open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Urusxon

**Urusxon** (? 14-asr ning 70-yillari 2yarmi) — Joʻeki ulusittg sharqiy qismi — Oq Oʻrda xoni (14-asrning 60-yillari birinchi yarmidan). U. davlatining poytaxti Sigʻnoq sh. boʻlgan. U. Oq Oʻrdadagi hokimiyatini mustahkamlab olgach, Oltin Oʻrdani xam oʻz tasarrufiga kiritishga harakat qilgan. 70-yillar oʻrtalarida u Hojitarxon, VolgaKama Bulgʻoriyasi va Saroy Berka shahrini egallagan. Toʻxtamish bilan koʻplab janglar qilgan. Bu janglarda gʻalaba doim U. tomonida boʻlgan. Toʻxtamish Amir Temur huzuriga qochib borib, undan yordam soʻragan. Sohibqiron Joʻji ulusida boʻlib oʻtayotgan voqealarni ziyraklik bilan kuzatib borardi. Shimoliy Xorazm va Oq Oʻrda Movarounnahrga chegaradosh edi. U Oltin Oʻrda xoni oʻziga tarafkash, tobe boʻlishini istardi. Shu tufayli u Toʻxtamishni yaxshi kutib olib U.ga qarshi kurashida unga bir necha marta harbiy madad bergan. Biroq U.ning oʻgʻli Toʻxtaqiya Toʻxtamishga qaqshatqich zarba bergan, yarador Toʻxtamish Sirdaryo boʻyidagi qamishzorlarga yashiringan, soʻngra Sohibqiron panohiga qochib borgan. U. Amir Temurning Buxorodagi qarorgohiga elchilar yuborib Toʻxtamishni topshirishni talab qilgan. Sohibqiron bu taklifni qatʼiy rad etib, tez orada oʻzi jangga kirishini aytgan. Amir Temur U.ga qarshi yurish boshlagan, qoʻshinni Sirdaryodan oʻtkazib, Oʻtror atrofidagi tekislikda qarorgoh qurgan. U. qoʻshini esa, Sharafuddin Ali Yazdiyning maʼlumotiga koʻra, Oʻtrordan 24 farsax naridagi Sigʻnoqda joylashgan edi. Qattiq qish, tinimsiz yomgʻir va qor har ikki qoʻshin faoliyatiga taʼsir koʻrsatgan. Ular mayda toʻqnashuvlarni hisobga olmaganda, deyarli uch oy birbirlariga qarshilik koʻrsatmasdan roʻbaroʻ turganlar. Har ikki sarkarda hech bir natijaga erisholmagach, ortlariga qaytishgan. Shundan soʻng Amir Temur bir necha oy Keshda boʻlgan va U.ga qarshi yurish boshlash uchun oʻziga Toʻxtamishni yoʻlboshlovchi qilib olgan. Jayronqamishga yetganlarida U.ning vafot etganidan xabar topishgan. U.ning toʻngʻich oʻgʻli Toʻxtaqiya ham koʻp oʻtmay (1375) vafot etgan. Sohibqiron Toʻxtamishga kerakli aslahalarni berib, uni shu yerda qoldirib, oʻzi Samarqandga qaytgan.

U. davrida Oq Oʻrdada suyurgʻol inʼom etish keng amaliyotda boʻlgan. U. vafotidan soʻng va uning vorislarining qisqa muddatli hukmronligidan keyin U.ning barcha yermulklarini Toʻxtamish Amir Temur yordamida egallab olgan (14-asrning 70-yillari oxiri).

## Adabiyot
* Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Abduraimov M., Temur va Toʻxtamish, T., 2000.
Urugʻ

**Urugʻ** — bir ajdoddan tarqalib, umumiy bir nom bilan ataluvchi qonqarindoshlik jamoasi. Qarindoshlik hisobi ona (ona U.) yoki ota (ota U.) boʻyicha olib borilgan. U yukrri va quyi paleolit davrlari oraligida paydo boʻlgan. U.lar qabilalarga birlashgan. Jamiyatda tabaqalanishning paydo boʻlishi bilan boʻlinib ketgan. Urugʻ — qabilalarga boʻlinish qoldikdari koʻp xalqlarda saqlanib qolgan.

Oʻrta Osiyo xalklari koʻpgina qabila va Oʻ.larga boʻlingan. Mas, uzbeklar 92 dan ortiq, turkmanlar 100 dan ortiq, qozoklar 300 dan ortiq qabilalar va U.larga, ular esa yana bir necha U.chalarga bulingan. U.lar kupincha yashagan geografik joylari va i.ch. turlarining nomlanishi bilan atalgan. Turkiy xalqlar tarkibiga barlos, qiyot, qushchi, qungʻirot, uyshun, nayman, chimboy, qarluq, kenagas, doʻrmon, mangʻit, nukuz, uygʻur, xitoy, toymas, qipchoq, tuman, ming va boshqa U.lar kir’gan.
Urugʻ (maʼnolari)

**Urugʻ**:

* Urugʻ — bir ajdoddan tarqalib, umumiy bir nom bilan ataluvchi qonqarindoshlik jamoasi.
* Urugʻ (zoologiya), avlod (lot.
* Urugʻ (oʻsimliklar) — 1) oʻsimliklarda (semen) — urugli oʻsimliklar generativ organi, nihol hosil qilish, tarqalish va tashqi noqulay sharoitlardan muhofaza qilish funksiyalarini bajaradi; odatda, urugʻlangandan keyin urugʻkurtakdan rivojlanadi; baʼzan urugʻlanmasdan ham rivojlanishi mumkin (qarang
Urugʻ (zoologiya)

**Urugʻ** yoki **avlod** () zoologiyada — turdan yuqori taksonomik kategoriya, filogenetik jihatdan oʻzaro qarindosh turlarni birlashtiradi. Mas, boʻrilarning oʻzaro oʻxshash turlari (boʻri, chiyaboʻri, koyot, it va boshqalar) boʻrilar U.iga; tulkilarning oddiy tulki, korsak, afgʻon tulkisi va boshqa turlari tulkshshr U.ga birlashtiriladi. Bitta U.ga bitta yoki bir nechtadan bir necha yuztagacha tur kirishi mumkin. Mas, yenotsimonlar urugʻi, bitta tur yenotsimon it, ayrim hasharotlar urugʻi mingga yaqin turdan iborat. Odatda, koʻp turga ega boʻlgan U. kenja U.ga ajratiladi. Yaqin urugʻlar bitta oilaga (qarang Oila) birlashtiriladi. Lekin U. bilan oila oʻrtasida yana kenja oila (oiladan kichik taksonomik kategoriya) ham boʻlishi mumkin.

Botanikada U. tushunchasiga moye keladigan taksonomik kategoriya turkum deb ataladi.
## Havolalar
Urugʻ hujayra

**Urugʻ hujayra** - hayvonlar va koʻpchilik oʻsimliklarda voyaga yetgan gaploid erkak jinsiy hujayra (qarang Spermatozoid).
Urugʻdon

**Urugʻdon** — odam va hayvonlar erkagida urugʻ hujayralar — *spermatozoidlar* shakllanadigan jinsiy bezlar. U. juft, baʼzan toq boʻladi. Boʻshliqichlilar, gʻovaktanlilar va boshqa sodda tuzilgan koʻp hujayralilar U.i jinsiy hujayralar yigʻindisidan iborat boʻlib, urugʻ hujayralari tana devorini yorib (ssifoid meduzalar, korall poliplar) yoki tana boʻshligʻidan ogʻiz teshigi orqali tashqariga chiqariladi. Yassi chuvalchanglar U.i mayda pufakchalar shaklida. Boʻgʻimoyoklilar U.i juft boʻlib, shakli va tuzilishi har xil. Bosh skeletsizlar U.i 25 juftga yaqin, alohida chiqarish yoʻli boʻlmaydi. Koʻpchilik umurtqalilarda U. qorin boʻshligʻida simmetrik joylashgan.

Koʻpchilik sut emizuvchilarda (bir teshiklilar, hasharotxoʻrlar, chalatishlilar, xartumlilar, damanlar, sirenalar, kurakoyoklilar, kitsimonlardan tashqari) U. moyak xaltasida oʻrnashgan. Baʼzi sut emizuvchilar (masalan, koʻpchilik kemiruvchilar)da U. moyak xaltasiga faqat urchish davrida tushadi, keyin yana qorin boʻshligʻiga koʻtariladi. Odam urugʻdoni ellipssimon shaklga ega (yana qarang: Moyak, Jinsiy aʼzolar).

## Manbalar
Urugʻkurtak

**Urugʻkurtak** (ovulum), urugʻkurtak — yuksak oʻsimliklar urugʻchi gulida, odatda, urugʻlanishdan soʻng tuguncha ichida hosil boʻladigan boʻrtma. U meva barg — platsenta, urugʻpoyadagi maxsus oʻsimtada bitta yoki bir nechtadan joylashgan; sharsimon yoki tuxumsimon shaklda boʻladi. U ning markaziy qismi bir qavat yoki bir necha qavat qobiqqa oʻralgan yadro (nutsellus)dan iborat. Bu qobikdar oʻsib, bitta umumiy qobiqqa aylanishi mumkin. U ning mikropilyar va xalazal qismlari boʻladi. Mikropilyar qism U ning uchidagi qobiqlar tutashib ketmasdan chang naylari oʻtadigan urugʻ yoʻli yoki chang yoʻli (mikropile) hosil qiladi. Tuxumhujayra urugʻlangandan keyin urugʻkurtakdan urugʻ hosil boʻladi. Oʻsimliklarning tarixiy rivojlanishi jarayonida U dastlab urugʻli qirqquloqlarda paydo boʻlgan. Yopiqurugʻlilar urugʻkurtagi eng yuksak darajada tuzilgan boʻlib, tuguncha ichida joylashgan; tashqi noqulay sharoitdan himoyalangan. Tuxumhujayra urugʻlangandan keyin qobiklari urugʻ poʻstlogʻiga aylanadi. Tugunchada bittadan bir necha mingtagacha U hosil boʻladi. U platsentaga nisbatan toʻgʻri (atrop), teskari (anatrop), egik (kompilatrop) boʻladi. Ularning oʻtkinchi shakllari ham bor. U tugunchada har xil holatda (markaziy qismida, tuguncha devorida va tubida) joylashadi.
Urugʻkoʻchat

**Urugʻkoʻchat** — koʻchatzorda urugʻdan oʻstiriladigan bir va ikki yillik oʻsimliklar. Mevali oʻsimliklar U.idan payvandtag sifatida, manzarali oʻsimliklar U.idan oʻrmon barpo etishda foydalaniladi. Seleksiya ishlarida yangi nav yaratishda duragay U.lar oʻstiriladi.
Urugʻli meva daraxtlari

**Urugʻli meva daraxtlari** - raʼnodoshlar oilasiga mansub urugʻli meva beradigan oʻsimliklar. Bularga olma, behi, nok, doʻlana, mushmula va boshqa kiradi. Urugʻli meva daraxtlarid. bir nechta tur va turxillarni oʻz ichiga oladi. Olma, nokning minglab navlari bor. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Danakli meva daraxtlariga nisbatan kechroq hosilga kiradi, lekin koʻp umr koʻradi, sovuqqa chidamli, mevasi uzoq saqlanadi.
Urugʻ (oʻsimliklar)

**Urugʻ** — 1) oʻsimliklarda (semen) — urugli oʻsimliklar generativ organi, nihol hosil qilish, tarqalish va tashqi noqulay sharoitlardan muhofaza qilish funksiyalarini bajaradi; odatda, urugʻlangandan keyin urugʻkurtakdan rivojlanadi; baʼzan urugʻlanmasdan ham rivojlanishi mumkin (qarang: Apomiksis, Partenogenez). U. murtak (embrion), pust (krbiq) va koʻpincha zaxira oziq moddalar (endosperm, perisperm) dan iborat. Baʼzan U. da bir necha murtak boʻlishi mumkin. Murtak zaxira oziq moddalar hisobiga rivojlanadi; bu moddalar endosperm va perispermda toʻplanishi mumkin. Endosperm va perisperm boʻlmagan urugʻlarda zaxira oziq moddalar (oqsil, yogʻ, kraxmal, qand, vitaminlar va boshqalar) urugʻ pallalarda toʻplanadi. U. qobigʻi urugʻkurtak devoridan hosil boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar U.ining qobigʻi tashqi (etli, sersuv) va ichki (qattiq, quruq); boshqa oʻsimliklarniki qattiq, qalin yoki yupqa boʻladi. Urugʻning kattaligi va ogʻirligi har xil; mas, orxideyalarda chang kattaligida, palmalarda juda yirik. Bitta mevada bittadan bir necha ming, hatto mln.gacha U. boʻlishi; bitta oʻsimlik (ayniqsa, begona oʻtlar) minglab U. berishi mumkin. Har xil oʻsimliklar U.ining unib chiqish muddati turlicha boʻlib, bu U.ning saqlanish sharoitiga bogʻliq. Tarixiy rivojlanish jarayonida U. oʻsimliklarning quruklik muxitiga moslanishi natijasida paydo boʻlgan. U. oziq-ovqat sifatida ishlatiladi. U.dan un, moy, kraxmal, boʻyovchi va dorivor moddalar olinadi. Koʻpchilik oʻsimliklar U.i yoki uni mol va parrandalarga yem sifatida beriladi. Gʻoʻza U.i (chigiti) tolalari (paxtasi) toʻqimachilik sanoatining asosiy xom ashyosi; 2) odam va hayvonlarda U. — urugʻ suyuqligi, yaʼni syaye/shedan iborat.

## Manbalar
Urugʻlik reproduksiyasi

**Urugʻlik reproduksiyasi** - elitadan boshlanadigan uruglik avlodi. Urugʻchilikda elita urugʻlarini 1qayta ekishdan 1 — reproduksiya, ularning avlodini qayta ekishdan 2reproduksiya va hokazo uruishk olinadi. Dala ekinlari urugʻchiligida 8reproduksiyadan (makkajuxorida 5dan)keyin yalpi reproduksiya deyiladi. Paxtachilikda 1 —3 reproduksiyalar urugʻlik chigit hisoblanadi, 4reproduksiya chigitlari, odatda, texnik maqsadlarda ishlatiladi. Urugʻlik reproduksiyasi ortib borishi bilan navlarning mexanik va biologik ifloslanishi natijasida, populyatsiya navlarida esa tabiiy tanlanish taʼsirida populyatsiya tarkibi oʻzgarishi oqibatida urugʻlik sifati pasayib ketadi, kasallik, zararkunandalardan shikastlanish darajasi ortadi. Urugʻchilikni toʻgʻri tashkil etish bilan bu oʻzgarishlar surʼatlarini sustlashtirish uchun sifati past reproduksiyalar uruglari elita va 2reproduksiya urugʻlari bilan davriy ravishda almashtirib boriladi (yana qarang Nav nazorati). yerga ekiladigan meʼyordagi koʻchat kalinligi va yuqori hosilni taʼminlaydigan urugʻlar miqdori. Oʻsimliklarning oziqlanish maydoni, shoxlanishi, serbarg boʻlishi, hosil miqdori va sifati Urugʻlik reproduksiyasim.ga bogʻliq. Urugʻlik reproduksiyasim. unuvchan urugʻlar soni (mln. dona) va 1 ga yerga sarflanadigan urugʻlar (urugʻlik) vazni (kg) bilan ifodalanadi. Urugʻlik reproduksiyasim. turli ekinlarda oziqlanishi maydoniga qarab oʻzgaradi va urugʻning maydayirikligi, ekin yetishtirish maqsadlari (don, silos va boshqalar), tuproq sharoiti, unumdorligi, ekish usullari, vaqti va boshqalarga bogʻliq. Urugʻlari mayda ekinlarda Urugʻlik reproduksiyasim. yirik urugʻli ekinlarga qaraganda yuqoriroq boʻladi. Bir turdagi ekinlar urugʻini ekish meʼyori tuproqiklim sharoitiga, nav biologiyasi va boshqalarga qarab ham oʻzgaradi. Masalan, jan. va sharqiy mintaqalarda bahorgi bugʻdoyning Urugʻlik reproduksiyasim. gektariga 3,5— 5 mln. dona, shim. mintaqalarda esa 6—7 mln. dona, yaxshi oʻgʻitlangan, unumdor yerlarda oʻgʻitlanmagan kam hosilli yerlarga qaraganda kamroq boʻladi.

Urugʻlik reproduksiyasim.ni aniklashda urugʻlik sifati, sinfi, toifasi, unuvchanligi va boshqa koʻrsatkichlari hisobga olinadi. Masalan, navdorligi 100% boʻlsa, ekish meʼyori gektariga 185&nbsp;kg, navdorligi 94% boʻlsa, gektariga = 196,8&nbsp;kg boʻladi;
Urugʻchibarg

**Urugʻchibarg**, mevachibarg (carpellum) — yopiq urugʻli oʻsimliklar gullaridagi organ. Tugunchaning asosiy qismi. U.da boshlangʻich urugʻkurtak rivojlanadi. Bitta yoki bir nechta U.dan urugʻchi hosil boʻladi.
Urugʻlik

**Urugʻlik** — ekish uchun foydalaniladigan urugʻ, meva, toʻpmeva va murakkab meva qismlari. Baʼzan vegetativ yoʻl bilan koʻpaytiriladigan oʻsimlik qismlari: tuganak, piyozcha va boshqa ham Urugʻlikga kiradi. Urugʻlik navdorlik va urugʻlik sifatlari boʻyicha davlat standarti talablariga javob beradigan boʻlishi kerak. Urugʻlik sifati (unuvchanligi, tozaligi, kasallik va zararkunandalarga chidamliligi), lab. taxlili, navdorlik sifati uchun dala aprobatsiyasi asosida Davlat urugchilik inspeksiyasi tomonidan tekshiriladi. Urugʻlik urugʻchilik xoʻjaliklarida, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiradigan xoʻjaliklarning urugʻlikka moʻljallangan ekin dalalarida yetishtiriladi. Yangi navlar urugʻlarini koʻpaytirish uchun ilmiy tadqiqot intlari, qishloq xoʻjaligi intlarining oʻquv tajriba xoʻjaliklarida elita va birinchi reproduksiya urugʻlari olinadi.

Ekish sifati va Urugʻlik standarti boʻyicha 3 sinfga boʻlinadi. Masalan, chigitning navdorlik meʼyori: elita urugʻ uchun 100%, 1reproduksiya uchun 99%, 2reproduksiya uchun 98% va 3reproduksiya uchun 96%; unuvchanligi: 1sinf uchun 95%, 2sinf uchun 90% va 3sinf uchun 85%. Yumshoq bugʻdoy (kuzgi va bahorgi)ning navdorlik meʼyori: 1sinf uchun 99%, 2sinf uchun 98,5%, 3sinf uchun 97%; unuvchanligi tegishlicha 95%, 92 va 90%. Urugʻlikga 1 va 2sinf urugʻlar ishlatiladi. 3sinf faqat xoʻjalikning i.ch. dalalariga ekiladi. Urugʻlikni omborlarda sakdashga qoʻyishdan oldin tozalanadi, saralanadi va quritiladi. Ekishdan oldin esa Urugʻlik sifatini va unuvchanligini oshirish uchun zararkunandalar va kasalliklarga qarshi dorilanadi, oftobga yoyib shamollatiladi va boshqa Har bir xoʻjaliqda urugʻlik daftari tutilib, unga ekin turi boʻyicha urugʻlik navi, sifatlari yozib boriladi.

## Yana q.

* Urugʻchilik
* Ekinlarni ekish
Urugʻchilik xoʻjaligi

**Urugʻchilik xoʻjaligi** - rayonlashtirilgan ekinlarning yuqori sifatli navdor urugʻlarini yetishtiradigan va viloyatlar yoki zonalar xoʻjaliklarini urugʻlik bilan taʼminlaydigan maxsus xoʻjaliklar va ilmiy tadqiqot muassasalarining tajriba xoʻjaliklari. Yangi nav urugʻini dastlabki koʻraytirish elita xoʻjaliklari va rayonlashtirilgan navlar urugʻini yetishtiruvchi xoʻjaliklarga boʻlinadi. Urugʻchilik xoʻjaligi navli urugʻlarni ilmiy tadqiqot intlaridan olingan elita yoki superelita urugʻlardan koʻpaytiradi va xoʻjaliklarga I va keyingi reproduksiya urugʻlari yetkazib beradi. Mas, Oʻzbekistonda paxtachilik sohasida 80 ga yaqin, shu jumladan, Gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot intida yaratilgan navlar boʻyicha 41 ta elita xoʻjaliklarida 1 va keyingi reproduksiyali urugʻlar koʻpaytiriladi (2001). Har bir elita Urugʻchilik xoʻjaligi 40—50 ming ga, yirik xoʻjaliklar esa 100—200 ming ga paxta maydonini 1 reproduksiyali urugʻlar bilan taʼminlaydi.

## Yana q.

* Ekinlarni ekish
* Urugʻchilik
Urugʻshunoslik

**Urugʻshunoslik** - urugʻlar toʻgʻrisidagi fan, urugʻchilikning nazariy asosi; agronomiyaning bir boʻlimi. Ekinlar urugʻlarining tuzilishi va rivojlanishini, urugʻlik materialni baholash va uni nazoratdan oʻtkazish usullarini ham ishlab chiqadi. Yovvoyi flora urugʻlarini oʻrganadigan botanik U. (karpologiya) va madaniy flora va unga yoʻldosh boʻlgan begona oʻtlar U.gi yoki agronomik U.ga boʻlinadi. U. botanika, biokimyo, genetika va boshqa fanlar bilan bogʻliq. U. boʻyicha yaratilgan birinchi muhim asar nemis botanigi F. Nobbening 1876-yilda eʼlon qilingan kitobi hisoblanadi.

Oʻrta Osiyoda U. Toshkentda Turkiston seleksiya st-yasi tashkil etilgan vaqtdan (1922) boshlab rivojlana boshladi. U. va urugʻchilik nazorati ishi birinchi marta shu muassasada mustaqil fan sifatida rivojlandi. A.I. Avtonomov, M.M. Bushuyev, G.S. Zaysev, F.M. Mauyer, I.A. Rodimsev, X. Raximov, S. Muhammadjonov, R. Rudenko va boshqa U. fani rivojiga katta hissa qoʻshdilar.

U. urugʻlik ekin maydonlarida aprobatsiya oʻtkazish, urutlarni saralash, zararkunandalardan saqlash, urugʻlik sifatini anikdash, unuvchanlik qobiliyatini oshirish va boshqalarni oʻrganadi. U.ning asosiy yoʻnalishlari: urugʻlarning hrsildorlik sifatlarini, ularning biologiyasini oʻrganish, urugʻlikni tahlil qilish usullarini ishlab chiqish (yana qarang Davlat urugʻchilik nazorati).

## Adabiyot
* Yigitaliyev M., Muhammadjonov S, Dala ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi, T., 1981.
Urchitish

**Urchitish** (chorvachilikda) — chorva hayvonlarini genetik takomillashtirish jarayonlarini boshqarish, mavjud hayvon zotlari, tiplari, liniyalarini yaxshilash va yangilarini chiqarish toʻgʻrisidagi fan; chorvachilikda seleksiyanayelchilik ishlarining nazariy asosi (qarang Zootexniya, Zot). URCHUQ, duk — tolalardan qoʻlda yoki mashinada ip yigirish va pishitish uchun muljallangan moslama yoki qurilma; yigirishpishitish mashinalarining asosiy ish organi. Sharq mamlakatlarida qoʻl U. qadimdan qoʻllangan, mashina U.lari 18-asr 2yarmida paydo boʻlgan (qarang Yigirish). Qoʻl U. yogʻochdan uzunchoq, oval shaklida yasalgan moslama boʻlib, ip yigiruvchi uni qoʻlda aylantirib turgan. Shunda tolalar (paxta, jun va boshqalar) birbiriga ilashib, choʻzilib va buralib ingichka ipga aylangan. Mashina U.lari patron, shpul va gʻaltak kiydirib qoʻyiladigan murakkab geometrik shaklli poʻlat shpindel. Kalava ip, pilta va iplarni pishitish (burash) hamda maʼlum oʻlcham va shaklda oʻramlar hosil qilishga muljallangan yigirish va pishitish mashinalarida qoʻllanadi. U.ning tabiiy tolalar (paxta, jun, zigʻir va boshqalar) va kimyoviy tolalar uchun muljallangan turlari bor.

Koʻpchilik U.lar egiluvchan (tasmali) uzatma, baʼzilari vintli gʻildiraklar bilan harakatlantiriladi. Kimyoviy tolalarni yigirish uchun muljallangan U.lar elektr dvigatel bilan aylantiriladi. Gilam toʻqish, arqon eshish uchun yaraydigan yoʻgʻon iplar tayyorlashda kush buramli U.lar qoʻllanadi.
Urchuq kaltakesaklar

**Urchuq kaltakesaklar** (Anguidae) — kaltakesaklar turkumi. Koʻrinishi kaltakesaklarga yoki ilonlarga uxshash oyoqsiz. Uzunligi 1,2 m gacha (sariq ilon). Tili kalta, ayri. Qovoklari harakatchan. 60 ga yaqin turi bor. Koʻpchiligi Markaziy Amerikada yashaydi. Urchuq kaltakesak va sovutli urchuq kaltakesaklar (7 tur) Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Yer yuzasida, kupincha inda yashaydi. Oʻzbekiston hududida Urchuq kaltakesaklardan sariq ilon koʻp uchraydi. Mollyuskalar, yomgʻir chuvalchanglari, hasharotlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tugʻadi.

## Manbalar
Urgʻu

*Urgʻu* — turli fonetik vositalar (mas, nafas chiqarishning kuchi, ovozni kuchaytirish, boʻgʻin tarkibidagi unlining choʻziq talaffuzi, ton balandligini oʻzgartirish) orqali boʻgʻin yoki soʻzni ajratish, shu ajratishga xos kuchli talaffuz. Ajratish obʼyektiga koʻra, U.ning 2 turi farqlanadi: soʻz U.si (lugʻaviy U.) va fraza U.si (mantiqiy U.). Ikki va undan ortiq boʻgʻinli suzlarda shu bugʻinlardan birini ajratib, kuchli talaffuz etilishi suz U.si deyiladi. Suz U.si, oʻz navbatida, soʻzning qaysi boʻgʻinga tushishi, qaysi boʻgʻinga birkitilganligiga koʻra 2 turga ga boʻlinadi: bogʻliq U. va koʻchma (erkin) U. Bogʻliq U. suzda bugʻinlar soni oʻzgarishi (ortishi)ga qaramay, oʻrni oʻzgarmaydigan U.dir (mas, rus tilida). Kuchma U. affiksatsiya jarayonida soʻzda boʻgʻinlar soni orta borishi bilan oʻrnini oʻzgartira boradigan, yaʼni oxirgi boʻgʻinga siljib boradigan U.dir. Masalan, oʻzbek tilida soʻz U.si shunday: oʻqit — oʻqitoʻv — oʻqituvchi — oʻqituvchilik. Ayrim holatlarda soʻz U.si maʼno farqlash vazifasini ham bajaradi: olma (feʼl) — olma (ot: meva); osma (feʼl:biror narsani osib qoyishning, boʻlishsizlik shakli) — osma(ot:tibbiyot anjomi) yoki soʻz shaklini farqlaydi: ishchimiz (bizning ishchi) — ishchimiz (biz — ishchi), otingiz (sizning otingiz) — otingiz (miltiqni oting) kabi.

Soʻz oxiridagi baʼzi qoʻshimchalar, yuklamalar U. olmaydi, ularda U. oldingi boʻgʻinda qolaveradi. Albatta, umuman, baʼzan, doimo, hamisha, Kobil, Halima kabi oʻzlashma soʻzlarda U. soʻnggi boʻgʻinda emas, undan oldingi boʻgʻinlarda ham keladi. Koʻp boʻgʻinli soʻzlarda, bosh urgʻudan tashqari, ikkinchi darajali urgʻu ham boʻladi.

Fraza U.si (mantiqiy U.) sintaktik tuzilma tarkibidagi biror boʻlakni — maʼno jihatidan muhim boʻlgai nutq taktini (sintagma)ni boshqalaridan ajratib koʻrsatadi. Fraza U.si qaysi boʻlakka tushsa, oʻsha boʻlak axborot tashishdagi eng ahamiyatli boʻlak hisoblanadi. Masalan : Oʻzbek sportchilari olimpiada oʻyinlarida muvaffaqiyatli ishtiroketdilar. — Oʻzbek sportchilari olimpiada oʻyinlarida muvaffaqiyatli ishtirok etdilar. — Oʻzbek sportchilari olimpiada oʻyinlarida muvaffaqiyatli ishtirok etdilar.

## Adabiyot
* Gʻulomov A., Oʻzbek tilida urgʻu, T., 1947; Mahmudov A., Slovesnoye udareniye v uzbekskom yazike, T., 1960; N u r m o nov A. va boshqa; Oʻzbek tilining mazmuniy sintaksisi, T.
Usa (maʼnolari)

**Usa**:

* USA — Amerika Qoʻshma Shtatlarining inglizcha qisqartmasi.
* Usa (daryo) — Rossiya Yevropa qismining shimoli-sharqidagi daryo.
Usa (daryo)

**Usa** — Rossiya Yevropa kismining shim.sharqidagi daryo (Komi Respublikasida), Pechoraning oʻng irmogʻi. Uzunligi 565&nbsp;km, havzasining maydoni 93,6 ming km². Qutbiy Ural togʻlarining shim.gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 1310 m³/sek. Kor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oktabrda muzlab, may — iyunda muzdan boʻshaydi. Yogoch okiziladi. Kuyilish joyidan 325&nbsp;km da kema katnaydi. Pristanlari: Abez, Petrun, Makarixa, UstUsa. U. havzasida toshkoʻmir koni (Pechora koʻmir havzasi) bor.
Bernardo Houssay

**Bernardo Houssay** (1887.10.4, Buenos-Ayres — 1971.21.9) — argentinalik fiziolog. Argentina biologiya jamiyatining prezidenti. Buenos-Ayres universitetini tugatgan, shu joyda professor (1910-yildan; tibbiyot doktori, 1911). Buenos-Ayresda biologiya va eksperimental tibbiyot institutiga asos solgan va direktori boʻlgan (1943—55). Ilmiy faoliyati fiziologiya va endokrinologiyaga oid. Qalqonsimon bez, gipofiz, buyrak usti bezi poʻstlogʻi gormonlarining uglevodlar almashinuvidagi ahamiyatini, shuningdek, qandli diabet kasalligida uglevodlar almashinuvi izdan chiqishini aniqlagan. AQSH Milliy Fanlar akademiyasining xorijiy aʼzosi, London qirollik jamiyati va boshqa Fanlar akademiyasi hamda jamiyatlar aʼzosi. Nobel mukofoti laureati (1947).

## Manbalar
Usmon Mamatqul oʻgʻli

**Usmon Mamatqul oʻgʻli** (1880-yil, Uchqoʻrgʻon tumani, Xoʻjaobod qishlogʻi — 1941-yil) — oʻzbek xalq dostonchisi. Undan „Boʻtakoʻz“, „Shoxdorxon“, „Qunduz bilan Yulduz“ dostonlari yozib olingan. „Shoxdorxon“, „Boʻtakoʻz“ dostonlari alohida kitob holida nashr etilgan (1968).
## Manbalar
Usmonlilar sulolasi

**Usmonlilar sulolasi** – Kichik Osiyo, Bolqon, Sharqiy Yevropa, Yaqin Sharq, Shimoliy Afrika, qisman Kavkaz va Qrimda hukmronlik qilgan turk sultonlari sulolasi (1299—1922). Usmonli turk imperiyasi davlatini boshqargan. Sulola nomi uning asoschisi Usmon I ibn Ertoʻgʻrul nomidan olingan.

Movarounnahr va Xurosonda yashovchi oʻgʻuz turklarining qay (qayigʻ) urugʻiga mansub qavm Ertoʻgʻrul boshchiligida XIII a. 20-yillari – moʻgʻullar istilosi davrida Kichik Osiyoga borib, oʻrnashib qolishgan. Ular saljuqiylarning Koʻniya sultonligi hududida mustaqil beklik tashkil qilishgan. Ertoʻgʻrul beklik boshqaruvini 1281-yilda oʻgʻli Usmon I Gʻoziyga topshirgan. Bu beklik 1299-yilda uzini mustaqil davlat deb eʼlon qilgan. Keyinchalik bu davlat Usmonli turk sultonligi nomi bilan dunyoga tanilib, oʻrta asrlarda jahondagi eng qudratli davlatga aylangan.

Sulola vakillari oʻzlarini avval bek (bey), soʻngra sulton (Murod I dan boshlab) deb ataganlar, keyinchalik eng yuqori diniy unvon – xalifa unvonini ham oʻzlariga qoʻshib olganlar (Salim /dan boshlab). Usmonlilar sulolasi sultonlari quyidagilardan iborat:

Usmon I (1299—1324), Urxon (1324— 1359), Murod I (13591389), Boyazid I (1389—1402), Boyazid I oʻgʻillari Sulaymon Chalabey, Muso Chalabeylar, Mehmed Chalabeylarning taxt uchun kurashi (1402—13), Mexmed I (1413—21), Murod II (1421—44; 1446—51), Mehmed II Fotix (1444—46; 1451—81), Boyazid II (1481-1512), Salim I (1512—1520), Sulaymon I Qonuniy (1520—66), Salim II (1566—74), Murod III (1574-95), Mehmed III (1595— 1603), Ahmad I (1603—17), Mustafo(1617—18; 1622—23), Usmon II (1618— 22), Murod IV (1623—40), Ibrohim (164048), Mehmed IV (1648-87), Sulaymon II (1687—91), Ahmad II (1691-95), Mustafo II (1695-1703), Ahmad III (1703 – 30), Mahmud I (1730-54), Usmon III (1754-57), Mustafo III (1757—74), Abdulhamid I (1774-89), Salim III (1789-1807), Mustafo IV (1807—08), Mahmud II (1808 – 39), Abdulmajid (1839—61), Abdulaziz (1861-76), Murod V (1876), Abdulhamid II (1876-1909), Mehmed V Rashid (1909—18), Mehmed VI Vaqiduddin (1918—22), Mustafo Kamol (Otaturk) tashabbusi bilan Turkiyada sultonlik tugatilgach (1922-yil 1 noyabr), soʻnggi sulton Mehmed VI xorijga joʻnab ketishga majbur boʻlgan.

## Adabiyotlar
* Bosvort K. E., Musulmanskiye dinastii, M., 1971; Stenli Len —Pul, Musulmanskiye dinastii, Moskva—Tashkent—Bishkek, 1966.
Botir Usmonov

**Botir Maqsudovich Usmonov** (1984.15.4, Samarqand) – ogʻir atletikachi, xalqaro toifadagi sport ustasi (2001), „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). Samarqand shahri respublika Olimpiya zaxiralari bilim yurtini tugatgan (2002). Oʻzbekistonda sport ustasi unvoniga sazovor boʻlgan eng yosh ogʻir atletikachi (1998). Yoshlar oʻrtasida Osiyo (1999, Uxan; 2000, Chenju; 2001, Nanchan; 2003, Bali), kattalar oʻrtasida Oʻzbekiston (2002, 2003, 2004) chempioni. Koʻplab nufuzli musobaqalar sovrindori. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasida oʻqiydi (2004). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligida sport yoʻriqchisi (2001-yildan).

## Manbalar
Islom Usmonov

**Islom Usmonov** [1922, Toshkent viloyati, Kalinin tumani (hozirgi Toshkent shahri, Chilonzor tumani hududi) — 1944.13.1, Zaporojye] —Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kichik serjant. 1942-yildan frontda. 1118-oʻqchi polki (3-Ukraina fronti, 6-armiyaning 333-oʻqchi diviziyasi) boʻlinma komandiri. 1943-yil 26 noyabrga oʻtar kechasi birinchilardan boʻlib, Dneprning oʻng qirgʻogʻiga oʻtgan. Zaporojye viloyatidagi Kanavskoye qishlogʻi uchun boʻlgan janglarda jasorat koʻrsatgan. 1944-yil 2 fevralda (vafotidan soʻng) Qahramon unvoni berilgan. Toshkentdagi u yashagan mahallada byusti oʻrnatilgan hamda koʻchalardan biriga nomi qoʻyilgan.

## Manbalar
Mahmud Usmonov

**Mahmud Usmonov** (1910-yilda Toshkentda tugʻilgan, 1997-yil 7-yanvarda vafot etgan) – ganchkor usta, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademik (1997), Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1977). Hunarni otasi usta Usmon Ikromovdan, keyinchalik Usta Shirin Murodovdan oʻrgangan. Usmonov ijodida Toshkent ganchkorligi sanʼati anʼanalarini rivojlantirdi, uni yangi mazmun bilan boyitdi; islimiy va girih naqshlarni mahorat bilan qoʻllab jozibador naqsh mujassamotlari yaratdi; u ishlagan naqshlar nafis, aniq va loʻnda, oʻymalari mukammalligi bilan diqqatga sazovor. Usmonov Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi (sobiq Polovsev uyi)ni taʼmirlashda, Navoiy teatri va Muqimiy teatrini bezashda faol qatnashgan; Hamza teatri (1967—1968), Alisher Navoiy nomidagi adabiyot muzeyi (1968), Samarqand aeroporti (1969), Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyi (1969—1970), Oʻzbekiston sanʼat muzeyi (1973), "Buyuk ipak yoʻli" metro bekati (1980) va boshqa, shuningdek, xorijdagi (Donetsk, Kiyev, Toshhovuz, Chimkent va boshqalar) jamoat binolarini ganchkorlik bn bezashda ustalarga rahbarlik qilgan. U. pedagog sifatida faoliyatini bolalar uyida boshlagan (1935—1948), Toshkentdagi bolalar va oʻquvchilar uylari, saroyida ganch oʻymakorligi toʻgaragiga rahbarlik qilgan (1948—1968); Benkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtida dars bergan (1952—1960). Usmonov koʻplab shogirdlar tayyorlagan, ular (Abdurahim Umarov, A. Sultonov, M. Sultonov, farzandi Mirvohid Usmonov va boshqalar) ustozlarining ishlarini davom ettirmoqda.

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).

Asarlari: Sanʼatim – saodatim, T., 1983.

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/celebrity-clipping-sep-30-1980-3573645/
Mirvohid Usmonov

**Mirvohid Usmonov** (1946.9.5, Toshkent) — ganchkor usta, Oʻzbekiston xalq ustasi (2001). Toshkent politexnika institutining meʼmorlik ftini tugatgai (1972). Us t a Maxmud Usmonovning oʻgʻli, sulola davomchisi. U ijodiy faoliyatini Navoiy teatri binosining ichki bezaklarini taʼmirlashdan boshlagan (1966); Oʻzbekiston tarixi muzeyi, Toshkent metropolitenining "Buyuk ipak yoʻli" va "Amir Temur" bekatlarini hamda Toshkent, Andijon, Samarqand, Buxoro, Termiz sh.laridagi yirik maʼmuriy binolarni bezatishda mualliflik ishlarini bajargan. Xorijiy mamlakatlarda ham yirik binolardagi bezaklarni oʻzbek amaliy bezak sanʼati anʼanalarida bajargan (mas, Malayziyadagi yirik muzey binosi).
Mutallib Usmonov

**Mutallib Ahmedovich Usmonov** (1924.10.12, Andijon viloyati, Izboskan tumani — 1994.18.12, Toshkent) — islomshunosfaylasuf olim. Falsafa fanlari doktori (1979), professor (1993). Urta Osiyo universitetining sharkshunoslik ftini (1952), Moskvadagi Ijtimoiy fanlar akademiyasini (1961) tugatgan. Andijondagi tuman va viloyat gazetalari muharriri, viloyat madaniyat ishlari boshkarmasi boshligʻi (195257). 1961—65 yillarda partiya organlarida ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida boʻlim mudiri (196581; 198490), sobiq SSSRning Afgʻonistondagi elchixonasida maslahatchi (1981—84), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida yetakchi konsultant (1991 — 1994). Ayni vaqtda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida Qurʼoni karimni tarjima qilish guruhining va shu intdagi islomshunoslik boʻlimining boshligʻi (1990—1994). U.ning ilmiy faoliyati islom dini, uning aqidalari, marosimlariga, Qurʼon sharhlariga bagʻishlangan. U. ateizm hukmronlik qilgan sovetlar tuzumi davrida Oʻzbekistonda birinchilardan boʻlib Qurʼoni karim tarjimasi va ilmiy sharhiga qoʻl urgan, bu borada koʻplab ilmiy ommabop kitoblar nashr etgan. U.ning masʼul muharrirligida "Islom" maʼlumotnomasi (1986; 1nashri), "K,urʼoni karimning oʻzbek tilidagi ilmiy izoxli tarjimasi"ning akademik nashri chop etilgan (2004).

## Manbalar
* Diniy aqidalar va ularning mohiyati, T., 1972; Islom aqidalari va marosimlari, T., 1975; Qurʼoni karim va janobi Rasulullohning amallari, T., 1992.
Saidmahmud Usmonov

**Saidmahmud Nogʻmonovich Usmonov** — sovet olimi, davlat va siyosat arbobi.

## Biografiyadi
1929-yilda tugʻilgan. 1955-yildan KPSS(b) aʼzosi.

1951-yildan ilmiy, ijtimoiy va siyosiy faoliyatda:

* Butunittifoq paxtachilik ilmiy-tadqiqot instituti aspiranti, iqtisodiyot kafedrasi texnigi, kichik, katta ilmiy xodimi,
* Surxondaryo viloyat partiya qoʻmitasi kotibi,
* Surxondaryo viloyat ijroiya qoʻmitasi raisi,
* Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti kotibi,
* Oʻzbekiston SSR qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish va tayyorlash vazirining 1-oʻrinbosari
* KPSS Samarqand viloyat qoʻmitasining 1-kotibi,
* Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti ilmiy-tadqiqot instituti direktori oʻrinbosari,
* Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasining vitse-prezidenti, prezidenti, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodchilar uyushmasi prezidenti.

VASXNIL iqtisod fanlari doktori (1980-yil), professor (1981-yil), muxbir aʼzosi (1983-yil) va akademigi (1988-yil).

SSSR Oliy Kengashining 7 va 8-chaqiriqlari deputati etib saylangan.

## Havolalar

* centrasia.ru 
* knowbysight.info
Fayzulla Usmonov

**Usmonov Fayzulla Asadullayevich** (1935.30.4, Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995). Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1998). Geologiya va mineralogiya fanlari doktori (1979). Oʻrta Osiyo politexnika institutini (1957), Toshkent universitetini tugatgan (1969). Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutida ilmiy xodim va guruh rahbari (1957—84), boʻlim mudiri (19841992), institut direktori (1992—2001), shu intda matematik geologiya lab. mudiri (1992-yildan). Ilmiy faoliyati geologik tadqiqotlarni matematikalashtirish va kompyuterlashtirishta qaratilgan. U. Ye.E.Rahimova bilan hamkorlikda birinchi marta Yer yoʻldoshlaridan olingan maʼlumotlar boʻyicha geologik obʼyektlarda minerallarni miqdoriy aniqlashning nazariyasi va uslublarini yaratdi. U. statistik nazariy taxlil asoslarini va konlarni bashorat qilish uchun yangi matematik usullar tavsiya qildi va ular asosida kompyuter dasturlar majmuasini va "Geoanaliz" nomli kompyuter axborot tizimini yaratdi. U. Oʻzbekiston geologlari milliy qoʻmitasining vitse-prezidenta, "Geologiya va mineral resurslar" jurnali bosh muharriri.

## Manbalar
* Osnovi matematicheskogo analiza geologicheskix struktur, T., 1977; Matematicheskiye metodi v regionalnoy geologii i metallogenii, T., 1984.
Oʻktam Usmonov

**Oʻktam Usmonov** (25-iyul 1938 Qibray tumani Baytqoʻrgʻon qishlogi — 3-yanvar 1990) — yozuvchi, jurnalist. Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutining tarixfilol. ftini tugatgan (1959). "Lenin uchquni", "Sovet Oʻzbekistoni" gaz.larida adabiy xodim va boʻlim mudiri (1959—72). Respublika partiya MKda masʼul xodim (1972— 82), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida kotib (1983—86), "Sovet Oʻzbekistoni" gaz.da Bosh muharrir (1987—90). Dastlabki hikoyalari 50-yillarning oxirlarida eʼlon qilingan. Birinchi hikoyalar toʻplami — "Guldasta" (1964). Shundan keyin "Bas boylashgan bola" (1965), "Bahor chaqmoqlari" (1970), "Notinch kecha" (1976), "Sirli sohil" (1981), "Kishan" (1984), "Qismat" (1988) hikoyalar va qissalardan iborat kitoblari chop etilgan. U. ijodida "Girdob" (1979) romani muhim oʻrin tutadi. Roman asosida yaratilgan videofilm xalq orasida shuhrat qozongan. Asarda ziyolilarning mashaqqat va izlanishlarga toʻla hayoti, haqiqat va nohaqlik oʻrtasidagi shiddatli kurashlar, ziddiyatlar mahorat bilan tasvirlangan. Aziz, Mahamatchatoq obrazlari qayotiy, samimiy boʻyoqlarda chizilgan. T. Drayzerning "Amerika fojiasi" romanini, A. Shirvonzodaning "Nomus" qissasini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

## Manbalar
Qahramon Usmonov

**Qahramon Usmonov** (1940.15.9. Buxoro viloyati Jondor tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Jondor tumanidagi maktablarda matematika oʻqituvchisi, tarbiyaviy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktor, 1999—2001-yillarda 20 - ixtisoslashgan iqtidorli bolalar internat maktabida matematika oʻqituvchisi sifatida faoliyat olib borgan.
Hamdam Usmonov

**Hamdam Usmonovich Usmonov** (1916.16.10 Toshkent 1994.5.7) - kimyogar olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1966). Kimyo fanlari doktori (1954), professor (1955). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1937). Urush qatnashchisi (1941—45). Universitet fizik kimyo kafedrasi dotsenti (1946—54), laboratoriya mudiri (1954—73). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo instituti direktori (1952 — 56), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Usimlik moddalari kimyosi instituti direktori (1956—59), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Polimerlar kimyosi instituti direktori (1959—62). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi va kimyo fanlari boʻlimi akad.kotibi (1962—64). Paxta sellyulozasi kimyosi va texnologiyasi ilmiy tadqiqot instituta direktori va laboratoriya mudiri (1963—82), bosh maslahatchi (1982-yildan). Ilmiy ishlari sellyuloza kimyosi va fizikasi, paxta tolasi, linti, chiqindilari va ftorpolimerlarni oʻrganishga oid.

U. rahbarligida paxta sellyulozasi olishning jahon standartlari talablariga javob beradigan bir qancha texnologik tizimlari ishlab chiqilgan. Gʻijimlanmaydigan gazmol ishlab chiqarish texnologiyasi, tibbiyot polimerlari, ftorli polimerlar va boshqa amaliyotga joriy qilingan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1977).

## Manbalar
* Elektronnaya  T., 1962; Perspektivi ximicheskoy pererabotki otxodov xlopkovodstva (v soavtorstve), M., 1964; Svetovaya i elektronnaya mikroskopiya strukturnix prevrasheniy xlopka (v soavtorstve), T., 1974; Nadmolekulyarnaya struktura gidratsellyuloznix volokon ( v soavtorstve), T., 1974.

## Adabiyot
* Axmerov K,., Oʻzbekiston kimyogarlari, T., 1974; Hamdam Usmonovich Usmonov (biobibliografiya), T., 1976.
Koʻpaysin Usmonova

**Koʻpaysin Usmonova** (1952.2.11, Zangiota tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1974). 1970-yildan Toshkent tumanidagi 84, 1972—2003-yillarda Asaka tumanidagi 7maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Maktabda namunali ona tili va adabiyot xonasini jihozlab, uni turli koʻrgazmali qurol va texnik vositalar bilan boyitgan.
Halim Usmonxoʻjayev

**Halim Haydarovich Usmonxoʻjayev** (1919.20.11 Toshkent 1993.9.4) - mexanika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1984). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980). Toshkent toʻqimachilik institutini tugatgan (1950). Shu intda ilmiy tadqiqot sektori boshligʻi (1950—52), assistent (1951 — 52), oʻqituvchi (1954—57), dekan (1958-61), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida oʻzi tashkil qilgan mexanizm va mashinalar nazariyasi laboratoriya mudiri (1961-yildan). Ilmiy ishlari, asosan, mashina agregatining dinamikasi, paxta terish va tozalash mashinalari, toʻqimachilik mashinalari nazariyasiga doir. Usmonxoʻjayev rahbarligida paxta terish mashinalarining ish unumini oshiruvchi va paxtaning toʻkilishini kamaytiruvchi tarkibiy shpindel yaratilgan va ishlab chiqarishga joriy qilingan. Usmonxoʻjayev shpindel tishlari trayektoriyasiga qarab tezlik rejimini aniklashga imkon beruvchi "Universal epigipotsiklograf" asbobni yaratgan, paxta terish mashinasi unumdorligini oldindan aniqlash formulasini ishlab chiqqan. Usmonxoʻjayev gazlama toʻqish avtomat stanogi mokisi naychalarini almashtirishdagi energiyani aniklash asbobi va boshqa ixtirolar muallifi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1989).

## Manbalar
* Mexanizm va mashinalar nazariyasi [Darslik], T., 1970; Kinematika i dinamika mexanizmov i mashin (v soavtorstve), T., 1969; Tayni xlopka i chudesnie mexanizmi, T., 1979; Teoriya mexanizmov i proizvoditelnost xlopkouborochnix mashin, T., 1990.
Usmonqori

**Usmonqori** (Rayimbekov, 1886 —Margʻilon — 1968) — xalq qiziqchisi. Qiziqchilikni Saʼdi Maxsumlyan oʻrgangan. 20 yoshida rus sirkiga ishga kirib, Yusufjon qiziq bilan tanishadi va uning hamkoriga aylanadi. Pakanadan kelgan, koʻzlari suzuk, hamisha shoʻx va quvnoq U. ogʻzaki tanqidiy komediyalarda ham, qush va hayvonlar taklidini yaratishda ham mashhur boʻlgan. Sirkda oʻynaladigan masxarabozlikni ham yaxshi bilgan. Uning repertuarida yuzga yaqin turli qiziqchiliklar boʻlgan. U qad. ogʻzaki qiziqchiliklarni tiklash, zamonga moye qayta ishlash ishiga katta hissa qoʻshdi. Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek sanʼati birinchi dekadasida U. "Sayl" va "Kolxoz toʻyi" inssenirovkalarida oʻn qiziqning biri boʻlib, "Zarkokil" komediyasida, "Kichkinajon" kulkioʻyinida, "Soqiyo" nomli yallali kulkioʻyinda, askiya payrovlarida faol ishtirok etdi. U xalq ijodkorlarining viloyat va respublika koʻriklari, 1940-yil Toshkentda oʻtkazilgan xalq qiziqchilari musobaqasining faol ishtirokchisi. "Ketmon tilash" (er rolida), "Kelin tushirdi" (Kuyov), "Bola oʻqitish" (Talaba), "Pul qistash" (Us t a) kabi yirik komediyalardagi ijrosi bilan shuhrat qozongan.

## Adabiyot
* Kodirov M., Oʻzbek teatri tarixi, T., 2003.
Usmon Gʻoziy

**Usmon Gʻoziy** Afgʻoniston va Pokistonda joylashgan Oʻzbekiston islomiy harakati jangari guruhining amiri boʻlgan. Ushbu harakat yetakchisi Usmon Odil dronlar hujumida vafot etgach, Usmon Gʻoziy uning oʻrniga oʻrinbosar etib tayinlanadi.

## Tarixi
Tolibon Muhammad Umarning oʻlimini ikki yildan ortiq muddat davomida yashirib kelganini tan olganidan bir necha hafta oldin, Gʻoziy Tolibon yetakchisi mavqeini shubha ostiga oladi va Iroq va Shom Islom Davlatini maqtab bayonot beradi. Gʻoziy Tolibonning tan olinishiga hamma vaqt shubha bilan qarashga oʻzini haqli deb hisoblagan. 2015-yil 6-avgust kuni Oʻzbekiston islomoy harakati rahbari Usmon Gʻoziy va ushbu harakatning koʻplab jangarilari Abu Bakr al-Bagʻdodiyga qasamyod qilayotgani aks etgan videoni eʼlon qilinadi. Usmon Gʻoziy va Oʻzbekiston islomiy harakati rahbar Abu Bakr al-Bagʻdodiyga rasman bay’at qiladi va yangi tashkil topgan Xuroson viloyati bilan birlashadi.

Uning guruhi Karachidagi aeroportga hujum qilganidan keyin Pokiston armiyasi Oʻzbekiston islomiy harakati va boshqa Tolibon guruhlarini siqib chiqarish maqsadida Shimoliy Vaziristonda „Zarb-e-Azb“ operatsiyasini boshlaydi.

Koʻplab guruhlar Oʻzbekiston islomiy harakati rahbari Usmon Gʻoziy bilan birgalikda Afgʻonistonga oʻtadi. Gʻoziy birmuncha vaqt Afgʻonistonning Zobul viloyatida mulla Mansur Dadulloh yonidagi qoʻriqxonada boʻladi. Mansur Dadulloh Mulla Umar oʻlimidan soʻng paydo boʻlgan Tolibon rahbariyatiga qattiq qarshilik koʻrsatadi.

Afgʻoniston va Tolibon harakati bilan jiddiy kelishmovchiliklar yuzaga kelganidan soʻng, 2015-yil oxirida Mansur va Usmon Gʻoziyning qoʻshma bazasiga bosqin uyushtirilib, Mansurning barcha boʻlinmalari, jumladan, Oʻzbekiston islomiy harakati rahbari Usmon Gʻoziy ham oʻldirilgani xabar qilinadi.

## Manbalar
Usoma Ibn Munqiz

**Usoma Ibn Munqiz** (1095.24.6, Shayzar sh. chasi, Suriya shim. — 1188, Damashq) — arab yozuvchisi, tarixchi, sarkarda. Turli xrkim va amirlarning xizmatida boʻlib, hayotining koʻp kismi jangu jadallar, sarguzashtlarda kechgan.

Usoma Ibn Munqiz M. ning "Kitob ulmavoqif valmasokin" ("Manzillar va maskanlar kitobi", 1182) esdaliklari mashhur. Ushbu kitobning yagona qoʻlyozmasi 1880-yilda Eskurial (Ispaniya) kutubxonasidan topilgan. Oʻzbek tilida "Ibratli kitob" (1980) nomi bilan nashr etilgan. Salib yurishlari haqida yaratilgan koʻplab tarixiy va adabiy asarlarning mualliflari Yevropa tarixchi va yozuvchilari boʻlgan va ular bu jarayonni oʻz qarashlari va manfaatlariga muvofiq holda yoritganlar. "Ibratli kitob" esa salib yurishlarining bevosita shohidi boʻlgan arab yozuvchisi qalamiga mansubdir. Usoma Ibn Munqiz M. ning ushbu kitobi qiziqarli badiiyavtobiografik asar boʻlish bilan birga muhim tarixiy manba ham hisoblanadi: unda 12-asrda yashagan arablarning turmush tarzi, oʻrta asr arab sharqining hayoti, arablarning salibchilarga munosabati aks ettirilgan.

Turli manbalarda U.i M. ning sheʼriy devoni va "Ibratli kitob" dan tashqari 10 ga yaqin asari borligi qayd etilgan. Lekin bizgacha ulardan faqat 2 tasi yetib kelgan. Birinchi asari sheʼriy uslub haqida boʻlib, unda badiiy sanʼatlar tavsiflangan. Ikkinchi asari "Kitob ul ukkoz" ("Hassalar haqida kitob") deb atalib, unda Iso paygʻambar (as) aso (hassa) sidan boshlab, hamma afsonaviy, moʻʼjizakor hassalar haqidagi rivoyatlar va Usoma Ibn MunqizM. qarigan chogʻida tutgan hassasi haqida hikoya qilingan.
Viktor Uspenskiy

**Viktor Aleksandrovich Uspenskiy** [1879.19(31).8, Kaluga 1949.9.10, Toshkent] — kompozitor, etnograf, pedagog, musiqa jamoat arbobi, sanʼatshunoslik doktori (1943). Oʻrta Osiyo musiqiy folkloristikasi asoschilaridan.

Turkmenistan (1929) va Oʻzbekiston (1937) xalq artisti. Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1913). 1917-yildan Toshkentda. Turkiston xalq konservatoriyasi (1918), Maorif xalq komissarligi huzuridagi musiqiy etnografiya seksiyasi (1920) tashkilotchilaridan. Toshkent xalq konservatoriyasining Eski shahar boʻlimi rahbari (1919—22), Buxoro Sharq musiqa maktabida oʻqituvchi (1923), Oʻzbek musiqa texnikumi (hozirgi Toshkent musiqa kolleji)da millim musiqa boʻlimi rahbari (1928—34), Sanʼatshunoslik institutida musika kabineti mudiri (1932—49), Toshkent konservatoriyasida pedagog (1936-yildan), professor (1943—49).

Uspenskiy 1919—23 yillar Oʻrta Osiyo xalklarining etnofafik konsertlarini uyushtirgan. Ota Jalol, Ota Gʻiyoslardan Shashmaqomning cholgʻu va ashula boʻlimlarini (1923), Sh. Shoumarovdan Fargona — Toshkent maqom yoʻllari (1934)ni notaga olgan. Folkloretnofafik ekspeditsiyalarini uyushtirib, yuzlab ashula, katta ashula, cholgʻu kuy va xalq qoʻshiqlarini (Fargʻona vodiysi, 1927, 1931), 350 dan ortiq turkman qoʻshiq va cholgʻu kuylarini (Turkmaniston, 1925, 1927, 1929) yozib olib nashr ettirgan: "Shashmaqom" (M., 1924), "Turkman musiqasi" (M., 1928), "Oʻzbek vokal musiqasi" (T., 1950) va boshqa

Uspenskiy "Farhod va Shirin" (Xurshid pyesasi, 1936; 2tahriri G. Mushel bilan hamkorlikda, 1937) musiqali dramasi, "Muqanna" simfonik syuitasi, "Turkmancha kaprichchio", "Oʻzbekcha poema rapsodiya", "Lirik poema" (1947, Navoiy xotirasiga bagishlangan) kabi simfonik asarlar, spektakl ("Yoriltosh", G. Mushel bn), kinofilmlar ("Ravot qashqirlari" va hokazo)ga yozilgan musiqalar va boshqa muallifi. Bularda U. uzbek, turkman xalklari folkloriga tayangan. U. bir necha oʻzbek xalq qoʻshiq va kuylarini qayta ishlagan ("Oʻrta Osiyo xalklarining 4 kuyi" va boshqalar). Toshkentdagi maxsus musika internatmaktabi va musika litseyiga U. nomi berilgan.

## Adabiyot
* Pekker Ya., Viktor Aleksandrovich Uspenskiy, T., 1959; Viktor Aleksandrovich Uspenskiy (Nauchnoye naslediye...), T., 1980.

## Manbalar
Ussuriysk

**Ussuriysk** (1898-yil gacha Nikolskoye qishlogʻi, 1926-yil gacha Nikolsk, 1935-yil gacha NikolskUssuriyskiy, 1957-yilgacha Voroshilov) — Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasidagi shahar. Razdolnaya daryosi boʻyida. Vladivostok shahridan 112&nbsp;km shimolda. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 157,8 ming kishi (2002). Mashinasozlik va kislorod zavodlari, yengil (tikuvchilik fabrikasi, kunpoyabzal birlashmasi), oziq-ovqat (yogʻmoy, shakarqand, un va goʻsht ktlari) korxonalari bor. 2 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, Primorye davlat muzeyining boʻlimi mavjud. Shahar 1866-yilda barpo qilingan.
Usta

**Usta** — 1) kasb-hunar egasi; malakali mutaxassis: pichoqchi usta, miskar usta, kashtadoʻz usta va hokazolar; 2) kasb-hunar, ilm va shu kabilarni oʻrgatuvchi, ustoz.

## Azimkor usta
Azimkor usta — ijodiy va amaliy ishlarining miqyosi keng, koʻlami baland meʼmor, muhandis, usta.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Usta abduzohid

**Usta abduzohid** (taxminan 1852—1917) — samarqandlik naqqosh, mohir va chaqqonligi bilan shuxrat qozongan. U. A. shogirdlari usta Bakr, usta Abduganilar bilan birga ishlagan; Abdu Darun majmuasidagi yangi ayvon (1908), Shohizinda masjidi ayvoni (1908— 10), Bogʻi Baland masjidi (1910), Mahmud Xorazmiy masjidi va boshqa asosiy ishlaridan.
Usta Azim

**Usta Azim** (1853-1895) -Samarqandlik ganchkor, binokor. Qoraboy oqsoqol masjidi guldastasi, Muborak masjidi, Sharbatdor masjidi va boshqalarni qurgan. Usta Azim ganch oʻymakorligi va qurilish texnikasini puxta egallagan ustalardan boʻlgan.
Usta Ali maqbarasi

**Usta Ali maqbarasi** (1-nomsiz maqbara) — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr 80-yillari); Shohizinda tarkibida. Maqbarada qarshilik Usta Ali Nasafiy nomi saqlanganligi uchun uning nomi bilan ataladi. Makbara toʻrtburchak tarhli (8,1x 9,8 m), bir xonali, peshtoqgumbazli, gumbazi 16 qirrali baland asosga oʻrnatilgan. Maqbaraga peshtoqidagi chuqur ravokli eshik orqali kiriladi. Makbara ostida toʻrtburchakli sagʻana joylashgan. Peshtok,, ravoklari, ichki devorlaridagi rang-barang koshinkori oʻsimliksimon, girih naqshlar arab yozuvidagi kitobalar bilan uygʻunlikda hamda mutanosiblikda mahorat bilan bajarilgan. Maqbaraning yon tarzlari silliqlangan gʻishtlar bilan qoplangan boʻlib, oralariga shakldor "pechak"lar ishlangan. Serjilo bezaklarga boyligi uchun "guldor" makbara deb ham ataladi.
Fyodor Mixaylovich Uspenskiy

**Fyodor Mixaylovich Uspenskiy** (1902.8.2, Kostroma gubernyasi, Berisyachka qishlogʻi — 1984.15.5, Toshkent) — entomolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori. Leningrad amaliy zoologiya va fitopatologiya institutini tugatgan (1929). Samarqand oʻlka va Xorazm okrug, Namangan viloyati oʻsimliklarni himoya qilish stansiyalari va tayanch punktlarida yoʻriqchi (1929— 38), SoyuzNIXI oʻsimliklarni himoya qilish stansiyasida katta ilmiy xodim (J938—44), laboratoriya mudiri (1945—58), Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish institutida laboratoriya mudiri (1958—62), direktor oʻrinbosari (1962—69), katta ilmiy xodimmaslahatchi (1970—84). Ilmiy ishlari oddiy turkiston oʻrgimchakkanasi biologiyasini oʻrganishga bagʻishlangan. U. ishtirokida bu hasharotga qarshi kurash tadbirlari tizimi yaratilgan; ekinlar zararkunandalariga qarshi kurash va kimyoviy ishlov berish muddatlarini aniklash usullari ishlab chiqilgan.

## Manbalar
* Obiknovenniy pautinniy klesh oroshayemix rayonov Sredney Azii, T., 1960; Pautinniy klesh biotsenoza xlopkovix poley i sistema priyomov integrirovannoy borbi s glavneyshimi vreditelyami xlopchatnika v Uzbekistane, T., 1970.