Radiatsiyaviy himoya

**Radiatsiyaviy himoya**, shuningdek, **radiologik himoya** deb ham ataladi, bu atama Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE) tomonidan "odamlarni ionlashtiruvchi nurlanish taʼsirining zararli taʼsiridan himoya qilish va bunga erishish vositalari" deb taʼriflangan. Taʼsir inson tanasidan tashqaridagi radiatsiya manbasidan yoki radioaktiv ifloslanishni yutish natijasida yuzaga kelgan ichki nurlanish tufayli boʻlishi ham mumkin boʻladi.

Ionlashtiruvchi nurlanish sanoat va tibbiyotda keng qoʻllanadi va shu bilan birga undan nontoʻgʻri foydalanish tirik toʻqimalarga mikroskopik zarar yetkazish orqali sogʻliq uchun katta xavf tugʻdirishi mumkin. Ionlashtiruvchi nurlanishning sogʻliqqa taʼsirining ikkita asosiy toifasi mavjud. Yuqori taʼsirlarda u "toʻqima" deb ataluvchi taʼsirni keltirib chiqarishi mumkin, ular sodir boʻlishining aniqligi sababli "deterministik" taʼsirlar deb ham ataladi, anʼanaviy ravishda kulrang birlik bilan koʻrsatiladi va oʻtkir radiatsiya sindromiga olib keladi. Past darajadagi taʼsirlar uchun radiatsiyadan kelib chiqadigan saraton xavfi statistik jihatdan yuqori boʻlishi mumkin, bu noaniqlik tufayli " stokastik effektlar" deb ataladi, anʼanaviy ravishda sievert birligi bilan koʻrsatiladi.

Radiatsiyadan himoyalanishning asosiy sharti vaqt, masofa va himoya qilish kabi oddiy himoya choralari yordamida dozani kamaytirish yoki oldini olishdir. Taʼsir qilish muddati zarur boʻlgan vaqt bilan cheklanishi kerak, nurlanish manbasidan masofa maksimal darajada uzoqroq boʻlishi kerak va iloji boricha manbadan yoki nishondan himoyalangan boʻlishi kerak. Shaxsiy dozani oʻlchashda tashqi nurlanish uchun kasbiy yoki favqulodda taʼsir qilishning shaxsiy dozimetrlar qoʻllanadi va radioaktiv ifloslanish tufayli ichki dozada tanani biologik tahlil qilish yaʼni bioassay usullari qoʻllanadi.

Radiatsiyadan himoya qilish va dozimetriyani baholash uchun Radiatsiyadan himoya qilish boʻyicha Xalqaro komissiya (ICRP) va Radiatsiya birliklari va oʻlchovlari boʻyicha xalqaro komissiya (ICRU) maʼlum darajadagi nurlanishning inson tanasiga biologik taʼsirini hisoblash uchun foydalaniladigan tavsiyalar va maʼlumotlarni eʼlon qiladi va shu bilan dozani qabul qilish chegaralari tavsiya etiladi.

## Prinsiplar

ICRP insonlarda kelib chiqishi mumkin boʻlgan xavfni qabul qilingan doza darajalariga tenglashtirish uchun mavjud boʻlgan keng koʻlamli ilmiy tadqiqotlarni baholashga asoslangan Xalqaro radiologik himoya tizimini tavsiya qiladi, ishlab chiqadi va qoʻllab-quvvatlaydi. Tizimning sogʻliqni saqlash maqsadlari quyidagicha: "deterministik taʼsirlarning oldini olish va stokastik taʼsir xavfini oqilona erishish mumkin boʻlgan darajada kamaytirish uchun ionlashtiruvchi nurlanish taʼsirini boshqarish va nazorat qilish".

ICRP tavsiyalari ularni oʻz qonunchiligiga kiritish imkoniyatiga ega boʻlgan milliy va mintaqaviy tartibga soluvchi organlarga kelib tushadi; bu jarayon ilova qilingan blok diagrammada koʻrsatilgan. Koʻpgina mamlakatlarda milliy tartibga solish organi odatda ICRP tavsiyalarini joriy etadilar va shu tavsiyalarga asoslangan dozani cheklash talablarini belgilash orqali jamiyatda xavfsiz radiatsiya muhitini taʼminlashga harakat qiladi.

a

### Dozani qabul qilishni tartibga solish
ICRP barcha boshqariladigan taʼsir holatlari uchun quyidagi 3 tamoyildan foydalanadi.

* **Asos:** radiatsiyadan keraksiz foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi, bu radiatsiyadan olinadigan foyda undagi kamchiliklardan ustun boʻlishi kerakligini anglatadi.
* **Cheklash:** Har bir inson radiatsiya dozasining individual chegaralarini qoʻllash orqali juda katta xavflardan himoyalangan boʻlishi kerak.
* **Optimallashtirish:** Bu jarayon asosli deb topilgan vaziyatlarda qoʻllash uchun moʻljallangan. Bu "taʼsir qilish ehtimoli, taʼsirlangan odamlar soni va ularning individual dozalarining kattaligi" ALARA yoki ALARP prinsipi deb nomlanuvchi oqilona erishish mumkin boʻlgan darajada saqlanishi kerakligini anglatadi. Bu iqtisodiy va ijtimoiy omillarni hisobga oladi.

### Tashqi dozani qabul qilish omillari
Manbadan olingan nurlanish miqdori yoki dozasini boshqaradigan uchta omil mavjud. Radiatsiya taʼsirini quyidagi omillarning kombinatsiyasi bilan boshqarish mumkindir:

# **Vaqt** : Taʼsir qilish vaqtini qisqartirish samarali dozani mutanosib ravishda kamaytiradi. Taʼsir qilish vaqtini qisqartirish orqali radiatsiya dozalarini kamaytirishga misol sifatida radioaktiv manba bilan ishlashga ketadigan vaqtni qisqartirish uchun operatorlarni tayyorlashni yaxshilash mumkin.
# **Masofa** : ortib borayotgan masofa teskari kvadrat qonuni tufayli dozani kamaytiradi. Masofa manbani barmoqlar bilan emas, balki forseps bilan boshqarish kabi oddiy boʻlishi mumkin. Masalan, agar floroskopik muolaja paytida muammo yuzaga kelsa, iloji boʻlsa, bemordan uzoqlashing.
# **Himoyalash** : Radiatsiya manbalari nurlanish energiyasini oʻzlashtiradigan qattiq yoki suyuq materiallar bilan himoyalangan boʻlishi mumkin. "Biologik qalqon" atamasi radiatsiyani insonlar uchun xavfsiz darajaga tushirish uchun yadro reaktori yoki boshqa radiatsiya manbalari atrofida joylashtirilgan materialni yutish uchun ishlatiladi. Himoyalash materiallari beton va qoʻrgʻoshin qalqon boʻlib, ikkilamchi nurlanish uchun qalinligi 0,25 mm va birlamchi nurlanish uchun 0,5 mm qalinlikda boʻladi

### ALARP VA ALARA
**ALARP** - bu radiatsiya taʼsirida va boshqa kasbiy sogʻliq uchun xavf-xatarning muhim printsipining ingiliz tilidagi qisqartmasi boʻlib (*As Low As Reasonably Practicable)* va Buyuk Britaniyada " *Aqlli ravishda amalga oshirilishi mumkin boʻlgan darajada past* " degan maʼnoni anglatadi.  Maqsad radioaktiv taʼsir yoki boshqa xavf xavfini minimallashtirish, shu bilan birga baʼzi bir taʼsir qilish vazifani bajarish uchun maqbul boʻlishi mumkinligini yodda tutishdir. **ALARA** ekvivalent atamasi *Buyuk* Britaniyadan tashqarida koʻproq qoʻllanadi.

Bu murosa yaʼni ALARP radiologiyada yaxshi tasvirlangan. Radiatsiyani qoʻllash bemorga shifokorlar va boshqa sogʻliqni saqlash xodimlariga tibbiy tashxis qoʻyish orqali yordam berishi mumkin, ammo bemorning bu radiatsiyaga taʼsiri saraton yoki sarkomalarning statistik ehtimolini (stokastik taʼsirlarni) maqbul darajadan past darajada ushlab turish uchun yetarlicha past boʻlishi kerak va deterministik taʼsirlarni bartaraf etish uchun (masalan, terining qizarishi yoki katarakt). Stoxastik taʼsirlarning qabul qilinishi mumkin boʻlgan darajasi ishchi uchun odatda xavfsiz deb hisoblangan boshqa radiatsiya ishlaridagi xavfga teng deb hisoblanadi.

Ushbu siyosat har qanday miqdordagi radiatsiya taʼsiri qanchalik kichik boʻlmasin, saraton kabi salbiy biologik taʼsirlar ehtimolini oshirishi mumkin degan tamoyilga asoslanadi. Shuningdek, u radiatsiya taʼsirining salbiy taʼsirining paydo boʻlish ehtimoli qabul qilingan  doza bilan ortadi degan printsipga asoslanadi. Ushbu gʻoyalar birlashtirilib, chegarasiz chiziqli modelni hosil qiladi, bu esa dozaning oshishi bilan stoxastik taʼsirlarning paydo boʻlish tezligini oshiradigan chegara yoʻqligini aytadi. Shu bilan birga, radiologiya va ionlashtiruvchi nurlanishdan foydalanishni oʻz ichiga olgan boshqa amaliyotlar foyda keltiradi, shuning uchun radiatsiya taʼsirini kamaytirish tibbiy amaliyotning samaradorligini kamaytirishi mumkin. ALARP printsipini qoʻllashda iqtisodiy xarajatlar, masalan, radiatsiyaga qarshi toʻsiqni masalan qoʻrgʻoshin devorlar qoʻshish ham hisobga olinishi kerak. Kompyuter tomografiyasi, yaʼni KT  yoki CAT skanerlari tibbiyotga katta hissa qoʻshdi, ammo xavf tugʻdirmaydi. Ular, ayniqsa, bolalarda saratonga sabab boʻladigan  ionlashtiruvchi nurlanishdan foydalanadilar. Agar gʻamxoʻrlik qiluvchilar kattalarnikidan koʻra ulardan foydalanish boʻyicha tegishli koʻrsatmalarga va bolalar uchun xavfsiz usullarga rioya qilsalar, quyi oqim saratonining oldini olish mumkin boʻladi.

### Zarrachalar nurlanishi
Zarrachalar nurlanishi zaryadlangan yoki neytral zarralar oqimidan, ham zaryadlangan ionlardan, ham subatomik elementar zarralardan iboratdir. Bunga quyosh shamoli, kosmik radiatsiya va yadroviy reaktorlarda neytron oqimi kabilar kiradi.

* Alfa zarralari (geliy yadrolari) kirish chuqurligi juda qisqa. Hatto juda baquvvat alfa zarralarini ham bir varaq qogʻoz bilan toʻxtatish mumkin.
* Beta zarrachalari (elektronlar) kirish chuqurligi koʻproq, lekin baribir bir necha millimetr alyuminiy tomonidan soʻrilishi mumkin. Biroq, yuqori energiyali beta zarralari chiqarilgan hollarda,  past atomli materiallar, *masalan*, plastmassa, yogʻoch, suv yoki akril shisha (Plexiglas, Lucite) bilan  toʻsib qolish mumkin. Bu Bremsstrahlung rentgen nurlarining paydo boʻlishini kamaytirishdir. Beta+ nurlanishi (pozitronlar) boʻlsa, elektron-pozitronni yoʻq qilish reaksiyasining gamma nurlanishi qoʻshimcha tashvish tugʻdiradi.
* Neytron nurlanishi zaryadlangan zarracha nurlanishi kabi tez soʻrilmaydi, bu esa neytron nurlanishini yuqori darajada oʻtkazuvchan qiladi. Neytron faollashuvi deb ataladigan jarayonda, neytronlar yadro reaksiyasida atomlarning yadrolari tomonidan soʻriladi. Bu koʻpincha ikkilamchi nurlanish xavfini keltirib chiqaradi, chunki yutuvchi yadrolar keyingi ogʻirroq izotopga oʻtadi, ularning aksariyati beqaror boʻladi.
* Kosmik radiatsiya Yerda keng tarqalgan va u deyarli xavfli emas, chunki Yer atmosferasi uni oʻzlashtiradi va magnitosfera qalqon vazifasini bajaradi, lekin u sunʼiy yoʻldoshlar va kosmonavtlar uchun, ayniqsa Van Allen kamaridan oʻtayotganda yoki butunlay himoya zonalaridan tashqarida boʻlganida katta muammo tugʻdiradi. Atmosfera yupqaroq soʻrilishi kamayganligi sababli tez-tez uchuvchilar biroz yuqoriroq xavf ostida boʻlishi mumkin. Kosmik nurlanish juda yuqori energiyaga ega va juda kirib borish chuqurligi yuqori hisoblanadi.

### Himoyalanishdagi asbob turlari
Bir qator tez-tez ishlatiladigan dozimetrik asbob turlari quyida keltirilgan va ular ham statsionar, ham tadqiqot monitoringi uchun ishlatiladi.

* ionlash kameralari
* proportsional hisoblagichlar
* Geiger hisoblagichlari
* yarimoʻtkazgichli detektorlar
* sintilatsiya detektorlari
* havodagi zarrachalar radioaktivligini kuzatish

## Erta radiatsiya xavfi

Radioaktivlik va radiatsiya xavfi darhol tan olinmadi. 1895-yilda rentgen nurlarining kashf etilishi olimlar, shifokorlar va ixtirochilarning keng koʻlamli turli hil tajribalar qilishiga olib keldi. Koʻp odamlar 1896-yildayoq texnik jurnallarda kuyish, soch toʻkilishi va undan ham yomonroq taʼsirlar haqida yoza boshladilar. Oʻsha yilning fevral oyida Vanderbilt universiteti professori Daniel va doktor Dadli Dadlining boshini rentgenogramma bilan oʻtkazish bilan bogʻliq tajriba oʻtkazdilar, natijada sochlari toʻkilib ketdi. Kolumbiya kolleji bitiruvchisi doktor HD Hawksning rentgen nurlari namoyishida qoʻli va koʻkrak qafasining qattiq kuyishi haqidagi hisoboti *Electrical Review* jurnalidagi boshqa koʻplab hisobotlarning birinchisi edi.

Tomas Edison laboratoriyasida Elixu Tomson, Uilyam J. Morton va Nikola Tesla kabi koʻplab eksperimentchilar ham kuyishlar va boshqa jiddiy taʼsirlar haqida xabar berishdi. Elixu Tomson maʼlum vaqt davomida barmoqni ataylab rentgen trubkasiga taʼsir qildi va shundan soʻng ogʻriq, shish va qabariq paydo boʻldi. Baʼzida zarar uchun boshqa taʼsirlar, jumladan ultrabinafsha nurlar va ozon ayblangan. Koʻpgina fiziklarning taʼkidlashicha, rentgen nurlarining taʼsiri umuman yoʻq.

1902-yilda Uilyam Gerbert Rollins rentgen nurlaridan ehtiyotsizlik bilan foydalanishning xavfi haqidagi ogohlantirishlariga sanoat tomonidan ham, uning hamkasblari ham eʼtibor bermayotganini deyarli umidsizlik bilan yozgan edi. Bu vaqtga kelib Rollins rentgen nurlari  hayvonlarni oʻldirishi, homilador gvineya choʻchqasining abortiga olib kelishi va homilani oʻldirishi mumkinligini oʻz tajribalarida isbotladi.   &#x5D; U shuningdek, "hayvonlar rentgen nurlarining tashqi taʼsiriga sezgirligi jihatidan farq qiladi" deb taʼkidladi va bemorlarni rentgen nurlari yordamida davolashda bu farqlarni hisobga olish kerakligi haqida ham oʻz maqolasida ogohlantirdi.

Radiatsiyaning biologik taʼsiri maʼlum boʻlishidan oldin, koʻplab fiziklar va korporatsiyalar turli hil radioaktiv moddalarni zulmatda porlash pigmentlari koʻrinishidagi patent dori sifatida sotishni boshladilar. Masalan, radiyli hoʻqna muolajalari va tonik sifatida ichiladigan radiyli suvlar. Mari Kyuri radiatsiyaning inson tanasiga taʼsiri yaxshi tushunilmaganligi haqida ogohlantirib, bunday davolashga qarshi chiqdi. Keyinchalik Kyuri ionlashtiruvchi nurlanish taʼsiridan kelib chiqqan aplastik anemiyadan vafot etdi. 1930-yillarga kelib, suyak nekrozining bir qator holatlari va radiy bilan davolash ishqibozlarining oʻlimidan soʻng, radiy oʻz ichiga olgan dorivor mahsulotlar bozordan asta olib tashlandi va odamlar uning salbiy taʼsirini yaxshiroq anglay boshladilar (radioaktiv quakerlik).

## Manbalar



* Garvard universitetining radiatsiyadan himoya qilish bo'limi Garvard universiteti va unga qarashli muassasalarga radiatsiya boʻyicha koʻrsatmalar beradi.
* Qattiq holat hodisalari jurnali Tara Ahmadi, Kosmik kemalarni radiatsiyadan himoya qilish uchun yarim dipol magnit maydonidan foydalanish.

## Havolalar

* http://www.wmsym.org/archives/2009/pdfs/9444.pdf - "Radiatsion dozimetriyaning chalkash dunyosi" - MA Boyd, AQSh atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi. AQSh va ICRP dozimetriya tizimlari oʻrtasidagi xronologik farqlar haqida maʼlumot..