Monyohe (Sotho)

**Monyohe** — soto xalqi (Basoto) folkloridagi personaj boʻlib, u koʻpincha gʻayritabiiy kuchga ega boʻlgan va inson qiyofasidagi ayolga uylanadigan ilon yoki ajdarho qiyofasidagi mavjudot sifatida tasvirlanadi. Monyohe haqidagi ertaklar Janubiy Afrikaning Lesoto va atrofidagi hududlarda keng tarqalgan.

## Tanlangan ertaklar
Ushbu ertaklar Eduard Jakotte (Édouard Jacottet) tomonidan toʻplangan va nashr etilgan.

### Monyohe (1-versiya)
Birinchi talqinda, qabilaboshi Masiloning singlisi Senkepeng turmushga chiqishni istamaydi. Ular yomgʻir yogʻayotgan va daryolar toʻlib oqayotgan bir paytda yoʻlga chiqishadi. Masilo va uning odamlari daryoni osonlikcha kechib oʻtishadi, ammo qandaydir sirli kuch Senkepengni orqaga itaradi va u daryodan oʻta olmaydi. Akasi va singlisi ayrilishadi. Senkepeng Motikoe daryosi boʻyida „sparja uyumi“ ichiga yashirinadi. Uni Mamonyohe (Monyohening onasi) ismli ayol topib oladi va oʻgʻliga xotin topganidan xursand boʻladi.

Ayol qizni oʻz uyiga olib boradi va oʻgʻli Monyohe uchun pishirilgan taomlarni uning xonasiga olib borishni buyuradi. Senkepeng xonaga kirganida faqat suyaklarni koʻradi va taomni bir zumda yeb bitirgan koʻrinmas mavjudot kimligiga hayron qoladi. Kechasi u Monyohening dumi unga tegayotganini his qiladi, lekin uni koʻra olmaydi. Oxir-oqibat Senkepeng qochib ketadi. Monyohe uni quvib yetadi, biroq qishloq ahli ilonni pichoqlar bilan oʻldirishadi. Mamonyohe oʻgʻlining oʻlimidan qattiq qaygʻuradi va uning qoldiqlarini qora hoʻkiz terisiga oʻrab suvga tashlaydi. Suvdan Monyohe endi ilon emas, balki kelishgan yigit qiyofasida chiqadi va Senkepeng bilan turmush quradi.

### Maliane va suv iloni
Ushbu ertak „Maliane va suv iloni“ deb ham ataladi. Maliane qabilaboshining qizi boʻlib, u sehrli yoʻl bilan Monyohe yashaydigan joyga boradi. Yoʻlda u gapiradigan sichqon va mayib kampirning sinovlaridan oʻtadi (mayib kampirning yaralarini yalaydi, bu esa uning qalbi pokligini bildiradi). Monyohening qishlogʻiga yetib borgach, u koʻrinmas ilon-eriga xizmat qiladi.

Malianening singlisi ham shunday boylik orttirishni istab yoʻlga chiqadi, lekin sichqon va kampirga yordam bermaydi. Natijada Monyohe uni jazolaydi. Singlisi qochib ketadi, ilon esa uni quvib qishloqqa keladi. Qishloqdagi buloq qurib qoladi. Bir „tabib“ qora hoʻkiz soʻyib, maxsus rasm-rusum oʻtkazadi va Monyoheni ilon terisidan ozod qiladi. Monyohe inson qiyofasiga kiradi, suv yana oqa boshlaydi va u har ikki singilni oʻz qishlogʻiga olib ketadi.

## Tahlil
### Ertak turi
Monyohe haqidagi ertaklar xalqaro ATU tizimi boʻyicha *ATU 425A* („Hayvon-kuyov“) va *ATU 425C* („Sohibjamol va mahluq“) turlariga yaqin hisoblanadi. Afrikashunos olima Sigrid Shmidt ushbu ertaklarni *443B* („Qirol Lindvurm“) turi bilan bogʻlaydi va bu tur Janubiy Afrikada juda keng tarqalganini taʼkidlaydi.

### Simvolizm va motivlar
Tadqiqotchi Kolin Myurreyning fikricha, ilon obrazi (koʻpincha Monyohe deb ataladi) unumdorlik, suv manbalari va ayollarning nasl qoldirish kuchi bilan bogʻliqdir. Soto mifologiyasida Monyohe „Suv iloni“ (*Noha ea Metsi*) rolini oʻynaydi va qurgʻoqchilik paytida suv beruvchi gʻayritabiiy kuch sanaladi. U koʻpincha ziddiyatli personaj: bir tomondan odamlarni yutuvchi dahshatli maxluq, ikkinchi tomondan esa qabilaga suv va baraka keltiruvchi shahzoda sifatida namoyon boʻladi.

### Variantlar
Inson va ilon oʻrtasidagi nikoh mavzusi Sahroi Kabirdan janubdagi Afrikada juda keng tarqalgan. Shunga oʻxshash variantlar Xosa va Zulu folklorida ham uchraydi. Masalan, professor Minnie Postma toʻplagan variantda Monyohening tugʻilishi befarzand ota-onaning tabibga murojaat qilishi bilan bogʻlanadi; u inson emas, balki suv iloni terisida tugʻiladi va faqat sevgi hamda qurbonlik orqali oʻzining asl insoniy qiyofasini qaytarib oladi.

## Yana qarang
* Umamba
* Hayvon-kuyov syujeti
* Sotolar

## Manbalar