Sangak non

**Sangak** – tekis tandirda tosh yoki qum toʻshagida pishiriladigan non turi. (sangak: tosh + k (k kichraytiruvchi: mayda tosh). Sangak nonini pishirish tarixi Eronga borib taqaladi. Bu non koʻchmanchi xalqlarning olovda va toshda pishirilgan nonidan paydo boʻlgan va Kamaj deb nomlangan. Dastlabki pahlaviylar davrida bu Eronda eng keng tarqalgan non edi va bu nonni Eronning milliy noni deb atash mumkin. Sangak noni zodagonlar va askarlarning noni boʻlgan. Oʻtmishda baʼzi shaharlarda Sangak nonlari mavsumiy nonvoyxonalar boʻlib, ular asosan qish va Ramazonda pishirilgan. Ilgari tanur quruq noni Eron xonadonlarida eng mustahkam non boʻlgan va u bir necha oy davomida qotib qolmagan. Yilning birinchi yarmida, sovuq mavsum uchun ayollar oshxonadagi pechda non pishirib, yumshoq issiqlik bilan toʻliq quritishdi.

Eron nonning xilma-xilligi boʻyicha oʻziga xosdir va bir nechta mamlakatlarda nonning xilma-xilligi va non isteʼmoli miqdori Eronga yetib boradi.

Sangak nonining tarixiga oid nazariyalardan biri shuki, Sangak noni Eronda islomdan oldin ham mashhur boʻlgan va sosoniylar podsholaridan biri kasal boʻlganidan keyin tabib podshohga qum ustida pishirilgan non tayyorlashni buyurgan. Sangak nonining nomi tilga olingan eng qadimiy madaniyat hijriy 1062 – yilda buning hal qiluvchi dalilidir. Sangak noni haqidagi ilk kitoblardan biri, 1356- yilda Seyid Dovud Rogʻoniy (Shater Dovud) tomonidan yozilgan „Sangak novvoyi va Sangak noni bilimlari va madaniyati toʻplami“ Rey shahrining mashhur Shaterlaridan biridir. Shater Dovudning fikricha, Sangak nonining oʻrni va kelib chiqishi haqida aniq maʼlumotlar yoʻq. Ammo uning fikricha, Nan Sengak tilga olingan eng qadimiy yozuv hijriy 1062 – yilda yozilgan " Halbiy dalil "dir. Oʻsha kitobda „Sangak“ soʻzining maʼnosi haqida shunday deyilgan: „Nonning bir turi borki, issiq tosh ustida pishiriladi“. Shuningdek, Shoh Tahmasb Safaviy davri shoiri „Divon Sharaf Jahon Qazviniy“ da shahar qozisining kinoyasida va uning ochkoʻzligi haqida soʻz yuritilganda Sangak noni tilga olinadi va bu oʻsha davrda Sangak nonining ixtiro qilingani haqidagi hikoyani bekor qiladi. Shoh Abbos va Shayx Bahay fikricha. Shater Dovudning bu nonga bergan taʼrifiga koʻra, " Mazasi, taʼmi, oson hazm boʻlishi va sogʻligʻi jihatidan Eronda va balki dunyoda eng yaxshi non boʻlgan Sangak noni sifatli va sogʻlom un, musaffo suvdan tayyorlanadi ". tuz va nordon xamir Bundan tashqari, xamirda xamirturush (xamirturush) sifatida ishlatiladi, u bir xil un, suv va tuzdan tayyorlanadi. Sangak nonini pishirishda yuqorida qayd etilgan masalliqlardan tashqari soda va boshqa masalliqlardan foydalanish mumkin emas, yuqori sifatli va sogʻlom bugʻdoy unidan tashqari boshqa un, hatto arpa uni yoki boshqa donlardan ham foydalanish mumkin emas. . Sangak noni bugʻdoy unidan tayyorlanadi.  Sangak noni yangi yoki toʻliq quritilgan mazali boʻladi, lekin dasturxonda qolsa, taʼmi yomon boʻladi va uni yangi saqlash uchun uni muzlatib, soʻngra taʼmini oʻzgartirmagan holda mikrotoʻlqinli pechda qizdirish mumkin. Sangak noni romashka va karam yeyish uchun ishlatiladi.

Sangak – anʼanaviy non turlaridan biri boʻlib, uni mazali qilish uchun kunjut, qora urugʻlar yoki ikkalasini aralashtirib sepish mumkin. Ilgari bu maqsadda haşhaş urugʻi ishlatilgan, bugungi kunda bu taqiqlangan. Sangak toʻy dasturxoni noni sifatida ham qoʻllanadi, u katta shaklda pishirilib, asal va kunjut bilan bezatilgan. Bugungi kunda Sangak noni xamir mashinasida tayyorlanadi. Ilgari, u yogʻochdan qilingan va xamir tovada qilingan. Mashinada sangak noni bir necha marta ishlab chiqarilgan, biroq yaxshi qabul qilinmagan. Tehron novvoylar qoʻmitasi muharriri shunday yozsa ham: Shayx Bahoiy Shoh Abbosning buyrugʻi bilan Sangak nonini oʻylab topgan. Lekin bu daʼvoda haqiqiy hujjatlar yoʻq. Pahlaviy davridan beri Tehron va Mashhad kabi yirik shaharlardagi sangaki novvoylarining deyarli koʻpchiligi Gonabadiylar boʻlgan, shuning uchun Sangak noni Tehronning baʼzi mahallalarida Gonabadiy nomi bilan mashhur boʻlgan. Sangak noni bugungi koʻrinishdagi koʻchmanchi usuldan kelib chiqqan holda olovga koʻp miqdorda tosh va shagʻal quyib, ustiga taftondan ham yupqaroq xamir yoyib, pishiriladi.

## bogʻliq soʻrovlar

* Lavash non
* Taftun non

**Manbalar;**

* Kanani, Ali Kanani va Ali Akbari, Mahin. *Bahorgi pishirish sanʼati* . Tehron: Hida, 1362.
* Najati, Forough. *Eron oshpazlik sanʼati* . Tehron: Xashayar, 1374.
* *Salamat haftaligi*, 256-son.