Fotojurnalistika

**Fotojurnalistika** — bu yangiliklarni aytib berish uchun tasvirlardan foydalanadigan jurnalistika . Odatda, u faqat harakatsiz tasvirlarga tegishli boʻladi, lekin radioeshittirish jurnalistikasida ishlatiladigan videoga ham murojaat qilishi mumkin. Fotojurnalistika fotografiyaning boshqa yaqin sohalaridan (hujjatli fotografiya, ijtimoiy hujjatli suratga olish, urush fotosurati, koʻcha fotosurati va mashhur fotosuratlar kabi) qatʼiy jurnalistik nuqtai nazardan hikoya qiluvchi halol, ammo xolis yondashuvni talab qiladigan qatʼiy axloqiy asosga egaligi bilan ajralib turadi. Fotojurnalistlar ommaviy axborot vositalariga oʻz hissalarini qoʻshadilar hamda jamoalarga bir-biri bilan bogʻlanishga yordam berishadi. Ular yaxshi maʼlumotga ega, bilimli boʻlishi kerak va yangiliklarni ijodiy hamda qiziqarli tarzda yetkazib bera olishlari kerak.

Yozuvchilar kabi, fotojurnalist ham muxbirdir, lekin ular koʻpincha bir zumda qaror qabul qilishlari va koʻpincha jiddiy toʻsiqlarga duchor boʻlganlarida, jumladan, bevosita jismoniy xavf, yomon ob-havo, koʻp olomon hamda oʻz subyektlariga jismoniy kirishning cheklanganligi kabi fotosurat jihozlarini olib yurishlari lozim.

## Tarix

### Urush fotografiyasining kelib chiqishi

Yangiliklarni fotosuratlar bilan tasvirlash amaliyoti XIX asr oʻrtalarida paydo boʻlgan.*[[Tayms|"The Times"]]* da (1806) Lord Horatio Nelsonning dafn marosimining illyustratsiyasi kabi dastlabki rasmlar gazetalarda paydo boʻlgan boʻlsa-da, birinchi haftalik tasvirlangan gazeta *Illustrated London News* edi, 1-marta 1842-yilda chop etilgan .Rasmlar gravyuralar yordamida chop etilgan.

Gazeta hikoyasini illyustratsiya qilishda foydalanilgan 1-fotosurat 1848-yil 25-iyunda olingan Iyun kunlari qoʻzgʻoloni paytida Parijdagi barrikadalar tasviri edi. Surat 1848-yil 1-8-iyuldagi L’Illustration jurnalida gravyura sifatida nashr etilgan.
 
Qrim urushi davrida *ILN* Rojer Fenton tomonidan olingan urush rasmlarini chop etish orqali ilk fotojurnalistikaning paydo boʻlishiga kashshof boʻldi. Fenton 1-rasmiy urush fotografi boʻlib, uning asarida urushning qoʻshinlarga taʼsirini hujjatlashtirish, janglar boʻlib oʻtgan landshaftlar panoramalari, harakat namunaviy tasvirlari hamda komandirlar portretlari zamonaviy fotojurnalistikaga asos solgan. Urushning boshqa fotosuratchilari Uilyam Simpson va Kerol Szatmari edi . Xuddi shunday, Metyu Bredining Amerika fuqarolik urushi fotosuratlari *Harper’s Weekly jurnalida nashr etilishidan oldin oʻyib yozilgan.* Texnologiya gazetalarda fotosuratlarni chop eta oladigan darajada rivojlanmagan edi, bu esa Bredining fotosuratlari tomoshabinlarini juda cheklab qoʻydi. Biroq, urush davomida fotosuratlar oʻyib ishlangan hamda keyinchalik gazeta yoki davriy nashrlarda chop etilishi odatiy hol boʻgan. Tabiiy ofat, jumladan, poyezd halokati va shahar yongʻinlari ham dastlabki kunlarda rasmli gazetalar uchun mashhur mavzu boʻlgan.

### Kengayish

Bu davrda gazetalarda tasvirlarni chop etish alohida hodisa boʻlib qoldi. Fotosuratlar oʻziga xos axborot vositasi sifatida emas, balki matnni yaxshilash uchun ishlatilgan. Bu 1870-yillarning oxirida fotojurnalistikaning kashshoflaridan biri Jon Tomsonning ishi bilan oʻzgara boshladi. Radikal jurnalist Adolf Smit bilan birga hamkorlikda 1876-yildan—1877-yilgacha *Londonda Street Life deb* nomlangan oylik jurnalni nashr eta boshlagan. Loyiha fotosuratlar va matnlarda, Londonning koʻcha aholisi hayotida hujjatlashtirilgan va fotojurnalistikaning bir shakli sifatida ijtimoiy hujjatli fotografiyaga asos solgan. Matnga qoʻshimcha boʻlgan tasvirlar oʻrniga, u bosma fotosuratlardan maʼlumot uzatish uchun asosiy vosita sifatida foydalanishga kashshof boʻlib, fotografiyani bosma soʻz bilan muvaffaqiyatli birlashtirdi.

1880-yil 4-martda *The Daily Graphic* (Nyu-York)  yangilik fotosuratining birinchi yarim ohangli (oʻyib yozilgan emas) reproduktsiyasini chop etdi.

1886-yil mart oyida, general Jorj Kruk Apache rahbari Geronimo taslim boʻlish shartlarini muhokama qilishi haqida xabar olganida, fotograf CS Fly oʻz jihozlarini olib, harbiy ustunga oʻtirdi. Uch kunlik muzokaralar davomida Fly 8x10  oʻn beshga yaqin ekspozitsiya oldi. Uning Geronimo va boshqa bepul Apachilarning 25-26-mart kunlari olingan fotosuratlari Amerika hindularining AQSh bilan urush paytida olingan yagona fotosuratlaridir. Fly oʻz sub’ektlariga sovuqqonlik bilan suratga tushdi va ularning kompozitsiyasini yaxshilash uchun harakat qilishlarini va boshlarini hamda yuzlarini aylantirishni soʻradi. Mashhur *Harper’s Weekly* nashri 1886-yil 24-aprelda uning 6 ta suratini chop etdi.

1887-yilda Jeykob Riis singari jurnalistlarga norasmiy mavzularni bino ichida suratga olish imkonini beruvchi flesh-pudra ixtiro qilindi va bu esa *"Boshqa yarmi qanday yashaydi"* asariga olib keldi. 1897-yilga kelib, toʻliq tezlikda ishlaydigan bosma mashinalarda yarim rangli fotosuratlarni koʻpaytirish mumkin boʻldi.

Fransiyada Rol, Branger va Chusseau-Flaviens (taxminan 1880-1910) singari agentliklar oʻz vaqtida yangi illyustratsiyaga boʻlgan ehtiyojni qondirish uchun butun dunyodan fotosuratlarni birlashtirdilar. Ushbu yangiliklarga qaramay, cheklovlar saqlanib qoldi va 1897-yildan 1927-yilgacha boʻlgan davrda koʻplab shov-shuvli gazeta va jurnal hikoyalari oʻyma bilan tasvirlangan. 1921-yilda simli fotosuratlarni yangiliklarning oʻzi sayohat qilishi mumkin boʻlgan tezlikda uzatish imkonini berdi.

### Oltin davr
"Fotojurnalistikaning oltin davri" odatda 1930-1950-yillar oraligʻi deb hisoblanadi. Bu 1925-yilda ixcham tijorat 35&nbsp;mm Leica kamerasining va 1927-1930-yillardagi birinchi flesh-ampulalarning ishlab chiqilishi natijasida mumkin boʻldi, bu jurnalistga suratga olishda haqiqiy moslashuvchanlikni taʼminladi.

Jurnal hamda gazetaning yangi uslubi paydo boʻldi, u hikoyalarni hikoya qilish uchun matnga qaraganda koʻproq fotografiyadan foydalanadi. *Berliner Illustrirte Zeitung* birinchi boʻlib illyustratatsion yangiliklar jurnalining formatini yaratdi. 1901-yildan boshlab jurnal ichida fotosuratlarni chop qila boshladi, bu inqilobiy yangilik edi. Keyingi 10 yilliklarda u zamonaviy yangiliklar jurnalining prototipiga aylandi.

U foto-inshoga kashshof boʻldi, rasmlar uchun ixtisoslashgan xodimlar hamda ishlab chiqarish boʻlimiga ega edi va fotosuratlar kutubxonasiga ega edi. Shuningdek, u yangi kichikroq kameralar bilan olingan samimiy fotosuratlardan foydalanishni joriy qilgan edi.

Jurnal fotosuratlar yordamida hikoya qila oladigan muxbirlarni qidirdi, xususan, kashshof sport fotografi Martin Munkacsi, 1-fotograf  va fotojurnalistikaning asoschilaridan biri Erich Salomon .

Boshqa jurnallar quyidagilar: *Arbeiter-Illustrierte-Zeitung* (Berlin), *Vu* (Fransiya), *Life* (AQSh), *Look* (AQSh), *Picture Post* (London)); va gazetalar, *[[Deyli mirror|The Daily Mirror]]* (London) va *[[Daily News (Nyu-York)|The New York Daily News]]* . Bu davrning mashhur fotosuratchilari Robert Kapa, Romano Kannoni, Alfred Eyzenshtedt, Margaret Burk-Uayt hamda U.Yujin Smit kabilar edi. 

Baʼzilar Anri Kartier-Bressonni zamonaviy fotojurnalistikaning otasi deb bilishardi, garchi bu nom 1930-yillarda siyosiy arboblarning samimiy suratlari roman boʻlgan Erich Salomon singari boshqa turli fotograflarga nisbatan qoʻllangan boʻlsa-da.

Masalan, Agusti Centellesning fotojurnalistikasi 1930-yillarning oxirlarida Ispaniya fuqarolar urushida respublikachilar tomonining tashviqot harakatlarida muhim rol oʻynagan edi.

Amerikalik jurnalist Julien Brayan 2-jahon urushining boshlanishini 1939-yil sentyabr oylarida Polshada nemis bombardimonlari ostida suratga oldi. U Kodachrome rangli fotografiya sohasidagi kashshof ishchi boʻlgan.

Uilyam Vandivert 1940-yilda Blits deb nomlangan nemislarning Londonni bombardimon qilishini rangli suratga olgan edi. 

Askar Toni Vakkaro---Ikkinchi Jahon urushining eng mashhur fotosuratchilaridan biri sifatida tan olingan. Uning kamtarona Argus C3 bilan olingan suratlari urushdagi dahshatli lahzalarni aks ettirdi. Xuddi Kapaning ispan askarini otib tashlashga oʻxshaydi. Kapaning oʻzi D-kunida Omaxa plyajida boʻlgan va oʻsha paytda mojaroning asosiy tasvirlarini olgandi. Vakkaro, shuningdek, 1944-yilda fotoapparat doʻkoni vayronalarida topilgan kimyoviy moddalardan foydalangan holda askar dubulgʻalarida oʻz suratlarini ishlab chiqqani bilan ham tanilgan fotosuratchi edi.

1980-yillargacha koʻpchilik yirik gazetalar asr boshidagi „matbaa“ texnologiyasida oson bulgʻangan yogʻga asoslangan siyoh, oppoq, past sifatli „gazeta qogʻozi“ qogʻozlari hamda qoʻpol oʻyma ekranlardan foydalangan holda chop etilgan edi. Bosma mashinalar oʻqilishi mumkin boʻlgan matnni yaratgan boʻlsa-da, rasmlarni tashkil etuvchi fotogravyura nuqtalari tez-tez oqadi yoki boʻyaladi hamda loyqa va noaniq boʻlib qoladi. Shu tarzda, gazetalar fotosuratlardan yaxshi foydalanganda ham&nbsp;— yaxshi hosil, hurmatga sazovor oʻlcham&nbsp;— noaniq reproduksiya koʻpincha oʻquvchilarni surat nima haqida ekanligini bilishlari uchun sarlavhani qayta oʻqishga majbur qildi. *[[The Wall Street Journal|Wall Street Journal]]* 1979-yilda portretlarni nashr etish hamda matbaa bosish cheklovlarini oldini olish uchun kesilgan kesiklarni qabul qildi. 1980-yillarga qadar gazetalarning koʻpchiligi fotosuratlarni yaxshiroq, oqroq qogʻozda aniqlik bilan aks ettiruvchi „ofset“ presslarga oʻtishmadi. 

Aksincha, 1936-yildan 1970-yillarning boshlarigacha Amerikaning eng mashhur haftalik jurnallaridan biri *Life* jurnali nozik oʻyma ekranlar, yuqori sifatli siyohlar hamda yaltiroq qogʻozlardan foydalangan holda katta hajmli 11×14 dyuymli sahifalarda chiroyli tarzda tiklangan fotosuratlar bilan toʻldirilgan. *Life* tez-tez gazetalarda 1-marta nashr etilgan United Press International (UPI) yoki Associated Press (AP) fotosuratlarini nashr etardi, ammo sifatli jurnal versiyasi butunlay boshqacha suratga oʻxshardi. Koʻp jihatdan ularning suratlari qadrlanadigan darajada ravshan boʻlgani va ularning nomi har doim oʻz ishlari bilan birga paydo boʻlgani sabab, jurnal fotograflari deyarli mashhur maqomga erishdilar. *Life jurnali* fotografiyaga jamoatchilik baho beradigan standartga aylandi hamda bugungi kunda koʻplab fotokitoblar „fotojurnalistika“ni goʻyo taniqli jurnal fotograflarining eksklyuziv viloyati boʻlgandek nishonlab keladi.

1947-yilda bir necha mashhur fotosuratchilar Magnum Photos xalqaro foto kooperativiga asos soldilar.1989-yilda Corbis korporatsiyasi va 1995-yilda Getty Images tashkil etildi. Ushbu kuchli tasvir kutubxonalari fotosuratlar hamda boshqa harakatsiz tasvirlarga boʻlgan huquqlarni sotadi. 

Fotojurnalistikaning Oltin Asri 1970-yillarda koʻplab fotojurnallar nashr etilishini toʻxtatgandan soʻng yakunlandi, eng muhimi „ Life“ haftalik nashri 1972-yil dekabrida tugatildi  Ular oʻzlarining katta tirajlari hamda yuqori xarajatlarini saqlab qolish uchun reklama daromadlari boʻyicha boshqa ommaviy axborot vositalari bilan raqobatlasha olmasligini aniqladilar. Shunga qaramay, bu jurnallar jurnalistikaga fotografik insho va harakatsiz tasvirlarning kuchi haqida koʻp narsalarni oʻrgatdi.

Biroq,1970-yillarning oxiridan boshlab, fotojurnalistika va hujjatli fotografiya sanʼat galereyalarida tasviriy sanʼat fotografiyasi bilan birgalikda tobora koʻproq oʻrin egalladi. Luk Delaxaye, Manuel Rivera-Ortiz hamda VII Fotoagentligi aʼzolari galereyalar va muzeylarda muntazam ravishda koʻrgazma oʻtkazib keladi.

## Professional tashkilotlar
Daniya matbuot fotograflari uyushmasi (Pressefotografforbundet) dunyodagi gazeta fotosuratchilari uchun 1-milliy tashkilot boʻlgan. U 1912-yilda Daniyaning Kopengagen shahrida 6 ta matbuot fotograflari tomonidan tashkil etilgan. Bugungi kunda uning 800 dan ortiq aʼzolari bor.

Milliy Matbuot Fotograflari Assotsiatsiyasi (NPPA) 1946-yilda AQShda tashkil etilgan va oʻn mingga yaqin aʼzolariga ega. Dunyo boʻylab boshqalarga 1984-yilda asos solingan, keyin 2003-yilda qayta ochilgan hamda hozirda 450 ga yaqin aʼzoga ega. Va bunga Britaniya matbuot fotograflari assotsiatsiyasi ham  (BPPA) kiradi. Gonkong matbuot fotograflari uyushmasi (1989),Shimoliy Irlandiya matbuot fotograflari uyushmasi (2000), Pressfotografernas Klubb (Shvetsiya,1930) va PK.&nbsp;— Pressefotografenes Klubb (Norvegiya).

Magnum Photos 1947-yilda Robert Kapa,Devid „Chim“ Seymur,Anri Kartier-Bresson, Jorj Rodjer, Uilyam Vandivert, Rita Vandivert hamda Mariya Eysner tomonidan tashkil etilgan boʻlib,1-fotografik kooperativlardan biri boʻlib, butun dunyo boʻylab oʻz aʼzolariga tegishli va boshqariladi.

VII Fotoagentligi 2001-yil sentabr oyida tashkil etilgan va oʻz nomini 7 ta asoschi Aleksandra Boulat, Ron Haviv, Gari Nayt, Antonin Kratochvil, Kristofer Morris, Jeyms Naxtvey hamda Jon Stenmeyer nomidan olgan. Bugungi kunda uning 30 ta aʼzosi va mentor dasturi mavjuddir.

Yangilik tashkilotlari hamda jurnalistika maktablari fotojurnalistlar uchun koʻplab turli mukofotlarni oʻtkazadilar.1968-yildan beri Pulitser mukofotlari fotojurnalistikaning quyidagi toifalari uchun beriladi:"Basajli fotosuratlar", „Spot yangiliklar fotosuratlari“.Boshqa mukofotlar — World Press Photo,Eng yaxshi fotojurnalistika hamdaYilning rasmlari, shuningdek, Buyuk Britaniyada asoslangan The Press Photographer’s Year.

## Axloqiy, huquqiy hamda ijtimoiy mulohazalar

Fotojurnalistika obyektivlikka nisbatan boshqa jurnalistlar tomonidan qoʻllaniladigan axloqiy yondashuvlar doirasida ishlaydi. Nimani suratga olish, ramkaga nimani kiritish, qanday kuratorlik qilish hamda qanday tahrirlash doimiy eʼtibordadir. Topshiriq yoki hikoyani tasvirlash uchun yangiliklarni suratga olish koʻplab axloqiy muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Fotomuxbirlar qanday suratga olish, qaysi suratni sahnalashtirish va qanday suratlarni ommaga koʻrsatishni hal qilishda maʼnaviy javobgarlikka ega. Misol uchun, Amerika jurnalistikasida zoʻravonlik hamda fojia suratlari keng tarqalgan, chunki „qon oqsa, olib keladi“. Qoʻrqinchli fotosuratlar va dramatik hikoyalar tomoshasiga jamoatchilik jalb qilinishi mumkin. Qaysi fotosuratlarni ommaga koʻrsatish uchun juda zoʻravonlikka qaror qilishda tortishuvlar paydo boʻlishi mumkin. 

Odatda, oʻlgan yoki yaradorlarning fotosuratlari tortishuvlarga sabab boʻladi, chunki koʻpincha fotosuratda tasvirlangan shaxsning ismi sarlavhada koʻrsatilmaydi.Vetnam urushi paytida Vetkong askarining koʻchada qatl etilgan fotosurati koʻpchilikda qiziqish uygʻotdi, chunki u oʻlimning aniq lahzasini aks ettirdi. Jabrlanuvchining rafiqasi esa erining oʻlimi haqida birinchi sahifada surati tushirilgan gazeta orqali berilganda xabar topgan. Bu surat „AQShda urushga qarshi harakatni faollashtirish “ obroʻsiga ega boʻldi hamda koʻpchilikning urush haqidagi tasavvuriga taʼsir qildi. Bunday zoʻravonlikka duchor boʻlish uni hujjatlashtirganlarga fiziologik va psixologik taʼsir koʻrsatishi mumkin hamda fotojurnalistlar boshdan kechirayotgan hissiy mehnatning koʻp turlaridan biri hisoblanadi. Bu holatda, fotosuratchi Eddi Adamsning "Men bir odamni boshqasini oʻldirganini koʻrsatganim uchun pul olayotgan edim. Ikkita hayot halok boʻldi va men buning uchun pul olayotgan edim. Men qahramon edim qib qilganini aytgan edi.

Fotosurat qanchalik taʼsirli boʻlishining asosiy misolini Fuqarolik huquqlari harakatining hujjatlarida topish mumkin. Bill Hudson Birmingem Alabama shtatida oʻrta maktab oʻquvchisi Valter Gadsdenni suratga olganida harakatning tinch noroziliklarini hujjatlashtirish uchun izlanayotgan edi. Ushbu fotosuratda Gadsden politsiya iti tomonidan hujumga uchragan koʻrinadi va oqibatda paydo boʻlgan tasvir harakatning daxshatli tomoni barchaning eʼtiboriga tortdi. Surat 1963-yil may oyida Nyu-York Tayms gazetasida burmaning tepasida koʻrilgan. Ushbu aniq fotosuratga kelsak, u fuqarolik huquqlari harakatining yoʻlini oʻzgartirishga yordam berdi hamda unga koʻproq eʼtibor qaratildi. Agar u hech qachon nashr etilmaganida nima boʻlishini biz hech qachon bilmaymiz, ammo uning harakatdagi oʻzgarishini taʼkidlash kerak.

Fotojurnalistika bilan bogʻliq boʻlgan boshqa masalalarga shaxsiy daxlsizlik huquqi, subyektning qanday tasvirlanishini istashi haqida muzokaralar olib borish, va tovon puli kafolatlanadimi singari savollar kiradi. Ayniqsa, zoʻravonlik suratlari bilan bogʻliq holda, fotojurnalistlar qurbonlar tasvirlarini nashr etish yoki eʼlon qilmaslik kabi axloqiy dilemmaga duch kelishadi. Jabrlanuvchining shaxsiy daxlsizlik huquqi esa baʼzan koʻrib chiqilmaydi yoki ularning xabari yokida roziligisiz rasm chop etiladi.

Fotojurnalistikaning yana bir muhim muammosi — fotosuratlarni manipulyatsiya qilish&nbsp;— qaysi daraja qabul qilinadi?&nbsp;Baʼzi rasmlar shunchaki rangni yaxshilash uchun boshqariladi, boshqalari esa odamlar rasm ichida yoki undan tashqarida tahrirlanadigan darajada boshqariladi. Urush fotografiyasi har doim tez-tez sahnalashtiriladigan fotojurnalistika janri boʻlib kelyapti. Tarixdagi urushlar paytida mavjud boʻlgan kameralarning kattaligi va turlari tufayli, fotosuratda oʻz-oʻzidan sodir boʻlgan yangiliklarni suratga olish kamdan-kam uchraydi. Yaxshiroq tasvirlarni olish uchun mavzular diqqat bilan tuzilgan hamda sahnalashtirilgan. Yana bir axloqiy muammo — notoʻgʻri yoki chalgʻituvchi taglavhalardir. 2006-yilgi Livan urushi fotosuratlari tortishuvlari ushbu muammolarning baʼzilariga yaqqol misol boʻlib, fotosuratlarni manipulyatsiya qilish:boshqa misollar uchun jurnalistikada foydalanishga qarang. 

Raqamli fotografiyaning paydo boʻlishi tasvirlarni manipulyatsiya qilish, koʻpaytirish va uzatish uchun yangi imkoniyatlarni taqdim etadi. Bu muqarrar ravishda koʻplab axloqiy muammolarni murakkablashtiradi. 

Koʻpincha axloqiy nizolar sub-muharrir yoki rasm muharririning harakatlari bilan yumshatiladi yokida kuchaytirilishi mumkin hamda ular yangiliklar tashkilotiga yetkazilganidan keyin tasvirlarni nazorat qiladi. Fotomuxbirlar esa koʻpincha tasvirlardan qanday foydalanishni nazorat qila olmaydi.