Porsche 911

**Porsche 911** (*Nine Eleven* deb talaffuz qilinadi yoki nemis tilida ) – bu ikki eshikli, yuqori unumdorlikka ega, orqa dvigatelli sport avtomobili boʻlib, 1964-yil sentabr oyida Germaniyaning Stuttgart shahridagi Porsche AG tomonidan taqdim etilgan. Avtomobil orqada oʻrnatilgan yassi olti silindrli dvigatelga ega va dastlab torsion barli osma bilan jihozlangan boʻlgan. Yillar davomida avtomobil doimiy ravishda takomillashtirilib kelinmoqda, ammo uning asosiy kontseptsiyasi oʻzgarmagan holda qolmoqda. Dvigatellar 1998-yilda Porsche 996 seriyasi taqdim etilgunga qadar havo bilan sovutiladigan dvigatel boʻlgan.

911 modeli xususiy va zavod jamoalari tomonidan turli sinflarda keng miqyosda poygada ishtirok etgan. U eng muvaffaqiyatli poyga avtomobillaridan biridir. 1970-yillarning oʻrtalarida, tabiiy yoqilgʻi bilan ishlovchi 911 Carrera RSR, jumladan, Targa Florio va 24 soatlik Daytona kabi dunyo chempionati poygalarida gʻolib chiqdi. 911 modelidan olingan 935 turbo esa 1979-yilda 24 soatlik Le-Mans poygasida gʻolib boʻldi. Porsche 1976, 1977, 1978 va 1979-yillarda 911 modelidan olingan avtomobillar bilan Dunyo avtomobil markalari chempionatida gʻolib boʻldi.

1999-yilda oʻtkazilgan Asr avtomobilini aniqlash boʻyicha soʻrovda 911 beshinchi oʻrinni egalladi. Eng yaxshi beshlikdagi ikki avtomobildan biri doimiy ravishda ishlab chiqarilgan (asl Beetle 2003-yilgacha ishlab chiqarilgan). Bir millioninchi nusxa 2017-yil may oyida ishlab chiqarilgan boʻlib, kompaniyaning kolleksiyasida saqlanadi.

## 911 nomenklaturasi
Garchi Porsche har bir 911 seriyasi uchun ichki kod raqamlaridan foydalangan boʻlsa-da, barcha modellari 911 sifatida sotilgan va bozorga chiqarilgan. Model seriyalari va tegishli ichki kodlar quyidagicha:

* 911 (1964–1989)
* 930 (1975–1989) turbomotorli versiya
* 964 (1989–1994)
* 993 (1995–1998) soʻnggi havo sovutiladigan 911
* 996 (1999–2004) butunlay yangi kuzov va suv bilan sovutiladigan dvigatellar
* 997 (2005–2012)
* 991 (2012–2019) butunlay yangi kuzov
* 992 (2019–yildan hozirgi vaqtga qadar)

Porsche tomonidan ishlab chiqarish avtomobillari uchun har yili yangilanadigan seriya harfi ishlatiladi.

911 modellari, shuningdek, kuzov turlari yoki dvigatel yaxshilanishlariga asoslangan oilalarga boʻlingan:

* 911 Carrera: Carrera, Carrera S, Carrera 4, Carrera 4S, Carrera GTS, Carrera 4 GTS, Carrera T kabi modellarni oʻz ichiga oladi. Barchasi kabriolet sifatida mavjud, faqat Carrera T bundan mustasno.
* 911 Targa: Targa 4, Targa 4S, Targa 4 GTS kabi modellarni oʻz ichiga oladi.
* 911 Turbo: Turbo, Turbo S modellarini oʻz ichiga oladi. Barchasi kabriolet sifatida mavjud.
* GT3/GT3 RS: 911 Carrera modelining trekka yoʻnaltirilgan versiyasi boʻlib, tabiiy yoqilgʻi bilan ishlovchi dvigatel va orqa gʻildirak haydovchisiga ega. Hozirgacha kabriolet varianti ishlab chiqarilmagan. Komfortga yoʻnaltirilgan variantlarga ega grand-turing versiyasi GT3 Touring deb ataladi va 991 va 992 avlodlari uchun mavjud.
* GT2/GT2 RS: eng yuqori unumdorlikka ega variant, Turbo asosida yaratilgan va orqa gʻildirak haydovchisiga ega trekka yoʻnaltirilgan versiya. Hozirgacha kabriolet versiyasi ishlab chiqarilmagan. Hozir faqat RS modeli sifatida mavjud.

## Havo bilan sovutiladigan dvigatellar (1964–1998)
### 911, 911E, 911L, 911S, 911T

911 oʻz ildizlarini 1959-yilda Ferdinand „Butzi“ Porsche tomonidan chizilgan eskizlardan oladi. Porsche 911 kompaniyaning birinchi modeli boʻlgan 356 dan qudratliroq, kattaroq va qulayroq oʻrinbosar sifatida ishlab chiqilgan. Yangi avtomobil ommaga ilk bor 1963-yilgi Frankfurt avtomobil koʻrgazmasida taqdim etilgan (). Avtomobil konseptual isbot sifatida ikkita ventilyatorli Type 745 yassi olti silindrli dvigatel bilan ishlab chiqilgan, ammo avtomobil koʻrgazmada taqdim etilgan modelda bitta ventilyatorli 901 dvigatelining ishlamaydigan modeli namoyish etilgan boʻlib, 1964-yil fevral oyida ishlaydigan versiyaga ega boʻlgan.

Dastlab u „Porsche 901“ deb belgilangan edi (901 uning ichki loyiha raqami edi). Jami 82 ta avtomobil 901 nomi bilan ishlab chiqarilgan. Biroq, fransuz avtomobil ishlab chiqaruvchisi Peugeot eʼtiroz bildirdi, chunki Fransiyada oʻrtasida nol boʻlgan uch raqamli avtomobil (*901* masalan) nomlariga nisbatan eksklyuziv huquqqa ega edi. Yangi modelni Fransiyada boshqa nom bilan sotish oʻrniga, Porsche nomini 911 ga oʻzgartirdi. Ichki jihatdan, avtomobillarning qism raqamlari yillar davomida 901 prefiksini saqlab qoldi. Ishlab chiqarish 1964-yil sentabrda boshlandi, birinchi 911 modellar 1965-yil fevralda AQShga eksport qilindi.

911 ning dastlabki modellari orqa qismiga oʻrnatilgan [1] quvvatli Type 901/01 yassi-6 dvigateliga ega edi. Bu dvigatel 356 modelidagi kabi „boksyor“ konfiguratsiyasida boʻlib, havo bilan sovutiladigan va hajmi  edi, 356 ning toʻrt silindrli,  hajmli dvigateliga nisbatan hisobga olganda. Avtomobilda toʻrtta oʻrindiq bor edi, ammo orqa oʻrindiqlar kichik boʻlgani sababli, u odatda toʻrt oʻrinli emas, balki 2+2 deb ataladi (356 ham 2+2 edi). Toʻrt yoki besh tezlikli „Type 901“ mexanik uzatmalar qutisi mavjud edi. Dizayn asosan Ferdinand „Butzi“ Porsche tomonidan chizilgan, u Ferdinand „Ferry“ Porsche ning oʻgʻli boʻlgan. Butzi Porsche dastlab orqa qismida ikki yoʻlovchi uchun yetarli joyi boʻlgan notchback dizaynini taklif qildi, ammo Ferry Porsche 356 ning vorisi uning fastback uslubidan foydalanishini talab qildi. Butzi Porscheʼning asl dizayni asosida 7 ta prototip qurildi va ichki nomlanishda Porsche 754 T7 deb ataldi. Dastlab eʼtiroz bildirgan Porsche avtomobil kuzovi qurilishi boʻlimining rahbari Erwin Komenda ham keyinchalik dizayn jarayoniga jalb qilingan.

356 ning ishlab chiqarilishi 1965-yilda toʻxtatildi, lekin ayniqsa AQShda 4 silindrli avtomobillarga boʻlgan talab hali ham mavjud boʻlgan. Oʻsha yili taqdim etilgan 912 modeli toʻgʻridan-toʻgʻri oʻrnini egallovchi sifatida xizmat qildi. Bu model 356 SC ning 4 silindrli, 1582 kub santimetr hajmdagi, 90 ot kuchiga ega boʻlgan Type 616/36 dvigatelining modifikatsiyalangan versiyasini 911 kuzovi va Type 901 toʻrt pogʻonali mexanik uzatmalar qutisi bilan taklif qildi (besh pogʻonali mexanik uzatmalar qutisi ixtiyoriy boʻlgan).

1966-yilda Porsche kuchliroq 911S modelini taqdim etdi, unda Type 901/02 dvigateli ishlatilgan boʻlib, u 160 ot kuchiga ega boʻlgan. Ilk bor beshta spikdan iborat dizaynga ega boʻlgan Fuchsfelge tomonidan ishlab chiqarilgan zarb qilingan alyuminiy qotishma disklar taklif qilindi. Shu bilan birga, motorsport sohasida dvigatel Type 901/20 ga oʻzgartirildi va uning kuchi oshirilgan 210 ot kuchiga ega boʻlgan holda o'rta dvigatelli 904 va 906 modellarga oʻrnatildi. Shuningdek, keyinchalik 906 va 910 modellari uchun ishlab chiqarilgan, 220 ot kuchiga ega boʻlgan yonilgʻi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri taʼminlangan Type 901/21 dvigateli ham oʻrnatildi.

1967-yilning avgustida A seriyasi ishlab chiqarishga kiritildi, unda ikkita tormoz tizimi va kengaytirilgan (5.5J-15) gʻildiraklar hali ham Pirelli Cinturato shinalari bilan jihozlangan edi. Avval standart boʻlgan benzin yoqilgʻisi bilan ishlaydigan isitgich ixtiyoriy boʻlib qoldi. Targa (italyancha „taxta“ maʼnosini anglatadi) versiyasi taqdim etildi. Targa modelida zanglamaydigan po'lat bilan qoplangan xavfsizlik halqasi mavjud boʻlib, avtomobil ishlab chiqaruvchilari AQSh Milliy avtomobil yo'llari xavfsizligi boshqarmasi (NHTSA) tomonidan taklif etilgan agʻdarilish xavfsizligi talablari AQShda sotiladigan toʻliq ochiq kabrioletlar uchun mos kelmasligini hisobga olib, ushbu halqani oʻrnatdilar. 911 uchun AQSh muhim bozor edi. „Targa“ nomi Targa Florio sport avtomobillari yoʻl poygasidan kelib chiqqan boʻlib, bu musobaqa Sicilya, Italiyada oʻtkazilgan va unda Porsche 1973-yilgacha bir necha marta gʻalaba qozongan. Keyinchalik bekor qilingan ushbu musobaqadagi soʻnggi gʻalaba 911 Carrera RS bilan Ferrari va Alfa Romeo prototiplari ustidan qozonilgan. Yoʻlga moʻljallangan Targa modeli olinadigan tom paneli va olinadigan plastik orqa oynaga ega boʻlgan (garchi 1968-yildan boshlab oʻrnatilgan shisha versiyasi ham taklif qilingan boʻlsa ham).

1967-yilda 110 ta ot kuchiga ega 911T modeli ham taqdim etildi, unda Type 901/03 dvigateli oʻrnatilgan edi. 130 ot kuchiga ega model esa Type 901/06 dvigateli va ventilyatsiyalangan old disk tormozlariga ega boʻlib, 911L deb nomlandi. Ushbu tormozlar ilgari 911S modelida joriy etilgan boʻlgan. 901/22 dvigateliga ega 911R modeli esa cheklangan miqdorda (jami 20 dona) ishlab chiqarilgan boʻlib, bu yengil poyga versiyasi boʻlgan. Unda yupqa fiberglas bilan mustahkamlangan plastik eshiklar, magniy krank qutisi, ikkita ustki eksantrik val va 210 ta ot kuchi quvvatiga ega dvigatel mavjud boʻlgan.

1967-yilning kuzida toʻrt pogʻonali uzatmalar qutisi, avtomatik debriyaj va moment oʻzgartirgichdan iborat boʻlgan, debriyajsiz yarim avtomatik *Sportomatic* modeli qoʻshildi. Bu model 1980-yilgi modeldan keyin bekor qilindi, qisman uzatmalar qutisini uch pogʻonali qilish uchun oldinga harakatlanish tezligini yoʻqotishi sabab boʻldi.

B seriyasi 1968-yilning avgustida ishlab chiqarishga kiritildi va 911L modelini yonilgʻi quyish tizimi bilan jihozlangan 911E modeli bilan almashtirdi. U 1969-yilning iyuliga qadar ishlab chiqarishda qoldi. 911E modeli 6J-15 gʻildiraklarga oʻrnatilgan kengroq shinalar bilan jihozlandi.

## Manbalar