open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vyetnamcha Vikipediya

**Vyetnamcha Vikipediya** () — Vikipediyaning Vyetnam tilidagi boʻlimi. Vyetnamcha Vikipediya 2002-yilning noyabr oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Vyetnamcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
## Statistik tarixi
* 26-avgust 2008 — 50 000 maqola.
* 12-sentyabr 2009 — 100 000 maqola.
* 7-aprel 2011 — 200 000 maqola.
* 3-fevral 2012 — 300 000 maqola.
* 12-aprel 2012 — 400 000 maqola.
* 13-sentyabr 2012 — 500 000 maqola.
* 4-iyun 2013 — 600 000 maqola.
* 7-iyun 2013 — 700 000 maqola.
* 16-iyul 2013 — 800 000 maqola.
* 29-may 2014 — 900 000 maqola.
* 13-sentyabr 2014 — 1 000 000 maqola.
* 1-sentyabr 2020 — 1 250 000 maqola.

## Manbalar

## Havolalar

* Vyetnamcha Vikipediyaning statistikasi 
* Vyetnamcha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
* Vyetnamcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Vyetnamcha Vikipediyaning mobil nusxasi
* Wikipedia tiếng Việt có bài viết thứ 100.000  
* Những 'quản gia' Wikipedia nguời Việt 
* ʻVăn hóa wiki’ trong mạng xã hội Việt Nam 
* Giấc mơ Việt trên Wikipedia
Sheffild

**Sheffild** — Buyuk Britaniyaning markaziy qismidagi shahar. Saut-Yorkshir metropoliten grafligining bosh shahri, Don daryosi boʻyida. Aholisi 421,8 ming kishi (2001). Yorkshir koʻmir havzasining ogʻir sanoat markazi. Poʻlat, prokat, quvurlar uchun yirik pokovkalar ishlab chiqarish, mashinasozlikning turli sohalari (shu jumladan, harbiy mashinasozlik) rivojlangan. Oziqovqat va yengil sanoat korxonalari mavjud. Qadimdan poʻlat va kumushdan turli tovarlar, zargarlik buyumlari, qurollar ishlab chiqariladi. universitet (1905), muzey, badiiy galereya bor.
Sheʼriy nutq

**Sheʼriy nutq** — badiiy nutqning nasriy (sochma) va sheʼriy (tizma) tarzidagi ikki shaklidan biri boʻlib, tilning muayyan ichki oʻlchamga solingan, maʼno koʻchishiga asoslangan, hissiyotga toʻyingan alohida koʻrinishi.

SH.n. sheʼrning yaratilishi uchun eng muhim birlamchi vosita boʻlib, kelib chiqishiga koʻra nasriy nutqdan qadimiydir. U inson tamaddunining dastlabki paytida uzoq vaqtgacha badiiy nutqning yagona shakli boʻlgan. Chunki Sheʼriy nutq qurilishidagi tartiblilik, musiqiylik, hissiylik, oʻlchovlilik uni kundalik qora soʻzdan farqlagan, u orqali ifodalanayotgan axborotning sanʼatga tegishliligini koʻrsatib turgan.

SH.n. muayyan oʻlchov asosida takrorlanib turadigan tartibli zarb (ritm) ga qurilgan, inson sezimlarini uygʻotishga yoʻnaltirilgan, hissiyotga toʻyingan koʻtarinki nutqdir. Uning oʻziga xosligini ritmik boʻlak va ritmik vositalar taʼmin etadi. Butun borliq harakati zarblarning izchil takroriga asoslangani kabi Sheʼriy nutq ham qatiy ritmga tayanadi. Tabiatdagi tartibli takrorlar kun va tun hamda fasllar almashinishini taʼminlagani, inson tanasining ritmikasi yurak urishi, nafas olishi maromini tashkil etgani kabi boʻgʻin, turoq, rukn, misra va band shaklidagi ritmik boʻlaklar takrori Sheʼriy nutqning taʼsirli va yashovchan boʻlishiga olib keladi. Uni shakllantirishda pauza, qofiya va qofiya tizimi singari ritmik vositalar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, Sheʼriy nutqni yuzaga keltirishda poetik sintaksisning inversiya, sintaktik parallelizm kabi koʻrinishlari, fonetik vositalarning vokal va konsonans alliteratsiya, anafora, epifora, gradatsiya singari turlari ham katta samara beradi.

Qozoqboy Yoʻldoshev.
Katalancha Vikipediya

**Katalancha Vikipediya** — Vikipediyaning katalan tilidagi boʻlimi. Katalancha Vikipediya 2001-yil 17-martidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Katalancha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
## Statistik tarixi
* 20 000 — 19-noyabr 2005-yil
* 30 000 — 6-may 2006-yil
* 40 000 — 20-senyabr 2006-yil
* 50 000 — 4-yanvar 2007-yil
* 100 000 — 18-yanvar 2008-yil
* 150 000 — 28-dekabr 2008-yil
* 200 000 — 21-setyabr 2009-yil
* 250 000 — 30-iyun 2010-yil
* 300 000 — 21-dekabr 2010-yil
* 350 000 — 26-avgust 2011-yil
* 400 000 — 12-aprel 2013-yil.
## Manbalar

## Havolalar

* Katalancha Vikipediyaning statistikasi 
* Katalancha Vikipediyaning statistik diagrammasi
* Katalancha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Katalancha Vikipediyaning mobil nusxasi
Ukraincha Vikipediya

**Ukraincha Vikipediya** () — Vikipediyaning ukrain tilidagi boʻlimi. Ukraincha Vikipediya 2001-yil 26-yanvardan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Ukraincha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
## Statistik tarixi
2004-yil
* 30-yil — birinchi maqola yozildi (Atom).
* 4-aprel — 1000 maqola.

2005-yil
* 1-oktyabr —  maqola.

2006-yil
* 15-oktyabr —  maqola (Blok).
* 12-noyabr —  maqola.

2007-yil
* 16-yanvar —  maqola.
* 17-may —  maqola.
* 9-sentyabr —  maqola.

2008-yil
* 28-mart —  maqola (Гойтосир).

2009-yil
* 30-may —  maqola.

2010-yil
* 7-aprel —  maqola.

2011-yil
* 7-iyul —  maqola.
* 20-oktyabr —tahrirlar soni 8 000 000 ga yetdi.
* 26-oktyabr — barcha sahifalar soni 1 000 000 ga yetdi.

2012-yil
* 27-iyun — tahrirlar soni 10 000 000 ga yetdi.
* 20-sentyabr —  maqola.

2014-yil
* 12-may —  maqola (Електронний газ).

## Manbalar

## Havolalar

* Ukraincha Vikipediyaning statistikasi 
* Ukraincha Vikipediyaning statistik diagrammasi
* Ukraincha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Ukraincha Vikipediyaning mobil nusxasi
Arnold Schönberg

**Arnold Schönberg** (; 1874.13.9, Vena 1951.13.7, LosAnjeles) — Avstriya kompozitori, musiqa nazariyotchisi, pedagog, dirijyor va rassom. Yangi Vena maktabi va dodekafoniya asoschisi, musiqiy ekspressionizmning yirik vakili. Ijodini Yevropa klassik musiqasiga tayangan holda boshlagan. 1901-yil pedagogik faoliyatini boshlab 30 dan ortiq (A.Berg, A.Vebern, X.Eysler kabi) shogirdlar yetishtirgan. 1903-yildan Venada, 1925-yildan Berlinda yashagan va kompozitor, dirijyor, pedagog, shuningdek, xor jamoalari tashkilotchisi va badiiy rahbari sifatida tanilgan. 1930-yillar boshida antifashistik harakatni qoʻllab quvvatlagan, oʻzi va shogirdlari tazyiqqa uchraganidan soʻng 1934-yildan AQShda yashagan.

Ijodiy yoʻli 3 bosqich — tonal (18991908), atonal (190922) va serial (1923—50) davrlarga boʻlinadi. Ilk davrning yetuk asarlari: "Gurre qoʻshiqlari" oratoriyasi, "Pelleas va Melizanda" simfonik poemasi, ovoz va orkestrga moʻljallangan "Olti qoʻshiq" (ulardan "Gʻazal" nomlisida Sh. qadimgi fors sheʼriyati va sharqiy musiqiy uslubga taqlid qilgan). 2-davrdagi "Kutish" (operamonodrama), "Baxtli qoʻl" (musiqali drama) va, ayniqsa, "Oyparast Pyero" (melodrama) kabi asarlarida tonallik tizimidan voz kechib, atonal musiqa tamoyillarini erkin ravishda namoyish etgan. Soʻnggi davrga oʻtish jarayonida, ayni atonalliknn muayyan qoidalariga boʻysundirish maqsadida — dodekafoniya nomini olgan (Sh. taʼbirida — 12 tonli kombinatsiya) kompozitorlik texnikasini kashf etib, "Napoleonga oda" (1942), "Varshavada omon qolgan" (1947) va boshqalar asarlarida samarali natijalarga erishgan. Umrining soʻnggi yillarida diniy mavzularda yirik asarlar yaratgan. Musiqiynazariy va estetik qarashlari "Garmoniyaga oid taʼlimot", "Uslub va gʻoya" kitoblari, bir nechta darsliklarida bayon etilgan.

Ad. Zarubejnaya muzika XX veka. Materialn i dokumentn, M., 1975.

Toʻxtasin Gafurbekov.

## Manbalar
Shibbalash mashinasi

**Shibbalash mashinasi** - bino yoki inshoot zaminini mustahkamlash maqsadida tuproqni zichlash uchun moʻljallangan qurilma. Asosiy ish organi tuproqqa (gruntga) zarb bilan davriy taʼsir qiladigan plitadan iborat. Shibbalash mashinasi zarba kuchiga qarab, ogʻir (zarba kuchi 5104J gacha), oʻrtacha (103— 104J) va yengildastaki (103J gacha) turlarga boʻlinadi.

Ogʻir Shibbalash mashinasiga strelali ekskavatorkran yoki traktor asosida tuzilgan mashinalar kiradi. Ularning ish organi vazni 3 t gacha boʻlib, zaminga 2,5 m gacha balandlikdan tashlanadi. Oʻrtacha Shibbalash mashinasiga oʻzi yurar shassi yoki traktorga oʻrnatilgan osma jihozli dizelshibbalagichlar kiradi. Zanjir (gusenitsa)li traktorga oʻrnatilgan osma Sh. mashinasi keng tarqalgan. Uning ish organi ketmaket ishlovchi 5 ta dizelshibbalagich yoki yuqoridan zarb bilan tashlanadigan plitadan iborat. Uning ish tezligi 200– 300 m/soat, ish unumdorligi 450 m³/soatgacha, zichlash qalinligi 1,5 gacha. Yengil dastaki Shibbalash mashinasi jumlasiga dastali gʻaltaklar, titrama plitalar va boshqalarni kiritish mumkin.
Shibirma

**Shibirma** — isirgʻa turi; 20-asr oʻrtalarida yaratilgan. Zargarlar shahrida shabaka usulini qoʻllab chiroyli shakl yechimiga erishgan. Barg (yurak) shaklidagi halqa ichi (markazi)ga dumaloq yoki oval shakli simli panjara ishlanib, durlar terilgan spiral simli shokilalar osilgan. 

Oʻsha davrlarda asosan boylarning ayollari taqishni boshlagan mazkur Shibirma- isirgʻa turi yillar davomida shakllanib bugungi kunda yanada goʻzallashgan holatda kelinchaklarimiz husniga husn qoʻshib turibdi.
Shivaizm

**Shivaizm** — hinduiylikdagi 2 asosiy oqimdan biri (vishnuizm bilan bir qatorda). Asosan, Hindistonning jan. va sharqida tarqalgan. Sh. tarafdorlari Shivani eng qudratli xudo deb, unga eʼtiqod qiladilar.
Shizogoniya

**Shizogoniya** (yun. ajrataman, parchalayman, tugʻilish, avlod) — bir hujayrali hayvonlar (sporalar, foraminiferalar) da va baʼzi suvoʻtlar uchun xos jinssiz, birdaniga koʻp marta boʻlinib koʻpayish usuli. shahrida ona hujayra (shizont) yadrosi dastlab juda tez, ketmaket bir necha boʻlaklarga boʻlinadi, soʻngra har bir yadro boʻlagi sitoplazma bilan oʻraladi. Shu tarzda bitta ona hujayradan juda koʻp qizlik hujayralar (merozoidlar) hosil boʻladi. Hujayralar bir necha marta jinssiz usulda koʻpayganidan keyin ularning ayrimlari jinsiy usul bilan koʻpayishga oʻtadi. Bunda dastlab gametotsitlar, keyin gametalar hosil boʻladi. Bezgak parazitlari, koksidiyalar, toksoplazmalar, sarkodalilardyan foraminiferalar dastlab Sh., soʻngra gametalar hosil qilib jinsiy (gametogoniya) usulda koʻpayadi.
Shiypon

**Shiypon** — 1) atrofi ochiq, poydevori nisbatan baland yozlik yengil qurilma. Katta hovli, bogʻ, chorbogʻlar ichida quriladi (yana qarang Koʻshk); 2) dalada ishlayotganlarning dam olishi va ovqatlanishi uchun maxsus qurilgan yozlik bino; dala Shiypon ekinzorlar (ayniqsa, qovun polizlari), uzumzorlarda bunyod etiladigan chayla, kapa va boshqalar oʻrniga 20asr oʻrtalaridan qurila boshlandi. Sh. atrofi koʻkalamzorlashtiriladi. Dala mehnatkashlarining dam olishlari, ularning orasida madaniy-maʼrifiy, ommaviy ishlar olib borishda qulayliklar tugʻdiradi. Dala Sh.i aksari 1 xona va ayvondan iborat boʻlib, keyinchalik 2—3 xona va bir yoki bir necha ayvonli qilib qurila boshlandi. Xalq meʼmorligi anʼanalarida ganch, yogʻoch oʻymakorligi bilan bezatilgan Sh.lar ham bunyod etiddi.
Shikasta

**Shikasta** (fors. — siniq) — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. Taʼlik va nastaʼliq xatlarini qoʻshilishi asosida 17-asrda Mirzo Fasihiy Hiraviy yaratgan. Sh. xatiga oʻxshash yozuvlar Alisher Navoiy davrida koʻchirilgan kitoblarda ham uchraydi. Ayrim xattotlar taʼliq xatiga, ayrim xattotlar esa nastaʼliq xatiga yaqinlashtirib yozganlar. Bunday yozuvlar Sh. taʼliq yoki Sh. nastaʼliq deb atalgan. shahrining yaratilishi tez yozish (qalamni uzmay yozish) imkonini bergan.
Shilvi

**Shilvi**, uchqat — shilvidoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. 30 dan ortiq turi maʼlum. Oʻzbekistonda shahrining xushboʻy Shilvi, tangabarg Shilvi, tatar Shilvisi, maydagul Shilvi, Korolkov Shilvisi, nozik Shilvi, maydabarg Shilvi, olga Shilvisi, altman Shilvisi va boshqalar turlari uchraydi. Boʻyi 1,5 m dan 4,5 m gacha, barglari keng tuxumsimon, baʼzilariniki uzun tuxumsimon, gullari ikki jinsli, oq, sargʻish, qizil, pushti, aprel—may oylarida gullab, avgust—sentabrda urugʻlaydi. Mevasi sersuv, rezavor. Xushboʻy Shilvi, tatar Shilvisi, maydagul Shilvi manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. shahrining boshqa koʻplab turlari togʻ daralari, daryo boʻylari, togʻ yonbagʻirlarida butazorlar hosil qilib, daraxtzorlar orasida, adirlarda oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. Dasht zonalarida ekinzorlarni himoya qilish, koʻkalamzorlar, yashil devorlar hosil qilishda foydalaniladi. Yogʻochi qattiq va mustahkam boʻlgani tufayli duradgorlik va mebelsozlikda ishlatiladi.
Shilvidoshlar

**Shilvidoshlar** — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Koʻpchiligi buta va daraxtlar, ayrim turlari oʻt. Barglari oddiy yoki murakkab, yonbargsiz. Gullari ikki jinsli, toʻgʻri yoki qiyshiq, 5 boʻlakli. Mevasi rezavor yoki danakcha, baʼzan koʻsakcha. Yer yuzida 12 turkumga mansub 350 ga yaqin turi tarqalgan. Oʻzbekistonda shahrining 6 turkumga oid 25 turi bor, jumladan, 9 turi xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. shahrining mevasi isteʼmol qilanadi. Chingiz va marjon daraxt organlari tibbiyotda ishlatiladi.
Shildirbosh

**Shildirbosh**, boʻyan — dukkakdoshlar oilasi boʻyandoshlar’ turkumiga mansub koʻp yillik oʻsimlik turi. Oʻrta Osiyoda daryo boʻylari, togʻ yonbagʻirlari, adirlar, vodiylarda, toʻqaylarda oʻsadi. Ekinzorlarda begona oʻt sifatida uchraydi. Ildizi tarqoq, poyasi tik, 45—80 sm, barglari toq patsimon, 4— 8 sm, 5—9 juft ellipssimon yoki choʻziqtuxumsimon bargchalari bor.

Guli qizgʻish rang. Mevasi dukkak. May oylarida gullab, iyun—avgustda urugʻlaydi. Tarkibida 0,12—0,4% alkaloid (asosan, tibbiyotda qoʻllaniladigan sferofizin) lar bor.
Shilka

**Shilka** — RF Chita viloyatidagi daryo, Zabaykalyeda. Amur daryosining chap irmogʻi. Ingoda va Onon daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uz. 560&nbsp;km, havzasining maydoni 206 ming km². Daryo togʻlar orasidagi tor va chuqur oʻzanda oqadi. Asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 550 m³/sek. noyabrdan muzlab, aprel oxiri — mayning boshlarida muzdan boʻshaydi. Sretensk shahri dan quyilish joyigacha kema qatnaydi, yogʻoch oqiziladi. Havzasida rangli metall va oltin konlari bor.
Pavel Shilling

**Pavel Lvovich Shilling** [1786.5(16).4, Tallin 1837.25.7(6.8), Peterburg] — rus olimi, fizik, sharqshunos. Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1828). Rossiyada birinchi litografiyani tashkil etgan. 1829-yilda xitoy matnlaridan nusxa koʻchirishning maxsus litografiya usulini ishlab chiqqan. Osiyo xalqlari tarixi va tillariga oid tadqiqotlar bilan shugʻullangan. 1830—32 yillarda Xitoy chegaralariga ilmiy ekspeditsiya uyushtirgan (N.Ya.Bichurin bilan birga). 1812-yilda oʻzi ixtiro qilgan elektr minani sinab koʻrgan (Peterburg, Neva daryosi). Elektromagnit telegraf konstruksiyasini ishlab chiqqan, uni 1832-yilda birinchi marta namoyish etgan. Elektr mina va telegraf uchun yer va suv ostida oʻtkaziladigan elektr simlari namunalarini yaratgan, elektr simlarini havoda tortish gʻoyasini ilgari surgan. Sharq qoʻlyozmalarining boy kolleksiyasiga ega boʻlgan.
Shilling

**Shilling** — 1) Avstriya Respublikasi pul birligi. 1925-yilda krona oʻrniga muomalaga kiritilgan. 1 Sh.=100 grosh. Xalqaro ifodasi AT8. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari=15,57 Sh.; 1 Sh.=43,53 soʻm (2002-yil fevral). 2002-yil 1 yanvardan Yevropa Ittifoqi tarkibidagi davlatlar yagona pul birligi — yevroga oʻtishi bilan 2002-yil 30 iyundan muomaladan chiqarilgan. 2) 1960-yildan Somali (5o. 8p), 1966-yildan Keniya (K8p), Tanzaniya (T5p), Uganda (11811) pul birliklari. 1 Sh. = 100 sent.
Shilliq parda

**Shilliq parda** — odam va hayvon organizmidagi hazm va nafas olish aʼzolari, siydiktanosil sistemalari, burun, oʻrta quloq boʻshliqlari, bezlarning chiqaruv yoʻllari ichki yuzasini qoplab turuvchi qavat. Qalinligi 0,5– 4&nbsp;mm. Uning yuzasi shu sohadagi bezlar ishlab chiqaradigan shilliq bilan doimo namlanib turadi, bu esa hujayralarni qurib qolishdan saqlaydi. Shilliq parda bir yoki bir necha epitelial qavatdan, biriktiruvchi toʻqima va musqul plastinkalari (silliq muskul hujayralaridan hosil boʻlgan) dan iborat. Bulardan soʻng Shilliq pardani harakatga keltirib, uni boshqa toʻqimalardan ajratib turadigan yumshoq biriktiruvchi toʻqima joylashgan. Aʼzolar faoliyatiga koʻra, Shilliq parda epiteliysi koʻp qavatli yassi, bir qavatli silindrik, prizmatik, kubsimon, kiprikli (nafas yoʻllarida), uning yuzasi esa silliq, burmali, vorsinkali (mas, ingichka ichakda Shilliq parda burma va vorsinkalar hosil qiladi) boʻlishi mumkin. Shilliq pardaning asosiy va shilliq osti qavatlarida qon hamda limfa tomirlari, follikulalar, murtaklar, bezlar, shuningdek, nerv oxirining tarmoqlari bor. Shilliq parda bezlari bir va koʻp hujayrali hamda murakkab boʻlishi mumkin.
Shilliqqurt

**Shilliqqurt** – quruqda yashaydigan qorinoyoqli oʻpkali mollyuskalar. 1000 ga yaqin turi maʼlum. Tanasi chuvalchang yoki silindr shaklida. Kunduzi nam va soya joyda yashirinib yotadi. Havo salqin va nam paytlarda (oqshom hamda tunda) serharakat boʻladi. Koʻp turi dala, poliz va sabzavot ekinlariga katta zarar yetkazadi. Rossiyaning Yevropa qismi gʻarbi va shimoli-gʻarbida toʻrli, subtropiklar (Kavkaz, Oʻrta Osiyo) da parmatsellalar urugʻiga mansub shilliqqurtlar xavfli zararkunanda hisoblanadi. Ayrim shilliqqurtlar chorva mollarida parazitlik qiluvchi bir qator gelmintlar uchun oraliq xoʻjayin boʻlishi mumkin.

Kurash choralari: zax oʻtloq va yaylovlar quritiladi; begona oʻtlar yoʻqotiladi; bogʻ va polizlar hosil qoldiqlaridan tozalanadi; pestitsidlarshsht limatsidlar guruhidan foydalaniladi.
## Tuproq shilliqurtlari

Koʻpgina tuproq shilliqurtlari (Stylommatophora) guruhidan oʻpka salyangozlari guruhiga kiradi, ammo ular orasida rivojlangan qobiqli (salyangozlar) juda koʻp turlari mavjud. Shilliqurtlarni ekologik guruh sifatida, aniq qobigʻi boʻlmagan gastropodlarning hayot shakli va qattiq biotaksonomik birlik boʻlgan Limacidae shilimshiqlar oilasi vakillarini ajratib koʻrsatish kerak.
## Tuzilishi
Tuproq shilliqurtlarining tanasi uzunligi ancha choʻzilgan, ammo mushaklarning qisqarishi tufayli shaklini oʻzgartirishi kuchli rivojlangan. Tashqi tomondan, slugs ikki tomonlama simmetriyaga ega. U faqat oʻng tomonda joylashgan juft boʻlmagan oʻpka teshigi tomoni orqali oʻtadi. Teri epiteliysi koʻp miqdorda shilimshiqni chiqaradi, bu terining qurishini oldini oladi, sirt ustida yaxshiroq sirpanishga yordam beradi, shuningdek, yirtqichlardan himoya qiladi. Aksariyat shilliqurtlar qobiq rudimentlarini saqlaydi. Bu ibtidoiy organ kalsiy tuzlarini saqlash uchun xizmat qiladi va koʻpincha ovqat hazm qilish bezlari bilan birga faoliyat koʻrsatadi. Limacidae va Parmacellidae oilalari vakillarida ichki qobiqni topish mumkin, Philomycidae, Onchidiidae va Veronicellidae ning katta yoshli aʼzolarida qobiqlar butunlay yoʻq. Boshdan nervlar butun tana boʻylab harakatni nazorat qilish uchun oyoqqa va ovqat hazm qilish tizimiga oʻtadi.

## Shilliq qavati

Shilliqurtlar ikki xil shilimshiq hosil qiladi: biri nozik va suvli, ikkinchisi esa qalin va yopishqoq. Ikkalasi ham gigroskopikdir. Suyuq shilimshiq oyoqning markazidan qirralarga tarqaladi. Qalin shilimshiq old tomondan orqaga qarab ochiladi.

Shilliq shilimshiqlar uchun juda muhimdir, chunki u harakatlanishiga yordam beradi va ularning vertikal sirtlardan pastga siljishiga toʻsqinlik qiluvchi tolalarni oʻz ichiga oladi. Mukus, shuningdek, yirtqichlardan himoya qiladi va namlikni saqlashga yordam beradi. Baʼzi turlar yerda harakat qilish yoki juftlashish paytida oʻzlarini vaqtincha toʻxtatib turish uchun shilliq kordonlardan foydalanadilar.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
## Manbalar
Shillong

**Shillong**, Assom togʻlari — Hindistonning shim.sharqiy qismidagi togʻlik. Uz. 350&nbsp;km, eni 100&nbsp;km gacha. Eng baland joyi 1961 m. Gneys, kristalli slanets, granit jinslardan tuzilgan. Togʻni chuqur daryo vodiylari parchalab yuborgan. Sh. yer yuzida eng seryogʻin joy (Cherapunji aholi punktida yiliga oʻrtacha 12. 000&nbsp;mm yogʻin yogʻadi). Ayrim joylarda tuproq qatlami yuvilib ketgan. Asosiy oʻsimliklari butali changalzorlar va sernam tropik oʻrmonlardan iborat. Vodiylarda sholi ekiladi, choy oʻstiriladi. Toshkoʻmir konlari topilgan.
Shilpildoq

**Shilpildoq** — xamirdan tayyorlanadigan taom turi. 1&nbsp;kg qoʻy yoki mol goʻshtini qozondagi suvga solib, sust olovda 1—1,5 soat davomida qaynatiladi. Goʻsht pishgach, shoʻrvadan olib toʻgʻraladi, sardagi esa yigʻib olinadi. Sardakka toʻgʻralgan pishgan goʻsht, 2—3 bosh piyoz, oshkoʻklar, 1—2 ta mayda toʻgʻralgan sabzi qoʻshib bir oz qaynatiladi, tuzi taʼbga qarab solinadi. Bugʻdoy unidan xamir qorib, ozroq oʻrab qoʻyiladi, soʻng yupqa qilib yoyiladi va 5x5, 7x7 sm kattalikda kesiladi. Kesilgan tayyor xamir goʻsht qaynagan suvda pishirib laganga suziladi ustiga sardak va oshkoʻk solib dasturxonga tortiladi.
Shibogʻu

**Shibogʻu**, Sibogʻu - turk-moʻgʻul qabilalarida toʻlov turi. Xon, sultonlar va oʻgʻlonlar bir joydan ikkinchi bir joyga koʻchib, ovullardan oʻtayotganlarida ularga aholidan toʻplab beriladigan oziq-ovqat toʻlovi. Bu, koʻpincha, pishirilgan goʻshtdan iborat boʻlgan.
Shivaji

**Shivaji** (1627.6.4 yoki 1630.19.11 1680.3.4) — Hindistondagi marathalar davlati asoschisi (1674), marathalarning mustaqillik uchun kurashlari rahbari. Yirik mulkdor (jogirdor) va lashkarboshi Shohji (Shoxu) oilasida tugʻilgan. Otasi Ahmadnagar va Bijaypur hokimlari xizmatida boʻlgan. 1646—55 yillarda Shivaji harbiy kuch, ayyorlik va pora bilan Maharashtraning shim.gʻarbi va Shimoliy Konkanning bir qismi, bir necha muhim qalʼalarni egallab olgan. Bijaypur bilan boʻlgan urushda (1658—61) Shivaji bir necha muvafaqqiyatli hujumlar uyushtirib, unga qarshi yuborilgan sarkarda Afzalxonni oʻldirgan (1659), biroq Boburiylar bilan boʻlgan urush (1660—65) da yengilgan. Shivaji Avrangzeb saroyiga, Agraga borishga majbur boʻlgan, hibsga olingan, lekin 1666-yil qochgan. 1670-yil kurashni qayta boshlagan va oʻz yerlari, mulklarini qaytarib olgan. 1674-yil u Raygarx (Raygad)da Maharashtraning oliy hukmdori sifatida tantanali suratda taxtga oʻtirgan. 1675—78 yillarda Shivaji Kannara, Maysur va Karnatikga gʻolibona yurishlar qilgan. Hayotining oxirda Shivaji qoʻl ostida Gʻarbiy Maharashtraning barcha hududi, Shimoliy va Janubiy Konkan, Gʻarbiy Kannara, Maysurdagi qator viloyatlar va Karnatikning bir kismi (Tanjur atrofi) bor edi. Marathalarning xaloskori, mustaqil davlati asoschisi va hinduizm himoyachisi sifatida Shivaji marathalarning milliy qahramoni sanaladi.
Shimoliy Alichur tizmasi

**Shimoliy alichur tizmasi**, Bozordara tizmasi — Pomirdagi togʻ tizmasi. Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyatida. Gʻarbiy Pomirdagi Rushon tizmasining sharqiy davomi, asosan, kenglik boʻylab choʻzilgan. Uzunligi 130&nbsp;km dan ziyod. Shim.dan Murgʻob daryosi oqadi. Yashilkoʻl koʻli bor. Oʻrtacha bal. 4500–5000 m. Eng baland joyi uning shim.gʻarbiy qismida (Sarel choʻqqisi — 5981 m), suvayirgʻich qismi qoyali, bal. 5500 m dan ziyod choʻqqnlar koʻtarilgan. Murgʻob va Alichur daryo vodiylarini bogʻlovchi bir qancha dovonlar: Marjonoy, Oqjilgʻa, Sharqiy Bozordara, Oqarxar, Boztere va boshqalar mavjud. Yon bagʻirlari tik, qoyali. Shim. yon bagʻri Murgʻob daryosining irmoqlari (Shoʻrbuloqsoy, Qorasuv, Boztere, Oqarxar, Bozordara va boshqalar), jan. yon bagʻri esa Alichur daryosining oʻng irmoqlari (Quloqkesti, Chalakkesti, Baxmaljilgʻa, Marjonoy va boshqalar) bilan chuqur kesilgan. Sh.Shimoliy Alichur tizmasi, asosan, granitoid, gilli slanets, qumtosh, ohaktoshlardan tashkil topgan. Shim. yon bagʻrida muzlik koʻp, ularning umumiy maydoni 316&nbsp;km². Sh.Shimoliy Alichur tizmasida, asosan, qoyali va qurum toshli togʻ landshaftlari tarqalgan. Yon bagʻirlarining quyi qismida siyrak baland togʻchoʻl oʻsimliklari oʻsadi.
Shimoliy amerika platformasi

**Shimoliy Amerika (Kanada) platformasi** — qadimiy baykal burmalanishi davrlarida (1250—950 mln. yil avval) shakllangan platforma. Unga Shimoliy Amerika qitʼasining katta qismi bilan Baffin Yeri, Grenlandiya va bir qancha kichik orollar kiradi. Platformaning gʻarb tomonidan turli geologik davrlarda burmalanish jarayoniga uchragan togʻlik zona Tinch okeandan, sharqda paleozoy davri togʻlari Atlantika okeanidan ajratadi. Shimolida esa u Arktika arxipelagi va Shimoliy Grenlandiya bilan chegaradosh. Kanada qalqoni yer ustiga chiqib qolgan platforma kristalli zaminning katta qismini egallaydi. Tektonik harakatlar jarayonida zaminning ayrim joylari koʻtarilibchoʻkishi tufayli u joylarda proterozoy, kembriydan tortib toʻrtlamchi davr qatlamlarigacha uchratish mumkin. Platformaning markaziy qismini Yuqori koʻldan jan.gʻarbga gumbazsimon Nemaxa anteklizasi egallaydi. Gʻarbda Kanada qalqoni va Qoyali togʻlar orasida 3000&nbsp;km ga choʻzilgan keng va katta vodiy joylashgan va u, oʻz navbatida, Albert va Villiston choʻkmalarga ajralgan. Nemaxa anteklizasining sharq tomonida bir necha gumbazsimon koʻtarilma va choʻkma strukturalar bu joylarning geologik tuzilishini murakkablashtirgan. Buning natijasida Ulugʻ orollar zonasida doira shaklidagi Illinoys sineklizasi, Michigan chuqur choʻkmasi, eni juda tor boʻlgan Sinsinnat uzun antekliza strukturalari shakllangan. Ular kontinental sharoitda rivojlanmoqda.
Shimoliy Atlantika oqimi

**Shimoliy Atlantika oqimi** — Atlantika okeani shim. qismidagi iliq yuza oqim, Galfstrimning davomi. Suvining temperaturasi 7° dan 15° gacha. Tezligi janubida 0,9—1,8&nbsp;km/soat, shimoli-sharqida 0,4—0,7&nbsp;km/soatgacha kamayadi. Katta Nyufaundlend sayozligidan boshlanib Norvegiya dengizi tomon shimoli-sharqqa harakatlanadi. 60° shahrik.da gʻarbga oquvchi Irminger oqimiga ajraladi. Suv sarfi (20—40 mln. m³/sek.) oʻzgaruvchan. Sh.Shimoliy atlantika oqimi suvining sarfi va issiqlik holati Gʻarbiy va Shimoliy Yevropa obhavosi va iqlimiga taʼsir koʻrsatadi.
Shimoliy Bagʻdod kollektori

**Shimoliy bagʻdod kollektori** — Fargʻona vodiysida Achchiqkoʻl kollektorlar tizimi tarkibiga kiruvchi yirik kollektor. Achchiqkoʻl kollektoridan gʻarbda joylashgan. Qoʻqon guruhi tumanlaridagi (Rishton, Oltiariq, Bagʻdod, Uchkoʻprik, Buvayda, Furqat) zovur va oqova suvlarni yigʻish va Sirdaryoga tashlash uchun xizmat qiladi. Qoʻqon shahridan sharqda Katta Andijon kanaliniig Qiziltepa tarmogʻigacha boʻlgan hududdagi sugʻoriladigan yerlarga xizmat koʻrsatadi. 1947-yilda ishga tushirilgan.

Chuq. 6 m gacha, tubning nishobi 0,0005—0,001 ga teng. Yiliga Sirdaryoga 1,5 mlrd. m³atrofida suv tushadi. Sh.Shimoliy Bagʻdod kollektoriga koʻp sonli ochiq tartibdagi kollektor va oqova tarmoqlar (Yuqori, Oʻrta va Quyi Qiziltepa, BoʻrbaliqQayragʻoch, Oqqoʻrgʻon va boshqalar) qoʻshiladi. Kollektor turli xil inshootlar, koʻpriklar, sharshara, nov, suv toʻsqich inshootlar bilan taʼminlangan. Yozyovon choʻlidagi yerlarni sugʻorish uchun Furqat kanaliga kollektordan suv oluvchi inshoot — nasos styasi qurilgan.
Shimoliy Dvina

**Shimoliy dvina** (; ) - RF Yevropa qismining shimolidagi daryo. Yug va Suxona daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Oq dengizning Dvina qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 750&nbsp;km, havzasining maydoni 362 ming km². Umumiy maydoni 900&nbsp;km²boʻlgan delta hosil qiladi. Irmoqlari: oʻngdan — Vichegda, Pinega, chapdan — Vaga. Dengiz suvining koʻtarilishi Pinega quyiladigan yergacha yetib keladi. Asosan, qordan, qisman yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Suvi bahorda koʻpayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish yerida 3540 m³/sek. noyabr— aprelda muzlaydi. Daryoda baliq koʻp, yogʻoch oqiziladi, kema qatnaydi. Asosiy pristanlari: Arxangelsk, Xolmogori, Verxnyaya Tayma, Kotlas, Krasnoborsk.

## Manbalar
Shimol bugʻusi

**Shimol bugʻusi**— bugʻusimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Juni qishda qalin va uzun, oqish rangda, tiviti yaxshi rivojlangan; yozda — kalta va siyrak, qoʻngʻir yoki kulrang. Erkagida ham, urgʻochisida ham shox bor. Tuyoqlari keng, qalin qorda va botqoqlikda yurishga moslashgan. Tanasining uz. 220 sm gacha, boʻyi yagʻrinidan 150 sm gacha, vazni 220&nbsp;kg gacha. Yevrosiyo va Shim. Amerikaning qutb orollari, tundra pasttekisliklari va togʻli taygasida tarqalgan. Taymir yarim orolda Shimol bugʻusining soni 500 000 ga yaqin. Tundradan, Taygadan va yana orqaga mavsumiy migratsiya qiladi. Qishda lishayniklar (yagel) va shoxchalar, yozda barg va novdalar, meva va zamburugʻlar bilan oziqlanadi. Sentabr — oktyabrda urchiydi. Boʻgʻozlik davri 220 kun, 1—2 ta bola tugʻadi. Erkaklari urchishdan soʻng, urgʻochilari bolalagandan keyin shoxlarini tashlaydi; avgustda yangisi oʻsib chiqadi. Poʻsti va terisi uchun ovlanadi. 2 ming yil ilgari xonakilashtirilgan, deb taxmin qilinadi.
Karol Shimanovskiy

**Karol Matsey Shimanovskiy**,  (1882. 6.10, Timoshovka, Ukraina — 1937. 29.3, Lozanna) — polyak kompozitori, pianinochi, musiqajamoat arbobi, zamonaviy milliy kompozitorlik maktabi asoschisi, musiqiy oriyentalizmning yirik namoyandasi. Sanʼatkorlar oilasida tugʻilib, bolaligidan otasi, soʻng togʻasi (G.V.Neygauz)dan fortepiano saboqlarini olgan, 8 yoshida ilk ommabop konsert bergan. 1901-yildan Varshavada yashab, kompozitsiya va nazariy fanlardan taʼlim olgan, 1905-yil "Yosh Polsha" kompozitorlari safiga qoʻshilgan. Keyinchalik Avstriya va Germaniyada tahsil koʻrish jarayoni Sh. ijodiy uslubiga salbiy (milliylashish oʻrniga — nemislashish yoʻsinida) taʼsir koʻrsatgan. Ijodiy inqirozdan qutulish maqsadida Jazoir, Tunis va boshqalar Sharq mamlakatlariga yoʻl olib, ommaviydiniy marosim kuy va usullarini yozib olgan. Avvallari ham sharqona mavzularga ("Zulayho" qoʻshigʻi, "Hofizning ishqiy qoʻshiqlari" turkumi) murojaat qilib kelgan Sh., safardan qaytgach, "Hofizning ishqiy qoʻshiqlari — II", R.Tagor sheʼrlariga va "Ehtirosli muazzin qoʻshiqlari" vokal turkumlarini yaratdi ("Allohu akbar" deb nomlangan ilk qismida musiqiy oriyentalizmni teranlashtirib, taqlid manbaiga usluban tenglashishga muyassar boʻlgan). Kompozitorning sharqona asarlarining eng yetuk namunasi — Jaloliddin Rumiyning "Imshab" ("Bu kecha") radifli gʻazali asosida — yakkaxon xonanda, xor va simfonik orkestr uchun yaratgan "Tun haqidagi qoʻshiq" nomli 3-simfoniyasi (1914) dir. Sh., shuningdek, "Xagit" (1922), "Qirol Roger" (1926) operalari, "Xarnasi" (1934) baleti, qator diniy asarlar (mashhuri — "Stabat mater"), cholgʻu konsertlar, oʻnlab kamer turkumlar (ular orasida "Shahrizoda"), bir qancha ilmiy maqolalar va "Efeb" romani muallifi. Musiqiy romantizm va impressionizm tamoyillari, Uygʻonish davri musiqa unsurlari hamda milliy folklor janrlaridan ijodiy foydalanib, oʻziga xos musiqa uslubini yaratgan.

## Manbalar
Shimoliy dengiz

**Shimoliy dengiz** (, , , , , ) — Atlantika okeanining chekka dengizi, Yevropa (Buyuk Britaniya, Fransiya, Belgiya, Niderlandiya, Germaniya, Daniya, Norvegiya va Shvetsiya) qirgʻoqlariga tutash, sharqda Skandinaviya va Yutlandiya yarim orollari, gʻarbda Buyuk Britaniya, Orkni va Shetlend orollari bilan oʻralgan. Boltiq dengizi bilan Daniya boʻgʻozlari, Atlantika okeani bilan PadeKale va La-Mansh boʻgʻozlari orqali bogʻlangan. Maydoni 565 ming km². Qirgʻoqlari shimoli-sharqida fordli, qolgan qismi past, baʼzan qumli. Aksari qismining chuqurligi 100 m dan ortiq, jan. qismida sayozliklar bor. Eng chuqur joyi 725 m. Eng yirik oroli — Gelgoland oroli Shimoliy dengizga Elba, Vezer, Reyn, Temza daryolari quyiladi. Suvining temperaturasi fevralda 2 — 7°, avgustda 12—19°. Shoʻrligi 31—35%0. Dekabrdan mart oylarigacha qirgʻoklarga yaqin qismida muzlar suzib yuradi. Teztez tuman boʻladi. Suv koʻtarilishi (7,6 m gacha) har yarim sutkada takrorlanadi. Shamollar taʼsirida dengiz suv sathi 3 m va undan ortiq koʻtariladi va natijada Buyuk Britaniya, Daniya, Niderlandiya, Belgiya sohillarining ancha qismini suv bosadi. Organik dunyosi Shimoliy Atlantika zoogeografik oblastiga mansub. Shimoliy dengizda oʻsimliklarning 300 dan ortiq turi uchraydi, hayvonlarning 1500 dan ziyod turi yashaydi. Baliq (kambala, treska, piksha, sayra, skumbriya, seld va boshqalar) ovlanadi. Dengiz tubidan neft va tabiiy gaz olinadi. Shimoliy dengiz orqali Atlantika okeaniga muhim dengiz yoʻllari oʻtgan. Asosiy portlari: Rotterdam, Amsterdam (Niderlandiya), Antverpen (Belgiya), London, Immingem, Xall (Buyuk Britaniya), Gamburg, Bremen, Vilgelmsxafen (GFR), Gyoteborg (Shvetsiya), Oslo, Bergen (Norvegiya).

## Manbalar
Shimoliy Irlandiya

**Shimoliy irlandiya** — Buyuk Britaniyaning maʼmuriy-siyosiy qismi. Irlandiya orolining shimoli-sharqiy qismida joylashgan. Maydoni - 14,2 ming km². Aholisi - 1675 ming kishi (1997). Asosiy shahri — Belfast. Maʼmuriy jihatdan 26 okrugga boʻlingan.

SH.I.ning 20-asr boshlarigacha boʻlgan tarixi Irlandiya tarixi bilan uzviy bogʻliq. Bu hududda odamlar mil. av. 6-ming yillikdan, kelt qabilalari esa mil. av. 4-asrdan yashay boshlagan. Ilk oʻrta asrlarda bu hudud mustaqil Olster Irland Qirolligining tarkibiga kirgan. 12-asr oxirida rasman ingliz taxtiga tobe boʻlgan boʻlsa ham amalda hokimiyat klan qabilasi boshliklari qoʻlida boʻlgan (qarang: Olster, tarixiy viloyat). 16-asrda Irlandiya hududining barcha qismida Angliya hukmronligi oʻrnatilgach, hozirgi Shimoliy Irlandiya hududi Olster viloyati tarkibiga kirgan. 1919—21 yillardagi irland xalqining inglizlarga qarshi olib borgan milliy ozodlik urushi natijasida 1921-yil imzolangan AngliyaIrlandiya shartnomasiga koʻra, Buyuk Britaniya Irlandiyaning katta qismiga dominionlik huquqini berdi (1949-yildan Irlandiya Respublikasi), ammo Shimoliy Irlandiya hududidagi hukmronligini saqlab qoldi. Irlandiyaning ana shu ajratib olingan qismida rasman Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Qoʻshma Qirolligi tarkibida muxtor viloyat (Shimoliy Irlandiya) tashkil etildi.

## Manbalar
Shimoliy Mariana orollari

**Shimoliy mariana orollari**, rasmiy nomlanishi Shimoliy Mariana Orollari Hamdoʻstligi – Tinch okeanning gʻarbiy qismi, Mikroneziyadagi Mariana orollari guruhida joylashgan davlat. Maydoni – 464 km² (179 sq mi). Aholisi – 44 278 kishi (2025-yil 15-yanvar, dunyoda 209-oʻrin). Poytaxti – Susupe shahri (Saypan orolida joylashgan). Aholisining asosiy qismi – tub joy aholisi boʻlgan chamorrolar. Rasmiy tili – ingliz tili. Dindorlarning aksariyati katoliklar.

## Davlat tuzumi
Shimoliy Mariana Orollari – „AQShga erkin qoʻshilgan qudud“. Davlat va ijrochi hokimiyat boshligʻi – gubernator. Qonun chiqaruvchi hokimiyat organi – 2 palatali parlament (senat va vakillar palatasi).

## Tabiati
Mamlakat 14 yirik va bir qancha mayda orol hamda riflarda joylashgan. Orollar shimoliy va janubiy orollar tizimini tashkil etadi. Shimoliy orollar tizimi vulqon orollar (soʻnmagan vulqonlar bor, eng baland joyi 965 m). Janubiy orollar tizimi marjon va vulkan orollardan iborat. Fosforit, oltingugurt, temir va marganets rudasi konlari bor. Iklimi tropik, passatli iqlim. Yiliga 1800–2000&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Oʻrtacha oylik temperatura 26—28°C. Tayfunlar boʻlib turadi. Togʻ yon bagʻirlari nam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan; savanna maydonlari bor. Mayda kemiruvchilar, qush va hasharotlar yashaydi. Tarixi. Shumoliy Mariana Orollari davlati 1976-yil BMTning Tinch okean orollaridagi vasiylik hududlarini boʻlish jarayonida tashkil topgan. 1986-yil 3-noyabr
da Shimoliy Mariana Orollari AQSH bilan erkin uyushishi toʻgʻrisidagi bitim kuchga kirdi. 1993-yilda AQSH vasiyligi bekor qilindi.

## Iqtisodiyoti
Iqtisodiyotining asosi – xorijiy sayyohlik (yiliga 200 mingga yaqin sayyoh kelibketadi; asosan, Yaponiyadan) va qishloq xoʻjaligi (mamlakat hududining ʻD qismiga yaqini band). Kokos palmasi, banan, sitrus mevalar, shakarqamish, non daraxti, kofe oʻstiriladi, pomidor va qovun ekiladi. Baliq (asosan tunets) ovlanadi va qayta ishlanadi. Qoramol, choʻchqa, echki boqiladi.

## Sanoati
Sanoati qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Toʻqimachilik va tikuvchilik mahsulotlari, ichimliklar ishlab chiqariladi. Avtomobil yoʻllari uzunligi 494&nbsp;km (27% qattiq qoplamali). Chetga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqaradi. Tashqi savdoda Yaponiya, AQSH bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi – AQSH dollari.
## Matbuoti, radioeshittirilishi va telekoʻrsatuvi
SHimoliy Mariana Orollarida ingliz va mahalliy (chamorro) tillarda „Marianas verayeti nyus end vyus“ („Mariana yangiliklari“, 1972-yildan), „Marianas revyu“ („Mariana sharhi“, 1979-yildan) va ingliz tilida „Marianas observer“ („Mariana kuzatuvchisi“) haftanomalari, ingliz tilida „Saypan tribyun“ („Saypan minbari“, haftada 2 marta) gazeta chiqadi. „Inter aylend komyunikeyshn inkorporeyted“ tijorat radioeshittirish xizmati 1984-yil tashkil etilgan. 33 kanalli „Tropik aylendz keybl TV korporeyshn“ tijorat televideniye korporatsiyasi 1988-yildan faoliyat koʻrsatadi.
## Yana qarang
* Shimoliy Mariana orollari milliy futbol terma jamoasi
## Manbalar
Shimoliy passat oqimlari

**Shimoliy passat oqimlari** — Atlantika va Tinch okeanlardagi gʻarbga yoʻnalgan yuza oqimlar. Barqaror shim.sharqiy passat shamollari taʼsirida 10—30° shahrik.lar oraligʻida yuzaga keladi. Tezligi 0,4—1,8&nbsp;km/soat. Suvining temperaturasi 24—29°. Oʻrtacha suv sarfi 50—80 mln. m³/sek. Shimoliy passat oqimlario. Shimoliy yarim sharda subtropik suv aylanishining jan. sektorlarini yuzaga keltiradi. Kanar hamda Kaliforniya oqimlarining davomi, muvofiq ravishda Golfstrim va Kurosio oqimlarining boshlanishi hisoblanadi.
Shimoliy Sibir pasttekisligi

**Shimoliy sibir pasttekisligi**, Taymir pasttekisligi — Yenisey va Olenyok daryolarining quyilish yeri oraligʻidagi pasttekislik. Krasnoyarsk oʻlkasi va Saxa (Yakutiya) Respublikasi hududida, gʻarbda Gʻarbiy Sibir bilan, shimoli-sharqda Laptevlar dengiziga tutash., Gʻarbdan sharqqa 1550&nbsp;km dan ziyod, shimolidan jan.ga 480–500&nbsp;km ga choʻzilgan. Yer yuzasi toʻlqinsimon tuzilishga ega.

SH.Shimoliy Sibir pasttekisligi gersin va mezozoy burmalanishlari natijasida shakllangan strukturalarning choʻkkan qismida joylashgan boʻlib, toʻrtlamchi davr dengiz, daryo va muzlik yotqiziqlaridan tuzilgan. Arktika va subarktika iklim mintaqalarida joylashgan. Qishi uzoq (7—8 oy) va sovuq, yozi qisqa va salqin. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —30°, —36°, eng past temperatura gʻarbida —57°, sharqida —61° gacha. Iyulning oʻrtacha temperaturasi shimolida 4°, janubida 12°, eng yuqori temperatura 30°. Yogʻingarchilik gʻarbiy qismida 300–350&nbsp;mm, sharqiy qismida 200–230&nbsp;mm, Lena daryosi deltasi hududida 100&nbsp;mm. Sh.Shimoliy Sibir pasttekisligi orqali Pyasina, Yuqori Taymir, Xatanga, Anabar, Olenyok va boshqalar daryolar oqib oʻtadi. Pasttekislikda koʻplab muz va termokarst koʻllari bor. Katta qismida doimiy muzloq yerlar va botqoqliklar tarqalgan. Pasttekislikda, asosan, tundra oʻsimliklari (mox, lishayniklar), janubiy qismida butali tundra, janubiy chekkasida oʻrmontundra oʻsimliklari oʻsadi. Sh.Shimoliy Sibir pasttekisligida qutb tulkisi (oq tulki), boʻri, bugʻu, lemming va boshqalar uchraydi. Neft, gaz, toshkoʻmir konlari bor.
Shimoliy tinch okean oqimi

**Shimoliy tinch okean oqimi** — Tinch okeanning iliq yuza oqimi, taxminan 35° va 42° shahrik.lar oraligʻida, Kurosio oqimining davomi. 150° shq.u.dan sharqqa Shimoliy Amerika qirgʻoqlariga tomon harakatlanadi. Suvining temperaturasi qishda 7—16°, yozda 18—23°. Tezligi 0,9—1,1&nbsp;km/soat. Suv sarfi 15—35 mln. m³/sek. Tropik va moʻʼtadil mintaqa suvlari chegarasida joylashgan. Tinch okeanning sharqiy qismida shimolga yoʻnalgan Alyaska va janubga yoʻnalgan Kaliforniya oqimlariga ajraladi.
Shimoliy toj

**Shimoliy toj** - osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Ilon, Gerkules va Hoʻkizboqar yulduz turkumlari orasida joylashgan. Eng ravshan yulduzi 2yulduz kattalikda. Oʻzbekistonda may oyida koʻrinadi.
Shimoliy Toshkent kanali

**Shimoliy Toshkent kanali** — Toshkent va Janubiy Qozogʻiston viloyatlarida joylashgan yirik kanal, Ikkinchi jahon urushi yillarida qurilgan. Boʻzsuv kanalidan (Xalqoboddan yuqoriroqda) suv olib, Yangiyoʻl va Sariogʻoch tumanlarining suv taʼminotini yaxshilashga imkon beradi. Joy relyefining murakkabligi tufayli kanal trassasi ilon izi, uning koʻp qismi qazma va koʻtarma oʻzandan iborat. Uzunligi 43&nbsp;km, bosh va oxirgi qismlarida balandlik farqi 26 m ga teng. Soʻnggi vaqtlarda kanal rekonstruksiya qilinib, uning trassasi ancha toʻgʻri holga keltirilgan, yangi suv taqsimlash inshootlari barpo egilgan. Kanalning hisobiy suv sarfi 1970-yilda 20 m³/sek.gacha (quyi qismida 9 m³/sek.) yetkazildi. Kanalning chap qirgʻogʻida 7 m kenglikdagi inspeksiya yoʻli, oʻng qirgʻogʻida mustahkamlovchi 8 m balandlikdagi bermalar qurilgan. Kanalda koʻp sonli toʻsqichlar, 40 dan ortiq quvurlarga suv chiqargichlar, 12 ta yirik koʻprik, 11 ta nasos styasi mavjud. Kanal trassasining 32kilometrida suv sathini 15 m ga pasaytirib beruvchi tezoqarsharshara qurilgan. Kanal 10 ming ga atrofidagi yerni sugʻorish imkoniga ega.
Shimoliy urush

**Shimoliy urush** (1700-21) - Rossiya (Shimoliy Ittifoq tarkibida)ning Boltiq dengiziga chiqish uchun Shvetsiyaga qarshi urushi. Narva ostonasidagi magʻlubiyat (1700) dan keyin Pyotr I armiyani qayta tuzdi. Boltiq flotini barpo etdi. 1701—04 yillarda rus qoʻshinlari Fin qoʻltigʻi sohillarida mustahkamlanib olib, Derpt, Narva va boshqa istehkomlarni egalladi. 1703-yil Sankt-Peterburgga asos solindi; u Rossiya imperiyasining poytaxtiga aylandi. 1708-yil Rossiya hududiga bostirib kirgan shved qoʻshinlari Lesnaya yaqinida magʻlubiyatga uchradi. Poltava jangi (1709)da Shvetsiya butunlay tormor etildi va Karl XII Turkiyaga qochdi. Boltiq floti Gangut (1714), Grengam (1720) va boshqalar joylarda gʻalabaga erishdi. Nishtadt sulh shartnomasi (1721) bu urushga yakun yasadi. Unga koʻra, Liflyandiya (Riga bilan birga), Estlyandiya (Revel, Narva bilan birga), Kareliyaning bir qismi (Keksgolm bilan birga), Ingermanlandiya (Ijor yeri), Ezel va Dago o.lari Rossiyaga oʻtdi. Rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingan Finlandiya yerlarining koʻp qismi Shvetsiyaga qaytarildi. Rossiya Shvetsiyaga 2 mln. yefimka (pul birligi) miqdorida tovon toʻladi, har ikki davlat oʻrtasidagi savdo munosabatlari tiklandi.
Shimoliy orol

**Shimoliy orol** — Tinch okeandagi orol, Yangi Zelandiyaning shimoliy qismi. Janubiy oroldan Kuk boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 115 ming km². Gʻarbiy va sharqiy sohillari togʻlardan, markaziy qismi vulkanik platodan iborat. Issiq buloqlar, geyzer va issiq suvli koʻllar bor. Iqdimi subtropik, dengiz iqlimi. Yangi Zelandiyaning eng uzun daryosi (Uaykato, 354&nbsp;km) va eng katta koʻli (Taupo, 612&nbsp;km²) Shimoliy orolda. Hududining katta qismi ekin maydonlari va yaylovlardan iborat. Oʻrmonlar bor. Mamlakat aholisining 70% dan koʻprogʻi Shimoliy orolda yashaydi. Shimoliy orol — Yangi Zelandiyaning asosiy chorvachilik rayoni. Goʻshtsut chorvachiligi rivojlangan. Muhim shaharlari: Vellington, Oklend, NyuPlimut. Orolga dastlab yevropaliklardan 1642-yilda A. Tasman borgan. Maydoni-113 729 km2 (43 911 sq milya) bo'lib, u Yangi Zelandiya quruqlik maydonining 43% ni tashkil etuvchi dunyodagi 14-o'rindagi eng katta oroldir. Uning aholisi 4,077,800 (iyun, 2024), bu Yangi Zelandiya aholisining 76% ni tashkil etadi, uni Polineziyadagi eng zich orol va dunyodagi 28-eng aholi oroliga aylantiradi.

## Manbalar
Shimoliy Fargʻona kanali

**Shimoliy fargʻona kanali** — Fargʻona vodiysidagi kanal. Uchqoʻrgʻon shahri yaqinida Norin daryosidagi Uchqoʻrgʻon toʻgʻonidan boshlanib, Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyati (Asht tumani)da tugaydi. Kanal 1940-yilda eski kanallar — Yangiariq (1820), Rozenbax (1890), Anhor (1938) kanallari oʻrnida xalq hashari yoʻli bilan qurildi. Uz. 162,5&nbsp;km (Oʻzbekiston hududida 144&nbsp;km, Tojikistonda 18,5&nbsp;km). Suv oʻtkazish imkoniyati 103 m³/s Namangan viloyati Chust va Pop tumanlari (71,5 ming ga) va Tojikistonning Asht tumanidagi (45,8 ming ga) yerlarni sugʻoradi. Shimolida adir etaklaridan Namangan shahrini aylanib oʻtadi. Bu yerda kanal (9&nbsp;km) chuqur oʻyiq va koʻtarmalar orasidan oʻtadi. 91,6&nbsp;km da kanal koʻpgina yirik va mayda soylar (Gʻovasoy, Japarsoy, Olmossoy, Kosonsoy, Sumsarsoy) ni kesib oʻtadi, soʻng togʻ oldi tekisligidan oqadi. Kanalda 400 dan ortiq gidrotexnika inshooti, jumladan, bosh rostlagich, 5 toʻgʻon inshooti, 197 suv chiqargich, 15 dyuker, 5 ta temir yoʻl, 35 ta avtomobil yoʻli koʻprigi, 95 nasos styasi, 8 tashlama inshoot qurilgan. 228 mustaqil tarmoqqa ega; eng yiriklari: Yangiariq (23 m³/s), Rozenbax (7 m³/s gacha); PopOqsuv, Toʻda, Sang (3 dan 5 m³/s gacha), Anhor (3 m³/s) va boshqalar.
Shimoliy qutb

**Shimoliy qutb** – Yer aylanishi faraziy oʻqining yer yuzasi bilan kesishadigan Shimoliy yarim shardagi nuqtasi. Shim. Muz okeanining chuq. 4000 m li markaziy qismida joylashgan. Shimoliy qutb atrofida yil davomida koʻp yillik muzlar suzib yuradi. Qishda oʻrtacha havo temperaturasi —40°, yoz oylarida 0°, ayrim kunlarda 1 – 2° gacha koʻtariladi. Qutb kuni 186 sutka va 10 soat, qutb tuni 178 sutka va 14 soat davom etadi.

## Yana q.

* Geografik qutblar
* Janubiy qutb
Xaybar Paxtunxva

**Xaybar Paxtunxva** – Pokistonning shimoli=gʻarbiy qismidagi hududiy birlik. 2010-yilgacha Shimoli-gʻarbiy chegara viloyati deb atalgan. Afgʻoniston bilan chegaradosh. Maydoni 74,5 ming km². Aholisi 17,5 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi – Peshovar shahri Relyefi, asosan, togʻli. Shimoldada Hindukush tizmalari (eng baland joyi 7690 m, Tirichmir togʻi) va Himolay togʻining gʻarbiy tizmalari joylashgan. Gʻarbiy qismi choʻl landshaftli past togʻlar va platolardan iborat.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Asosan, bugʻdoy, sholi, paxta, makkajoʻxori, tamaki va qand lavlagi ekiladi, shuningdek, sabzavot va mevalar yetishtiriladi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, mexanika ustaxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan (asosan, kulolchilik va uyroʻzgʻor buyumlari tayyorlash). Toshtuz va ohaktosh qazib olinadi.

Shimoli-gʻarbiy chegara viloyativ. 1901-yilda Panjob viloyatining bir qismidan tashkil etilgan. 1947-yildan Pokiston hududi.
Nikolay Shin

**Nikolay Sergeyevich Shin** (1928-yil 24-avgust, Uzoq Sharq oʻlkasi — 2006-yil 18-avgust, Toshkent) – rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987).

## Biografiya
1940-yildan Oʻzbekistonda. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1949) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1960)ni tugatgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1956—88) va Respublika rassomlik bilim yurti (195]58, 19932004) da dars bergan. Sh. Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida oʻziga xos yoʻnalish (maktab) yaratdi (shogirdlari B. Jalolov, E.Muhammadiyev, ʼ.Nazarov va boshqalar), asarlarining asosiy mavzusi oʻzbek, koreys xalqlari tarixi va buguni hamda inson taqdiriga bagʻishlangan; rangtasvirda yaratgan mahobatli kartina, portret, manzara, natyurmort va boshqalar asarlari bilan shuhrat qozondi: „Svetlana“, „Xotira yoʻllari“, „Hayrat“, „Soʻqoq madhiyasi“, „Quyoshga“, „Sevgi afsonasi“, „Hosil bayrami“ va boshqalar; shuningdek, „Yil fasllari“, „Chirchiq kvadratlari“ kabi turkum asarlar muallifi hamdir. 1960-yildan Respublika va xalqaro badiiy koʻrgazmalarda mishtirok etadi.

## Mukofotlar

* Koreya Respublikasining „Oltin toj“ ordeni bilan takdirlangan (1997).
* „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlangan (1997).

## Adabiyot
* Yeremyan R. V., Shin. Jizni tvorchestvo, T., 2003.

## Manbalar
Shina

**Shina** (nem.) (texnikada) — avtomobil, traktor va boshqalar mashinalarning gʻildiragi gardishiga kiygiziladigan rezina yoki rezina toʻqimali pnevmatik qobiq; gʻildirakning yoʻl bilan tishlashishini taʼminlaydi, notekis yoʻllardagi turtki va zarbalarni yumshatadi. Kamerasiz va kamerali turlari mavjud. Kamerali Shina, asosan, kamera, pokrishka va bort lentasidan iborat. Shina karkas, protektor, yostiqsimon qatlam (breker), yon devorlar va bortlardan tashkil topadi. Karkas pokrishka uchun asos vazifasini bajaradi va kord qatlamlaridan yasaladi. Pokrishka kameraga nasos yordamida yuborilgan havo bosimiga qarshilik koʻrsatadi va uni shikastlanishdan saqlab turadi. Kamerasiz shinada havoning ichki bosimi taʼsirida pokrishka bortlari gʻildirak gardishi chetlariga zich tegib turadi, bu esa zarur germetiklikni (havoning sizib chiqmasligini) taʼminlaydi.

Shina mashinaning tormoz yoʻli uzunligiga, yonilgʻi sarfiga va boshqalar omillarga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Vazifasiga qarab, Sh.lar yengil avtomobillar va yuk avtomobillariga, qishloq xoʻjaligi mashinalari (traktorlar, paxta terish mashinalari va boshqalar) ga, yoʻl qurilish mashinalariga, mototsikllar va velosipedlarga moʻljallangan xillarga boʻlinadi. Aviatsiya, bir relsli (monorelsli) transport va boshqalar uchun moʻljallanganlari maxsus Sh.lar hisoblanadi.

Shina koʻp qatlamli rezinatoʻqimachilik mahsuloti boʻlib, asosan, kauchuk,2. Shinalardagi rezina, kimyoviy tolalar va armatura materiallari (kordlar)dan avtomatpotok liniyalarida tayyorlanadi.

## Yana qarang
* Kauchuk
* Rezina