Ed Gein

**Edvard Teodor Gein** (*Edward Theodore Gein*; 1906-yil 27-avgust – 1984-yil 26-iyul) — amerikalik qotil va jasad o‘g‘risi. U Viskonsin shtatining Plainfield shaharchasi atrofida sodir etgan jinoyatlari bilan tanilgan. Gein mahalliy qabristonlardan jasadlarni qazib olib, ularning suyak va terilaridan turli buyumlar yasagani, shuningdek, ikki nafar ayol — Mary Hogan (1954) va Bernis Worden (1957)ni o‘ldirganini tan olgan.

Gein dastlab sudga layoqatsiz, deb topilgan va ruhiy shifoxonaga joylashtirilgan. 1968-yilda u sud jarayonida qatnasha oladi, deb hisoblangan, Wordenni o‘ldirishda aybdor, ammo ruhiy jihatdan nosog‘lom, deb topilgan va umrining oxirigacha psixiatriya muassasasida saqlangan. Uning ishi psixiatriya, kriminologiya va ommaviy madaniyatda ko‘p marta tilga olingan.

## Biografiyasi

### Bolaligi va oilasi
Edvard Gein 1906-yil 27-avgust kuni Viskonsin shtatining La Kross okrugida tug‘ilgan. Otasi Jorj Filipp Gein (1873–1940) duradgor, teri ishlovchisi va turli kasblarda ishlagan, ichkilikka berilgan, zo‘ravon kishi bo‘lgan. Onasi Augusta Vilgelmina Gein (1878–1945) esa diniy qarashlari juda keskin, deyarli barcha ayollarni «gunohkor» deb hisoblagan va o‘g‘illariga dunyo buzuqligi, ichkilikning yomonligi va jinsiy axloqsizlik haqida tez-tez vazo qilgan.

Oilada Edning undan katta akasi Genri (Henry) bo‘lgan. Oilaning keyinchalik Plainfield yaqinidagi 155 gektarlik fermaga ko‘chib o‘tishi bilan Geinlar jamiyatdan yanada yakkalanib qolishdi. Augusta begona odamlarning o‘g‘illariga ta’sir qilishidan qo‘rqib, tashqi dunyo bilan aloqani imkon qadar cheklagan.

Ed maktabga borish uchun fermadan chiqardi, qolgan vaqtini esa asosan uy yumushlari bilan o‘tkazgan. U juda kamgap, tortinchoq bo‘lgan, sinfdoshlari va o‘qituvchilari uning g‘alati kulgisini eslab qolishgan — u go‘yoki o‘ziga-o‘zi kulib qo‘yavergan. Shunga qaramay, o‘qishda, ayniqsa, o‘qish va matnni tushunishda yomon natija ko‘rsatmagan.

### Otasi va akasining o‘limi
1940-yil 1-aprelda otasi Jorj yurak yetishmovchiligidan vafot etadi. Shundan so‘ng Ed va Genri tirikchilik uchun turli mayda-chuyda ishlar qilishni boshlashadi. Ular mahalliy hamjamiyatda ishonchli va mehnatkash odamlar sifatida tanilgan. Ed qo‘shnilarining bolalarini ko‘pincha boqib turgan — u bolalar bilan kattalarga qaraganda osonroq til topishgan, deb eslanadi.

1944-yil 16-may kuni Genri fermaning hududida o‘t yoqib, o‘t-o‘lanlarni kuydirayotgan paytda yong‘in nazoratdan chiqib ketadi. Kechga borib yong‘in o‘chirilgach, Ed akasini topolmaganini aytadi. Qidiruv natijasida Genrining jasadi topiladi. U kuyib qolmagan, rasmiy ravishda yurak yetishmovchiligi deb xulosa qilingan. Keyinchalik ayrim manbalar boshida ko‘karish izlari bo‘lganini qayd etib, uning o‘limi atrofida shubhalar tug‘ilgan, ammo rasmiy tergov chuqurlashtirilmagan va otopsiya o‘tkazilmagan.

### Onasining o‘limi va yolg‘izlik
Genri vafotidan so‘ng Ed va onasi Augusta fermada yolg‘iz qolishadi. Ko‘p o‘tmay Augusta insultga uchraydi va Ed unga qarashga butunlay berilib ketadi. 1945-yil oxirida u ikkinchi insultdan so‘ng vafot etadi. Ed onasining o‘limini juda og‘ir qabul qilgan — biograflar uning onasini «yagona yaqin do‘sti va hayotdagi eng muhim odami» deb tasvirlashadi.

Onasining o‘limidan keyin Ed fermani saqlab qoladi, tirikchilik uchun marhamat pullari va mayda ishlar bilan shug‘ullanadi. U onasi ishlatgan xonalarni (mehmonxona, pastki qavatdagi zal va ustki qavatlar) taxtalar bilan berkitib, deyarli o‘sha holicha saqlab qo‘yadi; u o‘zi esa oshxona yonidagi kichik, iflos va tartibsiz xonada yashay boshlaydi. Shu davrda u kannibalizm, natsistlar jinoyatlari va teridan buyumlar tayyorlashga oid maqolalar, sarguzasht va dahshat hikoyalarini o‘qishga qiziqa boshlaydi.

## Jinoyatlari

### Qabristonlarni talon-taroj qilish
Keyinchalik tergov chog‘ida Gein 1947–1952-yillar oralig‘ida tunda mahalliy qabristonlarga 40 martagacha borganini aytadi. Uning so‘zlariga ko‘ra, taxminan 30 safar u «g‘alati holatdan uyg‘onib», qabrlarni buzmasdan tashlab ketgan, qolgan hollarda esa yaqinda dafn etilgan, onasiga o‘xshash o‘rta yoshli ayollar jasadlarini qazib olib, uyiga olib kelgan.

Gein jasadlarning terisini shilishga, suyak va teridan turli «buyumlar» yasashga kirishadi. Politsiya uning uyida odam terisi bilan qoplangan stullar, inson suyagidan yasalgan idishlar, ayol bosh terisidan tayyorlangan niqoblar, tanadan tikilgan korselar va boshqa ko‘plab dahshatli buyumlarni topgan. Tekshiruv natijalariga ko‘ra, u kamida to‘qqizta qabrdan jasad o‘g‘irlaganini ko‘rsatgan.

### Tasdiqlangan qotilliklar

#### Mary Hoganning g‘oyib bo‘lishi
1954-yil 8-dekabrda Plainfield yaqinidagi kichik pablardan birining egasi Mary Hogan bedarak yo‘qoladi. Jabrlanuvchining qon izlari topiladi, ammo o‘zi topilmaydi. Dastlabki yillarda bu ish ochilmay qolgan. 1957-yilda Geinning uyida olib borilgan tintuv chog‘ida Hoganning bosh suyagi va yuz terisidan tayyorlangan «niqob» topilgach, Gein uning o‘limiga ham aloqadorligini tan oladi.

#### Bernis Wordenning o‘ldirilishi
1957-yil 16-noyabr tongida Plainfielddagi apparat-do‘kon egasi, 58 yoshli Bernis Worden g‘oyib bo‘ladi. Kunduzi do‘konga deyarli mijoz kelmaydi, kechga borib esa uning o‘g‘li, sherif o‘rinbosari Frank Worden do‘konda kassaning ochiq, pol esa qon dog‘lari bilan qoplanganini ko‘radi. Kassadagi so‘nggi chek Ed Geinning ertalab antifriz sotib olgani haqida bo‘ladi.

O‘sha kech Gein qo‘lga olinadi va fermasi tintuv qilinadi. Saroylardan birida Wordenning boshi kesilgan jasadi oyoqlari osmonga qaratilgan holatda, ovchilarning kiyik «so‘yish» pozitsiyasiga o‘xshash tarzda osilgan holda topiladi. U .22 kalibrli miltiqdan o‘q otish natijasida halok bo‘lgan, tanasi esa o‘limdan keyin kesilgan.

### Uyda topilgan buyumlar

* Gein uyida olib borilgan tintuv chog‘ida tergovchilar:
* butunlay yoki bo‘laklarga ajratilgan odam suyaklari;
* odam terisidan yasalgan axlat qutisi;
* odam terisi bilan qoplangan stullar;
* to‘shak ustunlariga o‘rnatilgan bosh suyaklari;
* bosh qopqog‘i kesib olingan ayol bosh suyaklari;
* odam bosh suyaklaridan tayyorlangan piyolalar;
* ayol tanasining terisidan tikilgan korselar;
* odam oyog‘i terisidan tikilgan «shim»;
* ayol yuz terisidan tikilgan niqoblar;
* Mary Hoganning yuzi va bosh suyagi;
* Bernis Wordenning boshi va yuragi;
* ayol jinsiy a’zolaridan iborat bir nechta namuna;
* odam ko‘krak uchlaridan tikilgan kamar va boshqa buyumlarni topadilar. Bu dalillar Geinning qabristonlarni talashi va jasadlarni parchalash bilan tizimli shug‘ullanganini ko‘rsatadi.

Gein tergovga ko‘ra, «ayol kostyumi» yasashga uringanini, ya’ni onasining o‘rniga o‘zi «ayol bo‘lib kirishni» xohlaganini aytadi. U jasadlar bilan jinsiy aloqa qilmaganini, bunga ularning «juda yomon hid qilishi» sabab bo‘lganini iddao qilgan.

## Tergov va sud jarayoni

1957-yil noyabrida Gein birinchi darajali qotillikda ayblanadi va ruhiy holatini baholash uchun maxsus muassasaga yuboriladi. Psixiatrlarga ko‘ra, unda ruhiy buzilishlar, jumladan, shizofreniya alomatlari kuzatilgan, u sudda qatnashish va o‘zini himoya qilishga layoqatsiz, deb topiladi. Gein markaziy ruhiy kasallar uchun mo‘ljallangan davlat muassasasiga joylashtiriladi.

1968-yilga kelib shifokorlar uni sud jarayonida qatnasha oladi, deb hisoblashadi. 1968-yil noyabrida sud jarayoni sudya ishtirokida, hay’atsiz o‘tkaziladi. Gein Wordenni o‘ldirishni tasdiqlagan, ammo bu voqea tasodifan, miltiqni ko‘rayotgan paytda o‘q chiqib ketishi oqibatida sodir bo‘lganini aytgan. Sudya uni qotillikda aybdor, biroq ruhiy jihatdan nosog‘lom, deb topadi va yana ruhiy shifoxonaga umrbod yuboradi.

Gein umrining qolgan qismini Viskonsindagi ruhiy muassasalarda o‘tkazadi. 1984-yil 26-iyul kuni o‘pka saratoni va nafas yetishmovchiligi oqibatida vafot etadi. U Plainfield qabristonida ota-onasi va akasi yoniga dafn qilingan, biroq uning qabrtoshi yillar davomida vandalizm tufayli shikastlangan va oxir-oqibat o‘g‘irlab ketilgan.

## Mulkining taqdiri
Geinning uyi va fermaning qolgan qismi 1958-yilda kim oshdi savdosiga chiqarilishi kerak edi. Mahalliy aholi orasida bu joy «turistik obyekt»ga aylanishi mumkinligi haqida mish-mishlar tarqalgan. Savdodan sal oldin, 1958-yil 20-mart tongida uy yong‘in natijasida butunlay yonib ketadi. Rasmiy ravishda yong‘inning sababi aniqlanmagan, ammo ataylab yoqilgan bo‘lishi mumkinligi taxmin qilingan.

Gein jasadlarni tashish uchun foydalangan eski Ford avtomobili alohida savdoga qo‘yilib, saylgoh egasi tomonidan sotib olingan va pullik «attraksion» sifatida ko‘rgazmaga qo‘yilgan.

## Ommaviy madaniyatdagi o‘rni

Ed Gein ishi va uning dahshatli tafsilotlari AQSh ommaviy madaniyatida katta iz qoldirgan. U ko‘plab badiiy va hujjatli filmlar, kitoblar, seriallar va qo‘shiqlarga ilhom manbai bo‘lgan.

Yozuvchi Robert Blochning *Psycho* (1959) romani va Alfred Hitchcockning 1960-yildagi shu nomli filmi Gein ishidan ilhomlangan qahramon Norman Bates obrazini yaratishda asosiy manbalardan biri sifatida qaraladi.

The Texas Chain Saw Massacre (1974) filmidagi Leatherface, *The Silence of the Lambs* filmidagi Buffalo Bill kabi qahramonlar ham Gein hikoyasi bilan bog‘liq, deb ko‘riladi.

Gein hayoti va jinoyatlari haqida turli yillarda *Deranged* (1974), *In the Light of the Moon / Ed Gein* (2000/2001), *Ed Gein: The Butcher of Plainfield* (2007) kabi filmlar ishlangan.

Turli rok va metal guruhlari Gein haqida qo‘shiqlar yozgan, jumladan, Slayer guruhining *Dead Skin Mask* asari va boshqa kompozitsiyalar.

Ommaviy axborot vositalari va pop-madaniyatdagi ushbu talqinlar ko‘pincha fakt va fantaziyani aralashtirib yuboradi; shuning uchun kriminologlar va tarixchilar Gein shaxsini ilmiy jihatdan ko‘rib chiqishda badiiy talqinlardan alohida yondashishga chaqiradilar.

## Shuningdek qarang

Seriyali qotil

Jasad o‘g‘riligi

Psycho (film, 1960)

The Texas Chain Saw Massacre

The Silence of the Lambs

## Manbalar