open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bahrin

**Bahrin** (Barin) – oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan birining nomi.
Bahrin (lochin), tundra lochini, oq yuz lochin (Falco peregrinus leuco-genys) – lochinlar kenja turidan biri maʼnolarida.
Bahrinlar moʻgʻullar istilosi davrida Dashti Qipchoqqa kelib oʻrnashgan. Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarai turk“ asaridagi maʼlumotlarga koʻra, moʻgʻul xoni Bichinkayonning Barin ismli oʻgʻli boʻlib, bahrinlar oʻshaning nayeli ekan. Etnograf V. V. Radlovni taʼkidlashicha, mangʻit sulolasiga mansub har bir boʻlajak Buxoro xonini toʻrt qabila – ming, alat (arlot), bahrin va batash vakillari kigizga oʻtqazishib, toʻrt uchidan baland kutarishgan. Bahrinlar xonlikning ijtimoiy-siyosiy hayotida muhim rol oʻynaganlar, yuqori davlat mansablariga tayinlaiganlar. XVI–XVII asrlarda bahrinlarning katta bir qismi Dashti Qipchoqdan Toshkent vohasi, Fargʻona vodiysi, Buxoro xonligi hududiga kuchib oʻtgan, koʻpchiligi oʻtroqlashib, qabila va urugʻlarini unutib yuborishgan. Qashqadaryo viloyatida ham hozirgi kunda bahrinlar istiqomat qilmoqda. 1924-yil maʼlumotiga binoan, Oʻzbekistonda 9 mingga yaqin (Zarafshon vohasida – 2300 kishi, Buxoro viloyatida – 3770 kishi, Qamashi tumanida 3000 kishi, Jizzax tumanida – 2000 kishi) bahrin boʻlgan. Bahrinlar bir qancha urugʻlarga boʻlingan, eng yiriklari – bagonali, qoraqalpoq, uali.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beatrix

**Beatriks Vilgelmina Armgard** (1938.31.1) – Niderlandiya qirolichasi. Qirolicha Juliana bilan shahzoda Bernardning qizi. Niderlandiyaning Leyden universitetida nazariy va amaliy jamiyatshunoslikni, iqtisodiyot, davlat huquqini oʻrgangan. Yuridik fanlari doktori. Qirolicha Juliana taxtdan voz kechgach, 1980-yil 30-aprelda taxtga oʻtirgan. 2013-yil taxtdan voz kechgan.

## Manbalar
Bahriylar

**Bahriylar** – Misrda hukmronlik qilgan ikki mamluklar sulolasidan birinchisi (1250 – 1390). Ayyubiylarni taxtdan tushirib, hokimiyatni egʻallagan. B. 1249 yil Misr sultoni Najmiddin Ayyub (1208 – 50) saroy quriqchilari qilish maqsadida sotib olgan turk asirlari boʻlib, dastlabki vaqtlarda Bahr annil (Nil daryosi)dagi orollardan birida yashaganlari uchun shunday deb atalganlar.
Bahriylar (Arabic, al-mamalik al-bahriya) 1250-yildan 1382-yilgacha Misrda hukmronlik qilgan turkiy millatga mansub birinchi mamluk sulolasi bo‘lib, ular o‘rnini Burjiylar egallagan.
## Sulola vakillari
 Sulola vakillari: Al-Malik al-Muʼizz Oybek (1250 – 57), Al- Malik al-Mansur Ali I (1257 – 59), Al-Malik al-Muzaffar Qutuz (1259 – 60), Al-Malik az-Zohir Baybars (1260 – 77), Al-Malik as-Saʼiyd Barakaxon (1277 – 79), Al-Malik al-Odil Salomish (1279), Al-Malik al-Mansur Qalovun (1279 – 90), Al-Malik al-Ash-raf Xalil (1290 – 93), Al-Malik annosir Muhammad (1293 – 94, 1298 – 1308 va 1310 – 41), Al-Malik al-Odil Katbugo (1294 – 96), Al-Malik al-Mansur Lojin (1296 – 98), Al-Malik al-Muzaffar Beybars I (1308 – 10), Al-Malik al-Mansur Abu Bakr (1341), Al-Malik al-Ashraf Kuchuk (1341 – 42), Al-Malik annosir Ahmad 1 (1342), Al-Malik as-Solih Ismoil (1342 – 45), Al-Malik al-Komil Shaʼbon I (1345 – 46), Al-Malik al-Muzaffar Hajiy I (1346 – 47), Al-Malik annosir Hasan (1347 – 51, 1354 – 61), Al-Malik as-Solih (1351 – 54), Al-Malik al-Mansur Muhammad II (1361 – 63), Al-Malik al-Ashraf Shaʼbon II (1363 – 77), Al-Malik al-Mansur Ali II (1377 – 81), Al-Malik as-Solih Hajiy II (1381 – 82), (1382 – 89 yillarda burjiylar sulo-lasi vakili Al-Malik az-Zohir Barquq sultonlik qilgan), Al-Malik al-Mansur Hajiy II (1389 – 90).

## Sultonlar ro‘yxati
* Shajar ad-Durr (1250) 
* al-Muizz Izz ad-Din Oybek (1250 - 1257) 
** " al-Ashraf Muso " (1250-1254-yillarda Ayyubiylar sulolasidan bo‘lgan Oybekning yosh hamraisi) 
* al-Mansur Nur ad-Din Ali (I) (1257 - 1259) 
* al-Muzaffar Sayfuddin Qutuz (1259 - 1260) 
* az-Zohir Rukniddin Beybars I al-Bundukdari (1260 - 1277) 
* as-Said Nosiriddin Barakaxon (1277 - 1279) 
* Baxritovning muvaffaqiyatsizligi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahromshoh

**Bahromshoh** (? – 1152) – Gʻaznaviylar hukmdori (1118–1152). Masʼud Sh (1099–1114)ning oʻgʻli. 1118-yil birodari Arslonshoh (1115–1118)ni oʻldirib, taxtga oʻtirgan. 1152-yil gʻuriylardan Alouddin Xusayn (Xasan) bilan boʻlgan jangda magʻlub boʻlib, Hindistonga qochishga majbur boʻlgan va shu yili vafot etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bebokcha

**Bebokcha**, Beboqcha (fors— shoʻx, shaddod, dadil) — maqom yoʻllarida yaratilgan oʻzbek mumtoz ashulasi. Kuy-ohang va parda tuzilishi boʻyicha BOʻzRuk maqomiga mos keladi. Xalq orasida bir necha xillari tarqalgan boʻlib, ular usul (ufar yoki surʼati tezlashtirilgan saraxbor) va avjlar koʻlami bilan farqlanadi. Bebokchaning mukammal kui yoʻlini Xoji Abdulaziz Abdurasulov qayta bastalagan; Avji turkni kiritib, Navoiyning "Chashmi ohularmidur" va Zebunnisoning "nashud" radifli gʻazallari bilan aytgan. T. Jalilov va G. Sobitovlarnnng "Nurxon" musiqali dramasidagi "Yorimni derman" dueti Bebokcha ashulasi asosida yaratilgan. Unda Turk avji oʻrnida Uz zol namudi ishlatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bevatan

**Bevatan** — Xiva xonligida davlat (podsholik) yerini ijaraga olib ish-laydigan dehqon. B. oʻzi ishlatib turgan yerni sotishga haqi boʻlmagan. B. vafot etsa, yerdan foydalanish huquqi uning bolalariga oʻtgan. B. yerga hech qanday huquqi boʻlmasada, butun hosilga, shuningdek oʻzlari qurgan imoratlarga toʻla egalik qilgan. Yerning sifatiga qarab hosilning 1/3 dan tortib 1/2 gacha ijara haqi toʻlashdan tashqari, B. 5 tanobga 1 tilla hiso-bidan masjidga oʻndan bir soliq, yaʼni ushr toʻlagan va boshqa majburiyatlarni bajargan. B. oʻrtacha 5—7 tanob yerni ijaraga olib, har 5 tanobga 1 tilladan solgʻut toʻlagan. 19-asr 90- yillarida birgina Xiva viloyatida B.lar barcha dehqonlarning 1/3 qismini tashkil etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Beglov

**Beglov Boris Mixaylovich** (1938-yil 8-iyul, Novomoskovsk) — kimyogar olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), texnika fanlari doktori (1975), professor (1983). 

## Hayoti

### Bolalik va yoshligi
Beglov Boris Mixaylovich Tula viloyatining Novomoskovsk shahrida xizmatchi oilasida tavallud topgan. 1941 - yilning oktabrida Novomoskovsk shahrini nemis askarlari bosib olgani sababli Beglov oilasi Toshkent viloyatining Chirchiq shahriga evakuatsiya qilindi. 

1955 - yilda Chirchiq sharining 8 - oʻrta maktabini kumush medali bilan bitirdi.

1960 - yilda Mendeleyev nomidagi Moskva kimyo-texnologiyalari institutida muhandis-texnolog malakasini oldi. 

### Ish faoliyati
1963 - yilda OʻzSSR Fanlar akademiyasining kimyo institutida ilmiy xodim boʻlib ishladi.

1970 - 1972 - yillarda Chirchiq tajribiy-ishlab chiqarish laboratoriyasining bosh mudiri lavozimida ishladi.

1982 - yilgacha institutning fan boʻyicha direktor oʻrinbosari, soʻngra 1989 - yilgacha institut direktori boʻlib faoliyat yuritdi. 

Hozirgi kunda OʻzR Fanlar akademiyasining Umumiy va noorganik kimyo institutining fosforli oʻg'itlar laboratoriyasining bosh ilmiy xodimi boʻlib ishlab kelmoqda. Shu bilan birga, OʻzR Fanlar akademiyasining Oʻzbek kimyo jurnalining bosh muharriri oʻrinbosari, "Kimyo texnologiyasi. Boshqaruv va nazorat." jurnalining tahririyat kengashi aʼzosi boʻlib ish faoliyatini yuritmoqda.

### Ilmiy faoliyati
1964 - yilda 26 yoshlik Boris Beglov texnika fanlari nomzodligi ilmiy unvoni uchun Mendeleyev nomidagi Moskva kimyo-texnologiyalari institutida dissertatsiya yoqladi.

Oradan 11 yil oʻtib 1975 - yilda doktorlik dissertatsiyasini yoqladi. 

1987 - yilda OʻzR Fanlar akademiyasining  "Noorganik moddalar kimyo texnologiyasi" mutaxassisligi boʻyicha aʼzosi deb tanlandi.

2000 - yilda shu mutaxassislik boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi boʻlib tanlandi.

Beglov Boris Mixaylovich ilmiy faoliyati mobaynida 6 monografiya va 116 mualliflik sertifikati va patentlar qabul qilingan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Bevatanlik

**Bevatanlik** — vatansiz, oʻz yurtiga, oʻz xalqiga, milliy madaniyatiga befarq qarash (qarang Kosmopolitizm).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asan Begimov

**Asan Izimovich Begimov** (1907-1958, Moʻynoq) — qoraqalpoq yozuvchisi va jurnalisti. Qoraqalpog‘istonda yozuvchilar tashkiloti va adabiy-badiiy jurnal asoschilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1957). 

## Hayoti va faoliyati
Asan Begimov 1907-yil Moʻynoq tumanida tugʻilgan.
U 1924-yildan boshlab Qoʻngʻirottagi bolalar uyida tarbiyalangan. Keyin 1927—1932-yillari Olmaotadagi pedagogik institutda tahsil olgan. 1932-yil Qozogʻistonning Qiziloʻrda shahridagi pedagogika institutini tugatgan. 1932—1934-yillar oraligʻida Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining tashkil etish byurosining boshligʻi, 1934—1936-yillari Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi boʻlgan. 1936—1937-yillari Toshkentdagi partiya institutida oʻqigan. 1938—1939-yillari yana Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining boshligʻi, bir qancha yillar davomida davlat teatrining direktori, radioeshittirish qoʻmitasining boshligʻi, poligrafiya matbuosining direktori, Oʻzbekiston telegraf Agentligining Qoraqalpogʻiston boʻlimining boshligʻi, „Qoraqalpogʻiston“ matbuosida boʻlim rahbari, Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi lavozimlarida faoliyat yuritgan.

Asan Begimov 1934-yildan boshlab Yozuvchilar uyushmasining aʼzosi boʻlgan.

## Ijodi
A. Begimovning dastlabki sheʼrlari 20-yillarning oʻrtalarida nashr etila boshlagan.
„Zafarlardan zafarlarga“ (1936), „Súyińiz“ (1949), „Tuwǵan jer“ (1955), „Sapura“ (1956), „Tańlamalı shıǵarmaları“ (1957), „Jańarǵan úlke“ (1960)  sheʼrlar toʻplami, „Sapura“ (1938), „Ómir“ (1951) dostonlari, „Bu kim?“ (1932), „Gʻarib oshiq“ (T. Allanazarov bilan hamkorlikda) pyesalarida qoraqalpoq xalqining turmushi va oʻzaro kurash voqealari aks etgan. Prozaning rivojlanishida „Baliqchining qizi“ (1957) romani asosiy oʻrinni egallaydi. Roman Orol baliqchilariga bagʻishlangan boʻlib, badiiy asar oʻzbek va rus tillariga tarjima qilingan (1958-1960). Shu bilan birgalikda, u  Pushkin, Lermontov, Shevchenko, Gorkiy kabi boshqa xalqlar yozuvchilarining ayrim asarlarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan.

## Mukofotlari
A. Begimov „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi“ unvoniga sazovar boʻlgan (1957). U „Hurmat belgisi“ ordeni va medallari bilan, Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Faxriy yorliqlari bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Begonalashuv

**Begonalashuv** — inson faoliyati va uning natijalari mustaqil kuchga aylanib, inson ustidan hukmronlik va unga yovuzlik qiladigan holatga kirishishini ifodalaydigan ijtimoiy jarayon. Mehnat shart-sharoiti, vositalari va mahsuli ustidan ijtimoiy nazoratning yoʻqligida, shaxsiing hukmron ijtimoiy guruhlar tomonidan aldamchilik yoʻli bilan boshqarish obʼyektiga aylantirilishida namoyon boʻladi. B. kishi ongida muayyan tarzda aks etadi (ijtimoiy meʼyorlarni yot va yovuz meʼyorlar sifatida idrok etish, yolgʻizlik hissi, loqaydlik va boshqalar). B. konsepsiyasining kelib chiqi-shi T. Gobbs, J. J. Russoga borib taqaladi, Gegel tomonidan esa rivojlantirildi. 20-asr falsafa, sotsiologiya va ijtimoiy psixologiyasida B.ning ayrim tomonlari tadqiq etilmoqda.

**Begonalashuv** - inson uning jamiyatdagi o'rni, mavqei va u bajaradigan vazifasi o'rtasidagi azaliy bog'liqliklarning buzilishi. Inson va jamiyat munosabatlaridagi me'yorning buzilishi, insonning o'z mohiyatini belgilovchi xususiyatlardan mahrum bo'lib, jamiyatda o'z o'rnini topolmasligi begonalashuvning tub ildizini, ham sababini, ham oqibatini tashkil etadi. G'arb sotsiologlari sanoatlashgan jamiyatda birdamlik tuyg'usini yo'qolishini (Dyurkgeym), ijtimoiy hayotning formallashuvini (Zimmel), shaxs hatti-harakatlarining me'yoridan oshishini(Merton), insonning mavjud jamiyatga nisbatan tanqidiy munosabatini, mukammalashtirishga bo'lgan qobiliyatini(Fromm) begonalashuv hodisasining yuz berishi deb hisoblaydilar. Begonalashuv tushuncha sifatida tadqiq va tahlilga muhtoj. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
2. Falsafa qomusiy lugʻat. " Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti ". " SHarq " nashriyot — matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. Toshkent — 2004. 48 bet
Begoniya

**Begoniya** (Begonia) — begoniyadoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. 800 ga yaqin turi, asosan, issiq mamlakatlarda (Avstraliyadan tashqari) man-zarali oʻsimlik sifatida bogʻlarda, bizda xonalarda oʻstiriladi. Bargi yuraksimon, gullari oq. qizil yoki pushti. Urugʻi, bargi yoki qalamchasidan koʻpaytiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Begor

**Begor** (hindcha) — oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo va Oʻrta Sharqda (Eroida 8-asrdan, Oʻrta Osiyo, Hindiston va Afgʻonistonda esa 10-asrdan) mavjud boʻlgan majburiyat. Mehnatkash xalq xon va mahalliy hukmdorlar tarafidan davlat va zamindorlarning turli qurilishlari (qalʼa, saroy, yoʻl qurilishlari, kanal va ariqlar qazish va boshqalar)da tekinga ishlab berishga majbur qilingan. Masalan, Abdullaxon II ning maxsus farmoni bilan mashhur Joʻyboriy xojalardan Xoja Saʼdning yerlariga Vaxshdan suv chiqarish uchun ariq qazishga Hisor, Dexinav, Qubodiyon va Shahrisabzdan 10 ming kishi safarbar qilingan. Begor 18 — 19-asrlarda ham boʻlgan. Begorni barshchinaning bir shakli deyish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Juvonmardiyev A., 16 — 19-asrlarda Fargʻonada yer-suv masalalariga doir, T., 1965.
Beda biti

**Beda biti**, akasiya biti (Aphis craccivora Koch.) — afididlar oilasiga mansub qanotsiz yoki toʻrtta nafis qanotli mayda hasharot. Tanasi 1,3—2,1 mm. Migratsiyalanib toʻla oʻzgarish bilan rivojlanuvchi formalari mavjud. Beda biti tuxum holda beda angʻizi, akatsiya bachkisi, baʼzan yantoqda qishlaydi. Lichinkalari mart oyi boshlarida tuxumdan chiqadi. Alr. oxiri va may oyining boshlarida Beda biti oldin akatsiyaga, soʻngra gʻoʻza va boshqa oʻsimliklarga uchib oʻtadi. Bu oʻsimliklarning bargi dagʻallashgandan soʻng bedaga oʻtadi va dastlabki kuzgi sovuqdan keyinroq tuxum qoʻya boshlaydi. Beda biti yil davomida 12 avlod berib, asosan, yosh va sersuv novdalarda yashaydi.

Kurash choralari: oq akatsiyani ekinzor maydonlar atrofiga ekmaslik; may—iyunda tuproqqa 10 — 15 sm chu-qurlikda donador bazudin yoki fosfamid (40 kg/ga) solish; gʻoʻzaga fosfamid, rogor, BI-58 (1—2 kg/ga) purkash; aholi yashaydigan punktlarga yaqin joylardagi dalalarga xlorofos, karbofos bilan ishlov berish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beda barg filchasi

**Beda barg filchasi**, fitonomus (Phytonomus variabilis Hrbst.) — bedaning xavfli zararkunandalaridan. Uzunburunlar oilasiga mansub mayda koʻngʻizcha bulib, boʻyi 5 – 7&nbsp;mm, tumshugʻi ingichka va chuziq (shuning uchun filcha deyiladi), asosan kurtchasi bedaning yosh bargini, kurtagini, gʻuncha va gullarini shikastlaydi. Beda barg filchasi  f. tumshugʻi bilan poyani teshib, uning kovaklariga 3 — 30 tadan tuxum qoʻyadi. Bitga filcha 2000 — 2500 tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtcha barg kurtaklari ichiga teshib kiradi, uchinchi marta pust tashlagandan keyin barg sirtaga chiqib, bargni yeydi. Barg ilma-te-shik boʻlib qoladi. Yetuk qurtcha barglar orasida toʻr pilla ichida gʻumbakka aylanadi. Bedapoya, yoʻl va ariq yoqalaridagi oʻsimlik qoldiqlarida hamda tuproqning yuza qatlamida qishlaydi. Qurtlarining rivojlanish davri 15 — 28 kun.

Kurash choralari: bedapoyalarni kuzda va erta koʻklamda boronalash, shu muddatlarda sugʻorish, beda koʻkara boshlaganda rogor, fozalon kabi in-sektitsidlarni purkash yoki changitish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beda oltinqoʻngʻizi

BEDA OLTINQOʻNGʻIZI (Sphenoptera laticeps V. Jar.) — qattiq qanotlilar tur-kumiga mansub hasharot. Lichinka davrida zarar kelgiradi. Voyaga yetgan Beda oltinqoʻngʻizi ning uz. 11 — 16,5&nbsp;mm cha, uzunchoq, yassi tanasi oldidan orqa tomoniga qarab ingichkalashib boradi. Rangi qizgʻish-sariq, yaltiroq, tu-xumlari choʻziq-oval, oq rangli, uning poʻstidagi ajinlari aniq koʻrinib turadi. Lichinkasi choʻziq, oyoqsiz, koʻkrak qismi kengaygan. Gʻumbagi oq rangli, sirtdan Karaganda yetuk qoʻngʻizga oʻxshaydi. Tuxumini bedaning idsiz boʻgʻziga bitgalab qoʻyadi. Bitga Beda oltinqoʻngʻizi  1000 tacha tuxum qoʻyadi. Tuxumidan I oyda lichinka chiqadi, bular poyani kemirib, ichiga kiradi va ildizgacha yeb boradi, natijada beda qurib qoladi.

Kurash choralari: bedapoyani molalashdan oldin yergadonador 10%li bazudin preparati (30&nbsp;kg/ga) sochiladi hamda sumi-al-fa, 5% e.k. (0,5 lGʻ ga) va nurell-D, 55% e.k. (0,9 l/ga) preparatlaridan foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedatoʻplami

BEDATOʻPLAMI, zigʻir toʻplami (Heliothis viriplaca Hutn.) — toʻplamlar oilasiga mansub kapalak. Qanotlari yoyilganda 28 – 37&nbsp;mm; oldingisi sargʻish-yashil, baʼzan sargʻish-kulrang boʻlib, oʻrta qismidan keng qoramtir koʻndalang yoʻl oʻtadi; qanotining uchida noaniq qora dogʻchalari bor. Qurtining uz. 40&nbsp;mm, nim yashil, baʼzan pushti yoki qoʻngʻiroq ranglisi ham uchraydi, orqasida navbatlanib keluvchi oqyoki qora tusli yoʻllari bor; tanasini qora qattiqtuklar (qil) qoplagan. Kallasi bir qancha qora nuqgali va dogʻli sariq rangda. Bedatoʻplami ning qurtlik davri 20—25 kun davom etadi. Gʻumbagi tuproqning ustki qatlamida qishlaydi. Erta bahorda (apr.—may) gʻumbaklaridan voyaga yetgan kapalaklar chiqib, tuxum qoʻya boshlaydi. 3 — 9 kunda tuxumdan qurtlar rivojlanadi. Birinchi avlod kapalaklarining uchib chiqishi iyungacha davom etadi. Yilda 2 — 3 avlod beradi. Bedatoʻplami  qurti hammaxoʻr, koʻpgina dukkakli va barcha moyli oʻsimliklar (ayniqsa, zigʻir va soya)ning urugʻi, barg va gullari, pomidorning mevalari bilan oziqlanib q. x.ga katta zarar yetkazadi.

Kurash choralari: bedapoyalarni disklash; zararkunanda tuxumiga qarshi trixogrammatsan foydalanish; urugʻ yetishtirish uchun moʻljallangan beda va boshqa oʻsimliklar maydonlarida qurtlar paydo boʻlganida ekinlarga 35% fozalon (1,45 — 2,0&nbsp;kg/ga), sumi-sidning 20% li emulsiyalanuvchi kon-sentrati (0,4 — 0,5&nbsp;kg/ga) bilan ishlov berish (yana q. Koʻsak qurti).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beda urugʻxoʻri

BEDA URUGʻXOʻRI (Bruchophagus roddi Guss) — pardaqanotlilar turkumining yoʻgʻon oyoqlilar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Voyaga yetganining boʻyi 1,3 — 2,1&nbsp;mm, tuyey kora, boldiri va panjalari qoʻngʻir-sargʻish, koʻkrak oldi, yelkasi va qalqonchasida chuqurchalar bor, orqasi bukri, qorni kalta, tuxumsimon, silliq va yaltiroq. Tu-xumi oq, silliq, tiniq, bandchasi bor, kattaligi 0,2&nbsp;mm cha. Lichinkasi jigar-rang , oyoqsiz, semiz, bir uchi sal egilib turadi; boshi botiq, jagʻi uchburchaktishli. Yetuk lichinkaning kattaligi 1,5 – 2&nbsp;mm. Beda urugʻi va dukkagida, quruq beda va toʻponida, yovvoyi dukkakli oʻsimliklarda qishlaydi. Erta bahorda lichinkalar gʻumbakka aylanadi, gʻumbagi 1,9&nbsp;mm cha, dastlab oq boʻladi, keyinchalik qorayadi, kun isishi bilan yetuk hasharotga aylanib, ucha boshlaydi. Urugʻ va dukkakni teshib ketadi, ana shu belgiga qarab, bedaga Beda urugʻxoʻri  tushganligini aniqlash mumkin. Tuxumini endi pishib kelayotgan beda urugʻlari ichiga qoʻyadi. Rivojlanish davri 24 — 28 kun. Yetilgan Beda urugʻxoʻri  gul shirasi (nektari) bilan oziqlanadi. Oʻrta Osiyoda bir yilda Beda urugʻxoʻri  3 — 4 av-lod beradi.

Kurash choralari: beda urugʻini yaxshilab tozalash, dorilash va ekishdan 45 kun oldin 1 t uruqqa 3&nbsp;kg naftalin sepib, urugʻni qoplarda saqlash kerak; ekish oldidan 15% li namakobga 2 — 3 minut solib qoʻyilsa, zararlangan urugʻlar namakob betiga qalqib chiqadi, sogʻ-lom urugʻlar ajratib olinib, yuviladi va soya joyda quritiladi. Bedani yanchish va saralash vaqtida hosil boʻlgan chiqitlar hamda puch urugʻlar mollarga beriladi. Bedaga Beda urugʻxoʻri ga qarshi ikki muddatda: birinchi — oʻsimlikning shona-lash, ikkinchi — urugʻning sut pi-shiqligi davrida nurell-D, 55% e.k. (0,3 l/ga) preparati purkaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beda qandalasi

**Beda qandalasi** (Adelpnocoris lineolatus Goeze) — chala qattiq qanotli hasharotlar turkumining soʻqirlar oilasiga kiradigan hammaxoʻr hasharot, ayniqsa beda va uning urugʻiga katta zarar yetkazadi. Voyaga yetgan qandala (kattaligi 7 — 9,5&nbsp;mm) choʻziq, sargʻish-yashil bo'ladi. Yelkasida 2 ta qora nuqtasi bor. Tuxumini beda poyasi ichiga qoʻyadi. Urgʻochisi 50 tacha tuxum qoʻyadi. Lichinkasining tanasi yashil, uz. 3,5 – 5&nbsp;mm. Bir yilda 3, hatto, Oʻzbekistonning janubida 4 boʻgʻin beradi. Beda qandalasi  va lichinkalari bedaning bargi, kurtagi va gulidan, gʻoʻzaning shonasi va gul bandidan shira soʻradi. Natijada shona, gulchalar toʻqiladi.

Kurash choralari: kuzda bedaning oxirgi oʻrimi tagidan (koʻpi bilan 6 — 7 sm qoldirib) oʻriladi, kimyo-viy preparatlardan karbofos, 50% e.k. (0,2-0,6 l/ga); fenvalerat, 20% e.k. (0,3 -0,6 l/ga); zolon, 30% hoʻllanuvchi kukun (1,6 – 33&nbsp;kg/ga) va boshqa ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedana-moshak

**Bedana-moshak** (Lymnocryptus minimus) — baliqchilar turkumining loyxoʻraklar oilasiga mansub qush. Patlari orqa va yelka tomonida yaltiroq qora, ikki yon tomonida sargʻish yoʻlli. Tanasining uz. 20 sm ga, ogʻirligi 90 g ga yaqin. Yevrosiyoning tundra, oʻrmon-tundra va shim. oʻrmon mintaqalarida yashaydi. Oʻzbekistonda bahor va kuzda uchib oʻtish davrida koʻplab uchraydi, baʼzan qishlab qoladi. B.-m. botqoklik va koʻllarning oʻti nam boʻlgan botqoklashgan qirgʻoqlarida yashaydi. Tungi qush, kechasi oziq qidiradi. Uzun tumshugʻi bilan yumshoq loydagi yoki tuproq ustidagi chuvalchanglar, hasharotlar va ularning lichinkalarini topib yeydi. Kunduzi pana joylarga bekinib oladi. Urgʻochisi 4 tagacha tuxum qoʻyadi. Goʻshti shirin, sport ov qushi hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedapoya

**Bedapoya** — beda bilan band boʻlgan dala. Sugʻoriladigan dehqonchilikdagi almash-lab ekish sxemasiga koʻra, B.da beda 3 yil, lichan uchun 5 yil oʻstiriladi. Beda dukkakli ekin boʻlganidan, ildizidagi tuganak bakteriyaGʻtap tufayli tuproqdagi azot miqdorini shu muddat ichida ancha oshiradi. Natijada B.ni buzib eqilgan ekin hosili moʻl boʻladi. B. Oʻzbekistonning shim. viloyatlarida oktabr, janubiy viloyatlarida noyabr oyida haydaladi. B. haydash oldidan maxsus lushchilnik yoki agʻdargichi olib qoʻyilgan plug bilan 6—8 sm chuqurlikda yum-shatiladi. Bunda beda ildizi boʻgʻzidagi kurtaklari quriydi, kelasi yili B.ga eqilgan ekinlarni oʻt (beda) bosishi kamayadi.

## Yana qarang
* Beda

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedarak yoʻqolgan deb topish

BEDARAK YOʻQOLGAN DEB TOPISH — fuqarolarning huquqiy taqdirini hal qiluvchi yuridik fakt. Agar fuqaroning qayerdaligi haqida uning yashash joyida bir yil davomida maʼlumotlar boʻlmasa, manfaatdor shaxslarning arizasiga muvofiq, sud bu fuqaroni Bedarak yoʻqolgan deb topish  d. t.i mumkin. OʻzR Fuqarolik kodeksi 33-moddasiga binoan, yoʻqolgan shaxs toʻgʻrisida oxirgi maʼlumotlar olingan kunni aniqlash mumkin boʻlmasa, bedarak yoʻqolgan deb hisoblash muddati yoʻqolgan shaxs toʻgʻrisida oxirgi maʼlumotlar olingan oydan keyingi oyning birinchi kunidan, bu oyni belgilash mumkin boʻlmagan taqdirda esa — keyingi yilning 1-yanvaridan boshlanadi. Beda-rak yoʻqolgan deb topilgan fuqaroning mol-mulkini doimiy suratda boshqarib turish zarur boʻlsa, bu mol-mulk sudning qaroriga muvofiq vasiylik va homiylik organi tomonidan belgilanadigan va ushbu organ bilan tuziladigan ishonchli boshqaruv toʻgʻrisidagi shartnoma asosida ish olib boradigan shaxsga topshiriladi. Ushbu mol-mulkdan bedarak yoʻqolgan shaxs qonunga muvofiq boqi-shi kerak boʻlgan fuqarolarga taʼminot beriladi va uning soliklar va boshqa maj-buriyatlar boʻyicha qarzlari toʻlanadi. Vasiylik va homiylik organi yoʻqolgan fuqaroning qayerdaligi toʻgʻrisida maʼlumot olingan kundan boshlab bir yil oʻtganga qadar ham uning mol-mulkini muhofaza qiluvchi shaxsni belgila-shi mumkin. Shaxsni Bedarak yoʻqolgan deb topish  d. t.ning34- moddada nazarda tutilmagan oqibatlari qonun bilan belgilanadi. Bedarak yoʻqolgan deb to-pilgan fuqaro qaytib kelgan yoki uning turar joyi aniqlangan taqdirda, sud uni Bedarak yoʻqolgan deb topish  d. t. haqidagi qarorni bekor qiladi. Sudning qarori asosida fukaroning mol-mulkini boshqarish bekor qilinadi (OʻzR f-k 34 — 35 moddalari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georg Bednorz

**Johhannes Georg Bednorz** () (16-may 1950) — nemis fizigi. Ilmiy ishlari yuqori temperaturali oʻtkazuvchanlikka oid. Nobel mukofoti laureati (yangi oʻta oʻtkazuvchan materiallarni kashf etgani uchun; 1987, Karl Aleksander Myuller bilan birga).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedona

**Bedona** — oq kishmish navli uzumdan tayyorlaiadigan mayiz turi. Maxsus ishlov berilmasdan oftobda quritiladi (qarang Mayiz). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedana

**Bedana** (Coturnix coturnix) – tovuqsimonlar turkumining qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub mayda parranda. Erkagining patlari sargʻish-qoʻngʻir, koʻndalang oq-sargʻish yoʻlli, tanasining ikki yoni boʻylab qizgʻish yoki qora yoʻllar oʻtadi. Makiyoni qoramtir, koʻkragida qora yoki qizgʻish xollari bor.

Bedana Yevropa, Afrika va Osiyoning gʻarbiy qismida tarqalgan. Oʻzbekistonning choʻl, togʻ oldi, yassitogʻli mintaqalarida va toʻqaylarda koʻp uchraydi. Xatti-harakati tovuqnikiga oʻxshaydi. Ogʻirligi 80–145 g. Aprel–may oylarida shimolga, kuzda avgust–sentabrda janubga gala boʻlib uchib oʻtadi. Bedana qosh qorayganda, tunda serha-rakat boʻladi, kunduzi pana joyda bekinib yotadi. Oʻsimliklar urugʻi va bar-glari, baʼzan hasharotlar bilan oziqlanadi. Yer ustidagi chuqurchaga xas-choʻp toʻshab uya quradi. Makiyoni 9–20 ta gacha tuxum qoʻyib, 15–17 kun bosib yotadi. Koʻpayish davridaerkagi juda chiroyli sayraydi. Bedananing goʻshti mazali, tuxumi tansiq taom. Oʻzbekistonda ish-qibozlar bedanani tuzoq va matrap (toʻr) bilan ovlaydilar, sayratish, urishtirish maqsadlarida toʻrqovokda boqishadi. Ayrim joylarda soqov yoki yapon (S. Japonicus) bedanasi fermalarda goʻshti va tuxumi uchun boqiladi. Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumanidagi „Doʻstlik“ xoʻjaligida bedana goʻshti va tuxumi yetishtiradigan yirik ferma ishlaydi. Yaponiya, Italiya, Fransiya, AQShda sanoat miq-yosida yetishtiriladi. Tuxum beruvchi B. zotlari bir yidda 250–300 dona tuxum beradi, tuxumining ogʻirligi 10–14 g. AQShda bedananing ogʻirligi 250 g keladigan, goʻshti uchun boqiladigan „Faraon“ zoti yaratilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bedona tut

**Bedona tut** — tutsimonlar oilasi (tutdoshlar)ga mansub daraxt. Mevasi oq, shirin, urugʻsiz. Bargi ipak qurtiga yediriladigan "Vodil" va "Xorugʻ" xillari tarqalgan. "Vodil", asosan, Fargʻona vodiysining togʻ etagi hududlarida (Oʻsh, Fargʻona, Andijon, Xoʻjand va Jalolobodda) oʻstiriladi. Mevasi yirik (18x10 mm), gektaridan 40 — 47 s barg beradi. "Xorugʻ" Tojikistonda koʻp tarqalgan. Gektaridan 50 — 55 s barg beradi. Mevasi yirik (21x11 mm), shirin, urugʻsiz. Kasallik va sovuqqa chidamli. Payvand qilib koʻpaytiriladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kirill Bedrinsev

**Kirill Nikolayevich Bedrinsev ** (1907.1.4, Kerki - 1995.7.4, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), iqtisod fanlari doktori (1961), professor (1964). Oʻrta Osiyo davlat universitetining iqtisod fakultetini tugatgan (1929). 1930— 40 yillarda Oʻzbekiston davlat rejalashtirish idoralarida ishladi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisod institutida katta ilmiy xodim (1943 — 49), ishlab chikaruvchi kuchlarni joylashtrish boʻlimining rahbari (1950 — 85) va Respublika Ishlab chikaruvchi kuchlarni oʻrganish kengashi (SOPS) raisining oʻrinbosari (1962 — 85). 1985-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ishlab chiqaruvchi kuchlarni oʻrganish kengash maslahatchisi. Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda ishlab chiqaruvchi kuchlarni joylashtirish va ri-vojlantirish masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bez

**Bez**, bezlar (glandulae) – 1) organizmning normal hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan va oʻziga xos maxsus shiralar (sekret) ishlab chiqaradigan hujayralar yoki koʻp hujayrali aʼzolar. Bez ishlab chiqaradigan moddalarning fiziologik ahamiyatidan qatʼi nazar, hujayralardan chiqadigan hamma moddalar „sekret“ deb yuritiladi. Koʻpgina (masalan, soʻlak, ter bezi, jigar, meʼda) bezning chiqaruv yoʻli boʻlib, ishlab chiqaradigan sekretini shu yoʻl orqali tana yuzasiga yoki biror aʼzo boʻshligʻiga ajratadi. Shuning uchun tashqi sekretsiya bezlari, yaʼni ekzokrin bez deb ataladi. Baʼzi bezda chiqaruv yoʻli boʻlmaydi va ular ishlab chiqaradigan sekret bevosita toʻqima suyuqligi, qon yoki limfaga qoʻshilib ketadi. Bunday bez endokrin, yaʼni ichki sekresiya bezi deb atalib, ularga gipofiz, buyrak usti bezi, qalqonsimon bez kiradi. Aralash bez (masalan, meʼda osti bezi, jinsiy bez va boshqalar) ham boʻlib, ular sekretining bir qismini maxsus nay orqali biror boʻshliqqa, qolganini esa bevosita qonga ajratadi. Bez hujayralaridan ishlanib chiqib, boshqa aʼzolarga va organizm funksiyalariga taʼsir etadigan moddalar inkretlar (yoki gormonlar) deb ataladi. Ekzokrin bez bir va koʻp hujayrali boʻladi. Bir hujayralisiga ichak va nafas yoʻlining shilliq pardasidagi epiteliy ichida joylashgan qadoqsimon hujayrali bez, koʻp hujayralisiga epiteliydan tashqarida joylashgan soʻlak bez, meʼda-ichak shilliq pardasidagi bez va boshqa kiradi. Bir hujayrali bez sekretni epiteliy yuzasiga chiqarib, uni mexanik va kimyoviy shikastdan saqlaydi. Bez ishlab chiqaradigan moddalarining kimyoviy tabiatiga qarab seroz (yoki oqsilli) va shilimshiq (yoki shilliq) bezga boʻlinadi. Seroz bez suvda oson eriydigan oqsil – sekret chiqaradi, shilimshiq bezdan esa mutsin va mukoid moddalar chiqadi. Baʼzi bezdan ham oqsil, ham shilimshiq sekret chiqadi (aralash bez), masalan, quloq oldidagi va jagʻ ostidagi soʻlak bez baʼzi bez (sut bezi, yirik ter bezi, yogʻ bezi va hokazo) yogʻli lipoid va steroidli sekret ishlab chiqaradi, bu bez sekreti suvda erimaydi, hujayralardan tomchi yoki durda shaklida ajralib chiqadi. Buyrak usti bezlarining poʻstloq qavatidan va jinsiy bezlardan ishlanib chiqadigan gormonlar ham steroidlarga kiradi. Sekretning qanday hosil boʻlishi va epiteliy hujayralaridan tashqariga chiqarilish xususiyatiga qarab bez merokrin, apokrin va golokrin bezlarga boʻlinadi. Endokrin bez muhim aʼzolar boʻlib, ularda ishlangan inkret (gormon) organizmning oʻsishi, voyaga yetishi va moddalar almashinuvi jarayonlarini idora etadi. Bez faoliyati nerv sistemasi hamda gumoral omillar tomonidan boshqariladi;

2) yalligʻlanib kattalashgan limfa tugunlarining xalq oʻrtasida tarqalgan yanglish nomi (qarang Limfa sistemasi).

Nosir Ahmedov.

## Yana qarang

* Endokrin bezlar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bezak

**Bezak** – 1) narsa, buyumlarga ishlangan naqsh, gul, pardoz; amaliy sanʼat va meʼmorlikda keng ishlatiladi. Oʻsimliksimon (islimiy) va handasiy (girih) naqshlar bezatilayotgan yuza (buyum sirti)da boʻyama, chizma, oʻyma, bosma, qadama va boshqa usullarda, meʼmorlikda shuningdek gʻisht va boshqalarni turlicha terib hosil qilinadi; 2) ziynat beruvchi buyum. Zargarlikda taqinchoqlar, miskarlikda suvdon, kosa, piyola; zardoʻzlik yoki kashtadoʻzlikda choyxalta, oynaxalta, dorpech, kirpech, qoziqdungi va boshqalar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bezak haykaltaroshligi

**Bezak haykaltaroshligi** – haykaltaroshlik turi, asarlari maʼlum meʼmoriy makonni yoki tabiiy sharoitni hisobga olgan holda binoning tashqarisi yoki ichkarisini, shahar koʻchalari, maydonlari va xiyobonlarini bezatadi. Bezak haykaltaroshligiga meʼmoriy bezaklar (atlantlar, maskoronlar, kariatidalar), favvoralar uchun ishlangan xaykallar, panjaralar, badiiy bezakli darvozalar, binoning ichki bezaklariga marmar, metall, chinni va boshqalardan ishlangan kichik shakldagi haykallar kiradi. Asarlari meʼmoriy ansambl bilan uygʻunlashib, sanʼat asari sifatida oʻz mustaqilligini yoʻqotmaydigan mahobatli haykaltaroshlikdan bezak vazifasini oʻtashi bilan farqlanadi. Bezak haykaltaroshligida obrazlarni yumorli tarzda talqin etish, boʻrttirishga yoʻl qoʻyiladi, turli xayvonlar (masalam, baliq, qurbaqa, laylak va hokazo) shakllari keng ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bezengi devori

**Bezengi devori** () — Katta Kavkazning Bosh yoki Suvayirgʻich tizmasining eng baland qismi. Uzunligi 12&nbsp;km. Bezengi devorida Shhara (5,068 m), Shota Rustaveli (4860 m), Jangitov (5058 m), Qatintov (4970 m), Gestola (4860 m), Lalvar (4350 m) choʻqqilari bor. Tizmaning shimoliy yon bagʻridan Bezengi vodiy muzligi boshlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bezli yovuz ilon

**Bezli yovuz ilon** (Doliophis intestinalis) — aspidlar oilasiga mansub zaharli ilonlarning bir turi. Ma-lakka ya. o. va Sumatradan to Filippinga qadar boʻlgan barcha orollarda keng tarqalgan. Zahar bezi juda yirik, tanasining oldingi 1/3 qismini egʻallagan. Boʻyi 57 sm cha, dumi qisqa, rangi olataroq. Zahari koʻp va kuchli boʻlsada, ogʻzi kichkina boʻlganidan odam uchunxavfsiz. 4 ta turi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beznoitioz

**Beznoitioz** — asosan qoramollar orasida uchraydigan surunkali kechuvchi invazion kasallik. Besnoitia avlodiga mansub sodda jonivorlar qoʻzgʻatadi. Koʻpincha 6 oylik va undan katta boʻlgan yosh mollar kasallanadi. Kasallik boʻkalar orqali tarqaladi. Teri elastikligi yoʻqolib qalinlashadi, juni toʻqiladi, terida qontalash yoriqlar paydo boʻladi, koʻz sklerasining yalligʻlanishi, keratit, koʻrish qobiliyatining yoʻqolishi kuzatiladi. Klinik belgilarga, gistologik, parazitologik va serologik tekshirish natijalariga koʻra diagnoz qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

Oldini olish va qarshi kurash: kasallangan hayvonlarni alohida ajratish va yaroqsizga chiqarish, insektitsidlar bilan beznoitioz qoʻzgʻatuvchisini yoʻq qilish, goʻngni biotermik zararsizlantirish, chorvachilik binolarini dezinvaziya qilish. Soʻyilgan hayvonlar goʻshti va boshqa mahsulotlarida beznoitioz parazitlarining sistalari topilganda goʻsht ozuqa uni tayyorlash uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bezoarlar

**Bezoarlar** (forscha, soʻzma-soʻz badi zahr — ziddi zahar), bezoar toshlar — qoʻy, echki, otlar, baʼzan qoramol, choʻchqalarning oshqozon-ichak yoʻlida chigʻallanib toʻplanib qoladigan hayvonlarning juni (pilobezoarlar) yoki oʻsimliklar tolasi (fitobezoarlar). Moddalar almashinuvi, hazm organlari faoliyati buzilganda, mollar dagʻal tolali yem-xashak bilan boqilganda paydo boʻladi. Bezoar dumaloq shaklda boʻlib, baʼzan kattaligi yosh bola kallasidek keladi, sirti shilliq parda bilan qoplanadi, ogʻirligi baʼzan 2,5&nbsp;kg gacha yetadi. Bezoar paydo boʻlganda hayvonlarda tana harorati koʻtariladi, halloslaydi. Jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rashid Beybutov

BEYBUTOV Rashid Majid oʻgʻli (1915, Tbilisi — 1989, Boku) — ozarbayjon estrada va opera xonandasi (lirik tenor). 1934 — 44 ylarda Yerevan, 1944 — S6 yillarda Boku filarmoniyasida yakka-xon xonanda; 1957 — 59 yillarda Ozarbayjon davlat konsert ansambli, 1966-yildan Ozarbayjon davlat qoʻshiqteatrining rahbari. Repertuaridan rus va Fapbiy Yevropa kompozitorlari asarlari hamda turli xalqlar (eron, turk, arab, gʻind va boshqalar) qoʻshiqlari urin olgan. U. Hojibekovning "Arshin mol olon" musiqali komediyasi asosida yaratilgan filmdagi bosh roli (Askdr) mashhur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beydellit

**Beydellit** — silikatlar sinfiga mansub mineral (AQShning Kolorado shtatidagi Beydell koni nomidan). Ki-myoviy formulasi (K2,N2O) Al2(OH)2[AlSi3O10J • pN2O. Kattikligi 1,5. S. ogʻ. 2,6. Bentonitli gillarning asosiy komponenta. Rangi qizgʻish, qungʻir, yumshoq. B. otqindi va vulkan jinslarining nurashidan hosil boʻladi. Xillari: ferri-, magnezi- va magnobeydellit. B. Krzogʻistonda, Gʻarbiy Sibirda, Gruziyada va Oʻzbekiston (Fargʻona, Sur-xondaryo, Toshkent atrofi)da uchraydi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bezgak chivinlari

**Bezgak chivinlari** (Anopheles) -qon soʻruvchi chivinlar urugʻi. 300 ga yaqin turi (Oʻzbekistonda 8 turi) maʼlum. 3 turi (A. sacharovi, A. superpictus, A. pulcherrimus) bezgak kasalligini keltirib chiqaradigan bezgak sporalisini tarqatuvchisi hisoblanadi. Tanasining uz. 6 – 8&nbsp;mm. Bezgak chivinlari kun botishi bilan ucha boshlaydi, kunduzi qorongʻi, sal-qin pana joylarga bekinib oladi. Bezgak chivinlari qoʻnganida boshini pastga egib, qornini qoʻngan joyga nisbatan qiya burchak ostida koʻtarib turadi. Qurtlari esa tanasini gorizontal tutgan holda suvning sirtqi pardasi ostiga yopishib oladi. Bezgak chivinlarini ana shu holatiga koʻra boshqa bezgak tarqatmaydigan chivinlardan oson farq qilish mumkin, erkagi oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi, urgʻochisining tuxumlari faqat qon soʻrgandan soʻng ri-vojlana boshlaydi. Urgʻochi Bezgak chivinlari oʻlja qidirib hatto shamol esayotgan tomonga, baʼzan bir necha km masofaga uchib borishi mumkin. Bezgak chivinlari yirik hayvonlar va odam qonini soʻradi. Urgʻochi chivin oʻz tana ogʻirligiga nisbatan ancha koʻproq qon soʻradi. Suvga tuxum qoʻyadi. Qurtlari suvni filtrlab oziqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beyza

**Beyza** () —Eronning Fars ustoni Beyza shahristoni Markaziy tumanidagi shahar. Ushbu shahar Beyza qishloq okrugining ma'muriy markazi hamdir.

2006-yilgi aholini ro'yxatga olish vaqtida uning aholisi Sepidan shahristonining sobiq Beyza tumanida  tarkibida bo'lganida 845 xonadonda 3593 kishini tashkil qilgan. 2011-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, 1148 ta xonadonda 4234 kishi bor edi. 2016-yildagi so‘nggi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, 1952 ta xonadonda 7252 kishi istiqomat qilgan.

2019-yil oktabr oyida tuman Beyza shahristonini tashkil etishda tumandan ajralib chiqqan, Beyza uning poytaxti va yagona shahri boʻlgan holda har biri ikkita qishloq okrugidan ikkita tumanga aylangan.

## Izohlar

## Manbalar
Beyra

**Beyra** — Mozambikdagi shahar, Hind okeani sohilida, Pungve daryosi boʻyida joylashgan. Sofala provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 292 ming kishi (1989). Transport yoʻllari tuguni mavjud. Afrika sharqiy qirgʻogʻidagi muhim portlardan biri, mamlakatda Maputudan keyin ahamiyati boʻyicha 2-oʻrinda turadi, qoʻshni davlatlar (Zimbabve va Malevicha ham xizmat qiladi. Beyra Mutare shahri (Zimbabve)ga boruvchi neft quvurining boshlangʻich punkti. Xalqaro aeroport bor. Toʻqimachilik, oziq-ovqat (qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash va boshqalar), neftni qayta ishlash sanoati rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bek

**Bek** (beg, bey) (turk — hukmdor, janob; sinonimi — amir): 

1) qad. turkiy xalqlarda xon xizmatidagi alohida harbiy qism vakillari. Ular katta imtiyozlarga ega boʻlib, oliy harbiy zodagonlar tabaqasini tashkil qilgan. 

2) Mo-varounnahr xonliklarida davlat arbob-larining bolalari va yaqin qarindoshlariga, zodagonlarga berilgan faxriy unvon. B. bolalari "bekzodalar" deb atalib, ular yoshlik chogʻidanoq maxsus tarbiyachilardan harbiy. siyosiy taʼlim olganlar. Ular kelgusida mamlakatni idora qilish, dushman hujumini qaytarish, el-ulus taraqqiyoti yoʻlida saʼyi harakat qilish ruhida tarbiyalangan; 

3) Kavkazorti turkiy xalqlarida oʻrta asrlar va yangi davrda yer egasi, mulkdor unvoni; 

4) Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida oʻrta asrlarda yer egalari unvoni; 

5) Us-monli turk saltanatida viloyat (sanjoq) hokimi; 19 — 20-alarda B. unvoni yuqori darajadagi turk zobitlari va amaldorlariga berilgan (1934-yil bekor qilingan); 19-asrning 2-yarmidan B. — asosan muro-jaat shakli; 

6) Eronning ayrim joylarida qabila boshliqlari unvoni; 

7) Tunisda 1705 — 1957 ylarda valiaxd shah-zodalarga berilgan unvon.

## Yana qarang

* Davlat boshligʻi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bek atka

**Bek atka** — Amir Temur va Temuriylar saltanatida, Buxoro amirligida amirzodalarni tarbiyalab voyaga yetkazuvchi shaxs (qarang Atka).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekar

**Bekar** — alteratsiya belgisi. Diyez va bemol yordamida koʻtarilgan/pasaytirilgan tovushlarni asliga qaytarish, bekor qilish uchun qoʻllanadi. Bekar belgisi notalarning oldiga yoziladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 

## Havolalar
Frederick Marshman Bailey

**Frederick Marshman Bailey** () (1882-yil 3-fevral – 1967-yil 17-aprel) – ingliz josusi, sayohatchisi, botanigi va zoologi. Bailey 1918–1920-yillarda Markaziy Osiyoda josuslik qilgan. Mintaqaga Hindiston va Qashqar orqali Toshkentga kelgan diplomatik missiyaga rahbarlik qilgan. U yerdagi sarguzashtlari haqida „Mission to Tashkent“ kitobini yozgan. Diplomatlar safida kapitan Blacker va Angliyaning Qashqardagi konsuli George Macartney ham boʻlgan. Bailey pirovardida avstriyalik urush asiri oʻlaroq yashirinib, Buxoro orqali Eronga qochib ketgan.

Sovet manbalarida hamda mustaqil Oʻzbekistonda chiqqan manbalarda, jumladan, Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasida Bailey Toshkentda maxfiy „Turkiston harbiy tashkiloti“ bilan yaqin aloqada boʻlib, Toshkent, Samarqand, Fargʻonada sovetlarga qarshi qoʻzgʻolonlar uyushtirish, Fargʻona va Xorazmda milliy istiqlolchilik harakatini kuchaytirish rejalarini tuzishda qatnashgani, istiqlolchilarga Angliyaning Qashqardagi konsulxonasi orqali qurol-yarogʻ va boshqa yordam yetkazib berishda katta rol oʻynagani iddao qilingan. Bailey Markaziy Osiyodagi missiyasi haqidagi „Mission to Tashkent“ kitobida bu iddaolarni rad etib, boshdan kechirganlarini batafsil soʻzlab bergan. Jumladan, kitobda bolsheviklarni laqillatib, ularning maxfiy xizmatlariga qoʻshilganini hikoya qilgan. Shuningdek, Toshkentdagi AQSH konsuli Roger Tredwell bilan Oktyabr inqilobidan keyingi uchrashuvlari haqida haqida maʼlumot bergan. Kitob sovet davrida SSSRda man etilgan asarlar safida boʻlgan. 

## Manbalar
Beda odimchisi

**Beda odimchisi** (Eudolia arenacearia Hd.) — kapalaklar turkumining odimlovchilar oilasiga mansub hasharot. Ka-palagi sargʻish, qanotlarini yoyganda 25&nbsp;mm keladi. Kechasi uchadi. Tuxumini beda bargiga qoʻyadi. Tuxumidan bir haftada lichinka chiqadi. Qurti yashil, ingichka boʻlib, 3 juft chin va 2 juft soxta oyoqlari bor. Egilib, soʻngra toʻgʻrilanib, odimlab yuradi. Tinch turganda oyoqlariga tayanadi. Rangi yashilligidan oʻsimlik orasida koʻzga chalinmaydi. Qurti beda bargi, guli va gʻunchasi bilan oziqlanadi, keyin tuproqqa tushib, gʻumbakka aylanadi va shu yerda qishlaydi. Tuxumiga qarshi trixogramma, qurtiga qarshi brakon yaydoqchilaridan foydalanib biologik kurash olib boriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Beketov

**Nikolay Nikolayevich Beketov** (1827.1 (13).1- 1911.30.11 (13.12)) - Rossiyada fizikkimyogarlar maktabining asoschisi. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1886). Metall oksidlaridan metallarning qaytarilish usulini kashf etib, alyumotermiyaga asos solgan. Metall tuzlari eritmalaridan ularning bosim ostida vodorod bilan si-qib chiqarilishini aniqlagan. Rossiyada ilk bor termokimyoviy lab. tashkil etgan. Benzureid va atsetureidni sintez qilgan (1852), birinchi boʻlib ishqoriy metallarning suvsiz oksidlarini olgan (1870).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georg von Békésy

**BEKESHI (Bekesy) Dyord (Jorj)** (1899-1972) - venger fizigi. 1947-yildan AQShda. Ilmiy ishlari bioakustikaga oid. Ichki quloqdagi qoʻzgʻalishning fizik mexanizmini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1961).

## Manbalar
Bekzodi

**Bekzodi** — oʻrtapishar qovun navi. Shakli choʻziq, uz. 30 — 40 sm, ogʻirligi 3 – 5&nbsp;kg. Poʻsti qalinligi oʻrtacha, sirti sal tilimtilim, tusi oqish-yashil, baʼ-zan sargʻish-yashil, kam toʻr. Eti 4—5 sm Urugʻi unib chiqqanidan soʻng 85—95 kunda pishadi, tarkibida 7,1—9,3% qand bor. Urugʻxonasi oʻrtacha. Hosiddorligi 230 — 250 s/ga. Buxoro, Xorazm viloyatlari, Qoraqalpogʻistonda, qisman Far-gʻona vodiysida ekiladi (qarang Qovun).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekinmachoq

**Bekinmachoq** - bolalar oʻyini. Kamida 4 — 6 bola ikki toʻdaga boʻlinadi. Dastlab marra belgilanadi. Bir guruh boshqasiga koʻrinish bermay, biror pana joyga yashirinadi. Poylab turganlar (baʼzan bir bola) yashiringanlik belgisini eshitgani hamono, bekinganlarni chaqqonlik bilan ushlashga kirishadi. Izlab topib marraga yetguncha ushlasa — yutgan, qoʻlga tushganlar esa — yutqizgan hisoblanadi. Yutqizganlar kelishilgan shartni bajaradilar, mas, oʻyinda yutganlarni yelkada koʻtarib, maʼlum maso-fani aylantirib keladilar va hokazo. Shu bilan oʻyin yana yangidan boshlanadi. B.ning "ushlab olish", "koʻrdi hisobi", "axtarib topish" va boshqa turlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekkaria Chezare

BEKKARIA (Beccaria) Chezare (1738.15.3, Milan - 1794.28.11) -italyan maʼrifatparvar adibi, huquq doktori (1758). Sudlarning qonunga asoslanmay turib, aybdorga jazo tayin etilishiga, ayblanuvchilarni qiynoqqa solib, iqror qildirish usuliga qarshi chiqqan. Oʻlim jazosini umrbod qamoq bilan almashtirishni, tan jazosini umu-man qoʻllanmaslikni yoqlagan. Qonun hamma narsadan ustuvorligini, fuqa-rolar esa qonun va sud oldida tengligini taʼminlash zarur, deb hisoblagan. Har qanday jinoyat uchun tegishli ja-zoni muqarrar ravishda zudlik bilan ijro etish, odil sudlovni chek tashlash yoʻli bilan saylanadigan maslahatchilar tomo-.nidan olib borish tarafdori boʻlgan. B.ning "Jinoyat va jazo toʻgʻrisida" asarida olgʻa surilgan gʻoyalar Yevropadagi koʻpchilik davlatlarning qonunlarida oʻz aksini topgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekat

**Bekat** — 1) qad. yoʻllarda karvon va yoʻlovchilar toʻxtab dam olgan maxsus joy. Unda yoʻlovchilar tunashi uchun alohida uylar va otxonalar boʻlgan (yana q. Yom)gʻ 2) yoʻlovchilarning biror transport turi (mas, tramvay, trolleybus, avtobus kabi)ga chiqishlari va undan tushishlari uchun belgilangan joy.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andrey Beketov

**Andrey Nikolayevich** **Beketov** (1825.26.10 (8.12) — 1902.1 (14).7) -rus evolyutsionist botanigi. Oʻsimliklar morfologiyasi va geografiyasi asoschilaridan biri. Peterburg Fanlar Akademiyasining muxbir aʼzosi (1891), faxriy aʼzosi (1895). Oʻsimliklarning vegetativ organlari tuzilishi qonuniyatlarini, oʻsimliklar qoplami zonalligi va jonli tabiatning maqsadga muvofiq tashkil topganligi muammolarini oʻrgangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Franz Beckenbauer

**Frans Anton Bekkenbauer** (; (1945-yil 11-sentyabr — 2024-yil 7-yanvar) — nemis sobiq professional futbolchisi va murabbiyi. „“ laqabli u sport tarixidagi eng buyuk oʻyinchilardan biri sifatida tanilgan. Oʻzini yarim himoyachi sifatida boshlagan koʻp qirrali oʻyinchi markaziy himoyachi sifatida oʻz nomini oldi. U koʻpincha zamonaviy himoyachi (*libero*) rolini ixtiro qilgan deb hisoblanadi. Klub va xalqaro miqyosdagi muvaffaqiyati bilan u FIFA Jahon kubogi, Yevropa chempionlar kubogi va „Oltin toʻp“ni qoʻlga kiritgan toʻqqiz nafar futbolchidan biridir.

## Yana qarang

* 100dan ortiq oʻyinlardan maydonga tushgan erkak futbolchilar roʻyxati

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Beckenbauer, Franz, Cramer, Dettmar: *Nicht nur ein Spiel!*. Rowohlt, Reinbek 2006, .
* Körner, Torsten: *Franz Beckenbauer – der freie Mann*. Scherz, Frankfurt 2005, .
* Kratzert, Armin: *Beckenbauer taucht nicht auf*. Roman. Kirchheim Verlag, München 2012, 
* Kummermehr, Petra (Hrsg.): *Das Buch Franz. Botschaften eines Kaisers*. Diederichs, München 2011, .
* 

## Havolalar

* Franz Beckenbauer Foundation  
* Facts on Beckenbauer 
* Portrait of Franz Beckenbauer
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gary Becker

**Gary Becker** (1930-yil 2-dekabr – 2014-yil 3-may) — amerikalik iqtisodchi, inson kapitali (ish kuchining shakllanishi) nazariyasi asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari ijtimoiy muammolarni (oilaviy munosabatlar, jinoyatchilik, irqiy kamsitish va boshqalar) iqtisodiy tahlil qilish masalalariga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1992).

## Manbalar