Yadro qishi

**Yadro qishi** – bu keng koʻlamli yadro urushi natijasida Yer iqlimining gipotetik global holati. Taxminlarga koʻra, bir necha yuz yadroviy kallaklarning portlashi paytida keng koʻlamli yongʻinlar natijasida yuzaga kelgan maʼlum miqdordagi tutun va kuyindi ning stratosferaga chiqishi tufayli atmosferaning yuqori qatlamidan quyosh nurlarini qaytishi sezilarli darajada oshadi, sayyoradagi harorat hamma joyda arktik darajagacha pasayadi.

## Nazariyaning tugʻilishi

Yadro qishi yuzga kelish ehtimolini birinchi marta S.Golitsin SSSRda va Karl Sagan AQShda aytib oʻtgan.

Shu bilan birga, K.Saganning mulohazalari muhim ahamiyatga ega „umumiy mulohazalar“ va juda taxminiy hisob-kitoblarga asoslangan sifatli (tavsifiy) xarakterga ega boʻlib, bu nafaqat olim, balki fanni faol ommalashtiruvchisi sifatida ham shuhrat qozongan (bundan tashqari, bir qator hamkasblar, masalan., Robert Chastrouning oʻz fikrini ilmiy asoslashning toʻgʻriligi haqida K.Saganga daʼvolari bor edi – "Professor Saganning hisob-kitoblari tortishish qonunlarini eʼtiborsiz qoldiradi. Bunda doktor Velikovskiy eng yaxshi astronom edi. ") va hatto „Kontakt“ ilmiy-fantastik romani muallifi (begona sivilizatsiya vakillari bilan uchrashuv haqida) koʻplab olimlar tomonidan yadro urushi oqibatlarini bashorat qilishning tanqidiy idrokiga va shunchaki eʼtibordan chetda qolishiga olib keldi.

Rus akademigi N. N. Moiseev ushbu taxminni oʻsha paytda SSSRda ham, AQShda ham ishlab chiqilgan jahon okeani va yer atmosferasining matematik modellaridan foydalanishga asoslangan raqamli hisob-kitoblar bilan tasdiqlashni taklif qildi, endi bu taxminni oddiygina „yelkalab boʻlmaydi“.. Ushbu gipoteza birinchi marta SSSR Fanlar akademiyasining Hisoblash markazida namunaviy hisob-kitoblar bilan tasdiqlangan. Bu ish akademik N. N. Moiseev va professorlar V. V. Aleksandrov va G. L. Stenchikov tomonidan „Geya“ biosfera modeli yordamida amalga oshirildi.

Bu ish dastlab amerikalik hamkasblarda ishonchsizlik va tanqidni uygʻotdi, ammo endi buni shunchaki eʼtiborsiz qoldirishning iloji yoʻq edi va amerikaliklar oʻz navbatida okean va atmosferaning modellari boʻyicha bir qator hisob-kitoblarni amalga oshirdilar. Natijalarni taqqoslash, taxminlar boʻyicha „yadro qishi“ hodisasini bashorat qilishning toʻgʻriligini, shuningdek, modellashtirish yondashuvlari va modellashtirishdagi maʼlum farqlarga qaramay, sovet va amerikalik olimlar guruhlari prognozlari tafsilotlarining yuqori darajada muvofiqligini koʻrsatdi

## Bashoratli modellashtirish tafsilotlari
Yadro urushi, ehtimol, bir yil davom etadigan „global yadroviy kecha“ ga olib kelishi mumkin. Ikkita asosiy extimollik koʻrib chiqildi: yadroviy portlashlarning summar quvvati 10 000 va 100 000 megatonna boʻlgan.

Yadro portlash quvvati 100 000 megatonna boʻlganida, Yer yuzasiga yaqin boʻlgan quyosh oqimi 400 baravar kamayadi va atmosferani oʻz-oʻzini tozalash vaqti taxminan 3-4 oyni tashkil qiladi. 10 000 megatonna yadroviy portlashlar kuchi bilan Yer yuzasiga yaqin quyosh oqimi 20 baravar kamayadi va atmosferaning oʻzini oʻzi tozalashning xarakterli vaqti taxminan bir oyni tashkil qiladi. Shu bilan birga, Yerning butun iqlim mexanizmi keskin oʻzgaradi, bu oʻzini qitʼalar ustidagi atmosferaning favqulodda kuchli sovishida namoyon qiladi (birinchi 10 kun ichida oʻrtacha harorat 15 darajaga tushishi kerak) ]. Yerning ayrim hududlarida sovish 30-50 darajaga yetishi mumkin. Shunga qaramay, Sagan jamoasining hisob-kitoblari shuni koʻrsatdiki, iqlim tizimi yadroviy mojaro boshlanganidan taxminan bir yil oʻtib normal holatga qaytishi kerak.

Bu ishlar turli mamlakatlardagi ixtisoslashmagan matbuotda keng jamoatchilik eʼtiroziga sazovor boʻldi.

## Zamonaviy hisob-kitoblar
2007, 2008-yillardagi zamonaviy ishlarda kompyuter simulyatsiyalari shuni koʻrsatadiki, har bir jang qiluvchi tomon 50 ga yaqin (2009-yilda hozirgi jahon arsenalining taxminan 0,3%), ularning har biri Xirosima ustida portlatilgan bombaga teng boʻlgan zaryaddan foydalanganib, ularni shaharlar atmosferasida portlatib yuborsa, bu holat Kichik muzlik davri bilan taqqoslanadigan misli koʻrilmagan iqlim effektini beradi.

Amerikalik olimlar Ouen Tun va Richard Turkoning hisob-kitoblariga koʻra, umumiy quvvati 750 kilotonna boʻlgan jangovar kallaklardan foydalangan holda Hindiston – Pokiston urushi stratosferaga 6,6 million tonna kuyindi chiqishiga olib keladi. Bu ifloslanish darajasi Yerning haroratini 1816 yildagi haroratdan pastga tushirish uchun etarli ("Yozsiz bir yil "). Rossiya va Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasida har biri kamida bir megatonna boʻlgan 4400 ta zaryaddan foydalangan holda yadroviy zarbalar almashinuvi atmosferaga 150 megaton kuyindi chiqishiga olib keladi, ishlatilgan hisob-kitob modeli shuni koʻrsatadiki, stratosferaga chiqqan 75 megaton kuydindi yer yuzasining m² ga energiya oqimi qiymatining tez pasayishiga, yogʻingarchilikning 25 foizga qisqarishi va haroratning pleystotsen muzlik davri qiymatlaridan pastga tushishiga olib keladi. Bunday manzara kamida 10 yil davom etadi, bu esa qishloq xoʻjaligi uchun halokatli oqibatlarga olib keladi. Shu bilan birga, shuni taʼkidlash joizki, ushbu hisob-kitoblarda dastlabki maʼlumotlarda yer portlashlari ham kuchning sezilarli tarqalishini hisobga olmagan holda ishlatilgan, buning natijasi shaharlar va oʻrmonlarda eng kuchli yongʻinlarni yuzaga kelishga olib keladi (yaʼni n. olovli tornado), bu deyarli uch baravar kam baholangan jangovar kallaklar soni bilan bir qatorda, ularning ancha tekislangan natijalarini baholashga asos beradi va haqiqat yanada halokatli boʻlishi mumkin.

## Tanqid
„Yadro qishi“ tushunchasi iqlim oʻzgarishining uzoq muddatli modellariga asoslanadi. Shu bilan birga, keng koʻlamli yongʻinlar rivojlanishining dastlabki bosqichini batafsil raqamli va laborator modellashtirish atmosfera ifloslanishining taʼsiri ham mahalliy, ham global oqibatlarga olib kelishini koʻrsatdi. Olingan natijalar asosida yadro qishining mumkin emasligi toʻgʻrisida xulosa chiqarildi (Muzafarov, Utyujnikov, 1995, Moskva fizika-texnika institutida A. T. Onufriev rahbarligida ishlash). „Yadro qishi“ kontseptsiyasining muxoliflari 1945—1998-yillardagi " yadro poygasi " davrida dunyoda atmosfera va yer ostida 2000 ga yaqin turli quvvatdagi yadroviy portlashlar amalga oshirilganligini taʼkidladilar. Birgalikda, ularning fikriga koʻra, bu uzoq davom etgan keng koʻlamli yadroviy mojaroning taʼsiriga teng. Shu maʼnoda, „yadro urushi“ allaqachon global ekologik halokatga olib kelmasdan sodir boʻldi.

Biroq, yadroviy sinovlar va zarbalar almashinuvi oʻrtasidagi asosiy farq shundaki :

* Sinovlar choʻl yoki suv ustida oʻtkazildi va katta yongʻinlar va boʻronlarga sabab boʻlmaydi, chang atmosferaga faqat yadroviy portlash energiyasi tufayli koʻtarildi, bu chiqishi uchun yonuvchan materiallarda toʻplangan energiya emas, bunda yadroviy portlash faqat tashabbuskor boʻladi.
* Sinovlar davomida, asosan, ezilgan va erigan jinslardan ogʻir chang koʻtarildi, ular yuqori zichlikka va yuqori massaga nisbatiga ega, yaʼni tez choʻkishga moyil. Yongʻindan chiqadigan kuyikish zichligi pastroq va yanada rivojlangan sirtga ega, bu esa havoda uzoqroq turishga va yuqori oqim bilan yuqoriga koʻtarilishiga imkon beradi.
* Vaqt oʻtishi bilan sinovlar uzaytirildi, urush boʻlsa, chang va kuyik qisqa vaqt ichida havoga tashlanadi.

Shu bilan birga, „yadro qishi“ kontseptsiyasi muxoliflarining fikriga koʻra, bunday hisob-kitoblar 1960-yillarda ishlab chiqilgan yadroviy mojaroning qarshi kuch stsenariylarini hisobga olmaydi. Gap harbiy operatsiyalarni oʻtkazish variantlari haqida ketmoqda, bunda faqat dushman oʻq otish moslamalari yadroviy zarbalar uchun nishon boʻlib, uning shaharlariga yadroviy qurol ishlatilmaydi. Biroq, megapolislarga zarba berilgan taqdirda ham, chiqarilgan kuyikish miqdori oʻrmonga zarba berishdan ikki baravar kam boʻladi va yongʻin tornadosi umuman hosil boʻlmaydi. Dalil sifatida, yongʻin boʻroni hisob-kitoblari 1945-yilda deyarli butunlay yogʻoch va zigʻir binolardan iborat boʻlgan Xirosimaning bombardimon qilinishi oqibatlariga asoslanganligi, zamonaviy shaharlar esa yonmaydigan beton va toshlar yordamida qurilganligi fakti keltiriladi.

Stratosferaga kuyikishning „yadro qishi“ sabab boʻlishi ham kutilmagan hodisa sifatida tanqid qilindi. Zamonaviy shaharga zarba berilganda, kuyish emissiyasi bir xil hududda mavjud boʻlgan yoqilgʻining ancha katta miqdorini hisobga olgan holda, oʻrmon yongʻinlari sxemasidan foydalanish tamoyiliga muvofiq hisoblanadi. Yongʻin paytida alanga gorizontaldan koʻra vertikal ravishda tezroq tarqaladiganligi sababli, tik turgan binolar katta yongʻinlarning kelib chiqishi uchun qulay sharoit yaratadi. Maqolada I. M. Abduragimov keng koʻlamli yadro urushi natijasida ajralib chiqadigan kuyish miqdorini qattiq tanqid qiladi. Termoyadro qurollarining kuchi shunchalik kattaki, zamonaviy shaharga zarba berilganda uning yuzasi eritilib, kuchli zarba bilan yer bilan tekislanadi va shu bilan binolarning yongʻinga chidamli qoldiqlari ostida yonuvchi materiallar koʻmiladi.

#### Tabiiy analoglari

Vulqon otilishi paytida koʻp miqdorda kul otilib chiqishining iqlimga taʼsiri ancha kam. Misol uchun, 1815-yilda Indoneziyaning Sumbava orolida Tambora vulqonining otilishi paytida 150 megatonga yaqin kul otilib chiqqan. Vulqon kulining katta qismi atmosferada bir necha yillar davomida 80&nbsp;km balandlikda qoldi va tongning qizgʻin ranglanishiga olib keldi, ammo global harorat atigi 2,5&nbsp;°C ga tushdi. Bu hodisaning oqibatlari, shubhasiz, qishloq xoʻjaligi uchun juda ogʻir edi, uning darajasi oʻsha paytdagi zamonaviy nuqtai nazardan juda ibtidoiy edi, ammo baribir hosil yetishmasligi natijasida aholi ochlikdan qiynalayotgan hududlarning depopulyatsiyasiga olib kelmadi. .

Shuningdek, yadroviy qish nazariyasi yadro qurolidan ommaviy foydalanish natijasida karbonat angidrid va boshqa issiqxona gazlarining ulkan emissiyasidan kelib chiqadigan issiqxona effektini, shuningdek, quyosh nuri kirishning qisqarishi natijasida haroratning pasayishini hisobga olmaydi. Bu mumkin boʻlgan yongʻinlar va portlashlarning oʻzidan katta issiqlik chiqindilari bilan qoplanishi mumkin.

Hech boʻlmaganda 1960-yillarning boshidan va kamida 1990-yilgacha Yer yuzasiga yetib boradigan quyosh nurlari miqdorining asta-sekin kamayishi kuzatildi, bu *global qorongʻilashish* deb ataladigan hodisadir. Uning asosiy sababi vulqon chiqindilari paytida va sanoat faoliyati natijasida atmosferaga kiradigan chang zarralari hisoblanadi. Atmosferada bunday zarrachalarning mavjudligi quyosh nurini aks ettirish qobiliyati tufayli sovutish effektini yaratadi. Qazib olinadigan yoqilgʻining yonishining ikkita yon mahsuloti, CO 2 va aerozollar bir necha oʻn yillar davomida bir-birini qisman qoplaydi va bu davrda isish taʼsirini kamaytiradi.

Hindistonning qishloq joylari kabi kul konsentratsiyasi yuqori boʻlgan alohida hududlarda yer yuzidagi isishning 50% gacha boʻlgan qismi quyuq bulutlar bilan niqoblanadi. Yer yuzasiga, ayniqsa muzliklarga yoki Arktikadagi qor va muzga kul zarralari tushganda, uning albedo sining pasayishi tufayli sirt isishiga olib keladi.

Olim Fred Singer bu borada shunday deydi :Men har doim „yadro qishi“ ni ilmiy tasdiqlanmagan yolgʻon deb hisoblaganman, bu haqda Nightline munozarasida Karl Sagan bilan suhbatimda gapirganman. Quvaytdagi neft yongʻinlari haqidagi dalillar bu fikrni tasdiqlaydi. Darhaqiqat, yadroviy portlashlar kuchli issiqxona effektini yaratishi va sovutish emas, balki isishga olib kelishi mumkin. Umid qilamizki, bu qanday sodir boʻlishini hech qachon bilmaymiz.

 

## Yadro qishining nazariy variantlari

# Inson populyatsiyasiga sezilarli taʼsir koʻrsatmaydigan bir yil ichida bir daraja haroratning pasayishi.
# Yadro kuzi – bir necha yil davomida haroratning 2-4 ° S ga pasayishi; hosil yetishmovchiligi, boʻronlar boʻladi.
# Yozsiz bir yil – yil davomida kuchli, ammo nisbatan qisqa sovuq, hosilning muhim qismining nobud boʻlishi, keyingi qishda ocharchilik va epidemiyalar, tarixiy misol Tambora vulqonining otilishidan keyingi 1816-yil..
# Oʻn yillik yadro qishi – bu butun Yerda 10 yil ichida haroratning 15-20&nbsp;°C ga pasayishi. Ushbu stsenariy koʻplab yadroviy qish modellarida yashirindir. Baʼzi ekvatorial qirgʻoq hududlari bundan mustasno, Yerning koʻp qismida qor yogʻadi. Odamlarning ochlikdan, sovuqdan, shuningdek, qor toʻplanib, qalinligi koʻp metrlar hosil boʻlishi, binolarni vayron qilishi va yoʻllarni toʻsib qoʻyishi sababli ommaviy oʻlim. Dunyo aholisining aksariyati nobud boʻlishi mumkin, ammo 10-50% (turli hisob-kitoblarga koʻra) odamlar omon qoladi va texnologiyaning katta qismini saqlab qoladi. Oʻrtacha, bunday ssenariy sivilizatsiya rivojlanishini taxminan 20, maksimal 50 yilga orqaga suradi. Xavflar: issiq joylar uchun urushning davom etishi, yangi yadroviy portlashlar va sunʼiy vulqon otilishi yordamida Yerni isitish uchun muvaffaqiyatsiz urinishlar, yadroviy yozning nazoratsiz isishiga oʻtish. Biroq, bu ssenariyga ruxsat berilgan taqdirda ham, dunyodagi qoramollar zaxirasining oʻzi (ularning fermalarida muzlaydi va shunday tabiiy „muzlatgichlarda“ saqlanadi) omon qolgan barcha insoniyatni doimo oziqlantirish uchun yetarli boʻladi, Finlandiya va Norvegiya esa, masalan, qishloq xoʻjaligini tez tiklash uchun gʻallaning strategik zaxiralariga ega.
# Yangi muzlik davri. Bu avvalgisining davom etishi uchun juda dargumon stsenariy, qor tufayli Yerning aks etishi kuchaygan va qutblardan ekvatorgacha yangi muz qoplamlari oʻsa boshlagan vaziyatda. Biroq ekvator yaqinidagi yerlarning bir qismi hayot va dehqonchilik uchun yaroqliligicha qoladi. Natijada sivilizatsiya tubdan oʻzgarishiga toʻgʻri keladi. Xalqlarning ulkan migratsiyasini urushlarsiz tasavvur qilish qiyin. Tirik mavjudotlarning koʻp turlari yoʻq boʻlib ketadi, ammo biosferaning koʻp xilma-xilligi saqlanib qoladi. Odamlar allaqachon supervulqon otilishi va asteroidlarning qulashi (Toba otilishi) natijasida toʻsatdan boshlanishi mumkin boʻlgan bir necha muzlik davrlarini boshidan kechirgan. Voqealarning bunday rivojlanishi bilan asl holatga qaytish taxminan yuz yil davom etishi mumkin.
# Qaytarib boʻlmaydigan global sovish. Bu muzlik davrining keyingi bosqichi boʻlishi mumkin, eng yomon holatda, lekin deyarli imkonsiz ssenariyda. Butun Yerda geologik jihatdan uzoq vaqt davomida harorat rejimi oʻrnatiladi, chunki Antarktidada okeanlar muzlaydi, quruqlik qalin muz qatlami bilan qoplanadi. Hayot faqat okeanlarda omon qolishi mumkin.

Oxirgi marta Yer bu holatga taxminan 600 million yil oldin, yaʼni hayvonlar quruqlikka chiqmasdan oldin, kriogeniya da tushgan va atmosferada CO <sub>2</sub> toʻplanishi tufayli undan chiqishga muvaffaq boʻlgan [Hoffman, Schrag 2000 ] [ norasmiy manba? ]. Shu bilan birga, soʻnggi 100 000 yil ichida toʻrtta oddiy muzlik davri sodir boʻldi, ular na qaytarib boʻlmaydigan muzlanishga, na odamlarning yoʻq boʻlib ketishiga olib kelmadi, yaʼni qaytarib boʻlmaydigan muzlashning boshlanishi ehtimoldan yiroq hodisa.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* *Moiseev N. N., Aleksandrov V. V., Tarko A. M.* Inson va biosfera: tizimlar tajribasi. Modellar bilan tahlil va tajribalar / N. N. Moiseev, V. V. Aleksandrov, A. M. Tarko. – M.: Nauka, 1985. – 271 b.
* 
* *Aleksandrov G. A., Armand A. D., Belotelov N. V., Vedyushkin M. A., Vilkova L. P., Voinov A. A., Denisenko E. A., Krapivin V. F., Logofet D O., Ovsyannikov L. L., Pak S. B., Pasekov V. P., Pak S. B., Pasekov V. P., A. N. Sarakin, N. Ranjev, Pikenko V. P., A. Yu. M., Semyonov M. A.., Tarko A. M., Fesenko S. V., Shmidt D. A.* Ekotizimlarning matematik modellari. Yadro urushining ekologik va demografik oqibatlari / Ed. A. A. Dorodnitsina. Moskva: Nauka, Ch. ed. Fizika-matematika. lit., 1986. 176 b.

## Havolalar

* *Stenchikov G. L.* Yadro urushining iqlimiy oqibatlari: SSSR Fanlar akademiyasining Hisoblash markazida gidrodinamik iqlim modeli bilan raqamli tajribalar. Moskva: SSSR KK, 1987-yil
* *Parkhomenko V. P., Tarko A. M.* Yadro qishi. // Ekologiya va hayot, 3-son, 2000-yil
* *Iskanderov M. D.* „Yadro qishi“ nima. EBJ, № 10, 2000-yil
* Yadro qishi
* Trening modeli: mahalliy yadroviy mojaroning oqibatlari