Jenshen

**Jenshen**— *Panax* turkumidagi oʻsimliklarning ildizi, masalan, Koreya jenshen (*P. ginseng*), Janubiy Xitoy jenshen (*P. notoginseng*) va Amerika jenshen (*P. quinquefolius*), odatda ginsenozidlar va gintonin mavjudligi bilan tavsiflanadi. Jenshen eng koʻp Xitoy va Koreya oshxonalari va dori-darmonlarida qoʻllanadi.

Jenshen koʻp asrlar davomida anʼanaviy tibbiyotda qoʻllangan boʻlsa-da, zamonaviy klinik tadqiqotlar uning tibbiy samaradorligi toʻgʻrisida aniq maʼlumotga ega emas. Jenshenning har qanday kasallikni davolashda samarali ekanligi haqida jiddiy dalillar yoʻq va masalan, Qoʻshma Shtatlarda uning ishlatilishi AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi (FDA) tomonidan retsept boʻyicha dori sifatida tasdiqlanmagan. Jenshen odatda xun takviyesi sifatida sotilgan boʻlsa-da, qoʻshimchalar uchun nomuvofiq ishlab chiqarish amaliyoti jenshen mahsulotlari zaharli metallar yoki bir-biriga bogʻliq boʻlmagan toʻldiruvchi birikmalari bilan ifloslangan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadigan tahlillarga olib keldi va uning haddan tashqari ishlatilishi retsept boʻyicha dori-darmonlar bilan salbiy taʼsir koʻrsatishi yoki noxush taʼsir koʻrsatishi mumkin.

## Tarix
Jenshendan dorivor oʻt sifatida foydalanishni qamrab olgan birinchi yozma matnlardan biri Xitoyda 196 yilda yozilgan *Shen Nong farmakopeyasi* edi. Oʻzining 1596 *yildagi Materia Medica* oʻsimliklari toʻplamida Li Shizhen jenshenni „eng yaxshi tonik“ deb taʼriflagan. Biroq, oʻt „hammani davolovchi“ dori sifatida emas, balki surunkali kasalliklarga chalingan bemorlar va tuzalib ketayotganlar uchun tonik sifatida ishlatilgan.

Xitoy va Koreyadagi jenshen maydonlarini nazorat qilish 16-asrda muammoga aylandi.

## Jenshen turlari
Jenshen oʻsimliklari faqat *Panax* jinsiga tegishli. Madaniy turlarga *Panax ginseng* (Koreya jenshen), *Panax notoginseng* (Janubiy Xitoy jenshen) va *Panax quinquefolius* (Amerika jenshen) kiradi. Jenshen salqin iqlim sharoitida — Koreya yarimoroli, Shimoliy-Sharqiy Xitoy, Rossiya Uzoq Sharqi, Kanada va AQShda uchraydi, garchi baʼzi turlari issiq hududlarda oʻsadi — Janubiy Xitoy jenshenning vatani janubi-gʻarbiy Xitoy va Vetnam. *Panax vietnamensis* (Vetnam jenshen) — maʼlum boʻlgan eng janubiy *Panax* turlari.

## Yovvoyi va madaniy jenshen

### Yovvoyi jenshen
Yovvoyi jenshen tabiiy ravishda togʻlarda oʻsadi. Yovvoyi Jenshen oʻsimlik hozir Xitoyda deyarli yoʻq boʻlib ketgan va butun dunyo boʻylab yoʻqolib ketish xavfi ostida. Bu soʻnggi yillarda mahsulotga boʻlgan talabning yuqoriligi bilan bogʻliq boʻlib, yovvoyi oʻsimliklarning oʻsishi va koʻpayishiga qaraganda tezroq yigʻib olinishiga olib keladi (yovvoyi jenshen oʻsimligi yetuklikka erishish uchun yillar talab qilishi mumkin. Yovvoyi Jenshen qizil yoki oq Jenshen boʻlishi uchun qayta ishlanishi mumkin. Yovvoyi amerikalik jenshen uzoq vaqtdan beri tub joy amerikaliklar tomonidan tibbiyot uchun ishlatilgan. 1700-yillarning oʻrtalaridan boshlab u xalqaro savdo uchun yigʻib olindi. Bugungi kunda Amerikaning yovvoyi Jenshenini 19ta shtatda uchratish mumkin, ammo eksport uchun cheklovlar mavjud.
Fayl:Wild ginseng.jpg|Yovvoyi koreys Jenshen ( *P.ginseng* )
Fayl:American Ginseng 3.jpg|Yovvoyi Amerika Jenshen  (*P.quinquefolius* )


### Madaniy Jenshen
Madaniy Jenshen kamdan-kam uchraydigan yovvoyi Jenshenga nisbatan arzonroq.

Yovvoyi jenshen odamlar tomonidan togʻlarga ekilgan va yovvoyi jenshen kabi oʻsishiga ruxsat berilgan.
Fayl:인삼사진.jpg|Madaniy koreys jenshen (*P.*ginseng)
Fayl:Americanginseng.jpg|Madaniy Amerika jenshen (*P.quinquefolius* )


## Jenshenni qayta ishlash

Jenshen urugʻi odatda kuzda rezavorlar yigʻib olingandan keyin bahorgacha unib chiqmaydi. Ular birinchi navbatda issiq-sovuq ishlov berish bilan nam muhitda uzoq muddat saqlanishi kerak, bu jarayon tabaqalanish deb nomlanadi.

### Yangi Jenshen
Yangi Jenshen „yashil Jenshen“ deb ham ataladi, quritilmagan xom mahsulotdir. Uning ishlatilishi mavjudlik bilan cheklangan.
Fayl:Punggi-insam.jpg|Yangi Jenshen ( *[[Panax ginseng|P. ginseng]]* )


### Oq Jenshen
Oq Jenshen tozalanadi va quritiladi. Oq Jenshen- bu qizdirilmasdan quritilgan yangi Jenshen. Suv miqdorini 12 % yoki undan kamroq darajaga tushirish uchun u tozalanadi va quritiladi. Quyoshda quritilgan oq Jenshen tarkibida terapevtik tarkibiy qismlar kamroq boʻlishi mumkin. Ildiz tarkibidagi fermentlar quritish jarayonida bu tarkibiy qismlarni parchalashi mumkin. Quyoshda quritish ildizni sargʻish-oq rangga kirishini taʼminlaydi.

### Qizil Jenshen
Qizil Jenshen bugʻlangan va quritilgan qizgʻish rangga ega boʻlgan jenshendir. Qizil Jenshen oq Jenshenga qaraganda kamroq chirishga moyil. Bu tozalangan jenshen boʻlib,  standart qaynash haroratida bugʻlash orqali isitiladi, quyoshda quritiladi.U koʻpincha oʻsimlik pivosida marinadlanadi, buning natijasida ildiz juda moʻrt boʻladi.
Fayl:Korean red ginseng.jpg|Qizil Jenshen ( *[[Panax ginseng|P. ginseng]]* )


## Ishlab chiqarish
Tijorat maqsadida Jenshen 35 dan ortiq mamlakatlarda sotiladi, Xitoy eng katta isteʼmolchi hisoblanadi. 2013 yilda jenshenning global savdosi 2 milliard dollardan oshdi, uning yarmi Janubiy Koreya tomonidan ishlab chiqarilgan. 21-asr boshlarida dunyodagi 80 000 tonna jenshenning 99 foizi faqat toʻrtta davlatda ishlab chiqarilgan: Xitoy (44 749 tonna), Janubiy Koreya (27 480 tonna), Kanada (6 486 tonna) va AQShda (1 054 tonna). Janubiy Koreyada ishlab chiqarilgan barcha Jenshen Koreya Jenshenni (*P. ginseng*), Xitoyda ishlab chiqarilgan Jenshen esa *P. ginseng* va Janubiy Xitoy Jenshenni (*P. notoginseng*) ni oʻz ichiga oladi. Kanada va Qoʻshma Shtatlarda ishlab chiqarilganginsengginsengginsengsosan Amerika ginsengidir (*P. quinquefolius*).

## Foydalanadi
Jenshen Energetik ichimliklar yoki oʻsimlik choylari tarkibiga oz miqdorda kiritilishi yoki xun takviyesi sifatida sotilishi mumkin.

### Oziq-ovqat yoki ichimlik
Ildiz koʻpincha quritilgan shaklda, butun yoki damlangan holda ishlatiladi. Jenshen bargi unchalik qimmat boʻlmasa ham, baʼzida ishlatiladi.

Koreys oshxonasida Jenshen turli xil ovqatlar va shoʻrvalar, shuningdek choy va spirtli ichimliklar uchun ishlatiladi.

„Jenshen choyi“ va „Jenshen likyor“ deb nomlanuvchi jenshen bilan toʻldirilgan choy va likyor isteʼmol qilinadi.
Fayl:Insam-twigim.jpg|*Insam- [[twigim]]* (Jenshen  pishiriqlari)
Fayl:Korean soup-Samgyetang-11.jpg|*[[Samgye-tang]]* (Jenshen  tovuq sho'rva)
Fayl:Insam-cha and yugwa.jpg|*[[Insam-cha]]* (Jenshen  choyi) va *[[Yugwa|yugva]]* (guruch puflari)
Fayl:Insamju (ginseng liquor).jpg|*[[Insam-ju]]* (Jenshen  likyori)
Fayl:Korea-Sokcho-Sansamju-Wild ginseng wine-02.jpg|*[[Sansam-ju]]* (yovvoyi Jenshen  likyori)


### Diyetik qoʻshimcha

2012-yilda Xitoy sog‘liqni saqlash organlari jenshen ildizini sog‘liq uchun hech qanday maxsus daʼvolar qilinmasa, oldindan ruxsatisiz sog‘lom oziq-ovqatlarda ishlatilishi mumkin bo‘lgan parhez o‘simlik sifatida qayta tasnifladi. Jenshen bilan toʻldirilgan choy va energetik ichimliklar bugungi kunda Xitoy va qoʻshni mamlakatlarda tonik sifatida isteʼmol qilinadi. Quritib damlangan ildiz shoʻrvalar va boshqa ovqatlarga ham ishlatiladi.

### Anʼanaviy tibbiyot va fitokimyoviy moddalar
Jenshen koʻp asrlar davomida anʼanaviy tibbiyotda qoʻllangan boʻlsa-da, zamonaviy tadqiqotlar uning biologik taʼsiri toʻgʻrisida aniq maʼlumotga ega emas..Dastlabki klinik tadqiqotlar yengil diabetga chalingan odamlarda xotira, charchoq, menopauza belgilari va insulin reaktsiyasiga taʼsirlar koʻrsatadi. 2005-2015 yillar oraligʻida tekshirilgan 44 ta tadqiqotdan 29 tasida ijobiy, cheklangan dalillar, 15 tasida esa hech qanday taʼsir koʻrsatilmagan. Jenshenning sogʻliq uchun har qanday taʼsiri borligini koʻrsatadigan dalillar etarli emas. 2021 yil holatiga koʻra, jenshen „platsebo bilan solishtirganda erektil funktsiyaga yoki jinsiy aloqadan qoniqishga faqat ahamiyatsiz taʼsir koʻrsatadi“.

Ildizlari anʼanaviy xitoy tabobatida qoʻllanilsa-da, barglari va poyalari ildizlarga qaraganda koʻproq fitokimyoviy moddalarni oʻz ichiga oladi va ularni yigʻish osonroqdir. Tarkibi ginsenosidlar deb nomlanuvchi steroid saponinlarni oʻz ichiga oladi , ammo bu birikmalarining taʼsiri 2021 yildan boshlab yuqori sifatli klinik tadqiqotlar bilan oʻrganilmagan va shuning uchun nomaʼlumligicha qolmoqda.

## Nojoʻya taʼsiri
Ginseng odatda yaxshi xavfsizlik profiliga ega va qisqa muddatda qoʻllanganda salbiy taʼsirlar kam boʻladi..Jenshen toʻxtovsiz qoʻllanganda, bosh ogʻrigʻi, uyqusizlik va ovqat hazm qilish muammolari kabi nojoʻya taʼsirlarni keltirib chiqarishi mumkin.

### Dozani oshirib yuborish
Oddiy jenshenlar (*P. ginseng* va *P. quinquefolia*) odatda katta miqdorda ham nisbatan xavfsiz hisoblanadi. *P. jenshinning* oʻtkir dozasini oshirib yuborishning eng keng tarqalgan va xarakterli belgilaridan biri qon ketishdir. Dozani oshirib yuborishning yengil belgilari orasida ogʻiz va lablar qurushi, teri qichishishi, asabiylashish, titroq, yurak urishi, koʻrishning buzilishi, bosh ogʻrigʻi, uyqusizlik, tana haroratining oshishi, qon bosimining oshishi, shish, ishtahaning pasayishi, bosh aylanishi, ekzema, erta tongda diareya boʻlishi mumkin, qon ketishi va charchoq.

## Terminologiya va etimologiya
Inglizcha „ginseng“ soʻzi xitoycha "  " soʻzidan kelib chiqqan (bu transliteratsiya Pe̍h-ōe-jī da joylashgan). *Birinchi* belgi (pinyin  ; Modern Standard Mandarin talaffuzi: [ʐə̌n] yoki [ɻə̌n]) „odam“  degan maʼnoni anglatadi va ikkinchi belgi   ; MSM : [sán]) vilkali shakldagi „oʻsimlik ildizi“ degan maʼnoni anglatadi.

 

### Boshqa oʻsimliklar baʼzan jenshen deb ataladi
Haqiqiy jenshen oʻsimliklari faqat *Panax* jinsiga tegishli. Bir nechta boshqa oʻsimliklar baʼzan jenshen deb ataladi, ammo ular boshqa jinsdan yoki hatto oiladan . Sibir jensheni bir oilada, lekin haqiqiy jenshen kabi 1 jinsda emas. Sibir jenshenidagi faol moddalar genosenoidlar emas, balki eleuterosidlardir . Goʻshtli ildiz oʻrniga Sibir jenshenida yogʻochli ildiz bor.

*

## Manbalar