open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Davr (maʼnolari)

**Davr**:

* Davr — 1) jamiyat taraqqiyotida muhim voqea, hodisa yuz bergan, hukm surgan yoki oʻziga xos xususiyati bilan ajralib turadigan maʼlum vaqt oraligʻi (mas, tosh D.
* Davr (musiqa) (musiqada) — 1) Oʻrta asr Sharq musiqa nazariyasida usul, ritmik tuzilma maʼnosini bildiruvchi tushuncha; 2)davriya — Yevropa musiqa taxlilida tugal yoki nisbatan tugal musiqiy fikrni bayon qiluvchi shakl tuzilmasi.
Davr (musiqa)

**Davr** (musiqada) — 1) Oʻrta asr Sharq musiqa nazariyasida usul, ritmik tuzilma maʼnosini bildiruvchi tushuncha; 2)davriya — Yevropa musiqa taxlilida tugal yoki nisbatan tugal musiqiy fikrni bayon qiluvchi shakl tuzilmasi. Odatda musiqa asarining boshlangʻich qismi, yoxud biror parchasini tashkil qiladi. Oʻxshash (hatto takrorlanuvchi) jumlalardan iborat boʻlib, keyingi musiqa jarayonida rivoj topadi. Baʼzan, butun musiqa asari (prelyudiya, romans kabi kichik pyesalar) bir D. bilan chegaralanadi (yana q. Musiqa shakli).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Vaxromeyev V., Muzikaning elementar nazariyasi, 2-nashri (maxsus muharrir T. Gʻafurbekov), T., 1980.
Davrakashlik

**Davrakashlik** — toʻquv korxonalarida pishitilgan ipakni davraga oʻrab tandalash. D. bilan shugʻullanuvchi usta davrakash deb ataladi. Qadimda davralash davra, qumxona, panja vositasida olib borilgan. Sunʼiy ipak va tabiiy ipakni davralash bir-biridan sal farq qiladi. Masalan, viskozani davralashda uning iplari yozilib ketadi. Shuning uchun u choriga emas, gʻaltakka oʻraladi va iplarning uchlari birlashtirilib, soʻng davraga oʻraladi. Hozir atlas toʻqish korxonalarida ipak davralash ishi asosan mashinalarda olib boriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davrapoya

**Davrapoya** — 1) davralar qatoridan tuzilgan bezak, shakl; 2) davra ravoqning shokilador boʻlaklaridan tashkil topgan turi. Kirish toqi (arki)ning umumiy nomi. D. peshtoqiga jimjimador bezaklar ishlanadi. Baʼzan kungurali, gulchambar nusxa naqsh bitilgan toqilar, yon qirralari va chekkasiga bezak ishlangan gumbazsimon yoki yarim aylana shaklidagi eshik va oynalar oʻrni ham D. deyiladi.

Tillakori madrasasi peshtoqidagi davrapoya bezagi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davraq

**Davraq** — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. Ibn Sinoning "Tib qonunlari" asarida keltirilgan jadvalda 1D. = 1020 g deb berilgan. Sharq mamlakatlarida qoʻllangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jaloliddin Davoniy

**Jaloliddin Davoniy** (toʻliq ismi **Jaloliddin Muhammad ibn Asad as-Siddiqiy ad-Davoniy**)(1427-yil, Davon qishlogʻi, Eron – 1502-yil) — sharq olimi, faylasufi.

Yoshligidan ilm-fanga, xususan fiqhshunoslikka qiziqadi. Maktabni bitirgach, Sherozga kelib madrasada tahsil koʻradi. Soʻng Sheroz sh. qozisi etib tayinlanadi. Qozilikdan isteʼfoga chiqqach, mudarrislik qiladi. Umrining oxirida oʻz qishlogʻiga qaytib, ilmiy ish bilan band boʻladi.

D. Eron, Hindiston, Iroqning koʻp shaharlarida boʻlib, olim va shoirlar bilan uchrashdi. Forobiy, Ibn Sino, Nasriddin Tusiy va b.ning dunyoqarashini oʻrgandi, Temur va temuriylar davrida yashagan mutafakkirlar asarlaridan unumli foydalandi. U falsafa, axloqshunoslik, mantiq, fiqh, falakiyot, riyoziyot va handasa fanlari muammolarini tadqiq qilib asarlar yozdi. Bu asarlarida inson va uning kamoloti, ilm-fan va uning jamiyatdagi oʻrni, kasb-hunar, yuksak insoniy fazilatlarni egʻallash haqida fikr yuritdi. D.ning asosiy asarlari: "Axloqi Jaloliy", "Risolatul-xuruf" ("Harflar haqida risola"), "Risolayi isboti vojib" ("Zaruriyatning isboti haqida risola"), "Risola ul-mufradot" ("Moddalar haqida risola"), "Risolayi fi tavjix ultashbih" ("Majoz talqini xaqida risola"), "Risola dar elm un-nafs" ("Ruhshunoslik toʻgʻrisida risola"), "Tariqati tarbiyat ul-avlod" ("Bolalarni tarbiyalash usuli") va b. D.ning fors va arab tilida bitilgan qoʻlyozma hamda toshbosmada bosilgan risolalari dunyoning koʻp kutubxonalarida, shu jumladan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## “Axloqiy Jaloliy” asari haqida
Davoniyning axloqiy tarbiyaga bag’ishlangan “Axloqi Jaloliy” asari dunyoning ko’p tillariga tarjima qilingan. Asar uch qismdan iborat. Birinchi qism – axloq faniga, ikkinchi qism – “Odamning ichki holati” oilaviy hayotiga, uchinchi qism – “Shahar (davlat)ni boshqarish va podshohlar siyosati” deb nomlanib, unda muhim ijtimoiy-siyosiy masalalar ko’tariladi.

Davoniy inson o’zining aqliy qobiliyatini tarbiyalash uchun quyidagilarga amal qilish lozimligini uqtiradi: 1) zehn o’tkirligi; 2) fahmlilik; 3) zehn ravshanligi; 4) bilimni tez egallash qobiliyati; 5) qo’yilgan muammoni tezda anglashi; 6) yodlash qobiliyati; 7) xotira.

Davoniy insonga foyda keltiradigan kasb-hunarni uchga bo’ladi: 1) inson aqliy faoliyati bilan bog’liq; 2) ta’lim-tarbiya natijasida vujudga keladigan; 3) kishilarning shijoati, jasurligi bilan bog’liq.

Davoniy insoniy fazilatlarni to’rtga bo’ladi: donolik, adolat, shijoat, iffat.

Davoniy g’azabni eng og’ir ruhiy kasallik deydi. G’azab kishining katta nuqsoni, kamchiligi, aqlsizligidir, agar aql g’azab va hissiyotga bo’ysunsa, kishi hayvon darajasiga tushib qolishi mumkin, chunki hayvonning aqli bo’lmaganligi tufayli u g’azab va quvvatini o’ziga buysundira olmaydi. Inson aqli bo’la turib g’azabni buysundira olmasa, buni hech qachon kechirish mumkin emas.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Davriy kasr

**Davriy kasr** — raqamlarining bir qismi cheksiz takrorlanadigan cheksiz oʻnli kasr. Masalan, 3,19272727...; bu kasrni qisqacha 3,19(27) kabi yozish mumkin, yaʼni davr deb ataluvchi cheksiz takrorlanadigan raqamlar qismi qavs ichiga olingan (bu misolda "davrda 27" deyiladi). Agar davriy kasrning davri verguldan keyin darhol boshlansa (masalan, 5,767676...), bundan kasr sof davriy kasr deyiladi, agar verguldan keyin davr oldida raqamlar boʻlsa (masalan, 4,21666...), bunday kasr aralash davriy kasr deyiladi. Har bir ratsional son (ya’ni oddiy kasr) o‘nli kasr ko‘rinishida ifodalanganda doimo chekli o‘nli kasr yoki davriy kasr hosil bo‘ladi. Har bir davriy kasrni oddiy kasrga aylantirish mumkin, ya’ni u biror ratsional songa teng bo‘ladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davriy funksiyalar

**Davriy funksiyalar** - argumentga biror (noldan farqli) sonni, yaʼni funksiya davrini qoʻshganda qiymati oʻzgarmaydigan funksiyalar. Masalan, sinx va cosx — davri 2 π ga teng boʻlgan D. f., chunki x har qanday boʻlganda ham sin(x+27t)=sinx va cosjt(x+2jt)=cosx D. f. tabiatshunoslikda, ayniqsa, turli tebranma jarayonlarni oʻrganishda koʻp ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davqur

**Davqur** — zardoʻzlikda keng tarqalgan naqsh mujassamoti, hoshiya naqsh. Kiyim (yoqasi, yeng uchlari va b.) cheti hoshiya naqsh bilan aylantirib tikilib, qolgan joylari ochiq qoldiriladi. Kiyimning orqa yelka qismiga turunj shaklida bezak kashta ("tavq") tikiladi. Hoshiya — naqsh turli kenglikda (keng, hashamdor yoki ingichka) boʻlib, oʻsimliksimon ("shash barg", "bargi xazon", "bodom", "qoʻsh bodom" va b.) va handasiy (yulduz, aylana, koshin va b.) shakllardan tuziladi. Baxmaldan quroq qilinadi, toshlar qadaladi. D. da turli bezak choklardan foydalanilib, buyumning badiiy qimmati oshiriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Louis Daguerre

DAGER (Daguerre) Lui Jak Mande (1787.18.11, Kormeyzan-Parizi, Sena va Uaza — 1851.10.7, Brisyur-Marn) — fransuz rassomi va ixtirochisi, fotografiya ixtirochilaridan biri. Birinchi dioramett yaratgan (1822). J. N. Nyeps tajribalaridan foydalanib birinchi boʻlib yorugʻlik sezgir modda sifatida kumush iodidini qoʻllab oʻchib ketmaydigan tasvirlarni olish usuli — dagerotipiyani ishlab chiqqan (1839).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagir

**Dagir** (fors.) — abr naqshli yarim ipak gazlama. D. ikki tepkili qoʻl doʻkonda toʻqiladi. Tanda iplari abr-bandi usulida maydagullar bilan naqshlanadi, arqogʻiga qora ip qoʻshiladi. D.dan chopon va boshqa kiyimlar, koʻrpakoʻrpachalar tayyorlanadi. Turli joylarda turlicha — sholarqoq, olchinbar, poshshoyi va b. nomlar bilan ataladi. D. 20-asrning 60-y.larigacha Fargʻona vodiysida ishlab chiqarilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akram Dadaboyev

**Akram Dadaboyevich Dadaboyev** (1908, Xoʻjand — 1988.12.8. Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1934). 1934—1966-yillarda hozirgi Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, seleksioner, direktor. Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasining vitse-prezidenti (1957—1961), Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirining fan boʻyicha oʻrinbosari (1966—1972). 1972-yildan Gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida maslahatchi. Dagʻal, pishiq va kalta tolali, qurgʻoqchilik va kasalliklarga chidamli S-7059, S-7010, S-7068, S-7055, ertapishar va bargi tez toʻkiladigan, 42% gacha tola beradigan S-8230, S-8232, S-8257 va boshqa gʻoʻza navlarini yaratdi. Ilmiy ishlari yangi gʻoʻza navlarini yaratish muammolariga bagʻishlangan.

## Asarlari
* Metodi vivedeniya i razmnojeniya novix sortov xlopchatnika, T., 1969 (N.G. Simongulyan bilan hamkorlikda).

## Manbalar

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-aug-14-1988-1750821/
Qahramon Dadayev

**Qahramon Dadayev** (1936.15.12, Toshkent — 2013-yil, Toshkent) — sozanda (doira), Oʻzbekiston xalq artisti (1977). 

## Bolaligi

Qahramon Dadayev 1936-yil 15-dekabr kuni Toshkent shahrining Eski Juv mahallasida tavallud topgan.  

## Ta'limi

Glier nomidagi Respublika musiqa maktabi, Hamza nomidagi Toshkent musiqa bilim yurtida taʼlim olgan.

## Foliyati

Doira ijrochilik anʼanalarini Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist T. Inogomov va Gʻ. Inogomovlardan oʻrgangan. Toshkent xoreografiya bilim yurti (1953—54), Oʻzbek davlat estradasi (1954—57), "Bahor" raqs ansambli (1957—97)da sozanda, mazkur ansambl tashkilotchilaridan. M. Turgʻunboyeva, I. Oqilov, Ye. Baranovskiy va Q. Mirkarimovalar bilan "Uchrashuv", "Havaskor", "Salom" kabi xoreografik kompozitsiyalar hamda "Pilla", "Zang", "Katta oʻyin", "Larzon", "Choʻpon", "Fargʻonacha", "Fargʻona ruboiysi", "Buxorocha", "Xorazmcha" kabi oʻnlab raqslarni sahnaga qoʻyish va yaratishga katta hissa qoʻshgan. Ayniqsa, oʻziga xos tarzda, bir yoʻla 2—3 doirada yakka ijro etgan "Oʻzbek doira usullari" turkumi, katta artistik mahorat bilan ijro etgan doira oʻyin ("Havaskor", "Qoʻgʻirchoq" kabi)lari mashhur. T. Sayfiddinov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar aka-uka Islomovlar, H. Rasulov, H. Azimov va b. D. shogirdlaridir. 80 dan ortiq mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. 6-Jahon yoshlar festivali laureati (1957, Moskva), sobiq Ittifoq Davlat mukofoti laureati (1973).
 
## Oilasi

* Gulandon Ortiqova — singlisi.

## Vafoti

Qahramon Dadayev 2013-yil Toshkent shahrida vafot etgan. Minor qabristoniga dafn qilingan.

## Xotirasini abaydiylashtirish

Dadayev haqida "Oʻzbektelefilm" studiyasida "Qahramon Dadayev chaladi" nomli film suratga olingan (1983, rejissyor Sh. Bizatov).

## Manbalar
Fasihiddin Dadamuhamedov

**Fasihiddin Gʻulomovich Dadamuhamedov** (1953.26.5, Toshkent) — zargar, Oʻzbekiston Respublikasi xalq, ustasi (1998). Toshkent sanʼat institutini tugatgan (1975). Usta zargar N. Xolmashovdan xunar oʻrgangan. 1985 yildan "Us to" birlashmasida zargar-usta, 2000 yildan xususiy ustaxonasida mehnat qiladi. Dadamuhamedov ijodida milliy zargarlik uslubini tikladi, anʼanalarini uygʻunlashtirdi va rivojlantirdi, shabaka, zigʻirak, qolipaki, bosma usullarida buyumlar yaratdi: zirak, uzuk, bilaguzukdan iborat "Bozband", "Panjara tumor", "Uch koʻza" va b. toʻplamlar, tillaqosh, zebigardon, uzuk, zirak va b. taqinchoqlar; buyumlar bezagida oʻsimliksimon naqshlarni keng qoʻlladi. D. yaratgan buyumlardan namunalar respublika va chet mamlakatlar (AQSH, Angliya, Fransiya, Isroil, Rossiya, Polsha va b.) muzeylari, xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dadra va Nagar-Haveli

**Dadra va Nagar-Haveli** (; , Dādrā-Nagarhavelī, ) - Hindistondagi ittifokdosh hudud. Arabiston dengizi sohilida. Maydoni 0,5 ming km². Aholisi 220,4 ming kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Silvassa shahri. Hindiston yarim orolining shimoli-gʻarbiy qismida, Maharashtra va Gujarot shtatlari oraligida joylashgan. Asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiriladi. Sanoat tarmoqlari ham qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Silvassada palma tolasi ishlab chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Portugaliya mustamlakachilik davrida yevropacha qurilgan binolarning baʼzilari saqlanib qolgan.

## Manbalar
Dajbog

**Dajbog** — rus-slavyan mifologiyasida Quyosh va oʻt-olov maʼbudi, Svarog oʻgʻli (shundan D.ning boshqa ismi — Svarojich olingan). Rus yilnomalarida juda koʻp marta (birinchi marta 980 yilda, knyaz Vladimir Kiyevda maʼbudlarga, jumladan D.ga sajdagoxlar qurgan paytda) qayd etilgan. Yilnomaga koʻra D. qad. turkiylarning quyosh tangrisi Xorsu bilan aynan tenglashtirilgan. D.ning etimologiyasi toʻgʻrisida turli xil talqinlar mavjud. Baʼzi fikrlarga koʻra u gotlarning "dag" ("kun"), slavyanlarning "dojd" va "dajb" (yaʼni issiqlik va neʼmatlar beruvchi maʼbud) soʻzlaridan olingan.

F. Dadamuhamedov yasagan "Bozband" toʻplami (1993).

"Igor polki jangnomasi"da rus xalqi "D.ning nabirasi" deb nomlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dajjol

**Dajjol** ( — aldamchi, firibgar) yoki **Masiyhi Dajjol** — Islom diniga koʻra, qiyomat oldidan paydo boʻladigan va dindorlarni Alloh koʻrsatgan toʻgʻri yoʻldan ozdiradigan bir koʻzi gʻilay odamsimon maxluq. U yovuzlik timsoli sifatida ezgulik tarafdorlari bilan jang qilib, oxir-oqibatda magʻlub boʻlishi haqida yozilgan.

## Koʻrinishi
Hadislarda dajjolni sochi koʻp va jingalak boʻlishi, koʻzi boʻrtib chiqqan, chap koʻzi gʻilay va ikki koʻzi orasida „kafora“ (yaʼni kofir) degan yozuv boʻlishi taʼkidlangan.

## Ishlari
Alloh odamlarni sinash uchun dajjolga turli narsalar, jumladan jannat va doʻzax, oʻlgan odamni tiriltirish, yomgʻir yogʻdirish, yerni hosildor qilish kaʼbi ishlarni qilish qudratini beradi. Soʻng u xudolikka davo qiladi, lekin oʻzidagi gʻilaylik, peshonasida yozuvni ketkaza olmasligi bilinib qoladi

U yer yuzidagi barcha joylarga boradi, lekin Makka va Madina shaharlariga kira olmaydi. Hadislarda bu ikki shaharni farishtalar qoʻriqlashi, Madina shahri yaqinida tuzli yerga dajjolni kelganini eshitgan kofir va munofiqlar uning oldiga borishi haqida aytilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar
Dagomeya

**Dagomeya** (Dahomey) — Benin davlatining 1975-yil dek.gacha boʻlgan nomi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dajla

**Dajla** (; ; ; ; ) — Turkiya va Iroqdagi daryo, qisman Suriya hududidan oʻtadi. Uz. 1850&nbsp;km, havzasining mayDajla 375 ming km². Turkiyaning jan.sharqidagi togʻlardan boshlanadi. Al-Qurn sh. yaqinida Furot daryosi bilan qoʻshilgach, Shatt ul-Arab deb ataladi va Fors qoʻltigʻiga quyiladi. Eng yirik irmoqlari: Katta Zab, Kichik Zab va Diala. Yuqori oqimi, asosan togʻlar orasidan, oʻrta va quyi oqimi Mesopotamiya tekisligidan oʻtadi. Qishda Mesopotamiyaga yoqqan yomgʻirdan, bahorda togʻlardagi qor va muzlarning erishidan toshadi. Oʻrtacha suv sarfi Bagʻdod sh. yaqinida 1240 m³/sek, maksimal suv sarfi 10000 m³/sek, minimal suv sarfi 150 m³/sek. Yogʻin kam yogʻishi, bugʻlanish va sugʻorishga sarflanishi natijasida quyi oqimida suvi ancha kamayib ketadi. Daryo koʻplab loyqa, qum, shagʻal oqizib keladi. Quyilish joyidan Bagʻdod sh.gacha (suv koʻpayganda Mosul sh.gacha) kema qatnaydi. Dajlaning Bagʻdod sh.dan jan.dagi vodiysida joylashgan bir necha yirik koʻl uning suvini bir meʼyorda oqishini taʼminlaydi. Dajla sohillarida Diyorbakir (Turkiya), Mosul, Bagʻdod (Iroq) sh.lari joylashgan. Suv ombori bor. Dajla va Furot daryolari oraligʻi qaDajla sivilizatsiya markazlaridan boʻlgan (u yerda mil. av. Bobil, Ossuriya, Shumer va Akkad kabi yirik davlatlar joylashgan edi).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jilDajla Toshkent, 2000-yil
Daika

**Daika** (ing . dike yoki duke — toʻsiq, tosh devor) — intruziv magmatik jism, parallel tekisliklar bilan chegaralanib, boʻshliqlardagi jinslar orasida yotadi. D. kupincha qattiqroq jinslardan tuzilganligi va atrofdagi jinslarning nurab yoki yuvilib ketishi natijasida joylarda devorga oʻxshab koʻtarilib qoladi. D. effuziv va intruziv jinslar yoki chuqur magma oʻchoqlariga bogʻliq boʻlgan alohida mintaqalarni yuzaga keltiradi. D. bir markazdan chiqqan radial va halqa koʻrinishlarida ham boʻladi. Baʼzan D. noyob foydali qazilmalarni topishda belgi hisoblanadi. Chatqol-Qurama, Molguzar, Qizilqum yassi togʻlari va b. togʻlarda uchraydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daymyo

**Daymyo** — oʻrta asrlarda Yaponiyadagi yirik mulkdor knyazlar. "D." istilohi 11-asrda paydo boʻlib, yirik mulkdorlarni anglatgan. 14—15-asrlardan 16-asr oxirigacha D.lar markaziy hokimiyatdan mustaqil boʻlishgan. Tokugava syogunlari hukmronligi davrida (1603—1867) mamlakat birlashtirilgandan soʻng , D.ga yerlarida olinadigan sholi hosili kamida 10 ming koku (1 koku = 150&nbsp;kg) ga yetgan yirik mulkdorlar mansub boʻlishgan. Knyazliklar iqtisodiy va maʼmuriy siyosiy birliklar hisoblanib, ichki ishlarda D. toʻla hokimiyatga ega edi. Lekin xukumat D.lar ustidan har tomonlama nazoratni kuchaytirib, ularning yerlarini qisqartirgan. 1867—68-yillardagi tugallanmagan burjua inqilobidan soʻng , D. 1869—71-yillarda oʻz yerlaridan mahrum boʻlishgan, knyazliklar urniga prefekturalar barpo etilgan. D.larga katta pul miqdorida tovon tulangan, D.larning bir qismi yirik pomeshchiklarga (mulkdorlarga), ayrimlari — aksionerlar va sanoatchilarga aylangan. Saroy zodagonlari (kuge) bilan birga D.lar (1884-yilda) oliy zodagonlar — kadzokuni tashkil etgan, u 1890—1945-yillarda Yaponiya parlamentidagi perlar palatasida katta imtiyozlarga ega boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daimler-Benz

**Daimler-Benz** – yetakchi nemis avtomobil konserni. 1926-yilda *Gottlib Daymler* va *[[Karl Benz|Karl Bens]]* tomonidan Germaniyaning Shtutgart shahrida tashkil etilgan. Asosan yengil va yuk avtomobillari, ogʻir yuk tortuvchi tyagachlar, kichik va katta yoʻlovchi avtobuslar, mikroelektronika, aviaapparatlar, aviadvigatellar va b. ishlab chiqaradi. Mersedes-Bens AG (yengil va yuk avtomobillari ishlab chiqarish, savdo va avtoservis), Daymler-Bens Industri — "AYEG" (mikroelektronika, dizel kuch agregatlari, avtomatlashtirish uchun texnika, telemexanika vositalari va b.), Daymler-Bens Aerospeys — "Daza" AG (aviatsiya, kosmonavtika, harbiy va fuqaro sunʼiy yoʻldoshlari tizimi va b.) va Daymler-Bens Inter Servis — "Debis" (moliyaviy xizmatlar koʻrsatish, sugurta, marketing xizmati, kommunikatsiya va aloqa xizmati, xalqaro savdo, koʻchmas mulk menejmenti) kompaniyalari konsern tarkibiga kiradi. Braziliya, Argentina, AQSH, Xitoy, Turkiya, Ispaniya, Italiya singari dunyoning 23 davlatida oʻz korxonalariga ega.

1993-yil "Mersedes-Bens AG" kompaniyasi bilan hamkorlikda Oʻzbekistonda yuk avtomobillari ishlab chikaradigan "Xorazm ishlab chiqarish birlashmasi" qoʻshma korxonasi tashkil etildi. 1996-yil Toshkent sh.da "D.-B.AG"ning Mar-kaziy Osiyo boʻyicha vakolatxonasi ochildi. 1998-yil "D.-B.AG" Amerikaning gigant korporatsiyasi "Kraysler" bilan qoʻshilishi natijasida dunyo avtomobilsozligida yetakchi kompaniya "Daymler-Kreysler" tashkil etildi. Yillik savdo oboroti 124 mlrd. nemis markasi. "D.-B.AG"ning dunyo boʻyicha korxonalarida 300 mingdan oshiq ishchi-xizmatchi ishlaydi (1998).

Hamid Azizqoriyev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dayr ul-Bahriy

**Dayr ul-Bahriy** () - Qadimgi Misr (Fiva yaqini)da qoyalar etagida (vodiy boʻylab) joylashgan meʼmoriy majmua: Firʼavn Mentuxotep I xotirasiga qurilgan ehrom (mil.av. 21-asr) kolonnadalar bilan oʻralgan, yirik piramidali, devorlari boʻrtma tasvirlar bilan bezatilgan (haykaltaroshlar Irtisen va oʻgʻli Senusert) xaroba qoldiqlari saqlangan. Vodiy orqali ehromga boriladigan uzun yoʻl (uz. 1200 m, eni 32 m) cheti devor va haykallar bilan toʻsilgan. Malika Xatshepsut xotirasiga qurilgan ehrom (mil.av. 16—15-asrlar, meʼmori Senmut) 3 ayvonli kolonnadalar bilan oʻralib, zinapoyalar orqali bogʻlangan. 200 dan ortiq haykallar va boʻrtma tasvirlar bilan bezatilib, yeriga kumush va oltin toʻshalgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dayriy Toshkandiy

**Dayriy Toshkandiy** (16-asr 2-yarmi — Toshkent — 17-asr boshlari) — shoir. Hayoti va ijodi haqida Mutribiyning "Tazkirat ush-shuaro" ("Shoirlar tazkirasi") asarida maʼlumot berilgan, sheʼrlaridan namunalar keltirilgan. Abdol sulshon (16-asrning 2-yarmi) saroyida xizmat qilgan, unga atab sheʼr va kasidalar yozgan. Sheʼrlari turli bayozlarda saqlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daysunxon

**Daysunxon** (1422-52) - oyrat xoni (1439-yildan). D. davrida hamma moʻgʻul yerlarini Oyrat xonligi qoʻl ostida (qisqa muddatga) birlashtirishga erishilgan; bu birlashtirish jarayonida muhim rolni D.ning 1-vaziri Esen oʻynagan. Taxt vorisligi va Xitoyga nisbatan siyosiy munosabat masalalari boʻyicha D. va Esen oʻrtasidagi kelishmovchilik oqibatida qurolli janjal kelib chiqqan, natijada D. oʻldirilgan, Esen esa bir oz vaqt oʻtgach, oʻzini buyuk xon deb eʼlon qilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dakana

**Dakana** — ayollar roʻmoli; odatda qora yoki oq satindan tayyorlanadi va soch farqini berkitib, sochni tutib turishga xizmat qiladi. Koʻproq oʻrta yoshli va keksa ayollar katta (koʻpincha oq doka) roʻmol tagidan oʻraydilar. Ayrim joylar (Fargʻona vodiysi)da durra, durracha ham deyiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dakar

**Dakar** — Senegal poytaxti. Gʻarbiy Afrikaning muhim sanoat, transport va savdo-moliya markazlaridan. Yashil Burun yarimorolida, muhim dengiz yoʻllari kesishgan yerda joylashgan. Iqlimi subekvatorial; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 22°, iyulniki 28°. Yillik oʻrtacha yogʻin 572 mm. Aholisi 2 mln. kishi (1998), 90% afrikaliklar; yevropaliklardan asosan fransuzlar yashaydi.

Dakarni 1857-yilda fransuzlar qalʼa sifatida bunyod etgan. 1895—1960-yillarda Fransiya mustamlakasi Senegalning, 1904—59-yillarda Fransiya *Gʻarbiy Afrikasining* maʼmuriy markazi. 1960-yildan Senegal poytaxti.

Dakar va uning atrofida mamlakat sanoat korxonalarining 80% joylashgan. Sanoat korxonalari asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlaydi. Dakarda yer yongʻoq yogʻi ishlab chiqaruvchi yirik zavodlar mavjud. Baliq konserva, pivo va un zavodlari, tamaki, gugurt, yigiruv va toʻqimachilik fabrikalari, kemasozlik, neft, sement, sovun va kimyo korxonalari, issiqlik elektr stansiyasi bor. Yirik dengiz porti. Dakar orqali chetga yer yongʻoq va uning yogi, fosfat chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dakarda universitet (1950), politexnika instituti, Afrikani oʻrganish instituti, Paster instituti, sanʼat maktabi, universitet kutubxonasi, muzeylar, teatr, hayvonot bogʻi va boshqalar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dakka

**Dakka**, Dhaka (hosildorlik maʼbudasi nomidan) — Bangladesh poytaxti. Gang-Brahmaputra daryosi deltasidagi port. Mamlakatning va Dakka viloyatining maʼmuriy siyosiy, iqtisodiy, madaniy va diniy markazi. Aholisi 3,8 mln. kishi (shahar atrofi bilan 7,4 mln., 1998).

Dakka Bengaliyaning eng koʻhna shaharlaridan, 1608—1717-yillarda uning poytaxti. XVII—XVIII-asr boshlarida xunarmandchilik va savdoning dunyodagi eng yirik markazlaridan boʻlgan. Dakkada ishlangan muslin (yupqa gazlama), kashta, oltin va kumushdan yasalgan buyumlar koʻp mamlakatlarda, jumladan Yevropada ham mashhur boʻlgan. Angliya istilosidan keyin (XVIII asr) Hindistonga Angliyadan koʻplab gazlamalar keltirila boshlagach, mahalliy hunarmandchilik va savdo inqirozga uchradi. XX asr boshida Dakka milliy ozodlik harakatining markazlaridan biri boʻldi. 1906-yilda Dakkada musulmonlar ligasi tuzildi. Pokiston davlati tashkil topgandan soʻng Dakka 1947—1971-yillarda Sharqiy Pokiston (Sharqiy Bengaliya)ning maʼmuriy markazi, 1971-yil dekabrdan, Sharqiy Bengaliya ozodlikka erishgandan soʻng vujudga kelgan Bangladesh Xalq Respublikasining poytaxti.

Dakka— muhim transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Dakka va uning atrofi, Narayanganj shahri bilan birga, mamlakat sharqiy qismining asosiy sanoat rayonidir. Mamlakatdagi ip gazlama, jun, oziq-ovqat, kimyo, metallsozlik, oyna, koʻn sanoatlarining asosiy qismi Dakkada joylashgan. Dakkaning koʻhna qismida Lal Bagh qalʼasi, Sat Gumbaz masjidi, Katta bozor (XVII asr), "Yulduzlar masjidi" (XVIII asr); Yangi shahar qismida universitet, Yangi masjid, Sanʼat instituti, Milliy kutubxona, xukumat idoralari va boshqalar bor.

## Gallery

File:National Assembly of Bangladesh (13).jpg|National Assembly of Bangladesh, lakeside
File:National Assembly of Bangladesh (10).jpg|National Assembly of Bangladesh, Backside.
File:Hatirjheel 2nd-bridge.jpg|Hatirjheel 2nd-bridge, Dhaka.
File:Crescent Lake - Chandrima Uddan (03).jpg|Krisent koʼli, Chandrima Uddan.
File:Mausoleum of Ziaur Rahman (11).jpg|Ziaur Rahman maqbarasi, Chandrima Uddan.
File:Hatirjheel (09).jpg|Hatirjheel
File:Martyr's intellectual monument at Rayerbazar.jpg|Shahidning ziyolilar memoriali


## Manbalar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daklar

**Daklar** — qad. shim.-frakiy kabilalari, Dunayning shim.dan Karpat tizma togʻlari etaklarigacha yoyilib yashaganlar. Detsebal (D. yoʻlboshchisi) davrida D.ning mardona qarshilik koʻrsatishlariga qaramay, 89, 101 — 102, 105—106-yillarda ular yashayotgan xududlar rimliklar tomonidan bosib olinib Dakiya provinsiyasiga aylantirilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dakota

**Dakota** (oʻzlarini shunday ataydilar), dakotasiu — AQSH va Kanadadagi siu guruhiga mansub indeys xalqi (Janubiy va Shimoliy D., Minnesota va Nebraska shtatlaridagi rezervatsiyalarda yashaydi. AQShda — 10 ming kishi, Kanadada — 3 ming kishi. Dindorlari — asosan, xristianlar (protestantlar va katoliklar), anʼanaviy diniy eʼtiqodlar ham mavjud. Xokasiu til oilasiga mansub dakota tilida soʻzlashadi. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, dakota tili turkiy tillarga qardosh boʻlgan. Masalan, turkiy tillardagi "ichuv", "ichmoq" — icu, yutuv, "yutmoq"Dakota qabilasining totem belgisi — ajdarho.

— Yuta, "esh" (biror ishda esh, sherik boʻlmoq) — ichi, "men" — "mi", "ikki"— ik va b. D. qabilasining totem belgisi — ajdarho surati hozirgi Qozon sh.ning gerbi bilan aynan bir xil boʻlib, undan tashqari u Volga bulgʻorlari zarb etgan tangalarda aks etgan. Shuningdek, u ramz sifatida qad. turkiy xalqlar, jumladan, Oʻrta Osiyodagi turkiy xalqlar orasida ham maʼlum boʻlgan. D.larning hunlarga aloqador boʻlishi mumkinligi haqida L.N. Gumilyov ham fikr bildirgan (yana qarang Indeyslar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Karimullin A. G., Prototyurki i indeysi Ameriki. Po sledam odnoy gipotezi, M., 1995.
Dakrioadenit

**Dakrioadenit** (yun. dakryon — yosh va aden — bez) — koʻz yoshi bezining yalligʻlanishi. Koʻpincha bir tomonlama boʻladi. D.ning oʻtkir va surunkali xillari bor. Dakrioadenit infeksion kasalliklar (gripp, tepki, angina, qizamiq va b. kasalliklar) natijasida paydo boʻlib, bunda yuqori qovoqning chakka sohasida ogʻriq, shish, qizarish kuzatiladi. Baʼzan shish oqibatida bez juda kattalashib, koʻz tirqishi torayib, koʻz soqqasini burun va ichki-past tomonga surib qoʻyadi. Bemorning boshi ogrib, tinkasi quriydi, temperaturasi koʻtariladi, quloq oldi limfa bezlari shishib, ushlaganda ogʻriydi. Yalligʻlanib shishgan yosh bezi kamdankam hollarda yorilib, yiring chiqadi yoki yosh bezining abssessga olib keladi. Sil, zaxm kabi umumiy kasalliklar oqibatida kelib chiqqan surunkali Dakrioadenit kam uchraydi. U asta-sekin boshlanadi, koʻz soqqasi oldinga yoki pastga, ichkariga siljiydi. Dakrioadenitga sabab boʻlgan asosiy kasallikka davo qilinsa, yalligʻlanish yoʻqolib ketadi. Bemorni faqat vrach davolaydi. Mahalliy (quruq issiq, UVCH) va umumiy davo: antibiotik va sulfanilamid preparatlar tavsiya etiladi. Yosh bezining yiringlashi roʻy bersa, jarroxlik usuli qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dakriotsistit

**Dakriotsistit** (yun. dakryon — yosh va kystis — xaltacha) — koʻz yoshi xaltachasining yalligʻlanishi. Yosh xaltachasini burun boʻshligʻiga tutashtirib turadigan yoʻlning bekilib qolishi sabab boʻladi. Bunda koʻz yoshi burunga ravon oʻtmaydi, keyinchalik butunlay oʻtmay qoladi. Bu yoʻlning bekilishiga koʻproq burun boʻshligʻi va uning atrofida joylashgan boʻshliqlar shilliq pardalarining yalligʻlanishi sabab boʻladi. Oʻtkir, surunkali va chaqaloqlar D.i farq qilinadi. Bemor koʻzining yoshlanishi va yiring chiqishidan shikoyat qiladi. Pastki qovoqning burun tomoni shishadi, qizaradi. Koʻp yosh oqadi, yiring chiqadi. Xaltachada toʻplanib qolgan yoshga biror infeksiya tushsa, xaltachaning shilliq pardasi yalligʻlanishi mumkin (surunkali D.). Yalligʻlanish xaltacha devoridagi toʻqimalarga oʻtib ketsa, oʻtkir yoki flegmonoz D. paydo boʻladi. Oʻtkir D.da bemorning boshi ogʻrib, temperaturasi koʻtariladi, umumiy ahvoli ogʻirlashadi. Yosh xaltachasining ustidagi teri shishib, qizaradi, burun va iyak tomonga tarqalishi mumkin.

Chaqaloqlar D. i yosh-burun kanalining burunga ochiladigan joyida boʻladigan pardaning bola tugʻilguncha soʻrilmay qolishi (toʻsiq borligi) natijasida vujudga keladi; klinik belgilari surunkali D.ga oʻxshab ketadi.

Bemorni vrach davolaydi. Oʻz vaqtida uni keltirib chikaruvchi sabab bartaraf etilishi lozim. Baʼzan jarroxlik usuli qoʻllanadi — dakriotsistorinostomiya qilinadi, yaʼni yosh xaltachasi bilan burun boʻshligʻi tutashtiriladi. Oʻtkir D.da antibiotik va sulfanilamid preparatlari yaxshi naf beradi. Agar yosh xaltachasining flegmonasida flyuktuatsiya paydo boʻlsa, uni ochib yiringi chiqariladi. Oʻtkir yalligʻlanish belgilari yoʻqolgandan soʻng operatsiya qilinadi. Chaqaloklar D.i yosh xaltachasini massaj qilish, yosh oqish yoʻllarini zondlash, kateterlash va yuvish bilan tuzatiladi; bular naf bermasa, ichki (endonazal) yoki dakriotsistorinostomiya operatsiyasi qilinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daktilo...

**Daktilo...** (yunoncha: daktylos — barmoq) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, oʻzi qoʻshilib kelgan soʻzga qoʻlga oidlik maʼnosi ifodasini beradi. Masalan, daktilografiya, daktilologiya.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daktilografiya

**Daktilografiya** (yun. daktilo... va ...grafiya) — barmoklar yordamida ifodalanadigan yozuv. Savodi boʻlgan kishining kar yoki kar-koʻrlar bilan daktilologiya, Brayl shrifti, imo-ishopa tili kabi usullardan tashqari yordamchi muomala qilish vositasi. Kar, kar-koʻr bilan muloqot qilishda soʻzlar oddiy harflar bilan qoʻl kaftiga barmoklar yordamida yoziladi. Agar kar, kar-koʻr kishining ogʻzaki nutqi rivojlanmagan boʻlsa, u ham oʻz fikrini suhbatdoshining qoʻl kafti yoki boshqa tekis sath (stol usti, kitob mukrvasi, taxta va b.)ga barmoqlari bilan yozib ifoda etadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daktilologiya

**Daktilologiya** ( [daktilo] — barmoq va  [logiya]) — nutq shakli; oʻziga xos tarzda qoʻl barmoklari yordamida gaplashish. Muayyan alifbodagi har bir "arfni ifodalash uchun barmoqlarga turlicha shakl beriladi. Daktilologiyada bir yoki ikkala qoʻl barmoqlaridan foydalanish mumkin (asosan oʻng qoʻl barmoqlaridan foydalaniladi). Daktilologiya kar, kar-soqovlarning oson va tez soʻzlashuviga imkon beradi. Kar va kar-soqovlar daktilologiya belgilarini koʻzi bilan qabul qiladi. Kar bolalar uchun bogʻcha va maktabning boshlangʻich sinflarida daktilologiyadan asosiy oʻqitish vositasi sifatida, shu maktabning yuqori sinflarida esa undan yordamchi oʻqitish vositasi sifatida foydalaniladi. Kar-soqovlarga taʼlim berishda daktilologiya birdan-bir muomala vositasidir.

## Yana qara

* Imo-ishora tili

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daktiloskopiya

**Daktiloskopiya** (yun. daktylos -barmoq, skopeo — qarayman) — qoʻl barmoqlari uchidagi teri izlariga qarab, shaxsni aniqlash usuli. Bu izlar ariqcha va doʻngalak shaklidagi nozik chiziqlardan iborat boʻlib, yoysimon, sirtmoqli va gajakdor naqshlar hosil qiladi. Ular har bir shaxsda oʻziga xos, boshqalarda qaytarilmaydigan, umrbod oʻzgarmaydigan, zararlansa qayta tiklanadigan xususiyatlarga ega. Daktiloskopiyadan bir yarim asrdan buyon deyarli barcha mamlakatlarda jinoyatchilarni roʻyxatga olish va qidirib topish vositasi sifatida foydalaniladi.
Dala aprobatsiyasi

**Dala aprobatsiyasi**, dala ekinlari aprobatsiyasi — navdor ekinlar, mevali daraxtlar va rezavorlar hosilining urugʻlik sifatida foydalanishga yaroqliligini aniqlash, navdorlik sifatini belgilash, urugʻchilik qoidalarining bajarilishini tekshirish. Aprobatsiya oʻtkazish Oʻzbekistonda davlat tadbiriga kiradi. Dala ekinlari aprobatsiyasi dalada (D. a.) va don omborxonalarida (makkajoʻxori soʻtalari ombor aprobatsiyasi) kuzatish yoki tanlab kuzatish va aprobatsiya materialini tahlil qilish bilan oʻtkaziladi. Har bir ekin turi uchun oʻziga xos D.a. usuli ishlab chiqilgan. Bunda ekinning yetilishi, muddati, navdorligi, serhosilligi va zararkunanda hamda kasalliklarga chidamliligi eʼtiborga olinadi. D. a. uchun aprobatsiyachi agronom boshchiligida maxsus guruh yoki alohida komissiya tuziladi. Eng avval har qaysi dalada qanday nav (urugʻlik) ekilgani tegishli hujjatlarga qarab aniqlanadi. Navning tozaligini aniqlash uchun maydon diagonali boʻylab har yerdan oʻsimlik namunalari olinadi. Namunadagi asosiy navga oid oʻsimliklar sanalib, ular jami oʻsimliklarga nisbatan necha foizni tashkil etishi, kasallik va zararkunandalardan, begona oʻtlar, karantin oʻtlardan tozaligi aniklanadi. Mas, paxtachilikda D. a. gʻoʻzaning 1-, 2- va 3- reproduksiyalari ekilgan maydonlarda oʻtkaziladi. Agar bu reproduksiyalar ekilgan maydonlardan rejadagi urugʻlik paxtani tayyorlash imkoniyati boʻlmasa, toʻrtinchi va soʻnggi reproduksiyali maydonlarda ham D. a. oʻtkaziladi. Yangi navlar va urugʻi kamchil navdor gʻoʻzalar ham aprobatsiya qilinadi. D. a.ga qadar paxta dalalari zararkunanda va kasalliklardan tozaligiga qarab 4 guruhga boʻlinadi: mutlaqo toza dalalar; gommoz bilan 5% gacha, vilt bilan 10% kasallangan dalalar; gommoz va vilt bilan 20% kasallangan dalalar; 20% dan koʻproq kasallangan dalalar. Urugʻlik paxta har qaysi guruh dalalaridan alohida terilib, paxta quritish-tozalash zavodlariga ham alohida topshiriladi.

D.a. natijalariga asosan dalolatnoma tuziladi. Aprobatsiya dalolatnomasi tayyorlanadigan urugʻning miqdori va sifatini koʻrsatadigan rasmiy hujjat hisoblanadi.

Abdurahim Ermatov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala ishlari sifatini baholash

**Dala ishlari sifatini baholash**, texnologik brakeraj — tuproqqa ishlov berish, ekinlarni parvarish qilish va hosilni yigʻib olishdagi ish sifatining texnologiya talablariga muvofikligini aniqlash. Barcha agrotexnologiya tadbirlari siklini oʻz vaqtida va sifatli qilib oʻtkazish qishloq xoʻjaligi ekinlaridan yuqori hosil olishning asosiy shartidir. Tuproqqa ishlov berishning quyidagi usullari nazorat qilinadi va baholanadi: yer haydash, ekish, kultivatsiya, angʻizni yuza yumshatish va boronalash ishlari sifati. Yerning haydalish chuqurligi va shudgorning tekisligi, haydalmay qolib ketgan joylar bor-yoʻqligi, haydalgan yerning oʻydim-chuqurligi yoki bir tekisligi, tuproqning yumshash, maydalanish darajasi, ekin qoldiqlarini, begona oʻtlarni, oʻgʻitlarni koʻmish va tuproqqatlamini agʻdarish; kultivatsiya va yuza yumshatishda tuproqqa ishlov berish chuqurligi va tekisligi, begona oʻtlarni toʻla yoʻq qilish, boronalashda yer yuzasini yumshatish va tekislashning sifati tekshiriladi. Diametri 5 sm dan ziyod kesaklar 20% dan yoki 1 m2 dagi katta kesaklar soni 10 donadon ortmasa, ishlov sifati yaxshi deb hisoblanadi. Qatlam koʻtarilishi 3—4 sm dan ortmasligi kerak. Ekish sifati koʻrsatkichlari uning oʻz vaqtida oʻtkazilganligi, xatosi yoʻqligi, urugʻlarning qatorlarga bir tekis tushishi, qatorning toʻgʻriligi va qator oralarining bir xilligi va b. ekish seyalkasi ishlab turganda baholanadi. Bu baho ekin unib chiqqandan keyin tasdiqlanadi. Maysalar qiygʻos unib chiqqan boʻlsa, ekish sifati yaxshi, nihollar siyrak (20% gacha) boʻlib qolsa, ekish sifati qoniqarli, siyraklik koʻp boʻlib (20% dan ortiq) va qator oralari kengligi har xil boʻlib qolgan boʻlsa ekish sifati qoniqarsiz deb hisoblanadi. Bunday ekinlar brakka chiqariladi va qayta ekiladi. Kator oralariga ishlov berish sifatiga ish organlarining oʻtish zonasidagi begona oʻtlarni toʻla yoʻq qilishi, oʻsimlikning shikastlanish darajasi, tuproq yuzasidagi kesaklarning mayda-yirikligigacha qarab baho beriladi. Tuproqqa toʻgʻri ishlov berilganligini koʻrsatadigan mezonlar — 0,1&nbsp;mm dan 10 mmgacha boʻlgan kesaklarning 40% gacha boʻlishi, 50&nbsp;mm va undan katta kesaklarning boʻlmasligidadir. Bunga erishish uchun qator oralariga sugʻorishdan keyin ishlov beriladi. Vegetatsiya davrida sugʻorish sifati egatning boshidan to oxiriga qadar tuproq qatlamining bir tekis namlanganligiga qarab baholanadi. Hosilni yigʻib-terib olish dehqonchilikdagi ishlarning yakunlovchi pallasidir. Yigʻim-terim ishlari eng qulay qisqa muddatlarda, nobudgarchilikka yoʻl koʻymay oʻtkazilishi kerak. Masalan, paxtachilikda terim goʻza tuplaridagi kusaklarning 55—60% ochilgan vaqtda boshlansa, mashina ochilgan paxtaning kamida 80%ni terib olsa, mashina yerga toʻkib-tushirib yuboradigan koʻsaklar har qatorda 2–3 m masofada kupi bilan bittadan boʻlsa, paxta terimi sifatli hisoblanadi. Yerga toʻkilgan paxta miqdori hosilning 2% dan ortmasligi kerak. Har tupda ochilgan paxtani terib olish 75% dan kam boʻlganda terish qoniqarsiz hisoblanadi.

Dala ishlari sifatini bosh pudratchilar, agronomlar, oʻzaro tekshirish brigadalari tekshiradilar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala sichqonlari

**Dala sichqonlari** () -xomyaklar oilasining kenja oilasi, baʼzan alohida oila sifatida karaladi. Tanasining uzunligi 10–12 sm, baʼzi turlari 36 sm gacha. Kurak va oziq tishlari doimo oʻsib turadi. Shim. yarim shardagi barcha qitʼalar va orollarda tarqalgan. Yil davomida faol hayot kechiradi. Koʻpchiligi koloniya boʻlib yashaydi. 43 turi maʼlum. Dala sichqonlariga lemminglar, ondapgralar, koʻrsichqonlar, kulrang Dala sichqonlar, suv sichqonlari va shu kabilar kiradi. Asosan oʻsimliklarning yer ustki qismi bilan oziqlanadi, baʼzi turlari oziq gʻamlaydi. Koʻpchilik turlari tulyaremiya, leptospiroz kasalliklar mikroblarining tabiiy tashuvchisi hisoblanadi yoki ekinlarga ziyon keltiradi. Ondatralar va suv sichqonlari muynasi uchun ovlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala tarixi daftari

**Dala tarixi daftari**, temir daftar, almashlab ekish dalalari tarixi daftari — xoʻjalikning agroishlab chiqarish hujjati; almashlab ekishdagi har bir dalaning tarixi va xoʻjalikning dehqonchilik madaniyatida erishgan yutuqlari aks etadi. Daftarda jami yer fondi maydoni, ekin maydonlari tarkibi, tuproqlar tasnifi, tuproqni ishlash usullari, oʻgʻitlash tizimi kabi maʼlumotlar yilma-yil qayd etib boriladi. Daftar dehqonchilikni ilmiy asoslangan usulda olib borilishini nazorat qilish imkoniyatini beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala chumchugʻi

**Dala chumchugʻi** (Passer montanus L.) — chumchuqsimonlar turkumi toʻqimachilar oilasiga mansub qushlarning bir turi. Vazni 20—25 g . Boshqa chumchuqsimonlardan boshining ensa qismi qoʻngʻir, oq rangli chakkasida qoramtir dogʻlari hamda qanotlarida ikkitadan oqish yoʻli boʻlishi bilan farq qiladi. Yevrosiyoning deyarli hamma joyida tarqalgan. Asosan oʻtroq yashaydi, faqat arealining shim. qismidan qishda jan.roqqa koʻchadi. Butalar orasiga, bogʻlar va xiyobonlardagi daraxtlar tanasi yoki yerdagi yoriqlarga uya quradi, unga 4—8 ta (odatda 5—6 ta) oq yoki kulrang mayda qoramtir dogʻli tuxum qoʻyadi. D.ch. shim. hududlarda hasharotlar bilan oziqlanib birmuncha foyda keltiradi. Ammo dehqonchilik rivojlangan qududlarda pishib yetilgan donli ekinlar va mevalarni yeb katta ziyon yetkazadi. Soni koʻp boʻlgan joylarda D.ch.ga qarshi kurash olib boriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala shpatlari

**Dala shpatlari** — Yer poʻstida eng koʻp tarqalgan, karkasli silikatlar kichik sinfiga mansub jins hosil qiluvchi minerallar guruhi. Yer poʻsti ogʻirligining 50% ini tashkil etadi. K, Na, Ca, Va alyumosilikatlarning izomorf qorishmalari. taxminan 60% magmatik, 30% metamorfik jinslarda, 10% qumtosh va konglomeratlarda uchraydi. Rangsiz, tarkibida uchraydigan gematit qoʻshimchalarga qarab och kulrang , oq, yashilroq (albit, anortit), och pushti, qizil (ortoklaz), yashil (amazonit) boʻladi. Qattiqligi 6—6,5. Zichligi 2,6—2,8 g/sm3. Dala shpatlari kimyoviy tarkibiga koʻra 3 guruhga: natriy-kalsiyli — plagioklazlar; ishqorli (kaliy-natriyli) — sanidin, ortoklaz, mikroklin, anortoklaz va b.; kam uchraydigan kaliybariyli — gaalofanlarga boʻlinadi. Dala shpatlari monoklin (gialofan, ortoklaz) va triklin (plagioklaz, anortoklaz, mikroklin) singoniyasida kristallanib, shakllari bir-biridan kam farq qiladi. Koʻpincha plastinka, prizma (ortoklaz, mikroklin, gialofan) koʻrinishida boʻladi. Dala shpatlarida qoʻshaloq kristallar koʻp uchraydi. Kaliy-natriyli D.sh. oddiy qoʻshaloklar, natriy-kalsiyli (plagioklazlar)da murakkab qoʻshaloqlar hosil qiladi. Sanidinda Si va Al tartibsiz, mikroklinda tartibli joylashgan. Yuqori temperaturada kristallanadigan kaliynatriyli Dala shpatlari tartiblangan. Plagioklazlar yuqori (Si, Al tartibsiz joylashgan) va past temperaturada (Si, Al tartibli) kristallanadi va shuningdek, oraliq turlari boʻladi. Dala shpatlari tog jinslarini tasniflashda asos boʻlib xizmat qiladi. Togʻ jinslarining muhim turlari: intruziv — granitlar, siyenitlar, dioritlar; effuziv — andezitlar, bazaltlar; metamorfik — gneyslar, slanetslar asosan Dala shpatlaridan tashkil topgan. Choʻkindi jinslarda Dala shpatlari mineral boʻlaklari uchraydi. Oydagi togʻ jinslarida (oy bazaltlari, gabbro, anortozitlar) faqat plagioklazlar aniklangan. D.sh. tarkibining keng variatsiyaliliga tufayli geologik-petrografik tadqiqotlarda muhim rol oʻynaydi. Sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan yirik kristallari pegmatitlarda kvars, koʻpincha slyudalarning yirik kristallari bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonning gʻarbi (Ketmonchi, Lolabuloq, Langar) va Rossiya Federatsiyasining shimoliy-gʻarbida pegmatitlar koʻp. Amazonitning mashhur konlari Rossiya Federatsiyasidagi Ilmen togʻlarida, tovlanuvchi plagioklazlar Uralda, qoramtir labradoritlar Ukrainada topilgan. Dala shpatlarining nurashi natijasida kaolin konlari, tropik, subtropik iqlim sharoitida laterit mahsulotlari vujudga keladi. Dala shpatlarining chiroyli tovlanadigan oy toshi, avantyurin, Labrador, amazonit xillari bezak buyumlari tayyorlashda, ayrim xillari elektr izolyatorlar, farfor va sement, oyna-shisha tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
*LL.Hamraboyev I. H., RajabovF. Sh., Petrografiya asoslari, T., 1984.
Dala qandalasi

**Dala qandalasi** (Lygus pratensis L.) — hammaxoʻr hasharot; D.q.ning kattaligi 3,5—4 mm, rangi yashil, qora naqshlari, qanotining ustki qismida, koʻkragining ost tomonida dogʻlari bor. Tanasi choʻziq, tuxumsimon. Lichinkasi kichikligi va qanotsizligi bilan voyaga yetgan qandaladan ajralib turadi. Tuxumi 1 mm. Qand lavlagi (nihollari va urugʻi), dukkakli oʻtlar, koʻpchilik tolali, moyli, dorivor, sabzavot va manzarali hamda gʻalla ekinlariga katta zarar keltiradi. Zararlangan shona, gul va mayda tugunchalar batamom toʻkilib ketadi, zararlangan koʻsaklarda botiq qora dogʻlar paydo boʻladi, mayda koʻsaklarning shakli qingʻir-qiyshiq boʻlib, tolasi yetilmay vaqtidan oldin ochiladi (hosil 60% gacha kamayishi mumkin). D. q. yetuk hasharot holatida turli oʻsimlik qoldiqlari ostida qishlaydi. Mavsumda 3—4 marta nasl beradi.

Kurash choralari: erta bahorda dalani begona oʻtlardan tozalash, kuzda esa zararkunanda shuvoqda toʻplanishini hisobga olib, qandalaga qarshi tegishli preparatlarni qoʻllash, ehtiyoj tugʻilganda D. q.ga qarshi detsis, super-zipak, simbush, siraks yoki fostak preparatlaridan birini belgilangan meʼyorda qoʻllash tavsiya etiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala gʻozi

**Dala gʻozi** (Anser fabalis Lathem) — gʻozsimonlar turkumi oʻrdaklar oilasiga mansub qushlarning bir turi. Vazni 2,75—4,5&nbsp;kg . Boshqa gʻozlarga nisbatan koʻproq quruqlikka moslashgan. Yerda yengil yuradi va tez yuguradi, suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. D.gʻ. Yevrosiyoning hamma hududlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda uchib oʻtish davrida uchraydi. Gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz va Qora dengiz sohillarida hamda Oʻrta Osiyoda (Zarafshon vodiysining quyi qismida) qishlaydi. Suv yaqinidagi quruq joylarga, orollarga uya quradi. Uyaga 3—6 (odatda 3—5 ta) tuxum qoʻyadi. Tuxumlarni modasi taxminan 25 kun bosadi. D.gʻ. ochib chiqqan joʻjalarni yirtqich qushlardan xavfsizroq joyga koʻchiradi. Joʻjalari 1,5 oyda uchirma boʻladi. Yiliga bir marta tullaydi. Shu davrda koʻp miqdorda ovlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalaylama

**Dalaylama** [moʻgʻulcha dalay — soʻngsiz (donolik) va lama] — Tibetdagi lamaizm ruhoniylari boshligʻining unvoni. 1391-yilda joriy etilgan. Birinchi D.-l., rivoyatga koʻra, 1351-yilda tugʻilgan. Lamaizmda Dalaylama-l. tirik xudo sifatida dindorlar orasida katta eʼtiborga ega. U oʻlganda oliy lamalardan tuzilgan maxsus komissiya yangi tugʻilgan tibetlik chaqalokdar orasidan D.-l.ning ilohiy mohiyati mujassam boʻlgan goʻdakni qidirib topadi. U monastirga joylanib, maxsus tarbiyalanadi. hozirgi— 14-Dalaylama Lamaizmda Ten-zin Gyatso.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalaynor

**Dalaynor**, Xulunchi — Xitoyning shim.-sharqidagi koʻl, Ichki Mongoliyaning shim.da. Mayd. 1100&nbsp;km². Chuq. 6–9 m, suv sathining bal. 539 m. Koʻlga quyiladigan suvning miqdoriga qarab, uning maydoni oʻzgarib turadi. D.ga Kerulen va Orchun-Gol daryolari quyiladi. D. suvining sathi koʻtarilgan vaktlarda suv Loyqa nomli irmoqdan oqib chiqib Argun daryosiga quyiladi. D.ning qirgʻoklari past, yassi, suvi chuchuk, baliq koʻp.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dʼalamber Jan Leron

D’Alamber (D’ Alembert) Jan Leron (1717-yil 16-noyabr - Parij - 1783-yil 29-oktaybr) — fransuz maʼrifatparvari, matematigi va faylasufi. Parij Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1754). 1751—1757–yillarda Deni Didro bilan birga "Ensiklopediya"ni nashr qilgan. Matematika, gidrodinamika, astronomiya, fizika fanlarini rivojlantirishga hissa qoʻshgan. Mexanikada dinamika masalalarini statika usullari bilan yechish uning nomi bilan ataladi (D’Alamber prinsipi). Bu prinsipning mumkin boʻlgan siljishlar prinsipi bilan mantiqiy birlashishi — D’Alamber — Langranj prinsipini tashkil etadi. Moddiy sistemalar harakatining differensial tenglamalarini tuzish qoidalarini ifodalab bergan. Sayyoralarning oʻz orbitasidan chetga chiqishi nazariyasini asoslagan. Ilmiy ishlari differensial tenglamalar, qatorlar nazariyasi, algebraga oid. D’Alamber dunyoqarashiga dualizm xos. D’Alamber falsafada sensualizm mavqeida turib, moddiy olamdagi predmet va hodisalarning obyektiv mavjudligini va ularning sababiy bogʻliqligini eʼtirof etgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Dʼalamberlangranj prinsipi

**D’alamberlangranj prinsipi** — mexanikaning asosiy prinsiplaridan biri; har qanday ideal bogʻlanishli mexanik sistemalardagi harakatlarning xususiyatini aniqlaydi va shu sistemalarga tegishli dinamik, statik masalalarni yechish usullarini beradi. J. D’Alamber va J. Langranj nomi bilan ataladi.

D.—L. p.ga asosan, har qanday ideal bogʻlanishli mexanik sistemalarning haqiqiy harakati uchun vaqtning har bir lahzasida barcha faol va inersiya kuchlarining bajargan elementar ishlari yigʻindisi nolga teng.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalachilik

**Dalachilik** — dehqonchilikning asosiy tarmoqlaridan biri; koʻpincha bir yillik texnika, don, sabzavot-poliz, ozuqa (yem-xashak) ekinlarini yetishtirish tizimi. Sugʻorma dehqonchilik zonalarida bugʻdoy, gʻoʻza, kartoshka, makkajoʻxori, beda, dukkakli don va b. ekinlar dala ekinlari hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil