Koxlear implanti

**Koxlear implanti** (**CI**) – bu jarrohlik yoʻli bilan implantatsiya qilingan neyroprotez boʻlib, u oʻrtacha va chuqur sensorli eshitish qobiliyatini yoʻqotgan odamga tovushni idrok etishni taʼminlaydi. Terapiya yordamida koxlear implantlar sokin va shovqinli muhitda nutqni tushunishni yaxshilashga imkon beradi. CI eshitish nervini bevosita elektr stimulyatsiyasi orqali akustik eshitishni chetlab oʻtadi. Kundalik tinglash va eshitish mashqlari orqali koxlear implantlar bolalarga ham, kattalarga ham ushbu signallarni nutq va tovush sifatida talqin qilishni oʻrganishga imkon beradi.

Implant ikkita asosiy komponentdan iborat. Tashqi komponent odatda quloq orqasiga taqiladi, lekin bolalarda kiyimga ham biriktirilishi mumkin. Ushbu komponent, tovush protsessorida mikrofonlar, elektron qurilmalar, raqamli signal protsessorlari (DSP) chiplari, batareya va teri boʻylab implantga signal uzatuvchi gʻaltak mavjud. Ichki komponent, yaʼni haqiqiy implant, signallarni qabul qilish uchun spiral, elektronika va chigʻanoq ichiga joylashtirilgan elektrodlar majmuasiga ega boʻlib, ular koxlear nervni ragʻbatlantiradi.

Jarrohlik amaliyoti umumiy narkoz ostida amalga oshiriladi. Jarrohlik xavfi minimaldir va koʻpchilik odamlar ambulator jarrohlik amaliyotidan oʻtadilar va oʻsha kuni uylariga ketishadi. Ammo, baʼzi odamlarda bosh aylanishi, kamdan-kam hollarda, tinnitus yoki yuz nervining koʻkarishi kuzatiladi.

1970 va 1980-yillardagi implantlarning dastlabki kunlaridan boshlab implant orqali nutqni idrok etish doimiy ravishda oʻsib bordi. Qoʻshma Shtatlarda 200 000 dan ortiq odam 2019-yilgacha CI olgan. Zamonaviy implantlarning koʻp foydalanuvchilari implantatsiyadan soʻng yaxshi eshitish va nutqni idrok etish qobiliyatiga ega boʻlishadi. Ushbu implantlar bilan bogʻliq muammolardan biri implantatsiyadan soʻng eshitish va nutqni tushunish qobiliyatlari individual implant foydalanuvchilari orasida keng koʻlamli oʻzgarishlarni koʻrsatishidir. Implantatsiya yoshi, ota-onalarning ishtiroki va taʼlim darajasi, eshitish qobiliyatini yoʻqotishning davomiyligi va sabablari, implantning kokleada qanday joylashishi, koxlear asabning umumiy salomatligi, shuningdek, bu oʻzgarish qayta oʻrganishning individual imkoniyatlari kabi omillar boʻladi.

## Tarixi

André Journo va Charlz Eyries 1957-yilda original koxlear implantni ixtiro qildi. Ushbu original dizayn bitta kanal yordamida stimulyatsiyani tarqatdi. Uilyam Xaus ham 1961-yilda koxlear implantni ixtiro qildi. 1964-yilda Bler Simmons va Robert J. Uayt Stenford universitetida bemorning kokleasiga bir kanalli elektrodni joylashtirdilar. Ammo, tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bu bitta kanalli koxlear implantlarning foydaliligi cheklangan edi, chunki ular nutqni aniqlash uchun zarur boʻlgan past va oʻrta va yuqori chastotalar oʻrtasidagi farqni taʼminlash uchun turli vaqtlarda kokleaning turli sohalarini ragʻbatlantira olmaydi.

NASA muhandisi Adam Kissiah 1970-yillarning oʻrtalarida zamonaviy koxlear implant nima boʻlishi ustida ishlay boshladi. Kissiah NASAda elektronika asboblari muhandisi boʻlib ishlaganda olgan bilimlaridan foydalangan. Bu ish uch yil davomida, Kissiah tushlik tanaffuslari va oqshomlarini Kennedining texnik kutubxonasida oʻtkazib, muhandislik tamoyillarining ichki quloqqa taʼsirini oʻrganganida amalga oshirildi. 1977-yilda NASA Kissiahga koxlear implant uchun patent olishga yordam berdi; Kissiah keyinchalik patent huquqlarini sotdi.

Zamonaviy koʻp kanalli koxlear implant mustaqil ravishda ikkita alohida guruh tomonidan ishlab chiqilgan va tijoratlashtirilgan - biri Avstraliyada Grem Klark, ikkinchisi Ingeborg Xochmair va uning boʻlajak turmush oʻrtogʻi Avstriyada Ervin Xoxmair tomonidan birinchi boʻlib Hochmairs qurilmasi birinchi boʻlib AQShda Klark Dekabr 1977 va 1978-yil avgustda odamga implantatsiya qilingan.

## Qismlar
Koxlear implantlar tovushni qabul qiladigan va bu tovushni kokleadagi soch hujayralarining harakatlariga aylantiradigan periferik eshitish tizimining koʻp qismini chetlab oʻtadi; stereosiliyaning egilishi kaliy ionlarining soch hujayralariga kirib kelishiga olib keladi va depolarizatsiya oʻz navbatida kaltsiy oqimini ragʻbatlantiradi, bu esa neyrotransmitter glutamatning chiqarilishini oshiradi. Koxlear asabning qoʻzgʻalishi miyaga signallarni yuboradi, bu esa tovush tajribasini yaratadi. Buning oʻrniga qurilmalar tovushni qabul qiladi va uni raqamlashtiradi, bu raqamlashtirilgan tovushni elektr signallariga aylantiradi va bu signallarni koklea ichiga oʻrnatilgan elektrodlarga uzatadi. Elektrodlar koxlear asabni elektr bilan qoʻzgʻatadi, bu esa miyaga signal yuborishiga olib keladi.

Bir nechta tizimlar mavjud, ammo ular odatda quyidagi komponentlarga ega:

**Tashqi:**

* atrof-muhitdan tovushni qabul qiladigan bir yoki bir nechta mikrofon
* eshitiladigan nutqqa ustuvorlik berish uchun ovozni tanlab filtrlaydigan nutq protsessori
* quvvat va qayta ishlangan tovush signallarini teri boʻylab radiochastota uzatish orqali ichki qurilmaga yuboradigan transmitter

**Ichki:**

* nutq protsessoridan signallarni qabul qiluvchi va ularni elektr impulslariga aylantiruvchi qabul qiluvchi/stimulyator
* koklea ichiga oʻrnatilgan elektrodlar majmuasi

Hozirda butunlay implantatsiya qilinadigan koxlear implant (TICI) ishlab chiqilmoqda. Ushbu yangi turdagi koxlear implant audio protsessorning barcha joriy tashqi komponentlarini ichki implantga oʻz ichiga oladi. Tashqi komponentlarning yoʻqligi implantni tashqaridan koʻrinmas holga keltiradi, shuningdek, uning shikastlanishi yoki sinishi ehtimoli kamroq.

### Yordamchi tinglash qurilmalari
Aksariyat zamonaviy koxlear implantlar bir qator yordamchi tinglash moslamalari (ALD) bilan qoʻllanishi mumkin, bu odamlarga qiyin tinglash sharoitida yaxshiroq eshitishga yordam beradi. Bunday holatlarga telefonda gaplashish, televizor koʻrish yoki maʼruzachi yoki oʻqituvchini tinglash kiradi. ALD bilan qurilmalardan, shu jumladan, mobil telefonlardan yoki tashqi mikrofondan ovoz audio protsessor mikrofoni tomonidan qabul qilinmasdan, toʻgʻridan-toʻgʻri audio protsessorga yuboriladi. Ushbu toʻgʻridan-toʻgʻri uzatish foydalanuvchi uchun ovoz sifatini yaxshilaydi, telefonda gaplashishni yoki musiqa tinglashni osonlashtiradi.

ALDlar boʻyinbogʻlar, ruchkalar va maxsus batareya toʻplami qopqoqlari kabi koʻplab shakllarda keladi. Zamonaviy ALDlar odatda har qanday Bluetooth qurilmasidan, shu jumladan, telefonlar va kompyuterlardan ovozni simsiz ravishda audio protsessorga uzatishdan oldin qabul qila oladi. Koxlear implantlarning aksariyati telekoil kabi eski ALD texnologiyasi bilan ham mos keladi.

## Jarrohlik muolajasi

### Jarrohlik texnikasi
Bolalar va kattalar implantatsiyasi bir necha jarrohlik asoratlari bilan xavfsiz tarzda amalga oshirilishi mumkin va koʻpchilik odamlar ambulator jarrohlik amaliyotidan oʻtadilar va oʻsha kuni uylariga ketishadi. Vaqti-vaqti bilan, juda yosh, juda keksa yoki koʻplab tibbiy kasalliklarga chalingan bemorlar kasalxonada tungi kuzatuv uchun qolishi mumkin. Jarayon ambulator jarrohlik markazida sogʻlom odamlarda amalga oshirilishi mumkin.

Jihozni implantatsiya qilish uchun koʻpincha qoʻllanadigan jarrohlik amaliyoti mastoidektomiya deb ataladi (MFRA). Jarayon odatda umumiy anasteziya ostida amalga oshiriladi. Jarayonning asoratlari kamdan-kam uchraydi, ammo ular orasida mastoidit, oʻtkir yoki efüzyonli otitis media, ikkinchi protsedurani talab qiladigan implantatsiya qilingan qurilmaning siljishi, yuz nervining shikastlanishi, chorda timpaniyasining shikastlanishi va yara infeksiyalari kiradi.

Koxlear implantatsiya operatsiyasi infeksiya darajasi 3% dan kam boʻlgan toza protsedura hisoblanadi. Koʻrsatmalar muntazam profilaktik antibiotiklarni talab qilmasligini koʻrsatadi. Shu bilan birga, operatsiyadan keyingi infektsiyaning potentsial narxi yuqori (shu jumladan, implantni yoʻqotish ehtimoli); shuning uchun antibiotiklarni operatsiyadan oldin vena ichiga bir marta yuborish tavsiya etiladi.

Asoratlanish darajasi kichik asoratlar uchun taxminan 12% va katta asoratlar uchun 3% ni tashkil qiladi; asosiy asoratlarga infeksiyalar, yuz falaji va qurilmaning ishdan chiqishi kiradi. Dunyo boʻylab har yili 20 tagacha yangi bakterial meningitdan keyingi CI holatlari roʻy bersa-da, maʼlumotlar kamayib borayotganini koʻrsatadi. Bakterial meningit xavfini oldini olish uchun CDC CI ga uchragan kattalar va bolalarga Streptococcus pneumoniaega antitana hosil qiluvchi yoshga mos vaksinalarni olishni tavsiya qiladi.

Vaqtinchalik yuz nervi falajining darajasi taxminan 1% ni tashkil qiladi. Reimplantatsiyani talab qiladigan qurilmaning ishdan chiqishi 2,5-6% hollarda sodir boʻladi. Odamlarning uchdan bir qismigacha protseduradan keyin bir haftadan koʻproq davom etadigan muvozanat, vertigo yoki vestibulyar zaiflik kuzatiladi; 70 yoshgacha boʻlgan odamlarda bu alomatlar odatda haftalar va oylar davomida yoʻqoladi, ammo 70 yoshdan oshgan odamlarda muammolar davom etishi mumkin.

### Alternativ jarrohlik texnikasi
Suprameatal uchburchakdan oʻtish kabi boshqa yondashuvlar qoʻllanadi. 2016-yilda nashr etilgan tizimli adabiyotlar tahlili shuni koʻrsatdiki, ikkita yondashuvni taqqoslaydigan tadqiqotlar odatda kichik, tasodifiy emas va retrospektiv boʻlib, umumlashtirish uchun foydali emas; Qaysi yondashuv xavfsizroq yoki samaraliroq ekanligi maʼlum emas.

### Endoskopik koxlear implantatsiya
Professor Tarabichi tomonidan ommalashtirilgan endoskopik quloq jarrohligidan foydalanishning koʻpayishi bilan koxlear impant jarrohlikda endoskopik texnikadan foydalanish boʻyicha bir nechta nashr etilgan hisobotlar mavjud. Ammo, bu marketing tomonidan turtki boʻldi va endoskopik quloq jarrohligining kashshofi xabar berganidek, ushbu texnika bilan bogʻliq kasalliklarning ortishi aniq koʻrsatma mavjud.

### Koxlear implantatsiya operatsiyasining asoratlari
Soʻnggi toʻrt oʻn yillikda koxlear implantatsiya jarrohlik usullari rivojlanganligi sababli, bolalar va kattalardagi CI jarrohligining global asoratlari 1991-yildagi >35% dan hozirgi vaqtda 10% dan kamroqgacha kamaydi. Operatsiyadan keyingi yuz nervi shikastlanishi xavfi ham soʻnggi bir necha oʻn yilliklarda 1% dan kamroqgacha kamaydi, ularning aksariyati olti oy ichida funktsiyani toʻliq qaytarishni koʻrsatdi.

CI operatsiyasidan keyingi asoratlarning aksariyati kichik boʻlib, faqat konservativ tibbiy davolanishni yoki kasalxonada qolish muddatini uzaytirishni talab qiladi. Barcha asoratlarning 5% dan kamrogʻi jarrohlik aralashuvga yoki kasalxonaga qayta yotqizilishiga olib keladi.

## Natijalar
Koxlear implantatsiya natijalari nutqni aniqlash qobiliyati va bemor tomonidan bildirilgan natijalar oʻlchovlari yordamida oʻlchanadigan funksional yaxshilanishlar yordamida oʻlchanishi mumkin. Koxlear plantatsiyadan keyin yaxshilanish darajasi har xil boʻlishi mumkin boʻlsa-da, koxlear implantlarni olgan bemorlarning aksariyati operatsiyadan oldingi holatga nisbatan nutqni aniqlash qobiliyatining sezilarli yaxshilanishini koʻrsatadi.

2017 va 2018-yillardagi adabiyotlarning meta-tahlillari shuni koʻrsatdiki, CI foydalanuvchilari koxlear implantidan keyin hayot sifati sezilarli darajada yaxshilanadi. Bu yaxshilanish hayotning koʻplab turli jabhalarida sodir boʻladi, bu muloqotdan tashqari, shu jumladan, ijtimoiy faoliyat bilan shugʻullanish qobiliyatini yaxshilash; tinglashdan aqliy harakatlarning pasayishi; va atrof-muhit haqida xabardorlikni oshirish. Umumiy taʼlim muassasalarida oʻqiyotgan koxlear implantlari boʻlgan kar oʻsmirlar oʻzlarining yuqori darajadagi oʻzini-oʻzi, doʻstlik hurmati va global oʻz-oʻzini hurmat qilishlari haqida xabar berishadi. Ular, shuningdek, oʻzlarining koxlear implantlariga nisbatan ijobiy munosabatda boʻlishadi va oʻzlarining shaxsiyatining bir qismi sifatida koʻpchilik eshitish qobiliyatini yoʻqotish haqida “haqiqatdan ham oʻylamaydilar” yoki “bundan faxrlanadilar”. Koxlear implant texnologiyasidagi yutuqlar bemorlarga tilni tushunishda yordam bergan boʻlsa-da, foydalanuvchilar haligacha tilning ohangni oʻz ichiga olgan suprasegmental qismlarini tushuna olmaydi.

## Samaradorlik
2019-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ikki tomonlama koxlear implantatsiya qabul qilinadigan nomzodlar uchun eng foydali eshitish aralashuvi sifatida qabul qilinadi.Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, ikki tomonlama implantatsiyaning samaradorligi ikki implant oʻrtasidagi aloqani yaxshilash va ikki tomonlama foydalanuvchilar uchun maxsus ovoz kodlash strategiyalarini ishlab chiqish orqali yaxshilanishi mumkin.

Dastlabki tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, implantatsiya qanchalik erta amalga oshirilsa, ogʻzaki tilda muloqot qilish qobiliyati yaxshi boʻladi. Sharhlar shuni koʻrsatdiki, umuman olganda, koxlear implantlar implantatsiya qilingan chuqur eshitish qobiliyatiga ega boʻlmagan bolalarning koʻpchiligi uchun ochiq nutqni tushunishni taʼminlasa-da, implantatsiya qilingan bolaning oʻziga xos natijasini aniq bashorat qilish mumkin emas. Katta yoshlilarda koxlear implantatsiya natijalariga oid maʼlumotlar har xil. 2016-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, implantatsiya yoshi turli test oʻlchovlari uchun operatsiyadan keyingi nutqni tushunish qobiliyati bilan yuqori darajada bogʻliqdir. Ushbu tadqiqotda, 65 yosh va undan katta yoshdagi implantatsiya qilingan odamlar, yosh CI foydalanuvchilariga qaraganda, tinch va shovqinli sharoitlarda nutqni idrok etish testida sezilarli darajada yomonroq natijalarga erishdilar. Boshqa tadqiqotlar turli xil natijalarni koʻrsatdi, baʼzi xabarlarga koʻra, 65 yosh va undan katta yoshdagi kattalar yosh kattalardagi kabi audiologik va nutq diskriminatsiyasi natijalarini koʻrsatdi. Koxlear implantlar barcha yosh guruhlarida sezilarli foyda koʻrsatsa-da, natijalar kognitiv omillarga bogʻliq boʻlib, ular oxir-oqibat yoshga bogʻliq boʻladi. Ammo, tadqiqotlar oktojeneriyalarda koxlear implantlarning foydasini hujjatlashtirdi.
### Narxi
Koxlear implantatsiya tibbiy asbob-uskunalar bilan bir qatorda tegishli xizmatlar va protseduralarni oʻz ichiga oladi, shu jumladan, operatsiyadan oldingi testlar, jarrohlik va audiologiya va nutq patologiyasi xizmatlarini oʻz ichiga oladi. Ular vaqt oʻtishi bilan maxsus tayyorgarlikka ega boʻlgan shifokorlar jamoasi tomonidan taqdim etiladi. Bu xizmatlarning barchasi, shuningdek, koxlear implant qurilmasi va tegishli tashqi qurilmalar tibbiy aralashuvning bir qismidir va odatda Qoʻshma Shtatlar va dunyoning koʻplab hududlarida tibbiy sugʻurta bilan qoplanadi. Ushbu tibbiy xizmatlar va protseduralar nomzodlikni baholash, shifoxona xizmatlari, shu jumladan jarrohlik paytida ishlatiladigan materiallar va dori-darmonlar, jarroh va anesteziologlar, koxlear implant qurilmasi va tizim toʻplami kabi boshqa shifokorlar, operatsiyadan keyingi dasturlash va (qayta) reabilitatsiyani oʻz ichiga oladi. Dunyoning koʻplab mamlakatlarida koxlear implantatsiya va keyingi parvarishlash xarajatlari tibbiy sugʻurta tomonidan qoplanadi.

AQShda koxlear implantlar keng tarqalgan boʻlib, qimmatli va tejamkor sogʻliqni saqlash aralashuvi sifatida qabul qilinganligi sababli, sugʻurta qoplamasi xususiy sugʻurta, Medicare, Tricare, VA tizimi, boshqa federal sogʻliqni saqlash rejalari va Medicaidni oʻz ichiga oladi. Har qanday tibbiy protsedurada boʻlgani kabi, odatda sugʻurta rejasiga qarab oʻzgarib turadigan qoʻshimcha toʻlovlar mavjud.

### Jamoat salomatligi
Dunyo aholisining 6,1 foizi eshitish qobiliyatini yoʻqotish bilan yashaydi va prognozlarga koʻra, 2050-yilga kelib butun dunyo boʻylab 900 milliondan ortiq odam eshitish qobiliyatini yoʻqotadi JSST hisobotiga koʻra, eshitish qobiliyatining yoʻqolishi har yili dunyoga 980 milliard dollarga tushadi. Ayniqsa, sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalari, shuningdek, ijtimoiy xarajatlar katta zarar ko‘rmoqda. Ushbu xarajatlarning 53 foizi past va oʻrta daromadli mamlakatlarga toʻgʻri keladi.

JSSTning xabar berishicha, koxlear implantlar eshitish qobiliyatini yoʻqotish bilan bogʻliq muammolarni yumshatishning iqtisodiy jihatdan samarali usuli ekanligi isbotlangan. Qurilmaning narxi va boshqa har qanday tibbiy xarajatlarni, kuzatuv, nutq terapiyasi, batareyalar va sayohatni hisobga olgan holda, har bir bola oʻz hayoti davomida oʻrtacha 99 000 AQSh dollari miqdorida investitsiya qilishni talab qildi (bilan 78 yil umr koʻrishni nazarda tutgan holda). Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, koxlear implantatsiya qilingan bolani reabilitatsiya qilish uchun sarflangan har bir dollar uchun 2,07 AQSh dollari miqdorida investitsiya daromadi boʻladi.

### Ishlab chiqaruvchilar
2021-yil holatiga koʻra, Qoʻshma Shtatlarda foydalanish uchun tasdiqlangan toʻrtta koxlear implant qurilmasi Cochlear Limited, Advanced Bionics, MED-EL va Oticon Medical tomonidan ishlab chiqariladi.
## Manbalar