Muskat yong‘og‘i

**Muskat yongʻogʻi** — *Myristica* turkumiga tegishli turlarining urugʻi yoki maydalangan ziravori. *Myristica fragrans* (**xushboʻy muskat yongʻogʻi** yoki **haqiqiy muskat yongʻogʻi**) — muskat yongʻogʻi uchun yetishtiriladigan quyuq bargli doimiy yashil daraxt: muskat yongʻogʻi, uning urugʻidan, maydalangan ziravor olinadi. Shuningdek, u efir moyi va muskat yongʻogʻi moyining manbai hisoblanadi. Odatda muskat yongʻogʻi deb nomlanuvchi Torreya turkumining *ignabargli daraxtlari* muskatga oʻxshash koʻrinishdagi urugʻlarga ega, ammo bu turkum *Myristica fragrans* bilan chambarchas bogʻliq emas va ziravor sifatida ishlatilmaydi. Indoneziya muskat yongʻogʻining asosiy ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi.

Agar ziravor sifatida odatdagidan ortiq miqdorda isteʼmol qilinsa, muskat yongʻogʻi kukuni allergik reaktsiya, kontakt dermatitini keltirib chiqarishi yoki psixoaktiv taʼsir koʻrsatishi mumkin. Anʼanaviy tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda qoʻllanilsa-da, muskat yongʻogʻi ilmiy jihatdan tasdiqlangan dorivor xususiyatga ega emas.

## Oddiy muskat yongʻogʻi
Xushboʻy muskat yongʻogʻi daraxti (*[[Myristica fragrans]]*) urugʻini kukunga aylantirish orqali ziravor tayyorlanadi. Ziravorning oʻziga xos oʻtkir hidi va ozgina shirin taʼmi bor; u koʻplab qandolat mahsulotlari, pudinglar, kartoshka, goʻsht, kolbasa, souslar, sabzavotlar va tuxumli non va ichimliklarga maza berish uchun ishlatiladi.

Urugʻlar olti haftadan sakkiz haftagacha quyoshda asta-sekin quritiladi. Bu vaqt ichida muskat yongʻogʻi kichrayib boradi, toki yongʻoq silkitilganda shitirlagan ovoz chiqquncha quritiladi. Keyin qobiq yogʻoch tayoq bilan sindiriladi va muskat yongʻogʻi olinadi. Quritilgan muskat yongʻogʻi kulrang jigarrang boʻlib, yuzalari oʻralgan. Muskat yongʻogʻi tuxum shaklida, taxminan uzunligi  kengligi  ogʻirligi  bo‘ladi.

Turli xil taʼmga ega *Myristica* jinsining boshqa ikkita turi, *M. malabarica* va *M. argentea*, baʼzida muskat yongʻogʻining ziravorini soxtalashtirish uchun ishlatiladi.

## Mace

Mace — muskat yongʻogʻi urugʻining qizgʻish urugʻ qoplamidan (aril) tayyorlangan ziravor. Uning taʼmi muskat yongʻogʻiga oʻxshaydi, lekin yanada nozik; u pishirilgan mahsulotlar, goʻsht, baliq va sabzavotlarni xushboʻylash, konservalash va tuzlamalarda ishlatiladi.

Qayta ishlashda qip-qizil rangli aril muskat yongʻogʻi urugʻidan ajratiladi va tekislanadi. 10-14 kun davomida quritiladi. Uning rangi och sariq, toʻq sariq yoki sargʻish rangga oʻzgaradi.

## Botanika va kultivatsiya

Eng muhim tijorat turlari Indoneziyaning Moluccas (yoki ziravorlar orollari) orollaridan kelib chiqqan. Shuningdek, u Malayziyaning Penang orolida, Karib dengizida, Grenadada va Hindiston janubidagi ziravorlar savdosining markazi sifatida qadimgi yozuvlarda Malabar nomi bilan mashhur boʻlgan Kerala shtatida oʻstiriladi. XVII asrda Hendrik van Rheede *Hortus Botanicus Malabaricus asarida* yozadiki, hindular muskat yongʻogʻidan foydalanishni Indoneziyadan qadimgi savdo yoʻllari orqali oʻrgangan.

Muskat yongʻogʻi daraxtlari urugʻlardan jinsiy yoʻl bilan, ildizdagi kurtaklar yoki payvandlash orqali koʻpaytiriladigan ikki xonali oʻsimliklardir (alohida erkak yoki urgʻochi). Jinsiy koʻpayishdan 50% erkak koʻchatlarini olinadi, ular unumsizdir. Oltinchi-sakkizinchi yil ichida gullashdan oldin oʻsimlik jinsini aniqlashning ishonchli usuli yoʻqligi va jinsiy koʻpayish mos kelmaydigan hosildorlikka ega boʻlgani sababli, payvandlash koʻpaytirishning afzal usuli hisoblanadi.

Muskat yongʻogʻi daraxtlarining birinchi hosili ekilganidan ketin yetti-toʻqqiz yil oʻtgach paydo boʻladi. Daraxtlar yigirma yildan keyin toʻliq hosilga kiradi.

## Pazandachilikda foydalanish

### Ziravorlar
Muskat yongʻogʻi biroz shirinroq va nozik taʼmga ega. Yorqin toʻq sariq, zaʼfaronga oʻxshash tus berish uchun koʻpincha yengil taomlarga qo‘shiladi. Muskat yongʻogʻi koʻplab taomlarga taʼm berish uchun ishlatiladi. Butun muskat yongʻogʻini uyda, muskat yongʻogʻi uchun maxsus moʻljallangan qirgʻichdan yoki koʻp maqsadli qirg‘ich vositasi yordamida maydalash mumkin. Indoneziya oshxonasida muskat yongʻogʻi achchiq shoʻrvalar, jumladan soto, *konro*, hoʻkiz quyruq shoʻrvasi, *sup iga* (qovurgʻa shoʻrva), *bakso* va *sup* kambing kabi taomlarda ishlatiladi. U, shuningdek, *[[semur]]*, mol goʻshti, pomidor bilan qovurgʻa kabi goʻshtli taomlar uchun sous tayyorlash uchun ishlatiladi. Hind oshxonasida muskat yongʻogʻi koʻplab shirin va shoʻr taomlarda ishlatiladi. Kerala Malabar mintaqasida maydalangan muskat yongʻogʻi goʻsht tayyorlashda va shirinliklarga ishlatiladi. *Garam masalada* oz miqdorda ham foydalanish mumkin. Anʼanaviy Yevropa oshxonasida muskat yongʻogʻi va mace ayniqsa kartoshka, ismaloqli taomlarda, qayta ishlangan goʻsht mahsulotlarida ishlatiladi. Bundan tashqari, guruch pudingida ham tez-tez qo‘shiladi. Gollandiya oshxonasida muskat yongʻogʻi Bryussel karami, gulkaram va loviya kabi sabzavotlarga qoʻshiladi. Muskat yongʻogʻi mulled sidr, issiq sharob, junket va eggnogning anʼanaviy tarkibiy qismidir. Shotlandiyada mace va muskat yongʻogʻi odatda haggis tarkibiga kiradi. Karib dengizida muskat yongʻogʻi koʻpincha Bushwacker, Painkiller va Barbados romi, punch kabi ichimliklarning ustiga sepiladi.

### Meva
Perikarp (meva qoplamasi) murabbo, konfet tayyorlash uchun ishlatiladi. Toʻgʻralgan muskat yongʻogʻi meva etidan *manisan* (shirinliklar) tayyorlanadi. Penang oshxonasida shakar qoplami bilan quritilgan, maydalangan muskat yongʻogʻi qobigʻi noyob Penang *ais kacang* ustiga qoʻshimchalar sifatida ishlatiladi. Muskat yongʻogʻi qobigʻi, muzli muskat yongʻogʻi sharbatini (ancha shirin va jigarrang sharbat) tayyorlash uchun ishlatiladi. Hindistonning Kerala Malabar mintaqasida u sharbat, tuzlangan bodring va chutney uchun ishlatiladi.

## Efir moyi

Maydalangan muskat yongʻogʻini bugʻda distillash orqali olingan efir moyi parfyumeriya va farmatsevtika sanoatida qoʻllanadi. Uchuvchi fraksiya tarkibida oʻnlab terpenlar va fenilpropanoidlar mavjud, jumladan D — pinen, limonen, D — borneol, L — terpineol, geraniol, safrol va miristsin. Oʻzining sof shaklida miristsin zaharli moddadir va muskat yongʻogʻini koʻp miqdorda isteʼmol qilish miristsin zaharlanishiga olib kelishi mumkin.

Moy rangsiz yoki och sariq rangda, muskat yongʻogʻining hidi va taʼmiga ega. U siroplar, ichimliklar va shirinliklarda tabiiy oziq-ovqat aromati sifatida ishlatiladi. Efir yogʻi tish pastasi va yoʻtal siroplarini ishlab chiqarishda ham qoʻllanadi.

## Yongʻoq moyi
Muskat moyi yarim qattiq, qizil-jigarrang rangda, muskat yongʻogʻining taʼmi va hidiga ega. Muskat yogʻining taxminan 75% (ogʻirligi boʻyicha) trimiristin boʻlib, uni miristik kislotaga aylantirish mumkin.

## Tarix

Muskat yongʻogʻidan foydalanishning dastlabki dalillari Indoneziya sharqidagi Banda orollaridan biri boʻlgan Pulau Ay orolidan 3500 yillik sopol qoldiqlari orasidan topilgan. Banda orollari oʻn bitta kichik vulqon orollaridan iborat va katta Maluku orollari guruhiga kiradi. Bu orollar XIX asrning oʻrtalariga qadar muskat yongʻogʻi va mace ishlab chiqaruvchi yagona markaz boʻlgan.

Milodiy VI asrda muskat yongʻogʻi Hindistonga, soʻngra gʻarbga Konstantinopolga tarqaldi. XII asrga kelib, arab savdogarlari muskat yongʻogʻining kelib chiqishini Indoneziya orollarida deb aniq belgilashgan, ammo bu joyni evropalik savdogarlardan sir saqlashgan.

### Mustamlaka davri
Banda orollari ziravorlar savdosi bilan shugʻullanish uchun Osiyodagi eng qadimgi Yevropa korxonalari mo‘ljaliga aylandi. 1511-yil avgustda Afonso de Albukerke Portugaliya qiroli nomidan oʻsha paytda Osiyo savdo markazi boʻlgan Malakkani bosib oldi. Oʻsha yilning noyabr oyida, Malakkani qoʻlga kiritib, Banda joylashgan joyni bilib olgach, Albukerke uni topish uchun doʻsti Antonio de Abreu boshchiligidagi uchta kemadan iborat ekspeditsiyani yubordi. Banda orollariga birinchi boʻlib yevropaliklar yetib borgan ekspeditsiya taxminan bir oy davomida oʻz kemalarini Bandaning muskat yongʻogʻi, gurzisi va qalampirmunchoqlar bilan toʻldirishdi. Banda haqidagi dastlabki maʼlumot *Suma Oriental* kitobida, 1512-yildan 1515-yilgacha Malakkada yashagan portugal aptekteri Tome Pires tomonidan yozilgan. Portugallar tomonidan bu savdoni toʻliq nazorat qilishning iloji boʻlmadi.

Muskat yongʻogʻi ishlab chiqarish va savdosida monopoliyaga ega boʻlish uchun Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi (VOC) 1621-yilda bandanliklar bilan qonli jang olib bordi. Tarixchi Villard Xannaning hisob-kitoblariga koʻra, bu kurashdan oldin orollarda taxminan 15 000 kishi yashagan, jangdan keyin atigi 1000 kishi qolgan (bandanliklar oʻldirilgan, qochib ketgan, surgun qilingan yoki qul sifatida sotilgan). Kompaniya XVII asrda orollarda keng qamrovli muskat yongʻogʻi plantatsiyalarini yaratdi.

Napoleon urushlari davrida Gollandiyaning interregnumu natijasida inglizlar Banda orollarini vaqtincha nazorat ostiga oldilar va Shri-Lanka, Penang, Benkulen va Singapurga muskat yongʻogʻi daraxtlarini koʻchirib oʻtkazdilar. Bu joylardan ular boshqa mustamlakalarga, xususan Zanzibar va Grenadaga koʻchirildi. 1974-yilda qabul qilingan Grenada milliy bayrogʻida ochiq muskat yongʻogʻi mevasi tasvirlangan. Gollandiya Ikkinchi jahon urushigacha Spice orollari ustidan nazoratni saqlab qoldi.

## Ishlab chiqarish
2019-yilda dunyo bo‘ylab jami 142 000 tonna muskat yong‘og‘i ishlab chiqarildi.Indoneziya, Gvatemala va Hindistonda jami hosilning 85% i ishlab chiqarildi.

## Psixoaktivlik va toksiklik
Baʼzi kasalliklar uchun xalq tabobatida ishlatilgan boʻlsa-da, muskat yongʻogʻi tasdiqlangan dorivor ahamiyatga ega emas.
File:Elemicin-3D-balls.png|Elemitsin
File:Elemicin Strukutrformel.svg|Elemitsin strukturasi
File:Myristicin acsv.svg|Miristsin 

### Effektlar
Ziravorlar sifatida oz miqdorda isteʼmol qilingan muskat yongʻogʻi sezilarli fiziologik yoki nevrologik reaksiyani keltirib chiqarmaydi, lekin katta dozalarda, urug‘dan olingan yangi maydalangan ziravor ham, muskat yongʻogʻi ham psixoaktiv taʼsirga ega. Miristsin — monoamin oksidaza ingibitori va psixofaol modda — koʻp miqdorda isteʼmol qilinganida konvulsiyalar, yurak urishi tezlashuvi, koʻngil aynishi, suvsizlanish va umumiy tana ogʻrigʻiga olib kelishi mumkin. Muskat yongʻogʻi anksiyolitik dorilar bilan oʻzaro taʼsir qilishi, allergik reaksiyalarni, kontakt dermatitini va oʻtkir gallyutsinatsiyani keltirib chiqarishi mumkin.

Muskat yongʻogʻidan zaharlanishi odamda sezilarli darajada oʻzgarib turadigan nojoʻya taʼsirlar bilan yuzaga kelishtiradu, masalan, deliryum, tashvish, tartibsizlik, bosh ogʻrigʻi, koʻngil aynishi, bosh aylanishi, quruq ogʻiz, koʻzning qichishishi va amneziya. Kamdan-kam hollarda muskat yongʻogʻining haddan tashqari dozasi oʻlimga olib keladi, ayniqsa muskat yongʻogʻi boshqa dorilar bilan aralashtirilgan boʻlsa.

Muskat yongʻogʻi bilan zaharlanish bolalarda tasodifiy isteʼmol qilish va qasddan ko‘p miqdorda isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladi. U, ayniqsa, oʻsmirlar, giyohvand moddalarni isteʼmol qiluvchilar, kollej talabalari va mahbuslar tomonidan arzon narxlardagi psixik modda sifatida qoʻllanadi. Effektlarni yuzaga keltirish uchun muskat yongʻogʻining nisbatan katta dozalarda talab qilinadi; muskat yongʻogʻi bilan zaharlanish holatlarining aksariyati giyohvandlik uchun foydalanish natijasida yuzaga kelgan.

### Homiladorlik davrida toksikoz
Muskat yongʻogʻi bir vaqtlar abort qiluvchi modda deb hisoblangan, ammo homiladorlik paytida kam ishlatilsa, xavfsiz boʻlishi mumki. Agar koʻp miqdorda isteʼmol qilingan boʻlsa, muskat yongʻogʻi erta tugʻilish va abortga olib kelishi mumkin. Muskat yongʻogʻi pethidin kabi ogʻriq qoldiruvchi vositalar bilan ham oʻzaro taʼsir qilishi mumkin, shuning uchun homiladorlik paytida uni isteʼmol qilmaslik tavsiya qilinadi.

### Uy hayvonlari uchun toksiklik
Muskat yongʻogʻining hidi uy hayvonlarini oʻziga jalb qilishi mumkin. Lekin hayvonlar undan juda koʻp isteʼmol qilsalar zaharlanishlari mumkin.

## Manbalar