open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Travmatologiya va ortopediya instituti

**Travmatologiya va ortopediya instituti** — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1932-yilda Toshkent shahrida Ortopediya, travmatologiya va suyak sili ilmiy tadqiqotlar instituti ochilib urush davrida yopilgan edi. 1946-yilda hozirgi nomda qaytadan tashkil etilgan.

Institutning 200 oʻrinli kasalxonasida 8 klinik (kattalar va bolalar oʻtkir jarohatlari, kompressiondistraksion osteosintez, kattalar, oʻsmirlar va bolalar ortopediyasi, vertebrologiya, anesteziologiya va reanimatsiya) va 3 ilmiy boʻlim, 9 laboratoriya, klinik ordinatura, ilmiy kutubxona, travmatologik tez yordam punkti va boshqa bor (2004). Institut xodimlari kattalar va bolalarda suyak chiqishlarini joyiga solish, singan suyak boʻlaklarini ulash (osteosintez qilish), jarohatlangan paylar va muskullarni tiklash, shuningdek, yirik boʻgʻimlarning degenerativdistrofik kasalliklari, suyak kaltaligi va qiyshiqligi, umurtqa jarohatlari va kasalliklari, bolalarda uchraydigan tugma kasalliklarni davolash ustida ish olib boradi. Institut faoliyati M. S. Astrov, I. I. Orlov, O. Sh. Shokirov, N. M. Shomatov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Mustaqillik yillarida institutda yirik boʻgʻimlarni endoprotezlash, tizza boʻgʻimi artroskopiyasi, umurtqaning rekonstruksiyasi va transpedikulyar fiksatsiyasi, sterjenli osteosintez kabi eng zamonaviy davolash usullari, kompyuterli va magnitrezonansli tomografiya, ultratovush tekshiruvi singari noyob diagnostika usullari keng tatbiq qilindi. Shuningdek, ogʻir jarohatlarda bemor gomeostazidagi oʻzgarishlar, osteoporoz va qariyalarda suyak moʻrtligi muammosi boʻyicha fundamental tadqiqrtlar oʻtkazildi, yirik boʻgʻimlar artrozi va revmatoid artritni ortopedik davolash, umurtqa nostabilligini toʻgʻrilash, bolalarda son suyagining tugʻma va patologik chiqishlarida rekonstruktiv operatsiyalar, suyaklar deformatsiyasini toʻgʻrilash, kalta suyaklarni choʻzish, son suyagi proksimal qismining, uzun suyaklar diafizining, bolalar tirsak boʻgʻimining jarohatlarida stabilfunksional osteosintez qilish kabi dolzarb mavzularda ilmiy tadqiqotlarlar oʻtkaziladi.

Institutning konsultativ poliklinikasida suyakboʻgʻimlar jarohatlari va kasalliklari boʻyicha tibbiy maslahat yordami koʻrsatiladi. Rentgenologiya, klinikbiokimyo, elektrofiziologiya va biomexanika laboratoriyalari zamonaviy asbobuskunalar bilan jihozlangan. Institutning metodiktashkiliy boʻlimi Oʻzbekistonda travmatologiya va ortopediya xizmatining holatini doimiy monitoring qiladi va takomillashtirish yoʻllarini ishlab chiqadi.

Institutda 70 dan ortiq malakali travmatologortoped olimlar, shu jumladan, 10 fan doktori va professor, 30 fan nomzodi xizmat qiladi (2004). Institut ilmiy toʻplam, monografiya, qoʻllanma va ommabop risolalar nashr etadi, ilmiy anjumanlar va amaliy seminarlar uyushtiradi.
## Manbalar
Trans...

**Trans...** (lot. trans — orqali, ichidan, oʻrtasidan) — oʻzlashma koʻshma soʻzlarning birinchi qismi: 1) qandaydir fazo, maydon orqali harakatlanish, uni kesib oʻtish (mas., transatlantik); 2) biron narsa izidan borish, muayyan narsaning narigi (orqa) tomonida joylashish (mas., transalpik, transuran elementlar); 3) biror narsa vositasida ifodalash, belgilash yoki koʻchirish, uzatish (mas., traneduksiya, transliteratsiya, transplantatsiya) kabi maʼnolarni bildiradi.
Transgressiya

**Transgressiya** ( — oʻtish) — okean, dengiz va koʻllar suvining quruqlikka bosib kelishi. Transgressiyaning kelib chiqishiga yerning tektonik harakatlar natijasida bukilishi va okean (dengiz) suvi sathining koʻtarilishi sabab boʻladi. Transgressiya jarayonida abraziya roʻy beradi, suv ostidagi qad. qatlamlar yuvilib ketib, yangi qatlamlar paydo boʻladi. Transgressiya Yer geologik tarixining hamma davrlarida boʻlib oʻtgan. Eng yirik Transgressiya kembriyning quyi va oʻrta, yuqori devon — quyi karbon, yuqori boʻr, neogen — toʻrtlamchi davrlarda boʻlgan. Yer yuzasining sayyoraviy miqyosda egilishi tufayli birinchi marta Oʻrta Osiyoning ancha qismi, aynan Oʻzbekiston hududining 70—80% maydoni dengiz suvi ostida qolgan. Transgressiv jinslar foydali qazilma turlariga boy. 

## Yana qarang

* Regressiya
Transilvaniya

**Transilvaniya** — Ruminiyaning shimolidagi tarixiy viloyat. Mil. 1-asrda T. hududi Getlardakiyaliklar davlatining asosiy oʻzagini tashkil qilgan. 2 a. boshi — 271 yilda rimliklarga, 11— 12-asrdan — venger qirollariga (1541-yildan turk sultoni vasiyligida) tobe boʻlgan. 1698—99 yildagi Karlovits kongressida Gabsburglar Vengriya qirolligi tarkibidagi T. ustidan oʻz nazoratlari oʻrnatilganini tan olinishiga erishdilar. Trianon sulh shartnomasi (1920)ga koʻra, T. Ruminiyaga berilgan. 1940-yilga Vena arbitraji qaroriga koʻra, Shimoliy T. Vengriyaga qoʻshilgan. 1947-yilgi Parij sulh shartnomalariga koʻra, 1938-yil yanvarga qadar mavjud boʻlgan RuminiyaVengriya chegarasi tiklangan.
Transkripsiya (maʼnolari)

**Transkripsiya**:

* Transkripsiya (transcriptio koʻchirib yozish) — yozuvning nutq tovushlari talaffuzini aniq ifodalash uchun ishlatiladigan sunʼiy (shartli) turi; nutq boʻlaklari (tovush, boʻgʻin, soʻz)ning tovushiy sifatlarini yozuvda aniq aks ettirish usuli.
* Transkripsiya (biologiya) (biologiyada) - tirik hujayralarda irsiy axborot amalga oshirilishining birinchi bosqichi; DNK matritsasi asosida iRNK molekulasi sintezlanishi.
* Transkripsiya (musiqa) (musiqada) -musiqa asarini boshqacha tarzda (mas.
Transkripsiya (biologiya)

**Transkripsiya** (biologiyada) - tirik hujayralarda irsiy axborot amalga oshirilishining birinchi bosqichi; DNK matritsasi asosida iRNK molekulasi sintezlanishi. DNK ga tobe RNKpolimeraza fermenti vositasida amalga oshadi. Ferment T.ning boshlanish joyi — promotorni tanib, unga birikadi; DNK qoʻsh zanjirini bir-biridan ajratadi va bu joydan boshlab, DNK zanjirlarining biridan nusxa oladi. Buning uchun ferment DNK zanjirlaridan biri boʻylab siljib boradi va komplementarlik prinsipi asosida sitoplazmadagi erkin nukleotidlarni oʻzaro tutashtirib i RNK zanjirini hosil qiladi. Ferment siljib borishi bilan iRNK uzunligi ortib borib, DNK zanjiridan uziladi; fermentning keyingi qismida DNK qoʻsh spirali yana tiklanadi. RNKpolimeraza fermenti nusxa koʻchirilayotgan DNK qismining oxiri (terminator)ga yetganida sintezlangan RNK matritsa (qolip)dan ajraladi. DNK qismlari har xil joyidan olinadigan nusxalar soni organizm rivojlanishi davomida oʻzgarib turishi mumkin. Katta Samara beradigan initsiatsiya (boshlanish) uchun koʻpincha promotorga nazorat qiluvchi oqsillar (mas., aktivator oqsillar)ning ulanishi lozim. Prokariotlarda iniatsiya bosqichidagi boshqarilishda oqsilrepressorlar qatnashishi mumkin. T.ning oxirini RNKpolimeraza, boshqa qismini maxsus oqsil "ro" tanib oladi. T.ning terminatsiya bosqichqdagi boshqarilishda antiterminator oqsillar va oqsil sintezi apparati komponentlari katnashadi. Eukariotlarda ribosomal, informatsion va transport RNK sintezi uchun alogʻida RNKpolimeraza fermenti mavjud. T. birligi skripton yoki operonlar oʻzaro funksional bogʻlangan bir necha genlardan iborat. Eukariotlarda bu genlar har doim monogen boʻladi. Shish qosil qiladigan viruslarda teskari transkriptaza (revertaza) fermenti yordamida axborot RNK dan DNK ga oʻtkazilishi mumkin. Bu jarayon teskari T. deyiladi.
Tranzit

**Tranzit** ( — oʻtish joyi) — yoʻlovchi va yuklarni bir punktdan boshqasiga oraliq punktlar orqali tashish. Tranzit yo'lovchi va yuklarni bir punktdan boshqasiga oraliq punktlar orqali tashish. Tranzit bu davlat iqtisodiyotiga katta daromad keltirishi bilan birga,unga (tabiat,xavfsizlik va b) xavf ham tug'dirishi mumkin. Tranzit o'zaro davlatlar o'rtasidagi kelishuv va xalqaro huquq bilan tartibga solinadi. Yuklarni tashish yoki o'tkazish quyidagicha amalga oshirilishi mumkin.

1.Quruq yo'l orqali

-Avtomobil tranziti (yuk mashinalari)

-Temiryo'l tranziti (poezd)

-Quvurlar orqali(gaz quvuri,neft quvuri va boshqa)

2.Havo yo'li orqali tranzit (samolyot)

3.Dengiz yo'llari tranziti(tankerlar)

Tranzit jarayoni ishtirokchilari yetkazib beruvchi, istemolchi, o'tkazib beruvchi davlat.
Transkripsiya (musiqa)

**Transkripsiya** (musiqada) - musiqa asarini boshqacha tarzda (mas., boshqa sozga moslab) ifodalash (aranjirovka) yoki virtuoz ruxda erkin qayta ishlash (konsert T.si). Yevropada 16—17-asrlarda paydo boʻlgan. 19-asrdan (asosan, fortepiano T.lari) eng ommabop konsert janrlaridan biriga aylangan (F. List, K. Tauzig, M. Balakirev, F. Kreysler, S. Raxmaninov va boshqalar). Sharq xalklari bastakorlik ijodida muayyan kuylar asosida asarlar yaratishda anʼanaviy usullardan biridir. Mas., "Ushshoq" kuyi asosida yaratilgan "Samarqand Ushshogʻi", "Ushshoqi Sodirxon", shuningdek "Koʻqon Ushshogʻi", "Toshkent Ushshogʻi", "Umrzoq Polvon Ushshogʻi", "Fattohxon Ushshogʻi".
Translokatsiya

**Translokatsiya** (lot trans orqali, locatio — joylashish) — xromosomalar bir qismining oʻsha xromosomaning boshqa qismiga yoki ikkinchi xromosomaga oʻtib qolishi; xromosomalar qayta qurilishi (xromosoma aberratsiyalari), yaʼni mutatsiya xillaridan biri. Agar xromosomaning uzilgan qismi oʻsha xromosomaning boshqa joyiga ulansa, xromosoma ichidagi T., boshqa xromosomaga oʻtib qolsa xromosomalararo T. deyiladi. Masalan, Daun sindromida 15 va 21 xromosomalardan kichik qismlari ajralib, oʻrinlarini almashtirib joylashadi. T. asosida xromosomalarning nogomologik qismlari oʻrtasidagi almashinuv yotadi. T.da genlar miqdori oʻzgarmagan holda ularning oʻrni oʻzgaradi. T. ogʻir irsiy kasalliklarga olib keladi.
Translyator

**Translyator** — 1) translyatsiya jarayonini amalga oshirishda foydalaniladigan apparatlar, jihozlar, koʻchma texnika vositalari majmui; 2) informatika (axborotshunoslik)da — algoritm bayonini bir programmalash tilidan ikkinchisiga, xususan, mashina tilita avtomatik tarzda oʻtkazish uchun moʻljallangan EHM (kompyuter) dasturi (kompilyator). Programmalashni avtomatlashtirish uchun qoʻllanadi.
Translyatsiya

**Translyatsiya** (lot. translatio — uzatish) — 1) voqea yuz berayotgan joy (teatr, konsert zali, stadion, bayram marosimlari)dan radioeshittirish va telekoʻrsatuvlarni studiyadan tashqarida bevosita eshittirish yoki koʻrsatish, shuningdek, boshqa shaharlardan xalqaro aloqa liniyalari boʻyicha keladigan dasturlarni mahalliy radiostansiya yoki telestansiyadan uzatish. Radio T.da voqea yuz berayotgan joyga mikrofon oʻrnatiladi, undan kelayotgan radiosignallar studiyadan tashqaridagi maxsus apparatxona (transpunkt)da qayta ishlanib, efirga uzatiladi. Apparatxonada kuchaytiruvchi, ovoz yozib oluvchi, kommutatsiyalovchi (qarang Kommutatsiya), oʻlchovli apparatlar va boshqa jihozlar boʻladi. Televizion T. koʻchma televizion stya orqali amalga oshiriladi. Baʼzi obʼyektlarda, xuddi radio T.dagi kabi, televizion transpunktlar tashkil qilinadi; 2) elektr aloqada (retranslyatsiya) aloqa traktining oraliq punktlarida sim orqali keladigan elektr signallarni yoki radiosignallarni qabul qilib va qayta ishlab, manbadan isteʼmolchi tomon yoʻnalishda uzatish; bunda kucheiz signallarni kuchaytirish ham mumkin. Bunday T.dan, asosan, uzoq masofali aloqani (mas., yerdagi styalar orasida kosmik aloqani, yerdagi styalar bilan kosmik kema orasidagi alokani) tashkil qilishda foydalaniladi. Bunda oraliq kuchaytiruvchi qurilmalar, retranslyatorlar va boshqa qurilmalar qoʻllanadi; 3) aloqaning masofasini oshirish uchun elektr signallarni uzatish zanjiriga ulanadigan oraliq qurilma (mas., telegraf aloqada — regenerativ T.); 4) simli radioeshittirishning eskirgan nomi; 5) EHM (kompyuter) uchun tuzilgan dastur bayonini bir programmalash tilidan ikkinchisiga, mas., mashina tiliga oʻtkazish; 6) fizika yoki matematika obʼyektni fazoda oʻziga parallel ravishda toʻgʻri chiziq (T. oʻqi) boʻylab maʼlum masofaga koʻchirish.
Translyatsiya (maʼnolari)

**Translyatsiya**:

* Translyatsiya (lot.
* Translyatsiya (biologiya) (biologiyada) - genetik kodga binoan, informatsion RNK asosida oqsil polipeptid zanjirlari sintezi; tirik qujayralarda irsiy axborot amalga oshirilishining 2bosqichi.
Transpiratsiya

**Transpiratsiya** (lot.  orasidan, oralab va  — nafas olaman, nafas chiqaraman) — oʻsimliklarning suv bugʻlatishi. Muhim fiziologik jarayonlardan boʻlib, oʻsimlikning toʻxtovsiz nam olib turishiga yordam beradi, tuprokdan mineral tuzlarning kelib turishini taʼminlaydi, toʻqimalar harorati, turgor darajasi va protoplazmaning tarangligini boshqarib turadi. Asosiy T. organi barg boʻlib, undagi mezofill hujayralari hujayralar oraligʻiga doim suv bugʻini ajratib, soʻngra uni barg ogʻizchalari (ogʻizcha T.si) yoki kutikula (kutikula T.si) orqali atmosferaga tarqatadi. T. kattaligi tashqi muhit sharoitlari — yoritilganlik, tuproq va havo harorati, namligi, shamol kuchi, shuningdek, kamroq darajada oʻsimlik turi va navlarning biologik xususiyatlariga bogʻliq. Tashqi muhit sharoitlari T.ning sutkalik va mavsumiy jadalligiga taʼsir koʻrsatadi. Maksimal T. mavsumning eng issiq davrlarida va kunning yarmigacha, minimal T. saharda va qishda kuzatiladi. T. j a dalligi turli suv va oziq, rejimlarida oʻsimliklarning suv bilan taʼminlanish darajasini va ularning mahsuldorligini tavsiflab beradi. U 1 dm2 barg sathidan maʼlum vaqt birligida (mg. dm2/soat) bugʻlangan suv miqdori bilan aniklanadi. 1 l suv sarflanganda oʻsimlik hos_il__kiladigan quruq modda miqdori T. unumdorligi, 1 g quruq modda hosil qilish uchun oʻsimlik sarf etadigan suv T. koeffitsiyenti deyiladi. Maye. 1 g QURUQ modda hosil qilish uchun gʻoʻza 400—700, kuzgi bugʻdoy 500 g gacha, suli 415—500, tarik, 200—280 g suvni bugʻlatadi. Shu sababli tuproqda namlikni saqlashga moʻljallangan agrotexnika tadbirlari bilan bir qatorda maydon birligiga toʻgʻri keladigan ekin tuplari qalinligini shakllantirish muhim ahamiyatga ega (yana qarang Oʻsimliklarning suv rejimi).

Ad. Sleycher R., Vodniy rejim rasteniy, M., 1970; Libert E., Fiziologiya rasteniy, M., 1976; Samiyev X.S., Vodniy rejim i produktivnost xlopchatnika, T., 1979.

Abdukarim Zikiryoyev.
Transmilliy korporatsiya

**Transmilliy korporatsiya** (TMK) — xorijiy aktivlarga ega boʻlgan, operatsiyalarining kamida 1/4 qismini mamlakat tashqarisida, oʻzi roʻyxatga olingan chet mamlakatda amalga oshiradigan yirik korporatsiya. Tashkiliy jihatdan bosh kompaniya asosiy kapitalining shoʻba korxonalar kapitalida qatnashuvi tamoyiliga asoslanadi. TMK ishlab chiqarish.ni uzluksiz oʻstirish hamda integratsiyalashuv siyosati, firma, kompaniyalarning bir maqsadni koʻzlab qoʻshilishi (qoʻshilish, sotib olish, moliyaishlab chiqarish. guruhlarni tashkil qilish) hisobiga paydo boʻladi. Ixtisoslashuviga koʻra, sanoat, xizmat koʻrsatish, savdo-sotiq, bank, sugʻurta va boshqa tarmoqdarda faoliyat olib boradi.

1118-yilda Orden Tamplier tomonidan asos solingan va birinchilardan boʻlib 1135-yilda transmilliy moliya muassasasi sifatida bank sohasidagi ishlar bilan shugʻullana boshlagan. Birinchi transmilliy kompaniyaga 1600-ylda Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyasi asosida Britaniyaning Ost-Indiya kompaniyasiga asos solingan. Ikkinchi jahon urushi (1939— 45) dan keyin ularning roli yana oshdi. 21-asr boshida jahon ishlab chiqarishining katta qismi TMK qoʻlida toʻplangan. Amerikaning Gʻarbiy Yevropa va Kanadada, bir qancha rivojlanayotgan mamlakatlarda oʻz korxonalari tarmoqlariga ega boʻlgan TMKlari faoliyat koʻrsatadi. Mas., „Ford“ avtomobil konsernining 30 ta mamlakatda filiallari bor. Yirik ingliz kompaniyalari („British petroleum“, „IKI“ va boshqalar), Germaniya („Xerst“, „Simens“ va boshqalar), Gollandiyaning „Filips“ konsernlari TMKlardir. TMK faoliyati ham milliy (ichki), ham tashqi bozorga yoʻnaltiriladi. Odatda, TMK kuchli ilmiy-texnikaviy salohiyatga ega boʻladi. Masalan, „Ford motor“ning AQSH Detroyt shahrida 100 mingdan koʻproq muhandistexnik xodimlar, olimlar, texnologlar, dizaynerlar ishlaydigan ilmiy-texnika markazi bor. TMK oʻz tarkibini va faoliyat yoʻnalishlarini muntazam yangilab turadi. Ularning asosiy maqsadi bozorlarning bir segmentini emas, balki jahon bozorlarida mustahkam ustuvorlikni egallashdan iborat.

20-asrning 90-yillaridan boshlab Oʻzbekiston sanoatining koʻp tarmoklarida jahondagi koʻpgina TMKlar ishtirokida sanoat korxonalari tashkil topdi. „OʻzDEU avto“ (qarang Asaka avtomobil zavodi), ZarafshonNyumont, „Kabul tekstaplz“, „Coca-Cola“, „Nestle“, „Keys Corporation“ va boshqa shular jumlasidandir.
Transmissiv kasalliklar

**Transmissiv kasalliklar** - bemor (yoki bakteriya tashuvchi)dan yoki kasal hayvondan boʻgʻimoyokdyugar, mas., qon soʻruvchilar orqali sogʻlom kishilarga yuqadigan infeksion kasalliklar. Bu guruhga mansub kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilari sogʻlom odam organizmiga teri orqali tushadi va, asosan, qonda boʻladi. Odatda, terida toshmalar paydo boʻlishi va mayda tomirlar jarohatlanishi bilan kechadi. Rikketsiozlar Transmissiv kasalliklarning katta qismini tashkil etadi. Koʻpincha maʼlum hududlarda qayd qilinadi va oʻsha joyning nomi bilan ataladi. Transmissiv kasalliklar 5 guruhga boʻlinadi: toshmali terlama guruhi, kana dogʻli isitmasi guruhi, qizil tanachali kana isitmasi, pnevmotrop (nafas yoʻllarini jarohatlaydigan) rikketsiozlar va paroksizmal rikketsiozlar. Kasallik, asosan, bit, burga yoki kanalar chaqqanda yuqadi. Toshmali terlamada odam, boshqasida kalamush, sichqon va boshqa kemiruvchi hayvonlar, ayrimlarida yovvoyi va uy hayvonlari hamda qushlar rezervuar hisoblanadi.
Transportir

**Transportir** ( — koʻchiraman) — chizmalarda turli burchaklarni yasash (chizish) va oʻlchash uchun moʻljallangan chizmachilik asbobi. Chizgʻich va 0 dan 180° gacha darajalarga boʻlingan yarim doiradan iborat. Transportirning oʻlchami qancha katta boʻlsa, anik,pigi shuncha yuqori boʻladi. Juda aniq yasashlar va oʻl ch ash l ar uchun moʻljallangan Transportir (mas., navigatsiya Transportiri), markaz atrofida aylanuvchi burchak oʻlchash noniusi (vernyer) bor shaffof (orqasi koʻrinib turadigan) chizgʻich bilan taʼminlanadi.

## Galereya

Fayl:Protractor1.svg
Fayl:Grad protractor.png
Fayl:Navigational rules types.JPG
Fayl:Protractor_Rapporteur_Degrees_V3.jpg
Fayl:Set square Geodreieck.svg
Fayl:Electronic protractor.jpg
Transuran elementlar

**Transuran elementlar** - Mendeleyev davriy sistemasitsa urandan soʻng joylashgan (at. raqami Z>93 boʻlgan) kimyoviy elementlar. Transuran elementlar nisbatan tez radioaktiv parchalanishi tufayli Yer poʻstida aytarli miqdorda saqlanib qolmagan. Yerning yoshi 510’ yilga yaqin, eng uzoq yashovchi Transuran elementlar izotoplarining yarim yemirilish davri esa 107 yildan kichik. Yer kurrasi paydo boʻlganidan boshlab nukleosintez jarayonida hosil boʻlgan. Transuran elementlar yo butunlay parchalanib bitgan yoki ular miqdori keskin kamayib (1012 martagacha) ketgan. Eng uzoq mavjud boʻluvchi Transuran elementlardan hisoblangan plutoniy (244Ri)ning tabiiy minerallarida nihoyatda kichik miqdori topilgan. Balki u Yer kurrasi paydo boʻlgan paytdan boshlab saqlanib qolgandir. Uran rudalarida neptuniy (237Np) va plutoniy (239Ri) yuqlari topilgan.

Dastlabki Transuran elementlar 20-asrning 40-yillarida AQSH da E. Makmillan va G. Siborg boshchiligida bir guruh olimlar tomonidan sintezlab topilgan. Transuran elementlar nishonni neytron oqimi yoki zaryadlangan zarrachalar bilan nurlatish yoʻli bilan olinadi. Agar nishon sifatida uran U ishlatilsa, kuchli neytron oqimi yordamida Fm(Zq100) gacha boʻlgan barcha Transuran elementlar ni olish mumkin. Md101 (mendeleyeviy) elementi 1955-yilda 99Es (eynshteyniy) elementini tezkor azarrachalar bilan nurlatib kashf qilindi. Z>101 boʻlgan elementlar zaryadlangan zarrachalar tezlatkichida [Birlashgan yadro tadqiqotlari instituti siklotroni (OIYAI; Dubna, Rossiya) va ogʻir ionlar chizikli tezlatkichi "Xaylak" (Berkli, AQSH)]da olindi.
Transferazalar

**Transferazalar** — har xil atomlar guruhini bir organik birikma molekulasi (donorlar)dan ikkinchisi (akseptorlar)ga koʻchirilishi qaytar jarayonini katalizlaydigan fermentlar sinfi. T. eng katta sinf boʻlib, ularning 500 ga yaqin individual xillari aniklangan. Koʻchirilayotgan guruxlarning turiga qarab, bular aminotransferazalar, fosfotransferazalar, glikoziltransferazalar va boshqa ga boʻlinadi. T.ning koʻpchiligi faqat koferment (qarang Kofermentlar) ishtirokida katalitik faolligini koʻrsatadi, ammo koferment tavsifi koʻchiriluvchi guruh tomonidan belgilanadi. Mas., amin guruxlarning koʻchirilishida perdoksal fosfat, shakarlar qoldigining koʻchirilishida nukleotidlar koferment boʻladi. T. tabiatda keng tarqalgan boʻlib, oraliq moddalar almashinuvida muhim ahamiyatga ega.
Transfert

**Transfert** (fr. transfert,  — tashiyman, *koʻchiraman*):

* Biron-bir hudud aholisi yashaydigan hududning bir davlatdan boshqasiga oʻtishi munosabati bilan ularning bir fuqarolikdan boshqasiga oʻtishi. Masalan, 1922-1923-yillardagi Lozanna konferensiyasida imzolangan yakuniy hujjatlardan biriga koʻra Turkiyaning Gretsiya fuqarolarini Gretsiyaning musulmon fuqarolariga (ayrim istisnolardan tashqari) oʻzaro almashish.
* Chet el valyutasini yoki oltinni bir mamlakatdan boshqasiga oʻtkazish.
* Qonun hujjatlarini tizimlashtirish va kodlashtirish jarayonida normani bir qonundan (kodeksdan) ikkinchisiga oʻtkazish.
* Bir shaxs tomonidan boshqa shaxsga nomi yozilgan qimmatli qogʻozlarga egalik qilish huquqini oʻtkazish. Qogʻozlarga egalik huquqini oʻzgartirish reestrdagi yozuvlarni oʻzgartirish orqali rasmiylashtiriladi.
* Boshqa birlikka tovar, xizmat yoki aktiv (moliyaviy yoki nomoliyaviy) taqdim etuvchi institutsional birlik evaziga hech qanday toʻlov (tovar, xizmat yoki aktiv koʻrinishida) olmaydigan bitim.
* Ijtimoiy toʻlovlar. Yuqori darajadagi byudjetdan quyi darajaga moliyaviy yordam (byudjetlararo transfer). Masalan, federal byudjetdan viloyat byudjetiga yoki viloyat byudjetidan mahalliy byudjetga moliyaviy yordam.
* Tashkilotda ichki narxlarni shakllantirish jarayoni. Masalan, banklarda kreditlar boʻyicha daromadlar kredit bergan boʻlinma uchun ham, ushbu kreditni moliyalashtirish boʻyicha depozitlarni jalb qilgan boʻlinmalar uchun ham foydani taʼminlaydigan tarzda qayta taqsimlanadi.

## Yana qarang

* Transfer

## Manbalar
Transformatsiya

**Transformatsiya** (lot. transformatio — qayta oʻzgarish, qayta hosil boʻlish) (genetikada) — hujayraga yot DNK kirishi natijasida uning irsiy xususiyatlari oʻzgarishi; prokariotlarda genetik material almashinish usullaridan biri. Birinchi marta ingliz olimi F. Griffit (1928) pnevmokokklarda kashf etgan. F. Griffit patogen pnevmokokklarni qizdirib oʻldirganda ular sichqonlarni zararlamasligini, lekin bakteriyalarni patogenlik xususiyatiga ega boʻlmagan tirik bakteriyalar bilan birga sichqonlarga yuborilganda nopatogen bakteriyalar patogenlik xususiyatiga ega boʻlishini aniqlagan. AQSH olimi O. Eyveri va uning xodimlari (1944) nopatogen bakteriyalar patogen boʻlib qolishi (transformatsiyalanishi)ning sababi patogen bakteriya shtammidan ajralgan DNK bilan bogʻliq ekanligini aniqladi. T. keyinchalik har xil turkum va turlarga mansub bakteriyalar — streptokokk, gemofill bakteriyalar, pichan tayoqchasi va boshqalarda aniqlangan. T. hodisasi kompetentlik xususiyatiga ega boʻlgan ayrim hujayralar bilan bogʻliq (hujayraning yot DNK ni bogʻlash xususiyati maxsus oqsil molekulasi sintezlanishi bilan tushuntiriladi). Transformatsiyalaydigan DNKning mol. massasi 300000 dan kam boʻlmasligi, 2 spiralli va kimyoviy toza boʻlishi lozim. Hujayraga donor DNK sining bir boʻlagi oʻtib, hujayra xromosomasi bilan rekombinatsiyalanadi va uning xossasini oʻzgartiradi.

T.dan bakteriyalarni genetik analiz qilishda va genetik injeneriya sohasidagi tajribalarda foydalaniladi. T. jarayonining kashf etilishi va oʻrganilishi natijasida DNKirsiyatning moddiy asosi ekanligi aniqlandi. T.dan eukariot hujayralarga yot DNK ni kiritishda ham foydalaniladi (yana qarang Genetik injeneriya).

## Adabiyot
* Prozorov A. A., Geneticheskaya transformatsiya i transfeksiya, M., 1980; Toʻraqulov Yo. X. va boshqa, Umumiy biologiya, T., 1999.
Transsedent funksiyalar

**Transsedent funksiyalar** - algebraik boʻlmagan analitik funksiyalar. Mas., logarifmik koʻrsatkichli va trigonometrik funksiyalar Transsedent funksiyalardir. Kompleks oʻzgaruvchili Transsedent funksiyalar qutb va chekli tarmoqlanish nuqtalaridan tashqari maxsus nuqtalarga ega boʻladi. Masalan, e1, sinz lar uchun zq °° nuqta, Inz funksiya uchun gq0, z q °° nuqtalar cheksiz tartibli tarmoqlanish nuqtasi boʻladi. Transsedent funksiyalarning umumiy nazariyasi analitik funksiyalar nazariyasiga asoslangan.
Transsentlik

**Transsentlik** (matematikada) — algebraik xossaga ega boʻlmagan obʼyektlar: transsendent sonlar — koeffitsiyentlari butun sonlardan tashkil topgan algebraik tenglama ildizi boʻla olmaydigan sonlar (l,ye,2 kabi); transsendent funksiyalar — koʻphadlar orqali algebraik tenglama bilan bogʻlab boʻlmaydigan funksiyalar (yqsinx, yq2x, zq e~s’">’ kabi); transsent tenglamalar, odatda, algebraik boʻlmagan trigonometrik, koʻrsatkichli, logarifmik va ulardan ham murakkabroq tenglamalar.
Trapezund imperiyasi

**Trapezund imperiyasi** - Kichik Osiyoning shim.sharqidagi davlat (1204—1461). Poytaxti — Trapezund (hozirgi Trabzon). Vizantiya imperatori Andronik I ning nabiralari Aleksey va David Komninlar tomonidan barpo etilgan. Ularga Gruziya malikasi Tamara hamkorlik qilgan. 1243-yil moʻgʻullar istilosi davrida Trapezund imperiyasi saljuqiylar va Nikeya imperiyasi bilan ittifoq tuzgan, lekin ittifoqchilar tormor keltirilgan. Trapezund imperiyasi moʻgʻullarga oʻlpon toʻlash majburiyatini olgan. 14-asr boshida Trapezund imperiyasi Ok qoʻyunlilar bilan kurash olib borgan. 1456-yil Trapezund imperiyasi usmoniylarga oʻlpon toʻlagan, 1461-yil sulton Mehmed II qoʻshini Trapezund imperiyasini bosib olib, uni Usmonli turk imperiyasining bir viloyatiga aylantirgan.
Trapetsiya

**Trapetsiya** (yunoncha trapezion — stolcha yoki xontaxta) degan maʼnoni bildiradi. Ikki tomonlarigina parallel boʻlgan toʻrtburchak *trapetsiya* deyiladi bu parallel tomonlar trapetsiyaning asoslari deb ataladi. Trapetsiyaning yuzini topish formulasi quyidagicha; S=a+b÷2×h

Trapetsiya 3 turga boʻlinadi: trapetsiya yoki ixtiyoriy trapetsiya; toʻgʻri burchakli trapetsiya; teng yonli trapetsiya.

Trapetsiyaning parallel boʻlgan tomonlari uning asoslari, parallel boʻlmagan tomonlari esa *yon tomonlari* deyiladi.

Teng yonli trapetsiyada yon tomonlar oʻzaro teng boʻladi. Tepa qismi kichik asos, pastda turgani katta asos deyiladi.

Trapetsiya yon tomonlar oʻrtalarini tutashtiruvchi kesma trapetsiyaning oʻrta chizigʻi deyiladi. U asoslariga parallel va asoslari yigʻindisining yarmiga teng boʻladi.

Trapetsiyaning oʻtmas burchagi uchidan katta,  asosiga perpendikulyar tushirilgan kesma uning balandligi deyiladi. Yoki trapetsiyaning asoslari  orasidagi masofa deyish mumkin.
Trapetsiya formulasi

**Trapetsiya formulasi** - aniq integrallarni taqribiy hisoblash formulasi. f(x) funksiya aniklangan kesma uzunligi boʻlgan p ta kesmalarga boʻlinadi.Perimetrini topish formulasi a+b+c+d
Trapp

**Trapp** (shvedcha trappa — zina) — trappli oblastlar deb ataladigan, pogʻonali koʻrinishga ega katta maydonlarni egallaydigan (diabaz, gabbrodiabaz, gabbro, dolerit) asosli magmatik tog jinslari guruxining nomi. T. qatlamlari tarkibida: monoklinli piroksen, olivin, asosiy plagioklaz, magnetit, apatit, ozroq rombli piroksen va biotit; koʻpgina ikkilamchi minerallar: iddingeit, palagonit, xlorit, seolit, prenit va boshqa uchraydi. T. uchun ofitli, baʼzan mikrolitli struktura xos. T. Yer poʻstining platformali oblastlarida: Sharkiy Sibir (2 mln. km² chamasi), Hindiston, Janubiy Afrika va Janubiy Amerikada juda katta maydonlarni egallagan. Uning kalinliga 2&nbsp;km ga yetadi. T. foydali kazilmalarning juda koʻp turi ni oʻz ichiga oladi. T.ning choʻkindi jinslar ichiga kirib borishi neft va gaz uyumlarini buzib yuboradi. T. taʼsirida togʻ jinslarining kollektorlik xususiyatlari yaxshilanishi ham kuzatiladi. Ular neft va gaz qopqogʻi boʻlishi xam mumkin. T. hosil boʻladigan magmaning differensiatsiyalashgan jarayoni bilan sulʼfidli misnikelʼ konlari (mas., Norilsk rudali rni), platina va temir rudasi konlari (Janubiy Afrika) va boshqa bogʻliq.
Trasologiya

**Trasologiya** (frans. trace — iz va ...logiya) — kriminalistika boʻlimi, izlarni oʻrganish va ularni aniklash, qayd qilish, olish va tekshirish usullari, yoʻllari, ilmiy-texnikaviy vositalarini ishlab chiqish bilan shugullanadi. Inson, jinoyat qurollari, asbobuskunalari, i. ch. mexanizmlari, transport vositalari kabilarning izlari farklanadi. Obʼyektni trasologak identifikatsiyalash uning umumiy va xususiy belgilarini izda hosil boʻlgan belgilari bilan qiyoslash orqali amalga oshiriladi. Agar bevosita qiyoslashning imkoni boʻlmasa, eksperimental izlar yasaladi. T.da modellashtirish, yaʼni obʼyektni va izni ularning modellari (tabiiy, optik va hokazo) boʻyicha taqqoslashdan foydalaniladi. Trasologik ekspertiza odamni — qoʻl, oyoq, tish izlari boʻyicha, poyabzalni — uning izlari boʻyicha; jinoyat vositalari va qur°llaRni — buzish, kesish, chopish va boshqa izlari boʻyicha; i. ch. mexanizmlarini — ommaviy ravishda ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotlardagi izlar boʻyicha; transport vositasini yurish qismi, chiqib turgan detallaridan qolgan izlar boʻyicha identifikatsiyalashga imkon beradi. Trasologik identifikatsiya tadqiqotining turlaridan biri butunni uning qismlari boʻyicha aniqlahdir. Masalan, yoʻltransport hodisasi sodir boʻlgan joyda topilgan fara qismi tekshirilayotgan transport vositasi farasidan topilgan parchalar bilan kiyoslanadi. Identifikatsiya tadqiqotlaridan farkli ravishda trasologik diagnostika tadqiqotlari izlar xrsil boʻlishi mexanizmi (sharoitlari)ni aniklash uchun oʻtkaziladi. Bu tadqiqotlar tekshirilayotgan obʼyektning holatini (mas., voqea joyidan topilgan qulfning ishlashishlamasligini); harakat va kuzatilayotgan natija toʻgʻrisidagi sababiy bogʻliqlikni (mas., transport vositasida izlar paydo boʻlishi sabablari; toʻqnashuv, agʻdarilish, yoʻlovchini urib ketish va hokazo ni); jinoyatini kanday qilib sodir etish mumkin boʻlgan (mas., omborxona qanday qilib buzilgan, izlarga qaraganda jinoyatchi kanday ketmaketlikda harakat qilgan)ligini anikdashga imkon beradi.

Gʻafur Abdumajidov.
Trassa

**Trassa** (nem. trasse — liniya, yoʻl yoʻnalishi) — 1) uzoq masofaga choʻzilgan qatnov yoʻli yoki yoʻl, kanal, elektr uzatish yoki aloqa liniyasi, quvur va boshqa juda uzun inshootning boʻylama oʻqini bildiruvchi chiziq. T.ni loyihalash — trassalash deb ataladi. Trassalashda yoʻldagi toʻsikGʻiap, joyning oʻziga xos geologik va gidrologik xususiyatlari va boshqa omillar hisobga olinadi. T.ni iloji boricha toʻgʻri oʻtkazishga harakat qilinadi; 2) transport samolyotlarining muayyan punktlar orasida muntazam uchishi uchun moʻljallab tasdiklangan marshrut. Samolyotlarning T.da xavfxatarsiz uchishini taʼminlash uchun yerda zarur jihozlar va aeroportlar boʻlishi lozim; 3) oʻq va snaryadning havoda uchish yoʻnalishi. Oʻq va snaryadning T. boʻylab uchishi koʻrinib turishi uchun pirotexnika tarkibi deb ataladigan maxsus moddalar (mas., magniy, metall nitrata, sunʼiy smola va boshqa aralashmasi) dan foydalaniladi.
Tratta

**Tratta** (ital. tratta — oʻtkazma veksel) — tashqi savdodagi asosiy hisobkitob hujjati. Muayyan miqdordagi pulni qarzga olganligi va uni qancha muddatda qaytarishi haqida shu davlatda amal qiluvchi qonun talablariga qat'iy rioya qilgan holda anniq shaklda yozib berilgan va rasmiylashtirilgan hujjat. O'tkazma veksellar - qarz beruvchining qarzni kimga qaytarish haqidagi buyrug'idir.  Kreditorning qarzdorga (odatda, bankka) yozma buyrugʻi. Unda bankning uchinchi shaxs (remitent — takdimchi) ga yoki T.ni taqdim qilganga muayyan summadagi pulni toʻlashi koʻrsatiladi.
Trauler

**Trauler** (ing. trawler, trawl — yoyma toʻr) — baliq va boshqa dengiz jonzotlarini tral (konussimon toʻr qop) yordamida ovlash va ularga birinchi ishlov berish (yorib ichini tozalash, yuvish, muzlatish va boshqalar) uchun moʻljallangan kema. T. tral chigʻirlari (lebyodkalari) bilan jixrzlanadi. Chigʻir barabaniga 4 ming metrgacha arqon (vayer) oʻralishi mumkin, natijada 2&nbsp;km gacha chuqurlikdagi baliqlarni ovlashga imkon tugʻiladi. Chigʻir dvigatelining quvvati 450 kVt ga yetadi. T.da baliqqa ishlov berish uchun maxsus mashina va mexanizmlar majmui, uni muzlatish uchun sovitish qurilmalari, boshqarish asbob uskunalari boʻladi. Baliqlarni tral yordamida ovlaydigan chigʻirsiz qayiqlar ham bor. Ularda yoyma toʻrni suvga baliqchilar tashlaydi va yigʻib oladi.
Trafalgar jangi

**Trafalgar jangi** - Fransiya bilan 3antifransuz koalitsiyasi oʻrtasida Kadis sh. (Ispaniya) yaqinida, Trafalgar boʻgʻozida sodir boʻlgan jang (1805.21.10). Admiral G. Nelson qoʻmondonligidagi ingliz floti admiral P. Vilnyov qoʻmondonligi ostidagi fransuzispan flotini tormor keltirgan. Bu gʻalaba ingliz flotining dengizdagi hukmronligini taʼminlagan.
Trafaret

**Trafaret** — naqsh, harf, son, topografik belgilar, mashina va kurilmalarning shartli grafik belgilari va boshqa andazasi; rangdor tasvir yoki naqshni shakllantirishda uning u yoki bu qismini koʻp marotaba takrorlanishiga moʻljallangan moslama; axta. T. oʻziga xos teshiklari boʻlgan metall, yogʻoch karton, plastmassa va boshqa plastina boʻlib, shu teshikchalar orqali naqsh yoki tasvir bezatiladigan sirt (yuza)ga boʻyoklar va boshqa surtib tushiriladi. Badiiy kashtadoʻzlik, toʻqimachilik va qogʻoz ishlab chiqarish.da, baʼzan kulollik buyumlarini trafaret bosma usulida bezashda keng qoʻllanadi. Chizmachilik — grafika, boʻyoqchilik va boshqa ishlarda takroriy rasmlar yoki murakkab shakllar qosil qilishda ham ishlatiladi.
Traxeidlar

**Traxeidlar** (traxeya va yun. eidos — tur), naysimon hujayralar — oʻsimliklarning yogʻochlangan ulik hujayralari; suv va unda erigan moddalarning oʻsimlik boʻylab harakatlanishiga xizmat qiladi. Barcha yuksak oʻsimliklarning ksilemasida uchraydi, faqat baʼzi yopiqurugʻlilarda bu funksiyani tomir yoki traxeyalar bajaradi. T.dan yogʻoch tolalar rivojlanadi.
Traxeit

**Traxeit** (traxeya va itis — yalligʻlanish) — traxeya shilliq pardasining yalligʻlanishi. Sovqotish, yuqumli kasalliklar (gripp, qizamiq, koʻkyoʻtal), shuningdek, yurak, oʻpka kasalliklari, bolalarda esa aksari raxit, ekssudativ diatez va hokazo oqibatida paydo boʻladi. Asosan, bahor va kuzda koʻp uchraydi. Oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir T., odatda, tumov va burunxalqumning yalligʻlanishi bilan boshlanib, tezda traxeyaga oʻtadi. Bemor yoʻtaladi (yoʻtal, ayniqsa, kechasi va ertalab zoʻrayadi), balgʻam ajraladi (kasallikning boshlanish davrida balgʻam qiyin ajraladi), tomoq va toʻsh sohasida ogʻriq paydo boʻlib, bemor yoʻtalganda kuchayadi, tomoq tirnalib, achishadi, hiqildoq yalligʻlanishi ham qoʻshilganda odam boʻgʻilib, butunlay ovozi chiqmay qoladi (qarang Laringit). Bemorda darmonsizlik, bosh ogʻrigʻi, isitma kabi alomatlar kuzatiladi. Oʻz vaqtida davo qilinsa, oʻtkir T., odatda, 1—2 qaftadan keyin oʻtib ketadi, aks holda surunkali tuye oladi, bunda kasallik vaqtvaqtida qoʻzib, uzoq davom etadi.

## Manbalar
Trastkompaniya

**Trastkompaniya** - korporatsiyalar va ayrim shaxslarning molmulki hamda qimmatli qogʻozlarini vakolatnoma boʻyicha boshqarish uchun tashkil etiladigan muassasa, molmulkni ishonchli boshkarish jarayoni. Trastkompaniya aktivlari (kompaniyaning oʻz aksiyadorlik kapitali) kompaniya fondlariga, kafolatlangan (boshkaruvga vakolatnoma boʻyicha qabul qilingan) fondlarga, meros va agentlik fondlarga, trastfondlarga boʻlinadi.

Oʻzbekistonda qimmatli qogʻozlar bilan bogʻliq boshqaruv operatsiyalari orasida mijozning talabi boʻyicha aktivlarni boshqarish, yaʼni uning hisobidan kimmatli qogʻozlarni xarid qilish yoki sotish; kimmatli qogʻozlar chiqarishda va ularni joylashtirishda vositachilik qilish; aksiyadorlar reyestrini yuritish va mijozning qimmatli qogʻozlari bilan tuzilgan bitimlarni roʻyxatdan oʻtkazish; aksiyadorlarga yillik daromadni toʻlash, aksiyalar va boshqa kimmatli qogʻozlar boʻyicha qayta moliyalash, dividendlarni toʻlash; depozitar xizmat koʻrsatish va hokazo keng tarqalgan.

Trastkompaniya xizmati tegishli davlat idoralari tomonidan litsenziyalanadi. Oʻzbekistonda dastlabki Trastkompaniya 1996-yilda paydo boʻldi. Ishonch bildirilgan mulkdor xar chorakda bir marta trast muassasasiga hisobot va balans takdim etishi kerak. Trast shartnomasi fakat sud qarori bilan toʻxtatiladi.
Trastbank

"Trastbank" — Oʻzbekistondagi aksiyadorlik birja banki. 1994-yil 21-iyunda bank operatsiyalarini amalga oshirish uchun litsenziya olgan. Boshqaruv idorasi Toshkent shahrida. "Poytaxt" va "Toshkent" filiallari bor. Asosan, yuridik va jismoniy shaxslarga joriy va valyutadagi xisobvaraklar ochish va yuritish; milliy va chet el valyutasidagi mablagʻlarni kredit, depozit va xalqaro bank amaliyotida qabul qilingan boshqa shakllarda jalb qilish va joylashtirish; davlat toʻlov hujjatlarini va boshqa qimmatli qogʻozlarni sotib olish, sotish va saqlash, chet el valyutasini sogish va sotib olish, faktoring, lizing xizmatlari kabi 12 turdagi amaliyotlarni bajaradi. Kapitalining yetarliligi boʻyicha respublikadagi 3 ta birinchi oʻrta banklar guruhida turadi. Bankning jami aktivlari (mln. soʻm) 10221,0 ustav kapitali 2002,4, kredit portfeli 3802,5, foyda 130,7, zaxira kapitali 778,6. Joriy likvidlik koeffitsiyenta 72,3%, kapital yetarliligi koeffitsiyenti 34,0% (2003).

## Rasmiy ilovasi
Bankning rasmiy ilovasi - TrustPay, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

## Manbalar
Traxeomikoz

**Traxeomikoz** (yun. tracheia — halqum va mykes — zamburugʻ) — oʻsimliklarda zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan tomir kasalliklari (qarang Oʻsimliklarning tomir kasalliklari).
Traxeotomiya

**Traxeotomiya** (traxeya va yun. tome— kesilgan) — traxeya (kekirdak) devorini kesib, uning ichini ochish va maxsus naycha qoʻyish. Bunda traxeya devorining kesilgan chekkasi boʻyinning kesilgan terisiga qoʻshib tikiladi. Yuqorigi va pastki T. ajratiladi. Yuqorigi T. qalqonsimon bez boʻyinchasidan yuqorida, pastki T. esa qalqonsimon bez boʻyinchasidan pastda qilinadi. Operatsiya traxeya yoʻli bekilib, undan havo oʻtmay qolganda qoʻllanadi.
Traxoma

**Traxoma** (yun. trachus — gʻadir-budir) — koʻz shilliq pardasining surunkali yalligʻlanishi bilan kechadigan yuqumli kasallik. T.ni chlamydia trachomatis bakteriyasi qoʻzgʻatadi. Bemor kasallikning asosiy manbai hisoblanadi.
 
Sogʻlom koʻzga kir qoʻl yoki uy-roʻzgʻor buyumlaridan (koʻpchilik bitta yostiq, sochiq, adyol va boshqa buyumlardan foydalanganda) yuqadi. Bolalar bogʻcha va yaslilarda oʻyinchoqlar orqali zararlanishi mumkin. T. sezilarsiz boshlanib, asta-sekin zoʻrayadi. Avvaliga koʻzga bir narsa qadalgandek, qovoqlar ogʻirlashgandek tuyuladi. Yuqori qovoq shilliq pardasida shish va follikulalar — donachalar paydo boʻladi, koʻz qizaradi va qovoqlar toraya boradi. Bemor yaqinda uyqudan turgandek yoki chala uxlagandek boʻladi. Kasallik avj olganda koʻz muguz pardasida ham donachalar paydo boʻla boshlaydi. Bunda koʻz yoshlanadi, bemor koʻzini ocholmay qoladi. Qovoq chetidagi yushriklar oʻzagi chandiqlanib, ular notoʻgʻri oʻsib chiqadi va koʻz muguz pardasiga taʼsir etib, unga qadalaveradi. Qovoq shilliq pardasida chandiqlar paydo boʻlishi natijasida pastki qovoq cheti ichiga qayriladi. Kasallik yengil, oʻrtacha va ogʻir kechishi mumkin. U koʻp jihatdan bemor organizmi holatiga bogʻliq boʻlib, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi kasalliklari, vitaminlar yetishmasligi, mahalliy kasalliklarning qoʻshilishi va boshqalarda birmuncha jiddiy kechadi.

T. oʻz vaqtida aniqlanib davolanmasa, 5—10 yillab davom etib, bemor butunlay koʻr boʻlib qolishi mumkin, chunki koʻz muguz pardasini namlab turadigan koʻz yoshi yoʻllari chandiqlanib, bekilib qoladi, natijada muguz parda qahrab, oppoq oqarib, sadafga oʻxshab koʻrinadi.

Kasallikning oldini olishda shaxsiy gigiyena qoidalariga amal qilish, aholining madaniy turmush darajasini oshirib borish katta ahamiyatga ega. T.ga gumon qilinganda darhol vrachga koʻrinish lozim; bemor toʻgʻri va muntazam davolansa, butunlay sogʻayib ketishi mumkin. Hozirgi T. deyarli uchramaydi.
Trayan

**Trayan** yoki **Traianus** (; 53—117) — Rim imperatori (98 yildan). Antoninlar sulolasidan. Trayanning bosqinchilik urushlari natijasida Rim imperiyasi chegaralari nihoyatda kengaygan: Dakiya (106), Arabiston (106), Buyuk Armaniston (114), Mesopotamiya (115) egallangan. Keyinchalik Adrian davrida Armaniston va Mesopotamiya imperiyadan ajrab chiqqanlar. Trayan davrida Rim va (Trayan forumi, Trayan ustuni va boshqalar) provinsiyalarda (yoʻllar, koʻpriklar, kanallar) faol kurilish ishlari olib borilgan.
Trek

**Trek** (ing. track — iz, yoʻl) — velosiped va mototsikl sporti boʻyicha mashq va musobaqalar oʻtkaziladigan sport inshooti. Yogʻoch, beton, asfalt yotqizib qurilgan T. yoʻlkasi qiya burilishlar — virajlar bilan birlashgan 2 toʻgʻri qismdan iborat. T. ochiq va yopiq boʻladi. T. yoʻlaklarining uzunligi, odatda, 250 – 500 m, kengligi 6 – 8 m, qoʻshma motovelotrek yoʻlaklari uz. 500—666,7 m, kengligi 8–10 m (yoki undan koʻp) boʻladi. Zamonaviy velotreklar yopiq, ixtisoslashtirilgan va yoʻlaklari yogʻochdan qoplangan. Motovelotreklar esa ochiq holatda boʻlib, yoʻlaklari asfalt bilan qoplanadi. Tokio, Mexiko, Myunxen sh. yaqinidagi, Monreal, Moskva (Krilatskoye) dagi olimpiada T. lari mashhur.
Trek (maʼnolari)

**Trek**:

* Trek (ing . track — iz, yoʻl) — velosiped va mototsikl sporti boʻyicha mashq va musobaqalar oʻtkaziladigan sport inshooti.
* Trek (fizika) (fizikada) — muhitda harakatlanayotgan zaryadlangan zarraning unda qoldirgan izi.
Trek (fizika)

**Trek** (fizikada) — muhitda harakatlanayotgan zaryadlangan zarraning unda qoldirgan izi. T. koʻrinishi zarraning tabiati va xossalariga bogʻliq. T.ni trek asboblar — pufak kamera, Vilson kamerasi, diffuzion kamera yordamida kuzatiladi. Pozitronlar, mezonlar, giperonlar va boshqa elementar zarralar ularning izlari orqali topilgan. T.ni oʻrganish katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega.
Trematodozlar

**Trematodozlar** — odam va hayvonlarda uchraydigan gijja kasalligi; gelmintlarsan trematodalar qoʻzgʻatadi. Koʻzgʻatuvchilar odamning jigari, meʼda osti bezi, ichagi, oʻpkasi, qonida parazitlik qiladi va shu aʼzolar faoliyatini buzadi. T.ning ayrim turi, mas., fassiolyoz koʻproq kuzatiladi. Gijjalar odam va hayvon (asosiy xoʻjayin) organizmiga suv orqali oʻtadi. Boshqa xil trematodalarning (opistorxoz, klonorxoz, metagonimoz, nanofietoz va boshqalar) lichinkalari oraliq xoʻjayindan tashqari, baliq, qisqichbaqa, chumoli va hokazo qoʻshimcha xoʻjayinlar organizmida gʻam yetiladi. Sogʻlom kishilarga esa bu gijjalar lichinkasi xom taomlar yoki yangi tuzlangan baliq va qisqichbaqa orqali oʻtadi. T.da bemor isitmalaidi, ishtahasi yoʻqolib, koʻngli ayniydi, qusadi, jigʻildoni qaynaydi. Qorni sanchib ofib, qabziyat roʻy beradi yoki ichi ketadi. Bemor T. turiga qarab davolanadi. Oldini olish uchun tashqi muhitni ifloslantirmaslik, shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, goʻsht mahsulotlarini yetarli pishirib isteʼmol qilish zarur.
Traxeyalilar

**Traxeyalilar**, traxeya bilan nafas oluvchilar, chala moʻylovlilar (Tracheata, Atelocerata) — quruqlikda yoki ikkilamchi suvda yashovchi boʻgʻimoyoqlilar kenja tipi. Birlamchi quruqlikda yashashga oʻtgan halqali chuvalchanglarga oʻxshash ajdodlardan kelib chiqqan. Quruqlikda yashashga oʻtgan T. da evolyutsiya natijasida bosh boʻlimi ajralib chiqqan; tana boʻgʻimlari va oyoklari ixtisoslashgan; ular soni doimiy boʻlib qolgan. T. boshi tanadan aniq ajralib turadi; moʻylovlari bir juft (antennulalar gomologi); 2juft antennasi boʻlmaydi. Traxeya, baʼzan teri yoki traxeyajabralar (tana devori oʻsimtalari orqali) nafas oladi. T. kenja tipi koʻp oyoklilar va hasharotlar sinflariga ajratiladi.
Traxit

**Traxit** (yunoncha: trachys — *gʻadirbudir*) — odatda, porfirli, kaynotip togʻ jinsi. Porfirsimon strukturali, tarkibidagi minerallari, asosan, sanidin, oz miqdorda plagioklaz, biotit, piroksen yoki amfibollardan iborat. Traxit siyenitnpng effuziv analogi boʻlib, nisbatan kam tarqalgan togʻ jinsi. Unda 60% gacha kremniy kislota va 10% gacha ishqor boʻladi. Zichligi 2,5 g/sm3. Gʻadirbudir koʻrinishga ega. Shishali Traxit (obsidian, pemza) va Traxitli tuflar mavjud. Rangi och kulrang, sariq va qizgʻish. Chiroyli rangli turlari dekorativ va bezak toshlar sifatida ishlatiladi. Traxit Kavkaz, Italiya, Fransiya va boshqa joylarda uchraydi.

## Manbalar
Tremolit

**Tremolit** (Shveysariyadagi Tremola vodiysi nomidan) — monoklin amfibollar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Ca2(Mg,Fe)5Si8O22(OH)2. Rangsiz, kulrang, shishadek yaltiroq. Qattiqligi 6—6,5, zichligi 3 g/sm3 atrofida. Ignasimon kristallar, radialnursimon agregatlar hosil qiladi. Zich yashirin kristalli turi nefrit, ingichka tolali agregatlari asbest deb ataladi; vinchit, geksagonit, mangantremolit kabi turlari ham mavjud. Dolomit va ohaktoshlarning kontaktli oʻzgarishining erta bosqichida xrsil boʻlgan metamorfik mineral. T. metamorfik kristallangan ohaktosh, dolomit, slanets va boshkalar bilan birga uchraydi. T.asbest konlari Italiya (Lombardiya) va Korsika o.da topilgan. Oʻzbekistonda T. ChatqolQurama regionida va Gʻarbiy Oʻzbekistonda tarqalgan.
Trenajyor

**Trenajyor** (ing. train —oʻrgatish, mashq qildirish) — mashina yoki mexanizmlarni boshqarish texnikasi mahoratini oʻrganish va takomillashtirish uchun oʻquvmashq qurilmasi. T. turli kasb ishchilariga kasbga oid bilim berishda, uchuvchi va kosmonavtlarni tayyorlashda, qurolli kuchlarning shaxsiy tarkibining jangovar tayyorgarlik koʻrishida va boshqalarda foydalaniladi. T.ning sodda va murakkab xillari bor. Sodda T.da ish mahorati va faoliyatining ayrim elementlari oʻzlashtiriladi. Murakkab T.da kompleks harakatlar oʻrganiladi. Kosmonavtlar uchun yerdagi va kema bortidagi T.dan foydalaniladi. Mas., kosmik kemalarni tutashtirish, kosmik kemalarni yerga qoʻndirishda ularni boshqarish, turli bort tizimlarining ishlashini nazorat qilish boʻyicha operatsiyalarni oʻzlashtirish uchun yerdagi T.da; kosmonavtlarning bir kosmik kemadan boshqasiga oʻtishni mashq qilishlarida samolyot fyuzelyajiga oʻrnatilgan bort T.da; kosmik uchishda kosmonavtlarning moʻljal olishi, navigatsiya hisoblashlari, kemani boshqarish mahrratlarini oʻrganishni oʻzlashtirish uchun kosmik kema bortidagi kichik gabaritli bort T.dan oʻrganiladi.
Trepanatsiya

**Trepanatsiya** (yun. trypanon — parma, trepan) — suyak boʻshligʻini teshib ochish operatsiyasi. Dastlab miyadagi oʻsma yoki gematomalarni olib tashlash maqsadida kalla suyaklari trepanatsiya qilingan. Hozirgi tibbiyot amaliyotida kalla suyaklari trepanatsiyasi bilan birga osteomiyelita naysimon suyaklar, mastoiditsa chakka suyagining soʻrgʻichsimon oʻsimtasi trepanatsiya qilinadi. Tish boʻshligʻini ochish, koʻz oqi operatsiyasi, shuningdek, koʻmikdan tekshirish uchun olish (trepanobiopsiya) ham trepanatsiya deb yuritiladi.
Trepanglar

**Trepanglar** (malay tilida tripang) — dengiz bodringlari (goloturiyalar) sinfiga mansub ignaterili umurtkasiz hayvonlarning bir necha urugʻlari yigʻma nomi. Ovqat uchun ishlatiladi. Asosan, Jan.Sharqiy Osiyo mamlakatlarida ovlanadi. Uzoq SharqT.i qungʻir tusda, uz. 40 sm gacha, Yapon dengizi, Tinch okeanning Yaponiya sohillarida tarqalgan. Primorye oʻlkasi sohillarida ovlanadi. Gavda devori muskullari ovqat uchun ishlatiladi.
Trepel

**Trepel** (nem. Trerel — Shimoliy Afrikadagi Tripoli — Tripoli sh.nomidan) — gʻovakli, sementlashgan, juda yengil choʻkindi togʻ jinsi. Fizikkimyoviy xususiyatlari boʻyicha diatomitta oʻxshasada, juda kam miqdorda organik qoldiklarga ega. Odatda, tarkibida mayda kvars boʻlakchalari, dala shpati, slyuda, glaukonit mavjud. Rangi oqdan qoʻngir, qizil, qoragacha. Qattikligi 1—3, zichligi 2—3 g/sm3, gʻovakliligi 60—64%. T. boʻr, toshkoʻmir va uchlamchi davr yotqiziklarida uchraydi. Undan izolyatsion, abraziv materiallar sifatida hamda sement olishda foydalaniladi.
Treskasimonlar

**Treskasimonlar** (Gaditae) -baliklar oilasi. 21 urugʻga birlashgan 53 turi bor. Atlantika okeanining iliq qismidagi dengizlarda koʻp. Tinch okean shim.da, Arktika dengizlarida, Janubiy yarim sharning moʻʼtadil zonasidagi suvlarda kamroq, bir turi Yevropa, Shimoliy Osiyo va Shimoliy Amerika ning chuchuk suvlarida tarqalgan. Yirik T. (treska, merluza, sayda) yirtqich. Asosan, baliklar, mayda T. (sayka) plankton qisqichbaqasimonlar, baʼzilar (piksha) suv tubidagi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik T. toʻdatoʻda boʻlib oziq izlab yoki koʻpayish joylariga koʻchib yuradi; yilning sovuq davrida koʻpayadi. T. muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega. Goʻshti yogʻsiz, jigarida toʻplangan moydan vitaminga boy baliq moyi tayyorlanadi. T. dunyo miqyosida ovlanadigan baliqlarning 15% ini tashkil etadi. Keng tarqalgan turi treskaning uz. 180 sm gacha, ogʻirligi 40&nbsp;kg cha. Bir nechta kenja turi bor, shundan atlantika T.i Shimoliy Norvegiya, Grenlandiya, Barens dengizlari va boshqalarda, boltik T.i Boltik,dengizida, oq dengiz T.i Oq dengizda, tinch okean T.i Tinch okeanning Osiyo va Shimoliy Amerika qirgʻoqlarida uchraydi. T., odatda, 300 m cha chuqurlikda yashaydi. Ovlanadi. Muhim xujalik ahamiyatiga ega.