Prunus serotina

***Prunus serotina***, odatda **qora olcha**, **yovvoyi qora olcha**, **rom olcha**, yoki **togʻ qora olchasi** — *Prunus turkumiga* mansub bargli daraxt yoki buta. Qora gilos deb atalishiga qaramay, u shirin gilos (*P. avium*), nordon gilos (*P. cerasus*) va yapon gulli gilos (*P. serrulata*, *P. speciosa*, *P. sargentii*) kabi keng tarqalgan gilos bilan unchalik bogʻliq emas.Tur Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikada keng tarqalgan.

Qora gilos chokecherry (*P. virginiana*) bilan chambarchas bogʻliq.

## Tavsif
*Prunus serotina* oʻrta boʻyli, tez oʻsadigan oʻrmon daraxti boʻlib, balandligi  ga yetadi. Barglarining uzunligi , tuxumsimon shaklda, chetlari mayda tishli. Kuz barglarining rangi sariqdan qizilgacha oʻzgaradi. Gullari mayda, oq va 5 gulbargli. Gullar qushlar tomonidan isteʼmol qilinadigan qizgʻish-qora „rezavorlar“ hosil qiladi meva diametri 5-10 mm.

Taxminan birinchi oʻn yillikda qora gilosning poʻstlogʻi qayinga oʻxshab, ingichka, silliq va tasmali boʻladi. Yetuk daraxt poyasi toʻq kulrangdan qora rangacha poʻstloqqa ega boʻladi. Barglari uzun va yorqin. Yosh novda tirnalganida va burunga yaqin tutilganda bodomga oʻxshash hid ajralib chiqadi, bu oʻsimlik tomonidan oʻtxoʻr hayvonlarga qarshi himoya mexanizmi sifatida ishlab chiqariladi.

### Biokimyo
Oʻrik va olma singari, qora gilosning urugʻlarida glikozidlar, amigdalin kabi siyanidga aylanadigan birikmalar mavjud. Bu birikmalar danak maydalanganda yoki ezilganda vodorod siyanidini chiqaradi. Danak tarkibidagi fermentlarga amigdalin beta-glyukosidaza, prunasin beta-glyukosidaza va mandelonitril liyazni kiradi. Gilos eti tarkibida ham ushbu birikmalar boʻlsa-da, unda sianid ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan fermentlar mavjud emas, shuning uchun mevani isteʼmol qilish xavfsizdir.

Barglar, ayniqsa soʻlib qolganda, hayvonlar tomonidan isteʼmol qilinsa, vodorod siyanidiga aylanadigan siyanogen glikozidlarni ham oʻz ichiga oladi. Fermerlarga chorva mollari boʻlgan dalalardan daraxtlarni olib tashlash tavsiya etiladi, chunki soʻlib qolgan barglar hayvonlarni zaharlashi mumkin. Qora gilos chorva kasalliklarining asosiy sababidir.

## Boʻlimlar
*Prunus serotina* quyidagi kichik tur va navlarga ega:

* *Prunus serotina* subsp. *kapuli -* janubiy Meksika
* *Prunus serotina* subsp. *eximia* — Texas
* *Prunus serotina* subsp. *hirsuta* — AQShning janubi-sharqida
* *Prunus serotina* subsp. *serotina* — Kanada, AQSh, Meksika, Gvatemala
* *Prunus serotina* subsp. *virens* — AQShning janubi-gʻarbiy qismi, shimoliy markaziy Meksika
** *Prunus serotina* var. *virens*
** *Prunus serotina* var. *rufula*

## Ekologiya
Bu oʻrtacha uzoq umr koʻradigan daraxt boʻlib, yoshi 258 yilgacha boʻladi. Boʻrondab shikastlanishga moyil, shoxlari osongina sinadi. Urugʻ yetishtirish taxminan 10 yoshda boshlanadi. Baʼzi urugʻlar tuproqqa tushganidan keyin uch yil davomida unib chiqmaydi. *Prunusning* barcha turlari qattiq urugʻlarga ega.

Kiyik barglarni yeyishdan oldin koʻzdan kechiradi.

## Foydalanadi
Nahuatlda capolcuahuitl sifatida tanilgan va Kolumbiya va Meksikada muhim oziq-ovqat boʻlgan. Mahalliy amerikaliklar mevani isteʼmol qilishgan. Mevasi xom, jele va sharbat koʻrinishida isteʼmol qilinadi.

*Prunus serotina* yogʻochlari qimmatbaho. AQShda asosiy kabinet mebellari prunus serotinadan tayyorlanadi. Yuqori sifatli gilos yogʻochlari kuchli apelsin rangi, qattiqligi va yuqori narxi bilan mashhur. Quritilganda uning zichligi  ga yaqin.

*Prunus serotina* Gʻarbiy va Markaziy Yevropaga XX asrning oʻrtalarida manzarali daraxt sifatida keng tarqalgan. U yerda invaziv turga aylanib, oʻrmon hamjamiyatining biologik xilma -xilligi va qayta tiklanishiga salbiy taʼsir koʻrsatdi.

*Prunus serotina* subsp. *kapuli* Yevropadan oldin Markaziy va Janubiy Amerikada yetishtirilgan.

## Manbalar