Qahva (turkum)

***Coffea*** — Roʻyandoshlar oilasiga mansub gulli oʻsimliklar turkumi. *Qahva* turlari janubiy Afrika va tropik Osiyoda kelib chiqqan butalar yoki kichik daraxtlardir. Kofe loviyalari deb ataladigan baʼzi turlarning urugʻlari turli xil ichimliklarni tayyorlash uchun ishlatiladi. Mevalar, urugʻlar kabi, koʻp miqdorda kofeinni oʻz ichiga oladi, oʻziga xos shirin taʼmga ega.

## Oʻstirish va foydalanish

*Qahvaning* 120 dan ortiq turlari mavjud boʻlib, ular urugʻlardan yetishtiriladi. Ikkita eng mashhur turlari: *[[Coffea arabica]]* (odatda oddiygina „Arabika“ nomi bilan tanilgan), bu dunyo kofe ishlab chiqarishning 60-80 % ni tashkil qiladi va *[[Coffea canephora]]* („Robusta“ nomi bilan tanilgan) taxminan 20-40 % ni tashkil qiladi*. C. arabica* oʻzining shirin taʼmi uchun qadrlanadi, *C. canephora* esa koʻproq kofeinga ega. *C. arabica* Efiopiyaning baland togʻlari, Sudanning Boma platosidan kelib chiqqan va *C. canephora* va *C. eugenioides* oʻrtasidagi duragay hisoblanadi.

Daraxtlar isteʼmol qilish mumkin boʻlgan qizil yoki binafsharang mevalarni hosil qiladi. Meva koʻpincha „qahva gilosi“ deb ataladi va u „qahva loviya“ deb ataladigan ikkita urugʻni oʻz ichiga oladi. Ushbu nomlarga qaramay, qahva na haqiqiy gilos (*Prunus* turkumidagi baʼzi turlarning mevasi), na haqiqiy loviyaga (*[[Burchoqdoshlar|Fabaceae]]* oilasidagi oʻsimliklarning urugʻlari) aloqador emas.

Kofe mevalarining taxminan 5-10 foizida faqat bitta loviya topiladi. Bu loviya peaberry deb ataladi, u oddiy qahva donasidan kichikroq va yumaloqroq.

Tropik iqlim mintaqalarida oʻstirilgan, qahvaning boʻyi odatda  gacha yetadi. Koʻpincha oʻstiriladigan kofe turlari yuqori balandliklarda yaxshi oʻsadi, lekin muzlash haroratiga toqat qilmaydi.

*Coffea arabica* daraxti 3-5 yildan keyin meva bera boshlaydi, oʻrtacha 50-60 yil davomida hosil beradi. Oq gullar juda xushboʻy hidga ega. Meva pishishiga taxminan toʻqqiz oy kerak boʻladi.

## Ekologiya
Qahva loviyalari tarkibidagi kofein oʻsimlik urugʻlarini himoya qiluvchi zaharli modda boʻlib xizmat qiladi. Kofein bir vaqtning oʻzida changlatuvchilarni, xususan, asalarilarni oʻziga jalb qiladi. *Qahvaning* barcha turlari kofeinni oʻz ichiga olmaydi va eng qadimgi turlarida kofein juda kam yoki umuman boʻlmagan. Kofeinli oʻsimliklar turkumning uzoqroq *qarindoshlari Teobroma* (kakao) va *Camellia* (choy) avlodlaridan mustaqil ravishda rivojlangan. Bu shuni koʻrsatadiki, kofein ishlab chiqarish qahva va oʻsimliklar evolyutsiyasida moslashuvchan xususiyatdir. Meva va barglarida kofein mavjud boʻlib, ular kofe gilos choyi va kofe bargi choyini tayyorlash uchun ishlatilishi mumkin. Meva, shuningdek, koʻplab alkogolsiz ichimliklar, shuningdek, oldindan qadoqlangan choylarda ishlatiladi.

Bir nechta hasharotlar zararkunandalar qahva ishlab chiqarishga taʼsir qiladi, jumladan, kofe qoʻngʻizi (*Hypotenemus hampei*) va kofe bargini zararlovchi (*Leucoptera caffeina*).

Qahva baʼzi Lepidoptera (kapalak va kuya) turlarining lichinkalari, *Dalcera abrasa*, sholgʻom kuya va *Endoclita* turkumining ayrim vakillari, jumladan *E. damor* va *E. malabaricus* tomonidan isteʼmol qilinadi.

## Turlar

# *[[Coffea abbayesii]]*
# *[[Coffea affinis]]*
# *[[Coffea alleizettii]]*
# *[[Coffea ambanjensis]]*
# *[[Coffea ambongenis]]*
# *[[Coffea andrambovatensis]]*
# *[[Coffea ankaranensis]]*
# *[[Coffea anthonyi]]*
# *[[Coffea arabica]]* L.
# *[[Coffea arenesiana]]*
# *[[Coffea augagneurii]]*
# *[[Coffea bakossii]]*
# *[[Coffea benghalensis]]*
# *[[Coffea bertrandii]]*
# *[[Coffea betamponensis]]*
# *[[Coffea bissetiae]]*
# *[[Coffea boinensis]]*
# *[[Coffea boiviniana]]*
# *[[Coffea bonnieri]]*
# *[[Coffea brassii]]* (J.-F.Leroy)
# *[[Coffea brevipes]]* Hiern
# *[[Coffea bridsoniae]]*
# *[[Coffea buxifolia]]* A.Chev.
# *[[Coffea canephora]]* (*"Coffea robusta"*)
# *[[Coffea carrissoi]]* A.Chev.
# *[[Coffea charrieriana]]*
# *[[Coffea cochinchinensis]]*
# *[[Coffea commersoniana]]*
# *[[Coffea congensis]]*
# *[[Coffea costatifructa]]* Bridson
# *[[Coffea coursiana]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea dactylifera]]* Robbr. Stoff.
# *[[Coffea decaryana]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea dubardii]]* Jum.
# *[[Coffea ebracteolata]]* (Hiern) Brenan
# *[[Coffea eugenioides]]* S.Moore
# *[[Coffea fadenii]]* Bridson
# *[[Coffea farafanganensis]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea floresiana]]* Boerl.
# *[[Coffea fotsoana]]* Stoff
# *[[Coffea fragilis]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea fragrans]]* Wall. Hook.f.
# *[[Coffea gallienii]]* Dubard
# *[[Coffea grevei]]* Drake A.Chev.
# *[[Coffea heimii]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea homollei]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea horsfieldiana]]* Miq.
# *[[Coffea humbertii]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea humblotiana]]* Baill.
# *[[Coffea humilis]]* A.Chev.
# *[[Coffea jumellei]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea kapakata]]* (A.Chev.) Bridson
# *[[Coffea kianjavatensis]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea kihansiensis]]* A.P.Davis
# *[[Coffea kimbozensis]]* Bridson
# *[[Coffea kivuensis]]* Lebrun
# *[[Coffea labatii]]* A.P.Davis
# *[[Coffea lancifolia]]* A.Chev.
# *[[Coffea lebruniana]]* Germ.
# *[[Coffea leonimontana]]* Stoff
# *[[Coffea leroyi]]* A.P.Davis
# *[[Coffea liaudii]]* J.-F.Leroy
# *[[Liberiya qahvasi|Coffea liberica]]* Hiern
# *[[Coffea ligustroides]]* S.Moore
# *[[Coffea littoralis]]* A.P.Davis
# *[[Coffea lulandoensis]]* Bridson
# *[[Coffea mabesae]]* (Elmer) J.-F.Leroy
# *[[Coffea macrocarpa]]* A.Rich.
# *[[Coffea madurensis]]* Teijsm.
# *[[Coffea magnistipula]]*
# *[[Coffea malabarica]]*
# *[[Coffea mangoroensis]]* Portères
# *[[Coffea mannii]]* (Hook.f.) A.P.Davis
# *[[Coffea manombensis]]* A.P.Davis
# *[[Coffea mapiana]]* Sonké, Nguembou
# *[[Coffea mauritiana]]* Lam.
# *[[Coffea mayombensis]]* A.Chev.
# *[[Coffea mcphersonii]]* A.P.Davis
# *[[Coffea melanocarpa]]* Welw. Hiern
# *[[Coffea merguensis]]* Ridl.
# *[[Coffea millotii]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea minutiflora]]* A.P.Davis
# *[[Coffea mogenetii]]* Dubard
# *[[Coffea mongensis]]* Bridson
# *[[Coffea montekupensis]]*
# *[[Coffea montis-sacri]]*
# *[[Coffea moratii]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea mufindiensis]]* Hutch. Bridson
# *[[Coffea myrtifolia]]*
# *[[Coffea namorokensis]]*
# *[[Coffea neobridsoniae]]*
# *[[Coffea neoleroyi]]*
# *[[Coffea perrieri]]* Drake
# *[[Coffea pervilleana]]* (Baill.) Drake
# *[[Coffea pocsii]]* Bridson
# *[[Coffea pseudozanguebariae]]*
# *[[Coffea pterocarpa]]* A.P.Davis
# *[[Coffea racemosa]]* Lour.
# *[[Coffea rakotonasoloi]]* A.P.Davis
# *[[Coffea ratsimamangae]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea resinosa]]* (Hook.f.)
# *[[Coffea rhamnifolia]]* (Chiov.) Bridson
# *[[Coffea richardii]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea sahafaryensis]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea sakarahae]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea salvatrix]]*
# *[[Coffea sambavensis]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea sapinii]]* (De Wild.) A.P.Davis
# *[[Coffea schliebenii]]* Bridson
# *[[Coffea semsei]]* (Bridson)
# *[[Coffea sessiliflora]]* Bridson
# *[[Coffea stenophylla]]* G.Don
# *[[Coffea tetragona]]*
# *[[Coffea togoensis]]* A.Chev.
# *[[Coffea toshii]]*
# *[[Coffea travancorensis]]* Wight
# *[[Coffea tricalysioides]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea tsirananae]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea vatovavyensis]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea vavateninensis]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea vianneyi]]* J.-F.Leroy
# *[[Coffea vohemarensis]]*
# *[[Coffea wightiana]]*
# *[[Coffea zanguebariae]]* Lour.

Fayl:Coffee Plant Roaster.jpg|Tayyor qahva
Fayl:Kafarboj sur kampoj apud Da Lat, Vjetnamio 05.jpg|Kofe plantatsiyalari
Fayl:Coffea canephora berries.JPG|Coffea canephora mevalari
Fayl:20210529 Coffea arabica blossom 009.jpg|Coffea arabica blossom gullari


## Manbalar