open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sigrid Undset

**Sigrid Undset** (1882-yil 20-may - 1949-yil 10-iyun) - Daniyada tug'ilgan norvegiyalik yozuvchi. 1928-yilda adabiyot bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

Daniyada tavallud topgan, Norvegiyada ulg'aygan Undset o'zining birinchi tarixiy fantastika kitoblarini 1907-yilda nashr etgan. 1940-yilda fashistlar Germaniyasiga qarshiligi, Germaniyaning Norvegiyaga bostirib kirishi hamda bosib olinishi tufayli Norvegiyadan Qo'shma Shtatlarga qochib ketgan. Ammo 1945-yilda Ikkinchi Jahon urushi tugaganidan so'ng vataniga qaytib kelgan.

## Hayoti

Sigrid Undset 1882-yil 20-mayda Kalundborg (Daniya) kichik shaharchasida onasi Sharlotta Undsetning (1855–1939) qizlik uyida tavallud topgan. Uning ikki singlisi bor edi. Ikki yoshida oilasi bilan Norvegiyaga ko'chib o'tdi.

Undset Norvegiya poytaxti Osloda (1925-yilgacha ma'lum boʻlgan Kristianiyada) ulg'aygan. U bor-yoʻgʻi 11 yoshligida, otasi, norvegiyalik arxeolog Ingvald Martin Undset (1853–1893) uzoq davom etgan kasallikdan soʻng 40 yoshida vafot etdi.

Oilasining iqtisodiy ahvoli sababli Undset universitetda ta'lim olishdan umidini uzishga to'g'ri keldi va bir yillik kotiblik kursidan so'ng, 16 yoshida Kristianiyadagi muhandislik kompaniyasida kotib bo'lib ishga kirdi. U yerda 10 yilga yaqin faoliyat yuritdi.

1907-yilda Norvegiya Mualliflar uyushmasiga a'zo boʻlgan va 1933-yildan 1935-yilgacha uning Adabiy kengashini boshqargan. 1935-yildan 1940-yilgacha ittifoq raisi sifatida faoliyat ko'rsatgan.

## Manbalar
Unsur al-Maoliy

**Unsur al-Maoliy (Kaykovus)** (1021—98) — fors yozuvchisi. Fors tilidagi birinchi nasriy asar — "Krbusnoma"yamnt muallifi.

UNSURIY (taxallusi; asl ismsharifi Abdulqosim Hasan ibn Ahmad) (970, Balx — 1040, Gʻazna) — forstojik shoiri, qasidaguy, gʻazalnavis va dostonnavis. Xususiy muallimlar hamda Balx madrasasida tahsil koʻrgan, zamonaviy barcha ilmfanlarni egallagan. Dastlab amir Nasr Sabuktegin, keyin esa Sulton Mahmud saroyida xizmat qilgan, "malik ush-shuaro" unvoniga sazovor boʻlgan. Davlatshoh Samarqandiy U. devoni 30 ming bayt sheʼrdan iboratligini yozib qoldirgan. Ammo bizga qadar shoirning muʼjazgina sheʼriy tuplami yetib kelgan. Bundan tashqari, U.ning maxsus qasidalar devoni borligi haqida ham maʼlumot mavjud. U. Sharq adabiyotida vasfbahoriya hamda madh qasidalarining eng mumtoz namunalarini yaratgan sanʼatkordir.

U. xalq ogʻzaki ijodi asarlari hamda Sharqdagi anʼanaviy mavzu va timsollar asosida "Vomiq va Uzro", "Xingbut va Surxbut", "Shodbahr va Aynulhayot" singari dostonlar yozgan. Oxirgi ikki masnaviyni, Sulton Mahmud Gʻaznaviy iltimosiga kura, Beruniy arab tiliga tarjima qilgan.

## Adabiyot
* Bertels Ye. E., Istoriya persidskotadjikskoy literaturi, M., 1960.
Unxoʻrlar

**Unxoʻrlar**, unxoʻr qoʻngʻizlar — don, don mahsulotlari va boshqa oziq-ovqat zaxiralariga zarar yetkazuvchi yapaloqtanalilar oilasiga mansub qoʻngʻizlar. Eng xavflilari surinam unxoʻri va sargʻish unxurdir.

Surinam unxoʻri (Oryzaephilus surinamensis) qoʻngʻizi hamma joyda — omborlarda, tegirmonlarda, oziq-ovqat korxonalarida, turar joylarda, eski daraxtlar poʻstlogʻi ostida yashaydi. Tusi qizilqungʻir, uz. 3—3,5&nbsp;mm, old jagʻlari yonlarida 5 tadan tishi bor. Lichinkasi ochsariq, uz. 4&nbsp;mm, koʻkragida uch juft oyokdari bor. Qoʻngʻizlar un, yorma, ayniqsa, mogʻorlay boshlagan kepak kabi mahsulotlarni xush koʻradi, idishlarga va boshqa hasharotlar zararlagan joylarga tuxum qoʻyadi. 3—5 kun oʻtgach, ulardan lichinka chiqadi. Sargish unxoʻr (Laemophloeus testaceus) — sariqqoʻngʻir, uz. 1,5—2,5&nbsp;mm, old yelkasi deyarli toʻrtburchak, moʻylovlari boʻyi uzunligida. Lichinkasi uz. 2,5&nbsp;mm, oqsariq, boshi va orka tomoni sariq. Janubiy mintakalarda kup uchraydi. 3—4 nayel beradi.

Kurash choralari: joylarni toza saqlash, omborlar va un, don saqlanadigan xonalarni yiliga 2—3 marta benzofosfat, karbofos kabi kimyoviy preparatlar bilan dorilash (yana qarang Ombor zararkunandalari).
Ungʻuz

**Ungʻuz** — Amudaryo vodiysidan Markaziy Qoraqumning shimoliy chekkasi boʻylab shim.gʻarbga choʻzilgan soylik. Uzunligi 470 km, eni 1—4 km. Shimolidan balandligi 60—80 km li Ungʻuzorti Koraqumlari, jan.dan esa uncha baland boʻlmagan qumli qator tepalardan iborat yon bagʻirlik bilan oʻrab olingan. Tubi notekis, uz. 15 km cha, eni 1—4 km keladigan shoʻrxok va taqirlar bilan qoplangan, zanjirsimon choʻzilgan botiqchalardan iborat. Botiqchalarni birbiridan bir oz koʻtarilgan qumloq togʻ jinslari yoki shamol keltirib yotqizgan qumli toʻsiqlar ajratgan. U. Amudaryoning qad. oʻzani karstsuffozion jarayonlar natijasida kelib chiqqan degan fikrlar mavjud. Toʻgʻrirogʻi U. tektonik harakatlar natijasida kelib chiqib, keyinroq uning shakllanishida erozion, karstsuffozion va eol jarayonlar qatnashgan.
Ernest Walton

**Ernest Walton** () (1903.6.10, Dangarvan, Uoterford shahri yaqinida, Irlandiya — 1995) — irlandiyalik fizik. Dublin va Kembrij universitetlarida oʻqigan. 1932-yilda J. Kokroft bilan hamkorlikda birinchi protonlar tezlatkichi — kaskad generatorni yaratdi va shu bilan bir qatorda, sunʼiy tezlashtirilgan protonlar bilan birinchi yadro reaksiyasini ham amalga oshirdi. Nobel mukofoti laureati (1951; J.Kokroft bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Wat Tyler qoʻzgʻoloni

**Wat Tyler qoʻzgʻoloni (Uot Tayler qoʻzgʻoloni)** — oʻrta asrlarda Angliyadagi dehqonlarning eng yirik qoʻzgʻoloni (1381). Rahbarlari — Uot Tayler va Jon Boll. Koʻpchilik grafliklar hududini qamrab olgan. Iyunda qoʻzgʻolonchilar shahar kambagʻallari koʻmagida Londonga kirishgan. Qirol bilan muzokaralar chogʻida krepostnoy huquqni bekor qilinishini (Mayl-End dasturi), jamoa yerlarini qaytarilishini va tabaqaviy tenglikni (Smitfild dasturi) talab qilishgan. Muzokaralar chogʻida Uot Tayler qirol odamlari tomonidan xiyonatkorona oʻldirilgan. Qoʻzgʻolon bostirilgan.
Watergate ishi

**Watergate ishi** – 1972-1979-yillarda AQSHda prezident Richard Nikson isteʼfoga chiqishi bilan yakunlangan siyosiy munozara.1974-yil 17-iyunda demokratlar partiyasining nomzodi Jorj Mak Governning Vashingtondagi „Uotergeyt“ mehmonxonasida joylashgan shtab-kvartirasida 5 kishi hibsga olindi. Ular saylovoldi shtabiga respublikachilar vakillari tomonidan xufiya eshitish moslamalarining oʻrnatilishi va baʼzi maʼlumotlarga qaraganda demokratlar shtabidagi ichki hujjatlarni suratga olishi „Uotergeyt ishi“ nomli siyosiy janjalga aylanib, Rishard Niksonning bu ishga aloqadorlikda ayblanishdan va oʻzini javobgarlikka totilishidan qoʻrqib muddatidan oldin isteʼfoga chiqishiga olib keldi. Amerikalik siyosatshunos Aleksandr buni „Amerika tarixidagi eng jiddiy tinchlik davridagi siyosiy inqiroz“ deb atadi..
## Manbalar
James Watson

**James Watson** (1928.6.4, Chikago, AQSH) — amerakalik biokimyogar. Molekulyar biologiyaning asoschilaridan. AQSH Fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1957). Chikago universitetini tugatgan (1947). Indiana, Kopengagen (195051), Kembrij (195153, 1955—56) untlarida, Kaliforniya texnologiya institutida (1953—55), Garvard universitetida (1956-yildan) ishlagan. AQSH prezidentining fan boʻyicha maslahatchisi (1962-yildan), NyuYork shtatidagi KoldSpringArbore laboratoriya direktori (1968-yildan). Asosiy ilmiy ishlari molekulyar biologiyaga oid. F. Krik bilan hamkorlikda DNK (qarang Dezoksiribonuklein kislota) molekulasining qo‘sh spiralli modelini ishlab chiqqan. Bakteriyalar ribosomalari va ularning oqsil biosintezidagi ahamiyatini oʻrgangan. Viruslar strukturasini oʻrganishga katta hissa qoʻshgan. Nobel mukofoti laureati (1962, F. Krik va M. Uilkinson bilan hamkorlikda).

## Manbalar
John B. Watson

**John B. Watson** (talaffuzi: Jon B. Uotson; 1878.9.1, AQShning Grinvill shahri — 1958.25.9, Nyu York) — amerikalik psixolog, bixeviorizm asoschisi. Baltimordagi John Hopkins universiteti professor (1908—20-yill). Uotsonning hayvonlar ustidagi tadqiqotlari asosida vujudga kelgan konsepsiya introspektiv psixologiya metodlariga taʼsir etish natijasidir. Watson psixologiyani obyektiv eksperimental metodlardan foydalanuvchi tabiiy fanlardan biri sifatida ifodalashga urindi. Butun psixologik faoliyatni Watson xulqatvor sifatida talqin qildi. Watson fikricha, psixologiyaning asosiy vazifasi bilim, malaka, koʻnikma hosil qilish jarayonini oʻrganishdan iborat. Watson hatto tafakkurni yashirin harakatlantiruvchi faoliyat deb bayon qilishga intildi.
Bunoro

**Bunoro**, Unoro — Sharqiy Afrikadagi davlat. Mil. 2-ming yillik boshlarida vujudga kelgan (16-asrgacha Kitara deb nomlangan). 19-asr oʻrtalaridan Bugandaga qaram boʻlgan. 1900-yil U. hududi inglizlarning Uganda protektorati tarkibiga kiritilgan. UNGʻUZ — qoldiq daryo vodiysi, koldik oʻzan. Turkmaniston, xususan, Koraqumda koʻp qoldiq quruq oʻzanlar shu atama bilan yuritiladi.
Unsiya

**Unsiya** (lotincha uncia — un...) —1) oltin va boshqa nodir qimmatbaho metallarning asosiy vazn birligi (troyya yoki tanga U.si) = 31,1035 g; 2) ing. ulchov tizimida massa birligi. 1 U.= 16 draxma = 437,5 gran=28,35 g; 3) dorixonada ishlatiladigan ogʻirlik birligi, hozirgi vaqtda qoʻllanilmaydi; 4) suyuqlik U.si hajm (sigʻim) birligi. AQShda 29,57 sm³ (1/128 gallon), Buyuk Britaniyada — 28,41 sm³.
Andrey Upit

**Andrey Martinovich Upit** Skriveri, hozirgi Latviya Respublikasi, Ogra tumani. Latviya xalq yozuvchisi (1943). Latviya Yozuvchilar uyushmasi boshkaruvi raisi (1941—54), Latviya Fanlar akademiyasi akademik (1946), Latviya Oliy Majlisi Prezidiumi raisi oʻrinbosari (1940—51) va aʼzosi (1951-yildan). Ijodi 1906-yildan boshlangan. 1907—12 yillarda „Burjua“, „Soʻnggi latish“ dilogiyasini yozgan. „Robejniyeklar“ trilogiyasi (1909—33)da latish dehqonlarining 1905—07 yillargacha bosib utgan tarixiy yoʻli aks etgan. „Kichik komediya“ hikoyalar kitobi (1909—10) va „Ayol“ (1910), „Oltin“ (1914), „Xoinlar“ (1915—16) romanlarida meshchanlik tanqid qilingan. „Kamalak koʻprik boʻylab“ romani (1926), „Choʻmiluvchi Susanna“ (1922), „Chaykaning parvozi“ (1926), „Yashnayotgan choʻl“ (1930) komediyalari hamda „Metamorfoza“ (1923), „Qashshoq hayot“ (1926), „Pastor haqida hikoyalar“ (1930) toʻplamlari va tarixiy mavzudagi „Asrlar boshida“ tetralogiyasi (1937—40) muallifi. „Koʻkalamzor“ (1945), „Bulutlardagi shuʼla“ (1951) romanlarida XIX asr oxiridagi latish qishloqlari hayoti aks etgan. Adabiyot tarixiga oid tadqiqotlari bor. „Jannatdan quvilganlar“ (1973, 1980), „Yashil yer“ (1962) asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Upanishadlar

**Upanishadlar** [sanskritcha ustozning yonida (haqiqatni bilish uchun) oʻtirmoq] — hind diniyfalsafiy risolasi; proza va sheʼr bilan yozilgan, veda adabiyotining yakunlovchi kdemi, xotimasi (qarang Vedalar). taxminan mil. av. 7—3-asrlarda paydo boʻlgan. Uning markazida veda dinshjnt falsafiy masalalari, odamning oʻzini oʻzi va atrofidagi olamni bilishi yotadi. U.ning asosiy gʻoyasi Brahma va Atman (subyekt, alohida shaxs)ning birligi toʻgʻrisidagi taʼlimotda ifodalanadi. U.ga 2 va 8—9-asrlarda yozilgan izohlar vedantalarta asos boʻlgan. U. keyingi asrlarda shakllangan barcha xind falsafiy tizimlari va maktablariga hamda ularning vakillari dunyoqarashiga taʼsir qilgan.Upanishadalar sirli bilim degan ma'nosini anglatadi
Ur, toʻqmoq!

**Ur, toʻqmoq!** — oʻzbek xalq ertak]laridan. Shaklan va mazmunan sehrli-fantastik ertaklar turiga kiradi. Ertak mazmunini xalqning toʻq yashash, baxt-saodat, erkin hayot haqidagi orzu-umidlari tashkil etadi. Ertakda voqealar „ochil, dasturxon“, „gazla, gazim“, „ur, toʻqmoq“, „pishdi palov“, „chiq qovokdan“ kabi sirli vositalar orqali rivojlana boradi va salbiy personajlar qiyofasida mavjud tuzumning axlok, meʼyorlari — adolatsizlik, insofsizlik, zulm va zoʻrlik kabi yomon illatlar fosh etiladi. „Ochil, dasturxon“, „Chol bilan kampir“ ertaklari „Ur“ ning variantlari hisoblanadi. Ertak boshlangʻich sinf darsliklarida berilgan, oʻzbek xalq ertaklari turkumida koʻp bor nashr qilingan.

## Manbalar
Oybibi Urazmetova

**Oybibi Yoʻldoshevna Urazmetova** (1952.29.9, Urganch tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974-yildan Urganch tumanidagi 15-maktabda geografiya oʻqituvchisi.
Ural

**Ural** () yoki **Yayiq** (; ; ; ) — Janubiy Ural va Kaspiyboʻyi pasttekisligidagi daryo, Rossiya va Qozogʻiston hududlarida. Uzunligi 2428&nbsp;km, havzasining maydoni 237 ming km². Uraltov tizmasidan boshlanib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Quyilish joyida 2 tarmoq — Yoyiq va Oltin (kema qatnaydigan) tarmoqlariga boʻlinadi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi kuyi oqimida 400 m³/sek. Noyabrda muzlab mart—aprel da muzi eriydi. Asosiy irmoqlari: chapda — Or, Ilek; oʻngda — Sakmara. Baliq ovlanadi. Magnitogorsk sh. yaqinida 2 suv ombori, Irikli shaharchasida Irikli GES va suv ombori, Uralsk shahridan (Qozogʻiston) quyiroqda Kushum kanali va suv ombori qurilgan. Uralskdan Aterovgacha kema qatnaydi. U. boʻyida Magnitogorsk, Orsk, Orenburg (RF), Aterov va boshqa shaharlar joylashgan.
Uotsonkrik modeli

**Uotsonkrik modeli** - qoʻsh spiral dezoksiribonuklein kislotaning tuzilish modeli (gipoteza). U.Uotsonkrik modeliga koʻra, DNK molekulasi oʻzaro antiparallel yoʻnalgan 2 polinukleotid zanjirdan tashkil topgan. Zanjirlar toʻgʻri, oʻng tomonga buralgan kush spiraldan iborat. Kush spiral qaramaqarshi joylashgan azot asoslari oʻrtasidagi vodorod bogʻlarning oʻzaro taʼsiri tufayli mustaxkam ushlanib turadi. U.Uotsonkrik modelini 1953-yilda Amerika va ingliz olimlari, molekulyar biolog J. Uotson va fizik F. Krik taklif etgan. Modelning yaratilishida M. Uilkins va R. Franklin olgan DNK ning yuqori sifatli rentgenogrammasi (1950—52), L. Polingning har xil spiral strukturalar rentgenogrammasi koʻrinishini oldindan aytib berishga imkon beruvchi nazariyasi (1951), A. Todd va uning xodimlari tomonidan DNK molekulasidagi nukleotidlar oʻrtasidagi kimyoviy bogʻlar tabiatining aniklanishi (1952), E. Chargaffning DNK molekulasidagi azot asoslarining oʻzaro nisbatini aniqlashi (1947—50) muhim ahamiyatga ega boʻldi. U.Uotsonkrik modeli DNKning matritsali yarimkonservativ reduplikatsiyasi mexanizmini, genetik informatsiyaning transkripsiyasi (qarang Transkripsiya) va kodlashning umumiy prinsiplarini, mutatsion jarayonning ayrim molekulyar mexanizmlarini bashorat kdlish uchun asos boʻldi.

Keyinchalik oʻtkazilgan juda kuplab tadqiqotdarda U.Uotsonkrik modelining asosiy koʻrsatkichlari tajriba asosida tasdikdandi. DNK molekulasining boshqacha koʻrinishga ega boʻlgan, mas, zigzagsimon modeli ham taklif qilindi. Genomning ayrim qismlarida chap tomonga buralgan, yaʼni ZDNKning mavjudligi tajriba yoʻli bilan tasdiqlangan (A. Rich, 1974). Biroq U.Uotsonkrik modeli DNK molekulasi strukturasini faqat in vitro emas, balki in vino sharoitida ham, asosan, toʻgʻri aks ettirishiga shubhalanishga asos yoʻq. U.Uotsonkrik modelining kashf etilishi biologiyaning yangi yoʻnalishi — molekulyar biologiya fanining rivojlanishi uchun kuchli turtki boʻldi. U.Uotsonkrik modeli biologiya sohasida 20-asrda kashf etilgan uchta yirik kashfyyotdan biri sifatida eʼtirof etiladi.
Ural-mongoliya geosinklinal mintaqasi

**Ural-mongoliya geosinklinal mintaqasi** – Uraldan Markaziy Osiyo orqali Tinch okean sohillarigacha choʻzilib, quruqlikdagi joylarni egallagan, Yer poʻstining tektonik qarakatdagi mintaqasi. Bu mintaqa gʻarbda Sharqiy Yevropa, shimoliy sharqda Sibir, janubida Xitoy Koreya platformalari bilan chegaralangan. Janubiy gʻarbda esa, Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasi, sharqda Tinch okean geosinklinal mintaqasi bilan birlashadi. Ural mongoliya geosinklinal mintaqasi oʻrnida togʻlarning vujudga kelishi tektogenezning bir necha epoxalari (baykal, salair, kaledon, gersin) mobaynida sodir boʻlgan. Mezozoy davriga kelib Ural mongoliya geosinklinal mintaqasi yosh platformaga aylangan. Mintaqa rivojlanishining barcha bosqichlari uchun intensiv magmatizm xosdir. Devon va kechki paleozoyning orogen davriga granitlar yirik massivining chuqurlashishi va yirik vulkanlarning yer ustiga otilib chiqishi toʻgʻri keladi. Ural mongoliya geosinklinal mintaqasida temir, mis, oltin, qoʻrgʻoshin, rux, qalay, volfram rudalari konlari hamda platina, xrom konlari va toshkoʻmir uyumlari mavjud.
Uran (maʼnolari)

**Uran**:

* Uran - Uran soʻzining bir necha maʼnolari mavjud:

* Uran (kimyoviy unsur)
* Uran (sayyora)
* Uran (mifologiya)
* Uran (rapchi)

* Uran (kimyoviy unsur) (lot. Uranium), U — Mendeleyev davriy sistemasining III guruxiga mansub kimyoviy radioaktiv element, aktinoidlarp kiradi.
* Uran (mifologiya) — yunon mifologiyasida osmon xudosi.
Uran (kimyoviy unsur)

**Uran** () – kulrang tusli metall. Uning 3 ta allotropik modifikatsiyasi maʼlum: aU, 3U, yU. Uran (kimyoviy unsur)ning atom massasi Z=238, suyuqlanish temperaturasi 1132°, qaynash temperaturasi 3818°, zichligi 19,120 g/sm3. Uran (kimyoviy unsur) inert gazlardan tashqari deyarli hamma elementlar bilan reaksiyaga kirishadi, metallar bilan intermetall birikmalar hosil qiladi. Birikmalarida 2, 3, 4, 5, 6 valentli. Uran ning 6 va qisman 4 valentli birikmalari deyarli barkaror. Uran (kimyoviy unsur) havoda suyet oksidlanadi. 150°da oksidlanish jarayoni tezlashadi. Uran (1U)oksid UO2 asos, Uran (kimyoviy unsur) (U1)oksid UO, amfoter xossalarga ega. (UO3), suvda eritilganda diuranat (H2U2O7) va uranat (H2UO4) kislotalar hosil boʻladi. UO3 ishqorlar bilan metall uranatlar hosil qiladi. Uran (kimyoviy unsur) ftor bilan odatdagi trada, boshqa galogenlar bilan esa faqat qizdirilganda birikadi. UO3 ning oʻzi uranil nitratni qizdirib, UO2 esa UO3 ni vodorod bilan qaytarib olinadi. UO2 ni metall holdagi Uran (kimyoviy unsur) bilan qizdirib, uran §oksid UO, UO2 ga vodorod peroksid taʼsir ettirib, uran peroksid UO42H2O xreil qilinadi.

Uran (kimyoviy unsur) rudalarini boyitishda gidrometallurgiya usullari qoʻllanadi. Koʻpincha Uran (kimyoviy unsur) rudasiga koʻp miqdorda sulfat yoki nitrat kislota yoxud ularning aralashmasidan qoʻshib, Uranni eritmaga oʻtkaziladi. Eritmaga aminlar va alkilfosfatlar qoʻshib, Uran (kimyoviy unsur) ekstraksiya yoki ion almashtirish yoʻli bilan yot jinslardan ajratib boyitiladi. Soʻngra boyitilgan eritmalardan ammoniy diuranat (NH4)U2O7 yoki natriy diuranat Na2U2O7 yoxud uran (IV)gidroksid U(OH)4 holida choʻktiriladi. Bu choʻkmalar Uran (kimyoviy unsur) birikmalarini xreil qilishda dastlabki modda sifatida ishlatiladi.

Uran (kimyoviy unsur) yadro reaktorlarida asosiy yoqilgʻi sifatida qoʻllanadi. Uran tuzlari fotografiyada, analitik kimyoda, shisha tayyorlashda (shishani sariqyashil tusli qilishda) va yuqori traga chidamli sirlar uchun boʻyagich modda sifatida ishlatiladi.

Odam, hayvon va oʻsimlik toʻqimalarida juda oz (10"s—10"8%) miqdorda, oʻsimlik kulida 1,510~5%, baʼzi bir qoʻziqorin va suvoʻtlarda koʻproq Uran boʻladi. Uran (kimyoviy unsur) odam va hayvon organizmiga – oshqozonga suv va ovqatdan, nafasga havodan va teri orqali kiradi. Uran (kimyoviy unsur) qonda uzoq vaqt aylanmaydi. Odam va hayvon organizmida Uran (kimyoviy unsur) miqdori 10"7 g dan oshmaydi. Uran (kimyoviy unsur) xayvon va oʻsimlikning normal hayot faoliyati uchun zarur element qisoblanadi, lekin uning fiziologik funksiyasi yaxshi anik, lanmagan. Uran (kimyoviy unsur)ni qazib olishda va ishlov berishda undan zaharlanish mumkin. Uran (kimyoviy unsur) organizmga kirganida barcha organ va toʻqimalarga taʼsir etadi. Zaharlanshdan saqlanish uchun germetik qurilmalardan foydalanish, havo va suvni toza tutish, ishchilarni tibbiy nazoratdan oʻtkazib turish va gigiyena qoidalariga rioya qilish kerak.

## Manbalar
Uran (mifologiya)

**Uran** — yunon mifologiyasida osmon xudosiYunon mifologiyasida Uran (/ˈjʊərənəs/ YOOR-ə-nəs, shuningdek, /jʊˈreɪnəs/ yoo-RAY-nəs)[2] ba'zan Ouranos (qadimgi yunoncha: ὐránόs, lit.  "osmon", "yunoncha shaxs" va "uːrans" degan so'zlarni yozgan. xudolar. Gesiodning so'zlariga ko'ra, Uran Gayaning (Yerning) o'g'li va eri bo'lib, u bilan Titanlarning birinchi avlodini tug'dirgan. Biroq, to'g'ridan-to'g'ri Uranga qaratilgan hech qanday kult klassik davrlarda saqlanib qolmagan [3] va Uran yunon bo'yalgan kulolchilikning odatiy mavzulari orasida ko'rinmaydi. Elemental Yer, Osmon va Stiks Gomer eposida tantanali ravishda chaqirilishi mumkin.[4] Uran Rim xudosi Caelus bilan bog'langan.[5][6][7][8]

Yeyaning eri, ular nikohidan titanlar, kikloplar, Kronos, Reya, Okean va boshqa tugʻilgan. U.ning oʻgʻli Kronos otasiga qarshi chiqqan, uni osmondan tashlab yuborgan va oʻzi jahonga xukmronlik qila boshlagan.
Ural (maʼnolari)

*Ural* soʻzi quyidagi maʼnolarni anglatishi mumkin:

## Jugʻrofiya

* Ural (1775-yilgacha Yoyiq) — Janubiy Ural va Kaspiyboʻyi pasttekisligida joylashgan daryo. Rossiya va Qozogʻiston hududlaridan oqib oʻtadi.
* Ural (oʻlka), Ural togʻlari — Osiyo bilan Yevropa qitʼalarini birbiridan ajratib turuvchi oʻrtacha balandlikdagi togʻli oʻlka, Osiyo bilan Yevropa chegarasi.

## Sport

* Ural (futbol klub) — Yekaterinburgda joylashgan Rossiya professional futbol klubi.
Uran rudalari

**Uran rudalari** - tarkibidagi uran va uning birikmalari texnik jihatdan sanoatda ishlatishga yaroqli va iqtisodiy jixatdan maqsadga muvofiq konsentratsiyada boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. 100 ga yaqin uran minerallari maʼlum boʻlib, shundan 12 tasi amaliy ahamiyatga ega; ayniqsa, koʻproq sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan uran oksidlari — uraninit va uning turlari, shuningdek, silikatlar — koffinit, titanatlar — davidit va brannerit; suvli fosfatlar, arsenotlar va vanadatlar — uranli slyudkalar sanoatda katta ahamiyatga ega. Uran rudalari paydo boʻlishiga koʻra, ekzogen, endogen, metamorfogen rudalarga ajratiladi. Endogen rudalar yuqori temperatura va bosim taʼsirida pegmatit va gidrotermal eritmalardan ajralib chiqadi. Bunday rudalar burmalanish oblastlari va faollashgan platformalarga xos. Ekzogen rudalar yer yuzasiga yaqin joylarda va yer yuzasida choʻkindi hosil boʻlish jarayonida (singenetik rudalar) yoki grunt suvlar sirkulyatsiyasi natijasida (epigenetik rudalar) hosil boʻlib, asosan, yosh platformalar bilan bogʻliq. Metamorfogen rudalar choʻkindi qatlamlar metamorfizmi jarayonida dastlab tarqalgan uranni taqsimlanishidan hosil boʻlib, qad. platformalar uchun xos. Uran rudalari oʻta kontrastli, kontrastli, kam kontrastli va kontrastli boʻlmagan rudalarga ajratiladi. Rudalarning kontrastliligi ularning radiometrik boyitilishi imkoniyatini va maqsadga muvofiqligini belgilaydi. Uran rudalari yirik donador (koʻndalangiga 25&nbsp;mm), oʻrta donador (3–25&nbsp;mm), mayin (0,015—0,1&nbsp;mm) va dispers (0,015&nbsp;mm dan kam) ga ajratiladi. Uran minerallari agregatlari va donachalarining hajmiga qarab, rudalarni mexanik boyitish imkoniyati aniklanadi. Tarkibidagi aralashmalarga kura sof uran, vanadiyli uran, nikelkobaltvismutkumushli uran va boshqa rudalar farkdanadi. Uran rudalari tarkibidagi uranning miqdoriga qarab 5 turga boʻlinadi: uranga juda boy rudalar (uran 1% dan koʻp), boy rudalar (1—0,5%), oʻrta rudalar (0,5—0,25%), urani kam rudalar (0,25—1%), urani juda kam rudalar (0,1% dan kam). Tarkibida 0,01— 0,015% uran boʻlgan rudalardan ham koʻshimcha mahsulot sifatida uran ajratib olinadi. Uran rudalarining asosiy konlari AQSH (Kolorado platosi), Kanada (Ontario va Saskachevan provinsiyalari), Fransiya (Markaziy Fransiya massivi) va JAR (Vitvatersrand)da; Avstraliya va Gabonda ham uranning yirik konlari bor. Oʻzbekiston hududida uranning ahamiyatga molik zaxiralari mavjud. Markaziy Qizilqumda uran konlarining 24 tasi aniqlangan, ulardan 11 tasi yirik (Uchquduq, Sugrali, Sobirsoy, Ketmonchi, Bukinoy, Janubiy Bukinoy, Shimoliy Konimex, Lavlakon, Beshqoq, Alendi) kon xisoblanadi. Bulardan tashqari, Chatqol Qurama togʻlarida va Fargʻona botigʻida ham Uran rudalari topilgan.
Uran slyudkalari

**Uran slyudkalari** - fosfat, arsenat, vanadat sinfining uranli minerallar guruhi. Kimyoviy tarkibi A(UO2)2(XO4)2 pN2O. Bu guruxda 40 ga yaqin mineral boʻlib, eng asosiylari — torbernit va otenit. Asosan, geksagonal singoniyada kristallanadi. Uran slyudkalari sariq, yashil yaproqsimon, baʼzan pushti rangda boʻlib, sadafdek yaltiraydi. Kattikligi 2—2,5; zichligi 3,0—6,8 g/sm3. Radioaktivli, kislotada oson eriydi. Barcha Uran slyudkalari gipergen mineral boʻlib, uransulfid konlarining oksidlanish zonasida uchraydi. Uran rudalarining tarkibiy qismi, ularni topishda darakchi hisoblanadi. Konlari: SentSimforyen, LaTorsh (Fransiya), Yaximov (Chexiya) va boshqa
Uraninit

**Uraninit** — uranning suvsiz oksidi, uranatlar guruhiga mansub mineral. Ideal formulasi UO2. Tarkibi oʻzgaruvchan (U4+ dan U6f gacha oksidlanadi); aralashmalari Th, Tr, Pb, Fe, Zr dan iborat. Kub singoniyada kristallanadi. Oktaedrik kristallar va zich massalar holida boʻladi. Moʻrt. Kattikligi 5—6, zichligi 8—10 g/sm3. Rangi qora, yarim metall yoki smolasimon yaltiraydi. Kuchli radioaktiv, bir oz elektromagnitli. Sof uraninitning nasturan va uran qurumi kabi turlari maʼlum. Sof uraninit yuqori trali mineral boʻlib, aniq kristallar shaklida boʻladi. Uraninitning strukturasi flyuoritnikiga uxshash. Pegmatitlar, shuningdek, gidrotermal, skarn va choʻkindi jinslar ichida uchraydi. Ishqorli magmatik tog jinslarida, past trali gidrotermal va choʻkindi konlarda hosil boʻladi. Uran qurumi gʻovak tuproqsimon agregatlardan iborat boʻlib, gidrotermal sulfiduran konlari va choʻkindi konlar uchun xosdir. Barcha uraninitda uran va toriyning radiogen parchalanishidan paydo boʻlgan hosilalar (K, As, Ro, Ne, R), shuningdek, Sa va Zn boʻladi. Uraninit oksidlanish zonasida tez oʻzgaradi. Uraninitning strukturasi boʻyicha turlari: kristalli uraninit — briggit (tarkibida 6—15% TYU,), kleveit (3 — 16% TR2O3 va 3 — 8% ThO2), kallomorfli nasturan va boshqa uraninitning barcha turlari uran rudalarining asosi hisoblanadi. Yirik konlari Kanada, AQSH, Afrika, Avstraliya, Fransiyada mavjud.
Urart tili

**Urart tili** – urart xalqi va Urartu davlatining tili; oʻlik til. Mil. avv. IX—VI asrlarga mansub oʻyma yozuvlar (mixxat) orqali maʼlum. Hozirgi Van kuli atrofida, sharqroqda Urmiya koʻligacha, qisman Armaniston Respublikasi hududida tarqalgan. Urart tiliga yaqin qarindosh deb faraz qilinayotgan xurrit tili bilan birga alohida til oilasini tashkil etadi. Yozuvi akkad mixxatining soddalashtirilgan tizimidan iborat. Grafik tizimi kambagʻalligidan faqat 16 yoki 17 undoshni va 4 unlini farkdash mumkin, xolos va u, chamasi, Urart tili fonologiyasini toʻla aks ettira olmagan. Grafikaga karaganda, Urart tilida jarangli, jarangsiz va boʻgʻiz undoshlari farkdangan. Otlar son (birlik va koʻplik) va kelishik (8 ta) kategoriyalari boʻyicha oʻzgargan; grammatik jins kategoriyasiga ega emas. Feʼllar shaxs son, zamon, mayl va nisbatlar boʻyicha oʻzgargan. *Morfologik jihatdan* oʻtimli feʼllar oʻtimsizlarga qarama-qarshi qoʻyilgan. Soʻz yasalishi va soʻz oʻzgarishi *agglyutinativ suffikslar* yordamida amalga oshirilgan. Odatdagi soʻz tartibi: subyekt – obyekt – predikat (oʻtimli feʼllarda). Urart tilida yozilgan koʻplab yodnomalar (500 dan ortiq) dastlab XIX asrning 20-yillarida nemis arxeologlari tomonidan Van koʻli (Turkiya) atrofidan topilgan.

## Manbalar
Upsala

**Uppsala** (shvedcha talaffuzi: [ˈɵ̂pːˌsɑːla], arxaik nomi – Upsala) – Shvetsiyaning Uppsala okrugi markazi boʻlib, mamlakatning toʻrtinchi eng yirik shahri hisoblanadi. Stokgolm, Gyoteborg va Malmö shaharlaridan keyin eng koʻp aholi yashaydigan bu shahar 2019-yilda 177 074 nafar aholiga ega edi.

Stokgolm poytaxtidan 71 km shimolda joylashgan boʻlib, shuningdek, Uppsala munitsipalitetining markazi hamdir. 1164-yildan beri Uppsala Shvetsiya cherkovining diniy markazi hisoblanadi va bu yerda Shvetsiya cherkovining arxiyepiskopi joylashgan. Shaharda Skandinaviyadagi eng katta cherkov – Uppsala cherkovi joylashgan boʻlib, u XIX asr oxirigacha Shvetsiya monarxlarining toj kiyish marosimlarini oʻtkazish joyi boʻlgan.
Qirol Gustav Vasa tomonidan qurilgan Uppsala qal’asi tarix davomida bir necha bor kengaytirilgan va Shvetsiya monarxlarining qirollik qarorgohlaridan biri sifatida xizmat qilgan. Ushbu qal’a, shuningdek, Upsalani Shvetsiyaning muhim ikkinchi poytaxtiga aylantirgan. Bugungi kunda qal’a Uppsala okrugi gubernatori qarorgohi sifatida ishlatiladi.
## Tarixi

**Uppsala** dastlab hozirgi shahar joylashgan hududdan bir necha kilometr shimolda joylashgan hududning nomi boʻlib, bugungi kunda Gamla Uppsala (Eski Uppsala) deb ataladi. Hozirgi Uppsala esa oʻsha davrda Östra Aros (Gʻarbiy Arosdan farqlash uchun Sharqiy Aros) deb atalgan. Oʻrta asr yozuvchisi Bremenlik Adamning maʼlumotlariga koʻra, (Eski) Uppsala Shvetsiyaning asosiy butparastlik markazi boʻlib, bu yerdagi maʼbadda Norse xudolarining muhim butlari boʻlgan.

Uppsalaning janubida, daryo boʻyidagi Kungsängen tekisliklari 980-yillarda Fyrisvellir jangining joyi boʻlgan. Hozirgi Uppsala oʻsha davrda Gamla Uppsalaga qarashli port shahar edi. 1160-yilda qirol Eric Jedvardsson Östra Aros cherkovi tashqarisida hujumga uchrab, halok boʻlgan va keyinchalik katolik cherkovi tomonidan avliyo sifatida eʼzozlangan. 1274-yilda Östra Aros Gamla Uppsalani asosiy mintaqaviy markaz sifatida bosib oldi. Gamla Upsala cherkovi yonib ketgach, arxiyepiskop va Avliyo Ericning qoldiqlari hozirgi Uppsala cherkovi qurilgan Östra Arosga koʻchirildi va bu cherkov 1435-yilda ochilgan. Gotika uslubida qurilgan bu cherkov shimoliy Yevropadagi eng katta cherkovlardan biri boʻlib, uning minoralari 118,70 metr (389,4 fut) balandlikka ega.

## Manbalar
Urbanizm

**Urbanizm** ( — shahar) — 1) sanʼat va adabiyotda — yirik shaharlarning va shahar hayotining tasviri, tavsifi;

2) meʼmorlikda — XX asr shaharsozligida yuzaga kelgan oqim, yoʻnalish. Bu oqim tarafdorlari shaharlarni yiriklashtirishga chaqirdilar: bu esa shaharlarda koʻp qavatli baland va katta imoratlarning tigʻiz, jadal qurilishiga, aholining normal yashash sharoitidan mahrum qilishga olib keldi. Urbanizm nazariyasi qaror topishida va, ayniqsa, XX asrning 20-yillariga kelib tez surʼatda rivojlanishiga Le Korbyuzye faoliyati taʼsiri kuchli boʻldi. Urbanizm tushunchasi koʻpincha shahar qurilishi sinonimi maʼnosida ham qoʻllanadi.
Urganjiylar

**Urganjiylar** - etnografik guruh. U. asli xorazmlik boʻlgan, faqat Urganchda emas, balki Xorazmning turli xil shahar va qishloklarida istiqomat qilib kelganlar. Bu guruhning shakllanishi Chingizxon bosqini bilan bogʻliq. 1221-yil moʻgʻul qoʻshinlari Xorazmga hujum qilib yuz minglab odamlarni oʻldiradi. lily vaqtda xorazmliklarning bir qismi qirgʻindan qochib Movarounnaqr va Xuroson viloyatlariga koʻchib ketishgan. Koʻchib oʻtganlar oʻzlarini umumiy nom — U. deb atashgan. Ular bu yerlarda urganjiy qishloq va shaharlarda urganjiy mahallalariga asos soldilar. 18— 19-asrlarning 1yarmida iqtisodiy inqiroz va vabo tarqalishi tufayli Xorazmdan aholining bir qismi yana koʻchgan. U.ning eng katta guruhi Xorazmga qoʻshni boʻlgan Buxoro viloyatiga koʻchib oʻtishgan. 1924-yil maʼlumotlariga qaraganda Buxoro viloyatida jami 26 ming U. yashagan. 20-asrga kelib U.ning kichik guruhlari Samarqand, Navoiy, Andijon, Namangan, Fargʻona viloyatlari va Shimoliy Afgʻonistonda yashaganlar. U., asosan, oʻtroq dehqonchilik va hunarmandchilik bilan shutullangan. U.ning bir qismi eski anʼanalarini saqlagan boʻlsa, asosiy qismi mahalliy aholi urfodatlarini qabul qilishgan.
Urartu

**Urartu** (ossuriycha atalishi; urartcha — *Biaynili*, Bibliyada — "Ararat podsholigi") — Gʻarbiy Osiyodagi qadimgi davlat. (mil. av. 9— 6-asrlar). Ravnaq topgan davrida Armaniston togʻlik rayoni (hozirgi Armanistonning butun hududi, Turkiya va Eronning bir qismi)ni qamragan. Aholisi — urartlar. Poytaxti — Tushpa sh. (hozirgi Turkiyadagi Van sh.) boʻlib, unda podsho Sarduri I davrida katta qurilish ishlari olib borilgan. Mil. av. 9-asr oxiri—8-asrning 1yarmida Urartu davlati ravnaq topgan. Menua, Argishti I va Sargon II podsholiklari davrida Urartu hududi ancha kengaygan. Bosib olingan viloyatlarda qalʼalar qurilgan (Ararat togʻining shim. yon bagʻrida Menuaxinili sh.; Erebuni — Yerevan atrofidagi Arin Berd tepaligi; Araksning soʻl qirgʻogʻida Argishtixinili). Urartuda qullar mehnatidan keng foydalanilgan. Mil. av. 8-asr oʻrtasida Ossuriya podshosi Tiglatpalasar III (mil. av. 745—727) Urartu koʻshinlarini bir necha marta magʻlubiyatga uchratgan va Urartu tarkibiga kiruvchi Shimoliy Mesopotamiya va Shimoliy Suriyani egallagan. Soʻngra Rusa I davrida Sargon II boshliq Ossuriya qoʻshinining yurishlari natijasida mamlakat xonavayron boʻlgan. Biroq 7-asrda U. Janubiy Zakavkazyeda hali ham oʻz mavqeini saqlab qolgan edi. Rusa II (mil. av. 685—645) bu yerda yangi qalʼalar bunyod etgan (jumladan, Teyshebaini va boshqalar). Skifkimmeriy yollanma qoʻshini yordamida Urartu podsholari Frigiya podsholigini tormor qilganlar (mil. av. 676 y.). Midiya podsholigining kuchayishi Urartuni Ossuriya bilan yaqinlashtirgan. Biroq mil. av. 6-asr boshida Urartu Midiya tomonidan tormor etilgan va uning tarkibiga qoʻshib yuborilgan.
Urdu

**Urdu** (Mahalliy ravishda **Lashkari** nomi bilan tanilgan)— Pokistonning ingliz tili bilan bir qatorda rasmiy va Hindistonning Konstitutsiyada tan olingan 15 ta asosiy adabiy tilidan biri. Genetik va tuzilish jihatidan hindiy tiliga oʻxshaydi. Hindevropa tillari oilasining hindoriy tillari guruhiga mansub. Pokistonda, asosan, yirik shaharlar (Karochi, Ravalpindi, Lohur, Islomobod va boshqalar), Hindistonda esa UttarPradesh, Bihar, Maharashtra, AndhraPradesh shtatlaridagi musulmon aholi gaplashadi. Soʻzlashuvchilar soni Hindistonda 30 mln.dan ortiq, Pokistonda 20 mln. ga yaqin kishi (20-asrning 90-yillari). Dehli atrofidagi khari boʻli deb ataladigan lahjalar asosida tashkil topgan. Shular asosida 13—14-asrlardamillatlararo ogʻzaki muomala tili — hindistoniy (hindaviy) shakllangan. Mazkur tilning Dakan (Janubiy Hindiston) dagi shakli dakhiniy ("janubiy") deb nom olgan. Hindistoniyning avval rexta, keyinchalik U. deb atalgan adabiy shakliga, uning leksikasiga fors tili kuchli taʼsir oʻtkazgan. Hozirgi U. 19-asr boshlarida asosan shakllanib boʻlgan. U hindiy tilitsan alifbosi va leksikasi bilan farq qiladi. U. bir qancha yangi belgilar qoʻshilgan arab alifbosiga asoslangan yozuvdan foydalanadi. 1947-yildan keyin U. ikkala davlatda turli sharoitlarda rivojlandi. Shu sababli Pokiston urdusida leksikaning boyish manbai, asosan, arab va fors tillari boʻlsa, Hindiston urdusida hindiy (sanskrit) tilidir. U. bilan hindiy orasida ayrim fonetik va grammatik farklar ham bor. Hindistonda U. ning hindiy tili bilan yaqinlashish alomatlari koʻrinmokda. A. Ibrohimovning "Urduchaoʻzbekcha mushtarak soʻzlar lugʻat"i (1998) Toshkentda, T. Xolmirzayevning "Urduchaoʻzbekcha lugʻat"i (2003) Islomobodda nashr etilgan.

## Adabiyotlar
* Dimshits Z. M., Grammatika yazikaurdu, M., 2001; Davidova A. A., Uchebnik yazika urdu, M., 2003; Shamatov A. N., Klassicheskiy dakxini (Yujniy xindustani 17 v.), M., 1974.
Uremiya

**Uremiya** (yun. uron — siydik va haima — qon) — buyrak faoliyati yetishmovchiligi natijasida organizmning siydik bilan zaharlanishi. Ogʻir kechadi. U.da buyrak suv va tuz almashinishi, kislotaishqor muvozanatini rostlay olmay qoladi, oqsil almashinuvining zaharli mahsulotlari toʻplanadi, nervgormonal regulyatsiya ham oʻzgaradi, bu esa organizmdagi barcha aʼzo va sistemalar faoliyatining buzilishiga olib keladi. U utkir va surunkali kechadi.

Oʻtkir U. buyrakning oʻtkir yetishmovchiligi oqibatida yuzaga keladi. Buyrakning oʻtkir yetishmovchiligi ogʻir shikastlanishlar, kuyish, sovuq olishi, qon yoʻqotish, suvsizlanish, allergiya, zaharlanish, sepsis oqibatida yuzaga keladigan shok natijasida umumiy qon aylanishi buzilishidan paydo boʻladi. Surunkali U. buyrakda qon aylanishining buzilishidan (buyrak tomirlarining bekilib qolishi), buyrak kasalliklari (ogʻir, oʻtkir nefrit, surunkali nefrit, piyelonefrit) tufayli, siydik yoʻllarining toʻsilib qolishi (tosh, oʻsma, yalligʻlanish infiltrati) sababli yuzaga keladi. Lohaslanish, quvvatsizlik, tez charchash, bosh ogʻrishi, yaxshi uxlay olmaslik, ishtaha yoʻqolishi, xotiraning pasayishi U. ning dastlabki belgilaridir. Bemor hadeb tashna boʻlaveradi, terisi oqarib, quruq boʻlib qoladi, qichishadi, tez ozib ketadi. Qonni tekshirganda unda azot chiqindilari koʻpayib ketganligi aniklanadi. U.ning soʻnggi bosqichlarida qondagi mochevina va boshqa moddalar teri, shilliq hamda seroz parda orqali chiqa boshlaydi va shu joylarda turli oʻzgarishlar paydo qiladi. Natijada uremik gastrit, kolit, plevrit, perikardit belgilari yuzaga keladi. Jigar, koʻmik funksiyalari buziladi, bemorning qoni kamayib boradi, ayrim aʼzolardan qon ketadi, koʻz xiralashadi. Oʻz vaqtida tegishli davo tadbirlari koʻrilmasa, uremik koma vujudga keladi; bemor kasalxonada davolanishi kerak.

Surunkali U. bilan ogʻriganlarga oqsili juda kam boʻlgan parhez taomlar buyuriladi, osh tuzi ham cheklab qoʻyiladi, shu yoʻl bilan kasallik rivojlanishining oldi olinadi. Surunkali U.ning oldini olish buyrak va siydik yoʻllari yalligʻlanishini oʻz vaqtida davolatishdan iborat. Doimo vrach kuzatuvida boʻlib, siydik va qon tahlillari nazorat qilib turilsa, U. ning oldini olish mumkin.
Uretan kauchuklar

**Uretan kauchuklar** - sintetik kauchuklar, diizotsianatlar bilan oddiy yoki murakkab efirlarning oʻzaro taʼsirida hosil boʻladigan mahsulotlar. Uretan kauchuklar sintezida boshlangʻich monomer sifatida adipin kislota va boshqa dikarbon kislotalar, dietilenglikol va boshqa glikollar, toluilendiizonatlar va boshqa izotsianatlar ishlatiladi. Uretan kauchuklar 3 xilga boʻlinadi: 1) quyma Uretan kauchuklar — sintez jarayonida vulkanizatsiya toʻri hosil qiladigan kauchuklar; 2) valiklanadigan Uretan kauchuklar — rezina i.ch.da oddiy texnologiya boʻyicha qayta ishlanadigan kauchuklar; 3) termoplastlar — plastmassa i.ch. texnologiyasi boʻyicha qayta ishlanadigan kauchuklar. Uretan kauchuklar zichligi 1210–1250&nbsp;kg/m3. Uretan kauchuklar asosidagi rezinaning muhim xossalari: yeyilishga, oʻta chidamli (bu koʻrsatkich boʻyicha Uretan kauchuklar boshqa barcha kauchuklardan ustun turadi), choʻzilishga yuqori mustahkam (30—50 MPa), elastik (nisbiy uzayishi 400—700%), moylar va yonilgʻilarda boʻkmaydi, atmosfera va radiatsiyaga chidamli, gaz utkazuvchanligi past va boshqa Kamchiliklari — sovuqqa va issiqqa (qoʻllanish temperatura oraligʻi — 35 dan 100° gacha, qisqa muddat 130° gacha), suv, kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamsiz. Uretan kauchuklardan poyabzal poshnalari va tagliklari, ulkan avtoshinalar, kabellar uchun qoplamalar, moy va benzinga chidamli zichlagichlar, radiatsiya va boshqalardan himoyalovchi kostyumlar tayyorlanadi.
Uretanlar

**Uretanlar** (frans. urethane, lot. urea— mochevina va ether — efir), karbamatlar — karbamin kislota efirlari. Umumiy formulasi NH2COOR (bu yerda R — metil, etil yoki b. organik radikal); rangsiz kristall moddalar: meti l u retan (suyuqlanish temperaturasi 52°, kaynash temperaturasi 177°), etiluretan (suyuqlanish temperaturasi 49°, kaynash temperaturasi 184°). Organik erituvchilarda erimaydi, suvda yaxshi eriydi. Ishkrrlar va konsentrlangan kislotalar taʼsirida parchalanadi. Ammiak bilan mochevina hosil qiladi. Poliuretanlar sintezida, gerbitsid va insektitsid sifatida qoʻllanadi; baʼzi U. (mas, etiluretan) — tinchlantiruvchi va uxlatuvchi modda.
Urgut tamaki fabrikasi

**Urgut tamaki fabrikasi** - tamaki sanoati korxonasi, quritilgan tamaki barglarini fermentatsiyalaydi. Samarqand viloyati Urgut shahrida joylashgan. 1978-yilda kurilgan. 1994-yildan "OʻzBAT aksiyadorlik jamiyati" Uzbekistan— Buyuk Britaniya qoʻshma korxonasi tarkibida. 1994—2003-yillarda fabrika rekonsgruksiyasi uchun 25 mln. AQSH dollari investitsiya qilindi. Bir yilda 15 000 t tamaki bargini qayta ishlash kuvvatiga ega. fabrikada eng zamonaviy texnologiyalar oʻrnatilgan. Samarqand sigaretfkasiga xom ashyo yetkazib beradi.
Uretrit

**Uretrit** — siydik chiqarish kanali (uretra)ning yallig‘lanishi. Patogen mikroorganizmlar (trixomonadalar, achitqisimon zamburugʻlar, viruslar va boshqalar), shuningdek, moddalar almashinuvining buzilishi, allergiya, shikastlanishlar sabab boʻladi.

Klinik kechishiga koʻra, oʻtkir va surunkali, qoʻzgʻatuvchisining turiga qarab soʻzakli, trixomonadali, nospetsifik turlari farqlanadi. Aksari erkaklarda uchraydi. Siyganda achishish, ogʻriq paydo boʻladi; uretradan yiringli chiqindi keladi. Unodatda, jinsiy aloqa qilganda gonokokkdan zararlanish natijasida yuqadi (qarang Soʻzak). Uretraga bakteriyalar (mas, ichak tayoqchasi, streptokokk, pnevmokokk) tushishi, shaxsiy gigiyena qoidalarining buzilishi yoki angina, surunkali tonzillit, ogʻiz boʻshligʻi va boshqa aʼzolardagi yalligʻlanishlardan qon va limfa tomirlari orqali uretraga mikrob o'tishi ham kasallikka sabab boʻladi. Uretritga xos belgilar yuzaga kelishi bilan darhol vrachga uchrashish lozim, aks holda yalligʻlanish uretraning orqa qismi va qovuqqa tarqalib moyak ortigʻi (qarang Epididimit), prostata bezi (qarang Prostatit), urugʻ pufakchasi(qarang Jinsiy aʼzolar)ni ham yalligʻlantiradi, pirovardida bemor bepusht boʻlib qolishi ham mumkin.

Uretritning oldini olish uchun shaxsiy va jinsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, organizmdagi turli yalligʻlanishlar hamda umumiy infeksion kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish muhim.

## Manbalar
Urinma

**Urinma** — kesuvchining limit holati. / egri chiziqqa uning A nuqtasida oʻtkazilgan U. quyidagicha aniqlanadi: / chiziqqa A dan farqli V nuqtani olib, AV kesuvchi oʻtkaziladi. V nuqta / egri chiziq boʻylab harakatlansa, AV kesuvchi A nukta atrofida aylana boshlaydi (rayem, 1). Bunda AV kesuvchi tayin bir limit holatga ega boʻlishi ham, boʻlmasligi ham mumkin. AV kesuvchining V nuqtasi / chiziq boʻylab harakatlanib, A nuqta bilan ustma-ust tushishga intilgandagi limit holati mavjud boʻlsa, u / chiziqqa uning A nuqtasida oʻtkazilgan U. boʻladi. AV kesma uzunligi nolga intilganda VAS burchak ham nolga intiladi. / egri chiziq uzluksiz boʻlsada, uning biror nuktasida ham U. mavjud (yaʼni AV kesuvchi limit holatga ega) boʻlmasligi mumkin. V nukta A ga turli tomondan intilishi va AV kesuvchi ikkita turli limit holatga ega boʻlishi ham mumkin (rayem,2). y=f(x) funksiya grafigining xy abssissali nuqtasida grafikka U. oʻtkazish masalasi mat.ning asosiy tushunchalaridan biri — hosila tushunchasiga olib kelgan masalalardan. y=f(x) funksiya grafigiga (x0, f[x0)) nuqtada oʻtkazilgan U.ning burchak koeffitsiyenti funksiya hosilasining x0 nuqtadagi qiymatiga tengdir: tgx=A*0). y=f(x) funksiyaning x0 abssissali nuqtasida oʻtkazilgan U. tenglamasi y=y[xo)+f (xo)(x—x0) boʻladi. Masalan, u=x2 parabolaga uning abssissasi xo=1 boʻlgan nuqtasida oʻtkazilgan. U. tenglamasi u=2x— 1 dan iborat; y=sinx funksiya grafigiga uning xa = abssissali nuqtasida oʻtkazilgan U. tenglamasi u=h boʻladi.
Urinma tekislik

**Urinma tekislik** - sirtning biror nuqtasidan oʻtib, shu sirtga eng jips yopishgan tekislik. a vektor F sirt ustida yotuvchi R nuqtadan oʻtuvchi egri chiziqning urinma vektori boʻlsa, u F sirtga R nuktadagi urinma vektor deb ataladi. Regulyar F sirtning berilgan nuqtasidagi urinma vektorlari toʻplami ikki oʻlchovli chizikli fazo hisoblanadi. f = f (i, v) tenglama bilan berilgan F sirtning R(i0, v0) nuqtasidan oʻtuvchi va g Dn0, v0), f v(“0> vo) vektorlariga parallel tekislik Urinma tekislik boʻladi. ts tekislik R(i0, v0) nuktasidan oʻtuvchi tekislik: q nukta F sirtning R ga yaqin nuktalaridan biri; R va q nuqtalar orasidagi masofa d, q nuqtadan ts tekislikkacha boʻlgan masofa h boʻlsin. U hodda ts tekislik R nuktadagi urinma tekislik boʻlishi uchun lim 4 = 0 tenglikning bajari lishi zarur va yetarlidir. Agar regulyar sirt f(x, u, z)=0 tenglama bilan berilgan boʻlsa, u holda bu sirtning Shx0, Uo, Zg) nuqtasiga Urinma tekislik formulasi quyidagi koʻrinishda boʻladi:Markazi x0 nuqtada boʻlib, radiusi R ga teng boʻlgan 5R(x0) sferaning Urinma tekisliki shu nuktadan oʻtkazilgan radiusiga perpendikulyar boʻladi. Konus va silindrning R nuqtasidagi Urinma tekislik bu sirtlarning R nuqtasidan oʻtuvchi yasovchilaridan faqat bittasi orqali oʻtadi. URMIYA (sobiq Rizoiya) — Eronning shim.gʻarbiy qismidagi oqmas shoʻr koʻl. Togʻ oraligʻidagi soylikda. Maydoni 5,8 ming km². Chuq. 15 m gacha, suv satxining bal. 1275 m. Bahorda sathi koʻtariladi. Shoʻrligi 150—230%o. Sohillarida shoʻrxoklar bor. U.ga bir necha daryo quyiladi. Kema qatnaydi. Janubiy qismida 50 dan ortiq orol bor. Urmiya milliy bogʻi tashkil etilgan. URMIYA (1926—80 yillarda Rizoiya) — Eronning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, Urmiya koʻlining gʻarbiy sohilida. Gʻarbiy Ozarbayjon ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi 435,2 ming kishi (1997). Qishloq xoʻjaligi (tokchilik va mevachilik) rayonining markazi. Shakarqand, tamaki, quruq mevalar tayyorlovchi korxonalar bor. Gilam toʻqiladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Un-t bor.
Uro...

**Uro...** (yun. uron — siydik) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi: siydik, karbamid va siydiktanosil aʼzolariga aloqadorlikni bildiradi (mas, urologiya, urometr).
Uron kislotalar

**Uron kislotalar** - aldozalarning hosilalari. Umumiy formulasi SNO (SNON)I SOON. Aldozalardan birlamchi gidroksil guruhi (—SN2ON) oʻrniga karboksil guruhi (—SOON) borligi bilan farq qiladi. Kristall yoki amorf moddalar; uchmaydi, suvda va qutbli erituvchilarda yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga koʻra, aldozalarga ham, oksikislotalarga ham oʻxshaydi. Tabiatda 6 uglerod atomli xrlida uchraydi (geksuron kislota). Ularning nomi tegishli geksozaga qarab belgilanadi (mas, glkjuron kislota glyukoza nomidan). Uron kislotalar hayvon va oʻsimliklarning biologik muhim biopolimerlari tarkibiga kiradi. D glyukuron kislota hayvon organizmida zaharli moddalarni yoʻqotishda qatnashadi va askorbin kislota biosintezida boshlangʻich mahsulot hisoblanadi.
## Manbalar

## Havolalar
Ursol kislota

**Ursol kislota**, S29N46(ON)SOON — triterpenlar sinfiga oid organik kislota, oq kristall modda. Mol. m. 456,37, suyuqlanish temperaturasi 112°. Suvda erimaydi, spirt, xloroform va boshqa qutblangan organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Ursol kislota olma mevalarining chiqindilaridan (quritilgan poʻchogʻidan) Sosklet apparatida spirt bilan ekstratsiyalab olinadi. Klyukva turupi (chiqindisi)ni xloroform bilan ekstraksiyalab ham Ursol kislotani ajratib olish mumkin. Ursol kislota biologik faol modda, yurakni oziqlantiradigan vena qon tomirlarini kengaytirib, natriy ionlarini saqlab qolish xususiyatiga ega; virusga va yalligʻlanishga qarshi taʼsir koʻrsatadi. Ursol kislotaning metil efiri — emulgator.
Urugvay (maʼnolari)

**Urugvay**:

* Urugvay (daryo) — Jan.
* Urugvay (Uruguay), Urugvay Sharq Respublikasi (República Oriental del Uruguay) — Jan.
Urugvaylar

**Urugvaylar** (oʻzlarini uruguayo deb atashadi) — xalq. Urugvayning asosiy aholisi (2,7 mln. kishi). Umumiy soni 2,83 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar. U., asosan, 16—18-asrlardagi ispan kolonistlari avlodi. 19-asr oʻrtalaridan Yevropadan, asosan, ispanlar, italyanlar va fransuzlar koʻchib kelishgan. Tub joy aholiga mansub indeyslarning charrua va boshqa qabilalari 19-asr boshlarida qirib tashlangan. Asosiy mashgʻuloti — chorvachilik; bir kismi oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoatida band.
Uruk

**Uruk** Janubiy Mesopotamiyada mil. av. 4-ming yillikda tarqalgan eneolit davri arxeologik madaniyati. Uruk shahri nomi bilan atalgan. Mahobatli meʼmoriy inshootlar („Qizil bino“ va „Oq ibodatxona“ xarobalari ochilgan); sopol buyumlar, shumer tilida bitilgan yozuvli taxtachalar, muhrlar chiqqan. Xoʻjaligi: dehqonchilik, misni qayta ishlash, chorvachilik boʻlgan; 2) Shumerpyati shahardavlat (shumeriycha – Unug, Bibliyada – Erex, yunoncha – Orxoya). Mil. av. 28—27-asrlarda (epik rivoyatlarda saqlanib qolgan yarim afsonaviy hukmdorlar Enmerkar, Lugalband, Gilgameshlar davrida) Janubiy Mesopotamiyadagi shahardavlatlar Uruk gegemonligi ostida boʻlgan (Urukning 1sulolasi). Mil. av. 24-asrda Lugalzaggisi davrida Uruk Shumer poytaxti edi. 22-asr oxirida Uruk podshosi Utuxegal Ikki daryo oraligʻida „Shumer va Akkad podsholigi“ barpo etgan, uning vafotidan soʻng hokimiyat UrNammu – Urning Shsulolasi asoschisi qoʻliga oʻtgan. Uruk mil. av. 1-ming yillik oxiriga qadar muhim shaharligicha qolgan. Mil. av. 8—2-asrlarda – Bobil, soʻngra Axomaniylar va Salavkiylar davlati tarkibidagi muxtor sajdagoh shahar. Mil. 3-asrda sosoniylar tomonidan vayron qilingan. Uruk oʻrnida hozirgi Varka posyolkasi (Nosiriya shahridan 65&nbsp;km shim.gʻarbda) joylashgan. Urukda nemis arxeologlari tomonidan XX asr boshidan muntazam ravishdagi arxeologik qazish ishlari olib borilgan.