Ftorxinolonlar

**Ftorxinolonlar** – keng maʼnoda, kimyoviy moddalar guruhi, tor maʼnoda – in vitro va in vivo yaqqol mikroblarga qarshi faollikka ega dorivor moddalar va tibbiyotda keng spektrli antibakterial dorilar (yaʼni antibiotiklar sifatida) sifatida keng qoʻllanadi. Ftorxinolonlar tabiiy ravishda paydo boʻlmaydi va boshqa antibiotiklar sinflari va ularning yarim sintetik hosilalaridan farqli oʻlaroq, toʻliq sintetik antibiotiklardir. Antimikrob faollik spektrining kengligi, faolligi va foydalanish koʻrsatkichlari boʻyicha ular tabiiy antibiotiklarga yaqin, ammo kimyoviy tuzilish va taʼsir mexanizmida ulardan farq qiladi.

## Tarixi
1960-yillarda nalidiks kislotaning mikroblarga qarshi yuqori darajada faolligi aniqlandi. Keyinroq bir xil taʼsir spektriga ega, ammo faolroq boʻlgan (in vitroda 2-4 marta) oksolin kislotasi sintez qilindi. Ushbu ishlarning davomi sifatida bir qator 4-xinolon hosilalari sintez qilindi, ular orasida *6* -pozitsiyada ftor atomi (rasmda qizil rang bilan belgilangan) va *7* -pozitsiyada (koʻk rang bilan belgilangan) piperazin halqasini oʻz ichiga olgan (qoʻshimcha almashtirishlar bilan yoki ularsiz) birikmalar ayniqsa faol boʻlib chiqdi. Ushbu birikmalar *ftorxinolonlar* deb nomlangan; ular *ikkinchi avlod xinolonlari* deb ham atalishi mumkin.

## Klassifikatsiyasi

# Molekuladagi ftor atomlari soni boʻyicha: monoftorxinolonlar, diftorxinolonlar va triftorxinolonlar;
# Avlod boʻyicha tasnif – ftor atomi boʻlgan va boʻlmagan xinolonlarni oʻz ichiga oladi (birinchi avlod):

* Birinchi avlod: nalidiksik kislotasi, oksolin kislotasi, pipemid kislotasi (ftor atomini oʻz ichiga olmaydi, qatʼiy maʼnoda ftorxinolonlarga tegishli emas).
* Ikkinchi avlod: siprofloksatsin, norfloksatsin, ofloksatsin, pefloksatsin, lomefloksatsin.
* Uchinchi avlod: sparfloksatsin, levofloksatsin, marbofloksatsin.
* Toʻrtinchi avlod: moksifloksatsin, gemifloksatsin, gatifloksatsin, sitafloksatsin, trovafloksatsin, delafloksatsin.

Ftorxinolonlardan lomefloksatsin, ofloksatsin, siprofloksatsin, levofloksatsin, sparfloksatsin va moksifloksatsin hayotiy va muhim dorilar roʻyxatiga kiritilgan.

## Taʼsir mexanizmi
Mikrob hujayrasining ikki muhim fermenti DNK giraza va topoizomeraz-4 ni ingibitsiya qilib, ftorxinolonlar DNK sintezini buzadi, bu esa bakteriyalarning oʻlimiga olib keladi (yaʼni, ftorxinolonlar bakteritsid taʼsirga ega). Bundan tashqari, antibakterial faollik bakteriyalarning RNKsi ga taʼsiri, ularning membranalarining barqarorligi va bakteriya hujayralarining boshqa hayotiy jarayonlariga taʼsiri bilan bogʻliq.

## Mikroblarga qarshi faollik spektri

Nalidiks va oksolin kislotasi bilan solishtirganda, ftorxinolonlar kengroq taʼsir doirasiga ega. Birinchi avlod dorilari koʻpchilik gramm-manfiy bakteriyalarga qarshi faoldir: Pseudomonas aeruginosa, Haemophilus influenzae, Escherichia coli, Vibrio cholerae, Shigella, Salmonella, Meningococcus, Gonococcus) Ular, shuningdek, Campylobacter, Graydima, Mydicoplas, Mycoplas – ga qarshi faoldir. bakteriyalar : baʼzi turlari pnevmokokklar va stafilokokklar koʻp shtammlari. Ular anaerob bakteriyalarga taʼsir qilmaydi.

Koʻpgina ftorxinolonlar (ofloksatsin, siprofloksatsin va keyingi avlodlari) Mycobacterium tuberculosis ga qarshi samarali.

Ftorxinolonlarning yuqori bakteritsid faolligi ularning koʻpchiligi uchun koʻz va quloq tomchilari shaklida ishlab chiqish imkonini berdi.

## Farmakokinetikasi
Ftorxinolonlar oshqozon-ichak traktidan tez va yaxshi soʻriladi. Qondagi eng yuqori konsentratsiyaga qabul qilinganidan keyin oʻrtacha 1-3 soat oʻtgach erishiladi. Ular qon plazmasi oqsillari bilan kam bogʻlanib, barcha organlar va toʻqimalarga nisbatan oson kirib borib, ularda yuqori konsentratsiyalarni hosil qiladi ; tana hujayralariga kirib, hujayra ichidagi bakteriyalarga taʼsir qiladi (xlamidiya, mikobakteriyalar va boshqalar). P.)

Oziq-ovqat xinolonlarning soʻrilishini kechiktirishi mumkin, ammo biomavjudligiga sezilarli taʼsir koʻrsatmaydi. Ftorxinolonlar gematoplasentar baryerdan oʻta oladi, shuningdek, oz miqdorda ona sutiga oʻtadi, shuning uchun ular homilador va emizikli ayollarga buyurilmaydi. Ular tanadan buyraklar orqali, asosan, oʻzgarmagan holda chiqariladi va siydikda yuqori konsentratsiyani hosil qiladi.

Buyrak funksiyasining buzilishi bilan xinolonlarning chiqarilishi sezilarli darajada sekinlashadi.

## Nojoʻya taʼsirlari

* Oshqozon-ichak traktidan – yurak urishi, epigastral soxada ogʻriq, ishtahani yoʻqotish, koʻngil aynishi, qusish, diareya.
* Markaziy asab tizimi tomonidan – ototoksiklik (eshitish va vestibulyar apparatlarning ishlashiga salbiy taʼsir), uyquchanlik, uyqusizlik, bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, koʻrishning buzilishi, paresteziya, tremor, konvulsiyalar.
* Immunitet tizimi tomonidan – vaqtinchalik (vaqtinchalik, tez oʻtuvchi) immunitet tanqisligi.
* Allergik reaksiyalar – toshma, qichishish, angionevrotik shish; fotosensibilizatsiya (**lomefloksatsin** va **sparfloksatsin** uchun eng keng tarqalgan).

; 

* *Tayanch-harakat tizimidan* – artropatiya, artralgiya, miyalgiya, tendinit, tendovaginit, paular yorilishi.
* Buyraklar tomonidan – kristalluriya, vaqtinchalik nefrit.
* Yurak tomonidan – elektrokardiogrammada QT oraligʻining uzayishi, juda kam hollarda: taxikardiya, yurak soxasida tez paydo boʻladigan va tez oʻtadigan ogʻriqlar, qoʻl-oyoqlarning arterial trombozi (umuman oʻz-oʻzidan oʻtib ketadi yoki rutin qabul qilish bilan davolanadi).
* Boshqalar – ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining kandidozi va / yoki vaginal kandidoz, psevdomembranoz kolit.

## Qoʻllash mumkin boʻlmagan holatlar
Miyaning ogʻir aterosklerozi, glyukoza-6-fosfat degidrogenaza yetishmovchiligi, ftorxinolon guruhining dorilariga allergik reaksiya. Homiladorlik, emizish, bolalik.

## Havfsizlik
Ftorxinolonlar uzoq vaqt havfsiz dorilar deb hisoblangan, ammo 2016-yilda FDA ularning jiddiy nojoʻya taʼsiri haqida ogohlantirib, ularni asoratlanmagan infektsiyalarda (oʻtkir sinusit, surunkali bronxitning kuchayishi, asoratlanmagan siydik yoʻllarining infektsiyalari) foydalanishni cheklashga chaqirdi, asosiy kasallikning bunday taʼsiri bilan solishtirganda terapiyaning bemorning sogʻligʻiga aniqroq salbiy taʼsiri uchun.

Bolalar yoshi (18 yoshgacha) ftorxinolonlarni qoʻllashning rasmiy qarshi koʻrsatmasi hisoblanadi. Ushbu qarshi koʻrsatma eksperimental tadqiqotlar natijalariga asoslangan boʻlib, unda barcha xinolonlar (nafaqat ftorlanganlar) yosh hayvonlarda artropatiyaga sabab boʻlgan.

**Barcha** ftorxinolonlarning eng havfli nojoʻya taʼsiridan biri QT oraligʻining uzayishi boʻlib, u juda kamdan-kam hollarda (yakka-yakka habarlarda) aritmiyaning hayot uchun havfli shakllariga olib keladi. Mexanizmi HERG retseptorlarini ingibitsiya qilish bilan bogʻliq. FDA koʻrsatmasi boʻyicha barcha yangi ftorxinolonlar kardiotoksiklik va tegishli dori vositalarining oʻzaro taʼsiri uchun yaxshilab tekshiriladi; Siprofloksatsin ftorxinolonlar orasida HERG ning eng zaif ingibitori boʻlib, kamdan-kam hollarda QTc uzayishiga olib keladi. Bir nechta ftorxinolonlar ogʻir nojoʻya taʼsiri tufayli bozordan olib tashlandi, masalan, QT oraligʻining sezilarli darajada uzayishi tufayli grepafloksatsin.

2020-yil uchun bir qator mamlakatlar veterinariya tibbiyotida, shu jumladan qishloq xoʻjaligi hayvonlarini davolashda ftorxinolonlardan foydalanishni taqiqladi yoki chekladi, chunki ularda *Campylobacter, Salmonella, E. Coli* va boshqalarning chidamli shtammlari borligi aniqlangan. chidamli bakteriyalar oziq-ovqat zanjiri orqali odamlarga kirib, bakterial infektsiyalarning ogʻir va qiyin yoki har doim ham davolanib boʻlmaydigan shakllariga olib keladigan joylarda; hayvonlarning oʻzlari (masalan, qushlar) chidamli bakteriyalarning biologik rezervuaridir.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Mashkovskiy M. D. Lekarstvennie sredstva. – 15-e izd. – M.: Novaya Volna, 2005. – S. 842—850. – 1200 s. – .
* 
* 

## Havolalar

* Xinolonlar va klinik laboratoriya // CDC, sogʻliqni saqlash bilan bogʻliq infektsiyalar )