Amerika omari

**Amerika omar**, yoki **Shimoliy Atlantika omar** yoki **Amerika omar** (), omarlar oilasiga mansub oʻn oyoqli qisqichbaqasimonlar turi (Nephropidae). Shimoliy Amerikaning Atlantika sohillarida, Labradordan (Kanada) Nyu-Jersigacha (AQSh) uchraydi. Bu katta zamonaviy qisqichbaqasimonlardan hisoblanib, vazni 20 kg ga va uzunligi 60 sm dan oshadi. Oddiy rang quyuq koʻk-yashildan yashil-jigarranggacha, tanasi va tirnoqlarida qizilroq va oyoqlarda yashil rangda. Bu rang sariq, koʻk va qizil pigmentlarni aralashtirish. Baʼzida koʻk omar, sariq, toʻq sariq, oq yoki hatto ikki rangli shakllar uchriydi. Bu katta tijoratli ahamiyatiga ega, qaynatilgan yoki bugʻlangan shaklda mashhur oshpazlar taomi boʻlib xizmat qiladi. Dunyo ovlash hajmi 100 ming tonnaga yetib, umumiy qiymati 1 milliard dollardan oshadi.

## Tavsifi
Odatda *Homarus americanusning* uzunligi 20 dan 60 sm gacha va massasi 0,45 dan 4,08 kg gacha (lekin ular 60 sm va 20 kg dan ortiq) ni tashkil qiladi, bu dunyodagi qisqichbaqasimonlar sinfining eng ogʻir vakili hisoblanadi. Rok omar *[[Sagmariasus|Sagmariasus verreauxi]]* (Palinuridae) bilan birgalikda u dunyodagi eng uzun dekapodlardan biridir . Qoʻlga olingan eng uzun amerika omarining uzunligi 64 sm (tirnoqlari 1 m dan oshiq). Ginnesning rekordlar kitobiga koʻra, eng ogʻir qisqichbaqasimon (Amerika omar) 1977-yilda Kanada qirgʻoqlarida (Yangi Shotlandiya) ushlangan va ogʻirligi 20 kg.

*H. americanusning* eng yaqin qarindoshi Yevropa omar *Homarus gammarus* hisoblanadi. Ikki tur juda oʻxshash va sunʼiy ravishda kesib oʻtish mumkin, ammo duragaylar yovvoyi tabiatda paydo boʻlishi ehtimoldan kam, chunki ularning diapazoni bir-biriga mos kelmaydi. Ular bir necha jihatdan farqlanadi:

* *H. americanus* minbarining pastki tomonida *H. gammarusda* yoʻq boʻlgan bir yoki bir nechta tikanlar iborat.
* *H. americanusning* qisqich tikanlari qizil yoki qizil uchli, *H. gammarusniki* esa oq yoki oq uchli.
* *H. americanus* qisqichining pastki tomoni toʻq sariq yoki qizil, *H. gammarusniki* esa kremsimon oq yoki och qizil rangda.

Antennalarning uzunligi 5 sm boʻlib, uchlari boʻlgan Y shaklidagi tuzilmalarga boʻlinadi. Har bir uchida zigzag shaklida shaxmat taxtasi joylashtirilgan soch toʻplamlari zonasi mavjud. Bu tuklar hidlarni aniqlay oladigan koʻplab nerv hujayralari bilan qoplangan. Kenarlarda joylashgan kattaroq va qalinroq tuklar hid bilish azosi suv oqimini ichki sezgir tuklarga oʻtkazishni nazorat qiladi. Qisqaroq antennalar qoʻshimcha hidni taʼminlaydi. Bir juft hid bilish organi bilan omar hidning kelayotgan yoʻnalishini aniqlay oladi, xuddi insonlar kabi tovush kelayotgan tomonni aniqlaydi. Antennalar hidni sezishdan tashqari, yoʻnalishni aniqlashni yaxshilash uchun suv tezligini aniqlay oladi. Boshning har ikki tomonida joylashgan ikkita siydik pufagi bor. Lobsterlar siydik hididan qayerda ekanliklarini bilish uchun foydalanadi. 1-2 metr oraligʻida uzun siydik chigʻanoqlarini chiqaradilar va buni yaqin atrofdagi raqib yoki potentsial sherikni aniqlashda foydalanadi.

Birinchi juft pereopodlar (yuruvchi oyoqlar) katta assimetrik juft tirnoq bilan taminlangan. Yirik „maydalagich“ deb ataladi va luqmani maydalash uchun ishlatiladigan yumaloq tugunlarga ega; ikkinchisi oʻtkir ichki qirralarga ega boʻlgan va oʻljani ushlab turish yoki yirtish uchun ishlatiladigan „kesuvchi“ yoki „ushlagich“. Maydalagich panjasi tanasining chap yoki oʻng tomonida qarab omar chap qoʻl yoki oʻng qoʻl ekanligini aniqlaydi.

### Tashqi rangi
*Homarus americanusning* normal rangi toʻq koʻk-yashildan yashil-jigarranggacha boʻladi, tanasi va tirnoqlari qizilroq, oyoqlarida esa yashil ranggacha boʻladi . Bu rang sariq, koʻk va qizil pigmentlarni aralashtirish orqali hosil boladi. Baʼzida koʻk omarlar, sariq, toʻq sariq, oq yoki bazan ikki rangli shakllar mavjud. Taxminan 2 million omardan biri koʻk rangda. Genetik mutatsiya natijasida koʻk omar paydo boʻladi, chunki ular koʻk rang uchun mas’ul boʻlgan oqsilni ortiqcha ishlab chiqaradi. Bu oqsil qizil karotenoid molekulasi astaksantin bilan birgalikda qisqichbaqasimon deb ataluvch koʻk rangli kompleksni hosil qiladi, bu omarga koʻk rangini beradi. 2009-yilda Nyu-Xempshirda koʻk omar tutildi; 2011-yilda Kanadada yana ikkita koʻk omar tutadi, biri Prins Edvard orolining qirgʻoqlarida va ikkinchisi Nyu-Brunsvikdagi Kanada Hindiston (*Esgenoôpetitj*); yana biri 2012-yilning may oyida Yangi Shotlandiya qirgʻoqlarida ushlangan.

Qizil shakl pazandalik tayyorlashning umumiy natijasi yoki 10 million odamda bir marta uchraydigan kam uchraydigan mutatsiyadir. Amerika sariq omarlari genetik mutatsiya tufayli ham kam uchraydi va 30 million odamda bir marta uchraydi. 2010-yil iyul oyida Gloster (AQSh) yaqinida mutlaqo oq rangda albinos omar tutildi. Bu yanada kam uchraydigan holat (pigmentning toʻliq yoʻqolishi): 100 milliondan bitta omar.

## Biologiyasi

### Oziqlanishi
Amerika omarining tabiiy oziqlanishi maʼlum yashash sharoitlariga bogʻliq oʻladi. Ratsionda mollyuskalar, echinodermlar va koʻp qavatlilar ustunlik qiladi, turli qisqichbaqasimonlar, moʻrt yulduzlar va cnidaria mavjud.

### Rivojlanish sikli
Amerika omar *Homarus americanusning* murakkab hayot tarzida zamonaviy tijorat baliq ovlash usullarida ham 30 yildan ortiq davom etishi mumkin boʻlgan bentik davr hukmronlik qiladi. Bu davrda omarning fizik xususiyatlari va uning divigitil salohiyati bir necha darajaga kuchaydi: qalqon uzunligi 200 mm gacha;  9 kg tirik vazn; Kundalik faoliyat oraligʻida 1 km gacha; yillik harakati 100 km gacha. Amerika omarlari uzun umir koʻrishlari aniqlangan. Baʼzi manbalarda akvariumlarda saqlansa, 100 yil undan ham koʻp umir koʻradi.

Koʻpayish davrida urgʻochilar erkaklarni kamroq tajovuzkor qiladigan fermetlarni chiqaradilar; ular yopiq panjalari bilan raqsga tushish orqali oʻz sheriklarini qiziqtira. Urugʻlantirilgandan soʻng, urgʻochilar spermani 15 oygacha saqlashlari, bir necha oʻn minglab tuxum qoʻyishlari va ularni 11 oygacha (qorin ostida, ularni pleopodlar bilan ushlab turishlari) olib yurishlari mumkin, shuning uchun ularni 11 oygacha bu shaklda tutish mumkin. yilning istalgan vaqtida. Ayollar muntazam ravishda debriyajni tozalab, kislorodning yuqori konsentratsiyasini taʼminlash uchun unga toza suv beradilar. *H. americanusning* metanauplii shaffof, uzunligi 8 mm, koʻzlari katta. Lichinkalar planktonik hayot tarzini olib boradi. Ular koʻpincha yirtqichlar tomonidan oʻlja qilinadi va mingdan bittasi omon qoladi. Rivojlanishning toʻrt bosqich shunday oʻtadi (suzuvchi postlichinka bosqichida omar uzunligi 13 mm ni tashkil etadi). Yana bir moltdan keyin, yiriklari kabi boʻlib, okean tubiga tushadi va bentik hayot tarziga oʻtadi. Bir yildan soʻng u uzunligi 3 sm ga etadi va 6 yildan keyin u 0,5 kg ga etadi.

### Kasalliklari
Bir necha xildagi bakteriyalar omarlarda xavfli kasalliklarni keltirib chiqaradi.  ) yoki „qizil quyruq“ *Aerococcus viridans* (*Lactobacillales*) bakteriyasi keltirib chiqaradigan oʻta xavfli kasallik hisoblanadi, omarlarning qorin boʻshligʻining qizarishi ularning oʻlimiga olib keladi.  ) omar chigʻanoqlarining dorsal yuzalarida qora dogʻlar paydo boʻlishiga olib keladigan bakterial infeksiya boʻlib, sotilishini pasaytiradi va baʼzan omarlarni oʻldiradi. Gamma-proteobacterium *Vibrio fluvialis* (yoki tegishli turlar) bilan tizimli infektsiya natijasida kelib chiqqan „ *Limp* omar kasalligi“ omarlarning letargik holga kelishiga va sababchi boʻladi.  ) — *Neoparamoeba pemaquidensis* amyobasi bilan infektsiya natijasida kelib chiqqan yuqumli kasalligi. Bu mikroorganizm, shuningdek, yetishtiriladigan Atlantik losos *Salmo salarda* amipli gill kasalligiga sababchi boʻladi. INFEKTSION barcha toʻqimalarga tarqalib, granulomaga oʻxshash jarohatlarni keltirib chiqaradi, qorin boʻshligʻi nerv magistralida, gepatopankreas (hazm qilish bezi) va antenna bezining tugunlararo boʻlimida. 1999-yilning yozida kuzatilgan Long-Aylend Soundda amerikalik omarlarning tez oʻlimida paramobiaz muhim rol oʻynaganligiga shubha bor.

## Havolalar
U Shimoliy Amerikaning Atlantika sohillarida, asosan, Labradordan (Kanada) Nyu-Jersigacha (AQSh) uchraydi . Baʼzan janubda, masalan, Delaver, Merilend va Virjiniya shtatlarida topilgan. *Homarus americanusning* fotoalbom tirnoqlari Pleystotsenda (Nantuket, AQSh) topilgan. 2013-yilda Kaliforniya sohilidagi Farallon orollari yaqinida amerikalik omar topilgan.

Qirgʻoq boʻyi chegarasi 400 m dan ortiq chuqurlikda yashaydilar, ammo koʻpincha ular 4 dan 50 m gacha chuqurlikda joylashgan .

## Taksonomiya
Amerika omar birinchi marta 1817-yilda amerikalik entomolog Tomas Say tomonidan " Nyu-Jersi qirgʻogʻining bir qismi sanalgan Long Branch " tipidagi materialdan tasvirlangan. Sayning asl nomi, *Astacus marinus*, *Astacus marinus* Fabricius, 1775-yilgi kichik omonim sifatida haqiqiy emas, bu oʻz navbatida Yevropa omar *Homarus gammarusning* kichik sinonimi. Amerika omariga hozirgi nomi *Homarus americanus* fransuz zoologi Anri Milne-Edvards tomonidan 1837-yilgi *Histoire naturelle des Crustacés* („Qisqichbaqasimonlarning tabiiy tarixi“) asarida berilgan. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti tomonidan belgilangan umumiy nom *amerikalik omar* („Amerika omar“ yoki omar), ammo bu tur mahalliy omar sifatida tanilgan „Shimoliy omar“, „Atlantika omar“, „Kanada omar“, „Manks omar“ yoki oddiygina „lobster“.

## Maʼnolar
Amerika omarlari mashhur taomdir hisoblanib. Ular odatda qaynatiladi yoki bugʻlanadi. Qattiq qobiqli omarlar (bir necha oy oldin oxirgi erigan omarlar) muzlatgichda saqlansa, suvsiz 4-5 kungacha yashashi mumkin. Yumshoq qobiqlar (yaqinda erigan omarlar) suvsiz bir necha soatdan ortiq yashamaydi. Lobsterlar odatda tiriklayin pishiriladi, bu baʼzi hududlarda noqonuniy boʻlishi mumkin va baʼzi odamlar buni gʻayriinsoniy deb bilishadi.

Amerika omar katta tijorat ahamiyatiga ega. FAO maʼlumotlariga koʻra, 1987 va 1988-yillarda dunyoda mos ravishda 60 096 va 62 457 tonna qazib olingan. 2010-yilda AQShning tijorat ovlashi taxminan 396,8 million dollarga baholandi. Shu bilan birga, AQShda ovning 93% 2 shtatga toʻgʻri keldi: Meyn (47 ming tonna) va Massachusets (6,5 ming tonna). 2017- yilda Kanadada tijorat omar ovlanishi taxminan 1,4 milliard dollarga baholandi, shundan 802 million dollari Yangi Shotlandiyadan va 286 million dollari Nyu-Brunsvikdan yoki mos ravishda 97 452, 49 931 va 21 056 tonna (jonli vazn). Eng yirik omar importchilari AQSh va Kanadaning oʻzlari, shuningdek, Yevropa (birinchi navbatda Buyuk Britaniya) va Xitoydir.

Aksariyat omarlar Shimoliy Amerikaning shimoli-sharqiy qirgʻoqlaridan keltiriladi, Kanadaning Atlantika provinsiyalari va AQShning Meyn shtati eng katta ishlab chiqaruvchilardir. Ular, birinchi navbatda, maxsus omar tuzoqlari bilan tutiladi, garchi baʼzi hududlarda omarlar pastki trollar, baliqchilar toʻri va akvalanglar tomonidan ovlanadi . Meyn shtati akvalanglarga omar va baliq ovlashni taqiqlaydi; qoidabuzarliklar 1000 dollargacha jarimaga tortiladi. Meyn va pastki trol „mobil uskunalar“ tomonidan tutilgan omarlarni baliq ovlashni taqiqlaydi.

## Manbalar




*

## Havolalar

* 
*