Yaponiya tashqi siyosati

**Yaponiyaning tashqi siyosati** – bu Yaponiyaning xalqaro ishlar bo'yicha umumiy yo'nalishi. Tashqi siyosatni amalga oshirish *Yaponiya tashqi ishlar vazirligi* tomonidan amalga oshiriladi. Yaponiya kambag'al davlatlar, shuningdek, turli xil xalqaro tashkilotlar (shu jumladan, BMT) homiysi sifatida muhim rol o'ynaydi.

## Tarix
Yaponiya geografik jihatdan boshqa mamlakatlardan uzoqda joylashgan. Yaponiyaning geografik masofasi uning tashqi siyosatini cheklab qo'ydi. Yaponiyaning sharqida yuzlab kilometr masofada bitta Orol yo'q. Yaponiya orollarining Shimoliy hududlari (Shimoliy Xonsyu va Xokkaydo) o'rta asrlarda davlatchilikka ega bo'lmagan aynu bilan yashagan. Yaponlar asta-sekin shimolga qarab, bu hududlarni mustamlaka qildilar. O'rta asrlarda Yaponiyaga Xitoy katta ta'sir ko'rsatdi. Buddizm va ierogliflar Xitoydan Yaponiyaga kelgan. VII-VIII asrlarda Yaponiyada Tang Xitoy tajribasiga yo'naltirilgan islohotlar amalga oshirildi.

**<big>VII-XVII asrlar</big>**

7 - asrda yapon hukmdorlari g'arbiy yo'nalishda harakat qilib, Koreyani bo'ysundirishga harakat qilishdi. U yerda ular Koreyani o'zlarining qaram hududi deb bilgan Xitoyning da'volariga duch kelishdi. Yaponlar Baekje qirolligini boshqa Koreya qirolliklari — Silla va Goguryeo bilan omon qolish uchun kurashda qo'llab-quvvatladilar. 660 yilda xitoyliklar Silla shtati bilan birgalikda Baekjeni yo'q qildilar. Baekk Qirollik sudining omon qolgan qoldiqlari Yaponiyaga harbiy yordam so'rashdi, ammo ittifoqchi yapon-koreys kuchlari 663 yilda Baekkan daryosi jangida Xitoy eskadroni tomonidan mag'lubiyatga uchradi. Ushbu mag'lubiyat natijasida Koreya yarim oroli Silla shtati bilan birlashtirildi. Yaponlar arxipelagdagi o'z hududlarini mustahkamlash uchun barcha kuchlarini tashlab, faol tashqi siyosiy aloqalarni to'xtatdilar.

XIII asrda mo'g'ullar Koreyani egallab olishdi va Yaponiya orollariga ikki marta bostirib kirishdi, ammo ikkala safar ham mag'lubiyatga uchradilar. Keyin vaziyat o'zgardi. Yaponiya fuqarolik urushlari bilan qamrab olindi va hokimiyat tashqi kengayishdan oldin emas edi. 1592-1593 va 1597-1598 yillarda urushlar tugagandan so'ng, yaponlar Koreyani ikki marta bosib olishga harakat qilishdi, ammo ikkala marta ham muvaffaqiyatsiz bo'lishdi.

1540-yillarda yevropaliklar Yaponiyaga kelishdi. Ular orasida xristian missionerlari ham bor edi, ular fuqarolik urushlarining chalkashliklaridan foydalanib, bir qator knyazlarning qo'llab-quvvatlashiga ega edilar va ko'plab yaponlarni o'z e'tiqodlariga aylantira oldilar. Biroq, Yaponiyada va'z qilish erkinligi uzoq davom etmadi. 1587 yilda Toyotomi Hideyoshi missionerlar mamlakatida qolishni taqiqladi va ruhoniylarni quvib chiqardi. Yaponiya hukumati tomonidan nasroniylarni ta'qib qilish boshlandi. 1637-1639 yillarda Yaponiya hukumati Shimabarda nasroniylarning qo'zg'olonini bostirdi. Qo'zg'olon bostirilgandan so'ng, syogunat xristian mamlakatlari bilan aloqalarini uzdi va sakoku siyosatiga o'tdi.

**<big>Sakoku siyosati (XVII-XIX asrlarning yarmi)</big>**

1641-1853 yillarda Yaponiya hukumati sakoku ("zanjirdagi mamlakat") siyosatini olib bordi. Ushbu davrda Yaponiya faqat Xitoy va Gollandiya bilan tashqi siyosiy aloqalarni saqlab qoldi. Xitoy va Gollandiya kemalari uchun sun'iy Dejima oroli ajratilgan. U yerda xitoyliklar va gollandlar Yaponiya rasmiylarining qattiq nazorati ostida yashadilar. Bundan tashqari, Xitoy bilan savdo Yaponiyaga qaram bo'lgan Ryukyu davlati orqali amalga oshirildi.

O'lim jazosi tahdidi ostida bo'lgan yaponlarga o'z mamlakatlarini maxsus ruxsatisiz tark etish, shuningdek, chet el qirg'oqlariga etib boradigan yirik kemalar qurish taqiqlangan. Yaponiya hukumati xorijiy davlatlarning munosabatlarni o'rnatishga bo'lgan har qanday urinishlarini rad etdi va chet elliklarni mamlakatga kiritmadi.

**<big>Agressiv kurs (XIX  — asrning II yarmi-1945)</big>**

1853 yilda amerikalik komodor Metyu Perrining "qora kemalari" Yaponiyaga keldi. Bu Yaponiya hukumatini mamlakatni "kashf etishga" rozi bo'lishga va AQSh bilan tengsiz Kanagava shartnomasini tuzishga majbur qildi. Tez orada Yaponiya hukumati boshqa G'arb davlatlari bilan ham xuddi shunday shartnomalarni imzoladi. Yaponiya missiyalari Yevropaga yuborildi. Yaponiyaning o'zida Yevropa modeliga muvofiq islohotlar amalga oshirildi.

19-asrning oxiridan boshlab Yaponiya agressiv tashqi siyosatga o'tdi. Teng bo'lmagan shartnomalar bekor qilindi. Yaponiya qo'shni erlarni egallab olishni boshlaydi. 1879 yilda Ryukyu davlati rasmiy ravishda qo'shib olindi.

Yaponiya hududi 1894 yildan 1919 yilgacha sezilarli darajada o'sdi. 1894-1895 yillardagi Yaponiya-Xitoy urushi paytida Yaponiya Tayvan va Peskador orollarini egallab oldi. 1905 yilda Rossiya ustidan qozonilgan g'alabadan so'ng Yaponiya Janubiy Saxalinni oldi. 1910 yilda Yaponiya Koreyani qo'shib oldi. Birinchi jahon urushidagi ishtiroki natijasida Yaponiya tinch okeanidagi bir qator orollarga ega bo'ldi. Yaponiya ham Rossiya fuqarolar urushida qatnashgan, ammo faqat oltin zaxirasining bir qismini va Shimoliy Saxalindagi bir qator imtiyozlarni olishga muvaffaq bo'lgan.

1930-yillardan boshlab Yaponiya yana agressiv siyosat yuritishni boshladi. 1931 yilda yaponlar Manchjuriyani egallab olishdi va u yerda qo'g'irchoq Manchukuo davlatini yaratdilar. Keyin Yaponiya Xitoy bilan urush boshladi, Osiyodagi bir qator Yevropa mulklarini egallab oldi va ikkinchi jahon urushiga kirdi.

## Zamonaviylik
Ikkinchi jahon urushidagi mag'lubiyat Yaponiyaning zamonaviy tashqi siyosatining boshlanishi edi. Birinchidan, urush natijalariga ko'ra, Yaponiya 1894 yildan beri bosib olingan barcha hududlarni yo'qotdi. Ikkinchidan, Yaponiyaning o'zi Amerika istilosi ostida edi va harbiy jihatdan AQShning ittifoqchisiga aylandi. Uchinchidan, rasmiy ravishda Yaponiyaga qurolli kuchlar tuzish taqiqlandi. Shuning uchun Yaponiya hukumati 1945 yildan keyin chet eldagi harbiy mojarolarda qatnashmadi.

1980-yillarda Yaponiya dunyodagi eng yirik kreditor davlatga aylandi va boshqa davlatlarga yordam berish bo'yicha ikkinchi o'rinni egalladi. Yaponiya korxonalari dunyodagi eng raqobatbardosh korxonalar qatoriga kirdi. Iqtisodiyotning o'sishi Yaponiyaga Jahon banki, xalqaro valyuta jamg'armasi va boshqa xalqaro moliya institutlarida etakchi rollardan birini olish imkoniyatini berdi. Yaponiyaning kuchli iqtisodiyoti unga Osiyoda hukmron iqtisodiy rollardan birini o'ynashga imkon berdi va Yaponiya sarmoyalari dunyoning chekka qismlariga ham kela boshladi.

1990-yillarda Sovet Ittifoqi qulaganidan so'ng, uning o'rnida shakllangan davlatlarda siyosiy va iqtisodiy muammolar boshlandi, bu esa Yaponiya uchun iqtisodiy kuchning ahamiyatini oshirdi. Sobiq sotsialistik mamlakatlar Yaponiyadan iqtisodiy yordam olish imkoniyatini izladilar. Yaponiya va Amerika qo'shma Shtatlari ittifoqdosh munosabatlarni, shu jumladan yirik iqtisodiy sheriklarni bog'laydi. Yaponiya aholisi mamlakatning ortib borayotgan xalqaro roli va iqtisodiy qudratini qo'llab-quvvatlashini, shuningdek, boshqa davlatlarga iqtisodiy yordam ko'rsatishini bildirdi. Biroq, Yaponiya hukumati ikkinchi jahon urushi muvaffaqiyatsiz tugaganidan keyin siyosiy va harbiy mojarolarni hal qilishda etakchi rollarni bajarishni istamadi. Yaponiya AQShni o'z xavfsizligining kafolati deb biladi va 1960 yilgi AQSh-Yaponiya o'zaro hamkorlik va xavfsizlik shartnomasini qayta ko'rib chiqishni rejalashtirmaydi. Shuningdek, Yaponiya hukumati mamlakatning xom ashyo va energiya ta'minotini ta'minlashga nisbatan zaifligini tan oldi, bu esa mamlakatning tashqi siyosatini yumshatishga olib keldi.

1978 yilda Yaponiya va Xitoy o'rtasida tinchlik va do'stlik shartnomasi imzolandi, shundan so'ng mamlakatlar o'rtasidagi munosabatlar tez rivojlana boshladi. Yaponiya XXRga sanoatni modernizatsiya qilishda katta iqtisodiy yordam ko'rsatdi va Xitoyning Jahon savdo tashkilotiga a'zoligini qo'llab-quvvatladi. 2008 yil may oyida Xu Tszintaoning Tokioga rasmiy tashrifi bo'lib o'tdi va bu mamlakatlar o'rtasidagi munosabatlarni yaxshilashga yordam berdi. Biroq, Xitoy Xalq Respublikasi hukumati Yaponiya hukumatini ikkinchi jahon urushi paytida ushbu mamlakatning siyosati, shuningdek Yaponiya o'sha yillardagi voqealarni o'zi uchun ijobiy nuqtai nazardan bayon qilgani va o'z harbiy jinoyatchilarini qoralashni istamagani uchun muntazam ravishda tanqid qilmoqda. 1995 yilda Yaponiya bosh vaziri Tomiichi Murayama ikkinchi jahon urushi paytida Yaponiya etkazgan zarar va azob-uqubatlar uchun uzr so'radi, ammo hech qanday tovon puli taklif qilmadi. Tomiyita Murayamaning bayonoti Yaponiyaning mintaqaviy qo'shnilari, xususan, Janubiy Koreya va Xitoyning umidlarini qondirmadi. 2015 yil 14 avgustda Yaponiya bosh vaziri Shinzo Abe ikkinchi jahon urushi tugaganining 70 yilligi munosabati bilan Yaponiyaning urush harakatlaridan aziyat chekkan va vafot etganlarga samimiy hamdardlik bildirdi. Biroq, Shinzo Abe, shuningdek, Yaponiyaning o'zini himoya qilish kuchlarini rivojlantirishga va urushdan keyingi mamlakatning pasifistik Konstitutsiyasini qayta ko'rib chiqishga chaqirdi, bu esa armiyani chet elda ishlatishga imkon beradi.

2002 yil 17 sentyabrda Yaponiya bosh vaziri Junichiro Koizumi Pxenyanga rasmiy tashrif bilan tashrif buyurdi, unda munozarali ikki tomonlama masalalar, xususan Yaponiya fuqarolarini o'g'irlash va ularni KXDRga etkazib berish muhokama qilindi. 2002 yil oktyabr oyida o'g'irlangan beshta yaponiyaliklar koreyslar tomonidan qo'yib yuborildi va uylariga qaytishdi, ammo KXDR hokimiyatining boshqa mahbuslari ozod qilinmadi va Yaponiyadan iqtisodiy imtiyozlarni kutishdi. Yaponiya AQShning Pxenyanga yadro qurolini tarqatmaslik to'g'risidagi shartnoma va xalqaro atom energiyasi agentligi (IAEA) bilan tuzilgan shartnomaga rioya qilish bo'yicha bosim o'tkazish harakatlarini qat'iy qo'llab-quvvatlaydi. 2006 yilda Yaponiya bunga javoban Shimoliy Koreyaning iyul oyidagi raketa uchirilishi va oktyabr oyidagi yadroviy sinovlarga sanktsiyalar kiritdi. AQSh, Yaponiya va Janubiy Koreya Shimoliy Koreyaga nisbatan siyosat masalalari bo'yicha bir-biri bilan siyosiy harakatlarni muvofiqlashtirmoqda, Yaponiya esa KXDRda yadroviy qurol sinovlarini tugatish uchun olti tomonlama muzokaralarda qatnashmoqda. 2008 yil avgust oyida Yaponiya va Shimoliy Koreya asirga olingan Yaponiya fuqarolarini ozod qilish masalasini qayta ko'rib chiqishga kelishib oldilar. Biroq, kelishuv shartlari KXDR tomonidan bajarilmadi.

So'nggi yillarda Yaponiya va Koreya Respublikasi diplomatik aloqalar va muvofiqlashtirishni yuqori darajada kuchaytirdi, bu ularning munosabatlarini yaxshilashga olib keldi. Biroq, ikkinchi jahon urushi davridagi turli xil qarashlar, shuningdek, Liankurga tegishli bo'lgan hududiy nizo, iqtisodiy va madaniy aloqalarning o'sishiga qaramay, Yaponiyaning Janubiy Koreya bilan siyosiy aloqalarini murakkablashtirmoqda.

Yaponiyaning Rossiya bilan munosabatlari ikki tomon hukumatlarining ikkinchi jahon urushi oxirida Sovet Ittifoqiga kirgan Kuril orollarining Janubiy qismiga mansubligi to'g'risidagi hududiy nizosini hal qila olmasligi bilan murakkablashadi. Hududiy nizo Yaponiya va Rossiya o'rtasidagi urush holatini rasmiy ravishda tugatadigan tinchlik shartnomasini tuzishga xalaqit beradi. Qo'shma Shtatlar Yaponiyaning bahsli orollar ustidan suverenitetini tan oladi. 2009 yil sentyabr oyida Rossiya prezidenti Dmitriy Medvedev bilan birinchi uchrashuvida Yaponiya bosh vaziri Yukio Xatoyama bu masalani hal qilishni va tinchlik shartnomasini imzolashni istashini aytdi, ammo bu uchrashuv oxir-oqibat muzokaralarning o'zgarishiga olib kelmadi. Yaponiya tomonining jahon hamjamiyati tomonidan tan olingan ikkinchi jahon urushi natijalarini e'tiborsiz qoldirishga urinishlari ikki mamlakat o'rtasidagi munosabatlarga qo'shimcha keskinlikni keltirib chiqarmoqda. Hududiy nizoni hal qilishda ilgarilamaganiga qaramay, Yaponiya va Rossiya umumiy munosabatlarning boshqa jihatlarini, shu jumladan Saxalindan neft va tabiiy gaz qazib olish bo'yicha ikkita yirik loyihani ishlab chiqishda davom etmoqda.

2006 yilda Yaponiyaning quruqlikdagi o'zini o'zi himoya qilish kuchlari Iroqda ikki yillik muvaffaqiyatli missiyani yakunladilar. 2008 yil dekabr oyida Yaponiya havo kuchlarining Iroqdagi missiyasi tugadi. 2010 yil yanvar oyida Yaponiya parlamenti "terrorizmga qarshi maxsus chora-tadbirlar to'g'risida" gi qonunni imzoladi, bu Yaponiyaga Hind okeanidagi xalqaro terrorizmga qarshi operatsiyani qo'llab-quvvatlash uchun dengiz o'zini himoya qilish kuchlarini yuborish bo'yicha operatsiyalarni amalga oshirishga imkon berdi. 2009 yildan beri Yaponiya Afrika shoxi qirg'oqlarida qaroqchilikka qarshi kurashish bo'yicha xalqaro sa'y-harakatlarda faol ishtirok etmoqda.

So'nggi yillarda Yaponiya Afrika va Lotin Amerikasida tobora ko'proq ishtirok etmoqda. Braziliya, Meksika, Argentina, Peru va Chili bilan iqtisodiy hamkorlik shartnomalari tuzildi.

## Manbalar

## Havolalar

* Saytdagi Yaponiya tashqi siyosati countrystudies.us (eng.)
* Saytdagi Sc Koreyaning tashqi siyosati globalsecurity.org (eng.)