Xalqaro xususiy huquq

**Xalqaro xususiy huquq** – chet el elementi bilan murakkablashgan fuqarolik, oila, mehnat va protsessual-huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi davlat ichki qonunchiligi, xalqaro shartnomalar va urf-odatlar normalari majmui. Ushbu huquq sohasi odatda uch asosiy masalani qamrab oladi: *[[yurisdiksiya]] masalalari* – qaysi davlat sudi ishni koʻrib chiqishga haqli ekanligini aniqlash qoidalari; *xorijiy sud qarorlari* – bir yurisdiksiya sudining qaroriga boshqa yurisdiksiya sudlari tomonidan rioya etilishini taʼminlash tartibi; *huquqni tanlash ([[kollizion normalar]])* – muayyan nizo boʻyicha qaysi davlatning moddiy huquq normalari qoʻllanilishini belgilash qoidalari. Qonunlar kolliziyasiga oid bunday masalalar har qanday xususiy huquq sohasi doirasida yuzaga kelishi mumkin, biroq ular ayniqsa shartnoma huquqi va zarar yetkazganlik uchun javobgarlik huquqida keng tarqalgan.

## Qoʻllanish doirasi va terminologiya
*Huquqiy kolliziya* atamasi asosan Amerika Qoʻshma Shtatlari va Kanadada ishlatiladi, biroq u Buyuk Britaniyada ham qoʻllanila boshlagan. Boshqa mamlakatlarda esa koʻproq *xalqaro xususiy huquq* atamasi ishlatiladi. Masalan, Shveysariyada „Xalqaro xususiy huquq toʻgʻrisida Federal qonun“ (PILA) bir nizoda bir nechta yurisdiksiya bilan bogʻliq boʻlgan holatlarda qaysi huquqni qoʻllash lozimligini tartibga soladi. Baʼzi „huquqiy kolliziya“ atamasi qoʻllanadigan mamlakat olimlari „xalqaro xususiy huquq“ atamasini biroz chalkashtiruvchi deb hisoblaydilar, chunki bu huquq sohasi xalqaro miqyosda amal qiladigan huquqiy normalardan iborat emas, balki faqat milliy huquq normalaridan tashkil topgan; faqat xalqaro shartnomalardan kelib chiqadigan majburiyatlar mavjud boʻlgan taqdirdagina xalqaro huquq elementlari hisobga olinadi (va shunda ham, faqat ichki qonunchilik shartnoma majburiyatlarini ijro etilishini taʼminlaydigan darajada). *Xalqaro xususiy huquq* atamasi fuqarolik huquqiy tizimlarida mavjud boʻlgan xususiy huquq va ommaviy huquq oʻrtasidagi farqlanishdan kelib chiqqan. Bu tizimda „xalqaro xususiy huquq“ deganda umumiy xalqaro huquq majmuasi emas, balki xorijiy element ishtirok etadigan huquqiy munosabatlarni tartibga soluvchi milliy xususiy huquq normalari tushuniladi.

Muhim jihati shundaki, huquqiy kolliziya odatda xalqaro xarakterga ega boʻlgan nizolarni qamrab olsa-da, amalda qoʻllaniladigan huquq milliy huquqdir. Chunki xalqaro ommaviy huquq (odatda *xalqaro huquq* deb ataladi) davlatlararo munosabatlarni tartibga soladi, kollizion huquq esa turli yurisdiksiyaga aloqador shaxslar oʻrtasidagi xususiy-huquqiy munosabatlarga tatbiq etiladigan qoidalarni belgilaydi. Albatta, boshqa hollardagi kabi, mamlakatning aʼzo boʻlgan xalqaro shartnomalari ichki qonunchilikka taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Bundan tashqari, federal tuzilmaga ega davlatlarda, yaʼni qonun ijodkorligi sezilarli darajada submilliy darajada (masalan, shtatlarda yoki provinsiyalarda) amalga oshiriladigan mamlakatlarda, xususan, Amerika Qoʻshma Shtatlarida kollizion huquqqa oid masalalar koʻpincha butunlay ichki kontekstlarda yuzaga keladi. Bunday hollarda ular xorijiy davlat qonunlariga emas, balki turli shtatlarning (yoki provinsiyalarning) qonunlariga taalluqlidir.

## Tarixi
Gʻarb huquq tizimlari ilk bor qonunlar kolliziyasining asosiy tamoyillaridan birini, yaʼni „muayyan hollarda xorijiy element ishtirok etgan ishlarni hal etishda chet el huquqi qoʻllanishi kerak“ degan gʻoyani XII asrda tan olgan. Shunga qadar hukmron boʻlgan tizim xususiy huquq edi, unga koʻra har bir shaxsga tatbiq etiladigan huquq u mansub boʻlgan guruh tomonidan belgilanar edi. Dastlab, bu huquq sohasi qanday yurisdiksiya huquqini qoʻllash eng adolatli boʻlishini aniqlash bilan kifoyalangan. Biroq vaqt oʻtishi bilan qonun aniqroq qoidalarni qoʻllash tarafdori boʻla boshladi. Bu qoidalar XIV asr oʻrtalarida huquqshunos professor Bartolo da Sassoferrato tomonidan tizimli ravishda tizimli tarzda umumlashtirilgan boʻlib, uning asari keyingi bir necha asr davomida qayta-qayta manba sifatida ishlatilgan.

Keyinchalik, XVII asrda, bir qator golland huquqshunoslari Christian Rodenburg, Paulus Voet, Johannes Voet va Ulrik Huber xalqaro xususiy huquq nazariyasini yanada rivojlantirdilar. Ularning asosiy nazariy hissasi ikki qismdan iborat edi: Birinchisi, har bir davlat oʻz hududi doirasida toʻliq suveren hisoblanadi va shu sababli u oʻz sudlarida chet el huquqini qoʻllashga majbur etilishi mumkin emas. Ikkinchisi, huquqiy kolliziya xalqaro miqyosda oqilona ishlashi uchun davlatlar oʻzaro manfaat nuqtai nazaridan bir-birining qonunlarini oʻzaro tan olish prinsipi asosida ishlashlari zarur. Olimlar rasmiy jihatdan teng boʻlgan suveren davlatlar qanday va qachon bir-birining vakolatini tan olishi masalalariga yechim izlay boshladilar. Bu savollarga javob topish vositalaridan biri sifatida oʻzaro tan olish prinsipi doktrinasi ilgari surildi. Oʻzaro tan olish prinsipi yaratilganidan buyon turli oʻzgarishlarga uchragan boʻlsa-da, hanuzgacha har bir davlatning suverenligini tan olish gʻoyasiga asoslanadi; koʻpincha bir davlat oʻz hokimiyatini adolatli amalga oshirishi boshqa davlatning qonun va sud qarorlarini tan olish va ijro etish orqali ifodalanadi. Bugungi kunda ham koʻplab davlatlar, jumladan Kanada, xalqaro xususiy huquqning asosi sifatida oʻzaro tan olish prinsipini tan oladi. Baʼzi mamlakatlarda, masalan, AQSH va Avstraliyada, oʻzaro tan olish prinsipi davlat konstitutsiyada ham mustahkamlangan.

AQSHda kollizion huquq sohasidagi dolzarb masalalar kamida Konstitutsiya qabul qilingan davrdan boshlab mavjud boʻlgan. Masalan, yangi tashkil etilgan federal sudlar turli shtatlardan boʻlgan tomonlar oʻrtasidagi ishlarni koʻrib chiqishda qanday huquq tizimini qoʻllashi kerakligi haqida xavotir mavjud edi (bunday turdagi ishlar bevosita federal sudlarga yuklatilgan edi). Konstitutsiya ratifikatsiyasidan keyingi dastlabki yigirma yil ichida bu masalalarga oid yuzdan ortiq ish koʻrib chiqildi, biroq oʻsha paytda „huquqiy kolliziya“ atamasi hali ishlatilmagan. Konstitutsiya „koʻp-huquqli federal ittifoq“ni yaratdi, bu esa kollizion vaziyatlarning tabiiy ravishda koʻp boʻlishini anglatadi. Natijada, amerikalik sudyalar bunday ishlar bilan boshqa mamlakatlardagidan ancha tez-tez shugʻullanadilar (2010-yillarning oʻrtalariga kelib yiliga taxminan 5 000 ta shunday ish koʻrilgan) va shu bois ular kollizion huquq bilan ishlashda dunyoda eng katta tajribaga ega mamlakat hisoblanadi.

Xalqaro xususiy huquqqa oid ichki rivojlanishlar bilan bir qatorda, XIX asrda xalqaro hamkorlikning dastlabki qadamlari ham kuzatildi. Bu mavzuga bagʻishlangan birinchi xalqaro yigʻilish 1887—1888-yillarda Limada boʻlib oʻtdi; unda beshta Janubiy Amerika davlati vakillari qatnashdi, biroq majburiy kuchga ega boʻlgan kelishuvga erishilmadi. Kollizion huquqqa oid dastlabki yirik koʻp tomonlama bitimlar 1888-yil avgustidan 1889-yil fevraligacha Montevideoda oʻtkazilgan Xalqaro xususiy huquq boʻyicha birinchi Janubiy Amerika kongressida tuzilgan. Kongressda ishtirok etgan yettita Janubiy Amerika davlati sakkizta shartnomani imzoladi, ular keng maʼnoda Friedrich Carl von Savignyning gʻoyalarini qabul qilib, qoʻllaniladigan huquqni toʻrt turdagi faktik bogʻlanishga (doimiy yashash joyi, obyektning joylashuvi, bitim tuzilgan joy, sud joylashuvi) qarab aniqlashni belgiladi.

Shundan koʻp oʻtmay, 1893-yilda Tobias Asser tashabbusi bilan Yevropa davlatlari Gaagada konferensiyaga yigʻildilar. 1894, 1900 va 1904-yillarda navbatdagi anjumanlar oʻtkazildi. Montevideo konferensiyalaridagi kabi, bu yigʻilishlarda ham xalqaro xususiy huquqning turli masalalariga oid koʻp tomonlama bitimlar qabul qilindi. Keyinchalik konferensiyalar tezligi sekinlashdi, navbatdagi yigʻilishlar 1925 va 1928-yillarda oʻtkazildi. Yettinchi yigʻilish 1951-yilda Gaagada boʻlib oʻtdi va unda ishtirok etgan oʻn olti davlat xalqaro xususiy huquq masalalari boʻyicha xalqaro hamkorlik uchun doimiy institut tuzdilar. Bu tashkilot bugungi kunda Xalqaro xususiy huquq bo‘yicha Gaaga konferensiyasi nomi bilan tanilgan. 2020-yil dekabr holatiga koʻra, unga 86 ta davlat aʼzo.

XX asrning ikkinchi yarmida ushbu sohaga boʻlgan eʼtibor tobora kengayib borgan sari, Yevropa Ittifoqi aʼzo davlatlar oʻrtasida kollizion huquq boʻyicha amaliyotni uygʻunlashtirishga kirishdi. Birinchi qadam sifatida 1968-yilda Brussel reglamenti qabul qilinib, transchegaraviy ishlar boʻyicha yurisdiksiya masalalarini tartibga soldi. Keyinchalik, 1980-yilda Rim konvensiyasi qabul qilinib, aʼzo davlatlar ichida shartnoma nizolariga tatbiq etiladigan qonunni tanlash qoidalarini belgiladi. Soʻngra, mos ravishda 2009 va 2010-yillarda Yevropa Ittifoqi Rim II reglamentini (delikt ishlari boʻyicha qonunni tanlash qoidalari) va Rim III reglamentini (ajrim ishlari boʻyicha qonunni tanlash qoidalari) qabul qildi.

## Yurisdiksiya
Xalqaro xususiy huquq doirasida koʻtariladigan asosiy savollardan biri – muayyan yurisdiksiya qonun chiqaruvchi organi qachon qonun qabul qilishga yoki uning sudlari qachon hududidan tashqariga aloqador boʻlgan masalani koʻrib chiqishga haqli ekanini aniqlashdir. Bu masala yurisdiksiya deb ataladi (baʼzan u ikki turga boʻlinadi: *sud yurisdiksiyasi* – muayyan ishni koʻrib chiqish vakolati va *preskriptiv yurisdiksiya* – maʼlum xatti-harakatni tartibga soluvchi qonun chiqarish vakolati). Xalqaro xususiy huquqning boshqa barcha jihatlari kabi, bu masala ham avvalo milliy huquq normalari asosida hal etiladi; ular tegishli xalqaro shartnomalarni yoki boshqa supranatsional huquqiy qoidalarni oʻz ichiga olishi yoki olmasligiga qaraladi. Shunga qaramay, kollizion huquqning boshqa ikkita asosiy sohasi sud qarorlarini ijro etish va huquqni tanlashga nisbatan yurisdiksiya nazariyasi xalqaro darajada barqaror normalar shakllantirgan. Ehtimol, buning sababi shundaki, yurisdiksiya boshqa masalalardan farqli oʻlaroq, davlatning majburlov kuchini faqat qanday qoʻllashiga emas, balki umuman qachon qoʻllashi mumkinligi masalasiga taalluqlidir.

Xalqaro huquqda yurisdiksiyaning besh asosiy turi mavjud. Ular oʻzaro bir-birini istisno qilmaydi; bir shaxs yoki hodisa bir vaqtning oʻzida bir nechta yurisdiksiyaga boʻysunishi mumkin:
* **Hududiylik prinsipi** – davlat oʻz hududida sodir boʻlgan barcha voqealarni tartibga solish vakolatiga ega. Bu yurisdiksiya asoslari ichida eng keng tan olinganidir (biroq voqealar bir davlat hududida toʻliq sodir boʻlmagan hollarda murakkabliklar kelib chiqadi).
* **Passiv shaxs prinsipi** – davlat oʻz fuqarosiga zarar yetkazilgan holat yuzasidan yurisdiksiyani amalga oshiradi.
* **Faol shaxs (milliylik) prinsipi** – davlat jinoyat sodir etgan shaxs uning fuqarosi boʻlgan taqdirda yurisdiksiyani amalga oshiradi.
* **Himoya prinsipi** – davlat oʻz xavfsizligiga tahdid tugʻdiruvchi holatlarda (masalan, rasmiy hujjatlarni qalbakilashtirish bilan bogʻliq jinoyatlar) yurisdiksiyani amalga oshiradi.
* **Umumjahon prinsipi** – ayrim xatti-harakatlar xalqaro hamjamiyat tomonidan oʻz mohiyatiga koʻra inkor qilinganligi sababli (masalan, inson huquqlarining zoʻravonlik bilan buzilishi) istalgan davlat tomonidan taʼqib qilinishi mumkin. Bu besh asosdan eng bahslisi hisoblanadi.

Shuningdek, davlatlar ichida ham turli submilliy birliklar oʻrtasidagi yurisdiksiya nizolarini tartibga soluvchi normalar ishlab chiqilgan. Masalan, AQShda Konstitutsiyaning Oʻn toʻrtinchi tuzatmasidagi „due process“ (qonuniy jarayon) bandidan kelib chiqqan „minimum aloqalar qoidasi“ qaysi hollarda bir shtat boshqa shtat hududida yashovchilarga yoki boshqa shtatda sodir boʻlgan voqealarga nisbatan yurisdiksiya oʻrnatishi mumkinligini belgilaydi.

## Huquqni tanlash
Sudlar huquqni tanlash masalasiga duch kelganda, odatda ikki bosqichli jarayonni amalga oshiradi:
* sud barcha protsessual masalalarda, jumladan huquqni tanlash qoidalariga nisbatan ham, oʻzining ichki (milliy) huquqini qoʻllaydi (*[[Lex loci#lex fori|lex fori]]*).
* sud huquqiy nizoni turli davlatlarning qonunlariga bogʻlovchi omillarni hisobga oladi va eng yaqin bogʻliqlikka ega boʻlgan davlat huquqini qoʻllaydi. Bunga misol: Fuqarolik huquqi (*[[Lex loci#lex patriae|lex patriae]]*) yoki doimiy yashash joyi huquqi (*[[Lex loci#lex domicilii|lex domicilii]]*). Shuningdek, sud daʼvogarning huquqiy maqomi va muomalaga layoqatini aniqlaydi; mulkka oid barcha masalalarda mulk joylashgan davlat huquqini (lex situs) qoʻllaydi; bitim tuzilgan joy yoki nizoga sabab boʻlgan voqea sodir boʻlgan joy huquqini (*lex loci actus*) qoʻllaydi. Bu koʻpincha moddiy huquqqa taalluqli ishlar boʻyicha hal qiluvchi qonun sifatida tanlanadi. Biroq zamonaviy xalqaro xususiy huquqda tobora koʻproq „tegishli qonun“ tamoyili qoʻllanilmoqda.

## Yana qarang

* A. V. Dicey
* Xalqaro oʻzaro odob-axloq
* Xalqaro xususiy huquq boʻyicha Gaaga konvensiyalari ro‘yxati
* Tegishli vositachi joylashgan davlat yondashuvi
* *[[Microsoft Corp. v. Motorola Inc.]]*

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* 
* 
* 
* 
* 
* CILE Studies (Center for International Legal Education – University of Pittsburgh School of Law) Private Law, Private International Law, and Judicial cooperation in the EU-US Relationship.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* American Society of Comparative Law Official website
* ASIL Guide to Electronic Resources for International Law
* British Institute of International and Comparative Law
* CONFLICT OF LAWS.NET – Xalqaro xususiy huquqda yangiliklar va qarashlar
* EEC Rome convention 1980
* European Institute for International Law and International Relations
* Hague Conference on Private International Law
* International & Foreign Law Community
* International Chamber of Commerce
* International Court of Arbitration
* International Institute for the Unification of Private Law (UNIDROIT)
* Max Planck Institute – for Comparative and International Private Law
* Private International Law, Research Guide , Peace Palace Library
* *Republic of Argentina v NML Capital Ltd* [2010] EWCA Civ 41, regarding a hedge fund’s enforcement of claim against Argentina
* United Nations Commission for International Trade Law
* U. S. State Department Private International Law Database
* ''Why the Hague Convention on jurisdiction threatens to strangle e-commerce and Internet free speech'', by Chris Sprigman