Abdollah Javadi-Amoli

**Abdulloh Javadi Amoli** () (1933-yil 5-mayda tugʻilgan) eronlik oʻn ikki shia marjasi (shialikda ulomo). U konservativ va prinsipial eronlik siyosatchi, faylasuf va Havzaning taniqli islom ulamolaridan biridir. Uning soʻnggi uch oʻn yilliklarda „Isro“ ilmiy jamgʻarmasining rasmiy veb-saytida uning gʻoyalari va qarashlari 1979-yildagi Islom inqilobidan beri Eron Islom Respublikasiga yoʻl-yoʻriq boʻlib kelgani hamda „*uning strategik va maʼrifiy yoʻl-yoʻriqlari“* davrida „oʻta konstruktiv“ boʻlgani aytiladi. U Eronda bank tizimining eng katta tanqidchilaridan biri sifatida tanilgan.

## Yoshligi
U 1933-yilda Eron shimolidagi Amol shahrida ruhoniy oilasida tugʻilgan. Boshlangʻich maktabni tugatgandan soʻng, u 1946-yilda diniy bilim olish uchun Amol seminariyasiga kirdi. Uning otasi Mirzo Abul Hasan Vaez Javadiy Amoli Amol shahri ulamolaridan edi.

## Ilmiy karyerasi
Besh yil davomida u boshqa olimlar qatorida otasi Mirzo Abul Hasan Vaez Javadiy Amoli rahbarligida boshlangʻich seminariya kurslarini hamda oraliq kurslarning bir qismini oʻqidi. Imom Hasan al-Askariy masjidida uning axloqiy-maʼnaviy kamolotiga asos solingan. 

1950-yilda Tehronga hijrat qilib, davrning buyuk ziyolilari Oyatulloh Shayx Muhammad Taqiy Amoli, Alloma Shayx Abul Hasan Sharoniy va Muhammad Husayn Fozil Tuniyning darslarida qatnashdi va u yerda fiqh va tamoyillardan tashqari, ilm-fan, falsafa va tasavvuf bilan shugʻullanadi.

1955-yilda u Qum shahriga hijrat qilib, Oyatulloh Husayn Borujerdiy, Oyatulloh Mustafo Mohagi Damad, Oyatulloh Mirzo Hoshem Amoli , Oyatulloh Ruhulloh Muhammad Humayniy va Oyatulloh Muhammad Allohu taolo Foumaniy kabi ulamolar qoʻl ostida eng ilgʻor ilmiy fanlarning soʻnggi bosqichlarida qatnashdii.

## Siyosatdagi oʻrni
Javadi Amoli 1988-yil yanvar oyida SSSR rahbari Mixail Gorbachevgayuborilgan Oyatulloh Humayniy missiyasining rahbari edi.

2009-yil 27-noyabrda u Qum shahridagi juma namozi imtihonligidagi nufuzli lavozimidan isteʼfoga chiqqanini eʼlon qildi va agar biror kishi yordam bermagan boʻlsa, bunday lavozimni egallamaslik kerakligini aytdi. U avvalroq saylov kampaniyalariga axloqsiz yondashuvlarga eʼtiroz bildirgan edi. Xayrlashuv nutqi chogʻida Amoli isteʼfoga hukumat bilan kelishmovchiliklar tufayli emas, balki sogʻligʻi sabab boʻlganini taʼkidladi. U juma namozi imomlik lavozimidan ketganidan keyin ham Qum shahridagi juma jamoat namoziga qatnashishda davom etmoqda.

## Hayotga nisbatan qarashlari

### Sanʼat va musiqa
Asosiy musiqaning ruhga taʼsiri haqidagi savolga javob berar ekan, Javadiy Amoli *"baʼzida duo yosh musulmonni uygʻotadi, baʼzan [[Gʻazal|gʻazal]] yoki [[Qasida|qasida aytadi]], lekin [[Gʻazal|gʻazal]] zavqi hech qachon qoʻshiqlarda uchramaydi, chunki qoʻshiqlar faqat yolgʻon zavq keltiradi, lekin [[Hofiz Sheroziy|Hofiz]] va [[Saʼdiy Sheroziy|Saʼdiyning]] gʻazallari haqiqiy doimiy zavq keltiradigan nektardir*". Bundan tashqari, u „*insonda hayvoniy kayfiyatni uygʻotadigan“ pyesalar borligini, lekin u bu kabi „insonning farishta kayfiyatini jonlantiradigan, shahvat va gʻazabdan ajralishni keltirib chiqaradigan“* oʻyinlarni bilishini aytdi.

„Maʼnaviy va tasavvuf musiqasi“ning joizligi haqidagi yana bir savolga javob berar ekan, Javadiy Amoli insonning amaliy aqli ibodat, iltijo va marosim yigʻlash bilan mashgʻul boʻlib, natijada insonning nazariy aql-idrokiga itoatkor boʻlib qolsa, haqiqiy mayinlik topishi mumkinligini taʼkidlaydi.&nbsp;Bu falsafa va ilohiyot tomonidan oʻstiriladi — shuning uchun Xudo yoqtirmagan amallardan tiyiladi. Shu maqsadda amaliy sababni yumshatishda yoqimli sheʼrlar va nasrlar aytish va bastalash katta taʼsir koʻrsatadi, cholgʻu asboblari esa faqat „yolgʻon“ yumshoqlikni keltirib chiqaradi deydi.

### Siyosiy qarashlari

#### Musulmon birligi

Musulmon dunyosining huquqiy ittifoqiga bagʻishlangan milliy konferensiya aʼzolari bilan boʻlib oʻtgan uchrashuvda Amoli musulmonlar birligiga faqat vaʼz-nasihat orqali erishilmasligini, balki kelishmovchilikning mohiyatini ajratib koʻrsatish, bu eʼtiqoddami yoki shunchaki mayl farqi borligini aniqlash kerakligini taʼkidladi..&nbsp;U shia tarixiga murojaat qildi, qachonki turli konfessiyalar turli qarashlarga qaramay, toʻqnashuvlardan qochib, fiqh asosida bir-biri bilan birlashganligini aytib oʻtdi.&nbsp;Shuningdek, u „Qur’on va mantiqni barcha musulmonlar ittifoqining yagona omili deb hisoblash mumkin“, deb taʼkidladi.&nbsp;&nbsp;Asra xalqaro institutida hind ismoiliylarining katta ulamosi Mavlana Xotem Zeki al Din bilan boʻlib oʻtgan yana bir uchrashuvda Javadiy Amoli musulmonlar jamoati oʻrtasidagi birlikning oʻzagi Qurʼon va Ahl ul-bayt ekanligini taʼkidladi. Qur’oni Karim va Ahli Bayt (a.s.) insoniyatga tavhid daʼvatini keltirdi va ularni Allohga ibodat qilishga daʼvat etdi. „*Agar musulmonlar jamoati haqiqatan ham Ahli bayt va Qur’on taʼlimotlariga amal qilsalar, ularning xatti-harakatlari islomni birlikka olib boradi va musulmon ummati oʻrtasidagi ixtilof boʻlmaydi*“ deb taʼkidlaydi.

#### Dinlarning uygʻunligi
2016-yil 5-fevralda Vatikan ziyorat tashkiloti rahbari monsenor Liberio Andreatta bilan chorshanba kuni boʻlib oʻtgan uchrashuvda Buyuk Oyatulloh Abdulloh Javadiy-Amoliy agar Ibrohimiy dinlarning izdoshlari oʻz paygʻambarlariga toʻgʻri ergashsa, ular oʻrtasida hech qanday ziddiyat boʻlmasligini aytdi. U takfiriy mafkura, terrorchi guruhlar va proksi urushlarini Isroil va AQShga ishora qiluvchi „takfir kuchlar“ yaratilishi deb taʼrifladi.

Yana bir safar u ilohiy ilhomlangan paygʻambarlarning hammasi oʻz vorislarini tasdiqlaganliklari va boshqa dinlarni maʼqullaganliklari sababli, barcha yakkaxudolik eʼtiqodlari tarafdorlari Eronda doimo tinch-totuv hayot kechirganliklarini, bu esa „jahon hamjamiyatiga namuna“ ekanligini taʼkidladi.&nbsp;Uning qoʻshimcha qilishicha, fuqarolik jamiyati hech qachon qurol ostida oʻrnatilmaydi. *"Urushlar olib borish va urush toʻplash bilan insoniyat hech qachon yuksak sivilizatsiya barpo eta olmaydi, chunki tarix davomida barcha sivilizatsiyalar ilohiy vahiylar, ilmlar va qisqacha aytganda, qalam soyabon ostida barpo etilgan"*, dedi Oyatulloh.

Abdulla Javadiy Amoli nuqtai nazariga koʻra, aql dinga qarshi emas, aksincha u dinning mayoqidir, ikkinchi tomondan, dinning aqidaviy, axloqiy, fiqhiy va huquqiy taʼlimotlarini tushunish uchun aqldan foydalanish ham mumkin.

### Yadro quroli
2014-yil fevral oyida Yadro qurollari haqida u videomurojaatida din va insoniyatning rasmiy xabari ommaviy qirgʻin qurollari ishlab chiqarilmasligini aytdi.

#### Terrorizm va ikki tomonlama standart
Javadi Amoli terrorizmni tadqiq qilishga ixtisoslashgan Eron nodavlat tashkiloti Habilian uyushmasi bosh kotibi janob Muhammad Javad Hoshiminejod bilan uchrashuvda Gʻarbning Livandagi shialarga qarshilik koʻrsatuvchi Hizbulloh tashkilotini terrorchi deb tasniflashini tanqid qilib, „*ayrim takfiriy guruhlarni ozodlik kurashchilari sifatida koʻrsatgan“*. Gʻarbning terrorizm taʼrifi oʻz manfaatlari va ehtiroslariga asoslanganligini taʼkidlab, „*Biz ilohiy manbalarga tayanish va adolatni oʻrnatish uchun foydalanish kerak deb hisoblaymiz.* *Shunday ekan, bizda hech qachon ikki tomonlama standartlar boʻlmaydi. Biz hech qachon terrorchilarni ozodlik kurashchilari deb hisoblamaymiz va milliy suverenitet himoyachilarini terrorchi sifatida qabul qilmaymiz. Ular [Gʻarb] bugun mojaroning bir tomonini qoʻllab-quvvatlasa-da, ertaga ularni terrorchi deb ataydi*“.

### Iqtisodiyot
Eron parlamenti aʼzosi bilan uchrashuvda Javad Amoli Eron iqtisodining tuzilishini tanqid qilib, neft kabi xomashyo eksportiga asoslangan iqtisod toʻgʻri emasligini aytdi. „*Biz neftni turli yoʻllar bilan qayta ishlashimiz va keyin eksport qilishimiz kerak*“, — deya qoʻshimcha qildi Oyatulloh.

### Jamiyat
2016-yilning 12-may kuni boʻlib oʻtgan uchrashuvda Javadiy Amoli Eron „donolik va aql-idrok mamlakati“ boʻlsa-da, xalqi „ijtimoiy jihatdan xabardor“ boʻlishiga qaramay, aholi jon boshiga kitob oʻqish darajasi pastligidan afsusdaligi aytib oʻtgan.

### Bank ishi va sudxoʻrlik
Javadi Amoli islomiy bank ishi niqobi ostida ayrim bank faoliyatining sudxoʻrlik qilishiga bir necha bor norozilik bildirgan. Uning sudxoʻrlik haqidagi nafrat va koʻz yoshlar bilan nutqi keng aks-sado berdi. Boshqa tanqidlar qatorida, 2016-yil dekabrda u Eron banki majoziy maʼnoda odamlarning qonini soʻrayotganini aytdi.

## Ishlar roʻyxati
Fors tilidagi barcha asarlar boshqacha koʻrsatilmagan.
 (Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilinmaganligi uchun rasmiy tasdiqlangan ingliz tilida keltirildi)

### Regular exegesis of Quran

* Tasnim Exegesis (40 vols published as of Oct. 2016)

### Thematic exegesis of Quran
* Quran in Quran
* Monotheism in Quran
* Revelation and Prophethood in Quran
* Afterlife in Quran (2 vols)
* The Life of Messengers in the Quran (2 vols)
* The Life of the Holy Messenger in the Quran (2 vols)
* The Foundations of Ethics in Quran
* The Stages of Ethics in Quran
* Fitra in Quran
* Epistemology in Quran
* The Form and Nature of Man in Quran
* The True Life of Man in Quran
* The Discipline of the Self-Annihilation of the Proximate (Exposition of Ziarat al-Jami’a al-Kabira, 7 vols.)

### [[Ahl al-Bayt]] and Quran
* The Extract of Creation
* Epic and Mysticism: Mysticism of Wilaya
* Treasurer of Love
* Eulogies for Ahl al-Bayt
* The Wilaya Holiday
* The Alid Wisdom
* The Alid Wilaya
* The Manifestation of Wilaya in The Verse of Purification
* Quran in the Speech of Imam Ali
* The Unity of Societies in Nahj al-Balagha
* Ali, the Theophany of the Divine Best Names
* Knowledge of World and Worldliness in Nahj al-Balagha
* The Fruition of Intellect in the Light of Hussainʼs Uprising
* The Emerge of Wiliaya on the Scene of Ghadir
* The Mystic Life of Imam Ali
* Theoratical and Practical Wisdom in Nahj al-Balagha
* The Scent of Wilaya
* Wilaya in Quran
* The Breeze of Thinking (Q&As on various themes, 2 vols.)
* The Existing Promised Imam Mahdi

### Filosofiya
* The Sealed Drink (translit Rahiq Makhtum; Exposition of the Transcendent Theosophy of Mulla Sadra, 17 vols. published as of Jan. 2017)
* Philosophy of Sadra
* The Philosophy of Human Rights
* Explanation of the Arguments for God
* Ali ibn Musa ar-Ridha and Theosophy (Arabic)
* The Philosophy of Pilgrimage
* Right and Duty in Islam
* The Status of Reason in the Scheme of Religious Gnosis
* The Sun of Revelation from Tabriz (The Practical Life of Allama Tabatabaʼi)

### Yangi Teologiya
* Manʼs Expectations of Religion
* The Relation of Faith and World (Critique of Secularism)
* Knowledge of Religion
* Sharia in the Light of Wisdom

### Eski Teologiya
* The Rule of the Jurist: the Rule of Jurisprudence and Justice

### Yurispridensiya
* Explanation of Practical Matters with Inquiries
* The Book of Khums
* Legal Inquiries
* The Book of Hajj (4 vols.)
* Revelation and Prophethood (Arabic)

### jamiyat va siyosat
* The Messenger of Guidance (Amoli’s letters and statements, 4 vols)
* Springhead of Thought (6 vols.)
* The Firm Foundation of Imam Khomeini
* Islam and the Environment
* International Relations in Islam
* The Source of Thought (Arabic)

### Mantiq
* The Pilgrimage Wine
* A Sip from the Pilgrimage Wine
* Secrets of Prayer
* The Wise Quran from the Perspective of Imam Ridha
* The Wisdom of Worship
* Woman in the Mirror of Beauty and Grandeur
* Purity of Quran from Distortion

### Ilohiyat
* Divine Unity
* Unity in Worship
* Woman in Islam

### hadis
* The Keys of Life (On conduct and lifestyle)

## Yana qarang

* Fotima Javadi
* Ruholloh Xomayniyning Mixail Gorbachevga maktubi
* Maraji roʻyxati
* Ekspertlar kengashining birinchi davrasidagi aʼzolar roʻyxati

## Manbalar

## Havolalar
*Isro tadqiqot instituti (forscha)
* Biografiya
* Abdulloh Javadi-Amoli Twitterda