open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fazliddin Shamsiddinov

**Fazliddin Shamsiddinov** (1916.13.1, Buxoro – 1980, Toshkent) — dirijyor, Oʻzbekiston (1965) va Qoraqalpogʻiston (1973) xalq artisti. Moskva Oʻzbek opera studiyasini (1941), Toshkent konservatoriyasini (1956) tugatgan. Ijodiy faoliyatini Oʻzbek davlat musiqali teatrida xonanda va aktyor sifatida boshlagan (1929–34). Yangiyoʻl teatri (1942–48), Muqimiy teatri (1948–53), Navoiy teatri (1956–61)da bosh dirijyor, Oʻzbek davlat simfonik orkestri (1953–56), Navoiy teatri (1941–42 va 1961-yildan), "Oʻzbekfilm"da (1955 – 71) dirijyor. 1958-yildan Toshkent konservatoriyasi, 1970-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intida dare bergan. Shahrining dirijyorlik texnikasi oʻzining aniqligi, ravonligi, musiqiyligi, ijro uslubi har bir obrazni oʻziga xos musiqiy tavsif orqali ifodalanishi bilan ajralib turadi. Shamsiddinov "Tohir va Zuhra" (T.Jalilov) kabi musiqali dramalar, "Layli va Majnun" (R.Glier, T.Sodiqov), "Maysaraning ishi" (S.Yudakov), "Poltavalik Natalka" (N.Lisenko), "Karmen" (J.Vize), "Sugʻd elining qoploni" (I.Akbarov) singari operalar, "Momaqaldiroq soʻqmoklaridan" (qarangQorayev), "Francheska da Rimini" (P.Chaykovskiy), "Bolero" (M.Ravel) va boshqa baletlarni sahnaga tayyorlashda faol qatnashgan va dirijyorlik qilgan. U Oʻzbekiston kompozitorlari (M.Burbonov, Ik.Akbarov, S.Yudakov, S.Boboyev va boshqalar) simfonik asarlarining birinchi ijrochisi va targʻibotchisi sifatida ham tanilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Fazliddin Shamsiddinov taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Hamidulla Shamsiddinov

**Hamidulla Ubaydullayevich Shamsiddinov** (1940.27.10, Toshkent) — dirijyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent konservatoriyasini cholgʻu ijrochiligi (qashqar rubobi, 1962) xamda operasimfonik dirijyorligi (1968) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasining A xalq cholgʻulari op I kestrida sozanda I (195863), Navoiy teatrida dirijyor (1968–2002, 1990-yildan bosh dirijyor). Dirijyorlik uslubi aniq xarakatlar, musiqa rivojining sahna jarayoni bilan uzviy bogʻlanishga asoslangan. Repertuaridan Oʻzbekiston kompozitorlari ("Dilerom", "Sevgi tumori", M.Ashrafiy; "Suhayl va Meqri", M.Leviyev; "Zebunniso", "Malikai ayyor", Sayfi Jalil; "Taxtga yoʻl", N.Zokirov va boshqalar) va chet el mumtoz ("Yevgeniy Onegin", "Iolanta", P.Chaykovskiy; "Figaroning uylanishi", "Sehrli fleyta", V.Motsart va boshqalar) opera va baletlari urin olgan. Navoiy teatrida bir necha spektaklni dirijyor sifatida sahnalashtirgan (Ik. Akbarovning "Navroʻz", F.Amirovning "1001 kecha" baletlari va boshqalar). Tailand, Xitoy (Gonkong), Singapur mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

## Manbalar
Porso Shamsiyev

**Porso Shamsiyev** (1897.10.2, Buxoro — 1972.21.3, Toshkent) — navoiyshunos va matnshunos olim. Filologiya fanlari doktori (1970), O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1972). Buxoro madrasalarida tahsil ko‘rgan. 30y.larga qadar Madrasa, maktab va maorif yo‘nalishidagi muassasalarda xizmat qilgan. Oʻzbekiston Davlat nashriyoti (1931 — 36) va O‘quvpedagogika nashriyoti (1936—40) da muharrir, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi nashriyotida muharrir (1941—45), Til va adabiyot institutida  katta ilmiy xodim (1945—72). "Adabiyotdan ish kitobi", "Adabiyot darsligi", "Oʻzbek tili darsligi", "Oʻqish kitobi" (1 va 2 kitoblar) muallifi. Navoiyning "Muhokamat ul-lugʻatayn", "Majolis un-nafois", "Mahbub ul-qulub" va boshqa asarlarining ilmiy-tanqidiy matnini nashrga tayyorlagan hamda shoir asarlarining 15 jildligini nashr etishda faol qatnashgan. "Xamsa"ning ilmiy-tanqidiy matnini yaratib, mazkur matn yuzasidan amalga oshirilgan tekstologik tadqiqotlarini doktorlik dissertatsiyasi sifatida himoya etgan. Sh., bundan tashqari, Xondamirning "Makorim ul-axloq" asarini fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan, Boburning "Boburnoma" (S.Mirzayev bilan hamkorlikda) asarining ilmiy nashrini yaratgan, 5 kitobdan iborat "Oʻzbek adabiyoti" majmuasini tuzish, tahrir etish va izoxlar yozishda ishtirok etgan. Sh. Britaniya muzeyida saqlanayotgan va Abdujamilga nisbat berilgan "Tuhfat ul-salotin" asari mikrofilmini oʻrganib, uning Navoiy gʻazallaridan olingan va Abdujamil xattot tomonidan koʻchirilgan shohbaytlar ekanini va mavzu boʻyicha 45 faslga boʻlinganini aniqlagan. Sh. Gʻafur Gʻulomning 4 jildli "Tanlangan asarlar"i va 2 jildli "Adabiy-tanqidiy maqolalar"ini ham nashrga tayyorlagan. Sh. shuningdek, S.Ibrohimov bilan hamkorlikda "Oʻzbek klassik adabiyoti lugʻati" (1953) va "Navoiy asarlarining lugʻati" (1972)ni tuzgan.

Toshkent koʻchalaridan biriga Sh. nomi berilgan.

## Manbalar
* Oʻzbek matnshunosligiga oid tadqiqotlar, T., 1986.
Sayfi Shamsiyev

**Sayfi Shamsiyevich Shamsiyev** (1-dekabr, 1914-yil, Namangan, OʻzSSR — 14-dekabr, 1995-yil, Toshkent, Oʻzbekiston) — pediatr, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1951), Toshkent tibbiyot institutining (hozirgi Toshkent tibbiyot instituti) pediatriya ftini tugatgach (1936), shu institut pediatriya kafedrasida aspirant (1936—1940), assistent (1941—1945), Toshkent tibbiot akademiyasi bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi mudiri (1951—1972). 1972-yildan Oʻrta Osiyo tibbiyot pediatriya instituti fakultet pediatriya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari bolalarda nafas, yuraktomir va hazm aʼzolari kasalliklarini oʻrganishga bagʻishlangan.

## Biografiyasi
1914-yil 1-dekabrda Namanganda tugʻilgan.

1931—1936-yillar oraligʻida Toshkent tibbiyot institutining pediatriya fakultetida tahsil oldi. 1936—1940-yillarda shu institutning aspirantura bosqichida o‘qigan. 1946—1950-yillarda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining Pediatriya ilmiy-tadqiqot institutida doktorantura bosqichida tahsil oldi.

1940—1972-yillar oraligʻida Toshkent tibbiyot instituti bolalar kasalliklari kafedrasi assistenti boʻlgan. 1951—1972-yillar oraligʻida esa bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi mudiri lavozimlarida ishlagan. 1958—1961-yillar oraligʻida pedagoglik faoliyati bilan bir vaqtda pediatriya fakulteti dekani lavozimida ham maʼmuriy va ilmiy ishlar bilan shugʻullangan. 1968-yil Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi unvonini egallagan. 1972-yildan Oʻrta Osiyo tibbiyot pediatriya institutida (hozirgi Toshkent pediatriya tibbiyot instituti) bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi mudiri lavozimida dars berib kelgan.

## Ilmiy-pedagogik faoliyat
Shamsiyevning asosiy ilmiy-pedagogik faoliyati bronxopulmoner patologiya, pediatriya, yurak-qon tomir tizimi kasalliklari sohasidagi masalalar bilan bogʻliq edi. Shamsiev Butunittifoq bolalar shifokorlari ilmiy jamiyati Prezidiumi aʼzosi, 1962—1980-yillar oraligʻida Oʻzbekiston bolalar shifokorlari ilmiy jamiyati raisi boʻlgan.

1951-yilda u „Bolalarda *digitalis*dan foydalanish boʻyicha klinik va eksperimental materiallar“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi, 1952-yilda unga professor ilmiy unvoni berildi. 1974-yilda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining muxbir aʼzosi etib saylandi. Shamsiyev rahbarligida bir yuz o‘ttizga yaqin ilmiy ishlar, jumladan, to‘qqiz monografiya yozildi. Katta tibbiyot ensiklopediyasi tahririyati „Pediatriya“ muharriri boʻlgan.

Shamsiyev 1995-yil 14-dekabrda 84 yoshida Toshkent shahrida vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Osnovi klinicheskoy fonokardiografii u detey (v soavtorstve), T., 1976; Farmakoterapiya u detey, T., 1997.
Shamsiyev Fazliddin

**Shamsiyev Fazliddin** (1934.9.9, Gʻijduvon tumani — 2001, Muzrabot tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchiyei (1996). Buxoro pedagogika intini tugatgan (1955). 1955— 2001-yillarda Jarqoʻrgʻon tumanidagi 2, Shoʻrchi tumanidagi 17, 40, Muzrabot tumanidagi 2 va 1maktablarda fizikamat, oʻqituvchisi.
Shamsiya

**Shamsiya** (arabcha quyosh yili)— Quyoshning Yer atrofida yillik koʻrinma aylanish davri — tropik yil. Ushbu yil Quyosh kalendarini tuzishda asos qilib olinadi va ular shamsiy (yoki quyosh) kalendari deyiladi (qarang Kalendar). 

ShАMSIYa. Xalvatiya va bayramiya tariqatlaridagi 
shoxobcha nomi. Sirojiddin (yoki Zohiriddin) U m a r 
ibn Аkmaluddin Lahjiy Xilvatiy (vaf. 1397 y.) asos

solgan va sunniy tariqatlar sirasiga kiritiladigan 
tariqat. Shimoli-gʼarbiy Eronda tashkil topgan xalvatiya 
keyinchalik toʼrt asosiy shoxobchaga boʼlingan va keyin 
ulardan yuzaga kelgan shoʼʼbalar tashkil topgan. Ular 
ravshaniya, jamoliya, ahmadiya va shamsiya. Shamsiyaning 
asoschisi Shamsiddin Аhmad Sivosiy (vaf. 1597 y.) 
Sivos hududida faoliyat koʼrsatgan. Bu shoʼʼba Аbdulahad 
Nuriy Sivosiy (vaf. 1650 y.) tomonidan Istanbulda keng 
tarqalgani uchun u yerda sivosiya deb ham atalgan. Yana bir 
«shamsiya» shoxobchasi esa onadoʼlilik mashhur tasavvuf 
namoyondasi Hoji Bayram Valiy (vaf. 1430 y.) tomonidan 
asos solingan bayramiya tariqatiga tegishli. Bayramiya 
tariqati asosan uch shoxobchaga boʼlingan: shamsiya-bayramiya, 
malomiyayi-bayramiya va jalvatiya. Ularning birinchisi 
Hoji Bayramning eng ilgʼor muridi, Sulton Fotih 
Muhammadxonning ustozi Oqshamsiddin davom ettirgan 
tarmoq. Bayramiyaning anʼanalari asosan shamsiya va 
uning tarmogʼi boʼlgan himmatiya tarmogʼida davom etgan. 
Bu tariqat shia va botiniylikdan taʼsirlanmagan. Bu 
tarmoqdan tannuriya. himmatiya va isaviya shoxobchalari 
tarqalgan. Bu tarmoqda jahriy zikr qilinadi. Hoji 
Bayramdan asar qolmagani va bu tariqatning aksar nazariy 
asoslari Oq Shamsiddin tomonidan yozilgani ham qayd 
qilinadi.
Аdabiyotlar

 
  

## Manbalar
Shamsiya (maʼnolari)

**Shamsiya**:

* Shamsiya (arabcha quyosh yili)— Quyoshning Yer atrofida yillik koʻrinma aylanish davri — tropik yil.
* Shamsiya (soyabon) — oʻrta asrlarda musulmon Sharqi davlatlarida qabul marosimi, sayohat va safar chogʻida hukmdorning boshi ustida tutilgan soyabon.
Shamsiya (soyabon)

**Shamsiya** — oʻrta asrlarda musulmon Sharqi davlatlarida qabul marosimi, sayohat va safar chogʻida hukmdorning boshi ustida tutilgan soyabon. Sh. tufayli istalgan bir shaxe hukmdorning borligini va turgan yerini uzokdan turib ham bilib olgan.
Shamsuddin kulol

**Shamsuddin kulol** yoki **Shamsiddin Kulol** (tax. 1305-yil, Kesh — vafoti 1370-yil, 28-noyabr Kesh) – shayx. Sharafiddin Ali Yazdiy „Zafarnoma“ asarida bergan maʼlumotiga koʻra, Amir Taragʻoyning piri.„U qadrli shayx Shamsuddin Kulolga sidqidildan ixlos qilardi va uning muborak qabriga (ziyorat uchun) tez-tez borib turardi“, deb yozadi Ali Yazdiy.Shamsuddin kulol tasavvufda suhravardiylik tariqatiga mansub boʻlgan. Ayni paytda u xojagon tariqatiga ham hurmat bilan qaragan. Amir Temurning ham unga nisbatan ixlosi juda kuchli boʻlgan, saltanatni boshqargan chogʻlarida ham Shamsuddin kulol qabrini ziyorat qilib turgan. 1373–1374-yillarda Amir Temur Shamsuddin kulol qabri yonida bir gumbaz-maqbara qurdiradi va otasining xokini oʻsha yerga koʻchirtirib, Shamsuddin kulol qabrining qibla (gʻarb) tomoniga dafn etadi.

## Yana qarang
* Shamsuddin Kulol maqbarasi

## Manbalar
Shamsuddin Kulol maqbarasi

**Shamsuddin kulol maqbarasi** — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (15-asr). Amir Temurning otasi Amir Taragʻoy va Temurning piri Shamsuddin Kulol qabri ustiga bunyod etilgan. Goʻrxonaning tarhi toʻrtburchak (12,1x10,6 m) shaklda, pishiq gʻishtdan qurilgan, toʻrdagi devori ravoqli toqchalardan tashkil topgan. O'ymakori eshigi mayda gulli, uning islimiy naqshi va kufiy yozuvi nodir hisoblanadi. Maqbaraning kulohiy (qirrador) gumbazi 20-asr boshlarida buzib tashlangan, oʻrni bir ustunli tekis tom bilan taʼmirlangan. Shayx Shamsuddin kulol maqbarasi Amir Temur davrida shakllangan yangi meʼmoriy uslubning ilk namunasi hisoblanadi, ayniqsa, bino ichidagi gumbaz osti tuzilmasi — oʻzaro kesishgan ravoqlar va ular orasidagi qalqonsimon bezaklari meʼmoriy uslubga muhim taʼsir koʻrsatgan.

## Joylashuvi
Shamsuddin kulol maqbarasi „Dorut Tilovat“ majmuasi tarkibida joylashgan. Dorut Tilovat soʻzining maʼnosi „tilovat qiluvchilar“ deganidir.

## Tuzilishi

Goʻrxona toʻrtburchak shaklda qurilgan boʻlib, umumiy maydon 12.1x10.6 metrni tashkil etadi. Inshoot toʻlaligicha pishiq gʻishtdan barpo etilgan. Kirish eshigi gullar bilan oʻymakorlik asnosida yaratilgan. Unda islimiy naqsh va kufiy yozuvlari joy olgan. Yogʻoch darvoza buxorolik ganjkor ustalar tomonidan tayyorlangan.

Maqbaraning qirrador gumbazi mavjud boʻlgan. Ammo 20-asrda mazkur gumbaz qulab tushadi va keyinchalik uning oʻrniga oddiy tekis tom oʻrnatiladi.

Shamsiddin kulolning koʻmilgan hujrasi ham koʻfiycha yozuvlar bilan bezatilgan boʻlib bu asosiy bino hisoblanadi. Ikkinchi bino esa shakldor gʻishtlardan qad rostlagan. Oʻz davrida masjid darvozalari, ibodat qilish uchun maxsus joylar, tahorat olish uchun sakkiz qirrali hovuz, shu bilan birgalikda, balandligi 10.5 metrga teng boʻlgan minora barpo etilgan. Maqbara atrofida marmar zina-poyali kichik bogʻ va gʻishtin yoʻlaklar mavjud boʻlgan.

## Tarixi
Mazkur maqbaraning qurilishi Amir Temurning farmoni bilan 1373-yilda boshlangan. Qurilish ishlari 1374-yilda nihoyalangan. Maqbara va majmua tarkibiga kiruvchi Miro Ulugʻbek tomonidan barpo etilgan Gumbazi sayidon maqbarasi ham bir nechta hujralardan tarkib topgan. Bu yerda Amir Temurning otasi Muxammad Taragʻay va Amir Temurning ustozi Shayx Shamsiddin kulolning qabrlari joylashtirilgan.
## Taʼmirlanishi
Ilk mustaqillik yillarida kogonlik dindorlar va naqshbandiya tariqati yetakchilari tomonidan Shamsiddin kulol dafn etilgan joyga yaqin hududda birmuncha oddiy maqbara bunyod etilgan. Ammo, avliyoning ayni koʻmilgan joyi aniqlanmay qolgan. 2008-yilda ayni hudud aniqlanib shu yerdagi 6 gektar maydonda ikki qavatli maqbara barpo etilgan.

## Yana qarang
* Shamsuddin kulol
*Dorut Tilovat
## Adabiyotlar
* 

## Manbalar
Shamsulmulk

**ShamsulmulkShamsulmulk**, Malik Shamsulmulk (Nasr) ibn Ibrohim Tamgʻachxon (1020 — 1080, Buxoro) — Qoraxoniylar hukmdori (1068—80).

Gʻarbiy qoraxoniylar xoqonligi asoschisi Ibrohim ibn Nasrning oʻgʻli. Saljukiylar sultoni Alp Arslonning bevaqt oʻlimidan keyin ShamsulmulkTermiz va Balxni qisqa muddat ishgʻol qilib turgan. Biroq tez orada Alp Arslonning vorisi Malikshoh bu shaharlarni oʻz davlatiga qayta qoʻshib olgan. Boshqa tarafdan Qodir Yusuf Tamgʻachxon va uning oʻgʻillari Shamsulmulkka qarshi kurash olib borib, undan Sirdaryoning shimoli va Fargʻona vodiysini tortib olganlar. Shamsulmulk Movarounnahr, xususan, Buxoroda katta qurilishlar olib borgan. 

"Buxoro tarixi" asarida keltirilishicha, Buxoro Shamsulmulk va uning atroflarida qurilgan koʻplab meʼmoriy obidalar Shamsulmulk nomi bilan bogʻliqdir. U Buxorodagi Jome masjidini taʼmirlab, qayta qurgan (1069). Karmana yaqinidagi Choʻli Malikda hashamatli karvonsaroy va rabot (qarang Raboti Malik) va Hazora qishlogʻida Deggaroniy masjidini ham Shamsulmulk qurdirgan.
## Adabiyotlar
Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.
Yoʻldosh Shamsharov

**Yoʻldosh Shamsharov** (1907 Chust tumani Olmos qishlogʻi — 1987, Toshkent) — yozuvchi, tarjimon. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1970), Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (20.11.1982). Fargʻona pedagogika intini tugatgan (1933). "Yosh leninchi" gazetada masʼul kotib (1933—34), "Lenin uchquni" gazetada muharrir (1934—37), "Qizil Oʻzbekistan" gazetada masʼul kotib, boʻlim mudiri (1938—41; 1955— 62), Oʻzbekiston KP MK matbuot sektori mudiri (1941—44), Oʻzbekiston davlat nashriyoti direktori (1944—47), "Sharq yulduzi" (1963—64), "Guliston" (1964—69) jur.larida muharrir. "Paxtaqaynar" (1959), "Qahramonlik yoʻli" (1960), "Gʻurumsaroyliklar" (1962), "Oshiqlar" (1969), "Inson qalbi" (1969) ocherklar toʻplamlari, "Chiroq" (1971) romani, "Hayot taqozosi" (1974), "Navbahor qissasi" (1975), "Ishq oʻti" (1978) kitoblari muallifi. I. S.Turgenevning qator qissa va romanlarini, D.Defoning "Robinzon Kruzo" va boshqa mashhur yozuvchilarning asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.
Shan (maʼnolari)

**Shan**:

* Shan - #redirect In 
* Shan (xalq) (oʻzlarini — txay nyu deb ataydilar) — Myanmaning shim.
Shan (xalq)

**Shan** (oʻzlarini — txay nyu deb ataydilar) — Myanmaning shim.sharqi (2,85 mln. kishi), Tailand va Laosdagi tai guruhiga mansub xalq. Umumiy soni 2,93 mln. kishi (1987). Dindorlari, asosan, buddaviylar. Sh.larning ajdodlari Hindixitoyda mil. av. 1ming yillik oxiri — mil. 1ming yillik boshida paydo boʻlishgan. 7-asrda ular ilk oʻrta asr Muanmau davlatini barpo etishgan. Bu davlat 16-asrda parchalanib ketgan. 1947-yil Sh.lar muxtoriyat huquqini olganlar (milliy Shan davlati). Anʼanaviy mashgʻuloti — dehqonchilik, chorvachilik, baliq ovlash; hunarmandchilik taraqqiy etgan.
Shan tili

**Shan tili** — tay tillaridfn biri; Myanmaning shim.sharqidagi Shan milliy viloyatida, XXRning Yunnan viloyatida, shuningdek, Tailand va Laosda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 3 mln. kishidan ortiq (Myanmaning oʻzida 3 mln. kishiga yaqin). Shan tilining 3 lahjasi bor: taylong — Shan viloyatidagi koʻpchilik shanlar soʻzlashadigan lahja; tayne (tayle) — XXRdagi koʻpchilik shanlar soʻzlashadigan lahja; taymau — Iravadi daryosi vodiysida Bamo tumanidagi shanlar soʻzlashadigan lahja. Lahjalar oʻzaro fonetik va leksik jihatdan farqlanadi. Shan tili — urugqabilalar ichidagi kundalik soʻzlashuv tili boʻlib, u Shan viloyatidagina muhim kommunikativ ahamiyatga ega: bu yerda Shan tilida vaqtli matbuot va badiiy adabiyot nashr etiladi. Yozuvi harfboʻgʻinli boʻlib, taxminan 11 —12-asrlarda yaratilgan va 2 koʻrinishga ega: taylong lahjasida qoʻllanadigan va harfbelgilari dumaloq shaklda boʻlgan koʻrinishi pali yozuvi dan; boshqa lahjalarda qoʻllanadigan, harfbelgilari burchakli (qirrali) boʻlgan koʻrinishi devanagariaan kelib chiqqan. Eng qad., asosan, diniy mazmundagi yodgorliklari 18-asrga mansub.
Shan togʻligi

**Shan togʻligi** - Myanmaning sharqiy qismidagi togʻlik, shuningdek, Xitoy, Laos va Tailand hududida ham davom etadi. Maydoni 150 ming km².

Gneys, kristalli slanets va ohaktoshlardan tuzilgan. Karst rivojlangan. Gʻarbiy qismi oʻrtacha bal. 900 m boʻlgan oʻrqirli tekislik, alohida yassi yuzali tepaliklar xam uchraydi. Sharqiy kismi, asosan, Saluin va Mekong daryolarining chukur daralari bilan oʻyilgan togʻ tizmalaridan iborat, oʻrtacha bal. 2500– 2600 m. Polimetall rudalar, qimmatbaho toshlar konlari topilgan. Iqlimi subekvatorial, mussonli, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 18—24°, iyulniki 30° gacha. Yillik yogʻin 1300–1700&nbsp;mm, asosan, yoz oylarida yogʻadi. Gidroenergiya resurslariga boy. Koʻl koʻp. Doim yashil va barg toʻkuvchi oʻrmonlar balandlik ortgan sari igna bargli oʻrmonlar bilan almashinadi. Qurgʻoqchil hududlarda savanna oʻsimliklari oʻsadi.
Shanidar

**Shanidar** — tosh davriga oid gʻor. Iroqning shim.dagi Zagros togʻlarida joylashgan. Amerikalik arxeolog R.Soletskiy tomonidan tadqiq etilgan (1951—65). 5 ta madaniy qatlamdan iborat. Gʻorning yuqori qatlamida hozirgi va antik davrga oid ashyolar topilgan. shahrining eng quyi qatlamidan miloddan 44—48ming yil avvalgi, muyetʼye davriga oid tosh qurollar va 9 ta neandertal odamlarining skeleti chiqqan. Bulardan pastrokda topilgan goʻdak skeleti ulardan ham qadimiyroq — 60 ming yilga teng. Sh. goriga dastlab muyetʼye odamlari taxminan 100 ming yil avval kelib joylasha boshlagan.
Shankara

**Shankara** (taxminan 788, Malabara — 820) — hind ilohiyotchi faylasufi, hinduiylik islohchisi. Barcha oldingi ortodoksal (yaʼni, vedalarni eʼtirof etuvchi) tizimlarni umumlashtirgan, advaytavedanta taʼlimotini rivojlantirgan. "Upanishadlar", "Vedanta sutra", "Bxagavadgita"ga sharhlar yozgan.
Shamshod

**Shamshod** (Buxus) — shamshoddoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxtlar va butalar turkumi. Janubiy Sharqiy va Sharqiy Osiyoda, Oʻrta dengiz atroflarida, Hindistonda, Sokorta va Madagaskar o.larida hamda Afrikada ularning 40 dan ortiq (baʼzi maʼlumotlarga qaraganda 70) turi tarqalgan. Kserofil butazorlarda, barg toʻkadigan, aralash oʻrmonlarning eng pastki qismida oʻsadi. Barglari ellipssimon yoki dumaloq, qalin. Gullari mayda, bir jinsli, toʻpgulga yigʻilgan, xushboʻy. Erta koʻklamda gullaydi. Chetdan changlanadi. Mevasi uch uyali koʻsakcha, urugʻlari qora, yaltiroq. Sh. ning 2 ta noyob (relikt) turi: kol xida Sh. i (V. colchica) Gʻarb. Zakavkazyeda va girkan Sh. i (B.hyrcana) Talishda usadi. Uning 4 turi introduksiyalashgan boʻlib, ulardan yashil Sh. (V. sempervirens) Oʻzbekistonda ham oʻstiriladi. Serbarg buta yoki barglari yaltiroq daraxt. Juda sekin oʻsadi (300—400 yoshli daraxtining boʻyi 20 m dan oshmaydi). Qattiq sariq yogʻochidan musiqa asboblari, sovgʻalar uchun turli mayda oʻymakorlik mahsulotlari tayyorlanadi. Shahar sharoitiga chidamli. Urugʻidan, koʻproq qalamchalaridan koʻpaytiriladi. Manzarali oʻsimlik sifatida xiyobonlarda oʻstiriladi.
Shankr

**Shankr** (frans. chancre — yara) — infeksiya tushgan joyda vujudga keladigan yara yoki eroziya; bipolyar Sh. — bir vaqtning oʻzida ham jinsiy aʼzolarda, ham terining boshqa joylarida rivojlanadigan qattiq shankr (yana qarang Zaxm).
Shannon (maʼnolari)

**Shannon**:

* Shannon - #REDIRECTShannon (Shimoliy Karolina)
* Shannon (daryo) — Irlandiyadagi eng katta dare.
Shannon (daryo)

**Shannon** — Irlandiyadagi eng katta dare. Uzunligi 368&nbsp;km, havzasining maydoni 15,7 ming km². Qator joylashgan koʻllar orqali Markaziy tekislikdan oqadi, etuariy hosil qilib Atlantika okeaniga quyiladi. Yomgʻir suvidan toʻyinadi. Kuz va qish oylarida sersuv, yezda suvi kamayadi. Oʻrtacha suv sarfi 200 m³/sek. LoxAllen koʻlidan boshlab kema qatnaydi. Ikkita kanal orqali Dublin bilan bogʻlangan. Quyilish yerida Limerik dengiz porti joylashgan.

## Manbalar
Shantar orollari

**Shantar orollari** - Oxota dengizining gʻarbiy qismidagi 15 oroddan iborat arxipelag. RF Xabarovsk oʻlkasida. Umumiy maydoni 2500&nbsp;km². Eng yirik orollari Katta Shantar, Feklistov, Kichik Shantar, Belichiy. Yer yuzasi kirlardan iborat. Eng baland joyi 701 m. Kishi sovuq, yozi iliq. Aralash oʻrmonlar (oqqaragʻay, dauriya tilogʻochi, ayan qaragʻayi) bilan qoplangan, qirlarning yuqori qismlari oʻtloq. Orollar atrofidagi suvda baliq ovlanadi. Orollarda teztez tuman tushadi, atrofida suv koʻtarilishi va pasayishi kuchli.
Shandun

**Shandun** (xitoycha: *山东*) — Xitoyning sharqiy qismidagi provinsiya. Shandun orol va qisman Buyuk Xitoy tekisligida, Xuanxe daryosining quyi qismida joylashgan. Sariq dengiz va uning Boxayvan qoʻltigʻi suvlari urab turadi. Maydoni - 153 ming km². Aholisi - 88,4 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Szinan Shandun Iqlimi moʻtadil, mussonli iqlim. Daryo koʻp, asosiy daryolari — Xuanxe, Veyxe. Koʻllardan Dunpinxu va Dushanxu Buyuk kanal bilan bogʻlangan. Shandun — mamlakatning iqtisodiy jihatdan rivojlangan, muqim industrial rayoni. Konchilik rivojlangan: toshkoʻmir, neft, temir rudasi, boksit, grafit, tuz qazib olinadi. Neftni qayta ishlash — yetakchi sanoat tarmogʻi. Szinan va Sindao Shandun larida yirik qora metallurgiya zavodlari, Sindaoda alyuminiy zdi bor. Mashinasozlik koʻp tarmokli: elektr jihozlari, vagonlar, toʻqimachilik va qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish, kemasozlik va boshqa rivojlangan. Kime, qogʻozsellyuloza, ip gazlama, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud.

Shandun — mamlakatning muhim qishloq xoʻjaligi rayoni. Asosiy ekini — bugdoy, shuningdek, dukkaklilar, tariq, sholi, gaolyan, makkajoʻxori, batat, texnika ekinlaridan paxta, yer yongʻoq, tamaki, kanop ekiladi. Mevali bogʻ va tokzorlar bor. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa, eshak, qoʻy va echki, yilqi boqiladi. Parrandachilik rivojlangan. Dengizdan baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Xuanxe, Syaotsinxe daryolarida, Buyuk kanalda kema qatnaydi. Yirik portlari: Sindao, Yantay, Veyxay, Lunkou va Shidao. Sindao dengiz kurorti bor.

Shandun hududida Lunshan neolit davri madaniyati buyumlari topilgan. Mil. av. 8—3-asrlarda hudud Si va Lu podshohliklari tarkibida boʻlgan. Shandun — xitoylik faylasuflar Konfutsiy va Menszining vatani. 17-asrning oʻrtalaridan Xitoyning Shandun provinsiyasi.

## Manbalar
Vladimir Shapiro

**Vladimir Mixaylovich Shapiro** (1948-yil 25-fevralda Toshkentda tavallud topgan) — rejissyor, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat arbobi, O‘zbekiston akademik rus drama teatrning sobiq badiiy rahbari, Oʻzbekiston sanʼat arbobi(2000). Birlashgan Millatlar Tashkiloti huzuridagi Xalqaro Qirollik Badiiy Akademiyasi akademigi(2006).

## Taʼlimi

1971-yilda Toshkent teatr va rassomchilik sanʼati institutini, 1974-yildan 1979-yilgacha esa Leningrad teatr, musiqa va kinematografiya institutini tamomlagan.

## Faoliyati

Ijodiy faoliyatini 1965-yilda Toshkentdagi Maksim Gorkiy nomidagi rus akademik drama teatrida aktyorlikdan boshlagan. 1984—1990-yillarda Sankt-Peterburgda N. P. Akimov nomidagi akademik komediya teatrida rejissyor boʻlib ish yuritgan. 1988—1989-yillar oraligʻida Maksim Gorkiy nomidagi Toshkent rus akademik drama teatrida bir qancha spektakllarni yaratdi. 1990–yilda ushbu teatrda badiiy rahbar, 1991–yildan esa teatr direktori lavozimida faoliyat yurita boshlagan. Shapiro „Bir yildan soʻng oʻsha kun“ (B. Sleyd), „Telba hayot“ (S. Zlotnikov), „Grafinya Yuliya“ (A. Strinberg), „Hamma narsa bogʻda“ (E.Olbi), „Buyuk afsungarlik“ (E. De Filippo), „Shapaloq yeydigan kishi“ (L. Andreyev), „Kal xonanda“ (E. Ionesko), „Jorj Danden“ (J. Molyer), „Mexmonxona bekasi“ (K. Goldoni), „Har toʻkisda bir ayb“ (A. Ostrovskiy), „Zoyaning uyi“ (M. Bulgakov) va boshqa asarlarni saxnalashtirgan.

## Manbalar
Shar

**Shar** () — fazodagi berilgan nuqta (markaz)dan muayyan uzoklikda joylashgan nuqtalarning geometrik oʻrni; yarim doirani diametri atrofida aylantirishdan hosil boʻlgan geometrik jism.

## Yana qarang

* Geometriya
* Sfera
Sharafa

**Sharafa** — muqarnas turi; muqarnas mujassamoti (ravoqli kosachalar qatorlari)ning gorizontal yoʻnalishda chapu rost takrorlanishidan hosil boʻladi. Shrift kosachalar qatori oʻzgarmasligi bilan boshqa muqarnas turlaridan farq qiladi. Meʼmorlikda binolarning devor bilan shifti oraligʻi, taxmon, mehrob, minoralarning tepa qismini bezashda qoʻllanadi. Shrift ganch, marmar (qozirda gips, beton va boshqalar)dan ishlanadi. Shrift mujassamoti akta yordamida toʻgʻridantoʻgʻri devorga tushirib oʻyiladi, quyma usulida tayyorlangan Shrift boʻlaklari esa bezatiladigan sathga yopishtirib hosil qilinadi. Shrift Sharq (Oʻrta Osiyo, ayniqsa, temuriylar davri) meʼmorligida yuksak taraqqiy etgan. 20-asr oʻrtalaridan Oʻzbekiston meʼmorligida Shrift qaytadan keng qoʻllana boshlandi (Us t a Shirin Murodov, ShriftGʻafurov, Q.Jalilov va boshqalar).
Olim Sharafiddinov

**Olim Sharafiddinov** (taxallusi Ayn) (1903, Toshkent — 1943, Belarus SSR) — adabiyotshunos. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi ning muxbir aʼzosi (1943), Ikkinchi jahon urushi ishtirokchisi (1941—43; urushda halok boʻlgan). Eski maktabda arab, fors tillarini, mumtoz adabiyotni oʻrgangan. Toshkentdagi Erlar bilim yurtida oʻqigan (191820), Boku oliy pedagogika intinitugatgan (1925). Turk olami tarixi, falsafasi, adabiyotini, shuningdek, xorijiy va antik adabiyotni chuqur oʻzlashtirgan. Bokudan qaytgach, Erlar bilim yurtida, xotinqizlar pedagogika bilim yurtida, Taʼlimtarbiya texnikumida, yozgi oʻqituvchilar tayyorlash kurslarida (1925 — 30) adabiyotdan dare bergan. Samarqanddagi Oʻzbekiston pedagogika akademiyasi (1930—32), Toshkentdagi madaniy qurilish (1932—33), Til va adabiyot (1937) intlarida, Navoiy yubileyini oʻtkazish qoʻmitasida (1938—41) ilmiy xodim, sektor mudiri, Oʻrta Osiyo untida (1933 — 35), Toshkent pedagogika intida (1935—38) dotsent, kafedra mudiri. shahrining adabiy tanqid sohasidagi, xususan, Choʻlpon va Abdulla Qodiriy ijodlariga bagʻishlangan dastlabki maqolalari 20-asrning 20y.larida eʼlon qilingan. U, shuningdek, Hamza, S.Ayniy, Uygʻun, A.Lohutiy va boshqa ijodi haqida ham bir qancha maqolalar yozgan, oʻrta maktablarning 5, 6, 7, 9sinflari uchun adabiyotdan darelik, xrestomatiya va dasturlar tuzgan. Uning 7sinf uchun yozgan "Adabiyot. 19—20ayerlar" darsligi bir necha bor nashr etilgan. Sh. ilmiy ijodining asosini Alisher Navoiy ijodining turli qirralariga bagʻishlangan oʻnlab maqolalari va "Alisher Navoiyning hayoti va ijodi" (1939, 1967, 1971, 1978) monografiyasi tashkil etadi. Sh. ning mazkur kitobi kariyb 25 yil davomida Navoiy ijodi haqidagi eng ishonchli manba hisoblanib keldi. Unda Sh. Navoiy dostonlarining Nizomiy, Dehlaviy, Jomiy asarlaridan farkli, yorqin jihatlarini aniklab, Navoiyning daho sanʼatkor ekanligiga boʻlgan ishonchni oʻquvchiga singdira olgan.

## Manbalar
* Tanlangan asarlar, T., 1978.

Abdugʻafur Rasulov.
Oqilxon Sharafiddinov

**Oqilxon Sharafiddinov** (1898.7.3 Toshkent 1981.31.3) – oʻzbek pedagogi. Mehnat Qahramoni (1968). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1936). Dastlab Toshkentdagi eski maktablardan birida, keyinchalik Xoja Axror madrasasida tahsil koʻrgan.

1917-yilga qadar yangi usul maktablarida, 1918-yildan Toshkent uyezdining Toʻytepa qishlogʻida maktab ochib muallimlik qilgan. 1921-yildan Toshkentdagi 19 maktabda, 1924-yildan 1970-yilgacha 14-maktabda boshlangʻich sinflarga dars bergan. Oqilxon Sharafiddinov yaratgan "Alifbe" kitobi (1938) oʻzbek maktablarining 1-sinfi uchun uzoq vaqt asosiy darslik boʻlib keldi. 1968-yili Q. Abdullayeva bilan hamkorlikda yangi "Alifbe" darsligini tuzdi. Keyingi yillarda oʻzgartishlar kiritilib, qayta-qayta nashr etildi. "Bilim va maktab", "Mehnat bolalari", "Kattalar alifbesi", "Chiroyli yozuv", "Oʻqish kitobi" kabi darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi. Toshkent shahridagi 129-maktab Oqilxon Sharafiddinov nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *Sharafiddinov, Oqilxon* Eng faxrli kasb // „Sovet Oʻzbekistoni“. 1969. 5 oktyabr
* *Akbariy, Sulton.* Tazim: Sotsialistik mehnat qahramoni Oqilxon Sharofiddinov 80 yoshda. // „Sovet Oʻzbekistoni“. 1977. 28 dek.

## Havolalar
* Oqilxon Sharafiddinovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Shanyuy

**Shanyuy** — qad. turkiylarda "imperator" maʼnosida qoʻllangan unvonning xitoy manbalaridagi shakli. Hun imperiyasi (mil. av. 3-asr) hukmdorlarining bosh unvoni boʻlib, mil. 6-asrgacha mavjud boʻlgan bir qancha turkiy davlatlarda ishlatilgan. Xanshu ("Xan sulolasi tarixi") yilnomasida xun hukmdorlari ularning tilida "Tengli kutu shanyuy" deb atalishi va tengli soʻzining hun tilida "tangri, osmon", kutu "oʻgʻil", Sh. esa "keng va buyuk" maʼnosini bildirishi qayd etiladi. Bir qator tadqiqotchilarga koʻra, mazkur jumladagi ikkinchi soʻz kutu "qut, baxt" soʻzlari bilan aloqador boʻlib, "tangri quti" iborasi "xudo baxt ato etgan" maʼnosida ekanligini taʼkidlashadi. Shuningdek, Sh. soʻziniturkiy dabgʻu(yabgʻu) unvoni bilan alokador xisoblashadi.

## Adabiyot
* Bichurin N.Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 1—3, M.—L., 1950—53.
Shansi

**Shansi** (山西) — Xitoydagi provinsiya. Xuanxe daryosi oʻrta oqimi havzasida. Maydoni 157 ming km². Aholisi 31,7 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Tayyuan shahari. Shansi hududi Shansi platosi va Lyossli platoning sharqiy qismida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil, mussonli, oʻrtacha temperatura yanvarda —16° dan (shimolda) —2° gacha (janubda), iyulda 20—25°. Yillik yogʻin 400–500&nbsp;mm. Gʻarb va shim.garbida chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi, sharqidagi balandlik mintaqalarida aralash va keng bargli oʻrmonlar saqlangan.

Shansi — Xitoyning sanoati rivojlangan provinsiyalaridan. Kumir, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari — Tayyuan, Datun va Yansyuan Shansilari. Hunarmandchilikda metall va chinni buyumlar yasaladi, ipak matolar, gilam toʻqiladi. Tayyuan, Datunda qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shansi — Xitoyning qad. dehqonchilik rni. Sugʻorib dehqonchilik qilinadi. Asosiy ekini — donli ekinlar (bugʻdoy, gaolyan, makkajoʻxori, suli va boshqalar). Texnika ekinlaridan paxta va zigʻir, kunjut, yer yongʻoq, qand lavlagi ekiladi. Chorvachilikda koramol, eshak va qoʻy boqiladi.

Shansi hududida Yanshao madaniyati qoldiklari topilgan. Mil. av. 7—5-asrlarda Szin podsholigi, mil. av. 5—3-asrlarda Chjao va boshqa bir qancha podshohliklar tarkibida boʻlgan. 14-asrdan boshlab hozirgi nomda, 17-asrdan Xitoyning Shansi provinsiyasi.
Sharofiddin Ali Yazdiy

**Sharafiddin Ali Yazdiy** (; tugʻ. Yazd, Eron &ndash; 1454, Yazd, Eron) — temuriylar davri mashhur tarixnavisi.

1414—35-yillar mobaynida Shohruxning oʻgʻli, Fors oʻlkasi hokimi Ibrohim Mirzo xizmatida boʻladi va uning topshirigʻi asosida mashhur "Zafarnoma" asarini yozadi. Ibrohim Mirzo vafotidan soʻng Sharafiddin Ali Yazdiy Sultoniya, Ray va Qum viloyatlari hokimi boʻlgan Shohruxning nabirasi Sultan Muhammad xizmatiga oʻtadi. 1445—46-yillar Muhammad Sultonning markaziy xukumatga qilgan isyoniga aralashib qolgan Sharafiddin Ali Yazdiy Ulugʻbekning oʻg'li Abdullatif tomonidan jazodan saqlab qolinadi va Hirotga yuboriladi. Kamoliddin Abdulvoseʼ an Nizomiyning "Maqomoti mavlaviy Jomiy" asarida keltirilishicha, Sharafiddin Ali Yazdiy Hirotga kelib, Jomiyning suhbatida boʻlgan. Shoxrux vafotidan soʻng (1447) oʻz vatani Taftga qaytib keladi va xonaqohga joylashib, umrining oxirigacha oʻsha yerda yashaydi,Navoiy "Majolis unnafois" asarida yozishicha, 6 yoshida "Shohrux Sulton buzugʻligʻida" (yaʼni Shohrux vafotidan soʻng mamlakatda yuz bergan nizolar chogʻida) katta jamoat bilan Xurosondan Iroqqa ketayotganda, Taftda Sharafiddin Ali Yazdiy yashagan xonaqohsa boʻlib, uni koʻrgan. Navoiy ushbu asarida Sharafiddin Ali Yazdiyning bilimdonligiga yuqori baxr berib: "Mavlononing sohib kamolligʻi olam axli qoshida musallamdur", deb yozgan. Shundan keyingi yillarda, yaʼni 1452-yilda tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy ham Taftda Sharafiddin Ali Yazdiy bilan uchrashib suhbatlashgan. Moʻgʻuliston xoni Yunusxon yoshligida Shoxrux topshirigʻiga koʻra, uzoq yillar Sherozda Sharafiddin Ali Yazdiy tarbiyasida boʻlgan va sulton Abu Sayd uni olib kelib, Moʻgʻulistonga xon etib tayinlagan.

Sharafiddin Ali Yazdiy adabiyot va til uslubi, sheʼriyat nazariyasi, nujum ilmi, tarix, musika, tasavvufning nazariy masalalari boʻyicha bir nechta asarlar yozgan; "Sharaf" taxallusi bilan sheʼr bitgani ham maʼlum. Shuningdek, Sharafiddin Ali Yazdiyning "Hullali mutarraz dar muammo va lugʻaz" ("Muammo va topishmoklar borasida bezakli noma"); "Muntaxabi hulal" (mazkur asarning qisqartirilgan bayoni); "Mavotin yo manozir dar muammo" ("Muammo fanida joy va manzaralar"); "Qunh uzzod dar ilmi vaqfi aʼdod" ("Adadlar muvofiqligi ilmida haqiqat choʻqqisi"); "Alkitob fi ilm ilusturlobi" ("Us turlob ilmi boʻyicha kitob"); "Devon i Sharaf Yazdiy" ("Sharaf Yazdiyning devoni"); "Haqoyiq attahlil" ("Taxlil, yaʼni "Lo ilaha illallox."ning haqiqatlari"); "SharhiQasidai Burda" ("Qasidai Burda"ning sharhi); "Sharhi Asomoi Alloh" ("Alloh ismlari" sharhi); "Tuhfat ulfaqir va hadyat ulhaqir" ("Faqirning tuhfasiyu, haqirning hadyasi"); "Munshaot" (Xatlar toʻplami); Amir Temur tarixiga bagʻishlangan sheʼriy asarlari maʼlum.

## Adabiyotlar
 
## Havolalar
* Sharafiddin Ali Yazdiy Saviya.uz saytida
Sharaqsoy korund koni

**Sharaqsoy korund koni** - Jizzax viloyatidagi kon. Jizzax shahridan 50&nbsp;km jan.da, Molguzar togʻlarining shim. yon bagʻrida joylashgan. 1942-yilda ochilgan. Korund hosilalari quyi— oʻrta karbon ohaktoshlari yotqiziqlarining karstlangan notekis yuzasida tarqoq joylashgan. Umumiy uz. 20&nbsp;km. Konda korundning kaltsitli, temirli, margaritli, oxaktoshli turlari mavjud boʻlib, ular massivli, yoʻlyoʻl va xolxol koʻrinishdagi rudalar holida qatlamsimon va uyachasimon shakllardagi tanalarda uchraydi. Tanalarning qalinligi 0,38 m dan 1,8 m gacha, uz. 200–400 m gacha oʻzgaradi. Rudaning tarkibi: korund 3—70%, gematit 0,5—35%, Margarit 10—15% dan 20—50% gacha. Korund donalarining oʻlchami 0,2 dan 2–3&nbsp;mm gacha. Sharaqsoy korund konik.ning zaxiralari (toifalar boʻyicha) V — 34 ming t, S, — 35,4 ming t, S2 — 28,1 ming t. Texnologii sinovlar natijasida Sharaqsoy korund konik. rudasi abraziv xususiyatga ega va abraziv sanoatida ishlatishga yarokli deb topilgan.
Sharja

**Sharja** – BAAdagi shahar. Sharja amirligining poytaxti. Aholisi 320 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Fors koʻrfazi sohilidagi port, savdo markazi. Oltin va kumush buyumlar kandakorligi rivojlangan. Qirgʻoqqa yaqin suvlardan baliq ovlanadi.

## Etimologiyasi
Sharja nomidagi kelib chiqishi nomaʼlum, eng keng tarqalgan talqinga koʻra Sharja *sharq* () soʻzi bilan bogʻlanadi, chunki shahar Abu-Dabi va Dubaydan sharqda joylashgan va oʻz vaqtida eng sharqiy aholi punkti boʻlgan.

Biroq, boshqa talqinlar ismning joylashuviga qarab kelib chiqishini bahslashdi va uning oʻrniga *shurūq* () soʻziga ishora qilishni taklif qildilar. Boshqa nazariyalar bu nomni Islomgacha boʻlgan *Abed Al Shareq* deb nomlangan but bilan bogʻlaydi, keyinchalik bu *Sharja*ga aylangan. Bu soʻzning kelib chiqishi ham arab tilining andaluscha shevasida qoʻllanishi bilan bogʻliq boʻlib, bu soʻz qalʼaga nisbatan ishlatilgan.

## Iqtisodiyoti

Sharja - Air Arabia kompaniyasining bosh qarorgohi bo'lib, Yaqin Sharqdagi birinchi arzon aviakompaniya Yaqin Sharq, Osiyo va Yevropaga parvoz qiladi. Uning shtab-kvartirasi Sharja xalqaro aeroporti mulkida, Sharja yuk tashish markazida joylashgan.

Sharja aeroporti xalqaro erkin zonasi, xalq orasida "SAIF zonasi" nomi bilan tanilgan, BAAdagi eng mashhur erkin savdo zonalaridan biridir. SAIF zonasida 6000 dan ortiq kompaniya ishlaydi. Sharjada biznes ochish narxi BAAning boshqa amirliklariga qaraganda kamroq va sanoatlashtirishga e'tibor so'nggi yillarda Sharjani savdo markaziga aylantirdi. SAIF zonasi oʻzining 100% xorijiy mulkka egaligi hamda daromad va korporativ soliqlardan ozod qilinganligi tufayli 90 dan ortiq mamlakatlardan investorlarni jalb qildi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
Sharzond

**Sharzond** — ichiga vodorod toʻldirilgan rezina shar; atmosferaning quyi qatlamlarini tadqiq etish uchun unga meteorograf biriktirilgan. Sharzond maʼlum balandlikka yetgach, rezina shar yorilib (tashqi bosim kamayishi natijasida), meteorograf parashyut da Yerga qaytib tushadi. Undan meteorologlar atmosferaning holati, fizik parametrlari haqida muhim maʼlumotlarni oladilar.
Shari (daryo)

**Shari** — Markaziy Afrikadagi dare. Uam va Gribingi daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Logone daryosi bilan yagona delta hosil qilib Chad kuliga quyiladi. Uzunligi 1450&nbsp;km, havzasining maydoni 700 ming km². Yozgi seryomgʻir mavsumda, oʻrta va quyi oqimlarida esa kuz oylarida suvi koʻpayadi. Oʻrtacha suv sarfi 1230 m³/sek. Batangafo sh. gacha kema qatnaydi. Daryodan baliq ovlanadi. Sh. boʻyida  Chad poytaxti Njamena sh. joylashgan.

## Manbalar
Sharik qoʻzgʻoloni

**Sharik qoʻzgʻoloni** - Buxoroda Abbosiylar xalifaligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (751). Unga Sharik ibn Shayx alMahriy boshchilik qilgan. Qoʻzgʻolonga umaviylar oʻrniga 750 yilda hokimiyat tepasiga kelgan abbosiylarning xalifalik hududidagi arab boʻlmagan xalqlarga nisbatan siyosatida oʻzgarishlar qilmaganligi; qonuniy hokimiyat Ali avlodlari qoʻliga topshirilishi lozim, degan shialarning fikrlari sabab boʻlgan. Unda Buxorodagi sugʻdiylar va arab axoliyey qatnashgan. Biroq qoʻzgʻolonda mahalliy zodagonlar, savdogarlar, kashovarzlar deyarli ishtirok etmagan.

Narshaxiynmng yozishicha, qoʻzgʻolon rahbari Sharik arab harbiylaridan boʻlib, u Buxoroda yashagan. Uning atrofida juda kup kishi yigʻilgan. Buxoro amiri Abduljabbor ibn Shuayb, Xorazm amiri Abdulmalik ibn Xarsama, Barzam (xoz. Karki) amiri Muhammad ibn Husayn va boshqa Sharikka bayʼat qilib, uni qoʻllabquvvatlashgan. Tabariynnng fikricha, Sharik tarafdorlari 30 ming kishidan ortiq boʻlgan.

Xuroson voliysi Abu Muslim Ziyod ibn Solih boshchiligidagi 10 ming kishilik lashkarni qoʻzgʻolonni bostirish uchun Buxoroga joʻnatgan. Buxoro sh. darvozalari oldida 37 kun uzluksiz jang boʻlib, unda buxoroliklar doim gʻalaba qozonib turgan.

Buxorxudot Qutayba ibn Tagʻshoda 10 ming odam bilan kelib, Ziyod ibn Solih bilan ittifoqlikda Sharik qoʻshiniga qarshi urushga kirishi qoʻzgʻolon magʻlubiyatga uchrashiga sabab boʻlgan. Sharik lashkari katta qiyinchilikda qolgan. Qoʻshin oʻrtasida ochlik boshlangan. Shunday boʻlishiga qaramasdan, qoʻzgʻolonchilar Ziyod va Tagʻshodaning birlashgan qoʻshinini Buxoro shahridan bir farsang uzoklikda boʻlgan jangda magʻlubiyatga uchratishgan. Navkand (Navkanda) qishlogʻida boʻlgan ikkinchi jang (751-yil yozi)da esa qoʻzgʻolonchilar magʻlubiyatga uchrashgan. Sharik ibn Shayx ham jang paytida otdan yiqilgan va oʻldirilgan. Buxoro amiri Abduljabbor bu magʻlubiyatga qaramay, shaharni arablarga topshiri shdan bosh tortgan. Arab lashkarboshisi Ziyod ibn Solih Buxoroga kelib, uch kechakunduz davomida shaharga oʻt qoʻydirgan. Shahar ichida ham arab qoʻshini buxoroliklarning qattiq qarshiligiga uchragan. Narshaxiyning yozishicha, Ziyodning buyrugʻi bilan shahar aholisidan kimni tutsalar, ularni dorga osganlar va nihoyat shaharni olganlar. Sharikning oʻgʻli va harbiy koʻmondonlari ham oʻldirilgan. Soʻngra Ziyod ibn Solih Samarqandga kelib, bu yerdagi qoʻzgʻolonni ham bostirgach, Xurosonga qaytgan.

SH.q. keyinchalik Movarounnahr va Xurosonda arablarga qarshi koʻtarilgan Mutsanna qoʻzgʻoloni oldidan oʻziga xos tayyorgarlik vazifasini oʻtagan.

Manbalar: Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Istoriya atTabari, T., 1987.

Qahramon Rajabov.
Jumaniyoz Sharipov

**Jumaniyoz Sharipov** (1911.25.10, Xiva) — oʻzbek yozuvchisi, tarjimashunos olim.

Filologiya fanlari doktori (1968). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1971). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—43). Samarqanddagi pedakademiyani tugatgan (1932). Maorif xalq komissarligi metodika ilmiy kengashining masʼul rahbari (1932—34), Til va adabiyot instituti aspiranti (1935—37). Oʻquv pednashriyoti direktori (1937—40; 1949— 52), Oʻzbekiston KP MK madaniyat boʻlimi mudiri (1941—43; 1943—45), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvining masʼul kotibi (1945—49). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi nashriyotining direktori (1952—59), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida  katta ilmiy xodim (1959—70), sektor va boʻlim mudiri (1970—78), katta ilmiy xodim (1978—2002).

Ilk kitobi — ,,Yolqinli sheʼrlar" (1931). ,,Adabiyot darsligi" (1933), ,,Maksim Gorkiy" (1948) dostoni, ,,Saodat" (1958) qissasi nashr etilgan. ,,Xorazm" (1-kitob, 1960; 2-kitob, 1970; 3-kitob, 1974; 4-kitob, 1976) tetralogiyasida Asfandiyorxon hukmronligi (1910—1918-yillar) va fuqarolik urushi davrida xorazmliklarning og'ir hayoti, oʻlkada Sovet hokimiyatining oʻrnatilishi voqealari aks ettirilgan. ,,Oʻzbekistonda tarjima tarixidan" monografiyasida oʻzbek adabiyotida eng qadimgi davrlardan to XX asrga qadar yaratilgan tarjimalar oʻrganilgan. Jumaniyoz Sharipov tarjima tarixi va nazariyasi, tarjimonlar mahorati yuzasidan koʻplab risola va maqolalar eʼlon qilgan. Sh.Rustaveli, A.S.Pushkin, Maxtumquli, M.Gorkiy, S.Stalskiy, B.Kerboboyev va boshqalarning ayrim asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Asarlari:

# Badiiy tarjimaning baʼzi masalalari, T., 1957; 
# Oʻzbekistonda tarjima tarixidan, T., 1965; 
# Badiiy tarjimalar va mohir tarjimonlar, T., 1972; 
# Xorezm, 1—3 kn., M., 1968-76.
Sharj

**Sharj** (frans. charger — yuklamoq) — sheʼriy yoki nasriy satirik, yumoristik asardagi biror bir shaxsga oid hajviy xususiyatlar ustidan kulish. Hajvgoʻy shoirlar, yozuvchilar yoki karikaturachilar oʻzlarining Sh.lari bilan shaxe xarakteriga xos boʻlgan maʼlum xususiyatni biror bir narsa yoki predmetga qiyos qiladilar va uni oʻta mubolagʻali tarzda tasvirlaydilar. Kishi tabiati yoki tashqi qiyofasidagi biror jihatni Sh. sifatida samimiy qiyoslash yoki oʻxshatish doʻstona hazil sheʼrlarda ham uchraydi.
Sharbat

**Sharbat** — yangi uzilgan va terilgan meva, rezavor mevalar hamda sabzavotlardan siqib olinadigan shirali suyuqlik, meva suvi. Sharbatdan vino, shinni, marmelad, patoka va boshqa shirinliklar ishlab chiqariladi. Qaynatib, konservalangan holda yoki bevosita isteʼmol qilish mumkin boʻlgan toʻyimli, shifobaxsh, parhez ichimlik hisoblanadi. Eng koʻp isteʼmol qilinadigani — uzum, olma, olcha, olxoʻri va pomidor sharbatlaridir. Uzum harbati tarkibida 15% quruq modda (shu jumladan, 13,2% uglevodlar), 3,5&nbsp;mg% S vitamini, 0,12% karotin, shuningdek, V va R vitaminlari va kaliy tuzlari bor, nordonligi 0,2 %; pomidor sharbati tarkibida 3% uglevodlar, 0,8% oqsil, 15&nbsp;mg% S vitamini, 0,5&nbsp;mg% karotin, Vr V2, RR vitaminlari, mineral tuzlar bor.
## Manbalar

## Havolalar

* . .
Yoʻldosh Sharipov

**Yoʻldosh Sharipov** (1913, Qoʻngʻirot shahri – 1973.23.7, Nukus) — qoraqalpoq aktyori, rejissyor, teatr arbobi. Qoraqalpogʻiston (1949) va Oʻzbekiston (1957) xalq artisti. Qoraqalpogʻiston milliy teatrining shakllanishiga muhim hissa qoʻshgan. Moskva teatr sanʼati krshida ochilgan Qoraqalpoq studiyasida oʻqigan (1935–39). Oʻz faoliyatini 1932-yil Qoraqalpoq davlat drama teatrida boshlagan va "Arshin mol olon" (U. Hojibekov), "Byurokratlar" (J. Oymurzayev), "Bogʻdagul" (S. Majitov), "Qora yuraklar" (R. Majitov) spektakllarini sahnalashtirgan. 1939–50 va yana 1956-yildan Qoraqalpoq davlat drama teatrida aktyor va rejissyor (1961–63 yillar bosh rejissyor), 1951–56 yillar Qoraqalpogʻiston madaniyat ishlari vazirligi qoshidagi sanʼat boshqarmasi boshligʻi. Sharipov ijodi xalq yumoriga boyligi, oʻziga xos milliyligi bilan ajralib turadi. Jeront (Molyer, "Skapenning nayranglari"), Gordey Torsov (N. Ostrovskiy, "Kambagʻallik ayb emas"), Boysari (N.Dovqorayev, "Alpomish"), Makferson (K.Simonov, "Rus masalasi"), Palimbet, Polvon ota (J. Oymurzayev, "OygulAbat", "Amudaryo sohilida") va boshqa rollari bilan shuhrat qozongan. "Gulsara" (K.Yashin), "Oʻzingdan chiqqan baloga...", "Amudaryo sohilida", "Berdaq" (J. Oymurzayev), "Kambagʻallik ayb emas" (N. Ostrovskiy), "Tozagul" (R.Majitov), "Tobutdan tovush" (A.Qahhor) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

## Manbalar
Latif Sharipov

**Latif Karimovich Sharipov** (8-oktabr, 1943, Peshku tumani) — xalq taʼlimi arbobi, Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000-yildan). 1966-yili Buxoro pedagogika instutini tugatgan. 1966-yildan Peshku tumanidagi 14-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, direktor oʻrinbosari, oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi, 2000-yildan tuman xalq taʼlimi boʻlimi davlat taʼlim standartlari monitoringi mutaxassisi.
Husan Sharipov

**Husan Sharipov** (1937.27.7, Toshkent – 2018.6.25, Toshkent) – aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1991).

## Biografiyasi
* Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963).
* 1959 —91 yillar Muqimiy teatrida aktyor (1986—87 ylar direktor).
* 1990—95 yillar Oʻzbekiston milliy teleradiokompaniyasida badiiy soʻz ustasi,
* 1995—97 yillar Oʻzbekiston teatr arboblari uyushmasi kotibi.

## Ijodi
Sharipov ijoditabiatan xalqchilligi, boy fantaziyasi, imkoniyati kengliga, ijro sanʼati va mahorati komik yoʻnalishidagi rollarga moyilligi bilan ajralib turadi. Aktyorning oʻzbek anʼanaviy teatri va askiya sanʼati vositalaridan unumli foydalanishi sahnada, kinoda, miniatyura teatri, „Xanda“ eshittirishlari (radio)da yaratgan obrazlari, rollaridagi soddalik, samimiylik koʻzga tashlanadi. Teatrda Toshbolta („Toshbolta oshiq“), Poʻlat („Xotinimning eri“), Tojiboy („Ujarlar“), Hasan („Jon qizlar“), Akop („Xonuma xonim“), Abdulla („Aka-uka sovchilar“), Abdulla („Vatan ishqi“), Sobirjon („Oshiq Gʻarib“), Choyxonachi („Jonim fido“) kabi rollari bilan teatr rivojiga mumosib hissa qoʻshdi.

Kinoda Shermat („Suyunchi“), Husan Sharipov („Vodillik kelin“), Avtobaza direktori („Marhumning hurmati“), Husan („Shoʻrpeshonalar“, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Kim jinni“), Hoji Aʼlam („Maysaraning ishi“), Zokir xotinboz („Amirning bevaqt tashrifi“), Hoji („Bomba“), Boʻyoqchi („Makkora“), ota („Chinor tagidagi duel“ va boshqalar) va telefilmlar [Hoji Dehdor („Alisher Navoiy“), 12 qismli, Savdogar („Uvaysiy“), Husan („Uchrashuv“) va boshqalda ham samarali ijod qildi. 1960-yildan „Tabassum“ radiojurnalining, 1969-yildan teleminiatyura teatrining muntazam ishtirokchisi. Maʼnaviyat va maʼrifat yoʻnalishidagi teatrlashtirilgan „Maʼnaviyat qalbim quyoshi“ dasturi muallifi va ijrochisi. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).
## Unvon va mukofotlari
* Oʻzbekiston xalq artisti (1991-yil)
* Mehnat shuhrati ordeni (1999-yil)
* Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);
## Manbalar
Sharif

**Sharif** (arab. — olijanob, aslzoda) — Muhammad (sav) avlodlarining nomiga qoʻshiladigan hurmat soʻzi. Oʻrta asrlardan boshlab 7 shahar; Makka, Madina, Quddus, Bagʻdod, Damashq, Mozori Sharif va Buxoro Shariflari diniy markaz sifatida shuhrat qozongani uchun, ularga "Sharif" soʻzi qoʻshib aytiladigan boʻlgan. Shuningdek, bir necha atamalarga sifat tarzida qoʻshilgan holda (mas, hadisi Sharif, kalomi Sharif, mushafi Sharif va hokazo) ham qoʻllanadi.