Bolalar bronxoektatik kasalligi

Bronxoektazlar chaqnaydigan epiteliy va peribronxial toʻqimalar darajasida
uzoq davom etadigan yalligʻlanish-destruktiv jarayonini oʻzida namoyon etadi.
Mushakning choʻziluvchanligini yoʻqotilishi sababi nafas olish yoʻllarining
shilliqdan ajrala olishga qodir emasligi hisoblanadi. Yiringli secretning (shiraning)
turib qolishi pnevmoniya retsidivi (zotiljamni qaytalanishi) va keyinchalik
destruksiya (buzilishi)ga olib keladi. Natijada, bronxlarning drenaj funksiyasi
buzilishi bilan ularning kengayishi sodir boʻladi. Bronxoektaziya (bronxlar
kengayishi) – koʻproq bolalik yoshi kasalligi. Maʼlumki, 5 yoshgacha boʻlgan
bolalar bronxoektaziya (bronxlar kengayishi)ga chalingan kasallar orasida 50%ni,
10 yoshdan 18 yoshgacha boʻlganlari esa 75%dan koʻpini, 20 yoshdan oshganlar
orasida taxminan 8-10% tashkil qiladi.
Bronxoektazlarning sabablari turlicha. Qator holatlarida kasallik dizontogenetik
bronxoektazlar deb ataladigan, bronxoʻpka (oʻpka-nafas yoʻllari) tizimining tugʻma
anomaliyasi rivojlanishi natijasida yoki postnatal nuqsonning rivojlanishi sodir
boʻladi. Kartagener 1933-yilda oʻz ichiga sinusit (burun boʻshligʻining kasallanishi),
ichki aʼzolarning teskari joylashuvi va bronxoektazlarni oladigan sindromni
taʼrifladi. Situs inversus (aʼzolari teskari joylashgan) va dekstrokardiyasi (yuragi
oʻngda joylashgan) 20% bemorlarda bronxoektaz boʻladi, bu vaqtda ularning
umumiy populyatsiyadagi (koʻpayishdagi) eng yuqori tezligi 0,5%ni tashkil etadi.
Ushbu boʻlimda biz tez-tez toʻqnash keladigan ustunlikka ega va oʻta kech
diagnostikalanadigan va buning natijasida, koʻpincha bolalarni majruh qiladigan
orttirilgan bronxoektazlarga toʻxtalishni maqsadga muvofiq, deb hisobladik.
Klassifikatsiyasi.
Bronxoektazlarni quyidagicha farqlashadi:
• genez boʻyicha – tugʻma, orttirilgan, dizontogenetik;
• shakli boʻyicha – silindrik, duksimon, qopli, kistoz;
• tarqalgani boʻyicha – bir tomonlama, ikki tomonlama, oʻpka boʻlak va
segmentlarini koʻrsatilishi bilan;
• jarayon kechishi boʻyicha – keskinlashuv, remissiya.
Orttirilgan bronxoektazlar orasida, koʻpincha, qopli va kistoz shakllar jarrohlik
yoʻli bilan davolanadi. Oʻtkir pnevmoniyadan soʻng bronxogrammada aniqlanadigan
silindrik bronxoektazlar, baʼzan asliga qaytaradigan qobiliyatga ega.
Etiologiya va patogenez. Bronxoektazlarning rivojlanishiga asosan orttirilgan
xarakterdagi patologiyaning turli koʻrinishlari olib kelishi mumkin. Koʻpincha ular
erta yoshda kechgan, takroriy pnevmoniyalar natijasi hisoblanadi. Oʻtkir
pnevmoniyaning davomli yoki surunkali rivojlanishiga, kech boshlangan yoki
tugallanmagan muolaja, antibiotiklarning notoʻgʻri qoʻllanishi, raxit, gipotrofiya va
boshqalarga sharoit yaratishi mumkin. Bunday etiologiyadagi pnevmoniyalar,
koʻpincha bronxlar deformatsiyasi va peribronxial va interstitsial toʻqimalarda
yalligʻlanish rivojlanshiga olib keladigan surunkali obstruktiv bronxit bilan kuzatiladi.
Bronxial daraxtning obstruksiyasi ichkaridan ham, tashqaridan ham
distalroq joylashgan oʻpkaning mos keluvchi boʻgimlarida infeksiya toʻplanishi
bilan atelektazlarga sabab boʻladi. Natijada, barqaror oʻzgarishlar yuzaga keladi.
Kichik bolalarda bronxoektazlarning asosiy sababi bakterial yoki virusli oʻpka
infeksiyasi hisoblanadi. Anʼanaviy ravishda, shuningdek, boshdan kechirilgan
qizamiq, gripp va koʻkyoʻtalga alohida ahamiyat beriladi. Biroq rivojlangan
davlatlarda bu kasalliklar hozirgi vaqtda kamdan kam holatlarda etiologik omil
hisoblanadi. Shunga qaramasdan, ular dunyoda hamon oʻpkadagi koʻpgina ikki
tomonlama infeksion jarayon sabab kistofibroz singari bronxoetkazlarning eng
tarqalgan sababi hisoblanadi.
Bronxoektazlarning rivojlanshiga olib keladigan patologiyaning boshqa
turlaridan bronxlarning yot jismlari, allergiyali oʻpka aspetgillezi, alfa-antitripsin
yetishmovchiligi va IgH oshishi bilan IgA, agammaglobulinemiya va
disgammaglobulinemiya, sarkoidoz, limfoadenopatiya bilan tuberkulez, oʻtkir
leykemiyani, abssesslar, oʻsimtalar, lokalizatsiyalashgan kistalar, astma va
allergiyaning turli koʻrinishlarni aytish kerak. Gastroezofageal reflyuks
retsidivirlaydigan oʻpka infeksiyasiga olib kelishi isbotlangan, lekin bunda
bronxoektazlar kam rivojlanadi. Bronxoektazlarni chaqiradigan tashqi bosimga
limfotugunlar kattalashishi bilan bogʻliq oʻrta hissa sindromi misol boʻlishi
mumkin.
Bronxoektazlarning klinikasi. Bronxoektazlari boʻlgan bolalarda, odatda,
qon qusish bilan birga, kam keladigan surunkali yoʻtal kuzatiladi. Bolalar
rivojlanishdan toʻxtashi mumkin. Ota-onalar bolada koʻp uchraydigan
shamollash kasalliklari va pnevmoniyalarni kuzatishadi. Koʻpincha kasallik
tarixi yozuvlarida qaytalanadigan bronxopnevmoniya tashxisi topiladi. Oʻpka
sepsisining (zaharlanishining) qaytalanauvchi manbalari bronxoektazlar
lokallashadigan oʻpka boʻlimlariga xos.
Diagnostika. Bronxoektazlari bor bolalar deyarli har doim koʻkrak qafasi rentgenogrammasida oʻzgarishlarga ega boʻlishadi. Koʻp maʼlumotni bronxografiya
koʻrsatadi (3.13-rasm). Biroq kasallik shakli, lokalizatsiyasi, oʻzgarishlar
tarqalgani va ogʻirligini aniqlash imkonini beradigan KT maʼqul hisoblanadi
(3.14-rasm). Oʻpkada oʻtkir yalligʻlanish jarayonidan soʻng baʼzan traxeobronxial
daraxtning qayta tiklanadigan silindrik dilatatsiyasi hosil boʻladi. Shu bois, oʻpka
sepsisining keskinlashuvidan soʻng, diagnostik xatolikka yoʻl qoʻymaslik
maqsadida rentgenologik tekshiruvni bir necha haftaga kechiktirish tavsiya etiladi,
lekin bronxlarning silindrik kengayishini, odatda, qopli bronxoektazlardan
farqlashlash qiyin emas. Bolalarda bronxoektazlarning oʻziga xos lokallashuvi -
pastki boʻlaklar, lekin til boʻgʻimi yoki oʻng oʻrta boʻlakni ham tortish koʻp
uchraydi.

Bronxoektazlari bor bolaning immunologik tekshiruvi leykogramma bilan
qonning toʻliq tahlili, taʼsirchanlikning oshganligini aniqlashda teri sinovi va
immunoglobulinlarning (IgG, IgA, IgM i IgE) miqdoriy darajasini baholashni oʻz
ichiga olishi kerak. Yoʻnaltirilgan antibakterial terapiya uchun namlikning
bakteriologik tekshiriluvi muhim.
Davolash. Agar antibiotiklar va postural drenirlash bilan toʻliq davolash
kursidan soʻng infeksiya davom etsa, lekin chegaralansa, zararlangan oʻpka
toʻqimasi kesilishi haqidagi masala koʻrib chiqilishi kerak. Kichik
bronxoektazlarda simptomsiz kechganda, odatda, oʻpka rezeksiyasi talab
qilinmaydi.
Jarrohlik muolajasi kasallik bir tomonlama va oʻpkaning faqat bir boʻlagini
tortilgan holatlarda eng yaxshi natijalarni beradi. Bronxoektazlar, odatda, yondosh
segment (qism)larga tarqalmaydi. Oʻpka rezeksiyasiga asosiy belgi – koʻp yoʻtalish
(65%). Boshqa koʻrsatmalardan qaytalanuvchi pnevmoniya, isitmalash, bolaning
kasalligi tufayli maktabga doimiy qatnash imkoni yoʻqligi, takrorlanadigan qon
qusish va ogʻizdagi yomon hidlarni aytish kerak.
Operatsiyada segment yoki oʻpka boʻlagi rezeksiyasi tanlanadi. Agar jarayon
ikki tomonlama boʻlsa, unda operatsiyalar orasidagi muddat 2-3 oydan kam
boʻlmasligi kerak. Oldin ogʻirroq zararlangan tomon operatsiya qilinadi. Koʻpincha,
birinchi operatsiyadan soʻng bola holati shunchalik yaxshilanadiki, keyingi
operatsiya talab qilinmaydi. Jarayonga pastki boʻlakning bazal segmentlari jalb
qilinganida segmentar rezeksiyani keragi yoʻq, lobektomiya oʻtgazilgani yaxshi.
Pastki boʻlakning ogʻir bronxoektazlarida chapdan, koʻpincha til segmenti
zararlangan. Shu sababli, ushbu lokalizatsiyada uni, mabodo zarur boʻlsa, pastki
boʻlak bilan birga, tekshirish va olib tashlanishi talab qilinadi. Oʻng pastki boʻlakda
bronxoektazlar aniqlangan bolalarda, koʻpincha jarayon oʻrta boʻlakni ham qamrab
oladi. Katta yoshdagi bolalarda, bronxoektazi boʻlgan kattalardagi kabi bronxial
arteriyalari, odatda, kengayib, bu operatsiya vaqtida texnik qiyinchiliklarga sabab
boʻlishi mumkin. Zamonaviy bosqichda bronxoektazlarda aʼzo saqlash muolajalari ishlab
chiqilgan, ularning maqsadi lob- va bilobektomiyalar oqibatining profilaktikasi
(pastda yotuvchi segmentlarning osilishi, kasallik qaytanalishi, oʻrta devor
aʼzolarining siljishi va oʻpkaning saqlangan qismlari emfizematoz oʻzgarishlari)
hisoblanadi. Kam oʻzgaradigan oʻpka parenximasi va qon aylanish kichik
doirasining butunligini saqlashga yoʻnaltirilgan bu usullar orasida (bronxlar
ekstirpatsiyasi, zararlangan bronxlar plombalanishi) bronxlar
endoplombirovkasi ustunlik qiladi (Stepanov E. A. hammuallif., 1985, Aliyev
M. M. hammuallif, 2008). Aʼzo saqlash muolajalarining alohida natijalarini
oʻrganish bolalik yoshida aʼzo yoʻqotiladigan operatsiyalarga raqib boʻladigan
davolashning bu uslublari ustunliklari haqida xulosa qilishga asos boʻladi

## Manbalar