Tarjima nazariyasi

**Tarjimashunoslik** — bu yozma tarjima, ogʻzaki tarjima va lokalizatsiya nazariyasi, tavsifi hamda amaliyotini tizimli ravishda oʻrganuvchi akademik fanlararo soha. Fanlararo soha sifatida tarjimashunoslik oʻzini qoʻllab-quvvatlovchi turli tadqiqot yoʻnalishlaridan koʻp narsani oʻzlashtiradi. Bularga qiyosiy adabiyotshunoslik, informatika, tarix, tilshunoslik, filologiya, falsafa, semiotika va terminologiya kiradi.

„Tarjimashunoslik“ atamasi 1972-yilda Amsterdamda yashagan amerikalik olim James S. Holmes tomonidan oʻzining „The name and nature of translation studies“ („Tarjimashunoslikning nomi va tabiati“) nomli maqolasida fanga kiritilgan boʻlib, ushbu asar mazkur fan sohasining asosiy poydevori hisoblanadi. Ingliz tilida yozuvchi mualliflar baʼzan tarjimashunoslikka nisbatan „**translatologiya**“ (kamdan-kam hollarda „**traduktologiya**“) atamasini ham ishlatishadi; ushbu fanning fransuzcha muqobili odatda „*traductologie*“ (masalan, Société Française de Traductologie tashkiloti nomida) deb yuritiladi. AQSHda „**yozma va ogʻzaki tarjima tadqiqotlari**“ atamasiga koʻproq moyillik mavjud (masalan, American Translation and Interpreting Studies Association), vaholanki, Yevropa anʼanalariga koʻra ogʻzaki tarjima ham tarjimashunoslik tarkibiga kiritiladi (masalan, Yevropa tarjima tadqiqotlari jamiyati).

## Tarixi

### Ilk davr
Tarixan, tarjimashunoslik uzoq vaqt davomida koʻrsatma beruvchi (tarjimonlarga qanday tarjima qilish kerakligini oʻrgatuvchi) xarakterga ega boʻlgan. Bu shu darajaga yetganki, koʻrsatma bermaydigan tarjima muhokamalari umuman tarjima haqida deb hisoblanmagan. Masalan, tarjimashunoslik tarixchilari Gʻarbning tarjima haqidagi ilk qarashlarini oʻrganganlarida, koʻpincha mashhur notiq Sitseronning mulohazalarini asos qilib oladilar. Sitseron oʻzining notiqlik qobiliyatini oshirish uchun yunon tilidan lotin tiliga tarjimadan qanday foydalanganini yozib qoldirgan. Bu keyinchalik Jerome tomonidan „maʼnoma-maʼno tarjima“ deb atalgan uslubning ilk tavsifi edi. Gerodot tomonidan bir necha asr avval Misrdagi tarjimonlar haqida berilgan tavsifiy tarix, ehtimol, tarjimonlarga qanday tarjima qilish kerakligini oʻrgatmagani uchun, odatda tarjimashunoslikka kiritilmaydi. Xitoyda esa tarjima qilish usullari haqidagi bahslar Xan sulolasi davrida Budda sutralarini tarjima qilish jarayonida yuzaga kelgan.

### Akademik fan sifatida shakllanishiga boʻlgan chaqiriqlar
1958-yilda Moskvada boʻlib oʻtgan Slavistlarning toʻrtinchi kongressida tarjimaga nisbatan lingvistik va adabiy yondashuvlar oʻrtasidagi bahslar shunday nuqtaga yetdiki, unda barcha turdagi tarjimalarni butunlay tilshunoslik yoki butunlay adabiyotshunoslik doirasida emas, balki alohida bir fan sifatida oʻrganish eng toʻgʻri yoʻl boʻlishi taklif qilindi. 1960-yillarda qiyosiy adabiyotshunoslik doirasida Ayova universiteti va Prinston kabi baʼzi Amerika universitetlarida tarjima boʻyicha seminar-treninglar targʻib qilina boshladi.

1950- va 1960-yillarda tarjimaning tizimli lingvistik yoʻnaltirilgan tadqiqotlari paydo boʻla boshladi. 1958-yilda fransuz tilshunoslari Jean-Paul Vinay va Jean Darbelnet fransuz hamda ingliz tillarini oʻzaro qiyosiy oʻrgandilar. 1964-yilda Eugene Nida maʼlum darajada Harrisning transformatsiya grammatikasi taʼsirida yozilgan, Bibliya tarjimasi uchun qoʻllanma hisoblangan „Toward a Science of Translating“ („Tarjima ilmi sari“) asarini nashr ettirdi. 1965-yilda J. C. Catford tarjimani lingvistik nuqtayi nazardan nazariyalashtirdi. 1960-yillarda va 1970-yillarning boshlarida chex olimi Jiří Levý hamda slovakiya olimlari Anton Popovič va František Miko badiiy tarjima stilistikasi ustida ish olib bordilar.

Badiiy tarjima tadqiqotlari yoʻlidagi ushbu dastlabki qadamlar James S. Holmesning 1972-yilda Kopengagenda boʻlib oʻtgan Amaliy tilshunoslik boʻyicha uchinchi xalqaro kongressdagi maʼruzasida jamlandi. Ushbu „Tarjimashunoslikning nomi va tabiati“ nomli maqolasida Holmes bu sohani alohida fan sifatida birlashtirishga chaqirdi va sohaning tasnifini taklif qildi. Holmes taklifining vizual „xaritasi“ keyinchalik 1995-yilda Gideon Toury tomonidan oʻzining „Descriptive Translation Studies and beyond“ („Tavsifiy tarjimashunoslik va boshqalar“) asarida taqdim etildi.

1990-yillarga qadar tarjimashunos olimlar, asosan, muayyan qarashlar maktablariga, xususan, preskriptiv (koʻrsatma beruvchi), deskriptiv (tavsifiy) va Skopos paradigmalari atrofida birlashishga moyil edilar. 1990-yillardagi madaniy burilish davridan boshlab, ushbu fan alohida tadqiqot sohalariga boʻlina boshladi. Bunda tadqiqot loyihalari bir-biriga parallel ravishda olib borilib, metodologiyalar ham bir-biridan, ham boshqa akademik fanlardan oʻzlashtiriladigan boʻldi.

## Yana qarang
* Og’zaki tarjima
* Tarjima

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Baker, Mona ed. (2001). *Routledge Encyclopedia of Translation Studies*. New York and London: Routledge.
* Bassnett, Susan (1980/1991/2002). *Translation Studies*. New York and London: Routledge.
* Benjamin, Walter (1923). "The Task of the Translator", an introduction to the translation of *[[Les fleurs du mal]]* by Baudelaire.
* Berman, Antoine (1991). *[[La traduction et la lettre ou l'auberge du lointain]]*. Paris: Seuil.
* Berman, Antoine (1994). *[[Pour une critique des traductions: John Donne]]*, Paris: Gallimard.
* Gentzler, Edwin (2001). *Contemporary Translation Theories*. 2nd Ed. London: Routledge.
* House, Juliane  (1997) *A Model for Translation Quality Assessment*. Germany
* Munday, Jeremy (2008). *Introducing Translation Studies*. London and New York: Routledge
* Pym, Anthony (2010/2014). *Exploring Translation Theories*. London: Routledge.
* Robinson, Douglas. (1991). *The Translator’s Turn*. Baltimore and London: Johns Hopkins University Press.
* Steiner, George (1975). *[[After Babel]]*. Oxford and New York: Oxford University Press.
* Venuti, Lawrence (2008). *The Translator's Invisibility: A History of Translation* (2nd ed.). Abingdon, Oxon, U.K.: Routledge.
* Venuti, Lawrence. (2012). *The Translation Studies Reader*, 3rd ed. London: Routledge.
* Sandeep Sharma (2017). *Translation and Translation Studies*, 2nd ed. India: ICDEOL. https://www.academia.edu/37029973/Translation_Studies_2nd_Edition_

## Havolalar

* American Translation and Interpreting Studies Association
* Bibliography for newcomers to translation & interpreting studies
* European Association for Studies in Screen Translation
* Indonesian Translation and Interpreting Studies Association
* European Society for Translation Studies
* International Association for Translation and Intercultural Studies
* Société Française de Traductologie
* 4 Practical Reasons to Use a Professional Translation Service
* Translation and Interpreting Services