Tish jarohati

**Tish jarohati** atamasi tishlar va/yoki parodontga (milk, parodontal boylam, alveolyar suyak), shuningdek, lablar, til va ularga yaqin joylashgan yumshoq toʻqimalarga yetkazilgan shikastni anglatadi. Tish jarohatlarini oʻrganadigan soha tish travmatologiyasi deb ataladi
## Turlari

### Tish jarohatlari
Tish jarohatlari quyidagilardan iborat:
* Emal mikroyoriqlanishi

* Emal sinishi

* Emal-dentin sinishi

* Pulpa ochilishiga olib kelgan emal-dentin sinishi

* Tishning ildiz sinishi
### Periodontal jarohatlar
* Chayqalish (lat yeyish)

* Tishning boʻshashi (tish qimirlab qolishi)

* Tish joyidan siljishi (oʻrnidan qoʻzgʻalishi)

* Ekstruziv (tashqariga chiqishi)

* Ichkariga botishi

* Yon tomonga siljishi

* Tishning toʻliq uzilib chiqishi (tooth knocked out)
### Tayanch suyagining shikastlanishi
Bu jarohat alveolyar suyakni qamrab oladi va alveoladan tashqariga ham yoyilishi mumkin. Alveolyar sinishlarning besh xil turi mavjud:

* Alveolyar boʻshliq devorining parchalangan sinishi

* Alveolyar boʻshliq devorining sinishi

* Tish-alveolyar sinish (segmentar)

* Yuqori jagʻ sinishi: Le Fort sinishi, yonoq suyagi sinishi, koʻz kosasi portlama sinishi

* Pastki jagʻ sinishi

Alveola bilan bogʻliq shikastlanishlar murakkab boʻlishi mumkin, chunki ular alohida yuz bermaydi va koʻpincha boshqa turdagi tish toʻqimalari jarohatlari bilan birga kuzatiladi.

**Tish-alveolyar sinish belgilari:**

* Tishlarning jipslashuvi oʻzgarishi

* Bir nechta tishlarning segment shaklida birgalikda harakatlanishi va odatda siljishi

* Birikkan milk toʻqimalarining koʻkarishi

* Sinish chizigʻi boʻylab milklarning koʻpincha yorilishi

**Tekshiruv:** Sinish chizigʻini aniqlash uchun bir nechta rentgenografik tasvir talab etiladi.

**Davolash:** Mahalliy ogʻriqsizlantirish ostida siljigan tishlarni joyiga qoʻyish va harakatlanuvchi segmentni 4 hafta davomida shina yordamida barqarorlashtirish, yumshoq toʻqimalarning har qanday yoriqlarini tikish.
### Yumshoq toʻqimalarning jarohati

Yumshoq toʻqima jarohatlari koʻpincha tish jarohatlari bilan birgalikda kuzatiladi. Odatda lablar, bukkal shilliq qavat, milklar, frenulum va til kabi sohalar zararlanadi. Eng koʻp uchraydigan jarohatlar lablarda va milklarda boʻladi. Lablar jarohatlanganda, yara va kesilgan joylarda begona jismlar borligini aniqlash uchun ehtiyotkorlik bilan tekshirish muhim ahamiyatga ega. Har qanday ehtimoliy begona jismlarni aniqlash maqsadida rentgen surati olish zarur.
Kichik milkdagi yirtilishlar odatda oʻz-oʻzidan bitadi va hech qanday aralashuvni talab qilmaydi. Biroq, bu alveolyar suyak sinishining klinik belgilaridan biri boʻlishi mumkin. Ayniqsa, milkning chetlari atrofida qon ketishi tish parodont payining shikastlanganligini koʻrsatishi mumkin.

Lunj shilliq qavati jarohatlanganda yuz nervi va quloq oldi soʻlak bezining yoʻli ehtimoliy shikastlanishga tekshirilishi lozim.

Chuqur toʻqima jarohatlari soʻriluvchan choklar bilan qavat-qavat tikilishi kerak.

### Sut tishlari

Sut tishlarining shikastlanishi koʻpincha ikki-uch yoshda, harakat koordinatsiyasi shakllanayotgan davrda sodir boʻladi. Sut tishlari shikastlanganda, davolash jarayoni katta yoshdagi tishlarning xavfsizligini birinchi oʻringa qoʻyadi, va doimiy oʻrinbosarlarga zarar yetkazish xavfidan saqlanish kerak. Buning sababi shundaki, shikastlangan sut tishining ildiz uchi doimiy tishning tish kurtagi yaqinida joylashgan.
Shuning uchun, agar siljigan sut tishi rivojlanayotgan doimiy tish kurtagi ustiga tushganligi aniqlansa, u olib tashlanadi. Bunday holat yuz berganda, ota-onalarga emal gipoplaziyasi, gipokalsifikatsiya, toj/ildiz qiyshayishi yoki tishlarning chiqish tartibidagi buzilishlar kabi ehtimoliy asoratlar haqida maʼlumot berish lozim.
Mumkin boʻlgan oqibatlarga pulpa nekrozi, pulpa obliteratsiyasi va ildiz soʻrilishi kiradi. Nekroz eng keng tarqalgan asorat hisoblanadi va odatda tishning rangi va rentgen nazorati asosida baholanadi. Tish rangining oʻzgarishi uning hali ham tirik ekanligini anglatishi mumkin, ammo bu holat davom etsa, tish hayotiyligini yoʻqotgan boʻlishi ehtimoli yuqori.
### Doimiy tishlar

#### Tish jarohatlari

#### Periodontal jarohatlar

## Xavf omillari

* Yosh, ayniqsa kichik yoshdagi bolalar
*# Birlamchi tishlov davri (2-3 yosh, bolalarning harakat qobiliyati rivojlanayotgan va yurish/yugurishni oʻrganishni boshlayotgan payt)

*# Aralash tishlov davri (8-10 yosh)

*# Doimiy tishlov davri (13-15 yosh)

* Erkaklar > Ayollar
* Mavsum (koʻpchilik jarohatlanish holatlari qishga qaraganda yozda koʻproq roʻy beradi)
* Sport, ayniqsa futbol, xokkey, regbi, basketbol va konki uchish kabi kontakt sport turlari
* Tana teshish til va lablarda
* Harbiy tayyorgarlik
* Barometrik bosimdagi keskin oʻzgarishlar, yaʼni tish barotravmasi tish barotravmalari, bu skuba suv osti gʻavvoslariga taʼsir koʻrsatishi mumkin va aviatorlar
* Orttirilgan overjet va II sinf skelet munosabati bilan kechuvchi II sinf malocclusion va qobiliyatsiz lablar muhim xavf omillari hisoblanadi
## Oldini olish

Umuman olganda, oldini olish nisbatan murakkab, chunki baxtsiz hodisalarning yuz berishini toʻxtatish deyarli imkonsiz, ayniqsa juda faol boʻlgan bolalarda. Sport va boshqa xavfli faoliyatlar (masalan, harbiy tayyorgarlik) paytida ogʻiz himoyasidan muntazam foydalanish tish jarohatlarining oldini olishning eng samarali usulidir. Ular asosan yuqori tishlarga oʻrnatiladi, chunki pastki tishlarga nisbatan yuqori tishlarda jarohatlanish xavfi yuqoriroq. Milk himoyalagichlari foydalanuvchilar uchun qulay, yaxshi oʻrnashuvchi, hidsiz va taʼmsiz boʻlishi, shuningdek, ularning tarkibidagi materiallar tanaga zarar yetkazmasligi lozim. Biroq, tish jarohatlari xavfi yuqori boʻlgan turli guruhlar orasida oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, faoliyat davomida ogʻiz himoyasidan muntazam foydalanishda shaxslarning intizomi past darajada ekanligi qayta-qayta aniqlangan. Bundan tashqari, ogʻiz himoyalagichlaridan muntazam foydalanilsa ham, tish jarohatlarining oldini olish toʻliq taʼminlanmaydi. Foydalanuvchilar koʻpincha eng yaxshi turdagi yoki oʻlchamdagi ogʻiz himoyalagichlarini bilmasligi sababli, ular yaxshi oʻrnashmasligi mumkin va natijada jarohatlar yuzaga kelishi ehtimoli saqlanib qoladi.

Saqich qalqonining turlari:
* Tayyor qoliplangan tish himoyalagichi

** Tavsiya etilmaydi, chunki u tishlarga mutlaqo mos kelmaydi

** Yaxshi ushlab turmaydi

** Yaxshi oʻtirishmaydi

** Kontakt sport turlari paytida tushib ketish va nafas yoʻllarini toʻsib qoʻyish xavfi yuqori, bu esa nafas olishni qiyinlashtirib qoʻyishi mumkin

* Oʻzi qoliplangan/Qaynatib tishlash orqali tayyorlanadigan

** Oʻlchamlar cheklangan, shuning uchun yaxshi oʻtirishmasligi mumkin

** Shakli buzilganda osongina qayta shakllantirish mumkin

** Arzon

* Maxsus tayyorlangan

** Etilen vinil atsetatdan yasalgan

** Eng maqbul turdagi tish himoyalagichi
** Yaxshi ushlab turish xususiyati

** Bir nechta qatlam/qatlamlar shaklida qurilish imkoniyati

** Qimmat narxi

Eng muhim chora-tadbirlardan biri – boks kabi sport turlarida ishtirok etuvchilar va tish jarohati olish xavfi yuqori boʻlgan maktab oʻquvchilariga tish jarohatlari haqida bilim va xabardorlikni oshirishdir. Bu maqsadga maʼruzalar, varaqalar va plakatlarni oʻz ichiga olgan keng qamrovli taʼlim kampaniyasi orqali erishish mumkin. Bunda barcha maʼlumotlar tushunarli va sodda tarzda taqdim etilishi lozim.
## Boshqaruv

Davolash usuli jarohat turiga va bu chaqaloq yoki katta odam tishi ekanligiga bogʻliq. Agar chaqaloqning oldingi tishlari butunlay tushib ketgan boʻlsa, ularni qayta oʻrnatish kerak emas. Jarohat joyini ehtiyotkorlik bilan tozalab, bolani tish shifokoriga koʻrsatish lozim. Katta odamlarning oldingi tishlari (odatda olti yoshda chiqadigan) agar toza boʻlsa, darhol qayta oʻrnatilishi mumkin. Agar tish toʻliq tushib ketgan boʻlsa, uning doimiy tish ekanligiga ishonch hosil qiling (sut tishlarini qayta oʻrnatish kerak emas, aksincha, doimiy tishning chiqishiga imkon berish uchun jarohat joyini tozalash lozim).

* Bemorni tinchlantiring va xotirjam boʻlishiga yordam bering.

* Agar tish topilsa, uni tojidan (oq qismidan) ushlab oling. Ildiz qismiga tegmang.

* Agar tish iflos boʻlsa, uni sovuq oqar suvda qisqa vaqt (oʻn soniya) yuvib tashlang, ammo tishni ishqalamang.

* Tishni yoʻqolgan joyiga toʻgʻri holatda (boshqa tishga mos ravishda) qaytarib joylashtiring.

* Bemorga tishni joyida ushlab turish uchun roʻmolchani tishlab turishni maslahat bering.

* Agar tishni darhol joyiga qoʻyishning iloji boʻlmasa, uni Hank muvozanatli tuz eritmasiga joylashtirish maqsadga muvofiq, agar mavjud boʻlmasa, tishni sut solingan stakanda, bemorning soʻlagi bor idishda yoki bemorning lunjida (tishlar va lunjning ichki qismi orasida saqlash – bu kichik yoshdagi bolalar uchun mos emas, chunki ular tishni yutib yuborishi mumkin) saqlash kerak. Tishni suvda tashish tavsiya etilmaydi, chunki bu tish ichki qismidagi nozik hujayralarga zarar yetkazadi.

* Darhol shoshilinch tish shifokoriga murojaat qiling.

Agar shikastlangan tishlar parodontal paylarning zararlanishi (masalan, tish subluksatsiyasi) tufayli ogʻrisa, shikastlangan tishlarni vaqtinchalik shinalash ogʻriqni kamaytirishi va ovqatlanish qobiliyatini yaxshilashi mumkin.. Shinalash faqat maʼlum holatlarda qoʻllanishi lozim. Yon va ekstruziv lyuksatsiyalarda shinalash, ildiz sinishlariga nisbatan yomonroq natija berishi aniqlangan. Avulsiyalangan doimiy tishni joʻmrak suvi ostida ehtiyotkorlik bilan chayib, alveolyar suyak ichidagi asl oʻrniga darhol qayta joylashtirish lozim. Keyin esa, tish shifokori tomonidan vaqtinchalik splintlanishi kerak. Shikastlangan sut tishlarini davolash doimiy tishlarni davolashdan farq qiladi; tushib qolgan sut tishi qayta oʻrnatilmasligi lozim (doimiy tish kriptasiga zarar yetkazmaslik uchun). Bu birlamchi tish uchining pastdagi doimiy tishga yaqin joylashganligi sababli yuz beradi. Doimiy tishlar birlamchi tishlarga yetkazilgan jarohat tufayli notoʻgʻri shakllanishi, qisilishi va chiqishida buzilishlar kuzatilishi mumkin. Doimo asosiy eʼtibor pastdagi doimiy tishlarga yetkazilishi mumkin boʻlgan zararni kamaytirishga qaratilishi lozim.
Boshqa jarohatlar uchun yumshoq tish choʻtkasi va xlorheksidin glyukonat kabi antiseptik ogʻiz chayqash suyuqligidan foydalanib, jarohatlangan joyni toza saqlash muhim. Shuningdek, qisqa muddatda yumshoq ovqatlar isteʼmol qilish va kontaktli sport turlaridan saqlanish tavsiya etiladi. Stomatologik yordamga iloji boricha tezroq murojaat qilish lozim.

### Shinalash

Shikastlangan tish, parodont bogʻlamining zararlanishi yoki tish ildizining sinishi tufayli boʻshab qolishi mumkin. Shinalash tishning alveolyar boʻshliq ichida toʻgʻri holatda ushlab turilishini taʼminlaydi. Bu esa tuzalish jarayonida boshqa shikastlanishlarning oldini oladi va tishning toʻgʻri bitishiga yordam beradi. Shina egiluvchan yoki qattiq boʻlishi mumkin. Egiluvchan shinalar shikastlangan tishni toʻliq harakatsizlantirmaydi va funksional harakatlanishga imkon beradi. Aksincha, qattiq shinalar shikastlangan tishni butunlay harakatsizlantiradi. Xalqaro Dental Travmatologiya Assotsiatsiyasi (IADT) yoʻriqnomalarida egiluvchan, qattiq boʻlmagan shinalardan qisqa muddat davomida foydalanish tavsiya etiladi. Yoʻriqnomalarda taʼkidlanishicha, agar shikastlangan tishning ozgina harakatlanishiga ruxsat berilsa va shinalashtirish vaqti juda uzoq boʻlmasa, ham parodont, ham pulpaning tiklanishi ragʻbatlantiriladi.
## Asoratlar

Jarohatning barcha oqibatlari darhol namoyon boʻlavermaydi va ularning koʻpchiligi dastlabki hodisadan oylar yoki yillar oʻtgach yuzaga kelishi mumkin, shu sababli uzoq muddatli kuzatuv talab etiladi. Sut tishlarining shikastlanishida koʻp uchraydigan asoratlarga pulpa nekrozi, pulpa obliteratsiyasi, ildiz soʻrilishi va keyingi chiqadigan tishlarning shikastlanishi kiradi. Eng koʻp uchraydigan asorat pulpa nekrozi (34,2%) boʻlgan. Avulsiya bilan bogʻliq jarohat olgan tishlarning 50 foizida travmatik hodisa va asoratlar tashxisi oʻrtasidagi vaqt (TIC) medianasi 1,18 yildan soʻng ildizning ankilotik soʻrilishi kuzatilgan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bir nechta travmatik hodisaga uchragan tishlarda pulpa nekrozi ehtimoli (61,9%) bitta travmatik shikastlanishga uchragan tishlarga (25,3%) nisbatan ancha yuqori boʻlgan (1).

### Pulpa nekrozi

Pulpa nekrozi odatda ikki xil holatda yuzaga keladi: apikal teshikda qon bilan taʼminlanishning buzilishi natijasida kelib chiqadigan ishemik nekroz (infarkt) yoki tish jarohati oqibatida yuzaga keladigan infektsiyaga bogʻliq suyuqlantirilgan nekroz (2). Pulpa nekrozining belgilari quyidagilarni oʻz ichiga oladi.
* Tishning oʻchmaydigan doimiy kulrang rangi

* Periapikal yalligʻlanishning rentgenografik belgilari

* Infeksiyaning klinik belgilari: ogʻriq, oqma, yiringlash, shish

* Davolash usullari sut tishi uchun olib tashlash boʻladi. Doimiy tish uchun endodontik davolash koʻrib chiqilishi mumkin.

### Ildiz soʻrilishi

Travmatik tish shikastlanishlaridan keyin ildiz soʻrilishi, u ildiz yuzasida yoki ildiz kanalida joylashgan boʻlishidan qatʼi nazar, oʻtkir travma taʼsiri natijasida PDL yoki pulpaning sezilarli qismi yoʻqolgan boʻlsa, yara bitish jarayonlarining oqibati boʻlib koʻrinadi.
### Pulpa obliteratsiyasi

Shikastlangan tishlarning 4-24 foizida pulpa obliteratsiyasining turli darajalari kuzatiladi. Bu holat rentgenogrammada pulpa boʻshligʻining yoʻqolishi va klinik tojning sargʻayishi bilan tavsiflanadi.

Agar belgilarsiz kechsa, davolashga hojat yoʻq. Belgili sut tishlarini davolashning yagona usuli ularni sugʻurib olishdir. Belgili doimiy tishlar uchun esa, ildiz kanalini davolash koʻpincha murakkab kechadi, chunki pulpa kamerasi kalsifikatsiyalangan modda bilan toʻlgan boʻladi va pulpa kamerasiga kirishda odatiy sezgi paydo boʻlmaydi.
### Keyingi tishlarning shikastlanishi

Sut tishlariga yetkazilgan jaroxat doimiy tishlarga zarar yetkazishi mumkin. Doimiy tishlarning shikastlanishi, ayniqsa ularning rivojlanish bosqichida, quyidagi oqibatlarga olib kelishi mumkin:
* Toj dilaceration (egri-bugri boʻlishi)

* Odontomaga oʻxshash rivojlanish nuqsoni

* Doimiy tish kurtaklarining nekrozi

* Ildizning dilaceration (egri-bugri boʻlishi)

* Ildiz shakllanishining toʻxtashi

## Epidemiologiyasi

Tish jarohatlari koʻproq yosh bolalarda uchraydi. 0-6 yoshli bolalarda tana jarohatlarining 17 foizini tashkil etsa, barcha yosh guruhlarida oʻrtacha 5 foizni tashkil etadi. Bu holat ayollarga qaraganda erkaklarda koʻproq kuzatiladi. Travmatik tish jarohatlari sut tishlariga qaraganda doimiy tishlarda koʻproq uchraydi va odatda yuqori jagʻning old tishlarini qamrab oladi.
Ogʻiz boʻshligʻi butun tana yuzasining atigi 1 foizini tashkil etsa-da, u barcha tana jarohatlarining 5 foiziga toʻgʻri keladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda ogʻiz boʻshligʻi jarohatlari barcha tana jarohatlarining 17 foizigacha yetishi mumkin. Tishlarning travmatik shikastlanish holatlari 1-3 foiz atrofida boʻlib, ularning tarqalishi 20-30 foiz darajasida barqaror saqlanib qolmoqda".
Maktabgacha taʼlim muassasalaridagi bolalarning qariyb 30 foizi asosan sut tishlarining jarohati bilan duch kelgan. Doimiy tishlar bilan bogʻliq stomatologik jarohatlar maktab oʻquvchilarining taxminan 25 foizi va katta yoshdagilarning 30 foizida kuzatiladi. Bu holat turli mamlakatlarda, shuningdek, mamlakatning oʻzida ham farqlanadi. Tishlarning travmatik shikastlanishlari shaxsning faollik darajasi va atrof-muhit omillariga bogʻliq, biroq bular insonning yoshi va jinsiga nisbatan asosiy xavf omillari hisoblanadi.
Bolalikda doimiy kesuvchi tishlarning yoʻqolishiga eng koʻp travma sabab boʻladi. Tish jarohatlari koʻpincha pulpa nekrozi kabi asoratlarga olib keladi va shikastlangan tishning uzoq muddatli oqibatini oldindan aytish deyarli imkonsiz; bu shikastlanish koʻpincha uzoq davom etadigan tiklash muammolariga sabab boʻladi.
## Yana qarang

* Tish yorilishi sindromi

* Tish barotravmasi

## Manbalar

## Havolalar

* Tish jarohati boʻyicha qoʻllanma, dalillarga asoslangan tish jarohati davolash uchun interfaol vosita

* Xalqaro tish jarohati assotsiatsiyasi