Sukhoi Su-75 Checkmate

**Sukhoi Su-75 Checkmate** ( ; **LTS**,Oʻzbekcha Suxoy Su-75 chekmeyt, rus tilidagi „Yengil Taktik qiruvchi“ soʻzining qisqartmasi) – bu Sukhoi tomonidan eksport va Rossiya Aerokosmik kuchlari uchun ishlab chiqilayotgan bir dvigatelli, koʻrinmas qiruvchi samolyot . Sukhoi konstruktorlik byurosi, shuningdek, roʻyxatdan oʻtish raqami RF-0075 boʻlgani uchun, qiruvchi T-75 deb ham nomlanadi

https://en.m.wikipedia.org/wiki/File:Vladimir_Putin_in_MAKS_Airshow_2021_12.jpg

## Rivojlanish

Statik maket 2021-yilgi Maks aviasalonida Rossiya prezidenti Vladimir Putin ishtirokida namoyish etildi. Checkmatening birinchi parvozi avvaliga 2023-yilga moʻljallangan edi, keyin esa 2024-yilga qoldirildi, dastlabki yetkazib berish 2026—2027-yillarga moʻljallangan. Checkmateʼning narxi nisbtan arzon va u eksport uchun moʻljallangan hamda bir xil yengil va oʻrta vaznli toifadagi Lockheed Martin F-35 Lightning II va Shenyang FC-31 samolyotlari bilan raqobatlasha oladi. 15 yil ichida 300 ta shu turdagi qiruvchini ishlab chiqarish kutilmoqda.

Rostec bosh direktori Sergey Chemezovning soʻzlariga koʻra, LTS Checkmateʼning har biri 25–30 million dollarga tushishi kutilmoqda.

2021-yil 14-noyabrda Su-57 ishlab chiqariladigan Komsomolsk aviatsiya zavodida Chekmatening bir nechta prototiplarini ishlab chiqarish boshlangani xabar qilingan edi.

Su-75 Checkmate ni ishlab chiqish Rossiyaga nisbatan xalqaro sanksiyalar tufayli kechiktirilishi mumkin, chunki Rossiya Yevropa Ittifoqidan yarim oʻtkazgichlar va yuqori texnologiyali ishlov berish uskunalarini import qila olmaydi. Potentsial eksport savdolari ham toʻxtab qoldi, chunki Rossiya AQSh dollaridan foydalangan holda savdo qila olmaydi.

2022-yilning 16-avgustida United Aircraft Corporation Su-75 Checkmateʼning toʻrtta prototipini yaratishni rejalashtirayotgani, parvoz sinovlari 2024-yilgacha rejalashtirilgani haqida xabar berdi

## Dizayn

Su-75 Checkmate divertersiz kirish, V shaklidagi dum va ichki qurol-yarogʻ joylariga ega – bularning barchasi qiruvchining radarga tushish xavfini kamaytirish uchun moʻljallangan. Qanot maydoni katta koʻrinadi, bu muxbir Devid Axning talqiniga koʻra, Suxoy qiruvchi samolyotni 40 000 fut yoki undan yuqori balandliklarda uchish va jang qilish uchun moʻljallanganligini anglatadi.

Su-75 ning tovushdan tez uchishi mexanik jihatdan oddiy boʻlib, bu Boeing F-35 va Sukhoi Su-27 kabi murakkabroq uchish konstruktsiyalariga nisbatan xarajatlarni kamaytirishi mumkin. Harakatlanuvchi rullar va liftlar bilan alohida gorizontal va vertikal stabilizatorlar oʻrniga, Su-75 qiruvchi samolyoti Northrop Grumman YF-23 ga oʻxshash „ruddervatorlar“ ga ega. Ruddervatorlar Sukhoi tomonidan ishlab chiqilgan murakkab parvozlarni boshqarish tizimlarini talab qiladi, chunki Su-35 va Su-57 qiruvchilarida funksionallik mavjud emas.

Qiruvchi konstruktorlarining fikriga koʻra, Checkmate  tagacha uchish masofasiga moʻljallangan,  gacha foydali yuk koʻtaradi va 1,8-2 max gacha tezlikka erishadi. Qiruvchi, shuningdek, beshta raketa va avtokanonli ichki qurol-yarog 'joyiga ega boʻladi.

### Dvigatel

Quvvat stansiyasi Saturn izdeliye 30 dvigateliga oʻxshaydi, u Su-57ning Su-57M variantini ham quvvatlantiradi. *Izdeliye* 30 AL-41F1 oldingisidan 30% kamroq solishtirma ogʻirligi va 18% gacha samaraliroq boʻlishi uchun ishlab chiqilgan boʻlib, taxminan 107,9 kN (24 300 lbf) quruq va 171,7 kN (38 600 lbf) yonishda. Bir marta seriyali ishlab chiqarishda *izdeliye 30* dvigateli boshqa rus dvigatellariga qaraganda ancha uzoqroq xizmat qiladi.

### Kabina
Kabinada suratga olishni taqiqlovchi cheklovlar tufayli samolyotni shaxsan koʻra olgan birinchi Gʻarb jurnalisti, NBC News Mett Bodner suratni koʻrish nuqtasisiz oldindan koʻrishni taqdim etdi. Bodnerga koʻra, kabina koʻrinishi Su-57 kabina oynasiga oʻxshash boʻlib, 2 ta 38cm lik asosiy funksiyalarni bajaruvchi LCD monitori Su-35S LCD monitori joylashuv tartibiga oʻxshash. Kabinada keng burchakli (30 ° dan 22 ° gacha) bosh ekrani (HUD) mavjud.

### Aerodinamikasi
Checkmate elektron infratuzilmasi ochiq arxitektura boʻlib, asosan bortda joylashgan „Matryoska“ diagnostika tizimlaridan foydalanadi. Rossiyaning *Top War* gazetasiga koʻra, Su-75 prototipi faol bosqichli radar bilan qurilgan. Yuriy Beliyning soʻzlariga koʻra, NIIP radar konstruktorlik byurosi samolyot uchun arzon AESA radarini ishlab chiqishni rejalashtirmoqda. Bosh vazir oʻrinbosari Yuriy Borisovning soʻzlariga koʻra, Chekmate Sukhoi konstruktorlik byurosi tomonidan tannarxni kamaytirish mexanizmi sifatida Su-57 bilan bir xil komponentlar va avionikaga ega boʻladi.

### Qurollanish
Rostec rahbari *The Wall Street Journal* nashriga bergan intervyusida Su-75 qiruvchisi 7 tonnadan ortiq havo-havo va havo-yer turidagi qurol-yarogʻlarni olib yurishini va bir vaqtning oʻzida bir nechta nishonlarga zarba bera olishini aytdi.

## Variantlar

Maʼlumotlarga koʻra, uchuvchisiz varianti ishlab chiqilmoqda, agar zarur boʻlsa, ikki oʻrindiqli trener versiyasi ishlab chiqilishi mumkin, va tashuvchiga asoslangan versiya ham koʻrib chiqilmoqda.

## Potentsial operatorlar

Rostec Argentina, Hindiston va Vyetnam samolyotlar uchun asosiy eksport yoʻnalishlariga aylanishini kutmoqda, Afrika davlatlari mudofaa vazirliklari ham ushbu qiruvchiga katta qiziqish bildirmoqda. Sukhoi kelgusi 15 yil ichida Afrika mamlakatlariga 300 ta Su-75 Checkmate samolyotlarini eksport qilishni maqsad qilgan.

SITDEF-2021da „Rosoboroneksport“ mahsulot eksporti bosh direktori Aleksandr Mixeev Janubiy Amerikaning bir qator davlatlarida Su-75 samolyotlariga qiziqish borligini aytdi.
## Manbalar