Erondagi norozilik namoyishlari

2025-yil 28-dekabrdan boshlab Eronning bir qancha shaharlarida Islom Respublikasi hukumatiga qarshi **umummilliy tartibsizliklar va chuqurlashib borayotgan iqtisodiy inqiroz fonida namoyishlar** boshlandi. Bu voqea 1979-yilgi Islom inqilobidan keyingi eng yirik qoʻzgʻolon boʻldi. Ali Xomanaiy va yuqori martabali amaldorlarning namoyishchilarni oʻqqa tutish boʻyicha buyrugʻi bilan amalga oshirilgan qatagʻon minglab namoyishchilarning oʻlimiga sabab boʻlgan qirgʻinlarga olib keldi. Bu zamonaviy Eron tarixidagi eng yirik qirgʻinlardan biriga aylandi.

Dastlab rekord darajadagi yuqori inflyatsiya, oziq-ovqat narxlari va valyuta qadrsizlanishiga norozilik bilan boshlangan namoyishlar tez fursatda mavjud rejimga chek qoʻyishni talab qiluvchi kengroq harakatga aylandi. Tehronning Katta bozoridagi bozorchilar (doʻkon egalari va savdogarlar), keyinchalik universitet talabalari bilan boshlangan namoyishlar tez orada boshqa yirik shaharlar, kichik aholi punktlariga tarqaldi. Namoyishchilar hukumatga qarshi shiorlarni kuylashdi va hukumat va Islom inqilobi qoʻriqchilari korpusi (IGRC) ramzlariga hujum qilishdi. Asosan yetakchilarsiz boʻlishiga qaramay, norozilik namoyishlari 8-yanvar kuni Reza Pahlaviyning birlashgan norozilik namoyishlariga chaqirigʻi va keyinchalik Eron Kurdistoniga tegishli Komala partiyasining umumiy ish tashlashga chaqirigʻidan soʻng avj oldi. Pahlaviy tinch oʻtish davri va Eronning kelajakdagi siyosiy tizimini belgilash uchun referendum oʻtkazishga chaqirdi. Eron hukumati namoyishchilarning uyushqoqlik qilishiga yoʻl qoʻymaslik uchun internetga kirish va telefon aloqasini uzishga buyruq berdi. U Qoʻshma Shtatlar va Isroilni norozilik namoyishlarini kuchaytirishda aybladi. Tahlilchilarning taʼkidlashicha, bu xavfsizlik kuchlarining namoyishchilarni oʻldirishga tayyorligini oshirish taktikasi boʻlishi mumkin.

9-yanvarga kelib, barcha 31 viloyatda millionlab odamlar norozilik namoyishlariga chiqdi. Eron xavfsizlik kuchlari namoyishchilarga qarshi oʻq-dorilardan foydalanishni kuchaytirgani sababli, 2026-yil 10-yanvarda Iran International axborot agentligi oʻtgan 48 soat ichida butun mamlakat boʻylab kamida 2000 nafar namoyishchi halok boʻlganini xabar qildi. Tehron va Sherozdagi shifoxonalar yaralangan namoyishchilar bilan toʻlib-toshgani, koʻpchilik oʻqdan jarohat olgani xabar qilindi. Eron tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi xavfsizlik kuchlari namoyishchilarga qarata oʻq uzganini tasdiqladi, bu esa xalqaro miqyosda inson huquqlari boʻyicha xavotir uygʻotdi. Bundan tashqari, shafqatsiz repressiya paytida minglab odamlar hibsga olindi. Elektr uzilishiga qaramay, 2026-yil 10-yanvarda The Guardian bir necha marta xavfsizlik kuchlarining namoyishlarga oʻq uzgani haqidagi xabarlarni hujjatlashtirdi, bir guvoh butun Tehron boʻylab „yuzlab jasadlarni“ koʻrganini daʼvo qildi. 11-yanvar kuni olimlar va mutaxassislardan iborat guruh kasalxonalar hisobotlariga asoslanib, morglarga toʻgʻridan-toʻgʻri olib kelingan jasadlarni hisobga olmaganda, oʻlimlar sonini 6 000 deb baholadi. 13-yanvarda Iran International kamida 12,000 kishi halok boʻlganini xabar qildi; CBS News oʻsha kuni Erondagi faollar guruhlari taxminan 12,000 dan 20,000 gacha odam deb hisoblashini xabar qildi. 17-yanvar kuni The Sunday Times mamlakat ichidagi eronlik shifokorlar tarmogʻi „kamida 16,500–18,000“ kishi halok boʻlganini va 330,000 kishi jarohatlanganini taxmin qilganini xabar qilgan. 22-yanvar kuni BMTning Erondagi inson huquqlari boʻyicha maxsus maʼruzachisi tinch aholi qurbonlari soni 20 000 dan oshishi mumkinligini aytdi, NewsNation esa oʻlimlar soni „30 mingga yaqin“ ekanini qayd etdi.

Yanvar oyi oxiriga kelib, Time, The Guardian va Iran International nashrlari 8 va 9-yanvar kunlari orasida 30 mingdan 36500gacha namoyishchi oʻldirilganini xabar qilishdi. 2026-yil 5-fevral holatiga koʻra, AQShda joylashgan Inson huquqlari faollari yangiliklar agentligi (HRANA) jami 18 694 ta holatni, jumladan, 6964 ta tasdiqlangan oʻlimni hujjatlashtirgan, ulardan kamida 6473 tasi namoyishchilar boʻlgan, yana 11 730 ta ish koʻrib chiqilmoqda. 11-fevral kuni Prezident Pizishkiyon norozilik namoyishlarining bostirilishi uchun xalqdan uzr soʻradi.

## Tarix
### Kelib chiqishi
2024-yildan boshlab, Eron iqtisodiyoti keskin inflyatsiya, valyuta qadrsizligi va energiya tanqisligiga duch kelmoqda, bu esa elektr va gaz uzilishlariga olib keldi. 2025-yilning soʻnggi oylarida Eron iqtisodiyoti valyuta kurslarida misli koʻrilmagan oʻsishni boshdan kechirdi, bu Eron riyolining keskin qadrsizlanishi boʻlib, 1 AQSh dollari taxminan 145,000 Eron tumaniga yetdi. Bundan tashqari, mamlakat davlat statistika markazi 2025-yil dekabrda yillik inflyatsiya darajasini 42,2% deb qayd etdi, bu noyabr oyiga nisbatan 1,8% oʻsishni anglatadi. Oziq-ovqat yil davomida 72% ga, tibbiy jihozlar narxlari esa 50% ga oshdi.

Eron boshqarib boʻlmaydigan suv inqirozini boshdan kechirmoqda. Eron ommaviy axborot vositasi xabarlarida hukumat 21-martda Eron Yangi yili boshlanishi bilan soliqlarni oshirishni rejalashtirayotgani ham maʼlum boʻldi. Bu esa fuqarolar orasida qoʻshimcha xavotirga sabab boʻldi. Baʼzi noroziliklar tashqi siyosat tanqidlari bilan bogʻliq. 2025-yil dekabr oyidagi namoyishlarda baʼzi ishtirokchilar „Mening hayotim Eron uchun, Gʻazo va Livan uchun emas“ degan shiorlar aytishdi. Erondagi norozilik siyosiy korrupsiya bilan ham bogʻliq. Namoyishchilar Eron hukumatini avtoritarizmda ayblab, Hizbulloh va Hamas kabi vositachilardan uzoq turishga chaqirishgan. Bundan tashqari, etnik kurdlar, ozarbayjonliklar, Xuziston arablari va Balujiylar etnik separatistik harakatlari, shuningdek, AQSh va Isroil kabi yirik davlatlardan ham bosimlarga duch keldi.

Inflyatsiya 2025-yil oktyabrda 48,6% ga, dekabrda esa 42,2% ga koʻtarilib, oilaviy byudjetlarga bosim oʻtkazdi. 29-dekabrda Eron riyoli minimal qiymatga (1,45 million AQSh dollari) yetdi va 3-yanvarga kelib hukumat riyol qiymatini 1,38 millionga koʻtardi. Bu ish bermadi va 6-yanvarda riyol yana rekord darajada pastga tushdi (1 AQSh dollariga nisbatan 1,5 million riyolga yetdi), bu esa oziq-ovqat va boshqa muhim tovarlar kabi narxlarning keskin oshishiga sabab boʻldi. Bir necha yildan beri rivojlanib kelayotgan iqtisodiy inqiroz 2025-yil iyun oyida Isroil bilan Oʻn ikki kunlik urushdan soʻng mojaroning qayta boshlanishi va BMT sanksiyalari yangilandi.

Iqtisodiy tahlilchilar hukumatning pul-kredit va fiskal siyosati, iqtisodiy notoʻgʻri boshqaruv, doimiy byudjet taqchilligi va xalqaro sanksiyalarning davom etishini asosiy omillar sifatida koʻrsatdilar. Bu sharoitlar savdoga, ayniqsa importga bogʻliq bizneslarga bevosita taʼsir koʻrsatdi. Eron iqtisodiy noaniqligi 2025-yil davomida ortib bormoqda. 2025-yilgi Oʻn ikki kunlik urush paytida Eronning yadroviy dasturi nishonga olindi va uning yadroviy inshootlari ham AQSh tomonidan hujumga uchradi. 2025-yil sentyabr oyida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Eronga qarshi sanksiyalarni qayta joriy etdi, Eronning xorijdagi aktivlarini muzlatdi, qurol bitimlarini toʻxtatdi va mamlakatning ballistik raketa dasturiga oid sanksiyalarni joriy etdi Koʻplab eronliklar AQSh ishtirokidagi qarama-qarshilikdan xavotirda, bu esa bozor beqarorligiga sabab boʻlgan.

The Guardian nashrining yozishicha, iqtisodiy inqiroz norozilik namoyishlarining katalizatori boʻlgan, ammo, keyinchalik hukumat korrupsiyasidan norozilikka aylandi. Hukumatni agʻdarishga chaqiriqlar va hukumatning muloqotga chaqiriqlariga ishonchsizlik ham xabar qilingan, hukumat esa buni „chalgʻituvchi“ deb baholagan. NPR agentligi xabar berishicha, norozilik namoyishlaridan bir necha oy oldin jiddiy energetika tanqisligi, fuqaro huquqlarining buzilishi, keng tarqalgan korrupsiyadan jamoatchilikning gʻazabi kuchaygan.

The Atlantic maʼlumotlariga koʻra, norozilik namoyishlarining siyosiy tabiati namoyishchilarning Eron Oliy rahbari Ali Xomanaiyga nisbatan „diktatorga oʻlim“ deb hayqirishlari, 2024-yilda yaxshi vaʼdalar bilan saylangan Pizishkiyonga boʻlgan ishonchining yoʻqolishi bilan namoyon boʻldi. Pizishkiyon, shuningdek, norozilik namoyishlari vakillari bilan uchrashishga vaʼda berdi va „tinch norozilik bildirishning qonuniyligini“, garchi u Eron xavfsizlik kuchlari ustidan nazoratga ega boʻlmasa ham tan oldi. 2026-yil 1-yanvarga kelib oʻnlab namoyishchilar hibsga olingan va xavfsizlik kuchlari tomonidan barcha yosh guruhlaridagi namoyishchilarga qarata oʻq otish holatlari aniqlangan. Bu haqida Shahid Beheshti universiteti talabalari bayonot berishdi.
### Avvalgi namoyishlar bilan taqqoslanishi
Namoyishlar 2022-yildan beri Erondagi yuzaga kelgan eng yirik namoyishlar sifatida tasvirlangan. Oʻshanda 22 yoshli Mahsa Aminiy hijobini notoʻgʻri kiygani uchun politsiya tomonidan hibsga olingan, qiynoqlar natijasida ayol vafot etganidan keyin butun mamlakat boʻylab namoyishlar boshlangan edi. 30-dekabr kuni Britaniya-Eron aloqalari faoli Ellie Borhan bu norozilik toʻlqinini avvalgilaridan kuchliroq deb baholagan. Eron jamoatchiligining oʻz hukumatiga boʻlgan ishonchi 2022-yildagi namoyishlar paytida „ayol, hayot, erkinlik“ harakati kuch bilan bostirilgandan soʻng soʻndi.

Bu norozilikdagi shiorlar 2022-yildagi norozilik namoyishlariga nisbatan mafkuraviy jihatdan oʻzgardi. 2025-yil iyun oyida, Eron—Isroil urushi paytida, shahzoda Rizo Pahlaviy oʻzining siyosiy harakatlarini kuchaytirdi va xalqaro hamjamiyatga murojaat qilib, Eron xalqiga Ali Xomanaiyning teokratik boshqaruvga chek qoʻyishga yordam berishni soʻradi. Asosan ayollar tomonidan qoʻzgʻatilgan Mahsa Aminiy namoyishlari (2022—2023) bilan solishtirganda, 2025—2026-yillardagi norozilik namoyishlarida erkaklar koʻproq rol oʻynadi.

Bozordagi savdogarlar jamoasi qoʻllab-quvvatlashining natijasida namoyishlar avj oldi. Namoyishlar hukumatning dissidentlarga qarshi keng koʻlamli jazo choralari, jumladan, taniqli muxoliflarning hibsga olinishi va deyarli 40 yil ichida qatl qilinishi konteksti eʼtiborga molik boʻldi. Eronda qatllar 2025-yilda 2024-yilga nisbatan ikki baravar koʻpaygan; 2022-yildan beri qatl tendensiyalari oʻsib bormoqda, faollar Islom Respublikasi qatllardan oʻz aholisiga qoʻrquv uygʻotish va ichki muxolifatni bostirish uchun foydalanishni maqsad qilganini daʼvo qilmoqda.

Eronning koʻpchiligi kurdlardan iborat hududlarida 2022-yilgi Aminiy namoyishlarini bostirishlar boʻlgan, bu esa hukumat tomonidan etnik repressiyalar borasida xavotirlarni kuchaytirgan. Bu qisman Eronning kurd muxolif guruhlarini 2022-yilgi norozilik namoyishlarini qoʻzgʻatganlikda ayblashi bilan bogʻliq edi. Shunga qaramay, kurd muxolif guruhlari butun mamlakat boʻylab norozilik namoyishlari va ish tashlashlarda birdamlikka chaqirishda davom etdi. Eron shuningdek, Iroqdan kelgan kurd jangarilarini bir necha bor, jumladan, 2026-yilgi norozilik namoyishlari paytida ham tartibsizliklarni qoʻzgʻatishga urinishda ayblagan. Xuddi shunday, uzoq vaqtdan beri rivojlanmaganlik va siyosiy izolyatsiyadan aziyat chekayotgan Eronning Balujiston mintaqalari ham Amini norozilik namoyishlari paytida zoʻravonlik bilan bostirishlarga duch kelgan. 2025-yil 10-dekabrda Jaysh al-Adl kabi Eronning Baluj sunniylaridan iborat jangari guruhlari Jebhe-ye Mobaarezin-e Mardomi (Xalq jangchilari fronti) deb nomlangan yagona tashkilotga qoʻshilishini eʼlon qilishdi. Oʻzining murojaatida guruh Islom Respublikasidagi shialar boshchiligidagi rejimning hukmronligini rad etdi. Oʻsha kuni guruh Islom inqilobi qoʻriqchilari korpusining mintaqaviy qoʻmondonligiga hujum qilib, uning toʻrt askarini oʻldirdi va yana uch nafarini yaraladi; ertasi kuni sodir boʻlgan hujum uchun masʼuliyatni oʻz zimmasiga oldi.

## Noroziliklar

### Boshlangʻich nuqta
#### 2025-yil 28-dekabr
28-dekabr kuni Tehronning Aladdin va Charsu kabi yirik savdo markazlaridagi doʻkon egalari va savdogarlar guruhlari ish tashlash eʼlon qilib, doʻkonlarini yopishdi. Bir vaqtning oʻzida joylar atrofida norozilik mitinglari tashkil etildi, doʻkonlarning ommaviy yopilishi tasvirlari va videolari ijtimoiy tarmoqlarda tarqaldi. Xabarlarga koʻra, norozilik bildiruvchilar dollarning koʻtarilishi va bozor beqarorligini tilga olib, bunday sharoitlarning davom etishi koʻplab kichik va oʻrta bizneslarning bankrotligiga olib kelishi haqida ogohlantirishdi. Mitinglar Jomhuri koʻchasi kabi atrofdagi koʻchalarga tarqaldi. Boshqalar Jomhuri koʻchasidagi iqtisodiy sharoitlarga norozilik bildirish uchun doʻkon egalariga qoʻshilishdi. Boshqa joylarda Erondagi temir savdogarlari valyuta devalvatsiyasiga qarshi shunga oʻxshash norozilik sifatida doʻkonlarini yopishdi.
#### 29-dekabr
Norozilik namoyishlari 29-dekabr kuni davom etdi va Tehronning turli tumanlariga, jumladan, Katta bozorga ham tarqaldi. Savdogarlar va doʻkon egalari doʻkonlarini yopib, koʻchalarga chiqib, riyolning misli koʻrilmagan darajada qulashi va xorijiy valyuta hamda oltin narxining keskin koʻtarilishiga qarshi norozilik bildirdilar. Namoyishchilar iqtisodiy sharoitlar va hukumatning harakatlaridan norozilik bildirib, xarid qobiliyatining pasayishi va yashash xarajatlarining oshishini taʼkidladilar. Internetda tarqalgan videolarda Lalehzar, Chaharsuk va Jomhuri tumanlarida davom etayotgan namoyishlar aks etgan, ularda ishtirokchilar hukumatning iqtisodiy siyosatini tinch holda tanqid qilishgan. Tehronning Katta bozoridagi savdogarlar bir kun oldin norozilik bildira boshlagan elektronika doʻkonlari egalariga qoʻshilishgan.

Mustaqil ravishda tasdiqlangan videolavhalarda Tehronning Katta bozori yaqinidagi savdo markazlarida „ozodlik“ (forscha: آزادی, lotincha: Âzâdi) deb baqirgan odamlar koʻrsatilgan. Xavfsizlik kuchlari Alaeddin savdo markazi yaqinidagi namoyishchilarni tarqatish uchun koʻzdan yosh chiqartiruvchi gazdan foydalangan. Norozilik namoyishlari Eronning boshqa shaharlariga ham tarqaldi. 2025-yil 29-dekabr kechasi Eronning bir qancha hududlarida, jumladan, janubdagi Qeshm, shimoldagi Zanjon va Hamadonda norozilik namoyishlari qayd etildi. Namoyishchilar Oliy Rahbarni tanqid qiluvchi shiorlarni, jumladan, Qeshm orolida „Diktatora oʻlim“ va Zanjonda „Sayyid Ali [Xomanaiy] bu yil agʻdariladi“ shiorlarini baqirishdi. Tehronning Jomhuri Eslami koʻchasining oʻrtasida mototsikl qoʻriqchilariga yoʻl berishdan bosh tortib, keyin kaltaklanib, ketishga majbur boʻlgan nomaʼlum namoyishchining videosi va fotosurati tezda internetda tarqaldi. Namoyishchi 1989-yilgi Tiananmen maydonidagi norozilik namoyishlari va qirgʻinlarining „tankchi“siga ishora qilib, „Tehron tankchisi“ nomi bilan tanildi.
### Yoyilishi
#### 30-dekabr
Namoyishlarning uchinchi kuniga kelib, ish tashlashlar va xavfsizlik choralari kengaydi, Tehronning Shoush va Molavi kabi qismlarida, shuningdek, Isfahonning Naqshi Jahon maydonida doʻkonlar yopildi. Tehron, Mashhad va Hoja Nosir universitetida xavfsizlik kuchlari joylashtirilgani haqida xabar berildi. Hukumatning javoblari sovuq ob-havo va energiya cheklovlari tufayli 11 ta viloyatda, jumladan Tehron viloyatida vaqtinchalik yopish toʻgʻrisida buyruq berdi. Xavfsizlik kuchlari Hamadondagi namoyishchilarga qarata oʻq uzdi, Tehron va Malardda koʻzdan yosh oqizuvchi gaz ishlatdi.

## Izohlar

## Manbalar