open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chapek Karel

CHAPEK (Sarek) Karel (1890.9.1, MaleSvatonevitse — 1938.25.12, Praga) — chex yozuvchisi. Praga universitetining falsafa ftini tugatgan (1915). 1921 — 22 yillarda Praga teatrida rejissyor, keyinchalik butunlay yozuvchilik va jurnalistika bilan shugʻullangan. „Krakonot bogʻi“ (1918) hamda „Shuʼlavor tubsizliklar“ (1916) toʻplamlariga kirgan dastlabki hikoyalarini akasi Iosif Chapek (18871945) bilan hamkorlikda yozgan. „Chormixga tortish“ (1917) va „Gʻamgin hikoyalar“ (1921) toʻplamlaridan joy olgan hikoyalarida urush yillarining sertashvish muhiti, kishilararo munosabatlardagi zidsiyatli manzaralar aks ettirilgan. „Kdroqchi“ lirik komediyasi (1920) da oʻzi eʼtiqod qoʻygan „har kim oʻzicha haq“ falsafasini badiiy yoritishga harakat qilgan.

CH. nomini, asosan, ijtimoiyfantastik mazmundagi asarlari dunyoga yoygan. Temirtan (robot; „robot“ soʻzini Ch. oʻylab topgan)lar qoʻzgʻolonidan hikoya qiluvchi „R. V. R.“ (1920), „Mikropulosning quroli“ (1922) dramalari, „Absolyut fabrikasi“ (1922) va „Krakatit“ (1924) romanlarida yuksak insonparvarlik borasidagi oʻymushohadalarini bayon etgan. „Adamsavdogar“ pyesasi (1927; akasi bilan hamkorlikda), „Choʻntakdagi hikoyalar“, „Boshqa choʻntakdagi hikoyalar“ (1929) oʻtmishdagi adabiy va diniy syujetlar asosida yozilgan. „Apokriflar“da ana shu holat seziladi. „Gordubal“, „Meter“, „Oddiy hayot“ (1933—34) romanlarini qamrab olgan trilogiyasi noinsoniy urfodatlar, fashizm reaksiyasiga qarshi kurash gʻoyalari bilan yoʻgʻrilgan. „Salamandrlar bilan jang“ (1916) romani Ch. ijodining choʻqqisi hisoblanadi. Unda umuminsoniy qadriyatlar fashizmning irqiy nazariyasi va siyosatiga, gʻayriinsoniy munosabatlarga qaramaqarshi qoʻyilgan. Ayni shu gʻoyalar „Oq kasallik“ (1937), „Qutqaruvchi“ (1937), „Ona“ (1938) kabi qissa va dramalarida ham davom ettirilgan.

CH. hozirgi zamon ijtimoiy fantastikasiga samarali taʼsir koʻrsatgan, uning badiiy olamini boyitgan.

## Manbalar
* Sochineniya, t. 1—5, M., 1958—59. == Adabiyot ==
* Nikolskiy SV., Karel Chapek — fantast va satirik, M., 1973.
Sergey Chapligin

**Sergey Alekseyevich Chapligin** [1869.24. (5.4), Ryazan gubernyasi, Ranenberg shahri, hozirgi Lipetsk viloyati, Chapligin shahri — 1942.8. 10, Novosibirsk] — mexanika sohasidagi rus olimi, gidrodinamika asoschilaridan biri, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1929), Mehnat Qahramoni (1941). N.Ye. Jukovskiyning shogirdi va safdoshi. Moskva universitetini tugatgan (1890). Markaziy aerodinamika institutida ishlagan (1918-yildan). Ilmiy ishlari asosan nazariy mexanika muammolariga doir. Qattiq jismlarning suyuqlikdagi harakat qonunlarini oʻrgangan, tezligi tovush tezligidan kichik boʻlgan gaz oqimini tekshirish usulini ishlab chiqib, gaz dinamikasiga asos solgan. Chapligin samolyot qanoti atrofida havo sirkulyatsiyasi tezligini aniqlash haqidagi postulatni (Chapligin — Jukovskiy postulatini) birinchi marta aniq bayon qilgan. Chapligin aviatsiya va aeromexanikaga doir murakkab masalalarning yechimini bergan.

## Manbalar
Chapqirgʻoq Qorasuv kanali

**Chapqirgʻoq Qorasuv kanali** — Chirchiq daryosining chap sohilidan chiqarilgan kanal (daryo) (Toshkent viloyati). Yuqori Chirchiq gidrouzelidan boshlanib, Shamalak gidrouzeligacha davom etadi. Uzunligi 87&nbsp;km. Suv oʻtkazish imkoniyati 180 m³/s. Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq, Oʻrta Chirchiq, Oqqoʻrgʻon tumanlarida 165 ming ga yerni sugʻoradi. Kanalga koʻpgina soy suvlari kelib qoʻshiladi. Eng yiriklari: Juzuruqsoy, Parkentsoy, Samsaraksoy, Qizilsoy. Qorasuv kanali qadimgi kanallardan biri. Bir necha toʻgʻonli suv olish inshootlari bor. Ularning birinchisi — Nayman toʻgʻoni (kanalning 59&nbsp;km da). 1926-yilda qurilgan boʻlib, RK7, RK71, Olgʻabos kanallariga suv beradi. 1930—1932- yillarda 74&nbsp;km da Xontoʻgʻon suv olish inshooti qurildi. Inshoot toʻgʻon va Morgunenkov nomidagi RK8, RK9 kanallariga suv beradigan taqsimlagichlardan iborat. 1960—70-yillarda kanalning 3, 13, 36 va 56&nbsp;km larida yana 4 suv olish uzellari qurildi. 68&nbsp;km da kanalga Tuyaboʻgʻiz suv omborits&n kanal orqali suv olinadi. Chapqirgʻoq Qorasuv kanalining 36&nbsp;km da I. A. Polvonov nomli Toshkent kanali boshlanadi.

## Manbalar
Changʻi

**Changʻi** — qorli joylar, botqoq yerlar va suv yuzida tayanch maydonini kengaytirib, siljishni osonlashtiruvchi moslama. Shim.dagi kabilalarda neolit davrida vujudga kelgan. Bir necha ming yillar davomida, asosan, yurish vositasi sifatida qoʻllangan, undan ovchilar, jangchilar foydalanganlar. Keyinchalik Ch. sport va jismoniy tarbiyada keng qoʻllana boshlandi. Hozirgi changʻilarning odimlovchi va sirgʻaluvchi turlari mavjud. Odimlovchi Ch.lar vazifasiga koʻra, qor va botqoqlikda yuruvchi Ch.ga boʻlinadi. Sirgʻaluvchi Ch.lar sport Ch.si, turistlar Ch.si, ovchilar Ch.si, maxsus Ch. (mac, samolyotlar Ch.si), suv Ch.si va boshqalarga boʻlinadi (yana qarang Changʻi sporti).
Changʻi sporti

**Changʻi sporti** — qishki sport turi. Unga changʻi poygasi, tramplindan sakrash, ikki kurash (poyga va sakrash), togʻ changʻi sporti va biatlon kiradi. Changʻi sporti Norvegiyada sport turi sifatida shakllandi. 1767-yilda shu mamlakatda harbiy xizmatchilar oʻrtasida ilk musobaqa oʻtkazildi, 1843-yildan esa ommaviy musobaqalar tashkil qilina boshladi. Keyinroq changʻi sporti Yevropaning boshqa davlatlarida ham ommalashdi. 1910-yilda Xalqaro changʻi sporti komissiyasi tuzildi va changʻi sportining qoidalari tasdiqlandi. Bu komissiya 1924-yilda Xalqaro Changʻi sporti federatsiyasi (FlS)ra aylantirildi. Hozirgi kunda bu federatsiyaga 100 dan ziyod davlat (Oʻzbekiston 1993-yildan) aʼzo (2004). Changʻi sporti 1924-yildan olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi, 1925-yildan (1937-yildan ikki yilda bir marta) jahon chempionati oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda XX-asrning 70-yillaridan boshlab Changʻi sportining, asosan, togʻ sporti turini rivojlantirishga kirishildi. Respublikada 300 dan ziyod kishi Changʻi sporti bilan shugullanadi. 2 ta changʻi sportiga ixtisoslashgan sport maktabida 17 murabbiy 196 nafar bolalaroʻsmirlarga changʻi sportidan saboq berishadi (2004). Aka-singil Komil va Elmira Oʻrinboyevalar, Vladimir Yunusov kabi yetakchi changʻichilar nufuzli musobaqalarning ishtirokchilaridir.
## Havolalar
Charvi

**Charvi** — ichki (visseral) qorin pardasidagi keng va uzun burama qavat. Pardalar orasida yogʻ toʻqimalari, limfa tugunlari va qon tomirlar joylashgan. Katta va kichik Charvi farq qilinadi. Katta Charvi qorin pardasining ikkita oldingi va ikkita orqa varagʻidan tarkib topgan. Kichik Charvi jigarni meʼda va 12 barmoq ichak bilan tutashtirib turadi. Charvi ichaklarni old tomondan fartuk kabi berkitib, tashqi muhit taʼsiridan himoya qiladi va qorin boʻshligʻidagi haroratni saqlaydi.
Charm

**Charm** — hayvon terisining derma qismi bo'lib, uning tolali strukturasi fizikaviy, fiziko-mexanikaviy va kimyoviy tarzda maqsadga muvofiq o'zgartirilgan bo'ladi. Tabiiy va sunʼiy turlarga ajratiladi. Tabiiy Charm 
hayvonlar: qoramol, ot, qoʻy, echki, choʻchqa, tuya, bugʻu, kiyik, suv hayvonlari, it, ayrim baliq va boshqa hayvonlarning terisini oshlab tayyorlanadi. Ishlatilishiga qarab, poyabzal, egarjabduq, texnika, kiyimbosh, attorlik uchun moʻljallangan xillarga ajratiladi. Xom ashyo turi, oshlash, pardozlash, tashqi koʻrinishi, qalinligiga qarab ham xillarga boʻlinadi. Sunʼiy charm polimer xom ashyo materiallardan tayyorlanadi. Sunʼiy Charm tolalardan toʻqilgan yoki notoʻqima matolar sirtiga yumshoq plyonka hosil qiluvchi moddalar (kauchuk, lateks, polivinilxlorid va boshqalar) qoplash natijasida hosil boʻladi. Sunʼiy Charm poyabzal, kiyimkechak, attorlik hamda texnika buyumlari tayyorlash va boshqa ehtiyojlar uchun tabiiy 🧿 oʻrnida keng miqyosda ishlatiladi (qarang Koʻn, Koʻnpoyabzal sanoati, Koʻnchilik).
Charoit

**Charoit** (Sharqiy Sibirdagi Chara daryosi nomidan) — zanjirli silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral. Tarkibida suv va ftor boʻlgan K, Na, Ca, Va, Mp ning murakkab silikati. Kimyoviy tarkibi aniklanmagan. Gʻarbiy Sibirning Murun ishqorli massivida 1977-yilda topilgan. taxminan monoklin singoniyada kristallanadi. Yaxlit tolali va ingichka ninali, popuksimon nurlar koʻrinishidagi agregatlar. Strukturasi aniq emas. Pushti va och binafsha rangli oʻta kam uchraydigan mineral. Qattiqdigi 5,5, zichligi 2,52,6 g/sm3. Gidrotermal metasomatik (fenitlar hisobiga) genezisga ega. Ch. tarkibli jinslarning chiroyli turlari zargarlik, bezak va kolleksiya toshlari sifatida Charoitdan yasalgan vaza, foydalaniladi. Moskvadagi "Samotsvet" Ayniqsa, binafsha rangli, ipaksimon yaltiraydigan turlari juda qadrlanadi. Ch.ning dunyo boʻyicha yagona koni Sharqiy Sibirdagi Sirenli tosh konidir.
Charos

**Charos** — erta oʻrtapishar mahalliy, xoʻraki uzum navi. O‘rta Osiyoda keng tarqalgan. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli o‘sadi. Bargi yirik, toʻgarak, oʻrtacha va kam kertikli, usti toʻq, orqasi och yashil, tuksiz. Guli funksional urgochi. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, zich, 300—400 gr. Gʻujumi yirik, dumaloq, tuxumsimon, koʻkimtir-qora, seret, shirin, pusti qalin. Tarkibida qand miqdori 21-23%, nordonligi 5,5-8%, iyul-avgust oylarida pishadi. Hosildorligi 80-100 s/ga. Asosan, yangiligida yeyiladi. Ragʻaga chidamsiz. Toshkent, Fargʻona, Andijon va Namangan viloyatlarida ekiladi. Charos uzum navi.

Charos, shuningdek, oʻzbek va fors xalqlariga oid qizlarning ismi hamdir. U "osmom kabi yorqin" , " porloq yulduz" kabi maʼnolarga ega.
Charx

**Charx** — 1) qoʻlda ip yigirishda foydalaniladigan qadimgi asbob. Unda, asosan, paxta, jun va boshqa tolalar yigiriladi. Koʻrinishi dasta bilan aylantiriladigan gʻildirak (baraban) shaklida boʻladi. Oʻrta Osiyoda paxta ekib, ip yigirish milod boshidayoq maʼlum boʻlgan. Paxta va jun tolasidan ip yigirish uchun oldin urchuq, keyin uni takomillashtirib, Charx yasalgan. XVIII-asrda mashinada ip yigirishga oʻtilgach, Charxga ehtiyoj kamaygan, lekin ayrim chekka joylarda undan hali ham foydalaniladi (qarang Yigirish); 2) qaychi, pichoq, tesha, ketmon, oʻroq va boshqa kesuvchi asboblarni oʻtkirlash (charxlash) uchun ishlatiladigan asbob. Dastaki va elektr Charxlar bor. Dastaki Charx doirasini charxchi oyoqsa tepkiga bosib aylantiradi. Hunarmandlar (mac, degrezlar, misgarlar, kulollar) chuyan buyumlar qolipi yasaladigan, mis va sopol buyumlar sirti silliqlanadigan asboblarni ham Ch. deb atashadi; 3) ayrim asboblar va qurilmalarning aylanadigan qismi. Masalan, charxlash stanogintlpt abraziv (jilvir) doirasi Charx hisoblanadi.

**Charx**-arqoq naychalarini o‘rash uchun foydalaniladi, yigiruv dastgohi.

## Adabiyotlar
* Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
* Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

## Manbalar
Charx (maʼnolari)

**Charx**:

* Charx — 1) qoʻdda ip yigirishda foydalaniladigan qad.
* Charx (sanʼat) (sanʼatda) — 1) qad.
Charx (sanʼat)

**Charx** (sanʼatda) — 1) qadimgi doyra usullaridan biri; shu usulda ijro etiladigan oʻzbek xalq kuylari. Charx kuyining surnay usuli ham boʻlib, dorbozlik oʻyinlari vaqtida surnay, nogʻora kabi sozlardan iborat ansambllarda ijro etiladi. „Shodiyona“ surnay turkumining bir qismi ham Charx deb yuritiladi; 2) oʻzbek xalq qoʻshigʻi. Oʻtmishda charxda ip yigirish jarayonida aytilib, xotin-qizlarning his-tuygʻularini ifoda etgan; 3) xalq raqslarida chir aylanib ijro etiladigan oʻyin harakatlaridan biri.
Charxin

**Charxin** — Samarqand viloyati Pastdargʻom tumanidagi shaharcha. Samarkand shahridan 15km uzoqlikda, tuman markazi (Juma shahri)dan 16km masofada. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Ulugʻbek. Aholisi 18,3 ming kishi (2015). Eski Angor kanalidan suv oladi. Charxinda paxta tozalash, teri saralash zavodlari, 2 kasbhunar kolleji, umumiy taʼlim maktabi, 3 kutubxona, madaniyat uyi, aholiga xizmat koʻrsatish, tikuvchilik, poyabzal, avtomobil va mebel taʼmirlash ustaxonalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Kasalxona, poliklinika, 2 dorixona bor.

## Manbalar
Charxlash stanogi

**Charxlash stanogi** - kesuvchi asboblarni abraziv (jilvir) olmos doiralar bilan charxlaydigan silliklash guruxiga kiruvchi stanok. Keskichlar, parmalar, koʻp keskichli kesish asboblari, frezalar, zenkerlar, razvyortkalar, disk arralar, metchiklar va boshqalarni charxlaydigan maxsus Charxlash stanogi keng tarqalgan. Pichoq charxlovchi ustalar foydalanadigan Charxlash stanogining elektr dvigatel yordamida ishlaydigan yoki charxchining oʻzi oyogʻi bilan harakatlantiradigan turlari bor. Bundan tashqari, abraziv doirasiz charxlaydigan anodmexanik, elekgruchqunli va ultratovushli Charxlash stanogi ham ishlatiladi. Charxlash buriluvchi stol yoki keskichni kerakli burchakka burishga imkon beradigan moslama yordamida bajariladi. Lentali yoki diskli arralarni charxlash uchun avtomat usulda ishlaydigan Charxlash stanogidan foydalaniladi. Roʻzgorda dastaki Charxlash stanogidan foydalaniladi.
Charxpalak

**Charxpalak** — 1) suv sugʻoriladigan yerga nisbatan ancha pastda oqadigan ariq va anhorlardan suvni yuqoriga koʻtarib beradigan inshoot; aylanasi boʻylab choʻmichlar oʻrnatib qoʻyiladigan parrakli katta gʻildirak. Gʻildirak diametrining oʻlchami anhor yoki ariqning kattakichikligiga, oqayotgan suvning koʻp yoki kamligiga qarab olinadi. Choʻmichlar soni gʻildirakning diametriga bogʻliq. Oqib turadigan suv gʻildirak parraklari (kuraklari)ga taʼsir qilib, gʻildirakni aylantiradi, shunda choʻmichlar suvga toʻladi. Gʻildirak ogʻishi bilan choʻmichdagi suv novga quyiladi, novdan ariqcha orqali kerakli joyga oqadi. Charxpalak qadimgi suv inshootlaridan biri hisoblanadi. Dastlabki charxpalaklar miloddan avvalgi 4—3 ming yilliqda paydo boʻlgan. Qadimda Oʻzbekiston hududida ham charxpalak asosiy suv chiqarish vositasi hisoblangan. 19-asrda nasoslar paydo boʻlgach, charxpalaklarga boʻlgan ehtiyoj kamaydi, lekin ayrim joylarda hozir ham foydalaniladi; 2) madaniyatistirohat bogʻlari va bolalar maydonlariga oʻrnatiladigan koʻngilochar inshoot. Aylanasi boʻylab qoʻzgʻaluvchan qilib oʻrindiqlar osib qoʻyiladigan katta diametrli gʻildirak. Bunday charxpalakni elektr dvigatel harakatlantiradi.
Chastota

**Chastota** — 1) fizikada — davriy tebranishning miqdoriy ifodasi; tebranish sikllari sonining u oʻtadigan vaqtga nisbati. Ch. v (texnikada f) tebranish davri T ga teskari kattalik. 2) ehtimollar nazariyasida — biror hodisaning roʻy berishi sonining tajribalar umumiy soniga nisbati. Agar hodisaning tajribada alohida roʻy berishi ehtimoliga teng boʻlsa, yetarlicha kattalar uchun har qanday kichik boʻlganda ushbu tengsizlikni qanoatlantiradi. Bu xulosa katta sonlar qonunidan kelib chiqadi. Ch. tushunchasi ehtimollikning statistik taʼrifi uchun asos boʻladi; 3) kino texnikasida — kinoga olish yoki kino qoʻyishda yoki televizor ekranida kadrlarning almashinish davriyligi yoki tezligi. Standart tezlik sifatida 1 sekundda 24 kadr almashinishi qabul qilingan (baʼzan 8 va 16&nbsp;mm li kinolentalar ishlatilganda 1 sekundda 16 kadr almashinadigan tezlik qabul qilinadi). Televizor ekranida kadrlar almashinishi standart boʻyicha 25 Gs ga teng.
Chatem

**Chatem** —Tinch okeanning janubiy kismidagi 2 ta yirik (Chatem va Pit) va bir guruh mayda vulkan orollari. Yangi Zelandiya hududi. Maydoni 963&nbsp;km². Eng baland joyi 291 m (Chatem o.da). Landshafta botqoq, yaylov, chakalakzorlardan iborat. Aholi qoʻychilik bilan shugʻullanadi, baliq ovlanadi. Orollarga yevropaliklardan ilk bor 1791-yilda ingliz dengizchi sayyoxi U.R. Brouton borgan.
Charx ilonlar

**Charx ilonlar**, efalar () – qora ilonlar oilasiga mansub ilonlar urugʻi. Uzunligi 80 sm gacha. Kulrang yoki qoʻngʻir tusli tanasida oqish ilon izi hoshiyasi bor. Tanasining 2 yonidagi tangachalari kirrasida tishchalari boʻladi. Charx ilonlar tanasini halqa qilib oʻraganida tangachalar ishqalanishi natijasida charx toshi aylanishiga oʻxshash tovush chiqadi. 3 turi, jumladan, qum charx iloni va chipor charx iloni Shimoliy Afrika, Janubiy, Janubiy-Gʻarbiy Osiyo va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda qum charx iloni Buxoro, Surxondaryo viloyatlari hamda Qizilqum choʻlida uchraydi. Shomda va tunda faol hayot kechiradi. Mayda umurtqalilar, yosh charx ilonlar, asosan, hasharotlar va oʻrgimchaksimonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tugʻadi. Urgʻochisi 3 tadan 18 tagacha bola tugʻadi. Zaxarli hisoblanadi va chaqishi oʻlimga olib kelishi mumkin. Zaxaridan immun zardob tayyorlashda va ilmiy tadqiqot ishlarida foydalaniladi.
Chatirkoʻl

**Chatirkoʻl** — Kirgʻiziston Respublikasi Norin viloyatidagi kul. Markaziy Tyanshanda. Shim.da Otboshi va jan.da Toʻrugʻarttov togʻlari orasida, 3530 m balandlikdagi soylikda joylashgan. Maydoni 175&nbsp;km², uz. 23,5&nbsp;km, eng keng joyi 12&nbsp;km. Koʻl sayoz, oʻrtacha chuq. 3,8 m (eng chuqur joyi 22 m). Chatirkoʻlga atrofidagi togʻlardan bir qancha soy va jilgʻalar oqib tushadi, undan suv oqib chiqmaydi. Iyun — iyul oylarida suv sathi ancha koʻtariladi, yanvarfevralda pasayadi. Suvi chuchuk, sharkiy qismida bir oz shoʻr. Noyabrdan aprelgacha muz bilan qoplanadi.
Chatishtirish

**Chatishtirish** — urugʻlanish jarayonida irsiy jihatdan bir-biriga oʻxshamaydigan ikkita jinsiy hujayra (gameta)ning tabiiy yoki sunʼiy qoʻshilishi. Chatishtirish natijasida paydo boʻlgan nayel gen boʻyicha geterozigotali holatda turadi. Uning bir-biriga oʻxshash boʻlmagan ota-ona gametalari bilan turli allellari duragay murtakka (zigotaga) oʻtgan boʻladi. Duragay organizm ota-onasining belgi va xususiyatlariga ega boʻlish bilan birga, ota-onasining jinsiy hujayralari orqali ularga oʻtgan irsiy imkoniyatlarning muayyan juftlashishi, rivojlanishi va namoyon boʻlishi kabi xususiyatlarga ham ega boʻladi. Tanlash, odatda, duragaylarning ikkinchi boʻgʻinida oʻtkazilib, koʻpincha beshinchi-oltinchi boʻgʻinlargacha, gomozigotali nusxalar olingungacha takrorlanadi (qarang Gomozigotalik). Duragayda ota-onadan birortasining belgi xususiyatlarini kuchaytirish uchun takroriy (bekkross) chatishtirish (avlodni ota yoki ona shakli bilan qayta chatishtirish) oʻtkaziladi.

Oʻsimliklar amaliy seleksiyasida oddiy va murakkab chatishtirish qoʻllanadi. Ikkita ona-ona shakllari oʻrtasida bir marotaba oʻtkazilgan chatishtirish oddiy chatishtirishga kiradi (qarang Juft chatishtirish). Chatishtirishga birin-ketin ikkitadan ortiq ota-ona shakllari jalb etilsa, murakkab chatishtirish hisoblanadi (qarang Duragaylash).

Chorvachilikda mollarning nayel sifatini oshirish hamda yangi sermahsul zotlarni yaratishda chatishtirishning: a) qon quyish; b) qon singdirish; v) zavod chatishtirishi; g) sanoat chatishtirishi; d) navbatli chatishtirish usullari qoʻllanadi.

Oʻzbekiston chorvachiligida mahalliy qoramollarni shvits zoti bilan chatishtirishning qon singdirish usulida qoʻngir tusli qoramol podalari shakllashirilgan. Chatishtirishning murakkab zavod usulida bushuyev zoti yaratilgan. Chatishtirishning qon quyish usulida respublikada rnlashtirilgan barcha zotlar „yaxshilovchi“ zotlar bilan takomillashtirilmoqda. Chatishtirishning sanoat usuli sut yoʻnalishidagi qora-ola va qizil choʻl zotlari, goʻsht yoʻnalishidagi gereford, aberdinangus, sharole, kian, santagertruda va boshqa zotlar bilan juftlashtirishda qoʻllanilib, tez yetiluvchan va serpusht boʻlgan birinchi chatishma avlodlari olingan.

Duragay va chatishmalar oʻsimlik hamda hayvonlarning xoʻjalik jihatidan foydali belgilari boʻyicha tanlash, saralash, yangi zotlar va navlar yetishtirish uchun dastlabki material boʻladi.
Chaturanga

**Chaturanga** (sanskritcha chatur — toʻrt, anga — qism) — mil, av. Hindistonda paydo boʻlgan tafakkur oʻyini. Qad. Hindistonda qoʻshin 4 qismga boʻlingan: jang aravadagilar, filbonlar, otliq va piyoda askarlar. Chanturaga sipohlari qoʻshin qismlarini ifodalagan. Qoʻshinning har bir qismini rojalar boshqargani uchun Chanturaga "chaturroja" deb ham atalgan. Chanturagada 32 ta (16 tadan oq va qora) sipoh 64 ta oqqora katakli taxtaning 4 chetiga 8 tadan terilgan va 4 kishi (2 tadan boʻlib) oʻynagan. Yurishlar shashxol tashlash bilan amalga oshirilgan (6 xolli tomon tushsa shoh, 5 xolli tomon tushsa farzin yurilgan va hokazo) Oʻyin raqiblarning barcha sipohlarini (shu jumladan, shohni ham) urib olinguncha davom etgan. V-VI asrlarga kelib Chanturaga oʻyin qoidalarining oʻzgargan turi chatrang (shatrang) deb nomlangan. Chatrangda sipohlar oʻyin taxtasining 2 tomoniga terilgan va 2 kishi oʻynagan. Yurishlar shashxolsiz amalga oshirilgan va oʻyinning maqsadi shohni mot qilish boʻlgan (yana qarang Shaxmat).
Chatqol

**Chatqol** () — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati va Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent viloyatidagi daryo. Chorvoq suv ombori qurilgunga qadar Chirchiqning yirik irmogʻi boʻlgan. Uzunligi 217&nbsp;km, havzasining maydoni 7110&nbsp;km². Talas Olatovining jan.garbiy yon bagʻridan Qoraqulja nomi bilan boshlanadi. Qoraqasmoq irmogʻi qoʻshilgach, Ch. nomini oladi. Chorvoq suv omboriga quyiladi. Boshlanish qismida Ch. chuqur va tor darada oqadi; Qorataka irmogʻi quyilgan joydan boshlab daryo vodiysi keskin kengayadi. Quyi qismida Ch. bir necha terrasalari boʻlgan keng vodiyda chuqur oʻzanda oqadi.

CH. vodiysining yon bagʻirlari koʻp joylarda tik va baland togʻ yon bagʻirlaridan iborat, kalta irmoklar, jarliklar bilan parchalangan. Vodiysi keng joylarda yon bagʻirlari yotiqroq, balandligi 8– 40 m boʻlgan terrasalar hosil qilgan. Eni 200–300 m li qayirlarda daryo oʻzani bir necha mayda tarmoqlarga ajralib ketadi. Daryo havzasi baland togʻlarda joylashgan (oʻrtacha balandligi 2605 m). Umumiy maydoni 51&nbsp;km² boʻlgan 119 kichik muzlik bor. Daryo qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Ch.ning oʻrtacha yillik suv sarfi Ters daryosining quyilish joyida 67 m³/sek., Nazaytoʻqay qishlogʻi yonida 85 m³/sek., suv omboriga quyilish yerida 126 m³/sek., 1932—74 yillardagi kuzatish maʼlumotlariga koʻra, daryoning quyilish kismida eng koʻp suv sarfi 920 m³/sek., eng kam suv sarfi esa 7,0 m³/sek. boʻlgan. Ch. daryosida mart oyidan suv koʻpayadi, yanvar — fevralda kamayadi. Oʻrta hisobda yillik suv miqdorining 55% mart— iyunda, 30% iyul—sentabrda va 15% oktabr—fevral oylarida oqib oʻtadi. Daryo suvi uncha loyqa emas (oʻrta hisobda 460 g/m3). Daryo suvi tez oqqanligidan muzlamaydi. Lekin, shovush oqishi va qirgʻoq muzlashi mumkin. Ch. suvidan ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.
Chatqol biosfera qoʻriqxonasi

**Chatqol biosfera qoʻriqxonasi** — Toshkent viloyatining Parkent tumani togʻli hududida, Chatqol togʻ tizmalarining janubi-gʻarbida joylashgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1990-yil 21-iyundagi qarori bilan Chatqol qoʻriqxonasi (1947) negizida Ugom-Chatqol davlat tabiat milliy bogʻi tashkil etilishi munosabati bilan uning janubiy qismida alohida qoʻriqlanadigan hudud tarzida ajratilgan. Toshkent viloyati tabiatini muhofaza qilish boshqarmasiga qaraydi. Gʻarbiy Tyanshanning ulkan va noyob oʻsimliklari, hayvonot va qushlarini oʻrganish, saqlab qolish va koʻpaytirish maqsadlarida ish olib boradi. Umumiy maydoni 9900 ga. Qoʻriqxona hududi sharqda deyarli Namangan viloyati, janubi-gʻarbda Ohangaron tumani togʻli hududlariga yaqin boradi. Relyefi har xil balandliklar (1100–4000 m), qoyali choʻqqilar va tik qiyaliklar bilan tavsiflanadi. 1000–1500 m balandlikda lyossimon tuproqlar, undan yuqorida togʻ oʻrmon va oʻtloqi tuproqlarning turli shakllari rivojlangan. Iqlimi kontinental, yanvar oyining oʻrtacha harorati –7°C, iyul oyiniki 23–25°C, yillik yogʻin miqdori 700-800&nbsp;mm. Qoʻrikxona hududidagi asosiy suv havzalari Boshqizilsoy, Shovvasoy va ularning irmoklari. Qoʻriqxonada oʻsimliklarning 1300 ga yaqin turi, shu jumladan, dorivor oʻsimliklardan jenshen, togʻ yon bagʻirlarida 40 dan ortiq daraxt va buta turlari oʻsadi. Asosiy daraxtlari tol, terak, qora archa, savur archa, yongʻoq, pista, qayin, zirk, chetan, doʻlana, yovvoyi olma, togʻolcha va boshqa Hayvonot dunyosida 30 dan ortiq sut emizuvchilar turi, shu jumladan, togʻ qoploni, qoʻngʻir ayiq, togʻ echkisi, yelik, tulki, boʻrsiq, qobon (yovvoyi choʻchqa) va boshqa, qushlarning 140 dan ortiq turi – bedana, qirgʻiy, qora laylak, kaklik, qumri va boshqa (qushlardan qora laylak, qirgʻiy uya qurib bola ochadi), umurtqasizlarning 19 turi uchraydi. Gʻarbiy Tyanshan uchun noyob boʻlgan oʻsimliklarning 33 turi, hayvonlarning 3 turi, qushlarning 4 turi Xalqaro va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Qoʻriqxona oʻsimliklar soni tiklanib, hayvon va qushlar soni koʻpaymoqda. Qoʻriqxona Maydontol maydonining baland togʻ qoyalarida togʻ echkisi va kiyiklar tasviri tushirilgan petrogliflar (Teraklisoy petrogliflari) topilgan (1965).

## Suratlari

Fayl:Чаткальский заповедник объявление.JPG
Fayl:Akbulak river.jpg
Fayl:Tashkesken river.jpg
Fayl:TianShan Bear in Uzbekistan.jpg
Fayl:Kizilnura peak.JPG


## Yana qarang

* Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

## Manbalar

## Havolalar
* goTrip – Chotqol davlat biosfera qoʻriqxonasi
Chatqol sanatoriysi

"CHATQOL" SANATORIYSI - togʻ iqlimiy kurort. Toshkent shahridan 55&nbsp;km uzoqlikda, Chirchiq daryosining chap sohilida, dengiz sathidan 610 m balandlikda joylashgan. Shim.sharq va jan.dan Gʻarbiy Tyanshanning Ugom, Piskom, Chatqol va Qurama togʻ tizmalari oʻrab turadi. Maydoni 12,5 ga. "CH." s 1975-yilda tashkil etilgan, Oʻzbekiston Respublikasi Geologiya va mineral resurslar Davlat qoʻmitasiga qarashli tibbiy sogʻlomlashtirish maskani. Iqlimi quruq togʻ havosi, yozi jazirama emas, kishi iliq. Yillik oʻrtacha temperatura 11,5°, havoning nisbiy namligi 50—60%. Yil davomida 800&nbsp;mm yogʻingarchilik boʻladi. Chirchiq daryosi yaqinligi tufayli vujudga keladigan gidroaeroionizatsiya va quyoshning toʻliq nuri dam oluvchilar uchun qulay sharoit tugʻdiradi.

Davolash omili kislorodga boy musaffo togʻ havosi. Sanatoriyda geologiya sohasida koʻproq kuzatiladigan kardionevrologik, yuraktomir, meʼdaichak va tayanchharakat aʼzolari kasalliklari bilan ogʻriganlar davolanadi. Sanatoriy yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan. Hududidan mineral suv chiqqan. Tarkibida kaliy, natriy, magniy, kaltsiy, xlor kabi kimyoviy elementlar, shuningdek, gidrokarbonat, kremniy kislotasi va boshqa bor. Mineral suvdan, asosan, vannalar uchun, meʼdani yuvish, ichaklarni chayish, ichishdyubaj, dush, suv osti massaji kilishda foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapevtik (davolash badan tarbiyasi, massaj) va balneoterapevtik (sirkulyar dush, Sharko dush) muolajalar bilan davolash usullari ham qoʻllanadi. Sanatoriyda Sharq tabobati — giyoxlar bilan davolash hamda parhez bilan ovqatlanishga qatʼiy rioya etiladi.

250 oʻringa moʻljallangan yotoq korpusi, klub, kutubxona, sport maydonchalari, choyxonalar mavjud (2004).
Chatqol vodiysi

**Chatqol vodiysi** - Gʻarbiy Tyanshan togʻlaridagi vodiy, Chatqol daryosi yuqori oqimida. Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati hududida. Shimoli-gʻarbdan Piskom va Sandalash, shimolidan Talas Olatovi, janubi-sharqdan Chatqol tizmasi bilan oʻralgan. Shimoli-sharqsan janubi-gʻarbga 90&nbsp;km dan ziyod masofaga choʻzilgan. Oʻrtacha eni 2–5&nbsp;km. Vodiy tubining balandligi janubi-gʻarbdan (1400 m) shimoli-sharqqa (2200 m) ortib boradi. Vodiy Chapchama dovoni (2841 m) orqali Qozogʻistonning Jambul viloyati bilan bogʻlangan.

Chatqol vodiysining oʻrta qismidan oqib oʻtadigan Chatqol daryosi va uning oʻng va chap irmoqlari (Qoraqasmoq, Toldibuloq, Sandalash, Jartisu, Qoraqorum va boshqalar) keng qayir, bir qancha erozion va erozionakkumulyativ terrasalar hosil qilgan. Terrasalardan yuqorvdagi tizmalar yon bagʻrida va suvayirgʻich qismlarida tekislangan yuzalar uchraydi.

Chatqol vodiysi tektonik jihatdan gersin burmalanishi davrida shakllangan sinklinal botiqsir. Vodiyni oʻrab olgan tizmalar paleozoygacha va paleozoy davri choʻkindi, metamorfik va vulkanik togʻ jinslari (slanets, qumtosh, ohaktosh, konglomerat, kvarsit va boshqalar)dan tashkil topgan. Vodiyda paleogen va toʻrtlamchi davr choʻkindi togʻ jinslari (qumtosh, alevrolit, gil, konglomerat, mergel, qum aralash shagʻal toshlar, lyosslar) tarqalgan.

Iqlimi keskin kontinental. Oʻrtacha temperatura yanvarda —17,8°, iyulda 17,3°. Eng past temperatura (—47°) dekabrda kuzatiladi. Oʻrtacha yillik temperatura 2° atrofida. Yillik yogʻin 600–700&nbsp;mm. Asosan, mart — aprel oylarida yogʻadi.

Chatqol vodiysi hududida, asosan, boʻz, qoʻngʻir, jigarrang tuproqlar, daryo va soylar oqizib keltirgan tosh, qum va qumloqlar uchraydi. Efemer va efemeroidlardan lola, lolaqizgʻaldoq, rang, qoʻngʻirbosh, bugʻdoyiq, kakra, boʻtakoʻz va boshqa, vodiyning balandroq kismlari va daryo boʻylarida boʻliq oʻtlar, butalar, daraxtlar (tikanli bodom, doʻlana, zirk, archa, yongʻoq, zarang, qayin, qayragʻoch, tol, terak, olcha va boshqalar) oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, ayiq, tulki, boʻrsiq, olmaxon, kiyik, qor qoploni, silovsin, kalamush, ilonlar; qushlardan kaklik, kaptar, chumchuq, qirgʻiy, lochin, soʻfitoʻrgʻay va boshqa bor. Vodiy hududida Beshorol qoʻriqxonasi tashkil qilingan. Vodiyda dehqonchilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi va undan yaylov sifatida foydalaniladi.

Murod Mamatqulov.
Chatqol zilzilasi

**Chatqol zilzilasi** - Oʻrta Osiyodagi eng kuchli zilzilalardan biri. 1946-yil 2-noyabrda sodir boʻlgan. Epitsentrda kuchi 9—10 ballga yetgan. Magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha 7,5 boʻlgan. Zilzila 150 dan ortiq qishloq va shaharlarda 9 baldsan tortib, 4—5 ballgacha sezilgan. Hatto 240&nbsp;km uzoklikdagi Toshkent shahri ham jiddiy talafot koʻrgan. Tebranish kuchi Toshkentda 7—8 ballni tashkil etgan. Tadqiqot ishlari natijasida zilzila oʻchogʻining uz. 80&nbsp;km, eni 15&nbsp;km va chuq. 20–25&nbsp;km ekanligi aniqlangan. Bu yerda joylashgan seysmogen uzilmaning harakatga kelishi natijasida atrofdagi qoyatoshlar qulagan va togʻ yon bagʻirlarida chuq. 10–15 m li yer yoriqdari hosil boʻlgan. Qulagan togʻ jinslaridan vujudga kelgan uyum hajmi 4 mln. m3 dan oshib ketgan va u Norin daryosini toʻsib qoʻygan. Buning natijasida atrofda koʻllar hosil boʻlgan. Fargʻona, Chatqol va Talas Olatovi yon bagʻirlaridagi 50 dan ortiq qishloqni xarobaga aylantirgan. Shuningdek, Podshootasoy, Aravon, Aflotun, Arqit, Ketmontepa oraliqlaridagi yoʻllar buzilib, turli xil koʻrinish (shakl)ni olgan. Zilzila epitsentri Chatqol—Otoynak seysmogen zonasida boʻlib, asosiy yer qimirlashdan keyin ham 2 yil mobaynida kuchli tebranishlar qayd qilingan. Ularning kuchi 6—8 ballga yetgan. Keyingi zilzilalardan Fargʻona vodiysidagi aholi punktlari yana talafot koʻrgan.
Nicolae Ceaușescu

**Nicolae Ceaușescu** (1918.26.1, Olt uyezdi, Skornicheshti qishlogʻi — 1989. 22.12, Buxarest) — Ruminiyada diktatorlik rejimi oʻrnatgan hukmdor. 1955 yildan Ruminiya kompartiyasi rahbariyatida (1965 yildan esa bosh kotibi). Davlat kengashi raisi boʻlgan (1967—74). Ruminiya prezidenti (1974—89). Xalq qoʻzgʻoloni natijasida hokimiyatdan agʻdarilib, otib tashlangan.

## Manbalar
Anggun

**Anggun Cipta Sasmi** (29-Aprel, 1974), taxallusi — **Anggun**, Indoneziya xonanda, aktrisa va kiyimlar dizayneridir. Hozirda u Fransiyada yashaydi. Uning musiqasi odamni oʻziga jalb qiladi va ilhomlantiradi. Anggun nafaqat muxlislarni seza oluvchi iqtidorli musiqachi, balki konsert davomida har xil obrazlarni yarata oluvchi aktyor hamdir. Unga qarab diling yayraydi.

## Shaxsiy hayoti
2010-yilda Cyril Montanaga turmushga chiqqan, lekin ular 5 yillik nikohdan keyin 2015-yilda ajralishgan. Bir qizi bor.

## Havolalar
* Rasmiy sayti 
* Anggun YouTube sahifasi
*
Chashmai Ayyub

**Chashmai ayyub** () — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (1208—1209, 1379—1380-yillar). Buxoro shahrining shimoliy-gʻarbiy qismida joylashgan maqbara (mazorot). XII asr boshlari qoraxoniylar davrida qurilgan. Amir Temur davrida XIV asrda qayta taʼmirlanib, hozirgi shaklga keltirilgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

## Tarixi
Chashmai Ayyub baʼzan maqbara sifatida ham tilga olinadi. Aslini olganda ushbu obida Ayyub paygʻambarining qadamjosidir. Mazkur obida bir necha asrlar davomida qurilgan. Obyektning eng qadimgi qismi XII asrga borib taqaladi. Mazkur davrda saqlanib qolgan lavhda 1380-yil sanasi oʻyib yozilgan. XVI asrga oid peshtoqlarda yozuvlar ham mavjud. Bino Amir Temurning Xorazmga qilgan yurishidan soʻng xorazmlik ustalar tomonidan bunyod etilgan. Chashmai Ayyub mozori ham boʻlgan. Amir Temur davrida Amir Hajjoj degan kishi tomonidan bunyod etilgan va hozirgi kunda ham mavjud maqbara binosi ostida qolib ketgan. Buxoro xoni shayboniy Abdullaxon II davrida bino qaytadan toʻla taʼmirlangan va qurilish ishlari yakuniga yetkazilgan. Obidaning bosh fasadi sharq tomonga qaragan va ichkarida maxsus quduq joylashgan xona bor. Quduq joylashgan xona orqasida mehrob boʻlib, aynan shu xonada Ayyub paygʻambarning sagʻanasi yaʼni qadamjosi mavjud. Goʻrxonadagi eshik yuqorisida kitoba bitik boʻlib, Ayyub paygʻambarning Buxoroga tashrif buyurishi haqida yozilgan yogʻoch taxta mavjud. Hozirgi kunda Chashmayi Ayyubda Buxoro suv taʼminoti tarixi muzeyi joylashgan.

## Meʼmorchiligi
Muqaddas ziyoratgoh binosi toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (19x26 m) boʻlib, gʻarbdan sharqqa choʻzilgan 4 xonadan iborat, har bir xona birbiriga oʻxshamagan gumbazlar bilan qoplangan. Dastlab eng qadimgi xona — murabba tarhli (4,5 x 4,5 m) quduqxona bunyod etilgan. Ushbu xona Arslonxon tomonidan Minorai kalon va Namozgoh masjidi bilan bir davrda qurilgan degan rivoyatlar saqlangan. Uning ikki yonida ziyoratchilar uchun oʻz vaqtida 2 eshigi boʻlgan; old tomoniga toqli xona (4,5x4,5 m) tutashtirib qurilgan, u binoga peshtoq vazifasini oʻtagan, qoʻsh gumbazli, oldi peshtoqli. Ziyoratxona devorida Amir Temur farmoyishiga binoan 1379-yilda unga taqab kulohiy gumbazli katta xona, burchaklarida minoralari boʻlgan daxdiz qurilganligi yozilgan. Binoning qadimgi qismi ichkarida qolgan.

## Rivoyat qilinishicha
Rivoyatlarga koʻra chashma (buloq) Ayub Alayhis-salom Buxoro boʻylab dinni targʻib qilib yurgan payti bilan bogʻliq. Qurgʻoqchilik paytida mahalliy xalq chanqoqlikdan oʻlayotgan paytida undan suv soʻragan. Paygʻambar oʻz asosi bilan yerni bir urib hozirgi kungacha uni suvini ichib boʻladigan shifobaxsh buloq hosil qilgan. Rivoyatga koʻra chashma suvi shifobaxsh hisoblangan va buloq boshiga koʻplab ziyoratchilar kelavergan. Vaqtlar oʻtib ushbu maskan ziyoratchilar maskaniga aylanadi. Bu shamning suvi teri kasalliklariga, pes-moxovga ham qarshi shifobaxsh ekanligi toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud.

## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 
* 
*
Chashmardon dovoni

**Chashmardon dovoni** — Chumqor togʻ tizmasining markaziy qismidagi dovon. Oʻzbekiston bilan Tojikiston chegarasida. 2868 m balandliqsa joylashgan. Dovon orqali Sangzor vodiysidan Zarafshon vodiysiga oʻtiladi.
Chaqaloqlarning gemolitik kasalligi

**Chaqaloqlarning gemolitik kasalligi** — chaqaloqlarda ogʻir kechadigan kasallik. Ona va homila qon gruppalarining turli sistemalar, koʻpincha rezusfaktor boʻyicha mos kelmasligi.

Qonda rezusfaktorning bor yoki yoʻqligiga qarab, u rezusmusbat yoki rezusmanfiy deb belgilanadi. Bolada kasallik ona yoki ota qonining rezusi mos kelmasligi (onasi—rezusmanfiy, otasi—rezusmusbat) dan paydo boʻladi. Bunda homilaga rezusfaktor rezusmusbat otadan oʻtishi mumkin. Homilaning rezusfaktori platsenta orqali rezusmanfiy ona qoniga oʻtadi. Ona organizmi homila rezusfaktoriga nisbatan antitelolar ishlab chiqaradi, bular platsenta orqali rezusmusbat homila qoniga qayta oʻtib, uning eritrotsitlarini yemiradi (gemoliz roʻy beradi), kamqonlik va sariq pigment — bilirubinning toʻplanishi yuzaga keladi. Kasallik aksari ikkinchi, uchinchi va keyingi homiladorliklarda tugʻilgan, shuningdek, abortlardan keyingi homiladorlikda tugʻilgan (chunki ona organizmida antitelolar miqdori bir homiladorlikdan ikkinchi homiladorlikkacha ortib boradi) goʻdaklarda uchraydi. Onaga ilgari rezusfaktorni hisobga olmay qon quyilgan boʻlsa, birinchi homiladorlikdan tugʻilgan bolada ham Ch.g.k. paydo boʻlishi mumkin.

CH.g.k. ona va homila qoni qon gruppalari boʻyicha mos kelmaganda ham kuzatiladi, bu koʻpincha onaning qon gruppasi 1(O), bolaniki P(A) yoki Sh(V) boʻlgan hollarda roʻy beradi.

CH.g.k.ning 3 shakli farq qilinadi: homiladagi umumiy tugʻma shish, chaqaloklardagi sariqlik hamda ulardagi tugʻma kamqonlik.

Chaqaloqlardagi sariklik koʻproq uchraydi. Sariqlik tugʻruqning birinchi-ikkinchi kunida paydo boʻladi va bola hayotining keyingi kunlarida koʻpaya boradi; baʼzan goʻdak terisi sargʻayib tugʻiladi, bu qonda eritrotsitlar parchalanishidan hosil boʻladigan boʻyovchi modda — bilirubinning paydo boʻlishi va tez koʻpayishiga bogʻliq. Bunda birinchi haftaning oxirlarida bolaning ahvoli ogʻirlashib, u shilqillab tushadi, yaxshi emmaydi, oyoqqoʻllari tortishadi.

Homilaning umumiy tugma shishi hamda kamqonliqda bola oʻlik tugiladi yoki tugʻilgan zahoti nobud boʻladi.

CH.g.k.ning oldini olish uchun homilador ayollarning qoni rezusfaktorga tekshiriladi va qon gruppasi aniqlanadi. Qoni rezusmanfiy ayollar hisobga olinadi; ularning qoni rezus antitelolarga muntazam tekshirib turiladi. Qoni rezusmanfiy birinchi marta homilador boʻlgan ayollarga abort qildirish tavsiya etilmaydi.
Chaqar masjidi

**Chaqar masjidi** — Margʻilondagi meʼmoriy yodgorlik (1911); xonaqoh, ayvon va xoʻjalik binolaridan iborat boʻlgan. Bizgacha binoning ayvon qismi saqlangan. Ayvonning uch tomoni yopiq, shifti toʻsinlar yordamida toʻgʻri toʻrtburchaklarga boʻlinib, ularning har biriga gullar solingan guldonlar ishlangan, rangbarang naqshlar bilan serhasham bezatilgan.

Chaqar „xizmatkor, kambag‘al, yo‘qsil“ degan maʼnoni bildiradi. Qadimda kambag‘allar yashaydigan joylar shunday deb atalgan. „Chaqar“ so‘zi toponim sifatida raspublikamizning ko‘pgina joylarida uchraydi. Jumladan Samarqand viloyatining Narpay tumanida, Qoraqalpogʻistondagi Amudaryo tumani hududlarida „Chaqar“ nomli qishloqlar bor. Toshkent shahrida bir mahalla „Chaqar“, deb ataladi.

„Chaqar“ masjidi — XX asr boshida Marg‘ilonning yirik sarmoyadorlaridan biri Sayyid Ahmadxonxo‘janing kuyovi Sayyid Jalolxon to‘ra tomonidan eski nuragan masjid o‘rniga qurilgan. Hajmi jihatidan uncha katta emas, nomutanosib ko‘rinishga ega.

Binoning faqat ayvon qismi saqlanib qolgan. O‘z vaqtida bu qism sharqqa qaragan uch tomoni yopiq, to‘sinli va ustunli ayvonning bir qismi bo‘lgan. Qishki xona va xo‘jalik binolari buzilib ketgan.

Shiftlarning eng yuqori qismining o‘rta oralig‘iga „hovuz“ yasalib, girih uslubida naqsh solingan. Masjid shiftlariga ko‘k, yashil va pushti tusdagi yozuvlar bilan bezak berilgan. Ayvonning baland jimjima karniziga qizil gulli sebargalar tasviri tushirilgan.

To‘sinlardan birida bino qurilgan sana hijriy 1329-yil (1911-yil) va xo‘jandlik meʼmorlar To‘xtabek va Mirbobo hoji ismlari qayd qilingan.
Shiftlarg ishlatilgan bo‘yoq va bezak kompozitsiyalarining uyg‘unlashgan holati Farg‘ona xalq ustalari amaliy sanʼatining ajoyib namunasidir.

Hozirda ushbu inshootda „Sayyid Jalolxon to‘ra“ rasmiy masjidi faoliyat ko‘rsatmoqda.
„Chaqar“ Said Jalolxon toʻra masjidi Fargʻona viloyati Margʻilon shahar Oxunboboyev MFY hududidagi Abdug‘ofurov nomli ko‘chasi 37-uyda joylashgan. Jome masjidi sifatida faoliyat olib olib bormoqda. Masjid imom xatibi — Yunusxon Mamarasulov (2023-yil iyun holatiga koʻra).

## Manbalar
Chaqilikalon

**Chaqilkalon** — Zarafshon tizmasining gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi. Sharqda Zarafshon daryosining chap irmogʻi (Magʻiyondaryo)dan boshlanib, gʻarbga Taxtaqoracha dovonigacha taxminan 70–75&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni 15–20&nbsp;km. Balandligi 2000–2500 m. Eng baland joyi uning sharqiy qismida (2936 m), gʻarbida esa 2388 m dan oshmaydi. Ch. assimetrik tuzilishga ega. Shimoliy yon bagri tik, qoyali. Suvayirgʻich qismida platosimon yuzalar uchraydi. Gʻarbiy chekkasining suvayirgʻich qismida Qirqgogʻ platosi mavjud. Ch. gersin burmalanishi davrida shakllangan. Mezozoyda koʻtarilgan togʻlar yemirilgan. Hozirgi koʻrinishi yangi tekgonik harakatlar natijasida vujudga kelgan. Tektonik jihatdan antiklinoriy struktura. Tizma, asosan, silur va devon davri choʻkindi togʻ jinslari (ohaktosh va dolomitlar)dan tashkil topgan. Ch. iklimi qurgʻoqchil. Yozi ancha iliq, qishi sovuq. Oʻrtacha yillik temperatura 12,0°— 12,3°. Yillik yogʻin 800&nbsp;mm (Omonqoʻtonda), togʻ yon bagʻirlarida 550&nbsp;mm dan oshmaydi. Ch.dan boshlanadigan daryolar (Qorasuv, Urgutsoy, Kamongaron, Omonqoʻtonsoy va boshqalar) Zarafshon va Qashqadaryo daryolari havzasiga mansub.

CH. tizmasi hududida, asosan, jigarrang tuproqlar tarqalgan, togʻ oldi qismlarida boʻz tuproqlar uchraydi. Tizma hududi adir va togʻ oʻsimliklari mintaqasiga kiradi. Mezokserofil va efemer oʻsimliklar oʻsadi. Tizmaning shimoliy yon bagʻrida yongʻoq, yovvoyi olcha va boshqa daraxtlardan tashkil topgan oʻrmonlar mavjud. Ch.da koʻplab karst relyef shakllari (karrlar, karst voronkalari, botiqlari, quduqlar, shaxtalar, gʻorlar) vujudga kelgan. Ch.ning Qirqtogʻ platosida Kiyev tri bor.
Chaqiq jinslar

**Chaqiq jinslar** - choʻkindi togʻ jinslari; turli togʻ jinslari (magmatik, metamorfik yoki choʻkindi togʻ jinslari) hamda minerallar (kvars, dala shpatlari, slyudalar, baʼzan glaukonit, vulkan shishasi va boshqalar) boʻlaklari, parchalaridan tashkil topgan. Chaqiq jinslarning sementlashgan, sementlashmagan va gʻovak turlari mavjud. Sementlashgan Chaqiq jinslarda karbonatlar (kaltsit, dolomit), kremniy oksidlari (opal, xalsedon, kvars), temir oksidlari (limonit, gyotit va boshqalar), gilli minerallar va boshqa bogʻlovchi material vazifasini oʻtaydi. Chaqiq jinslarda koʻpincha organik qoldiqlar, mollyuska chigʻanoqlari, daraxtlarning tana va shoxlari va boshqa boʻladi. Chaqiq jinslar, asosan, strukturali belgi — jins boʻlaklari, parchalari, zarralar oʻlchamiga koʻra tasniflanadi: yirik chaqilgan jinslar yoki psefitlar, zarralarining oʻlchami 1&nbsp;mm dan ortiq (sementlashmagan jinslar: palaxsa, gʻoʻlatosh, chagʻir toshlar, mayda va yirik shagʻallar; sementlashgan jinslar — konglomerat, brekchiya, gravelit va boshqalar); qum jinslar yoki psammitlar, zarrachalarining oʻlchami 1—0,05&nbsp;mm (qum va qumtoshlar); changsimon jinslar yoki alevritlar, zarrachalarining oʻlchami 0,05—0,005&nbsp;mm (alevritlar va alevrolitlar); gilli jinslar yoki pelitlar zarralarining oʻlchami 0,005&nbsp;mm dan kam (gillar, argillitlar va boshqalar) boʻlgan jinslarga ajratiladi. Chaqiq jinslarga vulkan jinslari ham kiradi. Oltin, platina, qimmatbaho toshlar sochmalari, qalay, volfram minerallari, kamyob va radioaktiv elementlar dare va dengiz kumlarida uchraydi. Chaqiq jinslardan qurilish materiali sifatida, qumdan — shisha va metallurgiya sanoatida foydalaniladi.
Chaqmoq

**Chaqmoq** — atmosferada yuz beradigan uchqunli elektr razryadi. Bulutlar bilan bulutlar orasida yoki bulutlar bilan yer orasida hosil bo‘ladi. Chaqmoq hosil qiluvchi momaqaldiroq bulutining elektr zaryadlari 10—100 Kl bo‘lib, unga sabab *elektr zaryadlarining* birbiriga taʼsirlashuvidir. Chaqmoq chaqqanda atrof bir zum yorishib ketadi. Uzunligi bir necha km, diametri bir necha o‘n sm, davomiyligi sekundning o‘nlarcha ulushiga teng, tok kuchi 100 kA gacha bo‘lishi mumkin. Bunday chizikli chaqmoq bilan birga baʼzan sharsimon chaqmoq ham chaqadi. Chaqmoq, asosan, bahor va yoz fasllarida kuzatiladi. Momaqaldiroq bilan birga yuz beradi.

## Yana qarang

* Yashin

## Manbalar
Chaqnovchi yulduzlar

**Chaqnovchi yulduzlar** - ravshan ligi qisqa vaqt ichida ming va hatto million marta ortib, astasekin eski holiga qaytuvchi yulduzlar. Moʻʼtadil holatida Chaqnovchi yulduzlar ancha xira boʻlib, koʻzga uncha koʻrinmaydi. Ular chaqnaganda yulduz portlab, moddasi katta (sekundiga bir necha yuz km dan minglab km gacha) tezlikda tarqaladi va atrofida juda katta oʻlchamli tumanlik hosil boʻladi. Chaqnovchi yulduzlar yangi va oʻta yangi yudduzlar deb ham ataladi.
Chashnachilik

**Chashnachilik** (forstoj. chashoni — tatib koʻrish, yedirish) — uzum, vino, oziq-ovqat mahsulotlari yoki oʻsimlik xom ashyosi sifatini organoleptik usulda — koʻrish, hidlash, taʼm bilish, eshitish aʼzolari orqali aniqlash. Vinochilikda vinoning isteʼmol qimmatini hamda ishlab chiqarish jarayonida uning sifatini maxsus chashnachi ustalar baholaydilar. Tajribali vinochichashnachi kimyoviy taxdil yoki maxsus asboblar yordamida olingan vino yoki vino mahsulot haqidagi axborotni toʻddirib, texnologik jarayonning takomil darajasiga tuzatishlar kiritadi. Choy Ch.da quruq choyning tashqi koʻrinishi, damlangan choyning taʼmi, rangi, xidi va bargining koʻrinishi; tamakida hidi, taʼmi, oʻtkirligi, tutunida yogʻli moddalarning boʻlishiga eʼtibor beriladi. Uzumning xoʻraki navlari Ch. jihatidan 10 balli shkala boʻyicha — uzum boshi va gʻujumining koʻrinishi, taʼmi va hidi, poʻsti xususiyatlari va etining tuzilishi boʻyicha baholanadi. Ch.ning kamchiligi — uning muayyan darajadagi subʼyektivligi, afzalligi esa, eng sezgir asboblar bilan aniqlab boʻlmaydigan oʻziga xos nozik sifat xossalarini farqlash va unga baho berishidir. Ch.da vinolar orasidagi kimyoviy yoʻl bilan aniqlash mumkin boʻlmagan farqni, mac, markali va oddiy vino orasidagi taʼm, xushboʻylik va boshqa farqlarni aniqlash mumkin. Ch.ni maxsus tajriba va layoqatga ega boʻlgan chashnachi mutaxassislar bajaradilar. Bunday qobiliyat tabiiy tarixiy rivojlanish natijasi boʻlib, inson shakllanganidan to hanuzgacha va bundan buyon ham ishlab chiqarish faoliyati taʼsirida isteʼmol qilinadigan oziq-ovqat mahsulotlarining sifatini saqlash, ovqatlanish madaniyati bilan doim aloqadorlikda takomillashib boradi. Maza sezish aʼzolari rivojlangan, nodir qobiliyat egalari boʻlgan chashnachilar bilinarbilinmas, nihoyatda nozik taʼm va lazzatlarni sezib, xulosa chiqara oladilar. Koʻrgazma, tanlov va yarmarkalarda vino, uzum, tamaki mahsulotlari sifati chashnachilar xulosalariga koʻra belgilanadi. Qadimdan oʻzbeklar orasida urf boʻlgan anor sayli, qovun sayli (shirinak) kabi sayillarda ham yetishtirilgan anor, anjir, qovuntarvuz shirinligi, rangi, etining muloyimligi, sharbati miqdori, urugʻining ozligi yoki yirikmaydaligi kabi sifatlarini aniqlash boʻyicha chashnachilar musobaqalari oʻtkazilgan.
Chaqa

**Chaqa**, chaqa pul — qiymati past boʻlgan metall tangalar; mayda toʻlovlar, yirik pul belgilarini maydalash, qogʻoz pullardan qaytim berish uchun qoʻllanadi. Jahon mamlakatlarida chaqaning eng kichik qiymati amaldagi milliy valyuta birligining 1/100 qismiga teng boʻlgan tanga shaklida zarb qilinadi (mac, soʻmrya. tiyin, damaraa sent, rupiyada paysa, grivnadya kopeyek). Qadimdan chaqa pullar qiymati yuqori boʻlgan kumush va oltin tangalardan farqli hodda faqat mis yoki jez singari arzon metallardan yasalgan. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki 1994-yil 1 iyuldan muomalaga chiqargan 1, 3, 5 tiyin qiymatdagi mis tangalar chaqa hisoblanadi.
Chagʻdavul

**Chagʻdavul**, changdovul (moʻgʻulcha — chagʻdaul, chagʻduul) — 1) Chingiziylar, Temuriylar armiyasida qoʻshinning ortaryergard qismi. Unga shahzodalar va tajribali lashkarboshilar qoʻmondonlik qilgan; 2) qoʻshinning ort (aryergard) qismi qoʻmondoni. Xiva xonligida otliq qorovul sardori ham chagʻdavul deb yuritilgan. Buxoro xonligida harbiy mansablardan biri xisoblanib, qorovul, yoʻlchi va josusdan yuqori turgan. Ayni paytda aryergard qoʻshinida xizmat kiluvchi askar ham chagʻdavul istilohi bilan ifodalangan.
Chagʻillitepa

**Chagʻillitepa** – neolit davri makoni (mil. av. 5ming yillik). Joytun madaniyatiga oid yodgorliklardan biri. Turkmanistonning jan.da Kopetdogʻ tof oldi tekisligidagi Meana va Chaacha qishlokdari oraligʻida. 1962— 1963 yillarda tekshirilgan. Chagʻillitepa uchta madaniy qatlamdan iborat, yuqori qatlamda arxeologik materiallar sakdanib qolmagan. Oʻrta va quyi qatlamlarni qazish vaqtida bir xonali uylar va xoʻjalik xonalari ochilgan. Xonalardan rangli sopol idishlar, tosh qurollar (pichoq, qirgʻich, oʻroq va boshqalar) topilgan. Chagʻillitepa aholisi dehqonchilik, chorvachilik va ovchilik bilan shugʻullangan.