Dmitriy Klements

**Dmitriy Aleksandrovich Klements** (1848-yil 14-dekabr — 1914-yil 8-yanvar) rus etnografi, arxeologi, geografi, inqilob tarafdori.

## Tarjimai holi
Dmitriy Aleksandrovich Klements Saratov viloyatining Goryainovka qishlogʻida (hozirgi Saratov viloyati, Duxovnitskiy tumani, Goryainovka qishlogʻi) mulk boshqaruvchisi oilasida tugʻilgan. Avval Samarada, soʻngra 1-Qozon gimnaziyasida oʻqigan.

Oliy maʼlumotni Qozon va Sankt-Peterburg universitetlarining fizika- matematika fakultetida olgan, faol siyosiy faoliyat bilan shugʻullanib, uni tugatishga ulgurmagan. Sankt-Peterburgda Klements Chaykovchilar doirasiga qoʻshildi, u yerda yosh P.A.Kropotkin bilan doʻstlashdi. U.mehnatkashlar oʻrtasida targʻibot ishlarida va xalq oldiga chiqishlarda faol qatnashgan.

1873-1880-yillarda Klements bir qancha inqilobiy tashkilotlarda qatnashdi, P.L.Lavrovning „Oldinga“ va boshqa inqilobiy nashrlarda hamkorlik qildi. 1874-yilda Chaykovchilar magʻlubiyatga uchragach, u chet elga joʻnab ketdi. U bir necha bor Rossiyaga yashirincha tashrif buyurgan. Jenevada chiqadigan „Jamiyat“ jurnali va Sankt-Peterburgda chiqadigan „Yer va Ozodlik“ jurnali muharrirlaridan biri edi. Biroz vaqtdan soʻng Rossiyaga qaytdi. 1879-yilda „Xalq irodasi“ partiyasi paydo boʻlishidan oldin hibsga olingan Klements, Pyotr va Pol qal’asida ikki yillik qamoqdan soʻng, Yakutiyaga surgun qilindi. Yoʻlda u kasal boʻlib, olti oydan koʻproq vaqtni Krasnoyarsk qamoqxonasi kasalxonasida oʻtkazdi. Surgunda Yenesey viloyati, Minusinsk shahrida xizmat qilish uchun ruxsat oldi.

Minusinskda u Minusinsk oʻlkashunoslik muzeyi asoschisi N. M. Martyanov bilan uchrashdi. Klements Martyanovga muzey kolleksiyalarini saralash va tadqiqot ekspeditsiyalarini tayyorlashda yordam berdi. 1883-yilda Klements Tom va Abakan daryolarining yuqori oqimidagi Sharqiy Oltoy va Gʻarbiy Sayan togʻlari oʻrtasidagi aloqa hududini oʻrganish uchun ekspeditsiyada qatnashdi. U har yili Abakan va Mrassu daryolarida, Teletskoye koʻlida, Gʻarbiy Sayan togʻlarida va Oltoyda geografik va geologik tadqiqotlar olib bordi. „Minusinsk muzeyining antikvarlari“ ilmiy ishini yozgan. „Metal davri yodgorliklari“ (Tomsk, 1886), nashr etilgandan soʻng 1887-yilda u Moskva arxeologiya jamiyatining muxbir aʼzosi, keyinchalik esa Tabiiy fanlarni sevuvchilar jamiyatining toʻliq aʼzosi etib saylandi.

1884-yildan u Tomsk Sibirskaya gazetasi uchun maqolalar, sheʼrlar, felyetonlar yozishni boshladi.

U taxminan 15 yil davomida Sibirda (soʻnggi yillarda — ixtiyoriy ravishda), Sibir va Moʻgʻulistonda yashovchi xalqlarning antropologiyasi va etnografiyasini oʻrgandi, ilmiy maqsadlarda bu mamlakatlarga qayta-qayta uzoq safarlar qildi. Ekspeditsiyalar paytida u Tuvadagi Tere-Xol koʻli oʻrtasida joylashgan orolda Por-Bajin qal’asi xarobalarini topdi. Uning geografik va etnografik asarlari Rossiya geografiya jamiyatining Sibir va Sankt-Peterburg nashrlarida nashr etilgan.

1897-1899-yillarda Moʻgʻulistonda Fridrix Falz-Feyn uchun Prjevalskiy otlarini tutib olishni tashkil qilgan .

Klements Sibirdagi muzey ishini rivojlantirishga faol hissa qoʻshdi. Minusinsk, Krasnoyarsk, Achinsk, Tomsk, Kyaxta, Yakutsk shaharlarida muzey ekspozitsiyalarini yaratishda maslahati va amaliy ishi bilan yordam berdi.

1902-yilda Sankt-Peterburgga koʻchib oʻtgan Klements imperator Aleksandr III ning akademik etnografik muzeyi (Rossiya muzeyining etnografik boʻlimi) saqlovchisi (boshligʻ) oʻrnini egalladi.

1910-yilda nafaqaga chiqdi va Moskvaga koʻchib oʻtdi va u yerda 1914-yil 8-yanvarda vafot etdi. U Vagankovskiy qabristoniga dafn etilgan.

## Muallif asarlari

* Minusinsk Shveysariya va choʻl xudolari (Sayohatchining kundaligidan) // Sharq sharhi. 1884 yil . No 5, 7, 9 va 12.
* Minusinsk muzeyining qadimiy buyumlari. Metall davr yodgorliklari. Tomsk, 1886 yil .
* Kachinskaya choʻliga sayohatdan // Sharqiy sharh . — 1886 yil . — № 47.
* Mahalliy muzeylar va ularning viloyat hayotidagi ahamiyati // Sibir kolleksiyasi. 2-son. — Irkutsk, 1892 y .
* 1883-1884 yillarda Abakanning yuqori qismiga ekspeditsiya paytida D. A. Klemenets tomonidan toʻplangan materialdan janob Adrianov nomidan 1883 yilda amalga oshirilgan Abakan tizimiga ekspeditsiya haqida qisqacha dastlabki hisobot. // Rossiya geografiya jamiyatining Gʻarbiy Sibir boʻlimining eslatmalari. — 1891. — T. 2.
* Minusinskdan Biryusagacha boʻlgan yoʻl // Rus geografiya jamiyatining Sharqiy Sibir boʻlimi materiallari — 1890. — V. 21, № 1.
* D. A. Klements tomonidan 1883 va 1884 yillarda Abakanning yuqori qismiga ekskursiya paytida toʻplangan materiallar. // Zap. 3. FROM. O. R. G. O. XI, 1890 yil.
* 1905 yilda " Rossiya boyligi " da (№ 7 va 9) Klementz „Sariq xavf haqida eslatmalar“ va " G. N. Potanin "
* Klementz DA Turfan und seine alterhümer // Nachrichten über die von der Kaizerlichen Akademie der Wissenschaften zu St. Peterburg im Jahre 1898 ausgerüstete Ekspeditsiya nach Turfan. hf. bitta. SPb., 1899 yil.

## Eslatmalar

## Adabiyot

* *Deutsch L. G.* Dmitriy Aleksandrovich Klements. — Pb.: GIZ, 1921. — 40 b.
* *Goldfarb S.* D. A. Klements VSORGO aʼzosi // Sibir. — 1977. — 7-son.
* D. A. Klements arxeolog sifatida // Sovet arxeologiyasi . — 1963. — 4-son.
* *Yakushin N.* Sibirning tinimsiz tadqiqotchisi // Sibir yongʻinlari . — 1975. — 4-son.
* *M. Ovchinnikov* D. A. Klements bilan uchrashuvlarimdan // Sibir arxivi. Minusinsk, No11, 1915 yil noyabr, 493-505-betlar.
* *Adrianov A. V.* http://elib.tomsk.ru/purl/1-7449/ Arxivnaya kopiya -da Klementsning turmush oʻrtoqlari xotirasiga. — Irkutsk, 1917 yil
* Klemens, Dmitriy Aleksandrovich / / Tomsk A dan Z gacha: Shaharning qisqacha entsiklopediyasi. / Ed. Doktor ist. Fanlar N. M. Dmitrienko . — 1-nashr. — Tomsk: NTL nashriyoti, 2004 yil. — FROM. 150-151. — 440 Bilan. — 3000 nusxa. —  .
* *Milevskiy O. A., Panchenko A. B.* „Bezovta Klementlar“: intellektual biografiya tajribasi. — M .: ROSSPEN, 2017. — 695 p.

* Samimiy rusning maktubi (1878) publitsistikasi 2008 Arxivnaya kopiya
* Plexanov G. V. Dmitriy Aleksandrovich Klements (Nekroloq) (1914)
* Sheʼrlar (Temirchining fikri / 1848 yil iyun kunlari xotirasiga / Men Rossiya podshosi boʻlganimda / Arkadiya shahzodasi) Arxivnaya kopiya
* Ulashish (1873)
* Barca (1873) 2008 Arxivnaya kopiya
* Klemens, Dmitriy Aleksandrovich / / Brokxaus va Efronning entsiklopedik lugʻati : 86 tonnada (82 tonna va 4 ta qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg., 1890-1907.