Iaydo

**Iaydo** (yaponchada 居合道 *iaydo:* tom maʼnoda *oʻtirgan holda qarshi olish sanʼati)* — *yapon qilichi (*katana) yordamida kutilmagan hujum yoki qarshi hujum qilish sanʼatidir. Kendodan farqli oʻlaroq, bu yerda qilichbozlikning oʻzi oʻrganilmaydi, balki dastlab pichoq bilan qoplangan *dushmanni bir zumda magʻlub etish oʻrganilada.* „Bir zumda magʻlub etish“ deganda qilichning tezda tortilishi va u bilan keyingi zarba berishni anglatadi, masalan, oldinda oʻtirgan odam tajovuzkorlik belgilarini koʻrsatsa yoki qilichni qinidan chiqarmoqchi boʻlsa. Shuningdek, qilichbozlikning bunday turida kendoda boʻlgani kabi zirh — himoya dubulgʻasi, jelet va qoʻlqop yoʻq.

## Iaydo tarixi
Tarixiy jihatdan, iaydo oʻtmishdoshi — **iaydzyutsu** — samuraylarni tayyorlashdagi roli ikkita asosiy gʻoyaga olib kelgan: birinchidan, unga sherigiga yoki undan ham yomoni, oʻqituvchisiga tuzatib boʻlmaydigan shikast yetkazishdan qoʻrqmasdan haqiqiy qilich (shinken) bilan mashq qilish imkoniyatini berish, ikkinchidan, oldindan qilichni qinidan sugʻurib olmay, kutilmaganda hujum qilish yoki himoya qilish zarur boʻlgan vaziyatlarda harakat qilish mahoratini singdirish. Shunday qilib, iaydzyutsu kendzyutsu — qilich bilan qilichbozlikning haqiqiy sanʼatiga nisbatan yordamchi fan edi.

Yapon tilidan tarjima qilinganda iaydo — iay yoʻli; oʻz navbatida, **iay** — **qindan qilich** *bilan* bir zumda zarba berishdar, dushmanni tezda zararsizlantirish (odatda — oʻldirish) va *qilichni gʻilofga qaytarishdir*. Iaydoka amaliyotchisi raqibini emas, avvalo oʻzini nazorat qilishga intiladi. Iaydo sanʼati — bu sherikning ishtirokisiz xayoliy janglarni (vazda) oʻrganish va bajarishdir. Har xil jang yoʻnalishlari, shu jumladan bir yoki bir nechta xayoliy raqiblar bilan vazda (katana bilan), shuningdek, mashgʻulot qilichidan foydalangan holda kontaktli janglarning oʻzgarishi mavjud: bokken, iayto. Har bir jang qinida qilichning dastlabki mavjudligi bilan tavsiflanadi. Yuqori konsentratsiya va boy tasavvur — bu iaydo fanini tushunishga intilayotgan har bir kishining muhim xususiyatlaridar. Samarali jang qilish uchun tananing toʻgʻri holatini kuzatish, toʻgʻri harakatlar qilish, katana tutqichini ushlash sirlarini qoʻllash va kesish zarbalarini aniq amalga oshirish kerak.

### Zamonaviy iaydo
Zamonaviy sharoitda qilichbozlik amaliy ahamiyatini yoʻqotdi va bu mahorat muxlislarining nisbatan kichik guruhiga aylandi. Ular orasida qilichni gʻilofidan samarali ravishda tortib olishning amaliy usullarini oʻrganishni taʼkidlaydiganlar bor (ular odatda oʻz qiladigan ishini iaydzyutsu yoki battodzyutsu deb atashni afzal koʻradilar), boshqalari esa buni ularning tanasining imkoniyatlarini oʻrganish orqali oʻzini oʻzi takomillashtirish yoʻli sifatida koʻrishni afzal koʻradilar va ular uchun qilich bu yoʻlda faqat vosita rolini oʻynaydi. Iaydoning oʻzi ikkalasiga ham imkoniyat beradi va har bir amaliyotchi oʻzi uchun nima muhimligini oʻzi hal qilishi mumkin.

## Iaydo oʻrganish

Iaydoka kutilmagan hujum bilan boshlanadigan jangdagi oʻzgarishlarni oʻrganadi, bu yerda tajovuz har qanday hujumchining harakatidan tezroq amalga oshiriladi. Iaydoda keraksiz harakatlar yoʻq. Har bir harakatning oʻziga xos maʼnosi bor. Jang texnikasi odatda oddiy va tabiiydir. Mashgʻulotlar nafaqat jismoniy, balki aqliy va intellektual natijalarni ham talab qiladi. Yuzlab yillik rivojlanish davomida iaydo avloddan-avlodga oʻtib kelgan va 450 yil davomida u oʻzining asoslarini deyarli oʻzgartirmagan. Iaydo asoslarini oʻzlashtirganlar hujumni qaytarish va birinchi navbatda kutilmaganda hujum qilishlari mumkin.

### Muso dzikiden eysin uslubi
Yaponiyada keng tarqalgan iaydo uslublaridan biri bu — *Muso Dzikiden Eysin-ryu (yaponchada* 無雙直傳英信流  *muso:* *dzikiden eysin-ryu) uslubidir*. Eysin ryu 16-asrda tashkil etilgan boʻlib, yapon jang sanʼatining ikkinchi eng qadimgi turi hisoblanadi. Kanagava okrugida (hozirgi nomi) yashagan Xayasidzaki Dzinsuke Minamoto-no Sigenobu (1546-1621-yillar) eysin ryu va umuman iaydo asoschisi sifatida tanilgan. Xayasidzaki hayoti bilan bogʻliq koʻplab afsona va rivoyatlarga qaramay, uning feodal urugʻlari oʻrtasidagi adovat muhitida oʻsganligi aniq tasdiqlangan. Yoshligida u Yamagata okrugiga koʻchib oʻtgan va u yerda jang sanʼatining barcha turlarini oʻrgana boshlagan. Jismoniy rivojlanish bilan birga, Xayashizaki bir vaqtning oʻzida ruhiy jihatdan rivojlanganligi, meditatsiya va ibodat orqali jangda katanadan foydalanishning eng samarali usulini topishga harakat qilganligi haqida dalillar mavjud. U hayoti davomida „simmey muso ryu“ („ilohiy ilhomlangan, oʻxshashi yoʻq“) deb nomlangan yapon qilichi yordamida jangovar uslubni rivojlantirishga muvaffaq boʻlgan. Xiyasidzaki tomonidan ishlab chiqilgan iaydo yoʻnalishi koʻplab nomlar bilan tanilgan. Uning uslubi hozirda eysin ryu va muso sinden ryu deb nomlanuvchi ikkita eng keng tarqalgan uslublar uchun asos boʻlgan. Oʻshandan beri, asrlar davomida, iaydo oʻz shogirdlarini tayyorlaydigan oʻqituvchilarning yangiliklari bilan oʻzgartirilgan va tarmoqlanib kelgan. Turli xil texnika va taktikalarga qaramay, eysin ryu iaydo hozirgi kungacha rivojlanib borgan oʻzgarmas asosdir. Hozirgi vaqtda Yaponiyada va dunyoning koʻplab mamlakatlarida tan olingan oʻndan ortiq murabbiylar oʻz yoʻnalishlarini (xa) Eysin Ryu — iaydzyutsu va iaydo uslubida ham, Muso Sinden-ryu iaydoda ham rivojlantirishda davom etmoqdalar. Shuni taʼkidlash kerakki, hatto bir xa (yoʻnalish) ichida ham boshning oʻrni bilan bogʻliq koʻplab tortishuvlar mavjud. Shunga qaramay, ushbu sanʼat turi tarafdorlari taniqli yapon murabbiylari rahbarligida takomillashtirish imkoniyatiga ega.

Bugungi kunda Rossiyaning turli mintaqalarida iaydzyutsu, iaydo, battodzyutsu turli uslublar va maktablarning taniqli yapon ustalari bilan barqaror aloqada boʻlgan yetarli miqdordagi malakali ustalar va murabbiylar mavjud. Qadimgi qilichbozlik sanʼatini oʻrgatadigan koʻplab ustalar Yaponiyaning turli prefekturalaridan kelgan oʻz ustozlarining turli maktablari va uslublarini ifodalash uchun shaxsiy vakolatlarga ega. Ushbu qadimiy sanʼatning koʻplab fidoyilari muntazam ravishda stajirovkadan oʻtadilar va toʻgʻridan-toʻgʻri Yaponiyadagi yetakchilar va yetakchi murabbiylardan malaka imtihonlarini topshiradilar, oʻz oʻqituvchilarini Rossiya Federatsiyasi hududlarida tadbirlar oʻtkazishga taklif qiladilar, bu iaydzyutsu (iaydo) — noyob madaniy hodisadaning yanada rivojlanishiga hissa qoʻshadi va qiziqishni oshiradi.

Iaydzyutsu texnikasi (iaydo) boʻyicha chempionatlarni oʻtkazish boʻyicha xalqaro tendentsiya doirasida Rossiya Federatsiyasining bir qator vakillari Yevropa va jahon chempionatlari darajasidagi xalqaro iaydo chempionatlarida, Yaponiya ochiq chempionatlarida va shunga oʻxshash tadbirlarda Rossiyaning iaydzyutsu maktablari vakili sifatida (iaydo), kendo va boshqa jang sanʼati turlari bilan bir qatorda ishtirok etganlar. Bir qator klublar, assotsiatsiyalar va federatsiyalarda iaydzyutsu (iaido) nafaqat anʼanaviy jang sanʼatining mustaqil va oʻzini oʻzi taʼminlaydigan turi sifatida rivojlanmoqda, balki kobudo, djiu-djitsu (dzyu-dzyutsu), aykido, dzyodo, karate texnikalari bilan kompleks ravishda amaliyotga tadbiq qilinmoqda, bu ham anʼanaviy yapon jang sanʼati maktablarida kam uchraydi va bir qator yaponiyalik murabbiylar tomonidan olqishlanadi. Shunga qaramay, iaydzyutsu (iaydo) Yaponiyaning mustaqil anʼanaviy jang sanʼatining bir turi boʻlib, oʻnlab va yuzlab avlodlar haqiqiy ustalari va murabbiylari tomonidan yaratilgan va ishlab chiqilgan ulkan madaniy, estetik, falsafiy, psixologik, jismoniy, pedagogik va boshqa koʻplab qatlamlarni oʻz ichiga oladi.

Koʻpgina tarixchilarning fikriga koʻra, eysin ryu nomi yettinchi avlod boshligʻi — Xasegava Tikaranosuke Eyshin nomidan kelib chiqqan. Faqat oʻn ikkinchi avloddan keyin iaydo ikki xil yoʻnalishga boʻlingan: Sayto Iyamauga (Muso Sinden uslubining oʻn sakkizinchi avlodi rahbari) olib boradigan yoʻnalish va yuqorida aytib oʻtilgan Ikeda Takasi Seykoga olib boruvchi yoʻnalishdir. Xayasidzaki Djinsukedan kelib chiqqan iaydoning bir qator boshqa, kamroq maʼlum va kamroq qoʻllaniladigan shakllari mavjud. 2011-yilda Yaponiyada uch mingga yaqin talaba eysin ryu amaliyotini oʻtkazgan. Eysin ryu anʼanalari assotsiatsiyasi va Yaponiya Iaydo federatsiyasi butun dunyo boʻylab musobaqalar va namoyishlar tashkil etish orqali Eysin uslubini rivojlantiradi va moliyalashtiradi.

## Iaydzyutsu
Iaydo va iaydzyutsu oʻrtasidagi farqni anglash kerak. Iaydzyutsu — bir zumda qilichni qinidan chiqarish sanʼati boʻlib, u sof amaliydir, iaydo esa (ayniqsa, Ikkinchi jahon urushidan keyin) koʻp jihatdan ruhni tarbiyalash uchun moʻljallangan fandir. Birinchi navbatda iaydzyutsu edi (masalan, iaydzyutsu boʻlimi 1447-yilda tashkil etilgan Tensin Syoden Katori Sinto-ryu butzyutsu maktabida mavjud). Iaydo, aksincha — iay texnikasini bajarish orqali oʻz-oʻzini takomillashtirish yoʻlidir.

## Havolalar

* Rossiya Federatsiyasi Kendo, iaido, jodo Arxivnaya kopiya -da
* Xalqaro jang sanʼatlari klubi Arxivnaya kopiya