Te Papa

**Te Papa Tongarewa Yangi Zelandiya muzeyi** () Yangi Zelandiya milliy muzeyi boʻlib, Vellingtonda joylashgan. Odatda **Te Papa** (maoricha „xazina qutisi“) nomi bilan tanilgan u 1998-yilda Yangi Zelandiya Milliy muzeyi va Milliy sanʼat galereyasi birlashganidan keyin ochilgan. Har yili oʻrtacha 1,5 milliondan ortiq kishi tashrif buyuradi va bu dunyodagi eng koʻp tashrif buyuriladigan sanʼat galereyalari orasida 26-oʻrinni egallaydi. Te Papa ikki madaniyat falsafasi ostida ishlaydi va uning madaniy boyliklari ortidagi jonli voqealarga urgʻu beradi.

## Tarixi

### Mustamlaka muzeyi
Te Papaning birinchi oʻtmishdoshi 1865-yilda asos solingan Mustamlaka muzeyi boʻlib, ser Jeyms Hektor asoschi direktori boʻlgan. Muzey Muzey koʻchasida, taxminan, hozirgi Mudofaa uyi idorasi binosi joylashgan joyda qurilgan. Muzey ilmiy kolleksiyalarni birinchi oʻringa qoʻygan, lekin koʻpincha xayriya yoʻli bilan bir qator boshqa narsalarni, jumladan bosma nashrlar va rasmlar, etnografik qiziqishlar va antik davr buyumlarini sotib olgan. 1907-yilda Mustamlaka muzeyi Dominion muzeyi deb oʻzgartirildi va kengroq diqqat markazida boʻldi. Vellingtonda ommaviy sanʼat galereyasini rivojlantirish gʻoyasi qoʻllab-quvvatlandi va 1913-yildagi Fan va sanʼat toʻgʻrisidagi qonun ayni shu binoda Milliy sanʼat galereyasiga yoʻl ochdi.

### Milliy sanʼat galereyasi bilan ayni joyda
1930-yilda Milliy sanʼat galereyasi va Dominion muzeyi toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingandan soʻng, ikkala muassasa bitta vasiylik kengashiga ega boʻldi. 1934-yilda Milliy sanʼat galereyasi Dominion muzeyi binosiga koʻchib oʻtdi va Yangi Zelandiya Tasviriy sanʼat akademiyasini oʻz ichiga oldi, u oʻz yerlarini sotdi va tushgan mablagʻni dastlabki kolleksiya bilan birga yangi tashkilotga xayriya qildi. Dastlabki holding asosan Harold Beauchamp, T. Lindsay Buick, Archdeacon Smythe, N. Chevalier, J. C. Richmond, William Swainson, Bishop Monrad, John Ilott va Rex Nan Kivellning xayriya va meroslaridan iborat edi. 1936-yilda Buckle koʻchasida yangi qurilgan Milliy urush yodgorligining bir qismi sifatida ikkala toʻplamni joylashtirish uchun yangi bino ochildi. 1985-yilda Milliy sanʼat galereyasiga vaqtinchalik koʻrgazma maydoni qoʻshildi. Shed 11 Temporary/Contemporary Vellington qirgʻogʻida 1905-yilda qurilgan konvertatsiya qilingan sanoat omborida joylashgan edi va 1992-yilgacha mahalliy va xalqaro zamonaviy sanʼatni namoyish etdi.

Eru D. Gor 1936-yildan 1948-yilda vafotigacha qadar kotib-menejer boʻlgan, undan keyin rahbarlik birinchi direktor etib tayinlangan Styuart Maklennanga oʻtgan. Bu Yangi Zelandiyada toʻla vaqtli sanʼat galereyasi direktorining birinchi tayinlanishi edi. Galereyaning boshqa sobiq direktorlari quyidagilardan iborat:

* Styuart Maklennan (1948–68)
* Melvin Day (1968–78)
* Luit Bieringa (1979–89)
* Jenni Harper (1990–92)

### Te Papa
Te Papa 1992-yilda Te Papa Tongarewa Yangi Zelandiya muzeyi toʻgʻrisidagi qonunga binoan 1992-yilda tashkil etilgan. Te Papaning bir qismi Yangi Zelandiyaning milliy oʻziga xosligini oʻrganish edi. *Te Papa Tongarewa* tom maʼnoda „xazinalar idishi“ yoki „Yangi Zelandiyada ona Yerdan kelib chiqqan qimmatbaho narsalar va odamlarning toʻliq idishida“ degan maʼnoni anglatadi. Rasmiy ochilish 1998-yil 14-fevralda Bosh vazir Jenny Shipley, ser Piter Bleyk va ikki farzandi boshchiligidagi marosimda boʻlib oʻtdi. Maori anʼanaviy cholgʻuchisi Richard Nunns ochilish kunida oʻtkazilgan tong marosimida musiqachilarni boshqargan. Muzey faoliyatining dastlabki besh oyida bir million kishiga tashrif buyurgan va keyingi har yili 1 milliondan 1,3 milliongacha tashrif buyurgan. 2004-yilda *Toi Te Papa*: Millat sanʼati deb nomlangan uzoq muddatli koʻrgazmada Yangi Zelandiya sanʼat kolleksiyasi asarlarini namoyish etishga koʻproq joy ajratildi. Rejissyorlar Gaylene Preston va Anna Cottrell oʻzlarining „*Getting to Our Place*“ filmida Te Papaning rivojlanishini hujjatlashtirgan.

### Hozirgi binosi

Asosiy Te Papa binosi Vellington bandargohining sobiq yerida, Vellingtondagi qirgʻoqda, Kabel koʻchasida qurilgan. Bu yerda avval zamonaviy besh qavatli mehmonxona joylashgan edi.

Te Papa Jasmax Architects tomonidan ishlab chiqilgan va Fletcher Construction tomonidan qurilgan.  boʻlgan bino 1998-yilda rasmiy ochilishga qadar NZ$300 millionga tushdi. Kabel koʻchasi binosini zilziladan mustahkamlashga Yangi Zelandiyada ishlab chiqilgan bazani izolyatsiyalash texnologiyasi orqali erishildi. Binoda Yangi Zelandiya madaniyati, tarixi va atrof-muhitiga bagʻishlangan olti qavatli koʻrgazmalar, kafelar va sovgʻalar doʻkonlari mavjud. Muzey shuningdek, sunʼiy gʻorlar, mahalliy butalar va botqoq yerlari boʻlgan ochiq maydonlarni oʻz ichiga oladi. Tori koʻchasidagi ikkinchi bino ilmiy tadqiqot inshooti va saqlash joyi boʻlib, u jamoat uchun ochiq emas.

Binoni loyihalash jarayoni Waitangi shartnomasiga asoslangan ikki madaniyatli tamoyillarga amal qilgan. Bu jarayonni Cheryll Sotheran va Ken Gorbey bilan birga ishlagan Kliff Uayting boshqargan.

## Boshqaruvi va yetakchiligi
Muzey Sanʼat, madaniyat va meros ishlari vaziri tomonidan tayinlanadigan kengash tomonidan boshqariladi. Kengash aʼzolari: Wira Gardiner, Fiona Kempbell, Sue Piper, Judith Tizard, Jon Judge, Miria Pomare, Maykl Bassett, Christopher Parkin, Sandra Li, Ngatata Love, Ron Trotter, Glenys Coughlan, Judith Binney, Philip Carter, Wendy Lai va Api Mahuika.

Muzey direktorlari qatoriga quyidagilar kiradi:

* Jeyms Hektor (1865–1903)
* Augustus Hamilton (1903–1913)
* Jeyms Allan Tomson (1914–1928)
* Valter Oliver (1928–1947)
* Robert Falla (1947–1966)

Te Papa bosh direktorlari orasida quyidagilar bor:

* Cheryll Sotheran (1992-2002)
* Cliff Whiting (1995-?) – qoʻshma bosh direktor yoki kaihautū
* Seddon Bennington (2003 – 2009-yil iyul)
* Maykl Xoulixan (2010-yil avgust – 2014-yil may)
* Rik Ellis (2014-yil noyabr – 2017-yil may)
* Geraint Martin (2017-yil may – 2019-yil)
* Kortni Jonston (2019-yildan hozirgi kungacha) va Arapata Hakivay (Kaixautu, Maori hamraisi) (2014-yildan hozirgi kungacha).

## Toʻplamlari
Tarix toʻplamida koʻplab liboslar va toʻqimachilik mavjud boʻlib, ularning eng qadimgisi XVI asrga toʻgʻri keladi. Tarix toʻplami, shuningdek, 20 000 ga yaqin shtamplar va tegishli obyektlarga ega Yangi Zelandiya pochta arxivini va Tinch okeani orollaridan 13 000 ga yaqin tarixiy va zamonaviy narsalarni oʻz ichiga olgan Tinch okeani kolleksiyasini oʻz ichiga oladi.

Qazilma va arxeozoologiyaning muhim toʻplamlari – taxminan 250 000 quritilgan namunadan iborat gerbariy (Index Herbariorum kodi **WELT**); Yangi Zelandiya qushlarining 70 000 ga yaqin namunalari toʻplami; muhim amfibiyalar, sudralib yuruvchilar va sut emizuvchilar mavjud.

Muzeyda noyob ulkan kalmarning (*Mesonychoteuthis hamiltoni*) dunyodagi eng katta namunasi mavjud. Uning vazni 495 kilogramm (1091 funt) va uzunligi . Muzeyga 2007-yilning mart oyida Antarktida yaqinidagi Ross dengizida yangi zelandiyalik baliqchilar tomonidan qoʻlga olingandan soʻng kelgan. Madaniy toʻplamlarga fotografiya, Maori taonga (madaniy xazinalar) va Tinch okeani madaniyati toʻplamlari kiradi.

Yangi Zelandiya muzeyida, shuningdek, Elgar kolleksiyasi joylashgan boʻlib, ingliz va fransuz mebellari hamda rasmlari qimmatbaho kolleksiyasi boʻlib, ularning eng qadimgisi XVII asrga toʻgʻri keladi. 1946-yilda Dominion muzeyi Ella Elgarning vasiyatnomasiga koʻra Fernside Homesteadning eng yaxshi antiqa buyumlarini vasiyat qildi. 1992-yilgacha bu antiqa buyumlar Dominion muzeyining davriy xonalarida namoyish etilgan va Elgar kolleksiyasi buyumlari hozirda butun Te Papada namoyish etilgan.

## Arxivlari
Arxivlar Tori koʻchasi, 169-uyda alohida binoda joylashgan boʻlib, tadqiqotchilar uchun oldindan kelishilgan holda ochiq. Arxiv kolleksiyalarining ikki toifasi mavjud: muzey arxivi va yigʻilgan arxivlar.

Muzey arxivi 1865-yilda Mustamlaka muzeyi tashkil topgan vaqtga borib taqaladi va Jeyms Hektor arxivlarini oʻz ichiga oladi. Yangi Zelandiya milliy sanʼat galereyasi arxivlari ham ushbu arxivlarning bir qismidir. Toʻplangan arxivlar ikki guruhga boʻlinadi:

# Sanʼat bilan bogʻliq yozuvlar va ixtisoslashgan sohalarda boshqa arxiv hujjatlari, masalan, Toss Vullaston, Lois Uayt va Leonard Mitchellning arxivlari;
# Waitangi shartnomasi imzolangan paytdagi general-sudyor Felton Metyuning kundaligi hamda Birinchi jahon urushi bilan bogʻliq jang rejalari va yozishmalarini oʻz ichiga olgan turli xil arxiv materiallari, masalan, kapitan E. P. Koksning Gelibolu kundaligi.

## Koʻrgazmalari
Te Papaning koʻrgazmalari Yangi Zelandiyaning tabiiy muhiti va ijtimoiy tarixiga oid uzoq muddatli koʻrgazmalardan tortib, madaniy joylar va sayohatlar / vaqtinchalik koʻrgazmalargacha boʻlgan barchasini qamrab oladi. Ularning aksariyati amaliy va interaktivdir. Madaniy obyektlarning uzoq muddatli koʻrgazmalari Yangi Zelandiya tarixi, maori madaniyati va Yangi Zelandiyaning tabiiy dunyosiga qaratilgan. Amaliy va interaktiv koʻrgazmalar yosh mehmonlarni jalb qilishga qaratilgan boʻlib, Te Papa uchun qurilgan va ekilgan ochiq maydonlarni oʻz ichiga oladi. Asosiy madaniy makon bu *Rongomaraeroa* marae boʻlib, unda gʻayrioddiy whakairo boʻlib, *Te Hono ki Hawaiki* joylashgan.

Barcha doimiy koʻrgazmalar barcha tashrif buyuruvchilar uchun bepul. Vaqtinchalik koʻrgazmalarning koʻpchiligi chiptaga ega, lekin vaqti-vaqti bilan bepul kunlar boʻlishi mumkin.

2018-yilda „*Dengizdagi togʻlar*“ va „*Ajoyib kuchlar*“ koʻrgazmalari yopildi, ularning oʻrnini Te Taiao tabiati egalladi. Ushbu yangi koʻrgazma 2019-yil 11-mayda ochilgan boʻlib, unda Yangi Zelandiyaning tabiiy muhitiga bagʻishlangan 1400 kvadrat metrlik koʻrgazma joylashgan. Koʻrgazmada eski eksponatlarning zilzila uyi simulyatsiyasi va 495 kilogramm (1,091 funt) ulkan kalmar kabi bir qancha xususiyatlari saqlanib qolgan.

2022-yilda *Manu Rere Moana* koʻrgazmasi anʼanaviy navigatsiyaning dastlabki oʻrnatilishidan beri oʻzgarishlarni aks ettirish uchun yangilandi.

Koʻrgazmalarning toʻliq roʻyxati bilan bu yerda tanishish mumkin.

## Kutubxonasi
Ilgari ochiq kutubxona boʻlgan Te Aka Matua kutubxonasi hozirda dushanbadan jumagacha soat 10:00 dan 17:00 gacha faqat tadqiqotchilar uchun ochiq. Kutubxona Yangi Zelandiya, maori, tabiiy tarix, sanʼat, fotografiya va muzeyshunoslik boʻyicha alohida kuchli tomonlarga ega boʻlgan yirik tadqiqot va maʼlumot manbasidir. U asosiy binoning toʻrtinchi qavatida joylashgan.

## Mahuki innovatsion akseleratori
Mahuki Te Papaning innovatsion akseleratori edi. Bu 10 ta jamoa madaniy muassasalar oldida turgan muammolarni hal qilish yoʻllarini ishlab chiqqan turar joy dasturi boʻlgan.

## Bahslar
Muzey baʼzan bahs-munozaralar markaziga aylangan. Dunyodagi eng faol yoriqlardan biri yonidagi qayta ishlangan yerlarda suv boʻyida muhim kolleksiyalarning joylashishi baʼzi odamlarni xavotirga solmoqda. Baʼzi eksponatlarning, birinchi navbatda, Time Warp boʻlimining yopilgan „yon koʻrgazma“ xususiyati tanqid qilindi. Ayrim eksponatlarga munosib hurmat koʻrsatilmagani ham tanqid qilindi. Masalan, Kolin Makkahonning asosiy ishi bir bosqichda Yangi Zelandiya madaniyati koʻrgazmasida 1950-yillardagi muzlatgich bilan yonma-yon qoʻyilgan edi.

Muzeyning maoricha nomi bahslarga sabab boʻldi. 1989-yilda Vellington yaqinida joylashgan Maori iwi Te Ava Ngāti Whakaue iwi muzeyga nom berishni soʻradi, buning natijasida Ngati Whakaue *Kuru Tongarerewa* nomini berdi, bu iwi uchun maʼnaviy, tarixiy tuygʻularni uygʻotuvchi qadimiy tantanali nom va madaniy ahamiyatli edi. Biroq, oxir-oqibat muzey tomonidan qabul qilingan nom *Te Papa Tongarewa* shaklidagi modifikatsiya boʻlib, mahalliy aholi bundan xafa boʻldi. Muzey kengashi va Ngati Whakaue oʻrtasidagi uchrashuvlar muzey nomini *Te Papa Kuru Tongererewaga* oʻzgartirilishi haqida vaʼda berishga olib keldi, ammo oʻzgarish sodir boʻlmadi.

Yangi Zelandiyadagi badiiy sharhlovchi Hamish Keyt, Yangi Zelandiya muzeyini tashkil etgan kengash aʼzosi va uning muvaqqat kengashi aʼzosi [51] Te Papani turli vaqtlarda „tematik park“ deb atagan, „fast-food doʻkonining madaniy ekvivalenti“ va „hatto de facto milliy galereya ham emas“, lekin keyinchalik Oklend qirgʻogʻida koʻrgazma maydoni uchun ish olib borishda uning fikrini moʻtadillashtirgandek tuyuldi.

2012-yildan beri Te Papada xodimlarni qayta qurish jiddiy bahs-munozaralarga sabab boʻldi. 2018-yil oktyabr oyida Te Papa rahbariyati qayta qurish rejalarini koʻrib chiqishga vaʼda berdi va bu rejalar qisqartirilishini koʻrsatdi. 2019-yil fevral oyida baliqlar kolleksiyasi menejeri Endryu Styuart va mollyuskalar kolleksiyasi menejeri Bryus Marshall ishdan boʻshatildi. Yangi Zelandiya va butun dunyo boʻylab koʻplab muzey ekspertlari va olimlari bu harakatni tanqid qildilar, tadqiqotchilar, jumladan, Stiv OʻShi ham boykotni qoʻllab-quvvatladilar. 2019-yil mart oyida ishdan boʻshatish kechiktirildi. 2019-yil aprel oyida muzey Endryu Styuartga muqobil ish taklif qilib, qarorini bekor qildi. 2019-yil aprel va may oylari orasida Te Papa mollyuskalar kuratori uchun tadqiqot lavozimi vakant deb eʼlon qildi va bu ishni Bryus Marshallga muqobil nomzodga topshirdi. Reklama va Bryus Marshallga ishni taklif qilmaslik qarori tashqi ekspertlar tomonidan qattiq tanqid qilindi, bu moa boʻyicha mutaxassis Trevor Uortini norozilik sifatida muzey bilan 30 yillik tadqiqot uyushmasini tugatishga undadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 'The designing of Te Papaʼ. *Architecture New Zealand*. Special edition, February 1998.

## Havolalar
* 
* Collections online