open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reja

**Reja** – 1) biror ishni yoki muayyan dasturni tartibi bilan oʻz vaqtida bajarish uchun oldindan belgilab olingan aniq yoki taxminiy moʻljal (masalan, maʼruza rejasi); 2) muayyan narsani koʻrib chiqish, yondashish usuli, nuqtai nazar, belgili tartib; 3) qilinayotgan ishning toʻgʻri chiqishi uchun tortilgan ip, sim, chiziq va sh.k. 4) iqtisodiyotda – xoʻjalik subʼyekti, boshqaruv tizimining ayrim boʻgʻinlari faoliyatining dasturi. Ichki i.ch. rejasi (masalan, firmaning ichki rejasi) (qarang Biznes reja), xalq xoʻjaligi (umumdavlat) rejasi, regional va tarmoq rejalari, joriy (1 yilgacha boʻlgan) va istiqbol rejalar farqdanadi.

## Yana qarang

* Rejalashtirish.

## Manbalar
Reduksiya

**Reduksiya** (lotincha: reductio — orqaga qaytarish, qaytish; qisqarish, kamayish) (biologiyada) — 1) ajdodlarda (filogenetik R.) yoki individual rivojlanishning dastlabki davrlarida yaxshi rivojlangan organlar yoki strukturalarning toʻliq rivojlanmasligi (ontogenetik R.) yoki butunlay yoʻqolib ketishi. Masalan, gʻorlarda yashaydigan baʼzi hayvonlar koʻzining atrofiyata uchrashi, baʼzi suvoʻtlar ildizining, ayrim oʻsimliklarda parazitlik qiluvchi shumgʻiya barglarining yoʻq boʻlib ketishi va boshqa; 2) meyoz natijasida hujayralarda xromosomalar sonining kamayishi.

## Manbalar
Reduktor

**Reduktor** (lotincha: reductor — orqaga qaytaradigan) — 1) aylanma harakatni bir valdan ikkinchisiga uzatish uchun moʻljallangan qurilmamexanizm. Burovchi momentni oʻzgartirib beradi. R. korpus, tishli (yoki chervyakli) va zanjirli uzatmadan iborat boʻladi. Tishli gʻildiraklar soniga qarab, R.lar bir, ikki va koʻp pogʻonali boʻlishi mumkin. Mas, ikki pogʻonali R. bir juft konus va bir juft silindrik shesternyalardan iborat boʻladi. Uzatish sonini oʻzgartirish mumkin boʻlgan R. uzatmalar qutisi deb ataladi. R. avtomobil, traktor, stanok, yuk koʻtarish hamda yoʻl qurilish mashinalari, va boshqalarda keng qoʻllanadi; 2) ballon yoki boshqa idishlar ichidagi ish muhiti (gaz yoki bugʻ suyuqlik) bosimini pasaytiradigan yoki bir xilda tutib turadigan qurilma. R.ning asosiy elementi — reduksion klapan. Toʻgʻri va teskari ishlaydigan xillarga boʻlinadi. R. gaz payvand apparatlariga, suyultirilgan gaz balloni bilan gaz plita orasiga va boshqalarga oʻrnatiladi.

## Manbalar
Rejodi-kalabriya

**Rejodi-kalabriya** — Italiyaning jan. qismidagi shahar. RejodiKalabriya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 179,4 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Messina boʻgʻozi sohilidagi port. Messina sh. (Sitsiliya o.)ga temir yoʻl paromi qatnaydi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Vagonsozlik korxonalari mavjud. Sitrus essensiyalari, xushboʻy moylar ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi. Universitet, geofizika rasadxonasi, milliy muzey bor. Shaharga mil. av. 720 yilda asos solingan. Yunonlar ibodatxonasi qoldiqlari (mil. av. 4-asr) saqlangan. Turizm rivojlangan. Tez-tez zilzila boʻlib turadi.

## Manbalar
Rejissyor

**Rejissyor** ( – „boshqaraman“) – spektakl; film, tele va radio koʻrsatuv va eshittirishlarini, estrada va sirk dasturlarini sahnalashtiruvchi shaxs. Oʻz ijodiy oʻylari, maqsadi asosida tomoshaning barcha ishtirokchilari – aktyor, rassom, kompozitor, kinoda operator ishini birlashtirib, yangi tomoshaviy voqelik yaratadi.

## Manbalar

## Yana qarang
* Rejissyorlik sanʼati

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aritmiyaga qarshi moddalar

**Aritmiyaga qarshi moddalar**, antiaritmik dorilar – yurak aritmiyasini davolash va oldini olish uchun ishlatiladigan moddalar (novokainamid, xinidin, etmozin, lidokain va boshqalar). Ular turli sabablarga kura buzilgan yurak qisqarishlari maromini tartibga solib turadi (normallashtiradi).

## Manbalar
Artikulyasiya

**Artikulyasiya** ():

Tilshunoslikda:
* Artikulyasiya (tilshunoslik) — muayyan tovushni hosil qilishda nutq muchalarining harakati, holati, ishtiroki.
Musiqada:
* Artikulyasiya (musiqa) — asarni sozda yoki ovoz bilan ijro etish usuli;
Boshqa:
* Texnika akustikasida — radio, telefon va boshqalardan tovushning aniq eshitilishi.
Arunachal-Pradesh

**Arunachal-pradesh** — Hindistonning shimoli-sharqidagi shtat (1986-yilgacha ittifoqdosh hudud), Himolay togʻlarining janubi-sharqida. Maydoni 83,6 ming km². Aholisi 858 ming kishi (1991). Maʼmuriy markazi — Ita-nagar. Hududidan Brahmaputra daryosi oqib utadi. Nam tropik oʻrmonlar bilan 657qoplangan. Relefi togʻli. Daryo vodiylari oʻzlashtirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Arxangelskiy

**Nikolay Porfiryevich Arxangelskiy** (1891.1.4. – Toshkent – 1977.11.12) – rus maʼrifatparvari, pedagogikaagog-oʻlkashunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1940), SanktPeterburg universitetining tarix-filologiya fakultetini tugatgan (1916). 1916-yildan zemstvo maktabida rus tili va psixologiyadan daryo bergan. 1920-yil Fargʻonadagi maktab-kommuna mudiri. 1921-yildan Turkiston Maorif xalq komissarligi ilmiy kengashining pedagogika. hayʼati raisi, Chernishevskiy nomidagi namuna mehnat ish maktabi mudiri, oʻqituvchilar tayyorlash kursi, oʻzbek erlar bilim yurti (inpros)da oʻqituvchi. 1931 – 53 yillarda Oʻzbekiston madaniy qurilish va pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot institutlarida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, direktor. pedagogika., pedagogika. tarixi, maktabshunoslikka doir kitoblar muallifi.

## Manbalar
Lev Arsimovich

**Arsimovich Lev Andreyevich** (1909.25.12 - Moskva - 1973.1.3) -fizik olim, akademik (1953). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasiga oid. A. boshchiligida birinchi marta fiziktermoyadro reaksiyasi hosil qilingan. Paguosh harakati qatnashchisi. 

## Manbalar
Asad ibn Abdulloh

**Asad ibn Abdulloh** — Arab xalifaligining Xurosondagi noibi (724- 727 va 735-738). Xalifa Maʼmun Abdullohning oʻgʻli. Yer egalari (dehqonlar) orasida obroʻsi baland boʻlgan. Somoniylar ajdodi Somonxudot xalifa Maʼmun qoʻlida islomni qabul qilgani sharafiga oʻz oʻgʻlini Asad deb atagan. Asad Ibn Abdulloh A. Tohariston hokimlari va unga ittifoqchi boʻlgan turkiy qabilalar, shuningdek Horis ibn Surayj boshchiligidagi isyonkorlarga qarshi samarali kurash olib borish maqsadida urushlarda vayron boʻlgan Balxni tiklatib (736), uni oʻziga qarorgoh qilgan.

## Manbalar
Boris Asafyev

**Boris Vladimirovich Asafyev** [taxallusi — Igor Glebov, 1884.17(29).7, Peterburg — 1949.27.1, Moskva] — rus musiqashunosi, kompozitor. Akademik (1943). Peterburg universitetini (1908), Peterburg konservatoriyasini (1910) tugatgan. Musiqa tarixiga oid asarlar (mas, „Glinka“ kitobi, 1947), musiqa (xususan intonatsiya) nazariyasi boʻyicha tadqiqotlar (jumladan „Musiqa shakli jarayon sifatida“, 1971, 2-nashri) muallifi. 28 balet, 11 opera, 4 simfoniya va boshqa asarlar yaratgan. Turkiston xalqlari, xususan, oʻzbek, qozoq musiqasini ilmiy tahlil etgan. Oʻzbek musiqa merosi haqida („Oshiq Gʻarib“ baletini yaratish jarayonida, 1940; ikki jiddlik „Oʻzbek xalq qoʻshiqlari“ bilan tanishganidan soʻng, 1939) qimmatli fikrlar biddirgan. A.ning asarlari (mas, „Boqchasaroy favvorasi“) oʻzbek sahnasida qoʻyilgan.

## Manbalar
Asiruddin Axsikatiy

**Asiruddin Axsikatiy** (toʻliq ismi Abulfazl Muhammad Tohir Asiruddin Axsikatiy) (1108Gʻ1110, Axsikat shahri – 1196/1198, Janubiy Ozarbayjon Xalxol shahri) – shoir. Boshlangʻich ma’lumotni Axsi-katda olgach, Balx, Hirot, Marvga borib, riyoziyot, tabobat, kimyo, nujum, falsafa va boshqa fanlarni oʻrganadi. Koʻchmanchi oʻgʻuz qabilalarining 1156-yilgi qoʻzgʻolonidan keyin Sulton Sanjar saltanati inqirozga uchragach, A. A. Xurosondan Ajam Iroqi (Gʻarbiy Eron)ga keladi. U yerda Arslon ibn Tugʻral (1160 – 79) va Qizil Arslon (1185 – 91) saroyida xizmat qildi. Qizil Arslon davrida malik ush-shuaro unvoniga musharraf boʻldi. Lekin koʻp oʻtmay, tuhmatga uchrab saroydan haydaladi. A. A. ijodiy merosi 120 qasida, 220 gʻazal, 80 qit’a, 80 ruboiy, 4 tarkibband va tarje’band, 24 qit’adan iborat. 1313-yilda xaggot Abdulmoʻmin tarafidan koʻchirilgan devoni 13300 misradan tashkil topgan. Gʻazallarida muhabbat, tabiat goʻzalliklari, Vatanni qoʻmsash, shohlarni insof-adolatga chaqirish gʻoyasi asosiy oʻrinni egallaydi. Ba’zi asarlarida zamona nosozligi, ayrim amaldorlarning ta’magirligidan shikoyat qilgan. Devoni Tehronda nashr etilgan (1958), qoʻlyozmasi hozirgi Londondagi "India Offis" kutubxonasida saqlanadi.
## Manbalar
Aryerssena

**Aryerssena** — sahnaning orqa qismi. Odatda A. yordamchi joy xizmatini bajarib, kenglik va fazoning tasavvurini beruvchi dekoratsiyalarni oʻrnatishda foydalanilgan. Hozirgi zamon teatrida A, kengroq va chuqurroq qilinadi. Negaki, dekoratsiya qurilmalari avtomatik tarzda aylantirilishi kerak. A. Hidoyatov nomidagi teatrda sahnalashtirilgan „Paranji sirlari“ (Hamza asari), „Iskandar“ (A. Navoiy dostoni asosida) spektakllarida A. keng ishlatildi.

## Manbalar
Viktor Astafyev

**Viktor Petrovich Astafyev** (1924)–rus yozuvchisi. „Oʻgʻirlik“ (1966), „Shohbaliq“ (1976), „Choʻpon va choʻponqiz“ (1971) kabi asarlari urush, Sibir qishloklaridagi hayot, kishilarning ayanchli ahvoli haqida. „Soʻnggi taʼzim“ (1–2-kitob, 1971 – 79) avtobiografik qissa va hikoyalar turkumida yozuvchining bolaligi aks etgan. „Laʼnatlangan va oʻldirilganlar“ (1-kitob, 1992) romanida harbiy kazarmalarning mudhish holati, sobiq Ittifoqsa amalda boʻlgan jazolash tizimining shafqatsiz qurbonlari – oddiy askarlarning azobuqubatlari bayon etilgan.

## Manbalar
Mixail Astrov

**Mixail Sergeyevich Astrov** [1882.19.9 (2.10) – 1957.23.4 – Toshkent] – Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1941), professor (1932), tibbiyot fanlari doktori (1935), Toshkent tibbiyot akademiyasi fakultet jarrohligi kafedrasi mudiri (1932–56), Oʻzbekiston jarrohlar jamiyatining raisi (1945–56). Meʼdaichak, taloq, koʻrichak kasalliklari jarrohligi, neyrojarrohlik, buqoqni jarrohlik usulida davolash va boshqa sohalarda ilmiy ish olib borgan.

## Manbalar

## Havolalar
* tashkentpamyat.ru
Atelye

**Atelye** (frans. atelier – rassom ustaxonasi) – aholiga maishiy xizmat koʻrsatuvchi ustaxona, korxona: a) kiyimkechak tikuvchi ustalar, chevarlar korxonasi. Mas, modalar A.i – yakka tartibda kiyim tikiladigan sex, ishxona; b) radio, televizor, soat va boshqa buyumlar tuzatiladigan ustaxona; v) su-ratkashlik, haykaltaroshlik ishxonalari, kinostudiya paviloni.

## Manbalar
Aun San

**Aun San** (1915.13.2, Namau -1947.19.7, Rangun) – Birma (hozirgi Myan-ma) xalqining milliy qahramoni, siyo-siy arbobi, milliy mustaqillik uchun kurash rahbarlaridan biri. 1944-yildan Xalq ozodligi antifashist ligasi pre-zidenta. 1945-yil yapon bosqinchilariga qarshi qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan, 1945–47 yillarda mustaqillik uchun ku-rashga bosh boʻlgan, terroristlar tomonidan oʻldirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afanasyevo madaniyati

**Afanasyevo madaniyati** – Janubiy Sibirdagi eneolit davriga oid arxeologik madaniyat (mil. avv. 3-2 ming yillik boshlari). Xaqasiya Respublikasidagi Afanasyevo togʻidan topilgan qabriston nomidan olingan. Manzilgohlar, qabristonlar koʻplab topilgan. Xoʻjaligi chorvachilik, ovchilik, dehqonchilikdan iborat boʻlgan. Afanasyevo madaniyati aholisi atrofida joylashgan mongoloid irqqa mansub qabilalardan farqli oʻlaroq hind-yevropa irqiga mansub boʻlgan. Afanasyevo madaniyatiga oid qabrlar doira va toʻrtburchak qilib, harsangtosh va tosh plitalar bilan oʻralgan, ichida 5-6 ta qabr boʻlgan. Jasadlar qoʻl-oyoqlari buklanib, boshlari janubisharqqa qaratilgan holda koʻmilgan. Murdalarning yolgʻiz yoki juft, baʼzan toʻp-toʻp qilib dafn etilishi oʻsha davrda ibtidoiy jamoalar katta oila boʻlib yashaganliklaridan darak beradi. Qabrlardan jasad yoniga qoʻyilgan tuxumsimon yoki yarim shar shaklidagi ogʻzi tor sopol idishlar, tosh va suyak, baʼzan jez buyumlar topilgan. Sopol idishlar har xil chizma naqshlar bilan bezatilgan.

Jan. Sibir eneolit davri aholisining Oʻrta Osiyo qabilalari bilan madaniy aloqada boʻlganligini Zarafshonning quyi havzasi rayonidan topilgan eneolit va jez davri madaniyati – Zamonbobo yodgorliklarida yaxshi kuzatiladi.
## Manbalar
Afsor Muhammad Hoshim Mirza

**Afsor Muhammad Hoshim Mirza** (1870-yil, Sabzavor— 1940-yil, Mashhad) — Eron shoiri, jamoat arbobi. Ilm-maʼrifatga chaqiruvchi axloqiy sheʼrlar yozgan. Uning 4000 bayt sheʼrdan iborat devoni bor. Eronda adolatsizlikka qarshi kurashgani uchun avval Mashhadga, soʻng Ashxobodga surgun qilingan. 1907-yilda yana Mashhadga qaytgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afshona (choyxona)

**Afshona** — choyxona, Buxoro viloyati, Romitan tumani Afshona qishlogʻida (1980, meʼmori N. Sharipov, T. Boboyev). Nurota marmarining harsang toshlaridan oʻziga xos loyiha asosida qurilgan. Ikki xonali (30 oʻrinli). Shimolga qaragan xona oldi ikki ustunli, shariku qaragan xona oldi uch ustunli ayvon. Yarim aylana koʻrinishdagi moʻrili samovarxonasi ikki yoʻlakning tutashgan joyida. Bosh tarzini ikki minoracha bezaydi, uning yonidagi yarim aylana zina orqali minoraga va choyxona tomidagi tomosha maydonchasiga chiqiladi. Choyxonaning eshik va ustunlari milliy meʼmorlik anʼanalariga xos yogʻoch oʻymakorligi bilan bezatilgan. Xona miniatyura uslubidagi nafis devoriy rasmlar (rassom Ch. Ahmarov rahbarligida T.Saʼdullayev ishi) bilan bezatilgan.

## Manbalar
Axloqi Jaloliy

**"Axloqi Jaloliy"** - Davoniyning axloqqa oid asari. Toʻla nomi "La-vomi ul-ashroq fi makorim il-axloq" ("Yaxshi xulqlarda nurlar ziyosi"). Asar Oq qoʻyunli sulolasining asoschisi Hasanbekning iltimosiga koʻra uning oʻgʻli Sulton Xalilga atab yozilgan. Unda axloqiy muammolar ijtimoiy-falsa-fiy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Asarni yozishda muallif Arastu, Aflo-tun, Ibn Miskaveyx, Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino va Nasriddin Tusiylarning axloqiy ta’limotlaridan foydalangan. Risola uch qismdan iborat. Muallif bi-rinchi qismda xulqiy tarbiya va axloqiy hislatlarni egallash haqida soʻz yuritib, axloqning asosiy tushunchalari: dono-lik, adolat, shijoat va iffatga mufas-sal toʻxtaladi, axloq ilmining maqsad va vazifalarini belgilab beradi. Ik-kinchi qism oila va oilaviy hayot masa-lalariga bagʻishlangan. Unda bolalarni tarbiyalash va kamolga yetkazish, kasb-hunarni egallash, xulq-odob qoidalari, nutq madaniyati va b. yoritiladi. Uchin-chi kiyem ijtimoiy-siyosiy masalalar-ga bagʻishlangan. Unda shahar, ya’ni dav-latda yashovchi xalqlar, davlat boshligʻi va fuqarolarning oʻzaro munosabati, jamiyat haqida fikr-mulohazalar oʻrin egallagan. Risola keyingi davrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida keng 817tarqaldi. U Eron, Hindiston, Arab mam-lakatlari, Movarounnahr va Xurosonda maktab va madrasalarda asosiy qoʻllan-ma vazifasini oʻtagan.Haydar Aliqulov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Axmeteli

**Aleksandr (Sandro) Vasilyevich Axmeteli** (1886.1.(13)4- 1937.29.6) — rejissor Gruziya xalq artisti (1933). Gruziya rejissurasining asoschilaridan. 1922-yildan Sh. Rustaveli nomidagi teatr(1926-1935-yillar bosh rejissyor)da ishlagan. Qatagʻonga uchragan.

## Manbalar
Achchiqkoʻl (Toshkent)

**Achchiqkoʻl** – Toshkent shahridan 20&nbsp;km sharqdagi koʻl. Uzunligi 700 m, eni 150 m. Achchiqkoʻl buloq suvidan toʻyinadi. Koʻl va uning atroflari qamishzor. Koʻlda oltingugurt hidli shifobaxsh qora balchiq bor (qalinligi 10-15 sm). Bu balchiqdan davolash muassasalari, jumladan Toshkent shahridagi Salomatlikni tiklash va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutida foydalaniladi.

## Manbalar
Ash-Shalif

**Ash-Shalif** (qadimgi Orleanvil, Al-Asnam) – Jazoir shimolidagi shahar, Ash-Shalif viloyati ma’muriy mar-kazi. Aholisi 129 ming kishi (1989). Savdo-transport markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn-teri, kimyo sanoati korxonalari bor. Bazilika us-lubidagi bino qoldiqlari (324 yil) saqlangan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashina Xelu

**Ashina Xelu** (7-asr) – Gʻarbiy turk xoqonligi xoqonlaridan biri. 645 yil Tan sulolasi Yaochi tumani (hozirgi Xitoyda-gi Urumchi shahrining shimoli-sharqidagi Fu-kan uyezdi)da A. X. boshchiligida noiblik barpo etgan. Xitoy imperatori Li Shi-min shu yoʻl bilan turkiy qavmlarga oʻz ta’sirini oʻtkazib, ularning mulklarini egallab olmoqchi boʻlgan. Biroq 651 yil A. X. katta kuch toʻplab Tan imperiyasi yerlariga hujum qilgan. Bunga javoban Xitoy A. X.ga qarshi jazo qoʻshini joʻnatgan. Koʻp yillik janglardan soʻnggina Xitoy turkiylarni yenga olgan. A. X.ni hiyla 831b-n Chochga boshlab keltirib, asir olganlar va Tan qoʻshinlari qoʻmondoni qoʻliga topshirganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariza (huquq)

**Ariza** (*huquqda*) (arz) — davlat organi, sud, korxona, muassasa, tashkilotga, jamoat birlashmasi va kor fuqarolarning oʻz-oʻzini boshqarish organlariga biron-bir masala boʻyicha yakka tartibda yoki jamoa boʻlib ogʻzaki yoxud yozma ravishda qilingan shikoyat.

Oʻzbekiston Respublikasining „Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida“ Qonunida (1994-yil 6-may) ariza ham jismoniy, ham yuridik shaxslar tomonidan berilishi mumkinligi koʻrsatilgan. Qonun talabiga koʻra, arizalarni koʻrib chiqish oʻz vakolatiga kiradigan davlat organlari, jamoat birlashmalari, ularning mansabdor shaxslari, mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlarning rahbarlari hamda boshqa mansabdor shaxslari:
* ularni har tomonlama, xolisona va oʻz vaqtida koʻrib chiqishlari;
* qonunga asoslangan qarorlar qabul qilishlari va ular ijrosini taʼminlashlari;
* arizalarni koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisida fuqarolarga maʼlum qilishlari shart.

Arizada bayon etilgan talablarni qondirishning rad etilishi, sabablari koʻrsatilgan holda yozma tarzda fuqaroga maʼlum qilinishi lozim. Arizasi boʻyicha qabul qilingan qaror ustidan fuqarolar ushbu Qonunning 8-moddasida nazarda tutilgan tartibda shikoyat qilish huquqiga ega. Fuqarolarning arizalari davlat organiga, jamoat birlashmasiga, korxona, muassasa va tashkilotga tushgan kundan eʼtiboran bir oygacha muddat ichida, qoʻshimcha oʻrganishni va tekshirishni talab qilmaydigan masalalar esa 15 kundan kechiktirmay hal qilinishi shart. Arizani hal etish uchun maxsus tekshiruvlar oʻtkazish, qoʻshimcha materiallarni soʻrab olish yoki boshqa chora-tadbirlar koʻrish zarur boʻlsa, tegishli organ, korxona, muassasa, tashkilot rahbarining oʻrinbosari arizani hal etish muddatini, istisno tariqasida, uzaytirishi mumkin, biroq bu muhlat bir oydan, arizani koʻrib chiqish umumiy muddati 2 oydan oshmasligi, bu haqda ariza bergan shaxsga maʼlum qilinishi shart. arizada fuqaroning familiyasi, ismi, otasining ismi, yashash joyi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatilgan va arizaning mohiyati bayon etilgan boʻlishi lozim. Agar ushbu maʼlumotlar arizada koʻrsatilmagan boʻlsa, unday ariza anonim xat hisoblanadi va koʻrib chiqilmaydi. Jinoyat haqidagi imzosiz, qalbaki imzoli yoki uydirma shaxs nomidan yozilgan ariza anonim hujjat hisoblanib, jinoyat ishini qoʻzgʻatishga sabab boʻla olmaydi. Ariza arz qiluvchi shaxs tomonidan imzolanishi lozim.

Ogʻzaki arizani qabul qilgan mansabdor shaxs tomonidan bu haqda bayonnoma tuziladi, unda arz qiluvchi, uning yashash va ishlash joyi, shaxsiy hujjatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aks ettirilishi, arz qiluvchi hujjat koʻrsata olmasa, uning shaxsi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni boshqa yoʻllar bilan tekshirish chorasi koʻrilishi kerak (yana Oʻzbekiston Respublikasi FPK 40 — 45, 100, 148 — 157, 159-moddalariga q.).

Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisidagi qonun talablarini buzganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi MJK 43-moddasiga asosan maʼmuriy javobgarlik koʻzda tutilgan.

## Manbalar
Ahmad ibn Muso ibn Shokir

**Ahmad Ibn Muso Ibn Shokir** (9-asr) — astronom. Ahmad al-Fargʻoniy zamondoshi, tarixda Muhammad va Hasan ibn Muso ibn Shokir nomi bilan mashhur boʻlgan uch aka-uka hayʼatshunos (munajjim)larning biri. Aka-ukalari katorida Ahmad Ibn Muso Ibn Shokir M. Maʼmun akademiyasi hisoblangan „Bayt ul-hikmat“da ishlagan vaqnida Vizantiyadagi yunoncha qoʻlyozma manbalarni koʻrish uchun uyushtirilgan ekspeditsiyada qatnashgan. U Ahmad al-Fargʻoniy rahbarligida aka-ukalari bilan Sanjar sahrosi va Kufaning Tot degan joyida xalifa Maʼmunning topshirigʻi bilan yer meridiani boʻylab kenglik darajalari orasini muvaffaqiyatli ravishda oʻlchagan. Aka-ukalar Bagʻdoddagi Bob ut Toq (Toq darvozasi) degan joy 33°20’ shimoliy kengliqda ekanligini juda toʻgʻri aniqlashgan. Ahmad Ibn Muso Ibn Shokir M. „Kitobi Maʼrifat misohat il-ashkol il-basita valquraviya“ („Yumaloq va tekis shakllarni oʻlchashni oʻrganish“) nomli 18 bobdan iborat asar muallifi.

## Manbalar
Ahmad ibn Tulun Abulabbos

**Ahmad ibn Tulun Abulabbos** (835-yil-883-yil) – Misrda 868-905 yillarda hukmronlik qilgan tuluniylar sulolasi asoschisi. Ahmad Ibn Tulun Abulabbos yoshligida Bagʻdod xalifasi saroyida xizmat qilgan. 868-yildan Misrning muvaqqat voliysi. Qaynotasi Mojur Misr voliysi qilib tayinlangandan soʻng (870), butun Misrni idora qilish ishi Ahmad Ibn Tulun Abulabbos qoʻliga oʻtgan. Shundan keyin u xalifalikdan mustaqil boʻlib ajrab chiqish uchun kurasha borib, 878-yil Shomni bosib oldi. Shu tariqa 200 mingdan ortiq askari boʻlgan mustaqil davlat tuzdi. Misr va Shom 904-yilgacha Ahmad ibn Tulun Abulabbos asos solgan sulola xukmronligida boʻldi. Ahmad Ibn Tulun Abulabbos hukmronlikni oʻz qoʻlida saqlab qolish uchun koʻp qon toʻkdi, lekin qurilish va obodonchilik ishiga katta ahamiyat berdi. Qohira shahri chekkasida u qurdirgan katta jome masjid, kurkam saroy va shifoxona hozirgi kungacha saqlanib qolgan.

## Manbalar
Ahmad Jaloyir ibn Sulton Uvays

**Ahmad Jaloyir ibn Sulton Uvays** (?-1410) — Jaloyiriylar sultoni (1382-1410). Akasi Husayn hukmronligi davrida Basra noibi boʻlgan (1375-yildan). 1382-yil isyon koʻtarib poytaxt Tabrizni egallagan va akasini qatl etishga farmon bergan; biroq qolgan akalari bilan boʻlgan shiddatli kurashlardan soʻnggina davlatning oliy hukmdori deb tan olingan (1384-yildan). Hukmronligining dastlabki yillari (1386-87)da Tabrizni Toʻxtamishxon, soʻng Amir Temur, keyin qora qoʻyunlilar boshligʻi Qora Muhammad egallagan. 1393-yil Tabrizdan keyingi ikkinchi yirik shahar — Bagʻdod ham Temur tomonidan zabt etilgan. Ahmad Jaloyir Misrga qochgai va 1394-yil yanvarda Bagʻdodga qaytib, qora qoʻyunlilardan Qora Yusuf yordamida bir necha yil hokimiyatni boshqargan. 1401-yil iyulda Bagʻdod Temur tomonidan ikkinchi marotaba fath qilingan; Ahmad Jaloyir shaharni ilgariroq tashlab chiqib Qora Yusuf bilan birga avval Shom (Suriya) ga, soʻngra Kichik Osiyoga yoʻl olgan. Temur va Boyazid oʻrtasidagi urushyaan foydalanib, Bagʻdodni qisqa muddat egallab turgan, soʻng ittifoqchisi Qora Yusuf bilan yana Shomga qochgan. Bagʻdodni egallagan temuriy shahzoda Abu Bakr ularni taʼqib qilgan. Shomda Ahmad Jaloyir va Qora Yusuf hibsga olingan va 1405-yilda, Temur vafotidan soʻnggina ozod qilinganlar. 1410-yil 30-avgustda Ahmad Jaloyir qoʻshini Tabriz yaqinida Qora Yusuf tomonidan tor-mor keltirilgan, oʻzi esa qatl etilgan. Manbalarga koʻra, Ahmad Jaloyir shafqatsiz, makkor hukmdor boʻlsada, jasur jangchi, olimlar, shoirlar rahnamosi boʻlgan, arab va fors tillarida sheʼrlar hamda musiqaga oid bir qancha risolalar yozgan.

## Manbalar
Ahmad ibn Asad

**Ahmad Ibn Asad** (? — 865) — Fargʻona (817 yildan) va Samarqand (842-yildan) amiri. Somonxudotning nabirasi. Rofe ibn Lays qoʻzgʻoloni paytida Ahmad Ibn Asad oʻz birodarlari Nuh, Yahyo va Ilyoslar bilan Sugʻdda qoʻzgʻolonni bostirishda xalifalikka katta yordam bergan. Buning evaziga xalifa Maʼmunning koʻrsatmasiga koʻra Xuroson hokimi Gʻasson ibn Abbod (813-821) 817-yil Ahmad Ibn Asadni Fargʻonaga, akasi Nux ibn Asadni esa Samarqandga, Choch va Ustrushonaga Yahyoni, Hirotga Ilyosni amir qilib tayinladi. Akasi Nuh vafotidan keyin (842) Ahmad Ibn Asad Samarqand amiri boʻlib qoldi. 875-yil xalifa Muʼtamid (870-892) Ahmad Ibn Asadning oʻgʻli Nasr ibn Ahmadnn butun Movarounnahr amiri etib tayinlagan.

## Manbalar
Rezekne

**Rezekne** (; 1893-yilgacha Rozitten, 1920-yilgacha Rejitsa) — Latviyadagi shahar (1773-yildan). Rezekne daryosi boʻyida. Riga—Moskva va Sankt-Peterburg—Varshava yoʻnalishlaridagi temir yoʻl liniyalar tuguni. Aholisi 39,5 ming kishi (2000). Sutkonserva, sabzavotmeva va goʻsht ktlari, sigir sogʻish moslamalari, qurilish asboblari, temirbeton konstruksiyalar, aralash yem va zigʻir tola zdlari ishlab turibdi. Amaliy sanʼat va musiqa bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Rezekne 1285-yildan maʼlum.

## Manbalar
Rezerv valyuta

**Rezerv valyuta** — mamlakat hukumati va Markaziy banki valyuta, pul mablagʻlari zaxiralarini tashkil etishda, tashqi savdo operatsiyalari va boshqalarda foydalanadigan erkin almashtiriladigan, kurelari boʻyicha gʻoyat barqaror chet el valyutalari.

Rezerv valyutadan koʻpincha davlatlar oʻrtasida xalqaro hisob-kitoblarda hamda tashqi savdo, investitsiya va boshqa operatsiyalar bilan bogʻliq toʻlovlar uchun foydalaniladi.

Rezerv valyuta sifatida faqat erkin almashtiriladigan, istiqbolda barqaror toʻlov qobiliyatiga ega valyutalar tanlab olinadi. Rezerv valyuta — Xalqaro valyuta fondi (XVF) Nizomining 8bandida belgilangan talablarga toʻliq javob bera oladigan hamda mazkur fondning kapitalini toʻldirib borish uchun aʼzo davlatlar tomonidan toʻlovlarni amalga oshirishda foydalaniladigan valyuta turi boʻlishi zarur. Undan tashqari, Rezerv valyuta sifatida jahon iqtisodiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsata oladigan, xalqaro iqtisodiy munosabatlarda oʻziga xos mavqega ega mamlakatlarning milliy valyutalari tanlab olinadi.

Xalqaro amaliyotda dollar (AQSH), yevro, Buyuk Britaniya funt sterlingi, Yaponiya iyenasi, Shveysariya frankidan Rezerv valyuta tarzida foydalaniladi. Valyuta kurelaridan koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlar boʻyicha xatarlarning oldini olish maqsadida Markaziy banklar hukumat tasarrufidagi oltinvalyuta zaxiralarini turli valyutalar boʻyicha diversifikatsiya kilishda aynan Rezerv valyutaga (Mas, AQSH dollariga) asoslanadi.

Abdurahmat Boymurodov.

## Manbalar
Rezervat

**Rezervat** (lotincha: rezervatus — saqlangan) — oʻz tartibiga koʻra, buyurtma qoʻriqxonaga yaqin boʻlgan, muhofaza qilinadigan tabiiy hudud. R.da tabiiy kompleks elementlardan biri muhofaza qilinadigan asosiy obyekt boʻladi. R.da ovlanadigan sut emizuvchilar, qushlar yoki baliklar, hayvonlar yoki oʻsimliklarning noyob turlari muhofaza qilinishi mumkin. R.da koʻpaygan hayvonlar va oʻsimliklar boshqa hududlarga tabiiy yoʻl bilan tarqaladi yoki ular iqlimlashtiriladi va introduksiya qilinadi. Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda R. termini, asosan, chet ellardagi muhofaza qilinadigan hududlarga nisbatan qoʻllanadi. Baʼzi qoʻriqxona va buyurtma qoʻriqxonalar ham R. deyiladi.

## Manbalar
Rutherford formulasi

**Rutherford formulasi** – Kulon qonuni boʻyicha oʻzaro taʼsirlashuvchi zaryadlangan nuqtaviy norelyativistik zarralar sochilishining effektiv kesimini aniqlash formulasi. Ernest Rutherford 1911-yilda ifodalab bergan. Bu formulani Rutherford α-zarralarning yupqa metall plastinkalardan katta burchaklarga (9>90°) sochilishi boʻyicha oʻtkazgan tajribalari natijasini interpretatsiya qilish (izohlash) da ishlatgan. Bu tajribalar asosida Rutherford atom massasining asosiy qismi musbat zaryadlangan kichik yadroda yigʻilgan, degan xulosaga kelgan. Bu kashfiyot atom tuzilishi toʻgʻrisidagi hozirgi zamon tushunchasiga asos boʻlgan.

## Manbalar
Rezerfordiy

**Rezerfordiy** (lotincha: Rezerfordium), Rf — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub sunʼiy radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 104. Barqaror izotoplari yoʻq, massa soni 253—262 ga teng boʻlgan 10 ta izotopi maʼlum. Eng uzoq mavjud boʻluvchi izotopi 261Rf (TI/2=1,1 min, anurlanuvchi). Oksidlanish darajasi +4. Ogʻirlik miqdorida olinmagan, uning xossalari faqat yakka atomlaridan foydalanib aniqlangan. Rezerfordiy izotoplari Pb, Pu, Cm, Br yoki CI nishonlarni Ti, Ne, O, N yoki S ning tezkor ionlari bilan uzoq vaqt nurlantirib hosil qilinadi. 257Rf (T,/2=4,5c), 25’Rt (T|/2=Zs) va 26lRf izotoplarining afaollligini amerikalik kimyogar RezerfordiyGiorso 1969— 70 yillarda aniqlagan. Rezerfordiy (26ORi)hh rus fizigi va kimyogari RezerfordiyRezerfordiy Flyorov oʻz xodimlari bilan Pu nishonni Ne ning tezkor ionlari bilan nurlantirib olgan. Rossiyada bu element "Kurchatoviy" Kuy deb ataladi. Element Rezerfordiy Rezerford nomi bilan atalgan, IYUPAK tomonidan qabul qilingan, lekin hali tasdiklanmagan.

## Manbalar
Rezident

**Rezident** (lotincha: residens — oʻtiruvchi, joyida qoluvchi) — 1) oʻrta asrlarda muayyan mamlakatda doimiy yashovchi chet ellik diplomatik vakili; 2) mustamlakachi davlatning protektoratdagi vakili; odatda, u ana shu protektoratning hokimi hisoblangan; 3) chet el razvedkasining boshqa biror davlatdagi yashirin vakili; 4) muayyan mamlakatda milliy qonunchilikka toʻla rioya qiluvchi roʻyxatdan oʻtgan yuridik yoxud jismoniy shaxs.

## Manbalar
Rezeda

**Rezeda** (), oromgul — rezedadoshlar oilasiga mansub bir, ikki, baʼzan koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. 50 ga yaqin turi bor. Yevropa va Osiyoda uchraydi. Oʻrta Osiyoda dalalar va toshloq yerlarda oʻsadi. Oq gulli xushboʻy R. bogʻlarda oʻstiriladi. R.ning baʼzi turlari (Mas, sariq R.) tarkibida sariq boʻyoq modda bor.

## Manbalar
Rezavor mevali oʻsimliklar

**Rezavor mevali oʻsimliklar** — sershira rezavor meva beruvchi koʻp yillik buta, chala utsimon oʻsimliklarning katta guruhi. Mevali oʻsimliklar guruhiga kiradi, yovvoyi va ekma quritilgan holda isteʼmol qilinadi, ulardan qiyom, sharbat, murabbo, vino va boshqa tayyorlanadi. Rezavor mevalar, Mas, krijovnik, maymunjon, kulupnay, smorodina, malina va chakanda (oblepixa)lar tarkibida inson salomatligi uchun zarur boʻlgan organik kislotalar, qand, mineral tuzlar, vitaminlar, xushboʻy moddalar koʻp; baʼzilari (Mas, zirk, malina, qorag'at, qora mevali ryabina) dorivorlik ahamiyatiga ega. Mevalari isteʼmol qilinadigan yovvoyi va ekma turlari Yer yuzining hamma joyida, ayniqsa, iqlimi moʻʼtadil mamlakatlarda koʻp oʻstiriladi. Oʻzbekistonda kulupnay, malina, smorodina koʻp ekiladi. Rezavor mevali oʻsimliklaroʻ. vegetativ yoʻl bilan (kalamchasidan, parhish qilib, bachkisidan va gajakchasidan) koʻpaytiriladi. Koʻchati bahorda va kuzda ekiladi. Tuproq yumshatilgan, begona oʻtlardan toza holda tutiladi, oʻgʻitlanadi, vaqtivaqti bilan sugʻoriladi. Rezavor mevali oʻsimliklaroʻ. hosilga erta (kulupnay 2yili; malina 3yili; smorodina, krijovnik 3—4yili) kiradi va har yili hosil beradi.

## Adabiyot
* Burmistrov A.D. Yagodnie kulturi, 2 izd. L., 1985; Abdullayev R., Yagudina S, Tomorqada yetishtiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.

Rixsivoy Joʻrayev.

## Manbalar
Rezina buyumlar

**Rezina buyumlar** — rezina ishlatib tayyorlanadigan mahsulotlar. Mashina detallari va agregatlari tayyorlashda, xalq xoʻjalik isteʼmolida ishlatiladi. Rezina buyumlar texnik buyumlar va poyabzallarga boʻlinadi.

Rezina texnik buyumlar (**RTB**)ga qolipga quyib olinadigan buyumlar, qolipga quymasdan olinadigan buyumlar, transportyor lentalari, tasmalar, rezina quvurlar va boshqa kiradi. Qolipga quyib olinadigan RTB ga qistirmalar, zichlagichlar (salniklar, halqalar, chang, suv, moy oʻtkazmaydigan qopqoqchalar, rezinametall amortizatorlar va boshqalar) kiradi. Bular pressqolipta rezina aralashmasini quyib, soʻngra vulkanizatsiya qilib yoki bosim ostida quyib olinadi. Qolipga quymasdan olinadigan RTBga, asosan, avtomobil, samolyot, temir yoʻl vagonlarining oynalarini zichlashda, bino panellari orasini zichlashda ishlatiladigan buyumlar kiradi. Ular turli uzunlik va koʻndalang kesimli qilib tayyorlanadi. Transportyor lentalari turli ishlarga moʻljallangan konveyerlarning elementi hisoblanadi. Lentalar, asosan, matolar qoʻshib tayyorlanadi. Juda mustahkam lentalar latunli poʻlat tros bilan armaturalanadi. Tasmalar avtomobil dvigatellarida, qishloq xoʻjaligi mashinalari, turli sanoat qurilmalaridagi tasmali uzatmanpng egiluvchan elementi boʻlib, yassi va ponasimon xillarga boʻlinadi. Yassi tasma transportyor lentalarga oʻxshash rezinagazlama plastinkadan koʻp qatlamli kilib tayyorlanadi. Ponasimon tasmalar trapetsiodal kesimga ega boʻlib, rezina qatlam tasmaning yetakchi qatlami va trapetsiyaning kichik asoslari orasida boʻladi, tasmaning tashqi qismi mato bilan qoplanadi.

Gaz, suyuqlik, sochiluvchan materiallar va boshqalarni ortiqcha bosim yoki vakuum bilan uzatishda egiluvchan rezina quvurlar ishlatiladi. Bunday quvurlar rezinadan orasiga mato armatura qoʻyib tayyorlanadi.

Rezina buyumlar jumlasiga rezina poyabzallar ham kiradi. Ular yelimlab, shtamplab, qolipga quyib tayyorlanishi mumkin. Rezina poyabzallar oyoqlarni namdan, zararli muhitlardan, past tradan, shikastlanishdan asraydi. Ular, asosan, ish poyabzali hisoblanadi (yana qarang Poyabzal).

## Manbalar
Rezinatexnika sanoati

**Rezinatexnika sanoati** — neft kimyosi sanoati tarmogʻi. Tarmoq korxonalarida sintetik va tabiiy kauchuk asosida turli rezina buyumlari tayyorlanadi. Asosiy mahsulotlari: avtomobil, mototsikl, traktor, velosiped va boshqa mashinalarga shinalar, rezina qoʻlpoqlar, transportyorlar, tashish lentalari, uzatma tasmalar, mashinalar va turli mexanizmlar uchun quyma va noquyma detallar, issiqlik va elektr izolyasiyasi materiallari va boshqalar kiradi. Bundan tashqari, rezinatexnika sanoati korxonalarida avtomobillar va qishloq xoʻjaligi mashinalari shinalari qayta tiklanadi, rezinali poyabzallar, rezina aralash gazmollar, sanitariya va gigiyena anjomlari, sport buyumlari, oʻyinchoqlar va boshqalar ishlab chiqariladi. Rezinatexnika sanoati mahsulotlari mashinasozlik, kimyo, koʻmir, metallurgiya va boshqa sanoat tarmoqlarida, transport va harbiy texnikada qoʻllanadi.

## Oʻzbekistonda

Oʻzbekistonda bu tarmoqning ilk korxonasi Toshkent rezinatexnika mahsulotlari zavodi 1944-yilda ishga tushirildi va toʻla quvvat bilan ishlay boshladi. Ilgari, asosan, rezina mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan „Oʻzbekrezinatexnika“ birlashmasi (1975) 1987-yildan xalq isteʼmoli tovarlari ishlab chiqarishga oʻtdi.

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan soʻng, Rezinatexnika sanoati korxonalari qayta jihozlanib, mashinasozlik korxonalariga butlovchi qismlar ishlab chiqarishga yoʻnaltirildi. 1992-yildan „Oʻzbekrezinatexnika“ birlashmasida yengil avtomobil shinalarini tayyorlash oʻzlashtirildi. 1996-yilda yengil avtomobillar uchun yiliga 1,5 mln. dona, yuk avtomobillari uchun esa 200 ming dona shina ishlab chiqariladigan quvvatlar ishga tushirildi.

Bundan tashqari, „Oʻzbekrezinatexnika“ birlashmasi va kimyo sanoatining boshqa korxonalarida (Samarqand kimyo zavodi) kalishlar ishlab chiqarish 10 mln. juftga yetkaziladi (1995). Shuningdek, bu tarmoq korxonalari respublika avtomobil sanoati uchun turli xildagi rezinatexnika mahsulotlari ishlab chikaradi.

## Manbalar
Rezolyusiya

**Rezolyutsiya** (lotincha resolutio — qaror) — 1) yigʻilish, konferensiya va boshqalarda qabul qilinadigan qaror; 2) mansabdor shaxsning ish qogʻozi ustiga bitilgan fikri, qarori, farmoyishi.

## Manbalar
Rezonator

**Rezonator** (lotincha: resonare — akssado bermoq) — rezonans hodisasi sodir boʻladigan tebranma tizim. R.ga tashqi oʻzgaruvchan kuch taʼsir etganda unda majburiy tebranishlar hosil boʻladi. R.ning akustik, elektromagnit va boshqa xillarimavjud. Oddiy akustik R. — tor, kamerton, membrana va boshqa Oddiy elektromagnit R. tebranish konturidir. Oʻta yuksak chastota (109— 10" Gs) diapazonida berk (hajmiy) R.lar, millimetrli, submillimetrli va optik radiotoʻlqinlar diapazonida ochiq R.lar ishlatiladi. Koʻzgular tizimidan iborat R. optik, kristall plastinkalardan iborat R. kvars R. deb ataladi. R. musiqa asboblarida, kup texnik qurilmalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Rezorsin

**Rezorsin**, m — dioksibenzol, C6H4(OH)2 — ikki atomli fenol, oʻziga xos xushboʻy, shirin, rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 110,8°, qaynash temperaturasi 280,8°. Suvda, efirda, spirtda eriydi. Sanoatda m — *benzoldisulfokislotaga* ishqor taʼsir ettirib olinadi. R. boʻyoqlar, plastmassalar va portlovchi moddalar i.ch.da, shuningdek, tibbiyotda teri kasalliklarini davolashda antiseptik eritma va maz sifatida ishlatiladi. REZUS, bengal makakasi (Massasa mulatta, yaʼni M. rhosus) — makakalar urugʻiga mansub maymun. Uz. oʻrtacha 80, dumi 25 sm; ogʻirligi 8–13&nbsp;kg. Yungi sargʻishyashil, qorni va oyoklarining ichki tomoni okish. Terisi, odatda, okish tusda, urchish davrida yuzi va oʻtirgʻich soʻgali oʻtkir qizgʻish tusga kiradi. Janubiy (Hindiston) va Jan.

Sharqiy Osiyoda (Nepaldan Shimoliy Myanmagacha) tarqalgan. Daraxtda va koʻpincha yerda tuda boʻlib yashaydi. Barmoklari va tovoniga tayanib 4 oyokda yuradi. Yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. R. serjahl va agressiv boʻlganidan ular toʻdasida dominantliktobelik sistemasi qatʼiy emas. Yil davomida, koʻproq bahor va kuzda bolalaydi. Tutqunlikda yaxshi koʻpayadi. Hayvonot bogʻlarida boqiladi. Lab. hayvonlari sifatida foydalaniladi. R.da qoqshol, difteriyaga qarshi emlash metodlari ishlab chiqilgan, antibiotiklar va boshqa dorilar taʼsirida tekshirib koʻrilgan. R. eritrotsitlar bilan immunlangan hayvonlar qoni plazmasi yordamida odam qonida rezusfaktor antigeni kashf qilingan.

## Manbalar
Rezus-faktor

**MAVZU: Qondagi aglutinogen aglutinin va rezus faktor tushunchasi** 

**Rezus-faktor** (Rh) — odamlar va bengal makakalari eritrotsitlarida boʻladigan antigen. Rezus-faktor bor yoki yoʻqligiga qarab rezusmusbat (Rh+ odamlarning 85%) va rezusmanfiy (Rh— odamlarning 15%) organizmlarga ajratiladi. Qon quyishda Rezus-faktorning amaliy ahamiyati katta. Rezusmanfiyli odamlarga rezusmusbatli odamlarning qoni quyilsa yoki rezusmanfiyli ayolning homilasi rezusmusbatli boʻlsa, immun kasallik (chaqaloqlarning gemolitik kasalligi va boshqalar) vujudga kelishi mumkin. Bunday holatlarni aniqlash va davolash hozir yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. Tugʻruq vaqtida, shuningdek, qon quyishda qon gruppasi kabi, Rezus-faktor ham, albatta, hisobga olinishi shart.

## Manbalar
Rezba

**Rezba** (rus. rezat — kesmoq soʻzidan) — har xil shaklli detallarning ichki yoki tashqi sirtiga oʻyilgan ariqcha va boʻrtmalar. Mashina detallari, mexanizmlar, asboblar, apparatlar, inshootlarning qismlari va detallarni biriktirish uchun ishlatiladi. Ariqcha va boʻrtmalarning shakliga qarab, uchburchak, toʻgʻri toʻrtburchak, trapetseidal, tirak, truba; oʻlchov tizimiga koʻra, metrik va dyuym; kirim soniga qarab, 1,2 va koʻp kirimli; detalning oʻiilgan sirtiga va yoʻnalishiga qarab, tashqi (vint, bolt va boshqalar) va ichki (gayka) xillarga, oʻramning yoʻnalishiga (chapdan oʻngga yoki oʻngdan chapga) qarab, oʻnaqay va chapaqay xillarga boʻlinadi. Rezbaning ikki qoʻshni boʻrtmasi yoki ariqchasi orasidagi masofa (S) Rezba qadami deyiladi. U oʻzgarmas (ravon) va kattalashib boradigan boʻlishi mumkin.

Rezbani qoʻlda (plashka, metchik bilan), metall kesish stanoklarida (maxsus moslama — kesish kallagi oʻrnatib), oʻyish va kesish stanoklarida ochish mumkin. Rezba oʻyish stanogi bosym taʼsirida tashqi Rezba oʻyish uchun ishlatiladi. Yassi va dumaloq qurolli xillari bor. Bunda zagotovka sirtidan qirindi olinmaydi. Rezba metall kesish stanogida tashqi hamda ichki Rezba kesish mumkin. Bunda plashka yoki keskichlar yordamida zagotovka sirtidan kirindi olinadi. Rezba qirqish keskichlari oʻrnatilgan kallaklar bilan Rezba ochishning uyurma usuli keng tarqalgan. Bu usulda kallaklar detalga nisbatan ekssentrik tarzda joylashtiriladi. Detal kallakning bir aylanishiga mos ravishda Rezba kadamiga teng oʻq boʻyicha suriladi.

Rezba elementlari (tashqi, ichki va oʻrta diametri, qadami va boshqalar) Rezba oʻlchash asboblari va qurollari yordamida tekshiriladi. Bular: kalibrlar, mikrometr, rezbomer, Rezba andazalari, sinus lineykalar, mikroskop, optimetr, proyektor va boshqa 

## Manbalar
Reznatron

**Reznatron** [rezonator va ing. (elec)tron — (elek)tron] — kuchli tebranishlarni kuchaytirish va generatsiyalash (hosil qilish) uchun moʻljallangan elektron lampa (tetrod). R.da elektrodlar kirish va chiqishdagi tebranma tizimlarni hosil qiluvchi rezonatorlarning bir qismi hisoblanadi. Bir uchi ochiq, ikkinchi uchi qisqa tutashtirilgan 2 koaksial sim boʻlagi rezonator vazifasini oʻtaydi. Bu simlarning uzunligini oʻzgartirish bilan R.ning xususiy chastotasi oʻzgartiriladi. R. bilan tebranishlar detsimetrli diapazonda uzluksiz rejimda 85 kVt gacha, impulsli (uzlukli) rejimda bir necha yuz kVt gacha kuchaytiriladi.

## Manbalar
Rezba nakatlash

**Rezba nakatlash** — sovukdayin plastik deformatsiyalash usuli bilan detallarga rezba ochish. Maxsus asboblar (dumaloq roliklar, yassi plashkalar va boshqalar) yordamida amalga oshiriladi. Rezba nakatlash usuli, asosan, kalta mahkamlash detallaridagi rezbalarni ochish uchun qoʻllanadi.

## Manbalar
Rezba qirqish asbobi

**Rezba qirqish asbobi**, — turli detallarga rezba ochish uchun moʻljallangan asbob. Vint, shpilka, bolt va boshqa detallarga tashqi rezba qirqadigan, gayka, vtulka va boshqa detallarga ichki rezba qirqadigan Rezba qirqish asbobia.lari bor. Ular jumlasiga keskich, freza, rezba qirqish kallaklari (koʻp tigʻli asboblar), metchik, plashka va boshqa asboblar kiradi.

## Manbalar
Reimport

**Reimport** (re... ing. va import kiritmoq, olib kelmoq) — chet elga chiqariladigan, ammo u yerda qayta ishlov berilmagan va isteʼmol qilinmagan tovarlarni qayta mamlakatning oʻziga qaytarib olib kelish. Chet el kimoshdi savdosida sotilmagan, konsignatsiya omborlarida saqlangan, koʻrgazma va yarmarkalarda sotilmagan, nuqsoni topilgan yoki talab boʻlmagani uchun qaytarilgan tovarlar R.ga kiradi. 

## Manbalar
Reinvestitsiya

**Reinvestitsiya** (re... va investitsiya) — investitsiyalar boʻyicha daromadlar koʻrinishida olingan va i.ch.ni kengaytirish uchun yoʻnaltirilgan mablagʻlar. Moliyaviy (qimmatli qogʻozlarga qoʻyiladigan) va real (asosiy va aylanma kapitalga qoʻyiladigan) R.ga boʻlinadi.

## Manbalar
Rey Satyajit

**Rey Satyajit** (1921.2.5, Kalkutta 1992) — hind rejissyori. Kalkutta kino maktabining asoschisi. R. Tagor asos solgan untda rangtasvirdan saboq olgan. Bengal xalqi hayotiga bagʻishlangan trilogiyasi ("Yoʻl qoʻshigʻi", "Yengilmaganlar", "Any dunyosi")ni suratga olgan. "Oʻrmondagi kunlar va tunlar", "Raqib", "Donishmandlik toshi", "Kahramon", "Vositachi", "Shaxmatchilar" kabi filmlari bilan tanilgan. Koʻpgina filmlariga oʻzi musiqa yozgan. Kitob rassomi sifatida ham ijod qilgan.

## Adabiyot
* Satyadjit Rey, M., 1979.

## Manbalar
Reyms

**Reyms** — Fransiyaning shim.sharqiy qismidagi shahar. Marna departamentida. Aholisi 191,3 ming kishi (1999). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Kanallar orqali Marna va Ena daryolari bilan bogʻlangan. Mamlakatning movut sanoati va shampan vinolari ishlab chiqariladigan markazi. Mashinasozlik (ayniqsa, uyroʻzgʻor elektr priborlari i.ch.), oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 2-asrga oid obidalar va 11 —18-asrlarda kuril gan SantRemi abbatligi, NotrDam gotika sobori va boshqa sakdangan. Shahar mil. av. bunyod etilgan, dastlab Durokortorum, keyinroq Remi deb atalgan. R.da 19-asr oʻrtalarigacha fransuz qirollariga toj kiydirish marosimlari oʻtkazilgan.

## Manbalar
Reyn

**Reyn** (, , ) — Gʻarbiy Yevropadagi eng katta daryolardan biri, Shveysariya, Lixtenshteyn, Avstriya, Fransiya, Germaniya, Niderlandiya hududlaridan oqib oʻtadi. Uzunligi 1239&nbsp;km, xavzasining maydoni 224,4 ming km². Alp togʻlaridan boshlanib, Boden koʻlidan oqib oʻtgach, Yura va Shvarsvald tizmalarini kesib oʻtadi. Soʻnfa Yuqori Reyn pastgekisligi boʻylab oqadi va oʻrta qismida tor vodiy orqali Reyn Slanetsli togʻlarini kesib oʻtib, Oʻrta Yevropa tekisligiga chiqadi. Shimoliy dengizga murakkab delta hosil qilib quyiladi. Yuqori qismida bahor — yoz oylarida, oʻrta va quyi qismlarida yil davomida sersuv. Yillik oʻrtacha suv sarfi 2500 m³/sek., yillik suv oqimi 79&nbsp;km³.

Reyn — Gʻarbiy Yevropaning muhim xalqaro suv magistrali. Quyi oqimida yiliga 100 mln. t hajmda yuk tashiladi. Bazel shahridan boshlab 952&nbsp;km masofada va Boden koʻlida muntazam kema qatnaydi. Reyn havzasidagi suv yoʻllarining umumiy uz. 3000&nbsp;km chamasida. Kanallar orqali Rona, Marna, Vezer, Ems, Elba daryolari bilan tutashgan. GESlar qurilgan. Reyn boʻyida Bazel, Strasbur, Mangeym, Mayns, Bonn, Kyoln, Dyusseldorf, Duysburg shaharlari, deltasida Rotterdam dengiz porti joylashgan.

## Manbalar
Reyka

**Reyka** (rus. — yogʻoch gʻoʻla) — 1) tishli R. — bir tomoniga tishlar ochilgan prizmatik yoki silindrik sterjen; tishlari tishli gʻildirak (shesternya) tishlari bilan ilashib, ilgarilamaqaytma harakat qiladi. Aylanma qarakatni ilgarilama harakatga aylantirib beradi va aksincha. Yuk koʻtarish mexanizmlari, stanoklar va boshqalarda qoʻllanadi;2) geodeziyada — a) ikki nuqta balandligini aniqlash uchun nivelir bilan ishlatiladigan moslama; toʻgʻri toʻrtburchak yoki dvutavr kesimli, 3–4 m uzunlikdagi yogʻoch taxtacha. Oʻngi (yuzi)da yoki ikkala tomonida shashkasimon yoki shtrix shkalali boʻladi; v) optikmexanik masofa oʻlchagich (dalnomer) bilan masofani oʻlchashda oʻzgaruvchan va oʻzgarmas bazis sifatida ishlatiladigan geodezik asbob; 3) suvokchilikda, yer oʻlchashda ishlatiladigan moslama (qarang Gazchoʻp).

## Manbalar
Reyn slanetsli togʻlari

**Reyn slanetsli togʻlari** — Reyn daryosi oʻrta oqimining har ikki sohilida joylashgan togʻlar, asosan, Germaniya hududida. Shimolidan janubga 150&nbsp;km, gʻarbdan sharqqa 400&nbsp;km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 500–600 m, eng baland joyi 880 m (GroserFeldberg choʻqqisi). Yassi platolar bor. Slanets va kvarsitlardan, shuningdek, qumtosh va ohaktoshlardan tuzilgan. Qadimgi vulqon natijasida hosil boʻlgan relyef shakllari saqlangan. Reyn, Mozel, Lan daryolari vodiylari bilan parchalangan. Reyn slanetsli togʻlarining shimoliy qismidagi togʻ oldi bukilmasida Rur toshkoʻmir havzasi joylashgan. Togʻ yon bagʻirlari oʻrmonlar (qoraqayin, qoraqaragʻay, dub) bilan krplangan. Yassi joylarida botqokliklar va yalangliklar uchraydi. Daryo vodiylarida dehqonchilik qilinadi. Tokzorlar bor. Chorva boqiladi.

## Manbalar
Reykyavik

**Reykyavik** — Islandiyaning poytaxti. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Islandiya o.ning janubi-gʻarbiy qismida, Atlantika okeanining Faxsafloui qoʻltigʻi sotsilida joydashgan. Iqlimi qishi yumshoq subarktika dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0,4°, iyulda 11 — 12°. Qishda qoʻltiq suvi muzlamaydi. Yillik yogʻin 800&nbsp;mm. Aholisi 135,6 ming kishi (2022).

Reykyavik — transatlantika yoʻlidagi muhim port. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Reykyavik — baliq sanoati va savdosining jahonda eng yirik markazlaridan. Shahar sanoati, asosan, baliq xoʻjaligi va baliq ovlash flotiga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq. Oziq-ovqat sanoatida baliq uni, moyi va boshqa ishlab chiqariladi. Kema verfi, poyabzal, toʻqimachilik sanoati korxonalari, alyuminiy, sement zavodlari ishlab turibdi. Baliq sanoati uchun jihozlar ishlab chiqariladi. Maishiy ehtiyojlar va uylarni isitish uchun qaynoq yer osti suvlaridan foydalaniladi. Universitet, pedagogika instituti, institutlar milliy kengashi, meteorologiya, patalogiya va bakteriologiya institutlari; yirik kutubxonalar, muzeylar, badiiy galereya, milliy teatr bor. Shahar oʻrnida 17-asrgacha qishloq boʻlgan. 1920-yildan Islandiya Qirolligi, 1944-yildan Islandiya Respublikasi poytaxti.

## Manbalar
Reynolds soni

**Reynolds soni** — statsionar oqayotgan bir qancha suyuqlik (gaz) lar oqimlarining oʻxshashlik mezonlaridan biri; suyuklik kinetik energiyasini ishqalanish kuchini yengishdagi bajarilgan ishga nisbatini ifodalaydigan oʻlchamsiz kattalik. Reynolds soni suyuklikning inersiya va ichki ishqalanish kuchlari orasidagi munosabatni aniqlaydi. Koʻpgina hollarda statsionar oqayotgan suyukliklar uchun Reynolds soni bir xil qiymatga ega boʻlsa, bunday suyukliklar gidromexanik oʻxshash suyuqliklarni tashkil etadi. Gidrodinamik oʻxshash suyuqliklarda oqim tasnifi ham, albatta, bir xil boʻladi. Bu qonundan kemasozlik va samolyotsozlik sanoatida keng foydalaniladi. Kema va samolyotlar asl nusxasini sinovdan oʻtkazish oʻrniga ularning kattaliklari bir necha marta kichraytirilgan modellarni sinovdan oʻtkazib tegishli xulosa chikariladi. Ingliz fizigi va muhandisi O. Reynolde (1842—1912) sharafiga qoʻyilgan.

## Manbalar