Apollo 15 pochta konvertlari mojarosi

1972-yil iyun oyida NASAning Apollon 15 ekipaji bilan bogʻliq mojaroli voqea jamoatchilikka oshkor boʻldi. Ekipaj aʼzolari David Scott, Alfred Worden va James Irwin ruxsatsiz taxminan 400 ta pochta konvert (markalangan va pochta tamgʻasi bosilgan konvertlar)ni kosmosga va Oy yuzasiga *Falcon* nomli Oy moduli yordamida olib chiqishgan edi. Ushbu konvertlarning baʼzilari gʻarbiy germaniyalik marka sotuvchi shaxs Hermann Sieger tomonidan yuqori narxlarda sotilgan va ular „Sieger konvertlari“ nomi bilan tanilgan. Scott, Worden va Irwin konvertlarni olib chiqish evaziga haq olishga rozi boʻlishgan. Garchi ular keyinchalik olingan pullarni qaytarishgan boʻlsalar-da, NASA tomonidan ularga jiddiy tanbeh berilgan. Mojaro matbuotda keng yoritilgan bir paytda astronavtlar Amerika Qoʻshma Shtatlari Senati qoʻmitasining yopiq majlisiga chaqirilgan va shundan soʻng boshqa hech qachon kosmosga uchishmagan.

Uch nafar astronavt va ularning tanishi Horst Eiermann konvertlarni tayyorlash va ularni kosmosga olib chiqishga kelishib olishgan edi. Har bir astronavt buning evaziga taxminan 7 000 AQSh dollari (bu 2024-yil hisobida qariyb 52 620 dollarga teng) olishi kerak edi. David Scott konvertlarga 1971-yil 26-iyul kuni, Apollo 15 parvozi tongida pochta tamgʻasi bosilishi ishlarini tashkil qilgan. Ular kosmosga olib chiqish uchun maxsus qadoqlangan holda, uchish uchun tayyorlanayotgan paytda Scottga topshirilgan. Scott ularni kosmik skafandrining choʻntagida bortga olib chiqqan. Bu konvertlar astronavtlar bilan birga olib chiqilishi ruxsat etilgan shaxsiy buyumlar roʻyxatida keltirilmagan edi. Konvertlar 1971-yil 30-iyuldan 2-avgustgacha Oy yuzasida Falcon modulining ichida qolgan. 7-avgust kuni, yaʼni dengizga tushish sanasida, konvertlarga „USS Okinawa“ tiklash kemasida yana bir bor pochta tamgʻasi bosilgan. Konvertlarning 100 tasi Eiermannga yuborilgan (va u orqali Siegerga yetkazilgan), qolgan konvertlar esa astronavtlar oʻrtasida boʻlib olingan.

Worden yana qoʻshimcha 144 ta konvertni Oyga olib chiqishga rozi boʻlgan edi. Bu konvertlarning aksariyati uning tanishi F. Herrick Herrick uchun moʻljallangan boʻlib, ularni kosmosga olib chiqishga ruxsat olingan edi. Umuman olganda, Apollo 15 jami 641 ta konvertni kosmosga olib chiqqan. 1971-yil oxirlarida NASA Herrick konvertlari sotuvga qoʻyilgani haqida xabar topgach, astronavtlar rahbari Deke Slayton Wordenga bu konvertlarning tijoriylashtirilishini davom ettirmaslik haqida ogohlantirish bergan. Keyinchalik Slayton Sieger bilan tuzilgan kelishuvdan xabar topgach, garchi astronavtlar oʻsha paytga kelib, Siegerdan olingan pullarni qaytarishgan boʻlsalar-da, ularning uchalasini ham Apollo 17 missiyasi uchun zaxira ekipaj roʻyxatidan olib tashlagan. Sieger bilan bogʻliq mojaro 1972-yil iyun oyida ommaviy axborot vositalarida keng yoritila boshlagan. Bu voqea keng muhokamalarga sabab boʻlib, astronavtlar salbiy obrazlarda tasvirlangan.

1977-yilga kelib, uchala sobiq astronavt ham NASAni tark etgan edi. 1983-yil fevral oyida Alfred Worden sudga murojaat qildi. U 1972-yilda hukumat tomonidan 298 ta konvert sud eshituvlarisiz musodara qilingani bilan Konstitutsiya buzilganini daʼvo qildi. AQSh Adliya vazirligi bu daʼvoga qarshi chiqish uchun asos yoʻqligini aniqladi. Shu yilning iyulida suddan tashqarida erishilgan kelishuv asosida hukumat barcha konvertlarni qaytarib berdi. 2014-yilda Siegerga berilgan konvertlardan biri auksionda 50 000 AQSh dollaridan ortiqroq narxga (bu 2024-yil hisobida taxminan 66 000 dollarga teng) sotildi.

## Tarixi

1957-yil 4-oktyabrda Sputnik I sunʼiy yoʻldoshining uchirilishi bilan Kosmik asr boshlanganidan soʻng, astrofilateliya (kosmos bilan bogʻliq markalar yigʻish) rivojlana boshladi. Amerika Qoʻshma Shtatlari va SSSR kabi davlatlar kosmik kemalar va sunʼiy yoʻldoshlar tasvirlangan esdalik pochta markalarini chiqarishdi. Astrofilateliya, ayniqsa, 1969-yildan 1972-yilgacha boʻlgan Apollon dasturi davridagi Oyga qoʻnish yillarida juda ommalashdi. Kolleksionerlar va sotuvchilar Amerika kosmik dasturi bilan bogʻliq filatelik suvenirlarni izlashgan, bular koʻpincha maxsus ishlab chiqilgan konvertlar (yaʼni coverlar) orqali amalga oshirilgan. Kosmik parvozlar uchiriladigan kunlari Kennedy Kosmik Markazining (KSC) pochta boʻlimi xodimlari uchun jamoatchilik tomonidan yuborilgan konvertlarga muhr bosish asosiy vazifalardan biriga aylangan edi.

Amerikalik astronavtlar esdalik suvenirlar yaratishda faol ishtirok etishgan. 1960-yillarning oxirlaridan boshlab, Kennedy Kosmik Markazidagi Missiyani qoʻllab-quvvatlash boʻlimi rahbari Harold G. Collins har bir missiya uchun maxsus ishlab chiqilgan konvertlar tayyorlatib, ularga uchirish sanasida muhr bosish ishlarini yoʻlga qoʻygan. Kosmosga olib chiqilmagan filatelik konvertlar koʻpincha astronavtlarning yaqinlariga yoki NASA va uning pudratchi tashkilotlari xodimlariga sovgʻa sifatida berilgan. Garchi bu voqea 1972-yil sentyabr oyigacha ommaga maʼlum qilinmagan boʻlsa-da, Apollon 15 missiyasigacha kosmosga chiqqan 15 nafar astronavt gʻarbiy germaniyalik Horst Eiermann bilan 500 ta filatelik buyum (otkritka va markali bloklar)ga imzo qoʻyish evaziga 2 500 AQSh dollari (2024-yil hisobida taxminan 19 000 dollar) olishga kelishgan edi. Bu kelishuvga Apollon 7 dan (1968) Apollo 13 (1970) gacha boʻlgan har bir missiyadan bitta aʼzo jalb qilingan. Ushbu suvenir buyumlar kosmosga olib chiqilmagan.

Astronavtlarga shaxsiy xohishlariga koʻra tanlangan buyumlarni oʻz ichiga olgan „*Personal Preference Kits*“ (PPK), yaʼni oʻzlari tomonidan kerak deb hisoblangan shaxsiy buyumlarini kosmosga olib chiqishga ruxsat berilgan edi. Sumkalar ichidagi buyumlarning oʻlchami va ogʻirligi cheklangan boʻlib, astronavtlar ularni missiyadan esdalik suvenir sifatida olib chiqishni istashgan. Kosmik parvozlar Oyga qoʻnish bosqichiga yaqinlashgani va uni amalga oshirgani sari, jamoatchilikning kosmosda boʻlgan buyumlarga boʻlgan qiziqishi, shu bilan birga, ularning qiymati ham ortdi.

Apollon 11, Apollon 13 va Apollon 14 missiyalari ekipajlari tomonidan maxsus konvertlar tayyorlangan va ular bilan birga kosmosga olib chiqilgan. Apollo 14 missiyasining Oy moduli uchuvchisi Edgar Mitchell bu konvertlarni PPK ichida Oy yuzasiga olib chiqqan. Bu konvertlar koʻpincha astronavtlar tomonidan yillar davomida saqlab kelingan. Masalan, Apollo 11 astronavti Neil Armstrong oʻz konvertlarini umrining oxirigacha saqlagan va ular 2018-yilgacha hech qachon sotuvga qoʻyilmagan. 2018-yilda ushbu konvertlardan biri 156 250 AQSh dollariga sotilgan (bu 2024-yil hisobida taxminan 196 000 dollarga teng).

## Manbalar

## Havolalar

* NASA News Release 72-189, collectspace.com saytidan „Inson boshqariladigan kosmik parvozlar haqidagi maqolalar“