Turkmanistonda internet

**Turkmanistonda internet** – turkmanistonlik foydalanuvchilar uchun moʻljallangan Internetning bir qismi. Turkmanistondagi internet erkinligi holati dunyodagi eng past koʻrsatkichlarni qayd etgan.

Turkmanistonda taqiqlangan saytlar roʻyxati bilan ochiq reyestr mavjud emas va rasmiylar mamlakatda internet senzurasi mavjud emasligini daʼvo qiladi. Bloklash oʻzboshimchalik bilan sodir boʻladi, sud qarorlari, ogohlantirishlar yoki sayt egalariga tushuntirishlarsiz.

Bloklashni chetlab oʻtish uchun foydalanuvchilar VPN dasturlardan foydalanadilar. Ishlaydigan VPNlarning aniq roʻyxati yoʻq. VPN dasturini oʻrnatganlar hokimiyat tomonidan taʼqib qilinadi. 2023-yilda, Google maʼlumotlariga koʻra, Turkmanistonlik foydalanuvchilar mazkur hududda ishlaydigan VPNlar haqidagi maʼlumotlarni koʻproq qidirgan.

## Tarixi
Turkman internet domeni – .tm 1997-yilda yaratilgan.

Saparmurod Niyozov (Turkmanboshi) hukmronligi davrida (2007-yilgacha) Internet norasmiy ravishda taqiqlangan. Ashxoboddagi birinchi Internet-provayder turkman davlat kompaniyasi tomonidan tashkil etilgan. Berdimuhamedov Prezident etib saylanganidan soʻng, Internet rivojlana boshladi. Berdimuhamedov televizion nutqida shunday dedi:
Menimcha, xalqaro Internet tarmogʻi, eng yangi aloqa texnologiyalari har bir fuqaro uchun mavjud boʻlishi kerak
2007-yil 17-fevralda Ashxobodda ikkita internet-kafe ochildi. Bir soatlik Internetdan foydalanish taqriban 4 yevro turardi. Barcha oliy oʻquv yurtlari, ilmiy-tadqiqot institutlari talabalari va xodimlari, Turkmaniston markaziy ilmiy kutubxonasi kitobxonlari internet tarmogʻidan bepul foydalanishlari mumkin boʻlgan. 2013-yilda cheksiz internet tariflari paydo boʻldi. Turkmentelekom xizmatlarining narxi pasaydi, Altyn Asyr uyali aloqa operatori 4G LTE tarmogʻini joriy qildi.

2021-yilda eng qimmat va eng tez tarif boʻyicha ulanish tezligi „TMT 200/oy“ 2 Mbit/s (57,1 AQSH dollari)ni tashkil etdi va 2023-yilning 1-martidan boshlab yangi Internet tariflari joriy etildi: „TMT 230/oy“ uchun 4 Mbit/sekund (oyiga 65,7 dollar) va 6 Mbit/sekund (80 AQSH dollari) va avvalgi tariflar uchun narxlar ham pasaytirildi. Texnologik jihatdan rivojlangan mamlakatlarda ulanishning minimal tezligi 40-50 Mbit/sekundni tashkil etadi va narxlar oʻnlab marta pastroq. Bugungi kunda Turkmaniston dunyodagi internet eng sekin ishlaydigan davlat sifatida tan olingan.

## Taqiqlar
"Comparitech" IT konsalting shirkati tadqiqotiga koʻra, 2020-yilda Turkmaniston internetga eng qattiq senzura qoʻygan 10 ta davlat qatoriga kirdi.

Turkmanistonda YouTube, Facebook, Twitter, LiveJournal, VKontakte kabi ijtimoiy tarmoqlar, lenta.ru, russian.rt.com kabi yangiliklar saytlari, shuningdek, WhatsApp, WeChat, Viber messenjerlariga kirish taqiqlangan. Bundan tashqari, Turkmanistonda faoliyat yuritayotgan koʻplab xorijiy kompaniyalar oʻz korporativ tarmoqlariga kirish imkoniyatini yoʻqotgan. Oʻz saytlarini xorijiy hosting xizmatlarida roʻyxatdan oʻtkazgan foydalanuvchilar ham xuddi shunday muammolarga duch kelishgan. Internet qattiq senzuraga olingan, Turkmaniston hukumatini tanqid qiladigan hamma muxolifat saytlari bloklangan.

2012-yil fevral oyi boshida bloklangan saytlarga kirish uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan koʻplab anonimatorlar bloklandi va VPN xizmatlari faol ravishda bloklanib kelmoqda. VPNdan foydalangan holda ushlangan har bir kishi „profilaktik suhbat“ uchun huquqni muhofaza qilish organlariga chaqirilishi va 350 manat (100 AQSh dollari) atrofida jarimaga tortilishi mumkin. Turkmanistonlik bir fuqaro internetga ulanish uchun bir yarim yil navbat kutgan. Uning navbati kelganida, VPNdan foydalanmaslik haqida Qur’onga qasamyod qilishni talab qilishgan. Internet foydalanuvchilari bunday qasamyod qilishlari talab qilingan boshqa holatlar haqida ham xabarlar bor.

Opera, Mozilla Firefox, Brave va UC brauzerini yuklab olish imkoniyati bloklangan. Mobil telefonlarda ishlaydigan Opera Mini ham bloklangan. Imo.im va ICQ messenjerlari Turkmaniston aholisi orasida mashhur, ular 2023-yil aprelidan bloklangan.

Toʻliq apolitik boʻlgan saytlar bloklangan: masalan, „MTS-Turkmaniston“ aloqa kompaniyasining sayti, Vumen.ru ayollar jurnali sayti, „Yedim doma“ oshpazlik sayti va boshqalar. 2019-yil oktyabr oyida Google bulutiga kirish yopildi, shuning uchun foydalanuvchilar Google Drive, Google Docs va shu kabi xizmatlardan mahrum boʻlishdi. Katta ehtimol bilan, bu 2019-yilning yozida ushbu xizmatda muxolifat saytining oynasi joylashtirilgani bilan bogʻliq. Dizaynerlarning taʼkidlashicha, ular ish uchun foydalanadigan resurslarning 90 foiziga toʻgʻridan-toʻgʻri kirish imkoniga ega emaslar, chunki kerakli manba materiallariga ega saytlar yoki kerakli fayllar yuklangan bulutli xotira bloklangan. Masofaviy taʼlimdan oʻtishga harakat qilgan talabalar, oʻqish uchun zarur boʻlgan bloklangan axborot resurslaridan tashqari, doimiy aloqa uzilishidan ham shikoyat qiladilar.

Taʼkidlanishicha, Germaniyaning Rohde & Schwarz kompaniyasi Turkmaniston hukumatiga keraksiz resurslarni blokirovka qilish uchun uskunalar va dasturiy taʼminot yetkazib beradi, Turkmaniston milliy xavfsizlik vazirligining texnik boʻlimi esa internet monitoringi bilan shugʻullanadi.

Kompensatsiya sifatida Turkmentelekom kompaniyasi „TMT 20/oy“ (5,71 AQSH dollari) oʻyin tarif opsiyasini taklif qildi, bu esa eng ommabop onlayn oʻyinlarda tezlikni oshirdi, ularning roʻyxati kompaniya tomonidan aniqlandi  . Ushbu tarif opsiyasidan foydalanganda Internet-trafik tezligi 8 Mbit/sek edi, bu Dota 2, Counter-Strike: Global Offensive, World of Tanks, Warframe, Warface, Call of Duty: Warzone, Allods Online kabi oʻyinlar uchun juda mos keladi, lekin aslida ikkita oʻyin ishlaydi: bular Dota 2 va Global Off-Strike. Shuningdek, foydalanuvchilar koʻpincha Steam oʻyin platformasi bilan bogʻliq muammolar, chatda foydalanuvchi avatarlari ochilmasligi va fotosuratlar yuborilmasligi, Turkmentelecom kompaniyasining texnik yordami qoʻngʻiroqlarga javob bermayotgani haqida shikoyat qilib keladi. 2023-yildan beri oʻyin tarifi opsiyasi oʻchirilgan va endi mavjud emas.

Turkmaniston 2022-yil oktyabr oyida 1,2 milliard IP-manzilni bloklagan, bu dunyodagi IP-manzillarning uchdan bir qismidir. Texnik jihatdan, 4,3 milliard 32-bitli IP-manzillar mavjud boʻlib, ulardan faqat 3,7 milliardi internet manzili oʻlaroq ishlatilishi mumkin.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2012-yildagi hisob-kitoblariga koʻra, Turkmanistonda internetdan foydalanuvchilar soni aholining 5 foizini, 2017 yilda 21,3 foizini tashkil etdi. Turkmanistonda ikkita yirik veb-dizayn studiyasi mavjud. Turkmanistonda faoliyat yurituvchi elektron pochta xizmati @online.tm domenida joylashgan va faqat Turkmentelecom abonentlariga ulanishda taqdim etiladi. „Turkmendomen“ OAJ domen registratori ishlaydi.

## Manbalar