Nyulend rezolyutsiyasi

**Nyulend rezolyutsiyasi** 1898-yil 4-iyulda Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressi tomonidan mustaqil Gavayi Respublikasini anneksiya qilish toʻgʻrisida qabul qilingan qoʻshma rezolyutsiya edi. 1900-yilda Kongress Gavayi hududini yaratdi.

Rezolyutsiya Nevada shtatidan demokratlar vakili Frensis G. Nyulend tomonidan ishlab chiqilgan. Anneksiya 1898-yilda Filippinni qoʻlga kiritish haqidagi masala bilan bir qatorda juda ziddiyatli siyosiy masala edi.

## Oʻtish davri
1897-yilda AQSh prezidenti Uilyam MakKinli Gavayi Respublikasini qoʻshib olish toʻgʻrisidagi shartnomani imzoladi. Uni Qoʻshma Shtatlar hech qachon ratifikatsiya qilmagan. 1898-yil aprel oyida Qoʻshma Shtatlar Ispaniya bilan urush boshladi va Gavayi Respublikasi oʻzining betarafligini e'lon qildi. Amalda, Gavayi Qoʻshma Shtatlarga katta yordam berdi. U urush davrida dengiz bazasi sifatida oʻzining qadr-qimmatini koʻrsatdi va neytral boʻlmagan xatti-harakatlari uchun AQShning keng qoʻllovini oldi. Muxolifat zaiflashgani sababli Gavayi Nyulend rezolyutsiyasi talabiga binoan Kongress-ijroiya kelishuvi usuli bilan qoʻshib olindi. Bu usul ikkala palatada koʻpchilik ovozini talab qiladi. Qonun loyihasi muallifi demokrat boʻlsa-da, uni qoʻllab-quvvatlaganlarning aksariyati respublikachilar edi. U 209 ovoz bilan qabul qilindi. Tarafdorlar orasida 182 respublikachi bor edi. U Senat tomonidan 42-21 ovozning uchdan ikki qismi ovozi bilan qabul qilindi. Rezolyutsiya 1898-yil 4-iyulda tasdiqlangan va 7-iyulda MakKinli tomonidan imzolangan. 12-avgust kuni ʻIolani saroyida Gavayi davlati suverenitetining AQShga rasman oʻtkazilishini bildiruvchi marosim boʻlib oʻtdi. Ayrim Gavayi fuqarolari tadbirning qonuniyligini tan olmadilar va unda qatnashmadilar.

Qaror Gavayiga zarur boʻlgan qonunlarni oʻrganish uchun besh kishidan iborat komissiya tuzdi. Komissiya tarkibiga hududiy gubernator Sanford B. Doul (R-Gavayi hududi), senatorlar Shelbi M. Kullom (R-IL) va Jon T. Morgan (D-AL), vakil Robert R. Xit (R-IL) va sobiq Gavayi bosh sudyasi va keyinchalik hududiy gubernator Valter F. Frear (R-Gavayi hududi) kirdi. Komissiyaning yakuniy hisoboti bir yildan ortiq davom etgan munozaralardan soʻng Kongressga taqdim etildi. Kongress Gavayida saylangan hududiy hukumatni oʻrnatish oq tanlilar boʻlmagan shtatning qabul qilinishiga olib keladi, degan e'tirozlarni koʻtardi. Anneksiya orollar va materik oʻrtasida bojsiz savdoga ruxsat berdi. Biroq bu imtiyoz asosan qirol Devid Kalakaua 1875-yilda AQSh bilan tuzgan oʻzaro savdo bitimi orqali amalga oshirilgan va buning evaziga AQSh dengiz flotiga Pearl Harbor dengiz bazasi uchun uzoq muddatli ijaraga berilgan edi.

Gavayi hududining yaratilishi Gavayi suverenitetining tugatilishi va mahalliy aholi boʻlinishining uzoq tarixidagi yakuniy qadam edi. Anneksiyaga Polineziya aholisining ba'zilari qarshi chiqdi va bu jarayon hech qanday referendumsiz sodir boʻldi, deb e'tiroz bildirishdi. Suverenitetga qarshilar va suverenitet faollari oʻrtasida AQSh konstitutsiyasiga koʻra Gavayi qoʻlga kiritilishining qonuniyligi boʻyicha munozaralar davom etmoqda. Gavayi suvereniteti harakati anneksiyani noqonuniy deb hisoblaydi. Biroq, AQSh Oliy sudi De uning qonuniy ekanligiga urgʻu beradi.

## Narxi
Qoʻshma Shtatlar anneksiya sharti sifatida Gavayi orollarining 4 million dollarlik qarzini oʻz zimmasiga oldi. Ayova universitetidan Devid R. Barker 2009-yilda ta'kidlaganidek, Alyaskadan koʻra Gavayi mamlakat uchun foydali boʻlgan. U yerdan sof soliq tushumlari deyarli har doim mudofaadan tashqari xarajatlardan oshib ketgan. U anneksiya uchun ichki daromadlilik stavkasini 15% dan ortiqqa baholadi.

## Ommaviy qarama-qarshilik
Qoʻshma Shtatlar va Gavayida 1893-yildan 1898-yilgacha anneksiyaga qarshi koʻplab fikrlar bildirilgan. Tarixchi Genri Graffning yozishicha, dastlab “Undagi jamoatchilik fikri rozilikdan dalolat berayotgandek tuyulardi.... Shubhasiz, mamlakatdagi kayfiyat Qoʻshma Shtatlarning xorijdagi mustamlakalarga intilishda dunyoning buyuk kuchlariga qoʻshilishi uchun katta kuch berdi."

Prezident Grover Klivlend 1893-yil mart oyida lavozimga kirishgach, anneksiya qilish taklifini bekor qildi. Alin Brodskiyning ta'kidlashicha, bu Klivlend tomonidan kichik qirollikka qarshi axloqsiz harakatga chuqur shaxsiy ishonchdir:

: U kichikroq davlatning katta davlat tomonidan bosib olinishiga qarshi chiqqani uchun Germaniyadan Samoa orollarini himoya qilgani kabi, u ham oʻz xalqidan Gavayi orollarini himoya qildi. U Gavayining anneksiya qilinishini muqarrar avjiga olib chiqishga imkon berishi mumkin edi. Ammo u oʻzi yomon koʻrgan qarama-qarshilikni tanladi. Chunki bu uning uchun zaif va himoyasiz xalq oʻz mustaqilligini saqlab qolishning yagona yoʻli edi. Grover Klivlend qoʻshib olish gʻoyasiga emas, balki anneksiya qilish gʻoyasi noqonuniy hududiy egallab olish uchun bahona boʻladi, deb hisobladi.

Klivlend shartnomaga qarshi kurashish uchun janubiy demokratlarning yordamini olishi kerak edi. U Jorjiyaning sobiq vakili Jeyms X. Blountni Gavayiga maxsus vakil sifatida tergov oʻtkazish va yechim topish uchun yubordi. Blount imperializmga qarshiligi bilan mashhur edi. Blount, shuningdek , 1890-yillarda janubiy qora tanlilarning ovoz berish huquqini tugatgan oq tanlilar ustunligining yetakchisi edi. Ba'zi kuzatuvchilar, u osiyoliklarning oʻzini oʻzi boshqarishga qodir emasligi sababli anneksiyani qoʻllab-quvvatlaydi, deb taxmin qilishgan. Buning oʻrniga Blount imperializmga qarshi chiqdi, AQSh armiyasini qirolicha Liliuokala hokimiyatini qayta tiklashga chaqirdi va Gavayi aholisiga oʻzlarining "Osiyocha yoʻllarini" davom ettirishga ruxsat berish kerakligini ta'kidladi.

Blount Klivlendning birinchi muddatida oʻzining Davlat kotibi Tomas Bayard tomonidan Gavayi uchun oʻrnatilgan yozma siyosatdan bexabar edi. Bayard Amerika vaziri Jorj V. Merrillga Gavayida yana bir inqilob sodir boʻlgan taqdirda, Amerika savdosi, hayoti va mulkini himoya qilish ustuvor vazifa ekanligi haqida yozma koʻrsatmalar yubordi. Bayardning ta'kidlashicha, "agar kerak boʻlsa, bizning kemalarimiz ofitserlarining yordami Gavayida qonun ustuvorligi va tartibli hukumatga hurmatni oshirish uchun zudlik bilan taqdim etiladi" degan edi. 1889-yil iyul oyidagi kichik miqyosli qoʻzgʻolon paytida Merrill amerikaliklarni himoya qilish uchun dengiz piyodalarini safarbar qiladi. Bu ish Davlat departamenti tomonidan ma'qullangan. Stivens oʻsha 1887-yilgi koʻrsatmalarni oʻqib chiqdi va 1893-yilda ularga amal qildi.

Klivlend va Karl Shurs, Demokratlar yetakchisi Uilyam Jennings Brayan, sanoatchi Endryu Karnegi, yozuvchi Mark Tven va sotsiolog Uilyam Grem Samner kabi koʻplab taniqli shaxslarni oʻz ichiga olgan Amerika Anti-Imperialistik Ligasi sifatida tashkil etilgan kuchli milliy antiekspansionistik harakat paydo boʻldi. Bular fuqarolar urushi davrida voyaga yetgan ziyolilar va siyosatchilar edi. Antiimperialistlar ekspansiyaga qarshi chiqdilar va imperializm adolatli, respublika boshqaruvi "boshqariladiganlarning roziligi" dan kelib chiqadi degan asosiy tamoyilni buzadi, deb hisoblashdi. Liganing ta'kidlashicha, bunday faoliyat Mustaqillik Deklaratsiyasida, Jorj Vashingtonning Vidolashuv nutqida va Linkolnning Gettisburg murojaatida ifodalangan oʻzini oʻzi boshqarish va aralashmaslik haqidagi Amerika gʻoyalaridan voz kechishni talab qiladi.

Biroq, ular davlat kotibi Jon Xey, dengiz strategi Alfred T.Maxan, respublikachi senator Genri Kabot Lodj, urush kotibi Elixu Root va yosh siyosatchi Teodor Ruzvelt boshchiligidagi imperializmning yanada yirik kuchlarini toʻxtata olmadilar. Mazkur ekspansionistlar gazeta noshirlari Uilyam Randolf Xerst va Jozef Pulitser tomonidan kuchli qoʻllab-quvvatlangan edi. Ular Yaponiya oʻzining mustamlaka imperiyasining bir qismi sifatida Gavayi orollarini egallab oladi va bu Gʻarbiy sohilga jiddiy xavf tugʻdirishidan chuqur xavotir bor, degan vahimani qoʻzgʻashdi. Mahan va Ruzvelt raqobatbardosh zamonaviy dengiz floti, Tinch okeani bazalari, Nikaragua yoki Panama orqali oʻtadigan kanal va (asosan) Amerikaning eng yirik kuch sifatida ishonchli rolini mustahkamlaydigan global strategiya ishlab chiqdilar. MakKinlining fikriga koʻra, Gavayi hech qachon mustaqil yashay olmaydi, tez orada Yaponiya tomonidan egallab olinadi. Chunki orollar aholisining toʻrtdan bir qismi yaponlar edi. Bu Yaponiyaga Tinch okeanida hukmronlik qilish imkonini beradi va Amerikaning Osiyo bilan keng koʻlamli savdoga boʻlgan imkoniyatlaribi yoʻqqa chiqaradi.

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* Beyli, Tomas A. "Yaponiyaning Gavayi qoʻshib olinishiga qarshi noroziligi". *Zamonaviy tarix jurnali* 3.1 (1931): 46-61. onlayn
* Beyli, Tomas A. "Ispan-Amerika urushi davrida Qoʻshma Shtatlar va Gavayi" *Amerika tarixiy sharhi* 36 #3 (1931), 552-560-betlar onlayn
* Fry, Jozef A. "Ochiq eshikdan dunyo tizimlariga: XIX asr oxiridagi Amerika tashqi munosabatlarining iqtisodiy talqini". *Tinch okeani tarixiy sharhi* 65 # 2 (1996): 277-303.
* Xilfrich, Fabian. *Amerikaning istisnoligi haqida bahs: Ispaniya-Amerika urushidan keyin imperiya va demokratiya* (Palgrave Makmillan, 2012)
* Xolbo, Pol S. "Antiimperializm, da'volar va aleutiyaliklar: Gavayining qoʻshilishi boʻyicha bahslar". (1982): 374-379. *Amerika tarixidagi sharhlar* 10#3 (1982) 374-379-betlar onlayn
* Morgan, Uilyam Maykl. *Tinch okeani Gibraltar: Gavayining qoʻshilishi boʻyicha AQSh-Yaponiya raqobati, 1885-1898* (Dengiz instituti matbuoti, 2011). Kennet R. Konklinning onlayn sharhiga qarang, PhD
* Osborn, Tomas J. *"Imperiya kutishi mumkin": Gavayi anneksiyasiga Amerika muxolifati, 1893-1898* (Kent State University Press, 1981)
** Osborne, Tomas J. "1898-yil iyul oyida Gavayi qoʻshilishining asosiy sababi", *Oregon tarixiy choraklik* (1970) 71 # 2-bet.&nbsp;JSTOR da 161–178
** Osborn, Tomas J. "Savdo yoki urushmi? Amerikaning Gavayi orollarini qoʻshib olishi qayta koʻrib chiqildi." *Tinch okeanining tarixiy sharhi* 50.3 (1981): 285-307. onlayn
* Pratt, Yuliy Uilyam. *1898-yildagi ekspansionistlar: Gavayi va Ispaniya orollarini qoʻlga kiritish* (1951).
* Russ, Uilyam Adam. *Gavayi inqilobi (1893-94)* (1992)
* Russ, Uilyam Adam. *Gavayi Respublikasi (1894–98) va uning anneksiyada gʻalaba qozonish uchun kurashi* (Susquehanna U Press, 1992), yirik ilmiy tarix
* Snouden, Emma. "Tezkor tarix: Ispaniya-Amerika urushi va Genri Uottersonning anti-imperialistik ekspansionizmni ifodalashi." *Fairmount Folio: Tarix jurnali* (2016) 15:74-102. [fayl:///C:/2017/150-163-1-PB.pdf onlayn]