Vipassī

Buddist an’analariga ko‘ra, **Vipassī** (Pāli) — *[[Buddhavaṃsa]]* asarining 27-bobida tasvirlangan yigirma sakkiz Buddaning yigirma ikkinchisidir. *Buddhavaṃsa* — Gautama Budda hayoti va undan oldingi yigirma yetti Buddaning hayotini tasvirlovchi buddist matnidir. U *[[Khuddaka Nikaya|Xuddaka Nikāya]]*ning o‘n to‘rtinchi kitobi bo‘lib, bu esa o‘z navbatida *[[Sutta Pitaka|Sutta Piṭaka]]* tarkibiga kiradi. *Sutta Piṭaka* esa uchta asosiy bo‘lim — *pitaka*lardan biri bo‘lib, ular birgalikda Theravada buddizmning *[[Tripitaka|Tripiṭaka]]* yoki *[[Pāli kanoni]]*ni tashkil etadi.

*[[Alamkarakalpa|Bezakli kalpa]]*ning oxirgi uch Buddasidan biri bo‘lgan Vipassī, Phussa Buddadan keyin kelgan va Sixī Buddadan oldin yashagan.

## Etimologiyasi
Pali tilidagi *Vipassī* so‘zi sanskrit tilida *Vipaśyin* shaklida uchraydi. *Vi* (yaxshi) va *passī* (ko‘rgan) qo‘shilib “ravshan ko‘ruvchi” degan ma’noni beradi. Bu so‘z *[[vipassanā]]* (tafakkur) termini bilan bir oilaga mansub. Buddaga bu ism berilgan, chunki u narsalarni qanday bo‘lsa shunday holda kuzatish yo‘lini kashf etgan. U insoniyat uchun nafas olish va tana sezgilarini ongli ravishda, hukmsiz kuzatish orqali hozirgi onni boshdan kechirish yo‘lini ochib bergan. Bunday ichki kuzatuvlar o‘z-o‘zini chuqur tushunishga yordam beradi va narsalarni xayolimizdagidek emas, aynan qanday bo‘lsa, shunday ko‘rishni o‘rgatadi, hatto eng murakkab holatlarning tugunini yechishga imkon beradi.

## Hayoti
*Buddhavaṃsa*ga, shuningdek buddist afsonalari va buddist mifologiyasiga ko‘ra, Vipassī hozirgi zamondan 91 kalpa (juda ko‘p milliardlab yillar) oldin yashagan. Vipassī davrida odamlarning umr davomiyligi 84,000 yil bo‘lgan deb aytiladi.

Vipassī Hindistondagi Xema bog‘idagi Bandhumatī shahrida tug‘ilgan. Uning otasi Bandhumā jangchi-rahbar, onasi esa Bandhumatī bo‘lgan. Uning rafiqasi Sutanu, o‘g‘li esa Samavattakxandha edi.

Vipassī 8,000 yil davomida uyda qolgan va Nanda, Sunanda hamda Sirimā saroylarida yashagan. U dunyoviy hayotdan voz kechgach, aravada saroyni tark etgan. Vipassī sakkiz oy davomida zuhd bilan shug‘ullangan va nihoyat *[[Banyan|Ajapāla nigrodha]]* daraxti ostida ma'rifatga erishgan. Buddalik darajasiga erishishidan oldin, u Sudassana-setxining qizi tomonidan berilgan sutli guruchni va Sujâta ismli qo‘riqchi bergan o‘t-o‘lanlarni yeb kun kechirgan.

Manbalarga ko‘ra, Vipassīning umr davomiyligi turlicha: u 80,000 yoki 100,000 yil yashagan deb aytiladi. Uning tana qoldiqlari taxminan 56 mil (taxminan 90 km) balandlikdagi yetti yojanali stupada saqlangan.

## Jismoniy xususiyatlari
Vipassīning bo‘yi 80 kubit (taxminan 121 fut yoki 37 metr) bo‘lgan va uning badanidan chiqqan nur yetti yojanagacha yoyilgan.

## Ta’limoti
Vipassī birinchi va’zini Xamamigadâyada 6,800,000 shogirdga, ikkinchisini 100,000 shogirdga va uchinchisini 80,000 shogirdga o‘qigan.

Uning ikki asosiy erkak shogirdi Xanda va Tissa, ikki asosiy ayol shogirdi esa Candâ va Candamittâ bo‘lgan. Asoka esa uning shaxsiy yordamchisi bo‘lgan. Eng yaxshi hamkorlar orasida Punabbasummitta va Naga (oddiy erkaklar orasida), Sirimâ va Uttarâ (oddiy ayollar orasida) bo‘lgan. Mendaki (o‘sha vaqtda Avaroja deb atalgan) uning uchun Gandhakuti (xushbo‘y pavilyon) qurib bergan. U har yetti yilda bir uposatha ado etgan va sangha intizomni mukammal bajargan.

## Yana qarang
* Buddist kosmologiyasi
* Buddizm atamalarining lug‘ati

## Manbalar