Sankt-Peterburg shartnomasi (1881)

**Sankt-Peterburg shartnomasi** (yoki **Ili shartnomasi**) – 1881-yil 24-fevralda Rossiyaning Sankt-Peterburg shahrida imzolangan Rossiya imperiyasi va Sin sulolasi oʻrtasidagi noteng shartnoma. Unda 1871-yildagi Dungan qoʻzgʻoloni davrida Rossiya tomonidan bosib olingan Ili havzasi, shuningdek, Yettisuv viloyatining sharqiy qismini Xitoyga qaytarish koʻzda tutilgan edi.

## Voqealarning boshlanishi

Rossiyaning Turkistonni istilo qilishi davrida Rossiya sharqiy Qozogʻistonni hozirgi Xitoy chegarasigacha nazorat ostiga oldi. Dungan qoʻzgʻoloni paytida Xitoy oʻzining gʻarbiy hududining katta qismida nazoratni yoʻqotdi va hokimiyat turli fraksiyalarga oʻtdi. 1871-yilda Rossiya Ili hududini bosib oldi. Doimiy anneksiya haqida gap-soʻzlar bor edi, ammo Sankt-Peterburg oʻz fuqarolarini himoya qilish uchun hududni egallab olganini eʼlon qildi. 1877-yilga kelib Shinjonda Xitoy hokimiyati qayta tiklandi.

Chonghou muzokaralar olib borish uchun Rossiyaga yuborildi. 1879-yil sentyabr oyida u Livadiya shartnomasini imzoladi. Rossiya Ili vodiysining janubi-gʻarbiy chekkasidagi Tekes vodiysini saqlab qoladi va togʻlar orqali Tarim havzasiga oʻtadi. Xitoy 5 million rubl toʻlaydi va turli savdo imtiyozlari beriladi. 1880-yil yanvar oyida Chonghou Pekinga qaytib keldi va norozilik bilan kutib olindi. U oʻz mamlakatiga xiyonat qilgan deb eʼlon qilindi va hibsga olinib, keyin oʻlimga hukm qilindi.

Yangi elchi etib Zeng Jize tayinlandi. Rossiya Chonghou ozod qilinmaguncha muzokaralardan bosh tortdi va bu boshqa kuchlar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. 1880-yil avgust oyida Chonghou ozod qilindi va muzokaralar qayta boshlandi.

Sankt-Peterburg shartnomasi 1881-yil 24-fevralda tuzilgan va olti oy ichida ratifikatsiya qilingan. Ikki yil oʻtgach (1883-yil mart), Rossiya viloyatni evakuatsiya qildi. Baʼzi kichik chegara muammolari mavjud boʻlib, 1883-yil 31-oktyabrda yakuniy bayonnoma imzolandi.

Rossiya nomidan Tashqi ishlar vazirligining Osiyo ishlari boʻlimi boshligʻi Nikolay Girs (u 1882-yilda vazirga aylandi) va Rossiyaning Xitoydagi elchisi Yevgeniy Byutsov ishtirok etdi.

## Shartnoma shartlari
Shartnomaga koʻra, Ili oʻlkasining katta qismi (taxminan 80%) Sin imperiyasiga oʻtkazildi. Shunga qaramay, Ili oʻlkasining 23 ming km² ga yaqin hududining katta qismi Rossiya imperiyasiga oʻtkazildi, shunda Rossiya fuqaroligiga kirishni istaganlarning barchasi u yerda joylashishlari mumkin edi. Hozirgi kunda bu hudud Qozogʻistonning Almati viloyati Uygʻur, Rayimbek va Panfilov tumanlari va Yettisuv viloyatining katta qismini egallaydi. Shimoliy qismida yangi chegara Xorgas daryosi boʻylab oʻtdi. Shartnoma tuzilgandan soʻng uygʻurlar va dunganlarning koʻchishi Rossiya imperiyasi, SSSR, keyinchalik Oʻrta Osiyo respublikalari hududida ushbu xalqlarning yirik diasporalari shakllanishiga asos boʻldi. Shartnoma, shuningdek, Zaysan koʻli va Qora Irtish daryosi hududidagi Rossiya-Xitoy chegarasini aniqlashtirdi va chegara masalalarini hal qilish tartibini belgilab berdi.

Umuman olganda, ushbu shartnoma 1860-yilgi Pekin shartnomasini toʻldirib berdi va hozirgi koʻrinishdagi Xitoy Xalq Respublikasi hamda Qozogʻiston Respublikasi oʻrtasidagi chegaraga mos keladigan Rossiya-Sin chegarasining demarkatsiyasini yakunladi.

## Oqibati
Sankt-Peterburg shartnomasi Rossiyadagi koʻpchilik, masalan, harbiy vazir Dmitriy Milyutin va taniqli harbiy qoʻmondon Aleksey Brusilov tomonidan katta yoʻqotish va orqaga qadam sifatida qabul qilindi.

Bir necha minglab dungan (Xuey) va taranchi (Uygʻur) oilalari shartnomadan foydalanib, Rossiya nazorati ostidagi hududga, hozirgi janubi-sharqiy Qozogʻiston va Shimoliy Qirgʻizistonga koʻchib oʻtdilar. Ularning bir qismi tez orada Xitoyga qaytib ketgan boʻlsa-da, aksariyati Rossiya mulklarida qoldi va ularning avlodlari oʻshandan beri Qozogʻiston va Shimoliy Qirgʻizistonda yashaydi.

Shartnomada belgilangan ikki imperiya oʻrtasidagi chegara Qozogʻiston va Xitoy oʻrtasidagi chegara boʻlib qoldi.

## Yana qarang
* Shinjon Sin hukmronligi davrida

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Treaty text in Russian and French in: ''Sbornik deĭstvuiushchikh traktatov, konventsiĭ i soglasheniĭ, zakliuchenykh Rossiei s drugimi gosudarstvami'', (Collected treaties and conventions between Russia and other states), Russian Foreign Ministry, 1902, pp.&nbsp;264–281 
* Sarah C. M. Paine, *Imperial Rivals: China, Russia, and Their Disputed Frontier*, Armonk, N.Y.: M.E. Sharpe, 1996 
*