Niyoziy Misriy

**Niyoziy Misriy** (1618-yil 9-mart, Malatya – 1694-yil 16-mart, Limni) – Niyâziya yoki Misriya deb ataluvchi, darveshlarning Xalvatiya tariqati tarmogʻining homiysi, soʻfiy mutasavvif va shoir boʻlgan. U turli manbalarda Niyâzîy Mısrîy, Mısrîy Nıyâzîy, Shayx Mısrîy hamda Mehmed ül-Mısrîy nomlari bilan ham tilga olinadi.

U bir qancha ilohiy-irfoniy sheʼrlar muallifi boʻlib, Turkiyada hozirgacha saqlanib kelayotgan Yunus Emre kabi avvalgi turk tasavvufiy sheʼrlariga yozgan sharhlari bilan ham tanilgan.

## Hayoti
Niyoziy Misriyning asl ismi Mehmed boʻlib, u 1618-yil 9-mart kuni hozirgi nomi Soʻgʻanli boʻlgan Aspozi qishlogʻida, Malatyada tugʻilgan. Otasi Soganjizoda Ali Chalabiy an-Naqshbandiya boʻlib, nomidan ham koʻrinib turibdiki, u Naqshbandiya tariqatiga mansub edi. Shuning uchun Niyoziy Misriy soʻfiy muhitida tugʻilib, shu muhitda voyaga yetgan. Niyâzîy va Mısrîy uning taxalluslari hisoblanadi. Mısrîy taxallusi esa u Misrda taʼlim olgani munosabati bilan berilgan. U turli madrasalarda tahsil olib, tasavvuf haqidagi bilimlarini turli joylarda chuqurlashtirgan. 1655-yilda u xalvatiy shayxi Sinon-ı Ümmîdan xalifalikni olib, irshodga (ruhiy yetakchilikka) ijozat oladi.

Niyoziy Misriy 1694-yilda chorshanba kuni tongda Usmonli sultoni tomonidan surgun qilingan Lemnos orolida vafot etadi, va shu orolda oʻz maqbarasiga dafn qilinadi. U turk va arab tillarida, nazm va nasr shaklida yozilgan oʻndan ortiq asar muallifidir.

## Taʼlimoti
Niyoziy Misriy mashhur soʻfiy Ibn Arabiyning – tasavvufdagi Vahdat ul-vujud (Borliq yagonaligi) maktabi asoschisining qarashlarini qabul qilgan, biroq bu mavzuda izchil, tizimli bir asar yozmagan. Shunga qaramay, u bu qarashni nasriy va sheʼriy asarlarida chuqur tarzda qayta ishlagan. Uning fikricha, olamdagi barcha narsalar Xudoning sifatlarining aksidir. Niyoziy Misriyning ayrim qarashlari ham ulamo, ham baʼzi soʻfiy doiralar vakillarining eʼtiroziga sabab boʻlgan. Tanqidga uchragan qarashlaridan biri – nubuvvat (paygʻambarlik) Muhammad paygʻambardan keyin ham davom etgani haqidagi fikridir. Misriy Muhammadning ikki nabirasi Hasan va Husaynni paygʻambarlar sifatida koʻradi.

## Sheʼrlari
Niyoziy Misriy tasavvufiy majlislarda ilohiy sifatida bastalangan va kuylangan sheʼrlari bilan ham mashxur shoir hisoblanadi. Yunus Emre singari Niyoziy Misriy ham nozik, chuqur tasavvufiy haqiqatlarni juda sodda tilda ifoda eta olgan.

## Asarlari
### Turkcha
* Dīvon
* Tuhfetü’l-ushshoq
* Süleymaniye kutubxonasi, Rashid Efendi 1218 raqamli majmuasi
* Majmua-i Kalimāt-i Qudsiyya
* Risola fi’t-tasavvuf
* Risola-i Davriyya
* Taʼbīrātu’l-vāqi‘āt
* Risola-i Davriyya
* Risola-i As’ila va Ajviba-i Mutasavvufona
* Risola-i Eshrātu’s-Sā‘at
* Taʼbīrnomai
* Risola-i Hasaneyn
* Risola-i Hizriyya
* Risola-i Arshiyya
* Vahdatnoma
* Risola-i Ioda
* Risola-i Nuqta
* ‘Aqīdatu’l-Mısrî
* Risola fī Davrān-ı Sofiya
* Atvor-i Sab‘a
* Sharh-i Asmā-i Husnā
* Sharh-i Nutq-i Yunus Emre

### Arabcha
* Mavā’idu’l-irfān
* Davra-i ‘Arshiyya
* Tasbīh-i Qasīda-i Bür’e (Bürde)
* Tafsīr-i Fātiḥatu’l-Kitāb
* Majolis

## Yana qarang
* Tasavvuf
* Xalvatiya tariqati
* Vahdat ul-vujud
* Ibn Arabiy
* Yunus Emre
* 73 firqa (hadis)

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Heath W. Lowry, Historical Vestiges of Niyâzî Misrî's Presence on the Island of Limnos / Niyazi Misri’nin Limni Adasında Bulunan Tarihi İzleri (ikki tilli nashr), tarj. Kivanch Tanriyar, Istanbul: Bogazichi University Press, 2011.
* Paul Ballanfat, „Niyâzî Misrî: l’Égypte, station mystique pour un soufi turc du XVIIe siècle“, Le soufisme à l’époque ottomane, Cahiers des Annales islamologiques 29 (Qohira, 2010), 252–253-betlar.
* Mustafa Ashkan, *Niyazi Mısri ve Tasavvuf Anlayışı* [Niyazi Misri and His Sufi Perspective], Ankara: Kültür Bakanlığı, 1998.
* Niyazi Mısri, *Niyazi Misri: Life & Poems*, tarj. Paul Smith, *Introduction to Sufi Poets Series* (qogʻoz muqova), 2020 
* Niyazi Misri, *Beş Risale* (Besh risola), Oguzhan Donmez (tarj. va nashrga tay.), BüyüyenAy Yayınları, 2022 
* Kenan Erdogʻan: *Niyazî-i Mısrî: Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Divanı* [Niyazî-i Mısrî: Uning hayoti, adabiy shaxsiyati, asarlari va devoni], Ankara (Akçağ Basım Yayım Pazarlama A.Ş.), 1998. 
* Derin Terzioʻgʻlu: *Sufi and the Dissident in the Ottoman Empire: Niyazi-i Mısri (1618–1694)*. Garvard universiteti (nashr etilmagan PhD dissertatsiyasi), 1999.
* Mustafa Kara: "Shamsaddin Mısrîning Limni safarlari, " *Bursa Araştırmaları*, № 29. Bursa, 2010. 12–17-betlar.
* Mustafa Tatcı: *Limni’de Sürgün Bir Velî: Niyâzî Mısrî’nin Hâtırları*, [Lemnosda surgundagi bir valiy: Niyoziy Misriyning xotiralari], Istanbul (H Yayınları), 2010-yil mart. 
* Mustafa Kara va Yusuf Kabakçı (tuzuvchilar va muharrirlar): *Niyazi-i Mısri’nin İzinde Bir Ömür Seyahat*, [Niyazi-i Misri izidan umrboqiy sayohat], Istanbul (Dergah), 2010-yil noyabr
* Stiven Hirtenstayn – Ibn Arabiydan Niyoziy Misriygacha

## Havolalar
* My Heart Became a Nightingale (Can Yine Bülbül Oldu) Muhammad Niyaziy al-Misriy tomonidan yozilgan
* Britannica – Niyaziy Misriy