Anomal psixologiya

**Anomal psixologiya** — bu xatti-harakatlar, his- tuygʻular va fikrlashning gʻayrioddiy koʻrinishlarini oʻrganadigan psixologiya boʻlimi. Koʻpgina xatti-harakatlar gʻayritabiiy deb hisoblanishi mumkin boʻlsa-da, psixologiyaning ushbu sohasi odatda klinik kontekstdagi xatti-harakatlar bilan shugʻullanadi.

Anomal psixologiya sohasi psixologiyaning umumiy sohasi va boshqa sohalardagi turli nazariyalardan foydalangan holda turli xil holatlarning koʻplab sabablarini belgilaydi. Anʼanaga koʻra, psixologik va biologik tushuntirishlar oʻrtasida tafovut mavjud boʻlib, bu aql-tana muammosiga nisbatan falsafiy dualizmni aks ettiradi. Ruhiy buzilishlar tasnifi uchun turli xil yondashuvlar ham mavjud.

## Kategoriyalar
Anormal psixologiya uch xil toifani oʻz ichiga oladi:

* subnormal;
* gʻayritabiiy;
* paranormal.

Anormal psixologiya fani ikki turdagi xatti-harakatlarni oʻrganadi:

* moslashuvchan;
* mos kelmaydigan.

## Tarixi
**18-asr oxirida bemorlarga insonparvarlik yordami gʻoyasi [[Fransiya|Fransiyada]] Filipp Pinelning ishi tufayli keng qoʻllab-quvvatlana boshladi.** U bemorlarga xuddi hayvon yoki jinoyatchi kabi shafqatsizlik bilan emas, balki mehr bilan munosabatda boʻlish kerakligini taʼkidladi. Uning bemorlardan zanjirlarni olib tashlash kabi eksperimental gʻoyalari noilojlik bilan kutib olindi. Hayerli tajribalar juda muvaffaqiyatli boʻlib, psixiatriya muassasalari faoliyatini isloh qilishga yordam berdi.

**Institutsionalizatsiya 19-20-asrlar davomida Dorethea Dix kabi koʻplab gumanistlar va ruhiy kasallarning jismoniy farovonligiga yordam beradigan ruhiy gigiena harakati orqali takomillashishda davom etadi** . Harakat ruhiy kasallarni joylashtirish uchun yangi muassasalar qurish uchun millionlab dollar yigʻdi. 20-asrda psixiatriya shifoxonalari soni sezilarli darajada koʻpaydi, chunki ular ruhiy kasallarga yordam koʻrsatishni kuchaytirdilar.

**1939-yilga kelib, [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|AQSh]] davlat ruhiy shifoxonalarida 400 000 dan ortiq bemor bor edi.** Kasalxonada qolish odatda bemorlar uchun ancha uzoq, baʼzi odamlar yillar davomida davolangan. Bu kasalxonalar, oʻtmishdagidan yaxshiroq boʻlsa-da, bemorlarni samarali davolash uchun hali ham mablagʻga ega emas edi. Islohotlar harakati amalga oshirilgan boʻlsa-da, bemorlar koʻpincha shafqatsiz va gʻayriinsoniy munosabatga duch kelishardi.

Bu holat 1946-yilda **Meri Jeyn Uordning „Ilonli chuqur“ nomli taʼsirli kitobini nashr** etgandan soʻng oʻzgara boshladi va u xuddi shu nomdagi mashhur filmga aylandi. Kitob ruhiy kasallar duch keladigan sharoitlarga eʼtibor qaratadi va aholi gavjum boʻlgan shifoxonalarda koʻproq insonparvar tibbiy yordam koʻrsatish haqida tashvish uygʻotadi. Xuddi shu yili Milliy ruhiy salomatlik instituti tashkil etilgan boʻlib, u kasalxona xodimlarini tayyorlash va bemorlar azob chekayotgan sharoitlarni oʻrganishda yordam koʻrsatdi. Bu davrda ruhiy salomatlik shifoxonalarini moliyalashtirgan Hill-Burton qonunlari ham qabul qilindi.

## Anormal xulq-atvorni tushuntirish
Odamlar ming yillar davomida anomal xatti-harakatlarni tushuntirishga va boshqarishga harakat qilishdi. **Tarixiy jihatdan anomal xatti-harakatlarga uchta asosiy yondashuv mavjud:**

* gʻayritabiiy;
* biologik;
* psixologik anʼanalar.

#### Gʻayritabiiy tushuntirish
Birinchi gʻayritabiiy anʼana demonologik usul deb ataladi. Ushbu modelga koʻra, anomal xatti-harakatlar jinlar, ruhlar yoki oy, sayyoralar va yulduzlarning taʼsiridan kelib chiqadi. Tosh davrida, ruhiy kasal boʻlganlar uchun trepanning amaliyoti jabrlanuvchining boshidan yovuz ruhlarni kesib tashlash uchun qilingan. Aksincha, **qadimgi xitoylar, qadimgi misrliklar va yahudiylar buni yovuz jinlar yoki ruhlar deb hisoblashgan va jinni quvib chiqarishni qoʻllab-quvvatlaganlar.**

#### Biologik tushuntirishlar
Biologik anʼanalarda psixologik buzilishlar biologik sabablarga bogʻliq, psixologik anʼanalarda esa buzilishlar gʻayritabiiy psixologik rivojlanish va ijtimoiy kontekst bilan bogʻliq. Tibbiy yoki biologik nuqtai nazardan, barcha psixologik buzilishlar kasallik boʻlishi sharti bilan, aksariyat yoki barcha gʻayritabiiy xatti-harakatlar tibbiy omil bilan bogʻliq boʻlishi mumkin degan fikr mavjud.

#### Psixologik tushuntirishlar
Zigmund Freydning tizimli modeliga koʻra, id, ego va superego — bu shaxsning tashqi dunyo bilan qanday munosabatda boʻlishini, shuningdek, ichki kuchlarga qanday munosabatda boʻlishini aniqlaydigan uchta nazariy konstruktsiya. Id shaxsning ongsizligicha qoladigan instinktiv istaklarini ifodalaydi. Superego insonning vijdonini va uning ijtimoiy meʼyorlar va axloqni oʻzlashtirishini ifodalaydi va nihoyat, ego id intilishlarini superego taqiqlari bilan haqiqatda birlashtirishga xizmat qiladi. Superegoda rivojlanishning yoʻqligi yoki Superegoning shaxs ichidagi izchil rivojlanishi jamiyat meʼyorlari va eʼtiqodlariga zid boʻlgan mantiqsiz va gʻayritabiiy fikrlar va harakatlarga olib keladi.

## Yondashuvlar

# **Somatogenik** — anomaliya miyadagi biologik buzilishlar natijasida oʻzini namoyon qiladi. Bunday yondashuv lobotomiya kabi radikal biologik davolash usullarini ishlab chiqishga olib keldi.
# **Psixogen** — anormallik psixologik muammolar tufayli yuzaga keladi. Psixoanalitik (Freyd), katartik, gipnoz va gumanistik psixologiya (Karl Rojers, Avraam Maslou) bu paradigmaga asoslangan edi. Bu yondashuv baʼzi ezoterik davolash usullariga ham olib keldi: Frants Mesmer oʻz bemorlarini musiqa chalinadigan qorongʻi xonaga joylashtirdi, soʻng uni yorqin kiyimda kiritdi va tananing „infeksiyalangan“ joylarini tayoq bilan teshdi.

## Anormal psixologiya boʻyicha istiqbollar
Psixologlar anomal psixologiyani yaxshiroq tushunishga harakat qilish uchun turli nuqtai nazarlardan foydalanishlari mumkin. Ulardan baʼzilari faqat bir nuqtai nazarga eʼtibor qaratishlari mumkin. Ammo mutaxassislar yaxshi davolash uchun muhim maʼlumot olish uchun ikki yoki uchta nuqtai nazarni birlashtirishni afzal koʻrishadi.

# **Xulq** -atvor — kuzatilishi mumkin boʻlgan xatti-harakatlarga urgʻu berish.
# **Tibbiy** — ruhiy kasallikning biologik sabablariga urgʻu berish.
# **Kognitiv** — ichki fikrlar, inʼikoslar va mulohazalarning psixologik kasalliklarga qanday hissa qoʻshishiga urgʻu beradi.

## Sabablari

### [[Genetika]]
Monozigotali egizaklar bir xil kasallikka chalinish ehtimoli koʻproq boʻlishi kerak, chunki ular 100 % bir hil genetik materialga ega, dizigotali egizaklarda esa atigi 50 %. Ammo monozigotik egizaklar oʻzlarining genetik materialining 100 % ni boʻlishishini hisobga olsak, ulardan 100 % bir xil kasalliklarga ega boʻlishini kutishingiz mumkin, lekin aslida ular faqat 50 % hollarda bir xil kasalliklarga ega boʻlishadi.

### Biologik sababchi omillar

# Neyrotransmitter (norepinefrin, dopamin, serotonin va GABA (gamma-aminobutirik kislota) kabi neyrotransmitterlarning nomutanosibligi va miyadagi gormonal nomutanosiblik.
# Genetik zaifliklar.
# Jismoniy nuqsonlar va temperament.
# Miya disfunksiyasi va asabiy plastisit.
# Jismoniy buzilishlar yoki zaiflik.

### Ijtimoiy-madaniy omillar

# Shahar/qishloq uy-joylari, jinsi va holati ruhiy holatga taʼsiri.
# Madaniy amaliyotlar va eʼtiqodlar haqidagi umumlashmalar madaniy guruhlar ichida va oʻrtasida mavjud boʻlgan xilma-xillikni aks ettirmasligi mumkin, shuning uchun biz biron bir madaniy guruhga mansub odamlarni stereotip qilishdan juda ehtiyot boʻlishimiz kerak.

### Tizimli omillar

# Oilaviy tizimlar.
# Salbiy ifodalangan his-tuygʻular shizofreniyaning qaytalanishi va anoreksiya nervozasida rol oʻynaydi.

## Davolash usullari

### [[Psixoanaliz]]
**Psikanalitik nazariya asosan nevrolog [[Sigmund Freud|Zigmund Freydning]] nazariyasiga asoslanadi.** Bu gʻoyalar koʻpincha bemorning bolaligidan bostirilgan his-tuygʻulari va xotiralarini ifodalaydi. Psixoanalitik nazariyaga koʻra, bu repressiyalar odamlarning kundalik hayotida boshdan kechiradigan tartibsizliklarni keltirib chiqaradi va bu buzilishlarning manbasini topib, inson bu bezovtalikni bartaraf eta olishi kerak. Bunga turli usullar bilan erishiladi, ular orasida erkin assotsiatsiya, gipnoz va tushunish mashhur.

**Ushbu usullarning maqsadi bemorda katarsis yoki hissiy boʻshashishni qoʻzgʻatishdir,** bu muammoning manbai aniqlanganligini koʻrsatishi kerak va keyin unga yordam berish mumkin. Terapiyaning ushbu shaklida psixoseksual bosqichlar ham asosiy rol oʻynadi, chunki Freyd koʻpincha bemor duch keladigan muammolar uning maʼlum bir bosqichda qolib ketishi bilan bogʻliq deb hisoblardi. Terapiyaning ushbu shaklida tushlar ham muhim rol oʻynadi, chunki Freyd tushlarni ong ostini tushunish usuli sifatida koʻrgan.

### Xulq-atvor terapiyasi
Xulq-atvor terapiyasi klassik va operant konditsionerlik kabi bixeviorizm tamoyillariga asoslanadi. **[[Bixeviorizm]] 20-asr boshlarida [[James Watson|Jeyms Uotson]] va B. F. Skinner kabi psixologlar faoliyati orqali paydo boʻlgan.** Behaviorizm, insonning barcha xatti-harakatlari ragʻbatlantirish va kuchaytirish bilan bogʻliq deb daʼvo qiladi, garchi bu mustahkamlash odatda yaxshi xulq-atvor uchun boʻlsa-da, u notoʻgʻri xatti-harakatlar uchun ham sodir boʻlishi mumkin. Ushbu terapevtik nuqtai nazardan, bemorlarning notoʻgʻri xatti-harakatlari kuchaytirildi, bu esa notoʻgʻri xatti-harakatlarning takrorlanishiga olib keladi. Terapiyaning maqsadi kamroq mos kelmaydigan xatti-harakatlarni kuchaytirishdan iborat boʻlib, vaqt oʻtishi bilan bu adaptiv xatti-harakatlar bemor uchun markaziy oʻrinni egallaydi.

### Gumanistik terapiya
**Gumanistik terapiya oʻz-oʻzini anglashga erishishga qaratilgan (Karl Rojers 1961).** Terapiyaning ushbu uslubida terapevt bemorning muammosiga emas, balki bemorning oʻziga eʼtibor qaratadi. Ushbu terapiyaning umumiy maqsadi bemorga mijoz emas, balki „shaxs“ sifatida munosabatda boʻlish muammoning manbasini topishga va uni samarali hal qilishga yordam beradi.

Soʻnggi yillarda insonparvarlik terapiyasi koʻplab ijobiy natijalar bilan rivojlanmoqda. Bu terapevtik samaradorlik uchun zarur boʻlgan asosiy elementlardan biri hisoblanadi va nafaqat bemorning farovonligiga, balki butun jamiyatga katta hissa qoʻshadi. Ayrimlarning aytishicha, bugungi kunda barcha terapevtik yondashuvlar insonparvarlik yondashuviga asoslangan va **insonparvarlik terapiyasi bemorni davolashning eng yaxshi usuli hisoblanadi.**

### Kognitiv xulq-atvor terapiyasi
**Kognitiv xulq-atvor terapiyasi fikrlash va bilishga taʼsir koʻrsatishga qaratilgan (Beck, 1977).** Terapiyaning ushbu shakli nafaqat yuqorida aytib oʻtilganidek, xulq-atvor terapiyasining tarkibiy qismlariga, balki kognitiv psixologiya elementlariga ham tayanadi. Bu nafaqat konditsionerlik natijasida paydo boʻlishi mumkin boʻlgan mijozlarning xulq-atvori muammolariga bogʻliq, balki salbiy sxemalar va ularning atrofidagi dunyoni buzilgan idrok etish ham mavjud. Ushbu salbiy sxemalar bemorning hayotida tashvish tugʻdirishi mumkin, masalan, sxemalar ularga oʻz ishlarini qanchalik yaxshi bajarishi yoki jismoniy koʻrinishi haqida haqiqiy boʻlmagan taxminlarni berishi mumkin.

## Tasniflash

### DSM-5
Shimoliy Amerikadagi standart psixopatologiya va psixiatriya qoʻllanmasi Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasining Diagnostika va Statistik qoʻllanmasidir. Kitobning joriy versiyasi DSM-5 deb nomlanadi. U buzilishlar toʻplamini sanab oʻtadi va asosiy depressiv buzuqlik yoki tashvish buzilishi kabi buzilishning batafsil tavsifini beradi. Shuningdek, bu buzilish qanchalik tez-tez uchraganligi, erkaklar yoki ayollarda koʻproq uchraydimi va shunga oʻxshash boshqa faktlar haqida umumiy tavsif beradi.

DSM-5 ruhiy kasallikni tashkil qilish uchun mavjud boʻlishi kerak boʻlgan uchta asosiy elementni belgilaydi. **Bu elementlarga quyidagilar kiradi:**

# Xulq-atvor, fikrlar yoki his-tuygʻularning buzilishini oʻz ichiga olgan alomatlar.
# Shaxsiy azob-uqubatlar yoki buzilishlar bilan bogʻliq alomatlar.
# Ichki disfunksiyalar bilan bogʻliq alomatlar (yaʼni, biologik va / yoki psixologik ildizlarga ega).

Tashxis qoʻyish jarayoni simptomlarni va insonning umumiy faoliyatini aniqlash uchun har biri „oʻq“ sifatida belgilangan besh oʻlchovdan foydalanadi. **Shuni taʼkidlash kerakki, DSM-5 endi ushbu koordinata tizimidan foydalanmaydi.** **Bu oʻqlar:**

# **Oʻq I** — *Klinik buzilishlar*, bu asosiy ruhiy va oʻrganish buzilishlarini oʻz ichiga oladi. Ushbu kasalliklar odatda buzilish deb tan olingan narsalarni oʻz ichiga oladi, jumladan, asosiy depressiv buzuqlik, umumiy tashvish buzilishi, shizofreniya va giyohvandlik. Ushbu oʻqdagi buzilish tashxisini olish uchun bemor DSMda ushbu kasalliklar boʻlimida keltirilgan muayyan buzilish mezonlariga javob berishi kerak. Bu oʻqdagi buzilishlar alohida ahamiyatga ega, chunki ular koʻplab boshqa oʻqlarda odamga taʼsir qilishi mumkin. Aslida, dastlabki 3 oʻq bir-biri bilan chambarchas bogʻliq.
# **Oʻq II** — *shaxsiyatning buzilishi* . Bu insonning atrofidagi dunyo bilan qanday ishlashi bilan bogʻliq buzilishlarni oʻz ichiga olgan juda keng oʻq. Ushbu oʻq I oʻqda buzilishning namoyon boʻlishiga yoki rivojlanishiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan uzoq muddatli mos kelmaydigan shaxsiyat xususiyatlarini kodlash usulini taʼminlaydi, garchi bu har doim ham shunday boʻlmasa ham. Ushbu oʻqdagi buzilishlarga antisosyal shaxsiyat buzilishi, histrionik shaxsiyat buzilishi va paranoid shaxsiyat buzilishi kabi kasalliklar kiradi. Aqliy zaiflik ham shu oʻqda, garchi boshqa koʻpchilik oʻrganishdagi nuqsonlar I oʻqda boʻlsa. Ushbu oʻq barcha oʻqlarning bir-biri bilan oʻzaro taʼsiriga misol boʻlib, insonga umumiy tashxis qoʻyishga yordam beradi.
# **Oʻq III** — *Umumiy tibbiy sharoitlar* va. „Jismoniy buzilishlar“. III eksa koʻpincha maʼlum bir buzuqlik uchun yanada yumaloq tushuntirish berish uchun eksa I tashxisi bilan birgalikda qoʻllanadi. Katta depressiv buzilish va surunkali tibbiy muammodan kelib chiqadigan doimiy ogʻriq oʻrtasidagi munosabat bunga misol boʻlishi mumkin. Giyohvand moddalar va spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish ham ushbu toifaga kirishi mumkin, chunki bu koʻpincha moddalarga qaramlik yoki asosiy depressiv buzilish kabi buzilish belgilaridir.
# **Oʻq IV** — *Psixososyal muammolar* . IV eksa odamning vaziyatining kengroq tomonlarini sinash uchun ishlatiladi. Ushbu eksa odamning tashxisiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan ijtimoiy va ekologik omillarni oʻrganadi. Stressorlar bu oʻqning diqqat markazida boʻlib, oʻtgan yili mavjud boʻlgan stress omillariga eʼtibor qaratiladi, ammo stressorning oʻtgan yili shakllanganligi yoki davom etishi shart emas. Inson hayotida potentsial stress omillarining koʻpligi tufayli terapevtlar koʻpincha DSM tomonidan ragʻbatlantiriladigan nazorat yondashuvi orqali bunday stress omillarini topadilar. Nazorat roʻyxati usuliga misol sifatida oila hayoti, iqtisodiy ahvoli, kasbi, yuzaga kelishi mumkin boʻlgan huquqiy muammolar va boshqalarni oʻrganish mumkin.
# **Oʻq V** — *Global ishlashni baholash (koʻpincha GAF deb ataladi)* . V oʻqi — bemorga berilgan ball boʻlib, u hozirgi vaqtda odam oʻz vaziyatiga qanchalik yaxshi munosabatda boʻlishini koʻrsatish uchun moʻljallangan. GAF 100 balllik shkalaga asoslanadi, tekshiruvchi bemorga ball qoʻyish uchun foydalanadi. Ballar 1 dan 100 gacha boʻlishi mumkin va GAF balliga qarab, tekshiruvchi bemor uchun eng yaxshi harakat yoʻnalishini hal qiladi. "Koʻrsatmalarga koʻra, 70 balldan yuqori boʻlganlar aqliy salomatlik, yaxshi umumiy faoliyat va minimal simptomlar yoki buzilishlarni koʻrsatadi, 60 dan 70 gacha boʻlgan ball yengil simptomlar yoki yomonlashuvni, 50 dan 60 gacha ball esa oʻrtacha alomatlar, ijtimoiy yoki kasbiy muammolarni koʻrsatadi. va 50 dan past ballar jiddiy buzilish yoki alomatlarni koʻrsatadi. GAF ballari DSM ning oxirgi oʻqi boʻlgani sababli, oldingi 4 oʻqda keltirilgan maʼlumotlar aniq ballni aniqlash uchun juda muhimdir.

### ICD-10
Ruhiy kasalliklarni tasniflashning asosiy xalqaro nozologik tizimini 10-nashrda (ICD-10) Xalqaro kasalliklar tasnifining eng soʻnggi versiyasida topish mumkin. ICD-10 Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (VOZ) tomonidan qoʻllangan. Beshinchi bob 300 ga yaqin ruhiy va xulq-atvor buzilishlarini qamrab oladi. ICD-10 ning beshinchi bobi APA DSM-IV tomonidan taʼsirlangan va ikkalasi oʻrtasida juda koʻp muvofiqlik mavjud. **Quyidagi kasalliklarning asosiy toifalari:**

# **F00-F09** Organik, shu jumladan simptomatik, ruhiy kasalliklar.
# **F10 — F19** Psixoaktiv moddalarni isteʼmol qilish bilan bogʻliq ruhiy va xatti-harakatlarning buzilishi.
# **F20 — F29** Shizofreniya, shizotipal va delusional kasalliklar.
# **F30 — F39** Kayfiyatning buzilishi.
# **F40 — F48** Nevrotik, stress bilan bogʻliq va somatoform kasalliklar.
# **F50 — F59** Fiziologik kasalliklar va jismoniy omillar bilan bogʻliq xatti-harakatlar sindromlari.
# **F60-F69** Katta yoshli shaxs va xatti-harakatlarning buzilishi.
# **F70 — F79** Aqliy zaiflik.
# **F80 — F89** Psixologik rivojlanishning buzilishi.
# **F90-F98** Xulq-atvor va hissiy buzilishlar odatda bolalik va oʻsmirlik davrida boshlanadi.
# **F99** Ruhiy buzilish (aniqlanmagan).

## Havolalar
Matn ushbu saytdan olingan. 

## Yana qarang

* Psixologiya
* Terapiya
* Psixika
* Shizofreniya
* Ruhiy buzilish
* Stress
* Psixoterapiya