Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasi

**Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasi -** Tojikiston va Oʻzbekiston oʻrtasidagi xalqaro chegara hisoblanadi. U  uzunligi va Oʻzbekistonning sharqiy qismidan Qirgʻiziston bilan va janubiy qismidan Afgʻoniston bilan chegara nuqtasigacha davom etadi.

## Tavsif
Chegara shimoldan Qirgʻiziston bilan chegara nuqtasidan boshlanib, Sirdaryo boʻylab gʻarb, shimoli-gʻarb, shimoli-sharqga va nihoyat shimoli-gʻarbga qarab Qurama tizmasiga yetib boradi. Chegara bu tizma boʻylab gʻarbga qarab oʻtib, janubga burilib, Sirdaryo boʻyida Oʻzbekistonning Olmaliq shahri yaqiniga boradi. Chegaraning keyingi qismi nihoyatda qiyshiq boʻlib, Tojikiston hududining uzun choʻzilgan qismi (Zafarobod tumani) va bir qator tartibsiz chiziqlar; oxir-oqibat chegara Turkiston tizmasiga yetib, keskin gʻarbga burilishdan oldin taxminan janubga qarab boradi. Keyin chegara „S“ shaklida boʻlib, shimolda Oʻzbekistonning Zomin milliy bogʻi va Turkiston togʻlari, oʻrtada Zarafshon tizmasi, janubda Hisor tizmasi joylashgan. Keyin chegara taxminan janubga qarab Afgʻoniston chegara nuqtasigacha boradi; chegarasining bir qismi Kofarnihon daryosi boʻylab oʻtadi va Bobotogʻ va Tuyuntov tizmalarini kesib oʻtadi.

## Anklavlar

Bu chegara boʻylab bir anklav bor, Sarvan. Tojikiston hududining uzun va ingichka qismi Oʻzbekiston hududida, Tojikistonning Punuk shahridan shimolda joylashgan.

## Tarix
Rossiya 19-asrda ilgari mustaqil boʻlgan Qoʻqon va Xiva xonliklari hamda Buxoro amirligini qoʻshib olib, Oʻrta Osiyoni bosib oldi. 1917-yilda kommunistlar hokimiyatni qoʻlga kiritib, Sovet Ittifoqini tuzgach, Markaziy Osiyoni milliy hududiy chegaralash (yoki NTD) deb nomlanuvchi jarayonda etnik respublikalarga boʻlinishga qaror qilindi. Bu kommunistik nazariyaga koʻra, millatchilik oxir-oqibat kommunistik jamiyat sari yoʻlda zarur qadamdir va Iosif Stalinning taʼrifiga koʻra, xalq *"tarixiy jihatdan tuzilgan, umumiy til asosida shakllangan, barqaror odamlar jamoasi. Hududi, iqtisodiy hayoti va psixologik tuzilishi umumiy madaniyatda namoyon boʻladi"*.

NTD odatda „Boʻlib tashla va hukmronlik qil“ deagn gʻoya boʻyicha bemaʼni amaliyot, Stalinning oʻz aholisini sunʼiy ravishda alohida millatlarga boʻlish va ozchiliklarni katta milatlar ichida qoldirish uchun ataylab chizilgan chegaralar orqali mintaqa ustidan sovet gegemonligini saqlab qolishga qaratilgan, atayin Makiavelli urinishi sifatida tasvirlanadi. har bir davlat. Garchi sovetlar, masalan, 1920-yillardagi basmachilar harakati bilan ifodalangan. Millatchilikning mumkin boʻlgan tahdididan xavotirda boʻlsalar-da, birlamchi manbalardan olingan chuqurroq tahlil odatda taqdim etilganidan koʻra ancha nozikroq manzarani tasvirlaydi.

Sovetlar etnik jihatdan bir hil respublikalar yaratishni maqsad qilgan, biroq koʻp hududlarda etnik jihatdan aralash boʻlsa ham (masalan, Fargʻona vodiysi) va baʼzi xalqlarga (masalan, aralash tojik-oʻzbek yoki turli xalqlarga) „toʻgʻri“ etnik belgi qoʻyish qiyin boʻlgan. Amudaryo boʻyidagi turkman/oʻzbek qabilalari). Mahalliy milliy elitalar oʻz iddaolarini qattiq bahslashdilar (va koʻp hollarda haddan tashqari oshirib yuborishdi) va Sovetlar koʻpincha ular oʻrtasida hukm chiqarishga majbur boʻldilar, bu esa mutaxassislar bilimining yetishmasligi va mintaqa boʻyicha aniq yoki dolzarb etnografik maʼlumotlarning kamligi tufayli toʻsqinlik qildi. Bundan tashqari, iqtisodiy, joʻgʻrofiy, qishloq xoʻjaligi va infratuzilmaviy masalalar ham hisobga olinadigan va koʻpincha etnik kelib chiqishini ustun qoʻyadigan „yashovchan“ obʻektlarni yaratishni maqsad qilgan. Ushbu qarama-qarshi maqsadlarni umumiy millatchilik doirasida muvozanatlashtirishga urinish juda qiyin va koʻpincha imkonsiz boʻlib chiqdi, natijada koʻpincha burilishli chegaralar, koʻplab anklavlar va „notoʻgʻri“ respublikada yashagan yirik ozchiliklarning muqarrar ravishda paydo boʻlishiga olib keldi. Bundan tashqari, Sovetlar hech qachon bu chegaralarni bugungidek xalqaro chegaraga aylantirishni niyat qilmaganlar.

Hududning etnik chegaralari boʻyicha boʻlinish 1920-yildayoq taklif qilingan edi. Bu vaqtda Oʻrta Osiyo Rossiya SFSR tarkibidagi ikkita Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasidan (ASSR) iborat edi: 1918-yil aprelda tashkil etilgan va hozirgi Janubiy Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Tojikiston hududining katta qismini, shuningdek Turkmanistonni qamrab olgan Turkiston ASSR) va Qirgʻiziston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi (Qirgʻiziston ASSR xaritada), u 1920-yil 26-avgustda hozirgi Qozogʻistonning shimoliy qismiga toʻgʻri keladigan hududda tashkil etilgan (bu vaqtda qozoqlar „qirgʻiz“ deb atalgan va hozir qirgʻizlar qozoqlarning kichik guruhi hisoblanib, „qora-qirgʻiz“, yaʼni togʻda yashovchi „qora qirgʻiz“). Shuningdek, Buxoro amirligi va Xiva xonligining ikkita alohida voris „respublikalari“ ham bor edi, ular 1920-yilda Qizil Armiya tomonidan egallab olinishi natijasida Buxoro va Xorazm Xalq Sovet respublikalariga aylantirildi

1924-yil 25-fevralda Sovet Ittifoqi Siyosiy byurosi va Markaziy Qoʻmitasi Oʻrta Osiyoda Siyosiy boʻlib tashlashni davom ettirishini eʼlon qildi. Bu jarayonni Markaziy Osiyo byurosining maxsus qo‘mitasi nazorat qilishi, mintaqadagi asosiy millatlar (qozoqlar, turkmanlar va o‘zbeklar) har biri uchun uchta kichik qo‘mitadan iborat bo‘lib, o‘sha paytda juda tez ish olib borishi kerak edi. Dastlab Xorazm va Buxoro XSRni saqlab qolish rejalari bor edi, ammo oxir-oqibat 1924-yil aprelida kommunistik partiyalarning koʻpincha keskin qarshilik koʻrsatganligi sababli ularni qismlarga boʻlish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi (xususan, Xorazm kommunistlari oʻz XXRni yoʻq qilishni istamas edilar va ularni yoʻq qilishga majbur boʻlishdi). oʻsha yilning iyul oyida oʻzlarining tarqatilishi uchun ovoz berish uchun kuchli qurollangan insonlar majbir qilishgan).

Markaziy Osiyoning barcha chegaralari ichida, keyinchalik Tojikiston va O‘zbekistonga aylanadigan chegaralar eng murakkab va tarqoq chegara bo‘ldi. Bu yerda aholi nihoyatda aralash edi va koʻp hududlarda tojik/oʻzbek oʻziga xosligi zaif edi, koʻpchilik sart sifatida tanilgan. Ayniqsa, tojik millatchiligi bu vaqtda juda kam rivojlangan edi va tojik kommunistlarining juda cheklangan soni koʻpchiligi tojiklarni shunchaki „forslashgan“ oʻzbeklar deb hisoblagan ancha baland ovozda oʻzbeklarga qarshi kuchli daʼvo qoʻzgʻata olmadi. Shuning uchun 1924-yilda Oʻzbekiston SSR tashkil etilganda tojik hududlari uning tarkibiga Tojikiston ASSR sifatida kiritildi (bevosita Oʻzbekiston SSR tarkibiga kirgan Xoʻjand viloyatidan tashqari).

Keyingi yillarda tojik millatchiligi, ayniqsa tojik kommunistlarining kichik elitasi orasida rivojlangani koʻrinadi. Ular Oʻzbekiston SSR tarkibidagi „kichikroq“ mavqeidan tobora koʻproq norozi boʻlib, oʻzbeklar hukmronligi va yuqori qoʻlbolaligi deb koʻrilgan narsaga qarshi chiqa boshladilar. Ushbu keskinlikning kuchayishi natijasida Sovetlar 1929-yilda tojik-oʻzbek masalasini qayta koʻrib chiqishga qaror qildilar. Oʻrta Osiyo byurosi Samarqand, Buxoro va Xoʻjand shaharlarini tojiklar yashaydigan asosiy shaharlar deb aniqladi, biroq bu atrofdagi hududlardagi aholi punktlarining aralash tabiati tufayli murakkablashdi; Har ikki tomon daʼvo qilgan Termiz va Surxondaryo viloyati haqida ham bahslar boʻlib oʻtdi. Oxir-oqibat tojiklar faqat Xo‘jand viloyatini qo‘lga kiritdi, o‘zbeklar esa Buxoro, Samarqand va Surxondaryo viloyatlarini o‘z qo‘liga oldi. Yangi Tojikiston SSR 1929-yil 5-dekabrda Togʻli Badakshon avtonom viloyatini oʻz ichiga olgan holda rasman tashkil etilgan. Tojiklar adolatsiz delimitatsiya deb bilgan narsani tuzatishga intilishda davom etdilar. Har qanday yirik shaharlardan ajratilgan Tojikiston SSR kichik Dushanbe shahridan boshqarilishi kerak edi, keyinchalik Stalinobod nomi oʻzgartirildi.

Chegara 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanib, uning tarkibiga kiruvchi respublikalar mustaqillikka erishgach, xalqaro chegaraga aylandi. O‘shandan beri taranglik avjiga chiqdi, bir qancha yuqori darajali tojik siyosatchilari Buxoro va Samarqandga nisbatan asossiz anʼanaviy daʼvoni, o‘zbek siyosatchilari esa Tojikistonda yashovchi o‘zbeklarni himoya qilish huquqini ilgari surdi. O‘zbekiston Tojikistonni O‘zbekiston Islomiy Harakatiga (O‘IH) o‘z hududida o‘rnashib olishga ruxsat berishda aybladi; 1999-yildagi Toshkent portlashlaridan so‘ng, Toshkent O‘IHning ishi, deb aytgan O‘zbekiston chegarani bir tomonlama demarkatsiya qilish va minalash ishlarini boshladi. 2016-yilda Oʻzbekiston Prezidenti Islom Karimov vafotidan keyin ikki davlat o‘rtasidagi munosabatlar sezilarli darajada yaxshilandi; yangi prezident Shavkat Mirziyoyev Tojikiston bilan munosabatlarni yaxshilashga vaʼda berdi va yaqinda chegarani minalardan tozalash va transchegaraviy sayohatni yaxshilash boʻyicha yuqori darajadagi harakatlar amalga oshirildi.

## Chegara oʻtish joylari

* Beshariq (UZB) — Konibodom (TJK) (avtomobil va temir yoʻl)
* Pap (UZB) — Novbunyod (TJK) (yoʻl, faqat ikki tomonlama)
* Oybek (UZB) — Buston (TJK) (yo‘l)
* Bekobod (UZB) — Qo‘shtegirmon (TJK) (avtomobil, faqat ikki tomonlama va temir yo‘l)
* UZB — Zafarobod tumani (TJK) (bu yerda bir nechta ikki tomonlama oʻtish joylari boʻlishi mumkin, aniq tafsilotlar nomaʼlum)
* Jartepa (UZB) — Sarazm (TJK) (yo‘l)
* Denov (UZB) — Tursunzoda (TJK) (avtomobil va temir yo‘l)
* Gulbahor (UZB) — Shahrtuz (TJK) (avtomobil va temir yo‘l)

## Chegara yaqinidagi aholi punktlari

### Tojikiston
 
* Lakkon
* Kulkent
* Navgilem
* Isfara
* Konibodom
* Punuk
* Jarbulak
* Paldorak
* Buston
* Mastchoh
* Kuruksoi
* Obburdon
* Farmonkurgon
* Zafarobod
* Mehnatobod
* Istaravshan
* Shahriston
* Panjakent
* Farob
* Pakhtaobod
* Tursunzoda

### Oʻzbekiston

* Olmaliq
* Bekobod
* Xovost
* Ulyanovo
* Urgut
* Denov

## Yana qarang

* Tojikistonning ekstremal nuqtalari

## Manbalar

__ICHIDAGILARMAJBURIY__