Xanthoria parietina

***Xanthoria parietina***—Teloschistaceae oilasiga mansub foliy lishaynigi hisoblanadi. U **keng tarqalgan toʻq sariq lishaynik boʻlib**, **sariq shaklli**, **dengiz quyoshli lishaynik** va **qirgʻoq lishayniklari** kabi koʻplab umumiy nomlarga ega lishaynikdir. U qirg‘oq yaqinida qoyalarda yoki devorlarda (shuning uchun *parietina* epiteti „devorlarda“ degan maʼnoni anglatadi), shuningdek, ichki qoyalardagi devorlarda yoki daraxt poʻstlogʻida uchraydi. U AQSh Energetika Departamenti Qoʻshma Genom Instituti (JGI) tomonidan genomik sekvensiya uchun namuna organizm sifatida tanlangan (2006-yilda rejalashtirilgan).

## Taksonomiyasi
1753-yilda Karl Linney turni birinchi marta ilmiy jihatdan *Lichen parietinus* sifatida tasvirlagan.

2007-yilda Yangi Janubiy Uelsdan tasvirlangan *Xanthoria* *coomae* va 2013-yilda Belorussiyadan tasvirlangan Xanthoria polessica keyinchalik *Xanthoria parietina* sinonimlari ekanligi aniqlandi.

## Tavsifi
Lishaynikning vegetativ tanasi tallus bargli boʻlib, odatda uzunligi 8 sm (3.1 dyum)dan kamroq va keng. Tallusning boʻlaklari 1 &#x2013; 4&nbsp;mm diametrli va pastga tekislangan shaklda boʻladi. Yuqori yuzasi sargʻish, toʻq sariq yoki yashil-sariq rangga ega boʻlib, soyali sharoitlarda oʻsganda deyarli yashil rangga ega, pastki yuzasi oq, korteksli va siyrak ochilgan rizinlar yoki gapterlar bilan qoplangan. Vegetativ reproduktiv qismlari sorediya va izidiya kabi turlarda yoʻq, lekin odatda apotekiyada mavjud.

Lishayniknning tashqi „terisi“ korteks bir-biriga yaqin joylashgan zamburugʻli gifalardan iborat boʻlib, taasini bugʻlanish natijasida suv yoʻqotishdan, shuningdek, yuqori darajadagi nurlanishning zararli taʼsiridan himoya qiladi. *Xanthoria parietina* da tanasi qalinligi u oʻsadigan yashash joyiga qarab oʻzgarishi mumkin. Tanasi soyali joylarda toʻliq quyosh nuri toʻgʻridan-toʻgʻri tushadigan turlariga qaraganda ancha nozikroq; bu yuqori yorugʻlik intensivligiga toqat qila olmaydigan yoʻsinlarni himoya qilish taʼsiriga ega. Lekin tanasidagi pigment parietin bu turga chuqur sariq yoki toʻq sariq-qizil rang beradi.

*Xanthoria parietina* poʻstloq va yogʻochda oʻsishni afzal koʻradi; toshlarda kamdan-kam holda uchraydi. Qushlarning axlati bilan oziq moddalarini boyitish *X. parietinaning* tosh ustida oʻsish qobiliyatini oshiradi.

## Fotobiontliligi
*Xanthoria parietina* bilan bogʻliq boʻlgan fotosintetik simbiontlar yoki fotobiontlar *Trebouxia* yashil lishaynik jinsidan kelib chiqqan. Mazkur topilgan *turlarga [[Trebouxia arboricola]]* va *[[T. irregularis kabiturlar]]* kiradi. Bu ikkala fotobiontlar ham tabiatda erkin yashovchilar boʻlib, *Xanthoria parietina* tomonidan kolonizatsiyalangan poʻstloqda, shuningdek, lishayniklar tomonidan qoplangan poʻstloqda topilganligi maʼlum.

Bir tadqiqotda fotobiont tallus hajmining umumiy 7 % ni egallashi koʻrsatib oʻtilgan. Yuqori korteks pigmentatsiyasining zichligi ham oʻzgarib turadi va suv oʻtlariga yetib boradigan yorugʻlik miqdorini nazorat qilib turadi.

## Koʻpayishi
Koʻp sonli lishayniklar sorediya, izidiya va blastidiya kabi simbiotik vegetativ propagullar tallus parchalanishi orqali juda samarali uzoq masofalarga tarqaladi. Biroq, *X. parietina* bunday vegetativ propagullar hosil qilmaydi, lekin har bir reproduktiv koʻpayish siklida simbiotik holatni oʻrnatishi kerak. *Xanthoria parietina* ning keng tarqalgan koloniyasi va simbiotikchilari boʻlgan ikkita oribatid turlari mavjud boʻlib, ular *[[Trhypochtonius tectorum]]* va *[[Trichoribates trimaculatus]]*, fotobiont hujayralarining vektorlari hisoblanadi. Ikkala turning axlat uyumlarida uchrovchi granulalarida ham yashovchan askosporalar, ham fotobiont hujayralar mavjud boʻlib, bu turlar qisqa va uzoq masofalarga tarqalishining umumiy usuli hisoblanadi.

## Yashash joyi va tarqalishi

*Xanthoria parietina* keng, past balandlikdagi vodiylarda, qattiq oʻrmonlarda, shuningdek, qishloq xoʻjaligi va aholi punktlarida sohilboʻyi hududlarida *[[Terak|Populus]]* va boshqa qattiq daraxtlarga keng tarqalgan. Bu koʻpincha azotning yuqori darajasi bilan bogʻliq va evtrofikatsiyaga yordam beradi va koʻpincha qishloq xoʻjaligi erlari va chorva mollari atrofida topilishi mumkin. Lishayniklardan *[[Balea perversa]]* salyangozi uchun oziq-ovqat manbai va boshpana sifatida ishlatiladi.

Bu tur keng tarqalgan boʻlib, Avstraliya, Afrika, Osiyo, Shimoliy Amerika va Yevropaning koʻp qismida tarqalgan. Shimoli-sharqiy Amerika va Yevropada u koʻproq qirgʻoq boʻyida joylashgan. XXI asrda Kanadaning Ontario janubidagi sanoat va qishloq xoʻjaligidagi oʻzgarishlar tufayli nitrat choʻkmasining koʻpayishi ushbu turning mahalliy lishayniklar florasida qayta paydo boʻlishiga sabab boʻlgan deb taxmin qilinadi.

## Ifloslanishga chidamliligi
*Xanthoria parietina* — juda ifloslanishga chidamli tur hisoblanadi. Laboratoriya tajribalarida bu tur havoning ifloslantiruvchi moddalari va bisulfit ionlari taʼsiriga juda oz yoki hech qanday zararli taʼsir koʻrsatmaydi Shuningdek, u ogʻir metallarning ifloslanishiga va azotning ifloslanishiga bardosh bera oladi.

Shu sabablarga koʻra, bu tur zaharli elementlar darajasini oʻlchash uchun biomonitor yoki indikator sifatida foydalaniladi.

## Biologik faol birikmalari

*Xanthoria parietina* toʻq sariq rangli antrakinon pigmenti parietin ishlab chiqaradi. Mazkur lishaynik korteksning yuqori qatlamida mayda kristallar shaklida toʻplanadi. U Parietin sintezi UV-B tomonidan kuchaytiriladi va fotosintatlar tomonidan ragʻbatlantiriladi, masalan, *Xanthoria parietina* yashil suv oʻtlari boʻlgan *Trebouxia simbioni* bilan qoplangan. *X. parietina* 2-metoksi-4,5,7-trigidroksi-antrakinon metabolitini ham ishlab chiqarishi aniqlangan.

## Dorivor xususiyatlari
*X. parietinaning* suv ekstrakti oynali shkaf ichidada yaxshi antiviral faollikka ega boʻlib, odamning 2-toifa parainfluenza virusi replikatsiyasini ingibitsiya qiladi. Oʻtmishda u sariq rangga ega boʻlgani uchun sariqlik uchun dori sifatida ishlatilgan.

## Turga oid rasmlari

Fayl:Xanthoria parietina (06 03 31).jpg|alt=toshdagi sargʻish liken| *Ksantoriya parietinasi*
Fayl:Lichen growing on a twig, scanned.png|alt=apelsin likenning yaqindan surati| *X. parietina*, yaqindan
Fayl:Xantoria-by-color.jpg|Yashildan qizilgacha turli xil ranglar


## Manbalar

## Havolalar

* Media related to Xanthoria parietina at Wikimedia Commons
* Radoslaw Walkowiak, Akira Takeuchi, *[https://www.researchgate.net/publication/340262814_Short_Note_of_Xanthoria_parietina Short Note of Xanthoria parietina]*, CTC PAPER 2020
* http://www.jgi.doe.gov/sequencing/why/CSP2006/Xparietina.html
* http://www.nhm.ac.uk/nature-online/species-of-the-day/biodiversity/climate-change/xanthoria-parietina/index.html