open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Avj

**Avj** () – choʻqqi, baland) – 1) Oʻn ikki maqom majmuasidagi ma’lum shoʻba nomi. 2) Musiqa asarining yuqori pardalardagi choʻqqisi, kulminatsiya doirasi, ya’ni musiqa asarining eng baland registrdagi davomli kuy tuzilmasi.

Maqomlarning cholgʻu va ayniqsa aytim boʻlimlari, ashula, katta ashula, suvora va yirik shaklli cholgʻu kuylardan keng oʻrin olgan. Avjlarning asosiy turlari – kichik avj, oʻrta avj, katta (yoki yuqori) avj deb yuritiladi. Shoʻbalarning miyonxat tuzilmasini kichik avjga, dunasrni – oʻrta avjga va namudlarni – katta avjga qiyoslash mumkin. Avjlar musiqa asarlari bayoni va rivojida shakllantiruvchi va ifodalovchi ahamiyatga ega. Ashulalardagi she’r mazmuni, fikr va his-tuygʻularning ta’sir kuchini musiqiy vositalar yordamida teranlashtiradi. Avj ishlatish an’anasi oʻzbek va umuman Sharq bastakorlik san’atida, shuningdek hofizlar va sozandalarning ijrochilik mahorati tufayli mukammallashib ma’lum tabiiy qonuniyat sifatida vujudga kelgan. Shashmaqom shoʻbalarining katta avji oʻndan ortiq namud va ikki avj (Zebo pari va Turk)ning turli birikmalaridan tuziladi. Zebo pari va Turk avjlarini qoʻllashda namudlardagi kabi muayyan ijodiy erkinlik mavjud. 

## Manbalar
Avia...

**Avia...** (lotincha: avis – qush) – qoʻshma soʻz boʻlagi; aviatsiyaga oidlikni bildiradi. Mas, aviagorizont, aviatrassa.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviabank

**"Aviabank"** – Oʻzbekistondagi universal aksiyadorlik tijorat banki. 1990-yil dekabrda tashkil topgan. Toshkent shahrida joylashgan. Asosan respublikada aviatsiya transporti va unga xizmat koʻrsatadigan infratuzilmalarni rivojlantirishga, moliya-kredit resurslarini jalb qilishga koʻmaklashadi, yuridik va jismoniy shaxslarga turli bank xizmatlari koʻrsatadi. Aksiyadorlik kapitali summasi 50, zaxira kapitali 76,5, berilgan kreditlar 73,2, koʻrilgan yillik foyda 143,2; jami aktivlari 475,5 mln. soʻm (1997-yil 1-yanvar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviagorizont

**Aviagorizont** – haqiqiy ufq (gorizont) vaziyatini koʻrsatuvchi giroskopik asbob. Aviagorizont samolyot yoki boshqa uchish apparatining koʻndalang va boʻylama ogʻish burchaklarini koʻrsatadi. Rotori giroskop bilan bogʻlangan mil (strelka) sun’iy ufqni koʻrsatib turadi. Rotor oʻqi tik vaziyatda boʻlganda mil gorizontal vaziyatni egallaydi. Uchuvchi aviagorizont shkalasidagi samolyot qiyofasi (silueti)ning sun’iy ufq miliga nisbatan olgan vaziyatiga qarab, samolyotning haqiqiy ufqqa nisbatan vaziyatini aniqlaydi. Dastlab, pnevmatik (havoli) giroskop va tuzatish kirituvchisi boʻlgan aviagorizont qoʻllangan, hozir elektr giroskop va tuzatish kirituvchili aviagorizont ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviadesant artilleriya qurilmasi

**Aviadesant artilleriya qurilmasi** – havo-desant qoʻshinlari tarkibida harakat qiladigan oʻziyurar jangovar mashina. Asosan oʻt ochish quvvati, zireushligi bilan ajra-lib turadigan, oʻzicha harakat qila ola-digan maxsus mashina hisoblanadi. Turli (zirhlangan) ob’ektlarga qarshi qoʻllanadi. Ogʻirligi qurolning ka-libriga qarab 3 t dan 20 t gacha. Desant tushiriladigan joyga (qarang Havo desanti) samolyot yoki vertolyotlar bilan yetkaziladi, yerga parashyutlarda tashlanadi, samolyot yoki vertolyotlarda aerodromdan, qoʻnish maydonlaridan jang maydoniga yetkazi-ladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aventin bloki

**Aventin bloki** – Italiyada fashistlar diktaturasiga qarshi kurashgan antifashistik partiyalar bloki. Sotsialist deputat, antifashist Mateotti fashistlar tomonidan oʻldirilgach (1924-yil 10-iyun), muxolifiyatdagi deputatlar bundan gʻazablanib, parlamentdan chiqib ketadilar va Rimdagi Aventin tepali-gida toʻplanib "Oppozitsiyami fraksiyalar komiteta" ni tuzadilar. Shu tariqa mazkur uyushma "Aventin bloki" nomini oldi. Blokka xalq partiyasi (katoliklar), respublikachilar, sotsialistlar va boshqa partiyalar vakillari hamda partiyasiz deputatlar uyushdilar. Mussolini hukumati Aventin blokining qat’iyatsizligi va zaifligidan foydalanib, 1926-yilda uni tor-mor qildi. Ommadan ajrab qolgan blok a’zolari fashizmga qarshi izchil kurasha olmay, tezda tarqab ketdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviadesant tanki

**Aviadesant tanki** – harbiy desant qoʻshinlari tarkibida turli maqsadlarda foydalaniladigan, butunlay zirxlangan, ixcham, har qanday sha-roitda yurishga moʻljallangan jangovar mashina (yengil tank). Ogʻirligi 7–8 t. Desant tushiriladigan joyga Aviadesant tanki samolyot yoki vertolyotda yetkaziladi va yerga parashyutda tushiriladi yoki samolyot (vertolyot) aerodrom yoki qoʻnish maydoniga qoʻngandan soʻng yerga tushiriladi. Zamonaviy Aviadesant tanki bemalol aylana oladigan minoraga oʻrnatilgan turli zambarak va pulemyotlar bilan ta’minlangan. U dushmanning poʻlat zirxli turli xil oʻt ochish vositalariga va jonli kuchiga zarba bera oladi. Aviadesant tanki 2-Jahon urushida qoʻllangan va hozir ham oʻz ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviakompas

**Aviakompas** – uchish apparatlarida ishlatiladigan navigatsiya asbobi (qarang Kompas, Havo navigatsiyasi). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avial

**Avial**, aviatsiya aluminiysi – bolgʻalanadigan aluminiy qotishmasi. Tarkibida magniy (0,45–0,9%), krem-niy (0,15-1,2%), mis (0,2-0,6%), marganes (0,15-0,3%) (yoki shuncha miqdordagi xrom), temir (koʻpi bilan 0,5%) bor. Bolgʻalash va shtamplash yoʻli bilan undan samolyot va vertolyot qismlari tayyorla-nadi. Avial juda plastik, oʻrtacha mustahkam, zanglamaydi, toblab ishlangandan keyin mustahkam boʻlib qoladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviamodel

**Aviamodel** – samolyot yoki boshqa uchish apparatining qoʻlda uchirish uchun yasalgan nusxasi (qarang Aviamodelchilik).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviatsiya asboblari

**Aviatsiya asboblari** – samo-lyotdagi nazorat-oʻlchov ishlarini baja-rishda ishlatiladigan jihozlar. Uchuvchi, shturman, bort muhandisi (texnigi) kabinalarida oʻrnatiladi. Vazifasi jihatidan uch guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga dvigatel asboblari, ikkinchi guruhga pilotaj-navigatsiya asboblari, uchinchi guruhga esa yordamchi asboblar kiradi. Taxometr, termometr, mano-va-kuummetr, gazoanalizator (alfametr), benzin oʻlchagich, moy oʻlchagichlar bi-rinchi guruhni; kompas, havo tezligi koʻrsatkichi, balandlik oʻlchagich, soat, ver-tikal tezlik koʻrsatkichi (variometr), bu-rilish koʻrsatkichi, sirgʻanish koʻrsatkichi va aviagorizont ikkinchi guruhni; tezla-nish koʻrsatkichi (akselerometr), shassi va-ziyati koʻrsatkichi, avtopilot, avtosh-turman va boshqa uchinchi guruhni tashkil etadi. Uchinchi guruh Aviatsiya asboblari ba’zi samolyotlarda boʻlmasligi ham mumkin. Uchuvchi birinchi guruh A. koʻrsatishlariga qarab samolyot dvigatellari ishini boshqaradi va dvigatel ishidagi nuqsonlarni oʻz vaqtida bilib oladi. Samolyotdagi Aviatsiya asboblari soni va xili shu samolyotning turi hamda vazifasiga bogʻliq. Koʻp dvigatelli hozirgi samolyotlarda 60 ga yaqin Aviatsiya asboblari boʻladi. Hozirgi kunda Aviatsiya asboblari tizimi va uning bar-cha jihozlari (jumladan EHM orqali boshqariladigan dastur vositalari) avi-onika soʻzi bilan ifodalanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviatrassa

**Aviatrassa** – fuqaro havo flo-tining turli samolyotlari va vertolyotlari muntazam ravishda qatnaydigan havo yoʻli. A.da aerodromlar va boshqa vosi-talar 9(yoʻl chiroqlari, tanish belgilari, avi-atsiya mayoqlari va hokazo) boʻladi. Fuqaro aviatsiyasida samolyot hamda vertolyotlar, odatda, A. boʻylab uchadi. Ba’zan ayrim hollarda (ekspeditsiya, tibbiy yor-dam koʻrsatish va boshqalar) A. dan tashqari ham uchish mumkin. Oʻzbekistonda – birinchi marta 1924-yilda Toshkent – Avliyoo-ta – Pishpek A. si barpo etilgan. 1999-yilda "Oʻzbekiston havo yoʻllari" Mil-liy aviakompaniyasi bilan 55 chet el avia-kompaniyasi oʻrtasida yoʻlovchi va yuklar tashish boʻyicha hamkorlik oʻrnatildi. Milliy aviakompaniya Yevropa, Osiyo va AQSH davlatlarining Oʻzbekiston Respublikasi ichida 16 yoʻnalish boʻyicha samolyotlar qatnovini yoʻlga qoʻydi. Oʻzbekiston Respublikasidan qatnaydigan umumiy havo yoʻlining uzunligi 2 mln.km dan oshdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviatsiya astronomiyasi

**Aviatsiya astronomiyasi** – amaliy astronomiya boʻlimi. Aso-san, samolyotning vaziyatini va harakat yoʻnalishini aniqlash bilan shugʻullanadi. Uchish paytida maxsus asbob (sekstant) yordamida samolyotdan koʻrinayotgan osmon yoritqichlarining balandligi va kuzatish vaqti aniqlanadi. Har bir kuzatish max-sus hisoblash yoʻli bilan vaziyat chizigʻini aniqlash va haritaga tushirish imkonini beradi. Samolyotning vaziyati ikkita vaziyat.chizigining kesishgan nuqtasida boʻlib, bir necha kilometr aniqlikda topiladi. Agar osmon yoritqichining balandligini oʻlchash paytida samo-lyot Yerdagi biror aniq moʻljal (daryo, okean qirgʻogʻi va boshqalar) yoki radiopelenga-tor chizigʻida boʻlsa, uning koordinatalarini bitta vaziyat chizigʻi yordamida ham aniqlash mumkin. Hozir Aviatsiya astronomiyasi usullari ayrim masalalarni hal qilishda qoʻllanilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviatsiya variometri

**Aviatsiya variometri** – samolyotning kutarilish va pasayish tezligi oʻzgarishini koʻrsatuvchi nazorat oʻlchov asbobi (qarang Variometr).

## Manbalar
Aviatsiya kuch qurilmasi

**Aviatsiya kuch qurilmasi** – samolyotda tortish kuchi, vertolyotda esa koʻtarish kuchi hosil qiladigan dvigatel va boshqa zarur tizim va qurilmalar majmui. Porshenli dvigatel oʻrnatilgan samo-lyotning vinti ham, vint qanotlarini burish mexanizmi ham Aviatsiya kuch qurilmasiga kiradi, ammo porshenli dvigatellar oʻrnatilgan samolyotlarga nisbatan Aviatsiya kuch qurilmasi atamasi oʻrniga vint-motor guruhi atamasi ishlatiladi. Aviatsiya kuch qurilmasi yonilgʻi bilan ta’minlash, moylash, sovitish, havo berish, ishlatilgan gazlarni chiqarib yuborish, boshqarish va nazorat qilish, dvigatelni yurgizib yuborish tizimlari va boshqa tizimlarni oʻz ichiga oladi; qanotlar, dvigatelni mahkamlash uzellari ham Aviatsiya kuch qurilmasi hisoblanadi (qarang Samolyot).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviatsiya mayogʻi

**Aviatsiya mayogʻi** – uchuvchiga kechasi va tuman vaqtlarida aerodromni koʻrsatib turuvchi signal qurilmasi. Ilgari (1938–40 yillarda) ikki xil: havo yoʻli va aerodrom Aviatsiya mayogʻi boʻlar edi. Havo yoʻli Aviatsiya mayogʻi bir-biridan 20–40&nbsp;km oraliqda oʻrnatilar edi. Aerodrom Aviatsiya mayogʻi bevosita aerodromning oʻziga oʻrnatiladi. Quvvati 1,5 dan 3 kVt gacha choʻgʻlanma lampalar Aviatsiya mayogʻi uchun yorugʻlik manbai vazifasini oʻtaydi. Aviatsiya mayogʻi 60– 80&nbsp;km naridan koʻrinib turadi. Hozir radionavigatsiya rivojlanganligi munosabati bilan havo yoʻli Aviatsiya mayogʻi ishlatilmaydi.

## Manbalar
Aviatsiya pochtasi

**Aviatsiya pochtasi** – samolyotlarda xat, gazeta-jurnal, bande-rol va boshqa pochta yuklari tashuvchi aloqa tarmogʻi. Oʻzbekistonda Aviatsiya pochtasi xalqaro havo yoʻllarida xalqaro aviareyslarda, mahalliy havo yoʻllarida yengil samolyotlarda tashiladi. 90-yillarning ikkinchi yarmidan Oʻzbekiston bilan jahondagi yirik shaharlar oʻrtasida Aviatsiya pochtasi xizmati yoʻlga qoʻyiddi. Oʻzbekistonda 1995-yilda 1516 t. pochta tashildi.

## Manbalar
Aviatsiya sporti

**Aviatsiya sporti** – sport turi; vertolyot sporti, aviatsiya modelini yasash sporti, parashyut sporti, deltaplaner sporti va samolyot sportiga boʻlinadi. Aviatsiya sporti ni ommalashtirish bilan Oʻzbekiston mudofaaga koʻmaklashuvchi "Vatanpar-var" tashkiloti shugʻullanadi. Aviatsiya sporti 1964-yildan rivojlana boshladi, lekin 1934-yilda Toshkentda birinchi Aviatsiya sporti klubi ochilgan. Oʻzbekiston sportchilari 1965-yilda birinchi marta sobiq Ittifoq Aviatsiya sporti musobaqalarida qatnashib, 4-sovrinli oʻrinni olishgan.

## Manbalar
Aviatsiya tibbiyoti

**Aviatsiya tibbiyoti** – avi-atsiyaga oid tibbiy masalalar bilan shugʻullanuvchi fan sohasi. Vazifa-si: kishilarnish aviatsiya xizmatiga layoqatliligini tekshirish, uchuvchilarni uchishdan oldin tibbiy koʻrikdan, turli sinov-mashqlardan oʻtkazish, samolyotlarning odam organizmiga fiziologik va gigiyenik nuqtai nazardan qulayligini muhandislar bilan birga tekshirish, baxt-siz hodisalar yuz berganda tibbiy yor-dam koʻrsatish hamda uchuvchilarni psi-xologik tomondan chiniqtirish va boshqa Uchish vaqtida meteorologiya sharoiti va temperaturaning oʻzgarishi, kislorod parsi-al bosimining pasayishi, barometrik bosimning bir pasayib, bir koʻtarilib 6turishi, nurlar, kosmik radiatsiya va boshqa omillar (shovqin, vibratsiya va hokazo) uchuvchi organizmiga ta’sir koʻrsatadi. Bu jihatdan uchuvchi mehnati boshqa kasb egalarinikidan katta farq qiladi. Aviatsiya tibbiyoti asosan, samolyotda uchadigan xodimlarning mehnat qilishi, dam olishi, uxlashi va ovkatlanishi uchun eng qulay sharoitni oʻrganadi, avariya-qutqaruv vositalarining fiziologikgigiyenik asoslarini ishlab chiqadi. U aviatsiya gigiyenasi, aviatsiya fiziologiyasi, aviatsiya psixologiyasi va uchuvchilarning ish qobiliyatini aniqlash kabi boʻlimlardan iborat.

## Manbalar
Aviatsiya qurollari

**Aviatsiya qurollari** – harbiy samolyotlar va boshqa harbiy uchish apparatlariga oʻrnatiladigan qurol-aslahalar va ularni qulay ishlatish imkonini be-radigan uskunalar. Aviatsiya qurollari samolyotlarga oʻrnatiladigan qurollarning barcha turlarini, ularni mustahkam oʻrnatadigan vositalarni boshqarish, nishonga olish, bomba tashlash uskuna va moslamalarini, hisoblash uskunalari, aviatsiya aslahalari va bir marta ishlatiladigan boshqa aslahalarni, maxsus yuklarni osa-digan va yuk tashlaydigan uskunalarni oʻz ichiga oladi, shuningdek samolyotlar va boshqa uchish apparatlarida bajariladigan oʻquv mashqlarida ishlatiladigan apparatlar, shatakka olinadigan nishonlar, desant uskunalari ham Aviatsiya qurollari hisoblanadi. Qoʻllaniladigan oʻqdori xillariga qarab quyidagi turlarga boʻlinadi: raketa, zambarak-pulemyot, bombardimonchi va maxsus Aviatsiya qurollari Raketalar hozirgi zamon samolyotlarining eng asosiy quroli hisoblanadi, ularning boshqariladigan va boshqarilmaydigan xillari boʻladi. Zambarak va pulemyotlar maxsus moslamalar bilan taʼminlanadi. Typli aviatsiya bombalari, bom-ba kassetalari va torpedalar, ularni saqlovchi va tashlovchi uskunalar dushman ob’ektlarini bombardimon qilishda xizmat qiladi. Tutun purkovchi, signal-moʻljallash vositalari, shuningdek tur-li-tuman maxsus yuklarni tashlovchi mos-lama-uskunalar maxsus Aviatsiya qurollari hisoblanadi. Yadro va kimyoviy qurollar ham baʼzan maxsus Aviatsiya qurollari qatoriga kiritiladi. Hozirgi zamon Aviatsiya qurollari mexanika, radiotexnika, elek-tron, optik asbob va qurilmalarning murakkab majmuidan iborat. Aviatsiya qurollari avto-matlashtirilgan va elektrlashtirilgan.

## Manbalar
Aviyetka

**Aviyetka** (frans. aviette) – yen-gil motorli, vintli sport samolyotining eski nomi. A., odatda, bir yoki ikki oʻrinli boʻladi. Dvigatelining quvvati 100–150 o.k. gateng. Asosan oʻquv-mashq maqsadlarida ishlatiladi.

## Manbalar
Avizo

**Avizo** (ital. aviso) – bank, tijorat amaliyotida hisob-kitob harakatlarining bajarilganligi toʻgʻrisida rasmiy xa-barnoma. Banklar A. orqali mijozlarini amalga oshirilgan debit va kredit harakatlari, yozuvlari, hisob varagʻidagi qoldiqlar, pul oʻtkazmalarini toʻlash, chek talabnomasi, akkredetiv ochish va boshqa yozuvlar xususida xabardor qiladi. To-var joʻnatuvchi (sotuvchi) tomonidan xa-ridorga tovar joʻnatilgani haqidagi xat ham A. deyiladi.

## Manbalar
Aviatsiya meteorologiyasi

**Aviatsiya meteorologiyasi** — meteorologiya amaliy boʻlimi. Atmosfera hodisalarining samolyot va boshqa uchish apparatlari faoliyatiga taʼsirini oʻrganadi. Samolyotlarning uchishi, koʻtarilishi va ayniqsa qoʻnishiga bulut, kuchli shamol, elektr razryadlari, tuman, yaxmalak, chang-toʻzon va boshqa hodisalar taʼsir qiladi. Shu hodisalarga doir maʼlumotlar maxsus aviameteorologiya markazlarida olinadi. Aeroportlarda esa aviameteorologiya stansiyalari tashkil qilinadi.

## Manbalar
Avionika

**Avionika** (avia... va elektronika) – uchish apparatlarini boshqaradigan apparatdasturlar majmui.

## Manbalar
Avitellinozlar

**Avitellinozlar** (Avitellinoses) – avitellina urugʻiga mansub tasmasi-mon chuvalchanglar keltirib chiqaradigan kasalliklar guruhi. A. qoʻylar (ayniqsa qoʻzilar) va tuyalar orasida uchraydi. Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonning Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari-da, Qoraqalpogʻistonda tarqalgan. Chor-va mollarining A. bilan zararlanishi va qirilishi bahor hamda kuz fasllarida ayniqsa kuchayadi. A. bilan zararlangan mollarda kasallik alomatlari toʻsatdan paydo boʻladi. Hayvon gandiraklaydi, boshini orqaga tashlaydi, tomiri tor-tishadi, tishini gʻijirlatadi, ba’zan ichi ketadi. A. borligi shubha qilingan xoʻjaliklarda hayvonlar veterinariya xodimlari koʻrsatmasiga muvofiq degelmintizatsiya qilinadi.

## Manbalar
Avitsennit

**Avitsennit** (Abu Ali ibn Sino nomiga qoʻyilgan) – kam uchraydigan talliy minerali. Kimyoviy formulasi T12O3 (T1 – 79,5%). Qattiqligi 3-5. S. ogʻ. 10,2–10,4. Kub singoniyali. Kristallari mayda. Sinish yuzasi aniq emas. Ran-gi qora. Metalloidlar kabi oʻta yaltiroq. A. 1956-yilda dunyoda birinchi marta X. N. Karpova tomonidan Zirabuloq togʻlarida (Uzumli qishlogʻi yaqinida) oksidlanish zonasida temir-karbonatli yertomirdan topilgan. Silur davrining marmar-lashgan va kvarslashgan ohaktoshlarida limonit, kalsit, dolomit, ankerit bilan birga uchraydi.

## Manbalar
Avlakogen

**Avlakogen** (yun. aulax – egat va genos – tugʻilish) (geologiya) – yoriqlar bilan chegaralangan chuqur va kambar koʻrinishdagi platforma ichki chiziqli suriluvchan zona; "A" terminini 1960-yilda N. S. Shatskiy taklif etgan. U Avlakogenni platformadagi ikkita bir xil zona oraligʻidagi murakkab strukturali egat sifatida belgiladi. Oddiy Avlakogenlar chuqur (ba’zan 5–10&nbsp;km), kambar (100&nbsp;km gacha) va ming km gacha uzunlikdagi bukilmadan iborat boʻlib, yoriqlar bilan cheklangan. Avlakogenlar butun platformani kesib oʻtishi yoki biror joyida tugashi mumkin. Avlakogenlar rivojlanib ichki platformali yassi burmali zonaga (Daniya-Polsha avlakogeni) yoki ancha keng va qiya choʻkmasi-neklizalar (Dnepr-Dones avlokogeni) ga aylanadi. Murakkab Avlakogenlar bukilma-grabenlardan tashqari, koʻtaril-magorstlar (mas, Shimoliy Amerika platformasining Vichita zonasi) ham boʻladi.

## Manbalar
Avliyo

**Avliyo** (), birlik shakli **valiy** ( — «muqaddas») — tasavvufda Allohning zoti va sifatlarini yaxshi bilgan, uning buyruqlarini bajarib, gunoh ishlardan oʻzini saqlovchi, dunyo lazzati va shahvoniy ishlardan yuz oʻgiruvchi kishi. Avliyo soʻzi "aziz" soʻzi bilan birga ham ishlatiladi. Masalan, "aziz-avliyolar" tasavvufda oʻzining kashf-u karomatlari bilan tanilgan tariqat shayxlariga, pir-u murshidlarga nisbatan qoʻllanadi. Islom an’anasida avliyolar qaysidir bir ishi, xizmati yoki hislati tufayli Allohga yaqin boʻlib qolgan, duolari mustajob, solih, qobil, kamtar kishilardir. Avliyolar paygʻambarlar darajasidan keyin turadi. Islom aqidasi boʻyicha avliyolar har qancha kashf-u karomatga ega boʻlishiga qaramasdan bir oddiy paygʻambarning martabasiga ham yeta olmaydi. Avliyolarning mozorlarini ziyorat qilib ruhiy ozuqa olish islom dinida savobli ishlardan hisoblanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Avliyoota qoramol zoti

**Avliyoota qoramol zoti** – sut uchun boqiladigan zot. 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida Qirgʻizistonning Talas vodiysi va Qozogʻistonning Avliyoota uyezdi (hozirgi Jambul viloyati)da jaydari zotlarni golland qoramol zoti bilan chatishtirishdan olingan avlodlarni oʻzaro urchitish nuli bilan yaratilgan. 1950-yilda Avliyoota qoramol zoti rasman tasdiqlangan. Avliyoota qoramol zoti asosan ola, ba’zan qora. Buqalarining tirk vazni 800–950&nbsp;kg, sigirlariniki 450–530&nbsp;kg. Bir yilda 3000–3800 l, ba’zilari 8000 l gacha sut beradi. Sutining yogʻliligi 3,7– 3,8%. Togʻ yaylovlarida boqishga moslashgan, issiqqa va qon parazit kasalliklari (teylorioz, piro-plazmoz) ga chidamli. Umumiy soni 300 ming boshga yaqin. Asosan Qirgʻiziston va Qozogʻistonda tarqalgan. Oʻzbekistonda Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida ham boqiladi.

## Manbalar
Avlod

**Avlod** (; „valad“ – bola soʻzining koʻpligi) — 1) umumiy ajdodlaridan qarindoshlik munosabatlari bilan bir xilda uzoqlashgan kishilar guruhi. Masalan, ota-onalar, farzandlar, nabiralar – ketma-ket kelganligi uchun avlod deb ataladi; ota va oʻgʻil, ona va qiz farzand tugʻilishi oraligʻidagi vaqt bir avlod davri (taxminan 30 yil) sanaladi; bir ajdod (bobo)dan tar qalgan kishilar. Avlod ota va ona avlodiga boʻlinadi. Ota avlodga amaki-amakivachchalar, amma-ammavachchalar, aka-ukalar va ulardan tarqalgan keyingi nasl, ona avlodga togʻa-togʻavachchalar, xola-xolavachchalar va ulardan tarqalgan nasl kiradi; 2) ma’lum davr kishilari, masalan, yosh avlad va boshqa.

## Yana qarang

* Urugʻ
* Turkum

## Manbalar

## Havolalar
Avlos

**Avlos** () – qadimgi yunon puflama cholgʻu asbobi. Qoʻshnayga oʻxshab ikkita naychadan yasaladi. Naychalari esa boʻlamonga oʻxshaydi.

## Tarixi

Rimda (tibiya nomida) va Oʻrta dengiz havzasi mamlakatlarida tarqalgan, silindrsimon shakldagi 3–4 teshikli ikkita (qoʻsh) naychadan iborat boʻlgan. Keyinchalik teshikchalari 15 taga yetgan, baʼzilari suriluvchan halqa bilan bekitilgan. Turli uzunlik va sozda yasalgan.

Umumiy diapazoni taxminan birinchi oktava re notasidan – uchinchi oktava re notasigacha. Yakkanavoz ijrochilik (avletika)da sozanda (avlet) bir vaqtda ikki avlosdan foydalangan. Antik fojiada, qurbonlik marosimi, harbiy musiqa (sparga)da ishlatilgan. Avlos joʻrnavozligidagi xonandalik avlodiya deb atalgan.

## Manbalar

## Havolalar

*
Avnik

**Avnik**, Oʻnik – Sharqiy Anadoluda, Arzirum shahridan sharqroqdagi qal’a. Koʻsatogʻ etagida joylashgan. A. 10– 11-asr boshlarida armanlarning Avnikni podsholigi davrida barpo qilingan. Amir Temurning dushmani Qora Muhammadning istehkomi boʻlgan. Sohibqiron Avnikni „besh yillik yurishi“ (1392–96) paytida, 1394 yil 18-iyunda qamal qilgan va bir yarim oydan soʻng, 1-avgustda zabt etgan. Qalʼaga kutvol qilib Atalmish Havchin qoʻyilgan. Biroq Amir Temur 1395 yil Toʻxtamishxonga qarshi yurishga ketgan paytda Qora Muhammadning oʻgʻli Qora Yusuf fursatdan foydalanib Avnikni egallagan. Amir Temur „yetti yillik yurish“ (1399–1404) paytida 1401 yil qalʼani ikkinchi marta olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avogadro Amedeo

AVOGADRO (Avogadro) Amedeo (1776. 9.6–1856. 9.7) – italyan fizigi va kimyogari. Turin universiteti professori (1820). Avogadro Amedeo 1811-yilda molekulalar haqidagi keyinchalik tasdiqlangan moddalar tuzilishining molekulyar gipotezasini olgʻa surgan. U oʻsha yili keyinchalik uning nomi bilan atalgan qonun (qarang Avogadro qonuni)ni kashf etib, shu asosda molekula va atom ogʻirliklarini aniqlash usulini ishlab chiqqan. Universal doimiy – Avogadro soni Avogadro Amedeo nomi bilan ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avogadro qonuni

**Avogadro qonuni** – 1811-yilda Italyaning Turin universiteti professori A. Avogadro gazlar bilan bog'liq hodisalarni o'rganish jarayonida quyidagi xulosaga keladi: "*Bir xil sharoitda bir xil temperatura va bir xil bosim o'zaro teng hajmdagi turli xildagi gazlarda molekulalar soni teng bo'ladi".* Keyinchalik o'tkazilgan tajribalar Avagadro xulosasini tasdiqladi va bu Avagadro qonuni deb atala boshladi. Demak, har qanday gazning 6,02×10²³ ta zarrasi (1 moli) normal sharoitda 0,0224 m³ yoki 22,4 l hajmni egallaydi va u **molyar hajm** deyiladi. Avagadroning o'zgarmas qonuni = 6,02×10²³ 

## Manbalar
Avokado

**Avokado**, alligator noki (Persea) – lavrdoshlarga mansub doim yashil oʻsimliklar (daraxtlar) turkumi. Subtropik zonada, jumladan, Qora dengiz atroflarida oʻsadi, Oʻzbekistonda hozirgacha ekilmagan. A. daraxti baland, gullari ikki jinsli, oq. Mevasi (250–600 g) bir urugʻli, toʻq yashil yoki koʻkimtir-qizil, tarkibida 30% gacha moy, 1,5–4% gacha oqsil bor; yangi uzilgan holda iste’mol qilinadi.

## Manbalar
Avom

**Avom** (arab.)–1) omma, barcha kishilar, oddiy xalq degan maʼnoni bildiradi; 2) baʼzan oʻqimagan, bilimsiz nodon kishi maʼnosida ham ishlatilgan (masalan Avom odam).Shu bilan birga, avom soʻzi baʼzan „sodda“ maʼnosida ham ishlatilishi mumkin. Avom soʻzi baʼzan ziddiyatli konnotatsiyaga ega boʻlib, bilimsizlik yoki tajribasizlikni ifodalashi mumkin, lekin kontekstga qarab ijobiy maʼnoda ham ishlatilishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avometr

**Avometr**(ampervoltometr) – oʻzgarmas va oʻzgaruvchan (yuqori chastotali) tok zanjirlarida tok kuchi, kuchlanish va qarshilikni oʻlchaydigan universal koʻchma asbob. Avometrlarning oʻlchash chegaralari turlicha boʻladi. Ular magnitoelektrik va toʻgʻrilagich tizimlarda yasaladi. Magnitoelektrik tizimda yasalgan avometrlar yordamida oʻzgarmas tok zanjirlarida tok, kuchlanish va qarshilik oʻlchanadi, toʻgʻrilagich tizimda yasalgan avometrlar yordamida esa ham oʻzgarmas, ham oʻzgaruvchan tok zanjirlarida tok, kuchlanish va qarshilik oʻlchanadi. Avometrlar, asosan, magnitoelektrik oʻlchash mexanizmi va yarimoʻtkazgichli toʻgʻrilagich birikmasidan iborat. Avometrlarning tokni oʻlchash chegarasi shunt qarshiligi yordamida, kuchlanish va qarshilikni oʻlchash chegarasi esa qoʻshimcha qarshiliklar yordamida kengaytiriladi.

## Manbalar
Avr

**Avr** (arab. – yalangʻoch) – pichoqning uchidan zihigacha, ketmonning ikki chuvuq oraligʻi, oʻroqning uchidan boʻgʻzigacha charxlanib yupqalantirilgan qismi (tigʻ bilan asbob yuzi orasidagi kiyalik). Shunday asboblar avrdor (avrdor pichoq, avr-dor ketmon va shahrik.) deb yuritiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avra (mifologiya)

**Avra** ( „shabada“, „shamol“) — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni.

U haqidagi afsona Nonning „Dionisning harakatlari“ dostonidagi XLVIII qo‘shig‘ida bayon etilgan. Avra — titan Lelant va okeanida Peribeyaning qizi. U Dionisdan egizaklarni (Didimlar) dunyoga keltirdi. Ulardan birini (singlisini) Avra yeb qo‘ydi, lekin ikkinchisi Artemida tomonidan qutqarildi va uni Elevsinga olib bordi, u yerda u Iakhga (acchusga qarang) — sirlar xudosiga aylandi. Uning o‘zi chashmaga aylandi.

## Manbalar
Avran

**Avran**, safrooʻt (Gratiola) – sigirquyruqdoshlarga mansub oʻtlar turkumi. 24 turi bor. Asosan Yevropa, Kichik Osiyo, Sibir va Shimoliy Amerikaning botqoq yerlarida tarqalgan, Oʻzbekistonning Toshkent va Qashqadaryo viloyatlarida (ariq boʻylarida, sholikorlik va boshqa zax yerlarda) uchraydi. Ayrim turlari (mas, dorivor A.)ning ildizida ich suruvchi, qustiruvchi, siydik haydovchi xususiyatga ega moddalar bor. Avran zaharli oʻsimlik hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avrangbardor

**Avrangbardor** (fors–taxt koʻtaruvchi) – oʻrta asrlarda Xuroson va Movarounnahrda xon, amirlarning xizmatkorlaridan biri; harbiy yurish paytida xon yoki amir yonida yuradigan kishi. Avrangbardorning vazifasi taxtiravon (koʻchma taxt)ni olib yurishdan iborat boʻlgan. Avrangbardor lavozimi 18-asrdagi tarixiy manbalarda, xususan "Majma’ al-arqom"da ham eslatib oʻtilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avrangzeb

**Avrangzeb**, Olamgir (asl ismi Muhyiddin Muhammad) (1618–1707-yil mart, Ahmadobod) – Hindiston podshosi (1658–1707), boburiylar sulolasidan, Shoh Jahonning uchinchi oʻgʻli, Zebunniso begimning otasi. 

Onasi – Mumtoz Mahal nomi bilan mashhur boʻlgan Arjumand Bonubegim. Avrangzeb inisi Murod-baxsh bilan ittifoq tuzib, Dehlida taxtni egallagan (1658). Avrangzeb podsholik yerlarini qoʻshni xonliklar – Bijapur va Golkonda hisobiga kengaytirdi (1686–87). Lekin soliqlarning koʻpayishi, hindlarning davlat ishlaridan uzoqlashtirilishi, butxonalar mol-mulkining musodara qilinishi, hindlar orasida islomni joriy ettirish jarayoni natijasida mamlakatda gʻalayonlar koʻtarilib turdi (Maharashtra, Panjob, Dehli – Agra viloyatlarida). Shivaji (1630–80) boshchiligidagi kurash natijasida Maharashtra alohida xonlik boʻlib ajraldi (1674). Avrangzebning hukmdorlik davrida Janubiy Hindiston bir necha xonliklarga boʻlinib ketdi. Bu esa Hindistonda boburiylar saltanatining yemirilishini boshlab berdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avrat

**Avrat** () — 1) himoyalanmagan, zaif joy; 2) jinsiy aʼzo — shariatga koʻra, ibodat (diniy amallar) paytida Alloh diydori qarshisida turgan namozxon tanasining kiyim bilan yopib turishi lozim boʻlgan qismi

## Manbalar

## Havolalar
Avrelian

**Avrelian**, Lutsiy Domitsiy (214– 275) – Rim imperatori (270 yildan). Du-nay legionlari tomonidan imperator deb e’lon qilingan. A. Rim imperiyasi chegaralarini tiklagan; getlarni Dunay ortiga uloqtirib tashlagan, alemannlarni Resiya va Italiyadan siqib chiqarib, Galliyani boʻysundirgan, biroq Dakiyani qoʻldan chiqargan. Ichki siyosatda mutlaq imperatorlik hokimiyatini oʻrnatishga harakat qilgan (ilk bor rasman janob va tangri – Dominus et deus deb atal-gan), mamlakatda yalpisiga yangi ma’bud – quyosh tangrisiga sajda qilishni jo-riy qilgan. 273-yil Rimda monetariylar harakatini bostirgan. Avrelian davrida Rimni varvarlardan himoya qilish maqsadida Avrelian devori qurilgan (harobalari saqlangan). Avrelian fitnachilar tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar
Avrikula

**Avrikula** (Primula Olgae yoki R. auriculata varcalva) – navroʻzgulnnng xushmanzara turlaridan biri. Gullari yirik, xushboʻy. Avrikula Gʻarbiy Yevropa togʻlarida oʻsadi; Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi baland togʻlarda (yaylovda va eriyotgan qor atrofida) uchraydi. Bogʻ va gulzorlarda ekiladigan navlari ham bor.

## Manbalar
Avrora

**"Avrora" ot markazi** Siktyvkar ot sporti markazi boʻlib, nogironlar uchun ippoterapiya va ot sportini rivojlantirishga ixtisoslashgan. Markaz 2003-yilda tashkil etilgan.

Nogironlarga yordam ko‘rsatish markazining xizmatlari bepul yoki ota-onalar va nogironlar uchun bolalar internat maktabi bilan xizmatlar almashinuvi yo‘li bilan amalga oshiriladi (internatlar markazga sabzavot, otlar uchun pichan, shuningdek, hayvonlarga g‘amxo‘rlik qilish uchun eski narsalar yetkazib beradi). Markaz otlarni sotish va yozda sog‘lom odamlarga poni va otlarni ijaraga berishdan daromad oladi.

Markazning muammolaridan biri bu manejning yo‘qligi bo‘lib, buning natijasida markaz pullik raqobatchilariga yutqazmoqda, shuningdek, mablag‘ yetishmaydi, nogironlar esa juda ko‘p.

2013-yil boshida markazda 13 ta ot, 7 ta poni, shuningdek, tuya va eshak bor edi. 2013-yil avgustiga kelib, markazda allaqachon 33 ta ot, beshta poni, uchta kiyik va uchta tuya (bolalar bundan mustasno) bo‘lgan.

2013-yilda tashkilot turli yoshdagi 30-50 nafar nogironlar davolangan.

## Tarixi
Markaz 2003-yilda Natalya Denisova uy xo‘jaligi negizida tashkil etilgan.

2013-yilda tashkilot tomonidan ot sporti bo‘yicha nogironlar hamda oyoq va intellekti jarohatlanganlar o‘rtasida ikkita musobaqa o‘tkazildi (birinchi musobaqada 6 ta, ikkinchisida 17 ta nogiron ishtirok etgan). Birinchi musobaqa 2008-yilda bo‘lib o‘tgan. Shuningdek, ikki marotaba markaz ishtirokchilari Moskva shahrida nogironlar o‘rtasida o‘tkazilgan musobaqalarda ishtirok etib, markaz vakillari to‘rt marta ikkinchi va ikki marta uchinchi o‘rinni egalladi. 2008-yilda Kostromada bo‘lib o‘tgan ot sporti bo‘yicha Rossiya chempionatida Natalya Denisova birinchi o‘rinni egallagan.

2013-yil avgust oyida markaz Syktyvkar shahar ot sporti musobaqasida ishtirok etdi.

## Tanqid
2012-yilda Polina Mokovozova „Krasnoye Znamya“ axborot portaliga bergan intervyusida „Avrora“ ot sporti markazida otlar yomon sharoitda boqiladi, xususan, bitta otxonada ikkita ot boqiladi deb aytib o‘tgan.

## Manbalar


## Adabiyotlar
*
Avsat

**Avsat** (arab.– oʻrta) – Madrasa talabalarining oʻrta guruhi (qarang Madrasa). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avsat (dehqonlar)

**Avsat** – 19–20-asr boshlarida Xiva xonligida 5–10 tanob yeri boʻlgan oʻrta hol dehqonlar. Xonlikda Avsatlar 5716 02 xoʻjalik boʻlib, ularga qarashli yerlar 43 mingga yaqin tanobni tashkil qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya (maʼnolari)

**Avstraliya**:

* Avstraliya (qitʼa) (qitʼa)
* Avstraliya (davlat), Avstraliya Ittifoqi (Commonwealth of Australia)— Jan.
Avstraliya Alp togʻlari

**Avstraliya Alp togʻlari** – Avstraliyaning janubi-sharqidagi Kat-ta Suvayirgʻich tizmaning eng baland va parchalangan qismi. Uz. qariyb 400&nbsp;km, eni 150&nbsp;km. Granit intruziyalari boʻlib-boʻlib yuborgan paleozoy jinslaridan tashkil topgan. Balandligi 2230 m gacha (Kos-syushko togi, materikning eng baland choʻqqisi). Baland toglarda toʻrtlamchi davr muzliklarining izlari saqlangan. Togʻlarning shimoli-gʻarbiy yon bagʻridan Avstraliyaning eng katta daryosi – Murrey boshlanadi. A.Avstraliya alp togʻlari 1200 m balandligigacha evkalipt, daraxtsimon paporotnik oʻrmonlari bilan qoplangan. Undan balandda qingʻir-qiyshiq daraxtlar, butazorlar va alp oʻtloklari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avliyo Chalabiy

**Avliyo chalabiy** (; 1611–1682) — turkiyalik mashhur sayyoh va olim. 

Istanbulda zargar oilasida dunyoga kelgan. U arab, fors va yunon tillarini, tarix, geografiya va she’riyat ilmi (po-etika)ni chuqur egallagan. Avliyo Chalabiy birmuncha vaqt Istanbuldagi Ayo Soʻfiya masjidida hofizlik (qorilik) qilgan. Soʻngra sulton saroyiga xizmatga olinadi, lekin koʻp oʻtmay harbiy xizmatga joʻnatiladi. U bir necha bor Turk armiyasining Azovga (1641) va Vengriyaga (1656) qilgan yurishlarida qatnashgan. 

Avliyo Chalabiy Kichik Osiyo, Kurdiston, Suriya, Falastin, Mesopotamiya, Misr va Habashistonning koʻp joylarini kezib chiqqan (1640); u Janubiy Rossiya (1665), Qrim va Kavkaz, xususan, Ozarbayjon (1644—48), Ukraina (1656—58), Bolqon yarim orol (1656, 1680) boʻylab sayohat qilgan. 

Bu mamlakatlarning tarixi, iqtisodiy, siyosiy ahvoli va xalqining urf-odati haqidagi qimmatli ma’lumotlar olimning "Sayyohning tarixi" yoki Sayohatnoma asarida keltirilgan. Bu asar tarixiy-etnografik manba sifatida alohida ahamiyatga ega. Asarning qoʻlyozmalari Turkiya, Fransiya, Angliya va boshqa mamlakatlarning qoʻlyozma asarlar fondlarida saqlanmoqda. "Sayohatnoma" 1897—1938-yilllar orasida 10 jildda turk tilida nashr etilgan. Uning ayrim qismlari Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa tillariga, Moldova va Ukrainaga oid qismlari rus tiliga tarjima qilinib, 1961, 1979, 1983-yillarda nashr etildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya merinosi

**Avstraliya merinosi** – may-in junli qoʻy zoti. 18-asrda Avstrali-yada olingan. Avstraliya merinosi qoʻchqorlarining oʻrtacha vazni 60–70&nbsp;kg, sovlikdariniki 35– 40&nbsp;kg, qoʻchqorlaridan 5,5–6,5&nbsp;kg, sovliqlaridan 4–5&nbsp;kg jun qirqib olinadi. 50–60% toza jun chiqadi. Jun tolasining uzunligi – 7,5 sm (ayrim tiplarida 10 sm gacha), ingichka, yaltiroq, undan mayin mato toʻqiladi. Koʻp mamlakatlarda Avstraliya merinosidan qoʻy zotlarini yaxshilashda foydalaniladi. Oʻzbekistonda boqiladigan groznen kuy zoti Avstraliya merinosi bilan chatishtirishdan olingan.

## Manbalar
Avstraliya platformasi

**Avstraliya platformasi** – Avstraliyaning gʻarbiy va markaziy qismlari va Yangi Gvineya janubiy qismini egallagan tokembriy platformasi. Arxey quyi proterozoyga mansub fundamenti metamorfiklashgan vulkanik jinslar, gneys va granitlardan tuzilgan; yuqori proterozoy-pleozoy davri choʻkindi gʻilofi esa terrigenli, karbonatli va vulkanogen jinslar (platoba-zaltlar) dan tashkil topgan. Zaminidagi jinslar orasida oltin, temir rudasi, rangli va kamyob metallar, choʻkindi gʻilofida neft va gazning yirik konlari bor.

## Manbalar
Avstraliya tillari

**Avstraliya tillari** – Avstraliya tub aholisining tillari. Papua tili, miriam va tasman tillari bundan mustasno, toʻla oʻrganilmagan. Tillarning umumiy soni (dialektlar oʻrtasidagi 1 farqning kattaligidan) 200 dan 600 gacha deb hisoblanadi. Avstraliya tillari hududiy belgiga koʻra quyidagicha tasnif qilinadi: Shimoliy Kimberlin tillari (varoro, kokoyimidir va boshqalar); Janubi-Sharqiy Avstraliya tillari (buandiq, kulin, kurpai va boshqalar); Markaziy Avstraliya tillari (parnkala, diyeri, aranta va boshqalar); Gʻarbiy Avstraliya tillari (yungar, loritya va boshqalar) hamda Kvinslend va Yangi Uels tillari. Ularning lugʻat tarkibi boy, koʻp ma’noli soʻzlar koʻp. Hozirgi kunga kelib koʻpgina tillar barham topgan yoki yoʻqolib bormoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya floristik dunyosi

**Avstraliya floristik dunyosi** – Yer yuzidagi floristik dunyolardan biri. Unga Avstraliya qit’asi kiradi. **Avstraliya floristik dunyosi** oʻziga xosligi, juda qadimgiligi va endemlarga boyligi bilan ajralib turadi. Chunki mezozoy erasida Avstraliya Osiyoning yondosh qismlariga bogʻlanib turgan. U Osiyodan ajralib qolgandan soʻng oʻsimliklar olami mustaqil, oʻziga xos ravishda rivojlana borgan. Avstraliya floristik dunyosi 12000 dan ziyod toʻrni oʻz ichiga oladi, shundan 570 turkumga mansub 9100 tur endemik (faqat Avstraliyaga xos)dir. Endemik tur-kumlarga Nakea (Proteaceae), Pultennaea (Fabaceac), Boronia (Rutaceae), Dampiera (Goodeniaceae) kabilar kiradi. Bu yerda Platyzomataceae, Austrobaileyaceae, Enblingiaceae, Davidsoniaceae, Akaniaceae kabi endemik oilalar ham bor. Avstraliya oʻsimliklar qoplamining shakllanishida Acacia, Eucalyptus, Casayrina, Melaleuca kabi turkumlarning vakillari katta rol oʻynaydi. Avstraliyaning gʻarbiy va sharqiy qismlarini qadimda uzoq vaqt dengiz ajratib turganligi uchun uning markaziy qismidagi koʻpgina oʻsimlik turlarining areallari bir-biridan uzilib qolgan. Baland togʻlarning yon bagʻirlari va Katta Suvayirgʻich tizma platosining ayrim joylarida oʻrmonlar choʻqqilargacha yetib bormaydi. Subalp va alp oʻtloqlarida shimoliy togʻ oʻsimliklaridan ayiqtovon, binafsha, veronika va gnafalium va boshqa uchraydi.Avstraliyaning shoʻrxok choʻllari (Markaziy rayonlari) shoʻra (qizil shoʻra, olabuta, izen), qumli yerlari qattiq tikanli (ayniqsa Chenopodiaceae oilasiga mansub) oʻsimliklar (triodiya, spini-feks) bilan qoplangan. Bu rayonlarga shimoliy va 110 sharqdan qattiq bargli butazorlar ulanib ketadi. Shimoli-gʻarb va sharqda butazorlar tugab, asta-sekin past boʻyli fillodiya akatsiyalari va evkaliptlar oʻsadigan keng savannalar, undan ham narida savanna oʻrmonlari keladi. Qit’aning janubi-gʻarbida va sharqida dengizga yaqinlashgan sari doim yashil subtropik oʻrmonlar, Marjon dengizi sohillarida esa nam tropik oʻrmonlar – gileyalar bor. Avstraliya floristik dunyosining subtropik va subantraktik oʻrmonlarida bahaybat (balandligi 100 m va diametri 2 m gacha boʻlgan) evkaliptlar, daraxtsimon paporotniklar, sagovniklar va boshqa relikt oʻsimliklar oʻsadi. Avstraliya butun dunyoda ekiladigan va qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimliklar (evkalipt va akatsiyalar)ning vatanidir. Avstraliya floristik dunyosidir. oʻsimliklar dunyosining magʻzini qadimgi golantarktida florasi tashkil etadi. Avstraliya floristik dunyosida uchta floristik oblostga boʻlinadi (Taxtajyan, 1978): 1. Shimoli-sharqiy avstraliya oblost. Bu oblost oʻziga xos floraga ega 4 ta provinsiyaga boʻlinadi: 1) Shimoliy avstraliya provinsiyasi; 2) Kvinslend provinsiyasi; 3) Janubi-sharqiy avstraliya provinsiyasi; 4) Tasmaniya oblosti 2)Janubi-gʻarbiy avstraliya oblost bitta – janubi-gʻarbiy avstraliya provinsiyasini oʻz ichiga oladi. 3. Markaziy avstraliya yoki eremey oblosti ham bitta eremey provinsiyasidan iborat.

## Manbalar
Avstraliya gʻoʻzasi

**Avstraliya gʻoʻzasi** (Gossypium australe Mull.) – yovvoyi gʻoʻza turi. Geno-mi S3, xromosomalar soni 2p/26. Birinchi marta F. Myuller ta’riflab bergan (1858). Avstraliyada keng tarqalgan. Avstraliya gʻoʻzasi koʻp yillik buta, boʻyi 1–1,5 m gacha. Poyasi ingichka, kalta tuklar bilan qoplangan. Koʻsaklari kichik (diametri 1 sm gacha), sirti silliq, teskari tuxumsimon shaklda, 3–4 chanoqli, ochilishi oʻrtacha, chigiti mayda, uzunchoq, och kulrang, ipaksimon (uz. 5&nbsp;mm gacha) tukchalar bilan qoplangan. Chigit qobigʻi uncha qattiq emas. Avstraliya gʻoʻzasi eng tezpishar, koʻsagi 30 kunda pishib yetiladi. Oʻrgimchakkana va shiraga chidamli.

## Manbalar
Avstraliya-Antarktida koʻtarilmasi

**Avstraliya-antarktida koʻtarilmasi** – Hind okeani janubi-sharqidagi suv osti koʻtarilmasi, okean oʻrta tizmalaridan biri. Markaziy Hind tizmasi janubiy qismini Janubiy Tinch okean koʻtarilmasi bilan birlashtiradi. Uz. qariyb 6500 km, eni 800 km gacha, eng baland joyida dengizning chuq. 1689 m. Yuzasi aksari alevritgilli balchiq bilan qoplangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya-Antarktida soyligi

**Avstraliya-antarktida soyligi** – Hind okeanining janubi-sharqiy qismidagi suv osti soyligi, Antarktida yaqinida. Shimoliy va sharqdan Avstraliya-Antarktida koʻtarilmasi, janubidan Antarktida materik yon bagʻri, gʻarbdan Kergelen suv osti tizmasi bilan chegaralangan. Uzunligi 4500&nbsp;km, eni 1500&nbsp;km; aksari qismining chuq. 4000–5000 m, eng chuqur joyi – 6089 m (Kergelen tizmasi yaqinida).

## Manbalar
Avstraliyaliklar

**Avstraliyaliklar** – 1) Avstraliya aborigenlari; anchasi mustamlakachilar tomonidan qirib tashlangan (18-asr oxirida 250–300 ming boʻlsa, 1992-yil 170 mingga yaqin edi). Qisman, rezervatsiyalar deb e’lon qilingan choʻl zonalarida yashaydi. Avstraliyaliklar katta ekvatorial (negroid-avstraloid) irqqa mansub. Bu irqdagilar qora tanli, keng burunli, yuz qismi turtib chiqqan, toʻlqinsimon sochli, badani va yuzi sertuk. Ular 500 dan ortiq qabilaga boʻlingan. Har bir qabila oʻz tilida (qarang Avstraliya tillari) soʻzlashadi. Avstraliyaliklar ovchilik, temirchilik, baliqchilik bilan shugʻullanadi. Avstraliyaliklarning ilk ajdodlari Janubi-Sharqiy Osiyodan (asosan Indoneziyadan) taxminan 40 ming yillar ilgari kelib joylashgan. Ba’zan Avstraliyaning barcha aholisini Avstraliyaliklar deb ataydilar. 2) Xalq, Avstraliyaning asosiy aholisi, asosan, Buyuk Britaniyadan koʻchib kelganlarning avlodlari, ingliz avstraliyaliklar 13,4 mln. dan ziyod (1992). Ingliz tilining avstraliya shevasida soʻzlashadi. Xristian dinining katolik, presviterian mazhablariga e’tiqod qiladi.

## Manbalar
Avstraliya-Osiyo oʻrta dengizi

**Avstraliya-Osiyo oʻrta dengizi** – Tinch okeanning gʻarbiy tropik qismida, Osiyo va Avstraliya oʻrtasidagi orollar oraligʻida joylashgan bir necha dengizning umumiy nomi. Umumiy maydoni 8 mln. km² ga yaqin. Eng yirik dengizlari: Janubiy Xitoy dengizi, Yava dengizi, Sulavesi, Sulu, Molukka dengizlari va boshqalar.

## Manbalar
Avstralopiteksimonlar

**Avstralopiteksimonlar** (Australopithecinae) – odamsimon may-munlarning qirilib ketgan kenja oilasi. 3 turi – zinjantrop, parantrop, pleziantrop ma’lum. Pliotsen oxiri va pleystotsen boshlarida yashagan. Suyak qoldiqlari dastlab 1924-yilda Janubiy Afrikaning Kalahari sahrosidan, keyinroq, Markaziy Afrikaning Oldovay darasi (Tanzaniya), Omo daryo vodiysi (Efi-opiya), Rudolf koʻli va Xadar degan joy yaqinida (Keniya) topilgan. Avstralopiteksimonlarning boʻyi 120–130 sm, tana massasi 30–40 kg, miyasining hajmi 500–600 sm3 boʻlgan, ikki oyokda tik yurgan, tuda boʻlib yashagan. Avstralopiteksimonlar oʻzlarini himoya qilish yoki hujum qilish uchun tosh, tayoq va suyaklardan foydalangan, degan taxminlar mavjud. Koʻpchilik antropologlarning fikricha, eng progressiv avstralopiteksimonlar (prezinjantroplar) tosh qurol yasagan odamlarning dastlabki ajdodi hisoblanadi. Avstralopiteksimonlarning qadimgi odamlarning bevosita ajdodi ekanligi uzil-kesil hal etilmagan.

## Manbalar
Avstralorp tovuq zoti

**Avstralorp tovuq zoti** – goʻsht va tuxum uchun boqiladigan zot. Avstraliyada 20-asrning 20-yillarida ingliz qora orpington tovuq zoti negizida olingan. Oyoklari kalta, pati tovlanuvchan qora, tanasi choʻziq. Xoʻrozlarining tirik vazni 3,5–4&nbsp;kg, tovugʻiniki 2,5– 2,7 kg. Bir yilda 180 va undan koʻproq tuxum qiladi. Tuxumlari och jigarrang, vazni oʻrtacha 55–60 gramm. Asosan Avstraliya va Janubiy Afrikada boqiladi. Oʻzbekistonga 50-yillarda keltirilgan.

## Manbalar
Avstriya maktabi

**Avstriya maktabi** – iqtisodiy nazariyada 19-asrning 80-yillarida Avstriyada vujudga kelgan yoʻnalish. Avstriya maktabi Vena universiteti professor K.Menger (1840– 1921) rahbarligida siyosiy iqtisodda qiymatning mehnat nazariyasita zid boʻlgan 116 me’yoriy naflik nazariyasini olgʻa surdi. Bu maktab yaratilgan ne’matlarning qiymati va narxini haridorning iqtisodiy ruhiyati nuqtai nazaridan izohlaydi (qarang Me’yoriy naflik nazariyasi).

## Manbalar
Avstriya Milliy banki

**Avstriya Milliy banki** (Osterreichishe National bank) – Avstriyaning markaziy davlat banki. Katta shaharlarda boʻlimlari va 7 filiali bor. Bosh idorasi Venada joyashgan. 1922-yilda Avstriya-Vengriya banki negizida tashkil etilgan. Aktivlari summasi 223,2 mlrd. avstriya shillingi (18,6 mlrd. AQSH dollari) (1989). Pul muomalasi va kreditni tartibga solish uchun Avstriya milliy bankiga tijorat banklariga ssudalar berish, hisobot va operatsiyalar boʻyicha foiz stavkalarini belgilash va oʻzgartirish, shuningdek qimmatbaho qogʻozlar bilan ochiq bozorda operatsiyalar oʻtkazish huquqi berilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya zoogeografik oblasti

**Avstraliya zoogeografik oblasti** – quruklikdagi zoogeografik oblastlardan biri. Avstraliya zoogeografik oblasti Avstra-liya qit’asi, Tasmaniya, Timor, Yangi Gvineya, Bismark va Solomon arxipelaglari hamda boshqa birqancha orollarni oʻz ichiga oladi. Avstraliya bilan Yangi Gvineya qadimdan qoʻshni qitalardan ajralib qolganligi, ayrim orollar esa hechqachon qit’alar bilan qoʻshilmaganligi sababli bu oblast faunasi birinchidan, uncha boy emas, ikkinchidan, juda koʻp endemik va qadimgi turlarga ega. Avstraliya zoogeografik oblastida odamlar olib kelib, keyin yovvoyilashib ketgan dingo iti, choʻchqa va quyonlarni istisno qilganda yuksak sut emizuvchilar (yoʻldoshlilar) faqat ba’zi bir kemiruvchilar va qoʻlqanotlilardan iborat. Qoʻlqanotlilar uzoqqa ucha olishi tufayli, kemiruvchilar esa shox-shabbalar bilan birga dengiz orqali oqib kelib qolgan boʻlishi mumkin. Avstraliya zoogeografik oblasti orol holati tufayli uning faunasi tarkibida bir teshiklilar (tuxumqoʻyuvchilar) kabi relikt hayvonlar guruhi saqlanib qolgan. Bir teshiklilardan oʻrdakburun, yexidna va proyexidna endemik turlar hisoblanadi. Bu yerda faqat xaltalilar faunasi xilma-xil boʻlib, 162 toʻrni oʻz ichiga oladi. Xaltalilarning turlari boshqa zoo-geografik oblastlardagi sut emizuvchilarning turli biologik tiplariga mos keladi. Masalan, xaltali boʻri va xaltali suvsar yirtqichlarga, xaltali chumolixoʻr va xaltali krot hasharotxoʻrlarga, xaltali olmaxon va koala olmaxon tipidagi kemiruvchilarga, kenguru esa tuyoklilarga yaqin turadi. Avstraliya zoogeografik oblastida 660 tur qushlardan 450 dan ortiqrogʻi endemik hisoblanadi. Bu oblastda Avstraliya tuyaqushlaridan kazuarlarning 3 turi va emu (bir tur), liradumlilar (2 turi), jannat qushlarining 100 dan ortiq turi tarqalgan. Avstraliya zoogeografik oblasti faunasida ayniqsa toʻtiqushlar xilma-xil boʻladi, ular ora-sida nakadu, rozema, toʻlqinsimon patli toʻtilar koʻpchilikka ma’lum. Asalxoʻrlar Avstraliya zoogeografik oblasti  uchun harakterli boʻlib, 200 ga yaqin turi bor. Sudralib yuruvchilar faunasi 400 turga yaqin boʻlib, ular asosan kaltakesaklar (240 tur), ilonlar (140 tur), toshbaqalar (10 tur) va timsoxlardan (3 tur) iborat. Sudralib yuruvchilardan yoʻgʻondumli gekkonlar, plashchli kaltakesak, baliqlardan ikki xil nafas oluvchi seratod Avstraliya zoogeografik oblasti uchun xosdir. Suvda ham, quruklikda ham yashovchilar orasida dumlilar umuman uchramaydi, dumsizlar esa 60 dan ortiqroq toʻrni oʻz ichiga oladi. Umurtqasiz hayvonlardan eng yirik 109 yomgʼir chuvalchanglari – skolesidlar (3,5 m gacha), bichikchi chumolilar, asalxoʻr chumolilar, termitlar koʻproq uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstriya Fanlar akademiyasi

**Avstriya Fanlar akademiyasi** – 1847-yil Venada Imperator fanlar akademiyasi sifatida tashkil etilgan. 1918-yil Fanlar akademiyasi deb nomlangan; 1947-yil dan yuqorida keltirilgan nomda. 120 ga yaqin haqiqiy, 370 dan ortiq muxbir a’zosi, 20 faxriy a’zosi, 16 institut, 40 ga yaqin ilmiy komissiyasi bor.

## Manbalar
Avstriya (maʼnolari)

**Avstriya**:

* Avstriya, Avstriya Respublikasi (Osterreichische Republik)— Markaziy Yevropadagi davlat, Dunayning o‘rta oqimi havzasida joylashgan.
* Avstriya – Germaniya shartnomasi — Venada Avstriya-Vengriya bilan Germaniya o‘rtasida imzolan-gan ittifoqchilik shartnomasi.
Avstriya–Germaniya shartnomasi

**Avstriya – Germaniya shartnomasi** – Venada Avstriya-Vengriya bilan Germaniya oʻrtasida imzolangan ittifoqchilik shartnomasi. U asosan Rossiya va Fransiyaga qarshi qaratilgan boʻlib, Germaniya boshchiligida harbiy blok (1882-yil Uchlar ittifoqi) tuzilishiga va Yevropa mamlakatlarining ikki qarama-qarshi lagerga boʻlinishiga olib keldi.

## Manbalar