Siyosiy madaniyat

**Siyosiy madaniyat** madaniyat siyosatga qanday taʼsir qilishini tasvirlaydi. Har bir siyosiy tizim maʼlum bir siyosiy madaniyatga singib ketgan.

## Taʼrifi
Gabriel Almond buni „har bir siyosiy tizim oʻrnatilgan siyosiy harakatlarga yoʻnaltirishning oʻziga xos namunasi“ deb taʼriflaydi.

Lucian Pye taʼrifi: „Siyosiy madaniyat — bu siyosiy jarayonga tartib va maʼno beradigan, siyosiy tizimdagi xatti-harakatlarni boshqaradigan asosiy taxminlar va qoidalarni taʼminlaydigan munosabatlar, eʼtiqodlar va his-tuygʻular yigʻindisidir“.

Mariya Yevgeniya Vaskes Semadeni siyosiy madaniyatni „ayrimlar ham guruhlar, ham hokimiyatga boʻlgan munosabatlarini ifodalaydigan, siyosiy talablarini ishlab chiqadigan va ularni xavf ostiga qoʻyadigan nutqlar va ramziy amaliyotlar yigʻindisi“ deb taʼriflaydi.

## Tahlil
Muayyan siyosiy madaniyatning chegaralari subyektiv oʻziga xoslikka asoslanadi. Bugungi kunda bunday oʻziga xoslikning eng keng tarqalgan shakli milliy oʻziga xoslikdir va shuning uchun milliy davlatlar siyosiy madaniyatlarning odatiy chegaralarini belgilaydilar. Ijtimoiy-madaniy tizim, oʻz navbatida, umumiy qadriyatlarni aks ettiruvchi umumiy ramzlar va marosimlar (masalan, milliy mustaqillik kuni) orqali siyosiy madaniyatga maʼno beradi. Bu fuqarolik diniga aylanishi mumkin. Qadriyatlarning oʻzi koʻproq ierarxik yoki tenglikka boʻlishi mumkin va siyosiy ishtirok etish uchun chegaralarni belgilaydi va shu bilan qonuniylik uchun asos yaratadi. Ular sotsializatsiya orqali uzatiladi va jamoaviy yoki milliy xotirani tashkil etuvchi umumiy tarixiy tajribalar orqali shakllanadi. Ziyolilar siyosiy madaniyatni ijtimoiy sohada siyosiy nutqlar orqali izohlashda davom etadilar. Darhaqiqat, elita siyosiy madaniyati ommaviy darajadan koʻra koʻproq oqibatlarga olib keladi.

### Elementlar
Ishonch siyosiy madaniyatning asosiy omili hisoblanadi, chunki uning darajasi davlatning ishlash qobiliyatini belgilaydi.

Postmaterializm — bu siyosiy madaniyatning inson huquqlari va ekologiya kabi bevosita jismoniy yoki moddiy ahamiyatga ega boʻlmagan masalalar bilan bogʻliqligi darajasi.

## Tasniflar
Siyosiy madaniyatning turli tipologiyalari taklif qilingan.

### Almond va Verba
Gabriel Almond va Sidney Verba *"Fuqarolik madaniyati"* asarida siyosiy ishtirok etish darajasi va turiga hamda odamlarning siyosatga munosabati xususiyatiga asoslangan siyosiy madaniyatning uchta sof turini belgilab berdilar:

* Paroxial — bu yerda fuqarolar markaziy hukumat mavjudligidan faqat uzoqdan xabardor boʻlib, davlat tomonidan qabul qilingan qarorlardan qatʼi nazar, uzoq va siyosiy hodisalardan bexabar oʻz hayotlarini yetarlicha yaqinlashtiradilar. Ularda na bilim, na siyosatga qiziqish bor. Ushbu turdagi siyosiy madaniyat odatda anʼanaviy siyosiy tuzilishga mos keladi.
* Mavzu — Fuqarolar markaziy hukumatdan xabardor boʻlgan va uning qarorlariga juda koʻp boʻysunadigan joyda, norozilik uchun juda kam imkoniyatlar mavjud. Shaxs siyosat, uning ishtirokchilari va institutlaridan xabardor. U siyosatga taʼsirchan yoʻnaltirilgan, ammo u siyosatning „pastga oqim“ tomonida. Umuman olganda, markazlashtirilgan avtoritar tuzilma bilan mos keladi.
* Ishtirokchi — Fuqarolar hukumatga turli yoʻllar bilan taʼsir oʻtkazishga qodir va ularga taʼsir qiladi. Shaxs butun tizimga, ham siyosiy, ham maʼmuriy tuzilmalar va jarayonlarga (ham kirish, ham chiqish jihatlariga) yoʻnaltirilgan. Umuman olganda, demokratik siyosiy tuzilishga mos keladi.

Almond va Verba bu siyosiy madaniyat turlari har birining eng yaxshi elementlarini birlashtirgan fuqarolik madaniyatini yaratish uchun birlashishi mumkinligini yozgan.

### Elazar
Daniel J. Elazar siyosiy madaniyatning uch turini aniqladi:

* Individualistik madaniyat — Bunda siyosat oʻz manfaatlarini maksimal darajada oshirishga intilayotgan shaxslar oʻrtasidagi bozor boʻlib, jamiyatning minimal ishtiroki va hukumatga qarshilik, shuningdek, yuqori darajadagi homiylik. Shuningdek: Neopatrimonializm .
* Axloqiy madaniyat — bu orqali hukumat muhim va xalqlar hayotini yaxshilash usuli sifatida koʻriladi.
* Anʼanaviy madaniyat — elita barcha kuchga ega boʻlgan va fuqarolarning ishtiroki kutilmaydigan status-kvoni saqlab qolishga intiladi.

### Xantington
Samuel P. Xantington geografiya va tarix asosida siyosiy madaniyatlarni sivilizatsiyalarga koʻra tasnifladi:

* Gʻarb sivilizatsiyasi
* Yaponiya sivilizatsiyasi
* Islom sivilizatsiyasi
* Hindu sivilizatsiyasi
* Slavyan — pravoslav sivilizatsiyasi
* Lotin Amerikasi sivilizatsiyasi
* Xitoy sivilizatsiyasi
* Afrika sivilizatsiyasi

### Inglehart
Ronald Inglehart siyosiy madaniyat siyosiy tizimlarni belgilashi mumkinligini taklif qiladi va protestantizm (yoki umuman olganda, Inglehart-Veltsel qadriyatlari xaritasida yuqori dunyoviy-ratsional qadriyatlar va oʻzini ifoda etish qadriyatlari yuqori boʻlgan jamiyatlar) va barqaror demokratlashtirish oʻrtasidagi bogʻliqlikni taʼkidlaydi.

## Milliy siyosiy madaniyatlar

### Rossiya
Rossiya ishonchi past jamiyat boʻlib, hatto cherkov va armiyaning eng ishonchli institutlari ham fuqarolarga nisbatan ishonchsizroq va fuqarolik jamiyatida ishtirok etishi past. Bu shuni anglatadiki, Rossiyada fuqarolik siyosiy madaniyati zaif. Bundan tashqari, Rossiyaning avtoritar anʼanalari, norozilik va plyuralizm kabi demokratik meʼyorlar kam qoʻllab-quvvatlanayotganini anglatadi. Rossiyada avtoritar hukmdorlar tarixi bor Ivan IV Grozniydan tortib Iosif Stalingacha boʻlgan, ular oprichninadan tortib Buyuk tozalashgacha boʻlgan barcha potensial siyosiy raqobatchilarni ommaviy repressiya qilish bilan shugʻullangan. Chor avtokratiyasi va sovet kommunizmining paydo boʻlgan siyosiy tizimlarida mustaqil institutlar uchun joy yoʻq edi.

### Qoʻshma Shtatlar
Qoʻshma Shtatlarning siyosiy madaniyatiga uning dastlabki immigrantlari kelib chiqishi katta taʼsir koʻrsatdi, chunki u koʻchmanchi jamiyatdir . Samuel P. Xantington Amerika siyosatini oʻsha davrdagi ingliz siyosiy madaniyatining umumiy qonun, kuchli sudlar, mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish, institutlar boʻylab markazlashtirilmagan suverenitet va xalq militsiyalariga tayanish kabi elementlariga ega " Tyudor " xarakteriga ega ekanligini aniqladi. Dastlabki koʻchmanchilar tomonidan olib kelingan doimiy armiya . Siyosiy madaniyatning yana bir manbai Buyuk Britaniyaning zoʻravon mintaqasidan kelgan va oʻzlari bilan kuchli individuallik tuygʻusini va qurol olib yurish huquqini qoʻllab-quvvatlagan shotland-irland amerikaliklarining kelishi edi. Bu koʻchmanchilar Jekson demokratiyasini qoʻllab-quvvatladilar, bu oʻz davrining oʻrnatilgan elitaga qarshi inqilob boʻlgan va uning qoldiqlarini hali ham zamonaviy Amerika populizmida koʻrish mumkin.

### Xitoy
Xitoyning siyosiy madaniyati siyosiy ijtimoiylashuv bilan chambarchas bogʻliq, chunki bolalar Xitoy Kommunistik partiyasining kollektivistik istiqboliga singdirilgan. Ushbu singdirish Xitoy madaniyatida, ayniqsa madaniy inqilob davrida dunyoviylikning kechikib oʻsishini tushuntirish uchun nazariylashtirilgan. Xitoy siyosiy madaniyati hukumat va shaxslar oʻrtasidagi munosabatlarni iyerarxiya sifatida qabul qiladi. Shu sababli, siyosat va tartibga solish oʻzgarishi paytida shaxslar tomonidan juda kam teskari boʻladi. Siyosiy madaniyat qarama-qarshilikka qarshi tendensiyani ham koʻrsatadi, bu esa ijtimoiy nizolarning miqdori va chastotasini kamaytiradi. Bu fazilatlarning ikkalasi ham konfutsiylik davrida singdirilgan anʼanaviy xitoy qadriyatlaridan kelib chiqadi. 1948-yilda Xitoy Kommunistik partiyasi hokimiyatni qoʻlga kiritganida, Mao Zedong bu xususiyatlarni madaniyatdan olib tashlashga urinib koʻrdi, buning oʻrniga inqilobiy qadriyatlar va ustuvorliklarni tanladi.

### Hindiston
Hindistonning Britaniya imperiyasi tomonidan mustamlaka qilinishi tufayli zamonaviy siyosiy madaniyatga ilgari mavjud boʻlmagan gʻarb gʻoyalari taʼsir koʻrsatdi. Bu taʼsirlar demokratiya va parlament tizimlarini oʻz ichiga oladi, ular ilgari jamiyatni diktatsiya qilgan kasta tizimiga mafkuraviy jihatdan qarama-qarshi boʻlgan ikkita institut paydo boʻldi. Hindistonning koʻp madaniyatli demografiyasi tufayli siyosiy madaniyat guruh va mintaqaga qarab farq qiladi. Hindistonning muvaffaqiyatli demokratiklashuvi hokimiyatni milliy jozibadorlikka eʼtibor qaratgan urbanizatsiyalashgan va yaxshi maʼlumotli sinfga, shuningdek, anʼanaviy, qishloq va quyi sinf siyosiy aktyorlariga berilishiga olib keldi. Zamonaviy davrda Hindistonning sinfiy tuzumi parchalana boshladi va quyi tabaqa vakillari endi yuqori siyosiy va iqtisodiy lavozimlarga kirishmoqda. Bu, ayniqsa, tarixan bunday faoliyatdan chetda qolgan quyi sinf ayollari uchun toʻgʻri keladi.

## Manbalar