open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Elektron lampalar

**Elektron lampalar** — elektronlar oqimi maxsus elektrodlar (toʻrlar) yordamida boshqariladigan elektr vakuum asboblar; ikki, uch va koʻp elektrodli xillari bor. Ikki elektrodli oddiy Elektron lampalar — diod bir tomonlama oʻtkazuvchanlikka ega; undan detektor va kenotron sifatida foydalaniladi. Uch elektrodli Elektron lampalar — triodt boshqaruvchi toʻrning potensiali bir oz oʻzgarsa, anod tok kuchi anchagina oʻzgaradi. Koʻp elektrodli Elektron lampalar (mas, pentod) yordamida chastotasi bir necha oʻn MGs gacha boʻlgan elektr tebranishlar generatsiyalanadi (hosil qilinadi) hamda ularning kuchlanish va quvvati kuchaytiriladi. Elektron lampalar signallarni qabul qiluvchikuchaytiruvchi yoki tebranishlarni generatsiyalovchi (generatorliE.l.) turlarga boʻlinadi. Elektron lampalar radiotexnika, elektrotexnika, elektronikala, fan va texnikaning boshqa koʻp sohalarida qoʻllanadi.
Elektron musiqa

**Elektron musiqa** — 1) elektron musiqa cholgʻulari, ovoz yozish hamda ovoz taratish (magnitofon kabi) qurilmalari vositasi bilan yaratilgan musiqa asarlari. Kompozitorlik ijodida konkret musiqa, maxsus kompyuter dasturlari asosida ijod etilgan kompyuter musiqasi, kinofilm, spektakl va boshqalar uchun bastalagan amaliy Elektron musiqa kabi turlari ajratiladi. Ommabop musiqada 1970-yillardan rivoj topib, barcha elektr va elektron musiqa cholgʻularidan keng foydalanilgan cholgʻu rok musiqa ("8rase", "Tap§eppe Vgeat" va boshqalar ansambllar), koinot mavzusida, asosan, sintezator uchun yaratilgan musika ("Rtk Gʻyuuo* ansambli, Jan Mishel Jarr, Klaus Shultse va boshqalar), noaniq ritmlar, rivojlanmagan ohang parchalari, koʻp qatlamli, choʻziq akkord va shovqinlarga asoslangan "embiyent" uslubi (Brayyan Eno va boshqalar), texnik qurilmalar tovushlarining taqlidlaridan foydalanilgan "texno" uslubi va boshqalar ajratiladi; 2) musiqiy avangardizm yoʻnalishlaridan biri. Sunʼiy (obertonparsmz) tonlarini elektron qurilmalari hamda maxsus kompyuter dastur (algoritm)lar yordamida qayta ishlashga asoslanadi. Asoschisi AQShda yashagan fransuz kompozitori E. Varez (1883—1965) hisoblanadi ("Ekvatorial" asari, 1934 va boshqalar). 1951-yil birinchi maxsus Elektron musiqa studiyalari Yevropa (Parij, P.Sheffer va Ya.Ksenakis; Berlin, X.Eymert), keyinchalik, Amerika va Osiyo mamlakatlarida tashkil topgan, 1960—70-yillarda Elektron musiqaning milliy maktablari yuzaga kelgan (Germaniyada — K.Shtokxauzen; AQShda — M.Bebbit, R.Seshns; Yaponiyada — T.Mayudzumi, Misrda —X.alDabxa, Rossiyada — E.Artemyev, E. Denisov, A.Shnitke; Italiyada — L.Berio, L.Nono; Polshada — K.Penderetskiy va boshqalar). XX asrning soʻnggi choragidan Elektron musiqa Italiya (mas, Florensiya konservatoriyasi, 1970), AQSH, Yaponiya, Niderlandiya, Germaniya va boshqalar mamlakatlar oliy oʻquv yurtlarida oʻqitiladi, AQSH, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Polsha va Germaniyada umumtaʼlim tizimiga ham kiritilgan.

Ad..Kogoutek S., Texnikakompozitsii v muznke 20 veka, M., 1976.
Elektromagnit nurlanish

Fizikada **elektromagnit nurlanish** (**EMN**) elektromagnit nurlanish energiyasini tashuvchi, fazoda tarqaladigan elektromagnit (EM) maydon toʻlqinlaridan iborat.  U past chastotali toʻlqinlar, radiotoʻlqinlar, infraqizil, koʻzga koʻrinadigan nurlar, ultrabinafsha, rentgen nurlari va gamma nurlarini oʻz ichiga oladi. Bu toʻlqinlarning barchasi elektromagnit nurlar spektrning bir qismini tashkil qiladi. 

## Elektromagnit toʻlqin turlari
Klassik tarzda, elektromagnit nurlanish **elektromagnit toʻlqinlardan** (ET) iborat boʻlib, ular elektr va magnit maydonlarining sinxron tarqalishidir. Elektromagnit nurlanish yoki elektromagnit toʻlqinlar elektr yoki magnit maydonning davriy oʻzgarishi tufayli hosil boʻladi. Ushbu davriy oʻzgarish qanday sodir boʻlishiga va ishlab chiqarilgan quvvatga qarab, elektromagnit spektrning turli toʻlqin uzunliklari ishlab chiqariladi. Vakuumda elektromagnit toʻlqinlar yorugʻlik tezligida tarqaladi, odatda *c* bilan belgilanadi. Bir xil, izotrop muhitda ikki maydonning tebranishlari bir-biriga perpendikulyar va energiya va toʻlqin tarqalish yoʻnalishiga perpendikulyar boʻlib, koʻndalang toʻlqin hosil qiladi. Elektromagnit toʻlqinning elektromagnit spektrdagi holati, uning tebranish chastotasi yoki toʻlqin uzunligi bilan tavsiflanishi mumkin. Har xil chastotali elektromagnit toʻlqinlar turli xil nomlar bilan ataladi, chunki ular turli xil manbalarga ega. Chastotasi oshish yoki toʻlqin uzunligini kamayish tartibida ular quyidagicha joylashadi: past chastotali ET, radiotoʻlqinlar, infraqizil nurlar, koʻzga koʻrinadigan nurlar, ultrabinafsha nurlar, rentgen nurlari va gamma nurlari. 

## Maxwell tenglamalari

James Clerk Maxwell elektr va magnit tenglamalarning toʻlqin shaklini yaratdi va shu bilan elektr va magnit maydonlarining toʻlqinga oʻxshash tabiatini va ularning simmetriyasini ochib berdi. Toʻlqin tenglamasi tomonidan bashorat qilingan EM toʻlqinlarining tezligi yorugʻlikning oʻlchangan tezligiga toʻgʻri kelganligi sababli, Maksvell yorugʻlikning oʻzi EM toʻlqini degan xulosaga keldi. Maksvell tenglamalari Genrix Gerts tomonidan radiotoʻlqinlar bilan tajribalar orqali tasdiqlangan.

## Manbalar
Elektromagnit tebranishlar

**Elektromagnit tebranishlar** — elektromagnit maydonni hosil qiluvchi elektr va magnit maydonlarning oʻzaro bogʻlangan takrorlanuvchan oʻzgarishlari. Tebranish konturida hosil qilinadi. Tebranish konturidagi dastlab zaryadlangan kondensator qoplamalari induktivlik gʻaltagi orqali ulansa, konturda kondensator zaryadining va gʻaltakda tokning erkin tebranishlari yuzaga keladi.
Elektron musiqa cholgʻulari

**Elektron musiqa cholgʻulari** — zamonaviy musiqa cholgʻulari turi; tovushi elektron qurilmalar yordamida elektr signallarni hosil qilish, kuchaytirish hamda oʻzgartirish yoʻli bilan paydo boʻladi. Ilk namunasi — telarmonium 1897-yilda amerikalik professor T. Kaxill tomonidan ixtiro qilingan. Unda ijro etilgan musiqa asarlari Nyu-York telefon tarmogʻi orqali uzatilgan. 1920-yilda rus muhandisi L. Termen havaskor musiqachilarga moʻljallangan bir ovozli termenvoksni kashf qilgan. 1934-yilda L. Xammond birinchi koʻpovozli elektroorganni ishlab chiqqan. Keyinchalik sintezator, orkestrator, 1980—90 yillarda klavinova, raqamli piano va royal kabi klavishli, ritm mashina, raqamli barabanlar kabi urma va boshqalar turlari rivoj topdi. Hozirgi Elektron musiqa cholgʻularich. elektr signallarni hosil qilish (elektromagnit generatori yoki ossillyator), ularni oʻzgartirish (modulyator, filtr, feyzer, multieffektor, miksher, turli protsessorlar, kuchaytirgichlar), yozib olish (sekvenser, sempler), xotirada saqlash (turli disklar), tovushlarga aylantirish (akustik tizimi, dinamiklar) kabi qurilmalardan iborat. Anʼanaviy musiqa cholgʻularidan farqli oʻlaroq Elektron musiqa cholgʻularich. barcha (musiqiy ohang va usullar bilan birga turli tabiiy va sunʼiy) tovushlarni elektronraqamli shakliga aylantirib (mas, sempler yordamida) xotiraga oladi hamda cheksiz imkon darajasida oʻzgartira oladi. Elektron musiqa cholgʻularich. popmusiqa, elektron musiqada, shuningdek, turli fonogrammalarni tayyorlashda keng foydalaniladi. Oʻzbekistonda, asosan, 1980-yillardan tarqala boshladi.

Muhiddin Nosirov.
Elektron optika

**Elektron optika** — fizikaning makroskopik kvazistatistik elektromagnit maydon bilan taʼsirlashuvchi zaryadlangan zarralar dastasi strukturasini oʻrganuvchi sohasi. Elektron optikaning paydo boʻlishi XIX asr oxirida elektronnurli trubka (ENT)ning yaratilishi bilan bogʻliq. K. F. Braun 1897-yilda qurgan birinchi ossillografik ENT da elektron dasta magnit maydonda ogʻganini koʻrgan. J.J. Tomson elektron zaryadining massasiga bogʻliqligini aniqlashga doir tajribasida ENT ichiga joylashtirilgan yassi kondensator orqali elektron dastani oʻtkazib, uning elektrostatik maydon yordamida ogʻishini oʻz tajribasida amalga oshirdi. 1926-yilda nemis olimi X. Bush izolyatsiyalangan sim oʻrab tayyorlangan gʻaltakning magnit maydonida zaryadlangan zarralarning harakatini nazariy koʻrib chiqsi. Bu esa elektronoptik tasvirni olishga imkon beruvchi elektron linza (EL) ning yaratilishiga olib keldi. Elektron linza takomillashtirilib, elektron mikroskop, elektronoptik oʻzgartirgichlar va boshqalar asboblar yaratildi. Televizion va radiolokatsion apparaturalar yasash, axborotlarni yozib olish, saqlash va qayta eshittirish uchun maxsus ENT yaratilishi Elektron optikaning zaryadlangan zarralarni boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan boʻlimlarining rivojlanishiga olib keldi. Elektron optika geometrik va fizik Elektron optikaga boʻlinadi. Geometrik Elektron optikada zaryadlangan zarralar dastasi zaryadlangan nuqtaviy massalar (elektronlar va "onlar)ning trayektoriyalari toʻplamidan iborat deb qaraladi. Fizik Elektron optikada zarralar trayektoriyasi oʻrniga deBroyl toʻlqin uzunligi cheksiz kichik boʻlganda tok trayektoriya chizigʻiga aylanuvchi tok trubkasi olinadi. Amalda geometrik Elektron optika qonuniyatlari bilan cheklanish yetarli. Geometrik Elektron optika turli xil elektron asboblarning tatbiq etilishi bilan rivojlanadi. Mas, eng sodda elektron asboblar: elektron proyektor, elektronoptik almashtirish qurilmasi, elektron koʻpaytirgich, elektron ossillograf, elektron mikroskop, massaspektrometrlarning ishlashi Elektron optika qonuniyatlariga asoslangan.

## Manbalar
Elektron emissiya

**Elektron emissiya** — qattiq jism yoki suyuqlikning elektr maydon, qizdirish, elektromagnit nurlanish, *elektronlar oqimi* va boshqalar tashqi omillar taʼsirida elektronlar chiqarishi. Uning avtoelektron emissiya, termoelektron emissiya, fotoelektron emissiya, ikkilamchi emissiya va boshqalar turlari mavjud. Tashqi omillar taʼsirida qattiq jism yoki suyuqlikdagi elektronlarning bir qismi jism sirti chegarasidagi potensial toʻsiqni yengib oʻtishga yetarli energiya olganda yoki elektr maydon taʼsirida potensial toʻsiq jism ichida eng yuqori energiya olgan elektronlar uchun kuchsiz (shaffof) boʻlib qolganda Elektron emissiya yuz beradi. Elektron emissiyani kuzatish uchun jism (emitter) sirtida elektronlarni tezlashtiruvchi tashqi elektr maydon vujudga keltirish lozim. Bu elektr maydon emitter sirtidan elektronlarni "soʻrib oladi". Elektron emissiyadan ilmiy tekshirish ishlarida, elektron asboblar va lampalar yaratishda foydalaniladi.

## Yana qarang
•Termoelektron emissiya

## Manbalar
 

## Havolalar
* Ion emissiya
Elektron hisoblash mashinasi

**Elektron hisoblash mashinasi** (EHM) — asosiy *funksional elementlari* (mantiq, xotira va boshqalar) elektron lampalar yoki yarimoʻtkazgichli asboblar, integral mikrosxemalardan tuzilgan hisoblash mashinasi. Birinchi EHM — analog raqamli hisoblash mashinasi, raqamli hisoblash mashinasi 20-asr 40-yillarida paydo boʻlgan. 70-yillardan boshlab kompyuter keng rasm boʻla boshladi. EHM ning boshqa tipdagi hisoblash mashinalariga nisbatan afzalligi (tez ishlashi, ixchamligi, puxtaligi, jarayonlarning avtomatlashtirilishy va boshqalar) tufayli ilmiy-texnika hisoblarida, axborotlarni ishlashda, avtomatik boshqarishlarda keng qoʻllanilmoqda.

## Yana qarang

* Kibernetika
* Hisoblash texnikasi

## Manbalar
Elektronvolt

**Elektronvolt** (eV) — xalqaro birliklar tizimiga kirmagan, ammo qoʻllanib kelinayotgan energiya birligi; bitta elementar zaryad (elektron zaryad) ning elektr maydonida potensiallar farqi 1 V ga teng boʻlgan ikki nuqtasi orasidan oʻtganda oladigan energiyaga teng: 1eV=1,6021910” J. 1 kilo elektronvolt (KeV)=103eV; 1 megaelektronvolt (MeV)=106eV; 1 gigaelektronvolt (GeV)=109eV.
Elektronnurli trubka

**Elektronnurli trubka** — elektr signallarini koʻrinadigan tasvirlarga va optik tasvirlarni elektr signallariga oʻzgartirib beradigan elektronnurli asbob. Elektr signallarini koʻrinadigan tasvirlarga aylantiruvchi Elektronnurli trubkat.lar jumlasiga ossillografik indikatorli Elektronnurli trubkat., kineskop va boshqalar kiradi, optik tasvirlarni elektr signallariga aylantiruvchi Elektronnurli trubkat.lar jumlasiga, mas, uzatuvchi televizion trubkalar kiradi. Kirish signallari ham, chiqish signallari ham elektr signallari shaklida boʻladigan Elektronnurli trubkat.lar ham bor. Bunday trubkalar biron bir oʻzgartirishni, mas, matematik ishlovni, chastotalar spektri oʻzgarishini va boshqalar fizik jarayonlarni ifodalaydi. Elektronnurli trubkat. termini hozir eskirgan (qarang Televizion trubka).
Elektronografiya

**Elektronografiya** (elektron va...grafiya) — moddalar strukturasini elektron asboblar yordamida oʻrganish usuli. Tekshiriladigan namunaning tezlatilgan elektronlarni sochishini oʻrganishga asoslangan. Kristallar, amorf jismlar va suyukliklarning atom strukturasini, gaz va bugʻlardagi molekulalarni oʻrganishda qoʻllanadi. Elektronlar difraksiyasi (zarralar difraksiyasi) E.ning fizik asosi hisoblanadi; toʻlqin xossasiga ega boʻlgan elektronlar moddadan oʻtayotganda atomlar bilan oʻzaro taʼsirlashadi, natijada alohida difraksiyalanadigan dastalar hosil boʻladi. Bu dastalarning intensivligi va fazoda taqsimlanishi namunaning atom strukturasi, oʻlchamlari va boshqalarga qatʼiy mos keladi. Elektronlarning moddada tarqalishi atomlarning elektrostatik potensiadlari bilan aniqlanadi. Elektronografik tekshirish uchun maxsus asboblar — elektronograf va elektron mikroskoplarda bajariladi.

E. metallokristallistik holda boʻlgan koʻpgina moddalarning atom strukturalarini, texnikaning turli sohalarida foydalaniladigan yupqa kristallik parda strukturasining takomillashish darajasini oʻrganishga imkon beradi.
Elektrosintez

**Elektrosintez** (elektro... va yun.— birikish) — turli kimyoviy birikmalarni elektrolizlab olish usuli. Anorganik va organik birikmalarni sintezlash uchun elektrokimyoviy oksidlanishdagi anod reaksiyasidan ham, elektrokimyoviy qaytarilishdagi katod reaksiyasidan ham foydalaniladi. Elektrokimyoviy oksidlanish va qaytarilishga uchraydigan moddaning kimyoviy tabiati, elektroliz mahsulotlari va elektrod materiali xususiyati hamda bir qator boshqa omillarga koʻra, elektrosintez reaksiyasi ikki xil jarayonda oʻtadi. Birinchi jarayonda dastlabki birikma elektronlarni bevosita berish yoki biriktirish yoʻli bilan oksidlanadi yoki qaytariladi. Ikkinchi jarayonda oksidlanish yoki qaytarilish elektrokimyoviy reaksiyalari natijasida elektrod sirtida dastlabki hosil boʻlgan agentlar hisobiga amalga oshadi.

Kimyo sanoatida turli anorganik birikmalar, asosan, oksidlovchilar muhim ahamiyatga ega. Elektrokimyoviy sintez usuli farmatsevtik preparatlar, fotografiya materiallari, vitaminlar, xushboʻy moddalar, monomerlar olishda keng qoʻllanadi.
Elektronoptik aberratsiyalar

**Elektronoptik aberratsiyalar** — elektronoptik tizim (mas, elektron linzalar)ning risoladagidek (ideal) emasligi va boshqalar omillar tufayli tasvirning buzilishi (aniq chiqmasligi, asliga toʻliq mos kelmasligi yoki chaplashib koʻrinishi) (qarang Aberratsiya). Elektronoptik qurilmalarda tizimning optik oʻqiga nisbatan simmetrik tarzda aylanadigan elektr va magnit maydonlar keng qoʻllanadi. Shunday maydonlarga ega boʻlgan elektron linzalar (EL) va elektron koʻzgular (EK) simmetrik oʻqli sistemalar deb ataladi. Agar zaryadlangan zarralar maydonning simmetriya oʻqiga ancha yaqin harakatlansa va ularning boshlangʻich tezliklari bir-biridan uncha farq qilmasa, bunday linza va koʻzgular toʻgʻri elektronoptik tasvirlarni hosil qiladi. Agar bu shartlar bajarilmasa, tasvir ancha buzilib chiqadi. Tasvirning buzilib chiqishiga boshqa sabablar ham bor. EL va EK sifat jihatidan yorugʻlik optik tizimlardan ancha past hisoblanadi. EL va EK larda elektron zarralar dastalari va ularning oʻzaro joylashuv tartibi buzilishi mumkin, bunday buzilishlar geometrik aberratsiyalar (sferik aberratsiya, koma, astigmatizm, tasvir maydonining egriligi, distorsiya) deb ataladi. EL va EK larni energiya bilan taʼminlash manbalari va yuqori kuchlanishli manbalarning nobarqarorligi dam Elektronoptik aberratsiyalara.ga sabab boʻladi, chunki fokuslovchi tok yoki kuchlanish oʻzgarishi mumkin. Bular xromatik aberratsiyani keltirib chiqaradi. Xromatik aberratsiyaningkattalashtirish va burish (faqat magnit linzalarda) xillari boʻladi. Bundan tashqari, difraksion aberratsiya (elektronlar, neytronlar, atomlar, molekulalar va boshqalar sochilishi) ham mavjud. Murakkab elektronoptik tizimlardagi aberratsiyani bartaraf qilish ancha qiyin masala boʻlib, buning uchun linzalarni muayyan tarzda uygʻunlashtirib tanlashga toʻgʻri keladi.
Elektroosmos

**Elektroosmos** (elektro... va yun. — itarish, bosish) — tashqi elektr maydon taʼsir ettirilganda suyuqlikning kapillyarlar (qarang Kapillyar hodisalar) va gʻovak diafragmalar orqali harakatlanishi. Dispers sistemalar va kapillyarlarda tashqi elektr maydon taʼsirida fazalardan birining ikkinchisiga nisbatan harakatlanishi yoki mexanik kuchlar taʼsirida fazalarning nisbiy harakati yoʻnalishida potensiallar farqi vujudga kelishi bilan ifodalanadi. Fazalarning chegarasi boʻylab yoʻnalgan tashqi elektr maydoni bir ion qatlamining ikkichi ion qatlamiga nisbatan siljishiga sabab boʻladi, bu esa fazalarning nisbiy surilishiga (E.ga) olib keladi. E. hodisasini oʻrganishning amaliy ahamiyati katta. Undan, mas. transport magistrallari oʻtkazishda yoki gidrotexnika inshootlari qurilishida tuproqdan ortiqcha namlikni ketkazishda, torfni quritishda, suvni yoki texnik suyuqliklarni tozalash va boshqalar maqsadlarda foydalaniladi.
Elektrostal

**Elektrostal** (1938-yilgacha Zatishye) — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar. Transport yoʻlining stansiyasi. Aholisi 146,3 ming kishi (2002). Moskva yaqinidagi metallurgiya va ogʻir mashinasozlik sanoatlari markazi. Elektr metallurgiyasi ("Elektrostal", "Elektrostaltyajmash"), elektr buyumlari, "Elektroselmash" zavodlari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Moskva poʻlat va qotishmalar institutining filiali faoliyat koʻrsatadi.
Elektrostatika

**Elektrostatika** — fizikaning harakatsiz elektr zaryadlar maydoni va ularning oʻzaro taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi. Harakatsiz elektr zaryadlar hosil qilgan elektr maydon elektrostatik maydon deb ataladi.

Elektrostatikaning asosiy tenglamalari Maksvell tenglamalarining xususiy holidir. Elektr zaryadlar harakatsiz boʻlsa, yaʼni elektr toki boʻlmasa, magnit maydon boʻlmaydi, elektr maydon esa oʻzgarmasdan saqlanadi. Tashqi elektrostatik maydon taʼsirida elektrlanmagan jismlarning sirtida elektr zaryadlar paydo boʻlish hodisasi elektr induksiya yoki elektrostatik induksiya deyiladi.

Elektr induksiya natijasida paydo boʻlgan zaryadlar induksion zaryadlar deyiladi. Induksion zaryadlar erkin zaryadlar yoki bogʻlangan zaryadlar boʻlishi mumkin. Oʻtkazgichlarda erkin zaryadlar mavjud boʻlgani uchun tashqi elektrostatik maydon taʼsirida oʻtkazgach sirtining bir qismida musbat ishorali erkin zaryad, boshqa ikkinchi qismida esa manfiy ishorali erkin zaryad paydo boʻladi. Oʻtkazgich ichida hech qanday erkin zaryad boʻlmagani uchun elektrostatik maydon ham boʻlmaydi. Tegashli oʻlchov asboblarini tashqi elektr maydon taʼsiridan saqlashda shu xususiyatdan foydalaniladi. Dielektrik zaryadlari bogʻlangan zaryadlardan iborat. Tashqi elektr maydon taʼsirida musbat va manfiy ishorali bogʻlangan zaryadlar qarama-qarshi yoʻnalishlarda siljish natijasida dielektrik qutblanadi, uning sirtidagi bir tomonda musbat ishorali bogʻlangan zaryadlar, ikkinchi tomonda esa manfiy ishorali bogʻlangan zaryadlar paydo boʻladi.
Vakuumda elektrostatik maydonning xossalarini o‘iganishda kuchlanganlik 
chiziqlari tushunchasini kiritib, yuzadan o‘tayotgan elektr kuch chiziqlari 
vektorining oqim ini O strogradskiy-G auss teorem asidan foydalanib 
chiqarilgan edi. Ularning xususiyatlari shundan iborat ediki, kuchlanganlik 
chiziqlari bo‘shliqda bir xil zaryadlardan ikkinchi xil zaryadlarga uzluksiz 
ravishda davom etadi yoki cheksizlikka ketadilar. Ammo bu xususiyat faqat 
erkin zaryadlaigagina taalluqlidir, bog‘langan zaryadlarda bunday bo‘lmaydi.
Bo‘shliqdaesa va 
vektorlar ustma-ust tushadi. Induksiya vektorining chizig‘i deb shunday 
chiziqqa aytiladiki, bu chiziqning har bir nuqtasiga o ‘tkazilgan urinmaning 
yo‘nalishi induksiya vektorining yo‘nalishi bilan ustm a-ust tushadi. 
Chiziqning yo‘nalishi har bir nuqtada induksiya vektorining yo‘nalishi 
shu nuqtadagi chiziq yo‘nalishiga mos keladi deb hisoblanadi.
Elektrofiziologiya

**Elektrofiziologiya** — fiziologiyaning bir boʻlimi; hujayralar, toʻqimalar, organlardagi elektr hodisalar (bioelektrik potensiallar)ni hamda elektr tokining organizmga taʼsiri mexanizmini oʻrganadi. "Hayvonlardagi elektrlanish" toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlarni 18-asrda italiyalik anatom va fiziolog L. Galvani olgan. 19-asrda nemis fiziologi E. DyubuaReymonning klassik ishlari (nerv impulsining elektr toki tabiati, biopotensiallarning molekulyar nazariyasi va boshqalar) tufayli E.ga asos solindi. E.ning bundan keyingi rivojlanishi nemis olimi Yu. Bernshteyn, rus olimlari A.F. Samoylov, N.Ye.Vvedenskiy, niderlandiyalik fiziolog V. Eyntxoven, amerikalik J. Erlanger va boshqalarning neyrofiziologiya sohasidagi tadqiqotlari bilan bogʻliq.

E.ning asosiy muammolari biologik membranalarda elektr potensiallarining hosil boʻlishi fizikkimyoviy mexanizmlarini, ularning oʻzgarishi va fiziologik jarayonlardagi ahamiyatini oʻrganishdan iborat. Tadqiqot ishlarida va klinik amaliyotda yurak — elektrokardiografiya, miya — elektroensefalografiya, koʻzning toʻr pardasi — elektroretinografiya, teri — elektrodermografiya va boshqalar organlar bioelektr potensiallarini oʻrganish usullaridan keng foydalaniladi (yana qarang Neyrofiziologiya, Nerv sistemasi).
Elektrofon

**Elektrofon** (elektro... va... fon) — grammofon plastinkasidan tovush (musiqa, nutq)ni qayta eshittirish uchun moʻljallangan elektr qurilma. Grammofondan farqi shuki, birinchidan, uning plastinka qoʻyiladigan diskini elektr dvigatel aylantiradi, ikkinchidan, E.da plastinkadan tovush koʻchiradigan moslama (adapter) ignasining mexanik tebranishlari elektr tebranishlariga aylanadi. Tovush chastotali kuchaytirgich elektr tebranishlarini kuchaytiradi, elektr akustik tizimi (bir yoki bir necha radiokarnay) ularni tovushga aylantiradi. E. tovush mono..., stereo... va kvadrofonik (tovush 4 kanalli usulda yozib olingan, tovushni qayta eshittirishda 2 karnay eshituvchining oldiga, 2 karnay orqasiga qoʻyiladi) usullarda yozib olingan gramplastinkadan qayta eshittirish uchun moʻljallab ishlab chiqariladi.
Elektroforez

**Elektroforez** (elektro va yunoncha *φορέω* — „siljish“), **galvanoterapiya**, **dorili elektroforez** — organizmga oʻzgarmas tok va shifobaxsh moddalar bilan taʼsir etib davolash usuli; bunda organizmga dorilar past kuchlanishli oʻzgarmas elektr toki (galvanik tok) yordamida (teri yoki shilliq qavatlar) ion holida kiritiladi. Elektroforez zaryadlangan zarralar — ionlarning elektr toki taʼsirida qarama-qarshi zaryadlangan elektr tomon (yaʼni, musbat zaryadlangan ionlar manfiy elektrodga va manfiy zaryadlangan ionlar musbat elektrodga) harakatlanishiga asoslangan. Bunda dorilar oddin teriga yigʻilib, ionlar deposini hosil qiladi. Depodan dorilar qonga asta-sekin oʻtadi va uzoq vaqt saqlanadi hamda butun organizmga yoki biror aʼzoga taʼsir etadi. Elektroforezning induktotermiya bilan birga olib borilishi i n duktoelektroforez deyiladi.

Moddalar almashinuvining buzilishi bilan kechadigan, shuningdek, nerv kasalliklari va boshqalarda elektroforez qoʻllanadi. U elektroliz jarayonidan farq qiladi.

## Manbalar
Elektrofotografiya

**Elektrofotografiya** — yorugʻlik sezgir elektrofotografik materiallar (EFM) da, yaʼni yorugʻlik taʼsirida elektr oʻtkazuvchanligini oʻzgartiradigan fotoyarimoʻtkazgich (FYAOʻ) qatlam (oʻtkazgich asosiga surkaladigan) da fotografik tasvir hosil qilish jarayoni. Tasvir hosil qilishdan oldin FYAOʻ qatlamnni ionlar bilan zaryadlab, uning sezgirligi oshiriladi. Keyin EFM ekspozitsiyalanadi (maʼlum muddat yoritiladi), natijada FYAOʻ ning yoritilgan joylaridan asosga zaryadning bir qismi "oqib" oʻtadi, yoritilganlik qanchalik yuqori boʻlsa, zaryad shunchalik koʻp oqib oʻtadi. Natijada FYAOʻ sirtida obʼyektning berk fotografik tasviri (BFT) hosil boʻladi. Soʻngra BFT koʻrinadigan tasvirga aylantiriladi (vizuallashtiriladi).

BFT ni vizuallashtirishning bir necha usuli bor. Vizuallashtirish uchun quruq kukundan foydalaniladi (kserografiya). Zaryad ishorasini va kukun rangini oʻzgartirib, ham pozitiv, ham negativ oqqora yoki rangli tasvir hosil qilish mumkin. EFM sifatida fotoelementlardan ham foydalaniladi. E.ni matn va grafik materiallarni kam nusxada koʻpaytirishda — reprografiyatsa keng qoʻllash mumkin. E.dan texnikaning koʻp sohalarida, mas, rentgenografiya, elektronografiya, neytronografiya, spektroskopiya va boshqalarda foydalaniladi.
Elektroxod

**Elektroxod** — oʻziyurar kema. Oʻzidagi elektr st-yadan, akkumulyatorlar batareyalaridan yoki tashqi kontakt tarmogʻidan energiya olib ishlaydigan elektr dvigatellar bilan harakatga keladi. E. bosh elektr generatorini harakatga keltiruvchi dvigatellarning tipiga qarab, generatorlari turbinalar yordamida ishlaydigan turbinali (bugʻli yoki gazli) va generatorlari ichki yonuv dvigateli yordamida ishlaydigan dizelE.larga boʻlinadi. Akkumulyatorlar bilan ishlaydigan E.larga suv osti kemasi misol boʻla oladi. E., asosan, muzyorar, shatakchi kemalar, paromlar sifatida ishlatiladi.
Elektroensefalografiya

**Elektroensefalografiya** (elektro... va yun. bosh miya va... grafiya) — bosh miya faoliyatini tekshirish usuli; bosh miyaning bioelektrik faolligini elektroensefalograf vositasida yozib olish. Bosh miyada sodir boʻladigan bioelektrik faol harakatlarni yozib olish mumkinligi va uni klinik ahamiyatini ilk marta nemis psixiatri Gans Berger aniqlagan (1929).

E.dan tadqiqot va diagnostika maqsadlarida foydalaniladi.

Miya ham oʻz faoliyatida, xuddi boshqa aʼzo va toʻqimalar singari, juda kichik elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) hosil qilib turadi. Uni elektroensefalografda qayd etish mumkin. Buning uchun tekshirilayotgan odam boshiga plastinkasimon elektrodlar qoʻyilib, ular apparatga ulanadi, apparat miyaning biopotensiallarini yozib boradi.

Bemor boshiga elektrodlarni oʻrnatish sxemasi turlicha, eng qulayi bu Yuing usuli boʻlib, unda 12 elektrod ishlatiladi. Har xil chastotali toʻlqinlar, turli faza va amplitudalarni aks ettiruvchi egri chiziq — elektroensefalogramma (EEG) miyaning murakkab tuzilishidagi xususiyatlar, bosh miya poʻstlogʻidagi neyron va sinapslarnshk funksional holatiga qarab har xil koʻrinishda boʻladi. E. miyani nafaqat fiziologik, balki patologik holatlarini ham qayd qilishi mumkin.

Zamonaviy E. apparatlari koʻp kanalli (koʻp tarmokli) boʻlib, uning har bir kanali mustaqil kuchaytirish, filtrlash bloki (keraksiz toʻlqinlardan tozalash uchun va boshqalar), bosh miyaning barcha qismlaridan keragini tanlash uchun toʻplash (kommutator) bloki va oʻziyozar (siyohli) gʻaltakli galvanometr bilan taʼminlangan.

Hozirgi elektroensefalograf apparatlari 8—24, baʼzan 32 kanalli boʻlib, klinik diagnostikada 8 yoki 16 kanalligidan foydalaniladi; tekshiruv oʻtkaziladigan xona yorugʻ va tovushdan himoyalangan, tekshiruvchi yoki bemorga hech qanday taʼsirotlar xalal bermaydigan boʻlishi kerak. Shuningdek, uni bemorga (mijozga) mutlaqo bezarar va ogʻriqsiz ekanligi ham tushuntirilishi lozim.

Maʼlumki bosh miya biopotensiallari juda kichik, shu bois uni yozib olishda kuchli elektron kuchaytirgich (usilitel) zarur boʻladi.

E.ni monopolyar va biopolyar usullarda yozish hamda uni xohlagan kombinatsiyada amalga oshirish mumkin.

E. jarayonida turli funksional qoʻzgʻotish usullarini qoʻllash mumkin, bu sunʼiy qoʻzgʻotish bosh miyani faollashtirib, ayrim yuzaga chiqmayotgan "toʻlqinlarni" jonlantiradi, bu "chaqirilgan" elektrotoʻlqinlar orqali tegishli kasallikni aniqlasa boʻladi.

E. yozish paytida bemorni yoshi, umumiy ahvoli hamda kasallikning kelib chiqishi va boshqalar koʻpgina holatlarga ahamiyat berish lozim. E. shifokorga muhim maʼlumot berishiga qaramay, uni barcha klinik tekshirishlarga qoʻshimcha diagnostika usuli deb qarash mumkin.
Elektrotexnika poʻlati

**Elektrotexnika poʻlati** — magnit jihatdan yumshoq yupqa list poʻlat. Elektrotexnika jihozlari (transformator, generator va boshqalar)ning magnit oʻtkazgichi (oʻzagi) ni yasash uchun ishlatiladi. Magnit xossasi darajasiga qarab, poʻlatga har xil miqdorda kremniy qoʻshib legirlanadi. Elektrotexnika poʻlati texnologiyasiga qarab, sovuqlayin prokatlanadi (izotropli yoki anizotropli; 3,3% gacha §1) yoki qizdirib prokatlanadi (izotropli; 4,5% gacha 81); legirlovchi qoʻshilmalar sifatida 0,5% gacha 81 qoʻshish mumkin. Elektrotexnika poʻlati list (rulon) va 0,05 – 1&nbsp;mm qalinliqsagi ensiz lenta koʻrinishda ishlab chiqariladi. U elektromagnit xossasi (koersitiv kuch, magnit induksiyasi va boshqalar) bilan, magnit xossalarining izotopligi, geometrik oʻlchamlari, sifati va boshqalar bilan ifodalanadi.
Elementar analiz

**Elementar analiz** — organik birikmalardagi uglerod, vodorod, azot, oltingugurt, galogenlar, fosfor va boshqalar elementlarni miqdoriy aniqlash yoki sifat analizida qoʻllanadigan usullar majmui. Elementar analiz 2 bosqichdan iborat: 1) organik birikmani parchalash, yaʼni aniqlanadigan elementni oddiy anorganik birikmalar (mas, karbonat angidrid, suv, vodorod sulfid va boshqalar) koʻrinishida ajratish; 2) sifat yoki miqdoriy analiz usullari bilan elementni aniqlash.
Elementar geometriya

**Elementar geometriya** – geometriyaning aylana, nuqta, kesma, togri chiziq, burchak, tekislik, ellips, silindr kabi figuralarning xususiyatlari hamda ulardan tashkil topgan sodda figuralarning oʻzaro vaziyati, tengligi masalalari bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Unda teoremalarni isbotlash va xulosa chiqarish yoʻli esa maʼlum mulohazalarga suyanish, aksiomalarga va oldingi isbotlarga asoslanish, yordamchi geom. yasashlarni bajarishdan iborat. E.g. asoslari Yunonistonda vujudga kelgan, Yevklidning „Negizlar“ asarida uning yuzakiroq bayoni berilgan. E.g.da har gal „oʻzining“ konkret geom. xossasi korsatilgan (mas, ellips, silindr kabi) figuralar organiladi, bunday tayin figuralarga doir uzunlik, yuza, hajm, oʻzaro vaziyat masalalari qaraladi, lekin ularga doir umumiy tushunchalar E.g. chegarasidan chiqadi (qarang Differensial geomegpriya, Proyektiv geometriya).

E.gda limit tushunchasi ham konkret hollarda qoʻllanadi (mas, aylana uzunligi), bu tushuncha umumiy holda oliy matematika fanida ishlatiladi. E.g. analitik geometriya, poʻlchovli yevklid fazosi, Lobachevskiy geometriyasi va Riman geometriyasining baʼzi bir masalalarini ham oʻz ichiga oladi.
Elementar matematika

**Elementar matematika** — matematikaning, asosan, oʻrta va oʻrta maxsus taʼlim hajmidagi boʻlimlarini ichiga olgan qismi. Elementar matematikaga arifmetika, sonlarning elementar nazariyasi, elementar algebra, elementar geometriya va trigonometriya kabi sohalar kiradi. Elementar matematikani "oʻzgarmas miqdorlar matematikasi" deb taʼriflaydilar, lekin bu taʼrif uncha toʻgʻri emas. Elementar matematikada oʻzgaruvchi miqdorlarning nisbatan sodda, yaʼni elementar xossalari ham oʻrganiladi (mas, kvadratik funksiya va uning grafigi).
Element

**Element** (lotincha — dastlabki, boshlangʻich modda, materiya)

*1) yadro zaryadi hamda atom qobigʻidagi elektronlar soni bir xil boʻlgan atomlar turi (qarang: Kimyoviy elementlar);
*2) bir butunni tashkil etgan murakkab narsa yoki hodisaning tarkibiy qismi;
*3) biror ijtimoiy guruhga mansub kishi, shaxs, unsur (mas, reaksion E.lar);
*4) kimyoviy reaksiya hisobiga elektr toki hosil qiladigan tok manbai (mas, galvanik element).

## Manbalar

## Havolalar
Elementar

**Elementar** (lotincha: — dastlabki, boshlangʻich) — dastlabki, eng sodda, asosiy degan maʼnolarni bildiruvchi soʻz.
Elementorganik birikmalar

**Elementorganik birikmalar** — uglerod atomi boshqa element atomi bilan toʻgʻridantoʻgri birikkan organik birikmalar. Uglerod vodorod, kislorod, azot, oltingugurt yoki galogenlar (ftordan tashqari) bilan birikkan birikmalar, odatda, Elementorganik birikmalarga kirmaydi. Elementorganik birikmalar odam va hayvonlar hayot faoliyatida muhim rol oʻynaydi. Mas, V]2 vitamini oʻzida kobalt, gemoglobin esa temir saqlaydi, fosfororganik birikmalar uglevodlar almashinuvi jarayonlarida ishtirok etadi. Margimush, surma, oltin, simob birikmalari kimyoterapiyada, kremniy sintetik kauchuk va surkov moylari sanoatida, qoʻrgʻoshin birikmalari antidetonatorlar tayyorlashda, fosfor birikmalari insektitsidlar ishlab chiqarishda, ftor birikmalari sovitkichlar va polimerlar sanoatida, alyuminiy birikmalari polimerlar sintezida, qalay birikmalari esa polimerlar eskirishining oldini olishda, magniy, litiy hamda rux birikmalari organik sintezda keng koʻllanadi.
Elefantina

**Elefantina** — Nil daryosidagi orol (Asvon qarshisida) va undagi qadimiy qishloqning yunoncha nomi. Elbrus Qadimgi Misrning janubidagi viloyatlar bilan mol ayirboshlash savdosi (fil suyagi va boshqalar mahsulotlar) markazi va Nubiya bilan chegaradosh maʼmuriy okrug — nom (qarang Nomlar) poytaxti boʻlgan. Orolda qadimiy podsholikdan Rim imperiyasining soʻnggi davriga oid tarixiy yodgorliklar aniqlangan.  18 va 19 sulola firʼavnlari davrida Elbrusda maʼbud Xnum, maʼbudalar Satis, Anukis va boshqalar ibodatxonalar qurilgan, ularning xarobalari XIX asr boshiga qadar saqlangan. 1908-yil mumiyolangan muqaddas qoʻylarning tosh sarqofalardagi nekropoli ochilgan. Granitdan ishlangan Zafar arkasi (miloddan avvalgi IV asr oxiri), Strabon tavsiflagan suv sathining koʻtarilishini oʻlchovchi nilometr, Misr iyeratik papiruslari (miloddan avvalgi XXV asr), mahalliy nomarxlar arxivi, oromiy papiruslari va Elbrusda joylashgan yahudiy harbiy manzilgohlar arxiviga doir sopol parchasiga yozilgan bitiklar (ostraka, miloddan avvalgi VI—V asrlar) topilgan.
Eleya maktabi

**Eleya maktabi** — yunon falsafiy maktabi. Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda Eleya shahrida (Italiyaning janubi) shakllangan. Asoschisi — Ksenofan; yirik namoyandalari Parmenid, eleyalik Zenon, samoslik Meliss, Gorgiy. Eleya maktabi vakillari sezgi aʼzolarimiz orqali oladigan bilimimiz shubhali, haqiqiy emas, faqat aql orqali oladigan bilimlarimiz haqiqiy deb hisoblagan. Milet maktabi va Geraklittsht materialistik gʻoyalariga qarshi keskin kurash olib borgan. Eleya maktabi falsafa tarixida birinchi boʻlib yagona borliq tushunchasini ilgari surgan. Eleya maktabi vakillari fikricha, yagona borliq uzluksiz, oʻzgarmas, boʻlinmasdir. Keyinchalik yagona oʻzgarmas borliq tushunchasi Platon va neoplatonizm falsafasi manbalaridan biri boʻlib xizmat qildi. Antik falsafaning shakllanishi Eleya maktabi bilan tugallandi.
Shalva Eliava

**Shalva Zurabovich Eliava** (1883.15.9, Kutaisi gubernyasining Taniri qishlogʻi — 1937.3.12, Moskva) — Turkistonda bolshevikcha rejimni oʻrnatgan siyosatchilardan. Peterburg universiteti yuridik ftida oʻqigan (1903—09). Talabalik paytidan bolsheviklarta qoʻshilgan. Vologda gubernyasi ijroiya komiteti raisi va oziq-ovqat komissari, rais oʻrinbosari (1917—18). RSFSR XKSning Turkiston ishlari boʻyicha Alohida muvaqqat komissiyasi raisi (1919-yil fevral — oktyabr), Turkiston fronti Inqilobiy harbiy kengashi aʼzosi (1919-yil avgust — 1920-yil sentyabr), Butun Rossiya MIK va RSFSR XKS Turkiston komissiyasi (Turkkomissiya) ning birinchi raisi (1919-yil noyabr — 1920-yil avgust), RKP (b) MK Turkiston byurosi (Turkbyuro) aʼzosi (1920-yil avgust). E. Turkistonda sovet rejimini zoʻravonlik bilan qaror toptirish uchun istiqlolchilarga qarshi kurashda mashʼum nom qozongan.

1920-yil yozidan RSFSRning Turkiya va Erondagi muxtor vakili. 1921—27 yillarda Gruziya SSR Harbiy-Dengiz xalq komissari, Gruziya SSR XKS raisi; ZSFSR XKS raisi (192730), SSSR Tashqi savdo xalq komissari oʻrinbosari (1931—36), SSSR Yengil sanoat xalq komissari oʻrinbosari (1936—37). Sovet rejimiga sodiqlik bilan xizmat qilgan boʻlsada, qatagʻonga uchragan (1937).

## Manbalar
Eliksir

**Eliksir** (arabcha) – 1) hayot eleksiri oʻrta asr kimyogarlari nazdida umrni uzaytiruvchi hayoliy ichimlik, obhayot; 2) oʻsimlik moddalarining spirt, kislota va boshqalarda tayyorlangan damlama yoki ekstrakti. Tibbiyot va kosmetikada ishlatiladi.
Eliminatsiya

**Eliminatsiya** (lot. — ostonadan chiqaraman, olib tashlayman) — tashqi muhitning har xil abiotik va biotik omillari taʼsirida organizmlarning halok boʻlishi. E. yashab qolishning teskari maʼnosi. Tabiiy tanlanish va evolyutsiya jarayoni yoʻnalishini oʻrganishda E. shakllari turli tarzda tasnif qilinadi. Odatda, E. umumiy (tanlanmaydigan) va tanlanadigan shakllarga ajratiladi. Umumiy E. — populyatsiyaga turning ekologik plastikligidan chetga chiqadigan muhit omillarining taʼsiri natijasida individlarning ommaviy qirilib ketishidan iborat. Tanlanadigan E.— yashash uchun kurash taʼsirida tur individlarining atrof muhit omillariga kamroq moslashgan qismining halok boʻlishi. Tanlanadigan E. tabiiy tanlanish taʼsiri intensivligining koʻrsatkichi hisoblanadi.
Elementlar migratsiyasi

**Elementlar migratsiyasi** — Yer poʻsti va yuzasida kimyoviy elementlarning oʻz joyini oʻzgartirishi va qayta taqsimlanishi. Bu terminni fanga A.Ye. Fersman kiritgan (1923). Elementlar migratsiyasi suyuqfaza (eritmalar, gidrotermal eritmalar, yer osti va yer yuzasidagi suvlar), gazsimon faza (vulkan gazlari va fumarollar, mineral buloqlar va neft konlari gazlari) va qattiq fazada (diffuziya va qayta kristallanish natijasida) sodir boʻlishi mumkin. Qattiq holatda kimyoviy elementlar, asosan, mexanik yoʻl bilan (toʻkilib tushishi, suv oqimlari, changtoʻzon va boshqalar) koʻchadi. Suvli eritmalarda elementlar ionlar, molekulalar va kolloid zarralar shaklida, gazlarda esa molekulyar va aerozollar tarzida siljiydi. Migratsion xususiyat turli elementlarda turlicha boʻlib, kimyoviy birikmalarning tarkibiga va elementlarning qanday fizik sharoitda koʻchishiga bogʻliq. Elementlar migratsiyasi natijasida kimyoviy elementlarning ayrimlari sochilib,,tarqalib ketadi, qolganlari esa toʻplanadi va koʻpincha sanoat ahamiyatiga ega konlar hosil boʻladi. Intensiv Elementlar migratsiyasi metasomatizm, dengiz havzalarida kimyoviy differensiatsiya va boshqalar jarayonlarda kuzatiladi. Tashqi jarayonlar taʼsirida boʻladigan Elementlar migratsiyasida biogeokimyoviy jarayonlar katta rol oʻynaydi. Foydali qazilmalarni geokimyoviy usullar yordamida qidirishda Elementlar migratsiyasi qonuniyatlariga asoslaniladi.
Elinvar

**Elinvar** (yun. — elastik va lot. — oʻzgarmas) — temirnikel asosidagi qotishma. Tarkibida temir va nikeldan tashqari 7 — 9% xrom, 2— 3% marganets va boshqalar elementlar boʻladi. Alohida issiqlik xossasiga ega boʻlgan, yaʼni elastiklik xossasini taxminan 40° dan 60° gacha intervadda saqlashi kerak boʻladigan buyumlar — kamerton, membrana, prujina, soat millari tayyorlashda ishlatiladi. E. tarkibidagi nikelning bir qismi kobaltga almashtirilsa, superinvar deb ataluvchi qotishma paydo boʻladi. Superinvar aniq asboblar, mas, geodezik va optik asboblar yasash uchun ishlatiladi.
Elita

**Elita** (frans. — eng yaxshi, sara) — sotsiologiya va siyosatshunoslikdagi tushuncha. Jamiyatda boshqaruv vazifalarini bajaruvchi, fan va madaniyatni rivojlantiruvchi oliy imtiyozli ijtimoiy qatlamni anglatadi. E. nazariyasi Platon, Karleyl, Nitsshe tomonidan olgʻa surilgan boʻlsa ham, qarashlar tizimi sifatida 20-asrda V. Pareto, G.Mosko, Ch.Mills va boshqalar tomonidan taʼriflab berildi. Ushbu nazariyaga koʻra, E. tugʻma isteʼdodli odamlar orasidan paydo boʻladi. E.ning 5 toifasi — siyosiy, iqtisodiy, maʼmuriy, harbiy va mafkuraviy E. ajratib koʻrsatiladi. Ular bir-biriga moslashadi va totalitarizm vujudga kelishining oldi olinadi. Iqtisodiy E.ga, jumladan, yirik biznesmenlar, sanoatning yetakchilari, moliya magnatlari kiritiladi, ular oldindan koʻra bilish, tashabbuskorlik va ishbilarmonlik isteʼdodi boʻlgan shaxslar hisoblanadi. E. nazariyasiga koʻra, tashabbuskor va ishchan har qanday odam, ishi yurishib ketsa, E.ga kirishi mumkin.
Elita (maʼnolari)

**Elita**:

* Elita (frans. — eng yaxshi, sara) — sotsiologiya va siyosatshunoslikdagi tushuncha.
* Elita (seleksiya) — seleksiya natijasida olingan va koʻpaytirish yoki urchitish uchun foydalaniladigan eng yaxshi urugʻ, oʻsimlik yoki hayvonlar.
Elita (seleksiya)

**Elita** — seleksiya natijasida olingan va koʻpaytirish yoki urchitish uchun foydalaniladigan eng yaxshi urugʻ, oʻsimlik yoki hayvonlar. Oʻsimliklar seleksiyasida yangi nav chiqarish uchun populyatsiyadan, urugʻchilik ekilayotgan navdan tanlab olinadigan eng sara oʻsimliklar avlodi E. deyiladi. E. urugʻlar nashing xususiyatlari va irsiy belgilarini avlodga toʻliqroq oʻtkazadi, keyingi reproduksiyalarga nisbatan eng yuqori nav sofligiga, 1sinf standartidan kam boʻlmagan unuvchanlik sifatlariga ega boʻladi. E. urugʻlari ilmiy tekshirish muassasalari va qishloq xoʻjaligi oliy oʻquv yurtlarining oʻquvtajriba xoʻjaliklarida nav almashtirish va nav yangilash uchun yetishtiriladi. Chorvachilikda E. va E.rekord sinflariga eksteryeri, konstitutsiyasi, nasliy sifatlari va mahsuldorligi boʻyicha 1bonitirovka sinfiga qoʻyiladigan talablardan yuqori boʻlgan chorva hayvonlari kiritiladi.
Elita urugʻchilik xoʻjaligi

**Elita urugʻchilik xoʻjaligi** — elita va yangi yoki rayonlashtirilgan oʻsimlik navlari 1’reproduksiya urugʻlarini yetishtirish bilan shugʻullanadigan urugʻchilik xoʻjaligi (qarang Urugʻchilik, Urugʻchilik xoʻjaligi).
Odysseas Elytis

**Odysseas Elytis** (taxallusi; asl ismi Alepudelis) (1911.2.11, Krit oroli) — gretsiyalik shoir. Afina universitetining huquqshunoslik fakultetida oʻqigan (1930—35). Dastlabki sheʼrlari demotika — jonli muloqot tilida yozilgan. Yoshlik va nurafshonlikning hissiy^dunyosi kuylangan "Quyosh podshohi" (1943) asari Elytisni shodlik va ruhiy sogʻlomlik kuychisi, oʻz davrining koʻzga koʻringan lirik shoiri sifatida elga tanitgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Urush davrida orttirgan tajribasi asosida "Alban kampaniyasida halok boʻlgan kichik leytenantga bagʻishlangan va gʻamginlik qoʻshigʻi" (1943) nomli asari dunyoga kelgan. Asar syurrealistik uslubda yozilgan boʻlib, urush davri Gretsiya yoshlari orasida keng shuhrat qozongan. Elytis urushdan soʻng Afina radiosida ishlagan. 1948-yil Parijga borib, Sorbonna universitetida adabiyotdan saboq olgan, shuningdek, tasviriy sanʼat va sanʼatshunoslik bilan qiziqqan, maqolalar yozgan. Gretsiyaga qaytib, yana radioda ishlagan. "Mariya Nefeli" dostoni (1978) mashhur. Nobel mukofoti laureati (1979).

## Manbalar
Ellada madaniyati

**Ellada madaniyati** (arxeologiyada) — Markaziy Yunoniston (Ellada) va Peloponnesdagi jez davri (miloddan avvalgi 2500—1100-yillar)ga oid madaniyat. Miken, Pilos va Tirinfda qalʼa va saroy xarobalari, maqbaralar, sanʼat asarlari topilgan (qarang Egey madaniyati).
Elista

**Elista** (1944-1957-yillarda **Stepnoy**) — Rossiya Federatsiyasi Qalmoq Respublikasidagi shahar, respublika poytaxti, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 103 749 kishi (2010). Elistaga 1865-yilda asos solingan. Qurilish materiallari (temirbeton buyumlar, keramzit zavodlari, qurilish materiallari kti), yengil (tikuvchilik va trikotaj fabrikalari), yogʻochsozlik (mebel fabrikasi va boshqalar), oziq-ovqat (goʻsht kombinati va boshqalar) sanoatlari korxonalari ishlab turibdi. „Muzlatgich“ zavodi faoliyat koʻrsatadi. Universitet, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, kartinalar galereyasi bor.
## Demografiyasi
Aholisi:

Etnik guruhlar (2010):
* Qalmoqlar — 69.3 %
* Ruslar — 26.3 %
* Qozoqlar — 0.6 %
* Boshqalar — 3.8 %
## Galereya

Fayl:Geden Sheddup Choikorling.jpg| 
Fayl:Golden Temple Elista.jpg| 
Fayl:City Chess Elista Kalmykia.jpg| 
Fayl:Shaxmaty2.jpg


## Manbalar

## Havolalar
* 
* Elista rasmiy sayti 
* Elista haqida maʼlumot
Ellikboshi

**Ellikboshi** — harbiy-maʼmuriy unvon. Oʻrta Osiyo xonliklarida yuzboishdan keyingi mansab; 50 nafar askardan iborat harbiy qism boshligʻi hamda 50 nafar askar ajrata oluvchi mahalla, qishloq yoki ovul rahbari. U mingboshi tomonidan tayinlangan. Bu mansab Qoʻqon xonligida keng tarqalgan. Podsho Rossiyasi Turkiston oʻlkasini bosib olgach, E. unvoni tugatilgan.

Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat davrida Shermuhammadbek tomonidan Fargʻona vodiysida E., yuzboshi va mingboshi lavozimlari qayta tiklangan. 20-asrning 1-choragida — sovet hokimiyatining dastlabki yillarida Oʻzbekiston SSRda shaharda mahalla qoʻmitasining raisi, qishloqda esa qishloq oqsoqoli E. deb atalgan. Keyinchalik bu soʻz isteʼmoldan chiqib ketgan.
Ellington Dyuk

**Ellington Dyuk** (taxallusi, asl ismi Eduard Kennedi) (1899.29.4, Vashington 1974.24.5, Nyu-York) — afrikaamerikalik pianinochi, kompozitor, jazorkestri rahbari; mumtoz jaz sanʼati asoschilaridan. Bir necha akademiyalar faxriy aʼzosi. 1916-yildan turli jaz ansambllarida qatnashgan, 1927-yilda jaz orkestrini tashkil qilib, tarkibiga mashhur sozandalarni jalb qilgan, u bilan jahonning koʻpgina mamlakatlarida konsertlar uyushtirgan. E. birinchi boʻlib jazda yirik musiqiy shakllar (orkestr uchun syuitalar — "Liberiya syuitasi", "Tungi odam", "Shekspir dramalaridan 12 lavha" va boshqalar, "Diniy musiqa konserti"), oʻziga xos ohang beruvchi afrika musiqa cholgʻularidan foydalangan. Uning orkestri joʻrligida buyuk xonandalar kuylagan. Amerika qoratanlilar folklori, maishiy jaz kuy va qoʻshikdaridan keng foydalanib, yangi ("jungli", "kayfiyatlar" va boshqalar) uslublarini kashf qilgan; jaz musiqasini konsert sanʼati darajasiga koʻtargan. Koʻpgina ommalashgan kuylar ("Indigo kayfiyati", "Karvon", "Yolgʻizlik", "Sinalgan xonim" va boshqalar), shuningdek, spektakl va kinofilmlar uchun musiqalar, baletlar, "Bula" operasi va boshqalarni yaratgan. Jahon boʻylab gastrolda boʻlgan. Koʻpgina milliy ("Gremmi" va boshqalar) mukofotlar bilan taqsirlangan.
Ellips (maʼnolari)

**Ellips**:

* Ellips (yunoncha: — tushirib qoldirish, yetishmaslik) — nutq yoki matndagi sintaktik qurilma tarkibidan biror unsurning tushirib qoldirilishi, sintaktik qurilmaning tarkibiy "etishmovchiligi", "notoʻliqligi".
* Ellips (chiziq) — ikkinchi tartibli yassi yopiq egri chiziq.
Ellips (chiziq)

**Ellips** — ikkinchi tartibli yassi yopiq egri chiziq. Aylanma konus bilan uning uchidan oʻtmaydigan kesuvchi tekislik kesishishidan hosil boʻladigan yassi figura. Rasmdagi tekislik nuqtalaridan fokus deb ataluvchi F¹ va F² nuqtalarigacha bo'lgan masofalar yig'indisi o'zgarmas bo'lgan nuqtalarning geometrik o'rniga ellips deyiladi.

\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2} = 1. bu formula ellipsning kanonik tenglamasi hisoblanadi.

## Yana qarang

* Konus kesimlari
* Geometriya
Ellipsoid

**Ellipsoid** — markaziy simmetrik ikkinchi tartibli yopiq sirt. Ellipsni biror oʻqi atrofida aylantirilsa aylanma ellipsoid hosil boʻladi.

\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}+\frac{z^2}{c^2}=1,

Hajm — V=\frac{4}{3}\pi abc

## Yana q.

* Ellips
* Shar
* Geometriya
Ellora

**Ellora**, Ellur, Elura (YEPoga, YE1iga) — qadimiy meʼmoriy yodgorliklar saqlangan manzil; Hindistonning Maharashtra shtatidagi Avrangobod shahridan 15 km uzoqda. Ellora yaqinidagi qoyatoshlarga 6—13-asrlarda buddizm (12 ta), brahmanizm (17 ta) va jaynizm (5 ta) ibodatxonalari (jami 34 ta) oʻyib ishlangan. Ulardan yaxlit qoyatoshga oʻyib ishlangan Kaylasanatx ibodatxonasi mahobatliligi hamda boʻrtma tasvirlarining dramatizmi bilan mashhur: 50x33, 2 m tarhli ibodatxona hovli (tarhi 84,1x46,9 m) bilan oʻralgan, ibodatxona supasining uchdan bir qismi tabiiy kattalikdagi fillarning boʻrtma (gorelyef) haykallari bilan hoshiyalangan. 

## Manbalar
Ellyay

**Ellyay**, Ellyay-Bootur, Et uos Eldey (Goʻshtdor labli Eldey) — Janubdan Shimolga, Lena daryosining oʻrta oqimi boʻylariga koʻchib kelgan saxalar (yakutlar)ning afsonaviy bobokalonlaridan biri. Bir qator insonga xos barcha yaxshi xislatlar mujassamlashgan. U birinchi rassomusta, qimiz tayyorlaydi, sopol idishlar yasovchi kulol, uning sharafiga birinchi qimiz bayrami — isiax oʻtkazilgan. Ellyayning ziddi Omrgoyu boʻlib, u sodda xoʻjalik yuritgan va patriarxal qoloqlikning timsolidir. Ellyay haqidagi rivoyatlar saxalar janubdan kelganliklari haqidagi tasavvurlarni aks ettiradi. Ogʻzaki anʼana saxalarning aksariyat uluslari vujudga kelishini Ellyay bilan bogʻlaydilar.
Elobod

**Elobod** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha. Ustyurt platosi hududida joylashgan. Transport yoʻli stansiyasi (Qirqqiz). Nukus shahridan 177&nbsp;km. Maydon;200 ga. Aholisi 2655 kishi (2005). Elobod 2005-yil 16-martda Oqshoʻlaq shaharchasi tarkibidan chiqarilib alohida shaharcha sifatida tashkil etilgan. Umumiy taʼlim maktabi, Qoʻngʻirot soda zavodi majmuasi, 2 savdo shoxobchasi, klub muassasasi, sport zali, kasalxona bor. Shaharcha hududidan Qoʻngʻirot — Beynov transport yoʻli oʻtgan.