Yoshlar huquqlari

**Yoshlar huquqlari** harakati (**yoshlarni ozod qilish** nomi bilan ham tanilgan) anʼanaviy ravishda kattalar uchun moʻljallangan huquqlarni yoshlarga berishga intiladi. Bu bolalar huquqlari harakatidagi evolyutsion qobiliyatlar tushunchasiga yaqin, biroq yoshlar huquqlari harakati bolalar huquqlari harakatidan shunisi bilan farq qiladiki, bolalar huquqlari harakati bolalarning farovonligi va himoyasini kattalarning xatti-harakatlari va qarorlari orqali taʼminlashga urgʻu beradi, yoshlar huquqlari harakati esa yoshlarning kattalarga ruxsat etilgani kabi mustaqil ravishda oʻz qarorlarini qabul qilish erkinligini berishga yoki bunday huquqlar qoʻlga kiritiladigan minimal yosh chegaralarini, masalan, balogʻat yoshi va saylov yoshini bekor qilishga intiladi.

Qonunlarda mustahkamlangan yoshlar huquqlari yoshlarning jamiyatda qanday munosabatda boʻlinishining bir jihatini tashkil qiladi. Boshqa jihatlar qatoriga kattalarning yoshlarni qanday koʻrishi va ularga qanday munosabatda boʻlishi, shuningdek, jamiyatning yoshlarning ishtirokiga qanchalik ochiqligi kiradi.

## Masalalar
Yoshlar huquqlarining himoyachilari uchun eng muhim masalalardan biri yoshlar haqidagi tarixiy tasavvurlar boʻlib, ular umuman olganda zulmkor va paternalizm, adoltizm hamda yosh asosida kamsitish bilan shakllangan, shuningdek, bolalar va yoshlardan qoʻrqish bilan bogʻliq deb hisoblanadi. Ushbu tasavvurlarning bir nechtasiga yoshlar muhim qarorlar qabul qila olmaydi va ularni oʻzlarining goʻyo impulsiv yoki mantiqsiz xatti-harakatlaridan himoya qilish zarur degan nodonona taxmin kiradi.

Bunday tasavvurlar jamiyat boʻylab turli qonunlarda oʻz ifodasini topishi mumkin; jumladan, bolalar mehnati haqidagi qonunlar, mehnat qilish huquqi, komendantlik soati, spirtli ichimliklar isteʼmoli yoshi, chekish yoshi, oʻyinbozlik (kazino) yoshi, jinsiy aloqaga rozilik yoshi, avtoulov haydash yoshi, saylov yoshi, emansipatsiya, tibbiy mustaqillik, yopiq farzandlikka olish, jismoniy jazo, balogʻat yoshi va majburiy harbiy xizmat kabi sohalarda. Kattalarga nisbatan qoʻllanmaydigan, ammo yoshlarga nisbatan qoʻllaniladigan cheklovlar maqom jinoyatlari deb atalishi va asossiz kamsitish shakli sifatida koʻrilishi mumkin.

Maktablarda yoshlar huquqlariga oid aniq masalalar majmui mavjud boʻlib, ularga nolbardoshlik siyosati, „gulag maktablari“, *in loco parentis* va umuman olganda oʻquvchilar huquqlari kiradi. Uyda oʻqitish, maktabga bormay taʼlim olish va muqobil maktablar yoshlar huquqlari doirasidagi mashhur masalalardir.
Yoshlar huquqlari harakati doirasida uzoq davom etib kelayotgan saʼy-harakatlardan biri fuqarolik faolligiga qaratilgan. Boshqa masalalarga majburiy nafaqa (choʻntak puli) va no-avtoritar ota-onalik kiradi. Yoshlarning saylov huquqlarini kengaytirish uchun saylov yoshi va nomzodlikka daʼvogarlik yoshini pasaytirishga qaratilgan tarixiy kampaniyalar bir necha bor boʻlgan. Shuningdek, mahalliy hamjamiyatlarda yoshlarni shahar kengashi aʼzosi yoki mer kabi nufuzli lavozimlarga saylashga urinishlar mavjud. Masalan, 2011-yil Raleigh mer saylovida 17 yoshli Seth Keel yosh chegarasi 21 boʻlishiga qaramay merlikka nomzod sifatida oʻz kampaniyasini boshlagan.

Yoshlar huquqlariga erishish uchun ularning himoyachilari tez-tez qoʻllaydigan strategiyalarga yoshlar dasturlari va tashkilotlarni ishlab chiqish kiradi; ular yoshlar faolligi, yoshlarning ishtiroki, yoshlarga huquq va imkoniyatlar berish, yoshlarning ovozi, yoshlar va kattalar hamkorligi, avlodlararo adolat va yoshlar bilan kattalar oʻrtasidagi fuqarolik itoatsizligini targʻib qiladi.

Oʻsmirlarning bir-biri bilan uchrashib yurishi va oʻzaro jinsiy munosabatlarda boʻlishi, hatto 3 yilgacha boʻlgan kichik yosh farqi boʻlgan taqdirda ham, ijtimoiy taqiqlarga ega. Yoshlar huquqlari harakati bu masalani koʻtaradi va uni huquqiy hamda ijtimoiy jihatdan toʻliq qabul qilishga chaqiradi. Bu masalalarga, shuningdek, yoshlar huquqlari harakati qarshi boʻlgan, ammo oʻsmirlarga bunday kontentni koʻrishga ruxsat berishni yoqlaydigan pornografiya uchun 18 yosh minimal yoshi ham kiradi. Yuqoridagi ikkala masala ularning ilmiy jihatdan isbotlangan jinsiy yetukligi, aqliy yetukligi, umuman olganda ularning biologiyasi va ularning erkin iroda huquqi bilan mantiqan asoslanadi.

## Manbalar