Genentech

**Genentech, Inc.**, 2009-yilda Roche kompaniyasining shoʻba korxonasiga aylangan Amerika biotexnologiya korporatsiyasi. Genentech Research and Early Development Roche tarkibidagi mustaqil markaz sifatida ishlaydi. Tarixan kompaniya dunyodagi birinchi biotexnologiya kompaniyasi sifatida qabul qilinadi. 2021-yil iyul holatiga koʻra, Genentech 13 539 kishini ish bilan taʼminlagan.

## Tarixi
Kompaniya 1976-yilda venchur kapitalist Robert A. Swanson va biokimyogar Herbert Boyer tomonidan tashkil etilgan. Boyer rekombinant DNK texnologiyasi sohasida kashshof hisoblanadi. 1973-yilda Boyer va uning hamkasbi Stanley Norman Cohen cheklovchi fermentlarni xuddi shunday kesilgan plazmid vektoriga bogʻlash uchun bir manbadan DNK parchalarini kesish uchun „qaychi“ sifatida foydalanish mumkinligini koʻrsatdi. Cohen akademiyada laboratoriyaga qaytganida, Swanson kompaniyani ochish uchun Boyer bilan bogʻlandi. Boyer Bekman ilmiy-tadqiqot institutidan Arthur Riggs va Keiichi Itakura bilan ishlagan va guruh 1977-yilda somatostatin gormonini ishlab chiqarganida birinchi boʻlib bakteriyalarda inson genini muvaffaqiyatli ifodalagan. Keyin David Goeddel va Dennis Kleid guruhga qoʻshildi va 1978-yilda sintetik inson insulini bilan muvaffaqiyatga hissa qoʻshdi.

1990-yilda F. Hoffmann-La Roche AG Genentech kompaniyasining asosiy ulushini sotib oldi. 2006-yilda Genentech oʻzining birinchi sotib olish shartnomasida Tanoxni sotib oldi. Tanox Xolairni ishlab chiqishni boshlagan va Novartis va Genentech bilan hamkorlikda ishlab chiqish yakunlangan; sotib olish Genentechga koʻproq daromadni saqlab qolish imkonini berdi. 2009-yil mart oyida Roche Genentech kompaniyasini oʻzi nazorat qilmagan aksiyalarni taxminan 46,8 milliard dollarga sotib oldi. 2014-yil iyul oyida Genentech/Roche Seragonni kichik molekulali saraton dori-darmonlari nomzodlari uchun 725 million dollar naqd pulga sotib oldi, qoʻshimcha 1 milliard dollarlik toʻlovlar Seragon qatoridagi mahsulotlarning muvaffaqiyatli rivojlanishiga bogʻliq.

## Tadqiqot
Genentech tadqiqotga asoslangan kashshof biotexnologiya kompaniyasi boʻlib, u ichki va hamkorlik orqali ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishda davom etmoqda.

Genentech tadqiqot hamkorliklari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* 2008-yilda Genentech obinutuzumabni ishlab chiqish uchun Roche va uning shoʻba korxonasi GlycArt bilan hamkorlik qildi.
* 2010-yil fevral oyida Genentech San-Fransiskodagi Kaliforniya universiteti bilan hamkorlikka kirishdi, ular bilan oʻn beshga yaqin boshqa hamkorlikda ishladilar, bu safar nevrologiyada kichik molekula dori kashfiyoti boʻyicha hamkorlik qildi.
* 2014-yil oktyabr oyida Genentech Ayova shtatida joylashgan NewLink Genetics bilan nazorat nuqtasi ingibitorlari boʻyicha hamkorlik qilish uchun 150 million dollar oldindan toʻladi.
* 2015-yil iyun oyida u kompaniyada maʼlumotlar boʻyicha olimlarning keyingi avlodini tayyorlash va yollashda yordam berish uchun The Data Incubator bilan keng koʻlamli hamkorlikka kirdi.
* 2015-yil yanvar oyida u 23andMe bilan 60 million dollarlik shartnoma imzoladi, bu Genentechga 23andMe tomonidan ushlab turilgan genomik va bemor tomonidan xabar qilingan maʼlumotlarga kirish imkonini berdi.
* 2015-yil oktabr oyida u Nimbus Therapeutics bilan kremniyli dori vositalarini kashf qilish platformasida Nimbus’dan yetakchilarni ishlab chiqish uchun hamkorlikni boshladi.
* 2016-yil iyun oyida Genentech Epizymening EZH2 ingibitori tazemetostat Genentechning atezolizumab bilan sinergik boʻlishini oʻrganish uchun klinik sinovlarni oʻtkazish uchun Epizyme bilan hamkorlik qildi.
* 2016-yil avgust oyida kompaniya Carmot Therapeutics bilan hamkorlikni boshladi, unda Carmot yangi nomzodlarni topadi va Genentech ularni ishlab chiqadi.
* 2016-yil sentyabr oyida Genentech Isroilning BioLineRx kompaniyasi bilan Genentech oʻzining atezolizumab bilan birlashtirishni maqsad qilgan nazorat nuqtasi inhibitori boʻyicha hamkorlik qildi.

## Imkoniyatlar

Genentech korporativ shtab-kvartirasi Janubiy San-Fransiskoda, Kaliforniyada joylashgan (), Kaliforniya shtati Vakavil, Oceanside, Kaliforniya va Hillsboro, Oregonda qoʻshimcha ishlab chiqarish quvvatlari ham bor.

2006-yil dekabr oyida Genentech oʻzining Porriño (Ispaniya) zavodini Lonzaga sotdi va Lonzaning Singapurda qurilayotgan sut emizuvchilar hujayra madaniyatini ishlab chiqarish zavodini sotib olish uchun eksklyuziv huquqni qoʻlga kiritdi. 2007-yil iyun oyida Genentech butun dunyo boʻylab Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi) dori moddasini ommaviy ishlab chiqarish uchun Singapurda *E. coli* ishlab chiqarish zavodini qurish va rivojlantirishni boshladi. 

## Mahsulotlar xronologiyasi

* 1982: AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) tomonidan tasdiqlangan sintetik „inson“ insulin insulin ishlab chiqaruvchisi Eli Lilly and Company bilan hamkorlikda, FDA tasdiqlash jarayoni orqali mahsulotni ishlab chiqargan. Mahsulot (Humulin) Lilly tomonidan litsenziyalangan va ishlab chiqarilgan va birinchi marta tasdiqlangan genetik muhandislik inson terapevti edi.
* 1985: Protropin (somatrem): oʻsish gormoni yetishmovchiligi boʻlgan bolalar uchun qoʻshimcha oʻsish gormoni (ishlab chiqarish toʻxtatilgan, 2004).
* 1987: Aktivaza (alteplaz): Oʻtkir miokard infarkti boʻlgan bemorlarda qon quyqalarini eritish uchun ishlatiladigan rekombinant toʻqima plazminogen faollashtiruvchisi (tPa). Gemorragik boʻlmagan insultni davolash uchun ham qoʻllanadi.
* 1990: Actimmune (interferon gamma 1b): Surunkali granulomatoz kasallikni davolash (Intermune litsenziyasi).
* 1993: Nutropin (rekombinant somatropin): Surunkali buyrak kasalligi tufayli buyrak transplantatsiyasidan oldin davolash uchun bolalar va kattalar uchun oʻsish gormoni .
* 1993: Pulmozim (dornaza alfa): Kistik fibrozli bolalar va yoshlar uchun inhalatsiyani davolash — rekombinant DNK.
* 1997: Rituxan (rituximab): Hodgkin boʻlmagan limfomalarning oʻziga xos turlarini davolash. 2006-yilda revmatoid artrit uchun ham tasdiqlangan.
* 1998: Gerceptin (trastuzumab): HER2 genini haddan tashqari koʻrsatadigan oʻsmalari boʻlgan metastatik koʻkrak saratoni bemorlarini davolash. Yaqinda koʻkrak bezi saratoni uchun yordamchi terapiya uchun tasdiqlangan. FDA ham yaqinda HER2 retseptorlari joyi ijobiy boʻlgan metastatik oshqozon saratoni uchun Trastuzumabni tasdiqladi.
* 2000: TNKase (tenekteplaza): oʻtkir miyokard infarktini davolash uchun preparat.
* 2003: Xolair (omalizumab): oʻrtacha va ogʻir surunkali astma uchun teri ostiga inyeksiya.
* 2003: Raptiva (efalizumab): psoriaz rivojlanishiga olib keladigan T hujayralarining faollashishi va qayta faollashishini blokirovka qilish uchun moʻljallangan antitana. XOMA bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan. 2009-yilda progressiv multifokal leykoensefalopatiya haqidagi xabarlardan soʻng AQSh bozori ixtiyoriy ravishda olib tashlandi.
* 2004: Avastin (bevacizumab): Yoʻgʻon ichak yoki toʻgʻri ichakning metastatik saratonini davolash uchun anti-VEGF monoklonal antitanasi. 2006-yilda Mahalliy darajada rivojlangan, takroriy yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni uchun ham tasdiqlangan. 2008-yilda ilgari davolanmagan HER2-salbiy koʻkrak saratoni uchun kimyoterapiya bilan birgalikda Avastinga tezlashtirilgan ruxsat berildi. 2009-yilda Avastin glioblastoma multiformeni davolash uchun beshinchi, metastatik buyrak hujayrali karsinomasini davolash uchun oltinchi ruxsatnomani oldi. U koʻkrak bezi saratonini ilgʻor davolashda maʼqullangani uchun eng koʻp eʼlon qilindi, ammo koʻkrak bezi saratonini davolash uchun FDA maʼqullashi keyinchalik 2011-yil noyabr oyida bekor qilindi.
* 2004: Tarceva (erlotinib): Mahalliy rivojlangan yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni va oshqozon osti bezi saratoni bilan ogʻrigan bemorlarni davolash.
* 2006: Lucentis (ranibizumab inyeksiyasi): neovaskulyar (hoʻl) yoshga bogʻliq makula naslini (AMD) davolash. FDA LUCENTISni ustuvor koʻrib chiqishdan soʻng (olti oy) tasdiqladi. Genentech mahsulotni joʻnatishni 2006-yil 30-iyunda, mahsulot tasdiqlangan kunidan boshladi.
* 2010: Actemra (tocilizumab): Birinchi interleykin-6 (IL-6) retseptorlarini ingibitorlik qiluvchi monoklonal antitana revmatoid artritni (RA) davolash uchun tasdiqlangan.
* 2011: Zelboraf (vemurafenib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan metastatik melanomani davolash uchun.
* 2012: Erivedge (vismodegib): rivojlangan bazal hujayrali karsinomani (BCC) davolash.
* 2012: Perjeta (pertuzumab): ilgari davolanmagan HER2-musbat metastatik koʻkrak saratoni bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun Herceptin (trastuzumab) va dosetaksel kimyoterapiyasi bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2013: Kadcyla (ado-trastuzumab emtansine): FDA maʼqullagan birinchi Genentech antitana-dori konjugati (ADC). U HER2-musbat metastatik koʻkrak saratonini davolashda ishlatiladigan sitotoksik vosita mertansin (DM1) bilan bogʻlangan trastuzumabdan (Gerceptin) iborat.
* 2013: Gazyva (obinutuzumab): ilgari davolanmagan surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan bemorlarni davolash uchun xlorambusil bilan birgalikda foydalanish uchun. Gazyva FDA maʼqullashini olgan birinchi doridir.
* 2014: Esbriet (pirfenidon): Idiopatik oʻpka fibrozini (IPF) davolash uchun anti-fibrotik dori. Intermune, Inc tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2015: Kotellik (kobimetinib): BRAF mutatsiyasidan kelib chiqqan metastatik melanomani davolash uchun ZELBORAF (vemurafenib) bilan birgalikda foydalanish uchun.
* 2015: Alesensa (alektinib): Kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) uchun davolash.
* 2016: Venclexta (venetoclax): Surunkali limfotsitik leykemiya (CLL) bilan ogʻrigan, 17p deletsiya deb ataladigan xromosoma anormalligi boʻlgan va kamida bitta oldingi terapiya bilan davolangan bemorlarni davolash.
* 2016: Tecentriq (atezolizumab): Platinaga asoslangan kimyoterapiya muvaffaqiyatsizlikka uchragan qovuq saratoni yoki metastatik kichik hujayrali boʻlmagan oʻpka saratoni (NSCLC) ni davolash uchun birinchi sinfdagi PD-L1 antitanasi. Tecentriqga II fazaning istiqbolli natijalari tufayli qovuq saratonining ilgʻor koʻrsatkichi uchun tezlashtirilgan ruxsat berildi.
* 2017: Ocrevus (okrelizumab): FDA tomonidan tasdiqlangan birinchi terapiya, ham relapsing-remitting multipl skleroz (RRMS) va birlamchi progressiv multipl skleroz (PPMS) davolaydi. Kasallikning PPMS shakli ilgari tasdiqlangan davolash usullariga ega emas edi.
* 2017: Hemlibra (emicizumab): gemofiliyani davolash A. Chugai Pharmaceutical Co. tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2018: Xofluza (Baloxavir marboxil): A grippi va B grippini davolash uchun antiviral dori. Shionogi tomonidan ishlab chiqilgan.
* 2019: Polivy (Polatuzumab vedotin-piiq): Bendamustin va rituximab bilan birgalikda ishlatilganda diffuz yirik B hujayrali limfomani davolash.

## Mukofotlar va eʼtiroflar

* *Fortune jurnali* Genentechni 22 yil davomida „Ishlash uchun eng yaxshi 100 ta kompaniya“ roʻyxatiga kiritdi va 2006-yildagi roʻyxatida birinchi oʻrinni egalladi. Yillar davomida reyting 1-raqamdan 80-raqamgacha oʻzgarib turadi. Reyting xodimlarning anonim so‘rovnomaga bergan javoblari hamda kompaniya siyosati va madaniyatini baholashga asoslanadi.
* Genentech 2004, 2006-8 va 2010-11 yillarda *Working Mother jurnali* tomonidan ishlaydigan onalar uchun 100 ta eng yaxshi kompaniyalardan biri deb topildi.
* U *Business Ethics Magazine* tomonidan 2006-yilda 100 ta eng yaxshi korporativ fuqarolardan biri sifatida tan olingan. Kompaniya TechNet kabi turli siyosat va fuqarolik yetakchilik guruhlarida ishtirok etadi va *Nature* jurnali kabi mustaqil uchinchi tomon tadqiqot va nashrlariga homiylik qiladi.
* Genentech 2010-yil 7-oktabrda *Science jurnali* tomonidan eng yaxshi ish beruvchi deb topildi va u yerda toʻqqiz yil ketma-ket shu mukofotni oldi.
* 2008-yil mart oyida Genentech ketma-ket ikkinchi yil Fortune tomonidan eng hayratlanarli farmatsevtika kompaniyasi deb topildi.
* 2010-yil iyul oyida Genentech *ComputerWorld* jurnali tomonidan „IT sohasida ishlash uchun eng yaxshi 100 ta joy“ roʻyxatiga kiritildi.
* 2008-yil dekabr oyida Glassdoor.com Genentech bosh direktori Artur D. Levinsonni 93 % maʼqullash reytingi bilan 2008-yilning „eng yaxshi“ bosh direktori deb baholadi.
* Genentech 2011-yilda premerasi boʻlgan „Something Ventured“ hujjatli filmida tasvirlangan.
* *The Economist* Genentechni 2013-yilning eng innovatsion korporatsiyasi deb baholadi.

## Manbalar




## Qoʻshimcha maʼlumot

* Salli Smit Xyuz. *Genentech: Biotexnologiyaning boshlanishi* (Chikago universiteti universiteti; 2011-yil).
* GenenLab noutbuki: „Biotexnikaning boshlanishi“ — Genentech xodimlari uchun yangi kitobcha (1996)
* *Daromad uchun retsept: Farmatsevtika sanoati fan va biznes oʻrtasidagi nopok nikohni qanday qilib bankrot qildi,* Linda Marsa, Skribner (1997)