Somalilend

**Somalilend** (, , ‎), rasmiy nomi **Somalilend Respublikasi** – Somali yarimorolining shimoliy qismida Britaniya Somalisining sobiq mustamlakasi hududidagi tan olinmagan davlat. Xalqaro hamjamiyat tomonidan Somalining bir qismi sifatida tan olingan. Mamlakatning poytaxti va eng yirik shahri – Xargeysa. Somalilend hukumati oʻz davlatini Britaniya Somalisining vorisi deb biladi. Qisqa muddatli mustaqil Somalilend davlati sifatida u 1960-yilda Somalining ishonchli hududi (sobiq Italiya Somalisi) bilan yagona davlatga birlashdi.

## Tarixi
Ilgari Somalilend hududi Britaniya Somalisi deb atalgan (1887-yildan), 1960-yilda Somali ikki sobiq mustamlaka – Italiya Somalisi va Britaniya Somalisi birlashganda mustaqillikka erishgan. Shu bilan birga, Somalilendning alohida davlati norasmiy paydo boʻlmadi (garchi rasmiy ravishda Somaliland davlati boshqa mamlakatlardan mustaqil ravishda 1960-yil 26-iyundan 1-iyulgacha mavjud boʻlgan boʻlsa ham) va koloniya aholisi oʻrtasida maqom boʻyicha referendum oʻtkazilmagan, bu baʼzi siyosatshunoslarning fikriga koʻra, 2-modda buzilganligini koʻrsatadi.  va 4-moddada  Birlashgan Millatlar Tashkilotining mustamlaka mamlakatlari va xalqlariga mustaqillik berish deklaratsiyasidan. Boshqa nuqtai nazarga koʻra, bu deklaratsiyani hisobga olmaslik kerak, chunki u faqat 1960 yil dekabr oyida qabul qilingan va orqaga qaytish kuchiga ega emas.

1991-yilda Somali davlat sifatida mavjud boʻlishni toʻxtatdi. Agar sobiq Italiya Somali hududida doimiy ravishda bir-biri bilan toʻqnashuvda boʻlgan dala qoʻmondonlari boshchiligida koʻplab „aniq knyazliklar“ tashkil etilgan boʻlsa, Somalilend hududida vaziyat nisbatan tinch edi va turmush darajasi ancha yuqori va barqaror edi.

### Zamonaviy holati
Bugungi kunga kelib, davlatchilik belgilariga qaramay, Somalilend rasmiy tan olinmagan.

Ayni paytda Somalilenddagi vaziyat nisbatan barqaror – 2006-yilda Islom Sudlari Ittifoqi, Efiopiya va Somali federal hukumati oʻrtasidagi urush Somalilendga juda oz taʼsir koʻrsatdi.

2011-yilning yoz-kuz oylarida Sharqiy Afrikaning boshqa davlatlari qatori Somaliland ham qurgʻoqchilik va ocharchilikdan aziyat chekdi.

## Siyosiy tuzilishi
Somaliland hukumatning gibrid tizimi – Somalilend Konstitutsiyasi mavjud boʻlib, u mahalliy urf-odatlar anʼanalarini va mamlakatni boshqarish uchun G'arbiy Yevropa institutlarini birlashtiradi.

## Xalqaro munosabatlari
Somalilend Buyuk Britaniya, Efiopiya, Belgiya, Gana, Janubiy Afrika, Shvetsiya va Jibuti bilan siyosiy aloqalarga ega (2006-2007 yillar bundan mustasno). 2007-yil 17-yanvarda Yevropa Ittifoqi munosabatlarni yanada rivojlantirish imkoniyatlarini muhokama qilish uchun Somalilendga xalqaro munosabatlar boʻyicha mutaxassislar delegatsiyasini yubordi. Afrika Ittifoqi, shuningdek, 2007-yil 29-yanvarda tashqi ishlar vazirini davlatning kelajakda xalqaro tan olinishini muhokama qilish uchun yubordi, 30-yanvar kuni esa har ikki tomon tashqi ishlar vazirlari Ittifoqqa aʼzo boshqa davlatlar bilan mamlakat mustaqilligini tan olish imkoniyatini muhokama qilishlarini maʼlum qildi.

2007-yil iyun oyida Efiopiya Bosh vaziri Meles Zenaui Prezident Kaxin bilan matbuot anjumani oʻtkazdi, uning davomida Efiopiya Tashqi ishlar vazirligi va Somalilend Prezidenti tomonidan rasmiy kommyunike eʼlon qilindi. Bu Somalilendni tan olingan mustaqil davlat sifatida taqdim etgan birinchi voqea edi. Garchi bu fakt Efiopiya tomonidan Somaliland mustaqilligini tan olish sifatida talqin qilinmasa-da, Bu voqea tomonlarga jahon hamjamiyati va birinchi navbatda Afrika Ittifoqi tomonidan Somalilend mustaqilligini tan olish yoʻlidagi qadam sifatida taqdim etildi.

2007-yil 21-noyabrda Somalilend Prezidenti Ugandada boʻlib oʻtgan Hamdoʻstlik Hukumat rahbarlarining 2007-yilgi yigʻilishida rasman ishtirok etdi.

2007-yil dekabr oyida AQSh prezidenti Bush maʼmuriyati AQSh Somalidagi oʻtish davri hukumatini qoʻllab-quvvatlamasligini muhokama qildi va yoki Somalilend mustaqilligini qoʻllab-quvvatlashini eʼlon qildi.

2011-yil 18-mayda Nayrobida Somalilend mustaqilligi eʼlon qilinganining 20 yilligi kuni va oʻsha yilning 9 iyulida Jubada Janubiy Sudan mustaqilligini eʼlon qilish marosimida Keniya tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari , Richard Onyonka, Keniya ham Somalilend mustaqilligini tan olishni rejalashtirayotganini aytdi.

### Chegaralar boʻyicha nizolar
Somalilend Respublikasi sobiq Britaniya Somalilend chegaralarining vorisi boʻlishga daʼvo qilishda davom etmoqda. Somalilend hozirda sobiq Britaniya Somalilendining gʻarbiy va janubiy qismlarini nazorat qiladi. Shimoli-sharqiy Moohir mintaqasi 2007-yil 1-iyulda mustaqilligini eʼlon qildi. Keyinchalik, u butunlay Puntlendga boʻysundi va 2009-yil 11-yanvardan boshlab u butunlay uning bir qismi boʻldi. 2003-yildan beri Puntlend Sol mintaqasini (Somal. Sool) deyarli toʻliq nazorat qilib kelgan, ammo 2010-yildan boshlab Somalilend va Efiopiyaning muvaffaqiyatli qoʻshma harakatlari tufayli u oʻz mavqeini yoʻqotdi va hozirda viloyatning faqat sharqiy qismini nazorat qiladi. Avdal viloyatining gʻarbiy qismida ham ayirmachilik harakati mavjud. Matbuot xabarlariga koʻra, Yer masalasi boʻyicha kelishmovchiliklar 2007-yil oktabr oyida Somalilend qurolli kuchlari bahsli Sol mintaqasining poytaxti Lasanodni qoʻlga kiritganda keyin Puntlend va Somalilend oʻrtasida shiddatli toʻqnashuvlarga olib keldi. Gʻarbiy Avdal va Salal hududlarida 2010-yilda federal Somalining bir qismi sifatida yangi muxtor mintaqsini tashkil etilishi eʼlon qilindi. Avdalend yoki Adal davlati deb ataladigan mahalliy maʼmuriyat Somalilend hukumatining suvereniteti yoki hududga daʼvosini tan olmaydi.

## Qurolli kuchlari
Somalilend qurolli kuchlari – Somalilend politsiya kuchlari va ichki xavfsizlik kuchlari bilan birga tan olinmagan Somalilend Respublikasining asosiy harbiylashtirilgan kuchi; Bu tuzilmalar birgalikda Somalilendning haqiqiy kuchini tashkil qiladi. Ayni paytda Somalilandda 5000 ga yaqin muntazam qurolli kuchlar mavjud.

## Iqtisodi
Somaliland iqtisodiyotining asosini chorvachilik, Berbera porti orqali yuk tashish, shuningdek, chet elda yashovchi ushbu tan olinmagan mamlakat fuqarolarining pul oʻtkazmalari tashkil etadi. Somalilend mustaqillikka erishganidan beri mamlakatda iqtisodiy oʻsish kuzatildi, ammo aholining muhim qismi hali ham qashshoqlikda yashaydi.

## Transporti
Quruqlik transporti Somalilandga tovarlar va odamlarni tashish uchun asosiy transport turi hisoblanadi. Mamlakat ichidagi yuklar va odamlar harakatining 99% dan ortigʻi Somalilendning avtomobil transporti tizimiga bogʻliq, xususan, boshqa transport turlari, masalan, temir yoʻl tarmogʻi mavjud emas. Somalilend Qizil dengizning strategik janubiy qirgʻogʻida (Adan koʻrfazi) taxminan 800 km ga choʻzilgan qirgʻoq chizigʻi boʻylab joylashgan. Berbera porti Somalilendning asosiy dengiz porti va yaqinida Somali yarimoroli uchun muhim mintaqaviy port hisoblanadi.

## Taʼlimi
Somalilendning oʻz taʼlim vazirligi bor, xuddi Puntlend kabi, ular markaziy vazirlikdan mustaqil va shuning uchun undan mablagʻ olmaydi. Fuqarolar urushi boshlanishi bilan taʼlim bilan bogʻliq vaziyat keskin yomonlashdi. Maktab taʼlimiga gʻamxoʻrlik mahalliy hokimiyati zimmasiga yuklatildi. Jins, taʼlim sifati boʻyicha taʼlim olish imkoniyati bilan bogʻliq bir qator muammolar paydo boʻldi, moddiy resurslar, mablagʻlar va pedagogik kadrlarning keskin yetishmasligi. Biroq, Somalilend Somalidagi bepul boshlangʻich taʼlimni joriy etgan birinchi mintaqa edi. Mamlakatda oliy taʼlim faqat oʻrta taʼlimni tugatgandan keyingina mumkin. Ular asosan Xargeysa shahrida joylashgan. Ushbu universitetlardan biri Abaarso Tech. Bundan tashqari, aholi uchun ingliz tili kurslari tashkil etilgan boʻlib, shahardagi oddiy maktablarda oʻqituvchilar haftasiga ikki marta ishlaydi.

## Yana qarang
* Somali
* Somalilend shillingi
* Puntlend