Inson miyasi (Encephalon)

**Inson [[Bosh miya|miyasi]]** () markaziy asab tizimining organi boʻlib, koʻplab oʻzaro bogʻlangan nerv hujayralari va ularning jarayonlaridan iborat.

Inson miyasi bosh suyagining miya qismining deyarli butun bosh miya ichini egallaydi, uning suyaklari miyani tashqi mexanik shikastlanishdan himoya qiladi. Oʻsish va rivojlanish jarayonida miya bosh suyagi shaklini oladi.

Adabiyotda inson miyasidagi neyronlar sonining turlicha baholari keltirilgan. Tadqiqotlarga koʻra, erkak miyasida oʻrtacha 86,1 8,1 milliard neyron va 84,6 9,8 milliard neyron boʻlmagan hujayralar mavjud. Shu bilan birga, miya yarim korteksida 19% neyronlar mavjud. Boshqa tadqiqotlar esa, inson miyasida 90-96 milliard neyron mavjud ekanligini aytadi.

Miya jigar tomonidan ishlab chiqarilgan va oziqlanish uchun qonga kiradigan glyukozaning 50% ni isteʼmol qiladi.

## Miyaning massasi.
Inson miyasining massasi 1000 dan 2000 grammgacha oʻzgarib turadi, bu tana vaznining taxminan 2% ni tashkil qiladi. Erkaklarning miyasi ayollarning miyasidan 100-150 gramm massasiga ega, ammo katta erkaklar va ayollarda tana va miya hajmining nisbati oʻrtasidagi statistik farq topilmadi. Insonning aqliy qobiliyatlari miyaning massasiga bogʻliq, degan fikr keng tarqalgan: miyaning massasi qanchalik katta boʻlsa, odam shunchalik qobiliyatli boʻladi. Biroq, bu har doim ham shunday emasligi aniq. Masalan, I. S. Turgenevning miyasi 2012-yil, Anatol Fransiyaning miyasi esa 1017 g. Eng ogʻir miya – 2850 g – epilepsiya va ahmoqlik bilan ogʻrigan odamda topilgan. Uning miyasi funktsional jihatdan nuqsonli edi. Shuning uchun miyaning massasi va shaxsning aqliy qobiliyatlari oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqlik yoʻq.

Shu bilan birga, katta namunalarda koʻplab tadqiqotlar miya massasi va aqliy qobiliyat oʻrtasida, shuningdek, miyaning baʼzi hududlari massasi va kognitiv qobiliyatning turli koʻrsatkichlari oʻrtasida ijobiy korrelyatsiyani aniqladi. Baʼzi etnik guruhlar (masalan, avstraliyalik aborigenlar) kichikroq oʻrtacha miya hajmiga ega boʻlgan past intellektga ega degan xulosani asoslash uchun ushbu tadqiqotlardan foydalanishdan ogohlantiradi. Bir qator tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, deyarli butunlay genetik omillarga bogʻliq boʻlgan miya hajmi IQdagi farqlarning koʻpini tushuntira olmaydi. Argument sifatida Amsterdam universiteti tadqiqotchilari Mesopotamiya va Qadimgi Misr tsivilizatsiyalari va ularning bugungi Iroq va zamonaviy Misrdagi avlodlari oʻrtasidagi madaniy darajadagi sezilarli farqni koʻrsatadilar.

## Miyaning tuzilishi

Koʻpgina odamlarning miya hajmi 1250-1600 kub santimetr oraligʻida boʻlib, bosh suyagi hajmining 91-95% ni tashkil qiladi. Miyaning beshta boʻlimi mavjud: medulla oblongata; orqa, shu jumladan koʻprik, serebellum va epifiz; oʻrta; oraliq; va miya yarim sharlari bilan ifodalangan oldingi miya.

Yuqoridagi boʻlimlarga boʻlinish bilan bir qatorda, butun miya uchta katta qismga boʻlingan:

* miya yarim sharlari;
* serebellum;
* miya poyasi.

Miya yarim korteksi miyaning ikki yarim sharlarini qoplaydi: oʻng va chap.

## Miyaning qobiqlari
Miya, orqa miya kabi, uchta membrana bilan qoplangan: yumshoq, araxnoid va qattiq.

Miyaning yumshoq yoki qon tomir membranasi () toʻgʻridan-toʻgʻri miya moddasiga qoʻshni boʻlib, barcha joʻyaklarga kiradi, barcha konvolyutsiyalarni qoplaydi. U boʻshashgan biriktiruvchi toʻqimadan iborat boʻlib, unda koʻp sonli tomirlar miyani oziqlantiradi. Birlashtiruvchi toʻqimalarning ingichka jarayonlari miyaning massasiga chuqur kirib boradigan xorioiddan chiqib ketadi.

Miyaning araxnoid membranasi () – nozik, shaffof, tomirlari yoʻq. U miya konvolyutsiyalariga mahkam oʻrnashadi, lekin joʻyaklarga kirmaydi, buning natijasida qon tomir va araxnoid membranalar oʻrtasida miya omurilik suyuqligi bilan toʻldirilgan subaraknoid tsisternalar hosil boʻladi, buning natijasida araknoid oziqlanadi. Eng katta, serebellar choʻzinchoq sisterna toʻrtinchi qorincha orqasida joylashgan, toʻrtinchi qorinchaning median teshigi unga ochiladi; lateral chuqurchaning sisternasi bosh miyaning lateral boʻshligʻida yotadi; interpeduncular – miyaning oyoqlari orasida; sistern chorrahasi – vizual chiazma (chorraha) joyida.

Miyaning qattiq qobigʻi () bosh suyagi suyaklarining ichki miya yuzasi uchun periosteumdir. Ushbu qobiqda inson tanasida ogʻriq retseptorlarining eng yuqori kontsentratsiyasi kuzatiladi, ogʻriq retseptorlari esa miyaning oʻzida yoʻq (2-rasmga qarang). *[[Bosh ogʻrigʻi|bosh ogʻrigʻi]]*).

Dura mater zich biriktiruvchi toʻqimadan qurilgan boʻlib, ichkaridan tekis namlangan hujayralar bilan qoplangan, uning ichki asosi hududida bosh suyagi suyaklari bilan mahkam birlashadi. Dura mater va araxnoid oʻrtasida seroz suyuqlik bilan toʻldirilgan subdural boʻshliq mavjud.

## Miyaning tarkibiy qismlari

### Medulla oblongata
medulla oblongata () beshinchi miya vesikulasidan rivojlanib, orqa miyaning davomi hisoblanadi. Medulla oblongatasining kulrang moddasi kranial nervlarning alohida yadrolaridan iborat. Oq modda – bu orqa miya va miyaning yoʻllari boʻlib, ular miya poyasiga va u erdan orqa miyaga choʻziladi.

Medulla oblongatasining oldingi yuzasida oldingi oʻrta yoriqlar mavjud boʻlib, uning yon tomonlarida piramidalar deb ataladigan qalinlashgan oq tolalar mavjud. Piramidalar tolalarining bir qismi qarama-qarshi tomonga oʻtib, lateral piramidal yoʻlni tashkil etuvchi piramidalar chorrahasini hosil qilganligi sababli torayadi. Oq tolalarning kesib oʻtmaydigan qismi toʻgʻri piramidal yoʻl hosil qiladi.

### Koʻprik- pons
Koʻprik () medulla oblongata ustida joylashgan. Bu koʻndalang joylashtirilgan tolalar bilan qalinlashgan rulondir. Uning markazida miyaning asosiy arteriyasi joylashgan asosiy truba oʻtadi. Joʻyakning ikkala tomonida piramidal yoʻllardan hosil boʻlgan sezilarli balandliklar mavjud. Koʻprik koʻp sonli koʻndalang tolalardan iborat boʻlib, uning oq moddasini – nerv tolalarini hosil qiladi. Elyaflar orasida koʻprik yadrolarini tashkil etuvchi kulrang moddalarning koʻplab toʻplanishi mavjud. Serebellumga davom etib, nerv tolalari uning oʻrta oyoqlarini hosil qiladi.

### Serebellum-miyacha
Serebellum () koʻprikning orqa yuzasida va posterior kranial chuqurlikda medulla oblongatasida yotadi. U ikkita yarim shardan va yarim sharlarni bir-biriga bogʻlaydigan qurtdan iborat. Serebellumning massasi 120-150 g.

Serebellum bosh miyadan gorizontal yoriq bilan ajralib turadi, bunda dura mater bosh suyagining orqa chuqurchasiga choʻzilgan serebellar chodirni hosil qiladi. Serebellumning har bir yarim shari kulrang va oq materiyadan iborat.

Serebellumning kulrang moddasi oqning tepasida korteks shaklida joylashgan. Nerv yadrolari serebellar yarim sharlar ichida joylashgan boʻlib, ularning massasi asosan oq modda bilan ifodalanadi. Yarim sharlarning korteksi parallel joʻyaklarni hosil qiladi, ular orasida bir xil shakldagi konvolyutsiyalar mavjud. Joʻyaklar serebellumning har bir yarim sharini bir necha qismlarga ajratadi. Qismlardan biri – serebellumning oʻrta oyoqlariga ulashgan boʻlak, boshqalardan koʻra koʻproq ajralib turadi. Bu filogenetik jihatdan eng qadimgi hisoblanadi. Chuvalchangning qopqogʻi va tugunlari allaqachon pastki umurtqali hayvonlarda paydo boʻladi va vestibulyar apparatlarning ishlashi bilan bogʻliq.

Serebellar yarim sharlar poʻstlogʻi nerv hujayralarining ikki qatlamidan iborat: tashqi molekulyar va donador. Poʻstlogʻining qalinligi 1-2,5 mm.

Serebellumning kulrang moddasi oq rangda boʻlinadi, shuning uchun u serebellumning hayot daraxti deb ataladi.

Serebellum miya poyasi bilan uchta juft oyoq orqali bogʻlangan. Oyoqlar tolalar toʻplamlari bilan ifodalanadi. Serebellumning pastki (kaudal) oyoqlari medulla oblongatasiga boradi va ular arqon tanasi deb ham ataladi. Ularga orqa miya orqa miya trakti kiradi.

Serebellumning oʻrta (koʻprik) oyoqlari koʻprik bilan bogʻlangan boʻlib, ularda koʻndalang tolalar miya yarim korteksining neyronlariga oʻtadi. Oʻrta oyoqlardan kortikal-koʻprik yoʻli oʻtadi, buning natijasida miya yarim korteksi serebellumga taʼsir qiladi.

Oq tolalar koʻrinishidagi serebellumning yuqori oyoqlari oʻrta miya yoʻnalishi boʻylab boradi, ular oʻrta miyaning oyoqlari boʻylab joylashgan va ularga yaqin joylashgan. Yuqori (kranial) serebellar pedunkullar asosan uning yadrolaridagi tolalardan iborat boʻlib, talamus optikasi, gipotalamus va qizil yadrolarga impulslarni oʻtkazish uchun asosiy yoʻl boʻlib xizmat qiladi.

Oyoqlari old tomonda, shinalar esa orqada joylashgan. Shina va oyoqlar orasida oʻrta miyaning suv oʻtkazgichi (Sylvius aqueductus) yotadi. U toʻrtinchi qorinchani uchinchi qorincha bilan bogʻlaydi.

Serebellumning asosiy vazifasi – harakatlarni refleksli muvofiqlashtirish va mushaklarning ohangini taqsimlash.

### Oʻrta miya-mesencephalon
Oʻrta miya qopqogʻi () uning qopqogʻi ustida yotadi va yuqoridan oʻrta miyaning suv oʻtkazgichini qoplaydi. Qopqoqda shinaning plitasi (quadremium) mavjud. Ikkita yuqori tepalik vizual analizatorning funksiyasi bilan bogʻliq boʻlib, koʻrish stimulyatorlariga reflekslarni yoʻnaltirish markazlari vazifasini bajaradi va shuning uchun vizual deb ataladi. Ikki pastki tuberkulyar eshitish qobiliyatiga ega, ular reflekslarni tovushli ogohlantirishlarga yoʻnaltirish bilan bogʻliq. Yuqori tayoqchalar yuqori tutqichlar yordamida diensefalonning lateral genikulyar tanalari bilan, pastki boʻgʻinlar pastki tutqichlar orqali medial jinsiy tanachalar bilan tutashgan.

Tegmental plastinkadan miyani orqa miya bilan bogʻlaydigan orqa miya trakti boshlanadi. Efferent impulslar koʻrish va eshitish stimullariga javoban u orqali oʻtadi.

### Katta yarim sharlar- Hemisphaerium cerebri

Miya truba orqali ikkita yarim sharga (Hemisphaerium cerebri) boʻlinadi: chap va oʻng. Miya yarim sharlari tarkibiga quyidagilar kiradi: miya yarim korteksi (plash), bazal ganglionlar, olfaktor miya va lateral qorinchalar. Miyaning yarim sharlari uzunlamasına yoriq bilan ajralib turadi, uning chuqurchasida ularni bogʻlaydigan korpus kallosum mavjud. Har bir yarim sharda quyidagi sirtlar ajralib turadi:

# yuqori lateral, konveks, kranial tonozning ichki yuzasiga qaragan;
# bosh suyagi tagining ichki yuzasida joylashgan pastki sirt;
# medial sirt, bu orqali yarim sharlar bir-biriga bogʻlangan.

Har bir yarim sharda eng koʻp chiqadigan qismlar mavjud: oldida – frontal qutb, orqada – oksipital qutb, yon tomonda – temporal qutb. Bundan tashqari, har bir miya yarim sharlari toʻrtta katta lobga boʻlinadi: frontal, parietal, oksipital va temporal. Miyaning lateral chuqurchasining chuqurlashishida kichik boʻlak – orolcha yotadi. Yarim sharlar joʻyaklar bilan loblarga boʻlinadi. Ularning eng chuquri lateral yoki lateral boʻlib, u Silvian joʻyak deb ham ataladi. Yanal sulkus temporal lobni frontal va parietaldan ajratib turadi. Yarim sharlarning yuqori chetidan markaziy sulkus yoki Roland sulkus pastga tushadi. U miyaning frontal qismini parietaldan ajratib turadi. Oksipital lob parietaldan faqat yarim sharlarning medial yuzasi tomonidan – parieto-oksipital trubadan ajratiladi.

Miya yarim sharlari tashqi tomondan kulrang moddalar bilan qoplangan boʻlib, miya poʻstlogʻini yoki plashini hosil qiladi. Korteksda 15 milliard hujayra mavjud va ularning har biri qoʻshni hujayralar bilan 7 dan 10 minggacha aloqaga ega ekanligini hisobga olsak, korteksning funksiyalari moslashuvchan, barqaror va ishonchli degan xulosaga kelishimiz mumkin. Korteksning yuzasi joʻyaklar va konvolyutsiyalar tufayli sezilarli darajada oshadi. Filogenetik korteks miyaning eng katta tuzilishi boʻlib, uning maydoni taxminan 220 ming mm 2 ni tashkil qiladi.

## Miyaning [[Ontogenez|ontogenezi]]-rivojlanishi

### prenatal rivojlanish
Tugʻilishdan oldin sodir boʻlgan rivojlanish, homilaning intrauterin rivojlanishi. Prenatal davrda miyaning, uning hissiy va effektor tizimlarining intensiv fiziologik rivojlanishi mavjud.

### Tugʻilishdagi holati
Miya yarim korteksi tizimlarining differentsiatsiyasi asta-sekin sodir boʻladi, bu esa individual miya tuzilmalarining notekis kamolotiga olib keladi.

Tugʻilganda, bolada deyarli subkortikal shakllanishlar shakllangan va miyaning proyeksiya sohalari etilishning yakuniy bosqichiga yaqin, bunda turli sezgi organlari analizator tizimlari) retseptorlari tomonidan kelib chiqadigan nerv birikmalari tugaydi va harakat yoʻllari paydo boʻladi..

Bu joylar miyaning barcha uchta blokining konglomerati sifatida ishlaydi. Ammo ular orasida miya faoliyatini tartibga solish blokining tuzilmalari (miyaning birinchi bloki) eng yuqori etuklik darajasiga etadi. Ikkinchi (axborotni qabul qilish, qayta ishlash va saqlash bloki) va uchinchi (faoliyatni dasturlash, tartibga solish va nazorat qilish bloki) bloklarida faqat korteksning birlamchi loblarga tegishli boʻlgan, kiruvchi maʼlumotni qabul qiladigan joylari (ikkinchi blok) va chiquvchi vosita impulslarini hosil qiladi, eng etuk (3-blok) boʻlib chiqadi.

Bola tugʻilgunga qadar miya yarim korteksining boshqa sohalari yetarli darajada yetuklikka erishmaydi. Buni ularning hujayralarining kichikligi, assotsiativ funksiyani bajaradigan ustki qatlamlarining kichik kengligi, egallagan maydonining nisbatan kichikligi va elementlarining yetarli darajada miyelinizatsiyasidan dalolat beradi.

### 2 yildan 5 yilgacha boʻlgan davrda
*Ikki* yoshdan *besh* yoshgacha boʻlgan davrda miyaning ikkilamchi, assotsiativ maydonlarining yetukligi sodir boʻladi, ularning baʼzilari (analizator tizimlarining ikkilamchi gnostik zonalari) ikkinchi va uchinchi bloklarda (premotor sohada) joylashgan. Ushbu tuzilmalar idrok etish va harakatlar ketma-ketligini bajarish jarayonlarini taʼminlaydi.

### 5 yildan 7 yilgacha boʻlgan davrda
Miyaning uchinchi darajali (assotsiativ) sohalari yetuk. Birinchidan, posterior assotsiativ maydon rivojlanadi – parietal-temporal-oksipital mintaqa, keyin oldingi assotsiativ maydon – prefrontal mintaqa.

Uchinchi darajali maydonlar miyaning turli sohalari oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir ierarxiyasida eng yuqori oʻrinni egallaydi va bu yerda axborotni qayta ishlashning eng murakkab shakllari amalga oshiriladi. Orqa assotsiativ maydon barcha kiruvchi multimodal maʼlumotlarning sintezini sub’ektni oʻrab turgan voqelikni uning barcha aloqalari va munosabatlarida supramodal yaxlit aks ettirishni taʼminlaydi. Oldingi assotsiativ hudud aqliy faoliyatning murakkab shakllarini ixtiyoriy tartibga solish, shu jumladan ushbu faoliyat uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni tanlash, uning asosida faoliyat dasturlarini shakllantirish va ularning toʻgʻri yoʻnalishini nazorat qilish uchun javobgardir.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* *Blum F., Leyzerson A., Xofstedter L.* Mozg, razum i povedenie. – M., 1988.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* NIMH tomonidan miya asoslari
* Inson miyasi atlasi Arxivnaya kopiya
* Miya faktlari va raqamlari Arxivirovano 22 2012-yil iyun yilning.
* Miya xaritalari: miya anatomiyasi, funksiyalari va buzilishlari Arxivnaya kopiya