Sitsiliya mafiyasi

**Sitsiliya mafiyasi**, oddiy **mafiya** sifatida ham tanilgan va koʻp hollarda **Cosa nostra** deb ataladi (, Sicilian: [ˈkɔːsa ˈnɔʂː(ɽ)a]; „bizning narsamiz“) Sitsiliya mintaqasida paydo boʻlgan va XIX asrga oid italyan mafiyasi — terroristik xarakterdagi uyushgan jinoyatchilik sindikati va jinoiy jamiyatdir. Bu umumiy tashkiliy tuzilma, xulq-atvor va sharaf kodeksiga ega boʻlgan va oʻzlarini umumiy brend ostida jamoatchilikka taqdim etadigan jinoiy guruhlarning erkin birlashmasi. Asosiy guruh „oila“, „klan“ yoki *koska* sifatida tanilgan. Har bir oila hudud, odatda shahar, qishloq yoki kattaroq shaharning mahallasi (*borgata*) ustidan suverenitetga daʼvo qiladi. Ushbu hududda oʻz reket tizimi ishlaydi. Jamoatchilik koʻpincha ularni *mafioz* deb atasa ham uning aʼzolari oʻzlarini „sharafli odamlar“ deb atashadi. XX asrga kelganda Sitsiliyadan keng koʻlamli emigratsiyadan soʻng mafiozlar Shimoliy va Janubiy Amerikada oʻzlarining sitsiliyalik ajdodlarining anʼanalari va usullarini takrorlaydigan toʻdalarni tashkil etishdi. Mafiyaning asosiy faoliyati reketni himoya qilish, jinoyatchilar oʻrtasidagi nizolarni arbitraj qilish, noqonuniy bitimlarni tashkil etish va nazorat qilishdir.

## Etimologiya
*Mafiya* soʻzi Sitsiliyada paydo boʻlgan. Sitsiliyadagi *mafiusu* (italyancha: *mafioso*) soʻzi taxminan „“ degan maʼnoni anglatadi. Ammo „“ deb ham tarjima qilinishi mumkin. Olim Diego Gambettaning soʻzlariga koʻra, XIX asr Sitsiliyadagi *mafiusu* bir odamga nisbatan noaniq boʻlib, zoʻravon, takabbur, lekin ayni paytda qoʻrqmas, tashabbuskor va magʻrur degan maʼnoni anglatadi. Ayollarga nisbatan esa *"mafiusa"* goʻzal yoki jozibali ayol maʼnosidagi soʻzdan foydalaniladi. Sitsiliya tilidagi soʻz *mafie* Trapani va Marsala yaqinidagi gʻorlarga ishora qiladi. Ushbu gʻorlar koʻpincha qochqinlar va jinoyatchilar uchun yashirinish joylari sifatida foydalanilgan.

Sitsiliya bir vaqtlar islom amirligi boʻlgan. Shuning uchun *mafiya* soʻzi arab ildizlariga ega boʻlishi mumkin. Soʻzning mumkin boʻlgan arabcha ildizlariga quyidagilar kiradi:

* *maʿafī* (معفي) = ozod qilingan. Islom huquqida jizya musulmon mamlakatlarida istiqomat qiluvchi musulmon boʻlmaganlar uchun yillik soliq hisoblanadi. Uni to‘laganlar jinoiy javobgarlikdan „ozod qilinadi“.
* *mahyāṣ* (مهياص) = tajovuzkor maqtanish
* *marfūḍ* (مرفوض) = rad etilgan
* *muʿāfā* (معافى) = xavfsizlik, himoya
* *Maʼafir* (معافر) = Palermoda hukmronlik qilgan arab qabilasi nomi

Bu soʻzning jinoiy maxfiy jamiyat nomi sifatida ommalashuvi, ehtimol, Juzeppe Rizzotto va Gaspare Moskaning 1863-*yildagi „I mafiusi di la Vicaria“* („Vikariya mafiozi“) spektaklidan boshlangan boʻlishi mumkin. Asarda *mafiya* va *mafiusi* so‘zlari mutlaqo tilga olinmaydi. Drama mafiyaga oʻxshash xususiyatlarga ega boʻlgan Palermo qamoqxonasi toʻdasi haqida: xoʻjayin, tashabbuskorlik marosimi va *umirta* (omertà yoki sukunat kodeksi) va *"pitzzu"* (pul undirish uchun kodli soʻz) haqida suhbat. Spektakl butun Italiyada katta muvaffaqiyat qozondi. Koʻp oʻtmay, „mafiya“ atamasi Italiya davlatining jinoiy guruhlar haqidagi dastlabki hisobotlarida paydo boʻla boshladi. Bu soʻz birinchi marta 1865-yilda Palermo prefekti Filippo Antonio Gualterioning hisobotida hujjatlashtirilgan.

*Mafiya* atamasi oʻxshash tuzilma, usullar va manfaatlarga ega boʻlgan har qanday uyushgan jinoiy tarmoq uchun umumiy atama boʻlib qoldi. Ammo 1992-yilda mafiya tomonidan oʻldirilgan antimafiya sudyasi Jovanni Falcone „mafiya“ atamasini umuman uyushgan jinoyatchilik bilan aralashtirishga qarshi edi:

Mafia qonunlari (*pentiti*) ga koʻra, mafiyaning haqiqiy nomi „Cosa Nostra“ („Bizning narsamiz“). Italyan-amerikalik mafioz Jozef Valachi 1963-yilda AQSh Senatining Hukumat operatsiyalari boʻyicha qoʻmitasining tergov boʻyicha doimiy quyi qoʻmitasi oldida guvohlik berdi (Valachi tinglovlari deb nomlanadi). U Amerika mafiozi oʻz tashkilotini *kosa nostra* („bizning narsamiz“ yoki oddiygina „bizning ishimiz“/ „bizning manfaatimiz“) atamasi bilan ifodalaganligiga aniqlik kiritdi. Oʻsha paytda *Kosa Nostra* FQB tomonidan qoʻllab-quvvatlangan va ommaviy axborot vositalari tomonidan tarqatilgan eng toʻgʻri nom sifatida tushunilgan. FQB ushbu atamaga *la* qoʻshimchasini qoʻshib, uni *La Cosa Nostra* deb atadi (Italiyada *Cosa Nostra* haqida gap ketganda *la* qoʻshimchasi ishlatilmaydi).

1984-yilda mafiya boshligʻi Tommaso Buscetta mafiyaga qarshi italyan sudyasi Jovanni Falkonga bu atama Sitsiliya mafiyasi tomonidan ham qoʻllanilganligini aytdi. Busketta „mafiya“ soʻzini shunchaki adabiy atama sifatida rad etdi. Antonino Kalderone va Salvatore Contorno kabi boshqa defektorlar aʼzolar tomonidan *Cosa Nostraʼdan* foydalanishni tasdiqladilar. Mafiozlar taniqli aʼzolarni bir-biriga *kosa nostra* („bizning narsamiz“) yoki *la stessa kosa* („xuddi shu narsa“)ga tegishli deb tanishtiradi. Bu „u siz bilan bir xil narsa — mafioz“ degan maʼnoni anglatadi.

Sitsiliya mafiyasi oʻz tarixi davomida oʻzini taʼriflash uchun boshqa nomlardan foydalangan. Masalan, „Faxriy jamiyat“. Mafiozlar oʻzaro „hurmatli odamlar“ sifatida tanilgan.

*Cosa Nostrani* Janubiy Italiyadagi boshqa mafiya tipidagi tashkilotlar, masalan, Kalabriyadagi Ndrangheta, Kampaniyadagi Camorra yoki Apuliyadagi Sacra Corona Unita va Società foggiana kabi tashkilotlar bilan aralashtirib yubormaslik kerak.

## Manbalar

## Adabiyotlar
 
* Alcorn, John (2004). *[http://www.comune.corleone.pa.it/file%20da%20scaricare/Saggi%20palermo1_Saggi%20palermo1.pdf Revolutionary Mafiosi: Voice and Exit in the 1890s] *, in: Paolo Viola & Titti Morello (eds.), *L’associazionismo a Corleone: Unʼinchiesta storica e sociologica* (Istituto Gramsci Siciliano, Palermo, 2004)
* Arlacchi, Pino (1988). *Mafia Business. The Mafia Ethic and the Spirit of Capitalism*, Oxford: Oxford University Press 
* 
*  Arlacchi, Pino (1994). *Addio Cosa nostra: La vita di Tommaso Buscetta*, Milan: Rizzoli 
* Bandiera, Oriana (2002). „Land Reform, the Market for Protection and the Origins of the Sicilian Mafia: Theory and Evidence“. *[[Journal of Law, Economics, & Organization]]*, Vol. 19, No. 1 (Apr., 2003), pp.&nbsp;218-244.
* Chubb, Judith (1989). *[https://web.archive.org/web/20041223024115/http://www.holycross.edu/departments/history/tmcbride/mafia1.htm The Mafia and Politics]*, Cornell Studies in International Affairs, Occasional Papers No. 23.
* 
* Dimico, Arcangelo, Alessia Isopi, and Ola Olsson. „Origins of the Sicilian Mafia: The market for lemons.“ *Journal of Economic History* 77.4 (2017): 1083-1115. online
* Duggan, Christopher (1989). *Fascism and the Mafia*, New Haven: Yale University Press 
* Duggan, Christopher (2008). *[https://archive.org/details/forceofdestinyhi00dugg/page/452 The Force of Destiny: A History of Italy Since 1796]*, Houghton Mifflin Harcourt, 
* Fijnaut, Cyrille & Letizia Paoli (2004), *[https://books.google.com/books?id=iegCkMlnI_UC Organised crime in Europe: concepts, patterns, and control policies in the European Union and beyond]*, Springer, 
* 
* 
* Hess, Henner (1998). *[https://books.google.com/books?id=izNdhCqsh5QC&dq=henner+hess Mafia & Mafiosi: Origin, Power, and Myth]*, London: Hurst & Co Publishers, 
* 
** 
* 
* Mosca, Gaetano (2014). *[https://www.amazon.com/dp/B00N5L4MOQ „What is Mafia.“]* M&J, 2014. Translation of the book "Cosa è la Mafia, " Giornale degli Economisti, Luglio 1901, pp.&nbsp;236-62. 
* 
* 
* 
* 
* Schneider, Jane T. & Peter T. Schneider (2003). *[https://books.google.com/books?id=f52WqN8pR14C Reversible Destiny: Mafia, Antimafia, and the Struggle for Palermo]*, Berkeley: University of California Press 
* Seindal, René (1998). *[https://books.google.com/books?id=kJf-oKqos1YC Mafia: money and politics in Sicily, 1950-1997]*, Copenhagen: Museum Tusculanum Press, 
* Servadio, Gaia (1976), *Mafioso. A history of the Mafia from its origins to the present day*, London: Secker & Warburg 
* Balletta, L., and A.M. Lavezzi (2019), „The Economics of Extortion: Theory and Evidence on the Sicilian Mafia“, Discussion Papers del Dipartimento di Economia e Management — Università di Pisa, n. 242 (http://www.ec.unipi.it/ricerca/discussion-papers.html )