open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arqul

**Arqul** – arablarda puflab chalinadigan (qoʻshnaysimon) cholgʻu. Arqulning qoʻshnaydan farqi shuki, undagi nayning biri oʻzgarmaydigan (burdon) tovush berib, kuy hosil etadigan ikkinchi nayga hamohang boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻadal

**Argʻadal** (turkiycha) — qadimgi turkiy xalqlarda, keyinchalik Amir Temur va temuriylar davrida dushmanga qoʻqqisdan zarba berish maqsadida askarlar berkinadigan pana joy, pistirma.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻay oʻt

**Argʻay oʻt** (moʻgʻulcha argʻa — al-dash, turkcha — oʻt, olov) — turk-moʻgʻul qabilalari harbiy sanʼatida qoʻllangan usullardan birining nomi. Dushmanni chalgʻitish maqsadida qoʻshin miqdorini boʻrttirib, koʻpaytirib koʻrsatish uchun odatda oz sonli qoʻshin qoʻmondoni har bir jangchisiga tunda bir qancha yerda gulxan, mash’al yoqishni buyurgan. Mas, Mirzo Ulugʻbek 1425-yil Moʻgʻulistonga qilgan yurishi chogʻida qoʻshin miqdori haqida dushman notoʻgʻri tasavvurga ega boʻlishi uchun har bir jangchisiga tunda besh yerda gulxan yoqishni amr qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻanun

**Argʻanun**, argʻan (arab., yun. organon) — maxsus meshlardan yoʻnaltiriladigan havo yordamida tovushlar yuzaga keladigan yirik musiqa cholgʻu asbobi. A. Yevropa va Sharq xalqlari musiqa amaliyotida qadimdan (miloddan avvalgi 4-asr) mashhur boʻlib, oʻrta asr qoʻlyozmalarida turlicha tasvir-langan. Qomuschi olimlar Banu Muso bin Shokir (9-asr) va Abu Abdulloh al-Xorazmiy (Yu-asr)larning maʼlumotlariga koʻra, A. bir necha qoramol terisidan tayyorlangan uchta mesh va ularga birikti-riluvchi 12 tadan 40 tagacha boʻlgan yoʻgʻon-ingichka mis naylardan tarkib topgan. Meshlarga havo bir necha kishi yordamida puflab kiritilgan — pnevmatik A., havo suv bosimi yordamida sadolanuvchi — me-xanik A., shuningdek har bir nayini bir kishi chalgan A. turlari boʻlgan. 14 — 15-asrlarda A. Yevropada ancha takomil-lashtirilib, unga klavishlar oʻrnatilgan (qarang Organ). Forobiy, al-Isfahoniy, Ibn Sino, Xusrav Degʻlaviy, Alisher Navoiy va boshqa sharq mutafakkirlarining asarlarida A. va uning ijrosidagi musiqaning estetik taʼsir imkoniyatlari tasvirlan-gan. 17 — 19-asrlardagi maʼlumotlarga koʻra, A.ning boshqacha shakllari ham sharq xalqlarida keng qoʻllangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻimchoq

**Argʻimchoq** — oʻyin-ermakka uchi-ladigan tebranma moslama. Odatda A. daraxtning katta butogʻiga yoxud imo-rat harisiga osilib, ikki uchiga taxta (oʻrindiq) bogʻlangan arqondan iborat. Sanoatda ishlab chiqariladigan A.lar birmuncha murakkab: ularning oʻrindigʻi, arqon yoki metall osmasi va boshqa qismlari boʻladi. Xonadonlarda, bogʻchalarda, istirohat bogʻlarida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻin

**Argʻin** -

1) Oʻrta juz, qisman Kichik juz tarkibiga kirgan qozoqlarning koʻp sonli qabilasi. 19-asr oxirida A.lar 500 ming kishi boʻlgan. A. 15-ada qozoq ela-tining shakllanishida ishtirok etgan asosiy boʻgʻimlar qatoriga kiradi. Shar-kay Qozogʻiston hududida koʻchmanchilik bilan mashgul boʻlishgan. A. tili — hozirgi qozoq adabiy tiliga asos boʻlgan qozoq tilining shimoli-sharqiy lahjasi.

2) Oʻzbeklar va qirgʻizlar tarkibidagi urugʻ. Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida argʻu tarzida uchraydi. A. Toshkent, Sirdaryo, Samarqand, Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro, Xorazm va Qoraqalpogʻistonda ham etnonim yoki to-ponim sifatida uchrab turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻuvon

**Argʻuvon** (Cercis) — burchoqsoshlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi. Yevropa va Osiyoda S. siliquastrum turi tarqalgan. Bu tur yovvoyi holda Oʻrta den-giz atrofida ham uchraydi. Oʻrta Osiyo, Krim va Kavkazda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. A.ning yovvoyi turi (S. grifﬁ thii) Afgʻonistonda hamda Oʻrta Osiyoning Pomir-Oloy va Gʻarbiy Tyan-shan togʻlarida uchraydi. Oʻzbekistonda Qurama va Ugam togʻlarida oʻsadi. Yogʻochi yumshoq va oq boʻlgani uchun durad-gorlikda bagʻdodi uslubida oʻyiladigan naqqoshlikda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻumoq

**Argʻumoq** — zotli chopqir otlarga Sharq xalqlari bergan umumiy nom. Bu nom bilan ataluvchi otlar koʻproq arabi ot, axaltaka, yovmut, qorabayir ot zotlariga mansub. Xalq ogʻzaki ijodida A.lar be-dov, tulpor va duldul nomlari bilan ham maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻun ibn Abaqaxon

**Argʻun ibn Abaqaxon** (1250/1255 -1291) – elxoniylardan boʻlgan Eron hukmdori (elxoni) (1284 – 91). Abaqaxan xristianlik va ayniqsa buddizmga xayrixoh boʻlgan. Yevropa davlatlari hukmdorlari (Fransiya va Angliya qirollari, shuningdek Rim papasi) bilan Misrga qarshi birga yurish maqsadida yozishmalar olib borgan. Biroq bu rejalar amalga oshmagan, chunki harbiy kuchlar Movarounnahr va Xurosonda zarur boʻlib qolgan. Xurosonda amir Navroʻz qoʻzgʻoloni boshlanib, unga Movarounnahrdan ham yordam kelgan. Abaqaxan bu qoʻzgʻolonni bostira olmagan. Oltin Oʻrda xoni Mangu Temurning 1290-yili Darband darvozasi orqali Eronga hujumi daf qilingan.

## Manbalar
Argʻunshoh Axtachi Burdaligʻiy

**Argʻunshoh Axtachi Burdaligʻiy** (14-asr 2-yarmi — 15-asr boshi) — Amir Te-mur lashkarboshilaridan. Amir Temurning amir Husayn bilan qilgan janglarida faol qatnashgan, Movarounnahrni dush-manlardan tozalashda jasorat va shijoat koʻrsatgan. Amir Temurning koʻp harbiy yurishlarida qatnashgan. Hindiston yurishi (1398-99) va „etti yillik yurish“ (1399-1404) yillari A. bir necha amirlar bilan birga „moʻgʻul sarha-dining zabti“ uchun qoʻyilgan. Amir Te-mur 1404-yil 27-noyabrda Xitoy yurishiga ketayotib, A.ni Samarqandda kutvol lavo-zimida qoddirgan. Biroq 1405-yil 18-fevralda Amir Temur vafotidan soʻng yuz bergan tartibsizliklar va Xalil Sulton tomo-nidan uyushtirilgan fitnada u shahzoda tarafida boʻlgan va Saroymulk xonim, Tuman ogʻo, Ulugʻbek, Ibrohim Sultonni va lashkarboshilardan amir Shoh Malik, Shayx Nuriddinlarni Samarqandga kiritmagan. Bu bilan u Amir Temur barpo etgan saltanatga putur yetishiga sababchilardan biri boʻlgan. Ashraf Ahmedov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asad

**Asad** (fors- sher, oʻzb.- arslon) – 1) 12 burj (zodiak)ning 5-yulduz turkumi, belgisi IR.. 4 ta eng ravshan yulduzi hosil qilgan trapesiya orqali uni osongina topish mumkin. Ulardan biri Regul 1,3-kattalikdagi zangori yulduz. Umumiy maydoni 947 kv. daraja. Qish va bahorda oʻrta kengliklarda osmonning janubiy qismida koʻrinib turadi;

2) Navroʻzning birinchi kunidan boshlab hisoblanadigan shamsiy taqvim (kalendar)ning 5-oyi nomi; 21-avgustdan 21-sentabrgacha davom etadi. A. ki-rishi bilan ob-havoda muayyan oʻzgarishlar yuz beradi. A. yaxshi kelgan yillari oʻrtacha harorat saratondatja nisbatan atigi 2 – 4 daraja past boʻladi. Baʼzi yillarda A. chiqishidan 4 – 6 kun oldin albatta kuchli shamol esishi va durustgi-na yogʻingarchiliklar boʻlishi mumkin. A. oyida chashmalarda suv kamayadi, daryolar suvi aksincha koʻpayadi. Qushlar birin-ketin issiq mamlakatlarga uchib ketish taraddudiga tushadi. Dehqonchilikda ekinlar asosan shu oyda oʻsib rivojlanadi. „Asad – ekiningni yasat“ degan xalq maqoli bejiz ishlatilmagan. Ayniqsa, gʻoʻzaga koʻp ishlov berib, uni qondirib sugʻorish kerak boʻladi. Ad.: Narziqulov A., Dehqon taqvimi, T., 1990.

3) Sherdor madrasasining peshtogʻi qanosidagi sher tasvirining nomi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
*
Hofiz Asad

**Hofiz al-Asad** ( **; 1930.6.10, Loziqiya viloyati, Qardoha shahri — 2000.10.6, Damashq) — Suriyaning davlat va siyosat arbobi, armiya generali (1968). Dehqon oilasida tug‘ilgan. 1955 y. Halab shahridagi Harbiy-havo kuchlari kollejini tugatgan. 1964 — 70 yillarda Suriya Arab Respublikasi (CAP) Harbiy-havo kuchlari va havo hujumidan mudofaa qo‘shinlari qo‘mondoni, ayni paytda 1966 y.dan mudofaa vaziri. 1970 y. noyabrdan SAR bosh vaziri va mudofaa vaziri. 1971 y.dan SAR prezidenti va Arab sotsialistik uyg‘onish partiyasi bosh kotibi. 1971-yil 12-martdan to 2000-yil 10-iyungacha Suriya prezidenti lavozimida ishlagan..

## Yana qarang
* Bashshor Asad

## Manbalar
Asadiy Tusiy Abu Mansur Ali ibn Ahmad

**Asadiy tusiy Abu Mansur Ali ibn Ahmad** (11-asr) — shoir va tilshunos. Ozarbayjonda yashab, fors tilida ijod etgan. Uning xalqogʻzaki ijodi yoʻlida yozilgan 9000 baytdan iborat „Gershasp-noma“ (1066) dostoni mavjud. Fors ti-lining eng qadimgi izohli lugʻati „Lugʻati fors“ (1060) ham A. T. qalamiga mansub. Bu lugʻatda Rudakiyning „Kalila va Dim-na“, Unsuriyning „Vomiq va Azro“ kabi asarlaridan ayrim baytlar keltirilgan. A. T. fors adabiyotida munozara janrini boshlab bergan shoir. Uning „Yer va osmon“, „Kecha va kunduz“, „Nayza va ka-mon“, „Musulmon va kofir“, „Arab va ajam“ kabi besh munozarasi hozirgacha saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mirumar Asadov

**Mirumar Asadov** (1927-yil, Samarqand shahri – 2010-yil) – meʼmorlik yodgorliklarini taʼmirlovchi usta, Oʻzbekiston Qahramoni (1996). Samarqand yodgorliklarni taʼmirlash bilim yurtini tugatgan (1941). Tojikiston davlat untida oʻqigan (1962 – 1965). Toshkent shahridagi Alisher Navoiy nomli opera va balet teatri binosi qurilishida (1947), Tojikistondagi qator yodgorliklarni taʼmirlashda ishtirok etgan (1950 –1955).
## Biografiyasi
Mirumar Asadov 1927-yil 7-sentabrda Samarqand shahrida tugʻilgan. Ikkinchi jahon urushi boshlanganda Moskvadan Samarqandga sanʼat instituti koʻchirildi. Mirumar Asadovning shaxsiy xotiralariga koʻra, u moskvalik mutaxassislardan chizmachilik va naqqoshlik, yogʻoch oʻymakorligi boʻyicha buxorolik mashhur hunarmand Shirin Murodovdan bilim va tajriba oʻrgangan. 1941-yilda Samarqand yodgorlik taʼmirlash bilim yurtini tamomlagan.

1964-yilda Tojikiston Davlat universitetini tamomlagan.

1947-yilda Toshkentda Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri qurilishida, Tojikistondagi bir qator yodgorliklarni restavratsiya qilishda qatnashgan. Mirumar Asadov Tojikistonning Panjikent shahridagi Sadriddin Ayniy maqbarasi va Rudakiy maqbarasini taʼmirlashda qatnashgan.

1950—1955-yillarda Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasi, Amir Temur maqbarasi, Bibixonim masjidi, Tillakori, shuningdek, Buxorodagi Mir Arab madrasasi, Bahouddin Naqshband maqbarasini taʼmirlashda qatnashgan. Toshkentdagi Yunusxon madrasasi va Qaldirgʻochbiy maqbarasida restavratsiya ishlarini olib borgan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, usta ishlagan birinchi muhim obyekt Buxoro viloyatidagi Bahouddin Naqshband maqbarasi boʻldi. Deyarli vayron boʻlgan va tarixiy qiyofasini yoʻqotgan maqbara hukumatning maxsus farmoyishi asosida taʼmirlandi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov 1996-yilda maʼnaviy madaniyat yodgorliklarini tiklashga qoʻshgan hissasi uchun Mirumar Asadovni "Oltin yulduzi" medali va „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlagan.

Mirumar Asadov 2010 yilda vafot etgan.

## Oilasi
Mirumar Asadov akalari Usta Mirusmon va Usta Mir-Saidlar bilan birgalikda tarixiy obidalarni restavratsiya qiluvchi ustalar sulolasini yetishtirdilar.

## Yana qarang
* Usta Shirin Murodov

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toʻraxon Asadullayev

**Toʻraxo Asadullayev** (1941.14.4, Kasbi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1966). 1972-75 yillarda Kasbi tumanidagi 13-maktabda yetakchi, 1975-yildan 20-maktabda, 1995-yildan 2-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Asadullayev oʻzining pedagogik faoliyati davomida butun diqqat-eʼtiborini oʻquvchilarga puxta bilim berish, ularning dunyoqarashini shakllantirish, ol-gan bilimlari asosida mustaqil fikrlashga qaratdi. Asadullayev maktabda namunali oʻzbek tili va adabiyoti kabinetini tashkil etgan. „Oʻqituvchi ijodkorligi dars samaradorliga“ mavzuidagi metodik qoʻllanmasi chop etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asakabank

**"Asakabank"** — Oʻzbekistondagi ixtisoslashtirilgan aksiyadorlik jamiyati. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga koʻra 1995-yil 7-noyabrda tashkil etilgan. Boshqaruvi Toshkent shahrida joylashgan. Respublikaning barcha viloyatlari markazlarida jami 21 ta filiali va 4 ta mini bank mavjud, jumladan, Qoraqalpogʻiston (Nukus shahri)da, Asaka, Qoʻqon, shuningdek Toshkentda („Avtotransport“) filiallari bor. Respublikada avtomobil sanoati va unga xizmat koʻrsatadigan infratuzilmalarni rivojlantirishni moliyalash (asosan, „OʻzDEUavto“ qoʻshma korxonasi va unga butlovchi qismlar ishlab chiqarish loyihalari), Oʻzbekiston fuqarolariga avtomobillar sotib olishda qulayliklar yaratish, yalpi kredit hisob-kitob xizmatlari koʻrsatish, qimmatli qogʻozlar bilan operatsiyalar va boshqa xizmatlarni amalga oshiradi. 2022-yil 1-oktabr holatiga koʻra bankning jami aktivlari 49,5 trln soʻmni tashkil etmoqda. Bankning jami kapitali 6,5 trln.soʻmga teng boʻldi. 20 ta kredit liniyalari 23.5 trln soʻmga yetdi (1997-yil 1yanvar)..

## Filial
Respublika boʻyicha bank 1 ta savdo ofisi, 21 ta
filial, 14 ta bank xizmatlar markazi, 4 ta minibank, 169 ta bankomat, 28 ta
Infokiosklar, 65 ta „24/7 ATM“ budkalariga ega.

## Fonon
2021-yilda Markaziy Osiyodagi eng yirik zavod sifatida ish boshlagan „FONON“ zargarlik zavodi „Asakabank“ tomonidan moliyalashtirilgan. Loyihaning umumiy qiymati 28,3 million yevroni tashkil qiladi. Ushbu qiymatning 19 million yevrosi „Asakabank“ mablag‘lari hisobidan tashkil qilingan.

## Aksiyadorlari

2023-yil holatiga koʻra bankga egalik qiluvchi aksiyadorlar ulushlari quyidagicha taqsimlangan:

## Rasmiy ilovasi
Bankning rasmiy ilovasi — Asakabank, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

## Manbalar
Asakaovdon

**Asakaovdon** — Ustyurt platosining janubidagi tektonik botiq. Shimda Markaziy qirlar (Qorabovur qirlari) va janubida Ustyurt koʻtarilmalari (Qoplonqir qirlari va uning gʻarbdagi davomi) oʻrtasida joylashgan. Geologik jihatdan Asakaovdon bukilmasi oʻrniga mos keladi. A.da paleozoy jinslari 5000 m chuqurlikda joylashgan. Shimoliy yon bagʻrida Shoxpaxti va Shimoliy Asakaovdon strukturalari mavjud. Shoxpaxti strukturasida quyi yura yotqiziqlari quyi triasning argillit va ohaktoshlari ustida joylashgan. Yura va boʻr dav-ri yotqiziqlari qumtosh, gravelit, gil, ohaklashgan qumtosh, angidritdan iborat. Yuqori boʻrning yotqiziqlarida mergel va ohaktosh ham bor. Paleogen yotqiziqlari gilli alevrolit, neogenda sarmat yarusi (yuqori miotsen)ga oid ohaktosh, mergel va qumtoshlar kengroq tarqalgan. Apsheron yotqiziqlari (pliotsen), shagʻal va konglomeratdan iborat. A. usti qadimgi delyuvial-prolyuvial va yoshroq koʻl-allyuvial yotqiziklari bilan band. A.ning uz. gʻarbdan sharqqa qariyb 90&nbsp;km, eni 20 — 40&nbsp;km. Tubining mutlaq balandligi 30 dan 60 m gacha. Maydoni 5600&nbsp;km². Janubiy qismi bir oz koʻtarilgan. Shimoliy qismi esa pastroq. A. tubining oʻrtaroq qismidagi zamini toshloq, gipslashgan marza botiqni ikkiga boʻlib turadi. Botiqlar tubida qoldiq doʻngliklar bor. Pastqamliklar koʻl-allyuvial yotqiziqlar bilan band. Shamol harakati natijasida turli relef shakllari hosil boʻlgan. Aning yon bagʻirlari chuqur oʻzanlar bilan oʻyilgan. A.da grunt suvlari atrofdagi kir va tekisliklarda vujudga kelib, botiq tomon oqim hosil keladi. Minerallashuv darajasi har lda 60 — 100 g ni tashkil qiladi. Sariqamish botigʻidagi koʻlning sathi koʻtarilib borayotganligi sababli A. grunt suvlari sathi ham sharqiy qism (Shoʻrja botigʻi)da koʻtarilib bormoqda. A.ning janubiy toshloqpi va marzali qismining tuprogʻi gipslashgan boʻz-qoʻngʻir tuproq, pastqamliklarda taqirlar, shoʻrxoklar bor. Aning sharqiy va markaziy hududlarida qorasaksovulzor va shoxilakzorlar keng tarqalgan, doʻngliklarda yulgʻun, qumliklarda juzgʻun, selin, qum akatsiyasi (quyonsuyak) oʻsadi. Shoxpaxti strukturasida tabiiy gaz konlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asal

**Asal** yoki **bol** — ishchi asalarilar oʻsimliklar gulidagi shira (nektar)ni organizmida qayta ishlash yoʻli bilan hosil qiladigan shirin suyuqlik. Asalarilar asalni uya kataklariga oʻzlari uchun oziq qilib gʻamlaydi. Asal oʻz tarkibiga koʻra nektardan farq qiladi. Asalda 80 % dan koʻproq uglevodlar (glukoza, fruktoza), 0,4 % kul, 13 — 20 % suv boʻladi. Asalda odam uchun foydali moddalarning 70 dan ortiq turi bor. Shuningdek, asalda mineral moddalar: kalsiy, natriy, kaliy va boshqalar; mikroelementlar, organik kislotalardan olma, limon kislotalari, vitaminlar (V2, V6, RR, C, E, K) borligi aniqlangan. Tabiatdan olinish manbaiga koʻra gul (nektar) va shira (oʻsimlik barglari va poyalaridan ajraladigan shira) asaliga boʻlinadi. Guldan olingan asal ham oʻsimlik turiga qarab beda, yantoq, kungaboqar, gʻoʻza va boshqalarga ajraladi. Asal oʻzining taʼmi, hidi, rangi jihatidan, shuningdek qaysi faslda qanday oʻsimlik gulidan yigʻilganligiga va joyi (togʻ, oʻrmon, vodiy)ga qarab ham farqlanadi. Eng yaxshi asal — togʻ asali, chunki u turli dorivor gullardan yigʻiladi. Oq akatsiya, beda, olma, shaftoli va boshqa oʻsimliklar gulidan toʻplangan asal ham sifatli, oftob kam tushadigan oʻrmon gullari va yetishtirishda turli zaharli dorilar sepiladigan texnika oʻsimliklari, masalan, kanopdan olingan asal ancha sifatsiz hisoblanadi. Asal mumkataklardan maxsus asalajratkich moslamalar bilan ajratib olinadi. Asal qimmatli oziq-ovqat mahsuloti, uning 1 kilogrammida oʻrtacha 3200 kaloriya energiya bor. Asaldan tibbiyotda qadimdan dori-darmon sifatida foydalanilgan. Hozir farmatsevtika sanoatida turli dori-darmonlar ishlab chiqariladi. Asalning oʻzi turli kasalliklarga parhez va davo vositasi tarzida beriladi. XX asrning 60-yillaridan boshlab tibbiyotda asal bilan davolash usullari — apiterapiya shakllandi. Asal oziq-ovqat sanoatida ham ishlatiladi.

Barra asal namligi 18-19% va pH 3-4 boʻlib, yopiq idishda suvdan va havo namligidan saqlansa, bir necha yuz yil aynimaydi. Biroq asal vaqt oʻtishi bilan kristallanib, qotib qolishi mumkin; bunda uni suyuqlashtirish uchun kuchsiz qizdirish kerak.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* Asal turlari
Asal sirkasi

**Asal sirkasi** — asal idishlari yuvindisidan tayyorlanadigan sirka. Asal sirkasi lazzatli, undan asalning xushboʻy hidi keladi. Asal sirkasi ni tayyorlash: 10 l yuvindi sharbatga achitqi va qattiq non burdalari solinadi, aralashtirib, iliq joyga qoʻyiladi. Bijgʻish tugagach, tindirib shisha idishlarga quyiladi. Shuningdek, asal sharbatiga vino va qora non burdalarini qoʻshib (1:1) ham sirka tayyorlash mumkin. Asal sirkasi oziq-ovqat sifatida oddiy sirka qatorida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari biti

**Asalari biti** (Braula coeca) — toʻgarak chokli kaltamoʻylovlilar kenja sinfi braulidlar oilasiga mansub pash-sha. Uzunligi 1,4 — 1,5&nbsp;mm. Qanotlari boʻlmaydi. Asalari kommensali hisoblanadi. Asalarilar tanasida, asosan koʻkragi bilan qorni oraligʻida tishchali tirnoqlari yordamida yopishib olib yashaydi. Ishchi arilarning urgʻochilariga va yosh arilarga beradigan ozigi bilan oziqlanadi. Bitta ari tanasida 75 gacha Asalari biti boʻlishi mum-kin. Tuxumlarini ari uyasidagi katakchalarning qopqogʻiga qoʻyadi, lichinkalari katakchalarni teshib, undagi gʻamlangan changlar yoki mum bilan oziqlanadi. Asalarilarda uch-raydigan braulidlarning boshqa ayrim turlari ham Asalari biti deb ata-ladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari boʻrisi

**Asalari boʻrisi**, filant (Philanthus triangulum) — kovlovchi arilar (sphecidae) oilasiga mansub xasha-rot. Uzunligi 17&nbsp;mm gacha, yerdagi kovaklarga, koʻpincha uncha katta boʻlmagan jarli-klarga uya quradi. Urgʻochisi oʻz naslini falajlangan arilar bilan boqadi yoki ular yiqqan nektardan foydalanadi. Filantlarning boshqa turlari yakka yashovchi arilarni ovlaydi. Asalari boʻrisi asalarichilikka katta ziyon keltiradi. Kurash chorasi asalarilar bo-qiladigan joylar yaqinidagi Ab. uya qurishi mumkin boʻlgan, foyda-lanmaydigan joylarni haydab, ularning uyalarini buzib tashlashdan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari gulchangi

**Asalari gulchangi** — asalarilar gullardan yigʻgan va mumkataklarga zichlagan, ustidan asal quyilgan gul chan-glari. Katakdagi gulchangning asal shi-milgan yuqori qavati havoni oʻtkazmaydi. Anaerob sharoitlarda fermentlar, bak-teriyalar, achitqi zamburugʻlar taʼsirida katakda sut kislotasi miqdori ortib boradi va gulchanglar aralashmasi asal ishtirokida A. gulchangi (perga) ga ayla-nadi. A.g. tarkibida 13 — 60% oqsillar, 25 — 70% qand, yogʻlar, mineral tuzlar, vitaminlar, fermentlar, gormonlar bor. A.g. asalarilar uchun qimmatli oqsil-uglevodli ozuqa hisoblanadi. Asalarilar, ayniqsa, bahor paytida oilani oʻstirish davrida gulchangni koʻp sarflay-dilar. Uning bahorda taqchilligi asalari oilalarining koʻpayishini toʻxtatib qoʻyadi. Bir yilda bir asalari oilasi 20 — 30&nbsp;kg gulchang isteʼmol qiladi. Asalari gullaridan olingan A.g. tibbiyotda yurak, oshqozon-ichak, buyrak, jigar va kam-qonlik kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari yelimi

**Asalari yelimi** yoki **propolis** — yumshoq, yopishqoq, xushboʻy, nordon, sargʻish-yashil yoki jigarrang modda; smola, mum, efir moyi va gul changidan tashkil topgan. Tarkibida vitaminlar, aromatik kislotalar, flavonoidlar, kumarinlar, polisaharidlar va boshqa moddalar bor. Asalari yelimi mikroblarni oʻldirish xususiyatiga ega boʻlgani uchun teri kasalliklarida surtiladigan malhamlarga qoʻshiladi.

## Manbalar

## Havolalar
Asalari zahari

**Asalari zahari**, apitoksin (lotincha: apis — asalari, yun. toxikon — za-har) — ishchi asalarilar tanasidagi ipsimon bezlari ajratadigan oʻtkir hidli achchiq, och sariq, shaffof suyuqlik. Asalari zahari tarki-bida biologiya faol moddalar, fermentlar, erkin aminokislotalar, chumoli, xlo-rid, ortofosfat kislotalari, gistamin, xolin, triptofan, oltingugurt, magniy fosfat va boshqa moddalar bor. Asalari zahari tarkibidagi taʼsir qiluvchi moddalar gistamin glikozidi, lipidlar, hayvonot sapo-ninlariga yaqin turadigan moddalardan iborat. Zichligi 1,313. Suvdatez, chumoli kislotada va 60°li spirtda sekin eriydi. Asalari chaqqanda 0,2-0,3&nbsp;mg zahar ajratadi. Asalari chaqqan joyda qattiq ogʻriq va shish paydo boʻladi. Asalari chaqqan joyga darhol validol eritmasi yoki sarimsoq kesib surtilsa, ogʻriq qoladi, shish paydo boʻlmaydi. Asalari zahari dan tibbiyotda radikulit va bod kasalli-klarini davolashda foydalaniladi. Bunda organizm bevosita asalarilarga chaktiriladi yoki tarkibida Asalari zahari boʻlgan dorilar qoʻllanadi. Bu preparatlardan bronxial astma, gipertoniya kasalliklarini davolashda ham foydalanish mumkin. Bod va radikulitni davolashda tarkibida Asalari zahari boʻlgan virapin (1 g vira-pinda 0,15&nbsp;mg Asalari zahari boʻladi) surtma holida qoʻllanadi. Tarkibida Asalari zahari bor dorilardan qon tomirlarini kengaytirish va moddalar almashinuvini yaxshilashda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari kasalliklari

**Asalari kasalliklari** — asalarilarda uchraydigan kasalliklar. Asosan infeksion, invazion (yuqumli) va yuqumsiz kasalliklarga boʻlinadi. Infeksion kasalliklardan Amerika chirish kasalligi (gʻumbakda) va Yevropa chirish kasalligi (lichinkalarda) koʻp uch-raydi. Romlardagi kataklarga qoʻyilgan urugʻlar chirib ketishi bilan ku-zatiladi. Kasallikni zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Da-volash va kurash choralari: uyadagi zarar-langan romlar dezinfeksiya qilinadi, shifobaxsh qiyom (2&nbsp;kg shakar, 1 l suv)ga penitsilin, norsulfazol, streptomitsin kabi antibiotiklardan biri (1l qiyomga 1 g hisobida) qoʻshib beriladi. Yuqumli kasalliklardan nozematoz kasalligi asalarilarning oʻrta ichaklarini zararlab, kuchli ich ketish bilan kuzatiladi. Nozema apis zamburugʻlari sporalari qoʻzgʻatadi. Kasallangan arilar romlarda emas, uya devorlariga yopishib turadi. Davolash: shifobaxsh qiyom (2&nbsp;kg shakar, 1 l suv)ga fumaglin (1 l ga 50 — 100 g) qoʻshib be-riladi. Davolash 5 — 7 kun oraliq bilan 2 — 3-marta takrorlanadi. Yuqumli kasalliklardan yana biri kanalar qoʻzgʻatadigan varroatoz kasalli-gidir. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Ka-nalar asalarilarning choti, qanoti osti va qorin qismlarida parazitlik qiladi. Kurash choralari: asalari romlari ostiga vazelin surilgan tunuka qoplama qoʻyiladi. Fenotiazin preparati tuta-tilib, uya 30 — 40 min. dimlanadi (tu-tun taʼsirida kanalar vazelin surtil-gan tunuka qoplamaga toʻkilib, yopishib qoladi). Uya ochilib shamollatiladi va kanalar yigʻib olinib kuydiriladi. Yuqumsiz kasalliklardan zaharli va zararli oʻsimliklardan olingan ne-ktar, gulchang, shuningdek turli ki-myoviy moddalardan zaharlanish koʻproq uchraydi. Davolash: kasallik belgilari aniqlanishi bilan kechqurun asalarilarga iliq suv yoki 20% li shakar qiyomi beriladi. Asalarizorni boshqa joyga koʻchirish yaxshi natija beradi. Ibrohim Joʻrayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari mumi

**Asalari mumi** — ishchi asalarilar mum bezlarida ishlab chiqaradigan yogʻsimon suyuqlik. Asalari mumi mum oynachalarida joylashgan mayda teshikchalar orqali 685tashqariga chiqib, havo taʼsirida qotadi va och sariq plastinka koʻrinishga keladi. Mumni faqat yosh arilar (10 — 20 kunga-cha boʻlgan yoshdagi) ishlab chiqaradi. Mav-sum davomida bitta oila 0,8 — 2&nbsp;kg gacha mum ishlab chiqarishi mumkin. Mum tarkibida 300 dan oshiq elementlar boʻlgan murakkab aralashma boʻlib, ular murakkab efirlar aralashmasi (75% gacha), yogʻ kislotalari, uglevodorodlar va boshqalardan iborat. Mum vi-taminga boy (asalari uyasidan olingan 100 g mumda 4096 ME A vitamini bor). Solishtirma massasi 0,956 — 0,969. 62 — 72°da eriydi. Suvda erimaydi, efir, xloroform, benzol, benzin, skipidar moyida oson eriydi. Mumdan yangi asalari oilalari uchun mumparda tayyorlanadi, asosan, kosmetikada, oziq-ovqat sanoati-da, tibbiyotda va texnikada ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari qutisi

**Asalari qutisi** — asalari oi-lasini boqish uchun maxsus jihozlangan quti. Yogoch taxtalardan yasaladi. Asalari boqiladigan qutilar 19-asr boshlarida yaratilgan. Asalari qutisining Dadan-Blatt, yotiq, Rut turlari bor. Dadan-Blatt qutisi asosiy uya qutisidan va bir yoki ikkita magazindan (qoʻshimcha ustki qutidan) iborat. Kugiga eni 435&nbsp;mm, boʻyi 300&nbsp;mm li 12 rom, magazinlarga boʻyi 150&nbsp;mm li 12 rom joylashadi. Yotiq A.Q- korpus va qopqokdan iborat. 16 — 24 rom joylashadi. Rut Asalari qutisining tag poli sugʻurib olina-digan boʻlib, quti va 1 — 2 magazindan iborat. Har qaysi qutiga va magazinga eni 435&nbsp;mm va boʻyi 230&nbsp;mm 10 rom joy-lashadi. Oʻzbekistonda, asosan, Dadan-Blatt va Rut tik Asalari qutisi dan foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalarisimonlar

**Asalarisimonlar** () — nashtarli pardaqanotlilar turkumining bitta oilasi (ayrim adabiyotlarda katta oilasi), 20 mingdan ortiqtoʻrni oʻz ichiga oladi. Koʻpchilik asalarisimonlar yopiq urugʻlilar gulidan nektar va gulchangi yigadi; ta-nasi gulchangini yigʻishga moslashgan qalin tuklar bilan qoplangan; orqa oyogʻi panjasining birinchi boʻgʻimi kengayib gul changini toʻplovchi chuqurcha-savatchani hosil qiladi. Ogʻiz apparati pastki jagʻlar va pastki labning oʻzgarishidan hosil boʻlgan hartumdan iborat, lekin kemiruvchi ogʻiz apparati tuzilishiga xos belgilar — yuqori lab va yuqori jagʻlarning saqlanib qolganligi tufayli kemiruvchi-soʻruvchi ogʻiz apparati deb ataladi. Deyarli barcha asalarisimonlarning nashta-ri boʻladi. Ayrim asalarisimonlar (masalan, asalarilar, paxmoq arilar, galiktlar, qizil arilar, sariq arilar, barg kemiruvchilar) odamni chaqib olganida kuchli ogʻriq paydo qiladi. Koʻpchilik asalarisimonlarning nashtari odam terisini teshib oʻta olmaydi. Asalarisimonlar hayot kechirishiga koʻra yakka yashovchilar, pa-razitlar va jamoa boʻlib yashovchilarga boʻlinadi. Yakka yashovchi asalarisimonlar mustaqil in quradi, tuxumdan chiqqan qurtini gul ne-ktari va gul changi aralashmasidan iborat oziq bilan boqadi (kolletlar, andrenalar, galiktlar, melittalar, osmiyalar). Ayrim yakka yashovchi asalarisimonlar tuproqqa, loy devorlarga, jarliklarga uya quradi, baʼzan yi-rik koloniya hosil qiladi (antoforalar). Mayda asalarisimonlar — seratinlar (Ceratina urugʻi) butalar shoxiga, malina va maymunjonga oʻxshash yumshoq oʻzakli oʻsimliklarning qurigan shoxlariga uya quradi. Yirik arrakash ari () qurigan yogʻochlar (toʻnka, taxta)ga in quradi. Parazit asalarisimonlar (Anthophora)ning urgʻochisi oʻz tuxumlarini boshqa arilar (andrenalar, kollektlar, galiktlar) uyasiga qoʻyadi. Jamoa boʻlib yashovchi asalarisimonlar tuzilishi va bajaradi-gan vazifalariga binoan bir-biridan farq qiladigan individlardan tashkil topadigan oilani hosil qiladi (tukli arilar, asalarilar, kakku arilar). Tuk-li arilar va asalarilar oilasi bitta yirik ona ari, juda koʻp voyaga yetmagan ishchi arilar, bir necha erkak arilardan iborat. Kakku arilar paxmoq arilar uya-siga kirib olib, onalarini oʻldiradi va uning katakchalariga oʻz tuxumini qoʻyadi. Asalarisimonlarning hayoti yopiq urugʻlilar hayoti bilan chambarchas bogʻliq. Evolyutsiya davomida oʻsimliklar bilan asalarisimonlar bir-biriga katta taʼsir koʻrsatgan. Arilarda gulni changla-tib, gul changi va nektarini yigishga im-kon beradigan moslashuv belgilari pay-686do boʻlgan. Oʻsimliklarda esa changlatuvchi hasharotlarni jalb kiladigan belgilar (nektar ishlab chikaruvchi bezlar, gul rangi, hidi) rivojlangan. Asalarisimonlar gullarni chan-glatib, oʻsimliklarning hosildorligini oshirishga yordam beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalarichilik asboblari

**Asalarichilik asboblari** — asalari boqishda va asalarichilik mahsulotlarini ajratib olishda qoʻllaniladigan asbob-uskunalar. Asala-687rilarni nazorat qilishda himoyalanish, asalari uyalarini tozalash, mumkataklar, yogʻoch romlar tayyorlash, ona asalarilarni parvarishlash, asalni ajratib olish asboblaridan iborat. Asalarilar uchun qulay sharoitlar yaratish, asal sifatini yaxshilash uchun ishlatiladi, asalarichilik mahsulotlarining nest-nobud boʻlmasligini taʼminlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asaldarakchilar

**Asaldarakchilar** (Indicatoridae) -qizilishtonlar turkumi oilasi. 11 tacha turi bor. Afrika va Janubi-Sharqiy Osi-yoda tarqalgan. A. chumchukdan kattaroq boʻlib, oʻrmonlarda yashaydi. Koʻp turlari hasharotlar va baʼzi turlari asalari lichinkalari, gʻumbaklari va mumi bilan oziqlanadi. Terisi qalin boʻlgani uchun asalarining chaqishi ularga taʼsir etmaydi. A. tuxumini boshqa kushlar iniga qoʻyadi. Joʻjalari yuqori va past-ki jagʻlaridagi tishga oʻxshash oʻsimtasi yordamida in egasining joʻjalarini oʻldiradi. A.ning oʻzi asalari uyasiga yetolmaydi, ular ari uyasi yaqinida chi-rillab, oʻrmonda yurgan odam yoki asalxoʻr hayvonʼeʼtiborini tortadi. A. odam yoki hayvon buzgan uyadagi asal qoldiqlari va mum bilan oziqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalning shakarlanishi

**Asalning shakarlanishi** (qotishi) — asalning suyuq holatdan kri-stallanib, qattiq holatga oʻtishi. Asalning shakarlanishi bilan dur bogʻlab, choʻka boshlaydi. Asalning tezroq yoki sekinroq choʻkishi tarki-bidagi shakarning oz-koʻpligiga bogʻliq. Akatsiya, shalfey, gilos daraxtlaridan yigʻilgan sifati yuqori asal sekin; gʻoʻza, kanop, beda, kungaboqar oʻsimliklari shiralaridan olingan asal tez shakarla-nadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalxoʻr

**Asalxoʻr** () — suvsarlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Tanasining uzunligi 68-75 sm, dumi 17-20 sm. Oyoqlari kalta, panjalari keng boʻlib, kuchli tirnoqlari yerni kovlash uchun moslashgan. Junlari siyrak va qattiq. Tanasining pastki tomoni qora-oq, ustki tomoni oqish. Afrika, Old, Oʻrta va Janubiy Osiyo (Hindiston)da tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Turkmaniston janubida uchraydi. Uyada hayot kechiradi, 3-4 ta bola tugʻadi. Mayda umurtqalilar va hasharotlar, jumladan arilar va asal bilan oziqlanadi. Juda noyob, kam oʻrganilgan, muhofaza qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalxoʻrlar

**Asalxoʻrlar** (Meliphagidae) – sayroqi chumchuqsimonlar oilasi, uz. 10 – 35 sm. Tumshugʻi ingichka, bir oz egilgan. Tili yordamida gul nektarini soʻrib oladi. 160 – 170 ga yaqin turi bor, Yangi Gvineya, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Okeaniya va Gavay o.larida, bir turi Janubiy Afrikada tarqalgan. Daraxtlar va butalarda yashaydi. 1 – 4 tadan tuxum qoʻyadi. Juda chiroyli ohangda sayraydi. Gul nektari, changi, hasharotlar va mayda mevalar bilan oziqdanadi. Oʻsimliklarni changlatib foyda keltiradi. 2 turi va 2 kenja turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilotning Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalshirali oʻsimliklar

**Asalshirali oʻsimliklar**, nektarli oʻsimliklar — asalari nektar va gulchangi yigʻib oladigan yopiq urugʻli oʻsimliklar, asalarilarning asosiy oziq bazasi. Nektarni gultoji yoki gulkosa barglar, tuguncha devori yoki gul oʻrnida joylashgan maxsus nektar bezlari ishlab chiqaradi. Ayrim oʻsimliklarda bunday bezlar barg bandi yoki gulyon barglari-da, hatto poyada ham joylashgan. Nektar miqdori oʻsimlik turiga bogʻliq. Masalan, bitta gul ishlab chikaradigan nektar miqdori Coryanthe turkumiga mansub tropik oʻsimlik — arxideyada 30 g gacha, joʻkada — 0,15 — 7,46&nbsp;mg, kash-karbedada — 0,16&nbsp;mg ga teng. A.oʻ. gulidan yigʻilgan nektar va gul changini asalarilar va asalarisimonlar oilasiga mansub b. hasharotlar asalga va pergaga aylantiradi. Ayrim oʻsimliklar nektar bilan birga qatronga oʻxshash modda ham ajratadi. Arilar bu moddadan propolis (asalari yelimi) ishlab chiqaradi. A.oʻ.ning ne-ktar ishlab chiqarish xususiyati evolyutsiya davomida kelib chiqqan boʻlib, oʻsimliklarning hasharotlar orqali chetdan changlanishga moslashuvidan iborat. Chetdan changlan-gan oʻsimliklar koʻp hosil beradi va ancha 688sifatli urugʻ qoddiradi. Koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlari, mas, oziq-ovqat va yem-xashak ekinlaridan grechixa, esparset, sebarga, beda, qashqarbeda, vika va boshqa; moyli va efir moyli oʻsimliklar — kungaboqar, raps, anis, koriandr, yalpiz; tolali ekinlar — gʻoʻza, kanop; turli xil me-vali daraxtlar, poliz va sabzavot ekinlari, sitrus oʻsimliklari, uzum va boshqa koʻp nektar hosil qiladi. Nektar ishlab chiqarish va hasharotlarning nektar yigishi A.oʻ.ning gullagan vaqtiga toʻgʻri keladi. Nektar ishlab chiqarishning boshlanishi va uning miqdori iqlim, tuproq va ob-havo sharoitiga bogʻliq. Oʻzbekiston sharoitida A.oʻ.ning yuzlab turi oʻsadi, ular orasida koʻp miqdorda nektar ajratib amaliy ahamiyatga ega boʻlganlari bir necha oʻn turdan iborat. Asalshirali oʻsimliklar botanik yoki xoʻjalik belgilariga, gullash muddati (mas, ba-horgi, yozgi, kuz-gi) va oʻsadigan joyi yoki boshqa belgilariga qarab tasnif qilinadi. 1 ga may-donda hosil qiladigan nektar miqdori boʻyicha quyidagi oʻsimliklar amaliy ahamiyatga ega: joʻka va dala zarangi — 1000&nbsp;kg, ingichka bargli zarang — 200&nbsp;kg gacha, tol — 150&nbsp;kg gacha, sariq akatsiya — 350&nbsp;kg ga yaqin, mevali daraxtlar (olma, nok, olxoʻri, olcha, gilos) — 20 — 30&nbsp;kg, rezavor mevalardan smorodina — 60&nbsp;kg, malina — 200&nbsp;kg, oʻtlardan grechixa — 60 — 90&nbsp;kg, moyli ekinlardan kungaboqar — 30 — 40&nbsp;kg; tolali ekinlardan gʻoʻza — 30 — 40&nbsp;kg, yem-xashak ekinlaridan espar-set — 90 — 400&nbsp;kg, qashqarbeda — 300&nbsp;kg, sebarga — 100 — 150&nbsp;kg, beda — 100&nbsp;kg nektar ishlab chiqaradi. Har xil muddatda gullaydigan oʻsimliklarni oʻstirish orqali bir joyning oʻzida surun-ka-siga bir necha oy yoki mavsum davomida asal yigʻish mumkin. Oʻzbekiston sharo-itida erta bahordan kech kuzgacha asal yigʻish uchun asalarilar bahorda efimer oʻsimliklar oʻsadigan dashtga, bahorning oxiri va yoz oylarida togʻ oddi va togʻ zo-nalari hamda ekinzorlarga koʻchiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asama

**Asama** — Yaponiyaning Xonsyu o.dagi soʻnmagan vulkan. Dzyosinʼetsu-Ko-gen milliy parki hududida joylashgan. Mutlaq balandligi 2542 m. Tez-tez kul otilib turadi. 1783-yildagi otilishida katta halokat keltirgan. Oxirgi marta 1958-yilda otilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asar

**Asar** (arab. — iz, biror narsadan qolgan,biror narsa haqida darak beruvchi).

* Biror narsadan qolgan yoki undan darak beruvchi belgi; nishon, iz;
* Muhammad (sav) dan qolgan barcha sunnatlar;
* Olim, yozuvchi, rassom, bastakor va boshqa ijodining mahsuli. Unda ijodkorning maqsad va fikri muayyan tarzda gavdalanadi (mas, ilmiy A., adabiy A., musiqa, rasm, haykal va hokazo).
** Musiqa asari — kompozitor yoki bastakor tomonidan yaratilgan musiqiy kompozitsiya.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asarxaddon

**Asarxaddon** (ossuriycha Ashshu-raxiddin) — Ossuriya podshosi (miloddan avvalgi 680 - 669). Fuqarolar urushi natijasida taxtga oʻtirgan. Savdogarlar, kohinlar tabaqasiga tayangan. Otasi Sinaxerib tomonidan vayron etilgan Bobil shahrini tiklagan, bir necha shaharlarga ilgarigi imtiyozlarini qaytargan, ibodatxonalar foydasiga soliqlar joriy qilgan. 679 yil A. qoʻshinlari kimmeriylar bilan toʻqnashgan. A. Arabistonda (676), Finikiya va Misrda (675 - 671) urushlar olib borgan. Memfis shahrini egallab, Misr podshosi unvonini olgan. 673 - 672 yilda qochoq qullar va erkin fuqarolar yashiringan   Shubriya (Urartu chegarasida)ga yurish qilgan. Oʻsha yillarda skiflar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan midiyalik Kashtariti qoʻzgʻoloni natijasida Midiya Ossuriyadan ajrab chiqqan. A. Ossuriya taxtini oʻgʻli Ashshurbanipalga, Bobilni esa boshqa bir oʻgʻli — Shamash-shumukinga vasiyat qilib qoldirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asas

**Asas** (turkiycha) — hukmdor saroyi, qarorgohi yoki lashkargohi posboni, tun-gi soqchi. Alisher Navoiy asarlarida faol qoʻllanishda boʻlgan; „Oqibat bir kun asaslar bordilar va ani zindondin band bila sudrab chiqardilar“ („Mahbub ul-qulub“, 79).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asati

**Asati** — qovun navlari (asad oy-ida pishadi). Dehqonchilikda A.-VIR 3806 (K. I. Pangalo, M. K. Goldgauzen) va Toshkent asatisi (populyatsiya) navlari ekiladi. Shakli tuxumsimon, oʻrtacha 689kattalikda, uz. 25-27 sm, ogʻirligi 4-7&nbsp;kg. Poʻsti yupqa, sirti ingichka va tutash toʻrlar bilan qoplangan. Rangi och sariq, zargʻaldoq, yoʻl-yoʻl tilimli dogʻlari bor. Eti oq, qalinligi 5 — 5,5 sm, ser-shira, shirin, tarkibida 10% gacha qand bor. Urugʻi yirik, och sariq. Eqilganda unib chiqqanidan keyin 83 — 98 kunda (Toshkent vohasida ekiladigan Toshkent asatisi navi 65 — 70 kunda) birinchi hosili pishadi. Hosiddorligi 250 — 300 s/ga. Toshkent, Fargʻona, Andijon vi-loyatlarida A. 3806 ekiladi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, qovun qoqi tayyorla-nadi (yana qarang Qovun).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asaxi simbun

**"Asaxi simbun"** ("Tong quyoshi"), "Asaxi" — yapon tilida chiqadigan kundalik gazeta. "Asaxi simbuneya" konserni 1879 yildan Osakada, 1888 yildan Tokioda nashr etadi. Keyingi yillarda Nagoya, Kitakyusyu va Sapporoda ham chiqadi. Tonggi va kechki nashrlari umumiy adadi 8 mln. dan ortiq. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asbest

**Asbest** (yunoncha: asbestos -iyuvchan va ingichka (0,5 mkm gacha) tolalarga ajralish xususiyatiga ega boʻlgan tolasimon minerallar nomi. Ikki guruhga — serpentinlarga (xrizotil-as-best) va amfibollarga (amfibol-asbest) boʻlinadi. Xrizotil-asbest (butun dunyoda olinadi) sanoatda muhim ahamiyatga ega. Bu mineral oʻtda kuymaslik (erish temperaturasi 1500°), tovush va elektr energiyasini oʻtkazmaslik xususiyatlariga ega. Sanoatda qoʻllanishi jihatidan A. 3 turga boʻlinadi: 1) tolalari 8&nbsp;mm dan uzun boʻlgan A. (toʻqimachilik asbesti); gazlamalar tayyorlash uchun ishlatiladi. Bunday gazlamalardan oʻtga chidamli kiy-imlar, teatr pzrdalari, brezent hamda avtomobil tormoz lentalari, filtr va boshqa asborezina buyumlar ishlanadi; 2) to-lalarining uz. 2&nbsp;mm dan 8&nbsp;mm gacha boʻlgan A.; asbotsement buyumlar, shifer, kanalizatsiya, suv, neft, gaz quvurlari, asbest kartoni, qogʻoz, issiqlik va elektr izolyatsiyalari tayyorlash uchun ishlatiladi; 3) tolalarning uz. 0,2&nbsp;mm dan 2&nbsp;mm gacha boʻlgan

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asbest (maʼnolari)

**Asbest**:

* Asbest (yun. asbestos) — Mineral
* Asbest (shahar) — Rossiya Federatsiyasi Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1933 yil)
Asbest (shahar)

**Asbest** — Rossiya Federatsiyasi Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1933-yildan). Asbest (shahar) stansiyasi. Aholisi 84,9 ming kishi (1992). Asbest sanoati markazi (Bajenov asbest koni asosida). Asbest ruda boyitish kombinati, asbest texnikasi buyumlari zavodi, Asbest ilmiy tadqiqot instituti, konchilik texnikumi, tibbiyot va musiqa bilim yurtlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asbest iplar

**Asbest iplar** — asbest tolalariga paxta tolalarini oʻrib, pishitib olinadigan mahsulot. Bir necha Asbest iplar oʻrib pishitilsa, asbest shnurlar hosil 690boʻladi. Asbest iplar va asbest shnurlar zichlagich va issiqlik oʻtkazmaydigan material si-fatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asbest-sement buyumlar

**Asbest-sement buyumlar** – asbest va sement qorishmasidan tayyor-lanadigan qurilish materiallari. List-simon, quvursimon xillarga boʻlinadi. Tomga yopiladigan shakldor listlar va yassi plitalar hamda plitachalar turar joy, jamoat va ishlab chiqarish binolari tomiga yopishda ishlatiladi. Presslab tayyorlan-gan va presslanmagan naqshli pardozlash plitalari turar joy va jamoat binolarining yordamchi xonalarini pardozlash-da, devor panellariga qoplashda ishlati-ladi. Maxsus ishlarga moʻljallangan bu-yumlarga ventilyatsiya qutilari, issiqlik izolyatsiyasini mexanik shikastlanishlardan saqlaydigan yarim silindrlar, metropolitenning gumbazeimon ele-mentlari va boshqa kiradi. Quvursimon A.-s. b.ga vodoprovod quvurlari (bosimli va bosimsiz), gaz quvurlari va oʻtish kuvurlari kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asbopoʻlat listlar

**Asbopoʻlat listlar** – ikki-ta maxsus asbestlatek qogʻozi orasiga perforatsiyalangan (teshik-teshik) kar-kas qoʻyib hosil qilingan mahsulot. Listning har ikki tomoniga grafit qoplangan. Avtotraktor dvigatellarining detallarini yigʻishda zichlovchi qistirma sifatida ishlatiladi. Asbopoʻlat listlar qalinligi 1,75&nbsp;mm gacha qilib ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asvon

**Asvon** (qadimgi nomi Siyena) – MARdagi shahar. Nilning oʻng sohilida, As-von viloyatining ma’muriy markazi. Aholisi 196 ming kishi (1986). Temir yoʻl stan-siyasi, daryo porti, avtomobil yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, kimyo va charm poy-abzal sanoati korxonalari bor. A. atro-fida yirik sanoat-energetika rayoni bar-po etilgan. Shahar yaqinida eski va yangi baland Asvon toʻgʻoni bor. Mineral oʻgʻit zavodi, GES qurilgan. A. yaqinida temir ru-dasi qazib chiqariladi. Metallurgiya sa-noati rivojlangan. Qohira osori atiqa muzeyining filiali, botanika bogʻi bor. Kurort joy. Turizm markazi va ismoi-liylarning diniy ziyoratgohi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asvot

**Asvot** (arab.–savt, – tovush, ovoz soʻzining koʻpligi – tovushlar, ovozlar) – 1) tabiatda sodir boʻladigan tovushlar; 2) musiqada: cholgʻularda hosil eti-ladigan tovushlar; 3) vokal musiqa ma’nosida ishlatiladigan inson ovozi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asli va Karam

„**Asli va Karam**“ – xalq dostoni. Turkiylarning oʻgʻuz guruhiga mansub qavmi orasida aytib kelingan. Ayniqsa, Xorazm vohasida mashhur, shuningdek, Turkmaniston, Ozarbayjon, Eron, Armaniston, Kurdiston va Iroqda ham maʼlum.

„Asli va Karam“ qaysi variant yoki versiyada ijro etilmasin, uning asosiy mundarijasi chin sevgi-muhabbat gʻoyasini tarannum etishdan iborat. Uning koʻpchilik ishqiy-romantik dostonlardan farqi shundaki, agar boshqa dostonlar qahramonlari uzoq davom etgan judolik va turli-tuman sarguzashtlardan soʻng topishib, murod-maqsadlariga erishsalar, „Asli va Karam“da ikki sevishganning taqdiri fojia bilan tugaydi. „Asli va Karam“ning eng mukammal oʻzbekcha varianti Xonqa tumanida yashagan Soʻna xalfadan yozib olingan boʻlib, Xorazm xalqiga xos boʻlgan mahalliy xususiyatlarga boy. Bunda faqat ikki sevishgan qalb sarguzashtigina emas, balki XVI asr davri ham maʼlum darajada aks ettirilgan. Buni doston qahramonlarining diniy eʼtiqodi, turmushga nisbatan munosabatlari, shuningdek Xorazm oʻzbeklari etnik madaniyatiga xos jihatlardan ham anglash mumkin. „Asli va Karam“ dostoni ilgari baxshilar tomonidan kuylab kelingan boʻlsa, XX asrga kelib, xalfalar repertuaridan ham oʻrin olgan. Xivalik shoira va xalfa Xonim suvchi bu dostonni mukammal yod bilgan va toʻy-sayillar, xotin-qizlar davralarida ham mahorat bilan kuylagan.

## Adabiyotlar
* 
## Manbalar
Asimptota

**Asimptota** (yun. asymptotos – mos kelmaydigan) – egri chiziq nuqtasi uzoqlasha borganda egri chiziqqa yetarli darajada yaqin boʻladigan toʻgʻri chiziq.Lekin uning ko'p qiymatlari bor  hamda tagi kasr bo'lganda usha tagidagi kasrnni o ga teng deb ishlaymiz o'sha bitta assimptota bo'ladi
Manbalar
Asimptotik ifoda

**Asimptotik ifoda** – f(x) funksiya approksimatsiyasining bir turi. Yoyilmaga qoʻshimcha hadlarni qoʻshish yor-damida aniqroq Asimptotik ifoda hosil qilish mum-kin. Natijada funksiyalar chekli yoki cheksiz asimptotik qatorlarga yoyiladi. 694Agar funksiya yoyilmasidagi har bir had oʻzidan oldingi hadga nisbatan cheksiz kichik boʻlsa, u holda funksiya asimpto-tik qatorga yoyilgan deyiladi. Koʻpincha, berilgan asimptotik qatorning chekli sondagi hadlari bilan chegaralanish kifoya.
## Manbalar
Asimptotik chiziq

**Asimptotik chiziq** – sirt ustidagi chiziq; uning normal egriligi nolga teng. Bu chiziqning har bir nuqtasidagi yopishma tekislik sirtning shu nuqtasidan oʻtuvchi urinma tekislik bilan ustma-ust tushadi. Sirtning har bir nuqtasidan oʻtuvchi Asimptotik chiziq ayni nuqtaga urinma tekislikdan eng kam chetlashish yoʻnalishida oʻtadi. Umuman bun-day asimptotik yoʻnalishlar sirtning har bir nuqtasida ikkitadan (boshqa-boshqa, ustma-ust tushadigan yoki mavhum) boʻladi, demak, sirtning (yassimas sirtning) har bir nuqtasidan kupi bilan ikkitadan Asimptotik chiziq oʻtadi.

## Manbalar
Asir

**Asir** – 1) urush vaqtida dushman qoʻliga tushib, ozodlikdan mahrum etilgan kishi; 2) biror kimsa yoki narsaga berilib ketgan, shaydo boʻlgan kishi; 3) maftun; 4) bandi, qul.
## Manbalar
Asiriy

**Asiriy** (18-asr 2- yarmi – 19-asr boshlari) – shoir va tarjimon. Turkiy va forsiyda ijod qilgan. 2 asarining qoʻlyozmasi saqlangan. Nasimiy hayotiga bagʻishlangan "Qissai Sayd Nasimiy" dostoni (1774)da shoir ijodi yuksak baholanadi. "Nuh manzar" ("Toʻqqiz manzara") asarini forsiydan turkiyga ijodiy tarjima qilgan. Unda an’anaviy "Sherzod va Gulshod" qissasi va u bilan bogʻliq 9 hikoya keltirilgan. Qissa oʻzbek tilida nashr etilgan. A. qoʻlyozmalari Sankt-Peterburgdagi Saltikov-Shche-drin nomidagi kutubxona (inv. № TNS – 85), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 4015)da saqlanadi.
## Manbalar
Asiriy (maʼnolari)

**Asiriy**:

* Asiriy (18- a.
* Asiriy (shoir) (taxallusi; asl ismi Toshxo‘ja o‘g‘li) (1864 — Xo‘jand — 1915/16) — turkiy shoir.
Asiriy (shoir)

**Asiriy** (taxallusi; asl ismi Toshxoʻja oʻgʻli) (1864 – Xoʻjand – 1915/16) – turkiy shoir. Qoʻqonda ma-drasada oʻqigan (1882 – 90). Otasidan toshtaroshlikni oʻrganib, umrining oxi-rigacha shu kasb bilan shugʻullangan. Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Mum-toz shoirlar, ayniqsa Bedil an’analarini davom ettirgan. She’rlari gʻoyaviy-badiiy yetuk. Javhariy va boshqa zamondoshlari A.ni erksevar, noziqtab, shirinsuxan shoir, "ilm-fan ahlining sha’mi" deb ta’riflagan. A. gʻazal, masnaviy, ruboiy, qita va boshqa janrlarda ijod qilgan. She’rlarida insoniy muhabbatni kuylagan, jaholatni qoralab, ilm-ma’rifatni targʻib etgan.
## Manbalar
Asigʻ

**Asigʻ** (turkiycha) – qoraxoniylar tasarrufidagi yerlarda, Chigʻatoy ulusi va Oltin Oʻrda xonligida qilingan sarf-harajatga nisbatan ortiqcha daro-696madning farqidan iborat mablagʻ, kirim, foyda.
## Manbalar