Havo razvedkasi

**Havo razvedkasi** (**aviatsion razvedka**, **havo razvedkasi**) – havodan, samolyotlar yordamida olib boriladigan harbiy razvedka turlaridan biri hisoblanadi.

Havo razvedkasi razvedka aviatsiya boʻlinmalari, aviatsiya tuzilmalarining razvedka boʻlinmalari, jangovar topshiriqlarni bajaruvchi barcha ekipajlar shuningdek uchuvchisiz uchish apparatlari (UUAlar: samolyotlar, avtomatik sharlar va boshqalar) tomonidan amalga oshiriladi.

## Tarixi
Xitoyda qoʻllangan ilk uchish apparatlari **havodan razvedka** qilish uchun samolyot hisoblangan, keyinchalik 1850-yillarning oxiridan boshlab havo sharlari ishlatilgan. 20-asrning boshlarida samolyotlar havodan razvedka qilish uchun keng qoʻllanila boshlangan.

Rossiya imperiyasida samolyotlardan havo razvedkasining ilk tajribasi 1911-yilda Peterburg, Varshava va Kiyev harbiy okruglarining manevrlari paytida olingan. 1912-1913-yillarda 1-Bolqon urushida Bolgariya tomonida harakat qilgan kapitan Shetinin boshchiligidagi rus aviatsiya otryadi istehkomlar va dala inshootlarini suratga olish bilan havodan razvedka ishlarini amalga oshirishgan.

Mustaqil razvedka turi sifatida havo razvedkasi 1-jahon urushi davrida shakllanib borgan.

### Ulugʻ Vatan urushidagi SSSR Qurolli Kuchlari Harbiy-dengiz flotining razvedka aviatsiyasi
Havo razvedkasi SSSR Qurolli Kuchlari Harbiy -dengiz kuchlari va uning aviatsiyasi, shuningdek, qirgʻoqboʻyi hududlaridagi qoʻshinlar faoliyatini jangovar qoʻllab-quvvatlashning eng muhim yoʻnalishlaridan biri hisoblangan. Urushdan oldin razvedka aviatsiyasi alohida polk va eskadronlardan iborat boʻlgan 25 kishidan iborat boʻlgan. Harbiy-dengiz floti aviatsiyasining umumiy tarkibining foizi va miqdori qiruvchi samolyotlardan keyin ikkinchi oʻrinni band etib turgan

Razvedka aviatsiyasi asosan MBR-2 gidrosamolyotlaridan tashkil qilingan. Ulardan 54 tasi Shimoliy flotda (ShF), 151 tasi Qizil bayroqli Boltiq flotida (QBBF), 140 tasi Qora dengiz flotida (QDF) shu bilan bir qatorda ulardan 216 tasi Tinch okean flotida faoliyat yuritishgan.

Havo razvedkasining asosiy vazifasi quyidagilarni tashkil etgan:

* dengiz yoʻllarida, dengiz bazalari va portlarida, aerodromlarda, frontning qirgʻoqboʻyi qismlarida quruqlikdagi qoʻshinlar ob’ektlarida kemalar, kemalar va konvoylarni razvedka qilish;
* dengizda suv osti kemalarini, shuningdek bazalar va portlarga yaqinlashganda taʼsirlangan minalarni qidirish hamda ularni yoʻq qilish.

## Zamonaviy holati
Koʻpgina mamlakatlarning Qurolli kuchlarida havo razvedkasining asosiy vositalari boshqariladigan va uchuvchisiz razvedka samolyotlari hisoblanadi. Ular ancha masofada joylashgan razvedka nishonlariga tezda yetib borishlari, qisqa vaqt ichida katta hududlarni tekshirishlari, dushman haqida ishonchli razvedka maʼlumotlarini olishlari va ularni zudlik bilan qoʻmondonlikka (shu jumladan samolyotdan uzatish orqali) xabardor qilish imkoniyatiga ega. Jangovar harakatlarni eng toʻliq va oʻz vaqtida qoʻllab-quvvatlash uchun havo razvedkasi doimiy ravishda boshqa razvedka turlari bilan oʻzaro aloqada boʻlishi lozim hisoblanadi.

Havo razvedkasining asosiy usullari quyidagilardir:

* vizual kuzatish,
* havodan razvedka va
* elektron vositalar yordamida razvedka.

Elektron vositalar yordamida havo razvedkasi quyidagilarga boʻlinadi

* radio-,
* radiotexnik,
* radar,
* televizon.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Sovet harbiy ensiklopediyasi / ed. N. V. Ogarkov. – M.: Harbiy nashriyot, 1976;
* Temir yoʻllarni havo razvedkasi. – M., 1963-yil;
* *Lazarev B.* *A., Sizov A.* II. Havo razvedkasining fotografik vositalari. 1-qism. – Riga, 1973;
* *Makovskiy V. P.* Razvedka maʼlumotlarini qayta ishlash va uzatish tizimlari. 1-qism. – Riga, 1973; Sokolov A. N.
* *Novikov A., Yunusov T. Tushda* yerdagi nishonlarni vizual qidirish // Aviatsiya va kosmonavtika. – 1965. – No 12;
* Jang maydonidagi skaut // Aviatsiya va kosmonavtika. – 1965. – 9-son;
* Havo razvedkasi. – M.: SSSR NPO Harbiy nashriyoti, 1938-yil;
* Bagautdinov A. M., Bagautdinov R. A. Luftwaffe Boshqirdiston osmonida: Hujjatlar toʻplami. – Ufa: RIC BashGU, 2020. – 282 p. – ISBN 978-5-7477-5109-5.