Muhammad I al-Mustansir

**Muhammad I al-Mustansir** (; taxminan 1228–1277) – Ifriqiyadagi Hafsiylar sulolasining ikkinchi sultoni va birinchi boʻlib xalifa unvoniga daʼvo qilgan hukmdor. 1270-yilda Fransiya qiroli Louis IX tomonidan boshlangan Sakkizinchi salib yurishini yakunlash maqsadida tinchlik shartnomasini imzolagan. Dastlab Sitsiliya qirolligining vassali boʻlgan, biroq qirol Manfred hokimiyatdan agʻdarilib, uning oʻrniga Charles I taxtga chiqqach, mustaqil boʻlgan.

## ''On Hunting''
1247-yilda Muhammad I al-Mustansir ovchilikka oid „*On Hunting*“ () nomli asar yozgan. Bu kitobda oʻsha davrda Shimoliy Afrikada qanday qilib ov qilinishi batafsil yoritilgan. Ayniqsa, saluki zotli itlar bilan ov qilishga bagʻishlangan bob juda qiziqarli. Unda bu zotni qanday parvarish qilish, unga qanday munosabatda boʻlish va ovda qanday foydalanish kerakligi haqida ovchilarga aniq koʻrsatmalar berilgan. Kitobning boshqa boʻlimlari esa lochin va burgut kabi yirtqich qushlarni oʻrgatish va boshqarish, shuningdek, Bizerta yaqinidagi uning mulklarida qoʻllanilgan boshqa ov uslublarini oʻz ichiga oladi. Bu asar oʻz davrining ovchilik madaniyati, hayvonlarga munosabat va aristokratik turmush tarzini yoritib bergan muhim manba hisoblanadi.

## Sakkizinchi xafalik
Mamluk sultoni Baybars Suriyadagi salibchilar davlatlarining qolgan qismlariga hujum qilgan edi. 1256–1260-yillarda Venetsiya va Genoa shahar-davlatlari oʻzaro urushib, Suriyada ularning nazorati ostida boʻlgan portlar zaiflashgan edi, Baybars esa bu imkoniyatdan foydalanib qoldi. 1265-yilga kelib, Baybars Nazaret, Hayfa, Toron va Arsuf shaharlarini egalladi. Quddus qiroli unvoniga ega boʻlgan Kipr qiroli Hugh III Akko shahrini himoya qilish uchun shu yerga keldi. Bu orada Baybars shimolga yurib, oʻsha vaqtda moʻgʻullar nazoratida boʻlgan Armanistongacha yetib bordi.

Ushbu voqealar natijasida Fransiya qiroli Louis IX 1267-yilda yangi salib yurishlarini boshladi. Biroq uning ukasi Charles I (Neapol va Sitsiliya qiroli) uni avval Tunisga hujum qilishi kerakligiga ishontirdi, chunki Tunisni egallash orqali ular Misrga yurish qilish uchun qulay tayanch hududga ega boʻlishardi. (Louis avvalgi Beshinchi salib yurishida va Misrga qaratilgan yettinchi yurishda aynan Misrda magʻlub boʻlgan edi). Shuningdek, Muhammad I al-Mustansirning Ispaniya davlati bilan aloqalari tufayli uni nasroniylikka moyil degan mish-mishlar tarqalgan edi. Shu bois, Charles I ukasiga al-Mustansirni qoʻllab-quvvatlagan salib yurishi uni nasroniylikka ogʻdirishi mumkin, degan taklifni berdi. Natijada, Sakkizinchi salib yurishi Tunisga qaratildi.

1270-yil iyul oyida Fransiya qiroli Louis IX salibchilari bilan birga Shimoliy Afrika sohillariga yetib keldi. Biroq ichimlik suvining sifatsizligi tufayli qoʻshin orasida kasalliklar tarqaldi va koʻpchilik, jumladan, Louis IX ning ahvoli ham ogʻirlashdi. U ichki kasallik tufayli Charles I kelganidan bir kun oʻtib vafot etdi. Uning soʻnggi soʻzi „Quddus“ boʻlgan edi. Charles I Louis IX ning oʻgʻli Philipp III ni yangi qirol deb eʼlon qildi, ammo Philipp hali yosh boʻlganligi sababli asl hokimiyat Charlesning qoʻlida edi.

Kasalliklar davom etayotganligi sababli 1270-yil 30-oktyabrda Tunis qamali toʻxtatildi va Muhammad I al-Mustansir bilan kelishuvga erishildi. Bu kelishuvga koʻra, xristianlarga Tunisda erkin savdo qilish va shahar ichida rohiblar hamda ruhoniylar uchun yashash imkoniyati kafolatlandi. Garchi yurish harbiy jihatdan muvaffaqiyatsiz boʻlgan boʻlsa-da, bu kelishuv xristianlar uchun diplomatik jihatdan foydali boʻldi. Louis IX ning oʻlimi va salibchilar Tunisdan chiqib ketgani haqidagi xabarni eshitgach, Misr sultoni Baybars Louis bilan jang qilish uchun yubormoqchi boʻlgan misrlik qoʻshinlarini yuborish rejasidan voz kechdi.

## Diplomatik munosabatlar
Tarixchi Ibn Xaldunning yozishicha, Hafsiylar sulolasi Kanem–Bornu imperiyasi bilan doʻstona munosabatlarni saqlab kelgan. 1257-yilda Kanem hukmdori Muhammad I al-Mustansirga diplomatik sovgʻa sifatida jirafa yuborgan. Bu hodisa ikki davlat oʻrtasidagi aloqalar iliq va oʻzaro hurmatga asoslanganini koʻrsatadi.

## Manbalar