Sankt-Peterburgda Tu-154 halokati

**Sankt-Peterburgdagi Tu-154 halokati** 2008-yil 30-iyun dushanba kuni Sankt-Peterburgdagi Pulkovo aeroportida sodir boʻlgan. Aeroflot Rossiya havo yoʻllari kompaniyasining Tu-154M yoʻlovchi samolyotining aviatsiya halokatiida hech kim halok boʻlmagan.
## Samolyot
Tu-154M seriya raqami 89A825 (seriya-0825) 1990-yilda Kuybishev aviatsiya zavodi tomonidan ishlab chiqarilgan. Samolyot SSSR Fuqarolik aviatsiyasi vazirligiga topshirilgan, unga CCCP-85667 roʻyxatga olish raqamini bergan va u yerda 8-fevralda ishlay boshlagan. 1994-yilda Magadan eskadroni Mavial aviakompaniyasiga aylantirilgandan soʻng, 85667 borti ikkinchisining flotiga oʻtgan. 2002-yilda bortdagi EP-LCD ostida layner Eronning Kish Air aviakompaniyasiga ijaraga berilgan. 2004-yilda yana bortda RA-85667 bilan Vladivostok Airga ijaraga berilgan, shundan soʻng 2005-yilda Mavialga qaytga. 2007-yil 19-martda samolyot Aeroflot-Rossiya havo yoʻllari tomonidan sotib olinga. Bu AQShda parvoz qilishga ruxsat berilgan ikkita Aeroflot samolyotidan biri boʻlgan.
## Baxtsiz hodisa
Samolyot Sankt-Peterburgdan Moskvaga SU-846 ichki yoʻlovchi reysini amalga oshirayotgan edi. Uning ekipajida 9 kishi boʻlib, komandiri (FAC)  boʻlgan. Samolyot bortida 103 nafar yo‘lovchi, jumladan, 2 nafar bola bo‘lgan. Soat 15:48 da, taxminan 60&nbsp;km/soat tezlikda samolyot ekipaji kuchli zarbani his qilganda, parvoz boshlangan, shundan soʻng birinchi (chap) dvigatelda tezlik nolga tushgan. Dvigatel nosozligini tan olgan ekipaj darhol parvozni toʻxtatgan. Chap dvigatel D-30KU-154 (seriya raqami−03059338912424) tekshirilganda, u nominal rejimga yetgan, past bosimli kompressorning birinchi bosqichining 40-01-577 diski vayron boʻlgani aniqlangan. Avtomatik yong‘in o‘chirish tizimi o‘z vaqtida ishlagani bois dvigatel nosozligi natijasida yong‘in sodir bo‘lmagan. Samolyotdagi 112 kishidan hech biri jabrlanmagan; samolyotning oʻzi Pulkovo aeroportidagi zahiraga qoʻyilgan.
## Sugʻurta toʻlovlari
85667 dona „Moskva“ kompaniyasi („SK Moskva“ OAJ) tomonidan „shikastlanish“ xavfi ostida 1  AQSh dollariga sugʻurta qilingan, oʻsha paytdagi kurs boʻyicha  rubl 51 tiyin boʻlgan. Samolyotni qayta tiklashga kelsak, 2008-yil sentyabr oyida oʻtkazilgan baholashga koʻra, restavratsiyani taʼmirlash 43 000 000 rublni tashkil qilgan va barcha hisob-kitoblardan soʻng umumiy qiymati Sankt-Peterburgdan  yetkazib berish bilan birga 69 306 319 rubl 64  yetgan. Taʼmirlash xarajatlari sugʻurta toʻlovlaridan sezilarli darajada oshgan va shuning uchun samolyotni qayta tiklash iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas deb topilgan. 2009-yilning avgust oyida Tu-154 metallolomga aylantirilgan.
## Sabablari

Federal davlat muassasasi Havo transportida parvozlar xavfsizligi davlat markazi 40-01-577 yiqilgan diskni oʻrganishni oʻtkazgan. 2008-yil 21-oktyabrda 9297 I/103-sonli xulosani chiqargan. Sirt yaqinida koʻplab oʻchoqlar topilgan, ular pichoq uchun truba va disk jantining orqa uchida hosil boʻlgan burchak hududida joylashgan. Pichoqlarning yuqori chastotali tebranishlari va dvigatelning ishlash paytida yuzaga kelgan past chastotali tebranishlar diskning tabiiy tebranishlarini keltirib chiqargan, bu oxir-oqibatda tsiklik yukni yaratgan, bu esa oʻz navbatida charchoq yoriqlari paydo boʻlishiga olib kelgan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, sinish zonasida saqlanib qolgan tolali tuzilma tufayli yuqori darajadagi qoldiq stresslari boʻlgan, bu disk materiali ish paytida yuklanish sharoitlariga juda sezgir boʻlib chiqgan, buning natijasida kvazi moʻrt sinish paydo boʻlgan. Zonalar sezilarli uzunlikka ega boʻlgan qirrali relyef shaklida shakllangan. Disk materiali juda moʻrt boʻlib chiqga. 2008-yil 23-dekabrda yakuniy hisobot tasdiqlangan, unga koʻra jiddiy aviatsiya hodisasiga olib kelgan past bosimli kompressorning birinchi bosqichi diskining yoʻq qilinishi operatsion qoidabuzarliklar tufayli emas, balki dizayn bilan bogʻliq boʻlgan. Ishlab chiqarish nuqsoni, yaʼni dvigatel ishlab chiqaruvchisi „Saturn“ ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi aybi bilan sodir boʻlgan.
## Effektlar
Sankt-Peterburgdagi voqeadan soʻng, Aeroflot aviakompaniyasi 2008-yilning oxirgi choragidan boshlab oʻz parkida qolgan barcha Tu-154 samolyotlarini foydalanishdan chiqarishni qaror qilingan, ularni Airbus A320 oilaviy samolyotlari bilan almashtirib, 2010-yilga kelib bu oʻtishni toʻliq yakunlagan. 2011-yil mart oyida Tu-154 samolyotlari bilan sodir boʻlgan bir nechta intsidentlar va hodisalardan soʻng (masalan, Domodedovo va Ijmaga favqulodda qoʻnish) Rosaviatsiya 2011-yil iyun oyidan boshlab Tu-154M samolyotlarini uchta asosiy kamchilikni bartaraf etgunga qadar vaqtincha toʻxtatish tavsiyasini berilgan: nosozlik signalizatsiya batareyasining yoʻqligi, yonilgʻi nasoslarining oʻchirilgan holati haqida signalning yoʻqligi, shuningdek D-30KU-154 individual dvigatellarida past bosimli kompressorning birinchi bosqichi diskida charchoq yoriqlari muammosi boʻlgan. Mavjud maʼlumotlarga koʻra, 2020-yil iyun holatiga koʻra, Rossiya aviakompaniyasi tomonidan faqat bitta Tu-154—Alrosadagi RA-85757 borti boʻlgan (ushbu samolyotning parvoz sertifikati 2020-yil 30-oktyabrda tugagan).
## Manbalar