Dan adabiyoti

**Dan adabiyoti** (dan tilida: *Dansk litteratur*) o‘rta asrlarga borib taqaladi. Daniyadan topilgan eng qadimgi yozma yodgorliklar – yodgorlik toshlari va boshqa buyumlardagi runik yozuvlardir. Ularning ayrimlarida alliterativ uslubda yozilgan qisqa sheʼrlar mavjud. XII asr oxirlarida *[[Saxo Grammaticus]]* mashhur *[[Gesta Danorum]]* asarini yozgan. XVI asrda esa Daniyaga lyuteran islohoti kirib keldi. Shu davrda Christiern Pedersen Yangi ahdni dan tiliga tarjima qildi, Thomas Kingo esa madhiyalar yozdi. XVII asr boshlarida Anders Arrebo (1587–1637) sheʼrlari bilan tanildi. 1660-yildagi Daniya mutlaq monarxiyasi oʻrnatilgandan soʻng yuzaga kelgan qiyinchiliklar Blue Tower qamoqxonasidagi Leonora Christina tomonidan Jammersminde („Yodda qolgan azoblar“) asarida tasvirlangan. Ludvig Holberg (1684–1754) – Maʼrifatchilik va Gumanizm gʻoyalari taʼsirida shakllangan zamonaviy dan va norveg adabiyotining asoschisi hisoblanadi. XVIII asrda neoklassik sheʼriyat, drama va esse janrlari fransuz va ingliz adabiy oqimlarining taʼsiri ostida rivojlandi. XVIII asr oxirida dan sheʼriyatida nemis adabiyoti taʼsiri sezila boshladi. Bu hol Johannes Ewald va Jens Baggesen kabi yetakchi shoirlarning asarlarida yaqqol koʻrinadi. XVIII asrning boshqa taniqli yozuvchilari qatorida madhiyalar muallifi Hans Adolph Brorson va hajviy shoir Johan Herman Wessel ham bor.

Daniyaning Oltin davri (1800–1850) mobaynida adabiyot markazida romantik tafakkur turdi. Bu davrning muhim namoyandalari orasida faylasuf Henrik Steffens (1773–1845) va shoir Bernhard Severin Ingemann (1789–1862) bor edi. Dan adabiy madaniyatining eng muhim shaxslaridan biri Nikolaj Grundtvig (1783–1872) hisoblanadi.

Biroq bu davr eng avvalo Hans Christian Andersen (1805–1875) nomi bilan esda qolgan. U 1835–1872-yillar oraligʻida yozgan ertaklari bilan jahon adabiyotida oʻchmas iz qoldirdi. Shuningdek, Søren Kierkegaard (1813–1855) ekzistensialist faylasuf va ilohiyotshunos sifatida nafaqat Daniya, balki Yevropa falsafasining asoschilaridan biri sifatida tanilgan. Jens Peter Jacobsen (1847–1885) esa romantik, gʻamgin ohangdagi sheʼrlari orqali Daniyada naturalizm harakatini boshlab bergan.

XIX asr oxirlarida (1870–1890) yuzaga kelgan Modern Breakthrough naturalizm gʻoyalari taʼsirida shakllangan Skandinaviya adabiy harakati boʻlib, uni Georg Brandes (1842–1927) boshqargan. Shu davrning boshqa mashhur yozuvchilari orasida Holger Drachmann (1846–1908), Herman Bang (1857–1912) va Sophus Schandorph (1836–1901) bor.

Henrik Pontoppidan (1857–1943) 1917-yilda Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan. U zamonaviy Daniya hayotini haqqoniy tasvirlab bergani uchun taqdirlangan. XX asr boshlarida adabiyotda naturalizmga qarshi reaksiyalar paydo boʻlib, eʼtibor millatchilik gʻoyalariga oʻta boshladi. Bu yoʻnalishning namoyandalari Kaj Munk (1898–1944) va Valdemar Rørdam (1872–1946) boʻlishgan.

Zamonaviy realizm yoʻnalishida Herman Bang va J. P. Jacobsen ijod qilgan boʻlsa, ijtimoiy realizmni Hans Kirk (1898–1962) va Martin Andersen Nexø (1869–1954) davom ettirgan. Jeppe Aakjær (1866–1930), Johannes Jørgensen (1866–1956) va Nobel mukofoti sohibi Johannes V. Jensen (1873–1950) esa dan adabiyotiga yangi ruh va falsafiy chuqurlik olib kirgan. XX asrning eng mashhur yozuvchilaridan biri Karen Blixen (1885–1962) boʻlib, u „Isak Dinesen“ taxallusidan foydalangan. Uning *[[Out of Africa]]* (1937) nomli xotiralar kitobi dunyo adabiyotida oʻziga xos oʻrin egallagan.

## Urushdan keyingi davr

Mashhur zamonaviy mualliflar:
* Benny Andersen (1929–2018) — Daniyaning eng sevimli lirik shoiri bo‘lib, uning to‘plam holidagi she’rlari *Samlede digte* (1998) 100 mingdan ortiq nusxada sotilgan.
* Jane Aamund (1936–2019) — ayniqsa 1990-yillarda bestsellerga aylangan erotik ohangda bayon etilgan avtobiografik asarlari bilan keng ommalashgan yozuvchi.
* Anders Bodelsen (1937–2021) — asarlarida moddiylashtirish tamoyillari bilan to‘qnash keladigan o‘rta sinf vakillari haqida hikoya qiluvchi trillerlari bilan tanilgan.
* Elsebeth Egholm (1960-yilda tug‘ilgan) — yangi mingyillikda detektiv adabiyotning eng ko‘p sotilgan mualliflaridan biri bo‘lib, uning romanlari asosida ikki teleserial yaratilgan, xususan, *[[Those Who Kill]]* asari bilan xalqaro muvaffaqiyatga erishgan.

## Manbalar

## Havolalar
* ["Denmark, Language and Literature of"](https://en.wikisource.org/wiki/The_American_Cyclop%C3%A6dia_(1879)/Denmark,_Language_and_Literature_of) *[[New American Cyclopædia]]* 1879.