Yatrogeniya nima?

**Umarov.S Burxonov.Sh Adashova.B Toshquvvatova.F**

(Samarqand davlat tibbiyot universiteti)

**Ilmy raxbar: A.E.Kubayev**

**Yatrogeniya**-tibbiy xodim tomonidan beixtiyor holatda qilingan xato.

**Antonatsiya;** yatrogeniya tushinchasi va kelib chiqishi haqida .Yatrogeniya kelib
chiqish sabablari va turlari

Psixikaning inson organizmidagi turli fiziologik va patologik jarayonlarga ta'siri masalasiga jiddiy
qiziqish XX asrning boshlarida shifokor va tadqiqotchilar orasida paydo bo'ldi. ,,Yatrogeniya
atamasi nemis psixiatri **Osvald Bumke** tomonidan 1925-yilda ,,Doktor ruxiy kasalliklarning
sababi sifatida" asarida rus tilidagi tibbiy adabiyotlarda [2] kiritilgan. Birinchi marta Yu. kabi
psixiatr va terapevtlarning asarlarida qoʻllanilgan.. Buyuk Tibbiyot Entsiklopediyasining urushdan
oldingi nashrida berilgan taʼrifga koʻra, yatrogeniya - bu "shifokorning bemorga salbiy taʼsirini
bildiruvchi atama boʻlib, bemor terapevtik taʼsir oʻrniga bemorning kasallik holatini
ogʻirlashtiradigan gʻoyalarni yaratadi yoki psixika shakllanadi yoki yangi kasallik kompleksi
shakllanadi” Shuningdek, yatrogeniya „salbiy psixoterapiya“ sifatida tavsiflanadi. Urushdan
oldingi davrdan boshlab va 1970-yillargacha bu atama asosan shifokorning ehtiyotsiz
bayonotidan kelib chiqadigan psixogen kasalliklarga nisbatan qoʻllanila boshlandi. Hozirgi vaqtda
bu atama keng qoʻllaniladi va ICD-10 ga koʻra, yatrogen tanafunksiyalarining buzilishiga, odatiy
faoliyatning cheklanishiga, nogironlik yoki oʻlimga olib keladigan profilaktik, diagnostik va
terapevtik aralashuvlar yoki protseduralarning har qanday istalmagan yoki salbiy oqibatlari
sifatida tushuniladi; shifokorning notoʻgʻri va toʻgʻri harakatlari natijasida yuzaga kelgan tibbiy
choralarning asoratlari. Boshqacha qilib aytganda, iatrogenik „tibbiy ishning nikohi“ deb
tushuniladi. Bunday keng talqin bilan bir qatorda, baʼzilar yatrogen kasallikni „bemorning
ruhiyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan shifokorning (yoki tibbiyot xodimlaridan boshqa shaxsning)
beparvo bayonotlari yoki harakatlari tufayli“ kasallik deb hisoblashda davom etmoqdalar. Baʼzi
adabiy manbalarda „yatrogeniya“ oʻrniga ular atamaning biroz boshqacha imlosi - yatrogenik
imloni qoʻllashadi. Yatrogen kasalliklarning bir varianti „kurs kasalliklari“ deb ataladigan boʻlib,
ichki kasalliklar propedevtikasini oʻrganayotgan tibbiyot talabasi oʻzida yoʻq boʻlgan kasallikning
alomatlarini topsa. 

**Yatrogen omillar** 

Yatrogen omillarga quyidagilar
kiradi: 

1 Terapevtik qilish bilan bogʻliq xavflar; 

2 buyurilgan dorilarning salbiy (nojoʻya) taʼsiri; 

3dori-darmonlarni haddan tashqari koʻp buyurish (masalan, antibiotiklarga qarshilikka keladi); 

4kiruvchi dori shovqinlari ; 

5 jarrohlik aralashuvlar bilan bogʻliq xavflar; 

6 tibbiy xatolar;

7 shifoxona infeksiyalari; 

8 retseptlarning notoʻgʻri bajarilishi,
masalan, shifokorning qoʻl yozuvi yoki matn terish xatolari tufayli; 

9 beparvolik; 

10 kam bahoberish yoki maʼlumotlarning etishmasligi, etarli jihozlar, protseduralar, texnikalar va usullar.

**Yatrogeniya guruxlari va ularni yuzaga keltiruvchi sabablar.**
 
Barcha yatrogeniya xolatlarini tibbiy
aralashuvning xarakteri va kasallikning kechishi va tanatogenezga ta'siriga ko‘ra bir necha
guruxlarga bo‘lish mumkin. 1. Ikkinchi kasalliklar yuzasidan statsionarga tushgan bemorlarga
nisbatan sodir qilingan yatrogeniya - ya'ni ilgari birinchi kasallik yuzasidan jarroxlik amaliyoti
qilingan bemorlar sog‘ayib ketib, uzoq vaqt o‘tgandan so‘ng ularda ikkinchi kasallik yuzaga kegan
va bu bemorlar qaytadan statsionarga tushgan xollar. Masalan jarroxlik amaliyotidan keyingi
chandiqlar, demping sindrom, yoki yaxshi operatsiya qilinmagan oshqozon yara kasalligi,
bitishmali ichak tutilishi, anastamoz yetishmovchiligi va x.k. Qayta jarroxlik amaliyotiga muxtoj
bo‘lgan bunday xolatlar turli asoratlar kelib chiqqanligi uchun bemorlarning o‘limiga sabab bo‘ladi,
demak asosiy kasallik - ikkinchi kasallikdir (ya'ni birinchi jarroxlik amaliyotiga olib kelgan kasallik
emas). 2. Texnik xatoliklar bilan olib borilgan xirurgik jaroxat natijasida vujudga kelgan o‘lim.
Bunday xolatlarni o‘z navbatida 2 guruxga bo‘lish mumkin. a) Jarroxlik amaliyotidan keyingi,
operativ aralashuvning oqibatida kelib chiqqan o‘lim. Xirurgik jaroxat bunday xollarda asosiy
kasallik o‘rnini egallaydi. b) Jarroxlik amaliyotidan keyingi, lekin bunday aralashuvni ko‘tara
olmaslik (umumiy axvolning juda ogirligi, kasallikni o‘tkazib yuborilganligi) qayta jarroxlik
amaliyotiga muxtoj bo‘lgan bunday xolatlar turli asoratlar kelib chiqqanligi uchun bemorlarning
o‘limiga sabab bo‘ladi, demak asosiy kasallik - ikkinchi kasallikdir (ya'ni birinchi jarroxlik
amaliyotiga olib kelgan kasallik emas). 2. Texnik xatoliklar bilan olib borilgan xirurgik jaroxat
natijasida vujudga kelgan o‘lim. Bunday xolatlarni o‘z navbatida 2 guruxga bo‘lish mumkin. a)
Jarroxlik amaliyotidan keyingi, operativ aralashuvning oqibatida kelib chiqqan o‘lim. Xirurgik
jaroxat bunday xollarda asosiy kasallik o‘rnini egallaydi. b) Jarroxlik amaliyotidan keyingi, lekin
bunday aralashuvni ko‘tara olmaslik (umumiy axvolning juda ogirligi, kasallikni
o‘tkazibyuborilganligi)yoki infeksion asoratlar oqibatida sodir bo‘lgan o‘lim. Bunday xolatlarda
operativ aralashuv asosiy kasallikning asoratlari orasidan o‘rin oladi. 3. Narkoz tufayli sodir
bo‘lgan o‘lim. Uning sabablari quyidagilardan iborat: narkozni (preparatni) ko‘tara olmaslik
(individual), uni meyoridan ko‘p berish, asfiksiya (bo‘g‘ilish), kech intubasiya qilish, erta
ekstubasiya qilish, bronxospazm va x.k. Bunday o‘lim jarroxlik amaliyoti boshlanmasidanoq sodir
bo‘lishi mumkin. Shuni aloxida qayd etish kerakki narkozdan o‘lim sodir bo‘lganda, uni asosiy
kasallik o‘rnida ko‘rib, mavjud kasallik fon kasallik sifatida qaraladi. 4. Diagnostik muolajalar
(angiografiya, laporoskopiya, pnevmoensefalografiya, biopsiya va x.k.) oqibatida sodir bo‘lgan
o‘lim. O‘tkazilgan diagnostik muolaja asosiy kasallik xisoblanib, taxmin qilinayotgan kasallik
"fon"kasalliklari qatoriga kiritiladi. 5. Xavfsiz bo‘lmagan o‘smani yanglishib xavfli deb, kimyoviy
dori-darmonlar (yoki nur) bilan davolash oqibatida sodir bo‘lgan o‘lim. Bunday xolatlarda
kimyoterapiya (yoki nur) o‘lim sodir bo‘lishida asosiy sabab deb qaraladi. 6. Gemotransfuziya
oqibatida sodir o‘lim. Bu asosiy kasallik xisoblanadi. Adabiyotlardan olingan turli ma'lumotlarga
qaraganda, yatrogen patologiya 3.1 dan 40%gacha uchrar ekan. Demak bu patologiyaga
shifokorlar diqqatini jalb etish maqsadga muvofiqdir. Terapevtik yatrogeniyalar asosan intensiv
terapiya asoratlari qovurg‘a yoki to‘sh suyagining sinishi, o‘mrov osti venasiga qo‘yilgan kateter
oqibatida vujudga kelgan tromboz, dori-darmonlardan allergiyalar ko‘rinishda uchraydi. Bundan
tashqari diagnostik muolajalar asoratlaridan fibrobronxoskopiya (bronxospazm, yurak
faoliyatining to‘xtashi), angiografiya (shokdan olim, qon ketishdan vujudga kelgan anemiyalar).
Misol: 8 oylik bemor. Til o‘zagining gemangiomasi olib tashlagandan so‘ng o‘mrov osti venasidan
7 kun davomida infuzion terapiya olib borildi. Biroq sodir bo‘lgan o‘limdan so‘ng murda yorib
ko‘rilganda o‘ng o‘mrov osti venasi va yuqori kovak venada yurakning o‘ng bo‘lmachasiga qadar
davom etgan shakllangan tromb topildi. Natijada yuqori kovak vena sindromi vujudga kelgan.
O‘limning bevosita sababi - bosh miya komasi. Bu asorat bemor tirikligida aniqlangan emas.
Sababi - kateterning xolatiga va qon ivish sistemasining faoliyatiga yetarli nazorat o‘rnatilmagan.
Xirurgik yatrogeniyalar turlituman bo‘lib, ko‘pincha ular xirurgik muolajalar kamchiliklaridan kelib
chiqadi. Misol: yiringli asoratlar, jarroxlik amaliyotidan keyingi tromboz va tromboemboliyalar,
o‘tkir postgemorragik anemiyalar, yurakni jaroxatlash natijasida to‘xtatib qo‘yish, umumiy o‘t yo‘lini
shikastlash oqibatida peritonit kelib chiqishi va x.k. Yatrogen kasalliklarni kechishi, axamiyati,
oqibati va tanatogenezdagi o‘rniga qarab uch darajaga (guruxga) bo‘lish mumkin.Birinchi daraja
yatrogeniyalar – noto‘gri, xato xatti xarakatlar bevosita o‘lim sababi bo‘lgan patologik xolatlar,
kasalliklar va g‘ayri tabiiy o‘limlar. Bunga gemotransfuzion va anafilaktik shoklar, kovak a'zolar va
yirik qon tomirlarni tibbiy asboblar yordamida jaroxatlash, jarroxlik amaliyoti davomida o‘limga
olib keluvchi qon ketishlar, tibbiy aralashuv natijasida sun'iy vujudga
kelgan xavo emboliyalari kateter natijasida vujudga keladigan sepsis, narkozdan sodir bo‘lgan
o‘lim va x.k. kiritiladi. Ma'lumotlarga qaraganda yatrogeniyaning bu turi umumiy autopsiyaning
0.41% tashkil etadi. Ikkinchi daraja yatrogeniyalar - bu shunday patologik xolat va kasalliklarki,
ular to‘g‘ri diagnoz va ko‘rsatmalar asosida puxta bajarilgan tibbiy aralashuvlar oqibatida kelib
chiqadi. Bu turdagi yatrogeniyalar asosiy kasallik bilan patogenetik bog‘liq emas, lekin ularni
asosiy kasallikning asoratlari va bemorning individual xususiyatlaridan farqlab bo‘lmaydi. Bunga
turli qo‘shimcha va fon kasalliklari mavjud bo‘lgan, asosan qarilik, immunodefisit xollar bilan
izoxlangan bemorlarga nisbatan ko‘rsatilgan "qaltis" operativ aralashuv va tibbiy muolajalar
ko‘rsatilgan bemorlarning o‘limi kiritiladi. Bu yatrogeniya umumiy autopsiyaning 0.62% etadi.
Uchinchi daraja yatrogeniyalar - bular asosiy kasallik va uning asoratlari bilan patogenetik bog‘liq
bo‘lmagan, bemorning o‘limiga deyarli xech qanday axamiyat kasb etmagan patologik xolat va
kasalliklardir. Bunday xolatlarga in'eksiyadan keyingi absseslar, flegmonalar va x.k. kiradi. Ular
0.16% uchraydi Yatrogen turlari[tahrir | manbasini tahrirlash] . Luriya ikki turdagi yatrogeniklarni
aniqlaydi: 1. Birinchi tur bemorda jiddiy organik kasallik emas, balki funksional buzilishlar
mavjudligi bilan tavsiflanadi, ammo u shifokorning soʻzlarini notoʻgʻri tushunib, oʻz kasalligini
davolab boʻlmaydigan yoki ogʻir deb biladi[2] . 2. Ikkinchi tur - bemorda shifokorning beparvo
soʻzlaridan keyin kuchayadigan ogʻir kasallikning mavjudligi deb taʼriflanadi[2] . Statistika[tahrir |
manbasini tahrirlash] Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining 2019-yilgi maʼlumotlariga koʻra, faqat
past va oʻrta daromadli mamlakatlarda sogʻliqni saqlashning yomon amaliyoti natijasida har yili
millionlab bemorlar zarar koʻradi va 2,6 million kishi vafot etadi. Dunyo boʻylab bemorlarga zarar
etkazishning shaxsiy, ijtimoiy va iqtisodiy xarajatlari koʻp trillion dollarni tashkil qiladi. JSST Bosh
direktori Dr. LEKIN. Gebreyesus, dunyoda har daqiqada tibbiy yordam koʻrsatishdagi zarardan
kamida bir kishi vafot etadi. Birlamchi va ambulator yordam koʻrsatishda har oʻn bemordan
toʻrttasi zarar koʻradi. Dori-darmonlarni tashxislash, retseptlash va qoʻllashdagi xatolar eng ogʻir
oqibatlarga olib keladi. Dori-darmon xatolarining oʻzi yiliga 42 milliard dollarga tushadi. Har yili
jarrohlik aralashuvlar paytida xavfsizlik va gigiena qoidalariga rioya qilmaslik bemorlarning
deyarli 25 foizida asoratlarni keltirib chiqaradi va operatsiya paytida yoki undan keyin bir million
bemorning oʻlimiga olib keladi. Bemorlarning xavfsizligini taʼminlash uchun moʻljallangan
profilaktika dori vositalarini sezilarli darajada tejashga olib kelishi va bemorlarga etkazilgan zarar
oqibatlarini davolashdan koʻra ancha arzonga tushishi taxmin qilinmoqda. Xususan, Qoʻshma
Shtatlarda keksalar uchun davlat sogʻligʻini saqlash dasturi doirasida faoliyat yurituvchi
shifoxonalarda bemorlar xavfsizligini yaxshilash boʻyicha chora-tadbirlar 2010-yildan 2015-
yilgacha boʻlgan davrda qariyb 28 milliard AQSh dollarini tejash imkonini berdi. Bemorlarning
parvarishlash jarayonida faol ishtirokini taʼminlash davolanishdan kelib chiqadigan zarar xavfini
15% ga kamaytirishi va har yili milliardlab dollarni tejash imkonini beradi.

**Natija**

O‘tkazilgan tahlillar va ilmiy manbalar asosida aniqlanishicha, yatrogeniya tushunchasi
tibbiy amaliyotdagi inson omiliga bog‘liq bo‘lgan noxush holatlarni o‘z ichiga oladi.
Yatrogeniya nafaqat fiziologik, balki psixologik jarayonlarga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. U ko‘pincha shifokorning noto‘g‘ri qarorlari, dori vositalarining
nojo‘ya ta’siri yoki muloqot jarayonidagi xatoliklar natijasida vujudga keladi. Tadqiqot
natijalari shuni ko‘rsatadiki, yatrogeniya tibbiy xodimlarning kasbiy saviyasi, etik
madaniyati va deontologik yondashuviga bevosita bog‘liqdir. Shuningdek, tibbiy
jarayonlarda texnik va tashkiliy kamchiliklar ham yatrogen holatlarning rivojlanishida
muhim omil hisoblanadi.

**Xulosa**

Yatrogeniya zamonaviy tibbiyotda inson omilining ahamiyatini yaqqol ko‘rsatuvchi
murakkab muammo hisoblanadi. Uning kelib chiqish sabablari va turlari bo‘yicha
o‘tkazilgan ilmiy izlanishlar ushbu holatning kompleks xarakterga ega ekanligini
tasdiqlaydi. Yatrogeniyalarni kamaytirish uchun shifokorlarning kasbiy malakasini
oshirish, dori vositalarini qo‘llashda ehtiyot choralarini kuchaytirish, tibbiy deontologiya
va axloqiy mas’uliyat tamoyillariga qat’iy amal qilish zarur. Yuqoridagi natijalardan
kelib chiqib aytish mumkinki, yatrogeniyalarning oldini olish tizimli yondashuvni, ya’ni
tibbiy xodimlarning doimiy malaka oshirishini, klinik standartlarga rioya etilishini va
bemor bilan samarali kommunikatsiya o‘rnatilishini talab qiladi. Bunday yondashuvlar
tibbiy yordam sifatini oshirish va sog‘lom jamiyatni rivojlantirishga xizmat qiladi.

**Adabiyotlar:**

 Avdeev A. I., Kozlov S. V. Yatrogen patologiya (sud-tibbiyot ko'rinishi) // „Sud
tibbiyoti va ekspert amaliyotining dolzarb masalalari“. - Novosibirsk, 2009 yil.
 Лурия Р. А.. Внутренняя картина болезней и иатрогенные заболевания, 4-
е изд 15.000 экз, М.: Медицина, Lua xatosi: bad argument #2 to 'formatDate':
invalid timestamp 'Yanvar'..
 Whitfield CL. Psixiatrik dorilar travma agenti sifatida // Tibbiyotda xavf va
xavfsizlik xalqaro jurnali. - 2010 yil. — Yoʻq. 22. — P. 195–207. - doi : 10.3233/JRS2010-0508.