Lazer koagulyatsiyasi

**Lazer** (ing. laser; Light Ampliﬁ cation by Stimulated Emission of Radiation – majburiy nurlanish yordamida yorugʻglikning kuchayishi maʼnosini anglatadigan soʻz birikmalarining bosh harflaridan olingan), optik kvant generator – ultrabinafsha, infraqizil va koʻzga koʻrinadigan soha diapozondagi nurlanishlarni hosil qiluvchi qurilma; kvant elektronikadagi asosiy qurilmalardan biri. Birinchi L. 1960-yilda yoqutda amerikalik olim T. Meyman tomonidan yaratilgan. Ishi atom va molekulalarning majburiy nurlanishiga asoslangan. L. har xil energiya (elektr, yorugʻlik, kimyoviy, issiklik va hokazo)ni optik diapozondagi kogerent elektromagnit nur energiyasiga aylantirib beradi. U 3 element – energiya manbai, aktiv muhit (modda), teskari bogʻlanishdan iborat (agar L. kogerent nurni kuchaytirish uchun xizmat qilsa, teskari boglanish zarur emas). L. boshqa yorugʻlik manbalardan kogerentligi, monoxromatikligi, juda kichik burchak ostida yoʻnalganligi bilan, nur kuvvatining katta spektral zichlikka, juda yuqori tebranish chastotasiga egaligi bilan farqlanadi. Aktiv muhitga koʻra, L. quyidagi guruhlarga boʻlinadi: 1) qattiq jism va suyuqlikdan tayyorlangan L; 2) gazli L; 3) yarimoʻtkazgichli L. Bulardan tashqari, eksimer, kimyoviy va hokazo. L. xillari ham bor. L.da teskari bogʻlanish optik rezonator (ikki koʻzgu) yordamida amalga oshiriladi. Koʻzgular orasiga aktiv modda joylashtiriladi. Nur toʻlqini koʻzgulardan qaytib, yana aktiv moddadan oʻtadi, unda majburiy oʻtishlarni yuzaga keltiradi. Koʻzgulardan biri qisman shaffof boʻlib, u cheksiz koʻp oʻtishlardan keyin kuchaygan nurni tashqariga chiqib ketishiga xizmat qiladi.**Lazer koagulyatsiyasi** yoki **lazerli fotokoagulyatsiya** operatsiyasi bir qator koʻz kasalliklarini davolashda qoʻllanadi va soʻnggi oʻn yilliklarda keng qoʻllanadi. Jarayon davomida turli xil terapevtik foyda keltirishga harakat qilish uchun koʻz tomirlarini nozik kuyish uchun lazer ishlatiladi.

Jarayon asosan koʻz tomirlarini yopish uchun, diabetik retinopatiyaning ayrim turlarida qoʻllanadi; u endi anti-VEGF dorilar foydasiga yoshga bogʻliq makula nasli qoʻllanilmaydi.

## Tibbiy maqsadlarda foydalanish

### Diabetik retinopatiya
Amerika Oftalmologiya Akademiyasi amaliyot koʻrsatmalari engil va oʻrtacha darajada proliferativ boʻlmagan diabetik retinopatiya (NPDR) va fovea tashqarisida klinik jihatdan ahamiyatli makula shishi boʻlgan odamlar uchun lazer koagulyatsiyasini tavsiya qiladi; VEGFga qarshi preparatlar bilan davolash foveada klinik ahamiyatga ega boʻlgan makula shishi uchun lazer koagulyatsiyasidan yaxshiroqdir. Jiddiy NPDR boʻlgan va makula shishi boʻlmagan odamlar uchun AAO butun retinaga lazer fotokoagulyatsiyasini tavsiya qiladi; makula shishi mavjud boʻlganda, asosiy lezyonlarga qaratilgan lazer koagulyatsiyasi tavsiya etiladi. Anti- VEGF preparatlarining proliferativ diabetik retinopatiya uchun foydali ekanligi haqida dalillar mavjud boʻlsa-da, AAO tavsiyalarida butun retinada lazer koagulyatsiyasi hali ham afzal koʻriladi, chunki lazer bilan davolash uchun uzoq muddatli kuzatuv maʼlumotlari mavjud, ammo dori bilan davolash uchun emas.

### Diabetik makula shishi
Anti-VEGF preparatlari diabetik makula shishi uchun lazer koagulyatsiyasidan potentsial ustundir; Baʼzi mutaxassislar lazer koagulyatsiyasi uchun dorilarni qoʻllashadi.

### Makula degeneratsiyasi
Amerika Oftalmologiya Akademiyasi amaliyot boʻyicha koʻrsatmalar makula degeneratsiyasi uchun lazer koagulyatsion terapiyani tavsiya etmaydi, ammo bu anti-VEGF preparatlari bilan davolanishga javob bermaydigan fovea tashqarisida xoroidda yangi qon tomirlari boʻlgan odamlarda foydali boʻlishi mumkinligini aytdi.

Argon, kripton, boʻyoq va diod lazerlari druzenni yoʻq qilish orqali yoshga bogʻliq makula naslining oldini olishga harakat qilish uchun turli darajadagi energiya bilan ishlatilgan. 2015-yilda chop etilgan Cochrane sharhi shuni koʻrsatdiki, lazer bilan davolash druzenni kamaytirsa-da, koʻrish qobiliyatini yoʻqotishning oldini olishda 2 yil ichida platsebodan farq yoʻq.

2007 yilda Cochrane tekshiruvi shuni koʻrsatdiki, koʻk-yashil argon, yashil argon, qizil kripton yoki yaqin infraqizil dioddan foydalangan holda, koroid tashqarisida yangi qon tomirlarining lazerli fotokoagulyatsiyasi samarali va tejamkor, ammo foydalar tomirlar uchun cheklangan. foveaning yonida yoki ostida.

### Retinaning koʻz yoshlari
The laser is used to create a row of microscopic burns in the target tissue to cause scarring which will prevent the edges of the tear from detaching from the layer below. Laser photocoagulation can help prevent the deterioration of some retinal disorders and reduce the risk of future vision loss, but it cannot restore vision once it has been lost. The procedure is safe and effective for treating indicated retinal disorders, such as tears and glaucoma. It is typically an outpatient procedure lasting 15 to 20 minutes. The procedure is not entirely without risk. Damage will occur to light sensitive cells of the retina cauterised by the laser which will result in some loss of vision.

Light from the laser is absorbed by the retinal pigment epithelium and by the underlying choroid, which raises the temperature by 20 to 30 degrees Celsius. These thermal burns denature tissue protein, causing death of the affected retinal cells and coagulative necrosis.

### Oʻroqsimon hujayrali kasallik tufayli kelib chiqqan retinopatiya
Oʻroqsimon hujayrali retinopatiyasi boʻlgan odamlarda lazer koagulyatsiyasi qoʻllanilgan. 2015 yilgi Cochrane tekshiruvi 1980-yillarda uchta yondashuvdan foydalangan holda oʻtkazilgan ikkita klinik sinovni aniqladi – bitta markazli sinovda argon lazeridan foydalangan holda sektoral scatter lazer fotokoagulyatsiyasi qoʻllanadi; va oziqlantiruvchi tomir koagulyatsiyasiga qaratilgan ikkinchi, ikki markazli sinovda bir markaz argon lazeridan, ikkinchisi esa xenon yoy lazeridan foydalangan. Zaif dalillarga asoslanib, lazer koagulyatsiyasi bu holatda koʻrishning yoʻqolishi va shishasimon qon ketishining oldini olishda samarali boʻlishi mumkin, ammo bu oʻroqsimon retinopatiyaning proliferativ regressiyasiga yoki yangi tomirlar oʻsishining oldini olishga taʼsir qilmaydi.

### Radiatsion proktit
Bachadon boʻyni saratoni, prostata saratoni va kolorektal saraton kabi saratonlarni davolash uchun radiatsiya terapiyasi qoʻllanilganda, toʻgʻri ichakda surunkali qon ketishini oʻz ichiga olgan radiatsion proktit paydo boʻlishi mumkin. Nd: YAG lazerlari va Nd: YAG lazerlari bilan davolash kaliy titanilfosfat kristalidan oʻtdi va argon lazeri bilan kichik klinik sinovlarda oʻrganildi. Nd:YAG lazer yoʻgʻon ichak devoriga zarar yetkazish, fibroz, striktura va toʻgʻri vaginal oqma, baxtsiz hodisalarda jiddiy shikastlanish xavfi, shuningdek, narxi tufayli tark etilgan. Boshqa ikkita usul 2011 yilga kelib asosan argon plazmasi koagulyatsiyasi bilan almashtirildi, bu xavfsizroq va arzonroq.

## Murakkabliklar
Koʻzda lazer fotokoagulyatsiyasining yon taʼsiri va asoratlari kamdan-kam uchraydi va koʻrishning yoʻqolishi, koʻrish keskinligining yomonlashishi, kechasi koʻrishning pasayishi va koʻzda qon ketishi kiradi. Taxminan 8% hollarda chandiq paydo boʻlishi mumkin, bu esa oʻz navbatida doimiy markaziy koʻrishning yoʻqolishiga olib kelishi mumkin.

Nemis oftalmologi Gerxard Meyer-Shvikerat lazer koagulyatsiyasining oʻtmishdoshi boʻlgan fotokoagulyatsiyani yaratgan. 1946 yilda u engil koagulyatsiya boʻyicha birinchi tajribalarni oʻtkaza boshladi. 1949 yilda u Gamburg-Eppendorf universitetidagi oftalmologiya klinikasining tomida oʻz-oʻzidan qurilgan qurilma yordamida yorugʻlik nurlari (yorugʻlik koagulyatsiyasi) bilan retinal dekolmani birinchi muvaffaqiyatli davolashni amalga oshirdi. Diabetik retinopatiyani davolashda lazer koagulyatsiyasidan foydalanish natijalari birinchi marta 1954 yilda chop etilgan  Anʼanaviy makula fokal va grid lazerli fotokoagulyatsiya 1985 yilda chop etilgan Diabetik retinopatiyani erta davolash tadqiqotida (ETDRS) diabetik makula shishi uchun tanlov davolash usuli sifatida belgilangan 

## Shuningdek qarang

* Lazerli maqolalar roʻyxati
* ***Ushbu maqola Mirzo Ulugʻbek nomidagi [[Oʻzbekiston Milliy universiteti|Oʻzbekiston Milliy universitieti]] Fizika fakulteti talabasi Aminov Islom tomonidan Wikitaʼlim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qilindi.***

## Manbalar