Ra (quyosh xudosi)

**Ra** – qadimgi Misrning quyosh xudosi hisoblanadi. Beshinchi sulola davrida miloddan avvalgi 25 va 24-&nbsp;asrlarda&nbsp; u qadimgi Misr dinidagi eng muhim xudolardan biriga aylangan, birinchi navbatda peshin quyoshi xudosi ekanligi bilan ajralib turadi. Ra yaratilgan dunyoning barcha qismlarida: osmonda, Yerda va yer osti dunyosida hukmronlik qiladi deb ishonilgan. U quyosh, tartib, shohlar va osmon xudosi edi.

Ra lochin sifatida tasvirlangan va osmon xudosi Horus bilan oʻxshash xususiyatlarga ega edi. Baʼzida ikkala xudo **Ra-Xoraxti**, " *Ikki ufqning Horus boʻlgan Ra* " sifatida birlashtirildi. Yangi Qirollikda xudo Amun ulugʻvorlikka koʻtarilganida, u **Amun-Ra** sifatida Ra bilan birlashdi.

Raning timsoli boʻlgan Mnevis buqasiga sigʻinish markazi Heliopolisda boʻlgan va shahar shimolida qurbonlik qilinadigan buqalar uchun dafn qilish joyi boʻlgan.

Hayotning barcha shakllari Ra tomonidan yaratilgan deb ishonilgan. Baʼzi hisoblarda odamlar Raning koʻz yoshlari va teridan yaratilgan, shuning uchun misrliklar oʻzlarini „Raning qoramoli“ deb atashadi. Samoviy sigir haqidagi afsonada insoniyat Raga qarshi qanday fitna uyushtirgani va ularni jazolash uchun Sexmet maʼbudasini oʻzining koʻzi sifatida yuborganligi haqida hikoya qilinadi.

## Diniy rollar

### Quyosh yaratuvchi sifatida
Quyosh hayot beruvchi, inson tomonidan ishlab chiqarilgan ekinlarning pishishini nazorat qiladi. Quyoshning hayot beruvchi fazilatlari tufayli misrliklar quyoshga xudo sifatida sigʻinishgan. Koinotning yaratuvchisi va hayot beruvchi, quyosh yoki Ra hayot, issiqlik va oʻsishni ifodalagan. Odamlar Rani asosiy xudo, koinotning yaratuvchisi va hayot manbai deb bilishganligi sababli, u ularga kuchli taʼsir koʻrsatdi, bu esa uni Misr xudolarining eng koʻp topinadiganlaridan biri boʻlishiga olib keldi va hatto Xudolar Shohi deb hisoblandi. . Misr tarixining dastlabki davrida uning taʼsiri butun mamlakat boʻylab tarqalib, shakl va nom jihatidan bir nechta vakilliklarni olib keldi. Eng keng tarqalgan shakl birikmalari Atum (uning inson qiyofasi), Khepri (qoʻngʻiz qoʻngʻizi) va Horus (lochin). U odatda lochin boshli odamning koʻrinishi boʻlib, bu uning boshqa osmon xudosi Horus bilan uygʻunligi bilan bogʻliq. Uning boshining tepasida kobra bilan quyosh diski oʻtiradi, bu koʻplab afsonalarda Raning koʻzini ifodalaydi. Vaqtning boshida, betartiblikdan boshqa hech narsa boʻlmaganida, koinotni toʻldirgan Nunning suvli massasida quyosh xudosi yolgʻiz edi. „U Nunda yolgʻiz qolganida men Atumman, tong otganida, u oʻzi qilgan narsaga hukmronlik qila boshlaganida men Raman“. Ushbu parcha Atum qanday qilib tartibsizlikdan hamma narsani inson qiyofasida yaratganligi va keyin Ra odamlar va ilohiy mavjudotlar birga yashagan Yer ustidan hukmronlik qila boshlagani haqida gapiradi. U havo xudosi Shu va namlik maʼbudasi Tefnutni yaratdi. Birodarlar insonning ikkita universal tamoyilini ramziy qildi: hayot va huquq (adolat). Ra hayotning barcha shakllarini yashirin ismlarini aytib, ularni mavjud boʻlishga chaqirib, yaratgan deb ishonilgan. Baʼzi rivoyatlarda odamlar Raning koʻz yoshlari va teridan yaratilgan ham deyilgan.

Bir afsonaga koʻra, Yerning birinchi qismi quyosh xudosi uni Nunning suvli massasidan chaqirganida paydo boʻlgan. Samoviy sigir haqidagi afsonada (osmon ulkan sigir, maʼbuda Meht-urt deb hisoblangan) insoniyatning. Raga qarshi fitna uyushtirgani va ularni jazolash uchun Sexmet maʼbudasi sifatida koʻzini qanday yuborgani haqida hikoya qilinadi. . Ra kuchining kengayishi koʻpincha quyosh xudosining ayol versiyalari boʻlgan Raning koʻzi sifatida koʻrsatildi. Raning uchta qizi Bastet, Sexmet va Xathor bor edi, ularning barchasi Raning koʻzi hisoblangan va ular oʻz qasosini olishga intilardi. Sekhmet Raning koʻzi boʻlib, Raning koʻzidagi olov tomonidan yaratilgan. U zoʻravonlik qildi va Raga xiyonat qilgan odamlarni oʻldirish uchun yuborildi, lekin xotirjam boʻlgach, u yanada mehribon va kechirimli maʼbuda Hathorga aylandi. Sexmet kuchli jangchi va himoyachi boʻlgan, mushuk sifatida tasvirlangan Bastet esa yumshoq va tarbiyali boʻlgan.

### Yer osti dunyosida
Ra Atetda, *Mandjet* (Millionlab yillar qayigʻi) yoki ertalabki qayiq va *Mesektet* yoki kechki qayiq deb nomlangan ikkita quyosh barkasida sayohat qiladi deb oʻylangan. Bu qayiqlar uni osmon va *Duat* boʻylab sayohatga olib chiqdi — oʻn ikki soatlik tun, bu ham Misrning tom maʼnodagi yer osti dunyosi. Ra *Mesektetda boʻlganida*, u qoʻchqor boshi shaklida edi. Ra oʻzining quyoshli qayigʻida sayohat qilganida, unga boshqa xudolar, jumladan Sia (idrok) va Xu (buyruq), shuningdek, Heka (sehrli kuch) hamroh boʻlgan. Baʼzida Ennead aʼzolari unga sayohatda yordam berishdi, jumladan Apofis ilonini yengib chiqqan Set va yer osti yirtqich hayvonlaridan himoyalangan Mehen . Ra yer osti dunyosida boʻlganida, u oʻzining barcha shakllarini ziyorat qilardi.

Apofis, betartiblik xudosi (*isfet*) ulkan ilon boʻlib, u har kecha quyosh qayigʻini isteʼmol qilish yoki gipnotik nigoh bilan toʻxtatib turish orqali sayohatini toʻxtatishga harakat qilgan. Kechqurun misrliklar Ra Atum yoki qoʻchqor shaklida oʻrnatilganiga ishonishdi. Tungi qayiq uni yer osti dunyosi boʻylab olib oʻtib, qayta tugʻilishiga tayyorgarlik koʻrish uchun sharqqa qaytib ketardi. Ra haqidagi bu afsonalar osmon maʼbudasi Nut tomonidan quyoshning qayta tugʻilishi sifatida koʻtarilgan quyoshni ifodalagan; Shunday qilib, qayta tugʻilish va yangilanish kontseptsiyasini Raga bogʻlash va uning yaratuvchi xudo sifatidagi rolini kuchaytirish.

Ra yer osti dunyosida boʻlganida, u oʻliklarning xudosi Osiris bilan birlashdi.

## Ikonografiya

Ra shoxlari orasidagi quyosh diski bilan bezatilgan lochin sifatida tasvirlangan, uning atrofida kobra va osmon xudosi Horus bilan oʻrtoqlashgan .

Ra turli shakllarda ifodalangan. Boshqa keng tarqalgan shakllar — qoʻngʻiz boshli odam (uning Khepri shaklida) yoki qoʻchqor boshli odam. Ra, shuningdek, toʻla tanali qoʻchqor, qoʻngʻiz, feniks, olmon, ilon, buqa, mushuk yoki sher va boshqalar sifatida tasvirlangan.

U yer osti dunyosida eng koʻp qoʻchqor boshi bilan tasvirlangan. Bu shaklda Ra „gʻarbiy qoʻchqor“ yoki „haramini boshqaradigan qoʻchqor“ sifatida tasvirlangan.

Baʼzi adabiyotlarda Ra oltin goʻshti, kumush suyaklari va lapis lazuli sochlari bilan qarigan shoh sifatida tasvirlangan.

## Ibodat qilish
Raning asosiy diniy markazi *Iunu* ustunlar joyi" boʻlib, keyinchalik Ptolemey qirolligida Heliopolis va bugungi kunda Qohira chekkasida joylashgan. U mahalliy quyosh xudosi Atum bilan aniqlangan. Atum yoki Atum-Ra sifatida u Shu va Tefnut, Geb va Nut, Osiris, Set, Isis va Neftisdan iborat Enneadning („Toʻqqiz“) yaratuvchisi va birinchi mavjudoti hisoblangan. Grigorian taqvimida 26-may kuni „Raning qabul qilinishi“ bayrami nishonlandi.

Raning mahalliy dini taxminan Ikkinchi suloladan boshlab oʻsishni boshladi va uni quyosh xudosi sifatida tasdiqladi. Toʻrtinchi sulolaga kelib, fir’avnlar „Raning oʻgʻillari“ deb nomlangan Yerdagi Raning namoyon boʻlishi sifatida koʻrilgan. Beshinchi sulolada, Ra davlat xudosiga aylanganda va fir’avnlar uning sharafiga maxsus tekislangan piramidalar, obelisklar va quyosh ibodatxonalarini qurganlarida, unga sigʻinish ommaviy ravishda oshdi. Beshinchi sulola hukmdorlari oʻz izdoshlariga Raning oʻgʻillari va Heliopolis oliy ruhoniyining xotini ekanliklarini aytishdi. Bu fir’avnlar Misrning koʻp pullarini quyoshli ibodatxonalarga sarflaganlar. Birinchi Piramida matnlari paydo boʻla boshladi, bu Raga fir’avnning Duat (er osti dunyosi) boʻylab sayohatida tobora koʻproq ahamiyatga ega boʻldi.

Oʻrta Qirollik davrida Ra tobora koʻproq boshqa bosh xudolar, ayniqsa Amun va Osiris bilan bogʻlangan va birlashgan.

Misrning Yangi Qirolligi davrida Raga sigʻinish yanada murakkab va buyukroq boʻlib qoldi. Qabrlarning devorlari Raning yer osti dunyosi boʻylab sayohatini tasvirlaydigan juda batafsil matnlarga bagʻishlangan edi. Ra quyoshli qayiqda oʻliklarning ruhlari bilan tiriklarning ibodatlari va marhamatlarini olib yurishi aytilgan. Raning quyosh bilan qarishi haqidagi gʻoya Yangi Qirollikning yuksalishi davrida yanada ommalashdi.

Koʻpgina ibodatlar madhiyalar, ibodatlar va afsunlarni oʻz ichiga oladi, bu Ra va quyoshli qayiq Apepni engishga yordam beradi.

Rim imperiyasida nasroniylikning kuchayishi Raga sigʻinishga chek qoʻydi.

## Boshqa xudolar bilan munosabat

### Xudolar Ra bilan birlashdilar

Misrning eng koʻp topinadigan xudolari singari, Raning oʻziga xosligi koʻpincha boshqa xudolar bilan birlashtirilib, xudolar oʻrtasida oʻzaro bogʻliqlikni tashkil etdi.

; Amun va Amun-Ra
: Amun Ogdoadning aʼzosi boʻlib, Thebesning juda erta homiysi Amaunet bilan yaratilish energiyasini ifodalagan. U nafas orqali yaratganiga ishonishgan va shuning uchun quyosh emas, balki shamol bilan tanilgan. Yuqori va Quyi Misrda Amun va Ra kultlari tobora ommalashib borar ekan, ular birlashtirib, quyoshni yaratuvchi xudo Amun-Rani yaratdilar. Bu kombinatsiya qachon sodir boʻlganini aniq ajratish qiyin, ammo Amun-Ra haqidagi havolalar piramida matnlarida Beshinchi suloladayoq paydo boʻlgan. Eng keng tarqalgan eʼtiqod shundan iboratki, Amun-Ra yangi davlat xudosi sifatida Yangi Qirollikning Teban hukmdorlari tomonidan 18-sulola atrofida Amunga sigʻinuvchilarni Raning qadimgi kulti bilan birlashtirish uchun ixtiro qilingan. Amun-Raga ibodat qiluvchilar tomonidan rasmiy „Xudolar Podshohi“ unvoni berilgan va tasvirlar birlashgan xudoni atrofida quyosh diskiga ega boʻlgan sher boshli qizil koʻzli odam sifatida koʻrsatadi.
; Atum va Atum-Ra
: Atum-Ra (yoki Ra-Atum) ikkita butunlay alohida xudolardan tashkil topgan yana bir kompozit xudo edi; ammo, Ra Amunga qaraganda Atum bilan koʻproq oʻxshashliklarga ega. Atum quyosh bilan yanada chambarchas bogʻlangan va Enneadning yaratuvchisi xudosi edi. Ra ham, Atum ham xudolar va fir’avnlarning otasi hisoblangan va keng sigʻinishgan. Qadimgi afsonalarda Atum Tefnut va Shuning yaratuvchisi boʻlib, u Nun okeanidan tugʻilgan.

; Ra-Xoraxti

: Keyingi Misr mifologiyasida **Ra-Xoraxti** kompozitsion xudodan koʻra koʻproq unvon yoki namoyon boʻlgan. Bu „ *Ufqlar Horus* *Ra* (kim)“ deb tarjima qilinadi. U Xoraktini (Horusning quyosh chiqishiga yoʻnaltirilgan tomoni sifatida) Ra bilan bogʻlash uchun moʻljallangan edi. **Ra-Xoraxti** quyoshning ufqdan ufqqa boʻlgan sayohatini Ra deb ataydi yoki bu Rani umid va qayta tugʻilishning ramziy xudosi sifatida koʻrsatishni anglatadi, deb taxmin qilingan.
: U Horemheb qabrida xudolar shohi deb eʼlon qilingan. Fir’avn Tutmos III Geliopolis ustunlarini Xoraktiga bagʻishlagan.
: Ra-Xoraxti 3-oraliq davrning oʻliklar kitobida juda koʻp. U oʻz taxtida oʻtirganini Nedjmet oʻliklari kitobida Padixons, Nestanebetisheru, Djedxonsiusanx, Tameniu va Nesitaset uchun yozilgan Amduat papirusida koʻrish mumkin.
; Khepri va Xnum
: Khepri ertalab quyoshni koʻtaradigan qoraqoʻtir qoʻngʻizi edi va baʼzida Raning ertalabki koʻrinishi sifatida koʻrinardi. Xuddi shunday, qoʻchqor boshli xudo Xnum ham Raning kechki koʻrinishi sifatida koʻrilgan. Turli xil xudolar (yoki Raning turli tomonlari) kunning turli vaqtlarida hukmronlik qilish gʻoyasi juda keng tarqalgan, ammo oʻzgaruvchan edi. Xepri va Xnum quyosh chiqishi va botishidan ustun boʻlgani sababli, Ra koʻpincha peshin vaqtida quyosh choʻqqisiga chiqqan kunduzning vakili edi. Baʼzida Raning tomonlari oʻrniga Horusning turli tomonlari ishlatilgan.
; Raet-Tawy
: **Raet** yoki Raet-Tawy Raning ayol jihati edi; Undan mustaqil ravishda unchalik ahamiyatli emas edi. Baʼzi afsonalarda u Raning xotini yoki uning qizi deb hisoblangan.

### Ra tomonidan yaratilgan xudolar

; Bastet
: Bastet (shuningdek, *Bast* deb ataladi) baʼzan „Ra mushuki“ sifatida tanilgan. U, shuningdek, Isisning qizi va Raning qasos asbobi, quyosh xudosining koʻzi bilan bogʻliq. Bastet Rani himoya qilish uchun ilon Apofisning (Raning qasam ichgan dushmani va xaosning „xudosi“) boshini kesib tashlashi bilan mashhur. Bir afsonada Ra Bastetni sher sifatida Nubiyaga yuborgan.
; Sekhmet
: Sekhmet Raning yana bir qizi. Sekhmet sher yoki katta mushuk sifatida tasvirlangan va u „Raning koʻzi“ yoki quyosh xudosining qasos vositasi boʻlgan. Bir afsonada Sexmet shunchalik gʻazabga toʻlganki, Ra keraksiz zarar etkazmaslik uchun uni sigirga aylantirishga majbur boʻlgan. Boshqa bir afsonada, Ra insoniyat unga qarshi fitna uyushtirishidan qoʻrqib, Xathorni (Raning yana bir qizi) insoniyatni jazolash uchun yuboradi. Odamlarni soʻyish paytida u Sekhmet qiyofasini oladi. Uning butun insoniyatni oʻldirishiga yoʻl qoʻymaslik uchun Ra pivoni qizil rangga boʻyashni va quruqlikka toʻkishni buyuradi. Pivoni qon bilan adashtirib, Sexmet uni ichadi va mast boʻlgach, u tinchlangan shakli Xathorga qaytadi.
; Xathor
: Hathor Raning yana bir qizi. Ra insoniyat unga qarshi fitna uyushtirishidan qoʻrqqanida, Xathorni „Raning koʻzi“ sifatida yubordi. Bir afsonaga koʻra, Xathor Raning oldida yalangʻoch holda raqsga tushdi, toki u xirillashdan xalos boʻlish uchun kuldi. Ra Xathorsiz boʻlganida, u chuqur tushkunlik holatiga tushib qoldi Yangi qirollikda Ra Amun bilan birga „Kamutef“ („onasining buqasi“) epiteti bilan bogʻlangan. Kamutef sifatida u oʻzini tugʻish uchun onasini homilador qilgan Hathorning oʻgʻli va eri sifatida koʻrilgan.

### Boshqa xudolar

; Ptah
: Qadimgi qirollik piramidalari adabiyotida Ptah kamdan-kam tilga olinadi. Baʼzilarning fikriga koʻra, bu Heliopolisning Raga sigʻinadigan odamlari ushbu yozuvlarning asosiy mualliflari boʻlishlari natijasidir. Baʼzilar Raning oʻzini oʻzi yaratganiga ishonishgan boʻlsa, boshqalari Ptah uni yaratganiga ishonishdi.
; Isis
: Bir afsonada Isis Rani zaharlash uchun ilon yaratdi va unga oʻzining haqiqiy ismini oshkor qilgandagina unga antidotni berdi. Isis bu nomni Horusga topshirdi va uning qirollik hokimiyatini mustahkamladi.
; Apep
: Apep, shuningdek, Apofis deb ataladi, betartiblik xudosi va Raning ashaddiy dushmani edi. Aytishlaricha, u ufq chizigʻidan biroz pastroqda yotib, Ra yer osti dunyosi boʻylab sayohat qilganda Rani yutib yuborishga harakat qilgan.

## Yana qarang

* Quyosh xudolari ro'yxati

## Manbalar