Astrodon

***Astrodon*** (*aster:* yulduz, *odon:* tish) — yirik, oʻtxoʻr sauropod dinozavrlari turkumi vakili, oʻlchami  ga teng. Uzunligi,  va tana massasi 20-22 tonna atrofida boʻlgan. U hozirgi Amerika Qoʻshma Shtatlarining sharqiy qismida erta boʻr davrida yashagan va topilma qoldiqlari 112-110 million yil oldin palinomorflar orqali Albian davriga aloqador boʻlgan *Arundel* shakllanishida topilgan.

## Turlar va kashfiyotlar

Dinozavrning ikki tishi 1858-yil noyabr oyining oxirida kimyogar Filipp Tomas Tayson tomonidan Jon D. Latchforddan oʻrganilish maqsadida olingan. Ular Merilend shtatidagi Prins Jorj okrugi, Muirkirk shahri, Swampoodle shaharchasi yaqinida joylashgan Arundel qatlamidagi Latchfordning temir ruda qazib olish konida topilgan. Tayson ularni Baltimor stomatologiya kolleji professori, stomatolog Kristofer Jonston tomonidan oʻrganilishga ruxsat beradi. U bir tishni yarmini kesib oladi va shu bilan yulduz shaklidagi kesmani topadi. Jozef Leydi 1865-yilda **YPM 798** holotip namunasi sifatida *Astrodon Jonstoni* (tur) deb nom bergan. Agar Jonston maʼlum bir epitetni biriktirgan boʻlgan-da, bu Qoʻshma Shtatlarda aniqlangan ikkinchi dinozavr turi boʻlar edi. Jonston, kashfiyot joyi Bladensburg shahri yaqinidagi temir koni boʻlgani haqida, afsuski, notoʻgʻri maʼlumot keltirgan.

1888-yilda O. C. Marsh Merilend shtatining Myurkirk yaqinida topilgan Arundel suyaklaridan baʼzilarini ***Pleurocoelus nanus*** va ***altus*** deya nomlaydi. Biroq, 1903-yilda Jon Bell Xetcher, *Astrodon Jonstonining* tishlari va *Pleurocoelus nanus* deb ataladigan Arundel shakllanishidagi tishlarning oʻxshashligini hisobga olingan holda, ikkinchisi avvalgisi bilan bir xil turni ifodalaydi va shuning uchun *Astrodon* nomi ustuvor ahamiyatga ega ekanligini taʼkidlaydi. 1921-yilda Charlz V. Gilmor *Pleurocoelus* jinsi *Astrodonning* kichik sinonimi ekanligiga rozi boʻladi, lekin ayni paytda *P. nanus* va *P. altusni* *Astrodonning* alohida turlari sifatida saqlab qoladi. Bir vaqtning oʻzida turkumga tegishli boshqa turlarga *Astrodon valdensis* va *Astrodon pussilus kiradi*. 1962-yilda R.F. Kingham *Brachiosaurus*ni, shu jumladan uning barcha turlarini *Astrodonga* subgenus sifatida eʼlon qiladi. Carpenter va Tidwell (2005) Xetcherning Arundel shakllanishidan maʼlum boʻlgan sauropod dinozavrining faqat bitta turi borligi va *Astrodon johnstoni* *Pleurocoelus nanus* (shuningdek, *P. altus*) ning birinchi chuqur tavsifida katta sinonimi ekanligi haqidagi dalillarini qabul qiladilar. *Astrodon* suyaklarining aksariyati balogʻatga yetmagan bolalar boʻlishgan va Carpenter va Tidwell Marshtomonidan atalgan ikkita tur: *P. nanus* va *P. altus* ni *Astrodon johnstonining* oʻsish bosqichlariga aloqador deb hisoblashgan.

Biroq, boshqa mualliflar *Astrodon* va *Pleurocoelusning* sinonimizatsiyasi foydasiga dalilni unchalik ishonchli deb topmaydilar. Piter Rouzning (2007) soʻzlariga koʻra, *Astrodon Jonstoni* yoki *Pleurocoelusga* tegishli tishlar „titanozavriformlar orasidagi aniqlashtiruvchi dalil“ ekanligi isbotlanmagan. Ushbu qarash boshqa taksonlarning tishlaridan farqlashda ularning foydali qirralarini parda ortiga yashiradi deya hisoblaydi. *Pleurocoelus nanus* va *P. altus* (mos ravishda toʻrtta vertebra va ikkita orqa oyoq suyagi) turlarini *Astrodon* tipidagi tishlar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri taqqoslab boʻlmaydi, shuning uchun har qanday taqqoslash *Pleurocoelusning* koʻrsatilgan namunalari asosida amalga oshirilishi kerak. Biroq, bularning barchasi Arundel shakllanishidan ajratilgan suyaklar boʻlib, ular faqat „joylarning yaqinligi va suyaklarning kattaligiga qarab“ *Pleurocoelus* deb atalgan. Rouz, *Astrodon* diagnostik materialga asoslanmaganligi sababli, „yangi kashfiyotlar bu turga mos kelmasligi mumkin“ va „ikki takson, *Astrodon* va *Pleurocoelusni* sinonimlashtirish haqidagi argument asossiz koʻrinadi“ degan xulosaga keladi. Muallifning fikriga koʻra, *Pleurocoelus* turidagi aniqlashtirilgan material boʻlmasligi mumkin.

Shunga oʻxshash dalillarni Maykl D. d’Emik (2013) ham keltirgan. Muallif *Astrodon johnstoni*, *Pleurocoelus nanus* va *P. altus* tipidagi materialning diagnostik xususiyatlarini topa olmadi va uchta taksonni *nomina dubia* deb hisoblaydi. Muallifning fikriga koʻra, Arundel shakllanishidan boshqa turdagi sauropod suyaklari bu taksonlarga tegishli boʻlishi mumkinligiga toʻgʻridan-toʻgʻri dalil yoʻq. D’Emik, shuningdek, *Pleurocoelus nanus* turkumidagi suyaklarning aniq kelib chiqishi noaniq ekanligini va shuning uchun „bu suyaklar shaxslar yoki taksonlarning ximerasi boʻlishi mumkinligini“ taʼkidladi. Muallif shuningdek, Carpenter va Tidwell tomonidan taklif qilingan *Astrodon johnstoni* tashxisini sharhladi (Arundel shakllanishidagi nafaqat tipdagi tishlarga, balki, barcha sauropod materiallarga, asoslangan edi). U ushbu taksonning taxmin qilingan autapomorfiyalarining aksariyati „boshqa sauropodlar, masalan, *Camarazavr* bilan solishtirganda farqlanmaydi va materialning balogʻatga yetmagan tabiati bilan bogʻliq“ deb daʼvo qiladi.

## Paleoekologiyasi

### Yashash joyi
Merilend shtatidagi Arundel shakllanishi palinomorflar orqali, taxminan 112 million yil avval, erta boʻr davrining Albiya bosqichiga toʻgʻri keladi. Ushbu tuzilma nafaqat Merilendda, balki Vashington, Delaver va Virjiniya shtatlarining qismlarini oʻz ichiga olgan Potomak guruhining bir qismidir. Arundel qatlami kengayib borayotgan Atlantika okeani havzasining chekkasida joylashgan. Ushbu shakllanishda saqlanib qolgan hudud keng va odatda tekis tekislik boʻlib, uning boʻylab bir nechta oqimlar oqib oʻtadi, ehtimol Alabama, Jorjiya, Luiziana va Missisipi shtatlarining zamonaviy qirgʻoq mintaqalariga oʻxshaydi.

*Astrodonga* biriktirilgan fotoalbom materiallari, shuningdek, Arkanzasning janubi-gʻarbiy qismidan Oklaxomaning janubi-sharqiy qismiga va Texasning shimoli-sharqiy qismiga choʻzilgan Antlers shakllanishining ikkita Oklaxoma hududida topilgan. Ushbu geologik shakllanish radiometrik jihatdan aniqlanmagan. Olimlar biostratigrafik maʼlumotlardan va uning Texasdagi Trinity Group kabi bir nechta avlodlarga ega ekanligidan foydalangan holda, bu shakllanish erta boʻr davrining Albiya bosqichida, taxminan 110 milyada paydo boʻlgan deb taxmin qilishdi. Portugaliyadagi Lusitanian havzasidagi Papo Seko shakllanishi, shuningdek, *Astrodonga* tegishli fotoalbomlarni taqdim etdi.

Hozirgi Merilend shtatida *Astrodon* oʻzining paleomuhiti ushbu shtat bilan bogʻlangan holda namoyish eradi. Qazilmalarning dalillari nisbatan oz maʼlum boʻlgan teropodlar *Dryptozavr medius*, *Capitalzavr potens* va *Coelurus gracilis* va taniqli yirik teropod *Acrocanthosaurus atokensis mavjudligiga ishora qiladi*, ehtimol bu mintaqada Apex yirtqichlar ham mavjud boʻlgan. Boshqa umurtqali hayvonlar shakllanishdan unchalik maʼlum emas, lekin chuchuk suv akulalari, oʻpka baliqlari, toshbaqalarning kamida uchta avlodi, shu jumladan *Glyptops caelatus* va timsoh shaklidagi *Goniopholis affinis* ham ushbu ehtimol tarkibidadirlar. Dalillar koʻp miqdorda tuberkulyar sutemizuvchilar Argillomys *marylandensis* ham mavjud boʻlganini koʻrsatadi. Iz qoldiqlari orasida Eubrontes deb nomlanuvchi teropod izlari va pterozavrga mansub *Pteraichinus* geniga aloqador boʻlgan boshqa hayvonlar mavjud boʻlib, bu hayvonlar juda koʻp boʻlganini koʻrsatadi. Bu hududdan maʼlum boʻlgan oʻsimliklar hayotiga kremniylangan yogʻoch sifatida saqlanib qolgan daraxtlar, Dioonitlar, *Ginkgo* kabi *sikadlar*, *Selaginella* tuproq oʻsimligi va ulkan qizil daraxt — ignabargli *[[Mamont daraxti|Sequoia]]* kiradi.

Milod shakllanishidan oldingi Oklaxomada *Astrodon* boshqa dinozavrlar bilan birga yashagan, masalan, sauropod *Sauroposeidon proteles*, dromeozavr *Deinonychus* va karnozavr *Acrocanthosaurus atokensis* shular jumlasidandir. Antlers shakllanishida saqlanib qolgan paleo muhitdagi eng keng tarqalgan dinozavr ornitopod *Tenontozavr* hisoblanadi. *Astrodon* bilan bir davrda mavjud boʻlgan boshqa umurtqali hayvonlarga amfibiya *Albanerpeton artridion*, sudraluvchilar *Atokasaurus metarsiodon* va *Ptilotodon wilsoni*, crurotarsan sudralib yuruvchi *Bernissartia*, toʻgayli baliqlar turkumiga kiruvchi *Hybodus buderi* va *Lissodus anitae* kabi hayvonlar ham boʻlgan. Bizga maʼlum boʻlgan baʼzi qush qoldiqlari ham ushbu shakllanishdan maʼlum. Qazilma dalillar gar *Lepisosteus* bu mintaqada eng keng tarqalgan umurtqali boʻlgan, degan farazlar ham mavjud. Ushbu hududdan maʼlum boʻlgan dastlabki sutemizuvchilarga *Atokatherium boreni* va *Paracimexomys crossi* kabilar ham kiradi.

## Madaniy topilmalar
1998-yilda *Astrodon Jonstoni* Merilend shtati dinozavri nomini oladi. *Astrodon* Robert T. Bakkerning „*Raptor Red*“ romanida ham *Utahraptor* oʻljasi sifatida namoyon boʻladi.

Shimoliy Karolina Tabiiy fanlar muzeyining uchinchi qavatida joylashgan Janub qoʻrqinchi koʻrgazmasida haqiqiy oʻlchamdagi *Astrodon* modeli (chap orqa oyogʻida chandigʻi bor) namoyish etilgan.

Yana bir *Astrodon* modeli ham Baltimordagi Merilend ilmiy markazida namoyish etilgan. U „Tarixdan oldingi Vashington“ hujjatli filmida ishtirok etgan.

Astrodon Texas shtatiga aloqador dinozavrdir.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Jonston, C., 1859, „Odontografiya haqida eslatma“, Amer. Journal Dental Sci. 9:337-343.
* Kranz, P.&nbsp;M. 1996, Merilend shtatidagi choʻkindi temir rudalari va ularning dinozavr faunasi haqida eslatmalar, Merilend geologik tadqiqoti maxsus nashri № 3, pp.&nbsp;87-115.
* Leidy, J 1865, Qoʻshma Shtatlardagi boʻr shakllanishining yoʻq boʻlib ketgan sudraluvchilari haqida xotira. Smitson. Hissa. Bilim. XIV: atr. VI: 1-135.
* Lukas, F.&nbsp;A. 1904, „Paleontologik qaydlar“, Fan (ns) XIX (480): 436-437.
* Lull, R.&nbsp;S. 1911, „Arundel shakllanishining sudraluvchi faunasi“ va „Merilendning quyi boʻr konlarining tizimli paleontologiyasi — Dinozavriya“, Quyi boʻr: Merilend geologik tadqiqotining tizimli hisobotlari, pp.&nbsp;173-178, 183-211.
* Marsh, O.&nbsp;C. 1888, „Potomak guruhidan Sauropoda va boshqa yangi dinozavrlarning yangi jinsi toʻgʻrisida bildirishnoma“, American Journal of Science, 3-seriya, jild. XXXV, bet.&nbsp;89-94.