Iroda Erkinligi

**Iroda erkinligi** (ingl. *Free will*) — shaxsning turli xil muqobil imkoniyatlar orasidan ongli ravishda tanlov qilish va o‘z harakatlarini tashqi to‘siqlarsiz yoki ichki majburlovsiz mustaqil belgilash qobiliyatidir. Ushbu tushuncha falsafa, etika, huquq va fanda markaziy o‘rinlardan birini egallaydi.

## Falsafada
Falsafada iroda erkinligi masalasi asosan determinizm (sababiyat) tushunchasi bilan bog‘liq holda o‘rganiladi.

### Determinizm
Determinizm — koinotdagi barcha hodisalar, shu jumladan inson xatti-harakatlari ham oldindan mavjud sabablar tomonidan belgilab qo‘yilganligini ta’kidlovchi ta’limotdir. Bu g‘oya kamida 2500 yillik tarixga ega bo‘lib, olamni o‘ziga xos murakkab mexanizmga (mashinaga) qiyoslaydi


### Qat'iy determinizm va Inkompatibilizm
Qat'iy determinizmga ko‘ra, o‘tmishdagi hodisalar kelajakdagi barcha voqealarni to‘liq belgilaydi. Bu qarash "koinot xuddi soat mexanizmiga o‘xshaydi" degan g‘oyaga asoslanadi. Fransuz matematigi va astronomi Pyer-Simon Laplas 1814-yilda mashhur fikriy tajribani taklif qilgan (keyinchalik "Laplas demoni" deb nomlangan): agar biror intellekt koinotdagi barcha atomlarning holatini bilsa, u kelajakni mutlaq aniqlik bilan bashorat qila oladi.

Agar qat'iy determinizm haqiqat deb qabul qilinsa, insonning iroda erkinligiga ega bo‘lishi mantiqan imkonsiz bo‘lib qoladi. Ushbu qarash falsafada **inkompatibilizm** (mos kelmaslik) deb ataladi. Inkompatibilistlar determinizm va iroda erkinligi bir vaqtning o‘zida mavjud bo‘la olmasligini ta’kidlaydilar.

### Yumshoq determinizm (Kompatibilizm)
Ko‘plab faylasuflar qat'iy determinizm xulosalariga qo‘shilmaydilar. **Yumshoq determinizm** yoki **kompatibilizm** (moslik nazariyasi) tarafdorlari sababiyat qonunlarini inkor etmagan holda, iroda erkinligi mavjudligini himoya qiladilar.

* **Devid Yum** (David Hume) fikricha, iroda erkinligi — bu bir xil sharoitda mutlaqo boshqacha qaror qabul qilish emas, balki shaxsning o‘z xohish-istaklariga ko‘ra to‘siqlarsiz harakat qilish qobiliyatidir.
* Stoik faylasuf **Xrisipp** (Chrysippus) bu holatni aravaga bog‘langan it misolida tushuntiradi: it aravaning ortidan o‘z ixtiyori bilan yugurishi yoki sudrab ketilishi mumkin, lekin baribir harakat yo‘nalishi belgilangan bo‘ladi.

### Uilyam Jeyms qarashlari
Amerikalik faylasuf va psixolog Uilyam Jeyms 1884-yilda "Determinizm dilemmasi" (*The Dilemma of Determinism*) asarida "yumshoq determinizm" atamasini qo‘llagan. Jeyms voqealarni "sababiy aniqlanganlar" va "tasodifiylar"ga ajratish orqali determinizmning inson axloqiy tanloviga ta'sirini tahlil qilgan.

Uilyam Jeyms o‘zining "The Will to Believe" asarida shunday yozadi:*"Ishonchim komilki, matematika va fizika fanlarining barcha ulkan yutuqlari — evolyutsiya ta'limotlari, qonunlarning bir xilligi va boshqalar — dunyoni shunchaki tajribamizdagi xom tartibsizlikdan ko‘ra, ongimizda yanada oqilona shaklga keltirishga bo‘lgan yengilmas istagimizdan kelib chiqadi... Masalan, sababiyat tamoyili — bu shunchaki postulatdir..."* 

## Huquqda
Zamonaviy huquq tizimlari prezumpsiyaga ko‘ra insonni iroda erkinligiga ega subyekt deb hisoblaydi. Sud jarayonlarining asosi shaxsning o‘z harakatlari uchun javobgarligini aniqlashga qaratilgan. Jinoyat huquqida **qasd** (*mens rea*) tushunchasi muhim ahamiyatga ega:

# Shaxs haqiqatan ham ushbu harakatni sodir etganmi?
# U buni ongli ravishda, o‘z qarori bilan amalga oshirganmi?

Sudlar metafizik darajadagi "iroda erkinligi mavjudmi?" degan savolni muhokama qilmaydi, balki shaxsning aqliy raso ekanligi va o‘z harakatlarini boshqara olish qobiliyatiga tayanadi.

## Fanda (Fizika)
Tarixiy jihatdan, Demokrit kabi qadimgi mutafakkirlar koinotni to‘liq deterministik (atomlar harakati bilan belgilanuvchi) tizim deb hisoblashgan. Klassik fizikada ham yetarli ma'lumotga ega bo‘lish kelajakni bashorat qilish imkonini beradi, degan qarash hukmron edi.

Biroq, zamonaviy fan, xususan, kvant fizikasi bu qarashni o‘zgartirdi. Hozirgi ilmiy nazariyalar koinotni qat'iy deterministik emas, balki **stoxastik** (ehtimollikka asoslangan) jarayonlar va qonuniyatlarning aralashmasi sifatida tavsiflaydi. Bu esa mikrodunyoda tasodifiylik mavjudligini va kelajakni mutlaq aniqlik bilan oldindan aytib bo‘lmasligini ko‘rsatadi.