open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gruziya-Saljuq urushlari

**Gruziya-Saljuq urushlari** yoki **Gruziya salib yurishlari** — 1048-yildan 1213-yilga qadar Kavkaz uchun Saljuqiylar va Gruziya oʻrtasida davom etgan urushlar. Ushbu urushlardan oldin XI asrda turklar Gruziya hududiga koʻplab hujumlar uyushtirgan, Gruziya tarixshunoslari tomonida ushbu hujumlar Buyuk turk bosqini sifatida yozilgan.
## Fon
XI asrning ikkinchi yarmi 1040-yillarning oxiriga kelib Oʻrta Osiyo va Forsning katta qismini oʻz ichiga olgan ulkan imperiyani barpo etishga muvaffaq boʻlgan Saljuqiy turklarining strategik jihatdan muhim bosqini bilan ajralib turdi. 1048-1049-yillarda Saljuqiy turklari Ibrohim Yinal boshchiligida Iberiyaning Vizantiya chegara hududiga birinchi bosqinni amalga oshirganlar. Imperator Konstantin IX  boshchiligida vizantiyaliklar Gruziya shohi Bagrat IV ga qarshi kurashda yordam bergan Gruziya knyazi Kldekaridan IV Liparitdan yordam soʻragan. Vizantiya tomonida jang qilgan Liparit Kapetron jangida qoʻlga olingan. Bundan foydalangan Bagrat IV oʻz mol-mulkiga ega boʻlib olgan.

## Buyuk turk bosqini

Gruzinlar Alp Arslon bosqinidan qutulishga muvaffaq boʻlishgan boʻlsa-da, Vizantiyaning Onadoʻlidan chiqib ketishi ularni saljuqiylar bilan bevosita aloqada boʻlishiga olib kelgan. 1070-yillarda Gruziya Malikshoh tomonidan ikki marotaba hujumga uchragan, ammo Gruziya qiroli Georgiy II qarshi kurashishga muvaffaq boʻlgan. 1076-yilda Malikshoh Gruziyaga bostirib kirdi va koʻplab aholi punktlarini xarobalarga aylantirdi, 1079/80-yildan boshlab Georgiy har yili Malikshohga oʻlpon toʻlash evaziga oʻz davlatining qimmatli tinchligini saqlab qola oldi.

Georgening Saljuqiylar vassalligini qabul qilishi Gruziya uchun haqiqiy tinchlik olib kelmadi. Turklar Kura vodiysidagi boy oʻtlardan foydalanish uchun Gruziya hududiga mavsumiy harakatlarini davom ettirdilar va Saljuqiy garnizonlari Gruziyaning janubidagi muhim qalʼalarni egallab olishdi. Bu yangidan-yangi urushlar boshlanishiga sabab boʻldi.

1089-yilda George II Qirollik tojini 16 yoshli oʻgʻli David IV ga berdi. Buni u amaldorlar bosimi ostida qilgan degan taxmin mavjud. Bu gʻayratli yosh hukmdor 1092-yilda Malikshohning vafoti va 1096-yilda Oʻrta Sharqqa birinchi salib yurishi kelganidan keyin Saljuqiylar imperiyasidagi tartibsizlikdan foydalana oldi va aristokratik oppozitsiyani jilovlash va saljuqiylarni quvib chiqarishga qaratilgan muntazam hujumlarni boshladi. 1099-yilga kelib, Quddus salibchilar qoʻliga oʻtgan yili, David saljuqiylarga yillik soliqni toʻlamslik darajasida oʻzini kuchli his qildi. Saljuqiylar imperiyasining mintaqaviy vorislari ustidan bir qator harbiy yutuqlar 1121-yilda Didgʻorida musulmon qoʻshinlari ustidan qozonilgan yirik gʻalaba bilan yakunlandi, bu esa Gruziya qirolligini Kavkaz va Sharqiy Onadoʻlida dahshatli kuchga aylantirdi.
## Yana qarang
* Partsxisi jangi
* Shamkor jangi

## Manbalar
Shamxor jangi (1195)

**Shamkor jangi** — 1195-yil 1-iyunda Arranning Shamkor shahri yaqinida boʻlib oʻtgan. Bu jang Dovud Soslan boshchiligidagi Gruziya armiyasi tomonidan Eldegiziylar hukmdori Abu Bakr ustidan qozonilgan yirik gʻalabasi edi.
## Jangdan oldin
Jangning kelib chiqishi Eldegiziylar ichidagi sulolalararo fuqarolar urushi (1191-1195) vaqtiga toʻgʻri kelgan. Hokimiyat uchun kurashda gʻalaba qozongan Abu Bakr (1195-1210) ukasi Kutluk Inanchni oʻldirgan va yana bir oʻz ukasi Amir Mixranni  Shirvanshoh hukmdori Axsitan I (1160-1196) saroyida asirga olishga majbur qilgan. Axsitan va Amir Mixran Gruziya qirolligining poytaxti Tbilisiga yoʻl olishgan va Shirvonning najotkori sifatida tanilgan qirolicha Tamaradan yordam soʻrashgan. Gruziya saroyida ularni kutib olishgan va kerakli yordamni berishgan. David Soslan boshchiligidagi Gruziya armiyasi Shirvon tomon harakatni boshlagan.

## Jang
Abu Bakrni vassal musulmon amirlarining kuchlari qoʻllab-quvvatladilar va 1195-yil 1-iyun kunida u yaxshi himoyalangan Shamkor shahrida Gruziya qoʻshini qarshi kurashni boshladi. David Soslan shahar darvozalarini buzib oʻtish uchun nisbatan kichik qoʻshin yuborayotgan vaqtida Gruziyaning asosiy katta qoʻshiniga dushman orqasidan toʻplanishni buyurgan. Biroq, yomon yoʻllar va qiyin geografiya gruzinlarni sekinlashishga majbur etdi va Abu Bakr bir muncha vaqt shaharni himoya qilishni davom ettirdi. Shunga qaramay, David Soslanning harakatlari urush davomida hal qiluvchi ahamiyatga ega edi va Abu Bakr qoʻshini bir necha bor magʻlubiyatga uchradi. Shamkor shahri qamal qilindi va oxir-oqibat Shamkor gruzinlar tomonidan qoʻlga kiritildi. Gruzinlar keyinchalik yana Gruziya tomonidan egallanadigan Ganja shahriga dushmani quvib yuborishgan.
## Jangdan keyin
Gruzinlar juda koʻp miqdordagi oʻlja va asirlarni qoʻlga kiritdilar, shu jumladan xalifa bayrogʻi ham egallangan va keyinchalik uni Xahuli monastiriga qirolicha Tamara hadya qilgan. Shamkorni qoʻlga kiritgandan soʻng, David Soslan Ganja tomon harakatlanadi va shaharga yetib borgach, ziyolilarlar, savdogarlar, qozilar va olimlar uni kutib olishadi. Ular shahar darvozalarini ochib, Sultonning saroyi eshigiga tilla naqshli gilam qoʻyganlar. David saroyga kirib, Sulton taxtiga oʻtirdi va majlisni chaqirdi, soʻngra ushbu baxtli kunga tayyorlangan festivalda qatnashdi. Shamkor va uning atrofidagi yerlar Shirvonshoh Amir Mixranning vassal maqomiga qaytdi. Abu Bakr ukasi Amir Mixronni zaharlaganidan keyin oʻz poytaxtiga qaytishga muvaffaq boʻldi.
## Manbalar
Basian jangi

**Basiani jangi** — XIII asrda Gruziya qirolligi va Saljuqiy Rum sultonligi qoʻshinlari oʻrtasida Basiani vodiysida, Erzurum shahridan 60 km shimoli-sharqda hozirgi Turkiya Respublikasida joylashgan yerda boʻlib oʻtgan. Jang 1202-yildan 1205-yilgacha har xil sanalarda boʻlib oʻtgani taxmin qilinadi, ammo soʻnggi paytlarda 1203-yil yoki 1204-yillarda boʻlib oʻtgan degan taxmin ustunlik qilmoqda. Zamonaviy musulmon solnomachisi Ibn Bibi hijriy 598-yilda (1201-yil 1-oktabr - 1202-yil 19-sentabr) jangni boʻlib oʻtganini bildirgan. Zamonaviy turk tarixchilari Mijingerd qalʼasini (Mazankert) jang joyi sifatida belgilaydilar.
## Fon
Bu jang Gruziya monarxlari va Onadoʻlining Saljuqiy hukmdorlari oʻrtasidagi mintaqaning XI-XIII asrlarda boʻlib oʻtgan bir qancha urushlaridan biri edi. Bu urush gruzinlarning janubga tomon yurishlarini oldini olish maqsadida Saljuqiylar tomonidan boshlatilgan. Ushbu toʻqnashuv haqidagi voqea zamonaviy gruzin, arman va islom manbalarida keltirilgan.
## Jang
Sulaymonshoh oʻzining vassal beklariga maktub yuborib bir joyga toʻplagan va ilarning qoʻshini bilan qo'shilib, Gruziya hududlariga o'tib, Basiani vodiysida qarorgoh qurgan. Tamara tezda butun mamlakat hududida chaqiruv eʼlon qilgan va qoʻshin yigʻib, eng yaxshi ishongan qoʻmondoni David Soslanni qoʻshinga bosh qoʻmondon qilib tayinlagan. Soslan va amirspasalar Zakariya Mxargrdzeli boshchiligidagi Javaxetiyadagi asosiy bazadan toʻsatdan Basianiga bostirib kirib, dushman qarorgohiga hujum qilganlar. Kuchli jangda Saljuqiylar qoʻshinlari gruzinlarning bir necha hujumlarini qaytarishga muvaffaq boʻlishgan, ammo oxir-oqibat ular magʻlubiyatga uchraganlar va ularning amalga oshirmoqchi boʻlgan hujumlari boshlanmasdan tugadi. Sultonning gruzinlarga magʻlub boʻlishi xalq va askarlar orasida vahima keltirib chiqardi. Sulton Sulaymon jangda yaralandi va Erzurumga qaytib ketdi.
## Jangning oqibati
Gruzinlar Sulaymonshoh II ning ukasini qoʻlga oldilar, keyinchalik uni tahqir bilan bitta taqaga almashtirdilar. Ushbu harakat Tamara Kavkaz, Onadoʻli, Arman togʻlari, Shirvon va Qora dengizning gʻarbiy qismlarida mutlaq hokimiyatga ega ekanligini namoyish etdi. Basiandagi gʻalaba Gruziyaga janubi-gʻarbiy qismida oʻz pozitsiyalarini taʼminlashga va saljuqiylarning qayta tiklanishiga imkon bermaslikka olib keldi. Tamara singlisining eri boʻlgan Trebizondlik Aleksios I ga kuchli qoʻshin berdi. Shuning uchun Gruziya qirolligi samarali ravishda turk davlatlari va feodal gruzin yerlari oʻrtasida bufer zonasini yaratdi.

## Manbalar
Osetiya meʼmorchiligi

**Osetiya meʼmorchiligi** — asrlar davomida yaratilgan osetin xalqining noyob moddiy madaniyati dalillari.

Osetinlar hududida koʻplab meʼmoriy yodgorliklar mavjud boʻlib, ularning eng koʻzga koʻringanlari togʻli hududda keng tarqalgan oʻrta asr minoralari va qalʼalaridir. Osetinlarning mudofaa tuzilmalari jangovar („мæсыг“) va yarim jangovar turar joy minoralari („гæнах“), qalʼalar („галуан“), tosh va gʻor qalʼalari, toʻsiq devorlariga boʻlinadi. Ushbu turdagi yodgorliklarning har biri maʼlum qurilish usullari, maxsus rejasi va aniq maqsadi bilan tavsiflanadi. Osetiyada har xil darajadagi saqlanib qolgan uch yuzdan ortiq minoralar qayd etilgan, jangovar minoralar eng yaxshi saqlanib qolgan, turar joylar esa juda yomon ahvolda. 1830-yilda general Abxazovning Osetiyaga jazo ekspeditsiyasi paytida koʻplab minoralar va boshqa istehkomlar vayron qilingan. Dargavs qishlogʻidagi Shanaevlar minorasining, Lamardondagi Karsanovlar oilasining, Chmi qishlogʻidagi uchta minoraning, Barzikau, Lats, Xidikus, Ualasix qishloqlarining vayron qilinishi hujjatlashtirilgan, 10 ta aholi punkti yoqib yuborilgan va yoʻq qilingan. Shuningdek, Janubiy Osetiyaga turli xil jazo ekspeditsiyalari paytida Osetiya minoralari va qalʼalari katta darajada vayron qilingan.

## Minoralar
Yarim jangovar turar joy minoralari („"гæнах"“) - bu ham uy-joy, ham mudofaa maqsadlari uchun moʻljallangan binolar, yaʼni mustahkam uylar boʻlgan. Odatda ular uch yoki toʻrt qavatli boʻlgan. Birinchi qavat omborxona sifatida ishlatilgan. Ikkinchi qavatda pechka va yotoqxona bor edi. Uchinchi va to'rtinchi qavatlar mehmonxonalar („уазæгдон“) va omborxonalar (къæбиц) boʻlgan. Turarjoy minorasining markazida, odatda qayta ishlangan toshdan yasalgan tayanch ustun mavjud edi. Tayanch ustunlar zamin toʻsinlar ustida turardi.
## Qalʼalar
Qalʼa („галуан“) - baland devorlar bilan himoyalangan harbiy, turar joy va xizmat binolarining mustahkamlangan majmuasi. Umuman olganda, bunday qasrlarda buyuk feodallar va yirik patriarxal oilalar yashagan. Qalʼalar vodiyning goʻzal manzarasiga qarash mumkin boʻlgan toshlar yoki ularning tepaliklari ustiga qurilgan. Bunday qudratli inshootlar atrofda hukmronlik qildi va jangovar minoralar bilan birgalikda hudud mudofaasining muhim qismini tashkil etdi. Koʻpincha qishloqlar qalʼalar yonida qurilgan, agar xavf tugʻilsa, aholi binoda boshpana olishlari mumkin edi. Bunday komplekslar uchun eng keng tarqalgan davr Oʻrta asrlardir.

## Manbalar
Ozarbayjonda vinochilik

**Ozarbayjonda vinochilik** — Ozarbayjon hududida vino ishlab chiqarish va uzum yetishtirish.
## Ozarbayjonda vinochilik tarixi
1962-yilda Oqstafa mintaqasida, Shomutepe (miloddan avvalgi 5-4 ming yilga oid tarixiy yodgorlik) atrofida olib borilgan arxeologik qazishmalar paytida uzum urugʻlari topilgan. Kaspiy mintaqalarini, shu jumladan Ozarbayjonning yovvoyi florasini oʻrgangan arxeolog Lorenzo Konstantin bu haqiqatni tasdiqlagan. Uzerliktepe, Kultape, Gʻazaxdagi arxeologik topilmalar qadimgi uzum va vinochilik madaniyati (miloddan avvalgi III mingyillik oxiri - II mingyillik boshlari) haqida dalolat beradi. Keyinchalik, islom diniga oʻtkazilgan Ozarbayjonda, shuningdek Markaziy Osiyoda sharob isteʼmol qilish taqiq qilindi va bu mayiz va uzum navlarining yoʻqolishiga va vinochilikning pasayishiga olib keldi.

Mahalliy uzum navlari har bir yirik aholi punktida alohida tanlab olinishi natijasida yaratilgan. Ozarbayjonda mahalliy uzum navlarining aksariyati yovvoyi uzumdan, uy sharoitida yetishtirish orqali paydo boʻlgan. Tabiiy va sunʼiy seleksiya natijasida turli xil iqtisodiy ahamiyatga ega mahalliy navlarning boy fondi yaratilgan.
## Sovet davri
1980-yillarda Ozarbayjonning Davlat uzumchilik qoʻmitasi valyuta miqdori boʻyicha SSSRda birinchi oʻrinni egallab, neft sanoatidan ustun kelgan. 1985-yilda alkogolga qarshi kampaniya natijasida Ozarbayjon nafaqat texnik navlari boʻlgan plantatsiyalarni, balki uzumning noyob navlari bilan ham kesishga majbur boʻldi. 1985-yildan keyin 130 ming gektardan ziyod uzumzorlar yetishtirildi.
## Zamonaviy davr
2008-yilga kelib uzumzorlar uchun 7 ming gektar maydon ajratildi. Sovet ittifoqi davridagi kabi arzon navlarda emas, balki sifatli uzum navlarini yetishtirila boshlandi va natijada markali vinolarni ishlab chiqarish yaxshi yoʻlga qoʻyildi.

2019-yil 30-avgustda Shamaxi viloyatining Meisari qishlogʻida Haydar Aliyev jamgʻarmasi koʻmagi bilan tashkil etilgan birinchi Ozarbayjon uzum va sharob festivali boshlandi. Festival 2 kun davom etdi, unda mahalliy vinolarni tatib koʻrish ishlari olib borildi.

## Yetishtirilgan uzum navlari
Ozarbayjonda hammasi boʻlib 450 mahalliy uzum navlari maʼlum. Ularning aksariyati MDH va Boltiqboʻyi mamlakatlarida keng tarqalgan.
* Mədrəsə 
*Bayanşirə 
*Şirvanşahı 
*Təbrizi  
*Arazbarı
*Beyləqani
*Şabranı
*Dərbəndi
*Ordubadi
*Tatlı
*Mərəndi
*Şahtaxtı
*aq shani
* qara shani
* kishmish

va boshqalar.

## Vinolar roʻyxati
### Oq
* Akstafa
* Sadili
* Shomoxi
* Qara-Chanax
* Agdam
### Qizil
* Alabashli
* Matrasa
* Martuni
* Kurdamir
* Madrasa
* Akstafa
* Shohdagʻ
* Shomoxi
* Gabala
* Leyla
* Dervish
* hinar
* Ogni Baku
* Sultan

## Manbalar
Ismailiye saroyi

**Ismailiye saroyi** () — Ozarbayjon Fanlar akademiyasining qarorgohi vazifasini bajaradigan tarixiy bino. U Boku shahridagi Istiglaliyot koʻchasida joylashgan. 

Saroy Józef Plośko tomonidan millioner Musa Nagiyev nomidan Musulmonlarning xayriya jamiyati uchun vafot etgan oʻgʻli Ismail xotirasi uchun qurilgan boʻlib, unga Ismail nomi berilgan. Binoning qurilish ishlari 1918-yilda boshlanib 1913-yilda yakunlangan.
## Manzili
Masjid qurilishi shaharning markazida „Gapan Dibi“ deb nomlangan joyda ekanligi aytilgan. Dastlab masjidni wrab turgan favvoralar bilan bogʻ qurish rejalashtirilgan boʻlsa-da, Rossiya imperiyasi davrida katta taʼsirga ega boʻlgan nasroniy ruhoniylari Oltin cherkov deb nomlangan Aleksandr Nevski cherkovi (Qizil cherkov) yaqinida bunday masjidning qurilishiga toʻsqinlik qilganlar. 

Ushbu maydon asta-sekin tabiiy bozorga aylandi, chunki muammoning yechimi hokimiyat qarorini kutib uzoq vaqt talab etadi. Oziq-ovqat va boshqa tovarlar, hatto sotiladigan hayvonlar ham keltirila boshlandi. Iblis chorsusi (Iblis bozori) nomi bilan mashhur boʻlgan bu joy XIX asr oxiri va XX asr boshlarida Bokudagi eng katta aholi punkti hisoblangan.
## Meʼmori
Shveytsariyadagi davolanishi paytida oʻgʻli Ismoilning yoniga tashrif buyurganida, u har doim gotika uslubida qurilgan Palazzo Contarini degli Scrigni e Corfuga qoyil qolgan va Bokuda oʻgʻli uchun xuddi shunday inshoot qurishni xohlagan edi. 

1905-yilda u polshalik meʼmor Plochkoni kelajakdagi Ismoiliy binosini qurish uchun Shveytsariyadagi saroy loyihasini tayyorlash uchun Bokuga yubordi. Arxitektor Shveytsariyada uch yil turishi kerak edi, chunki loyihalash ishlab chiqish jarayoni koʻp vaqtni talab qilar edi.

Meʼmor Ploshko Venetsiya arxitekturasidagi bino loyihasini Ogʻa Musaga taqdim etdi va Ismailiye binosi qurilishi imomning 1908-yil 21-dekabrdagi rasmiy marosimi bilan boshlandi. Saroy 1913-yil 7-aprelda ishga tushirildi.

Bino Venetsiya gotika uslubida qurilgan. Binoning old va yon jabhalarida quyidagi soʻzlar oltin harflar bilan yozilgan boʻlib, bu bino Musulmonlarning xayriya jamiyati uchun moʻljallanganligini bildiradi.

Binoning tosh va plastmassa detallari gips ishlatmasdan qurilganligi qiziq.

Keyingi yillarda Ozarbayjon ilmiy tadqiqot va izlanish uyushmasi (1923-1929), Ozarbayjon Davlat ilmiy tadqiqot instituti (1929-1932), SSSR Fanlar akademiyasining Kavkazorti filiali (1932-1935), SSSR Ozarbayjon Milliy Fanlar akademiyasining Ozarbayjon boʻlimi (1933-1945) va Ozarbayjon Fanlar akademiyasi binosi sifatida 1945-yil mart oyidan beri faoliyat yuritib kelmoqda.

## Manbalar
Armaniston Respublikasining Konstitutsiyasi

**Armaniston Konstitutsiyasi** 1995-yil 5-iyulda armanlarning umummilliy referendumi bilan qabul qilingan. Ushbu konstitutsiya Armanistonni demokratik, suveren, ijtimoiy va konstitutsiyaviy davlat sifatida dunyoga tan oldirdi. Yerevan davlat poytaxti sifatida belgilandi. Hokimiyat oʻz fuqarolariga beriladi, ular uni hukumat vakillarini saylash orqali toʻgʻridan-toʻgʻri amalga oshiradilar. Konstitutsiyaviy maqomni oʻzgartirish yoki chegaralarni oʻzgartirish bilan bogʻliq qarorlar referendumda Armaniston fuqarolarining ovozi bilan qabul qilinadi. 1995-yil konstitutsiyasida 117 ta maqola mavjud boʻlgan. 2005-yil 27-noyabrda umummilliy konstitutsiyaviy referendum boʻlib oʻtdi va oʻzgartirilgan konstitutsiya qabul qilindi. Konstitutsiyaga 2015-yil 6-dekabrda oʻtkazilgan umumxalq referendumida yana oʻzgartirishlar kiritildi, bu siyosiy tuzilmani yarim prezidentlik tizimidan parlament respublikasiga aylantirdi.

2005-yil noyabr Konstitutsiyasiga binoan Respublika Prezidenti Bosh vazirni Milliy Assambleyadagi oʻrinlarni taqsimlash va parlament fraksiyalari bilan maslahatlashish asosida tayinlaydi. Shuningdek, Prezident Bosh vazirning taqdimiga binoan Hukumat aʼzolarini tayinlaydi (yoki lavozimidan ozod qiladi) . Prezidentning konstitutsiyaviy vakolatlarini hisobga olgan holda Armanistonni yarim prezidentlik respublikasi deb hisoblash mumkin.
## Dastlabki konstitutsiyaviy tarix va 1995-yilgi konstitutsiyani tayyorlash
Mustaqillikdan soʻng darhol Sovet Ittifoqining 1977-yilgi hujjatining nusxasi boʻlgan 1978-yil konstitutsiyasi, muayyan qonunlar bekor qilgan holatlar bundan mustasno, oʻz kuchida qoldi. 1992-yil oxirida prezident va APM parlament delegatlari konstitutsiya loyihasini taqdim etdilar. Ular konstitutsiyaning qayta koʻrib chiqilgan versiyasini 1993-yil mart oyida ilgari surdilar. Armaniston inqilobiy federatsiyasi (ARF) boshchiligidagi olti oppozitsiya partiyasi bloki qariyb bir yillik ishidan soʻng 1994-yil yanvar oyida parlament hokimiyatini kengaytiradigan, prezident vakolatlarini cheklaydigan, 1915-yilgi arman genotsidini butun dunyoga tan oldiradigan, mahalliy hokimiyatning vakolatlarini kengaytiradigan muqobil konstitutsiyani taqdim etdi.
## Konstitutsiyaning tuzilishi
Armaniston Respublikasining Konstitutsiyasi preambula (muqaddima) va 9 bobdan iborat. Muqaddimada konstitutsiyaning umumiy tamoyillari va maqsadlari bayon qilingan (Armaniston xalqi Armaniston davlatining asosiy tamoyillari va milliy maqsadlariga asoslanib, Armaniston mustaqilligi toʻgʻrisidagi deklaratsiyada bayon etilgan soʻzlar, oʻz suveren davlatini tiklashning muqaddas intilishini amalga oshirib, Vatanni mustahkamlash, farovonlik, fuqarolik birdamligi, umumbashariy qadriyatlarga sodiqligini tasdiqlash uchun bagʻishlangan). Preambula huquqiy nuqtai nazardan ham muhim hisoblanadi, chunki u 1991-yil 23-avgustda qabul qilingan Armaniston mustaqilligi toʻgʻrisidagi deklaratsiyani anglatadi va shu bilan Arman davlatchiligining tamoyillari va maqsadlarini konstitutsiyaviy-huquqiy darajaga koʻtaradi.

## Manbalar
Mixail Ixilov

**Ixilov Mixail Matotovich** (7-noyabr 1917-yil, Kuba — 1998-yil) — sovet tarixchisi va etnografi.

## Biografiyasi
Mixail Ixilov 1917-yil 7-noyabrda Kuba shahrida (hozirgi Ozarbayjon) togʻ yahudiylari oilasida tugʻilgan. U bolaligi va yoshligining koʻp qismini Dogʻistonning Derbent shahrida oʻtkazgan. Ixilov rus va ozarbayjon tillaridan tashqari lezgin tilini ham yaxshi bilgan.

Pedagogika institutining tarix fakultetini oʻqib tamomlagandan soʻng, Sharqiy front (Ikkinchi jahon urushi) urushida qatnashgan. U, shuningdek, boltiqboʻyi va Leningrad frontidagi janglarda ham qatnashgan. Bir necha marta u ogʻir jarohatlangan. Urushdan keyin Ixilov tarix va etnografiyani oʻrganishni boshladi. U SSSR Fanlar akademiyasining Dogʻiston filialidagi tarix, ona tili va adabiyot institutida ishlagan. SSSR Fanlar Akademiyasining Moskva etnografiya institutida aspiranturani tamomlagN. 1949-yilda u togʻ yahudiylari tarixi, madaniyati va hayoti boʻyicha nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. Uning togʻ yahudiylari haqidagi maqolalari „Kavkaz xalqlari“ va „SSSR xalqlari“ umumittifoq toʻplamlariga kiritilgan.

Ixilov Dogʻiston xalqlari etnografiyasini oʻrganish boʻyicha uzoq muddatli ekspeditsiyalarda qatnashgan va u shu vaqt davomida koʻplab maʼlumotlar toʻplagan. U, asosan, ozarbayjonning lezgin qishloqlari boʻylab sayohat qilib, kubalik lezginlar toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplagan. 1957-yilda uning „Kubalik lezginlar“ ilmiy maqolasi „SSSR Fanlar akademiyasi Dogʻiston boʻlimi Yadro fizikasi institutining ilmiy eslatmalari“ da nashr etilgan va bir muncha vaqt oʻtgach shu nomdagi kitob chop etilgan.

U Kavkaz, Turkiya, Yaqin Sharq, Eron, qadimgi Arabiston tarixini yaxshi bilar edi. Ixilov qalamiga mansub asarlar, „Derbent tarixi“, „Togʻ yahudiylari tarixi“ va „Dogʻiston xalqlari“ etnografiyasiga bagʻishlangan.

Uning „Lezgin xalqlari“ nomli monografiyasida, lezginlar, tabasaran, rutullar, tsaxurlar va agullarning qadimgi davrlardan to 20-asr boshlarigacha boʻlgan tarixiy-etnografik tavsifi bayon etilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Dogʻiston davlat universiteti

Dogʻiston davlat universiteti — Dogʻistondagi eng yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri hamda yirik ilmiy va madaniy markaz hisoblanadi. 1931-yilda Dogʻiston davlat pedagogika instituti sifatida ish yurita boshlagan, budan oldin yaʼni 1957-yilgacha Dogʻiston xalq shoiri Sulaymon Stalskiy nomi bilan atalgan.
## Tarixi
1931-yil 8 oktyabrda DASSR Xalq Komissialar Kengashi „Dogʻiston Agro-pedagogika Institutini ochish toʻgʻrisida“gi qaror qabul qildi. Institutning ochilish marosimi Oktabr inqilobining 14 yilligiga toʻgʻri keldi.
1931-yilning noyabr oyida pedagogika institutida darslar boshlandi. Institutning birinchi yilida 75 nafar talaba qabul qilindi, ularga 10 nafar doimiy oʻqituvchilar dars bera boshladi.
1931 yilda institutda 3 ta kafedra ochildi:
ijtimoiy-adabiy,
kimyoviy-biologiya
jismoniy-  texnik.
Qiyin moddiy sharoitlarda, oʻquv joylari va yotoqxonalarning etishmasligiga qaramay, talabalarning aksariyati birinchi oʻquv yilini muvaffaqiyatli yakunladilar. Talabalar institutga yangi ishga qabul qilish boʻyicha qishloqlarda faol ish olib borish uchun aniq topshiriq bilan imtihonlarni topshirdilar va respublika tumanlariga tarqaldilar.
1935-yilda ilk bitiruvchilar institutni tamomladilar. Dogʻiston intitutiga 39 nafar oliy maʼlumotli oʻqituvchilarni qabul qildi. Keyingi yili universitetda 260 talaba tahsil ola boshladi.
1954-yilda institut 6 ming kvadrat metrdan ziyod binoga majlis va sport zallari, yengil auditoriyalar va idoralar bilan taminlandigan boʻldi. Darslar bir smenada oʻtkazila boshlandi. Eski oʻquv binosi yotoqxona sifatida ishlatila boshladi.
1957-yilda pedagogika instituti Dogʻiston davlat universitetiga aylantirildi. Statsionar boʻlimda 5 ta fakultet tasdiqlandi:
tarixiy va filologik,
fizik-matematik,
Tabiiy fanlar fakulteti,
Chet tillar fakulteti,
muhandislik-texnik fakulteti.
1964 yilda fakultetlarning koʻpchiligining tarkibi oʻzgartirildi, yangi kafedralar tashkil etildi. Besh oʻrniga 8 ta fakultet mavjud edi:
Talabalar kontingenti 4691 kishini tashkil etdi,
31 boʻlimda ishlagan,
287 oʻqituvchi, shu jumladan:
6 ta professor, fan doktori va
93 ta fan nomzodi, dotsent.
1967-yil viloyat partiya maktabi binosi universitet tasarrufiga oʻtkazildi, katta sport zali va yotoqxona qurilishi tugallandi.
1971-yilda universitet planetari qurilishi tugallandi.
1970-yilda Dogʻiston Politexnika Instituti Universitetining muhandislik fakultetlari asosida Dogʻistondagi tashkilot toʻgʻrisida farmon chiqarildi.
1972-yilda universitet 1973-yilda boʻlingan Iqtisodiyot va yuridik fakultetini tashkil qildi:
Iqtisodiyot fakulteti va
Yuridik fakulteti,
1974-yil — Sovet savdo fakulteti. Yangi bino foydalanishga topshirildi.
1980-yil universitetda 7487 nafar talaba tahsil olgan. Bu vaqtga kelib, universitet kutubxonasining kitob fondi 993,864 jildni tashkil etdi va universitetda allaqachon mavjud edi
11 fakultet va 49 ta boʻlim.

## Manbalar
Grigori Narekatsi

Gregori Narekatsi, (armancha Գրիգոր Նարեկացի; taxminan 951 — 1003-yil ) — arman shoiri, faylasufi va ilohiyotchisi, ilk arman Uygʻonish davri vakili hisoblanadi . Katolik cherkovi „cherkov oʻqituvchilari“ ning oʻttiz oltitasidan biri hisoblanadi.

## Biogrfiya
Shahzoda Xusrav Andzevatsi oilasida tugʻilgan, ilohiyotshunos, mutafakkir va koʻplab diniy asarlar muallifi. Xusrav xotinining vafotidan keyin Sahak, Xovannes va Grigor oʻgʻillarini Narek monastirida tarbiyalashga berdi. Keyinchalik Xusrav episkop etib tayinlandi. Monastirning ruhoniysi bobosi Grigorning onasining ukasi Ananiya Narekatsi edi. Grigori deyarli butun hayotda boy kutubxonasi boʻladi Narek monastirida oʻtkazdi, u yerda qadimgi faylasuflarning asarlarini asl nusxada va cherkov otalarining asarlarini oʻqish imkoniyati mavjud edi. Grigor kechalari koʻp ibodat qilgan, shuning uchun uni „hushyor“ deb atashgan. U arximandrit („vardapet“, qadimgi arman tilidan tarjima qilinganda — „oʻqituvchi“) unvonini oldi. U monastirning maktabida dars bergan. „Qoʻshiqlar qoʻshigʻi“ (977) ning eng yaxshi talqinlaridan biri va koʻplab sheʼriy asarlar (shu jumladan „Havoriylarga panegrik“) muallifi.

Narekatsi sheʼriyati chuqur „Injilga oid“, muqaddas diniy haqiqatlarni singdirgan singdirilgan. Shu bilan birga, Narekatsi shaxsiy xarakteri bilan barchani oldida ajralib turadi. Kritlik Endryu tomonidan yozilgan „Buyuk Kanon“ da boʻlgani kabi „Qaygʻuli hayqiriqlar kitobi“ (1002-yil)da ham, Ahdning hodisalari va shaxslari hayot haqida, insonning nomukammalligi va gunohkorligi haqida oʻylash uchun boshlangʻich nuqta boʻlib xizmat qiladi. Bu tavba va poklikka chanqoq qalb Xudo bilan olib boradigan sirli suhbatdir. Injilga oid syujetlar va asoslardan tashqari, Gregori ijodining kelib chiqishi Neoplatonizm falsafasini, shuningdek Grigoriy,Nissa, Origen, Gippolit, Kipr Epifanius, Buyuk Bazil, Gregori Nazianzin, Jon Xrizostom asarlarini qamrab oladi .

Grigor Narekatsining bizning davrimizgacha yetib kelgan dastlabki obrazlari Grigor Mlichetsining toʻrtta miniaturasidir (1173). Baʼzi tadqiqotchilar ularni shoir bilan portret oʻxshashligi boʻlishi mumkinligini taxmin qilishadi .
Ganja jangi (1826)

**Ganja jangi** — 1826-yil 13 (25)-sentyabr kunida boʻlib oʻtgan va rus-fors urushlari (1826-1828) qismiga kiruvchi rus va fors qoʻshinlari oʻrtasidagi asosiy jang.
## Jangdan oldin
Shamxor jangidagi magʻlubiyatdan soʻng, fors qoʻshinlari shoshilinch ravishda Yelisavetpolga chekinishgan. Abbos Mirzo Shushi shahri qamalini bekor qilib, qoʻshinini Yelisavetpolga olib bordi. 10-sentyabr kuni Paskevich otryadi 8 ming rus birlashgan otryadiga qoʻmondonlik qilgan general-mayor knyaz Madatovga yordamga keldi. 13-sentyabr kuni tong otganda rus qoʻshinlari lagerni tark etib, forslar ustiga hujum boshladi.

## Jang
Rossiya qoʻshinlari zaxira bilan uchta chiziqga joylashtirilgan. Birinchi chiziq: oʻng qanotda 41-yeger polkining ikkita yarim batalyoni, markazda - Kavkaz Grenaderlar brigadasining 12 ta qurollari, chap qanotda - Shirvon polkining ikkita yarim batalyonlari joylashgan. Oʻng qanotni kazaklar, chap tomonini gruzin va tatar (ozarbayjon) otliqlari qoplagan. Ikkinchi chiziq: oʻng qanotda - 7-karabinieri polkining ikki yarim batalyonlari, markazda - ikkita qurolli karabinaer maydoni, chap qanotda - Gruziya Grenadier polkining uchta yarim batalyonlari. General-mayor knyaz Madatov ikkala chiziqni boshqargan. Uchinchi chiziqda Nijniy Novgorod dragun polki joylashgan edi.

Forslar qoʻmondoni Abbos Mirzoning qoʻshinlari soni 15 mingtagacha doimiy piyoda (sarboz), 20 ming otliq, 25 qurol va tuya ustidagi zambaraklarning koʻp sonini tashkil qilgan. Piyodalar qismi markazga uchta chiziqda joylashtirilgan. Yon tomonda otliqlar va oltita batalyon sarbozalar boʻlgan. Fors artilleriyasi butun jangovar chiziq boʻylab joylashgan, ammo 18 ta qurol markazga joylashtirilgan. Markazning piyoda askarlari va oʻng qanotdagi otliqlar ortida tuyalar joylashgan. Abbos Mirzo butun qoʻshinni va markazni, katta oʻgʻli Muhammad oʻng qanotni, Buyuk Vazir va shohning kuyovi boʻlgan Allayarxon chap qanotni boshqargan.

Jang boshida har ikkala tomondan artileriyalarni bir-biriga otish boshlangan. Fors piyoda batalyonlari artilleriya ustunligi ostida ilgarilab, rus qoʻshinlariga yaqinlashib, Gruziya Grenadier polkining ikkita rota tomoniga oʻt ochgan. Yaqin atrofda boʻlgan gruzin va tatar (ozarbayjon) askarlari dushmanning oʻqi ostida chekinishga majbur boʻlganlar. Fors qoʻshinlarining yanada oldinga siljishini kichik boʻlgan, ammo tik jarlik sekinlashtirdi. Paskevich tartibsiz otliq askarlarni shaxsan tartibga solib, Shirvan, Gruziya Grenadiyeri va 41-yeger polklari batalyonlariga qarshi hujum boshlashni buyurdi. Keyin Paskevich Xerson Grenadier polkining batalyonini va Nijniy Novgorod ajdarholarining 2 va 3-eskadronlarini jangga yubordi. Koʻp vaqt oʻtmay fors bayrogʻi ruslar tomonidan egallandi. Bayroq uchun chap qanotda shiddatli jang boshlandi. Forslar rus piyoda batalyonlari hujumi ostida chekinishga majbur boʻldilar.
Kingsman: Maxfiy xizmat

***Kingsman: Maxfiy xizmat*** () — 2015-yilda rejissor Matthew Vaughn tomonidan suratga olingan josuslik, komediya va fantastikani uygʻunlashtirgan Britaniya filmi. Film Mark Willarning „The Secter Service“ hajviy asariga asoslangan. Bosh rollarni Taron Egerton, Colin Firth, Samuel L. Jackson, Mark Strong va Michael Caine ijro etishgan. Film premyerasi 2015-yil 29-yanvarda Buyuk Britaniyada, 13-fevralda AQShda , 12-fevralda Rossiyada boʻlib oʻtdi.

## Rollarda
* Taron Egerton — Gary „Eggsy“ Unwin
* Colin Firth — Harry Hart / Galahad
* Samuel L. Jackson — Richmond Valentine
* Mark Strong — Merlin
* Michael Caine — Chester King / Arthur
* Sophie Cookson — Roxanne „Roxy“ Morton
* Sofia Boutella — Gazelle
* Samantha Womack — Michelle Unwin
* Geoff Bell — Dean
* Edward Holcroft — Charlie Hesketh
* Mark Hamill — James Arnold
* Jack Davenport - Lancelot
* Jack Cutmore-Scott — Rufus Saville
* Lily Travers — Lady Sophie
* Richard Brake — tergovchi

## Manbalar

## Havolalar
* 
*
Kingsman: The Golden Circle

***Kingsman: Oltin halqa*** () — 2017-yilda rejissor Matthew Vaughn tomonidan suratga olingan fantastika janridagi Britaniya filmi. Film Mark Millarning *Kingsman* komikslar turkumiga asoslangan ** (2014) filmining davomi hisoblanadi. Filmda bosh rollarni Colin Firth, Taron Egerton, Mark Strong, Julianne Moore, Pedro Pascal, Elton John va Jeff Bridges ijro etishgan.

Filmda Kingsman aʼzolari amerikalik hamkasblari Statmenlar bilan dunyoni Poppy Adams va uning „Oltin halqa“ giyohvandlik kartelini yoʻq qilish yoʻlida birlashishi tasvirlangan.

Kingsman prekvelining „*[[The King's Man]]*“ filmi 2021-yil 12-martda chiqishi rejalashtirilgan.

## Manbalar

## Havolalar

*
Vakuumdagi elektromagnit toʻlqinlar

Zaryadlar harakati oʻzgarishi bilan ular hosil qilgan elektromagnit maydonlar ham oʻzgaradi. Maydon oʻzgarishi shu maydonning *gʻalayoni* deb ataladi. Biror nuqtada paydo boʻlgan elektromagnit maydon gʻalayoni vaqt oʻtishi bilan atrof fazoga tarqaladi, yaʼni elektromagnit to'lqin hosil boʻladi.

Vakuum uchun Maksvell-Lorentz tenglamalari quyidagicha yoziladi:
: 
\textrm{rot}\ \textbf{E} = -\frac{1}{c}\dfrac{\partial\textbf{H}}{\partial t};\ \ \ \ \ (1)
: \textrm{rot}\ \textbf{H} = \frac{1}{c}\dfrac{\partial\textbf{E}}{\partial t};\ \ \ \ \ (2)
: \textrm{div}\ \textbf{E} = 0;\ \ \ \ \ (3)
: \textrm{div}\ \textbf{H} = 0;\ \ \ \ \ (4)

Birinchi ifodani vaqt boʻyicha differensiallab, soʻngra (2) ifodadan foydalansak,
: 
-\frac{1}{c}\dfrac{\partial^{2}\textbf{H}}{\partial t^{2}} = \textrm{rot}\ \dfrac{\partial\textbf{E}}{\partial t} = \textrm{rot}(c\textrm{rot}\textbf{H}) = c \ \textrm{rot}\ \textrm{rot}\textbf{H} = c(\textrm{grad}\ \textrm{div}\textbf{H} - \Delta\textbf{H})

boʻladi. Endi (4) ifoda nazarga olinsa,
: \Delta\textbf{H} - \frac{1}{c^{2}}\dfrac{\partial^{2}\textbf{H}}{\partial t^{2}} = 0;\ \ \ \ \ (5)

formula kelib chiqadi. Xuddi shunga oʻxshash tarzda
: 
\Delta\textbf{H} - \frac{1}{c^{2}}\dfrac{\partial^{2}\textbf{H}}{\partial t^{2}} = 0;\ \ \ \ \ (6)

Vakuumdagi elektromagnit maydon kuchlanganliklari boʻysungan soʻnggi tenglamalar *toʻlqin tenglamalar* deb ataladi.

Vakuumdagi elektromagnit maydon faqat oʻzgaruvchan maydondir. Agar vakuumdagi elektromagnit maydon oʻzgarmas, yaʼni
: 
\dfrac{\partial\textbf{E}}{\partial t} = 0,\ \ \ \dfrac{\partial\textbf{H}}{\partial t}

boʻlganda, (1) va (2) ifodalardan koʻrinib turibdiki,
: \textrm{rot}\ \textbf{E} = 0, \ \ \ \ \textrm{rot}\ \textbf{H} = 0

boʻladi. Demak, \textbf{E} = 0 va \textbf{H} = 0, chunki har qanday vektor oʻzining uyurmasi va divergensiyasi bilan aniqlanadi;
Yuqoridagilardan quyidagicha xulosa qilish mumkin:

Modomiki, tekshirilayotgan kuchlanganliklarning uyurmalari bilan divergensiyalari nolga teng ekan, demak, ularning oʻzlari nolga tengdir, yaʼni vakuumdagi elektromagnit maydon oʻzgarmas boʻlishi mumkin emas


## Yana qarang
* Yassi elektromagnit to'lqin
* Garmonik elektromagnit to'lqin
* To'lqin paket
* To'lqin paket uchun aniqsizlik munosabatlari

## Adabiyotlar
* *R.X.Mallin*, Klassik elektrodinamika, Oʻqituvchi, T., 1974
Shamxor jangi

**Shamxor jangi** — general V.G.Madatov boshchiligidagi rus qoʻshinlari va Abbos Mirzoning oʻgʻli Shahzoda Muhammad va Erivan sardori Amirxon boshchiligidagi 60 minginchi Eron qoʻshinlarining avangardlari bilan 1826-yil 3 (15)-sentabrda 1826-1828-yillardagi rus-fors urushi paytida Shamxor qishlogʻi yaqinida boʻlib oʻtgan jang.
## Jangdan oldin
1826-yil iyul oyining oʻrtalarida Qorabogʻga bostirib kirgandan soʻng, Abbos Mirzoning 40 ming kishilik Eron qoʻshini Shusha qalʼasi qamalida hibsga olingan. 22-avgustda (3-sentabr) Madatovning otryadi Yermolovning buyrugʻi bilan Taus daryosi irmoqlaridan birida joylashgan Zurabxon qoʻmondonligi ostida 3000 kishilik fors otryadini pistirma bilan kutib olishga kirishdi. Biroq, fors otryadi oldindan chekinib, togʻ choʻqqilarining birida oʻz pozitsiyasini egalladi. Kichik jang paytida forslar Yelisavetpolga chekinishdi va Shamshadil tatarlari (ozarbayjonliklar) oʻz qishloqlariga tarqalib ketishdi. Bundan xabar topgan Yermolov Madatovga Xerson Grenadier polkining batalyonini yuborib, Yelisavetpolni egallashga buyruq berdi. 25-avgustda (6-sentabr) Madatov Yelisavetpol tomon yoʻl oldi. Uning otryadi Gruziya polkining beshta rota, Xerson grenader polkining batalyoni, 41-polk qoʻriqchilarining uchta rotasi, kazaklar va politsiyadan iborat edi, bundan tashqari 12 ta quroli ham bor edi. Forslar Yelisabetpolga oldinroq yetib borishgan edi. Abbos Mirzo oʻgʻli Muhammad 10 ming kishilik otryad bilan Shamxor qishlogʻida rus qoʻshinlariga duch keldi. 1 (13)-sentabrda unga 4000 kishilik otryad va 2 ta qurol bilan Erivan sardori Amirxon qoʻshilgan. 3 (15)-sentabrda kazaklar va Kavkaz tatarlari (ozarbayjonlar) fors otryadining avangardiga hujum qilib, ularni Shamxordan ortga chekinishga majbur qilganlar.

## Jang
Eron qoʻshinlarining jangovar shakllanishi hilol shaklida boʻlgan boʻlib, dushman tomonga egilgan holda tashkil etilgan, uning markazida oddiy piyoda askarlar (sarboz), yonboshlarida esa tartibsiz otliqlar (gulyamlar) boʻlgan. Orqa tomonda qurol va zambaraklar bor edi. Madatov, dushmanning kuchlardagi katta ustunligiga qaramay, jang vaqtida oʻz pozitsiyasini toʻgʻri tanlay oldi. Artilleriya koʻmagi bilan otliqlar qanotlarda jang boshladilar va piyoda askarlar kuchli zarba bilan Eron qoʻshinlarining markazini yorib oʻtdilar. Oʻz chizigʻidan ajralgan dushmanni magʻlub etish Gruziya va Tatar (Ozarbayjon) militsiyalari tomonidan uyushtirilgan ot hujumi bilan yakunlandi. Eronliklar 2 ming talofat koʻrgan, Madatov otryadida esa atigi 27 kishi boʻlgan.
## Manbalar
Armanistonga qarshi kayfiyat

**Armanistonga qarshi kayfiyat**, **anti-Armenianism** yoki **Armenafobiya** — salbiy his-tuygʻular, yoqtirmaslik, qoʻrquvlar, nafratlanish, masxaralash va/yoki armanlar, Armaniston va arman madaniyatiga nisbatan xurofotlarning turli koʻrinishi. Zamonaviy anti-armanizm odatda Armanistonning xatti-harakatlari yoki mavjudligiga qarshi chiqish, arman genotsidini agressiv ravishda rad etish yoki tarixni uydirish va siyosiy fikrni manipulyatsiya qilish uchun armanlarning fitnasiga ishonish bilan ifodalanadi.
## Turkiya
### Arman genotsidi va uni rad etish
Armanlar uchun Usmonli imperiyasida maqom va boylikka erishish mumkin boʻlgan boʻlsa ham, jamoa sifatida ularga hech qachon „ikkinchi darajali fuqaro“ maqomidan koʻproq berilmagan va Usmonli jamiyatining musulmon feʼl-atvoriga tubdan begona boʻlgan. 1895-yilda Usmonli imperiyasining arman subyektlari oʻrtasidagi qoʻzgʻolonlar Sulton Abdul hamidning Hamidian qirgʻinlarida oʻn minglab armanlarni qirgʻin qilish toʻgʻrisida qaroriga sabab boʻldi. 

Birinchi Jahon urushi paytida Usmonli hukumati Arman genotsidida 0,7-1,5 million armanni qirgʻin qildi. Turkiya hukumati arman genotsidini agressiv ravishda rad etdi. Xalqaro genotsid olimlari uyushmasining oʻsha paytdagi Turkiya Bosh vaziri, hozirda Prezident Rajab Toyyib Erdoʻgʻanga yoʻllagan maktubida bu pozitsiya tanqid qilingan.
## Ozarbayjon
Ozarbayjonda anti-armanizm institutsional va ijtimoiy darajada mavjud. Armanlar „Ozarbayjonning irqchilik va irqiy kamsitish sohasidagi eng zaif guruhi“dir. 

XX asr davomida Kavkazdagi armanlar va musulmon aholisi (ozarbayjonlarni 1918-yilgacha Kavkaz yoki Ozarbayjon tatarlari deb atashgan) koʻplab toʻqnashuvlarda, jumladan, pogromlarda, qirgʻinlarda va urushlarda qatnashgan. „Ikki etnik guruh oʻzaro ishonchsizlik“ni kuchaytirdi va XX asr davomida toʻqnashuvlar „ikki xalqning milliy oʻz-oʻzini anglashini shakllantirishda muhim omillar boʻldi“. 1918-yildan 1920-yilgacha Ozarbayjonda, shu jumladan Rossiya imperiyasi tasarrufidagi arman madaniy hayotining markazlari boʻlgan Boku va Shusha shaharlarida armanlarga uyushtirilgan qotilliklar sodir boʻldi.

Ammo, hozirgi paytda Ozarbayjonda Armanlar va Armanistonga nisbatan ksenofobiya asosan Sovet Ittifoqining soʻnggi yillarida shakllangan, armanlar Moskva hokimiyatidan Armaniston aholisi asosan Togʻli Qorabogʻ muxtor viloyatini Armaniston SSR tarkibiga qoʻshishni talab qilishgan. Armanlarning daʼvolariga javoban, ozarbayjon millatchilari, eng koʻzga koʻringan Ozarbayjon xalq jabhasi, Sumqait, Kirovobod va Bokuda armanlarga hujumlar uyushtirdi. Taxminan 350 ming arman „1988-yilda va 1990-yilda anti-arman zoʻravonliklaridan keyin ikki toʻlqinda“ Ozarbayjondan chiqib ketishgan.

Ziddiyatlar oxir-oqibat Togʻli Qorabogʻ boʻyicha keng koʻlamli harbiy mojaroga aylandi. Armaniston kuchlari sobiq NKAO ning aksariyat qismi va NKAO hududidan tashqaridagi unga qoʻshni yetti tumanni oʻz nazoratiga oldi. 1994-yilda sulh bitimi imzolangan va Artsax Respublikasi amalda mustaqil boʻldi.

## Rossiya
## Gruziya
## AQSH
## Boshqalar
### Isroil
### Pokiston
### Tojikiston
### Ukraina
### Uygʻurlar

## Manbalar
Shusha qirgʻini

**Shusha qirgʻini** ( – *Shushii charder*) — 1920-yilda Ozarbayjon Demokratik Respublikasi hokimiyatiga qarshi arman qoʻzgʻoloni bostirilgandan keyin Shushadagi arman aholisini ommaviy ravishda oʻldirishi va shaharning arman aholisining yarmini qirib tashlagan voqea. 

Ushbu voqea 1920-yil 22-mart va 26-mart kunlari boʻlib oʻtdi va uning ortidan Armaniston va Ozarbayjon tomonidan mintaqaga egalik huquqining raqobatdoshligi toʻgʻrisidagi nizo kelib chiqdi. Natijada Shushaning armanlar yashaydigan kvartallari toʻliq vayron qilindi va shaharning arman aholisi yoʻq qilindi.
## 1920-yil 22-26-martdagi voqealar
Richard Ovannisyanning soʻzlariga koʻra, Ozarbayjon tomonining avgustdagi kelishuv shartlarini buzishi, oxir-oqibat 1920-yil mart oyining oxirida muvaffaqiyatsiz tugagan qurolli qoʻzgʻolonga urinishga olib keldi. 

ADR Ichki ishlar vaziri M.Vekilovning soʻzlariga koʻra, 22-martga qadar qurollangan armanlar soni 400 kishiga yetkazilgan.

22-martdan 23-martga oʻtar kechasi Navroʻzni nishonlash paytida Armaniston qurolli guruhlari ozarbayjonlarni kutilmagan tarzda Shusha, Askeran va Xankendidagi Ozarbayjon garnizonlariga hujum qilishdi. Rejaga koʻra, bir vaqtning oʻzida uchta strategik nuqtaga zarba berish kerak edi. Ovannisyanning soʻzlariga koʻra, Shushada Nerses Azbekyan boshchiligidagi 100 kishilik mahalliy arman militsiyasining otryadi Armaniston mahallasida Ozarbayjon garnizonini qurolsizlantirishga majbur boʻlgan va 22-mart kuni kechqurun shaharga yetib kelgan Varanda shahridan boʻlgan militsiya boʻlinmasi faoliyat yuritishi kerak edi. Biroq, bu reja amalga oshmadi: Varandi xalqi juda uzoq vaqt ikkilanib turdi va ertalab ozarbayjonlik zobitlarning faqat bir nechtasini hibsga olishga muvaffaq boʻldi, Azbekyanning yuzligi esa, Varandiyaliklar bilan aloqa oʻrnatolmay, uzoqdan Shusha qalʼasini oʻqqa tuta boshladi, bu esa ozarbayjonlarga qarshi qilingan hujum edi. 

General-gubernator Xosrovbey Sultonov Ichki ishlar vaziriga 23-mart kuni armanlar Shushikendan tunda Shushaga hujumlar uyushtirishganini maʼlum qildi.

Chalkashlik erta tongga qadar davom etdi, garnizon armanlarning Xankendiga hujumi muvaffaqiyatsiz tugaganligi toʻgʻrisida xabarni qabul qilib, qasos oldi va keyin mahalliy ozarbayjon aholisi ishtirokida Armaniston kvartallarida qirgʻin uyushtirdi, bu esa butun arman aholisini ommaviy ravishda oʻldirish va haydab chiqarishga olib keldi. Kutilmaganda yongʻin chiqishi natijasida Armaniston mahallalari vayron boʻldi. Bir necha ming aholi qalin tumandan foydalanib, shahardan Varanda tomon Karintak yoʻli boʻylab qochishga muvaffaq boʻldi. Qurbonlar orasida ozarbayjonliklar tomonidan osilgan arman yepiskopi Vaan va tiriklayin yoqib yuborilgan shahar politsiyasi boshligʻi Avetis Ter-Gukasyan ham bor edi.

## Qirgʻin
## Manbalar
Ashina Tuvu

**Ashina Tuvu** () – Tujue boshbugʻi, Ashina (Koʻkturklar) sulolasining asoschisi. Da Yehu (大葉護 Bosh Yabgʻu) unvonidan tashqari u haqida hech narsa maʼlum emas.

## Oilasi

* Eng katta ajdod: Yijhi Nishidu (伊質泥師都) — turkiy xalqlarning afsonaviy ajdodi, boʻri bolasi
* Katta ajdod: Neduliu shad (訥都六設) — Iji Nishiduning toʻngʻich oʻgʻli, turkiy urugʻ avlodlarining afsonaviy ajdodi.
* Ajdod: Ashina (阿史那) — Neduliu shadning kenja farzandi, Ashina oilasining yarim afsonaviy ajdodi.
* Ota: Axian shad (阿賢設) — Rouranga taqdim etilgan.
* Oʻgʻil: Bumin Xoqon
* Oʻgʻil: Istemi Yabgʻu

## Manbalar
Armanistonni musulmonlar tomonidan zabt etilishi

**Armanistonni musulmonlar tomonidan zabt etilishi** — 632-yilda Muhammad paygʻambar vafot etganidan keyin musulmonlar istilosining bir qismi.

Fors Armaniston 645-yiliga kelib Arab xalifaligi tasarrufiga oʻtgan edi. Vizantiya Armanistoni 638–639-yillarda allaqachon bosib olingan.
## Islomning kengayishi
632-yilda Muhammad paygʻambar vafot etganidan soʻng, uning vorislari yangi xalifalik hududini koʻpaytirish maqsadida harbiy yurishni boshladilar. Musulmonlar istilosi paytida arablar Oʻrta Sharqning katta qismini bosib oldilar.

## Manbalar
Armanistonni arablar tomonidan bosib olinishi tafsilotlari noaniq, chunki turli xil arab, yunon va arman manbalari bir-biriga zid yozishgan. Bu davr uchun asosiy manbalar VIII asrdagi arman ruhoniysi Łewond tarixi bilan bir qatorda arman yepiskopi Sebeosning kitoblarida uchraydi. Arab tarixchilari at-Tabariy va Yaʼqubiylar ham bu davr haqida maʼlumot berishadi, ammo asosiy manba IX asr olimi al-Baladxuridir, u musulmon yozuvchisi uchun odatiy boʻlmagan holda Armanistondan mahalliy hisoblardan olingan koʻplab maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan.
## Arablar bosqini va Armanistonni bosib olish
Arab manbalarida aytilishicha, birinchi arab ekspeditsiyasi Armanistonga 639/640-yillarda, ular Levantni Vizantiya tomonidan bosib olishlari va Forsni musulmonlar tomonidan bosib olinishi boshlanganda yetib kelgan. Arablarga dastlab Yuqori Mesopotamiyani zabt etgan va Bitlisgacha kirib kelgan Iyad ibn Gʻanim boshchilik qilgan. Ikkinchi ekspeditsiya 642-yilda boʻlib oʻtgan, oʻshanda musulmonlar armiyasi toʻrtta qismga boʻlinib, Armanistonning shimoliy-sharqiy qismiga oʻtib, magʻlubiyatga uchragan va mamlakatdan chiqarib yuborilgan. Ushbu muvaffaqiyatsizlikdan soʻng, arablar faqat 645-yilda Salmon ibn Rabiya boshchiligidagi Adharbayjonda bosqin oʻtkazdilar, ammo bu faqat Armaniston bilan chegaradosh hududlarda boʻlib oʻtdi. Faqat 645/646-yillarda Suriya hukmdori Muoviya mamlakatni boʻysundirish uchun katta hujumni uyushtirgan. Muoviyaning sarkardasi Habib ibn Maslama al-Fihri dastlab mamlakatning Vizantiya qismiga qarshi harakat qildi: u Teodosiopolisni (hozirgi Erzurum, Turkiya) qamal qildi va qoʻlga kiritdi va Xazar va Alan qoʻshinlari bilan mustahkamlangan Vizantiya qoʻshinini Furotda magʻlub etdi. Keyin u Van koʻliga burildi, u yerda Axlat va Moksning mahalliy arman knyazlarini boʻysundirdi, bu esa Habibga Armanistonning sobiq fors qismining poytaxti Dvinga yurishga imkon berdi. Dvin bir necha kunlik qamaldan soʻng, Tiflis kabi taslim boʻldi. Xuddi shu davrda Salmon ibn Rabiya boshchiligidagi Iroqdan yana bir arab qoʻshini Kavkaz Albaniyasini (Arran) bosib oldi .

## Manbalar
Qorachoy-Cherkasiya tarixi

**Qorachoy-Cherkasiya tarixi** — Rossiya tarkibidagi Qorachoy-Cherkasiya tarixi haqida maqola.
## Miloddan avvalgi davr
Odamlar dastlab Qorachoy-Cherkesiya hududida paleolit davrida yashagan. Pregradnaya qishlogʻi yaqinidagi Urup daryosidagi Gamovskaya gʻovidagi Uchburchak gʻorda, kuygan hayvonlarning suyaklari va tosh qurollari mavjud boʻlgan boʻlib, Musterian davrida, hatto undan ham ilgari - 600 ming yil oldin yashagan. Kardonikskaya va Zelenchukskaya qishloqlari yonidan topilgan tosh qurollar ham paleolit davriga tegishli. Yavor joyi ilk paleolit va mezolitga, Ovechka daryosidagi joy neolitga tegishli; Maykop, Katakomb, Koban (Eshkakon qabristoni) madaniyati yodgorliklari bronza davriga tegishli. Miloddan avvalgi VI-V asr yodgorliklari  Koban, skif va kolxiya madaniyati anʼanalarini birlashtirgan (Karabashevskiy Kurgan).

Miloddan avvalgi IV-III asrlarga oid Koban madaniyatiga oid mustahkam aholi punktlari Sariy-Tyuz ovulining yuqorisidagi vodiyda va Gumara ovulining yonida topilgan.

Miloddan avvalgi III asrdan Sarmatiyada yashirin joylar va yerga koʻmilgan joylar paydo boʻlgan, bu joy Meotian arxeologik madaniyatining taʼsiri kuzatilishi mumkin. Xazar Xumarin aholi punkti va Moschevaya Balka qabristoniga birinchi ming yillikning 4-choragida asos solingan.

## Milodiy davr
Sutul darasidagi toshlarga ishlangan suratlar Pregradnaya qishlogʻidan 15&nbsp;km pastda Urupga quyiladigan Sutul oqimining chap tomonida, yura davri ohaktosh toshlari topilgan.

Milodning birinchi ming yilligining oxirida Qorachoy-Cherkesiya Alanlar davlati tarkibiga kirgan, oʻsha davrdagi baʼzi meʼmoriy yodgorliklar saqlanib qolgan: Zelenchukskiy, Sentinskiy, Shoaninskiy xristian cherkovlari, mustahkam turar-joylar. XIX asrning birinchi yarmidan boshlab (1828-yildagi rus-turk Adrianopol dunyosiga koʻra) zamonaviy Qorachoy-Cherkesiya hududi Kuban viloyatining Batalpashinskiy boʻlimi sifatida Rossiyaning bir qismiga aylangan.

## XX asr
1918-yilda bu yerda Sovet hokimiyati oʻrnatildi. 1918-yil 1-apreldan boshlab hudud Kuban Sovet Respublikasining, 1918-yil 28-maydan Kuban-Qora dengiz Sovet Respublikasining, 1918-yil 5-iyuldan dekabrgacha - Shimoliy Kavkaz Sovet Respublikasining bir qismi edi. 1918-yil dekabrdan 1920-yil aprelgacha Oq Gvardiya AFSR tomonidan nazorat qilingan. 1921-yil 20-yanvardan boshlab u Togʻli Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasining tarkibiga kirdi.

1922-yil 12-yanvarda markaz Batalpashinskaya qishlogʻida (keyinchalik Sulimov, Yejovo-Cherkesk deb oʻzgartirildi va nihoyat, zamonaviy Cherkessk nomini oldi) Janubiy-Sharqiy (1924-yildan - Shimoliy Kavkaz) oʻlkasining bir qismi sifatida Qorachoy-Cherkes avtonom viloyati tashkil etildi.

Viloyat 1922-yil 12-yanvarda Kuban-Qora dengiz mintaqasining Batalpashinskiy boʻlimi va Togʻli ASSRning Karachaevskiy milliy okrugining aksariyat hududlaridan, uning markazi Batalpashinskiy qishlogʻidan tashkil topgan.

1924-yil 16-oktabrdan boshlab viloyat Shimoliy Kavkaz oʻlkasining bir qismi boʻlgan.

1926-yil 26-aprelda viloyat Qorachoy avtonom viloyati va Cherkes milliy okrugiga boʻlinib, Batalpashinskiy okrugi Shimoliy Kavkaz oʻlkasiga oʻtkazildi.

## Manbalar