Balfour deklaratsiyasi (1917)

**Balfour deklaratsiyasi (1917)**

**1917 yilgi Balfur deklaratsiyasi 1917** yil 2 noyabrda Buyuk Britaniya tashqi ishlar vaziri Artur Balfurning Britaniya yahudiy jamiyati vakili Lord Rotshildga Buyuk Britaniyaning Sionistik Federatsiyasiga yuborilishi uchun yozgan rasmiy xatidir .

**Maqsadlar**

Lloyd Jorjning so'zlariga ko'ra, *"... Balfour deklaratsiyasi shunchaki [[rahm-shafqat harakati]] emas.* *Shuni tushunish kerakki, biz butun dunyo yahudiylarining ittifoqchilar ishini qo'llab-quvvatlashi [[Ayirboshlash|evaziga]] [[Bitim|kelishuv]] haqida ketmoqda ”*  .

**[[Deklaratsiya|Deklaratsiyani]] chiqarishning mumkin bo'lgan maqsadlari orasida:**

* Amerika yahudiy jamiyati     tomonidan AQSh hukumatiga Antanta tarafida Birinchi jahon urushiga kirishga     bosim o'tkazishga undash.
* Rus yahudiylari orasida bolshevizmning tarqalishiga yo'l qo'ymaslik va shu bilan Rossiyaning urushdan chiqib ketishiga yo'l qo'ymaslik uchun     ularga bosim o'tkazishga urinish.
* Buyuk Britaniyaning urushdan keyin Falastinni nazorat qilish uchun ma'naviy huquqni qo'lga     kiritishi. Deklaratsiyadan oldingi ingliz-fransuz kelishuviga ko'ra, u     Falastinning markaziy qismida Britaniya nazorati ostida emas, balki     xalqaro nazorat ostida zona yaratishi kerak edi [1] .

**Arab-yahudiy mojarosi**

Deklaratsiyaning qabul qilinishi yahudiy immigratsiyasining sezilarli darajada oshishiga olib keldi. 1919-1921 yillarda Falastinga 18 000 dan ortiq yahudiy muhojirlar kelgan. 1920 yil aprel oyining birinchi haftasida Quddusda g'alayonlar boshlandi, bu tartibsizliklar davomida besh yahudiy va to'rt arab halok bo'ldi, 200 dan ortiq odam yaralandi. 1921 yilda arablar Yaffada may oyida bo'lib o'tgan namoyishlar paytida yahudiy kommunistlari va sionistlar o'rtasidagi to'qnashuvlarga aralashdilar. G‘alayonlar mamlakatning boshqa hududlariga ham tarqalib, 17 yahudiy va 48 arabni o‘ldirgan, 200 dan ortiq odam yaralangan. Bu voqealar Balfur deklaratsiyasida vujudga kelgan keskin qarama-qarshiliklarni fosh qildi, u yahudiy xalqi uchun “milliy uy”ni “Falastindagi mavjud boʻlgan yahudiy boʻlmagan jamoalarning fuqarolik va diniy huquqlarini buzmasdan”  yaratishga vaʼda berdi.

**Qo'shimcha hujjatlarda**

1918 yil fevralda Fransiya "Deklaratsiya" bilan kelishuvini e'lon qildi, 9 mayda - Italiya, 31 avgustda AQSH prezidenti Vilson, keyin esa 1922 yil 30 iyunda AQSh Kongressi tomonidan tasdiqlandi  .

1920-yil 24-aprelda San-Remoda boʻlib oʻtgan konferentsiyada “Balfur deklaratsiyasi” ittifoqchilar tomonidan Falastindagi urushdan keyingi kelishuv uchun asos sifatida maʼqullandi va 1922-yil 24-iyulda “Balfur deklaratsiyasi” hujjat matniga kiritildi. Millatlar Ligasi tomonidan tasdiqlangan Falastinni boshqarish uchun Britaniya mandati . 1945 yilda Millatlar Ligasi o'rniga Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashkil etilganda, uning nizomiga Millatlar Ligasining barcha mandatlarini saqlab qolish to'g'risidagi modda kiritildi  . Bu tamoyil Gaaga xalqaro sudi tomonidan ham tasdiqlangan. Shunday qilib, "Balfour deklaratsiyasi" BMT tashkil topgandan keyin ham o'z faoliyatini davom ettirdi.

**Reytinglar**

Balfur deklaratsiyasi matnida Quddus va o'sha yillarda mustaqil siyosiy, ma'muriy yoki geografik birlik bo'lmagan Falastin chegaralari haqida eslatma yo'q. Keyinchalik bu noaniqlik deklaratsiyani talqin qilishda kelishmovchiliklar manbai bo'ldi  . 2004 yil oxirida dunyoning turli mamlakatlarida oliy ma’lumotli va internetdan faol foydalanayotgan arab ziyolilarining 24 ming vakili o‘rtasida o‘tkazilgan ijtimoiy so‘rov natijalariga ko‘ra, Balfur deklaratsiyasi “kelayotgan ming yillikning eng dahshatli hujjati  dir.  .

Falastin arablari ( Falastinliklar ) Deklaratsiyani xiyonat deb hisoblaydilar, ayniqsa inglizlarning Birinchi jahon urushi davrida oʻzlarining siyosiy va harbiy yordamini qoʻlga kiritish maqsadida Usmonli imperiyasi arablariga bergan vaʼdalarini hisobga olgan holda  . Deklaratsiya arab-isroil mojarosining boshlang'ich nuqtasi bo'ldi, degan fikr bor  .

**Qiziq faktlar**

"Balfour deklaratsiyasi" The Times gazetasining o'sha sonida Oktyabr inqilobi haqidagi hisobot  bilan chop etilgan.