Vitamin B12 (Cyanokobalamin)

**B<sub>12</sub> [[Vitaminlar|vitamini-]]***kobalaminlar* deb ataladigan biologik faol moddalar guruhi boʻlib, tarkibida kobalt atomini(III) oʻz ichiga olgan va xelat birikmalari boʻlgan korrinoidlarga tegishlidir. 
Ilmiy adabiyotlarda, vitamin B12 odatda inson organizmida koenzim shakllaridan biriga erkin aylanadigan siyanokobalaminni bildiradi. Siyanokobalamin shaklida B12 vitaminining asosiy miqdori inson tanasiga kiradi. Vitamin B12 ning sinonimi boʻlmasa-da, bir qator boshqa birikmalar ham B12 — vitamin falligiga egadirlar. Vitamin B12, shuningdek **tashqi Kasl faktori** deb ataladi.
Tabiatda bu vitaminni ishlab chiqaruvchilari bakteriyalar va arxeyalardir, lekin u oʻsimliklarda sintez qilinmaydi.

## Kashfiyot tarixi
Birinchi marta kamqonlikning rivojlanishiga modda yetishmasligining taʼsiri, tadqiqotchi Uilyam Merfi tomonidan anemiyani sunʼiy ravishda qoʻzgʻatgan itlar ustida oʻtkazilgan tajribada aniqlangan. Oziq-ovqat sifatida koʻp miqdorda jigar berilgan tajriba itlari kamqonlikdan davolandi. Keyinchalik, olimlar Jorj Uippl va Jorj Minot oʻz oldilariga ushbu shifobaxsh xususiyat uchun bevosita javobgar boʻlgan omilni jigardan ajratish vazifasini qoʻydilar va ular muvaffaqiyatga erishdilar, yangi anemiyaga qarshi omil vitamin B12 deb nomlandi va har uchala olim ham 1934 yilda tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻldilar.
Siyanokobalaminning molekulyar kimyoviy tuzilishi 1956-yilda Doroti Krofut-Xodgkin tomonidan, rentgen nurlari diffraktsiyasi tahliliga koʻra oʻrnatildi.

## Kimyoviy tuzilishi

**Kobalaminlar sinfiga kiradi:**

* ***siyanokobalamin*** (Co-a-[a-(5,6-dimetil-benzimidazolil)]-(Co-b-siyano)kobamid; CN-Cbl; S 63 H 89 O 14 N 14 PCo), unda CN kobalt bilan bogʻlanadi. - -guruh, tirik organizmlardan sunʼiy ajratish natijasida sintez qilingan yoki hosil boʻlgan eng barqaror birikma, tabiiy sharoitda uchramaydi;
* *gidroksokobalamin* (yoki *oksikobalamin* yoki *vitamin B <sub>12a</sub>* : Ko-a-[a-(5,6-dimetil-benzimidazolil)]-(Co-b-gidrokso)kobamid; OH-Cbl; C 62 H 90 O 15 N 13 PCo) unda CN - OH - guruhi bilan almashtiriladi, hayvon organizmlarida mavjud boʻlgan B 12 vitaminining tabiiy faol shakli kislotali muhitda akvakobalaminga teskari ravishda aylanadi;
* ***aquakobalamin*** (yoki *vitamin B <sub>12b</sub>* : Co-a-[a-(5,6-dimetil-benzimidazolil)]-(Co-b-aqua)kobamid; aq-Cbl; C 62 H 91 O 15 N 13 PCo) ishlab chiqariladi. mikroorganizmlar tomonidan ishqoriy muhitda teskari ravishda gidroksokobalaminga aylanadi;
* *n*'itrokobalamin*** (yoki ''vitamin B <sub>12c</sub>''), unda CN <sup>-</sup> ONO <sup>-</sup> guruhi bilan almashtiriladi;
* B <sub>12</sub> vitaminining [[Kofermentlar|koenzim]] shakllari: '''' va '''';
* ***dikakobinamid***.
Tabiatda boshqa [[ligand]]lar bilan topilgan yoki sunʼiy ravishda sintez qilingan kobalaminlar:
-sulfatkobalamin (SO <sub>3</sub> -),
-xlorokobolamin (Cl-),
-bromokobolamin (Br-),
-tiotsianatokobalamin (SHC-),
-disiyanokobalamin [(RCo-CN)CN]-.

Siyanokobalamin geksaperxloratning mumkin boʻlgan shakllanishidir. B <sub>12c</sub> vitamini azot kislotasi taʼsirida B <sub>12b</sub> vitaminidan hosil boʻladi, shuningdek '''' tomonidan sintezlanadi. Kobalaminning barcha hosilalari vitamin B <sub>12</sub> ning biologik faolligini namoyish etadi. CN <sup>-</sup> bilan oʻzaro taʼsirlashganda hosilalar siyanokobalaminga aylanadi. Siyanokobalamindan kislotali muhitda biologik past faollikdagi siyano-13-epikobalamin (''neovitamin B <sub>12</sub>'') hosil boʻladi, unda korrinning „C“ halqasidagi (metil guruhi bilan) propionamid guruhi boshqa tomonda fazoda joylashgan.. Siyanokobalamin molekulasining bir elektronli qisqarishi bilan kristall holatda barqaror, ikki valentli kobalt atomiga ega vitamin ''<sub>B</sub>'' 12t hosil boʻladi, ikki elektronli qaytarilish bilan suvli eritmalarda va taʼsir ostida barqaror boʻlgan ''B <sub>12s</sub> vitamini'' olinadi, havo kislorodi eritmaning pH darajasiga qarab vitamin B <sub>12a</sub> / B <sub>12b</sub> ga aylanadi. Siyanokobalaminning etiketli radioizotop molekulalarini olish uchun mikroorganizmlarni etishtirish jarayonida radioaktiv izotop  Co qoʻshiladi yoki oksikobalaminga  C izotopi bilan gidrosiyan kislotasi qoʻshiladi.
B sub>12</sub> boshqa vitaminlar bilan solishtirilganda eng murakkab kimyoviy tuzilishga ega, uning asosini korrin halqasi tashkil qiladi. Korrin koʻp jihatdan porfirinlarga (gem, [[xlorofill]] va sitoxromlarni tashkil etuvchi murakkab kimyoviy tuzilmalar) oʻxshaydi, lekin porfirinlardan farqi shundaki, [[Geterotsiklik birikmalar|korrindagi]] ikkita besh aʼzoli geterotsikl metilen koʻprigi bilan emas, balki toʻgʻridan-toʻgʻri bir-biriga bogʻlangan. Korrin strukturasining markazida [[azot]] atomlari bilan toʻrtta [[Donor-akseptor bogʻ|koordinatsion]] aloqa hosil qiluvchi [[kobalt]] [[ion]]i joylashgan. Boshqa koordinatsion aloqa kobaltni dimetilbenzimidazol [[Nukleotidlar|nukleotidiga]] bogʻlaydi. Kobaltning oxirgi, oltinchi koordinatsion aloqasi erkin boʻlib qoladi: aynan shu bogʻlanish orqali siano guruhi, [[gidroksil guruh]]i, [[Metil guruhi|metil]] yoki 5'-deoksiadenozil qoldigʻi qoʻshilib, B <sub>12</sub> vitaminining toʻrtta variantini hosil qiladi. Kovalent bogʻlanishdagi [[uglerod]] — siyanokobalamin tarkibidagi [[kobalt]] tabiatda maʼlum boʻlgan kovalent bogʻlanish oʻtish metallining yagona namunasidir.

== B <sub>12</sub> vitaminini olish ==

B12 vitamini sintezini oʻzlashtirishdan oldin uni hayvonlarning jigaridan ajratib olish mumkin edi. Birinchidan, jigar, keyin esa uning ekstrakti zararli anemiyani davolashda ishlatilgan.

=== Kimyoviy sintezi ===
Siyanokobalaminning toʻliq kimyoviy sintezi birinchi marta 1972-yilda ikki tadqiqot guruhining (ulardan biri Robert Vudvord boshchiligida Garvardda ishlagan, ikkinchisi esa Albert Eschenmoser boshchiligidagi, koʻp yillik birgalikdagi faoliyati natijasida amalga oshirilgan,Tsyurixdagi Shveysariya Federal Texnologiya Institutida).
B12 vitamini sintezi boʻyicha birinchi ish 20-asrning 60-yillari boshlarida boshlangan. Umumiy sintez strategiyasini va ishning oʻzini ishlab chiqish uchun 10 yildan ortiq vaqt kerak boʻldi.
Sintezni rejalashtirish jarayonida [[molekula]] shartli ravishda ikkita asosiy boʻlakka boʻlingan, ularning sintezi Vudvord va Eschenmozer boshchiligidagi guruhlar tomonidan amalga oshirilgan. Biologik faol vitamin B12 sintezining oʻziga xos murakkabligi, xususan, korrin halqasida 9 ta chiral (optik faol) uglerod atomlarining mavjudligi bilan bogʻliq.
Bir necha yillar davomida sintez ishlarida jami 20 ga yaqin davlatdan 100 ga yaqin olimlar ishtirok etgan va ishlab chiqilgan sintez sxemasining oʻzi 95 bosqichni oʻz ichiga olgan. Bunday murakkab tuzilishdagi birikmaning muvaffaqiyatli toʻliq sintezi sintetik organik kimyoning ajoyib yutugʻi boʻldi va uning molekulyar tuzilishining murakkabligidan qatʼi nazar, „har qanday“ tabiiy birikmani kimyoviy sintez qilishning asosiy imkoniyatini amalda koʻrsatdi.

=== Mikrobiologik ishlab chiqarish ===
Tibbiyot va qishloq xoʻjaligi ehtiyojlari uchun sanoat miqyosida vitamin B <sub>12</sub> preparatlarini (asosan siyanokobalamin) olish uchun mikrobiologik ishlab chiqarish qoʻllanadi. Mikroorganizmlar va ularning mutant shtammlari ishlab chiqarish uchun ishlatiladi, masalan:
* dori vositalari uchun — '' shermanii'' (mahsulot unumdorligi 58&nbsp;mg/l gacha boʻlgan M-82 shtammi), '''' , '''' (shtammi MB 2436, mahsuldorligi 59&nbsp;mg/l gacha). Chuqur etishtirish qoʻllanadi;
* B <sub>12</sub> vitaminining ozuqa konsentratlari uchun — '' halophilus'' (mahsulot unumdorligi 16–42&nbsp;mg / l, pivo yoki ozuqa xamirturushlari ham ozuqa muhitiga baʼzi oziq moddalar manbai sifatida qoʻshiladi va [[metan]] uchun qulay madaniyat muhitini yaratadi, shuningdek, bakteriyalar, B <sub>2</sub>, B <sub>6</sub>, PP vitaminlari bilan ozuqa boyitish uchun) fermentatsiya usuli qoʻllaniib, ishlab chiqarish jarayonida ''A'' ''omili, B omili'' (vitamin kashshofi — ''kobinamid''), ''III omil'' (5-gidroksibenzilindazol), ''psevdovitamin B <sub>12</sub>'' va shunga oʻxshash bir qator ballast mahsulotlari ham hosil qilinadi.
Propion kislotasi bakteriyalari yordamida, B12 vitaminini sanoat ishlab chiqarish quyidagi texnologik bosqichlarni oʻz ichiga oladi:
* yil davomida temir-beton fermentatorlarda bakteriyalar majmuasi tomonidan bardning uzluksiz fermentatsiyasi sodir boʻladi;
* hosil boʻlgan metan pyuresi qalinlashadi;
* qalinlashgan massa quritgichda quritiladi.
B12 vitamini issiqlik bilan ishlov berish jarayonida, ayniqsa ishqoriy muhitda beqaror boʻlgani sababli, metan qaynatgichga bugʻlanishdan oldin optimal pH qiymati 5,0-5,3 gacha [[xlor]] qoʻshiladi, bu esa muhitni kislotali qiladi, natriy sulfit ham qoʻshiladi, 0,07-0,1% optimal tarkibli boʻlishi uchun.

== Tanadagi metabolizm ==
Tanadagi B <sub>12</sub> ning soʻrilishi ikki yoʻl bilan sodir boʻladi -Castle ichki omili yordamida, ichakdan  bir necha soat davomida soʻrilishi mumkin, ikkinchisi — diffuziya yoʻli bilan, B <sub>12</sub> ning taxminan  , birinchi yoʻl bilan foydalanilmaganligi soʻriladi.
Oshqozonda [[meʼda shirasi]] oziq-ovqat oqsillari bilan bogʻlangan B <sub>12</sub> ni eritadi. Tabletka shakllari oshqozon orqali oʻtishi mumkin, ammo erkin B <sub>12</sub> (oqsil bilan bogʻlanmagan oziq-ovqat) oshqozon shirasining soʻrilishini talab qilmaydi. Oshqozonda B <sub>12</sub> ning ichakda soʻrilishi uchun zarur boʻlgan Castlening ichki omili (baʼzi manbalarda — „Qal’a“) ishlab chiqariladi. R-protein (boshqa nomlar — haptocorrin va kobalofilin) — soʻlakning B <sub>12</sub> bogʻlovchi oqsili, ammo u meʼda shirasi B <sub>12</sub> ni oqsil kompleksidan chiqargandan soʻng oshqozonda harakat qila boshlaydi, keyin bu protein unga tartibda bogʻlanadi. B <sub>12</sub> ning oʻzi ham meʼda shirasi tomonidan yoʻq qilinmagan boʻlishi kerak. Keyin B <sub>12</sub> oshqozonning pariyetal hujayralari tomonidan sinte qilinadigan boshqa bogʻlovchi protein Castle ichki omili bilan birlashadi, uning ishlab chiqarilishi gistamin, gastrin, pentagastrin va bevosita oziq-ovqat bilan ragʻbatlantiriladi. [[Oʻn ikki barmoq ichak|Oʻn ikki barmoqli ichakda]] proteazlar B <sub>12</sub> ni R-peptid bilan kompleksdan chiqaradi, soʻngra B <sub>12</sub> ichki omil bilan bogʻlanadi va faqat shu oʻziga xos bogʻlangan shaklda u yonbosh ichakning enterotsitlarini yutuvchi retseptorlari tomonidan tan olinadi. Ichki omil B <sub>12</sub> ni ichak bakteriyalari tomonidan isteʼmol qilinishidan himoya qiladi.
Ushbu zanjirning har qanday boʻgʻinining shikastlanishi malabsorbsiyaga va B <sub>12</sub> yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin. Zararli anemiyada autoimmun atrofik gastrit tufayli ichki omil yetishmaydi, bunda organizm pariyetal hujayralarga qarshi antitelalar ishlab chiqaradi. Keksa odamlarda meʼda shirasining kislotaliligining pasayishi, pariyetal hujayralar funksiyasining pasayishi tufayli B <sub>12</sub> yetishmovchiligini rivojlanish xavfi yuqori. Shu bilan birga, oziq-ovqat bilan birga kelgan B <sub>12</sub> ning  najas bilan chiqariladi, odatda bu foiz  dan oshmaydi.
B<sub>12</sub> ichki omil kompleksi yonbosh enterotsitlaridagi maxsus retseptorlar tomonidan tan olingandan soʻng, u portal qon aylanishiga kiradi. Bu yerda u transkobalamin II bilan birlashadiplazmada tashishga xizmat qiladi. Transkobalamin ishlab chiqarishdagi irsiy nuqsonlar, shuningdek, uning retseptorlari, megaloblastik anemiya kabi B <sub>12</sub> yetishmovchiligini keltirib chiqarishi mumkin — va baʼzi hollarda qonda normal B <sub>12</sub> darajasini aniqlash mumkin. Plazmadan tashqari, transkobalamin kompleksiII / B<sub>12</sub> hujayra retseptorlari tomonidan ushlanib, hujayra ichiga kiradi va nihoyat B<sub>12</sub> chiqariladi va transkobalamin lizosomalarga oʻtadi.
Oddiy sharoitlarda B<sub>12</sub> ning soʻrilishining yuqori chegarasi 5-50 oziq-ovqat bilan qabul qilinganda  ni tashkil qiladi.
Inson tanasida mavjud boʻlgan B <sub>12</sub> ning umumiy miqdori kattalarda 2-5 mgni tashkil qiladi.axminan  jigarda saqlanadi. Ushbu miqdorning kuniga taxminan  ichaklarda, asosan, safro bilan ajralib chiqish yoʻli bilan yoʻqoladi va koʻp qismi (lekin hammasi emas) qayta soʻriladi.
B<sub>12</sub> ni bogʻlash qobiliyatidan soʻng, ortiqchasi siydik bilan chiqariladi.
Juda samarali enterohepatik qon aylanishi tufayli jigar B <sub>12</sub> zahirasini 3-5 yilga saqlashi mumkin. Shuning uchun bu vitamin yetishmasligi juda kam uchraydi. B <sub>12</sub> darajasining oʻzgarishi tezligi B <sub>12</sub> ning diyetadan qanchalik koʻp kelishiga, qancha ajratilganiga (ajralishiga) va qancha soʻrilishiga bogʻliq. Yosh bolalarda B <sub>12</sub> yetishmovchiligi ancha tezroq paydo boʻlishi mumkin.
[[Azot oksidlari|Azot oksidi]] B<sub>12</sub> vitaminining metabolizmiga toʻsqinlik qiladi, shuning uchun azot oksidi behushlik uchun ishlatilganda (masalan, stomatologik operatsiyalar paytida) va B<sub>12</sub> vitaminining chegara darajasi B<sub>12</sub> yetishmasligidan kelib chiqqan polinevopatiyani rivojlantiradi. Bundan tashqari, xavf ostida doimiy ravishda azot oksidi bilan ishlaydigan odamlar, binolar yomon ventilyatsiya qilingan taqdirda ham. Bunday yetishmovchilik folat va B<sub>12</sub> terapiyasini talab qiladi.

=== Biokimyoviy funksiyalari ===
B<sub>12</sub> koenzimining C-Co kovalent aloqasi ikki turdagi fermentativ reaksiyalarda ishtirok etadi:
# [[Vodorod]] atomining toʻgʻridan-toʻgʻri bir guruhdan ikkinchisiga oʻtishi, alkil guruhida, spirt kislorod atomida yoki aminokislotalarda sodir boʻladigan almashtirish reaksiyalari.
# Ikki molekula oʻrtasida [[metil guruhi]]ning (—CH <sub>3</sub>) oʻtkazish reaksiyalari.
Inson tanasida B <sub>12</sub> koenzimi boʻlgan faqat ikkita [[Fermentlar|ferment]] mavjud:
# Metilmalonil-KoA mutazasi, adenosilkobalaminni kofaktor sifatida ishlatadigan ferment,  aytib oʻtilgan reaksiya yordamida uglerod skeletidagi atomlarning qayta joylashishini katalizlaydi. L-metilmalonil-KoA dan reaksiya natijasida suksinil -KoA olinadi. Bu reaksiya oqsillar va yogʻlarning biologik oksidlanish reaksiyalari zanjirining muhim boʻgʻinidir.
# 5-metiltetrahidrofolat homosistein metiltransferaza, metilkobalaminni kofaktor sifatida ishlatadigan va  koʻrsatilgan reaksiyadan foydalanib, [[Aminokislotalar|aminokislota]] homosisteinning aminokislota [[metionin]]ga aylanishini katalizlaydigan metiltransferazalar guruhidagi ferment.

== Preparatning tibbiyotda qoʻllanishi ==

Organizmda B <sub>12</sub> vitaminining yetishmasligi, uni qabul qilishning kamayishi, birinchi navbatda, ichki omil Castlening sekretsiyasi kamayishi, bir qator kasalliklarda, gelmintik invaziyalar va disbakteriozlar, koʻr halqa sindromi bilan vitaminning ichak lümenidan soʻrilishining buzilishi, kamdan-kam hollarda notoʻgʻri ovqatlanish yoki transkobalamin II yetishmasligi tufayli ovqat hazm qilish yetishmovchiligi B  — tanqislik anemiyasining rivojlanishiga olib keladi.
Terapevtik maqsadlarda ishlatiladigan siyanokobolamin sanoat tomonidan parenteral yuborish uchun eritmalar shaklida ishlab chiqariladi, uning yetishmovchiligini oldini olish uchun u bir qator multivitaminli preparatlar tarkibiga kiritilgan.
Oksikobalamin, siyanokobalamin bilan bir xil koʻrsatkichlarga qoʻshimcha ravishda, siyanid bilan zaharlanish va natriy nitroprussidning haddan tashqari dozasi uchun [[Antidotlar|antidot]] sifatida ham qoʻllanadi, chunki siyanid asosi oksikobalamin molekulasidagi kobaltga nisbatan koʻproq tropik boʻlib, siyanid asosini bogʻlaydi, zararsiz shakli esa — siyanokobalamin hissoblanadi.
[[Rossiya]]da B<sub>12</sub> vitamini, boshqa B vitaminlari kabi, zamonaviy ilmiy maʼlumotlarga zid boʻlgan etiologiyasidan qatʼi nazar, har qanday nevrologik holat uchun buyuriladi. Xususan, insult, demensiya va bel ogʻrigʻini vitaminlar bilan davolash ilmiy asosga ega emas.

=== Farmakokinetika ===
Plazma oqsillari bilan aloqa — . Teri ostiga va mushak ichiga yuborishdan keyin maksimal kontsentratsiyasi −1 soatdan kegin. Jigardan safro bilan ichakka chiqariladi va qonga qayta soʻriladi.

=== Vitamin yetishmasligi bilan bogʻliq kasalliklar ===
B <sub>12</sub> vitamini yetishmasligi bilan baʼzi nevrologik holatlar va kasalliklar rivojlanadi, masalan, [[anemiya]] orqa miya degeneratsiyasi, polinevopatiya.
Vitamin B <sub>12</sub> asosan pastki yonbosh ichakda soʻriladi. Vitaminning soʻrilishiga oshqozon tomonidan Castlening ichki omilini ishlab chiqarish kuchli taʼsir koʻrsatadi. Megaloblastik anemiya B <sub>12</sub> vitaminining yetarli darajada isteʼmol qilinmasligi, ichki Castle omilining yetarli darajada ishlab chiqarilmasligi (zararli anemiya), malabsorbtsiya bilan terminal ichakdagi patologik jarayonlar yoki [[Tasmasimon chuvalchanglar|lenta]] yoki bakteriyalar (masalan, koʻrlarda) B <sub>12</sub> vitamini uchun raqobat tufayli yuzaga kelishi mumkin, halqa sindromi). Anemiya klinik koʻrinishi fonida yoki usiz B <sub>12</sub> vitamini yetishmovchiligi bilan nevrologik kasalliklar, shu jumladan demyelinizatsiya va [[Neyron (nerv hujayrasi)|asab hujayralarining]] qaytarilmas oʻlimi ham paydo boʻlishi mumkin. Ushbu patologiyaning belgilari oyoq ellardagi holsizlik, uchushlar bilan ifodalanadi va qoʻshimcha [[Ataksiya|ataksiya ham rivojlanishi mumkin]]
2000 va 2002-yillarda Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi oʻzining  B12 vitamini yetishmovchiligining keksa bemorlarda klinik [[Depressiya (tibbiyot)|depressiya]] boshlanishiga <sub>taʼsirini</sub> koʻrsatadigan tadqiqot natijalarini nashr etdi..
Odatda vitamin B <sub>12</sub> yetishmovchiligi siyanokobalamin preparatining mushak ichiga inʼektsiyalari bilan davolanadi. Soʻnggi paytlarda yetarli miqdorda ogʻiz orqali oziq-ovqat qoʻshimchalari yetishmovchilikni qoplash uchun yetarli darajada samarali ekanligi koʻrsatdi. Inson tanasi tomonidan B <sub>12</sub> vitaminining kunlik isteʼmoli taxminan  ni tashkil qiladi. Agar siz kuniga 1000-2000 mkg miqdorida vitamin bersangiz, u yonbosh ichak patologiyasida va Castlening ichki omili yetishmovchiligi bilan soʻriladi.. Castlening ichki omilining yetishmovchiligini aniqlash uchun maxsus diagnostika texnikasi ishlab chiqilgan- buSchilling testi, lekin uni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan reagent hali ham juda qimmat va kam uchraydi.

== Vitamin manbalari ==



B <sub>12</sub> vitamini inson tanasida sintez qilinmaydi va organizmga hayvonlardan olingan oziq-ovqat yoki qoʻshimchalar bilan kiradi. Oʻsimlik ovqatlarida B <sub>12</sub> vitamini deyarli yoʻq. Vitamin pastki ingichka ichakda soʻriladi. U ingichka ichakdan keyin yoʻgʻon ichakdagi bakteriyalar tomonidan ishlab chiqarilgan boʻlsa-da, [[yoʻgʻon ichak]] uni oʻzlashtira olmaydi. Bundan tashqari, B <sub>12</sub> vitamini ham bakteriyalar tomonidan soʻriladi, shuning uchun [[ingichka ichak]]dagi bakteriyalar sonining keskin koʻpayishiga olib keladigan kasalliklarda, bemorlarda vitaminni singdirishdagi raqobat natijasida B <sub>12</sub> bilan bogʻliq anemiya rivojlanishi mumkin. Bakteriyalar tomonidan soʻrilmagan B <sub>12</sub> vitaminining qoldiqlari najas bilan chiqariladi.
Koʻpgina oʻtxoʻr [[hayvonlar]] ham vitamin B12 sintez qila olmaydi va ularning ichaklari u yerda yashovchi bakteriyalar tomonidan ishlab chiqarilgan B <sub>12</sub> vitaminini oʻzlashtirmaydi. Shu bilan birga, kavsh qaytaruvchi hayvonlar, shu jumladan qoramollar, oshqozonning maxsus qismiga ega boʻlib, uning ingichka ichakda soʻrilishini taʼminlaydigan <sub>B12</sub> vitamini ishlab chiqaradigan simbiotik bakteriyalar bilan toʻldiriladigan qorin boʻshligʻi. Ichaklarda soʻrilgach, vitamin qon oqimiga kiradi, soʻngra hayvonning jigari va mushaklarida toʻplanadi yoki sut mollarining sutiga oʻtadi. Boshqa oʻtxoʻr hayvonlar, masalan quyonlar, sichqonlar, kalamushlar va [[primatlar]]ning ayrim turlari vitamin olish uchun koprofagiyadan foydalanadilar. Choʻchqalar va tovuqlar hayvonlardir, shuning uchun vitamin ularga hayvonlarning oziq-ovqatlari bilan birga keladi, ammo bu hayvonlarning xom goʻshtida uning miqdori kavsh qaytaruvchi hayvonlarning goʻshtiga qaraganda past boʻladir.
Suv havzalarida B<sub>12</sub> vitamini bakteriyalar va [[arxeylar]] tomonidan ishlab chiqariladi, fitoplankton tomonidan soʻriladi va zooplanktonga chiqariladi. Oxir-oqibat, oziq-ovqat zanjiri boʻylab vitamin yirtqich baliqlarning tanasiga oʻtadi va uning katta baliq goʻshtidagi kontsentratsiyasi kichiklarning goʻshtiga qaraganda yuqori boʻladi. Koʻp miqdorda B <sub>12</sub> vitamini orkinos va losos baliqlarning jigari va buyraklarida toʻplanadi. Shu bilan birga, turli xil oshpazlar tayyorlaydigan baliq filesida vitamin yoʻqolishi juda kichik —  .
Odamlar uchun B <sub>12</sub> vitaminining yaxshi manbalari mol goʻshti, choʻchqa goʻshti va tovuq jigari, kavsh qaytaruvchi hayvonlarning goʻshti va suti, baliq va pishloq va yogurt kabi fermentlar qilingan sut mahsulotlaridir. Biroq, goʻshtni pazandachilikda tayyorlash (vakuumli ishlov berishdan tashqari) vitaminning katta qismini yoʻq qiladi. Tuxumni isteʼmol qilish qondagi B <sub>12</sub> vitamini miqdorini deyarli oshirmaydi(vitaminning  dan kamrogʻi tuxumdan soʻriladi). Umuman olganda, sogʻlom odamlarda oziq-ovqat tarkibidagi vitaminning faqat yarmi oziq-ovqatdan soʻriladi, oziq-ovqat isteʼmol qilish paytida B <sub>12</sub> vitaminini isteʼmol qilishning koʻpayishi bilan uning hazm boʻlishi pasayadi.
Koʻpgina oʻsimliklar normal hayot uchun B <sub>12</sub> vitaminini talab qilmaydi va ular uni sintez ham qilmaydi. Meva, sabzavot va don tarkibida B <sub>12</sub> vitamini kam yoki umuman yoʻq. Baʼzi oʻsimliklarda atigi oz miqdorda,  miqdorda topilgan: brokkoli, [[Sarsabil|qushqoʻnmas]], yapon sariyog 'va [[Mosh|mosh novdalarida]] mavjud boʻlib, bu oʻsimliklarning vitaminni baʼzi organik oʻgʻitlardan oʻzlashtirish qobiliyati bilan bogʻliq. Shunday qilib, tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, tuproqni sigir goʻngi bilan oʻgʻitlash ismaloq barglaridagi B <sub>12</sub>  oshiradi. Vitaminning bir qismi tempeh va natto kabi fermentlangan oziq-ovqatlarda mavjud, ammo bu mahsulotlar ishlab chiqariladigan soyaning oʻzida topilmaydi. Kichik miqdordagi B <sub>12</sub> bakteriyalar bilan oʻzaro taʼsir qilish natijasida oʻsimliklarda ham toʻplanishi mumkin.
B <sub>12</sub> vitamini yuqori zamburugʻlarning mevali tanalarida ham topilgan, uni sintez qila olmaydi, bu bakteriyalar bilan oʻzaro taʼsir qilish bilan ham izohlanishi mumkin. Odatda, qutulish mumkin boʻlgan qoʻziqorinlarda oz miqdorda vitamin B <sub>12</sub> (quritilgan qoʻziqorin uchun )boʻladi, ammo baʼzi qoʻziqorinlar bundan mustasno. Shunday qilib, quritilgan shoxli va oddiy chanterelleda B <sub>12</sub> ning tarkibi , quritilgan shiitakeda esa  oʻz ichiga oladi. Shu bilan birga, muhim tarkibga qaramay, vitamin B <sub>12</sub>ni sintez qiluvchi bakteriyalar bilan oʻzaro taʼsir qilish natijasida shiitake tarkibiga tashqaridan ham kiradi, deb ishoniladi.
Oziq-ovqat sanoatida B <sub>12</sub> vitamini baʼzan nonushta donlari, ozuqaviy xamirturush, soya suti va vegetarian goʻsht oʻrnini bosuvchi mahsulotlar kabi oziq-ovqatlarda boyitiladi.
Veganlar uchun kobalamin preparatlarini muntazam ravishda isteʼmol qilish yoki B <sub>12</sub> bilan boyitilgan ovqatni isteʼmol qilish tavsiya etiladi, chunki oʻsimlik ovqatlarida bu vitamin yoʻq yoki uni juda oz miqdorda oʻz ichiga oladi va inson tanasi uni sintez qila olmaydi. Veganlarda B <sub>12</sub> yetishmovchiligi yurak xastaligi va homiladorlik asoratlari rivojlanishi xavfi bilan bogʻliq.

=== Isteʼmol stavkalari ===


=== B <sub>12</sub> vitaminini suiisteʼmol qilish ===
Teodor M. Braski boshchiligidagi statistik tahlil natijalaridan olingan xulosalar shuni koʻrsatadiki, B <sub>12</sub> ni alohida vitamin sifatida 10 yil davomida kuniga >55 mkg dan yuqori dozalarda kunlik isteʼmol qilish erkaklarda oʻpka saratoni rivojlanish xavfini  ga oshiradi. . Shuni ham taʼkidlash kerakki, bemorlarning sezilarli qismi uzoq vaqt chekib kelgan. Ayollarda bu oʻzgarish aniqlanmadi, garchi tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, oʻrganilgan ayollarning diyetasida koʻproq B vitaminlari mavjud. Shunga oʻxshash natijalar [[Piridoksin|B <sub>6</sub>]] va [[Folat kislota|B <sub>9</sub>]] vitaminlarining yuqori dozalarini qoʻllashda ham aniqlandi.

== Pseudovitamin B <sub>12</sub> ==
"Pseudo-vitamin B <sub>12</sub> " atamasi baʼzi tirik organizmlarda, masalan, Spirulina jinsiga mansub [[Koʻk-yashil suvoʻtlar|siyanobakteriyalarda]] (ilgari koʻk-yashil suv oʻtlari sifatida tanilgan) mavjud boʻlgan ushbu vitaminga oʻxshash moddalarni anglatadi. Bunday vitaminga oʻxshash moddalar inson organizmi uchun vitamin faolligiga ega emas. Bundan tashqari, bu moddalar ularning yordami bilan vitamin yetishmasligini toʻldirishga harakat qilayotgan vegetarianlar uchun maʼlum bir xavf tugʻdirishi mumkin, chunki ''in vitro'' tajribalarida ular inson koʻkrak hujayralarining metabolizmini blokirovka qilishlari koʻrsatilgan. Shuningdek, qonda ularning mavjudligi tahlilda B <sub>12</sub> vitaminining normal konsentratsiyasini koʻrsatadi, garchi bu birikmalar vitamin faolligiga ega boʻlmasa-da, bu notoʻgʻri tashxis qoʻyish va natijada zararli anemiyani notoʻgʻri davolashga olib kelishi mumkin.
Pseudovitamin B <sub>12</sub> bakteriyalar tomonidan anaerob sharoitda baʼzi hayvonlarning, xususan kavsh qaytaruvchi hayvonlarning ichaklarida, kanalizatsiya loylarida sintezlanadi. Ular hayvonlar uchun vitaminlar emas, balki B <sub>12</sub> vitaminlari kabi baʼzi bakteriyalar uchun oʻsish omillari hisoblanadi. Strukturaviy jihatdan ular siyanokobalaminga mos keladi, ammo 5,6-dimetilbenzimidazol nukleozid oʻrniga ular boshqa asoslarni oʻz ichiga oladi. Bularga kiradi:
* " ***psevdovitamin B 12*** " (yoki ''psevdovitamin B <sub>12b</sub>'', ''siyan-b-kobalamin'', siyan ''-g-kobalamin'') — 7a-adenilkobamid siyanidi;
* " ***B 12 omil*** „ — 7a-(2-metilmerkaptoadenil)kobamid siyanidi;
* '''“ ''III omil*** " — a-(5-gidroksibenzimidazolil)kobamid siyanidi;
* " ***Omil A*** " (yoki *psevdovitamin B <sub>12d</sub>*, *psevdovitamin B <sub>12f</sub>*, *psevdovitamin B <sub>12m</sub>*, siyan *-ō-kobalamin*) — 7a-(2-metiladenil)kobamid siyanidi;
* " ***Omil C*** " — 9b-guanosil-5-pirofosfokobinamid disiyanid;
* " ***Omil G*** " — 7a-gipoksantilkobamid siyanid;
* " ***Omil H*** " — 7a-(2-metilgipoksantil)kobamid siyanid;
* a-benzimidazolilkobamid siyanid;
* a-(5-metilbenzimidazolil)kobamid siyanidi;
* 7a-guanosilkobamid siyanid.
Mikroorganizmlar tomonidan vitaminlar bilan bir vaqtda ishlab chiqariladigan va oʻxshash fizik-kimyoviy xususiyatlarga ega boʻlgan psevdovitaminlar sanoat ishlab chiqarishida vitaminlarni tozalash uchun maʼlum bir qiyinchilik tugʻdiradi, xususan, bu maqsadlar uchun elektroforetik ajratishdan foydalanish kerak boʻladi.

## Yana qarang
* Kobamamid
* B vitaminlari
* CLYBL
* Homosistein

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Fumio Watanabe, Tomohiro Bito. Vitamin B12 sources and microbial interaction : [angl.] // Experimental Biology and Medicine (Maywood, N. J.). — 2018. — Vol. 243, no. 2 (January). — P. 148-158. — ISSN 1535-3699. — doi:10.1177/1535370217746612. — . — PMC 5788147.
* Fumio Watanabe. Vitamin B12 sources and bioavailability : [angl.] // Experimental Biology and Medicine (Maywood, N. J.). — 2007. — Vol. 232, no. 10 (November). — P. 1266-1274. — ISSN 1535-3702. — doi:10.3181/0703-MR-67. — .
* 
* GOST R 57201-2016 „Vitamin V12 kormovoy. Texnicheskie usloviya“. // M.: Standartinform, 2016 g.