Gruziya fuqarolar urushi

**Gruziya fuqarolar urushi**, Gruziyadagi ozchiliklar va Janubiy Osetiya (1988-1992) va Abxaziyadagi (1992-1993) avtonom viloyatlarning qaynoq toʻqnashuvlari; Unda 1991-yil 21-dekabrdan 1992-yil 6-yanvargacha boʻlgan davrda demokratik saylovlar bilan hokimiyatga kelgan Zviad Gamsaxurdiyaga qarshi davlat toʻntarishi jarayonlari, soʻngra demokratiyaga qaytish (1993) jarayonlari yoritilgan. Bu jarayon yakunida Zviad Gamsaxurdiya va uning tarafdorlari butunlay mag‘lubiyatga uchradi, Janubiy Osetiya va Abxaziya de-fakto mustaqillikka erishdi.

## Etnik nizolar
Gruziyadagi barcha ozchiliklar, xususan, osetinlar va abxazlar 1990-yillarning boshidan koʻproq huquq talab qila boshladilar, ammo Gruziya qurolli kuchlari zoʻravonlik bilan javob berdi. 1991- yil 5- yanvarda Gruziya milliy armiyasi Janubiy Osetiya poytaxti Tsxinvaliga aralashdi, shundan keyin janglar avj oldi. Bu Zviad Gamsaxurdiya hukumati boshidan kechirgan birinchi mojaro davri.

## Ichki ziddiyatlar
Zviad Gamsaxurdiya hukumati va muxolifat guruhlari oʻrtasidagi tortishuvlar 1991- yil kuzidan boshlab shiddatli toʻqnashuvlarga aylandi. 1991-yil 2-sentyabrda Gruziya poytaxti Tbilisida muxolifatning norozilik namoyishlaridan so‘ng ko‘plab muxolifat yetakchilari hibsga olindi va ko‘plab gazetalar yopildi. Gruziya milliy armiyasida Zviad Gamsaxurdiya tarafdorlari va muxolifat tarafdorlari bor edi. Jaba Ioseliani boshchiligidagi yana bir harbiylashtirilgan tashkilot Mkhedrion muxolifat tomonida edi.

Keyingi paytlarda namoyishlar shiddatli tus oldi va 1991- yil 22- sentyabrdagi birinchi oʻlimlardan soʻng Tbilisida 1991- yil 24- sentyabrda favqulodda holat eʼlon qilindi. 1991- yil oktyabr oyiga kelib, barcha muxolifat yetakchilari, ayniqsa Giorgi Chanturiya boshchiligidagi Milliy demokratiya partiyasi hibsga olindi. Ushbu voqealardan soʻng, rahbari Tengiz Kitovani boʻlgan Gruziya milliy armiyasi Tbilisidan chiqib ketdi. 

## Toʻntarish
1991- yil 20- dekabrda Tengiz Kitovani boshchiligidagi askarlar Tbilisiga qaytib, Zviad Gamsaxurdiyaga qarshi kurashni boshladilar. Giorgi Chanturiyani ozod qilgandan soʻng, armiya 1991- yil 22- dekabrda bir nechta hukumat binolarini egallab oldi va Zviad Gamsaxurdiya va uning tarafdorlari joylashgan parlament binosiga hujum qila boshladi. Shu bilan birga, Tbilisining qolgan qismini nazorat qilgan armiya Zviad Gamsaxurdiyani qoʻllab-quvvatlash uchun norozilik namoyishlarini qonli bostirdi; Bu qonli bostirilgan namoyishlarda koʻp odamlar halok boʻldi. 1992-yil 6-yanvarda Gruziya prezidenti Zviad Gamsaxurdiya va baʼzi hukumat aʼzolari mamlakatni tark etishga majbur boʻldi. Dastlab Armanistonda boshpana topgan guruh keyinchalik Chechenistonga koʻchib oʻtdi va u yerda keyingi 18 oy ichida surgun hukumatini tuzdi. Prezident mamlakatni tark etgach, davom etayotgan mojarolarda ko‘plab binolar shikastlangan, 113 kishi hayotdan ko‘z yumgan.

= "Zviadist" qarshiligi =
Muvaffaqiyatli toʻntarish tashabbusidan soʻng, Armiya kengashi Gruziyada muvaqqat hukumat tuzdi. Hukumat nazorati dastlab Jaba Ioseliani, Tengiz Sigua va Tengiz Kitovani qoʻlida boʻlsa-da, 1992- yil mart oyida Tbilisiga qaytib kelgan Sovet Ittifoqining sobiq kommunistik rahbarlaridan biri Eduard Shevardnadze bu vazifani oʻz zimmasiga oldi. 1992- yilgi saylovlardan soʻng Eduard Shevardnadze rasman parlament prezidenti va davlat rahbari boʻldi.

Sobiq prezident Zviad Gamsaxurdiya tarafdorlari 1992-1993 yillarda Gruziyada koʻplab namoyishlar va davlat toʻntarishiga urinishlar oʻtkazgan. Ammo bu urinishlarning barchasi muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

Gruziya gʻarbida joylashgan muxtor viloyat boʻlgan Ajariya Muxtor Respublikasi rahbari Aslan Abashidze davlat toʻntarishidan soʻng chegaralarni ham hukumat, ham muxolifat kuchlari uchun yopib, de-fakto muxtoriyatga erishdi va markaziy hukumat bilan keskinlikni keltirib chiqardi., bu bugungi kungacha davom etmoqda.

## Janubiy Osetiya va Abxaziya urushlari
1992-- yil fevral oyida Janubiy Osetiyada Rossiya ishtirokidagi qaynoq mojarolar yanada kuchaydi. Prezident Eduard Shevardnadze Rossiya bilan fuqarolar urushi, siyosiy betartiblik va mojarolarning oldini olish uchun muzokaralar oʻtkazishga rozi boʻldi. 1992 yil 14- iyulda sulh eʼlon qilindi va rus, gruzin va osetin askarlaridan iborat taftish komissiyasi tuzildi. 

1992- yilning yoziga kelib mustaqillik talab qiladigan boshqa mintaqa Abxaziyada qizgʻin toʻqnashuvlar kuchaya boshladi. 1992- yil 14- avgustda Gruziya armiyasi Abxaziyaga aralashdi. 1993-yil sentabrida Rossiya tomonidan qoʻllab-quvvatlangan ayirmachilar qarshilik koʻrsatib, 1993-yil 17-sentabrda mintaqa poytaxti Suxumni egallab olishdi. Gruziya harbiy magʻlubiyatidan soʻng Abxaziyada koʻpchilik gruzinlarga qarshi etnik tozalash amalga oshirildi. Natijada har ikki tomondan 20 000 ga yaqin kishi halok boʻldi, 260 000 ga yaqini hijrat qilishga majbur boʻldi.

## 1993- yil fuqarolar urushi
Sobiq prezident Zviad Gamsaxurdiyani qoʻllab-quvvatlagan Vaxtang Loti Kobaliyaning harbiylashtirilgan kuchlarining 1992 -yilda Abxaziyadagi urushda va undan keyingi oʻrni juda ziddiyatli. Vaxtang Loti Kobaliyaga qarashli harbiy kuchlar Abxaziyadagi urush paytida Gruziya armiyasini qoʻllab-quvvatlagan. Buni prezident Eduard Shevardnadze milliy yarashuv yo‘lidagi ijobiy o‘zgarishlar sifatida baholadi. Biroq, Suxum abxaziyalar qoʻliga oʻtishi bilan bu vaziyat oʻzgara boshladi.

1992- yil 9 va 10- iyuldagi davlat toʻntarishi natijasida Tbilisidan olib tashlangan sobiq Oliy Kengash Gruziyaning Zugdidi shahrida yigʻilib, qonuniy Gruziya hukumati bu shahardan davom etishini eʼlon qildi. 1992- yil iyul va avgust oylari orasida Loti Kobaliyaga tegishli harbiy kuchlar Samegrelo viloyatining katta qismini nazoratga oldi.

1993- yil sentyabr oyida sobiq prezident Zviad Gamsaxurdiya Gruziyaga qaytib keldi va gʻarbiy mintaqada joylashgan Zugdidi shahrida uyushmagan namoyish uyushtirdi. Samegrelo viloyatida gruzin askarlarini qurolsizlantirgan Zviad Gamsaxurdiya bu hududni nazoratga oldi. Gruziya prezidenti Eduard Shevardnadze Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligiga aʼzo boʻlishga qaror qildi va Rossiyadan harbiy yordam soʻradi. 1993- yil yanvar oyida Rossiya harbiy kuchlari Gruziyaga kela boshladi. 1993- yil 20 oktyabrda Gruziya temir yoʻllarini himoya qilish uchun 2000 ga yaqin rus qoʻshinlari turli mintaqalarga joylashtirildi.

1993-yil 22-oktabrda Gruziya hukumat kuchlari Rossiya yordamida Zviad Gamsaxurdiyani qo‘llab-quvvatlagan Loti Kobaliya boshchiligidagi kuchlarga hujum qildi. Keyinchalik muvaffaqiyatli Gruziya hukumati va Rossiya kuchlari 1993- yil noyabr oyida deyarli butun Samegrelo viloyatini nazoratga oldi. 1993 -yil 6- noyabrda Zviad Gamsaxurdiya va uning qoʻriqchilari Zugdidi shahrini tark etishdi. Keyingi bayonotda, sobiq prezident 1993-yil 3- dekabrda Gruziya gʻarbidagi Samegrelo viloyatidagi Jixashkari shahrida oʻzini boshiga otib oʻz joniga qasd qilgani aytilgan. Biroq, bu oʻlim haqidagi daʼvo va shubhalarga barham berilmagan. Ushbu vaziyat natijasida qoʻzgʻolon tugadi va Zviad Gamsaxurdiyaning koʻplab tarafdorlari hibsga olindi.

## Gruziya fuqarolar urushining oqibatlari
Uch yillik fuqarolar urushi Gruziyaga ham siyosiy, ham moliyaviy, ham ijtimoiy jihatdan ogʻir va salbiy taʼsir koʻrsatdi. 1995- yilda vaziyat biroz yaxshilangan boʻlsa-da, radikal „zviadistlar“ning qoʻporuvchilik harakatlari vaqti-vaqti bilan keskinlikning kuchayishiga sabab boʻldi.

2004-yil 26-yanvarda boʻlib oʻtgan saylov bilan hokimiyatga kelgan yangi prezident Mixail Saakashvilining bu vaziyatni toʻgʻirlash va ijtimoiy yarashuvni taʼminlashga qaratilgan ilk ishlaridan biri Zviad Gamzahurdiya davriga yuz tutish va bu davrdan keyin hibsga olinganlarni ozod qilish edi. . Gruziya va unga qaram Abxaziya va Janubiy Osetiya oʻrtasidagi keskinlik 2008 -yilda Janubiy Osetiya urushiga olib keldi.

## Manba