Turkmaniston – Qozogʻiston chegarasi

**Turkmaniston – Qozogʻiston chegarasi** ikki Osiyo davlati: Shimoldan Qozogʻiston va janubdan Turkmaniston oʻrtasidagi davlat chegarasi mavjud hisoblanadi.

Chegaraning umumiy uzunligi 458,263 km boʻlib bu ikki davlatning eng qisqa xalqaro chegarasi.

Quruqlik chegarasi Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻidan boshlanib, Turkmanistonning Garabogaz shahridan shimolda, Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻidan boshlanib, Qora-Bogaz-Gol koʻliga parallel yoy boʻylab oʻtadi, soʻngraOʻzbekiston Ustyurt platosidagi tepaliklar boʻylab oʻtadi.

Mavjud chegara taxminan 17- asrga kelib, Mangʻishloq yarim oroli asosan qozoq qabilalarining yashash hududiga aylangan oʻlka hisoblanib turkmanlar janubga koʻchib kelgan vaziyatga toʻgʻri keladi.

## Turkmanlar va qozoqlarning tarixiy qoʻshnisi

### Rossiya imperiyasiga qoʻshilishdan oldin
Hozirgi turkmanlar va qozoqlarning peshqadami boʻlgan oʻgʻuz va qipchoq qabilalari 11-asrdan Mangʻishloq yarim oroli va Ustyurt platosiga joylasha boshlagan. Oʻgʻuzlar ham, qipchoqlar ham asosan keng koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullangan, biroq manbalarda qabilalar oʻrtasidagi yaylovlar uchun nizolar qayd etilmagan. Shunga qaramay, XII – XIII asrlarda Xorazm davlati bilan ittifoq tuzgan qipchoqlar oʻgʻuzlarga bosim oʻtkaza boshladilar.

15-asr oxiri – 16-asr oʻrtalarida Noʻgʻay Oʻrdasi qabilalari turkmanlarni asta-sekin Mangʻishloqdan siqib chiqara boshladi. Natijada 16-asr oxiri – 17-asr boshlarida Mangʻishloq va Shimoliy Ustyurt qozoq qabilalariga oʻtib ketadi, turkmanlar esa qozoqlarning eng yaqin qoʻshnilariga aylanadi. 19-asrning oʻrtalariga kelib, Kichik Juz tarkibiga kiruvchi Aday qabilasining qozoqlari Mangʻishloqning asosiy aholisini tashkil eta boshladi. Biroq, 19-asrning birinchi yarmida Kaspiy dengizida savdoni nazorat qiladigan koʻplab turkmanlar yarim orolning qirgʻoq boʻyida qoldi, turkman koʻchmanchilarining maʼlum qismi esa Mangʻishloqda keyinchalik qolib yashay boshlashdi va urugʻlari tarqaldi.

Mangʻishloqda qozoqlar va turkmanlarning birga yashashi koʻplab nekropollar (Sisem-ota, Abat-Baytak, Kalipan va boshqalar) dalolat berardi, bu yerda ilgari dafn etilganlar, qoida tariqasida, turkmanlar, keyingilari esa qozoqlardir . Maʼlumki, baʼzi nekropollar (masalan, Karaman-Ota) qozoqlar va turkmanlar oʻrtasidagi muzokaralar oʻtkaziladigan joy hisoblangan, chunki ular qon toʻkish taqiqlangan muqaddas yer hisoblangan .

### Rossiya imperiyasining bir qismi sifatida
1881-yilda Rossiya imperiyasi tarkibida Transkaspiy viloyati tashkil etilgandi. 1897-yilda Rossiya imperiyasida oʻtkazilgan birinchi umumiy aholini roʻyxatga olish natijalari qozoqlar va turkmanlar oʻrtasida aniq milliy chegara yoʻqligini koʻrsatadi . Shunday qilib, Zakaspiy oʻlkasi tarkibiga aholining 93,1% qozoqlar va 4% turkmanlar boʻlgan Mangʻishloq okrugi va 62,4% turkmanlar va 19,3% qozoqlar boʻlgan Krasnovodsk okrugi kirdi.

Rossiya imperiyasi hukmronligi ostidagi qozoqlar va turkmanlar oʻrtasidagi munosabatlar, odatda, yaxshi qoʻshnichilik munosabatlari mavjud edi. Afsuski, Mangʻishloq yarim oroli hududida vaqti-vaqti bilan koʻchmanchi qozoqlar va yomud qabilasidan boʻlgan turkmanlar oʻrtasida qonli toʻqnashuvlar boʻlib turar edi.

## SSSR ittifoq respublikalari oʻrtasidagi chegara

### Ittifoq respublikalarining ajralib chiqishi
SSSRda milliy boʻlinish jarayonida Oʻrta Osiyo etnik belgilari boʻyicha ittifoq respublikalariga boʻlinib ketgandi. Bu jarayon SSSR tashkil topishidan oldin ham boshlangan edi.

RSFSR tarkibida qozoqlar va turkmanlar oʻrtasida toʻsiq boʻlgan Mangʻishloq hududi dastlab Turkiston ASSR tarkibiga kirgan. Qozogʻistonning kelajagi 1920-yilda, RSFSR rahbariyati qoʻzgʻalish eʼlon qilinishidan oldin ham, Mangʻishloqni Qirgʻiziston ASSR tarkibiga kiritishga qaror qildi. Natijada Adaevskiy tumani Mangʻishloq va Krasnovodsk tumanlarining ikkita viloyatdan tashkil topgan Qirgʻiziston ASSR tarkibida vujudga keldi . Bugungi kunda bu hudud Qozogʻistonning Mangʻistau viloyati tarkibiga kiradi.

1920-yillarning oxirlarida Qozogʻiston ASSR hududning bir qismini Turkman SSR ga berilgandi. Dastlab, milliy delimitatsiyadan soʻng, qozoq va turkman yerlari oʻrtasidagi gʻarbiy chegara Qora-Bogaz-Gol koʻrfazining janubiy qirgʻogʻiga parallel ravishda oʻtdi va shu bilan Qozogʻistonga butun suv havzasidan foydalanish huquqini berdi. Biroq, 1928-yilga kelib, chegaraning bu qismi taxminan koʻrfazning oʻrtasidan va Qora-Bugaz boʻgʻozi orqali Kaspiy dengiziga oʻta boshladi. Va 1932-yilda Sovet hukumati butun Qora-Bogaz-Golni Turkmaniston SSR tarkibiga kiritish uchun chegarani shimolga koʻchirishga qaror qildi. Bu qaror Turkmanistonning sanoat rivojlanishini jadallashtirish maqsadida qabul qilingan boʻlib, mintaqaga koʻrfazning boy tuz konlarini va mirabilit konlarini mustaqil ravishda oʻzlashtirish imkonini berishi kerak edi . Natijada Qora-Bogaz-Golning butun qirgʻoqlari Turkmanistonga tegishli boʻla boshladi.

1924-yildan 1930-yilgacha boʻlgan davrda Qozogʻiston ASSR va Turkmaniston SSR oʻrtasidagi chegara sharqqa qarab ancha kengaydi, ammo 1930-yilda uning uzunligi sezilarli darajada qisqardi. Bu Qoraqalpoq avtonom okrugining Qozogʻiston ASSR tarkibidan RSFSRga toʻgʻridan-toʻgʻri boʻysunishi munosabati bilan sodir boʻldi. Hozirda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oʻzbekiston hududi boʻlib, chegaralarining bir qismi ham Oʻzbekiston-Qozogʻiston, ham Turkmaniston-Oʻzbekiston chegaralari tarkibiga kiradi.

### 1960-yillarda amalga oshirilmagan rejalar
1950-yillarning ikkinchi yarmi – 1960-yillarning boshlarida SSSR oliy rahbariyati qoʻshni respublikalarga alohida yerlarni ajratib olish va berish yoʻli bilan Qozogʻiston SSR hududini qisqartirish siyosatini rejalashtirdi. Zamonaviy qozoq tarixshunosligida ushbu rejalarning tashabbuskori KPSS Markaziy Qoʻmitasining oʻsha paytdagi Bosh kotibi Nikita Xrushchev deb ataladi. Shunday qilib, 1956-yilda Qozogʻistonning chekka janubidagi Och dasht nerlarining katta qismi Oʻzbekiston SSRga oʻtkazildi. 1960-yilda respublikaning shimolida Virjiniya hududi keyinchalik RSFSRga oʻtish niyatida tashkil etilpftdi. Ushbu rejalar doirasida Mangʻishloq Qozogʻistondan tortib olingandan keyin Qozogʻiston va Turkmaniston oʻrtasidagi chegara oʻzgarishi kerak edi.

Loyihalardan biriga koʻra, Turkmaniston respublika markazi bilan qulay logistika tufayli yarim orolda neft qazib olish bilan yaxshiroq shugʻullana oladi, degan bahona bilan Mangʻishloq Turkmaniston SSR tarkibiga kirishi kerak edi. Shunday qilib, Turkmaniston va Qozogʻiston oʻrtasidagi chegara sezilarli darajada shimolga oʻtadi. Yana bir loyiha Mangʻishloqni Ozarbayjon SSRga oʻtkazish bilan bogʻliq edi, chunki Ozarbayjon mutaxassislari neft qazib olish texnologiyalari boʻyicha koʻproq malakali edilar. Bu holda Turkmaniston va Qozogʻiston yerlarini Ozarbayjon hududi ajratib turganligi sababli Turkmaniston-Qozogʻiston chegarasi butunlay yoʻq boʻlib ketadi. Boshqa loyihaga koʻra, Mangʻishloq Qoraqalpogʻiston ASSRga (Oʻzbekiston SSR tarkibida) ketishi kerak edi. Biroq yarim orol Qozogʻiston SSR tarkibida qoldi. Oʻsha paytda Qozogʻiston Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Xrushchevning Qozogʻiston SSR hududini qisqartirish boʻyicha barcha tashabbuslariga muxolif boʻlgan Dinmuhamed Kunaev edi. Qozogʻistonning zamonaviy chegaralari unga, shuningdek, Qozogʻiston SSR Oliy Kengashi raisi Jumabek Tashenevga majburiydir. Mangʻishloq masalasida Kunaevni qoʻllab-quvvatlashni SSSR Geologiya vaziri Aleksandr Sidorenko ham aytdi, u qozogʻistonliklar mustaqil ravishda neft ishlab chiqarishga qodirligini isbotlay oldi.

## Davlat chegarasi
Qozogʻiston va Turkmaniston oʻrtasidagi chegara 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanib, uning tarkibiga kiruvchi respublikalar mustaqillikka erishgandan soʻng xalqaro miqyosda boʻlib qoldi. Turkmaniston-Qozogʻiston chegarasi masalasini muhokama qilish 2000-yilda boshlangan. 2001-yil 5-iyulda Qozogʻiston va Turkmaniston oʻrtasida chegarani delimitatsiya qilish boʻyicha dastlabki kelishuv imzolandi. Shartnoma 2003-yil 2-iyuldagi qonun bilan ratifikatsiya qilingan va 2006-yil 31-avgustda kuchga kirdi.

Demarkatsiya kelishuvi 2017-yilning 18-aprelida Astana shahrida Qozogʻiston va Turkmaniston rahbarlari N. A. Nazarboyev va G. M. Berdimuhamedov tomonidan imzolangan edi. Qozogʻiston Respublikasi va Turkmaniston oʻrtasidagi Qozogʻiston-Turkmaniston davlat chegarasini demarkatsiya qilish toʻgʻrisidagi 136-VI ZRK-sonli bitimni ratifikatsiya qilish toʻgʻrisidagi qonun 2018-yil 11-yanvarda imzolangan. Demarkatsiya natijasida Qozogʻiston-Turkmaniston chegarasining uzunligi 458,263 kilometrni tashkil etdi. Davlat chegarasi chizigʻida 330 ta chegara belgilari mavjud boʻlib, shundan 161 tasi asosiy va 169 tasi oraliqdir.

2013- yilda Turkmaniston va Qozogʻiston prezidentlari birgalikda Qozogʻiston-Turkmaniston-Eron transchegaraviy temir yoʻl uchastkasini ochdilar.

Turkmaniston-Qozogʻiston chegarasi Turkmaniston va Qozogʻiston davlat chegaralarining eng qisqasi hisoblanadi.

## Chegara hududlari
Turkmaniston bilan chegaradosh Qozogʻiston mintaqasi:

*  Mangistau viloyati

 Turkmanistonning Qozogʻiston bilan chegaradosh mintaqasi:

* Vulqon vilayati

## Manbalar