Amaliy xatti-harakatlar tahlili

**Amaliy xulq-atvor tahlili** (**ABA**), shuningdek, xulq-atvor muhandisligi deb ham ataladi. ABA ijtimoiy ahamiyatga ega xatti-harakatni oʻzgartirish uchun respondent va operant konditsionerlik tamoyillariga asoslangan empirik yondashuvlarni qoʻllaydigan psixologik aralashuvdir. Bu xulq-atvor tahlilining amaliy shakli bo’lib, boshqa ikki shakl radikal bixeviorizm (yoki fan falsafasi) va xatti-harakatlarning eksperimental tahlilini (yoki asosiy eksperimental laboratoriya tadqiqotlari) o’z ichiga oladi.

*Amaliy xatti-harakat tahlili* nomi xatti-harakatni oʻzgartirish atamasi oʻrnini egalladi, chunki avvalgi yondashuv xatti-harakatlarning atrof-muhit bilan oʻzaro taʼsirini aniqlamasdan xatti-harakatni oʻzgartirishga harakat qilishni taklif qildi. Bundan farqli oʻlaroq, ABA, birinchi navbatda, maqsadli xatti-harakatlar va atrof-muhit oʻrtasidagi funksional munosabatlarni baholash orqali xatti-harakatni oʻzgartiradi. Bundan tashqari, yondashuv koʻpincha gʻayritabiiy xatti-harakatlar uchun ijtimoiy jihatdan maqbul alternativlarni ishlab chiqishga intiladi.

Garchi asosiy xizmat koʻrsatuvchi provayderlar autizm teripayalariga ixtisoslashgan boʻlsada, ABA bir qator boshqa sohalarda ham qoʻllangan. Maktab miqyosida ijobiy xulq-atvorni qoʻllab-quvvatlash, sinfda oʻqitish, autizm uchun tuzilgan va tabiiy erta xatti-harakatlar aralashuvi, bolalarni oziqlantirish terapiyasi, miya shikastlanishini reabilitatsiya qilish, demensiya, fitnes mashgʻulotlari, maslahatlar, giyohvand moddalarni isteʼmol qilish muammolari, fobiyalar, tiklar va tashkiliy xatti-harakatlarni boshqarish kabilar shu jumladandir.

ABA munozarali, ayniqsa autizm huquqlari harakati aʼzolari uchun bir qator sabablarga koʻra. ABA qabul qilish oʻrniga normallikni taʼkidlaydi, degan fikr bor. Shuningdek, ABA va uning oʻtmishdoshlarining baʼzi versiyalarida elektr toki urishi kabi vositalardan foydalanish tarixi mavjud. ABA nisbatan zaif dalillar bazasi tufayli ham bahsli mavzudir.

## Taʼrif
ABA — bu xatti-harakatlarda kuzatiladigan oʻzgarishlarni keltirib chiqaradigan protseduralarni ishlab chiqishga bagʻishlangan amaliy fan. U asosiy eksperimental laboratoriya tadqiqotlariga qaratilgan xulq-atvorning eksperimental tahlilidan ajralib turishi kerak, lekin u shunday tadqiqotlar tomonidan ishlab chiqilgan prinsiplardan, xususan, operant konditsionerlik va klassik konditsionerlikdan foydalanadi. Xulq-atvor tahlili radikal bixeviorizm nuqtai nazarini qabul qiladi, fikrlar, his-tuygʻular va boshqa yashirin faoliyatni ochiq javoblar bilan bir xil qoidalarga boʻysunadigan xatti-harakatlar sifatida koʻrib chiqadi. ABA xulq-atvorni oʻzgartirishning kontseptual asosi xulq-atvorni oʻzgartirish tartib-qoidalarini ochiq-oydin xulq-atvor bilan cheklaydigan uslubiy bixeviorizmdan uzoqlashishni anglatadi.

Xulq-atvor tahlilchilari, shuningdek, xulq-atvor haqidagi fan *ijtimoiy* fandan farqli ravishda *tabiiy* fan boʻlishi kerakligini taʼkidlaydilar. Shunday qilib, xulq-atvor tahlilchilari „gipotetik konstruksiyalar“ga murojaat qilmasdan, xulq-atvorning atrof-muhit bilan kuzatilishi mumkin boʻlgan aloqasiga, shu jumladan, oldingi holato va oqibatlariga eʼtibor qaratadilar.

## Tarix

ABAning tarixi Teodoro Ayllon va Jack Michaellning „Psixiatriya hamshirasi xulq-atvor muhandisi sifatida“ (1959) tadqiqotiga borib taqaladi. Tadqiqot “''Journal of the Experimental Analysis of Behavior”'' *("Xulq-atvorning eksperimental tahlili") jurnalida*  nashr etilgan. Ayllon va Michaell psixiatriya shifoxonasi xodimlariga shizofreniya va aqliy zaiflik bilan ogʻrigan bemorlar uchun operativ konditsionerlik tamoyillariga asoslangan token iqtisodidan qanday foydalanishni oʻrgatishdi, bu Kansas universiteti tadqiqotchilariga *[[Journal of Applied Behavior Analysis]] (1968)* faoliyatini boshlashda turtki bo’ldi.

Donald Baer, Sidney W. Bijou, Bill Hopkins, Jay Birnbrauer, Todd Risley va Montrose Wolf kabi Vashington universiteti tadqiqotchilari guruhi bolalarning xatti-harakatlarini boshqarish va voyaga yetmaganlar hibsxonalarida oʻsmirlar va korxonalarda toʻgʻri tuzilma va boshqaruvni talab qiladigan xodimlarni tayyorlash uchun xatti-harakatlarni tahlil qilish tamoyillarini qoʻllashdi. 1968-yilda Baer, Bijou, Risley, Birnbrauer, Wolf va James Sherman Kansas universitetining Inson taraqqiyoti va oila hayoti boʻlimiga qoʻshilishdi va u yerda *Amaliy xatti-harakatlar tahlili jurnaliga* asos solishdi.

Vashington universitetining taniqli aspirantlari orasida Robert Wahler, James Sherman va Ivar Lovaas bor. Lovaas Kaliforniya universitetida, Los-Anjelesda dars berayotganda UCLA Young Autism loyihasini yaratdi. 1965-yilda Lovaas muammoli xulq-atvorni qoʻllab-quvvatlovchi oldingi holatlar va oqibatlarning kashshof tadqiqotini tavsiflovchi bir qator maqolalarni nashr etdi. U Charles Ferster tomonidan nonverbal bo’lgan bolalarga gapirishni oʻrgatish uchun dastlab qoʻllangan xatosiz oʻrganish usullariga tayandi. Lovaas, shuningdek, ijtimoiy (ikkilamchi) kuchaytirgichlardan qanday foydalanishni, bolalarni taqlid qilishga oʻrgatish va tajovuzkorlik hamda hayot uchun xavfli bo’lgan oʻz-oʻzini shikastlashni kamaytirish uchun qanday aralashuvlar (shu jumladan, elektr toki) ishlatilishi mumkinligini tasvirlab berdi.

1987-yilda Lovaas „Kichik yoshdagi autizm spektrida bo’lgan bolalarda xulq-atvorni korreksiyalash, normal taʼlim va intellektual faoliyat“ tadqiqotini nashr etdi. Ushbu tadqiqotdagi eksperimental guruh uzluksiz diskret sinov mashgʻulotlari (DTT) yordamida 1: 1 oʻqitish sharoitida haftasiga oʻrtacha 40 soatni qamrab oldi. Terapiya uyda ota-onalar ishtirokida amalga oshiriladi, shuningdek, oʻquv dasturi koʻz bilan aloqa qilish, nozik va qoʻpol motorli taqlid va tilni oʻrgatish uchun juda individualdir. Oʻrganishni ragʻbatlantirish va istalmagan xatti-harakatlarni kamaytirish uchun qoʻzgʻatuvchi va mustahkamlovchi usullardan foydalanilgan. 1960-yillarda terapiyaning dastlabki rivojlanishi zarbalarni qoʻllash va ovqatdan voz kechishni oʻz ichiga olgan. Bolalar ushbu tadqiqotga jalb qilingan vaqtga kelib, tajovuzkor harakatlardan voz kechishdi. Baland ovozda „yoʻq“ deyish yoki songa shapaloq urish tajovuzkor va oʻzini-oʻzi zararlantiruvchi xatti-harakatlarni kamaytirish uchun oxirgi chora sifatida ishlatilgan. Ushbu tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, eksperimental guruhning 47 foizi (19-sentyabr) autizm tashxisini chetlab o’tdi va ular odatdagi oʻsmir tengdoshlaridan farq qilmaydigan holatga keldi. Ya’ni endi ular yordamsiz taʼlim olish va doʻstlar orttirish kabi imkoniyatlarga ega bo’ldilar. Ushbu yutuqlar 1993-yilda „Autizm tashxisli bolalar uchun uzoq muddatli natijalar, erta intensiv xulq-atvor terapiyasi“ tadqiqotida qayd etilganidek saqlanib qoldi. Lovaasning ishi 1999-yilda AQSh Bosh jarrohi tomonidan tan olindi va uning tadqiqotlari universitet va xususiy muassasalarda takrorlandi. „Lovaas usuli“ erta intensiv xatti-harakatlar aralashuvi (EIBI) sifatida tanildi.

Yillar davomida „xulq-atvor tahlili“ asta-sekin „xulq-atvorni o‘zgartirish“ning o’rnini egalladi; yaʼni, oddiygina muammoli xatti-harakatni oʻzgartirishga urinishdan tashqari, xulq-atvor tahlilchilari ushbu xatti-harakatning funksiyasini, qanday mustahkamlash tarixini (yaʼni, eʼtiborni izlash, qochish, hissiy stimulyatsiya va boshqalar) targʻib qilish va saqlab qolish, uni muvaffaqiyatli xulq-atvor bilan qanday almashtirish mumkinligini tushunishga harakat qilishdi. Ushbu tahlil xulq-atvor funksiyasini sinchkovlik bilan dastlabki baholashga va xatti-harakatlarning oʻzgarishiga olib keladigan usullarni sinab koʻrishga asoslanadi.

ABA autizm bilan uzviy bogʻliq boʻlib tuyilsa-da, u boshqa koʻplab vaziyatlarda ham qoʻllanadi. JABAdagi soʻnggi tadqiqotlarning diqqatga sazovor sohalari autizm, odatdagidek rivojlanayotgan talabalar bilan sinfda oʻqitish, bolalarda ovqatlanish terapiyasi va giyohvand moddalarni isteʼmol qilish kasalliklari kabilarni oʻz ichiga oladi. ABA ning boshqa ilovalari hayvonlarning amaliy xulq-atvori, isteʼmolchilarning xatti-harakatlarini tahlil qilish, xulq-atvor tibbiyoti, xulq-atvor nevrologiyasi, klinik xatti-harakatlar tahlili, xatti-harakatlarning sud-tibbiy tahlili, ish xavfsizligi va samaradorligini oshirish, maktab miqyosida ijobiy xatti-harakatlarni qoʻllab-quvvatlash va fobiyalar uchun kontakt desensitizatsiyasini oʻz ichiga oladi.

## Xususiyatlari
Baer, Wolf va Risleyning 1968-yildagi maqolasi hali ham ABAning standart tavsifi sifatida ishlatiladi. Unda ABA ning quyidagi yettita xususiyati keltirib o’tilgan:

* **Amaliy**: ABA oʻrganilayotgan xatti-harakatlarning ijtimoiy ahamiyatiga eʼtibor qaratadi. Masalan, amaliy boʻlmagan tadqiqotchi ovqatlanish xulq-atvorini oʻrganishi mumkin, chunki bu tadqiqot metabolik jarayonlarni aniqlashtirishga yordam beradi. Amaliy tadqiqotchi esa juda kam yoki juda koʻp ovqatlanadigan odamlarda ovqatlanish xatti-harakatlarini oʻrganishi va bu xatti-harakatni aloqador shaxslarga maqbulroq boʻlishi uchun oʻzgartirishga harakat qilishi mumkin..
* **Xulq-atvor**: ABA pragmatik; u qanday qilib odamni biror narsani samarali bajarishga undash mumkinligini savol ostiga qo’yadi. Bu savolga javob berish uchun xatti-harakatlarning oʻzi obyektiv ravishda oʻlchanishi kerak. Ogʻzaki tavsiflar tavsiflangan xatti-harakatlarning oʻrnini bosuvchi sifatida emas, balki oʻz-oʻzidan xatti-harakatlar sifatida qaraladi.
* **Analitik**: Xulq-atvor tahlili, agar tahlilchi maqsadli xatti-harakatlarni boshqaradigan voqealarni tushunsa va boshqara olsa, muvaffaqiyatli boʻladi. Buni tadqiqotchi tegishli hodisalarni tartibga sola oladigan laboratoriyada amalga oshirish nisbatan oson boʻlishi mumkin, ammo amaliy vaziyatda bu har doim ham oson yoki axloqiy ahamiyat kasb etmaydi. Baer va boshqalar axloqiy meʼyorlarga rioya qilgan holda nazoratni koʻrsatish uchun amaliy sharoitlarda qoʻllanishi mumkin boʻlgan ikkita usulni belgilashdi. Bular teskari dizayn va bir nechta asosiy dizayndir. Reversal dizaynda eksperimentator birinchi navbatda tanlangan xatti-harakatni oʻlchaydi, aralashuvni kiritadi va keyin xatti-harakatni yana oʻlchaydi. Keyin aralashuv olib tashlanadi yoki kamaytiriladi va xatti-harakatlar yana oʻlchanadi. Aralashuv shunday darajada samarali boʻladiki, xatti-harakatlar oʻzgaradi va keyin bu manipulyatsiyalarga javoban oʻzgaradi. Qaytarib boʻlmaydigan xatti-harakatlar uchun bir nechta asosiy usuldan foydalanish mumkin. Bu yerda bir nechta xatti-harakatlar oʻlchanadi va keyin aralashuv har biriga oʻz navbatida qoʻllanadi. Aralashuvning samaradorligi faqat aralashuv qoʻllanadigan xatti-harakatlarning oʻzgarishi bilan namoyon boʻladi.
* **Texnologik**: Analitik tadqiqot tavsifi aniq va batafsil boʻlishi kerak, shuning uchun har qanday malakali tadqiqotchi uni aniq takrorlashi mumkin. Kuper va boshqalar buni tekshirishning yaxshi usulini tasvirlab berishdi: amaliy xatti-harakatlar tahlili boʻyicha oʻqitilgan shaxs tavsifni oʻqib chiqib va keyin protsedurani batafsil bajaradi. Agar biror kishi xato qilsa yoki biron bir savol berishi kerak boʻlsa, tavsifni yaxshilash kerak.
* **Kontseptsiyaviy tizimli**: Xulq-atvorni tahlil qilish shunchaki samarali choralar roʻyxatini keltirmasligi kerak. Aksincha, iloji boricha, bu usullar xulq-atvor tamoyillariga asoslangan boʻlishi kerak. Bunga nazariy jihatdan ahamiyatli atamalar, masalan, kerak boʻlganda „ikkilamchi mustahkamlash“ yoki „xatosiz diskriminatsiya“ qoʻllanishi yordam beradi.
* **Samarali**: Analitik usullar nazariy jihatdan asoslangan, shuningdek, samarali boʻlishi kerak. Agar aralashuv amaliy foydalanish uchun yetarlicha katta taʼsir koʻrsatmasa, tahlil muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.
* **Umumiylik**: Xulq-atvor tahlilchilari odatda qoʻllanishi mumkin boʻlgan aralashuvlarga intilishlari kerak; usullar turli muhitlarda ishlashi, bir nechta oʻziga xos xatti-harakatlarga qoʻllanishi va uzoq muddatli taʼsirga ega boʻlishi lozim.

### Boshqa tavsiya etilgan xususiyatlar
2005-yilda Heward va boshqalar quyidagi besh xususiyatni qoʻshish kerakligini taklif qildi:

* **Hisobdorlik**: Hisobdor boʻlish ABA oʻz usullari samarali ekanligini koʻrsatishi kerakligini anglatadi. Buning uchun aralashuvlar taʼsirini qayta-qayta oʻlchash (muvaffaqiyat, muvaffaqiyatsizlik yoki umuman taʼsir qilmaslik) va kerak boʻlganda ularning samaradorligini oshiradigan oʻzgarishlarni kiritish kerak.
* **Ommaviy**: ABA usullari, natijalari va nazariy tahlillari nashr etilishi va tekshirish uchun ochiq boʻlishi, hech qanday yashirin muolajalar yoki mistik, metafizik tushuntirishlar bo’lmasligi kerak.
* **Amalga oshirish mumkin**: Umuman foydali boʻlishi uchun aralashuvlar oʻqituvchilar, ota-onalar, terapevtlar yoki hatto oʻz xatti-harakatlarini oʻzgartirishni xohlaydiganlar boʻlishi mumkin boʻlgan turli shaxslar uchun mavjud boʻlishi kerak. Toʻgʻri rejalashtirish va oʻqitish bilan koʻplab aralashuvlar kuch sarflashga tayyor boʻlgan deyarli har bir kishi tomonidan qoʻllanishi mumkin.
* **Imkoniyatlarni oshirish**: ABA amaliyotchiga aralashuv natijalari haqida fikr bildiruvchi vositalarni taqdim etadi. Bular tadqiqotchilarga ularning malaka darajasini baholash va samaradorligiga ishonchni oshirish imkonini beradi.
* **Optimistik**: Bir nechta yetakchi mualliflarga koʻra, quyidagi sabablar xulq-atvor tahlilchilarning oʻzlarining saʼy-harakatlari ijtimoiy ahamiyatga ega ekanligiga optimistik qarashlariga sabab boʻladi:
** Xulq-atvor tahliliga taʼsir qiladigan xatti-harakatlar asosan oʻrganish orqali aniqlanadi va atrof-muhitning boshqarilishi mumkin boʻlgan jihatlari bilan boshqariladi.
** Amaliyotchilar toʻgʻridan-toʻgʻri va doimiy oʻlchovlar orqali ish faoliyatini yaxshilashlari mumkin.
** Amaliyotchi ijobiy natijalar bilan xulq-atvor usullarini qoʻllaganligi sababli, ular kelajakdagi muvaffaqiyatga koʻproq ishonch hosil qiladi.
** Adabiyotlarda ilgari oʻrgatib boʻlmaydigan deb hisoblangan shaxslarni oʻqitishda muvaffaqiyatga oid koʻplab misollar keltirilgan. 

## Autizm korreksiyasida foydalanilishi
ABA amaliyotchilarining aksariyati autizm boʻyicha ixtisoslashgan, ammo BCBA sertifikati autizm boʻyicha treningni talab qilmaydi. ABAga asoslangan usullar koʻpincha adaptiv xatti-harakatlarga oʻrgatish yoki autizm bilan bogʻliq xatti-harakatlarni kamaytirish uchun ishlatiladi, shuning uchun ABA oʻzi koʻpincha autizm terapiyasining sinonimi deb hisoblanadi. 2007-yilgi maqolaga koʻra, Amerika Pediatriya Akademiyasi „qiyinchilikli xatti-harakatlarga aralashuv“ samarali deb topgan. 2018-yilda Cochrane tomonidan davolash va nazoratni taqqoslagan beshta tadqiqotning koʻrib chiqilishi ABA baʼzi autizmli bolalar uchun samarali boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi, ammo buning dalillari zaif ekanligini taʼkidladi. Autizm uchun ABA davolashning samaradorligi diagnostikaning jiddiyligi, aralashuv yoshi va IQ bilan cheklanishi mumkin.

### Samaradorlik

#### 2020-yil uchun sharhlar
Justin B. Leaf va boshqalar 2021-yilgi maqolada ABA tanqidlarini oʻrganib chiqib, ularga javob berdilar .

Bolaligida ABAdan oʻtgan autistik katta yoshlilarni oʻrganish boʻyicha ikkita tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, koʻpchilik ABAni hayotlariga zararli taʼsir koʻrsatadi, deb hisoblashadi. Garchi koʻpchilik ABA tadqiqotlari bilan umumiy boʻlsa-da, tadqiqotlar uslubiy muammolarga ega va tarafkashlik xavfi mavjud. 2020 yilgi ikkita sharh shuni koʻrsatdiki, juda kam sonli tadqiqotlar mumkin boʻlgan zararlar haqida toʻgʻridan-toʻgʻri xabar bergan yoki tekshirilgan; Garchi koʻplab tadqiqotlar odamlarning nima uchun ulardan voz kechishini tahlil qilishda noxush hodisalarni eslatib oʻtgan boʻlsa-da, salbiy natijalarni kuzatish yoki maʼlumotlarni toʻplash uchun hech qanday harakat boʻlmagan.

#### 2010-2019-yillar sharhlari
2011-yilda Vanderbilt universiteti tadqiqotchilari Sogʻliqni saqlash tadqiqotlari va sifati agentligi bilan shartnoma asosida ABA asosidagi va autizm spektrining buzilishlarini korreksiyalashning boshqa usullari boʻyicha ilmiy adabiyotlarni har tomonlama koʻrib chiqishdi; ABA asosidagi terapiyalar UCLA /Lovaas usuli va Denverning erta boshlash modeli (ikkinchisi Sally Rogers and Geraldine Dawsonlar tomonidan ishlab chiqilgan)ni oʻz ichiga olgan. Ular „ikkala yondashuv ham … kognitiv faoliyat, til koʻnikmalari va moslashuvchan xatti-harakatlar koʻnikmalarini yaxshilash bilan bogʻliq“ degan xulosaga kelishdi. Shu bilan birga, ular, shuningdek, „dalillarning kuchi … past“, „koʻp bolalar zaiflashuvning sezilarli joylarini koʻrsatishda davom etishadi“, „kichik guruhlar oʻzgarishlarning koʻp qismini tashkil qilishi mumkin“, „amaliy samaradorlik haqida ozgina dalillar mavjud“ degan xulosaga kelishdi.

2014-yilgi dastlabki tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, ABA samarasiz ekanligini koʻrsatadigan bir mavzuli tadqiqot ishlariga nisbatan nashriyotlar boʻlishi mumkin. Nashrning notoʻgʻriligi bir mavzuli tadqiqotlarda kuzatilgan aralashuv taʼsirining boʻrttirilgan bahosiga olib kelishi mumkin.

2019-yilgi meta-tahlil xulq-atvor aralashuvi foydasiga baʼzi dalillarni topdi, ammo taʼkidladiki, „uslubiy qatʼiylik tadqiqotning ushbu sohasida dolzarb muammo boʻlib qolmoqda“.

#### 2007-2009-yillar sharhlari
Amerika Pediatriya Akademiyasining 2007-yilgi klinik hisobotida autizm spektrining buzilishi (ASD) boʻyicha ABA asosidagi aralashuvlarning foydasi „yaxshi hujjatlashtirilgan“ va „erta intensiv xulq-atvorni davolashni olgan bolalar sezilarli darajada barqaror boʻlishi koʻrsatilgan“ degan xulosaga keldi. Bunda IQ, til, akademik samaradorlik va moslashuvchan xulq-atvordagi yutuqlar, shuningdek, ijtimoiy xulq-atvorning baʼzi oʻlchovlari ham ahamiyat kasb etadi. 2008-yilda MIND instituti tadqiqotchilari keng qamrovli davolash yondashuvlarining dalillarga asoslangan sharhini nashr etdilar. „Eng yaxshi ishlab chiqilgan, nazorat qilinadigan toʻrtta tadqiqot natijalarining kuchliligi“ asosida ular bitta ABAga asoslangan yondashuv (Ole Ivar Løvaas tomonidan yaratilgan Lovaas texnikasi) ASD boʻlgan yosh bolalarning intellektual faoliyatini takomillashtirish uchun „yaxshi tasdiqlangan“ degan fikrga kelishdi.

2009-yilda oʻrtacha yoshi olti yosh yoki undan kichik boʻlgan autizm tashxisli bolalar uchun psixo-tarbiyaviy tadbirlarni koʻrib chiqish shuni koʻrsatdiki, beshta yuqori sifatli („1-darajali“ yoki „2-darajali“) tadqiqotlar ABA asosidagi davolanishni baholagan. Ushbu va boshqa tadqiqotlar asosida muallif ABA „yaxshi tashkil etilgan“ va „davolash intensiv va malakali terapevtlar tomonidan olib borilganda autizmli maktabgacha yoshdagi bolalarning global faoliyatini yaxshilashda samarali ekanligini koʻrsatdi“ degan xulosaga keldi. Biroq, tekshiruv qoʻmitasi, shuningdek, „qaysi aralashuvlar eng samarali ekanligi haqida koʻproq maʼlumotga ehtiyoj bor“ degan xulosaga keldi. 2009-yilgi maqola autizm uchun erta intensiv xulq-atvor aralashuvi, (EIBI, Lovaas texnikasidan kelib chiqqan holda ABAga asoslangan davolash shakli) 1987-yildan 2007-yilgacha nashr etilgan 13 ta hisobotning tavsifiy tahlili, taʼsir hajmi tahlili va meta-tahlilini oʻz ichiga oladi. U EIBIning taʼsir oʻlchamlari IQ, adaptiv xatti-harakatlar, ekspressiv til va retseptiv til uchun „umuman ijobiy“ ekanligini aniqladi. Hujjat oʻz topilmalarining cheklovlarini, shu jumladan, EIBI va boshqa „empirik tasdiqlangan davolash dasturlari“ oʻrtasidagi eʼlon qilingan taqqoslashlarning yoʻqligini taʼkidladi. 2009-yilda 1987-yildan 2007-yilgacha nashr etilgan 11 ta tadqiqotni tizimli koʻrib chiqishda tadqiqotchilar „EIBI autizm spektri buzilishi boʻlgan barcha bolalar uchun emas, balki baʼzilar uchun samarali ekanligi va davolanishga javoban keng oʻzgaruvchanlik mavjudligi haqida kuchli dalillar mavjud“ deb yozishdi. Bundan tashqari, har qanday yaxshilanishlar aralashuvning birinchi yilida eng yaxshi natijalarga sabab boʻlishi mumkin.

1987-yildan 2007-yilgacha nashr etilgan toʻqqiz tadqiqotning 2009-yildagi meta-tahlili EIBI toʻliq miqyosdagi aqlga „katta“ taʼsir koʻrsatadi va autizm tashxisli bolalarning adaptiv xatti-harakatlariga „oʻrtacha“ taʼsir koʻrsatadi degan xulosaga keldi. 2009-yilda Sprekli va Boyd tomonidan 2000-2007-yillarda oʻtkazilgan toʻrtta kichik tadqiqotning (jami 76 nafar bola ishtirok etgan) tizimli tahlili va meta-tahlili yuqorida qayd etilgan sharhlardan farqli xulosalarga keldi. Spreckley va Boyd, EIBI ning boshqa nomi amaliy xatti-harakatlar aralashuvi (ABI) kognitiv natija, ekspressiv til, retseptiv til va adaptiv xatti-harakatlar sohalarida ASD boʻlgan maktabgacha yoshdagi bolalarning standart parvarishi bilan solishtirganda natijalarni sezilarli darajada yaxshilamaganligini xabar qildi. Biroq muharrirga yoʻllagan maktubida meta-tahlil qilingan toʻrtta tadqiqot mualliflari Spreckley va Boyd ABIning ikkita shaklini bir-biri bilan taqqoslash boʻyicha bir tadqiqotni notoʻgʻri talqin qilganliklarini, ABIni standart parvarish bilan solishtirishganligini, bu esa kuzatilgan samaradorlikni notoʻgʻri pasaytirganligini daʼvo qilishdi. Bundan tashqari, toʻrtta tadqiqot mualliflari Spreckley va Boyd baʼzi boshqa tadqiqotlarni keraksiz ravishda istisno qilganliklari va bunday tadqiqotlarni oʻz ichiga olgan holda ABIni yanada qulayroq baholashga olib kelishi mumkinligini koʻrsatdilar. Spreckley, Boyd va toʻrtta tadqiqot mualliflari ABA ning autizmdagi samaradorligini tushunishni yaxshilash uchun katta koʻp saytli randomizatsiyalangan sinovlar zarurligiga rozi boʻlishdi.

### Tanqid
Tadqiqotchilar va advokatlar ABA axloq kodeksining yumshoqligini tanqid qildilar, u „qoʻzgʻatuvchi vositalardan toʻgʻri foydalanish“ni qandaydir tartibda cheklamaydi yoki aniqlamaydi. Bundan tashqari, ota-ona mijoz sifatida koʻrilganligi sababli, axloq kodeksi ostida belgilangan maqsadlar mijozning ehtiyojlariga mos keladi, bu koʻpincha bolaning emas, balki ota-onaning manfaati uchun autistik xatti-harakatlarni oʻzgartirishga eʼtibor berishni anglatadi.

Lovaas usulining yana bir tanqidi Lovaasning gey konvertatsiya terapiyasi bilan aloqasi boʻlib, u ABAda *Feminine Boy* loyihasida koʻrilgan oʻzining xatti-harakatlarini oʻzgartirish usullaridan foydalanadi. Oʻgʻil bolalarni geteroseksual tengdoshlaridan ajratib boʻlmaydigan qilish uchun gey konvertatsiya terapiyasining oʻxshashligi Lovaasning ABA „autistik bolalarni oddiy doʻstlaridan ajratib boʻlmaydigan qiladi“ degan ishonchi bilan chizilgan. Ijtimoiy ishchi va tadqiqotchi Jake Pynening soʻzlariga koʻra, ableism, asosiy oʻxshashliklarga qaramay, konversion terapiya taqiqlangan baʼzi yurisdiksiyalarda ABA amaliyotini qoʻllashda davom etishining sababidir.

Bir tadqiqot nashr etilgan ABA tadqiqotlarida keng qamrovli nomaʼlum manfaatlar toʻqnashuvini (COI) aniqladi. Bir yil davomida eng yaxshi xulq-atvor jurnallarida chop etilgan tadqiqotlarning 84 foizida ABA klinik provayderi yoki ABA klinik provayderlari uchun trening maslahatchisi sifatida ish bilan bogʻliq manfaatlar toʻqnashuvi boʻlgan kamida bitta muallif bor edi. Biroq ushbu tadqiqotlarning atigi 2% COIni ochib berdi.

Baʼzi bioetiklarning taʼkidlashicha, ABAdan foydalanish adolat va zararli boʻlmaslik tamoyillarini, autizm tashxisli bolalar va ularning ota-onalari avtonomiyasini buzadi.

Yana bir tashvish shundaki, ABA tadqiqotlari xulq-atvorni muvaffaqiyat vositasi sifatida oʻlchaydi, bu ABAning autistik tajribalari haqida sifatli tadqiqotlarning yetishmasligiga, ABAning ichki taʼsirini oʻrganuvchi tadqiqotlarning yetishmasligiga va soʻzlamaydigan yoki aqliy nuqsonlari bor (bu intensiv ABA diqqat markazida boʻlgan asosiy populyatsiyalardan biri hisoblanadi) autizmli bolalar uchun tadqiqotlarning yetishmasligiga olib keldi. ABAning uzoq muddatli samarali ekanligi va juda kam boʻylama natijalari oʻrganilganligi haqida tadqiqotlar ham yoʻq.

Tanqidning yana bir sohasi, garchi ikkala yondashuvning falsafasi va amaliyoti bir-biriga qarama-qarshi boʻlishi shart bo’lmasada, ABA va TEACCH atrofidagi „mafkuraviy urush“ boʻldi. ABA atrofidagi ritorika Britaniya taʼlim nogironligi instituti tomonidan tanqid qilindi, shu jumladan, ABA oʻz farzandlarining autizmini „davolagan“ deb daʼvo qiladigan ota-onalar va mutaxassislar, xuddi „ABA oʻz farzandlarining hayotini saqlab qolgan deb daʼvo qilgan va uni davolash sifatida saraton uchun kimyoterapiyaga oʻxshatgan“.

### Autistik jamiyatning qarashlari
Autistik xulq-atvorni yoʻq qilish qiymati neyroxilma-xillik tarafdorlari tomonidan bahsli boʻlib, ular autistik odamlarni tor normallik tushunchasi nomidan haqiqiy shaxsiyatlarini maskalashga majbur qiladi, deb daʼvo qiladilar. Maskalash oʻz joniga qasd qilish va yomon uzoq muddatli ruhiy salomatlik bilan bogʻliq. Autizm tarafdorlari autizm tashxisli odamlarning farovonligiga qanday taʼsir qilishi mumkinligi haqida oʻylamasdan „oddiy“ qilishga urinish shafqatsizlik deb taʼkidlaydilar. Buning oʻrniga, bu tanqidchilar zararsiz autistik xususiyatlar va hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan terapiyani ijtimoiy qabul qilishni kuchaytirishni yoqlaydi.

2020-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda bolaligida ABA olgan autistik katta yoshlilarning istiqbollari oʻrganildi va ularning aksariyati „bixevioristik usullar ogʻriqli hayot tajribasini yaratishini“, shaxslararo tajribada oʻz-oʻzini boshqarish qobiliyatining yoʻqligi, ABA „haqiqiy oʻzini-oʻzi eroziyasiga“ olib kelishini va ular oʻzlarini shunday his qilishlarini aniqladilar.

### Qoʻzgʻatuvchi vositalardan foydalanish
Ole Ivar Lovaas tomonidan ishlab chiqilgan amaliy xulq-atvor tahlilining baʼzi timsollari 1970-yillarda dastlabki foydalanishda nomaqbul xatti-harakatlarni oʻzgartirish uchun elektr toki urishi, shuningdek, 1987-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda tarsaki va baqirish kabi salbiy vositalardan foydalangan. Vaqt oʻtishi bilan bunday usullarni qo’llash kamaydi va 2012-yilda ulardan foydalanish zamonaviy amaliyotga mos kelmaydi deb taʼriflandi. Biroq baʼzi ABA dasturlarida aversives foydalanishda davom etdi. 2014-yilda AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasiga (FDA) bergan izohida, ilgari sudya Rotenberg oʻquv markazida ishlagan xodim „amaliy xulq-atvor tahlilchilarining puxta oʻrgatish uchun foydalaniladigan barcha darsliklarda jazo tamoyillari, shu jumladan, elektr stimulyatsiyasidan foydalanish“ qayd etilganini ta’kidladi.

2010-yilda BMTning qiynoqlar boʻyicha maxsus maʼruzachisi sudya Rotenberg markazining bolalarga elektr toki urishini qiynoq sifatida baholagan edi. 2020-yilda FDA oʻz-oʻziga shikast yetkazish yoki tajovuzkor xatti-harakatlar uchun ishlatiladigan elektr stimulyatorlaridan foydalanishni taqiqladi va "dalillar shuni koʻrsatadiki, ushbu qurilmalardan foydalanish bilan bogʻliq bir qator muhim psixologik va jismoniy xavflar, shu jumladan, asosiy simptomlarning yomonlashishi, depressiya, tashvish, travmadan keyingi stress buzilishi, ogʻriq, kuyishlar va toʻqimalarning shikastlanishi kuzatilgan. Oʻsha yili AQShning DC tumanlari boʻyicha apellyatsiya sudi FDA „amaliyotchi qanday tibbiy asboblarni buyurishi yoki boshqarishi yoki qaysi shartlar uchun tanlash huquqiga ega emas“ degan qarorga binoan taqiqni bekor qildi va maktab elektr toki urishidan foydalanishni qayta boshlashini eʼlon qildi.

## Tushunchalar

### Xulq-atvor
*Xulq-atvor* deganda atrof-muhitning baʼzi tomonlarini oʻzgartiradigan organizmning biron bir qismining harakati tushuniladi. Koʻpincha *xulq-atvor* atamasi jismoniy oʻlchovlar yoki funksiyalarni baham koʻradigan javoblar sinfiga ishora qiladi va bu holda *javob* bu xatti-harakatlarning yagona namunasidir. Agar javoblar guruhi bir xil funksiyaga ega boʻlsa, bu guruhni javob sinfi deb atash mumkin. *Repertuar* — bu shaxs uchun mavjud boʻlgan turli xil javoblarni anglatadi; Bu atama maʼlum bir vaziyatga tegishli boʻlgan javoblarga ishora qilishi yoki inson qila oladigan hamma narsani anglatishi mumkin.

#### Operatsion konditsionerlik
Operant xulq-atvori — bu „ixtiyoriy“ xatti-harakat, uning oqibatlariga sezgir yoki boshqariladigan xatti-harakatlar. Xususan, *operant konditsionerlik* ragʻbatlantiruvchi nazoratdan foydalanadigan uch muddatli kutilmagan holatga, xususan, kuchaytirish yoki jazolash kabi oqibatlar orqali xatti-harakatlarning kuchayishi yoki zaiflashishiga taʼsir qiluvchi diskriminativ stimul (SD) deb ataladigan oldingi kutilmagan holatga ishora qiladi. Bu atama odatda konfet olishdan tortib, sovuqqonlikdan qutulish uchun issiqlikni oshirishgacha, yaxshi baho olish uchun imtihonga oʻqishgacha qoʻllanadi.

#### Respondent (klassik) konditsionerlik
Respondent (klassik) shartlash reflekslar deb ataladigan tugʻma stimul-javob munosabatlariga asoslanadi. Itlar bilan oʻtkazgan mashhur tajribalarida Pavlov odatda tuprik refleksini, yaʼni oziq-ovqat taʼmidan keyin (shartsiz stimulyatsiya) soʻlakni (shartsiz javob) ishlatgan. Neytral qoʻzgʻatuvchini, masalan, qoʻngʻiroqni (shartli stimulyatorni) oziq-ovqat bilan birlashtirish itning tupurik chiqishiga olib keldi (shartli javob). Shunday qilib, klassik konditsionerlikda shartli ogohlantiruvchi biologik ahamiyatga ega boʻlgan oqibat uchun signalga aylanadi.

### Kuchaytirish
Kuchaytirish operant konditsionerligi koʻpchilik xatti-harakatlarni oʻzgartirish dasturlarida asosiy element hisoblanadi. Bu xatti-harakatning mustahkamlanishi jarayonidir. Agar biror xatti-harakat oʻz vaqtida ogohlantiruvchi tomonidan yaqindan kuzatilsa va bu kelajakdagi xatti-harakatlarning chastotasining oshishiga olib keladigan boʻlsa, unda stimul ijobiy mustahkamlovchi hisoblanadi. Agar hodisaning olib tashlanishi mustahkamlovchi boʻlib xizmat qilsa, bu salbiy mustahkamlash deb ataladi. Kelajakdagi xatti-harakatlar ehtimoliga taʼsir qiluvchi bir nechta mustahkamlash jadvallari mavjud.

### Jazo

Jazo — bu xatti-harakatning oqibati darhol yuzaga keladigan jarayon boʻlib, bu xatti-harakatlarning kelajakdagi chastotasini kamaytiradi. Mustahkamlashda boʻlgani kabi stimul qoʻshilishi (ijobiy jazo) yoki olib tashlanishi (salbiy jazo) mumkin. Umuman olganda, jazoning uch turi mavjud: qoʻzgʻatuvchi stimullarni taqdim etish (masalan, ogʻriq), javob narxi (pul jarimalarida boʻlgani kabi kerakli ogohlantirishlarni olib tashlash) va erkinlikni cheklash („taym aut“ kabi). Amalda jazo koʻpincha istalmagan yon taʼsirga olib kelishi mumkin. Boshqa baʼzi potentsial kiruvchi taʼsirlar jazoga tortilganidan norozilik, jazodan qochishga urinishlar, ogʻriq va u bilan bogʻliq salbiy his-tuygʻularni ifodalash va jazolangan shaxs tomonidan jazo va uni topshiruvchi shaxs oʻrtasidagi tan olinishi kiradi.

### Yoʻq boʻlib ketish
*Yoʻq boʻlib ketish* — bu ilgari kuchaytirilgan xatti-harakatni kuchaytirishni toʻxtatish/toʻxtatish tartibini tavsiflovchi texnik atama, natijada bu xatti-harakatlar kamayadi. Yoʻq qilish tartib-qoidalari koʻpincha jazo tartib-qoidalariga qaraganda afzalroqdir, chunki koʻplab jazo tartib-qoidalari axloqiy emas deb hisoblanadi va koʻp shtatlarda taqiqlangan. Shunga qaramay, yoʻq boʻlib ketish protseduralari professionallar tomonidan juda ehtiyotkorlik bilan amalga oshirilishi kerak, chunki ular odatda yoʻq boʻlib ketish portlashlari bilan bogʻliq. Yoʻq boʻlib ketish — bu yoʻq boʻlib ketishga qaratilgan xatti-harakatlarning chastotasi, intensivligi va/yoki davomiyligining vaqtincha oʻsishi. Yoʻq boʻlib ketish portlashining boshqa xususiyatlari orasida yoʻq boʻlib ketish natijasida hosil boʻlgan tajovuz — koʻpincha tajovuz sifatida namoyon boʻladigan yoʻq boʻlib ketish jarayoniga hissiy javobning paydo boʻlishi; va b) yoʻq boʻlib ketish bilan bogʻliq javoblarning oʻzgaruvchanligi — yoʻq boʻlib ketish jarayonidan oldin odatda sodir boʻlmagan yangi xatti-harakatlarning paydo boʻlishi. Ushbu yangi xatti-harakatlar tartiblarni shakllantirishning asosiy komponentidir.

### Diskriminatsiyalangan operant va uch muddatli kontingentlik
Xulq-atvor va uning oqibatlari oʻrtasidagi bogʻliqlikdan tashqari, operant konditsioner ham oldingi holatlar va xatti-harakatlar oʻrtasidagi munosabatlarni oʻrnatadi. Bu S-R formulalaridan (Agar A-keyin-B) farq qiladi va uni AB-chunki C formulasi bilan almashtiradi. Boshqacha qilib aytganda, xatti-harakat (B) va uning konteksti (A) oʻrtasidagi munosabat oqibatlarga (C) bogʻliq, aniqrogʻi, C tufayli AB kontekstlar oʻrtasidagi bu munosabatlar shunga oʻxshash hodisalarda sodir boʻlgan oldingi oqibatlar bilan oʻrnatilganligini koʻrsatadi. Ushbu oldingi-xulq-atvor-natijali shartlilik uch muddatli tasodifiylik deb ataladi. Oldingi holat mavjud boʻlganda uning yoʻqligidan koʻra tez-tez sodir boʻladigan xatti-harakatlar diskriminatsiyalangan operant deb ataladi. Oldingi qoʻzgʻatuvchi diskriminativ stimul (S D) deb ataladi. Diskriminatsiya qilingan operantning faqat diskriminativ stimul mavjud boʻlganda paydo boʻlishi, ogohlantiruvchi nazoratning tasviridir. Soʻnggi paytlarda xulq-atvor tahlilchilari xatti-harakatlarning sodir boʻlish yoki sodir boʻlmasligi ehtimolini oshiradigan tashvishli xatti-harakatlar uchun holatlardan oldin yuzaga kelgan sharoitlarga eʼtibor qaratishdi. Ushbu shartlar turli tadqiqotchilar tomonidan oʻz nashrlarida „Voqeani oʻrnatish“, „Operatsiyalarni oʻrnatish“ va „Motivatsiyalash operatsiyalari“ deb nomlanadi.

### Ogʻzaki xatti-harakatlar

B. F. Skinnerning xulq-atvor tahlilining tasniflash tizimi koʻplab aloqa buzilishlarini davolashda qoʻllangan. Skinner tizimiga quyidagilar kiradi:

* Takt — ogʻzaki boʻlmagan oldingi narsa tomonidan qoʻzgʻatilgan va umumlashtirilgan shartli mustahkamlash bilan taʼminlangan ogʻzaki javob.
* Mand — xarakterli mustahkamlovchi tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan ragʻbatlantiruvchi operatsiyalar nazorati ostidagi xatti-harakatlar.
* Intraverbals — tegishli oldingi ogohlantiruvchi boshqa ogʻzaki xatti-harakat boʻlgan, lekin oldingi ogʻzaki stimulning javob topografiyasiga ega boʻlmagan ogʻzaki xatti-harakatlar (masalan, boshqa maʼruzachining savoliga javob berish).
* Avtoklitik — birlamchi ogʻzaki xatti-harakatlarning tinglovchiga taʼsirini oʻzgartiradigan ikkilamchi ogʻzaki xatti-harakatlar. Misollar miqdoriy, grammatika va sifatlovchi bayonotlarni oʻz ichiga oladi.

Skinnerning xulq-atvor usullaridan foydalanishi tilshunos Noam Chomsky tomonidan Skinnerning tilni xulq-atvor sifatida koʻrishi inson tilining murakkabligini tushuntirib bera olmasligini keng tahlil qilish orqali mashhur tarzda tanqid qilingan. Bu shuni koʻrsatadiki, bixevioristik usullar tilni oʻrgatishi mumkin boʻlsa-da, bu til asoslarini tushuntirish uchun juda yomon choradir. Chomskyning tanqidlarini inobatga oladigan boʻlsak, bixeviorist oʻrniga nutq tili patologi orqali tilni oʻrgatish maqsadga muvofiqdir.

## Xulq-atvorni oʻlchash
Xulq-atvorni oʻlchashda xulq-atvorning ikkala oʻlchovi va xatti-harakatlarning miqdoriy oʻlchovlari mavjud. Amaliy xatti-harakatlar tahlilida miqdoriy oʻlchovlar oʻlchovlarning hosilasi hisoblanadi. Bu oʻlchamlar takrorlanuvchanlik, vaqtinchalik hajm va vaqtinchalik joylashuvdir.

### Takroriylik
Javob darslari vaqt davomida qayta-qayta sodir boʻladi, yaʼni xatti-harakatlar bir necha marta sodir boʻladi.

* Hisob — bu xatti-harakatlardagi hodisalar soni.
* Tezlik / chastota — bu vaqt birligidagi xatti-harakatlarning soni.
* Seleratsiya — vaqt oʻtishi bilan stavkaning qanday oʻzgarishining oʻlchovidir.

### Vaqtinchalik daraja
Bu oʻlchov har bir xatti-harakat namunasi maʼlum vaqtni egallashini koʻrsatadi, yaʼni xatti-harakatlar qancha davom etadi.

* Davomiylik — bu xatti-harakatlar sodir boʻladigan vaqt davri.

### Vaqtinchalik joylashuv
Xulq-atvorning har bir namunasi maʼlum bir vaqtning oʻzida, yaʼni xatti-harakatlar sodir boʻlganda sodir boʻladi.

* Javobning kechikishi — bu stimulning va reaksiyaning boshlanishi oʻrtasidagi oʻtgan vaqt oʻlchovidir.
* Oʻzaro javob vaqti — javob sinfining ketma-ket ikki nusxasi oʻrtasida sodir boʻladigan vaqt miqdori.

### Hosil koʻrsatkichlar
Hosila koʻrsatkichlari muayyan oʻlchamlarga bogʻliq emas:

* Foiz — bir xil oʻlchovli miqdorlarni birlashtirish natijasida hosil boʻlgan nisbat.
* Sinovlar mezonlari — bu oldindan belgilangan samaradorlik darajasiga erishish uchun zarur boʻlgan javob imkoniyatlari soni.

Amaliy xulq-atvor tahlili — bu maqsadli intizom boʻlib, oʻzini tutishning sezilarli usulini ishonchli oʻlchash va obyektiv baholashga qaratilgan. Xulq-atvorni oʻlchamasdan va maʼlumotni baholamasdan, xulq-atvor tahlilchilari biz oʻylayotgan dasturni oʻzgartirishni, qachon oʻtishni yoki yangi maqsadlarni qoʻshishni yoki yanada sezilarli yutuqlarga erishish uchun strategiyalarni qachon oʻzgartirishni bilishmaydi.

Xulq-atvor tahlilchilari maʼlumot toʻplash uchun bir nechta aniq usullardan foydalanadilar. Maʼlumot toʻplash usullarining bir qismi quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

### Chastotasi
Ushbu uslub oʻzini tutishning ob’ektiv usuli sezilgan va hisoblangan vaqtlarni anglatadi.

### Baho
Chastota bilan bir xil, lekin oldindan belgilangan vaqt chegarasida.

### Davomiyligi
Bu baho kimningdir oʻzini tutish tarzida qancha vaqt qatnashganligini anglatadi.

### Ravonlik
Bu baho talabaning vaqt oraligʻida qanchalik tez reaksiyalar berishi mumkinligini bildiradi.

### Javobning kechikishi
Kechikish oʻzini tutishning obyektiv usuli sodir boʻlgunga qadar maʼlum bir kuchaytirilgandan keyin qancha vaqt oʻtganligini anglatadi.

## Xulq-atvor oʻzgarishini tahlil qilish

### Eksperimental nazorat
Amaliy xatti-harakatlar tahlilida barcha tajribalar quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

* Kamida bitta ishtirokchi;
* Kamida bitta xatti-harakat (qaram oʻzgaruvchi);
* Kamida bitta sozlama;
* Maʼlumotlarning xatti-harakatlarini va doimiy vizual tahlilini oʻlchash tizimi;
* Kamida bitta davolash yoki aralashuv holati;
* Mustaqil oʻzgaruvchining qaram oʻzgaruvchiga taʼsiri miqdoriy yoki sifat jihatidan tahlil qilinishi uchun manipulyatsiyalar;
* Ishtirokchiga qandaydir tarzda foyda keltiradigan aralashuv.

## ABA tadqiqoti orqali ishlab chiqilgan metodologiyalar

### Vazifani tahlil qilish
Vazifalarni tahlil qilish — bu vazifani uning tarkibiy qismlariga tahlil qilish jarayoni boʻlib, bu qismlar zanjirdan foydalanish orqali oʻrgatiladi: oldinga zanjir, orqaga zanjir va umumiy topshiriq taqdimoti. Vazifalarni tahlil qilish tashkilotning xatti-harakatlarini boshqarishda, tashkilot aʼzolarining xatti-harakatlarini oʻzgartirishga qaratilgan xulq-atvor tahliliy yondashuvida (masalan, fabrikalar, idoralar yoki shifoxonalar) ishlatilgan. Xulq-atvor skriptlari koʻpincha vazifani tahlil qilish natijasida paydo boʻladi. Bergan xulq-atvor boʻyicha maslahat munosabatlarining topshiriq tahlilini oʻtkazdi va Tomas Kratochwill Berganning koʻnikmalarini oʻrgatish asosida oʻquv dasturini ishlab chiqdi. Shunga oʻxshash yondashuv maslahatchilar uchun mikro koʻnikmalarni rivojlantirish uchun ishlatilgan. Keyinchalik Ivey bu „xulq-atvor“ bosqichini juda samarali deb ataydi va koʻnikmalarga asoslangan yondashuv 1970-90-yillarda maslahatchilarni tayyorlashda ustunlik qildi. Vazifalarni tahlil qilish, shuningdek, martabaga kirish uchun zarur boʻlgan koʻnikmalarni aniqlashda ham foydalanilgan. Englemann (1968) taʼlim sohasida „Toʻgʻridan-toʻgʻri taʼlim“ oʻquv dasturini ishlab chiqish usullarining bir qismi sifatida vazifalar tahlilidan foydalangan.

### Zanjirlash

Oʻrganilishi kerak boʻlgan koʻnikma oson oʻrganish uchun kichik birliklarga boʻlinadi. Misol uchun, tishlarini mustaqil ravishda choʻtkalashni oʻrganayotgan odam tish pastasi qopqogʻini ochishni oʻrganishdan boshlashi mumkin. Ular buni bilib boʻlgach, keyingi qadam naychani siqish va hokazo boʻlishi mumkin.

Muammoli xatti-harakatlar uchun zanjirlar ham tahlil qilinishi va muammoning oldini olish uchun zanjirni buzish mumkin. Baʼzi xulq-atvor terapiyalari, masalan, dialektik xulq-atvor terapiyasi, xatti-harakatlar zanjiri tahlilidan keng foydalanadi.

### Taklif
Tezkor — bu shaxsdan kerakli javobni ragʻbatlantirish uchun ishlatiladigan ishora. Xatolarni minimallashtirish va oʻrganish jarayonida yuqori darajadagi muvaffaqiyatni taʼminlash uchun koʻrsatmalar eng kamdan kam ketma-ketlikda beriladi va tizimli ravishda oʻchiriladi. Bu jarayonda oʻquvchi ularga qaram boʻlib qolmasligi va oxir-oqibat soʻrovsiz oʻzini toʻgʻri tutishi uchun koʻrsatmalar imkon qadar tezroq oʻchiriladi.

**Soʻrovlar turlari** Istalgan javobni taklif qilish uchun soʻrovchilar quyidagilardan birortasi yoki barchasidan foydalanishi mumkin:.

* Ovozli takliflar: soʻzlar yoki boshqa tovushlar;
* Vizual takliflar: vizual ishora yoki rasm;
* Imo-ishoralar: jismoniy imo-ishora;
* Pozitsion taklif: masalan, maqsadli element shaxsga yaqin joylashtiriladi;
* Modellashtirish: kerakli javobni modellashtirish. Ushbu turdagi taklif taqlid orqali oʻrganadigan va modelga qatnasha oladigan shaxslar uchun eng mos keladi;
* Jismoniy takliflar: kerakli javobni berish uchun odamni jismoniy manipulyatsiya qilish. Jismoniy koʻrsatmalarning koʻp darajalari mavjud, ular juda tajovuzkor (masalan, oʻqituvchi qoʻlini oʻquvchining qoʻliga qoʻyadi)dan minimal intruzivgacha (masalan, yengil teginish).

Bu koʻrsatmalarning toʻliq roʻyxati emas; koʻrsatmalarning tabiati, soni va tartibi maʼlum bir shaxs uchun eng samarali boʻlishi uchun tanlanadi.

### Xiralashgan
Umumiy maqsad — odam oxir-oqibat koʻrsatmalarga muhtoj emas. Shaxs maʼlum bir tezkor darajadagi mahoratni egallashi bilan soʻrov kamroq aralashadigan taklifga oʻtib ketadi. Bu yangi xulq-atvor yoki koʻnikmani oʻrganishda shaxsning maʼlum bir taklifga haddan tashqari qaram boʻlib qolmasligini taʼminlaydi.

Oʻzini tutishning boshqa usulini koʻrsatishda qilingan asosiy tanlovlardan biri bu takliflar yoki takliflarni oʻchirish usulidir. Uyushtirilgan uslubda soʻrovlarni oʻchirish uchun tartib oʻrnatilishi kerak. Misol uchun, bolaning qoʻllarini yoʻnaltirish boʻyicha haqiqiy qisqartmani xiralashtirish quyidagi ketma-ketlikni kuzatishi mumkin: (a) bilaklarni qoʻllab-quvvatlash, (b) qoʻllarni yumshoq tegizish, (c) pastki qoʻl yoki tirsagi bilan aloqa qilish va (d) haqiqiy aloqani boʻylab va orqali chiqarib tashlash.

### Mustahkamlash jadvalini yupqalash
Yupqalash koʻpincha xiralashish bilan aralashtiriladi. *Xiralashish* oʻchirilayotgan soʻrovni bildiradi, bu yerda *yupqalash* kuchaytirgichlar oʻrtasida talab qilinadigan javoblar soni yoki vaqtining koʻpayishini anglatadi. Jadvalni noziklashtirish koʻpincha favqulodda vaziyatlarni boshqarish va token iqtisodiyoti tizimlarida muhim va eʼtibordan chetda qoladigan muammodir, ayniqsa ular malakasiz amaliyotchilar tomonidan ishlab chiqilganda (xulq-atvorni tahlil qilish boʻyicha professional amaliyotga qarang).

### Umumlashtirish
Umumlashtirish — o‘quvchining ko‘nikmaga ega bo‘lish uchun qo‘yilgan boshlang‘ich shartlaridan tashqarida ishlash qobiliyatini kengaytirishdir. Umumlashtirish odamlar, joylar va oʻqitish uchun ishlatiladigan materiallar boʻyicha sodir boʻlishi mumkin. Misol uchun, biror koʻnikma bir sharoitda, maʼlum bir oʻqituvchi va maxsus materiallar bilan oʻrganilgandan soʻng, koʻnikma boshlangʻich oʻzlashtirish bosqichidan koʻproq oʻzgarib turadigan umumiy sharoitlarda oʻrgatiladi. Xususan, agar talaba stolda ranglarni oʻrganishni muvaffaqiyatli oʻzlashtirgan boʻlsa, oʻqituvchi oʻquvchini uy yoki maktab boʻylab olib borishi va ushbu tabiiy muhitda koʻnikmalarni boshqa materiallar bilan *umumlashtirishi* mumkin. Xulq-atvor tahlilchilari umumlashtirishga olib keladigan omillarni oʻrganish uchun koʻp vaqt sarfladilar.

### Shakllantirish
Shakllantirish mavjud xatti-harakatlarni asta-sekin kerakli xatti-harakatlarga oʻzgartirishni oʻz ichiga oladi. Agar talaba itni urish orqali u bilan shugʻullansa, ular itga yumshoqroq teginish orqali oʻzaro munosabatlarni kuchaytirish orqali oʻzlarining xatti-harakatlarini shakllantirishlari mumkin. Koʻpgina oʻzaro taʼsirlarda muvaffaqiyatli shakllanish zarba berish xatti-harakatini silash yoki boshqa yumshoq xatti-harakatlar bilan almashtiradi. Shakllantirish xulq-atvor tahlilchisining operant konditsionerlik tamoyillari va yoʻq boʻlib ketish haqidagi puxta bilimiga asoslanadi. Shakllashni oʻrgatish boʻyicha soʻnggi harakatlar simulyatsiya qilingan kompyuter vazifalaridan foydalangan.

Baʼzi oʻquvchilar, ayniqsa bolalar uchun samarali deb topilgan oʻqitish usullaridan biri bu video modellashtirishdan foydalanish (xulq-atvor namunasi sifatida lenta ketma-ketliklaridan foydalanish). U terapevtlar tomonidan ogʻzaki va motorli javoblarni olishda yordam berish, baʼzi hollarda esa uzoq xatti-harakatlar zanjiri uchun ishlatilishi mumkin.

Kichkintoyning yurishni oʻrganishi shakllanishning yana bir misolidir. Bola emaklash, turish, bir necha qadam tashlash va oxir-oqibat yurish orqali mustahkamlanadi. Bola yurishni oʻrganayotganda, ular koʻp qarsaklar va hayajonlar bilan maqtashadi.

### FBAga asoslangan aralashuvlar
Funksional xulq-atvorni baholash (FBA) muammoli xatti-harakatlarni hal qilishga qaratilgan individual tanqidiy fikrlash jarayonidir. Baholash muammoli xatti-harakatlarning sababini yoki qobiliyatini farqlash uchun olib boriladi. Ushbu baholash oʻzaro taʼsiri muammoni oʻtkazishdan oldin sodir boʻlgan ekologik sharoitlar va oʻzini tutish uslubini mustahkamlaydigan natijaviy mukofotlar toʻgʻrisida maʼlumot toʻplashni oʻz ichiga oladi. Keyin toʻplangan maʼlumotlar oʻzini tutish usullarini kamaytirish va ijobiy xulq-atvor usullarini kengaytirishga qaratilgan individual aralashuvlarni tan olish va amalga oshirish uchun ishlatiladi.

Xulq-atvorga tahliliy aralashuvlar uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan asosiy narsa xulq-atvorni funksional baholash yoki tahlil qilish bilan tizimli xatti-harakatlarni shakllantirish kontseptsiyasidir. Ushbu yondashuv oʻzgarishning xulq-atvori analitik nazariyasini qoʻllashi kerak. Ushbu formulada puxta funktsional baholash, koʻnikmalarni baholash, ketma-ket tahlil (xulq-atvor zanjiri tahlili), ekologik baholash, muammoli xatti-harakatlar uchun mavjud dalillarga asoslangan xatti-harakatlar modellarini koʻrib chiqish (Fordyce surunkali ogʻriq modeli kabi) oʻz ichiga olishi kerak. Baʼzilarning taʼkidlashicha, xatti-harakatlarning tahliliy holatini shakllantirish qoidalar va qoidalar bilan boshqariladigan xatti-harakatlarni baholash bilan takomillashtirilishi mumkin. Ushbu turdagi kontseptsiyadan kelib chiqadigan baʼzi aralashuvlar muammoli xatti-harakatlarni, shuningdek, muayyan vaziyat, oldingi, xatti-harakat va oqibat strategiyalarini almashtirish uchun maxsus muloqot koʻnikmalarini oʻrgatishni oʻz ichiga oladi.

## Asosiy jurnallar
Amaliy xatti-harakatlar tahlilchilari koʻplab jurnallarda nashr etadilar. “Asosiy” xatti-harakatlar tahliliy jurnallarining baʼzi misollari:.

# *Amaliy xatti-harakatlar tahlili jurnali;*
# *Xulq-atvorning eksperimental tahlili jurnali;*
# *Xulq-atvor tahlili: tadqiqot va amaliyot*;
# *Bugun xulq-atvor tahlilchisi*;
# *Xulq-atvor fanining istiqbollari* (2018-yilgacha *The Behavior Analyst*);
# *Psixologik rekord;*
# *Nutq-til patologiyasi va amaliy xulq-atvor tahlili jurnali*;
# *Erta va intensiv xatti-harakatlar jurnali*;
# *Xulq-atvor maslahati va terapiyasi xalqaro jurnali*;
# *Bolalardagi xatti-harakatlarni baholash va aralashuv jurnali*;
# *Xulq-atvorni rivojlantirish byulleteni*;
# *Xulq-atvor va ijtimoiy muammolar*;
# *Sport, salomatlik, fitnes va xulq-atvor tibbiyotining xatti-harakatlarini tahlil qilish jurnali*;
# *Jinoyatchi va jabrlanuvchining xulq-atvorini tahlil qilish jurnali: davolash va oldini olish*;
# *Xulq-atvor salomatligi va tibbiyoti*;
# *Amaliy hayvonlarning xulq-atvori haqidagi fan;*
# *Xulq-atvor terapiyasi;*
# *Xulq-atvor va falsafa*.

## Boshqa turlar
ABA boshqa turlarda ham muvaffaqiyatli qoʻllangan. Morris qora kalxatda (*[[Coragyps atratus]]*) patlarni yirtishni kamaytirish uchun ABAdan foydalanadi.

## Yana qarang

* Xulq-atvorni tahlil qilish xalqaro assotsiatsiyasi

* Autizm huquqlari harakati
* Bola rivojlanishining xulq-atvorini tahlil qilish
* Xulq-atvor terapiyasi
* Xulq-atvorni faollashtirish
* Konversion terapiya
* Pedagogik psixologiya
* Ota-onalarni boshqarish boʻyicha trening
* Xulq-atvor tahlilining professional amaliyoti

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* 

* 
* 
* 
* 

## Manbalar