Xokkaydo boʻrisi

**Xokkaydo boʻrisi** ***(Canis lupus hattai)***, shuningdek **Ezo boʻrisi** (yaponcha: エゾオオカミ（蝦夷狼）ー Ezo Ōkami) va Rossiyada **Saxalin boʻrisi** deb ham ataladi, Shimoliy-Sharqiy Osiyoning qirgʻoq hududlarida yashagan va kulrang boʻrining yoʻq boʻlib ketgan kenja turidir. Xokkaydo boʻrisi qondoshlik jihatdan Osiyodan koʻra Shimoliy Amerikadagi boʻrilarga yaqinroq. U Meydzi islohoti davrida Xokkaydoda qirib yuborilgan. Bu davrda Amerikacha qishloq xoʻjaligi islohotlari chorva yirtqichlarini xoʻrak orqali oʻldirishni oʻz ichiga olgan. Baʼzi taksonomlar Xokkaydo boʻrisini Saxalin orolida 1945-yilgacha yashagan deb hisoblashadi. Xokkaydo boʻrisi Yapon arxipelagida topilgan ikki kenja turdan biri hisoblanadi. Ularning ikkinchisi Yapon boʻrisi *(C. l. hodophilax)* hisoblanadi*.*

## Taksonomiya va kelib chiqishi

Ezo boʻrisi yoxud Xokkaydo boʻrisi (*Canis lupus hattai* Kishida, 1931) kulrang boʻrining *(Canis lupus)* yoʻq boʻlib ketgan kenja turidir. 1890-yilda Britaniya Muzeyida Yapon boʻrilarining *(Canis lupus hodophilax)* bosh suyaklari Xokkaydodagi boʻrilarniki bilan taqqoslangan. Namunalarning sezilarli darajada farqlanishi ular bir kenja turning mahalliy turlari ekanligi bilan izohlangan. Keyinchalik, Iturup va Kunashir Kuril orollariga borgan tadqiqotchilar u yerdagi boʻrilarini Yapon kenja turi ekanligiga ishonishgan. 1889-yilda Xokkaydo boʻrisi Xokkaydo orolida yoʻq boʻlib ketdi. 1913-yilda Hatta Suburo boʻrining Sibir boʻrisi bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini eʼlon qildi, lekin qoʻshimcha tahlil qilish uchun tirik namunalar yoʻq edi. 1931-yilda Kishida Kyukishi 1881-yilda oʻldirilgan boʻrining bosh suyagini tavsiflab, uni alohida kenja tur deb belgilagan. 1935-yilda Pocock Britaniya Muzeyidagi 1886-yilda olingan namunani tekshirib, uni katta oʻlchamlari tufayli *Canis lupus rex* deb nomlagan.

Mitoxondrial DNK tahlili uning Kanada, Alyaska va AQShdan kelgan kulrang boʻri namunalari bilan bir xil ekanligini koʻrsatdi, bu esa Ezo boʻrisining ajdodi Shimoliy Amerika boʻrilari ajdodi bilan genetik aloqador ekanligini koʻrsatadi. Ikki Ezo boʻrisi namunasi uchun eng soʻnggi umumiy ajdodi bundan 3,100 yil oldin (700–5,900 yil oraligʻida) yashangani hisoblangan va Ezo boʻrisining Shimoliy Amerika boʻrilardan ajralib chiqishi 9,300 yil oldin (5,700–13,700 yil oraligʻida) ni koʻrsatgan . Bu hisob-kitoblar Ezo boʻrilarining Yaponiyaga Yapon boʻrilaridan koʻra ancha yaqinroq vaqt ichida kelganini koʻrsatadi. Ezo boʻrilari Yaponiyaga soʻnggi muzlik davrida Osiyo materigidan Saxalin oroli orqali kelgan. Tsugaru boʻgʻozi soʻnggi muzlik davrida 3 km kenglikda boʻlgan , bu Ezo boʻrilarining Xonsyuga koʻchib oʻtishiga toʻsqinlik qilgan va ular Yaponiyaga 14,000 yildan kamroq vaqt oldin kelgan boʻlishi mumkin. Yangi tadqiqotlar ularning Xokkaydoga 10,000 yildan kamroq vaqt oldin kelganligini taxmin qilmoqda.

Barqaror izotop tahlili namuna ichidagi bir xil elementning turli izotoplari miqdorini oʻlchaydi. Bu tahlil yoʻq boʻlib ketgan namuna suyagida oʻtkazilganda, tahlil tadqiqotchilarga namunaning dietasi haqida maʼlumot bergan. 2017-yilda Ezo boʻrisi namunalarida radiokarbonli sanalash va izotop tahlili oʻtkazildi. Radiokarbonli sanalash boʻrilar turli davrlarni qamrab olganligini va 4,000 yil oldinlarga borib taqalganligini tasdiqladi. Izotop tahlili bu boʻrilar dietasi zamonaviy Britaniya Kolumbiyasi boʻrisiniki bilan oʻxshash ekanligini, ikkala populyatsiyaning ham dengiz va quruqlikdagi oʻljalar bilan oziqlanganini koʻrsatdi.

## Tarqalishi

Ezo yaponcha soʻz boʻlib, „begona“ degan maʼnoni anglatadi va Xonsyu orolining shimolidagi Aynu xalqining tarixiy yerlari *Ezo-chi* ga ishora qiladi. Aynu xalqi Xokkaydo, Saxalin, Kuril orollari va Kamchatka yarim oroligacha boʻlgan hududlarda yashagan.

Ezo boʻrisi Xokkaydo va Saxalin orollari, Kuril arxipelagidagi Iturup va Kunashir orollari hamda Kamchatka yarim orolida yashagan. U 1889-yilda Xokkaydo orolida yoʻq boʻlib ketgan. 1945-yilda Saxalin orolida va ehtimol Kuril orollarida saqlanib qolganligi haqida xabar berilgan ; ammo sovet zoologi Vladimir Heptnerning soʻzlariga koʻra, u 20-asr boshida Saxalin orolida koʻrilmagan, Nevelskoy boʻgʻozi orqali baʼzida Saxalin oroliga Sibir oʻrmon boʻrilari oʻtib turgan boʻlsa-da, ular doimiy yashamagan. Kuril orollarida Saxalin boʻrisining mavjudligi haqida tez-tez chiqib turgan maʼlumotlar ziddiyatli yoki notoʻgʻri boʻlgan. Uning Kunashir, Iturup va Paramushirda yashagani taxmin qilinsa-da, Shumshuda qayd etilgan boʻrilar keyinchalik yovvoyi itlar deb topilgan. 1960-yillarning oʻrtalarida oʻtkazilgan tadqiqot Kuril orollarida boʻrilarni topolmagan. Ammo koʻplab yovvoyi itlar topilgan.

## Tashqi koʻrinishi
Ezo boʻrining morfologik tahlili shuni koʻrsatdiki, u Osiyo va Shimoliy Amerika boʻrilari bilan hajmi jihatdan oʻxshash boʻlgan. Uning boʻyi yelkasigacha 70-80 sm ni tashkil etgan. Sovet zoologi Vladimir Geptner Kamchatka boʻrilari (*C. l. altaicus* nomi bilan tasniflangan) haqida shunday deb yozgan: bu boʻrilar C. l. lupus bilan bir xil kattalikda, yorqin kulrang moʻynasi va orqasidan oʻtgan toʻq yoli bilan ajralib turadi. Edwin Dun, oʻzining nashr etilmagan memuarida, uni quyidagicha tasvirlagan:

## Tarixi

### Aynu madaniyatida
Aynu xalqi boʻrini Horkew Kamuy („uvlaydigan iloh“) deb izzatlagan. Boʻrilar iomante marosimlarida qurbon qilingan va baʼzi Aynu qabilalari, masalan, Tokachi va Hidaka qabilalarida, Aynu xalqining tugʻilishini oq boʻri va maʼbuda oʻrtasidagi qoʻshilish bilan bogʻlaydigan afsonalar bor. Aynu ovchilari oʻljalarining bir qismini boʻrilarga qoldirib ketar edilar va agar ular boʻrining oldida odob bilan tomoq qirib qoʻysalar ovchilar boʻrining ovqatini boʻlisha olishi mumkinligiga ishonar edilar. Boʻrining Aynu madaniyatidagi alohida maqomi tufayli, ovchilarga boʻrilarni zaharli oʻqlar yoki oʻqotar qurollar bilan oʻldirish taqiqlangan edi va boʻrining terisi va goʻshtini isrof qilish ovchini oʻldirishi mumkinligiga ishonilgan. Aynu boʻrilarni oʻzlarining uy itlaridan farqlamagan va itlarning boʻri xususiyatlariga ega boʻlishi uchun itlarni boʻrilar yashaydigan hududlarda erkin yurishiga imkon bergan va gibrid avlod olishga harakat qilganlar.

### Xokkaydo orolidan yoʻq boʻlib ketishi
1868-yilda Meydzi islohotlari boshlanishi bilan, imperator Meydzi Yaponiya uzoq muddatli izolyatsiyasini rasmiy ravishda tugatdi va Yaponiyaning qishloq xoʻjaligini modernizatsiya qilish uchun Yaponiyaning guruch yetishtirishga bogʻliqligini Amerika uslubidagi chorvachilik bilan almashtirishga intildi. 1873-yilda Ogayolik fermer Edwin Dun Kaitakushi (Hokkaido Taraqqiyot Agentligi) uchun ilmiy maslahatchi sifatida ishga yollandi va davlat tomonidan boshqariladigan tajribaviy fermalar bilan chorvachilikni targʻib qilishni boshladi. Janubi-sharqiy Hokkaidoda boʻrilar tomonidan otlarning koʻpayishi pasaygani uchun Meydzi hukumati boʻrilarni „zararli hayvonlar“ *(yūgai dōbutsu)* deb eʼlon qildi va Dunga hayvonlarni yoʻq qilishni nazorat qilish vazifasini topshirdi. Dun oʻz ishini Niikappu fermasida striknin qoʻshilgan xoʻrak yordamida ommaviy zaharlash kampaniyasi bilan boshladi. Jarayonni Kaitakushi tomonidan boʻri kallasi uchun vaʼda qilingan mukofot tizim yanada tezlashtirdi.

## Manbalar