Chalbi choʻli

**Chalbi choʻli** — Keniyaning shimolida, Efiopiya bilan chegaraga yaqin hududda joylashgan kichik choʻl. Turkana koʻlidan sharqda joylashgan va Shimoliy Horrni oʻz ichiga oladi. Marsabit choʻl hududiga yaqin boʻlgan eng yaqin yirik shahar markazi hisoblanadi.

## Etimologiya
Gabbra xalqi tilida chalbi „yalangʻoch, shoʻr joy“ degan maʼnoni anglatadi.

## Joylashuvi va tavsifi

Chalbi choʻli Marsabit togʻi va Turkana koʻli oʻrtasida joylashgan. Maydoni 1000 km 2 dan ortiq, uzunligi 110 km va kengligi 10 dan 20 kmgacha boʻlgan masofani qa, rab oladi.

Hudud qadimgi koʻl tubidan hamda, toshli va lavali hududlardan iborat. Qadimgi Chalbi koʻli taxminan 10 000-11 000 yil oldin sayoz koʻl boʻlgan. Lava tepaliklari boshqa tekislik mintaqasida baʼzi balandliklar oʻzgarishiga sabab boʻlgan. Tuproq quruq loy va tuz birikmasidan iborat. Yomgʻir yogʻsa, zamin yumshoq, yopishqoq yuzaga aylanadi.

Chalbi choʻli Keniyaning muhim geoziti sifatida tan olingan. Hududda saqlanib qolgan qazilma qoldiqlari Sharqiy Afrikadagi toʻrtlamchi davr iqlimini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Ushbu qazilmalarga Nil perchi kabi suv hayvonlari qoldiqlari misol boʻladi. Bu, shuningdek, mineral eugsteritning maskan hisoblanadi.

### Iqlim
Chalbi — yomgʻirli soyali choʻl. Yillik oʻrtacha yogʻingarchilik 150 mm ga yaqin, (yoki 350 mm gacha yetishi mumkin) yilning ikki yomgʻirli mavsumi boʻlsa-da, lekin yogʻingarchilik odatda tartibsiz holda yuz beradi va baʼzi yillarda bu hududda deyarli yogʻingarchilik boʻlmaydi. Masalan, 1973-yilda yogʻingarchilik miqdori atigi 7 mm ni tashkil etgan. Shu bilan birga, potentsial bugʻlanish 2600 mm dan oshadi. Choʻl chetida koʻplab buloqlar boʻlib, ular suv va oʻt-oʻlan vohalarini yaratadi.

Vaqti-vaqti bilan yomgʻir kuchli jala shaklida yogʻadi va suv qattiq choʻl yuzasi va yer usti chuqurliklaridagi hovuzlar orqali oqadi. Favqulodda yogʻingarchilik yillarida bir necha oy davomida qurimaydigan vaqtinchalik koʻllar hosil boʻladi. Bunday holat 1978-yilda sodir boʻldi, vaqtinchalik koʻl 50 sm chuqurlikka ega boʻlib, suvda suzuvchi qushlar undan foydalanishi uchun yetarlicha vaqt davomida oʻz holatini saqlab, qurimay turdi.

Chalbi choʻlida kuchli shamollar tez-tez boʻlib turadi. Aslida, bu hudud dunyodagi eng kuchli va barqaror shamol tizimlariga ega. Hudud yiliga 50 kundan ortiq shamol tezligini soatiga 50 kilometrdan ortiq boʻlgan holatiga duch keladi. Qum boʻronlari mintaqaning oʻziga xos xususiyati hisoblanadi.

### Hayvonot dunyosi
Mintaqada quyidagi oʻtxoʻr hayvonlarni uchratish mumkin: oriks, Afrika fili, Somali tuyaqushi, Grevi zebrasi va toʻrsimon jirafa. Ilgari bu hududda qora karkidon yashagan, biroq ularni ovlab, yo‘q bo‘lib ketishiga sababchi boʻlishgan. Yirik yirtqichlar gildiyasidan, mintaqada faqatgina afrikalik sherlar yashaydi.

### Oʻsimlik dunyosi
Yuqori shoʻrlanish sababli choʻl hududida oʻsimliklar turi juda kam. Chalbi choʻlining koʻp qismi taqir va giyohsiz hududlardan tashkil topgan. Oʻsimliklar oʻsadigan joylar odatda mavsumiy yogʻingarchiliklardan keyin irmoq oqimlari yaqinida hosil boʻladi. *Salvadora persica*, *Acacia tortilis* va *Cordia sinensis* Chalbining drenaj tizimi atrofidagi hududlarda oʻsishi mumkin, lekin choʻlda oʻsadigan oʻsimliklarning aksariyati bir yillik oʻsimliklardir. Bunday oʻsimliklardan biri *Drakebrockmania somalensis* hisoblanadi. Koʻp yogʻingarchilik yillarida bu hududlarni *Aristida adscensionis* va *A.mutabilis* kabi oʻtlar bilan qoplanganligini koʻrish mumkin. Baʼzi oʻsimliklar oʻsadigan yana bir mintaqa — sobiq koʻl tubi hisoblanadi. U yerdan *Lagenantha nogalensis oʻsimligini* topish mumkin. Shuningdek, choʻlning chekkalarida *Dasysphaera prostrata* yoki *Hyphaene coriacea* kabi oʻsimliklarni uchrab turadi.

## Yashash maskanlari
Gabbra chorvadorlari Keniyaning bu hududida istiqomat qiladilar. Bu koʻchmanchi xalq qadimdan echki va qoramol, tuya boqishadi. Mintaqada Rendil, Dasanech yoki Turkana kabi bir qancha boshqa chorvador qabilalari ham yashab kelmoqda.

### Texnologiya
Afrikadagi eng yirik shamol stansiyasi choʻlning gʻarbiy chekkasida joylashgan. Afsuski, shamol elektr stantsiyasidan keladigan foyda mahalliy jamoalarga yetib bormaydi.

## Manbalar