XAI (kompaniya)

**xAI** (rasmiy nomi **X.AI Corp.**) — Sun'iy intellekt (SI), ijtimoiy tarmoqlar va texnologiyalar sohasida faoliyat yurituvchi Amerika kompaniyasi. 2023-yilda milliarder Elon Musk tomonidan asos solingan ushbu korporatsiya sun'iy intellekt bozorida OpenAI va Google kabi gigantlarga raqobatchi sifatida maydonga chiqdi.

Kompaniyaning asosiy mahsulotlari qatoriga Grok generativ sun'iy intellekt chatboti va 2025-yil mart oyida tarkibiga qo'shib olingan X (sobiq Twitter) ijtimoiy tarmog'i kiradi. xAI o'z oldiga "olamning asl mohiyatini tushunish" va maksimal darajada haqiqatga intiluvchi sun'iy intellekt tizimlarini yaratishni maqsad qilib qo'ygan.

Hozirgi kunda kompaniya dunyodagi eng quvvatli superkompyuterlardan biri hisoblangan "Colossus"ni boshqaradi va sun'iy intellekt modellarini o'qitish uchun ulkan hisoblash quvvatlariga ega.

## Tarixi
xAI kompaniyasiga 2023-yil 9-martda asos solingan. Ilon Mask kompaniya uchun asosiy muhandis sifatida ilgari Google DeepMind bo'limida faoliyat yuritgan Igor Babushkinni taklif qildi. Kompaniyaning tashkil etilgani haqida rasmiy ma'lumot 2023-yil 12-iyulda e'lon qilindi.

Dastlab xAI Nevada shtatida "jamiyat va atrof-muhitga ijobiy ta'sir ko'rsatish" maqsadini ko'zlagan ijtimoiy foydali korporatsiya (public-benefit corporation) sifatida ro'yxatdan o'tgan edi. Biroq, 2024-yil may oyiga kelib, kompaniya ushbu maqomdan voz kechdi.

### Moliyaviy rivojlanish va kengayish
Kompaniya qisqa muddat ichida yirik investitsiyalarni jalb qila oldi. 2023-yil dekabrida xAI 134,7 million dollar miqdorida tashqi moliyalashtirish olganini ma'lum qildi. 2024-yil may oyiga kelib, Andreessen Horowitz va Sequoia Capital kabi nufuzli venchur jamg'armalari ko'magida yana 6 milliard dollar mablag' jalb etildi.

2025-yil xAI uchun tub burilish yili bo'ldi:

* Fevral: Kompaniya OpenAI'ni 97,4 milliard dollarga sotib olish taklifini berdi.
* Mart: Video yaratuvchi Hotshot startapi sotib olindi.
* 28-mart: Ilon Mask xAI o'zining "shoba korxonasi" bo'lgan X Corp. (X ijtimoiy tarmog'i egasi)ni tarkibiga qo'shib olganini e'lon qildi. Ushbu bitim natijasida X tarmog'i 33 milliard dollarga baholandi va ikkala kompaniya yagona "X.AI Holdings Corp." tuzilmasiga birlashtirildi.
* Iyul: Kompaniya AQSH Mudofaa vazirligi bilan harbiy sohada sun'iy intellektdan foydalanish bo'yicha 200 million dollarlik shartnoma imzoladi.

## Mahsulotlar
Ilon Maskning fikricha, zamonaviy sun'iy intellekt tizimlari haddan tashqari "siyosiy korrektlikka" (political correctness) ruju qo'ygan va bu foydalanuvchilarni chalg'itishi mumkin. Shuning uchun xAI mahsulotlari "haqiqatga maksimal darajada intiluvchi" qilib loyihalashtirilgan.

### Grok chatboti
2023-yil noyabr oyida taqdim etilgan **Grok** — xAI'ning asosiy chatbotidir. U X ijtimoiy tarmog'idagi ma'lumotlarga real vaqt rejimida kira olishi bilan boshqa modellardan ajralib turadi.

* Grok-1: 2024-yil mart oyida ochiq manbali (open source) dastur sifatida taqdim etildi.
* Grok-2: Tasvirlarni generatsiya qilish imkoniyatiga ega bo'ldi.
* Grok-3: "Reflection" (mulohaza yuritish) funksiyasi va chuqurlashtirilgan qidiruv (DeepSearch) bilan boyitildi.
* Grok-4: 2025-yil iyul oyida taqdim etilgan eng so'nggi model bo'lib, uning "Grok Heavy" deb nomlangan yuqori unumdorlikka ega versiyasi oyiga 300 dollar evaziga taklif etila boshlandi.

### Boshqa loyihalar

* Grokipedia: 2025-yil oktyabrda ishga tushirilgan, sun'iy intellekt tomonidan boshqariladigan onlayn ensiklopediya (Vikipediyaga muqobil).
* XAI Game Studio: Sun'iy intellekt yordamida video o'yinlar yaratishga ixtisoslashgan studiya. 2026-yil oxirigacha ilk yirik loyihani taqdim etishni rejalashtirmoqda.

## Texnologik infratuzilma va atrof-muhit
2024-yil iyun oyida xAI Memfis shahrida (Tennessi shtati) dunyodagi eng yirik superkompyuter — **Colossus**ni qurish rejasini e'lon qildi. Kompyuter bor-yo'g'i 122 kun ichida bitkazilib, 2024-yil dekabrida to'liq ishga tushirildi.

Ushbu loyiha bir necha ekologik va ijtimoiy muammolarni keltirib chiqardi:

* Energiya iste'moli: Superkompyuter eng yuqori quvvatda 150 megavatt elektr energiyasini iste'mol qiladi.
* Havo ifloslanishi: Elektr ta'minotidagi tanqislikni qoplash uchun kompaniya 14 ta metan gazida ishlaydigan generatorlarni o'rnatdi. Ekologik faollar ushbu qurilmalar tegishli ruxsatnomalarsiz ishlaganini va atmosferaga zararli chiqindilar chiqarayotganini tanqid qilib chiqishdi.
* Quyosh fermasi: Tanqidlarga javoban, 2025-yil noyabrida Ilon Mask Colossus yaqinida 30 megavatt quvvatga ega quyosh fotoelektr stansiyasi qurilishini e'lon qildi.

## Baholanishi (Valuatsiya)
Kompaniyaning bozor qiymati investitsiya raundlari natijasida tez sur'atlar bilan o'sib bordi:

## Shuningdek qarang

* Elon Musk
* X (ijtimoiy tarmoq)
* OpenAI

## Manbalar

## Tashqi havolalar

Ushbu maqola inglizcha Vikipediyadagi https://en.wikipedia.org/wiki/XAI_(company) maqolasi asosida yaratildi.