Isroilda olmos sanoati

**Isroil olmos sanoati** ulgurji savdo uchun sayqallangan olmos ishlab chiqarishda jahon iqtisodiyotida muhim rol oʻynaydi. 2010-yilda Isroil olmos ishlab chiqarish boʻyicha Kimberley jarayonini sertifikatlash sxemasining raisi deb topildi. 2016-yil holatiga koʻra, qayta ishlangan olmoslar Isroil umumiy eksportining 23,2 foizini tashkil etgan hamda ular mamlakatning eng yirik eksport mahsuloti hisoblanib, jahon ishlab chiqarishining 12 foizini tashkil etadi.

## Tarixi
**Isroil davlatidan oldingi olmos ishlab chiqarish sanoati**

Isroil olmos sanoati 1937-yilda, Isroil davlati tashkil topishidan oʻn bir yil oldin tashkil topgan. Dastlabki faoliyati Petah Tikva shahrida Belgiyadan koʻchib kelgan Asher Anshel Daskal va Zvi Rosenberg, Ruminiyadan ikki mutaxassis boshchiligida olmos sayqallash zavodi ochilishi bilan boshlangan. 1938-yilda mamlakatga olib kiriladigan qoʻpol toshlar uchun 15% import boji olib tashlangan. 1944-yilga kelib sanoatda 33 ta zavodda 3300 ta ishchi ish boshlagan, ularda 1320000 funt sterling kapital mablagʻ qoʻyilgan, ular asosan yahudiylar boʻlgan. Eksport qiymati koʻproq AQSh, Kanada va Hindistonga 3,200,000 funt sterlingdan oshib ketgan. Bu natija oʻsha yili Falastindan majburiy eksport qilingan barcha tovarlarning eng katta qiymatini tashkil qilgan.

1944-yildan 1948-yilgacha ushbu sanoat qonunbuzarliklarning koʻpayishi oqibatida inqirozga yuz tutgan va 1948-yil fevralida butunlay yopilgan.

### Isroil davlatining birinchi yillarida olmos sanoati
Isroil davlati rasman eʼlon qilingandan keyin, isteʼmol iqtisodiyoti urush iqtisodiyotiga oʻzgardi. Bu olmos sanoati inqirozini eng yuqori choʻqqiga olib keldi. Chunki davlat urushdan vayron boʻlgan boshqa koʻplab iqtisodlarni qayta tiklash uchun kurashayotgan edi. Isroil tashkil topishining dastlabki oʻn besh yilida olmos va Jaffa apelsinlari yangi davlatning asosiy eksport mahsuloti boʻlib qoldi. 1948-yilgi inqirozdan soʻng eng past darajaga yetgan olmos sanoati urushdan keyin oʻsishda davom etdi va olmos sanoatida jahon yetakchiligini ishlab chiqishni boshladi.

## Hozirgi holati
XXI asr boshlaridan hozirgacha Isroil Belgiya va Hindiston qatorida sayqallangan olmos ishlab chiqarish boʻyicha dunyodagi uchta eng yirik markazdan biri hisoblanadi. Isroilning toza sayqallangan olmos eksporti 2012-yilda 22,8 foizga kamaydi, chunki sanoat mablagʻi 2011-yilda 7,2 milliard dollardan 5,56 milliard dollargacha pasaygan edi. Dagʻal olmosning sof eksporti 20,1 foizga kamayib, 2,8 milliard dollarni, sayqallangan olmosning asl eksporti esa 24,9 foizga kamayib, 4,3 milliard dollarni, sof qoʻpol olmos importi esa 12,9 foizgacha tushib, 3,8 milliard dollarni tashkil qilgan. Amerika Qoʻshma Shtatlari sayqallangan olmoslar bozori umumiy eksport bozorining 36 foizini egallagan boʻlib eng yirik bozor hisoblangan. 28 foiz bilan Hong Kong ikkinchi, Belgiya esa 8 foiz bilan uchinchi oʻrin tashkil etgan.

2007-yilda olmoslar Isroilning umumiy eksportining deyarli 24 foizini tashkil qilganda, mamlakatda jahon olmoslarining 12 foizi (ularning qiymati boʻyicha) sayqallangan. 2010-yilda bu koʻrsatkich 9 foizga kamayadi. 2016-yilgi hisoblashlar boʻyicha olmoslar Isroilning umumiy eksportining 28% ni tashkil etgan va hali ham jahon ishlab chiqarishining 12% ni tashkil etadi.

## Savdo infratuzilmasi
Isroil olmos sanoati Tel-Aviv tumani Ramat Gan shahrida joylashgan „Olmos shaharchasi“ da tashkil qilingan. Korxona toʻrtta binodan iborat boʻlib, ularni oʻzaro yoʻlak bogʻlab turadi. Barcha savdo jarayonlari ushbu majmuada amalga oshiriladi. Shaharchada dunyodagi eng katta olmos savdo maydonchasi boʻlgan olmos minorasi mavjud.

Isroil hukumati tomonidan Isroil olmos sanoati bilan hamkorlik qiladigan tashkilot va muassasalarga vakillik qilish maqsadida Isroil olmos instituti notijorat sanoat tashkiloti moliyalashtirilgan.

## Sanoat tamoyillari
Isroil olmos sanoati oʻz olmoslarining 100% tabiiy ravishda ishlab chiqarilishini kafolatlaydi. Kimberli jarayoni sertifikatlash sxemasida ishtirok etib qonli olmoslarning savdoga aralashmasligini taʼminlaydi. Lekin, baʼzi inson huquqlari himoyachilari Kimberli jarayoni konfliktli olmoslarini juda tor miqyosda taʼriflaydi va ular faqat kesilmagan toshlar bilan bogʻliqligini, bu orqali Isroilning olmos kesish sanoatiga eʼtibor bermasligini aytadi. „Boycott, Divestment and Sanctions" kompaniyasi Isroilda qayta ishlangan olmoslarni *[[ziddiyatli olmoslar]]* deb hisoblaydi.

## Manbalar