Rosa × damascena

***Rosa'' × ''damascena*** (lotincha damascena **atirgul**), koʻproq **Damashq atirguli** yoki baʼzan bolgar atirgullari, turk atirgullari, toif atirgullari, arab atirgullari, isfaxon atirgullari va kastiliya atirgullari sifatida tanilgan atirgul gibrididir. **Bu gulning kelib chiqishi [[Eron]]** bo'lib, eronliklar uni birinchi bo'lib Usmonlilar imperiyasiga va u erdan Yevropaga olib kirishgan. Bu gul o'zining dorivor xususiyatlari va parfyum ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Ularning eng yaxshi turlari Eronning Koshon, Isfahon, Kirmonshoh shaharlarida uchraydi. *[[Rosa gallica]]* va *Rosa moschatadan* olingan. DNK tahlili shuni koʻrsatdiki, uchinchi tur *Rosa fedtschenkoana* Damashq atirgulining ajdodi hisoblanadi.

Gullar oʻzining xushboʻy hidi bilan mashhur boʻlib, atirgul moyi (yoki „rose otto“ yoki „atirgul mutlaq“) atir tayyorlash uchun ishlatiladi. Gul barglari ham isteʼmol qilinadi. Ular ovqatga taʼm berish, garnitür, oʻsimlik choyi, gulqand sifatida ishlatilishi mumkin.

## Tavsif
Damashq atirguli — boʻyi  gacha oʻsadigan bargli buta, poyalari qalin, tikan va qattiq tuklar bilan zich qoplangan. Barglari pinnatsimon, beshta (kamdan-kam etti) varaqdan iborat. Atirgullar pushti va och qizil rangga ega. Nisbatan kichik gullar guruhlarda oʻsadi. Bu qadimgi atirgulning muhim turi hisoblanadi, shuningdek, boshqa koʻplab turlarning nasl-nasabidagi muhim oʻrni uchun ham muhimdir.

### Turlari
Gibrid ikki turga boʻlinadi:

* **Yozgi Damashq atirguli** (*R.* × *damascena* nothovar. *damascena*) qisqa gullash davriga ega, faqat yozda.
* **Kuzgi Damashq atirguli** (*R.* × *damascena* nothovar. *semperflorens* (Duhamel) Rowley) gullash kuzgacha choʻzilgan, boshqa xususiyati bilan yozgi atirgullardan ajralib turmaydi.
## Tarixi

*Rosa* × *damascena* — yovvoyi holatda uchramaydigan madaniy gul. Oxirgi genetik testlar shuni koʻrsatadiki, bu nav *R. moschata* x *R. gallica* gibrididir. Nav Markaziy Osiyo yoki Eronning togʻ etaklarida paydo boʻlishi mumkin.

1148-yilda ikkinchi salib yurishida Damashq qamalida qatnashgan fransuz salibchisi Robert de Bri damashq atirgulini Suriyadan Yevropaga olib kelgan deb hisoblanadi. Atirgulning nomi Suriyaning Damashq shahriga tegishli boʻlib, shahar oʻzining poʻlati (Damashq poʻlati), matolari (Damask) va atirgullari bilan mashhur boʻlgan.

Boshqa maʼlumotlarga koʻra, qadimgi rimliklar uni Angliyadagi koloniyalariga olib kelishgan. Uchinchi maʼlumotlarga koʻra, qirol Henry VIII shifokori qirolga gulni taxminan 1540-yilda sovgʻa qilgan.

Afgʻonistonning Kobul viloyatida Damashq atirgulidan atirlar ishlab chiqarilgan.

Gavayi *tilida Lokelani* nomi bilan tanilgan gul Maui orolining rasmiy gulidir.

Bengal yozuvchisi Nirad Chauhuri Sharqiy Bengaliyadagi hindular uni „islom guli sifatida koʻrgani uchun“ yetishtirmaganini eslaydi.

## Kultivatsiya
Gullarni yigʻish qoʻl mehnatini talab qiladi. Yiliga taxminan 20-40 kun davomida atirgul barglari yigʻib olinadi, bu yetishtiriladigan navga bogʻliq. Atirgullar qoʻlda yigʻiladi distillash uchun markaziy joyga keltiriladi.

Eron, Bolgariya va Turkiyada *Rosa* × damascenaning turli *navlaridan* atirgul yogʻini ishlab chiqaradi. Fransiya va Hindiston ham jahon bozoriga katta hissa qoʻshadi. Marokash, Tunis va baʼzi Yaqin Sharq davlatlarida ham atirgul moyi ishlab chiqarilgan.

Hindistonda „Rose Attor“ va „Rose Absolutes“ va „Rose Beton“ kabi atirgul moyi ishlab chiqaruvchi sanoatni ham rivojlantirdi. Arzon ishchi kuchi tufayli Hindistonning ushbu mahsulotlari Bolgariya va Turkiya mahsulotlaridan koʻra arzonroqdir. 

## Pazandachilikda foydalanish
Damashq atirgullari ovqatlarda xushboʻy ingredient yoki ziravor sifatida ishlatiladi. Oʻsimlik *ras el hanout* nomidagi ziravorlar aralashmasining tarkibiy qismidir. Atirgul suvi va kukunli atirgullar Yaqin Sharq va Hind oshxonalarida ishlatiladi. Atirgulli tovuq — Yaqin Sharq oshxonasida mashhur taomi. Butun gullar yoki gulbarglar oʻsimlik choyi *zuhuratda* ishlatiladi. Bundan tashqari u mashhur shirinliklar muzqaymoq, murabbo, turk lokumlari, guruch pudingi, yogurt va boshqalarga qoʻshiladi.

Asrlar davomida Damashq atirgullari goʻzallik va sevgining ramzi boʻlib kelgan. Atirguldan xushboʻy hidi uchun atirgul suvi tayyorlangan.

Zamonaviy Gʻarb pazandaligida atirgul yoki gul suvidan koʻp foydalanilmaydi. Biroq, u qadimgi va Uygʻonish davrida ham taomlarning mashhur tarkibiy qismi boʻlib kelgan. U eng koʻp shirinliklarda ishlatilgan va hali ham marzipan yoki turron kabi anʼanaviy shirinliklarga qoʻshiladi.

Fayl:Rosa x damascena'Ispahan'6390.jpg|Rosa x damascena
Fayl:Rosa Damascena 'Felicite Hardy'.jpg|Rosa damascena 'Felicite Hardy'
Fayl:Rosa damascena.jpg|Rosa damascena
Fayl:Red Rosa damascena ورد جوري.JPG|Qizil damashq atirguli


## Manbalar