open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tillaqosh

**Tillaqosh** — zargarlik buyumi; ayollarning bosh kiyimi ustidan peshonaga taqiladigan taqinchogʻi. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumush va boshqa metallardan yasaladi. T. asosini qayrilma qosh shaklidagi bir-biri bilan tutashadigan 2 boʻlak hosil qiladi, boʻlaklar tutashgan joyga bir dona laʼl qadaladi, boʻlaklar yuzasi naqshlar bilan bezatilib, yuqori cheti feruza koʻzlar bilan hoshiyalanadi; qayrilma qosh shaklining yuqorisiga panjarali naqshlar ishlanadi va T. uchburchak shaklidagi toj koʻrinishiga ega boʻladi, panjarali gullar oʻrtasiga feruza koʻzlar bilan hoshiyalanadigan marjon va boshqa qadamalar oʻrnatiladi. T.ning quyi qismiga oʻzaro almashinib keladigan mayda munchoq va yaproqchalar terilgan biri kalta, biri uzun zanjirlar osiladi. T.ning yuqori qismining markazi (uchi) va ikki chekkasidan zanjirlar chikarilib, ular markazda birlashadi va ilgak bilan yakunlanadi. Bir xil badiiy usulda bezatilgan T. gajak, isirgʻa, zebigardon bilan birga ansambl hosil qiladi. T. shakliga oʻxshash peshonaga taqiladigan ziynat buyumi Fargona vodiysida bargak, tepa qismidagi panjarali naqshlari boʻlmagan turi Buxoroda bolo abru deb ham ataladi, Xorazmning osmatuzi taqinchogʻi oʻziga xos bezatilishi bilan T.dan farq qiladi. Qadimdan kelin hamda yosh ayollarni himoyalovchi tumor vazifasini bajargan. T. hozir, asosan, toʻy marosimida va raqqosalarning milliy libosining tarkibiy qismi sifatida qoʻllanadi.
Tillitlar

**Tillitlar** (ing. tillite, till — valun gili) — muzlik yotqiziklari, morenalar. Zichlashgan, saralanmagan hosilalar boʻlib, dagʻal chaqiq jinslardan tarkib topgan, baʼzan metamorfizmga uchragan. T. tarkibida valunlar boʻlgan mayda donador massadan iborat. Dengiz choʻkindilari va muzning tarqalishi natijasida hosil boʻladigan dengiz T. (akvatillitlar) va pastki katlamdagi tub jinslarning harakatdagi muzlarida ularning tarkibida aks etadigan kontinental T. farq qilinadi. T. qad. muzlanishning qoldiklari boʻlib (qarang Paleoiqlimshunoslik), ular erta proterozoydan va deyarli hamma kontinentlarda kechki proterozoy qatlamlarigacha maʼlum. T.ning gorizontlari Sharqiy Yevropa platformasining yuqori rifey qatlamlari, Afrika, Avstraliya, Xitoy, Oʻrta Ural va Tyanshanning kechki proterozoy qatlamlarida uchraydi. T.ning qalinligi oʻnlab va yuzlab m ga yetadi. T. dan stratigrafiya, paleogeografiya muammolarini yechishda hamda choʻkindi foydali qazilmalari (temir rudasi) konlarini bashoratlashda foydalaniladi.
Tilqiyar

**Tilqiyar** () — bugʻdoydoshlar (gʻalladoshlar)ga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yer yuzida 15 turi, Oʻzbekistonda bir turi () tarqalgan. Asosan, moʻʼtadil va sovuq iklimli yerlardagi sernam oʻrmonlarda uchraydi. Toʻpguli — roʻvak. May — iyunda gullab meva tugadi. T. tarkibida kumarin moddasi bor. T. ekstrakti vino va boshqa ichimliklar tayyorlashda ishlatiladi.
Tim

**Tim** (fors.toj.) — usti yopiq bozor, savdo rastasining baland tomi, gumbazi. Tim lar qadimda asosan yirik shahar markazlarida, koʻchalar kesishgan chorraha, chorsu, guzar maydonida, karvonsaroylar yaqinida joylashgan. Usti ulkan gumbaz bilan qoplanib, bir necha hunarmandlik doʻkonlari va savdo rastalarini oʻz ichiga olgan. Timlar shahar meʼmoriy qiyofasini belgilashda muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Sugʻdlarning shahar ichidagi bozorlari va savdo rastalari arab manbalarida "suk" deb, chorrahada joylashganlari "choxorsuk" yoki chorsu deb yuritilgan. Keyinchalik 4 tomoni kesishgan koʻcha markazida joylashgan savdo tarmoqlari toqlar qurilgan. Narshaxay, Klavixo, E.Jekinson va boshqalarning esdaliklarida Timlar qurilishi haqida maʼlumotlar saqlangan. Abdullaxon timi, Olloqulixon karvonsaroyi va timi kabi noyob meʼmoriy yodgorliklar hozirgi kunda mahalliy savdo markazlari sifatida oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. TIMAN KRYAJI Sharqiy Yevropa tekisligining shim.sharqidagi qirlar. Shim.gʻarbda Barens dengizining Chesha qoʻltiqchasidan jan.sharkda Vichegda daryosining boshlanish yerigacha choʻzilgan (Rossiya Federatsiyasi Komi Respublikasi va Arxangelsk viloyatida). Uzunligi 900&nbsp;km ga yaqin. Tim granit, siyenit, kristalli slanets kabi jinslar bilan, yer usti esa antropogen davri quruqlik va dengiz yetqiziklari bilan krplangan. Eng baland joyi 471 m (Chetlasskiy Kamen).

Timning shim. qismi tundra va oʻrmonli tundra, jan. kismi tayga zonasida (qoraqaragʻay, oqqaragʻay, qaragʻay oʻsadi). Titan minerallari (Yarega), boksit (Chetlasskiy Kamen), neft va gaz (Us, Vuktil va boshqalar) konlari bor.
Kliment Timiryazev

**Kliment Arkadyevich Timiryazev** [1843.22.5(3.6), Peterburg 1920.28.4, Moskva] — rus olimi, tabiatshunos-darvinist, oʻsimliklar fiziologiyasi maktabining asoschisi. Peterburg fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1890). D. I. Mendeleyev boshchiligida oʻsimliklarni oziqlantirish ustida ish olib borgan. Germaniya va Fransiyada boʻlib, fizika, kimyo, botanika, agrokimyo va boshqa fanlar bilan shugʻullangan (1868—70). Timiryazev Petrov nomidagi Dehqonchilik va oʻrmonchilik akademiyasida botanika oʻqituvchisi (1870—92), ordinar professor 1875, Moskva universitetida professor (1878-yildan).

Timiryazev zamonaviy fotosintez taʼlimotining asoschisi. Oʻsimliklar fiziologiyasining dolzarb masalalari ustida ham tadqiqot ishlari olib borgan. Moskva Qishloq xoʻjalik akademiyasi va Rossiya fanlar akademiyasi Oʻsimliklar fiziologiyasi institutiga Timiryazev nomi berilgan.

## Manbalar
* Sochineniya, t. 1 — 10, M., 1937—40.
Timishoare

**Timishoare** — Ruminiyaning gʻarbiy qismidagi shahar, Bega daryosi boʻyida. Timish judetsining maʼmuriy markazi. Aholisi 324,3 ming kishi (1998). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro axamiyatga ega. Mashinasozlik (jumladan, elektrotexnika va radioelektronika, kon sanoati uchun jihozlar, qishloq xoʻjaligi. mashinalari ishlab chiqarish.), neft kimyosi, mebel, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, teatrlar, muzeylar bor. Shahar 13-asrdan maʼlum. Meʼmorii yodgorliklardan Yanosh Xunyadi qasri (14—15-asrlar), barokko uslubida qurilgan cherkov va monastirlar (18-asr) saqlangan.
Timor

**Timor** — Malay arxipelagidagi Kichik Zond orollari guruhiga mansub eng katta orol. Maydoni 34 ming km². Relyefi, asosan, togʻli, eng baland joyi 2963 m. Balchiqli vulqonlar bor. Iqlimi subekvatorial, mussonli. Sohilida harorat yil davomida 25—27°. Yillik yogʻin 1500 mm. Savanna va tropik oʻrmonlar bor. Qahva, kokos palmalari, kauchukli daraxtlar oʻstiriladi. Sholi, makkajoʻxori ekiladi.

T. siyosiy jihatdan 2 qism: (Sharqiy Timor (Timor Lorosaye) va Gʻarbiy Timorga (Indoneziyaning Sharqiy Nusa Tengera provinsiyasi tarkibida) boʻlinadi. T.ni 1520-yilda portugallar egallagan. 1613-yildan uning sharqiy qismi gollandlar qoʻl osti ga oʻtdi. 1812—15 yillarda T.da inglizlar hukmronlik qilgan. 1860 va 1893-yillardagi shartnomalarga asosan, Sharqiy T. (Portugaliya) va Gʻarbiy T. (Niderlandiya) oʻrtasidagi chegara uzil-kesil oʻrnatilgan. 1945-yilda Gʻarbiy T. Indoneziya tarkibiga kirdi. 1975-yilda Indoneziya Sharqiy T.ni ham egalladi va 1976-yildan Indoneziyaning 27 provinsiyasi maqomini oldi. Chorak asr davom etgan ozodlik uchun kurashdan soʻng 2002-yil Sharqiy T. mustaqillikka erishdi (qarang Sharqiy Timor).
Timor dengizi

**Timor dengizi** — Hind okeanining chekka hududida joylashgan dengiz. Avstraliya bilan Timor oroli oraligʻida joy olgan. Maydoni  ga teng. Akvatoriyasining 1/2 qismining chuqurligi oʻrtacha 200 m gacha boʻlib, eng chuqur joyi 3310 m (Timor botigʻi) ni tashkil etadi. Yuza qismi suvining temperaturasi 25° dan 29° C gacha boʻladi. Shoʻrligi 34— 35%o ga teng. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi, uning oʻrtacha balandligi 3-4 m ni tashkil etadi. Janubiy sohilida Darvin porti (Avstraliya) joylashgan.
## Manbalar
Tilovat

**Tilovat** — asosan Qurʼon oyatlarini oʻqish (qarang Qiroat).Qur’oni karimni o‘qish.Qiroat bilan tilovatning farqi shundaki, arab tilida qiroat ilohiy oyatlar, vahiyni o‘qishga ham, inson tomonidan bitilgan yozuv va she’rlarni o‘qishga ham ishlatilishi mumkin. Tilovat esa, asosan vahiy etilgan oyatlarni o‘qishga ishlatiladi.
Tilogʻoch

**Tilogʻoch** () — qaragʻaydoshlar oilasiga mansub ignabargli daraxtlar turkumi. 20 ga yaqin turi bor. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada usadi. Bir uyli, ayrim jinsli oʻsimlik. Boʻyi 20–25 m (50 m gacha, diam. 1 m gacha yetadi), barglari qishda toʻkiladi. Ignalari yumshoq, silliq, uzun novdalarda 20—40 tadan spiralsimon joylashgan. Urugʻli qubbalari dumaloq yoki choʻziqroq (yoshligida qizgʻish yoki yashil), kalta novdalar uchida joylashgan. T. ignabarg chiqarishi bilan gullaydi, qubbasi va urugʻlari oʻsha yildayoq kuzda yoki bahorda ekiladi. Ochilgan qubbalari daraxtda 2—3 yilgacha turadi. Urugʻi mayda, qanotchali, shamol yordamida tarqaladi. T. sovuqqa gʻoyat chidamli, joy tanlamaydi, yorugʻsevar. Togʻ yon bagʻirlarini mustahkamlashda, dala ihota daraxtzorlari hosil qilishda va joylarni koʻkalamzorlashtirishda T.ning ahamiyati katta. Uning Gmelin yoki dauriya T. () va Sibir T. () turlari koʻp tarqalgan. Yogʻochi pishiq, mustahkam, qattiq, suv osti inshootlari qurishda; mebel, qogʻoz tayyorlashda ishlatiladi.
Nina Timofeyeva

**Nina Ivanovna Timofeyeva** (1910.16.1, Smolensk 1982.16.1, Toshkent) — aktrisa, rejissyor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Leningraddagi sahna sanʼati institutini tugatgan (1932). 1931—37 yillar Rossiyaning turli teatrlarida, 1937—47 yillar Toshkent rus yosh tomoshabinlar teatrida aktrisa, 1947-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida  aktyorlik mahoratidan dare bergan (1970-yildan dotsent). Liza ("Akdlilik balosi"), Mariya Antonovna ("Revizor"), Pelageya Yegorovna ("Kambagʻallik ayb emas"), devona ("Shahzoda va devona"), Varya ("Isyon") kabi rollarni ijro etgan.

## Manbalar
Timpan

**Timpan** — meʼmorlikda peshtoqning uchburchakli tepa qismi. Bino bosh tarziga (deraza va eshik tepasiga) ravoqsimon, uchburchak yoki nayzasimon shaklda ishlangan bezak. Yevropa meʼmorligida T. boʻrtma haykal, tasviriy rayem, nishon koʻrinishida amalga oshirilgan. Oʻzbekistonda 50— 60 yillarda asosan, madaniyat uylari, maktab va boshqa binolar bosh tarzida T.dan foydalanilgan (ya na q. Qanos).
Timpanal organlar

**Timpanal organlar** (yun. tympanon — timpan — nogʻora) — hasharotlar (toʻgʻri qanotlilar, jizildoqlar, ayrim kapalaklar, toʻrqanotlilar)ning ovoz chiqarish organlari; oʻz turi va ayrim yirtqichlar (mas., koʻrshapalaklar exolokatsiya) signallarini qabul qiladi. Timpanal organlar timpanal membranalar va ularga yoki traxeyalarga birikkan sezgir xordotonal sensillalardan iborat. Ular soni 2—4 dan (tangachaqanotlilar) bir necha oʻnta (toʻgʻriqanotlilar), hatto bir necha yuztagacha (jizildoqlar) boʻladi. Timpanal organlar oldingi oyoqlarning boldir qismida temirchaklar, chirildoklar, buzoqboshilar, koʻkrakda (suv qandalalari) yoki qanotlarda (toʻrqanotlilar) joylashgan. Toʻgʻri qanotlilar Timpanal organlari 0,2— 100 kGs, jizildoqlar 0,2—20 kGs, tangachaqanotlilar 1—240 kGs chastotali diapazondagi tovushlarni qabul qiladi. Timpanal organlar eshitish organi boʻlgan hasharotlarda yaxshi rivojlangan.
Timsohlar

**Timsohlar** — suvda yashovchi sudralib yuruvchilar turkumi. Tanasi kaltakesakka oʻxshash, uzunligi 2–7 m, boshi yassilashgan, tumshugʻi uzun. Koʻzlari va burun teshiklari boshi ustidan boʻrtib chiqib turadi. Burun va quloq teshiklari suvda yopiladigan klapanlar bilan taʼminlangan. Ogʻiz boʻshligʻida ikkilamchi tanglay boʻladi. Tishlari yirik. Tili ogʻiz tubiga yopishgan. Dumi uzun va baland (ikki yondan yassilashgan). Orqa oyoqlari barmoqlari orasida suzgich pardalari bor. Terisi qattiq va qalin, muguzsimon yirik plastinkalar bilan qoplangan. Muguz plastinkalar ostida suyak plastinkalar joylashgʻan.Timsohlar yuragi 4 kamerali boʻlishi bilan boshqa sudralib yuruvchilardan farq qiladi. Oʻpkasi yaxshi rivojlangan. Erkaklari kloakasi orqa qismida toq jinsiy organ joylashgan. Alligatorlar, gaviallar va haqiqiy timsoxlar oilalariga boʻlinadi.

Timsohlar oilasiga 3 urugʻ va 15 ga yaqin tur kiradi, jumladan, nil timsohlari (uzunligi 7 m gacha) tropik Afrika daryo, koʻl va botqokliklarida; tarokli timsohlar (uzunligi 6 m gacha) Jan.Sharqiy Osiyo, Malayya arxipelagi orollari, Shim. Avstraliya va Yangi Gvineyadagi daryolarning quyilish joylari va dengiz sohillarida tarqalgan. Timsohlar hayotining koʻp qismini suvda oʻtkazadi; asosan, tunda faol. Balikdar, sut emizuvchilar, qushlar va suv umurtqasizlari bilan oziqlanadi. Nil Timsohlari va tarokdi timsohlar odam uchun xavfli. Urgʻochi timsohlar qirgʻokdagi qum yoki chiriyotgan barglar orasiga 20—100 tuxum qoʻyadi; nasli toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi. Timsohlar goʻshti yeyiladi, terisidan qimmatbaho terigalantereya buyumlari tayyorlanadi. Koʻplab ovlanishi tufayli soni kamayib ketgan. 26 turi va kenja turi (jumladan, 15haqiqiy timsohlar) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Bir qancha mamlakatlar (AQSH, Kuba, Yaponiya, Keniya)da timsohlarni koʻpaytiradigan pitomniklar mavjud.
Tin

**Tin** — bogʻ ichkarisidagi ustun, ayvon va ochiq bolxonalari boʻlgan yengil qurilmali, kurkam imoratshiypon, koʻshk, pavilon. Asosan, yogʻoch va qamishdan qurilgan. Xitoy, Koreya, Yaponiya bogʻtuzish sanʼatida. T.ning oʻziga xos turlari mavjud.
Nikolaas Tinbergen

**Nikolaas Tinbergen** (1907.15.4, Gaaga 1988.21.12) - Gollandiya angliyalik zoopsixolog va etolog. Leyden universiteti biologiya boʻlimida oʻqigan. Leyden va Oksford untlari, Volfson kollejida (professor, 1966) ishlagan (1949-yildan). Ilmiy izlanishlari asalarilar, arktika qushlari va sut emizuvchilarning xattiharakat instinktlari, ularning onto va filogenezdagi rivojlanishiga, etologiyata bagʻishlangan. Individual va ijtimoiy yurishturishning tuzilishi va shakllanishi bilan bogʻliq kashfiyotlar qilgan. Nobel mukofoti laureati (Karl von Frish va Konrad Lorens bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Tindal effekti

**Tindal effekti** — bir jinsli boʻlmagan xira optik muhitda yorugʻlikning sochilishi. Mas., shishadan yasalgan kub shaklidagi kyuvetka (vannacha)ga sut aralashtirilgan suv solib, uning asosidan yorugʻlik tushirilsa, bu yorugʻlik nurining izi anik, koʻrinib turadi. Agar kyuvetkaning yon tomonidan qaralsa, sochilayotgan yorugʻlik havo rang konus (Tindal konusi) koʻrinishida, kyuvetkadan oʻtayotganda esa qizgʻish boʻlib koʻrinadi. Kyuvetka yon tomonidan kuzatilayotganda yorugʻlikning havo rang koʻrinishda boʻlishi Reley qonuni asosida tushuntiriladi. Muhit zarralari oʻlchami yorugʻlik toʻlqin uzunligidan kichik boʻlsa, Tindal effekti yaxshi kuzatiladi. Bu hodisani ingliz fizigi J. Tindal (Tyndall) oʻrgangan (1868), shuning uchun uning nomi bilan yuritiladi. Kalloid zarralar va makromolekulalarning oʻlchami, shakli va konsentratsiyasini aniklashning baʼzi optik usullari Tindal effektiga asoslangan.

## Manbalar
Jan Tinbergen

**Jan Tinbergen** (1903.12.4, Gaaga 1994, Rotterdam) — golland iqtisodchisi, hozirgi zamon matematik ekonomiya vakillaridan biri, Niderlandiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1933-yildan Rotterdamdagi Niderlandiya iqtisodiy fanlar maktabi professor, 1945—55 yillarda Markaziy rejalashtirish byurosi rahbari, 1965—70 yillarda BMTning rejalashtirish boʻyicha qoʻmitasi raisi. Ilmiy ishlari iqtisodiy siyosat nazariyasi, iqtisodiy rivojlanishni dinamik modellashtirish, "xufiya" narxlar konsepsiyasi, siklik iqtisodiy tebranishlar masalalariga bagʻishlangan. T. "kapitalistik samaradorlik" va "sotsialistik tenglik"ka asoslangan "oqilona tuzum" gʻoyasini olgʻa surgan. Asosiy asarlari: "AQShdagi iqtisodiysikllar. 1919—1939-yillar" (1939), "Iqtisodiy siyosat nazariyasi", 1952; "Rivojlanishni rejalashtirish", 1968; "Siyosat va daromadlar taqsimoti taxlili", 1975 va boshqa Iqtisodiyot sohasidagi birinchi Nobel mukofoti laureati (1969; Ragnar Frisch bilan birga).

## Manbalar
Samuel C. C. Ting

**Samuel C. C. Ting** (*Tin Chjaochun*; 1936.27.1, Michigan shtati, Ann-Arbor) — amerikalik fizik. Michigan universitetni tugatgan (1959). 1963-yilda Yevropa yadro tadqiqotlari institutida (Jeneva), 1964-yildan Kolumbiya untida, 1967-yildan Massachusets texnologiya institutida (1969-yildan professor) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga oid. 1974-yilda B. Rixterdan mustaqil tarzda yangi ogʻir mezon — birinchi jozibali kvarkli mezonni ochgan. Nobel mukofoti laureati (1976; B. Rixter bilan birga).

## Manbalar
Muhammadjon Tinishboyev

**Muhammadjon Tinishboyev**,(1879.12.5, Yettisuv viloyati – 1938.20.4) – davlat va jamoat arbobi, tarixchi olim. Turkiston muxtoriyati hukumatining 1bosh vaziri (1917-yil noyabr—dek.) va ichki ishlar vaziri (1917-yil noyabr – 1918-yil fevral). Alash Oʻrda hukumatining ichki ishlar vaziri (1917-yil dekabr—1920-yil mart). Peterburg temir yoʻl transporti muhandislari intini tugatgan (1906). 2Davlat dumasi deputati (1907-yildan). Muvaqqat hukumatning Turkiston komiteta aʼzosi (1917). Turkiston Reyepublikasi suv xoʻjaligi boshligʻi (1922), Yer sugʻorish boʻlimi boshligʻi (1924). Toshkentdagi qozoq xalq maorif institutida turkiy xalqlar tarixi, matematika, kimyo va fizikadan dare bergan (1920—25). Yettisuv gubernyasi (oblasti) ijroiya komiteti temir yoʻl boʻlimi boshligʻi (1926). Turkiston – Sibir (Turksib) magistralida turli lavozimlarda ishlagan (1927— 30). 1930-yil 3-avgustda sovet rejimi tomonidan qamoqqa olingan, 3 yilga surgun qilingan (1932— 35). Guryev – Kandigach temir yoʻlda ishlagan (1935— 37). Toshkentda qayta qamoqqa olinib (1937-yil 21-noyabr), otib tashlangan. 1959-yiloʻlimidan soʻng oklangan. T. turkiy xalklar tarixiga oid koʻplab asarlar, jumladan, „Qirgʻiz-qozoq xalqi tarixiga oid materiallar“ (rus tilida, T., 1925), „Turkmoʻgʻul tarixi“ (1923) va boshqa muallifi.

## Manbalar
Tintikit

**Tintikit** (AQShning Yuta shtatidagi Tintik degan joy nomidan) — mineral; temir, fosfor va suv birikmalaridan tarkib topgan. Tabiatda kam uchraydi. T. 1963-yil Oʻzbekiston gʻarbi (Qizilqum)da topilgan va oʻrganilgan. Ushbu T.ning rentgenogrammasi Yuta shtatidagi T. nikiga yakin. Uning koʻrinishi gil minerallarni eslatadi. Kimyoviy tarkibi Gʻe3[(ON)3(RO4)2]ZN2O, unda Gʻe,O3 48,18%, R2O530,7%, N2O 19,51%, A12O3 1,48%, Na2O5 0,08%, K2O 0,03% mavjudligi aniqlangan. Rangi oqsariq, yashil tusli. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 2,8 g/sm3, yalab koʻrilsa tilga yopishadi. T. gipergen mineral boʻlib, limonitlashgan gematitda 5 sm gacha boʻlgan tomirchalar shaklida, oksidlanish zonasidagi oltinsurma ruda namoyonlarida vujudga keladi. T. gepatit, natroyarozit, alunit, oltin bilan assotsiatsiyada uchraydi.
Tintuv

**Tintuv** — jinoiy ish boʻyicha dalillarni olishga qaratilgan tergov harakati. Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 158moddasiga koʻra, surishtiruvchi va tergovchi biror turar joy, xizmat, ishlab chiqarish. binosida yoki oʻzga joyda yoxud biror shaxsda ish uchun ahamiyatli boʻlgan narsa yoki hujjatlar bor deb oʻylash uchun yetarli maʼlumotga ega boʻlgan taqdirda T. oʻtkazishga haqlidir. T. qidirilayotgan shaxsni, shuningdek, murdani topish uchun ham oʻtkazilishi mumkin.

T. surishtiruvchi yoki tergovchining asoslantirilgan qaroriga binoan, prokurorning sanksiyasi bilan oʻtkaziladi. Kechiktirib boʻlmaydigan hollarda T. prokurorning sanksiyasisiz oʻtkazilishi mumkin. Lekin bunday holda keyinchalik shu oʻtkazilgan T. haqida 24 soat ichida prokurorga xabar qilinadi. T. oʻtkazilayotganda xolislar ishtirok etishi shart. T. umumiy va shaxsiy boʻladi. Umumiy T. obʼyektiga bino, hovli va ochiq joylar, shaxsiy T. obʼyektiga fukarolar kiradi. Shaxsiy T. va olib qoʻyish quyidagi hollarda alohida qaror yoki ajrim chiqarilmasdan oʻtkazilishi mumkin: jamoat tartibini saqlashga doir burchini bajarayotgan militsiya xodimi tomonidan gumon qilinuvchini ushlash chogʻida ushlanuvchining yonida qurol borligiga yoxud jinoyat sodir etganligini fosh qiladigan dalillardan qutulmoqchi ekanligiga yetarli asoslar boʻlganda; gumon qilinuvchi militsiya yoki ququqni muhofaza qiluvchi boshqa organga olib kelinib, qonunga asosan uni ushlash xaqida bayonnoma tuzilganda; ayblanuvchiga nisbatan qamoqsa saqlash tarzidagi ehtiyot chorasi qoʻllanilayotganida, basharti uning yonida qurol, shuningdek, saqlanishi man etilgan buyumlar yoxud ish uchun ahamiyatga molik narsa va hujjatlar boʻlishi mumkin deb oʻylashga yetarli asoslar boʻlganida; olib qoʻyish yoki T. oʻtkazilayotgan binoda yoki boshqa joyda turgan shaxs olib qoʻyish va T. oʻtkazish haqidagi qarorga yoki ajrimga koʻra olinishi zarur boʻlgan narsa yoki hujjatlarni oʻz yonida yashirincha saqlamoqda deb oʻylash uchun yetarli asoslar boʻlganida. Shaxsiy T. tintilayotgan shaxs bilan bir jinsdagi surishtiruvchi yoki tergovchi tomonidan mutaxassis hamda xolislar ishtirokida oʻtkazilishi mumkin. T. natijasida qoʻlga kiritilgan narsa va xujjatlar T.da ishtirok etayotgan shaxslarga koʻrsatiladi, bayonnomada toʻliq aks ettiriladi. Bayonnomaning nusxasi tintilgan shaxsga yoki uning voyaga yetgan oila aʼzolariga, ular boʻlmagan taqdirda esa, tegishli hokimlik yoxud fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi vakiliga topshirilib, tilxat olinadi. Zarur hollarda olib qoʻyilayotgan hujjatlarning nusxalari beriladi.

Mirzayusuf Rustamboyev.
Tinch okean geosinklinal mintaqasi

**Tinch okean geosinklinal mintaqasi** – Tinch okeani oʻrab turgan, Yer poʻstining hozirgi zamon geosinklinal zonalari va turli yoshdagi burmalanish oblastlari majmuasini ifodalovchi Yerning eng yirik geosinklinal mintaqalaridan biri. And, Kordilyera, Yuqori YanaChukotka oblasti, Tinch okeanning orollar yoyi zonasini oʻz ichiga oladi. Baʼzan Tinch okean geosinklinal mintaqasig chu.m ikkiga boʻlinadi: Sharqiy Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. (Kordilyera) va Gʻarbiy Tinch okean geosinklinal mintaqasig chumil chumi qilayli birga birga yurayli.m. Okean qaʼridan Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. chuqur suvli novlar – Aleut, Kurill, Kamchatka, Mariana, Tonga, Karmadek, Peru, Chili, Gvatemala va boshqalar bilan ajralgan. Mintaqaning tashqi chegarasi Sibir, XitoyKoreya, Janubiy Xitoy, Avstraliya, Antarktida, Janubiy Amerika va Shimoliy Amerika qad. materik platformalarining okeanga qaragan chekkalaridan iborat. Chumilish mumkunTinch okean geosinklinal mintaqasig.m., asosan, yuqori paleozoy, mezozoy, kaynozoyning hozirgi zamon yotqiziqdarini oʻz ichiga oladi. Mintaqaning tashqi halqa boʻyicha uz. 56000&nbsp;km atrofida; eni bir necha yuz km dan 3— 5 ming km gacha.

Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. atroflarida 2 xil strukturaviy qism: ulardan biri ortdagi – Yer poʻstining materikli tuzilishi bilan xarakterlanadi va geosinklinal burmalanish oblastlarida hosil boʻladi; boshqasi esa, roʻparadagi – okean qaʼrini oʻrab olgan strukturali zonalardan hosil boʻlgan, ularda materik pusti hali shakllanmagan. Okean oʻzaniga yaqinlashgan sari tektonik zonalar yosharib boradi va shunga muvofiq materikli oblastlarning oʻsishi yuzaga keladi. Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. atroflarida Yerning „olovli halqasi“ joylashgan boʻlib, yosh vulkanlar halqasi andezit tarkibli vulkan otilishining mahsuli; ularga seysmik jarayonlarning kuchli namoyenlari, jumladan, epitsentri 700&nbsp;km chuqurlikda boʻlgan yer qimirlashlar toʻgʻri keladi. Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m.larida foydali qazilma konlarini konsentratsiyasi Yer poʻstining tutash uchastkalaridagiga nisbatan keskin koʻtarilgan boʻladi. Tinch okean geosinklinal mintaqasig. ning materik qismida oltin, kumush, qalay, volfram, polimetall, okean oldi qismida esa, mis, temir, xromit, nikel, platina va oltin rudalari konlari tarqalgan. Simob konlari vulkanik mintaqalar bilan bogʻliq. Tinch okean geosinklinal mintaqasim.g.ga yirik neftgaz konlari ham toʻgʻri keladi. Ularning bir guruhi mintaqa chegarasida qad. platformalar tutashgan joylarda (Yukrri Yana bukilmasi, Shimoliy va Janubiy Amerika bukilmalari), boshqasi – quyi kaynozoy chukindilari bilan toʻldirilgan chuqur bukilmalar (Saxalin, Kaliforniya, Kalimantan va boshqalar)da joylashgan. Neftgaz resurelarining katta qismi chekka dengiz suvlari ostiga yashiringan. Tinch okean geosinklinal mintaqasig. Yerning eng faol harakatdagi seysmik va vulkanli mintaqasi.

## Manbalar
Tinch okean burmalanishi

**Tinch okean burmalanishi** - mezozoy erasining tektogenez davri mobaynida yuzaga kelgan Yer pusti togʻ jinslarining burmalanishi. Tinch okean burmalanishib. Tinch okeanga mustaqil ravishda yondashgan oblastlar (Sharqiy Osiyo, Kordilyera va And)da namoyon buladi.
Tinchlik (shaharcha)

**Tinchlik** — Navoiy viloyatidagi shaharcha (1978 yildan). Navoiy shahar kengashiga qarashli. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 3,2 ming kishi (2003). Umumiy taʼlim maktabi, temir yoʻl taʼmirlash ustaxonalari, aloqa boʻlimi, tibbiy punkt, dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.
Tinch-totuv yashashning besh prinsipi

**Tinch-totuv yashashning besh prinsipi** (hindcha pancha shila) — 1) hududiy butunlikni va mustaqillikni oʻzaro hurmat qilish; 2) hujum qilmaslik; 3) bir-birining ichki ishlariga aralashmaslik; 4) tenglik va oʻzaro manfaatdorlik; 5) tinch-totuv yashash. Dastlab (1954-yil aprelda) Hindiston bilan Xitoyning Tibet rayoni oʻrtasidagi savdo va aloqalar haqida, Hindiston va Xitoy tomonidan tuzilgan bitimning kirish qismida ifodalangan. Bu prinsiplar Bandung konferensiyasi (1955) qarorlari va boshqa xalqaro hujjatlarda aks ettirilgan.
Tio...

**Tio...** (yun. theion — oltingugurt) — ayrim kimyoviy birikmalarning nomlarini bildiruvchi oʻzlashma qoʻshma terminlarning birinchi qismi: shu birikmalar tarkibida oltingugurt borligini anglatadi (mas., tiokislotalar, tiokarbamid).
Tioindigo

**Tioindigo** — nil rang organik boʻyoq, nil boʻyoqtlt analogi, tarkibida oltingugurt boʻladi. Ip, jun gazlamalarni boʻyash, gul bosish va moʻynalarni boʻyashda qoʻllanadi.
Tiokol

**Tiokol** — 1) polisulfid kauchuklar (qarang Polisulʼfidlar); 2) gvayakolsulfokaliy tuzi; tibbiyotda balgʻam koʻchiruvchi dori sifatida ishlatiladi.
Tiomochevina

**Tiomochevina**, tiokarbamid, H2NC(S)NH2 — taxir taʼmli, oq kristall kukun. Suyuqlanish temperaturasi 180 182°, zichligi 1405&nbsp;kg/m3. Suvda, spirtda, piridinda eriydi. Baʼzi oʻsimliklar tarkibida topilgan. Kimyoviy xossalariga koʻra mochevinaga oʻxshash. Asoslar bilan tuz, metall tuzlari bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. Turli organik birikmalar, jumladan, dori preparatlar sintezida qoʻllanadi.
Tiosulfat kislota va tiosulfatlar

**Tiosulfat kislota va tiosulfatlar**, tiosulfat kislota, H2S2O3 — 2 asosli beqaror kislota; sulfat kislota hosilasi. Sulfat kislotadagi 1 ta kislorod atomi oltingugurt atomiga almashinishi natijasida hosil boʻladi. Tiosulfat kislota oʻz tuzlari — tiosulfatlarga kislotalar taʼsir ettirilganda oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi va suvli eritmada parchalanadi. Tiosulfatlardan fakat bir qatorning vakillari — Me2S2O3 (bu yerda Me — ishqoriy metall) tarkibli tuzlar maʼlum. Tiosulfatlar juda barqaror, rangsiz, suvda yaxshi eriydi. Bulardan natriy tiosulfat amaliy ahamiyatga ega (qarang Natriy).
Tiofen

**Tiofen**, C4H4S — benzol hidli rangsiz suyuklik. Mol.m. 87,04. Suyuqlanish temperaturasi — 38,3°, qaynash temperaturasi 84, G, zichligi 1064,4&nbsp;kg/m3. Suvda oz, uglevodorodlar va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Tiofen aromatik birikmalarning xossalarini namoyon qiladi. Oson galogenlanadi, sulfidlanadi va alkillanadi. Tiofen asosida alifatik karbon kislotalar, oksikislotalar, yuqori spirtlar, ketonlar, atsetallar, oddiy efirlar, aminlar, aminospirtlar, turli aminokislotalar va laktamlar hamda yuqori sikloalifatik birikmalar olinadi. Neft uglevodorodlari fraksiyasi, oltingugurt yoki uning oddiy birikmalari (SO2 va H2S) Tiofen olish uchun manba hisoblanadi. Tiofendan yuzlab birikmalar (biologik faol birikmalar, polimerlar uchun yordamchi moddalar, elementlarni ajratish reagentlari va hokazo) sintezlangan.
Tioefirlar

**Tioefirlar**, dialkil yoki diaril sulfid, RSRGʻ —oddiy efirlarning sulfidli analoglari (R va R1 uglevodorod radikallari). Quyi alifatik T. efir hidli rangsiz suyuqliklar, suvda erimaydi, organik erituvchilarda eriydi. Dimetilsulfid, dietilsulfid, dipropilsulfid, diizopropilsulfid, dibutilsulfid, difenilsulfid, etilensulfid, tetrametilensulfid (tiofan) va boshqa T. jumlasidandir. Ularning suyuqlanish, qaynash temperaturasi va zichligi turlicha. Simmetrik alifatik T. baʼzan sulfidli alkillar deb xam ataladi, ular anorganik sulfidlarni alkillab olinadi. Aralash T. merkantidlarni alkillab olinadi. T. motor yonilgʻilari, surkov moylari va lateksga antioksidant, stabilizator sifatida qoʻshiladi. Baʼzi T. dorivor moddalar, boʻyagichlar, detergentlar, erituvchilar sifatida ishlatiladi.
Tip

**Tip** (yun. typos — iz, nusxa, namuna, obraz) — 1) biror narsaning muhim belgilarga ega boʻlgan shakli, turi, namunasi, modeli; 2) tipologiyam tadqiq etilayotgan real narsaning boʻlagi. 3) xarakterli xususiyatlarga ega boʻlgan odam, oʻz guruhining, aksariyat, maʼlum qatlamning, millat yoki davrning yorqin vakili.
Tip (hayvonlar sistematikasi)

**Tip** (phylum) (hayvonlar sistematikasida) — yuksak taksonomik kategoriyalardan biri. T. darajasi berilgan muayyan hayvonlar guruhi (taksoni). T. oʻzaro qarindosh boʻlgan sinflarni birlashtiradi; koʻpincha sinfdan yirikroqtaksonlar — T.larga boʻlinadi. Bitta T.ga kiradigan organizmlarning umumiy tuzilish belgilari oʻxshash boʻladi.

Fransuz paleontologi J. Kyuvyenij hayvonlarni 4 shox (umurtqalilar, yumshoqtanlilar, boʻgʻimlilar, nurlilar) ga ajratish toʻgʻrisidagi taklifiga asoslanib, fransuz zoologi va anatomi A. Blenvin (1825) "T." tushunchasini fanga kiritadi. J.Kyuvye fikricha, T. oʻzgarmas, biri ikkinchisi bilan bogʻlanmagan. Rus olimlari A.O.Kovalevskiy va I.I.Mechnikovlar koʻp hujayrali organizmlarning barcha T.i embriogenezi umumiyligini aniqladi. Hozir T.ga muayyan guruhga mansub organizmlar kelib chiqishidagi umumiy stvol sifatida qaraladi. Hayvonot olamidagi T.lar soni va nomi toʻgʻrisida yagona fikr yoʻq. Har xil sistemalarga qaraganda hozir hayvonot dunyosida 10 dan 33 tagacha (koʻpincha 18—25) T. mavjud. Mas., J.Kyuvye davridan boshlab ayrim zoologlar halqali chuvalchanglar bilan boʻgʻimoyoqlilarni yagona boʻgimlilar T.iga birlashtirishni yoki yaqingacha T. hisoblangan eng sodda hayvonlarni bir necha T.ga boʻlishni tayutif etishadi. T.lar tarkibiy jihatdan ham bir-biridan farq qiladi. Masalan, plastinkalilar T.i 2, pogonofalar 150, boʻgʻimoyoklilar bir mln.dan koʻproq turni oʻz ichiga oladi. Shuningdek, T.ning kenja T.ga boʻlinishida ham munozarali fikrlar mavjud.

Sistematik nomenklaturada T. (typus) — muayyan takson nomining tavsifi bilan bogʻliq boʻlgan oʻsimlik yoki hayvon nusxasi (golotip); agar golotip nusxa saqlanmagan boʻlsa, etalon sifatida shu seriyadagi boshqa nusxalar (paratip) yoki tipik material olingan joydan yigʻilgan yangi nusxalar (laktotip), baʼzan T.ning original tavsifi yoki rasmi etalon sifatida qabul qilinadi. Urugʻ T.i — shu urugʻ tavsifi uchun asos boʻlgan tur; T. oilasi — T. urugʻi....TIPIYA (yun. typos — iz; nusxa) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; poligrafiya usulida nashr, chop etish bilan aloqadorlikni bildiradi (mas., fototipiya, avtotipiya).
Tipologiya

**Tipologiya** (tip va ...logiya) — obyektlarni mavhum, umumlashgan model (tip)lar yordamida ilmiy tasnif qilish usuli. Bunda oʻrganilayotgan obyektlarning eng muhim struktur (tarkibiy) va funksional xususiyatlari qayd etiladi. T.ning asosiy xususiyati shundaki, u nafaqat oʻrganilgan, bilib olingan obyektlarni tasnif qilish, balki u yoki bu davrdagi fanga hali maʼlum boʻlmagan obyektlarning mavjud boʻla olishini avvaldan koʻrsatish (aniqlash)ga ham imkon beradi (mas., D.I.Mendeleyevning elementlar davriy sistemasi). Ilmiy tafakkurning universal usullaridan biri boʻlgan T. oʻrganilayotgan obyektlar oʻrtasidagi oʻxshashlik va tafovutni ochib berishga, ularni aynan oʻxshatish, tenglashtirish yoʻllarini topishga asoslanadi va koʻplab fan sohalarida qoʻllanadi, biroq xilma-xil xossali obyektlari koʻp boʻlgan biologiya kimyo, geografiya tilshunoslik, psixologiya kabi fanlarda samarali foydalaniladi.

Tilshunoslikda T. — umuman til tuzilishining muhim belgilarini alohida, ayrim olingan tillar qurilishini oʻrganish va ularni har tomonlama taqqoslash asosida aniqlovchi va umumlashtiruvchi tilshunoslik boʻlimi. Tipologik metodlar turli tuman tillarning fonologiyasi, morfologiyasi, sintaksisi va leksikasi asosidagi oʻxshashliklar va tafovutlarni aniqlashga, lingvistik universaliyalarni, shuningdek, tillarning tiplarini — til qurilishi tabiati haqidagi umumlashgan, mukammal holdagi tushunchalarni belgilashga qaratilgan. Tillarning tiplari grammatikada tushunchalarni anglatish usuliga, munosabatlarni ifodalash texnikasiga va birikish, boglanish darajasiga qarab aniqlanadi. Tipologik tadqiqotlar til tizimining alohida, ayrim kichik tizimlari asosida ham olib boriladi, shu tufayli fonologik, morfologik, sintaktik va semantik T.lar farqlanadi. Ikki yoki undan ortiq qarindosh yoki qarindosh boʻlmagan har xil tizimdagi tillarning ayrim xususiyatlarini qiyosiy T. oʻrganadi. Aniqlanadigan tipologik belgilar maʼlum bir kichik tizimning oʻziga xos xususiyatlarini aks ettiradi, lekin til qurilishida ular turli nisbatlarda birikadi, shuning uchun mazkur belgilardan biri asosiy, yetakchi hisoblanadi. Soʻzning tarkibiy tuzilishi asosida tillarning morfologik (tipologik) tasnifi yaratildi, biroq tadrijiy taraqqiyot natijasida tilning tipi oʻzgarishi mumkinligi sababli tillarning tiplari sof holda uchrashi isbotlanmagan. Tilshunoslik sohasidagi tipologik tadqiqotlar nemis olimi F.Shlegel asarlaridan boshlangan. Keyinchalik tillar T.si boʻyicha nemis olimlari A.V.Shlegel, V.Gumboldt, X.Shteyntal, A. Shleyxer, amerikalik E.Sepir, chex V.Skalichka, fransuz A.Martine, ruslardan F.F.Fortunatov, I.I.Meshchaninov, B.Uspenskiy, Yu.V.Rojdestvenskiy, V.N.Yarseva va boshqa tadqiqotlar olib borganlar. Oʻzbekistonda ham A.Abduazizov, J.Boʻronov, Q.Toymetov va boshqalar T. masalalari bilan shugʻullanganlar.

## Adabiyot
* Uspenskiy B.A., Strukturnaya tipologiya yazikov, M., 1965; Teoreticheskiye osnovoʻ klassifikatsii yazikov mira, M., 1980. Abduvahob Madvaliyev.
Tipometriya

**Tipometriya** (tip va...metriya) — matbaada bosma qoliplari (shrift, probel materiallar va boshqalar) elementlarini oʻlchash tizimi. T. asosida 1/72 dyuym (0,376&nbsp;mm)ga teng bosmaxona punkti yotadi; yirik elementlar kvadratda oʻlchanadi. Liter, qator, probel (oraliq) materiallarning chiziqli oʻlchamlarini aniklashda ishlatiladi. Punkt bilan kvadrat oʻrtasida oraliq birliklar bor: nonparel (1/8 kvadrat), petit (1/6 kvadrat), sitsero (1/ 4 kvadrat) va boshqa
Tipratikanlar

**Tipratikanlar**, **kirpilar** () – hasharotxoʻr sut emizuvchilar turkumi oilasi. Oyoqlari koʻpchiligida 5 barmoqli; yuqori, baʼzan pastki kurak tishlari yirik, yirtqich tishlariga oʻxshash. Teri osti muskullari yaxshi rivojlangan; ular qisqarishi tufayli tipratikanlar gavdasi sharsimon shaklga kiradi. 12–15 turi maʼlum. Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turi: quloqdor tipratikanlar, qora ignali tipratikanlar uchraydi. Quloqdor tipratikanlar (tanasi 15–19 sm, qulogʻi uzun, korni mayin oq jun bilan qoplangan) Oʻzbekistonning hamma hududlarida tarqalgan. Qora ignali tipratikanlar (tanasi 22–27 sm, dumi 23–37&nbsp;mm, tikanlari 4 sm cha, peshonasi tikansiz) Oʻzbekiston janubida – Jizzax, Qashqadaryo, Buxoro, Surxondaryo viloyatlarida uchraydi. Qishki uyquga yotadi. Asosan, hasharotlar, shuningdek, mayda umurtqali hayvonlar (ilonlar), kamdan-kam oʻsimlik mahsulotlari bilan oziqlanadi.

Qishloq xoʻjaligi zararkunandalari – hasharotlarni yeb fonda keltiradi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Tipu sulton

**Tipu sulton** (17501799) - Maysur davlatining hukmdori, ingliz bosqinchilarining Janubiy Hindistondagi siyosatiga qarshi kurash rahbari. Otasi Haydar Ali (1761—82) gʻukmdorligi davrida Maysur qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilib Polilur (1790) va Anegundi (1782) yaqinidagi janglarda inglizlarni magʻlubiyatga uchratgan. 2inglizmaysur urushi (1778— 84) ayni avj olgan chogʻda taxtga chiqqan. 1783 i. Bednurda Metyus armiyasini qurshab olib, asir olgan. Inglizlarga qarshi kurashda moddiy bazani yaratish maqsadida ehromlar va mulkdorlar yerlari hisobiga davlat yerlarini koʻpaytirdi, muntazam intizomli armiyani tuzdi, askar va zobitlarga maosh tayinladi, armiya xizmatiga katta tajribaga ega boʻlgan fransuz zobitlarini jalb etdi, artilleriyani vujudga keltirdi, razvedka ishini yaxshi yoʻlga qoʻydi. Bu tadbirlar orqali xazinani toʻldirdi, kuchli armiyani tikladi. Fransiya, Turkiya, Afgʻoniston bilan inglizlarga qarshi ittifoq tuzish niyatida samarasiz muzokaralar olib borgan. 4inglizmaysur urushi (1799) davrida Maysur poytaxti Seringapatamni himoya qilishda halok boʻlgan.

## Adabiyot
* Gʻiyosov T.Gʻ., Hindistonning yangi tarixi, T., 1999.
Sur (Livan)

**Sur** () — Finikiya (hozirgi Livandagi Sur sh.)dagi dengiz boʻyi shahardavlati. Mil. av. 4ming yillikda asos solingan. Mil. av. 1ming yillikda ravnaq topgan. Mil. av. 3—2ming yillikda muhim hunarmandchilik va savdo markazi. 2ming yillikda (tanaffuslar bilan) Misr taʼsirida boʻlgan. S.liklar Oʻrta dengiz orollari (Kipr, Sitsiliya va boshqalar), Shimoliy va Gʻarbiy Afrika va Ispaniyada bir qancha koloniyalar (manzilgohlar) barpo etganlar. Mil. av. 10-asrda S. gegemonligi ostida vujudga kelgan SurSidon podsholigi Finikiyaning butun dengiz sohyli ustidan hukmronlik qilgan. Mil. av. 8-asrda S. Ossuriyaga, mil. av. 6-asr boshidan Yangi Bobil podsholigiga, mil. av. 6-asrning 2yarmidan Axomaniylar davlatiga karam boʻlgan. Mil. av. 332 y. uzoqmuddat dengiz va quruklikdan qamal qilingandan keyin S. Aleksandr tomonidan egallangan. Ellinizm davrida S.Ptolemeylar, Salavkiylar davlati tarkibida, mil. av. 64 yildan Rimning Suriya provinsiyasiga ichki muxtoriyatini saqlagan xolda kirgan. Arablar istilosiga qadar (7-asr) Sharqiy Oʻrta dengizning yirik savdo markazi boʻlib qolgan. S.da arxeologik qazish ishlari fransuz arxeologi E. Renan (19-asrning 2yarmi), A.Puadebar (20-asrning 40-yillari) tomonidan olib borilgan. S. Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.
Tir (maʼnolari)

**Tir**:

* Tir — Finikiya (hozirgi
* Tir (inshoot) (frans. tir — otmoq) — qoʻlda oʻq otar yoki pnevmatik quroldan oʻquvmashqda va musobaqalarda nishonlarga xavfsiz otish uchun moʻljallangan sport inshooti.
Tirana universiteti

**Tirana universiteti** - Albaniyadagi yetakchi oliy oʻquv yurti va ilmiy tadqiqotlar markazi. 1957-yil tashkil etilgan. Tabiiy fanlar, tibbiyot, tarix, falsafa, iqtisodiyot, geologiya, texnologiya, huquq boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir qancha ilmiy tadqiqotlar institutlari, kutubxonasi (500 mingga yaqin asar) bor. 12 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Tiraspol

**Tiraspol** — Moldovadagi shahar. Dnestr daryosining chap sohilida. Temir yoʻl stansiyasi. Pristan. Aholisi 186 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shahar 1792-yilda A.V.Suvorov tomonidan kad. moldavan qishlogʻi Staraya Sukleya oʻrnida qalʼa sifatida barpo qilingan. 1929—40 yillarda Moldova Muxtor Respublikasi poytaxti. Oziq-ovqat (konserva, mevasabzavot, vinokonyak zavodlari va boshqalar), mashinasozlik (shu jumladan, elektr texnikasi), yengil (toʻqimachilik, tikuvchilik), kimyo, yogʻochsozlik sanoatlari rivojlangan. Universitet, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, kartinalar galereyasi bor. Issiklik elektr styasi ishlab turibdi.
Tiratron

**Tiratron** [yun. tryra — eshik, kirish va (elek)trongʻ — anod va katoddan tashkari bir yoki bir necha boshqarish toʻri boʻlgan uch elektrodli ion asbob. Sovuq katodli (tutovchi razryadli) va choʻglanma katodli (yey razryadli) boʻladi. T. inert gazlar, simob bugʻlari yoki vodorod toʻldirilgan germetik (havo kirmaydigan) ballon. Toʻrda kuchlanish muayyan qiymatga yetganda yey razryad vujudga keladi. Razryad hosil boʻlishi paytida toʻrning potensial ishorasiga (katodga nisbatan) qarab, T.lar manfiy va musbat ishga tushirish xarakteristikali xillarga boʻlinadi. Manfiy xarakteristikali (toʻgʻrilagichli, releli, relaksion va boshqalar) T.da anodning elektr maydoni katodga toʻr orqali oʻtib keladi. Bular boshqariladigan ventil sifatida ishlatiladi. T. kuchli impulsli elektr zanjirlarida (kommutator sifatida), axborotlarni aks ettirish qurilmalarida (indikator sifatida) va boshqalarda qoʻllanadi. Molibden yoki nikel simlardan zich toʻrli qilib yasaladigan T. tasitron deb ataladi.
Tire

**Tire** ( — chiziqcha; choʻziq narsa) — hozirgi oʻzbek tilida keng qoʻllanadigan, gorizontal chiziqcha (—) shaklidagi tinish belgisi. Tire rus yozuvida 18-asrdan, oʻzbek yozuvida esa 19-asrning 70-yillaridan qoʻllana boshlagan. Aralash holda, yaʼni gapning boshida va oʻrtasida, shuningdek, yakka va takror (qoʻshaloq) holda qoʻllanuvchi tinish belgilaridan. Tire yakka holda qoʻllanganda, gaplar va gap boʻlaklarini ajratish, takror (qoʻsh Tire) holda ishlatilganda esa, maʼlum boʻlaklarni chegaralash, chegaralangan boʻlakning maʼnosini taʼkidlash, boʻrttirish, emotsionallikni oshirish kabi vazifalarni bajaradi.

Hozirgi oʻzbek tilida Tire sodda va qoʻshma gaplar tarkibida qoʻllanib, quyidagi vazifalarni bajaradi: a) gaplarni, gap boʻlaklarini ajratadi; b) gaplar, gap boʻlaklari va ayrim sintaktik tuzilmalarni chegaralaydi; v) turli xil maqsadlar — emotsional—ekspressiv holatlarni ifodalaydi; g) tushirib qoldirilgan ayrim boʻlaklar oʻrnini qoplaydi (Yaxshidan ot qolar, yomondan — dog’). Grammatik va intonatsion jihatdan mustaqil gap boʻlaklari har ikki tomondan Tire bilan ajratiladi. Bunda ajratilgan boʻlakning har ikki tomonidan qisqa pauza boʻladi (Togʻalarim — Egamberdi va Rahimberdi — meni bir-bir quchoqlab, ishga beriladilar. — Oybek). Tire ikki yoki undan ortiq atoqli otning birikuvidan tuzilib, biron tashkilot, muassasa, taʼlimot, narsahodisalar nomini anglatuvchi soʻzlar orasida (Karpov — Kasparov matchi, Boyl—Mariott qonuni), shuningdek, makon, zamon va miqdor chegarasini bildiruvchi ikki yoki undan ortiq soʻzlar (raqamlar) orasida ham (30—40-y.lar, XIX—XX alar) qoʻllanadi.

## Yana qarang
• Qavs

## Manbalar
Tireotoksikoz

**Tireotoksikoz** (lot. thyreoidea – qalqonsimon bez va toksikoz) – q. Buqoq.

 Qizlar balogʻatga yetish davrida qalqonsimon bez fuksiyasi kuchayib „tireotoksikoz“ xastaligi kelib chiqishi mumkin. Bu kassalikning yengil alomatlarida:tez jahl chiqishi, uyqusizlik, ishtahaning pasayishi, koʻp terlash paydo boʻlishi mumkin
Tireotrop gormon

**Tireotrop gormon**, TTG, tirotropin, tireostimullovchi gormon — odam va umurtqali hayvonlar gipofiz bezining oldingi boʻlagida ishlanadigan gormon. Qalqonsimon bez faoliyatini boshqaradi; uning asosiy gormonlari — tiroksin va triyodtironin ajralishi hamda sinteziga taʼsir etadi. Kimyoviy tabiatiga koʻra, glikoproteid, mol. m. 28000—30000. T.g. qalqonsimon bez follikulalarida tireoglobulin parchalanishini hamda krnga tiroksin va triyodtironin ajralishini kuchaytiradi. Follikulyar hujayralar koʻpayishiga, yod yutilishi va tiroksin sinteziga taʼsir etadi. T.g. sintezi va sekretsiyasini markaziy nerv sistemasi xamda gipotalamus boshqaradi. Qonda tireoid gormonlar miqdori oshganda T.g. sekretsiyasi tormozlanadi, natijada tiroksin va triyodtironin kam ajraladi. Adrenalin va kortikosteroidlar T.g. sekretsiyasini kamaytiradi.

## Yana qarang

* Tiroksin
* Qalqonsimon bez
Tindirgich

**Tindirgich** (suv xoʻjaligida) — oqim tezligi pasayganda suyuklikdagi muallaq aralashmalar choʻkadigan rezervuar, hovuz, kameralar. Gidrotexnika va sugʻorish sistemalarida T. kanallardagi loyqa, nasos va turbina parraklarini shikastlaydigan oqiziqlarni choʻktirishga moʻljallangan. Odatda, T. suv olgich (chiqargich) inshootlari tarkibiga kiradi yoki alohida qilib quriladi. Konstruksiyasi boʻyicha T. bir yoki koʻp kamerali; unga choʻkkan oqiziqlarni chiqarib tashlash usuli boʻyicha esa uzluksiz yoki vaqtvaqti bilan yuvib turiladigan, mexanik usulda tozalanadigan (zemlesos snaryadi, kanalkazgich, gidromonitorlar yordamida) va aralash usulda ishlaydigan turlarga boʻlinadi. Davriy yuvib turiladigan koʻp kamerali T. keng tarqalgan (kameralarni isteʼmolchiga suv berishni toʻxtatmagan holda tozalash mumkin). T.da suvning oqim tezligi 0,2—0,4&nbsp;m/s. T.dan suv tozalash styalarida oqindi suvlarni tozalashda ham foydalaniladi.
Tirik tugʻuvchi oʻsimliklar

**Tirik tugʻuvchi oʻsimliklar** (plantae viviparae) — ona oʻsimlikning yer ustki organlari (meva, gul, toʻpgul va barglari)da mayda yashil oʻsimliklar shakllanib, yerga toʻkilgach, yetuk individga aylanadigan oʻsimliklar. Mangro oʻrmonlaridagi koʻp oʻsimliklarning osinchoq mevalarida yirik oʻsimtalar (oʻsimlikcha) rivojlanadi. Boshqa Tirik tugʻuvchi oʻsimliklaroʻ.ning gul oʻrni va toʻpgullarida vegetativ kurtaklar rivojlanib, ular ona oʻsimliqdan ajralmasdan oʻsadi va yosh oʻsimlikka aylanib toʻkiladi, soʻngra normal koʻkaradi.

Bunday oʻsimliklar koʻpincha shim. hududlarda, togʻlar, quruq dasht va choʻllarda oʻsadi, chunki bunday yerlarda vegetatsiya davri qisqa boʻlgani uchun pishib ulgurmaydi. Bir qancha Tirik tugʻuvchi oʻsimliklaroʻ. (briofillyum, baʼzi tropik qirqquloqlar va boshqalar) bargida meristema hujayralari toʻplanib, yangi yosh oʻsimlikka aylanadi.
Tirikchilik minimumi

**Tirikchilik minimumi** - muayyan davr (yil, oy)da kishining tirikchiligini quyi darajada taʼminlash uchun zarur boʻlgan neʼmatlar, hayot vositalari toʻplami kiymati; amadda Tirikchilik minimumi koʻrsatkichlaridan eng oz ish haqi miqdori va pensiyalarni belgilash, shuningdek, iqtisodiy toʻlovlar miqdorlarini oʻzgartirishda, ijtimoiy yordamga muhtojlikni va bepul ijtimoiy xizmat koʻrsatishni aniklahda baza tarzida foydalaniladi (qarang Isteʼmol savati).
Tiristor

**Tiristor** (yun. thyra — eshik, kirish va rezistor) — elektrik ventil xossasiga ega boʻlgan kremniy monokristall asosidagi yarimoʻtkazgich asbob. Yarimoʻtkazgich elementi kremniy (bir oz bor, alyuminiy va fosfor qoʻshilgan) monokristall disk (plastinka)dan tayyorlanadi. Ishlash prinsipi kremniy monokristallning elektronteshikli oʻtish (elektron p oʻtkazuvchanlikdan teshikli r oʻtkazuvchanlikka oʻtish) xossasiga asoslanadi. Bu xossa asbobning ventilli oʻtkazuvchanligini taʼminlaydi. Tiristorning triodli (trinistor; uchta tashqi chiqish — katod, anod, boshqaruvchi elektrod) va diodli (dinistor, boshkaruvchi elektrodsiz) turlari bor. Vazifasiga koʻra, bir tomonlama va ikki tomonlama oʻtkazuvchan, yuqori chastotali, impulsli, ikki operatsiyali va maxsus xillarga boʻlinadi. Fotorezistorlar, galliy arsenid asosidagi Tiristorlar ham bor.

T. elektr oʻzgartirgichlarida ventil, avtomatik boshqarish tizimining ijrochi va kuchaytiruvchi elementlari, turli elektron qurilmalarda xotira kaliti hamda elementlari va boshqa sifatida ishlatiladi.
Tiritaka

**Tiritaka** (yunoncha, Tyritake) — Bospor podsholigi shahri. Pantikapey (hozirgi Kerch)dan janubida joylashgan. Miloddan avvalgi avvalgi VI asrda yunonlar tomonidan asos solingan. Milodiy I —III asrlarda yirik baliq ovlash markazi. Arxeologik qazishlar natijasida shahar mudofaa devorlari, turar joy qoldiqlari, xoʻjalik va maishiy buyumlar va boshqa topilgan. Milodiy IV asrning 2-yarmida Tiritaka aftidan gunnlar hujumi oqibatida vayron boʻlgan, biroq, undagi hayot ilk oʻrta asrlarga qadar davom etgan.
Tirichmir

**Tirichmir** - Hindukush togʻ sistemasining eng baland choʻqqisi, Pokistonning shimolida. Bal. 7690 m. Kristall jinslardan tuzilgan. Yon bagʻirlarida muzliklar va firnlish maydonlar bor.
Tirishish

**Tirishish** — muskullarning toʻsatdan gʻayriixtiyoriy ravishda qisqarishi. Tirishish nerv sistemasi kasalliklarida (tutqanoq, qoqshol, nevrozlar), zaharlanish, moddalar almashinuvi va ichki sekretsiya bezlari ishi buzilganda roʻy beradi. Kelib chiqish sababiga koʻra, tirishish epizodik, tasodifiy boʻlishi yoki hafta, oy, yil davomida maʼlum vaqtda bir necha marta takrorlanib turishi mumkin. Baʼzi bemorlarda tirishish tashqi taʼsirotlar (toʻsatdan kelgan kattik tovush, badanga nina sanchilishi) natijasida, chuqur nafas olganda, dim xonada, ichkilikni suiisteʼmol qilganda tutib qoladi yoki zoʻrayadi. Tirishish bitta muskulda yoki bir guruh muskullarda sodir boʻlishi mumkin.

Kuchli tirishish (tonik tirishish) qisqa vaqt davom etishi mumkin, bunda koʻpincha qattiq ogʻriq paydo boʻladi. Bunday tirishish aksari uzoq yurilganda boldir muskulida, shuningdek, soppasogʻ odamda choʻmilish paytida roʻy beradi. Quruq joyda yurgan paytda paydo boʻlgan tirishishni oyoq kaftini bir koʻl bilan yozib va ayni vaqgda boldir suyagini ikkinchi qoʻl bilan uqalab yoʻqotish mumkin. Yotganda yoki utirganda tomir tortishib qolganda tezda oʻrindan turib, ogʻrik oyoqning kafti bilan qattik tiranish kerak. Choʻmilayotgan paytda suvda oyoq tomiri tortishib kolganda oyoqni harakatlantirmay, oyoq panjasini sogʻ oyoq bilan yozish kerak. Tirishishga moyil odamlar suvda uzoq suzmaganlari maʼqul. Tirishish klonik boʻlishi, bunda muskullar goh tez-tez qisqarib, goh qisqa muddatga boʻshashishi mumkin.

Umumiy tirishishda, masalan, tutqanok xurujida odam hushidan ketishi va yikilib tushishi mumkin. Bunday hollarda vrach chaqirish zarur. Tirishish, odatda, kasallik alomati boʻlishi mumkin, shu boisdan uning sababini aniklash va davolash uchun vrachga murojaat qilish shart.