open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Adenboy Tojimuratov

**Adenboy Tojimuratov** (1930, Moʻynoq tumani — 1992, Nukus) — Qoraqalpogʻiston xalk, yozuvchisi (1990). Filologiya fanlari nomzodi (1966). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1967). Xoʻjayli pedagogika. bilim yurtini (1946), Nukus pedagogika. intini tugatgan (1952). Qoraqalpoq Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1963—65). N. Dovqorayev nomidagi Til va adabiyot intida ilmiy xodim (1965—68), Nukus pedagogika. intida oʻqituvchi (1968—77), Oʻzbekiston pedagogika. ilmiy tadqiqot instituti Qoraqalpogʻiston filiali direktori (1977-yildan). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Tinchlik kaptari" (1957) bolalarga bagʻishlangan. "Eng qadrli soʻzlar" (1959), "Suhbatlar" (1960), "Umri boqiy chol" (1963) toʻplamlariga kirgan hikoyalarida, "Sarkopli botir" (1961), "Maqsad" (1974), "Suluvxon" (1980) qissalari va "Oydinlar" (1976) sheʼriy toʻplamida qoraqalpoqxalqi hayoti aks etgan. T. 1966-yil qoraqalpoq xalq qoʻshiqlarini yigʻib, nashr ettirgan. "Qoraqalpoq xalq koʻshiklari" monografiyasi qoraqalpoq adabiyotshunosligida muhim oʻrin tutadi. "Qoraqalpoq folklori" (1979) darsligi mualliflaridan biri. R.Tagorning "Halokat" romani, A.Qahhorning "Sinchalak" qissasi, Ch.Aytmatovning "Qizil durrachali dilbarim" qissasi asosidagi pyesa, Sayd Aqmadning "Ufq" romanini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan.

## Manbalar
* Sarkopli botir, 1963.
Tojipolvon Aʼloyev

**Tojipolvon Aʼloyev** (1890 Toshkent – 1964.3.4) – Oʻzbekiston xalq polvoni (1946). Kambagʻal dehqon oilasida tugʻilgan. 14 yoshida paxta zavodida yuk tashuvchi boʻlgan. Fargʻonacha kurash bilan shugʻullangan. Kurash yoʻllarni ustozi Ahmad Polvonsan oʻrgangan. 1919-yili Turkistonda oʻtkazilgan klassik kurash bahsida 1oʻrinni egallagan. 1930-yildan davlat sirklari markaziy boshqarmasida, 1942-yildan oʻzbek sirkida oʻz mahoratini namoyish qila boshladi. Keyinchalik "Paxtakor" sport jamiyatida bir necha marta kurash musobaqalarini oʻtkazgan. Koʻplab kurashchi polvonlar tayyorlagan.
Tojikiston universiteti

**Tojikiston universiteti** — Tojikistondagi yetakchi va yirik oliy oʻquv yurti. 1948-yil Dushanba shahrida tashkil etilgan. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, tarix, filologiya, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 1 mln.ga yaqin asar bor. Ilmiy asarlar nashr etadi. 10 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
Toz

**Toz** — ilk oʻrta asrlarda yirik turkiy qabilalardan biri. T.lar 10—12-asrlarda qipchoqlar tarkibiga kirgan. Oʻzbeklarning qurama, nurotalik turkmanlar, qatagʻon, mangʻit, kesamir kabi qabila birlashmalari tarkibida boʻlgan. Oʻzbek qatagʻonlari tarkibidagi (tas)lar chovchi, bolgʻabosgan kabi tarmoklarga ham boʻlingan. T.lar keyinchalik bir qancha guruhlarga boʻlinib, boshqird, qozoq, oʻzbek va qoraqalpoq xalklari tarkibiga qoʻshilib ketgan.
Tozalik sinflari

**Tozalik sinflari** - metallarga ishlov berishda ularning sirti tozaligi (silliq va gʻadirbudirlik darajasi)ni hisobga olish uchun belgilanadigan meʼyorlar; ishlov berilgan sirtlarning sifat koʻrsatkichi. Ishlov berilgan sirtlarning relyefi (qiyofasi)ni hosil qiluvchi notekisliklar majmui sirt gʻadirbudirligi deb ataladi. Tozalik sinflari metallar sirtidagi mikronotekisliklarning gʻadirbudirlik oʻrta chizigʻidan ogʻishi va notekisliklar balandligi bilan ifodalanadi. Oʻzbekistonda 14 Tozalik sinflari belgilangan. Tozalik sinflari standartlashtiriladi (qarang Standart, Standartlashtirish).
Tozilar

**Tozilar** (lotincha ) — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Katta Ayiq, Hoʻkizboqar va Ajdar yulduz turkumining ostida kurinadi. T.da birgina yorugʻ yulduz boʻlib, u "Karl yuragi" deb ataladi. T.da M51 deb nomlangan mashhur galaktika joylashgan. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.
Hakim Toirov

**Hakim Toirov** (1947.8.8, Shofirkon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2003). Buxoro pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1974). 1974-yildan Shofirkon tumanidagi 15maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Darsni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi. "Atamalar toʻplami", "Mushoira darsi", "Oʻqituvchining lugʻat daftarchasi" kabi uslubiy qoʻllanmalar muallifi.
Toifi

**Toifi**, Toyfi, Sayfi Gʻulomi — kechpishar xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Vatani — Arabiston. Oʻrta Osiyoda qadimdan ekiladi. Oʻzbekiston, Turkmenistan, Tojikiston, Qozogʻiston, Qirgʻizistonda keng tarqalgan. Oq T. va Pushti T. xillari bor. Ularning farqi asosan uzumi rangida. Pushti T. koʻproq ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, toʻgarak yoki uzunasiga salgina choʻziq (diametri 14—16 sm), besh boʻlmali, pastga qaragan tomoni tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (2,5—6,5 kg gacha). Gʻujumi yirik, choʻziq, uch tomoni oʻyikli, kungay tomoni pushti. Tarkibida 22—25% qand, 4—5% kislota bor. Poʻsti qalin, eti sersuv, karsillaydi. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3640° boʻlganda 151 — 188 kunda — sentabr oxirida toʻliq yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Hosiddorligi 160—280 s/ga (350 s gacha boradi). Uzumi sakdashga va uzoq joylarga yuborishga chidamli. Yangiligida isteʼmol qilinadi. T. baland ishkomlarda va koʻp zangli yelpigʻichsimon shakl berib oʻstirilsa, yuqori hosildorlik taʼminlanadi. Tuproq sharoitlariga talabchan emas. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida yetishtiriladi.
Toy

**Toy** — otning 1 yoshdan 2 yoshgacha boʻlgan bolasi. Toylik davri qulunpik va gʻoʻnonlik davrlari oʻrtasiga toʻgʻri keladi. T.lar sutdan ajratilganidan keyin onasidan hamda erkagi urgʻochisidan ajratilgan holda boqiladi. T.larda jinsiy uygʻonish 1,5 yoshdan boshlanadi, 2,5 yoshida saralanadi va yilqi uyurlarini yangilash va toʻldirishga jalb etiladi.
Toy (maʼnolari)

**Toy**:

* Toy — otning 1 yoshdan 2 yoshgacha boʻlgan bolasi.
* Toy (oʻlchov) — katta toʻp qilib, taxlab yoki bosib bogʻlangan mahsulot va shu tarzdagi mahsulot oʻlchovi.
Toybugʻo

**Toybugʻo**, Taybugʻa — Sibir xonlari sulolasining afsonaviy asoschisi; chingiziylarga mansub boʻlmagan mahalliy zodagonlardan. 1495-yil shayboniylardan Iboqxon oʻldirilgach, "Toybugʻo xonadoni"dan chiqqan Mamat (Mahmet) turkiy uluslarning siyosiy ittifoqiga rahbarlik qilgan (qarang Sibir xonligi). 16-asrning 1-yarmida T. sulolasidan boʻlgan xonlar Qozon xonlari bilan qudachilik aloqalari oʻrnatganlar. Yodgorxon va Bekbulatxon oʻzlarini Moskva vassallari deb tan olganlar (1555). 1563-yil Sibir taxtini shayboniy Kuchumxon egallashi bilan T. sulolasi barham topgan. TOILOQ — Samarqand viloyati Toyloq tumanidagi qishloq, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Samarqand (10 km). Aholisi 8,3 ming kishi (2004). Tumanning asosiy korxonalari T.da joylashgan. T.dagi 22 ishlab chiqarish. korxonasidan 3 tasi yirik korxona (meva, konserva va vino zdlari). Bundan tashqari 2 ta qoʻshmakorxona (shu jumladan, "Tonigrin" Oʻzbekiston — Rossiya qoʻshma korxonasi) ham bor.

T.da tuman hokimiyati binosi, 3 umumiy taʼlim maktabi, markaziy kasalxona, markaziy poliklinika, markaziy dorixona va 6 ta shaxsiy dorixona faoliyat koʻrsatadi. Shuningdek, "Savdogarbank", "Xalq banki", "Paxtabank" boʻlimlari mavjud. Markaziy kutubxona va uning tarmogʻi, Mustaqillik maydoni, madaniyat va istirohat bogʻi, bolalar sport majmuasi, bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, "Olimpiya zaxiralari" kolleji bor. T.da Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadkiqot instituti joylashgan.

## Manbalar
Toyloq

**Toyloq** — oʻzbek urugʻi. Oʻzbeklarda tuyoqlilarning oqtoyloq, qoratoyloq kabi tarmoqlari mavjud boʻlgan. Toyloq toponim boʻlib, shu asosda urugʻ nomi vujudga kelgan. Toyloq joy nomlarida va kishilar ismlarida ham uchraydi.
Toynbi Arnold

Arnold Toynbee (Toynbi) [1852. 23.8, London — 1883.9.3, Uimbldon] — ingliz tarixchiiqtisodchisi. Oksford universitetini tugatgan, shu yerda 1878-yildan siyosiy iqtisod va iqtisodiyot tarixidan dare bergan. T. ning "18-asrda Angliyada sanoat toʻntarishi" asari (1884) kapitalistik industriyalash jarayonlariga bagʻishlangan. "Sanoat toʻntarishi" tushunchasini ilmiy muomalaga T. kiritgan. T. mehnat va kapital oʻrtasidagi munosabatlarga davlatning aralashuvi, korxonalarda sinfiy nizolarning oldini olish uchun ijtimoiy qonunchilik va "kelishuv tadbirlari" tarafdorlaridan, ishchi kvartallarida maʼrifat markazlari tashkil etish tashabbuskorlaridan biri boʻlgan.
Arnold Jozef Toynbi

**Arnold Jozef Toynbi** (; 1889.14.4, London 1975.22.10, York) — ingliz tarixchisi, faylasuf va sotsiolog. Oliy oʻquv yurtida oʻqituvchi va tashqi ishlar vazirligida xizmatchi boʻlib ishlash bilan birga juda koʻp safarlarga chiqib ibtidoiy jamiyatni oʻrganish bilan shugʻullangan. 1922-yildan insoniyat madaniyati taraqqiyoti umumiy tarixi ustida ishladi. Asosiy asari 12 j.li "Tarix tadqiqoti"ni yaratdi (1934—61). U bir-birining oʻrniga keluvchi mahalliy sivilizatsiyalar "charxpalagi" haqidagi nazariyani ilgari surdi: mazkur sivilizatsiyalarning har biri vujudga kelish, oʻsish, tanazzulga ketish va yemirilish bosqichlarini oʻtaydi; ular rivojlanishining harakatlantiruvchi kuchi oʻz ortidan "loqayd koʻpchilik"ni ergashtiruvchi "ijodiy elita"dir; insoniyat taraqqiyoti maʼnaviy barkamollikda, oddiy animistik eʼtikrdlardan universal dinlar orkali kelajakning yagona dini sari boʻladigan evolyutsiyadadir. T. jamiyatdagi ziddiyat va nizolarga maʼnaviy yangilanish barham beradi, deb hisobladi.
Toif

**Toif**, At-Toif — Saudiya Arabistonining janubi-gʻarbiy qismidagi shahar. Hijoz togʻlarida, 2000 m balandlikda joylashgan. Aholisi 250 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shosse yoʻl orqali ArRiyod va Makka sh.lari bilan bogʻlangan. Qishloq xoʻjaligi (chorvachilik, bogʻdorchilik va sabzavotchilik) rayonining savdo markazi. Kustar usulida toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqariladi. Hukumatning yozgi qarorgohi joylashgan.

## Manbalar
Tojikiston depressiyasi

**Tojikiston depressiyasi** – Hisor-Olay, Pomir va Hindukush togʻlari orasidagi tektonik botiq. Mezozoy, paleogen va neogen choʻkindilari bilan toʻlgan.

Tojikiston depressiyasi HisorOlay togʻ tizmasi janubida, Uzbekistan, Tojikiston, Afgʻoniston hududlarida joylashgan. Gʻarbda Koʻhitang, sharqda Pomir, janubida Hindukush va Bandi Turkiston togʻlarigacha choʻzilgan. Orografik jihatdan 2 qismga boʻlinadi. Shimoliy qismida Hisor vodiysi, janubiy qismida Tojikistonning past va oʻrtacha balandlikdagi tizmalari oʻrin olgan. Hisor vodiysi Hisor tizmasining janubidan boshlanib, janubi-gʻarbda Bobotogʻ tizmasigacha choʻzilgan. Tojikiston depressiyasining zamini tokembriy jinslari, paleozoy—quyi triasning terrigenkarbonat, vulkanik choʻkindi va intruziv jinslaridan tarkib topgan. Strukturasi mezokaynozoyda jiddiy oʻzgarmagan. Neogen oxiri — antropogen boshlarida bukilma hamda koʻtarilmalar dislokatsiyaga uchragan va murakkab burmali Tojikiston vigratsiyasi vujudga kelgan. Mezokaynozoy jinslaridan neft, tabiiy gaz, yonuvchi slanets, toshtuz, qurilish materiallari konlari topilgan. Kuchli zilzilalar, tabiiy geografik jarayonlar (togʻ qulashi, surilmalar, sel) sodir boʻlib turadi.

Iqdimi keskin kontinental, qishi iliq, yozi issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6° dan 3,6° gacha, iyulniki 23,2° dan 32,4° gacha, eng baland temperatura 49,5°. Yillik yogʻin 119–154&nbsp;mm, togʻlarda 700&nbsp;mm gacha. Yirik daryolari: Panj, Vaxsh, Kofarnihon, Qizilsuv, Surxondaryo, Qunduz, Boʻz. Tuprogʻi allyuvialoʻtloq va boshqa tuproklar. Subtropik choʻl, chala choʻl, togʻdasht, oʻrmon, oʻtloqdashtli yerlarda efemer, shuvoqefemer, buta, archa, baland boʻyli oʻtlar oʻsadi. Hayvonlardan boʻri, tulki, bugʻu, qamishzor mushugi, gʻar xil ilonlar, qushlar yashaydi.

Qazilma boyliklardan neft, gaz, tuzlar, koʻmir, qurilish materiallari, mineraltermal suv manbalari bor. Ingichka tolali paxta yetishtirish, bogʻdorchilik, tokchilik, subtropik oʻsimliklar uchun iqlim sharoiti qulay. Gidrotexnik inshootlardan GES, suv omborlari (Norak, Janubiy Surxon) qurilgan, tunnel barpo etilgan, Palangdara (Tigrovaya balka), Ramit, Dashti Jush kabi qoʻriqxonalar tashkil etilgan.
Toyon

**Toyon** — 17-asrda saxalar (yakutlar)da kabila boshligʻi unvoni. Sibir Rossiya tarkibiga kiritilgach, T.lar rus maʼmuriyatining tayanchiga aylangan. 19-asrning 2yarmida T.dan milliy savdo sarmoyadorlari shakllangan.
Tok (maʼnolari)

**Tok**:

* Tok — q. Elektr toki.
* Tok (ekin) (Vitis) — uzumdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik daraxtsimon lianalar turkumi; rezavor meva ekini; Markaziy va Jan.
Tok barg oʻrovchisi

**Tok barg oʻrovchisi** (Polychroses bortana) — barg oʻrovchilar oilasiga mansub kapalak, tokning xavfli zararkunandasi. Qanotlarini yozganda 10—13 mm, oldingi qanotlari chipor, yashilkulrang, sargʻish, koʻkimtirkulrang dogʻlari bor. Gʻarbiy Yevropa, Ukraina, Janubiy Kavkaz, Zakavkazye va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. 1 yilda 3, Oʻrta Osiyoda 4 marta nayel beradi. Gʻumbagi zang poʻstlogʻi ostida, poya yoriklarida qishlaydi. Kapalagi bahorda shoʻralarga, yezda gʻujumlarga tuxum qoʻyadi. Qurti, asosan, shoʻra, gʻoʻra, gʻujumni zararlaydi. Zararlangan mevalarda kulrang chirish rivojlanadi.

Kurash choralari: kasallikka chidamli navlar ekiladi, tok tuplari ishkom va suriga koʻtariladi, toklarga insektitsidlar bilan ishlov beriladi, eski poʻstloklar olib tashlanadi.
Tok kesish

**Tok kesish** — tokning oʻsishi, rivojlanishi va hosildorligini tartibga solib turish uchun har yili amalga oshiriladigan agrotexnik tadbir. Tok kesish parvarishni yengillashtiradi, yorugʻlik va issiqlikdan oʻsimlikning toʻla foydalanishini taʼminlaydi, ildiz bilan yer ustki qismining oʻzaro mutanosibligini tartibga soladi. Tokka tegishli shakl berish maqsadida oʻtqazilgan yilidan boshlab xar yili kesiladi. Tok tuplarida novdalar yetarli bulmasa, gʻovlab ketadi, yaxshi pishib yetilmaydi, hosil va uning sifati pasayadi, keragidan ortiq qoddirilsa, ular suyet usadi, hosil kam va sifatsiz boʻladi, kasalliklarga chalinadi. Tok kesish qoidalari: novda qancha yoʻgon boʻlsa shuncha uzun qoddiriladi va aksincha. Novda kurtak ustidan qarshi tomonga qiya kilib kesiladi; zang, madang yoki novda butunlay olib tashlanayetganda asosga taqab (toʻnkacha qoldirmasdan) kesiladi; hosil bergan bulturgi novda olib tashlanib, oʻrinbosar novdadan oʻsib chiqqan ikkita novdaning ustkisi hosil, pastkisi urinbosar novda sifatida kesiladi; kuchli usuvchi tok navlarida har ikki hosil novdaga bitta 3—4 kurtakli oʻrinbosar novda qoldiriladi; oʻrinbosar novdadan yangi novda chiqmasa yoki oʻsgani nimjon boʻlsa, hosil beradigan novda bulturgi eng pastki novdadan shakllantiriladi. Tokka kup zangli yelpigʻichsimon shakl berishda har bir tupda 4—6 ta koʻp yillik zang qoldiriladi. Vinobop uzum navlari zangini 6—8-yil, xoʻraki uzum navlari zangini 10—12 yilda astasekin almashtirib turiladi.

Har bir tok tupida yer sharoitiga qarab, nechtadan kurtak (koʻz) qoldirib kesish katta ahamiyatga ega. Mas., kuchli oʻsadigan tok navlari (Nimrang, Husayni, Toifi, Qora kishmish va boshqalar) soʻrilarda oʻstirilganda bir tupida 400500 ta, ishkomlarda 300350 ta, simbagʻazlarda 150—200—250 tagacha kurtak krldirib kesiladi. Har bir hosil beradigan novdada esa tok naviga qarab 5—15—20 tagacha, oʻrinbosar novdalarda 1—4 tagacha kurtak qoldiriladi. Tok qishda koʻmiladigan mintaqalarda bahorda ochish paytida singan yoki qishda sovuq urgan novdalar oʻrnini toʻlatish uchun 15—20% ortiqroq kurtak qoldiriladi.

Tok kesishda 1, 2, 3 yoshli toklarni kesish qoidalariga amal qilish lozim. Toʻgʻri shakl berilgan tok 4yili toʻla hosilga kiradi. Oʻzbekistonda kup zangli yelpigʻichsimon shakl keng tarqalgan. Tuplarga koʻchati ekilayotgandayoq shakl berish eʼtiborga olinadi. Shakl berishda kesish, oʻtgan yilgi va shu yilgi novdalarni suyanchiqlarga bogʻlash, chilpish va ortikcha novdalarni olib tashlash muhim ahamiyatga ega.

Jamoliddin Fayziyev.
Tokamak

**Tokamak** (rus. „toroidal“,. „kamera“, „magnit“, „katushka“ (gʻaltak) soʻzlarining qisqartmasi) – termoyadro reaktorlarida plazma trasini nihoyatda oshirish uchun (10 mln. gradus va undan yuqorigacha) qoʻllaniladigan magnit tutqichli qurilma. U toroidal vakuum kameradan iborat. Uning ustiga kuchli (bir necha tesla) toroidal magnit maydoni hosil qiluvchi gʻaltaklar kiydirilgan. Temir oʻzakka qoʻyilgan gʻaltakli kamera transformatorning ikkalamchi urami vazifasini oʻtaydi. Oʻzakka oʻralgan birlamchi chulgʻamdagi tok kuchi uzgarganda kamerada uyurma elektr maydoni vujudga kelib, kamerani tuldirgan ish gazini ionlashtiradi va buylama elektr tokli toroidal plazma shnuri vujudga keladi. Bu tok plazmani qizdiradi, uning magnit maydoni esa gʻaltakning maydoni 6n birga plazmani devorlardan termoizolyatsiyalaydi. Plazmaning temperaturasi koʻtarilishi bilan uning elektr qarshiligi ortmaydi, aksincha, kamaya boradi gʻamda maʼlum tok kuchida shnurning qizishi kamayadi. Tokamakda tok kuchini biror chegara qiymatdan orttirib boʻlmaydi. Agar tokning magnit maydoni galtakning toroidal maydoniga nisbatan juda katta boʻlib qolsa, shnur egila boshlaydi va devorga tashlanadi. Shu sababli, plazmani 10 mln. gradus va undan yuqori tragacha qizdirish uchun Tokamakda plazmaga tez atomlar (zaryadlangan zarralar kameraga magnit maydonga koʻndalang ravishda uchib kirolmagan boʻlar edi) dastalarini injeksiyalash yoki kameraga yuqori chastotali elektromagnit maydon kiritib hosil qilinadigan qoʻshimcha qizdirish usullaridan foydalaniladi. Shu tarzda Tokamakdagi plazmani 70 mln. gradusgacha qizdirish mumkin.

Tokamak gʻoyasi 1950-yilda boshqariladigan termoyadro sintez muammosi masalasini hal etish maqsadida I.Ye. Tamm va A.Saxarov tomonidan takdim etilgan. L. K. Arsimovich rahbarligida bir nechta rus olimlari Tokamak tipidagi tizimlarni oʻrganish va ularni takomillashtirishga muhim hissa qoʻshdilar. 1956-yildan boshlab I. V. Kurchatov nomidagi Atom energiyasi institutida bu tizimlar ustida tajriba yoʻli bilan tadqiqot olib borildi.
Tokantins (daryo)

**Tokantins** () — Braziliyadagi daryo. Uzunligi 2850&nbsp;km, havzasining maydoni 770 ming km². Maranyan va Almas daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Braziliya yassitogʻligi va Amazonka pasttekisligidan oqadi. Para daryosiga (Amazonka daryosining deltasidagi oʻng tarmogʻi) estuariy hosil qilib quyiladi. Yirik irmogʻi — Araguya (chapdan). Quyilish joyidagi oʻrtacha suv sarfi 16,8 ming m³/sek, oktabrdan mart—aprelgacha suvi koʻpayadi. Suv ombori qurilgan. Quyilish joyidan 350&nbsp;km masofada kema katnaydi.
Tokantins (maʼnolari)

**Tokantins**:

* Tokantins — Braziliyadagi daryo.
* Tokantins (shtat) — Braziliyadagi shtat, Tokantins daryosi havzasida, mamlakatning shim.
Tokantins (shtat)

**Tokantins** — Braziliyadagi shtat, Tokantins daryosi havzasida, mamlakatning shimoliy shtatlaridan. Maydoni 278,4 ming km². Aholisi 1,15 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Palmas sh. Braziliya yassitogligining shim. yon bagʻrida joilashgan. Iklimi tropik ikdim, oʻrtacha oylik tralar 24—28°. Hududining katta kismini savanna, oʻrmonlar egallagan. T. — agrar shtat. Shaharlar atrofida dehqonchilik bilan shugʻullaniladi. Sholi, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, maniok ekiladi. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Asosiy sanoat tarmoqlari: oziq-ovqat, qurilish materiallari tayyorlash, yogʻochni qayta ishlash. Yirik shagʻarlari: Palmas, Araguaina.
Tokarlik stanogi

**Tokarlik stanogi** - 1) mashinasozlikda — asosan, doiraviy sirtli buyumlarga yoʻnib ishlov beradigan stanok; metall kesish stanoklarining asosiy guruhini tashkil qiladi. Tokarlik stanogi yordamida sirtlarni yoʻnish, sirtlarda ichki va tashqi rezbalar ochish, parmalash, zenkerlash (parmalangan teshiklarga tozalab ishlov berish), teshiklarni yoʻnib kengaytirish, plashka hamda metchiklar bilan rezba ochish, bir-biriga ishqalab moslash mumkin. Asosiy harakatni zagotovka (xomaki detal), qoʻshimcha harakatni kesuvchi asbob — keskich bajaradi. Zagotovka povolokli, kulachokli, gidravlik yoki pnevmatik patron orqali stanok shpindelidan aylanadi; shpindel esa tezliklar qutisidan harakatlanadi. Keskich supportning salazkasi bilan birgalikda surish validan yoki surish vintidan (rezba ochishda) suriladi. Surish vali va surish vinti Tokarlik stanogining surishlar mexanizmidan aylanadi. Tokarlik stanogining markazlovchi, rezba ochish, tokarlikrevolver (aylanma kallakli), bir shpindelli va koʻp shpindelli karusel (shpindeli tik joilashgan), koʻp keskichli va boshqa turlari bor.

Tokarlik stanogi oddiy, universal, raqamli dastur boʻyicha boshqariladigan avtomat va yarim avtomat turlarga xam boʻlinadi. Oddiy va universal Tokarlik stanogilar detallarni donalab va kichik seriyalab ishlab chiqarish.da, avtomat va yarim avtomat Tokarlik stanogilar koʻplab (koʻp seriyalab) ishlab chiqarish.da qoʻllanadi. Tokarlik stanogining asosiy qismlari: qirindi va sovituvchi suyuqlik toʻplanadigan togʻorasimon tub; stanina, support va ketingi babka (qoʻzgʻaluvchan) hamda ularni yoʻnaltirgich; shpindel va tezliklar kutisi joilashgan qoʻzalmas old babka; uzatmalar qutisi; fartuk; support; karetka; koʻndalang salazkalar; keskich oʻrnatiladigan burilma qism; elekr dvigatel. Karetka va koʻndalang salazkalar qoʻlda yoki avtomatik tarzda suriladi. Tokarlik stanogining elektr dvigateli bir yoki koʻp tezlikli asinxron dvigateldan iborat. Baʼzan, boshqa yuritmalar (mas., gidravlik yuritmalar) ham qoʻllanishi mumkin. Hozir yirik korxonalarda, asosan, dusturli avtomat va yarim avtomat Tokarlik stanogilari ishlatiladi (qarang Karusel stanok, Revolver stanok); 2) yogʻochga ishlov berish stanogi qam xuddi metallga ishlov berish stanogiga oʻxshaydi. Unda aylanma sirtli yogoch buyumlarga yoʻnib ishlov beriladi. Uning buyum markazga mahkamlanadigan va yon tomoniga mahkamlanadigan turlari bor.
Tokdoshlar

**Tokdoshlar** (Vitaceace) — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Daraxtsimon, ilashuvchi lianalar. Barglari oddiy, panjasimon murakkab, navbatlashib joilashgan, yonbargchali. Novdasida poyaning oʻzgarishidan hosil boʻlgan gajaklar bor. Tupgullari kichik, roʻvak. Gullari ikki jinsli yoki bir jinsli, mayda, koʻkimtir. Mevasi rezavor yoki juda quruq. T.ga 12 turkum, 700 tur kiradi. Koʻpincha subtropik va tropik mamlakatlarda oʻsadi. Muhim iqtisodiy ahamiyatga ega yirik turkumlaridan biri tok (uzum) hisoblanadi (yana qarang Tok).
Tok manbalari

**Tok manbalari** — har xil energiya turlarini elektr energiyasiga aylantirib beruvchi qurilmalar. Shartli ravishda kimyoviy va fizik Tok manbalariga boʻlinadi. Kimyoviy Tok manbalarida oksidlashtiklash reaksiyasi natijasida elektr energiyasi hosil boʻladi. Bunday Tok manbalari jumlasiga galvanik elementlar, elektrkimyoviy generatorlar va boshqa qurilmalar kiradi. Fizik Tok manbalari issiklik, mexanik, elektromagnit energiyani, shuningdek, radiatsion nurlanish (mas., Quyosh nurlari) va yadroviy parchalanish reaksiyasi energiyasini elektr energiyasiga aylantirib beradi. Elektromagnit generatorlar, termoelektr generatorlar, quyosh batareyalari va boshqa shular jumlasiga kiradi. Atom elektr stansiyasi (AES), gidroelektr stansiya (GES), issiqlik elektr stansiyalari (Issiqlik elektr stansiya), shamol energetika qurilmasi va boshqa ham Tok manbalari hisoblanadi.
Tokio universiteti

**Tokio universiteti** - Yaponiyaning eng qadimiy va yirik oliy oʻquv yurti. 1877-yili Soxeyko (1790-yilda asos solingan, konfutsiychilikni oʻrganish markazi), Kayseygo (1855, gʻarb madaniyati), Igakuso (1863, gʻarb tibbiyoti) oʻquv yurtlarining birlashuvi natijasida Tokio milliy (imperator) universiteti sifatida tashkil etilgan. Huquq, iqtisodiyot, filologiya, muhandislik, texnologiya, pedagogika, tabiiy fanlar, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1877-yilda tashkil etilgan)da 4 milliondan ortiq asar bor. 20 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
Tokkata

**Tokkata** (ital. toccata — tegish, zarb) — asosan, klavishli musiqa cholgʻular uchun yozilgan virtuoz musiqa asari. 16-asrda Italiyada paydo boʻlib, dastlab badiha shaklidagi prelyudiya (A. va J.Gabriyeli va boshqalar), keyinchalik konsert asari sifatida (I.Froberger, D. Bukstexude va boshqalar) rivoj topdi. I.S.Bax ijodida qad. Tokkatajanri oʻz badiiy choʻqqisiga koʻtarildi (organ uchun reminor Tokkatava fugasi mashhur). 20-asrda fortepiano (K.Debyussi, S.Prokofyev, F.Buzoni,A.Xachaturyan va boshqalar) va organ (M.Reger va boshqalar) Tokkatalar bilan birga orkestr (A.Malyavskiy), skripka va orkestr (I.Stravinskiyning skripka va orkestr uchun konsertning lqismi) paydo boʻldi. Oʻzbekistonda I. Akbarov, X.Izomov, G. Mushel va boshqa fortepiano, organ uchun Tokkatalar yaratganlar.
Tokoferol

**Tokoferol** (yunoncha: tokos — avlod, urugʻ, phero — tashiyman va lotincha oleum — yogʻ) — q. Vitaminlar.
Toksikoz

**Toksikoz** (yun. toxikon — zahar) — organizmga ekzogen toksinlar (mas., mikrob toksinlari) yoki zararli endogen moddalar (mas., homiladorlik toksikozlari, tireotoksikozda) taʼsirida roʻy beradigan kasallik holati.
Toksikologiya (fan)

**Toksikologiya**, veterinariya toksikologiyasi — zaharli moddalar xususiyatlari va ularning qayvonlar (qishloq xoʻjaligi. hayvonlari, ovlanadigan va boqiladigan yovvoyi hayvonlar, baliqlar, asalarilar) organizmiga taʼsirini, pestitsidlar qoldiklari va boshqa zaharli moddalar bilan ifloslangan ozuqalarni veterinariyasanitariya jihatidan baholash, zaharli oʻsimliklar, mikroskopik zamburugʻlar, suv oʻtlaridan zaharlanish va ularning oldini olish, zaharlangan xayvonlarni davolash, ozuqalarda, xesh goʻsht mahsulotlaridagi zaharli kimyoviy birikmalarning ruxsat etilgan qoldiq miqdorini aniklash, ularni tahlil kilish va boshqa masalalar bilan shugʻullanadi.

Veterinariya toksikologiyasi sohasida 20-asrning 70-yillarida Oʻzbekiston veterinariya institutoʻ toksikologiya boʻlimida, Samarqand qiimoq xoʻjagik instituti veterinariya fti kafedralarida ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. Oʻzbekiston hududida oʻsadigan zaharli oʻsimliklardan kampirchopon, mingdevona, bangidevona singari oʻsimliklar, gallani zararlovchi krrakuya, chorva ozukasida ishlatiluvchi kunjara, sheluxa, chigit singari paxta chiqindilari tarkibidagi gossipol moddalari, shuningdek, kimyoviy pestitsidlar bilan qishloq xoʻjalik hayvonlarining zaharlanishini tashxis qilish, ozuqa va chorvachilik mahsulotlarini veterinariyasanitariya jihatidan baholash masalalari boʻyicha muhim ilmiy ishlar olib borildi. Veterinariya T.si rivojlanishiga oʻzbekistonlik olimlardan X.Z. Ibragimov, N. X. Shevchenko, F.I.Ibodullayev, R.X.Xaitov, T.B.Boymurodov, Q.Norboyev, N. Davlatov, V.R.Xaitov, D.Sh.Muratov va boshqa muhim hissa qoʻshdilar.

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat veterinariya xizmati tizimiga kiruvchi Respublika veterinariya lab.da, Qoraqalpogʻiston, viloyatlar va Toshkent sh. veterinariya lab.larida kimyotoksikologiya boʻlimlari mavjud boʻlib, ular tomonidan hayvonlar zaharlanishida diagnostik tekshirishlar, shuningdek, pestitsidlar koldiqlarini saqlovchi chorvachilik mahsulotlari hamda ozuqalarini veterinariyasanitariya ekspertizasi oʻtkaziladi.

## Adabiyot
* Radkevich P.Ye., Veterinarnaya toksikologiya, M., 1972.

Hoshim Nurmamatov.
Toksinlar

**Toksinlar** — mikroorganizmlarning hayot faoliyatida hosil boʻladigan zaharli moddalar. Hayvonlar va odam organizmiga tushganda ularni kasallantirish yoki halok qilish xususiyatiga ega. Bakteriyalar paydo qiladigan T. ancha toʻla oʻrganilgan. Bakterial T. ekzotoksinlar (bakteriyalar toksinni tashqi muhitga ajratib chiqaradi) va endotoksinlarga (ular bakteriyaning struktura komponenti boʻlib, bakteriya hujayralari yemirilganidan keyin atrofmuhitga tarqaladi) boʻlinadi. Ekzotoksinlar va endotoksinlar oʻz xususiyatlariga koʻra bir-biridan farq qiladi. Ekzotoksinlar juda zaharli. Tozalangan T. bir necha yuz marta faol boʻladi. Ekzotoksinlarning organizmga taʼsiri maʼlum yashirin davrdan soʻng yuzaga chiqadi. Endotoksinlar ancha tez taʼsir qiladi, lekin ularning zaharliligi ekzotoksinlarnikicha emas. Koʻpchilik ekzotoksinlar 60—80° da 10—20 min.da parchalanadi. Endotoksinlar issiqqa juda chidamli — ancha yuqori trada yoki uzoq vaqt qaynatilganda parchalanadi. T. muzlatilganda va muzdan tushirilganda kuchi qirqilmaydi. Ular quritilgan holatda ham yaxshi saqlanadi. Formalin va issiq taʼsirida ekzotoksinlarning zaharlilik xususiyati yoʻqoladi, biroq bunda immunitetning kuchaytirish xususiyati saqlanib qoladi. Bir qancha infeksion kasalliklarning oldini olish va davolashda qoʻllanadigan anatoksinlarni olish shunga asoslangan.

Ekzotoksinlar organizmga kiritilganda kuchli oʻziga xos xossaga ega boʻlgan antitelolar (qarang Immunitet) paydo qilish xususiyatiga ega. Ana shu xususiyat davolash va profilaktika maqsadida ishlatiladigan zardobni olish va qoʻllash imkonini beradi.

Hayvonlar va oʻsimliklardan olinadigan bir qancha mahsulotlarning biologik xususiyatlari bakterial T.ga juda yaqin, mas., oʻsimlik zaharlari, ilon, chayon, qoraqurt zahari va boshqa
Toksoplazmalar

**Toksoplazmalar** (Toxoplasma) — koksidiyalar turkumiga mansub eng sodda parazit hayvonlar urugi. Bitta T. gondii turi maʼlum. Uzunligi 7 mkm gacha. T. mushuk va boshqa mushuksimonlar ingichka ichagida murakkab rivojlanish siklini oʻtib, undan 2 ta sporali ootsistsporozoitlar hosil boʻlishi bilan tugaydi. Yetuk ootsistlar esa mushuksimonlarni qaytadan zararlashi mumkin. Ootsistlar boshqa sut emizuvchilar (mas, sichqonlar) yoki odam hamda qushlarga oʻtib, jinssiz urchiydi. T. — sut emizuvchi hayvonlar va odam paraziti; toksoplazmoz kasalligini qoʻzgʻatadi.
Toksoplazmoz

**Toksoplazmoz** — ichki aʼzo va sistemalar funksiyasini izdan chiqaradigan parazitar kasallik; bir hujayrali sodda hayvon — toksoplazmalar qoʻzgʻatadi. Odam, hayvon (choʻchqa, quyon, qoramol, qoʻy, kiyik, tulki, olmaxon, yumronqoziq) va parrandalar (tovuq, oʻrdak, kaptar)da uchraydi. Kasallik manbai, asosan, itlar, mushuklar va T. bilan ogʻrigan bemor hisoblanadi; ular oʻzlarining soʻlagi, siydigi, najasi, suti, burun shilimshigʻi orqali tashqi muhitga koʻplab kasallik qoʻzgʻatuvchisini tarqatadi. Toksoplazmalar odamga ovqat mahsulotlari (xom goʻsht, pishirilmagan sut, xom tuxum) orqali, shuningdek, bevosita kasal hayvonlar bilan muloqotda boʻlganda (chorvachilik xoʻjaliklari va goʻsht kti xodimlari yoki teriga ishlov beruvchilar) yuqishi mumkin. Uy sharoitida, ayniqsa, ayollar qiyma taʼmini totib koʻrganida ham toksoplazma yuqadi. Toksoplazma shilliq pardalar (ogʻiz, burun, koʻz shilliq pardasi) yoki chaqalangan teriga tushishi, shuningdek, transmissiv va boshqa yoʻllar bilan yuqishi mumkin. Odam organizmiga tushgan toksoplazma qon tomirlar orqali turli aʼzolar (miya, koʻz, jigar, taloq, yurak va limfa bezlari)ga tarqaladi va shu aʼzolarning zararlanishiga sabab boʻladi.

Tugʻma va orttirilgan T. farq qilinadi. Tugʻma T.da kasallik ona organizmidan qon orqali homilaga oʻtadi. T. homilaga dastlabki oylarda yuqsa, bola tushadi yoki ulik, yoxud majruh boʻlib tugʻiladi. Orttirilgan T. oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir T.da bemor isitmalaydi, boshi, muskullari ogʻriydi; limfa bezlari, koʻz, teri, miya qobiklari va ichki aʼzolariga putur yetadi. Surunkali T. yillab choʻzilishi mumkin. Bunda bemorning temperaturasi yuqori boʻladi, boshi ogʻriydi; quvvatsizlik, asabiylashish kuzatiladi; koʻrish, xotira va ish qobiliyati pasayadi; jigar, taloq va limfa bezlari shishadi; gepatit, miokardit, zotiljam yuzaga kelishi mumkin.

Kasallikning oldini olish uchun kasal uy hayvonlarini aniqlash va ularni ajratib qoʻyish; bolalarni it, mushuk bilan oʻynashlariga yoʻl qoʻymaslik lozim. Isteʼmol qilinadigan goʻsht, sut mahsulotlarini albatta yaxshilab pishirish yoki qaynatish kerak.
Tokugava

**Tokugava** — Yaponiyada syogunlar sulolasi (1603—1867). Tokugava Ieyasu tomonidan asos solingan. Davlatn" mustaxkamlash uchun T. hukmdorlari bir necha bor islohotlar oʻtkazishgan. Xususan, har bir tabaqaning majburiyati va huquqi qatʼiy belgilab berilgan; dehqonlar yerga biriktirib qoʻyilgan; savdosudxoʻrlik kapitali taraqqiyoti cheklangan, knyazlar ustidan qatʼiy siyosiy nazorat oʻrnatilgan. Mamlakatdagi tartiblarni oʻzgarishsiz saqlab qolish, shuningdek, tashqi xavfxatarning oldini olish maqsadida T. hukumati 17-asrning 30-yillarida Yaponiyani tashqi dunyodan ajratib qoʻygan. 18-asr oxirida T. davlati tanazzulga uchragan. 1853-yil AQSH harbiy kemalari mamlakatga bostirib kirgan. AQSH va Yevropa davlatlari T. hukumatining Yaponiyani tashqi dunyodan ajratib qoʻyish siyosatini bekor qilishga majbur qilib, 1854—58-yillarda u bilan tengsiz Ansey bitimlarini imzolashgan. 1867—68 yillardagi Meydzi isin inkilobi natijasida Tokugava hokimiyati barham topgan.
Tokcha

**Tokcha** — xona devoriga ishlangan, uyroʻzgʻor buyumlari terib qoʻyiladigan.maxsus joy. Oʻrta Osiyo turar joy meʼmorligida mehmonxona toʻrining 2 yoniga (oʻrtasiga taxmon), yotoqxonaning oʻrtasiga kiyimlar taxlash uchun (2 yoniga sandiq qoʻyilib koʻrpayostiq taxlangan) ishlangan. T.ning eni va boʻyi taxlanadigan buyumlarning shakliga qarab, 3—5 pogʻonali boʻlib, turli naqshinkori bezaklar bilan pardoxchangan. Ganchkori bezaklar bilan bezatilgan kosamon T.lar xonaga alohida koʻrk bagʻishlaydi. Hozirgi javon va shkaf kabilardan foydalanilmoqda.
Tol (maʼnolari)

**Tol**:

* Tol (Salix) — toldoshlarga mansub daraxtlar va buta, chala butalar turkumi.
* Tol (trinitrotoluol) — q. Trinitrotoluol.
* Tol (material) (frans. tole — temir list) — tom yopish va izolyatsiya uchun ishlatiladigan gidroizolyatsiya materiali.
Tola

**Tola** — 1) yigirish, gazlama toʻqish va boshqa maqsadlar uchun ishlatiladigan ingichka, pishiq tabiiy yoki sunʼiy ashyo (qarang Toʻqimachilik tolalari); 2) turli elektr qurilmalarning qilsimon ingichka tok oʻtkazuvchi qismi (mas., elektr lampaning choʻgʻlanma T.si); 3) kokil, zulf (mas., soch T.si).
Tok shilliqqurti

**Tok shilliqqurti** (Helux panatia) — qorinoyoqli mollyuskalar sinfiga mansub umurtqasiz hasharot. Yevropada, Old Osiyo va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Oʻrmon chetlarida, park va butazorlarda yashaydi. Tuproq qatlamida qishlaydi. Barg bilan ovqatlanadi. Tok shilliqqurti Janubiy va Jan.Gʻarbiy Yevropada isteʼmol qilinadi. Koʻpaytirish uchun maxsus fermer xoʻjaliklar tashkil qilingan. Qishloq xoʻjaligi ekinlariga qisman zarar keltiradi.
Toldiq

**Toldiq** — Olay tizmasining sharqiy qismidagi dovon (Qirgizistonda), Olay vodiysi bilan Gulcha daryosining boshlanish joyida. Bal. 3615 m. T. dovoni orqali Oʻsh — Xorugʻ avtomobil yoʻli oʻtadi.
Tolay tovushqoni

**Tolay tovushqoni**, qum tovushqoni () — quyonlar oilasiga mansub sut emizuvchilar turi. Gavdasi qumrangqoʻngʻir tusda (nomi shundan), kichik. Uzunligi 54 sm gacha, vazni 2,5&nbsp;kg gacha. Oʻzbekistonning deyarli hamma hududlarida, xususan pasttekisliklar, vohalar, togʻ va togʻ oldi zonalari, toʻqaylardagi chakalakzorlarda, togʻ archazorlarida uchraydi. Har xil oʻt va butalar bilan oziqlanadi. Yil davomida faol hayot kechiradi. Yilda bir nechtadan 2—5 marta bolalaydi. Goʻshti va moʻynasi uchun ovlanadi. Tartibsiz ovlanishi va yashash muhitining buzilishi tufayli bir qancha hududlarda yoʻqolib ketgan yoki soni keskin kamaygan.
Tolali oʻsimliklar

**Tolali oʻsimliklar** — tola yoki yigiruv xom ashyolari, materiallari olinadigan bir va koʻp yillik oʻtsimon, buta va daraxtsimon oʻsimliklar. Oʻsimliklar dunyosidagi 292 oiladan 125 tasi tolali oʻsimliklarlar hisoblanadi. Tolali oʻsimliklarning ahamiyati toʻqimalari tarkibidagi lub tolalari (sklerenximali tolalar) va limbriformlar (mustahkam yogʻochlangan tolalar) miqdoriga bogʻliq. Tola oʻsimliklarning qaysi organlarida hosil boʻlishiga qarab tolali oʻsimliklar 3 guruhga ajratiladi:

# Tolasi urugʻida rivojlanadigan tolali oʻsimliklar: gʻoʻza (qarang Paxta tolasi);
# Tolasi goyasida rivojlanadigan tolali oʻsimliklar: kanop, jut, nasha, tolali zigʻir, kendir, sida;
# Tolasi bargida rivojlanadigan tolali oʻsimliklar: tolali banan, agava, yukka, Yangi Zelandiya zigʻiri.

Biologik xususiyatlari xilma-xil boʻlgan tolali oʻsimliklar yer yuzida turli tuproq — iqlim sharoitlarida yetishtiriladi. Tolali oʻsimliklar har xil botanik oila va turlarga mansub. Shuning uchun morfologik va biologik xususiyati boʻyicha birbiridan farq qiladi. Tola sifatining asosiy koʻrsatkichlari: uzunligi, diametri, egiluvchanligi va pishiqligidir. Tola oʻsimliqsan ajratilgan paytda oq, sariq va kulrang boʻladi. Toʻqimachilik sanoatida tolali oʻsimliklar tolasining mayin yoki dagʻalligiga qarab har xil gazmollar ishlab chiqariladi. Jahon toʻqimachilik sanoatida paxta tolasidan mayin gazlamalar, lub tolali oʻsimliklarning tolasidan dagʻal gazlamalar, qop, qanor, arqon, choʻtka, qogʻoz kabi mahsulotlar va boshqa buyumlar ishlab chiqariladi. Tolali oʻsimliklar urugʻi 18-42% moy boʻladi. Moy oziq-ovqatda, texnikada, lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda va boshqa yoʻnalishlarda qoʻllanadi.
Toldoshlar

**Toldoshlar** () — ikki uyli oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta va baʼzan yarimbuta. Bargi oddiy, spiralsimon joylashgan; gullari bir jinsli, toʻpguli kuchala. Barg yozilguncha yoki yozilgandan keyin kuchala hosil qiladi. Gullari yon bargchalar qoʻltigʻida. Changchisi 8 tagacha. Shamol va hasharotlar yordamida changlanadi. Mevasi bir uyali, koʻp urugʻli koʻsakcha, ikkiuch pallaga boʻlinadi, urugʻining tubida kumush rang tuklari bor. Urugʻlari shu tuklar yordamida, havo va suv orqali tarqaladi. Urugʻidan va qalamchasidan koʻpayadi. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil zonasidagi dare, koʻl boʻylarida nam yerlarda usadi. T.ning 3 turkumi, 400 dan ortiq turi bor. Oʻrta Osiyoda 70 turi boʻlib, 40 tasi mahalliy, 30 tasi introduksiya qilingan. Melioratsiya maqsadlarida va dekorativ oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Yogʻochidan mebel, taxta, gugurt i. ch., uyjoy kurilishida foydalaniladi.

Tollar avlodi (salix)

Bu avlod vakillaribarglari butun qisqa bandli daraxt,buta va butachalardir. Ularning kurtaklari odatda bitta tangacha bargli bo’ladi.

Odatda barg chiqarishiga qadar gullaydi. Gulyonbargchalari butun va tukli bo’ladi. Gulqo’rg’oni bokalsimon yoki o’yilgan, sharsimon shiradonga aylanga. Erkak guldagi otaligi ikkita, bazan uchta, beshta, o’n ikkita. Mevasi ko’sakcha(1-rasm). Urug’ida ipaksimon tuki bor. Hashoratlar vositasi bilan, bazan shamol vositasi bilan changlanadi. Chetdan changlanish natijasida osonlik bilan yangi duragaylar xosil bo’ladi. Tollar bir-biriga juda o’xshash va ularni tashqi uzilishidan ajratish juda qiyin. Yer yuzida toldoshlar oilasining 200 dan ortiq turi bor. MDH davlatlarida 167ta turi o’sadi. O’zbekiston o’simliklar dunyosida esa 30 dan ortiq turi tarqalgan. Tollar xar hil ekologik sharoitlarda ko’proq daryo, kanal, ariq va xovuzlar bo’yida o’suvchi yorug’sevar o’simliklar xisoblanadi. Vegetativ yo’l bilan yaxshi ko’payadi. Urug’ining unib chiqish muddati ancha qisqa bo’lib, ikki haftadan so’ng unib chiqish qobilyatini yo’qotadi. O’zbekistonda yovvoyi xolda echkitol (salix sangarica), suv tol (salix nilhelmsiana), blok toli (salix blaskii), sariq tol (S. euapiculata), Olga toli (Salix Olgae Regel), nedzveski toli (salix wedz weckii), Velgelms toli (S.Welhelmsiana Bieb), ko’k tol (salix coerullea), qirchin tol (salix tenuijulis), sambittol (salix tenuijulis) lar daryo qirgoqlarida o’sib to’qaylar xosil qiladi. Shaxarlarda anxor va xovuzlar bo’yida, bog’ va parklarda amudaryo toli (salix oxika), qora tol(salix avstralior), oq tol (salix alba), yaltiroq tol (salix mikans), majnuntol (salix bebylonica) kabi turlarini ekib o’stirilishini ko’rishimiz mumkin.
Alejandro Toledo

**Toledo Manrike Alexandro** (1946.28.3, KabenyadeAnkash sh. chasi) — Peru davlat arbobi. Stanford universiteti (AQSH)ni tugatgan. Garvard universiteti (AQSH)da ilmiy tadqiqot bilan shugʻullangan, jahon bankida maslahatchi boʻlib ishlagan. "Peruning kelajagi uchun" partiyasi yetakchisi. 2001 yildan Peru Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Tolerantlik (maʼnolari)

**Tolerantlik**:

* Tolerantlik — oʻzgalarning turmush tarzi, xulq-atvori, odatlari, his-tuygʻulari, fikr-mulohazalari, gʻoyalari va eʼtiqodlariga nisbatan toqatli boʻlish
* Immunologik tolerantlik — barcha antigenlarga immunoreaktivlik xususiyatini saqlagan holda organizmning muayyan antigenga nisbatan immunologik javobining yoʻqolishi yoki susayishi.
*
Toledo

**Toledo** — Ispaniyaning markaziy qismidagi shahar. Tako daryosi boʻyida. Toledo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi - 61 ming kishi (2000). Hunarmandchilik (metall buyumlar, korrida uchun anjomlar, keramika, ipak va jun gazlama tayyorlash)ning qadimgi markazi.

Qadimda T. karpetanlarning iberiy qabilasi manzilgohi boʻlgan, miloddan avvalgi 2-asrda uni rimliklar egallagan. 6-asr oʻrtalaridan Vestgotlar davlati poytaxti. 1085-yilda Alfons VI tomonidan egallanib Kastiliya va Leon poytaxtiga aylandi. 1479-yildan birlashgan Ispaniya poytaxti. Arablar qoʻl ostida boʻlgan davrdan boshlab hunarmandchilikning, xususan, sovuq qurollar ishlab chiqarish. va teriga ishlov berish markaziga aylandi. 14— 15-asrlarda movut, ipak matolar, keramika va zargarlik buyumlari ishlab chiqarish. ayniqsa rivojlandi. 16-asr oxiri va 17-asr boshlarida (poytaxt Madridga koʻchirilgach) T.ning iqtisodiy va siyosiy mavqei pasaydi.

Meʼmoriy yodgorliklardan rim davrida qurilgan sirk krldiklari, akveduk, shahar darvozalari, cherkovlar, ratusha, sobor, koʻpriklar va boshqa saqlangan. 20-asrda T. qad. meʼmorlikning milliy qoʻriqxonasi deb eʼlon qilingan. Shahar oʻrta asr qiyofasini saqlab qolgan, zamonaviy qurilishlar qilinmaydi. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Tolerantlik

**Tolerantlik** (lot. tolerantia — sabr-toqat), bagʻrikenglik — oʻzgalarning turmush tarzi, xulq-atvori, odatlari, his-tuygʻulari, fikr-mulohazalari, gʻoyalari va eʼtiqodlariga nisbatan toqatli boʻlish. Hozirgi dunyoda tolerantlik kundalik hayotda, jamiyatda, iqtisodiy rivojlanishda, shuningdek, ish joyida oʻta muhim ahamiyat kasb etadi.. Iqtisodiyotning globallashuvi va yanada mobillashuvi, kommunikatsiyalarning tez rivojlanishi, integratsiya va oʻzaro bogʻliklik, keng miqyosli migratsiya va aholining koʻchib yurishi va boshqa jamiyatda tolerantlik tamoyilining ahamiyatini kuchaytiradi. Bagʻrikenglik tamoyili aqidabozlikdan, haqiqatni mutlaklashtirishdan voz kechishni anglatadi va inson huquqlari sohasidagi xalqaro huquqiy hujjatlarda belgilangan qoidalarni tasdiqlaydi. Bu tamoyilga koʻra, har kim oʻz eʼtiqodiga amal qilishda erkindir va har kim bu huquqqa boshqalar ham ega ekanligini tan olmogʻi lozim. Bir kishining qarashlari boshqalarga majburan singdirilishi mumkin emas. Tolerantlikni alohida shaxslar, guruhlar va davlatlar namoyon qilishi lozim. Tolerantlikni har tomonlama qoʻllab-quvvatlash maqsadida YUNESKO "Bagʻrikenglik tamoyillari deklaratsiyasi"ni qabul qilgan (1995-yil 16 noyabr). Jamiyatda turli xalqlar, millatlar va dinlarning oʻziga xos xususiyatlariga nisbatan tolerantlik munosabatini Oʻzbekiston misolida koʻrish mumkin. Mamlakatimizda turli toifadagi odamlar, siyosiy kuchlar va partiyalar oʻrtasidagi hamkorlik, millatlararo totuvlik, dinlararo bagʻrikengliktamoyili ijtimoii taraqqiyotning eng muhim omillaridan biridir. Oʻzbekistonda 130 dan ziyod millat va elat vakillari istiqomat qiladi. Ular oʻrtasida asrlar davomida milliy nizolar boʻlmagan va bu xalqimizning azaliy bagʻrikengligini koʻrsatadi. 10 dan ziyod konfessiyaga mansub din vakillari yurtimizda hamkor, hamjihat yashab kelayotgani esa dinlararo tolerantlikning yaqqol namunasidir.

## Adabiyot
* Milliy istiklol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar, T., 2001.
Muso Tolibov

**Muso Ibrohimovich Tolibov** (1950.3.3, Shofirkon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Shofirkon tumanidagi 4maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi.
Obid Tolipov

**Obid Tolipov** (1918.7.11 Toshkent – 1994.15.12) – Oʻzbekiston xalq artisti (1978). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Lohutiy nomidagi oʻzbek davlat teatr texnikumini tugatgan (1937). 1937-yildan Yosh tomoshabinlar teatri aktyori. „Yetim va yetima“ (Gʻ. Zafariy) spektaklidagi Yetim roli Obid Tolipovning sahnadagi ilk obrazidir. „Oqarib koʻrinar yolgʻiz yelkan“dagi Petya, „Nasriddinning kechmishlarida“ oʻgʻri, „Tom togʻaning kulbasi“da Jon, „Oppogʻim“da Dik, „Uch mushketyor“da Lyudovik, „Oʻqituvchi“da Ramazon qori, „Allomaning yoshligi“da Kongirbek, „Oltin tulpor“da Qirol, „Kim aybdor“da Abdusamat kabi rollari bilan shuhrat qozondi. Obid Tolipov dramaturg sifatida I. Ahmedov bilan xamkorlikda „Sirli sandiq“, „Qimirlagan qir oshar“, „Zumrad va Qimmat“, „Toʻgʻri va Egri“ kabi ertak pyesalar yozib yosh tomoshabinlarga takdim etgan.

## Manbalar
Tolish tili

**Tolish tili** (tolishcha. Tolışə zıvon, ) — eroniy tillarning shimoli-gʻarbiy guruhiga mansub til. Ozarbayjon janubi va Eron shimolida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 200 ming kishiga yaqin (1979). Asosiy shevalari: lenkoran, astara, lerik, massali. Fonetikasida 7 unli fonema, til oʻrta va til orqa undoshlari oppozitsiyasi (k’k, g’ g) mavjud; morfologiyasida otlar 2 kelishik bilan oʻzgaradi, koʻpchilik feʼllarning hozirgi va oʻtgan zamon shakllari bir xil, feʼllar 8 zamon, 4 mayl va 2 nisbat shakllariga ega. Sintaksisda aniqlovchi aniqlanmishdan oldin keladi. Leksikasida ozarbayjon tilidan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. XX asrning 30-yillarida Ozarbayjon tolishlari uchun yozuv yaratilgan boʻlsa-da, u ommalashmagan.

## Manbalar
Tolib Maxsum madrasasi

**Tolib Maxsum madrasasi** (yoki *Tolib Maxdum madrasasi*) – Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa 1910-yilda Xiva xonining mirzosi boʻlgan Tolib Maxsum (Maxdum) mablagʻi hisobiga qurilgan. Uni qurishda xivalik ustalardan Xudoybergan hoji va Qalandar Koʻchim qatnashgan. Bugungi kunda yodgorlik „Ichan qalʼa“ MFY, Islom Xoʻja koʻchasi, 22-uyda joylashgan.

Tolib Maxsum madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

## Tarixi va qurilish uslubi
Tolib Maxsum (Maxdum) madrasasi 1910-yilda Tolib Maxsum xoʻjaning mablagʻlari hisobiga qurib bitkazilgan. Koʻplab tarixiy maʼlumotlarga koʻra, madrasaning qurilish gʻoyasi saroy vaziri Islomxoʻja Tolib hamda Xiva hukmdori Muhammad Rahimxon II larga tegishlidir. Yodgorlikni xivalik, koʻplab madrasalarni qurishda ishtirok etgan ustalar Xudoybergan hoji va Qalandar Koʻchim bunyod etgan. 8 hujrali madrasa Islomxoʻja madrasasiga shimol tomonidan yopishtirib qurilgan. Maxsum (yoki maxzum, xivachasiga maxsum) soʻzining etimologiyasi – xizmat etiladigan kishi, ulugʻ zot, martabali ziyoli kishi degan maʼnoni anglatadi. U ulamo, pir va ustozlarga beriladigan unvondir. Boshqa maʼlumotga koʻra, bu soʻz „Fors/arab tillarini biluvchi“ deya tarjima qilinadi.

Tolib Maxsum Muhammad Rahimxonning yoshlikdan yaqin doʻsti boʻlib, tanbur chalishni maromiga yetkazgan kishi edi. Uning xon oldidagi obroʻsi katta boʻlgan.

Madrasa toʻgʻri toʻrtburchak tarhli qilib qurilgan va umumiy maydoni 18,8x16,55 m ni tashkil qiladi, atrofida 1 qavatli hujralar joylashgan. Peshtoq sharafasiga silliqlangan gʻishtlar 2 qator qilib terilgan, dandanasi yashil rangli koshin bilan bezatilgan. Bosh tarzidagi gumbazli miyonsaroy (darvozaxona) orqali hovliga oʻtiladi. Darsxona va masjid miyonsaroyning 2 yonida joylashgan. Hovli maydoni 10,75x8,0 m boʻlib, burchaklaridagi xonalarga eshik ochilmagan. Atrofidagi hujralar tomi balxi gumbazli, ularning oldini uncha chuqur boʻlmagan ravoqlar egallagan. Hujralarga ravoqlardagi eshiklar orqali kiriladi. Madrasaning darsxonasi oʻrniga chorsi xona (shimoli-gʻarbiy burchagiga) qurilgan. Olimlarning tahmin qilishicha, madrasada asosan nusxa koʻchiruvchilar, xattotlar va dunyo ilmi sohasi mutaxassislarini tayyorlashgan. Madrasa 1977-yilda birinchi marta katta miqyosda qayta taʼmirlangan.

Bugungi kunda Tolib Maxsum madrasasida sayyohlar dam olib, ovqatlanishi uchun oilaviy oshxona-restoran faoliyat olib bormoqda.

## Yana qarang

* Matniyoz Devonbegi madrasasi
* Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
* Yusuf yasovulboshi madrasasi
* Arab Muhammadxon madrasasi
* Muhammad Amin inoq madrasasi
* Mozori Sharif madrasasi

## Manbalar
Shukur Tolipov

**Shukur Tolipovich Tolipov** (1908.5.1, Yangiyoʻl, Toshkent viloyati — 1990.28.5, Toshkent) — kimyogar olim. Qozogʻiston Fanlar akademiyasi akademik (1967-yildan) Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950), kimyo fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1935), shu universitetda kafedra mudiri (1938-yildan), dekan (1949-yildan). Urush qatnashchisi (1941 — 45). Ayni vaqtda 1967-yildan Chimkentdagi Qozogʻiston kimyotexnologiya institutida  ilmiy maslahatchi.

Asosiy ilmiy tadqiqotlari nodir va tarqoq elementlarning analitik kimyosiga oid. Ftoridlar va turli organik reaktivlardan foydalanib, analiz qilish usullarini taklif etgan. Organik reagentlar sifatida tabiiy birikmalar (anabazin, gossipol, papaverin, pilokarpin va boshqalar) va ularning sintetik hosilalarini oʻrgangan. Nodir elementlar va biologik faol birikmalarni aniklashning fotometrik, kompleksonometrik, lyuminessent va elektrokimyoviy usullarini ishlab chiqqan.