open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kurakoyoqlilar

**Kurakoyoqlilar** () — dengiz mollyuskalari sinfi. Tanasining uzunligi 3&nbsp;mm dan 12 sm gacha, ikki tomonlama simmetriyali, shakli fil tishiga oʻxshash yaxlit chigʻanoq (uzunligi 1,5&nbsp;mm – 15 sm) bilan qoplangan. Chigʻanoqning 2 uchida teshigi bor; oldingi teshigidan oyogʻi bilan boshi chiqib turadi. Oʻsimtaga oʻxshash boshining uchki qismida ogʻiz teshigi joylashgan. Boshidagi uchi toʻmtoq moʻylovlari sezish va oziqni ushlash vazifasini bajaradi. Foram iniferalar va boshqa bentos hayvonlari bilan oziqlanadi. Oyogʻi toʻmtoq, konus shaklida. Kurakoyoqlilar ayrim jinsli, tuxumlari tashqi muhit (suv) da urugʻlanadi. Tuxumdan suvda soʻzadigan troxofora lichinkasi rivojlanib chiqadi; lichinka 5–6 kundan soʻng suv ostiga choʻkib voyaga yetadi. Kurakoyoqlilarning 1000 ga yaqin turi mavjud. Kurakoyoqlilar suv tubidagi loyga koʻmilib hayot kechiradi; loydan chigʻanogʻining uchi chiqib turadi. Asosan, tropik dengizlarda tarqalgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Kurakoyoqlilar (sutemizuvchilar)

**Kurakoyoqlilar**, **kurakoyoqli sutemizuvchilar** () – sutemizuvchilar sinfining bir turkumi. Bu turkumga morjlar, dengiz arslonlari, quloqli tyulenlar, tojli tyulenlar, dengiz quyonlari, qoʻngʻir tyulelar, xoldor tyulelar, asl tyulenlar kiradi. Kurakoyoqlilar suvda yashaydi. Juni qisqa. Oyoqlari suvda suzishga moslashib, kurak (eshkak) ka aylangan (nomi ham shundan). Kurakoyoqlilar yerda zoʻrgʻa sudralib yuradi. Tishlari, asosan, konus shaklida. Dumi juda qisqa, terisi ostida qalin yogʻ qatlami bor. Bu qatlam hayvonlarni sovuqdan saqlaydi. Ular och qolganda yogʻ qatlam hisobiga yashaydi. Koʻzlari suv ostida koʻrishga moslashgan. Quloq suprasi juda kichkiva yoki boʻlmaydi. Burun teshiklari faqat nafas olganda ochiladi. Kurakoyoqlilar suv yuzasida dam oladi va uxlaydi. Suv tagida uzoq tura oladi. Kurakoyoqlilar suvda oziqlanadi, ozigʻini chaynamay yutadi (mollyuskalarning chigʻanogʻini tishida maydalaydi). Kurakoyoqlilar urchish, tullash, tugʻish va bolasini emizish, dam olish uchun quruqlikka yoki muz ustiga chiqadi. Kurakoyoqlilar eng kichik turining boʻyi 1,3&nbsp;m (halqa naqshli tyulen yoki nerpa), eng kattasiniki 5,5&nbsp;m (dengiz fili). Kurakoyoqlilarning 31 turi maʼlum 3 oilaga: morjlar, quloqli tyulenlar va asl tyulenlarga boʻlinadi. Okeanlarda, sovuq va oʻrta mintaqadagi dengizlarda, jumladan, Qora dengiz va Kaspiy dengizda uchraydi. Ayrim turlari koʻllar (masalan, Ladoga va Baykal) da ham yashaydi. 6 turi va 3 ta kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Koʻrant

**Koʻrant** (frans. courant — oqadigan, yuguradigan) — minoraning yuqorisiga oʻrvatiladigan yoki xonaga qoʻyiladigan, qoʻngʻiroqlar vositasida musiqaviy izchillik bilan zang uradigan katta soat. Toshkentdagi K. tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan biri hisoblanadi (qarang Toshkent koʻranti).

## Manbalar
Koʻrare

**Koʻrare** (karibcha "koʻrari" soʻzidan) — chilibuxa va buddleyadoshlarga mansub (asosan, tropiklarda oʻsadigan) oʻsimliklar ekstraktini quyultirib olinadigan kuchli zahar. Tarkibida kurarin alkaloidlari bor. Qonga tushsa, nerv falajlanadi. Janubiy Amerikaning tub aholisi K.ni kamon uchini zaharlash uchun ishlatgan. K. yoki koʻraresimon moddalarni davo yoki tadqiqot maqsadida qoʻllash koʻrarizatsiya deyiladi. Tibbiyotda, asosan, sintez qilib olingan koʻraresimon moddalar qoʻllanadi.

## Manbalar
Ivan Koʻratov

**Ivan Alekseyevich Koʻratov** [1839. 6(18).7, Komining Kibra (hozirgi Koʻratovo) qishlogʻi — 1875.17(29).11, Verniy (hozirgi Olmaota) shahri] — komi shoiri, tilshunos. Komi adabiyotining asoschisi. Vologdadagi liniy semivariyada taʼlim olgan (1854 — 60). Qozondagi polk auditorlari maktabini bitirgach, harbiy-sud ishiga, Oʻrta Osiyoga joʻvatilgan (1866). Hayotining keyingi davri Oʻrta Osiyo bilan bogʻliq kechgan. Koʻratov chinovniklar, movaxlar, poplarni masharalab, koʻplab sheʼriy asarlar yaratgan. ("Somson", "Tushlar", "Generalga", "Zulmat"). Koʻratov hajviy ertaqlar ("Makul" va boshqalar), avtobiografik doston — "Koʻrning esdaliklari" hamda tilshunoslikka, komi tili grammatikasiga oid asarlar muallifi. Lekin ular oʻsha davrda kitob holida nashr etilmagan. Jahon adabiyotining eng yaxshi namunalarini komi tiliga tarjima qilgan. Asarlari 20-asrning 30—60-yillarida nashr qilingan.

## Manbalar
Koʻraresimon moddalar

**Koʻraresimon moddalar**, miorelaksantlar — harakatlantiruvchi nervlardan skelet muskullariga qoʻzgʻalish oʻtishini toʻxtatib qoʻyadigan moddalar (qarang Koʻrare). Qisqa (5—10 min.), oʻrtacha (20—40 min.) va uzoq muddat (bir necha soat) taʼsir etuvchi Koʻraresimon moddalar farq qilinadi. Preparatlari jarrohlikda, hususan, shikastlanish va mayiblikda ingalyasion varkoz moddalar bilan birga muskullarni boʻshashtirish maqsadida ishlatiladi.

## Manbalar
Koʻrasiki

**Koʻrasiki** — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning jan.-gʻarbida. Aholisi 422,8 ming kishi (1995). Toʻqimachilik, kimyo va aviatsiya sanoatining yirik markazi. Metallurgiya, elektronika mashinasozligi, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud, Tibbiyot jihozlari ishlab chiqariladi. Muzeylar bor. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Kurbe Jan Dezire Gyustav

**Kurbe Jan Dezire Gyustav** (; 1819.10.6, Orvan, Fransh-Konte — 1877.31.12, Turde-Peyls, Shveysariya) — fransuz rassomi, jamoat arbobi. 1837-yildan rassomchilik maktabiga qatnab oʻqigan, 1839-yildan xususiy atelyelar (jumladan, Kurbe Shtyoben atelyesi)ga qatnagan, naturadan asarlar yaratgan, lekin rassom sifatida mustaqil shakllangan. Kurbe ispan va golland rang-tasviridan (ayniqsa, Rembrandt, F. Xals ijodidan) taʼsirlangan. Kurbe realistik sanʼat taraqqiyotiga katta taʼsir qilgan; asarlarida ijtimoiy hayotda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlarni, oʻzi bilgan, uni oʻrab turgan voqealarni tasvirladi: "Tosh maydalovchilar" (1849), "Ornanda dafn marosimi" (1849), "Choʻmilayotgan ayollar" (1853), "Uchrashuv" (1854), "Qishloqlik nozik oyimlar" (1851), "Qishki manzara" (1867), "Togʻdagi kulba" (taxminan 1874) va boshqa Kurbe, shuningdek, barelyef va haykallar ham yaratgan.

## Manbalar
Koʻrgan viloyati

**Koʻrgan viloyati** - Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. Ural iqtisodiy rniga kiradi. 1943-yil 6. fevralda Chelyabinsk viloyatidan ajralib chiqqan. Maydoni 71 ming km². Aholisi 1105,6 ming kishi (1998), asosan, ruslar; shuningdek, tatar, ukrain, boshqird, qozoq va boshqa ham yashaydi. Shaharliklar 55,6%.24 tumanga boʻlingan, 9 shahar, 6 shaharcha bor. Markazi – Koʻrgan shahri

Koʻrgan viloyati Gʻarbiy Sibir tekisligining janubida joylashgan. Yer yuzasi tekis, uchlamchi va toʻrtlamchi davr yotqiziqlaridan tuzilgan. Foydali qazilmalari: kaolin va shisha qumlari, osh tuzi, gil va ohaktosh, torf. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 18°, iyulniki 19°. Yillik yogʻin 400&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 160–165 kun. Asosiy daryolari: Tobol va Iset. 2000 ga yaqin koʻl bor. Viloyat yirik foydali qazilmalar zahirasiga ega emas, shuning uchun asosan, qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlash bilan bogʻliq ikkinchi darajali sanoat rivojlanmoqda. Yirik korxonalari – "Sintez" kombinati, "Koʻrganpribor" radio zavodi, "Korvet" armatura korxonasi, "Koʻrganselmash" ishlab chiqarish birlashmasi, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash uchun uskuvalar, avtomobil ehtiyot qismlari ishlab chiqaradigan "Koʻrganmash" zavodi, avtobus, avtoagregat, gʻildiraqli shatak, yogʻochsozlik stanoklari, telefon, "Start" zavodlari. Un va goʻsht-sut sanoati korxonalari bor. Koʻrgan issiqlik elektr markazi energiya bilan taʼminlaydi. Koʻrgan viloyati – eng yirik k. x. bazasi. Bugdoy, arpa, yem-xashak ekinlari ekiladi. Kartoshkachilik bilan shugʻullaniladi. Sut-goʻsht chorvachiligi, choʻchqachilik, qoʻychilik rivojlangan. Tobol daryosida kema qatnaydi.

## Manbalar
Kurd adabiyoti

**Kurd adabiyoti** — kurd xalqining adabiyoti. Kurd adabiyotining qad. yozuv yodgorliklari — milodiy 7-asrda nomaʼlum muallif tomonidan charmga yozilgan doston boʻlib, uning ayrim qismlari 1920-yilda Sulaymoniy (Iroq) dan topilgan. 11—17-asrlarda sheʼriyatning yirik vakillari: Ali Haririy (11-asr), Mella Axmad Jaziy (12-asr), Mella Bate (15-asr), Ahmad Xoniy (17-asr); 19—20-asrlarda Salim, Xoji Qodir, Koyi, Noimiy, Kurdiy, Maxur, Shayx Rizo Talaboniy kabi shoirlar mashhur boʻlgan. 20-asr boshlarida eng yangi Kurd adabiyoti shakllandi. 20-asrning 1-yarmida ijod qilgan Hamdiy, Liriy Merda hamda hozirgi kurd sheʼriyati asoschilaridan biri F. Bekasa asarlarida, shuningdek, 20-asrning 2-yarmida ijod etgan yirik shoirlar: A. Xojar (Eron), Sh. Jigarxun, Kadrijon (Suriya), B. Varimon, A. Goran, yozuvchilar — Sh. Fattoh, I. Ahmad, M. Barzinji (Iroq), Badirxon (Turkiya) va boshqa asarlarida kurd xalqining hayoti, ularning milliy mustaqillik va ozodlik uchun kurashi hamda ular yashaydigan mamlakatdagi hukumatlarning siyosatiga qarshi norozilik kayfiyati ifodalangan. 20-asrning 30-yillariga kelib, hozirgi Kurd adabiyoti yanada rivoj topdi. 1931-yilda A. Shomilovning "Kurd choponi" avtobiografik qissasi, Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrlarda A. Jindiy, A. Shomilov, A. Abdurahmon va boshqalarning roman va qissalari, J. Jasmiy, A. Avdol, H. Murod, O. Sharo, K. Chachan va boshqalarning sheʼriy toʻplamlari nashr etiddi.

## Manbalar
Kurd tili

**Kurd tili** (*Kurdmanc tili, Soran tili, Janubiy kurd tillari va Zaza tili, Goran tili*) (**Kurd**:*Kurdî*/کوردی)— kurdlar tili. Hindevropa tillari oilasining eroniy tillar guruhiga mansub. Turkiya, Eron, Suriyada hamda Zakavkazyedagi mamlakatlarda tarqalgan. Kurd tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni taxminan 20 mln. kishidan ortiq (1993). Shimoliy Iroqdagi Kurd muxtor viloyatining (arab tili bilan bir qatorda) rasmiy tili. Kurmonji va suroni lahjalariga boʻlinadi. Hozirgi Kurd tili arab (Iroq, Eron, Suriyada) va Kirill (Zakavkazyeda) alifbosi asosidagi yozuvlarga ega.

## Manbalar
Kurvimetr

**Kurvimetr** (lot. curvus — egri chiziq va ... metr) — topografik chizmalar, haritalar va grafik hujjatlarda egri yoki ilonizi chiziqlar kesmalarini oʻlchaydigan asbob. Shkalasi dumaloq va toʻrtburchak shaklda yasaladi. Unda shkaladan tashqari tana (korpus), dasta, mil va oʻlchanadigan chiziqlar ustidan yurgiziladigan gʻildirakchalar boʻladi. Gʻildirakcha oʻlchanadigan egri yoki ilonizi chiziq ustida yurgizilganda K. shkalasida chiziq kesmasining uzunligi (mm yoki sm da) koʻrinadi (gʻildirakcha toʻliq bir marta aylanganda shkala 100 sm masofani koʻrsatadi). K. shkalasi qoʻzgʻalmas siferblatli va qoʻzgʻaluvchan milli yoki indeksli, qoʻzgʻaluvchan siferblatli va qoʻzgʻalmas indeksli qilib ishlab chiqarilishi mumkin. K. davlat miqiyosida standartlashtirib qoʻyiladi.

## Manbalar
Qoʻrgʻon (shahar)

**Qoʻrgʻon** (, )- Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1782-yildan), Koʻrgan viloyati markazi. Tobol daryosi sohilida. Koʻrgan tuguni. Aholisi 368,3 ming kishi (1998). Mashinasozlik (qishloq xoʻjaligi, transport va boshqalar), kimyo, oziqovqat (goʻsht kombinati), yengil (trikotaj, tikuvchilik, poyabzal) sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar mavjud. Ko'rgan Gʻarbiy Sibirdagi eng qad. shaharlardan biri. Ruslar Sibirni egʻallash jarayonida 1662-yilda Saryovo Gorodishche istehkomini qurgan. Shahar 1782-yil gacha Saryova Sloboda deb atalgan.

## Manbalar
Kurdonyor

**Kurdonyor** (frans. cour dʼhonneur — xos hovli) — saroy kabi hashamatli bino tarkibida tashkil etilgan yarim ochiq hovli, yarim ochiq hovlili saroy. Ularning old tomoniga hamda yon qanotlariga baʼzan qator ustunlar ishlanib, koʻcha, tashqi maydon va yoʻldan toʻsiqlar bilan ajratilgan. 17—19-asr boshlarida Yevropa meʼmorligida keng tarqalgan. Zamonaviy meʼmorlikda baʼzan binoning tashqi koʻrinishini hashamatli qilib koʻrsatishda qoʻllanadi. Masalan, Toshkent viloyat ijroqoʻmining sobiq binosi (hozir Alisher Navoiy nomli adabiyot muzeyi va rus tomoshabinlar teatri).

## Manbalar
Kurella Alfred

KURELLA (Kurella) Alfred (taxallusi — B. Sigler, V. Rebig, A. Bervad; 1895.2.5, Bjeg, Polsha - 1975.12.6, Berlin) — nemis yozuvchisi, publitsist, tarjimon va jamoat arbobi. Germaniya sanʼat akademiyasi aʼzosi. Rossiyada yashagan (1934—54). Fashizmni fosh etish K. ijodining asosiy mavzusi sanaladi. "Grovau hujjatlari" (1954), "Dimitrov Geringga qarshi" (1964), "Katta oʻyindagi kichik piyoda" (1961), "Inson oʻzini oʻzi yaratadi" (1958), "Tarqoq ocherklar" (1961) va boshqa asarlar muallifi.

K. Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonidan parcha va baʼzi gʻazal va ruboiylarini nemis tiliga tarjima qilgan.

## Manbalar
Kuren

**Kuren** (moʻgʻulcha xureen — qalqa, qarorgoh) — 1) koʻchmanchilar yashaydigan manzil. Moʻgʻullarning oʻtovlari va arana uylari halqa shaklida oʻrnatilgan, oʻrtada qabila boshligʻi (urugʻ oqsoqoli)ning oʻtovi boʻlgan. K. soʻzining olomon, qabila maʼnolari ham bor. (V. Radlov); 2) ruscha kuren (uy) soʻzi ham K.dan olingan. Zaporojye Sechit joylashgan harbiy boʻlinma. Bu K. 38 ta kazaqlar K.iga boʻlingan. K.lar kazaqlarning kelgan joyi nomi bilan atalgan (mas. Poltana K. i, Uman Kuren va boshqalar); 3) oʻzbekcha "koʻchkoʻron" soʻzi tarkibidagi koʻron oʻsha moʻgʻulcha soʻzdan kelib chiqqan. Keyingi asrlarda bu soʻz Xiva xonligida atrofi devor bilan oʻralgan istehkomga nisbatan qoʻllangan; tevarak-atrofdagi kishilar yovgarchilikda ana shu joyga yashiringan. Navoiy viloyatining, Konimex tumanida K. nomi bilan ataladigan qishloq ham bor.

## Manbalar
Kurendogʻ

**Kurendogʻ** — Turkmanistonning gʻar-bidagi togʻ tizmasi. Shim-gʻarbda Kopetdogʻning gʻarbiy tarmoqlari bilan chegaradosh, oʻz. 60&nbsp;km. Balandligi 971 m gacha (Kuren togʻi). Ohaktosh, gildan tarkib topgan. 500 m balandlikkacha choʻl va chala choʻl oʻsimliklari, undan yuqorida subtropik dasht oʻsimliklari oʻsadi.

## Manbalar
Kuressaare

**Kuressaare** (1917-yil gacha Arensburg, 1952—88 yillarda Kingisepp) — Estoniyadagi shahar (1563-yildan), Saaremaa o.da, Roomassaare porti (Riga qoʻltigʻi sohilida)dan 5&nbsp;km. Aholisi 17,0 ming kishi chamasida (1990-yillar boshlari). Balchiq bilan davolaydigan va iqlim kurorti. Goʻsht-sut mahsulotlari ishlab chiqariladi. Oʻrmon va yogʻochsozlik sanoati korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. K. 12-asrdan maʼlum. Orden qalʼasi (14—15-asrlar), ratoʻsha (17—18-asrlar), avliyo Nikolay klassik cherkovi (18-asr) saqlangan.

## Manbalar
Kuril orollari

**Kuril orollari** — Kamchatka yarimoroli va Xokkaydo (Yaponiya) orollari oraligʻidagi orollardir. Oxota dengizini Tinch okeandan ajratib turadi. Rossiya Federatsiyasining Saxalin viloyati tarkibida. Uzunligi qariyb 1200&nbsp;km. Maydoni 15,6 ming km². Parallel orollar — Katta Kuril orollari va Kichik Kuril orollaridan iborat. Katta Kuril orollari 3 guruhga: janubiy (Kuvashir, Iturup, Urup va boshqalar), oʻrta (Simushir, Ketoy, Ushishir va boshqalar) va shimoliy (Lovushki, Shiashkotan, Onekotan, Paramushir va b.) guruhlarga boʻlinadi. Orollarning koʻp qismi togʻlik (balandligi 2339 m. gacha). 160 vulkan, shulardan 40 ga yaqini harakatdagi vulqonlar, issiq mineral buloqlar mavjud. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Janubiy orollarda oʻrmonlar bor, shimoliy orollar tundra oʻsimliklari bilan qoplangan. Baliq (keta va boshqalar) va dengiz hayvonlari (nerpa, sivuch va boshqalar) ovlanadi. Kuvashir orolida Kuril qoʻriqxonasi joylashgan.

Kuril orollari toʻgʻrisidagi ilk maʼlumotlarni 1697-yilda rus sayyohi V.V. Atlasov maʼlum qildi. 1855-yildagi Rossiya-Yaponiya shartnomasiga koʻra, Iturup orolidan shimoldagi barcha Kuril orollari Rossiyaning mulki deb eʼlon qilindi. 1875-yildagi Rossiya—Yaponiya shartnomasidan keyin esa ular Yaponiya boshqaruvida boʻldi. 1945-yildagi Krim konferensiyasi karoriga binoan, SSSR tasarrufiga oʻtdi, 1945-yilning avgust oyida, SSSR—Yaponiya urushi jarayonida sovet qoʻshinlari tomonidan egallandi.

## Manbalar
Kurdiston

**Qurdiston** — Gʻarbiy Osiyodagi togʻli oʻlka, tarixiy viloyat. Kurdistonning aksar qismi Old Osiyo va Eron togʻliklarida joylashgan. Kurdistonning aniq, chegarasi boʻlmaganligidan bu nom faqat etnografik maʼnoda ishlatiladi.

Qoshgʻariy o‘zining “Devonu lugʻotit turk” asarida ilk bor mintaqani kurd diyori sifatida tilga olgan va u yerda Mahmud Qoshg‘ariy dunyo xaritasini tuzgan va al-Iroq va Ash-Shom o‘rtasidagi hududni “Arz-al-Akrod” deb belgilagan. Arz-al-Akrod arabchada “kurdlar yurti” degan maʼnoni anglatadi. Kurdiston nomi birinchi marta 1150 yilda Buyuk Saljuqiylar hukmdori Sulton Sanjar tomonidan Gʻarbiy Eronni tasvirlash uchun ishlatilgan.

Aholisi, asosan, kurdlar; turk, arab, aysor va boshqa ham yashaydi. Aholi chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi, shaharlarda hunarmandchilik rivojlangan. Kurdistonda foydali qazilmalar, xususan, neft koʻp. Kurdiston haqidagi dastlabki maʼlumotlar 12-asr manbalarida uchraydi. Oʻrta ayerdarda Kurdistonda yarim mustaqil amirliklar mavjud edi. 1914-yilda Kurdiston Eron bilan Usmonli turk saltanati tarkibiga kiritildi. U ham barham topgach (1918), vujudga kelgan Turkiya, Iroq va Suriya davlatlari tarkibiga kiritildi.

## Manbalar
Kurdiston togʻlari

**Kurdiston togʻlari**, Kurd togʻlari— Armaniston va Eron togʻliklarining tutashgan qismidagi togʻlar, Turkiya, Eron va Iroqla. Turli yoʻnalishdagi tizma va ayrim togʻlardan iborat. Eng baland joyi — Jilo togʻi (4168 m.)- Pastroq choʻqqilari yassi, 3500 m dan balandlari esa qirrali. Togʻ oralarida vodiylar bor. Daryolari chuqur daralardan oqadi. Togʻlar slanets, kvarsit, marmar, mergeldan tuzilgan. Iqlimi subtropik iqlim. Yillik yogʻin jan.gʻarbida 1000—3000 mm, shimoli-sharqida 400—700 mm. Jan.da makvis chakalakzorlari, dub, pista va archa oʻrmonlari, yassi choʻqqilarida alp oʻtloqlari va kichikroq muzliklar mavjud. Shimoliy togʻ dashtlaridan iborat, ahrli koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanadi, vodiylarda bugʻdoy, makkajoʻxori ekiladi, bogʻlar bor.

## Manbalar
Kuritiba

**Kuritiba** — Braziliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Parana shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,6 mln. kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Sellyuloza-qogʻoz va yogʻochsozlik sanoatlari markazi. Mashiva va uning jihozlari ishlab chiqariladi. Oziqovqat,toʻqimachilik, koʻn poyabzal, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Un-tlar, Filologiya akademiyasi, muzey bor. Shaharga 1654-yilda oltin qidiruvchilar tomonidan asos solingan. K. — yerbamate (paragvay choyi) bilan savdo qilinadigan markaz.

## Ilovalar
* curitiba.pr.gov.br 
* curitiba-brazil.com

## Manbalar
Kurka

**Kurka**, qulqul – tovuqsimonlar turkumining kurkasimonlar oilasiga mansub parranda. Markaziy Amerikada tarqalgan oddiy yovvoyi Kurka (Meleagris gollopavo) dan kelib chiqqan. Kurka Yevropaga, dastlab, 16-asr boshlarida keltirilgan; eng yirik xonaki parranda, oyoqlari, nisbatan uzun, baquvvat, dumi keng, qanotlari qisqa, doʻppayib chiqqan. Boshi va boʻynida „toj“lari bor, pati qalin. Tumshugʻining yuqori qismidan teri oʻsimta osilib turadi. Jinsiy qoʻzgʻalish davrida oʻsimtaning oʻz. 12—15 sm ga yetadi. Patlari oq, jez-rang, qora, ola, sanoat kurkachiligida yaxshi tovar goʻsht olish uchun oq patli Kurkalar boqiladi. Goʻshti mazali parhez mahsuloti. Kurka, asosan, goʻsht olish uchun yetishtiriladi. Shimoliy Amerikaning oʻrta va jan. mintaqalarida yovvoyi Kurkalar tarqalgan. Makiyonlari yerga oddiygina in qurib, 10—15 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan bolalari ovasi bilan, xoʻrozlari esa alohida gala boʻlib yuradi. Kurka oʻsimlik va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yovvoyi Kurka ovlanadi: xonaki Kurka bilan juftlashib, nasl beradi. Xonaki Kurka xoʻrozlarining tirik vazni 9–35 kg, makiyonlariniki 4,5– 11 kg ga boradi, 8—9 oyligida, asosan, fev,—martda tuxum qila boshlaydi. Bitta Kurka bir yilda 70—90 ta tuxum qiladi. Tuxumining ogʻirligi 80—88 g, tuxumining inkubatsiya davri 28 sutka. Har bir Kurka tuxumidan 40—60 bosh yosh kurka olish mumkin, 4—5 oy boqib semirtirilsa 160–200 kg goʻsht yetishtiriladi. Nasldor Kurkalardan 3 yoshigacha foydalaniladi. Yirik kurkachilik xoʻjaliklarida butun yil mobaynida Kurka joʻjalari ochirilib, goʻsht yetishtiriladi. Kurka deyarli barcha mamlakatlarda urchitiladi. AQSH, Italiya, Fransiya kabi mamlakatlarda yetishtiriladigan parranda goʻshtining 16—25% (jahon boʻyicha 10—12%) Kurka goʻshtiga toʻgʻri keladi (AQShda yillik parranda goʻshti yetishtirish hajmi 16 mln. t dan ortiq, 1999). Kurka goʻshti yetishtiriladigan yirik parrandachilik fabrikalari barpo etilgan. Kurkalar toʻla qimmatli quruq aralash ozuqalar bilan boqiladi. Kurkaning jezrang, Shimoliy Kavkaz, Moskva, Isroil oq Kurkalari va boshqa zotlari koʻp Tap-kalgan. Oʻzbekistonda Andijon, Fargʻona, Xorazm viloyatlarida 6 ta ixti-soslashtirilgan parrandachilik fabrikalarida Isroildan keltirilgan oq patli, keng koʻkraqli tez yetiladigan Kurkalar yetishtiriladi.

## Yana qarang
* Tovuqsimonlar

## Adabiyot
* Smetnev SI., Ptitsevodstvo, 6 izd. M., 1978; Promishlennoye ptitsevodstvo, M., 1985.
Sayfiddin Azimov.

## Manbalar
Kurkuvaqlar

**Kurkuvaqlar** (Meropidae) - koʻkqargʻalar turkumiga mansub qushlarning bir oilasi. 25 turi maʼlum. Yevropaning janubi, Shimoliy Afrika va Osiyoda tarqalgan. 2 turi: koʻkqunok va koʻk-kurkuvak yoki boʻzdoq Oʻrta Osiyoda uchraydi. K. chiroyli: patlari yashil, sariq, havo rang; bir turining pati qizil boʻlganidan qizil kurkuvak deyiladi. Oʻzbekistondagi K. qishlash uchun Janubiy Afrikaga uchib ketadi. K. daraxtsiz ochiq yerdarda, jarliklarda, daryo boʻylarida yashaydi. Urchish vaqtida katta gala boʻlib, baland tik jar va tepaliklar yen bagʻrini tumshugʻi bilan kovlab, uya yasaydi. May—iyunda 4 — 10 ta tuxum qoʻyadi. Hasharotlar, chigirtkalar, qoʻngʻizlar va boshqa bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Kurmak

**Kurmak** () — boshoqdoshlar oilasiga mansub begona oʻt turkumi; uning 2 turi — sholisimon K. (devkurmak, govkurmak — ) va qora K. (shamak — ) turlari mavjud. Bu 2 tur bir yillik begona oʻt, boʻyi 50—150 sm, poyasi tik oʻsadi, silindrsimon, boʻgʻimli, boʻgʻim oralari gʻovak, barglari oddiy, barg bandi uzun tukchalar bilan qoplangan, poyada gʻilof hosil qilib oʻrnashadi. Gullari mayda, rangsiz, gulqoʻrgʻoni yoʻq, toʻpgullari roʻvak, soʻta, boshoq va panjasimon tuzilgan boʻladi. Devkurmak Uzoq Sharq, Oʻrta Osiyoda sholi ekinzorlarida oʻsadi, sholi bilan barobar yetiladi. Doni tariqdan yirik, urugʻini sholidan ajratib olish qiyin. Shamak esa, choʻl, adir, togʻ hududlarida qurgʻoqchilikka chidamli ekinlar orasida, sernam yerdarda, asosan, ariq boʻylarida, ekinlar orasida uchraydi. Iyun — sentabr oylarida gullab, urugʻlaydi.

Kurash choralari: urugʻlikni don tozalash mashivalarida tozalash, dala atrofidagi begona oʻtlarni yoʻqotish; almashlab ekish, chirigan goʻngdan foydalanish; gerbitsidlarni qoʻllash.

## Manbalar
Aleksey Kuropatkin

**Kuropatkin Aleksey Nikolayevich** (1848.17.3 — Pskov gubervasi — 1925.16.1) — Turkiston gen.-gubernatori (1916—17), gen.-adʼyutant (1902). Kuropatkin 1898—1904-yillar harbiy vazir, rus-yapon urushi (1904—05) da Manjuriya armiyasi qoʻmondoni; Uzoq, Sharq qurolli kuchlari bosh qoʻmondoni (1904—05). Kuropatkin harbiy layoqatsizligi, jurʼatsizligi, doimiy ikkilanishi, qoʻl ostidagilarga ishonchsizligi — rus-yapon urushi (1904—05) da Rossiyaning magʻlubiyatga uchrashining asosiy sabablaridan biri boʻlgan. Birinchi jahon urushida armiya va Shim.front qoʻmondoni (1916), Oʻrta Osiyoni bosib olishda qatnashgan, Turkistonda turli lavozimlarda xizmat qilgan (1866-71, 1875-77, 1879-83). Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloni (1916)ni krnga botirishga rahbarlik qilgan. Kuropatkin harbiy-tarixiy va harbiygeografik asarlar muallifi. 1917-yildan umrining oxirigacha Pskov gubervasida yashab, oʻqituvchilik qilgan.

## Manbalar
Kurortologiya

**Kurortologiya** (kurort va ...logiya) — tibbiyotning bir boʻlimi; tabiiy shifobaxsh omillar (iqlimiy, balneologik va boshqalar), ularning organizmga taʼsirini hamda ulardan davolash-profilatika maqsadlarida foydalanish usullarini oʻrganadi (qarang Balneologiya, Iqlim bilan davolash, Balneoterapiya, Balchiq bilan davolash). K. sanatoriy va kurortlar ishini tashkil qilish, ommaviy dam olish, kurortbop joylarni izlash va tanlash masalalari bilan ham shugʻullanadi. Xuddi tabiiy fizik omillardagidek (mas, karbovat angidridli, vodorod sulfidli va boshqalar) sunʼiy muhit barpo etish, fizioterapiya usulidan foydalanish ham K. vazifasidir. Oʻzbekistonda Kurortologiya ilmiy tadqiqot instituti (1919) va 1920-yilda Oʻrta Osiyo universitetida tibbiyot fakulteti tashkil etilgan vaqtdan boshlab kurort joylarni muntazam oʻrganishga kirishildi, mahalliy mineral suvlar, balchiqlar, kuyosh nuri va boshqa tabiiy omillarning odam organizmiga taʼsiri klinik hamda eksperimental jihatdan tadqiq qilindi. Hozirgi Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi Salomatlikni tiklash va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti hamda uning shoxobchalari (Termiz, Namangan shahrida) K. sohasida faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Akira Kurosava

**Akira Kurosava** (1910.23.3, Tokio – 1998.9.6) — yapon kinorejissyori, ssevariychi. Rejissyorlik faoliyatini 1936-yil boshlagan. 1950-yil ekranlashtirgan "Rasyomon" filmi bilan jahonga tanildi.

"Ovsar", "Yetti samuray", "Dersu Oʻzala", "Jangchining soyasi", "Jarohat", "Avgust rapsodiyasi" filmlari mashhur. Uning filmlari inson harakterini ochishda oʻziga xos talqini, oʻtkir dramatik ziddiyatlari bilan ajralib turadi. Axloq, shaxsning ruhiy takomili, insonning doimo ezgulikka intilishi lozimligi Kurosava ijodining asosiy mavzusidir.

Kurosava yapon kino sanoatiga 1936-yilda qisqa vaqt ichida rassom sifatida kirib kelgan. Koʻp yillar davomida rejissyor yordamchisi va ssenariy muallifi sifatida koʻplab filmlar ustida ishlagandan so'ng, u Ikkinchi Jahon urushi paytida mashhur "Sanshiro Sugata" (1943) filmida rejissyor sifatida debyut qildi. Urushdan keyin Kurosava o‘sha paytdagi unchalik mashhur bo‘lmagan aktyor Toshiro Mifuneni bosh rolni ijro etgan, tanqidchilar tomonidan e’tirof etilgan “Mast farishta” (1948) filmi rejissyorning Yaponiyadagi eng muhim yosh kinoijodkorlardan biri sifatidagi obro‘sini mustahkamladi. Ikki kishi yana o'n beshta filmda hamkorlik qilishdi.

1990 yilda u umr bo'yi muvaffaqiyat uchun Akademiya mukofotini oldi. O'limidan so'ng u AsianWeek jurnali va CNN tomonidan "San'at, adabiyot va madaniyat" nominatsiyasida "Asrning osiyosi" deb topildi va u yerda XX asrda Osiyoni yaxshilashga eng koʻp hissa qo'shgan besh kishidan biri sifatida qayd etildi. Uning karyerasi koʻplab retrospektivlar, tanqidiy tadqiqotlar va bosma va videodagi biografiyalar va koʻplab iste'molchi ommaviy axborot vositalarida nashr etilgan.

## Manbalar
Kurs ishi

**Kurs ishi** — oliy oʻquv yurtlari talabalari tomonidan oʻquv rejasidagi umumkasbiy va maxsus fanlar boʻyicha bajariladigan mustaqil ish. Kurs ishi professional oʻqituvchilar rahbarligida talabalarda toʻplangan nazariy bilimdan muayyan masalani yechishda mustaqil foydalanish koʻnikmasini yoki mavzuni chuqur oʻrganish maqsadida bajari-ladi. K.ye, odatda, quyi kurslarda referativ (qarang Referat), yuqori kurslarda grafikaviy-hisoblash ishlari sifatida oʻtkaziladi. Kurs ishi mavzui oliy oʻquv yurtlari kafedralarida ishlab chiqiladi va himoya qilinadi.

## Manbalar
Kurs loyihasi

**Kurs loyihasi** - texnika yoʻnalishi boʻyicha kadrlar tayyorlovchi oliy oʻquv yurtlari, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlari (kasb-hunar kolleji) talaba (oʻquvchi)lari tomonidan oʻquv yili (kurs, semestr) davomida bajariladigan mustaqil ish. Kurs loyihasida obyekt, jarayon, rejalashtirish va hokazoning joʻzʼiy boʻlagi tahlil qilinadi, baʼzi sifati yoki koʻrsatkichi yangidan loyihalanadi. Kurs loyihasi grafik qism va hisob-tushuntirish xatidan iborat. Kurs loyihasini bajarish jarayonida talaba (oʻquvchi)lar texnologik jarayonlarni loyihalashtirish, ishlab chiqarishni tashkil etish va rejalashtirish boʻyicha olgan nazariy bilimlarini mustahkamlaydilar, ilmiy tadqiqotda muayyan koʻnikma hosil qiladilar, ilmiy-texnika va maxsus adabiyotlar, namunaviy loyiha va shahrik.dan foydalanishni oʻrganadilar. Kurs loyihasiga tajri-bali professor-oʻqituvchilar va ishlab chiqarish yetakchi mutaxassislari rahbarlik qiladi. Kurs loyihasi talaba (oʻquvchi)larni bitiruv malakaviy ish yoki magistrlik dissertatsiyalarini mustaqil bajarishga tayyorlaydi.

## Manbalar
Kursi

**Kursi** — 1) oʻtirishga moʻljallangan uy jihozi, suyanchiqsiz yogʻoch oʻrindiq, aksariyat toʻrt oyoqli boʻladi. Shakli aylana yoki qirrali (3 dan to 10 tagacha) qilib yasaladi. Boʻyama, oʻyma naqshlar bilan bezatiladi, panjara usulida ham ishlanadi; 2) meʼmorlikda ustunning quyi qismi, poyustun. Ustun tanasi K.ga oʻtishda ingichkalashadi, shunda ustun ogʻirligi K.ga tushadi. Ustun K.si 2 usulda — ustun bilan yaxlit yogʻochdan yoki alohida yogʻochlardan yasaladi, alohida yasalganida K. uchun tosh (marmar) ham ishlatilishi mumkin. K. ustun bilan uygʻunlashtirib boʻyama, oʻyma naqshlar bilan bezatiladi. 

## Manbalar
Kursi (maʼnolari)

**Kursi**:

* Kursi — 1) oʻtirishga moʻljallangan uy jihozi, suyanchiqsiz yogʻoch oʻrindiq, aksariyat toʻrt oyoqli boʻladi.
* Kursi (yulduz turkumi), kassiopeya (lotincha
Kursi (yulduz turkumi)

**Kursi**, kassiopeya (lotincha ) (qad. yun. afsovasiga koʻra, Efiopiya shohi Kefeyning xotini va Andromedaning onasi Kassiopeyaning nomi bilan atalgan) — osmonning Shimoliy yarim sharida joylashgan yulduzlar turkumi. W shaklini hosil qiladigan eng yorugʻ yulduzlari ye, 8, h), a va r; ularning yorqinligi 3,4; 2,7; 2,4; 2,2 va 2,3 koʻrinma yulduz kattaligida. K.ning asosiy qismi Somon yoʻlida joylashgan boʻlib, Sefey, Kaltakesak, Andromeda, Persey va Jiraf yulduz turkumlari orasida joylashgan. K.da koʻpgina tarqoq yulduz toʻdalari mavjud. 1572-yilda Tixo Brage koʻzatgan yangi yulduz ham aynan shu yulduz turkumida portlagan. Oʻzbekistonda sent,—noyabr oylarida yaxshi koʻrinadi. 1957-yilda K.da oʻta yangi yulduz chaqnagan. Undan insoniyatga maʼlum radionurlanishlar manbalari ichida eng kuchli manba joylashgan.

## Manbalar
Kurosio

**Kurosio** (yaponcha kuro — qora, sio— oqim), Kuro-Sivo, Yaponiya oqim i — Tinch okeandagi iliq oqim. Yaponiyaning jan. va sharqiy qirgʻoqlari boʻylab oqadi. Sharqiy Xitoy dengizining shim. qismi bilan okeanning unga tutash qismidagi suv sathining har xilligi natijasida vujudga keladi. K.ning Ryukyu o.larining shim. boʻgʻozlaridan chiqqan joyidan 36° shahrik. va 150° shq.u. gacha boʻlgan qismi uning asosiy qismi hisoblanadi. Oqimning ayrim tarmoqlari 40° shahrik. gacha borib, sovuq Kuril oqimi bilan qoʻshiladi. Xonsyu o.ning jan.da K.ning eni 170&nbsp;km, chuq. 700 m gacha. Avgustda temperaturasi 25—28°, fevral

da 12—18°. Tezligi jan.da soatiga 6&nbsp;km, shim.da 1–2&nbsp;km. Oqim Tinch okean shim. qismining iqlimini yumshatib, gidrologik sharoitiga taʼsir etadi.

## Manbalar
Kurs

**Kurs** (lot. cursus — yugurish, harakat)— 1) oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida oʻquv davri, bosqichi (mas, birinchi K., ikkinchi K. va hokazo); 2) biror fan va ilm sohasining muayyan doiradagi tugallangan bayoni (mas, taʼlimning K. tizimi); 3) dengiz va havo transportining tutgan yoʻli, yoʻnalishi (mas, kema K.i); 4) siyosat, ijtimoiy va boshqa faoliyatlarda yoʻnalish (mas, islohotlar Kurs); 5) bir mamlakat pul birligi bahosining boshqa mamlakat pul birligidagi ifodasi (qarang Valyuta kursi); 6) birjada sotib olinadigan va sotiladigan aksiya, obligatsiya, veksel va boshqa qimmatbaho qogʻozlar bahosi, varxi; 7) tugallangan harakat, muolaja (davolash Kurs); 8) ishlab chiqarish va boshqarish, fan, madaniyat, taʼlim, sogʻliqni saqlash va boshqa sohalarda xodimlar tayyorlash va malaka oshirish shakllaridan biri.

## Manbalar
Kursiy

**Kursiy** (arab. — oʻrindiq, taxt, ta-yanch) — islom manbalarida Arshi aʼloning ikkinchi nomi, 7 qanat osmondan tashqari alohida 8-osmon ham tushuniladi. Qurʼonning Baqara surasidagi 255oyat "Oyatal-Kursiy" deb nomlangan. Unda "Allohning Kursiysi Yeru osmonlardan ham kenglik qiladi", degan ibora bor. Uning tafsirida baʼzi olimlar Arshning keng va kattaligi Yeru osmonlarni oʻz ichiga sigʻdirgudek hajmda deb bilsa, baʼzilar Yeru osmonlar, ularning ichi va tashqarisidagi barcha narsalardan xabardor boʻlish Allohning ilmidir, deb hisoblaydi. Bu kabi bahslar Qurʼondagi ayrim oyatlar mazmuni Muhammad (sav) hadislarida sharxlanmay qoldirilgani bois vujudga kelgan. Bunday holatda tafsir yozgan olimlar oʻzlarining aql va fikrlari doirasida izoh berishlari tabiiydir.

## Manbalar
Kursk viloyati

**Kursk viloyati** – Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. Markaziy Qoratuproq iqtisodiy rayoniga kiradi. 1934-yil 13 iyunda tashkil etilgan. Maydoni 29,8 ming km². Aholisi 1336,4 ming kishi (1998), asosan ruslar; shuningdek, belorus, ukrain va boshqa ham yashaydi. Shaharliklar 60,9%. 28 tumanga boʻlingan, 10 shahar, 23 shaharcha bor (1998). Markazi – Kursk shahri.

Kursk viloyati Rossiya Yevropa qismining markazida Oʻrta Rossiya qirlarida joylashgan. Oʻrtacha balandligi 200 m. Foydali qazilmalari: Kursk magnit anomaliyasi, temir rudasi, fosforit, boʻr, torf, har xil gil, qum va boshqa Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi gʻarbida – 7,7° dan shimolida – 9,4°gacha. Yillik yogʻin 480–600&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 187–193 kun. Asosiy daryolari: Seym va uning irmoqlari. Asosan, qoratuproq, shimoli-gʻarbida sur tusli oʻrmon tuproklari tarqalgan. Viloyat hududida Markaziy qoratuproq qoʻriqxonasi joylashgan.

Kursk viloyati sanoatining yetakchi tarmoqlari: koʻp tarmoqli mashinasozlik va metallsozlik. Temir ruda sanoati (Mixaylovskoye kon boyitish kombinati) Rossiyaning metallurgiya zavodlarini yuqori sifatli xom ashyo bilan taʼminlaydi. Kimyo va neft kimyosi sanoatida texnik rezina, oʻgʻit, lok-boʻyoq mahsulotlari, Kursk "Ximvolokno" ishlab chiqarish birlashmasida sintetik tola,"Schetmash"da hisoblash mashivalari ishlab chiqariladi. Yengil sanoatda jun mato, ustki va ichki trikotaj, tikuvchilik mahsulotlari ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat sanoatida shakarqand zavodi bor. Kursk AES mavjud. Bugʻdoy, javdar, arpa va boshqa ekiladi. Asosiy texnika ekini – qand lavlagi. Sabzavotchilik, kartoshkachilik, mevachilik bilan shugʻullaniladi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy, parranda boqiladi. Yirik temir yoʻl tugunlari: Velikiye Luki – Novosokolniki – Nevel.

## Manbalar
Kursk jangi

**Kursk jangi** — Ikkinchi jahon urushidagi eng yirik janglardan biri (1943-yil, 5-iyul — 23 avgust).

Stalingrad jangidan (1942—1943) soʻng, Bryansk, Voronej va Markaziy frontlarning qoʻshinlari nemis fashist qoʻshinlarini ulkan hudud boʻylab surib tashlagan. Natijada „Kursk yoyi“ deb atalmish front chizigʻi yuzaga kelgan. Nemis fashistlar qoʻmondonligi ana shu yerda Voronej va Markaziy front qoʻshinlarini oʻrab olib, tor-mor qilish rejasini tuzgan. Bunga qarshi sovet qoʻmondonligi dastlab mudofaa, keyin qarshi zarba operatsiyalari bilan dushmanni tor-mor keltirish va uning yangi rejalarini barbod qilish rejasini ishlab chiqqan. „Kursk yoyi“ni mudofaa qilayotgan qoʻshinlarga qarshi nemislar oʻzining, 2, 9-piyoda askarlar, 4-tank armiyasi, „Kampf“ tezkor guruhini jangga tashlagan. Vatijada ular 5-iyulda Oryol-Kursk yoʻnalishi boʻyicha 10—12 km, Belgorod-Kursk yoʻnalishi boʻyicha 35 km masofaga yorib kirgan. Iyul— avgust oylarida Markaziy, Voronej va Dasht (general-polkovnik Ivan Konev), Gʻarbiy (general-polkovnik Vasiliy Sokolovskiy), Bryansk (general-polkovnik Markian Popov) va Janubi-Gʻarbiy (general-armiya Rodion Malinovskiy) fronti qoʻshinlari qarshi hujumga oʻtib fashistlarning 30 diviziyasini yakson qilgan. Oryol va Belgorod (5 avgust), Xarkov (23 avgust) shaharlari ozod qilingan. Kursk jangi Ikkinchi jahon urushida hal qiluvchi burilish yasagan va strategik tashabbus oʻzil-kesil sovet qoʻshinlariga oʻtgan. 

Kursk jangi bu tanklar jangi.

## Mqanbalar
Kursk magnit anomaliyasi

**Kursk magnit anomaliyasi** -Rossiyadagi eng yirik magnit anomaliyasi. Umumiy maydoni 120 ming km² ga yaqin. Ikki asosiy magnit anomaliyasidan tashkil topgan; oʻz. kariyb 600&nbsp;km, eni 150–250&nbsp;km, asosan, RFning Kursk, Belgorod, Oryol viloyatlarida joylashgan. Kursk magnit anomaliyasia.ni ilk bor rus olimi P. B. Inoxodsev aniqlagan (1783). 1919-yildan Kursk magnit anomaliyasia.da muntazam geologik va geofizik tekshirishlar olib borildi. 1923-yil Shchigri shahri yonida 167 m chuqurlikda burgʻi kovagi kovlanib, temir ruda qatlami ochildi.

Kursk magnit anomaliyasia. hududi geologik jihatdan tokembriy tor jinslaridan iborat. Ularning orasida magnetit-temirli-kvarsit qatlamlari bor. Proterozoy davri slanetslari izoklival bukilma hosil etgan. Vaqt oʻtishi bilan Kursk magnit anomaliyasia.dagi temirli kvarsitlar shiddatli nurab, gematit-martitli temir rudalarining boʻsh qoplamini hosil qilgan. Undagi temirning miqdori 50% dan ortiq. Bu qoplamlar siderit bilan sementlashib, zich sideritmartitli ruda turini vujudga keltirgan. Ularda 53—57% temir, 3,6—13% qumtuproq, 0,15—0,49% oltingugurt, 0,03% fosfor bor.

Belgorod yaqinida temir rudasi 500 m chuqurlikda. Bu rudalar yuqori sifatli boʻlib, temirning oʻrtacha miqdori 61,5%, qumtuproq 5%, fosfor 0,09% va oltingugurt 0,99%. Kursk magnit anomaliyasia. rudalarining umumiy balans zahirasi 55 mlrd. t ni tashkil etadi. Ular tarkibida magnetit, martit, siderit, shamozit, kalsit bor. Konlardagi ruda ochiq va yer osti usulda qazib chiqarilmoqda. Ru-dalarga "KMA ruda" kombinatida ishlov beriladi.

## Manbalar
Kurtak

**Kurtak** — 1) yuksak oʻsimliklarning novda kurtagi. Kurtak uchki qismida oʻsish konusi boʻlgan boshlangʻich poya va oʻzaro zich joylashgan har xil yoshdagi bargchalardan (vegetativ kurtak) yoki ular bilan birga oʻrnashgan boshlangʻich gul va tuigullardan (generativ kurtak) iborat. Boshlangich gul kurtak gʻuncha deyiladi. Qishlaydigan kurtak sirtdan qoʻngʻir qobiq (shakli oʻzgargan barglar) bilan qoplangan. Kurtak novdaning uchida (uchki kurtak), barg qoʻltigʻida (barg kurtak) yoki poyaning boshqa qismlari, ildiz, baʼzan barglarda (qoʻshimcha kurtak) boʻladi. Bahorda yozilmaydigan va novdada rivojlanmay turgan kurtak uyqudagi (yashirin) kurtak deyiladi. Oʻsimlik kesilganida yoki singanida bunday Kurtak.dan yangi novda oʻsib chiqadi. Oʻsimliklarning bu xususiyatidan bir tur oʻsimlikni boshqa tur oʻsimlikka payvandlashda foydalaniladi; 2) baʼzi umurtqasiz hayvonlar (boʻshliqichlilar, halqali chuvalchanglar va boshqalar)da ova organizmida rivojlanayotgan jinssiz yoki jinsiy yosh organizm

## Manbalar
Kurtak payvand

**Kurtak payvand** — bir oʻsimlik ka ikkinchi oʻsimlikning kurtagini ulash, payvandlash usullaridan biri. Kurtak payvandda payvandtagga bitta kurtak ulanadi. Kurtak payvand iyul oxiridan sentabr oʻrtasigacha oʻtkaziladi. Kurtak payvand qilishdan 4—5 kun oldin koʻchatzor sugʻoriladi, payvandtag ildiz boʻgʻzidan 15—20 sm gacha barcha yon shoxlar olib tashlanib, hoʻl latta bilan tozalanadi. Kurtaklar hosilga kirgan, nav xususiyati yaxshi, sogʻlom daraxtlarning kun salqin vaqtda ke-silgan qalamchalaridan olinadi. Qalamchadagi barglar 0,5—1 sm band qoldirib kesiladi. Tayyor qalamchalar payvandlash vaqtigacha hoʻl chipta, poxol qabilarga oʻralib, salqin joyda saqlanadi.

Payvandlash usuli: payvandtag poʻstlogʻi yogʻochlik qismigacha 3 sm uzunlikda „T“ shaklida payvandlash pichogʻi bilan tilinadi, soʻngra poʻstloq sal ochiladi, bu joyga bir oz yogʻochlik qismi bilan kesib olingan kurtak oʻrnatiladi va chipta, polietilen plyonka bilan bogʻlanadi. Payvandlash ishi tugagach, koʻchatzor qondirib sugʻoriladi. Ulangan kurtaklar 15—16 kunda tutadi. Tutgan kurtakdagi barg bandi tushgan boʻladi yoki barmoq bilan sal tegilsa, tushib ketadi; tutmaganda barg bandi qurib, kurtak poʻstlogʻi burishib qoladi. Bunday holda payvandtagning qarama-qarshi tomonidan qayta payvandlanadi. Payvand toʻtib ketgach, kurtak ulangan joydan yuqorisi erta koʻklamda kesib tashlanadi. Vaycha payvand ham kurtak payvandga kiradi, bu usulda asosan, yongʻoq, anjir, pekan payvandlanadi.

## Manbalar
Kurtlar davlati

**Kurtlar davlati**, Kartlar davlati (1245—1389) — kurtlar sulolasi tomonidan Hirot vohasi va Gʻur togʻli viloyati hududida barpo etilgan davlat. Markazi — Hirot shahri Kurtlar davlati hulokuiylarga qaram boʻlsada, mustaqil boʻlishga intilgan. Shu sababli Hirot bir necha marta hulokuiylar qoʻshini tomonidan vayron va talon-toroj qilingan. Moʻgʻullar hokimiyati zaiflashgach (14-asr 2-yarmi), kurtlar amalda mustaqillikka erishgan. Muizaddin (1331—70) Murgʻob daryosi va Afgʻonistonning bir qismigacha boʻlgan sharqiy Xurosonning deyarli hamma qismini bosib olgan. Biroq Kurtlar davlati turli mulklarning nomigagiva harbiymaʼmuriy birlashmasi boʻlgani tufayli 14-asrning 80-yillarida Amir Temur tomonidan tobe etilib, tugatilgan.

## Manbalar
Kuru

**Kuru** — qad. hind qabilasi (kaurana), K. davlati tepasida turgan podshoh urugʻining nomi (K. — oy sulolasi, Samvarna hamda Quyosh qizi boʻlgan Tapatini farzandi). K.lar soʻnggi vedalar davrida hozirgi Dehli yaqinida Haryava shtatida joylashgan afsonaviy davlat Kurukshetrash istiqomat qilgan. Pan-chala urugʻi bilan ittifoq boʻlib birlashgan K.lar Ganga va Jamna daryolari oraligʻidagi deyarli barcha viloyatlar ustidan hukmronlik qilishgan. K. qabilasi miloddan avvalgi 6-asrgacha siyosiy mavqeini saqlab qolgan.

## Manbalar
Kurukshetra

**Kurukshetra** - Jamna va Ganga daryolari oraligʻining shim. qismida va Jamva va Satlej daryolarining yuqori oqimlari boʻyidagi tekisliklarda qad. hind qabilasi kurular yashagan viloyat. K., shuningdek, Mahabharatatsa bayon etilgan afsonaviy buyuk jang sodir boʻlgan maydon (Dehlidan shim.da joylashgan tekislik).

## Manbalar
Igor Kurchatov

**Igor Vasilyevich Kurchatov** (1902-yil 30-dekabr (1903.12.1), Sim shahri, hozirgi Chelyabinsk viloyati Asha tumani —1960-yil 7-fevral, Moskva] — rus fizik olimi, akademik (1943). Atom fani va texnikasining tashkilotchilaridan biri. Qrim universitetini tugatgan(1923). 1925-yildan Leninfad fizika-texnika institutida A. F. Ioffe rahbarligida ishlay boshlagan. 1943-yilda laboratoriya tashkil etib, unga rahbarlik qilgan (keyinchalik bu laboratoriya SSSR Fanlar akademiyasi Atom energiyasi institutiga aylantirilgan). Ilmiy ishini dielektriklar tabiatini oʻrganishdan boshladi. Segnet tuzining elektr xossalarini oʻrganib, segnetoelektriklar nazariyasiga asos soldi. 1933-yildan atom yadrosi fizikasi masalalari bilan shugullanib, sunʼiyradioaktiv izotoplar yadro izomeriyasi hodisasini (1935), rus olimlari K. A. Petrjak, G. N. Flyorov bilan birga uran-235ning oʻz-oʻzidan boʻlinishini kashf qildi (1940). Kurchatov rahbarligida Moskvada siklotron (1944), Yevropada birinchi atom reaktori (1946), birinchi sovet atom bombasi (1949) va dunyoda birinchi termoyadro bombasi (1953), dunyoda birinchi atom elektr stansiyasi (1954) yaratildi va boshqariladigan termoyadro sintezi muammolariga oid tadqiqotlar qilishga kirisha boshlandi. Kurchatov tashabbusi bilan Oʻzbekistonda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti tashkil qilingan.

## Adabiyot
* Golovin I. N., I. V. Kurchatov, M., 1967; Astashenkov P. T., Akademik I. V. Kurchatov, M., 1971.

## Manbalar
Kusko

**Kusko** — Peruning janubiy qismidagi shahar, Puva yassitogʻligida, 3400 m balandlikda. Kusko departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 291 ming kishi (2000). Temir yoʻl stansiyasi. Kusko rayonining savdo markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Kusko kechua indeyslarining muhim madaniy markazi. Milliy universitet (1692), Musiqa maktabi, Vafis sanʼat maktabi, kutubxona, muzeylar, jumladan, Milliy universitetning Arxeologiya instituti va muzeyi bor. Qadimgi inklar davlatining poytaxti (XII-XIII asrlarda asos solingan) boʻlgan. Saroy va soborlar, monastirlar, cherkovlarning qoldiqlari saqlangan. Turizm markazi.

## Manbalar
Kurtaklanish

**Kurtaklanish** — vegetativ koʻpayish xillaridan biri. K.da ova organizmda hosil boʻlgan kurtak—oʻsimtadan yangi organizm rivojlanadi. ayrim xaltachali zamburugʻlar, bir qancha bazidiyali zamburugʻlar, shuningdek, gulli oʻsimliklar va jigarsimon yoʻsinlar uchun xos. Hayvonlar orasida K. orqali koʻpayish gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, ayrim infuzoriyalar, halqali chuvalchanglar, mshanklar, qanotjabralilar va qobiqlilar uchun xos. Hayvonlarda K. tashqi va ichki boʻladi. Tashqi K. pariyetal (kurtak ova organizm tanasida hosil boʻladi) va bachki tanali (kurtaklar maxsus bachki — oʻsimtalarda hosil boʻladi) xillarga ajratiladi (mas, ayrim boʻshliqichlilar va qobiqlilarda). Ichki K.da yangi individ ova organizm tanasining ichida, uning ixtisoslashgan qismi hisobidan hosil boʻladi. Gʻovaktanlilarning gemmulasi, mshankalarning statoblasti ichki K. orqali paydo boʻladi. Himoya qobigʻiga ega boʻlgan kurtaklar noqulay sharoit (qishki sovuq, qurgʻoqchilik)da ova organizm nobud boʻlganida turning saqlanib qolishiga imkon beradi. Bir qancha hayvonlarda K. nihoyasiga yetmaydi va yosh organizm ova organizmdan ajralib ketmasligi tufayli koloniya hosil boʻladi. Ova organizmga har xil omillar (mas, kesish, kuydirish) taʼsir ettirib, sunʼiy K. paydo qilish mumkin. 

## Manbalar
Kurtakxoʻr

**Kurtakxoʻr** (Gmetocera ocellana F.) -kapalaqlar turkumining parvonalar oilasiga mansub hasharot. Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Yevropa, Uzoq Sharq, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Kapalagi sariqkulrang, oldingi qanotining orqasida keng oq yoʻli bor, qanotlari yozilganda 1,5 sm. Lichinkasi avval oq, keyin pushtirang, oʻz. 10–13&nbsp;mm. Gʻumbagi oʻz. 6,5—8,0&nbsp;mm, qorin boʻgʻimlarida tikanlari bor. Qurti oʻz. 9–12&nbsp;mm, jigarrang. K. barcha meva daraxtlari — olma, nok, shaftoli, olxoʻri va boshqalarning kurtagi, gʻunchasi, guli, bargini, yozning ikkinchi yarmida mevalarini zararlaydi. K.ning birinchi va ikkinchi yoshdagi qurtlari yupqa pilla ichida, poʻstloq yoriqlarida, koʻpincha kurtaklarga yopishgan quruq barglar ostida qishlaydi. Koʻklamda qurtlari rivojlanayotgan kurtaklarni tyoshib ovqatlanadi (kurtaklardan qurt chiqindisi bilan ifloslangan qoramtir shira tom-chilari chiqib turadi). Qurtlar meva barglarini oʻzlari ajratgan iplar bilan oʻrab, yaltiroq pilla ichida gʻumbakka aylanadi. May oyining 2-oʻn kunligida gʻumbakdan kapalaqlari uchib chiqadi. Bitta urgʻochi kapalak barg ustiga 70—180 tagacha tuxum qoʻyadi.

Kurash choralari: koʻzda yoki erta bahorda meva daraxtlarining tanasidagi eski poʻstloqlari tozalanadi, butaladi, shoxlari siyraqlanadi, qurigan shoxlar qirqib, yoqiladi. Bahorda lichinkalarini yoʻqotish uchun olma va boshqa mevali daraxtlarga gullashdan avval yoki guldan tushganidan keyin fozalon (2,0—4,0 l/ga) yoki karbofos (1,0—3,0 l/ga) preparatlari sepiladi.

Sulton Alimuhamedov.

## Manbalar
Kuskokvim

**Kuskokvim**, Kuskokium — Alaska gʻarbidagi daryo. Oʻz. 1300&nbsp;km, hav-zasining maydoni 123 ming km². Alyaska tizmasi yon bagirlaridan boshlanadi, ostonalar hosil qilib Kuskokvim togʻlarini kesib oʻtadi. Bering dengizining Kuskokvim qoʻltigʻiga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 1840 m³/sek. Deyarli yarim yil muz bilan qoplanadi. Quyilish joyidan 800&nbsp;km masofada kichik kemalar qatnaydi.

## Manbalar
Kusto Jak Iv

KUSTO (Cousteau) Jak Iv (1910.11.6, Sen-Andre-de-Kyubzak, Fransiyaning Bordo viloyati — 1997) — fransuz okeanografi, sayyoh. Suv ostida texnik vositalar yordamida tadqiqotlar olib borish va kinoga olishni boshlab beruvchilardan. Yoshligida oilasi bilan AQShda yashagan. Fransiyaga qaytgach, Milliy oliy harbiy-dengiz maktabini tugatgan. 1933-yil dan harbiy kemada, keyinroq harbiydengiz aviatsiyasida xizmatini oʻtagan. 1942-yil K. suv osti jonivorlari haqida film yaratuvchi kompaniyaga asos soladi. 1952-yildan tadqiqotlar olib boruvchi "Kalipso", 1985-yildan "Alkiova" kemalariga rahbarlik qilgan. 1954-yil shu kemada K. Qizil dengiz va Hind okeaniga, Seyshel o.lariga joʻnab ketadi. Vatijada kino soxdsida yuksak mukofotlarga sazovor boʻlgan "Kusto guruhi sarguzashtlari", "Sokinlik dunyosi" kabi koʻp seriyali filmlar yaratildi. Akvalang (E. Ganyan bilan birga), suv osti uyi, "shoʻngʻuvchi likopcha" apparatini ixtiro qilgan. 1957-yildan Movakodagi Okeanografiya muzeyi direktori. Ommabop kitoblar va filmlar muallifi.

## Manbalar