Xatcho‘p

**Xatcho'p** ko'pincha karta, teri yoki matodan yasalgan nozik belgilash vositasi hisoblanib, kitobxonning kitobdagi taraqqiyotini kuzatib borish va o'quvchiga kitobni o'qiyotgan joyiga osongina qaytish imkonini beradi. Xatcho'plar uchun muqobil materiallar qog'oz, kumush kabi metallar, ipak, yog'och, shnur (tikuv) va plastmassadir. Ba'zi kitoblarda bir yoki bir nechta xatcho'plar bog'lab kitobning o'ziga tikilgan  bo'lishi mumkin. Bundan tashqari, boshqa xatcho'plar sahifada qirqib olish imkonini beruvchi sahifa qopqog'ini o'z ichiga oladi.

## Tarix
Xatcho'plar tarixi bo'yicha olib borilgan tadqiqotlarning yangi natijalariga ko'ra, dastlab xatcho'plar eramizning 1-asrida  paydo bo'lganidan beri kodekslar uchun ishlatilganligi  haqida ma'lumotlar mavjud. Eng qadimgi xatcho'p milodiy 6-asrga to'g'ri keladi va uning orqa tomoni parxod bilan qoplangan bezakli charmdan qilingan va Kopt kodeksining muqovasiga charm tasma bilan biriktirib qo'yilgan (Codex A, MS 813 Chester Beatty Kutubxonasi, Dublin). Dastlabki xatcho'plar Misrning Sakkara yaqinida, Apa Yeremiyo monastiri xarobalari ostida topilgan. Eng qadimgi xatcho'plar va ularning qoldiqlari 1-11-asrlarga oid Kopt kodekslarida va 8-12-asrlarga oid Karolingiya kodekslarida saqlanib qolgan. Xatcho'plar butun o'rta asr mobaynida qo'llanilgan , ko'pincha, folio chetiga biriktirilgan kichik pergament tasmasidan (yoki bosh tasmasiga bog'langan shnurdan) iborat.

Hozirgi kunda har xil dizayn va uslublarga ega zamonaviy xatcho'plar mavjud. Ko'pchilik xatcho'plar karton yoki og'ir qog'ozdan yasalgan, ammo ularning qog'oz, lenta, mato, namat, po'lat, sim, qalay, yog'och, plastmassa, vinil, kumush, oltin va boshqa qimmatbaho metallardan yasalgan turlari ham mavjud, ba'zilari qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan. .

Birinchi ajratiladigan va  yig'iladigan xatcho'plar 1850-yillarda paydo bo'la boshladi. Bunga birinchi yaqqol misollardan biri Meri Rassel Mitfordning “ *Adabiy hayot haqidagi xotiralar”* (1852) asarida uchraydi: “Menda marker yoʻq edi va to'la hajmli jild goʻyo instinktiv tarzda yopildi”. "Bookmarker" so'zining "marker" qisqartmasiga e'tibor bering. Zamonaviy qisqartma odatda "xatcho'p" dir. Dastlabki tarixiy xatcho'plar juda qimmatbaho bo'lishi mumkin va ba'zan boshqa qog'oz efemerlari bilan birga to'planadi.

1860-yillarga kelib, jozibali mashinada to'qilgan markerlar, asosan, ipak lentasi sanoatining markazi bo'lgan Angliyaning Koventri shahrida ishlab chiqarila boshlandi. Eng qadimgilaridan biri 1861-yilda    shahzoda konsorti Albertning o'limi munosabati bilan J.&J tomonidan naqd pul shaklida ishlab chiqarilgan. Koventrilik Tomas Stivens juda kam vaqt oralig'ida bu sohada mashhur bo'ldi va xatcho'plarning to'qqiz yuz xil dizaynga ega ekanligini ma'lum qildi.

Taxminan 1862 yildan boshlab, 19-asrda ingliz ipak to'quvchisi Tomas Stiven tomonidan ishlab chiqarilgan to'qilgan rasmli xatcho'plar Stivengraflar deb ataladi.  To'qilgan ipak xatcho'plar Viktoriya davrida juda qadrlangan va sovg'a tarzda berilgan. Stivens har qanday bayramda odamlarga sovg'a qilgan. Bitta Stivengraf shunday deydi: *Osmon bergan barcha in'omlarning o'lchovi bitta va bu bizning do'stligimizdir, do'st - bu topilgan xazinadir, senga bu muqaddas ismni qo'yaman, chunki siz menga do'stsiz va men senga do'st bo'lishimni doim g'urur bilan aytaman.*

19-asrdagi ko'pchilik xatcho'plar Injil va ibodat kitoblarida foydalanish uchun mo'ljallangan bo'lib, lenta, to'qilgan ipak yoki teridan qilingan. 1880-yillarga kelib toʻqilgan ipak markerlar ishlab chiqarish kamayib ketdi va qattiq qogʻoz yoki kartondan tayyorlangan bosma markerlar sezilarli darajada paydo boʻlib, o'sa  boshladi. Ushbu rivojlanish kitoblarning  mavjudligi bilan parallel bo'ldi va mavjud xatcho'plar soni tez fursatlarda keskin kengaydi.

## Xatcho'plardan xavfsiz foydalanish uchun fikrlar
Foydalanilayotgan  xatcho‘plar kislotadan xoli kitoblarga zarar yetkazmaydigan yupqa bo‘lishi kerak, shunday qilib, ular o'zlari o‘rtasida joylashgan sahifalarni cheklamasligi lozim va kitob qog‘oziga oqishi mumkin bo‘lgan bo‘yoqlar yoki bezak materiallarini o‘z ichiga olmaydi, tekis, yupqa, yumshoq qirralar. 

## Yana qarang

* Xatcho‘p (World Wide Web)
* It quloqlari
* Aylanadigan xatcho'p

## Manbalar

## Havolalar

* Earliest History of Bookmarks by Asim Maner
* World of Bookmarks,  Reference site featuring history of bookmarks
* History of Bookmarks by Lois R. Densky-Wolff ()
* International Friends of Bookmarks (IFOB), community website with much information about bookmarks