open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boltiq tillari

**Boltiq tillari** — boltiq qabilalari (baltlar) tillari. Hindevropa tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Bu guruhga hozirgi latish (Latviyaning asosiy aholisi) tili, litvaliklar (Litvaning asosiy aholisi) tili hamda ulik tillar kiradi. Boltiq tillari 2 katta guruhga ajraladi: 1) gʻarbiy Boltiq tillari — pruss va yatvyag (17—18-asrlardatoʻliqisteʼmoldan chiqqan, ulik) tillari; 2) sharqiy Boltiq tillari — litvaliklar, latish (kursh, selov va boshqa ulik) tillari. Bular orasida baʼzi yozuvsizlari ham boʻlgan. Boltiq tillari ilk bor nemis olimlari — A. Shleyxer, Yu. Nesselman va boshqa tomonidan tadqiq qilingan. Keyinchalik latish — Ya. Endzelin, litvalik F. Kurshat, nemis — F. Shpext, E. Frenkellar bu borada ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Boltiq tillari ni oʻrganish ishiga xalq ogʻzaki ijodi namunalari toʻplovchilar (latish K. Baron va boshqalar), adabiyotshunoslar (litvalik I. Yablonskiy va boshqalar) sezilarli hissa qoʻshdi. Boltiq tillari ga oid dialektologik materiallar 19-asr oxirida A. Bilenshteyn, K. Yavnis va boshqa tomonidan toʻplangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltiq qalqoni

**Boltiq qalqoni** — Sharkiy Yevropa platformasining shim.gʻarbiy qismida, uning tokembriy burmali fundamentining yer yuzasiga chiqib qolgan qismi. Nisbatan yoshroq choʻkindi jinslari qoplami deyarli uchramaydi. Rossiyaning shim.garbiy (Kareliya Respublikasi, Murmansk viloyati) qismi, Finlandiya va Shvesiya hududlarini oʻz ichiga oladi. Fundamentining tokembriy jinslari kuchli metomorflashgan va murakkab joylashgan boʻlib, turli yoshga mansub majmualardan iborat. Arxey va quyi proterozoy jinslari (gneyslar, kristalli slaneslar va boshqalar) dan tuzilgan. Ularning mutlaq yoshi 3500 mln. yildan 2700— 2500 mln. yilgacha. Proterozoyning nisbatan yoshroq Kareliya va svekfin majmualari koʻproq tarqalgan, ular burmali sistemalar hosil qilib, shakllanishi bundan 1850—1750 mln. yil avval yakunlangan. Shuningdek granitrapakivlar ham rivoj topgan (1640 — 1620 mln. yil). Paleozoydan boshlab vaqtvaqti bilan koʻtarilgan. Boltiq qalqoni da temir rudasi (Shvesiya, Rossiya Federatsiyasi), mis-nikel rudalari (RF), paleozoy ishqorli intruziyalari orasida apatit (Xibin, Rossiya Federatsiyasi) konlari bor.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltzmann doimiysi

**Bolsman doimiysi** — asosiy fizik konstantalardan biri. Universal gaz doimiysi R ning Avogadro soni N. ga nisbatiga teng . B.D.ni oʻrtacha har bir molekulaga toʻgʻri keladigan gaz doimiysi deyish mumkin. L. Bolsman nomi bilan ataladi.

k=1{,}380\,649\times 10^{-23} J/K

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltzmann kinetik tenglamasi

**Bolsman kinetik tenglamasi** — gaz molekulalarining tezlik v va koordinata g lar (vaqt / ga bogʻliq ravishda) boʻyicha taqsimot funksiyasi qanoatlantiradigan tenglama. Bu tenglama kichik zichlikka ega gazlar holatini ifodalaydi. Kinetik tenglamani gazlar uchun dastlab 1872-yilda L. Bolsman taklif etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolxon togʻlari

BOLXON TOGʻLARI — q. Katta Bolxon togʻlari va Kichik Bolxon togʻlari. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ludwig Boltzmann

**Bolsman Lyudvig** ( 1844. 20. 2, Vena — 1906.5.9, Duino, Italiya) — avstriya fizigi. Vena FA aʼzosi (1895). Statistik fizika va fizik kinetika asoschilaridan biri. Bolsman oʻz nomi bilan ataluvchi taqsimot funksiyasini va gazlarning asosiy kinetik tenglamasini yaratdi. Termodinamikaning ikkinchi krnunini statistik nuktai nazardan asoslab berdi (1872). Bolsman gazlar va qattiq jismlarning dielektrik doimiylarini aniqladi. Issiqlik nurlanishi qonunlaridan biri (Stefan — Bolsman qonuni) ni yaratdi. Bu qonun hozirgi zamon nurlanish nazariyasini rivojlantirishda muhim rol oʻynadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltzmann prinsipi

**Bolsman prinsipi** — entropiya S bilan termodinamik xolat ehtimollik W orasidagi munosabat (k — Bolsman doimiysi, W — holat ehtimolligi). Termodinamikaning ikkinchi bosh qonuni B.p. boʻyicha statistik sharhlanadi: tabiiy jarayonlar termodinamik tizimni kam ehtimolli holatdan koʻp ehtimolli holatga oʻtishga majbur qiladi B.p. ni L. Bolsman ishlab chiqqan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolsheviklar

**Bolsheviklar** ( — koʻplar) — Rossiya sotsialdemokratik ishchilar partiyasi (RSDRP) da Lenin boshchilik qilgan siyosiy oqim (fraksiya) vakillari. 1917-yil apreldan mustaqil siyosiy partiya tuzishgan (qarang Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi). Bolsheviklar tushunchasi RSDRP 2syezdida (1903) Lenin tarafdorlari partiya rahbar organlariga saylovlarda koʻpchilik ovoz olganidan soʻng yuzaga kelgan. Shu sababli ular — bolshevik, kam ovoz olgan raqiblari esa — menshevik deb yuritila boshlagan. Bolsheviklar mamlakatda totalitaristik siyosat yuritgan.  Bolsheviklar soʻzi 1917-1952-yillarda RSDRP (b), RKP (b), VKP (b) deb atalgan partiyaning rasmiy nomlarida ishlatilgan.
Boltzmann statistikasi

**Bolsman statistikasi** — klassik mexanika qonunlariga muvofiq harakatlanayotgan, oʻzaro taʼsirlashmaydigan koʻp sonli zarralarga ega boʻlgan termodinamik muvozanat holatidagi ideal gaz statistikasi. Siyraklashgan barcha molekulyar gazlarga va gazlar razryadlanayotganda sodir boʻluvchi plazmaga tatbiq qilinadi, metallardagi elektron gaz va fotonlarga qoʻllanilmaydi. B.s.ni L. Bolsman ishlab chiqqan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltzmann taqsimoti

**Bolsman taqsimoti** — ideal gaz zarralarining tashqi kuch maydoni (mas, tortishish maydoni) da energiyalari Ye boʻyicha muvozanatli taqsimlanishi; taqsimlanish funksiyasi f~erE/kl orqali aniqlanadi, bunda Ye — zarralarning kinetik va potensial energiyalari yigʻindisi, *T* — mutloq temperatura, *k* — Bolsman doimiysi. Bolsman taqsimoti zarralarning tezliklari boʻyicha Maksvell taqsimotining L. Bolsman tomonidan topilgan umumiy xulosasidir (1868—71).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolqon antantasi

**Bolqon antantasi** — Gresiya, Ruminiya, Turkiya va Yugoslaviyaning ittifoqi (1934-yil 9-fevral, Afina shahri). Birinchi jahon urushidan soʻng Bolqonda tarkib topgan kuchlar nisbatini saqpash maqsadida Fransiya hukmron doiralari tashabbusi bilan tuzilgan. Bolqon antantasi mazkur ittifoq qatnashchilarining Bolqondagi chegʻaralari xavfsizligini oʻzaro kafolatlashni, ulardan biriga hujum qilingan taklirda oʻzaro yordam koʻrsatishni koʻzda tutardi. 1939—45 yillardagi Ikkinchi jahon urushi B.A.ga barham berdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolqon urushlari

**Bolqon urushlari** — Bolqon yarim orolida 1912—13-yillarda boʻlib oʻtgan ikki urush. Birinchi Bolqon urushi (1912-yil 9-oktyabr — 1913-yil 30-may) Bolqon ittifoqi (Bolgariya, Serbiya, Gretsiya, Chernogoriya) bilan Turkiya oʻrtasidagi urush. London sulh shartnomasi (1913-yil 13-may) ga koʻra, magʻlub Turkiya Istanbul va Sharqiy Frakiyaning bir qismidan boshqa Bolqondagi barcha mulklaridan mahrum boʻlgan.

Ikkinchi Bolqon urushi (1913-yil 29-iyun — 10-avgust) — Bolgariyani Serbiya, Chernogoriya, Gresiya va ularga qoʻshilgan Ruminiya va Turkiyaga qarshi urushi. Urush Bolgariyaning magʻlubiyati bilan tugadi. Buharest sulh shartnomasiga (1913-yil avgust) koʻra, Bolgariya Ruminiyaga Janubiy Dobruja, Gresiyaga Makedoniyaning janubiy qismini va Gʻarbiy Frakiyaning bir qismini, Serbiyaga Makedoniya shimoliy qismining deyarli hammasini berishgan, Turkiyaga Adrianopol (Adirna) ni qaytarishga majbur boʻldi. Bolqon urushlari xalqaro ziddiyatlarning keskinlashuviga, 1914—18 yillardagi Birinchi jahon urushining tezlashuviga yoʻl ochib berdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolyay Yanosh

BOLYAY (Boyai) Yanosh (1802.15.12, Kolojvar (Kluj) — 1860. 27.1, Maroshvasharxey (TirguMuresh) — venger matematigi. Noevklid geometriya gʻoyalariga mustaqil ravishda kelgan. Talabalik yillaridayoq, parallel chiziqlar haqidagi postulatni isbotlash bilan shugʻullana boshlagan, keyinchalik ham bu ishlarini davom ettirgan. B. oʻz tadqiqotlarini tartibga solib, 1832-yilda "Appendiks" asarini nashr qildirdi. Bu asar eng mukammal matematik asarlar jumlasiga kiradi. B. ishlari tirikliga chogʻida tan olinmadi, bu hol uning ruhiyatiga salbiy taʼsir qildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolqin

**Bolqin** () — yulgʻundoshlar oilasiga mansub tuksiz chala buta, boʻyi 2 m cha. Barglari tuxumsimon yoki nashtarsimon, bandsiz, mayda, uz. 10–12&nbsp;mm. Gullari ikki jinsli, kosachasi asosigacha boʻlingan; tojbargi 5 ta, changchilari 10 ta, 5 tasi uzun. Toʻpgullari boshoqsimon, yosh shoxchalarning uchida joylashgan. Koʻsagi silliq, uz. 10&nbsp;mm, eni 3&nbsp;mm keladi. Maydan sentabrgacha gullaydi. B. Toshkent, Fargʻona, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarining togʻli hududlarida oʻsadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolqon-kavkaz irqi

**Bolqon-kavkaz irqi** — katta yevropeoid irkiga kiradi. Soch va koʻzlari qora, yuzi va tanasi sertuk, boʻydor, keng yuzli; braxikefaliya shu irqqa xos. Markaziy va Janubiy Yevropa (Jan. Avstriya, Italiya va Gresiyaning shim., Yugoslaviya) da, Kavkazda (tub aholining kup qismi), Osiyoda (Gʻarbiy Erondagi lurlar, baxtiyoriylar va boshqa xalqlar) tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgʻa

**Bolgʻa** — zarb berish uchun ishlatiladigan dastaki qurol. Kallak va dastadan iborat. Bolgʻa kallagi, odatda, uglerod (0,4—0,6%S) li poʻlatdan, dastasi asosan yogʻochdan yasaladi. Kallakning har ikki tomoni toblanadi. Bolgʻalarning turli xillari.,mas, yogʻoch Bolgʻa, yumshoq muhrali Bolgʻa, tepmaydigan (urganda sakrab ketmaydigan) Bolgʻa, xavfsiz (zarb paytda detalni berkitib turuvchi) Bolgʻa bor (rasm). Miskarlikda: 1) xoyis (xoyisk) yoki xoyischorsi Bolgʻa — misni yupqalashda; 2) xoyis bagʻal, kapchin yoki chambar Bolgʻa — misni yoyib yigʻishda; 3) nimchorsi Bolgʻa — misda qolgan izlarni ketkazishda; 4) yumaloq Bolgʻa — mis idishlarning ichki tomoniga ishlov berishda; 5) teruv Bolgʻa — mis idishlarning yuzini silliklashda ishlatiladi. Temirchilik, taqachilik va pichoqchilikda: 1) metin Bolgʻa — ketmon qirgʻogʻidan yelka chiqarishda; 2) dasxoyis Bolgʻa — temirchi, taqachi va pichoqchilar bosqonchi bilan birga ishlaganda; 3) teruv Bolgʻa — ketmonning orqa oldini, taqaning yuzini tekislashda; 4) dusara Bolgʻa — ketmon zoʻgʻatasining chetini qaytarishda; 5) barchinxoyis Bolgʻa — kush pichoq yasashda ishlatiladi va boshqalar. Texnikada metallga zarb bilan ishlov (shakl) beradigan asbob. Temirchilikshtamplashda ishlatiladi. Bugʻ havo, pnevmatik, mexanik va gidravlik yuritmali, elektr turlari bor (yana qarang Bolgʻalash mashinasi, Bosqon).

## Manbalar
Bolgʻabaliq

Bolgʻabaliq (Sphyrna zygaena) – akulasimonlar turkumiga mansub baliq. Tanasining uzunligi 3,5 metrgacha, ogʻirligi 150&nbsp;kg gacha (baʼzilari hatto 400&nbsp;kg gacha). Atlantika va Tinch okeanning tropik hamda subtropik mintaqalarida tarqalgan. Dengiz tubida yashaydi, kambala, skat va har xil umurtqasiz jonivorlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi 40 tagacha tirik baliqlar tugʻadi. Kam ovlanadi. Boshining ikki yonidagi oʻsimtasi bolgʻaga oʻxshaydi. Nomi ham shundan olingan. Yirik koʻzlari boshidagi oʻsimtalar ustida joylashganidan Bolgʻabalik ancha uzoqni koʻradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgʻabosh

**Bolgʻabosh**, soyaqush (*Scopus umbretta*) — uzunoyoq qushlar turkumining bir turi. Afrika, Madagaskar va Janubiy Arabistonda tarqalgan. Suvga yaqin kalin oʻrmonlarda yashaydi. Kunduzi oftobdan qochib, oʻsimliklar ostida yuradi, shuning uchun "soyakush" deb ham ataladi. Qorongʻi tushganda oziq izlab chiqadi. 3— 7 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini erkagi bilan urgochisi galmagaldan bosadi. 21 kunda bola ochadi. Yil davomida koʻpayadi. Baliq, baqa, chuvalchang va xasharotlarni ovlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgʻalanuvchanlik

**Bolgʻalanuvchanlik** — metall va qotishmalarning bolgʻalash, prokatlash (bosim ostida siqib ishlov berish), kiryalash (sim choʻzish), presslash va shtamplashga moyillik xossasi. Materiallarning deformatsiya qarshiligi va plastiklik xossasi bilan ifodalanadi. B. xossasiga ega boʻlgan materiallarning deformatsiyaga qarshiligi past, plastikligi yuqori boʻladi. 

## Manbalar
Bolgʻalash

**Bolgʻalash** — metallarga bolgʻa va bosqonlarda zarb va bosim bilan ishlov berish usullaridan biri. Qizdirilgan metallga bolgʻa (yoki bosqon)da koʻp marta uzlukli zarba berilsa, u deformatsiyalanib, asta-sekin maʼlum shakl va oʻlchamni oladi. Metall buyumlarni koʻplab va seriyalab ishlab chiqarishda shtamplarda bolgʻalash usuli qoʻllanadi. Bolgʻalashda choʻktirish (kirishtirish), choʻzish, tekislash, yoyish, teshish jarayonlari bajariladi.

## Manbalar
Bolgʻalash mashinasi

**Bolgʻalash mashinasi** — metall zagotovkalarga zarb va bosim bilan ishlov beradigan mashina. Bolgalash, hajmiy va yassi shtamplashda ishlatiladigan xillari bor. Bolgʻalash mashinasi ning bugʻ yoki qisilgan havodan ishlaydigan bugʻhavo, ish porshenlari va kompressor porshenlari orasidagi havoning siqilishi va siyraklanishi hisobiga ishlaydigan pnevmatik, harakatlanuvchi qismlari dvigatel bilan mexanik tarzda bogʻlangan mexanik, yuqori bosimli suyuqlik bilan harakatga keltiriladigangidravlik vab. turlari bor (rasm). Ishlash usuliga koʻra oddiy (tushuvchi) va qoʻsh harakatli (tushuvchi qismlari qoʻshimcha tezlashtirilgan) Bolgʻalash mashinasi boʻladi. Kinematik bogʻlangan 2 ta babali (muhrali) shabotsiz Bolgʻalash mashinasi da babalar bir-biriga tomon bir xil tezlikda harakatlanadi, natijada zarbiy energiya asosga taʼsir qilmaydi. Yuqori tezlikda ishlaydigan Bolgʻalash mashinasi keng tarqalgan (qarang Bosqon).

## Manbalar
Bolquray

**Bolquray** () — soyaziradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, ildizi turpga oʻxshab yoʻgʻonlashgan boʻladi. Qizilqumdagi qumloq yerlarda oʻsadi. Poyasi va ildizi sutli. Sutida efir moyi, smola va kamed (yelim) bor. Balgʻam koʻchiruvchi va siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi (qarang Sassiqquray).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgʻali

**Bolgʻali** — urugʻ nomi. Oʻtmishda jaloyir, kenagas, qurama, qoʻngʻirot, Nurota turkmanlari va boshqa oʻzbek qabilalari tarkibiga kirgan. Bolgʻali — birul, biyurli, yeshteke, kerayit, noʻgʻoy, nukus, ishikli kabi bir qancha boʻlaklarga boʻlingan. Qozoq va qoraqalpoqlar tarkibida ham uchraydi.

## Manbalar
Boma

**Boma** — Kongo Demokratik Respublikasi gʻarbidagi shahar. Aholisi 246 ming kishi (1991). Atlantika okeani qirgʻogʻidan 75&nbsp;km ichkarida, Kongo daryosi estuariysidagi port (dengiz kemalari kiradi); chetga oʻrmon va qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (palma moyi, banan, kakao, kauchuk) eksport qilinadi. K x. mahsulotlari qayta ishlanadi; kimyo, yogʻochsozlik, metallni qayta ishlovchi korxonalar bor. Kema taʼmir qilinadi. Baliq ovlanadi. Shaharga 16-asrda asos solingan. 1886—1926-yillarda Belgiya Kongosi maʼmuriy markazi boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pyer Bomarshe

BOMARSHE (Beaumarchais) Pyer Ogyusten Karon de (1732.24. 1— Parij — 1799. 18. 5) — fransuz dramaturgi. Dastlabki pesalari "Yevgeniya" (1767), "Ikki dust" (1770) da ijtimoiy tengsizlik qoralanadi. "Xotiralar" pamfleti (1773—74) da B. ning demokratik qarashlari oʻz aksini topgan. "Seviliya sartaroshi" (1775), "Figaroning uylanishi" (1784) B. ga jahonshumul shuhrat keltirdi. "Figaroning uylanishi" da yozuvchi oddiy xalq vakili — Figaroning aqlzakovatini ulugʻlab, aslzoda Almavivning johil va nodonligidan kuladi. B. komediyalari jahon teatr sahnalaridan munosib oʻrin egallagan. Ular asosida yaratilgan "Seviliya sartaroshi", "Figaroning uylanishi" operalari Navoiy nomidagi teatrda sahnalashtirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bomba

**Bomba** ( — shovqin) — 1) artilleriya snaryadining eski nomi. Silliq stvolli artilleriyada ichi boʻsh sferik choʻyan korpusdan, qora porox zaryadidan va porox tarkibi zichlab tiqilgan yogʻoch naychadan iborat snaryadlar bomba yoki granatalar deb atalgan. Bombaning zaryadi naychadagi modda yongandan keyin portlaydi. XIX asrdan boshlab rus armiyasida bir pud (16 kg) dan ortiq snaryadlar bomba deb atalgan, 122 mm li tuplarning snaryadi ham XX asr 30-yillarigacha bomba deyilgan; 2) Birinchi jahon urushida ishlatilgan bomba irgʻitkichning portlab parchalanadigan snaryadi; 3) poroxning stvol ichidagi gaz kuchi va haroratini ulchash uchun ishlatiladigan asbob; 4) aviatsiya bombasi (qanotli snaryadlar deb atash rasm boʻlgan); 5) suv osti kemalarini portlatish uchun moʻljallangan snaryad; 6) atom bombasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bomba irgʻitkich

**Bomba irgʻitkich** (bombamyot) - yaqin masofadan turib jang qilishga moʻljallangan qurol (kalibri 20–152&nbsp;mm). Bomba irgʻitkich dushman askarlarini granatalar va parchalanadigan bombalar (2,5&nbsp;kg dan 20,7&nbsp;kg gacha) bilan shikastlantirish uchun ishlatilgan (mas, Birinchi jahon urushida). Otish uzoqligi 850 m. Bomba irgʻitkich tuzilishi jihatidan minomyottl uxshaydi. Snaryadlarning shikastlantirish quvvati juda kichik boʻlgani uchun Bomba irgʻitkich urniga minomyot ishlatiladigan boʻldi.

## Manbalar
Bombaj

**Bombaj** (frans., bombage) - konserva bankalarining boʻrtish i — konservalarni saqlashda uchraydigan buzilish turi. Qopqoqlarning boʻrtishi B. deb ataladi. B.ning biologik, kimyoviy va fizik turlari mavjud. Biologik B. idishlarning zich yopilmasligi yoki yetarlicha sterilizatsiya qilmaslik natijasida vujudga keladi, unda mikroorganizmlar rivojlanib, gazlar paydo boʻladi. Bunday konservalar foydalanishga yaroksiz hisoblanadi. Kimyoviy B. konservalardagi kislotalarning idish qopqogʻi (temir qismi) ga boʻlgan taʼsiri natijasida yuzaga keladi: vodorod ajralib chiqib, qopqoq boʻrtadi. Koʻpincha nordon mevarezavor va sirkalan gan konservalarda uchraydi. Fizik B. konservalarning muzlashidan kelib chiqadi (bankadagi mahsulot hajmi kattalashib qopqoq boʻrtadi). Fizik va kimyoviy B.ga uchragan konservalardan faqat sanitariya nazorati ruxsati bilan foydalanish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bombay universiteti

**Bombey universiteti** — Hindistondagi eng yirik universitetlardan biri. 1857-yil asos solingan. 1904-yilgacha uning vazifasi bir qancha kollejlarda imtihonlar oʻtkazish va oʻquv mashgʻulotlari tashkil etishdangina iborat boʻlgan. 1904-yildan bevosita oʻquv faoliyatini tashkil etish (leksiyalar oʻqish, oʻquv jarayoni uchun zarur boʻlgan ilmiy ishlar nashr etish va h. k.) huquqini olgan. Bombay universiteti ijtimoiy fanlar, tijorat, yuridik, tibbiyot, dorishunoslik, stomatologiya, led., psixologiya sohalari boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 160mingdan ortiqtalaba taʼlim oladi. Untda bir kancha ilmiy tadqiqotlar muassasalari va institutlar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bombaksdoshlar

**Bombaksdoshlar**, baobabdoshlar (Bombacaceae) — ikki pallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Deyarli hamma turlari tropik mintaqada oʻsadi, tanasi yoʻgʻon, baʼzan tanasining oʻrta qismi bochkasimon boʻrtib chiqqan. Gullari yirik, toʻgʻri, qisman notoʻgʻri, ikki jinsli, koʻpincha yakka. Kosabarg va tojbarglari 5 tadan, baʼzan tojbarglari boʻlmaydi. Changchilari 5 ta yoki koʻp, u mumiy naychaga yopishgan, baʼzan alohida. 28 turkumi va 190 ga yaqin turi maʼlum. B. dan baobab, durian, paxta daraxti va boshqa foydali daraxtlar hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bomdod namozi

**Bomdod** (fors.) — erta tong payti, sahar paytida oʻqiladigan namoz. Bomdod namozi 2 rakaat sunnat va 2 rakaat farzdan iborat. Erta tongda oʻqilgan namozning savobi qolgan namozlarga qaraganda kattaroq deb hisoblanadi. Bomdod namozi vaqti ufqda yorugʻlik chizigʻi paydo boʻlishi bilan boshlanadi va quyosh chiqishidan oldin tugaydi.

## Yana qarang
* Namoz 
** Peshin namozi 
** Asr namozi 
** Shom namozi 
** Xufton namozi 
** Vitr namozi 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bomiyon

**Bomiyon**, Bomikon, Bomyanna — Afgʻonistonning markaziy qismidagi qadimiy shahar, B. viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 10 ming kishiga yaqin. B. 1-asrda barpo boʻlgan, 7-asrda uni arablar fath etgan. 10—13-asr boshida B. dastlab gʻaznaviylar, soʻng gʻuriylar, keyin xorazmshohlarga tobe boʻlgan. 1221 y. B.ni moʻgʻullar vayron qilgan, 16-asrdan u boburiylar tasarrufidaboʻlgan. B. 18-asr 2-yarmidan Afgʻoniston davlati tarkibida.

Xitoylik sayyoh Syuan Szan va arab tarixchilari keltirgan maʼlumotlarga koʻra, B. islom dini kirib kelgunga qadar buddizmnint yirik markazi hisoblangan. U yerda qoyatoshlarni yoʻnib bunyod etilgan oʻndan ortiq butxona oʻtmishda mavjud boʻlib, ularning mingdan ziyod rohib (monax) lari boʻlgan. Butxonalar oʻyma naqshlar bilan bezatilgan, ularga koʻplab erkak va ayol qiyofasidagi tosh sanamlar oʻrnatilgan. Erkak qiyofasidagi sanamlardan birining boʻyi 53 m, ayol qiyofasidagilaridan birining boʻyi esa 3S m. boʻlgan. Afgʻonistondagi Tolibon rahbariyati qaroriga muvofiq, mamlakatdagi islomiyatga qadar yaratilgan moddiymadaniy obi dal ar, shu jumladan B.dagi budda sanamlari vayron qilingan (2001-yil mart).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bond

**Bond** (ing. bond) — 1) kafolat garov; 2) boj toʻlovlari olinmagan import tovarlar. Bundam tovarlar bojxonaga biriktirilgan B. omborlarida saqlanadi. Agar tovarlar mamlakat ichkarisiga joʻnatilsa, boj toʻlanadi. B. omborida tovarlar belgilangan muddatgacha saqlanadi, muddat tugagach esa, davlat foydasiga musodara qilinadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Anisimovich Bondarenko

**Boris Anisimovich Bondarenko** (19-oktyabr 1923, Davlekanov shahri, Boshqirdiston — 20-iyul 2017) — kibernetik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), fizikamat, fanlari doktori (1970), professor (1974). 1928-yildan Toshkentda. Oʻrta Osiyo davlat universitetni tugatgan (1953). Oʻzbejchctoh Fanlar akademiyasi Matematika institutida (1953—72), Toshkent temir yoʻl transporti muhandislari institutida (1972—80), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Kibernetika" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasida (1980-yildan) ishladi. Bondarenko matematik fizikaning yarim chiziqli shu jumladan polivibratsion tenglamalarni oʻrganish boʻyicha xalqaro maktab asoschilaridan biri (rumin olimi Manjeron bilan birga). Ilmiy ishlari uzlukli matematika, kombinatolik tahlil, murakkab matematik fizika masalalarini analitik va uzlukli usullar bilan yechish, arifmetik fraktal tuzilmalarini tuzish va tekshirishga, elastiklik nazariyasining 3 oʻlchovli masalalariga bagʻishlangan. "Jasorat" medali bilan takdirlangan (1995).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Bondarchuk

**Sergey Fyodorovich Bondarchuk** (25-sentyabr 1920-yil – 20-oktyabr 1994-yil, Moskva) – kinoaktyor va rejissor Xalq artisti (1952), Mehnat Qahramoni (1980). Bondarchuk suratga tushgan eng yaxshi filmlar: „Taras Shevchenko (film)“, „Tugallanmagan qissa“, „Sergiy ota“ va boshqalar. Rejissyor sifatida „Inson taqdiri“ (oʻzi bosh rolda), „Urush va tinchlik (film)“, „Ular Vatan uchun kurashdilar“, „Choʻl (film)“ kabi filmlarni ekranlashtirdi. Davlat mukofotlari laureati (1952, 1960, 1984).

## Manbalar
Bondopaddxay Tarashonkor

**Bondopaddxay Tarashonkor** (1898. 23. 7 — Birbum — 1971) — hind yozuvchisi, jamoat arbobi. Bengal tilida yozgan. B. dovrugʻini taratgan romanlar ("Yer — xudo", 1939; "Xalq — xudo", 1942; "Besh qishloq", 1944 va boshqalar) da katta yer egalari bilan dehqonlar turmush tarzi, ular orasidagi munosabat, umuman bengal qishlogʻi hayoti aks ettirilgan. "Sogʻlomlashtirish maskani" romani, bir nechta pyesa ("Ikkovlon", 1942 va boshqalar) muallifi. Toshkentda boʻlib utgan Osiyo va Afrika yozuvchilari konferensiyasi qatnashchisi (1958).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bombapana

**Bombapana** — kishilarni raketa, aviatsiya bombalari va artilleriya snaryadlaridan himoya qilish maqsadida qurilgan pana joy. Shaharlarga havo hujumi qilina boshlangach, B.lar qurilgan. B.lar gʻishtin yoki temirbeton bino va inshootlar tagi (yertoʻlasi) da quriladi va jixrzlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bombardimonchi aviatsiya

**Bombardimonchi aviatsiya** — harbiyhavo kuchlarining asosiy zarbdor kuchi. Bombardimonchi aviatsiya ning asosiy vazifasi: yalpi, keng koʻlamdagi hujumdan yoki jangdan oldin dushman aerodoromlariga, dengizdagi harbiy kemalarga, mustahkamlangan mudofaa istehkomlariga, qoʻshin va jangovar texnika toʻplangan joylarga, shahar va aholi punktlariga, temir yoʻl uzellariga, sanoat markazlariga bomba va raketa tashlab vayron qilish va qirish, dushman qoʻshinlarining jangovarlik holatini susaytirish hamda harbiyruhiy jihatdan taʼsir etish. Samolyotlarning uchuvtaktik imkoniyatiga va jangovar vazifalarining harakteriga koʻra Bombardimonchi aviatsiya ikkiga — front Bombardimonchi aviatsiya siga va uzoqdagi obʼyektlarni bombardimon qiluvchi Bombardimonchi aviatsiya ga boʻlinadi (AQSH va Angliyada taktik va strategik Bombardimonchi aviatsiya deyiladi). Uzoqdagi obʼyektlarni bombardimon qiluvchi Bombardimonchi aviatsiya dan dushmanning uzoq orqa tomonidagi strategik obʼyektlarga yopirilib hujum qilishda foydalaniladi. Zarur boʻlganda Bombardimonchi aviatsiya janglarda quruqlikdagi qoʻshinlar yoki harbiydengiz flota kuchlari bilan birga oʻzaro hamkorlikda ishtirok qilishi ham mumkin. Bombardimonchi aviatsiya ljahon urushi (1914—1918)da jangovar aviatsiya boʻlib shakllandi. Urushda qatnashgan deyarli barcha davlatlarda aviatsiya qismlari, qoʻshilmalari tashkil etildi. Hozir Bombardimonchi aviatsiya murakkab qurol va uskunalar bilan jihozlangan. Ularda radio aloqalari, radiolokatsiya va aeronavigatsiya asboblari takomillashtirilgan (yana qarang Aviatsiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bonelliya

**Bonelliya** (Bonellia) — halqali chuvalchanglarning exiuridlar sinfiga mansub urugi. V. virides turi Oʻrta dengiz, Atlantika okeani va Barens dengizida yashaydi. Urgochisining tanasi silindrsimon, uz. 7 sm gacha, uchi ayri, hartumi 1 m gacha choʻzila oladi. Hartumi yordamida oziq tutadi va harakatlanadi. Erkagining uz. 1—33 mm, u urgochisining jinsiy yoʻllarida parazitlik qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bonitirovka

**Bonitirovka** (lotincha bonitas yaxshi, sifatli, asl) — 1) zotli hayvonlarni nasldorlik va mahsuldorlik xususiyatlari boʻyicha baholash; 2) tuproq unumdorligini qiyosiy baholash (qarang Tuproq bonitirovkasi). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

meta
Bonifikatsiya

**Bonifikatsiya** (frans. boniﬁ cation, lot. bonus — marhamatli, yaxshi) — 1) tovarlarga haq toʻlash usullaridan biri, kelishuvlarda imtiyozlarni taʼkidlash uchun ishlatiladi. Maye, tovarning standartdan ortiq sifatlari uchun tovar narxiga qoʻshimcha berish, koʻtara (ulgurji) savdo qilganlarga tovarni arzonroq berish, mamlakatdan chiqariladigan tovarlarni xarid qilishda undirilgan soliqlarni qaytarish (eksport B. si), davlatning kreditlar uchun toʻlanadigan foizlarni oʻz gardaniga olib, subsidiya berishi singari koʻrinishlari bor; 2) sotilgan tovarlar miqdoriga qarab savdo xizmatchilarini mukofotlash. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bonlar

**Bonlar** (frans. bons — yaxshi, qulay) — 1) xususiy firmalar, mahalliy boshqaruv idoralari, korxonalar va davlat tomonidan chiqariladigan qisqa muddatli qarz majburiyatlari. 2) mayda pul vazifasini bajaradigan qogʻoz pul belgilari. B. birjada muomalada yuradi, kotirovka (narx belgilanadi) oʻtkaziladi, mayda pochta oʻtkazmalarini rasmiylashtirishda foydalaniladi. Fransiyada davlat (xazina) obligatsiyalari, qisqa muddatli kreditlar, bank cheklari, pochta va boshqa hujjatlar B. deb ataladi. Fuqarolar urushi davrida Turkiston bilan Markaz oʻrtasida aloqa qiyinlashgan vaqtlarda (1918—20 yillar) Toshkent va Andijonda ham B. (turkbonlar) chiqarilgan. Keyinchalik sobiq Ittifoqda B. chiqarish man qilingan; 3) muomaladan chiqqan va kolleksiya yoki bonistika (qogʻoz pullarni oʻrganadigan tarix fani sohasi) predmetiga aylangan qogʻoz pullar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bonlar (maʼnolari)

**Bonlar**:

* Bonlar (frans.
* Bonlar (toʻsiqlar) (gollandcha boom — yogʻoch, xoda, shlagbaum) — suzuvchi hamda suv sirtida muallaq turuvchi toʻsiqlar; bir-biriga bogʻlangan xodalar sifatida yasalishi mumkin.
Bonn universiteti

**Bonn universiteti** rasmiy nomi Bonn Fridrix Vilgelm universiteti (nemischa: *Rheinische Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn*), Germaniyaning Shimoliy Reyn-Vestfaliya shtati Bonn shahrida joylashgan davlat tadqiqot universitetidir. 1777-yil Akademiya sifatida tashkil etilgan boʻlib, 1786-yildan universitet deb nomlangan. Bonn universiteti 1818-yil 18-oktabrda Frederik Uilyam III tomonidan Reyn-Universität (inglizcha: Reyn universiteti) sifatida, Bonn Kurkölnische Akademie (inglizcha: *Academy of Prince-elector of Cologne*) ning davomchisi sifatida tashkil etilgan. Bonn universiteti turli fanlar boʻyicha koʻplab bakalavriat va magistratura dasturlari mavjud va 544 nafar professorga ega. Bonn universiteti Germaniyadagi yirik ilmiy-tadqiqot talab qiladigan universitetlarning U15 assotsiatsiyasining aʼzosi boʻlib, Germaniya universitetlari mukammalligi tashabbusi doirasida „Mukammallik universiteti“ unvoniga ega.

Bonn universitetida nemis universitetlari orasida eng koʻp 6 ta mukammallik klasteri mavjud. Bular: Xausdorff matematika markazi, kvant hisoblash klasteri uchun materiya va yorugʻlik, Bonn universitetining qaramlik va qullikni oʻrganish markazi, PhenoRob (ekin yetishtirish kelajagi uchun tadqiqot), Immun hissiy tizim klasteri va ECONtribute (bozorlar va davlat siyosati). Bonn universiteti iqtisodiyot, huquq, falsafa, matematika, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, teologiya va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bonn universitetida 40 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Universitet kutubxonasida 1 milliondan ortiq asar saqlanadi.

## Manbalar



## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bonu (unvon)

**Bonu** — 1) yuqori tabaqaga, aslzodalarga mansub boʻlgan ayollar unvoni, xonim; 2) forstojik tillarida gaplashadigan xalqlar hamda turkiy xalqlarda ayollar ismiga hurmat yuzasidan qoʻshib ishlatiladigan soʻz. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bonus

**Bonus** (lot. bonus — yaxshi, marhamatli) — sotuvchi va haridor oʻrtasida alohida kelishuv yoki sotish shartnomasiga asosan sotuvchi tomonidan haridorga beriladigan yengillik; odatdagi toʻlanadigan maoshga qoʻshimcha mukofot; narxning oʻsishi munosabati bilan asosiy ish haqiga qoʻshilgan qoʻshima haq; tovarning sifati uchun qoʻshimcha mukofot; aksiyalar shaklidagi qoʻshimcha toʻlovlar; koʻrsatilgan vositachilik xizmati uchun toʻlanadigan qoʻshimcha haq ham B. deb yuritiladi. Amaliyotda tovar vositachi (komissioner) ixtiyoridan tashqari sotilmay qolsa, unga harajatlarini qoplash uchun B. toʻlanadi va uning miqdori kelishuvga asosan belgilanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bonu

**Bonu** (taxallusi; asl ismi Samar Bonu Sirojiddin qizi) (1837, Oʻsh — 1891, Andijon, Mingtepa qishlogi) — oʻzbek shoirasi, maʼrifatparvar. Huvaydottt chevarasi. "Meros dedim bobomlardin" masnaviysida Hofiz, Navoiy, Shams Tabriziy, Ahmad Yassaviy va bobosi Huvaydoni tilga olib, shoirlik isteʼdodi otabobosidan meros ekanligini taʼkidlagan. Ularning asarlariga tajnis, tatabbular yozgan.

B. 19 yoshida beva qolgan. "Bonu gʻarib" sheʼrida bu ogir judolik va musibatni turmush hodisalari bilan bogʻlab, oʻzi kabi ayollar qismatidan, zamonasidagi haqsizliklardan zorlangan. Sheʼrlarida Layli, Shirin, Uzrolar bilan dardlashgan ("Yor jabr etdi" va boshqalar). B. ruhidagi isyonkorlik, oqilalik asarlariga singib ketgan. Sevgi mavzuidagi sheʼrlari shaxsiy histuygʻular bilan chegaralanmay, keng ijtimoiy mazmun kasb etgan. B. ijodida shaxs va zamon, ayollar taqdiri masalasini asosiy oʻringa qoʻygan. Erk uchun oʻzi tanlagan yoʻlning toʻgʻriligiga ishongan ("Falak ozoridan ming dod", "Hech qaysi inson ham", "Didda dardim kim bilur?", "Benavolar" va boshqalar), bu yoʻlda sobit turgan. B. sheʼrlarini toʻplab devon tuzgan.

## Manbalar
* Sheʼrlar, T., 1963.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Jalolov T., Oʻzbek shoiralari, T., 1980.
Aage Bohr

**Aage Niels Bohr** (19-iyun 1922, Kopengagen – 8-sentyabr 2009, Kopengagen) — daniyalik fizik. Daniya Fanlar akademiyasi va boshqa koʻp akademiyalar aʼzosi. Niels Bohrning oʻgʻli. Atom yadrosining umumlashgan modeli mualliflaridan biri. Ilmiy ishlari kvant va yadro fizikasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1975, Ben Roy Mottelson va James Rainwater bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Niels Bohr

**Niels Henrik David Bohr** (7-oktabr 1885 — Kopengagen – 18-noyabr 1962, Kopengagen) — daniyalik yahudiy fizik, hozirgi zamon fizikasi asoschilaridan biri. Kopengagendagi Nazariy fizika instituti (Nils Bor instituti) asoschisi (1920) va rahbari; dunyoviy ilmiy maktab tashkilotchisi; 1943—45 yillarda AQShda ishlagan. Asosi atomning planetar modelidan, kvant taassurotlardan va Bor postulatiazm iborat boʻlgan atom nazariyasini yaratgan. Bor atomning Bor modelini ishlab chiqdi, unda u elektronlarning energiya darajalari diskret ekanligini va elektronlar atom yadrosi atrofida barqaror orbitalarda aylanishini, lekin bir energiya darajasidan (yoki orbitadan) ikkinchisiga sakrashi mumkinligini taklif qildi. Bor modeli boshqa modellar bilan almashtirilgan bo'lsa-da, uning asosiy tamoyillari oʻz kuchini saqlab qoladi. U bir-birini toʻldiruvchilik tamoyilini oʻylab topdi: obʻektlar oʻzini toʻlqin yoki zarralar oqimi kabi qarama-qarshi xususiyatlar nuqtai nazaridan alohida tahlil qilish mumkin. Bor tafakkurida ham fan, ham falsafada bir-birini toʻldirish tushunchasi hukmronlik qildi. Bor Kopengagen universitetida Nazariy fizika institutiga asos soldi, hozirda Niels Bor instituti sifatida tanilgan, u 1920-yilda ochilgan. Bor fiziklar, jumladan Xans Kramers, Oskar bilan hamkorlik qilgan va ular bilan hamkorlik qilgan. Klein, Jorj de Hevesy va Verner Heisenberg. U kashf qilingan Kopengagenning lotincha nomidan keyin gafniy deb nomlangan yangi sirkoniyga o'xshash elementning xususiyatlarini bashorat qildi. Keyinchalik bohrium elementi uning nomi bilan atalgan. Metallar nazariyasi, atom yadrosi va yadro reaksiyalari nazariyasiga oid muhim ishlar qilgan. Tabiiy fanlar falsafasi boʻyicha ilmiy ishlar muallifi. Atom xavfiga qarshi kurashning faol ishtirokchisi. Nobel mukofoti laureati (1922).

## Manbalar
Bor karbidlari

**Bor karbidlari** — bornit uglerod bilan hosil qilgan birikmalari. Bor bir kator karbidlarni hosil qiladi. Ulardan V4S (yoki V12S3) va V13S12 larning tarkiblari aniqlangan. V4S — qora yaltiroq kristall modsa, zichligi 2520&nbsp;kg/m3, mikroqattiqligi 49,1 GPa, parchalanish temperaturasi 2450°dan yuqori. Bor yoki borat angidrid V2O3 ga 2000° dan yuqori trada kumir taʼsir ettirib olinadi. Havoda 600° gacha traga chidamli, suvda, mineral kislotalar va ularning aralashmalarida erimaydi, ammo qaynoq ishqorlar eritmalari taʼsirida parchalanadi. Korund A12O3 bilan karborund SiC dan qattiq, faqat olmos bilan borazondan yumshoqroq. Abraziv va silliqlovchi material, yarimoʻtkazgich sifatida, shuningdek yadro texnikasida neytronlarni yutuvchi material sifatida ishlatiladi. V|3S12— romboedrik panjarali, qora rangli kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 2460°; zichligi 2460&nbsp;kg/m3, mikroqattiqligi 55,9 GPa. Yarimoʻtkazgich sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bor magnetoni

**Bor magnetoni** — atomda elektronlarning harakati va ularning spini tufayli vujudga kelgan magnit momenti oʻlchov birligi. N. Bor sharafiga shunday atalgan. Bor magnetoni sB bilan ifodalanadi: sB=yey/2 /pes=9,2741024 erg/Gs=9,2741024 J/T, bu yerda h Plank doimiysi, ye — elementar elektr zaryadi, te — elektron massasi, s — yorugʻlik tezligi (qarang Magneton).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bor nitrid

**Bor nitrid**, BN — bornit azot bilan birikmasi. V2O3 ning qaytaruvchilar (koʻmir, magniy) bilan aralashmasini ammiak atmosferasida qizdirib yoki 2000° dan yuqori temperaturada elementlardan olinadi; oddiy sharoitda aBN — kubik, grafitsimon oq poroshok holida boʻladi. 1350° dan yuqori temperatura va 5 GPa bosimda katalizatorlar ishtirokida BN ning grafitsimon ashaklidan olmossimon Rshakli (borazon) hosil boʻladi. Borazon yuqori temperaturaga chidamli kimyoviy barkaror birikmadir. Bor nitrid dan oʻtga gʻoyatda chidamli materiallar, yarimoʻtkazgichlar, dielektriklar, neytronlarni yutuvchi materiallar tayyorlanadi, oBN podshipniklarda quruq moy sifatida xizmat qiladi; borazon oʻta qattiq abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bor postulatlari

## Bor nazariyasi
Nils Bor Rezerford tajribalarida kuzatilgan, lekin klassik fizika tushuntira olmaydigan natijalarni, qonuniyatlarni tushuntirishda o'zining vodorod atomi tuzilishi modelini taklif qildi(1913) Bor modeli vodorod atomi tuzilishining birinchi muvaffaqiyatli modeli bo‘lib, atom tuzilishi to‘g‘risidagi tasavvurlarning rivojlanishida muhim o‘rin tutdi. Bor modeli de-Broyl gipotezasining vujudga kelishida ham katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Atom nurlanishi spektridagi qonuniyatlar, atomdagi energetik sathlar birinchi marta Bor tomonidan tushuntirildi. Vodorod atomi tuzilishining Bor taklif qilgan modeli uning quyidagi **postulatlarida** asoslanadi:
* 1. Atom uzoq vaqt statsionar holatlarda bo‘la oladi. Atom statsionar holatlarda energiyaning E1, E2,E3,...,En diskret qiymatlariga ega bo‘ladi. Atom statsionar holatlarda energiya nurlamaydi. Shuning uchun bunday holatlar statsionar holatlar deyiladi. Atomning statsionar holatlariga statsionar orbitalar mos keladi.
* 2. Atomda bo‘lishi mumkin bo‘lgan statsionar orbitalardan 
elektronning impuls momenti **L=mʋr=nħ (n=1,2,3,...)** (1) shartni qanoatlantiradigan statsionar orbitalargina mavjud bo‘ladi. Bunday orbitalar ijozat etilgan statsionar orbitalar deyiladi. Atomdagi statsionar orbitalar kvantlangan bo‘lib, diskret energetik sathlarni hosil qiladi.
* 3. Elektron energiyasi Ei bo‘lgan orbitadan energiyasi Ef boʻlgan (Ei>Ef) orbitaga o‘tganda atom energiya chiqaradi. Chiqarilgan energiya har ikki orbita energiyalari farqiga teng bo‘ladi, ya’ni: **hν=E<sub>i</sub>-E<sub>f</sub>** (2)
Bu formuladan, **ν=(E<sub>i</sub>-E<sub>f</sub>)/h** (3). (3) formulada Ei-birinchi orbita energiyasi, Ef-ikkinchi orbita energiyasi va ν-chiqarilgan energiya chastotasi.
## Kamchiliklari
Yuqorida keltirilgan postulatlar asosida vodorod atomining birinchi muvaffaqiyatli modeli tuzildi. Bu modelda hisoblashlar doiraviy orbitalar uchun bajariladi.Bor modeli atom statsionar holatda nima uchun energiya nurlamasligini tushuntira olmaydi. Bundan tashqari, elektron yadro atrofida doiraviy orbita bo‘ylab harakatlanishini tajribada ko'rsatish mumkin emas. Shuning uchun Bor modelining tadbig'da ma’lum cheklashlar mavjud. Keyinchalik spektroskopiyada qilinayotgan yangi kashfiyotlarga Bor modeli javob bera olmadi.
## Havolalar
* atom
* kvant
* nazariya
* Niels Bohr
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* G.Ahmedova "Atom fizikasi" kitobi, 2013-yil
Bor radiusi

**Bor radiusi** — N. Bor atom nazariyasi (1913) ga muvofiq vodorod atomida yadroga eng yaqin elektron orbita radiusi; a0 bilan belgilanadi. do=YA2/4ya2 te2=5,2917706(44)1010 m (1980), bunda: hPlank doimiysi, mvaye elektron massasi va zaryadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bora

**Bora** (yunoncha: boreas — *shimol shamoli*) — togʻ bagʻrida pastga qarab esadigan kuchli sovuq shamol. Uncha baland boʻlmagan togʻlar iliq dengiz bilan tutashgan joylarda kuzatiladi. Bora esganda havo temperaturasi pasayadi.Bora tezligi asosan 20–30&nbsp;m/s, baʼzi joylarda hatto 60&nbsp;m/s va undan ham ortiq boʻladi. Bora bir boshlansa, bir haftagacha davom etadi. Bora Apsheron yarim oroli, Adriatika dengizi, Issiqkoʻl, Sevan koʻli, Meksika boʻg'ozi, Novorossiysk shahri va Qrim yarim orolida esadi. Bora koʻpincha fojiali oqibatlarga olib keladi (masalan, Bora oqibatida kemalar muzlab qolishi mumkin).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borazol

**Borazol** (borazin) B3N3H6 – rangsiz suyuklik. Mol. m. 80,05, suyuqlanish temperaturasi – 57", qaynash temperaturasi 55*. zichligi 810&nbsp;kg/me (55"), 1000&nbsp;kg/m3 (— 57"). Tuzilishi, fizik va kimyoviy xossalari jihatidan benzolga oʻxshaydi, shuning uchun borazolni goho anorganik benzol deb ataladi. Borazol bor nitrid olishda, uning hosilalari esa issiqqa chidamli polimerlar olishda ishlatiladi. Borazolning alkil yoki aril hosilalari asosidagi polimerlar 400—600’ issiqqa bardoshlidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borazon

**Borazon** — sunʼiy olmos; bor nitridning olmossimon modifikatsiyam. Yuqori temperatura (1350* dan yuqori) va bosim (3200 Mn/m2 dan yuqori) da borni azot bilan biriktirib olinadi Kattiqligi olmosnikiga yaqin, lekin B. yuqrri tralarga olmosga nisbatan chidamliroq, kimyoviy barqarorligi olmosnikidan ustunroq boʻladi. B.dan oʻtga chidamli materiallar, yarimoʻtkazgichlar, dielektriklar, neytronlarni yutgichlar tayyorlanadi; u oʻta qattiq abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borat kislota

**Borat kislota**, ortoborat kislota, H3BO3 — kuchsiz anorganik kislota, rangsiz yaproqchalar shaklidagi oq kristall. Zichligi 1460&nbsp;kg/m3. Suvda oddiy temperaturada kam, qizitilganda yaxshiroq eriydi. Spirt va boshqa organik moddalarda ham eriydi. 107,5’ da qizdirib suvsizlantirilganida metaborat kislota HBO2,  150* da bor oksid B2O3 hosil boʻladi. Tabiatda issiq suvlar tarkibida erigan holda uchraydi. Bufer sistemalar tayyorlashda ishlatiladi. Shisha sanoatida, emallar tayyorlashda va tibbiyotda qoʻllanadi.

## Tibbiyotda ishlatilishi

Borat spirti (lotincha Solutio Acidi borici spirituosa) borik kislotasining etil spirtidagi eritmasi (odatda 70% lik etanolda).
Borat kislotasining 0,5%, 1%, 2%, 3%, 5% konsentratsiyadagi spirtli eritmalari 70% etil spirti bilan tayyorlanadi va piyoderma o'choqlari atrofidagi sog'lom teri joylarini artib, antiseptik va antipruritik vosita sifatida ham ishlatiladi.
Borat kislotasi faqat nazoratsiz qabul qilingan taqdirda xavfli bo'lishi mumkin. Muntazam foydalanish bilan inson tanasida (ayniqsa, bolada) xavfli kontsentratsiya paydo bo'lishi mumkin. Kattalar uchun og'iz orqali zaharlanish uchun o'ldiradigan doz 15-20 g, bolalar uchun - 4-5 g.
Borat kislotasi 1860-yillardan beri tibbiyotda yaralarni bezovta qilmaydigan, mazasiz, hidsiz va rangsiz antiseptik sifatida ishlatilgan. Zamonaviy tibbiyotda borat kislotasining mikroblarga qarshi ta'siri past deb hisoblanadi.
Borat kislotasini bolalar, shuningdek, homilador va emizikli ayollar uchun antiseptik sifatida ishlatish SSSR Sog'liqni saqlash vazirligi tomonidan 1987 yil 2 fevralda Farmakologiya qo'mitasining tavsiyasiga binoan taqiqlangan: "... da foydalanishni taqiqlang. past faolligi va yuqori toksikligi tufayli chaqaloqlarda, shuningdek, homiladorlik va laktatsiya davrida ayollarda antiseptik sifatida borat kislotasi qo'llanilmaydi.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borvodorodlar

**Borvodorodlar**, bor gidridlari, boranlar — bornit vodorod bilan hosil qilgan birikmalari; rangsiz, qoʻlansa hidli va juda zaharli moddalar. Molekulasida 2 dan 20 gacha bor atomi boʻlgan B. maʼlum. Xusrav II Parviz saroyida ud chalayotgan Borbad (Firdavsiy "Shohnoma"siga ishlangan miniatyura, 1664-yil)Eng oddiysi — VN3 erkin holda mavjud emas. B. elektrontanqis birikmalardir, yaʼni hamma atomlarni qush elektronli oddiy bogʻlar bilan biriktirish uchun yetarli elektronlari yuq. Quyi B. — diboran V2N6 bilan tetraboran V4N|0 — gaz, pentaboran V5N, bilan geksaboran V5N]0 — suyuqlik, yuqori B. — dekaboran V|0N|4 va boshqa — qattiq moddalardir. 700° dan yuqori trada B. bor bilan vodorodga ajraladi. B. yonganda boshqa birikmalarga nisbatan koʻproq issikushk beradi, shuning uchun istiqbolli raketa yoqilgʻisi sifatida diqqatga sazovor. Diboran oddiy bor olish va metallarga qoplash uchun ishlatiladi. Baʼzi B. dan issiqqa chidamli polimerlar olish mumkin. B. ning metalli hosilalari borgidridlar deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borges

**Borges** (ital. horghese — shaharlik) — bosmaxona shrifti; kegli (ulchami) 9 punkt (3,38 mm). Asosan gazeta matnlarini terish uchun ishlatiladi (qarang Shrift).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borgidridlar

**Borgidridlar**, boranatlar, gidr i d oboratl ar — borning kompleks birikmalaridan bir turi, umumiy formulasi Me(VN4)p, bu yerda Me — metall, Ishqoriy metallarning boranatlari yetarlicha barqaror kristall moddalar, kuchli qaytaruvchilardir; B. organik kimyoda dorilar, vitamin l ar, steroid preparatlar, yuqori dispers katalizatorlar, metall va sopol yuzasi uchun metall qoplamalar tayyorlashda, yarimutkazgich ishlab chiqarish da qoʻllaniladigan germaniy, qalay, margimush, surma gidridlari olishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borgoh

**Borgoh** (fors. — podshoh chodiri) — maxsus ijozat bilan kiriladigan joy; podshoh, sulton yoki xonning qabulxonasi. B. ga maxsus imtiyozli kishilar (mas, tarxon, otaliq va boshqalar) dan boʻlak barcha mansabdorlar eshik ogʻaboshi orqali hukmdordan ijozat olgachgina kira olgan. Harbiy yurish, shikor va safar chogʻida hukmdor chodirining saroparda bilan ajratilgan qismi B. vazifasini oʻtagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boratsit

**Boratsit** — mineral, boratlar sinfiga mansub. Kimyoviy formulasi Mg,[B7O|2] OCL; tarkibida 62,5% V2O5 bor. Rombik singoniyada kristallanadi. Fe (36% gacha), Mp va boshqa qushimchalar bor. B. kub, tetraedr, psevdooktaedr, kuboktaedr yoki dodekaedr shaklida yaltiroq kristallar hosil qiladi. Havorang va kulrang, koʻpincha rangsiz. Kdggiqligi 7—7,5. Boratsit 3 ga yaqin. Gips, angidrid va tuz konlarida boshqa boratlar bilan birga uchraydi. B. dan sanoatda bor olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borbad

**Borbad**, Barbad, Pahlabod, Faxliz Marviy (taxminan 585, Niso — 628/38, Marv) — atoqli sozanda, xonanda, shoir va bastakor. Dastlab ijro va ijod sirlarini oʻz otasidan oʻrgangan, Marvga koʻchib, bu yerdagi mashhur ustozlarga shogird tushgan. Keyinchalik (618—28) Sosoniylar davlati shohi Xusrav [I Parviz saroyi (Ktesifon) da xizmat qilgan. Manbalarda B. ayniqsa turkumli (xususan, sosoniylar tomonidan davlat dini maqomiga koʻtarilgan Zardushtiylik marosimlari bilan bogʻliq boʻlgan), muayyan tizimdagi asarlarga mehr qoʻyganligi taʼkidlanadi.

Abu Nasr Forobiyning "Kitob ulmusiqo alkabir" ("Musiqa haqida katta kitob"), Abu Abdulloh alXorazmiyning "Mafotih alulum" ("Ilmlar kaliti"), Muhammad Nishopuriyning "Risolai dar ilmi musiqiy", Abdulqodir Marogʻiyning "Maqosid alalhon" ("Kuylarning kelib chiqish oʻrni") singari risolalarda B. yaratgan mashhur 7 qismli "Xusravoniy" turkumi, shuningdek "Doston" deya nomlangan kuy va qoʻshiqlar taʼriflanadi, ijodiy jarayoni tahlil etiladi.

AlJohiz (775818), Abulfaraj Isfahoniy (897967), Abumansur Saʼolibiy (9611038) kabi mualliflarning ilmiy badiiy asar (har xil tazkira va majmua) lari B. ijodiga mansub 360 ta qoʻshiq, 30 ta cholgʻu kuylari hamda 7 ta "Xusravoniy" — Sharqda keng tarqalgan fazoviy tafakkur inʼikosi, yaʼni qamariy yilning 360, oyning 30 va haftaning 7 kunlari bilan bogʻliq boʻlganligini taʼkidlaydi.

Abulqosim Firdavsiy "Shohnoma" si, Nizomiy Ganjaviy "Xusrav va Shirin" i, Amir Xusrav Dehlaviy "Shirin va Xusrav"i, shuningdek keyingi davrlarga oid qator badiiy asarlarda B. ning issiqnafas hofiz, mohir sozanda, badihagoʻy bastakor ekanligi ifodalangan. B. Oʻrta Sharqda mumtoz musiqa sanʼatining ilk professional namoyanlasi darajasiga kutarilgan va aynan shu soha asoschisi sifatida tarixdan urin olgan. 1990-yil Dushanbada B. tavalludining 1400-yilligiga bagʻishlagan Xalqaro musiqa anjumani boʻlib oʻtdi, B. nomidagi Xalqaro musiqa jamgʻarmasi tashkil etilgan, har 5 yilda hofiz, sozanda va musiqashunoslarga beriladigan B. nomidagi mukofot taʼsis etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Firdavsiy, Shohnoma, III kitob. Hofiz Borbad qissasi (J. Jabborov tarjimasi). T., 1977; Borbad, epoxa i traditsii kulturi, (Sb. statey), Dushanbe, 1989.
Jules Bordet

**Jules Bordet** (1870-1961) — belgiyalik immunolog va bakteriolog. Serologik reaksiyalar mexanizmi, komplementni bogʻlash reaksiyasini kashf etgan. KUkyUtal quzgʻatuvchisini aniqlab, uning oldini olish uchun emlash usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1919).

## Manbalar