open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Solih (paygʻambar)

**Solih** — Qurʼonda zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Qurʼonga koʻra, Samud qavmini hidoyatga boshlash uchun paygʻambar qilib yuborilgan. Hijoz bilan Shom orasida Hijr degan joyda yashovchi bu qavm nafsoniy lazzatlarga berilgan, huzurbaxsh ichimliklar ichib, oʻzlari yasab olgan butlarga sigʻinar edi. Solih ularni faqat Allohga ibodat qilishga chaqiradi. Biroq qavm hidoyat yoʻliga yurish oʻrniga Solihni masxara qila boshlaydi va haqiqatdan ham paygʻambar boʻlsang, bizga moʻʼjiza koʻrsat deb daʼvo qiladi. Shunda Solih Allohdan oʻziga bir moʻʼjiza berishini soʻrab duo qiladi. Alloh Solihning duosini ijobat qiladi va Solih moʻʼjiza koʻrsatib xarsang toshdan tuya chiqaradi. Solih qavmni tuyaga ozor bermaslikka chaqirib, havzadan bir kun tuya, bir kun qavm suv ichishi lozimligini bildiradi (Qamar surasi, 27—28-oyatlar). Ammo, qavm tuyani soʻyib yuboradi, Solih va uning oilasini yoʻqotishga qasd qiladi. Shunda osmondan kuchli chaqmoq yuborilib, ular halok etiladi (Zoriyot surasi, 44-oyat). Solih oʻziga imon keltirgan kishilar bilan birga Falastindagi Ramla degan joyga borib, umrining oxirigacha shu yerda yashaydi.

## Manbalar

## Havolalar
Solih Ali Abdulloh

**Solih Ali Abdulloh** (1942, Sana viloyatining Bayt al-Ahmar qishlogʻi) — Yaman davlat arbobi. Marshal. 1958-yildan Yaman Arab Respublikasi qurolli kuchlari safida. Qurolli kuchlar qoshidagi zobitlar oʻquv yurtini tugatgan (1962). Monarxiyani agʻdarib, respublika tuzumini oʻrnatgan 1962-yil sentabr inqilobida qatnashgan. Bronetank qoʻshinlari bilim yurtida oʻqigan (1964—66). Tank vzvodi, bronetank polki komandiri (1966—75), harbiy okrug qoʻmondoni (1975—78). 1978-yildan Yaman Arab Respublikasi prezident kengashi aʼzosi, qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni oʻrinbosari. 1978-yil 17-iyuldan Yaman Arab Respublikasi prezidenti, qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni. 1990-yil Yaman Arab Respublikasi bilan Yaman Xalq Demokratik Respublikasi birlashgandan keyin Yaman Respublikasi prezidenti.
Solihbek oxund

**Solihbek oxund** (toʻliq ismi Mulla Solih oxund dodxoh Qozoqboybek Ubaydullabek oʻgʻli) (1805, Toshkent — 1868, Tomsk, Rossiya) — davlat arbobi, ulamo, mudarris, Podsho Rossiyasi qoʻshinlariga qarshi Toshkent mudofaasining rahbari. Otasi — Qozoqboybek Qoʻqon xonligining eng nufuzli kishilaridan biri boʻlgan, unga dodxoh unvoni berilgan; Toshkent shahrida amalga oshiriladigan ishlarda uning maslahati muhim ahamiyat kasb etgan. SO. dastlab Toshkent maktab-madrasalarida, soʻng Buxoroda (1832—42) tahsil olib, oxund ilmiy unvoniga sazovor boʻlgan. Sheralixon (1832—44) tomonidan yuborilgan „Muboraknoma“ga muvofiq xon saroyida maslahatchi vazifasini bajaradi, koʻp oʻtmay Toshkentga krzi va rais hamda Xoja Axror Valiy, Koʻkaldosh madrasalariga bosh mudarris lavozimiga tayinlanadi. Xudoyorxon (1862) davrida ham uning mavqei koʻtariladi. Mamaxon taxtga kelgach (1858—62), Solihbek oxundni Qoʻqonga chaqirtirib „Qozilik va boshqa amallarga“ yorliq beradi. Sulton Saidxon (1863—65) davrida ham xonning yaqin maslahatchilaridan biri boʻlgan. Alimqul bilan birga va u shahid boʻlgach, yakka oʻzi Toshkent mudofaasini boshqaradi. Barcha mablagʻini shahar muhofazasi uchun sarflaydi. General M. Chernyayev bilan oʻrtada tuzilgan shartnoma ahdlarini tuzishda faollik koʻrsatgan. Bu shartnoma qabul qilinib, oʻrtada „Ahdnoma“ bitilgach, kutilmaganda Chernyayev shartnomani buzib, oʻz xohishiga mos keladigan 2-shartnomani tuzadi. So. unga imzo chekishdan bosh tortadi. Shu sababli 9 nafar sherigi bilan sudsiz Tomsk shahriga surgun qilinadi. Toshkent shahrining 37 nafar nufuzli kishilari So.ni surgundan qaytarish uchun imperatorga „Iltimosnoma“ (1867) yuboradilar. Unga qaytish uchun ruxsat berilganligini eshitgan raqiblari odam yollab Solihbek oxundni zaharlab oʻldirganlar.

Manbalarda So. Xoʻja Ahror Valiy madrasasini oʻz mablagʻi hisobidan tuzattirgani, Koʻkaldosh madrasasini ham taʼmirlab, 3 oshiyonlik hujralarini ganch suvoq qildirgani maʼlum. So. ulamo boʻlish bilan birga kuchli tib olimi va qasidanavis shoir ham boʻlgan.

## Adabiyot
* Ibrat, Fargʻona tarixi, ["Meros" kitobida] T., 1991;Oʻrinboyev A., Boʻriyev O., Toshkent Muhammad Solih tavsifida (XIX asr), T., 1983. Sirojiddin Axmedov.
Soliq islohotlari

**Soliq islohotlari** — soliq nazariyasi va amaliyotini muvofiqlashtirish asosida soliq yukini kamaytirish, soliqqa tortishni soddalashtirish, soliq yordamida iqtisodiy rivojlanishni taʼminlash maqsadlarida amalga oshiriladigan davlat tadbirlari. Iqtisodiyotni isloh qilishining muhim, ajralmas qismi. Oʻzbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan Soliq islohotlari strategiyasi huquqiy va demokratik davlatni barpo etish konsepsiyasi asosida shakllanmoqda. 1991 yildan boshlab Oʻzbekistonda oʻtkazilgan soliq islohotlarini 3 asosiy bosqichga boʻlish mumkin:

* Birinchi bosqich — 1991—1994-yillarda soliqqa oid qonun hujjatlarini yaratish; tamomila yangi soliqlar va toʻlovlar tizimini barpo etish va ularni xoʻjalik amaliyotiga joriy etish; moliyaviy mablagʻlarni i. ch. infratuzilmasini rivojlantirish, oʻz-oʻzini strategik resurslar bilan taʼminlashga erishish maqsadlarida qayta taqsimlash; narxlarning oʻsishi va i. ch. ning pasayishi sharoitida aholining turmush darajasi pasayib ketmasligi va ijtimoiy barqarorlikni saqlash; mustaqil tizim sifatida davlat soliq xizmatini shakllantirish vazifalari bajarildi.
* Ikkinchi bosqich — 1995—1999-yillarda soliq tizimini takomillashtirish va korxonalarga nisbatan soliq yukini kamaytirish boʻyicha Soliq islohotlari amalga oshirildi. Bu davrda soliqlarga doir mavjud qonun hujjatlari asosida Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksi ishlab chiqildi va 1997 yilda qabul qilindi.
* Uchinchi bosqich — 2000-yildan boshlab soliq islohotlari qonunchilikka kiritilayotgan oʻzgarishlar asosida fuqarolar va korxonalar uchun soliq, yukini yana-da kamaytirish, ayrim soliq turlarini bekor qilish, kichik va oʻrta tadbirkorlik subyektlarini soliqqa tortish tizimini soddalashtirish, samarali soliq tizimi tamoyillarini yana-da toʻliq roʻyobga chiqarish, jahon andozalariga mos soliq tizimini bosqichma bosqich barpo etishga yoʻnaltirilgan.

Jahondagi rivojlangan mamlakatlarda Soliq islohotlari davriy oʻtkazib turiladi. Muayyan soliq turini joriy etish yoki bekor qilish, ayrim turdagi soliqlar ulushini oshirish yoki kamaytirish. Soliq daromadlarini qayta taqsimlash va boshqa koʻrinishlarda amalga oshiriladi.

## Yana q.

* Soliq
* Soliq imtiyozlari
* Soliq stavkasi
Rustamxon Solihov

**Rustamxon Sobirovich Solihov** (1947.4.4, Toshkent) — biokimyogar olim, Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (2003). Biologiya fanlari doktori (2000), professor (2001). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1970). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo institutida ilmiy xodim (1973—76), ilmiy kotib (1976—79), katta ilmiy xodim (1979-98), 1998-yildan hujayra biologiyasi laboratoriya mudiri. Ilmiy ishlari biologik faol oqsillarni, asosan, nerv tolalarini oʻstiruvchi omillar (neyrotrofinlar)ni har xil manbalardan ajratib olib, ularning tuzilishi va xossalarini oʻrganishga bagʻishlangan. S. rahbarligida Oʻrta Osiyo ilonlari zahari tarkibidagi fermentlar va oʻstiruvchi omillar tuzilishi hamda xususiyatlari oʻrganildi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).
Shavkat Solihov

**Shavkat Ismoilovich Solihov** (1944.12.12, Toshkent) – kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), prezident (2006—2017-yillar). Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1998). Biologiya fanlari doktori (1984), professor (1984), Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1967). Toshkent Davlat Universiteti tabiiy birikmalar kimyosi kafedrasida ilmiy xodim (1967 —73), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Bioorganik kimyo boʻlimida katta ilmiy xodim (1973—92), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi O. S. Sodiqov nomidagi Bioorganik kimyo instituti direktori (1993-yildan), ayni vaqtda, oqsillar va peptidlar kimyosi laboratoriya mudiri. Oʻzbekiston milliy universiteti tabiiy birikmalar kimyosi kafedrasi mudiri (1998-yildan). Asosiy ilmiy ishlari oqsillar va peptidlar tuzilishi hamda xossalarini oʻrganishga oid. Solihov Oʻrta Osiyo jonivorlari zahari tarkibidagi toksinlar, fermentlar va shahri k. biologik faol moddalarning tuzilishi hamda funksiyasini oʻrgandi, 50 dan ortiq fiziologik faol oqsillar va peptidlarni ajratib odni, bulardan 15 tasining kimyoviy strukturasini aniqladi. Solihov rahbarligida gʻoʻza fitogormonining taʼsir mexanizmi urganilib, etilen, auksin, sitokinin retseptorlari funksiyasini tekshirish asosida defoliatsiyalash va oʻstirish faolligiga ega moddalarning skrining mezoni, kam gossipolli kunjara olish texnologiyasi ishlab chiqildi.

## Manbalar
Enmark Solihov

**Enmark Shokirovich Solihov** (1934.12.9, Samarqand) – kompozitor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1984).

1963-yilda Toshkent konservatoriyasini bitirgan. Oʻzbekiston televideniye va radioeshittirish qoʻmitasi estrada-simfonik orkestrida (1964-1965) va „Oʻzbekkonsert“ (1973-1976)da badiiy rahbar. Oʻzbekiston konservatoriyasida pedagog (1968-1973), dotsent (1996-yildan) va estrada ijrochiligi kafedrasi mudiri (1996-1998), Oʻzbekiston bastakorlar uyushmasi raisi (1975-1982), Oʻzbekiston musiqa jamiyati tashkilotchisi va raisi (1987-1991). Ijodida ommabop musiqa janrlariga alohida ahamiyat bergan. „Qiz bola“, „Qaydasan“, „Sogʻindi jon“, „Bahor ohanglari“, „Sevgi bahori“ kabi estrada qoʻshiqlari, „Xoʻja Nasriddin“ operettasi, „Oygul parining sovgʻalari“, „Moʻʼjizali doira“ myuzikllari, „Qalbingda quyosh“, „Nomerga 100 satr“, „Margʻiyona“, „Yana oʻsha Nasriddin“ va boshqa badiiy, hujjatli filmlarga musiqalar yozgan. Shuningdek, „Otashin qoʻshiq“ baleti, simfonik konsert va kamer asarlar muallifi.

## Manbalar
Solkashlik

**Solkashlik** — mevali daraxtlarning yil ora hosil berishi. Bu xususiyat, asosan, urugʻli mevalilarga xos. S. noklarda, odatda, olmaga Karaganda juda kam uchraydi. S, asosan, agrotexnikaga bogʻliq. Parvarishi yaxshi (tuprogʻi ishlanadigan, oʻgʻitlanadigan, sugoriladigan, butab turiladigan) oʻsimlik toʻqimalarida kerakli miqdorda oziq moddalar toʻplanib, gul kurtaklarining shakllanishiga, yaʼni kelasi yil hosiliga zamin yaratiladi va bunday daraxtlar har yili hosil beradi.

Odatda, mevali daraxtlar koʻp gul ochadi. Olma va nok daraxtlarining 10— 15% guli meva tugsa, serhosil hisoblanadi. Agar daraxtda gul juda koʻp bulsa, bir yillik novdalar sust usadi, barglari maydalashadi. Natijada daraxtlar kelgusi yili hosil uchun kerakli miqdordagi gul kurtaklarini shakllantira olmaydi. Shu davrgacha har yili hosil berib kelgan daraxt solkash boʻlib qoladi.

S. meva navita ham bogʻliq. Ayrim olma navlari (mas, Simirenko) yaxshi tabiiy sharoitda yetarlicha parvarish qilinsa, ayrimlari esa (mas, Delishes) qoʻshimcha parvarish qilingandagina har yili hosil beradi. S.ni yoʻq qilishda yoki uni kamaytirishda payvandtagning ahamiyati katta. Mas, kucheiz oʻsuvchi payvandtag (paradizka, dusen)ga ulangan olma daraxti har yili hosil beradi. S.ni bartaraf etishda har bir navning xususiyatini hisobga olgan holda tashqi muhit sharoiti, ayniqsa, agrotexnika tadbirlari majmui katta ahamiyatga ega. Har yili hosil berishga yordam beruvchi tadbirlarni ishlab chiqishda bogʻlarga ekiladigan navlar tarkibini tuzish, agrotexnologiya talablarini toʻliq va sifatli oʻtkazish muhim rol oʻynaydi.
Solovki orollari

**Solovki orollari** – Oq dengizdagi bir guruh orollar. Onega qoʻltigʻiga kiraverish joyida (RF Arxangelsk viloyati). Maydoni 347&nbsp;km². Guruh tarkibiga 6 orol kiradi, yiriklari: Solovki, Anzer, Katta va Kichik Muksalma; kichiklari: Katta va Kichik Zayaskiy orollari. Eng baland joyi 107 m (Golgofa togʻi). Granit, gneyslardan tashkil topgan. Relyefi pastbaland tepaliklar. Koʻp qismi aralash oʻrmonlar bilan qoplangan, bir qismi botkrklashgan. Orollarda koʻl koʻp. 15-asr boshida Solovki orollarida monastir barpo qilingan. Monastir 16—20-asr boshlarida surgun joyi boʻlgan. 1923—39 yillarda, asosan, siyosiy mahbuslar uchun qattiq rejimli lager va turma joylashgan. 1991-yil monastir Rus pravoslav cherkoviga qaytarilgan. 16-asrda qurilgan monastir ovqatxonasi (trapeznaya), Preobrajeniye sobori, qalʼa devorlari saqlangan. 1974-yildan So. davlat tarixiy meʼmoriy va tabiat muzey qoʻriqxonasiga aylantirilgan.
Solomon orollari (arxipelag)

**Solomon orollari** - Tinch okeandagi arxipelag, Melaneziyada, Yangi Gvineya oroldan sharkda. Yirik orollari: Bugenvil, Guadalkanal, SanKristobal va boshqa Maydoni 40,4 ming km². Eng baland joyi 3123 m. Solomon orollari (arxipelag)ning shim.garbiy qismida PapuaYangi Gvineya, qolgan kismida Solomon Orollari davlatlari joylashgan. Orollar 1568-yil ispan dengizchisi Mendanya de Neyra sayohatidan keyin yevropaliklarga maʼlum boʻlgan.
Solomon orollari (maʼnolari)

**Solomon Orollari**:  
* Solomon orollari (arxipelag) - Tinch okeandagi arxipelag , Melaneziyada, Yangi Gvineya o. 
* Solomon Orollari (Solomon Islands) — Tinch okeanning jan. davlat.
Tamara Solomonova

**Tamara Yevgenyevna Solomonova** (1927.9.7, Toshkent) — musiqashunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977), professor (1981). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1952). R.Glier nomidagi musiqa maktabi (1952—56), Hamza nomidagi musiqa bilim yurti (1955—63), Toshkent konservatoriyasi (1963-yildan)da pedagog, ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1973—89), kafedra mudiri (1989—98). Ilmiy faoliyati oʻzbek anʼanaviy musiqasining ritm masalalariga bagʻishlangan, 20-asr Oʻzbekiston musiqa tarixiga bagʻishlangan ilmiy, ilmiyuslubiy va Markaziy Osiyo musiqasiga doir ommabop darslik va toʻplamlar tuzuvchisi.

## Manbalar
Soloxa

**Soloxa** — skif "podsho" mozorqoʻrgʻonlaridan biri (mil. av. 4-asr). Ukrainaning Zaporojye viloyatidagi Bolshaya Znamenka qishlogʻidan 12&nbsp;km jan.sharkda joylashgan. N. I. Veselovskiy tomonidan tadqiq qilingan (1912—13). S. tepaligi (bal. 18 m) tagidan ikkita "podsho" kabri topilgan. Ulardan biri (markaziy) qad. davrlarda talontoroj etilgan, ikkinchisi (chetdagi) butun saqlangan. Qabrga podsho bilan birga uning xizmatkorlari (vino suzuvchi va qurolbardori) qoʻshib koʻmilgan. Qabrdan qurolaslahalar, hokimiyat ramzi — jez choʻqmor, oltin va kumushdan yasalgan idishlar, taqinchoklar, bilaguzuklar va boshqa chiqqan. Jang qilayotgan skiflar shakli tushirilgan oltin taroq, ayniqsa, badiiy qimmatga ega. Podsho qabridan gʻarbrokda 5 ta ot skeleta saqlangan oʻra, jez taqinchoqlari boʻlgan egarjabduq va otboqar qabri topilgan. S. skif qabilalarining hayoti, urfodati haqida ilmiy maʼlumotlar beradi. Sdan topilgan oltin buyumlar antik davrning nozik amaliy sanʼat namunasi sifatida mashhur.
Solpugalar

**Solpugalar**, falangalar (Solifugae) — oʻrgimchaksimonlar turkumi. Gavdasining uzunligi 1—7 sm. Gavdasi yaxlit bosh koʻkrak, 3 boʻgʻimli koʻkrak va 10 boʻgʻimli yirik qorin boʻlimlaridan iborat. Xelitserasi yirik, qisqichga oʻxshash. Tanasi va oyoqlari qalin tuk va qil bilan qoplangan. Traxeya bilan nafas oladi, 800 ga yaqin turi maʼlum; koʻproq tropik va subtropik mintaqalarning nam kam boʻladigan hududlarida tarqalgan. Oʻrta Osiyo choʻllarida yirik qoʻngʻirsargʻish tusli’kaspiy solpugasi va tutunrang S; togʻ oldi hududlarida birmuncha kichik (2—3 sm) sariq rangli karshchiya solpugasi uchraydi.

S. urgʻochisi in qazib, unga 30 dan 200 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan bolalarini qoʻriklaydi. S. — tungi yirtqich, hasharotlar, koʻpoyoqlilar, oʻrgimchaklar, zahkashlar, baʼzan qushlar joʻjasi, mayda kaltakesaklar va kemiruvchilar bolasiga hujum qiladi. Oʻzbekiston respublikasi hududida Sirdaryo viloyati Boyovut tumani *Joʻlangar* va *Sarmich* mahallalari hududidagi jarliklarda keng tarqalgan, ular eski qush uyasi va jar yoriqlarida yashaydi.

## Manbalar
Solt-leyk-siti

**Solt-leyk-siti** - AQShning gʻarbiy qismidagi shahar, Jordan daryosi boʻyida, uning Katta Shoʻr koʻlga quyilish yerida joylashgan. Yuta shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 181,7 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Togʻli shtatlarning muxim sanoat va savdomoliya markazlaridan. Konchilik va rangli metallurgiya (mis eritish) sanoatlari rivojlangan. AQShning harbiy raketasozlik markazlaridan. Radioelektronika, xususan, EHM, aloqa vositalari va harbiy maqsadlar uchun turli jihozlar, nazoratoʻlchov priborlari, aviatsiya va avtomobil detallari, tibbiyot asboblari, konchilik va metallurgiya sanoati uchun jihozlar ishlab chiqariladi. Kimyo, neftni qayta ishlash, oziqovqat, poligrafiya sanoati korxonalari, universitet bor. Shaharga 1847-yilda asos solingan. S.da 2002-yilda qishki 19-Olimpiada oʻyinlari boʻlib oʻtgan.
Solodlar

**Solodlar** — tuproq tipi; yer usti suvlari taʼsirida vujudga kelgan ortiqcha namlik sharoitda shoʻrtoblardan rivojlanadi. Urmondasht va dasht zonalarda, shuningdek, quruq hamda chala choʻl dashtlarda tarqalgan. Urta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik maydonlarida profili anik, ifodalanmagan solodlashgan tuprokdar uchraydi (A. N. Rozanov, 1948).
Robert Solow

**SOLU (Solow) Robert Merton** (1924.23.8, AQSH, Nyu-York) - amerikalik iqtisodchi. Garvard universitetida V. Leontyev qoʻlida saboq olgan. Kolumbiya universitetini tugatgan. S. 1950-yildan Massachusets texnologiya institutida dars bergan. 1961—63-yillarda AQSH Prezidentining iqtisodiy maslahatchisi. S. gʻoyalari neokeynschilik taʼlimotini tanqid qilish asosida yuzaga keldi. S. neokeynschilikning ayrim qarashlarini tanqid qilish asosida iqtisodiy oʻsishning neoklassik nazariyasini rivojlantirdi va uni hisoblash usullarini yaratdi. Iqtisodiy oʻsishni taʼminlashda kapitalning eng muhim oʻrinda turishini koʻrsatdi. S, shuningdek, byudjet siyosati nazariyasi, shaharlar iqgisodiyoti va yerdan foydalanish, ishsizlik nazariyasi va boshqalarga ham katta hissa qoʻshdi. Nobel mukofoti laureati (1987).

## Manbalar
Solur

**Solur**, salur — qadimgi turkiyoʻgʻuz qabilalaridan biri. S. lar mil. 2—4-asrlarda turk (xitoycha tele) nomi bilan atalgan 44 turkiy qabilalar tarkibida boʻlgan. Ayni zamonda oʻgʻuzlar Sharqiy Turkiston hududida, aniqrogʻi Tangri togʻ etaklarida yashagan, keyinchalik Turkiston hududiga tarqalgan. "Devonu lugʻotit turk"aa S. oʻgʻuzlar tarkibiga kirgan 22 urugʻdan birining nomi deb koʻrsatilgan. S.lar qadimda Sayxun (Sirdaryo), Issiqkoʻl atrofidagi joylarda va uning shim.dagi Ili daryosi boʻylarida yashaganlar, soʻngra Xorazm va Xurosonga koʻchib, turli qismlarga boʻlinib ketganlar. S. larning bir qismi oʻzlarini turkman deb atagan, boshqa bir qismi 1370—1424 yillar Samarqand orqali Sharqiy Turkistonga, soʻngra Xitoyning gʻarbiy oʻlkalari (Gansu va Sinxay)ga borib oʻtroklashgan (qarang Salorlar). Oʻz davrida Gʻarbga koʻchib ketgan S.lar turklar bilan aralashib ketgan. Hozirgi Turkiya hududida ushbu atama bilan ataladigan joy nomlari uchraydi.
Salur

**Salur** – Turkiyaning Çorum viloyati Çorum tumaniga qarashli qishloq. Aholisi 242 nafar (2022).

## Manbalar
Solfatarlar

**Solfatarlar** (ital. solfo — oltingugurt) — Yer poʻstining vulkanli rayonlarida, vulkan kraterlari va ularning yon bagʻirlaridagi mayda boʻshliq va yoriklardan, qotgan lava oqimlaridan ajralib chiquvchi koʻp miqdordagi issiq (100—300°) oltingugurt gazi, suv bugʻi va karbonat angidridi aralashgan vodorod sulfidi gazlari. S soʻnmagan vulkanlar atrofida uchraydi. Astasekin, ammo uzoq vaqt muttasil ravishda gazlar ajratuvchi vulkanlarga Neapol yaqinidagi Solfatara vulkani misol boʻladi. Baʼzi S. sanoat miqyosida oltingugurt ajratadi (yana qarang Fumarollar).
Solfejio

**Solfejio** (ital. solfeggio, "sol" va "fa" musiqa tovushlari nomidan) —1) musiqa uquvini rivojlantirishga moʻljallangan oʻquv fani. Notaga qarab kuylash, kuylarni eshitib notaga yozib olish hamda ularni tahlil etish kabi mashqlardan iborat. Oʻzbekiston musiqa taʼlimi tizimining barcha bosqichlarida, shuningdek, umumtaʼlim maktablarida ("musiqa" fani tarkibida) oʻtiladi; 2) maxsus vokal mashqlar (qarang Vokaliz).

## Adabiyot
* Hamroyev I., Bir ovozli solfejio, T., 1960; 1971;Hamroyev I., Matsokina Ye., Ikki ovozli solfejio, T., 1970.
Solyarigraf

**Solyarigraf** - bu quyoshning osmon bo'ylab harakatini suratga olish uchun uzoq ekspozitsiyadan foydalanadigan fotografiya texnikasi. Olingan tasvirlar ko'pincha quyosh pozitsiyasidan chiqadigan yorug'lik chiziqlari bilan tavsiflanadi.

Texnika:

Solyarigraf yaratish uchun shtativga kamera joylashtiriladi va quyoshga qaratiladi. Keyin kameraning deklanşörü ochiladi va bir necha soat yoki hatto kun davomida ochiq qoladi. Bu vaqt ichida quyoshning osmon bo'ylab harakati kamera sensorida qayd etiladi.

EHM vaqtining uzunligi yakuniy tasvirdagi yorug'lik chiziqlarining kengligini aniqlaydi. Qisqaroq ta'sir qilish vaqtlari torroq chiziqlar hosil qiladi, uzoqroq ta'sir qilish esa kengroq chiziqlar hosil qiladi.

Uskunalar:

Solyarigrafni yaratish uchun sizga quyidagi jihozlar kerak bo'ladi:

Qo'lda ta'sir qilish rejimiga ega kamera

Tripod

Neytral zichlik filtri (ixtiyoriy)

Kameraga kiradigan yorug'lik miqdorini kamaytirish uchun neytral zichlik filtridan foydalanish mumkin, bu uzoq vaqt davomida ta'sir qilish vaqtida ortiqcha ta'sir qilishning oldini olishda foydali bo'lishi mumkin.

Maslahatlar:

Uzoq ekspozitsiya paytida kameraning harakatlanishiga yo'l qo'ymaslik uchun mustahkam tripoddan foydalaning.

Quyoshning aniq ko'rinishi bo'lgan joyni tanlang.

Turli effektlarni yaratish uchun turli ta'sir qilish vaqtlari bilan tajriba o'tkazing.

Sabrli bo'ling! Solyarigrafiya sekin jarayon bo'lishi mumkin, ammo natijalar juda foydali bo'lishi mumkin.

Misollar:

Mana, solyarigrafiya tasvirlarining bir nechta misollari:

[Tog'dan chiqayotgan quyoshning solyarigrafik tasviri]

[Okean ustida botayotgan quyoshning solyarigrafik tasviri]

[Bir necha soat davomida osmon bo'ylab harakatlanadigan quyoshning solyarigrafik tasviri]

Xulosa:

Solyarigrafiya - noyob va chiroyli tasvirlarni yaratishning qiziqarli va oson usuli. Bir oz amaliyot bilan siz quyoshning osmon bo'ylab harakatlanishining go'zalligini aks ettiruvchi o'zingizning solyarigrafiya tasvirlaringizni yaratishingiz mumkin.
Solyariy

**Solyariy** (lot. sol — quyosh) — bemorlar quyosh nurida toblanadigan maxsus jihozlangan ochiq maydoncha (qarang Havo va quyosh vannalari).
Solgʻuriylar

**Solgʻuriylar** - Fors (Eron)dagi solgʻuriy otabeklar sulolasi (1148— 1270). S. turkmanlarga mansub boʻlib, solgʻur (yoxud solur) qabilasi saljuqiylarnchnt gʻarbga yurishi chogʻida Forsga kelib oʻrnashgan. S. sulolasi asoschisi Sonqur Janubiy Erondagi mavqeini mustahkamlash uchun saljuqiylarning oʻzaro ichki nizolaridan ustalik bilan foydalangan va Fors viloyatida mustahkam oʻrnashib olgan (1148—61). Saʼd ibn Zangi davri (1203—31)da viloyat maʼlum darajada yuksalgan boʻlsada, soʻng xorazmshohlar vassaliga aylangan, nikoh munosabatlari bilan ittifoqchilik mustahkamlangan. Saʼdning vorisi va oʻgʻli Abu Bakr davri (1231—60)da Fors moʻgʻul xonlaridan Oʻqtoyxon, soʻngra Hulokunkng vassali boʻlgan. Abu Bakr moʻgʻullardan Qutlugʻxon unvonini olgan. Uning nabirasi malika Abash xotun (1265 — 70) Hulokuning oʻgʻli Mangu Temurga turmushga chiqqach, S.ga qarashli hududlar moʻgʻullar izmiga oʻtgan. Shoir Sadiy otabek Abu Bakr saroyida yashagan.
Solyar moyi

**Solyar moyi** — neftni haydash jarayonida hosil boʻladigan oʻziga xos hidli moysimon suyuqlik. Solyar moyining kimyoviy tarkibi haydalayotgan neftga bogʻliq. Qaynash temperaturasi 240—400°. 350° da 60—70% haydaladi, qotish temperaturasi — 20° atrofida, alangalanish temperaturasi 125° dan yuqori. Sm. motor yonilgʻisi, metallarga ishlov berishda toblovchisovituvchi suyukdik sifatida, koʻnchilik, toʻqimachilik sanoatida ishlatiladi.
Soliq imtiyozlari

**Soliq imtiyozlari** — davlat tomonidan soliq toʻlovchilarga berilgan yengilliklar; soliqlar miqdorini kamaytirish, soliq toʻlash shartini yengillashtirish yoki soliqdan toʻla ozod qilishdan iborat. Soliq imtiyozlari soliq undiriladigan daromad turlarini qisqartirib, umumiy kamaytirilgan daromaddan soliq olish, soliq olinmaydigan minimal daromadni belgilash, soliq stavkalarini kamaytirish, soliqni toʻlab boʻlish muddatini qulay qilish orqali amalga oshiriladi. Soliq imtiyozlari soliq toʻlovchilarga nisbatan tabaqalashtiriladi, muayyan ijtimoiy yoki iqtisodiy maqsadni koʻzlaydi. Soliq imtiyozlari davlat qoʻlida bozor iqtisodiyotini tartibga solishga xizmat qiladi. Ular orqali iqtisodiy faoliyatning maʼlum bir turlari ragʻbatlantiriladi. Sharoitga qarab Soliq imtiyozlari qayta koʻrib turiladi. Soliq imtiyozlari berishning xilmaxil shakllari jahondagi koʻpgina mamlakatlarning soliq amaliyotida qoʻllanadi. Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksi (1997)da ayrim yuridik shaxslar va faoliyat turlari uchun hamda jismoniy shaxslarning ayrim toifalari uchun Soliq imtiyozlari belgilangan.

## Yana qarang

* Soliq
* Soliq stavkasi
* Soliq islohotlari
Somali (yarim orol)

**Somali** — Sharqiy Afrikadagi yarim orol, Hind okeanining Adan qoʻltigʻi oʻrab turadi. Yer yuzasining katta qismi zinapoyasimon plato, shimolida togʻlar bor (eng baland joyi 2406 m). Iklimi subekvatorial, shimolda tropik iqlim. Yillik yogʻin 100— 600 mm. Daryolari mavsumiy. Sohil qismi choʻl, akatsiyali chala choʻl, markaziy kismi quruq savannalardan iborat. Dare vodiylarida oʻrmonlar bor. Yarim orolda Somali, Jibuti va Efiopiyaning sharqiy qismi joylashgan.
Somali (til)

**Somali**, somali tili — somhom tillarm oilasining kushit tillari sharqiy guruhiga mansub va Somalida, Jibuti jan.da, Efiopiya sharqida va Keniyaning shim.sharkida tarqalgan; arab tili bilan birga Somali Demokratik Respublikasining rasmiy tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 9 mln. kishiga yaqin. Asosiy laxjalari: isaak, issa, darod, dagil, xaviya va boshqa Somali (til)da choʻzikligi va hosil boʻlish oʻrniga koʻra farqlanuvchi 20 ta unli bor, unlilar garmoniyasi mavjud; soʻz urgʻusi erkin. Morfologiyasida otlar 2 jins kategoriyasiga ega, 4 kelishik boʻyicha oʻzgaradi. Suffiksatsiya va soʻz qoʻshish asosiy soʻz yasovchi vositalaridandir. Lugʻat tarkibida koʻplab arabiy oʻzlashmalar uchraydi. Somali (til) uchun 1973-yildan lotin grafikasi asosidagi yozuv joriy qilingan.
Somalilar

**Somalilar** — xalq. Somalining asosiy aholisi (6,1 mln. kishi). Shuningdek, Efiopiya, Keniya va boshqa joylarda ham yashaydi. Umumiy soni 7,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Somali tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. S, asosan, chorvachilik, hunarmandchilik, dehqonchilik (sorgo, tamaki, paxta va boshqalar) va dare boʻyida yashovchilari baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Somatik nerv sistemasi

**Somatik nerv sistemasi** - odam va hayvonlar nerv sistemasining bir qismi. Tana muskullarini, teri va boʻgʻimlarni innervatsiyalakdi; organizmning sensor va motor funksiyalarini taʼminlaydi. Umurtqali qayvonlarda skelet koʻndalang targʻil muskullari Somatik nerv sistemasi s. x,isoblanadi. Ularni orqa miya old shoxlarining motoneyronlari va bosh miya ustuni qismining baʼzi motor yadrolari innervatsiya qiladi. Bu motoneyronlar harakatining uygʻunligi toʻgʻridantoʻgʻri yoxud muskul, paylardan axborot oladigan neyronlar, shuningdek, bosh miyaning turli qismlaridagi markazlar va boshqa sensor yoki sezuvchi motoneyronlardan keluvchi internyoyronlarning sinaptik taʼsiri vositasida yuzaga keladi. Nerv sistemasining somatik va visseral, yaʼni ichki nerv sistemasiga ajratilishi (k,. Vegetativ nerv sistemasi) shartlidir.
Shamsuddin Somi

**Shamsuddin Somi** (1850.1.7, Yanya — 1904.1.6, Istanbul) — turk ensiklopedist olimi. Yunon, italyan, fransuz tillari, geografiya, matematika, tarix, tibbiyot, kimyo tarixi boʻyicha mutaxassis. Istanbulda turli lavozimlarda ishlagan. S.Sh. "Fransuzcha — turkcha lugʻat" (1j., 1882; 2j., 1888; 3j., 1901; 4j., 1905), "Qomus ul-aʼlom" ("Mashqur shaxslar krmusi") (1888—99 yillar, 6 jildli), "Qomusi turkiy" (2 jildli), "Qomusi arabiy" va boshqa kitoblar muallifi. Asarlari jahon fani taraqqiyotida muhim oʻrin egallaydi.
Somali (maʼnolari)

**Somali** (somalicha: *Soomaaliya*) poytaxti — Mogadisho shahri.
* Somali (yarim orol) — Sharqiy Afrikadagi yarim orol, Hind okeanining Adan qoʻltigʻi oʻrab turadi.
* Somali (Soomaaliya), Somali Demokratik Respublikasi (Jamhuuriyadda Dimoqraadiga yeye Soomaaliya) — Shim.
* Somali (til), somali tili — somhom tillarm oilasining kushit tillari sharqiy guruhiga mansub va Somalida, Jibuti jan.
Somnambulizm

**Somnambulizm** (lotincha: somnus uyqu va ambulo – yurmoq, lunatizm) – uyquda yurish, bunda bemor uyquda odatdagi harakatlarni gʻayri ixtiyoriy bajaradi (mas, yuradi, kiyinadi, buyumlarini olib taxlaydi) va yana oʻrniga yotib uyqusini davom ettiradi. Kuchli tovush yoki biror taʼsirlovchi yordamida uygʻotilsa, u darrov oʻziga keladi va qilgan xatti harakatlarini mutlaqo eslay olmaydi. Bunga oʻxshash holat epilepsiyasa ham kuzatiladi, shu bois uni somnambulizmdan farqlash lozim. S. juda charchab qolganda, astenik nevrozlarda, mstermyada, ogʻir kasalliklardan tuzalayotganda paydo boʻlishi mumkin. Somnambulizm uyqu paytvda markaziy nerv sistemasining tormozlanishi miyaning harakat funksiyasini belgilaydigan sohasiga tarqalmaganda roʻy beradi. Notoʻliq, yuzaki tormozlanishga uxlab yotgan odamning tushida gapirishi, oʻrnidan turib oʻtirishi misol boʻla oladi. Biroq ancha roʻyrost buzilishlar somnambulizm deb ataladi. Bunda uxlab yotgan odam oʻrnidan turib, maqsadsiz yuradi yoki koʻrgan tushiga qarab harakat qiladi, ertalab uyqudan turgach, buni zoʻrga eslaydi yoki butunlay eslay olmaydi.ga uchragan isterik tabiatdagi odam boʻlgan yuqeani lof urib gapiradi. Somnambulizm xurujlari paytida uyqudagi odam yiqilib tushishi, jarohatlanishi mumkin, Somnambulizm shundagina u uygʻonib ketadi. Baxtsiz hodisa roʻy bermasligi uchun S.ga uchragan kishi yotgan uyning derazalari va eshiklarini yopib, elektr asboblarini oʻchirib qoʻyish lozim. S. bilan kasallangan odamni xuddi uxlab yotgan odamni uygʻotgandek ohista, past ovoz bilan uygʻotish lozim. S.ga mubtalo boʻlgan odam oʻzini tekshirtirishi va davolanishi kerak.

## Manbalar
Somon

**Somon** — ezib maydalangan gʻalla poyasi; yem-xashak. Bugʻdoy, arpa, javdar, suli va boshqa gʻalla ekinlarini xirmonda hoʻkiz, ot, eshak bilan yanchishda (hoʻp) mol tuyogʻi taʼsirida poya ezilib, mayda Somon qosil boʻladi. 100&nbsp;kg bahorgi arpa va bugʻdoy Somonnining toʻyimligi 22—33 ozuqa birligiga teng. Bugʻdoy va arpani kombaynda yanchishda esa barglarining koʻp kismi yanchish jarayonida maydalanib, ventilyator shamoli taʼsiridan uchib ketadi, maydalanmagan poya koʻp chiqadi. Somonda 30—42% kletchatka, 35— 40% atrofida azotsiz ekstrakt moddalar, 1,3—2,8% protein va boshqa bor. Mollarga yedirishdan oldin Somonga maxsus usullarda: qaynoq suvda boʻktirish, qaynoq bugʻda bugʻlash, barda, lavlagi turpi, qirqilgan ildizmevalar bilan aralashtirish, kaustik soda, kalsiyli soda, ammiakli suv, suyuq ammiak va ohak suvi, osh tuzi, karbamid eritmasi bilan ishlov berish uning xushxoʻrligi va toʻyimliligini oshiradi. Sdan mollar tagiga toʻshama uchun foydalaniladi. Shuningdek, Somon mahalliy qurilish materiali hisoblanadi, somonsuvokda loyga qoʻshiladi, suvoqning mustahkamligi va yorilmasligini taʼminlaydi.

## Yana qarang

* Pichan
Somon yoʻli

**Somon yoʻli** **galaktikasi**– Shimoliy qutbi Veronika sochlari yulduz turkumida boʻlib, osmonni deyarli katta aylana boʻylab oʻrab olgan xira nurlanuvchi yoʻl; Shimoliy yarimshardagi Oqqush yulduzlari turkumidan boshlanib, janubga ikkita alohida tarmoq holida choʻziladi va bizga koʻrinmaydigan Janubiy But yulduz turkumida birlashadi. Somon yoʻlining tuzilishi juda murakkab: baʼzi joyda 30° gacha kengaysa, baʼzi joyda 4—5° gacha torayadi. Somon yoʻlining ravshanligi hamma joylarda bir xil emas. Somon yoʻlining eng xira qismi Aravakash yulduz turkumi atrofida joylashgan. Galileo Galilei 1610-yilda Somon yoʻlini kuzatib, uning juda koʻp sonli xira yulduzlar toʻplamidan iboratligini tasdiqladi. Somon yoʻli yulduzlari toʻplami tartibsiz boʻlmay, oʻzaro tortish kuchi bilan bogʻlangan sistemani hosil qiladi. Bu yulduzlar sistemasi Galaktika deb atalib, uning markazi Oqqush, Qavs yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan.

## Manbalar

## Oʻqish uchun
* 
* 

## Havolalar

* Somon yoʻli – 3D xarita
Somoniyon choʻqqisi

**Somoniyon choʻqqisi** - Oʻrta Osiyodagi eng baland choʻqqi (7495 m). Pomirdagi Fanlar Akademiyasi tizmasida, undan Pyotr I tizmasining ajralgan joyida. Yon bagʻirlari, asosan, qalin firn va muz qatlami bilan qoplangan. Choʻqqiga birinchi marta Tojikiston-Pomir ekspeditsiyasi qatnashchisi Ye. Abalakov chikkan (1933).
Somonchisoy

**Somonchisoy** - Toychisoy Qashqadaryo viloyatidagi soy. Pachkamar dovonidan 3&nbsp;km oʻtgach, Ellikbosh tizmasi jan. yon bagʻridagi Jangabuloq bulogʻidan boshlanadi. Uzunligi 84&nbsp;km, xavzasining maydoni 496&nbsp;km². Asosan, yomgʻir, qisman qor erishidan toʻyinadi. Oʻzan boʻylab chiqadigan yer osti suvlari hisobiga soyda yil boʻyi suv oqadi. Quyi oʻzanida doimiy suv oqimi deyarli boʻlmaydi.

Qurgʻoqchil yillarda soydan umuman suv oqmaydi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi, boshlanishidan 61&nbsp;km gacha 0,070 m³/sek., oqim moduli 0,2 l/sek. Soyning koʻp sonli (54 ta) tarmoklari yozda qurib qoladi.
Anastasio Somoza García

**SOMOSA (Somoza) Anastasio** (1896— 1956) – Nikaragua prezidenti (1936—1947, 1950—1956), amalda diktator. Oʻldirilgan.

## Manbalar
Somoniy

**Somoniy** — Tojikiston Respublikasi pul birligi. 2000-yil 30 oktyabrda muomalaga kiritilgan. 1 S.q 100 dirham. Xalqaro ifodasi TAS. 1, 5, 10, 20, 50, 100 nominaddagi banknotlarda chikariladi. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari q 3,09 S. (2003., oktyabr).
Son (maʼnolari)

**Son**:

* Son — narsalarni sanash, miqdorni belgilash uchun qoʻllaniladigan matematik vosita; matematika
* Son (oyoq) — quruqlikda yashovchi umurtqalilar orqa oyogʻi; odam da oyoqning chanoqson boʻgʻimidan tizza boʻgʻimigacha boʻlgan qismi.
* Son (tilshunoslik) (tilshunoslikda) —1) mustaqil soʻz turkumlaridan biri; predmetning miqdorini, sanoq jihatdan tartibini bildiruvchi soʻzlar guruhi.

ff
Sonata

**Sonata** (,  – „yangramoq“) – kamer-cholgʻu musiqasining asosiy janrlaridan. 3 qismli turkum asar, baʼzan 1, 4, 5 qismlilari ham uchraydi. 3 qismli mumtoz sonataning 1 va 3 qismlari tez, 2qismi vazmin surʼatlidir. 1-qismi (sonata allegrosi) 3 yirik boʻlimdan tashkil topadi: qaramaqarshi musiqiy mavzularni namoyon qilish (ekspozitsiya), ularni birbiriga taqqoslab rivojlantirish (2-boʻlim), soʻngra asosiy kuylarni oʻzaro yaqinlashtirib birlashtirish (repriza). „sonata“ atamasi 16-asrdan maʼlum boʻlib, avvalboshda kantatadan farqdi oʻlaroq har qanday cholgʻu pyesa ham sonata deyilgan. 17-asr boshlarida sonataning 2 koʻrinishi (cherkov sonatasi va kamer sonata) shakllandi. 18-asr oʻrtalarida D. Skarlatti, F. E. Bax klavir sonatalar yozishgan, Y. Gaydn, V. Motsartlar sonataning mumtoz namunalarini yaratishdi. Sonata rivoji va yuqori choʻqqilarga chiqishida Lyudvig van Betxoven sonatalari muhim ahamiyatga ega boʻldi. L. Betxoven sonatani rang-barang mavzu va mazmun, murakkab shakl bilan boyitib, janr imkoniyatlarini kengaytirdi. F. Shopen, R. Shuman, F. List, I. Brams, E. Griglar sonata rivojiga katta hissa qoʻshdilar. Romantizm davri va 20-asr kompozitorlari ijodida ham sonata asarlari muhim oʻrin egalladi. Oʻzbekistonda ilk sonatalarni 1940—50 yillarda Ik. Akbarov, F. Nazarov, G. Mushel, A. Kozlovskiy kabi kompozitorlar yaratishgan. Keyinchalik, E. Solihov, N. Zokirov, A. Ergashev, D. Saydaminova, H. Rahimov, N. Gʻiyosov va boshqa kompozitorlar ijodida rivojlangan. Shuningdek, sonataning kichik hajmdagi turi – *sonatina* oʻzining soddaligi, ijro uslubining oddiyligi bilan ajralib turadi.

## Manbalar
Songay

**Songay** — Niger, Mali, BurkinaFaso, Nigeriya va Benindagi xalq. 1,6 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Songay tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Songay dehqonchilik, chorvachilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Sonet

**Sonet** (ital. sonetto) — 14 misradan iborat turgʻun sheʼriy shakl. Sonet qatʼiy qonun—qoidalar asosida yaratiladi. U 4 banddan iborat boʻlib, 1- va 2- bandlar 4 misradan (katren), 3- va 4- bandlar 3 misradan (terset) tashkil topadi. Katrenlar, koʻpincha, avav avav yoki avva avva shaklida, tersetlar esa cdc dcd yoki cde cde shaklida qofiyalangan boʻladi. Eng muhimi — qofiyalar toʻla va jarangdor boʻlishi lozim. Sonet faqat shaklan emas, mazmunan ham shunday talablarga javob berishi kerak. Masalan, uning 1bandida asosiy fikr aytiladi, 2bandda bu fikr rivojlanadi, 3 bandda yechim, 4 bandda esa xotima ifodalanadi. Sonet  13-asrda vujudga kelgan. Sonetning mustaqil sheʼr turi sifatida shakllanishida F. Petrarkaning xizmati katta. Dante, P. Ronsar (152485), V. Shekspir, I. Gyote kabi shoirlar Sonetning mumtoz namunalarini yaratganlar. Rossiyada ilk bor 18-asrda V. Trediakovskiy, A. Sumarokovlar, keyinchalik A. Pushkin, M. Lermontov, A. Fet kabi shoirlar, 20-asrda A. Blok, B. Bryusov, A. Axmatovalar Sonetlar yaratganlar. S. oʻzbek sheʼriyatida 30-yillarda paydo boʻldi. Usmon Nosir, Barot Boyqobilov, Rauf Parfi va boshqalar Sonet yozganlar.
Soniy

**Soniy**, shayx Hamad bin Xalifa Ol Soniy (1950, Doʻha) — Qatar davlat arbobi. Buyuk Britaniyadagi Sanderxest harbiy bilim yurtinitugatgan (1971). Generalmayor. 1971-yildan harakatlanuvchi batalon komandiri, soʻng qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni. 1977-yil 31 mayda valiaxd shahzoda deb eʼlon qilingan va mudofaa vaziri etib tayinlangan. Keyinchalik Rejalashtirish oliy majlisi raisi. 1979—91 yillarda Yoshlarga gʻamxoʻrlik qilish qoʻmitasi raisi. 1995-yildan Qatar Davlati amiri.
Sonor undosh

**Sonor undosh**, **sonant** ( — jarangdor, jaranglovchi) — ovozning ishtirokiga va hosil boʻlish usuliga koʻra alohida xususiyatlarga ega boʻlgan undoshlarning umumiy nomi. Sonor undoshlarda ovoz shovqinga qaraganda koʻproq boʻladi va ular shu xususiyati bilan unlilarga yaqin turadi. Ular oʻzbek tilida 5 ta: l, r, m, n, ng (s). Baʼzi adabiyotlarda y va w (lablangan v) undoshlari ham sonorlar qatoriga kiritiladi. L — yon undosh, r — titroq undosh, m, n, ng — burun tovushlari. Sonor undoshlar artikulyasion jihatdan undosh, akustik sifatlariga koʻra esa unli tovushlardir. Shuningdek, baʼzi adabiyotlarda baʼzi undoshlar tarkibiga koʻra sof va qorishiq, ovoz va shovqinning ishtirokiga koʻra esa, sonorlar va shovqinlilar deb ham tasnif qilinadi. Qorishiq undoshlar bitta — „Ch“.
Sonora

**Sonora** — Meksikadagi shtat, Tinch okean sohilida. Maydoni 184,9 ming km². Aholisi 2,21 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Ermosilo sh. gʻududining katta qismi past va oʻrtacha balandlikdagi togʻlardan iborat. Sharqida Gʻarbiy SyerraMadre togʻlari bor. Iklimi subtropik, quruq ikdim. Yillik yogʻin 200–600&nbsp;mm. Chala choʻl va choʻl oʻsimliklari usadi. S. — Meksikaning rivojlangan shtatlaridan. Eskport uchun paxta, pomidor va erta pishar sabzavotlar yetishtiriladi. Goʻsht chorvachiligi rivojlangan. Mis, grafit, surma qazib olinadi. Rangli metallurgiya, oziqovqat, ip gazlama sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Bosh porti — Guaymas.
Son (oyoq)

**Son** – quruqlikda yashovchi umurtqalilar orqa oyogʻi hisoblanadi; odam da oyoqning chanoqson boʻgʻimidan tizza boʻgʻimigacha boʻlgan qismi son skeleti son suyagidir. Son suyagi, muskullar, qon tomir va nervlardan tashkil topgan. Ularni teri osti pardasi, yogʻ qatlami va teri qoplab turadi. Son terisi ostidan sonning katta venasi oʻtadi. Son muskullari oldingi, ichki va tashqi guruxlarga boʻlinadi. Son boldir, oyoq kafti va panjalar bilan qoʻshilib, oyoqni tashkil etadi. Boʻgʻimoyoqlilar soni oyoqning 3 yoki 4 boʻgʻim asosidan boshlanadigan harakatchan aʼzosidir.
Sonorizm

**Sonorizm**, sonoristika (lotincha: sonorus — jarangdor soʻzidan) — 20-asr musiqa uslublaridan. Konkret musiqa, elektron musiqa, shuningdek, musiqiy impressionizm tamoyillari asosida 1960-yillarda yuzaga kelgan (K. Penderetskiy, D. Ligeti va boshqalar). 1970y.lardan O. Messian, V. Lyutoslavskiy, R. Shchedrin, A. Shnitke va boshqa kompozitorlar ijodida rivoj topgan. Sda tovushlardagi balandpastlik, ritmik munosabatlar emas, balki birinchi oʻrinda tembr (tovush boʻyogʻi), turli musiqiy birikmalar sadolanishining oʻziga xosligi turadi. Unda akkordlar oʻrnida tovushlarning noanʼanaviy qoʻshilmalari, sozlarning yangi chalish usullari qoʻllanadi. Oʻzbekistonda M. Tojiyev, R. Vildanov, T. Qurbonov, F. va D. YanovYanovskiylar, M. Bafoyev va boshqa kompozitorlar asarlarida uchraydi.
Sontosh dovoni

**Sontosh dovoni** — Tyanshan toglaridagi dovon. Issiqkoʻldan sharqroqda, Qirgʻiziston hududida. Bal. 2195 m. S. orqali Issiqkoʻl botigʻidan Olmaotaga xalqaro avtomobil yoʻli oʻtgan.
Soplo

**Soplo** — gaz, havo (bugʻ) va suyuqlikni purkash hamda ularning oqimi yoʻnalishi va tezligini rostlab turish uchun moʻljallangan konussimon uchlik. Gidravlik turbina, bug turbinasi, forsunka, reaktiv dvigatellarda (rayemga q.) ishlatiladi. S.ning koʻndalang kesimi toʻgʻri toʻrtburchak (yassi S), dumaloq (oʻq boʻyicha simmetrik S.) yoki ixtiyoriy shaklda (fazoviy S.) boʻlishi mumkin. Sda oqim yoʻnalishida suyuklik yoki gazning tezligi (i) uzluksiz (boshlangʻich tezlik iodan chiqishdagi tezlik ia gacha) oshib boradi (uqua). Energiyaning sak,lanish qonuniga muvofiq, tezlik oshgan sari bosim va temperatura pasayib boradi. S.dagi suyuqlik yoki gaz oqimini hisoblashda ana shu xususiyatni hisobga olish kerak boʻladi. S texnikada (bugʻ va gaz turbinalarida, raketa va havoreaktiv dvigatellarda, magnitgazodinamika qurilmalarida, samolyotlar sinaladigan aerodinamik quvurlar va boshqalarda) keng ishlatiladi.
Sopol

**Sopol** — maxsus loy (tuproq, suv, qisman qum va toʻzgʻoq aralashmasi)dan ishlanib olovda qizdirib tayyorlanadigan magʻsulot; kulollik buyumlari. Loy 2 xil usulda — koʻlda hamda kulollik charxi yordamida shaklga solib yasaladi, soʻng gulxan (xumdon)da qizdirib Sopol tayyorlanadi. Roʻzgʻorda (piyola, kosa, lagan, koʻza, oftoba, xum va boshqalar), meʼmorlik (koshin, sopolak, parchin va boshqalar) hamda sanoat (utga chidamli qoliplar va boshqalar)da Sopol buyumlari keng qoʻllanadi; bolalar oʻyinchoqlari, ayrim bezak buyumlari (haykalcha, yirik haykallar) ham shu usulda tayyorlanadi. Foydalaniladigan loy tarkibiga qarab Sopolning rangi turlicha (och sariq, qizgʻish, kulrang va boshqalar) boʻladi. Angob (loya)ga chayib olingan Sopol soyada quritilib, yana xumdonda pishiriladi. Sta bezak ishlash ham turlicha: boʻrtma, oʻyma naqshlar uning hoʻlligida, qirma gullar Sopol angobga chayib olingandan soʻng ishlanadi; xumdonga bir bor kirib chiqqan buyumlar gullar ishlangandan keyin yana bir bor xumdonda qizdiriladi. Sopol buyumlar 2 xil — sirlangan Sopol hamda sirlanmagan Sopol (terrakota)ga boʻlinadi. Sopol neolit davridan maʼlum boʻlib, sirlanmagan Sopol kadimiydir. Sirlangan Sopol buyumlar ishlab chiqarish. Oʻrta Osiyoda 10—12-asrlardan yuksak taraqqiy etdi. Oʻzbekiston hududida Sopol buyumlar ishlab chiqarish. keng yoʻlga qoʻyilgan; Sopol buyumlarni bezatilishi jihatidan birbiridan farqlanuvchi kulollik maktablari shakllangan.

## Yana qarang

* Keramika
Sopolimerlanish

**Sopolimerlanish** - 2 yoki undan ortiq turli monomerlar ishtirokidagi polimerlanish. Mas, butadiyenni stirol bilan, vinilxloridni vinilatsetat va malein angidrid bilan polimerlanishi S.ga misol boʻla oladi. S. xossalari (modifikatsiyalari) yoʻnaltirilgan oʻzgarishli, shuningdek, yangi xossalarga ega boʻlgan polimerlar olishda qoʻllanadi, maʼlum monomerlar asosida olingan polimer materiallar turini yanada koʻpaytirishga imkon beradi.
Sopolimerlar

**Sopolimerlar** — makromolekulasi 2 va undan ortiq struktura zvenolaridan iborat polimerlar. Har qaysi turdagi struktura zvenolari makromolekula chegarasida birbiri bilan almashinuvchi uzluksiz uzun bloklar hosil qilgan S. bloksopolimerlar deyiladi. Bir xil kimyoviy tarkibli makromolekula zanjirining ichki zvenolariga bir yoki bir necha boshqa tarkibli monomer biriktirsa boʻladi. Bunday S. payvandlangan S. deb ataladi. Kimyoviy zvenoning bir makromolekulasida turlicha tiplarni birbiriga biriktirib xossalari oldindan maʼlum boʻlgan materiallar hosil qilish mumkin (qarang Polimerlanish).
Sorbentlar

**Sorbentlar** (lot. sorbens — yutuvchi) — gaz, bugʻ va erigan moddalarni yutish uchun qoʻllanadigan qattiq yoki suyuq moddalar. Yutuvchi modda sorbent, yutiladigan modda esa sorbtiv yoki sorbat deyiladi. Adsorbsiya, absorbsiya va kapillyar kondensatsiya kabi oddiy jarayonlar yigʻindisidan iborat murakkab fizikkimyoviy jarayon sorbsiyadir. Agar sorbtivning yutilishi uning sorbent bilan taʼsirlanishi natijasida boʻlsa, bunday jarayon xemosorbsiya deb ataladi. Xemosorbsiya koʻpincha sorbent satxida sodir boʻladi. Faollangan kumir, silikagel, alyuminiy oksid, seolitlar koʻplab ishlatiladigan S.dir. Sintetik ionlovchi smolalar (qarang Ionitlar) ham muxim S. hisoblanadi. Suyuq S. kimyo sanoatida qoʻllanadi.
Sorbit

**Sorbit** (ingliz olimi G. K. Sorbi nomidan), metallshunoslikda — poʻlat va choʻyan strukturasini tashkil etuvchilardan biri; sementit va ferrit aralashmasi. Sovitilganda yuz beradigan diffuzion oʻzgarishlar natijasida austenitlsh hosil boʻladi. S.ning mikrostrukturasi plastinkasimon (normallash, yaʼni sorbitlash natijasida hosil qilinadi) yoki donador (termik yaxshilash natijasida hosil qilinadi) boʻladi. S. strukturali poʻlatning plastikligi va zarbiy qovushoqligi yuqori, juda mustahkam, shuning uchun mashinalarning koʻpgina detallari, relyelar, bandajlar va boshqa sorbitlanadi.
Sorbsiya

**Sorbsiya** (lotincha: sorbeo — yutaman) — gaz, bugʻ va erigan moddalarning kattik, jism yoki suyuqlikda yutilishi. Yutuvchi jismlar sorbentlar, yutiluvchi modda sorbat (yoki sorbtiv) deyiladi. S.ning quyidagi turlari bor: adsorbsiya, absorbsiya, xemosorbsiya va kapillyar kondensatsiya — yutuvchi moddaning gʻovak va kapillyarlarida suyuq faza hosil boʻlishi. S. — koʻpgina tabiiy jarayonlarning asosiy tarkibiy qismi; u kimyoda keng qoʻllanadi. Muhim sorbentlarga faollangan kumir, silikogel, seolitlar, smektit, navbaxtit va boshqa kiradi.
Sorlar

**Sorlar** () — qarchigʻaylar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 25 turi bor. Yevrosiyoda, Afrika va Amerika kitʼalarida, Madagaskar va Gavayya orollarida tarqalgan. Oʻrtacha kattalikda, uz. 28 sm dan 70 sm gacha, vazni 140 g dan 2&nbsp;kg gacha. Qanotlari va dumi keng. Patlari koʻproq sariq va malla rangda. Oʻrmon, dasht va togʻli hududlarda hamda tundrada yashaydi. Uyasini daraxtlar, kryalar, jarliklar va yerga quradi. Qulay joyga qurilgan uyalardan har yili foydalanadi. 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini koʻproq modasi bosadi. Inkubatsiya davri 30—40 kun% Bolalarini uyada 45—55 kun boqadi. Asosan, keng tarqalgan kemiruvchilar, ayrim turlari kaltakesak, ilon, quyon, yirik hasharotlar bilan oziqlanadi. Oziq kam boʻlgan yillari S. bolalari oʻrtasida kannibalizm kuzatiladi, yaʼni katta yohdagi bolalari kichigi va nimjonini yeydi. S.ning 2 turi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan.
Sormait

**Sormait** — asosini temir tashkil qiladigan qattiq qotishmalarning umumiy nomi. S. 20-asr 30y.larida Sormovo zavodi (Rossiya)da ishlab chiqilgan (nomi shundan). Qattiq S.da 25—3 xrom (Sg), 2,5—3,5% uglerod (S), 3— 5% nikel (Ni), 4,5% marganets (Mp), 2,8—4,2% kremniy (Si), 0,08% gacha oltingugurt (S) va boshqa boʻladi. Strukturasi jihatdan yuqori xromli choʻyanga yaqin turadi, termik ishlanganda qattiqligini oʻzgartirmaydi. S.ning boshqa ayrim xossalari: Rokvell boʻyicha qattiqligi 50 dan ortiq, erish temperaturasi yuqori (1275°) va boshqa Shtamplar, oʻlchov asboblari va boshqa detallar Sdan tayyorlanadi. Detal va asboblarning tez yeyiladigan sirtlariga eritib yopishtirish va boshqa maqsadlarda ham ishlatiladi.
Soprano

**Soprano** (ital. sopra — yuqorida soʻzidan) — 1) xonandaning eng yuqori ovozi. Diapazoni birinchi oktava "do" dan uchinchi oktava "do" — "mi" gacha (ayollarda), ikkinchi oktava "lya"gacha (bolalarda). S. boshqa ovozlardan "bosh" registr ustunligi bilan farqlanadi. Kuchli tovushdagi dramatik (Puchchinining "Turandot" operasidagi Turandot partiyasi), yumshoq tembrli lirik (Gunoning "Faust"idagi Margarita), koloraturali S. kabi turlarga boʻlinadi; 2) xordagi eng yuqori ovozli partiya; 3) baʼzi sozlarning yuqori registrli turi (mas, S.li saksofon).