Mohinbonu Sulton

**Mohin Bonu Sulton**, koʻpincha **Malika Sultonim** yoki **Shahzoda Sultonim** (; 1519–1562) deb ataladi, Eronning Safaviylar sulolasiga mansub malika, shoh Ismoil I () va Tojli begimning qizi. Shoh Tahmosb I ning eng kichik singlisi. Akasining hukmronligiga katta taʼsir koʻrsatgan va uning siyosiy maslahatchisi sifatida faoliyat yuritgan. Safaviylar davrining koʻzga koʻringan va nihoyatda kuchli taʼsirga ega shaxslaridan biri.

## Hayoti
Mohinbonu 1519-yilda Tabrizda tugʻilgan. 5 yoshida otasidan ayrilgan va saroyda yuqori darajada taʼlim olgan. U tojik ustozlaridan fors tili va Qur’onni oʻrgangan, shuningdek, buyuk xattot va musavvir Doʻst Muhammad ibn Sulaymon qoʻlida qoʻlyozma koʻchirish va miniatyura sanʼatini oʻzlashtirgan. Malika fors adabiyoti hamda diniy asarlar homiylaridan biri boʻlgan. U siyosatga juda qiziqqan, onasi Tojli begim uning bu yoʻnalishda taʼlim olishiga yetarli sharoit yaratgan. 1540-yilda onasining vafotidan soʻng Mohinbonu akasi Shoh Tahmosbning yagona maslahatchisi etib tanlangan. Akasining hukmronligi davrida u Safaviylar davlatining eng ulugʻ xonimi sifatida tanilgan. Malika hech qachon turmushga chiqmagan va butun umrini otasi hamda akasining hukumat ishlariga bagʻishlagan.

Katta akasi Bahrom Mirzo Safaviyning vafotidan keyin uning uch farzandi Sulton Husayn Mirzo, Ibrohim Mirzo va Badi az-Zamon Mirzo Safaviyga gʻamxoʻrlik qildi. Mohinbonu ularning tarbiyasi va kamoloti bilan shugʻullandi, soʻngra Malikaning iltimosiga koʻra Bahrom Mirzoning ikki kichik oʻgʻli Shoh Tahmosbning ikki katta qiziga uylandi. Shundan soʻng unga „Sultona“ unvoni berildi. 1562-yilda Mohinbonu Sulton Qazvinda 43 yoshida vafot etdi. Vasiyatiga koʻra uni Ardabildagi otasining maqbarasiga dafn etishdi.

### Siyosat
Mohinbonu siyosatga katta qiziqish bildirgan, onasi Tojli begim esa uni bu soha bilan puxta tanishtirgan. 1540-yilda onasi vafot etgach, Mohinbonu akasi Shoh Tahmosbning yagona maslahatchisi etib tanlandi. Akasining hukmronligi davrida u Safaviylar imperiyasining eng nufuzli xonimi sifatida tanildi. U hech qachon turmushga chiqmadi va butun umrini otasi hamda akasining hukumatiga xizmat qilishga bagʻishladi. Shuningdek, u Qazvinda oʻzining nomi bilan atalgan Mohinbonu bogʻini barpo etgani aytiladi. Bu bogʻ Shoh Tahmosb bunyod etgan podshohlik qarorgohlari hududining bir qismi boʻlgan.

Maʼlumotlarga koʻra, hijriy 943-yil Muharram oyining sakkizinchi kuni Shoh Tahmosbga Amir Moaziddin Muhammad Sadr Isfahoniy Alaviyning Safaviylar oilasi bilan quda-andachilik aloqasi oʻrnatmoqchi boʻlib, malika Mohinbonu bilan nikoh qurishni istayotgani yetkazilgan. Buni eshitgan Shoh Tahmosb nihoyatda gʻazablanib, Amir Moaziddinni lavozimidan chetlatgan va xabarni yetkazgan oʻsha davrning eng bilimdon tabiblaridan biri Mulla Rukniddin Hakim Kazeruniyga gʻazab qilib, uni yoqib oʻldirishni buyurgan. Mohinbonu oʻz davrining siyosiy va ijtimoiy ishlarida kuchli taʼsirga ega boʻlgan. Shohning singlisi va saroydagi mashhur hamda qudratli shaxslardan biri sifatida u koʻplab siyosiy-ijtimoiy masalalarda muhim rol oʻynagan. Malika Mohinbonu akasining yaqin maslahatchisi hisoblangan. Shoh Tahmosb u bilan maslahatlashmasdan hech qanday davlat yoki moliyaviy ishni boshlamagan.

Shoh uni oʻziga juda aziz koʻrgan va uning maslahatlarini qadrlagan. Baʼzi podshohlar unga ariza va murojaatlar yozgan, boshqalari esa undan shafoat soʻragan. Ov safarlarida u Shoh Tahmosbga ot minib hamrohlik qilgan. Shoh Tahmosb bilan uning ukasi Bahrom Mirzo Safaviy oʻrtasidagi nizoda Bahrom Mirzoga berilgan jazoning ogʻirligi Malika Mohinbonuning vositachiligi tufayli yengillashgan. Mohinbonu shunchalik yuksak mavqega ega ediki, uni „Davr malikasi“ va „Zamon xonimi“ deb atashgan.

Mohinbonu Sulton onasining oʻlimidan keyin oʻzining vafotiga qadar 22 yil davomida siyosat bilan shugʻullangan. U Hurram Sulton bilan yozishmalar olib borgan, Hurram Sultonning vafotidan keyin esa bu yozishmalar uning qizi Mehrimoh Sulton bilan davom etgan. Bu yozishmalar doirasida oʻzaro sovgʻalar almashilgan, ular orasida eng mashhuri Hurram Sultonga yuborilgan eron gilami boʻlgan. U, shuningdek, Gurkoniylar saroyi malikasi Hamidabonu Begim bilan ham yozishmalar olib borgan.

### Xayriya ishlari
Malika Mohinbonu boy ayol boʻlgan. U shaxsiy boyligining katta qismini turli kishilarga va xayriya muassasalariga ehson qilgan.

Mohinbonu Xonim maʼrifatli va nufuzli ayol sifatida tan olingan. U ziyoratgohlar va muqaddas maskanlar faoliyatini qoʻllab-quvvatlagani, shuningdek, Shirvon, Tabriz, Qazvin, Ray, va Isfahondagi mulklaridan tushadigan daromadlar hisobidan tashkil etilgan xayriya vaqflari bilan mashhur boʻlgan. U ayollarga koʻmaklashish uchun vaqf ham ajratgan boʻlib, bu vaqf yosh yetim qizlarning turmush qurishiga yordam bergan.

## Xalqaro fitnalar

Malika Sultonim Hindistondan kelgan elchilar Qazvindagi Safaviylar saroyiga tashrif buyurgan paytda shu yerda hozir boʻlgan. Elchilikka afgʻon hukmdori Shershoh Suriy tomonidan taxtdan agʻdarilgan va ukasi Mirzo Komron tomonidan xiyonatga uchragan sobiq hukmdor Humoyun boshchilik qilgan edi. Ular orasida Bayramxon ham boʻlib, u umr boʻyi turmush qurmagan Mohinbonu Sulton bilan ishqiy munosabatda boʻlgan boʻlishi mumkin. Mirzo Ali chizgan 1544-yilgi „*The Princely Lovers*“ nomli surat ikki kishining ishqiy aloqasini tasvirlayotganga oʻxshaydi. Suratdagi erkak qahramonning qoramtir qiyofada tasvirlanishi Hindistondan boʻlgan kishilarni koʻrsatishda qoʻllanadigan usul boʻlib, erkak hindcha uslubda pastdan tekis qirqilgan qalin chakka soqollariga ega va anʼanaviy forscha *Toji Haydari* oʻrniga oʻrtasida qalpoqchasi boʻlgan hind sallasini kiygan, shuningdek, sariq shol roʻmol taqqan. Uning oʻzi ham shialardan boʻlib, Qora qoʻyunli naslidan edi.

Bayramxon olib borgan muzokaralarning bir bosqichida Shoh Tahmosb boʻysunish belgisi sifatida undan fors bosh kiyimi – *Toji Haydarini* kiyishni talab qilgan. Bayramxon buning uchun hukmdorining ruxsati kerakligini aytib, talabni rad etgan. Shoh Tahmosb gʻazab bilan bir necha „murtad“ni qatl ettirib, buni Bayramxonga „pardali“ tahdid sifatida koʻrsatgan. Keyinroq Humoyun forslarning bosh kiyimini kiyishga rozi boʻlib, buni boʻysunish belgisi emas, „sharaf toji“ sifatida qabul qilayotganini aytgan. Biroq Humoyun shialik mazhabiga oʻtishni rad etgach, Shoh Tahmosb Humoyun va uning hamrohlarini oʻldirishni buyurgan. Mohinbonu Sulton bu voqeaga koʻz yosh toʻkib aralashgan va akasi Shoh Tahmosbdan bu buyruqni amalga oshirmaslikni yolvorib soʻragan. Bu holat Mohinbonu Sulton va Bayramxon oʻrtasida ehtimoliy ishqiy munosabat boʻlgan degan fikrni yanada kuchaytiradi.

Oxir-oqibat, Humoyun shialik eʼtiqodini bilvosita qabul qilgan, Bayramxonga Shoh Tahmosb tomonidan „Xon“ unvoni berilgan va u Kobuldagi Kamron Mirzo huzuriga elchi sifatida yuborilgan.

## Sanʼat

Mohinbonu Xitoy chinnilarining mashhur toʻplamiga ega boʻlib, 1561-yilda uni Mashhaddagi Imom Rizo ziyoratgohiga hadya qilgan. Chinnilardan biri „*Mani Banu lagani*“ hozirda Al-Thani kolleksiyasida saqlanadi. Bu Min sulolasining Yongle davriga (1403–1425) oid koʻk-oq chinni lagan boʻlib, Jingdezhenda tayyorlangan va uning orqa tomonida Malika Sultonim (1519–1562) tomonidan tushirilgan vaqf yozuvi bor. Unda „*vaqf-e…razavi 'abduhu mahin banu safavi*“ („Bu Razaviy ziyoratgohiga bagʻishlangan vaqf boʻlib, uning kamtar xizmatkori – xonim Mohinbonu Safaviy tomonidan taqdim etilgan“) deb yozilgan.

Mohinbonu xattotlikni Doʻst Muhammaddan oʻrgangan, uning ayrim nafis sheʼrlari Bahrom Mirzo Safaviyning majmuasida uchraydi.

Mohinbonu oʻz taqinchoqlarini Imom Zamon va Imom Rizoga hadya qilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Hani Khafipour. The Foundations of Safavid State: fealty, patronage, and ideals of authority (1501-1576). – Chicago, Illinois: The University of Chicago, 2013. – P. 254.
* Yusuf Ünal. „Princesses, Patronage and the Production of Knowledge in Safavid Iran.“ Female religious authority in Shi’i Islam (2021): 220-250.