Tashqi siyosat

Davlatning **tashqi siyosati** yoki **tashqi aʼloqalari** (ichki siyosatidan farqli oʻlaroq) uning boshqa davlatlar, ittifoqlar va siyosiy tuzilmalar bilan ikki tomonlama yoki ko'p tomonlama platformalar orqali oʻzaro munosabatlari bilan bogʻliq maqsadlari va faoliyatlaridir. *[[Encyclopedia Britannica]]* hukumatning tashqi siyosatiga „ichki omillar, boshqa davlatlarning siyosiy bosimi yoki xatti-harakati, shuningdek, muayyan geosiyosiy maqsadlarni ilgari surish rejalari“ taʼsir qilishi mumkinligini taʼkidlaydi.

## Tarix
Oʻzaro aʼloqalarni uzoq muddatga davom ettirish gʻoyasi diplomatiyani boshqaradigan professional diplomatik korpusning rivojlanishidan keyin paydo boʻldi.

18-asrda Yevropa diplomatiyasidagi haddan tashqari notinchlik va davom etayotgan ziddiyatlar tufayli diplomatiya amaliyoti koʻpincha „tashqi ishlar“ deb ataladigan alohida masalalarni hal qilish zarurati bilan boʻlinib ketgan. Shu sababli, bunday masalalarni ichki hal qilish fuqarolik ishlari (dehqonlar gʻalayonlari, budjet taqchilligi va sud ishlari) deb atalsa, tashqi ishlar atamasi suveren hududdan tashqaridagi masalalarni hal qilishga nisbatan qoʻllangan. Bu atama ingliz tilida soʻzlashuvchi davlatlarda yoki hududlarda 20-asrgacha keng qoʻllangan va bir qancha hududlarda tashqi aloqalarni boshqaradigan boʻlimlarning belgisi boʻlib qolgan. Garchi dastlab maʼlum bir uyushmaning qisqa muddatli boshqaruvini tasvirlash uchun moʻljallangan boʻlsa-da, endi bu boʻlimlar va davlatlar oʻrtasidagi barcha kundalik va uzoq muddatli xalqaro munosabatlarni boshqaradi. 

Aqliy markazlar vaqti-vaqti bilan hukumat tashqi aʼloqalar organlari tomonidan tashqi siyosat boʻyicha takliflar, mavjud siyosatga muqobil variantlarni ishlab chiqishda tadqiqot va targʻibot ishlarini olib borish yoki rivojlanayotgan aʼloqalarga tahliliy baho berish uchun faoliyat olib boradi.

## Maqsadlar
Hukumatning tashqi siyosatiga asos boʻlishi mumkin boʻlgan bir qancha maqsadlar mavjud. Boshqa variantlar qatorida tashqi siyosat mudofaa va xavfsizlikka, iqtisodiy manfaatga yoki muhtoj davlatlarga yordam berishga qaratilgan boʻladi. Barcha tashqi siyosat masalalari oʻzaro bogʻliq boʻlib, har bir davlat uchun yagona, keng qamrovli tashqi siyosat yuritishga yordam beradi. Ichki siyosatdan farqli oʻlaroq, tashqi siyosat xorijiy mamlakatlardagi oʻzgarishlar va asosiy voqealarga javoban faoliyat yuritadi.

### Mudofaa ishlari
Tashqi siyosa, asosan, milliy xavfsizlikni taʼminlashga qaratilgan. Hukumatlar bosimga toʻsqinlik qilish hamda kuchliroq qarshilik koʻrsatish uchun xorijiy davlatlar bilan harbiy ittifoq tuzishmoqda. Tashqi siyosat, shuningdek , yumshoq kuch, xalqaro izolyatsiya yoki harbiy operatsiyalar orqali raqib davlatlarga qarshi kurashishga qaratilgan.

XXI asrda tashqi mudofaa siyosati global terrorizm tahdidiga qarshi kurashish uchun kengaydi. 

### Iqtisodiy masalalar
Tashqi siyosat mamlakatning jahon iqtisodiyoti va xalqaro savdodagi rolida markaziy oʻrinni egallaydi. Tashqi Iqtisodiy siyosat masalalari savdo bitimlarini tuzish, tashqi yordamni taqsimlash, import va eksportni boshqarishni oʻz ichiga oladi.

### Xalqaro uyushma
Koʻpgina davlatlar himoya qilish konsepsiyasi ostida gumanitar dasturlarni ishlab chiqdilar. Liberal internatsionalizm tarafdorlari kuchsizroq davlatlarga yordam berish va ularni moddiy qoʻllab-quvvatlash rivojlangan davlatlarning burchi deb hisoblaydilar. Bu gʻoya koʻpincha idealistik tafakkur maktabi bilan bogʻliq. Liberal internatsionalistik koʻmak, mudofaa yoki iqtisodiy yordam koʻrinishida boʻlishi mumkin.

## Taʼsirlar

### Hajmi
Super kuchlar butun dunyo boʻylab harbiy qudratni loyihalash hamda oʻz taʼsirini amalga oshirishga qodir, buyuk kuchlar va oʻrta kuchlar esa global ishlarda moʻtadil taʼsirga ega.

Kichik kuch markazlarining bir tomonlama taʼsir oʻtkazish qobiliyati zaif, chunki ularda iqtisodiy va harbiy resurslardan foydalanish imkoniyati kamroq. Natijada, ular xalqaro va koʻp tomonlama tashkilotlarni qoʻllab-quvvatlashlari mumkin. Kichik davlatlarning diplomatik byurokratiyalari ham kichikroqdir, bu ularning kuchli diplomatiya bilan shugʻullanish imkoniyatlarini cheklaydi. Kichik davlatlar iqtisodiy va mudofaa manfaati uchun yirik davlatlar bilan ittifoq tuzishga intilishlari yoki barcha davlatlar bilan doʻstona munosabatda boʻlish uchun xalqaro nizolarga aralashmaslikni afzal koʻrishadi.

### Hukumat shakli
Siyosiy institutlar va boshqaruv shakli mamlakat tashqi siyosatida muhim rol oʻynaydi. Demokratiya sharoitida jamoatchilik fikri va siyosiy vakillik metodlari mamlakat tashqi siyosatiga taʼsir qiladi. Demokratik davlatlar ham bir-birlari bilan harbiy mojaroda kamroq murojaat qilishadi deb ishoniladi. Avtokratik davlatlar tashqi siyosatida umumiy kelishuvlarga kamroq amal qilishadi Diktatura sharoitida davlatning tashqi siyosati koʻp jihatdan diktatorning manfaatlariga bogʻliq boʻlishi mumkin.  Tashqi siyosat apparatlariga sezilarli darajada aralashadigan diktatorlarni oldindan aytib boʻlmaydi va tashqi siyosatda qoʻpol xatolarga yoʻl qoʻyish ehtimoli koʻproq.

## Tashqi siyosatni oʻrganish
Tashqi siyosatni oʻrganishda davlatlar nima uchun va qanday qilib bir-biri bilan oʻzaro munosabatda boʻlishlari va munosabatlarni saqlab qolishlari koʻrib chiqiladi. Tashqi siyosatni oʻrganishda bir qancha ilmiy maktablari mavjud boʻlib, ular orasida ratsional tanlov nazariyasiga asoslangan ratsional aktor modeli, tashqi siyosat apparatini bir nechta raqobatdosh manfaatlar sifatida koʻrsatadigan hukumat savdo modeli va tashqi siyosat apparati sifatidagi tashkiliy jarayon modeli mavjud. Har biri oʻz rolini oʻynaydigan bir-biriga bogʻlangan byurokratiya.

Tashqi siyosatni oʻrganadigan aqliy markazlari, jumladan, AQShdagi Tashqi Aʼloqalar Konsulligi va Buyuk Britaniyadagi Chatham House mavjud.

## Yana qarang

* Ittifoq
* Kuchlar balansi (xalqaro munosabatlar)
* Diplomatiya
* Hukumatlararo tashkilot
* Xalqaro munosabatlar nazariyasi
* Xalqaro munosabatlar

## Maʼlumotnomalar


## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* Kristofer Xill, *tashqi siyosatning oʻzgaruvchan siyosati*, Basingstoke: Palgrave Makmillan, 2003 yil.
* Jan-Frederik Morin va Jonatan Paquin, *Tashqi siyosat tahlili: asboblar toʻplami*, Palgrave, 2018.
* Stiv Smit, Ameliya Xedli va Tim Dann (tahrirlar), *Tashqi siyosat: nazariyalar, aktorlar, holatlar*, 1-nashr, Oksford: Oksford universiteti nashriyoti, 2008 yil.
* Frank A. Stengel va Rainer Baumann, „Nodavlat aktyorlar va tashqi siyosat“, *Oksford tashqi siyosat tahlili entsiklopediyasi*, Kameron Tiz tomonidan tahrirlangan, 266–86. Oksford: Oksford universiteti nashriyoti. doi:  .

## Havolalar

* Ushbu maʼlumotlar Wikimediyadagi Foreign policy ga tegishli