open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sheguy

**Sheguy** — Gʻarbiy turk xoqonligi hukmdori (610—618). 

Mashhur turk xoqoni Qorachurin (Tardu; 576—603) xoqonning oʻgʻli, Tun yabgʻuning (619— 630) akasi. Sheguy davrida xoqonlik qoʻshinlari janubi-gʻarbiy hududlarda faol harakat yurita boshlagan. U Bahrom Chubin tomonidan Eronga buysundirilgan (589). Amudaryoning yuqori havzalaridagi viloyatlarni qaytadan xoqonlik tarkibiga kiritgan va Eronning shim.sharqiy viloyatlariga hujum uyushtirib, Sosoniylar ustidan yirik gʻalabaga erishgan va Isfahon, Ray kabi shaharlarni qoʻlga kiritgan. Sh. oʻz hokimiyatini mustahkamlash uchun boshqaruvda bir qator oʻzgarishlarni amalga oshiradi. Xususan, Gʻarbiy Turk xoqonligiga tobe sulolalar oʻrniga bevosita xoqonlik tomonidan tayinlangan noiblar qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.
Carl Wilhelm Scheele

**Sheyele Karl Vilgelm** (1742.9.12, Shtralzund, Germaniya — 1786.21.5, Chyoping) — shved kimyogari. Shvetsiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1775). 1756—1765 yillarda Gyoteborgdagi dorixonada ishlab, kimyoni mustaqil oʻrgangan. Malmyo (1765-1767), Stokgolm (1768-1769), Upsal (1770-1774), Chyoping (1775—1786) dorixonalarida ishlagan. Fridrix II taklif qilgan Berlin universiteti kimyo professor lavozimini rad etgan. Ilmiy ishlari kimyoning koʻpgina sohalarini oʻz ichiga oladi. Umrining oxirigacha flogiston nazariyasi tarafdori boʻlgan. Fosfor olish usulini taklif etgan (1769), kislorodni aniqlagan va ftorid kislota olgan (1771), erkin holdagi xlor, marganets va bariy (P)oksidni ajratib olgan (1774), vodorod arsenid va arsenat kislotani (1775), molibden va volframni kashf etgan. XVIII asrda maʼlum boʻlgan organik birikmalarning yarmidan ortigʻini, jumladan, vino kislotani (1769), sut kislotani (1780), siydik kislotani (1776), sianur, benzoy kislotani sintez qilgan.

"Efir" terminiga aniqlik kiritgan, efirlar olish usullarini, zaytun moyi gidrolizi mahsulotlarida glitserinni kashf etgan. Ilk bor shovul, limon (1784), olma (1785), pirogallol (1786) kislotalarini olish usullarini topgan. Sheyelit minerali nomi shahrining sharafiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Sheyelit

**Sheyelit** (K.V. Sheyele nomi bilan atalgan) — volframatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Sa[\¥04], 10% gacha Mo03(molibdosheyelit yoki zeyrigit), 7% gacha SiO ( ku prosheye l it) va Mp, 8g, №>, Ta, Gʻ kabi aralashmalari mavjud. Tetragonal singoniyada kristallanadi, dipiramidal kristallar hosil qiladi. Rangsiz, oq, och sariq, yashil, sargʻish, kulrang, qoʻngʻir, qora turlari bor. Yaltirashi olmosdek, yogʻsimon. Moʻrt. Qattikdigi 3—5, zichligi 5,5— 6,1 g/sm3. Yirik uyumlari skarnlarda uchraydi. Granat, piroksen, plagioklaz, amfibol, kvars, molibdenit va boshqalar bilan assotsiatsiyada boʻladi. Aksessor Sh. granit va metamorfik jinslarda, baʼzan pegmatitlarda uchraydi. Sh. oksidlanish zonasida hosil boʻladi; nurash jarayonida sochmalarga aylanadi. Asosan, volfram, yoʻlyoʻlakay molibden rudasi hisoblanadi. shahrining sintetik kristallaridan lazer texnikasida foydalaniladi. Rossiya Federatsiyasi, KXDR, AQShda shahrining yirik konlari bor. Sh. Oʻzbekistonda keng tarqalgan boʻlib, Chatqol, Qurama togʻlaridagi mis, molibden va vismut konlarida koʻp uchraydi. Ayniqsa, Oʻzbekistonning gʻarbiy qismida sanoat ahamiyatidagi konlari mavjud (Ingichka, Langar, Qoʻytosh, Qoratepa, Yaxton va boshqalar konlar).
Shaki xonligi

**[[Shaki]] xonligi** - Ozarbayjonning shim. qismida 18—19-asr boshida mavjud boʻlgan davlat. 1747-yilda tashkil etilgan Shaki xonligi Ozarbayjon xonlikları ichida eng kuchlisi edi.

Shaki nomli mustaqil davlat sifatida 14-asr oxiridan maʼlum, 16-asr oʻrtalarida u Eron shohi tomonidan tugatilgan va 18-asrda Ozarbayjon xalqini Hoji Chalabiyxon boshchiligida Eron hukmronligiga qarshi kurash jarayonida vujudga kelgan. 18-asrda xonlik 8 ta noiblar boshqargan magʻalga boʻlingan. Sh. iqtisodiyoti asosini qishloq xoʻjaligi (asosan, ipakchilik) tashkil etgan. 1805-yil Shaki xonligini Rossiya imperiyasi oʻz tarkibiga kiritgan. Bu 1813-yilgi Guliston sulh shartnomasi bilan tasdiqlangan. 1819-yil Shaki xonligi tugatilib, rus harbiy maʼmuriyatiga boʻysungan provinsiyaga aylantirilgan. 1840-yil Shaki provinsiyasi Kaspiy viloyati tarkibiga kiruvchi Shaki uyezdiga aylantirilgan. 1859-yil uyezd Boku gubernyasi, 1868-yilda Yelizavetpol gubernyasi tarkibiga kirgan.
Shekel

**Shekel** — Isroil davlati pul birligi. 1 Sh. = 100 agorot. Xalqaro ifodasi ILS. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 3,69 Sh. (2024-yil fevral).
Friedrich Wilhelm Joseph Schelling

**Shelling Fridrix Vilhelm Yozef** (1775.27.1, Leonberg — 1854.20.8, Ragats, Shveysariya) — nemis faylasufi. Tyubengen universitetining ilohiyot fakultetini tugatgan. Yena (1798— 1803), Vyursburg (1803—06), Erlangen (182026) va Berlin (184146) universitetlarining professor Myunxen Fanlar akademiyasi aʼzosi. Sh. yangi davr tabiat falsafasiga, ayniyat va mifologiya falsafasiga asos soldi, falsafaning predmetini erkinlik deb belgiladi, keyinchalik shu asnoda Gegeltni emas, R.Shteyner, N. Berdyayev, Vl. Solovyov, A.Bergson oʻzlarining "erkinlik falsafasi"ni yoki falsafiy tizimlarini yaratdilar.

Schelling tabiatni dinamik qaramaqarshiliklarning birligi sifatida olib qaraydi; bu qarama-qarshilik yaxlitlikda uygʻunlashadi; tabiat — ulkan yirik organizm, uning taraqqiyoti ongli "Men"ni yaratishga qaratilgan. Sh. dunyoqarashida borliq va tafakkur ayniyatini, ideallik va reallik mosligini koʻrish mumkin. Uningcha, mif — faqat ongning emas, balki borliqning shakli. Haqiqiy din va haqiqiy falsafaga yoʻl mif orqali oʻtadi; mifologik tasavvurni shunchaki toʻqib chiqarilgan ertak deb, lekin hamma mifda ham aqliy yondashuv bor deb boʻlmaydi. Haqiqat falsafasida Sh. mohiyat bilan mavjudlik oʻrtasidagi farqni ajratishga intiladi; narsa nima, uning mohiyati qanaqa — buni bizga aql oʻrgatadi; narsaning mavjudligiga esa tajriba ishontiradi. Sh. tajribadan, narsalarning mavjudlik omilidan kelib chiqishni, borliqni tushuncha bilan qorishtirmaslikni taʼkidlaydi. U dastlab, Bibliyani tarixiytanqidiy oʻrganish lozim degan boʻlsa, keyinchalik bu fikrini xato deb hisoblagan. Sh. falsafasi ratsionallik bilan noratsionallikning uygʻunligi sifatida katta ahamiyatga ega. Asosiy asarlari: "Tabiat falsafasi uchun gʻoyalar" (1797), "Olamiy qalb toʻgʻrisida" (1798), "Tabiat falsafasi tizimining dastlabki xomakisi" (1799), "Tabiat falsafasi tizimi dastlabki xomakisiga kirish" (1799), "Transsendental idealizm tizimi" (1800), "Sanʼat falsafasi" (1802—05), "Inson erkinligi va u bilan bogʻliq narsahodisalar toʻgʻrisida falsafiy tadqiqot" (1809), "Mifologiya falsafasiga kirish" (1821—45), "Yangi falsafa tarixiga doir" (1822-27).
Shell madaniyati

**Shell madaniyati** (arxeologiyada) — Yevrosiyo va Afrikada ilk paleolit davrida tarqalgan madaniyat. Parij yaqinidagi Shel (Shell) nomidan olingan. 19-asrning 60-yillarida fransuz arxeologi G.Mortilye oʻrgangan. Shell madaniyati uchun toshdan yasalgan qoʻl chopqichlari (uz. 10 — 20 sm) xos boʻlgan.
Shelda

**Shelda**, Esko — Yevropadagi daryo, Fransiya, Belgiya va Niderlandiya hududlaridan oqadi. Uzunligi 450&nbsp;km, havzasining maydoni 35,5 ming km². Flandriya tekisligi boʻylab oqadi va estuariy hosil qilib, Shimoliy dengizga quyiladi. Asosiy irmoqlari — Lis (chapdan) va Ryupel (oʻngdan). Oʻrtacha suv sarfi 100 m³/sek., quyi qismida dengiz suv koʻtarilishlari roʻy beradi. Daryoda kema qatnaydi, Antverpen shahrigacha dengiz kemalari ham kira oladi. Kanallar orqali Sena, Somma, Maas daryolari bilan bogʻlangan. Sh. boʻyida Gent, Antverpen shahrilari joylashgan.

## Manbalar
Shemaxa

**Shemaxa** (ozarbayjoncha: *Şamaxı*, arabcha: *Ash-Shamahiya*) — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar. Katta Kavkazning jan.sharqiy etagida, Bokudan 122&nbsp;km gʻarbda, Kyurdamir temir yoʻl stanskyasidan 72&nbsp;km shim.sharqda joylashgan. Respublikaning vinochilik va gilamchilik markazi. Aholisi 24 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari).

SH. — Ozarbayjonning eng qadimiy shaharlaridan. Arxeologik qazishmalar natijasida shaharning shim.gʻarbiy qismida mil.av. 5—4-asrlarga oid manzilgoh topildi. Ptolemey ( 2-asr) shahrini Shemaxiya deb tilga olgan. 9— 16-asrlarda shahar Shirvon mulkining poytaxti va Shirvonshohlar qarorgohi. Sh. shirvonapsheron meʼmorligi, shuningdek, amaliy sanʼat (gilam toʻqish, oʻymakorlik, misgarlik va boshqalar) va miniatyura markazlaridan boʻlgan. Shahar karvon yoʻllarining chorrahasida joylashgan, shu bois Yaqin Sharqda yirik savdohunarmandchilik markaziga aylangan, xalqaro ipak savdosida muhim oʻrin tutgan. shahrida ozarbayjon, eron, arab, oʻrtaosiyolik, rus, hind va gʻarbiy yevropalik savdogarlar savdosotiq qilganlar. Shaharda ularning faktoriyalari boʻlgan. Koʻplab ipak va ip gazlama ishlab chiqarish va gilam toʻqish ustaxonalari ishlab turgan. 1222 yilda shahrini moʻgʻullar uzoq vaqt qamal qilib egallagach, vayron qilgan. shahrida A.Jenkinson (1562, 1565) boʻlgan. 18-asr oʻrtasidan Sh. Shemaxa xonligi poytaxti. 1805-yil Rossiya qoʻshinlari egallagan. 1991-yildan mustaqil Ozarbayjon tarkibida.

shahrida Ozarbayjon madaniyatining mashhur arboblari (olimlar, shoirlar, meʼmorlar)dan Xoqoniy Shirvoniy (12asr), Zayniddin Shirvoniy (13-asr), Imodiddin Nasimiy (14-asr oxiri — 15-asr boshi), Nishot Shirvoniy (18asr), Hoji Zaynalobiddin Shirvoniy (18-asr), Said Azim Shirvoniy (19-asr), M.A.Sobir (19-asr oxiri — 20-asr boshi) va boshqalar yashab ijod qilganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan Jomeʼ Masjid (10-asr), Shirvonshohlar saroyi (12-asr), karvonsaroylar (17-asr) ning ayrim qismlarigina, "Yetti gumbaz" maqbarasi xarobalari saqlanib qolgan. Sh. 1820 yilda qayta tiklangan. Shahridan 22&nbsp;km shim.gʻarbda 1435 m balandlikda Shemaxa astrofizika rasadxonasi joylashgan. Sh. yaqinida mashhur oʻrta asr qalʼalari Guliston va QalʼaiBugurd bor.

## Adabiyot
* Azerbaydjan (Istoricheskiye i dostoprimechatelniye mesta), Baku, 1960.
Shemaxaqalʼa

**Shemaxaqalʼa** - Xorazmning 13-14-asrlardagi yirik savdohunarmandchilik markazi xarobasi. Ustyurt platosining janubi-sharqida, Koʻhna Urganchdan 50&nbsp;km gʻarbda joylashgan. Barpo etilgan davri aniq belgilanmagan. S.P.Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiyakompleks ekspeditsiyasi tomonidan 1946 va 1948 yillarda tekshirish ishlari olib borilgan. Sh. 2 kismdan iborat. Qad. qismida toʻgʻri burchak hosil qilib kesishgan koʻchalar boʻlgan. Paxsadan bunyod etilgan mudofaa devorining jan. tomonida minoralari va darvozasi boʻlgan. Shaharning chekka qismidagi mahallalar Oltin Oʻrda davrida vujudga kelgan. Shahar markazida tosh bloklardan yasalgan jome masjidi va amaldorlarning uylari joylashgan. Shahar atrofida hunarmandlar mahallalari boʻlgan.
Eshref Shemʼizoda

**Eshref Abduramanovich Shemʼizoda** [1908.8(21).6, Yevpatoriya 1978.11.3, Moskva; Qrimda dafn etilgan] — krimtatar shoiri va adabiy tanqidchi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1968). Moskva Kinemotografiya institutining adabiyssenariy fakultetini tugatgan (1932). Qrim Yozuvchilar uyushmasining masʼul kotibi (1930—40). 1943-yildan Oʻzbekistonda. 1943—44 yillarda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Fargona boʻlimini boshkargan. Fargona viloyati gazetaning masʼul kotibi (1944—58). Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida katta muharrir, boʻlim mudiri (1958—67). Ilk yirik asari — "Dnepreleton" (1930) Dneproges quruvchilariga bagʻishlangan. "Aslixon", "Alima" dostonlari va "Nay" (1965), "Burgut parvozi" (1969) kabi sheʼriy asarlar muallifi. "Hayot va ijod" (1974), 3 jildli "Qrimqipchoq adabiyoti tarixi" kitoblarida tanqid va adabiyotshunoslikka oid masalalar taxlil qilingan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Sheksna

**Sheksna** — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatidagi daryo, Volganing chap irmogʻi. Beloye koʻlidan boshlanib, Ribinsk suv omborining Sheksna qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 139&nbsp;km, havzasining maydoni 19 ming km². Volga — Boltiq suv yoʻli va Shimoliy Dvina suv sistemasiga kiradi. Asosan, qordan toʻyinadi. Quyilish joyidan 28&nbsp;km da oʻrtacha suv sarfi 172 m³/sek. Oktyabr — dekabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Sheksna quyilish joyida Cherepovets shahri joylashgan. Daryoda Cherepovets gidrouzeli va suv ombori bor.

## Manbalar
Shelli Persi Bish

**Shelli Persi Bish** (1792.4.8, Fild-Pleys, Susseks grafligi — 1822.8.7, Spetsiya qoʻltigʻi, Italiya; Rimda dafn qilingan) — ingliz shoiri. Oksford untida oʻqigan (1810), "Ateizmning zaruriyati" (1811) risolasi uchun untdan haydalgan. Fransuz maʼrifatparvarlari taʼsirida "Agasfer" (1809) dostoni, "Margaret Nikolsondan qolgan parchalar", "Viktor va Kaziraning asl sheʼriyati" sheʼriy toʻplamlari, "Zastrotssi" (1810) va "SentIrvin" (1811) romanlarini yozgan. Dublinga borib, irland xalqining mustaqillik uchun olib borgan kurashida ishtirok etgan. Soʻngra Angliyaga qaytib, "Qirolicha Mab" (1813) falsafiy dostonini yaratgan. 1818-yil Italiyaga koʻchib borgan va oradan 4 yil oʻtgach, toʻlqin paytida dengizga choʻkib oʻlgan.

shahrining adabiy merosida epik doston va dramalar katta oʻrinni egallaydi. Ammo u ingliz adabiyoti taraqqiyotiga avvalo lirik shoir sifatida katta hissa qoʻshgan. shahrining sheʼrlari histuygʻuning kuchli va samimiyligi, istiora va sifatlashlarning yorqinligi, musiqiyligi, ritmning yangi va rangbarangligi, ichki qofiyalar va tovush tovlanishlariga boyligi bilan ajraladi. Hayot, sevgi va ozodlik kuchlarining yengilmasligi shahrining "Magʻribdan esgan shamolga qasida", muhabbatning zulm va oʻlim ustidan tantanasi esa "Islom isyoni" (1818) va "Epipsidixion" (1821) singari dostonlarida oʻz ifodasini topgan.

SH. Italiyada yashagan paytida roman janriga murojaat etib, qadimiy yunon mifi va Esxilning "Kishanlangan Prometey" dramasi asosida "Ozod etilgan Prometey" (1819) majoziy "lirik drama"sini, oʻrta asrlar italyan xronikasi syujeti asosida esa "Chenchi" (1819) tragediyasini yaratadi. shahrining soʻnggi yillarda yozgan yirik asarlari orasida "Rozalinda va Yelena" (1818), "Adonais", "Ellada" (1821) dostonlari, shuningdek, "Shoh Edip yoxud Yoʻgʻonoyoq shoh" (1820) hajviy dramasi eʼtiborga sazovor. Sh. vafotidan keyin "Uchinchi Piter Bell" (1819) hajviy dostoni, mifologik mazmundagi "Atlas ismli sehrgar" (1820), "Hayot tantanasi" (1822) dostonlari hamda "Karl 1" (1822) tarixiy tragediyasi eʼlon qilingan. Soʻnggi 2 asar tugallanmay qolgan. shahrining "Sheʼriyatni yoqlab" (1822) estetik risolasi ham bor. Ayrim sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan.

## Manbalar
* Izbrannoye, M., 1962.
Shengavit manzilgohi

**Shengavit manzilgohi** - eneolit va ilk jez davri yodgorligi. Yerevan shahri chetida, Razdan daryosining soʻl sohilida joylashgan. Madaniy qatlami qalinligi 4 m, Shengavit manzilgohi toshdan bunyod etilgan minoralari boʻlgan mudofaa devori bilan oʻralgan. Daryoga eltuvchi yer osti yoʻli aniqlangan. Tarhi dumaloq (diametri 6–7 m) uylar (oʻrtasida koʻchma oʻchoqlari bor) qoldiqlari chiqqan. Naqsh solingan sopol idishlar, turli tosh qurollar, suyakdan yasalgan buyumlar topilgan. Shengavit manzilgohi odamlari dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. Ular metallni qayta ishlashni ham bilishgan: jezdan yasalgan toʻgʻnogʻichlar, bigizlar, munchoqlar, bolta quyishga moʻljallangan tosh qoliplar chiqqan.
Sherali

**Sherali** (1825-1879.20.11) -afgʻon amiri (1863—79). Doʻstmuhammadxonning oʻgʻillaridan biri. Mamlakat iqtisodiyoti, madaniyati ravnaqiga imkon beruvchi tadbirlarni amalga oshirgan. Uning davrida muntazam qoʻshin soni qoʻpaygan, yoʻllar tartibga solingan, Afgʻonistonda birinchi gazeta ("Shams annahor") nashr etila boshlagan. Mustaqil tashqi siyosat yuritishga intilgan, Afgʻonistonga qarshi 1878-yil bosqinchilik urushini boshlagan ingliz mustamlakachilari rejalariga qarshilik qoʻrsatishga harakat qilgan.
Sheralixon

**Sheralixon**, Sheralixon Hojibek oʻgʻli (taxminan 1797-1845) - Qoʻqon xoni (1842-45), oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub. 1842-yil Buxoro amiri Nasrullo Qoʻqonni bosib olib Ibrohim Xayolni noib etib tayinlab ketadi. Uning zulmidan norozi boʻlgan qoʻqonliklar qoʻzgʻolon koʻtaradilar va xon avlodlaridan boʻlmish Sheralini Qoʻqon xoni deb eʼlon qiladilar. Sheralixon qoʻzgʻolonga rahbarlik qiladi. So'ng, qoʻzgʻolonchilar Qoʻqonga kiradilar va Buxoro qoʻshinini tor-mor keltiradilar. Shu paytda, Ibrohim Xayol Buxoroga qochgan. Sheralixon Buxoro amiri Qoʻqonga yangi yurish uyushtirishi mumkinligini bilib, qabila va harbiy boshliqlar, aminlar, oqsoqollar va obroʻli, nufuzli arboblar kengashini chaqirib, unda shoshilinch ravishda miltiq, qilich, toʻsiqlar tayyorlashga qaror qilgan. Keyin, Qoʻqon atrofida toʻsiq va qoʻrgʻonlar barpo qilishga kirishilgan, lekin qurilish nihoyasiga yetmay, Buxoro qoʻshini Qoʻqonga yaqinlashib shaharni qamal qiladi. Buxoro qoʻshinlari tevarak-atrofdagi qishloqlarni vayron qiladi, lekin shaharni egallay olmaydi. Qolaversa, Qoʻqon mudofaasidagi ayollar ham faol ishtirok etadilar. Nasrullo esa 40 kunlik qamaldan soʻng Buxoroga qaytib ketgan.

Sheralixon oʻgʻli Abdurahmonbekni amiri lashkar qilib tayinlab, uni Toshkentni zabt etish uchun yuboradi. Qoʻshinlar Sirdaryodan oʻtib, Quramaga kelganda, Xoʻjand hokimi Xudoyorboy ahvolni aniqlab, amir Nasrulloga xoinlik qiladi va o'z shahrining oliy hokimiyatini tan oladi. Qoʻqon xoni esa unga Xoʻjand viloyati hokimligini tortiq qiladi. Vanihoyat, Qoʻqon va Toshkent qoʻshinlari oʻrtasidagi jangdan soʻng, Toshkent va Dashti Qipchoq zabt etilib, qaytadan Qoʻqon xonligi tarkibiga kiritilgan.

Sheralixonning davrida ham  xonning soliq siyosatiga qarshi xalq qoʻzgʻolonlari boʻlib turgan, shahrining mustaqil ravishda hokimiyatni boshqarishga intilishi esa qipchoqlar rahnamosi Musulmonqulning qarshiligiga uchraydi.Keyin esa Musulmonqul isyon koʻtarib, Isfara hokimi boʻlgan Sotiboldibekni xat bilan sobiq Qoʻqon xoni Olimxonning oʻgʻli Murodbekning oldiga yuboradi va uni Qoʻqon xonligining taxtini egallashga taklif etadi. Oʻshda qoʻzgʻolon boshlanganidan xabar topgan Shahrixonning hokimi, Musulmonqulning rejasini bilmagan holda, tezda qoʻshin toʻplab, Oʻsh qoʻzgʻolonini bostiradi. Ammo, Musulmonqul oʻz rejasini bajarish uchun Oʻshga qoʻshin bilan borib, qoʻzgʻolonda ishtirok etganlarni beshafqat jazolab va qonga botirib, 5-10 ming kishini asirga oladi. Qoʻzgʻolon rahbari hisoblangan Mulla Yusuf ham qoʻlga olinib, Oʻshda dorga osiladi.

Bu vaqtda esa Murodbek Qoʻqonga kelib, Sheralixonning huzuriga kiradi. Sheralixon esa vaziyatni anglagan holda, unga taxtni topshiradi. Musulmonqulning sodiq odamlari esa tunda o'z shahrini qatl etishadi.

## Manbalar
Ad. Bobobekov H. N., Qoʻqon tarixi, T., 1996; Nabiyev R. N., Iz istorii Kokandskogo xanstva, T., 1973.

Haydarbek Bobobekov.
Sheri kishvar

**Sheri kishvar** - Turk xoqonligi shahzodalaridan El Arslon ismining forsiycha varianti. U xoqonlikning mashhur hukmdorlaridan Qorachurin (Tardu; 576—603) xoqonning toʻngʻich oʻgʻli boʻlib, Turk xoqonligining asoschilaridan biri Istami yabgʻuning (552—576) nevarasi boʻlgan. Narshaxiyning "Tarixi Buxoro" asarida yozilishicha, Abru qoʻzgʻolonini bostirgan va Buxoro vohasida 20 yil hukmronlik qilgan. Vohada bir qancha qishloqlar barpo etgan. Bir qator tadqiqotchilar fikricha, Sh. K. Buxoro vohasida 7—8-asrlarda hukm surgan turkiy sulolaning asoschisidir.

673 yil arablar istilosi paytida Buxoro vohasiga Bidun buxorduxot hukmdor boʻlgan. Tadqiqotchilar fikricha, Bidunning nasli Sh. K.ga borib taqalgan (Sh. Odilov).

## Adabiyot
* Abu Bakr an-Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.
Sherlock Holmes

**Sherlock Holmes** — Arthur Conan Doyle hikoya va qissalarining bosh qahramoni, izquvar. Holmes izquvar maʼnosida turdosh otga aylangan.
Aʼzam Shermatov

**Shermatov Aʼzam** (1925.1.3, Koson tumani – 1993.25.2, Toshkent) – tilshunosshevashunos olim. Oʻzbekistondaxizmat koʻrsatgan fan arbobi (1986), filologiya fanlari doktori (1978), professor (1982). Buxoro pedagogika instituti oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1951). Qarshi oʻqituvchilar institutida oʻqituvchi (1951 – 53), direktor oʻrinbosari (1953–57). Toshkent pedagogika institutida oʻzbek tilshunosligi kafedrasida oʻqituvchi va dotsent (1960–62), tarix-filologiya fti dekani (1962–67), rus guruhlarida oʻzbek tili kafedrasi mudiri (1967–73), oʻzbek va qozoq filologiyasi fti dekani (1976–80), umumiy tilshunoslik kafedrasi mudiri (1973-yildan). Oʻzbek dialektologiyasi va umumiy tilshunoslik boʻyicha oliy oʻquv yurtlari talabalari uchun bir qancha oʻquv qoʻldanmalari va dasturlari yaratgan. Asosiy ilmiy ishlari Qashqadaryo viloyati oʻzbek shevalari tadqiqiga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Quyi Qashqadaryo oʻzbek shevalari, T., 1972; Uzbekskiye narodnne govorm Kashkadarinskoy oblasti, T., 1978; Atlas uzbekskix narodnix govorov Kashkadarinskoy oblasti,. 1"., 1979; Lingvistik geografiya nima? T., 1981.
Mirmulla Shermuhamedov

**Shermuhamedov Mirmulla** (1886, Toshkeyt —1923.24.9) — shoir va yozuvchi, teatr tanqidchisi, tarjimrn. Beklarbegi madrasasida, rustuzem maktabida tahsil olgan. Sh. jurnalistlik faoliyatini "Turkiston viloyatining gazeti"da boshlagan, "Sadoyi Turkiston", "Sadoyi Fargʻona", "Ishtirokiyun", "Qizil bayroq" gaz.larida xabar, maqola, sheʼr, hikoya va tanqidiy maqolalari bilan davom ettirgan. U matbuotda "Mirmulla", "Bir musulmon", "Mirmulla Shermuhammad" taxalluslarini qoʻllagan.

SH. oʻzbek adabiyotida ilk bor Yevropa yozuvchilari usulida ixcham hikoyalar yozgan. Uning "Umidli minutlarim" "Bugun bayram edi", "Paranji" hikoyalarida tushkunlik ruhi kuchli boʻlsada, ammo milliyligi, turmushni badiiy, haqqoniy tasvirlashi, tili va uslubining ravonligi, fikrining aniq yoʻnalgani bilan ajralib turadi.

SH. oʻzbek matbuotida malakali teatr tanqidchiligini boshlab bergan munaqqid. "Boy ila xizmatchi", "Hurriyat qahramoni", "Yomon odat yoxud yosh xo. tin kasofati", "Zaharli hayot", "Tuhmatchilar jazosi", "Andalusning soʻnggi kunlari" taqrizlarida milliy aktyorlik, rejissorlik sanʼatiga, dramaturgiyaga xolisona baho bergan. Uning taqrizlari orqali dramaturg Abdurahmon Ismoilzoda ijodi namunalari, Mannon Uygʻurning ilk aktyorlik va rejissorlik faoliyati haqidagi maʼlumotlar bizgacha yetib kelgan.

SH. dublyaj sanʼatiga asos solgan tarjimondir. "Turon" kinoteatrida namoyish etilgan filmlarni rus tilidan oʻzbek tiliga bevosita tarjima qilib turgan.

Sirojiddin Ahmedov.
Said Shermuhamedov

**Said Shermuhamedov** (1930.12.5, Qorakoʻl tumani — 16.02.2016) — faylasuf olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), falsafa fanlari doktori (1973), professor (1978). Samarqand universitetni tugatgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va HUQUQ boʻlimida kichik ilmiy xodim (1957—58), Falsafa va huquq institutida  katta ilmiy xodim (1958—60), ilmiy kotib (1960—61), direktor oʻrinbosari, sektor mudiri (1961—64). Oʻzbekiston KP MK fan va madaniyat boʻlimi mudiri oʻrinbosari (1964—65), madaniyat boʻlimi mudiri (1965—70). Oʻzbekiston Maorif vaziri (1970—84), Oʻzbekiston Pedagogika ilmiy tekshirish instituti direktori (1984—85), Toshkent Davlat Universiteti falsafa fakultetida kafedra mudiri (1985— 2002), professor (2002-yildan). Ilmiy ishlari madaniyat nazariyasi va boshqalar muammolarga bagʻishlangan. Oʻzbekiston Falsafa jamiyati prezidenti (1990-yildan). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992). "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1995).

## Manbalar
* Na yazike yedinstva, T., 1991; Mustaqillik — buyuk neʼmat, T., 1997; Filosofiya cheloveka, T., 2001; Istiklol quyoshi, T., 2002.
Sherna baxshi

**Sherna baxshi (Shernazar Beknazar oʻgʻli)** (1855-yil, Azon qishlogʻi, Sherobod bekligi, Buxoro amirligi — 20-asr 1-yarmi, Oʻzbekiston SSSR, SSSR) — baxshi, dostonchi. Sherobod dostonchilik maktabi vakili. Baxshilar oilasida tugʻilgan, 9—10 yoshlaridayoq doʻmbira chalib, kuylay boshlagan. Soʻng sherobodlik Qosim (shoir) baxshiga shogird tushgan. Sheroboddagina emas, Surxondaryo, Qashqadaryoda, hatto Tojikiston va Turkmanistonda ham mashhur boʻlgan. Repertuarida 50 dan ortiq doston, termalar, doʻmbira kuylari boʻlgan. Sherna baxshi Umir baxshi (Safarov), Rajab baxshi Normurod oʻgʻli, Yusuf Oʻtagan oʻgʻli, Mardonqul Avliyoqul oʻgʻli kabi 20 dan ortiq shogird yetishtirgan. Xalq Sherna baxshi haqida rivoyatlar toʻqigan.
Shermuhammad madrasasi

**Shermuhammad madrasasi** — Qashqadaryo viloyati Qarshi shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (XVII— XVIII-asrlarga mansub). Shermuhammad madrasasi Qarshi qal’asining markaziy maydoni hisoblangan Registon maydoni sharqiy qismida joylashgan.

## Tarixi
Shermuhammad madrasasi XIX asrning 60-yillari oʻrtalarida qurilgan. Registon atrofida joylashgan madrasalardan biri hisoblangan. Hijriy 1282-yilda (1869-yil) mahalliy usta Abdulhakim Nasafiy tashqi eshikni yasaganligi qayd etilgan yozuv saqlanib qolgan. Shermuhammad madrasasi roʻparasida, undan biroz qiyaroqda zindonning koʻrimsiz imorati koʻrinib turardi. XX asr boshlariga kelib, bir vaqtlar yerdan chuqur kovlagan, arqon bilan tushadigan oʻra — zindonlar tugatilib, jinoyatchilar maxsus qurilgan qamoqxonada saqlanadigan boʻlgan. 1885-yilda amir Ahadning taxtga chiqishi munosabati bilan butun amirlikda zindonlar bekor qilinib, qamoqxonalar joriy etilgandi. Qal’a qamoqxonasi pastak bino boʻlib, katta hajmdagi umumiy xonadan iborat edi. Shiftda qoldirilgan darchalarga chiroqlar oʻrnatilgan boʻlgan.

## Meʼmorchiligi
Madrasaning ikki burjida kattakon darsxonalar joylashgan, hujralar soni 17 tani tashkil etgan. Hujralarning ikkitasi mudarrislarga moʻljallangan. Hujralar kirishda oʻng va chap tomonlarda joylashgan. Hujralar asosan bir xonadan iborat boʻlib, bezaksiz, eshik tanasida ganch panjaralar oʻrnatilgan boʻlib, ulardan yorugʻlik tushib turgan. Madrasaning peshtoqi uncha baland boʻlmagan. Peshtoqning ikki yoni tepasi naqshli gʻishtin qubbalar bilan bezatilgan. Shermuhammad madrasasi pishiq gʻishtdan koʻtarilgan. Peshtoq baland ishlangan, eshiklarga boʻrtma naqshlar solingan boʻlgan. Madrasa chorsi tarhli, bosh tarzi besh xonadan iborat boʻlgan. Markazida miyonsaroy, 2 yonida darsxona joylashgan boʻlib, burchaklariga guldastalar ishlangan. Guldastalar tepasi fonusli boʻlib, miyonsaroy orqali hovliga chiqilgan. Hovli atrofi oldi ravoqli hujralar bilan oʻralgan. Bezagida ganch oʻymakorligi va chaspak uslubida girih naqshlar qoʻllangan.

Meʼmoriy obidada sirli koshinlar kam ishlatilgan boʻlsa-da, ayniqsa, uning old qismi koʻrkam koʻrinadi. Yassi ravoqlar va gumbazlar ham mohirona ishlangan. XVIII asrlarda bunyod etilgan madrasalarda bezak, naqsh nisbatan oz boʻlgan. Bu hol Samarqand, Buxoro, Xiva obidalari uchun ham xos.

## Adabiyotlar

## Manbalar
Sherobod dostonchilik maktabi

**Sherobod dostonchilik maktabi** — Oʻzbekiston Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlarining bir necha tumanlari, Tojikiston va Turkmanistonning janubiy sarhadlarida yetishib chiqqan yuzlab baxshilarni birlashtirgan oʻzbek dostonchilik maktabi.

Surxondaryo va Qashqadaryoda dostonchilik anʼanalarining izchil rivojlanishi bugungi kunlarda ham davom etmoqda. Shuning uchun ham bu maktab vakillaridan 1940-yillarda yozib olingan dostonlarda dostonchilikning nisbatan quyi bosqich unsurlari, badiiy tafakkurning uncha rivojlanmagan shakllari uchraydi. 1960-yillardan boshlab esa anʼanalarning muayyanlasha borishi, maʼlum maʼnoda kitobiylikka intilish kuchayadi. Bunda isteʼdodli xalq baxshisi Qodir Rahim oʻgʻlining (1936—1985) xizmatlari katta boʻldi. Sherobod dostonchilik maktabidan Qosimkoʻr, Shernazar Beknazar oʻgʻli, Mardonaqul Avliyoqul oʻgʻli, Umir Safar oʻgʻli, Normurod baxshi, Ahmad baxshi, Nurali Boymat oʻgʻli, Mamadrayim baxshi, Yusuf Oʻtagan oʻgʻli, Eshqobil baxshi, Boʻriboy Ahmad oʻgʻli, Qodir Rahim oʻgʻli kabi oʻnlab dostonchilar yetishib chiqdi. Bugungi kunda Xushboq Mardonaqulov, Shoberdi Boltayev, Boborahim Mamatmurodov, Qora va Chori Umirovlar, Qahhor Qodir oʻgʻli, Abdunazar Poyonov kabi bir qancha baxshilar dostonchilik anʼanalarini davom ettirmoqdalar. Bu maktab vakillaridan yozib olingan "Oltin qovoq", "Malla savdogar", "Zayidqul", "Ollonazar Olchinbek", "Oychinor", "Sherali", "Kelinoy" kabi qator dostonlar Oʻzbekistonning boshqa joylarida yashab oʻtgan baxshilar repertuarida uchramaydi.

## Adabiyotlar
* Qahhorov A., Yangi dostonlar, T., 1988;
* Ergashev A., Xalilov D., "Yozi va Zebo" — ishqdostoni, Qarshi, 2000;
* Murodov M., Alpomishnoma, 1—2-kitoblar, T., 1999, 2000.
Sherobod kanali

**Sherobod kanali** - Surxondaryo viloyatidagi magistral kanal. 1966-yilda qurilgan. Umumiy uz. 27&nbsp;km, bosh qismidagi suv sarfi 110 m³/sek. Viloyatning Sherobod va Qiziriq choʻllariga suv uzatadi. Janubiy Surxon suv omborining oʻng qirgʻogʻida qurilgan bosh suv olish inshootidan suv oladi. Kanal trassasining dastlabki 8&nbsp;km Surxondaryoning oʻng qirgʻogʻi boʻilab va Toshkoʻpriksoy oʻzani tagidan 150 m uzunlikdagi 3 koʻzli (3x3,5 m) temirbeton quvurli dyuker orqali oʻtadi. Quyiroqda kanaldan Qumqoʻrgʻon kanaliga 10 m³/sek. miqdoridagi suvni tashlash uchun suv chiqargich oʻrnatilgan. 60-yillar oxirida uning 12&nbsp;km da Sherobod choʻlidagi 80 ming ga dan ortiq yerni suv bilan taʼminlovchi nasos styasi barpo etildi. 27&nbsp;km da kanal chap va oʻng tarmoqqa boʻlinadi.

Kanalning chap tarmogʻi Sherobod choʻlida yangi oʻzlashtirilgan yerlarni sugʻorishga xizmat qiladi. Uning oʻzaniga beton toʻshama yotqizilgan, uz. 29,6&nbsp;km, suv sarfi 25 m³/sek. Oʻng tarmoq esa Sheroboddaryo tizimidagi yerlarni suv taʼminotini yaxshilashga xizmat qiladi, uz. 76,6&nbsp;km.
Sheroboddaryo

**Sheroboddaryo** — Amudaryoning oxirgi oʻng irmogʻi hisoblanib, Irgʻoyli va Qizilsoy daryolarining qoʻshilishi natijasida hosil boʻladi. Daryo Boysun togʻining dengiz sathidan 3922 metr balandlikdagi qismidan boshlanadi.

Sherobod daryosida Sherobod GES barpo etilgan.

## Nomlanishi
Mazkur daryo Machay qishlogʻiga yetguniga qadar Machaydaryo, u yerdan Sherobod shahrigacha boʻlgan hududda Sheroboddaryo, Sherobod shahridan quyilish joyiga qadar esa Qorasuvdaryo (yoki Qorasuv) deb nomlanib kelinadi.

Machaydaryo koʻp manbalarda soy sifatida tilga olinadi. Uning uzunligi 1086 metrni tashkil etib, Sangchil va Sisanaga qishloqlari hududidan oqib oʻtadi.

## Tarixi
Sherobod daryosi boʻyida, Shimoliy Baqtriya hududida joylashgan hamda aholining janubi-gʻarbdan koʻchishi natijasida vujudga kelgan Boʻston va Jarqoʻtan qabristonlari, shuningdek Jarqoʻton aholi yashash punkti joy olgan. Bu manzilgoh Baqtriya-Margʻiyona arxeologik majmuasining Sopolli varianti (Sopolli madaniyati) bilan bogʻliqligi aniqlangan.

## Joylashishi
Sheroboddaryo Boysun togʻi hamda unga yondosh boʻlgan Koʻhitang togʻining sharqiy qismidan boshlanuvchi Irgʻoyli va Qizilsoy daryolarining qoʻshilishi natijasida paydo boʻladi.

## Tuzilishi
Daryoning umumiy uzunligi 177 km ni tashkil etadi. Suv havzasining umumiy maydoni esa 2950 km² ga teng.

### Suv sarfi
Bu daryoda oʻrtacha suv sarfi may oyida 20,6 m³/sek. ni, iyul oyida 18,3 m³/sek. ni tashkil qiladi. Togʻlardan chiqish yeridagi oʻrtacha suv sarfi esa 7,5 m³/sek ga teng. Suv oqimi yil davomida notekis taqsimlangan. Sheroboddaryo asosan qor-yomgʻir suvlaridan toʻyinganligi uchun ham, odatda aprel-may oylarida toʻlib oqadi.

### Yerosti tuzilmasi va suvlari
Yerosti suvlari turli davrdagi yotqiziqlar orasidan chiqadi. Paleogen va neogen davri yotqiziqlaridan chuchuk suv odatda 140-150 metrgacha chuqurlikdan chiqishi kuzatilgan. Boʻr davriga aloqador yotqiziqlardan esa 1000-2000 metr chuqurlikdan mineral shifobaxsh chuchuk suv chiqadi. Bu suvning oʻrtacha harorati +60° dan +70° darajagacha yetishi mumkin.

Sheroboddaryo havzasidagi soyliklarning uvoq jinslari suvni yaxshi oʻtkazadi, yogʻinning koʻp qismi shu jinslar orasiga sizib, keyinchalik bir meʼyorda daryo oʻzaniga qaytib chiqa boshlaydi; shu tariqa oqim fasllar davomida bir tekis taqsimlanadi. Quyi oqimida daryo suvi kamayib ketadi. Bu daryo suvidan Sherobod shahri yaqinidagi Darband, Dara, Sisanga, Xoʻjaboʻlgan, Munchoq va Sherobod qishloqlari foydalanadi. Sherobod tumanida Sherobod GES barpo etilgan.

## Quyilishi
Quyi oqimida daryo sayozlasha boradi, oʻzani meanderlarni hosil qiladi. Amudaryoga esa Shoʻrob qishlogʻidan taxminan 280 m uzoqlikda quyiladi.

## Adabiyotlar
* 
## Manbalar
Sheroz miniatyura maktabi

**Sheroz miniatyura maktabi** — Eron tasviriy sanʼatidagi yoʻnalish. 14-asr 1-yarmida Sherozda yuzaga kelgan; bu davrda yaratilgan asarlar devoriy rasmlar mujassamotiga yaqin, ularda shakllar yirik, manzaralar umumlashma boʻlib, tilla, qizil va sariq ranglar yetakchilik qiladi. 14-asr oxiri — 15asr boshlaridan yaratilgan asarlar matn va qoʻlyozma bezaklari bilan uygʻunlashib, murakkab koʻp shaklli mujassymotlar ortdi, kishilar va manzaraga eʼtiborning qaratilganligi, nafis rasmlar, ranglarga boyligi bilan ajralib turadi (Nizomiy, "Xamsa", 1479 va 1491, Rossiya milliy qutubxonasida). 16-asrda Sheroz miniatyura maktabim vakillarining asarlari mayin, nozik ranglar gammasi, mujassamotlar qismlarigacha oʻta aniqlikda ishlanishi bilan diqqatga sazovor (Nizomiy, "Xamsa", 1532—42, Ermitajda va boshqalar).
Gulxon Sheroziyeva

**Gulxon Sheroziyeva** (1920.10.1, Chimboy shahri 1978.18.1, Nukus) — Oʻzbekiston xalq artisti (1957). 1936-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatri aktrisasi. J.Oymurzayevning "Oʻzingdan chiqqan baloga..." asaridagi Anorgul shahrining sahnada yaratgan ilk obrazidir. Sheroziyeva xarakterli rollar ustasi boʻlib, milliy ruh, milliy nutq talaffuziga alohida eʼtibor berish, lirik nafosat, samimiylik ijodiga xos. Gulsara (K.Yashin, "Gulsara"), Oypar (M.Daribayev, "Koʻklen botir"), Gulparchin (N.Dovqorayev, "Alpomish"), Oysanam, Oysuluv (S. Xoʻjaniyozov, "Suymaganga suykanma", "Oʻzboshimcha shoh"), Hurliman (J.Oymurzayev, "Berdaq"), Shohsanam (A.Begimov, T.Ollanazarov, "Oshiq Gʻarib"), Osiyo (U.Xojibekov, "Arshin mol olon"), Tozagul (R.Majidov, "Qora yuraklar"), Jibek (G.Musrepov, "Qiz Jibek") kabi rollari bilan qoraqalpoq teatr sanʼatida salmoqli oʻrin egalladi. Sheroziyeva kuchli ovoz sohibasi boʻlib, "Dembermes", "Odingnan", "Avezim" kabi qoʻshiqlar va, ayniqsa, xalq qoʻshiqlarini mohir ijrochisi boʻlgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).

## Manbalar
Sheroziy

**Sheroziy** (taxallusi; asli nomi Yoqubov Madrahim, 1890, Xiva — 1973.22.10, Urganch) — xonanda va sozanda (dutor, garmon). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1949), Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Qurji ota Avazmatovdan dutor chalishni, Polvon duzchidan suvora yoʻllarini, Qurbon ota Ismoilovdan xalq qoʻshiqlarini va garmon chalishni oʻzlashtirgan. Yoshligidan toʻy, bazm, xalq sayillarida xizmat qilib, Xorazm, Qoraqalpogʻiston va Turkmanistonda shuhrat qozongan. Xivada konsert brigadasi (1920), Hamza tashkil qilgan teatr truppasi (1921)da xonanda va sozanda. Moskvadagi oʻzbek sanʼati dekadasi (1937), Katta Fargʻona kanali qurilishi (1939)da qatnashgan. 1941—45 yillarda Yangiyoʻl musiqali drama va komediya teatrida ishlagan. U xalq qoʻshiqlari (mas, "Tasadduqman", "Qora shomlar", "Aliqambar" "Qora soching" va boshqalar), Xorazm doston yoʻllari, suvoralar, maqomlarning tarona va ufar qismlarini mahorat bilan ijro etgan. Sh.bastalagan "Gul Vatan", "Asrlar orziqib" va boshqalar qoʻshiqlar ommalashgan. Sanʼatshunoslik instituti shahridan ayrim xorazm xalq qoʻshiqlari va, asosan, suvoralarni magnit lentasiga yozib olgan (1957). M.Yusupov Sh. ijrosida notaga olgan xorazm xalq qoʻshiqlarini "Oʻzbek xalq muzikasi"ning 7jildiga kiritgan (1960). V. Fayozov, K. Otaniyozov, M. Rahimov, S.Rahimova, M. Yusupovlar shahrining shogirdlaridir.

## Adabiyot
* Avaz Sotim, Madrahimov O., Madrahim Sheroziy, Urganch, 1989.
Sheroziy (maʼnolari)

**Sheroziy**:

* Sheroziy (taxallusi; asli nomi Yoqubov Madrahim, 1890, Xiva — 1973.
* Sheroziy (qorakoʻl) — koʻk tusli qorakoʻl teri turi.
Sheroziy (qorakoʻl)

**Sheroziy** — koʻk tusli qorakoʻl teri turi. 1—3 kunlik qorakoʻl qoʻzilaridan olinadi. Uning gulini hosil qiluvchi koʻk, qora va oq rangli jun tolalarining aralash oʻsishi natijasida juda chiroyli tovlanadi. Tolalarning nisbati va uzunligiga qarab Sh. terining och Sh. (sutsimon va poʻlatrang), oʻrta Sh. (havorang, qumushrang, marvaridrang, qoʻrgʻoshinrang), toʻq Sh. (oqish rang, sadafrang) turlari bor. Sh. teri jingalaklari oʻlchami boʻyicha mayda gulli (5&nbsp;mm gacha), oʻrta gulli (5–10&nbsp;mm), katta gulli (10&nbsp;mm va undan ortiq) terilarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda 10 dan ortiq ixtisoslashgan qorakoʻlchilik shirkat xoʻjaliklarida koʻproq oʻrta gulli Sh. teri beradigan qoraqoʻl qoʻylari boqiladi.
Sherobod-Sariqamish qirlari

**Sherobod** — SARIQAMISH QIRLARI — Surxondaryo botigʻining janubiy gʻarbiy qismidagi qirlar. Janubiy gʻarbdan shimoli-sharqqa 70&nbsp;km ga choʻzilgan. Shimolidan Boysun botigʻi, janubi-sharqdan Surxondaryo vohasi bilan chegaralangan. Oʻrtacha bal. 800-1000 m. Eng baland joyi 1216 m.

SH.Sherobod-Sariqamish qirlari Boysun togʻlaridan boshlanuvchi bir qancha daryolar (Kafrun, Anjarasoy, Pulihakim va boshqalar) bilan chuqur kesilgan va alohida qirlarga (Kagna, balandligi 955 m; Takasakradi, 1050 m va boshqalar) ajralgan. Yon bagʻirlarida quruq soy va jarliklar ham koʻp. Tektonik jihatdan antiklinal struktura; yura, boʻr, paleogen, neogen, toʻrtlamchi davr qumtosh, ohaktosh, dolomit, mergel, konglomeratlaridan tashkil topgan. Iklimi kontinental, yogʻin kam (150-250&nbsp;mm). Boʻz, surqoʻngʻir tuproqlarda shuvoq, shoʻra, qoʻngʻirbosh, rang, oq kavrak va boshqalar oʻsadi. Hududi yaylov sifatida foydalaniladi.
Sherobod (maʼnolari)

**Sherobod**:

* Sherobod — Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi shahar (1973 yildan), tuman markazi.
* Sherobod (qir) - SARIQAMISH QIRLARI — Surxondaryo botigʻining jan.
Sherolchin

**Sherolchin** - sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonning togʻli hududlarida shahrining oddiy Sh. yoki olga sherolchini turi oʻsadi. Boʻyi 10—30 sm. Poyasi bir yoki bir nechta, tik yoki yerdan koʻtarilib oʻsadi, paxmoq tukli. Barglari patsimon qirqilgan, poyaga halqasimon yoki qaramaqarshi oʻrnashgan. Toʻpguli 3—10 sm, gultoji oqish pushti. May—iyul oylarida gullab urugʻlaydi.
Sherolgʻin

**Sherolgʻin**, tarxun — murakkabguldoshlar oilasi shuvoqlar turqumiga mansub koʻp yillik oʻsimlik turi. Yevrosiyo va Shim. Amerika, Sibir, Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda keng tarqalgan. Koʻplab mamlakatlarda ziravor ekin sifatida ekiladi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida togʻlar etagidan to yuqori qismigacha boʻlgan shagʻalli qiyaliklarda oʻsadi. Boʻyi 80 sm, poyasi bir nechta, tik, sargʻish yoki qizgʻish. Barglari butun, nashtarsimon, yosh barglari tuk bilan qoplangan. Gullari mayda ochsariq yoki qizgʻish, roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi toʻq jigarrang yoki qoramtir pista. shahrining gullab turgan yuqori qismi va barglari tarkibida efir moyi (0,1—0,72%), karotin (15—41,8&nbsp;mg%), S vitamini (190&nbsp;mg%), oz miqdorda alkoloidlar va boshqalar bor. Oʻzbekistonda 1988-yildan barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan Gribovskiy (N31) navi ekiladi. Xalq tabobatida yer uyetki qismi ishtaha ochish, ovqat hazm qilishda hamda istisqo, lavsha va boshqalar kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Gijja haydash xususiyatiga ham ega. Xushboʻy va xushtaʼmligi tufayli oshkoʻk sifatida ham foydalaniladi. Uni chorva mollari xush koʻrib yeydi.
Sherplar

**Sherplar**, sherpa — xalq. Sharqiy Nepalning (100 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) Jomolungma (Everest) togʻi atrofida, shuningdek, Hindiston (Darjiling vodiysida, 15 ming kishi)da yashaydi. Tibetbirma til guruhiga mansub tilda soʻzlashadi. Hukmron din — buddizm (ningmapa sektasi). Sh. oʻrta asrlarda Bosh Himolay togʻlaridan janubroqqa koʻchib kelgan tibetliklar avlodi; tili va madaniyatiga koʻra tibetliklarga qardosh. Nepalda Sh. dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar. Oʻtmishda Nepal va Tibet oʻrtasidagi savdoda vositachilik qilishgan. Hindiston va Sikkimda Sh. ning asosiy mashgʻuloti — savdosotiq va togʻ choʻqqisiga koʻtarilishda yuk tashuvchi sifatida qatnashish. Sh. qishloqda jamoa boʻlib yashaydilar, 18 ta ekzogam klanlar (ru)ga boʻlinishgan; kichik monogam oila saqlangan, lekin poliandriya (bir necha akaukaning bitta xotini bor), poligamiya ham uchraydi.

## Manbalar
Shershoh

**Shershoh**, Sherxon Sur (asl ismi Farid) (1472—1545) — Shimoliy Hindistonda hukmronlik qilgan (1539—55) afgʻonlarning suriylar sulolasi asoschisi. Maʼlum bir muddat Bobur xizmatida boʻlgan. Shimoliy Hindistonda hukmronlik qilgan boshqa afgʻon sulolasi (Loʻdiylar sulolasi — 1451 — 1526) davrida shahrining bobosi va otasi Hindistonga koʻchib kelib, hukmdorlarga sadoqatli xizmati evaziga katta yermulk egasi boʻlishgan. 1526-yil Bobur Hindistonni zabt etgan boʻlsada, biroq mahalliy hindi rojalar va afgʻonlar hali batamom taslim boʻlmagan edi. Bobur vafotidan keyin Mahmud Loʻdiy Humoyunga qarshi harbiy harakatlarni boshlab yuborgan. Sh. Bihar hukmdoriga sadoqat bilan xizmat qilib, asta-sekin hokimiyat jilovini oʻz qoʻliga olgan va Sherxon nomi bilan Bihar hokimi boʻlgan (1533), afgʻonlar orasida rbroʻsi oshib, ularni oʻz atrofida jipslashtirgan. Chavsa (Chausa) va Kannoʻj (Kanauj)da boʻlib oʻtgan 2 ta jangda (1539, 1540) Humoyunni magʻlubiyatga uchratib, Shershoh nomi bilan taxtga oʻtirgan. 1545-yilda rajputlar qalʼasi — Kalanjarni qamal qilish vaqtida halok boʻlgan. shahrining oʻlimidan keyin Shimoliy Hindistonda nizolar kuchayib ketgan. Sh. qisqa davr (1540—45) hukmronlik qilgan boʻlsada, u yersoliq va moliyaviy sohada bir qator muhim islohotlarni amalga oshirgan, keng koʻlamda yoʻl va shahar qurilish ishlarini olib borgan, savdosotiqni rivojlantirish hamda maʼmuriy sohada maʼlum oʻzgarishlar qilgan, hindilar bilan tinchtotuv yashash siyosatini yoqlagan. Sh. joriy qilgan islohotlar uning vafotidan keyin bekor qilingan.

Ad.:Bosvort K.E., Musulmanskiyedinastii, M., 1971; Roʻziyev E., Hindistonda Shershoh davlati, T., 1992.
Charles Scott Sherrington

**Charles Scott Sherrington** (1857.27.11 – 1952.4.3) — ingliz neyrofiziologi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1893-yildan), Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosy (1915-yildan). Kembrij universitetni tugatgan. Neyrofiziologiya (asosan, reflektor faoliyat) sohasidagi fundamental kashfiyot muallifi. Liverpul va Oksford universitetida professor (18951913; 19131935). Sh. nerv sistemasining integrativ faoliyati konsepsiyasini ishlab chiqqan; retseptiv maydon taʼlimoti asoschisi. Ilmiy faoliyati markaziy nerv sistemasi, asosan, orqa miya fiziologiyasi va reflekslarini oʻrganishga oid. Sh. asarlari klinik va eksperimental nevrologiya rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etdi. Nobel mukofoti laureati (1932; E.D.Edrian bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Yagya Sherfedinov

**Yagya Sherfedinovich Sherfedinov** (1894.18.3, Feodosiya 1975.29.1, Toshkent) – qrim-tatar kompozitori. Qrim ASSR (1941)da va Oʻzbekiston (1971)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi.
## Biografiya
1894-yilda Feodosiyada tugʻilgan u bolaligidanoq skripka chalishni oʻrgangan. Simferopol tatar muallimlar maktabini tamomlagach, qishloqda dars bergan. 1921-yilda u mashhur musiqachi A. Spendiarov bilan uchrashadu. 1927-yilda Moskva konservatoriyasining ilmiy kompozitsiya boʻlimiga oʻqishga kirdi va 1931-yilda uni muvaffaqiyatli tugatdi.

Yagya darhol uyiga qaytadi va Qrim radioqoʻmitasida musiqa muharriri boʻlib ishlaydi. 1937—1938-yillarda Simferopoldagi Qrim-tatar davlat drama teatri badiiy rahbarining oʻrinbosari boʻlib ishlagan. Bu davrda Sherfedinov Yusuf Bolatning „Ishlagan tishlar“, „Alim“ spektakllariga, „Arzilik qiz“ musiqiy komediyasiga (Ilyos Baxshish bilan birgalikda) musiqa yozgan. U „Yuzyuk oʻyin“ xor syuitasini („Uzukli raqs uchun qoʻshiq“) hamda simfonik orkestr uchun „Qrim syuitasi“ni yozgan. Sherfedinov turli janrdagi asarlar, shu jumladan „Yangiyer“ kantatasi, simfonik orkestr uchun syuitalar, bir nechta musiqiy komediyalar yozgan . ular orasida eng mashhuri „Qayerdasan, sevgilim“ edi.

1941-yildan Oʻzbekistonda. Muqimiy teatri (1941 – 43)da, Andijon teatri (1944—1947)da musiqa rahbari. Andijon bolalar musiqa maktabi (1947—1952), Toshkent oʻquvchilar saroyi (1952—1955)da musiqa oʻqituvchisi boʻlib ishlagan.

Ammo Yagya Sherfedinov ijodiy faoliyatida asosiy oʻrinni xalq qoʻshiqlari toʻplami egalladi. Uning birinchi kichik toʻplami 1925-yilda Qrimda nashr etilgan, keyin 100 dan ortiq qoʻshiqlarni oʻz ichiga olgan boshqa toʻplam nashr etilgan va 1935-yilda uchinchi toʻplami kitob holida chiqarildi. Muallif qrim-tatar qoʻshiqlari jamlangan toʻplamini ancha keyinroq, 1978-yilda Toshkentda "Xaytarma kuylaydi " („ Haytarma sadolari“) nomi bilan nashr etdi. Kitobda 350 dan ortiq xalq qoʻshiqlari, raqs kuylari va musiqiy afsonalar bor.

Yagya Sherfedinov 1975-yil 29-yanvarda Toshkentda olamdan oʻtgan.
## Shaxsiy hayoti
1939 yildan beri u oilasi bilan Simferopolda koʻchadagi Mutaxassislar uyida yashadi. Jukovskiy, 20. Xotini Safiye Qrimtaeva (1910-yil, Simferopol – 1974-yi, Toshkent), raqqosa, ona tomondan Murza Shirinskiylar oilasidan chiqqan, 1937—1938-yillarda Qrim-tatar opera va balet teatrida ishlagan. Oʻgʻli – Zalferrat Sherfedinov 1930-yilda Moskvada tugʻilgan.
## Mukofotlari
1940-yilds Qrim Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan artist. 1971-yilda Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist.

## Manbalar

* ShYeRFYeDINOV Yagya Sherfedinovich
Aleksey Shestakov

**Aleksey Mixaylovich Shestakov** (1889.18.2, Kaluj gubernyasi — 1958.12.5, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1957). Ijodiy faoliyatini 1906-yil boshlagan: Rossiyaning turli teatrlarida ishlagan. 1934-yildan (yaʼni teatrning ochilish kunidan) Maksim Gorkiy nomidagi rus drama teatrida ishlagan. Shestakov obrazlari yorqin va aniq talqini, nafaqat ichki, balki tashqi ifoda vositalariga ham alohida eʼtibor berishi bilan ajralib turgan. Famusov (Aleksandr Griboyedov, "Aqllilik balosi"), Murzavetskiy (Aleksandr Ostrovskiy, "Boʻrilar va qoʻylar"), Pimon (Aleksandr Pushkin, "Boris Godunov"), Kleshch, Bessemyonov (M. Gorkiy, "Tubanlikda", "Meshchanlar"), Krutitskiy ("Har toʻkisda bir ayb"), Serebryakov, Gayev (Anton Chexov, "Vanya togʻa", "Olchazor"), Pol Dombi janoblari (Charlz Dikkens, "Dombi va oʻgʻil") kabi obrazlari bilan shuhrat qozongan.

## Manbalar
Shergʻozixon

**Shergʻozixon** (?, Buxoro 1727-yil dekabr, Xiva) – Xiva xoni (1715—27), Xorazm xoni (1715 – 1728).
Jontoʻraxonning oʻgʻli. Madrasada tahsil olgan. 1715-yil Yodgorxon vafotidan soʻng, Buxorodan keltirilib Xiva taxtiga oʻtqazilgan. shahriga qarshi Orol boʻyida yashovchi qoraqalpoqlar Ishimxon boshchiligida isyon koʻtarishgan. Shergʻozixon ular ustiga qoʻshin tortib katta oʻljalar, koʻplab asirlar bilan qaytgan. 1715-yil Shergʻozixon Xurosonga yurish qilib Mashhadni egallagan, Nishopurni qamal qilib egallay olmagan (1716). Shergʻozixon davrida Pyotr I tomonidan yuborilgan Bekovich Cherkasskiy josuslik ekspeditsiyasi qirib tashlangan (1717). Rossiya Xiva xonligini oʻz taʼsir doirasiga kirita olmagach, har ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar keskinlashgan. Vaziyatni yumshatish uchun 1720-yil Xiva elchilari Rossiyaga joʻnatilgan, lekin elchilik aʼzolari qamoqqa olingan, ulardan atigi bir kishigina Xivaga qaytishga muvaffaq boʻlgan. Rossiya hukumati Xiva xonligi orqali Oʻrta Osiyoga kirib kelish fikridan voz kechmagan, bu paytda Rossiyada Buxoro xonligining Qulibek (qarang Xonquli toʻpchiboshi) boshchiligidagi elchilari bor edi. Rossiya hukumati F. Beneveniii ularga qoʻshib Buxoroga joʻnatgan va Buxoro xonligini Xivaga qarshi gijgijlagan. Qalmiqlar xoni Ayuqaning shahriga yuborgan maʼlumotiga koʻra (1723-yil may), rus qoʻshinlari Saratovda toʻplanib, 1724-yil bahorida Xivaga yurishga tayyorgarlik koʻrishgan. Shergʻozixon Orol boʻyidagi isyonkor qabilalar ruslarni Xivaga boshlab kelishidan va oʻrniga Buxorodan keltirilgan (1721) Temur sulton (Shoh Temur)ni xon qilib koʻtarishlaridan xavotirda edi. Temur Sulton xonlikdagi Vazir, Gurlan, Shohobod, Bagʻlon, Uygur, Yangi Urganch, Xonqa va Xazoraspni olgan boʻlsada, butun xonlikni egallay olmagan. Xonlikdagi ichki urushlar Shergʻozixon vafotiga qadar davom etgan. Shergʻozixon Xivadagi madrasa (Shergʻozixon madrasasi) qurilish chogʻida mashhadlik gʻulomlar tomonidan oʻldirilgan. Munianing yozishicha, Shergʻozixon odil, maʼrifatparvar hukmdor boʻlib, koʻp vaqtini ilm ahli bilan suhbatda oʻtkazgan. Uning davrida ilm-fan va sheʼriyat rivojlangan.
## Adabiyotlar
* Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
* Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
* Xudoyberganov K., Xiva – 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
* Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
* Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
* Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil