga qaytishdi. Kosmik kema UTC vaqti bilan soat 07:41:40da Oqmoladan 108 km janubi-gʻarbda (Tselinograd) qoʻndi. Hammasi boʻlib, „Soyuz TM-23“ va „Mir“ bortida Onufriyenko 193 kun kosmosda boʻldi.

### Ekspeditsiya 4

Onufriyenko ISS 4-ekspeditsiyasida qoʻmondon sifatida xizmat qildi. Onufriyenko Space Shuttle bortida STS-108 missiyasi doirasida koinotga qaytdi. 2001-yil 5-dekabrda UTC vaqti bilan 22:19:28da Kennedi kosmik markazidan uchirilgan *Endeavor* 2001-yil 7-dekabr kuni UTC vaqti bilan soat 20:03da Xalqaro kosmik stansiyaga (XKS) tutashdi. STS-108 ning asosiy maqsadi ISSga taʼminot yetkazib berish va uni saqlashga yordam berish edi.  davomida XKS bortida qolish mobaynida 3 kishilik Ekspeditsiya 4 ekipaji (Onufriyenko va NASA astronavtlari Daniel V. Bursh va Karl E. Valz) stansiya apparatlarining parvoz sinovlarini oʻtkazdilar, ichki va tashqi texnik xizmat koʻrsatish vazifalarini bajardilar va ishlab chiqdilar. Stansiyaning ilmiy tajribalarni qoʻshishni qoʻllab-quvvatlash qobiliyatini sinovdan oʻtkazdilar. Ekspeditsiya 4 ekipaji STS-111 bortida Yerga qaytib keldi, *Endeavour* 2002-yil 19-iyunda Kaliforniyadagi Edvards havo kuchlari bazasiga qoʻndi. Ushbu missiyani yakunlashda Onufriyenko koinotda qoʻshimcha 196 kun, jami 389 kunlik kosmik parvozni amalga oshirdi.

### Kosmik yurishlar
Onufriyenko jami 42 soat 33 daqiqa davom etgan sakkiz marta kosmik yurishni amalga oshirdi. 2010-yil iyun holatiga koʻra u kosmosda eng koʻp vaqtga ega boʻlgan astronavtlar roʻyxatida 11-oʻrinni egalladi. Onufriyenko „Mir“ kosmik stansiyasida boʻlganida oltita kosmik sayohatni amalga oshirdi va XKSga tashrifi davomida yana ikkitasini amalga oshirdi.

Onufriyenko 1996-yil 15-martda oʻzining birinchi marta kosmosga yurishini amalga oshirdi. U kosmonavt Usachov bilan koinotga chiqishni UTC vaqti bilan soat 01:04da boshladi. Ular ikkinchi Strela bumini oʻrnatdilar va Mir Cooperative Solar Array (MCSA) ni oʻrnatishga tayyorlanishdi. Kosmosga chiqish 5 soat 51 daqiqa davom etdi.

1996-yil 20-mayda Onufriyenko oʻzining ikkinchi marta kosmosga yurishini amalga oshirdi. Kosmosga chiqish UTC vaqti bilan soat 22:50da boshlandi va 5 soat 20 daqiqa davom etgan holda 04:10da tugadi. Kosmosga chiqish paytida ikki kosmonavt Mir kooperativ quyosh massivini (MCSA) Kristall moduli tagida joylashgan oʻrnatish modulining tashqi qismidagi oʻrnatilgan joyidan olib tashlashdi. Massivni *Kvant-1* moduliga yetkazish va koʻchirish uchun ular Strela bumini ishlatishdi. Ikki kosmik sayohatchi, shuningdek, Pepsi Cola qutisining alyuminiy va neylon pup modelini shishirdi, keyin ular Yer fonida suratga olishdi. Pepsi Cola kompaniyasi prosedura uchun pul toʻlagan va filmdan televidenie reklamasida foydalanishni rejalashtirgan. Biroq, reklama hech qachon efirga uzatilmagan. Xabarlarga koʻra, Pepsi keyinchalik konserva dizaynini oʻzgartirgan.

Onufriyenko 1996-yil 24-mayda oʻzining uchinchi marta kosmosga chiqishini amalga oshirdi. U kosmonavt Usachov bilan koinotga chiqishni UTC vaqti bilan soat 22:50 da boshladi. Ular MCSAni *Kvant-1* moduliga oʻrnatdilar. Kosmosga chiqish 5 soat 34 daqiqa davom etdi.

1996-yil 30-mayda Onufriyenko oʻzining toʻrtinchi marta kosmik yurishini amalga oshirish uchun „Mir“ kosmik stantsiyasidan tashqariga chiqdi. U kosmonavt Usachov bilan koinotga chiqishni UTC vaqti bilan soat 18:20da boshladi. Ular *Priroda* tashqarisida modulli optoelektrik multispektral skanerni (MOMS) va *Kvant-2* moduliga tutqichlarni oʻrnatdilar. Bu kelajakda avtotransportdan tashqari harakatlar paytida stansiya tashqarisida harakatlanishni osonlashtiradi. MOMS Yer atmosferasi va atrof-muhitni oʻrganish uchun ishlatilgan. Kosmik yurish 4 soat 20 daqiqa davom etdi.

1996-yil 6-iyunda Onufriyenko oʻzining beshinchi marta kosmik yurishini amalga oshirdi. U Usachov bilan Shveysariya/Rossiya Komza tajribasida mikrometeoroid detektorlarini oʻrnatdi. Kassetalarni almashtirdi va zarrachalarga taʼsir qilish tajribasini, Mir namunasini qaytarish tajribasini va qurilish materiallarining kosmik sharoitlarga taʼsirini oʻrganadigan SKK-11 kasetini oʻrnatdi. Kosmosga chiqish 3 soat 34 daqiqa davom etdi.

Onufriyenko 1996-yil 13-iyunda oʻzining oltinchi marta kosmosga chiqishini amalga oshirdi. Kosmosga chiqish UTC vaqti bilan soat 12:45da boshlandi va 18:27da tugab, 5 soat 42 daqiqa davom etdi. Kosmosga chiqish paytida Onufriyenko va Usachov Kvant-1 moduliga Rapana truss strukturasini (tajriba oʻrnatish nuqtasi) oʻrnatdilar. Onufriyenko va Usachev, shuningdek, Prirodada egar shaklidagi shpal sintetik diafragma radar antennasini qoʻlda oʻrnatdilar. Katta antenna Mir ichidagi buyruqlarni olgach, toʻliq ochilmadi.

Onufriyenko 2002-yil 14-yanvarda oʻzining yettinchi marta kosmosga chiqishini amalga oshirdi. Kosmik yurish *Pirs* Airlockdan tashqarida boʻlib, Rossiyaning Orlan kosmik kostyumlaridan foydalanilgan. Onufriyenko va NASA astronavti Karl Valz Rossiyaning Strela krani uchun yuk bumini boshqa joyga koʻchirishdi. Ular bumni Bosimli Mating Adapterdan (PMA 1) *Pirs* oʻrnatish boʻlimining tashqi qismiga oʻtkazdilar. Ekipaj, shuningdek, Zvezda xizmat koʻrsatish modulining oxiriga havaskorlar uchun radio antennasini oʻrnatdilar. Kosmosga chiqish 6 soat 3 daqiqa davom etdi.

Onufriyenko 2002-yil 25-yanvarda NASA astronavti Daniel Bursh bilan *Pirs* havo blokidan kosmosga chiqishganida, oʻzining sakkizinchi marta koinot sayohatini amalga oshirdi. Kosmosda yurish paytida Onufriyenko va Bursh Zvezda xizmat modulining reaktiv tirgovichlari uchun oltita deflektor qalqoni oʻrnatdilar. Bundan tashqari, ular havaskor radio antennasini ham oʻrnatdilar. Ikki kosmik sayohatchi, shuningdek, harakatlantiruvchi guruhlardan birining yonida joylashgan Kromka deb nomlangan tajribani olib tashladilar va xuddi shu joyga deyarli bir xil yangi Kromka tajribasini oʻrnatdilar. Tajriba tormoz otilishi natijasida hosil boʻlgan materialni ushladi. Onufriyenko va Bursh, shuningdek, Zvezda moduliga Platan deb nomlangan fizika tajribasini biriktirdilar. Platan quyoshdan va quyosh tizimidan tashqaridagi past energiyali ogʻir yadrolarni topish uchun moʻljallangan. Bundan tashqari, ular Zvezda modulida ruscha qisqartmalar uchun SKK deb nomlangan uchta material tajribasini oʻrnatdilar. Tajribalar kosmosdagi qattiq muhitning keng assortimentdagi materiallarga taʼsirini oʻrganadi. Kosmosga chiqish 5 soat 59 daqiqa davom etdi.

## Manbalar