open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ksilografiya

**Ksilografiya** (ksilo... va ...grafiya), yogʻoch gravyura — yogʻochga ishlangan gravyuraning keng tarqalgan eng qadimiy turi. Bosma shakl (klishe) qoʻlda oʻyib tayyorlanadi: taxtaning tekis yuzasiga rasm chiziladi, rasmdan boʻsh joylar(zamin)i iskana bilan oʻyib rasmli sathdan (2–3 mm) chuqurlashtiriladi. Boʻrtma tasvir yuzasiga boʻyoq surtib nusxa koʻchiriladi. Ksilografiya usulida tayyorlangan qolip 15 ming nusxa koʻchirishga yetadi.

Ksilografiyaning 2 turi mavjud:

# Boʻylama ksilografiya — daraxtdan boʻylamasiga kesib olingan yogʻochga ishlangan;
# Koʻndalang ksilografiya — daraxtdan koʻndalangiga kesib olingan yogʻochga ishlangan. Rang-tasvir va rangli rasmlardan nusxa koʻchirganda koʻpincha koʻndalang ksilografiya ishlatiladi.

Ksilografiya dastlab Xitoyda (6-asr), 14-asrdan Gʻarbiy Yevropada, 16-asrdan Rossiyada qoʻllanila boshlagan. Rangli ksilografiya ham Xitoyda 16-asrda paydo boʻlgan, ayniqsa, Yaponiyada uzoq va yorqin taraqqiy etgan, yapon rassomlari (Katsusiko Xokusay va boshqalar) rangli ksilografiyada ulkan yutuqlarga erishdilar. Ingliz rassomi T. Byuik tomonidan koʻndalang ksilografiya ixtiro qilingach (1771), Yevropada bu usulda illyustratsiyalar ishlab chiqarish keng yoʻlga qoʻyildi. Ksilografiya taraqqiyotiga U. Nikolson (Buyuk Britaniya), F. Valloton (Shveysariya), E. Munk (Norvegiya), A. Ostroumova-Lebedeva (Rossiya) va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. Oʻzbekistonlik rassomlar (Medat Kagarov, I. Kiriakidi va boshqalar) ksilografiyausulida 70-yillardan ijod qiladi.

## Manbalar
Ksilolit

**Ksilolit** (ksilo... va yun. lithos — tosh) — sunʼiy qurilish materiali. Kaustik magnezit yoki dolomit kukuniga yogʻoch qipigʻi, ishqorbardosh pigment (boʻyoq) va mayin dispers mineral moddalar (talk, asbest, marmar kukuni) aralashtirib tayyorlanadi. Bikr ksilolit aralashmasidan pollarga yotqizish uchun plitalar, plastik aralashmasidan monolit pollar ishlanadi yoki rulon va plita polimer materiallardan sof pollar uchun asos tayyorlanadi. K. turar joy va jamoat binolari hamda quruq rejimli sanoat binolarida choksiz pollarga krplash, shuningdek, zinapoya va devorlarni pardozlashda ishlatiladi.

## Manbalar
Ksilollar

**Ksilollar** (dimetilbenzollar), S6N4(SN3)2 — organik birikmalar. Benzol gomologik qatoridagi aromatik uglevodorodlar, oʻziga xos hidli suyuqliklar. Mol. m. 106,16. Orto-, meta- va paraksilol izomerdari bor. Toshkoʻmir qoramoyining yengil fraksiyasidan neftni va neft mahsulotlarini piroliz qilib yoki katalizator ishtirokida qayta ishlab olinadi. Benzolga nisbatan oson alkillanadi, xlorlanadi, sulfolanadi, nitrolanadi. Oksidlanganda sanoat uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan tereftalat va ftalat kislotalar hosil boʻladi. Sintetik tolalar, ksilidinlar, plastifikatorlar ishlab chiqarishda lok, boʻyoq va mastikaga erituvchi hamda motor yonilgʻilariga yuqori oktanli qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Kserofitlar

**Kserofitlar** (yun. xeros — quruq, phyton — oʻsimlik) — quruq (suvsiz) yerdarda oʻsadigan oʻsimliklar. Qator belgi va xususiyatlari (qarang Kseromorfizm) tufayli issiqlik va suvsizlikka chidamli oʻsimliklar. K. ekologik va fiziologik xususiyatlariga koʻra bir necha guruhlarga boʻlinadi.

Sukkulentlar — tanasida suv toʻplaydigan, protrplazmasining yopishqoqligi va hujayralarida koʻp miqdorda suv saqlanishi tufayli issiqqa chidamli, lekin suvsizlikka chidamsiz oʻsimliklar (aganalar, kaktuslar, aiios). Gemikserofitlar — suvsizlikka uzoq chidash berolmaydigan, lekin yer osti suvlariga yetadigan ildiz sistemasining boʻlishi, tanasidan suv bugʻlanishi va moddalar almashinuvi jarayonlarining jadal kechishi tufayli issiqlikka chidamli oʻsimliklar (yantoq, otquloq). Evkserofitlar — hujayra protoplazmasi juda quyuq boʻlishi, moddalar almashinuvi sekin borishi tufayli suvsizlik va issiqlikka chidamli oʻsimliklar (shuvoqlarning ayrim turlari). Poykilokserofitlar — suv tanqisligida anabioz holatga oʻtuvchi oʻsimliklar (ayrim tropik va subtropik oʻsimliklar).

## Manbalar
Kseroftalmiya

**Kseroftalmiya** (yun. xeros — quruq va ophthalmos — koʻz) —koʻz shilliq va muguz pardalarining qurib qolishi. Shu pardalar oziqlanishining buzilishidan kelib chiqadi. Traxoma va boshqa koʻz kasalliklari, ayrim avitaminozlar, ayniqsa, A vitamin yetishmasligi, baʼzan kimyoviy moddalardan kuyish sabab boʻlishi mumkin. Bunda koʻzdan yosh chiqmay, muguz parda xira tortadi, koʻz yaxshi koʻrmaydi, loʻqillab ogʻriydi, qovoq ogʻir tuyuladi. K.ga davo, asosan, kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

## Manbalar
Ksilofon

**Ksilofon** ( — daraxt +  — tovush) — maʼlum bir balandlikdagi zarbli musiqa asbobi. Bu maʼlum bir notalarga sozlangan turli oʻlchamdagi yogʻoch bloklar seriyasidir. Yogʻoch boʻlaklari sferik uchlik tayoqchalar (malet) yoki kichik qoshiqlarga oʻxshash maxsus bolgʻachalar bilan uriladi. Zamonaviy ksilofon diapazoni 3 1/2 oktava, Fa kichik oktavadan 4-oktavaning Do sigacha. Ksilofonni chalganda, tayoq boshchalarining materiali juda muhim boʻlib, uning yordamida asbobdan tovush chiqariladi. Shunday qilib, masalan, rezina boshli tayoqlar sokin va yumshoq ovoz chiqaradi. Plastik boshli tayoqlar esa oʻtkir va juda baland ovoz beradi.

Ksilofonning tembri keskin, forteda chertish, pianoda yumshoq.

## Asbobning tarixi
Ksilofon qadimiy kelib chiqishga ega — bu turdagi eng oddiy asboblar Afrika, Janubi- Sharqiy Osiyo, Lotin Amerikasining turli xalqlari orasida boʻlgan va hozir ham topiladi.

Yevropada ksilofon haqida birinchi eslatmalar XVI asrning boshlariga toʻgʻri keladi: Arnolt Shlik musiqa asboblari haqidagi risolasida hueltze glechter deb nomlangan shunga oʻxshash asbobni eslatib oʻtadi. XIX asrga qadar Yevropa ksilofoni juda oddiy asbob boʻlib, oʻnga yaqin yogʻoch boʻlaklardan iborat boʻlib, zanjir qilib bogʻlangan va chalish uchun tekis yuzaga qoʻyilgan. Bunday asbobni olib yurish qulayligi sayyor musiqachilarning eʼtiborini tortgan.

Ksilofonni takomillashtirilishi 1830-yillarga toʻgʻri keladi. Yahudiy musiqachisi Mixoel Guzikov uning diapazonini ikki yarim oktavagacha kengaytirdi, shuningdek, dizaynni oʻzgartirib, boʻlaklarni toʻrt qatorga maxsus tarzda joylashtirdi. Ksilofonning ushbu modeli keyinchalik yuz yildan koʻproq vaqt davomida ishlatilgan.

Zamonaviy ksilofonda boʻlaklar pianino klavishlari kabi ikki qator joylashtirilgan, tunuka naychalari koʻrinishidagi rezonatorlar bilan jihozlangan va harakatlanish qulayligi uchun maxsus stol-stendga joylashtirilgan.

## Ksilofonning musiqadagi roli
Ksilofon, 1810-yilda yozilgan, Ferdinand Kauerning „Yetti variatsiya“ orkestrida birinchi marta qoʻllangan. Fransuz kompozitori Kastner uning qismlarini oʻz asarlariga kiritgan. Ksilofon ishtirok etgan eng mashhur kompozitsiyalardan biri bu Kamil Sen-Sansning „Oʻlim raqsi“ (1872) simfonik asari boʻlib, birinchi tinglovchilar simfonik orkestrda va notada ksilofondan foydalanishidan hayratda qolishgan, Sent-Sans partiturasi eslatmasida hatto ksilofon nima ekanligi va uni qayerdan sotib olish mumkinligi haqida tushunchalar ham mavjud. Shuningdek, Ksilofonga mashhurlikni, XX asr boshidan beri nemis tilida soʻzlashuvchi mamlakatlarda mashhur boʻlgan, Gustav Piterning „Rents sirki xotiralari“ gallopi olib kelgan.

Hozirgi vaqtda ksilofon simfonik orkestrda, sahnada, shuningdek, yakkaxon ijro asbobi sifatida qoʻllanadi (ksilofon va orkestr uchun „Yapon nashrlari mavzularidagi fantaziya“, Op. 211, (1964) Alan Hovaness tomonidan).

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
*
Ktesii Knidlik

**Ktesii Knidlik** (miloddan avvalgi 5-asr oxiri, Knid shahri — 4-asrning 1-yarmi) —yunon tarixchisi. Gerodot, Gippokrat, Ksenofontlarning zamondoshi. Eron malikasi Parisatida saroyida 17 yil tabiblik qilgan. Kuvake ostovasidagi jang (401)da yaralangan. Artakserks II Mnemonni davolagan. Qolgan umrini ova shahri yoxud Spartada oʻtkazgan. K. "Eron", "Hindiston", "Daryolar haqida", "Togʻlar haqida", "Osiyo atrofidagi dengiz sayohati" nomli asarlar muallifi. Boʻlardan eng muhimi "Eron" —. 23 kitobdan iborat boʻlib, uning dastlabki 6 kitobi Ossuriya va Midiya tarixiga, keyingi 7 kitob Eron tarixiga (Kir II, Kserks I ning oʻlimigacha), krlgan 10 kitob Eronning 398 yilgacha (K. forelar saroyini tark etgunigacha) boʻlgan tarixini oʻz ichiga olgan. K.ning bu asarida Oʻrta Osiyoda yashagan qad. xalqlar, ularning urf-odatlari, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, harbiy sanʼati va boshqa haqida ham bir talay qimmatli maʼlumotlar bor. K. Suzada boʻlgan davridan foydalanib, fors tili, ogʻzaki va yozma manbalari bilan tanishgan. Yunonlarga uzoq Sharq davlatlari, Eron shoxlari va yunon-eron urushlari toʻgʻrisida koʻp maʼlumotlar yetkazgan.

## Adabiyot
* Pyan ko v I.V., Srednyaya Aziya v izvestiyax antichnogo istorika Ktesiya, Doʻshanbe, 1975.

## Manbalar
Ktesifon

**Ktesifon** (arabchada **Taysafun**, **Madoin**) — Furot daryosi chap qirgʻogʻidagi qadimiy shahar (hozirgi Bagʻdod yaqinida). Ktesifon Parfiyaning harbiy tayanch punkti (miloddan avvalgi 3-asrdan), keyinchalik parfyan shohlarining qarorgohi boʻlgan. Rim imperatori Trayandan boshlab rimliklar bir necha marta Ktesifonni egallashgan. Ktesifon 266-yilda Sosoniylar poytaxti boʻlib, soʻnggi antik davrning eng katta va boy shaharlaridan biri sifatida shuhrat qozongan. Sosoniylarning hashamatli saroy harobalari saqlangan. Ktesifon 637-yilda arablar tomonidan bosib olingan va vayron qilingan. Bagʻdod barpo etilganidan keyin (762-yil) uzil-kesil oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

## Nomlari
Lotincha *Ctesiphon* nomi qadimgi yunoncha *Ktēsiphôn* (Κτησιφῶν) soʻzidan olingan. Bu kishi ismiga qoʻyilgan yunoncha toponim yoki *Tisfōn* yo *Tisbōn* shaklida rekonstruksiya qilingan mahalliy nomning ellinlashgan shaklidir. Sosoniylar davriga oid forsiyzabon manbalarda *Tyspwn* nomi bilan uchraydi, bu moniy parfiya tilida, oʻrta forschada *Tīsfōn, Tēsifōn*, nasroniy Sugʻd tilida (Suryoniy yozuvida) 𐭲𐭩𐭮𐭯𐭥𐭭 shaklida oʻqilishi mumkin. Yangi fors tilidagi shakli esa *Tisfun* (تیسفون)dir.

Sharq cherkovi sinodlaridan olingan matnlar shaharni *Qṭēspōn* (klassik suryoniycha: ܩܛܝܣܦܘܢ) yoki baʼzi paytlarda Salavkiya-Ktesifon metropolisi haqida soʻz ketganda *Māḥôzē* (klassik suryoniycha: ܡܚܘܙ̈ܐ) deb atagan.

Zamonaviy arab tilida bu nom odatda *Ṭaysafūn* (طيسفون) yoki *Qaṭaysfūn* (قطيسفون) yo *al-Madaʼin* (المدائن Katta Ktesifonga ishora qilib „Shaharlar“) deb nomlanadi."Hamzadan iqtibos keltirgan Yoqutga […] koʻra, asl shakli Ṭūsfūn yoki Tūsfūn boʻlib, u Ṭaysafūn deb arabchalashtirilgan". Shaharning armancha nomi *Tizbon* (Տիզբոն) edi. Ktesifon birinchi marta Qadimgi Ahdning Ezra kitobida Kasfia/Casphia (Kas etnik nomining hosilasi, Kaspiy va Qazvinning qarindoshi) nomi bilan tilga olingan. Talmudda Aktisfon nomi bilan ham tilga olingan. Boshqa bir Talmud maʼlumotnomasida Ardashir shahridan Dajla daryosining narigi tomonida joylashgan Akistfon deb yozilgan.

## Joylashuvi

Ktesifon taxminan al-Madoinda, Iroqning zamonaviy Bagʻdod shahridan 35 km (22 milya) janubi-sharqda, Dajla daryosi boʻyida joylashgan. Ktesifon maydoni 30 kvadrat kilometr boʻlgan, bu IV asrda 13,7 kvadrat kilometrlik imperiya poytaxti Rimdan ikki baravar koʻproq degani.

Chosroes arki (Toq Kasro) bir vaqtlar Ktesifonda qirollik saroyining bir qismi boʻlgan va eramizning 3—6-asrlarigacha boʻlgani taxmin qilinadi. U hozirgi Iroqning Salman Pak shahrida joylashgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Ctesiphon and Taq Kasra photo gallery
* Ctesiphon Exhibition by the Islamic Art Museum at the Pergamon Museum in Berlin in 2016 (Video)
* Livius.org: Ctesiphon 
* Ctesiphon (Metropolitan sanʼat muzeyidagi profili)
Ku isitma

**Ku isitma**, Ku rikketsioz, Avstraliya kasalligi, Oʻrta Osiyo isitmasi, Termiz isitmasi — rikketsiya mikroorganizmlari qoʻzgʻatadigan yuqumli isitmali kasallik.
## Tarixi
Kasallik birinchi marta 1933 — 1935-yillarda Avstraliyaning Queensland shtatida aniqlangan (nomi shundan olingan). Qoramol, qoʻy, it, ot, tuya, choʻchqa va yovvoyi parrandalar, yovvoyi hayvonlar, kemiruvchilar va odam kasallanadi.
## Simptomlari
Bunda, asosan, oʻpka zararlanib, isitma chiqadi. Klinik belgilari: kasallikning yashirin davri 8 kundan 4 haftagacha davom etadi. Qisqa muddatli isitma koʻtarilishi, ishtaha yoʻqolishi, shilliq pardalar qizarishi, boʻgʻoz hayvonlarda mastit, vaginit va bola tashlash, erkak hayvonlarda orxit kuzatiladi. Tashxis klinik, epizootologik, epidemiologik holatga qarab qoʻyiladi va qon zardobini tekshirish bilan tasdiqlanadi.
## Yuqish usullari
Kasallik qoʻzgʻatuvchisi (Rickettsia burneti) kokk yoki tayoqcha shaklidagi rikketsiya. Tabiatda bu kasallik chaqiruvchisi kanalar, kemiruvchilar organizmida saqlanib, kasallik ular ozuqalarni ifloslashi yoki qon soʻrishi paytida yuqadi. Kasal hayvondan rikketsiya sut, siydik, axlat orqali tashqi muhitga chiqadi. Odamga kasal hayvon sutini qaynatmay isteʼmol qilganda, goʻsht mahsulotlari orqali yoki kana chaqqanda yuqadi. Kasallik koʻproq chorvadorlarda, ferma va kushxona xodimlarida uchraydi.
## Davolash usullari
Davolashda antibiotiklar (xlortetratsiklin, terramitsin, tetratsiklin, levomitsetin) beriladi.

Kasallikning oldini olish uchun yaylov davri paytida qayvonlar kanalarga qarshi va molxonalar kemiruvchilarga qarshi dezinfeksiya qilinadi. Kasallikka gumon qilingan hayvonlarni tana haporati oʻlchanadi. Qoni tekshiriladi, kasallik aniqlansa, tegishli tadbirlar oʻtkaziladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Kuautemok

**Kuautemok** (Cuauhtemoc) (1494/ 1502—1525) — atsteklar bosh hukmdori (1520—21); ispan bosqinchilariga qarshi qurolli kurash rahbari. Meksika milliy qahramoni. Tenochtitlan (hozirgi Mexiko) mudofaasi vaqtida yuksak harbiy salohiyat va shaxsiy jasorat koʻrsatgan. K. buyrugʻiga koʻra, shahar mudofaa inshootlari (xandaqlar, devorlar, koʻchabandlar, otliq qoʻshinga qarshi maxsus toʻsiqlar) bilan mustahkamlangan. Pistirmalardan unumli foydalangan. Tenochtitlan qulagach (1521), K. ispanlar tomonidan asir olinib, qattiq qiynoqlardan soʻng qatl qilingan.

## Manbalar
Kuba (shahar)

**Kuba** — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar. Xachmas temir yoʻl stansiyasidan 28&nbsp;km. Katta Kavkazning shim.-sharqiy etagida. Shosse yoʻllar tuguni. Aholisi 21,5 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Meva-sabzavot konserva zavodi va boshqa bor. Gilam toʻqish taraqqiy etgan. Yirik bogʻdorchilik rayoni markazi. Tarixoʻlkashunoslik muzeyi, Ozarbayjon Sanʼat universiteti filiali, drama teatri bor. K.ga 15-asr da asos solingan. K. 18-asr ning 2-yarmida Kuba xonligi poytaxti.

## Manbalar
Kub

**Kub** ( – Kubos) (matematikada) – muntazam oltiyoqlik. Kub 6 yoq, 12 qirra, 8 uchga ega. Kub yoqlari kvadratlardan iborat boʻlib, har qaysi uchida oʻzaro perpendikulyar uchtadan qirra birlashadi. Kub simmetriya markazi, 9 tadan simmetriya oʻqi va simmetriya tekisligiga ega. Qirrasi a boʻlsa, Kubning sirti S=6a², hajmi V=a³ga teng;
Kubning barcha qirralarining yigʻindisi L=12a boʻladi.>.

## Kuboid

* Parallelepiped
* Kvadrat
* Geometriya
* Shar

## Manbalar
Kuba (maʼnolari)

**Kuba**:

* Kuba (Cuba), Kuba Respublikasi (República de Cuba) — Vest-Indiyadagi davlat.
* Kuba (shahar) — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar.
Kuba xonligi

**Kuba xonligi** - Shim.-Sharqiy Ozarbayjondagi davlat (18-asr oʻrtasi — 1806). Shim.-Sharqiy Ozarbayjon Zakavkazyening eng boy, aholi zich joylashgan qismi boʻlib, Zakavkazyening mollari uning muhim savdo portlari orqali tashqi bozorga oʻtgan; u Rossiyaning jan.ini Eron bilan va u orqali Hindiston va boshqa Sharq mamlakatlari bilan bogʻlagan. Kuba xonligi ni 1758—89 yillarda Ozarbayjonning buyuk davlat arbobi Fatalixon Kubaviy (1736—89) boshqargan. U Kuba xonligi atrofiga Ozarbayjonning janubidagi Ardabil shahrigacha boʻlgan Kaspiy boʻyi yerdarini birlashtirgan; Eron tajovuziga qarshi 1787-yilda gruzin podshosi Iraqliy II bilan shartnoma tuzgan. Fatalixon vafotidan soʻng 90-yillar boshida Kuba xonligi parchalanib ketgan, 1806-yilda Rossiyaga qoʻshib olingan.

## Manbalar
Kuba fanlar akademiyasi

**Kuba fanlar akademiyasi** -Kubaning eng yirik ilmiy muassasasi. 1962-yil Gavana shahrida tashkil etilgan. Tarkibida biologiya, shakarqamish, atmosfera fizikasi, yadro fizikasi, geografiya, tarix va boshqa ilmiy tadqiqot institutlari bor. Boʻlimlari kibernetika, falsafa, antropologiya va boshqa fanlarga oid tadqiqot ishlari olib boradi. 20 ga yaqin ilmiy tadqiqot instituti ishlaydi.

## Manbalar
Kubaliklar

**Kubaliklar** (oʻzlarini kubanos deb atashadi) — xalq. Kubaning asosiy aholisi (10,6 mln. kishidan ortiq). taxminan aholisining yarmi mulatlar, qolganlari oq tanli va negrlar. Umumiy soni 11,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ispan tilining kuba lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar. K., asosan, qishloq xoʻjaligi (shakarqamish, tamaki, sholi, meva yetishtirish) bilan shugʻullanadi. Koʻp tarmoqli sanoat rivojlangan. Anʼanaviy xalq tomoshasi — karvanallar (las komparsas) oʻtkazib turishadi.

## Manbalar
Kubango

**Kubango**, Okanango — Afrikadagi daryo. Angola, Namibiya va Botsvana hududlaridan oqadi. Oʻz. 1600&nbsp;km, havzasining maydoni 800 ming km² atrofida. Angola hududidagi Biye yassitogʻligidan boshlanadi, yuqori qismida serostona. Kalahari ichki oqim oblastida botqoqli delta hosil qilib tugaydi. Deltasining jan. tarmogʻi Ngami koʻliga, shim. vaqt-vaqti bilan Kvando daryosiga kuyiladi. Botletle tarmogʻi esa Makgadikgadi botigʻidagi botqoqliklarni suv bilan toʻyintiradi. Asosiy irmogʻi — Kvito (chapdan). Yozgi yomgʻirli mavsumlarda toshadi. Oʻrtacha suv sarfi 255 m³/sek.
## Manbalar
Kuban

**Kuban** — Rossiya Federatsiyasining Stavropol va Krasnodar oʻlkalaridagi daryo. Shimoliy Kavkazda. Elbrus togʻi yon bagʻirlaridan boshlanib Azov dengizining Temryuk qoʻltigʻiga kuyiladi. Oʻz. 870&nbsp;km, havzasining maydoni 57900&nbsp;km². Dengizga kuyilish yeridan 116&nbsp;km yuqorida daryodan Protoka tarmogʻi ajralib chiqadi. Oʻsha yerdan K.ning deltasi (maydoni 4300&nbsp;km²) boshlanadi. Asosiy irmoqlari: Katta va Kichik Zelenchuk, Urup, Laba, Belaya, Pshish. Yillik oʻrtacha suv sarfi Krasnodar shahri yaqinida 425 m³/ sek. Daryo oqimini tartibga solib turish uchun Nevinnomisk kanali, Tshchik, Krasnodar, Shapsug suv omborlari qurilgan. K. etagida muhim sholikorlik rayoni tashkil etilmoqda.

Deltasidan baliqovlanadi. Daryoning quyi qismida (Krasnodar shahri dan kuyilish yerigacha) kema qatvaydi. Daryo boʻyida Karachayevsk, Cherkessk, Nevinnomisk, Armavir, Novokubansk, Kropotkin, Ust-Labinsk, Krasnodar, Temryuk shaharlari bor.

## Manbalar
Kuban-Azov boʻyi pasttekisligi

**Kuban-Azov boʻyi pasttekisligi**, Kuban boʻyi pasttekisligi — Gʻarbiy Kavkaz oldidagi pasttekislik. Jan.da Katta Kavkaz togʻlari, sharqda Stavropol qirlari, gʻarbda Azov dengizi, shim.da Don va Manich daryolarining kuyi qismi bilan chegaralanadi. Asosan, Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasida. Balandligi 100–150 m. Mezokaynozoy choʻkindi jinslari ustini lyossimon qumoq va gillar qoplab yotadi. Shim.-gʻarbida gaz konlari bor. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yillik yogʻin 400–600&nbsp;mm. Landshafti qora tuproqli dasht. Shimoliy Kavkazning gʻallakor rayoni.

## Manbalar
Kubachinlar

**Kubachinlar** (oʻzlarini urbugan deb ataydilar) — Dogʻistonda yashovchi dargʻinlar tarkibidagi etnik guruh. Dogʻiston (Kubachi posyolkasi) da 2 ming kishi, Rossiya Federatsiyasida 4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari) yashaydi. Dargʻin tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Metallga badiiy ishlov berish bilan mashhur. Asbob, buyumlarni oʻyib, zarb berib, hallab, emallab, qimmatbaho, rangli toshlar qadab, inkrustatsiya usulida kumushni qoraytirib naqshlab bezatishgan. Vaqshlar oʻsimliksimon shakllardan iborat boʻlib, oʻziga xosligi bilan ajralib turadi.

## Manbalar
Kubik parabola

**Kubik parabola** - Dekart koordinatalari sistemasida tenglamasi u=I koʻrinishda boʻlgan tekis algeb-raik 3-tartibli egri chiziq, bunda k*Q (rasmga q). Agar A>0 boʻlsa, Kubik parabola birinchi va uchinchi koordivata choraklarida yotadi. Sonlardan taqribiy ildiz chiqarishda Kubik parabola dan (k={ boʻlganda) nonomogramma sifatida foydalanish mumkin.

## Manbalar
Kubratxon

**Kubratxon**, Kuvrat,Kurt (584 642) — qad. bulgʻorlar xoni (632—642). Turk xoqonligi parchalangach (7-asr 30-yillari), dulo urugʻi vakili K. zudlik bilan Azov boʻyi dashtlaridagi tarqoq bulgʻor qabilalarini birlashtira boshlagan. Shu tariqa tarixiy manbalarda Boʻyuk Bulgʻoriya nomi bilan mashhur boʻlgan yangi davlat birlashmasi vujudga kelgan. Uning tarkibiga turkiyzabon bulgʻorlargiva emas, balki ugʻur (ugor) tilida soʻzlashuvchi qad. major (venger) qabilalari ham kirgan, lekin, yetakchi davlat tili [hukmron dulo urugʻining tili] — turkiy til boʻlgan, Bu — birlashma negizida elatlar shakllana boshlaganligidan guvoxlik beradi. K. vafoti bilan u tuzgan davlat ham parchalanib ketgan, ularga K. ning oʻgʻillari — Batboy (katta oʻgʻli) va Asparux boshchilik qilishgan.

## Adabiyot
* Pletneva S. A., Kochevniki srednevekovya, M, 1982.

## Manbalar
Al-Quvayt

**Kuvayt**, **Al-Kuvayt** – Kuvaytning poytaxti. Fors qoʻltigʻidagi Kuvayt buxtasining janubiy sohilida. Aholisi 1 million kishi (1998). Iqlimi quruq tropik iqlim, oʻrtacha temperatura yanvarda 11°, iyulda 34°, yillik yogʻin 1000&nbsp;mm dan ziyod. Kuvayt 18-asr boshidan qurila boshlagan. 1756-yildan Saboh amirligining poytaxti. 1871-yilda Kuvaytni turklar, 1899-yilda inglizlar bosib olgan. 1961-yildan mustaqil mamlakat poytaxti.

Mamlakatning savdo-moliya va taqsimot markazi. Kuvayt – yirik dengiz porti (mamlakat importining 70% Kuvayt orqali oʻtadi). Avtomobil yoʻllari tuguni. Savdo firmalari, hukumat banklari, asosan, Al-Quvayt Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, sovitkich, televizorlar ishlab chiqarish, oziq-ovqat, sement, neft kimyosi, kema remonti korxonalari, dengiz suvini chuchuklantirib beruvchi zavod, issiqlik elektr stansiyasi mavjud. Baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Milliy universitet (1966), ilmiy tadqiqot institutlari (neft geologiyasi boʻyicha), markaziy kutubxona (1936), etnografiya va arxeologiya muzeylari va boshqa bor. 6-asrda qurilgan qadimgi ibodatxona qoldiqlari saqlangan.

## Manbalar
Kuvez

**Kuvez** (frans. couveuse – inkubator) – maʼlum haroratli, havosi namlangan va kislorodga boy moslama (apparat); chala va nimjon tugʻilgan chaqaloqlarning tana haroratini bir maromda saqlash uchun qoʻllanadi. K.ning ochiq (felka-karavot) va yopiq (tibbiy inkubator) xillari bor. Qadimda chala tugʻilgan chaqaloqlarni issiq jun mato yoki paxta va shunga oʻxshashlarga oʻrabchirmab telpakka solib parvarishlashgan. 19-asr ning 2- yarmidan boshlab Rossiya, Avstriya, Fransiya, Shvetsiya va boshqa mamlakatlarda ancha takomillashtirilgan K. ishlab chiqarila boshlandi. Ulardan keng tarqalgani Kredes vannochkasi boʻlib, uning devorlari ikki qanat metalldan yasalgan, tubida sovuq suv chiqib ketadigan yoʻli boʻlgan. Devorlari orasiga vaqt-vaqti bilan voronka orqali issiq suv quyib turilgan. Uning anchagiva kamchiliklari ham boʻlgan. 1878-yilda Parijda yogʻochdan yasalgan K.lar rasm boʻldi. Keyinchalik elektr K.lar ishlab chiqarila boshlandi. Boʻlar metalldan yasalgan boʻlib, devorlari orasida K. ichidagi haroratni bir xil ushlab turadigan moslamalar mavjud, ular yordamida tashqaridan turib ichkaridagi chaqaloqlarga mos va xos iqlimni yaratish mumkin boʻladi. Bu K.larning yuqori qismi ochiq boʻlgani bois, chaqaloqlar choyshabga oʻralib toʻgʻridan-toʻgʻri K. ichiga yotqiziladi, soʻngra hamshira kerakli muolajani bemalol bajaraverishi va hatto uni choʻmiltirishi ham mumkin. Oʻzbekiston Respublikasining tugʻ-ruq komplekslari va shifoxonalarning bolalar boʻlimlarida chala tugʻilgan chaqaloqlar boʻlimi mavjud, ular barcha qulayliklari bor K.larda parvarish qilinadi. Xususan, hozir mamlakat tugʻruqxonalarida Yaponiyaning „Xitachi“ firmasidan grant asosida olingan K.lardan foydalanilmokda. Bu K.lar hozirgi zamon talabiga javob beradigan barcha moslamalar (moʻʼtadil harorat, namlik, kislorod, chaqaloq vaznini oʻlchash tarozlari, kvars lampalari va hokazo) bilan jihozlangan. Moslamalar orqali shifokor qoʻllari bilan K.ning old devoridagi eshikchalardan bolani tekshirishi, muolajalar qilishi va vaqt-vaqti bilan ketliklarini yangilashi, tarozida tortib ogʻirligini nazorat qilib turishi mumkin. K. de-vorlari oyvasimon plastmassadan yasalgan, bu bola holatini koʻzatib turish imkonini beradi. K. ichida chaqaloq yalangʻoch holatda maxsus karavotchada yotadi. K. ni steril tarzda ushlab turish mumkin, buning uchun uning devorlari yuviladi, ichi esa kvars lampasi orqali mikroblardan tozalanadi.

## Manbalar
David Kugultinov

**David Nikitich Kugultinov** (13-mart 1922 - 17-iyun 2006) Choxan — Avganara qishlogʻi) — Qalmoq xalq shoiri (1969). Ijodi 1936-yildan boshlangan. Qalmoq va rus tillarida ijod qiladi. Birinchi sheʼriy toʻplami — "Yoshlik sheʼrlari" (1940). "Moabit tutquni" (1958), "Sar-Gerel" (1963—64), "Aql qoʻzgʻoloni" (1965—1971) kabi dostonlar; "Hayot va oʻylar" (1963—1967) va "Butun umr" (1939—1967) sheʼrlar majmui hamda "Men sening tengdoshingman" (1966), "Aprel chaqirigʻi" (1975) kabi sheʼrlar toʻplami muallifi.

## Manbalar
Kubik tenglama

**Kubik tenglama** - ax3 + x2 + sx + +  0 boʻlganda Kubik tenglama uchta haqiqiy, D< 0 boʻlganda bitta haqiqiy va ikkita kompleks ildizlarga ega. Kubik tenglama uchun ham F. Viyet formulalari oʻrinli:

## Manbalar
Kubok

**Kubok**-suyuqliklarni quyish yoki ichish uchun ishlatiladigan ochiq idish . Stakanlar shisha, metall, chinni, loy, yog'och, tosh, polistirol, plastmassa, alyuminiy yoki boshqa materiallardan tayyorlanishi mumkin Odatdatutqichlar yoki boshqa bezaklar bilan o'rnatiladi.Choy va boshqa suyuqliklarni berishda ko'pincha likopcha ishlatiladi.

## Manbalar


## Yana qarang

* Plita
* dastasi bilan krujka
* mo'ylovli chashka
* choy piyola
* Kofe chashka
* qirg'oq
Daniil Kuguchkov

**Daniil Mironovich Kuguchkov** (1897.20.12, hozirgi Stavropol oʻlkasi, Georgiyev tumani — 1970.11.4, Samarqand) — tuproqshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1958), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1955), professor (1957). Orjonikidzedagi Gorek qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1931). Oʻzbekiston qishloqxoʻjaligi institutining tuproqshunoslik va umumiy dehqonchilik kafedrasi mudiri (1934—1970). Kuguchkov karbovatlar bilan shoʻrlangan tuproqlar tasnifini ishlab chiqdi. Zarafshon vodiysidagi gidromorf tuproqlarda shoʻrlanishning yangi — karbonat-magniyli turini aniqladi va uning ekinlarga zararli taʼsirini isbotlab berdi, drevaj va yer osti suvlarini tadqiq etdi.

## Manbalar
Kudaro

**Kudaro** — ibtidoiy odamlar manzilgohi; 5 ta gʻordan iborat. Jan. Osetiyaning Chasanalixox togʻidagi Jojori daryosining oʻng qirgʻogidan topilgan (1955). Arxeolog V. P. Lyubin tomonidan 1956—61 yillar oʻrganilgan. 1- va 3-gʻorning quyi qatlamidan hayvonlar, qushlar, baliqlarning suyak qoldiqlari va Ashel davri (Ashel madaniyati) tosh qurollari, choʻqmor, qirgʻich va boshqa topilgan. Yuqori madaniy qatlamlari esa mustye, mezolit, jez davri va oʻrta asrlarga oid.

## Manbalar
Kudoʻnggarlik

**Kudoʻnggarlik** — toʻqilgan ipgazlama va shoyini hamda oshlab olingan charmni urib tekislash, silliklash va unga jilo berish (pardozlash) kasbi. K. bilan usta-kudoʻnggar shugʻullangan. Oʻrta Osiyo, xususan, Oʻzbekistonda qadimdan maʼlum. Us t a K. da toʻqmoqsimon yogʻoch asbob-kudoʻngdan foydalangan. K. kasbi ayrim joylarda (mas, Margʻilonda) kichik xususiy hunarmandchilik korxonalarida saqlanib qolgan. Hozir bu kasb toʻqimachilik korxonalarida pardozlash mashivalari zimmasiga yuklangan. Buning uchun gazlama agat, poʻlat, shisha, yashma (rangdor tosh)dan yasalgan gʻaltaqlar (roliklar) orasidan muayyan haroratda bosim ostida oʻtkaziladi. Shunda gazlama yoki charm sirti bir tekis, silliq va yaltiroq boʻlib chiqadi. Bu ishni maxsus presslarda ham bajarish mumkin.

## Manbalar
Kuyov

**Kuyov** — qarindoshlik munosabatlarini ifodalaydigan atama. 1) Qizning eri (qizning ota-onasiga nisbatan); 2) uylanayotgan yoki uylangan yigit oʻz qayligʻiga, uning ota-onasi, qarindoshlari, hatto mahalladoshlariga ham K. hisoblanadi. Uni qizdan kattalar Kiyov., qizdan kichiklar pochcha deb ataydilar. Yigit unashtirilgandan boshlab K. nomini oladi. Kelin tomon K.ni juda katta izzat, ehtirom bilan hurmat qiladi. Matriarxatdan patriarxatga oʻtilishi natijasida oʻzining oilaviy, urugʻ xoʻjaligi bilan mustahkam bogʻlangan yigit qizni oʻz oilasiga olib kiradi. K. likning kelib chiqishi ekzogam nikoh hamda nikohdan soʻng qizning yigit uyiga kelib yashashi bilan paydo boʻlgan. Oʻzbeklarda erga chiqqan qiz, asosan, K.nikiga kelib yashaydi, ammo uylangandan soʻng qaynotaqaynonaning uyida yashab qoluvchi K. (ichkuyov) ham boʻladi (yana qarang Ichkuyov).

## Manbalar
Kuyovnavkar

**Kuyovnavkar**, kuyovjoʻralar — nikoh toʻyida kuyov bilan birga kelinnikiga boruvchi yigitlar, kuyovning doʻstlari, tengqurlari. Ular dastlab kuyovning uyida toʻplanadilar. Yigitlar to kelinnikiga borguncha kelin eshigi oldida, hovlisida ashula va oʻyin qiladilar (aksari karnay-surnay bilan boriladi). K.lar kuyovni oʻrtaga olib, kelin uyida ziyofat dasturxoni tuzab qoʻyilgan xonaga kiradilar. K.larga ziyofat beriladi, ularga quyuq-suyuq taomlar tortiladi. Ziyofatdan soʻng K.lar kuyovga kelin tomondan berilgan sarponi kiydiradilar. Ular toʻy tantanalarini davom ettirish uchun toʻyxonaga qaytadilar. Respublikamizning jan. viloyatlarida ziyofatdan soʻng, kuyov bilan kelinni chimildiqqa qirgʻizish uchun 2—3 ta yigit qoldirib tarqaladilar. Xorazmning ayrim joylarida kuyov va K.lar toʻy kuni emas, toʻydan soʻng kelinning ota-onasinikiga boradi. Respublikamizning turli tumanlarida K.lik rasm-rusumlari oʻziga xos shakllarda saqlanib kelmoqda.

## Manbalar
Kuzatish

**Kuzatish** (psixologiyada) — voqelikdagi narsa va hodisalarni rejali, uzluksiz, batartib, mukammal idrok qilish; voqelikni hissiy bilish uslubi. K. Aristotel zamonidan hozirgi davrgacha kuzatuvchilarning asosiy tadqiqot vositalaridan biri sanaladi. U hissiy bilishning omillari, xususiyatlari, qonuniyatlari toʻgʻrisida dastlabki tasavvurlar hosil qilishga qaratilgan inson faoliyati shaklidir. K.ning qay darajada boʻlishi qoʻyilgan maqsadning aniqligiga, kuzatilayotgan narsa va voqealar haqida oldindan bilimga ega boʻlishga, kuchli, barqaror diqqat bilan faol fikrlashga va hokazoga bogʻliq. K.da idrok va tafakkur uzviy bogʻlanadi. K.da tegishli xulosalar chiqariladi, fakt, voqealar nazariy tahlil etiladi, farazlar olgʻa suriladi. K.ning obyektiv (tashqi K.) va subyektiv (ichki, oʻzinioʻzi K.) turlari mavjud. K. orqali odamlarning diqqati, his-tuygʻulari, imoishoralari, sezgirligi, xulq-atvori, nutqi, faoliyati, muomala maromi va boshqa oʻrganiladi. Oʻzini-oʻzi K. (introspeksiya)dan foidalangan psixolog oʻzining xulqi, muomalasi toʻgʻrisida ilmiy, haqqoniy xulosa chiqara biladi. Vyursburg psixologiya maktabi (Germaniya) namoyandalari K. Byuler (1879— 1922), A. Messer (1867-1937), O. Kyulpe (1862—1915) psixologik tajribalarni dastavval oʻzini-oʻzi K. metodi yordamida oʻzlari ustida oʻtkazganlar.

K. voqelik sodir boʻlishini, atrof muhitni, inson shaxsini muayyan qismlarga, yoʻnalishlarga fikran ajratish; K.ning koʻlami, xususiyati va oʻziga xosligini aniqyaash; barcha holat, alomat, tashqi koʻrinishning oʻziga xosligini qayd qilish; toʻplangan materiallarni matematik statistik hisoblash yoʻli bilan amalga oshiriladi.

K.ning sistemali, epizodli, dala sharoitli, laboratoriyaviy, tabiiy, davriy (bir martali) koʻrinishlari, shuningdek, turli vositalari va shakllari mavjud. K.da R. Beylzaning interaksiya (oʻzaro taʼsir) uslubini (bahs, munozara chogʻida oʻzaro taʼsir imkonini aniqlash maqsadida) qoʻllash ijobiy natijalar beradi.

Ergash Gʻoziyev.

## Manbalar
Kuzatuv qudugʻi

**Kuzatuv qudugʻi** — yer osti suvlari va sugʻoriladigan yerdarda sizot suvlar rejimi (joylashgan chuqurligi, minerallashganlik darajasi, kimyoviy tarkibi)ni oʻrganishga moʻljallangan vertikal quduq. Chuqurligi bir necha metrdan 100 m gacha va undan chuqur, diametri 25–98&nbsp;mm. Quduqqa quyi qismida suv tushishi uchun 3–4&nbsp;mm li te-shikchalari (filtr) boʻlgan temirbeton, asbotsement, poʻlat, polietilen quvurlari oʻrvatiladi. Quvurga loyqa tushmasligi uchun filtr balandligida quvur va quduq devori orasi shagʻal (antifiltr) bilan toʻldiriladi. Quvur asosiga 10—15 sm qalinlikda shagʻal toʻshaladi. Quvur yer yuzasidan 60—70 sm chiqib turadi va u metall qopqoq bilan yopiladi. Sugʻoriladigan yerning yuqori, oʻrta va quyi qismlarida oʻrvatiladi va ularning soni xoʻjalikning yer maydoni va meliorativ sharoitidan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Barcha quduqlar xoʻjalik yer tarhida belgilanib, ularning tartib soni koʻrsatiladi. Kuzatish jadalligi qoʻyilgan vazifadan kelyb chiqqan holda belgilanadi: sizot suv balansini aniqlash uchun yil davomida har oyda 2—3-marta, sugʻorishning sizot suv sathi oʻzgarishiga taʼsirini aniqlash uchun sugʻorish vaqtida har kuni yoki har 3 kunda 1-marta, nomavsumiy davrda har 10 kunda 1-marta kuzatiladi. Sizot suvlar minerallashganlik darajasi va kimyoviy tarkibini aniqlash uchun kuzatish ishlari bahorda, sugʻorish davrining oʻrtasida va koʻzda olib boriladi. Buning uchun quduqdagi suv 2—3-marta olib tashlangandan soʻng, unga yangi tushgan suvdan namuna olinadi. Quduqlardan 3–5 m uzoqlikda yangi kavlangan quduqdan namuna olish sizot suvlar minerallashganligi boʻyicha aniq maʼlumot olishga imkon beradi. Suv namunasi vasoslar yoki ingichka shlanglar yordamida olinadi. Sizot suv namunasi tarkibidagi quruq qoldiq, xlorion, sulfation va umumiy ishqoriylik (NSO,), ayrim holdarda Sa, Mg va Na aniqlanadi.

Shuningdek, Kuzatuv qudugʻilari sugʻorish kanallari, kollektor-zovur tarmoqlari, suv omborlari va boshqa suv manbalarida gidrostatik bosimni oʻrganishda ham qoʻllanadi. Kuzatuv natijalari sugʻoriladigan dalalar suv-tuz balansini tuzish, meliorativ tadbirlar ishlab chiqish (gorizontal, vertikal va kombivaiiyalangan drenajlar hisobini qilishda), ekinlarning sugorish rejimini aniqlash va boshqarish, subirrigatsiya imkoniyatlarini aniqlashda qoʻllanadi. Kuzatuv ishlari suv xoʻjaligi muassasalari, Geologiya va mineral resurslar davlat koʻmitasi ilmiy tadqiqot intining gidrorejim st-yalari tomonidan olib boriladi.

Ziyomiddin Lrtukmvtov.

## Manbalar
Kuzatuvchilar

**Kuzatuvchilar** (diplomatiyada) — xalqaro konferensiyalar, tashkshitlar va organlar ishida qatvashish uchun davlat yoki xalqaro tashqilot tomonidan yuboriladigan vakil. Ularning mazkur anjumanlarda qatnashuviga oid tartib va huquq meʼyorlari rasmiy qoidalarga binoan belgilanadi. Odatda, K. ovoz berish, hujjatlarni imzolash va hokazo huquqlarga ega boʻlmaydi.

## Manbalar
Kuzgi soʻlish

**Kuzgi soʻlish** - ekinlarda uchraydigan noinfeksion kasallik. Kasallikning oʻziga xos xususiyati ekinning egilib qolishi va tezkorlik (2—3 kun) bilan oʻtishidir. Kasallik asosiy hosilni toʻplash davriga toʻgʻri keladi. Mas, gʻoʻzada kasallangan oʻsimlikning bargi qizgʻish tusga kiradi, biroq dogʻlar hosil boʻlmaydi, poyasi va ildizining koʻndalang kesimi sogʻlom oʻsimliknikidan farq qilmaydi, poyaning oʻtkazuvchi vay qismida vilt kasaligiga xos boʻlgan (traxeomikoz soʻlish) qorayish belgilari boʻlmaydi. Kuzgi soʻlishga sugʻoriladigan oʻtloqibotqoqi tuproqdagi grunt suvlarining yaqinligi (chunki bunda anaerob mikroorganizmlar hayot faoliyati jarayonida gidromorf tuproqlarda ekin uchun zaharli temirning chala oksid formalari, vodorod sulfid va metan vujudga keladi) va koʻllatib sugʻorish sabab boʻladi. Kasallangan oʻsimlikdagi yetilgan va yetilmagan koʻsaqlar 5—6 kun ichida ochiladi, biroq muddatidan oldin ochilgani uchun tola sifati past boʻladi. K. sdan hosil Zs/ga yoki 10% gacha kamayadi.

Kurash choralari: sugoriladigan gidromorf tuproqlarda yuqori normada tez-tez sugormaslik; vegetatsiya davrida grunt suvlar sathini ildiz taraladigan qatlamdan pastroqda, yaʼni tuproq yuzasidan kamida 1 m chuqurlikda boʻlishini taʼminlash.

Madiva Rasulova.

## Manbalar
Kuzgi teng kunlik

**Kuzgi teng kunlik** -  Quyosh osmon sferasining Shimoliy yarim sharidan Janubiy yarim shariga oʻtishida osmon ekvatorini kesish nuqtasi. Bu har yili 23-sentabrda sodir boʻladi. Bunda ufq tekisligi osmon ekvatorini teng ikkiga boʻladi. Bu kuni tun uzunligi bilan kunduzning uzunligi bir-biriga teng boʻladi.

## Manbalar
Kuzgi tunlam

**Kuzgi tunlam** (Agrotis segetum Schiff.), koʻk qurt tunlami —tunlamlar turkumiga mansub zararkunanda kapalak. Koʻzgi ekinlar, gʻoʻza, qand lavlagi, kungaboqar, makkajoʻxori va boshqa (150 turdagi oʻsimliklar) maysalarini zararlaydigan xavfli zararkunanda.

Afrika, Yevrosiyo, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda gʻoʻza (35% gacha), makkajoʻxori maysalariga (12—18%), beda, kungaboqarga, begona oʻtlardan shoʻra, pechakoʻt va boshqa ga katta zarar yetkazadi. Qanotlari yoyilganda 34–45&nbsp;mm. oldingi qanotlari och-qoʻngʻirdan qoramtir tusgacha. Tuxumi sutsimon oq; 2—3 kun oʻtgach, ularda qizgʻish doirachalar paydo boʻladi, qurtlari chiqishidan oldin esa tuxumi qorayadi. Qurtlari tuproqning 10—25 sm chuqurligida qishlaydi. Yiliga 3— 4 avlod beradi. Kishlab qolgan avlod kapalaqlari samarali harorat yigʻindisi 550° C boʻlganda 

(gʻumbagining rivojlanishi uchun harorat 10° dan kam boʻlmasligi kerak) uchib chiqadi. Kapalaklarning eng koʻp uchib chiqishi va juda koʻp miqdorda tuxum qoʻyishi havo harorati 12—20° boʻlganida kuzatiladi. Tuxumlarini tarqoq holda oʻsimlik bargining orqasiga qoʻyadi. 4—15 kundan keyin tuxumdan chiqadi, ular kunduzi tuproqda yashirinib yotadi, tunda yuzaga chiqib, maysa va yosh niholdar tanasi, kurtagi, nishini kemiradi, barglarini tyoshib tashlaydi.

Kurash choralari : begona oʻtlarni yoʻqotish; koʻzgi shudgor; kapalaklar uchishi boshlanishi koʻzatilgan dalalarga trixogramma tarqatiladi, feromon tutqichlar qoʻyiladi, 1 feromon tutqichga bir kechada 15—20 kapalak tushsa kimyoviy preparatlardan zolon — 2,5—3 l/ga, detsis — 0,7 l/ga va boshqa insektitsidlar eritmalari purkaladi.

## Manbalar
Kuyovqoʻrgʻon

**Kuyovqoʻrgʻon** — ilk oʻrta asrlarga oid badavlat dehqon qoʻrgʻoni (milodiy 5-asr). Yodgorlik Termizdan 26&nbsp;km shim.da, Angor tumanida, Zartepadan 300 m sharqda joylashgan. K. 1977-yil Arxeologiya institutining Baqtriya ekspeditsiyasi tomonidan toʻliq ochib oʻrganilgan (Pi-dayev Sh. P.). Qoʻrgʻon 2 qanatli bino boʻlib, kvadrat shakldagi (20x18) pax-sa koʻtarma (platforma) ustiga qurilgan. Binoning ikkala qanatida 5—6 tadan xona mavjud. Bu yerda mehmonxona, yotoqxona va xoʻjalik xonalari boʻlgan. Xoʻjalik xonalari uzun yoʻlaksimon shaklda boʻlib (12,6x2,4 m), ularning tomi ravoqsimon qilib xom gʻishtlardan terib chiqilgan. Qolgan xonalar yassi qilib yopilgan. Bino darvozasi qoʻrgʻonning shim. tomonida joylashgan. K. tarixida 2 meʼmoriy bosqich qayd qilingan. 2-bosqichda bino xonalari tuzilishiga ayrim oʻzgartirishlar kiritilgan. Qurilish materiallari sifatida toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi xom gʻishtlardan foydalanilgan. Qoʻrgʻonni oʻrganish davomida turli shakldagi sopol idishlar va boshqa uy-roʻzgʻor buyumlari topilgan. Togʻ tizmalar orasida loyganchdan ishlangan monumental haykallar alohida oʻrin egallaydi. Haykallarda oqsuyak ayol va erkaklarning obrazlari aks ettirilgan. Haykallarning har biri oʻziga xos koʻrinishga ega. Haykaltarosh yaratilayotgan obrazlarga joʻshqin hayotiylik baxshida etgan. Har bir obraz oʻzining badiiy barkamolligi bilan ajralib turadi. Haykallarda kushon davri haykaltaroshligining anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Haykallar qoʻrgʻonning 2-qavatida joylashgan mehmonxonaning 3 devorini bezatib turgan. 4-devor rangli surat bilan naqshlangan. K. haykallari Oʻrta Osiyodagi ilk asrlarga oid hayotiy obrazlarni oʻzida mujassamlashtirgan yagona haykaltaroshlik namunasidir. Haykallar ilk oʻrta asrlardagi Toharistonning boy va yuqori rivojlangan moddiy va maʼnaviy madaniyatidan dalolat beradi. K. ilk oʻrta asrlarga xos boʻlgan qoʻrgʻon meʼmorligining dastlabki koʻrinishidir. Qoʻrgʻon oʻzining ilgʻor meʼmoriy yechimlari bilan ajralib turadi.

Shokirjon Pidayev.

## Manbalar
Kujula Kadfiz

**Kujula Kadfiz** (Kadfiz I) -Kushon podsholigittt asoschisi (miloddan avvalgi 1-asr oxiri — milodiy 1-asr 1-yarmi). Koʻchmanchi yuyechjilar (toharlar)ning guyshuan — kushon qabilasiga mansub. Xitoy tarixiy yilnomalarida u Kiotszyuko nomi bilan maʼlum. Tarixiy haqiqatga yaqin taxminga koʻra, yuyechji qabilalari tomonidan Baqtriya istilo qilingandan (miloddan avvalgi 2-asr, 3-choragi) taxminan 100 yildan bir oz vaqt oʻtgach, K. K. kushonlar oʻrtasidagi oʻzaro taxt uchun kurashda qolgan 4 yuyechji qabilalari orasidagi oʻz tarafdorlari bilan Baqtriyaning jan.-gʻarbiy hududlarida oʻz hukmronligini oʻrvatgan. U parfyanlarning Baqtriyaning gʻarbiy hududlariga uyushtirgan tajovoʻzlariga qarshi harbiy harakatlar olib borgan. Baqtriyada yuzaga kelgan siyosiy vaziyat va harbiy kuchlar nisbati K. K. foydasiga oʻzgarmaganligi, uni Hindukush togʻlari osha Kobul (Gaofu) viloyatiga ketishga majbur qildi. U Kobul viloyatini boʻysundirib, viloyat hokimi sifatida tangalar zarb qilishni yoʻlga qoʻydi. Kobuliston hokimi boʻlgan vaqtda K. K. hali mustaqil siyosat olib bormagan. U Paropamisad (Kashmir)ning hind-yunon shohi Germeyning (miloddan avvalgi 1-asrning oʻrtalari) ustuvorligini kabul qilgan. Asta-sekin K.K.ning harbiy qudrati oshib borishi unga qoʻshni hududlarni oʻz tasarrufiga olishga imkoniyat berdi. Bu borada Hindistonning shim.-gʻarbiy hududlaridagi siyosiy parokandalik unga juda qoʻl kelgan. U oʻz eʼtiborini shu yerdarni bosib olishga qaratgan. Koʻp vaqt oʻtmay, u oʻz homiysi Germeyga qarashli hamma yerdarni oʻziga boʻysundirgan. Germeyga qarashli hududlarning qoʻshib olinishi kushon hokimligining qudratli davlatga aylanishiga olib keldi. Keyinchalik K.K. jan.dagi hind-parfyan shohi Gandofar hududlari (Gandhara, Araxosiya) hisobiga oʻz davlati chegarasini yanada kengaytirgan. Xitoy manbalarida qayd qilinishicha, K.K. 80 yil umr koʻrgan. Shundan taxminan 50 yilini yuyechji qabilalarini birlashtirishga, kushonlar qabilasining ustuvorligini oʻrnatishga, Kushon podsholigiga asos solishga va uni qudratli davlatga aylantirishga bagʻishlagan.

## Adabiyot
* Bichurin N. Ya. ( Iakinf), Sobraniye svedeniy o varodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremeva, t.2, M.-L., 1950; Pugachenkova G.A., Rtveladze E. Yu., Severvaya Baktriya — Toharistan, T., 1990.

## Manbalar
Kuzgi ekinlar

**Kuzgi ekinlar** - kuzda ekilib, qishlaydigan va keyingi yili hosil beradigan bir yillik ekinlar. Kuzgi ekinlar ning 2 faol: koʻzgi (45—50 kun; ildiz tarmogʻi va yer ustki vegetativ organlari shakllanadi) va bahorgi — yozgi (75— 100 kun; generativ organlari rivojlanadi) vegetatsiya davri boʻladi. Kuzgi ekinlar bahorda ekilganda unib, bachki poyalari oʻsib chiqadi, lekin meva tugmaydi (don bermaydi). Kuzgi ekinlarga boshoqli don oʻsimliklaridan bugʻdoy, javdar, arpa; butguldoshlardan koʻzgi raps, surepka va boshqa; dukkakdoshlardan kuzgi vika va boshqa kiradi. Yevropa va AQShda Kuzgi ekinlardan eng koʻp ekiladigani koʻzgi bugʻdoydir. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Kuzgi ekinlar birinchi yoki oralik ekinlar sifatida jadallashgan almashlab ekish tizimlarida qoʻllanadi. 1:4:1:4 sxemali almashlab ekishda 1- va 6-da-lalarda 1 yilda 2-marta don hosil olivadi, shunda 1-ekin Kuzgi ekinlar, 2-ekin sifatida makkajoʻxori ekiladi. Kuzgi ekinlar bahori ekinlarga qaraganda serhosil boʻladi (qarang Lalmikorlik).

## Manbalar
Simon Kuznets

**KUZNETS (Kuznets) Saymon Smit** (1901.30.4, Harkov - 1985.9.7, AQSH) — amerikalik iqtisodchi. Ukrainada statistika boʻlimining boshligʻi lavozimida qisqa muddat ishlagach, AQShga muhojir boʻlib ketgan. Kolumbiya universiteti doktori (1926X, Iqtisodiy tadqiqotlar Milliy byurosi aʼzosi (1927—61). Pensilvaniya (1930—54), J.Gopkins (1954—60), Garvard (1960—71) universitetlari professor AQSH statistika assotsiatsiyasi (1949) va AQSH iqtisodiy asso-siatsiyasi (1954) prezidenti etib saylangan. K. iqtisodiy oʻsish nazariyasiga katta hissa qoʻshdi. Oʻsishning uzoq sikllari aholi oʻsishi surʼatlari oʻzgarishlariga bogʻliqligini tadqiq qildi, koʻpgiva sanoati rivojlangan mamlakatlarda isteʼmolning daromadga nisbati bir necha oʻn yilliklar davomida barqarorligini va belgilangan mahsulot hajmini ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan real kapital pasayish tendensiyasiga ega ekanligini aniqladi. K. pirovard mahsulot ishlab chiqarish, kapital va jamgʻarishning shakllanishi, aholining turli tabaqalari oʻrtasida daromadning taqsimlanishini aniq baholadi. Uning ishlari jahonning barcha mamlakatlari uchun yalpi milliy mahsulot, milliy daromadni hisoblashning yagona uslubini ishlab chiqishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1971).

## Manbalar
Kuznetsk koʻmir havzasi

**Kuznetsk koʻmir havzasi**, Kuzbass — Rossiyadagi yirik koʻmir havzalaridan biri. Rossiya Federatsiyasining Kemerovo viloyatida Kuznetsk soyligi hududida joylashgan. Umumiy maydoni 70 ming km², shundan koʻmir qatlamliligi 26,7 ming, km². Geologik tuzilishiga koʻra, yuqori paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasi choʻkindi jinslaridan tashkil topgan. Koʻmirli yotqiziqlar toshkoʻmir, perm, trias, yura, boʻr davrlarida hosil boʻlib, qavatmaqavat joylashgan qumtosh, alevrolit, argillit va koʻmir qatlamlaridan iborat. Yuqori toshkoʻmir davri yotqiziqlari ostrogek svitasi deb atalib, unda 3 ta koʻmir qatlami, quyi perm balaxonsk svitasida 64 ta koʻmir qatlami bor. Yuqori perm yotqiziqlari esa 3 svitaga boʻlinadi (pastdan yuqoriga): Kuznetsk svitasida 6 koʻmir qatlami, ilinsk svitasida 64 koʻmir qatlami va yeruvakovsk svitasida 105 koʻmir katlami bor. Quyi yura — konglomerat svitasida 19 koʻmir qatlami mavjud.

Sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan koʻmir qatlamlari faqat balaxonsk, yeruvakovsk va konglomerat svitalarida (qalinligi 10–15 m) uchraydi. Koʻmirning tarkibida 4—9% kul, 0,3—0,65% oltingugurt, 4—45% uchuvchi gazlar bor. Balaxonsk svitasidagi koʻmir koks sanoati va energetikada ishlatiladi. Konglomerat svitasidagi koʻmirdan esa energetika va kimyo sanoatida foydalaniladi. Kuznetsk havzasini qurshab olgan togʻ tizmalarida temir va polimetall konlari bor.

## Manbalar
Kuznetsk Olatovi

**Kuznetsk olatovi** -Sibirning janubidagi togʻ tizmasi. Rossiya Federatsiyasi Kemerovo viloyati va Krasnoyarsk oʻlkasi xududida. Oʻz. 300&nbsp;km. Gʻarbda Kuznetsk soyligiga tik tushgan, sharqiy yon bagʻri Minusinsk soyligi tomon pasaya boradi. Jan.da Abakan tizmasidan shim.da Sibir temir yoʻl gacha davom etgan. Eng baland qismi jan.da (Tegir-Tiz tizmasidagi Verxniy Zub togʻi —2178 m). Asosan, ohaktosh, kvarsit va slanetslardan tarkib topgan. Gabbro, diorit, granit va siyenit introʻziyalari uchraydi. Iqlimi sovuq va nam. 400–800&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Yon bagʻirlari oʻrmonlar bilan qoplangan. Foydali qazilmalari: temir va marganets rudalari, oltin, xromit, boksit. Ohaktosh, gabbro, granit va shahrik. qurilish materiallari sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Nikolay Kuznetsov

**Nikolay Ivanovich Kuznetsov** (1911.14.7, Sverdlovsk viloyati — 1944.9.3, Lvov viloyati) — razvedkami, Ikkinchi jahon urushi Qahramoni (1944, vafotidan soʻng). Nemis tilini mukammal bilganligi tufayli, nemis fashist bosqinchilari bosib olgan Rovno va Lvov shaharlarida oʻzini nemis ofitseri deb koʻrsatib, muhim maʼlumotlarni qoʻlga kiritgan va qoʻporuvchilik operatsiyalarini bajargan. Kuznetsov nemis generalini oʻgʻirlab, bir necha taniqli gitlerchi arboblarni oʻldirgan. Kuznetsov ukrain millatchilari tomonidan yoʻq qilingan. Rovno, Lvov, Boratin qishlogʻi va tugʻilgan yerida K.ning haykali oʻrnatilgan. Rovno shahrida Kuznetsov uy-muzeyi bor.

## Manbalar