AQShda fuqarolar urushi

Amerika Qo‘shma Shtatlaridagi fuqarolar urushi (inglizcha: The American Civil War) (1861-yil 12-aprel — 1865-yil 26-may) — Ittifoq (“Shimol”) va Konfederatsiya (“Janub”) o‘rtasida bo‘lib o‘tgan ichki urush edi. Konfederatsiya tarkibiga AQShdan ajralib chiqqan shtatlar kirgan. Urushning asosiy sababi qullikning g‘arbiy hududlarga yoyilishiga ruxsat berish yoki uni to‘xtatish masalasi bo‘lgan. Qullikning kengayishi yangi qullik shtatlari sonini oshirishi mumkin edi, bunga qarshi chiqish esa ko‘pchilik fikricha qullikning asta-sekin yo‘qolishiga olib kelardi.

Qullik masalasi bo‘yicha o‘nlab yillar davom etgan siyosiy tortishuvlar 1860-yilgi prezidentlik saylovlarida Avraam Linkolnning g‘alabasidan keyin yanada keskinlashdi. U qullikning g‘arbga tarqalishiga qarshi edi. Janubdagi dastlabki yetti qullik shtati bunga javoban AQShdan chiqib ketdi va 1861-yil fevralida Konfederatsiyani tuzdi. Ular o‘z hududidagi federal qal’alar va boshqa davlat mulklarini egallab oldi. Prezident Jefferson Devis boshchiligidagi Konfederatsiya o‘sha paytda mavjud bo‘lgan 34 shtatdan 11 tasida yashagan AQSh aholisining qariyb uchdan bir qismini nazorat qilardi. To‘rt yil davom etgan shiddatli janglar asosan Janub hududida kechdi.

1861–1862-yillarda urushning g‘arbiy yo‘nalishida Ittifoq muhim va qaytarib bo‘lmaydigan muvaffaqiyatlarga erishdi, biroq sharqiy yo‘nalishda katta natijalarga erisha olmadi. 1863-yil 1-yanvarda Linkoln Ozodlik deklaratsiyasini e’lon qilib, qullikni bekor qilishni urushning rasmiy maqsadiga aylantirdi. Bu hujjat qo‘zg‘olon ko‘targan shtatlardagi barcha qullarni ozod deb e’lon qildi va mamlakatdagi 4 million qullikdagi insonning 3,5 millionidan ortig‘iga taalluqli edi.

G‘arbda 1862-yil yoziga kelib Ittifoq Konfederatsiyaning daryo flotini yo‘q qildi, uning g‘arbiy qo‘shinlarining katta qismini tor-mor etdi va Nyu-Orleanni egalladi. 1863-yilda Viksbergning qo‘lga olinishi Shimolga Missisipi daryosining butun oqimi ustidan nazorat o‘rnatish imkonini berdi va Konfederatsiya hududi o‘zaro aloqasiz ikki qismga bo‘linib qoldi. Shu yili Konfederatsiya generali Robert Li Shimolga bostirib kirdi, ammo Gettisberg jangidan so‘ng og‘ir yo‘qotishlar tufayli ortga chekinishga majbur bo‘ldi.

G‘arbdagi muvaffaqiyatlar natijasida 1864-yilda general Uliss Grant Ittifoqning barcha qo‘shinlariga bosh qo‘mondon etib tayinlandi. Konfederatsiya portlariga nisbatan tobora kuchayib borayotgan dengiz blokadasi o‘rnatildi va Shimol barcha yo‘nalishlardan hujum boshladi. 1864-yilda general Uilyam Sherman Atlantani egalladi va mashhur “dengizga yurish”ni amalga oshirdi. Urushning so‘nggi yirik janglari Konfederatsiya poytaxti Richmond darvozasi hisoblangan Pitersbergning o‘n oylik qamalida yuz berdi. Konfederatsiya qo‘shinlari Richmondni tark etdi va 1865-yil 9-aprelda Li Appomattoksda Grantga taslim bo‘ldi. Bu voqea amalda urushning yakunlanishiga olib keldi.

Shimoliy Virjiniya armiyasining taslim bo‘lishidan keyin boshqa konfederatsiya qo‘shinlari ham ketma-ket qurol tashladi. 14-aprelda, Li taslim bo‘lganidan atigi besh kun o‘tib, Linkoln suiqasd oqibatida halok bo‘ldi. Amaliy jihatdan urush 26-may kuni Trans-Missisipi departamentining taslim bo‘lishi bilan tugadi, biroq uning aniq yakun sanasi tarixda qat’iy belgilangan emas. Ayrim konfederatsiya bo‘linmalari 23-iyungacha taslim bo‘lishda davom etdi.

Urush oxiriga kelib Janub infratuzilmasining katta qismi, ayniqsa temiryo‘llar vayron bo‘lgan edi. Konfederatsiya tugatildi, qullik bekor qilindi va to‘rt millionga yaqin qora tanli qullar ozod etildi. Shundan so‘ng urushdan holdan toygan mamlakat Rekonstruksiya davriga qadam qo‘ydi — iqtisodiyotni tiklash, ajralib chiqqan shtatlarni yana AQSh tarkibiga qaytarish va ozod etilgan qullarga fuqarolik huquqlarini berish masalalari kun tartibiga chiqdi.

Amerika fuqarolar urushi AQSh tarixidagi eng ko‘p o‘rganilgan va tasvirlangan voqealardan biridir. U hanuzgacha madaniy va tarixiy bahslar mavzusi bo‘lib qolmoqda, masalan, “Konfederatsiyaning yo‘qotilgan ishi” haqidagi afsona. Bu urush sanoat vositalari keng qo‘llanilgan ilk mojarolardan biri bo‘ldi: temiryo‘llar, telegraf, paroxodlar, zirhli harbiy kemalar va ommaviy ishlab chiqarilgan qurollardan faol foydalanildi. Umuman olganda, urush natijasida 620 mingdan 750 minggacha askar halok bo‘lgan, tinch aholi orasidagi qurbonlar soni esa aniq emas. Shu sababli u Amerika tarixidagi eng qonli harbiy mojaro hisoblanadi.

## Sabablari
XIX asrning birinchi yarmida AQShda qullikka asoslangan agrar Janub va sanoatlashgan Shimol deyarli alohida iqtisodiy hududlar sifatida mavjud edi. O‘sha davrda Shimol va Janub o‘rtasidagi iqtisodiy tuzilma, ijtimoiy tartib, an’analar hamda siyosiy qadriyatlardagi farqlar “amerikalik sektsionalizm” deb ataladi.

Shimolda mashinasozlik, metallga ishlov berish va yengil sanoat korxonalari jamlangan edi. Bu hududda asosiy ishchi kuchini turli mamlakatlardan kelgan ko‘plab muhojirlar tashkil etardi. Ular fabrikalar, zavodlar va boshqa korxonalarda mehnat qilgan. Shimolda ishchi kuchi yetarli bo‘lib, demografik vaziyat nisbatan barqaror va turmush darajasi ham yuqori edi.

Janubdagi vaziyat esa ko‘p jihatdan boshqacha bo‘lgan. 1803-yilgi Luiziana xaridi va 1846–1848-yillardagi AQSh–Meksika urushi natijasida mamlakat g‘arbda ulkan hududlarni qo‘lga kiritdi. Bu yerlar keng va unumdor bo‘lib, ularda hali Ispaniya mustamlakachilari davridayoq qullik qonuniylashtirilgan edi. Bu hududlarga fermerlar va plantatorlar ko‘chib borib, katta yer maydonlariga ega bo‘ldi. AQSh janubidagi yerlar juda serhosil, iqlimi esa dehqonchilik uchun qulay bo‘lgani sababli Janub agrar hududga aylandi. Bu yerda tamaki, shakarqamish, paxta va guruch kabi ekinlar yetishtirilgan.

Biroq Janubda ishchi kuchi yetishmas edi. Yevropadan kelgan muhojirlarning aksariyati sanoatlashgan Shimolga yo‘l olar edi. Shu bois plantatsiyalarda ishlash uchun XVII asr boshlaridan boshlab ispanlar tomonidan Afrikadan, asosan G‘arbiy Afrikadan, qora tanli qullar olib kelingan. Ajralish (secessiya) arafasiga kelib Janubdagi oq tanli aholining qariyb to‘rtdan biri qullarga egalik qilgan.

Shimol Janubdan xomashyo, ayniqsa paxtaga muhtoj edi (chunki paxtadan o‘q-dori va portlovchi moddalar ishlab chiqarishda qo‘llanadigan nitrotsellyuloza olinardi), Janub esa Shimolning sanoat mahsulotlari va texnikasiga tayanardi. Shu sababli uzoq vaqt davomida bu ikki turli iqtisodiy hudud nisbatan tinch hamkorlikda yashab keldi. Biroq vaqt o‘tishi bilan ziddiyatlar kuchaya bordi. Eng keskin masalalar quyidagilar edi:

• Import qilinadigan tovarlarga solinadigan bojlar. Shimol o‘zining endigina rivojlanayotgan sanoatini himoya qilish uchun bojlarni oshirishga intilgan, Janub esa butun dunyo bilan boj to‘lovlarisiz savdo qilishni xohlagan.

• Mamlakatning kelajakdagi rivoji haqidagi qarashlar farqi. Ajralish tarafdori Robert Rhetning fikricha, shtat — fuqarolar sadoqat saqlashi kerak bo‘lgan yagona suveren davlatdir. Janubliklar nazarida erkinlik har bir shtatning o‘z hukumatiga va qonunlariga ega bo‘lgan mustaqilligini anglatardi. Shimoldagi markaziy hukumat esa shtatlar qonunlari va boshqaruvini o‘zining oliy hokimiyatiga bo‘ysundirishga intilgan.

• Qullikni yangi shtatlarga yoyish masalasi. AQSh yangi hududlarni qo‘shib olgani sari kelajakdagi shtatlar konstitutsiyasi bo‘yicha bahslar kuchaydi: ular erkin shtat bo‘ladimi yoki qullikni saqlaydimi? Linkoln hokimiyatga kelib, bundan buyon barcha yangi shtatlar qullikdan xoli bo‘lishini e’lon qilgach, Janub siyosiy jihatdan ozchilikka aylanib qolish va Kongressda Shimolga yutqazish xavfini ko‘ra boshladi.

• G‘arbdagi bo‘sh yerlarni AQSh fuqarolari tomonidan egallash siyosati. Janublik qullar egalari o‘z mulklarini g‘arbiy hududlar hisobiga kengaytirishni istagan, ammo bu yerlarga erkin fuqarolarning joylashuvi ularning rejalariga to‘sqinlik qilgan. Shu sababli Janub senatorlari ko‘p bor sharqdan kelgan ko‘chmanchilarga bepul yer berishni ko‘zda tutgan “Gomstedlar to‘g‘risidagi qonun” qabul qilinishini to‘sib qo‘ygan.

## Ittifoqning parchalanishi
Qullikka qarshi chiqqan siyosiy va jamoat tashkilotlari 1854-yilda Respublika partiyasini tuzdi. Ushbu partiya nomzodi Avraam Linkolnning 1860-yil 6-noyabrdagi prezidentlik saylovida g‘alaba qozonishi qullar egalari uchun xavf signali bo‘ldi va ajralish jarayonini — Ittifoq tarkibidan chiqishni boshlab berdi. Har bir shtatda konstitutsiyaviy kengashga vakillar saylanib, ular ajralish masalasi bo‘yicha ovoz berdi. Ovoz berish yakunida “Ajralish to‘g‘risidagi qaror” e’lon qilinar edi.

1860-yil 20-dekabrda Janubiy Karolina birinchi bo‘lib shunday qaror chiqardi, 24 dekabrda esa uning federal Ittifoqdan ajralishiga olib kelgan bevosita sabablar bayon etilgan deklaratsiya chop etildi. Ortidan quyidagi shtatlar ham ajraldi:

• Missisipi — 1861-yil 9-yanvar

• Florida — 1861-yil 10-yanvar

• Alabama — 1861-yil 11-yanvar

• Jorjiya — 1861-yil 19-yanvar

• Luiziana — 1861-yil 26-yanvar

Bunday harakatlarning huquqiy asosi sifatida AQSh Konstitutsiyasida alohida shtatlarning mamlakatdan chiqishini taqiqlovchi aniq band yo‘qligi ko‘rsatildi (garchi bunga ruxsat beruvchi norma ham mavjud emas edi). 1861-yil 4-fevralda Muvaqqat konfederativ kongress o‘z ishini boshladi va unda olti shtat yangi davlat — Amerika Konfederativ Shtatlari tuzilganini e’lon qildi. 11-mart kuni Kongress sessiyasida Konfederatsiya Konstitutsiyasi qabul qilinib, avvalgi Muvaqqat konstitutsiya o‘rnini egalladi.

Mazkur oltita shtat yangi konstitutsiyani tasdiqlab, Missisipidan sobiq senator Jefferson Devisni prezident etib sayladi. U 1861-yil 18-fevralda lavozimga kirishdi.

1 mart kuni Texas ham mustaqilligini e’lon qildi va ertasi kuniyoq Konfederatsiyaga qo‘shildi. Aprel–may oylarida Fort Samter uchun jang va Shimolda safarbarlik e’lon qilingach, Texas ortidan yana bir nechta shtatlar ajraldi:

• Virjiniya — mustaqillik 1861-yil 17-aprel, Konfederatsiyaga qo‘shilish 7-may

• Arkanzas — mustaqillik 1861-yil 6-may, qo‘shilish 18-may

• Tennessi — mustaqillik 1861-yil 7-may, qo‘shilish 2-iyul

• Shimoliy Karolina — mustaqillik 1861-yil 20-may, qo‘shilish 21-may

Dastlab Konfederatsiya poytaxti Alabama shtatidagi Montgomeri shahri deb e’lon qilindi, keyinchalik Virjiniya qo‘shilgach, poytaxt Richmondga ko‘chirildi. Ushbu shtatlar AQSh hududining qariyb 40 foizini egallagan va aholisi 9,1 million kishini tashkil etgan, shundan 3,6 milliondan ortig‘i afroamerikaliklar edi.

7-oktyabr kuni Konfederatsiya tarkibiga Hindular hududi ham qo‘shildi. Bu yer aholisi na Konfederatsiyaga, na AQSh hukumatiga alohida sadoqat his qilardi, chunki ko‘plab hindular avval qullik shtatlari tashkil topgan hududlardan majburan ko‘chirib yuborilgan edi. Ularning qaysi tomonni qo‘llashi masalasida qullikdan voz kechishni istamaganlari hal qiluvchi omil bo‘ldi va ular Konfederatsiya tomonida chiqdi. Hindular hududi tarkibida asosiy qabilalar soniga qarab beshta respublika mavjud edi: cheroki (qullar soni eng ko‘p bo‘lgan qabila), chokto, krik, chikaso va seminol. Konfederatsiya senati har bir shtatdan ikki vakildan hamda har bir hind respublikasidan bir nafar (ovoz berish huquqisiz) vakildan shakllantirilgan.

Virjiniyaning ayrim g‘arbiy okruglari esa ajralish qaroriga bo‘ysunishdan bosh tortdi, o‘z boshqaruv organlarini tuzdi va 1863-yil iyunida yangi shtat sifatida AQSh tarkibiga qabul qilindi. Ittifoq aholisi 23 milliondan ortiq bo‘lib, mamlakat sanoatining deyarli barchasi, temiryo‘llarning 70 foizi va bank omonatlarining 81 foizi uning hududida joylashgan edi.

Ajralib chiqqan Janub vakillari federal qonunchilik organlaridagi o‘rinlarini tark etganidan foydalanib, respublikachilar ilgari Janub deputatlari to‘sib kelgan bir qator qonun loyihalarini qabul qildirdi. Ular orasida Morrill boji, Morrill to‘g‘risidagi qonun, Gomstedlar to‘g‘risidagi qonun, Milliy banklar to‘g‘risidagi qonun va 1861-yilgi Daromadlar to‘g‘risidagi qonun bor edi.

## Chegara shtatlari uchun kurash
Virjiniya ajralib chiqqanidan keyin hali ikkilanib turgan bir nechta shtatlar qolgan edi va ularning taqdiri turlicha kechdi. Arkanzas 6 may kuni ajralish haqida qaror qabul qildi, Shimoliy Karolina 20 mayda, Tennessi esa 6 iyunda shu yo‘lni tanladi. Biroq Kentukki va Missurida jamoatchilik fikri keskin ikkiga bo‘linib ketdi. Kentukki o‘zini “neytral shtat” deb e’lon qildi, ya’ni amalda ajralishni rasman e’lon qilmasdan mustaqil holatga keldi va natijada ham Janub, ham Shimol bilan urush holatiga tushib qolishi mumkin edi. Bu esa amalda ro‘yobga chiqmagan g‘alati neytrallik edi.

Tennessida ham shunga o‘xshash vaziyat yuz berdi: shtat barcha tartiblarga amal qilgan holda ajralishni e’lon qildi, biroq qaror juda kichik ovoz farqi bilan qabul qilindi va aholining umumiy kayfiyatini to‘liq aks ettirmadi. Urush masalasida shtat ichida bo‘linish yuz berdi — g‘arbiy okruglar sharqiy hududlarga nisbatan dushmanona kayfiyatda edi. Missurida ham aholining fikri bo‘lindi, ammo bu bo‘linish aniq geografik chegaralar bo‘yicha emas edi. Shtat rasmiy ravishda ajralishni e’lon qilmadi, faqat Janubga xayrixohlik bildirdi, bu esa shtat ichida fuqarolar urushi boshlanishiga olib keldi. Natijada u urushda aniq bir tomonni tanlamadi. Delaver esa qullik mavjud bo‘lgan shtat sanalsa-da, geografik jihatdan har tomondan Ittifoq shtatlari bilan o‘ralgan edi, shu sababli uning ajralish imkoniyati deyarli yo‘q edi.

Virjiniyaning g‘arbiy okruglarida aholi ajralish qaroridan norozi bo‘lib, alohida shtat sifatida ajralib chiqish masalasini muhokama qila boshladi. Biroq bu jarayon sekin kechdi: aholi na Ittifoq parchalanishini, na Virjiniyaning bo‘linishini istardi. 13 may kuni Uiling shahrida yig‘ilgan konvent Virjiniyaning ajralishini tan olmadi, ammo yangi shtat tuzilishini ham e’lon qilishga jur’at etmadi. Vaziyat federal qo‘shinlar kiritilgunga qadar noaniq holda qolib ketdi.

Merilend shtatining pozitsiyasi alohida ahamiyatga ega edi. Chunki u hududi bilan Shimol poytaxti Vashingtonni o‘rab turar va agar Konfederatsiya tomoniga o‘tsa, poytaxtni Ittifoqdan uzib qo‘yishi mumkin edi. Gubernator Xiks dastlab shtat neytral bo‘lishini e’lon qilishni xohladi. Merilendda Virjiniyaga xayrixohlik kuchli bo‘lib, shtat hukumati federal qo‘shinlarning o‘z hududidan foydalanishiga qarshi chiqdi. 19 aprel kuni Baltimorda qo‘zg‘olonchilar Vashingtonga ketayotgan Massachusets militsiyasining 6-polkining yo‘liga hujum qildi. 19 dan 20 aprelga o‘tar kechasi Baltimordagi temiryo‘l ko‘priklari yoqib yuborildi, telegraf simlari uzildi va natijada nafaqat Baltimor, balki Vashington ham vaqtincha Ittifoqdan uzilib qoldi.

Biroq kayfiyat asta-sekin o‘zgara boshladi. Janubliklarning Baltimor–Ogayo temiryo‘liga qilgan hujumlari jamoatchilik fikrining Shimol foydasiga burilishiga sabab bo‘ldi. Aloqani tiklash uchun 21–22 aprel kunlari Annapolisga Shimol qo‘shinlarining ikki polki tushirildi. 25 aprelda 7-Nyu-York polki yangi yo‘l orqali birinchi bo‘lib Vashingtonga yetib bordi. 13 may kuni qo‘shimcha kuchlar kelgach, general Batler Baltimorga kirib, Federal-Hill qal’asini egalladi va qarshiliksiz shahar ustidan nazorat o‘rnatdi. Natijada ittifoqchilar pozitsiyasi mustahkamlandi va gubernator Xiks federal armiyada xizmat qilish uchun to‘rtta Merilend polkini tuzish haqida e’lon qildi. 1861 yil iyuniga kelib shtat jamoatchiligining asosiy qismi Shimol tarafini qo‘llab-quvvatlay boshladi. Jamiyat ichida bo‘linish mavjud bo‘lsa-da, u Missuridagidek keskin emas edi, shu bois urush yillarida shtatda vaziyat asosan barqaror bo‘lib qoldi.

Shimoliy shtatlarning o‘zida ham Janub tarafdorlari anchagina edi, ammo ular federal hokimiyat uchun jiddiy muammo tug‘dirmadi. 1864 yilgi saylovlar — unda amalda urushni davom ettirish yoki Janubni tan olish masalasi hal bo‘lgan — urush tarafdorlari juda kichik ustunlikka ega ekanini ko‘rsatdi (2 216 067 ovozga qarshi 1 808 795). Tarixchi Jorj Egglstonning ta’kidlashicha, Linkolnning mashhurligi, hukumatning ta’siri va ma’muriy resurslariga qaramay, urushni davom ettirish qarori atigi taxminan 10 foizlik ustunlik bilan qabul qilingan.

## Manbalar