open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yusuf va Zulayho

"YUSUF VA ZULAYHO" — Sharq xalqlari orasida mashhur va keng tarqalgan ishq qissasi, doston. Asl manbai — ilohiymuqaddas kitoblar: Tavrot, Injil va Qurʼoni karim. Qurʼondagi talqini birmuncha ixcham va badiiy shakllangan. Tavrotdagisi folklorga yaqin va qadimiy Misr afsonalariga borib taqalishi taxmin qilinadi. Sharqda keng tarqalgan qissaning bu varianti Qurʼoni karimning "[Yu[suf" (12) surasi asosida shakllangan boʻlib, jamiki "YU. va 3." qissa va dostonlarining ilhom manbai ushbu suradir. Ushbu qissa Qurʼonda "ahsan ulqisas" ("qissalarning eng goʻzali") deya taʼriflanadi (qarang [Yu[suf).

Mazkur qissa davrlar oʻtishi bilan Sharqda goʻzal adabiyot namunasi sifatida keng tarqaldi, koʻplab yangi voqealar bilan boyib, alohida asar holida qalamga olina boshladi. Sharqda (9-asrdan) 150 dan ortiq "YU. va 3." dostonu qissalari yaratildi. Xususan, eng mashhurlari qatorida Firdavsiy, Abulmuayyid Balxiy, Shahobiddin Amʼaq, Shohin Sheroziy, Abdulloh Ansoriy, Xoja Masʼud Iroqiy, Abdurahmon Jomiy va boshqalarning qissadostonlarini koʻrsatish mumkin. Xuddi shuningdek, turli davrlarda turkiy adabiyotda ham shu mavzuda 50 ga yaqin asar ijod qilingan. Jumladan, Qul Ali, Nosiriddin Rabgʻuziy, Haydar Xorazmiy, Mulla [Yu[suf Yorkandiy, Nozim Hiraviy, Sayqaliy, Xiromiy, Salohiy, Andalib, Hoziq kabi ijodkorlar qissa va dostonlar bitganlar.

Asarning keng tarqalishi va shuhrat qozonishiga asosiy sabab uning mazmunmohiyatidagi muhabbat talqinidir. Asar "YU. va 3.", "Qissai [Yu[suf alayhissalom" yoki "Qissai [Yu[suf paygʻambar" deya turlicha nomlanishiga va turli davrlarda, turli ijodkorlar tomonidan yozilishiga qaramay, unda ishq mavzui sufiyona talqinning eng jozibador namunasi boʻlib qolaverdi. Shu bilan birga, "YU. va 3." dostonlari oʻziga xos sof insoniy muhabbatni tarannum etuvchi dunyoviy adabiyot namunasi hamdir. Mas, Durbekka nisbat berib kelingan Xorazmiyning "YU. va 3." dostonida (1409)Oʻrta Osiyo xalkdarining turmush tarzi, oshiqlarning muhabbat toʻla sarguzashtlari juda yorqin boʻyoqlarda goʻzal tasvirlangan. Umuman, davrlar oʻtishi bilan "YU. va 3." dostoni syujeti asosida yaratilgan asarlarda oʻz davrining turli axloqiy va falsafiy qarashlari, ijtimoiy va siyosiy tushunchalari aks etib boraverdi.

Ushbu syujet asosida asarlar yaratish 20-asrda ham davom etdi. Xususan, Hamza Hakimzoda Niyoziy "Qiroat" kitobida bu qissani sodda til bilan qisqacha hikoya qilgan, Nozim Hikmat "Goʻzal [Yu[suf" pyesasi, Ramz Bobojon "YU. va 3." musiqali dramasini yaratdi. Jomiyning "YU. va 3." asari 19-asrda Ogahiy tomonidan oʻzbekchaga tarjima qilindi. Gʻarb adabiyoti ham bu syujetga murojaat qilgan (T. Manning "[Yu[suf va uning akalari" tetralogiyasi, 1933—43).

## Adabiyot
* Qurʼoni karim, T., 1992; Mallayev N., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 1-kitob, T., 1963; Oʻzbek adabiyoti tarixi [5j.li], 1j..,T., 1977; Alisher Navoiy, Mukammal asarlar toʻplami, 16j., T., 2000; Durbek, [Yu[suf va Zulayho, T., 1959.

Otabek Joʻraboyev.
Yusuf Ibn Qusayr Maqbarasi

**Yusuf Ibn Qusayr Maqbarasi**, Otabobo maqbarasi — Ozarbayjon oʻrta asrlar meʼmorlik yodgorligi (1162); Naxichevanda. Meʼmor Ajamiy ibn Abu Bakr tomonidan bunyod etilgan. Maqbara 8 qirrali minorasimon shaklda, pishiq gʻishtdan qurilgan; usti qoʻsh qavatli kulohiy gumbaz bilan Yusuf ibn Qusayr maq barasi yopilgan. Inshoot yuksak darajadagi qurilishmuhandislik yechimi bilan ajralib turadi. Mavj usulida terilgan gʻisht qalamlarining boʻrtma yuzasi inshootning umumiy shakli bilan uygʻunlashgan.
Yusuf naqqosh

**Yusuf naqqosh** (15-asr oxiri, Hirot — 16-asr 30-yillari, Movarounnahr) — musavvir, Kamoliddin Behzodning shogirdi. Movarounnahrda ustozining anʼanalarini davom ettirgan. Tarixchi Zayniddin Vosifiy musavvirni "Mavlono Jaloliddin Yusuf" deb zikr etadi, uni "fazilat va kamolot mujassami, badiiy rasmlar musavviri, latif raqamlar nafis ijodkori", "naqqoshlik va suratgarlik sanʼatida kamolot martabasida erdi", deb taʼriflaydi. Yusuf naqqosh Keldi Muhammad nomi bilan mashhur boʻlgan shayboniylar vakili Abulmuzaffar Sulton Muhammad Bahodir saroyida xizmat qilgan.
Yusuf Sakkokiy

**Yusuf Sakkokiy** (toʻliq ismi **Yusuf ibn Muhammad Abu Yaʼqub Sirojiddin alXorazmiy as-Sakkokiy**; 1160-yil – Xiva – 1228-yil) – tilshunos va adabiyotshunos. Asosan arab tilida ijod qilgan. Tarjimai holiga doir maʼlumotlar juda kam. Xondamirning yozishicha, Yusuf Sakkokiy sehrgarlikda nohaq ayblanib, Chigʻatoy xoni tomonidan zindonband etilgan va qamoqda vafot etgan.

Yusuf Sakkokiy fanning turli sohalariga oid koʻplab asarlar yozgan. Bizgacha yetib kelgan, arab adabiyoti va grammatikasi masalalariga bagʻishlangan „Miftoh ululum“ („Ilmlar kaliti“) asari mashhur boʻlib, u madrasa talabalari uchun darslik sifatida foydalanilgan. Turk tarixchisi Kotib Chalabiy maʼlumotlariga qaraganda, Yusuf Sakkokiyning „Shomil fi ilm ulhuruf“ („Grammatikadagi bogʻlovchilar haqida“) degan asari ham boʻlgan.

„Miftoh ululum“ 3 qismdan iborat va filologiyaning 10 tarmogʻini oʻz ichiga olgan boʻlib, asosan, sarf (morfologiya), nahv (sintaksis), lugʻat, munozara odobi, aruz, qofiya, sheʼr tuzilishi, maoniy va bayon ilmi (ritorika va uslubshunoslik) kabi ilmlar haqida bahs yuritadi. Unda, ayniqsa, adabiyot nazariyasi mukammal ishlab chiqilgan. Asarning 3-qismi katta shuhrat qozonib, uzoq vaqt adabiyot nazariyasi va nutq madaniyatini oʻrganishda asosiy qoʻllanma boʻlib kelgan. Bu qism qayta-qayta koʻchirilgan, unga sharhlar yozilgan, talxis (bayon)lar bitilgan (Muhammad Qazviniy, Qutbiddin Sheroziy, Saʼdiddin Taftazoniy, Mirsayyid Sharif va boshqalar tomonidan). Yusuf Sakkokiy ijodi til va adabiyot nazariyasi rivojida katta rol oʻynagan. „Miftoh ululum“ asarining qoʻlyozma nusxalari jahonning deyarli barcha sharq qoʻlyozmalari fondlarida saqlanadi. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasining Sharqshunoslik institutida ham uning bir qancha nusxalari mavjud.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Yusuf yasovulboshi madrasasi

**Yusuf yasovulboshi madrasasi** (yoki Muhammad Yusuf yasovulboshi madrasasi) – Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa 1906-yilda qurilgan boʻlib, bugungi kunda Ichan qal’a mahallasi, Zargarlar koʻchasi, 30-uyda joylashgan.

Tarixiy obyekt „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishlidir. U Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Moddiy madaniy meros obʼyektlari koʻchmas mulk milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida“gi qaroriga muvofiq belgilangan muhofaza etiladigan obyektlar roʻyxatiga kiritilgan.

## Tarixi
Yusuf yasovulboshi madrasasi 1906-yilda Xiva shahridagi Ichan qal’a muzey-qoʻriqxonasi hududida Muso Toʻra madrasasi roʻparasida va Pahlvon Mahmud arxeologik yodgorligidan gʻarbda qurilgan. Qurilishga usta Qalandar Koʻchum rahbarlik qilgan. Madrasa xon qoʻshinining boshligʻi Yusuf yasovulboshi sharafiga nomlangan boʻlib, qurilishga uning mablagʻi sarflangan. XX asr boshida Xiva xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan zabt etilishi paytida Yusuf yasulboshi qamoqxonalarni nazorat qilish va Xiva xonligi xavfsizligini saqlash uchun javobgar boʻlgan. Unga maxfiy hujjatlarni kuzatib borish va koʻchmanchi qabilalardan yollangan askarlardan tashkil topgan harbiy qismga boshchilik qilish vazifasi yuklangan.

Hozirda binoda mahalla qoʻmitasi joylashgan.

Yusuf yasovulboshi madrasasining vaqfnomasida koʻrsatilgan maktabxonasi ham bor boʻlgan va bu uni boshqa madrasalardan farqli qilgan edi. Madrasaga vaqf yeri qurilishidan toʻrt yil oldin ajratilgan. Vaqfnoma shartida ish boshqaruvchilar Qurʼon suralariga va shariat qoidalariga amal qilishlari keltirib oʻtilgan. Shu bilan birga ular musulmon bolalarga Qurʼon oʻqishni oʻrgatishlari kerak boʻlgan. Muallimlar bayram va dam olish kunlaridan boshqa vaqtda oʻqitish tartibiga qattiq rioya qilib, bolalarni oʻqitishi zarur edi.  

Madrasaning kirish eshigi ustidagi marmar toshga uning qurilish tarixi bitilgan.   

Bugungi kunda undagi oshxona „Yasovulboshi“ restorani sifatida faoliyat olib bormoqda.

## Tuzilishi
Madrasa Ichan qalʼa markazida qad rostlagan. U oʻz ichiga Usta Yusuf Xos Hojib maqbarasini (XI asr, Qashqar) ham oladi. Devorlari gʻishtdan qurilgan. Madrasa toʻrtburchak tarhli (35x25 m), burchaklariga bir oz turtib chiqqan guldastalar ishlangan, peshtoqgumbazli (peshtoq balandligi 8 m), atrofi oldi ravoqli hujralar bilan oʻralgan hovli (21x11,2 m), masjid (5x5 m) dan iborat. Peshtoq qanosiga 2 ta yassi ravoqlar ishlangan; peshtoqning 2 yonida qator ravoqli 3 gumbazli miyonsaroy boʻlib, miyonsaroyning janubiy tomonida u bilan bogʻlanmagan (kirish eshigi tashqaridan boʻlgan) 2 ta hujra va shimoliy tomonida charxi gumbazli masjid joylashgan, masjid oldi yordamchi xoʻjalik xonalari bilan oʻrab olinib, kichik maydoncha (9x14 m) hosil qilingan.

## Yana qarang
*Poyanda maqbarasi
*Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
*Shayx Mavlon bobo majmuasi
*Matniyoz Devonbegi madrasasi

## Manbalar
Yusuf Oʻtagan oʻgʻli

**Yusuf Oʻtagan oʻgʻli** (1915-yil, Xoʻjaypul qishlogʻi, Sherobod bekligi, Buxoro amirligi – 1993-yil, Oʻzbekiston) – dostonchi. Sherobod dostonchilik maktabi vakili. Mardonaqul Avliyoqul oʻgʻli va Sherna baxshilarning shogirdi. Baxshilar oilasida tugʻilgan. Yoshligidan terma va dostonlardan parchalar ayta boshlagan, 20 yoshlarida taniqli dostonchi boʻlib yetishgan. Yusuf Oʻtagan oʻgʻlidan „Shohniyoz podsho“, „Nurali“, „Sanam gavhar“, „Malla savdogar“, „Shahidnoma“ kabi dostonlar, bir qancha ertaklar va oʻnlab termalar yozib olingan.
Rustambek Yusufbekov

**Rustambek Yusufbekov**, Rustambek domla (1880 — Toshkent — 1950.17.5) — pedagog, oʻzbek maʼrifatparvari. Dastlab maktabxonat, soʻng Toshkentdagi Koʻkaldosh madrasasida oʻqigan. 1910-yillarda yangi usul maktabi ochib, unda oʻqituvchilik qilgan. "Taʼlimi avval" ("Dastlabki taʼlim") alifbe kitobini (1913), "Taʼlimi soniy" ("Ikkinchi taʼlim") oʻqish kitobni (1915) yozgan. Jadidchilik harakatida qatnashganligi uchun qamalgan.
Yusufiy

**Yusufiy** (taxallusi; asl ismi: **Yusuf ibn Muhammad ibn Yusuf Hiraviy**) (XV asr oxiri, Hirot — 1544-yil, Hindiston) — forsigoʻy shoir, lugʻatshunos, tabib.

Tabobat ilmini otasidan oʻrgangan; Zahiriddin Boburning xos tabibi boʻlgan. Tibbiy, adabiy falsafiy mazmundagi 20 dan ortiq nasriy va nazmiy asarlar muallifi; ulardan 12 tasining qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. "Jomi ulfavoyid" ("Foydalar toʻplami", 1512), "Bahr uljavohir" ("Gavharlar dengizi"), "Favoyid ulaxyor" ("Yaxshilarga foydalar"), "Daloyili nabz" ("Tomir koʻrsatishlari"), "Qasida dar hifzi sihhat" ("Sogʻliqni saqlash haqida qasida"), "Ayn ulhayot" ("Hayot mohiyati"), shuningdek, arabcha-forscha, hindiycha-forscha ilmiy lugʻatlar tarzida yaratilgan asarlari shu jumladandir. Yusufiyning qasida, masnaviy, qitʼa va ruboiylardan iborat "Jomiul-favoyid" asari xalq orasida "Tibbi Yusufiy" nomi bilan shuhrat qozongan. Asar Yusufning tabobat sohasidagi shaxsiy tajribalari hamda ustozlaridan olgan bilimlarga suyanib yozilgan va unda murakkab dorilar, kasallik alomatlari va davolash qoida usullari bayon qilingan. Ushbu asar 2 marta (1882, Xorazm — Mulla Muhammad Amin; 1898, Toshkent — Muhammad shoh ibn shoh Fayzullo) oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Yusufiyning "Munojot dar talabi ishq va muhabbat" ("Ishq va muhabbat istagida qilingan munojot"), "Anvor ulhikmat" ("Hikmat nurlari") asarlarida hayotiy masalalarga oid nasihatlar, falsafiy fikrlar bayon qilingan.

## Adabiyotlar
* Irisov A., Nosirov A., Nizomiddinov I., Oʻrtaosiyolik qirq olim, T., 1961.

## Havolalar
Nikolay Yushmanov

**Yushmanov Nikolay Vladimirovich** [1896.12(24).2, Peterburg 1946.2.4, Leningrad] — rus tilshunossharqshunosi. SSSR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943). 1931—46 ylarda SSSR Fanlar akademiyasi Til va tafakkur institutida ishlagan. Ilmiy faoliyatini 1911-yildan interlingvist sifatida, yaʼni xalqaro sunʼiy til yaratish muammosi haqida maqolalar eʼlon qilish bilan boshlagan. Bu faoliyat natijasi oʻlaroq "Xorijiy soʻzlar grammatikasi" (1933), "Yer sharidagi lotin yozuvlari uchun ochqich" (1941), "Tillar aniqlagichi" (1941) asarlarini yaratadi. Yu., shuningdek, yozuv va yozma nutq nazariyasi, yangi alifbolar yaratish, terminologiyani tartibga solish bilan ham shugʻullangan, ammo ilmiy faoliyatining asosiy yoʻnalishi somhom (afroosiyo) tillarini oʻrganish boʻlgan. Yu.ning "Arab adabiy tilining grammatikasi" (1928) asari bilan Rossiyada arab adabiy tilini zamonaviy lingvistik tahlil metodlarini qoʻllagan holda oʻrganish boshlangan.

## Manbalar
* Grammatika literaturnogo arabskogo yaznka, L., 1928 (3izd. M., 1985); Grammatika inostrannnx slov, v kn.: Slovar inostrannnx slov, M., 1937; Stroy amxarskogo yaznka, L., 1936; Stroy yaznka xausa, L., 1937; Klyuch k latinskim pismennostyam zemnogo shara, M., 1941.
Yuqori bosma

**Yuqori bosma** — matn va rasmlarni koʻpaytirishning asosiy matbaa usullaridan biri. Bunda qolipning bosuvchi va oraliq (probel) elementlari turli (balandpast) sathlarda (bir tekislikda emas) joylashadi. Vallardagi boʻyoq elementlarga, ulardan esa bosilayotgan sirtga oʻtadi. Yuqori bosma uchun bosma qoliplarini yasash nisbatan oson, bosish sifati yaxshi va ish unumdorligi yuqori boʻladi. Yuqori bosma usulidan 1000 yildan koʻproq vaqtdan beri foydalaniladi. Dastlabki bosma qoliplari tekis va silliq sirtli yassi taxtalardan iborat boʻlgan. Ulardagi tasvirlar oraliq elementlarni oʻyib olish yoʻli bilan tayyorlangan. Hoz. bosma qoliplar metalldan quyib, plastmassa yoki rezinadan presslab tayyorlanadi. Yuqori bosma gazeta, jurnal, kitoblar, koʻp boʻyoqli rasmlar va boshqalarni bosishda qoʻllanadi (qarang Poligrafiya).
Yuqori koʻl

**Yuqori koʻl** — Buyuk koʻllar tarkibidagi koʻl, AQSH va Kanadada. Akvatoriyasining oʻlchamlari boʻyicha dunyoda eng yirik chuchuk suvli koʻl. Mayd. 82,4 ming km². uz. 613&nbsp;km, eni 256&nbsp;km. Eng chuqur joyi 393 m (Buyuk koʻllar orasida eng chuqur). SentMeris daryosi orqali Guron koʻliga oqadi. Sohilga yaqin qismi dekabrdan aprel oyigacha muzlaydi. Koʻldan baliq ovlanadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Yuqori koʻl Shimoliy Amerikaning ichki rayonlarini Atlantika okeani bilan bogʻlaydigan suv yoʻlining muhim boʻgʻini. Muhim portlari: Dulut, Syupirior, Ashlend, Markett (AQSH), TanderBey (Kanada).
Yuqori mantiya

**Yuqori mantiya**, Yer yuqori mantiyasi — Yer sharining qobiqlaridan biri; Yer poʻstining ostida yotuvchi Yer mantiyasining yuqori qismi. Boʻylama seysmik toʻlqinlar tezligi sakrash yoʻli bilan oʻsib boradigan qatlam — Moxorovichich yuzasi ular oraligʻidagi chegara hisoblanadi. Yuqori mantiyaning yotish chuq. 5–75&nbsp;km gacha, tagi 1000&nbsp;km chamasi chuqurlikda joylashgan. Taxmin qilinishicha, Yuqori mantiya oʻta asosli (peridotit) va asosli togʻ jinslaridan (eklogit) tarkib topgan. Yuqori mantiya (yuqoridan pastga) substrat, kam qattiqlik va yopishqoqlikka ega boʻlgan jinslar qatlami yoki astenosfera va seysmik toʻlqinlar tarqalishi tezliginnig jadal oʻsishi kuzatiladigan Golitsin katlamita boʻlinadi. Substrat Yer poʻsti bilan birgalikda litosferani tashkil qiladi. Yuqori mantiya ning tuzilishi har xil tektonik zonalar ostida turlicha; ular seysmik toʻlqinlar tezligi, issiqlik oqimi, Yuqori mantiya ustki qatlamining zichligi va suyuq magma oʻchoqlarining mavjudligi taʼsirida paydo boʻladi. Koʻpgina tektonik gipotezalarda Yer poʻsti Yuqori mantiya moddalarining erishi natijasida hosil boʻladi deb hisoblanadi, unda tektonik, magmatik, metamorfik va boshqalar jarayonlarning anchagina qismi faqat Yer poʻstidagina emas, balki Yer Yuqori mantiyada sodir boʻlayotgan maʼlum darajadagi oʻzgarishlarga ham bogʻliqdegan fikrlar mavjud. Yuqori mantiya tuzilishining muhim xossalaridan biri — seysmik toʻlqinlar tezligi pasaygan zonaning koʻpayishidir. Yer poʻstida sodir boʻladigan tektonik, magmatik va metamorfik jarayonlarda, foydali qazilmalar hosil boʻlishida Yuqori mantiya muhim rol oʻynaydi.
Yuqori molekulali birikmalar

**Yuqori molekulali birikmalar** (polimerlar) — molekulalari oʻzaro kimyoviy bogʻlar bilan bogʻlangan 100 ming va, hatto millionlab atomlardan tashkil topgan moddalar. [Po[limerlar yoki oligomerlar zanjiri tarkibiga kiradigan har qanday atom yoki atomlar guruhi tarkibiy zveno deyiladi. Koʻpchilik Yuqori molekulali birikmalarb. ning tavsifli xususiyatlari shundaki, ularning molekulalari koʻp marta qaytariladigan bir xil yoki bir necha xil zvenolardan tashkil topgan boʻladi (qarang [Po[limerlar).
Yutlandiya

**Yutlandiya** (, , ) — Yevropadagi yarim orol, Boltiq dengizi bilan Shimoliy dengiz oraligʻida. Daniya va Germaniyaga qarashli. Mayd. 40 ming km², uz. 300&nbsp;km chamasida. Sharqiy qirgʻoqlari kuchli parchalangan, gʻarbi nisbatan tekis. Relyefi sertepali morena tekisligidan iborat, eng baland joyi 173 m. Iqlimi moʻʼtadil dengiz iqlimi. Daryolari sersuv. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar, vereskzorlar bor. Maydonining katta qismi ekinzorlarga aylantirilgan. Janubiyda Orxus (Daniya), Flensburg (Germaniya) shahrilari joylashgan.
Yusufxon eshon maqbarasi

**Yusufxon eshon maqbarasi** — Fargʻona viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr). Maqbara peshtoqgumbazli ziyoratxona va panjara bilan oʻralgan qabrdan iborat. Peshtogʻi hashamatli, ganchkori oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. Uning 2 yoniga guldasta ishlangan. Ziyoratxona gumbazi yulduzsimon 20 qirrali poygumbazga oʻrnatilgan. Xona burchaklariga muqarnaslar ishlangan.
Yuqori reyn pasttekisligi

**Yuqori reyn pasttekisligi** - Germaniya va Fransiyadagi pastgekislik, Yura va Reyn Slanetsli togʻlari oraligʻida. Uzunligi 300&nbsp;km, eni 40&nbsp;km gacha. Yu.Yuqori reyn pasttekisligi boʻsh kaynozoy yotqiziqlari bilan toʻlgan graben boʻlib, jan.dan shim.ga Reyn daryosi oqib oʻtadi. Iqlimi moʻʼtadil iqlim. Yillik yogʻin 500–700&nbsp;mm. Dehqonchilik qilinadi (bugʻdoy va qand lavlagi ekiladi), tokzor va bogʻ koʻp. Yirik shaharlari: Karlsrue, Mangeym, FrankfurtMayn, Strasbur.
Yuqori temperaturalar

**Yuqori temperaturalar** — tor maʼnoda — xona temperaturasi (300 K) dan yuqori temperaturalar; bunga erishish uchun qandaydir qizdirish usulidan foydalaniladi. Metall oʻtkazgichlarni elektr toki bilan bir necha ming kelvingacha, alanga yordamida esa 5000 K gacha qizdirish mumkin, gazlardagi elektr razryadi paytida oʻnlab mingdan millionlab K gacha, lazer nuri yordamida esa bir necha mln. K. gacha temperaturaga erishiladi, termoyadro reaksiyalari zonasida temperatura ~107—108 K gacha yetadi, neytron yulduzlari hosil boʻlayotgan paytda ularning qaʼridagi temperatura 10" K gacha boradi. Koinot rivojlanishining boshlangʻich bosqichlarida modda bundan ham yuqori temperaturaga ega boʻlgan boʻlishi mumkin; keng maʼnoda — biror xarakterli temperatura(mas, qaynash temperaturasi)dan yuqori qiymatli temperaturalar; bunda modda xossalari sifat jihatdan oʻzgaradi. Mas, har bir modda uchun oʻziga xos Yuqori temperaturalardan past temperaturada kvant effektlari roʻy bermaydi. Erish temperaturasi moddaning qattiq va suyuq holatlarini bir-biridan ajratib turadi. Kritik temperaturadan yuqorida suyuq holat boʻlmaydi.
Я (kirill)

**Ya** — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz birinchi harfi. Oʻzbek adabiy tilida til oʻrta, sirgʻaluvchi y undoshi bilan til oldi, lablashmagan a unlisi birikmasini (ya) ifodalovchi grafema. Soʻz boshida (yangi, yaxshi, yashin), oʻrtasida (muyassar, tayanch, noyabr) va oxirida (madhiya, soya, hadya) kela oladi. Turkiy xalqlar qoʻllagan avesto, urxunenisey, sugʻd, uygʻur, arab, lotin grafikalari asosidagi alifbolarda bunday grafema mavjud emas, u faqat kirill (rus) grafikasi asosidagi alifbodagina uchraydi.
Yablonoviy tizmasi

**Yablonoviy tizmasi** — Markaziy Baykalortidagi togʻ tizmasi (Rossiya Federatsiyasi Chita viloyati, qisman Buryatiya Respublikasida). Yablonoviy tizmasi janubi-gʻarbdan shim.sharqqa 650 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 1680 m. Tizma baykal burmalanishi davrida shakllangan, paleozoy davri slanetslari, qumtoshlar, granit va boshqalar togʻ jinslaridan tashkil topgan. Muzloq tayga va chimli podzol tuproqlarda tilogʻoch, qora qaragʻay, kedr daraxtlari oʻsadi, janubiy yon bagʻri esa qora qaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. 1200–1400 m. dan baland suvayirgʻich qismlari togʻtundra oʻsimliklari va qurumlar bilan band.
Nikolay Yablonovskiy

**Nikolay Mixaylovich Yablonovskiy** (1908.20.12, Don viloyati Morozov stansiyasi — 1971.1.1, Toshkent) — pianinochi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskva konservatoriyasini (1934), uning Oliy mahorat maktabini (1936) tugatgan. 1938-yildan Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi (1952-yildan professor), kamer xonandalik sinfining tashkilotchisi, kamer musiqa kafedrasi mudiri (1954— 71); shuningdek, Oʻzbekiston radioqoʻmitasi va Oʻzbek davlat filarmoniyasida yakkaxon sozanda boʻlgan. Ya., ayniqsa, qadimiy klavesin musiqasi hamda Gaydn, Motsart, Shopen, List, Ravel, Debyussi, Musorgskiy, Stravinskiy va boshqalarning fortepiano asarlarini mohirona talqin etgan.

## Manbalar
Pavel Yablochkov

**Pavel Nikolayevic Yablochkov** (1847-yil 2 [[14]-sentyabr](https://uz.wikipedia.org/wiki/14-sentyabr), Saratov guberniyasi Serdobskiy uyezdi – 1894.19(31).3, Saratov] – elektrotexnika sohasidagi rus ixtirochisi, harbiy muhandis. Yoyli lampa – „Yablochkov shami“ni ixtiro etib (1876), elektr chiroqqa asos soldi va uni patentladi. Uni choʻgʻlantirish uchun oʻzgaruvchan tokdan foydalandi. Yablochkov oʻzgaruvchan tok elektr mashinasining original konstruksiyasini ishlab chiqdi; u 1876-yilda transformatorni ixtiro qildi. Yablochkov yoyli lampalarning bir necha konstruksiyasini yaratdi. 1880-yildan elektr sham oʻrnini T.Edison ixtiro qilgan choʻgʻlanma lampa egalladi. Yablochkov turli elektr toki generatorlari – dinamomashinalar, galvani elementlarini ham loyihalagan.
Yabu

**Yabu**, yobu, jabu — 
* Yabu — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan kichik urugʻlardan biri.
* Yabu — qadimiy turkiy xalqlarda qabila boshliqlari, hokimlar, xonlar unvoni.
Java (orol)

**Java** () — Malay arxipelagining Katta Zond orollari guruhidagi orol, Indoneziya tarkibida. Mayd. 126,5 ming km². Yer yuzida aholi eng zich joylashgan hududlardan biri. Uzunligi 1000&nbsp;km dan ziyod, qirgʻoqlari kam parchalangan. Relyefi, asosan, vulkan natijasida hosil boʻlgan togʻliklardan iborat, eng baland joyi 3676 m (Semeru vulkani). 100 dan ortiq vulkan bor, ulardan 30 tasi harakatdagi vulkanlar. Teztez kuchli zilzila boʻlib turadi. Shimoliy sertepali allyuvial tekislik. Iqlimi subekvatorial, mussonli iqlim. Yillik yogʻin tekisliklarda 1000–1500&nbsp;mm, togʻlarda 5000&nbsp;mm dan ziyod. Daryolari sersuv. Doim yashil va barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar, togʻ choʻqqilarida butazor va yaylovlar bor. Ya.ning sharqiy qismida savanna tipidagi oʻsimliklar oʻsadi. Bir nechta milliy bogʻlar tashkil etilgan. Tekisliklarda makkajoʻxori, sholi, qand lavlagi ekiladi. Kokos palmasi, kauchuksimonlar plantatsiyalari bor. Neft qazib olinadi. Asosiy shaharlari: Jakarta, Bandung, Surabaya.
Yuqori yana tizmasi

**Yuqori yana tizmasi**, Verxoyana tizmasi — Sibir shimoli-sharqidagi togʻ sistemasi. Saxa Respublikasi hududida. Lena va Aldan, Omoloy, Yana va Indigirka havzalarining suvayirgʻichi boʻlib xizmat qiladi. Yu.Yuqori yana tizmasi Lena daryosi deltasidan Tompo daryosigacha (Aldanning oʻng irmogʻi) qariyb 1200&nbsp;km ga choʻzilgan. Eng 100 –250&nbsp;km. Shimolida oʻrtacha bal. 1000 m, eng baland joyi 2389 m. Gʻarbiy yon bagʻri tik va qisqa, sharqiy yon bagri qiya. Yu.Yuqori yana tizmasining shimoliy qismi va yon bagʻirlarining yuqori qismlari togʻ tundra oʻsimliklari, quyirogʻi pakana kedr hamda tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Oltin, qalay konlari bor.
Java dengizi

**Java dengizi** (, ) — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi dengiz, Sumatra, Java va Kalimantan orollari oraligʻida. Qirgʻoqlari baʼzi joylarda marjon riflari bilan oʻralgan. Maydoni 552 ming km². Eng chuqur joyi 1272 m. Suvining yuza qismidagi temperaturasi 27—28°. Shoʻrligi 31,5—34°/00. Suv sathining koʻtarilishi sutkalik (bal. 2 m gacha). Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Yirik portlari: Jakarta, Semarang, Banjarmasin.
Yavaliklar

**Yavaliklar**, yavanlar — Indoneziyadagi xalq (89 mln. kishi), Yava orolining markaziy qismining asosiy aholisi. Shuningdek, Malayziya, Avstraliya, Niderlandiya va boshqalar mamlakatlarda ham yashaydilar. Umumiy soni 89,6 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yava tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar. Ya. dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va baliq bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Narziqul Yavqochev

**Narziqul Moʻminovich Yavqochev** (1947.10.5, Jomboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1967-yildan Jomboy tumanidagi 7maktabda jismoniy tarbiya, 1971 — 2002-yillarda tarix oʻqituvchisi.
Yagaylo

**Yagaylo**, Yogayla (taxminan 1350 – 1434.1.6) — Litva buyuk knyazi (1377 – 92, tanaffuslar bilan), Polsha qiroli (Vladislav II Yagello nomi bilan, 1386-yildan) yagellonlar sulolasi asoschisi. Olgerdning oʻgʻli, Gediminning nabirasi. 1380-yil Moskva ulugʻ knyazligiga qarshi Oltin Oʻrda bilan ittifoq tuzgan; Kulikovo jangiga Mamayning ittifoqchisi boʻlgan. Tevton ordeni yordamiga suyangan. 1386-yil 18 fevralda Polsha qirolichasi Yadvigaga uylangan, natijada Yagaylo Polsha qiroli ham boʻlgan. Biroq muxolifat uni Litvadagi hokimiyatni topshirishga majbur qilgan (1392, Yagayloda faqat Litva "oliy knyazi" unvoni qolgan).

1409 – 11 yillardagi Tevton ordeniga qarshi Buyuk urushda va 1410-yildagi Gryunvald jangida ittifoqdosh polyaklitvarus armiyalari qoʻmondoni boʻlgan. Yagaylo oʻzini iqtidorli tashkilotchi va sarkarda sifatida koʻrsatgan.
Yagana

**Yagana**, yaganalash — ekinlarning qalinligini meʼyordagi zichlikka keltirish uchun siyraklash; qatordagi yoki oʻsimlik uyalaridagi ortiqcha (kasallangan, yaxshi avj olmagan) nihollarni olib tashlash. Oʻsimlikning jadal rivojlanishi va moʻl hosil toʻplashini taʼminlaydigan agrotexnik tadbirlardan biri. Vegetatsiya davrining boshida oʻsimliklarning oʻsib, rivojlanishiga qulay sharoit yaratish va sifatli hosil olish maqsadlarida oʻtkaziladi. Barcha chopiq qilinadigan ekinlar (gʻoʻza, qand lavlagi, don uchun ekilgan makkajoʻxori, sabzi, sholgʻom, kungaboqar va boshqalar) Ya. qilinadi. Ya. kultivatorlar, maxsus Ya.lash mashinalari yordamida yoki qoʻlda bajariladi. Ya. gʻoʻza, qand lavlagi 2 chinbarg chiqarganidan soʻng, sabzavot ekinlarida ildizmeva hosil boʻlayotgan davr boshida oʻtkaziladi. Gʻoʻza qator orasi 60 sm qilib ekilganda har bir metrda 8—9 tup koʻchat qoldirilishi, ildizmevalilarda Ya.dan keyin tup orasi sholgʻomda 5—7 sm, sabzida 3—5 sm boʻlishi kerak; qovoq, qovuntarvuzda har uyada bir tupdan (Ya. chopiq paytida bir yoʻla oʻtkaziladi) nihol qoldiriladi. Ya. kechikib oʻtkazilsa, tuproqdan oziq moddalar koʻp yoʻqotiladi va tuproq nami kamayib, oʻsimliklar bir-birini siqib qoʻyadi, ildizlari chalkashib oʻsishi sekinlashadi, hosildorlik pasayadi, baʼzan ekinlar nobud boʻladi.
Yagellonlar

**Yagellonlar** — Polsha qirollari (1386—1572) va Litva buyuk knyazlari (1377—1572, tanaffuslar bilan) sulolasi; Ya. vakillari, shuningdek, Chexiya (1471— 1526) va Vengriya (144044. 14901526)da ham hukmronlik qilishgan. Sulola asoschisi Yagaylo nomidan olingan.
Yaguar

**Yaguar** — katta mushuklar ostoilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi. Gavdasining uzunligi 2 m gacha, dumi 75 sm gacha. Jussasining koʻrinishi yoʻlbarsga oʻxshash; qizgʻish yungida qora dogʻlari va halqalari boʻladi. Janubiy, Markaziy Amerika va Shimoliy Amerikaning janubida tarqalgan. Tropik va subtropik oʻrmonlarda, ahyonahyonda togʻlarda uchraydi. Daraxtlarga chiqa oladi. Tuyoqlilar, maymunlar va kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Soni kamayib ketgan. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Yevgeniy Yavorskiy

**Yevgeniy Grigoryevich Yavorskiy** (1909.16.2, Simferopol 1971.14.11, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1952). Ijodiy faoliyatini 1926-yil Simferopol drama teatrida boshlagan. 1934—58 yillar (orada tanaffuslar bilan) Turkiston harbiy okrugi teatri, 1958-yildan M.Gorkiy nomidagi Toshkent rus akademik drama teatrida aktyor. Ya. yorqin, oʻtkir xarakterli komik aktyor sifatida tanilgan, lekin lirikdramatik rollar ham unga yaqin boʻlib, "kichik odamlar" obrazlarini meʼyoriga yetkazib ijro etgan. Rasplyuyev ("Krechinskiy toʻyi"), Bartolo ("Telba dunyo yoki Figaroning uylanishi"), Shmaga ("Aybsiz aybdorlar"), Ser Endryu ("Oʻn ikkinchi kecha"), Robinzon ("Sepsiz qiz"), Martin ("Koʻza koʻtargan qiz"), Poloniy ("Hamlet"), Sorin ("Chayka"), Akim ("Zulmat hukmronligi") kabi rollari bilan shuhrat qozongan.

## Manbalar
Yavantrop

**Yavantrop**, ngandon yoki soloy odami — qazilma odam, skeleti qoldiqlari (Pta toʻliq boʻlmagan bosh suyagi va 2 ta katta boldir suyagi) 1931— 33 yillarda Yava o.ning Ngandon qishlogʻi yaqinida Solo daryosi qirgʻoqlarida yuqori pleystotsen qatlamlaridan topilgan. Dastlabki geologik yoshi (60—50 ming yil) va ayrim morfologik belgilariga binoan Ya.ni paleoantroplarga kiritilgan. Lekin keyinchalik bosh suyagining tuban tuzilishi belgilariga (koʻz usti boʻrtigʻining qalinligi, bosh miya qutisi hajmining kichik — 1100 sm3boʻlishi va boshqalar) binoan Ya.ni arxantroplar (pitekantroplar)ta mansubligi aniqlandi. Bosh suyagida juda koʻp jarohatlar boʻlishi Ya. orasidagi kannibalizm, "boshni ovlash" va "bosh qutisiga sigʻinish" bilan tushuntiriladi.
Yadatoshi

**Yadatoshi**, yada, jada, sangi jadi, xajar ulmutur (etimologiyasi qadimgi turk tilidan, O'rxun Enasoy bitiglarida uchraydi) — rivoyatlarga koʻra, qadimda turkiy xalqlarda maxsus tosh yordamida tegishli afsun-duo oʻqish yoʻli bilan qor, yomgʻir, shamol, boʻron chaqirish yoki ularni toʻxtatish udumi. L.N. Gumilyovning yozishicha, Yadatoshi 20-asrgacha amaliyotda boʻlib kelgan. Sigir, ot yoki toʻngʻiz oshqozonidan chiqqan tosh ustida oʻqilgan duo yordamida yomgʻir chaqirilgan. Yadatoshi haqidagi dastlabki maʼlumotlar Xitoy manbalarida (Tan shu) qayd etilgan. Turkiy xalqlarga oid oʻrta asr tarixiy manbalarida dushmanga qarshi kurashda Yadatoshi dan unumli foydalanilganligi haqida koʻplab maʼlumotlar uchraydi (qarang Jangiloy). S.Ye.Malovning fikricha, Yadatoshi bilan bogʻliq marosimlar yaqin vaqtlargacha nafaqat oltoyliklar, tuvalar, balki boshqa turkiy xalqlar tomonidan ham oʻtkazilib kelingan (yana qarang Sus xotin).
Hujayra yadrosi

**Yadro** — koʻpchilik bir hujayrali va hamma koʻp hujarayli organizmlar hujayralarining asosiy tarkibi qismi. Ya.ning boʻlishi yoki boʻlmasligiga binoan, organizmlar eukariotlar va prokariotlarp ajratiladi. Prokariotlar hujayrasida irsiy modda DNK sitoplazmadan chegaralanmagan, bir qancha organoidlar boʻlmaydi. Eukariotlar hujayrasida DNK saqlovchi strukturalar — xromosomalar va mitoxondriyalar bor. Genlardagi irsiy axborot orqali Ya. hujayrada oqsil sintezi, morfologik va fiziologik jarayonlarni boshqaradi. Ya. bilan sitoplazma oʻrtasida uzluksiz moddalar almashinuvi sodir boʻlib turadi. Ya.ni hayvon hujayralarida Ya.Purkinye (1825), oʻsimlik hujayralarida R.Broun (1831 — 33) kashf etishgan. Hujayralarda Ya. bitta yoki koʻp boʻlishi mumkin. Ya. sitoplazmadan 2 qavat membrana bilan ajralgan; tashqi membranasida ribosomalar joylashadi.
Yadro (maʼnolari)

**Yadro**:

* Hujayra yadrosi — koʻpchilik bir hujayrali va hamma koʻp hujarayli organizmlar hujayralarining asosiy tarkibiy qismi. Yadro 
* Yadro (atom) — q. Atom yadrosi.
Yadro vaqti

**Yadro vaqti** — yadro kuchlari, yaʼni yadro zarralari (protonlar, neytronlar va boshqalar) orasida oʻzaro taʼsir tufayli sodir boʻladigan jarayonlarning eng qisqa davom etish vaqti. taxminan 1023sek ni tashkil etadi.
Yadro kuch qurilmasi

**Yadro kuch qurilmasi** — Yadro kuch qurilmasining muhim vazifasi yadro reaksiyalari mahsulotlarini radiokimyo usullari yordamida ajratib olish va identifikatsiya qilishdir. Shu sababli Yadro kuch qurilmasi va radiokimyo bir-biri bilan chambarchas bogʻlangan boʻlib, ular birgalikda oʻrganiladi.

YA.k. usullari boshqa sohalarga taalluqli tadqiqotlar va ishlab chiqarishni amalga oshirishda muhim rol oʻynaydi. Bular kimyo va texnologiyada — nishonlangan atomlar usuli, aktivatsion analiz, nurlanishdan foydalanishga asoslangan texnologik oʻlchov asboblari, tibbiyotda — radiofarmatsevtika, yadro tibbiyoti, radioimmunologik analiz, geologiya va arxeologiyada — sanani radioaktiv aniqlash va boshqalarYa.k.ning paydo boʻlishi uran radioaktivligining ochilishi (A.Bekkerel, 1896), toriy va uning parchalanish mahsulotlari — yangi radioaktiv elementlar — poloniy va radiyttt kashf etilishi (P.Kyuri va M.Sklodovskaya— Kyuri, 1898) bilan bogʻliq. Yadro kuch qurilmasining keyingi rivojlanishiga sunʼiy yadroviy oʻzgarishlarning ochilishi (E.Rezerford, 1919), tabiiy radionuklidlar atom yadrolarining izomeriyasi (O.Gan, 1921) va sunʼiy atom yadrolarining (I.V.Kurchatov va boshqalar, 1935), neytronlar taʼsirida uran yadrolarining boʻlinishi (O.Gan, F.Shtrasman, 1938), uranning spontan yemirilishi (G.N.Flyorov va K.A.Petrjak, 1940) sabab boʻldi. Yadro reaktorlari (E.Fermi, 1942) va zarrachalar tezlatkichlarining kashf etilishi (J.Kokroft va E.Uolton, 1932) yuqori energiyali zarrachalar bilan murakkab yadrolarning oʻzaro taʼsirida kechadigan jarayonlarni oʻrganish, sunʼiy radionuklidlar va yangi elementlarni sintez qilishga imkon berdi.

Ad:. Chopping G., Gidberg Ya., Yadernaya ximiya. Osnovm teorii i primeneniya, per. s angl., M., 1984.

Saidahmad Xoʻjayev.
Yadro kuch qurilmasi (maʼnolari)

**Yadro kuch qurilmasi**:

* Yadro kuch qurilmasi — Ya.
* Yadro kuch qurilmasi (qurilma) — yadro energiyasi hisobiga ishlaydigan kuch qurilmasi.
Yadro kuch qurilmasi (qurilma)

**Yadro kuch qurilmasi** — yadro energiyasi hisobiga ishlaydigan kuch qurilmasi. Atom reaktori va bugʻ yoki gaz turbinasidan iborat. Reaktorda ajralgan issiqlik energiyasi turbinada mexanik yoki elektr energiyasiga aylanadi. Eng keng tarqalgan Yadro kuch qurilmasi (qurilma) q. bosim ostidagi suvsuvli reaktor hisoblanadi. Yadro kuch qurilmasi (qurilma) q.da uran izotoplaridan foydalaniladi. Undagi f. i. k. 40% ga yetadi. Yadro kuch qurilmasi (qurilma) q.dan muzyorar kemalar, suv osti kemalari va atom elektr stansiyasida foydalaniladi.
Yadro magnit rezonansi

**Yadro magnit-rezonansi** (**YMR**) – kuchli doimiy magnit maydondagi yadrolar kuchsiz tebranish magnit maydoni (yaqin maydonda ) tomonidan qoʻzgʻatiladigan va yadro magnit maydoning xarakteristik chastotali elektromagnit signalni chiqarish orqali javob beradigan fizik hodisadir. Bu jarayon rezonans yaqinida sodir boʻladi, tebranish chastotasi yadrolarning ichki chastotasiga toʻgʻri keladi, bu statik magnit maydonning kuchiga, kimyoviy muhitga va izotopning magnit xususiyatlariga bogʻliq; taxminan statik magnit maydonlari bilan amaliy ilovalarda. 20&nbsp;tesla, chastotasi VHF va UHF televizion eshittirishlariga oʻxshaydi (60–1000).&nbsp;MGts). NMR maʼlum atom yadrolarining oʻziga xos magnit xususiyatlaridan kelib chiqadi. Yadro magnit-rezonans spektroskopiyasi eritmadagi organik molekulalarning tuzilishini aniqlash va molekulyar fizika va kristallarni, shuningdek, kristalli boʻlmagan materiallarni oʻrganish uchun keng qoʻllanadi. NMR, shuningdek, magnit-rezonans tomografiya (MRI) kabi ilgʻor tibbiy koʻrish usullarida muntazam ravishda qoʻllanadi.

Ushbu maqola Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy universiteti Fizika fakultetining talabasi Hamroyev Navroʻz tomonidan wikitaʼlim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qildi.

Koʻplab elementlarning izotoplari, masalan, ^{19}F, ^{31}P va ^{33}S , yuqori maydonli YMR spektroskopiyasi bilan ham oʻrganilishi mumkin boʻlsa ham eng koʻp ishlatiladigan yadrolar ^1H va ^{13}S. Spektrometrdagi magnit maydon bilan oʻzaro taʼsir qilish uchun yadro oʻziga xos yadro magnit momentiga va burchak momentiga ega boʻlishi kerak. Bu izotop nolga teng boʻlmagan yadro spiniga ega boʻlganda sodir boʻladi, yaʼni proton va/yoki neytronlarning toq sonini bildiradi (qarang Izotop). Ikkalasi ham juft sonli nuklidlarning umumiy spini nolga teng va shuning uchun NMR faol emas.

## Manbalar
Yadro modellari

**Yadro modellari** — atom yadrosining turli xossalarini oʻrganish uchun tuziladigan tasavvurlar. Shu vaqtgacha olimlar tomonidan tavsiya etilgan Yadro modellarining birortasi ham yadroning xossalarini toʻliq yoritib bera olmaydi. Shu sababli, bir necha Yadro modellari qoʻllanadi. Ayniqsa, tomchisimon va qobiqsimon modellardan samarali foydalaniladi.

**Yadroning gidrodinamik (tomchi) modeli** 1936-yilda N.Bor tomonidan taklif qilingan. Yadroning tomchi modeli yadrodagi nuklonlarning ba'zi xossalarini suyuqlik tomchisidagi molekulalarning xossalriga o'xshashligiga asoslangan. Masalan yadrodagi nuklonlarning o'zaro ta'sir potensiali suyuqlikdagi molekulalarning o'zaro ta'sir potensiali kabi qisqa ta'sirni ifodalovchi potensial bo'lib, ta'sir kuchlari to'yinganlik xossasiga ega. Tomchining hajmi undagi zarralar soniga proporsional. Yadroning suyuqlik tomchisidan asosiy farqi shundaki, yadro zaryadga ega siqilmaydigan suyuqlik bo'lib, u kvant mexanikasi qonunlariga bo'ysunadi.

**Yadroning kollektiv modeli -** ushbu modelda yadroni barcha qobiqlari to'ldirilgan mustahkam ichki qism - o'zak va o'zak nuklonlari hosil qilgan markaziy maydonda harakat qiluvchi tashqi nuklonlardan tuzilgan deb tasavvur qilinadi. O'zak tashqi nuklonlar ta'siri natijasida o'z shaklini o'zgartirishi mumkin, ya'ni tebranadi. O'zakning harakati gidrodinamik tenglamalar yordamida ifodalanadi. Tashqi nuklonlar esa bu nuklonlar bilab o'zaro ta'sirlashuv natijasida o'zgaruvchi o'zak maydonida harakat qiladi.

Qo'zg'alish energiyasining kichik qiymatlarida qator yadrolarda energetik sathlarning ketma - ketligi kuzatiladi, bu sathlarni yadro sirtining garmonik tebranishi yoki deformatsiyalangan yadroning butunligicha  aylanishi natijasida hosil boʻlgan deb izohlash mumkin. Bunday harakatlar yadroning kollektiv erkinlik darajasi bilan bog'liq. Bu energetik sathlarning kollektiv harakat bilan bog'liqligi esa sathlar orasidagi katta kvadrupol momentiga ega boʻlgan elektromagnit  o'tishlarning intensivligi yuqoriligidan ko'rinadi. Nuklonning yadrodan chiqib ketish ostona energiyasidan uyg'onish energiyasi katta boʻlganda  yadroning kollektiv sathlari yadro reaksiyalari kesimlarida keng pik sifatida namoyon bo'ladi va ular gigant multipol rezonanslar deyiladi. Ulardan eng kattasi bu gigant dipol rezonansidir. Sferik simmetrik juft - juft yadrosirtlarining tebranma harakat  energetik spektrlarini besh o'lchovli garmonik ossilyator modeli asosida tushuntirish mumkin. Bunda sirtning tebranishi agarda amplitudasi kichik bo'lsa, suyuq tomchi sirtining garmonik tebranishi kabi qaraladi. Juft - juft yadrolarning aylanma harakat energetik spektrini esa aksial - simmetrik rotator modeli asosida tushuntirish mumkin. Neytronlarning protonlarga nisbatan tebranishi bilan bog'liq boʻlgan gigant rezonanslarni gidrodinamik model asosida ifodalanadi.**<br />Foydalanilgan adabiyotlar:**

T.M.Mo'minov, A.B.Xoliqulov, SH.X.Xushmurodov

**"Atom yadrosi va zarralar fizikasi"**

### Yadro modellari

Hozirda quyidagi yadro modellari mavjud: 
* Yadroning tomchi modeli
* Yadroning qobiq modeli 
* Yadroning Fermi-gaz modeli
Yadro yoqilgʻisi

**Yadro [[Yoqilgʻi|yoqilgʻisi]]** — yadro reaktorida boʻlinish yadro reaksiyalarini amalga oshirish uchun foydalaniladigan modda. Yadrosi neytronlar taʼsirida boʻlinib, kuchli energiya ajratib chiqaradi. Tabiatda faqat bir Yadro yoqilgʻisi — uran (II) mavjud. Yadro yoqilgʻisining issiqlik ajratish xususiyati, mas, koʻmirnikidan bir necha mln. marta katta. Reaktorlarda Yadro yoqilgʻisi butunlay "yonib" ketmaydi. Shuning uchun reaktorlarning issiqdik ajratuvchi qobiqlari Yadro yoqilgʻisini regeneratsiya qilish uchun qaita ishlanadi. Yadro yoqilgʻisinp regeneratsiya qilish radioaktivligi yuqori boʻlgan moddalarni qayta ishlash bilan bogʻliq boʻlgan murakkab jarayon. Yadro yoqilgʻisi chiqindilarini qayta ishlash va koʻmib yuborish bilan bogʻliq ishlar insoniyat oldidagi eng tashvishli va serchiqim yumush hisoblanadi. Eng keng tarqalgan yadro yoqilg'isi uran

## Yana qarang

* Atom reaktori
Yadro kimyosi

**Yadro kimyosi** — moddaning yadroviy xossalarini fizik kimyo bilan oʻzaro bogʻliq holda umumlashtirib oʻrganuvchi fan. Baʼzan "Ya.k." termini radiokimyo maʼnosida qoʻllanadi. Bu notoʻgʻri, chunki Yadro kimyosining tadqiqot obyekti atom yadrosining xossalari va yadro reaksiyalari boʻlsa, radiokimyoning tadqiqot obyekti radioaktiv yadrolarning xossalarini kimyoviy muammolar yechimi uchun qoʻllanishidir. Yadro kimyosining asosiy yoʻnalishlari: yadro reaksiyalarini va yadroviy oʻzgarishlarning kimyoviy oqibatlarini oʻrganish; "yangi atomlar" kimyosi; Myossbauer effekti; yangi elementlar va radionuklidlar, radioaktiv parchalanishning yangi turlarini topish. Bu muammolarni yechishda radiokimyo, ionizatsiya, soʻnggi yillarda masspektrometriya, shuningdek, qalin qatlamli fotoemulsiya usullaridan foydalaniladi.
Yadro portlashi

**Yadro portlashi** — zanjirli yadro reaksiyasi yoki termoyadro reaksiyalari natijasida juda katta energiyaning nihoyatda tez ajralib chiqishi tufayli sodir boʻladigan portlash. Unga ogʻir yadrolar (mas, 23511 yoki 239Ri)ning boʻlinish zanjir reaksiyasi yoki yengil yadrolar (mas, geliy yadrosi) ning sintez boʻlinish termoyadro reaksiyasi olib keladi. Uning shikastlantiruvchi va vayron qiluvchi taʼsiri bir vaqtda zarb toʻlqini, yorugʻlik nurlanishi, singuvchi radiatsiya, radioaktiv zaharlanish va elektromagnit impuls orqali sodir boʻladi. Zarb toʻlqini yoʻlida uchragan barcha obʼyektlarga taʼsir qiladi. Yorugʻlik nurlanishi turli moddalarni eritib, kuydirib, yondirib yuboradi. Singuvchi radiatsiya (gammanurlar va neytron oqimi) nurlanish kasalligini keltirib chiqaradi. Radioaktiv zaharlanish Yadro portlashida paydo boʻladigan bulutdan radioaktiv moddalarning tushishi natijasida hosil boʻladi va u ham nurlanish kasalligiga olib keladi. Elektromagnit impuls antennalar, simlar, kabel liniyalari, aloqa vositalariga taʼsir qilib, ularni ishdan chiqaradi.

YA.p. havoda, yer ustida, yer ostida, suv ustida va suv ostida amalga oshirilishi mumkin. Havoda Yadro portlashi yadro qurollarining quvvatiga qarab 100 m dan bir necha km gacha balandlikda boʻlib, zarb toʻlqini, yorugʻlik nurlanishi va singuvchi radiatsiya orqali shikast yetkazadi. Yer ustida Yadro portlashida shamol yoʻnalishi boʻylab tarqalgan radioaktiv bulutlar joylarni kuchli radioaktivzaharlaydi. Yer ostida Yadro portlashi davrida koʻp miqdordagi tuproq bir necha km yuqoriga otiladi. Asosiy shikastlantiruvchi omil yerda tarqaladigan qisilgan toʻlqindan iborat. Yerdagi seysmik toʻlqinlarning tarqalish tezligi tuproq tarkibiga qarab 5–10&nbsp;km/sek boʻlishi mumkin. Suv yuzasida Yadro portlashining shikastlantiruvchi omillari: havodagi zarb toʻlqin va suv yuzasida vujudga keladigan toʻlqinlardan iborat. Suv ostida amalga oshirilgan Yadro portlashining shikastlovchi omili: suvda tarqalish tezligi oʻrtacha 1500 m/sek boʻlgan zarb toʻlqinidan iborat. Bu zarb toʻlqinlari kemalarning suv osti qismlarini va turli gidrotexnika inshootlarini shikastlantiradi.

YA.p.ning shikastlantiruvchi omillari bir vaqtda taʼsir qilsada, portlash markaziga yaqin masofadagi kishilarda kontuziya, kuyish, singuvchi radiatsiya va radioaktiv moddalardan shikastlanish ogʻirroq boʻladi.
Yadro spektroskopiyasi

**Yadro spektroskopiyasi** — atom yadrosi tuzilishi xususiyatlari va aylanishlarini oʻrganadigan yadro fizikasi sohasi; bunda radioaktiv boʻlinishda yoki yadro reaksiyalarida hosil boʻladigan zarralarning energetik spektri, intensivligi, burchak boʻyicha taqsimlanishi va qutblanishini oʻlchash boʻyicha turli holatdagi yadrolarning xossalari (energiyasi, spinlari va boshqalar) tekshiriladi. Yadrolarning tuzilishi va yadroviy kuchlar haqidagi taʼlimot uch manbaga: radioaktiv yemirilish, yadro reaksiyalari va yuqori energiyalar fizikasiga asoslangan. Radioaktiv yadrolar yemirilganda hosil boʻladigan turli xil nurlanishlarni oʻrganib, yadroning tuzilishi haqida maʼlumot olinadi. Yadro tuzilishini oʻrganish maqsadida nazariy jihatdan yadro modellari yaratilib, uning haqiqiy yadrolarning xususiyatlariga toʻgʻri kelishi yoki kelmasligini tekshirish mumkin. Atom yadrosi strukturasini oʻrganishda yadro modellarining ahamiyati katta boʻlib, ular Yadro spektroskopiyasining nazariy asosi hisoblanadi. Yadro spektroskopiyasining muvaffaqiyati asosida yadroning ichki tuzilishi haqida model tasavvurlar vujudga keldi. Yadro spektroskopiyasining eksperimental va nazariy tadqiqotlar natijalari xalq xoʻjaligining yadro energetikasi, aktivatsion tahlil, tibbiyot, texnika va boshqalar sohalarda keng qoʻllanadi.
Yadro texnikasi

**Yadro texnikasi** — texnikaning yadro energiyasidan foydalanish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi. Turli moddalarning yadroviy xossalaridan texnikada foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan texnika vositalari va ularga doir ishlarni tashkil etish majmui. Yadro texnikasida yadro energiyasidan bevosita va bilvosita foydalaniladi.

Bevosita foydalanishga katta energiya olinadigan qator elementlarning boʻlinish (sintez) reaksiyalari kiradi. Bunda energiya atom reaktorlarida issikdik tarzida ajraladi, issiqlik esa elektr va mexanik energiyaga aylantiriladi.

Bilvosita foydalanishga yadrolarning boʻlinish mahsulotlari (radioaktiv izotoplar va nurlanish)ni sanoatda, q.h., fan va texnikada qoʻllash kiradi (qarang Izotop indikatorlar).

YA.t.ning asosiy yoʻnalishlari: reaktorsozlik; yadro yokilgʻisi ishlab chiqarish; reaktorlar uchun issiqlik ajratuvchi elementlar tayyorlash; foydalanilgan yadro yoqilgʻisini qayta ishlash; izotoplarning boʻlinishi; radioaktiv izotoplarni ishlab chiqarish; xodimlarni zararli nurlanishdan himoya qilish usullari hamda vositalarini ishlab chiqishdan iborat. Reaktorlar uchun konstruksion materiallar olish texnologiyasi (grafit, ogʻir suv, sirkoniy, berilliy va boshqalar olish ham), reaktorlar va yadro qurilmalarini avtomatik boshqarish hamda rostlashning puxta sxemasini tuzish, yadrofizikaviy va issiqlik jarayonlarini hisoblash usullari va nazariyasini yaratishda Yadro texnikasidan foydalaniladi (yana qarang Atom elektr stansiyasi).
Yadro energetikasi

**Yadro energetikasi** – energetikaning atom energiyasi (yadro energiyasi) dan elektr va issiqlik energiyasi olish maqsadida foydalanish boʻlimi hamda fan va texnikaning yadro energiyasini elektr va issiqlik energiyasiga aylantirish usullari va vositalarini nazariy jihatdan ishlab chiqish hamda ularni amalda tatbiq qilish masalalari bilan shugʻullanuvchi sohasi. Yadro energetikasining texnik asosini atom elektr stansiyasi (AES) tashkil qiladi. Energiya manbai esa atom reaktori (yadro reaktori) hisoblanadi. Parchalanish yadro reaksiyalari (qarang Yadro reaksiyasi) da uran va plutoniy yadrolarining boʻlinishi natijasida issiqlik energiyasi ajraladi, keyin bu energiya xuddi oddiy issiqlik elektr st-yalaridagidek elektr energiyasiga aylantiriladi. Organik yoqilgʻi (koʻmir, gaz, neft, torf) zahiralari kamayib qolgan taqdirda insoniyatni energiya bilan taʼminlashda yadro yoqilgʻisidan foydalanish hozircha eng ishonchli yoʻl hisoblanadi. Shuning uchun koʻpchilik rivojlangan mamlakatlarda (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Kanada, Yaponiya, Germaniya, Shvetsiya, Rossiya, Hindiston, Pokiston va boshqalar) issiqlik va gidroenergetika manbalaridan boshqa energiya manbalaridan, shu jumladan, birinchi navbatda, yadro energiyasidan foydalanishning yuqori samarali usullarini oʻzlashtirishga doir ishlar jadal ravishda olib borilmoqda. Oʻzbekistonda Yadro energetikasiga doir ilmiy tekshirish ishlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti tomonidan olib boriladi.

YA.e.ga doir eng tashvishli muammo – bu AES larni ishlatish jarayonida xavfsizlikni taʼminlash hamda ajraladigan suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilarni zararsizlantirish muammosi. AES larda bunday chiqindilardan tashqari radioaktiv izotoplarning uchuvchi birikmalari ajraladi, radioaktiv aerozollar ham hosil boʻlishi mumkin. Radioaktiv gazlar va aerozollarning maʼlum qismi yaxshilab maxsus ishlov berilganidan soʻng atmosferaga chiqarib yuboriladi, suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilar esa maxsus omborlar („qabristonlar“)ga toʻplanadi. Biroq, Yadro energetikasi ni taraqqiy ettirishning eng asosiy muammosi koʻp miqdordagi zararli chiqindilarni koʻmib tashlashning tejamli va ishonchli usullarini ishlab chiqishdan iborat. Bu borada koʻpchilik rivojlangan mamlakatlarda 20-asrning 70-yillaridan beri ilmiy tekshirish va tajribasanoat ishlari olib borildi hamda baʼzi usullari ishlab chiqildi va amalda joriy qilindi (mas, chiqindilarni yerga chuqur koʻmib, qalin beton toʻsiq – sarkofag bilan oʻrash, konteynerlarda okean tubiga tashlash va b). Lekin hozircha eng ishonchli, xavfsiz va tejamli usullari ishlab chiqilganicha yoʻq.