Toshkent metropoliteni

**Toshkent Metropoliteni** — O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi unitar korxonadir. Avval Oʻzbekiston temir yoʻllari kompaniyasi tarkibida boʻlgan. U Toshkent shahridagi jamoat transportlaridan biri boʻlgan metro tizimini boshqaradi.

2023-yil may oyi holatiga koʻra, Toshkent metropolitenining umumiy uzunligi 67,2 km, yoʻllari soni 4 ta va bekatlari soni 48 ta. Metroda haftaning dushanba-juma kunlarida bir kunda 330,000 va shanba-yakshanba kunlarida esa 150,000 nafar yoʻlovchi tashiladi. Toshkent Metrosida 4,200 nafar ishchi-xodimlar yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatadi.

Metro bekatilarining eʼlonlar berish jarayoniga (*Ehtiyot boʻling, eshiklar yopiladi, keyingi bekat…*) suxandonlar Tuhfa Ahmedova, Raʼno Dehqonova, Manzura Ahmadaliyevalar ovoz berishgan. 2006-yildan boshlab Muslima Murodovaning ovozi oʻrnatilgan.|Mamlakat=Uzbekistan 🇺🇿}}

Toshkent Metropolitenini rejalashtirish ishlari 1968-yilda, Toshkentdagi zilziladan ikki yil oʻtib, boshlangan. Markaziy Osiyoda yagona metro yoʻllari va bekatlar qurilishi 1972-yil iyul oyida boshlangan.

## Tarixi

### Toshkent metropoliteni tarixining boshlangan davri
Toshkent metropolitenining qurilish tarixi XX asrning 60-yillariga borib taqaladi. Shahar tez o‘sib borayotgan va sanoat rivojlanayotgan davrda aholi zichligini kamaytirish va tezkor transport tizimini tashkil etish zaruriyati ortib borgan edi. Shahar transportida kuzatilgan tıjralar va muammolar, asosan, avtobus va trolleybuslar yo‘nalishlarining haddan tashqari bandligi, yo‘llarda tiqilinchlar va transportning sekin harakatlanishi, metropoliten qurilishi zaruratini yanada kuchaytirdi. Toshkentning metropoliten tizimini yaratish bo‘yicha rasmiy takliflar 1950-yillarning oxirlarida paydo bo‘la boshladi.

Toshkentda metropoliten qurish g‘oyasi dastlab 1957-yilda ilgari surildi. Biroq, qurilish ishlarini boshlash uchun poytaxtning geologik, iqlimiy va texnik sharoitlari o‘rganilishi kerak edi. 1965-yilda Toshkent shahrida metropoliten qurilishi uchun zaruriy tadqiqotlar yakunlandi va 1966-yilda Qurilish bo‘yicha qaror qabul qilindi. Metropoliten qurilishi 1968-yilda boshlandi, bu davrda qurilish uchun zaruriy materiallar va uskunalar to‘plandi.

### Qurilish jarayoni
Toshkent metropolitenining qurilishi 1960-yillarning oxirida boshlangan bo‘lib, bu ishlar avvalgi eng katta qurilish loyihalaridan biri sifatida qayd etildi. Metropolitenning qurilishi uchun maxsus komissiya tashkil etildi va mehnat kuchi, materiallar va qurilish uskunalari shahar tashqarisidan olib kelingan. Qurilish ishlarini bajarish uchun 1000 dan ortiq mehnat resurslari jalb qilindi. Metropolitenning ilk chizmalari va dizaynlari Shvetsiya va Germaniyadagi mutaxassislar tomonidan ishlab chiqildi.

### 1977-yil: Toshkent metropoliteni ochilishi
Toshkent metropoliteni 1977-yilning 6-noyabrida rasmiy ravishda ochildi. Bu, shubhasiz, Toshkent shahrining tarixidagi muhim voqea edi, chunki bu transport tizimi shahar aholisining kundalik hayotini sezilarli darajada o‘zgartirdi va modernizatsiya jarayonini tezlashtirdi. Metropolitenning dastlabki liniyasi 13,3 kilometr uzunlikka ega bo‘lib, u 9 ta stantsiyadan iborat edi. Dastlabki yo‘nalish A (yoki hozirgi uchun, «Kizil liniya») liniyasi bo‘lib, Toshkent shahrining markaziy qismini va undan atrofdagi aholi punktlarini birlashtirdi.

### Chilonzor yoʻli

Toshkent metropoliteni 1-liniyasi — Chilonzor yoʻli 1977-yilda ochilgan boʻlib, hozirda bu liniya uzunligi 23,7 km va 17 bekatdan iborat. Ushbu liniyaning qurilishi quyidagi 3 asosiy bosqichda amalga oshirilgan:
* 1977-yil 6-noyabrda birinchi navbatdagi uzunligi 12,2 km boʻlgan 9 ta bekat („Olmazor“, „Chilonzor“, „Mirzo Ulugʻbek“, „Novza“, „Milliy bogʻ“, „Xalqlar do'stligi“, „Paxtakor“, „Mustaqillik maydoni“, „Amir Temur xiyoboni“) ochilgan.
* 1980-yil 18-avgustda ikkinchi navbatda uzunligi 4,6 km boʻlgan 3 ta bekat („Hamid Olimjon“, „Pushkin“, „Buyuk ipak yoʻli“) foydalanishga topshirilgan.
* 2020-yil 26-dekabrda uchinchi navbatda yer ustidan oʻtadigan 6,9 km boʻlgan 5 ta bekat (Bekat-1,2,3,4,5) ishga tushirildi. Bekatlar nomlari „Choshtepa“, „O'zgarish“, „Sergeli“, „Yangihayot“ va „Chinor“. Qiymati 82,66 million AQSh dollariga teng boʻlgan bu loyiha 2017—2020-yillarda qurildi. Bu yoʻnalishda kuniga qoʻshimcha 35,000 nafar, yiliga 11,5 million yoʻlovchi tashilishi kutilmoqda.

### Oʻzbekiston yoʻli

Toshkent metropoliteni 2-liniyasi — Oʻzbekiston yoʻli 1984-yilda ochilgan boʻlib, hozirda bu liniya uzunligi 14,3&nbsp;km va 11 bekatdan iborat. Ushbu liniyaning qurilishi quyidagi 4 asosiy bosqichda amalga oshirilgan:
* 1984-yil 7-dekabrda uzunligi 4,8&nbsp;km boʻlgan 5 ta bekat („Alisher Navoiy“, „Oʻzbekiston“, „Kosmonavtlar“, „Oybek“ va „Toshkent“) ochilgan.
* 1987-yil 6-noyabrda uzunligi 3,3&nbsp;km boʻlgan 2 ta bekat („Mashinasozlar“ va „Doʻstlik“) foydalanishga topshirilgan.
* 1989-yil 6-noyabrda uzunligi 2,4&nbsp;km boʻlgan 2 ta bekat („Gʻafur Gʻulom“ va „Chorsu“) ochilgan.
* 1991-yil 30-aprelda uzunligi 3,8&nbsp;km boʻlgan 2 ta bekat („Tinchlik“ va „Beruniy“) ishga tushirilgan.

### Yunusobod yoʻli

Toshkent metropolitenining shahar markazini Yunusobod tumani bilan bogʻlaydigan 3-liniyasi — Yunusobod yo'li Mustaqilik yillarida qurilgab boʻlib, ushbu liniyaning umumiy uzunligi 10,5 kilometr va 8 ta bekatdan iborat. Ushbu liniya qurilishini quyidagi 2 bosqichga boʻlish mumkin:
* 2001-yil 26-oktabrda uzunligi 7,6&nbsp;km boʻlgan 6 ta bekat („Mingoʻrik“, „Yunus Rajabiy“, „Abdulla Qodiriy“, „Minor“, „Bodomzor“ va „Shahriston“) qurilgan.
* 2020-yil 29-avgustda uzunligi 2,9&nbsp;km boʻlgan 2 ta bekat („Yunusobod“ va „Turkiston“) foydalanishga topshirildi.

### O'zbekiston mustaqilligining 30-yilligi yo'li

Toshkent metropolitenining 4-liniyasi — O'zbekiston mustaqilligining 30-yilligi yo'li yer ustidan oʻtadi. Umumiy uzunligi 52.1&nbsp;km va bekatlari soni 35 ta boʻlishi rejalashtirilgan bu liniyaning birinchi bosqichi qurilishi 2017-yilda boshlandi va 2020-yil 30-avgustda ochildi. Ochilish marosimida Prezident Shavkat Mirziyoyev ishtirok etdi. Bu bosqichda qurilgan 7 ta bekatning (Texnopark, Yashnobod, Tezul, Olmos, Rohat, Yangiobod va Qo'yliq) umumiy uzunligi 11&nbsp;km.

2023-yil aprel oyida Toshkentda yerusti halqa metro yo‘lining II bosqichi doirasida qurib bitkazilgan yana 5 ta bekatda yo‘lovchi tashuvlari boshlandi. Qo‘yliq, Matonat, Qiyot, Tolariq, Xonobod va Quruvchilar uchastkasida qurilish ishlari tugatilgan 5 ta bekatning umumiy uzunligi 7,74 kilometr. Yana ikkita stansiyani o‘z ichiga olgan, uzunligi qariyb 4 km bo‘lgan Quruvchilar, Turon va Qipchoq bekatining (Chilozor liniyasining Chinor bekati) qurilishi davom etmoqda.

## Toshkent metrosi liniyalari

## Metro bekatlari

Toshkent metropoliteni bekatlari loyihalashtirilgan davriga koʻra turli xil uslubda qurilgan. Metrodagi Chilonzor, Novza bekatlari gumbazsimon, Mustaqillik maydoni yigʻma monolit konstruksiyali kolonna tipida, boshqa bekatlar esa kolonna tipida qurilgan. Har bir bekatning badiiy meʼmorlik hamda haykaltaroshlik nuqtai nazaridan bezatilishi ramziy ravishda shu bekat nomini aks ettiradi. Ularda madaniy, monumental dekorativ va amaliy sanʼatning milliy anʼanalari oʻz aksini topgan. Bekatlarga bezak berishda, asosan, Oʻzbekistonda chiqadigan qora, qizil, kulrang granitlar, turli xil marmar, keramika, stomalit, yogʻoch, oyna, turli xil metall va boshqalardan foydalanilgan.

Yoʻlovchilarga qulaylik yaratish uchun baʼzi bekatlarda eskalatorlar oʻrnatilgan.

Toshkent metropoliteni 9 balli zilzilaga bardosh beradi.

Yunusobod liniyasi ustidan yerosti suvlari oʻtganligi sababli baʼzi bekatlarda shiftdan chakka oʻtadi. Lekin bu yoʻlovchilarga va metropolitenga hech qanday xavf tugʻdirmasligi aytilgan.

## Harakat Tarkibi
Toshkent metropolitenida harakatlanadigan poyezdlarning eng yuqori tezligi 80&nbsp;km/soatni tashkil qiladi, oʻrtacha tezlik — 60&nbsp;km/soat. Profilaktika ishlari olib borilayotgan joylarda — 40&nbsp;km/soatgacha tezlik pasaytiriladi.

Metropoliten huzurida yosh kadrlarni tayyorlash markazi bor ekan. Mashinist boʻlishni xohlaganlar avvaliga 7 oylik nazariy bosqichni oʻqib tugatib, soʻngra amaliyotga oʻtishadi. Mashinistlar 4 toifaga boʻlinadi: yangi ishga kirgan mashinistlar 4-toifaga mansub boʻladi; 2 yil davomida qoida buzmasdan poyezd haydasa, imtihon topshirib 3-toifaga oʻtishi mumkin boʻladi; keyin yana 2 yil davomida yaxshi ishlasa, imtihon topshirib 2-toifa oʻtadi va shu tarzda mashinistlarning mahoratlari oshib boradi.

Toshkent metropolitenining Chilonzor yoʻnalishida eʼlonlar uchun diktor Madina Hasanovaning ovozi yozib olingan. Yunusobod va Oʻzbekiston yoʻnalishlari uchun esa Oʻzbekiston milliy teleradiokompaniyasi xodimasi Muslima Murodova ovoz bergan.

Metropolitendan texnikaviy foydalanish qoidalari

## Toʻlov

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 25-noyabrdagi „Umumiy foydalaniladigan transportda yoʻlovchi tashishda yoʻlkira haqini toʻlashning avtomatlashtirilgan tizimini joriy etish toʻgʻrisida“gi qaroriga koʻra Toshkentdagi avtobus va metropoliten yoʻnalishlarida avtomatlashtirilgan toʻlov tizimini joriy etildi va 2020-yil 3-yanvardan yagona transport kartalari muomalaga chiqarildi. Yagona transport kartalarining hisobini metro kassalari, oylik yoʻl chiptalarini sotish shoxobchalari, infokiosklar, barcha elektron toʻlov tizimlari, shuningdek, ATTO — mobil ilovasi orqali toʻldirish imkoniyati mavjud. Yoʻlovchilar toʻlovlarni yagona transport kartalari orqali amalga oshirishadi. Toshkent metropolitenining barcha bekatlari elektron toʻlovni amalga oshirish uchun mobil va statsionar validatorlar bilan toʻliq taʼminlandi.

2020-yil 1-noyabrdan boshlab Toshkent metrosi kassalarida jetonlar sotilishi toʻxtatildi. Ammo, jetonlardan foydalanish 2020-yil 31-dekabr kuniga qadar davom etdi. Buning uchun bekatlarning har bir kirish joyida bittadan jetonlarni qabul qiluvchi turniket qoldirildi.

Hozirda Toshkent metrosida quyidagi toʻlov usullari mavjud:

* Yagona transport kartasi (ATTO);
* Bir martalik QR-chipta. U sotib olingan paytdan boshlab 30 daqiqa davomida amal qiladi va faqat u sotib olingan bekatda amal qiladi;
* NFC chipli bank kartalari (Humo, Visa, MasterCard);
* ATTO va Click mobil ilovalarida yaratilgan QR-kod bilan.

2019-yil 15-avgustdan boshlab metroda yoʻl haqi 1400 soʻmni tashkil etadi.

Nafaqadagi fuqarolar poytaxt metrosidan har kuni soat ertalab soat 10:00dan kech soat 16:00gacha bepul foydanalanish huquqiga ega. Bekatga kirishda pensiya guvohnomasini taqdim etish kerak.

Shuningdek, quyidagi toifadagi fuqarolar metropolitendan doim bepul foydalanish huquqiga ega:
* 1941—1945-yillardagi urush qatnashchilari;
* 1941—1945-yillardagi urush nogironlari va 1-guruh urush nogironlarini kuzatib boruvchi shaxs;
* 1941—1945-yillardagi urush davrida front ortida fidokorona mehnati va harbiy xizmati uchun orden va medallar bilan mukofotlangan shaxslar;
* Afgʻoniston va boshqa mamlakatlar hududlarida jangovar harakatlarda qatnashgan sobiq harbiy fuqarolar;
* Chernobil AESidagi fojea oqibatida radiatsiya va boshqa kasalliklarga chalingan shaxslar;
* koʻzi ojizlar va ularni kuzatib boruvchi shaxslar;
* oddiy majburiy harbiy xizmatning barcha harbiy xizmatchilari va shartnomadagi harbiy xizmatchilar.
* 2025 yilda Qodirov Ravshan Lazizjon o‘g‘li Toshkent metropoliteni yo‘lovчилari учун QR-kod ma’lumotnomalarini joriy etish masalalari bo‘yicha ikki maqola nashr etdi. Birinchi maqola ingliz tilida “QR Code Information at Metro Stations: Creating Convenience and Access to Information for Passengers” nomида American Journal of Engineering, Mechanics and Architecture jurnalida chop etilgan. Ikkinchi maqola esa o‘zbek tilida “Metropolitenda QR kod ma'lumotnomalari: Yo'lovchilar uchun qulaylik yaratish va axborot olish imkoniyati” nomида “Yangi O‘zbekiston Yangi Ilmiy Tadqiqotlar” jurnalida nashr qilingan.

## Ish soatlari
Toshkent metropolitenining Yunusobod yoʻnalishi ertalab soat 05:00dan kech soat 23:00gacha, Chilonzor va Oʻzbekiston yoʻnalishlari esa soat 05:00dan 00:00gacha ishlaydi.

2021-yil 21-maydan boshlab metropolitenning barcha yoʻllari ish tartibi vaqtincha ertalab soat 06:00dan kech soat 23:00gacha etib belgilanadi.

Metroda poyezdlar grafigi ikki turga boʻlinadi: yozgi va qishki. Har xil faslda kun botish vaqti oʻzgarishi sababli grafiklar ham farq qiladi.

Poyezdlar kunning eng tigʻiz vaqtlarida, yaʼni tonggi soat 07:00dan 09:00gacha va kechki 17:00dan 19:00gacha Chilonzor yoʻnalishi boʻyicha 4 daqiqa, Oʻzbekiston yoʻnalishi boʻyicha 5 daqiqa, Yunusobod yoʻnalishi boʻyicha esa 7 daqiqa interval bilan harakatlanadi. Kunning boshqa qismida esa bu interval choʻziladi.

2020-yil mart oyida COVID-19 pandemiyasi sababli Toshkent metrosi yoʻlovchilar uchun yopildi. 5 oylik tanaffusdan keyin 2020-yil 15-avgustdan metro yana qayta ishga tushirildi.

2020-yilning 24-sentabr kuni Toshkent metropoliteni bekatlaridagi 17ta vestibyul vaqtincha yopilgandi. 2020-yilning 10-dekabrigacha barcha vestibyullarning bosqichma-bosqich ochilishini maʼlum qilindi.

## Kelajakdagi loyihalar
Toshkent metropoliteni tarkibida 2030-yilga qadar 10 ta yangi bekat, xususan, Beruniy bekatidan Qoraqamishgacha 2 ta bekat, Buyuk Ipak Yoʻli bekatidan TTZgacha (Toshkent Traktor Zavodi) 3 ta bekat hamda Mingoʻrik bekatidan Janubiy vokzalgacha 5 ta bekat qurish rejalashtirilmoqda.

2025-yilga borib Toshkent metropoliteni yana 4 barobar kattalashadi va poytaxt yer osti temir yoʻllarining umumiy uzunligi 157 kilometrni tashkil qiladi.

Shuningdek, yerusti Halqa yoʻli metrosi loyihasining umumiy qiymati 422 million AQSh dollaridan ziyod. Bu yoʻlning jami uzunligi qariyb 55&nbsp;km boʻlib, bekatlari soni 35 ta boʻladi. Loyiha quyidagi 5 bosqichda amalga oshirilishi rejalashtirilgan:
* 1-bosqich: Doʻstlik bekatidan Qoʻyliq bozorigacha boʻlgan qism qurilib, foydalanishga topshirildi.
* 2-bosqich: Qoʻyliq bozori bilan Toshkent yerosti metrosining Olmazor bekati bogʻlanadi.
* 3-bosqich: Beruniy bekatigacha boʻlgan qism quriladi.
* 4-bosqich: Bodomzor bekatigacha boʻlgan qism quriladi.
* 5-bosqich: Halqa metro liniyasi yana Doʻstlik bekatiga ulanadi.

Toshkent Metropolitenini kengaytirish loyihasi bilan tanishish mumkin.

## Texnik nosozliklar

* 2019-yil 18-dekabrda Yunusobod bekati qurilishida yon devorning qulab tushishi oqibatida avariya holati kelib chiqqan. Hodisaga kuchli yomgʻir natijasida beton devorning orasiga suv toʻplanib, devor ogʻirlik oqibatida qulab tushgani aytildi. Bu hodisada oʻsha paytda qazish ishlari olib borayotgan 6 nafar ishchi qurbon boʻldi. Oʻzbekiston temir yoʻllari har bir halok boʻlgan ishchining oilasi uchun 100 million soʻm (taqriban 10,400 AQSh dollari) hisobida tovon puli ajratdi..
* 2021-yil 18-mart kuni Chilonzor yoʻlining Olmazor va Sergeli yoʻlining Bekat-1 bekatlari orasidagi tunnelda ikki poyezd toʻqnashdi.
* 2021-yil 7-aprel kuni Toshkent metrosida ikki poyezd toʻqnashgani haqida xabar tarqaldi. Rasmiy izohda texnik sabablarga koʻra Oʻzbekiston yoʻlining Gʻofur Gʻulom bekatida yoʻlovchilar poyezddan tushirilib, zaxiraga kelgan navbatdagi poyezdga oʻtkazib yuborilgani, yoʻlovchilar tushirilgan poyezd boshqa poyezd yordamida shatakka olinib, Beruniy bekatiga olib kelingani maʼlum qilindi.
* 2021-yil 8-aprel kuni Sergeli yerusti metrosida poyezd yarim yoʻlda toʻxtab qoldi. Yoʻlovchilar poyezddan tushib, temir yoʻl boʻylab bekatgacha piyoda yurishga majbur boʻldi.
* 2021-yil 9-aprel kuni ijtimoiy tarmoqlarda Pushkin bekatidan Buyuk Ipak Yoʻli bekati tomon borayotgan poyezdning ochiq eshiklar bilan harakatlangani tushirilgan video tarqaldi.
* 2021-yil 28-aprel kuni Novza bekati yaqinidagi tunnelda poyezd texnik nosozlik tufayli toʻxtab qoldi. Ijtimoiy tarmoqlarda metro yoʻlovchilari tunneldagi relslar orqali harakatlanib, bekatga yetib olgani tasvirlangan video va foto suratlar tarqaldi. Bunda mashinist poyezd harakatlanayotgan paytda oldindagi yoʻlda kontakt relslarni quvvatlovchi tokopriyomnikda uchqun chiqayotganini koʻrib qolgan.
* 2021-yil 7-may kuni soat 21:10 dan 22:00 gacha Toshkent metropoliteni Halqa yo'lining 7-bekatida elektr energiyasi oʻchib qoldi. Metrodagi nosozlik sababli shahar jamoat transportida yuqori darajadagi tirbandliklar yuzaga keldi. Chilonzor yoʻlida harakat toʻxtab qolgani tufayli bekatlarda toʻplanib qolgan yoʻlovchilar tashqariga chiqishga majbur boʻlishdi.
* 2021-yil 13-may kuni Toshkent metropoliteni Amir Temur xiyoboni bekatida barcha yoʻlovchilar tushirib yuborildi, ijtimoiy tarmoqlarda voqea aks etgan videolar tarqaldi. Oʻzbekiston temir yoʻllari kompaniyasi shu kuni Chilonzor yoʻlida texnik-profilaktika ishlari olib borilishi munosabati bilan soat 10:30 dan 11:00 gacha poyezdlar aylanmasi Amir Temur xiyoboni bekatiga amalga oshirilini bildirdi.
* 2021-yil 24-may kuni ertalab soat 08:52da 4-sonli yoʻnalish boʻylab harakatlanayotgan poyezd texnik sabablarga koʻra Hamid Olimjon bekatida toʻxtab qoldi. 16-sonli yoʻnalish boʻyicha orqadan kelayotgan poyezd yoʻlovchilarni olib, jadvalga muvofiq harakatlanishni davom ettirdi.
* 2021-yil 7-iyul kuni soat 12:55 va 13:05 oraligʻida Toshkent shahar elektr taʼminotida uzilish yuzaga kelganligi sababli metroning barcha yoʻllarida ham chiroqlar va eskalatorlar ishlamay qoldi. Ammo poyezdlar harakati davom etdi.

### Nojoʻya hodisalar
2022-yil 24-fevral kuni soat 21:15 larda Toshkent metropolitenining „Mirzo Ulugʻbek“ bekatida nojoʻya holat sodir boʻldi. 1984-yilda tugʻilgan E.Sh. ismli shaxs (Sirdaryo viloyati, Sardoba tumanida yashagan) oʻzini harakatlanib ketayotgan elektropoyezdning tagiga tashlab, olgan tan jarohatlari oqibatida voqea joyida vafot etgan.

## Yana qarang

* Metropoliten
* Metropolitenlar roʻyxati

## Manbalar

## Havolalar
* Toshkent Metropolitenini kengaytirish loyihasi