Madagaskar Demokratik Respublikasi

**Madagaskar Demokratik Respublikasi** (malag. Repoblika Demokratika Malagasy; fr. République démocratique de Madagascar) — 1975–1992-yillarda Madagaskarda mavjud boʻlgan  sotsialistik davlat.

1975-yil 30-dekabrdagi davlat toʻntarishidan uch yil o'tib, mamlakat nomi oʻzgartirildi.  Malagasiya inqilobining avangardlari hukmron partiyaga aylandi. Gerb almashtirildi, kvazi bir partiyaviy tuzum oʻrnatildi (Malagasiya inqilobi avangardlari boshchiligidagi 6 partiyadan iborat inqilobni himoya qilish milliy fronti). Prezident Didye Rasiraka SSSR va Kuba bilan yaqin munosabatlar oʻrnatdi.

1980-yillarda Sovet Ittifoqidagi kabi Madagaskarda qayta qurish boʻlib oʻtdi. 1990-yilda koʻppartiyaviylik tizimi tiklandi, 1991-yilda hukumatga qarshi namoyish oʻqqa tutildi. 1992-yilda Albert Zafi mamlakatning yangi prezidenti etib saylandi va mamlakatda demokratlashtirish va bozor islohotlari jarayoni boshlandi.

## Tarixi
### Ikkinchi respublika
Yangi tuzum sotsialistik yoʻliga tushdi. Hukumat siyosiy mustaqillikni mustahkamlash va iqtisodiy mustaqillikka erishish uchun mustamlakachilik merosi va neokolonial boshqaruv oqibatlarini bartaraf etish muammosini hal qila boshladi. Didye Rasirakaning hokimiyatga kelishi koʻplab radikal iqtisodiy va siyosiy qadamlar bilan birga keldi. 1975-yil 17-iyunda banklar va sugʻurta kompaniyalari milliylashtirildi, 30-iyunda yirik savdo, sanoat, transport va neft kompaniyalari davlat nazoratiga o'tdi. Ayni paytda Didye Rasirakaning ovoz berish platformasi boʻlgan yangi Konstitutsiya va Malagasiya sotsialistik inqilobining Nizomini tasdiqlash uchun referendum tayyorlanayotgan edi. U 1975-yil avgust oyida nashr etilgan va umuman olganda Malagasiya jamiyatining tahlilini oʻz ichiga olgan, bu milliy suverenitet va iqtisodiy mustaqillikni mustahkamlashga qaratilgan davlat faoliyatining barcha sohalarida uzoq muddatli ish dasturi edi. Nizom Madagaskarning sotsialistik yoʻnalishini rasman tasdiqlab, progressiv ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishlarni amalga oshirish dasturini belgilab berdi.
### Sotsialistik yoʻnalish davri
1975-yil 21-dekabrda boʻlib oʻtgan milliy referendumda Didye Rasiraka yetti yillik muddatga prezident etib saylandi, bu konsensus mandatini tasdiqladi va Ikkinchi Madagaskar Respublikasi (Madagaskar Demokratik Respublikasi) boshlanishini eʼlon qildi. Rasiraka maʼmuriyatining asosiy printsipi sotsialistik "yuqoridan inqilob" qilish zarurati edi. Xususan, u xalq orasida «Qizil kitob» (Malag. Boky Mena) deb ataladigan Malagasiya sotsialistik inqilobi Nizomiga kiritilgan dastur va tamoyillarga muvofiq Madagaskar jamiyatini tubdan oʻzgartirishga intildi. Ushbu hujjatga koʻra, asosiy maqsad sotsialistik tamoyillarga asoslangan va Oliy Inqilobiy Kengash (OIK) "inqilobning besh ustuni" harakatlaridan kelib chiqqan holda "yangi jamiyat" qurish edi: dehqonlar va ishchilar, yosh ziyolilar, ayollar va xalq qurolli kuchlari kirgan. Qizil kitobda quyidagilar tushuntirilgan: 

“Qizil kitob” qoʻshilmaslik, davlat boshqaruvini markazlashtirmaslik, puxta rejalashtirish va jamoatchilik fikri orqali iqtisodiy taraqqiyotni ragʻbatlantirish tamoyiliga asoslangan yangi tashqi siyosatni ilgari surdi. Uning muvaffaqiyatini taʼminlashi kerak boʻlgan Nizom dasturining asosiy tarkibiy qismlari milliy birlik, markazsizlashtirish va sotsializm edi. Keyingi davrlarda kuchayib borayotgan iqtisodiy va siyosiy qiyinchiliklar rahbarlarni dastlab Nizomda belgilangan yoʻldan asta-sekin uzoqlashishga, 1986-yildan boshlab esa undan voz kechishga olib keldi.

Didye Rasiraka va OIKning boshqa aʼzolari tomonidan birgalikda qabul qilingan bir nechta dastlabki siyosatlar "yuqoridan inqilob" uchun ohangni oʻrnatdi. OIKning birinchi muhim qarori iqtisodiyotning Fransiyaga tegishli tarmoqlarini hukumat nazorati ostiga olish edi. Bu “iqtisodiy dekolonizatsiya” uzoq vaqtdan beri Fransiyadan iqtisodiy va madaniy mustaqillik talab qilib kelayotgan millatchilar tomonidan mamnuniyat bilan kutib olindi. Hukumat harbiy holatni ham bekor qildi, ammo matbuotda qattiq senzurani saqlab qoldi. Nihoyat, OIK qoʻshilmaslik harakati davlatlari bilan tashqi aloqalar boʻyicha majburiyatlari doirasida AQSh tomonidan boshqariladigan Yerni kuzatish stantsiyasini yopishni buyurdi.

1975-yil 21-dekabrda boʻlib oʻtgan referendumda hujjat koʻpchilik ovoz bilan maʼqullandi. Shunday qilib, Dadye Rasiraka Madagaskar Demokratik Respublikasi prezidenti etib saylandi (mamlakat yangi Konstitutsiyaga muvofiq shunday nomlana boshladi).

Siyosiy konsolidatsiya 1976-yil yanvar oyida OIKga oʻn nafar fuqaro qoʻshilganidan keyin tezda sodir boʻldi. Ushbu akt fuqarolik-harbiy hamkorlikning boshlanishi boʻldi, chunki kengash mamlakatning asosiy siyosiy tendensiyalari va etnik jamoalarining koʻproq vakiliga aylandi.

1976-yil dekabrda tuzilgan inqilobni himoya qilish milliy frontining oʻzagi 1976-yil mart oyida tuzilgan “Malagasiya inqilobining avangardlari” (malaga. Antokin'ny Revolisiona Malagasy, AREMA) partiyasi edi. AREMA hukumat partiyasi sifatida tuzildi va D. Rasiraka uning bosh kotibi boʻldi. Partiya erkin ijtimoiy platformada tashkil etildi, butun mamlakat boʻylab uning yacheykalari ochilgan edi. U koʻp yillar davomida Prezident Didye Rasiraka siyosatini amalga oshirishda tayanch va taʼsirchan kuch boʻlib xizmat qildi.

Sotsialistik rahbarlik davrida mamlakat va SSSR oʻrtasida yaqinlashish kuzatildi. Yangi hukumatning Gʻarbga qarshi xususiyati Madagaskarning oʻz armiyasida sovet harbiy texnikasini qoʻllashga yoʻl qoʻyganligi va fransuz harbiy bazalarining oroldan olib chiqilishida ham namoyon boʻldi.

Afrikaning boshqa marksist rahbarlari tomonidan yaratilgan bir partiyali davlatlardan farqli oʻlaroq, AREMA Inqilobni Mudofaa uchun Milliy front (fransuzcha: Front National pour la Défense de la Revolution, FNDR) homiyligida birlashgan 6 partiyadan iborat koalitsiyaning oddiy (eng nufuzli boʻlsa ham) aʼzosi edi. Saylov jarayonida ishtirok etish uchun zarur boʻlgan FNDRga aʼzolik partiyaning Qizil kitobga kiritilgan inqilobiy tamoyillar va dasturlarni maʼqullashi shart edi.

Didye Rasiraka va AREMA siyosiy tizimda aniq hukmronlik qildilar. Misol uchun, 1977-yil mart oyida boʻlib oʻtgan parlament saylovlarida AREMA 11 400 ta assambleyadagi 73 000 ta oʻrinning 90 foizini qoʻlga kiritdi. 1977-yil iyun oyida AREMA 6 ta viloyat umumiy assambleyasiga saylovlarda 232 oʻrindan 220 tasini va Xalq milliy majlisidagi 137 oʻrindan 112 tasini qoʻlga kiritdi. Ushbu konsolidatsiya tendentsiyasini 1977 yilda oʻz kabinetini eʼlon qilgan Rasiraka aniq koʻrsatdi, AREMA aʼzolari 18 ta vazirlik lavozimidan 16 tasini egallagan.

Biroq, hokimiyatga kelganidan uch yil oʻtmay, Rasiraka rejimi tobora ortib borayotgan xalqning umidsizlikka duch keldi. 1977-yilning sentabridayoq oziq-ovqat va zaruriy tovarlarning keskin tanqisligi tufayli Antananarivuda hukumatga qarshi namoyishlar boshlandi. Bu tendentsiya iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari, jumladan, bank va qishloq xoʻjaligi ustidan davlat nazoratini bosqichma-bosqich markazlashtirgan notoʻgʻri oʻylangan iqtisodiy siyosatning ogʻirligi ostida iqtisodiyotning yomonlashishi natijasida tezlashdi. Didye Rasiraka kuchayib borayotgan muxolifatga javoban avtoritar taktikani qoʻlladi, 1978-yil may oyida talabalarning tartibsizliklari paytida norozilikni bostirish va tartibni saqlash uchun harbiy kuchlarni yubordi. Biroq, iqtisodiy sohada, Rasiraka Xalqaro valyuta jamgʻarmasi (XVJ) tomonidan iqtisodiyotning ishlashini taʼminlash uchun muhim boʻlgan tashqi yordam oqimini taʼminlash uchun talab qilingan erkin bozor islohotlarini qabul qildi. Rasirakaning avtoritarizmga boʻlgan istagi dushmanlarini siyosiy qurol bilan taʼminlagan boʻlsa-da, uning iqtisodiy islohotlari ularni ilmiy sotsializmdan voz kechishda ayblashiga olib keldi va shuningdek, uning anʼanaviy siyosiy tarafdorlari bazasini begonalashtirdi.

Butun Ikkinchi Respublika hududida amalda bir partiyaviylik tizimi hukm surgan prezidentlik saylovlari natijalari Rasirakaning siyosiy ahvoli yomonlashganini yaqqol koʻrsatdi. Uning sotsialistik inqilobiga yuqoridan boshlangan dastlabki ishtiyoq 1975-yilgi prezidentlik saylovlarida unga xalqning deyarli 95% ovozini taʼminladi, ammo qoʻllab-quvvatlash 1982-yilda 80% va 1989-yilda 63% gacha kamaydi.

1989-yil tarixda alohida burilish davri boʻldi. Berlin devorining qulashi Sharqiy Yevropa va sobiq SSSRda bir partiyaviy boshqaruvning intellektual oʻlimini belgilab berdi va xuddi shunday Afrikadagi saylov siyosatini oʻzgartirdi. Madagaskar misolida, tobora kuchayib borayotgan muxolifat partiyalari oʻzlari va xalqaro kuzatuvchilar 1989-yilgi prezidentlik saylovlarida katta firibgarlik sifatida koʻrgan narsani qoraladilar.

Jumladan, Didye Rasirakaning eskirgan saylovchilar roʻyxatini yangilashdan bosh tortishi, yoshlarning Rasirakaga qarshi ovoz berishini hisobga olmaganda, nazoratsiz qishloq saylov uchastkalarida saylov qutilarini toʻldirish urinish boʻldi. Rasiraka inauguratsiyasiga qarshi ommaviy namoyishlar Antananarivuda shiddatli toʻqnashuvlarga olib keldi, unda rasmiy ma'lumotlarga koʻra, 75 kishi halok boʻldi va yaralandi. 

Ratsiraka rejimidan xalq noroziligi 1991-yil 10-avgustda 400 mingdan ortiq fuqarolar Rasiraka hukumatini agʻdarish va yangi koʻppartiyaviy siyosiy tizim yaratish uchun Prezident saroyi tomon tinch yurish qilganidan keyin kuchaydi. Rasiraka allaqachon may oyida boshlangan umumiy ish tashlash natijasida tanazzulga uchragan iqtisodga va unga sodiqligini endi qabul qilib boʻlmaydigan tarqoq va notinch harbiylarga duch kelgan edi. Prezident gvardiyasi namoyishchilarga qarata oʻt ochgach, yuzlab odamlarni oʻldirgan va yaralaganida, rahbariyat inqirozi yuz berdi.

Bu voqealarning yakuniy natijasi 1991-yil 31-oktabrda Ratsirakaning demokratik oʻtish jarayonini qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisidagi kelishuvi boʻlib, yangi Konstitutsiya loyihasini ishlab chiqish va erkin va adolatli koʻp partiyaviy saylovlar oʻtkazish bilan yakunlandi. Muxolifat kuchlarining markaziy rahbari va Simikxeti etnik guruhi vakili edi. Albert Zafi bu oʻtishda hal qiluvchi rol oʻynadi va oxir-oqibat Madagaskar Uchinchi Respublikasining birinchi Prezidenti boʻldi. 1991-yilgi namoyishlarga rahbarlik qilgan 16 siyosiy partiyadan iborat soyabon muxolifat guruhi - Tirik kuchlar qoʻmitasi (Hayotiy kuchlar qoʻmitasi, "Tirik kuchlar" nomi bilan tanilgan). Zafi, shuningdek, demokratlashtirish jarayonida hokimiyatni Rasiraka rejimi bilan boʻlishib olgan oʻtish davri hukumati Oliy davlat hokimiyati nomi bilan mashhur boʻldi.

### Uchinchi respublikaga oʻtish
1992-yil 19-avgustda boʻlib oʻtgan umumxalq referendumida yangi Konstitutsiya loyihasi saylovchilarning 75 foizi tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Siyosiy plyuralizm va demokratiyaga asoslanib, u Prezident va Milliy Assambleya vakolatlari oʻrtasidagi muvozanatni taʼminlashga qaratilgan boʻlib, mamlakat tarixida yangi davrga oʻtishni belgilab berdi. Madagaskar Respublikasining rasmiy nomini olgan uchinchi respublikaga aylandi. 25-noyabr kuni prezidentlik saylovining birinchi bosqichi bo‘lib oʻtdi. Albert Zafi "Sil Vives" nomzodi sifatida 46% ovoz toʻpladi, Rasiraka esa oʻzining yangi tashkil etilgan hukumatparast fronti - "Malagasiya sotsializmi uchun jangarilar harakati" yetakchisi sifatida 29 foizga yaqin ovoz toʻpladi. Qolgan ovozlar boshqa koʻplab nomzodlar oʻrtasida taqsimlandi. Hech bir nomzod koʻpchilik ovozlarni ololmagani uchun 1993-yil 10-fevralda ikki rahbar oʻrtasida saylovning ikkinchi bosqichi boʻlib oʻtdi. Albert Zafi deyarli 67 foiz ovoz bilan gʻalaba qozondi.

Iqtisodiy nuqtai nazardan, Albert Zafi hukumati XVF va Jahon banki tavsiyalariga amal qildi (davlatning iqtisodiyotdagi rolini inkor etish, xususiy tashabbusning ustunligi bilan aralash iqtisodiyotning ustuvorligi, pul islohoti). Biroq, halokatli siklonlar tufayli kuchaygan iqtisodiyotdagi pasayish davom etdi. Bu mamlakatdagi ijtimoiy-siyosiy vaziyatga taʼsir qilmay qolishi mumkin emas edi. Shu munosabat bilan XVF va Jahon banki tuzilmaviy tuzatish dasturlariga kredit berishni toʻxtatdi. Albert Zafi 1996-yil 26-iyulda Milliy assambleyadan impichmentga olib keldi. 1996-yil 3-noyabrda boʻlib oʻtgan prezidentlik saylovida D.Rasiraka A.Zafini ozgina farq bilan (51% ovoz, 49%ga qarshi) magʻlub etdi.

Ichki siyosatda Didye Rasiraka mamlakatda insonparvarlik va ekologik rivojlanish dasturini taklif qildi, 1998-yil 15-martda referendum oʻtkazib, prezident hokimiyatini mustahkamlash maqsadida 1992-yilgi Konstitutsiyani bekor qilgan konstitutsiyaviy tuzatishni maʼqulladi. Davlat unitar bo'lish oʻrniga oltita muxtor provinsiyadan iborat boʻlgan federal holatga aylandi.

## Manba
* Вторая республика. Период социалистической ориентации. Переход к Третьей республике // Политический атлас современности
*