open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boʻgʻirsoq

**Boʻgʻirsoq** (, , , , , , ) Oʻrta Osiyo, Idil-Ural, Moʻgʻuliston va Yaqin Sharq oshxonalarida uchraydigan qovurilgan xamirli ovqat turi. U uchburchak yoki baʼzan shar shaklida boʻladi. Xamir un, xamirturush, sut, tuxum, sariyogʻ, tuz, shakar va margarindan tayyorlanadi. Tojik boʻgʻirsogʻini tayyorlashda koʻpincha xamirni qovurishdan oldin mayda suzgichning pastki qismiga bosilib, naqsh bilan bezatib olinadi.
Boʻgʻirsoq xamirdan tayyorlab yogʻda pishiriladigan taom. Boʻgʻirsoq turli joylarda har xil uslublarda tayyorlanadi. Toshkent va uning atroflarida: elangan bugʻdoy unidan suv, sut, tuxum, shakar va yogʻ solib qorilgan xamir asnosida tayyorlanadi. Xamir pichoq bilan yongʻoqday yoki undan kattaroq qilib kesilib, qizib turgan yogʻda to qizarguncha qovuriladi. Fargʻona vodiysi va Buxoroda suv bilan sutga qorilgan xamirni oʻqlogʻida yoyib, toʻrtburchak shaklida kesib yogʻda qovuriladigan boʻgʻrisoq turi keng tarqalgan.

Boʻgʻirsoq koʻpincha shirinlik sifatida, sirop, murabbo yoki asal bilan isteʼmol qilinadi. Ular pechene yoki shirinlik sifatida ham dasturxonga tortilishi mumkin. Boʻgʻirsoqlar qovurib tayyorlanganligi sababli ularni baʼzan ponchiklar bilan solishtirishadi. Moʻgʻullar va turkiy xalqlar boʻgʻirsoqni choyga botirib, Markaziy Osiyoliklar esa koʻpincha shoʻrva bilan birgalikda isteʼmol qilishadi.

Uštipci (,) Bosniya va Gersegovina, Xorvatiya, Shimoliy Makedoniya, Serbiya, ayniqsa Vojvodina va Sloveniyada mashhur boʻlgan ponchikka oʻxshash qovurilgan xamir toʻplari boʻlib, ular „miške“ deb ham nomlanadi.

## Galereya


File:Frying boorsoq.jpg|Qirgʻiz pechkada qovurilgan boʻgʻirsogʻi
File:BaursakKZ.JPG|Qozoq boʻgʻirsogʻi
File:Kazakh Baursak.jpg|Qaymoq bilan tortilgan qozoq boʻgʻirsogʻi
File:İkrama hazır pişi.jpg|Turk pişi

## Manbalar
Boʻgʻimdumlar

BOʻGʻIMDUMLAR (Cordylidae) -kaltakesaklar oilasi. 4 urugʻ, 24 turi bor. Janubiy va tropik Afrikada tarqalgan. Turlarining bir qismi asl kaltakesaklarga, boshqalari ilonlarga oʻxshaydi, lekin hammasi kaltakesaklardek yashaydi va tez harakat qiladi. Oilaning tipik vakili boʻgʻimdum (Zonurus cordylus) agamalarga oʻxshaydi. Rangi oʻzgaruvchan, lekin koʻpincha dum va orqa tomoni xira qovoq rangda, boshi va oyoqlari och sariq, qorni oq boʻladi. B. togʻlarda, serqoya qaltis yerlarda yuradi. Dushmandan qoyalar orasiga yashirinib, toshlarning gʻadirbudur qirralariga yopishib olgan B.ni butunlicha ajratib olish qiyin. Turli umurtqasizlar, yirik vakillari esa mayda umurtqali jonivorlar bilan oziqlanadi. Koʻp turlari tuxum qoʻyib koʻpayadi, faqat ilonga oʻxshash B. tirik tugʻadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻma ilonlar

**Boʻgʻma ilonlar** () – soxta oyoqlilar oilasiga mansub ilonlar kenja oilasi. Hozirgi ilonlar orasida eng yiriklari shu oilaga kiradi. Uzunligi 0,5 m dan 11 m gacha. Boshqa ilonlardan koʻz kosasi ustidagi suyagining boʻlmasligi bilan farq qiladi. 16 urugʻi, 38 turi maʼlum. Janubiy Amerika, Janubiy Gʻarbiy va Shimoliy Amerika, Afrika, Madagaskar orollari, Markaziy va Gʻarbiy Osiyo, Malayya arxipelagida tarqalgan. Daryo va koʻllar sohili yaqinidagi oʻrmon va chakalakzorlarda yashaydi. Faqat sharq boʻgʻma iloni va qum boʻgʻma iloni ochiq choʻl va dashtlarda, eng yirik ilon – anakonda suvda hayot kechiradi. Boʻgʻma ilonlar zaharsiz. Ogʻzi katta ochiladi, muskullari kuchli, dumi qisqa, oʻpkasi ikkita. Boʻgʻma ilonlar tungi hayvon, koʻzlari kechasi koʻrishga yaxshi moslashgan. Oʻljasini poylab kulcha boʻlib oladi. Oʻljani sezgan boʻgʻma ilonlar boshini koʻtarib, tilini tez-tez chiqara boshlaydi, yoʻlidagi narsalarni tili bilan paypaslab oʻljasiga tomon oʻrmalab keladi. Oʻljasiga yaqinlashgach dumi va tanasini yigʻishtirib, yana kulcha boʻlib oladi. Soʻngra ogʻzini katta ochib oʻljaga tashlanadi va tanasini halqa qilib uni oʻraydi. Ilon oʻldirilgan oʻljani boshidan boshlab astasekin yuta boshlaydi. Oshqozonga tushgan ovqat 3–4 kun davomida hazm boʻladi. Bu davrda qimir etmasdan yotadi. Boʻgʻma ilonlar ovqatsiz bir necha oy yashay oladi. Boʻgʻma ilonlar tirik tugʻadi. Koʻpchilik turlari daraxtlarda va nam joylarda hayot kechiradi. Boʻgʻma ilonlar asosan umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Yirik boʻgʻma ilonlar kiyik va toʻngʻizlarni yutishi mumkin. Mayda qum boʻgʻma ilonlar kalamush va sichqonlarni tutib yeydi. Asl boʻgʻma ilonlar Konstriktor urugʻiga kiradi. Asl boʻgʻma ilonlar ning yagona turi oddiy boʻgʻma ilon, yaʼni boa. Boʻgʻma ilonlar, odatda, odamga hujum qilmaydi. Ularning yogʻ va goʻshti ovqatga ishlatiladi. Terisi jomadon, sumka va poyabzal tikishda qoʻllanadi. Ayrim Boʻgʻma ilonlar dan sichqon, kalamush kabi ombor zararkunandalarini qirishda foydalaniladi. 8 turi va kenja turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻoz

**Boʻgʻoz** — 1) okean, dengiz, koʻlni va ularning ayrim qismlarini bir-biri bilan qoʻshib turadigan kambar suv yoʻlagi. Maye, Bering B. Shimoliy Muz okeanini Tinch okean bilan, BobulMandab B. Qizil dengizni Hind okeani bilan qoʻshib turadi va hokazo; 2) quruqlikda — togʻ oraligʻidagi tor yoʻl, oʻtkil.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻozlik

**Boʻgʻozlik** — urgʻochi hayvon organizmida homilani olib yurish davridagi fiziologik holat. Bu jarayon otalanishdan boshlanib yetuk homilaning tugʻilishi bilan tugaydi. Boʻgʻozlik bir homilali va koʻp homilali boʻlishi mumkin. Boʻgʻozlikning kechishiga qarab fiziologik va patologik turlarga boʻlinadi. Fiziologik Boʻgʻozlik ona va homila organizmlarida jarayonlarning meʼyorda kechishi bilan tavsiflanadi. Patologik Boʻgʻozlikda ona va homila organizmida fiziologik jarayonlar buziladi va Boʻgʻozlik muddatiga yetmay tugaydi yoki homila nuqsonli tugʻiladi. Sigir, biya, tuya va boshqa hayvonlar boʻgʻozligi 5—6 oyligidan biqinini paypaslab va toʻgʻri ichakka qoʻl tiqib aniqlanadi. Bunda bola qattiq va qoʻzgʻaluvchan tuyuladi, emchakda sirachsimon modda hosil boʻladi. Boʻgʻozlikning soʻnggi davrida yelin kattalashadi. Quy, echki, choʻchqa, it va boshqa mayda hayvonlar boʻgʻozligi biqinini paypaslab va labratoriyada qon, siydik, sut, yungida serologik, biologik va kimyoviy oʻzgarishlarni tekshirish asosida aniqlanadi. Boʻgʻoz hayvonlarda siklik kuyukish alomatlari yoʻqoladi. Hayvonlar yuvosh, ehtiyotkor boʻlib, tez yurmaydi, ishtahasi ochiladi. Boʻgʻozlikning soʻnggi davrida hayvon ozib, qornining oʻng tomoni nomutanosib oʻzgaradi, shoxlarining asosi ingichkalashadi. Boʻgʻozlik ning normlya borishi uchun boʻgʻoz hayvonlarni toza, yengil ozuqa bilan boqish, qishda sovuq suv ichirmaslik kerak. Sigirlarning tugʻishiga 1,5—2 oy qolganda sogʻishni toʻxtatib, tagiga qalin toʻshama solib turiladi. Ish hayvonlari ogʻir ishda ishlatilmaydi.

## Manbalar
Bharata

**Bharata** — qadimgi Hindistondagi oriylar qabilasi. Kuru qabilalar ittifoqiga kirgan hamda panchallar bilan birlashib Hindistonda dastlabki yirik davlat barpo etganlar (taxminan miloddan avvalgi 7-asr). „Bharata avlodlari“ Kauravlar va Pandavlar haqidagi rivoyatlar hind eposi „Mahabharata“ asosini tashkil qilgan. Bharata hududining nomi — Bharatavarsha (Jamna va Satlej daryolari oraligʻi) nomi bilan qadimda koʻpincha butun Hindiston hududi tushunilgan.
Hindiston Respublikasining hozirgi rasmiy nomi, hindi tilidagi Bharat mana shundan olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abadiy qorlar

**Abadiy qorlar** — yil boʻyi erimay yotadigan muz va qor qoplami. Issiq va moʻtadil oʻlkalarda baland togʻ va yassi togʻ choʻqqilarida, qutbiy oʻlkalarda va tekisliklarda ham uchraydi. Yil davomida yogʻadigan qattiq atmosfera yogʻinining oʻsha joyining relef va iqlim sharoitida erib yoki bugʻlanib ketadigan miqdoridan ortishi hisobiga yuzaga keladi. Abadiy qorlarning faqat eng yuqoridagi yuza qatlamigina qordan iborat, chuqurlashgan sari, ustki qatlamlar bosimi tufayli firn (ya'ni qotgan qor) va muzga aylanadi. Abadiy qorlarning eng quyi chegarasi qor chegarasi deb ataladi. Abadiy qorlarning yuzasi koʻp hollarda shu joy relefini silliqlangan tarzda aks ettiradi; shu bilan birga Abadiy qorlarning oʻziga taalluqli mikrorelef shakllari ham (seraklar, erish egatlari, uyali qor) mavjud. Tekis yuzalarda shamol qorlardan turli qor uyumlarini shakllantiradi.

## Manbalar
Abadiy haqiqat

**Abadiy haqiqat** —  bilishning rivojlanish jarayonida haqiqatlarni rad qilib bo‘lmasligini bildiruvchi termin. Bu jihatdan abadiy haqiqat mutlaq haqiqatga o‘xshash. Inson bilish jarayonida ko‘pincha nisbiy haqiqatlar bilan ish ko‘radi, bu nisbiy haqiqatlarda esa mutlaq haqiqatlarning bo‘laklari mavjud bo‘ladi (yana qarang. Haqiqat). Diniy qarash bo‘yicha, diniy arkonlar abadiy haqiqatdir. Chunonchi, islomga ko‘ra, unda e’tirof etilgan aqidalar — Allohning yagonaligiga, farishtalarga, muqaddas kitoblarga, payg‘ambarlarga, oxiratga, taqdirning ilohiyligiga va inson o‘lganidan keyin qayta tirilishiga ishonish abadiy haqiqat hisoblanadi.

## Manbalar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar

## Havolalar
Abajur

**Abajur** ( — yorugʻlik qaytaruvchi) — chiroqning koʻzni qamashtirmaslik va noʻrni toʻplab maʼlum tomonga yoʻnaltirish uchun moʻljallangan gʻilofi (qalpogʻi). Abajur konus, disk, shar, parabola va boshqa shakllarda metall, shisha, plastmassa, karton, qogʻoz yoki shoyidan shaffof va yarim shaffof qilib yasaladi. Abajur badiiy bezak, yaʼni xonaga husn berish vazifasini ham oʻtaydi.

## Manbalar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abazalar

**Abazalar, abazinlar** — Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkas va Adigey muxtor viloyatlari hamda Stavropol oʻlkasida yashaydigan xalq. Abazalar 33 ming kishi (1992). Turkiyaning markaziy hududlarida 10 mingga yaqin Abazalar yashaydi. Umumiy soni 44 ming kishi (1992). Abazalarning ilk ajdodlari Qora dengiz boʻylarida, taxminan Tuapse bilan Bzib daryosi oraligʻida joylashgan edi. Kavkaz tillari guruhiga mansub abaza tilida gaplashadi. Hozor hududda 14-asrdan yashaydi. 19-asrning 30-yillari boshlarida Rossiya tomonidan boʻysundirilgan. Abazalar adigey xalqi bilan qadimdan qoʻshni yashaganliklari tufayli, madaniyat va turmushlari ularga oʻxshab ketadi. Abazalar islom dinining sunniy mazhabida. XX asr boshlarida Abazalar katta qabilaviy (tapanta va shkaraua) guruhlarga boʻlinib yashar edilar. Koʻpchiligi dehqonchilik (bugʻdoy, javdar, tariq), bogʻdorchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi.

## Madaniyati
Asosiy mashgʻulotlari chorvachilik, shu jumladan chorvachilik. Togʻ qoʻylari, qoramol va otlar boqilgan. Otchilik zodagonlar qo'lida jamlangan bo'lib, ular orasida mashhur tramvay otlari zoti yetishtirilgan.

Qishloq xo'jaligi ham rivojlangan kasb boʻlgan. Avvalo, uyga eng yaqin er uchastkalari shudgorlash uchun tayyorlandi, bu yerda qishloq xo'jaligi asboblarini etkazib berish eng oson edi. Bu ish qishda boshlangan: saytlar toshlardan tozalangan va daraxtlarni ildizi bilan sug'urib tashlagan. Tog'lardagi yerlar dehqonchilik uchun noqulay boʻlgan. Bog'dorchilik ham Abazaning muhim mashg'uloti boʻlgan. O‘rmon maydonlarini ekin maydonlari uchun tozalash, yovvoyi mevali daraxtlar va butalar buzilmagan holda qoldirildi. Bular, asosan, yovvoyi olma daraxtlari, nok, it daraxti, zirk va findiq boʻlgan. Uylar va xo'jalik inshootlari doimo mevali daraxtlarga ko'milgan.

## Tili

Abazin tilida gapiradi (iber-kavkaz tillari guruhining abxaz-adige guruhiga kiradi). Yozuv 1932-1933-yillarda lotin alifbosi asosida yaratilgan. 1938 yil kirill alifbosiga ko‘chirildi.

## Qozogʻistondagi abazinlar
Abazinlar Ulugʻ Vatan urushi davrida va undan oldin Qozogʻistonga majburan koʻchirilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Qozogʻistonda 27 kishi istiqomat qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar


## Havolalar
Abaziya

**Abaziya** (yunoncha — inkor qoʻshimchasi, basis — qadam) — bemorning mutlaqo yura olmay, hatto tik tura olmay qolishi; uning oyoqlari falaj boʻlmasada, muvozanatni saqlay va umuman oʻzini eplay olmaydi. U oʻrnidan tik turishi va qadam qoʻyishi bilanoq oyoqlari ishlamay yiqilib tushishi mumkin. Kasallik bosh miya peshona qismining shikastlanishi va isteriyada kuzatiladi.

## Manbalar
Abay (shahar)

**Abay** (1961-yilgacha Churuboy-Nura shaharchasi) — Qozogʻiston Respublikasi Karaganda viloyatidagi shahar. Karagʻandadan 30 km janubi-gʻarbda, Ostona — Olmaota temir yoʻldagi Karabas stansiyasi yaqinida. Aholisi 47,3 ming kishi (1991-yilda). Koʻmir va ohaktosh qazib olinadi. Yogʻochsozlik, uysozlik kombinatlari, yirik Karaganda GRES, kon va kechki energetika-qurilish texnikumlari, konchilar madaniyat uyi bor. Shahar Abay Qoʻnonboyev nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Aba

**Aba** — Nigeriya janubidagi shahar. Aba daryosi boʻyida, Port-harkort — Enugu temir yoʻl va avtomobil yoʻli kesishgan joyda. Aholisi 264 ming (1991). Moyli palma mahsulotlari sotiladigan joy. Sovun va pivo zavodlari, yogʻ, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
Abadiy muzloq yer

**Abadiy muzloq yer** (koʻp yillik muzloq yer, doimiy muzloq yer, mangu tung yer)- Yer yuzasidan maʼlum chuqurda joylashgan va uzoq vaqt (2 yildan bir necha ming yillargacha) muttasil muzlab yotadigan (temperaturasi 0° dan past boʻlgan) togʻ jinslari. Odatda, Yer yuzining shimoliy va janubiy sovuq oʻlkalarida hamda baland togʻlarda uchraydi. Yevrosiyoda Abadiy muzloq yer yuzasining maydoni 10 mln. km² dan ziyod. Yillik oʻrtacha temperaturasi 0° dan past boʻlgan oʻlkalarda keyingi davrlarda ham Abadiy muzloq yerlar vujudga kelayotgani haqida maʼlumotlar bor. Abadiy muzloq yer yuzasining yuza yupqa qatlami yoz vaqtida bir oz eriydi. Abadiy muzloq yer tuproq jarayoniga, oʻsimliklarga, hayvonot dunyosiga taʼsir etadi. Abadiy muzloq yer esa yer-qurilish ishlarini qiyinlashtiradi.

## Manbalar
Abay dashti

**Abay dashti** – Oltoydagi tektonik soylik. Shimolidan Terekti tizmasi va janubidan Xolzun tizmasi bilan oʻralgan; bu dashtdan Koksa va Abay daryolari oqib oʻtadi (Katun daryosi havzasi). Uzunligi 25 km. Dengiz sathidan 1100 m balandlikda joylashgan. Tuprogʻi qora tuproq. Bir qismi ekinzorlar, asosan yaylov.

## Manbalar
Abak

**Abak** (, ,  — taxta, hisob taxtasi), **abaka**  — Yunonistonda, keyinchalik Gʻarbiy Yevropada  asrgacha arifmetik amallarni yechishda qoʻllangan sanoq taxtachasi. Taxtacha tasmalariga terilgan munchoq, toshcha va hokazolarni surib, amallar yechilar edi. Hozirga qadar baʼzi Sharq mamlakatlarida abakka oʻxshash sanoq taxtachalari qoʻllanadi. Hisoblarda ishlatiladigan choʻt ham abak turi hisoblanadi. Lekin abak choʻtlar kashf qilinganidan keyin ahamiyatini yoʻqotgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Grigol Abashidze

**Grigol Grigorevich Abashidze** [1914.19.7(1.8), Chiatura - 1994] - gru-zin yozuvchisi. Gruziya FA Akademik (1979). Dastlabki she’rlari 1938 yilda matbuot-da e’lon qilingan. Ilk poemasi "Qora shaharda bahor" 1938 y, nashr etilgan. "Dushmanlar" (1941), "Georgiy Oltin-chi" (1942), "Bayroqlar" (1943), "Yengil-mas Kavkaz" (1943) poemasi va b. asarlari Ikkinchi jahon urushi haqida. A. "Birinchi tbi-lisiliklar haqida afsona" (1959), "Uch davrga sayohat" (1961) poemalari, "Oltin uzumzor" (1969) tuplamiga kirgan she’-rlari zamonavii mavzuda. "Lasharela" (1957), "Uzoq tun" (1963), "Karnali" (1969) tarixiy romanlarida Gruziyaning 13-asrdagi hayoti aks etgan. A. Gruziya Dav-lat gimni hammualliflaridan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Irakliy Abashidze

**Irakliy Vissarionovich Abashidze** () (1909.10.11, Kutaisi gubernyasi Xoni qishlogʻi – 1992) – gruzin shoiri va jamoat arbobi. Gruziya FA akademigi (1960). Gruziya Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1953—1967). Gruziya Ensiklopediyasi bosh muharriri (1967-yildan).

Asarlaridagi asosiy mavzu – shoirning insonparvarlik burchi, Gruziyaning hozirgi va oʻtmishdagi taqdiri („Gruziya yashnayapti“, 1950; „Yaqinlashish“, 1966; „Bu qoʻshiqlar ham – Gruziyamga“, 1971; sheʼriy toʻplamlari, „Rustaveli izidan“ poemasi, 1966 va boshqalar). „Yuksak mahorat uchun“(1959), „Doʻstlar, yoʻllar, oʻylar“ (1979) kitoblari muallifi. Oybek, Gʻafur Gʻulom va boshqa bilan ijodiy muloqotda boʻlgan. Zulfiya sheʼrlarini gruzin tiliga tarjima qilgan. Oʻzbek tilida „Sheʼrlar“ kitobi nashr qilingan (1962).

## Manbalar
Abbos Bahodur

**Abbos Bahodur** (Abbos Bahodur qipchoq, Abbosbek (XIV asrning birinchi yarmi – 1387) – Amir Temurning safdoshi, yirik lashkarboshi. Jeta moʻgʻullariga qarshi kurashda faol qatnashgan. Abbos Bahodur Loy jangida Amir Temur cherikining qanbulila (markazida) turib, katta jasorat koʻrsatgan. 1370-yil Amir Husayn bilan boʻlgan soʻnggi jangda Amir Temur tarafida jang qilib, koʻp bahodirlik koʻrsatgan. 1370-yil 9-aprelda Amir Husayn ustidan toʻla gʻalabaga erishilgach, Amir Temur Abbos Bahodurga boshqa yirik lashkarboshilari qatorida amiri lashkar (cherik begi) harbiy unvonini bergan. Abbos Bahodurning yoshi Sohibqironga nisbatan ulugʻroq boʻlgan boʻlsa kerak, chunki u 1385-yilgacha boʻlgan harbiy yurishlarda faol qatnashib, shu yildan eʼtiboran koʻproq oʻgʻruqda qoldirilgan. Xususan u 1386-yil boshlangan „uch yillik yurish“da ishtirok etmay, Samarqandda „Movarounnahr viloyatining zabti uchun“ qoldirilgan. 1387-yil oxirida Toʻxtamishxon Movarounnahrga bostirib kelganida u bilan Oʻtrordan 5 km sharqroqda joylashgan Chukalak mavzeida boʻlgan jangda yarador boʻlib, vafot etgan.

## Manbalar
Abbos burni

**Abbos burni** — Orol dengizining janubiy qirgʻogʻidagi burun. Gʻarbda Toldiq qoʻltigʻi, shimoliyva sharqda ochiq dengiz bilan oʻralgan edi. Abbos burni aslida Amudaryoning Koʻnadaryo tarmogʻi loyqalaridan vujudga kelgan. Yer yuzasi pasttekislik. Qirgʻoqlari qumloq, qamishzor boʻlgan. 1961-yildan Orol dengizi suvi sathi pasayib ketishi tufayli, geografik joy sifatida tabiiy xususiyati-ni (mavqeini) yoʻqotdi.

## Manbalar
Abbos Mirzo

**Abbos mirzo** (1789-1833) — Eron qoʻmondon. Alishoh Qojarning oʻgʻli, uning Ozarbayjondagi noibi. Davlatni idora qilish ishlarida, xususan Eron tashqi siyosatini yurgizishda yetakchi rol oʻynagan. Rossiya-Eron urushlari (1804-1813 va 1826-1828) hamda Eron-Turkiya urushi davri (1821-1823)da Eron qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan. Ingliz va fransuz harbiy mutaxassislari yordamida Eron qoʻshinlarini (xususan Ozarbayjonda) Yevropacha tartibda qayta tuzishga harakat qilgan. Turkmanchoy tinchlik shartnomasini imzolagan (1828).

## Ichki siyosat
Qojarlarning aksariyati Abbosni qo‘llab-quvvatlagani uchun Fatali Shoh Abbos Mirzoni  Ozarbayjon gubernatori etib tayinladi. Ingliz va fransuz instruktorlari yordamida Fors armiyasini Yevropa namunasida qayta tashkil etishga harakat qildi. Eron ichki va tashqi siyosati boshqarmasiga rahbarlik qilgan. Abbos Mirzo yozni Tabrizda, qishni esa Xoyada o‘tkazgan. Uning atrofi ozarbayjonlardan iborat edi. Rossiya va Britaniya elchixonalari uning Tabrizdagi saroyida joylashgan edi. Valiahd shahzoda Abbos Mirzo Ozarbayjon hukmdori etib tayinlangandan va uni o‘z poytaxtiga aylantirgandan so‘ng, Tabriz kichik shaharchaga aylandi. Bu shaharga ko‘chib o‘tgandan so‘ng, u yerda 4 yil yashab, ruslarga qarshi davlat chegaralarini himoya qilgan. Bu vaqt ichida u shahar devorlarini mustahkamladi va bezadi, yangi maydonga asos soldi va bir nechta yangi binolarni qurdi. Darhaqiqat, shu paytgacha uning yashashi uchun munosib joy yo‘q edi va uning saroyiga biriktirilgan barcha amaldorlar o‘zlariga joylashtirish uchun uylar qurishga majbur edilar. Abbos Mirzo muvaffaqiyatli islohotlarni amalga oshirdi. Xuddi shu islohotlarni amalga oshirgan Afg‘oniston va Buxoro amirligi ham ulardan ilhomlangan.

Abbosning aksariyat yangilik va islohotlari harbiy sohaga qaratilgan edi. Yangi armiya asosan porox qurollarini, shu jumladan o‘sha davrning zamonaviy mushketlarini keng miqyosda joriy etish atrofida tashkil etilgan edi. Qo‘shinlar armiyaning yadrosini tashkil etgan qizilboshlardan to‘plangan[1].Abbos unvon va lavozim uchun yuqori maosh, yer mukofotlari va oltin va kumush medallar bilan mukofotlash orqali askarlarning yangi armiyaga munosabatini yaxshilashga harakat qildi.Abbos piyoda va artilleriya mashqlarida qatnashganida va qo‘shinlarni tartibga solishda bu ofitserlarning to‘liq hokimiyatini tan olgan va o‘zini chet ellik ofitserlari qo‘mondonligi safiga qo‘shgan.

## Tashqi siyosat
Abbos Mirzo qizilboshlarni dushmanga qarshi mohirlik bilan yo‘naltirdi va uning harbiy yutuqlari unga katta obro‘-e’tibor berdi. Yangi qo‘shini bilan Sharqda o‘zbeklarni tor-mor qilib, Amudaryoda eski chegarasini tikladi, G‘arbda esa Usmonlilarni tor-mor qildi. U Bog‘dodni ikki marta egalladi. U o‘z g‘alabalarini mustahkamlash uchun yangi chegaralarni himoya qilish uchun Xurosonga ko‘plab qojarlar va afshorlardan iborat qizilboshlarni ko‘chirgan.

## Manbalar
Abbosiy

**Abbosiy** – kumush pulning bir misqolligi. XVII asrda kumush pullarayoning ogʻirligi boʻyicha bir misqolga teng boʻlganini Abbosiy, yarim misqolga teng boʻlganini esa shohiy deb ataganlar. Balx bilan Movarounnaxrda asosan yarim misqollik kumush tangalar muomalada yurgan (qarang Misqol). Bir misqollik kumush tanganing Abbosiy deb atalishi safaviylar sulolasidan Abbos I nomi bilan bogʻliq boʻlsa kerak.

**Bagʻdodda 132-656 hijriy yoki 750—1258 milodiy yillarda hukmronlik qilgan arab xalifalari sulolasi va uning vakillaridan bolgan**.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mutallib Abbosov

**Mutallib Abbosov** (1924-yil Namangan – 1982-yil) – teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida tahsil olgan (1939-1941). 1941-yildan Namangan teatrida rassom, bosh rassom. Dastlab etnografik aniqlik yaratish yoʻlidan borgan Abbosov ijodida badiiy obrazlilik asosiy tamoyilga aylanadi, uning har bir spektakli oʻziga xos badiiy yechimi bilan ajralib turadi. „Nurxon“, „Otello“ (1954), „Gang daryo-sining qizi“ (1956), „Ravshan va Zulxumor“, „Qirol Lir“ (1959) va boshqa 60-70-yillarda „Sarvqomat dilbarim“, „Guli siyoh“, „Navoiy Astrobodda“, „Layli va Majnun“, „Halima“, „Mashrab“, „Yusuf va Zulayho“ kabi spektakillarga sahna bezaklari yaratdi. Abbosov rangtasvir, mahobatli haykaltaroshlik („Motamsaro ona“ haykali, Namanganda) sohasida ham ijod qilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar
Abbat

**Abbat** (lotincha abbas, oromiy tilida abo – ota) – 1) katolik monastiri – abbatlik boshligʻi. 2) Fransuz katolik ruhoniysi unvoni.

## Manbalar
Ernst Abbe

**ABBE (Avve) Ernst** (23.01.1840-14.01.1905) — nemis fizigi va astronomi. Yena universiteti da nazariy fizika professori (1870-yildan), Yena rasadxonasi direktori (1877—1890). Mikroskoplar nazariyasini yaratgan, har xil optika asboblarini ixtiro qilgan, optika-mexanika korxonalaridagi koʻp operatsiyalar texnologiyasini ishlab chiqqan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abbreviatura

**Abbreviatura** ( – qisqartma; lotincha abbrevio – qisqartiraman) — soʻz birikmalarini qisqartirib hosil qilingan soʻzlar:

* birikma tarkibidagi soʻzlar birinchi harflari alifbo tartibida oʻqiladi yoki oddiy soʻz harflar anglatgan tovushlar kabi talaffuz etiladi. Masalan, BMT (be-me-te) – Birlashgan Millatlar Tashkiloti, MDH (Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi);

* murakkab qisqartma soʻzlar: soʻz birikmalari tarkibidagi soʻzlar birinchi harflaridan tashqari, ular maʼlum qismlari (morfemalari) olinib yasaladi. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi, yurfak (yuridik fakultet).

## Manbalar
Abbreviatsiya

**Abbreviatsiya** (lotincha: abbreviate — qisqarish) (biologiyada) — aʼzolar yoki ular qismlarining individual rivojlanish jarayonida qisqarishi. Abbreviatsiya onto-genezning oxirgi shakllanishi bosqichi izdan chiqishi natijasida roʻy berib, bu avlodlarda aʼzolarning toʻliq rivojlanmay qolishiga olib keladi.

## Manbalar
Abdal

**Abdal** – urugʻ nomi. Abdallar Hindiston, Afgʻoniston va xususan Turkiston xalqlari etnogenezida muhim oʻrin tutgan eftaliylar, yaʼni haytallarning avlodi hisoblanadi. Haytallar (eftaliylar) Suriya, yunon manbalarida „Abdal“ deb atalgan. Abdal turkmanlar tarkibiga ham kirgan.

## Yana qarang
* Eftaliylar

## Manbalar

## Havolalar
Otajon Abdalov

**Abdalov Otajon** (1856-1939) - Xorazmda yashagan ilk oʻzbek matbaachisi va noshiri. 

## Hayoti
Eronlik matbaachi Ibrohim Sultonga shogird tushib toshbosmada kitob bosish hunarini egallagan. Petro-Aleksandrovsk (hozirgi To'rtkol shahri)da rus maktabida tahsil olgan, bir nechta chet tillarini o'rgangan. U ayniqsa adabiyotga qiziqqan va she'rlar ijod qilgan.

## Faoliyati
Matbaachilik faoliyatini 1874-yildan Xiva shahrida Xiva xoni Muhammad Rahimxon II saroyida tashkil etilgan toshbosmada ishlashdan boshlagan. A.0.1876-yilda Abdunosir Farohiyning "Nisabussibyon" asarini toshbosmada bosib xonga taqdim etdi. Bu kitob Xivadagina emas, balki butun Oʻrta Osiyo miqyosida birinchi bosma kitob hisoblanadi. A.O. bosib chiqarish uchun loyiq asarlarni oʻzi tanlab, ularni Muhammad Rahimxonga chop etishga ruxsat berish uchun tavsiya qilgan. Qoʻlyozmalarni nashrga tayyorlashda oʻziga zamondosh boʻlgan taniqii xattot va shoirlarning koʻmagidan foydalangan. 1876—1910-yillarda A. O. Xiva matbaasida 10 dan ortiq kitobni nashrdan chiqardi. Bular orasida Navoiyning "Hamsa" (asarning "Hayrat-ul Abror" qismi; 1880), "Xazoyin-ul Maoniy", 1881, "Chor devon" (1882), Ogahiyning "Tavizul oshiqin" (1882) nomli asarlari, Muhammad Rahimxon II (Feruz)ning gʻazallari (1897) va "Majmuat ush-shuaro" (1900) toʻplamlari bor.

A. O. Xorazm xalq hukumatining bir qancha xitobnomalari, tarixiy hujjatlarini, Xiva shahrida oʻzbek, rus, turkman, qoraqalpoq tillarida gazetalar chiqarishga boshchilik qilgan. 1917-yillardan so'ng Otajon Abdalov o'z shogirdlariː Ota Miskinov, Qilich Karimov, Boyjon Otajonovlar bilan birgalikda O'zbekiston SSSR da kitob va gazetalarni mukammal tarzda chop eta boshladilar. 1920 yilning mart oyida "Inqilob quyoshi" gazetasining birinchi soni chiqdi. 1923 yil 1 maydan "Inqilob quyoshi" gazetasi birinchi marta bosmaxonada chop etildi. Bunga Otajon Abdalov boshchilik qildi. XXSR hukumati Otajon Abdalovning pespublikada poligrafiya sanoatini rivojlantirish sohasidagi xizmatlarni e'tirof etib, unga Mehnat Qahramoni degan unvon berdi. 

## Adabiyotlar
* Pidayev T., Matbuot — millat chirogʻi, 1999.
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdolbobo maqbarasi

**Abdolbobo maqbarasi** (yoki Abdol bobo maqbarasi) – Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Maqbara davri XVIII—XIX asrlarga oid boʻlib,  bugungi kunda „Qumyasqa“ mahallasi, Polvon Qoriy koʻchasi, 21-uyda, Ichan qal’aning sharqiy darvozasi tashqarisida joylashgan.

Abdolbobo maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi va „Vaqf“ xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan.

## Tarixi
Abdolbobo maqbarasi Dishan qal’aning sharqiy qismida, Abdulla Nosfurush madrasasining janubida, Polvonqori madrasasining sharq tomonida joylashgan. Maqbara asl ismi Polvon Ahmad Zamchi boʻlgan Abdolbobo sharafiga — asrlar oraligʻida qurilgan. Arablar istilosidan keyin Abdolbobo Xivadagi Islom dinining tarafdorlaridan biriga aylanadi. Oʻlimidan soʻng dafn etilgan joyi atrofida qishki va yozgi masjidlar, Abdolbobo minorasi, hovuz qurilgan. Abdolbobo maqbarasi buxorocha uslubda bunyod etilgan. Asli Buxoro yaqinidagi Zamchi qishlogʻidan boʻlgan Abdolbobo Muhammad paygʻambarning uzoq avlodlaridan biri boʻlgan.

## Qurilish uslubi
Abdolbobo maqbarasining atrofida minora, masjid, hovuzdan iborat majmua barpo qilingan. Majmua Polvon darvoza va Qoʻshdarvozalarning oʻrtasida, ularning yoʻllari kelib tutashgan joyda bunyod etilgan. Abdolbobo majmuasi uncha katta boʻlmagan shahar tashqarisidagi qabristongacha choʻzilib ketgan. Uning yonida qullar bozori boʻlgan.

Majmua tarkibiga yana  asrda qurilgan minorali yirik mahalla masjidi va hovuz kirgan. Minora ixcham boʻlishiga qaramay, koʻrinishi koʻrkam, yoʻgʻon asosi yuqoriga tomon ingichkalashib boradi. Choʻqqisidagi bezakli sharafa alohida ajralib turadi. Majmua tarkibidagi minora balandligi – 10 m, poydevori diametri – 3,2 m ni tashkil qiladi.

Maqbara murabba tarhli bir xona (tashqi 5,7×5,4 m, ichki tomoni 3,4×3,4 m) dan iborat, gumbaz tomli. Gumbaz osti bagʻallari ikki qator muqarnaslar bilan bezatilgan. Peshtogʻi maqbara bilan tutashib ketgan. Uning tepasiga ikki qatorli gʻishtin sharafalar ishlangan. Masjid (17,2×8 m) chortoq targʻli, ikki ustunli, oʻng va ters ayvonli, shifti toʻsinli, minora (ost diametri 3,45 m, balandligi 10 m)ning tepasi mezanali, tanasi yashil koshin belbogʻlar bilan bezatilgan. Chorsi hovuzning (14,6×13 m) cheti pogʻonali.

## Yana qarang
Vayangan bobo maqbarasi

Poyanda maqbarasi

Yusuf Hamadoniy maqbarasi

Tugʻon Turk maqbarasi

Uch avliyo maqbarasi
## Manbalar
Quatboy Abdreimov

**Quatboy Abdreimov** (; 1937-yil 24-may, Qoraqalpogʻiston ASSR Taxtakoʻpir tumani – 2014-yil 8-avgust, Nukus, Oʻzbekiston) – sovet va oʻzbek aktyori, balet artisti, telerejissyor, Qoraqalpogʻiston Muxtoriyati va O‘zbekiston SSR xalq artisti (1974) va qoraqalpoq aktyori va rejissor. Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1963). Qoraqalpoq televideniyesida rejissor (1963—1968), bosh rejissor (1968—1971), Qoraqalpoq teatrida direktor va bosh rejissor (1973—1979), 1979-yildan rejissor Sahnalashtirgan asarlari: „Otello“ (U.Shekspir, Otello rolini oʻzi ijro etgan), „Momo yer“ (Chingiz Aytmatov), „Abu Rayhon Beruniy“ (T.Seytjanov), „Berdaq“ (J.Oymurzayev), „Bilmayin bosdim tikonni“ (I.Sulton), "Temir xotin" (Sh. Boshbekov), „Ernazar olakoʻz“ (A.Oʻtaliyev) va boshqa A. birinchi qoraqalpoq kino aktyori. "Oʻzbekfilm va „Qozoqfilm“ kinostudiyalarida ishlangan 20 dan ortiq filmlarda suratga tushgan: Alijon („Hamza Hakimzoda Niyoziy“), Ergash („Otalar vasiyati“), Valijon („Afsonadagi qiz“), Zaripboy („Boʻysunmas“) va boshqa Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofotining laureati (1973). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

## Biografiyasi
1937-yil 24-mayda tugʻilgan. 1956-yilda Berdaq nomidagi Qoraqalpoq filarmoniyasiga balet artisti sifatida ishga joylashdi va 1958-yilgacha shu yerda turli xil rollar oʻynadi. 1958-yilda Ostrovskiy nomidagi Toshkent teatr va rassomlik institutiga oʻqishga kirib, uni 1963-yilda tugatgan. 1963-yilda Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatri truppasiga qabul qilinib, bir yil shu yerda xizmat qildi. 1964-yilda u televizorga jalb qilindi va u yerda ikki yil bosh direktor lavozimini egalladi. 1966-yilda Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatriga qaytib, 1971-yilgacha rejissyor va rejissyor lavozimlarida ishladi. 1971-yilda u Moskvaga xizmat safariga yuborildi va u yerda 2 yil Markaziy televideniya akademiyasida direktor stajyori sifatida stajirovka oʻtkazdi. Amaliyotni tamomlab, Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatriga qaytib, 1973—1983-yillarda, 1981-yilgacha bosh rejissyor, soʻngra rejissyor lavozimlarida ishladi. Keyinchalik u kino uchun hamma narsani tark etdi. 1992-yilda rol ijro etganidan keyingi faoliyati nomaʼlum.

2014-yil 8-avgustda Nukus shahrida vafot etdi.

## Teatr ishlari
William Shakespearening „Otello“ – Otello, Ch. Aytmatovning „Ona dala“, T.Seyitjonovning „Abu Rayxon Beruniy“, J.Aymurzayevning „Berdax“, I. Sultonning „Bilmasdan tikanga bosdim“, Sh. Bashbekovaning „Temir ayol“, A. Otaliyevning „Ernazar Alakoz“ teatrlarida rollar oʻynagan.

## Filmografiyasi
Quatboy Abdreimov 1959-yil – „Besh doʻst“, 1960-yil – „Hamza“, 1967-yil – „Moskva orqamizda“, 1968-yil – „Yozning oʻrtalarida qor“, 1974-yil – „Komsomolchilar ketdi“, 1977-yil – Zoʻravon „Oqqush“, 1979-yil – „Ali bobo va qirq qaroqchi“ filmlarida rollar ijro etgan.

## Manbalar
Muhammad Abdu (ilohiyotchi)

**Muhammad Abdu** (1849, Tanto sh. yaqinidagi Shabshir el-Hissa qishlogʻi – 1905.11.7) – misrlik ilohiyotchi, jamoat arbobi. Qohiradagi al-Azhar doril-fununida tahsil olgan (1869–77). Di-niy-falsafiy qarashlari Jamoliddin Afgʻoniy gʻoyalari ta’sirida shakllangan. Milliy ozodlik kurashida ishtirok etganligi uchun hibsga olinib, soʻngra Misrdan chiqarib yuborilgan (1883–88); 1884-yilda Parijda al-Afgʻoniy bilan birgalikda "Al-Urvat al-vusqo" ("Mustahkam birlik") yashirin jamiyati-ni tuzdi, bu jamiyat musulmon ziyolilari orasida katta ta’siri boʻlgan shu nomdagi gazetani nashr etgan. 1889-yil Misrga qaytib keldi; qozilik, al-Azhar dorilfunu-nida mudarrislik qildi. 1898-yil "Al-Manar" jur.ga asos soldi. 1899-yildan umrining oxirigacha Misr muftiysi boʻldi. A. ijtihod huquqini ilgari su-rib, islom aqidalarini oqilona talqin etish, ba’zi urf-odat va taqiqlarni yen-gillashtirish tarafdori boʻlib chiqdi. Jumladan A.ning musulmonlarga odam va hayvonlarni tasvirlashga, banklarga omonatlar qoʻyib ulardan foiz olish-ga, yevropacha bosh kiyim kiyishga ruxsat beruvchi va sh.k. fatvolari juda mashhur boʻlib ketdi. A. "Qur’on tafsiri", "Risolat at-tavhid" ("Yakkaxudolik toʻgʻrisida risola"), shuningdek shariat va ta’lim tizimini isloh qilishga oid 30 ga yaqin kitob muallifidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abduzuhur Abduazizov

**Abduzuhur Abdumajidovich Abduazizov** (1938-yil 1-yanvar, Toshkent, Oʻzbekiston SSR — 2014-yil 12-aprel, Toshkent) — oʻzbekistonlik tilshunos, filologiya fanlari doktori (1975-yil), professor (1978-yil), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi unvoni sohibi (1995-yil).

## Faoliyati
* 1961-yilda Toshkent davlat chet tillar pedagogika institutini tamomlagan;
* 1968—1981- va 1983—1991-yillarda shu institut ingliz tili fonetika va fonologiyasi kafedrasining mudiri;
* 1981—1983-yillarda Kobul universitetida maslahatchi-professor; 
* Toshkent davlat universiteti qiyosiy-tipologik tilshunoslik kafedrasi mudiri (1991—?). 

Ingliz va oʻzbek tillari unli fonemalarining qiyosiy tahlili mavzuida ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Umumiy va qiyosiy tilshunoslik, fonetika va fonologiya, oliy oʻquv yurti uchun chet tillarini oʻqitish uslubiyotiga doir darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi. Asarlari rus, ingliz va dari tillarida nashr etilgan. 

## Mashhur asarlari
* Oʻzbek tilining fonologiyasi va morfonologiyasi (1992).
* Tilshunosllika kirish (1981-yil, Oʻqituvchi).

## Manbalar
Abduvali Abduvahobov

**Abduvali Abdusamatovich Abduvahobov** (1941.11.7, Toshkent) — Oʻzbekiston fanlar akademiyasi akademigi (1995). Kimyo fanlari doktori (1979), professor (1981). Toshkent Davlat Universiteti bitirgan (1965). Oʻzbekiston fanlar Bioorganik kimyo institutida laboratoriya mudiri (1973-yildan), shu institut direktori (1987- 93), Oʻzbekiston fanlar Kimyo-texnologiya va Yer haqidagi fanlar boʻlimining raisi (1992- 94), vitse-prezidenti (1994-97). Abduvali fiziologik faol moddalarning noziq organik sintezi, stereokimyo, qisqa molekulali bioregulyatorlar molekulyar taʼsir mexanizmining kimyoviy mohiyati ustida tadqiqotlar oʻtkazgan. Uning rahbarligida hasharotlarning kimyoviy ekologiyasi bilan bogʻliq izlanishlar olib borildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdujabbor

**Abdujabbor** (Abdujabbor xitoyli, XVIII asr oxiri — XIV asr boshlari) — koshinkor usta. Pahlavon Mahmud maqbarasi, Koʻhna Ark va boshqa binolarni bezashda qatnashgan.

## Manbalar
Abduzoyir sulolasi

**Abduzoyir sulolasi** — samarqandlik qoʻgʻirchoqbozlar avlodi: 1) Abduzoyir (1786-1860) — mehtar, surnaychi va qoʻgʻirchoqboz; 2) Novvot bobo (1835-1904) — qoʻgʻirchoqboz, do-irachi, raqqos va sozanda. U qoʻgʻirchoq teatrining bir turi — „Chodir xayol“ ustasi, xalq sanʼati anʼanalari asosida muvaqqat chodir teatri tashkil qilib, tomoshalar koʻrsatgan. Tomoshalarda boylar va chor amaldorlari hajv qilingan; 3) Quli bobo Novvotov (1882-1968) — qoʻgʻirchoqboz va surnaychi. 20- yillardan boshlab asosan, qoʻlga kiyiladigan qoʻgʻirchoqlar tomoshasini koʻrsatgan. Koʻpincha korfarmonlik qilgan: tomo-shani boshqargan, surnayda joʻr boʻlgan, qoʻgʻirchoqlar bilan savol-javob qilgan. Uning surnayda dam qaytarmay chalgan „Dutor irogʻi“, „Soqiynoma“, „Siy-na-xiroj“ kabi kuylari kishiga zavq bagʻishlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdusattor Abdukarimov

**Abdukarimov Abdusattor** (1942.4.4, Chinoz tumani) — biolog va genetik olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), biologiya fanlari doktori (1979), professor (1990). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Biokimyo institutida katta ilmiy xodim (1972-78), Molekulyar biologiya (1978-yildan) xavda Gen va hujayralar injeneriyasi biotexnologiyasi (1982-yildan) laboratoriyalari mudiri, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Genetika va oʻsimliklar eksperimental bio ilmiy tadqiqot instituti direktori (1992-yildan). Abdusattor Abdukarimov tireoid gormonini bogʻlovchi oqsil molekulasi — reseptorni ajratib oldi, uning funksiyasi va fizik-kimyoviy xossalarini oʻrgandi. Qator genlar ajratib olish, vektor molekulalar konstruksiyasini yaratish, yakka hujayradan sunʼiy sharoitda oʻsimlik yetishtirish bilan bogʻliq ilmiy ishlar dasturiga rahbarlik qildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulavval Nishopuriy

**Abdulavval Nishopuriy** (Nishopur – 15-asr, Samarqand) – tasavvuf olimi. Abdulavval Nishopuriy „Masmuot“ („Eshitilganlar“) kitobi bilan mashhur. Bu asar naqshbandiylik tariqatining namoyondasi va Xoja Ahrorning sufiylik nuqtai nazari, falsafiy qarashlariga bagʻishlangan tarjimai holidir. Abdulavval Xoja Ahrorning yoshligidan boshlab 86 yoshgacha bosib oʻtgan so'fiyona yoʻlini oʻsha davrdagi siyosiy, ijtimoiy ahvol bilan bogʻlab koʻrsatgan. Kitobda Mirzo Ulugʻbek davri voqealari ham oʻz ifodasini topgan. Bu asarning 2 ta nodir nusxasi bor. Abdurahmon faqih tomonidan kitobat qilingan nusxasi juda eski; ikkinchi nusxasi 1598-yilda koʻchirilgan. Abdulavval Samarqandda Xoja Ahror qabristoniga dafn etilgan.

## Manbalar
Abdulaziz ibn Sharafuddin

**Abdulaziz ibn Sharafuddin** (14-asr oxiri — 15-asr boshi) — rixtagar. Amir Temur saroyida yashab ijod etgan. Ahmad Yassaviy maqbarasi uchun quygan "Nazir-niyoz qozoni" o‘z davri amaliy san’atining nodir namunalaridan biridir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulali tarxon

**Abdulali tarxon** (XV asr) – Buxoro viloyati hokimi (XV asrning 90-yillari). Sulton Axmad Mirzoning nufuzli amirlaridan, yirik mulkdor. Abdulali tarxon Shayboniyxon bilan yaxshi munosabatda boʻlgan. Bobur: „Shayboniyxonning muncha taraqqiy topmogʻigʻa va muncha qadim xonavodalar buzulmogʻigʻa Abdulali tarxon sabab boʻldi“, deb yozgan.

## Manbalar
Abdulvahhob Mirzo

**Abdulvahhob Mirzo** (? - 1860— 70 yillar, Kitob sh.) — buxorolik xattot. Arab va fors tillaridagi 100 ga yaqin qoʻlyozmani shikasta va nasta’liq xatida koʻchirgan. A. koʻchirgan asarlar-dan ba’zilari (Jaloliddin Rumiyning masnaviylari va Nozim Hiraviyning "Yusuf va Zulayho"si) Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fon-dida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abduljabbor

**Abduljabbor** – Sherdor madrasaning (Samarqand, 1619—1636-yillarda qurilgan) meʼmori. Abduljabborning imzosi ulkan peshtoq ichidagi ravoqning tepasiga „Ustod mulla Abduljabbor meʼmor“ deb oq koshinlarda terilgan. Ulkan peshtoq qanotida quyosh-odam va ohuni quvib ketayotgan sher tasvirlangan. Bu koshinkor tasvir meʼmorning katta sanʼatkor ekanidan dalolat beradi.

## Manbalar
Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiy

**Abdurrahmon al-Azdiy** (? — 759, Bagʻdod) — Arab xalifaligining Xurosondagi noibi (757-759). Xalifa al-Mansur (754-775) Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiy. Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiyning oʻziga sodiqligidan shubhalanib, oʻgʻli Muhammad al-Maxdiyni uni hibsga olmoqqa joʻnatadi. Shunda Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiy Abduljabbor ibn Abdurrahmon al-Azdiydan norozi Marvarrud shahri aholisi bosh koʻtaradida, uni tutib xalifaga topshiradi. Xalifa uni qattiq azoblab qatl etgan (759-yil).

## Manbalar
Abdulazizxon (Shayboniy)

**Abdulazizxon** (1511-yil oktabr — 1550-yil 14-may) — oʻzbeklarning Shayboniylar sulolasidan. Ubaydullaxonning oʻgʻli, Xorazm hokimi (1538-39).

Abdulazizxon Turkiston viloyatidagi Arquq mavzesida tugʻilgan. Onasi Qozoq xonim qozoq sultonlaridan birining qizi edi. Otasi Ubaydullaxon vafotidan soʻng (1540-yil) mamlakatda ikkihokimiyatchilik vujudga kelib, Abdulazizxon Buxoroda (1540—1550), Koʻchkunchixonning oʻgʻli Abdullatifxon esa Samarqandda (1540—1551) xon boʻlgan.

Abdulazizxon oʻz hukmronligi davrida davlat va aholi manfaatlarini koʻzlab qator islohotlar oʻtkazgan, ayrim soliqlarni (tanob puli, tafovut, tavfiri va boshqalar) bekor qilgan, Buxoro atrofini yangi mudofaa devori bilan oʻrashga kirishgan (uni Abdullaxon II qurib bitkazgan boʻlib, XX asr boshlarigacha saqlangan). Bundan tashqari u Buxoroda madrasa, ulkan kutubxona, Toqi Sarrofon va uning bagʻridagi guzar masjidini qurdirgan, Magʻoki Attori masjidini mukammal taʼmirlatgan. Bahouddin Naqshband ziyoratgohida 2 qavatli xonaqo (1544-yil) qurdirib, Bahouddin dahmasi atrofini hazira bilan oʻrab oldirgan.

Abdulazizxon ilm va sheʼriyat ahlining homiysi, oʻta taqvodor inson boʻlib, tasavvuf olimi — Shayx Jalolning (1549-yilda vafot etgan) muridi edi. U benazir husnixat sohibi boʻlgan, *"Aziziy"* taxallusi bilan gʻazallar bitgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abduljamil

**Abduljamil** (? – 1505-1506 yillar, Hirot) – xattot. Alisher Navoiyning shaxsiy kotibi, Hirotdagi Sultoniya madrasasida nahv va sarfdan dars bergan (mudarris). U Alisher Navoiyning „Hamsa“ (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi), „Navodir un-nihoya“ va boshqa asarlarini koʻchirgan. Navoiyning lirik asarlari boʻyicha „Tuhfat us-salotin“ („Sultonlarga tuhfa“) toʻplamini tuzgan (Britaniya muzeyida saqlanadi).

## Manbalar
Abdulkarim

**Abdulkarim** (XIX asr) – samarqandlik mashhur kotib. Alisher Navoiyning „Xamsa“ asari nusxalaridan birini kochirgan (1841-1842), hirotlik shoir Nozim Hiraviyning „Yusuf va Zulayho“ dostonini (1854 – 1855) koʻchirgan. Bu qoʻlyozmalar Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Manbalar
Abdulkarim Buxoriy

**Abdulkarim Buxoriy** (? — 1830) — Buxoro amirligida yashagan tarixchi, geograf, sayyoh.

1804-yil amir Haydar Rossiyaga yuborgan elchilar safida taʼminotchi boʻlib Peterburg, Moskva va Astraxon (Hoji Tarxon) shaharlarida boʻlgan. 1807-yil Turkiyaga yuborilgan elchilar safida sarkotib boʻlib Istanbulga borgan va u yerda uylanib, umrining oxiriga qadar yashab qolgan. 

Abdulkarim Buxoriyning Turkiston va Afgʻoniston tarixiga doir birgina asari bizgacha yetib kelgan boʻlib, u „Tarixi Nadimiy“ nomi bilan mashhur. Bu asarni fransuz sharqshunosi Sh. Shefer „Markaziy Osiyo tarixi“ deb nomlab, fransuz tilida Parijda nashr etgan (1876).

## Manbalar
Abdulkarim Nodirposho

**Abdulkarim Nodirposho** (1807-1885.2, Meteliya) — turk harbiy arbobi. Rossiya-Turkiya urushi (1828-29) qatnashchisi. 1853-56-yillardagi Qrim urushi davrida Anadolu armiyasiga qoʻmondonlik qilgan. 1862-yilda Chernogoriya-Turkiya urushida qatnashgan. 1876-yilda Murod V hukumatida harbiy vazir. Serbiya-Turkiya urushi (1876)da Turkiya armiyasiga qoʻmondonlik kilib, serblarni tor-mor qilgan. 1877-1878-yillardagi Rossiya-Turkiya urushi boshlarida turklarning Bolqon yarim orolidagi armiyasiga qoʻmondon. Urushdagi magʻlubiyatlar sa-babli qoʻmondonlikdan chetlatilib avval Lemnos orolga, soʻngra Rodos orolga surgun qilingan.

## Manbalar
Abdulla Musavvir Xurosoniy

**Abdulla Musavvir Xurosoniy**, shuningdek, **Abdulloh Buxoriy** – XVI asr ikkinchi yarmida Buxoroda yashagan miniatyurachi fors rassomi, Buxoro miniatyura maktabi vakili.

## Biografiyasi
Abdullaning tugʻilgan va vafot etgan sanalari aniq emas. Uning qayerdan kelgani ham nomaʼlum. Ushbu rassom haqida juda kam maʼlumot mavjud. Usmonli adibi, biografi va tarixchisi Mustafo Ali Chelabiy afandi (1541—1600) „Manakib-i Hunarvaron“ („Isteʼdodli amallar“) asarida Abdullaning Shayxzodaning shogirdi boʻlganligi, Behzodning oʻzidan tahsil olgani haqida yozilgan. Boshqa bir manbalarga koʻra, uning ustozi Mahmud Muzahhib boʻlib, u ham Behzodning eng yaxshi shogirdlaridan boʻlgan. Shuningdek, Abdulla Buxoriy Mahmud Muzahhib bilan birga 1540—1949-yillarda Movarounnahrda hukmronlik qilgan Xon Abdalaziz kitobxonasining yetakchi rassomi boʻlganligi ham maʼlum.

Shayboniylar urugʻidan boʻlgan Abdalazizxon kitobxonani otasi Ubaydulladan meros qilib olgan va uni oʻz davlatining asosiy madaniy markazi sifatida saqlab qolish uchun koʻp harakat qilgan. Uning qoshidagi kutubxona ustaxonasi rahbari Mavlono Sulton Mirek al-Munshiy boʻlgan. U yerdagi koʻpchilik rassomlar Hirotlik edi. Rassom Abdulla Buxoriy xon kitobxonasida xizmat qilib, qoʻlyozmalarni tasvirlashda qatnashgan. Baʼzi tadqiqotchilarning fikriga koʻra, u 1570-yillargacha, boshqalarga koʻra – 1580-yillarning oʻrtalarigacha ishlagan.

Hirot miniatyura maktabi anʼanalari taʼsirida, qoʻlyozma kitoblarga naqsh va nafis suratlar ishlagan. Behzodning shogirdi Abdulla va Mahmud Muzahhib imzolari bilan bir xil turdagi miniatyuralar Saʼdiyning 1542—1649-yillarda Abdalazizxonga bagʻishlangan „Boʻston“ nusxasida (Gulbenkian toʻplami, Lissabon) mavjud. Bu miniatyuralar ham Behzodning kompozitsion sxemalarini takrorlaydi.

1549-yilda xon Abdulaziz vafotidan soʻng, Movarounnahr gʻalayonlar bosib olinganidan soʻng, Mahmud Muzahhib va Abdullaxon Buxoroda yashab, yangi hukmdorlarga xizmat qilishda davom etdilar. 1557-yilda esa Abdullaxon II Buxoro taxtiga oʻtirdi. Alisher Navoiyning bugungi kunda Fransiya Milliy kutubxonasi ( Parij) va Oksforddagi Bodlean kutubxonasi oʻrtasida boʻlingan sheʼriy toʻplami Buxoro hukmdori Yor Muhammad Sultonga bagʻishlangan boʻlib, 1553-yilga tegishli.

Mashhad madaniy yodgorliklari muraqqasida Abdullaning hozirgi tadqiqotchilar shartli ravishda nomlagan "Bogʻda musiqa asbobi bilan turgan miniatyurasi bor. Abdullaning 1575-yilda yaratgan „Uchrashuv“, „Sevishganlar“ nomli asarlari diqqatga sazovor.

## Manbalar
Abdulla Jin

**Abdulla Jin** (XIX – XX asrlar) – koshinkor usta. Xivadagi Toshhovli, Pahlavon Mahmud maqbarasi va Koʻhna Ark (qabulxona va ayvonli masjid)ning ichki va tashqi devorlarini koshin bilan bezagan. Uslubining rang-barangligi namoyonlarga ishlangan girih va soʻzana naqshlarida koʻzga tashlanadi.

## Manbalar
Abdulla kulol

**Abdulla kulol** (Kali Abdullo, 1815 – Rishton – 1900) – kulol, koshinpaz usta. Rishton va Qoʻqonda ishlagan. Fargʻona kulollari ishlariga boshchilik qilgan. Xudoyorxon oʻrdasining (hozirgi Qoʻqon oʻlkashunoslik muzeyi) bosh fasadini rang-barang koshinlar bilan bezashda qatnashgan (1867 – 1873). Abdulla kulol ishlaridan namunalar (sopol idishlar) Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi va Qoʻqon oʻlkashunoslik muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Abdulla Fonus

**Abdulla fonus** (1828 — 1914, Toshkent) — oʻzbek xalq qiziqchisi, taqlid ustasi. U fonus yasab sotish bilan tirikchilik qilgan. Turli yoshdagi kishilarga, qush va hayvonlarga taqlid qilgan. Uning taqlidlari koʻpincha achchiq kulgi, 6 hajvdan iborat boʻlgan. Shu yoʻl bilan u turmushdagi nohaqlik va qusurlarni, xurofotni hajv qilgan.

## Manbalar
Abdulla Hotifiy

**Abdulla Hotifiy** (? – 1521-yil dekabr) – tarixchi va shoir. Abdurahmon Jomiyning jiyani (singlisining oʻgʻli). „Xusrav va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Haft manzar“, „Shoh Ismoil janobi oliylari Shohnomasi“ kabi asarlar yozgan. Sulton Husayn Boyqaroga bagʻishlab va Amir Temur zafarlarini madh etib „Temurnoma“ (yoki „Zafarnoma“) tarixiy dostonini yozgan. Qoʻlyozmasi koʻpgina kutubxonalarda saqlanib qolgan. Uning „Temurnoma“ asari 1869—1896-yillarda Lakxnavda, 1957-yil Madrasda chop etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulla hofiz Fayzullayev

**Abdulla hofiz Fayzullayev** (1869-yil, Namangan — 1944-yil, Oʻsh) — xonanda. Oʻzbekiston xalq hofizi (1943) va Qirgʻiziston xalq artisti (1940). Namanganda tashkil etilgan havaskorlar toʻgaragi "Sharq truppasi" (1914 — 1926)da, Oʻshdagi musiqali drama (1926 — 1941), Yangiyoʻl musiqali drama va komediya teatrlari (1941 — 1944)da ishlagan. "Ilgʻor", "Koʻcha bogʻi", "Eshvoy", "Girya", "So-dirxon Ushshogʻi", "Dugoh Husayniy", "Abdurahmonbegi", "Segoh", "Bayot", "Qalandariy" va boshqa ashula yoʻllarini mahorat bilan ijro etgan. Baland va shirali ovozi bilan oʻziga xos uslub yaratgan. Abdulla hofiz Fayzullayev Abdulla hofiz Fayzullayev ijrosidagi maqom va ashula yoʻllari Oʻzbekiston radiosida yozib olingan (1941).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil