Shinjondagi qayta tarbiyalash lagerlari

**Shinjondagi qayta tarbiyalash lagerlari,** Xitoy Xalq Respublikasi hukumati lagerlari rasman kasbiy taʼlim va oʻquv markazlari deb ataladi. 2014-yilda e’lon qilingan “Xalqning terrorga qarshi urushi” doirasida, 2017-yildan boshlab amaliyot lagerlari uygʻurlarni aniqlash uchun foydalanilmoqda. Bu lagerlar noqonuniy faoliyat yuritadi va koʻplab uygʻurlar sudsiz sudlangani va ularga ayblov qoʻyilmagani xabar qilingan.

Taxminlarga koʻra, 2018-yilda Xitoy hukumati ushbu qamoqxonalarda yuz minglab uygʻur, qozoq, qirgʻiz va boshqa etnik musulmon turklar, nasroniylar va ba’zi chet elliklarni, masalan, qozoqlarni hibsga olgan. 2018-yilning may oyida AQSh Mudofaa vazirligi matbuot kotibi Rendall Shrayver “kamida bir million, ehtimol uch millionga yaqin tinch aholi” qoʻzgʻatishdan oldin joylashtirilganini bir necha bor taʼkidladi sud qamoqqa olish. 2018-yil avgust oyida BMT Inson huquqlari guruhi Xitoydagi “qayta tarbiyalash lagerlarida” 1 million etnik uygʻur hibsga olingani haqida koʻplab ishonchli xabarlar olgani haqida xabar berdi. Shuningdek, ba'zi ommaviy axborot vositalari siyosatchilar va tadqiqotchilar lagerlarni ular bilan solishtirgani haqida xabar berishdi. Xitoy madaniy inqilobi. Bir nechta xabarlar bor edi.

2019-yilda BMTning 22 davlati, jumladan Avstraliya, Kanada, Fransiya, Germaniya, Yaponiya va Buyuk Britaniya elchilari Xitoyda uygʻurlar va boshqa ozchiliklarning ommaviy hibsga olinishini qoralab, Xitoy hukumatini lagerlarni yopishga chaqirgan xatni imzoladilar. Aksincha, 50 ta davlat, jumladan Jazoir, Kongo Demokratik Respublikasi, Rossiya, Saudiya Arabistoni, Suriya, Eron, Iroq, Pokiston, Shimoliy Koreya, Misr, Nigeriya, Filippin va Sudan, Xitoyning Shinjondagi terrorizmga qarshi dasturini qoʻllab-quvvatlash.

## Koʻrib chiqish

### Shinjon mojarosi

Shinjonning tarixiy qismlarini turli Xitoy sulolalari nazorat qilgan. 1928-yilda Xitoy Respublikasiga qarashli Sharqiy Shinjondagi yarim avtonom Qumul xonligining hokimi Yang Chjenszin oʻldirilgach,xonlik hukmdori Tszin Shuren boʻldi. 1933-yilda Kumul qoʻzgʻoloni paytida birinchi boʻlginchi Sharqiy Turkiston Respublikasi tashkil topdi. 1934-yilda harbiy qoʻmondon Sheng Sikay koʻmagida birinchi Turkiston Respublikasi Sovet Ittifoqi tomonidan bosib olindi. 1944-yilgi Ili qoʻzgʻoloni Sovet Ittifoqiga qaram boʻlgan Sharqiy Turkiston ikkinchi Sovet respublikasini 1949-yilda Xitoy Xalq Respublikasiga qoʻshilishdan oldin savdo-sotiq bilan shugʻullanishga majbur qildi.

1950-1970-yillarda hukumat Uyg'ur kimligining muayyan ko'rinishlariga homiylik qildi, Xan mintaqasida ommaviy migratsiya siyosatini olib bordi, Xitoy madaniy birligi va siyosatini targ'ib qildi. Bu vaqtda Sovet Ittifoqi koʻmagida harbiy uygʻur separatistik tashkilotlari vujudga keldi va 1968-yilda Sharqiy Turkiston Xalq partiyasi eng yirik partiyaga aylandi. 1970-yillarda Sovet hukumati Xitoyga qarshi kurashda Sharqiy Turkiston Birlashgan Inqilobiy Jabhasi (URFET)ni qoʻllab-quvvatladi.

1997-yilda politsiya Ramazon oyida 30 nafar bo'lginchi deb gumon qilinganlarni o'ldirdi, fevral oyida Quljada keng ko'lamli namoyishlarga sabab bo'ldi. Natijada xalq ozodlik armiyasi magʻlubiyatga uchradi va kamida toʻqqiz kishi halok boʻldi. Xuddi shu oyda Urumchida avtobus portlashi oqibatida 9 kishi halok boʻldi, 68 kishi jarohatlandi. 1997-yilning mart oyida, uygʻur radikallari va Turkiyadagi Sharqiy Turkiston Ozodlik tashkilotiga koʻra, avtobus portlashi oqibatida ikki kishi halok boʻldi.

2009-yil iyul oyida Shinjondagi zavodda uygʻurlar va xitoylik ishchilar oʻrtasidagi kelishmovchilikda 100 dan ortiq odam halok boʻlgan edi. Gʻalayonlar ortidan uygʻur radikallari 2009-2016-yillardagi hujumlarda oʻnlab Xitoy fuqarolarini oʻldirgan.

Jumladan,2009-yil avgust oyida shprits bilan qilingan hujumlar, 2011-yilda Xoʻtan shahridagi bombali va pichoqli hujumlar, 2014-yil mart oyida Kunming temir yoʻl vokzalidagi pichoqli hujumlar, 2014-yil aprel oyida Urumchi temir yoʻl vokzalidagi bomba va pichoqli hujumlar, va 2014-yilning may oyida Urumchi shahridagi koʻcha bozoriga bomba oʻrnatilgan avtomobil hujumi. Bu xurujlarning bir qismi Turkiston Islomiy partiyasi (sobiq Sharqiy Turkiston Islom Harakati) tomonidan amalga oshirilgan, uni bir qancha davlatlar terrorchi tashkilot deb atagan.

## Tarixi
2017-yildan beri mahalliy ommaviy axborot vositalari ushbu markazlarni "ekstremizmga qarshi o'quv markazlari" va "ta'lim yoki transformatsiya o'quv markazlari" deb atashadi. Ushbu ob'ektlarning aksariyati mavjud maktablar yoki boshqa rasmiy binolardan ko'chirilgan, biroq ba'zilari ataylab qurilgan.

Ehtiyotkorlik bilan qo'riqlanadigan hudud va minglab nazorat punktlari mahalliy aholini lagerlarda saqlashga yordam berdi. 2017-yilda Xitoyda hibsga olinganlarning 21 foizi mintaqa hissasiga toʻgʻri keldi, bu oʻtgan yilga nisbatan sakkiz baravar koʻp. Ko'pgina shahar va tumanlardagi sudlar va boshqa davlat idoralari ushbu rejalashtirilgan lager va inshootlarni sotib olish va qurish uchun bir qator tenderlarni boshladi. Diniy e’tiqodi va etnik mansubligi uchun ta’qibga uchragan yuz minglab odamlarni hibsga olish uchun mintaqa boʻylab keng koʻlamli tergov hibsxonalari tashkil etilgan.

San-Diegodagi Kaliforniya universiteti siyosatshunosi Viktor Sheaning aytishicha,2019-yil iyul oyida faqat “izolyatsiya qilingan terrorchilik hodisalari” boʻlgan va “faol isyonchilar” yoʻq.Uning aytishicha,siyosatchilarga yordam berish uchun lagerlarga katta pul sarflangan.

Xitoyning Avstraliyadagi elchisi Chen Jinyening soʻzlariga koʻra,2019-yil dekabr oyida markazlardagi barcha “talabalar” oʻqishni tamomlagan,hukumat koʻmagida asta-sekin ishga qaytishgan yoki yangi ish oʻrinlariga ega boʻlishgan

Xitoyda global COVID-19 pandemiyasi bilan bogʻliq holda Shinjondagi qamoqxonalarda koronavirus infeksiyasi yoki sharoit haqida xabarlar yoʻq.2019–2020-yillardagi koronavirus pandemiyasi sababli dastur toʻxtatilgandan soʻng,uygʻur ishchilari 2020-yilning mart oyida Shinjonning boshqa hududlarida va Xitoyning qolgan qismlarida ishlashga qaytishgan.

### Hibsga olinganlarning bolalari uchun internatlar
Uygʻurlar va boshqa etnik ozchiliklarning hibsga olinishi natijasida koʻplab bolalar ota-onasiz qoldi.Xitoy hukumati bu bolalar turli muassasalar va maktab-internatlarda ushlanganini da’vo qilmoqda.2018-yil sentabr oyida Associated Press minglab internatlar qurilayotgani haqida xabar berdi.Xitoy taʼlim departamenti maʼlumotlariga koʻra, bu maktablarda sakkiz yoshgacha boʻlgan bolalar taʼlim oladi.

Adrian Zents va BBCga koʻra,2019-yilda maktab-internatlarda saqlanayotgan ota-onalarning farzandlari xitoy tilini oʻrganishga majbur boʻlgan va oʻz diniga amal qila olmay qolgan.Siyosiy Risk jurnalida chop etilgan maqolada Zenz bu harakatni "ijtimoiy o'zgarishlar va madaniy genotsidning tizimli kampaniyasi" deb atadi. Human Rights Watch tashkiloti internatdagi bolalar ota-onalarning roziligisiz va ruxsatisiz saqlanayotganini aytdi. The New York Times gazetasi 2019-yil dekabr oyida ushbu maktab-internatlarda taxminan 497 000 boshlangʻich va oʻrta maktab oʻquvchilari tahsil olgani haqida xabar berdi.Ular,shuningdek,talabalarga faqat har ikki haftada bir oila a'zolari bilan uchrashishga ruxsat berilgan va uyg'ur tilida gapirishga ruxsat berilmaganligini aytdi.

## Manbalar