Argentina — Eron munosabatlari

**Argentina – Eron munosabatlari** – Argentina Respublikasi va Eron Islom Respublikasi oʻrtasidagi diplomatik munosabatlar. Dastlab, ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar samimiy edi; ammo, 1992-yilda Buenos Ayresdagi Isroil elchixonasi portlatilganidan va 1994-yilda Buenos Ayresdagi Asociación Mutual Israelita Argentina (AMIA) ga qarshi sodir etilgan portlashlardan keyin munosabatlar keskinlashdi. Oʻshandan beri Argentina hukumati Eron va uning vakillarini oʻz hududiga hujumlarda ayblab kelmoqda.

Ikkala mamlakat G15, G24, G77 va BMT aʼzolari hisoblanadi.

## Tarixi
### Dastlabki munosabatlar

1902-yilda Argentina va Eron (oʻsha paytda Fors) diplomatik aloqalar oʻrnatdi. 1935-yilda Eron Buenos Ayresda doimiy elchixona ochdi, bu uning Lotin Amerikasidagi birinchi diplomatik vakolatxonasidir. 1948-yilda Argentina Tehronda elchixona ochdi.

1965-yil may oyida Shoh Muhammad Rizo Pahlaviy Argentinaga rasmiy tashrif buyurdi va Argentina prezidenti Arturo Umberto Illia bilan uchrashdi. Argentinada boʻlganida, Shohga Argentinaning eng yuqori mukofoti boʻlgan San-Martin ozod qiluvchi generali ordeni topshirildi.

1970-yillarda Argentinada ichki siyosiy beqarorlik tufayli ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar 1976-yil mart oyidagi toʻntarishdan koʻp oʻtmay sovuqlashdi. 1977-yil iyul oyida toʻrt kishidan iborat Argentina delegatsiyasi Tehronga keldi. Ikki kun davomida ular eronlik hamkasblari bilan uchrashdi va hamkorlikning turli imkoniyatlarini muhokama qildi hamda keyinroq imzolanishi mumkin boʻlgan shartnomalar roʻyxatini tuzdi.

1979-yilda Eron inqilobi boʻlib oʻtdi, natijada Shoh hokimiyatdan chetlashtirildi va surgun qilindi. 1979-yilda Eronda Islom inqilobining gʻalabasi, printsipial jihatdan, ikki davlat oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlarga hech qanday zarar yetkazmadi. 1990-yilda Argentina Eron bilan Yadro energiyasi shartnomasini imzoladi.

### Isroil elchixonasi va AMIA portlashlari
1992-yil mart oyida Buenos Ayresdagi Isroil elchixonasi bombardimon qilindi, natijada 29 kishi halok boʻldi va 242 kishi yaralandi. Portlash uchun Eron va ehtimol Hizbulloh bilan bogʻliq boʻlgan Islomiy jihod tashkiloti javobgarlikni oʻz zimmasiga oldi.

1994-yil iyul oyida Asociación Mutual Israelita Argentina (AMIA) bombardimon qilindi, natijada 85 kishi halok boʻldi va yuzlab odam yaralandi. Hujumdan koʻp oʻtmay, Hizbullohning fronti sifatida keng qoʻllaniladigan Falastin jihodchi tashkiloti Ansar Alloh hujum uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olgani haqida xabarlar paydo boʻldi. Argentinada 180 000 dan ortiq yahudiy jamoasi yashaydi, bu Lotin Amerikasidagi eng katta va Isroildan tashqari dunyoda oltinchi oʻrindagi eng katta yahudiy jamoasi hisoblanadi.

2004-yil sentyabr oyida AMIA portlashi boʻyicha tergovga rahbarlik qilish uchun maxsus prokuror Alberto Nisman tayinlandi. 1994-yilda Asociación Mutual Israelita Argentina (AMIA) ga qarshi terroristik hujum boʻyicha tergov sudning notoʻgʻri xatti-harakatlari bilan ajralib turdi va boshi berk koʻchaga kirib qoldi. 2006-yil oktyabr oyida Nisman rasman Eron hukumatini AMIA portlashini boshqarishda va Hizbulloh jangarilarini uni amalga oshirishda aybladi.

2013-yil 27-yanvarda Argentina hukumati Eron bilan AMIA portlashini tekshirish uchun „haqiqat komissiyasi“ni tuzish toʻgʻrisida oʻzaro anglashuv memorandumini imzolaganini eʼlon qildi. Prezident Cristina Fernández de Kirchnerning soʻzlariga koʻra, komissiya „Argentina va Eron sud organlari tomonidan taqdim etilgan barcha hujjatlarni tahlil qilish… va oʻz qarashlarini bildirish va ishning ikkala tomonning huquqiy va meʼyoriy-huquqiy doirasida qanday davom etishi kerakligi haqida tavsiyalar bilan hisobot tayyorlash“ uchun tashkil etilgan. Shartnoma Argentina Tashqi ishlar vaziri Héctor Timerman va Eron Tashqi ishlar vaziri Ali Akbar Solihiy tomonidan Efiopiyaning Addis-Abeba shahrida imzolandi.

2015-yil 18-yanvarda hujumlarni tergov qilayotgan maxsus prokuror Alberto Nisman Argentina Kongressida chiqish qilishi va portlashlar ortida Eron turgani va Argentina hukumati buni yashirgani haqidagi dalillarini taqdim etishi kerak edi, ammo uning rejalashtirilgan koʻrsatmasidan bir necha soat oldin Nisman oʻz kvartirasida oʻlik holda topildi. Uning oʻlimi darhol oʻz joniga qasd qilish deb topildi, bu uning oʻzini oʻldirganmi yoki oʻldirilganmi degan katta bahs-munozaralarga sabab boʻldi.

Argentina va Eron hukumati amaldorlari oʻrtasidagi tinglangan telefon suhbatlarining transkriptlari 2015-yil 21-yanvarda Nisman tomonidan yozilgan 289 sahifali hisobotning bir qismi sifatida ommaga eʼlon qilindi. Transkriptlarda Argentina Eronga neft evaziga oziq-ovqat yetkazib bergani va qurol taklif qilgani va Eron amaldorlarini ayblovlardan himoya qilish vaʼdasi berilgani koʻrsatilgan, ammo, kelishuv Argentina Interpolni hujumga aloqadorlikda gumon qilingan Eron amaldorlariga qarshi hibsga olish orderlarini bekor qilishga ishontira olmagani uchun barbod boʻldi.

Ikki davlat oʻrtasidagi memorandum bitimi 2015-yil dekabr oyida, Argentina prezidenti Mauricio Macrining inauguratsiyasidan koʻp oʻtmay, bekor qilindi. 2017-yilda sobiq Tashqi ishlar vaziri Héctor Timerman 1994-yilda AMIA portlashiga Eronning aloqadorligini yashirishda ayblanib hibsga olindi. U 2018-yil dekabr oyida hibsda boʻlganida saraton kasalligidan vafot etdi.

### Hozirgi munosabatlar
2018-yilda Argentina va Eron diplomatik munosabatlarning 80 yilligini nishonladi. 2018-yil iyul oyida Argentina Eron tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan Hizbullohni terroristik tashkilot deb eʼlon qildi va guruhning mamlakatdagi aktivlarini muzlatish toʻgʻrisida buyruq berdi. Hizbulloh Argentina, Braziliya va Paragvay oʻrtasidagi Uch tomonlama chegara oʻrmonida faoliyat yuritishda, Yaqin Sharqdagi jangarilar yetakchilariga katta miqdordagi pullarni yuborishda va Janubiy Amerikadagi oʻquv lagerlari, tashviqot operatsiyalari va bomba hujumlarini moliyalashtirishda ayblanmoqda.

2020-yil holatiga koʻra, Argentinada taxminan 2000 eronlik yashaydi.

2021-yil avgust oyida Argentina Eron hukumatining Ahmad Vohidiyni Ichki ishlar vaziri etib tayinlash toʻgʻrisidagi qaroriga qattiq qarshilik koʻrsatdi. Vohidiy Argentina tomonidan 1994-yilda AMIAga qilingan hujumni sodir etganlardan biri sifatida ayblanmoqda.

2022-yil 12-iyunda Eron bilan bogʻliq Venesuelaning Boeing 747 yuk samolyoti Argentinada qoʻndirildi, u yerda Argentina rasmiylari beshta pasportni saqlab qolishgan, deb xabar beradi mahalliy federal sudya va Eron rasmiy ommaviy axborot vositalari.

## Yuqori darajadagi tashriflar
**Argentinadan Eronga**
* Tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari Alfredo Karim Yoma (1990)

**Erondan Argentinaga**
* Shoh Muhammad Rizo Pahlaviy (1965)
* Maxsus vakil Mir Hussayn Moʻsaviy (1990)

## Ikki tomonlama shartnomalar

Ikkala davlat ham bir nechta ikki tomonlama kelishuvlarni imzoladi, masalan, Savdo shartnomasi (1990), Aloqalarni rivojlantirish boʻyicha oʻzaro anglashuv memorandumi (1990), Yadro energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanish boʻyicha hamkorlik shartnomasi (1990) va AMIA bombardimoniga oid Haqiqat komissiyasini tuzish boʻyicha oʻzaro anglashuv memorandumi.

## Doimiy diplomatik vakolatxonalar
* Argentinaning Tehronda elchixona mavjud.
* Eronning Buenos Ayresda elchixonasi mavjud.

## Manbalar