Axloqiy oʻz-oʻzini anglash

**Axloqiy oʻz-oʻzini anglash** — bu hayotiy-amaliy va tarixiy tajribaning aksi bo**ʼ**lgan insonning qadriyatlari, meʼyorlari, ideal gʻoyalaridir. U ijtimoiy tartibga solish mexanizmi funktsiyalarini bajaradi, insonga oʻzining va boshqa odamlarning harakatlarini baholashga imkon beradi.

Maʼlum axloqiy meʼyorlar, tamoyillar, ideallar, ezgulik va yovuzlik, vijdon va or-nomus, adolat va boshqalarga ishora qilib, axloqiy o‘z-o‘zini anglash hodisalarini aniqlash va ularni maʼnaviy madaniyatning boshqa shakllaridan ajratib ko‘rsatish mumkin.

### Axloqiy oʻz-oʻzini anglashning tuzilishi
Axloqiy oʻz-oʻzini anglash tarkibida uchta komponent mavjud:

# **Kognitiv komponent** — bu shaxs tomonidan oʻz axloqiy fazilatlarini idrok etadigan axloqiy tamoyillar, bilimlar, gʻoyalar, tushunchalar, mulohazalar yigʻindisi.
# **Hissiy komponent** axloq meʼyorlariga hissiy-qiymatli munosabatni, oʻziga boʻlgan munosabatni, axloqiy oʻzini oʻzi qadrlashni, shaxslararo munosabatlarni hissiy baholashni aks ettiradi.
# **Xulq-atvor komponenti** — bu maʼlum bir harakat yoʻnalishiga tayyorlik, shuningdek, oʻz xatti-harakati uchun shaxsiy javobgarlik darajasini belgilaydi.

Zamonaviy Rossiya, Xitoy va AQSh fuqarolarining axloqiy ongini oʻrganishga qaratilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, axloqiy oʻz-oʻzini anglash koʻp qirrali boʻlib, murakkab tuzilma bilan tavsiflanadi va axloqiy ongning ayrim toifalari turli xil psixologik va ijtimoiy omillar bilan belgilanishi mumkin. (madaniyat, jins, yosh va boshqalar).

* Axloqiy oʻz-oʻzini anglashda axloqiy va qadriyat tamoyillari va amoralizm fenomeni birgalikda mavjud boʻlib, psixologik jihatdan mos keladi;
* Amoralizm hodisasi axloqiy ongdagi asosiy xususiyatdir. Axloqsizlik tavsiflovchilari odamlarni axloqiy qadriyatlar va tamoyillardan koʻra koʻproq farqlaydi;
* Axloqiy dilemmalarni hal qilish yoʻllari axloqiy qadriyatlar bilan bevosita bogʻliq emas: axloqiy ongning turli xil turlari butunlay boshqa axloqiy qadriyatlar va tamoyillarga asoslangan holda bir xil echimga kelishi mumkin.
* Axloqiy qadriyatlar, axloqsizlik, axloqiy ikkilanishlarni hal qilish yoʻllari, xushmuomalalik, hayot maqsadlari avtonomdir, bular axloqiy oʻzini oʻzi anglashning turli sohalari boʻlib, ularning har biri oʻziga xos oʻlchovlarga ega.

## Axloqiy oʻz-oʻzini anglashni oʻrganishning asosiy yondashuvlari

### Rus psixologiyasidagi yondashuvlar
Rus psixologiyasida bolaning axloqiy rivojlanishi uning axloqiy ijtimoiy normalar, standartlar, xatti-harakatlar usullari va shakllarini oʻzlashtirish jarayoni sifatida tushuniladi (L. S. Vygotskiy , A. N. Leontiev , P. I. Galperin , L. I. Bozovich va boshqalar.) Jamiyatda qabul qilingan ijtimoiy meʼyorlarni oʻzlashtirish va oʻzlashtirish bola tomonidan oʻz faoliyatida tajriba, xabardorlik va ongli ravishda qabul qilish orqali amalga oshiriladi.

Ayrim mualliflar axloqiy ongning *ijtimoiy* va *individual* shakllarini ajratadilar. Ijtimoiy shakl — bu jamiyatda qanday boʻlishi kerakligi haqidagi tarixan shakllangan va eʼtirof etilgan gʻoyalar tizimi, ijtimoiy hayotni „yaxshilik va yomonlik“ prizmasi orqali aks ettiradi, u muayyan jamiyatning axloqiy meʼyorlari, tamoyillari, ideallarini oʻzida mujassamlashtiradi va odamlarning xatti-harakatlarini tartibga soladi. Individual shakl — bu „yaxshilik va yomonlik“ qadriyatlaridan kelib chiqqan holda, u tomonidan qabul qilingan va oʻzlashtirilgan axloqiy meʼyorlar asosida insonning xulq-atvorini tartibga soluvchi yaxlit shaxsiy shakllanish. Individual axloqiy ong axloqiy fikrlash qobiliyatida namoyon boʻladi va harakatni erkin va mas’uliyatli tanlashga yordam beradi.

Mahalliy psixologning tadqiqotida B. S. Bratusning axloqiy oʻzini oʻzi anglashi *semantik shaxsiy shakllanishlar toʻplami* sifatida qaraladi. Shaxsning umumiy semantik shakllanishlari insonning hayotining asosiy sohalariga: butun dunyoga, odamlarga, oʻziga boʻlgan asosiy va nisbatan doimiy munosabatini bevosita belgilaydi. Shaxsiy qadriyatlar inson tomonidan amalga oshiriladigan va qabul qilinadigan hayotning umumiy maʼnolari sifatida belgilanadi. Shaxsning semantik shakllanishlarining butun majmui axloqiy pozitsiyani shakllantiradi va kognitiv-ratsional, hissiy-baholash va tartibga solish funktsiyalarini bajaradi, shaxsning axloqiy faoliyatini ragʻbatlantiradi.

Axloqiy oʻzini oʻzi anglash, shuningdek, shaxsning xulq-atvorini axloqiy oʻzini oʻzi boshqarishning asosi *boʻlgan individual psixologik shakllanish* sifatida qaraladi.

### Psixoanalitik yondashuv
Ushbu yondashuvda axloqiy rivojlanish bolaning ijtimoiylashuvi jarayonida kiritilgan axloqiy meʼyorlar, tamoyillar va qadriyatlarni oʻz ichiga olgan „Yuqori-MEN“ tuzilmasining shakllanishi bilan bogʻliq edi. Normativ xulq-atvor obyekt munosabatlari tizimida Edip kompleksi shakllangandan va yengib chiqqandan keyin tashvish, aybdorlikdan shakllanadigan axloqiy mas’uliyat va vijdon bilan tartibga solinadi, deb ishonilgan. Shaxsning axloqiy yoʻnalishlarining tabiati boshqasiga boʻlgan munosabati va bolaning hissiy jarayonlari bilan belgilanadi.

### Axloqiy oʻzini oʻzi anglashning kognitiv konstruktivizmi kontseptsiyasi
Ushbu kontseptsiyani J. Piaget va L. Kolberg . Bu yerda axloqiy oʻz-oʻzini anglashni rivojlantirish mezoni sifatida axloqiy hukm va axloqiy tafakkurga eʼtibor beriladi. Piagetning fikricha, axloqiy oʻzini oʻzi anglash nima „yaxshi“ va nima „yomon“ ekanligini aniqlaydigan taqiqlardan iborat va axloqiy rivojlanish ushbu tushunchalarga munosabatning oʻzgarishi bilan bogʻliq. Piaget bu jarayonda ikki bosqichni aniqladi: majburlash axloqi va hamkorlik axloqi. Majburlash axloqi bolaning egosentrizmi, vaziyatga boshqasining nuqtai nazaridan qaray olmasligi, xatti-harakati va istaklari sabablarini baholay olmasligi bilan tavsiflanadi. Bu yoshda bolaning hukmlari kattalarga juda bogʻliq, shuning uchun axloqiy sohada kattalardan eshitilgan taqiqlar mavjud. Hamkorlik axloqi bosqichida bolaning oʻzi allaqachon boshqasining oʻrnini egallashga qodir va shu bilan asta-sekin taqiqlarga boʻlgan munosabatini oʻzgartiradi. Bu bosqichda bola taqiqlarning nisbiy ekanligini tushunadi va ularga hokimiyat arbobining talabi tufayli emas, balki oʻzi ularni zarur deb hisoblagani uchun amal qiladi.

Bir bosqichdan ikkinchisiga oʻtish uchun uchta muhim shart kerak:

* intellektual rivojlanish darajasini oshirish;
* obroʻli shaxsga boʻysunishdan ozod boʻlish;
* tengdoshlar bilan muloqot.

L. Kolberg kontseptsiyasi asosida J. Piaget adolat meʼyorlari axloqiy oʻzini oʻzi anglashning bir qismi deb hisoblagan.

U axloqiy oʻz-oʻzini anglash rivojlanishining uchta asosiy darajasini ajratib koʻrsatdi: konventsiyadan oldingi, Konventsiyaviy (anʼanaviy) va konventsiyadan keyingi. Bu darajalarning barchasi ikki bosqichdan iborat. Konventsiyadan oldingi darajada geteronom axloq bosqichi mavjud boʻlib, unda normalarga rioya qilish jazodan qochish istagi tufayli obroʻli shaxsning hokimiyatiga boʻysunadi. Ikkinchi bosqich — instrumental individualizm va teng almashinuv bosqichi. Ushbu bosqichda adolat oʻzaro manfaatli manfaatlar almashinuvi tizimi sifatida qaraladi . Anʼanaviy daraja jamiyatning yaxlitligini saqlash uchun bir qator aniq qoidalarga rioya qilish zarurligini tushunish bilan tavsiflanadi. Ushbu bosqichda ijtimoiy qonunga yoʻnaltirilganlik mavjud boʻlib, uning qoidalari toʻliq amalga oshirilishi kerak, baʼzi bir favqulodda holatlar bundan mustasno, ular boshqa ijtimoiy normalarga zid keladi. Anʼanaviylikdan keyingi daraja — axloqiy ong rivojlanishining eng yuqori darajasi. Bu darajada shaxs shaxsiy boʻlmagan axloqiy meʼyorlarga amal qiladi. Inson oʻzi uchun axloqiy meʼyorlar va qoidalarning yagona tizimini tanlaydi va keyin unga amal qiladi. Kolbertning baʼzi izdoshlari axloqiy rivojlanish ketma-ket kognitiv sxemalardan iborat deb hisoblaydilar.

Kognitiv yondashuv axloqiy rivojlanishni toʻrtta mezon boʻyicha koʻrib chiqishni taklif qiladi:

1) tafakkurning sifat jihatidan turli bosqichlari;

2) rivojlanish sur’atiga madaniy omil taʼsir qiladigan, lekin bosqichlar ketma-ketligini oʻzgartira olmaydigan oʻzgarmas tartib;

3) bosqichning yaxlit tuzilishi;

4) ierarxik qurilish, bunda yuqori bosqichlar quyi bosqichlarga qaraganda koʻproq farqlanadi . Ushbu kontseptsiya tanqidga qaramay keng qoʻllanadi va hali ham axloqiy tarbiya va tarbiya dasturlarini ishlab chiqish uchun asosiy nazariy asos boʻlib qolmoqda.

### K. Gilligan Empatik yondashuvi.
Ushbu yondashuv meʼyoriy kognitiv yondashuvga muqobildir. Ushbu yondashuvda asosiy tamoyil gʻamxoʻrlik tamoyili, yaʼni boshqalarning his-tuygʻulariga va ularning ehtiyojlariga empatik yoʻnalishdir. Bu tamoyillar insonning ijtimoiy munosabatlari bilan belgilanadigan axloqiy yoʻnalishning barqaror turlaridan kelib chiqadi. Bunday ikki tur mavjud:

1) normativ;

2) empatik.

Axloqiy yoʻnalish turlari gender farqlari bilan bogʻliq. Normativlik erkaklar uchun koʻproq, empatik — ayollar uchun. Ushbu yondashuvda subyektning oʻzi hayotidan axloqiy dilemmalarni shakllantirgan va ularni tahlil qiladigan original usul ishlab chiqilgan. Biroq, axloqiy rivojlanish gender farqlariga eʼtibor qaratgan holda sodir boʻladi degan tushuncha faqat qisman tasdiqlangan.

### Prosotsial xulq-atvor tushunchasi N. Ayzenberg
Ushbu kontseptsiya altruizmni rivojlantirishga qaratilgan boʻlib, u boshqa shaxsning manfaati uchun ixtiyoriy, maqsadli xatti-harakatlar sifatida tavsiflanadi, mukofot yoki jazo bilan turtki boʻlmaydi. Bunday xatti-harakatlarda empatiya, hamdardlik yoki qaygʻu kabi his-tuygʻularni asosiy deb hisoblash odatiy holdir. Yosh oʻsishi va egosentrizmni engish jarayonida empatiya va altruistik xatti-harakatlar oʻrtasidagi bogʻliqlik yanada aniq boʻlishi taʼkidlandi. Shuningdek, insonning ijtimoiy xulq-atvoriga prosotsial affektlar, yaʼni magʻrurlik, uyat va aybdorlik taʼsir qiladi. N. Eyzenbergning kontseptsiyasida. altruistik xatti-harakatlar uchta turdagi atributlarni oʻz ichiga oladi:

* oʻzini va boshqa odamlarni ijobiy his qilish;
* ularning altruistik motivlarini bilish;
* boshqa shaxsning ehtiyojlarini obyektiv baholash va unga obyektiv zarur yordam.

Shunday qilib, altruistik xatti-harakatlar ijtimoiy va kognitiv operatsiyalarning ketma-ketligi sifatida ishlaydi: boshqasining nuqtai nazarini hisobga olish, altruistik xatti-harakatlar uchun motivatsiyani shakllantirish, hamdardlik va yordam koʻrsatishda oʻz vakolatlarini baholash.

### Ijtimoiy normalar sohalari nazariyasi. E. Turiel
Bu nazariya axloqiy xatti-harakatning asosini tashkil etuvchi axloqiy qoidalar va meʼyorlarning ierarxiyasi va tarkibini oʻrganishga qaratilgan. E. Turiel genezisi, ahamiyati, maʼnosi va umumlashtirish darajasi bilan farq qiluvchi uchta asosiy sohani ajratib turadi.

1) *Axloqiy normalar* xulq-atvorni tartibga solishning eng yuqori darajasidir. Ular boshqalar uchun gʻamxoʻrlik va adolat tamoyiliga asoslanadi.

2) *Anʼanaviy meʼyorlar* insonning jamiyatdagi xatti-harakatlarini tartibga soladi. Bu meʼyorlar jamiyatga va ayrim alohida guruhlarga xosdir.

3) *Shaxsiy normalar,* bu normalarni shaxsning oʻzi oʻrnatadi, ular uning individual xatti-harakatlarini, boshqa odamlar bilan oʻzaro munosabatlarini belgilaydi. Yoshi bilan axloqiy rivojlanish shaxsiy meʼyorlarni ishlab chiqishdan anʼanaviy, keyin esa axloqiy meʼyorlarni taqsimlash va oʻzlashtirishga oʻtadi.

### J. Restaning shaxs axloqiy rivojlanishining toʻrt komponentli nazariyasi.
Ushbu nazariyaga koʻra, axloqiy xatti-harakatlarning tuzilishi toʻrtta komponentni oʻz ichiga oladi:

* axloqiy sezgirlik;
* axloqiy motivatsiya;
* axloqiy fikrlash va axloqiy mulohazalar;
* axloqiy xarakter.

Bu komponentlarning barchasi axloqiy dilemma qanchalik adekvat idrok etilishiga taʼsir qiladi. J. Restning aytishicha, qaror qabul qilish domenga qarab farq qiladi. Shaxsning axloqiy rivojlanishi uning turli axloqiy ikkilanishlarni hal qilishda turli axloqiy tamoyillardan qanday foydalanishida namoyon boʻladi.

## Manbalar