Inson taraqqiyoti indeksi

**Inson taraqqiyoti indeksi** (**HDI**) – kutilayotgan umr koʻrish davomiyligi, taʼlim (maktabdagi oʻrtacha tugallangan oʻqish yillari) va aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan daromad koʻrsatkichlaridan tashkil topgan statistik indeks boʻlib, u mamlakatlarni inson taraqqiyotining toʻrt darajasiga tasniflash uchun qoʻllaniladi. Umr davomiyligi, taʼlim darajasi va xarid qobiliyati pariteti boʻyicha aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan yalpi milliy daromad yuqori boʻlgan sari, mamlakat HDI boʻyicha yuqoriroq ball oladi. Inson taraqqiyoti indeksi pokistonlik iqtisodchi Mahbub ul-Haq tomonidan ishlab chiqilgan va keyinchalik Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot dasturining (BMTTD) Inson taraqqiyoti boʻyicha hisobot byurosi tomonidan mamlakatlar taraqqiyotini oʻlchash uchun qoʻllanila boshlangan.

2010-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotida tengsizlikka moslashtirilgan Inson taraqqiyoti indeksi (IHDI) joriy etildi.

Indeks Mahbub ul-Haq tomonidan ishlab chiqilgan va Amartya Senning inson imkoniyatlari haqidagi asarlariga asoslangan inson taraqqiyoti yondashuviga tayanadi. Bu yondashuv koʻpincha odamlarning hayotda „boʻlish“ va „qilish“ qobiliyati nuqtai nazaridan ifoda etiladi. Misol uchun, „boʻlish“ deganda yaxshi ovqatlanish, boshpanaga ega boʻlish, sogʻlom boʻlish; „qilish“ deganda esa ishlash, taʼlim olish, ovoz berish, jamiyat hayotida ishtirok etish tushuniladi. Tanlash erkinligi markaziy oʻrinda turadi – diniy sabablarga koʻra roʻza tutib och yurishni tanlagan odam bilan oziq-ovqat sotib olishga qurbi yetmagani yoki mamlakat ocharchilik holatida boʻlgani uchun och qolgan odam oʻrtasida katta farq bor.

Indeks aholi jon boshiga toʻgʻri keladigan sof boylik yoki mamlakatdagi tovarlarning nisbiy sifati kabi bir qancha omillarni hisobga olmaydi. Bu holat G7 aʼzolari va boshqa shu kabi eng ilgʻor mamlakatlarning reytingini pasaytiradi.

## Kelib chiqishi
Inson taraqqiyoti indeksining kelib chiqishi Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot dasturining (BMTTD) Inson taraqqiyoti boʻyicha hisobot byurosi tomonidan ishlab chiqiladigan yillik Inson taraqqiyoti hisobotlarida keltirilgan. Bular 1990-yilda pokistonlik iqtisodchi Mahbub ul-Haq tomonidan ishlab chiqilib, joriy etilgan boʻlib, ularning aniq maqsadi „rivojlanish iqtisodiyoti eʼtiborini milliy daromad hisobidan insonlarga yoʻnaltirilgan siyosatga oʻtkazish“ edi. Haq jamoatchilik, olimlar va siyosatchilarni taraqqiyotni nafaqat iqtisodiy yutuqlar, balki inson farovonligining yaxshilanishi orqali ham baholashlari mumkin va zarurligiga ishontirish uchun inson taraqqiyotining sodda va yaxlit koʻrsatkichi kerak, deb hisoblagan.

## Oʻlchovlar va hisoblash

### Yangi usul (2010-yildan boshlangan)

2010-yil 4-noyabrda chop etilgan (va 2011-yil 10-iyunda yangilangan) 2010-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotida Inson taraqqiyoti indeksi uch oʻlchovni birlashtirgan holda hisoblab chiqilgan:

* Uzoq va sogʻlom hayot: tugʻilishdan kutilayotgan umr koʻrish davomiyligi
* Taʼlim: Oʻrtacha oʻqish yillari va kutilayotgan oʻqish yillari
* Munosib turmush darajasi: aholi jon boshiga YaIM (xalqaro dollarlarda hisoblangan XQP boʻyicha)

2010-yilgi Inson taraqqiyoti hisobotida BMTTD Inson taraqqiyoti indeksini hisoblashning yangi usulidan foydalanishni boshladi. Unga koʻra quyidagi uchta indeks qoʻllanadi:

1. Kutilayotgan umr koʻrish davomiyligi indeksi (LEI) = \frac{\textrm{LE} - 20}{85-20}

:: Tugʻilishdan kutilayotgan umr koʻrish davomiyligi 85 yil boʻlsa LEI 1 ga, agar 20 yil boʻlsa 0 ga teng boʻladi.

2. Taʼlim indeksi (EI) = \frac} {2}

: 2.1 Oʻrtacha oʻqish yillari indeksi (MYSI) = \frac{\textrm{MYS}}{15}
:: Oʻn besh – bu 2025-yilga moʻljallangan maksimal koʻrsatkich.
: 2.2 Kutilayotgan oʻqish yillari indeksi (EYSI) = \frac{\textrm{EYS}}{18}
:: Oʻn sakkiz – koʻp mamlakatlarda magistr darajasiga erishish yoshi.

3. Daromad indeksi (II) = \frac{\ln(\textrm{GNIpc}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)}

:: Aholi jon boshiga YaIM 75,000 dollar boʻlsa II 1, agar 100 dollar boʻlsa 0 ga teng boʻladi.

Natijada, HDI oldingi uchta normallashtirilgan indekslarning geometrik oʻrtacha koʻrsatkichi ekanligi kelib chiqadi:

\textrm{HDI} = \sqrt[3]{\textrm{LEI}\cdot \textrm{EI} \cdot \textrm{II}}.

LE: Tugʻilishdan kutilayotgan umr koʻrish davomiyligiMYS: Oʻrtacha oʻqish yillari (yaʼni 25 yosh va undan katta yoshdagi shaxsning rasmiy taʼlimda oʻtkazgan yillari)EYS: Kutilayotgan oʻqish yillari (yaʼni 18 yoshgacha boʻlgan bolalardan kutilayotgan umumiy oʻqish yillari)GNIpc: Aholi jon boshiga xarid qobiliyati pariteti boʻyicha yalpi milliy daromad

### Eski usul (2010-yilgacha)
Inson taraqqiyoti indeksi 2009-yilgi hisobotida oxirgi marta foydalanilgan uchta oʻlchovni birlashtirgan:

* Tugʻilishdan kutilayotgan umr koʻrish davomiyligi – inson salomatligi va uzoq umr koʻrish indeksi sifatida
* Bilim va taʼlim – kattalar savodxonligi darajasi va boshlangʻich, oʻrta hamda oliy oʻquv yurtlariga kirish koeffitsienti sifatida
* Xarid qobiliyati pariteti boʻyicha aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotning tabiiy logarifmi bilan ifodalangan turmush darajasi

Ushbu metodologiya BMTTD tomonidan 2011-yilgi hisobotgacha qoʻllangan.

Inson taraqqiyoti indeksini belgilovchi formula Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot dasturi tomonidan eʼlon qilingan. Umuman olganda, 0 dan 1 gacha boʻlgan birliksiz indeksga oʻzgaruvchini almashtirish uchun (aytaylik x ni) quyidagi formuladan foydalaniladi:

* x\text{ index} = \frac{x - a}{b - a}

bu yerda a va b oʻzgaruvchi x ning mos ravishda erishishi mumkin boʻlgan eng past va eng yuqori qiymatlaridir.

Inson taraqqiyoti indeksi (HDI) quyidagi omillar indekslarining har biri hissa qoʻshgan 1⁄3 nisbat bilan bir xilda oʻlchangan summani ifodalaydi:

* Kutilayotgan umr koʻrish davomiyligi indeksi = \frac{LE - 25} {85-25}
* Taʼlim indeksi = \frac{2} {3} \times ALI + \frac{1} {3} \times GEI
** Kattalar savodxonligi indeksi (ALI) = \frac{ALR - 0} {100 - 0}
** Yalpi qabul qilish indeksi (GEI – maktablarda roʻyxatdan oʻtgan oʻquvchilar) = \frac{CGER - 0} {100 - 0}
* YaIM = \frac{\log\left(GDPpc\right) - \log\left(100\right)} {\log\left(40000\right) - \log\left(100\right)}

## Inson taraqqiyoti indeksi 2021 (2022-yil hisoboti)

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Taraqqiyot dasturi tomonidan 2022-yilgi Inson taraqqiyoti hisoboti 2022-yil 8-sentyabrda chop etilgan boʻlib, 2021-yilda toʻplangan maʼlumotlar asosidagi Inson taraqqiyoti indeksi qiymatlari hisobini oʻz ichiga oladi.

2021-yilda 1 dan 66 gacha boʻlgan quyidagi mamlakatlar „Inson taraqqiyoti juda yuqori“ mamlakatlar sifatida tasniflangan:

## Avvalgi indekslardagi eng yaxshi davlatlar
Quyidagi roʻyxatda har bir yil boʻyicha Inson taraqqiyoti indeksida eng yuqori oʻrinni egallagan mamlakatlar keltirilgan. Roʻyxatda Norvegiya oʻn olti marta, Kanada sakkiz marta, Yaponiya hamda Islandiya ikki marta va Shveysariya esa bir marta eng yuqori oʻrinni egallagan.

### Har bir yil boʻyicha HDIning eng yuqori koʻrsatkichiga erishgan mamlakatlar
Yil indeks boʻyicha statistik maʼlumotlar olingan vaqt davrini ifodalaydi. Qavslar ichida hisobot chop etilgan yil koʻrsatilgan:

## Geografik qamrov
Inson taraqqiyoti indeksi oʻzining geografik qamrovini kengaytirdi: Birlashgan Millatlar Tashkilotining Osiyo va Tinch okeani uchun iqtisodiy va ijtimoiy komissiyasidan boʻlgan David Hastings Inson taraqqiyoti indeksini geografik jihatdan 230 dan ortiq iqtisodiyotga kengaytiruvchi hisobotni eʼlon qildi. Biroq BMTTDning 2009-yilgi Inson taraqqiyoti indeksi 182 ta iqtisodiyotni qamrab olgan boʻlsa, 2010-yilgi HDI qamrovi 169 mamlakatgacha kamaydi.

## Manbalar

## Havolalar

* Inson taraqqiyoti indeksi
* Inson taraqqiyoti vositalari va reytinglari