Al-Hurr ibn Yusuf

**Al-Hurr ibn Yusuf al-Qurashiy al-Umaviy** () (731-yilda vafot etgan) VIII asr boshlarida qarindoshi xalifa Hishom ibn Abdulmalik hukmronligi () davrida Misr hokimi (724–727) boʻlib xizmat qilgan. Keyinchalik vafotiga qadar Mosulda hokimlik qilgan. Mosulda bir qancha yirik qurilish ishlarini, jumladan, Marvoniylar davrida shaharning eng muhim qurilish loyihalarini amalga oshirganligi bilan mashhur.

## Oilasi
Al-Hurrning bobosi Yahyo ibn al-Hakam toʻrtinchi Umaviylar xalifasi Marvon ibn al-Hakamning ukasi boʻlgan (). Otasi Yusuf Abdulmalik ibn Marvon () xalifaligi davrida Mosul hokimi boʻlib xizmat qilgan. Al-Hurrning xolalaridan biri Omina binti Yahyo, shuningdek, boshqa bir xolasi (yoki tarixchi al-Azdiyning soʻzlariga koʻra, singlisi) Ummu Hakim Hishom ibn Abdulmalikka turmushga chiqqan. Xalifa keyinchalik al-Hurrning Mosulga hokim etib tayinlanishida ham muhim rol oʻynagan.

Al-Hurrning farzandlari orasida Yahyo ibn al-Hurr otasining vafotidan keyin qisqa muddat Mosul hokimi vazifasini bajaruvchi boʻlib xizmat qilgan va Abbosiylar inqilobidan keyin Ismoil ibn Ali tomonidan qatl qilingunga qadar mintaqadagi mulklarga egalik qilgan. Yana bir oʻgʻli Ubaydulloh 750-yilda oxirgi Umaviylar xalifasi Marvon II ning vafotidan soʻng Abdulloh ibn Marvon ibn Muhammadga qoʻshilib Nubiyaga qochib ketgan. Salama ibn al-Hurr shoir boʻlib, arab sahrosida badaviylar orasida istiqomat qilgam, soʻngra xorijiy isyonchi al-Dahhok ibn Qays ash-Shayboniy tomonidan oʻldirilgan.

## Misr hokimligi
724-yilda al-Hurr Hishom tomonidan ikkinchi amakivachchasi Muhammad ibn Abdulmalik ibn Marvonning oʻrniga Misr hokimi etib tayinlangan. May oyi boshida Misrga kelganida xavfsizlik masalalari ustidan nazoratni oʻz zimmasiga olgan, viloyatning moliya masalalari boʻyicha Ubaydalloh ibn al-Habhob shugʻullangan.

Al-Hurr hokimligi davrida Ibn al-Habhab aholiga qoʻshimcha soliqlar joriy etishga harakat qilgan, har bir dinor ustiga kamida bir karat (1/24 qismi) qoʻshilgan. Bu esa 725–726-yillarda Quyi Misrda keng koʻlamli qoʻzgʻolonning boshlanishiga sabab boʻlgan. Natʼu, Tumayy, Qurbayt, Toʻrabiyya va Sharqiy Hovf aholisi isyon koʻtargan. Bu voqea keyinchalik tarixchi Muhammad ibn Yusuf al-Kindiy tomonidan arablarga qarshi qibtiylarning birinchi qoʻzgʻoloni sifatida tasvirlangan. Bunga javoban al-Hurr qoʻzgʻolonchilarga qarshi harakatlarga rahbarlik qilish uchun Dumyot shahriga koʻchib oʻtgan va uch oy davomida qoʻzgʻolonchilarga katta talofatlar yetkazib, viloyatda tartib oʻrnatishga muvaffaq boʻlgan.

Misrda boʻlgan davrida al-Hurr Hishom bilan hamkorlikda Suriya arablaridan bir guruhini Sharqiy Delta hududiga koʻchirish ustida ishlagan va Nil daryosining chekinishi natijasida paydo boʻlgan yangi yerda yopiq bozor koʻchasini qurdirgan. 726-yilda Suriyada xalifa bilan uchrashish maqsadida al-Hurr viloyatdan qisqa muddatga joʻnab ketgan va oʻrniga viloyatdagi ishlarni nazorat qilib turish uchun mirshablar boshligʻi Hafs ibn al-Volid ibn Yusuf al-Hadramiyni qoldirgan. Al-Hurr 727-yilgacha Misr hokimi boʻlib xizmat qilgan, Ibn al-Habhob oʻrtasidagi kelishmovchilik tufayli Habhob xalifaga shikoyat xati yozishga majbur boʻlgan. Bu vaziyatdan keyin al-Hurr oʻz lavozimini tark etishga rozi boʻlgan va uning oʻrniga Hafs Misr hokimi etib tayinlangan.

## Mosul hokimi
Misr hokimligidan ketganidan koʻp oʻtmay, Hishom al-Hurrni Mosul hokimi lavozimiga tayinlagan. Tarixchi al-Azdiy al-Hurr hokimligining boshlanishini 724–725-yillarga toʻgʻri keladi deya maʼlumot bergan. Biroq ayni shu yillarda al-Hurr Misr hokimi boʻlganligi sababli zamonaviy tarixchilar uning 727 yoki undan keyinroq Mosul hokimligiga tayinlanganini qayd etadilar.

Mosulda boʻlgan davrida al-Hurr bir nechta yirik xususiy va jamoat inshootlarini qurish dasturini boshladi va shaharda obodonlashtirish loyihalariga sarmoya kiritish boʻyicha Marvoniylar anʼanasini davom ettirganlar qatoriga qoʻshilgan. Ushbu loyihalar orasida hokim qarorgohi boʻlishi moʻljallangan, shahar bozorlari yaqinida joylashgan yangi saroy qurilishi ham bor edi. Saroy *Al-Manqusha* yoki *Bezakli saroy* deb nomlangan boʻlib, kamida XIII asrgacha saqlanib qolgan, oʻsha vaqtda solnomachi Ali ibn al-Asir tomonidan saroy vayron holatda ekanligi qayd etilgan.

Al-Hurr tomonidan boshlangan eng yirik qurilish Dajladan Mosul markazigacha yetib boradigan kanal qazish edi. Bu loyiha Chase F. Robinson tomonidan „Marvoniylar davrining boshida shaharda amalga oshirilgan eng taʼsirchan qurilish loyihasi“ sifatida tavsiflangan. A*n-nahr al-makshuf* nomi bilan mashhur boʻlgan kanal shaharni ichimlik suvi bilan taʼminlash imkoniyatini oshirish maqsadida qazilgan va bu ishga minglab kishilar jalb qilingan. Loyiha qiymati juda katta boʻlib, ushbu mablagʻni qoplash uchun viloyat daromadlaridan toʻliq foydalanishga toʻgʻri kelgan, natijada uni qurish paytida markaziy hukumat hisobiga pul oʻtkazilmagan. Kanal qazilishi ustida olib borilgan ishlar al-Hurrning vafotidan keyin ham davom etgan va loyiha 738–739-yillarda yakunlangan.

Al-Hurr 731-yilda vafot etgan va Mosulda dafn etilgan. Uning oʻlimidan soʻng oʻgʻli Yahyo otasining saroyini, shuningdek, koʻplab uylari, mehmonxonalari va mulkini meros qilib olgan. Al-Hurrning oilasi Umaviylar davrida Mosul hududidagi yirik hisobdagi mulklarga egalik qilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*