open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yulduz vaqti

**Yulduz vaqti** — yulduz sutkasiga asoslangan vaqg hisobi; Bahori teng kunlik nuqtasining yuqori kulminatsiyadagi vaqtidan uning istalgan vaziyatda boʻlishigacha oʻtgan vaqt. Yulduz vaqti yulduz soatlari yordamida soat, minut, sekundlar bilan ifodalanadi va oʻrtacha Quyosh vaqtidan qisqa boʻladi. Mas, Yulduz vaqtidagi 1 soat oʻrtacha Quyosh vaqtidagi 59 min. 50,170 s ga teng. Har bir meridiandagi Yulduz vaqti istalgan vaqt uchun bahorgi teng kunlik nuqtasining soat burchagi (soat bilan oʻlchanadigan) ga teng (yana qarang Vaqt).
Yulduz yorqinligi

**Yulduz yorqinligi** — yulduz nurlanish quvvatini, yaʼni yulduzning birlik fazoviy burchakda nurlayotgan yorugʻlik oqimini ifodalovchi miqdor.  ga teng boʻlgan Quyosh yorqinligi birligi (*L*⊙) da ifodalanadi. Yulduz yorqinligi tushunchasi umumiy fotometriyanyant „yorqinlik“ tushunchasi bilan mos kelmaydi. Yulduz yorqinligi yulduz spektrining maʼlum bir qismiga tegishli (vizual, fotografik yulduz yorqinligi va hokazo), yoki yulduzning butun spektri boʻyicha nurlanishiga (bolometrik yulduz yorqinligi) tegishli boʻlishi mumkin. Bular bir-biridan katta farq qilib, bolometrik yorqinligi 5105erg/sek. Quyosh yorqinligiga teng boʻlgan yulduzlar (O spektral sinfiga tegishli boʻlgan oʻta gigant yulduzlar), bolometrik yorqinligi Quyosh yorqinligidan bir necha yuz marta kam boʻlgan yulduzlar mavjud. taxminan yorqinligi bu qiymatdan kam boʻlgan yulduzlar boʻlishi mumkin. Yulduz yorqinligi massa, radius va sirt temperaturasi kattaliklari qatoridagi muhim kattaliklaridan hisoblanadi. Bu kattaliklar orasidagi bogʻlanishlar nazariy astrofizikada oʻrganiladi.

## Manbalar

## Oʻqish uchun
* 

## Havolalar
* Yorqinlik kalkulyatori 
* Ned Wright kosmologiya kalkulatyori
*
Yulduz yili

**Yulduz yili** — Yerning Quyosh atrofini bir marta toʻla aylanib chiqishida oʻtgan vaqt (qarang Siderik aylanish davri, Sinodik aylanish davri).
Yulduz turkumlari

**Yulduz turkumlari** — yulduzlarni topish va belgilashni osonlashtirish uchun osmon gumbazining shartli ravishda ajratilgan qismlari; eng yorqin yulduzlar hosil qilgan oʻziga xos shakllar. Ular afsonaviy qahramonlar (Mars, Gerkules, Persey,  va boshqalar), hayvonlar (Ilon, Katta it va boshqalar) va narsalar (masalan, Mezon, Qalqon va boshqalar)ning nomi bilan atalgan. Yulduz turkumlarining eng yorqin yulduzlari yunon harflari (a, r\ u va boshqalar) bilan belgilanib, bu harflar yoniga yulduz turkumining nomi yoziladi (masalan, Aravakashning a si), ravshanligi pastroq yulduzlar lotin harflari va raqamlari bilan belgilanadi. Butun osmon gumbazi 88 ta yulduz turkumlariga boʻlingan.

**Yulduz turkumlarining tarixi** 

Yulduzlarni turkumlash uzoq o'tmishga borib taqaladi. Qadimda odamlar **yulduz turkumlaridan** o'zlarining dunyo qarashlari, tajribalari, yaratuvchanligi va hattoki diniy va ma'rifiy ahamiyatga ega boʻlgan afsonalarni o'rganish uchun foydalanishgan. Turli xil madaniyatlar va mamlakatlar o'zlarining yulduz turkumlarini ixtiro qilgan, va shu kabi harakatlar 20-asrning boshlariga qadar ya'ni aniq faktlar asosida yulduz turkumlari yig'ilgunga qadar davom etgan.

O'n ikki (yoki o'n uch) qadimiy yulduz turkumlari burjlar bilan bog'liq boʻlgan (quyosh va oy tutilishini o'z ichiga olib, va kesib o'tuvchi sayyoralar). Burjlarning tarixiy kelib chiqishi hali hanuz noma'lum bo'lib kelmoqda.

## Manbalar
Yulduz xaritalari

**Yulduz xaritalari** — yulduzlar osmoni yoki uning bir qismi xaritasi. Osmon qoʻshni qismlari yoki baʼzi qismlarining yulduz xaritalari yu l duz atlaslari deb ataladi. Yulduz xaritalari kerakli yulduzlarga teleskopni toʻgʻrilash, yulduz kataloglarida berilgan yulduzlarni osmonda yoki astrofotografiyada topish, sayyora, kometa va oʻzgaruvchan yulduzlarni ularning koordinatalariga asosan osmonda izlash uchun qoʻllanadi. Yulduz xaritalaridan vizual kuzatish natijasida topilgan osmon jismlari (Yer sunʼiy yoʻldoshlari)nknt taqribiy koordinatalarini aniklashda ham foydalaniladi. Yulduz xaritalari, odatda, ekvatorial koordinatalar sistemasida berilgan koordinata toʻriga asoslanib tuziladi. Yulduz xaritalari osmonning shim. va jan. yarim sharlari uchun ular qoʻlda chizilgan yoki suratga olingan boʻladi. Eng qadimiy Yulduz xaritalari 13-asrda yaratilgan. Bundan oldin, asosan, yulduz globuslari qoʻllangan.

Yulduzlar, asosan, globuslarda turli shakllar yoki yunon hamda rimliklar mifologiyasidan qahramonlar (Persey, Gerkules va boshqalar), shuningdek, moddiy xoʻjalik hayoti bilan bogʻliq (Qoʻzi va boshqalar) nomlarda tasvirlangan. Bu shakllar yulduz turkumlari deb nomlanib, osmonning muayyan qismini egallagan. Astronomiya tarixida Bayer (1603), Geveliy (1690), Flemstida (1729) va boshqalarning yulduz atlaslari muhim ahamiyatga ega boʻlib, asosan, 6vizual yulduz kattaligigacha boʻlgan yulduzlarni oʻz ichiga oladi. 19-asrga kelib, fotografiyani astronomiyaga qoʻllanishi tufayli Yulduz xaritalari osmonning fotosuratlari yordamida tuzila boshlandi.

20-asrda rus astronomi A.A.Mixaylov tuzgan 20 ta xaritadan iborat atlasi osmonning Janubiy va Shim. yarim sharidagi 6,5yulduz kattaligidagi barcha yulduzlarni oʻz ichiga oladi. 1954—67 yillarda AQSH milliy geografik jamiyati bilan Palomar rasadxonasida yaratilgan fotosuratli atlas eng toʻliq hisoblanadi. U 21kattalikkacha boʻlgan 1 mlrd. dan ziyod yulduzni oʻz ichiga oladi. Bu noyob atlasning bir nusxasi Oʻzbekiston FA Astronomiya institutida saqlanadi.

Qad. atlaslarda yulduz turkumlarining badiiy tasviri gʻoyat chiroyli boʻlib, ulardan eng ajoyibi Yan Geveliyning atlas hisoblanadi (Gdansk shahri 1690). Bu atlas 1900 ta yulduzni oʻz ichiga olgan 54 ta xaritadan iborat. Atlasning bir nusxasi Oʻzbekiston FA Astronmiya institutida saqlanadi va u V.P.Shcheglov tahriri ostida 3 marta qayta nashr qilindi (1968, 1970 va 1978). Uchala nashrda ham Ulugʻbek rasadxonasi tarixiga oid Gʻarb va Sharq olimlarining ilmiy maqolalari keng yoritilgan kirish maqolasi berilgan. Bundan tashqari, 3nashrda yulduz toʻdalari nomlarining kelib chiqishiga oid maqola ham bor. Atlasning matn qismi oʻzbek, rus va ingliz tillarida bayon etilgan. Atlas 1977 yil Tokioda yapon tilida ham nashr qilindi.
Yulduz assotsiatsiyalari

**Yulduz assotsiatsiyalari** — maʼlum tur yoki spektral sinfga yulduzlarning taxminan bir davrda paydo boʻlgan guruhlari. OV assotsiatsiyalar va T assotsiatsiyalar maʼlum. OV assotsiatsiyaga O, VO, V1 va V2 spektakl sinflarga mansub qaynoq gigant hamda oʻtagigant yulduzlar kiradi. OV assotsiatsiya oʻlchamlari 40—200 parsek, O — V2 spektral sinflariga oid yulduzlar soni bir necha oʻntaga yetadi. Ular, asosan, Galaktika tekisligida joylashgan. Tarqoq yulduz goʻdalarida O—V2 sinflaridagi yulduzlar beqaror shaklli sistemalar tarzida (mas, yulduz zanjirlari yoki Orion trapetsiyasi turidagi karrali yulduzlar) uchraydi.

T hoʻkiz (Savr) turidagi oʻzgaruvchan yulduzlar ham fizik bogʻliq guruhlar hosil qiladi. T. assotsiatsiya oʻlchami bir necha 10 parsek, ulardagi yulduzlar soni koʻpincha bir necha 10 tagacha boʻladi. Faqat Orion yulduz turkumidagi T assotsiatsiyagina 220 yulduzdan iborat. T assotsiatsiya yulduzlari zichligi kichik, beqaror va yosh sistemalardir. Yulduz assotsiatsiyalarini birinchi marta 1947 yilda arman astronomi V. A.Ambariumyan ochgan. Bu kashfiyot yulduzlar evolyutsiyasi va yulduzlar sistemasini tadqiq qilishda muhim bosqich hisoblanadi.
Yulduz evolutsiyasi

**Yulduzlar evolutsiyasi** — vaqt oʻtgan sari yulduzlarning fizik parametrlari va kimyoviy tarkiblari oʻzgarib borishi. Turli evolutsiya bosqichidagi yulduzlarning fizik parametrlarini taqqoslab koʻrish asosida oʻrganiladi. Gravitatsiya (tortishish) kuchlari taʼsirida yulduzlar orasidagi gaz va changlarning kondensatlanishi oqibatida protoyulduzlarning hosil boʻlishi, siqiluvchan yulduzlar markazida termoyadro energiya manbai paydo boʻlishi, ayrim yulduzlarning gigant yulduzlarga yoki mitti yulduzga aylanishi, massasi katta yulduzlarning gravitatsion kollapsi (neytron yulduz yoki qora oʻra hosil boʻlishi bilan yuz beradi) kabi hodisalar Yulduzlar evolutsiyasining bosqichlari hisoblanadi. Yulduzlar evolutsiyasi doim yuz berib turadigan uzluksiz jarayondir.

## Manbalar

## Oʻqish uchun
* Astronomy 606 (Stellar Structure and Evolution) lecture notes, Cole Miller, Department of Astronomy, Maryland universiteti
* Astronomy 162, Unit 2 (The Structure & Evolution of Stars) lecture notes, Richard W. Pogge, Department of Astronomy, Ohio davlat universiteti

## Havolalar
* Yulduz evolutsiyasi simulyatori 
* Pisa yulduz modellari 
* MESA yulduz evolutsiyasi kodlari 
* „The Life of Stars“ (''Yulduzlar hayoti''), BBC Radio — Paul Murdin, Janna Levin va Phil Charles bilan munozara (*In Our Time*, 27-mart, 2003)
Yulduzlararo muhit

**Yulduzlararo muhit** — Galaktikamizning yulduzlararo fazosidagi materiya; uning tarkibi, asosan, vodorod gazi, chang, magnit maydon va elektromagnit nurlanishdan iborat. Zichligi har yerda turlicha, massasi Galaktika toʻliq massasining 2—3% ini tashkil qiladi. Yulduzlararo muhitda turli molequlyar bulutlar va gazchangdan iborat tumanliklar ham kuzatiladi. Ayrim Yulduzlararo muhit (mas, Orion va Omega tumanliklari) da modsaning quyuqlashishi natijasida yulduzlar tugʻilish jarayoni yuz bermoqda. 1685-yildayoq N.Pyuton gaz bulutining qisilishi natijasida Quyosh vujudga kela olishini aytgan. Bu fikrni 1902-yilda ingliz astronomi J.Jins nazariy isbotlagan. Yulduzlararo muhitning mavjudligini 1904-yilda birinchi marta nemis olimi I.Gartman kuzatgan. Yulduzlardan kelayotgan nur Yulduzlararo muhitda qisman yutiladi va undan qaytadi. Nur yutilishi tufayli bir spektral sinfdagi bizdan turlicha masofada joylashgan yulduzlarning spektral tarkiblari har xil boʻladi. Uzoqdagi yulduz yaqindagiga qaraganda qizilroq boʻlib koʻrinadi.

Kuzatuvlarga koʻra, Yulduzlararo muhit asosiy massasining 80% ini vodorod gazi, taxminan 18% ini geliy gazi tashkil etadi. Qolgani boshqa kimyoviy modsalardan iborat. Vodorod gazi fazoda ikki xil holatda uchraydi: 1) ionlashmagan neytral vodorod N1 soha. 2) ionlashgan vodorod NN soha. N1 soha oʻzidan 21 sm toʻlqin uzunlikda radionurlanish tarqatadi va radioteleskop orqali spiral tarmoqlar sifatida koʻrinadi. Ushbu gaz qatlami Somon Yoʻli boʻylab maksimal zichlikka ega boʻlib, uning oʻrtacha qalinligi 200 parsek. Ionlashgan NP soha qaynoq yulduzlar atrofida uchraydi. Ularning asosiy qismi Galaktikamiz markazidan 4000— 7000 parsek oraligʻida halqasimon tarzda kuzatiladi. NN sohaning oʻrtacha temperaturasi 8000 K gacha yetadi. Yulduzlararo muhit ning chang zarrachalari aslida yulduzlar atmosferasining eng "sovuq" qismlarida vujudga kelib, yulduz shamoli taʼsirida fazoga tarqaladi. Bu changlarning oʻrtacha oʻlchami 0,0001—0,001&nbsp;mm oraligʻida. Chang oʻzagi grafit yoki silikatdan iborat boʻlib, oʻzak turli molequlalardan tashkil topgan muz qatlami bilan oʻralgan. Chang moddasining Yulduzlararo muhitdagi zichligi undagi gaz zichligidan 0,001 marta kichik.
Yulduzli osmon

**Yulduzli osmon** – tunda osmon gumbazida koʻrinadigan yoritqichlar toʻplami. Osmonning tungi yarmisida oddiy koʻz bilan taxminan 2,5 mingta yulduzni (yulduz kattaligigacha) koʻrish mumkin, ularning koʻpchiligi Somon yoʻli va uning yaqinida joylashgan. Gʻaroyib yulduzlar turkumi bor. Teleskopdan foydalanib koʻproq yulduzlarni koʻrish mumkinki.

Osmon gumbazidan zarur yulduzlarni topishni osonlashtirish uchun Yulduzli osmon ni har bir sohadagi eng ravshan yulduzlarini toʻgʻri chiziqlar bilan biror shaklga oʻxshatib xayoliy tushuntirib, yulduz turkumlari deb nomlanuvchi sohalarga taqsimlash mumkin (qarang Yulduzlar). Turkumlarning nomlari qisman yunon afsonalari (mas, Andromeda, Persey, Pegas), qadibmiy xalqlarning dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik (Hoʻkizboqar, Baliq, Quyon, Oʻqyoy) nomlari bilan bogʻlangan. Keyinchalik ularga texnika rivojlanishi bilan bogʻliq nomlar berila boshlandi (mas, Sekstant, Mikroskop). Hozir jami 88 ta yulduz turkumlarining nomlari bor, ularning orasidagi chegaralar 1930-yilda Xalqaro astronomik kengash tomonidan tasdiqlangan. Yulduz turkumlaridagi ravshan yulduzlar, odatda, yunon harf va sonlari bilan belgilanadi. Ayrim yulduz turlari maxsus belgilarga ega (mas, oʻzgaruvchan yulduzlar kichik lotin harflari bilan belgilanadi). Bir qator yulduzlar xususiy nomlariga ega (Altoir, Arktur, Vega, Sirius). Yulduzlarning koʻpchiligi esa ushbu yulduz haqida maʼlumotlar berilgan jadval (katalog) nomi va undagi tartib soni bilan belgilanadi.

YU.o.da, yulduzlar toʻdasi, yulduz assotsiatsiyalari, galaktik tumanliklar, galaktikalar, kvazarlar, galaktikalar toʻdalari va boshqalarni; Quyosh sistemasiga kiruvchi jismlar: sayyoralar, sayeralarning yoʻldoshlari, kichik sayyoralar, kometalar, sunʼiy kosmik obʼyektlarni; Yer sunʼiy yoʻldoshlari va kosmik zondlargsh kuzatish mumkin. Yerning oʻz oʻqi atrofida, shu bilan birga, Quyosh atrofida aylanishi sababli, osmon gumbazining sutkalik koʻrinma harakatlanishi hamda Quyoshning yulduzlararo yillik koʻrinma siljishi tufayli yulduzli osmon koʻrinishi muntazam oʻzgarib turadi.
Yulduzoʻt

**Yulduzoʻt** — chinniguldoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Ildizi oʻqiddiz, sertomir. Poyasi ingichka, qoʻtarilib oʻsadi, sershox, boʻyi 5—30 sm. Barglari qarama-qarshi joylashgan, pastkilari bandli, yuqoridagilari bandsiz, tuxumsimon. Gullari oq, mayda, gulbandi uzun. Mevasi choʻziq, koʻp urugʻli koʻsakcha. Aprel—oktyabrda gullab, mevalaydi. Bir tupi 15—20 ming mayda urugʻ beradi. Urugʻidan va vegetativ usulda koʻpayadi. Urugʻlari 5—7° da koʻkarib chiqadi. Erta bahordan kech kuzgacha maysa beradi. Kuzgi nihollari qishlaydi, poyalari ildiz otadi, ular ham yaxshi qishlab chiqadi. Begona oʻt sifatida sabzavot va chopiqtalab ekinlar orasida, paxta maydonlari, kanal, ariq boʻylarida, xiyobonlar, bogʻlar, poliz ekinlari orasida, sernam va soya yerlarda oʻsadi.

Kurash choralari: ekinlar bir necha marta kultivatsiya, oʻtoq qilinadi, yulingan oʻtlar daladan chiqarib tashlanadi, maysa paydo boʻlgunicha gerbitsidlar purkaladi.
Yulgʻun

**Yulgʻun**, jingʻil — yulgʻundoshlar oilasiga mansub daraxt yoki butalar turkumi. Janubiy Yevropa, Janubiy Afrikaning choʻl, chala choʻllarida va Osiyoda (Hindistongacha) 54 turi tarqalgan. Rossiyaning janubi, Kavkaz, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoning daryo va soy boʻylarida, toʻqay oʻrmonlarida, chakalakzorlarda, koʻl va dengiz qirgʻoqlarida uchraydi. Oʻzbekistonda Androsov Yu.i (), jingʻil (), bunge Yu.i (), egik Yu. () va shahrik. 12 turi oʻsadi. Oʻzbekistonda 250 ming ga Yu. changalzorlari bor. Butasimon Yu.ning boʻyi 1—3 m, daraxtsimonlariniki 6— 8 m. Barglari mayda tangacha yoki qipiqsimon, gullari mayda oq, och pushti, binafsha rang, uzun shingilsimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi 3—5 pallali koʻsakcha. Yu. yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka, shoʻrxokka, zaxlikka chidamli oʻsimlik. 40—50 yilgacha yashaydi. 40,2° sovuqqa bardosh beradi. Yu. yoqilgʻi, koʻchma qumlarni mustahkamlash uchun ekiladi, yogʻochidan tokarlikda va oʻymakorlik ishlarida foydalaniladi, novdasidan turli buyumlar toʻqiladi. Poʻstlogʻida boʻyovchi va oshlovchi moddalar bor. Yu. yaxshi asal beruvchi oʻsimlik, baʼzi turlari manzarali. Tez oʻsadi, urugʻi, ildiz bachkisi va qalamchalaridan koʻpaytiriladi.
Yulgʻundoshlar

**Yulgʻundoshlar** — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Oʻrta boʻyli daraxt yoki buta, baʼzan chala butalardan iborat. Barglari (koʻpincha reduksiyalangan) navbatlashib joylashgan, mayda, odatda, bigizsimon yoki tangachasimon. Gullari mayda, ikki jinsli, toʻpguli shingilsimon yoki roʻvaksimon. Yevropa, Osiyo, Afrikada 3—4 turkumi, 120 ga yaqin turi tarqalgan. Asosan, shoʻrxok yerlarda, choʻl va chala choʻllardagi suv havzalari qirgʻoqlarida hamda togʻlarning quruq yon bagʻirlarida oʻsadi.
Yulgʻunsoy

**Yulgʻunsoy** — Samarqand viloyatining gʻarbiy qismidagi soy. Katarmoya togʻlarining jan. yon bagʻridan, Oqmozor qishlogʻidan shimolroqda, 620 m balandlikdan boshlanadi. Soyning qishloqqacha boʻlgan qismi Oqmozorsoy deb ataladi. Uzunligi 42&nbsp;km, havzasining mayd. taxminan 400&nbsp;km². Dengizli quduqlaridan 1,3&nbsp;km gʻarbroqda yerga singib ketadi. Asosan, buloqlar va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi, shu bois yilning yogʻinsiz davrida qurib qoladi.
Deyvid Yum

**Yum Deyvid** (1711.7.5 Edinburg – 1776.25.8) – ingliz faylasufi, tarixchisi, iqtisodchisi. Agnostitsizmning asosiy prinsiplarini taʼriflab bergan. Sabablarini bilib boʻlmaydigan „taassurotlar“ oqimi boʻlgan hissiy tajriba (bilimlar manbai) toʻgʻrisidagi taʼlimotni rivojlantirgan. Borliq bilan ruhning munosabatini hal qilib boʻlmaydigan masala deb hisoblagan. Substansiya tushunchasini inkor etgan, uni bamisoli sarob deb bilgan. Gʻoyalar assotsiatsiyasi nazariyasini ishlab chiqqan. Etikada utilitarizm konsepsiyasini rivojlantirgan, siyosiy iqtisodda A.Smit ilgari surgan qiymatning mehnat nazariyasiga qoʻshilgan. Yum taʼlimoti I.Kant falsafasi, pozitivizm va nepozitivizm manbalaridan biri hisoblanadi. Asosiy asarlari: „Inson tabiati toʻgʻrisida risola“, „Tabiiy din toʻgʻrisida muloqot“, „Jonning abadiyligi haqida“, „Stoik“, „Skeptik“.
## Manbalar

## Havolalar

* Butun dunyo ensiklopediyasidan Devid Yume haqidagi maqola 
* '''David Hume.''' Inson bilishiga oid tadqiqotlar – rus va ingliz tillarida matn
* '''Devid Yum''' „Inson tabiati haqidagi risola“
* D. Yumning mantiqiy-epistemologik fenomenalizmi va agnostitsizmi
* „Hyperspace“. Michio Kakuning „Super Superoʻtkazuvchi Super Kollayder: Yaratilishga Oyna“ kitobining bobi
Yumoreska

**Yumoreska** (yumor soʻzidan) — hazilomuz, kichik hajmli, odatda, cholgʻu pyesa; skersota yaqin. Musiqada Yu. nomini R.Shuman ilk bor qoʻllagan (fortepiano uchun Yu., 1839; fortepiano triosi uchun Yu., 1842). Mazkur Yu.lar (nemis yozuvchisi Jan Pol asarlarida boʻlgani kabi) xayolchan, lirik va hazilchan lavhalardan tashkil topgan. E.Grig, A.Dvorjak, P.Chaykovskiy, S.Prokofyev, R.Shchedrin, Oʻzbekistonda V.Saparov (fagot va fortepiano uchun), Hab. Rahimov (puflama sozlar orkestri uchun) va boshqalar Yu. yozishgan.
Yuliy davri

**Yuliy davri** — astronomiya va xronologiya hisoblarida birlik sifatida ishlatiladigan vaqt oraligʻi. Davomiyligi 7980-yilga teng. Yuliy davri 3 ta siklning eng kichik umumiy karrasi: hafta qunlarini oyning bir xil kunlariga toʻgʻri keltiruvchi 28 yillik quyosh davri, Oy fazalarini bir xil qunlarga keltiruvchi 19 yillik Meton davri va qadimiy Rimda favqulodda soliq yigʻish (15 yillik) davrlarining koʻpaytmasidan iborat (281915=7980). Birinchi kun sifatida mil. av. 4713-yilning 1 yanvaridan boshlangan. 16-asr oxirida fransuz olimi Yu. Skaliger Yuliy davri kunlari boʻyicha hisob olib borishni taklif qiddi va uni otasi sharafiga Yuliy davri deb atadi. Bu davr boʻyicha astronomiyadagi vaqtni hisoblash tizimida har bir kun mil. av. 4713-yilning 1 yanvaridan boshlab oʻzining tartib raqamiga ega. Biror ikki astronomik yoki tarixiy hodisa orasidagi vaqtni hisoblash uchun maxsus jadvallar yordamida bu hodisalarning boshlanishi va oxiriga mos kelgan kun raqamlarining ayirmasi olinadi. Mas, milodiy era 1y.ning 1 yanvari 1721425 kun, 1963-yilning 1yanvari 2438031 boʻladi. Bu ikki kun orasidagi oʻtgan vaqt 716606 kunni tashkil qiladi. Astronomiyada oʻzgaruvchan yulduzlarning maksimum va minimumlari orasida oʻtgan vaqtni topishda Yuliy davridan foydalaniladi.
Yumronqoziqlar

**Yumronqoziqlar** — tiyinsimonlar oilasiga mansub kemiruvchilar urugʻi. Tanasi 14—40 sm, dumi 4— 25 sm. Rangi oqish, qum rangda, qoʻngʻir kulrang va boshqalar tusda. Yevrosiyo va Shimoliy Amerika pasttekisliklari, togʻli choʻllari, qisman choʻl, tundra va togʻlarda (3500 m gacha) tarqalgan. 20 dan koʻproq turi bor. Shundan sariq yumronqoziq Qozogʻiston va Oʻrta Osiyo choʻllarida uchraydi. Hamma Yu. kunduzi faol hayot kechiradi. Kishda uyquga kiradi. Koʻpchiligi koloniya boʻlib yashaydi. Oʻsimliklarning yer usti va osti qismlari bilan oziqlanadi; urugʻlarini yigʻadi. Yiliga bir marta urchiydi, 5—8 bola tugʻadi. Koʻpchilik Yu. donli oʻsimliklarning xavfli zararkunandasi va qator kasallik qoʻzgʻatuvchilarning tabiiy tashib yuruvchisidir. Yirik turlari terisi uchun ovlanadi.
Yumshoq tanali toshbaqalar

**Yumshoq tanali toshbaqalar**, yumshoq terili toshbaqalar — chuchuk suv toshbaqalari oilasi. Tanasi va yassilashgan suyak sovuti (uz. 25—90 sm) yumshoq teri bilan qoplangan. Muguz qalqoni boʻlmasligi tufayli teri orqali nafas olishda ishtirok etadi. Tumshugʻi choʻziq yumshoq xartumchaga aylangan. Xartumi uchida burun teshigi joylashgan. Oyoq panjalari keng. Barmoqlari orasida suzgich parda bor. 7 urugʻi va 70 turi maʼlum.

Janubiy Sharqiy Osiyo, Afrika va Shimoliy Amerika daryolarida tarqalgan. Amur daryosi havzalarida uzoq sharq toshbaqasi uchraydi. Yumshoq tanali toshbaqalart. — yirtqich, serharakat, asosan, baliqlar va mollyuskalar bilan oziqlanadi. 20 dan 70 gacha tuxum qoʻyadi.
Yumshoq shankr

**Yumshoq shankr**, shankroid, venerik yara — oʻtkir yuqumli tanosil kasalliklardan; jinsiy aʼzolar terisi yoki shilliq qavatlarida ogʻrib turadigan yumshoq yaralar paydo boʻlishi bilan ifodalanadi, uni Yumshoq shankr deb atalishining sababi ham shundan. PetersenDyukreyUnna streptobatsillalari qoʻzgʻatadi, uni rus olimi Petersen (1887), italyan vrachi Dyukrey (1889), nemis olimi Unna (1892) topgan. Kasallik asosan jinsiy yoʻl bilan yuqadi. Yumshoq shankrning koʻtarilib turuvchi, serpiginoz, gangrenoz, gerpetik, follikulyar hamda aralash atipik xillari farqlanadi. Tabiiy sharoitda Yumshoq shankr bilan faqat odam kasallanadi. Yumshoq shankr bilan ogʻrigan kishilarda barqaror immunitet vujudga kelmaydi. Batsilla tashuvchanlik kuzatiladi. Kasallikning inkubatsion (yashirin) davri juda qisqa, 2—3 kun davom etadi. Yumshoq shankr yuqqanidan 1—2 kun oʻtgach, mikrob tushgan joy qizarib, yiring paydo boʻladi, soʻng u yorilib yaraga aylanadi. Yara cheti oʻyilgan, gʻadirbudur va yiringli, atrofi yalligʻlangan, tubi yumshoq notekis, tez qonaydi, ushlaganda ogʻriydi. Odatda, undan koʻp yiring oqib, atrofidagi sogʻ teri ham zararlanadi va yara koʻpayadi. Baʼzan ular kattalashib, qoʻshilib ketadi. Yara 1—2 oydan keyin bitib, chandiqlanadi. Yumshoq shankrda baʼzan mikroblar regionar limfa tugunlariga oʻtadi va ular yalligʻlanib, shishadi (yaʼni bubonlar hosil boʻladi), yiringlab yoriladi. Yumshoq shankrda zararlangan aʼzo ogʻriydi, bemor oʻzini noxush sezadi, gavda harorati yuqori boʻladi va boshqalar Goho Yumshoq shankr bilan bir vaqtda yoki ketmaket zaxm ham qoʻshilishi, bunda unga xos belshlar kechroq namoyon boʻlishi mumkin. Bemorning qoni hamda yaralardan chiqadigan suyuqlik tekshiriladi, unda PetersenDyukreyUnna streptobatsillasining topilishi Yumshoq shankr deb diagnoz qoʻyishga asos boʻladi. Kasallikka gumon qilinganda bemor teritanosil kasalliklari shifokori nazoratiga olinadi.

Davosi. Oʻrta terapevtik dozada sulfanilamid preparatlar va antibiotiklar buyuriladi. Oldini olishda shaxsiy gigiyenaga rioya qilish, sinashta boʻlmagan kishilar bilan yaqinlik qilmaslik talab etiladi.
Yulduzlar toʻdasi

**Yulduzlar toʻdasi** — yagona protoyulduzda tugʻilgan bir necha yuzdan bir necha yuz minggacha yulduzlarning fizik va dinamik bogʻliq boʻlgan sistemasi. Yulduzlar toʻdasi shakli, yoshi va massasi boʻyicha tarqoq va sharsimon turlarga boʻlinadi. Yulduzlarning tarqoq toʻdalari nisbatan yosh (=107+10* yil), massalari =10" Quyosh massasiga teng. Ular Galaktikamizning tekislik tashkil etuvchi obʼyektlaridan hisoblanib, uning disk qismida joylashgan. Shu kungacha 2000 dan ortiq tarqoq Yulduzlar toʻdasi aniqlangan. Aslida ular 20 mingtaga yaqin boʻlib, asosiy qismi yulduzlararo gaz va chang tufayli kuzatilmaydi. Tarqoq toʻdalar Somon Yoʻlitsat spiral tarmoqlarda joylashgan. Bu toʻdalar Gersshprung — Ressel diagrammasining bosh ketmaketligi yulduzlaridan va qisman gigantlardan iborat. Yulduzlarning sharsimon toʻdalari Galaktikamizning eng qadimgi obʼyektlari hisoblanadi. Ular massasi 104— 106Quyosh massasi atrofida boʻlib, Galaktikaning galosi (yorugʻlik xalqasi) da bir oz balj qismida joylashgan. Sharsimon toʻdalar asosan, qizil gigant, qisqa davri sefeidalar, bosh ketmaketlikning quyi qismiga taalluqli yulduzlardan iborat. Galaktikamizda sharsimon toʻdalardan 150 ga yaqini topilgan, jami esa 200—250 ta boʻlishi mumkin, deb taxmin qilinadi.
Yunon yozuvi

**Yunon yozuvi** - finikiy yozuvidan kelib chiqqan alifboli (harf—tovushli) yozuv; taxminan mil. av. 9—8-asrlarda paydo boʻlgan. Eng qadimiy yodgorliklari mil. av. 8—7-asrlarga mansub. Turi va harflar toʻplami jihatidan qadimiy frigiy alifboli yozuviga (mil. av. 8—7-asrlar) yaqinroqturadi. Yunon yozuvida, finikiy konsonant (undoshli) alifbosidan farqli ravishda, undoshlarni ifodalovchi harflardan tashqari unlilarni ifodalovchi harflar ham paydo boʻladi. Bu yozuv taraqqiyotidagi yangi bosqich sifatida katta umummadaniy ahamiyatga ega boʻldi.

Alifboli yozuv paydo boʻlgungacha greklar chiziqli boʻgʻin yozuvidan foydalanganlar (qarang Chiziqli yozuv). Alifboli Yunon yozuvi 2 tarmoqqa boʻlingan: gʻarbiy va sharqiy. Gʻarbiy Yunon yozuvi, oʻz navbatida, ayrim belgilarning yozilishidagi xususiyatlari bilan ajralib turuvchi bir qancha mahalliy koʻrinishlarga ega boʻladi. Sharqiy Yunon yozuvi klassik Yunon yozuvi va vizantiy yozuvi tarzida rivojlandi, qibtiy (kopt), got, slavyankirill, shuningdek, arman, qisman gruzin yozuvlariga asos boʻldi. Gʻarbiy Yunon yozuvi asosida esa etrusk, lotin va qadimiy german runik yozuvlari paydo boʻldi.

Klassik umumyunon alifbosi (mil. av. 4-asrdan) 27 harfdan iborat boʻlib, shu asosdagi matnlar chapdan oʻngga qarab yozilgan. "Stigma", "koppa", "sampi" belgilari faqat sonlarni ifodalash uchun qoʻllangan, keyinchalik alifbo qatoridan chiqarilgan. Yangi yunon (grek) alifbosi 24 harfdan iborat.

YU.yo.ning bir necha turlari, koʻrinishlari boʻlgan: tosh, metall, sopol kabi qattiq jismlarga bitilgan m o numental yozuv (qatʼiy kvadrat shaklli, qirrador yozuv; mil.av. 8-asr dan), unsial yozuv (dumaloqroq shaklli, nlmoqsimon yozuv; mil.av. 4-asrdan papirusda, mil. 2-asrdan pergamentda), kursiv yozuv (tez yoziladigan, qoʻlyozma shaklidagi yozuv, mil. 3-asrdan). 13-asrdan kichik minuskul (kichik harflardan iborat yozuv) barqarorlashib, dastlabki yunon bosma shrifti (15-asr) uchun asos, andoza boʻladi. Hoz. yunon bosmacha harflari 17-asrda yaratilgan.

## Adabiyot
* Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979.
Yunona

**Yunona** (lotincha: — qadimgi rimliklar maʼbudasi nomidan; belgisi: ) — kichik sayyora (asteroid). 1804-yilda nemis astronomi K.Garding kashf etgan. Quyosh sistemasidagi uchinchi kichik sayyora. Diametri 225&nbsp;km. Yu.ning Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,668 astronomik birlik, Quyosh atrofini 4,36 yilda toʻliq bir marta aylanib chiqadi. Orbitasining ekliptikaga ogʻmaligi 13°0. Ekssentriteti 0,258, koʻrinma yulduz kattaligi 7,0 dan 10,0 gacha oʻzgarib turadi. Ravshanligining oʻzgarishiga qarab, uning oʻz oʻqi atrofida aylanishi taxmin qilinadi. Hamma kichik sayyoralar kabi Yu.da ham atmosfera yoʻq.
Yunona (maʼnolari)

**Yunona**:

* Yunona (lot. — qadimgi rimliklar maʼbudasi nomidan) — kichik sayyora (asteroid).
* Yunona (maʼbuda) — rim mifologiyasida nikoh maʼbudasi, xotin-qizlar va onalik homiysi.
Yunona (maʼbuda)

**Yunona** — rim mifologiyasida nikoh maʼbudasi, xotin-qizlar va onalik homiysi. Yupiterning xotini, Yu. sharafiga Rimda 1 mart kuni ayollar oilaviy matronaliya bayramini nishonlaganlar. Yu. yunon mifologiyasidagi Gera bilan tenglashtirilgan.
Thomas Yung

**Yung**, Yang Tomas (; 1773.13.6, Somerset grafligi, Milverton — 1829.10.5, London) — ingliz fizigi, vrachi va astronomi; yorugʻlik toʻlqin nazariyasini yaratuvchilardan biri. London va Qirollik jamiyati aʼzosi (1794), shu jamiyat kotibi (1802—28). London, Edinburg va Gyotting universitetlarida oʻqigan. London Qirollik instituti professor (180103). Fanda, asosan, fizik olim sifatida tanilgan. Koʻz akkomodatsiyasini taʼriflab bergan (1793), toʻlqinlar superpozitsiya prinsipini tavsiya etgan (1800). Birinchi boʻlib yorugʻlik interferensiyasini tushuntirgan (1801), „interferensiya“ atamasini kiritgan (1803). Yung tajribasi deb ataluvchi tajribani oʻtkazgan (1802). Ultrabinafsha nurlar interferensiyasini kashf etgan (1803). Rangli koʻrish nazariyasini ishlab chiqqan va rangli nurlarning toʻlqin uzunligini oʻlchagan (1803) va hokazo. Siljish deformatsiyasini oʻrgangan, Yung moduli (qarang Elastiklik moduli) deb ataladigan fizik kattalikni kiritgan (1807).

## Manbalar
Yunonlar

**Yunonlar** (oʻzlarini hellenes deb ataydilar) — xalq, Yunoniston va Kiprning asosiy aholisi. Umumiy soni 12,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Jumladan Yunoninstanda 9,7 mln. kishi, Kiprda 570 ming kishi, AQShda 550 ming kishi, Olmoniyada 300 ming kishi, Kanadada 150 ming kishi, Rossiya Federatsiyasida 92 ming kishi va boshqa Yunon (yangi yunon) tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan pravoslavlar. Yevropeoid irqiga mansub.

G. koʻp ayerlik tarixga ega xalq (qarang Yunoniston). Qad. yunon elati mil. av. 2-ming yillikning boshlarida Bolqon yarim orolga qad. grek qabilalari — axeylar va ioniylar, mil. av. 12-asrda esa — doriylar koʻchib kelib, mahalliy tub aholi (pelasglar va boshqalar) bilan qoʻshilib ketishi natijasida shakllana boshlagan. Yunon kolonizatsiyasi davrida (mil. av. 8—6-asrlar) ular oʻzlarini "ellinlar" deb atay boshlaganlar. Oʻrta asrlarda ellinlar negizida va valaxlar, slavyanlar (6—7-asrlar), albanlar (13—15-asrlar) ishtirokida yangi yunon xalqi shakllandi. G. dehqonchilikda asosan uzum, tamaki, zaytun, sitrus mevalari, gʻallachilik, togʻlik tumanlarda chorvachilik, dengiz boʻylarida baliqchilik bilan shugʻullanadilar. Kustar hunarmandchilik (gilam toʻqish, zardoʻzlik, yogʻoch oʻymakorligi, kulolchilik) rivojlangan. G.ning katta qismi sanoat, savdo va transportda band. G.ning tarixi, iqtisodi va madaniyati haqida Yunoninstan maqolasiga qarang.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yunon-rum kurashi

**Yunon-rum kurashi** — sport turi, ikki kishi (sportchi)ning belgilangan qoidalar asosida gʻoliblik uchun olishuvi. Yunon-rum kurashik. musobaqalari diametri 9 m (oʻlchami 12x12 m) sport maydonida oʻtkaziladi. Erkaklar 55, 60, 66, 74, 85, 97 va 120&nbsp;kg vazn toifasida kurashadilar. Musobaqalashish vaqti 2 min.dan 3 davra, davralar orasidagi tanaffus 30 sek. Yunon-rum kurashik.da erkin kurashdan farqli ravishda raqiblarning oyoq qismidan ushlab usullar bajarishiga ruxsat etilmaydi. Bajarilgan usullar 5 (sof gʻalaba), 4 (texnik ustunlik yoki chetlatish), 3 va 1 ochko bilan baholanadi. Gʻolib toʻplagan ochkolariga koʻra aniklanadi. Agar kurashchilardan biri 5 ochkoga mos usul bajarsa, 1,2-davrada ketmaket gʻolib deb topilsa, raqibidan 6 ochko farq bilan oʻzib ketsa, shuningdek, hakamlar, murabbiylar va shifokor qaroriga qoʻra olishuv muddatidan oldin toʻxtatiladi. qadimiy koʻp xalqlarning milliy kurash turlarida zamonaviy Yunon-rum kurashik.da qoʻllaniladigan usullar boʻlgan (qarang Kurash). Misrdagi mil. av. 260 yillarga oid yodgorlik toshlaridagi suratlarda hozirgi Yunon-rum kurashik. usulida olishayotgan polvonlar aks ettirilgan. Yunonistonda oʻtkazilgan olimpiada oʻyinlari dasturiga mil. av. 708 yildan boshlab Yunon-rum kurashik.ga oʻxshash kurash musobaqasi kiritilgan. Rimda mil. av. 284 yildan Yunon-rum kurashik.ni eslatadigan musobaqalar oʻtkazilgan. Yunon-rum kurashik.ning zamonaviy qoidalari 19-asr boshlarida Fransiyada ishlab chiqilgan va shu qoidalar asosida Parijda 1848 yilda ochilgan kurash zalida musobaqalar tashkil qilish anʼanaga aylangan. Unda Yevropaning boshqa mamlakatlaridan kelgan polvonlar ham ishtirok etishgan. Yunon-rum kurashik. musobaqalari 1896 yildan zamonaviy olimpiada oʻyinlari dasturidan oʻrin olgan va oʻsha yildan Xalqaro Olimpiada qoʻmitasi taklifiga koʻra, rasman Yunon-rum kurashik. deb atala boshlangan. Yunon-rum kurashik. boʻyicha 1904 yildan professional (1950 yildan havaskor) kurashchilar oʻrtasida jahon chempionatlari oʻtkazib kelinadi. Yunon-rum kurashik. va erkin kurash turlarini rivojlantirish maqsadida 1912 yilda Xalqaro havaskor kurashchilar assotsiatsiyasi (GʻPA) tuzilgan, unga 154 davlat (Oʻzbekiston 1992 yildan) aʼzo (2004).

Oʻzbekistonda Yunon-rum kurashik. 19-asrning oxirlaridan ommalashgan. Bunda sirkda tashkil etilgan bellashuvlar muhim rol oʻynagan. Oʻzbekistonda yetishib chiqqan Ahmad polvon shunday musobaqalarda ishtirok etgan. Yunon-rum kurashik. qoidalarining milliy qurash qoidalariga bir qadar oʻxshashligi bu sport turining mamlakatda tez rivojlanishga zamin yaratdi. Lev Turin, German Sandler, Rifat va Abdulmajid Ablayev kabi murabbiylar rahbarligida Yuriy Zelenin, Hamid Vohidov, Rustam Kazakov, Komil Fatkulin, Asliddin Xudoyberdiyev, Dilshod Oripov, Aleksandr Dokturishivili singari Yunon-rum kurashik. ustalari olimpiada oʻyinlari, jahon chempionatlari hamda boshqa nufuzli musobaqalarda gʻolib chiqishgan. Mamlakatdagi 487 ta sport maktabi va toʻgarakda 191 murabbiy qoʻl ostida 5028 kishi Yunon-rum kurashik. bilan shugʻullanadi (2004).

## Adabiyot
* Kerimov F., Sport kurashi nazariyasi va usuliyati, T., 2001; Dimov Ya., Bratstvo palvanov, M., 2004.
Yunon-fors urushlari

**Yunon-fors urushlari** (mil. av. 490—449 yillar, tanaffuslar bilan) – yunon shahar-davlatlarining Ahamoniylar davlati bosqinchilik siyosatiga qarshi olib borgan urushi. Forslar Kichik Osiyoning markaziy tumanlarini bosib olgach, Oʻrta dengizning sharqiy sohillarini va unga yaqin orollarni boʻysundirishga harakat qila boshlaganlar (mil. av. VIasr). Forslar mil. av. 492 yil Bolqondagi yunonlarga qarshi sarkarda Mardoniy boshchiligida 1-yurish uyushtirganlar, lekin Afon burniga yaqin joyda koʻtarilgan kuchli dengiz boʻronidan halokatga uchrab, Frakiyani bosib olish bilan chegaralanib, orqaga qaytganlar. Forslarning 2-yurishi Datis va Artafern boshchiligida mil. av. 490-yil boshlangan. Hal qiluvchi jang Attikadagi Marafon yaqinida boʻlib, afinaliklar Miltiad boshchiligida forslar ustidan gʻalaba qozonganlar (qarang Marafon jangi). Bu xushxabarni Marafondan Afinaga (orasi 42 km 195 m) yetkazgan jarchiga bagʻishlab 1896-yildan beri marafon yugurishlari oʻtkazilib kelinadi. Forslarning 3-yurishi podshoh Kserks boshchiligida mil. av. 480-yilda boʻlgan. Mil. av. 480-yil iyunda fors qoʻshinlari Sparta podshosi Leonid boshchiligidagi yunonlar himoya qilib turgan Fermopil togʻ yoʻli orqali bostirib kirganlar. Ushbu jang „uch yuz spartaliklar jasorati“ nomida tarixga muhrlangan. Forslar Attikani va Afinani egallagan. Aynan shu jangda forslar gʻalaba qozongan, qolgan barcha janglarda yunonlar gʻalaba qozongan. Salamin o. yonida mil. av. 480-yil 28-sentyabrda fors floti, mil. av. 479-yil Plateya shahrida Mardoniy boshliq quruqlikdagi armiya magʻlubiyatga uchragan. Shundan soʻng yunonlar Egey dengizi va Kichik Osiyoda forslarga qarshi urush olib borgan. Kiprdagi Salamin shahri yaqinida mil. av. 449-yilda yunonlar dengizda yirik gʻalabaga erishgan (qarang Salamin jangi). Kalliy bitimiga asosan, forslar Egey dengiziga hukmronlik qilishdan voz kechib, Gellespont, Bosfor hamda Kichik Osiyodagi shahardavlatlarning mustaqilligini tan olganlar.Spartadan tashqari barcha yunon shahar davlat vakillari Korinfga yigʻiladi va Makedoniya hokimiyati ostida forslarga qarshi yurish ittifoqi tuzadi.
Yunus

**Yunus** () — Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri. **Zunnun** (), yaʼni katta baliq (kit)ning hamrohi degan nom ham olgan. Bibliyadagi *[[Iona]]ga* toʻgʻri keladi. Qurʼonning 10-surasi uning ismi bilan ataladi.

## Hayoti
Qurʼonda Allohning yagonaligini tan olmagan oʻz qavmidan gʻazablanib, parvardigorning iznisiz shahardan chiqib ketgani, kemada qochgani, suvga tashlangani, uni katta baliq yutib yuborgani, Alloh uni qutqargani, soʻng u targʻibot olib borgan qavm bu dunyo jazolaridan qutulib qolgani haqida bayon etiladi. Qurʼondagi Yunus qissasida qavmni hidoyatga boshlashda sabr-toqatli, bardoshli boʻlishga daʼvat bor. Hozirgi vaqtda Yunusning qabri (Iroq, Mosul shahri yaqini) qadamjolardan hisoblanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Yunus pari

**Yunus pari** – „Goʻroʻgʻli“ turkumi dostonlaridagi obraz. Shu turkumdagi hamma dostonlarda u Goʻroʻgʻlining vafodor xotini, doʻsti, maslahatgoʻyi, aqlu farosatda, jasorat va obroʻda, qoʻpincha undan ustun turadigan ayol sifatida tasvirlanadi. Tengsiz goʻzal, mehribon ona – oʻgay oʻgʻli Avazxonni muhabbat bilan ardoklaydi. Elyurt xavf ostida qolganda Goʻroʻgʻli, Avazxon va boshqalar boshiga ogʻir qunlar tushganda Yunus pari Misqol pari va Gulnor parilar bilan birgaliqda yordamga otlanadi, jangga kirib qahramonlik koʻrsatadi (yana q. „Goʻroʻgʻli“).
Adham Yunusov

**Adham Yunusovich Yunusov** (1910.1.7 — Toshkent — 1971.16.10) — fiziolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1952), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1960), biologiya fanlari doktori (1949), professor (1950). Oʻrta Osiyo Paxtachilik va ipakchilik institutini (1932) hamda Toshkent tibbiyot akademiyasi ni (1943) tugatgan. Toshkent tibbiyot akademiyasi, Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika instituti, Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti fiziologiya kafedralarida assistent (1932—38), Farmatsevtika instituti fiziologiya kafedrasida dotsent, keyinchalik mudir (1938—49), Toshkent tibbiyot akademiyasi fiziologiya kafedrasi mudiri (1948—52). Oʻzbekiston maorif vaziri (1952—53). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akad.kotibi (1953—56), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya instituti (hoz. Fiiyulogiya instituti) fiziologiya boʻlimi mudiri (1956—71). Ilmiy ishlari odam va hayvon organizmidagi suvtuz almashinuvi regulyatsiya sidagi ovqat hazm qilish aʼzolarining ahamiyatini tekshirish, kimyoviy termoregulyatsiya, yuqori temperaturali sharoitda fiziologik funksiyalar mexanizmining oʻzgarishini oʻrganish va boshqalar ga oid. Yu. tadqiqotlari asosida issiq sharoitda ishlaydiganlarning tuz isteʼmol qilish meʼyori, qoramoldan meʼda shirasi olish usuli ishlab chiqilgan.

## Manbalar
* Fiziologiya krovi cheloveka i jivotnnx v jarkom klimate, T.. 1961; Adaptatsiya cheloveka i jivotnnx k vnsokoy temperature, T, 1971; Odam fiziologiyasi [Darslik], T, 1957.

## Havolalar
* https://press.natlib.uz/ru/editions/103717
Mashrab Yunusov

**Mashrab Yunusov** (1909.25.5, Yaypan shahri — 1997.10.10, Toshkent) — aktyor, xonanda (lirik tenor). Oʻzbekiston xalq artisti (1952). 1931—33 yillar Fargʻona kz—sz teatrida, 1933—41 va yana 1945—62 yillar Andijon teatrida, 1963—89 yillar Toshkentdagi Muqimiy teatrida ishlagan. Yu. ijodi psixologik oʻtkir talqini, yuksak mahoratli ijrosi bilan ajralib turadi. "Gulsara" (K.Yashin)dagi Qodir, "Tohir va Zuhra" (S.Abdulla)da Tohir, "Qurbon Umarov" (S.Abdulla)da Qurbon, "Ravshan va Zulxumor" (K.Yashin)da Ravshan, "Romeo va Julyetta" (U.Shekspir)da Paris, "Alisher Navoiy" (I.Sulton, Uygʻun)da Alisher Navoiy, "Momo yer" (Ch.Aytmatov)da oqsoqol, "Maysaraning ishi" (Hamza)da Choʻpon, "Olifta" (F.Musajonov)da Yakvalxoʻja, "Paranji sirlari" (Hamza)da Norboyvachcha, Umurzoqboy kabi rollari bilan shuhrat qozongan.

YU. film ("Tohir va Zuhra"da Parpi hofiz, "Oʻtgan kunlar"da tabib, "Furqat"da Ruhiy, "Mehrobdan chayon"da Kalonshoh, "13 terak koʻchasi"da Hakim aka, "Olovli yoʻllar"da Shayx va boshqalar) va televizion videofilm ("Ulugʻbek xazinasi"da Shayxulislom, "Alisher Navoiy"da Fasihiddin va boshqalar)larda ham suratga tushgan.

## Manbalar
Maqsud Yunusov

**Maqsud Yunusov** (1932-yil 9-sentabr Toshkent viloyati Qorasuv qishlogʻi 2020-yil 19-mart Toshkent) – rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982-yil), 1955-yil Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan.

1956-yildan Oʻzbekiston televideniyesida. „Iltimos“, „Yubiley“, „Qishloq luqmonlari“, „Zoʻraki tabib“ kabi asarlar asosida yaratilgan televizion teatrlar uning dastlabki ijod namunalaridir. Yusov Mansurning 1960—1970-yillardagi faoliyati zamondosh yozuvchilarning asarlariga qaratildi: „Vafodor“, (V.Gʻofurov, 4 qismli), „Xorazm“ (J.Sharipov, 2 qismli), „Sabr kosasi“ (A.Udalov, 2 qismli), „Ota“ (H.Noʻʼmon, A.Shorahmedov, 6 qismli), „Oq kema“ (Ch. Aytmatov), „Oq qayin“ (A.Bubenov, 2 qismli) kabilar. Yunusov Oʻzbekiston televideniyesida videofilm janrining asoschilaridan biri. „Ulugʻbek xazinasi“ (5 qismli), „Diyonat“ (O.Yoqubov, 5 qismli), „Girdob“ (Oʻ.Usmonov, 5 qismli), „Navoiy“ (Oybek, 9 qismli), „Bobur“ (P.Qodirovning „Yulduzli tunlar“ asari asosida, 10 qismli), „Ichkuyov“ (T.Poʻlat, 4 qismli), „Layli va Majnun“ (A.Navoiy, 3 qismli), „Kecha va kunduz“ (Choʻlpon, 5 qismli), „Imom alBuxoriy“ (Xoja Sadriddin Salim Buxoriy), „Muhabbat qasri“ (N.Abdullayev, 4 qismli) „Ibn Sino haqida rivoyatlar“ (10 qismli), „Sportchi chollar“ (2 qismli) va boshqalar Yunusov teatr sahnasida ham spektakllar sahnalashtirgan: „Muhabbat qasri“ (Qoʻqon teatri), „Oltin devor“ (Pokiston teatrida) va boshqalar Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1987). 2002-yili „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Mahmudali Yunusov

**Yunusov Mahmudali Yunusovich** (1918.10.7 Toshkent — 1985.9.10) — adabiyotshunos. Filologiya fanlari doktori (1967). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1941). Oʻrta maktab oʻqituvchisi (1941—43), Urganch (1944—45), Buxoro (1947—50) pedagogika instituti va Samarqand Davlat Universiteti katta oʻqituvchisi, dotsent (1951—59), Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida boʻlim mudiri (1967—72), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (195967; 197385). Asosiy ilmiy ishi oʻzbek sheʼriyatida traditsiya va novatorlik muammosiga bagʻishlangan. Gʻ.Karimov, S.Qosimov, S.Aliyevlar bilan hamkorlikda "Oʻzbek adabiyoti tarixi" darsligini yaratgan (1950). Oliy oʻquv yurtlari uchun "Oʻzbek adabiyotidan metodik qoʻllanmalar"ni tuzgan (1955). "Komil Xorazmiy" (1960), "Oʻzbek poeziyasida Nekrasov traditsiyalari", "Traditsiya va novatorlik problemasi" (1965), "Barhayot anʼanalar" (1969), "Saxiy qalamlar" (1975) kitoblarida oʻzbek adabiyotida kam oʻrganilgan muhim masalalar ishlab chiqilgan. 4 kitobdan iborat shoʻro davri oʻzbek adabiyoti tarixi (3 j.li, 1967—71), "Adabiyot nazariyasi" (2j.li), 2 jildli tanqid tarixini yaratishda (1987) faol ishtirok etgan. Yu. oʻzbek mumtoz adabiyoti namoyandalari (Navoiy, Munis, Furqat va boshqalar) ijodini oʻrganish bilan birga 20-asr adabiyotida adabiy anʼanalar va novatorlik, mumtoz va hozirgi zamon sheʼriyatida ruboiy, adabiy tanqidning tili singari nazariy masalalarni tadqiq etgan. Elbek, Botu, Sh.Sulaymon kabi qatagʻon etilgan yozuvchilar hayoti va ijodini birinchilardan boʻlib oʻrgangan va ular nomini roʻyobga chiqarishga salmoqli hissa koʻshgan.

## Manbalar

* Hayot nafasi [Adabiytanqidiy maqolalar], T, 1981; Bolalar qalbining bayrami, T., 1984.
Muhammadjon Yunusov

**Muhammadjon Sobirovich Yunusov** (1932.5.1 — Oʻsh viloyati, Jalolobod shahri — 2002.15.10) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), fizikamat. fanlari doktori (1981), professor (1983). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida ilmiy xodim (1955-yildan), laboratoriya mudiri (1971—78, 1982—83), tajriba zavodiga ega boʻlgan maxsus konstruktorlik byurosi direktori (1978—79, 1988—89), direktor oʻrinbosari (1979— 82), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Fizika—Quyosh" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi Bosh direktorining birinchi oʻrinbosari (1987— 88), Toshkent elektrotexnika aloqa institutida ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1983—88). Ilmiy ishlari aralashmalar bilan boyitilgan yarimoʻtkazgichlar va ular asosidagi asboblarning tuzilmalariga turli koʻrinishdagi energiyalar va chuqur kirib boruvchi nurlar taʼsir etganda ularda yuz beradigan elektr jarayonlarni tekshirishga bagʻishlangan. Yu. boshchiligida qishloq xoʻjaligi uchun oʻta muhim va istiqbolli boʻlgan masala — maxsus aralashmalar bilan boyitilgan yarim oʻtkazgichlarda radiatsion jarayonlarni oʻrganish asosida qator ilmiy yechimlar ishlab chiqildi. Axad. P. Q. Habibullayev bilan hamkorlikda Yu. gʻoʻza urugʻini ekish oldidan fizik taʼsirdan oʻtkazish yoʻli bilan paxta hosilini oshirish masalasini hal qildi.

## Manbalar
* Fizicheskiye yavleniya v kremnii, legirovannom elementami platinovoy grushsh, T., 1983; Elementarnne atomnne protsessi i elektronnaya struktura defektov v poluprovodnikax (v soavtorstve), T., 1986.
Ravshan Yunusov

**Ravshan Yusupovich Yunusov** (1949.20.07.Toshkent) — Musiqashunos; Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1999), sanʼatshunoslik fanlari nomzodi (1983), professor (2002). Toshkent davlat konservatoriyasini 1974 yil tugatgan. O'zbekiston Davlat konservatoriyasida 1979 yildan o'z faoliyatini boshlagan, 1983-1987 yillarda fakultet dekani, 1989-92 va 2002 yillarda kafedra mudiri, 1992-1996 yillarda ilmiy ishlar bo'yicha rektor o'rinbosari, 1996-1997 yillarda  Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirining o'rinbosari, 1997-2002 yillarda O'zbekiston Davlat Konservatoriyasi rektori lavozimida ishlagan.  1995 yildan Oʻzbekiston Bastakorlari uyushmasi raisi oʻrinbosari. Ilmiy asarlari maqomot va oʻzbek maqom sanʼati (mas, "Maqomlar va mugʻomlar", T., 1992), 20-asr oʻzbek musiqa namoyandalari (F.Mamadaliyev, Faxr. Sodiqov, M.Tojiyev, Hab. Rahimov, M. Mahmudov) ijodiyoti va ilmiy meros (I.Rajabov) masalalariga bagʻishlangan. "Solfejio" (T., 2004, O. Ibrohimov bilan) kabi darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi.

## Manbalar
Sobir Yunusov

**Sobir Yunusovich Yunusov** (1907.18.3 Toshkent 1995.29.11) - kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1952). SSSR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1958), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1959), kimyo fanlari doktori (1949), professor (1952). Mehnat Qahramoni (1969). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1935). Urush qatnashchisi (1941—43). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo instituti alkaloidlar kimyosi laboratoriya mudiri (1943—87), ayni vaqtda institut direktori (1949—52), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitseprezidenti (1952—62). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi instituti tashkilotchisi va direktori (1958—83), ilmiy konsultant (1983—86), faxriy direktori (1987-95), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi kimyo-texnologiya boʻlimi raisi (1986—87). Ilmiy ishlari tetragidroizoxinolin va fenantridin alkaloidlarini tadqiq qilish, yangi alkaloidlar tuzilishini aniqlash, ulardan amaliyotda foydalanish, oʻsimliklarda alkaloidlar hosil boʻlish mexanizmini, ularning oʻsish maydonlariga qarab yigʻilishi va toʻplanishi dinamikasini oʻrganishga oid.

YU. — Oʻzbekistonda alkaloidlar kimyosi maktabining asoschisi. Uning rahbarligida 4 mingdan ortiq oʻsimlik tadqiq qilinib, ularning yarmidan koʻprogʻida alkaloidlar mavjudligi aniqlandi, 1000 dan ortiq alkaloidlar ajratib olindi, sitizan, galantamin, papaverin, protopin kabi muhim alkaloidlarning 100 dan ortiq manbai topildi. Tibbiyot uchun amaliy ahamiyatga ega 20 ga yaqin birikma amaliyotga tavsiya etildi.

Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967). Vafotidan soʻng "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2002). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutiga uning nomi berilgan.

## Manbalar
Tursunali Yunusov

**Tursunali Yunusov** (1939.25.9, Paxtaobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1970). 1960-yildan Paxtaobod tumanidagi 7, 19maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1965—97 yillarda 31internat maktabda matematika oʻqituvchisi.
Gʻozi Yunusov

**Gʻozi Olim Yunusov** (Gʻozi Yunus, 1893 – Toshkent shahri – 1938.5.10) – tilshunos, folklorshunos olim. Turkiya untida, Anqaradagi „alAzhar“ madrasasida oʻqigan (1912—14). 1918-yil iyulda Turkiston yoshlarini milliy va ilmiy ruhda tarbiyalash maqsadida „Turk oʻchogʻi“ tashkilotini tuzgan. 1920—22 yillarda Maorif komissarligi qoshidagi ilmiy kengash til va terminologiya shoʻʼbasida ishlagan. Shu komissarlik qoshidagi Til va terminologiya qoʻmitasida ilmiy kotib, Samarqand pedakademiyasida oʻzbek tili kafedrasi professor (1925—30), Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1934—37). Samarqand, Toshkent, Sirdaryo (Mirzachoʻl) viloyatlarida boʻlib, xalq qoʻshiqlari, jumboqlari, maqollarini, „Alpomish“ dostonining 2 qismini (50 sahifa), „Hiylakor kal“, „Topqir kal“, „Shum kal“, „Tulki va bedana“, „Tulki va tojik“, „Kimlar oʻgʻri“, „Oʻrinsiz tilak“, „Aldangan qozi“, „Yengilgan podshoh“ kabi hikoyatlarni toʻplagan.
## Faoliyati
„Oʻzbek urugʻlaridan qatagʻonlar va ularning tili“ (1930), „Yuridik terminlar lugʻati“ (1926), „Oʻzbek tili grammatikasi“ (1936) ilmiy asarlar muallifi. Oʻzbek xalq eposi – „Alpomish“ dostonining ilk tadqiqotchilaridan biri. 20—30-yillar matbuotda Gʻozi Yunus taxallusi bilan matbuot, tilshunoslik, adabiyot, folklorshunoslikka oid dolzarb maqolalar yozgan. 
## Hibsga olinishi va vafoti
1937-yil 3-iyulda hibsga olinib, 1938-yil 4-oktabrda otilgan. 1989-yilda oqlangan.

## Manbalar