Olam xronologiyasi

**Olam xronologiyasi** — bu Katta Portlash nazariyasiga ko`ra olamni qanday tuzulishi haqida tarixi va kelajagidir. Bu nazariya tasviri Olamning Plank davridan boʻshlab rivojlanishidan va hozirgi vaqtda qandayligini tasvirlaydi, hozirdaeng ommalashgan modellardan biridir. Olamning model nazariyasi Katta Portlash deb ommalashgan. 2015-yilda rivojlanish 13.799 ± 0.021 milliard yil oldin boshlangani haqida qabul qilndi. Olamning rivojlanishini 3-davriga boʻlish maqul. 

## Katta portlashning grafik silsilasi

Katta portlash nazariyasiga binoan vaqt boshlanishidan Qorongʻu davrigacha voqealar xronologiyasini koʻrsatadi.

Bu yerda logarfmik shkala ishlatilib, unda *soniya* oʻrniga 10 \cdot \log_{10} *soniya* berilgan. Masalan, bir mikrosoniya — 10 \cdot \log_{10} 0.000 001 = 10 \cdot (-6) = -60. Shkaladagi -30 belgisini oʻgirish uchun 10^{-\frac{30}{10}} = 10^{-3} = 0.001 soniya = bir millisoniya deb hisoblash kerak. Logarifmik shkalada har bir qadam avvalgisidan oʻn marta uzunroqdir.


ImageSize  = width:720 height:1000
PlotArea   = left:40 right:256 bottom:75 top:75

Colors =
  id:period1  value:rgb(1,1,0.7) # light yellow
  id:period2  value:rgb(0.7,0.7,1) # light blue
  id:events   value:rgb(1,0.7,1) # light purple
  id:era1     Value:yellowgreen
  id:era2     value:lightorange
  id:time1    Value:coral
  id:time2    Value:lavender

DateFormat  = yyyy
Period      = from:-430 till:155
TimeAxis    = format:yyyy orientation:vertical # order:reverse does not work
ScaleMajor  = unit:year increment:10 start:-430 # second
ScaleMinor  = unit:year increment:2 start:-430

AlignBars = justify

BarData =
  bar:Clock
  bar:Era
  bar:Dummy3
  bar:Periods
  bar:Dummy4
  bar:Events

TextData =
  fontsize:M
  pos:(240,75)
  text:Planck davri
  pos:(250,50)
  text:Katta portlash
  pos:(20,50)
  text:"0: Chiziqli vaqt"
  pos:(10,980)
  text:"Logarifmik vaqt:"
  text:"10 · log10 soniya"
  pos:(154,946)
  text:"KEYIN"
  pos:(117,931)
  text:Yulduzlar shakllanishi
  pos:(245,950)
  text:"Reionizatsiya"

LineData =
  layer:front
  at:123  frompos:358 tillpos:369   width:0.5  # Matter domination
  points:(369,878)(402,800)  width:0.5
  points:(402,800)(413,800)  width:0.5

PlotData=
  textcolor:black  fontsize:M

  width:53
  bar:Clock  color:events  align:right  shift:(28,3)  mark:(line,teal)
  at:-120 text:"Bir pikosoniya"
  at:-90  text:"Bir nanosoniya"
  at:-60  text:"Bir mikrosoniya"
  at:-30  text:"Bir millisoniya"
  at:0    text:"Bir soniya"
  at:36   text:"Bir soat"
  at:75   text:"Bir yil"
  at:105  text:"Bir ming yil"  shift:(43,3)
  at:135  text:"Bir million yil"

  width:53
  bar:Era  mark:(line,white)  align:center  shift:(0,0)
  from:-430  till:135  color:era1  text:"Ibtidoiy era"

  width:53
  bar:Dummy3

  width:158
  bar:Periods  align:center  shift:(0,0)  mark:(line,white)
  from:-430 till:-360 color:period1  text:Buyuk birlashish davri
  from:-360 till:-120 color:period2  text:Elektrokuchsiz davri
  from:-120 till:-60  color:period1  text:Kvark davri
  from:-60  till:0 shift:(-40,0) align:left  color:period2  text:Adron davri
  from: 0   till:23   color:period1  text:Lepton davri
  from: 23   till:131  color:period2  text:Foton davri
  from:131  till:155  color:period1  text:"Qorongʻu davri"

  width:53
  bar:Dummy4

  width:53
  mark:(line,purple)  textcolor:black  fontsize:M
  bar:Events  color:events  align:left  shift:(30,-4)

  at:-430 shift:(30,-12) text:"Planck vaqti, nazariy eng kichik vaqt birligi, ~bungacha vaqtdagi olamni fan taʼriflay ~olmaydi. Ushbu lahzada gravitatsiya kuchi ~elektroyadroviy kuchdan ajralgan."
  at:-360           text:"Kuchli oʻzaro taʼsirdan ~elektroyadroviy kuch ajralishi."
  from:-360 till:-320 align:left shift:(-55,0) color:time1  text:"Inflatsiya davri. Olamning eksponensial kengayishi."
  at:-320  shift:(30,4) text:"Inflatsiya olamni kvark va anti-kvarklar ~bilan toʻldirganidan keyin qayta qizish."
  at:-120           text:"**Kuchsiz** oʻzaro taʼsir ~elektromagnit kuchdan ajralib, ~bugungi toʻrt kuch vujudga kelishi."
  at:-60            text:"Kvarklarning adronlar ichiga kirishi."
  at:-30            mark:(line,white) text:"Vodorod yadrosi shakllanishi."
  at:0              text:"Neytrinolarning boshqa zarrachalar bilan taʼsirlanishdan toʻxtashi."
  at:23 shift:(30,-11)   text:"Lepton/anti-lepton juftlar annigilatsiyasi."
  from:23  till:31  align:center shift:(0,-4) color:time2  text:"Katta portlash nukleosintezi"
  at:31 shift:(30,2)  text:"3 to 20 minutes: Geliy yadrosi shakllanishi."
  from:129 till:131  shift:(-114,-2) color:time1 mark:(line,white) text:"Rekombinatsiya"
#  at:123  shift:(30,-32) text:"70 000 yil: Materiya hukmronligi"
  at:123  mark:(line,white)  shift:(30,-83)  text:"70 000 yil: Materiya hukmronligi"
  at:131  text:"379 000 yil: Vodorod va geliy yadrolari elektronlarni ~tutib, barqaror atomlarga aylanishi. Fotonlar ~atomlar bilan kuchli taʼsirlashishdan toʻxtashi. ~Erkin qoldiq nurlanish."
  at:155  text:"100 million yil: Ilk yulduzlar charaqlashi."



## Manbalar