open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andrey Belozerskiy

**Andrey Nikolayevich Belozerskiy** (1905-yil16 (29)-avgust, Toshkent, Turkiston oʻlkasi, Rossiya imperiyasi – 1972-yil 31-dekabr, Moskva) – biokimyogar, SSSRda molekulyar biologiyaning asoschilaridan biri. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1969).

SSSR Fanlar Akademiyasi akademigi (1962-yildan 1958-yildan muxbir aʼzosi), SSSR Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti (1971-yil 28-may – 1972-yil 31-dekabr). Nuklein kislotalarning tarkibi va ularning turli organizmlarda tarqalishi boʻyicha tadqiqotlar olib borgan. Gen sistematikasining asoslarini yaratgan.

## Biografiyasi

### Bolaligi
Belozerskiy 1905-yil 16-avgustda Toshkent shahrida amaldorlar oilasida tavallud topgan. Otasi Nikolay Andreyevich Belozerskiy Oʻrta Osiyoga rus muhojirlari oilasidan boʻlgan. U sud palatasida advokat boʻlib ishlagan. Onasi Yevgeniya Semyonovna gimnaziyada musiqa oʻqituvchisi boʻlgan (bobosi Semyon Ivanovich Laxtin (1845–1892) – rus savdogari va Rossiya imperiyasida paxta biznesining asoschilaridan biri). Belozerskiylar oilasida uch nafar farzand bor edi: Nikolay, Lidiya va Andrey. 1913-yilda ota-onasi vafot etgandan soʻng, Andrey Belozerskiy Gatchina bolalar uyida tarbiya koʻrgan, ammo 1917-yil bahorida bolalar uyi yopilgandan soʻng, u Verniy shahriga xolasi Tatyana Semyonovna Ivanovaning oilasiga koʻchib oʻtgan.

### Talabalik yillari
Andrey Nikolayevich 1921-yilda 16 yoshida maktab guvohnomasini olmasdan, Toshkentdagi Oʻrta Osiyo Davlat universiteti (SAGU)ning fizika-matematika fakultetiga oʻqishga kirgan. N. A. Dimo, A. L. Brodskiy, P. A. Baranov, I. A. Raikova, A. I. Vvedenskiy uning ustozlari boʻlgan. Talabalik davrida Andrey Nikolayevich SAGUda laborant (1923–1924) boʻlib ishlagan va 1925-yildan ishchilar fakultetida dars bera boshlagan. Universitetda mashhur biolog A. V. Blagoveshenskiy rahbarligida oʻzining birinchi ilmiy ishini yakunlagan. Nikolay baʼzi togʻ oʻsimliklari barglaridan olingan suvli ekstraktlarda vodorod ionlarining konsentratsiyasini oʻrgangan.

Belozerskiy 1927-yilda fizika-matematika fakultetini oʻsimliklar fiziologiyasi mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan. 1927–1930-yillarda Oʻrta Osiyo Davlat universiteti aspiranturasida tahsil olgan.

### Moskva universitetidagi faoliyati
Andrey Nikolayevich 1930-yilda Moskvaga safari chogʻida Aleksandr Robertovich Kizel bilan uchrashgan va Moskva universitetida oʻsha paytda Kizel tomonidan yaratilgan oʻsimliklar biokimyosi kafedrasiga ishlashga taklif qilingan. Belazerskiy A. R. Kizel rahbarligida oʻsimlik ontogenezining turli bosqichlarida oʻsimlik oqsillarini, xususan, nuklein kislotalar bilan oqsillar majmuasi boʻlgan nukleoproteinlarni oʻrganishga kirishgan.

Belozerskiy Moskva davlat universitetining oʻsimliklar biokimyosi kafedrasida 1930-1932-yillarda assistent, 1932-1943-yillarda dotsent va 1943-1972-yillarda professor boʻlib faoliyat olib borgan. 1938-yilda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilmasdan, unga fan nomzodi ilmiy darajasi berilgan. Andrey 1943-yilda biologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun „Nukleoproteidi i polinukleinoviye kisloti rasteniy“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

## Manbalar
Beltov balandligi

**Beltov balandligi** - Orol dengizining jan, Qizilqumning shimoli-gʻarbiy qismidagi qir. Eng baland joyi 142 m, uz. gʻarbdan sharqqa taxminan 60&nbsp;km, eni 12&nbsp;km. Maydoni qariyb 720&nbsp;km². Beltov balandligi ning janubiy va gʻarbiy yon bagirlari tik. chinksimon, qolgan yon bagirlari atrofdagi tekisliklarga astasekin tutashib ketadi. Yuzasi yasen, asosan, shimoliy va sharq tomom pasayib boradi. Doʻnglik, koʻzanakli qum shakllari bilan band. Eol qum shakllari, asosan, shimoliy va shimoli-sharqiy qismlarida uchraydi, qolgan joylarda tub jinslar yuzasi yupqa dslyuvial va prolyuvial shagʻal va qum qatlamlari bilan qoplangan. Oʻsha joylarda yirik va chuqur (20 – 30 m), tik yon bagʻirli, tubi taqirlar bilan band eroziondeflyatsiya botiklari mavjud.

Beltov balandligi niig janubiy va gʻarbiy yon bagʻirlari chuq. 5 – 10 m li quruq soylar bilan oʻyib yuborilgan. Beltov balandligining gʻarbiy yon bagʻrida (Qorateren koʻli sohili) quyi va oʻrta oligotsen kesimining qalinligi 20 – 25 m li yashil rang gildan iborat kismi kurinib qolgan. Beltov balandligining katta kismini yuqori pliotsenning mergelli gil va qumtosh jinsli Qushxonatov svitasi tashkil qiladi. Svitaning usti yuvilgan sariqqoʻngʻir rangli qum bilan qollangan (Dengizkoʻl svitasi). Qishi sovuq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 7,6°; yozi issiq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 26°. Yiliga oʻrtacha 90&nbsp;mm yogʻin tushadi. Doimiy oqar suvlar deyarli yoʻq.

Beltov balandligi da boʻzqoʻngʻir, choʻl qumli va taqir tuproqlar keng tarqalgan. Tekisroq yuzalarda shuvoqboyalich guruhi, ayrim joylarda shuvoqbiyurgʻun bilan birga qumli tuproqlarda oqsaksovul, cherkez, iloq, juzgʻun oʻsadi. Shimoliy yon bagʻirlarda sof qumda oʻsuvchi oʻsimlik koʻproq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beltov togʻlari

**Beltov togʻlari** — Navoiy viloyatining janubi gʻarbidagi togʻlar. Ovminzatov bilan Yetimtov oraligʻida. Eng baland joyi 538 m. Uzunligi qariyb 30&nbsp;km. Beltov togʻlari jan.gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Beltov togʻlari Ovminzatovning davomi boʻlib, Yetimtov bilan tektonik botiq (Sardor sinklinali) orqali tutashgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlari ancha tik va quruq oʻzanlar bilan oʻyilgan, ayrim joylarda eol qumlarining turli shakllari vujudga kelgan. Jan.sharqiy yon bagʻirlari Qoraxotin botigʻiga zinapoyasimon pasayib tushgan. Etaklarida keng prolyuvial shleyflar bor. Beltov togʻlarining suvayirgʻich qismi choʻqqilari nayzasimon va oʻtkir qirrali. Beltov togʻlari kristalli slanes, kvarsit, ohaktosh va amfibolitlarning qatlamlaridan iborat. Yuqori paleozoyning gersin togʻ hosil boʻlish davrida koʻtarilgan. Tuproklari, asosan yuvilgan boʻzqoʻngʻir tuproqlar. Qorajusan, boyalich, tasbiyurgʻun, izen hamda efemerlar oʻsadi. Yon bagʻirlari.yaylov chorvachiligida foydalaiiladi.

## Manbalar
Beltov togʻlari (maʼnolari)

**Beltov tog‘lari**:

* Beltov tog‘lari - BELTOV TOGʻLARI — Navoiy vipoyatining jan.
* Beltov tog‘lari (togʻ) - BELTOV TOGʻLARI — Quljuqtov togʻlarining gʻarbiy davomi.
Belugalar

**Belugalar** (Huso) — osyotrsimonlar oilasiga mansub baliqdar urugʻi. Yarimoy shaklidagi keng ogʻzi, pastki lablari oʻrtasidan kesik borligi va jabralarining tuzilishi bilan boshqa baliklardan farqqiladi. 2 turi: beluga (Huso huso) va kaluga (Huso dauricus) bor. Beluga Kaspiy, Qora, Azov va Adriatika dengizlarida va ularga quyiladigan daryolarda yashaydi. Tanasining uz. 4 – 5 m, ogʻirligi 1,5 t gacha keladi. B. baliklar bilan, yosh baliqchalar esa suv tubidagi mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi. B. oʻtkinchi baliqlardan. Bir necha yilda bir marta may—iyun oylarida tez oqar daryolarning toshloq joylariga kelib 200 000 dan 1 mln. gacha tuxum qoʻyadi. Erkaklari 12 — 14 yoshda, urgʻochilari 16—18 sshda voyaga yetadi. 100 yildan ortiqroq yashaydi. B. osyotrsimonlar, xususan sterlyad bilan, shuningdek sevryuga va tikondum baliklar bilan gibrid hosil qiladi. B.ning sterlyad bilan gibridi besterni sunʼiy chatishtirish orqali yetishtirilgan. Bester koʻpaytirish maqsadida reslublikamizning hovuz baliqchilik xoʻjaligiga keltirilgan. Qimmatbaho goʻshti va ikrasi uchun ovlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beluxa

**Beluxa** (Delphinapterus leucas) — delfinsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon urugʻining yagona vakili. Tanasining uzunligi 6 metrgacha, ogʻirligi 1,5 tonnagacha. Beluxalar Shimoliy Muz okeani va u bilan tutashgan dengizlarda tarqalgan boʻlib, muzlar orasida ham uchraydi. Boshining peshona qismidagi mustahkam qadogʻi yordamida muzlarni bemalol yorib suzib yuradi. Baliqlar, qisqichbaqasimonlar va boshqa mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. Baliqlar galalarining orqasidan daryolarga ham oʻtadi. Beluxalar poda boʻlib yashaydi. Yirik (1,5 m keladigan) bola tugʻadi. Tutqinlikka yaxshi chidaydi. Goʻshti, terisi va yogʻi uchun cheklangan miqdorda ovlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belfast

**Belfast** — Shimoliy Irlandiya Buyuk Britaniyaning yirik shahri. Belfast-Lox qoʻltigʻidagi katta port. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 304 ming kishi (1986). B. kanal va temir yoʻl orqali ichki rayonlar bilan bogʻlangan. Sanoatining asosiy tarmoqlari: kemasozlik (yirik harbiy va yoʻlovchilar tashuvchi kemalar). elektrotexnika, mashinasozlik (asosan kema va toʻqimachilik sanoati uchun mashinalar), samolyotsozlik, jun gazlama, gilam, sunʼiy tola ishlab chiqarish va boshqa Universitet (1845-yildan), texnologiya kolleji, rasmlar galereyasi bor. Shahar 12-asrdan maʼlum. Irlandiya boʻlib yuborilgach (1921), Shim. Irlandiyadagi liniy ixtiloflar natijasida yuzaga kelgan mojarolar markazlaridan biri boʻlib kelmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belveder

**Belveder** (ital. belvedere — nazargoh, kurkam manzara) — 1) bino ustiga yoki baland joyga qurilgan xona. B. asosai doira targʻli, baʼzida gumbazli boʻlib, ustunlarining orasn oynavand qilinadi yoki ochiq qoldiriladi (park va xiyobonlarda); 2) saroylardagi ayrim inshootlar ham B. deb atapadi. Mas, Vatikan hovlisidagi B., Qobul shahridagi Bogʻi Bobur binolari (yuqori qismidagi shiypon) B.ning sharqdagi noyob va dastlabki namunasi hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgiyaliklar

**Belgiyaliklar** - Belgiya davlatining aholisi. Belgiyaliklar asosan, vallon va flamand millatlaridan tashkil topgan (qarang Vallonlar, Flamandlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beldyuga

**Beldyuga** (Zoarces viviparus) — beldyugasimonlar oilasiga mansub baliqlar turi. Boltiq, Barens, Oxota va Yapon dengizlarida yashaydi. Yelka va anal suzgich kanotlari gavdasining oxirigacha davom etadi. Dum suzgich qanoti rivojlanmagan. Tirik tugʻadi. Dek.— fevralda (300 — 400 donagacha) bolalaydi. Yosh baliqchalar, umurtqasiz jonivorlar, keyin mollyuskalar. mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Boltiqbuyi davlatlarida ovlanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belkanto

**Belkanto** (italyancha bel canto — go'zal kuylash) — Italiya xonandaligi maktabi, yengil va nafis kuylash uslubi, keng maʼnoda — vokal ijrochiligining ravonligi, mukammalligi (qarang Kantilena). Ijrochidan bekamu kust mahoratni, virtuoz jklvalarni (qarang Koloratura) talab etadi. B. uslubi 17-asr urtasida Italiya operasida yuzaga kelib, milliy xonandalik maktabining shakllanishiga asos boʻlgan. B. yangi ijro uslublari bilan boynb, o'zga milliy opera xonandaligi maktablariga, xususan Oʻrta Osiyo xalqlari opera ijrochiligi shakllanishiga taʼsir qilgan.Bel kanto (italyancha "chiroyli qo'shiq") - 16-asr oxirida Italiyada paydo boʻlgan opera kuylash uslubi. Ovozning go'zalligiga, texnik mahoratga, ifodali iboralarga urg'u berilganligi bilan ajralib turadi.

Bel kanto qo'shig'ining o'ziga xos xususiyatlari:

Chiroyli ohang: Bel kanto qo'shiqchilari butun vokal diapazonida boy, jarangdor va yaxshi qo'llab-quvvatlanadigan ohangni ishlab chiqaradilar.

Texnik virtuozlik: Bel kanto qo'shiqchilari yuqori darajadagi ovoz nazorati va chaqqonlikka ega. Ular trillar, yugurishlar va messa di-voce kabi murakkab ovozli bezaklarni qulaylik va aniqlik bilan bajarishga qodir.

Ekspressiv iboralar: Bel kanto qo'shiqchilari o'z ovozlaridan ekspressiv va nozik musiqiy iboralarni yaratish uchun foydalanadilar. Ular opera matniga katta e’tibor berib, o‘zlari kuylayotgan rolning his-tuyg‘ulari va xarakterini ovozi bilan ifodalaydilar.

Bel kanto tarixi:

Bel kanto qo'shig'i 16-asr oxirida Italiyada paydo boʻlgan. Bu dramatik harakatlardan ko'ra vokal virtuozligini ta'kidlagan opera turi - opera seriyasining rivojlanishi bilan chambarchas bog'liq edi.

Eng mashhur bel kanto bastakorlaridan ba'zilari:

Klaudio Monteverdi

Joachino Rossini

Vinchenzo Bellini

Gaetano Donizetti

Bel kanto qoʻshiqchiligi 19-asr boshlarida, bel kanto davrida choʻqqisiga chiqdi. Bu davr barcha davrlarning eng buyuk opera qo'shiqchilarining paydo bo'lishi bilan tavsiflanadi, masalan:

Giuditta makaron

Mariya Malibran

Jovanni Battista Rubini

19-asr oxirida kompozitorlar dramatik harakat va realizmga koʻproq yoʻnaltirilgan operalar yozishni boshlaganligi sababli bel kanto qoʻshiq uslubining mashhurligi pasaydi. Biroq, bel kanto qo'shiqchiligi hech qachon yo'q bo'lib ketmagan va u bugungi kunda ham opera xonandalari tomonidan qo'llanilmoqda.

Mashhur bel kanto operalari:

Eng mashhur bel kanto operalaridan ba'zilari:

Joachino Rossini tomonidan "Sevilya sartaroshi"

Norma Vincenzo Bellini tomonidan

Gaetano Donizetti tomonidan Lucia di Lammermoor

Juzeppe Verdining traviata asari

Bugun Bel kanto qo'shiqchilari:

Bugungi kunda ko'plab ajoyib bel kanto qo'shiqchilari bor. Eng mashhurlaridan ba'zilari:

Sesiliya Bartoli

Xuan Diego Flores

Anna Netrebko

Rolando Villazon

Bel kanto qo'shig'i go'zal va qiyin san'at turidir. Bu o'zlashtirish uchun ko'p yillik mashg'ulotlar va fidoyilikni talab qiladi. Biroq, mukofotlar ajoyib bo'lishi mumkin, chunki bel kanto qo'shiqchilari operada eng sehrli va ta'sirchan daqiqalarni yaratishga qodir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belmopan

**Belmopan** — Beliz davlati poytaxti. Aholisi 5,3 ming kishi (1990). 1970-yilda Belizning yangi maʼmuriy markazi sifatida asos solingan. Beliz daryosi sohilida joylashgan. Oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon mahsulotlariii qayta ishlovchi korxonalar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beluxa (choʻqqi)

**Beluxa** — Oltoydagi eng baland choʻqqi, Katun tizmasida, 2 choʻqqidan iborat. Mutlaq bal. 4506 m. Yon bagʻirlari doimiy muz va qor bilan qoplangan. Katun, Berel, Mensu va boshqa muzliklar (umumiy maydoni qariyb 70&nbsp;km) bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beluxa (maʼnolari)

**Beluxa**:

* Beluxa (Delphinapterus leucas) — delfinsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon urugʻining yagona vakili.
* Beluxa (choʻqqi) — Oltoydagi eng baland choʻqqi, Katun tizmasida, 2 choʻqqidan iborat.
Belo Anders

BELO (Bello) Anders (1781.29.11, Karakas — 1865.15.10, Chili) — Venesuela shoiri, filolog. 1829-yildan Chilida yashagan. Lotin Amerikasi filologiyasining asoschisi. Epik dostonlari — "Nazmga murojaat" (1823), "Tropiklardagi dehqonchilik qasidasi" (1826) bor. Falsafiy qarashlari bilan maʼrifatparvar, ijodiy uslubi klassitsizmga moyil. Milliy ruhiyat va folklorga boʻlgan qiziqishi tufayli Lotin Amerikasi adabiyotida romantizmni boshqa ijodkorlarga nisbatan oldiproq payqagan. Ispan grammatikasi, fonetikasi va boshqa haqida asarlar yozgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bel-etaj

**Bel-etaj** (frans. bel — chiroyli, etagc — qavat) — odatda, amfiteatr bilan parter ustiga quriladigan, oʻrindiqlar qoʻyilgan aylana peshayvom. A. Navoiy nomli teatrda ham bor. Saroylarning hashamatli maxsus ikkinchi oshiyoni (qavati).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Belyayev

**Viktor Mixaylovich Belyayev** (1888.25.1, Uralsk — 1968.16.2, Moskva) — rus musikdshunosi, sanʼatshunoslik fanlari doktori, professor (1944). 1941 — 43 yillari Oʻzbekiston XKS huzuridagi Sanʼat ishlari boshqarmasi, Sanʼatshunoslik instituti va Toshkent konservatoriyasida ishlagan. Rus va ajnabiy kompozitorlar ijodi, rus, oʻzbek, turkman va boshqa sharq xalklari musiqasiga oid tadqiqotlar muallifi. Jumladan oʻzbek millim cholgʻu asboblari, Oʻzbekistonning qad. musiqa tarixi, Shashmaqom muammolari, usullar tizimini yoritish va Xorazm tanbur chizigʻini zamonaviy notaga koʻchirishga katta hissa qushgan.

## Manbalar
* Muzikalnie instrumenti Oʻzbekistana, M., 1933; Muzikalno-etnograficheskaya rabota A. F. Eyxgorna v Oʻzbekisane. Muzikalnaya folkloristika v Oʻzbekistane, T., 1963.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Belyayev

**Yevgeniy Aleksandrovich Belyayev** (1895.9(21).2 1964.5.9) — sharqshunos, islomshunos olim. Tarix fanlari doktori (1962). Misr Arab Respublikasi Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1964). Moskva sharqshunoslik institutini tugatgan (1922). Moskva sharqshunoslik instituti, Chet tillar harbiy instituti, Xalqaro munosabatlar instituti va Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ishlagan (1922 — 1964). Asarlari islom tarixi va arab mamlakatlarining oʻrta asrlar tarixiga doir.

## Manbalar
* Arabi, islam i arabskiy xalifat v rannee srednevekovye, M., 1965.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dmitriy Belyankin

**Belyankin Dmitriy Stepanovich** (1876.11.(23)8, Vologda guberniyey — 1953.20.6. Moskva) — petrograf, texnik petrografiyaiing asoschisi, akademik (1943). Petrograd politexnika iiti professor (1920-yildan). 1930-yildan Petrografiya instituti, soʻngra Geologiya fanlari institutida ishlagan. 1949-yildan Fanlar akademiyasining Geologiya-geografiya fanlari boʻlimining akademik kotibi. Asosiy ishlari petrografiyaning umumiy, nazariy va texnik masalalariga, shuningdek mineralogiyaga bagʻishlangan. Jins hosil qiluvchi va noyob minerallarni, shuningdek "texnik toshlar" (olovbardosh, keramika buyumlari, qayroqtoshlar, oynashisha va boshqalar)ni oʻrgandi. Belyankin nomiga belyankinit minerali qoʻyilgan.

## Manbalar
Ivan Belyanskiy

**Ivan Filippovich Belyanskiy** (1907—1978) — televideniye ixtirochilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan ixtirochi (1965), Oʻrta Osiyo aloqa okrugnning Toshkentdagi tajribasiiov stansiyasida ishlagan (1927 — 30). B. P. Grabovskiy bilan hamkorlikda harakatdagi tasvirni elektron nur yordamida uzatadigan va qabul qiladigan "radiotelefot" apparatini yaratgan va lab. sharoitida sinab koʻrgan (1928). 1928-yil 4-avgustda Toshkentda jamoatchllikka oddiy "televizor" ishlab turgan holda koʻrsatildi. B. P. Grabovskiy va Belyanskiyga shu apparatlari uchun patent berilgan (1928).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Yefimov Ye.. Toshkent — televideniye vatani, T., 1966.
Belting

**Belting** (ing. belting — harakatlantirish tasmasi) — ogir, zich va pishiq texnik gazlama. Paxta ipi va kimyoviy tolalardan toʻqiladi. Beltingdan transporter, elevator lentalari va rezinalangan kayishlar (tasmalar) tayyorlanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belflyor

**Belflyor** – kechpishar olma navi. AQShdan keltirilgan. Oʻzbekistonda 19-asr ning oxirlaridan keng tarqala boshlagan. Daraxti oʻrtacha oʻsadi, keng shoxshabbali (18 yillik B.ning boʻyi 5 – 7 m, eni 7,5 – 11 m ga yetadi), odatda, shoxlari yerga osilib tushadi. Guli yirik, oq, erta bahorda gullaydi (apr. boshlari). Mevasi yirik (oʻrtacha 150 g), chiroyli, shirin. Pusti yaltiroq, silliq, kUkishsariq yoki sariqrangda. Koʻplab qoramtir nuqtachalari B.ga oʻziga xos koʻrinish bsrib turadi. Eti och sariq, muloyim, sersuv. Tarkibida 14,4% qand, 0,5% kislota, 0,2% kul moddalar bor. Tuprogʻi unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. Koʻchati ekilganidan keyin 4yili hosilga kiradi. B. 12 – 35 yoshida uzluksiz va yaxshi hosil beradi, keyinchalik hosildorligi kamayadi. Oʻzbekistonningtogli va tog oldi rayonlarida (Namangan viloyatida) koʻp ekiladi. Sentabrda terilgan olmalari fevralgacha yaxshi saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benavo Abdurauf

**Benavo Abdurauf** (1913 — Qandahor — 1987) — afgʻon shoiri, publitsisti, olim va jamoat arbobi. Ijodi 1934-yilda boshlangan. Afgʻon akademiyasining prezidenti (1947 — 51). "Parishon fiqolar" (1957), "Xushhol va Psarlay" (1958) kabi sheʼriy toʻplamlar, "Sariq gul", "Baxtsiz qiz" kabi hikoyalar muallifi. B. "Adabist nazariyasi" (1948), "Hozirgi zamon yozuvchilari" kabi adabiyotshunoslikka oid asarlar ham yozgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Benardos

**Nikolay Nikolayevich Benardos** (1842 — 1905) — rus ixtirochisi. Metallarni elektr yoyi bilan payvandlash usuli ("elektrogefest")ni kashf qilgan (1882). Payvandlash uchun zarur tok berib turadigan elektr akkumulyatorini yaratgan. Benardos turli sohalar (qishloq xoʻjaligi, transport, metallurgiya va boshqalar)ga oid 100 dan ortiq kashfiyoti uchun Rossiya va chet ellarda patent olgan.

## Manbalar
Bengal adabiyoti

**Bengal adabiyoti** — Hindistonning Gʻarbiy Bengaliya shtati va Bangladeshda yashaydigan bengallarning milliy adabiyoti. Bengal adabiyotining yozma ilk namunasi „Chorjapod“ („Diniy marosim qoʻshiqlari“, 12-asr) xalq sheʼriyatining yorqin namunasi hisoblanadi.

Bengal adabiyotida 10-asrda zarbulmasal, afsona kabi sheʼriy janrlar rivojlandi. Tibbiy falakiyot va boshqa ilmlar haqida maslahatlar toʻplami — „Dak hikmatlari“ va „Khon hikmatlari“ yaratildi. 12-asrda Jayadevaning „Gitagovinda“ („Choʻpon haqida qoʻshiq“) asari bengal adabiyoti taraqqiyotiga qoʻshilgan muhim hissa boʻldi. 13—14-asrlar bengal adabiyotida xudo Vishna, Monoshi (ilonlar maʼbudasi), Chondi (hayvonlar homiysi) kabilarga bagʻishlangan diniy mifologik asarlar („Monoshining shuhrati“, „Chondining shuhrati“) yaratildi. 14—15-asrlarda Vidyapati va Chondidash kabi yirik shoirlar yetishdi. 15—16-asrlarda qadimiy hind eposlari — „Ramayana“, „Mahabharata“ bengal tiliga tarjima qilindi.

15—17-asrlarda bhaktiy (xudoga muhabbat) diniy islohot oqimi rivojlana boshladi. Bu davrda Monoxor Dash, Gokulanondo Shen, Kritibash Ojha, Mukundoram Chokroborti, Krishnodash Kobiraj kabi shoirlarning asarlari keng tarqaldi. 18-asrga kelib inglizlar mustamlakachiligi bengal adabiyotiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. 19-asrda Rammoxan Ray. Okxoykumar Dotto (1820—86), Ishshorchondro Biddashagor (1820—91), Ishshorchondro Gupto (1811—59) kabi yozuvchi, shoirlar samarali ijod qildilar. Bu yillarda koʻplab tarjima asarlar yaratildi, adabiy badiiy jurnallar nashr etildi. 1857-yilda Ramnarayon Tarkorotnoning „Ulugʻ zot“ degan birinchi bengal ijtimoiy dramasi yuzaga keldi. Bhudeb Mukxopaddhayya, Bonkimchondro Chottopaddhayya, Romeshchondro Dotto, Perichand Mittro, Kaliproshonno Shinxo, Okhoychondro Shorkar kabi yozuvchilarning vatanparvarlik ruhidagi tarixiy romanlari paydo boʻldi.

Realizmning buyuk namoyandasi Rabindranath Tagore ijodi 19—20-asrlar bengal adabiyotida katta voqea boʻldi. Shorotchondro Chottopaddhayya ijodi ham Rabindranath Tagore ijodiga hamnafas boʻldi, uning „Birajning xotini“, „Himoyasiz bechora“, „Yondirilgan uy“ kabi romanlarida mazlum xalqning erk uchun kurashi oʻz ifodasini topdi. Ikkinchi jahon urushi davrida bengal adabiyotida urushga qarshi ruhdagi asarlar yaratildi (Shudhindranath Dotto, Buddhodeb Boshu, Bishnu De, Jibonanondo Dash, Gopal Xaldar va boshqalar).

Hindistonning mustaqillikka erishuvi (1947-yil) tufayli bengal adabiyotida ham yangi davr boshlandi. Mustaqillik davrida Tarashonkor Bondopaddhayya, Abul Fazl, Manik Bogdopaddhayya, Narayon Bondopaddhayya, Nazrul Islom, Bimolchondro Gxosha kabi yozuvchi va shoirlar yetishib chiqdi. Mani Shankar asarlarida („Chaurani“ boshqalar) mustaqillikka erishgan Hindistondagi vatandoshlari hamda oddiy mehnatkash xalqning hayoti aks etgan.

Utpal Datt („Koʻtarilish“, 1965; „Olmos shamshir“, 1971), Badal Sarkor („Boshqacha yoʻsindagi tarix“, 1967) kabi bengal dramaturglari hind teatr sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdilar. Rabindranath Tagore, Manik Benerji, B. Ghosha va boshqa bir qator bengal yozuvchilarining asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Bengal olovi

BENGAL (BANGOL) OLOVI - bariy nitrat (oksidlovchi), kukun holdagi alyuminiy yoki magniy (yoqilgʻi), dekstran yoki kraxmal (sementator) va temir yo poʻlat qipigʻidan tuzilgan pirotexnik aralashma. U temir sim boʻlaklariga surilib, bengal shamlari yasaladi. Bengal olovi yoqilganda sekin yonib, chaqnovchi ravshan uchqunlar (havoda yonib boʻladigan metall zarrachalari) sochadi. Qogʻoz gilzalarga toʻldirib tayyorlangan Bengal olovi mushakbozlikda, bayram tantanalarida va signalizatsiyada ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bengaliya tekisligi

**Bengaliya tekisligi** — Hindiston va Bangladeshdagi HiidGang tekisligining sharqiy qismi. Gang va Brahmaputra daryolarining quyi oqimida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bengaliya qoʻltigʻi

**Bengaliya qoʻltigʻi** — Hind okeanidagi qoʻltiq. Hindiston va Hindixitoy yarim orollari hamda Andaman, Nikobar orolari oʻrtasida. Maydoni 2191 ming km². Oʻrtacha chuq. 2586 m, eng chuqur joyi 4519 m. Yirik daryolardan Gang va Brahmaputra quyiladi. Suvining oʻrtacha temperaturasi fevralda 25 — 27°, avgustda 28°. Shoʻrligi 30‰, Gang daryosi quyiladigan yerda bundan kamroq, janubida 34‰. Tez-tez tropik dovullar boʻlib turadi. Shim.da suv 11 m gacha koʻtariladi. Baliq, dengiz mollyuskalari va trepang ovlanadi. Asosiy portlari: Kalkutta — Gang daryosi deltasida, Madras (Hindiston), Chittagong (Bangladesh).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bengallar

**Bengallar** — xalq, Bangladeshning asosiy aholisi (109,5 mln. kishi). Shuningdek, Hindiston (80 mln. kishi). Nepal, Myanmar, Singapur va boshqa joylarda ham yashaydi. Umumiy soni 235 mln. kishi (2018). Bengal tilida soʻzlashadi. Dindorlari — Bangladeshda asosan islomga, Hindistonda esa asosan hinduizmga eʼtiqod qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bengela oqimi

**Bengela oqimi** — Afrikaning gʻarbiy qirgʻoqlari yaqinidagi sovuq dengiz oqimi. Gʻarbiy Shamollar nomli dengiz oqimining shim. tarmogʻi. Jan.sharqdan shim.gʻarbgatomon harakatlanadi. Tezligi soatiga 1 – 2&nbsp;km. Suvning temperaturasi jan.da yozda 19°, qishda 15°. shim.da yozda 26°, qishda 22°. Atlantika okeani jan. qismi okeanografiyasida muhim rol oʻynaydi, biogen elementlarga boy, chuqurlikdagi suvlarni koʻtarilishiga yordam beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bender

**Bender** (Benderi) — Moldaviya Respublikasidagi shahar. Dnestr daryosi boʻyidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 133 ming kishi (1991). Bender— respublikaning sanoat markazlaridan biri. Oziq-ovqat, yengil sanoat (goʻsht kombinati, yogʻ, vino, konserva zavodlari, shoyi kombinati, ip yigirish, poyabzal, tikuvchilik fabrikalari), mashinasozlik, "Moldgidrolizmash" ishlab chiqarish birlashmasi, "Elektroapparatura", kabel, kema tuzatish, kemasozlik zavodlari, yengil sanoat texnikumi, tibbiyot bilim yurti, tarixoʻlkashunoslik muzeyi suratlar galereyasi bor. Benderga XV asrda qalʼa sifatida asos solingan. 1538-yilgacha va 1918 — 40 yillarda Tigina deb atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bendzin

**Bendzin** — Polsha jan.dagi shahar, yuqori Sileziya aglomeratsiyasida. Aholisi 76,2 ming kishi (1990). Toshkoʻmir qazib olinadi. Mashinasozlik. rangli metallurgiya, sement, poyabzal sanoati korxonalari bor. Issiqlik elektr st-yasi ishlab turibdi. 14-asrda qurilgan qalʼa (hozirgi oʻlkashunoslik muzeyi) saqlanib qolgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bengaliya

**Bengaliya**, Bangol (bengal tilida — Bangla) — Osiyo jan.dagi tarixiy viloyat. Gang daryosining quyi oqimi havzasi va Gang, Brahmaputra darslari deltasida. Qadimda Bengaliyaning turli qismlari Anga, Vanga, Gauda kabi nomlar bilan mashhur boʻlgan. Bu hudud 10 — 12-asrlardan Bengaliya deb atala boshlagan. 13-asr boshlarida Dehli sultonligita qoʻshib olingan. 14-asr oʻrtalarida mustaqil davlat boʻlib olgan. 1575-yil boburiylartomonidan zabt etilgan. 18-asr boshlarida Bengaliya hududida yana mustaqil davlat vujudga kelgan. 1757-yil Bengaliyani Angliya oʻziga tobe qilgan. 1947-yil Hindiston ikkiga boʻlingandan soʻng, hindu bengʻallar yashaydigan Gʻarbiy Bengaliya Hindistonga, musulmon bengʻallar yashaydigan Sharqiy Bengaliya Pokistonga oʻtdi. Sharqiy Bengaliya 1971-yildan — Bangladesh davlati.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bengal tili

**Bengal tili** (bengal, bangla, banga, bxasha) — bengallar tili. Hindyevropa tillari oilasiga mansub, hind yoki hindoriy tillaridan iborat. Bangladesh Xalq Respublikasining va Hindistondagi Gʻarbiy Bengaliya shtatining rasmiy tili. 150 mln.dan optik, kishi gaplashadi. Bengal tili ikki — gʻarbiy va sharqiy lahjalar guruhiga boʻlinadi. Tuzilishi jihatidan analitik, biroq keyingi davrlarda fleksiya shakllari koʻpayib bormoqda. Bu asosan analitik shakldagi ot va feʼllarni tutashtirish va shu asosda agglyutinativ qoʻshimchalar yasalishi orqali amalga oshadi. Bengal tili da choʻziq unlilar yoʻq, soʻz oʻzagidagi unlilar almashinuvi soʻz yasalishi bilan bogʻliq unlilar uygʻunlashuvi tarzida kuzatiladi. Otlarda jins kategoriyasi, feʼllarda koʻplik shakli deyarli yoʻq. Adabiy til gʻarbiy lahjalarga va arxaik tizimga tayangan. Alifbosi brahmi yozuvidan kelib chiqqan, oʻziga xos koʻrinishga ega.

## Manbalar
Benefitsiar

**Benefitsiar** (ing. beneﬁciary imtiyozlardan foydalanadigan) — bankka pul qoʻygan omonat egasi yoki uning merosxoʻri, depozit yoki omonat (jamgarma) sertifikati egasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benefitsiy

**Benefitsiy** (lot. beneﬁ cium — ehson, yaxshilik) — 1) ilk oʻrta ayerda Gʻarbiy Yevropada qirol yoki yirik feodal tomonidan vassalga muayyan ishni bajarish. koʻpincha harbiy xizmatni oʻtash sharti bilan umrbod inʼom qilinadigan yer; keyinchalik mulkiy meros — feodga aylangan; 2) katolik cherkovida daromadli lavozim yoki ruhoniy tomonidan mukofot sifatida olingan yer mulki.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edvard Beneš

**Benesh Eduard** (1884 1948) — Chexoslovakiya davlat arbobi. 1918 — 1935 yillarda tashqi ishlar vaziri. 1935-yil dekabrda respublika prezidenti qilib saylangan. 1936-yil Germaniya bilan maxfiy muzokara boshlab, Chexoslovakiyani parchalash haqidagi Myunxen bitimi imzolangach (1938 i.), isteʼfo berib, chet elga ketgan. 1940-yildan Londondagi chexoslovak muhojirlar hukumati va davlat kengashi raisi. 1946-yil iyunda Chexoslovakiya Demokratik Respublikasining prezidenti qilib saylangan (1948-yil iyunda isteʼfo bergan).

## Manbalar
Benzantron boʻyoqlar

**Benzantron boʻyoqlar** — benzantron asosida olinadigan boʻyoqlar. Benzantron molekulasi toʻrtta kondensatlangan olti aʼzolik halqali birikmadan iborat boʻlib, uning oʻzi boʻyash xossasiga ega emas. Benzantron boʻyoqlar ikki molekula benzantronni kondensatlab, turtta vodorod atomi ajratish va ikkita uglerod — uglerod bogli birikma hosil qilish yoʻli bilan olinadi. Kondensatsiya sharoitiga karab violantron yoki izoviolantron hosil boʻladi. Ikkala birikma oʻzining pishikligi, turli jilosi va ranglarining tiniqligi bilan ajralib turadi. Bularning baʼzi birlari pigment sifatida ham ishlatiladi.

## Manbalar
Benzidin

**Benzidin** — (4,4diaminodifen i l ), H2NC,,H4CrH4NH2 organik birikma, aromatik diamin. Mol. m. 184,23. Rangsiz yaltiroq kristallar. Havoda va yorugʻlik taʼsirida qorayadi. Suyuqlanish temperaturasi 128°, qaynash temperaturasi 401,7°. Suvda 0,4% (12°da), efirda 2,2% (15°da), etanolda 1,0% (80°da) eriydi. Karbon va mineral kislotalar bilan tuz hosil qiladi. B.ni birinchi marta N. N. Zimin gidrazobenzolni anorganik kislotalar bilan qizdirib olgan (1845). Sanoatda nitrobenzolni ishqoriy muhitda pyx bilan gidrazobenzolgacha qaytarib, uni mineral kislotalar taʼsirida izomerlash yoʻli bilan olinadi. B. azoboʻyoqlar sanoatida xom ashyo sifatida, analitik kimyoda xrom, mis, oltin, qoʻrgʻoshin, simob va shahri k.ni aniqlashda ishlatiladi. Kanserogen xususiyati bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzil spirt

**Benzil spirt** — (fenilkarbinol), C6H5CH2OH — oddiy aromatik spirt. Xushboʻy, rangsiz suyuklik. Mol. m. 108,14, zichligi 1045,5&nbsp;kg/mgʻ kaynash temperaturasi 205,8°. Spirt, xloroform va boshqa organik erituvchilarda yaxshi, 100 g suvda 4 g eriydi. Benzil spirt tabiatda keng tarqalgan. Efir moylari tarkibida benzilatsetat, benzilbenzoat kabi murakkab birikma holida uchraydi. Benzil spirt benzil xloridga suv va ishqor taʼsir ettirib olinadi:Benzil spirt atirupa, sovun ishlab chiqarishda va loklarni erituvchi modda sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benefis

**Benefis** (fransuzcha beneﬁce – foyda) – tushumi toʻla yoki qisman teatr jamoasi yoki ayrim aktyorga toʻlanadigan spektakl. Birinchi benefis Fransiyada 1735-yili oʻtkazilgan. Oʻzbekistonda birinchi benefis 1924-yilda atoqli aktrisa Maʼsuma Qoriyevaning Halima (F. Zafariy, „Halima“) rolini 100 marta ijro etishi munosabati bilan oʻtkazildi. 1925-yildan sobiq Ittifoqda, jumladan Oʻzbekistonda benefis bekor qilinib, uning oʻrniga artistlarning ijodiy kechalarini uyushtirish rasm boʻlgan. 1958-yil Otello (U. Shekspir, „Otello“) rolini 500-marta ijro etilishi munosabati bilan A. Hidoyatovning ijodiy kechasi  benefisi oʻtkazilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzil xlorid

**Benzil xlorid** (xlormetil benzol), S6NSN2S1 — organik birikma. Mol. m. 126,59. Oʻtkir gʻidli rangsiz suyuqlik. Zichligi 1100&nbsp;kg/m3, suyuqlanish temperaturasi — 39°, qaynash temperaturasi 179°. Suvda erimaydi; spirt, xloroform va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Suv qoʻshib qizdirilganda sekin-asta gidrolizlanib, benzil spirt hosil qiladi. Nukleofil va elektrofil almashinish reaksiyalariga oson kirishadi. Kuchsiz oksidlovchilar taʼsirida benzaldegidga aylanadi. Sanoatda tarkibida 1% RS13 boʻlgan toluolni katalizator ishtirokida 90 — 100° gacha qizdirib, undan xlor oʻtkazib olinadi. Benzil xlorid plastmassa, plyonka, elektr izolyatsion qoplama va lok ishlab chiqarishda foydalaniladigan benzil spirt, benzoy kislotaning murakkab efirlari, benzilsianid va ayniqsa benzilsellyuloza olish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzilsellyuloza

**Benzil-sellyuloza 1s6n7o**, (OSN,S6N,)3]p — benzil spirt bilan sellyulozaning oddiy efiri: ishqoriy muhitda sellyulozaga benzil xlorid taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Benzil-sellyuloza 1s6n7omyoviy moddalar taʼsiriga chidamli, gidrofob, elektroizolyashyun xossalariga ega boʻlgan termoplastik polimerdir. B. plastmassa sanoatida, plyonka, elektroizolyatsiya, qoplamalar va lok olish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzinli keskich

**Benzinli keskich** — yonilgi sifatida benzin yoki kerosin ishlatiladigan metall kesish apparata. Suyuq yonilgʻi idishi, keskich, yonilgʻi va kislorod uzatish shlanglaridan iborat. Bakda ortiqcha bosim hosil qiluvchi dastaki havo nasosi oʻrnatilgan; uning yordamida keskichga yonilgʻi beriladi. Kislorod ballonidan 3 atmosfera bosim bilan keladigan kislorod maxsus kamerada benzin (yoki kerosin) bugʻlariga qoʻshilib, yonuvchi aralashma hosil qiladi. Shu aralashma keskich teshigidan chiqib yoiadi va metallni kesadi. Benzinli keskich qalinligi 300&nbsp;mm gacha boʻlgan metallarni kesishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzoil peroksid

**Benzoil peroksid**, (C6H5CO2)2 — organik birikma. Mol. m. 242,23; rangeiz kristallar. Zichligi 1334&nbsp;kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 106 — 108°. Suvda, spirtda yomon, atseton (15,7%), metiletilketon (16,0%), benzol (15,8%) va stirolda (12,5%) yaxshi eriydi. Qizdirilganda va ultrabinafsha nurlar taʼsirida portlab parchalanadi. Benzoil peroksid gidrolizlanganda benzoy kislota va benzoil gidroperoksid hosil boʻladi. Benzoil peroksid benzoil xloridga ishqor ishtirokida vodorod peroksid taʼsir ettirib olinadi. Toʻyinmagan birikmalar (akrilonitril, stirol, vinilxlorid va boshqalar)ni polimerlashda foydalaniladi. Hidni ketkazish, shuningdek yogʻ, moy va boshqa oziq-ovqatni rangeizlantirish uchun Benzoil peroksid "lutsidol" degan nom bilan ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzoy kislota

**Benzoy kislota** (benzolkarbon kislota), C6H5COOH — aromatik kislotalarning dastlabki vakili. Matom massasi 122,05; oqtusli kristall modda. Zichligi 1316&nbsp;kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 122,4°, qaynash temperaturasi 249,2°. Suvda yomon, etanol, efir va ben zol da yaxshi eriydi. Benzoy kislota qadimdan maʼlum organik kislotalardan biri, dastlab 17-asr boshida benzoy smolani quruq haydash yoʻli bilan olingan. Benzoy kislota toluan va peru balzami tarkibida erkin holda uchraydi. Yuqori tragacha qizdirilsa, benzol va karbonat angidrid hosil qiladi. Benzoy kislota va tuzlarida bakteritsid xossa bor. Sanoatda toluolni suyuq fazada 130—160° da va 308—790 kPa bosim ostida (katalizator — So va Mp benzoatlari) havo bilan oksidlab olinadi. Benzoy kislota fenol, kaprolaktam, benzil xlorid ishlab chiqarishda, alkid loklarga yaltirokdik, mustahkamlik va kimyovny barqarorlikni oshiruvchi qoʻshimcha sifatida ishlatiladi. Natriy benzoat oziq-ovqatni konservalashda, Benzoy kislota ning boshqa baʼzi Tuzlari esa farmatsevtik preparatlar olnshda, baʼzi efirlari xushboʻyligi tufayli parfyumeriyada ishlatiladi. Benzoy kislota ning turli hosilalari buyoq sanoatida keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzol

**Benzol**, Bertlov_1825. C6H6 — aromatik uglevodorodlarning oddiy vakili. Molar massasi 78,11, rangsiz, tez yonuvchan, uchuvchan suyuqlik boʻlib, oʻziga xos hidi bor

&nbsp;g/m3. Qaynash temperaturasi 80,1&nbsp;°C. Yonganda is chiqadi. Benzol bugʻi havo bilan aralashganda portlovchi aralashma hosil boʻladi. Uglevodorodlar va koʻpchilik organik erituvchilar bilan yaxshi aralashadi. Suvda erimaydi.Gibridlabishi SP²

## Tarixi
Benzolni 1825-yilda ingliz olimi  yonuvchi gaz kondensatidan ajratib oldi. Toza benzolni 1833-yilda nemis olimi Eylgard Micherlix kalsiy benzoatni quruq haydab olgan. 1865-yilda nemis olimi Kekule benzol uchun 3 oddiy va 3 qoʻsh bogʻdan iborat 6 atomli halqa shaklidagi formula taklif qildi. Benzol molekulasida uglerod atomlari toʻgʻri yassi olti burchaklik hosil qiladi, lekin qulay boʻlishi uchun u choʻziqroq qilib chiziladi. Fransuz kimyogari Bertlo 1866-yilda atsetilenni 500—600° da qizdirib benzolni olib, sintez usuli yordamida alifatik birikmalardan aromatik birikmalarga oʻtish mumkinligini nazariy jihatdan isbotladi.

## Xossalari
Benzolning tavsifli xususiyatlaridan biri uning yuqori temperaturaga chidamligidir. Benzol kimyo sanoatining muhim mahsulotlaridan hisoblanadi. U toʻyinmagan uglevodorod boʻlishiga qaramay, asosan oʻrin almashinish reaksiyalariga kirishadi. Masalan, benzolni nitrolab nitrobenzol, sulfolab benzosulfokislota, xlorlab xlorbenzol va geksaxlorbenzol, oksidlab malein angidridi, alkillab etilbenzol va izopropilbenzol, degidrogenlab difenil olish mumkin. Benzol toʻyinmagan birikma xususiyatlarini namoyon qiladigan birikish reaksiyalariga juda qiyin kirishadi. Ularning sodir boʻlishi uchun maxsus sharoit: yuqori temperatura va bosim, katalizator, yorugʻlik nuri taʼsir ettirish talab qilinadi. Masalan, nikel yoki platina katalizatorligida benzol gidrogenlanib siklogeksan, yorugʻlik taʼsirida esa xlorni biriktirib olib geksaxlorsiklogeksan (geksaxloran) hosil qiladi. Benzol boʻyoqlar, portlovchi moddalar, dorivorlar, xushboʻy moddalar, plastik massalar va boshqa birikmalarni olishda hamda erituvchi sifatida ishlatiladi. Benzol katalizator ishtirokida gidrogenlanganda kaprolaktam sanoatining xom ashyosi boʻlmish siklogeksan hosil boʻladi. Kaprolaktam oʻz navbatida polimerlanib, sintetik tola boʻlgan „kapron“ni beradi. Benzol motor yonilgʻilariga ham ishlatiladi. Benzol bugʻi kishi organizmiga yomon taʼsir etadi, qon tarkibini buzadi, qattiq zaharlanganda odam oʻladi. Suyuq benzol teriga kuchli taʼsir qiladi.

## Manbalar
Benilyuks

**Benilyuks** — Belgiya, Niderlandiya va Lyuksemburgning iqtisodiy ittifoqi. Ittifoq haqidagi bitim 1958-yil imzolanib, 1960-yildan kuchga kirgan. Rahbar organlari qarorgohi — Bryussel shahrida joylashgan.
 
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benin-siti

**Benin-siti** — Nigeriya janubidagi shahar. Bendel shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 203 ming kishi (1991). Avtomobil yoʻllari tuguni. Tabiiy kauchukni qayta ishlash, shina ishlab chiqarish korxonalari, yogʻmoy, taxta tilish zavodlari, yogʻochsozlik, mebel fabrikalari bor. Sintetik gilamlar tayyorlanadi. Savdo markazi (palma magʻzi va moyi, kola yongʻogʻi, kakao, kauchuk, qimmatbaho yogʻoch). Hunarmandchilikda yogʻoch va fil suyagini oʻyib ishlash va boshqa rivojlangan. Unt bor. Shahar yaqinidan neft qazib oliiadi. Oʻrta asrlarda (Buyuk Benin) va 19-asr oxirigacha Benin davlati poytaxti boʻlgan. 15—17-asrlarda badiiy hunarmandchiligi, ayniqsa quyma bronza haykallari bilan mashhur boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benlat

**Benlat**, fundazol — oʻsimliklarni zamburugʻli kasalliklardan himoya qilishda ishlatiladigan kimyoviy preparat (singib taʼsir etuvchi fungitsid). Bir oz qoʻlansa hidli oq kristall modda, suvda va yogʻlarda erimaydi. 50% li gʻoʻllanuvchan kukun holida ishlab chiqariladi. Qand lavlagi, bodring, pomidor, bugʻdoy, olma, nok, tok va boshqalarlarning unshudring, antraknoz, askoxitoz, kalmaraz va boshqa kasalliklariga qarshi kurashda 0,5—0,8&nbsp;kg/ga miqdorda suspenziyasi purkaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzoy aldegid

**Benzoy aldegid** (benzaldegid), S6N5SNO — organik birikma, aromatik aldegidlarning dastlabki vakili. achchiq bolom gʻidi keladigan rangsiz moysimon suyuqlik; tabiatda achchiq bodom va shaftoli magʻzida amigdalin dsb ataluvchi glikozid holida uchraydi. Mol.m. 106,12; zichligi 1048&nbsp;kg/m3. Qaynash temperaturasi 179°; suvda oz (0,3%) eriydi, spirt, benzol va dietilefirda yaxshi eriydi. Benzil xlorid, fenol va boshqa bilan azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Uzoq saqlansa sargʻayadi. Havoda juda tez oksidlanib, benzoy kislota hosil qiladi. Aldegidlarga xoye hamma reaksiyalarga kirishadi. Fenol yoki aromatik aminlar bilan kondensatlanib, trifenilmetan hosilalarini beradi. Ishqor qoʻshib qizdirilsa, benzil spirt va benzoy kislota aralashmasi, KCN ishtirokida kondensatsiyalansa, benzoin hosil boʻladi. Benzoy aldegid nitrolanish, xlorlanish, sulfatlanish reaksiyalariga kirishib, asosan, lizomer birikmalar hosil qiladi. Toluolni katalizatorlar taʼsirida oksidlash yoʻli bilan olinadi Atirupa ishlab chiqarishda xushboʻy modda, oziq-ovqat essensiyalarining komponenti sifatida hamda turli organik moddalar (xushboʻy birikmalar, benzoin, boʻyoqlar)ni sintez qilishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benzoil xlorid

**Benzoil xlorid** (benzoy kislota xlorangidridi), С6Н5СОСl — organik birikma. Molyar massasi 140,52; havoda tutaydigan oʻtkir hidli rangeiz suyuqlik; qaynash temperaturasi 197,2°, zichligi 20° da 1212&nbsp;kg/m1; efir, benzol va boshqa organik erituvchilarda eriydi. Suv bilan gidrolizlanganda benzoy kislota, qaytarilganda esa benzoy aldegid hosil boʻladi. Benzotrixlorid S6N5SS13 ni qisman gidrolizlab, shuningdek benzoy kislotaga mineral kislotalar xlor angidridlari (PCI5, PC13, SOC12, SO,CI2) ni taʼsir ettirib olinadi. Benzoil xlorid  aminlar, spirtlar, fenollarni benzoillash (S6N3SO guruhini kiritish)da, benzoil peroksid va indigoid rangdor moddalar ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi. Benzoil xlorid  bugʻlari nafas yoʻllari va terini yalligʻlantiradi, koʻzdan yosh oqizadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Benoni

**Benoni** — JARdagi shahar, Transvaal provinsiyasida, Yoxannesburg shahri yonida. Aholisi 100 mingdan ziyod (1990). Benoni tuguni. Oltin qazib olish markazi. Elektrotexnika asboblari ishlab chimriladi. Qora metallurgiya, toʻqimachilik, metallsozlik va mashinasozlik sanoati rivojlangan. Shaharga 1904-yilda asos soliigan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bental

**Bental** (ing. benthal, yun. benthos — chuqurlik) — okean, dengiz, kul va suv omborlarining turli organizmlar yashaydigan tubi, suv tubidagi organizmlar makonn Suv ostida yashaydigan oʻsimlik va hayvonlar bentosortanizmlar deb ataladi. Suv havzalarining yoritilish sharoiti va suv bosimi turli chuqurliklarda bir xil boʻlmasligi tufayli okean va dengizlar B.i bir necha vertikal zonalarga boʻlinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jeremy Bentham

BENTAM (Bentham) Iyeremiya (1748.15.2 London 1832.6.6) -ingliz faylasufi, axloqshunosi. Utilitarizmnnt tanikli vakili. B. fikricha, axloq, shuningdek qonunchilik — inson xattiharakatlarini boshqarib turish sanatidan iboratki, ular kishilarga imkon qadar baxt keltirsin. Inson hayotining oliy maqsadi koʻp odamlarni iloji boricha baxtli qilishdir (altruizm). B. adabiyotga "internatsional" ("baynalmilal") tushunchasini kiritgan. Asosiy asarlari: "Axloq va qonunchilik asoslariga muqaddima" (1830), "Deontologiya yoki axloq haqidagi fan" (1834).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bentos

**Bentos** ( - benthos — chuqurlik) — dengiz va chuchuk suv havzalari tubidagi balchikda va uning ustida yashaydigan organizmlar. Bentos oʻsimliklar (fitobentos) va hayvonlar (zoobentos) Bentosga ajratiladi. Zoobentos oʻz navbatida loyqada yashaydigan hayvonlar — infauna (koʻp tuklilar. ikki pallali mollyuskalar, exiuridlar, sipunkulidlar, ayrim ignaterililar va boshqalar)ga, loyqa ustida oʻrmalab yuruvchilar — onfauna (koʻp tuklilar, mollyuskalar, ignaterililar, qisqichbaqasimonlar), substratga yopishib yashovchilar — epifauna (gʻovak tanlilar, gidroidlar, aktiniyalar. Korallar, mshankalar, dengiz yopgoqchalari, ayrim ikkipallalilar). suv tubi yaqinida suzib yuradigan, baʼzan suv tubiga tushib turashgan nsktobentos (krevetkalar. mizidlar, ayrim goloturiyalar, suv tubi baliklari va boshqalar)ga ajratiladi. Tanasining oʻlchami boʻyicha Bentos makrobentos (5 – 10&nbsp;mm va undan yirikroq organpzmlar), meyobentos (0.5&nbsp;mm dan 10&nbsp;mm gacha) va mikrobeitosga (0.5&nbsp;mm dan kichik) boʻlinadi. Dengizning sayoz qismida fitobentos asosan makrofitlar suvoʻtlaridan, chuqur qismida esa hayvonlar va bakteriyalardan iborat. Dengizlarda Bentos biomassasi chuqurlik ortishi bilan kamayib boradi. Dengiz tubining 8% ni tashkil etadigan sohil boʻyi suvlari (chuq. 200 m gacha) biomassasiga dengiz biomassasining 60%, aksincha suv tubining 3Gʻ4 qismiga teng boʻlgan abissal qismiga 10% biomassa toʻgʻri keladi. Okean Bentos yalpi biomassasi 10— 12 mlrd. t ga teng. Chuchuk suvlarda Bentos son va turlar jihatidan nisbatan xilmaxil boʻlmaydi. Zoobentos tarkibiga har xil umurtqasiz hayvonlar. fitobentosga suv oʻtlari va gulli oʻsimliklar kiradi. Bentos koʻpchilik baliklar va boshqa hayvonlar uchun oziq hisoblanadi.

## Yana qara

* Plankton

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sason Benyaminov

**Sason Gavrilovich Benyaminov** (1929.23.4, Buxoro) — opera xonandasi (lirik bariton), Oʻzbekiston xalq artisti (1973). Toshkent konservatoriyasshsh tugatgach (1954), Navoiy nomidagi opera va balet teatri yakkaxoni (1962—85). 1960— 79 yillar Toshkent konservatoriyasida, 1979-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida pedagog va xonandalik (anʼanaviy ijrochilik) kafedrasi mudiri (198086). Oʻzbek, Gʻarbiy Yevropa, rus kompozitorlari operalarida 40 dan ortiqpartiya ijro etgan: Boʻron (M. Ashrafiy, S. Vasilenko, "Boʻron"), Hamza (S. Boboyev, "Hamza"), Shoh Bahrom, Nuʼmon (M. Ashrafiy, "Dilorom"), Hoji dargʻa (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), Robert, Onegin (P. Chaykovskiy, "Iolanta", "Yevgeniy Onegin"), Figaro (J. Rossini, "Sevilya sartaroshi") va boshqa Repertuaridan oʻzbek kompozitorlarining asarlari oʻrin olgan. Ijrochilik uslubida milliy va Gʻarb opera xonandalik anʼanalari uzviy ifodasini topgan. 1995-yildan Isroidda yashaydi.

## Manbalar
Beotiya ittifoqi

**Beotiya ittifoqi** — Fiva boshchiligidagi yunon davlatlarining Beotiyadagi (Oʻrta Yunonistondagi viloyat) federatsiyasi (miloddan avvalgi 6-asr — miloddan avvalgi 146 p.). 4-asrda Pelopid va Epaminond davrida — Yunonistondagi eng qudratli siyosiy kuch. 338 y. tarqatib yuborilgan, 3—2-asrlarda qayta tiklangan, miloddan avvalgi 146 y. Yunoniston Rim tomonidan bosib olingach, barham topgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beppu

**Beppu** — Yaponiyadagi shahar. Aholisi 130 ming kishi (1990). Kyusyu o.ning shim.sharqidagi port. Rangli metallurgiya, kimyo, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Shahar va uning atrofida sulfidli, natriyxlorli va boshqa xil issiq (100°) mineral buloq koʻp. Balneologiya va vulkanologiya ilmiy tadqiqot institutlari mavjud. Turizm rivojlangan. Bemorlar issiq va nam qumga kumilib davolanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil