Ukraina ayollari

**[[Ukraina|Ukrainada]] ayollar** iqtisodiy, siyosiy, madaniy va ijtimoiy sohalarda, shuningdek, oilada erkaklar bilan teng konstitutsiyaviy huquqlarga ega.

Ukraina aholisining 45 foizga yaqini (45 million) zoʻravonlikdan (jismoniy, jinsiy yoki ruhiy) aziyat chekayotganini ayollar tashkil qiladi.

## Ukrainada feminizm tarixi
Ukrainaning soʻnggi ikki asrdagi tarixi Rossiya imperiyasi va keyinchalik Sovet Ittifoqi bilan chambarchas bogʻliq. Ukraina 1991-yilda mustaqillikka erishdi va hozirda 40 milliondan ortiq aholisi boʻlgan davlat boʻlib, ularning aksariyati xristian pravoslavlari va aholisining 70 foizi shaharliklardir.

Yevropadagi eng yirik feministik tashkilotlardan biri 1920-yillarda zamonaviy gʻarbiy Ukrainada yoki Galisiyada tashkil etilgan. Tashkilot Ukraina ayollar ittifoqi deb nomlangan va unga Milena Rudnitska rahbarlik qilgan. Sovet davrida feminizm burjua mafkurasi, shuningdek, aksilinqilobiy va antisovet mafkurasi sifatida tasniflangan. Sovet davrida fuqarolik jamiyati va feminizm deyarli yoʻq edi. 1991-yilda Ukraina mustaqillikka erishgach, feministik harakat ildiz ota boshladi.

2014-yilda boshlangan Donbasdagi urush davrida „Ayollarning insonparvarlik harakati va jamoat muloqotini tashkil etuvchi katta koʻngillilar harakati“ rivojlandi, deydi " *Teatr for Dialogue* " nodavlat tashkilotini yaratgan, feminist va tinchlik oʻrnatish boʻyicha tadqiqotchi va faol Oksana Potapova ayollar koʻngillilar harakatini qoʻllab-quvvatlagan.

## Ayollarga nisbatan zoʻravonlik
Ukraina aholisining (45 million) taxminan 45 foizi jismoniy, jinsiy yoki ruhiy zoʻravonlikdan aziyat chekmoqda va ularning aksariyati ayollardir. Koʻcha ayollari eng zaif toifadir; ularning taxminan 40 foizi jinsiy zoʻravonlikdan aziyat chekmoqda, 25 foizi 18 yoshdan kichik. 2001- yilda Ukraina " *Oiladagi zoʻravonlik (oldini olish) toʻgʻrisida* " gi qonunni qabul qildi. Ukraina Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 173-2-moddasida „oila ustidan zoʻravonlik“ ham koʻrsatilgan. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholi jamgʻarmasining Ukrainadagi vakili Nuzhat Ehson 2013-yil fevral oyida „Ukraina haqiqatan ham, asosan erkaklar tomonidan va asosan spirtli ichimliklarni yuqori darajada isteʼmol qilish tufayli qabul qilib boʻlmaydigan zoʻravonlik darajasiga ega“ dedi.

## Ishchi kuchidagi ayollar
Ayollar Ukraina aholisining 54 foizini va ishchi kuchining 47,4 foizini tashkil qiladi. Barcha ukrainalik ayollarning 60 % dan ortigʻi oliy maʼlumotga ega (kollej darajasi va undan yuqori). Biroq, ayollarning ishsizlik darajasi bir xil maʼlumotga ega boʻlgan erkaklarga nisbatan juda yuqori (Ukrainadagi barcha ishsizlarning 80 foizi ayollar), ayollar oʻrtasida yashirin ishsizlik haqida gapirmasa ham boʻladi.

Mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar erkaklar va ayollarning huquqiy tengligini, shu jumladan teng ish uchun teng haq toʻlashni belgilaydi. Biroq, ayol ishchilar hukmron boʻlgan tarmoqlar eng past nisbiy ish haqiga ega boʻlib, ish haqi boʻyicha qarzdorlikdan eng koʻp zarar koʻrganlar edi. Pensiya yoshi bosqichma-bosqich oshirilmoqda, 2021-yilga kelib ayollar uchun 60 yoshga, erkak-davlat xizmatchilari uchun 62 yoshga (asl yoshi ayollar uchun 55 yosh va erkaklar uchun 60 yoshni tashkil etgan). Baʼzi ish beruvchilar homilador boʻlishi mumkin boʻlgan yosh ayollarni yoki 35 yoshdan oshgan ayollarni ishga olishdan bosh tortgani haqida xabarlar bor edi. Ayollar ham kam maosh oldilar va martaba koʻtarilish imkoniyati cheklangan edi. Kamdan-kam ayollar hukumatda, davlat yoki xususiy sanoatda yuqori boshqaruv lavozimlarida ishlagan.

## Ukraina biznesidagi ayollar
Ayollar shunga oʻxshash lavozimlarni egallagan erkaklarga qaraganda oʻrtacha 30 % kamroq maosh oladi.

Ishchilarsiz barcha korxonalarning qariyb 50 foizi ayollarga tegishli. 1 dan 5 gacha xodimlarga ega korxonalar 27 % ayollarga tegishli. Xodimlar soni 50 dan kam boʻlgan korxonalar 30 % ayollarga tegishli. Bu raqamlar boshqa Gʻarb iqtisodlari bilan bir xil. Ayollar odatda chakana savdo, ulgurji savdo va umumiy ovqatlanish sohasida kichik biznesni boshqaradi. Yirik kompaniyalarning 2 foizini ayollar boshqaradi.

2008-yilda ayollar mehnatida ishtirok etish darajasi (LPR) taxminan 62 % ni tashkil etdi.

## Ukraina siyosatidagi ayollar
2019-yilgi Ukraina parlament saylovlarida 87 nafar ayol parlamentga saylangan, bu Ukraina uchun rekord, deputatlar umumiy sonining 20,52 foizi. Saylovda saylangan deputatlarining qariyb 50 % ayollar, Yevropa birdamligidan saylangan deputatlarning 37 % ayollar; Ayollar uchun eng kam oʻrin 11,4 % bilan Muxolifat platformasi — Hayot uchun. 2014-yilda Oliy Radaning (Ukraina parlamenti) taxminan 12,1 foizini ayollar tashkil etdi. 2014-yilgi parlament saylovidan 2019-yilgi saylovga qadar bu raqam 53 taga, yaʼni 12,6 foizga oshgan. Ayol deputatlarning ulushi har bir saylovda oʻzgarib turadi. 2014-yilda parlamentga saylangan 47 nafar ayoldan faqat 2 nafari saylov okrugida gʻalaba qozonish orqali bunga erishdi (saylovda aralash saylov tizimi qoʻllangan, deputatlarning 53,2 foizi partiya roʻyxati boʻyicha, 46,8 foizi esa 198 okrugda saylangan). 2019-yilda 26 nafar ayol saylov okrugi deputatligini qoʻlga kiritdi. 2012-yilgi Ukraina parlament saylovlarida saylangan parlamentda ayollar parlamentning 9,9 foizini tashkil qilgan. 1991-yilda Ukraina mustaqillikka erishgandan keyin 1994-yilda boʻlib oʻtgan birinchi parlament saylovlarida atigi 11 nafar ayol (parlamentning 2,3 foizi) saylangan. 2014-yil 12-noyabrda chop etilgan " Ukrainska pravda " tadqiqoti shuni koʻrsatdiki, jahon miqyosida parlamentning oʻrtacha 22 foizi ayollardan iborat boʻlsa, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida bu koʻrsatkich 25 foizni tashkil qiladi. Parlamentlararo ittifoq tomonidan oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra (2014-yil 1-noyabrda eʼlon qilingan) Ukraina parlamentdagi ayollarning siyosiy vakillik darajasi boʻyicha 189 davlat orasida 112-oʻrinni egallagan. Parlamentda sovet davridagi ayollar uchun kvota (30 % yoki 35 %) qaytadan amalga oshirishga qaratilgan qonunlar parlamentda muhokama qilingan, biroq tasdiqlanmagan.

Yuliya Timoshenko va uning vorisi "Batkivshchina " bloki parlamentga oʻtgan yagona ayol partiya boʻldi. Xanna Xopko 2014-yil oktabr oyida Ukraina parlamenti saylovlarida uchinchi oʻrinni egallagan Self Reliance partiyasi roʻyxatida birinchi boʻldi. Xuddi shu saylovda Nadiya Savchenko „Batkivshchina“ partiyasi roʻyxatida birinchi oʻrinni egalladi (partiya saylovda oltinchi oʻrinni egalladi). Ukrainada ayollar boshchiligidagi partiyalar koʻproq va hattoki bir nechta „ayol muammosi“ partiyalari mavjud (tahlilchilar ularni „muxolifat partiyalarining ovozlarini oʻgʻirlash uchun yaratilgan virtual partiyalar“ deb taʼriflagan).

Ikkinchi Yatsenyuk hukumati (2014-yil 2-dekabrda tayinlangan) ikkita ayol vazirga ega edi. Undan oldingi Yatsenyuk hukumati (2014-yil 27-fevralda tayinlangan) bir ayol vazirga ega edi. 2016—2019-yillarda Groysman hukumati besh ayol aʼzosi bilan oʻz vakolatlarini yakunladi.

Hozirgacha ayol vazirlari boʻlmagan yagona hukumat (va oʻsha paytda tarkibida birorta ham ayol aʼzo boʻlmagan Yevropadagi yagona hukumat edi) 2010-yil 11-martda tayinlangan birinchi Azarov hukumati boʻlib, Raisa Bohatyryova tayinlandi. 2012-yil 14-fevralda Ukraina sogʻliqni saqlash vaziri va Bosh vazir oʻrinbosari Bosh vazir Nikolay Azarov 2010-yil mart oyida bu hukumatda birorta ham ayol vazir yoʻqligini, chunki „Islohotlar ayollar vakolatiga kirmaydi“, deya taʼkidlagan va u ayollarni juda hurmat qilishini aytgan. Ukrainadagi ayollar guruhlari bu soʻzlardan soʻng Azarovni mamlakat ombudsmaniga xabar qilishdi. Ular uni gender kamsitishda va  qarashlarga egalikda ayblaydilar va unga qarshi turli xil sud ishlarini qoʻzgʻatdilar. Azorovning ketma-ket ikkinchi Azarov hukumati (2012-yil 24-dekabrdan 2014-yil 27-fevralgacha davom etgan) uchta ayol vazirga ega edi.

2010-yilgi prezidentlik saylovlarida oʻsha paytdagi nomzod Viktor Yanukovich oʻzining ayol raqibi bosh vazir Yuliya Timoshenko bilan bahslashishdan bosh tortgan va buni „ayolning oʻrni oshxonada“ deya oqlagan edi. Oliy Radaning (sobiq) raisi Vladimir Litvin ham ayollarga nisbatan beadablik sifatida baholanishi mumkin boʻlgan izohlar berdi.

Abortni taqiqlovchi qonun loyihasi (Andriy Shkil tomonidan yozilgan) 2012-yil 12-martda Yunon katolik cherkovi va Vatikan ruhoniylarining iltimosiga binoan Oliy Radada roʻyxatga olingan

## Ukraina armiyasidagi ayollar
Ukrainada ayollarga harbiy xizmatga kirishga ruxsat berilgan, lekin tarixan bu jangovar boʻlmagan rollar bilan chegaralangan: shifokor, oshpaz, hisobchi va boshqalar 2016-yil iyul oyidan boshlab, Ukraina harbiy kuchlari ayollarga jangovar rollarda, jumladan, pulemyotchi, harbiy skaut va snayperda qatnashishga ruxsat berishni boshladi.

## Qoʻshimcha adabiyot

* 
* Women in the military by country#Ukraine

## Manbalar