Gilgamesh

**Gilgamesh** — Shumerdatk Uruk sh.ning yarim afsonaviy hokimi (milloddan avvalgi 27—26-a.lar). Milloddan avvalgi 3 ming yillikdagi Shumer epik qoʻshiq (doston) larida va milloddan avvalgi 3 ming yillik oxiri — 2 ming yillik boshlariga oid katta dostonda Gilgameshning yovvoyi odam — Enkidu bilan doʻstligi, mangu hayotga erishish siruasrorlarini izlash yoʻlidagi sarguzashtlari bayon etilgan. Gilgamesh haqidagi afsona xettlar, hurritlar va boshqalar orasida ham keng tarqalgan

## Tarixiy shaxs sifatida:
Gilgamesh haqidagi eng qadimgi ma’lumotlar **shumer podshohlar ro‘yxatida** uchraydi. U yerda u Urukning beshinchi podshohi sifatida ko‘rsatiladi va **126 yil hukmronlik qilgani** aytiladi (bu raqam mifologik bo‘lishi mumkin). Tarixiy jihatdan, Gilgamesh haqiqatda yashagan hukmdor bo‘lishi mumkin, ammo ko‘plab u bilan bog‘liq hikoyalar afsonaviy va diniy elementlar bilan to‘la.

## Adabiy obraz sifatida:
Gilgamesh eng ko‘p tanilgan qadimgi adabiy asarlardan biri – **“Gilgamesh dostoni”** orqali dunyoga mashhur bo‘lgan. Bu doston **akkad tilida** miloddan avvalgi II mingyillikda yozilgan va 12 ta loy taxtachadan iborat bo‘lgan nusxalari topilgan (eng mashhuri – **Ninive kutubxonasidan** chiqqan versiya).

## “Gilgamesh dostoni” mazmuni:

* Gilgamesh – Uruk shahrining yarim ilohiy podshohi. Uning kuchi nihoyatda ulkan, ammo u xalqini zulm bilan boshqaradi.
* Xudo(xudolar) uni tiyish uchun unga teng bo‘lgan raqib – **Enkidu**ni yaratadi. Enkidu dastlab yovvoyi tabiatda yashaydi, keyin odamlar orasiga qo‘shiladi va Gilgamesh bilan kurashadi. Ularning jangidan so‘ng ular do‘st bo‘lib qoladi.
* Ikkalasi birgalikda ko‘plab sarguzashtlarga otlanadilar, jumladan:
** O‘rmon xudosini – **Xumbaba**ni o‘ldirish.
** Osmon buqasiga qarshi jang.
* Bu jinoyatlari uchun xudolar Enkiduni o‘limga mahkum qiladi. Enkiduning o‘limi Gilgameshni chuqur qayg‘uga soladi va u **abadiy hayot** izlab yo‘lga tushadi.
* Gilgamesh uzoq safarda **Utnapishtim**ni (potopdan omon qolgan va abadiy hayotga erishgan inson) topadi, undan abadiy hayot sirlari haqida so‘raydi.
* Utnapishtim unga abadiy hayotga erishishning imkonsizligini anglatadi. Gilgamesh hayotning muqaddasligi va inson umrining oxir-oqibat cheklanganini tushunadi va Urukka qaytadi.

## Ahamiyati:

* “Gilgamesh dostoni” insoniyat tarixidagi **birinchi epik asar** sifatida qadrlanadi.
* Doston **insoniylik, do‘stlik, o‘lim, abadiylik, kuch va poklanish** kabi mavzularni qamrab olgan.
* Ko‘plab tadqiqotchilar ushbu eposdagi ayrim syujetlar (xususan, to‘fon haqidagi rivoyat)ni **Bibliyadagi Nod va Nuh haqidagi hikoyalar** bilan qiyoslaydi.

## Madaniy ta’siri:

* Gilgamesh obrazini nafaqat Mesopotamiya, balki Eron, Suriya va boshqa qadimiy madaniyatlarda ham topish mumkin.
* Zamonaviy adabiyot, kino, san’at va falsafada Gilgamesh timsoli insoniyatning abadiy haqiqatlarni izlashdagi timsoli sifatida qaraladi.

## Xulosa:
Gilgamesh – tarixiy va mifologik obrazlar qorishmasi bo‘lib, u orqali insoniyat qadimda ham o‘z hayoti, maqsadi va o‘lim haqida chuqur o‘ylagani namoyon bo‘ladi. U adabiyot va falsafada insoniyat o‘zligini anglash yo‘lidagi eng qadimgi timsolardan biridir.
*OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil