Amudaryo jangi (Buxoro amirligi)

**Amudaryo jangi** (1788—1789) – Amudaryo boʻylarida hamda Balx, Aqcha va Qatagʻon hududlarida Afgʻonistondagi Durroniylar davlati qoʻshinlari bilan Buxoro amirligi qoʻshinlari oʻrtasida yuz bergan bir qator harbiy toʻqnashuvlar va manyovrlardan iborat boʻlgan. Durroniylar qoʻshinlariga Temurshoh Durroniy, Buxoro qoʻshinlariga esa Amir Shohmurod boshchilik qilgan.

Harbiy yurish davomida qal’alarni qamal qilish, Hindukush togʻlari orqali katta qoʻshinlar bilan uzoq masofalarga yurishlar hamda hal qiluvchi ochiq maydon jangi boʻlib oʻtgan. Mazkur jangda Buxoro qoʻshinlarining bir necha harbiy boʻlinmalari ogʻir magʻlubiyatga uchragan.

Natijada tomonlar oʻrtasida muzokaralar yoʻli bilan kelishuv tuzilgan. Bu kelishuv asosan avvalgi bitimlarni yana bir bor tasdiqlagan boʻlsa-da, shimoliy hududlarda Durroniylar davlatining mavqei baribir beqarorligicha qolgan.

## Kelib chiqishi

1788-yil yozida Amir Shohmurod Temurshoh Durroniyning eʼtibori Moʻlton tomonga qaratilganidan foydalanib, Chahor viloyatining bir necha amirlari koʻmagida Amudaryodan oʻtdi. Buxoro qoʻshinlari Aqchani egallab, u yerdagi kichik durroniy garnizonini haydab chiqardi va soʻng Balxni qamal qilish uchun yurish qildi. Ular qal’ada qolgan hokim qoʻshinlarini ark ichida qurshab oldilar. Temurshoh esa Madadxon Isʼhoqzoyni Moʻltondan chaqirib olib, taxminan 40 ming kishilik yordamchi qoʻshin bilan Balx tomonga yubordi. Shu bilan birga, oʻzi shimolga yurish qilish uchun Kobulda yanada katta qoʻshin toʻplashni boshladi. Temurshoh jang maydoniga yetib kelguniga qadar Buxoro lashkarida ichki nizolar yuzaga keldi; jumladan, Shohmurodning oʻgʻillaridan birining vafoti Buxoro qoʻshinlari birligini vaqtincha zaiflashtirdi.

Shunga qaramay, keyingi bahorda Shohmurod harbiy harakatlarni yana davom ettirib, yana Amudaryodan oʻtdi. Bunga javoban Temurshoh juda katta qoʻshin bilan oldinga yurdi; zamondosh manbalarda bu qoʻshin soni taxminan 150 ming kishi deb koʻrsatiladi. Biroq Durroniy qoʻshinining nihoyatda katta boʻlishi togʻ dovonlarida taʼminot masalalarini qiyinlashtirdi va qattiq qish sharoitida strategik jihatdan zaiflikka sabab boʻldi.
## Jang

Temurshoh shimolga yurishida darhol qiyinchiliklarga duch kelgan: togʻ dovonlarida oziq-ovqat va boshqa taʼminot tanqisligi yuzaga keladi, qor bosgan yoʻllarda artilleriya harakatsiz qoladi, shuningdek, yoʻl uchun odatda toʻlanadigan haq berilmagani sababli Shayx Ali hazoralari bilan qurolli toʻqnashuvlar yuz beradi. Shunga qaramay, Temurshoh Shibar dovonidan oʻtib, Surxob vodiysi orqali Bagʻlonga yetib borgan. U yerda unga Xulmning mirvoliysi Mir Qilich Alibeg qoʻshildi. Mirvoliyning maslahatiga koʻra, Temurshoh avvalo Qatagʻonni mustahkamlab olishga qaror qiladi. Garchi Temurshoh qoʻshini son jihatdan ustun boʻlsa-da, Qatagʻon otliq qoʻshinlari xavfli kuch boʻlib chiqadi. Natijada siyosiy kelishuvga erishiladi: Mizrobbiy Durroniylar hukmronligini tan olib va xiroj toʻlash sharti bilan otaliq lavozimida qoldirilgan.

Qatagʻondagi harbiy harakatlardan soʻng Temurshoh Balx tomon yurdi. Buxoro qoʻshinlari toʻgʻridan-toʻgʻri qamal chizigʻidan chekinib, Durroniy qoʻshinlarini taʼminot jihatdan qiyin ahvolga solish maqsadida Chahor viloyati hududiga qaytadi. Shundan keyin Amir Shohmurod tungi hujum uyushtirdi: taxminan 30 ming otliqdan iborat ikki qoʻshin Amudaryodan oʻtib, Temurshoh qoʻshinini qurshab olishga harakat qilgan. Biroq mirvoliyning razvedka tarmogʻidan olingan maʼlumotlar tufayli Temurshoh qoʻshinlarini hujum yoʻnalishi boʻylab oldindan joylashtirib qoʻydi. Natijada yuz bergan jangda Buxoro qoʻshinlari hujumi qaytarildi va zamondosh manbalarga koʻra, ular qariyb 6 ming kishi halok boʻlgan holda katta talafot koʻrdi. Ushbu magʻlubiyatdan soʻng Shohmurod muzokara olib borish uchun yuqori martabali diniy elchilarni yubordi. Muzokaralar natijasida 1768-yildagi avvalgi bitimlar yana bir bor tasdiqlanadi, Temurshoh esa oʻz navbatida Buxoro amirligining Shahrisabz va Marv ustidan hukmronligini tan oladi.

## Oqibatlari

Temurshoh Kobul tomon chekinib bordi, biroq Aqcha hamda Balx qal’asini qoʻriqlash uchun Muhammadxon Qizilbosh boshchiligida taxminan 4 ming otliq askarni garnizon sifatida qoldirgan. Durroniy qoʻshinlarining Hindukush orqali ortga qaytishi esa fojeali tus oladi: qish erta kelib, yuqori vodiylar va dovonlar qalin qor bilan yopilib qoladi, koʻplab askarlar qishki kiyim-bosh bilan taʼminlanmagan edi. Natijada minglab askarlar sovuqdan halok boʻladi.

Bu ogʻir talafotlar hamda taʼminot bilan bogʻliq katta xarajatlar Chahor viloyati amirlarini Durroniylardan voz kechishga undadi; ular juma xutbasida Shohmurod nomini kiritadilar. Shunday qilib, Durroniylar Balx va Aqcha ustidan maʼlum darajada nazoratni qayta tiklagan boʻlsalar-da, bu yurish uzoq muddatli natijalar bermaydi va davlat xazinasiga juda katta moliyaviy yuk tushiradi. Zamondosh hisob-kitoblarga koʻra, bu harbiy yurish xazinaga yiliga yarim million rupiydan ortiq mablagʻga tushgan.

## Manbalar