open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hamza Sattorov

**Hamza Sattorov** (1949.1.8, Ohangaron tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Toshkent viloyat pedagogika institutini tugatgan (1979). 1979-yildan Ohangaron tumanidagi 27-maktabda geografiya oʻqituvchisi. Maktabda geografiya fani kabinetini tashkil etgan va koʻrgazmali qurollar bilan boyitgan.

## Manbalar
Maryamoy Sattorova

**Maryamoy Saidovna Sattorova** (1964.14.5, Shahrisabz) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Musiqadan ilk saboqni E. Boymurodovdan olgan. Toshkent konservatoriyasini anʼanaviy xonandalik ixtisosligi boʻyicha (F. Mamadaliyev sinfida) tugatgan (1990). Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1988—2000), "Oʻzbeknavo" birlashmasida (2000-yildan) yakka xonanda. Diapazoni va nafasi keng, kuchli va yorqin ovoz sohibasi. Repertuaridan oʻzbek mumtoz ashula yoʻllari ("Chorgoh", "Feruz", "Samarqand ushshogʻi", "Suvora", "Saraxbori Dugoh" kabi), 20-asr bastakor ("Munojot", I. Ikromov; "Soginurman", "Yor oʻlmasin", F. Mamadaliyev; "Tengi yoʻq", O. Hotamov va boshqalar) va kompozitorlar ("Ayriliq", D.

Omonullayeva va boshqalar) asarlari oʻrin olgan. S. ijro etgan ashulalar 2 ta grammplastinka (1983, 1984) va 3 ta kompakt disk (1996, 2003)ga yozilgan. Uning ijodiga bagʻishlab Oʻzbekiston televideniyesi tomonidan 2 ta telefilm suratga olingan (1997, 2000). Yevropa mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.

## Manbalar
Sattorxon Abdugʻafforov

**Sattorxon Abdugʻafforov** (1843, Chimkent – 1901, Toshkent) – maʼrifatparvar olim, tarixchi.

Sattorxon Abdugʻafforov Qoʻqon xonligining yirik ulamosi (mudarris) oilasida, Chimkenda tugʻilgan. Toshkentdagi Shukurxon madrasasini tugatgan (1862). Arab va fors tillarini yaxshi bilgan, rus tilini oʻrgangan. 1864-yilgacha Chimkent shahri muftiysi, 1873-1876-yillarda Chimkentdagi birinchi rus-tuzem maktabi oʻqituvchisi. 1876-yil aprelda Qoʻqon shahri qozisi etib tayinlangan. Sattorxon qozilik lavozimidan maʼrifatparvarlik gʻoyalarini targʻib qilish yoʻlida foydalangan, dunyoviy bilimlarni targʻib qilgan, natijada ruhoniylar tomonidan qattiq taʼqib ostiga olingan. 1881-yil Sattorxon Qoʻqonni tark etishga majbur boʻlgan. 1883-yil „Turkiston viloyatining gazeti“ga ishga kirgan, Yevropa madaniyati va dunyoviy bilimlarni targʻib qiluvchi bir qancha maqolalar yozgan. 1884-1889-yillarda Toshkent oʻqituvchilar seminariyasida oʻzbek va fors tillaridan dars bergan. Sattorxon rus imperatorining maorif sohasidagi ayrim tadbirlarini tanqid qilgan. 1899-yilgacha Chimkent qozisi boʻlib ishlagan, keyin Toshkentga qaytib kelgan. Sattorxon oʻzining maʼrifatparvarlik faoliyatini Furqat, Muqimiy, Zavqiylar bilan hamkorlikda olib borgan. Sattorxonning ijtimoiy qarashlari uning „Musulmon eshonlari“, „Rossiya istilosiga qadar Qoʻqon xonligining ichki ahvoli haqida qisqacha ocherk“ nomli risolalarida, koʻpgina maqola va nutqlarida oʻz ifodasini topgan.

## Adabiyot
* Olim Usmon, Oʻzbekistonda rus tilining ilk targʻibotchilari, T., 1962;
* Savitskiy A. I., Sattarxan Abdulgaffarov prosvetiteldemokrat, T., 1965.
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Saturn (maʼnolari)

**Saturn**:

* Saturn, Zuhal — Quyosh sistemasidagi 9 ta katta sayyoralardan biri; Quyoshdan uzoqligi boʻyicha 6sayyora.
* Saturn (raketa) - "SATURN" — Amerikaning 1964—67 y.y
Saturn (raketa)

"SATURN" — Amerikaning 1964—67 yillarda yaratilgan 2 va 3 bosqichli seriyali eltuvchi raketalari (ER) nomi va ularni ishlab chiqish dasturi; "Apollon" kosmik kemasi, "Skayleb" orbital stansiyasi va baʼzi yer sunʼiy yoʻldoshlarini uchirishda qoʻllangan. "S1" va "S.1B" — ikki bosqichli ER. "S.1B" — "Apollon" kosmik kemalarini Yer atrofidagi orbitaga uchirishda qoʻllangan. Start oldi massasi 590 t, diametri 6,5 m, uzunligi 68,3 m. Maksimal foydali yuki 18,1 t. "S.5" — uch bosqichli ER, "Apollon" kosmik kemalarini Yer atrofi va Oy atrofi orbitalarida hamda kosmonavtlarni Oyga eltishda qoʻllangan. Start oldi massasi 2950 t, maksimal foydali yuki 140 t ga yaqin, diametri 10,1 m, uz. 85,6 m.

## Manbalar
Saturn (xudo)

**Saturn** — Qad. Rim mifologiyasida ekinlar xudosi, dehqonchilik homiysi. S. Italiyaning juda qad. podshosi hisoblangan, u xalqni dehqonchilikka, sohibkorlikka oʻrgatgan. Uning davri yalpi tenglik, maʼmurchilik va tinchlik barqaror boʻlgan "oltin asr" zamonasi edi. S. sharafiga har yili dekabr oyida dabdabali va quvnoq saturnaliya bayrami oʻtkazilgan. S. uzun soqolli va qoʻlida oʻrogʻi boʻlgan odam shaklida tasvirlangan. Mil. av. 3asr oxiri va 2-asr boshidan S.ga sigʻinish yunonlar xudosi Kronosga sigʻinish bilan qoʻshilib ketdi. 

## Manbalar
Saturnaliya

**Saturnaliya** (lot. Saturnalia) — Qad. Rimda har yili Saturn sharafiga nishonlanadigan bayram. Qishki teng kunlik chogʻida hosil yigʻib olingach, oʻtkazilgan. Bayram karnaval tusida boʻlib, unda kullar xojalari bilan "teng" hisoblanganlar, hatto xojalari ularga mulozamat ham qilgan, faqirfuqarolarga pullar tarqatilgan. S. marosimi, birbiriga sovgʻa berish odati xristianlarning Rojdestvo bayrami udumlarida saqlanib qolgan.

## Manbalar
Sattorxon

**Sattorxon** (1867/68, Qorabogʻ 1914.17.11, Tehron) — Eron xalq qahramoni. Yoshlik chogʻlaridanoq shohga qarshi kurash olib borayotganlar safiga qoʻshilgan. S. bir necha marta quvgʻinga uchragan. U 1905-yilda Eronda kutarilgan inqilobiy harakatning faol ishtirokchisi va ilhomchisi boʻlgan. 1908—09 yillarda boʻlib oʻtgan Tabriz inqilobiga boshchilik qilgan. S mohir harbiy tashkilotchi va yoʻlboshchi sifatida keng xalq ommasi orasida shuhrat qozongan.

## Manbalar
Saudiylar

**Saudiylar** — 1) Saudiya Arabistonidagi hukmdor sulola; asoschisi — Muhammad ibn Saud. 1927-yilgacha S. — Najd amirlari; 1927—32 yillarda — Hijoz va Najd hamda ularga qoʻshilgan viloyatlar qirollari; 1932-yildan — Saudiya Arabistoni qirollari (podsholari);

2) Saudiya Arabistoni arablari — xalq, Saudiya Arabistonining asosiy aholisi (13,25 mln. kishi, 1990y.lar oʻrtalari). Shuningdek, Quvaytda (50 ming kishi) ham yashaydilar. Arab tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmonlar (sunniylar va shialar).

## Manbalar
Sauna

**Sauna** (sauna), fin hammomi — hammomning quruq issiq havoli turi. Qad.dan Finlandiyada mavjud boʻlgan; S. qurish 20-asr 70y.laridan Gʻarbiy Yevropada, keyinroq boshqa yerlarda, jumladan, Oʻzbekistonda ham rasm boʻldi. S.ning odam organizmiga taʼsiri tralar farqiga asoslangan: issiqxonadagi qaynoq quruq havo (tra 90—140°, havo namligi 5 — 15%) sunʼiy hovuz yoki tabiiy suv havzasi (koʻl yoki daryo) suvining sovuq havosi bilan almashinadi. Issiqxonada yaxshigina qizib terlagan kishi birdaniga sovuq suvga tushgach, tralar farqi hisobiga kapillyarlardan organizmdagi zararli moddalar tirsillab chiqib ketadi. Shunda odam yengil nafas ola boshlaydi. S.da yuvinish kishi organizmini chiniqtiradi va maʼlum darajada davolaydi. S.dagi yuqori trani kishi organizmi bugʻi oʻta nam boʻlgan (namlik 80—90%, tra 70—90°) rus hammomidagiga nisbatan osonroq qabul qiladi. S.da yuvinish kishi organizmi uchun juda foydali va yoqimli muolaja, lekin uning ham oʻz meʼyori bor: yuvinish mobaynida issiqxonaga 2—3 martadan ortiq kirmaslik kerak: har bir kirish oldidan kamida 15 min. tanaffus qilish lozim. Ayniqsa, sogʻligi uncha yaxshi boʻlmaganlar: oshqozon yarasi borlar, yuragi xastalar, qon bosimi baland yoki past kishilar, astma xastaligiga duchor boʻlganlar, semiz va qari kishilar juda ehtiyot boʻlishlari lozim. Ogʻiroyoq ayollar va bolalar Sda yuvinishi mumkin emas. S. issikxonasining devorlari va terlash supalari igna bargli daraxt yogʻochidan qilinadi. Shuning uchun S.da oʻziga xos oʻrmon havosining hidi ufurib turadi. S.gaz, oʻtin, koʻmir va, asosan, elektr pech bilan qizdiriladi. Pech ustiga oʻrtacha kattalikdagi qora toshlar terib qoʻyiladi. Toshlar qizigach, chatnab kishini shikastlamasligi uchun ularning ustiga sim toʻr oʻrab qoʻyiladi. S.da bir haftada bir marta yuvinish yaxshi samara beradi.

Oʻrta Osiyo, shu jumladan, Oʻzbekistondagi qad. hammomlarda ham xuddi S.dagidek quruq havoli issiqxona boʻlgan, lekin suvli hovuz boʻlmagan (yana qarang Hammom).

## Manbalar
Sautport

**Sautport** (sobiq GoldKost) — Avstraliyaning dengiz boʻyi iqlim kurorti, Tinch okean sohilida, Brisben shahridan janubda. Avstraliyada eng yirik suv sporti, turizm va dam olish zonasi (maydoni 120&nbsp;km² dan ortiq). Aholisi 391,2 ming kishi (1999). S. tarkibida 20 dan ortiq aholi punktlari mavjud. Dam olish zonasi sifatida 1952-yildan rivojlanmoqda. Delfinariy, ornitologiya qoʻriqxonasi, muzeylar bor.

## Manbalar
Sautxempton

**Sautxempton** — Buyuk Britaniyaningjan. qismidagi shahar. Aholisi 212 ming kishi (1990y.lar oxiri). LaMansh boʻgʻozi sohilidagi yirik yoʻlovchi tashuvchi va savdo porti. S.da kemasozlik, elektrotexnika, avtomobilsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar 10-asrdan maʼlum. 10—12-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Iklim kurorta. S yaqinida yirik neftni qayta ishlash zavodi, neft kimyosi va aviasozlik korxonalari qurilgan.

## Manbalar
Safaviylar davlati

**Safaviylar davlati** - Gʻarbiy Osiyoda safaviylar boshqargan davlat (1502—1736). Ardabil hukmdori Ismoil Oq Qoʻyunlilar va ularning ittifoqdoshlari ustidan gʻalaba qozonishi natijasida barpo etilgan. Safaviylar davlati tarkibiga Ozarbayjon, Armanistonning bir qismi, Eron, hozirgi Afgʻoniston (Balx viloyatidan tashqari), Arab Iroqi (vaqtvaqti bilan) va boshqa hududlar kirgan. Safaviylar, asosan, qizilboshlilarga tayangan. 16-asrgacha poytaxt Tabrizda boʻlib, 1548-yil Qazvinga koʻchirilgan. Davlat dini shialik boʻlgan. Shoh Tahmosb I davrida koʻchmanchi qabilalar taʼsiri kuchayib, Safaviylar davlatida xalq qoʻzgʻolonlari avj olgan. 1535-yil Xurosondagi xalq qoʻzgʻolonidan foydalangan Buxoro xoni Ubaydullaxon Hirotni Shayboniylar davlati tarkibiga qayta qo'shib oladi. Tahmasp I Kavkazorti, Kurdiston, Iroqni qaytarib olish uchun Usmonlilar bilan tinimsiz urushlar olib borgan. 1576-yil Tahmasp I vafotidan soʻng boshlangan oʻzaro urushlar natijasida Safaviylar davlati inqirozga uchrab, mayda mulklarga boʻlinib ketgan. 1590-yilda Abbos I va Usmoniylar imperiyasi o'rtasida imzolangan Istanbul sulhiga ko'ra, turklar Safaviylardan Ozabayjon (Tabriz bilan birga), Gruziya, Kurdiston, Luriston, Xuziston hududlarini tortib olishadi. Shuningdek, XVI asr so'ngida Abdullaxon II hukmronligida yirik mazlashgan kuchga aylangan Buxoro xonligi Safaviylardan Xurosonni qaytarib olishda. Bu vaqtga kelib qizilboshlilar Abbos I atrofiga birlashgan. 1598-yil Xurosonni Buxoro xonligidan tortib olingan. Harbiy islohot oʻtkazilgan. 1598-yilda Safaviylar poytaxti Isfahonga koʻchirilib, unda va boshqa shaharlarda qurilish ishlari olib borilgan. 1603—1607-yillar Luriston, Armaniston, Gruziya, Ozarbayjon Usmonlilardan qaytarib olingan. 1623-yil Bagʻdod ham qoʻshib olingan. Savdo va hunarmandchilik taraqqiy etgan. Abbos II ning vafotidan soʻng Safaviylar davlati yana inqirozga uchray boshlagan. 18-asr boshlarida Afgʻonistondagi safaviylar hokimi Mir Vays oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan. 1722-yil uning oʻgʻli Mahmud Safaviylar davlatining ancha qismini birlashtirgan. Safaviylarning afgʻonlar va usmonlilar<nowiki/>ga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib borgan sarkardasi Nodirshoh safaviylar sulolasini taxtdan agʻdarishi bilan Safaviylar davlati barham topgan.

## Manbalar
Satyagraxa

**Satyagraxa** (sanskritcha — haqiqat qatiylikda) — hind xalqining ingliz mustamlakasi davridagi kurash shakllaridan biri. M. Gandi tomonidan 20-asr boshida ishlab chiqilgan. Bunda kurashning turli xil usullari, mutlaqo tinchlik vositalari — mitinglar oʻtkazish, hukumatga arznomalar bilan murojaat qilish, ish tashlashlar uyushtirish, hukumat farmoyishlarini bajarmaslik, solikdarni toʻlamaslik, hokimiyat bilan hamkorlik qilmaslik, unga itoat etmaslik va umuman kuch ishlatmasdan kurashishni bildiradi. S. dastlab M. Gandi tomonidan 20-asr boshida Janubiy Afrikadagi hindlarni tahqirlash siyosatiga qarshi oʻtkazildi. Gandi 1915-yilda Ahmadobod shahrida S gʻoyalarini targʻib etuvchi markaz "Satyagraxa ashram"ni tuzdi. 1918—22 ylarda mamlakatda koʻtarilgan xalq ozodlik harakati davridan boshlab S. oʻtkazish keng tuye oldi. S. tufayli Gandi Hindistonning siyosiy hayotida katta shuhrat qozondi. Mamlakatda xalq milliy ozodlik harakatining gʻalaba qilishida Gandining S usuli muhim rol oʻynadi.

## Manbalar
Ruben Safarov

**Ruben Akopovich Safarov** (16-noyabr 1930-yil, Andijon shahri — 5-iyul 2016-yil) — huquqshunos, yozuvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), tarix fanlari doktori (1982), professor (1983). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1980).

## Biografiyasi

### Taʼlimi
Ruben Safarov oʻrta maktabni tamomlaganidan soʻng, Moskva davlat uiversitetining yuridik fakultetiga oʻqishga kiradi va 1953-yilda universitetni tamomlaydi. Oʻqish mobaynida Safarov nomzodlik (1963) va doktorlik (1982) dissertatsiyalarini himoya qilgan hamda tarix fanlari doktori ilmiy darajasini olishga muvaffaq boʻlgan.

Safarov 2000-yil 19-mayda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi etib tayinlangan.

### Mehnat faoliyati
Ruben Safarov mehnat faoliyati davomida bir qator lavozimlarda faoliyat olib borgan.

"Andijanskaya pravda" viloyat gazetasida — adabiy xodim, boʻlim mudiri, 1953—1964-yillarda — muharrir oʻrinbosari.

1964—1972-yillarda — "Andijanskaya pravda" gazetasi muharriri.

1972—1979-yillarda — Oʻzbekiston KP MK targʻibot-tashviqot boʻlimi mudiri oʻrinbosari.

1979—1988-yillar — Oʻzbekiston nashriyot, poligrafiya va kitob savdosi ishlari davlat qoʻmitasi (keyinchalik Davlat matbuot qoʻmitasi) raisi oʻrinbosari.

1988—1996-yillarda — "Pravda Vostoka" gazetasi bosh muharriri.

1996-yildan — „Oʻzqishloqmashxolding“ kompaniyasi ish boshqaruvchisi.

## Ijodi
Ruben Safarov ijodiy faoliyati davomida isteʼdodli nosir sifatida ham tanilgan boʻlib, turli janrlarda yaratgan „Akatsiya gullaganda“, „Ustoz taqdiri“, „Usto va amir“, „Prometey“ kabi koʻplab kitoblar muallifi hisoblanadi.

Shuningdek, „Katta paxta uchun“ (1963), „Qishloqda kommunistik mehnat“ (Andijon viloyati partiya tashkilotining qishloqda kommunistik mehnat uchun harakatga rahbarlik qilish ish tajribasidan kelib chiqqan holda yozilgan asar, 1965), „Qoʻrqmas Sharafat“ hujjatli hikoyasi (1966), „O‘zbekiston matbuoti kommunistik qurilishida“ (1973), „Mehnatkash qal’a“ (1975), „Ommaviy axborot vositalariga partiyaviy rahbarlik“ (rivojlangan sotsializm davrida Oʻzbekiston partiya tashkiloti ish tajribasiga asoslangan holda yaratilgan asar,1979), „Yashash buyurilgan“ hujjatli hikoyasi, „Proletar armiyasi qoʻmondoni“ (1982), „Abadiy tirik“ (V. I. Lenin haqida yaratilgan asar, 1982), „Prometey“ (K. Marks haqida yaratilgan asar, 1982) „Akatsiya gullaganda“ hikoyasi, (1984), „Tubsizlik ustidan koʻprik“ (1984), „Usto va amir“ romani (1985) „Ustoz taqdiri“ (Ganchkor usto Shirin Murodov haqidagi roman, 1987) kabi romanlar ham yozuvchi Ruben Safarov qalamiga mansub asarlar sirasiga kiradi.

## Mukofotlari
Ruben Safarov mehnat faoliyati davomida "Shuhrat" medali hamda O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi unvonlari bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Safedkoʻh

**Safedkoʻh** — Afgʻonistondagi togʻ tizmasi. Paropamiz togʻ sistemasining oʻq qismi. Eng baland joyi — 3642 m. Kenglik boʻylab 350 km ga choʻzilgan. Murgʻob va Herirud daryolari vodiylarini ajratib turadi. Asosan, ohaktoshlardan tuzilgan. Jarlar bilan oʻyilgan; yon bagʻirlarida chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi, archazor va pistazorlar bor.

## Manbalar
Safi

**Safi**, Asfi – Marokashning gʻarbiy qismidagi shahar. Safi viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 262,3 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi baliq ovlash va savdo porti (chetga fosforit, baliq konservalari, superfosfat chiqariladi). Transport yoʻli orqali Yusufiya, Marrokash va boshqa shaharlar bilan bogʻlangan. Jahonda yirik fosfor kislotasi i.ch. markazlaridan. Baliq konservalash, toʻqimachilik sanoati korxonalari, kema verfi bor. Baliq ovlanadi. Shaharga 11-asrda asos solingan.

## Manbalar
Safiyuddin Urmaviy

**Safiyuddin Urmaviy** va ya **Safiyuddin Urmaviy Ozarbayjonliy**, Safiyuddin Abdulmoʻʼmin bin Yusuf alUrmaviy (1215, Eron Ozarbayjoni, Urmiiya — 1294, Bagʻdod) — Sharq musiqa nazariyotchisi, bastakor, sozanda va xonanda. S. alU. Bagʻdodda vafot etganligi sababli Gʻarb olimlari alBagʻdodiy deb ham yuritadilar. Mahmud ashSheroziyning yozishicha, oʻz zamonasining Sharq musiqa nazariyasi boʻyicha tengsiz olimi boʻlgan. Uning "Kuy yaratishga doir Sharafiya (Sharafuddin) risolasi" ("Risolat ushSharafiyya finnisbatittaʼlifiyya"), "Musiqa va ritm doiralari kitobi" ("Kitob uladvor") asarlari Sharq musiqa nazariyasi taraqqiyoti tarixida alohida oʻrin tutadi. S. alU. bu risolalarida Oʻn imey maqom, olti ovoza, 24 shoʻba va usul doira (turkum)larini birinchi boʻlib yaxlit tizimga solib oʻrganib chiqdi. Shuningdek, mazkur asarlarida nagʻma hosil etiladigan manbalar, boʻʼdlar, jinslar, jamlar, alhon, cholgʻu asboblar, iyqo masalalarini tahlil qilgan. S. alU. nazariy qarashlarini, musiqa ijrosiga doir fikrlarini isbotlash uchun Sharq xalqlari kuylaridan 2 tasini jadvallashtirib, dastlabki nota yozuvlarini ixtiro qilgan. S. alU.ning musiqaga doir risolalari Sharq xalqlari, jumladan, Oʻrta Osiyo xalqlari musiqa madaniyatida alohida oʻrin egallaydi. Uning ikkala kitobini fransuz olimi D.R.Erlanje fransuz tiliga tarjima qilib, nashr ettirgan. 

## Adabiyot
* Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

## Manbalar
Safogaray

**Safogaray** (15101549) - Qozon xoni (1524—49). Qrim shahzodasi Fotih Garayning oʻgʻli. Qozon taxtini amakisi Sohib Garaydan soʻng egallagan. Safogaray hokimiyati yirik mulkdorlar tomonidan cheklangan edi. Qrim xonligi va Noʻgʻay Oʻrda bilan mustahkam aloqada boʻlib, Rossiyaga qarshi harbiy yurishlar qilgan (1535— 37, 1541—42). Xalq harakatlari (1532, 1545—46, 1549), mulkchilik jarayonining chuqurlashuvi va Qrim mulkdorlarining saroydagi mavqelarini kuchayishi Safogaray hokimiyatini zaiflashtirgan. Uni ikki marta taxtdan agʻdarishgan. Safogaray davrida Qozon xonligining "togʻlik tomoni" aholisi (chuvashlar, togʻli mariylar va boshqalar) rus fuqaroligini qabul qilgan.

## Manbalar
Safaviya

**Safaviya** — sufiydarvishlik tariqati. 13-asr oxirida Eron Ozarbayjonida paydo boʻlgan. Asoschisi — shayx Safiuddin Ishoq (1252—1334). S. dastlab oʻz tarafdorlarini hukmdorlarning jabrzulmlaridan himoya qiladigan diniy jamoa sifatida shakllangan.

15-asrda S. rahbarlari Ardabil hukmdorlariga, S. esa ular hokimiyatining tayanchiga aylandi. Qizilboshlilar S. shayxlarining harbiy tayanchi boʻlgan. S. tarafdorlari shialikdan mafkuraviy qurol sifatida foydalangan. 1499-yil Ismoil I (1487—1524) boshchiligida S. tarafdorlarining Oq qoʻyunli davlatiga qarshi harakatlari gʻalaba qilgandan soʻng safaviylar davlati (1502—1736) tashkil topdi, shialik bu davlatning rasmiy dini deb eʼlon qilindi. Safaviylar davlati tarkibiga Ozarbayjon, Armanistonning bir qismi, Eron, hozirgi Afgʻoniston (Balx viloyatidan tashqari), Iroq Arabistoni (vaqtvaqti bilan) va boshqa hududlar kirgan edi. Bu davlat Usmonli turk imperiyasi va oʻzbek xonlari bilan uzluksiz urush olib borgan.

## Manbalar
Davron Safoyev

**Davron Iskandarovich Safoyev** (1932.30.12, Samarqand) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1961). 1951—1971 yillari Tojikistonda yashagan. 1971-yildan Samarqand davlat opera va balet teatri (hozirgi Hamid Olimjon nomidagi musiqali drama teatri)da bosh rassom. Ijodini "Xorpushtak" (Tojikiston) satirik jurnalda bosh rassomlik bilan boshlagan (1953—1955). Safoyev bezagan spektakllar: "Gulsanam", "Togʻ qizi", "Shoir qalbi", "Komde va Mudan", "Asrga teng kun", "Uygʻonish", "Samarqand afsonasi", "Muhabbat taronalari", "Alpomish" va boshqa Safoyev shuningdek, portretlar ("Hofiz Sheroziy", "Abdurahmon Jomiy", "Ota portreta" va boshqalar), hajviy asarlar ("Rais paxta teradi", "Dangasalar", "Nikoh va sud" va boshqalar) muallifidir.

## Manbalar
Safoil

**Safoil**, sapai — urma cholgʻu asbobi, ikkita tayoqchaga boʻsh qilib oʻrnatilgan temir halqalarga kichik halqachalar kiygizilgan shakildok. Ijrochi S.ni yelkasiga salgina urib olish va siltash yoʻli bilan muayyan usullarni ijro etadi. Asosan, uygʻur, kisman boshqa Oʻrta Osiyo xalqlarida tarqalgan. Oʻzbek xalqi orasida mashhur uygʻurcha raqs kuylarida keng qoʻllangan. Oʻtmishda S. darvishlarning joʻrnavoz cholgʻularidan boʻlgan. S. milliy ansambllar va xalq cholgʻu asboblari orkestrlarida ham foydalaniladi.

## Manbalar
Safro

**Safro** yoki **oʻt** — jigardan ajralib chiquvchi sargʻish-yashil rangli achchiq suyuqlik. Shuningdek, ortiqcha oʻt saqlanadigan, shakli nokka oʻxshash pufakcha.

### Safro kasalliklari
O't pufagi kasalliklarining quyidagi turlari mavjud: o't toshlari (xolelitiyoz), xoletsistit, o't pufagi poliplari (o't pufagining yallig'lanishi), o't yo'llarining obstruktsiyasi va boshqalar.

#### Safro suyuqligi
Jigardan o'tga kiradigan suyuqlik safro deb ataladi. Uning rangi to'q sariq-jigarrang yoki yashil rangga ega. Ta'mi achchiq. Safro suyuqligi jigar to'qimalari tomonidan ishlab chiqariladi. Safro suyuqligi tarkibida safro kislotalari, oqsillar, bilirubin pigmenti, xolesterin, fosfolipidlar, bikarbonatlar, natriy, kaliy, kaltsiy va fiziologik faol moddalar - gormonlar va vitaminlar mavjud.

## Yana qarang
* Oʻt pufagi
* Tyubaj

## Manbalar

## Havolalar
Saxa Megnad

SAXA (Saha) Megnad (1893.6.10, Dakka, hozirgi Bangladesh — 1956.16.2, Yangi Dexli) — hind fizigi va astrofizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1927-yildan). Kalkutta universitetini tugatgan (1915). Kalkuttadagi fanlar boʻyicha Milliy institut aʼzosi va prezidenti (1937—39). Kalkuttadagi Yadro fizikasi instituti asoschisi (1951) va uning faxriy aʼzosi. Ilmiy ishlari termodinamika, statistik fizika, ionlanish nazariyasi, nurlanish nazariyasi, astrofizika, radiotoʻlqinlar tarqalishi nazariyasi, yadro fizikasi va boshqalarga oid. Gazlarning yuqori trada ionlanish nazariyasiga va ularni yulduzlar atmosferasini oʻrganishda qoʻllashga oid ishlari fanda katta ahamiyatga ega.

## Manbalar
Saxa formulasi

**Saxa formulasi** - gazning termik ionlanishi darajasini aniklashda tatbiq qilinadigan formula. M. Saxa yulduzlar atmosferasining ionlanishini tushuntirish uchun keltirib chiqargan:bunda Kr — muvozanatdagi gaz ionlanishi doimiysi; m — elektron massasi; Wi — ionlanish energiyasi; k — Bolsman doimiysi; T — mutlaq temperatura; h — Plank doimiysi; r — gazning parsial bosimi; a — ionlanish darajasi; ga va g;. — neytral atom va ionning statistik ogʻirligi.

Bu formula statistik muvozanatdagi gazga ham tatbiq qilinadi va amalda undan keng foydalaniladi. 

## Manbalar
Saxalin

**Saxalin** — Osiyoning sharqiy qirgʻoqlari yonidagi orol. Rossiya Federatsiyasi Saxalin viloyati tarkibida. Uzunligi 948&nbsp;km, eni 100&nbsp;km ga yakin, maydoni 76,4 ming km². S.ni materikdan Tatar boʻgʻozi ajratib turadi. Oxota va Yapon dengizlari bilan oʻralgan. Qirgʻoqlari boʻylab choʻzilgan togʻlar (eng baland joyi — Lopatin togʻi, 1609 m) orasida pasttekisliklar joylashgan, shim. qismi tekislik. Togʻlar, asosan, qumtosh, slanetslar, metamorflashgan jinslar va qum gillardan tarkib topgan. Orodda toshkoʻmir (gʻarbiy qismida) va neft (shimoli-sharqida) konlari bor.

Iqlimi mussonli iqlim. Jan.gʻarbiy sohili Susima oqimi taʼsirida ancha iliq. Yiliga 400–750&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Asosiy daryolari — Tim va Poronay. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproklar. Yer yuzasining aksari qismi oʻrmon (oqqaragʻay, qoraqaragʻay, pakana kedr, tilogʻoch). Oʻrmonlar tagida boʻliq oʻtlar oʻsib yotadi. Orol gʻarbida kuril bambukzorlari uchraydi. Hayvonot dunyosi Sibirnikiga oʻxshash, lekin birmuncha kambagʻalroq. S. yevropaliklarga 17-asrdan maʼlum boʻlsa ham uning orol ekanligi fatsat G.I.Nevelskiy ekspeditsiyasi vaqtida (184849) aniqlandi. 1855-yil tuzilgan RossiyaYaponiya shartnomasida S. ikki davlat oʻrtasidagi umumiy mulk deb belgilandi. 1875-yilga kelib S.ni Rossiya butunlay egalladi. Rossiyaning magʻlubiyati bilan tugagan Rossiya—Yaponiya urushidan soʻng ikki oʻrtada tuzilgan Portsmut sulh shartnomasiga (1905) koʻra, Janubiy S (50° sh. k.dan jan.) Yaponiyaga oʻtdi.

1920—25 yillarda orolning shim. kismi ham Yaponiya tasarrufida boʻldi, 1925-yil mayidan yana Rossiya tarkibida. 1932-yildan dastlab Uzoq Sharq oʻlkasi tarkibiga, 1938-yildan Xabarovsk oʻlkasi tarkibiga kirgan Saxalin viloyati tashkil etildi. 1945-yil Janubiy Saxalinni ham Rossiya egalladi. Qrim (1945) va Potsdam (1945) konferensiyalarining qarorlariga binoan Janubiy Saxalin Rossiyaga berilgan edi.

## Manbalar
Saxalin viloyati

**Saxalin viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1932-yil 20 oktabrda tashkil qilingan. Rossiyaning eng chekka sharqiy qismida joylashgan. Tarkibiga Saxalin orol, Kuril, Moneron va Tyuleniy orollari kiradi. Oxota va Yapon dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni 87,1 ming km². Aholisi 546,5 ming kishi (2002), asosan, ruslar (81,6%), shuningdek, ukrain, koreys, belorus, tatar, mordva; shimol xalqlari – nivx, oroch, evenk va boshqa yashaydi. Shahar aholisi 85,7%. Markazi – Yujno Saxalinsk shahri. Boshqa yirik shaharlari: Xolmsk, Korsakov. Viloyat tarkibida 17 maʼmuriy tuman, 18 shahar, 31 shaharcha bor.

Hududining katta qismini Saxalin orol egallaydi. Aniva, Terpeniye qoʻltiklari, Shmidt, Terpeniye, ToninoAniva, Krilin orollari bor. Soxil boʻylab Gʻarbiy Saxalin togʻlari (bal. 1330 m gacha, Onar togʻi) va Sharqiy Saxalin togʻlari (eng baland joyi Lopatin togʻi, 1609 m), shimolida Shimoliy Saxalin togʻlari joylashgan. Foydali kazilmalardan neft, gaz, toshkoʻmir, oltin va boshqa bor. Iklimi moʻʼtadil, mussonli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –6° dan (janubida) –24° gacha (shimolida), avgustniki 19° dan (janda) 10° gacha (shimda). Togʻlarda yiliga 1200&nbsp;mm gacha yopsh tushadi (tekisliklarda 600&nbsp;mm gacha). Asosiy daryolari – Tim va Poronay. Koʻl va botqrkdik koʻp. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproqyaar. Togʻlarda qoraqaragʻay, oqqaragʻay, tosh qayin, kedr, tilogoch oʻsadi, shuningdek (janubi-gʻarbida), lianali keng bargli oʻrmonlar (aktinidiya, limonnik, uzum) uchraydi. Hayvonlardan ayiq, tulki, rosomaxa, Sibir suvsari, olmaxon, burunduq, shimoliy bugʻusi; qushlardan kayra, toporka, qoravoylar va boshqa mavjud. Dengiz hayvonlaridan sivuch, dengaz mushugi; daryolarda losos baligʻi bor. Poronay qoʻriqxonasi tashkil qilingan (Saxalin viloyati tarixi haqida Saxalin, Kuril orollari maqolalariga qarang).

Sanoatining yetakchi tarmogʻi – baliq va dengiz hayvonlarini ovlash va dengiz mahsulotlarini qayta ishlash. Oʻrmon, yogʻochsozlik va sellyulozaqogʻoz, yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. Kumir ("Saxalinugol"), neft va gaz qazib olinadi. Saxalin issiqlik elektr stansiyasi ishlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari: YujnoSaxalinsk, Korsakov, Nevelsk, Xolmsk, Oxa, Uglegorsk, Shaxtyorsk shahlari, Nogliki shaharchasi.

Saxalin viloyatida kartoshka, sabzavot, yem-xashak ekinlari ekiladi. Goʻshtsut chorvachiligi, parrandachilik, darrandachilik; shimolida bugʻuchilik rivojlangan. Dengiz portlari: Korsakov, Xolmsk, Nevelsk, Uglegorsk, Poronaysk, Aleksandrsk, Saxalinsk va boshqa Transport yoʻli uzunligi 957&nbsp;km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uz. 1813&nbsp;km (2002). Pedagogika instituti, drama teatri, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi. Sinegorsk mineral suvi (YujnoSaxalinsk shahrida), Goryachiy Plyaj (Kunashir orolda) kurortlari bor.

## Manbalar
Saharimetriya

**Saharimetriya** (rus. sahar — qand, shakar va metr) — eritmadagi qand miqdorini aniqlash usuli. Eritmadan oʻtkazilgan yorugʻlik qutblanish tekisligining burilish burchagini oʻlchashga asoslangan. Maxsus asbob saharimetrdan foydalaniladi. Saharimetr, asosan, analizator va polyarizator kabi asboblardan iborat. Eritma solingan naycha shular orasiga qoʻyiladi. Burilish burchagini oʻlchash uchun analizatorning ikki (eritmali va eritmasiz) vaziyatlari farqini aniklash kerak. Eritmali naycha bilan analizator orasiga maxsus kompensator qoʻyiladi. S.da oʻlchash shartlari standartlashtiriladi, saharimetr shkalasi esa % larda darajalarga boʻlinadi. S. qand sanoati, biologiya va tibbiyotda qoʻllanadi.

## Manbalar
Andrey Saxarov

**Andrey Dmitriyevich Saxarov** (21-may 1921-yil 14-dekabr Moskva 1989-yil) – rus nazariyotchi fizigi, jamoat arbobi, SSSRda vodorod bombasini yaratganlardan biri (1953), akademik (1953), 3 marta Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1953, 1956, 1962). Moskva universitetini tugatgan (1942). SSSR Fanlar akademiyasining P. N. Lebedev nomidagi Fizika institutida ishlagan (1945-yildan). Ilmiy ishlari magnit gidrodinamikasi, plazma fizikasi, boshqariladigan termoyadro sintezi, elementar zarralar, astrofizika, gravitatsiyaga oid. Boshqariladigan termoyadro reaksiyasini yuzaga keltirish uchun magnit maydonida qizigan plazmani qoʻllash gʻoyasini taklif etgan (I.Y. Tamm bilan hamkorlikda). 50-yillarning oxirida yadro qurollarini sinashni toʻxtatish kerakligi toʻgʻrisida faol ishtirok etgan. 60-yillarning oxiri – 70-yillarning boshida huquqni himoya qilish harakatining yetakchilaridan biri. Saxarov „Taraqqiyot, tinch-totuv yashash va intellektual erkinlik toʻgʻrisida mulohazalar“ (1968) asarida bir-biriga qaramaqarshi turgan sotsialistik va kapitalistik sistemada yadro urushi, ochlik, ekologik va demografik halokat, jamiyat maʼnaviyatining inqirozi, irqchilik, millatchilik, diktatorlik rejimi kabi insoniyatga solayotgan tahdidlar ustida fikr yuritdi. Jamiyatni demokratlashtirish va qurolsizlantirish, ikki sistemani yaqinlashtirishga olib boradigan intellektual erkinlik, sotsial va ilmiy texnika taraqqiyotini barqaror etish masalalari koʻtarildi. Mana shu asar Gʻarbda eʼlon qilinganidan soʻng Saxarov hamma maxfiy ishlardan chetlashtirildi. Afgʻonistonga sovet qoʻshini kiritilishiga ochiqdan-ochiq norozilik izhor qilgani uchun 1980-yil yanvarda barcha mukofotlaridan mahrum etildi va Gorkiy shahriga surgun qilindi. U yerda ham Saxarov huquqni himoya qilish faoliyatini davom ettirdi. Surgundan 1986-yilda qaytgan. Tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1975).

## Manbalar
Saxaroza

**Saxaroza** (hindcha sakkhara — qum, shakar qumi) — disaxaridlar guruhiga mansub uglevod, C12H22O11, rangsiz kristall modda. Mol. m. 342,296. Fotosintezda, oʻsimlik barglarida hosil boʻladigan qand. Uglerod-C barg shirasi bilan birga poya, meva va ildizga oqib tushib toʻplanadi. C. qand lavlagida (20—24% gacha) va shakarqamish poyasida (26% gacha) boʻladi. Suyuqlanish temperaturasi 185— 186°; 200° dan yuqori trada parchalanadi, suvda yaxshi, spirtda yomon eriydi. Asosan, oziq-ovqat sanoatida, shuningdek, sirt faol moddalar olishda xom ashyo sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Saxtiyon

**Saxtiyon** — echki va qoʻy terisini oʻsimlik moylari bilan oshlab olinadi gan charm; yupqa, yumshoq, odatda, yorqin ranglarga boʻyaladi. Mebellarga qoplash, poyabzal tikish, attorlik buyumlari va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.

## Manbalar
Sachratqi

**Sachratqi**, impetigo, shirincha – terining yuqumli yiringli kasalligi; streptokokklar va stafilokokklar qoʻzgʻatadi. Aksariyati yosh bolalarda uchraydi. Koʻpincha yuz, ogʻiz burun atrofi, oyoq qoʻlda boʻladi. Dastlab ichida sargʻimtir suyuqlik bor pufakchalar paydo boʻlib, bir necha soat mobaynida suyuqlik yiringga aylanadi. Bir necha kundan keyin yaralar bitib, keyinchalik ular qurib qotadi va izi qolmaydi.

## Manbalar
Sachratqi (maʼnolari)

**Sachratqi**:

* Sachratqi, impetigo, shirincha — terining yuqumli yiringli kasalligi; streptokokklar va stafilokokklar qoʻzgʻatadi.
* Sachratqi (oʻt), oddiy sachratqi (Cichorium intybus L.
Sachratqi (oʻt)

**[[Sachratqi]]**, oddiy sachratqi (Cichorium intybus L.) – murakkab guldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi shoxlanadi, serbarg, bargi 30—130 sm, pastki qismi oq tukli. Barglari ketma-ket joylashgan. Gullari havorang, barg qoʻltiqlarida kalta gulbandda tup-tup boʻlib, poya uchida esa yakka savatchasimon toʻpgulga yigʻilgan. Ildizi oʻq ildiz tuproqqa 1,5 m chuqur gacha kiradi. Sachratqi ildizida 20% gacha insulin bor (Yevropa mamlakatlarida dorivor ekin sifatida ekiladi). Mart-mayda oʻsa boshlaydi, iyul-okt.gacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Asosan, sugʻoriladigan ekinlar orasida (bedazorlarda juda koʻp) uchraydi. Shuningdek, tashlandiq yerlar, yoʻl, dala, ariq yoqalari, bogʻlarda oʻsadi. Zararkunandalarga makon. Xalq tabobatida oftob urganda va sachrama toshmalarni davolashda poyasi qaynatmasi va kulidan foydalaniladi.

Kurash choralari: beda urugʻini tozalash, paxta va boshqa chopiq qilinagan.

## Manbalar
Sarmich oltin koni

**Sarmich oltin koni** - Nurota tumanida, Qoratogʻning markaziy qismida joylashgan kon. 1968—73 yillarda konning uchta uchastkasida 15 ruda tanalari oʻrganilib, istiqbolliligi aniqlangan. Ruda tanalari kvarsli tomirsimon, baʼzan diorit va porfirit daykalaridan iborat, uz. 50 m dan 250 m gacha, qalinligi 0,6 m dan 6,0 m gacha. Rudali minerallar pirit, arsenopirit, galenit, kamroq miqdorida pirrotin, xalkopirit, markazit, oltin va kumush telluridlaridan hosil boʻlgan. Atrofdagi jinslar, asosan, kvars, kalsit, albit, xlorit, seritsit kabi minerallardan tarkib topgan. Rudalarda foydalai komponentlarning maʼlum qismi (oltinning 80— 90%, kumushning 50 — 66%) erkin holda boʻlganligi tufayli ularni ajratib olish jarayoni osonlashadi. Sarmich oltin konik.da oltin va kumushdan tashqari kamroq miqdorda qoʻrgʻoshin ham sanoat ahamiyatga ega boʻlgan komponent deb belgilangan. Sarmich oltin konik. 1980-yilgacha qisman qazib olingan.

## Manbalar
Saharin

**Saharin** (o sulfobenzoy kislota imidi) — rangsiz, shirin taʼmli kristall modda. Mol. m. 183,25. Suyuqlanish temperaturasi 224—226°, suvda oz eriydi. Suv qoʻshib qaynatilsa, bemaza modda — o sulfamidbenzoy kislota hosil boʻladi. Metallar bilan tuz hosil qiladi. Ishuriy metalli tuzlari suvda yaxshi eriydi S. natriyli tuzining 3 molekula suvli kristallogidrati shakardan 400—500 marta shirin; tish pastalari, baʼzi atirupa mahsulotlarini shirin taʼmli qilish uchun ishlatiladi. S. otoluolsulfoamidni KMpO4 bilan oksidlash usulida olinadi. Organizmda hazm boʻlmaydi, siydik bilan chiqib ketadi. Diabet bilan kasallanganlar ovqatiga shakar oʻrniga qoʻshib beriladi.

## Manbalar
Saʼva

**Saʼva** (Carduelis carduelis) — chumchuqsimonlar turkumi vyuroklar oilasiga mansub sayroqi qush. Tanasining uzunligi 13—16 sm, vazni 20 grammga yaqin. Peshonasi va tomogʻi qizil, qanoti sariq yoʻlli qora. Orqasi jigarrang, boshining tepa qismi oq, ensasi atrofi qora. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Urmon, toʻqay va bogʻlarda yashaydi. Oʻzbekistonning togʻli hududlarida uchraydi. Uyasini daraxt shoxlariga ildiz tolalari, ot qili va oʻsimlik tolalari, jun va patlardan quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi 12— 13 kun bosadi. Bolalari 13-15 kundan keyin uyasidan uchib chiqadi. Ularni ota -onalari 6-8 kun boqadi. Sava 1yilda 2 marta kopayadi.
Yoz oxirlarida qayin va olxa uruglarini izlab oziqlanish maqsadida bargli ormonlarga uchib keladi . Bu qush baland daraxtlarga in qurishni yoqtiradi.
## Manbalar
Saʼdi maxsum

**Saʼdi maxsum** (1825 Margʻilon — 1899) — oʻzbek anʼanaviy teatrining atoqli namoyandasi, mashhur qiziqchi. Zokir eshon rahbarligida Qoʻqonda tashkil topgan qiziqchilar toʻdasida ishlagan. "Mozor", "Zarkokil", "Qalandarlar", "Attorlik", "Yelpib oʻtirish", "Sinchvozlik", "Uloqchilik" nomli komediyalarning yaratilishida Saʼdi maxsumning oʻrni katta. U gavdalantirgan obrazlar orasida Attor ("Attorlik"), Domla ("Bola oʻqitish"), Chavandoz ("Uloqchilik") alohida ajralib turgan. SM. obraz yaratishda faqat soʻzdan emas, balki qoʻl va tana harakatlari, mimikadan juda ustalik bilan foydalangan. Ayniqsa, dehqon va hunarmandlarning qiyofalarini gavdalantirishda katta yutuklarga erishdi.

## Manbalar
Mansur Saʼdullayev

**Mansur Muhammadjonovich Saʼdullayev** (1931.14.1, Kogon shahri) — rejissyor, pedagog. Qoraqalpogʻiston (1981) va Oʻzbekiston xalq artisti (1985). Toshkent konservatoriyasida taʼlim olgan (1953—58), Moskva teatr institutini tugatgan (1967). Oʻzbek davlat estradasi uyushmasida sozanda (195455), Navoiy teatrida xonanda (1951—61), postanovkachirej. (1967—72).Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi (1964-yildan), opera tayyorgarligi kafedrasi mudiri (1972—85), professor (1985—96). Navoiy teatrida B. Zeydman ("Oʻn ikkinchi kecha", 1968), I. Hamroyev ("Oyjamol", 1969), S. Boboyev ("Yoriltosh", 1971), R. Hamroyev ("Tong oldidan", 1972) va boshqa Oʻzbekiston kompozitorlari operalarini sahnalashtirgan.

## Manbalar
Rahmon Saʼdullayev

**Rahmon Saʼdullayev** (1934.1.5, Hazorasp tumani). — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2003). Turkmaniston pedagogika institutini tugatgan (1956). 1956-yildan Turkmanistondagi maktabda kimyo fani oʻqituvchisi. 1963-yildan Hazorasp tumanidagi 1maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, 1994-yildan liqtidorli bolalar litseyida kimyo fani oʻqituvchisi. Darsda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi.

## Manbalar
Sayan togʻlari

**Sayan togʻlari** - Janubiy Sibir togʻlarining oʻrta qismida joylashgan togʻ oʻlkasi. S. 2 togʻ sistemasi: Gʻarbiy Sayan va Sharqiy Sayanga boʻlinadi. Krasnoyarsk oʻlkasi, Irkutsk viloyatining janubiy, Tuva va Buryatiya Respublikasining shimolidagi hududni egallaydi. Oʻzaro parallel choʻzilgan bir necha tizmadan iborat. Tizmalar orasida botiqlar mavjud. Tizmalarning balandligi shimolida 500 m, janubida 900 m va oʻrta qismida 2500–3000 m va undan ham baland (Munku—Sardik togʻlarining eng baland joyi 3491 m).

Gʻarbiy Sayan shimoli-sharqiy yoʻnalishda taxminan 650&nbsp;km ga choʻzilgan va Kazir va Ud a daryolari boshlanadigan joyda Sharqiy Sayanga tutashadi. Sharqiy Sayan Yenisey daryosining chap sohili, Krasnoyarsk sh.dan janubi-gʻarbroqdan boshlanadi va 1000&nbsp;km uzunlikdan janubi-sharq tomonga choʻziladi va Tunka botigʻi orqali Baykalboʻyi va Baykalorti togʻlaridan ajraladi. Gʻarbiy Sayan va Sharqiy Sayan tutashgan joydan gʻarbda ChulimYenisey va Minusinsk, janubida esa Tuva va Tojin soyliklari joylashgan. 2000 m balandlikda togʻ taygasi tarqalgan va chuqur daralar bilan kesilgan. 25003000 m balandliklarda togʻ yon bagʻirlari juda tik, kuchli parchalangan va kad. muzliklar qoldiqlari (karr, morena yotqiziqlari, troglar) mavjud. Sharqiy Sayanning gʻarbiy qismi tekis yuzalardan (Man, Kan va boshqalar) iborat boʻlib, ularni yezda ham qor qoplab turganligi sababli "Belogorye" deb ataladi.

St. Gʻarbiy Sibir kaledon burmalanishi davrida shakllangan va, asosan, paleozoy davri slanetslari, qumtoshlar va vulkanogen togʻ jinslaridan tashkil topgan. St. hozirgi balandligiga neogenning oxiri va toʻrtlamchi davrda sodir boʻlayotgan yangi tektonik harakatlar natijasida koʻtarilgan. Bu davrda Sharqiy Sayanda vulkanlar otilgan va ularning konuslari (Kropotkin, Peretolchin) saqlanib krlgan. Toʻrtlamchi davrda St.ning katta qismi 2 marta muzlik bilan krplangan. Hozirgi zamon muzliklari ham uchraydi.

Sayan togʻlarida temirli kvarsit, temir va mis rudalari, boksit, oltin, grafit, asbest, mineral va termal suvlar kabi foydali qazilmalar bor. Ikdimi keskin kontinental, kishi sovuq, uzoq davom etadi, yozi qisqa. Togʻlarning yon bagʻirlarida yanvarning oʻrtacha temperaturasi —20° ga yaqin, tog oraligʻidagi botiqlarda —30°, iyulning oʻrtacha temperaturasi togʻlarda 10—12°, botiklarda 20—27°. Yillik yogʻin togʻlarning shimoliy yon bagirlarida 700–1200&nbsp;mm, botiklarda esa 250– 300&nbsp;mm. S.tda koʻp yillik muzloklar keng tarqalgan. Asosiy daryolari: Yenisey, uning irmoklari (Abakan, Guba, Kantegir, Kazir, Man, Kan, Biryusa va boshqalar).

St.ning 60% hududida tog taygasi oʻsimliklari, togʻ oraligʻidagi botiklarda dasht oʻsimliklari oʻsadi. Baland qismida alp, subalp oʻtloklari vatogʻ tundrasi uchraydi. Oʻrmonlarda los, maral, yelik, qoʻngʻir ayiq, olmaxon, qobon, quyon, tulki; qushlardan bulduruq, karqur va boshqa, soyliklarda kemiruvchi (uzun dumli yumronqoziq, sassiqkoʻzan va boshqalar) koʻp, daryolarida baliqlar (harius, taymen va boshqalar) bor. St. tabiiy resurslar (gidroenergiya, oʻrmon, yaylov va boshqalar)ga boy.

## Manbalar
Sayan-Shushensk GES

Yenisey

**Sayan-shushensk** - GES Rossiyadagi eng yirik gidroelektr stansiya. Yenisey daryosi vodiysining yuqori qismida, Krasnoyarsk oʻlkasi, Shushenskoye posyolkasi yaqinida qurilgan. GES qurilishi 1968-yilda boshlanib, birinchi agregati 1978-yilda ishga tushirilgan. Oʻrnatilgan quvvati 6,4 mln. MVt. 640 ming MVt elektr energiya ishlab chiqaradigan 10 ta agregat oʻrnatilgan. Oʻrtacha yillik elektr energiya ishlab chiqarish quvvati 23,3 mlrd. kVt.soat. GES qurilishi bilan mavsumiy boshkarib turiladigan suv ombori qosil boʻlgan. GES ishlab chiqargan elektr energiyasi yuqori kuchlanishli uzatkichlar orqali Birlashgan Sibir energiya tizimiga yuboriladi hamda Sayan hududiy i. ch. majmuini va Kuzbassni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi.

## Manbalar
Xayrulla Saʼdiyev

**Xayrulla Habibovich Saʼdiyev** (1940-yil 6-dekabr, Toshkent, OʻzSSR) — oʻzbek aktyori.

## Hayoti
Xayrulla Saʼdiyev 1940-yil 6-dekabrda Toshkentda tavallud topgan. Oʻzbekiston rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1963–1986-yillarda Yosh tomoshabinlar teatrida, 1986-yildan Satira teatrida aktyor sifatida faoliyat yuritgan.

Xayrulla Saʼdiyev, asosan, komik aktyor boʻlib, dramatik, harakterli rollarni ham meʼyoriga yetkazib ijro etishi, oʻtkir satirik va lirik portretlar ustasi sifatida ajralib turadi. Maneko ("Polizdagi voqea") uning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Keyinchalik Xlestakov ("Revizor"), Dartanʼyan ("Uch mushketyor"), Konfetvoy ("Suqatoy Konfetvoy"), Ali ("Ali va Vali"), Mushuk ("Etik kiygan mushuk"), Mishka Dadone ("Toshkent — non shahri"), Shum bola ("Shum bola"), Afandi ("Afandining yoshligi"), Yusuf ("Tobutdan tovush") kabi rollarni ijro etib shuxrat qozondi. Kino ("Akmalning sarguzashtlari"da ertakchi chol; "Shiddat"da Mamat; "Xorazm afsonasi"da masharaboz; "Toʻylar muborak"da kuyovning doʻsti; "Arslonning sarguzashtlari"da Qoʻrqinch; "Xumcha"da choyxonachi; "Margʻiyona"da masharaboz; "Alpomish"da Toychaxon; "Meshpolvon"da Rayhon qiziq va boshqalar), televizion spektakl va filmlarda (Shum bola, "Shum bola"; Anvar, "Izlayman"; Sobir, "Uchrashuv", Jalil, "Shaytanat" kabi) ham suratga tushgan. Maxsus teatrlashgan dasturlarda Afandi, asabiy odam, lektor kabi obrazlar yaratgan. Xayrulla Saʼdiyev, shuningdek, televizion miniatyuralar teatrining doimiy qatnashchisi.

## Filmografiya

## Manbalar
Sayat Nova

**Sayat Nova** (taxallusi; asl ismsharifi *Arutyun Sayadyan*) (1712, Tiflis – 1795, Tiflis) – arman shoiri, oʻrta asr arman dunyoviy adabiyotining yirik vakillaridan biri. Arman, gruzin va ozarbayjon tillarida qoʻshiqlar yozgan. „Sevgingdan betobman“, „Kamoncha“, „Xohlamayman shunday yashashni“, „Bulbulga“ va boshqa bir qancha asarlarida mazlumlarni himoya qilgan, nohaqlikka qarshi kurashgan. Sevgi va muhabbatga toʻla Sayat Nova lirikasi ijtimoiylik bilan qamohang boʻlib, xalq hayotiga singib ketgan. Shoir ijodi arman, gruzin va ozarbayjon sheʼriyati taraqqiyotiga kuchli taʼsir etgan.

## Manbalar
Saqil

**Saqil** (arab. — ogʻir, vazmin) — 1)  Sharq musiqa nazariyasida past (yoʻgʻon) tovushning ifodasi (qarang Asmoʼunnagʻam); 2) qad. mashhur doira usullarining nomi (mas, Saqili avval, Saqili soniy va boshqalar); 3) Shashmaqom tarkibidagi maqomlarning mushkilot boʻlimi yakuniy qismi (mas, Buzruq maqomida S i Islimxon, S. i Sulton, Rostda Si vazmin, Si Rakrak va boshqalar). Shashmaqomdagi S.larning doira usullari juda murakkab va keng hajmli boʻlib, 2/4 oʻlchovda 24 takt davomida ijro etiladi. Shunga qaramay, S.lar jozibali va yoqimli kuylardan tashkil topib, tinglovchiga oson yetib boradi. 

## Manbalar
Saqlanish qonunlari

**Saqlanish qonunlari** — baʼzi bir fizik kattaliklarning son qiymatlari istalgan jarayonlarda vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmay qoladigan fizik qonuniyatlar. Saqlanish qonunlaridan eng muximi massa, energiya, impuls, harakat miqdori momenti, elektr va barion zaryadlarning Saqlanish qonunlaridir. Bunday qatʼiy Saqlanish qonunlaridan tashqari, taqribiy Saqlanish qonunlari ham mavjud. Bular faqat maʼlum doiradagi jarayonlar uchungina oʻrinli, mas, juftlikning saqlanishi faqat zaif oʻzaro taʼsirlarda buzilishi mumkin.

## Manbalar
Saqmon

**Saqmon**, saqmol — qoʻzilarining yoshi va rivojlanishi bir xil boʻlgan emizikli ona qoʻylar guruhi. S.lar, odatda, yangi qoʻzilarni but saqlash, parvarishlash masqadida tuziladi. Qoʻzilarning yoshiga, yaʼni tugʻilgan kuniga koʻra kichik, oʻrta va katta S.larga boʻlinadi. 1 —10 kunlik qoʻzisi boʻlgan ona qoʻylar guruhi kichik, qoʻzisi 11—20 kunliklari oʻrta; qoʻzisi 21 — 30 kunliklari katta S.ga kiradi. Har bir Sga choʻpon vazifasini bajaruvchi "saqmonchi" tayinlanadi. Qoʻzilarning chiniqishi, rivojlanishi va boshqa belgilariga qarab toʻl mavsumi davrida qoʻzili qoʻylar kichik Sdan katta Sga koʻchiriladi. Tul mavsumi tugagach, S.lar yagona suruvga biriktiriladi va qoʻzilar oʻz onalari bilan 4—5 oygacha birga parvarishlanadi.

Abdusattor Achirov.

## Manbalar
Saqoqushlar

**Saqoqushlar**, meshkobchi qushlar, bir qozonlar () – kurakoyoqlilar turkumiga mansub qushlar oilasi. Tumshugʻi uzun, pastki qismida choʻziluvchan teri xaltasi (meshkobi) bor. Tanasining uz. 130—180 sm, qanotlari yoyilganda 2,7 m gacha, vazni 10– 13&nbsp;kg. Patlari oq, pushti yoki kulrang tusda tovlanadi. Yirik patlari toʻq qoʻngʻir, baʼzan qora. Havo xaltasi hamda skeleti govak boʻlishi tufayli yaxshi suzadi va uchadi. Koloniya boʻlib dengiz, dare va koʻl orollaridagi qamishzorlarda toʻplanadi. Daraxt va yerga uya quradi. Odatda, 2—3 ta tuxumini nari va modasi 35—40 kun navbatlashib bosadi. Bolalari 70—75 kunda uchurma boʻladi. Fatsat baliklar bilan oziqlanadi. 1 urugi, 7 turi maʼlum; yer sharining issiq va iliq zonalarida tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turi – pushti va jingalak saqoqush uchraydi. Soni qisqarib borayotgan turlar maqomi bilan Oʻzbekiston qizil kitobiga kiritilgan. Jingalak saqoqush Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqining qizil roʻyxatiga va „Yoʻq boʻlib ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosi toʻgʻrisida“gi Konvensiyaning (CITES) 1 ilovasiga kiritilgan.

## Manbalar
Cafaha

**Cafaha**, sogʻona – Oʻrta Osiyo xalqlarida marhumlarni dafn etish bilan bogʻliq dafn inshooti; 1) yer osti suvlari yer betiga yaqin, toshloq joylarda yer ustiga pishiq gʻisht yoki toshdan ishlangan, shakli beshikka oʻxshash, ichiga bir, baʼzan bir necha (birinketin) jasad qoʻyilgan qabr; 2) qabr ustiga oʻrnatiladigan yodgorlik turi.

Oʻrta Osiyoda XIV—XV asrlarda qabr ustiga S qoʻyish rayem boʻlgan, naqsh oʻyib, kitobalar yozilgan. S.lar pishiq gʻishtdan, toshdan, qora yoki kulrang marmardan ishlanib, baʼzan usti sirkori koshin, oʻyma naqshlar bilan bezatilgan, 2 yoni ravoqsimon boʻlgan. Temuriylar qabrlariga qoʻyilgan S.lar badiiy ishlangani bilan diqqatga sazovor.

## Manbalar
Sagʻron

**Sagʻron**, Sugʻron — Pomir shim.gʻarbidagi muzlik. Pyotr I tizmasining shim. yon bagʻrida. Uz. 24&nbsp;km. Maydoni 48&nbsp;km², 2880 m balandlikda tugaydi va undan Muksuvning chap irmogʻi Sagʻron (Sugʻron) daryosi boshlanadi.

## Manbalar
Sagʻanaqsoy

**Sagʻanaqsoy** (Qoraqushsoy) -Samarqand viloyatidagi soy, Korasuv daryosi irmogʻi. Uz. 30&nbsp;km, havzasining maydoni 100&nbsp;km². Qoʻytosh tizmasining janubiy yon bagʻridagi buloqdan (bal. 1700 m) boshlanadi. Yuqori oqimida Ugat qishlogʻigacha Nuchkalisoy deb ataladi. Kiykim qishlogʻidan pastda yozda qurib qoladi. Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,258 m³/sek., oqim moduli 5,8 l/sek.km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,609 m³/sek. dan (sersuv yilda) 0,047 m³/sek.gacha (kamsuvli yilda). Bahorda sersuv, baʼzan toshadi.

## Manbalar
Ismail Sagʻitov

**Ismail Tanatarovich Sagʻitov** (1908.2.8, Qoraqalpogʻiston, Xoʻjayli tumani — 1993, Nukus) — qoraqalpoq adabiyotshunosi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966). Filologiya fanlari doktori (1963), professor (1965). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969). "Qizil Qoraqalpogʻiston" gaz.da boʻlim mudiri (1935), muharrir (1936—37). Qoraqalpogʻiston davlat nashriyotida boʻlim mudiri (1941), direktor (1943) va bosh muharrir (1952—55). Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashi qoshidagi sanʼat ishlari boshqarmasi boshligʻi (1943—46). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻistondagi Kompleks iqtisod va madaniyat ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1946—52), direktor oʻrinbosari (1955— 58), N. Davqarayev nomidagi Tarix, til va adabiyot institutida boʻlim mudiri. Ilmiy faoliyati Qoraqalpoq qahramonlik eposi mavzuiga bagʻishlangan.

Ac: Berdaq — buyuk shoir—vatanparvar, Nukus, 1943; Berdaq ijodi, Nukus, 1958; Qoraqalpoq xalq qahramonlik eposi, T., 1963; Zamon va adabiyot, Nukus, 1969.

## Manbalar