open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qamar rais

**Qamar rais** (taxallusi; asl nomi Musahib Ali Xon) (1932.12.7, Uttar Pradesh shtati Shohjahonpur shahri) — hind adabiyotshunosi, tarjimon, tanqidchi, jamoat arbobi. Agra universiteti bakalavri (1952), Lakhnau universitetining huquqshunoslik fakultetini tugatgan (1956). Nagpur untida urdu tili magistri (1959). Dehli universitetining urdu boʻlimida katta oʻqituvchi (1959—68), dotsent (1968), urdu boʻlimi mudiri (1976— 79), professor (1983—97). Toshkentdagi Hindiston Madaniyat markazining direktori (1997—2004). Hindiston taraqqiyparvar yozuvchilar utoshmasi bosh kotibi (1973). Tadqiqot va nashriyot qoʻmitasi, Dehli Urdu akademiyasi raisi (1987). Aini paytda Hindiston — Oʻzbekiston doʻstlik jamiyati raisi. Asosiy ilmiy ishi — Premchand asarlarini tanqidiy oʻrganish mavzusida. Q.R. "Premchand ijodini tanqidiy tadqiq etish" (1959), "Premchand yozgan badiiytanqidiy maqolalar" (1960), "Urdu drama" (1961), "Toshkentga armugʻon" (1968, Gʻ.Gʻulomning sheʼrlari tarjimasi), "Oʻzbekiston shoirlari" (1973, 2 j.li), "Tarjima sanʼatiga oid maqolalar" (1976), "Ozodlikdan keyin Dehlida urdu hikoyanavisligi" (1990), "Oʻzbekiston va Alisher Navoiy" (1994), "Oʻzbekiston evrilishlar silsilasida" (inqilobdan inqilobgacha) (1997, Samarqand) va boshqalar ilmiytanqidiy asarlar muallifi. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Sanʼatshunoslik instituti, Toshkent Sharqshunoslik instituti faxriy doktori (2001). "Zahiriddin Muhammad Bobur: shaxsiyati va sheʼriyati" kitobi uchun Bobur nomidagi xalqaro jamgʻarmaning Bobur mukofoti laureati (2004).
Qamariddin

**Qamariddin** (14-asr) - Moʻgʻuliston xoni (1365 — taxminan 1390-yil boshi). Dugʻlat qabilasidan. Moʻgʻuliston davlati asoschilaridan amir Poʻlodchining ukasi. Ilyosxojani oʻldirib taxtni egallab olgan. Tugʻluq Temur avlodlarini qatl ettirgan. Amir Temur davlati hududiga doimiy xavf tugʻdirib turgani tufayli Sohibqiron unga qarshi 1370-1371, 1375, 1376, 1377, 1383, 1389-yillarda Moʻgʻulistonga qoʻshin tortgan va har gal raqibini tormor qilgan. 1375-yildagi yurishda Qamariddinning qizini oʻz nikohiga olgan. 1390-yil Sohibqiron Qamariddinni butunlay tormor keltirish uchun Moʻgʻulistonga yurish qilgan, u Irtish daryosi tomon chekingan. Amir Temur qoʻshini Irtishga yetib kelganda Qamariddin shimolga qochgan. Muhammad Haydarning "Tarixi Rashidiy" asarida keltirilgan moʻgʻul rivoyatiga koʻra, Qamariddin umrining oxirida istisqo kasali bilan ogʻrib shimoldagi oʻrmonlarga bedarak ketgan.
Qamariya

**Qamariya** (arabcha) — Oy taqvimining eski nomi; musulmon olamining taqvimi. Qamariy yilda 12 oy boʻlib, Muharram, Safar, Rabiulavval, Rabiulsoniy, Jumodulavval, Jumoduloxir, Rajab, Shabon, Ramazon, Shavvol, Zulqaʼda va Zulhijja nomlari bilan ataladi.

## Manbalar
Qamashi

**Qamashi** — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1978-yildan). Qamashi tumani markazi (1974-yil 23-dekabrgacha Qamashi qishlogʻi). Transport yoʻli stansiyasi. Qamashidan Qarshi shahrigacha 63&nbsp;km. Mahalliy maʼlumotlar boʻyicha Q nomi oʻzbekqoʻngʻirot urugʻining qamaychi tarmogʻi nomidan olingan. Aholisi 34 ming kishi (2005). Qamashida paxta tozalash zavodi, koʻrpa paxta fabrikasi, qurilish materiallari kombinati va boshqa qurilish tashkilotlari, MTP, 2 avtokorxona,Qamashi cherry avtosaloni,kompyuter klublari,IT park,istirohat bog‘lari,ko‘p qavatli turar joylar,texnika va oziq-ovqat doʻkonlari tarmog‘i,"Langar ota ziyoratgohi"
"Mikron" firmasi (makaron ishlab chiqaradi), terini qayta ishlash korxonasi, momiq fabrikasi, ishlab turibdi. Kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. Qoʻshma korxonalar mavjud. 2 litsey, 32 kasb-hunar kolleji, 5 umumiy taʼlim maktabi, bolalar musiqa va sport maktablari, tuman markaziy kutubxonasi, klub muassasalari, madaniyat uyi bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tugʻruqxona, dorixonalar va tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Qamashidan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.

## Manbalar
Qamashi suv ombori

**Qamashi suv ombori** — Qashqadaryo viloyatida barpo etilgan gidrotexnika inshooti. 1957-yilda Qamashi shahridan 4&nbsp;km uzoqlikdagi Shoʻrchasoy tabiiy botiqligini tuproq toʻgʻon bilan toʻsib hosil qilingan. Toʻgʻonning dastlabki balandligi 10 m, ustki qismining uz. 900 m, ombor atrofida koʻtarilgan marzalar bilan birgalikda 1500 m, hajmi 11 mln. m3. 1962-yilda toʻgʻon rekonstruksiya qilinib, 3 m ga koʻtarildi va umumiy hajmi 17,3 mln. m3ga va foydali hajmi 16 mln. m3ga yetkazildi. Maksimal chuq. 12,0 m, oʻrtacha chuq. 6,0 m, suv sathining yuzasi 1,5&nbsp;km.

Suv ombori Yakkabogʻ daryosidan suv oluvchi Qorabogʻ kanali va suv sarfi 4 m3/sek. boʻlgan 6&nbsp;km uzunlikdagi suv keltirish kanali orqlli aprel—iyulda toʻldiriladi. Omborning suv chiqargichidan suv sarfi 4 m3/sek. boʻlgan 2,9&nbsp;km uzunlikdagi kanal suv oladi. Suv ombori Qamashi tumanida 5 ming ga ekinzorni sugʻorish imkonini beradi.
Qamal

**Qamal** — shahar, qalʼa va shunga oʻxshash istehkomlarni ishgʻol qilish uchun oʻtkaziladigan harbiy harakatlar usuli. Qadim zamonlardayoq shahar yoki qalʼani toʻsatdan hujum qilib olib boʻlmagan taqdirda qamaldan foydalanilgan. Qamal paytida qalʼa qoʻshin bilan chor atrofdan qurshab olingan va ketmaket hujumlar uyushtirilgan. Baʼzan esa qamalchilar qamaldagilarning oziq-ovqat, oʻqdorilari tugagach, taslim boʻlishlarini kutishgan. Shahar, qalʼa atrofida sarkoʻblar koʻtarilgan. Mudofaa devorlari ostidan yer osti yoʻllari (naqblar) qazilgan. Odatda, qamal qiluvchi qoʻshinning muayyan qismi oʻzlari barpo etgan istehkomlarni qamalda qolganlarning toʻsatdan uyushtiriladigan xamlasidan muhofaza qilish bilan mashgʻul boʻlgan, asosiy qismi esa mudofaachilarni tinkasini qurituvchi harbiy harakatlarda faol qatnashgan. Tarixiy manbalar, qamalning baʼzan oylab, hatto yillab davom etganligini koʻrsatadi. Xususan, Oʻtror moʻgʻullar tomonidan 5 oy, Samarqand esa Shayboniyxon tomonidan 6 oy qamal qilingan. Qamalchilar qalʼa, hisor, shahar va hokazoga kirish maqsadida turli amaliyotlar (devorlarni buzish, raxnalar solish) qoʻllashgan. Poroxning kashf etilishi va artilleriyaning qurollanishdan muqim oʻrin olishi bilan mudofaa devorlarini porox yordamida portlatish, zambarakdan oʻqqa tutish rivojlangan. Oʻrta asrlarda Chingiziylar va Temuriylar armiyasida qalʼa, qoʻrgʻon, hisor va shaharlarni qamal qilishda toshotar qurollar va raʼddan keng foydalanilgan. 17-asrdan qalʼa artilleriyasi qoʻllanishga kirib kelgan. 18—20-asrlarning boshlarida qamalchi armiyalar tuzilgan. Birinchi jahon urushidan soʻng qalʼa va shaharlarni zabt etishning zamonaviy vositalari paydo boʻlgani bois qamal atamasining maʼnosi oʻzgarib, blokada tushunchasini ifodalaydigan boʻldi.

## Manbalar
Qalqontumshuq ilonlar

**Qalqontumshuq ilonlar**, boʻshilonlar — shaqildoq ilonlar oilasiga mansub ilonlar urugʻi. Uz. 1,6 m gacha. Rangi ola, boshining oldingi uchidagi ayrim qalqonlari kengaygan (nomi shundan). 14 turi (jumladan, 10 tasi Osiyoda, qolganlari Shim. va Markaziy Amerikada) tarqalgan. Oʻzbekistonda oddiy Qalqontumshuq ilonlar (boʻshilon), asosan, togʻ oldi va togʻli hududlarda uchraydi. Baqalar, kemiruvchilar, kaltakesaklar, umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan 2 dan 12 tagacha bola tugʻadi. Zaharli, chaqqanda ogʻriq paydo boʻladi. Zaharidan tibbiyotda foydalaniladi. Ayrim mamlakatlarda Qalqontumshuq ilonlar isteʼmol qilinadi.
Qambar

**Qambar** — qorakoʻl teri turi (guruhi). Rangi och kulrang, oʻrta va toʻq malla. Ular orasida malla (shuturi — tuyarang) tusi qimmatli hisoblanadi. Gullari yirik, jun qoplami siyrak va dagʻalroq. Q. terilar guruhi gullarining shakli, kengligi, uzunligiga, terining yupqaqalinligiga koʻra qalamgul, qovurgʻasimon, yassigul, oʻsiqgul kabi navlarga boʻlinadi.
Qamishli

**Qamishli** — Suriyaning shim. qismidagi shahar. Aholisi 113 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Loziqiya — Halab — Q. temir yoʻlining oxirgi bekati. Qishloq xoʻjaligi va neft qazib olinadigan rayon markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud.
Qamoqqa olish

**Qamoqqa olish** — jinoyat protsessida jinoyat ishi boʻyicha dastlabki tergov qilish va sudda ishni koʻrish davrida ehtiyot chorasi tariqasida shaxs ozodligini majburiy cheklash (tergov hibsxonasida) tarzidagi ehtiyot choralaridan biri. Ehtiyot chorasi sifatida Qamoqqa olish gumon qilinib ushlab turilgan shaxsga va ayblanuvchiga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 242modsasida belgilangan asoslar mavjud boʻlganda qoʻzgʻatilgan jinoyat ishlari boʻyicha qoʻllanadi. Soʻnggi yillarda fuqarolarning huquq va erkinliklarini himoya qilish kafolatlari kuchaytirilishi natijasida ushbu ehtiyot chorasini qoʻllash doirasi cheklandi. Qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot chorasi: 1) Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining deputatiga nisbatan; Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi deputatiga nisbatan; Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlarining deputatlariga nisbatan — qonun hujjatlarida belgilangan tartibda; 2) Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining sudyasiga nisbatan — Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining roziligi bilan, Oʻzbekiston Respublikasining boshqa sudlari yeudyalariga nisbatan — tegishlicha Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining yoki Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumining roziligi bilan; prokuror va prokuratura tergovchisiga nisbatan — Oʻzbekiston Respublikasining Bosh prokurori roziligi bilan qoʻllanishi mumkin. Qamoqda saqlab turish muddati ish tergov qilinayotganda 3 oydan ortiq davom etishi mumkin emas, alohida hollarda esa, 1 yilgacha uzaytirilishi mumkin. Qamoqda qonunga xilof ravishda saqlab turish tufayli shaxsga yetkazilgan ziyon, basharti keyinchalik unga nisbatan oqlov hukmi chiqarilgan boʻlsa yoki reabilitatsiya uchun asoslar boʻlsa, toʻliq hajmda qoplanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining "Qamoqqa olishga sanksiya berish huquqini sudlarga oʻtkazish toʻgʻrisida"gi farmoni (2005-yil 8 avgust) ga koʻra, jinoyat sodir etishda gumon qilinayotgan yoki ayblanayotgan shaxslarni Qamoqqa olishga sanksiya berish huquqi 2008-yil 1 yanvardan eʼtiboran sudlar vakolatiga oʻtkaziladi. Anashufarmon bilan Qamoqqa olish qonunda belgilangan boshqa ehtiyot choralarini qoʻllash samarasiz boʻlgan alohida holatlarda va faqat jinoyat ishlari boʻyicha sudlar yoki harbiy sudlar vakolatiga muvofiq ularning qarori boʻyicha amalga oshirilishi belgilab qoʻyildi. Bu hol fuqarolarning huquq va erkinliklari daxlsizligi hamda ulardan sud qarorisiz mahrum etishga yoki ularni cheklab qoʻyishga hech kim haqli emasligi koʻrsatilgan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga, xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan prinsipi va normalariga toʻla mos keladi. Zumrad Inogʻomjonova.
Qand

**Qand**, qand moddasi, shakar moddasi – uglevodlar (monosaxaridlar va oligosaxaridlar) sinfining quyi molekulali vakillari. Suvda yaxshi erishi va kristallanishi qand moddasining oʻziga xos xususiyati hisoblanadi. U qaysi manbadan ilk bor olingan boʻlsa, oʻshaning nomi bilan ataladi. Mas, glyukoza – uzum qandi, laktoza – sut qandi, maltoza – solod qandi, saxaroza – shakarqamish yoki lavlagi qandi. Qand moddasi deganda Q boʻlmagan tabiiy va sintetik monosaxaridlar ham tushuniladi. Bunday moddalar odatdagi qand moddasidan oʻziga xos tomonlari bilan ajratadi. Ularning molekulasida gidroksil guruh (—ON) oʻrniga boshqa guruh, mas, vodorod atomi (dezoksisaxar), aminoguruh N11, (aminosaxar), merkaptoguruh §N (tiosaxar) va hokazo boʻladi; tarmoqdangan uglerod skeleti (tarmoqlangan qand moddasi) yoki 7 va undan koʻp atomdan iborat utlerod zanjiriga (yuqori qand moddasi) ega; qoʻshimcha kislorod gutuvchi sikli (angidrosaxar) yoki qoʻshaloq uglerod bogʻi (toʻyinmagan qand moddasi) boʻladi. Mikroorganizmlar turlituman „qand boʻlmagan“ qand moddasiga boy manbadir. Koʻpchilik tabiiy qand moddalarining strukturasi kimyoviy sintez yoʻli bilan aniqlangan.

## Tarixi

### Qadimgi dunyodan Uygʻonish davrigacha

#### Osiyo
Shakar Hindiston yarim orolida ming yillar davomida ishlab chiqarilgan. Shakarqamish shu yerda yetishtirilgan boʻlib, Khyber dovoni va karvon yoʻllari orqali Xitoyga tarqalgan. Ilk davrlarda u kamyob va qimmat boʻlgan. Dunyoning koʻp qismida shirinlik uchun asaldan koʻproq foydalanilgan. Dastlab, odamlar shakarqamishni xom holida chaynab, uning shirinligini olishgan. Yevropa mustamlakachiligi davrida tozalangan shakarqamish keng tarqalgan boʻlsa ham, Java va Janubi-Sharqiy Osiyoning boshqa shakar ishlab chiqaruvchi hududlarida palma shakari afzal koʻrilgan. Bugungi kunda ham palma shakari kokos shakari bilan birga mahalliy shirinliklar tayyorlashda ishlatiladi.

Shakarqamishning vatani Hindiston yarim oroli (Janubiy Osiyo) va Janubi-Sharqiy Osiyodagi tropik hududlardir. Shakarqamish haqidagi eng qadimgi tarixiy maʼlumotlardan biri miloddan avvalgi VIII asrga oid xitoy qoʻlyozmalarida uchraydi. Ushbu qoʻlyozmalarda shakarqamishdan foydalanish Hindistonda boshlanganligi qayd etilgan.

## Manbalar

## Yana qarang
* Uglevodlar

## Qoʻshimcha adabiyotlar

* 
* 
* Frankopan, Peter, *[[The Silk Roads: A New History of the World]]*, 2016, Bloomsbury, 
* 
* Strong, Roy (2002), *Feast: A History of Grand Eating*, Jonathan Cape, 

## Havolalar

* Sugar at the National Health Service
Qandak

**Qandak** — xalq seleksiyasida chiqarilgan mahalliy ertapishar oʻrik navi. Fargʻona vodiysi, Buxoro va Samarqand viloyatlarida keng tarqalgan. Bir qancha klonlari bor. Daraxti oʻrtacha kattalikda, shoxshabbasi quyuq, balandligi 7 m gacha. Shoxlari ingichka, kurtak va gullari mayda. Mart oxirlarida gullab, iyunning 2-yarmida pishadi. Mevalari mayda (20—25 g), dumaloq, poʻsti qalin, tuklari bor, eti toʻq sariq, oʻrtacha tigʻizlikda, shirin (qand miqdori 14—] 7%, quruq modda 26—28%, nordonligi past — 0,4—0,6%), danagidan oson ajraladi, danagi mayda. Sovuqqa va kasalliklarga chidamsiz. Ekilganidan keyin 5—7 yili hosilga kiradi. Asosan, qoqi solinadi, kompot, murabbo qilinadi.
Qandagʻoch

**Qandagʻoch** – qayindoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Asosan, Shimoliy yarim sharda 50 ga yaqin turi maʼlum. Yevrosiyo, Shimoliy Amerikada hamda Janubiy Amerika togʻlarida tarqalgan. Q.ning qora Q., kulrang yoki oq Q., sibir Q.i, yumshoq tukli, kavkazda oʻsadigan noyobsoʻgalli Q. yuraksimoi Q. hamda manzarali qizil Q. turlari koʻp uchraydi. Muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan qora Q.ning boʻyi 25 (30—35) m. Shoxshabbasi yaxshi, rivojlashai. Poʻstlogʻi toʻq mallarang, gʻadirbudir. Barglari dumaloq. Bir uyli, chetdan changlanadi. Birinchi 20—30 yilda tez oʻsadi. 30—40 yoshidan mevalaydi. Yogʻochi pishiq, qayishqoq. 100—300 yil yashaydi. Qora Q yuqori mahsuddor sof (yoki oq qayin, qoraqaragʻay, qayragʻoch va bilan aralash) koʻchatlar beradigan qimmatli oʻrmon hosil qiluvchi tur. Q.ning barcha turlaridan koʻkalamzorlashtirish, sogʻlomlashtirish, bogʻlar, xiyobonlar tashkil qilish va boshqalar maqsadlarda foydalaniladi. Yogʻochi mebelsozlik, tokarlik sanoatida, oʻymakorlikda, faner ishlab chiqarishda ishlatiladi, mustahkamligi (chirimasligi) tufayli gidrotexnik inshootlar qurilishida qoʻllanadi. Poʻstlogʻidan teri oshlashda (16% gacha tannin moddasi bor) va boʻyoq olishda foydalaniladi. Urugʻidan, ildiz bachkisidan koʻpayadi.
Qamishli madaniyati

**Qamishli madaniyati** — Suvyorgan va Kaltaminor madaniyatlaridagi bosqichlardan biri. 1954—55 yillarda Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi tomonidan tekshirilgan. Xorazm vohasida Amudaryoning qadimiy Oqchadaryo deltasi boʻylab tarqalgan neolit makonlari turkumiga kiradi. Qamishli madaniyatida uyjoy qurish uslubi (ayniqsa, chaylalar) jihatdan Kaltaminor madaniyati anʼanasi davom ettirilgan. Makonlar koʻchki qum va toʻqaylar xalaqit berganligi uchun Oqchadaryo deltasidan olisga tarqalmagan. Kvarsitdan ishlangan tosh qurollar (pichoqsimon parraklar, kamon oʻqining bodomsimon shaklda ishlangan uchlari, nayza, pichoq), chaqmoqtosh qurollar va qum aralashtirilgan loydan yasalgan keng qorinli, boʻyni kalta, yelkasi boʻrtma gardishli xum va boshqalar sopol buyumlar topilgan. Qamishli madaniyatiga mansub qabilalar dehqonchilik bilan shugʻullangan.
Qandil

**Qandil** — osma chiroq turi; bir yoki bir necha sham yoki lampochka qoʻyiladigan turlari bor. Metall, plastmassa, ganch va boshqalar xom ashyolardan yasaladi. Qandilning shiftga va devorga oʻrnatiladigan turlari boʻlib, ular bir yoki bir necha qismlar birikmasidan iborat boʻladi. Oʻzbekiston hududida qadimdan saroy, madrasa va boshqalarni yoritish uchun sopol, mis, jez, ganch qandillar yasalgan va ulardan keng foydalanilgan. Amir Temur maqbarasi, Shohizinda, Qusam ibn Abbos ziyoratxonasida noyob qandillar boʻlgani maʼlum. XX asrda, shuningdek, amaliy sanʼat ustalari tomonidan nafis jozibador ishlangan ganch qandillar keng tarqala boshladi.
Qamishlibosh

**Qamishlibosh**, **Qamislibas** — Qozogʻiston Respublikasining Qiziloʻrda viloyatidagi koʻl. Maydoni 176&nbsp;km. Sirdaryo deltasiningʻ shimoliy qismida joylashtan. Sirdaryoda suv koʻpaygan vaqtlarda uning suvi Qamishliboshga oqib boradi. Maydoni va shoʻrligi oʻzgarib turadi. Sazan, leshch va vobla baliqlari ovlanadi.
## Manbalar
Qandli ekinlar

**Qandli ekinlar**, shirador ekinlar — poyasi, ildizmevalari, mevalari va urugʻlarida qand moddasi (asosan saxaroza) toʻplaydigan va sanoatda qand olish uchun ekiladigan oʻsimliklar. Shakarqamish, qand lavlagi (1 ga maydondan 100 s gacha qand olish mumkin), shirin joʻxori, makkajoʻxori, topshambur, shirin palma va boshqalar koʻp miqdorda qand moddasi toʻplovchi ekinlardir. Bundan tashqari, tarvuz, qovun (tarkibida 14— 16% saxaroza bor), steviya oʻsimligidan ham qand olinadi.
Qandolatchilik

**Qandolatchilik**, shirapazlik — hunarmandchilikning mahalliy shakarpazlik mahsulotlari, mahalliy shirinliklar, qandqurslar tayyorlanadigan sohasi. Sharq mamlakatlarida qadimdan rivoj topib, ayniqsa, oʻrta asrlarda keng tarqalgan. O'rta Osiyoning Buxoro, Samarqand, Xiva, Toshhovuz, Xoʻjand, Qoʻqon, Chimkent, Toshkent singari yirik shaharlarida qandolatchilar shinni, asal, turli mevalarning shiralaridan, shuningdek, un, kunjut, oʻrik, bodom magʻizi, yongʻoq va boshqalardan foydalanib, turlituman obaki, holva, novvot, pechak, pashmak, parvarda, nisholda, murabbolar, atirgul gul barglarini shakar bilan aralashtirib gulqand, muz bilan shinni yoki meva sharbatini qoʻshib muzqaymoqlar tayyorlaganlar. Shaharlarda, yirik qishloq bozorlarida qandolatchilik rastalari boʻlgan. Qandolatchilar 4—5, baʼzan 10—12 kishilik ustaxonalarga uyushgan, ularning doʻkonlari, asosan, xonadonlarda hovlining bir qismini tashkil etgan. Qandolatchilarning asboblari choʻyan va mis qozonlar, mis tovoqtogʻora, yogʻoch qorgich, chilchoʻp, tarozi kabilardan iborat boʻlib, kattakichik oʻchoqlar, uzum shirasi olinadigan maxsus qurilmalardan foydalanganlar.

20-asrning 20-yillaridan qandolatchilik mahsulotlari (konfet, shokolad, monpasye va boshqalar) ishlab chiqaradigan yirik fabrikalar paydo boʻlishi bilan (mas, Toshkentda 1922-yilda "Oʻrtoq" qandolatchilik fabrikasi ishga tushirildi). Qandolatchilikning hunarmandchilikda kasb sifatida faoliyat sohasi bir qadar qisqardi, ammo shunga qaramay sanoat usulida ishlab chiqarish mumkin boʻlmagan yoki daromadli boʻlgan shirinliklar turlarini ishlab chiqarish saqlanib qoldi va rivojlandi. 90-yillar boshidan shahar va qishloqlarda qandolatchilikda yakka tadbirkorlar va xususiy korxonalar faoliyat qoʻrsata boshladi, qandolatchilik mahsulotlarining tur tarkibi va bozorda sotilishi miqdori koʻpaydi. Hozirgi davrda qandolatchilikda shakarli mahsulotlar bilan birga undan tayyorlanadigan mahsulotlar (pechenye, vafli, tort, keks, pirojniy va boshqalar)ning koʻp turlari ishlab chikariladi.

## Manbalar
Qandsiz diabet

**Qandsiz diabet** — neyroendokrin kasallik; asosan, gipotalamus va gipofiz funksiyasining buzilishidan kelib chiqadi. Kasallik 17-asrda aniqlangan, ammo, qandli diabetdan farqlay olmaganliklari sababli, unga alohida dard sifatida qarashmagan. Qandsiz diabet birinchi boʻlib ingliz olimi Tomas Uillis tomonidan aniqlandi (1674-yil). U Qandsiz diabetga chalingan bemorlar siydigini tekshirib, qandli diabetdan farqli ravishda ularning siydigi tarkibida qand moddasini topmagan va bu kasallikni qandsiz diabet deb atagan. Kasallik, asosan, yosh erkak va ayollarda, qisman bolalarda ham kuzatiladi. Qandsiz diabetga xos alomatlar toʻsatdan boshlanadi, bemor koʻp siyadi (poliuriya), juda chanqaydi va koʻp suyuklik ichadi (polidipsiya), ogʻzi quriydi. Kasallikning bu belgilari tez orada zoʻrayadi, bemor bezovtalanadi, asabiylashadi. Dard avjiga chiqqan davrda 1 kunda ajraladigan siydik miqsori nihoyatda oshib ketishi mumkin. Bolalarda bu kasallik kechasi siyib qoʻyish (enurez) bilan boshlanadi. Tez orada bemor ancha ozadi, organizmida minerallar almashinuvi buzilishi natijasida terisi quruqshab qoladi, sochlari sinuvchan, teztez toʻkiladigan, tirnoqlari moʻrt va uvalanadigan boʻlib qoladi. Koʻp miqdorda suv ichish ovqat hazm qilish tizimiga noxush taʼsir koʻrsatadi. Meʼdaning hazm fermentlari ishlab chiqarish faoliyati izdan chiqib, surunkali gastrit, oʻt pufagi sekretor faoliyati buzilishi, ingichka va yoʻgʻon ichaklar harakatining izdan chiqishi, shilliq qavatlarga putur yetishi, doimiy qabziyat va boshqalar kelib chiqadi. Haddan ziyod koʻp suv ichish meʼda’ devorining choʻzilib, hajmi kattalashishiga va meʼdaning pastga tushishiga olib keladi, bu meʼda atrofidagi aʼzolar faoliyatiga ham taʼsir qiladi. Ayollarda hayz koʻrishning buzilishiga, erkaklarda jinsiy maylning susayishiga, bolalarda esa oʻsish va rivojlanishdan orqada qolish, jinsiy va jismoniy rivojlanishning kechikishi kabi holatlarga olib keladi. Kasallik uzoq davom etadi, koʻpincha uning rivojlanishi bosh miya jarohati va undagi jarrohlik amaliyotlaridan soʻng, bakterial meningit, virusli ensefalit, zaxm, bosh miya oʻsmalari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Kasallikka bemorning shikoyatlari, siydik tahlili, nevrologik, oftalmologik, rentgenologik va gipofizning kompyuter va magnitrezonansli tomografiya natijalariga asoslangan holda diagnoz qoʻyiladi. Odsini olish uchun kasallikning birinchi belgilari boshlanishi bilan endokrinologga murojaat etish va uning koʻrsatmalariga qatʼiy rioya qilish lozim. Kasallik oʻz vaqtida davolansa, bemor butunlay sogayib ketishi mumkin.
Qanjir

**Qanjir** — qoʻngʻirlar turkumiga mansub qush. Osiyo va Yevropaning oʻrta va jan. oʻlkalarida, Afrika, Avstraliya va uning atroflaridagi orollarda tarqalgan. Oʻzbekistonda Q. daryo, koʻl va boshqalar suv havzalarida yashaydi. Suvoʻtlardan suvda qalqib turuvchi uya yasaydi. 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Turli xil suv hayvonlari bilan oziqlanadi.
Qanlikoʻl

**Qanlikoʻl** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qanlikoʻl tumanidagi shaharcha (1982-yildan), tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Oltinkoʻl (1&nbsp;km). Q dan Nukusgacha 90&nbsp;km. Aholisi 10,7 ming kishi (2005). Shaharchada paxta tozalash, gʻisht zdlari, avtokorxona, qurilish korxonalari, MTP, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 1 qoʻshma, shuningdek, kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, 2 shirkat korxonasi ishlab turibdi. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa, sport maktablari, sanoattransport kasb-hunar kolleji, tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, stadion, tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixonalar va boshqalar tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Q.dan Nukus, Qoʻngʻirot, Kegeyli, Shumanay shahrilariga avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.
Qanos

**Qanos** (koʻkrak) — meʼmoriy qism; peshtoq ravogʻining tepasidagi tumorsimon juft shakl. Q. yuqoridan gorizontal, yonlaridan vertikal va pastdan ravoqning egri (linga) chiziqlari bilan chegaralanadi. Ravoq lingasini chiqarishda gʻishtlar radial yoʻnalishda, Q. qismida gorizontal qoʻyib teriladi. Q. bino tarzlariga diqqatni tortish, meʼmoriy mujassamotga urgʻu berishga xizmat qiladi.

9— 12-asrlarda Q.ning tepa burchaklari aksari boʻrtiq doira shakl bilan, ravoqning uch (choʻqqi)larini oʻziga xos tugun bilan ajratish usuli qaror topgan (Raboti Malik karvonsaroyi, Oʻzgan maqbaralarining peshtoqlarida), dinamik kvadratlar (katta kvadrat ichiga 45° da burib kirgizilgan kichik kvadratlar) va ravoqlarning choʻqqilarida uchburchaklar (Ismoil Somoniy maqbarasida) qoʻllangan. Q. sirti uning shakliga mos nabotiy (mas, Koʻhna Urganchdagi Faxriddin Roziy maqbarasish) va sirkor (Tillakori madrasa bosh peshtogʻida) naqshlar bilan toʻldiriladi; sirkor, nabotiy naqshlarda ham band (gul band) lari 9—12-asrlardagi doiralarni eslatuvchi (gajaksimon) tarzda bajarilgan. Baʼzan Q.larda ohu, sher, quyosh (Sherdor madrasa bosh peshtogʻida), qushsemurgʻ (Buxorodagi Nodir Devonbegi madrasasi Q.da) tasvirlari ham qoʻllangan.
Qanot

**Qanot:**

1) qoʻshin safi, jangovar tartib (yasol) yoki operativ tizilishning oʻng yoki chap qismini ifodalovchi atama. Oʻrta asrlarda qoraxoniylar qoʻshinining oʻng Qanoti — oʻng, chap Qanoti — soʻl, chingiziylar lashkarining oʻng Qanoti — barangʻar, chap Qanoti — juvangʻar, temuriylar qoʻshinining oʻng Qanoti — barangʻar, oʻng qoʻl — maymana, chap Qanoti — juvangʻar va soʻl qoʻl — maysara atamalari bilan anglashilgan;

2) oʻrta asrlarda koʻchmanchi moʻgʻullar va Chingiziylar davrida saltanatning 2 — oʻng va chap qismi. 13-asrning 40-yillarida Joʻji ulusi ikki Qga boʻlingan. Oʻng Qanot Botu va Shaybon (Dunaydan Irtish va Chulutgacha)ga tegishli yerlardan, chap Qanot esa Joʻjining toʻngʻich farzandi Oʻrdaga taalluqli hududlar (hozirgi Qozogʻistonning jan.sharqi)dan iborat boʻlgan;

3) AQSH harbiyhavo kuchlarida yetakchi tashkiliy va taktik harbiy qism. Vazifasi va qurollanishiga muvofiq, Qanot ogʻir bombardimonchi, oʻrta bombardimonchi, havo kosmik (raketa), aygʻoqchi (razvedkachi) va yoqilgʻi bilan taʼminlovchi (zapravkachi) turlarga taqsimlanadi. Qanot shtabqarorgoh, 2—5 eskadrilya, aerodrom xizmati guruhi va moddiytexnika taʼminoti boʻlinmalaridan tashkil topgan. 2—3 Qanot aviadiviziyani tarkib toptiradi.

## Adabiyotlar
* Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
* Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil
Qanot (maʼnolari)

**Qanot**:

* Qanot — 1) qoʻshin safi, jangovar tartib (yasol) yoki operativ tizilishning oʻng yoki chap qismini ifodalovchi atama.
* Qanot (aviatsiya) (aviatsiyada) — uchish apparati (samolyot, planyor, qanotli raketa va boshqalar)ning havo yordamida koʻtarish kuchi hosil qiladigan qismi.
* Qanot (biologiya) (biologiyada) — hayvonlarning uchish organi.
Qanot (aviatsiya)

**Qanot** (aviatsiyada) — uchish apparati (samolyot, planyor, qanotli raketa va boshqalar)ning havo yordamida koʻtarish kuchi hosil qiladigan qismi. Uch proyeksiyasi boʻyicha: plan boʻyicha (toʻgʻri toʻrtburchak, uchburchak, trapetsiyasimon va boshqalar), yon tomonidan (qavariqbotiq, qoʻsh qavariqnosimmetrik, qoʻsh qavariqsimmetrik, 8simon, linzasimon, romb shaklli, ponasimon va boshqalar) va oldindan (V, \U, Msimon, qayrilma uchli, egri chiziqli va boshqalar) koʻrinishi boʻyicha farqlanadi. Q. "oʻzining" vazifasidan tashqari qoʻshimcha vazifalarni ham bajaradi. Mas, samolyot Q.i ichiga yonilgʻi baki, shassi gʻildiraklari, qoʻzgʻaluvchan aerodinamik sirtlarni ochibyopish simlari, salonni isitish va sovitish tizimlari, baʼzan esa dvigatellar va qurolyarogʻlar joylashtiriladi. Uchish apparatining parvozi va qoʻnishi paytida Q. istalgan yoʻnalishdagi havo va inersiya kuchlarini qabul qiladigan ichi boʻsh balka sifatida ishlaydi.

Tovushdan sekin uchadigan apparatlarning Q.i dyuralyuminiy, mustahkam poʻlat, magnit va berilliyli qotishmalar, armaturalangan plastik materiallar va boshqalardan, yengil samolyotlar va planyorlarning Q.i, asosan, yogʻoch, fanera va mato (polotno) dan yasaladi. Tovushdan tez uchadigan samolyotlar va kosmik apparatlarning Q.i vanadiy, tantal, volfram qotishmalari va boshqalar qiyin eriydigan issiqbardosh materiallardan tayyorlanadi.
Qanot (biologiya)

**Qanot** (biologiyada) — hayvonlarning uchish organi. Qanot koʻpchilik hasharotlar, qushlar va ayrim sut emizuvchilar uchun xos. Baʼzi qazilma sudralib yuruvchilar (mas, uchar kaltakesaklar)da ham Qanot boʻlgan. Qanot har xil yoʻl bilan kelib chiqqan. Hasharotlar Qanoti oʻrta va orqa koʻkrak qoplogʻichi burmalaridan hosil boʻlgan plastinkasimon oʻsimtalardan iborat. Naysimon tomirlar Q uchun tayakch boʻladi. Tomirlar orqali gemolimfa oqadi; traxeya va nervlar oʻtadi. Odatda, hasharotlar qanoti 2 jufg; 2 qanotlilar orqa Qanoti qisqarib, vizildoqqa aylanadi; yelpigʻichqanotlilar oldingi juft Qi yoʻqolib ketgan; qattiqqanotlilar oldingi Qanoti qattiqlashib, ustqanotni hosil qilgan. Qanotning koʻndalang va boʻylama tomirlari koʻp boʻlsa — toʻrsimon (toʻrqanotlilar, ninachilar), kam boʻlsa — (ayniqsa, koʻndalang tomirlar) pardasimon (pardaqanotlilar) Q deyiladi. Qanotni juda kuchli muskullar harakatga keltiradi. Ayrim hasharotlar 1 sek.da 1000-martagacha Q qoqadi. Umurtqali hayvonlar Qanoti shaklan oʻzgargan oldingi oyoqlardan iborat. Qushlar Qi asosini yelka, bilak, tirsak va kuchli oʻzgargan 3 ta barmoqli panja suyaklari tashkil etadi. Qanotning koʻtarish yuzasini bir-biri ustiga cherepitsa singari taxlanadigan patlar hosil qiladi. Qanotning shakli qushlarning uchish xususiyatiga bogʻliq. Gumbazsimon koʻrinishga ega boʻlgan, uchganda shakli va yuzasi oʻzgarib turadigan qanotlar aerodinamik jihatdan qulay. Qushlar uchganida Qning asosiy va panja qismlari hal xil tezlikda va tekislikda harakatlanadi; qoqish patlari ham oʻz holatini oʻzgartiradi. Boshqa umurtqalilar Qanoti teri pardadan hosil boʻlgan. Uchar kaltakesaklarning juda uzaygan 4barmoklari Q uchun tayanch vazifasini bajargan. Qoʻlqanotlilar Qanoti uzaygan 2—5 barmoqlari bilan tanasi va orqa oyoqlari orasiga tortilgan teri pardadan iborat. Barcha uchadigan umurtqalilar Qanotining harakatlanishi kuchli rivojlangan koʻkrak muskullari bilan bogʻliq.
Qanotlilar

**Qanotlilar** — hasharotlar kenja sinfi (boshqa sistemaga koʻra guruhi). Voyaga yetgan davrida qanotlarining boʻlishi bilan birlamchi qanotsiz hasharotlardan farq qiladi. Ayrim turlarining qanotlari ikkilamchi tarzda yoʻqolib ketgan (ikki qanotlilar). Voyaga yetgan davrida tullamaydi (kunliklar bundan mustasno). Qanotlarining holatiga binoan qadimiy qanotlilar (ninachilar, kunliklar) va yangi qanotlilar (toʻgʻri qanotlilar, beshiktervatarlar, yarim qattiqqanotlilar, tengqanotlilar, tangachaqanotlilar, qattiqqanotlilar, pardaqanotlilar, toʻrqanotlilar va’ b.)ga boʻlinadi. 30 ga yaqin turkumi bor. Ayniqsa, nam tropik oʻrmonlarda keng tarqalgan (yana qarang Hasharopgar).
Qanor

**Qanor** — katta qop. Boʻz yoki kanop (qopbop) matodan tayyorlangan, asosan, paxta va somon tashishda ishlatilgan. 50-yillar oxiriga qadar Oʻzbekistonda xoʻjaliklar paxtani tayyorlov punktlariga qanorlarda tashib topshirgan. Qanorga 80–100&nbsp;kg paxtani tiqib joylash mumkin boʻlgan. Paxtani tirkama aravacha (pritsep)larda tashishga oʻtilishi bilan Qanor ishlatilmaydigan boʻldi. Katta Fargʻona kanalida tuproqni tashish uchun ham ishlatilgan.
Qanotoyoqli mollyuskalar

**Qanotoyoqli mollyuskalar** — orqajabrali mollyuskalar turkumi nomi. Suv havzalarida keng tarqalgan. Oyogʻi qisqarib ketgan; faqat uning ikki yonidagi parapodiylari qonotga oʻxshash kengaytan boʻlib, suzish vazifasini bajaradi (nomi shundan). Chigʻanogʻi spiral shaklda yoki ikki tomonlama simmetriyali, baʼzilarida yoʻq. Tanasi xira yoki yorqin tusda. Germafrodit (qarang Germafroditizm). 100 ga yaqin turi bor. Keng tarqalgan, ayniqsa, tropik dengizlarda koʻp uchraydi. Ayrim turlari tuxumlarini maxsus tuxum xaltasida olib yuradi; tuxumlari faqat urgʻochisi halok boʻlgach, suvga chiqadi. Baʼzi turlarida tuxumlar suvda qalqib turadigan shilimshiq kapsula ichida boʻladi. Plankton lichinka hosil qilib koʻpayadi. Suv qaʼrida yashaydi, plankton bilan oziqlanadi. Sutka davomida vertikal migratsiya qiladi. Ayrim koʻp uchraydigan turlari ovlanadigan baliqlar va moʻylovli kitlar uchun oziq boʻladi.
Qanotsimon jabralilar

**Qanotsimon jabralilar**, patjabralilar — ikkilamchi ogʻizlilarga mansub chalaxordali hayvonlar sinfi. Dengizlarda, odatda, oʻtroq, koʻpincha koloniya boʻlib yashaydi. Ichki organlarining tuzilishi va rivojlanishi bosqichlari bilan ichakdan nafas oluvchilarga oʻxshaydi. Tanasi kalta (bir necha sm gacha), oʻzi hosil qiladigan uycha (yoki naycha) ichida joylashgan; uycha sirtiga chiqib, siljib harakatlanishi ham mumkin. Gavdasi xartumcha, yoqa va tanadan iborat. Yoqasida kipriklar bilan qoplangan, qanotsimon 1 —6 juft paypaslagichlari bor (nomi shundan). Qorin qismida ogʻzi joylashgan. Kengaygan bezli bosh qalqoni sirpanib harakatlanish va uycha qurishi uchun kerak boʻladigan modda ishlab chiqarish vazifasini bajaradi. Patsimon paypaslagichlari yordamida nafas oladi va suvdan oziqzarrachalariniyigʻadi. Oʻtroqhayotga moslanish natijasida ichagi halqasimon buralgan; orqa chiqaruv teshigi tanasining orqa tomoniga oʻtgan; qorin tomonida poyachasi hayvonni uychaga yopishtirib turadi. Ayrim Qanotsimon jabralilarda jabra yoriqlari boʻlmaydi. Jinssiz kurtaklanib va jinsiy koʻpayadi. Koloniyasi kurtaklanish orqali hosil boʻladi. Uch urugʻga mansub 22 turi maʼlum.
Qanqa

**Qanqa** (*Xarashkat***,** *Kanka***,** *Qanqatepa*) – miloddan avvalgi III – milodiy XIII asrlarga oid shahar xarobasi. Oʻzbekistonning Toshkent viloyati, Oqqoʻrgʻon tumani hududida joylashgan. Toshkent shahridan 70 km janubi-gʻarbda, Eltamgʻali posyolkasining janubi-sharqiy chegarasida, Qorasuv irmogʻining (Ohangaron daryosining eski oʻzani) chap qirgʻogʻida joylashgan. Eng yaqin aholi punkti – Qoʻriq qishlogʻi (sobiq „Leninizm“ kolxozi).
## Maʼlumotlar
Qanqa arxeologik yodgorligi Toshkent vohasida joylashgan eng qadimiy shahar markazlaridan biridir. Qanqa qoʻrgʻoni Toshkent vohasining ilk poytaxti, antik davr va oʻrta asrlarda Movarounnahrning eng katta shahar markazlaridan biri boʻlgan. Shahar miloddan avvalgi III asrdan to milodiy XIII asrgacha mavjud boʻlgan.
## Nomlanishi
Tarixchilar orasida Qanqa nomi bahslidir. 1930-yil Mixail Masson Qanqa nomining Avestoda eslab oʻtilgan Kangxo („yuqori va muqaddas“) bilan bogʻliqligini taxmin qilgan. Lekin keyinchalik Qanqa nomi „Shohnoma“dan kelib chiqqan, degan xulosaga kelgan. Xalq orasida shahar nomining shoh Qanqa (yoki Anqa) bilan bogʻliqligi haqida afsonalar yurishi haqida maʼlumotlar bergan.

Xalq orasida yuradigan boshqa versiyaga koʻra Qanqa toponimi „qon“ soʻzi bilan bogʻliq boʻlib, „qonli“, „qurbongoh“ maʼnolarini anglatadi.

Keyingi davr tadqiqotchilari shaharning nomini Kangyuy davlatiga oidligini taʼkidlashadi. Qangʻ davlati tarkibida boʻlgan Shoshning birinchi poytaxti shu yerda boʻlgani taxmin qilinadi.

Xitoy manbalarida Yuni va Xarashkat nomlari bilan tilga olinadi.

Ayrim arxeologlar Qanqani Skif Antioxiyasi shahri xarobasi deb hisoblashadi. Bu shaharga miloddan avvalgi III asrda Yaksart daryosining (hozirgi Sirdaryo) oʻng qirgʻogʻida yunon qoʻmondoni Demodam tomonidan asos solingan va shoh Antiox sharafiga nomlangan.

Oʻrta asrlarda shahar Xarashkat deb nomlanadi.
Oʻrta asr tarixchisi Ibn Havqalning yozishicha, Xarashkat kattaligi boʻyicha Shosh hududidagi Binkatdan keyingi ikkinchi oʻrindagi shahar hisoblangan.

## Yodgorlikka yetkazilgan zarar
2023-yilning sentyabr oyi boshida yodgorlik joylashgan yerni sunʼiy yoʻldosh orqali kuzatib, soʻng tashrif buyurgan 20 nafar xalqaro mutaxassis Qanqa yodgorligining aholi tomonidan egallab olinib, unga jiddiy zarar yetkazilganiga guvoh boʻlishgan. Bungacha yodgorlikning Unesconing umumjahon merosi roʻyxatiga kiritilishi kutilayotgan edi.

## Manbalar

## Adabiyot
* Masson M.Ye., Axengeran: Arxeologotopograficheskiy ocherk, T., 1953;
* Abdullayev K. A., Izistorii gorodisha Kanka (1969—1972), Istoriya materialnoy kulturn Uzbekistana, Vsh. 12, T., 1975;
* Buryakov Yu. F., Qosimov M. R., Rostovsev O. M., Toshkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975.
Qangʻ madaniyati

**Qangʻ madaniyati** — Qangʻ davlati hududida yashagan xalklarning arxeologik madaniyati (qarang Qovunchi madaniyati).
Qangʻli

**Qangʻli (''Qangli'', ''Qangqali'')** — turkiy xalqlar tarkibidagi bir guruh qabilalarning umumiy nomi.

Qangʻlilar oʻzbeklarning 92 urugʻi tarkibida ham uchraydi. Chingizxon istilosiga qadar qangʻlilar Ural togʻidan gʻarbda, Emba va Ural daryolari oraligʻida joylashgan hududda yashaganlar. Mahmud Qoshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asari va X asrgacha yozilgan Xitoy manbalarida, jumladan, milodiy II—IX asrlarda mavjud boʻlgan turkiy qabilalar orasida qangʻli atamasi uchramaydi. Bu atamani ilk bor Yuan sulolasi tarixida (Yuan shida) uchratish mumkin (XIII asr). Unda qangʻlilar Xan davridagi (m. a. II asr — II asrlar) gavchelar deb qayd etilgan. Vey sulolasi tarixida ("Vey shu") milodiy III—V asrlarda gavchelar ("bosh qashkir" maʼnosida) 2 qismga boʻlingani aytilgan. Ulardan biri di (qadimgi oʻqilishda diyek, yaʼni turk), byaoxe (uygʻur), xolyu (xogursu), xopi (xipni, chibni), xugu (qirgʻiz), biqitszin (iltekin) kabi 6 qabiladan, 2 tasi chifuli (chipli), tulu (tur), ichjan (iljon, ilxon), dalyan (tarlon), kuxe (qugʻa), dabogan (tarbakan, davgan), alun (oyrun), moyen (muyen, bayon), sifen (irkin), fufulo (boʻrkli), chiyun (qiyun, kiyen) va yushupi (yusib, yushib) kabi 12 qabiladan iborat boʻlgan. Baʼzan gaochelar sharqiy turklar yoki uygʻur deb ham atalgan.

Ayrim olimlar qangʻarlar Qangʻ davlati (Qangkiya) hududida yashagan xalq, X—XII asrlarda Markaziy Osiyoda paydo boʻlgan Qangʻlilar ana shu oʻtmishdagi qangkiyalarning avlodidir deb hisoblaydilar. Ammo Xitoy manbalarida Qangʻ davlati aholisi qangʻli yoki qangʻar deb atalgani haqida maʼlumot uchramaydi. Manbalarga koʻra, Uygʻur xoqonligi yemirilgach, gaochelarninh (uygʻurlarning) katta bir qismi Moʻgʻuliston va Sharqiy Turkiston hududidan hozirgi Markaziy Osiyo davlatlari va ularning gʻarbidagi yerlarga koʻchib kelgan.

XI asrda qangʻlilarning koʻpchiligi Kichik Osiyo, Bolgariya va Vengriya yerlariga oʻtib, mahalliy aholiga, ayrim guruhlari Volga boʻylarida qolib boshqird, tatar xalqlariga qoʻshilib ketgan. Qangʻlining boshqa bir qismi esa Talas va Chu daryolari vodiysiga hamda Balxash koʻlining janubi-gʻarbiy sohillariga oʻrnashganlar. XI—XII asrlarda qangʻlining katta guruhi Sirdaryo boʻylariga qaytib kelgan. Xorazmshohlar davlati harbiy qoʻshinida qangʻlilar katta nufuzga ega boʻlgan. Xorazmshohlar davlatining ichki siyosatida faol ishtirok etishgan. Qangʻli yarim oʻtroq holda yashab dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanishgan. Ular bir necha urugʻlarga boʻlingan: sari, qora, qizil, bobo, oltmish, boʻka qangʻlilar va boshqalar. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qangʻlidan 23 ming kishi Oʻzbekiston hududida (hozirgi Jizzax va Zominda 15,7 ming kishi, Jomboy va Ishtixonda 10,5 ming kishi, Gʻallaorolda 8,6 ming kishi, Xatirchida 3,6 ming kishi, Fargʻona viloyatida 8,8 ming kishi, Namangan viloyatida 14,2 ming kishi, Andijonda 13,7 ming kishi, Dardoq shaharchasida esa 7 ming kishiga yetadi. 2013-yilgi malumotga koʻra, Toshkent vohasida 3 ming kishi, Qoraqalpogʻiston va Xorazmda 2,8 ming kishi yashagan. Qangʻli Markaziy Osiyo xalqlari tarkibiga singib ketgan.

## Adabiyot
* Shoniyozov K., Qangʻ davlati va qangʻlilar, T., 1990.
Qapagʻon xoqon

**Qapagʻon xoqon** (? 716) - Turk xoqonligi hukmdori (691—716). Uning ismi Oʻrxun bitiktoshlarida Qapagʻan, Xitoy yilnomalarida esa Mochjo shaklida uchraydi.

U Ikkinchi Turk xoqonligining asoschisi boʻlmish akasi Eltarish xoqon vafot etgach, 691 yilda xoqonlik taxtiga oʻtirgan. Qishloq xoʻjaligi davrida xoqonlik yana Markaziy Osiyoning eng yirik davlatiga aylangan. Qishloq xoʻjaligi dastlabki faoliyatini Tabgʻach (Xitoy)ga hujum uyushtirish bilan boshlagan. U 693—706 yillar oraligʻida Eltarish xoqonning oʻgʻillari — Bilga xoqon va Kultegin bilan birgalikda Xitoydagi Xuanxe daryosi havzalari hamda Shanʼdun (Xitoyning shim.sharqi) oʻlkasiga yurish qilib, 23 ta shaharni qoʻlga kiritganligi qadimiy turkiy bitiktoshlarda qaydetilgan. 699 yilda bir qism xoqonlik qoʻshinlari jan.gʻarbga, Temir qapigʻgacha yetib kelgan, 710 yilda esa Buxoro, Sugʻd, Toxariston oʻlkalariga istilochilik yurishlari uyushtirayotgan arablar bilan toʻqnash kelgan. Qishloq xoʻjaligi 700 yilda Bilga xoqon rahbarligida Tangut oʻlkasiga (Shim.Gʻarbiy Xitoy — Tibetning shim.) qoʻshin yuboradi va boʻysundiradi. 701 yilda xoqonlik qoʻshinlari Xitoyning shim.gʻarbidagi Olti Chub Sugʻdaq oʻlkasiga yurish qiladi va OʻngTutuq rahbarligidagi 50 ming kishilik Xitoy qoʻshinini magʻlub etadi. Qishloq xoʻjaligi davrida yirik turkiy qabilalardan 699 yilda turgashlar, 703 yilda basmillar, 705— 706 yillarda bayirqular, 709 yilda chik va azlar, 710 yilda qirgʻizlar va turgashlarga qarshi qoʻshin tortilib ular qaytadan Turk xoqonligi tarkibiga qoʻshib olinadi. Qishloq xoʻjaligi hukmronligi da7 vomida xoqonlik va Markaziy Osiyoda katta nufuzga ega boʻlgan bir qancha yirik qabilalar orasida toʻqnashuvlar yuz bergan. Bitiktoshlarda 711 yilda turgash, 711—714 yillarda qarluq, 714 yilda az, 715 yilda izgil, 715—716 yillarda oʻgʻuz va toʻqqiz tatar singari qabilalar bilan jang olib borilgani hikoya qilinadi.

Xitoy yilnomalarida qayd etilishicha, 716 yilda Qishloq xoʻjaligi Toʻgʻla (Tola) daryosi boʻyida bayirqu urugʻi ustidan gʻalaba qozonib, poytaxt Oʻtukanga qaytayotganda yoʻdda yetarli xavfsizlik chorasi koʻrilmagani bois pistirmaga duch keladi va mazkur qabilaga mansub jangchi tomonidan oʻldirilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
* Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993.
* Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.
Qapchigʻay ustaxonasi

**Qapchigʻay ustaxonasi** — paleolit davriga oid (chaqmoqtoshga ishlov beruvchi) ustaxona. Fargʻonadan 40&nbsp;km janubida Oloy tizmasining shim. qiyaligidagi Dangarak dara soyida joylashgan. 1956-yilda ochilgan. 1958— 59 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutining A.P. Okladnikov rahbarligidagi otryadi tekshirgan. Qapchigʻay ustaxonasi dan tosh qurollar, nukleuslar topilgan. Qurollar baland togʻ choʻqqisi qatlamlaridagi yuqori sifatli har xil chaqmoqtoshlardan yasalgan. Qurollar yasash va toshga ishlov berish uchun chaqmoqtoshning yirik siniqlaridan choʻkich sifatida foydalanilgan.
Qaraimlar

**Qaraimlar** (oʻzlarini qaraylar deb atashadi; yahudiycha qaraim — oʻqiydigan) — 1) Ukraina (asosan, Qrimda, 1,4 ming kishi), Litva (taxminan 300 kishi) va Rossiyada (Moskva va Sankt-Peterburgda taxminan 700 kishi) yashovchi xalq. Umumiy soni sobiq Ittifoq davlatlarida 2,6 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Polsha, Fransiya va Isroilda ham yashaydilar. Qaraim tilida soʻzlashadi. Dindorlari qaraimiylikka sigʻinadi; 2) iudaizm (yahudiylik)da (8-asrda) paydo boʻlgan sekta izdoshlari, asosan, Isroilda yashaydi. Ular faqat Qadimiy ahdni muqaddas kitob deb eʼtirof etadilar.
Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni

**Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni** — dialektikaning qonunlaridan biri. Uni Gegel ishlab chiqqan. Bu qonunga koʻra, ziddiyat, qarama-qarshi tomonlar, kuchlar oʻrtasidagi kurash harakat va rivojlanishning sababi, manbai hisoblanadi. Rivojlanish ziddiyatlarning paydo boʻlishi, rivojlanishi va bartaraf qilinishi jarayonidan iborat, bu eskining yoʻqolishi va yangining paydo boʻlishiga olib keladi. Qaramaqarshilik deb narsa va hodisalarning bir-birini taqozo etuvchi tomonlari, quchlarning oʻzaro munosabatiga aytiladi. Qarama-qarshiliklar birligi nisbiy, oʻtkinchi, yaʼni u narsa va hodisadagi ikki qarama-qarshi kuchning maʼlum nisbiy vaqt ichida birga mavjud boʻlib turishini anglatadi. Qarama-qarshiliklar kurashi esa abadiy, yaʼni rivojlanishning manbai sifatida doim, har qanday sharoitda barcha jism va hodisalarga xos. Qonunning mohiyati va amal qilish jarayonini oʻrganishda ichki va tashqi, asosiy va asosiy boʻlmagan ziddiyatlarni bir-biridan farq qilish zarur, lekin ular oʻrtasida mutlaq chegara ham yoʻq. Voqelikda ular oʻzaro chirmashib ketadi, bir-biriga oʻtadi va taraqqiyotga xilmaxil taʼsir qiladi. Shuning uchun ziddiyatlarning har biriga konkret yondashish, ziddiyat namoyon boʻladigan sharoitni, muhitni, vaziyatni, u oʻynaydigan rolni hisobga olish zarur.

Sobiq Ittifoqning mafkurasi darajasiga koʻtarilgan marksizm taʼlimotida, asosan, ziddiyatlarga koʻproq eʼtibor berilar va mutlaqlashtirilar, ular oʻrtasida murosa boʻlishi haqidagi Gegel gʻoyalari inkor etilgan edi. Mavjud jamiyat taqdiri ishchilar sinfining burjuaziya ustidan gʻalabasi bilan yakunlanadi, deb qilingan "bashorat" asossiz boʻlib chiqdi. Ishchilar bilan ish beruvchilar oʻrtasida muayyan konsensus (kelishuv) vujudga keddi. Odamzod azaldan ziddiyatlar kamroq boʻlgan, kishilarning xilmaxil intilish va maqsadlari bir-biridan farq qiladigan gʻoyalar uygʻunlashgan, barqarorlik ustuvor boʻlgan jamiyat qurishga intiladi. Ziddiyatlarga boy boʻlgan hozirgi murakkab davrda kelishmovchiliklarni konsensus asosida hal qilish zarurligi gʻoyasi muhim metodologik ahamiyatga ega.

Abdulla Ayupov.
Qaramogʻda boʻlish

**Qaramogʻda boʻlish** — fuqaroni asosiy yashash manbai hisoblangan mablagʻ bilan taʼminlanishi. Qaramogʻda boʻlish pensiya taʼminotida, boquvchining oʻlimi tufayli yetkazilgan zararning oʻrnini toʻldirishda, ayrim nafaqalar va kompensatsiyalarni (mas, xodim bir joydan boshqa ish joyiga oʻtganda) toʻlashda, xodimlar soni yoki shtat qisqartirilganda ishda qoldirilishda ustunlik berilishida, meros olish va boshqalar ayrim hollarda ahamiyatga ega. Oʻzbekiston Respublikasining "Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida"gi qonuni (1993-yil 3-sentyabr)ga muvofiq, vafot etgan xodimning boquvida boʻlgan mehnatga qobiliyatsiz oila aʼzolari boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasini olish huquqiga egadirlar. Qonun boʻyicha quyidagilar oilaning mehnatga qobiliyatsiz aʼzolari hisoblanadi: a) bolalar, akaukalar, opasingillar va nabiralar 16 yoshga toʻlmagan boʻlsa yoki 16 yoshdan katta boʻlsa ham 16 yoshga toʻlmasdan nogiron boʻlib qolgan holda (bunda akaukalar, opasingillar va nabiralarni mehnatga qobiliyatli ota-onasi boʻlmasa); b) ota-ona, oʻgay ona, oʻgay ota, xotin, er — basharti ular pensiya yoshiga toʻlgan yoki nogiron boʻlsalar; v) yoshidan va mehnat qobiliyatidan qatʼi nazar, ota-onadan biri yoki er (xotin) yoxud buva, buvi, akauka yoki opasingil — agar u vafot etgan boquvchining bolalari, akaukalari, opasingillari yoki nabiralarini ishlovchilarga bolaga qarash uchun ish haqi saqlanmagan taʼtilda boʻlish huquqini beradigan yoshga toʻlgunga qadar boqish bilan mashgʻul boʻlsa va ishlamasa; g) buva va buvi — agar qonunga muvofiq ularni boqishi shart boʻlgan kishilar boʻlmasa. Boquvchi bilan birga yashash Qaramogʻda boʻlishni eʼtirof etishning sharti hisoblanmaydi. Qonunga koʻra, marhumning toʻliq boquvida boʻlgan yoki undan yordam olib turgan oila aʼzolari, bu yordam ular uchun doimiy va asosiy kun kechirish mablagʻining manbai hisoblangan boʻlsa, marhumning qaramogʻida turgan deb hisoblanadilar.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining "Xodimlarga ularning mehnat vazifalarini bajarish bilan bogʻliq holda jarohatlanishi, kasb kasalliklariga chalinishi yoki salomatlikning boshqa xil shikastlanishi tufayli yetkazilgan zararni toʻlash qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi qarori (2005-yil 11-fevral)da boquvchining vafoti sababli zararni toʻlash tartibi koʻrsatib oʻtilgan. Unga koʻra, xodim mehnat jarohatiga bogʻliq holda vafot etgan taqdirda, ish beruvchi marhumning qaramogʻida boʻlgan mehnatga layoqatsiz, shuningdek, 16 yoshga toʻlmagaN shaxslarga yoki marhum vafot etgan kungacha undan nafaqa olish huquqiga ega boʻlgan shaxslarga, marhumning vafotidan soʻng tugʻilgan farzandiga, shuningdek, otaonalaridan biriga, umr yoʻldoshiga yoki oilasining ishlamaydigan va vafot etganning 3 yoshga toʻlmagan bolalari, ukalari, singillari yoki nabiralari parvarishi bilan band boʻlgan boshqa aʼzosiga zararni toʻlashi shart (yana qarang Pensiyalar).

Anvar Inoyatov.
Qarama-qarshi sonlar

**Qarama-qarshi sonlar** — bir biridan faqatgina ishorasi bilan farq qiluvchi sonlar. Mas, —5 va 5; u va A ; —2,1; va 2,1; — va Q.Qs.ning yigʻindisi 0 ga teng. Qarama-qarshi sonlars.ning modullari oʻzaro teng. Qarama-qarshi sonlars. koordinata boshidan bir xil uzoqlikda turadi, yaʼni Qarama-qarshi sonlars. son oʻqida koordinata boshiga nisbatan simmetrik joylashgan.
Qarama-qarshi teorema

**Qarama-qarshi teorema** — biror teoremaning sharti hamda xulosasini ularning inkori bilan almashtirilganda hosil boʻladigan teorema. Mas, "agar toʻrtburchakning qaramaqarshi burchaklari yigʻindisi 180° ga teng boʻlsa, uning tashqarisiga aylana chizish mumkin" degan teoremaga "agar toʻrtburchakning qarama-qarshi burchaklari yigʻindisi 180 ga teng boʻlmasa, uning tashqarisiga aylana chizish mumkin emas" deganteoremaQ.q. t. boʻladi. Qarama-qarshi teoremat. toʻgʻri boʻlishi shart emas Agar berilgan teorema ham, unga Qarama-qarshi teorema t. ham oʻrinli boʻlsa, ular birga zaruriy va yetarli shartni tashkil qiladi.