Mumtoz Muftiy

**Mumtoz Husayn**, kengroq tanilgan taxallusi **Mumtoz Muftiy** (; 1905-yil 11-sentabr – 1995-yil 27-oktabr) – Pokistondan chiqqan yozuvchi.

Dastlab diniy skeptik boʻlib, Freyd, Havelock Ellis, Alfred Adler va Fyodor Dostoyevskiy kabi mualliflar taʼsirida boʻlgan, keyinchalik esa tasavvuf orqali islomga qaytgan.

Tanqidchi Nosir Abbos Nayyar uning yozish uslubini psixologik realizm deb taʼriflagan.

## Hayoti va taʼlimi
Mumtoz Muftiy asl ism-sharifi Mumtoz Husayn boʻlib, Batala, Panjobda (hozirgi Hindiston hududi) tugʻilgan. U Muftiy Muhammad Husaynning birinchi turmush oʻrtogʻi Sugʻra Xonimdan boʻlgan oʻgʻli edi. U panjob oilasiga mansub boʻlib, bu oila Boburiylar davlati davrida diniy ulamo va huquqshunos (muftiy) sifatida faoliyat yuritgan, ammo bu unvonni Sinxlar davlati davrida yoʻqotgan.

U dastlabki taʼlimini Mianvali, Amritsar va Dera Gʻozi Xon kabi Panjobning turli shaharlarida oldi, 1929-yilda esa Lohordagi Islomia kollejini falsafa va iqtisod boʻyicha tamomladi. Talabalik davrida u qoʻshiq aytish va aktyorlik kabi mashgʻulotlarda ishtirok etgan, siyosiylashgan, xususan, Xirofat harakatida faol boʻlgan.

## Kasbiy faoliyati
Boʻlinishdan avval u oʻz faoliyatini maktab oʻqituvchisi sifatida boshlagan, keyin esa Britaniya hokimiyati davrida davlat xizmati tizimida ishlagan. Shundan soʻng u All India Radioga shtat rassomi (sanʼat xodimi) sifatida ishga kirgan, biroq Bombey kino sanoatidan taklif olgach, bu ishni tark etgan.

1947-yilgi boʻlinishdan koʻp oʻtmay, u oilasi bilan Pokistonga hijrat qildi. Pokistonda dastlab u *Istaqlal* jurnalida kotib-tahrirchi (sub-muharrir) boʻlib ishladi, 1949-yilda esa Pokiston harbiy havo kuchlarida psixoanalitik sifatida ish boshladi va 1950-yilda Radio Ozod Kashmirga qoʻshildi, aynan shu bosqich uning diniy jihatdan yanada eʼtiqodli boʻlishiga taʼsir koʻrsatdi.

## Yozuvchilik faoliyati
Mumtoz Muftiy 1947-yildan avval, maktab oʻqituvchisi boʻlib ishlayotgan kezlarida, urdu tilida hikoyalar yoza boshlagan.

Uning birinchi asari psixologiyaga oid *Uljhao* nomli maqola boʻlib, birinchi nashr etilgan badiiy asari esa *Jhuki Jhuki Anxen* boʻlgan, u 1932-yilda oʻsha davrning mashhur adabiy jurnali *Adbi Duniya*da chop etilgan.

Adabiy faoliyatining boshida u boshqa adabiy tanqidchilar tomonidan liberal qarashlarga ega, andozalarga boʻysunmaydigan yozuvchi sifatida talqin qilingan, uning psixolog Sigmund Freud taʼsirida ekani sezilib turgan. Pokistonning mashhur yozuvchisi Ashfoq Ahmad uning yaqin doʻstlaridan biri edi. Ashfoq Ahmadning soʻzlariga koʻra, Muftiy 1947-yilgacha shved yozuvchisi yaratgan uncha mashhur boʻlmagan adabiyotni oʻqigan. Muftiy dastlab Britaniya Hindistonini 1947-yilda boʻlish rejasini yoqtirmagan, biroq keyinchalik oʻz fikrini oʻzgartirib, vatanparvar pokistonlikka aylangan. Hayotining keyingi davrida u islom va uning tamoyillarini faol himoya qilgan.

Uning liberalizmdan tasavvufga oʻtishi hamkasbi, yozuvchi Qudratulloh Shahobdan olgan ilhomiga bogʻliq edi. Qarashlaridagi barcha oʻzgarishlarga qaramay, u oʻz individualligini saqlab qolgan va jamiyatdagi konservativ qatlamlar yoqtirmaydigan mavzularda ham yozishda davom etgan.

Uning hayoti ikki davrga boʻlinishini oʻz tarjimai hollarida – *Ali Pur Ka Aeli* (1961) va *Alax Nagri*da – koʻrish mumkin. Keyingi avtobiografiyasidagi muqaddimalarda qayd etilishicha, *Ali Pur Ka Aeli* (علی پور کا ایلی) oʻz zamonining ijtimoiy taqiqlariga qarshi chiqqan oshiq hayotining hikoyasi boʻlsa, *Alax Nagri* esa Qudratulloh Shahobning tasavvufiy dunyoqarashidan kuchli taʼsirlangan bir sadoqatli bandaning hayotini tasvirlaydi.

*Talaash* („Izlanish“) Mumtoz Muftiyning oxirgi kitobi boʻlib, u Qurʼon taʼlimotlarining asl ruhini yoritib bergani aytiladi.

## Mukofotlari va eʼtirofi
* 1986: Sitora-i Imtiyoz (mukammallik yulduzi) mukofoti – Pokiston prezidenti tomonidan berilgan.
* 1989: Munshi Premchand mukofoti (Hindistonning adabiy mukofoti).

## Merosi

Uning oʻgʻli, adabiyotshunos Uksi Muftiy 1995-yil oktabrida otasi vafotidan soʻng *Mumtoz Muftiy jamgʻarmasi*ni tuzdi. Bu jamgʻarma Pokistonning turli shaharlarida Mumtoz Muftiyning vafot etgan kunini yod etish tadbirlarini oʻtkazib keladi. Uning doʻstlari va muxlislari qatorida Ashfoq Ahmad, Bano Qudsia va Ahmad Bashir kabi ijodkorlar ushbu tadbirlarda maʼruzachi sifatida qatnashgan. Yana bir mashhur yozuvchi Kishvar Nahid kitoblaridan biriga yozgan taqrizida Mumtoz Muftiyda insoniy zaifliklar koʻp boʻlganini qayd etgan, ammo uni bilimdon tanqidchi sifatida ham eʼtirof etgan. Pokistonning Moʻlton shahrida uning nomi bilan atalgan bir koʻcha mavjud.

## Kitoblari
### Hikoyalar toʻplamlari
* *Gehma Gehmi*, 1949, 256 bet
* *Asmarain*, 1952, 327 bet
* *Ghubare*, 1954, 220 bet
* *Ghurya Ghar*, 1965, 312 bet
* *Raughani Putle*, 1984, 244 bet
* *Muftiyane*, 1989, 1526 bet (yigʻma hikoyalar)
* *Kahi Na Jae*, 1992, 178 bet
* *Chup*, 1993, 269 bet
* *Samai Ka Bandhan*, 1993, 192 bet
* *Talash*, 1996, 278 bet (oxirgi kitobi, mavzusi – islom)

### Drama
* *Nizam Saqqah*, 1953, 169 bet

### Avtobiografik romanlari
* *Alipur Ka Eli*, 1961, 1188 bet (tarjimai holining birinchi qismi)
* *Alakh Nagri*, 1992, 996 bet (tarjimai holining ikkinchi qismi)

### Sayohatnomalari
* *Hind Yatra*, 1982, 359 bet (Hindistonga sayohat)
* *Labbaik*, 1993, 320 bet (1968-yilda amalga oshirilgan haj safariga doir asar)

### Maqolalari
* *Piyaz Ke Chilke*, 1968, 184 bet (adabiy tanqid va pokistonlik millatchilik haqidagi qarashlar)
* *Aukhe Log*, 1986, 311 bet (mashhur pokistonlik yozuvchilar haqidagi taassurotlar)
* *Aukhe Avalre*, 1995, 258 bet (mashhur pokistonlik yozuvchilarning biografik chizgilari)

## Manbalar