open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koʻz kasalliklari

**Koʻz kasalliklari** – ko'z soqqasi, qovoq, konyuktiv, koʻz yoshi aʼzolari va koʻz kosasi kasalliklari. Yaqindan va uzoqdan koʻrolmaslik, koʻz astigmatizm ham koʻz kasalliklariga kiradi. Koʻz kasalliklari tugʻma va hayotda orttirilgan, yuqumli va yuqumsiz, oʻtkir va surunkali, bitta yoki ikkala koʻzda boʻladi. Organizmning umumiy kasalliklari: infeksion (sil, zaxm, revmatizm, gripp, difteriya, tiflar va boshqalar), parazitlar (har xil gelmintlar, mas, exinokokklar qoʻzgʻatadigan), endokrin (qandli diabet va hokazo), qon tomir (gipertoniya kasalligi va boshqa) kasalliklar, qon kasalliklari (leykoz), oʻsmalar (rak, sarkoma va boshqalar), markaziy nerv sistemasi kasalliklari (meningit, miya oʻsmasi), shuningdek, burun boʻshligidagi patologik jarayonning atrofga tarqalishi koʻz kasalliklariga sabab boʻladi. Koʻzga infeksiya tushishi, mexanik, kimyoviy (kislota va ishqorlar) va fizik omillar (issiqlik, yorugʻlik, radioaktiv nur)dan shikast yetishi ham koʻz kasalliklariga olib keladi. Glaukoma, traxoma kabi kasalliklarda, koʻz ogʻir shikastlangan va kuyganda kishi vaqtida davolanmasa koʻr boʻlib qolishi mumkin. Koʻz kasalliklarining paydo boʻlish sabablari, davosi va oldini olish masalalarini oftalmologiya oʻrganadi.

** Koʻz kasalliklari ** – inson vizual analizatorining organik va funktsional shikastlanishi, uning koʻrish qobiliyatini cheklash, shuningdek, appendaj apparati ko'zlar shikastlanishi.
Koʻz kasalliklari qadim zamonlardan beri maʼlum. Koʻz kasalliklarini davolagan birinchi tabiblardan biri miloddan avvalgi 2-ming yillik oʻrtalarida Misrda yashagan Pepi Ankh Iri deb ataladi. XVIII asrning oʻrtalarida fransuz shifokori Jak Daviel birinchi marta katarakta tufayli xiralashgan linzalarni olib tashlaganidan keyin koʻrish qobiliyatini tiklash imkoniyatini isbotlaydi. Koʻz kasalliklarini davolashga ixtisoslashgan dunyodagi birinchi shifoxona 1805 yilda Moskvada professor Fyodor Andreevich Giltebrandt tomonidan ochilgan. 1886-yilda gollandiyalik oftalmolog Hermann Snellen jadvallar yordamida koʻrish keskinligini aniqlashni taklif qildi. Koʻz kasalliklari boʻyicha birinchi qoʻllanma Gustav Ivanovich Braun tomonidan 1862-yilda yozilgan. 2010 yil holatiga koʻra, 285 million odam koʻrish qobiliyatidan aziyat chekdi, ulardan 39 millioniga koʻrlik tashxisi qoʻyilgan. Bu raqamning qariyb yarmi oldini olish yoki davolashning etishmasligi bilan bog'liq. Sahroi Kabirdan janubiy Afrika va Janubiy Osiyodagi rivojlanayotgan mamlakatlarda koʻrlik barcha rivojlangan mamlakatlarga qaraganda sakkiz baravar koʻp uchraydi. Vizual analizatorning kasalliklari xilma-xil boʻlib, xalqaro kasalliklar tasnifi (ICD-10) boʻyicha koʻz kasalliklarining quyidagi 11 guruhi ajratiladi.
## Koʻz kasalliklari roʻyxati

## Manbalar

{{*Shilnikov L.V.* Klinik ko'z kasalliklari entsiklopediyasi. Voronej, nashriyotchi: Nauchnaya kniga, 2013. - 255 b. 

*Puchkovskaya N. A.* (ed.) Koʻz kasalliklari atlasi. M.: Tibbiyot, 1981. – 368 pp.
Ko'z
Kyuvye vayi

**Kyuvye vayi** (dustus Cuvieri; J. Kyuvye sharafiga) — lansetnik va umurtqali hayvonlarning qon tomiri. Kyuvye vayi oldingi va keyingi kardinal venalarning qoʻshilishidan hosil boʻladi; vena sinusi yoki bevosita yurak boʻlmasiga kelib quyiladi. Faqat toʻgarak ogʻizlilar, baliqlar va dumli amfibiyalarning voyaga yetgan davrida saqlanib qoladi. Boshqa hayvonlarning embrioval rivojlanish davrida boʻladi. Dumsiz amfibiyalar va amniotlarda Kyuvye vayidan kovak vena hosil boʻladi. Ayrim sut emizuvchilar va odamda faqat oʻng Kyuvye vayi kovak venaga aylanadi; chap Kyuvye vayining proksimal qismi saqlanib qolib, yurak vena sinusini hosil qiladi.

## Manbalar
Koʻz kosasi

**[[Koʻz]] kosasi** yoki **[[Orbita (anatomiya)|orbita]]** — kallaning yuz qismidagi bir juft chuqurcha. Unda koʻz soqqasi joylashgan. Koʻz kosasining orqa boʻlagidagi teshiklar orqali kalla boʻshligʻidan koʻzga qon va limfa tomirlari hamda nervlar oʻtadi. Koʻz kosasining chuqurligi 5 sm gacha. Koʻz kosasida ichki, tashqi, ustki va pastki devor bor. Koʻz kosasining ustki-tashqi burchagidagi chuqurchada koʻz yoshi bezi joylashgan; kosaning ichki devorida esa koʻz yoshi xaltachasi uchun tokcha bor.

## Manbalar
Orbita

**Orbita** (lotincha: orbita — yoʻl, iz) — ixtiyoriy tabiiy yoki sunʼiy kosmik jism harakatining toʻla yoʻli. Xususan, Quyosh sistemasining har bir jismi (sayyoralar va ularning yoʻldoshlari, kometalar, asteroidlar, kosmik apparatlar), yulduzlar va galaktikalar oʻz orbitalari bilan aniq farqlanadi. Shu maqsadda fanga orbita elementlari tushunchasi kiritilgan. Kosmik jismning istalgan vaqtdagi oʻrnini va uning orbitasi fazodagi vaziyatini tula aniklash uchun orbitaning 6 ta elementi kuzatishlar yordamida topiladi. Mars, ixtiyoriy sayyora uchun uning orbitasi elementlari quyidagilar: sayyora orbitasi tekisligining ekliptikaga qiyaligi, orbita katta yarim oʻqi, orbita ekssentrisiteti, orbita perigeliy nuqtasining chiqish tugunidan uzokligi, chiqish tugunini bahorgi tengkunlik nuqtasidan uzokligi, sayyoraning perigeliy nuqtadan oʻtish payti.

## Manbalar
Koʻz xiralashuvi

**Koʻz xiralashuvi**, koʻrishning pasayishi — koʻrish oʻtkirligining pasayishi. Har bir koʻzning koʻrish oʻtkirligi uzoqdan va yaqindan kurishga tekshiriladi (qarang Uzoqdan koʻrish, Yaqindan koʻrish). Koʻz xiralashuvi koʻpincha koʻz refraksiyasining anomaliyalari (miopiya, gipermetropiya va astigmatizm)da paydo boʻladi. 40 yoshdan boshlab esa gavharning qotishi sababli koʻzning koʻrish qobiliyati susaya boradi va 50— 60 yoshda ancha susayadi. Shuning uchun yaqindan oʻqish qiyinlashadi. Koʻz xiralashuvi ga koʻzning optik soqalarida uchraydigan turli xastaliklar (keratit, shox parda yarasi yoki unga oqtushishi, koʻz ichiga qon quyilishi, katarakta, shishasimon tananing xiralashishi) sabab boʻlishi mumkin, shuningdek, keksalikdagi Koʻz xiralashuvi kuzatiladi. Toʻr parda va kurish nervining tugʻma nuqsonlari, kasalliklari, koʻz shikastlanishi, glaukoma, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, qontomir, endokrin va nerv sistemasining kasalliklari ham Koʻz xiralashuviga olib keladi. Koʻz xiralashuvi shabkoʻrlik va rang ajrata olmaslik bilan birga kechishi ham mumkin.

Koʻz xiralashganda sababini aniqlab, soʻng koʻrishni yaxshilash choralari kuriladi. Koʻzoynak yoki kontaktli linzalar, jarrohlik usullari yordamida kurish utkirligini oshirish mumkin. Koʻz xiralashuvining oldini olish uchun glaukomani erta aniqlash va davolash, gigiyena va xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilish lozim.

## Manbalar
Koʻz shikastlanishi

**Koʻz shikastlanishi** - koʻzning turli jismlar (tosh, qum, sement, ohak, metall, yogʻoch, shisha, koʻmir va hokazo)dan shikastlanishi. Bunda koʻz achishib ogʻriydi, koʻp yosh oqadi va bemor yorugʻlikka qaray olmaydi. Koʻzning shikastlanishi, asosan, 3 turli boʻladi: jaroxat, lat yeyish va kuyish. Koʻzni shikastlovchi jismlar katta, oʻrtacha va maydaroq, oʻtkir va oʻtmas, qattiq, suyuq va nur shaklida; ular mix, pichoq, qaychi, vilka, oʻtin, tayoq, tarasha, yoy kabi uchi oʻtkir kesuvchi narsalar boʻladi. Mayda jismlar kuchsiz urilsa, koʻzni tyoshib utmaydigan jarohatlarga olib keladi. Yot jism koʻzga qattiq tegsa, shox parda yoki koʻz oqini teshib koʻz ichiga kirishi, ayrim holdarda koʻz soqqasini tyoshib chiqib ketishi mumkin. Koʻz soqqasi ogʻir shikastlansa, oʻz shaklini yoʻqotadi. Koʻz jarohatlarida konʼyunktiva ostiga va koʻzning ichiga qon quyiladi (gifema, gemoftalm). Koʻz ichiga yot jismning kirishi va ogʻir shikastlanishlar oqibatida koʻz koʻrmay qoladi.

Oʻtmas narsalarning tegishidan koʻz lat yeyishi, uning tashqi va ichki qismlarida ogʻir oʻzgarishlar paydo boʻlishi mumkin. Koʻzning pardalari va ichiga qon quyilishi, shishishi natijasida koʻrish xiralashadi. Ular soʻrilgach, koʻrish yaxshilanadi, baʼzan esa toʻr pardaning shikastlanishi koʻrlikka olib keladi.

Koʻzning kuyishi termik, kimyoviy va termokimyoviy boʻladi. Kislota va ishqorlardan koʻrish aʼzolarining oldingi qismi, qovoq terisi, shilliq va shox pardalar kuyishi mumkin. Koʻz soqqasining ichiga kimyoviy moddalar kirishi ogʻir asoratlarga olib keladi. Ish jarayonida ultrabinafsha, inf-raqizil, rentgen va boshqa nurlar koʻzga zarar yetkazadi. Oʻt ochuvchi turli qurollardan ham koʻz jarohatlanadi.

Koʻz shikastlanganda darqol umumiy amaliyot vrachiga yoki koʻz vrachiga murojaat qilish zarur. Koʻz shikastlanishining oldini olish uchun himoya koʻzoyvagi taqish, ish joyi gigiyeva va xavfsizlik texnikasi qoidalariga mos jihozlanishi zarur.

## Yana qarang

* Oftalmologiya

## Manbalar
Koʻzagi

**Koʻzagi** — ustun tanasi tagidagi shaklan koʻzani eslatuvchi pastki qismi, kursi, poyustun. Baʼzan kursi ustidagi alohida bezak. Oʻrta Osiyo meʼmorligida qadimdan qoʻllanadi. K. shakli koʻpincha madoqil kabi naqsh bilan oʻymakori usulida bezatilgan.

## Manbalar
Koʻzga oq tushishi

**Koʻzga oq tushishi**, leykoma -koʻz muguz (shox) pardasining xiralashuvi; odatda, parda shikastlanganda yoki unda yalligʻlanish, yaralanish jarayoni paydo boʻlganda kuzatiladi. Baʼzan tugʻma boʻlishi ham mumkin. Xiralashuvning jadalligiga koʻra, Koʻzga oq tushishit.ning bir necha xili ajratiladi: bilinar-bilinmas xiralashuv, "dogʻ" koʻrinishida va, nihoyat butunlay oq tushib qolishi. Mugoʻz parda markazi qorachiq roʻparasida xiralashgan boʻlsa, koʻrish quvvati pasayib, bora-bora koʻz koʻr boʻlib qolishi mumkin. Koʻzga oq tushib mugoʻz parda teshilgan boʻlsa, oq chuqurroqdagi toʻqimalarga, koʻpincha rangdor pardaga oʻtib ketadi, bu koʻz ichi bosimining oshishi (ikkilamchi glaukoma)ga sabab boʻladi. Davosi: keratoplastika — jarrohlik usuli qoʻllanadi.

## Manbalar
Koʻz qovogʻining qayrilib qolishi

**Koʻz qovogʻining qayrilib qolishi** — qovoqning koʻz soqqasiga nisbatan turish holatining oʻzgarishi. Koʻpincha qovoqning kipriklar bilan ichkariga — koʻz soqqasi tomonga yoki tashqariga qayrilishi kuzatiladi. Qovoqning ichkariga qayrilishi qovokda joylashgan aylanma muskulning spastik qisqarishi (blefarospazm) yoki togʻay va shilliq pardadagi chandiqlar tufayli roʻy beradi. Kipriklarning shilliq va shox pardaga muntazam ishqalanib turishi su-runkali konʼyunktivit, keratit va shox pardaning yarasiga olib keladi.

Qovoqning tashqariga qayrilib qolishi spastik, chandiqli, paralitik va qarilik tufayli boʻladi. Qovoqlar tashqariga qayrilganda koʻzdan yosh oqadi, qovoqning ichki qirrasi koʻzdan tashqariga siljib, shilliq parda tashqariga qarab qoladi. U qizaradi, qalinlashadi va yuzasi quriydi. Koʻz tirqishining butunlay bekilmasligi tufayli shox pardaning qurishi va xiralanishi rivojlanadi.

Davo koʻz vrachi nazorati ostida olib boriladi. Qovoq qayrilib qolishining asosiy sababini topib, dori-darmonlar va lozim boʻlganda plastik jarrohlik usullari qoʻllanadi.

## Manbalar
Koʻzmunchoq

**Koʻzmunchoq** — yuzasida oq koʻzlari (xol) boʻlgan qora yoki koʻk rangli shishalardan yasaladigan munchoq. „Yomon koʻz“dan asrasin degan eʼtiqod bilan asosan bolalarga (ipga tizib, kiyim, boʻyin, qoʻlga) taqiladi. Ayollar orasida ham koʻzmunchoq taqish urf boʻlgan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Koʻzni harakatlantiruvchi nerv

**Koʻzni harakatlantiruvchi nerv** (Nervus oculomotorius) — bosh miya nervlarinnng 3-jufti. Tolalari oʻrta miyada joylashgan oʻzakdan boshlanib, miya oyoqchalarining ichki yuzasidan oʻtib, koʻz kosasining yuqori yorigʻi orqali koʻz kosasiga kirib, yuqori va pastki tarmoqdarga boʻlinadi. Yuqori tarmoqlarda yuqori qovoqni kutaradigan muskulga va koʻz soqqasining yuqori toʻgʻri muskullariga tarqaladi. Pastki tarmogʻi esa koʻzning ichki, pastki toʻgʻri hamda qiyshiq muskuliga tolalar beradi. Pastki tarmoqning tarkibidagi parasimpatik tolalar koʻz qorachigʻini siquvchi, kipriksimon tana muskuliga tarqaladi.

## Manbalar
Koʻzoynakli ilon

**Koʻzoynakli ilon** (*Naja naja*) – kapcha ilonlar guruhiga mansub ilonlarning bir turi. Uzunligi 1,6–2 m. Xavf tugʻilganida kengayadigan boʻynining orqa tomonida koʻzoynak shaklidagi oqish rasm boʻladi. Hind Koʻzoynakli ilonining „koʻzoynak“ rasmi bitta halqadan iborat. Janubiy va janubiy-sharqiy Osiyoda tarqalgan. Toshlar va butalar orasida, termitlar va kemiruvchilar inida, baʼzan harobalarda yashaydi. Daraxtlarga urmalab chiqadi, suvda yaxshi soʻzadi. Kunning 2-yarmida va kechqurunlari faol. Suvda va quruklikda yashovchilar, kemiruvchilar, baʼzan qushlar va boshqa sut emizuvchilar bilan oziqlanadi. 8–45 ta tuxum qoʻyadi. Oʻta zaharli. Zaharidan tibbiyotda kapcha ilonlar zahariga qarshi zardoblar olishda va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

## Manbalar
Koʻztikan

**Koʻztikan**, iberiya boʻtakoʻzi () — murakkabguldoshlarga mansub ikki yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, boʻyi 20—70 sm. Poyasining yuqori qismi tarvaqaylab shoxlangan, serbarg. Barginingcheti tikanli, arratishsimon, ildiz oldi barglari patsimon, poyadagilari nashtarsimon qirqilgan. Gullari och qizil, sanatsimon toʻpgulga yigʻilgan. Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 1 m chuq. gacha kiradi.

Iyun—avgustgacha gullaydi va mevalaydi. Urugidan koʻpayadi. Oʻrta Osiyoda hamma joyda tarqalgan. Gʻalla ekinlari va bedazorda uchraydi, shuningdek, ariqkanal boʻylari, yoʻl yoqalari, tashlandiq yerlar, bog va uzumzorlarda oʻsadi. Tarkibida flavonoidlar, saponinlar va boshqa birikmalar bor. Xalq tabobatida istisqo kasalligini davolashda ishlatiladi.

Kurash choralari: yerni shudgorlash, maysalari kuringanda borovalash, qator oralariga ishlov berish va gerbitsidlar (granstar — ish suyuqligi 200—300 l/ga; banvel — 0,3—0,5 l/ga) purkash.

## Manbalar
Koʻylak

**Koʻylak** — inson tanasining yuqori qismiga moslab tikiladigan yalang qavat yupqa kiyim. Turli matolardan, asosan, yupqa gazlamadan, kishi jinsi, yoshiga qarab turlicha tikiladi. Bola K., ayol K., erkak K. kabi turlari farqlanadi. Bola K.: chilla K. yoki chaqaloq K. (yumshoq, yupqa matodan keng, uzun yengli qilib, etak va yeng uchlari qaytarilmay tayyorlanadi), maktabgacha yoshdagi qiz va oʻgʻil bolalar K.gi (turli bichiqaa uzun va kalta, yengli va yengsiz), maktab yoshdagilar K.gi maxsus shaklda (forma) tayyorlanadi. Ayol K. har xil matodan turli bichikda yengli va yengsiz, yokali va yoqasiz qilib bichiladi; uning ustki va ichki turi boʻlib, ichki K. yupka, mayin matodan, ustki K. turli (shoyi, atlas, movut va boshqalar) matolardan tayyorlanadi. Erkak K. qadimdan yoqasiz va yoqali (asosan, tik yoqali), uzun yengli boʻlgan. Oʻzbek ayollari va erkaklarining K.lari yevropacha va boshqa K. nusxalari bilan boyitilmokda.

## Manbalar
Koʻk gumbaz masjidi

**Koʻk gumbaz masjidi**, Abdullatif masjidi — Oʻratepa (Tojikiston)dagi meʼmoriy yodgorlik (16-asr urtalari). Shayboniyxon sulolasidan, Movarounnahr hokimi Abdullatifxon (1540—51) nomi bilan bogʻliq. Old tomonidagi chuqur ravokli peshtoq (bosh tarzidagi) orqali gumbazli xonaqohga kiriladi. Ikki yon qanotida gʻishtin ustunli, ravokli, gumbazli galereya (xonalar) joylashgan.

Peshtoq va poygumbaz sirtida uyma koshinkor bezaklardan foydalanilgan. Ichki gumbaz osti bagʻallariga mayda ravoqchalar ishlangan. Xonaga yorugʻlik mayda tuynuk ravoqchalar orqali tushadi. Mehrobi serjilo, muqarnasli naqshlarga boy. Izoralari 2 xil rang koshin bilan qoplangan. Xonaqoh devorlariga chuqur ravoqlar ishlangan.

## Manbalar
Koʻzdan kechirish

**Koʻzdan kechirish** (jinoyat huquqida) — tergov harakati; jinoyat izlari va boshqa ashyoviy dalillarni topish, sodir boʻlgan hodisa tafsilotlarini va jinoyat ishi uchun ahamiyatli boshqa holatlarni aniqlash maqsadida surishtiruvchi, tergovchi, baʼzan sud oʻtkazadi.

Qotillik, bosqinchilik, talonchilik, oʻgʻirlik, haloqat qabilar yuz berganda joy, bino, tevarak-atrof, shuningdek, murda koʻzdan kechiriladi. Bu harakat jinoyat ishi qoʻzgʻatilmasdan oldin ham amalga oshirilishi mumkin. Tintuvda topilgan narsalar va hujjatlar, pochtatelegraf joʻnatmalarini jinoyat ishiga qoʻshishdan oldin Koʻzdan kechirish shart. Jinoyat ishiga aloqador deb hisoblangan buyumlar va holatlar Koʻzdan kechirish chogʻida xolislar huzurida tahlil qilinadi, zarur boʻlsa — tegishli mutaxassislar yordamida fotosuratga, kinotasvirga, videoyozuvga tushiriladi, nusxalari va qoliplari olinadi. Koʻzdan kechirish jarayoni va uning natijalari haqida bayonnoma tuziladi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK 135—141-moddalar).

## Manbalar
Koʻza

**Koʻza** — roʻzgʻor buyumi; suv va boshqa suyuqliklar solish, tashish, saqlashda ishlatiladigan idish. Tagi va boʻgʻzi tor, qorni keng, dastali. Oʻrta Osiyoda sopol va m i s Koʻzalar keng tarqalgan. Aksariyat hollarda sopol Koʻzalar pishirilmasdan oldin chizib naqshlanadi. Sopol Koʻzaning ichi sirlanadi (sirlan-magani ham boʻladi). Sopol Koʻzaning koʻp ishlatiladigan dastasiz turi moʻndi deb ataladi. Mis Koʻza sopoldan tayyorlanganidan shakl jihatidan keskin farq qiladi. Mis Koʻza joʻmraksiz obdastani eslatadi: boʻyni ingichka, bir quloqli, qorni keng, pastga tomon kengayib boradi. Tagida keskin konusga oʻxshash pastak chambaragi bor. Murakkab shakldagi mis Koʻzaning avval ayrim boʻlaqlari quyilib, soʻng ular birbiriga qalaylanadi. Koʻzani koʻzagar kulol yoki miskar tayyorlaydi, boʻyama (sopol Koʻza) va uyma (metall Koʻza) naqshlar bilan bezatiladi. Metall Koʻza ning oltin, kumushdan ishlanib, kandakori naqshlar bilan bezatilgan, baʼzan qimmatbaho toshlar qadalgan namunalari respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

## Yana qarang

* Piyola

## Manbalar
Koʻk gumbaz masjidi (maʼnolari)

**Koʻk gumbaz masjidi**:

* Koʻk gumbaz masjidi, Abdul latif masjidi — Oʻratepa (Tojikiston)dagi meʼmoriy yodgorlik (16-asr
* Koʻk gumbaz masjidi (meʼmoriy yodgorlik) - Shahrisabzdagi meʼmoriy yodgorlik.
* Koʻk gumbaz masjidi (Qarshi) - Qarshidagi meʼmoriy yodgorlik (16-asr
Koʻk gumbaz masjidi (Qarshi)

**Koʻk gumbaz masjidi** — Qashqadaryo viloyati Qarshi shahridagi meʼmoriy yodgorlik (XVI asr). Masjid Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

## Tarixi
XVI asr oxirlarida Abdullaxon II (1557—1598) hukmdorligi davrida qurilgan. Masjid peshtoqida Abdullaxon II nomi va hijriy 999-yil (1590—1591) deb yozilgan. 1953-yildan boshlab „Koʻk gumbaz“ juma namozlarini oʻqish uchun jome masjid sifatida yana faoliyat koʻrsata boshladi. Koʻk gumbaz masjidining gumbazi moviy koshinlar bilan qoplangani uchun xalq orasida „Koʻk gumbaz“ nomini oldi. Masjidning koʻk qoplamali tashqi gumbazi 1898-yildagi zilziladan qattiq shikastlangan va qulab tushgan. Masjid turli yillarda bir necha marta taʼmirlangan, jumladan, 1957-yil, 1971-yil, 1975-yillarda qisman va 1982-yilda toʻliq taʼmirdan chiqarildi. 1967-yilda masjid gumbazi shahrisabzlik usta Hamdam tomonidan tiklandi. 1982-yilda samarqandlik usta — naqqosh Nusratillo Asadov tomonidan gumbaz tepasiga koʻk sirli koshin bilan Qur’onning „Mulk“ surasidan oyatlar nozik did bilan yozildi va oltin rangli qubba oʻrnatildi. 1996-yilda Amir Temurping 660 yilligi nishonlanishi munosabati bilap Qarshi shahridagi boshqa tarixiy obidalar qatorida Koʻk gumbaz masjidida ham qurilish va taʼmirlash ishlari oʻtkazildi. 2005—2006-yillarda Koʻk gumbaz meʼmoriy majmuasi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni va hukumat qaroriga muvofiq qayta taʼmirlandi va hozirgi koʻrinishga ega boʻldi. XX asrning 20-yillarida Eshon Porsoxon, Eshon Ahmadxon, 1930—1940-yillarda samarqandlik Nu’monxon qori, 1956—1968-yillarda qoʻqonlik Neʼmatxon Turdimatov, 1968—1974-yillarda namanganlik xoji Akmalxon Otaxonov faoliyat olib borgan boʻlsa, 1975-yildan noma‘lum muddatgacha xoji Ismoil Rayhonov va hozirgi kunda Rahmatullo Usmonov imom-xatiblik qilib kelmoqda.

## Arxitekturasi
Koʻk Gumbaz masjidi jomeʼsi oʻrtada murabbaʼ shaklida qurilgan baland gumbazli zal va ikki yonidagi qator tushgan binolardan iborat. Binolarning umumiy uzunligi 25-38 metrni tashkil etgan. Qanotlardagi imoratlarning eni ikki xil edi. Shimoli gʻarbiy tarafdagi 14 metr, janubi sharqiy tomondagi esa 14,6 metr boʻlgan. Bino asosan, 26x26x5 va 28x28x6 santimetrli chor gʻishtlar bilan qurilgan.

Masjid markazida rejaga muvofiq asosiy xonaqoh tarhi boʻlib u 8 metr kvadrat shaklda boʻlgan, balandligi 14 metrni tashkil etgan. Qanot qismlarining har biri ikki qator boʻlib tushgan toʻrt xonadan tashkil topgan. Xonalar tepasi gumbazlar bilan yopilgan. Binoning yuza va yon tomonlaridagi xonalarning oldi uz vaqtida ayvon singari ochiq boʻlgan. Xonalar oʻz navbatida, bir-biriga ravoqli boʻshliqlar orqali ochiladigan qilib qurilgan. Asosiy xonaning qibla tomonidagi devorida mehrob, yonida esa pogonali minbar mavjud boʻlgan. Mehrob eniga ancha chuqur ishlangani uchun bino orqasidagi devor bir oz kengaygan.

## Galereya

## Adabiyotlar

## Manbalar
Koʻk kaptar

**Koʻk kaptar**, yovvoyi kaptar (*Columba livia*) — kaptarsimonlar turkumiga mansub qushlarning bir turi; barcha xonaki kaptar zotlarining nasl boshi. Tumshugʻining qoraligi, qanotida qora yoʻllar koʻpligi, dumida oq yoʻllar boʻlmasligi bilan boshqa kaptarlardan ajralib turadi. Janubiy Yevropa, Shimoliy Afrika, Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda choʻl va dashtlardan tortib baland qorli choʻqqilargacha, shuningdek, shaharlarda tarqalgan. Oʻtroq qush, gala boʻlib yashaydi. Monogam, nari ham nasli uchun gʻamxoʻrlik qiladi. Daraxt shoxlari, jarliklar, togʻ qoyalarining yoriqlari va binolarning boʻgʻotlariga uya qurib, 2 ta tuxum qoʻyadi. 3 haftada jish bola ochadi. Bolasini dastlab jigʻildonidan ajratib chiqaradigan boʻtqa, keyinroq har xil donlar bilan oziqlantiradi. Bolasi uchirma boʻlgandan soʻng (1 oy), yana tuxum qoʻya boshlaydi. Bir mavsum davomida 4-martagacha tuxum qoʻyib, bola ochadi. Oʻsimliklarning urugʻi bilan oziqlanadi, ovlanadi.

## Manbalar
Koʻk koʻylak

**Koʻk koʻylak** — tashviqot janridagi estrada-teatr tomoshasi. "Jonli gazeta" asosida tashkil boʻlib, 1920—30 yillar keng tarqalgan. Qatnashchilar sahnaga koʻk koʻylak kiyib chiqqanliklari uchun "Koʻk koʻylak" deb nom olgan. "Koʻk koʻylak"chilarga sahna, dekoratsiya, grim va alohida libosning hojati yoʻqligi uchun tomoshalar klublar, zavod va fabrika, oʻquv yurtlarida, shahar maydonlari va dala shiyponlarida koʻrsatilgan. Dasturlari dolzarb mavzularga bagʻishlangan adabiy-badiiy montajlar, badiiy oʻqish, intermediya, xor, raqslardan iborat boʻlgan.

Oʻzbekistonda "Koʻk koʻylak" jamoalari, asosan, klublar va oʻquv yurtlari qoshida tuzilgan. 1925-yil Oʻrta Osiyo universiteti, Toshkent toʻqimachilik kombivati va boshqa joylarda "Koʻk koʻylak" jamoalari faoliyat koʻrsatgan. Oʻzbek "Koʻk koʻylak" toʻgaraqlari tashkilotchilaridan biri Ali Ardobus boʻlib, u Narimonov nomidagi Toshkent pedagogika bilim yurti qoshida, keyinchalik esa Samarqandda 75 kishilik "Koʻk koʻylak" jamoasini tashkil etdi. 20-yillarning 2-yarmidan Qoʻqon, Namangan, Andijon, Jizzax, Qarshi va boshqa vdaharlarda ham "Koʻk koʻylak" jamoalari tashkil boʻldi. Ishtirokchilari oʻqituvchi va oʻquvchilardan tashkil topgan boʻlib, ular Hamza, Gʻulom Zafariy, Soʻfizoda va boshqalarning asarlarini ijro etishgan. 30-yillar oxiriga kelib, professional teatrlar koʻpaya boshlagach, "Koʻk koʻylak" jamoalari tarqalib ketgan.

Mamajon Rahmonov.

## Manbalar
Koʻk masjid

**Koʻk masjid** — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (1830—35). Toshkentlik aka-uka Nodirmat va Hojimatboylar (avval ular nomi bilan yuritilgan) mablagʻiga qurilgan. Peshtokli darvozaxona, baland minorali keng hovli, bir qanatli madrasa va hovli toʻridagi masjiddan iborat boʻlgan. Hozir koʻrimsiz darvozaxona, keng hovlining yarmisi hamda masjid (xonaqoh va ayvon) saqlangan. Xonaqoh (9,0x9,0 m) murabba tarxli, gumbazli. Jan. Devori ichiga chuqur ravoqli mehrob va tokchalar ishlangan. Xonaqoh janubidagi naqshinkor ayvon (7,26x12,20 m) shiftiga toʻsin tashlanib, ustidan toqilar terilgan. Ustunlar koʻpqirrali, poy-ustuni koʻk rangli toshlardan (masjid nomi ham shundan) turli shakllarda yoʻnib oʻrnatilgan (hozir poyustunlar rangi kulrang tusda).

Koʻk masjid 1995—99 yillarda taʼmirlanib atrofi obodonlashtirildi.

## Manbalar
Koʻk Nil

**Koʻk Nil**, **Bahr ul-Azraq** - Afrikadagi daryo, Efiopiya va Sudan hududida. Nilning eng sersuv oʻng ir-mogʻi. Oʻz. 1600&nbsp;km, havzasining maydoni 300 ming km². Kichik Abbay nomi bilan Choke togʻlari yon bagʻridan boshlanadi. Tana koʻliga quyiladi, undan Abbay nomi bilan oqib chiqib, 20&nbsp;km dan keyin balandligi 45 m li sharshara hosil qiladi. Boshlanishida qirgʻoqlari pastroq, soʻngra 500&nbsp;km masofada chuq. 900–1200 m, eni 100–200 m li daradan oqadi. Sudan hududidan chiqqach, K.N. nomini oladi va ancha tekis joyda ilon izi boʻlib oqadi. Hartum shahri yonida Oq Nil bilan qoʻshilib Nil daryosini hosil qiladi. Asosiy irmoqlari: Raxad va Dinder. Yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Quyilish joyidan 580&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Suv sarfi Hartum shahri yaqinida fevralda 127 m³/sek. dan avgustda 5822 m³/ sek. gacha. Sennor shahri yonida toʻgon, GES va suv omborlari qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi.

## Manbalar
Koʻk somsa

**Koʻk somsa** — xamirli taom turi. Oshirma yoki oddiy xamirdan tayyorlanadi. Oshirilgan xamirdan yongʻoqday zuvalalar oʻziladi va joʻva bilan qalinligi 1&nbsp;mm qilib jildlar yoyiladi. Yangi unib chiqqan otquloq, yalpiz, yoʻngʻichqa, jagʻ-jagʻ, ismaloq, shoʻra, togʻ piyozi (mator) kabi koʻkatlarning bargpoyasi koʻk piyoz yoki bosh piyoz bilan birga chopiladi. Qiymaga tuz, qalampir (murch), jizza (mayda toʻgʻralgan qoʻy yogʻi yoki dogʻlangan paxta yogʻi) qoʻshiladi. Jildga bir qoshiqdan qiyma solib tugiladi va tandirda (yoki duxovkada) pishiriladi. Koʻk somsa uchun ozroq yogʻ yoki eritilgan margarin, suvga tuz qoʻshib yumshoq qilib xamir qoriladi. 10—15 min. tindirilgach, zuvalachalar norin xamiridek yupqa qilib yoyiladi. Oʻrtasiga qiyma solib tugiladi.

## Manbalar
Koʻk oʻrda

**Koʻk oʻrda** — Oq oʻrda va uning hududining rus manbalarida uchraydigan nomi. Sharq manbalarida Oltin Oʻrdani hamda undan Oq Oʻrda ajralib chiqqandan soʻng qolgan hududini K.o'k Oʻrda deb ataydilar.

## Manbalar
Koʻk kit

l**Koʻk kit**, byuval () — yoʻl-izuvchi hayvon. Dunyodagi eng yirik hayvonlardan biri, tanasining uzunligi 33 m gacha, ogʻirligi 150 t gacha, usti koʻkimtir, qorni va biqinlari zangori. Qornida oqish yoʻllari bor. Plankton organizmlar bilan oziqlanadi. 2–3 yilda bitta bola tugʻadi, bolasini 7–8 oy emizadi. Bitta kit 15–20 t yogʻ va 35–40 t goʻsht beradi. Planktonlar bilan oziqlanadi. Maksimal uzunligi 30 m va ogʻirligi 199 tonna bu mavjud boʻlgan eng katta hayvondir. Koʻk kit uzun va ingichka tanasi turli xil kulrang-koʻk rangga ega va pastki qismi biroz ochroq boʻladi. Koʻk kitlar uchun maʼlum boʻlgan yagona tabiiy yirtqich bu orkadir, ammo orkalarning halokatli hujumlari darajasi nomaʼlum. Koʻk kitlarning fotosuratlarini aniqlash boʻyicha tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Kaliforniya koʻrfazidagi odamlarning koʻp qismi orkalar bilan uchrashganidan dalolat beruvchi chandiqlarga ega. Avstraliyaning janubi-sharqida suratga olingan koʻk kitlarning 3,7 foizida, Gʻarbiy Avstraliya yaqinidagi suratga olingan koʻk kitlarning 42,1 foizida chandiq izlari bor edi. 1982-yildan 2003-yilgacha yana toʻrtta koʻk kit bir guruh orka tomonidan taʼqib qilingani aniqlangan. Orkalarning birinchi hujjatlashtirilgan yirtqich hodisasi 2003-yil sentabr oyida, Sharqiy tropik Tinch okeanida bir guruh orka yaqinda oʻldirilgan koʻk kit buzoqlari bilan oziqlanayotganiga duch kelganida sodir boʻlgan. yoʻl kitlar oilasiga mansub sutemMoviy kitlarning kattaligi va tezligi tufayli dastlab ov qilish qiyin edi. Bu XIX asrning oʻrtalarida snaryad sifatida otilishi mumkin boʻlgan garpunlarning rivojlanishi bilan oʻzgara boshladi. Moviy kit ovlash 1930-1931-yillar orasida eng yuqori choʻqqisiga chiqdi va 30 000 hayvonlar olib ketildi. Turlarning hosili ayniqsa Antarktidada yuqori boʻlgan, XX asrning birinchi yarmida 350 000–360 000 kit ovlangan. Bundan tashqari, xuddi shu davrda 11000 Shimoliy Atlantika kiti va 9500 Shimoliy Tinch okean kiti oʻldirilgan. Xalqaro kit ovlash komissiyasi 1966-yilda koʻk kitlarni ovlashni taqiqladi va ularni butun dunyo boʻylab himoya ostiga oldi. Biroq, Sovet Ittifoqi 1970-yillargacha koʻk kit va boshqa turlarni noqonuniy ovlashni davom ettirdi.

## Manbalar
Koʻk koshona

**Koʻk koshona** - Oq Oʻrda xonlari dafn etilgan nekropol (daxma). Sigʻnoqdan 8&nbsp;km jan.-sharkda joylashgan. Koʻk koshona pishiq gʻishtdan, baland, koʻk kigizdan naqshlar bilan bezatilib, oʻziga xos meʼmoriy uslubda qurilgan. Koʻk koshona atrofida bir qancha yirik janglar sodir boʻlgan. Xususan, 15-asrning 60-yillarida qalmiklar xoni Temurtosh (Oʻztemurtoyshi) oʻzining 170 ming otliqlari bilan Abulxayrxonga qarshi chiqqan. Koʻk koshonada qattiq jang boʻlgan. Abulxayrxonning sarkardalari Baxtiyor sulton va Ahmad sultonlar bu jangda halok boʻlishgan. Abulxayrxon Sigʻnoqqa chekingan. Qalmiklar Shohruxiyagacha boʻlgan yerdarni talab qaytib ketishgan. Keyinchalik Muhammad Shayboniyxon ham Koʻk koshona atrofida qozoq xonlariga qarshi bir qancha janglar olib borgan.

## Manbalar
Koʻkayoz botigʻi

**Koʻkayoz botigʻi** — Qizilqumning shim. (Navoiy viloyati)dagi botiq. Shim.gʻarbdan jan.-sharqga yoʻnalgan. Oʻz. 18–20&nbsp;km, enioʻrtacha 2–3&nbsp;km. Balandligi 160– 180 m. Koʻkayoz botigʻi shimolida qumli balandlik (225 m) joylashgan, jan. kumli tekislikdan iborat. Shimoliy yon bagʻri tikroq va zinapoyasimon pasayib boradi, koʻplab quruq soylar bilan parchalangan. Janubiy yon bagʻri ancha yotiq (10°) va tekislikka tutashgan. Botiqning tubi shoʻrxok bilan band. Shimoliy yon bagʻrida boʻr davri yotqiziklari yuzasi ochilib qolgan. Ular gipsli gil, mergel, alevrit, qumlardan iborat. Shoʻrxok qismining chekkalarini bir yillik shoʻralar, qora saksovul, yulgʻun egallagan. Qumli va choʻl tuproqlarda iloq, qoʻngʻirbosh, oq saksovul, joʻzgʻun tarqalgan. Koʻkayoz botigʻining gʻarbida Koʻkayoz qishlogʻi mavjud.

## Manbalar
Koʻkaltosh

**Koʻkaltosh (Koʻkaldosh)** — qadimda turkiylarda boshqa onadan tugʻilib, ammo bir onani emgan ikki goʻdakni koʻkaldosh, yaʼni emikdosh. Oʻrta asrlarda hukmdorning rizoʼiy’ birodariga *„Koʻkaltoshxon“* degan laqab berilgan. Koʻkaltosh istilohi, „Gʻiyos ul-lugʻat“da („Lugʻatlar madadkori“da) aytilishicha, turkiy *koʻka* (*enaganing oʻgʻli*) va *tosh* yoki *dosh* (*sherik*) soʻzlaridan iboratdir. Bu ikki soʻz orasidagi *„l“* harfi esa keyinchalik qoʻshilib qolgan boʻlib, ilgari boʻlmagan. *Koʻka* (*aka*) soʻzi hozirgacha qozoq tilida qoʻllanilib keladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Koʻkamaron

**Koʻkamaron** (*Scutellaria immaculata* Nevski) — yalpizdoshlar (labguldoshlar) oilasiga mansub sertuk yarim buta. Poyasi yotiq, yer ostki qismi yogʻochlanib, kaudeks hosil qiladi. Bir yillik poyalari 5—10 sm, sertuk, serbarg. Gullari 2,5—3 sm, och sariq, barg qoʻltigʻida gʻuj oʻrnashgan. Iyun—iyulda gullaydi, mevasi avgust,— sentabrda pishadi. Toshkent, Samarqand va Fargʻona viloyatlaridagi togʻlarda oʻsadi. Yangiligida mol yeydi. 

## Manbalar
Koʻkat toʻsiq

**Koʻkat toʻsiq**, koʻkat devor,chetan — bogʻ, koʻchatzor, yoʻl, gulzor, xiyobonlarni qor, qum bosishi, mol payhon qilishidan himoyalash, shuningdek, koʻcha va xiyobonlar manzarali boʻlishi uchun ularning chetiga qator qilib zich ekilgan buta yoki daraxtlar. Koʻkat toʻsiq hosil qilish uchun boʻyi bir tekis qalamchalar (baʼzan shox-shabba chiqarganlari ham) 1—3 qator ekiladi. Koʻkat toʻsiq oʻsimliklari tabiiy holda qoldiriladi yoki vaqt-vaqti bilan qaychilab, tekislab turiladi. Balandligi 1m gacha boʻlgan Koʻkat toʻsiq past boʻyli, mayda va serbarg, sekin oʻsadigan butalar (irgʻay, biota va boshqalar)dan 1 – 3 m balandlikdagi Koʻkat toʻsiq oʻrtacha va baland boʻyli butalar, baʼzi daraxtlar (doʻlana, uchqat va boshqalar) dan, 3 m.dan baland Koʻkat toʻsiqlar esa alohida oʻsadigan daraxt va butalar (buk, qoraqaragʻay, terak, archa va boshqalar)dan barpo etiladi.

## Manbalar
Koʻkat ekinlar

**Koʻkat ekinlar** — koʻk holida is-teʼmol qilinadigan, bargi, poyasi ovqatga ishlatiladigan sabzavot ekinlar (koʻk piyoz, sarimsoqpiyoz, salat, kashnich, yalpiz, ismaloq, shivit, rayhon, rediska, rovoch, petrushka, ukrop va boshqalar). Koʻkat ekinlar qimmatli ozuqa moddalari, vitaminlarga boy. Koʻzda va bahorda ochiq dalada, parnik va issiqxonalarda yil davomida yetishtiriladi. Ular bevosita ovqatlarga va konservalarga solib ishlatiladi.
Barcha Koʻkat ekinlarning oʻsuv davri qisqa — 30—60 kun davomida mahsulot isteʼmol uchun tayyor boʻladi. Koʻkat ekinlarlar tez yetilishi sababli koʻp marta urugʻini sepib yil boʻyi barra koʻkat yetishtirish imkoniyati bor. Koʻkat ekinlar unumdor, nam yetarli tuproklarda yuqori hosil beradi. Piyoz, barra sarimsoq, ismaloq sovuqqa chidamli (qishda ochiq yerda ham oʻsadi). Qolganlari —3° —4° sovuqqa chidaydi.

Barcha Koʻkat ekinlarlar tor qatorlab ekiladi. Koʻkat ekinlar yetishtirishda mineral oʻgʻitlar deyarli qoʻllanilmaydi. Koʻkat ekinlar, asosan, dehqon xoʻjaliklari tomorqalarida yetishtiriladi.

## Manbalar
Koʻkaldosh madrasasi (maʼnolari)

**Koʻkaldosh madrasasi**:

* Koʻkaldosh madrasasi (Balx) — Balxda saqlanib qolmagan madrasa;
* Koʻkaldosh madrasasi (Buxoro) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik;
* Koʻkaldosh madrasasi (Samarqand) — Samarqandda saqlanib qolmagan madrasa;
* Koʻkaldosh madrasasi (Toshkent) — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik.
Koʻkat oʻgʻit

**Koʻkat oʻgʻit**, siderat — tuproq unumdorligini oshirish maqsadida koʻkligida tuproqqa qoʻshib haydab yuboriladigan oʻsimliklar massasi. K.oʻ. maqsadlarida dukkaqlilardan mosh, koʻk noʻxat, lyupin, soya, loviya, vika, shabdor, bersim, karamgullilardan xantal, raps va boshqalardan foydalaniladi. Bu ekinlar mustaqil (shudgor qilinadigan dalaga) yoki oraliq ekin sifatida (alohida dalani band qilmay) koʻzda ekiladi, koʻklamda asosiy ekin ekilishi oldidan (mart-may oylarida) tuproqqa koʻshib haydab yuboriladi.

K.oʻ. tuproqning fizik xossalarini yaxshilaydi, uni organik modda va azotga boyitadi. Almashlab ekishda goʻng va mineral oʻgʻitlar bilan qoʻshib qoʻllanilganda samaradorligi yanada ortadi..

## Manbalar
Koʻkbel

**Koʻkbel**, qizilbosh (Aythya ferina) — oʻrdaqlar oilasining shoʻngʻuvchilar urugʻiga mansub qush. Vazni 0,7—1,3 kg, yaxshi shoʻngʻiydi va soʻzadi. Yevropa, Osiyo, Amerikada tarqalgan, shu qitʼalarning jan.ida, qisman, Afrika (Nil daryosi qavzasi)da qishlaydi. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda bahor va koʻzda uchib oʻtayotganda uchraydi, baʼzan qishlab qoladi. Toʻqay va katta koʻllarda yashaydi. Qamishlar orasiga uya qurib, 6—15 ta tuxum qoʻyadi. Oʻsimlik barglari va urugʻlari, mollyuskalar, hasharotlar lichinkasi bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali, ovlanadi. 

## Manbalar
Koʻkboshchitir

**Koʻkboshchitir** (Delphinium songoricum) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Poyasi oddiy yoki ostki qismidan shoxlangan, boʻyi 15—20 sm. Yopirma barglari bandli, 3 boʻlakka ajralgan. Guli qiyshiq, gulkoʻrgʻoni och pushti. Gulyonbarglari mayda, bigizsimon, tukli. Gulbandi sertuk. Bargi sal egilgan, oʻz. 10– 15&nbsp;mm. Urugʻi 1,2–2&nbsp;mm. May — iyunda gullab, urugʻ tugadi. Qashqadaryo, Surxondaryo va Buxoro viloyatlaridagi qumli yerdarda koʻp oʻsadi. Yem-xashak oʻsimlik.

## Manbalar
Koʻkdumaloq neft-gazkondensat koni

**Koʻkdumaloq neft-gazkondensat koni** — Qashqadaryo viloyatining Mirishkor tumani hududidagi kon. Qarshi shahridan 12&nbsp;km gʻarbda joylashgan. Koʻrsatilgan hudud geofizik usul bilan ancha oʻrganilgan. 1979—1980-yillarda Janubiy Oʻrtabuloq hududida oʻtkazilgan seysmik razvedka ishlari natijasida Koʻkdumaloq strukturasi mavjudligi aniqlandi va chuqur quduqlar orqali qidiruv ishlarini olib borishga kirishildi.

## Qazish ishlarining boshlanishi

1985-yilda sinalgan 2 qudukdagi rif karbonat yotqiziqlaridan koʻp miqdorda kondensat boʻlgan gaz olindi. Keyingi qazish ishlari natijasida Kellovey-Oksford karbonat yotqiziqlarida uzunligi 10&nbsp;km, eni 4,5&nbsp;km, balandligi 250 m ga teng kelgan braxiantiklinal koʻrinishdagi rifga mansub struktura borligi aniqlandi. 1986-yilda 3-qudukdan yuqori yura davri karbonat yotqiziklariga mansub sanoat ahamiyatiga ega neft olindi. Konda 18 ta quduq qazilgan. Ulardan 1 tasi parametrik, 3 tasi izlov, 14 tasi razvedka quduqlari. Shulardan 13 tasi mahsuldor. Koʻkdumaloq konidagi quduqlar bu yerda yura, boʻr, paleogen va neogen-toʻrtlamchi davr yotqiziqlarining mavjudligini koʻrsatdi. Quduqlarning chuqurligi 3631 m gacha.

## Geologik joylashuvi

Koʻkdumaloq strukturasi Chorjoʻy pogʻovasiga mansub boʻlib, Dengizkoʻl platosining janubi-sharqiy qismida joylashgan. U Alan, Zevardi, Oʻrtabuloq kabi yirik gazkondensat konlari orasidan joy oladi.

## Tuzilishi

Kellovey-Oksford yotqiziqlarida strukturaning oʻlchamlari kichrayadi hamda boʻyi 7&nbsp;km, balandligi 67 m ni (manfiy 2000 m li izogipsa boʻyicha) tashkil etadi. Kondagi quduqlarning mahsuldorligi yuqori.

Koʻqdumaloq konidagi mahsulot gaz-kondensat uyumidan iborat boʻlib, uning tagida yaxlit holatdagi neftli qatlam ham bor. Gaz-neft chizigʻi —2771 m va suv-neft chizigʻi —2830 m dan oʻtkazilgan. Kondagi neftning zichli-gi 0,841—0,895 g/sm³ oraligʻida oʻzgaradi, kondensatniki esa 0,799—0,815 g/ sm3 oraligʻidadir. Kondagi neft-gaz kondensat uyumining umumiy qalinligi 275 m ni tashkil etadi, neftli qismining qalinligi esa 59 m ga teng.

Koʻkdumaloq koni qatlamlaridagi suv yuqori minerallashgan, undagi tuz miqdori 106—118g/l, oʻrtacha PO g/l ga tengdir. Suvlarda kalsiy, magniy koʻp, sulfatlar 0,5—0,7 g/l, gidrokar-bonatlar 0.1—0,8 g/l ni tashkil etadi. RN koʻrsatkichi 6—6,8 atrofida oʻzgaradi.

1996-yilgacha konda hammasi boʻlib 103 quduq qazilgan, shulardan, 46 ta neft beruvchi, 13 ta suv haydovchi, 17 ta gaz oluvchi, 17 ta gaz haydovchi, 10 ta kuzatuvchi quduqlar toifasiga mansub. Koʻkdumaloq koni respublika miqyosida olinayotgan neft va kondensatning asosiy qismini beradi.

## Manbalar
Koʻkyongʻoq koʻmir koni

**Koʻkyongʻoq koʻmir koni** - Far gʻova togʻ tizmasining jan.-gʻarbiy etaqlarida, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyatida, Jalolobod shahridan shim.-sharqda joylashgan kon. Oʻrta Osiyodagi yirik-koʻmir konlaridan. Kondan koʻmir 1896-yildan kustar usulda qazib olina boshlagan. Konning geologik tuzilishida paleozoy, yura, boʻr, toʻrtlamchi davr togʻ jinslari ishtirok etgan. Koʻmir qatlamlari yura jinslarida. Qatlamlar umumiy qalinligi 0,8 dan 25 m gacha. Koʻmirning kulliligi 15% dan ortiq. Yonuvchi komponentlar 37% dan koʻp. Oz miqdorda oltingugurt (1,3%) bor. Koʻmirning issiqlik berishi 7600 kkal/m3. Yarim kokslanuvchan. 1 t koʻmirdan 750–800&nbsp;kg yarim koks olish mumkin. Koʻkyongʻoq kumir konik. koʻmiri, asosan, yoqilgʻi sifatida ishlati-ladi.

## Manbalar
Koʻkjarsoy

**Koʻkjarsoy** — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi soy. Sangzor daryosining eng yirik chap irmogʻi. Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻirlaridan oqib toʻshadigan 30 ga yaqin kichik soylarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 24&nbsp;km. QKor, yomgʻir va bulok, suvlaridan toʻyivadi. Bahorda toʻlib oqadi. Yozning oxirida va koʻzda suvi kamayadi. K. havzasi Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻrikxonasi bilan yonma-yon joylashgan, tabiati soʻlim, oʻsimlik olami rang-barangdir.

## Manbalar
Koʻknoʻxat

**Koʻknoʻxat** (Pisum), oʻrisnuxat -dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, dukkaqli don va sabzavot ekini. Yevropa, Gʻarbiy Osiyo, Shimoliy Afrikada 6—7 turi uchraydi. Jahondagi koʻpgi-va mamlakatlarda K.ning madaniy (P.sativum) turi koʻproq yetishtirila-di (uning ekma, dala, osiyo, Kavkaz kenja turlari bor). Dehqonchilikda qadimdan (miloddan avvalgi 4-asrdan) ekiladi. K. AQSH, Xitoy, Hindiston, Ukraina, Rossiyada koʻp ekiladi. Oʻzbekistonda K. oraliq ekin va koʻkat oʻgʻit sifatida yetishtiriladi. Namsevar, sovuqqa chidamli ekin. Ildizi uq ildiz, ildizida tuganaqlar hosil boʻladi (bir mavsum davomida 50–80&nbsp;kg/ga sof biologik azot tuplaydi). Poyasi utsimon, chirmashib oʻsadi, navlariga qarab oʻz. 70—120 sm. dan 300 sm gacha boradi. Bargi murakkab, juft patsimon, jingalaqlari bor. Guli kapalaksimon, turlariga qarab rangi oq, qizil, koʻk. Mevasi dukkak, choʻzinchoq, qilichsimon. Dukkagida 4—10 ta don boʻladi. 1000 ta donning vazni 100—250 g. Urugʻi 1—5° da unib chiqadi. Maysasi —3 —8° sovuqqa chidaydi. Oʻsishi va rivojlanishi uchun eng qulay harorat 17—20°. Vegetatsiya davri 75—100 (45—120) va undan ortiq kun. Oʻzidan changlanadi. K.ning doni oqsilga boy. Donidan oziq-ovqat (yorma, un, koʻk dumbul noʻxatidan konservalar) va poyasidan xashak (koʻk massa, pichan, sevaj, somon) tayyorlanadi. Koʻk noʻxati tarkibida 6,5% oqsil, 11,0% uglevodlar, 4,2% qand, 1% kletchatka, vitaminlar, mikroelementlar bor. K. doni aralash yem sanoatida koʻp ishlatiladi (1 ozuqa birligida 150 g dan koʻproq hazm boʻladigan protein mavjud). K. yem-xashak, koʻzgi gʻalla, sabzavot ekinlaridan boʻshagan yerdarga ekiladi. Asosan, erta bahorda, baʼzan koʻzda (okt. oyida) tor va keng qatorlab (chirmashib oʻsadigan navlariga tayanch oʻsimliklar — suli, arpa qoʻshib) ekiladi. Hosildorligi don boʻyicha 20—40 s/ga.

Oʻzbekistonda shirin va nim shirin navlari koʻk dukkagi va don uchun yetishtiriladi. Xashaki K.ning ekiladigan navlari: Vostok 84, Vostok 55 (2001)

## Manbalar
Koʻkorol

**Koʻkorol** — Orol dengizi (Qozogʻiston Respublikasi)dagi orol. Maydoni 273&nbsp;km². Eng baland joyi 163 m (Dovud togʻi). Koʻkorol gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan, oʻz. 45&nbsp;km. Paleogen (yuqori eotsen)ning mergel va qumli gillar, yuqori qismida kvarsli qumlardan tashkil topgan. Orol dengizining sayozlanib borishi tufayli Koʻkorol gʻarbda Qoratup yarim orol bilan ham qoʻshildi. Natijada Orol dengizining shimoliy qismi ("Kichik dengiz") ajralib qoldi. Sirdaryo endi shu "Kichik dengiz"ga quyilmokda. Koʻkorolda bir yillik shoʻralar, qora saksovul, yulgʻun tarqalgan. Shamol taʼsirida eol qum relyefi shakllari — barxan va doʻng qumlar tarkib topgan.

## Manbalar
Koʻkpatos marmar koni

**Koʻkpatos marmar koni** -Boʻkantov togʻ tizmasining jan.sharqiy qismida, Uchquduq shahridan 40&nbsp;km. 1990—91 yillarda geologiya-razvedka ishlari bajarilgach, Koʻkpatos marmar konik.ning faqat yer yuzasidan,50 m chuqurlikkacha boʻlgan umumiy geologik zahiralari 15 mln. m3 miqdorida baholangan. Koʻkpatos marmar konik.ning tuzilishida Koʻkpatos braxantiklinal strukturasining markaziy yadro qismida joylashgan Joʻzquduq karbonat qatlamlari ishtirok etgan. Bu karbonat togʻ jinslari qatlamlari och kulrangdan qoragacha boʻlgan marmarlashgan ohaktosh va marmarlardan iborat. Turli xil marmar qatlamlarining umumiy qalinligi 1200 m gacha boʻlib, qoplovchi qatlamlar 2–6 m gacha qalinlikda aniqlangan. Koʻkpatos marmar konik.ning sharqiy qismini sanoat zahiralari 1 mln. m1 atrofida baholanib, 1-navbatdagi qazib olish uchastkasi loyihalashtirilgan va 1994—95 yillardan zamonaviy texnika va texnlogiyalar qoʻllanishi asosida sanoat oʻzlashtirish ishlari boshlangan. Koʻkpatos marmar konik.ning yillik qazib olish loyihaviy quvvati 20 ming m3. Navoiy kon-metallurgiya kombinati korxonalari tarkibiga kiradi.

## Manbalar
Koʻkpatos oltin koni

**Koʻkpatos oltin koni** - Oʻzbe kistonning gʻarbida Boʻkantov togʻlarining jan. yon bagʻrida joylashgan kon. Paleozoyning baʼzi joylarda mezo-kaynozoy davriga mansub boʻlgan hosilalar bilan yopilgan choʻkindi, terrigen-choʻkindi va vulkanogen metamorflashgan jinslar majmuidan tashkil topgan. Yirik antiklinal burmasi yadrosida arhar va koʻkpatos svitalariga mansub boʻlgan ohaktoshlar joylashgan. Koʻkpatos svitasi jinslari arhar svitasi ustida mos joylashib, turli slanetslar bilan almashinib turadigan tiniq, toʻq kulrang va qora yupqa va oʻrtacha qatlamli kremniy va kvarsitlarning linzalangan gorizontalidan iborat. Svitaning qalinligi 500 m dan ziyod boʻlib, ruda shu svitada mujassamlangan. Undagi asosiy minerallar — konsentra-torlar va tarkibida oltin boʻlgan arsenopirit va piritdir; oltinning bu rudalardagi miqdori taxminan teng.

Koʻkpatos oltin konik. ilk bor oltin koni sifatida Yu.V.Finkelshteyn va H.R.Rahmatullayevlar tomonidan aniqlangan. Kondagi endogen rudalar qiyin boyitiladi, oksidlanish zonasida esa oltin, asosan, sof holatda uchraydi va shu bois osonlik bilan qazib olinadi. Koʻkpatos oltin konik. dan foydalanish 1990—92 yillarda boshlandi.

## Manbalar
Koʻkpatos svitasi

**Koʻkpatos svitasi** - Markaziy Qizilqumdagi Koʻkpatos rudali maydoni hududida aniqlangan svita. Boʻkantov (Oltintov, Qashqirtov, Turboy)da tarqalgan tokembriy yotqiziqlarini oʻz ichiga oladi. A. S. Kushvar tomonidan 1939-yilda ajratilgan. M. O. Ahmadjonov, R. N. Abdullayev va 3. M. Abduazimovalar (1967—92) tomonidan svita hajmi va yoshiga aniqliklar kiritilgan.

Barcha svita (arhar, jongeldi, koʻkpatos va jusquduq) jinslari ichida eng ahamiyatlisi Koʻkpatos svitasi jinslari boʻlib, umumiy qalinligi 1500 m dan ziyod. Barcha oltin rudali konlar va boshqa ruda koʻrinishlari shu svitada joylashgan. Svita kesmasining pastki qismi (100 m), asosan, kvarsitlardan va turli slanetslardan, ustki qismi (100–150 m) esa dolomit va dolomitlashgan ohaktoshlardan iborat. Svitaning oʻzi kvars karbonatli hosilalar bilan birga uglerodli kvarsxlorid, gilli xlorid, gilli slyuda va kvars-dala shpatli qumtoshlardan tuzilgan. Metamorfizm da-rajasi boʻyicha u yashil slanetslar fatsiyalariga mos keladi. Bu svita jinslari listvenitlanish, kvarslanish va sulfvdlanish kabi gidrotermal oʻzgarish jarayonlariga uchragan. Rudali zonalar chegarasidagi sulfidlarning oʻrtacha miqdori 10 dan 25% gacha oʻzgarib turadi.

## Manbalar
Koʻknor

**Koʻknor** (Papaveraceae, Papaver L.) — koʻknordoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; urugʻidan oʻsimlik moyi (qarang Moyli ekinlar) va koʻsagidan afyun olish uchun yetishtiriladigan ekin. 100 turi maʼlum. Moʻʼtadil, subtropik, baʼzan sovuqmintaqalarda oʻsadi. Kavkaz, Oʻrta Osiyo va Arktikada 75 ga yaqin turi uchraydi. Baʼzi turlari manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. De-hqonchilikda bir yillik uxlatuvchi K. (P.somniferum.)ning 2 tur-xili (moyli K., afyunli K.) ekiladi. Vatani — Oʻrta Dengiz atroflari (Gretsiyada miloddan avvalgi ekilgan), soʻngra Kichik Osiyo, Yevropaga tarqalgan. Afyunli K. Oʻrta Osiyo, Old Osiyo, Eron, Hindiston, Xitoy, Yaponiya va boshqa mamlakatlarda qadimdan ekib kelingan. Moyli K. Yevropada Avstriya, Polsha, Vengriya, Gollandiya, Chexiya, Slovakiya, Ukraina, Rossiya, Fransiyada katta maydonlarda ekiladi.

Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 70—120 sm gacha kirib boradi. Poyasi tik oʻsadi, balandligi 80—150 sm, kam shoxlanadi. Bargi poyani oʻrab turadi, oʻz. 20—30 sm, guli yirik, uzun bandli, poya va shoxlarning uchida yakka joylashgan, oq, binafsha, qizil, sariq, pushti rang. Mevasi koʻsakcha, 4—5 xonali. Pishganda chatnamaydi, diam. 5—7 sm, oʻz. 2—6 sm. Urugʻi mayda, yumaloq, buyraksimon, och sariq, koʻkish. 1000 ta urugʻining vazni 0,24—0,45 g (bir koʻsakchada 3—5 g). Urugi 2—3° da unib chiqadi. 10° da 5—6 kunda maysalaydi. Maqbul harorat 20—25°. Oʻsuv davri 85— 132 kun. Ekilgandan gullash davrigacha suvga talabchan. Chetdan changlanadi. K. yorugʻsevar, uzun kun oʻsimligi. Moyli K. urugi tarkibida 45—56% oziq-ovqatga ishlatiladigan moy, 20% oqsil mavjud. K. moyi, asosan, kendolat, konserva, parfyumeriya, lok-boʻyoq sanoatida, rassomlik boʻyoqlari tayyorlashda, urugʻi non pishirish va qandolatchilikda ishlatiladi. Koʻsagi poʻchogʻidan tibbiyot va veterivariyada qoʻllaniladigan alkaloidlar (morfin, kodein, papaverin) olinadi. Kunjarasi esa mollarga yaxshi ozuqa (tarkibida 10% moy, 32,5% oqsil mavjud). Afyunli K.ning toʻla pishmagan koʻsaqlari sutsimon shirasidan maxsus usulda afyun olinadi. Shirasi tarkibida 20 xil alkaloidlar, ayniqsa, morfin, shuningdek, varkotin, kodein, papaverin, oqsil, uglevodlar, smola, mum, pigmentlar mavjud. Tibbiyotda dori-darmonlar ishlab chiqarishda qimmatli xom ashyo hisoblanadi. Urugʻ boʻyicha hosildorligi 4—8 s/ga. quruq koʻsak (urugʻsiz) boʻyicha 3—8 s/ga. Moyli K. urugi toʻla pishganda don kombaynlari yordamida yigʻiladi. Baʼzan afyunli K.ning shirasi olinmagan pishgan koʻsaqlari maydalanib, suvda ivitib (ezib) ichiladi (20-asr boshlariga qadar Oʻzbekistonda maxsus takyakoʻknorixonalarda K.dan kayf beradigan ichkilik tayyorlanib, isteʼmol qilingan) Oʻzbekistonda va boshqa bir qancha mamlakatlarda afyunli K. ekish man qilingan.

Halima Otaboyeva.

## Manbalar
Koʻknordoshlar

**Koʻknordoshlar** () — ikki pallali ayrim tojbargli oʻsimliklar oilasi. Koʻpchiligi oʻt. Barglari koʻpincha patsimon, navbatlashib yoki qarama-qarshi joylashgan. Gullari yakka yoki toʻpgulda yigʻilgan, aktinomorf, baʼzan zigomorf. Kosachabarglari 2 ta, tojbarglari 4 ta, urugʻchisi 2—4 ta yoki cheksiz, changchisi 2 ta. K.ning 600 tacha turi bor. Oʻzbekistonda 9 turkumi, 31 turi oʻsadi. K.ning moyli, opiyli (koʻknor), manzarali va boshqa turlari mavjud.

## Manbalar