Rahim Soporiy

**Rahim Sohib Soporiy** (kashmircha: رحِم صٲبِ سوپورؠ; 1775-yilda tugʻilgan, asl ismi **Abdulloh Rahim Shoh**) kashmirlik soʻfiy avliyo va shoirdir, u Qodiriya soʻfiy tariqati bilan bogʻliq edi. U ommaviy tarzda Soporning eng buyuk shoiri va kashmir tili tarixidagi eng yirik shoirlardan biri sifatida eʼtirof etiladi.

## Hayoti
Rahim Soporiy 1775-yilda Kashmirning Sopor shahrida tugʻilgan. U umrini Sopordagi Teliyan Mahallada oʻtkazgan, aynan shu mahallada u maʼnaviy taʼlim olgan. Uning hayoti yaxshi hujjatlashtirilmagan va oilaviy kelib chiqishi haqida turli rivoyatlar mavjud. Baʼzi qarashlarga koʻra, u oʻsha davr qishloq Kashmiri uchun odatiy boʻlgan choʻponlar (sigir boqadiganlar) oilasiga mansub boʻlgan. Biroq, ayrim olimlar uning toʻquvchilar oilasidan boʻlganini taxmin qilishadi, bunga dalil sifatida u oʻsha paytda toʻquvchilik anʼanasi bilan mashhur boʻlgan Soporning Batpora mahallasida toʻquvchilik hunarini oʻrganganini keltirishadi.

Kashmir ogʻzaki anʼanasida uni soʻfiy yoʻliga boshlagan muhim bir voqea eslab kelinadi. Rivoyatga koʻra, u Sopordagi Hazrati Sayyid Jamoliddin Buxoriy maqbarasiga qilgan ziyorati chogʻida taqvodor bir ayol bilan tasavvufiy baytlar almashgan. Bu sheʼriy muloqot oliy Haqiqatni izlashda ruhiy pir (*murshid*)ning ahamiyatini taʼkidlagan. Ushbu uchrashuvdan ilhomlangan Soporiy oʻziga bir pir topishga qatʼiy qaror qilgan. Oxir-oqibat u Pir Gʻulom Qodir Molikning, yaʼni Ronan qaziyobodlik Hazrati Qodir Shoh Sohibning shogirdi boʻladi. Shu murshidi orqali u avliyo Abdulqodir Jiloniyga borib taqaladigan Qodiriya soʻfiy silsilasiga (tariqatiga) qoʻshildi, shuningdek, Hindiston yarimorolining eng mashhur soʻfiy avliyolaridan biri boʻlgan Muiniddin Chishtiyga bogʻlanadigan Chishtiy tariqatini ham oʻrganganini bayon qildi.

## Faoliyati
Ruhiy ustozining (*[[Murshid|murshid]]*) rahbarligi ostida Rahim Soporiy butun umrini ibodat, tafakkur va taʼlimga bagʻishlab, soʻfiy yoʻliga berildi. U shaxsiy hayotida ham, sheʼrlarida ham chin soʻfiy sifatida shuhrat qozondi. U sodda hayot kechirgan, umrini Allohga va odamlarga xizmat qilishga bagʻishlagan.

Soporiy muhabbat, kamtarlik, sabr va Allohni yod etish kabi soʻfiy qadriyatlarni targʻib qilgan va Qurʼon qissalarini yumshoq, lirik uslubda qayta soʻzlab beradigan sheʼrlar yozgan. Uning baytlari kashmir xalq ogʻzaki anʼanasi mavzularini islomiy ruhiy gʻoyalar bilan uygʻunlashtiradi.

Soporiy oʻz sheʼrlarida tez-tez oʻzining Qodiriya tariqatiga sadoqatini tilga oladi. Kashmir tilida yozilgan bir baytida u Qodiriya silsilasini bevosita zikr qilib, oʻz soʻfiy yoʻliga muhabbat va ixlosini koʻrsatadi. Boshqa bir sheʼrida u xuddi shu tarzda Chishtiy tariqatini ham tilga oladi. Bu eʼtiroflar uning Kashmir islomiy tasavvuf anʼanasiga chuqur ildiz otganini koʻrsatadi va shu bilan birga mahalliy qadimgi oriflarni (olimlar uning fikrlarida kashmirlik avliyolar Lalleshvariy (Lal Ded) va Nund Rishi (Shayx Nuriddin) bilan oʻxshashliklarni koʻrishadi) eʼzozlaydi.

## Asosiy asarlari

Soporiy tarjimai holi va uning yozma merosining katta qismi maʼrifatparvar Muhammad Amin Sohib tomonidan toʻplangan va saqlab qolinib, u Kashmir boʻylab qishloqma-qishloq yurib, Soporiy sheʼrlarini izlab topgan va ularni „Rahim Sohib Soporiy“ nomli kitobda jamlagan. Kitob avval urdu tilida nashr etilgan, keyinchalik inglizchaga tarjima qilingan. Uning ayrim sheʼrlari Shofi Shoʻqning „Kashmiri Sufi Poetry“ („Kashmir soʻfiy sheʼriyati“) asarida ham uchraydi.

Rahim Soporiy asosan kashmir tilida yozgan, va saqlanib qolgan sheʼrlarining koʻpi ham shu tildadir. Biroq u fors tilida ham ayrim baytlar bitgan, shulardan biri 1931-yilda Muhammad Iqbolning Kashmirga tashrifi chogʻida oʻqib eshittirilgan. Uning kashmir tilidagi toʻplangan sheʼrlari alohida jild koʻrinishida yetib kelgan. Uning maʼnaviy merosi oʻnlab qisqa sheʼrlar va soʻzlashuv ohangidagi diniy qoʻshiqlar, ayniqsa *qasidalar* orqali avloddan-avlodga, butun vodiy boʻylab soʻfiy davralarida yodlab, aytib kelingan. Uning sheʼrlari koʻpincha muhabbat, sogʻinch va chuqur ixlos tuygʻularini ifoda etadi. U tez-tez oʻzini *oshiq* (muhlis oshiq) nuqtai nazaridan yozadi, u *Maʼshuqqa* intiladi; Maʼshuq esa Allohning oʻzi yoki ramziy ravishda ruhiy pir boʻlishi mumkin. Uning koʻp sheʼrlari ham Paygʻambar Muhammadga bagʻishlangan madhiyalardir.

Soporiy sheʼriyati turli anʼanalarni uygʻunlashtirib, erkin ravishda sanskritdan kirgan soʻzlar va hindu mistik tasvirlarini ishlatadi, bu oʻz davridagi Sopornning sinkretik (aralash) madaniyatini aks ettiradi. Bir olimning taʼkidlashicha, Soporiy ijodi islomiy soʻfiy irfonini va Kashmir shavaizm unsurlarini muvozanatlashtiradi.

Soporiyning sheʼrlaridagi yana bir muhim xususiyat – kundalik kashmir tili, xalqona iboralardan foydalanishi. U Sopor lahjasida yozgan boʻlsa-da, tilini fors, arab va sanskrit soʻzlari bilan boyitgan. Uning baytlari yillar davomida soʻfiy *mehfil*larida (ruhiy yigʻinlarda) oʻqilib yoki kuylanib kelgan.

## Tarixiy va madaniy kontekst
Rahim Soporiy 1775-yildan 1850-yillar atrofida yashagan boʻlib, bu davr Kashmirda yirik siyosiy va madaniy oʻzgarishlar davri edi. Uning hayoti Afgʻonlar hukmronligining oxiri, Kashmirda sikxlar hukmronligi va Dogra sulolasi davrining boshlanishini oʻz ichiga oladi. Siyosiy beqarorlik va hukmdorlarning tez-tez almashib turishiga qaramay, oʻsha davrdagi Kashmir Markaziy Osiyo va Forsdan ruhiy va madaniy taʼsirlarni qabul qilishda davom etgan. Maʼnaviy jihatdan vodiy asrlar davomida soʻfiy taʼlimotlari bilan shakllangan edi, Nund Rishi va Lal Ded kabi avliyolar islomiy va mahalliy anʼanalarni uygʻunlashtirgan mistik eʼtiqodlar poydevorini qoʻyib bergan edilar.

Soporiy oʻz sheʼriyati orqali shu ruhiy muhitga hissa qoʻshdi. Bu davrga kelib kashmir tili yetuk adabiy tilga aylangan edi va Rahim Soporiy uning adabiy rivojiga ham munosib hissa qoʻshdi. Uning sheʼrlari Qurʼon qissalari, soʻfiy taʼlimotlari va hindu mistikasi ramzlarini birlashtirgan boʻlib, uslub jihatidan ham islomiy eʼtiqodga, ham mahalliy madaniyatga tayanadi.

Sopor qadimdan kuchli shavait tarixiga ega hudud boʻlgani bois, Soporiy oʻz kashmircha sheʼrlariga sanskrit soʻzlari va tasvirlarini kiritgan. Ammo uning asosiy xabari aniq islomiy ruhga ega boʻlib, ilohiy muhabbat, ruhiy sogʻinch va axloqiy hayot masalalarini oʻrtaga qoʻygan. Sheʼrlarining koʻpi Qurʼon voqealarini xalq tushuna oladigan, sodda, xalqona baytlarda hikoya qiladi yoki ularga ishoralar qiladi.

U murakkab mistik gʻoyalarni mahalliy tilda ifoda etgan kashmirlik soʻfiy shoirlarning anʼanasiga mos holda ijod qiladi. Kashmircha yozib, xalqona metaforalar va iboralarni ishlatish orqali u ruhiy taʼlimotlarni oddiy odamlarga yaqinlashtirdi. Uning taʼsiri keyingi avlod soʻfiy shoirlariga yoʻl ochib berdi.

Qodiriya soʻfiy tariqatiga mansub boʻlgan va shu bilan birga Chishtiy anʼanasidan ham taʼsirlangan Soporiy oʻz taʼlimoti va sheʼriyati orqali XIX asr davomida Kashmirda soʻfiy tariqatini ushlab turishga xizmat qildi, oʻtmishdagi hindu-buddaviy meros bilan islomiy soʻfiy hozirgi holati oʻrtasida madaniy va maʼnaviy koʻprik vazifasini bajardi.

1931-yilda shoir va faylasuf Muhammad Iqbol Kashmirga tashrif buyurdi. Tashrif chogʻida mahalliy hofizlar Rahim Soporiyning forscha *gʻazal*laridan baʼzilarini kuylab berdilar. Rivoyatga koʻra, Iqbol bu ijrodan chuqur hayajonga tushib, „oʻz ajdodlarim ana shu avliyolar yurtidan chiqqan“, degan fikrni bildirgan.

## Manbalar