Ukraina milliy fanlar akademiyasi

**Ukraina milliy fanlar akademiyasi** (NASU; , ,  *NAN Ukraine*) – bu Ukrainadagi oʻzini oʻzi boshqaruvchi, davlat tomonidan moliyalashtiriladigan tashkilot boʻlib, mamlakatda ilm-fan va texnologiyalarni rivojlantirishning asosiy markazi hisoblanadi. U ilmiy tadqiqot institutlari tizimini muvofiqlashtirish orqali bu vazifani bajaradi. Ukraina milliy fanlar akademiyasi ilmiy izlanishlarga yoʻnaltirilgan asosiy tashkilot boʻlib, turli fan sohalariga ixtisoslashgan yana beshta akademiya bilan bir qatorda faoliyat yuritadi. NAS Ukraina koʻplab boʻlimlar, seksiyalar, tadqiqot institutlari, ilmiy markazlar va boshqa yordamchi ilmiy tashkilotlardan iborat.

Akademiya har yili Ukraina Vazirlar Mahkamasiga hisobot beradi. Akademiyaning prezidiumi Volodimir koʻchasi, 54-uy manzilida joylashgan boʻlib, u 1917–1918-yillardagi mustaqillik davrida Markaziy Rada joylashgan Pedagogika muzeyi binosi qarshisida joylashgan.

1919–1991-yillarda u Sovet Ittifoqi fanlar akademiyasining respublika boʻlimi sifatida faoliyat yuritgan.

## Nomlanishi
Oʻz tarixi davomida Ukraina fanlar milliy akademiyasi quyidagi 5 nom bilan atalgan:

## Tarixi

### Akademiyaning tashkil topishi
Ukraina fanlar akademiyasining avvalgi tashkilotlari Kiyevdagi Ukraina ilmiy jamiyati boʻlib, u turli sabablarga koʻra milliy akademiyaga aylanmagan, hamda Lembergda (hozirgi Lvov) joylashgan Shevchenko nomidagi ilmiy jamiyat hisoblanadi.

Ukraina akademiyasini tashkil etish tashabbusi 1917-yil aprel oyida Ukraina ilmiy jamiyatidan chiqqan boʻlib, bu Ukraina–Sovet urushi boshlanishidan sakkiz oy oldin boʻlgan. Tashkilot birinchi Ukraina davlati davrida vujudga kelgan, shu vaqtning oʻzida Mikola Vasilenko (oʻsha vaqtda taʼlim va sanʼat vaziri boʻlgan), maxsus komissiya tashkil etishni taklif qilgan. Rossiya fanlar akademiyasi akademigi Volodimir Vernadskiy boshchiligida komissiya Kiyevda Ukraina fanlar akademiyasini, Milliy kutubxona, Milliy muzey va boshqa shu singari ilmiy tashkilotlarni tashkil etish boʻyicha qonun loyihasini tayyorlagan. 1918-yil iyun oyining oxirida Akademiyaning tashkil etilishi Ukraina ilmiy jamiyatining favqulodda umumiy yigʻilishida muhokama qilingan. 17-sentabrga kelib, Akademiya tashkil etilishi uchun qonun loyihasi va nizomi tayyorlangan edi. 1918-yil 14-noyabrda **Ukraina fanlar akademiyasi** qonuniy ravishda tashkil etilgan. Shuningdek, Ukraina fanlar akademiyasining nizomi, xodimlari va uning institutlari hamda Milliy taʼlim vazirligi UASning birinchi 12 nafar kishidan iborat toʻliq aʼzosini (akademiklarini) tayinlash tartibi tasdiqlangan.

Uning dastlabki nizomiga koʻra, Akademiya tarix va filologiya (1-boʻlim), fizika va matematika (2-boʻlim), shuningdek, ijtimoiy fanlar (3-boʻlim) boʻyicha uchta ilmiy boʻlimdan iborat boʻlgan. Uning tarkibiy boʻlinmalari doimiy komissiyalar va institutlar boʻlgan. 15 ta institut, 14 ta doimiy komissiya, 6 ta muzey, 2 ta idora, 2 ta laboratoriya, botanika va aklimatizatsiya bogʻlari, astronomik observatoriya, biologiya stansiyasi, nashriyot va milliy kutubxona tashkil etilishi rejalashtirilgan edi. Akademiyaning barcha nashrlari ukrain tilida chop etilishi kerak edi. Uning nizomi, akademiyaning butun Ukrainadagi holat asosida yozilgan: aʼzolar faqat Ukraina davlati fuqarolari boʻlishi shart emas, balki G‘arbiy Ukraina (oʻsha davrda Avstriya-Makariya fuqarolari) olimlari ham boʻlishi mumkin edi. Chet elliklar ham akademik boʻlishlari mumkin edi, ammo faollarning 2/3 qismining qaroriga binoan qoʻshilishlari mumkin boʻlgan.

Yangi tashkil etilgan akademiyaning prezidiumi va uning birinchi akademiklari (har boʻlimdan uch nafardan) Ukraina hukumati tomonidan tayinlangan, kelajakdagi aʼzolar esa akademiklar tomonidan saylanishi kerak edi (faol aʼzolar sifatida). Birinchi akademiklar orasida tarixchilar Dmitro Bahaliy va Orest Levitskiy, iqtisodchilar Mixaylo Tuhan-Baranovskiy va Volodimir Kosinskiy, sharqshunoslar Ahathanhel Krimskiy va Nikolay Petrov, tilshunos Stepan Smal-Stotskiy, geologlar Volodimir Vernadskiy va Pavlo Tutkovskiy, biolog Mikola Kashchenko, mexanik Stepan Timoshenko, huquqshunos Fedir Taranovskiy bor edi. Akademiya Prezidentligi lavozimiga Ukraina Hetmanati (davlat rahbari) Pavlo Skoropadskiy Mixaylo Hrushevskiyni taklif qilgan. U oʻsha vaqtda Ukraina ilmiy jamiyatining prezidenti boʻlib, Birinchi jahon urushidan oldin Shevchenko ilmiy jamiyatining prezidenti boʻlgan, ammo Hrushevskiy bu taklifni rad etgan, ammo u keyinchalik (1923-yildan keyin) Kiyevda Ukraina fanlar akademiyasi rivojida muhim rol oʻynagan.

Akademiyaning rasmiy faoliyati 1918-yil noyabr oxirida boshlanib, umumiy yigʻilishlar va uning boʻlimlarining alohida yigʻilishlari oʻtkazilgan. Birinchi umumiy yigʻilish (asosiy) 1918-yil 27-noyabrda oʻtkazilib, akademik Volodimir Vernadskiy akademiyaning Prezidenti etib saylangan, doimiy kotib esa Ahathanhel Krimskiy boʻlgan. Shu kuni, 2-boʻlim va 3-boʻlim yigʻilishlarida mos ravishda Mikola Kashchenko va Mixaylo Tuhan-Baranovskiy rais etib saylanadilar, 1918-yil 8-dekabrda esa 1-boʻlim raisi sifatida Dmitro Bahaliy saylangan. Barcha tayinlovlar Hetman Skoropadskiy tomonidan tasdiqlangan.

UASning birinchi institutlari 1918-yil dekabrida tashkil etilgan, shu jumladan:
* Ukraina yerining tarixiy va geografik lugʻatini tuzish komissiyasi (direktori Dmitro Bahaliy)
* ukrain tili tarixiy lugʻatini tuzish komissiyasi (direktori Yevhen Timchenko)
* ukrain tili (amalda foydalanilayotgan) lugʻatini tuzish komissiyasi (direktori Ahathanhel Krimskiy)
* zamonaviy Ukraina yozuvi yodgorliklarini nashr etish komissiyasi (direktori Serhiy Yefremov)
* til, yozuv va tarixiy yodgorliklarini nashr etish (arkeografik komissiya) komissiyasi (direktori Vasil Danilevich)
* aklimatizatsiya bogʻi (direktori Mixaylo Kashchenko)
* texnik mexanika instituti (direktori Stepan Timoshenko)
* geodeziya instituti, iqtisodiy konyunktura va Ukraina milliy iqtisodiyoti instituti (direktori Mixaylo Tuhan-Baranovskiy)

Keyingi oydan quyidagi komissiyalar qoʻshilgan:
* demografiya instituti
* umumiy huquqni tadqiq qilish komissiyasi (direktori Orest Levitskiy)
* ijtimoiy masalalarni tadqiq qilish komissiyasi (direktori Mixaylo Tuhan-Baranovskiy)
* milliy iqtisodiyotni tadqiq qilish komissiyasi (direktori Volodimir Kosinskiy)

## Mukofotlar

### Bogoliubov mukofoti
Bogoliubov mukofoti – bu **nazariy fizika** va **amaliy matematika** sohalarida ulkan ilmiy hissa qoʻshgan olimlarga beriladigan mukofotdir. Ushbu mukofot, nazariy fizik va matematik olim **Nikolay Bogoliubov** nomiga atalgan va 1992-yilda tashkil etilgan.

#### Mukofot sohiblari
* **2004-yil** – Anton Naumovets
* **2002-yil** – Leonid A. Pastur, maydon nazariyasi va tartibsiz tizimlar nazariyasiga oid ishlar sikli uchun
* **2002-yil** – Sergiy Peletminskiy, maydon nazariyasi va tartibsiz tizimlar nazariyasiga oid ishlar uchun
* **1998-yil** – A. V. Pogorelov, fizik va matematika muammolarini hal qilish uchun ilgʻor matematik usullarni yaratish va qoʻllab-quvvatlash
* **1997-yil** – Vasiliy S. Vladimirov
* **1996-yil** – Vladimir A. Marchenko, matematik fizika boʻyicha funksional-algebraik usullar
* **1993-yil** – Oleksandr Sharkovskiy, kvant tizimlarini tarqatish nazariyasi va bir oʻlchovli dinamik tizimlar boʻyicha ishlar
* **1992-yil** – Yuriy Mitropolskiy, oʻrtacha usul va uning matematik va nazariy fizika boʻyicha qoʻllanmalari

### Vernadskiy oltin medali
**Vernadskiy oltin medali** – bu 2004-yildan boshlab, **Ukraina milliy fanlar akademiyasi** tomonidan yil sayin eng yuksak ilmiy yutuqlarni qoʻlga kiritgan akademiklarga beriladigan mukofotdir.

#### Mukofot sohiblari
* **2003-yil** – Boris Paton
* **2004-yil** – Platon Kostiuk, Szilveszter E. Vizi
* **2005-yil** – Viktor Skopenko, Nikolai Plate
* **2006-yil** – Yuriy Mitropolskiy, Yuriy Osipov
* **2007-yil** – Miroslav Popovich, Georges Nivat
* **2008-yil** – Viktor Baryaxtar, Vladimir Kadishevskiy
* **2009-yil** – Volodymyr Marchenko, Jean Bourgain
* **2010-yil** – Mixail Lisitsa, Manuel Cardona
* **2011-yil** – Boris Oliynik, Blaže Ristovski
* **2012-yil** – Mikola Bahrov, Nikolay Laverov
* **2013-yil** – Oleksandr Huz, Herbert Mang
* **2014-yil** – Vadim Loktev, Aleksey Abrikosov
* **2015-yil** – Anthony Turner, Ganna V. Elska
* **2016-yil** – Valeriy Skoroxod, Giorgi Tavadze
* **2017-yil** – Volodimir Morgun, George Fedak
* **2018-yil** – Oleksiy Onischenko, Michael Moser
* **2019-yil** – Lukian Anatichuk, Juri Grin
* **2020-yil** – Anton Naumovets, Anton Zeilinger
* **2022-yil** – Volodimir Horbulin, Janusz Kacprzik
* **2023-yil** – Aaron Ciechanover, Serhiy Komisarenko
## Izohlar


## Manbalar

## Havolalar
*  
* NASUning 2006-yil uchun qilgan qisqacha yillik hisoboti
* Shpak, A. P., Yurkova, O. V. *[http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Natsionalna_akademiia Ukraina Milliy Fanlar Akademiyasi]*. Ukraina tarixi ensiklopediyasi. 2010-yil
* Ukraina milliy fanlar akademiyasi. *[https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/n0001550-02 Ukraina milliy fanlar akademiyasining nizomi]*. Verxovna Rada veb-sayti. 2002-yil 11-iyunda roʻyxatga olingan.