Avstraliya — Estoniya munosabatlari

Avstraliya va Estoniya oʻrtasida tashqi aloqalar mavjud. Avstraliya Estoniyani birinchi marta 1921-yil 22-sentyabrda tan olgan. Avstraliya 1991-yil 27-avgustda Estoniya mustaqilligini qayta tan olgan birinchi davlatlardan biri boʻlgan. Ikki davlat 1991-yil 21-noyabrda diplomatik munosabatlarni tikladi.

Avstraliya tashqi ishlarini elchixona (2018-yildan) va Tallindagi faxriy konsullik (1995-yildan) orqali olib boradi. Estoniya 2015-yil 18-fevraldan beri Kanberrada elchixonasiga ega boʻlib, u Yangi Zelandiya, Indoneziya va ASEAN bilan aloqalar uchun ham masʼuldir, shuningdek, har bir shtat poytaxtida faxriy konsulliklarga ega.

## Mamlakatni taqqoslash

## Tarixi

Estoniya Rossiya imperiyasining bir qismi sifatida (Vilna va Grodno gubernatorliklari doirasida) Avstraliyadagi dastlabki diplomatik faoliyatini amalga oshirgan. 1894-yilda Rossiya imperiyasi Tashqi ishlar vazirligi Avstraliyaga birinchi doimiy konsullik vakillarini yuborgan paytdan aloqalar boshlanadi. Estonlar rasmiy statistikada rus hamjamiyatining bir qismi sifatida qaralgan. 1895-yildan 1898-yilgacha Avstraliyadagi ikkinchi rus konsuli Robert fon Ungern-Sternberg Freyherr fon Pirkel Boltiqboʻyi nemis zodagonlaridan hisoblangan estoniyalik boʻlib, 1845-yilda Dago (hozirgi Xiumaa nomi bilan tanilgan) orolida tugʻilgan. 1918-yilda Estoniya Mustaqillik Deklaratsiyasidan so‘ng, 1919-1935-yillarda Estoniya Avstraliyada Rossiya imperiyasining parchalanishidan keyin paydo bo‘lgan yana bir davlat — Finlandiyaning Sidneydagi konsulligi tomonidan aloqalarni olib bordi. Ikki davlat oʻrtasidagi rasmiy munosabatlar 1921-yil 22-sentabrda Avstraliya Estoniyani Millatlar Ligasiga qabul qilinganda tan olgandan soʻng boshlangan. 1922-yilda Finlandiya konsuli Harald Tanner Estoniyaning Sidneydagi faxriy konsuli etib tayinlangan va 1935-yilda Estoniya oʻz vakilini yuborguniga qadar xizmat qilgan. 1935-yilda Estoniya oʻzining faxriy konsuli yubordi, Yoxannes Kaiv 1939-yilda Nyu-Yorkdagi Bosh konsul lavozimiga koʻtarilgunga qadar ishladi. Kaivdan keyin Faxriy konsul vazifasini bajaruvchi, keyin esa Faxriy vitse-konsul lavozimiga (1939-yil oktyabrdan) taniqli mahalliy estoniyalik Arvid Mielen etib tayinlandi. 1940-yil oktyabr oyida Estoniya hukumati konsullikni yopish toʻgʻrisida buyruq berdi va uning yozuvlari Shvetsiya konsulligiga saqlash uchun topshirildi.

### Sovet istilosi davridagi munosabatlar
1940-yil iyun oyida Boltiqboʻyi davlatlarining Sovetlar tomonidan bosib olinishi bilan Avstraliya hukumati rahbari Robert Menzis, xuddi Britaniya hukumati kabi, bu harakatni tan olmadi, ammo tashqi ishlar vaziri ser Frederik Styuart 1941-yil iyun oyida norasmiy munozaralar boʻlganligini tasdiqladi. Bu „Birlashgan Qirollik hukumatining Boltiqboʻyi davlatlarining Sovet Ittifoqiga qoʻshilishidan kelib chiqadigan turli masalalarni amaliy asosda hal qilishga tayyorligini“ nazarda tutgan. 1948-yilda Kanberradagi Sovet elchixonasi „Boltiqboʻyi davlatlaridan hozir Avstraliyada yashovchi barcha shaxslar Sovet fuqarolari sifatida roʻyxatga olinadi“ deb eʼlon qildi. Boltiqboʻyi davlatlari va ushbu davlatlarning Avstraliyada yashovchi har qanday fuqarolari bu borada hech qanday munosabat bildirmaydi.

1949-yil martiga kelib, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining uchinchi sessiyasi boʻyicha Senatdagi munozarada Sogʻliqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar vaziri, senator Nik MakKenna vaziyatning status-kvosini qayd etdi: 

1970-yil mart oyida Gorton hukumati tashqi ishlar vaziri Uilyam Makmaxon parlamentda shunday nutq soʻzladi: „Huquqiy pozitsiya shundan iboratki, Avstraliya SSSR bosqinidan keyin surgunga majbur boʻlgan Estoniya, Latviya va Litva hukumatlarini tan olishdan hech qachon qaytmagan. Avstraliya oʻzini 1940 yilda Avstraliya tan olgan hukumatlardan birining vorisi sifatida koʻrishi mumkin boʻlgan biron bir hukumatni aniq tan olmagan“.

1975-yil noyabr oyida Malkolm Freyzerning yangi konservativ koalitsiya hukumati saylanganidan soʻng, Litvaning Sovet Ittifoqi tarkibiga qoʻshilishi tan olinishini bekor qildi. Oʻsha yilning 17-dekabrida Avstraliya hukumati Avstraliyaning Moskvadagi elchisiga Litva SSRga hech qanday rasmiy tashriflar qilmaslik toʻgʻrisida koʻrsatma berdi. Mustaqil Estoniya konsullik vakillari qaytib keldi va 1991-yilda mustaqillik tiklangunga qadar saqlanib qoldi. 1991-yil 27-avgustda Bosh vazir Bob Xok Avstraliyaning Estoniya bilan toʻliq diplomatik munosabatlarni tiklash qarorini eʼlon qildi. Avstraliyaning Shvetsiyadagi elchisi Robert Merrilliz 1991-yil 21-noyabrdan boshlab Avstraliyaning Estoniyadagi birinchi elchisi sifatida norezident akkreditatsiya oldi.

### 1991-yildan keyingi munosabatlar

Avstraliya Faxriy konsulliklarini kengaytirish doirasida tashqi ishlar vaziri Garet Evans 1995-yil iyun oyida Mati Peekma Avstraliyaning Tallindagi faxriy konsuli etib tayinlanganligini eʼlon qildi. Peekma bugungi kunda ham faxriy konsul sifatida xizmat qilmoqda. Avstraliya 2005-yil may oyida Estoniya bilan Ishchi dam olish vizasi kelishuvini imzoladi. 2007-yilda Estoniya hukumati Piter Millerni Avstraliyadagi birinchi elchi etib tayinladi. Miller 2007-yil 30-noyabrda Avstraliya general-gubernatori Maykl Jefferiga ishonch yorliqlarini topshirdi. 2010-yildan 2012-yilgacha Estoniyaning ikkinchi elchisi Andres Rundu Tallinda istiqomat qilgan. 2011-yil noyabr oyida Tashqi ishlar vazirligi Sidneyda Bosh konsul Triinu Rajasalu boshchiligidagi Bosh konsullikni ochdi. Bosh konsul Rajasalu 2013-yil 1-avgustdan oʻrniga 2016-yil iyulida Katrin Kanarik kelgunga qadar xizmat qilgan.

1998-yil iyul oyida Estoniya Bosh vaziri Mart Siimann Avstraliyaga tashrif buyurdi. Senat prezidentining sobiq o‘rinbosari, senator Syu West boshchiligidagi Avstraliya parlament delegatsiyasi 1999-yil oktyabr oyida Tallinga keldi. Riigikogu spikeri Ene Ergma boshchiligidagi Estoniya parlament delegatsiyasi 2008-yilda Avstraliyada mehmon boʻldi. 2009-yilda Estoniya Tashqi ishlar vaziri Urmas Paet Avstraliyaga tashrif buyurdi va Pert shahrida Estoniya faxriy konsulligini ochdi. 2010-yil aprel oyida Avstraliya tashqi ishlar vaziri Stiven Smit Estoniya poytaxti Tallin shahrida boʻlib oʻtgan ISAF Tashqi ishlar vazirlari yigʻilishida ishtirok etdi. Senat prezidenti Jon Xogg 2013-yil oktyabr oyida Estoniyaga rasmiy tashrif bilan keldi. Estoniyaning Kanberradagi elchixonasi 2015-yilning fevralida ochildi, birinchi elchi etib Andres Unga tayinlandi. Unga 2013-yil 28-martda general-gubernator Kventin Braysga ishonch yorliqlarini topshirdi. 2016-yil fevral oyida Estoniya tashqi ishlar vaziri Marina Kaljurand Finlandiyaning Avstraliyadagi elchixonasi bilan hamkorlikda Kanberradagi joylashgan Estoniya elchixonasini rasman ochdi va turli federal vazirlar bilan muzokaralar olib bordi.

2015-yilda Avstraliya va Estoniya yangi ijtimoiy xavfsizlik shartnomasini imzoladi. 2018-yil 7-mart kuni Tashqi ishlar vaziri Juli Bishop Estoniyada Avstraliya elchixonasi ochilishini eʼlon qildi.

1991-yildan 2018-yilgacha Avstraliyaning Estoniya bilan munosabatlari Stokgolmdagi Avstraliya elchixonasi zimmasida edi. 2019-20 Avstraliya oʻrmon yongʻinlari mavsumining Kanberra shahriga jiddiy taʼsiri tufayli Estoniya elchixonasi vaqtincha yopildi va Sidneyga koʻchirildi.

### Avstraliya elchilari

### Estoniya elchilari

## Migratsiya
Birinchi estoniyaliklar 1853-yilda Avstraliyaga joylashdilar va 1914-yilda Melburnda birinchi Estoniya jamiyatini tashkil etganlar. Odamlar asosan Sidney atrofida joylashdilar. 1940-yilda va yana 1944-yilda Estoniya sovet qoʻshinlari tomonidan bosib olingandan soʻng, koʻplab estoniyaliklar muhojirlar Avstraliyaga joylashib, Avstraliyada eston madaniyatining rivojlanishiga hissa qoʻshdilar. Avstraliya Rossiya, Kanada, Shvetsiya va AQShdan keyin beshinchi eng katta estoniyalik jamiyatga ega. Avstraliyaning uchta eng yirik kompaniyaga ega Ser Arvi Parbo Avstraliyadagi eng taniqli estoniyaliklardan biridir.

Avstraliya xorijdagi estonlarning eng yirik jamoalaridan biriga mezbonlik qiladi. 2006-yilgi Avstraliya aholini roʻyxatga olishda 8232 kishi estoniyalik deb qayd etilgan. 2016-yilgi Avstraliya aholini roʻyxatga olishda 9500 dan ortiq odam estoniyaliklar ekanligi aniqlangan.

## Madaniy-maʼrifiy

Avstraliya Estoniya bilan Estoniya biznes maktabi, Monash universiteti va Svinbern texnologiya universiteti ishtirokida bir nechta kelishuvlarga ega. Tallin universiteti Viktoriya universiteti bilan taʼlim sohasida hamkorlik qilish boʻyicha oʻzaro kelishuv memorandumini imzolagan.

Sidneydagi Estoniya arxivi 1952-yilda tashkil etilgan boʻlib, Ikkinchi jahon urushidan keyin Estoniyadan tashqarida nashr etilgan barcha bosma eston asarlarining koʻpchiligini saqlaydi.

## Iqtisodiy aloqalar
2013-14-yillarda Avstraliya va Estoniya oʻrtasidagi savdo hajmi 60 million Avstraliya dollarini tashkil etdi. Avstraliya va Estoniya oʻrtasidagi tovar savdosi qisman mamlakatlar oʻrtasidagi katta masofa tufayli beqaror holatda. Estoniyaning eng katta importi alkogolli ichimliklar (vinolar), Avstraliyadan esa yogʻoch va yogʻoch mahsulotlari yetkaziladi.

## Shartnomalar
Quyida xalqaro ikki tomonlama shartnomalar roʻyxati keltirilgan

* Dastlabki shartnomalar Avstraliyaga Britaniya imperiyasi tomonidan qoldirilgan, ammo ular hali ham amalda.
* Estoniyaga tegishli Yevropa Ittifoqi shartnomalari quyida kiritilmagan.

## Manbalar

## Havolalar

* Avstraliya tashqi ishlar va savdo departamenti Estoniya bilan munosabatlar haqida
* estonia.org.au Avstraliyani estoniyaliklar bilan bogʻlash
* Avstraliyadagi estoniyaliklar veb-sahifasi
* Tallindagi Avstraliya elchixonasi bosh sahifasi
* Kanberradagi Estoniya elchixonasi veb-sahifasi