Usmon Sirojiddin

**ʿUsmon Sirojiddin al-Bangoliy** (; 1258–1357), izdoshlar tomonidan mehr bilan **Axi Siroj** () deb atalgan, 14-asrda yashagan bengallik musulmon olimi edi. U soʻfiy boʻlib, Chishtiya tariqatiga mansub edi va Dehlilik Nizomuddin Avliyoning shogirdi boʻlgan. Nizomuddin Avliyoning yoshi ulugʻ shogirdlaridan biri sifatida u Dehlida u bilan uzoq yillar birga boʻlib, **Oyna-e Hind** ( *Hindiston oynasi*) taxallusini olgan. Uning Gʻarbiy Bengaldagi Pirona Pir dargohi har yili yuz minglab ziyoratchilarni jalb qiladi. Siroj va uning vorisi Alaul Haq Bengalda Chishtiya tariqatining nufuz qozonishida muhim rol oʻynagan, deb eʼtirof etiladi.

## Hayoti va taʼlimi
Abdulhaq ad-Dehlaviy oʻzining *Axbar al-Axyar* asarida *Axi Siroj Gauriy* nomini tilga oladi, bu esa Siroj Bengaldagi Gaurlik boʻlganini anglatadi. U milodiy 1258-yil atrofida, mintaqa markazi Dehli boʻlgan mamluklar sulolasi hukmronligi ostida boʻlgan paytda tugʻilgan deb hisoblanadi.

Yigitlik chogʻida Siroj Dehliga safar qilib, u yerda mashhur musulmon arboblaridan taʼlim olgan. Siroj Nizomuddindan taʼlim olib, Mavlono Rukniddindan *Kafiah*, *Mufassal*, *al-Quduriy*ning *Muxtasar*i va *Majmaʼa-ul Bahrain* asarlaridan saboq oldi. Amir Xurd, Nizomuddin Avliyoning shogirdi va biografiyalari muallifii, shuningdek *Siyār ul-Avliyā* muallifi ham ushbu darslarda qatnashgan. Siroj bilim olishga boʻlgan ishtiyoqi sababli qisqa muddatda tahsilini yakunlab, yetuk olimga aylandi. Soʻng u Nizomuddinning katta shogirdlaridan qilinishi kerak edi, biroq hali yetarli darajada taʼlim olmaganligi aytiladi. Natijada, buyuk olim va Nizomuddin Avliyoning yana bir katta shogirdi shayx Faxriddin Zarradiy tomonidan u yana olti oy davomida islomiy ilmlardan taʼlim oladi. Nizomuddin huzurida oʻzini namoyon etgach, Sirojga *[[xirqа]]* (tariqatga kirish libosi) – *xilofat* (vorislik) xirqasi kiydirildi va unga fors tilidagi *Oyna-e Hind* (Hindiston oynasi) unvoni berildi.

## Faoliyati
Xilofatni olgach, Siroj ustozi Nizomuddin hamrohligida Dehlida toʻrt yil qoldi, biroq har yili bir marta onasini koʻrish uchun Bengalga qaytib turardi. 1325-yilda vafotidan oldin Nizomuddin Sirojga Bengalga qaytib, daʼvat bilan shugʻullanishni buyurdi. Siroj 1325-yilda Nizomuddinning vafoti chogʻida uning boshida hozir boʻlgan. U 1328–1329-yilgacha Dehlida qolib, soʻng sulton Muhammad bin Tugʻloq poytaxtni Davlatobodga koʻchirib, Dehli aholisini majburiy koʻchishga undagach, Gaurga joʻnab ketdi.

Bengalda qayta joylashgach, Siroj sulton Shamsuddin Ilyos Shoh hukmronligi davrida Bengal saroyining olimi etib tayinlandi. Siroj katta langar oshxonasini yoʻlga qoʻyib, unda kambagʻal va muhtojlarga bepul taom tarqatilar edi. Shuningdek, u Nizomuddinning kutubxonasidan bir qancha qimmatli kitoblarni ham olib kelgan va bu kitoblar Bengaldagi ilk Chishtiy xonaqohning asosini tashkil etgan. Hazrat Panduaga kelganidan koʻp oʻtmay Alaul Haq uning shogirdi boʻldi. Uning Sirojga muhabbat va sadoqati shunchalik kuchli ediki, safarlarda, oʻzidan avvalgi Jaloliddin Tabriziy kabi, Alaul Haq ustoziga istagan payti issiq ovqat taqdim etish uchun boshi ustida qaynab turgan qozonni koʻtarib yurardi, hatto bu sochini kuydirsa ham. Aytishlaricha, bu holat Sirojning koʻp marotaba qilgan Haj safarlarida ham (ular piyoda yoʻlga chiqqan) sodir boʻlgan.

U umrining qolgan qismini Bengalda yashab, faoliyat yuritdi va uylangan ham. Qizlaridan biri keyinchalik uning shogirdi Alaul Haqqa turmushga chiqdi. Uning hamtaʼlimi Amir Xurd aytishicha, u Bengal xalqining eʼtiborini qozongan va „butun mintaqani maʼnaviy nuri bilan yoritgan“. Siroj Nizomuddindan olgan xirqаni Sagar Dighi hovuzining shimoli-gʻarbiy burchagiga koʻmgan.

## Vafoti va merosi
1357-yilda Axi Siroj vafot etib, Laxnauti atrofidagi *Sadullohpur* deb atalgan mahallada dafn qilindi. Sirojdan keyin Alaul Haq voris boʻldi.

Aytilishicha, u shayx Nizomuddin Avliyodan olgan *xirqa* (liboslar)ni Sagar Dighi (suv ombori)ning shimoli-gʻarbiy burchagiga koʻmib, oʻzini ham oʻsha matoga yaqin joyda dafn etishni vasiyat qilgan. U xohishiga koʻra koʻmilgan liboslari yoniga dafn etildi va qabri ustiga maqbara qurildi. Maqbara qurilgan sana nomaʼlum, biroq darvozalariga ilova qilingan ikki bitik darvozalar 16-asrda sulton Alauddin Husayn Shoh va keyinroq sulton Nasiruddin Nasrat Shoh tomonidan bunyod etilganini koʻrsatadi. Husayn Shoh maqbara yonida siqoya (suv favvorasi) ham qurgan. Uning ursi har yili Iyd al-Fitr (Shavvolning 1 va 2-kunlari)da nishonlanadi va uning qabri hozir ham koʻplab ziyoratchilar tomonidan ziyorat qilinadi. Bu tadbir davomida Jahaniyan Jahangasht bayrogʻi (u Jaloluddin Tabriziyning dargohida saqlanadi) va Nur Qutb Alamning qoʻl izi Siroj maqbarasiga olib kelinadi.

## Yana qarang
* Nasiriddin Chiragʻ Dehlaviy
* Mir Sayyid Ali Hamadoniy
* Janubiy Osiyoning soʻfiy avliyolari

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *Siyar-ul-Avliyo p. 368-452*
* *Axbar-ul-Axyor p. 162-3*
* *Mir’at-ul-Israr p.888-91*
* Sayyid Muhammad bin Muborak Kirmoniy tomonidan yozilgan 'Siyar-ul-Avliyoʻ (ilk bor 1302 hijriy/1885 milodiy yilda Muhibbe Hind Dehli tomonidan nashr qilingan).
* 'Lataife-Ashrafi' (Ashraf Jahangir Semnanining suhbatlari), Nizom Yemeniy tomonidan jamlangan, Syed Waheed Ashraf tomonidan tahrir qilingan va izohlangan, 2010-yilda nashr etilgan
* 'Axbarul Axyar' – Abdul Haqq Muhaddis Dehlviy [vaf. 1052 hijriy/1642 milodiy]. Ushbu kitobda Hindistonning mashhur soʻfiylarining, jumladan Akhi Siroj Oynae Hindning ham qisqacha tarjimai holi keltirilgan.
* Syed Abdur-Rahman Chishti Abbasi Alavi tomonidan yozilgan 'Miratul Asrar'
* 'Hayate Makhdoom Syed Ashraf Jahangir Semnani(1975), Ikkinchi nashr(2017) , Maktaba Jamia Ltd, Shamshad Market, Aligarh 202002, Hindiston