Gruziya arxitekturasi

**Gruziya arxitekturasi** — bu Gruziya hududida va boshqa mamlakatlarda yaratilgan gruzin xalqining meʼmoriy madaniyati. Gruziya meʼmorchiligining oʻziga xos xususiyatlaridan biri bu uslublarning xilma-xilligi, qasrlar, minoralar, qalʻalar, saroylar va cherkovlar.

Svan minoralari va Xevsureti viloyatidagi Shatili qalʻasi oʻrta asrlardagi gruzin qalʻalarining ajoyib namunasidir. Gruziyaning oʻrta asr cherkovlari arman va Vizantiya meʼmorchiligi bilan oʻzaro bogʻliq boʻlsa-da, oʻziga xos xususiyatga ega. Ular, odatda, toʻrtburchaklar yoki xoch shaklidagi pastki tuzilish ustidagi baland baraban ustida koʻtarilgan konusning gumbazli qismini birlashtiradi. „Gruziya xoch gumbazi uslubi“ deb nomlanuvchi bu meʼmorchilik uslubi IX asrda Gruziyada rivojlangan. Gruziya cherkov meʼmorchiligining oʻziga xos xususiyatlaridan biri bu gruzin madaniyatida individualizmning yuksak ahamiyatini aks ettiruvchi cherkovlar ichidagi makonning noyob taqsimotidir. Xoch gumbazli uslubdan foydalanish keng tarqalgan boʻlishidan oldin, koʻpchilik Gruziya cherkovlari bazilikalar bo'lgan.

## Tarix
Gruziyadagi qurilish tarixi miloddan avvalgi V-IV asrada ming yilliklardan, paleolitdan to oʻrta asrlarning oxirigacha kuzatilishi mumkin. Eng qadimgi tuzilmalar tosh va yogʻochdan, keyin esa gʻishtdan qilingan.

Umumiy dizayndagi muhim qadam oʻzaro faoliyat gumbaz uslubini joriy etish bo'lgan. Bu davrdan misollar: Samtavisi sobori, Samtavro cherkovi.

Milodiy I-III asrlarda Lazika hududida Apsaros, Arxeopolis va Petra Tsixisdziri kabi koʻplab qalʻalar mavjud bo'lgan. Viloyatda Vitruviy tomonidan tasvirlangan xarakterli gumbazli tomga ega boʻlgan darbazi kabi kolxian tipidagi uylar ham keng tarqalgan.

Arxitektura rivojining muhim bosqichi xristianlikning ilk davrlarda qabul qilinishi edi IV-VI asrlarda marmar meʼmoriy detallar va mozaik polli bazilikalar ustunlik qilgan.

VII asr cherkovlarning ichki makonlarini sezilarli darajada qayta koʻrib chiqish davri bo'lgan. U barabanni qoʻllab-quvvatlaydigan ustunlarning kiritilishi bilan kengaytirilgan, bu devorlar bilan tajriba oʻkazishga imkon berdi va interyerning estetik idrokini yaxshilangan. Apsis yonidagi anʼanaviy uchburchak boʻshliqlar ham bu asrda paydo boʻladi. Yangi anʼanalarni boshlagan birinchi misol Tsromi cherkovi bo'lgan.

XI-XIII asrlar arxitekturasining paydo boʻlishining dastlabki belgilari X asrda Kumurdo soborida paydo boʻladi. XI asr boshidan Gruziya arxitekturasi faqat badiiy va dekorativ tus olgan. Fasadlar boy relyefli bezak va arkadalarga ega. Dizaynlar tabiatdan ilhomlangan-gullar, qushlar, yovvoyi va uy sutemizuvchilari va odamlar. Sharqiy jabhalar uchun xarakterli jihat-derazasi bezatilgan va tepasida xoch boʻgan ikkita bezakli romblar boʻib, ular dastlab Samtavisida paydo boʻlgan va keyinchalik XII asrgacha ishlatilgan. Svetitsxoveli va Manglisi soborlari kabi ilgari qurilgan koʻplab cherkovlar XII asrda sezilarli darajada qayta qurilgan va bezatilgan.

XIII asrda ular cherkovlar yonida qoʻngʻiroq minoralarini qurishni boshladilar. Xorazmliklar va moʻgʻullarning bosqinchiligi, shuningdek, 1283-yildagi kuchli zilzila katta vayronaga olib keldi. Shu bilan birga, XIII asrning oxiri monastirlarning keng koʻlamli qurilishi bilan ajralib turdi, ayniqsa Samtsxe kabi bosqinlardan kamroq taʼsirlangan viloyatlarda. Uning Jakeli oilasidan boʻlgan hukmdorlari oʻsha davrning eng yaxshilaridan birini qurishga muvaffaq boʻlishgan va hali ham saqlanib qolgan Sapara monastirining bir qismi boʻlgan Muqaddas Sava cherkovini qurishga muvaffaq boʻlishgan. Oltin asrning umumiy anʼanalariga rioya qilgan holda, bu davr cherkovlari yanada soddalashtirilgan va kamroq ifodali bezaklar bilan ajralib turgan. Fasad meʼmorchiligi yoʻqoladi va bezaklar silliq yuzalarda amalga oshirilgan. Ilgari konveks oyna bezaklari devorga botirilgan. Tugatish polixrom bilan tavsiflanadi. Gumbaz avvalgi asrlarga qaraganda massivroq koʻrinadi va uning barabanida odatda oʻn ikkita deraza bor, garchi Avliyo Sava cherkovidan boshlab, ularning soni oʻn oltitaga koʻpayadi-sakkizta haqiqiy va sakkizta soxta derazalar.

XII asrda oʻrnatilgan anʼanalarga amal qilib, XII asrda freskalarni yaxshiroq kuzatish uchun interyer yoritilishini oshirishga eʼtibor qaratildi. Bu gumbaz va yon devorlarda koʻproq derazalar yaratilishida oʻz aksini topgan. Misollar: Ikorta cherkovi.

Iberiya shaharlari tosh poydevorga tosh yoki qalin pishiq gʻishtlardan foydalangan holda kuchli qurilgan, meʼmoriy xususiyatlar va tomlari kafel bilan qoplangan. Butparast diniy binolarning saqlanib qolgan qismlari turli xil taʼsirlarni koʻrsatadi, jumladan, fors, qadimgi yunon va rim, lekin ayniqsa saroylar, hammomlar va hovuzlarga (Dedoplis Gora, Mtsxeta, Sevsamora, Nastakisi va Dzalisi) eʼtibor berilgan.

Oʻtgan asrda moʻgʻullarn taʼsirida boshlangan tanazzul XIV asr meʼmorchiligida ham oʻz aksini topdi. Cherkov gumbazi barabani yerga koʻproq tushadi. Fasad bezaklari faqat eshiklar va derazalar atrofida qolgan. Masalan, Gergetidagi Trinity cherkovi, Zarzma monastiri va Chulevi.

XIX asrning oxirida frantsuz ruhoniysi va sayohatchisi Pol Myuller-Simonis mintaqaga tashrif buyurdi. Gruzin meʼmoriy uslubi arman uslubi bilan chambarchas bogʻliqligini taʼkidlagan.

## Gruziya arxitekturasi mamlakatdan tashqarida
Gruziya meʼmorchiligi izlarini zamonaviy Gruziyadan tashqarida, Turkiya (Ishxani va Oshki va boshqalar), Bolgariya (Bachkovo monastiri, 1083-yilda gruzin harbiy qoʻmondoni Grigoriy Bakuriani tomonidan qurilgan), Gretsiya (Iveron monastiri, gruzinlar tomonidan qurilgan) kabi joylarda topish mumkin X asr va Quddus (IX asrda gruzinlar tomonidan qurilgan Muqaddas Xoch monastiri).

## Adabiyolar
* 
* 
* 

## Manbalar

## Havolalar
*