Finlandiya ayollari

**Finlandiyada ayollar** – erkaklar oʻrtasida „yuqori darajadagi tenglik“ va „anʼanaviy xushmuomalalik“ ga ega. 1906-yilda Finlandiya ayollari Yevropada saylov huquqiga ega boʻlgan birinchi ayollar boʻldi. Finlandiyada Finlandiya jamiyatida, akademiklarda, biznes sohasida va Finlandiya hukumatida taniqli lavozimlarni egallagan koʻplab ayollar bor. Finlandiya siyosatidagi qudratli ayollarga misol sifatida mamlakatning birinchi ayol prezidenti boʻlgan Tarya Halonenni keltirish mumkin (u prezident boʻlgunga qadar Finlandiya tashqi ishlar vaziri boʻlgan). Finlandiyaliklarning aksariyati Finlandiya Evangeliya Lyuteran cherkovining aʼzolari boʻlgan dinda (Finlandiyadagi boshqa asosiy xristian dini — Sharqiy pravoslav cherkovi), ayollar ruhoniy sifatida tayinlanishi mumkin. Moliyaviy nuqtai nazardan, Finlandiya ayollari „odatda moliyaviy jihatdan mustaqil“ deb taʼriflangan.

## Joylashuvi
Finlandiya sharqda Rossiya, janubda Estoniya, gʻarbda Bosniya va Shvetsiya koʻrfazi, shimoli-gʻarbda Norvegiya bilan chegaradosh. Hududning toʻrtdan bir qismi Arktika doirasining shimolida joylashgan.

## Aholisi

### Jins boʻyicha (2020)

* Jami aholisi : 5 533 793 kishi
** Erkaklar aholisi: 2 733 808
** Ayollar soni: 2 799 985.

### Oʻrtacha umr koʻrish (2020)

* Umumiy aholi uchun oʻrtacha umr koʻrish yillar boʻyicha: 81,82
** Erkak: 79,03 yosh
** Ayol: 84,62 yosh.

## Ayollarning saylov huquqi

1809-yilda Finlandiyaga aylangan hudud 600 yildan ortiq vaqt davomida Shvetsiya Qirolligining ajralmas provinsiyalari guruhi boʻlgan, bu Finlandiyada ham ayollarga Shvetsiya Ozodlik davrida (1718-1772) saylov huquqi berilganida ovoz berish huquqi berilganligini bildiradi.

Zamonaviy Finlandiyaning oldingi davlati, Finlandiya Buyuk Gertsogligi 1809-yildan 1917-yilgacha Rossiya imperiyasining bir qismi boʻlgan va yuqori darajadagi avtonomiyaga ega edi. 1863-yilda soliq toʻlovchi ayollarga qishloqda munitsipal saylov huquqi berildi, 1872-yilda esa xuddi shunday islohot shaharlarga ham berildi.

1906-yilgi Parlament qonuni Finlandiyaning bir palatali parlamentini tashkil etdi va ayollar ham, erkaklar ham saylash va saylanish huquqiga ega edilar. Shunday qilib, **Finlandiya ayollari dunyoda birinchi boʻlib saylash va deputatlikka saylanish huquqiga ega boʻlishdi.** Kelgusi yilgi saylovlarda dunyoda birinchi boʻlgan 19 ayol deputatlikka saylandi va oʻshandan beri ayollar mamlakat siyosatida markaziy rol oʻynashda davom etishdi. Ishchilar harakatining asosiy arbobi Miina Sillanpää 1926-yilda birinchi ayol vazir boʻldi. 

Finlandiyaning birinchi ayol prezidenti Tarya Xalonen 2000-yilda va 2006- yilda ikkinchi muddatga saylangan. 2011- yilgi parlament saylovlaridan buyon ayollar vakilligi 42,5 foizni tashkil etadi. 2003-yilda&nbsp;Anneli Jaatteenmäki Finlandiyaning birinchi ayol Bosh vaziri boʻldi va 2007 -yilda Matti Vanhanenning ikkinchi kabineti tarixga kirdi, chunki Finlandiya kabinetida birinchi marta ayollar erkaklardan koʻp edi (12 va 8). 

## Ayollar huquqlari harakati
1970-yilda qisqa, ammo kuchli ayollar harakati boʻldi. Oʻsha paytda nikohda zoʻrlash jinoyat hisoblanmagan va oiladagi zoʻravonlik qurbonlarining borish uchun joylari kam edi. Feministlar, shuningdek, jamoatchilikka ochiq boʻladigan kunduzgi parvarish tizimi va nafaqat pullik tugʻruq taʼtillari, balki otalik taʼtillari huquqi uchun ham kurashdilar. Bugungi kunda Finlandiyada 263 kunlik ota- ona taʼtili mavjud. Ishda ayollarni kamsitish noqonuniy hisoblanadi. Harakatga yordam berish uchun ikkita feministik guruh yaratilgan: Marksist-Feministlar ().) va Qizil ayollar ( , ). Finlandiyadagi feministlar Shvetsiya va Shveysariya kabi boshqa Yevropa davlatlaridan ilhomlangan. 1970-yillarda Finlandiya ayollari uchun boshqa muhim guruhlarga Unioni va Feministlar () kiradi. ).

### Ayollar huquqlari
Finlandiya ayollarga ovoz berish huquqini bergan birinchi davlatlardan biri boʻldi va bugungi kunda ham ayollar tengligi boʻyicha birinchi oʻrinda turadi. Finlandiya ayollar huquqlari boʻyicha Global Gender Gap Index reytingida ikkinchi oʻrinni egalladi. Finlandiya 1994-yilda nikohda zoʻrlashni noqonuniy deb eʼlon qildi. 2003-yilda Finlandiya hukumati gender tengsizligi bilan bogʻliq muammolarni hal qilishni taklif qildi. Ular butun davlat boshqaruvida gender tengligini targʻib qilishni, Tenglik toʻgʻrisidagi qonunni isloh qilishni rejalashtirdilar.Finlandiyada erkaklar va ayollar teng qiymatdagi ish uchun teng haq toʻlashni targʻib qilishlari, siyosiy va iqtisodiy rollarda ayollar sonini koʻpaytirish, gender tengligini erkaklar nuqtai nazaridan baholash, oiladagi zoʻravonlik va yaqin sheriklar zoʻravonligining oldini olish, qurbonlarni himoya qilish odam savdosi va jinsiy aloqa sotib olishni jinoyat deb hisoblashadi. Ushbu hujjat gender tengligi boʻyicha hukumat harakat rejasi deb ataladi () va u muhokama qilinishi kerak boʻlgan 100 dan ortiq masalalarni oʻz ichiga olgan.

## Taʼlim

### Tarixda
18-asr oxiri va 19-asr boshlarida Finlandiyada qizlar uchun xususiy maktablar tashkil etildi, ular orasida Kristina Krook, Anna Salmberg va Sara Vaklinlar ham mashhur. Ushbu maktablar yutuqlarni oʻqitishning sayozligi uchun tanqid qilindi, natijada qizlar 1843-yildagi maktab islohotiga qoʻshilishi kerak degan qarorga keldi va keyingi yili Turku va Xelsinki, *Svenska fruntimmersskolan shaharlarida* qizlar uchun shved tilidagi ikkita davlat maktabi tashkil etildi. *men Åbo* va *Svenska fruntimmersskolan i Helsingfors*. Bu Finlandiyada xuddi shunday turdagi qizlar maktablari tarmogʻini tashkil etishga olib keldi. Dastlab maktablar yuqori sinf oilalari qizlari uchun ajratilgan.

Bu vaqtda qizlarning bakalavriatdan oʻtishlari va universitetga oʻqishlari mumkin emas edi. 1865-yilda gimnaziya maktabda faqat tarbiyasi va xulq-atvori benuqson boʻlgan va boshqalarga zarar yetkaza olmaydigan, „hurmatli“ oilalardan boʻlgan qizlar oʻqishi mumkinligini aniqladi.

Finlandiyadagi birinchi ayol Mariya Tschetschulin 1870 -yilda dispansatsiya yoʻli bilan universitet talabasi sifatida qabul qilinganidan soʻng, talabalarni universitetga tayyorlash uchun (dispansatsiya yoʻli bilan) koʻplab qizlar maktablarida yuqori sinflar va kollejlar sinflari kiritildi va 1872 -yilda talab kuchaydi. Barcha talabalar shved tilidagi yuqori sinflarning aʼzolari boʻlishi kerakligi toʻxtatildi. Ayollarga 1882- yilda qizlar uchun gimnaziyalarda dars berish huquqi berildi.

1915-yilda universitet talabalari uchun dispensiya bekor qilinib, ayollar erkaklar bilan bir xil shartlarda oʻqishga qabul qilinganda, qizlar va oʻgʻil bolalar maktab tizimida bir xil taʼlim ola boshladilar va Finlandiyadagi qizlar maktablari bir jinsli taʼlimga oʻzgartirila boshlandi.

### Bugungi kunda
Finlandiya talabalari oʻqishni boshqa mamlakatlardan bir yil keyin boshlaydilar. Shunga qaramay, Finlandiya matematika boʻyicha eng yaxshi koʻrsatkichlarga ega boʻlgan mamlakatlardan biri boʻlib, oʻgʻil bolalari qizlar kabi yaxshi natijalarga erishgan kam sonli davlatlardan biri hisoblanadi. Koʻpgina mamlakatlarda eng qobiliyatli qizlar matematika boʻyicha eng qobiliyatli oʻgʻil bolalardan ortda qolsa-da, PISA 2012 natijalariga koʻra, OECD tomonidan matematika, oʻqish va fan boʻyicha gender ball farqi −6 (oʻgʻil bolalar — qizlar) natijasidir. Finlandiya. Bundan tashqari, dunyodagi muammolarni hal qilish boʻyicha eng yuqori natijalarga erishgan talabalar asosan erkaklar boʻlsa-da, Finlandiya istisno qiladi, bu yerda eng yaxshi natijalarga erishgan ayollar ulushi eng yaxshi natijalarga erishgan erkaklar ulushi bilan bir xil boʻladi. Bu, Finlandiya, Avstraliya va Kanadadan tashqari, muammolarni hal qilish boʻyicha eng yaxshi koʻrsatkichlar asosan erkaklar boʻlgan Kattalar Koʻnikmalari Soʻrovi (PIAAC) orasida ham amal qiladi.

Finlandiyaning talabalar uchun taʼlim imtiyozlariga kelsak, Finlandiya maktablari davlat tomonidan moliyalashtiriladigan taʼlimni taklif qiladi, bu esa ayollar va erkaklarning ota-ona taʼtilida boʻlganidan keyin ishga borishlarini osonlashtiradi. Matematika va informatika yoʻnalishlarida tahsil olayotgan talabalarning 32 foizini ayollar tashkil qiladi.

## Ish kuchidagi ayollar
Finlandiya ishchi kuchi tadqiqotiga koʻra, oʻz-oʻzini ish bilan taʼminlagan 301 000 kishining taxminan 32 foizi ayollardir. Ayollar dastlab agrar jamiyatlar orqali mehnat bozorlariga jalb qilingan. Davlat bolalar bogʻchalari tizimidan oldin ham ish kuchidagi ayollar soni juda yuqori boʻlib, 50 % dan ortiq edi. Ayollarni (15-74 yosh) tashkil etuvchi ishchi kuchidagi ishchilar soni 51 %, erkaklar esa 49 %. Ayollarning 32 foizi tadbirkorlik bilan shugʻullanadi.

### Ishchi kuchida tenglik
Kamida 30 nafar xodimga ega boʻlgan ish beruvchilar ayollar va erkaklar ish haqini taqqoslashni oʻz ichiga olgan gender tenglik rejasiga ega boʻlishi kerak. Ijtimoiy ishlar va sogʻliqni saqlash vazirligi va boshqa muhim mehnat bozori tashkilotlari gender tengligini rejalashtirish boʻyicha koʻrsatmalarni belgilaydi. 

## Harbiy xizmatdagi ayollar
Finlandiyada harbiy xizmat erkaklar uchun talab qilinadi, lekin ayollar uchun ixtiyoriydir. Roʻyxatga olingan ayollar jangovar rollarni oʻrganishga ruxsat etiladi. Finlandiya ayollarga frontda jangovar pozitsiyalarni egallashga ruxsat beruvchi dunyodagi 16 ta davlatdan biridir.

## Manbalar

## Havolalar

* Finlandiya, everyculture.com
* Finlandiya, Madaniy etiket, eDiplomat