Abu Abdulloh Muhammad V al-Hasan

**Abu Abdulloh Muhammad V al-Hasan** (), XVI asrga oid manbalarda, asosan, „Moulay Hasan“ va baʼzan „Muleasses“ deb ataladi, 1526-yildan 1543-yilgacha Tunisning Hafsiy xalifasi boʻlgan.

## Vorislik kurashlari
Otasi Abu Abdulloh Muhammad IV al-Mutavakkil aslida taxtni oʻzining toʻngʻich oʻgʻliga qoldirishni moʻljallagan edi, biroq xotini uni boshqa oʻgʻli Abu Abdulloh Muhammadni voris qilib tayinlashga koʻndirdi. Hokimiyatni qoʻlga olishi bilanoq Abu Abdulloh Muhammad koʻp ukalari va boshqa oila aʼzolarini qatl qildirdi, ammo uning ukasi Rashid Jazoirga qochib, u yerda Xayriddin Barbarossa himoyasiga oʻtishga muvaffaq boʻldi. 1531-yilda Abu Abdulloh Muhammad Usmoniylardan yordam olish maqsadida Sulton Sulaymonning huzuriga elchilar yubordi, biroq bu tashabbus iliq kutib olinmadi va Usmoniylar hukmdori darhol Xayriddin Barbarossaga Tunisni bosib olishni buyurdi.

## 1534-yilgi istilo

1534-yil 19-avgustda Xayriddin Barbarossa oʻz floti bilan La Goulette qirgʻogʻiga kelib, Rashidni taxtga qaytarish uchun kelganini eʼlon qildi. Tunis aholisi bu xabarni eshitishi bilanoq Abu Abdulloh Muhammadning saroylariga bostirib kirishdi, Abu Abdulloh zoʻrgʻa qochishga ulgurdi. Shundan soʻng, shahar zodagonlaridan iborat bir guruh Rashidni kutib olish uchun La Goulettega yoʻl oldi, biroq Barbarossa 9 000 kishilik qoʻshinini bilan Kasbani egallab oldi va Sulton Sulaymonni Tunisning haqiqiy hukmdori deb eʼlon qildi.

Shundan keyin Abu Abdulloh Muhammad taxtni qaytarib olish uchun imperator Karl V dan yordam soʻradi. Karl esa Ispaniya va Italiya qirgʻoqlariga korsarlar hujumlari kuchayishidan qoʻrqib, Andrea Doria qoʻmondonligida 400 ta kemadan iborat flot tayyorladi va Tunisni qaytarib olish uchun qilingan yurishga shaxsan oʻzi boshchilik qildi.

## 1535-yilgi istilo va Ispaniyaga qaramlik

Xristian qoʻshinlari Xayriddinni shahardan quvib chiqarishga muvaffaq boʻldi va Xayriddin yana Jazoirga qochdi. Abu Abdulloh Muhammad qayta taxtga oʻtirdi. U 1535-yil 5-avgustda tuzilgan shartnomani imzolashga majbur boʻldi. Unga koʻra, hokimiyatni Ispaniyaning vassali sifatida ushlab turishni tan oldi va La Goulettedagi ispan garnizonining xarajatlarini hamda muntazam xiroj toʻlash majburiyatini zimmasiga oldi.

1537-yilda Sus va Qayravonni ham oʻz ichiga olgan Tunisning bir qancha shaharlarida Abu Abdulloh Muhammadga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarildi. U yana Karl V ga yordam soʻrab murojaat qildi, biroq Karl V ning Sitsiliyadan yuborgan qoʻshini qoʻzgʻolonni bostirishga muvaffaq boʻlmadi. 1539-yilda Andrea Doria boshchiligidagi yangi flot qoʻzgʻolon koʻtargan bir qancha shaharlarni, jumladan, Kelibia, Sfaks, Sus va Monastirni xalifaning nazorati ostiga qaytardi va bu yerda ispan garnizoni qoldirildi. Ammo 1540-yilda bu garnizon qaytib ketgach, qirgʻoq shaharlar yana qoʻzgʻolon koʻtardilar va bu safar oʻzlarini Dragut himoyasiga topshirdilar.

## Toʻntarish va surgun
1542-yilda Abu Abdulloh Muhammad Italiyaga yoʻl oldi, uning maqsadi qurol-yarogʻ va oʻq-dorilar toʻplash edi. Uning yoʻqligida oʻgʻli Ahmad qoʻzgʻolon koʻtardi va otasini nasroniylikni qabul qilib, mamlakatni ispanlarga topshirmoqchi, deya aybladi. Abu Abdulloh Muhammad yollanma askar Giovanni Battista Lofredi hamrohligida Tunisga qaytdi, biroq Ahmad uni qoʻlga oldi. Abu Abdulloh Muhammadning ikkita tanlov berildi: qatl yoki koʻzini koʻr qilish. U koʻzidan ayrilishni tanladi va surgun qilindi.

Bir necha yil Neapol va Sitsiliyada yashaganidan soʻng, 1548-yilda Abu Abdulloh Muhammad Augsburgga safar qilib, Karl V bilan uchrashdi, u, shuningdek, Papa Paul III bilan ham koʻrishgan. 1549-yilda esa Andrea Doria bilan Mahdiya shahrini egallash uchun qilingan yurishda vafot etdi.

## Merosi
Rang-barang kechgan hayoti, nasroniy hukmdorlar bilan aloqalari va Yevropadagi surgun davri sababli Abu Abdulloh Muhammadning hayoti Richard Knollesning „*The General History of the Turks*“ () asarida ham tasvirlangan. Unda Abu Abdullohga: „ochkoʻzligi cheksiz, shahvatini tiyolmaydigan, dahshatli shafqatsizlik harakatlarini amalga oshiruvchi, Xudo va odamlarning nafratiga uchragan kishi; u xiyonat yoʻli bilan oʻzining oʻn sakkiz nafar birodarini oʻldirgan, bundan ham yomoni, ularning koʻzini shafqatsizlarcha kuydirib koʻr qilgan va shu tariqa qarindoshlari ham, doʻstlari ham boʻlmagan yolgʻiz hukmdor shaxs“, deya taʼrif bergan.

Knolles shuningdek, uning nomi tilga olingan yana bir asar Jean Bodinning „*The six bookes of a common-weale*“ asarini tarjima qilgan. Unda Bodin shunday deydi: „Nega bizning davrimizda Muleasses (Abu Abdulloh Muhammad) oʻz hukmdorligidan quvildi va hokimiyatini yoʻqotdi? Bunga uning haddan tashqari isrofgarchiligi sabab emasmi? U Germaniyadan qaytib kelganida imperator Karl V (Abu Abdulloh Muhammad Karl V katta umid bildirgan edi) hech qanday yordam bermasligini bilgan holda hokimiyatdan quvilgan va surgunda yashayotgan boʻlsa-da, baribir bitta tovusni pishirish uchun yuzta tanga sarflagan, deya Paulus Jovius xabar qiladi… Lekin Xudoning unga bergan hukmi shunday boʻldiki, oʻgʻillarining buyrugʻi bilan uning koʻzlari qizdirilgan temir tayoq bilan kuydirilib koʻr qilindi, koʻzining yoshlari asta-sekin quritildi va u shohligidan ham mahrum qilindi“.

1607 yoki 1608-yilda Londonda John Mason tomonidan „*An Excellent Tragedy of Mulleasses the Turke, and Borgias Governour of Florence*“ (Turk va Florensiyaning Borgia hokimi Mulleasses haqida ajoyib fojea) nomli drama sahnalashtirilgan. Asardagi bosh qahramon tarixiy shaxs Abu Abdullah Muhammadga nisbat berilgan xususiyatlardan ilhomlanib yaratilgan boʻlishi mumkin, biroq syujet uning haqiqiy hayoti bilan bogʻliq emas.

Shuningdek, XVII asr italyan rassomi tomonidan chizilgan „Muleasses the Turk“ portreti ham mavjud boʻlib, unda Abu Abdulloh Muhammad „Tunis hukmdori“ sifatida tasvirlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Del Mármol Carvajal, Luis, Ben Miled, Mika (2007) Tunis oxirgi shohlari tarixi
* Erkoç, Sedra (2016) „Toʻliq va davomli tarixlar“:XVII asr boshidagi Angliyadagi umumiy tarixlar, Richard Knollening „Türklarning umumiy tarixi“ va uning patroni Peter Manwood Bilkent universitetiga aniq eʼtibor bilan.
* González Cuerva, Rubén (2020) INFIDEL DOʻSTERLAR: CHARLES V, MULAY HASSAN va MAJESTIYA teatrining Mediteraniya – ricerche storiche – Anno XVII.
* Ingram, Anders, (2009) *[http://etheses.dur.ac.uk/86/ XVI va XVII asrlarda Osmanli Turklar haqida ingliz adabiyotlari]*, Durham tezlari, Duram universiteti.
* Louhichi, Soumaya (2007) Das Verhältnis zwischen der osmanischen Zentralgewalt und der Provinz Tunesien während des 16. *[https://publikationen.uni-tuebingen.de/xmlui/bitstream/handle/10900/46297/pdf/Dissertation_online_Publikation.pdf?sequence=4 va 17. Yillar]* Eberhard Karls Universität Tübingen.
* Schmitz-von Ledebur, Katja (2019) Emperor Charles V Tunisni ushlab oladi: uniqadan iborat tapestry karikaturalar toʻplami" Studia Bruxellae 2019-1 (N° 13) *Imperator Karol V Tunisni ushlab oldi: Studia Bruxellae 2019-1 (No 13) da noyob tepez karikaturalari".*