open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arximed

Arximed (; mil. avv. 287-212) Sirakuzalik qadimgi yunon olimi, fizik, matematik, mexanik va muhandis boʻlgan. Arximed oʻsha zamonning yirik ilmiy markazi — Iskandariyada taʼlim olgan. Rimliklar Sirakuzani bosib olishi paytida oʻldirilgan. Arximed richag qonunlarini topgan, uning nomi bilan yuritiladigan gidrostatika qonunini ochgan. Matematikaga oid bir qator ishlari orasida uning usuli yordamida egri chiziqlarning uzunligini hisoblab topish, yuza va hajmlarni aniqlash katta oʻrin tutadi. Arximed ekin maydonlarini sugʻorish mashinalari, yuklarni koʻtarish uchun moʻljallangan richag va bloklar tizimlari, harbiy irgʻitish mashinalari, qotishmalarning tarkibini suyuqlik (suv)da aniqlash usuli va boshqa koʻp kashfiyotlarning muallifi. Koʻp asarlari bizgacha yetib kelmagan. Arximedning ochgan qonunlari uning yanada mashhur boʻlishiga olib keladi. Koʻpchilikka maʼlum boʻlgan "Arximed kuchi" yoki „Arximed qonuni“ deb nomlangan qonun fizika fanida alohida oʻrin egallaydi. Miloddan avvalgi 212-yilda rimliklar Sirakuzani bosib olgandan soʻng Arximed oʻldirilgan. 

## Manbalar

## Yana qarang
* Arximed qonuni
* Arximed aksiomasi
* Arximed spirali
* Arximed vinti

## Havolalar
* Grecheskie teksti sochineniy
* Tarjimai hol  na univer.omsk.su.
Maasholm

**Maasholm** — Germaniyadagi shaharlardan biri. Schleswig-Holstini federal okrugining Schleswig-Flensburg tumanida joylashgan. 2005 yil 30 iyunida 687 nafar aholi qayd etilgan.
Salib yurishlari

**Salib yurishlari** — 1096-kkkk Gʻarbiy Yevropa zodagonlari va katolik cherkovi tomonidan Yaqin Sharqqa (Suriya, Falastin, Shimoliy Afrika) qilingan bosqinchilik urushlari. Salib yurishlarining bosqinchilik mohiyati diniy shiorlar (gʻayridin (musulmonlar)larga qarshi kurash va „xudo qabri“ hamda „muqaddas yer“ (Falastin)ni ozod qilish) bilan niqoblangan.

Salibchilar, odatda, kiyimlariga salib (xoch) belgisini tikib olishgan (yurishlarning nomi shundan). XI-asrning soʻnggi choragida saljuqiylar tomonidan Vizantiyaning Kichik Osiyodagi yerlarini hamda diniy anʼana boʻyicha „muqaddas shahar“ boʻlgan Quddusni egallab olishlari salibchilarning Oʻrta dengizning sharqidagi yerlarga bostirib kirishiga sabab boʻlgan. Vizantiya saljuqiylarga qarshi kurashish uchun Gʻarbdagi davlatlardan bir necha bor harbiy yordam soʻragan. Salib yurishlarining bevosita tashkilotchisi boʻlgan Rim papasi bundan foydalangan. Papalar katolik cherkovining taʼsirini kuchaytirish va kengaytirish, pravoslav cherkovini Rimga boʻysundirish maqsadida diniy fanatizmni avj oldirganlar. Salibchilarning koʻpchiligini qashshoqlashib qolgan ritsarlar, yirik senʼorlar hamda dehqonlar tashkil qilgan.

Birinchi salib yurushi (1096—1099) 1095-yil Klermonda papa Urban II tomonidan eʼlon qilingan. Yigʻilgan odamlarga quyidagicha murojaat qilgan: *"U yerga borgan har bir kishi, vafot etgan taqdirda, gunohlari kechiriladi. Ular kofirlarga qarshi moʻl-koʻl neʼmatlar keltiradigan jangga chiqsinlar… U yerning daryolarida sut va asal oqadi. Ha, oldin qaroqchi boʻlganlar, oʻz birodarlari va qabilalariga qarshi kurashganlar jangchilarga aylanadi. Bu yerda oʻkinganlar, u yerda boy boʻladi"*. 1099-yil iyulda salibchilar saljuqiylardan Quddus (Iyerusalim) shahrini tortib olishgan va Quddus qirolligini tashkil etishgan.

Ikkinchi salib yurushi (1147—49)ga 1144-yil saljuqiylarning Edessa shahrini bosib olishlari bahona boʻlgan. Bu yurish magʻlubiyatga uchragan.

Uchinchi salib yurishlari (1189—92)ning boshlanishiga 1187-yil Misr sultoni Salohiddin tomonidan Quddusning egallab olinishi sabab boʻlgan. Bu yurish ham barbod boʻlgan.

To'rtinchi salib yurushi (1202—04)ni 1199-yil papa Innokentiy III uyushtirgan. Uning natijasida fransuz, nemis va italyan salibchilari dastlab Misrga moʻljallangan yurishning yoʻnalishini oʻzgartirib, xristianlar yashaydigan shaharlar — Zadar (Dalmatsiya, 1202-yil noyabr, Konstantinopol (Vizantiya poytaxti, 1204-yil, aprel))ni bosib olib, Lotin imperiyasini tuzishgan.

Beshinchi (1217—21), Oltinchi (1228—29), Yettinchi (1248— 54), Sakkizinchi (1270), Toʻqqizinchi (1271-72) salib yurishlari samarasiz boʻlgan. 1291-yilda Akra shahrining musulmonlar qoʻliga oʻtishi natijasida salibchilar Sharqdagi mulklarini butunlay yoʻqotganlar.

Nemis zodagonlarining XII—XIII-asrlarda slavyanlar va boshqa Boltiqboʻyi xalqlariga qarshi yurishlari hamda 1209—29-yillarda papalik tashabbusi bilan Shimoliy Fransiya ritsarlarini Janubiy Fransiyadagi diniy harakat qatnashchilari — albigoychilarga qarshi Albigoy urushlarini ham koʻpincha Salib yurishlari deb atashadi.

## Manbalar
Osasco

**Osasco** - Braziliyadagi shahar, San Paulu dagi shahar. Braziliyaning janub-sharqiy qismida, Tyete daryosining havzasida, Atlantika okeani qirgʻogʻidan 86&nbsp;km uzoqlikda joylashgan.

## Ilovalar
* Internet domeyn
* http://www.osascobrazil.com
Tajriba

**Tajriba** soʻzi quyidagilarni anglatishi mumkin:
* **[[Tajriba (bilim)|Tajriba]]** - kuzatuv, faoliyat, kechinma, taassurotlar yordamida yigʻilgan bilim; masalan, *hayotiy tajriba*.
* **[[Tajriba (fan)|Tajriba]]** - biror ilmiy faraz yoki iddaoni tekshirish uchun bajariladigan amal.
Spektroskopiya

**Spektroskopiya** – elektromagnit nurlanish va materiya oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir natijasida yuzaga keladigan elektromagnit spektrlarni toʻlqin uzunligi yoki nurlanish chastotasiga qarab oʻlchaydigan va sharhlaydigan tadqiqot sohasi. Materiya toʻlqinlari va akustik toʻlqinlar ham radiatsiyaviy energiya shakllari sifatida koʻrib chiqilishi mumkin

S.ning paydo boʻlishi (I. Nyuton birinchi bor Quyosh nurlarini spektrga ajratgan vaqti) 1666-yillarga toʻgʻri keladi. Asosan, 19-asrning boshidan spektral sistematik ravishda oʻrganilgan. S. maʼlum belgilarga koʻra, mas, elektromagnit toʻlqinlarning toʻlqin uzunligiga koʻra radiospektroskopiya (radiotoʻlqin sohasi), optik spektroskopiya, rentgen spektroskopiyasi va hokazo, tekshirilayotgan tizimlarning xiliga qarab atom spektroskopiyasi, molekulyar spektroskopiya va boshqa boʻlimlarga boʻlib qaraladi.

## Manbalar


## Havolalar
Tarx

:*[[Tarix]] bilan adashtirmang.*

**Sxema** (yun. schema — qiyofa, tashqi koʻrinish) — 1) muayyan qurilma, inshoot, mashina va boshqalarning umumiy muhim tomonlari shartli belgilar bilan masshtabsiz ifodalangan chizma; 2) biror narsaning umumiy tasviri, bayoni, ifodasi.

**Tarx** yoki **sxema** deb biror qurilma, inshoot, umuman har qanday yetarlicha murakkab obyekt yoki jarayonni sodda tasvirlab beruvchi chizma, tasvirga aytiladi.

## Yana qarang
* Arxitektura
* Chizmachilik
* Reja
MS-DOS

**MS-DOS** (talaffuzi: *em-es-dos*; **M**icro**S**oft **D**isk **O**perating **S**ystem - "Microsoft Disk Ishlatuv Tizimi") x86 arxitekturali shaxsiy komputerlar uchun ishab chiqarilgan ishlatuv tizimidir. 1981-yili IBM buyurtmasiga binoan Microsoft tomonidan Q-DOS asosida tayyorlangan. MS-DOSning asosiy vazifalari:

Microsoft, shuningdek, MS-DOS-da turli xil taktikalarni va ularning bir nechta ilovalari va ishlab chiqish vositalarini qo'llagan, ular haqiqiy MS-DOS (va PC DOS) da mukammal ishlaganda, boshqa sotuvchining DOS ilovasida ishlaganda buziladi. Ushbu amaliyotning mashhur misollari:

Microsoft-ning QuickPascal dasturi (1989 yil boshida chiqarilgan) hujjatsiz DOS funktsiyalari yordamida dasturning Dastur segmenti prefiksini o'zgartirish orqali MS-DOS-ni tekshirgan birinchi MS mahsuloti bo'lib, so'ngra DOS ma'lumotlar segmentida belgilangan holatda tegishli qiymat o'zgargan yoki o'zgarmaganligini tekshirgan. (shuningdek, hujjatsiz). Bu tekshirish uni keyingi MS mahsulotlariga ham kiritdi, jumladan Microsoft QuickC v2.5, Programmer's Workbench va Microsoft C v6.0.[74]

AARD kodi, Windows ishga tushirgichidagi kod bloki (WIN.COM) va Windows 3.1 ning bir nechta boshqa tizim fayllari. U XOR shifrlangan, o'z-o'zidan o'zgartirilgan va ataylab noaniqlangan bo'lib, turli hujjatsiz DOS tuzilmalari va funktsiyalaridan foydalanib, Windows haqiqatan ham MS-DOS da ishlayotgan yoki yo'qligini aniqlash uchun.[74] Beta versiyalarida, agar haqiqiy MS-DOS uchun sinov muvaffaqiyatsiz tugasa, u "xato" xabarini ko'rsatdi, bu esa foydalanuvchini to'xtatish yoki davom ettirishni so'raydi, sukut bo'yicha bekor qilish. Yakuniy versiyada kod hali ham ishlamoqda, ammo xabar va so'rov qo'shilgan bayroq bayti bilan o'chirib qo'yildi, bu esa uni (ehtimol) samarasiz qildi.

E'tibor bering, Windows 3.0 beta-kodi faqat Windows "xorijiy" operatsion tizimda to'g'ri ishlamasligi haqida ogohlantirish berdi. U, aslida, DR DOS 6.0 da juda yaxshi ishladi.

Windows tomonidan MS-DOS ni Windows ishga tushayotgani/chiqayotgani haqida xabar berish uchun chaqirilgan uzilish tartiblari, MS-DOS va Windows ikkita alohida mahsulot bo'lishi kerakligiga qaramay, MS-DOS IN_WINDOWS bayrog'ida saqlanayotgani haqidagi ma'lumot.[74]
Insho

**Insho  **arabcha  so‘z   bo‘lib,  «yaratish», «bino qilish», «qurish» ma’nosini  beradi.  Hozirgi tilimizda bu so‘zning ma’nosi ancha  torayib,  asosan,  o‘quvchi va talabalar to- monidan  yoziladigan  «ijodiy  yozma ish» ma’nosida qo‘llanadi.

Insho – muallifning ma’lum bir mavzu asosida o‘z fikrlarini yozma shaklda bayon qiluvchi kichik asar. In- shoda muallifning so‘z qo‘llash mahorati, fikrlash ko‘- nikmasi, bilim va dunyoqarashi, savodi  namoyon  bo‘- ladi.

Insho – o‘quvchi yaratadigan  matn  turi. Unda ma’lum bir mavzu mustaqil ravishda ochib beriladi. Inshoda o‘quv- chining o‘z fikrlarini yozma shaklda to‘g‘ri, ravon,  savodli bayon qilish malakasi aks etadi.

Inshoda mavzu bo‘yicha bilimlar yuzaga chiqadi. Yozuvchi va shoirlar, olim va muxbirlar o‘zi yozadigan asar,  ilmiy ish,  maqolaga  katta mas’uliyat  bilan  qaragani kabi o‘quvchi ham insho yozishdan oldin unga har to- monlama tayyorlanishi lozim.

Katta-katta olimlar ijodiy ishlarini o‘quvchilik paytida insholardan boshlashgan.

Insho yozish uchun, avvalo,  bilim  egallash zarur.  Takror va takror yozish natijasida esa insho yozish ko‘nikma va malakasi  shakllanadi. Yaxshi  inshoning  zamirida boy  bilim va tinimsiz mashq yotadi.

Har  qanday  ish tartib  bilan  bajarilganligi  kabi insho ham reja asosida yozilishi  kerak.  Puxta reja  inshoning  si- fatini ta’minlashga xizmat qiladi.

Inshoda o‘quvchining o‘z fikri  va boshqa  manbalardan olgan ma’lumotlari ajralib turishi  kerak.  Boshqalarning fik- rini o‘zinikiday qilib berish ko‘chirmakashlik  sifatida  sal- biy baholanadi.

Inshoning har bir turi o‘ziga xos shakl va mazmun xu- susiyatiga ega.

Insho – o‘quvchi ijodiy mehnatining oliy ko‘rinishi, uning aqliy mehnati mahsuli. Insho puxta reja bo‘yicha yozilishi, mantiqan izchil, imloviy, uslubiy va punk- tuatsion jihatdan to‘g‘ri, dalillarga tayangan bo‘lishi zarur. Insho yozish uchun mavzu chuqur o‘rganilishi, dalillash uchun ko‘chirmalar yig‘ilishi, ularning man- balari aniq bo‘lishi kerak. So‘ngra  reja tuzilib,  reja  aso- sida yozishni boshlash  lozim.  Insholar hajmi  o‘quvchi- ning yoshiga qarab turlicha bo‘lishi mumkin.
Anatoliy Demyanenko

**Anatoliy Vasilyovich Demyanenko** (ukraincha: Anatolіy Vasilovich Demyanenko) (19-fevral 1959-yil, Dnepropetrovsk, Ukraina) – sobiq Sovet Ittifoqi va Uktaina futbolchisi, himoyachi.
Halqaro klass sport masteri. Kiev Milliy Jismoniy tarbiya institutini tamomlagan.

## Futbolchilik faoliyati

*  „Dnepr“ (Ukraina) – 1976-78
*  „Dinamo Kiev“ (Ukraina) – 1979-1990
*  „Magdeburg“ (Olmoniya) – 1991
*  „Vidzev“ (Polsha) – 1991-92
*  „Dinamo Kiev“ (Ukraina) – 1992
*  „Dinamo Kiev 2“ (Ukraina) – 1992

## Yutuqlari
Oʻyinchi sifatida
* Sovet Ittifoqi chempioni (5): 1980, 1981, 1985, 1986, 1990
* Sovet Ittifoqi Kubok gʻolibi (4): 1982, 1985, 1987, 1990
* Sovet Ittifoqi Mavsum Kubogi gʻolibi (Sovet Ittifoqi Superkubogi) (3) : 1980, 1985, 1986
* UEFA Kubok egalari Kubogi sohibi: 1986
* Sovet Ittifoqi eng zoʻr oʻyinchisi: 1985
* Yoshlar terma jamoalar Ovrupo chempioni: 1980
* Jahon chempionati ishtirokchisi: 1982, 1986, 1990
* Ovrupo vize-chempioni: 1988

Trener sifatida
* Ukraina chempioni: 2007
* Ukraina Kubogi gʻolibi: 2006, 2007

## Shaxsiy

* Sovet Ittifoqi terma jamoasida 80 oʻyinda ishtirok etgan, 6 toʻp kiritgan
* Sovet Ittifoqi 33ta eng yaxshi futbolchi roʻhatida 9-marta kiritilgan, ulardan birinchi (1) boʻlib 7 matrta: (1981—1986 va 1988), ikkinchi (2) boʻlib (1980), uchinchi boʻib (1979) yilda tan olingan.
AFC Chempionlar ligasi 2011

**2011 AFC [[Osiyo Chempionlar Ligasi]]** turniri 30 marotaba boʻlib oʻtadi. Ushbu turnir gʻolibi 2011 ohirida boʻlib oʻtadigan FIFA Jahon Klublar Kubogida ishtirok etadi.

## Turnir formati va ishtirokchilar
AFC Osiyo futbol konfederaziyasi 2011 va 2012 yil Chempionlar Ligasi mavsumlari uchun ishtirok etish qoidalarini maʼquladi.
30 noyabr 2009 yil, AFC 12tadan ortiq futbol federaziya turnirda ishtirok etish niyatini bildirdi. Hozirda AFC Chempionlar Ligasi turnirida 10 ta futbol federaziya va assoziaziya vakillari ishtirok etmoqda. Singapur keyinchalik turnirda qatnashishdan bosh tortdi.

Toʻla ishtirokchilar roʻyxati.

;Sharqiy Osiyo

* **Qatnashmoqda:** , , , , 
* **Play-off orqali:** , , 

;Gʻarbiy Osiyo

* **Qatnashmoqda:** , , , , 
* **Play-off orqali:** 

## Guruh bosqichi

Guruh bosqichiga qur’a Kuala Lumpur shaxrida, Malayziya 7 dekabr 2010 yil boʻlib oʻtdi.

### Guruh A

### Guruh B

|

|}

### Guruh C

### Guruh D

### Guruh E

### Guruh F

|

|}

[SPASI]: PERTANGDIGAN TELAH TERTUNDA AKIBAT ATAS GEMPA JEPANG.

### Guruh G

### Guruh H

## Play-off bosqichi

### 1/8 final
Guruh bosqichi gʻoliblari maʼlum boʻlgach, play-off bosqichida ular kuydagi qur’a boʻycha mosobaqani davom ettirishadi.

|}

### Final
2011 AFC Chempionlar Ligasi Final oʻyini kura natijasi finaldagi jamoalarni mezbon stadionida boʻlib oʻtadi. 2011 yildagi format 2009 va 2010 yillardagi formatga nisbatan oʻzgargan.

## Manbalar

## Havolalar
* AFC Champions League Official Page 
* AFC Champions League 2011 Competitions Regulations
Arab bahori

**Arab bahori** (, *al-Thawrāt al-ʻArabiyyah*) 2010-yil oxirida arab dunyosida boshlangan qator norozilik namoyishlariga berilgan nomdir. Ular Tunis, Misr, Yaman, Jazoir, Iordaniya, Mavritaniya, Saudiya Arabistoni, Ummon, Sudan, Siriya, Liviya hamda Marokash kabi mamlakatlarni qamrab oldi. Eʼtirozlar inqilob deya baholanmoqda.

Eʼtirozlar 2010-yil 18-dekabrida Tunisda, Muhammad Buazizining politsiya poraxoʻrligi va qattiqqoʻlligiga achchiq qilib oʻzini yoqib yuborishidan boshlanib ketdi. Tunis toʻntarilishi muvaffaqiyati va mintaqadagi oʻxshash vaziyatlar tufayli, namoyishlar toʻlqini qoʻshni mamlakatlarga oʻtdi, jumladan eʼtirozlar Jazoir, Iordaniya, Misr va Yamanda davom etdi, nisbatan kichik miqyosda boshqa arab mamlakatlari ham voqealar silsilasiga tushdi. Koʻpgina vaziyatlarda eʼtirozli kunlar "jahl kunlari", deb ataldi.

Eʼtirozlar natijasida birinchi boʻlib oʻzgargan hukumat Tunisniki boʻldi: sobiq Prezident Zayn al-Abidin ibn Ali Saudiya Arabistoniga qochdi. Keyingi katta eʼtirozlar Misrda 2011-yil 25-yanvarida boshlandi. Toʻrt kunlik namoyishlardan soʻng Prezident Husni Muborak islohotlar oʻtkazishga vaʼda berdi, biroq lavozimidan kechish niyatini bildirmadi. Bundan keyin davom etgan namoyishlardan soʻng Muborak 30 yillik mansabini boshqa egallamasligini, sentabrda boʻlib oʻtadigan saylovlardan soʻng isteʼfoga chiqishini eʼlon qildi. Bu paytda Iordaniya qiroli Abdulla II bosh vazirni almashtirdi, Yaman Prezident Ali Abdulloh Solih esa keyingi saylovlarda nomzodini qoʻymaslikka vaʼda berdi.

Eʼtirozlar butun jahon eʼtiborini oʻziga qaratdi. Namoyishchilarni 2011-yilgi tinchlik uchun Nobel mukofoti bilan taqdirlash takliflari oʻrtaga tashlandi.

Bugungi natijalar

## Manbalar
Entrena

**Entrena** — Ispaniyaning La Rioja mintaqasida joylashgan munisipalitet. La Rioja provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 21,03&nbsp;km2. Aholisi — 1490 kishi (2010).
## Havolalar
* Rasmiy sayti 
* Ayuntamiento 
* Ficha municipal, Gobierno de La Rioja
* C.R.A. Moncalvillo
Kolizey

**Kolizey** (italyancha: *Colosseo*; asl nomi: **Flaviy Amfiteatri**) – Italiya poytaxti Rimning markazida joylashgan elliptik amfiteatrdir. Kolizey Rim Imperiyasi paytida (milodiy 72-80-yillarda), imperator Vespasian, keyin esa Tit Flaviy tomonidan qurdirilgan. Rim meʼmorchiligi va muhandisligi namunasi hisoblanadi. Zilzila va qaroqchilik tufayli koʻp qismi buzilib ketgan.

**Kolizey**, Kolossey (lotincha colosscus — ulkan) — Qad. Rimdagi meʼmoriy yodgorlik (milodiy 75—80 yillar). Imperator Tit qurdirgan. Keyinchalik Flaviy amfiteatr" nomi bilan mashhur boʻlgan. K.balandligi 57 m, tarhi ellips shaklida (524 m). 4 qatlamli oʻrindiqqa 50 ming tomoshabin joylashgan. Sahna tagida hayvonlar qafasi, omborxona boʻlgan. Imperator oʻrindigʻi sahna bilan teng (balandligi 3,5 m) boʻlgan. 1-qatlamda imperatorning yaqinlari, 2-qatlamda yuqori tabaqali kishilar, 3 va 4 qat-lamda oddiy xalq oʻtirgan. Oʻrindiklar toshdan ishlangan, galereyalarining konstruksiyalari beton va gʻisht bilan mustahkamlangan va bunga kop mashaqat ketgan. K. ning ulugʻvor old tomoni 4 qavatli, har biri 80 ta ravoqlar qatori bilan jozibador ishlangan, pastki qismidan tomoshabinlar kirish va chiqishda foydalanganlar. K. markazidagi sahnada bayram marosimlari, qurbonlik, gladiatorlar jangi, teatr tomoshalari oʻtkazilgan.

Yunonistonda taxminan miloddan avvalgi 300 yilda barpo etilgan Afinadagi Dionis K.iga 20.000, Epidavr K.iga 14000, Delfa K.iga 5000 tomoshabin joylashgan. K.da 8—9 soatda 3 tragediya va 1 satira asari qoʻyilgan.

## Havolalar

* Kolizey haqida
* Kolizeyda virtual tur

## Manbalar
Qiziltepa

**Qiziltepa** — Navoiy viloyati Qiziltepa tumanidagi shahar, tuman markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Qiziltepadan viloyat markazi (Navoiy shahri) gacha 54&nbsp;km. Aholisi 12 ming kishidan ziyod (2004). Shahar yonidan Chovli arigʻi oʻtgan. Paxta tozalash, gʻisht, un zavodlari, neft mahsulotlari omborxonasi, MTP, qurilish tashkilotlari, aloqa, transport korxonalari bor. Kichik va oʻrta biznes korxonalari, mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa va sanʼat maktablari, litsey, internat maktabi, agroservis kasb-hunar kolleji, tuman markaziy kutubxonasi, klub muassasalari, madaniyat va istirohat bogʻi, muzey, stadion bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tez tibbiy yordam boʻlimi va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Qiziltepadan Katta Oʻzbekiston trakti, temir yoʻl oʻtgan. Qiziltepadan Navoiy, Gʻijduvon, Shofirkon, Vobkent shahrilariga avtobus va marshrutli taksilar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
Jules Verne

**Jules Gabriel Verne** (talaffuzi: *Jul Gabriyel Vern*; 8-fevral 1828 — 24-mart 1905) Fransiyalik yozuvchi, ilmiy fantastika janri asoschilaridan biri. Uning eng mashhur asarlari sirasiga *[[Suv ostida 80000 kilometr]]* (1870), *Yer markaziga sayohat* (1864), *Dunyo boʻylab sakson kun* (1873) romanlari kiradi. U 66 ta sarguzasht romanlar muallifidir. Birinchi asari esa „Havo sharida besh hafta“ deb nomlanadi. Uning koʻpgina mashhur asarlari, jumladan, „Oʻn besh yoshli kapitan“, "Kapitan Grant bolalari", „Klodius Bombarnak“, „Robinzonlar maktabi“, „Muzlar iskanjasida“, "Ostin Ustun", "Antifer tog'aning ajoyib va g'aroyib sarguzashtlari", "Sirli orol", "Suv ostida 80000 kilometr" kabilar oʻzbek tiliga oʻgirilgan. Verne koinot, havo va suvosti sayohatlari haqida ular amalda qoʻllanmasidan avval yozgan. Kitoblari koʻplab tillarga tarjima qilingan, ayrimlari ekranlashtirilgan. Verne Hugo Gernsback va H.G. Wells bilan birga „Ilmiy fantastika otasi“, deb hisoblanadi.

## Manbalar

## Havolalar
* „Antifer togʻaning sarguzashtlari“ romani Ziyouz kutubxonasida 
* „Suv ostida 80000 km“ romani Ziyouz kutubxonasida 
* "Oʻn besh yoshli kapitan " romani Ziyouz kutubxonasida
Azizbek Haydarov

**Azizbek Saidrahimovich Haydarov** (1985-yilning 8-iyulida tugʻilgan) – Oʻzbekiston milliy futbol terma jamoasi va Bunyodkor jamoasining sobiq yarim himoyachisi.

## Futbolchilik faoliyati
Futbolchi faoliyatida birinchi klub jamoasi — Lokomotiv Toshkent. Ushbu jamoada Azizbek Haydarov 2005-2007-yillarda oʻynab kelgan.

### Klub
Professional faoliyatini 2004-yilda Toshkentning „Lokomotiv“ klubida boshlagan. 2007—2011-yillar va 2018-yilda Toshkentning „Bunyodkor“ jamoasida oʻynagan. 2011-yilning 26-iyulida BAAning Al-Shabab klubi bilan shartnoma imzoladi va 2017-yilgi mavsumgacha BAA jamoasida oʻynagan. 2017—2018-yillarda BAAning boshqa bir jamoasi „Ajman“ klubida toʻp surgan.

2019-yilgi mavsumda Toshkentning „Lokomotiv“ jamoasi bilan shartnoma imzoladi va yarim mavsumdan soʻng futbolchilik faoliyatini yakunlagan.

### Xalqaro faoliyati
U Oʻzbekiston olimpiya terma jamoasida oʻynagan va uning sardori boʻlgan.

U 2007-yilda Oʻzbekiston terma jamoasida debyut qilgan. U Osiyo Kubogining uchta final turnirida qatnashgan – 2007-yilda (uchta oʻyinda ishtirok etgan), 2011-yilda (oʻz jamoasining barcha oltita oʻyinida maydonga tushib, yarim finalchiga aylangan) va 2015-yilda (toʻrtta oʻyinda ham ishtirok etgan).

Haydarov 2007-yildan buyon futbol boʻyicha Oʻzbekiston milliy terma jamoasi safida 67 ta oʻyinda maydonga tushdi (2015-yil 31-mart holatiga koʻra), shu jumladan, 2010-yyilgi futbol boʻyicha Jahon chempionati saralash bosqichidagi 6 ta oʻyinda.

U 2007-yilda Oʻzbekiston olimpiya terma jamoasi sardori boʻlgan. Haydarov Oʻzbekiston terma jamoasi safida 2011-yilgi Osiyo kubogi guruh bosqichida Quvaytga qarshi oʻyinda gol urgan. Gol baʼzan Maksim Shatskix hisobiga yoziladi, uning jarima zarbasini Haydarov 2:1 hisobida gʻalaba qozonish uchun Quvayt darvozasiga yoʻlladi.

## Futboldan keyingi faoliyati
2019-yildan 2021-yilgacha OʻFA terma jamoalar markazi boshligʻi sifatida faoliyat olib bordi. 2022-yilgi mavsumda „Bunyodkor“ klubi akademiyasi bosh direktori sifatida tayinlandi.

## Terma jamoa uchun gollar

### Xalqaro gollar

: *Olingan ballar va natijalar birinchi navbatda Oʻzbekistonning gollari roʻyxatini koʻrsatadi.*

## Yutuqlar

* Oʻzbekiston chempioni (3): 2008, 2009, 2010
* Oʻzbekiston chempionati kumush medali sovrindori: 2007
* Oʻzbekiston kubogi sohibi : 2008, 2010
* Oʻzbekiston kubogi finalchisi: 2007, 2009

## Manbalar

## Havolalar

*
Esteghlal F.C.

**Esteghlal futbol klubi** (; ) – odatda Esteghlal nomi bilan tanilgan, Tehronda joylashgan va Fors koʻrfazi Pro ligasida ishtirok etadigan eng qadimgi Eron professional futbol klubi. Klub 1945-yilda tashkil etilgan. Velosipedchilar () va 1949—1979-yillar orasida Tâj () nomi bilan tanilgan. Klub Esteghlal Athletic sport klubi tarkibiga kiradi. Jamoa Fors koʻrfazi Pro ligasida 1000 ochkoga erishgan birinchi jamoa hisoblanadi.

1979-yilgi inqilobdan va Erondagi ayollar futboli taqiqlash siyosatidan soʻng klubning ayollar jamoasi tarqatib yuborilgan. 1973—1974-yilgi mavsumdan beri „Esteghlal“ uy oʻyinlarini 78 116 oʻrindiqga ega „Ozodiy“ stadionida oʻtkazdi, ammo muhim oʻyinlarda stadion koʻproq odamni sigʻdira oladi. 1999-yilda Tehronda „Jubilo Ivata“ jamoasiga qarshi final oʻyinini 125 000 muxlis tomosha qilgan Klublar oʻrtasidagi Osiyo chempionati oʻyinida tomoshabinlar soni boʻyicha rekord oʻrnatgan.

„Esteghlal“ Tehron va Eronning eng qadimgi futbol klublaridan biri boʻlib, Eron futbolida chuqur tarixga ega. Bu Eron futbolidagi eng koʻp qoʻllab-quvvatlanadigan va muvaffaqiyatli klublardan biri boʻlib, ikkita Osiyo Chempionlar Ligasi sovrini, 9+1 milliy chempionligi va yettita mamlakat kubogi rekordini qoʻlga kiritgan. Fors koʻrfazi Pro ligasining barcha vaqtlar jadvalida ham „Esteghlal“ yetakchilik qilmoqda. Klubning tarixiy gerbida toj bor edi, bu klubga *Osiyo toji* laqabini bergan. „Esteghlal“ mahalliy raqiblari „Persepolis“ bilan „Sorxabi“ (qizil-koʻk) derbisi yoki Tehron derbisi deb nomlanuvchi oʻyinda uzoq vaqtdan beri qarama-qarshi raqobat olib bormoqda.

## Futbolchilar

### Joriy tarkib
: *Yana qarang*: *[[2024–25 Esteghlal F.C. season]]*

* **U21** = Under 21 year player. **U23** = Under 23 year player. **INJ** = Out of main squad due to injury.

### Shartnoma boʻyicha boshqa futbolchilar

### Ijaraga berilgan futbolchilar

### Jamoa sardorlari
1990-yildan buyon “Esteghlal” sardorlari.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* 
*
Al-Jazira Club

**Al Jazira klubi** () — Abu-Dabida joylashgan, hozirda BAA Pro ligasida ishtirok etuvchi amirlik professional futbol klubi.

## Tarix
*Al-Jazira* 1974-yilda Xolidiya va Al Batin jamoalarining birlashmasi sifatida tashkil etilgan. Klub 1980 va 1990-yillarda bir necha marta ligada qolish uchun kurash olib bordi, ammo 2000-yillarda Shayx Mansur jamoaga sarmoya kiritganidan so'ng muvaffaqiyatlarga erisha boshlagan. Shayx Mansur sotib olinganidan so'ng klub 2011-yilda birinchi liga chempionligini qo'lga kiritgan va 2017 va 2021-yillarda yana ikkita liga chempionligini qo'lga kiritgan. "Al-Jazira" dan Ali Mabxout, Xalfan Muborak kabi iqtidorli o'yinchilar yetishib chiqqan va ular BAA terma jamoasida to'p suradi.

## Yutuqlar

### Mahalliy musobaqalar
**Ligalar**

* **BAA Pro ligasi : 3**
** Chempion: 2010–11, 2016–17 , 2020–21
* **BAA 1-divizioni : 2**
** Chempion: 1982–83, 1987–88

**Kuboklar**

* **BAA Prezidenti kubogi : 3**
** Chempion: 2010–11, 2011–12, 2015–16
* **BAA Liga kubogi : 1**
** Chempion: 2009–10
* **BAA Federatsiya kubogi : 1** (*bekor qilingan*)
** Chempion: 2006–07
* **BAA Superkubogi : 1**
** Chempion: 2021

**Mintaqaviy musobaqalar**

* **GCC Chempionlar Ligasi : 1**
** Chempion: 2007-yil

## Klub rasmiylari

## Joriy tarkib

### Ijaraga berilgan futbolchilar

## Taniqli oʻyinchilari
*  Maurito
*  Matías Delgado
*  Michael Beauchamp
*  Baré
*  Fernando Baiano
*  Sandro Hiroshi
*  Elson Becerra
*  Bonaventure Kalou
*  Toni
*  James Debbah
*  George Weah
*  Dário Monteiro
*  Phillip Cocu
*  Bartholomew Ogbeche
*  Roberto Brown
*  Mohamed Kader
*  Mamam Cherif Touré

## Murabbiylar

## Manbalar

## Havolalar

*Current squad at National-Football-Teams.com
*
2011 AFC Chempionlar Ligasi guruh bosqichi

Osiyo Chempionlar Ligasi 2011-yilgi turnirida 32 jamoa guruh bosqichida ishtirok etadi: 16 jamoa G'arb va 16 jamoa Sharq Osiyodan. Ulardan 30 jamoa to'g'ridan tog'ri guruh bosqichida ishtirok etadi, 2 jamoa play-off orqali (bir jamoa G'arb va Sharq Osiyodan).

Guruh bosqichida 32 jamoa 8ta guruhga bo'lingan. Qur'a Kuala Lumpur, Malayziyada 7-dekabr 2010. 
Bitta mamlakatdan jamoalar bir guruhda qur'a qoidalari bo'ycha o'nay olmaydi.

## Guruhlar

### Guruh A




----



----



----




----



----




### Guruh B
} Play-off g'olibi (G'arb)
|0||0||0||0||0||0
|}




----



----



----



----



----




### Guruh C




----



----



----



----



----




### Guruh D




----



----



----



----



----




### Guruh E

### Guruh F

} Play-off g'olibi (Sharq)
|0||0||0||0||0||0
|-bgcolor=
|align="left"| Nagoya Grampus
|0||0||0||0||0||0
|}

### Guruh G

### Guruh H

## Manbalar

## Havolalar
*AFC Champions League Official Page 
*AFC Champions League 2011 Competitions Regulations  
*2011 AFC Champions League Official Match Schedule
Noemi

**Noemi** (tugʻilgan paytidagi ismi **Veronica Scopelliti** — 25-yanvar 1982, Rim) — Italiyalik qoʻshiqchi.

## Diskografiya
### Albomlar
* 2009 - *Sulla mia pelle* (#3 Italiya - #44 Yevropa)
* 2010 - *Sulla mia pelle (Deluxe Edition)* (#3 Italiya - #42 Yevropa)
* 2011 - *RossoNoemi* (#6 Italiya)

### Extended play
* 2009 - *Noemi* (#8 Italiya - #97 Yevropa)

### Singllar

* 2009 - *Briciole* (#2 Italiya - #51 Yevropa)
* 2009 - *L'amore si odia* (Noemi feat. Fiorella Mannoia) (#1 Italiya - #34 Yevropa)
* 2010 - *Per tutta la vita* (#1 Italiya - #42 Yevropa)
* 2010 - *Vertigini*
* 2011 - *Vuoto a perdere* (#6 Italiya - #47 Yevropa)
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo*

### Videokliplar
* 2009 - *Briciole*
* 2009 - *L'amore si odia* (Noemi feat. Fiorella Mannoia)
* 2010 - *Per tutta la vita*
* 2011 - *Vuoto a perdere*
* 2011 - *Odio tutti i cantanti*
* 2011 - *Poi inventi il modo*

## Sanremo musiqa festivali
* 2010 - 60° Sanremo musiqa festivali - *Per tutta la vita*

## Mukofotlar
### 2009
* *Noemi* (extended play) -  Sertifikatsiya: oltin (Sotuvlar: 50.000+)
* Wind Music Awards
* *Briciole* - Sertifikatsiya: oltin

### 2010
* *Per tutta la vita* - Sertifikatsiya: platinaviy
* Wind Music Awards: *L'amore si odia*
* Wind Music Awards: *Per tutta la vita*
* Wind Music Awards: *Sulla mia pelle*

### 2011
* *Sulla mia pelle* - Sertifikatsiya: 2× platinaviy (Sotuvlar: 140.000+)
* *RossoNoemi* - Sertifikatsiya: 2× platinaviy (Sotuvlar: 120.000+)
* Wind Music Awards: *Sulla mia pelle*
* Wind Music Awards: *RossoNoemi*
* Nastro d'argento: *Vuoto a perdere*
* *Vuoto a perdere* - Sertifikatsiya: platinaviy
* Premio Lunezia: *Vuoto a perdere*
* *L'amore si odia* - Sertifikatsiya: 2× platinaviy

## Tour
* 2009 - *Noemi tour*: 
* 2009/2010 - *Sulla mia pelle tour I*: 
* 2010 - *Sulla mia pelle tour II*: , 
* 2011 - *RossoNoemi*: 

## Leybl
* Sony Music: 2009 – bugun

## Havolalar

* Noemiofficial.it
* Oficial Youtube 
* Arcadinoemi.it 
* Arca di Noemi Youtube
* Facebook noemiofficial
* Facebook arcadinoemi
Sepahan S.C.

**Sepahon Esfahan** — Eronning Isfahon shahrida joylashgan futbol klubi. Sepahon jamoasi Eron Premjer Ligasi 2002—2003-yilgi mavsumida chempion boʻlishga erishgan.

## Klub yutuqlari
* **Eron Pro Liga gʻolibi**: 2002-03, 2009-10, 2010-11, 2011-12, 2014-15 (Fors kurfasi Kubogi)
* **Eron Pro Liga vize-chempioni**: 2007-08 (Fors kurfasi Kubogi)

* **Hazfi Kubogi gʻolibi**: 2003-04, 2005-06, 2006-07, 2012-13

* **AFC [[Osiyo Chempionlar Ligasi]] vize-chempioni**: 2007

## Futbolchilar

### Birinchi jamoa tarkibi



* **U21** = Under-21 level player. **U23** = Under-23 level player. **SPE** = Special group player. **INJ** = Out of main squad due to injury.


#### Ijaraga berilgan futbolchilar

*For recent transfers, see *List of Iranian football transfers summer 2023*.*

### Sobiq futbolchilar
*Sobiq futbolchilar haqida batafsil ma'lumot uchun [[:Turkum:Sepahan S.C. futbolchilari]].*

### Mashhur futbolchilar
:*See: [[Sepaxon futbolchilari roʻyxati]]*

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Sepahan S.C. at Soccerway
* Sepahan S.C.  on PersianLeague.com
Metal

:*[[Metallar|Metall]] bilan adashtirmangiz.*
**Metal** quyidagilarni anglatishi mumkin:
* Heavy metal
* Death metal
* Doom metal
Chelak

Chelak — Samarqand viloyatining Payariq tumanidagi shahar (1981-yildan). Ilgari uning oʻrnida Oytamgʻali qishlogʻi boʻlgan. Chelak shahri Chelak tumani markazi sifatida hizmat qilgan boʻlsada, hozir Chelak tumani Payariq tumani qayta qoʻshilgani bois tuman markaz boʻlmasada, bir qancha maʼmuriy idoralarni oʻzida jamlagan. Chelak shahri Payariq tuman markazidan 8&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Samarkand (36&nbsp;km). Aholisi 16,6 ming kishi (2000).

Xoʻjaliklari va aholisi Payariq kanalidan suv oladi. Shahardagi korxona va mikrofirmalar asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Chelak paxta tozalash zavodi 800 dan ortiq ishchini ish bilan taʼminlaydi.Ch.da Oʻzbekiston —Rossiya „BaltimorChelak“ qushma korxonasi (tomat pastasi ishlab chiqaradi) faoliyat kursatadi. 6 savdo markazi, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 4 umumiy taʼlim maktabi, 6 MTM, bolalar musiqa maktabi, Chelak Transport kasbhunar kolleji, 3 kutubxona, 4 madaniyat uyi, stadion, sport zali, markaziy kasalxona, 10 dorixona va boshqa tibbiy muassasalar bor. Ch. oʻzining pistasi xamda qurti bilan mashhur. Ch. shaxridan *Buyuk ipak yoli* oʻtgan hozirda u joydan bozor sifatida foydalaniladi. Xalqi samimiy ajoib muomalaga ega. Chelak. yaqinidagi Xartang qishlogʻida Buxoriy yodgorlik majmui barpo qilingan (1998). hozirda Al Buxoriy majmuasi atrofida keng uzgarishlar boʻlmoqda.
## Manbalar
Rebecca Black

**Rebecca Renee Black** (; 1997-yil, 21-iyun) amerikalik pop-qoʻshiqchidir. 2011-yili *Friday* ("Juma") nomli ashulasi orqali shuhratga erishdi. Qoʻshiq qattiq tanqidga uchradi, "eng yomon ashula", deb topildi. YouTubega ortilgan klip millionlab bora tomosha qilindi.

2011-yil 19-iyulida Rebecca yangi, *My Moment* ("Lahzam") ashulasini omma eʼtiboriga havola etdi. Yana tanqid qilindi, biroq avvalgi qoʻshigʻiga nisbatan bu ashula yaxshiroq qarshilandi.

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy sayti 
* Friday, *[[YouTube]]*
Mirzaobod ijtimoiy iqtisodiy kasb hunar kolleji

Mirzaobod ijtimoiy iqtisodiy kasb hunar kolleji
Kollej 2001-yilda qurilib faoliyat koʻrsata boshlagan. Loyiha quvvati 540 oʻrinli. Kollej 200 oʻrinli talabalar turar joyiga, 150 oʻrinli oshxona, 150 oʻrinli kutubxona, 200 oʻrinli faollar zali, qishki sport zali, yozgi sport maydonchasi, 35 ta fan kabineti, 3 ta ustaxona, 2 ta kompyuter sinfi, 2 ta lingafon kabineti, fizika, kimyo va biologiya labarotoriya xonalari hamda maʼmuriy ish yuritish xonalari kabi moddiy texnika bazasiga ega. Shuningdek Axborot resurs markazi adabiyotlar fondi 23301 tani tashkil etadi, shundan 3334 tasi umumiy fanlar, 2197 tasi maxsus fanlar, 316 tasi elektron adabiyotlar va boshqa turdagi adabiyotlar bilan taʼminlangan.

Kollejda bugungi kunda quyidagi yoʻnalishlar mavjud: moliya, bank ishi, ijtimoiy muhofaza huquqshunosi, buxgalteriya hisobi, boshlangʻich taʼlim, transporlarda tahish va boshqarishni tashkil etish, kompyuter va kompyuter tarmoqlarini montaj qilish, sozlash va ishlatish hamda tikuvchilik ishlab chiqarish.

Kollej pedagog xodimlar soni 67 ta, shundan umumtaʼlim fan oʻqituvchilari 36 ta, pedagog ayollar soni 27 ta, bosh oʻqituvchi 2 ta, yetakchi oʻqituvchi 5 ta, katta oʻqituvchi 15 ta.

Kollejda jami oʻquvchilar kontingenti 1102 ta, shulardan 493 nafari qizlardir. 1 bosqichda 333 nafar, 2 bosqichda 375 va 3 bosqichda 394 nafar talabalar tahsil olishmoqda. 1 bosqichda 11 guruh, 2 bosqichda 11 guruh, 3 bosqichda 13 guruh, jami 35 ta guruh mavjud boʻlib, shulardan 7 tasi boshlangʻich taʼlim, 7 tasi transport vositalaridan foydalanish va taʼmirlash, 6 tasi bank ishi, 4 tasi moliya, 4 tasi buxgalteriya, 3 tasi xoʻjalik huquqiy faoliyati, 2 tasi kompyuter va kompyuter tarmoqlarini montaj qilish va 2 tasi tikuv va tikuvchilik trikotaj mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi yoʻnalishlariga tegishlidir.

Kollejda ish yurutuvchi maʼmuriyat quyidagi tarkibdan tashkil topgan: 3 ta kafedra, 3 ta boʻlim, xotin qizlar qoʻmitasi, Kamolot YoIHH, Kasaba uyushmasi qoʻmitasi, oqsoqollar kengashi, uslubiy kengash, guruh rahbarlari kengashi, ota-onalar qoʻmitasi.

Kafedrlar: 1-Aniq va tabiiy fanlar kafedrasi, 2- Ijtimoiy gumanitar fanlar kafedrasi, 3-Ijtimoiy iqtisodiy fanlar kafedrasi. Boʻlimlar: Moliya-Iqtisod boʻlimi, Pedagogika boʻlimi, Avtotransport va ijtimoiy boʻlim.
## Manbalar

## Havolalar
Monzón

**Monzón** — Ispaniyaning Aragón mintaqasida joylashgan shahar. Huesca provinsiyasi tarkibiga kiradi. Maydoni — 155.01&nbsp;km2. Aholisi — 17115 kishi (2010).
## Havolalar
* Rasmiy sayti
Rio-de-Janeyro

**Rio-de-Janeyro** (mahalliy toʻliq nomi: -{**São Sebastião do Rio de Janeiro**}-, talaffuzi: *San Sebastyanu du Hiu de Janeyru*; tarjimasi: *[[yanvar]] daryosi*) yoki qisqacha **Rio** Rio-de-Janeyro shtatining poytaxti boʻlib, Braziliyaning ikkinchi, Janubiy Amerikaning uchinchi, dunyoning 26-chi eng katta shahridir.

Rio deyarli ikki asr Braziliyaning poytaxti boʻlgan: 1763—1815-yillarda portugal mustamlakasi paytida, 1815—1821-yillarda Portugaliya, Braziliya va Algarves Birlashgan Qirolligi paytida hamda 1822—1960-yillarda mustaqil Braziliyada. Shaharga *Cidade Maravilhosa* ("Ajabtovur Shahar") degan laqab qoʻyilgan.

**Rio-de-Janeyro** — Braziliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar, Atlantika okeanining Guanabara buxtasining gʻarbiy sohilida. RiodeJaneyro shtatining maʼmuriy markazi. Iqlimi tropik iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 26°, iyulniki 2G. Yillik yogʻin 1000&nbsp;mm dan ortiq. Aholisi 5,85 mln. kishi (2000). Atrofidagi shaharlar bilan Katta Rio-de-Janeyro aglomeratsiyasini tashkil qiladi. Shaharga bu yerga ilk bor 1502-yil 1 yanvda kelgan portugallar tomonidan 1565-yilda asos solingan va Rio-de-Janeyro — Yanvar daryosi deb atalgan. Sababi ular Guanabara buxtasini nomaʼlum daryoning kuyilish joyi deb hisoblaganlar. 1531-yilda bu yerda fort qurilgan. Uzoq mudsat kichikroq qishloq boʻlgan. 17-asr oxiridan shahar tez oʻsa boshladi. 18-asr oʻrtalarigacha Janubiy Amerikaning qul savdosi markazi edi. 1763-yildan Portugaliya mustamlakasi boʻlgan Braziliya vitsekirolligi, 1822—89 yillarda Braziliya imperiyasi, 1889 — 1960-yillarda Braziliya Federativ respublikasi poytaxti. Rio-de-Janeyro — mamlakatning yirik tashqi savdo portlaridan. Chetga kofe, shakarqand, teri, qimmatbaho yogʻoch, ruda, paxta, meva chiqariladi, chetdan kumir, neft, sement, mashinalar keltiriladi. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari shaharni sohilboʻyi va ichki rnlar bilan bogʻlaydi. Rio-de-Janeyro — iqtisodiy ahamiyati boʻyicha mamlakatning SanPaulu shahridan keyin 2oʻrindagi savdo-sanoat markazi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: oziqovqat, farmatsevtika, toʻqimachilik, kimyo, metallurgiya, poligrafiya, elektrotexnika, mashinasozlik sanoatlari. Neft kimyosi, kemasozlik rivojlangan. Yogochsozlik, mebel, koʻnpoyabzal, rezinatexnika, tikuvchilik, zargarlik buyumlari i.ch. korxonalari bor. Rio-de-Janeyro mamlakatning yirik madaniy markazlaridan. Braziliya fanlar akademiyasi, Braziliya filologiya akademiyasi, Tibbiyot milliy akademiyasi, 6 unt, milliy kutubxona, rasadxona, teatrlar, muzeylar: milliy, nafis sanʼat, tarix, Braziliya geografiyasi va boshqa, botanika va hayvonot boglari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor, ratusha, cherkov, ibodatxona, saroylar saqlangan. Sohil boʻyida zamonaviy uslubda qurilgan otel va pansionat koʻp. Shaharda dunyoda eng katta Marakanya stadioni kurilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Rio-de-Janeyro manzaralari
Rio-de-Janeyro maktab otishmasi

**Rio-de-Janeyro maktab otishmasi** 2011-yil 7-aprelda Rio-de-Janeyro (Braziliya) shahrining Realengo mahallasida joylashgan Escola Municipal Tasso da Silveira maktabida boʻlib oʻtgan otishmadir. Voqea mahalliy vaqt boʻyicha 8:30 da (Toshkent vaqti bilan 16:30) sodir boʻlib, 13 kishi halok boʻldi, 20 kishi yaralandi.

Voqea joyiga yetib kelgan politsiya tomonidan yaralangan jinoyatchi oʻzini otib oʻldirgan. Uning shaxsi aniqlangan: 23 yoshli Wellington Menezes de Oliveira, shu maktabning sobiq oʻquvchisi boʻlgan.

## Havolalar
* Voqea haqida Braziliyaning "Globo" agentligi materiali  (portugalcha)
* Весь в черном, Lenta.ru (ruscha)
Yuriy Gagarin

**Yuriy Alekseyevich Gagarin** (; 1934-yil 9-mart – 1968-yil 27-mart) sovet uchuvchisi va fazogiri boʻlgan. 1961-yili 12-aprelda Vostok - 1 fazoviy kemasida Yer orbitasini aylanib chiqib, koinotdagi ilk inson boʻldi.

Gagarin butun dunyoda tanilgan, koʻplab medal va ordenlar, jumladan, „Sovet Ittifoqi Qahramoni“ ordeni bilan taqdirlangan. Gagarin keyinchalik Moskva yaqinida joylashgan Kosmonavt Tayyorlash Markazining boshliq oʻrinbosari boʻldi; ushbu markaz hozirda uning nomi bilan ataladi. Gagarin 1968-yili Mig 15 uchogʻini boshqarayotib, halokatga uchradi va vafot etdi.

Gagarin sharafiga xotira tangalari, pochta markalari zarb etilgan, haykal va monumentlar oʻrnatilgan, uning sharafiga maktab, kinoteatr, topografik joylar nomlangan. Har yili 12-aprelda Kosmonavtika Kuni nishonlanadi. 2011-yili odamzotning ilk parvozini Google ham xotirladi.

**Gagarin Yuriy Alekseevich** (1934.9.3, Smolensk viloyati, Klushino qishlogʻi – 1968.27.3) – kosmonavt uchuvchi, dunyoda birinchi boʻlib kosmik fazoga parvoz etgan. Qahramon (1961), polkovnik. Jukovskiy nomidagi Harbiy-havo muhandislik akademiyasini bitirgan (1968). 1961-yil 12-aprelda „Vostok – 1“ kosmik kemasida parvoz qilib, 1 soat 48 min.da yer sharini aylanib uchdi. Kosmonavtlar ekipajlarini oʻqitish va mashq qildirishda qatnashdi. Samolyotda mashq qilayotgan vaqtida falokat yuz berib halok boʻldi. Xalqaro aviatsiya federatsiyasi qarori bilan 1968-yilda Yuriy Alekseevich Gagarin nomidagi oltin medal taʼsis etildi. Jahondagi koʻp shaharlarda Gagarin nomi abadiylashtirilgan. Jumladan Oʻzbekistonning Jizzax viloyatida shahar uning nomiga qoʻyilgan; Toshkent shahrida haykali oʻrnatilgan. Oyning orqa tomonidagi kraterga Gagarinnomi berilgan.

## Filateliya va numizmatika

File:1976 4569.jpg|
File:RR5514-0005R 40-letie kosmicheskogo poleta Yu. A. Gagarina.png|
File:RR5714-0010R.png|
File:2011. Stamp of Belarus 07-2011-03-28-m.jpg|


## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* Gagarin haqida MyTashkent.uz maqolalari
* Batafsil tarjimai holi
Robert Bunsen

**Robert Wilhelm Eberhard Bunsen** (talaffuzi: **Robert Vilhelm Eberhard Bunzen**; 31-march 1811 – 16-avgust 1899) olmon kimyogari boʻlgan. U Gustav Kirchhoff bilan birgalikda 1860-yili seziy, 1861-yili rubidiy unsurlarini ochgan. Bunsen gaz tahlili, fotokimyo, organoarsenik kimyo sohalarining kashshoflaridan biri boʻlgan. Yordamchisi Peter Desaga bilan hozirgacha laboratoriyalarda ishlatiluvchi Bunsen gorelkasini yaratgan.

Marburg (1838-yildan) va Geydelberg universiteti (1852— 89) professori. B. kumirpyx galvanik elementini ixtiro qilgan (1841).

Metall holdagi magniy, litiy, kalsiy, stronsiy va bariylarni elektroliz yoʻli bilan olgan. Gaz analizi usulini ishlab chiqqan. G. R. Krixgof bilan birga spektral analizga asos solgan. Gaz gorelkasi, yogʻ dogʻli fotometr, muz kalorimetri va boshqalarni kashf etgan.

## Havolalar
* Robert Wilhelm Bunsen 
* Bunsen va Kirchhoff  
* Robert Wilhelm Bunsen

## Manbalar
Charlie Chaplin

**Sir Charles Spencer „Charlie“ Chaplin** (talffuzi: *Charlz Spenser Charli Chaplin*) KBE (16-aprel 1889 — 25-dekabr 1977) — ingliz komik aktyori, rejissor, bastakor, ovozsiz kino davrining muhim shaxslaridan biri boʻlgan.

Chaplin faoliyatini 1897-yil myuzikxoll sahnalarida chiqishdan boshlagan. 1907—12-yillar F.Karno pantomima teatrida ishladi. 1913-yil AQShga qilgan gastroli paytida „Kistoun“ kinokompaniyasi bilan kontrakt tuzadi va M. Sennet rahbarligida filmlarda suratga tusha boshlaydi. Oʻsha paytdagi mashhur amerikalik aktyor M. Linderning unga taʼsiri kuchli boʻlgan. „Baxtiyor Charli“ filmidagi firibgar olifta roli uning ekranda yaratgan ilk obrazidir. Keyinchalik boshqa studiyalar filmlarida ham suratga tushib, mashhur boʻla boshlaydi. 1914-yil davomida „Kistoun“da 34 filmda oʻynab amerika kinosining eng isteʼdodli va yorqin komik aktyoriga aylandi. 1915—17 yillar „Esseney“, „Myuchuel“ firmalarida ssenariychi, rejissyor, aktyor sifatida faoliyat koʻrsatib, pantomima sanʼatini komik kuch bilan uygunlashtira olishda eng yuqori choʻqqilarga koʻtarilgan jahonning eng mashhur sanʼatkori sifatida tanildi. 1923-yil „Charlz S. Chaplin film korporeyshen“ nomli shaxsiy kinofirmasini tashkil etdi. Shu yildan boshlab Chaplin rejissormuallif sifatida qisqa yoki oʻrta metrajli filmlardan toʻlametrajli filmlar ishlashga oʻtadi. Birinchi yirik katta filmlaridan „Parijlik ayol“ psixologik dramasi boʻldi. „Daydi“, „Bank“, „Yollangan“, „Tinch koʻcha“, „Xorijlik“ va boshqa uning dastlabki filmlaridan namunalar. „It yotish, mirza turish“, „Yelkaga“, „Quyoshli tomon“, „Kichkintoy“ singari filmlarida Chaplin mahoratining yangi qirralari ochildi. „Oltin jazavasi“, „Sirk“, „Katta shahar chiroklari“, „Buyuk diktator“, „Mesye Verdu“, „Rampa yorugʻi“ (1952, „Oscar“ mukofoti, sanʼat choʻqqisiga koʻtarilgan filmlardan) filmlari Chaplin ijodining durdonalaridir. 1953-yildan Shveysariyada yashagan. 1957-yil Buyuk Britaniyada „Qirol NyuYorkda“ (oʻzi bosh rol ijrochisi) filmini ekranlashtirdi. „Gonkonglik grafinya“ (1967) Chaplinning soʻnggi ishi. Chaplin ijodkor sifatida sanʼatga „insonni hayot bilan bogʻlab turuvchi eng buyuk kuch“ deb qaragan. Oʻzining klounlik niqobini oddiy insonlar takdiri, xavotirini ifodalovchi, katta kuchlarni birlashtirib turuvchi inson obraziga aylantiraoldi. 1928- va 1972-yillar maxsus „Oscar“ mukofotiga sazovor boʻlgan. Xalqaro tinchlik mukofoti laureati (1954).
## Manbalar

## Havolalar

*  (Association Chaplin)
*
Mirzo Abdullatif

**Abdullatif** — (1423-1450) Movarounnahrda 1449-1450-yillarda hukmronlik qilgan Temuriylar hukmdori. Ulugʻbekning oʻgʻli. 

Shohrux Mirzo saroyida tarbiya olgan, harbiy yurishlarda qoʻshinning oʻng qanotiga qoʻmondonlik qilgan. Gavharshodbegim va Tarxon amirlar Shohrux Mirzo oʻlimidan soʻng (1447) Abdulatifni oliy bosh qoʻmondonlikka tayinlab, uning amakivachchasi Alouddavlani taxtga oʻtqazishgan. Bu qarordan norozi boʻlgan Abdullatif Alouddavlaga qarshi urush ochgan, lekin Nishopur yaqinidagi jangda (1447) yengilib, hibsga olingan. Ulugʻbek farzandi hayotini saqlab qolish maqsadida Alouddavla bilan sulh tuzishga majbur boʻlgan. Unga koʻra, Alouddavla Xuroson hukmdori deb tan olinib, Abdulatifga Balx ulusi berilgan. Abdullatif Ulugʻbekning 1448-yil ilk bahoridan yozigacha Alouddavla va Abulqosim Boburga qarshi janglarida qatnashgan. Soʻng, toj-taxtni egallash maqsadida otasiga qarshi Abulqosim Bobur bilan ittifoq tuzgan. Ulugʻbek Abdullatifga qarshi qoʻshin tortgan va Amudaryo boʻyida ikki tomon qoʻshini 3 oy muqobil turgan (1449). Samarqandda qolgan beklar isyoni tufayli Ulugʻbek poytaxtga qaytishga majbur boʻlgan, natijada Abdullatif Amudaryodan oʻtib Termiz, Shahrisabzni egallagan. Samarqand yaqinidagi Dimishq qishlogʻi yonida otasini yengib, taxtni egallagan (1449). Abdullatifning roziligi bilan Ulugʻbek va ukasi — Abdulaziz Mirzo qatl etilgan. Abdullatif olti oylik hukmronligidan soʻng, Ulugʻbekning xos navkarlaridan Bobo Husayn bahodir tomonidan 1450-yil 8-mayda oʻldirilgan. Abdulatif oʻjar, xudbin va shuhratparast boʻlsada, otasi Ulugʻbek kabi ilm axliga ixlosmand edi. U oʻzi ham falakkiyot va tarix ilmi bilan shugʻullanar, sheʼrlar bitardi.

## Manbalar
Toʻmaris

**Toʻmaris** (miloddan avvalgi VI asr) — Turon xalqlarining axamoniylar bosqiniga qarshi kurashiga rahbarlik qilgan jasur va dono ayol sarkarda.

Qadimgi yunon tarixchisi Gerodotning „Tarix“ (miloddan avvalgi V asr) asarida yozilishicha, Axomaniylar davlati asoschisi Kir II miloddan avvalgi 530-yilda Turonga bostirib kirganida, Toʻmaris massagetlar qabilasining malikasi boʻlgan. Massagetlar bu paytda Amudaryo (Araks) boʻylari va Qizilqumda yashashgan. Toʻmaris massagetlar podshosining xotini boʻlib, u erining vafotidan soʻng davlatni boshqargan.

Erondan kelgan bosqinchilar qoʻshini va massagetlar oʻrtasida shiddatli janglar boʻlgan. Dastlabki jangda Toʻmarisning oʻgʻli Spargalis (Siparangiz) boshchiligidagi massagetlar gʻolib chiqqan. Biroq keyingi jangda forslar hiyla yoʻli bilan Spargalis va ayrim massagetlarni asir olishganda, or-nomusga chiday olmagan Spargalis oʻzini oʻldirgan. Toʻmaris oʻgʻlining halokatidan esankirab qolmay, oʻz xalqining manfaatini oʻylab, Kir II dan massagetlar yurtidan chiqib ketishini soʻraydi. Biroq forslar shohi rad javobini bergach, ikki oʻrtada ayovsiz jang boʻlgan. Gerodot massagetlar va forslar oʻrtasidagi jang tafsilotlarini oʻz asarida quyidagicha tasvirlaydi: „Mening bilishimcha, bu jang varvarlar oʻrtasidagi barcha janglardan ham dahshatli boʻlgan. Avval har ikkala qoʻshin bir-birini uzoq masofadan turib, kamondan oʻqqa tutdilar. Kamon oʻqlari tugagach, ular nayza va qilich bilan kurashdilar. Jang uzoq vaqt davom etdi. Koʻp qon toʻkildi. Nihoyat, massagetlar gʻalaba qozondilar. Fors qoʻshinlarining asosiy qismi, jumladan, Kir II ham jang maydonida halok boʻlgan. U toʻliq 29 yil shohlik qilgan edi. Kir II ning jasadi topilgach, malika (Toʻmaris)ning buyrugʻi bilan uning kesilgan boshi inson qoni bilan toʻlgʻazilgan meshga solingan“.

Toʻmarisning jasorati va harbiysiyosiy faoliyati toʻgʻrisida xalq dostonlari yaratildi, jangnoma va rivoyatlar toʻqildi. Ergash Jumanbulbul oʻgʻli Hodi Zarifovdan yozib olgan „Oysuluv“ dostonida Turon mamlakatining podshosi Oysuluv obrazida Toʻmaris faoliyati oʻzining badiiy talqinini topgan. Yozuvchi Mirkarim Osim „Toʻmaris“ qissasida uning jasoratini ulugʻlaydi. Ibrohim Yusupov „Toʻmaris“ (1974) dostonini yozgan, kompozitor Ulugʻbek Musayev shu nomli balet (1982)ni sahnalashtirgan. Oʻzbekistonda ayollar oʻrtasida „Toʻmaris oʻyinlari“ festivali oʻtkaziladi.

## Adabiyotlar
* Gerodot, Istoriya (v devyati knigax), Leningrad, 1972.
* Oʻzbekiston tarixi — davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, Toshkent, 2000.

## Havolalar
* Toʻmaris ziyouz.com saytida