open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kent Rokuell

**KENT (Kent) Rokuell** (1882.21.6, Tarrituan, Nyu-York - 1971.13.3, Pla-teberg) — amerikalik yozuvchi, rassom va jamoat arbobi. Yozuvchilik faoliyati 1920-yildan boshlangan. "Yovvoyi oʻlka" kitobi Alyoska sayohati kundaliklari asosida yuzaga kelgan. Olovli Yer oʻlkasiga safari natijasida "Sayohat" (1924) kitobini yaratgan. "Yoʻnalish № dy E" (1930), "Salamina" (1935) qissalarida Grenlandiya aholisining urf-odatlari va tabiati aks ettirilgan. Ularda eskimoslarning maʼnaviy dunyosi va mashaqqatli hayot tarzi oʻziga xos quvnoq mutoyiba vositasida tasvirlangan. "Mening nuqtai nazarim" (1940), "Janoblar, bu men!" (1955) ayerlari oʻz tarjimai holiga asoslangan. K. realist rassom sifatida Amerika sanʼatining eng yaxshi anʼanalarini davom ettirgan, oʻz kitoblariga koʻplab suratlar ishlagan. K.ning "Dengiz zahmatkashlari" (1907), "Men shtatidagi burun qish ogʻushida" (1906), "Bahor iztiroblari" (1908), "Qizim Klara" (1915), "Rassom Grenlandiyada" (1929) kabi polotnolari mashhur.

## Manbalar
Kent

**Kent** (Kent) — Angliyadagi ilk oʻrta asr qirolligi. 5-asrning oxirida Britaniya anglosakslar tomonidan istilo etilishi jarayonida tashkil toptan, 6-asrning oxiriga kelib, Angliyada 7 qirollik (Kent, Uesseks, Sasseks, Esseks, Sharqiy Angliya, Nortumbriya, Mersiya) hukmronligi (geptarxiya) davrida Kent eng katta kuchga ega boʻlgan qirollik edi. 8-asrning oxirida Mersiya, 9-asrning boshida *Uesseks* tarkibiga kirgan.

## Manbalar
Qunaytira (Marokash)

**Qunaytira** () — Marokashning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Qunaytira provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 292 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Sanoat-transport markazi. Sabu daryosining Atlantika okeaniga quyilish joyidagi port; chetga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va mineral xom ashyolar chiqariladi. T.-yil stansiyasi. Oziq-ovqat (sabzavot konservasi va un tortish), toʻqimachilik, metallsozlik va kimyo sanoati korxonalari bor. Q. yaqinidan neft olinadi.

## Manbalar
Kent (maʼnolari)

**Kent**:

* Kent (Kent) — Angliyadagi ilk oʻrta asr qirolligi.
* Kent (tushuncha) (sugʻdcha — uy, xonadon) — ilk va oʻrta asrlarda Turonzaminda joy nomi.
Kent (tushuncha)

**Kent** (sugʻdcha — uy, xonadon) — ilk va oʻrta asrlarda Turonzaminda joy nomi. Sugʻd | yozuvi va arab geograflari asarlarida kat, k a s, k a n d , "Devonu lugʻotit turk"da kend, ken shaklida keltirilgan boʻlib, dastlab bir yoki bir necha oila yashaydigan, atrofi devor bilan oʻralgan hovlini ang-latgan. Oila yoxud jamoa boshligʻi esa kadxudo (katxudo) deb atalgan. Keyinchalik K. joy (qishloq, sha\ar) nomlarining tarkibiy qismiga aylangan. Sharqiy Turkiston va Eronda ham baʼzi joy nomlari tarkibida K. birikmasi mavjud. Mahalliy hamda arab tarixchi va geograflarining asarlarida, chunonchi Najmuddin an-Nasafiyning "Al-Qand fiy zikri ulamoi Samarkand" ["Samarqand ulamolari xotirasiga doir qand(dek shirin kitob)"] kitobida Axsikas, Shaljiykas, Kabuzanjakas, Yorkas, Banokas, Boykand, Siyrakas kabi koʻplab qishloq va shahar nomlari qayd etilgan. Ibn Havqalning "Masolik ul-mamolik" asarida esa 40 dan ortik, K. birikmasiga ega joy nomlari keltirilgan. Tarkibida K. soʻzining yuqorida zikr etilgan turli shakllari mavjud qishloq va shaharlar hozir ham saqlanib qolgan. Masalan, Toshkent, Piskent, Vobkent, Panjikent, Chimkent, Mankent, Yorkend.

## Adabiyot
* Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, 1—3-j., T., 1960—63; Najmuddin an-Nasafiy, Al-Qand fiy zikri ulamoi Samarqand, T., 2001.

## Manbalar
Kentavr

**Kentavr** — Sentavr yulduz turkumining qad. nomi. Bu yulduz turkumi osmonning Jan. yarim sharida joylashgan. Oʻzbekiston hududidan koʻrinmaydi. Mazkur yulduz turkumining alfasiga tegishli yulduz, Quyosh sistemasiga eng yaqin yulduz boʻlib, ungacha masofa 4,3 yorugʻlik yilini tashkil etadi. 

## Manbalar
François Quesnay

**François Quesnay** (Fransuzcha: [fʁɑ̃swa kɛnɛ]; 4-iyun 1694 – 16-dekabr 1774) — fransuz iqtisodchisi hamda fiziokratlar maktabi asoschisi. Tibbiyot davriri (1744), qirol Louis XV saroyida saroy vrachi boʻlgan. Tibbiyot va biologiyaga oid asarlar yaratgan. 60 yoshida bevosita iqtisodiyot muammolari bilan shugʻullandi. Shuningdek, Quesnay 1758-yilda asosiy va eng muhim asari *Tableau économique* (Iqtisodiy jadval) ni chop etadi.
## Ishlari
Quesnayning don narxlari va soliqlarga bagʻishlangan dastlabki iqtisodiy maqolalari ("Fermerlar", "Don", "Soliqlar") D. Didro ensiklopediyasida bosilib chiqqan. Bu maqolalarda u Fransiya qishloq xoʻjaligi va Louis XV iqtisodiy siyosatining ziddiyatlarini koʻrsatib beradi hamda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini tashkil etish va yuritish usullarini oʻzgartirish gʻoyasini olgʻa suradi. U oʻzining iqtisodiy dasturini keng umumlashtirilgan tarzda "Dehqonchilik davlati iqtisodiy siyosatining umumiy prinsiplari va ular toʻgʻrisidagi mulohazalar" (1758) asarida bayon qiladi. Bu asarida yer boylikning yagona manbai degan oʻzining asosiy gʻoyasini asoslaydi. "Xitoy despotizmi" asarida harajatlardan tashqari (chegirib) yaratilgan yangi boylik ("sof mahsulot") toʻgʻrisida fiziokratik taʼlimotni yaratadi. "Savdo toʻgʻrisida" asarida (1765) merkantilizm maktabi qarashlarini tanqid qilib, boylikning savdoda, ayirboshlash jarayonida vujudga kelmasligini asoslaydi.

Quesnay 1758-yilda asosiy va eng muhim asari — *Tableau économique* (Iqtisodiy jadval) ni chop etib, takror i.ch. nazariyasiga asos soldi. Ushbu jadvalda jamiyat 3 sinfga: yer egalari (hech narsa yaratmaydigan sinf); mulkdor sanoatchilar; ishlab chiqaruvchi dehqon (fermer)lar sinfiga boʻlinadi. Shuningdek, xalq xoʻjaligi qishloq xoʻjaligidan va bu soha mahsulotlarini qayta ishlaydigan sanoatdan iborat deb qaraladi, qishloq xoʻjaligida yaratilgan maqsulot sanoatda qayta ishlanadi va ular jamiyatdagi sinflar oʻrtasida qayta taqsimlanadi, isteʼmol qilinadi. "Sof mahsulot" faqat qishloq xoʻjaligida yaratiladi va jamiyatdagi sinflar oʻrtasida taqsimlanadi. Ushbu jadvalda birinchi marta makroiqtisodiyot darajasida natural, tovar shaklidagi moddiy neʼmatlar va pul daromadlari oqimi tahlil qilingan. Quesnayning yana bir xizmati iqtisodiy tahlilning jadval usulini yaratganligi hisoblanadi. Quesnay oʻz tadqiqotlarida "tabiiy tartib" konsepsiyasi (erkin savdo, narx, rakrbat, xususiy mulk, kapitalistik tizim)ga asoslanadi.

## Adabiyot
* Razzoqov A. va b., Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 1997; Anikin A.V., Yunost nauki. Jizn i idei misliteley-ekonomistov do Marksa, M., 1979.

## Manbalar

## Havolalar
* Le Despotisme de la Chine (1767) by François Quesnay, hosted on the University of Massachusetts website
* 
*
Kepak

**Kepak** — un tortish jarayonining chiqiti, un kombinatlarida olinadigan yordamchi mahsulot. Don turiga koʻra, bugʻdoy, arpa, javdar, tariq, makkajoʻxori va b., maydalanish darajasiga koʻra, yirik va mayda K.larga boʻlinadi. Oʻrtacha olganda bugʻdoydan yuqori sifatli un olishda donga nisbatan 28—30% K. chiqadi. K. (asosan, bugʻdoyniki) chorva mollarining hamma turi va parrandalar uchun qimmatli ozuqa. 100&nbsp;kg K.da 70—80 ozuqa birligi (1&nbsp;kg K.da 8,85 mJ almashinuvchi energiya — 0,75 ozuqa birligi) va 12,5—13,2&nbsp;kg xazm boʻladigan protein, 8,8&nbsp;kg tozalanmagan klechatka bor. K. fosfor, marganets, kaliy, mikroelementlarga va V guruhi vitaminlariga boy, lekin natriy, kalsiy, xlor kam. Sigirlarga tuqqanidan sung 10 l issik, suvga 1&nbsp;kg kepakni aralashtirib, iliq atala xrlida ichiriladi. Sogʻin sigirlarga boshqa konsentratlar bilan aralashtirilgan holda sutkasiga 4–6&nbsp;kg gacha K. beriladi. Ishchi, sport va naslli otlar uchun konsentrat ozuqaning 35—50% gacha, sogʻin sigirlar ratsionidagi konsentrat ozuqaning 50—60% gacha, bekon yetishtirish uchun boqilayotgan yosh choʻchqalar ratsionidagi konsentrat ozuqaning 20—25% gacha toʻyimliligini K. tashkil etishi mumkin. Tuxum qiladigan tovuklar, kurkalar, urdaklar va gʻozlar uchun tayyorlanadigan omixta yemlar tarkibiga mayda bugʻdoy va 10— 25% gacha K. qoʻshiladi.

## Manbalar
Kepaki

**Kepaki**, kabakiy — chittoiylardan Kepakxon chikargan kumush tanga. Bir dinor K. ikki misqol kumushga yoki olti dirhamga teng boʻlgan. Tarixiy manbalarning maʼlumotlariga koʻra, K. dastlab Buxoro, Balx sh.larida zarb etilgan. Temuriylar davrida (15-asr) ham pul muomalasida koʻp ishlatilgan. Kepakxongacha mugʻul davlatlarida pul birligi bolish hisoblangan.

## Manbalar
Iogann Kepler

**KEPLER (Kepler) Iogann** (1571.27.12, Vaylder_Shtadt, Vyurgemberg 1630.15.11, Regensburg, Bavariya) — nemis astronomi va matematigi. Tyubingen akademiyasida tahsil olgan; oʻsha vaqtlari N. Kopernik asarlari bilan tanishib chiqqan. 1594-yildan Avstriyaning Grats shahrida matematika va astronomiya uqituvchisi. 1600-yildan Praga rasadxo-nasida T. Brage rahbarligida ishladi. K. Pragada optik asboblarning astro-nomiyaga tatbiqi va Quyosh tojiga ba-gʻishlangan "Viteloga qoʻshimchalar" (1604), oʻzi ixtiro qilgan teleskop haqidagi "Dioptrika" (1611) va boshqa asarlarini chop ettirdi. "Yangi astronomiya" asarida sayyoralar harakatiga oid dastlabki ikki qonunni ifodalab berdi. "Olam garmoniyasi" asarida (1619) esa 3-qonunni ham tavsiflab berdi (qarang Kepler qonunlari). "Kopernik astronomiyasini qisqartirish" asarida (1618-22) oʻzining 3 qonunini barcha sayyoralar harakati uchun, ayrimlari esa Oy va Yupiter yoʻldoshlari uchun ham oʻrinli degan toʻxtamga kelgan. K. 1627-yili "Rudolf jadvallari" asaridagi hisoblashlariga tayangan holda 1631-yilda Venera sayyorasi Quyosh diskidan oʻtishini aytib berdi. Matematika sohasida K.ning "Vino bochkalarining yangi stereometriyasi" asari mashhur boʻlib, unda integral hisob haqida boshlangʻich maʼlumotlarga duch kelinadi. K.ning logarifmlar nazariyasi va hisoblash usullariga oid bir qator ishlari maʼlum.

K.ning kashfiyotlari nazariy astronomiya taraqqiyotiga asos boʻldi.

## Adabiyot
* Yeremeyeva A.N., Vidayushiyesya astronomi mira, M., 1966.

## Manbalar
Kerala

**Kerala** (malayali tilida — kokos palmalari oʻlkasi) — Hindistonning jan.-gʻarbiy qismidagi shtat. Arabiston dengizi sohilida. Mayd. 38,9 ming km. Aholisi 31,8 mln. kishi (2001), asosan, malayali xalqi. Aholisining 60% hindu diniga eʼtiqol qiladi, qolganlari xristian va musulmonlar. Kerala — mamlakatda aholi eng zich shtat. Maʼmuriy markazi — Tiruvanantapuram (Trivandram) sh.

Kerala — yer yuzasining katta qismi pasttekislik, sharqida Kardamon va Anaymudi togʻlari (bal. 2698 m gacha) joylashgan. Iqlimi tropik, mussonli iqlim. Yiliga 3000&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi. Togʻ yon bagʻirlarida eben, tik, palisandr, poʻkak daraxti oʻrmonlari bor. Tekisliklarda deqqonchilik qilinadi.

Kerala — agrar shtat. Aholining 50% qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Ekishga yaroqli yerlar 2 mln. ga. 387 ming ga yerda sholi ekiladi. Butun mamlakatda yetishtiriladigan kokos yongʻogʻining 41% Keralada yetishtiriladi. Kerala Hindistonda yetishtiriladigan qora murchning 53%, kofening 27%, choyning 9%ni yetkazib beradi. Mamlakatdagi kokos palmasining 70%, kauchukli oʻsimlik plantatsiyalarining deyarli hammasi Keralada. Shtat mamlakatda ovlanadigan jami dengiz baligʻining 20—25% ni beradi. Marvarid olinadi. Kerala foydali qazilma va gidroenergiya resurelariga boy. Malabor sohilida monatsit, ilmenit, rutil, sirkon va boshqalar minerallarga boy monatsit qumining katta qatlamlari mavjud. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Kokos tolasidan arqon, poyandoz va boshqalar buyumlar tayyorlanadi. Yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Alyuminiy eritish (Alvaye), kimyo (Kochin), sellyuloza (Kojikode), elektrotexnika (Kanannur), faner, avtomobil shinalari, rezina, keramika, ip gazlama, mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, yogʻ zavodlari, ustaxonalar bor. Sanoat markazlari: Tiruvanantapuram, Alvaye, Kvilon, Kochin. Yuklar, asosan, dengiz transportida tashiladi. Yirik portlari: Kochin va Kojikode. Keshyu yongʻogʻi, choy, kofe, dorivor oʻsimliklar, limon oʻti moyi, dengiz mahsulotlari eksport qilinadi.

Kadimda Kerala oʻrnida Mera davlati boʻlgani mil. av. 3-asrga oid manbalarda aytilgan. Kerala hududita 1498 yilda portugallar, 1663 yilda gollandlar, 18-asr oʻrtalarida fransuz va inglizlar kelib oʻrnashgan. 1792 yilda Keralaning shim. qismi Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasiga qoʻshib olindi. Hindiston mustaqillikka erishgach, Tavanpur-Kochin shtati tuzildi. 1956 yilda uning asosida hozirgi Kerala shtati tashkil etildi.

## Manbalar
Keramzit

**Keramzit** (yun. Keramos - loy) -yengil eruvchan loysimon jinsni pishirib olinadigan gʻovak material. Shagʻal, chaqiq tosh yoki qum koʻrinishida tayyorlanadi. Yengil betonning toʻldirgichi, filtrlovchi material, issiqlik va tovush izolyasiyalari sifatida ishlatiladi. Hajmiy masasi 150–800&nbsp;kg/m3, qisilishga mustahkamligi 0,3 — 6 MPa.

## Manbalar
Keramzit-beton

**Keramzit-beton** - yengil beton turi; toʻldirgich sifatida keramzit, qovushtirgich sifatida sement, gips, sintetik smolalardan foydalaniladi. K-b.ning issiqlikdan izolyasiyalovchi, konstruktiv-izolyasiyalovchi va konstruktiv xillari bor. Ularning hajmiy massalari 350 – 1800&nbsp;kg/m3, qisilishga mustahkamligi 0,5 — 50 MPa. K-b.dan bino va inshootlarning koʻtaruvchi va toʻsuvchi qurilmalari (konstruksiyalari) tayyorlanadi, shuningdek, kemasozlikda ham ishlatiladi.

## Manbalar
Keratit

**Keratit** (yun. keras, keratos — muguz, itis — yalligʻlanish) — koʻz muguz (shox) pardasining yalligʻlanishi. Viruslar (gerpetik K.), baʼzan boshqa mikroorganizmlar qoʻzgʻatadi. Muguz pardaga infeksiya kirishi, yot jismlar tushib shikastlanishi (tirnalish va hokazo), gripp, sil, difteriya kabi infeksion kasalliklar, shuningdek, organizmda vitamin A yetishmasligi ham K.ga sabab boʻlishi mumkin. Tashqi taʼsirotlar keltirib chiqaradigan (ekzogen) va umumiy kasalliklar paydo qiladigan (endogen) K., shuningdek,, yuza (bunda muguz pardaning yuza qismida infiltrat vujudga keladi) va chuqur (bunda muguz parda ostidagi qavatlar ham kasallanadi) K. ajratiladi. K.da bemor yoruqqa qaray olmaydi, koʻz qizaradi, yoshlanadi va sanchib ogʻriydi. K. jiddiy kasallik boʻlib, oʻz vaqtida davolanmasa yoki notoʻgʻri davolansa, koʻzga oq tushishi yoki boshqa ogʻir asoratlar yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun K.ga xos alomatlar paydo boʻlishi hamon vrachga koʻrinish zarur.

## Manbalar
Keratozlar

**Keratozlar** (yun. keras — shox, muguz) — teri muguz (shox) qavatining qalinlashuvi bilan kechadigan kasalliklarning umumiy nomi. Bunda teri yalligʻlanmaydi. K.ga muguz qavatning jadal oʻsishi yoki shu qavat hujayralarining bir-biriga qoʻshilib, bitib ketishi sabab boʻladi. Tugʻma, orttirilgan va konstitutsion K. farq qilinadi. Tugʻma K. muguzlanish jarayonining tugʻma kamchiliklariga bogʻliq (ixtioz, keratodermiya). Orttirilgan K.umumiy va mahalliy kasalliklar (gipova avitaminoz), shuningdek, turli zaharlanishlar, nerv va endokrin sistema kasalliklari oqibatida kelib chiqadi. Konstitutsion K. esa bolaga qisman ona qornida, qisman tugʻilgandan keyingi noxush omillar tufayli roʻy beradi.

## Manbalar
Keratomalyasiya

**Keratomalyasiya** (yun. keras — shox, muguz va malakia — yumshokushk) — koʻz shox (muguz) pardasining yemirilishi. Koʻproq yosh bolalarda uchraydi va organizmda oqsil, A vitamin, yogʻ moddalari yetishmasligi natijasida kelib chikali. K.da muguz parda toʻqimasi iriydi, yiringli yara paydo boʻlib, parda teshiladi, koʻzning oldingi kamerasida yiring toʻplanadi, shilliq parda ham oʻzgaradi (epiteliysi qurib, koʻchadi — q. Kseroftalmiya). Davo kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

## Manbalar
Keratoplastika

**Keratoplastika** (yun. keras — shox, muguz va plastika) — xiralashgan koʻz muguz (shox) pardasini sogʻlom parda bilan almashtirish. V.P.Filatov tavsiya etgan plastik operatsiya. Bunda muguz pardaning oq tushib xiralashib qolgan qismi kesib olinadi, koʻrishni tiklash maqsadida uning oʻrniga konservatsiya qilingan muguz pardadan loyiq qilib koʻchirib oʻtkaziladi. Baʼzan muguz parda butunlay almashtiriladi.

## Manbalar
Keratofir

**Keratofir** (yun. keras — shox, muguz, porhyreos — toʻq qizil rang) — paleotip koʻrinishdagi porfirli effuziv yoki tomir koʻrinishidagi nordon togʻ jinsi. Ikkilamchi jarayonlar taʼsirida oʻzgargan. Kulrang , och yashil, qizgʻishbinafsha, baʼzan qoʻngʻir rangda boʻladi. Porfirli donachalar albit, goho anortoklaz, diopsid va biotitdan iborat. Diopsid va biotit koʻpincha oʻzgarib xloritga aylanadi. Kvarsli, ortoklazli va b. turdagi K.lar mavjud. Kvarsli porfir, diabaz va spilit togʻ jinslari bilan birga uchraydi. Koʻpincha qayta kristallanishga uchraydi hamda kvars va albitning globu-lyar oʻsimtalari hosil boʻladi. Mikroskop ostida ishqorli dala shpati mikrolitlaridan tashkil topganligi koʻrinadi. Xorijda Germaniya, Chexiya, Polsha, Norvegiya, Shvetsiya, AQSH, RFda (Sibir, Jan. Ural), shuningdek, Kavkaz, Qrimda bor. Oʻzbekistonda Qurama, Tomdi togʻlarida uchraydi. Binolarni ichki koʻrinishi, metro st-yalari va yodgorliklarni bezashda ishlatiladi.

## Manbalar
Berdi Kerboboyev

**Berdi Murodovich Kerboboyev** [1894.3(15).3, Tajan tumani Qavqi Zarang qishlogʻi – 1974.5.3, Ashxobod] – Turkmaniston xalq yozuvchisi (1967), zamonaviy turkman adabiyoti asoschilaridan. Turkmaniston Fanlar akademiyasi akademik (1951). Buxorodagi madrasada tahsil olgan, Leningrad universiteti sharq fakultetida oʻqigan (1927-28). Ilk hajviy sheʼrlari 1925-yilda „Turkmaniston“ gazeta va „Tokmak“ („Toʻqmoq“) jurnalda bosilgan. Dastlabki dostonlari („Yangi turmushga“, 1928; „Amudaryo“, 1931), hikoya va ocherklari („Maral“, 1937), qissalari („Bayram“, 1934; „Botir“, 1935) va dramatik asarlari („Hurliqo va Hamro“, 1940 va b.) turkman adabiyoti taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatgan. „Qurbon Durdi“ qissasi (1942), „Oylar“ dostoni (1943), „Vatanga muhabbat“ (1941), „Qardoshlar“ (1943) kabi sahna asarlarida Ikkinchi jahon urushida bosqinchilarga qarshi kurash va turkman xalqining mamlakat ichkarisidagi mehnati aks etgan. „Dadil qadam“ (1—3-kitoblar, 1940—55) da turkman xalqining oʻtmishi, hayoti, kurashi, ruhiy kechinmalari tasvirlangan. „Oysulton“ qissasi (1949) turkman paxtakorlariga bagʻishlangan, „Nebitdogʻ“ romani (1957) neftchilar faoliyati va hayoti haqida.

K. Navoiy, Hamza, Abdulla Qodiriy va b. ijodidan ilhomlangan. Oybek, Gʻafur Gʻulom va b.ning ayrim asarlarini turkmanchaga tarjima qilgan. K.ning deyarli barcha yirik asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan. „Maxtumquli“ dramasi (1943; Yashin tarjimasida) sahnalashtirilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Dadil qadam (roman), T., 1951; Oysulton, (qissa),T., 1958; Nebitdogʻ (roman), T., 1963; Turkmaniston bahori (sheʼrlar), T., 1974.
* Inogʻomov R., Adabiy qardoshlik taronalari, T., 1972; Qurbonboyev K., Oʻzbek—turkman adabiy aloqalari, T., 1974.
Kergelen

**Kergelen** — Hind okeani janubidagi vulqonli orollar arxipelagi, Antarktikada. Fransiya mulki. Bitta yirik Kergelen va 300 ga yaqin mayda orollardan iborat. Maydoni 7 ming km. Bal. 1965 m gacha. Iqlimi subantarktika sovuq iqlim, yillik yogʻin 1000 mm. Kuchli shamol esib turadi. Siyrak oʻt oʻsimliklari oʻsadi. Kergelen o.ning markaziy qismi muzlik bilan qoplangan (mayd. 500 km).

Doimiy aholisi yoʻq. Fransiyaning Port-o-Franse geofizika stansiyasi 1950-yildan ishlab turibdi. Orol 1772-yilda uni kashf etgan fransuz dengizchi-sayyohi I. Kergelen de Tremarek nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Kerayit

**Kerayit (Keroit)** — turkiy-moʻgʻul xalqlari tarkibidagi qadimiy qabilalardan biri. Oʻrta asrlarda (X—XI asrlar) Onon va Kerulen daryolarining (Moʻgʻuliston) yuqori oqimlari, shuningdek, Tola daryosi boʻylarida yashab, bir necha qabilalarga (kerayit, jirkin, konkant, saqant, tumaut, albat) boʻlingan. XI—XIII asr boshida oʻz davlatlari boʻlib, u Vanxon Toʻgʻril davrida inqirozga uchragan. 1203-yil Vanxon Chingizxondan yengilgach, bu davlat moʻgʻullar tasarrufiga oʻtgan; Kerayitlarning aksariyati keyinchalik moʻgʻullar istilosida qatnashgan. Kerayotlarning bir guruhi XIII asr oxirida Ozarbayjonning janubiga kelib, mahalliy xalqlar bilan aralashib ketgan.

Kerayitlarning bir qismi Chingizxondan yengilgach, Dashti Qipchoqqa qochib kelib oʻrnashgan va keyinchalik (XIV asr) Dashti Qipchoq oʻzbeklarining qabila ittifoqiga qoʻshilib islom dinini qabul qilgan. XVI asr boshida Shayboniylar bilan birga Movarounnahrga kirib kelgan va keyinchalik oʻtroqlashib oʻzlarining qabila-urugʻ nomlarini unutib, oʻzbeklar tarkibiga singib ketgan. "Nasabnomayi oʻzbek" va "Asomiyi navodu du firqayi oʻzbek" ("Toʻqson ikki oʻzbek qabilasi ismi") asarlarida boshqa oʻzbek urugʻ qabilalari qatorida sanab oʻtilgan. Dashti Qipchoqda qolgan kerayit qozoqlar, boshqirdlar va noʻgʻoylar tarkibiga kirgan. Oʻzbekistonda 1920—1926-yillar maʼlumotlariga koʻra, kerayitlardan Jizzax uyezdida 600 kishi, Kattaqoʻrgʻon uyezdida 250 kishi va Buxoro vohasida 230 kishi yashagan.

Qozoqlarning Kichik juz tarkibiga kirgan kerayitlar XIX asrda Sirdaryo boʻylarida koʻchmanchilik qilgan. Kerayitlarning tamgʻasi ± shaklda boʻlgan.

## Adabiyot
* Rashid-ad-din, Sbornik letopisey, t.1, kn. 1, M.—L., 1952;
* Abdulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992;
* Axmedov B.A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985;
* Radlov V.V., Iz Sibiri, M., 1989.

## Manbalar
Keretaro

**Keretaro** — Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Keretaro shtatining maʼmuriy markazi. Meksika togʻligining hosildor vodiysida, 1850 m balandlikda joylashgan. Aholisi 385 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Temir yo'l stansiyasi. Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, dukkaklilar) rayoni markazi. Un tortish, ip gazlama, koʻn-teri korxonalari bor. Keretaro yaqinida polimetall ruda va opal konlari topilgan. Turizm markazi. 17— 18-asrlarda qurilgan cherkovlar, saroylar saqlangan. Universitet (1765), muzey bor. Keretaro — qad. indeyslar shahri. 1531-yilda ispan konkistadorlari tomonidan egʻallangan. 1810-yilda shahar ispanlarga qarshi qoʻzgʻolon markazlaridan boʻlgan.

## Manbalar
Keretaro (maʼnolari)

**Keretaro**:

* Keretaro — Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Keretaro shtatining maʼmuriy markazi.
* Keretaro (Meksika) — Meksika markazidagi shtat, Meksika togʻligining jan.
Keretaro (Meksika)

**Keretaro** — Meksika markazidagi shtat, Meksika togʻligining janubida. Maydon 11,7 ming km. Aholisi 1,4 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Keretaro shahri. Yer yuzasining aksari qismi 1000–3000 m balandlikdagi baland tog tekisliklaridan iborat. Oylik oʻrtacha yogʻin 800&nbsp;mm gacha. Oʻsimliklari butazor va past boʻyli oʻtlardan iborat. Koʻp asrlar davomida yerni haydash va oʻrmonlarning kesilishi sababli katta maydonlar kuchli eroziyaga uchragan. Hududining 1/2 qismini yaylovlar tashkil etadi. Ispanlar istilosiga qadar K.da dehqonchilik rivojlangan. Polimetall ruda konlari bor. Keretaro — Meksikaning nisbatan qoloq shtatlaridan. Lerma daryosi havzasidagi katta maydonlarda sugʻorma dehqonchilik qilinadi: donli ekinlar, sabzavot, meva, sorgo yetishtiriladi. Togʻli rayonlarda chorvachilik bilan shugʻullaniladi. Oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Keretaro hududidan mamlakatning shim. va markaziy shtatlarini bogʻlovchi muhim temir yol va shosse yoʻllari oʻtgan. Mustamlakachilik davriga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Kerinchi

**Kerinchi** — (oʻzining nomi), korinchi, () Indoneziyadagi aholi. Sumatra orolining markazidagi Kerinchi platosida joylashgan. Aholisi 180 ming kishi.

## Tarixi
XIX-asr oxirida Gollandiya istilosidan oldin Kerinchi rasmiy ravishda Malayziyaning Jambi sultonligiga qaram boʻlib, 4 ta boshliqlikni tashkil qilgan. Moddiy madaniyat nuqtai nazaridan Kerinchlar Minangkabau va Malayziyalarga yaqin.

## Til
Til — avstroneziya oilasining Gʻarbiy Avstroneziya guruhining kerinch tili. Indoneziya va Minangkabi ham mavjud. Yozuv janubiy Indoneziyadan kelib chiqqan.

## Aholi

### Kasbi-kori
Shudgor bilan sugʻoriladigan sholi yetishtirish juda rivojlangan. Choy, qahva, tamaki ishlab chiqarish. Oltin qazib olish ham rivojlangan.

### Din
Din — sunniy musulmonlar.

## Jamiyatning tuzilishi
Matrilineal klanlarga va turli darajadagi chiziqlarga boʻlinishning saqlanishi (sapiyahu, sapintu, kalba, pehout, lukho). Anʼanaviy maʼmuriy hududlarga (mendapo) birlashgan hududiy bogʻliq jamoalarni (dusun). Klanlar boshida oqsoqollar turadi. Nikoh matrilokal, matrilineal meros va avunculinear merosdir.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Воздвиженский Д. Змей и волчок //Журнал Вокруг Света — № 4 (2751),2003
* Индонезия. Справочник М. Наука. Главная редакция восточной литературы 1983 г.
* Страны мира: Краткий полит.экон. справочник.-М.: Политиздат, 1980 г.
* Черепнева Е. А. Индонезия глазами индонезийцев. Современные концепции соц-эконом. развития. М. Наука. ГРВЛ. 1989 г.
* Членов М. А. Керинчи // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.
## Havolalar
* http://etnolog.ru/people.php?id=KERI
* Индонезия — Энциклопедия «Вокруг света»
Kerkinitida

**Kerkinitida** – antik shahar (mil. av. 6-asr oxiri — 5-asr — mil. av. 2-asr). Yunonlar tomonidan hozirgi Yevpatoriya oʻrnida qurilgan. Xersones aristokratik respublikasi tarkibida boʻlgan. Gʻalladon savdosida muhim rol oʻynagan (4—2-asr). Mil. av. 4-asrning 2-yarmi — 3-asrda oʻz tangalarini zarb qilgan. Yunonskif urushlari (mil.av. 2-asr) natijasida vayron boʻlgan. Mil. 1 — 2.a.larda kichik savdo-dehqonchilik manzilgohi. Ellinistik davrga mansub mudofaa devorlari va turar joy *daxalari* qoldiqlari saqlangan.

## Manbalar
Kerkira

**Kerkira**, Korfu — Ioni dengizidagi orol. Ioni o.lari toʻdasida, Gretsiya tarkibida. Mayd. 592&nbsp;km. K.ning shim. togʻlik, eng baland yeri 906 m, jan. esa sertepa tekislik, asosan, ohaktosh va slanetslardan tuzilgan. Iqlimi subtropik iqlim. Doim yashil butazorlar (makvis), shim. alohida oʻrmonzorlardan iborat.

## Manbalar
Kergelen (suv osti tizmasi)

**Kergelen** — Hind okeanining jan. dagi suv osti tizmasi. Avstraliya — Antarktika soyligini Afrika — Antarktika soyligidan ajratib turadi. Uzunligi 2600 km. Kengligi 950 km gacha. Suv ostidagi eng baland joyining dengiz sathidan chuq. 73 m; suvdan koʻtarilib turgan alohida choʻqqilari Kergelen, Xerd va b. orollarni hosil qilgan.

## Manbalar
Aleksandr Kerenskiy

**Kerenskiy Aleksandr Fyodorovich** (1881, Simbirsk — 1970, Nyu-York) — Rossiya davlati arbobi. Muvaqqat hukumat bosh vaziri (1917). Dastlabki tahsilni Toshkentda olgan. Peterburg universiteti yuridik fakultetini tugatgan (1904). K. bilan Turkistondagi taraqqiyparvarlar Mustafo Choʻqay, Ahmad Zakiy Validiy, Hamza oʻrtasida aloqalar boʻlgan. Biroq K. Turkiston mustaqilligiga qarshi edi. 1917 yil 25 oktabr (7 noyabr)da Vladimir Lenin boshchiligidagi bolsheviklar tomonidan qurol kuchi bilan Muvaqqat hukumat agʻdarib tashlangach, K. Petrograddan chiqib ketdi. General P.N.Krasnov bilan birga bolsheviklarga qarshi isyon koʻtardi. 1 (14) noyabrda qizil askarlar isyonni bostirdi. K. yashirin ravishda mamlakatdan chiqib ketdi. 1918 yildan Fransiyada, 1940 yildan umrining oxirigacha AQShda muhojirlikda yashadi. Parijda tuzilgan "Partiyadan tashqari demokratik jamiyat"ning tashkilotchilaridan biri (1920 yil iyul — 1922 yil aprel). Bu jamiyat Rossiyadagi sovet rejimiga qarshi kurashdi. Muhojirlikda xotiralar, tarixiy asarlar ("Kornilov ishi", "Gatchina", "Yiroqsan" va boshqalar) yozdi.

## Manbalar
Kerkpatrik

**Kerkpatrik** — Antarktidadagi togʻ. Transantarktida togʻlarining eng baland choʻqqisi. Bal. 4530 m. Kuin-Aleksandr tizmasida, Birdmor muzligidan gʻarbroqda joylashgan. Britaniya Antarktida ekspeditsiyasi tomonidan 1908-yilda kashf qilingan va nomlangan.

## Manbalar
Kermadek novi

**Kermadek novi** - Tinch okeandagi chukur suv osti novi. Yangi Zelandiya o.dan shim.-sharqda. Shim.dan jan.ga tomon Kermadek o.larining sharqiy chekkasi boʻylab 1270 km masofaga choʻzilgan. Kengligi oʻrtacha 88 km. Chuq. 10047 m. Grunti gilli balchiqdan iborat.

## Manbalar
Kirmon

**Kirmon** (کرمان *Kermân*) — Eronning jan.sharqidagi shahar. Kirmon ostonining maʼmuriy markazi, 1900 m balandlikda. Aholisi 385 ming kishi (1997). Savdotransport markazi. Hunarmandchilik rivojlangan. Gilam, shol roʻmol toʻqiladi, misdan badiiy buyumlar va roʻzgʻor idishlari yasaladi, paxtadan kalava ip tayyorlanadi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, qurilish materiallari korxonalari, universitet bor. Xna ishlab chiqarish markazlaridan. Shoh masjid (11 — 12-asrlar) va b. 14-asrga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Kirmon yaqinidan toshkoʻmir, xrom va temir rudalari qazib olinadi.

## Manbalar
Kern

**Kern** (nem. kern) — kolonkali burgʻu kovaklari (quduqlari)dan olinadigan silindr shaklidagi yaxlit togʻ jinsi namunasi. K. yordamida togʻ jinsining tarkibi, fizik va kimyoviy xossalari, yotish burchaklari aniqlanadi. Kovlangan bir necha burgʻu kovaklarining geologik kesimi K.ni oʻrganish natijalari bilan taqqoslanadi. Maʼlum boʻlmagan yer osti geologik jinslarini oʻrganishda K.ning ahamiyati katta.

## Manbalar
Kerosin

**Kerosin** (ing . kerosene, yun. keros -mum) — uglevodorodlar aralashmasi (S9—S|6)dan iborat suyuqlik. Tarkibida 23—60% toʻyingan alifatik, 24—58% naften, 6—15% aromatik va 1% gacha toʻyingan uglevodorodlar bor. Qaynash temperaturasi 200—300°, zichligi 790–846&nbsp;kg/m3. Neftni qayta ishlash yoʻli bilan olinadi. K. il gari fakat yoritkich lampalariga yonilgʻi sifatida ishlatilgan. Shuning uchun uni qadimda fotogen (yunon tilida "yoruglik, bunyod etuvchi" degan maʼnoni anglatadi) deb yuritilgan. Keyinchalik u motor yogi sifatida dastlab tranzitorlar uchun, soʻngra reaktiv uchuvchi qurilmalar uchun keng qoʻllanila boshlandi.

Hoz. T-1 va T-5 rusumli aviayonilgilar neftning K. fraksiyasi asosida olinadi. Suyuq raketa yonilgʻisining asosiy tarkibini ham K. tashkil etadi.

## Manbalar
Imre Kertész

**Imre Kertész** (1929, Budapesht) — venger yozuvchisi. Ijodini 1953 yilda tarjimonlikdan boshlagan, ocherklar yozgan. Dastlabki yirik asari boʻlgan "Taqdirsiz odam" (1975) romani K. ga shuhrat keltirdi. Shundan soʻng "Angliya bayrogʻi" (1991), "Izquvar" (1977) romanlarini yaratdi. "Tugʻilmagan bolaga aza" (1990) qissasida asar qahramoni universitet professori boʻlgan doʻstiga oʻzini baxtsiz hayoti haqida hikoya kidali. K. Ikkinchi jahon urushi yillarida otasi bilan Aushvits, Buxendvald konslagerlariga tushib, tirik qolgan. Yozuvchining asosiy asarlari hayotining ana shu fojiali davri haqidadir. U oʻz ijodida ommaviy ezish tizimiga shaxsning qarshi turishi mavzusini yoritgan. K. adabiyotdagi "guvohlik adabiyoti" deb nomlangan yangi oqimning asoschisi sanaladi. Nobel mukofoti laureati (2002).

## Manbalar
Kerxe

**Kerxe** (Gamasioba, oʻrta oqimida Saymarra) — Eron va Iroqdagi (quyi qismi) daryo. Uz. 870&nbsp;km, havza-sining mayd. 50 ming km. Zagros togʻlaridan boshlanib, Xuziston tekisligidan oqadi. Bahor va yozgi toʻlinsuv davrida Dajla daryosigacha yetib boradi. Oʻrtacha suv sarfi 220 m3/sek. Sugʻorishda foydalaniladi.

## Manbalar
Kerch

**Kerch** — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi qaxramon shahar. Azov dengizidan Qora dengizga chiqiladigan boʻgʻoz sohilidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Temir yoʻl paromi orqali Kavkaz ortish-tushirish stansiyasi (Taman yarim orol) bilan bogʻlangan. Aholisi 182,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir ruda (Qamishburun kombinati) qazib olinadi. Metallurgiya, kemasozlik va kema tuzatish, oziq-ovqat (shu jumladan, baliq) sanoati korxonalari, teatr, tarix-arxeologiya muzeyi bor. Mil. av. 6-asrda yunonlar Kerch oʻrnida Pantikapey sh.ga asos solganlar. Mil. av. 5-asr boshlari — mil. 4-asr oxirida Bospor podsholigi poytaxti boʻlgan. Oʻrta asrlarda Kerch Qrimdagi yirik savdo shahri edi. 1475 yil turklarga qaragan, 1774 yilda Rossiya bosib olgan. 1954 yildan Ukraina tarkibida. 1941—45 yillar urushida Kerch atrofida shiddatli janglar boʻlgan. Melek-Chesmen qalʼasi harobalari (mil. av. 4-asr), Demetr xilxonasi (mil. 1-asr), Ioann Predtech (10—13-asrlar) cherkovi saqlangan.

## Manbalar
Kerch boʻgʻozi

**Kerch boʻgʻozi** — Kerch va Taman yarim orollari oʻrtasidagi boʻgʻoz. Qora va Azov dengizlarini tutashtiradi. Uzunligi kariyb 41 km, eni 4 dan 15 km gacha. Qishda suzib yuruvchi muz koʻp boʻladi. Gʻarbiy sohilida yirik Kerch porti bor. Boʻgʻoz orqali kema va temir yoʻl paromi katnovi mavjud.

## Manbalar
Kerch yarim oroli

**Kerch yarim oroli** - Krim yarim orolning sharqiy qismi. Shimoliyda Azov dengizi, sharqda Kerch boʻgʻozi, jan.da Qora dengiz bilan oʻralgan. Gʻarbda eni 17&nbsp;km li boʻyin bilan Qrim yarim orolga tutashgan. Mayd. qariyb 3 ming km. Shim.-sharqiy qismi ohaktosh, gil va qumtoshlardan tuzilgan tepalik (bal. 190 m gacha). Balchiqli vulkanlar koʻp. Jan.-gʻarbiy qismi tekislik boʻlib, asosan, uchlamchi davr gillaridan tarkib topgan. Kashtan tuproklar tarqalgan. Iqlimi quruk. dasht iqlimi. Yillik yogʻin 500&nbsp;mm. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi —1,5°, iyulniki 23,5°. Kerch yarim orolda Kerch temir ruda havzasi joylashgan.

## Manbalar
Kesaltenango

**Kesaltenango** — Gvatemaladagi shahar, mamlakat gʻarbida, Vulkan togʻlari orasida, 2350 m balandlikda joylashgan. Kesaltenango departamentining maʼmuriy markazi. K. yonidan Pan-Amerika shosse yoʻli oʻtgan. Aholisi shahar atrofi bilan 300 ming kishi chamasida (1990-yillar oʻrtalari). K. aholisining soni va iqtisodiy mavqei jihatidan mamlakatda muhim oʻrin tutadi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
K- x

**K- x**- rayonining savdo-sanoat markazi. Hunarmandchilik rivojlangan. K. indeyslarning qad. Kselalu (Ksenaxu) sh. oʻrnida bunyod etilgan. 1902-yil kuchli zilziladan vayron boʻlib, deyarli butunlay qayta qurilgan. Mayya-kiche tili akademiyasi bor. Mustamlakachilik davri meʼmoriy yodorliklari saqlangan. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Kerulen

**Kerulen** — Mongoliya va Xitoydagi daryo. Uz. 1264 km (shundan 1090 km Mongoliya hududida), havzasining mayd. 116,4 ming km². Xentey togʻligidan boshlanadi. Oʻzanida orol koʻp. Dalaynor koʻliga quyiladi. Yozda toʻlib oqadi; har yili bir necha marta toshadi. noyabr— aprel da muzlaydi. Baliqqa boy. K. boʻyida Choybalsan sh. bor.

## Manbalar
Kesamirlar

**Kesamirlar** — oʻzbek urugʻlaridan biri, 19—20-asr boshlarida Buxoro amirligining Koʻlob bekligi hududida, asosan, Yaxsuv daryosining oʻrta oqimlari, Panj daryosi irmogʻi Jilgʻasoyning yuqori oqimlari atrofida va qisman Qunduzda yashashgan. K.ning kelib chiqishi toʻgʻrisida aniq maʼlumot yoʻq. Baʼzi maʼlumotlarga qaraganda, ularning shakllanishida naymam va mangʻit qabilalarining etnik guruhlari ishtirok etgan. Qatagʻonlarnnng ayrim guruhlari K.ga qoʻshilganligi taxmin qilinadi. K. qorachariq, kuldeman, qalligʻoch yoki qarligʻoch, toz, kamchi, kiyikchi va noʻgʻoy kabi boʻlinmalardan iborat boʻlgan.

## Manbalar
Kesar kesishi

**Kesar kesishi** (lot. sectio — yorish, ochish; caedo — kesaman) — xirurgik operatsiya; akusherlik amaliyotida qorinning oldingi devorini va bachadonni kesib (baʼzan qin tomondan kesiladi — bu qinni kesar kesish deyiladi), homila va yoʻldoshni olish. Tabiiy tugʻruq yoʻli orqali bola tugʻilishi mumkin boʻlmagan hollar (masalan, ayol chanogʻining torligi yoki bachadonning yorilish xavfi tugʻilishi va boshqalar)da, shuningdek, tugʻayotgan ayol jiddiy kasal boʻlganda (masalan, yurak poroklarida) qilinadi. Hozirda kesar kesish amaliyoti bachadonning pastki segmentini kesib ochish yoʻli bilan bajariladi. Buning uchun qorin devorini qavatma-qavat kesib, bachadongacha boriladi; uning ham qovuqdan yuqori qismi koʻndalang kesiladi va dastlab homila, keyin yoʻldosh chiqarib olinadi. Shundan soʻng bachadon devori, keyin qorin devori qavatma-qavat tikiladi. Bir marta kesar kesish amaliyotini boshidan kechirgan ayolda bachadon chandigʻi yuzaga kelishi sababli keyingi homiladorlik va tugʻruq vrach koʻrsatmasiga qatʼiy amal qilingan holda boʻlishi lozim.

## Manbalar
Kesim

**Kesim** — gapning bosh boʻlaklaridan biri . Ega bilan ifodalangan shaxs, predmet va xodisaning umumiy belgisini bildiradi. Kesim gapni uyushtiruvchi markaz boʻlib, predikativlikning belgisini koʻrsatadi. Ikki tarkibli gapda egaga tobe boʻladi; oʻziga bogʻlanib kelgan soʻzlarga nisbatan esa hokim hisoblanadi. Kesim barcha mustaqil soʻz turkumlari bilan ifodalanadi. Qaysi soʻz turkumi bilan ifodalanishiga koʻra, feʼl va ot Kesimlarga boʻlinadi. Feʻl kesim sof fel va baʻzan ravishdosh bilan ifodalanadi. Feʻldan boshqa soʻz turkumlari ( ot, sifat, son, olmosh, ravish va taqlid soʻz) bilan, shuningdek, feʻlning harakati nomi shakli bilan ifodalagan kesim ot kesim deyiladi.

## Yana qarang

* Tilshunoslik
* Soʻz turkumlari
* Ega

## Manbalar
Keskich

**Keskich** (mashinasozlikda) — metall va metallmas zagotovkalarga ishlov beruvchi kesuvchi asbob. Kesuvchi qismi maʼlum geometrik shaklga ega boʻlgan kallak va stanokka mahkamlanadigan tanadan iborat. Kallagining shakliga koʻra, K. toʻgʻri, qayirma (egilgan) kallakli; tutqichining shakliga koʻra, toʻgʻri toʻrtburchakli, kvadrat, doiraviy; kallakni tanaga tutashtirilishi boʻyicha yaxlit, payvand kallakli, kavsharlangan plastinkali va b. turlarga boʻlinadi. K.lar ishlov berish turiga qarab oʻtuvchi, qirqib oluvchi, yoʻnib kengaytiruvchi, kesib tushiruvchi, rezba ochuvchi, ariqcha yoʻnuvchi va b.ga boʻlinadi. K.ning yana xomaki ishlash (shilish), toza ishlash, yupqa yoʻnish, silliqlovchi turlari; chapaqay (zagotovka oʻngdan chapga tomon yoʻnaladi), oʻnaqay (chapdan oʻngga tomon) turlari bor. K.ning kallagi asbobsozlik, tezkesar poʻlatlar, volfram va titan karbitlari asosidagi qattiq qotishmalar, sintetik olmoslar, mineral-keramik materiallardan; tanasi esa konstruksion poʻlatlardan tayyorlanadi. K. tokarlik stanoklari, boshqa stanoklar yoki maxsus stanoklarga oʻrnatib ishlatiladi.

## Manbalar
Kesma va interval

**Kesma va interval** - asosiy geometrik shakllardan biri. Toʻgʻri chiziqning A va V nuqtalari orasidagi va shu nuqtalarni qoʻshib hisoblagandagi qismi kesma deyiladi. Kesma [A, V] koʻrinishda belgilanadi. A va V nuqtalar uning uchlari deyiladi. Kesmaning uchlari orasida yotuvchi ixtiyoriy nuqta uning ichki nuqtasi deyiladi. Kesmaning uzunligi uning uchlari orasidagi masofaga teng va A, V kabi belgilanadi.

Agar koʻrilayotgan toʻgʻri chiziq haqiqiy sonlar oʻqidan iborat boʻlsa hamda uning A va V nuqtalariga a va b haqiqiy sonlar mos kelsa (a, +~] yoki (-°°, +°°) kabi belgilanadi. (-) cheksiz intervallar nurdan iborat boʻladi.

## Manbalar
Keson-siti

**Keson-siti** — Filippindagi shahar, Luson o.da. Aholisi 2,16 mln. kishi (2000). Iqlimi mussonli tropik iqlim. Yillik oʻrtacha yogʻin 2167&nbsp;mm. Shahar 1939 y.dan qurila boshlagan. Filippinning birinchi prezidenti Manuel Keson nomiga qoʻyilgan. 1948 y.dan Filippin Respublikasining rasmiy poytaxti deb eʼlon qilingan, hozirgi Katta Manila tarkibida. K.-S—mamlakatning savdo-sanoat va maʼmuriy-madaniy markazi. Toʻqimachilik, poyabzal, tikuvchilik, metallsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Plastmassa, qogʻoz ishlab chiqariladi. Davlat unti bor.

## Manbalar
Kesroniylar

**Kesroniylar** — Ozarbayjondagi Shirvon davlati (1027—1382) hukmdorlari sulolasi; shirvonshoh unvoni bilan taxtni boshqarishgan. Shirvon Ozarbayjon mustaqilligi uchun kurash markaziga aylangan. Manuchehr II (1120— 49) va Axsitan davri (1149—1203)da saltanat kuchaygan. K. oʻrniga darbandiya sulolasi kelgan.

## Manbalar
Kesson

**Kesson** (frans. caisson — yashik) — O (qurilishda) — suv ostida yoki sersuv gruntda suvdan xoli ish joyi (kamera) hosil qilishga imkon beradigan toʻsuvchi qurilma; bunda suv qisilgan havo yordamida qisib chiqariladi. K. yuqorida qurilib, keyin suv ostiga oʻz ogʻirligi bilan tushiriladi. Tuproq qazilgan sari K. pastroq tushaveradi. Gidrotexnika inshootlari, koʻpriklar, tunnellar, chuqur poydevorlar va b. qurishda qoʻllanadi; 2) ( m ye ʼ m o r l i k d a ) — toʻrtburchak (baʼzan koʻpburchak) li ichki gumbaz va ravoq osti yoki shiftning chuqur joyi. K. gumbaz shiftga asos qilib olinadi va bezak vazifasini bajaradi, shuningdek, xona akustikasini yaxshilashda muhim rol oʻynaydi; 3) (kemalarni taʼmirlashda) — kemaning suv ostidagi qismini koʻzdan kechirish yoki taʼmirlash uchun vaqtinchalik suvdan quritadigan qurilma. Kemaning quritiladigan joyi shakliga mos keladigan qilib metall yoki yogʻochdan ishlanadi. K. ichidan suv soʻrib olingandan soʻng u atrofdagi suvning bosimi taʼsirida kema korpusiga zich yopishadi. K. kemani doklarga kiritishdan xoli qilish imkonini beradi; 4) (aviatsiyada) — samolyot kanotiga taʼsir etuvchi va burovchi kuchlarni oʻziga qabul qiladigan ichi havoli qutichasimon lonjeron; 5) (metallurgi ya d a) — ichida sovituvchi suv sirkulyasiyalanadigan poʻlat quticha. Shaxta pechlarining devorlari ana shu K.lardan terib xreil qilinadi. Bulardan tashkari, K.dan marten pechlarining gaz kanallarini sovitishda ham foydalaniladi; 6) (quymachilikda) — quyma qoliplari devorlarini mustahkamlash va oʻnga sizot suvlari sizib oʻtishining oldini olish uchun ishlatiladigan gʻisht yoki betondan ishlangan qurilma (yashik). Chuqur oʻralarda quyma qoliplar tayyorlashda foydalaniladi.

## Manbalar
Kesson kasalligi

**Kesson kasalligi** — asosan, kessondan chiqqach va gʻavvoslik ishlarini bajargach, dekompressiya (yuqori bosimdan birmuncha past bosimli muhitga asta-sekin oʻtish) qoidalari buzilishidan kelib chiqadigan kasallik holati, dekompressiyey kasalliklardan. Kasb kasalligi hisoblanib, asosan, kessonda ishlovchilarda uchraydi. Ancha yuqori bosimli muhitdan birmuncha past bosimli muhitga birdan oʻtilganda toʻqimalarda erigan azot pufak-pufak boʻlib ajralib chiqib, qon tomirlarda emboliya hosil boʻladi. Emboliyaning oʻrniga, yaʼni qayerda joylashganiga qarab kasallik belgilari turlicha boʻladi. Oʻtkir kesson kasalligida badan qichishadi, boʻgʻim va muskullar ogʻriydi (yengil shakli); bemorning boshi aylanadi, ogʻriydi, qorni dam boʻladi, qulogʻi shangʻillaydi, qayt qiladi, muvozanat saqlay olmaydi (oʻrtacha ogʻir shakli); baʼzan nutq buziladi, koʻz koʻrmay qoladi, bemor hushdan ketadi, falajlanadi, miokard yoki oʻpka infarkti (ogʻir shakli) kuzatiladi. Hayot uchun muhim aʼzolarga koʻplab pufakchalar toʻplanishi, hatto oʻlim sodir boʻlishi mumkin. Surunkali kesson kasalligida sekin-asta rivojlanadi yoki kasallikning oʻtkir davridan keyin yuzaga keladi, bunda boʻgʻim va suyaklar, shuningdek, orqa miya, eshitish aʼzolari zararlanadi, miokard distrofiyasi va boshqa noxush holatlar roʻy beradi. Kasallikning oldini olish uchun dekompressiya qoidalariga amal qilish, yaʼni yuqori bosimli muhitdan quyi bosimli muhitga asta-sekin oʻtish talab etiladi. Davosi: bemorni „davo shlyuzi“ga joylashtiriladi, undan chiqqach, yurak faoliyatini yaxshilaydigan dori-darmonlar, issiq muolajalar buyuriladi.

## Manbalar
Ketgut

**Ketgut** (ing . cetgut — ip) — xirurgik operatsiyalarda ichki choklarni tikishda qoʻllaniladigan ip; asosan, qoʻyning ingichka ichagidan tayyorlanadi. Vaqt oʻtishi bilan soʻrilib ketadi.

## Manbalar
Ketenlar

**Ketenlar** — umumiy formulasi RR’C=C=O boʻlgan organiq birikmalar. Aldoketenlar ( R=H, R’ — organiq radikal) va ketoketenlarga (R va R’ — organiq radikallar) boʻlinadi. Ularning oddiy vakili — keten SN2=S=O gaz (suyuqlanish temperaturasi —134,6°, kaynash temperaturasi —41°). K. mineral kislotalar, metallorganiq birikmalar, spirtlar, karbon kislotalar, aminlar, merkaptanlar va suvni oson biriktirib oladi.

Sanoatda K. atseton va sirka kislotani 700—800° da piroliz qilib olinadi. K. kuchli atsetillovchi modda hisoblanadi.

Harakatchan vodorod atomini saqlagan birikmalar, jumladan, spirtlar, tiollar, aminlar kislotalar taʼsirida atsetillash mahsulotlarini hosil qiladi: mas, ROH+CH2=C=O^ROCOCH3Uning bu xossasidan atsetilsellyuloza i.ch.da foydalaniladi. K. organiq birikmalarni sintez qilishda, spirtlar, aminlar, ketonlarning yenol shakllarini atsetillovchi modda sifatida, shuningdek, organiq reagentlar, mas, ozopropenilatsetat, r-propiolakton, sirka angidrid, diketen olishda ham qoʻllanadi.

## Manbalar
Kesma koshin

**Kesma koshin**, koshin burish — yigʻma bezak naqsh; kesib, egovlab tayyorlangan rang-barang koshin parchalarini terib turlicha mujassamotli naqshlar hosil qilinadi.

## Manbalar
Ketlar

**Ketlar** (ilgarigi nomi — yenisey ostyaklari, yeniseylar) — xalq. Krasnoyarsk oʻlkasi (Rossiya Federatsiyasi), Yenisey daryosining oʻrta va quyi oqimi boʻylarida yashaydilar (1,1 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Ket tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar.

## Manbalar
Ketma-ket yaqinlashishlar usuli

**Ketma-ket yaqinlashishlar usuli** — matematik masalalarni sonlar orqali yechish usuli; bunda maʼlum yaqinlashishlarga qarab undan keyingi ancha yaqinroq yaqinlashishdagi yechim topiladi. Aytib oʻtilgan yaqinlashishlar ketma-ketligi yaqinlashgan holdagina tatbiq etiladi. Masalan, /W=0 (1) koʻrinishidagi tenglamani yechish uchun oʻnga teng kuchli boʻlgan tenglamax=Gʻ(x) (2) tekshiriladi [bu yerda F(x)= f(x)+x\ va bunday ketma-ketlik tuziladi: xy —ixtiyoriy, x=F(xn ), ... . Agar {xj ketma-ketlikning limiti boʻlsa, bu limit (1) tenglamaning yechimi boʻladi. Agar, mas, Gʻ(x) > x va 0 < Gʻ’(x) < 1 boʻlsa, bunday yaqinlashishlar ketmaketligi albatta yaqinlashadi. K-k. ya. u. oʻzgaruvchilari juda koʻp boʻlgan chiziqli tenglamalar sistemasini sonlar orqali yechishda ham qoʻllanadi. Differensial va integro-differensial tenglamalarning taqribiy yechimlari ham mana shu usul bilan topiladi. K-k. ya. u. nazariy masalalarida ham qoʻllanadi. y’—f(x,y) differensial tenglama yechimining mavjudligi va yagonaligi haqida teorema ham shu usul yordamida isbotlanadi. K.-k. ya. u.ning qoʻllanilish imkoniyati siqilgan akslantirishlar orqali belgilanadi.

## Manbalar
Ketma-ketlik

**Ketma-ketlik** — matematikaning asosiy tushunchalaridan biri. K.-k. sonlar, nuqtalar, funksiyalar, vektorlar va hokazodan tuzilgan boʻlishi mumkin. Har bir natural son p ga biror toʻplamning xp elementini mos qoʻyadigan qonun koʻrsatilgan boʻlsa, K-k. berilgan hisoblanadi. Shunday qilib, K-k. ni natural sonlar toʻplamida aniqlangan funksiya deb qarash mumkin. K.-k.xr x2, ... xp>... yoki qisqacha { koʻrinishda r 2 p j yoziladi. xv x2, ..., xp... elementlar K-k. ning hadlari, xp — umumiy (p) hadi deyiladi. Sonli K.-k.lar aksariyat hollarda analitik usulda beriladi, bunda K-k.ning ya-hadi formula yordamida koʻrsatiladi. Mae, xn=l,x; = l, ^2 =5 > • • ■ Ayrim qollarda K-k. rekurrent usulida ham beriladi. Mas, X[ = 72, xn+l = V2+Xn” x\ = L’ *2 = 2l^’ Xʼ = 3^Agar (aga + ye) interval qanchalik kichik boʻlmasin, K-k.ning biror xN hadidan keyingi barcha hadlari shu intervalda yotsa, a soni {xj K-k.ning limiti deyiladi va ʻ™ x„~a kabi belgilanadi. Chekli limitga ega K-k. lar yaqinlashuvchi K-k. deyiladi. K-k.larning muhim sinfini monoton K-k.lar tashkil etadi. Matematika analizda katta oʻrin tutadigan ye soni ham monoton, chegaralangan K-k.ning limiti sifatida aniqlanadi (qarang Koʻrsatkichli funksiya).

## Manbalar
Ketmon

**Ketmon** — dehqonchilikda foydalaniladigan dastaki mehnat quroli. Ketmon metall (koʻpincha maxsus poʻlat)dan tayyorlangan ish qismi va yogʻoch dastadan iborat. Dasta oʻtadigan teshigi — zoʻgʻata, uning atrofi — girvon deyiladi. Qadimdan Oʻrta Osiyoda dehqonlarning asosiy ish quroli hisoblangan. Yer chopish, begona oʻtlarni yoʻqotish, yerni tekislash, egat olish, ekinlar tagini yumshatish, ariq qazish, tozalash va boshqa ishlarda qoʻllanadi.

Ketmon shakli, katta-kichikligi va ogʻirligiga koʻra har xil, shoʻnga koʻra mahalliy nomlar berilgan: masalan, qushnusxa, beshboʻlak, ulama, mardona, zaifona, bachkana ketmon va boshqalar.

## Manbalar
Ketmontov

**Ketmontov** — Tyanshandagi togʻ tizmasi. Gʻarbiy qismi Qirgʻiziston Res-publikasi, sharqiy qismi Xitoy hudu-dida. Uz 300 km, bal. 3638 m gacha (Osmontogʻ). Granit, ohaktosh va porfirdan tarkib topgan. Togʻ tepalari yassi, shimoliy yon bagʻri keng, janubiy yon bagʻri qisqa va tik. Togʻ etaklari va janubiy yon bagʻri dasht oʻsimliklari, shimoliy yon bagʻri esa Tyanshan qoraqaragʻay oʻrmonlari va oʻtloqlari bilan band. 

## Manbalar
Kersantit

**Kersantit** (Fransiyadagi Kersanton degan joy nomidan) — yertomirli magmatik togʻ jinsi; biotit (1/3 qismi), kvars va nordon plagioklaz hamda magnetit va apatitdan tashkil topadi. Tarkibiga koʻra K.ning biotitdan tashqari qisman piroksen va amfibolli turlari ham uchraydi. K. granit tarkibli magmaning kristallanishi, differensiatsiyalanishi tufayli temir va magniyli minerallarga boyishi hamda atrof jinslarini oʻzgartirib kristallanishi natijasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda intruziv togʻ jinslari bilan uchraydi.

## Manbalar