open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Strukturalizm

**Strukturalizm** (lot. structure — tuzilish, joylashish, tartib) — tilshunoslik,adabiyotshunoslik, etnografiya, tarixva shu kabi gumanitar fanlarda struktur usullar va modellashtirishdan, formallashtirish, semiotika, matematikalashtirish elementlaridan foydalanish bilan bogʻliq yoʻnalish;20-asrning 20y.larida paydo boʻlgan. S.ning tadqiqot obʼyekti belgi tizimlari (til, fan, sanʼat, mifologiya, moda, reklama) majmui sifatida olingan madaniyatdir. S.ning asosini narsa va hodisalarning invariant munosabatlari yigindisi tarzida tushuniladigan tuzilma (struktura)lar tashkil etadi. Strukturalizmdan ibtidoiy kabilalar madaniyatini oʻrganishda hamda folklorshunoslikda samarali foydalanildi.Strukturalizm antropologiyadagi tadqiq qilishning yangi turlaridan biri hisoblanadi. Bu yo‘nalish madaniyatning tartibiy strukturasini o‘rgatuvchi etnologiya va famzliantropologiyaga o‘z e’tiborini qaratadi. Strukturalizmantropologiyada fransuz antropologiK.Livi Strosstomonidan ilgari surilgan. Hususan, u shunday deydi: “Biz inson tafakkuridagi strukturani topish orqali dunyo borasidagi umumiy qoidalar tartib etishimiz mumkin”. Bu nazariyadagi muamrno shundaki, ular jamiyat o‘zgarishlarini statik tarzda tushuntirishlaridadir. Nazariya madaniyatni o‘matilgan tartib deb ko‘rib, madaniyatga ko‘nikish darajalarini baholab chiqadi.

Adabiyot:k.Kalanov U.Sabirova “Ijtimoiy antropologiya”
Suba

**Suba** — Keniya va Tanzaniyaning janubi-gʻarbiy qismida yashovchi xalq. Ularning soni taxminan 180 ming kishi. *Basuba* xalqining oʻz nomi. Xalq Bantu xalqlarini nazarda tutadi. Tanzaniyaning Mara mintaqasidagi Tarime tumanida ham o‘zlarini Suba deb ataydigan odamlar bor, biroq ularning bir etnik guruhga mansubligi aniq emas. Ularning tili juda oʻxshash.

Subaning ona tili — Ikisuba. Bugungi kunda xalq vakillarining aksariyati katoliklik. Xalq vakillari Viktoriya koʻlidagi 2 orolda — Rusinga va Mfanganoda istiqomat qilishgan va ular Keniyada joylashgan oxirgi qabila hisoblanadi. Qabilaning tili materikda yashovchi Subalarning muhim qismi orasida til oʻzgarishiga qadar yaqin atrofdagi Luo xalqi tomonidan katta taʼsir koʻrsatadi. Natijada ularning tili Qizil kitobga xavf ostida qolgan tillar qatorida kiritilgan. Ushbu lingvistik oʻzgarishlarga qaramay, Suba oʻzining etnik oʻziga xosligini saqlab qoldi.

Sohil boʻylab joylashgan suba xalqi oʻzlarini Uregi, Gvassi va Kaksingri deb atashgan. Ikkinchisi Mbita Point deb nomlangan kichik baliqchilar qishlogʻida yashaydi va Uregi tepaliklarida yashovchilar bilan chambarchas bogʻliq. Subalarning yana bir kichik guruhi — xuddi shu nomdagi baland togʻlarda yashaydigan gvasiylar. Ular koʻl yaqinida yashovchi suba qabilasining eng katta guruhidir. Bugungi kunda orollar va baland togʻlarning koʻplab aholisi hali ham Luganda tili bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan Suba lahjasini saqlab qolishgan, garchi koʻp jihatdan unga Luo xalqining tili kuchliroq taʼsir koʻrsatadi.

Subalarning aksariyati Mfangano orolida yashaydi. 2013-yildan beri Suba dekabr oyida Rojdestvo oldidan haftada ikki kun davomida Rusinga orolida yillik madaniy festival Rusinga festivaliga mezbonlik qiladi. 2018-yilda festivalda 13 davlatdan 8000 kishi qatnashdi . Mfangano orolida Abasuba Community Peace Museum va *Mavanga gʻorlari joylashgan*. Suba dastlab Ugandadan Viktoriya koʻli boʻylab koʻchib oʻtgan va Rusinga va Mfangano orollariga joylashgan. Boshqa kichik guruhlar XVIII asr boshlarida xuddi shu koʻl qirgʻogʻiga koʻchib oʻtdilar va joylashdilar. Orollarda qo‘nim topganlar o‘z nomiga „chula“ so‘zini qo‘shgan, bu „orol xalqi“ degan maʼnoni bildirgan. Boshqalar oʻzlarini Fangano deb atashgan.

## Manbalar

## Adabiyot va manbalar

* Okoth-Okombo, Duncan (1999) 'Til va etnik oʻziga xoslik: Abasuba ishi', *Keniya fanlar jurnali* (seriya C, gumanitar va ijtimoiy fanlar) 5, 1, 21-38.
* Heine, Bernd va Brenzinger, Mathias (tahrirlar) (2003) „Afrika“, *YuNESKOning yoʻqolib ketish xavfi ostidagi tillar Qizil kitobiga kiritilgan* . (kirish pastki)
Subalp mintaqa

**Subalp mintaqa** — moʻʼtadil va subtropik kengliklardagi toglarning balandlik mintaqasi. Subalp mintaqada subalp oʻsimliklari va iqlimi hukmron. Alp mintaqasidan pastda va oʻrmon mintaqasidan yuqorida joylashgan. Sm. balandligi joyning kengligiga va iqlimning kontinentalligiga bogʻliq. Oʻzbekistonda 2400 m dan balandda uchraydi. Qingʻirqiyshiq daraxt va butalar, galla gulli oʻtlar oʻsadi. Yozgi yaylovlar sifatida foydalaniladi.
Subantarktika mintaqasi

**Subantarktika mintaqasi** - Janubiy yarim shardagi geografik mintaqa, shimolida moʻʼtadil va janubida antarktika mintaqalari orasida, 58°—60° va 65°— 67° j.k.liklar oraligʻida joylashgan. Asosan, okeanlarga toʻgʻri keladi. Iklimi sovuq, havoning oʻrtacha temperaturasi qishda —5° dan —15° gacha, yezda 0—2°; shamolli, tumanli kunlar koʻp. Qishda suv yuzasi muzlaydi. Yogin miqdori 500&nbsp;mm. Baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi.
Subarktika mintaqasi

**Subarktika mintaqasi** - Shimoliy yarim shardagi geografik mintaqa, shim. da arktika mintaqasi bilan janubida moʻʼtadil mintaqa orasida, 60°—65° shu kabi bilan 67°—73° shu kabilar oraligʻida. Iqlimi sovuq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi materik va orollarda —5° dan —40° gacha, iyulniki 5—12°. Yillik yogʻin 300–500&nbsp;mm. Grunt chuqur muzlaydi. Sm.ning nisbatan sovuq shim. qismida tundra zonasi, bir qadar iliqroq jan. qismida oʻrmontundra zonasi joylashgan.
Subvensiya

**Subvensiya** (lot. subvenire — yordamga kelmoq) — Qonun hujjatlarida nazarda tutulgan tartibda muayyan maqsadlarga sarflash sharti bilan yuqori byudjetdan quyi byudjetga qaytarilmaslik sharti bilan ajratiladigan pul mablag`lari.Dotatsiyadan farqli ravishda aniq maqsadlarga yo'naltirilgan bo'ladi.
Subvensiya asosan Mintaqalarni rivojlantirtirish uchun va o'zini o'zi moliyaviy jihatdan to'la ta'minlolmaydigan hududlar uchun ajratiladi.

    
UzBender.Ru
Subirrigatsiya

**Subirrigatsiya** (sub… va irrigatsiya) – tuproq ostidan sugʻorish turi; grunt suvlari satxini sunʼiy koʻtarish yoʻli bilan tuproqning oʻsimlik ildizi tapqalgan qismini namlashga erishiladi. S. ni faqat komektordrenaj tarmogʻi qurilgan gidromorf va yarim gidromorf tuproklardagina qoʻllash mumkin. Ochiq zovurlarda toʻgʻon solish, yopiq drenajda gidrantlarni berkitish, shuningdek, ularni sugʻorish suvi bilan toʻldirib grunt suvlari sathi koʻtariladi. Masalan, Xorazm vohasida S. may oyi oʻrtalarida, ekinlar hali yosh boʻlib, odsiy usulda egatlar orqali suv berish uchun egat ochish qiyin boʻlgan davrda amalga oshiriladi. Fargʻona vodiysida sugorish tarmoqdarining etagida joylashgan xoʻjaliklarda avgust oyida suv tanqisligi sezilganda, shuningdek, yuzalatib suv berish sonini kamaytirishda S. dan foydalaniladi.
Suaxili tili

**Suaxili tili**, kisuaxili yoki savohiliy - bantu tillarining sharqiy guruhiga mansub til. Eng avvalo suaxili xalqi shu tilda soʻzlashadi. Sharqiy va Markaziy Afrika mamlakatlarida tarqalgan (asosan, Birlashgan Tanzania Respublikasi, Keniya Respublikasi va Uganda Respublikasida ingliz tili bilan bir qatorda rasmiy til hisoblanadi). Turli manbalarga koʻra, soʻzlashuvchilarning umumiy soni 35— 55 mln. kishi atrofida. Suaxili kiungu, kimvita, kingare, kiunguja, kitumbatu, kivumba kabi 20 ga yaqin lahjadan iborat. Suaxili taxminan 7—8-asrlarda Sharqiy Afrika qirgʻogʻi xalqlarining Afrika ichki hududlari va Sharq mamlakatlari bilan savdo aloqalari tufayli ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishi jarayonida shakllana boshlagan. Turli davrlarda shu tilda kiamu, kimvita va kiunguja lahjalari ustunlik qilgan. Kiunguja lahjasi haqiqiy suaxili areali (Zanzibar o.) dan tashqariga chiqib, Sharqiy va Markaziy Afrikaga tarqalgan va adabiy tilga asos boʻlgan. Bantu tillari ichida suaxili katta miqdordagi arabizmlar (barcha soʻzlarning 40%) mavjudligi, qadimiy yozuv anʼanasiga egaligi bilan ajralib turadi. Suaxili 10—11-asrlardan arab grafikasi, 20-asr boshlaridan esa lotin grafikasi asosidagi yozuvga ega.
Sub...

**Sub...** (lot. sub — ostida, pastda, yonida) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi: 1) biror narsaning ostida, tagida yoki yaqinida joylashganlikni (mas, subtropiklar, subarktika, subtitr); 2) tobelikni, boʻysunishni (mas, subinspektor, subordinatsiya); 3) ikkinchi darajalilikni, asosiy emaslikni (mas, subarenda) bildiradi.
Sublimatsiya

**Sublimatsiya** ( — yuqori koʻtaraman) — moddaning kristall (yoki qattiq) holatdan suyuq holatga oʻtmay turib, bevosita gaz holatga oʻtish jarayoni; issiklikning yutilishi bilan sodir boʻladi (I jins fazaviy oʻtish).

Kattiq jismlarning hammasi, mustasnosiz, ozmikoʻpmi Sublimatsiyalanadi. Baʼzi moddalarda, mas, qattiq karbonat-angidrid, yod, kamfora, naftalinlarda Sublimatsiya yetarli tezlik bilan yuz beradi; boshqa moddalarda bu jarayon odatdagi trada juda sekin boradi va amalda uni sezib boʻlmaydi. Moddaning massa birligini oʻzgarmas trada gaz holatiga oʻtkazish uchun unga berilishi lozim boʻlgan issiqlik solishtirma sublimatsiya issiqligi, oʻzgarmas bosimda qattiq jismning bevosita gazeimon holatga muvozanatiy fazaviy oʻtishidagi temperatura Sublimatsiya temperaturasi deb ataladi. Sublimatsiya tezligi, yaʼni vaqt birligi davomida gaz hrlatga oʻtgan modda massasi uning asosiy kinetik tafeiloti hisoblanadi. Meteorologiyada suv bugʻining toʻgʻridantoʻgʻri muz holatiga oʻtishi ham Sublimatsiya deb yuritiladi.

Sublimatsiyaning qattiq moddalarni qoʻshilmalardan tozalashda, kosmik apparatlarni yuqori tradan himoyalashda va boshqalarda ahamiyati katta.
Sublimatsiya (maʼnolari)

**Sublimatsiya**:

* Sublimatsiya (lotincha:
* Sublimatsiya (psixologiya) (psixologiyada) — shahvoniy quvvatning ijtimoiy foydali yuksak maqsad va obʼyektlarga yoʻnaltirilishi, koʻchirilishi.
Sublimatsiya (psixologiya)

**Sublimatsiya** (psixologiyada) — shahvoniy quvvatning ijtimoiy foydali yuksak maqsad va obʼyektlarga yoʻnaltirilishi, koʻchirilishi. "S." tushunchasini Freyd oʻzining psixoanaliz nazariyasida ilgari surgan (1900). Ushbu taʼlimotga koʻra, jamiyatda aksariyat odamlarning hayoti va kamoloti davomida ularning tabiiy moyillik quvvati mehnat faoliyatiga, aqliy hamda ijodiy faoliyatga qaratiladi, sarf etiladi. Bunda S. psixologik himoyani taʼminlovchi omil sifatida qatnashadi. Jamiyat va shaxsga mutanosib psixikaning irsiy koʻrinishlarini uzatish yoʻli bilan nizoli vaziyatdagi jiddiylik, zoʻriqishni kamaytirish hodisasi uning vazifasi hisoblanadi. S. masalalariga bolalar psixologiyasi, ijod psixologiyasida muhim ahamiyat beriladi. Ijtimoiy psixologiyada uni shaxs sotsializatsiyasi jarayoni bilan bogʻlaydilar. S. toʻgʻrisidagi tasavvurlar psixikaning biologik talqinini aks ettiradi.
Sublitoral

**Sublitoral** (sub... va litoral) — okean va dengizlar tubining litoraldan bevosita pastrokda joylashgan qirgʻoq boʻyi qismi. Suv kaytgandan keyingi suv sathidan suv osti oʻsimliklari oʻsadigan eng pastki chegara (batial)gacha choʻzilgan. Suv havzasining tabiiy sharoitiga qarab S.ning kuyi chegarasi 40 m dan 150 m gacha chukurlikda yotadi. S. eni 10 yoki 100 m dan (Krra, Bering, Oxota dengizlari) to 1500—2000 m gacha (Barens dengizi). S. dagi oʻsimliklar qoʻngʻir, qizil va koʻk suvoʻtlardan, hayvonot dunyosi mollyuskalar, chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, ninaterililardan iborat. S. zonasidan umurtkasizlar ovlanadi. Ustritsasi, krablar, Uzoq Sharq dengizlarida — goloturiyalar muhim ahamiyatga ega. Treska, piksha, kambala ham ovlanadi, dengiz karami yigʻib olinadi.
Submitti yulduzlar

**Submitti yulduzlar**, submittilar — galaktikaning sferik tashkil etuvchisiga kiradi. Bir xil massali bosh ketma-ketlik yulduzlarga Karaganda yuqori traga ega, atmosferasida metall atomlari miqdori kam, "massa — yorqinlik" bogʻlanishiga boʻysunmaydi. Syu. bosh ketma-ketlikka parallel va undan 1,5—2 yulduz kattalikda pastroqda joylashgan alohida ketma-ketlik hosil qiladi.
Suborbital parvoz

**Suborbital parvoz** - kosmik uchish apparatining 1kosmik tezlik (7,91&nbsp;km/s) dan kichik tezlikda, yaʼni Yer sunʼiy yoʻldoshi orbitasiga chiqmasdan ballistik trayektoriya boʻylab uchishi. Suborbital parvozdan maqsad — kosmik kemalarni sinab koʻrish, tibbiybiologik tadqiqotlar oʻtkazish va boshqa AQSH da 1960—61 yillarda astronavtlar "Merkuriy" dasturi boʻyicha 2 ta, SSSRda 1975-yilda kosmonavtlar "Soyuz" dasturi boʻyicha 1 ta Suborbital parvoz qilgan. Bu parvozda astronavtlar A. Shepard (1961-yil 5 may) va V. Grissom (1961-yil 21 iyul) boʻlgan. Suborbital parvozning oʻtish muddati — 15 va 16 min., uzokligi 486 va 504&nbsp;km, bal. 186 va 189&nbsp;km.
Substansiya

**Substansiya** (lot. substantia — mohiyat) — narsa va hodisalarning mohiyatini, asosini ifodalovchi tushuncha. Odatda, materiya, modda soʻzining sinonimi sifatida qoʻllanadi. S. falsafada xilmaxil olamning, obyektiv reallikning, tabiat, jamiyat, inson va uning tafakkuri tarixini, inson bilimlarining natijalarini ham oʻziga qamrab oluvchi konkretlikning nazariy inʼikosi, bilish nazariyasining asosiy tushunchasi sifatida talqin etiladi. Bunday universal mohiyat muayyan narsa, hodisalar va ularning oʻzaro aloqadorliklari orqali namoyon boʻladi. Yunon faylasuflari S. deb narsalarning doimiy, tub va oʻzgarmas xususiyatini, asl mohiyatini anglashgan, universiteta aksidensiya tushunchasini qaramaqarshi qoʻyishgan. Keyinchalik sxolastlar butun mavjudotning asl mohiyatini tashkil etuvchi S. — xudodir degan gʻoyani ilgari surdilar (qarang Sxolastika). Olamning moddiy sababi va ilohiy S. haqidagi dualistik talqinni R. Dekart olgʻa surdi, u Spinoza falsafasida yanada rivojlantirildi. I. Kant Sni tafakkurning aprior shakli, yaʼni tajribadan olingan bilimlarni sintezlovchi shakli deb izohladi. Uning fikricha, S.ning doimiyligi barcha vaqt mobaynida oʻtkinchi boʻlgan narsalarga nisbatangina namoyon boʻladi. Gegel Sni narsalardagi oʻzgaruvchan, oʻtkinchi tomonlarning yaxlitligi sifatida taʼriflab, uni "har qanday haqiqiy rivojlanishning asosidir", deydi.

Sharq falsafasida Forobiy Sni eng umumiylik sifatida tushuntirgan. Ibn Sino Sni "substansional umumiylik va aksidental umumiylik"ning oʻzaro munosabati doirasida talqin etib, ularning birbiri bilan bogʻlanganligiga, biri ikkinchisisiz mavjud boʻla olmasligiga eʼtiborni qaratdi. Sni tushunishda ham materialistik, ham idealistik qarash bor. Materialistlar S. deb obyektiv reallikni, materiyani, idealistlar esa, xudoni, mutlaq gʻoyani, ruhni, umuman moddiy boʻlmagan asosni tushunadilar. Pozitivistlar Sni mavhum tushuncha sifatida taʼriflab, bu tushuncha tadqiqotchini chalgʻitib, uning fikrini yoʻq narsaga bogʻlab qoʻyadi, aslida odam xilmaxilliklar va ularning birliklaridan iborat, bunga esa moddiylik ham, maʼnaviylik ham kiradi deb hisoblashadi. Hozirgi zamon tabiatshunosligi uchun S. faqat rasmiy tushuncha boʻlib, hodisalarni ifodalovchi degan maʼnoni bildiradi.
Substitutsiya

**Substitutsiya** (lot. substituo oʻrniga qoʻyaman, oʻrniga almashtiraman) — vasiyatda oʻrinbosar merosxoʻr (substitut)ning tayinlanishi. Vorislik huquqida meros qoldiruvchining vasiyatnomasida meros ochilguncha asosiy merosxoʻrning vafot etib qolishi yoki uni qabul qilmasligi eqtimolini hisobga olib, qoʻshimcha merosxoʻr koʻrsatiladi. Asosiy merosxoʻr qonunda nazarda tutilgan sabablarga koʻra merosdan mahrum etilgan holatlarda ham vorislikka substitut chaqiriladi. Substitut sifatida, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksiga koʻra, merosxoʻrlar qatoriga kirishkirmasligidan qatʼi nazar, har qanday shaxs tayinlanishi mumkin.

Xalqaro huquqda davlatlarning moddiy javobgarligi shakllaridan biri, restitutsiyaning bir koʻrinishi; qonunga xilof ravishda yoʻq qilingan yoki zarar yetkazilgan mulkni, shu jumladan, binolar, transport vositalari, sanʼat boyliklari, xususiy mulkni teng qiymatli boshqa mulk bilan almashtirishdan iborat.
Substrat

**Substrat** (lot. substratum — toʻshalma, asos) — 1) biologiyada — oʻtroq yashaydigan organizmlar yopishadigan asos; tashqi muhitning tayanch elementi, mas, bentosdagi organizmlar uchun suv tubi. S. mikroorganizmlar va oʻsimliklar uchun oziq muhiti ham boʻladi; 2) biokimyoda — ferment taʼsirida oʻzgaradigan modda.
Suboshi

**Suboshi** — lashkarboshi, sarkarda, oliy bosh qoʻmondon. Bu unvon Turk xoqonligida saltanat uchun qilgan buyuk xizmatlari, sarkardalik isteʼdodi bilan dong taratgan shaxslar (mas, Turk xoqonligida Kultegin, Moʻgʻilon, Inal qagʻan) gagina berilgan. Qoraxoniylar qoʻshinida Sdan rostgoʻylik, shijoat va botirlik, harbiy amaliyotlar chogʻida turli harbiy mahorat ishlata bilishlik talab qilingan. Saljuqiylar saltanatida "S." atamasi qabila boshligʻi, viloyat, oʻlka hokimi maʼnolarida qoʻllangan. Saljuqiylar sulolasi asoschisi Saljuq ham S unvoniga ega boʻlgan. Viloyat hokimlariga S unvoni qatori arabcha "amir" unvoni ham berilgan. S. sulton farmoniga muvofiq harbiy yurishga chiqqan. Usmonli turklar davlatida S. avvalgi mavqeini asta-sekin boy bergan, u chekka viloyatlarda mirshab vazifasini bajargan. Uning vazifasini bashbuk, miri ashiret, reye deb atalgan amaldorlar egallagan. Ayni shu maʼnoda S.ning Oʻrta Osiyoda ham faoliyat koʻrsatganligi tarixiy manbalarda aks etgan. Hozirgi Turkiyada yermulkni boshqaruvchi shaxs S. atamasi bilan ataladi.
Subsidiya

**Subsidiya** ( — yordam*, nafaqa, q*oʻllabquvvatlash) — davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar mablagʻlari yoki maxsus fondlardan jismoniy va yuridik shaxslarga, mahalliy organlarga, boshqa davlatlarga beriladigan pul mablagʻi yoki natural shaklidagi yordam. Mablagʻlar koʻrinishidagi aniq manzilli Subsidiyalar bevosita, soliq yoki boshqa imtiyozlarni joriy etish bilvosita Subsidiya deb ataladi. Subsidiya davlat tomonidan qaytarib olmaslik sharti bilan ajratiladi. Subsidiyalar iqtisodiyotni diversifikatsiyalash (tarkiban oʻzgartirish), eksportimportni muvozanatlab turish, fantexnika yangiliklarini oʻzlashtirishni yoʻlga qoʻyish, milliy sanoatni oʻstirish, ayrim hududlarni rivojlantirish, konversiya va boshqa maqsadlarda ajratiladi. Jahon bozoridagi narxni ushlab turish uchun bozorga qoʻshimcha tovarlarni chiqarmaslik zarur boʻlganda davlat oʻz tovarlarini zaxiraga oʻtkazib turgan firmalarga Subsidiya berib, tovarlarni saqlab turish harajatlarini qoplaydi. Davlatning iqtisodiy dasturlarida ishtirok etadigan korxonalar ham Subsidiya oladi.

Tovarlar ishlab chiqarish, ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatish va ularni realizasiya qilishni moliyalashtirish yoki birga moliyalashtirish yoxud maqsadli harajatlarning oʻrnini qisman qoplash uchun byudjet tizimi byudjetlari hisobidan yuridik va jismoniy shaxslarga beriladigan pul mablagʻlari.
Substrat (maʼnolari)

**Substrat**:

* Substrat (lot.
* Substrat (tilshunoslik) (tilshunoslikda) — muayyan bir lingvogeografik hududda tarqalgan tilda barcha til sathlariga mansub belgi va hodisalarning majmui.
Subtropik mintaqalar

**Subtropik mintaqalar** - Yerning har ikki yarim sharidagi geografik mintaqalar, 30° va 40° kengliklar orasida joylashgan. Sovuq oyning oʻrtacha temperaturasi 0° dan yuqori. Subtropik mintaqalarda yil boʻyi oʻsimliklar vegetatsiyasi davom etadi. Yoz bilan qishning havo temperaturasi katta farq qiladi. Yozda tropik, qishda moʻʼtadil havo massalari hukmron. Dengiz boʻyidan quruqlik ichiga kirib borgan sari yogʻin miqdori kamayib, iqlim kontinentallashib boradi. Subtropik iqlimning 2 turi mavjud: materik subtropik iqlim va okean subtropik iqlimi mavjud. Materik subtropik iqlimda yoz issiq va quruq, qish beqaror, nisbatan sovuq boʻladi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 24—30°, yanvarda 0— 4° boʻladi. Yogʻin 300–500&nbsp;mm, togʻlarning shamolga roʻpara yon bagʻrilarida 800–1000&nbsp;mm. Okean subtropik iqlimga havo temperaturasining yil davomida keskin oʻzgarmasligi, yozda ancha past (20° atrofida), qishda iliq (12° chamasida) tra boʻlishi xos. Sm.da tuproq, asosan, qizil hamda kulrangjigarrang, sariqqoʻngʻir tuproklar. Oʻsimlik dunyosi xilmaxil. Choʻl va chala choʻllardan doim yashil oʻrmonlargacha mavjud. Har bir materikda Sm.ning 3 asosiy — gʻarbiy okean boʻyi yoki oʻrta dengiz boʻyi, kontinental va sharqiy okean boʻyi sektorlari ajratiladi. Kontinental Sm. materikning ichki qismlariga xos. Ularda yogʻin kam (200–400&nbsp;mm), yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0—4°, obhavo beqaror. Yoz issiq va quruq (28—30°). Yozda issiq 50° ga yetgani va qishda sovuq —10° dan past boʻlgani qayd etilgan. Yogin qish va bahorda yogʻadi. Oʻzbekistonda Surxondaryo viloyatining Termiz va Denov tumanlari shu mintaqada joylashgan. Asosan, choʻl va chala choʻl zonasiga kiradi. Su v bor yerlar oʻzlashtirilib, vohalarga aylantirilgan. Issiqsevar oʻsimliklar, jumladan, magnoliya, palma daraxti ekiladi, ingichka tolali paxta, shakarqamash, subtropik mevalar (limon, xurmo, apelsin va boshqalar) yetishtiriladi.Bu mintaqa materikning chekka shimoli va chekka janubida tarkib topgan.
Subutoy

**Subutoy**, Subedey (13-asr) - Chingizxonning yirik sarkardalaridan biri. Shim. Xitoy, Movarounnahr, Xuroson, Zakavkazye, Dashti Qipchoq, Rus, Sharqiy Yevropani istilo etishda shuhrat qozongan. Uryanxat qabilasidan. Chingizxonning eng yaqin toʻqqiz oʻrluq (safdosh)laridan. Janglardan birida bir koʻzidan ajralgan; jasorati uchun "bahodir" unvonini olgan. S. mingboshi sifatida qoʻshinning soʻl qanotiga (qanot qoʻmondoni — Muxali noʻyon) mansub edi. Chingizxon Movarounnaxrni istilo qilayotgan davrda (1219—20) S. Hyp qalʼasi (Nurota)ni talontoroj qilgan. Soʻngra Chingizxonning amriga muvofiq Jebe noʻyon bilan birga (20 ming kishilik qoʻshin bilan) mamlakatdan qochgan Muhammad xorazmshohni taʼqib etib, Xuroson, Kaspiy dengizining jan.dagi viloyatlar, Zakavkazye shaharlarini vayron qilgan va Shim. Kavkazga chiqqan. Bu yerda Kalka jangipz. ruslar va qipchoqlarning birlashgan qoʻshinlarini butkul tormor keltirgan. S. rus knyazliklarining chegara hududlari, qipchoqlarning yaylovlarini talontoroj etib shim.ga Volga Bulgʻoriyasiga yurish qilgan, birok bulgʻorlarning qattiq qarshiligiga duch kelib, Moʻgʻulistonga qaytib ketgan (1224—25). Oʻqtoy qoonning Xitoyga qilgan yurishida (1230—35) qatnashgan. S. Botuxonnmng Sharqiy Yevropaga qilgan yurishi (1236—42)da bosh harbiy maslahatchi sifatida doimo u bilan birga boʻlgan.

Faxriddin Hasanov.
Subyekt

**Subyekt** (lotincha: subjectus — ostida, pastda, asosida turuvchi) — mantiqning hukm chiqarilayotgan predmetni bildiruvchi termini. Grammatik anʼanalarda "S." termini hukm (fikr) predmetiga muvofiq keluvchi ran boʻlagini bildirish uchun qoʻllangan. Bu termin Gʻarbiy Yevropa sintaktik terminologiyasida aynan, tarjimasiz qoldirilgan; rus grammatikasida uning kalkasi — "podlejaheye", oʻzbekchada esa ruscha terminning mazmuniy kalkasi ("ega") qoʻllanadi. "S." grammatik, mantiqiy (kommunikativ, psixologik) hamda semantik S. tushunchalarini birlashtiradi. Koʻpchilik hollarda ular yoki asosan grammatik S. egaga teng boʻladi. Mas, "Bola yigʻlayapti" gapidagi "bola" soʻzi bir paytning oʻzida ham S, ham ega hisoblanadi.
Subyekt (maʼnolari)

**Subyekt**:

* Subyekt (lotincha: subjectus — ostida, pastda, asosida turuvchi) — mantiqning hukm chiqarilayotgan predmetni bildiruvchi termini
* Subyekt (iqtisodiyot) — faol faoliyat koʻrsatuvchi, biluvchi, ong va irodaga ega boʻlgan individ yoki ijtimoiy guruh.
Subyekt (iqtisodiyot)

**Subyekt** — faol faoliyat koʻrsatuvchi, biluvchi, ong va irodaga ega boʻlgan individ yoki ijtimoiy guruh. "S." tushunchasini yunon faylasuflari substansiya tushunchasi bilan bir xil maʼnoda tushunishgan. Aristotel asarlarida S. tushunchasi substansiya bilan aynanlashtirib, individual borliq sifatida berilgan. 17-asrdan S. tushunchasini gnoseologik maʼnoda talqin etish boshlandi. Yangi davr materialistlari S.ni obyektiv va azaliy mavjud boʻlgan tashqi voqelikni passiv aks ettirish, idrok qilish, undan nusxa olish bilangina chegaralangan biluvchi materiya sifatida tushuntirishgan. Ular S.ning mohiyatida yotuvchi gʻaqiqiy faollikni, yaʼni bilish jarayonida aynan shu faollik voqelikni chuqurroq, kengroq, batafsilroq, mukammalroq bilib olishga imkon yaratishini tushunib yeta olishmadi. Chunki u davrda S. faolligining zamirida uning aniq faoliyati yotishi haqidagi gnoseologik tamoyil yaratilmagan edi. Idealistlar obyektning mavjudligi S. faoliyatining natijasi deb talqin etishdi. Ular S.ni individ ongi, xudo, goya va boshqa tarzida tushuntirish asosida uning bilish jarayonidagi faollik rolini izohlashga harakat qilishdi. Hozirgi zamon gnoseologik tadqiqotlarida S. obyekt bilan bogʻliqlikda olib qaraladi, ayrim konsepsiyalarda obyektning Sdan mustaqil holda mavjudligi taʼkidlanadi. Ayni paytda S. obyektga faol oʻzgartiruvchi taʼsir qiladi va S. obyektni ".insoniylashtiradi". Bunday S. bilan obyektning oʻzaro aloqadorligi asosida ijtimoiy-tarixiy amaliyot yotadi. S. hisoblangan individ va uning ongi ham tadqiqot obyekti boʻlib kelishi mumkin. Individ S. sifatida jamiyatning bir aʼzosi, tarixiy jarayonning bir vakili sifatida u mansub boʻlgan jamiyat aʼzolariga xos bilimlarga ega va shu nuqtai nazardan olamga qaraydi. Individ ijtimoiy mavjudot, shu maʼnoda S. ijtimoiy mazmun kasb etadi, yaʼni jamiyat aʼzosi boʻlgan ayrim individ ham, jamiyatning oʻzi ham S. boʻlib kelishi mumkin. Jamiyat uni tadqiq etuvchi tadqiqotchi uchun esa obyektdir, oʻzidan tashqi olam uchun uni oʻrganuvchi S.dir. Inson oʻz ehtiyoj va amaliy hayot talablaridan kelib chiqib, tashqi olamni oʻzgartirish, oʻziga moslashtirish asosida ikkinchi tabiatni yaratdi. Bu holat S. obyektni oʻz xohishiga koʻra oʻzgartirganligining oqibatidir. Bu jarayonda S.ning oʻzi ham oʻzgarib boradi.
Subyektiv huquq

**Subyektiv huquq** - muayyan (jismoniy yoki yuridik) shaxsning konkret huquqi. Masalan, xususiy mulk egasi oʻz mulkiga ega boʻlishi, undan foydalanishi va unga xoʻjayinlik qilishi hamda oʻz huquqini boshqa shaxslardan poymol qilmasliklarini talab etishi mumkin. Subyektiv huquq egasi zarur hollarda oʻz huquqini amalga oshirish va himoya qilish uchun davlat yordamidan foydalana oladi (mas, sudga murojaat qilishi mumkin). Himoya shakliga koʻra, Subyektiv huquq mutlaq va nisbiy Subyektiv huquqlarga boʻlinadi. Mutlaq Subyektiv huquqda Subyektiv huquq egasi nomaʼlum keng shaxslar guruhidan muayyan harakatni qilishni yoki qilmaslikni talab etishi mumkin. Nisbiy Subyektiv huquqda S.gʻ. egasining talabi faqat konkret shaxs yoki shaxslar guruhiga qaratilgan boʻladi (mas, kreditorning qarzdorga nisbatan boʻladigan munosabatdagi huquqi).
Subyektivizm

**Subyektivizm** - voqelikni subyektga qarab biladigan, yaʼni ongni birlamchi yaratilgan, boshqa hamma narsalar ongning shakli, mazmuni yoki uning ijodi mahsuli hisoblanadi deb izohlovchi qarash. S. tushunchasini Dekart joriy qilgan. J. Berkli idealizmi bunday S.ning eng keskin shakli hisoblanadi. Kantchilikni shu xildagi S.ning oʻrtacha koʻrinishi deyish mumkin. Neopozitivizmning turli koʻrinishlari ham bir jihatdan shunday S.ga yaqin keladi. S. soʻzi tor maʼnoda — intellektual haqiqatning, shuningdek, axloqiy va estetik qadriyatlarning sof subʼyektivligi, ularning mutlaq ahamiyat kasb etishini inkor qilish toʻgʻrisidagi taʼlimotdir. Kamdankam hollarda bunday S. nazariyada solipsizmga, etikada esa — egoizmta olib keladi. Xususan, sofispglar va kirena maktabi vakillari nazariyada, gedonistlar — etikada, Yangi davr (19-asr)da esa, xususan, Shtirner subʼyektivistlar boʻlgan edi.
Subtropik gʻoʻzalar

**Subtropik gʻoʻzalar**, gʻoʻzaning subtropik shakllari — hozir ekilayotgan Gʻuzaning yuksak darajada madaniylashtirilgan evolyusion shakllari. Ular xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan qariyb barcha belgi va koʻrsatkichlar boʻyicha uzoq tanlash va jahon paxtachiligining qimmatli genofondi mahsulidir. S.gʻ. uzoq yashamaydigan, simpodial va keskin simpodial yarim oʻtsimon buta. Tuklanish darajasi, barg plastinkasining kattaligi va shakli, chigitlarining tuklanishi, tupining tipi, boʻgimlari oraligʻining uzunligi, simpodial shoxlarining tipi, koʻsaklarining kattaligi va shakli, tolasining uzunligi, tola chiqishi va boshqa sifatlari oʻzgarib turadi. Tolasi oq, och sariq, baquvvat va uzun; yovvoyi holda oʻsish qobiliyatini yoʻqotgan. S. g. turli kasalliklarga nisbatan ekologik chidamliligi, hosildorligi, koʻsagining yirikligi, tolasining texnologik sifati yaxshiligi tufayli dunyodagi gʻoʻza ekiladigan barcha mamlakatlarda keng tarqalgan. Arealning turli qismlarida agroekologik sharoitlarga koʻra ekologikgeografik shakllarning oʻsha joylar sharoitiga moslashgan guruxlari, mas, Meksika gʻoʻzasintg Sharqiy Amerika, Oʻrta Osiyo, Shimoliy Xitoy, Janubiy Afrika, Bolqon va boshqalarda oʻsadigan alohida guruxlari shakllangan.

Abdumavlon Abdumayev.
Subtropik oʻsimliklar

**Subtropik oʻsimliklar** - asosan, doim yashil, barg toʻkadigan baʼzi mevali daraxtlar hamda butalar. Bularga avokado, anjir, anor, apelsin, mandarin, limon, greyfrut, zaytun, xurmo, chilonjiyda (unobi), pista, mushmula, tok, dafna va boshqa kiradi. Su. mazali, toʻyimli va dorivor xususiyatga ega meva beradi. Mevasi yangiligicha, konservalangan hamda quritilgan holda isteʼmol qilinadi. S.oʻ. vegetatsiya davrining uzunligi, qishda tinim davriga oʻtishi bilan tropik oʻsimliklardan farqlanadi. Asosan, subtropik mintaqalarits yetishtiriladi. Oranjereya yoki transheyalarda, shuningdek, uy sharoitida oʻstiriladi. S.oʻ.ning sovuqqa chidamliligi turlicha. Masalan, limon sovuqqa chidamsiz, anjir, anor, xurmo chidamliroq. Oʻzbekistonda S.oʻ.ning baʼzi turlari (apelsin, mandarin, limon va boshqalar) oranjereya yoki transheyalarda, shuningdek, uy sharoitida oʻstiriladi. Soʻnggi yillarda subtropik mevalar Shreder nomidagi Bogdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Janubiy Oʻzbekiston tajriba stansiyasida, Toshkent viloyati Qibray tumanidagi limonariy shirkat xoʻjaligida, Surxondaryo viloyatidagi Denov oʻrmon xoʻjaligida va boshqa bir qancha viloyatlardagi ayrim xoʻjaliklarda, shuningdek, tomorqalarda oʻstirilib, koʻchatlari yetishtirilmoqda.

## Adabiyot
* Kulkov O. P., Muhamedzyanov Sh. 3., Oʻzbekistonning subtropik oʻsimliklari, T., 1968; Jivotinskaya S., Vostochnaya xurma v Uzbekistane, T., 1989; Zaysev Yu. I., Sitrusovqe v komnate, T., 1990.

Rixsivoy Joʻrayev.
Subekvatorial mintaqalar

**Subekvatorial mintaqalar** - Yerning har ikki yarim sharidagi geografik mintaqalar. Ekvatorial mintaqa va tropik mintaqa orasida joylashgan. Havo massalari mavsum boʻyicha oʻzgaradi: yozda ekvatorial, qishda tropik havo (passatlar) hukmron. Oʻrtacha oylik tralar 15°dan 32° gacha. Yillik yogin 200 mm dan 2000 mm gacha. Landshaft zonalari meridional yoʻnalishda oʻzgaradi: doim nam oʻrmonlar, tipik savanna, choʻllashgan savanna va siyrak oʻrmonlar. Togʻlarda oʻrmonyaylov va oʻrmondasht balandlik mintaqalari mavjud. Tuproqlari podzollashgan laterit tuprokdan qizilqoʻngʻir savanna tuproklargacha uzgaradi.
Subhoniy

**Subhoniy** — xalq seleksiyasida chiqarilgan ertapishar serhosil mahalliy oʻrik navi. Daraxti kuchli o’sadi. Shoxshabbasi keng yoyilib o’sadi, 25-30 yoshli daraxtining balandligi 12 meterga boradi. Mevasi yirik, 40-50 g. Pusti tigʻiz, eti toʻq sariq, taʼmi nordon-shirin, xushxur. Mevasi tarkibida 14-18% kand, 0,6-1,2% kislota, 20-25,7% quruq modda, 23,8-26 mg% vitamin S bor, danagidan oson ajraladi. Danagi yirik (3 g gacha), magʻzi shirin. Pishgan, lekin terib olinmagan mevasi toʻkilmay daraxtning uzida turshakka aylanadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 8-9-yili hosilga kiradi, mevasi iyun oxiri iyul boshlarida pishadi. 15-20 yoshida tupidan 200-400 kg hosil olinadi, yaxshi parvarish qilinganda daraxti 50-60 yoshgacha meva beradi. Nam yetarli yerlarda moʻl hosil qiladi. Mevasidan yuqori sifatli bargak olinadi (26% bargak tushadi), kompot, murabbo pishiriladi. Kasalliklarga chidamli nav. Asosan, Toshkent viloyati, Fargʻona vodiysida ekiladi.

Bobur o’z asarida ushbu o’rikni shunday tavsiflaydi:

”(Marg’inonda) Yana bir jins o'ruk bo'lurkim, donasini olib, ichiga mag'z solib quruturlar, «subhoniy» derlar, bisyor lazizdur.”
Suv aygʻirlari

**Suv aygʻirlari**, begemotlar (Hippopotamidae) — juft tuyoqlilar turkumiga mansub kavsh qaytarmaydigan sut emizuvchilar. Terisi qalin, siyrak yung bilan qoplangan; oyoqlari kalta; tushmugʻining uchki qismi kengaygan; oshqozoni 3 boʻlmali, pastki kurak va qoziq tishlari doim oʻsib turadi. Afrikaning tinch oqadigan va botqoklashgan suv havzalarida yashaydi; oʻsimlik bilan oziqlanadi. Bitta bola tugʻadi. 2 urugʻining bittadan turi bor. Odsiy suv aygʻiri, yaʼni gippopotam (yun. hippopotamos — daryo oti) gavdasining uzunligi 4,0—4,5 m, dumi 35—50 sm. vazni 1,3—3,2 (baʼzan 4,5) t. Boshi katta, koʻzlari boʻrtib chiqib turadi. Tana tuzilishi va hayoti suvda yashashga moslashgan. Koʻzi, qulogʻi va burnini suvdan chiqarib, uzoq vaqt suvda turishi mumkin. Kechasi suvdan chiqib oziqlanadi. Poda boʻlib yuradi; 40— 50 yil yashaydi. Pakana Suv aygʻirlari uz. 170— 175 sm, dumi 15—17 sm, vazni 250– 275&nbsp;kg; tanasi bochkasimon, past boʻyli, boshi nisbatan kichik va kalta; yakka yoki juft boʻlib yuradi. 35 yilga yaqin yashaydi; soni kamayib ketgan. Suv aygʻirlarini ov qilish man etilgan. Pakana Suv aygʻirlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Suv bilan isitish

**Suv bilan isitish** - eng keng tarqalgan isitish tizimi. Turar joylar, jamoat va sanoat binolarini isitishda kullaniladi. Isitiladigan xonalarga issiklik manbai (qaynoq suv) isitish asboblari va quvurlar orqali boradi. S. bilan i. tizimi tarkibiga suv isitkich (qozon, issiklik almashish apparata), isitish asboblari (radiatorlar, konvektorlar, panellar, reyestrlar), suv quvurlari, kengaytirish idishi, suvni ochibyopish va rostlash armaturasi kiradi. Suv isitkich suvni 50—90° gacha isitib beradi. Oddiy qozonlarda suv isitish uchun oʻtin, kumir yoki gaz yoqiladi. Elektr qozonlarda elektr tokidan foydalaniladi. Issiqlik almashish apparatlari tizimiga tarqatiladigan suvni meʼyoriy traga moslashtirib beradi. Isitish asboblari ichida harakatlanadigan qaynoq suv va bugʻ bilan xonalarni isitib beradi. Isitish asboblari va quvurlaridagi issiq suv sovib, yana isitkichga qaytib keladi, qizigan suv kengaytirish idishida kengayadi, natijada quvurlar yorilib ketmaydi.

S. bilan i. tizimida issiq suv harakatining tabiiy va 2 majburiy usullari bor. Suv tabiiy harakatlanadigan tizimda isitkichda qizigan (yengil) suv isitish asboblari hamda suv quvurlarida qisman sovigan (ogʻir) suvning temperaturasi va zichligi farqi hisobiga harakatlanadi (yaʼni uzluksiz aylanib turadi, sirkulyasiyalanadi). Suv qozoni isitish asboblaridan qancha past oʻrnatilsa, tizimda suv shuncha yaxshi aylanadi va xonalar shuncha yaxshi isiydi. Bunday tizim shaxsiy uyjoylarda koʻp qoʻllanadi. Koʻp qavatli turar joylarda suv majburiy harakatlanadigan (suv nasoslari yordamida aylantiriladigan) tizimdan foydalaniladi. Bunda qozon bilan isitish asboblarini oʻzaro balandpast oʻrnatishning farqi yoʻq.

S. bilan i. tizimlari ikki yoki bir quvurli va oqova boʻlishi mumkin. Bir quvurli sxemada har bir isitish asbobi bitta quvurga (stoyakka) ulanadi. Quvurdan oʻtayotgan suvning bir qismi isitish asbobiga kirib oʻtadi, bir qismi toʻgʻri oʻtib ketaveradi. Ikki quvurli sxemada barcha isitish asboblari ikki quvur (issiq va sovuq suv quvurlari)ga parallel ulanadi. Oqova sxemada suv barcha isitish asboblaridan oʻtadi. Isitish tizimi toʻgʻri ishlashi (havo tiqini paydo boʻlmasligi) uchun undan havo chiqarib yuborilishi kerak. Shu maqsadda tizimdagi har bir isitish asbobiga eng yuqori nuqtaga havo chiqargichlar qoʻyiladi.

Yirik shaharlarda issiq suv isitiladigan obʼyektlarga markazlashtirilgan usulda yetkaziladi. Bunda S. bilan i. tizimi tashqi tarmoqqa ulanadi. Agar tashqi tarmoqdagi suv temperaturasi isitishning gigiyenik talablari (kasalxonalar uchun 85°, turar joylar uchun 105°)dan yuqori boʻlsa, issiq suvga sovuq suv aralashtirib yuboriladi (nasos yordamida) (rayemga q.). Yozgi mavsumda isitish asboblari va quvurlar zanglab krlmasligi uchun tizimda suv qoldiriladi.
Suv bugʻi

**Suv [[Bugʻ|bugʻi]]** — suvning gazsimon holati. Suvning suyuq holatdan gazeimon holatga oʻtishi natijasida hosil boʻladi. Suv bugʻini: bugʻning muallaq holatdagi suv tomchilari bilan aralashmasidan iborat hoʻl toʻyingan bug; namlik aralashmalaridan tozalangan quruq toʻyingan bugʻ; muayyan bosimdagi toʻyinish temperaturasidan yuqori temperaturaga ega boʻlgan oʻta qizdirilgan bugʻlarga ajratish mumkin. Bir xil bosimdagi toʻyingan bugʻ va oʻta qizdirilgan bugʻlar temperaturalarining farqi oʻta toʻyinganlik darajasi deb ataladi. Toʻyingan va oʻta qizdirilgan Suv bugʻidan, xususan, bugʻ mashinalarida, bugʻ turbinalarida ish jismi, isitish tizimlarida issiklik tashuvchi sifatida foydalaniladi. Kumir, neft, gaz kabi organik yoqilgʻilarning yonishida ajraladigan issiklik, ogʻir elementlar yadrolarining boʻlinishida ajraladigan energiya hamda elektr tokining oʻtishi natijasida vujudga keluvchi issikliklardan foydalanib bugʻ generatorlarida Sb. hosil qilinadi. Zamonaviy katta bugʻ qozonlarining f.i.k. 95 foizgacha yetadi. Odatda, katta masshtabli energetik inshootlarda quyidagi parametrlarga ega boʻlgan Sb. ishlatiladi. Toʻyingan Suv bugʻining fizik xossalari faqat uning temperaturasiga bogʻliq. Toʻyinmagan Suv bugʻining fizik xossalari esa uning temperaturasi va qanday bosim ostida turganligiga bogʻliq. Ideal gaz va bosim nolga intilgan sharoitda Sb. uchun z birga teng. Tra oʻzgarmas boʻlgan sharoitda bosimning 300 atm gacha ortib borishida z ning kamayishi kuzatiladi. Bu kamayish toʻyinish sharoitiga yaqinlashganda juda kuchayib ketadi. Suv bugʻining yopishqokligi, bosim oʻzgarmas boʻlgan sharoitdagi issiklik sigʻimi va issiklik oʻtkazuvchanligi, bosimning kichik qiymatlarida temperatura koʻtarilishi bilan ortib boradi. Ammo temperaturaning katta qiymatlarida bu bogʻlanishlar murakkab harakterga ega boʻladi. Bu maʼlumotlar asosida bosim va temperaturaning juda keng diapazonlarida Suv bugʻining termodinamik xossalari yoritilgan jadvallar tuzilgan.
Suv isitkich

**Suv isitkich** - sovuq suvni bugʻ, qaynoq suv, qaynoq gaz va elektr toki bilan isitish uchun moʻljallangan issiqlik almashish apparati. Sirtki isitish va tegishib isitish (kontakt) usulida ishlaydigan turlari bor. Sirtki isitish apparatlarida ichida bugʻ yoki qaynoq suv aylanib yuradigan quvurlarning sirti sovuq suvni isitadi. Bular koʻproq tarqalgan. Tegishib isitish apparatlarida sovuq suv bugʻ yoki qaynoq suvga bevosita tegib isiydi. Bular kamroq tarqalgan. Qozon agregatlariga oʻrnatiladigan Suv isitkichlarida sovuq suv atmosferaga chiqib ketayotgan gazlarning issiqligi hisobiga isiydi. Bunday apparatlar suv ekonomayzerlari deb ataladi. Gaz, elektr yoki qattiq yoqilgʻi (oʻtin, kumir) bilan ishlaydigan mahalliy Suv isitkichlar jumlasiga vannaxona suv kolonkalari, zmeyeviklar (burama quvurlar), suv isitish qutilari, elektr suv qizdirgichlar (kipyatilniklar) va boshqa kiradi. Suv isitkichlar issiq suv bilan taʼminlash va suv bilan isitish tizimlarida, qozon agregatlarida, xoʻjalik va maishiy ehtiyojlar uchun issiq suv tayyorlash va boshqa maqsadlarda keng ishlatiladi.
Suv kalamushi

**Suv kalamushi** (Arvicola terrestris) — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchi hayvon. Gavdasining uzunligi 24 sm cha, dumi 15 sm cha. Qoʻngʻirkulrang, qoʻngʻir yoki kora. Yevropa, Shimoliy va Old Osiyoda, Rossiyaning gʻarbiy chegarasidan to Baykalgacha boʻlgan joylarda tarqalgan. Koʻlmaklar yoki sekin oqar suv havzalari qirgʻogʻida, dare buyidagi suv bosgan utloklarda yashaydi; asosan, kirgʻoqqa uya yasaydi. Yezda esa suvdagi qamishlar uyumi ustiga in quradi. Aprel—sentabrda urchiydi. Ekinlar (karam, ildizmevalilar)ni yeb, zarar keltiradi. Qishga oziq gʻamlaydi. Suv kalamushi tulyaremiya kasalligi bakteriyalarini tarqatuvchi asosiy manba. Terisi past sifatli muyna beradi.
Suv koʻpayishi

**Suv koʻpayishi** — qor va muzning tezlik bilan erishi, jalalar, suv omborlari suvining qoʻyib yuborilishi natijasida qisqa muddat davomida, vaqtincha dare suvi sathining kutarilishi. Yilning turli mavsumida ruy berishi bilan toʻlinsuvlikdan farq qiladi. Agar Suv koʻpayishi daryoning turli qismidagi suv sarfining tezlik bilan oʻsishi natijasida yuzaga kelsa, bu holda u okimning quyi kismi tomon katta tezlikda tarkaladi. Tekislik daryolarida tezligi soatiga 5&nbsp;km, togʻlarda 45&nbsp;km ga yetadi. Kuchli Suv koʻpayishi toshqinga sabab boʻladi.
Suv koʻtarilishi va qaytishi

**Suv koʻtarilishi va qaytishi**, suv qalqishi — Oy va Quyoshning tortish kuchi taʼsirida dengiz sathining davriy oʻzgarishi (qarang [[Koʻtarilish va pasayishi.
Ochiq okeanda suvning qalqish amplitudasi 1-2 m Dan oshmaydi. Lekin materik qirg'oqlarida tólqin balandligi oshadi
Suv massalari

**Suv massalari** — suv havzasining maydoni va chuqurligi bilan oʻlchanadigan va muayyan tabiiygeografik sharoitlarda shakllanadigan fizikkimyoviy xususiyatlari kiyosan bir xil boʻlgan suv xajmi. Suv massalarini shakllantiradigan asosiy omillar mazkur oʻlkaning issikdik va suv balansi, yaʼni uning asosiy koʻrsatkichlari temperatura va shoʻrlikdir. Yuzaga kelgan joydan uzoklasha borgan sari Sm. issiklik va suv balansi taʼsirida oʻzgaradi, tevarakatrofdagi suvlar bilan aralashadi. Dunyo okeanining vertikal strukturasida kuyidagi Sm. ajratiladi. Har bir okeanning oʻziga xos Sm. bor. Mas, Atlantika okeanida Golfstrim, Shimoliy tropik va boshqa yuza Sm., Shimoliy subtropik, Janubiy subtropik va boshqa yuza osti Sm., Shimoliy Atlantika, Janubiy Atlantika va boshqa oraliq Sm., Oʻrta dengiz Sm., chuqur Sm. va boshqa; Tinch okeanda — Shimoliy tropik, Shimoliy markaziysubtropik, Janubiy tropik va boshqa yuza osti Sm., Shimoliy Tinch okean, Janubiy Tinch okean va boshqa oraliq Sm. Tinch okeanning chuqur Suv massalaridir.
Suv moshaklar

**Suv moshaklar** (Rallidae) - suv moshaksimonlr turkumiga mansub qushlar oilasi. Suv havzalarida hamda botqokliklarda yashaydi. Ogʻirligi 20—30 g dan 1,5—2,5&nbsp;kg gacha. Patlari koʻproq qizgʻishjigarrang, ayrimlari qora yoki koʻk yashil rangda. Asosan, tunda faol gʻayot kechiradi. 150 ga yaqin turi bor. Yer yuzasining derli hamma hududlarida tarqalgan. Har xil tovush chiqaradi. Koʻpincha uyasini suvga yaqin joyga quradi. 3—15 ta tuxum qoʻyib, 20 kunga yaqin bosadi. Bolalari 2—3 kunligidayoq uyasini tashlab ketadi. Joʻjalarni bir necha kun ota-onasi boqadi. S. umurtqasiz hayvonlar va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda 7 turi: qashqaldoq, gʻozqanjir, oddiy suv moshak, tartar, oddiy pogonish, mitti pogonish, kichik pogonish tarqalgan. Goʻshti mazali. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga 16 tur va kenja turlari kiritilgan.
Suv muammolari instituti

**Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Suv muammolari ilmiy tadqiqot instituti** — yirik tadqiqot muassasasi, Toshkent shahrida joylashgan. 1991-yil 20 iyulda tashkil etilgan. Institut tarkibida 6 ilmiy laboratoriya (suv resurslaridan oqilona foydatanish metodikasi; suvni tejash usullari va sugʻorish texnologiyasi; choʻl suv resurslari; gidrologiya va gidrotexnika; gidrokimyo va suvni tozalash; gidroekologiya va gidrokimyoviy meliorantlar) bor (2004). Institutda olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarning asosiy yoʻnalishlari: qurgʻoqchilik muhitlarida gidrologiya va gidrogeologiya; xoʻjalik faoliyati taʼsirida suv resurslari miqdorining shakllanishi muammolari, rejimi, sifati, xususiyatlari va qonuniyatlarini kompleks oʻrganish hamda noanʼanaviy suv manbalarini izlash; suvdan oqilona foydalanish, suv va suv obʼyektlarini muhofaza qilish muammolarini oʻrganish; gidrotexnika inshootlaridan foydalanishda xavfsizlik mezonlarini aniklash; suv omborlari va koʻllardagi suvning gidrokimyoviy xususiyatlarining baliqchilikni rivojlantirishga taʼsirini oʻrganish hamda tavsiyalar ishlab chiqish; oqova suvlar sifatini oʻrganish va undan konsentrlangan tuzlarni olish va boshqa.
Institutda Orol havzasidagi ekologik vaziyatning keskinlashuvi sharoitida suv resurslarini himoya qilish va undan foydalanishning ilmiy asoslari, ekinlarni sugʻorishning tejamkor texnologiyalari, jumladan, ekinlarni tomchilatib sugʻorish, egatda pogʻonalab sugʻorish usullari, dare oʻzanlarida roʻy beradigan deformatsion jarayonlarni kosmosdan olingan fotosuratlarga qarab aniqlash usuli va boshqa yaratildi. Institut faoliyati N.R. Hamroyev, A.M.Myhamedov, E.J.Mahmudov, S.A.Azimboyev, E. Shembarisov. L.Sherfedinov, M.O.Yoqubov, B.K.Karimov va boshqa nomlari bilan bogʻliq. Institutda aspirantura va doktorantura bor. "Qurgʻokchil hududlar suv muammolari" yillik toʻplamini nashr etadi.

## Manbalar
Suv kadastri

**Suv kadastri** — mamlakatning suv resurslari toʻgʻrisida tartiblashtirilgan maʼlumotlar majmui. Suv kadastri jami suvlarning miqdor va sifat tavsiflari boʻyicha hisobga olish maʼlumotlarini, shuningdek, suvdan foydalanishni qayd qilish va qisobga olish maʼlumotlarini oʻz ichiga oladi. Suvlardan samarali foydalanish va uni muhofaza qilishni taʼminlash Suv kadastrini yuritishning asosiy maqsadi hisoblanadi. Suv kadastri maʼlumotlaridan suvdan foydalanishni rejalashtirish va suv xoʻjaligi tadbirlarini oʻtkazishda foydalaniladi. Suv kadastri 3 boʻlimdan iborat: yer usti suvlari; yer osti suvlari; suvdan foydalanish. Suv kadastrining har bir boʻlimida doimiy (katalog), yillik va koʻp yillik maʼlumotlar beriladi. Suv havzalarini yillik va koʻp yillik kuzatish orqali ularning hajmini belgilovchi koʻrsatkichlar aniqlanadi (suv havzalari oʻzani, hajmi va hokazo maʼlumotlar). Suvlar tarkibi boʻyicha maʼlumotlar (shoʻrligi, minerallashganligi, harorati va hokazo) suv havzalarining sifat koʻrsatkichlarini tashkil qiladi. Bundan tashqari, suv havzalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (nomi, joylashgan oʻrni, gidrotexnika inshootlari mavjudligi) Suv kadastriga kiritiladi. Suv kadastrida suv monitoringi — suv zaxiralaridagi oʻzgarishlarni oʻz vaqtida aniklash, ularga baho berish, salbiy jarayonlarning oldini olish, ularga barham berish uchun suvlarning holati ustidan olib boriladigan kuzatuv tizimi maʼlumotlari muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekiston hududidagi yer usti suv resurslari haqidagi toʻliq maʼlumotlar birinchi marta 1933—40 yillarda Davlat gidrologiya instituti tomonidan tayyorlanib, suv resurslari maʼlumotnomasi, daryolar rejimi, suv sathi maʼlumotlari haqidagi nashrlarda koʻrsatilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Suv kadastri yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining "Suv va suvdan foydalanish toʻgrisida"gi qonuni (1993 i. 6 may)ga muvofiq olib boriladi. Davlat Suv kadastri va suv monitoringini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi vakolatiga kiradi.
Suv gazchilari

**Suv gazchilari** — qandalalarning bir necha oilasi (choʻpsimon suv gazchilari, veliyalar, haqiqiy suv gazchilari). 700 ga yaqin, Oʻzbekistonda 10 dan ortiq turi maʼlum. Suv yuzasida, baʼzan nam yoʻsinlar orasida va qirgʻokda yashaydi. Koʻpchilik turlari chuchuk suvlarda, bitta urugʻiga mansub turlari tropik va subtropik dengizlarda yashaydi. Mayda Sg. suvoʻtlar orasida, yirik turlari ochiq suv yuzasida sirpanib harakatlanadi (nomi shundan olingan). Suv yuzasiga tushib qolgan umurtqasizlar va ularning murdalari bilan oziqlanadi. Suv oʻsimliklariga tuxum qoʻyadi.
Suv muhofaza zonasi

**Suv muhofaza zonasi** - daryo, kanal, suv ombori va boshqa suv manbalarini eroziya mahsulotlari, kasal tarqatuvchi mikroorganizmlar, kimyoviy va organik moddalar bilan ifloslanishdan saqlash uchun xizmat qiladigan tabiiy oʻrmon yoki ekilgan daraxtzor mintaqasi. Suv muhofaza zonasiz. ning kengligi bir necha yuz metrdan oʻnlab kilometrgacha boʻlishi mumkin. Suv muhofaza zonasiz. da oʻrmon xoʻjaligini yuritishning maxsus tartibi joriy qilinadi: qoʻriqlash kuchaytiriladi, yogʻoch tayyorlash maqsadlarida daraxt kesish taqiqlanadi, daraxtlarni faqat oʻrmonzorlarni tiklash, parvarishini yaxshilash uchungina kesishga ruxsat etiladi. Oʻrta Osiyoning daryolari — Amudaryo, Sirdaryo va ularning irmoqlari boʻylab eni 400 m dan 20&nbsp;km gacha boʻlgan oʻnlab ming ga maydonda polosa taqiq zona tarzida ajratilgan. Ayniqsa, katta suv omborlari atrofida muhofaza zonalari barpo etishda tabiiy va ekilgan daraxtzorlardan tashqari qishloq xoʻjaligi. ekinlari ham ekiladi. Bu joylarda xoʻjalik ishlari suv havzasining ifloslanish xavfini keskin kamaytiradigan holda olib boriladi; tuproq eroziyasiga qarshi almashlab ekish joriy qilinadi, keng marza va suv singdirgich kanallar kabi oddiy gidrotexnika inshootlaridan foydalanadi. Bevosita qirgʻoq yaqinida yerni haydash, chorva boqish va chorvachilik binolari qurish taqiklanadi. Masalan, Kattaqoʻrgʻon suv omborining Suv muhofaza zonasiz. deyarli 4 ming ga maydonni egallaydi, undan 3,5 ming ga maydonda daraxtzorlar barpo etilgan (1000 ga ortigʻi pistazor). Qayroqqum, Janubiy Surxon, Toshkent va boshqa suv omborlari atrofida ham katta Suv muhofaza zonasiz. tashkil etilgan. Yangi (Chorvoq, Norak, Toʻxtagʻul, Oqtepa, Tuyamoʻyin, Rogʻun va boshqalar) suv omborlari atrofida ham Suv muhofaza zonasiz. barpo etilgan (qarang Suv muhofaza oʻrmonlari).

## Adabiyot
* Raxmanov V.V., Vodoreguliruyuhaya rol lesov, L., 1975; Raxmanov V.V., Lesnaya gidrologiya, M., 1981.