Bayer belgilanishi

Bayer belgilanishi - yulduzlarni belgilash tizimi bo‘lib, unda ma’lum bir yulduz yunon yoki lotin harfi va uning tegishli yulduz turkumining lotinchadagi rodiy shakli bilan birgalikda aniqlanadi. Bayer belgilanishlarining dastlabki ro‘yxatida 1,564 ta yulduz kiritilgan edi. Yorqin yulduzlarga birinchi tizimli nomlarni 1603-yilda nemis astronomi Iogann Bayer o‘zining ***Uranometria*** yulduz atlasi orqali bergan. Bayer Germaniyadan ko‘rinmaydigan janubdagi yulduzlardan faqat bir nechtasini katalogga kiritgan, lekin keyingi astronomlar (shu jumladan Nikola-Lui de Lakay va Benjamin Aptorp Gould) janubiy yulduz turkumlari uchun Bayer katalogini qo‘shimchalar bilan to‘ldirishgan.

## Belgilanish
Bayer har bir yulduzni kichik harflardagi yunoncha harf (alfa (α), beta (β), gamma (γ) va boshqalar) yoki lotin harfi (A, b, c va boshqalar) bilan belgilab, ularni yulduz joylashgan yulduz turkumining lotinchadagi rodiy (egalik) shakli bilan birlashtirgan. Yulduz turkumi nomi ko‘pincha standart uch harfli qisqartmaga olib kelinadi.

Masalan, Buzoq yulduz turkumidagi Aldebaran yulduzi *α Tauri* (qisqartmasi *α Tau*, talaffuzi *Alfa Tauri*) sifatida belgilangan bo‘lib, bu "**Buqaning Alfasini**" anglatadi.

Bayer yorqinroq yulduzlar uchun yunoncha harflardan foydalangan, ammo yunon alifbosida atigi yigirma to‘rt harf bor, lekin bitta yulduz turkumining o‘zida oddiy ko‘z bilan ko‘rinadigan ellik yoki undan ortiq yulduz bo‘lishi mumkin. Yunoncha harflar tugagach, Bayer lotincha harflar bilan davom etgan: bosh harfdagi *A*, undan keyin kichik harflardagi *b* dan *z* gacha (*j* va *v* chiqarib tashlangan, ammo *o* kiritilgan), jami yana 24 harf.

Bayer "doimiy" yulduzlarni bosh harflar bilan belgilamagan (*A* bundan mustasno, chunki *α* bilan adashtirmaslik uchun kichik *a* o‘rniga ishlatilgan). Ammo janubiy yulduz turkumlarida bir qancha yulduzlar bosh harf bilan belgilangan, masalan, B Centauri va G Scorpii. Ushbu belgilanishlar keyinchalik astronomlar, xususan Lakay o‘zining *Coelum Australe Stelliferum* va Gould o‘zining *Uranometria Argentina* asarlariga kiritgan. Lakay Bayerning yunoncha harflardan foydalanish usuliga amal qilgan, lekin yulduzlarning ko‘pligi uchun yunoncha harflar yetarli bo‘lmagan. Shuning uchun u avval kichik harflardan, ya’ni *a* harfidan boshlab foydalangan, zarurat tug‘ilganda esa bosh harflardan, *A* dan boshlab foydalanishni boshlagan va bu bilan Bayer uslubidan biroz chetga chiqqan.  

Lakay katta yulduz turkumi Argo Navisni hozirgi Carina, Puppis va Vela kabi uch qismga bo‘lib, har bir qism uchun lotin alifbosidan uch marta foydalangan. Hatto bu ham yulduzlarning ko‘pligini hisobga olganda yetarli bo‘lmaganligi sababli, u N Velorum va Q Puppis kabi bosh harfli lotin belgilanishlarini ham ishlatgan. Lakay bir qancha yulduz turkumlarida *R* dan *Z* gacha bo‘lgan bosh harflarni qo‘llagan, ammo keyinchalik bu belgilanishlar o‘zgaruvchan yulduzlarga moslash uchun o‘zgartirilgan yoki ushbu yulduzlarning aslida o‘zgaruvchan ekanligi aniqlangan.

## Yorqinligi bo‘yicha tartiblash
Ko‘pgina yulduz turkumlarida Bayer yulduzlarni taxminiy yorqinlik tartibida, ya’ni ko‘rinadigan yorqinlik darajasiga qarab, yunoncha va lotincha harflar bilan belgilagan. Bu tartib yorqinlikdan eng xira yulduzgacha aniq bir ketma-ketlikni anglatmaydi, chunki Bayer davrida yulduz yorqinligini aniq o‘lchash imkoniyati yo‘q edi. O‘shanda yulduzlar an’anaviy ravishda oltita yorqinlik sinfiga ajratilgan edi: eng yorqinlari birinchi sinfga, eng xiralari oltinchi sinfga kirardi. Bayer odatda yulduzlarni yulduz turkumida sinflar bo‘yicha joylashtirgan: avval birinchi sinf yulduzlari (ma’lum bir tartibda), so‘ng ikkinchi sinf yulduzlari va shunday davom etgan. Har bir yorqinlik sinfi ichida Bayer yulduzlarni nisbiy yorqinlik bo‘yicha tartibga solishga urinmagan.  

Natijada, har bir sinfdagi eng yorqin yulduz har doim Bayer tartibida birinchi bo‘lib ko‘rsatilmagan va umumiy hisobda eng yorqin yulduz ham "Alfa" belgisiga ega bo‘lmagan. Buning yaxshi misoli Egizaklar (Gemini) yulduz turkumidir, unda Polluks Beta Geminorum, biroz xira Kastor esa Alfa Geminorum sifatida belgilangan.

Bundan tashqari, Bayer har doim yulduzlarni yorqinlik sinfiga qarab belgilash qoidalariga amal qilmagan; u ba’zan yulduzlarga yulduz turkumidagi joylashuviga, chiqish tartibiga yoki tarixiy va mifologik tafsilotlarga asoslangan holda harflar bergan. Ba’zan esa tartib juda tasodifiy ko‘rinadi.

88 ta zamonaviy yulduz turkumidan kamida 30 tasida "Alfa" - eng yorqin yulduz emas, ulardan to‘rttasida esa "Alfa" belgisi butunlay yo‘q. Alfa belgisi bo‘lmagan yulduz turkumlari qatoriga Vela va Puppis kiradi — ikkisi ham ilgari Argo Navis tarkibida bo‘lgan, uning yunoncha harf bilan belgilangan yulduzlari uchta yulduz turkumiga bo‘lingan. Ilgarigi α Argus boʻlgan Canopus hozirda zamonaviy Carina yulduz turkumida α Carinae deb belgilanadi. Normaning Alfa va Beta yulduzlari Scorpiusga qayta belgilangan va mos ravishda N va H Scorpii sifatida qayta nomlangan, bu esa Normada Alfa yulduzining yo‘qligiga olib kelgan. Francis Baily Leo Minorda Alfa belgilanmasidan oldin vafot etgan, shuning uchun bu yulduz turkumida ham Alfa mavjud emas. (Bu joy uchun aniq 46 Leonis Minoris nomzod bo‘lgan bo‘lar edi.)

## Orion turkumi misolida
Orionda, Bayer avvalo birinchi sinf yulduzlari Betelgeuse va Rigelni,  (1.5 yoki undan kam yorqinlikka ega yulduzlar)shimoldan janubga qarab, Alfa va Beta deb belgilagan. Betelgeuse (yelkasi) Rigel (oyoqlari)dan oldin keldi, garchi Rigel odatda yorqinroq bo‘lsa-da. (Betelgeuse o‘zgaruvchan yulduz bo‘lib, ba’zan maksimal yorqinlikka erishganda Rigelni ortda qoldirishi mumkin.) Keyinchalik Bayer ikkinchi sinf yulduzlari uchun ham shu tartibni takrorlab, ularni "gamma"dan "zeta"gacha shimoldan janubga qarab belgilagan. Oltinchi sinf yulduzlari uchun esa lotincha *p* gacha bo‘lgan harflar ishlatilgan.

## Bayerning turli xil belgilari
Garchi Bayer "doimiy yulduzlar" uchun katta harfli lotin harflaridan (faqat *A*) foydalanmagan bo‘lsa-da, u o‘z jadvalida boshqa obyektlarni belgilash uchun ulardan foydalangan. Masalan, qo‘shni turkumlar, "vaqtinchalik yulduzlar", turli xil astronomik obyektlar yoki  "tropic of Cancer" kabi ko‘rsatkich chiziqlar uchungina foydalangan.
Masalan, Cygnus turkumida Bayerning doimiy yulduzlari *g* harfidan boshlab tartiblangan va ushbu jadvalda Bayer qo‘shni turkumlar uchun turli xil belgilarda *H* dan *P* gacha harflarni ishlatgan. Bayer bu belgilardan katalog belgilari sifatida foydalanishni nazarda tutmagan, ammo baʼzi birlari astronomik obyektlar uchun belgilash sifatida qolgan. Masalan, P Cygni hali ham Nova Cyg 1600 uchun belgilash sifatida ishlatiladi. Tycho yulduzi (SN 1572), boshqa bir "vaqtinchalik yulduz", B Cassiopeiae sifatida ko‘rsatilgan. Grek harflari to‘liq ishlatilmagan turkumlar uchun jadvalda Bayer baʼzan qolgan Grek harflarini ham turli xil belgilashlar uchun ishlatgan.

## O‘zgartirilgan belgilar
Ptolemey to‘rt yulduzni "chegara yulduzlari" deb belgilagan, har biri ikki turkumga ham tegishli boʻladi: Alpheratz ( Andromeda va Pegasus), Elnath ( Taurus va Auriga), Nu Boötis (Nu<sup>1</sup> va Nu<sup>2</sup>) ( Boötes va Hercules) va Fomalhaut ( Piscis Austrinus va Aquarius). Bayer ushbu to‘rt yulduzdan uchtasini har ikki turkumdan birinchi Grek harfi bilan belgilagan: , , va . (U Fomalhautni faqat bir marta, Alpha Piscis Austrini sifatida kataloglashtirgan.) Xalqaro Astronomik Ittifoq (IAU) 1930 yilda turkumlarga aniq chegaralar belgilagandi va yulduzlar va boshqa osmon jismlari faqat bitta turkumga mansub bo‘lishi kerakligini eʼlon qilgan. Shuning uchun, yuqoridagi har bir juftlikdagi takroriy ikkinchi belgilashlar ishlatilmay qolgan.

Bayer ikkita yulduzni adashib takroriy nomlar bilan belgilagan:  (takrorlanib  deb nomlangan) va  (Kappa<sup>1</sup> va Kappa<sup>2</sup>) (takrorlanib  deb nomlangan). U keyinchalik buni to‘g‘riladi.

Boshqa Bayer belgilari ko‘p bo‘lgan holatlar, Bayer tomonidan bir turkumdagi yulduzlar keyinchalik boshqa turkumga o‘tkazilganida yuzaga kelgan. Masalan, Bayerning Gamma va Omicron Scorpii yulduzlari keyinchalik Scorpius turkumidan Libra turkumiga o‘tkazildi va yangi nomlar bilan Sigma va Upsilon Librae deb belgilandi. (Noaniqlikni oshirgan holda, hozirda Omicron Scorpii deb ataladigan yulduz Bayer tomonidan nomlanmagan, balki Lacaille tomonidan o Scorpii (lotincha kichik harf 'o') nomi berilgan — keyinchalik astronomlar bu nomni omicron deb noto‘g‘ri talqin qilishdi, chunki Bayerning omicroni Libra turkumiga o‘tkazilgan edi.)

Baʼzi yulduzlar endi zamonaviy turkum chegaralariga ko‘ra oldin nomlangan turkumda emas . Masalan, Rho Aquilae yulduzining proper motion (haqiqiy harakati) 1992 yilda uni Delphinus turkumiga o‘tkazdi.

Yana bir murakkablik shundaki, Bayer (yoki keyingi astronomlar) umumiy harf bilan belgilagan qo‘shni yulduzlarni ajratish uchun raqamli yuqori indekslar ishlatishgan. Odatda bu Qoʻsholoq yulduzlar (asosan optik juftliklar, haqiqiy ikkilik yuduz tizimlari emas), lekin ba'zi istisnolar mavjud, masalan, yulduzlar zanjiri π<sup>1</sup>, π<sup>2</sup>, π<sup>3</sup>, π<sup>4</sup>, π<sup>5</sup> va π<sup>6</sup> Orionis. Eng ko‘p raqamli Bayer belgilanishi qo‘llanilgan yulduz Psi Aurigae hisoblanadi. (ψ<sup>1</sup>, ψ<sup>2</sup>, ψ<sup>3</sup>, ψ<sup>4</sup>, ψ<sup>5</sup>, ψ<sup>6</sup>, ψ<sup>7</sup>, ψ<sup>8</sup>, ψ<sup>9</sup>, ψ<sup>10</sup>, garchi zamonaviy IAU turkum chegaralariga ko‘ra, ψ10 Lynx turkumida joylashgan).

## Qoʻshimcha
* Flamsteed belgilanishi
* Gould belgilanishi
* Turkumlar roʻyxatlari
* Yulduz kataloglari
* Yulduz belgilari va nomlari
* Bayer belgilanishlaridagi yulduzlar jadvali
* Oʻzgaruvchan yulduzning belgilanishi.

## Manbalar