Eronda hijob

1979-yilgi Eron inqilobidan soʻng, yangi Islom Respublikasi rahbari Ruhulloh Xumayniy farmoni bilan hijob barcha eronlik ayollar uchun majburiy kiyimga aylandi. Hijob musulmon ayollar uchun taqvodorlik, qadr-qimmat va shaxsiy identifikatsiya belgisi sifatida qaralgan.

Safaviylar sulolasi davrida Eron markazlashtirildi va shialik rasmiy din sifatida eʼlon qilindi, bu esa ayollar orasida hijob kiyishning keng tarqalishiga sabab boʻldi. Qojarlar davrida ham ayollar hijob kiyishni davom ettirdilar, bu davrda Yevropa modasi va matolaridan taʼsirlanish kuchaydi. Shu bilan birga, choʻrilar jamoat joylarida yuzlarini ochiq tutgan, ammo ularga hurmatli ayollar sifatida qaralmagan.

Pahlaviylar davri (1925–1979) Erondagi ayollar kiyimi va hijobda sezilarli oʻzgarishlar bilan ajralib turdi, bu esa gʻarblashtirish, modernizatsiya va siyosiy islohotlarning taʼsirini aks ettiradi. Rizo Shoh hukmronligi (1925–1941) davrida mamlakatni dunyoviylashtirish va modernizatsiyalash harakatlari doirasida ayollar majburiy hijobsizlantirildi. Bu jarayon „“ deb nomlangan va unga qarshilik koʻrsatgan ayollar tazyiq, zoʻravonlik va qamoqqa duch kelishgan.

Muhammad Rizo Pahlaviy davrida (1941–1979) ayollarning kiyinish tanlovi nisbatan erkin boʻlib, ayniqsa shahar elitasi orasida gʻarbona uslub va matolar ragʻbatlantirilgan. Ayollar koʻpincha ipak, baxmal yoki zarboʻfdan tikilgan koʻylaklar, yubkalar, shim va paltolar kiyishgan. Shuningdek, ular hijobni shaxsiy, diniy yoki siyosiy afzalliklariga qarab turli shakllarda – roʻmol, shapka yoki pardalar koʻrinishida taqishgan.

1979-yilgi inqilobdan soʻng hijob yangi hukumat tomonidan majburiy kiyinish talabi sifatida qayta joriy qilindi. Bu cheklovlar ayollar huquqlarini talab qilgan faollar va fuqarolarning namoyishlariga sabab boʻldi. Hukumat namoyishlarni zoʻravonlik bilan bostirdi, xususan  (2022–2023) vaqtida. 2024-yil sentyabrda, Aminiyning vafotidan ikki yil oʻtgach, Eron prezidenti Masʼud Pizishkiyon axloq politsiyasi endi ayollarni hijob kiyishi boʻyicha „bezovta qilmasligini“ eʼlon qildi.

Aksariyat eronlik ayollar roʻmol, shayla yoki chadra kiyishadi. Siston va Balujiston ustonida yashovchi sunniylar va balujlar odatda oilaviy taqvodorlik va kamtarlik belgisi sifatida qora niqob taqishadi. Keshm orolida esa eng keng tarqalgan bosh kiyim turi burqa niqobidir.

## Tarixi
Musulmonlar Umar davrida (milodiy 637-yil) Eronni fath etdilar va eronliklar asta-sekin Islomni qabul qilib, hijob kabi musulmon urf-odatlarini oʻzlashtirib bordilar. Istilolardan oldin eronliklar turli xil kiyimlar kiyishar, hatto hijobga oʻxshash roʻmol ham oʻrashar edi. Oʻrta asrlarda Markaziy Osiyodan kelgan turkiy koʻchmanchi qabilalarning ayollari esa roʻmol oʻramasdi.

### Safaviylar davri
 asrda  (1501-yildan 1736-yilgacha) va markazlashtirish jarayonining bir qismi sifatida, hijob butun Eron imperiyasi boʻylab shaharlardagi koʻplab dindor ayollar uchun standart bosh kiyimi sifatida belgilandi. Bundan faqat qishloqlar va qashqaylar kabi koʻchmanchi qabilalardagina istisno boʻlgan. Butun yuzni yopish eronliklar orasida kamdan-kam uchrar va asosan  hamda  ga xos edi.

Biroq, Safaviylar davlatida hijob bir xil va yagona shaklda boʻlmagan. Turli etnik va diniy guruhlardan boʻlgan ayollar oʻzlarining mintaqaviy va madaniy oʻziga xosliklarini aks ettiruvchi turli xil uslub va rangdagi paranji hamda roʻmollarni oʻrashgan.. Ba’zi ayollar esa Yevropa modasi ta’sirida shlyapa, salla va qalpoqlarni ham taqishgan.

Safaviylar saroyi kiyim-kechak jihatidan ham xilma-xil va hashamatli joy boʻlgan. Saroyning ayollari shoyi, baxmal, kimxob va moʻynadan tikilgan, oltin va kumush bilan naqshlangan, javohir va marvaridlar bilan bezatilgan dabdabali va hashamatli liboslar kiyishgan. Ular, shuningdek, mandil (salla materiali), qalānsūwas (konussimon qalpoq) va toj kabi turli xil bosh kiyimlarini ham kiyishgan.

### Qojarlar davri

Qojarlar sulolasi davrida hijob Eronlik ayollar orasida keng tarqalgan urfdagi kiyim boʻlgan va u sulolaning madaniy, diniy va siyosiy oʻziga xosligini aks ettirgan. Hijob Safaviylar sulolasi tomonidan joriy etilgan va Qojarlar tomonidan davom ettirilgan boʻlib, ayollar uchun islomiy kiyinish qoidalari asosida majburiy edi.

Hijob koʻpincha rang-barang va naqshli matolardan tayyorlangan, ba’zan marvarid, pat yoki gullar bilan bezatilgan. Keyingi davrlarda ayollarning kiyimlari murakkablashib, Yevropa uslublari va matolarining ta’siri sezilgan. Ayollar ipak, baxmal yoki kimxobdan tikilgan, bel qismi tor va keng yubkali uzun koʻylaklar kiyishgan. Ularning koʻylaklari ustidan kurtkalar, nimchalar va shollar tashlanib, kiyimlar kashta, toʻr, lentalar va zargarlik buyumlari bilan bezatilgan.

da kanizaklar (haram ichidagi jinsiy ajratishdan tashqarida) yolgʻiz yurishlari mumkin boʻlgan, bu ularni hur ayollardan ajratib turardi.

Qojarlar sulolasi koʻplab ichki va tashqi qiyinchiliklarni (masalan, ,  va ) boshdan kechirdi. Bu voqealar eronlik ayollarning hayoti va ijtimoiy rollariga ta’sir qilgan. Ular turli ijtimoiy va siyosiy harakatlarda, jumladan ayollar uygʻonishi, ayollar uyushmalari va ayollar parlamentida faol ishtirok etgan.

Ba’zi ayollar, masalan, ,  va  huquq va ta’limni rivojlantirish uchun faol kurashgan.

 asr oxirida iqtisodiy inqiroz paytida shaharlik eng kambagʻal, dindor ayollar roʻmol sotib olishga qodir boʻlmagan. Shu sababli, koʻpchilik ayollar uyda yashirinib, himoyalangan yoki chadra kiyishga majbur boʻlgan.

### Pahlaviylar davri
1920-yillarda, jamiyatda yuzni toʻsish borasidagi ijtimoiy bosimlarga qaramasdan, ayrim eronlik ayollar niqobsiz koʻrina boshladilar. 1924-yilda qoʻshiqchi  Tehrondagi „Grand“ mehmonxonasi va Qirollik saroyi teatrida erkak-ayol aralash davrada niqobsiz chiqish qilib, jinslar segregatsiyasi va ayollarning yopiq saqlash anʼanasini buzdi. 1925-yil dekabrda hokimiyat tepasiga harbiy zobit Rizoshoh keldi; u „gʻarblashgan, uy tashqarisida faol ayollar“ni qoʻllab-quvvatladi va ulamolarning taʼsiriga qarshi chiqdi. Eronlik ayollar huquqlari himoyachilari niqobni olib tashlash harakatini qoʻllab-quvvatladilar. Feminist  1928-yilda Eronda jamoat joylarida niqobsiz koʻringan birinchi ayol deb hisoblanadi. Niqobsiz koʻrinish yoki hatto uni ommaviy muhokamada maʼqullash juda bahsli masala edi; niqobni olib tashlash tarafdori boʻlgan ayollar huquqlari himoyachilarini baʼzan politsiya himoya qilishga majbur boʻlgan. Shoh 1926-yilda roʻmol yoki shlyapa bilan sochini yopib, ochiq yuzda koʻringan ayrimlarga maxsus politsiya himoyasini taʼminladi.

1928-yilda Afgʻoniston malikasi Surayyo Tarziy Eronga rasmiy tashrifi chogʻida shoh bilan birga yuzini ochiq holda ommaga koʻrindi. Ulamolar eʼtiroz bildirib, shohdan chet ellik malikaga yuzini yopishni aytishni soʻrashdi, ammo shoh bu talabni rad etdi. Uning bu qarori shohning Eronda niqobni bekor qilishni rejalashtirayotgani haqidagi mish-mishlarga sabab boʻldi. Xuddi shu 1928-yilda shohning rafiqasi, malika (Toj ul-Muluk) Qumdagi ziyorati chogʻida Fotima Maʼsuma ziyoratgohiga yuzini ochiq va toʻliq oʻralmagan roʻmol bilan tashrif buyurdi. Buning uchun uni bir ulamo qattiq tanqid qildi. Bunga javoban, Rizoshoh ertasi kuni malikani tanqid qilgan ulamoni omma oldida kaltakladi.

Mamlakatni zamonaviylashtirish siyosatining bir qismi sifatida va Turkiyada Mustafa Kemal Atatürkga ergashib, shoh ayollarning jamiyatdagi ishtirokini ragʻbatlantirdi. Ayollarning hijoblanishi masalasi ayollar ozodligi yoʻlida katta ramziy ahamiyatga ega boʻlishiga qaramay, shoh tartibsizliklarning oldini olish maqsadida islohotni asta-sekinlik bilan joriy etdi.

1933-yilda ayol oʻqituvchilar, 1935-yilda esa maktab oʻquvchilari va talaba qizlar hijobsiz yurishga undaldi. Bu islohot nafaqat ayol oʻqituvchilar va talabalarga hijobsiz yurishga imkon berdi, balki ayol talabalarning erkaklar bilan birga taʼlim olishiga ham sharoit yaratdi. Ushbu islohotlar ketma-ketligi shia ulamolari tomonidan qarshilikka uchrab, tanqid qilindi.

1935-yilda hukumat qoʻllab-quvvatlashi bilan  (Xonimlar jamiyati) ayollar qoʻmitasi tashkil etildi. Qoʻmitaning ayollar huquqlari faollari hijobdan voz kechish uchun targʻibot ishlarini olib borishdi.

#### Kashf-e Hijob

1936-yil 8-yanvarda Rizoshoh Pahlaviy barcha hijoblarni taqiqlovchi Kashf-e Hijob (; ) nomi bilan mashhur boʻlgan farmonni chiqardi. Hijobni yechishning rasmiy eʼloni 1936-yil 8-yanvarda boʻlib oʻtdi va bu tadbirda qirolicha hamda uning qizlariga muhim rol berildi. Oʻsha kuni Rizoshoh qirolicha va ularning ikki qizi bilan birga zamonaviy kiyimlarda, hijobsiz holda Tehron oʻqituvchilar kollejining bitiruv marosimida ishtirok etdi. Qirolicha diplomlarni topshirdi, shoh esa eronlik ayollarning tarixiy chetlatilganligi haqida soʻzlab, bitiruvchi qizlarga kelajak endi ularning qoʻlida ekanligini aytdi. Bu Eron qirolichasining jamoatchilik oldida birinchi marta koʻrinish berishi edi. Shundan soʻng, shoh oʻzining hijobsiz turmush oʻrtogʻi va qizlarining suratlarini eʼlon qildi va hijobni yechish siyosati butun Eron boʻylab majburiy joriy etildi. Ushbu farmonni amalga oshirish uchun politsiyaga jamoat joylarida hijob kiygan har qanday ayolning hijobini kuch bilan yechish buyurildi. Natijada, koʻplab taqvodor, anʼanaparast ayollar ziddiyatlardan qochish uchun uylaridan chiqmaslikni afzal koʻrdilar, hatto baʼzi bir konservativ ayollar farmon tufayli hijoblarini yechishga majbur boʻlmaslik uchun oʻz jonlariga qasd qildilar.

Bu taqiq besh yil davomida, yaʼni 1941-yilda Rizoshoh Pahlaviy hokimiyatdan chetlatilgunga qadar amalda boʻldi. Eron ayollar harakati odatda hijobni yechish siyosatini qoʻllab-quvvatlagan va Eronning koʻplab yetakchi feministlari hamda ayollar huquqlari faollari Kashf-e Hijob foydasiga targʻibot olib borish uchun Kanun-e Banuvan tashkilotiga birlashganlar. Ular orasida Hajar Tarbiat, Khadijeh Afzal Vaziri, Sediqeh Dowlatabadi, Farruxru Parsa va Parvin Eʼtesomi kabi taniqli ayollar bor edi.

Diniy konservatorlar islohotga gʻazab bilan munosabat bildirdilar. Eronning hozirgi Oliy rahbari Ali Xomanaiyning taʼkidlashicha, bu siyosat musulmon jamiyatlarida ayollarning oʻzi „odob-axloqi“ tufayli yuzaga kelgan „iymonning ulkan kuchini yoʻq qilishga“ qaratilgan edi. Uning fikricha, hijob musulmon ayollarini Gʻarbdagi ayollar duch kelayotgan „yovuz zoʻravonlikdan“ himoya qilgan va xalqni jinsiy istak bilan band boʻlishdan asragan.

#### Muhammad Rizo Pahlaviy davri
Muhammad Rizo Pahlaviyning () davrida uning otasi Rizoshoh tomonidan joriy etilgan Kashf-e hijob siyosati yumshatildi. 1941-yildan boshlab roʻmol yoki chadra kiyish endi qonunbuzarlik hisoblanmas va ayollar oʻz xohishlariga koʻra kiyinishlari mumkin edi. Biroq, hijob va chadra jamiyatda koʻpincha qoloqlik yoki quyi tabaqaga mansublik belgisi sifatida qabul qilinib, chadra kiyish ijtimoiy zinapoyadan koʻtarilishda sezilarli toʻsiq boʻldi. Roʻmol oʻragan ayollar cheklangan maʼlumotga ega konservativ diniy oilalardan, roʻmolsiz ayollar esa koʻproq maʼlumotli hamda yuqori yoki oʻrta professional tabaqadan deb hisoblanar edi. Oʻqituvchilar va hamshiralar kabi oʻrta tabaqa ayollari ish joylarida ochiq holda faoliyat yuritishgan, ammo baʼzan uylariga yoki oilalariga qaytganlarida chadra kiyishga majbur boʻlishgan.

Roʻmol yoki chadra kiygan ayollarga nisbatan kamsitilgan munosabatda boʻlinar, baʼzi davlat muassasalari ularning kirishini cheklashga intilar, ayrim restoranlar esa bunday ayollarni qabul qilishdan bosh tortardi.

1970-yillarda chadra odatda guldor yoki oq, bej kabi ochroq ranglarda boʻlgan; qora rangli chadralar odatda motam marosimlari uchun ishlatilgan va faqat 1970-yillarning oʻrtalaridan boshlab kundalik kiyim sifatida qabul qilinishi ortgan. Shunga qaramay, Eron inqilobidan avvalgi davrda Qum shahridan tashqarida qora chadra kiyish siyosiy islomga sodiqlik belgisi sifatida baholangan va Eron jamiyatining ayrim qatlamlari tomonidan salbiy qabul qilingan.

Shu davrda  (Islom fidoyilari) kabi anʼanaparast guruhlar majburiy hijob joriy etishni va yuzini ochib yurgan ayollarni taqiqlashni talab qilishgan, ammo ularning saʼy-harakatlari natijasiz qolgan.

### Islom Respublikasi davri
#### Shoh va gʻarblashtirish siyosatiga qarshi harakat
1979-yilgi Islom inqilobi arafasida oʻqimishli oʻrta sinf ayollari orasida hijob kiyish siyosiy ramzga aylana boshladi. Bu holat Pahlaviylar sulolasining modernizatsiya siyosatiga va, shu orqali, Pahlaviy hukmronligiga qarshi muxolifatning ifodasi edi. Xuddi shu maqsadda, koʻplab oʻrta sinf ishchi ayollari hijobni qoʻllashga kirishdilar.

Hijob oʻrta sinf muxolifati doirasida keng tarqaldi va bir qator maʼnolarga ega boʻldi: u kambagʻallar manfaatini himoya qiluvchi inqilobiy ramz, ayollarga jinsiy obyekt sifatida munosabatda boʻlishga qarshi norozilik, doimiy hijob kiyuvchi anʼanaviy ayollar bilan birdamlik belgisi hamda xorijiy taʼsirni milliy ruhda rad etish ifodasi sifatida qabul qilindi.

Konservativ anʼanachilar hijobni *fazilat* belgisi deb bilishgan, hijobsiz ayollar esa buning aksi sifatida talqin etilgan. Bu kontekstda hijobsizlik orqaga ketish belgisi emas, balki Gʻarb madaniy mustamlakachiligi ramzi sifatida koʻrila boshladi. Gʻarb madaniyati, taʼlimi, sanʼati va isteʼmol mahsulotlariga boʻlgan moyillikni anglatuvchi „“ () tanqid qilingan. Bunday tendensiyaga moyil ayollar imperializm mahsulotlarining „oʻta isteʼmolchisi“, „buzuq Gʻarb madaniyati“ning tarqatuvchisi, „jamiyat axloqi“ haqidagi anʼanaviy tushunchani zaiflashtiruvchi va oʻz sharafini yoʻqotgan, haddan tashqari yasangan „burjua qoʻgʻirchoqlari“ sifatida qoralangan.

Hijob kiyish va jinsiy segregatsiyaga qaramay, minglab yopingan ayollar erkaklar bilan birgalikda diniy marosimlarda va Shoh rejimiga qarshi namoyishlarda faol ishtirok etishdi. Bu holat hijob ayollarni jinsiy tegajogʻlikdan himoya qilganini (chunki konservativ erkaklar ularni hurmatliroq deb bilishgan) va ularga jamoat sohalariga kirish imkonini berganini koʻrsatdi.

#### Islomiy respublika

## Manbalar