open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Beshariq

**Beshariq** — Fargʻona viloyatidagi shahar (1983-yildan). Beshariq tumani markazi (1958-yilgacha Beshariq qishlogʻi, 1983-yilgacha shaharcha). Fargʻona vodiysining gʻarbida. Fargʻona shahridan 130&nbsp;km, yaqin temir yoʻl stansiyasi—Rapqondan 2&nbsp;km. Katta Fargʻona kanali yaqinida. Aholisi 20 mingdan ziyod (2000). Shaharda momiqfkasi (1906-yildan), paxta tozalash zavodi, hunarmandchilik kombinati, tuman tashkilotlari, „Oʻzqishloqxoʻjaliktexnika“ tuman boʻlimi, traktor taʼmirlash ustaxonasi bor. Beshariq orqali Toshkent—Qoʻqon avtomobil yuli oʻtadi. Beshariqda 5 umumiy taʼlim maktabi, 4 ommaviy kutubxona, 2 klub, madaniyat uyi, 3 kasalxona, poliklinika mavjud (2000).

## Manbalar
Beshbaliq

**Beshbaliq**, Beshbaligʻ (turkiycha Beshshahar; xitoycha Beytin (Shimoliy shahar)) —Sharqiy Turkistondagi qad. shaharlardan (mil. 1—14-asr 1-yarmi). Xitoydagi Szimus shahridan taxminan 10&nbsp;km shim. dagi Xuputszi qishlogʻi yaqinida harobalari saqlangan.

Xitoy manbalariga koʻra shahar qad. zamonlarda (mil. 25—220 yillardagi Kichik Xan sulolasi hukmronligi davrida) mahalliy hokim qarorgohi — KaganStupa boʻlib, 7-asrga kelib Szinman va Beytin deb nomlangan; 658 yildan Beytin Xitoyning mudofaa markazi boʻlib, uni boshqarish xitoy noiblari, baʼzan turkiy xonlarga topshirilgan. 714 yil xitoylikkuGʻyavol Mochjo xoqon oʻgʻli boshchiligidagi turkiy qabilalarning hujumini qaytargan; lekin, shu asrning oxiriga borib turkiylar va tibetliklar B.da xitoy hukmronligiga chsk qoʻyganlar. B. uygʻurlar qoʻliga oʻtgan, 791 yil qarluqdar egallagan. Keyinchalik shahar yana uygʻur hokimi qarorgohi sifatida tilga olinib, manbaga koʻra, 982 yil Sun sulolasi elchisi Ban Yande B. saroyida qabul qilingan. Elchining maʼlumotnomasiga koʻra, B.da budda ibodatxonasi (637 yil qurilgan) boʻlgan, aholi bogʻdorchilik, miskarlik, zargarlik bilan shugʻullangan. "Hududulolam"aa B. Panjikat ("Besh shahar") deb qayd etilib, toʻqqiz oʻgʻuzlar qabila boshliqlarining yozgi qarorgogʻi sifatida tavsif berilgan. B. viloyati 13-asr boshida moʻgʻul istilochilari yoʻlida uchragan eng dastlabki madaniy oʻchoqlardan biri boʻlgan. Bu paytda u Qoraxoja (hozirgi Turfan yaqinida) bilan birga uygʻur xoqonligi markazi edi. Moʻgʻullar davlati paytida B. gubernatori Masʼud Yalavoch boʻlgan. 1275 yil Chigʻatoy ulusi xonlarining hujumini qaytarishga erishgan, biroq keyinchalik 1331 i.dagi Xitoy haritasiga koʻra, B. va Qoraxoja Chigʻatoy ulusi tarkibida boʻlgan. Shahar Chigʻatoy ulusidagi oʻzaro ichki urushlar natijasida vayron boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshik

**Beshik** — chaqaloqni belab va tebratib uxlatish uchun moʻljallangan yoʻrgʻa oyoqli maxsus moslama. Asosan tut, tol va boshqa yogʻochdan yasaladi. Uzunligi 1—1,05 m, balandligi 50 sm dan 60 sm gacha. 

## Tuzulishi
Beshikning tuzilishi: toʻrttadan sakkizta ustbozi (pombozi) va takbozi (girdbozi) bilan oʻralgan; bola yotishi uchun takbozilar ustiga yupqa taxtachalar oʻrnatiladi (unda tuvak uchun maxsus joy ajratiladi). Beshikning ikki tomonidagi yarim doyra shaklidagi yoʻrgʻa (oyoq)lariga uz. 1,2 m, eni 8—10 sm boʻlgan egmoch (qosqon) oʻrnatiladi, egmochga dasta biriktiriladi. Dastaning ikkala tomoniga qubbalar yasaladi. Bolaning bosh va oyoqlarini muhofaza qilish uchun egmochlarning ichiga boshlogʻi va bagʻalak choʻplar oʻrnatiladi. Beshik naqshlar bilan bezatiladi yoki rangbarang boʻyoklar bilan boʻyaladi, soʻng baʼzan lok surtiladi. Bolani belash uchun ip yoki shoyi matodan maxsus tikilgan abzallar (qovuz toʻshakcha, taglik koʻrpacha, yostiqchalar, qoʻlbogʻlar, govrapoʻsh, choyshab va boshqalar) ishlatiladi. Beshida yotganda bolaning tagi quruq, toza turadi; Beshikning bir maromda tebranishiga ona allasining hamohangligi beshikdagi bolaga yaxshi taʼsir etadi, uning tinch osuda uxlashini, ruhan sogʻlom yaxshi rivojlanishini taʼminlaydi.

Beshik qadimdan oʻzbek, tojik, turkman, qoraqalpoq, qirgʻiz va boshqa sharq xalqlari orasida keng tarqalgan. Qad. manbalarda, xususan "Devonu lugʻotit turk" (11-asr)da tilga olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshik kerti

**Beshik kerti**, beshik ketdi, quloq tishlash — bolalarni beshikdaligidayoq unashtirib qoʻyish odati. Oʻtmishda bir-biriga yaqin oilalarning birida oʻgʻil, ikkinchisida qiz tugʻilsa, ular voyaga yetganlarida birga turmush qurishlari belgilab qoʻyilardi. Otaonalar kelishib, qizning boshini bogʻlab qoʻyish uchun beshik dastasiga pichoq bilan kertib—belgi qilib qoʻyganlar. Beshik kerti urugʻqabilachilik davrining qoldigʻi. Qoʻshni, urugʻ, qabilalar oʻzaro doʻstlikni mustahkamlashda Beshik kerti dan foydalanganlar. Beshik kerti qilingai farzandlar voyaga yetganlarida turmush qurishlari shart boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshik toʻyi

**Beshik toʻyi** (;  yoki *beşik töreni*) — Yaqin va Oʻrta Sharq, Oʻrta Osiyo xalqlari, jumladan oʻzbeklar oilasida toʻngʻich farzand tugʻilishi sharafiga oʻtkaziladigan tantanali marosim. Bu udum Oʻzbekiston viloyatlarida oʻziga xos xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi.

Beshik chaqaloqning ona qarindoshlari—bobosi, buvisi, togʻa va xolalari tomonidan qilingan. Beshik udumi bilan bogʻliq chaqaloqqa kerakli barcha buyumlar tayyorlangan. Dasturxonga non, patir va anvoi shirinliklar tugilgan, shuningdek unga yana oʻyinchoqlar (qiz boʻlsa qoʻgʻirchoq) qoʻshilgan.

Koʻp yerlarda (xususan Toshkentda) chaqaloqqa atab (agar oʻgʻil boʻlsa) toy ham yasatilgan. Chaqaloqning otaonasi, bobosi va buvisiga sarpo ham qoʻyilgan. Bezatilgan beshik, sovgʻalar arava (mashina)ga yuklab, karnaysurnay va childirmachilar joʻrligida olib borilgan.

Mehmonlar kutib olinganda, niyatlari oq boʻlishi, bolaga baxt tilash ramzi sifatida ularning yuzlariga un surib qabul qilingan. Shu vaqtning oʻzida boshqa xonada doya buvi boshchiligida barcha irimsirimlar ijro etilib, chaqaloqni beshikka belash marosimi (odatda, bolani beshikka koʻp bolali ayol belagan) oʻtkazilgan.

Marosim oxirida yaqin qarindoshlar chaqaloq huzuriga, yuz koʻrarga kirib sovgʻa berib, beshik ustiga shirinlik sochib baxt tilab chiqib ketadilar.

## Manbalar
Beshiktervatarlar

**Beshiktervatarlar** (Mantoptera, Mantodea)—hasharotlar turkumi. Tanasi yirik va choʻziq. Boshi tanasidan aniqajralib turadi, juda harakatchan. Boshining ikki yonida yirik fasetkali koʻzlari joylashgan. Ogʻiz organlari kemiruvchi tipda. Oldkoʻkrak boʻgʻimi juda uzun. Oldingi oyoqlari yirik va uzun, tutuvchi, ichki tomonida yirik tikanlari bor. Boshqa oyoqlari yuguruvchi. Qanotlari yaxshi rivojlangan, toʻrsimon. Oldingi qanotlari nisbatan ingichka va qalin boʻlib, tinch holatda keng orqa qanotlari ustida yelpigʻichsimon taxlanib turadi. Qorni choʻziq, yumshoq, 10 boʻgʻimli. Xavfxatar tugʻilganida yoki oʻlja poylayotganida oldingi oyoqlari va tanasining oldingi qismini dast koʻtarib tebranib turadi. Shu sababdan "beshiktervatar" deb atalgan. Urgʻochisi erkagiga nisbatan yirikroq, tuxumlarini kuzda oʻsimliklarning shoxlariga, toshlar yoki boshqa narsalar ustiga toʻptoʻp qilib maxsus tuxum xaltasi (ooteka)ga qoʻyadi. Bahorda tuxumdan chiqqan lichinkalar chala oʻzgarish orqali rivojlanadi, 5—8-marta tullab voyaga yetadi. Yil davomida bitta avlodi rivojlanadi. B. yirtqich, lichinkalari mayda hasharotlar (shira bitlari, qandalalar, pashshalar, jizildoqlar va boshqalar), voyaga yetgan davrida chigirtkalar, chirildoqlar, arilarni tutib yeydi. Oziq tanqisligida oʻz turi individlariga ham hujum qiladi. Ov qilayotgan B. oʻz joyini boshqalardan qoʻriqlaydi. B. juda foydali, lekin ularni har xil hasharotlar, qushlar (chugʻurchuq, chumchuqlar), oʻrgimchaksimonlar tutib yeydi. Dushmanlardan saqlanish uchun B.ning himoya vositalari: mimikriya, niqoblanish rangi yaxshi rivojlangan. 2000 ga yaqin turi maʼlum, asosan tropik va subtropik mintaqalarda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda va xususan Oʻzbekistonda 20 ga yaqin turi bor. B. turkumi empuzalar (Empusidae) va asl B. oilalariga boʻlinadi. Patmoʻylov empuza (Empusa pennicornis) yirik (50–60&nbsp;mm) hasharot boʻlib, boshida konussimon uzun oʻsimtasi bor, erkagining moʻylovi patsimon, choʻl va togʻ oldi mintaqalarida yashil oʻtlar orasida uchraydi. Asl B. 5—6 urugʻni oʻz ichiga oladi. Oʻrta Osiyoda 3 turi uchraydi. Oddiy B. (Mantis religiosa) yirik (50–60&nbsp;mm), yashil yoki baʼzan qoʻngʻirsargʻish tusda boʻladi. Daraxt beshiktervatari (Hierodula temidentata) Oʻrta Osiyo faunasi uchun endemik, oddiy beshiktervatardan ustki qanotida oq dogʻi (koʻzcha) boʻlishi bilan farq qiladi. Daraxt, buta va tokzorlarda yakkayakka boʻlib, yashirin hayot kechiradi. Kulrang yoki kaltaqanot beshiktervatar (Bolivaria brachyptera) choʻl va quruq togʻ oldi mintaqasida keng tarqalgan. Oʻtlar va butalar orasida 2000 m gacha balandlikda uchraydi. Quruq toshloq togʻ yon bagʻirlarida Armene urugʻiga mansub eng mayda B., xususan A. pusilla uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshinchi kolonna

**"Beshinchi kolonna"** — Ispaniya respublikasida 1936—39 yillardagi urush davrida general Franko agenturasining nomi. Fashist isyonchilarning 4 kolonnasi Madridga hujum qilayotgan vaqtda ular shahar ichkarisida beshinchi kolonna boʻlib jangga kirishgan, "Beshinchi kolonna " atamasi shundan kelib chiqqan.,Ikkinchi jahon urushi davrida "Beshinchi kolonna " turli mamlakatlardagi fashistlar agenturasining shartli nomi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besharcha togʻi

**Besharcha togʻi** — Surxondaryo viloyati Uzun tumani hududidagi Bobotogʻ tizmasining janubida. Oʻzbekiston bilan Tojikiston chegarasi tutashgan joyda. Oʻrtacha balandlikda, eng baland joyi 1766 m. Gʻarbiy yon bagʻri qiyaroq, sharqiy yon bagʻri esa tik jarlik. Yer usti juda parchalangan, kanonsimon daralar, chuqur quruq soy koʻp. Quyi boʻr, yuqori yuraning tuzli va gipsli ohaktosh yotqiziqlari keng tarqalgan sharqiy qismida karst qodisasi rivojlangan. Iqlimi quruq, keskin kontinental. Yogʻin miqdori 300-500&nbsp;mm. Boʻz tuproq, jigarrang togʻ tuproqdari tarqalgan. Efemeroid oʻsimliklar, ayrim qismlarida lista, bodom, oʻsadi. Buloqdar, qish va bahor oylarida oqib yozda qurib qoladigan soylar bor. Yaylov sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besharchasoy

**Besharchasoy** — Jizzax viloyati Zomin tumanidagi soy. Molguzar togʻlarining shim.sharqiy yon bagʻridan (Ingichka dovonidan 1 km sharqda) boshlanadi. Uzunligi 10 km boʻlib, ikkita irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Besharchasoy qor, yomgʻir hamda buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahor va yoz boshlarida sersuv, baʼzan sel keladi. Qolgan paytlarida esa Besharchasoy Achchisoyga stmasdan qurib qoladi. Besharchasoydan chorva mollarini va qisman ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshinchi Fransiya respublikasi

**Beshinchi respublika** — Fransiyada de Goll hukumati tayyorlagan 1958-yilgi konstitutsiya (Beshinchi respublika konstitutsiyasi) joriy etilgandan keyingi respublika. Beshinchi respublika konstitutsiyasiga muvofiq, parlament vakolati cheklanib, respublika prezidenti huquqi kuchaytirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshkapasoy

**Beshkapasoy** — Fargʻona viloyati Beshariq tumanidagi soy. Isfara daryosining tarmogʻi. Isfaradan ajralib chiqib shim.ga oqadi. Uzunligi 18&nbsp;km. Suvi asosan sugʻorishga sarf boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshkashta

**Beshkashta** — palosga qoʻlda tikiladigan panjara gulchin bezaklar. B. rejali boʻrtma gullar solingan kashtalarga oʻxshaydi. B., shuningdek ilgak bilan ham tikiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshkent botigʻi

**Beshkent botigʻi** — Qashqadaryo viloyatidagi botiq. Gʻarbdan Buxoro va Chorjoʻy tektonik pogʻonalari va sharqdan Hisor togʻining jan.gʻarbiy tarmoklari bilan chegaralangan. Jan.gʻarbi Amudaryo uzilmasi, shimoli-sharqi Qashqadaryo sinklinali bilan tutashgan. Uzunligi 160&nbsp;km, paleozoy zaminining chuq. 4000– 6000 m. Beshkent botigʻi ning jan.gʻarbida (gʻarbdan sharqqa) Xoʻjambas, Dugʻoba antiklinal zonalari va shimoli-sharqida Alovuddin koʻtarilmalari joylashgan. Burmalar shim.gʻarbga tomon pasaya boradi. Beshkent botigʻi ning gʻarbidagi mezokaynozoy yotqiziqlarida bir qancha katta antiklinal bukilmalar (Ayzovot, Qamashi, Shim. Qamashi) yotadi. Har qaysisining uz. 20–25&nbsp;km, balandligi 200–250 m. Beshkent botigʻi ning bir necha antiklinal bukilmalarida gaz konlari topilgan.

## Manbalar
Beshmoʻylovdorlar

**Beshmoʻylovdorlar**, tilchasimonlar (Pentastomida, Lingualida)— parazit umurtqasiz hayvonlar sinfi. Boʻgʻimoyoqlilar tipining xelitseralilar kenja tipiga qoʻshimcha sinf sifatida kiritiladi. 70 dan ortiq turi maʼlum. Asosan tropik mamlakatlarda tarqalgan. Tana shakli chuvalchangsimon yoki tilchasimon, xitin bilan qoplangan, boʻgʻimsiz oldingi kalta va boʻgʻimli keyingi uzun boʻlimlardan iborat. Tanasining oldingi boʻlimida ogʻzi, ikki juft tikansimon ichaklari (yaqingacha moʻylovlar deb atalgan) va uzun keyingi boʻlimining oxirida chiqarish teshigi boʻladi. Ichagi naysimon, nafas olish va qon aylanish organlari boʻlmaydi. Ayrim jinsli. Voyaga yetgan davrida turli sudralib yuruvchilar va sut emizuvchilarning oʻpkasida va nafas yoʻllarida parazitlik qiladi. Keng tarqalgan turlaridan biri—burun B. (erkagining uz. 2 sm, urgʻochisi 8—13 sm) voyaga yetgan davrida it, boʻri va tulkilarning burun boʻshligʻida parazitlik qiladi. Oziq bilan oʻtxoʻr sut emizuvchilar (koramol, qoʻy, echki va boshqalar) ichagiga tushgan tuxumdan chiqqan lichinkalar ichak atrofidagi limfa bezlari, jigar va oʻpkada parazitlik qiladi. Asosiy xoʻjayinlari oraliq xoʻjayini zararlagan organlarni yeb parazitni yuqtiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshotar

**Beshotar** — oʻqdoni (magazini)ga beshta oʻq joylashtiriladigan miltiq. 1891-yilda rus qurolsozi S. I. Mosin ixtiro qilgan. 19-asr oxirida dunyodagi barcha davlatlarning qoʻshinlari oʻqdonli miltiqlar bilan qayta qurollantirilgan. SI. Mosin B.ga 3-marta oʻzgartirish kiritib, 1930-yilda uni kalibri 7,62&nbsp;mm li B. deb atagan. Nishonga olish uzokligi 2000 m. B.da koʻrsatilgan eng yaxshi natija 400 m gacha, optik moslama oʻrnatilgandan keyingi natijasi 800 m gacha. Oʻq stvol ichidagi burama oʻyiqlardan 3-marta aylanib oʻtgan. B.da minutiga 10—12 ta oʻq otish mumkin boʻlgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin pistoletpulemyotlar, karabinlar yaratilgandan soʻng (qarang Avtomat qurol) B. oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshrabot

**Beshrabot** — qishloq, Navoiy viloyati Navbahor tumani markazi (1983 yildan). Navoiy shahridan 24&nbsp;km shimoli-gʻarbda. Navoiy temir yoʻl stansiyasidan 28&nbsp;km narida. Beshrabotdan Konimex arigʻi oqib oʻtadi. Aholisi 5000 kishiga yaqin (2000), asosan oʻzbeklar va qoraqalpoqlar. Aholisi asosan qishloq xoʻjaligi (paxtachilik, chorvachilik, polizchilik va sabzavotchilik) bilan shugʻullanadi. Beshrabotda gʻisht zavodi, marmarga ishlov berish sexi ishlab turibdi. „Farzikent“ mol bozori, savdo rastalari, 2 maktab, kattalar va bolalar kasalxonasi, 2 bolalar bogʻchasi bor.

## Manbalar
Beshtov

**Beshtov** — Zirabuloq past togʻlari tarkibidagi togʻ tizmasi. Samarqand viloyatida. Eng baland joyi 955 m. Shim. yon bagʻri Zarafshon vodiysiga tik tushgan va soylar bilan oʻyilgan (chuq. 150 m gacha). Jan. yon bagʻri yotiqroq va platosimon yuzaga tutashib ketgan. Tizmaning oʻq qismi yuqori silurning ohaktoshlaridan tashkil topgan. Suvayirgʻich qismida oʻtkir nayzasimon va yalangʻoch qoyalar koʻp. Yon bagʻrining oʻrta va quyi qismlari tuproq bilan qoplangan. Togʻ etaklari boʻrpaleogen va neogen yotqiziklari—konglomerat, ohaktosh, gil va qumdan tashkil topgan. Adirsimon balandliklar qumtosh va konglomerat lardan tuzilgan. Shimoliy yon bagʻrining quyi qismidagi toʻq boʻz tuproqlarda efemershuvoq guruhiga mansub oʻsimliklar oʻsadi. Sertosh janubiy yon bagʻrida bodomzor koʻp. Yaylov sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshtov (maʼnolari)

**Beshtov**:

* Beshtov — Zirabuloq past togʻlari tarkibidagi togʻ tizmasi.
* Beshtov (togʻ) — Shim.
Beshtov (togʻ)

**Beshtov** — Shim. Kavkazda, Pyatigorsk shahri yaqinidagi besh choʻqqili togʻ. Balandligi 1400 m. Traxit va liparitlardan tashkil topgan. Togʻ etaklari oʻrmon va dashtlardan iborat. Yon bagʻrida qora qayin, dub, shumtol va grab daraxtlari oʻsadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshtorsoy

**Beshtorsoy** (yuqori oqimida Joʻyaktorsoy) — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Piskom daryosi havzasiga mansub. Oygaingiint eng yirik chap irmogʻi. Piskom tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan 3500 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi. 20 ga yaqin irmogʻi bor. B.ning uz. 21&nbsp;km, havzasining maydoni 172&nbsp;km². B. havzasida, 3000-4200 m balandliklar oraligʻida umumiy maydoni 6,2&nbsp;km² boʻlgan 12 ta muzlik bor. Eng yirigi—Qiziltor4 (uz. 2,4&nbsp;km, maydoni 1,6&nbsp;km²). B.ning oʻrtacha yillik suv sarfi 5 m³/sek. Yillik oqimning oʻrtacha 15% muzliklar erishi hisobiga, qolgan qismi esa qor, yomgʻir suvlariga toʻgʻri keladi. B. yozda sersuv.

## Galereya

Fayl:Light forest on the Beshtor river bank.jpg
Fayl:Outfall of Beshtor river.jpg|Beshtorsoy Oygayingga quyiladi


## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshnov

**Beshnov** — Hisor togʻ tizmasining tarmoqdaridan biri. Jan.da va gʻarbda Qizildaryo, sharkda Tanxozdaryo oraligʻida joylashgan. Uzunligi qariyb 28– 30&nbsp;km. Eng baland joyi 3446 m (Churchiq togʻi). Suvayirgʻich qismining balandligi 2600–3000 m. Shim. yon bagʻri ancha tik va soylar bilan oʻyilgan, jan. esa Qizildaryo vodiysiga astasekin pasayib boradi va nisbatan kamroq oʻyilgan.

B. tokembriy va quyi paleozoyning metamorfik slanes hamda giltosh katlamlaridan tuzilgan. Suvayirgʻich qismida oʻtkir qirrali, qoyali choʻqqilar (Arratosh, Maskara, Chakmonkuydi) bor. Soylarning aksariyati buloqlardan boshlanadi. Bahor va yozning birinchi yarmida toʻlib oqadi.

Quyi yon bagʻirlarining tuprogʻi jigarrang. Yongʻoq, doʻlana, naʼmatak, zirk, uchqat oʻsadi. 2200 m dan yuqorida archazorlar bor. Yaylov mintaqasi (subalp va alp zonalari)da yovvoyi suli, mushukquyruq, betaga, qoqioʻt, binafsha, yostiqsimon oʻsimliklar tarqalgan. Toshqoʻrgʻon qishlogʻidan sharqdagi qismi Hisor qoʻriqxonasi xududiga qarashli. Qolgan qismi yaylov sifatida foydalaniladi. B. yon bagʻridan Oqquodinsoy, Qoronkoʻlsoy, Suluvsoy, Mirquruq, Novterax va boshqa soylar boshlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshtramsoy

**Beshtramsoy** — Navoiy viloyati Navoiy tumanidagi soy. Yuqori oqimida Oqtoshsoy, oʻrta va quyi oqimida Shoʻrgʻasoy deb ham ataladi. Qoratogʻning jan. yon bagʻrida 1100 m balandlikdan boshlanadi. 9 ta irmogʻi bor. Uzunligi 22&nbsp;km, havzasining maydoni 41&nbsp;km². B. juda kamsuv. Yomgʻir, qor va buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi. Baʼzan sel oqimi kuzatiladi. Yozda suvi sugʻorishga sarf boʻladi va Zarafshon daryosiga yetmasdan qurib qoladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshurugʻ

**Beshurugʻ** — oʻrtapishar jaydari qovun navi. Palagi ingichka, shakli kalta, tuxumsimon (boʻyi 16—23 sm), ogʻirligi 1,5—2,5&nbsp;kg, sirti och yashil, sertoʻr, sal tilim-tilim. Poʻsti qattiq, kam et (3,5—4 sm), shirin. Urugʻxonasi katta, urugʻi oʻrtacha, sargʻish. Beshurugʻ tarkibida 12—12,5% qand bor. Hosildorligi 180—220 s/ga. Hosili urugʻi unib chiqqandan soʻng 88—95 kunda pishib yetiladi. Beshurugʻ Fargʻona vodiysida koʻproqekiladi.

## Manbalar
Beshyuz

**Beshyuz**, beshjuz — yuz qabilasiga mansub urugʻlardan biri. 19-asrda Zarafshon vohasida yashaganlar. Blarning avlodlari Oʻzbekistonning Zomin, Gʻallaorol va Bulungʻur, Tojikistonning Oʻratepa tumanlarida yashaydi. B.lar shevasi oʻzbek tilining qipchoq lahjasiga kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beshqarsak

**Beshqarsak**, qarsak—erkaklar davra oʻyinqoʻshigʻi. Oʻzbek va tojik xalqlari orasida keng tarqalgan. Samarqand, Buxoro, Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlarida ayniqsa mashhur. B.da qarsak hamda qiyqiriq ovozlar yordamida oʻyin usuli hosil qilinadi. Baʼzi taxminlarga koʻra, kelib chiqishi zardushtiylik marosimlariga borib taqaladi. Navbat bilan turkum tarzida ijro etiladigan oʻyin va terma ("yak qars", "qoʻsh qars", "besh qars" va hokazo)lardan iborat. B. oʻyini yaqin oʻtmishda qishloq joylardagi toʻy va sayillarda 2— 3 soat davom etardi. Hozir asosan folkloretnografik va havaskor ansambllar (mas, Urgutdagi "Beshqarsak" ansambli) repertuaridan oʻrin olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Karomatov F, Oʻzbek xalq musiqa merosi, 2kitob, T., 1983.
Beshqiz

**Beshqiz** — Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. SherobodSariqamish qator tepa (gryada)lari tarkibiga kiradi. Jan.gʻarbda Sherobod daryosi vodiysi va shim.sharqsa Koʻksoy vodiysi oraligʻida. Uzunligi 12&nbsp;km, eng baland joyi 956 m, chekkalarida 550–600 m gacha pasayadi. Jan.sharqiy yon bagʻirlari ancha tikroq va kambar, yuqori paleogenning ohaktoshlaridan tuzilgan. Shim.gʻarbiy yon bagʻirlari yuqori boʻr davrining qumtosh, alevrolit, ohaktoshlari va gipedan tashkil topgan. Paleogenning qattiq ohaktoshlari (buxoro yarusi) tik yon bagʻirlar hosil qilgan (Qangli tizmasi). Yon bagʻirlarni kesib oʻtgan quruq soylarda tor daralar (Qopchigʻay darasi va boshqalar) mavjud. Erta bahorda jala yoqqan paytlarda muvaqqat oqimlar vujudga keladi. Nurash qobigʻi boʻlgan joylarda toʻq boʻz tuproqlar tarkib topgan, ular asosan dagʻal mexanik tarkibga ega. Yon bagʻirlarda qoʻngʻirbosh, iloq, efemeroidlar, ular bilan birga togʻ shuvogʻi, biyurgʻun, shoʻra, gulxayri, oqquray oʻsadi. Bahor va kuzda yaylov sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beh

**Beh** (Acanthophyllum gypsophiljides)— chinniguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Ildizida 10—30% saponin bor. B.ning ildizidan tayyorlangan ekstrakt modda yoʻtalni qoldirib, balgʻam koʻchiradigan va jarohatlarni bitiradigan dori sifatida xalq tabobatida, shuningdek, qandolatchilik, binokorlik, toʻqimachilik sanoatida va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida ishlatiladi (qarang Yetmak).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beqasam

**Beqasam**, beqasab — yoʻl-yoʻl gulli pishiq mato; tanda ipi ipak, arqogʻi ipdan toʻqiladi. Arqoq ipi tanda ipidan yoʻgʻonroq boʻlgani uchun mato yuzasida koʻndalang chiziqlar (gʻadirbudurlik) hosil boʻladi. Toʻqish jarayonida arqoq ipi hoʻllanib turiladi. Maxsus ishlov berib kudunglangandan soʻng B.ning bir tarafi atlasdek silliq, bir tarafi tovlanib turadi. Oldindan boʻyalgan tanda iplari ishlatilishi natijasida B. guli ikki tomonlama xilmaxil va rangbarang boʻladi. Oʻrta Osiyoning yirik ipakchilik markazlarida ishlab chiqarilgan B.lar qalinyupqaligi, mato enining torkengligi, rang xillarining tanlanishi, yoʻlyoʻl gullarining tartibi jihatidan bir-biridan farq qilgan. Buxoro—Samarqand B.larining arqoq ipi yoʻgʻon, mujassamoti markazi oddiy bir meʼyorda takrorlanuvchi aniq keng (pushti, sariq, zangori yoki pushti, binafsha, sariq tusli) yoʻllardan, qirgʻogʻi esa hoshiya yoʻllardan iborat. Bundan tashqari, "zanjira" gullar, abr nusxa yoki turli kvadrat, chiziqcha, mayda gullar va boshqa tasvirlar qoʻshib bezatilgan. Mahalliy yorqin koloriti ranglarga boy. B. Buxoro—Samarqand vodiysida olacha nomi bilan ham mashhur.

Fargʻona vodiysi B.lari yupqa va mayin, chunki arqoq ipi ingichkaroq; guli, asosan, sovuq feruzabinafsha ranglardan iborat, koʻproq boʻrkoʻk tusli va turli xil yashil ranglarning bir-biriga mayin oʻtishi bilan boshqa B.lardan ajralib turadi. Baʼzi anʼanaviy gullari ("besh kashta", "Bayrok" )da yashil rangga yorqin pushti rang aralashtirilgan. Qadimda kuyov toʻnlariga ishlatilgan Namangan "oq B."i, asosan, oq, sariq, yashil tusli qilib toʻqilgan. Namangan, Margʻilon, Qoʻqon toʻqimachilik fkalarida B.ning oq, chiviq, olti katak, marmar va boshqa turlari ishlab chiqariladi. B.dan kiyim (toʻn, kamzul, koʻylak va boshqalar)lar, koʻrpacha va boshqa tayyorlanadi.

Sayyora Mahkamova.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Behzod miniatyura maktabi

**Behzod miniatyura maktabi** - Sharq miniatyura sanʼatida Behzod ijodi taʼsirida (15-asr oxiri — 16-asr boshlarida) yuzaga kelgan oʻziga xos yoʻnalish. Kamoliddin Behzod asos solgan va uning shogirdlari, izdoshlari (Qosim Ali, Darvesh Muhammad, Muzaffar Ali, Hoji Muhammad, Mir Sayd Ali Termiziy, Mahmud Muzahhib va boshqalar) tomonidan rivojlantirilgan. Behzod miniatyura maktabi  m. Sharq tasviriy sanʼatining anʼanaviy xususiyatlari (mujassamot yechimi, badiiy uslubdagi shartlilik)ni saqdagan holda uni yangi ijodiy anʼanalar bilan boyitdi. Behzod miniatyura maktabi  m. Buxoro, Tabriz va Hindiston miniatyura maktablariga ham samarali taʼsir koʻrsatgan. Hatto 20-asr boshlarida Yevropada yuzaga kelgan impressionistlar ijodida ham Behzod miniatyura maktabi  m. taʼsirini koʻrish mumkin. Oʻzbek rassomlaridan Ch. Ahmarov, Us to Moʻmin (A. Nikolayev), Sh. Hasanova, J. Umarbekov, T. Muhamedov, T. Saʼdullayev, Sh. Muhammadjonov va boshqa uz ijodlarida Behzod miniatyura maktabi  m. anʼanalaridan foydalangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Behi

**Behi** () — raʼnodoshlar oilasiga mansub mevali daraxt yoki buta. Behining Ozarbayjon, Dogʻiston, Turkmaniston, Eronda yovvoyi turlari uchraydi, turk tilida ayva nomi bilan yuritilgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida "avya" shaklida tilga olingan. Behi Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qrim, Ukrainaning jan. hamda Astraxon viloyatida keng tarqalgan. Oʻzbekistondagi Behizorlarning 80% Fargʻona vodiysida. Balandligi 5–6 m, shoxshabbalari piramida shaklida, baʼzan tarvaqaylab oʻsadi. Bargi oddiy, yashil, cheti butun. Gullari yakka holda, oq yoki och pushti, aprelda gullaydi. Koʻchati oʻtqazilgach, 3—4 yili hosilga kiradi, 30—40 yil yashaydi. Katta yoshdagi daraxtlari oʻrtacha 60— 70 kghosil beradi. Mevasi sentabr—oktyabr oylarida uzib olinadi; vazni, naviga qarab 150—500 g. Behi mevalari limon rangda yoki toʻq sariq, tuk bilan qoplangan; yetilganda tuki toʻkilib ketadi, xushboʻy. Yangi uzilgan mevasi kam isteʼmol qilinadi. Behi entomofil (hasharotlar bilan changlanadigan) oʻsimlik. Behi tarkibida 74,7—83,5% suv, 8,5— 15,2% qand, 0,2—1,5% kislota bor, shuningdek oshlovchi moddalar va tosh hujayralar boʻladi. Mevasi dagʻal boʻlib, uzoq saqlangandan keyin tosh hujayralar yumshab qoladi. Behidan murabbo, kompot, marmelad, sukat, qiyom, jem tayyorlanadi, ovqatga (koʻpincha palovga bosiladi) ishlatiladi. Behi, asosan, payvandlab koʻpaytiriladi, koʻchati 6×6 yoki 5×5 m sxemada oʻtqaziladi. Behining koʻpchilik navlari nokka payvandtag boʻla oladi; unga ulangan nok pakana boʻladi. Behi issiklik va namlikka talabchan. Sugʻoriladigan unumdor tuproqlarda, shuningdek shoʻri kam yerlarda yaxshi oʻsadi. Oʻsuv davrida tuproq sharoitiga qarab 3—8-marta sugʻoriladi.

Asosiy navlari: Non Behi, Quva Behi, Shirin Behi, Samarqand yirik Behi, Xorazm olmasimon Behi N o n Behi —ertapishar, xoʻraki va konservabop, daraxti oʻrtacha. Mevasi yirik 300—400 g, olma shaklida, sariq. Eti sargʻish, oʻrtacha suvli, sal nordon, xushboʻy. Sentabrning ikkinchi yarmida uziladi, dekabrgacha saqlanadi. 50–70&nbsp;kg hosil beradi; Quva Behi—oʻrtapishar, xoʻraki, daraxti katta (5–6 m), mevasi oʻrtacha (150—200 g), tilimli, olma shaklida, och sariq. Eti oq, tigʻiz, oʻrtacha suvli, shirin, xushxoʻr. Oktyabr boshlarida uziladi, yanvargacha saqlanadi. Tupi 150–200&nbsp;kg hosil beradi; Shirin Behi—ertapishar, xoʻraki, daraxti oʻrtacha. Mevasi 150—180 g, tilimli, noksimon, eti och sariq, sersuv, shirinnordon, yeyishli. Sentabrning ikkinchi yarmida uziladi, uzoq saqlanmaydi.

Zararkunandalari: olma qurti, olma qon biti, nok kanasi, doʻlana kapalagi va boshqa; kasalliklari: qora chirish, zang va boshqa

Rixsivoy Joʻrayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Behigul

**Behigul** (Chaenomeles japonica)— raʼnodoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 1,5–2 m. Barglari toʻgarak yoki uzunchoqtuxumsimon. Erta bahorda barg chiqarmasdan yoki barg chiqarishi bilan gullaydi. Gullari qizil, pushti, baʼzan oq rangda toʻp boʻlib (2—6 tadan) joylashadi. Vatani—Yaponiya va Xitoy. Oʻzbekistonda B.ning erta bahorda gullaydigan turi xushmanzara oʻsimlik sifatida istirohat bogʻlariga ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byombaverk Eygen

BYOMBAVERK (BohmBawerk) Eygen (1851.12.2, Brno1914.27.8, Vena) - avstriya iqtisodchisi, siyosiy iktisoddagi avstriya maktabi vakili, Insbruk va Vena untlari professor uzoq vaqt Avstriya moliya vaziri lavozimida ishlagan. Avstriya Fanlar akademiyasi prezidenti boʻlgan. B. oʻzining "Xoʻjalik neʼmatlarining nazariyasi asoslari" (1886), "Kapital va fonda" (1884—89), "Karl Marks nazariyasi va uning karashlari" (1896) kabi asarlarida ish haqi va qoʻshimcha qiymat nazariyasi toʻgʻrisidagi marksistik qarashlarning notoʻgʻriligini koʻrsatib berdi. Meʼyoriy naflik nazariyasi va foydani tahlil qilishga harakat qildi (qarang Meʼyoriy naflik nazariyasi).

B.ning qarashlariga koʻra foyda iqtisodiy emas, balki psixologik asoslarga tayangan abadiy hodisa (kategoriya) boʻlib, mavjud va kelgusi neʼmatlarning subyektiv bahosidagi farqdan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byomit

**Byomit** (20-asr nemis mineralogi I. Byom nomidan)—gidrooksidlar kichik guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi A1OON. Dukkaksimon shakddagi och rangli agregatlar, kamdankam hollarda juda mayda kristallar. Yaxshi shakllangan kristallari kam. B. oynasimon yaltiroq, qatgakligi 3,5—4; s. of., kariyb 3. Kislotalarda erimaydi. B. koʻpincha past trali yertomirlarda mayda kristallar holida uchraydi. Baʼzi boksitlarning asosiy minerali. Oʻzbekistonda Qizilqumdagi togʻlarda, Fargʻona tizmasida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alexander Burnes

**Byorns Aleksandr** (18051841, Kobul)—OstIndiya kompaniyasining siyosiy vakili. Britaniya hukumati va Hindiston generalgubernatorining maxsus topshirigʻi bilan u Hindistondan Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo va Eronga yuboriladi (1831—33). B.ning „sayohatidan“ asosiy maqsad Afgʻoniston, ayniqsa Turkistonni Angliyaning iqgisodiy va siyosiy taʼsiriga tortish, Hindiston shim.da joylashgan mamlakatlar toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplash hamda Kobul va Buxoro hukmron doiralari bilan savdo va diplomatik aloqalar bogʻlash edi. B. Buxoroda boʻlgan vaqtida Turkiston xonliklari haqida, chet davlatlardan Turkistonga keltiriladigan va bu yerdan chetga chiqariladigan mollar, savdo markazlari va karvon yullari tugʻrisida maʼlumotlar toʻplaydi.

B. Turkistondan rus savdosini siqib chiqarish va Turkiston savdogarlarini Nijniy Novgorod yarmarkasidan Hindiston savdosiga jalb etish uchun Hind daryosining urta oqimida Daragʻozixon degan joyda savdo yarmarkasi ochishni tavsiya qiladi. Kobulda koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni davrida oʻldirilgan. B. Afgʻoniston va Buxoroga qilgan sayohati toʻgʻrisida ikkita asar („Buxoroga sayohat“ va „Kobul“) yozib qoldirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Robert Burns

**Byorns Robert** (1759.25.1, Er shahri 1796.21.7, Damfris) — shotland shoiri. Oʻziga xos sheʼriyat yaratgan, bunda mehnatni, xalqni, erkinlikni, begʻaraz, fidoyi sevgi va doʻstlikni ulugʻlagan. "Shotlandlar uchun bryus" vatanparvarlik madhiyasi, "Quvnoq gadolar" kantatasi, fuqarolik va sevgi tarannum etilgan lirik sheʼrlar toʻplami ("Ozodlik daraxti", "Jon Arpa doni" va boshqalar) muallifi. B. oʻz ijodi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan shotland nasriy va musiqiy folklor namunalarini toʻplab nashr ettirgan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
Byornxem

**Byornxem**, Byornem (Burnham) Jeyms (1905.22.11, Chikago1987) - amerikalik sotsiolog, boshqaruv inqilobi nazariyasining mualliflaridan biri. NyuYork unta professor (1929—53). B. fikricha, hozirgi dunyoda tashkilotchilar (oliy muhandislar, maʼmurlar va boshqaruvchilar)dan iborat yangi hukmron sinf yuzaga kelmoqdaki, u butun jamiyat manfaatlari yoʻlida boshqaruv ishlarini amalga oshira oladi. B. oʻz asarlarida marksizm va sotsializmni tanqid qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zbignev Bjezinskiy

BJEZINSKIY (Brzezinski) Zbignev (1928.28.3, Varshava — 26.5.2017, Falls Church, Virjiniya, Amerika Qoʻshma Shtatlari)—amerikalik sotsiolog, davlat arbobi; 1977—81 yillarda AQSH prezidenta J. Karterning milliy xavfsizlik boʻyicha yordamchisi. 70- yillarda amerika jamiyatini postindustrial jamiyat koʻrinishlaridan biri boʻlgan texnotron davr deb atalgan eraga kirish nazariyasini ilgari surgan. Neokonservatizm namoyandasi. B. kommunizmni keskin tanqid qilib chiqqan.

**<big>U o'zining Buyuk Shaxmat taxtasi kitobida Amerika xozir ham keyin ham buyuk iqtisodiyotga ega bo'lishini bashorat qiladi</big>**

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bzib

**Bzib** yoki **Bzyb**, **Bzipi** — Gʻarbiy Kavkazdagi daryo. Bosh Kavkaz tizmasining jan.gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Qora dengizga kuyiladi. Uzunligi 110&nbsp;km, havzasining maydoni 1510&nbsp;km². Qor va muzlikdan, quyi qismida yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 97 m³/sek. Bzib deyarli muzlamaydi. Bzib vodiysi boʻylab Ritsa kuliga avtomobil yoʻli oʻtgan. BI... (lot. bi—ikki; bis dan—ikki karpa, ikki marta)—yasama soʻzlar tarkibiy qismi; ikki qismdan iborat, ikki xossali maʼnolari ifodasini anglatadi (mas, biatlon).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biatlon

**Biatlon** (bi… va yunoncha: athlon — *musobaqa*)— qishki sport turi, changʻida yugurish va maʼlum marralarga kelib miltiqdan otish, yaʼni ikki marta (changʻi poygasi va otishda) musobaqalashish. Biatlon XVII-asr 70- yillarida Norvegiyada paydo boʻldi. 1718-yil Shvetsiya-Norvegiya urushida jang maydonida toʻliq qurollangan biatlonchilar boʻlgan. Haligacha Norvegiyaning Lillehamer shahri gerbida oʻqchi-changʻichining tasviri bor. Biatlon koʻp vaqtgacha „harbiylar sporti“ hisoblab kelingan. 1948-yilda Xalqaro zamonaviy beshkurash va biatlon uyushmasi (UIPMB) tuzildi, unga 70 dan ortiq mamlakat aʼzo (1991). 1958-yildan jahon chempionligi uchun musobaqalar oʻtkaziladi, 1960-yildan qishki olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1984-yildan (Fransiya) ayollar oʻrtasida jahon chempionati oʻtkaziladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibi buvayda maqbarasi

**Bibi buvayda maqbarasi** — Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Ziyoratxona va ikki goʻrxonadan iborat, toʻgʻri burchak tarxli (18x8,5 m). Din arbobi, afsonaviy sarkarda Shoh Jalil onasi (Bibi Huvaydo) va xotiniga atab qurdirgan deb taxmin qilinadi. Peshtoqining ikki yoniga guldastalar ishlangan. Ziyoratxona va goʻrxona tomlari gumbazli. Sharq tomondan ziyeratxonaga taqab Bibi Buvaydaning nabirasi qabri ustiga kichik xona qurilgan. Maqbara bezaksiz, ichkarisi ganch bilan suvalgan. Eshigi oʻyma handasiy naqshli. Bino qurilishida pishik gʻisht (25x25x5 smli) ishlatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibi mushkulkushod

**Bibi mushkulkushod** — oʻzbeklar va tojiklarning afsonalarida hayotdagi turli mushkullarni oson qiluvchi kampir siymosi. Rivoyatlarga koʻra, Bahouddin Naqshbandning xolasi. Ayollar turmushda bironbir baxtsizlikka uchragan kezlarida yoki ishlari yurishmaganda odatda chorshanba kuni B. M.ni eslab, unga atab majlis qurishgan, ziyofat uyushtirishgan, tilanchilarga xayrsadaka berishgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibi seshanba

**Bibi seshanba**, Seshanba ona— oʻzbeklar va tojiklarning afsonalarida oilaviy baxt, shuningdek ip yigirish va tikuvchilik kabi hunarlarning homiysi, piri. Bibi seshanba sharafiga ayollar seshanba kunlari toʻplanib, yigʻin, marosim oʻtkazish, uni keksa, oliyjanob kampir siymosida tasavvur etib, Bibi seshanbadan oilaviy turmushda oʻzlari uchun saodat, kasblari uchun rivoj berishini tilab, u toʻgʻrisidagi rivoyatlarni yodga olish, uqish odati bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibixonim madrasasi

**Bibixonim madrasasi** – Amir Temurning katta xotini Bibixonim (Saroymulk xonim) "oʻz onasi sharafi"ga (Klavixo) 14-asr oxirida Samarqandda qurdirgan Madrasa. Sayyoh, olim A. Vamberi taʼkidlashicha, bu madrasada 1000 ga yaqin talaba oʻqigan.

Bibixonim madrasasi Bibixonim jome masjidining kirish peshtogʻi qarshisida joylashgan. Lekin jome masjididan oldin qurilgan. Saroy tarixchisi Gʻiyosiddin Alining "Amir Temur 1399-yil 10-mayda madrasada toʻxtab oʻtganligi" haqidagi maʼlumoti shundan dalolat beradi. Tarixnavis Fasih Havofiy (1375— 1442) taʼkidlashicha, Amir Temur jome masjidi qurilishini kelib koʻrarkan, meʼmoriy majmuada mutanosiblik buzilganligi—Madrasa peshtogʻi va ayvoni jome masjidga nisbatan balandroq va qiyaroq boʻlib qolganligi uchun dargʻazab boʻladi va meʼmorlar (Xoja Mahmud Dovud va Muhammad Jald)ni jazoladi. Arxeologik qazishlar ham shu nomutanosiblikni tasdiqlaydi. Bino peshtogʻi qanchalik mahobatli boʻlmasin, uning qarshisidagi binoga monand emasligi koʻzga tashlanib qolgan. Meʼmoriy uslub talabiga koʻra, nomaqbul tushgan Madrasa peshtogʻi buzib tashlashga mahkum boʻldi. Shuning uchun ham keyingi ayerlarda Madrasa qoldiqlari buzib tashlandi.

Bibixonim madrasasi yonida unga "qoʻsh" uslubda Tuman ogo xonaqohi qurilgan. Tarixiy manbalar bu xonaqoh ham 1399 yildan oldin bunyod etilganligi haqida maʼlumot beradi. Chortokli keng xonaqoh, tepasi baland gumbaz bilan bogʻlangan. Devorlariga manzara naqshin gullar, serhasham bezaklar ishlangan. 4 tarafidagi keng derazalar—tobadonlar va eshiklar orqali xonaqoh juda yaxshi yoritilgan. Ostidagi tagxona—sardoba esa kichikroq boʻlib, devorlari yirik kulrang toshtaxtalar bilan bezatilgan. Tagxonada bir necha tosh tobutlar saqlangan. 1875-yil zilzilasi natijasida tagxona gumbazchasi oʻpirilib, pastda toshtobutlar borligi maʼlum boʻldi. Shu vaqgdan boshlab aholi orasida bu tobutlardan biri Bibixonimga tegishli degan ovoza tarkaldi. 1941-yilda oʻtkazilgan arxeologik tadqiqotlar goʻyo bu rivoyatni tasdiklagandek boʻldi. Shu sababli yaqingacha ushbu xonaqoh Bibixonim maqbarasi deb yuritilgan.

Keyingi tadqiqotlar bu muammoga aniklik kiritdi. Bibixonim (Saroymulk xonim) Amir Temur vafotidan keyingi boʻhron yillarida zaharlab oʻldirilgan. Bu binodagi ayol jasadi esa moʻmiyolangan (demak, uzoq joydan keltirilgan) va antropolog aniqlashicha, oʻrta yoshlardagi, sochlari qora va jingalak qandaydir boshqa ayol ekan.

Tuman ogʻo xonaqohi Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan 1996-yilda taʼmir etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Zohi dov P., Temur davrining meʼmoriy qahkashoni. T., 1996.

Poʻlat Zohidov.
Bibishak

**Bibishak** ("bibi" va "shoh" suzlaridan)—Sharq, jumladan, oʻzbek ayollarining bezak buyumi; odatda, ayollarning bosh kiyimi (durra)ga—yakka holda peshona oʻrtasiga, juft holda ikki chakkaga, ansambl holida yirik shaklda peshona va chakkalarga taqiladi. B.ning "mohi tilla", "ot tuyogʻi" va boshqa mahalliy atamalari bor. Buxoro, Samarqand va boshqa joylarda qadimdan urf boʻlgan. B. ikki uchi yuqoriga qayrilgan yarim oy shaklida boʻlib, oʻrtasiga romb yoki gʻuncha shakli joylashtiriladi yoki baʼzan kush gajaksimon koʻrinishga ega boʻladi; qadimda, shuningdek markaziy gʻuncha yonida turgan qoʻshaloq qush koʻrinishidagi shakl ham uchraydi. Unga tagidan shokilalar qatori osiladi; yuqorisida uchta kalta halqa zanjir oʻzaro ilmoq (toʻgʻnogʻich)ga birlashtiriladi, uning yordamida taqinchoq bosh kiyimga mustahkamlanadi. B. ikki xil usulda tayyorlanadi: yupqa tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumush yaproqchaga bosma usulida handasiy naqshlar ishlanadi, koʻzlar qadaladi, shuningdek shabaka usulida panjarali ishlanib, teshiklari feruza koʻzlar bilan toʻldiriladi. Shokilalar dur, laʼl, shisha va boshqa marjon koʻzli qilib yasaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jubayl

**Jubayl** (; qadimgi yunoncha: *Bibl*, akkadcha: *Gubl*, qadimgi yahudiycha: *Gebal*) — Livandagi shahar va Finikiyadagi qadimgi shahar. Miloddan avvalgi 2-ming yilliklarda savdo markazi, Adonis maʼbudiga sigʻinish joyi. Finikiya va Rim davriga oid harobalar saqlanib qolgan; hozirgi Jubayl shahri yaqinida oʻrta asrlarga oid yodgorliklar bor.

## Manbalar
*Byblos*, Jean-Pierre Thiollet, H & D, 2005. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibliografiyashunoslik

**Bibliografiyashunoslik** — bibliografiya nazariyasi, tarixi, metodi va uni tashkil etish masalalarini oʻrganadigan va ishlab chiqadigan fan sohasi. B. termini dastlab 18-asrda Gʻarbiy Yevropada paydo boʻlgan, 20-asr oʻrtalariga qadar turlicha talqin etilgan, 20-asr 70- yillaridan aniq ilmiy izohga ega boʻldi. B.ning 4 tarkibiy boʻlimi mavjud: nazariyasi, tarixi, metodi,tashkiliy boʻlimi. B.nazariyasi bibliografiya moxiyati va ijtimoiy ahamiyatini belgilaydi, metodlarini takomillashtiradi, uning tasnifi va atamalarini ishlab chiqadi. B. tarixi bibliografiyaning tadrijiy rivojini yaxlit holda va uning alohida turlari va sohalarini, bibliograflar faoliyati va hokazoni oʻrganadi.

B. metodi bibliografik ishda qoʻllaniladigan kridalarni ishlab chiqadi, eng yangi metod va texnika vositalarini bibliografik qoʻllanmalar tuzish va bibliografiya xizmati koʻrsatishga tatbiq etadi. B.ning tashkiliy boʻlimi vazifasi mamlakatda bibliografiya xizmati tizimini yaratish, rejalashni takomillashtirish, muvofiklashtirish, bibliograf mehnatini ilmiy tashkil etishdan iborat. Oʻzbekistonda B. masalalari dastlab 20—30- yillarda Ye. K. Betger asarlarida oʻz ifodasini topdi. Keyinchalik B.ning umumiy masalalari, tarkibiy boʻlimlari M. M. Turopov, Sh.M. Shamsiyev, N.P.Lyapustina, H.Mamatraimova va boshqalarning ilmiy ishlarida nazariy jihatdan oʻz aksini topdi.

Hamraxon Mamatraimova.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bivalentlar

**Bivalentlar** (lotincha bis — ikki marta va valens, valentis — kuchli) — meyozda yadroning boʻlinishi tufayli hosil boʻlib, oʻzaro chalkashgan (konʼyugatsiyalangan) gomologik xromosomalar jufti. B. xromosomalar orasida hosil boʻlgan Xsimon figuralar — xiazmalar xromosomalar kompleksini tutib turadi. Ana shu holatda xromosomalar oʻrtasida irsiy materiallar almashinuvi roʻy beradi. Odatda B. soni xromosomalarning gaploid soniga teng boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bigiz

**Bigiz** — nina uchli metall qurol; sifatli poʻlatdan yasaladi; odatda, dastasi yo’goch va plastmassadan qilinadi. Yoʻgʻoningichkaligi bilan bir-biridan farq qiladi. Asosan poyabzaldoʻzlar, yamoqchilar ishlatishadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bigiztumshuq

**Bigiztumshuq** (Troglodytes troglodytes) — bigiztumshuqdar oilasiga mansub qush. Eng kichik qushlardan biri, tanasining uz. 9—11 sm, qanotlari yoyilganda 15 — 16 sm, ogʻirligi 9 — 11 g. Pati qoʻngʻir jigarrang tusda. Dumi kalta, tumshugʻi ingichka, uzun va toʻgʻri, oyoklari nisbatan uzun va baquvvat. Kalta dumi yuqoriga tik koʻtarilib turadi. Oʻzbekistonning togʻ oldi hududlarida uya quradi, uchib oʻtish davrida pasttekisliklarda ham uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bignoniyadoshlar

**Bignoniyadoshlar** (Bignoniaceae) — ikki pallali oʻsimliklar oilasi. B.ga daraxt, buta, chirmovuq, baʼzan oʻtlar kiradi. Barglari qaramaqarshi, baʼzan navbatlashib joylashgan. Gullari ikki jinsli, yirik, zigomorf, roʻvaksimon toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi har xil shaklli koʻsakcha. 120 tacha turkumi va 800 tacha turi maʼlum. Asosan, tropik va subtropik mamlakatlarda oʻsadi. Uzoq Sharq va Markaziy Osiyoda bir qancha turi yovvoyi holda oʻsadi. Katalpa degan turlari manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Baʼzi turlaridan qimmatbaho yogʻoch olinadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bid

**Bid** (inglizcha: bid — *taklif*) — 1) tovar, qimmatbaho qogʻozlarni muayyan narxlarda (mas, diler valyutani xarid qiladigan yoki qarzga oladigan kurs boʻyicha) sotib olish majburiyati; 2) kimoshdi savdosida narxga qoʻyiladigan ustama.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidgoshch

**Bidgoshch** (Bydgoszcz) — Polshadagi shahar. Bidgoshch voyevodaligining maʼmuriy markazi. Visla daryosi boʻyidagi port. Aholisi 380 ming kishi (1990). Bidgoshch 1346-yilda bunyod etilgan. Oʻrta asr meʼmoriy yedgorliklari saqlanib qolgan. Boltiq dengizi portlariga chiqiladigan muhim temir yoʻl tuguni. Bidgoshch orqali Varshava — Berlin temir yoʻl oʻtadi. Mashinasozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, kimyo, koʻn sanoati korxonalari mavjud. Teatr va muzeylar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidstrup Xerluf

BIDSTRUP (Bidstrup) Xerluf (1912.10.9, Berlin — 1988.26.12) — daniyalik karikaturachi rassom. Kopengagen Badiiyot akadimyasida tahsil koʻrgan (1931 — 35). Maishiy mavzudagi satirik va yumoristik rasmlar, 1940-yildan siyosiy karikaturalar muallifi. Turkum rasmlari Daniya va chet mamlakatlarda (jumladan rus tilida) alohida albom tarzida bir necha marta nashr etilgan. Chet mamlakatlarga qilgan safarlari asosida rasmlar turkumini yaratgan. Jumladan, Oʻzbekiston (Samarqand va Buxoro yodgorliklari)ga oid varakalar, Toshkent zilzilasiga bagʻishlangan rasmlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidun

**Bidun** — Buxoroni idora qilgan buxorxudotlardan biri (?-673). Buxoro arki va shahar atrofidagi devorlarni qayta tiklatgan. Rivoyatlarga koʻra, Bidstrup Xerluf binokorning nomini temir taxtaga oʻyib yozdirib, uni saroy darvozasiga qoqib qoʻyishni buyurgan. Yana oʻsha rivoyatga koʻra, saroy tez orada qulab tushgan va uni qayta tiklashga har qancha urinilgan boʻlsaham, lekin binoni qurib bitkaza olmaganlar. Shundan soʻng Bidstrup Xerluf olimlarni tuplab, ularning maslahati bilan saroy (koh)ni Yetti ogʻayni yulduzi shaklida yetti tosh ustunli qilib, yana yangidan qurgan. Bu safar saroy binosi mustahkam oʻrnashib, uzoq vaqt turib qolgan. Ubaydulloh ibn Ziyod boshliq arab qoʻshinlari Buxoroga hujum qilishi (673 yil)dan sal oldin vafot etgan. Undan soʻng Buxoroda uning xotini Xotun oʻgʻli Tug'shoda voyaga yetguncha hukmronlik qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.
Biyeshu Mariya Lukyanovna

**Biyeshu Mariya Lukyanovna** (1935.5.5, Moldova, Suvorov tumani, Volontirovka qishlogʻi) — moldova opera xonandasi (lirikdramatik soprano). 1961-yildan Moldova opera va balet teatri yakkaxon xonandasi. Repertuaridan Tatyana ("Yevgeniy Onegin"), Aida, Toska, Liza ("Pikovaya dama"), Nedda ("Payatslar"), ChioChiosan ("Madam Baterflyay") va boshqa opera partiyalari urin olgan. Moldova konservatoriyasining professor (1986-yildan). "ChioChiosan" partiyasining "eng yaxshi ijrochisi" xalqaro tanlovining 1darajali mukofoti sovryndori (1967, Yaponiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bijanaklar

**Bijanaklar**, pecheneglar, patszinaklar — Itil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryosi boʻylari, Orol dengizi oraligʻidagi dashtlarda hamda Kaspiy dengizining sharqi va shim.da milodiy 1-ming yillikning ikjinchi yarmida yashagan bir qancha turkiy qabilalar birlashmasi. Bijanaklar qadimgi Qangʻdavlati aholisi qangʻlilarta mansub boʻlganlar. 8-asrda Yoyiq va Itil daryolari oraligʻida yashovchi qangʻli, sarmat va boshqa qabilalarning birlashuvidan yirik bijanakqangʻli ittifoqi tashkil topgan. 9-asr oxirlarida (889 yil) tabiiy iqlim sharoitining gʻoyat ogʻirlashuvi, xususan qurgʻoqchilik hamda qipchoq va oʻgʻuzlarning siquvi natijasida Bijanaklarning asosiy qismi jan. rus dashtlariga, Qora dengizning shim.dagi yerlarga koʻchib oʻtganlar. Bijanaklar Kiyev Rusi yerlariga muttasil chopqun uyushtirib turganlar. 1010-yildan keyin Bijanaklar qoʻllariga asir tushgan musulmon ulamosi, ilohiyotchi olimi orqali i slom diniga kirganlar. 11 — 12-asrlarda Bijanaklar
dan qorilar, ulamolar, fiqhshunoslar chiqqan. 1036-yil Kiyev knyazi Yaroslav Mudriy Bijanaklarga qattiq zarba bergach, Bijanaklarlarning bir kismi Vengriyaga koʻchib ketgan. Bijanaklarning YoykqItil oraligʻida qolgan qismi keyinchalik Dashti Qipchoq tarkibiga kirgan. Bijanaklarning yana bir kismi (8-asr) Amudaryoning quyi oqimida, boshqa bir qismi oʻgʻuzlar tarkibiga kirib Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimlarida koʻchmanchilik bilan mashgʻul boʻlishgan. Abdurrashid Bakuviy (15a,)ning yozishicha, Bijanaklar turkiy elat boʻlib, shim.da oltinchi iqlimda, saqlablar (slavyanlar)ga yaqin yerda yashaganlar. Ular uzun soqolli, uzun moʻylabli, kuchli va yengilmas boʻlganlar. Ular hech kimga, hech qachon xiroj toʻlashmagan. Faxriddin Hasanov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil