open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zayd ibn Sobit

**Zayd ibn sobit**, (to'liq ismi **Abu Xorija (Abu Sayd) Zayd ibn Sobit ibn az Zahhok al-Ansoriy al-Xazrajiy**) (taxminan 615-taxminan 665) — Muhammad (sav)ning kotibi, Qurʼonning yozma matnini jamlovchisi. Xazraj qabilasidan. 11 yoshida islomga kirdi, Muhammad (sav) xuzurida Qurʼonni oʻrgandi va yod oldi. Sahobalarning yetuk namoyandalaridan biriga aylandi. Oromiy (suryoniy) hamda yaxudiylar xati (yozuvi) va tilini bilgan. Muhammad (sav) vafotidan soʻng xalifa Abu Bakr Siddiq unga Qurʼon matnini jam qilishni buyurdi. Xalifa Usmon ibn Affon davrida (650-yildan soʻng) unga uch makkalik (Abdulloh ibn Zubayr, Saʼd ibn Asom, Abdurahmon ibn Horis) bilan birga Qurʼonning rasmiy yozma matnini tuzish topshirilgan. Tuzilgan bu toʻplam "Mushaf", "Usmon mushafi" nomi bilan yuritilgan. Uni xalifa Usmon birdan-bir toʻgri va barcha musulmonlar oʻqishi uchun majburiy matn, deb eʼlon qilgan. Undan farq qiladigan toʻplamlarning barchasini yoʻqotish haqida buyruq bergan. 3. S, shuningdek, mol-mulkni taqsimlash qoidalari (faroiz) bilimdoni, hazrat Umar davrida qabilalar devonini tuzuvchilardan biri, xalifa Usmon davrida Madinada xalifaning xazinaboni boʻlgan va qozilik qilgan.

## Manbalar
Zaydiylar

**Zaydiylar** — shialikda vujudga kelgan firqa tarafdorlari, 8-asr oʻrtalarida paydo boʻlgan. Arab xalifaligida ziddiyatlar keskinlashib, zodagonlar oʻrtasidagi kurash kuchaygan, umaviylar hokimiyati inqirozga uchragan davrda vujudga kelgan. Firqa shialarning 5-imomi Muhammad al-Bokirning ukasi Zayd ibn Ali nomi bilan atalgan. Mu-hammad al-Bokirning sustligidan norozi boʻlgan shialarning ichidan Zayd oʻz tarafdorlarini toʻplab, umaviylar hokimiyatiga qarshi 739-yilda isyon koʻtardi. Zayd 740-yil xalifa Hishom (724—743) qoʻshinlari bilan boʻlgan jangda halok boʻldi. Uning tarafdorlari keyin ham oliy hokimiyatni Ali avlo-diga berishni talab qilib, xalifalar hokimiyatiga qarshi koʻp marta isyon koʻtardilar.

864-yilda 3. qoʻzgʻoloni Shim. Eronda gʻalaba qilib, mustaqil davlat vujudga keldi. Tabariston, Daylom, Gilon viloyatlarini oʻz ichiga olgan bu mus-taqil davlatdagi 3. imomlari 300-yilcha hukmronlik qilganlar. 901-yilda 3. Yamanda ham hokimiyatni qoʻlga kiritib, mustaqil davlat tuzdilar. Yamanda 3. hukmronligi 1972-yil 26 sent. inqilobigacha, yaʼni Yaman respublika deb eʼlon qilinguncha davom etdi.

3. Zaydni soʻnggi 5-imom x.isoblab, undan keyingi shia imomlarini tan olmaydilar. Ular oʻz aqidalari va marosimlari jihatidan shialar va sunniylar oʻrtasida turib, har ikkala oqimga nisbatan murosasozlik yoʻlini tutadilar. 3. yashiringan imom Mahdiyga ishonmasliklari, Alidan ilgarigi uch xalifa (Abu Bakr, Umar, Us-mon)ni laʼnatlamasliklari, taqiyya prinsipini va mutʼa (yoki siygʻa) nikohini inkor etishlari bilan shialardan, avliyolar va mozorlarga sigʻinishni hamda darvishlik va zohidlikni inkor etishlari bilan sunniylardan ajralib turadilar. Oʻz aqidalarida moʻʼtaziliylardan iroda erkinligi va Kurʼonni Alloh yaratganligini, xorijiylarlzm esa diniy eʼtiqodni amaliy faoliyat bilan mustahkamlash qoidasini qabul qilib olganlar. Hozirgi Yaman aholisining yarmidan koʻprogʻi 3. firqasiga mansub. 3. Saudiya Arabistonida, Pokiston va b. davlatlarda ham bor.

## Yana qarang

* Shialik

## Manbalar
Galina Zagurskaya

**Galina Nikolayevna Zagurskaya** (27-aprel 1905-yil, Irkutsk – 16-noyabr 1978-yil, Toshkent) – aktrisa va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Irkutsk balet maktabini tugatgan (1922). 1937-yildan Toshkentda, Maksim Gorkiy teatrida aktrisa. Yaratgan obrazlari psixologik chuqur va joʻshqinligi, harakat va nutq madaniyatining mukammalligi bilan harakterlanadi. Ijobiy va salbiy, fojiaviy va hajviy rollarni bir xilda mahorat bilan ijro etgan. Eng yaxshi rollari: Varvara, Kruchinina („Momaqaldiroq“, „Aybsiz aybdorlar“), Yelena, Vasilisa Karpovna („Meshchanlar“, „Tubanlikda“), Anna Karenina („Anna Karenina“), Ranevskaya („Olchazor“), Saburova („Yagona guvoh“), Diana („It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi“), Mirandolina („Mehmonxona bekasi“), Jamila, Maysara („Boy ila xizmatchi“, „Maysaraning ishi“), Toʻlgʻanoy („Momo yer“) va boshqalar. Rejissor sifatida „Etik kiygan mushuk“, „It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi“, „Jizzaki“, „Kichkintoy Dorrit“, „Uch xapdori“ kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1971).

## Manbalar
Zayniddin Jurjoniy

**Zayniddin Jurjoniy**, Abu Ibrohim ibn Hasan ibn Muhammad ibn Mahmud ibn Ahmad al-Husayniy (?— 1137) — tib olimi, Xorazmning Jurjon sh.da tugʻilgan. Dastlab u otsiz Xorazmshohning shaxsiy tabibi boʻlgan, soʻng Marvga ketib, umrining oxiri-gacha shu yerda yashagan. Arab, fors tillarida ijod qilgan. Olim tibga oid "Al-aʼroz at-tibbiyya" ("Kasalliklar belgilari") asarini otsiz Xorazmshohning vaziri, olim Majiduddin Abu-Muhammad iltimosiga koʻra yozgan. U "Zaxirayi Xorazmshohiy" ("Xorazmshoh xazinasi"), "Taʼliq shayx ir-rais" ["Olimlar olimi (Ibn Sino) sharhi"], "Zubdat uttibb" ("Tib ilmining asosiy magʻzi") kabi asarlar mu-allifidir.

## Manbalar
Zayniddinbobo

**Zayniddinbobo**, Shayx Zayniddin bobo Koʻhi Orifon Toshkandiy (1164—1259, Toshkent) – shayx. Otasi Shayx Shahobiddin Abu Hafs Umar Suhravardiy Bagʻdodning katta mutasavviflaridan boʻlgan, suxravardiya tariqatini yaratgan. Oʻgʻli Zayniddinni Shosh (Toshkent)ga yuborgan. Zayniddinbobo hozirgi Koʻkcha dahasida hayot kechirgan va tasavvuf ilmi bilan shugʻullangan. Tarixiy manbalarda Zayniddinbobo „sayyidlarning ulugʻi va sharif kishilarning karomatlisi va buyugi“, „oriflarning qutbi va ishonchli rahnamosi“ deb taʼriflanadi. Amir Temur 1391—1392 va 1402–yillar Zayniddinbobo maqbarasini ziyorat qilgan va taʼmir ettirgan.
Zayniddinbobo avlodlari „Shayx Zayniddin buva“ qabristoni deb ataluvchi ziyoratgoh maskan yaqinida yashab keladi. Shoir Hislat, akademik Jorulla Fayzullayev, yozuvchi Najibbulo Habibullayev, navoiyshunos olim Hamid Sulaymon va boshqalar ushbu shajara vakillaridir. 

## Manbalar
Zaynulobidin Husayniy

**Zaynulobidin husayniy**, Zaynulobidin bin Muhammad ibn Mahmud alHusayniy (taxminan 1463 — Hirot — taxminan 1519) — musiqa nazariyotchisi, bastakor, sozanda va shoir. Hirotdagi "Ixlosiya" madrasasida riyoziyot, falsafa, musika nazariyasi va badiʼ ilmidan tahsil olgan. Unga musiqadan Xoja Abdulloh Marvarid, badiʼ ilmidan Alisher Navoiy ustodlik qilishgan. Navoiyning buyurtmasi bilan fors tilida "Qonun" (zamonaviy adabiyotda "Qonuni ilmi va amali musiqiy" — "Musiqaning ilmiy va amaliy krnunlari") asarini yozgan. Asar Navoiyga bagʻishlangan qasida va 24 bobdan (soʻnggi ikki bobi saqlanmagan) iborat. J. Sultonov tomonidan topilgan uning yagona nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik ilmiy tadqiqot intida saqlanadi. Risola 3. H. yashagan davr musika sanʼatining nazariy va amaliy masalalarini yoritadi. M usiqa istilohoti, jumladan Oʻn ikki maqom, vvoza va shoʻba tushunchalariga qator anikliklar kiritgan. Oxirgi boblar cholgʻularning sozi va usul turkumlariga bagʻishlangan. Shuningdek, "Qonun"da dutor, uning tuzilishi, sozlanishi va tovush qatorlari xususida ilk maʼlumotlar beradi.

## Manbalar
Ananiash Zayonchkovskiy

Ananiash Zayonchkovskiy (Ananiash Zajaczkowski; 1903-yil 12-noyabr, Vilnyus – 1970-yil 6-aprel, Rim) – polyak sharqshunosi. Polsha Fanlar Akademiyasi akademigi (1952). Krakov unining sharq tillari fakultetida oʻqigan (1925—1929). Varshava universiteti professor (1935). Polsha FA Sharqshunoslik instituti direktori (1953—1968). Turkiy xalqlarning tili, tarixi, madaniyatiga oid koʻpgina asarlar muallifi. Mamluklar davlati, Xazar xoqonligi, Oltin Oʻrdaning etnik tarkibiga bagʻishlangan tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. U turkiy xalqlarning tarqalish yoʻllarini, usmonli turklar adabiy yodgorliklari va paleografiyasini oʻrgangan.

## Manbalar
Zaysan

**Zaysan** — Qozogʻiston Respublikasidagi koʻl. Jan. Oltoy va Tarbagʻatoy togʻ tizmalari oraligʻida, dengiz sathidan 395 m balandlikda joylashgan. Mayd. 1800 km², uz. Ill km, eni 30 km, chuq. 4—10 m. Z.ga Kora Irtish daryosi quyiladi, Irtish (Oq Irtish) daryosi oqib chiqadi. Noyabrdan maygacha muzlab yotadi. Irtish daryosida Buxtarma suv ombori qurilishi natijasida 3. shu suv ombori bilan tutashib, uning suv sathi 7 m ga koʻtarildi, yuzasi 5500 km² ga yetdi. Z.ning suvi chuchuk va tiniq. Koʻlda kema qatnaydi.

## Manbalar
Zaysan soyligi

**Zaysan soyligi** - Qozogʻiston Respublikasidagi soylik, shimolida Janubiy Oltoy, janubida Tarbagʻatoy va Saur tizmalari oraligʻida. 3. s. tubining balandligi togʻlar etagida 370 m (Zaysan koʻli)dan 900—1000 m gacha. Yer yuzasi kaynozoy koʻl va dare balchiklari va qumdan tuzilgan. Ondasonda soylik tekisliklaridan qoldiq togʻ massivlari koʻtarilib turadi. Janubiy Oltoy va Tarbagʻatoydan oqib tushuvchi daryolar suvi sugʻorishga sarflanib, Zaysan koʻliga yetib bormaydi, faqatgina Qora Irtish quyiladi. Soylikda chala choʻl landshafti boʻlib, asosan yaylov sifatida foydalaniladi. Kora Irtish deltasida toʻqayzorlar bor. 

## Manbalar
Jurji Zaydon

## Jurji Zaydon

**Jurji Zaydon** (1861.14.12, Bayrut — 1914.21.8, Qohira) — arab yozuvchisi, publitsist va olimi. U Livan tog'li hududlaridagi qishloq hududida, kambag'al oilada tavallud topgan.  Bayrutdagi tibbiyot kollejida oʻqigan (1881—82). 19-asr 80-y.larida Misrga koʻchib kelib, "Al-Hilol" jurnali (1892)ni tashkil qilgan. 3. yangi arab adabiyotida tarixiy roman janriga asos solgan. U "Islom tarixidan qissalar turkumi"ni tashkil etgan 17 ta tarixiy roman muallifi ("Gʻassonlik qiz", 1895 — 96; "Horun ar-Rashidning singlisi", 1906; "Fargʻona kelini", 1907—08 va b.). Mazkur romanlarda 7—13-asrlarda roʻy bergan tarixiy voqealar bayon qilingan. "Fargʻona kelini" romanidagi voqealar Markaziy Osiyoda arablar istilosi davri (7-asr oxiri va 8-asr boshlari)da roʻy bergan. "Mamluklar zulmi", (1893) romani tarixiy mavzuda, "Usmonli turklar davlat toʻntarishi" (1911) romanida esa muallif oʻzi yashagan davrdagi voqealarni qalamga olgan. 3. koʻpgina ilmiy asarlar muallifi: "Islom madaniyati tarixi" (1902—06); "Arab tili tarixi" (1904); "Arab adabiyoti tarixi" (1911 — 14) va b. Asarlari dunyoning koʻpgina tillariga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Fargʻona kelini", 1971). 

## Manbalar
Zaytundoshlar

**Zaytundoshlar** () — doim yashil daraxt va butalar oilasi. Gullari roʻvaksimon toʻpgulda oʻrnashgan, toʻgʻri, qoʻshgulqoʻrgʻonli, ikki, baʼzan ayrim jinsli, kosachasi mayda, koʻpincha, toʻrt tishli. Changchisi ikkita, urugʻchisi bitta. Urugʻkurtagi ikki yoki undan ortiq boʻlib, odatda, faqat bittasigina uruqqa aylanadi. Mevasi har xil — koʻsakcha, qanotcha, danakcha yoki rezavormeva. Z.ning 600 turini birlashtirgan 29 turkumi bor. Tropik, subtropik va moʻʼtadil iqlimli mamlakatlarda, asosan, Shimoliy yarim sharda koʻp. Ekiladigan Z.ning mevasi tuzlangan va konservalangan holda isteʼmol qilinadi. Dorivor va yirik gulli zaytundan efir moyi olinadi. Nastarin, ligustrum va b. manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. 

## Manbalar
Aleksandr Zaytsev

**Aleksandr Mixaylovich Zaytsev** (1841.20.6, Qozon 1910.19.8) – rus organik kimyogari, Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1885). Qozon universitetining professor (1871). Dietilkarbinolni sintez qilgan va organik birikmalarning yangi sinfi – laktonlarni kashf etgan (1873). Galogenvodorodlarning toʻyinmagan uglevodorodlarga birikish va galogenvodorodlarning alkilgalogenidlardan ajralish qonuniyatini kashf etgan (bu qonuniyat *Zaytsev qoidasi* deb ataladi). Alkilgalogenid bilan keton aralashmasiga rux taʼsir ettirib, uchlamchi toʻyingan spirt sintez qilishning yangi usulini taklif etgan (1885). Rux organik birikmalar yordamida ketonlardan uchlamchi spirtlar olish usulini ishlab chiqqan (bu usul Zaytsev reaksiyasi deb ataladi). Shogirdlari bilan bir qancha toʻyinmagan uglevodorodlar (butilen, diallil va boshqalar) sintez qilgan.

## Manbalar
Sergo Zakariadze

**Sergey Aleksandrovich Zakariadze** [1909.18.6 (1.7), Boku 1971.13.4, Tbilisi] – gruzin aktyori. 1928—56 yillar Marjanishvili iomidagi, 1956-yildan Shota Rustaveli nomidagi gruzin teatrlarida aktyor (1969-yildan badiiy rahbar). Murakkab harakterli kishilar obrazini yuksak sanʼat bilan yaratgan. Domentiya („Uchqundan…“), Gigauri („Uning yulduzi“), Edip („Shoh Edip“) va b. teatr sahnasida oʻynagan eng yaxshi rollaridir. Kinoda esa Baratashvili („Georgiy Saakadze“), Bagration („Kutuzov“), Georgiy Maharashvili („Soldat otasi“) kabi badiiy yetuk obrazlar yaratgan.

## Manbalar
Gavriil Zaysev

**Gavriil Semyonovich Zaysev** (1887.13.3 — Moskva — 1929.17.1) — rus biolog olimi, seleksioner, paxtachilik ilmi asoschilaridan biri. Moskva dehqonchilik maktabini (1909), Petrovsk qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1914), Mirzachoʻl qishloq xoʻjaligi tajriba dalasi seleksiya boʻlimi mudiri (1914—18), Turkiston seleksiya styasi asoschisi vadirektori (1922—29). Zaysev gʻoʻza sistematikasi, morfologiyasi, genetikasi, fiziologiyasi, seleksiyasi sohalarida tadqiqotlar olib bordi, shuningdek, makkajoʻxori, beda, yeryongʻoq, kunjut singari ekinlar seleksiyasi muammolari bilan shugʻullandi. Zaysev Oʻzbekistonda birinchi boʻlib gʻoʻza qadimdan ekiladigan mamlakatlardan yigʻilgan jahon gʻoʻza kolleksiyasini toʻpladi; gʻoʻzaning rivojlanish fazalari qonuniyatlarini aniqladi; gʻoʻzaning oʻsishida fotodavriylikning ahamiyatini ochib berdi, natijada gʻoʻzaning koʻp yillik tropik shakllarni bir yillik oʻsimliklarga aylantirish imkoniyatlari ochildi. Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugchiligi ilmiy tadqiqot intiga Zaysev nomi berilgan (1971). As: Sveteniye, shyudoobrazovaniye i raskritiye korobochek u xlopchatnika, L., 1924; Vliyaniye temperaturi na razvitiye xlopchatnika, M., 1927; K klassifikatsii roda Cossypium L., M.—L., 1928.

## Manbalar
Kavkazorti

**Kavkazorti** — Kavkazning Katta Kavkaz yoki Bosh (Suvayirgʻich) tizmasidan janubdagi qismi. Kavkazortiga Katta Kavkaz janubiy yon bagʻrining koʻp qismi, Kolxida pasttekisligi va Kura-Arake pasttekisligi, Armaniston togʻligi, Tolish togʻlari va Lenkoran pasttekisligi kiradi. Kavkazortida Ozarbayjon, Armaniston va Gurjiston respublikalarining asosiy qismi joylashgan. 

## Manbalar
Zakariyo

**Zakariyo** () – Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri, Yahyoning otasi. Qurʼonda 8 joyda zikr qilingan, uning nasabi haqida biron narsa deyilmagan.

## Hayoti
Qurʼonda aytilishicha, Maryamni tarbiyalayotgan Zakariyo gʻoyibdan qizga har kun turli taom-u sharbatlar, yangi mevalar inʼom etilayotganini koʻradi. Bu Allohning marhamati ekanligini, uning har narsaga qodirligini biladi va qarib, zaif boʻlib qolgani, befarzandlik dogʻi kuydirayotganini arz etib iltijo bilan Allohdan farzand soʻraydi. Alloh maloikalarni yuborib, unga farzand ato etishligi bashoratini beradi:

Shunda Zakariyo menga keksalik yetgan, xotinim tugʻmas boʻlsa, mendan qanday farzand boʻlsin, dedi. Zakariyoga belgi berildi: uch kungacha Zakariyoning tili Allohning zikridan oʻzga soʻzga aylanmay qoldi. Odamlarga esa faqat imo-ishora bilan muomala qildi. Bu Zakariyoning xotini homilador boʻlganidan darak edi. Rivoyatda aytilishicha, Zakariyo shaytonning sotqinligi tufayli shahid boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Zakarpatye viloyati

**Zakarpatye viloyati** — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1946-yil 22 yanvarda (Zakarpatye Ukrainasi Ukrainaga qoʻshilgandan soʻng) tashkil etilgan. Maydon 12,8 ming km. Aholisi 1288,6 ming kishi (1997), asosan ukrainlar, shuningdek, venger, rus, rumin, slovaklar ham yashaydi. Markazi — Ujgorod shahri. Zakarpatye viloyati Sharqiy Karpat togʻlarida va Oʻrta Dunay tekisligida joylashgan. Viloyat hududining 80% togʻ (eng baland joyi Goverla togʻi, 2061 m). Foydali qazilmalari: toshtuz, qurilish materiallari, qoʻngʻir koʻmir, temir va simob rudalari. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi pasttekislikda −2°, −3°, togʻlarda — 5°, −9°; iyulniki pasttekislikda 19°-20°, toglarda 6°. Yiliga pasttekislikda 600 — 700&nbsp;mm, toglarda 1000-1400&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 90-230 kun. Asosiy daryosi Tisa. Mineral buloqlar bor. Tuproqlari pasttekisliklarda chimli va allyuvial, togʻ etaklarida qoʻngʻirpodzol, toglarda qoʻngʻir togʻoʻrmon, chimli qoʻngʻir va chimli togʻoʻtloqi hamda torfsimon tuproqlar. Viloyat hududining 50%i oʻrmon, asosan, qoraqayin, qoraqaragʻay, eman, oq qaragʻay, grab usadi. Oʻrmonlarda oʻrmon mushugi, silovsin, boʻri, tulki, qoʻngʻir ayiq, yovvoyi toʻngʻiz, yevropa yeligi, asl bugʻu, suvsar, tiyin, malla quyon yashaydi. Zakarpatye viloyati Ukrainaning kurort va turistik rnlaridan biri.

Oziqovqat sanoatida vinochilik, mevakonserva, goʻsht, moysir va sut, un, moyyogʻ va boshqalar tarmoqlar mavjud. Mineral suv qadoqlanadi. Oʻrmon kimyosi, yogʻochsozlik, mebelsozlik, karton ishlab chiqarish korxonalari bor. Yengil sanoat tarmoklaridan koʻnchilik, poyabzal, tikuvchilik, trikotaj korxonalari mavjud. Mashinasozlik, metallsozlik, asosan, stanoksozlik, priborsozlik rivojlangan. Plastmassa sanitariyatexnika buyumlari, guldor sopol buyumlar, gʻishtcherepitsa ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligi sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan, qoʻychilik, bogʻdorchilik, tokchilik, gʻallakorlik bilan shugʻullaniladi. Pichanzor, yaylovlar bor. Gʻalla ekinlari, texnika ekinlari (asosan, tamaki, kungaboqar) kartoshka, sabzavot, yemxashak ekinlari ekiladi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Asosiy temir yoʻl liniyalari: Chop — Ujgorod — Ujok — Lvov, Chop — Solotvina. Asosiy avtomobil yoʻllari: Ujgorod — Mukachevo — Xust — Tyachev — Raxov — IvanoFrankovsk va boshqalar. Ujgorod universiteti, jamoat kutubxonalar, 3 muzey, musiqali drama teatri, filarmoniya, 800 ga yaqin klub, Polyana va Sinyak balneologik kurortlar, Ujgorodda aeroport bor.

## Manbalar
Zakarpatye ukrainasi

**Zakarpatye ukrainasi** - Ukrainadagi hozirgi Zakarpatye viloyatining hududi. 10—11-asrlarda Kiyev Rusi tarkibida. Qad. aholisi — slavyanlar. 11-asr da Vengriya tomonidan bosib olingan, soʻngra Avstriya va Avstriya-Vengriya, 1919 y.dan esa Chexoslovakiya tarkibida; 1938 y. Vengriya tomonidan ishgʻol qilingan. 1944 y. qizil qoʻshinlar tomonidan ozod qilingan, 1945 y.dan Ukraina tarkibida. 

## Manbalar
Zakaspiy antropologik tipi

**Zakaspiy antropologik tipi** — asosiy vakillari turkmanlardan tashkil topgan antropologik tip. Qoraqalpoqlar (Xorazm voxasidagi), balujlar va eroniylarning tarkibida ham uchraydi. L. V. Oshanin O'rta Osiyoning jan. viloyatlarida, yaʼni Amudaryoning jan.gʻarbida yashaydigan antropologik tipni 3. a. t. deb nomlagan. 3. a. t. vakillari baland boʻyli, boshi uzun mezokefal (qarang Bosh koʻrsatkichi), koʻzi, sochlari va badanidagi junlar qora, yuzi choʻzinchoq, tor va oʻrta kenglikda, burni toʻgʻri va oʻrta kenglikda. 3. a. t.ga mansub odam ajdodlarining suyaklari Jan. Turkmanistonda neolit va jez davriga oid. Tojikiston, Oʻzbekiston, Orolning jan. tomonlari va Gʻarbiy Qozogʻistonning baʼzi joylarida jez davriga oid yodgorliklarda ham topilgan. Jan. Pomir saklari, Yettisuv usunlari ham 3. a. t.ga mansub boʻlgan.

## Adabiyot
* Oshanin L. V., Zezenkova V. Ya ., Voprosi etnogeneza narodov Sredney Azii v svete dannix antropologii, sb. statey, T., 1953; Oshanin L. V., Antropologicheskiy sostav naseleniya Sredney Azii i etnogenez yeyo narodov, v 3x ch., ch. 1—3, Yerevan, 196759.

## Manbalar
Zakopane

**Zakopane** — Polshadagi shahar, Tatra togʻlari etagida, 850 m balandlikdagi togʻ oraligʻidagi soylikda joylashgan. Aholisi 30 ming kishidan ziyod (1990 yillar oʻrtalari). 3. — tog ikdim kurorti. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15°, yanvarniki —5°, oʻrtacha yillik yogʻin 1000&nbsp;mm. Qishda quyoshli kunlar koʻp boʻladi, qor uzoq saqlanadi. Sanatoriylar, dam olish uylari, mehmonxonalar, pansionatlar bor. Alpinizm, turizm va qishki sport musobaqalarining milliy markazi. 3. yogʻochdan badiiy buyumlar yasash va sport changʻilari ishlab chiqarish bilan mashhur. Tatra muzeyi bor.

## Manbalar
Zaqatala

**Zaqatala** (, , Saxur: **'), **Zakatali*' — [[Ozarbayjon Respublikasi]]dagi shahar (1840-yildan). [[Zaqatala tumani]] markazi. Katta Kavkaz etaklarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Yevlax — Sheki — Tbilisi shosse yoʻli yonida, Yevlax temir yoʻl tugunidan 152&nbsp;km shimoli-gʻarbda. Aholisi 20 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat (meva-sabzavot konserva, tamaki, choy qadoqlash va boshqalar) sanoati korxonalari, mebel fabrikasi, tarix oʻlkashunoslik muzeyi bor. Turizm rivojlangan. Zakataliga 1830-yil Yangi Zakatali sifatida asos solingan

== Tarixi ==
Zamonaviy Zaqatala hududi bir vaqtlar Kavkaz Albaniyasining viloyati boʻlgan. Shundan soʻng, mintaqa Gruziya madaniy va siyosiy taʼsiri ostidagi alohida qirollikka aylangan. Oʻrta asrlarda keyinchalik Saingilo nomi bilan mashhur boʻlgan joy asosan Gruziya va Shirvon qirolligi tomonidan nazorat qilingan.

[[Oʻrta asr]]larda Saingiloda yettita gruzin maktabi faoliyat yuritgan, ularda ilohiyot, falsafa, orfografiya, cherkov tarixi, Gruziya tarixi va talabalar uchun kurslar mavjud edi. Bu maktablar muhim madaniy-maʼrifiy rol oʻynagan. Ular Kavkaz xalqlari oʻrtasida madaniy aloqalar oʻrnatishga katta hissa qoʻshgan.

Zaqatalada bir qancha tarixiy ahamiyatga ega joylar mavjud boʻlib, ularning aksariyati 19-asr shahar markazida joylashgan. Ilgari Lenin maydoni deb ataladigan bosh maydonda 700 yoshli bir juft [[chinor]] bor.

Shaharning eng koʻzga koʻringan xususiyati 1830-yillarda Kavkaz urushi paytida rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingan shaharni isyonchilardan himoya qilish uchun qurilgan vayron boʻlgan qalʼadir. 1850-yillarda bu shaharda ruslar va Dogʻiston rahbari [[Imom Shamil]] oʻrtasidagi janglar boʻlgan. U 1893—1905-yillarda Tiflis gubernatorligining Zakatal okrugi markazi boʻlgan. [[Ozarbayjon Demokratik Respublikasi]]ga, keyinroq [[Ozarbayjon SSR]]ga oʻtishdan oldin 1918-yilda qisqa muddat Kavkazorti Demokratik Federativ Respublikasi tarkibiga kirgan. 20-asrda shahar va uning qal’asi 1905-yildagi muvaffaqiyatsiz inqilobdagi harakatlari yakuniy 1917-yilgi inqilobning boshlanishi boʻlgan *Potemkin'' jangovar kemasining qoʻzgʻolonchilar ekipaji uchun qamoqxonalardan biri sifatida foydalanilganda yanada mashhur boʻldi. 1980-yillarning oxirida esa qal’a qarovsiz va nihoyatda vayrona ahvolda edi va uning hududi yozda chorva uchun yaylov sifatida foydalanilgan. Sovet davrida oʻrnatilgan qoʻzgʻolonchilardan birining haykali hali ham qal’adan uncha uzoq boʻlmagan Haydar Aliyev bogʻini bezab turibdi. Hozirda qal’ada harbiy garnizoni, shuningdek, sovet uslubidagi bir nechta turar-joy binolari mavjud. Qoʻrgʻonlarning shimoliy qismi yaqinida va bosh maydon tashqarisida goʻzal, ammo tashlandiq cherkov joylashgan. Shaharda hozirda katta yangi masjid qurilgan.

## Galereya

File:Zagatala City Park - www.Qaxlilar.tk - panoramio (9).jpg|Zaqataladagi bogʻ
File:Zagatala fortress.jpg|Zaqatala qalʼasi
File:Church of Zaqatala 2.jpg|Zagataladagi tashlandiq cherkov


## Manbalar
Nelly Sachs

**Zaks Nelli** (1891.10.12 — 1970) — nemis shoirasi. 1940-yildan Shvetsiyaga emigratsiyaga ketgan. "Oʻlim maskanlari" (1947), "Gʻamgin yulduzlar" (1949), "Kelajakni hech kim bilmaydi" (1957), "Krchish va evrilish" (1959), "Tiriklarni izlash" (1971) kabi sheʼriy kitoblari bor. 1943—44 yillarda liniy mavzuda "Eli" nomli drama yozgan. 1951-yil nashr etilgan. 3. sheʼrlarida diniy mavzu, xristianlik motivlariga tayanish, shuningdek, Injilga xos ramzlarni qoʻllash asosiy oʻrin tutadi. Nobel mukofoti laureati (1966).

## Manbalar
Zaksenxauzen

**Zaksenxauzen** (Sachsenhausen) -nemis fashistlarining Potsdam sh. yaqinidagi konslageri. 1936 yilda tashkil etilgan. Lagerda 100 mingdan ortiq mahbus oʻldirilgan. 1945 y. aprelda Sovet Armiyasi tomonidan ozod etilgan. 1961 yilda Z.da xalqaro muzey tashkil qilingan.

## Manbalar
Zalvar massa

**Zalvar massa, maxovik** — poʻlat yoki choʻyandan yasalgan katta gardishli gʻildirak. Porshenli dvigatellar, kompressorlar, nasoslar va boshqa mashinalarning yetakchi valiga, valning bir tekisda aylanishini taʼminlash uchun oʻrnatiladi. Zalvar massa aylanuvchi tizimning burchak tezligi oshgan paytdagi kinetik energiyani toʻplaydi (akkumulyatsiyalaydi). Burchak tezlik pasaygan paytda uni valga beradi. Bulardan tashkari zalvar massa porshenli dvigatellarda porshenning chekka holatlar (yuqorigi va pastki)ni yengib oʻtishga imkon beradi. Inersion dvigatellarda zalvar massa yigʻgan energiyadan mashinani yurgizib yuborishda foydalaniladi (qarang Jirobus).

## Manbalar
Zal

**Zal** (nem. Saal) — koʻpchilikka moʻljallangan katta xona, xonaqoh, talor. Z.lar hashamatli saroylarning asosiy qismi sifatida barpo etilgan. Bunday Z.larda qar xil kabul marosimlari, ziyofat va tantanali majlislar oʻtkazilgan. Z.ning qurilishi va bezaklarida turli xalqlarning oʻziga xos milliy meʼmorlik anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Uygʻonish davrida Z.lar qurilishi yuksak darajada rivojlangan. Keyinchalik Z.larning ommaga ijtimoiy-siyosiy va madaniy xizmat koʻrsatadigan turli koʻrinishlari yaratildi: majlis Z.lari, konsert, sport, klub, muzey, kutubxona, qiroatxona Z.lari, vokzal, aeropot Z.lari, kino va teatr binolarining tomosha Z.lari va hokazo.

## Manbalar
Zalzal Mansur ibn Jaʼfar adDorib

**Zalzal Mansur ibn Jaʼfar adDorib** (721, Ray — 791, Bagdod) - xurosonlik sozanda (barbat, ud). Togʻasi Ibrohim alMavsiliydan taʼlim olgan. Bagʻdodagi saroylarda mohir sozanda sifatida shuxrat topgan. Mashhur "Bagʻdod sanʼat akademiyasi" asoschilaridan. Udni takomillashtirgan, udning 22:27 nisbatli napdacwu ixtiro qilgan, keyinchalik u "vustai Zalzal" nomi bilan yuritilgan.

## Manbalar
Zaliliy

**Zaliliy** (taxallusi; asl ismsharifi Muhammad Sodiq) (taxminan 1674, Yorkent — ?) — uygʻur shoiri. Uygʻur adabiyotida realizm asoschilaridan. Yorkentdagi madrasada tahsil olgan. Arab va fors tillarini oʻrgangan. Bizgacha bitga toʻplami yetib kelgan. Unga "Safarnoma" (1720), "Tazkirai chistoy" (1736), "Tazkirai Muhammad Sharif Buzurugvor" (1744) kabi dostonlar hamda 2 qasida, 133 gʻazal, 19 muhammas, 26 ruboiy, 5 mustahzod va fors tilida yozilgan 46 gʻazali jamlangan. Asarlarida vatanparvarlik va xalqparvarlik ruhi yetakchilik qiladi.

## Manbalar
Zaltikat

**Zaltikat** — Toshkent viloyatining Zangiota qishlogʻi oʻrnida boʻlgan qadimgi shahar xarobasi (VI asr—XV asrlar). Zaltikat Binkatdan Samarqandga boradigan savdo yoʻlidagi dastlabki yirik markaz boʻlgan (Istaxriy). Zaltikat katta tepa (220×400 m²) va uning janubi-sharqida joylashgan ikki kichik tepadan tashkil topgan. Katta tepaning shimoli-sharqiy burchagida ark (200 m²) joylashgan. Uning qalin devori (1,5 m) xom gʻishtdan (40×40×10×14 kub sm) ishlangan boʻlib, 5 m gacha balandlikda sakdangan. Turar joy qoldiqlari, sopol idishlari, taqinchoqlar topilgan.

## Manbalar
Teodors Zalkalns

**Zalkaln**, Zalkalns Teodor [1876.18 (30).11, hozirgi Latviyaning Riga tumani — 1972.6.12, Riga] — latish haykaltaroshi, Xalq rassomi (1957), BA ning haqiqiy aʼzosi (1947), Mehnat Qahramoni (1971). Peterburg (189399), Parij (18991901, O. Roden ustaxonasi)da tahsil koʻrgan. 1920-yildan Rigada yashagan. Latviya BAda haykaltaroshlik kafedrasi mudiri (prof., 1944—58). 3. asarlari umumlashma shakli, tektonikasining katʼiyligi bilan ajralib turadi. Portretlar ("A. Kirxenshteyn", gips, 1946; "F. Blumbax", terrakota, 1956 va b.), qabr toshlar ("YA. Poruk", granit, 1930; "O. Latsis", granit, 1945 va b.), haykallar ("R. Blaumanis", granit, 1929; "A. Kronvald", bronza, 1938 va b.), animalistika asarlari, medallar yaratgan.

## Manbalar
Zalsburg

**Zalsburg** (nem. Salz—tuz va burg— shahar) — Avstriyaning markaziy qismidagi shahar. Zalsax daryosining har ikki sohilida, 1300—2000 m baland likda, Zalsburg soyligida joylashgan. Zalsburg yerining maʼmuriy markazi. Axrlisi 144,2 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, oziqovqat, mashinasozlik, poligrafiya, yogochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Musiqa asboblari ishlab chiqariladi; marmar qayta ishlanadi. 3. oʻrnida qadimda keltlar yashagan, rimliklar Z.ni Yuvavum deb atagan. 11—12-asrlardan 3. atrofidan koʻplab tuz qazib olina boshlagan. 1805 y.dan 3. Avstriya, 1810 y.dan Bavariya, 1815 y.dan yana Avstriya tarkibida. Z.da V. Motsart tugʻilgan uy, Karolina Avgusta muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan eski shahar qismida (daryoning chap sohili) barokko uslubidagi sobor (1611—28), arxiyepiskop qarorgohi (1120), cherkovlar va b. sakdangan. Yangi zamonaviy binolar daryoning oʻng sohilida joylashgan. Festivallar uyida musiqa va teatr sanʼatining xalqaro festivallari boʻlib turadi. Turizm markazi. Unt bor.

## Manbalar
Zama

**Zama** — Shim. Afrikadagi qad. shahar; hozirgi AlKaf sh. (Tunis) yakinida joylashgan. 3. yaqinida Ssipion armiyasi mil. av. 202.19.10.da karfagenliklarning Gannibal qoʻmondonligi ostidagi armiyasini yenggan, natijada 2Puni urushi (mil. av. 218—201) Rim foydasiga yakunlangan.

## Manbalar
Zamaxshar

**Zamaxshar**, Zmuxshir, Zumukshir (, ) — qadimiy va oʻrta asrlarda Xorazmda mavjud boʻlgan shahar, baʼzi maʼlumotlarga koʻra qishloq. Zamaxshar Islom ulamosi Mahmud ibn Umar Zamaxshariyning vatanidir. U hozirgi Turkmanistonning shimolidagi Toshhovuz viloyati Taxta tumanidagi qishloq oʻrnida boʻlgan.

## Tarixi
Zamaxshar miloddan avvalgi  asrdan mavjud boʻlgan. Milodiy birinchi asrlarda bu hududdagi eng yirik aholi punktlaridan biriga aylangan. Zamaxshar savdo yoʻllari va tabiiy sugʻoriladigan togʻ oldi hududlarida joylashgan qishloqlardan biri edi. Mesopotamiyadan savdo yoʻli Niso, Qoraqum va Zamaxshar orqali Gurganjga oʻtgan, u yerda bir qancha yoʻllar birlashgan, soʻngra Ustyurt orqali Volga va Qora dengizning oʻng qirgʻogʻigacha borgan. Shahar X asrda Oʻrta Osiyoda sirlangan buyumlar kulolchiligi gullab-yashnagan davrda kulolchilik ishlab chiqarish markazlaridan biri boʻlgan. Zamaxsharning eng gullab-yashnagan davri IX— asrlarga toʻgʻri keladi.

Al-Muqaddasiy ( asr) maʼlumotlariga koʻra, oʻrta asrlarda Zamaxshar kichik shahar (Kat, Gurganj va mintaqadagi boshqa shaharlardan ancha kichik) boʻlgan. Ibn Battuta (XIV asr) bu qishloq Gurganjdan 4 chaqirim uzoqlikda joylashganligini yozgan. Zamaxshar Xorazmning 1315-yilda chingiziy Bobo-oʻgʻul (Chingizxonning ukasi Joʻji-Xasorning avlodi) tomonidan vayron qilingan shaharlari sirasiga kiradi.  asrdan keyin yozma manbalarda shahar haqida tilga olinmagan.

Al-Muqaddasiy Zamaxshar haqida yozgan[14]:

Zamaxshar arab geografi Muqaddasiy asarida yana shunday taʼriflangan: "…uncha katta boʻlmagan qishloq, unda devor, xandaq, qamoqxona, temir bilan qoplangan darvozalar, har kecha koʻtarib qoʻyiladigan koʻpriklar bor. Uni katta yoʻl kesib oʻtadi; jome masjidi chiroyli. U bozorning chetiga joylashgan". V. V. Bartold fikricha, Zamaxshar Xivadan 80, Koʻhna Urganchdan 125 chaqirim keladigan Zumukshir xarobalari oʻrnida boʻlganTurkmanlar uni Izmixshir deb atashgan.

## Xarobalari
Zamaxshar qalʼasi xarobalari Turkmanistonning Toshhovuz viloyati Goʻroʻgʻli shahridan 26 km gʻarbda joylashgan. Xarobalardan unchalik uzoq boʻlmagan joyda Gerelde (janubdan 0,5 km) va Yzmikshir (gʻarbdan 1,2 km) qishloqlari joylashgan. Bu xarobalar 1873-yil 4—11-avgustda hududda razvedka olib borgan chor generali M. D. Skobelevning „Ot Zmukshira do kolodsev Orta-kuyu“ asarida tilga olingan. Zamaxshar xarobalarini M. V. Voyevodskiy (1934), Yahyo Gʻulomov (1936), S. P. Tolstov (1938) boshchiligidagi ekspeditsiyalar tekshirgan.

Qalʼa devorlarining ayrim qismlari va loy gʻishtdan qurilgan darvozalari hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Devorlarning umumiy uzunligi 1500 m ni tashkil qiladi. Qalʼani oʻrab turgan xandaqning chuqurligi 16 m, kengligi 15 m gacha.

## Yana qarang
* Mahmud az-Zamaxshariy

## Manbalar
Zambarak

**Zambarak**, toʻp — dushmanning jonli kuchlariga talofat yetkazish, jangovar texnikani ishdan chiqarish hamda mudofaa inshootlarini vayron qilishga moʻljallangan artilleriya quroli (qarang Artilleriya, Toʻp).

## Manbalar
Toʻp

**Toʻp** — toʻgʻri trayektoriya boʻylab quruqlik va suvdagi nishonlarga yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan artilleriya quroli. Zambarak T.lari kalibri 20–210&nbsp;mm, stvolining uz. 40 —80 kalibr, otish masofasi 35&nbsp;km va undan ortiq; T. bn quruqlikdagi qoʻshinlar, tanklar, samolyotlar, kemalar, qirgʻoq artilleriya qismlari va boshqa qurollangan. Qirgʻoq qoʻshinlari tarkibidagi koʻpgina zamonaviy T. oʻziyurar boʻladi; baʼzi kemaga oʻrnatilgan T.lar dengizdagi, qirgʻoqdagi yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan universal boʻladi (yana qarang Artilleriya).

## Manbalar
Zambezi

**Zambezi** () — Afrikaning janybiydagi (Angola, Zambiya, Namibiya, Zimbabve, Mozambik, Botsvana hududi) daryo. Uzunligi 2660&nbsp;km, havzasining maydoni 1330&nbsp;km. Zambiya hududidagi Lunda platosidan, 1100 m balandlikdan boshlanadi. Asosiy irmoqlari — Kafue, Luangva, Shire. Baʼzi yillarda 3. havzasiga Okavango (Kubango) daryosi ham qoʻshilib ketadi. Afrikaning eng yirik koʻllaridan biri Nyasa ham 3. havzasiga mansub. Yuqori oqimida 1200&nbsp;km masofada tekislikdan oqadi. Oʻrta oqimida qattiq jinslar ustidan oʻtgan joylarda ostona va sharsharalar (Viktoriya sharsharasi va b.) hosil qilgan. Quyi oqimida vodiysi va oʻzani juda keng . Mozambik .qoʻltigʻiga 120&nbsp;km qolganda deltasi boshlanadi. Asosan, yomgʻirdan suv oladi. Yogʻingarchilik davri (dek,— aprel) da toʻlib oqadi. Yiliga 100 mln. t oqiziq keltiradi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 16 ming m3/s. Zambezining gidroenergiya resurelari nihoyatda katta. Oʻrta oqimida Kariba suv ombori (mayd. 5200&nbsp;km) va GES (705 ming kVt) qurilgan. Kemalar, asosan, Zambezining Zambiya hududida qatnaydi. Deltasida Shinde porti bor. 3. va uning irmoqlaridan baliq ovlanadi. 3. havzasini birinchi marta ingliz sayyohi David Livingston 1851—56 va 1858—62 yillarda tadqiq qilgan.

## Manbalar
Zambiy

**Zambiy**, zambar, zanbil — 1) yuk (gʻisht, tosh, shagʻal, goʻng va b.) tashiladigan xoʻjalik va kuril ish asbobi; toʻqima 3. va taxta 3. turlari bor. Toʻqima 3. yasashda 2 m cha uzunlikdagi ikki parallel xodachani 80—100 sm oralikda oʻrnatib, unga tut, tol xipchini toʻqib chiqiladi. Taxta 3. uchun parallel reykalar oʻrtasiga taxta qoqiladi. Z.da yukni ikki kishi tashiydi. Z.ning zambilgʻaltak turi ham bor. Uning torroq boʻlgan old tomoniga gʻaltak (gʻildirak) oʻrnatiladi. Zambilgʻaltak Z.ga nisbatan qulay va yengil, unda yukni bir kishi tashiydi; 2) bemor (yarador) larni davolash muassasasiga eltishda ishlatiladigan moslama. Bunday 3., odatda, sanitariya Z.i deb ataladi. Uni ikki kishi koʻtaradi; 3) zilday ogʻir, zil kabi majoziy maʼnolarda ham ishlatiladi.

## Manbalar
Lyudvik Zamengof

**ZAMENGOF (Zamenhof) Lyudvik (Lazar Markovich)** () [1859.15(27). 12, Belostok — 1917.14(27).4, Varshava] — esperanto tili asoschisi, vrach. 1887—97-yillarda Ukraina (Xerson, Lvov, Odessa va b.) da yashagan. Dr Esperanto taxallusi bilan xalqaro yordamchi sunʼiy til loyihasini nashr ettirgan. Shu tilda oʻzining bir qancha ilmiy ishlarini yaratgan ("Baynalminal til" va b.). 3. "Xalqaro til" (1887), "Xalqaro tilning mohiyati va kelajagi" (1900) kabi ilmiy asarlar muallifi.

## Manbalar
Zamboanga

**Zamboanga** — Filippindagi shahar. Mindanao o.ning jan.gʻarbidagi port. Aholisi 600 ming kishi (2000). Xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor. Yogʻochsozlik, oziqovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Qishloq xo'jaligi (kokos yongʻogʻi, abaka tolasi, kopra) va oʻrmon mahsulotlari chetga chiqariladi. Shaharga 1635 yilda asos solingan.

## Manbalar
Zamzama

**Zamzama** (sugʻdiycha — sekin ovoz bilan ashula aytish, xirgoyi qilish) — 1) zardushtiylarning marosim duolarini ohista va mayin ohangda oʻqilishi; 2) oʻrta asr musulmon Sharqi tasavvuf anʼanalarida sheʼr va gʻazallarni ohang bilan ijro etish shakllaridan biri. Boqiyo Noiniyning (17-asr) "Zamzamai vahdat" ("Yolgʻizlik aytimlari") musiqa risolasi mavjud. Ad,: Nizamov A., Sufizm v kontekste muzikalnoy kulturi Sentralnoy Azii, Dushanbe, 2000.

## Manbalar
Zamindor

**Zamindor** (fors. — yer egasi) —1) Gʻarb (Yevropa) adabiyotidagi "feodal" istilohini (qarang Feodal) Movarounnaxr xalklari orasidagi nomlanishi boʻlib, Oʻrta Osiyo xonliklarida yirik yer egasini anglatgan; 2) urta asrlarda Hindistonda yirik yer egasi. Dehli sultonligipya va Boburiylar saltanatida vassal hokimlar (roja, sulton va mahalliy elat boshliklari) 17—18-asrlarda Bengaliya, Bihar, Markaziy Hindistonda ijarador, Shim-Gʻarbiy Hindistonda jamoaning tuda huqukli aʼzosi (dehqon) ham 3. deyilgan. Inglizlar mustamlakasi vaqtida zamindori tizimi boʻyicha yer soligʻi tulaydigan xususiy yer egalari ham 3. deb atalgan. 3. yerlari jogir yerlaridan farqli ularoq merosga krldirilgan. Hindiston mustaqillikka erishgach, zamindorlik tizimi tugatildi.

## Manbalar
Zamindori

**Zamindori** - 18-asr oxiri 19-asrlarda ingliz mustamlakachilari tomonidan Shim., Sharqiy va Markaziy Hindistonda joriy etilgan yer soliq tizimi. Yer egalarining yuqori tabakasi, zamindorlarnmng merosxoʻrlik huquqlarini mustahkamlagan. Mustamlaka hokimiyati yerning oliy egasi hisoblangan. Doimiy 3. (mustamlaka hokimiyati foydasiga undiriladigan yer soligʻi abadiy qilib belgilangan) va muvaqqat 3. (yer soligʻi har 20—40 yilda qayta kurib chiqilgan) farqlangan. Hindiston va Sharqiy Pokiston (1971 yildan mustaqil Bangladesh respublikasi)da 20-asr 50y.larda oʻtkazilgan islohotlar natijasida yer rentasi berish huquqi davlat ixtiyoriga oʻtdi, bu bilan yirik yer egalarining ijtimoiyiqtisodiy mavqei pasaygan. 

## Manbalar
Zamindoʻzi

**Zamindoʻzi** – zardoʻzlikda tikish usuli. Bezatiladigan buyum yuzasi (guli va zamini) kashta bilan sidirgʻa qoplab tikiladi. Bunda kashta toʻgʻridan-toʻgʻri matoga yoki mato ustidagi toʻshama (siddiy) ustidan zar, kumush yoki ipak iplar bilan tikiladi. Zamindoʻzida mayda handasiy shakllar („chashmi bulbul“, „chordarchor“, „shashxol“, „sambusa“ va b.), diagonal va zigzag yoʻllar („mavji yakroʻya“, „mavji duroʻya“, „mavji chashmi bulbul“ va b.) hosil qiladigan bezak choklardan foydalaniladi. Zamindoʻzida badiiy anʼanalar, zardoʻz ustaning mahorati namoyon boʻladi. Zamindoʻzi 19-asrda saroy amaldorlarining kiyimlarini tayyorlashda keng qoʻllangan. Hozir Zamindoʻzi asosan, guldoʻzi usulida bezatiladigan buyumlarning ayrim boʻlaklarini tikishda ishlatiladi.

## Yana qarang
* Guldoʻzi

## Manbalar
Zaminkori

**Zaminkori**, zaminli oʻyma — oʻymakorlik turi; yogʻoch, ganch, tosh oʻymakorligida keng qoʻllanadi. Z.da iskanaqalam naqsh chiziladigan tekislikka tikka (koʻndalang) qoʻyilib, zamingacha toʻfi burchak hosil qilib tushiriladi. 3. maxsus zamin qalamlar bilan oʻyiladi. 3. usulida bajarilgan naqsh mujassamotida nur va soyaning nozik oʻyini saqlanadi. Toʻgʻri burchakli boʻrtmaning yuzasi bepardoz yoki pardozsiz oʻyma deyiladi (yana q. Pardoz).

## Manbalar
Zamin banki

**Zaminbank** — Oʻzbekistondagi ixtisoslashtirilgan davlataksiyadorlik ipoteka banki. OʻzR Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 7-sentabrdagi qaroriga koʻra, ochiq aksiyadorlik jamiyati shaklida 20 mln. soʻmlik ustav jamgʻarmasi bilan tashkil etilgan. Boshkaruvi Toshkent sh.da joylashgan. Respublikaning barcha viloyatlarida va Qoraqalpogʻiston Respublikasida 13 filiali bor. Bankning asosiy aksiyadorlari Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi (60,7%), Moliya vazirligi (5,5%), "Bektemir universal bozori" ochiq aksiyadorlik jamiyati (8,8%), "Oʻzqishloqxoʻjalik-mashxolding" kompaniyasi (4,6%) va b. 1996-yildan amaliyotlarni xorijiy valyutada olib borish uchun litsenziya olgan. Respublikadagi yer maydonlari va b. koʻchmas mulkni garovga qoʻyish asosida moliya mablagʻlarini jamlash va investitsiyalash; jismoniy va yuridik shaxslarga qisqa va uzoq muddatli hamda ipoteka kreditlari berish; yer egalariga kompleks kredithisob xizmati koʻrsatish; muomalaga ipoteka obligatsiyalarini chiqarish va joylashtirish; kichik va oʻrta tadbirkorlik korxonalarini kreditlash, ipoteka kreditlari soqasida ilgʻor jahon tajribalarini joriy etish va b. vazifalarni bajaradi. Bank portfelining asosiy qismi xususiy, kichik va oʻrta biznes subʼyektlariga ajratilgan kreditlar (3,5 mlrd. soʻm)dan iborat. Us t a v jamgʻarmasi 1,235 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 1,5 mlrd. soʻm, jami aktivlari 5,7 mlrd. Sum, kredit quyilmalari 4 mlrd. soʻmni tashkil qildi (2002).

## Manbalar
Zamindavor

**Zamindavor**, Zamindaver, Zamindovar — urta asrlar da Xurosondagi viloyat. Gʻur va Bust viloyatlari oraligʻida joylashgan. 3. orqali Hirotdan Hindistonga boradigan yoʻl utgan. 10-asrdayoq 3. gʻuriylar va xalajlar bilan chegaradosh mulk sifatida mashhur boʻlgan. 3. aholisi uzlarining jangovar ekanliklari bilan shuhrat krzonganlar. Mahmud Gʻaznaviy Gʻurga Z.dan bir necha bor yurishlar uyushtirgan. Mahmud ibn Vali (17-asr) 3. mustahkam va olib boʻlmas qalʼa ekanligi, unda gʻalla va mevalar moʻlkoʻl va arzonligini yozgan.

## Manbalar
Zaminsiz oʻyma

**Zaminsiz oʻyma** - alohida ajratilgan zamini boʻlmagan oʻymakorlik pardozi. Ikki turi — chizma va zanjira pardoz turi keng tarqalgan.

## Manbalar
Zamonaviy beshkurash

**Zamonaviy beshkurash** - sport koʻpkurashi. Ot ustida toʻsiqlardan oʻtish, qilichbozlik (birinchi sanchguncha olishuv), pistoletdan oʻq uzish (4 karra 20 tadan otish), suvda suzish (300 m ga erkin uslubda) va yengil atletika krossi (4&nbsp;km masofaga)ni oʻz ichiga oladi. Yuqoridagicha tartibdagi musobaqalar 5 kun mobaynida — bir kunda bittadan tur boʻyicha oʻtkaziladi. Sportamaliy mashqlari boʻyicha kompleks musobaqalar qad. zamonlardan maʼlum (maye. Yunoniston olimpiya oʻyinlaridagi pentatlon — "pent" — besh, "atlon" — kurash). 3. b. 19-asr 2yarmida Shvetsiyada paydo boʻlgan. 1948-yildan shu nomda. Xalqaro 3. b. va biatlon uyushmasi (UIPMB, 1948-yil tuzilgan)ga 70 dan ziyod mamlakat aʼzo. Oʻzbekiston 1991-yilda qabul qilingan. 1912-yildan olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1949-yildan jahon birinchiligi oʻtkazib turiladi.
## Yana qarang
* Oʻzbekiston zamonaviy beshkurash federatsiyasi
## Manbalar
Zamonbobo

**Zamonbobo** – soʻnggi jez davriga oid oʻtroq dehqonlar manzilgohi va qabristoni (mil. av. 2ming yillik oʻrtasi). Buxoro vohasining gʻarbidagi Zamonbobo koʻli yoqasidan topilgan. Zamonbobo turar joylari usti chayla qilib berkitilgan yertoʻlalardan iborat boʻlgan. 45 ta qabr ochilgan. Tagi yassi va dumaloq, bezaksiz sopol idishlar, jez buyumlar, paykonlar, tosh munchoqlar, tosh oʻroq parchalari va b. topilgan.

Zamonbobo hududidagi qabristonlar ochib oʻrganilganda 8 qabrda juft, 28 qabrda esa toq holatdagi skelet qoldiqlari topilgan. Boshqa ikki qabrda esa katta odam skeleti bilan, yosh bola suyak qoldiqlari aniqlandi. Mozorlar oddiy chuqurlardan iborat, jasadlar qabrga bukchaytirilgan holda yonboshlatib qoʻyilgan. Erkaklar qabrlaridan koʻproq chaqmoqtoshdan yasalgan oʻq uchlari, nayza va paykonlar, pichoqsimon plastinkalar topilgan. Ayollar qabrlaridan qimmatbaho toshlardan yasalgan zeb-ziynat buyumlari munchoq, marjon, misdan yasalgan koʻzgular va ayol kishining haykalchasi topilgan.

Zamonbobo arxeologik yodgorligidan yarim yertoʻla shaklida chayla qoldiqlari topilgan. Turar-joy uzunligi 23,5 metr, chuqurligi 1 m, eni 9 m, umumiy maydoni 170 m² ni tashkil etgan. Chayla hududida oʻchoq oʻrinlari, mehnat qurollari, hayvon suyaklari, uy-roʻzgʻor asbob-anjomlarining siniqlari topilgan. Zamonbobo makonida uy hayvonlari suyaklari ham uchrab, ushbu suyaklar asosan qoramol, qoʻy va echkiga tegishli. Odamlar Zamonbobo koʻli atrofida chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Baʼzan ov qilib turganlar. Qazishma jarayonida yovvoyi hayvonlarning suyaklari ham topilgan.

1961-yilda arxeolog Ahmadali Asqarov Zamonbobo qabristonidan uncha yiroq boʻlmagan yerdan, Zarafshonning eski oʻzani Gurdush-Gujayli qirgʻogʻidan ushbu madaniyatga tegishli turar-joy qoldiqlarini ochdi. Qishloq hududida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida zamonboboda yashovchilarning xoʻjaligi va ijtimoiy hayotiga oid yangi materiallar topilgan. Qazilgan hududdan yertoʻla tipidagi kulba xarobasi, bir qancha chaylalar, ikki yarusli xumdon qoldigʻi hamda devor qoldiqlari topib oʻrganilgan. Yertoʻla maydoni 200 kv.m ni tashkil etgan. Yertoʻladan qator qilib oʻrnatilgan oʻchoqlar topilgan.

## Yana qarang
* Zamonbobo madaniyati

## Manbalar
Zamonbobo madaniyati

**Zamonbobo madaniyati** - Oʻzbekistonda jez davri urugʻ jamoasi madaniyati (mil. av. 2ming yillikning birinchi yarmi). Buxoro viloyati Qorakoʻl tumani markazidan 15 km shim.gʻarbda joylashgan Zamonbobo (nomi shundan) koʻli sohilidagi makon (mayd. 170 m²) va qabriston (44 qabr) oʻrganilgan. Qabristonda Ya. Gʻulomov (1950—51, 1953—54), A. Askarov (1961, 1964) arxeologik qazish ishlari olib borgan. Qabilalar yarim yertoʻla, yengil chaylalarda yashagan. Yertoʻla oʻtov shaklida, ustunlari chuqurchalarga oʻrnatilgan, usti qamish bilan yopilgan va somonli loy bilan suvalgan. Oʻchoq va don saqlanadigan oʻralar devor yaqinida boʻlgan. Qabrlarda murdalar yakka, juft, ayrim holda uchtadan (erkak, ayol, bola) yonboshlatib koʻmilgan. Qazilmalarda sopol siniklari, chaqmoqtoshdan ishlangan qurollar — yaproqsimon paykonlar, pichoqsimon tosh parchalar, surma toshlar, jez oyna, pichoq, kurakchalar, lazurit, aqiq, feruza, serdolik, jilvir toshdan ishlangan munchoklar, oltin marjon topilgan. Sopol idish (tagi tekis va dumaloq xum, xumcha, toʻgʻri burchakli suvdon, tovoqcha)lar naqshsiz boʻlib, asosan, qoʻlda, ayrimlari charxda yasalgan. Ularning deyarli barchasi yupqa, jarangdor, baʼzilari qizil angob bilan boʻyalgan. Chaqmoqtoshdan ishlangan qadama oʻroqlar, yorgʻuchoq boʻlaklari, hovoncha dastalar va koʻmirga aylangan bugʻdoy, arpa donlari, sigir, qoʻy, echki suyaklarining topilishi, 3. m. davrida qabilalar ibtidoiy dehqonchilik va oʻtroq chorvachilik bilan shugʻullanganligidan dalolat beradi. Hosildorlik maʼbudasining kichik sopol haykalchasiga moʻlkoʻlchilik ramzi sifatida eʼtiqod qilingan boʻlsa kerak. Badaxshon toshidan ishlangan munchoq, Jan. Turkmanistondagi qabilalarning sopol idish va b. buyumlari 3. m. qabilalarining qoʻshni qabilalar bilan iqtisodiy hamda Odamlar yashagan turar joy. Zamonbobo madaniyati: 1 — paykon; 2 — qadama oʻroq; 3—4 — suyak bigizlar; 5 — tosh oʻzak; 6—7 — pichoqsimon ttlastinkalar; 8 — toʻgʻnogʻich boshi; 9 — urchuqbosh; 10 — kurakcha; 11 — 18 — tosh munchoqpar; 19 — maʼ19 buda tanasi; 20 — sopol siniqlari. Madaniy aloqada boʻlganligini koʻrsatadi. Bu rnda neolit davrida Kaltaminor madaniyatiga mansub qabilalar yashaganligi ham aniqlandi. Keyinchalik 3. m. oʻrnida Andronovo madaniyati tarqalgan.

Ad.Gulyamov Ya. G., Islamov U., Asqarov A. A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye orashayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafshana, T., 1966.

## Manbalar
Zamonshoh

**Zamonshoh** (7-1810) — Afgʻoniston shohi (1793—1800). Ahmadshoh Durroniynmnt nabirasi, Temurshohning oʻgʻli. 1796 yilda Hindistonning ichki ishlariga aralashib boburiylardan Shoh Olamni marathalar qoʻlidan xalos etish uchun Dehliga qarab yurgan. Bu harakat Hindistondagi inglizlarni sarosimaga solib qoʻygan. 3. Dehliga yetib bormay, oʻz poytaxti Kobulga qaytib kelganda xalq gʻalayon koʻtargan. 3. barakzoi qabilasi boshligʻi Sarafrozxon yordamida taxtga chiqqan edi, lekin 1799 y. u Sarafrozxonni qatl qilishga hukm qilgan, bu bilan taxtga daʼvogar ukasi Mahmud tomoniga oʻtgan barcha barakzoilarni oʻziga qarshi qoʻygan. Sarafrozxonning oʻgʻli, barakzoilar rahbari Fathxon, Z.ni qoʻlga tushirib, koʻzini oʻyib olishni buyurgan (1800); taxtga Mahmudshoh oʻtirgan

## Manbalar
Zamcha

**Zamcha** — qovunning ertapishar navi. Xalq seleksiyasida yaratilgan. Z.ning sariq va ola turlari bor. Sariq ertapishar nav. Zamcha qovun navi. Shakli sal yassi, xar xil kattalikda. Eng kattasining diametri 15—18 sm. Ogʻirligi 0,8—2 kg . Sirti sal tilim-tilim, dum va uch tomoni toʻr bilan qoplangan. Tilimlarni ajratadigan yoʻllari mavjud. Poʻsti yumshoq, eti qalin (4—4,5 sm), xushboʻy, tigʻiz, oʻrtacha shirin, rangi oq yoki och yashil. Tarkibida 6—7,5% qand, 4—6% saharoza, 8,5—10% quruq modda bor. Urugʻi yirik, uzunchoq, oq. Urugʻidan unib chiqqandan keyin hosili 65—70 kunda pishadi. Asosan, Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistonda ekiladi. Uzoq joylarga yuborishga chidamaydi. 

## Manbalar
Zamsha

**Zamsha** (nem. Samisch Leder) — qoʻy, bugʻu va togʻ echkisi terisidan formaldegidmoy bilan oshlab tayyorlanadigan charm. Mayin va yumshoq boʻladi, suv oʻtkazmaydi. Turli rangga boʻyash mumkin. Boʻyalmagani och sariq rangda. 3. serkovak va yengil boʻlib, poyabzal, qoʻlqop va b. tayyorlashda, benzinni tozalashda, optik shishalarni artish va b. maqsadlarda ishlatiladi. Toʻqima 3. ham bor. U atlasga oʻxshab toʻqilgan movut. Undan sport kiyimboshlari, kurtka va b. tikiladi. Sunʼiy 3. zamshga oʻxshash tukni matoga rezina yelimi bilan shimdirib yoki matoga rezina yelimi surkalib, ustiga maydalangan ipgazlama tolalari sepilib tayyorlanadi. Sunʼiy Z.dan poyabzal va attorlik buyumlari tayyorlanadi.

## Manbalar