Bolalik travmalari

**Bolalik travmasi** koʻpincha jiddiy salbiy bolalik tajribasi (ACE) sifatida tavsiflanadi. Bolalar psixologik travma sifatida tasniflanadigan bir qator tajribalarni boshdan kechirishi mumkin; bularga beparvolik, tashlab ketilish, jinsiy zoʻravonlik, hissiy zoʻravonlik va jismoniy zoʻravonlik, aka-uka yoki ota-onaga nisbatan zoʻravonlik guvohi boʻlish yoki ruhiy kasal ota-ona bilan yashash kabilar misol boʻlishi mumkin. Ushbu hodisalar chuqur psixologik, fiziologik va sotsiologik taʼsirga ega boʻlib, sogʻliq va farovonlikka salbiy, doimiy taʼsir koʻrsatishi, masalan, nosotsial xatti-harakatlar, diqqat yetishmasligi giperaktivligi buzilishi va uyqu buzilishi kabilarga olib kelishi mumkin. Xuddi shunday, homiladorlik paytida travmatik yoki stressli hodisalarni boshdan kechirgan onalari boʻlgan bolalarning ruhiy salomatlik va boshqa neyrorivojlanish kasalliklarni boshdan kechirishi xavfi oshadi. Kaiser Permanente va Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlarining 1998-yildagi noxush bolalik tajribasiga oid tadqiqoti shuni koʻrsatdiki, bolalik davridagi travmatik tajribalar koʻplab ijtimoiy, hissiy va kognitiv buzilishlarning asosiy sababi boʻlib, bu nosogʻlom xatti-harakatlar, zoʻravonlik yoki qayta qurbon boʻlish xavfi, surunkali salbiy sogʻliq sharoitlari, past hayot potensiali va erta oʻlim xavfini oshiradi. Noqulay tajribalar soni ortib borayotganligi sababli, bolalikdan kattalargacha boʻlgan muammolar xavfi ham ortadi. Dastlabki tadqiqotdan keyin 30 yillik oʻrganish buni tasdiqladi. Koʻpgina shtatlar, sogʻliqni saqlash provayderlari va boshqa guruhlar endi ota-onalar va bolalarni ACE uchun muntazam ravishda tekshiradilar.

## Salomatlik

Bolalik davridagi travmatik tajribalar stressni keltirib chiqaradi, bu odamning allostatik yukini oshiradi va shu bilan immunitet tizimiga, asab tizimiga va endokrin tizimga taʼsir qiladi. Surunkali stressga taʼsir qilish salbiy tibbiy natijalarga zaiflikni uch yoki toʻrt baravar oshiradi. Bolalik travmasi koʻpincha ruhiy tushkunlik, gipertenziya, autoimmum kasalliklar, oʻpka saratoni va erta oʻlim kabi salbiy sogʻliq muammolari bilan bogʻliq. Bolalik travmasining miya rivojlanishiga taʼsiri hissiy tartibga solishga salbiy taʼsir koʻrsatadi va ijtimoiy koʻnikmalarning rivojlanishining buzilishini oʻz ichiga oladi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, travmatik yoki xavfli oila muhitida oʻsgan bolalar haddan tashqari ichkilashtirish (masalan, ijtimoiy chekinish, tashvish) yoki tashqi (masalan, tajovuzkor xatti-harakatlar) va oʻz joniga qasd qilish xatti-harakatlariga ega. Soʻnggi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, jismoniy va jinsiy zoʻravonlik balogʻat yoshidagi kayfiyat va tashvish buzilishi bilan bogʻliq, shaxsiyatning buzilishi va shizofreniya esa kattalardagi hissiy zoʻravonlik bilan bogʻliq. Bundan tashqari, tadqiqotlar bolalik travmasidan kelib chiqqan ruhiy salomatlik natijalarini oʻziga xos kasalliklardan farqli oʻlaroq, oʻlchovli ramka (ichki va tashqi koʻrinish) orqali yaxshiroq tushunish mumkinligini taklif qildi.

### Psixologik taʼsir

Bolalikdagi travma ruhiy kasalliklar, shu jumladan, posttravmatik stress buzilishi (TSSB), bogʻlanish muammolari, depressiya va giyohvand moddalarni isteʼmol qilish xavfini oshirishi mumkin.

Stefania Tognin va Maria Calemlar tomonidan oʻtkazilgan tadqiqotda sogʻlom taqqoslashlar (HC) va klinik jihatdan psixoz rivojlanishi xavfi yuqori boʻlgan shaxslar (CHR) CHR bilan kasallangan bemorlarning 65,6 foizi va HCning 23,1 foizi turli darajadagi bolalik travmasini boshdan kechirgan. Tadqiqot xulosasi shuni koʻrsatadiki, bolalikdagi travma taʼsiri va psixoz xavfi yuqori boʻlish oʻrtasida bogʻliqlik mavjud.

## Kattalarga taʼsiri
Voyaga yetganda bolalikdagi travma bilan boshlangan tashvish uyat, aybdorlik, nochorlik, umidsizlik, qaygʻu va gʻazab tuygʻulari shaklida davom etishi mumkin. Bundan tashqari, bolaligida jarohatlarga chidaganlar tashvish, ruhiy tushkunlik, oʻz joniga qasd qilish, TSSB, giyohvandlik va spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish va munosabatlardagi qiyinchiliklarga koʻproq duch kelishadi. Bolalikdagi jarohatlarning oqibatlari faqat hissiy oqibatlar bilan tugamaydi. Bolalik travmasidan omon qolganlarda, shuningdek, astma, yurak-qon tomir kasalliklari, diabet yoki insult rivojlanishi xavfi yuqori. Shuningdek, ularda oʻzlarining his-tuygʻularini tartibga solishni qiyinlashtiradigan, uyqudagi qiyinchiliklarga, immunitetning pasayishiga va balogʻat yoshida bir qator jismoniy kasalliklarga chalinish xavfini oshirishga olib keladigan „stressning kuchayishi“ rivojlanishi ehtimoli koʻproq.

### Epigenetika

Bolalik travmasi bola genlarida *epigenetik izlar* qoldirishi mumkin, bu esa genlarni oʻchirish yoki faollashtirish orqali gen ifodasini kimyoviy jihatdan oʻzgartiradi. Bu asosiy biologik jarayonlarni oʻzgartirishi va hayot davomida salomatlik natijalariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. 2013-yilda oʻtkazilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, bolalik davridagi travmani boshdan kechirgan odamlar bolalikdan keyin boshdan kechirgan travmadan TSSB boʻlgan odamlarga qaraganda turli xil nevropatologiyaga ega. Rhesus makakalarda olib borilgan yaqinda oʻtkazilgan yana bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, DNK metilatsiyasining oʻzgarishi erta hayotdagi qiyinchiliklar bilan bogʻliq boʻlib, balogʻat yoshiga qadar saqlanib qolgan.

Urush jarohati yoki bolalik davridagi yomon muomaladan omon qolganlarda travmadan keyingi stress buzilishi (TSSB) kabi travma spektri kasalliklari uchrashi xavfi yuqori. Bundan tashqari, travmatik stress neyroendokrin va immunitet tizimidagi oʻzgarishlar bilan bogʻliq boʻlib, jismoniy kasalliklar xavfini oshiradi.

Travmatik tajribalar hatto keyingi avlodning psixologik va biologik parametrlariga ham taʼsir qilishi mumkin, yaʼni travmatik stress avloddan-avlodga taʼsir qilishi mumkin. Ota-onalarning shikastlanishiga taʼsir qilish bolalarda post-travmatik stress buzilishi (TSSB) va ruhiy holat va xavotirlik buzilishlarining koʻproq xavfi bilan bogʻliqligi aniqlandi, chunki TSSB va/yoki stress bilan bogʻliq boshqa kasalliklar bilan bogʻliq biologik oʻzgarishlar travmadan omon qolganlarning avlodlarida ham kuzatilgan Hayvonlar modellari stress taʼsiri keyingi avlodda epigenetik oʻzgarishlarga olib kelishi mumkinligini koʻrsatdi va bunday mexanizmlar travmadan omon qolgan nasllarning alomatlariga zaiflikni qoʻllab-quvvatlash uchun faraz qilingan. Voyaga yetgan nasllarning stressga chidamli xatti-harakatlari va epigenetik oʻzgarishlar bachadon taʼsirida gametalardagi oʻzgarishlar, tugʻruqdan keyingi erta parvarishdagi oʻzgarishlar va/yoki ota-onalarning taʼsiriga bogʻliq boʻlgan boshqa erta hayot tajribalari orqali vositachilik qilishini koʻrsatdi (Yehuda, Daskalakis, Bierer)., Bader, Klengel, Holsboer va Binder, 2015).

Ushbu oʻzgarishlar stressga javob berishning barqaror oʻzgarishiga, shuningdek, jismoniy sogʻliq uchun xavf tugʻdirishi mumkin. Bundan tashqari, ota-ona travmasining oqibatlari keyingi avlodga ota-onalarning iztiroblari va tugʻruqdan oldingi va postnatal muhit, shuningdek, jinsiy yoʻl orqali uzatiladigan epigenetik belgilar orqali oʻtishi mumkin. Epigenetik tadqiqotlar travma oqibatlarini tushunishimizni rivojlantirish uchun yuqori potentsialga ega boʻlsa-da, topilmalarni ehtiyotkorlik bilan talqin qilish kerak, chunki epigenetika oʻzaro taʼsir qiluvchi biologik va atrof-muhit omillarining murakkab jumboqning faqat bir qismini ifodalaydi.

## Ijtimoiy-iqtisodiy xarajatlar
Bolalarga nisbatan zoʻravonlik va qarovsizlikning ijtimoiy va iqtisodiy xarajatlarini hisoblash qiyin. Baʼzi xarajatlar oddiy va notoʻgʻri munosabat bilan bevosita bogʻliq, masalan, jismoniy zoʻravonlik natijasida olingan jarohatlarni davolash uchun shifoxona xarajatlari va bolalar oʻz oilalari bilan xavfsiz qololmaganda ularni olib ketish natijasida kelib chiqadigan homiylik qilish xarajatlari. Suiisteʼmollik holatlari bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan boshqa xarajatlarga akademik yutuqlarning pastligi, kattalar jinoyatchiligi va umrbod ruhiy salomatlik muammolari kiradi. Toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita xarajatlar jamiyat va iqtisodiyotga taʼsir qiladi.

## Transgenerativ effektlar

Odamlar oʻzlarining epigenetik belgilarini, shu jumladan, miyelinsiz neyronlarni oʻz farzandlariga oʻtkazishlari mumkin. Shikastlanish oqibatlari bolalik davridagi travmadan omon qolganlarning bir avlodidan keyingi avlodlarga oʻtkazilishi mumkin. Bu nasl travmasi yoki avlodlararo travma sifatida tanilgan va ota-onalarning xatti-harakatlarida, shuningdek, epigenetik jihatdan namoyon boʻlishi mumkin. Bolalik travmalari, shuningdek, atrof-muhit stressi genlar va gen ifodalarida oʻzgarishlarga olib kelishi mumkin. Koʻpayib borayotgan adabiyotlar shuni koʻrsatadiki, bolalarning yaqin munosabatlardagi jarohatlari va zoʻravonliklari nafaqat ularning bolalikdagi farovonligiga xavf tugʻdirishi, balki balogʻat yoshiga qadar davom etadigan davomli oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ushbu uzoq davom etadigan oqibatlar hissiyotlarni tartibga solish muammolarini oʻz ichiga olishi mumkin, ular keyinchalik bolalar va ota-onalarning oʻzaro taʼsiri va oʻrganilgan xatti-harakatlari orqali keyingi avlodlarga oʻtishi mumkin.

## Chidamlilik
Bolalikda yomon munosabatda boʻlish katta yoshdagi turli xil salbiy oqibatlarni sezilarli darajada bashorat qiladi. Biroq potentsial travmatik hodisaga duchor boʻlgan barcha bolalar ruhiy yoki jismoniy salomatlik bilan keyingi kurashlarni rivojlantirmaydi. Shu sababli, potensial travmatik hodisalarning taʼsirini kamaytiradigan va shaxsni potensial travmatik hodisaga duchor boʻlganidan keyin ruhiy salomatlik muammolarini rivojlanishidan himoya qiluvchi omillar mavjud. Bularga chidamlilik omillari deyiladi.

Qiyinchiliklarga duch kelganda moslashuvchan rivojlanishni koʻrsatgan bolalar boʻyicha tadqiqotlar 1970-yillarda boshlangan va hozirgi kungacha davom etmoqda. Chidamlilik „qiyin yoki tahdidli vaziyatlarga qaramay, muvaffaqiyatli moslashish jarayoni, qobiliyati yoki natijasi“ deb taʼriflanadi. Chidamlilik konsepsiyasi ijobiy his-tuygʻularni boshdan kechirish salbiy his-tuygʻularni boshdan kechirishda umumiy jismoniy va psixologik farovonlikka, aniqrogʻi, travma reaksiyalariga nisbatan tiklovchi va profilaktik taʼsir koʻrsatadigan tadqiqotlardan kelib chiqadi. Ushbu tadqiqot yoʻnalishi travmatik hodisani boshdan kechirgan shaxsning kamchiliklariga eʼtibor qaratishdan farqli oʻlaroq, chidamlilikni oshirishga qaratilgan tadbirlarni ishlab chiqishga yordam berdi. Chidamlilik oʻz joniga qasd qilish, ruhiy tushkunlik, tashvish va bolalikdagi travma taʼsiri bilan bogʻliq boshqa ruhiy salomatlik muammolari xavfini kamaytirishi aniqlandi.

Chidamliligi yuqori boʻlgan shaxs potentsial travmatik hodisani boshdan kechirganda uning nisbiy faoliyat darajasi potensial travmatik hodisaga duchor boʻlishdan oldin namoyon boʻlgan faoliyat darajasidan sezilarli darajada chetga chiqmaydi. Bundan tashqari, oʻsha odam potensial shikastli tajribadan kamroq bardoshli deb aytish mumkin boʻlgan shaxsga qaraganda tezroq va muvaffaqiyatli tuzalib ketishi mumkin. Bolalarda faoliyat darajasi bolaning oʻzini oʻzi shu yoshdagi bolaning rivojlanishiga mos keladigan tarzda tutishda davom etishi bilan ishlaydi. Faoliyat darajasi, shuningdek, ruhiy tushkunlik, tashvish, travmadan keyingi stress buzilishi va boshqalar kabi ruhiy kasalliklarning mavjudligi bilan oʻlchanadi.

### Chidamlilikka taʼsir qiluvchi omillar
Moslashuvchanlikka taʼsir qiluvchi omillar orasida ijtimoiy-iqtisodiy maqom kabi madaniy omillar mavjud boʻlib, koʻproq resurslarga ega boʻlish, odatda, jarohatlarga nisbatan koʻproq chidamlilikka tenglashadi. Bundan tashqari, potentsial travmatik tajribaning taʼsir darajasi va davomiyligi bolalik travmasi natijasida salbiy oqibatlarni boshdan kechirish ehtimoliga taʼsir qiladi. Chidamlilikka taʼsir qilmaydigan omillardan biri bu jinsdir, erkaklar ham, ayollar ham xavf va himoya omillariga teng darajada sezgir. Kognitiv qobiliyat ham chidamlilikning bashoratchisi emas.

Qoʻshilish shaxsning nisbiy chidamliligini baholashda eʼtiborga olish kerak boʻlgan eng muhim omillardan biri ekanligi koʻrsatilgan. Samarali kurash strategiyalariga ega boʻlgan kattalar bilan xavfsiz bogʻlangan bolalar, ehtimol, bolalik davridagi noqulay tajribalarni (ACE) moslashuvchan tarzda boshdan kechirishgan. Butun umr davomida (shu jumladan, oʻsmirlik va balogʻat yoshida) ishonchli qoʻshilish chidamlilikni rivojlantirish va saqlashda bir xil darajada muhim koʻrinadi. Oʻsmirlik davrida oʻz tengdoshlari bilan ishonchli bogʻlanish, ayniqsa, chidamlilikning kuchli prognozidir. Zoʻravonlik kontekstida, bu xavfsiz qoʻshimchalar zoʻravonlikka uchragan bolalar boshqalarni ishonchsiz deb bilish darajasini pasaytiradi deb oʻylashadi. Boshqacha qilib aytadigan boʻlsak, zoʻravonlikka uchragan baʼzi bolalar boshqa odamlarni xavfli va ishonchli deb bilishni boshlagan boʻlsa-da, sogʻlom munosabatlarni rivojlantirish va saqlashga qodir boʻlgan bolalar bunday qarashlarga ega boʻlish ehtimoli kamroq. Bolalik, oʻsmirlik va balogʻat yoshida travmatizmni boshdan kechirgan, lekin ayni paytda bir nechta odamlar guruhlari (mohiyatiga koʻra, kattalar, tengdoshlar, ishqiy sheriklar va boshqalar) bilan sogʻlom bogʻlanishni boshdan kechirgan bolalar ayniqsa chidamli boʻladilar.

Shaxsiyat, shuningdek, bolalik davridagi zoʻravonlik natijasida kattalar psixopatologiyasining rivojlanishiga (yoki rivojlanishning yetishmasligiga) taʼsir qiladi. Nevrotizm boʻyicha past ball olgan shaxslar, potentsial travmatik hodisaga duchor boʻlganidan keyin psixopatologiya, jinoiy faoliyat va yomon jismoniy salomatlik kabi kamroq salbiy natijalarni koʻrsatadi. Bundan tashqari, tajribaga ochiqlik, vijdonlilik va ekstraversiya boʻyicha yuqori ballga ega boʻlgan shaxslar bolalikdagi travma taʼsiriga nisbatan chidamliroq ekanligi aniqlandi.

### Chidamlilikni oshirish
Moslashuvchanlik haqidagi eng keng tarqalgan notoʻgʻri tushunchalardan biri shundaki, chidamlilik koʻrsatadigan odamlar qandaydir tarzda maxsus yoki gʻayrioddiy xususiyatlarga egadir. Muvaffaqiyatli moslashish yoki chidamlilik bolalar orasida juda keng tarqalgan. Bu qisman bolalik rivojlanishining tabiiy moslashuvchanligi bilan bogʻliq. Shunday qilib, chidamlilik bolaning tugʻma chidamliligiga putur yetkazadigan omillardan himoya qilish orqali yaxshilanadi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, jarohatlarga duchor boʻlgan bolalarga oʻzlarini xavfsiz his qiladigan va sogʻlom kattalar bilan ishonchli bogʻlana oladigan muhit bilan taʼminlash orqali chidamlilikni oshirish mumkin. Shu sababli, kuchli ota-ona va bola munosabatlarini ragʻbatlantiradigan aralashuvlar travmaning mumkin boʻlgan salbiy taʼsiriga qarshi buferlashda ayniqsa samaralidir.

Bundan tashqari, chidamlilik tadqiqotchilarining taʼkidlashicha, muvaffaqiyatli moslashish nafaqat natija, balki insonning butun umri davomida davom etadigan rivojlanish jarayonidir. Shunday qilib, chidamlilikni muvaffaqiyatli targʻib qilish ham insonning butun umri davomida davom etishi kerak.

## Prognoz
Travma barcha bolalarga turlicha taʼsir qiladi. Shikastlangan baʼzi bolalarda sezilarli va uzoq davom etadigan muammolar paydo boʻladi, boshqalari esa minimal alomatlarga ega va tezroq tuzalib ketishi mumkin. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, travmaning keng taʼsiriga qaramay, bolalar tuzalib ketishi va tiklanishi mumkin va travmadan xabardor qilingan parvarish va aralashuvlar „odatdagidek davolash“dan koʻra yaxshiroq natijalar beradi. Travma haqida maʼlumotga ega boʻlgan yordam — bu jarohat olgan odamlarning maxsus ehtiyojlarini qondiradigan tarzda xizmatlar yoki yordam koʻrsatish sifatida aniqlanadi.

## Shikastlanish turlari

### Hissiy zoʻravonlik
Hissiy zoʻravonlik koʻpincha ochiq va yashirin tarzda sodir boʻlishi mumkin boʻlgan shikastlanishning kam ifodalangan shaklidir. Hissiy zoʻravonlik hissiy manipulyatsiya, haqoratli soʻzlar, izolyatsiya, diskretizatsiya, kamsitish va boshqalarning namunasi atrofida aylanadi, ular shaxsning oʻzini oʻzi qadrlashi, ideallari, qadriyatlari va haqiqatiga ichki taʼsir koʻrsatadi. Bolalardagi hissiy zoʻravonlik bolalik davridagi travma va hissiy zoʻravon oilada oʻsayotganda yoki hissiy zoʻravon shaxslar bilan munosabatda boʻlgan bolalarga taʼsiri bilan bogʻliq alohida muammodir.

### Bezorilik
Bezorilik — jismoniy yoki ijtimoiy jihatdan kamroq kuchga ega boʻlgan shaxsga jismoniy yoki psixologik zarar etkazish niyatida har qanday sababsiz harakat. Bezorilik koʻpincha takrorlanadigan va odatiy hol boʻlib, shaxsan yoki onlayn tarzda sodir boʻlishi mumkin boʻlgan taʼqib qilishning bir shaklidir.

Bolalikda zoʻravonlik oʻsmirlikning keyingi bosqichiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan zarar yoki qaygʻu va taʼlimga zarar yetkazishi mumkin. Jabrlanuvchi, zoʻravon yoki guvoh sifatida zoʻravonlikdagi ishtiroki bolalarning farovonligiga tahdid solishi mumkin. Bezorilik ovqatlanish buzilishining rivojlanishi uchun xavf omili boʻlishi mumkin, u HPA oʻqining ishlashiga va kattalardagi faoliyatga ham taʼsir qilishi mumkin. Bu yalligʻlanish, diabet va yurak muammolari xavfi kabi jismoniy muammolar va tashvish, depressiya, agorafobiya, vahima buzilishi, giyohvand moddalarniisteʼmol qilish va PTSD kabi ruhiy salomatlik muammolari xavfini oshiradi.

### Jamiyat zoʻravonligi
Bevosita zoʻravonlikdan farqli oʻlaroq, jamiyatdagi zoʻravonlik jarohati har doim ham bolada toʻgʻridan-toʻgʻri davom etavermaydi, aksincha, guruh zoʻravonligi, maktabdagi otishmalar, tartibsizliklar yoki politsiya zoʻravonligi kabi jamiyatdagi zoʻravon harakatlar va xatti-harakatlarga duchor boʻlish natijasi sanaladi. Jamoatchilik zoʻravonligiga toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita taʼsir qilish bolalar va oʻsmirlarning ruhiy salomatligiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan koʻplab salbiy natijalar bilan bogʻliq, travma bilan bogʻliq alomatlar, akademik muammolar, giyohvand moddalarni isteʼmol qilish va oʻz joniga qasd qilish gʻoyalari shular jumlasidandir.

Dalillar shuni koʻrsatadiki, zoʻravonlik koʻproq zoʻravonlikni keltirib chiqaradi; jamiyatdagi zoʻravonlikka guvoh boʻlgan bolalar rivojlanish davrlarida, jumladan, erta va oʻrta bolalik, shuningdek, oʻsmirlik davrida doimiy ravishda yuqori darajadagi tajovuzkorlik darajasini koʻrsatadi.

### Murakkab travma

Murakkab travma qurbonlikning koʻp va takroriy epizodlari yoki boshqa travmatik hodisalar taʼsiridan kelib chiqadi. Shikastlanishning koʻp shakllariga duchor boʻlgan odamlar koʻpincha bir nechta travma taʼsiriga duchor boʻlganlarga nisbatan keng koʻlamli qiyinchiliklarni koʻrsatadilar. Masalan, kognitiv asoratlar (dissosiatsiya), affektiv, somatik, xulq-atvor, munosabatlar va oʻz-oʻzini bogʻlash muammolari murakkab travmalarni boshdan kechirgan shaxslarda keng kuzatilgan.

### Falokatlar
Tabiiy va texnogen ofatlar tajribasidan tashqari, ofat bilan bogʻliq jarohatlar, yaqinlarini yoʻqotish, falokat natijasida uy-joysizlik va qiyinchiliklar natijasida yuzaga kelgan buzilishlar va jamoat tuzilmalarining buzilishini oʻz ichiga oladi.

Tabiiy ofatga taʼsir qilish, ayniqsa bolalarda, turli xil noqulay oqibatlarga olib keladigan juda stressli tajribadir. Tabiiy ofatlarga taʼsir qilish bolalar va oʻsmirlarning yomon psixologik salomatligi uchun xavf omilidir. Psixologik alomatlar vaqt oʻtishi bilan pasayadi, biroq bu tez sodir boʻladigan jarayon emas.

### Intim sherigiga zoʻravonlik
Jamiyatdagi zoʻravonlikka oʻxshab, yaqin sheriklar bilan bogʻliq zoʻravonlik bilan bogʻliq jarohatlar toʻgʻridan-toʻgʻri bolada boʻlishi shart emas, lekin uy ichidagi zoʻravonlik, koʻpincha bir yoki bir nechta tarbiyachilar yoki oila aʼzolariga nisbatan zoʻravonlik taʼsiriga duchor boʻlishi mumkin. Bu koʻpincha bolaning bevosita jismoniy va hissiy zoʻravonligi bilan birga keladi. Hayotning dastlabki yillarida tarbiyachiga nisbatan zoʻravonlik va tahdidlarni koʻrish bolaning salomatligi va rivojlanishiga jiddiy taʼsir koʻrsatishi bilan bogʻliq.

Bolalar uchun oqibatlarga psixologik tanglik, xulq-atvorning buzilishi, oʻz-oʻzini tartibga solishning buzilishi, ijtimoiy oʻzaro munosabatlardagi qiyinchiliklar va tartibsiz bogʻlanish kiradi. Shaxslararo zoʻravonlikka duchor boʻlgan, shaxslararo jarohatlarga ega boʻlgan bolalarda uzoq muddatli ruhiy salomatlik muammolarining rivojlanish ehtimoli koʻproq. Intim sherik zoʻravonligini koʻrishning taʼsiri kichikroq bolalar uchun jiddiyroq boʻlishi mumkin. Yosh bolalar nafaqat jismoniy, balki hissiy jihatdan ham katta yoshdagi bolalarga qaraganda oʻz tarbiyachilariga toʻliq bogʻliqdirlar. Bu ularning normal nevrologik, psixologik va ijtimoiy rivojlanishi uchun zarurdir. Bu qaramlik ularning gʻamxoʻrlariga nisbatan zoʻravonlik guvohi boʻlish zaifligiga hissa qoʻshishi mumkin.

### Tibbiy travma
Tibbiy travma, baʼzan „pediatrik tibbiy travmatik stress“ deb ataladigan bolalar va ularning oila aʼzolarining ogʻriq, jarohat, jiddiy kasallik, tibbiy muolajalar va invaziv yoki qoʻrqinchli davolash bilan bogʻliq tajribalarga psixologik va fiziologik javoblari majmuini anglatadi. Tibbiy travma bir yoki bir nechta tibbiy hodisalarga javob sifatida yuzaga kelishi mumkin. Bolalar hali ham kognitiv qobiliyatlarni rivojlantirayotgan boʻladilar va shuning uchun ham ular maʼlumotni boshqacha qayta ishlaydilar. Ular ogʻriqni jazo bilan bogʻlashlari, notoʻgʻri ish qilganliklariga va bu ularning ogʻrigʻiga sabab boʻlganligiga ishonishlari mumkin.

Bolalar oʻzlarining travmatik tibbiy tajribalari tufayli oʻz tarbiyachilari bilan bogʻlanishlarida buzilishlarga duch kelishlari mumkin. Bu bolaning yoshiga va ularning tibbiy qiyinchiliklarini tushunishiga bogʻliq. Misol uchun, yosh bola, agar ular dori-darmonlarni qabul qilish yoki shifokorga olib borish kabi bolaning ogʻrigʻiga sabab boʻlgan va hissa qoʻshgan harakatlarda ishtirok etishga majbur boʻlsa, ota-onasi tomonidan xiyonat qilinmoqda degan fikrga kelishi mumkin.

### Jismoniy zoʻravonlik
Bolaga nisbatan jismoniy zoʻravonlik — bu bolaga urish yoki boshqa yoʻllar bilan zarar yetkazish natijasida yuzaga keladigan jismoniy shikastlanish holatidir. Bu holat tasodifiy emas deb hisoblanadi. Jarohatlar yengil koʻkarishdan tortib suyaklarning sinishi, bosh suyagi sinishi va hatto oʻlimgacha yetishi mumkin. Bolalarga nisbatan jismoniy zoʻravonlikning qisqa muddatli oqibatlari orasida sinishlar, kognitiv yoki aqliy nuqsonlar, ijtimoiy koʻnikmalarning yetishmasligi, TSSB, boshqa psixiatrik kasalliklar, kuchaygan tajovuzkorlik va tashqi xatti-harakatlar, tashvish, xavf-xatarli xatti-harakatlar va oʻz joniga qasd qilish harakati kabilar mavjud. Uzoq muddatli oqibatlarga boshqalarga ishonishning qiyinligi, oʻzini past baho berish, tashvish, jismoniy muammolar, gʻazab, tajovuzni ichkilashtirish, depressiya, shaxslararo qiyinchiliklar va giyohvand moddalarni isteʼmol qilish kabilar kiradi.

### Qochqin jarohati
Qochqinlik bilan bogʻliq bolalik jarohati urush, quvgʻin yoki zoʻravonlik tufayli sodir boʻlishi mumkin. Qochqin yoshlar oʻrtasida olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, urush bilan bogʻliq jarohatlarga yuqori darajada taʼsir koʻrsatadi va bu tajribalar bolalarning ruhiy salomatligi uchun chuqur salbiy oqibatlarini aniqladi. Qochqin bolalarda travmani boshdan kechirishning baʼzi natijalari xulq-atvor muammolari, kayfiyat va tashvishlarning buzilishi, TSSB va moslashishda qiyinchiliklardir.

### Ajralish jarohati
Ajralish jarohati — bu nevrologik rivojlanishni buzadigan va oʻlimga olib kelishi mumkin boʻlgan bogʻlanish munosabatlaridagi buzilish. Qarovchidan surunkali ajralish bola uchun juda shikast boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, alohida bolalik travmasini boshdan kechirgan holda, ota-onadan yoki qarovchi shaxsidan ajralish, shuningdek, bolaning bogʻlanish xavfsizligiga chidamli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Bu keyinchalik travmadan keyingi kattalar simptomologiyasining rivojlanishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

### Travmatik qaygʻu
Travmatik qaygʻu anʼanaviy qaygʻu jarayonidan ajralib turadi, chunki bola kundalik hayotga dosh bera olmaydi, hatto oʻlim holatlaridan tashqarida yaqin kishini eslay olmaydi. Bu koʻpincha oʻlim, toʻsatdan kasallik yoki zoʻravonlik harakati natijasida sodir boʻlishi mumkin.

## Davolash
Bolalik travmasining sogʻliqqa taʼsirini parvarish va davolash orqali yumshatish mumkin.

Bolalik travmasini davolashning koʻplab usullari mavjud, jumladan, psixosotsial muolajalar va farmakologik muolajalar, Psixosotsial muolajalar psixoterapiya kabi shaxslarga qaratilgan yoki maktab miqyosidagi aralashuvlar kabi kengroq aholiga moʻljallangan boʻlishi mumkin. Mavjud dalillarni oʻrganish (tizimli sharhlar) davolashning koʻp turlari samarali ekanligini koʻrsatgan boʻlsa-da, travmaga yoʻnaltirilgan kognitiv xulq-atvor terapiyasi bolalik travmasini davolashda eng samarali boʻlishi mumkin.

Bundan farqli oʻlaroq, boshqa tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, farmakologik terapiya bolalik travmasini davolash uchun psixososyal terapiyaga qaraganda kamroq samarali boʻlishi mumkin. Nihoyat, erta aralashuv bolalik travmasining salomatlik salbiy oqibatlarini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin.

### Psixosotsial muolajalar

#### Kognitiv xulq-atvor terapiyasi
Kognitiv xulq-atvor terapiyasi TSSB uchun tanlangan psixologik davolash usuli boʻlib, eng yaxshi davolash koʻrsatmalari tomonidan tavsiya etiladi. CBTning maqsadi bemorlarga his-tuygʻularini yaxshiroq nazorat qilish uchun oʻz fikrlarini, eʼtiqodlarini va munosabatlarini oʻzgartirishga yordam berishdir. Bundan tashqari, u bemorlarga jarohatni yaxshiroq yengishga va muammolarni hal qilish koʻnikmalarini yaxshilashga yordam berish uchun tuzilgan. Koʻpgina tadqiqotlar CBT TSSB ni davolashdan oldingi darajadan simptomlarni kamaytirish va diagnostik tiklanish nuqtai nazaridan samarali ekanligini isbotlaydi. Tegishli davolash toʻsiqlari orasida stigma, narx, geografiya va davolanishning yetarli emasligi kabilar mavjud.

#### Travmaga yoʻnaltirilgan kognitiv xatti-harakatlar terapiyasi
Travmaga yoʻnaltirilgan kognitiv xulq-atvor terapiyasi (TF-CBT) bolalar va oʻsmirlarda TSSB holatlarini davolash uchun moʻljallangan kognitiv xatti-harakatlar terapiyasining bir tarmogʻidir. Ushbu davolash modeli KBT tamoyillarini travmaga sezgir yondashuvlar bilan birlashtiradi. Bu bolaga travmani xavfsiz joyda mustaqil ravishda qayta ishlashga ruxsat berishdan oldin, agar mavjud boʻlsa, bolaga ham, ota-onaga ham travma belgilari bilan kurashish koʻnikmalarini joriy etishga yordam beradi. Tadqiqotlar (tizimli sharhlar) travmaga yoʻnaltirilgan kognitiv xulq-atvor terapiyasi bolalik travmasining, xususan, TSSBning salbiy psixologik taʼsirini minimallashtirish uchun eng samarali davolash usullaridan biri ekanligini koʻrsatdi.

#### Koʻz harakati desensitizatsiyasi va qayta ishlash terapiyasi
Koʻz harakatini desensitizatsiyalash va qayta ishlash terapiyasi (EMDR) — bu travmatik xotiralarni qayta ishlashga yordam berish uchun terapevtlar tomonidan qoʻllaniladigan usul. Ushbu aralashuv bemorni shikastli xotiralarni eslab qolishini va his-tuygʻularini tartibga solishga yordam berish uchun koʻz harakati yoki barmoqni teginish kabi ikki tomonlama stimulyatsiyani qoʻllaydi. Bemor xotiraga sezgir boʻlib qolganda va salbiy javob bermasdan uni eslay oladigan boʻlsa, jarayon tugallanadi. Randomlashtirilgan nazorat ostida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, EMDR bitta travmatik hodisaga duchor boʻlgan bolalarda TSSB belgilarini kamaytirdi va iqtisodiy jihatdan samarali boʻldi. Bundan tashqari, tadqiqotlar EMDR TSSB uchun samarali davolash ekanligini koʻrsatdi.

#### Dialektik xulq-atvor terapiyasi
Dialektik xulq-atvor terapiyasi (DBT) oʻz-oʻziga zarar yetkazishning oldini olishga yordam beradi va kognitiv xulq-atvor va aql-idrok usullarining kombinatsiyasi orqali tajribadan qochish va ifodalangan gʻazabni kamaytirish orqali shaxslararo faoliyatni yaxshilashga yordam beradi.

#### Haqiqiy hayot qahramonlari
Haqiqiy hayot qahramonlari (RLH) davolash usuli murakkab TSSB bilan ogʻrigan bolalar uchun ketma-ket, biriktirishga qaratilgan davolash aralashuvi boʻlib, u 3 asosiy komponentga qaratilgan: taʼsirni tartibga solish, hissiy jihatdan qoʻllab-quvvatlovchi munosabatlar va chidamlilik uchun resurslar va koʻnikmalarni shakllantirish uchun hayot tarixi integratsiyasi. 126 nafar bola ishtirokida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Real Life Heroes davolash usuli TSSB alomatlarini kamaytirish va xulq-atvor muammolarini yaxshilashda samarali boʻladi.

#### Hikoya-hissiyot jarayonini kodlash tizimi
Hikoya-hissiyot jarayonini kodlash tizimi (NEPCS) sakkizta mijoz belgilarini aniqlaydigan xatti-harakat kodlash tizimidir: mavhum hikoya, boʻsh hikoya, hikoya qilinmagan his-tuygʻular, inchoate hikoya, bir xil eski hikoya, raqobatdosh syujetlar hikoyasi, kutilmagan natijalar hikoyasi va kashfiyot hikoyasi. Har bir marker oʻziga xos hikoya va hissiyot jarayoni koʻrsatkichlari videotasvirga olingan terapiya seanslaridan olingan bir daqiqalik vaqt segmentlarida ifodalanganlik darajasiga qarab farq qiladi. Rivoyat va hissiy ifodaning yaxshilangan integratsiyasi ilgari murakkab travmadan tiklanish bilan bogʻliq edi.

#### Qoʻshimchalar, oʻz-oʻzini tartibga solish va vakolat doirasi
Qoʻshimchalar, oʻz-oʻzini tartibga solish va malaka (ARC) asosi — bu murakkab travma taʼsiriga uchragan bolalar va oʻsmirlar uchun aralashuv. ARC ramkasi murakkab travmani boshdan kechirgan bolalar va oʻsmirlarni davolash uchun moslashuvchan, komponentlarga asoslangan aralashuvdir. Nazariy jihatdan bogʻlanish, travma va rivojlanish nazariyalariga asoslangan va surunkali, shaxslararo travma taʼsiriga uchragan uchta asosiy sohani koʻrib chiqadi: biriktirish, oʻzini oʻzi boshqarish va rivojlanish kompetentsiyalari. AQSh Milliy Bolalar Travmatik Stress Tarmogʻi maʼlumotlaridan foydalangan holda oʻtkazilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, ARC tizimi bilan davolash samarali boʻlib, xulq-atvor muammolari va TSSB simptomlarini travmaga yoʻnaltirilgan kognitiv xulq-atvor terapiyasiga oʻxshash darajada kamaytiradi.

#### Maktab miqyosida yondashuvlar
Oʻrganilgan koʻplab maktab miqyosidagi tadbirlar bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi, bu esa bolalik travmasini davolash uchun maktab miqyosidagi tadbirlarni qoʻllab-quvvatlovchi dalillarning kuchini cheklaydi; biroq maktab miqyosidagi yondashuvlarni oʻrganish natijalari shuni koʻrsatadiki, ular oʻrtacha darajada samarali boʻlib, travma belgilarini kamaytiradi, xatti-harakatlarning oʻzgarishini ragʻbatlantiradi va oʻz-oʻzini hurmat qilishni yaxshilaydi.

### Farmatsevtik muolajalar
Farmatsevtika vositalaridan (dorilar) bolalik travmasini davolashda foydalanish samaradorligini baholaydigan koʻpgina tadqiqotlar TSSBni davolashga qaratilgan. TSSB — bu bolalik travmasidan kelib chiqadigan sogʻliq uchun faqat bitta taʼsir. TSSBdan tashqari bolalik travmasining boshqa sogʻliqqa taʼsirini davolash uchun farmatsevtik davolash samaradorligini bir nechta tadqiqotlar baholaydi.

Selektiv serotoninni qayta qabul qilish inhibitörleri (SSRI) va boshqa antidepressantlar TSSB belgilarini davolash uchun keng qoʻllaniladigan dorilardir. Tadqiqotlar (tizimli sharhlar) dori-darmonlar TSSBni davolash uchun psixosotsial terapiyaga qaraganda kamroq samarali boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi. Biroq dorilar TSSB uchun CBT kabi terapiyaning boshqa shakli bilan birlashtirilganda samarali boʻlishi koʻrsatilgan.

## Manbalar