open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suv osti apparati

**Suv osti apparati** - suv ostida kuzatuvlar, tadqiqotlar, qidiruv ishlari va boshqa olib borish uchun moʻljallangan qurilma* Baʼzilarida tadqiqotchi olimlar boʻladi, baʼzilarining uzatgan maʼlumotlari yerda yoki kemada turib qabul qilinadi. Suv osti apparatining oʻzi suzar (mas, batiskaf, sportsayyohlik va gʻavvoslik qurilmalari) yoki dreyflanuvchi tros yordamida kemaga tirkab qoʻyiladigan (mas, batiplanlar) yoki suv tubiga tushiladigan (mas, gidrostatlar, batisferalar) turlari bor. Suv osti apparati suv tubiga 10000 m dan ham chuqurga tushirilishi mumkin (mas, Tinch okeanidagi Mariana novi (botigʻi)ga tushirilgan "Triyest" batiskafida rekord natijaga erishilgan, 19019 m, 1960).
Suv osti arxeologiyasi

**Suv osti arxeologiyasi** – qadim va oʻrta asrda kema choʻkishi yoki tektonik hodisalar natijasida suv ostida qolib ketgan moddiy madaniyat yodgorliklarini oʻrganuvchi arxeologiya sohasi. Suv osti arxeologiyasi boʻyicha dastlabki qidiruv ishlari 1904-yil Egey dengizi (Gretsiya)da professional gʻavvoslar ishtirokida amalga oshirilgan. Akvalang kashf qilingandan keyin arxeologlarning oʻzlari ham bevosita suv ostida qolib ketgan shaharlarni oʻrgana boshlaganlar. Suv osti arxeologiyasi Oʻrta Osiyoda qirgʻiz arxeologlari tomonidan qoʻllanilib, ular Issiqkoʻl tubida qolib ketgan oʻrta asr shaharlarini oʻrganganlar.
Suv osti vodiylari

**Suv osti vodiylari**, suv osti kanʼonlari — dengiz va okeanlar tubining erozion, tektonik kuchlar taʼsirida oʻyilishi natijasida hosil boʻlgan uzun choʻzilgan toʻgʻri yoki egribugri chuqurliklar. Dengiz va okeanlarning materik sayozligi, yon bagʻri va tubida uchraydi. Erozion Suv osti vodiylari daryolarning dengizga quyilish qismining choʻkishi yoki dengiz sathining koʻtarilishi oqibatida hamda quruqlikdan keltirilgan turli mayda jinslarga boy dengiz osti suspenzion oqimlarning ishi natijasida xreil boʻladi. Baʼzi Suv osti vodiylariv. yirik daryolar quyilish yerining davomi hisoblanadi. Dengiz sathining koʻtarilishi natijasida daryolarning suv ostida qolib ketgan vodiylari yaxshi saqlangan (Gudzon, Hind, Kongo va boshqalar). Materik yon bagʻirlarida bunday vodiylar V simon shakldagi joʻyaklarni, nishab akkumulyativ shleyflar va okean tubi tekisliklarida chuq. 50 m dan bir necha yuz m gacha, eni 1–3&nbsp;km, uz. 100 hatto ming km ga choʻzilgan egribugri vodiylarni vujudga keltiradi. Tektonik Suv osti vodiylariv. okean oʻrtaliq suv osti tizmalari zonalarining markaziy (rift) qismida materik chetlarining yorilishi, sinishidan yuzaga keladi. Suv osti vodiylariv.ning kelib chiqishida muzliklar ham bevosita rol oʻynaydi.
Suv olish inshootlari

**Ochiq suv inshotlari** , suv olgichlar — suv manbalari (daryo, koʻl, suv ombori, yer osti suvlari va boshqalar) dan sugʻorish, gidroenergetika yoki shu kabi tarmoqlarga suv olish uchun quriladigan gidrotexnika inshootlari. Dalalarni sugorish, yaylovlarga suv chiqarish, elektr stansiyalarga suv berish, aholi punktlari va sanoat korxonalarini suv bilan taʼminlash uchun quriladi. Suv olish inshootlari- suv yoʻliga zurur miqdorda, sifati saqlangan va suv isteʼmoli grafigiga muvofiq suv tushishini taʼminlashi shart. Suv olish inshootlari toʻgʻonsiz, toʻsikli va toʻgʻonli boʻladi. Toʻgʻonsiz suv olgich, asosan, suvni oʻz oqimi bilan chiqarish imkoniyati boʻlgan sharoitlarda quriladi. Bu hollarda oqiziq hosil boʻlishini bartaraf etish uchun maxsus tindirgichlar quriladi yoki zemsnaryadlardan foydalaniladi. Toʻgonsiz suv olgichlar bir quloqli yoki koʻp qulokli boʻlishi mumkin. Bir qulokli Suv olish inshootlarii. bevosita daryo qirgogʻidan boshlanadi yoki daryo oʻzaniga kirgan boʻladi (mas, Norin daryosida Shimoliy Fargʻona kanali, Vaxsh daryosida Vaxsh kanali Suv olish inshootlarii.). Koʻp quloqli suv olgichlarda daryo qirgʻogʻining bir necha joylarida bir kanalga suv beruvchi yoʻlaklar qaziladi (mas, Amudaryoda AmuBuxoro mashina kanali, Paxtaarna va Qoraqum kanallari). Koʻp qulokli Suv olish inshootlarii. daryolardan kanallarga uzluksiz suv oʻtishini va suv bilan taʼminlanishni birmuncha oshiradi. Yoʻlkalar tindirgich vazifasini ham oʻtaydi va ehtiyojga koʻra, navbatmanavbat ishlatiladi.

Sugʻoriladigan maydon daryodagi suv sathidan balandda joylashgan boʻlsa, mashina (nasos) Suv olish inshootlarii. — nasos stansiyalari quriladi (1rasm). Toʻsiq (shpora)li suv olgich daryo suvi sathi past boʻlgan hollarda suvni damlashda tosh, shoxshabba kabi mahalliy materiallardan toʻsiq yasab quriladi (2rasm). Toʻsiq qarshi qirgʻoqqacha davom etishi shart emas. Hozirgi toʻsiqli Suv olish inshootlarii. deyarli qoʻllanilmaydi. Toʻgʻonli Suv olish inshootlarii. turgʻun suv olish uchun daryo suvi sathini bir xil darajada saqlab turishni taʼminlaydi. U gidrouzel tarkibiga kiradi; kichik, oʻrta va yuqori bosimli, suv olish sharoitiga qarab bir tomonli — suvni faqat bir qirgʻoqqa beradigan (Chirchiq daryosida Chapqirgʻoq Qorasuv), qoʻsh tomonli — suvni ikkala qirgʻoqqa oqizadigan (Zarafshon daryosida Birinchi May); frontal — oqim yoʻnalishiga perpendikulyar joylashgan (Qurshob daryosida Qurshob) va yonbosh — oqim yoʻnalishiga malum burchak ostida joylashgan (Amudaryoda Taxiatosh) Suv olish inshootlarii. ga boʻlinadi.

Daryolarda suv sathi va sarfining keskin oʻzgaruvchanligi, oqimlarning juda ham loyqaligi sugʻoriladigan yerlarga suv berishni qiyinlashtiradi. Bu sharoitlarda Suv olish inshootlarii. daryoda zarur suv sathini vujudga keltiradi, sugʻorish uchun zarur suvSuv sathi ni xoxdagan vaqtda (toshqin, yoz chillasi) beradi, kanallarni loyqa bosi shidan himoya qiladi.

## Adabiyot
* Husanxoʻjayev Z.H, Gidrotexnika inshootlari, T., 1978; Gidrotexnicheskiye soorujeniya, M., 1978.

Masharif Boqiyev.
Suv osti kemasi

**Suv osti kemasi** — asosan suv ostida suzishga moslashtirilgan kema. Strategik, operativtaktik hamda boshqa jangovar vazifalarni suv ostida hamda suv ustida bajarishda foydalaniladi. Bu kemalarning tomchisimon yoki sigarasimon shakldagi korpusi poʻlat yoki titandan yasaladi. Suv osti kemasik. suv ostida atom qurilmalari, elektr toki akkumulyatorlari; suv ustida atom energiyasi yoki dizel qurilmasi, suv ostiga uncha chuqur tushmagan holatda esa dizel qurilmalari yordamida harakatlanadi.

Suv osti kemasik. bajaradigan vazifasiga qarab, ballistik raketalar va oʻzoʻzidan moʻljal oladigan qanotli raketalar, torpedalar, raketatorpedalar, minalar bilan qurollantiriladi; gidroakustik, radiolokatsion apparatura bilan jihozlanadi. Asosiy quroliga qarab, strategik yoki operativtaktik vazifani bajaradi. Asosiy kuroli — yadro zaryadlari yordamida uzoqqa otiladigan ballistik raketalar. Bunday Suv osti kemasik.da, odatda, kema okeanda uzoq vaqt turishiga imkon beradigan elektr kurilmalar boʻladi. Operativtaktik vazifalar bajaradigan Suv osti kemasik. raketa va torpeda otuvchi, mina qoʻyuvchi, radiolokatsion dozorlik hamda transportdesantlik vazifalarini bajaruvchi kemalarga boʻlinadi. Dushmanning suv usti kemalari bilan kurashishga moʻljallangan Suv osti kemasik. oʻzoʻzidan moʻljal oladigan raketatorpedalar bilan qurollantiriladi. Mina qoʻyuvchi Suv osti kemasik. turli maqsadlarga moʻljallangan minalar va mudofaalanish torpedalari bilan kurollanadi.

Suv osti kemasik.ni kurish 17-asrdan boshlandi. Birinchi Suv osti kemasik.ni Londonda golland olimi K. van Drebbel (1620), Rossiyada havaskor ixtirochi Yefim Nikonov (1724), Shimoliy Amerikada D. Bushnell (1776), Fransiyada R. Fulton (1801), Germaniyada V. Bauer (1850) kurdi. Bu Suv osti kemasik.larida mis yoki temirdan yasalgan korpus, suv toʻlgʻazish uchun sisterna, eshkak yoki qoʻlda aylantiriladigan eshkakli parraklar boʻlgan; ular dushman kemasining korpusiga maxsus moslamalar yordamida mahkamlab qoʻyiladigan minalar bilan kurollangan (minalar dushman kemasi korpusiga xoda yoki garpun bilan yetkazilgan).

20-asr boshlariga kelib harbiydengiz floti boʻlgan davlatlarning deyarli hammasi jangovar Suv osti kemasik. kura boshladi. 20-asr 50yillaridan boshlab dastlab AQSH va SSSR, keyin esa Buyuk Britaniya va Fransiya davlatlari atom qurilmalari boʻlgan Suv osti kemasik. kura boshladi. Bu hol Suv osti kemasik.ning suv ostida uzoq vaqt boʻla olishiga va yurish tezligini keskin oshirishga imkon berdi. 60yillarda SSSR va AQSH da atom bombasi bilan kurollangan Suv osti kemasik. paydo boʻldi.
Suv osti tizmalari

**Suv osti tizmalari** - okean va dengizlar tubidagi boʻylama choʻzilgan va bal. 4000–5000 m ga yetadigan koʻtarilmalar. Uzunligi yuzlab — minglab km ga, eni bir necha yuz km ga yetadi. Alohida choʻqqilari baʼzan tizmalar, burmalipalaxsali togʻlar, vulkan tizmalari, yoysimon orollarning burmalipalaxsali tizmalari va vulkanlardan hamda Yer poʻstining yoriklaridan oqib chiqqan bazalt lavalaridan hosil boʻlgan okean oʻrtaliq tizmalaridan iborat. Mas, Shimoliy Muz okeanida Lomonosov, Mendeleyev, Gakkel va boshqa, Atlantika okeanida Oʻrta Atlantika, Afrika—Antarktida, Hind okeanida Arabiston—Hindiston, Maldiv va boshqa, Tinch okeanda Janubiy Tinch okean, Chili, Gavayi va boshqa Suv osti tizmalarit. birbiridan chuqur botiklar orqali ajralgan. Ularning koʻpchiligida teztez zilzilalar boʻlib turadi, harakatdagi vulkanlar bor.

## Manbalar
Suv sathi

**Suv sathi** — daryo va koʻllardagi suv yuzasining dengiz sathiga nisbatan baland yoki pastligi (suvning nisbiy sathi). Suv sathining oʻzgarib turishi, asosan, daryo suvi sarfi va koʻl hajmining oʻzgarishiga bogʻliq. Suv sathining tabiiy oʻzgarib turishi esa, asosan, iqlim sharoitlariga bogʻliq. Koʻllardagi Suv sathining yillik oʻzgarishi bir necha sm dan 2–3 m gacha, katta daryolarda 5–12 m (baʼzan 30–35 m) gacha yetadi. Suv sathining oʻzgarishi suv oʻlchash shoxobchalarida aniqlanadi.
Suv saqlovchi gorizont

**Suv saqlovchi gorizont** - suv oʻtkazadigan bir xil tarkibli yoki litologik tarkibi va gidrogeologik xususiyatlari oʻxshash boʻlgan togʻ jinslarining yer osti suvi bilan toʻlgan bir yoki bir necha qatlami, darzlik boʻshliqlari, gʻovaklar, boʻshliqlar. Suv saqlovchi gorizontg. burgʻi qudugʻi va boshqa manbalarni yetarli oqim bilan taʼminlaydigan darajada oʻzida suv yigʻa oladigan katlamdir. Birbiri bilan gidravlik ravishda bogʻlangan Suv saqlovchi gorizontg. suvli majmuani hosil qiladi. Agar yer osti suvlari suv utkazmaydigan qatlamlarga nisbatan ustki ta ostki tomondan chegaralangan va atmosfera bosimidan yuqori bosim ostida boʻlsa, Suv saqlovchi gorizontg. bosimli hisoblanadi. Bosimsiz suvli gorizontda yer osti suvlarining sathi oʻtkazuvchanlik zonasining ustki chegarasi boʻlib, unda bosim atmosfera bosimiga mos keladi (qarang Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligi).
Suv sigʻimi

**Suv sigʻimi** — suvga botirilgan qattiq jism, maye., suzib ketayotgan kema siqib chiqaradigan suv miqdori (hajmi). Hajmiy va ogʻirlik boʻyicha sigʻimlar farq qilinadi. Hajmiy Suv sigʻimi jismning suvga botib turgan qismi siqib chiqargan suv hajmini bildiradi. Ogʻirlik boʻyicha Suv sigʻimi arximed qonuniga muvofiq jismning ogʻirligiga teng boʻladi. Bunday sigʻim miqdor jix.atdan oʻzgarmay qoladi. Hajmiy Suv sigʻimi suvning zichligiga qarab oʻzgarishi mumkin. Suvga botirilgan jismga shu jism siqib chiqargan suv ogʻirligiga teng koʻtarish kuchi taʼsir qiladi. Agar jismning ogʻirligi koʻtarish kuchidan katta boʻlsa, jism suvga choʻkadi, kichik boʻlsa, — choʻkmaydi, mabodo teng boʻlsa, jism suvning istalgan joyida turishi mumkin. Suv sigʻimi kemachilikda, amaliy va nazariy ilmiy tadqiqot ishlarida, jismlarning solishtirma ogʻirligini aniklash va boshqalarda qoʻllanadi.
Suv osti televideniyesi

**Suv osti televideniyesi** — suv ostidagi manzara va obʼyektlarni kuzatish uchun moʻljallangan televideniye. Suv osti televideniyesit.da suv osti televizion kurilmasidan foydalaniladi. Bu kurilma signallarni qabul qiluvchi va uzatuvchi trubkalar; obyektiv; satr yoyish bloki, kadr yoyish bloki; kuchaytirgichlar, yorugʻlik manbalari va boshqa qismlardan iborat. Asosiy apparati — suv ostidagi televizion kamera. Suv osti televideniyesit.dan choʻkkan kemalarni qidirish, kemalar, gidrotexnika inshootlarining suvga botib turgan qismlarini tekshirish, gʻavvoslarning ishini kuzatish, dengiz va okeanlarning hayvonot va oʻsimlik dunyosini oʻrganish, baliq toʻdalarini, neft konlarini qidirish, suv osti minalarini izlash, suv osti qurollarini sinash va boshqa maqsadlarda foydalaniladi. Suv osti televideniyesit. tizimidan bir necha yuz metr chukurlikda istalgancha vaqt davomida foydalanish mumkin.
Suv osti sporti

**Suv osti sporti** - turli masofaga tez suzish, shoʻngʻish, moʻljal olish, turizm va maxsus anjomlar (akvalang, maska, last)dan foydalanib suv ostida ov qilish. Bu sport turi qadim zamonlardan maʼlum boʻlib, suv ostida turli musobaqalar oʻtkazilgan, shuningdek, suvga shoʻngʻib suv ostidan marvarid, choʻkkan kemalardan buyumlar olib chiqishda qoʻl kelgan.

1959-yil Monakoda Suv ostida suzish sporti xalqaro federatsiyasi tashkil etildi. 1957-yil suv ostida ov qilish boʻyicha jahon va Yevropa chempionati oʻtkazildi. 1967-yildan suv ostida moʻljal olish va suv ostida last bilan suzish, 1968-yildan suv ostida suzish boʻyicha Yevropa, 1976-yildan jahon chempionati oʻtkazila boshlandi. Suv ostida last bilan suzish 100, 200, 400, 800, 1500 m, 4x100, 4x200 m ga suv havzasi (basseyn)da oʻtkaziladi. 1500 m ga suzish esa ochiq suv havzalarida tashkil qilinadi. Suv ostida suzish boʻyicha musobaka 50 m ga anjomsiz va 100, 400, 800 m ga shoʻngʻish anjomlaridan foydalangan holda oʻtkaziladi.

Suv osti sportis. suv ostida kino va surat olish; ilmiy tadqiqotlar qilish; harbiy ishlar va shu kabini bajarishda amaliy ahamiyatga ega.
Suv transporti

**Suv transporti** - transport turi. Tabiiy (daryo, koʻl, dengiz, okean va qoʻltiqlar) va sunʼiy (kanal, suv omborlari) suv yoʻllari orqali yuk va passajirlar tashiladi. Suv transporti daryo transportoʻ va dengiz transpormura boʻlinadi.
Suv tushirgich

**Suv tushirgich** — kanal va daryolarda suv oqimi oshib tushadigan toʻsiq (boʻsagʻa). Bunda suv oqimini yoʻnaltirish uchun toʻsiq yuqorisiga toʻgʻri toʻrtburchak, uchburchak yoki trapetsiya shaklidagi teshiklar qilinadi. Ular yon tomondan tirgak yoki oraliq devorlar bilan chegaralanadi. Suv tushirgich yupqa devorli; keng toʻsiqli va shakldor toʻsikli boʻladi. Toshqin davrida yoki suv koʻttayganda suv omboridan ortiqcha suvni chiqarib tashlash, shuningdek, toʻgʻon yoki shlyuzdan pastki inshoot (pastki byef) ga kerakli suvni oʻtkazish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti suv tashlama (obpartov) deb ataladi. U toʻgon tepasiga va yuqorigi byef sirti ostiga qilingan yoki ikkalasi pastbaland oʻrnatilgan teshik (quvur)lardan iborat boʻlishi mumkin. Bunda suvning oʻtishi ochibyopsa boʻladigan gidrotexnika zulfini bilan tartibga solinadi. Uning avtomatik tarzda ishlaydigan (mas, sifonli) turlarida zulfinlar boʻlmaydi. Suv omborini suvdan boʻshatish, uni choʻkindilardan tozalash va suvni pastki byefga oʻtkazishga moʻljallangan teshikli gidrotexnika inshooti suv boʻshatmasi deb ataladi.
Suv ustuni millimetri

**Suv ustuni millimetri** - bosimning tizimga kirmagan birligi; qisqa mm suv ustuni bilan belgilanadi. 1&nbsp;mm suv ustuni =9,80665 Pa=104kgk/sm2=7,3556YU"2&nbsp;mm simob ustuni.
Suv xoʻtikchalari

**Suv xoʻtikchalari** (Asellidae) - teng oyoklilar turkumiga mansub qisqichbaqasimonlar oilasi. Hovuz, koʻl va tinch oqadigan suvlarda koʻp uchraydi. Keng tarqalgan turlaridan biri suv xoʻtikchasining uz. 12–20&nbsp;mm. 6 juft oyoklari yordamida. suv tubida harakatlanadi. Qorin boʻshligʻidagi plastinkasimon jabralari yordamida nafas oladi. Tuxum qoʻyib, juda tez koʻpayadi. Suv xoʻtikchalarining urgʻochisi tuxumdan chiqqan bolalarini koʻkrak oyoklari asosidagi xaltachasida olib yuradi. Detrit, suvoʻtlar, daraxtdan tushgan va chirigan barglar bilan oziqlanib, suvni tozalaydi; oʻzlari esa baliqlar ozigi hisoblanadi.
Suv chayonlari

**Suv chayonlari** (Nepidae) — qandalalar oilasi. Uzunligi 15—50 mm, qorin boʻlimining keyingi uchida uzun nafas olish nayi bor. Oldingi oyoklari tutqichga aylangan. 200 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekistonda 2 turi tarqalgan. Oʻsimliklarga boy oqmaydigan yoki sekin oqadigan suv havzalarida uchraydi. Yirtqich, mayda suv hayvonlari, jumladan, baliq chavoqlarini yeb, birmuncha ziyon yetkazadi.
Suv changʻi sporti

**Suv changʻi sporti** - suvda sha takchi kater yordamida maxsus changʻilar bilan harakatlanishdan iborat musobaqa. Suvda suzish sportidan ajralib chiqib, alohida sport turi sifatida 1930y.larda AQShda shakllandi. Suv changʻi sportis.da katnashchilar 3 ta yoʻnalish boʻyicha musobaqalashadilar: slalom, figurali uchish va tramgshindan sakrash. Har uchala yunalihsa erkak va ayollar qatnashishi mumkin. Xalqaro Suv changʻi sportis. federatsiyasi 1947-yil tuzilgan. Unga 60 dan ortiq mamlakat aʼzo. 1949-yildanjahon chempionati musobaqalari oʻtkaziladi.
Suv choʻchqachasi

**Suv choʻchqachasi**, kapibar (Hydrochoerus) — suv choʻchqalari oilasiga mansub kemiruvchi hayvon. Oilaning yagona vakili. Gavdasining uzunligi 100—130 sm, ogʻirligi 60&nbsp;kg va koʻproq (hozirgi yashayotgan kemiruvchilarning eng yirigi). Tanasi och qoʻngʻir tusli siyrak dagʻal jun bilan qoplangan. Oyoklari uzun, barmoklarida tuyoqsimon tirnoqlari bor. Dumsiz. Yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Yilda bir marta 5—6 bola tugʻadi. Markaziy va Janubiy Amerikaning tropik oʻrmonlaridagi koʻl va daryolar qirgʻogʻida hamda botqokliklarida oila yoki kichik tuda boʻlib yashaydi. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Baʼzan ekinlarni yeb, zarar keltiradi. Goʻshti va terisi uchun ovlanadi. Qoʻlga tez oʻrganadi.
Suv oʻlchash qurilmalari

**Suv oʻlchash qurilmalari** - maishiy va texnika maqsadlarida ishlatish, qishloq xoʻjaligi. ekinlarini sugʻorish va boshqalarga isteʼmol qilinadigan suv sarfini hisobga olish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshootlari va texnika asbobuskunalari. Odamzod suvni oʻlchashga qadimdan ehtiyoj sezgan. Qad. Sharq mamlakatlari (ayniqsa, Misr) da qurgʻoqchilik koʻp boʻlishi sababli sunʼiy sugʻorish inshootlariga ehtiyoj katta boʻlgan. Mil. av. 2ming yillik oʻrtalaridan boshlab ariqlar qazilgan, damba va toʻgʻonlar, suv chiqarish qurilmalari (shaduflar) qurila boshlagan. Suv tanqis boʻlganligi uchun uni tejab ishlatish va oʻlchab taqsimlash zarur boʻlgan. Buning uchun toʻgʻonlarda suv sathini (demak, suv hajmini) koʻrsatadigan belgilar qilingan. Sugʻorish inshootlari va suvni hisobga olish vositalari borgan sari takomillashtirilib borilgan. Mas, oʻzbek qomusiy olimi Ahmad alFargʻoniy Misrdagi Nil daryosiga qurgan suv sathini oʻlchaydigan inshoot barpo etgan. Bu suv oʻlchash qurilmasi ilmiytexnik va meʼmoriy jihatdan gʻoyat ulugʻvor boʻlgan. Misr aholisi shu inshoot koʻrsatgan suv sathiga mos ravishda (agar suv sathi yuqori boʻlsa koʻproq, past boʻlsa kamroq) soliq toʻlagan. Bu inshoot hozir ham saqlanib qolgan. Oʻrta Osiyoda qadimdan suv taqsimoti bilan shugʻullanuvchi shaxs — mirob lavozimi mavjud boʻlgan. Hozirgi Oʻzbekistonda bu ish bilan xoʻjaliklarda gidrotexnik shugʻullanadi.

S.oʻ.q. jumlasiga suv taqsimlash postlarida qurilgan sath koʻrsatish belgilari boʻlgan inshootlar, gidrotexnika zulfinlari, rostlash inshootlari suv toʻsgichlar, koʻtarmalar va boshqa gidrotexnika inshootlari kiradi. Maishiy va texnika maqsadlarida isteʼmol qilinadigan suv miqdori suv hisoblagichlari (schyotchiklari) bilan hisobga olinadi. Bunday hisoblagichlar xonadonlar, xoʻjaliklar, korxonalarga oʻrnatiladi. Bu hisoblagich truba orqali vaqt birligida oqib oʻtadigan (sarf boʻladigan) suv hajmini (m³/sek yoki m/sek) oʻlchaydi. Bunday hisoblagichlarning bir tomonidan suv kirib, ikkinchi tomonidan isteʼmolchiga boradi. Suv hisoblagich parraklarini aylantiradi, parraklar hisoblash apparatini ishga tushiradi. Sarf boʻlgan suv miqdori hisoblagich darchasidan koʻrinib turadi.
Suv oʻrgimchagi

**Suv oʻrgimchagi** (Argyroneta aquatica) — Argyronetidae oilasiga mansub oʻrgimchaklarning yagona turi. Oʻrgimchaklar turkumining chuchuk suvda yashaydigan yagona vakili. Erkagining uz. 15—20, urgʻochisi 10—12 mm. Bosh koʻkragi qizgʻishqoʻngʻir, korni hoʻllanmaydigan kulrang tuklar bilan koplangan. Suv tagida nafas olishi uchun kerak boʻladigan zaxira havo pufak holida S.oʻ. ning tuklari ustida saqlanadi (bu paytda u kumush rang tusda koʻrinadi). Uyasini suv osti oʻsimliklariga quradi. Yevropa va Osiyoning oʻsimliklarga boy, oqmaydigan yoki Suv oʻrgimchagi.sekin oqar suv havzalarida yashaydi. Asosan, jan. va oʻrta mintaqalarda (jumladan, Oʻzbekistonda) uchraydi. Hasharotlar lichinkasi va mayda kiskichbakasimonlar bilan oziqlanadi. Urgʻochi oʻrgimchak suv ostida zaxira havo saqlanadigan qoʻngʻiroq shaklida in qurib, unga tuxumga toʻlgan pillasini qoʻyadi va uni yosh oʻrgimchaklar chiqquncha qoʻriklaydi.
Suv eroziyasi

**Suv eroziyasi** — nishab yerlarda tuprokning ustki unumdor qatlamlari hamda tuproq ona jinsining yomgʻir va qor suvlari, sugʻorish taʼsirida yemirilib, yuvilib ketishi. (qarang Tuproq eroziyasi).
Suv echkilari

**Suv echkilari** (Kobus) — quvushshoxlilar oilasiga mansub sut emizuvchilar urugʻi. 5 ta turi bor. Afrikada tarqalgan. Gavdasining uzunligi 125—220 sm. Erkaklari shoxlarining uz. 30—100 sm, toʻgʻri yoki lirasimon egilgan, halqasimon yoʻgʻonlashgan. Oʻrta tuyogʻi nisbatan uzun, uchi ingichkalashgan. Boʻynida yoli bor. Yaxshi suzadi; xavf tugʻilganida suvga tushib, jon saqlaydi. Tipik vakili asl Suv echkilari Janubiy va Sharqiy Afrikada uchraydi. Gavdasining uzunligi 2,2 m, boʻyi 130 sm cha. Yungi kulrang, qizgʻishqoʻngʻir tusda tovlanadi. Tomogʻi, koʻzi va dumi atrofida oqish xollari va yoʻli bor. Erkagi shoxli (uz. 80 sm cha). Teri bezlaridan badboʻy hid ajratadi. Suv havzalariga yaqin savanna va oʻrmonlarda, baʼzan daryo qirgʻogʻidagi butazorlarda toʻda boʻlib oʻtroq yashaydi. Boʻgʻozlik davri 7—8 oy. Yilda bitta bola tugʻadi. Terisi uchun ovlanadi. Ayrim turlari muhofaza qilinadi.
Suv oʻtkazmaydigan qatlam

**Suv oʻtkazmaydigan qatlam** - oʻzidan tabiiy bosimli erkin suvni oʻtkazmaydigan yoki deyarli oʻtkazmaydigan (gillar, gilli slanetslar, darzsiz ohaktoshlar, yaxlit kristalli jinslar) togʻ jinslari yoki ustki va ostki tomonidan suvli gorizont bilan chegaralangan togʻ jinslarining kdglami. S.oʻ.k.ning suvli qatlamga nisbatan suv oʻtkazuvchanligi 10—100 marta kam. Suv oʻtkazuvchanligi yomon boʻlgan togʻ jinslariga gillar, qumoq tuproqlar, alevrolitlar kiradi. Suvni yaxshi oʻtkazuvchi suvli qatlamlar toshqotishma, shagʻal va kumlardir. S.oʻ.q.lardan gravitatsion suvlarni chiqarib olish qiyin boʻlgani uchun yer osti suvlari burgʻi quduqlari orqali suvni yaxshi oʻtkazadigan qatlamlardan tortib olinadi. S.oʻ.q. deformatsiyalanganda yoki ustki qatlam yupqa boʻlganda suv yoki oqma qum toʻsatdan yorib chiqadi.
Suv hovuzi

**Suv hovuzi** — Kattaqoʻrgʻon tuman"idagi shaharcha (1947-yildan). Tumanning jan.da, Kattaqoʻrgʻon shahridan 5&nbsp;km, tuman markazi (Payshanba)dan 15&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — "Kattakoʻrgʻon" (5&nbsp;km). Aholisi 5,9 ming kishi (2000). Aholining asosiy qismi Kattaqoʻrgʻon suv ombori bilan bogʻliq suv xoʻjapigi tashkilotlarida ishlaydi. Shaharchada 2 umumiy taʼlim maktabi (1100 dan ziyod oʻquvchi), kutubxona, klub, tikuvchilik sexi, kasalxona (20 oʻrin), feldsherakusherlik punkti, dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

## Manbalar
Suvayirgʻich

**Suvayirgʻich** - Yer yuzasida yogʻin suvlari oqimini turli tomonlarga yoʻnalgan ikki yon bagʻir boʻyicha ajratib turuvchi chiziq, chegara. Yer ostida esa Suvayirgʻich— turli tomonlarga harakatlanuvchi yer osti suvlari oqimini ajratib turuvchi shartli chiziq. Suvayirgʻich togʻli oʻlkalarda tizmalarning qirralaridan oʻtadi. Tekisliklarda esa yassi yerlardan, botqoqliklardan iborat boʻlishi mumkin. Bunday joylarda Suvayirgʻichni chiziq tarzida koʻrsatish mumkin emas. Tinch okean havzasi bilan Atlantika okeani havzasini chegaralab turuvchi chiziq Yerning bosh Suvayirgʻich deb hisoblanadi.

## Yana qarang

* Daryo havzasi
Suvaysh

**Suvaysh** — Misrdagi shahar, Suvaysh muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 417,6 ming kishi (1990-yillar oxiri). Suvaysh kanalidan Qizil dengizga chiqish joyidagi port. Xalqaro ahamiyatga ega savdotranzit markazi. Neft kimyosi va neftni kayta ishlash, sement, oziqovqat sanoatlari, kemasozlik va kema taʼmirlash korxonalari bor. Hozirgi S. yaqinida mil. av. 2-asrda Nil daryosini Qizil dengiz bilan bogʻlovchi kema qatnaydigan kanal kurilgan. Qadimda S. (yun. Klizma) savdo markazi sifatida mashhur boʻlgan. S.ning rivojlanishi 1869-yildan Suvaysh kanali kurilishi bilan jadallashdi.
Suvaysh boʻyni

**Suvaysh boʻyni** - Oʻrta dengizni Qizil dengizdan ajratib turuvchi quruqlik, Misr xududida. Afrika bilan Osiyo materigini birlashtirib turadi. Eng keng joyi 112&nbsp;km. Tektonik choʻkmadan iborat. Yer yuzasi gilli tekislik, gʻarbi qumtepa va barxanlardan iborat (eng baland joyi 107 m). Iqlimi subtropik choʻl iqlimi. Shoʻrxoklar, shoʻr koʻllar (Katta Shoʻr koʻl va boshqalar) bor. Sb. orqali Suvaysh kanali oʻtkazilgan.

## Manbalar
Suv qandalalari

**Suv qandalalari** (Cryptocerata) - yarim qattiq qanotlilar turkumi. Keng tarqalgan. 6 oilasi bor. Gavdasi 2–120&nbsp;mm. Tanasi suvda suzishga yaxshi moslashgan. Suv qandalalarining moʻylovi boshi yonidagi chuqurchalarga yashiringan. Oyoqlari kuraksimon; oldingi oyoqlari yordamida oʻljasini tutadi. Suv qandalalari — yirtqich, suvdagi hasharotlar lichinkasi, qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Baʼzan yosh baliqchalarni yeb, baliqchilikka zarar keltiradi. Oʻrta Osiyo suv havzalarida suv chayonlari (5 tur), suv eshakchalari (20 tur), silliq qandalalar (10 ga yaqin tur) va suv gazchilar (7 tur) oilalariga mansub suv qandalalari tarqalgan.
Suv havzasi

**Suv havzasi** — yer yuzasining tabiiy yoki sunʼiy pastqam yoki chuqur joylarida tabiiy yoki sunʼiy ravishda suv toʻplanishidan hosil boʻladigan, yo boʻlmasa, suv yoʻlini toʻsib va toʻgʻon qurib hosil qilinadigan sekin oqar yoki oqmas suv manbai. Suv havzasi doimiy yoki mavsumiy (seryogʻin yillarda paydo boʻladigan) turlarga boʻlinadi. Doimiy Suv havzasiga okeanlar, dengizlar, daryolar, koʻllar, tabiiy suv omborlari, jilgʻalar, ariklar va boshqa kiradi. Mavsumiy (vaqtinchalik) Suv havzasi sunʼiy suv omborlari, kanallar, hovuzlar va boshqalardan iborat. Masalan, Oʻzbekiston hududidagi Orol dengizi, Amudaryo, Sirdaryo, Chirchiq daryolari tabiiy Suv havzasi, Toshkent dengizi, Chorvoq suv ombori, Andijon suv ombori va boshqa sunʼiy Suv havzasi hisoblanadi.

## Yana qarang

* Daryo havzasi
Suvaraklar

**Suvaraklar** (Blattoptera) — hasharotlar turkumi. Uzunligi 4—95 mm. Oldingi koʻkrak boʻgʻimi boshini qisman yopib turadi. Moʻylovlari uzun, qilsimon, koʻp boʻgʻimli. Ogʻiz organlari kemiruvchi. Qanotlari pardasimon, oldingi qanotlari nisbatan qalin. Bir qancha turlarining qanoti rivojlanmagan yoki boʻlmaydi. Oyoqlari yuguruvchi. Erkaklari qorin boʻshligʻida hid bezlari boʻladi. Chala oʻzgarish orqali rivojlanadi. 3600 ga yaqin turi bor; asosan, tropik va subtropiklarda tarqalgan. S. — tungi, yashirin hayot kechiradigan hasharotlar. Oʻsimlik qoldiqlari orasida, toshlar ostida, yerdagi yoriqlarda yashaydi. Tuxumlarini maxsus kapsula — ootekaga qoʻyadi, 3—4 oydan 3— 4 yilgacha rivojlanadi. Hamma narsani yeyaveradi. Qora suvarak va sariq suvarak sinantrop boʻlib, Yer yuzining hamma joyida xonadonlarda yashaydi. S uyda oziq zaxiralari, xona oʻsimliklari, kitoblarga va teridan tikilgan kiyimlarga ziyon keltirishi, ichburugʻ bakteriyalarini va gelmintlar tuxumlarini tarqatishi mumkin. Oʻzbekistonda S.ning 30 ga yaqin turi, jumladan, xonadonlarda 2 turi (sariq suvarak va qora suvarak) tarqalgan. 

1. Suvaraklar yer yuzida bundan 500 million yil oldin paydo bo’lgan.

2. Dunyoda suvaraklarning 4600 tadan ortiqroq turi bor.

3. Suvaraklarning eng yaqin qarindoshi sifatida termitlar tilga olinadi.

4. Suvaraklarning ayrim turlari uchishni ham qoyillatadi.

5. Dunyodagi eng yirik suvarak Avstraliyada yashovchi suvarak-burunshox hisoblanadi. Uning uzunligi 8-9 sm ga teng va agar birov o’ldirib qo’ymasa, 10 yilgacha umr ko’radi.

6. Madagaskar suvaraklarini uy hayvoni o’rnida saqlashadi.

7. Dunyo miqyosida suvaraklar poygasi musobaqalari 19-asrdan beri muntazam o’tkazib kelinadi.

8. Aytishlaricha, suvaraklar hatto yadroviy urushdan keyin ham yashab qola oluvchi yagona jonzot hisoblanarkan.

9. Xitoyda suvaraklar maxsus yetishtirilib, restoranlarda ulardan delikates taomlar tayyorlanadi.

10. Suvarak chalqancha yotqizib qo’yilsa, o’zi mustaqil tarzda qaddini rostlab ololmaydi.

11. Katta shaharlardagi ko’p qavatli uylarning har birida taxminan 1000 dan 3000 tagacha suvarak yashaydi.

12. Suvarakning boshi kesib olinsa ham kamida ikki hafta yashab qola biladi.

13. Suvarak xavfli infeksiyalarni tashuvchi eng zararli qumursqalar sirasiga kiradi.

14. Suvaraklar tungi qumursqaligiga qaramay, kunduzgi yorug’likdan qo’rqmaydi. Lekin odamlardan o’lgudek qo’rqishadi.

15. Suvarak juda tez chopadi. Bir soniyada u 85 santimetr masofani bosib o’ta oladi. Yana bir marazlarcha qobiliyati shundaki, odam o’ldirish uchun kelayotganini o’n metr uzoqlikdan seza oladi va agar devorning yuqori qismida bo’lsa ham pastga sakrab qochadi. Sakrash natijasida tanasiga umuman ziyon yetmaydi.
Suvbulduruq

**Suvbulduruq**, saja (Syrrhaptes paradoxus) — budduruklar oilasiga mansub qush. Uzunligi 40—42 sm, vazni 300 g gacha. Narining qorin qismi qora, qolgan joylari sargʻish, qora yoʻlli; modasining rangi xiraroq. Oyokdari uch barmokdi, patlar bilan qoplangan. Panjasida yostiqchalari bor. Qanot va dum patlari uzun. Jan.Sharkay Yevropa, Oʻrta va Markaziy Osiyoning dasht va yarim dashtlarida yashaydi. Oʻzbekistonda uya qurib, bola ochadi. Uyasini oʻsimliklar ostiga (yerga) quradi. 2—3 tuxum qoʻyadi. Tuxumini nari va modasi galmagaldan 30 kun bosadi. Asosan, oʻsimlik urugʻlari va kurtaklari bilan oziqlanadi. Soʻnggi yillarda soni kamayib bormoqda.
Suvga sakrash

**Suvga sakrash** — sport turi; tramplindgm (1 va 3 m) va minoravishka (5, 7,5, 10 m)dan Suvga sakrash usullari bor. Suvga sakrash turli xil aylanishlarni oʻz ichiga oladi va suvga kalla yoki oyoq tashlab kam suv sachratib tik tushish bilan tugaydi. Suvga sakrashning dastlabki holatda old tomon bilan turib va teskari turib, qoʻllarga tayanib turib, aylanishlar yoʻnalishlari boʻyicha — oldinga, orqaga va buralibburalib; murakkabligi boʻyicha — murakkablik koeffitsiyenti (soni va buralishlarning murakkabligi)ga koʻra sakrash koʻrinishlari bor. Sport turi sifatida Suvga sakrash 19-asr oʻrtalarida Germaniyada paydo boʻlgan. 1890-yil dastlabki xalqaro musobaqalar oʻtkazilgan. 1Yevropa chempionati 1926-yilda, jahon chempionati 1973-yilda oʻtkazilgan. Olimpiada oʻyinlari dasturiga 1904-yil (ayollar uchun 1912-yil) kiritilgan. Olimpiada musobakalari tramplinda turib 5 ta majburiy yarim aylanib sakrash va ayollar uchun 5 ta erkin sakrash hamda erkaklar uchun 6 ta erkin sakrash, minorada turib 4 ta majburiy va ayollar uchun 4 ta, erkaklar uchun 6 ta erkin sakrash mashqlaridan tashkil topadi. Musobaqalar 2 bosqichda — dastlabki va final (8 eng kuchli sportchi ishtirokida) bosqichda oʻtkaziladi. Har 2 holda ham dasturni sportchilar toʻliq bajarishlari kerak.

## Manbalar
Suvaysh qoʻltigʻi

**Suvaysh qoʻltigʻi** - Qizil dengizdagi qoʻltiq. Sinay yarim orol bilan Afrika qirgʻoklari oraligʻida. Uz. 325&nbsp;km. Eni 15–46&nbsp;km. Eng chuqur joyi 80 m. Suv sathining koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi. Suvaysh qoʻltigʻi Suvaysh kanali orqali dengiz bilan tutashgan. Eng katta porti — Suvaysh.
Suvburgutlar

**Suvburgutlar** (Haliaeetus) -qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qushlar urugʻi. 8 turi bor. Uzunligi 60—110 sm, vazni 2—3 kg dan 6—9 kg gacha. Oʻzbekistonda oq dumli suvburgut va uzun dumli suvburgut (bahor, kuz va qishda) uchraydi. Pati, asosan, jigarrang tusda. S. yer yuzida keng tarqalgan. Daryo, dengiz va koʻl qirgʻokdarida yashaydi. Qoya va daraxtlarga uya quradi. Uyadan 30—50 va undan koʻp yil foydalanadi. 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Uni 35—40 kun bosadi. Bolalari 65—75 kunligida uyasidan uchib chiqadi. Asosan, baliqlar, suv va suv boʻyida yashovchi kushlar bilan oziqlanadi. Uzun dumli S. va oq dumli S. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro itti I foki roʻyxati I ga, "Yoʻq boʻlib I ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosi toʻgʻrisida"gi Konvensiyaning (CITES) II Ilovasiga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Suzish (sport)

**Suvda suzish**, sportcha suzish — sport turi, rasmiy belgilangan masofaga muayyan usulda sportcha suzish (erkin tarzda, brass, batterflay usulida, orqa bilan), shuningdek, suv ostida, amaliy, sinxron (badiiy) suzishni oʻz ichiga oladi. Xalqaro olimpiada qoʻmitasi tasnifiga kura, Suvda suzishga suvga sakrash va suv polosoʻ ham kiradi, Suvda suzish zamonaviy 5 kurashning tarkibiy qismi hisoblanadi.

Suvda suzish tarixi 15—16-asrlarga toʻgʻri keladi. Suzuvchilarning dastlabki sport musobaqalari 1515-yil Venetsiyada oʻtkazilgan. Ilk suzish maktablari 18-asrning 2-yarmi — 19-asrning boshlarida Germaniya, Avstriya, Fransiyada ochilgan. 19-asr oxirida sunʼiy suv havzalari kurila boshlagach, sportcha suzish ommalashib ketdi. 1890-yil Suvda suzish boʻyicha 1Yevropa chempiona™ oʻtkazildi. Suvda suzish 1896-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi (ayollar 1912-yildan qatnashadi). Xalqaro havaskorlar suzish federatsiyasi (FINA, 1908-yil asos solingan)ga 130 dan ortiq mamlakat milliy federatsiyalari aʼzo.

Oʻzbekistonda qadimdan suvda turli oʻyin va musobaqalar oʻtkazilgan. Suvda suzish sporti respublikada 1924—1925-yillardan rivojlana boshladi. Ana shu davrda ilk gidrostansiyalar qurilgan. Chunonchi, Toshkentda Boʻzsuv toʻgʻon bilan toʻsilib, sunʼiy suv ombori hosil qilindi. Bu yerda 2 ta suv stansiyasi qurilib, suzish havzasi va balandlikdan suvga sakrash minoralari bunyod etildi. 1927-yil 1marta shu yerda Toshkent va Samara (Rossiya) sh.lari jamoalari oʻrtasida suzish musobaqasi boʻlib oʻtdi. 1930-yil Toshkent toʻqimachilik kombinati qoshida stadion va uz. 50 m li suvi isitiladigan ochiq havza qurilib ishga tushirildi. 1935-yil Andijonning sunʼiy suv havzasida 1 marta respublika suv sporti bayrami, Suvda suzish boʻyicha Oʻzbekiston birinchiligi oʻtkaziddi, 1937-yil Toshkentdagi temiryoʻlchilar istirohat bogʻida ochiq suv havzasi qurilib, suzish boʻyicha 1-bolalar-oʻsmirlar sport maktabi tashkil etildi. 1939-yil Oʻzbekistonda Suvda suzish boʻyicha respublika federatsiyasi tuzildi. Oʻtgan asrning 60y.larida Toshkentda (jismoniy tarbiya instituti qoshida, „Mehnat rezervlari“ sport jamiyati huzurida, Armiya sport klubiga qarashli), Navoiy shahrida, boshqa viloyatlarda suvi istiladigan yopiq va ochiq suv havzalari qurilib foydalanishga topshirildi. Respublikada qobiliyatli yosh sportchisuzuvchilar yetishib chiqa boshladi. Olimpiada oʻyinlari, xalqaro musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etgan S.Babanina, N.Ustinova, S.Iskandarova, S.Konov, SZabolotnovlar sportning ana shu turida shuhrat qozondilar. Hozir respublikamizning viloyat va tuman markazlarida 200 dan ortiq suv havzalari mavjud.
Suverenitet

**Suverenitet** ( — oliy hokimiyat) — hokimiyatning ustunligi va mustaqilligi. Suverenitetni hurmatlash — xalqaro huquq va xalqaro munosabatlarning asosiy prinsipi. U BMT Ustavi va boshqa xalqaro hujjatlarda mustahkamlab qoʻyilgan. Konstitutsiyaviy huquq fanida davlat suvereniteti, millat suvereniteti, xalq suvereniteti tushunchalari ishlatiladi. Davlat suvereniteti — hokimiyatning mamlakat ichida oliyligi va tashqi munosabatlarda toʻla mustakilligi. Davlat suvereniteti haqidagi goya Jan Boden (16-asr, Fransiya) ga tegishlidir. Uning fikricha, Suverenitet davlatning eng muxim belgisi hisoblanadi, bunda abadiy, mutlaq, boʻlinmas oliy hokimiyat nazarda tutiladi. Davlat suvereniteti tushunchasi keyingi davrlarda yanada rivojlantirildi va boyitildi. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida davlat suvereniteti alohida bobda oʻz ifodasini topgan, Konstitutsiyaning 1-moddasida „Oʻzbekiston suveren demokratik respublika“ ekanligi qayd qilingan. Millat suvereniteti — millatning toʻla hokimiyatini, uning toʻla siyosiy erkinligini, oʻz milliy hayotini belgilash real imkoniyatiga egaligini, mustaqil davlatni tashkil qila olishgacha boʻlgan huquqqa egaligini bildiradi. Xalq suvereniteti — xalqning toʻla hokimiyatini anglatadi, yaʼni xalq jamiyat va davlatni boshqarishda real ishtirok etish uchun ijtimoiyiqtisodiy va siyosiy vositalarga ega boʻladi. Xalq suvereniteti — barcha demokratik davlatlarda konstitutsiyaviy tuzum prinsiplaridan biri hisoblanadi. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida kursatilishicha, „Xalq davlat hokimiyatining birdanbir manbaidir. Oʻzbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini koʻzlab va Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat bergan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi“ (7-modda).

## Manbalar
Suvyorgan koʻli

**Suvyorgan koʻli** - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Toʻrtkoʻl tumanidagi koʻl. Qum massivlari orasida joylashgan. Uz. 6–7&nbsp;km, eni 200–700 m. Birbiri bilan tutash bir necha kuldan iborat. Suvyorgan koʻliga Paxtaarna kanalining ung tarmogʻi — Suvyorgan kanalining suvi quyiladi. Vegetatsiya davrida maydoni (ayniqsa, suv kamchil boʻlgan yillarda) juda ham kichrayib qoladi. Koʻlning Urtacha chuq. 1,5 m, baʼzi joylarda 5–6 m. Suvi tiniq, bir qismida ichishga yarokli boʻlsa, baʼzi qismlarida shoʻr. Kish oylarida koʻp qismi quruklikka aylanib qoladi. Kulning tubi, asosan, qumli, baʼzi yerlarida sariq, koʻkimtir, qora loyqalardan iborat. Suvyorgan koʻlida qamish va qoʻgʻa, atrofidagi qumliklarda yulgʻun, yantoq, cherkez va efemerlar usadi. Suvyorgan koʻlida turli baliklar yashaydi.
Suvkesarlar

**Suvkesarlar** (Rynchopidae) -baliqchilar turkumiga mansub qushlar oilasi. 3 turi tropik mintaqada tarqalgan. Gavdasining uzunligi 45 sm cha. Oqqora tusda. Qanotlari uzun va ingichka. Tumshugʻi katta; ostki tumshugʻi ustkisidan ancha uzun. Osiyo, Afrika, Amerikaning tropik hamda subtropik mintaqalaridagi yirik ichki suv havzalari va daryolarning quyilish joylarida yashaydi. Tuda boʻlib qumga uya quradi. 3—4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini urgʻochisi bosadi. Mayda baliklar, hasharotlar va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Suv ustida ostki tumshugʻini suvga bir oz botirib, pastlab uchadi; tumshugʻiga tushgan oʻljani havoga uloqtirib, yana havoda tutib oladi..
Suvli portlovchi moddalar

**Suvli portlovchi moddalar** — tarkibi oksidlovchi (ammoniy nitrat, natriy nitrat, natriy perxlorat va boshqalar), yonuvchi, portlovchi moddalar, dispers alyuminiy, trinitrotoluol, geksogen, tetranitropentaeritrit), suv (odatda, 5—20%) va bogʻlovchi qoʻshimchalardan iborat portlovchi aralashma. Suv portlovchi moddalarning qizishini, tashqi taʼsirlarga sezgirligini, portlab ketish xavfini kamaytiradi. Suvli portlovchi moddalarm. portlatuv ishlarida, qattiq togʻ jinslari (granitlar, kvarsitlar va shu kabi) ni portlatishda ishlatiladi.
Suvmotor sporti

**Suvmotor sporti** - sportning texnik turi, motorli kemalarda tezlik musobaqalari va turizmni oʻz ichiga oladi. Suvmotor sportis. musobaqalarida 16 yoshga toʻlgan oʻgʻil va qizlar hamda motorli kemalarni boshqarish huquqi berilgan, suzishni yaxshi biladigan shaxslargina ishtirok etishi mumkin. Sport turi sifatida 20-asr boshlarida paydo boʻldi. 1908-yil 3 klassdagi motorli kemalarda poyga Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi. 20-asrning 20y.laridan jahon chempionati musobaqalari oʻtkaziladi. 1922-yil Xalqaro suvmotor uyushmasi (UIM) tuzildi, unga 50 gayaqin mamlakat aʼzo.

Oʻzbekistonda Suvmotor sportis. bilan 1960-yildan shugʻullaniladi. Oʻsha yili 1musobaqa Tuyaboʻgʻiz suv omborida oʻtkazilgan. Mamlakatning suv havzalarida, xususan, Toshkent dengizida Suvmotor sportis. musobaqalari oʻtkazib turiladi.
Suvni zararsizlantirish

**Suvni zararsizlantirish** - aholini yetarli va sifatli ichimlik suvi bilan taʼminlash (qarang Suv taʼminoti) hamda inson salomatligiga ziyon yetkazmaslik maqsadida xoʻjalikda ishlatiladigan va ichimlik suvni **mikroorganizmlardan** tozalash. Suvni zararsizlantirish kimyoviy va fizik usullar yordamida amalga oshiriladi. Fizik usullarga *qaynatish, ultrabinafsha nurlar, gamma nurlari* va *ultratovushlar* yordamida zararsizlantirish kiradi. Bunda suvni ichimlik suvining sifat darajalariga javob beradigan talabga keltirish mumkin. Qaynatish Suvni zararsizlantirishning muhim usullaridan boʻlib, bu jarayonda suvdagi barcha mikroorganizmlar oʻladi va suvning tabiiy mazasi buzilmaydi. Lekin koʻp miqdordagi suvni qaynatish imkoni yoʻq, shu sababli barcha mamlakatlarda vodoprovod suvlari xlorlab zararsizlantiriladi. Suvni xlorlash birinchi marta 1910-yilda amalga oshirilgan. Bu usul aholi salomatligini saqlashda katta ahamiyatga ega ekanligi aniklangandan soʻng u keng koʻlamda yoʻlga qoʻyildi.

Suvni xlorlashning samaradorligi suv muallaq moddalardan toʻliq xalos qilinishiga, xlorning optimal dozasi toʻg'ri tanlanishi va xlor bilan suvning toʻla toʻkis aralashish vaqti (30—60 min)ni toʻgʻri tanlashga bogʻliq. Xlor suvga qoʻshilgach, faqat mikroblar bilan emas, balki organik moddalar bilan ham reaksiyaga kirishishi hamda muallaq moddalarga yutilishi mumkin. Shuning uchun suvga qoʻshiladigan xlor miqdorining optimal dozasi tajriba yoʻli bilan toʻgʻri tanlab olinishi zarur.

Keyingi yillarda suvni xlorlashning yangi usullari topildi. Bunda elektrolit sifatida maxsus tayyorlangan natriy xlorid eritmasi, yukrri minerallashtirilgan yer osti suvi yoki dengiz suvidan foydalanish mumkin. Bunda gipoxlorid elektroliz yoʻli bilan vodoprovod stansiyasida Suvni zararsizlantirish uchun ishlatiladi. Bu usul iqtisodiy jihatdan tejamli.

Rivojlangan mamlakatlarda suvni ozon yordamida zararsizlantirish keng yoʻlga qoʻyilgan, bunda eng katta suv tarmogʻi inshootlarida suv ozon bilan zararsizlantiriladi. Ozon faqat bakteriotsid xususiyatga ega boʻlib qolmay, balki suvning organoleptik xususiyatlarini ham yaxshilaydi.

Suvni zararsizlantirishda qoʻllanadigan noyob usullarga suvni ultrabinafsha nurlar bilan, simobkvars yoki simobargon lampalari yordamida zararsizlantirish kiradi. Bu usullarning barchasi inson salomatligini muhofaza qilishga qaratilgan.
Suvni chuchuklantirish

## '''Suvni chuchuklantirish - kuchli minerallangan va shoʻr dengiz suvlarini xoʻjalikda ishlatiladigan va ichimlik suv holiga keltirish; tabiiy suvlar tarkibidagi tuzlar konsentratsiyasini (1 g/l gacha) kamaytirish. Suvni chuchuklantirishning distillash, muzlatish, elektrodializ, giperfiltratsiya va boshqa usullari bor. Suvning agregat holatini oʻzgartirib (distillab, muzlatib) ham, agregat holatini oʻzgartirmay (elektrodializ, giperfiltratsiya) ham suv chuchuklantiriladi. Tuzli suvlarni distillab chuchuklantirishda avval u qizdiriladi va hosil boʻlgan bugʻ kondensatlanadi (qarang [[Distillangan suv]]). Muzlatib chuchuklantirishda tuzli suv muzlatilganda chuchuk suv muzi kristallari va bu kristallar orasida tuzli suv muzi kristallari hosil boʻlish xossasidan foydalaniladi. Erish jarayonida avval tuzli suv muzi kristallari suyuq holatga oʻtadi. Elektrodializ usuli bilan Suvni chuchuklantirishda suvdagi tuz eritmalarining kation va anionlari chuchuk suvni oʻtkazmaydigan maxsus ion almashinuvchi membranalar orqali chiqarib yuboriladi. Giperfiltratsiya (qayta osmos) usulida esa atsetilsellyuloza yoki poliamid smolalardan tayyorlangan yarim kirituvchan membranalar suv molekulalarini oʻtkazib, suvdagi tuz eritmalarining gidratlangan ionlarini tutib qoladi. Bu usullarning hammasi maxsus qurilmalarda amalga oshiriladi (yana qarang [[Dializ]], [[Osmos]]). Yer yuzidagi koʻp mamlakatlarda chuchuk suv tanqisligi bois okean, dengiz suvi, yer osti suvlari chuchuklantiriladi. Baʼzi yirik kemalarda Suvni chuchuklantirish qurilmalari boʻladi. Ular shu kema ehtiyoji uchun suvni chuchuklantirib beradi.'''
Suvilonlar

**Suvilonlar** () — ilonlar oilasi. Uzunligi 10 sm dan 3,5 m gacha. Tashqi koʻrinishi va rangi har xil. Tishi koʻp, jagʻ tishi qanotsimon va tanglay suyaklarida oʻrnashgan. Ayrim turlarida yuqori jagʻdagi orqa tishlar zahar bezlari bilan bogʻlangan. 1600 ga yaqin turi maʼlum. Antarktidadan boshqa barcha qitʼalarda uchraydi. Oʻzbekistonda 6 uru'ga mansub 10 turi tarqalgan. Yerda, daraxtda, suvda, suv boʻyida, alohida inda yashaydi. Umurtqasizlar va mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi tuxum qoʻyadi; ayrim turlari tirik tugʻadi. Oʻq ilon va boyga zaharli. Oʻzbekistonda suvilon, rangdor chiporilon va guldor chiporilon keng tarqalgan. Suvilon baliqchilik xoʻjaliklariga qisman ziyon keltiradi. Suvilonlarning 10 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Suvni yumshatish

**Suvni yumshatish** - kimyoviy ishlov berish yoʻli bilan suvning qattiqligini yoʻqotish. Bunda suvga soda, natriy fosfat kabi tuzlar qoʻshiladi. Shunda kalsiy va magniy CaCO3 MgCO3, Ca3(PO4)2 va Mg3(PO4)2tarzida choʻkadi. Suvni yumshatishning ionit usuli ham bor. Ionitlar suvda erimaydigan tabiiy yoki sunʼiy materiallar, mas, sulfat kislota bilan ishlov berilgan kumir, sunʼiy alyumosilikatlar yoki turli smolalardan iborat. Suv ionitlar orqali suzilganda ularning ionlari (zaryadli zarrachalari) suvdagi qoʻshimchalar ioniga almashinadi, natijada suv yumshaydi.
Suvning radioaktivligi

**Suvning radioaktivligi** - yer osti, buloq, daryo, koʻl va dengiz suvlarida barcha maʼlum radioaktiv moddalarning mavjudligi. Tarkibida uran, radiy va radon boʻlgan suvlar amaliy ahamiyatga ega. Bu moddalar suvga atmosferadan va tuproq hamda togʻ jinslaridan yuvilib kelib qoʻshiladi. Togʻ jinslari tarkibida radioaktiv elementlar (uran, toriy, radiy va boshqalar) boʻlgan minerallar, shuningdek, izotoplari radioaktiv kimyoviy elementlar (prometiy, poloniy va boshqalar) bor. Suvda tabiiy radioaktiv izotoplar bilan birga yadro portlashi natijasida vujudga keladigan sunʼiy izotoplar ham mavjud. Tabiiy radioaktiv moddalar miqdori kelib chikishiga qarab koʻp darajada farq kiladi. Sunʼiy radioaktiv moddalar suv havzalariga atmosfera yogʻinlari va yadro yoqilgʻisi ishlab chiqarish. korxonalaridan chiquvchi oqova suvlar sifatida kelib kushiladi. Radioaktivli suvlardan uran konlarini izlab topishda, seysmologiyada (suvda Rn konsentratsiyasining uzgarishi yer qimirlashidan darak beradi), balneologiyada — asab kasalliklari, yurakqon tomir sistemasi, nafas organlari, bugim va boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi. Oʻzbekistonda radonli mineral suvlarning katta koni Samarqand viloyatida "Nagornoye" temir yoʻl stansiyasi yaqinida topilgan.
Suvning shoʻrligi

**Suvning shoʻrligi** - 1 l suv tarkibidagi tuz miqdori. Dengiz va okeanlarning tropik mintaqalaridagi qismida boshqa joylardagiga Karaganda Suvning shoʻrligi yuqori boʻladi. Shim.ga borgan sari Suvning shoʻrligi kamayib boradi. Suvning shoʻrligi promilleda oʻlchanadi. Dunyo okeanining oʻrtacha shoʻrligi 35%o.
Suvning qattiqligi

**Suvning qattiqligi** - tarkibida Kalsiy (Ca)+ va Magniy (Mg)+ ionlari boʻlgan suvning xossasi. Suvning qattiqligi 2 xil: nokarbonat qattiqlik(doimiy qattiqlik) — suvda kalsiy va magniy sulfatlar erishidan kelib chiqadi; karbonat qattiqlik(vaqtinchalik qattiqlik) — suvda kalsiy va magniy bikarbonatlar erishidan hosil boʻladi.

Suvning umumiy qattiqligi shu qattikliklar yigʻindisiga teng. Umumiy qagtiklik 1 l suvdagi kalsiy va magniy ionlarining milligrammekvivalentlari yigindisi (mgekvGʻl) bilan oʻlchanadi. Qattiqligi 1-1.5 mgekv/ litr boʻlgan suv o'ta yumshoq, 1.5-3 mgekv/l dan kam boʻlgan suv yumshoq, 3—6 mgekv/l boʻlgan suv oʻrtacha, 6-10 mgekv/l o'rtacha qattiq, 10 mgekv/l dan ortiq boʻlgan suv esa juda qattiq suv hisoblanadi. Tabiiy Suvning qattiqligi turlicha. Daryo va koʻl suvining qattiqligi 0,1—0,2 mgekv/l (tayga va tundra), yer osti suvi, dengiz va okean suvining qattiqligi 80— 100 mgekv/l Suvning qattiqligi tufayli bugʻ qozonlari devorlariga choʻkmalar choʻkadi, kir yuvganda sovun koʻp sarflanadi. Qattiq suvda sabzavot, goʻsht yaxshi pishmaydi va hokazo. Suvning qattiqligi katta boʻlsa, siydikda tosh paydo boʻladi. Markaziy suv taʼminotida, asosan, isteʼmol qilinadigan Suvning qattiqligi 7 mgekv/l gacha boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi. Suvning qattiqligi katta boʻlganda suvni yumshatish usullari qoʻllanadi.

    
	Обновить базу данных сигнатур вирусов   
	Установка обновления не требуется — база данных уже обновлена.
Suvon

**Suvon** — Koreya Respublikasidagi ihar, Seul shahridan janubda. Kyongido provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 755,5 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayoni (sholi, tamaki va boshqalar) markazi. Toʻqimachilik va oziqovqat sanoatlari rivojlangan.