O‘smirlar salomatligi

**Oʻsmirlar salomatligi – yoki Yoshlar salomatligi**
– yoshlarning salomatligi va farovonligi, kasalliklarni oldini olish, aniqlash yoki davolash boʻyicha yondashuvlar majmui. 

Atama sifatida oʻsmir va yoshlar soʻzlari koʻpincha bir maʼnoda qoʻllaniladi. Shuningdek, Oʻsmirlar salomatligi  va Yoshlar salomatligi iboralari ham bir-birining oʻrnida ishlatiladi. Yoshlarning salomatligi koʻpincha murakkab boʻlib, uni baholash va qoʻllab-quvvatlash uchun har tomonlama – biologik, psixologik va ijtimoiy yondashuvni talab qiladi.

## Oʻsmirlar salomatligi uchun xavflar
Oʻsmirlik – bu psixosotsial jihatdan mustaqillik ortib boradigan, biroq huquqiy va ijtimoiy huquqlar cheklangan hayot bosqichidir, yaʼni, shaxs yashayotgan joyida qonuniy voyaga yetgan deb hisoblanmaydi. Shu sababli, oʻsmirlar salomatligi koʻpincha individual yoshlarning nazoratidan tashqaridagi turli kuchlarning chorrahasida boʻladi. Baʼzi yoshlar bolalikdagi salbiy tajribalar tarixiga ega boʻlishi mumkin yoki ayni paytda ushbu holatlarni boshdan kechirayotgan boʻlishi mumkin. Bolalikdagi Salbiy Tajribalar Tadqiqoti bu holat keng tarqalganini  koʻrsatadi va ular kelajakda yurak ishemik kasalligi, saraton, surunkali oʻpka kasalliklari kabi salbiy jismoniy sogʻliq muammolarining yuzaga kelishiga sababchi boʻlishi mumkin.

Ijtimoiy, madaniy va ekologik omillarning barchasi oʻsmirlar salomatligini taʼminlashning muhim yoʻnalishlaridir. Yoshlarda bolalar yoki kattalarnikidan farq qiladigan oʻziga xos sogʻliq muammolari va rivojlanish ehtiyojlari mavjud: Oʻsmirlarda sogʻliqning yomonlashuvi sabablari biologik emas, balki asosan psixologik va ijtimoiy. Yoshlar koʻpincha oʻsmirlik davridagi rivojlanish jarayonlarini aks ettiruvchi sogʻliq uchun xavfli xatti-harakatlar bilan shugʻullanadilar: tajribalar va tadqiqotlar, shu jumladan giyohvand moddalar va spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, jinsiy xatti-harakatlar va ularning jismoniy va ruhiy salomatligiga taʼsir qiluvchi boshqa xavflarni qabul qilish. Oʻsmirlar salomatligi bolalar va yoshlarning jinsiy va reproduktiv salomatligini ham oʻz ichiga oladi.

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti 10–19 yoshdagi yoshlar orasida eng keng tarqalgan sogʻliq bilan bogʻliq muammolarni quyidagicha tasvirlaydi:

* Yoʻl-transport hodisalari
* Choʻkish (suvda halok boʻlish)
* Zoʻravonlik
* Spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar isteʼmoli
* Tamaki mahsulotlaridan foydalanish
* Ruhiy salomatlik muammolari
* Yuqumli kasalliklar (masalan, OIV, sil)
* Erta homiladorlik va tugʻruq
* Atrof-muhitga oid salomatlik muammolari
* Ortiqcha vazn
* Notoʻgʻri ovqatlanish
* Jismoniy faollikning yetishmasligi

Yoshlar koʻpincha maʼlum xatti-harakatlar bilan bogʻliq zarar xavfi haqida xabardor boʻlmaydilar yoki baʼzi xatti-harakatlarning xavfini ortiqcha baholab, boshqalarining xavfini yetarlicha baholamasliklari mumkin. Ular himoya koʻnikmalari va xatti-harakatlarini rivojlantirish jarayonida boʻlishlari yoki sogʻliqlari bilan bogʻliq muammolar uchun qanday va qayerdan yordam soʻrash haqida bilimga ega boʻlmasliklari mumkin. Hayotning ushbu erta bosqichida aralashib, keyinchalik hayotda koʻplab surunkali kasalliklarning oldini olish mumkin.

Yoshlarning sogʻliq bilan bogʻliq xatti-harakatlari xavflari haqidagi bilimlarini oshirish boʻyicha aralashuvlardan tashqari, voyaga yetmagan oʻsmirlar (qonuniy voyaga yetish yoshiga yetmaganlar) koʻpincha oʻziga xos huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy holatda boʻlishini tan olish ham juda muhimdir. Bu holat ularning maxfiy tibbiy xizmatlarga murojaat qilish huquqi yoki profilaktik tibbiy yordamga rozilik berish huquqi yashayotgan hududdagi qonunlar va amaliyotlarga kuchli darajada bogʻliq boʻladi.

Masalan, AQShda voyaga yetmaganlarning jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar (STI) boʻyicha tekshiruv va davolanishga rozilik berish huquqi shtatga qarab farq qiladi. Shuningdek, bu xizmatlarga maxfiy kirish huquqi ham shtatga qarab oʻzgaradi. AQSh shtatlarining koʻpida voyaga yetmagan shaxslar 12 yoki 14 yoshdan boshlab qonuniy ravishda STI boʻyicha tekshiruv va davolanishga rozilik bera oladi. Biroq 18 ta shtatda shifokor, agar bu bemor uchun eng yaxshi deb hisoblansa, ota-onaga farzandining STI boʻyicha skriningdan oʻtganini yoki davolanganini xabar qilishga haqli.

Bundan tashqari, oʻsmirlar kattalarga nisbatan bir xil iqtisodiy imkoniyatlarga ega emaslar, shu sababli jismoniy yoki ruhiy salomatlik bilan bogʻliq tekshiruv va davolanish uchun toʻlov qilish yoki borish imkoniyatiga ega boʻlmasliklari mumkin. Salomatlikka zarar yetkazuvchi xatti-harakatlarga individual eʼtiborni haddan tashqari kuchaytirish esa, aslida sogʻlom hayot tarzini saqlashga toʻsqinlik qilayotgan muassasaviy toʻsiqlarni koʻzdan yashirishi mumkin. Yoshlarning sogʻliq bilan bogʻliq xatti-harakatlari xavflari haqidagi bilimlarini oshirish boʻyicha aralashuvlardan tashqari, voyaga yetmagan oʻsmirlar (qonuniy voyaga yetish yoshiga yetmaganlar) koʻpincha oʻziga xos huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy holatda boʻlishini tan olish ham juda muhimdir. Bu holat ularning maxfiy tibbiy xizmatlarga murojaat qilish huquqi yoki profilaktik tibbiy yordamga rozilik berish huquqi yashayotgan hududdagi qonunlar va amaliyotlarga kuchli darajada bogʻliq boʻladi . Masalan, AQShda voyaga yetmaganlarning jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar (STI) boʻyicha skrining (tekshiruv) va davolanishga rozilik berish huquqi shtatga qarab farq qiladi. Shuningdek, bu xizmatlarga maxfiy kirish huquqi ham shtatga qarab oʻzgaradi. AQSh shtatlarining koʻpida voyaga yetmagan shaxslar 12 yoki 14 yoshdan boshlab qonuniy ravishda STI boʻyicha tekshiruv va davolanishga rozilik bera oladi  In a majority of US states, a minor may legally *consent* to testing and treatment starting at age 12 or 14, but 18 US states allow a physician to inform a minor’s parents that their child has requested or has received STI screening or treatment if the physician deems it in the patientʼs best interests.. Biroq 18 ta shtatda shifokor, agar bu bemor uchun eng yaxshi deb hisoblansa, ota-onaga farzandining STI boʻyicha skriningdan oʻtganini yoki davolanganini xabar qilishga haqli. Bundan tashqari, oʻsmirlar kattalarga nisbatan bir xil iqtisodiy imkoniyatlarga ega emaslar, shu sababli jismoniy yoki ruhiy salomatlik bilan bogʻliq tekshiruv va davolanish uchun toʻlov qilish yoki borish imkoniyatiga ega boʻlmasliklari mumkin. Salomatlikka zarar yetkazuvchi xatti-harakatlarga individual eʼtiborni haddan tashqari kuchaytirish esa, aslida sogʻlom hayot tarzini saqlashga toʻsqinlik qilayotgan muassasaviy toʻsiqlarni koʻzdan yashirishi mumkin.

## Asosiy tamoyillar
Ilmiy asoslangan amaliyotlar zararlarni kamaytirish va sogʻliqni saqlashni ragʻbatlantirish kabi yondashuvlarni oʻz ichiga oladi, bu esa hayot yoʻlining erta bosqichlarida va kasallikning boshlanishida aralashuvni taʼminlaydi. Notoʻgʻri xatti-harakatlarning shakllanishi ayniqsa hayotda oʻtish davrlari, masalan universitetga kirish vaqtida yaqqol koʻzga tashlanadi – bu davrda jismoniy faollikning kamayishi, koʻp oʻtirish va nosogʻlom ovqatlanish odatiy holga aylanadi. Yoshlar salomatligi ijtimoiy adolatga yoʻnaltirilgan hamkorlikka asoslangan yondashuvlarga tayanadi. Yoshlar taraqqiyoti yondashuvlari esa yoshlarni kuchaytirish va ularning faol ishtirokini taʼminlashni oʻz ichiga oladi. Bu yondashuvlarning asosiy maqsadi – yoshlarning huquqlari, ovozi (fikri) va faolligini ilgari surishdir.

## Havolalar