Avstriyada qishloq xoʻjaligi

**Avstriyada qishloq xoʻjaligining Avstriya** iqtisodiyotidagi ulushi Ikkinchi jahon urushidan keyin barqaror ravishda kamaydi, qishloq xoʻjaligi oʻzining ijtimoiy va siyosiy ahamiyati tufayli iqtisodiyotning muhim elementi boʻlib qolmoqda. Qishloq xoʻjaligi palatasi savdo va mehnat palatalari bilan teng darajada qolmoqda, lekin uning aʼzolari sanoat va savdo ishchilari ishlab chiqaradigan YaIMning faqat bir qismini ishlab chiqaradi.

## Ishlab chiqarish
Avstriya 2018-yilda ishlab chiqarilgan:

* 2,3 million tonna qand lavlagi (lavlagi shakar va etanol ishlab chiqarish uchun ishlatiladi);
* 2,1 million tonna makkajoʻxori;
* 1,3 million tonna bugʻdoy;
* 697 ming tonna kartoshka;
* 695 ming tonna arpa;
* 387 ming tonna olma;
* 367 ming tonna uzum;
* 278 ming tonna tritikale;
* 184 ming tonna soya;
* 177 ming tonna javdar (dunyoda 12-oʻrinda);
* 132 ming tonna piyoz;
* 120 ming tonna raps;
* 111 ming tonna nok;

## Hukumat roli
Avstriyada, boshqa sharqiy mamlakatlarda boʻlgani kabi, hukumat Ikkinchi jahon urushi tugaganidan beri qishloq xoʻjaligida muhim rol oʻynaydi. Hukumat asosiy eʼtiborni sektorning tanazzulga uchrashining ijtimoiy, mintaqaviy, iqtisodiy va hatto ekologik oqibatlarini yumshatishga, shuningdek, pasayishning oʻzini kechiktirishga qaratgan.

Qishloq xo‘jaligida siyosat va zamonga qarab turli maqsadlar va turli qonun va siyosatlar bilan olib borilgan. Urushdan keyingi dastlabki yillarda eng muhim maqsadlar omon qolish va oʻzini oʻzi taʼminlash edi. Avstriya qashshoq mamlakat sifatida aholisi omon qolishi uchun oʻzini boqishi kerak edi.

Biroq, 1950-yillarga kelib, siyosat anʼanaviy fermer xoʻjaligini saqlab qolgan holda yanada global istiqbolga oʻzgardi. Hukumat mahalliy ishlab chiqarishni himoya qilishni, qishloq xoʻjaligi bozorlarini barqarorlashtirishni, fermerlarning daromadlarini himoya qilishni va sektorning Avstriya hamda xorijdagi raqobat qobiliyatini yaxshilashni xohladi. Hukumat qishloq jamiyatini ijtimoiy sabablarga koʻra oʻziga xos maqsad sifatida saqlash, atrof-muhitni muhofaza qilish va turizmni ragʻbatlantirish muhimligiga tobora koʻproq ishona boshladi.  Ushbu maqsadlar tufayli qishloq xoʻjaligi siyosati boshqa iqtisodiy siyosatga qaraganda koʻproq iqtisodiy va noiqtisodiy maqsadlar va tashvishlarni oʻzida aks ettiradi. Biroq, asosiy maqsad mavjud fermer xoʻjaliklari sonini iloji boricha saqlab qolishdir.

Ijtimoiy sheriklik tuzilmasida fermer xoʻjaliklarining daromadlarini saqlash va shu orqali fermer xoʻjaliklarining mavjudligini taʼminlash boʻyicha turli tashkilotlar ish olib boradi, jumladan, Gʻallachilik kengashi, Sutchilik kengashi, Chorvachilik va goʻsht komissiyasi. Ushbu tashkilotlar asosiy qoʻllab-quvvatlash narxlarini ichki xarajatlar va mahalliy talab va taklifni hisobga olgan holda, faqat jahon bozoridagi narxlar bilan kamroq bogʻlagan holda belgilaydilar.

Kengash va komissiya keng maqsadlariga erishish uchun turli xil choralarni qoʻllaydi. Ushbu chora-tadbirlar orasida chegara nazorati va kirish nazorati kabi import cheklovlari (baʼzilari ikki tomonlama muzokaralar olib borishi mumkin) va oʻzgaruvchan import bojlari mavjud. Agar import cheklovlari ortiqcha ishlab chiqarish tufayli narxlarni ushlab turish uchun yetarli boʻlmasa, ortiqcha mahsulot subsidiyalangan narxlarda eksport qilinadi (dotatsiyalar odatda federal yoki viloyat hokimiyatlaridan olinadi). Hokimiyat, shuningdek, chorva mollarining hajmi va kattaligiga qarab sotish kvotalari yoki cheklovlari kabi ishlab chiqarish nazoratini qoʻllaydi. Kvotalar koʻp turli xil mahsulotlar uchun mavjud, kvotalar odatda oʻtgan ishlab chiqarish asosida belgilanadi. Narx, sifat nazorati va cheklovlari ham mavjud, ayniqsa bugʻdoy yoki sutning turli navlari uchun har xil narxlarga nisbatan cheklovlar bor. Hukumat toʻgʻridan-toʻgʻri daromad soliqlarini ham toʻlashi mumkin, ammo bu toʻlovlar odatda maʼlum togʻli dehqonchilik zonalari va boshqa teng darajada noqulay hududlar bilan cheklangan. Subsidiyalar asosan federal hukumat tomonidan toʻlanadi, lekin baʼzi hollarda viloyat hukumatlari tomonidan toʻlanishi mumkin.

Narxlarni qoʻllab-quvvatlashning murakkab tizimi va bozorga kirish cheklovlari tufayli hukumat va isteʼmolchilar uchun subsidiya xarajatlarining aniq ulushini hisoblash deyarli mumkin emas. Mutaxassislarning hisob-kitoblariga koʻra, 1980-yillarning oxirida qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligini qoʻllab-quvvatlash uchun federal va boshqa hukumatlarning umumiy xarajatlari yiliga taxminan 16 milliard dollarni tashkil etgan.

## Qishloq xoʻjaligining tuzilishi
Hukumatning qishloq xoʻjaligini qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan saʼy-harakatlariga qaramay, 1991-yilga kelib birorta viloyatda aholining 10 foizi qishloq va oʻrmon xoʻjaligi bilan shugʻullanmadi. 1970-yillarning boshlarida ikki viloyatdan tashqari (Vena va Vorarlberg) barcha aholisining 10 foizdan ortigʻi dehqonchilik bilan shugʻullangan. Bu 1934-yildagi vaziyatdan keskin farq qilar edi, oʻsha ikki viloyatdan tashqari hamma aholining 30 foizdan ortigʻi qishloq xoʻjaligida ishlagan. Ushbu ikki avlod davrida Avstriya fermer xoʻjaliklari aholisining qisqarishi Gʻarb dunyosidagi kabi tez sodir boʻldi.

1990-yillarning boshlarida Avstriyaning umumiy maydoni qariyb 84 ming kvadrat kilometrdan 67 ming kvadrat kilometri dehqonchilik va oʻrmon xoʻjaligi uchun ishlatilgan. Bu hududning qariyb yarmini oʻrmon, qolgan qismini ekin maydonlari va yaylovlar tashkil qilgan.

Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi 1986-yilda qariyb 280 ming korxonani tashkil etgan boʻlib, ularning oʻrtacha yer maydoni yigirma uch gektarga yaqin bo‘lgan 4500 ga yaqin shirkat xoʻjaliklari mavjud edi. Biroq, bu fermer xoʻjaliklaridan tashqari, barcha fermerlarning faqat uchdan bir qismi toʻla vaqtli fermerlar yoki fermer xoʻjaliklari edi. Dehqon xoʻjaliklarining yarmidan koʻpi oʻn gektardan kichikroq yerga egalik qilgan, deyarli 40 foizining yeri besh gektardan kichikroq edi. Anchadan beri fermerlar soni qisqargani kabi, fermer xo‘jaliklari ham kamayib ketdi.

Ayniqsa, togʻli hududlarda va kichik fermer xoʻjaliklarida oilaviy mehnat ustunlik qiladi. 1986-yilda barcha qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi korxonalarining faqat uchdan bir qismi toʻliq kunlik kasblar sifatida tasniflangan. Oʻn gektargacha boʻlgan fermer xoʻjaliklari koʻpincha toʻliq vaqtli fermerlar emas, balki yarim kunlik va boʻsh vaqtli fermerlar tomonidan parvarish qilinadi. Aksariyat fermer xoʻjaliklari egalari va ishchilari uchun qishloq xoʻjaligidan tashqari daromadlar fermer xoʻjaliklari daromadidan muhimroqdir.

## Manbalar