Ipomoea

***Ipomoea*** () Convolvulaceae oʻsimliklar oilasidagi eng yirik turkum boʻlib, 600 dan ortiq turga ega. Bu turkum o‘simliklarining mahalliy nomlariga ertalabki sharaf, suv chayqalishi, suv ismalog‘i, shirin kartoshka, olov oʻti, oy guli va boshqalar kiradi. Turkumga dunyoning tropik va subtropik mintaqalarida uchraydigan bir yillik va koʻp yillik o‘t oʻsimliklar, lianalar, butalar va mayda daraxtlar kiradi.

## Foydalanish va ekologiya

* Aksariyat turlar ajoyib, rang-barang gullarga ega va koʻpincha bezak sifatida oʻstiriladi. Ularning chuqur gullari yirik Lepidopteralarni, ayniqsa Sfingidalarni, masalan, pushti dogʻli kalxat kuyasini (*Agrius cingulata*) va hatto kolibrilarni oʻziga jalb qiladi.
* Shirin kartoshkaning ildiz mevalari (*I. batatas)* va suv ismaloqining barglari (*I. aquatica*) tijorat jihatdan muhim oziq-ovqat mahsulotlari boʻlib, ming yillar davomida odamlar tomonidan foydalanib kelingan. Shirin kartoshka Tinch okeanidagi orollarga koʻchmanchilar tomonidan koʻchirilgan Polineziya " kanoe oʻsimliklari " dan biridir. Suv ismalog‘i butun Sharqiy Osiyoda va Amerikaning issiq hududlarida *canh chua rau muống* (Mekong nordon shoʻrva) yoki callaloo kabi taniqli taomlarning asosiy komponenti sifatida ishlatiladi. Boshqa turlari kichikroq miqyosda qoʻllanadi, masalan, oq yulduzli kartoshka (*I. lacunosa*) anʼanaviy ravishda baʼzi tubjoy amerikaliklar tomonidan isteʼmol qilinadi. Ipomoea muricata pedunkullari yoki urug‘ poʻstlari Hindistonning Kerala shtatida nozik taom sifatida isteʼmol qilinadi.
* Oziq-ovqat qoʻshimchasi sifatida potentsial foydali boʻlgan antosiyanidin boʻlgan peonidin „Samoviy koʻk“ navining gullarida katta miqdorda mavjud.
* Ipomoea sepiaria, Keraladagi Dashapushpam (Oʻnta muqaddas gul) tarkibiga kiradi va Malayalamda " *Thiruthali* " nomi bilan tanilgan.
* Oy tok (*I. alba*) shirasi *Castilla elastica* (Panama kauchuk daraxti, Nahuatl: *olicuáhuitl*) ning lateksini kauchukgacha vulkanizatsiya qilish uchun ishlatilgan. Miloddan avvalgi 1600-yillarda Olmeklar Mesoamerikan oʻyinida ishlatiladigan toʻplarni ishlab chiqarishgan.

### Dori va enteogen sifatida

*Ipomoeaning* tarkibida tibbiy va psixoaktiv birikmalar, asosan alkaloidlar mavjud. Baʼzi turlari xalq tabobatida va oʻsimlikshunoslikda oʻz xususiyatlari bilan mashhur; masalan, Vera Cruz jalap (*I. jalapa*) va Tampico jalap (*I. simulans*) najas oʻtishini tezlashtiradigan katartik preparat boʻlgan jalap ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. *Kiribadu ala* (gigant kartoshka, *I.* Mauritiana) Ayurvedada dorivor xususiyatlari uchun „hayot eliksiri“ deb ataladi. *I. batatas* barglari sabzavot sifatida isteʼmol qilinadi.

Boshqa turlar kuchli enteogenlar sifatida ishlatilgan va hozir ham qoʻllanadi. Meksika ipomoesining urugʻlari (*I. trikolor*) Azteklar va Zapotekler tomonidan shamanistik va ruhoniylarning fol ochish marosimlarida va qurbonga berish uchun zahar sifatida ishlatilgan. Plyaj oy gullari (*I. violacea*) ham shu tarzda ishlatilgan va bugungi kunda oʻzlarining psixoaktiv xususiyatlari bilan mashhur boʻlgan „Samoviy koʻk“ deb nomlangan navlar bu ikki turning duragayi hisoblanadi.

Ergolin hosilalari (lisergamidlar) enteogen faollik uchun javobgardir. Ergine (LSA), isoergine,  -lisergik kislota N-(a-gidroksietil)amid va lisergol *I. trikolor*, *I. violacea* va *I. purpurea*dan ajratib olingan. Bu moddalat koʻpincha oʻsimliklarning psixoaktiv taʼsirining sababi deb taxmin qilinsa ham, bu ilmiy tadqiqotlar tomonidan rasman tasdiqlanmagan, ular psixoaktiv boʻlsa-da, ular gallyutsinatsiya keltirib chiqarmaydi. 

Koʻpincha „tinchlantiruvchi“ dori sifatida qayd etilgan boʻlsa-da, lisergamidlar ham tibbiy ahamiyatga ega. Ergonovin *[[Chilla davri|tugʻruqdan keyingi]]* qon ketish uchun ishlatiladigan oksitotsin taʼsirini kuchaytiradi. Ergine uyquchanlik va boʻshashgan holatni keltirib chiqaradi, shuning uchun stressni davolashda foydali boʻlishi mumkin. *Ipomoea* turlari ushbu birikmalarning foydali manbalarimi yoki yoʻqligini aniqlash kerak. Luiziana shtatida 159-sonli qonun bilan *I. violacea* oʻstirish taqiqlangan.

### Zararkunandalar va kasalliklar
Koʻpgina oʻtxoʻrlar *Ipomoea* kabi o‘simliklardan qochishadi, chunki yuqori alkaloid miqdori bu oʻsimliklarni toksik boʻlmasa ham, yoqimsiz qiladi. Shunga qaramay, *Ipomoea* turlari maʼlum kapalak (kapalaklar va kuya) qurtlari tomonidan isteʼmol qilinadi.

## Galereya

Fayl:MorningGlory5.jpg|Oq yulduzli kartoshka (*[[Ipomoea lacunosa|I. lacunosa]]*)
Fayl:Ipomoea carnea.jpg|Braziliyadagi *[[Ipomoea carnea]]*
Fayl:Ipomoea-barbatisepala.jpg|*[[Ipomoea barbatisepala|I. barbatisepala]]*
Fayl:Ipomoea cairica (2).jpg|*[[Ipomoea cairica]]*
Fayl:Wild Morning Glory -- Ipomoea cordatotriloba.jpg|*[[Ipomoea cordatotriloba]]*
Fayl:Starr 050530-7136 Ipomoea indica.jpg|*[[Ipomoea indica]]*
Fayl:Ipomoea macrantha.jpg|*[[Ipomoea macrantha]]*
Fayl:Ipomoea marginata in Hyderabad W IMG 4988.jpg|*[[Ipomoea marginata]]*
Fayl:Ipomoea mauritiana-IMG 5508.jpg|*[[Ipomoea mauritiana]]*
Fayl:Ipomoea nil.jpg|*[[Ipomoea indica]]* ning binafsha navi
Fayl:Starr 070111-3107 Ipomoea obscura.jpg|*[[Ipomoea obscura]]*
Fayl:Wild Potato Vine - Ipomoea pandurata, Meadowood Farm SRMA, Mason Neck, Virginia.jpg|*[[Ipomoea pandurata]]*
Fayl:Ipomoea pes-caprae - flower view 01.jpg|Xitoyda *[[Ipomoea pes-caprae]]*
Fayl:Ipomoea purpurea (Convolvulaceae) flower 1.JPG|*[[Ipomoea purpurea]]*
Fayl:Saltmarsh Morning-glory (Ipomoea sagittata) - Sanibel Island, FL, USA 03.jpg|Florida shtatidagi *[[Ipomoea sagittata]]*
Fayl:Ипомея. Восточная Сибирь.jpg|*[[Ipomoea purpurea]]*, Sharqiy Sibir


## Manbalar