open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boygʻonin (tuman)

**Boygʻonin tumani** — Oqtoʻba viloyatining janubi-gʻarbiy qismidagi maʼmuriy hudud. Yer maydoni 61,000&nbsp;km2. Aholisi 22,6 ming kishi, oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km2-ga 0,4 kishidan toʻgʻri keladi (2012). Tuman markazi — Qoravulkeldi qishlogʻi.

## Tarix
1928-yil Aday okrugi tarkibidagi Tabin tumani nomi bilan tashkil topdi. 1929-yili tuman Aktyubinsk okrugiga tarkibiga qoʻshildi. 1940-yilda tumanga xalq shoiri Nurpeyis Boygʻonin nomi deb oʻzgartirildi. 1963-yil yanvar oyida tuman parchalandi va 1964-yil dekabr oyida qaytadan tashkillashtirildi.

## Iqlimi
Iqlimi keskin kontinental, qishi ancha sovuq, yozi issiq va qurgʻoq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati –10 °С, iyul oyining yillik oʻrtacha harorati 25°С. Yogʻingarchilikning oʻrtacha yillik miqdori janubiy hududlarida 150&nbsp;mm, shimolida 250&nbsp;mm.

## Madaniyat
Tumanda 20 kutubxona, 15 klub mahkamlari, 2 xalq hunar jamaosi xizmat koʻrsatadi. Tuman markazida muzey ham ochilgan.

## Manbalar
Shaʼbon

**Shaʼbon** () (Hindiston va Pokistonda — shabi barot) — musulmon qamariy taqvimidagi 8-oy. Islomga qadar shaʼbon — 4 muqaddas oydan biri (Qurʼon, 9:36), chunki qadshpsh arab taqvimiga koʻra, yozgi tengkunlik Shaʼbonga toʻgʻri kelgan. Shaʼbonda qoʻshimcha roʻza tutish (va boshqa solih amallar qilish) keng tarqalgan, Shaʼbonning 15-kuni esa (u johiliyat davrida ham eʼzozlangan), islomda eng ommaviy xalq bayrami — laylat al-baroʻa („yaratish kechasi“, odatda „xalos boʻlish kechasi“ deb tushuntiradilar, yaʼni gunoxlarni kechirish) xuddi laylat al-qadr kabi qadimgi yangi yil bayrami belgilarini saqpab qolgan. Shu kechada Alloh „eng pastki osmon“ga tushib, gunohlarini afv etishni soʻraganlarning iltijosini ijobatga olar ekan. Laylat al-baroʼada Yosin surasi oʻqiladi, oʻlganlar yodga olinib, ular ruhiga duolar qilinadi. Hindiston va Pokistonda qashshoqlarga taom tarqatiladi, shirinliklar tanovul qilinadi, bayram charogʻbonligi oʻtkaziladi. Shaʼbonning 13-15-kunlari „Oq tunlar“ (kunlar) deb atalib, bir qator mamlakatlarda bu kunlarda roʻza tutiladi. Shaʼbon oyining 3-kunida Rasululloh (sav)ning nabiralari Husayn tugʻilgan, 5-kuni — boshqa nabiralari Hasan tugʻilgan boʻlishi mumkin deb hisoblangan sanalardan biri deb aytiladi. Shaʼbonning 15-kuni — qibla Quddusdan Makkaga oʻzgartirilgan kun deb hisoblanadi. Oy nomiga al-muʻazzam — „izzatli“ sifatini qoʻshish bilan islomda Shaʼbonning ahamiyati uqtirib koʻrsatiladi.

**Shaʼbon** (arab.) — qamariy yil hisobida (Oy taqvimida), shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida sakkizinchi oy; 29 kunga teng.

## Havolalar
* Shaʼbon oyi
Abu Lahab

**Abu Lahab** () – „oʻtda kuyuvchi“, „alangalanuvchi“; asl ismi Abd al-Uzzo ibn Abdulmuttalib (VI asr oʻrtalari – 624) – Muhammad sollallohu alayhi vasallamning amakilari va yovuz dushmani. Abu Lahabning Ataba va Utayba ismli ikki oʻgʻli paygʻambarning qiziga uylangan. Abu Tolib oʻlimidan soʻng (619-yili) u bani Hoshim qabilasining boshligʻi boʻlgan. Dastlab Abu Tolib kabi Muhammad sollallohu alayhi vasallamga homiylik qilgan. Ammo Muhammad sollallohu alayhi vasallam Makka ahli sigʻingan uch maʼbudni tan olishdan bosh tortganlaridan soʻng, qaynogʻasi Abu Sufyon taʼsirida Muhammad sollallohu alayhi vasallamni himoya qilishdan bosh tortganlar. Paygʻambarni masxaralab, xotini bilan birga u zotga qarshi har xil makrlar ishlatgan. Muhammad sallallohu alayhi vasallamning dushmanlari ichida Qurʼonda ismi keltirilgan yagona shaxsdir. Qurʼonning 111-surasida Abu Lahab laʼnatlanadi. Bu sura Masad surasidir.

## Oilasi
Makkada tugʻilgan. 549, Abdul Muttalibning oʻgʻli, Hoshim urugʻining boshligʻi va Muhammad sollallohu alayhi vasallamning amakisi. Shunday qilib, u Muhammad sallallohu alayhi vasallamning otalari Abdullohning oʻgay ukasi edi. Uning onasi Lubna binti Hajar. Xuzoa qabilasidan edi. Qurayshlar ajdodlari Qusay ibn Kilab orqali mas’uliyatni oʻz zimmalariga olishlaridan oldin, Xuzoa qabilasidan boʻlgan odamlar bir necha asrlar davomida Kaʼbaning qoʻriqchisi boʻlgan. Abu Lahab ham Muhammad alayhissalomga tugʻma amaki sifatida qarindosh edi, chunki Muhammad sollallohu alayhi vasallamning buvisi Banu Maxzum qabilasidan Fotima binti Amr edi.

Uning asl ismi Abduluzzo edi, lekin otasi qizargan (yalligʻlangan) yonoqlari tufayli uni „oʻzining goʻzalligi va jozibasi uchun“ Abu Lahab („Olov otasi“) deb atagan. U „ikki oʻrim sochli“va „juda saxiy“deb taʼriflanadi.

U Abu Sufyonning (Saxr) singlisi Arvo Ummu Jamil binti Harbga uylandi, uning otasi Harb Umayya qabilasining boshligʻi edi. Ularning farzandlari: Utba, Muattab,Durra (Faxita), Uzzo va Xolida. Abu Lahabning Durra ismli yana bir oʻgʻli bor edi, u boshqa ayoldan tugʻilgan boʻlishi mumkin. U oʻzining quli Tuvaybadan tugʻilgan Masruhning otasi boʻlishi mumkin.

Qizi Durra islomni qabul qilib, hadis roviyi boʻldi. Ulardan biri Ahmadning „Musnad“ida boʻlib, u yerda bir kishi oʻrnidan turib Islom paygʻambari Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan: „Odamlarning eng yaxshisi kim?“ deb soʻragani haqida xabar beradi. U zot: „Odamlarning eng yaxshisi ilmlisi, eng taqvodori, yaxshilikka buyuruvchisi, yomonlikdan qaytaruvchisi va qarindosh-urugʻiga qoʻshilishidir“, deb javob berdilar.

Utba ham Makka fath qilinganidan keyin Islomni qabul qildi va Muhammad sollallohu alayhi vasallamga bay’at qildi.

## Manbalar
Bilol ibn Raboh

**Bilol ibn Raboh** () – toʻliq ismi **Abu Abdullo Bilol ibn Raboh al-Habashiy** (? – 641) – islom tarixidagi birinchi muazzin. Baland, shirali, taʼsirli ovozga ega boʻlgan. Asli habashistonlik, Makkada islomni birinchilardan boʻlib qabul qilgan qullardan. Xojasi Umayya ibn Halaf islomdan voz kechishni talab etib, Bilolga toqat qilib boʻlmas azoblarni bergan. Abu Bakr Siddiq Bilolni Umayyadan sotib olib, ozodlikka chiqargan. Muhammad bilan Madinaga hijrat qilgan. 622-yil Madinada ommaviy azon aytish joriy etilganda u birinchi boʻlib baland ovozi bilan musulmonlarni namozga chorlagan va bir necha yil davomida Muhammad s.a.v.ga muazzinlik qilgan. Paygʻambar vafotidan soʻng Shomda yashagan va hazrat Husaynning iltimosiga koʻra Madinaga kelganida bir bor bomdod namozi azonini aytgan, degan rivoyat bor. Qabri Suriya davlatining Damashq shahrida joylashgan

Bilolga qadar namozga chorlov namoz vaqti, namoz vaqti deya chaqiriq boʻlgan bu hayqiriqni Abdulloh ibn Zayd amalga oshirganlar. Bir muncha vaqtdan soʻng Azon soʻzlari Abdulloh ibn Zaydning tushlarida ayon boʻlgan. Shundan soʻng ovozlari shirali va baland boʻlgani uchun Bilolga azon aytish masuliyati yuklatilgan. Bilol tahajjud vaqtida ham azon aytganlar.

## Manbalar
Chilyosin

**Chilyosin**(chihil yosin; forscha qirq yosin) - Qurʼonning Yosin surasini oʻqish bilan bogʻliq boʻlgan diniy odat. Unda ogʻir darddan xalos etish yoki yengillatish maqsadida bemor tepasida Yosin surasi 40-marta oʻqilib, unga dam solinadi.
Moʻmin

**Moʻmin** ( — eʼtiqod qiluvchi, dinga ishonuvchi) — ilk islom davrida Madina jamosi (qarang Umma) aʼzosi. Sharʼiy amallarni toʻkis bajaruvchi shaxs esa muslim deb atalgan. Moʻmin va muslim lugʻaviy jihatdan bir-biridan tafovut qilingan. Keyinchalik ular bir mazmunda tushuniladigan boʻlgan. Qurʼonda moʻmin soʻzi Allohning sifati va dindor eʼtiqodining ichki, axloqiy tomonini aks ettiruvchi alohida tushuncha sifatida qoʻllangan. Moʻmin — oddiy xalq tilida yuvosh, muloyim odam degan maʼnoni ham bildiradi.

## Manbalar

## Havolalar
Kisva

**Kisva** () Kaʼba devorlarini yopib turadigan choyshab. Paxta aralashgan sakkiz boʻlak qora shoyi matodan tikiladi. Devorning yuqori qismi uchdan bir boʻlagani yopib turuvchi Kisva parchasiga Qurʼoni karimning: „Albatta odamlar ibodat qilishlari uchun qurilgan birinchi uy - Makkadagi muborak va butun olamlar uchun hidoyat (mayogʻi) boʻlgan Kaʼbadurki...“ degan oyati (3:96) zarhal yozuvda bitilgan. Shuningdek, Kisvaga Qurʼonning yana boshqa sura va oyatlari yoziladi. Kaʼbaga kiriladigan eshik maxsus zarhal bilan qogshangan boʻlib, unga ham Qurʼon oyatlari bitilgan. Muhammad (sav) hayotliklarida Kisva Yamanda tayyorlanardi. Xalifa Umar zamoniga kelib Kisva Misrda toʻqiladigan boʻldi. Xalifa Maʻmun (813-833) davrida Kisva har yili uch marta yangilab turilgan. Xalifa Mutavakkil (847-861), esa har ikki oyda Kaʼbatullohga yangi Kisva yuborgan. Xalifa Umar boshlab bergan anʼana davom ettirilib, Kisva 1924-yilgacha Misrda tayyorlandi. Har yili yangi Kisva haj safariga chiqqan misrlik ziyoratchilar bilan birga Makkaga keltirilardi. Avvalgi Kisva devordan olinib, Kaʼba xazinabonlari va Makka sharifi ixtiyoriga topshirilardi. 1443-1452 yillari Shohruh Mirzo Misr Kisvasi bilan birga Movarounnahrda tayyorlangan maxsus Kaʼbapoʻsh yopilib turishiga erishgan. 1925-yil qirol Abdul Aziz Makkada ixtisoslashgan fabrika ochib, unda qora rangli tabiiy shoyidan Kisva tiktirdi. Shundan boshlab Kaʼba Kisvasi faqat Saudiya Arabistonida tayyorlanadi. Saudiya Arabistoni podshohi Fahd ibn Abdulaziz as-Saud Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga tuhfa qilgan Kisva - Kaʼbapoʻsh 
parchasi hozir Imom Buxoriy yodgorlik majmuida masjid devoriga osib qoʻyilgan.  

## Manbalar
Mariya Sharapova

**Mariya Yuryevna Sharapova** (; (1987-yil 19-aprelda tugʻilgan) — rossiyalik tennischi, xizmat koʻrsatgan sport ustasi. 2012-yil 11-iyun maʼlumoti boʻyicha, jahonning 1-raqamli raketkasi. 2004-yil Uimbldon, 2006-yil AQSh ochiq chempionati, 2008-yil Avstraliya ochiq chempionati va 2012- va 2014-yil Fransiya ochiq chempionatlari gʻolibi.

Mariya Sharapova 1987-yil 19-aprelda Rossiyaning Nyagan shahrida tugʻilgan. Tennischi boʻlishga boʻlgan qiziqishi 4 yoshidan boshlanib, u 6 yoshida Moskvada tennischi treneri Yuriy Yudkin bilan mashqlarni boshladi. 2001-yilda, 14 yoshida, u AQShga koʻchib oʻtdi va tennis boʻyicha xalqaro tajriba orttirishni davom ettirdi.

Sharapova professional tennischi sifatida 2001-yilda WTA turiga qoʻshildi va 2004-yilda Wimbledon turnirining finalida gʻolib boʻldi, bu uning birinchi Grand Slam gʻalabasi edi. Keyingi yillarda, u US Open, Australian Open, va French Open turnirlarida gʻolib boʻldi. Sharapova 2005-yilda 1-oʻrinni egalladi va oʻzining kuchli xizmatlari va agressiv oʻyin uslubi bilan tanildi.

Mariya Sharapovaning karyerasida bir nechta jarohatlar boʻldi. 2016-yilda, u doping sinovida taqiqlangan modda topilganligi sababli ikki yillik taqiqqa uchradi. Taqiq muddati 2017-yilda tugadi va u sportga qaytishga muvaffaq boʻldi. 2018-yilda u oʻzining karyerasidagi eng yaxshi oʻyinchilaridan biri sifatida qayta tanildi.

Sharapova oʻzining sportdagi muvaffaqiyatlari bilan bir qatorda, modellik va biznes sohalarida ham faoliyat yuritadi. U oʻzining brendi "Sugarpova" shirinliklari bilan mashhur. Shuningdek, u xayriya ishlari bilan shugʻullanadi, jumladan, oʻzining ta'lim muassasalari va tibbiy tashkilotlariga yordam beradi.

## Katta dubulgʻa
### Yakkalik bahslar: 1 (1 ta titul)

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy veb-sayti
* 
*
Fransiya ochiq chempionati

**Fransiya ochiq chempionati** (), rasmiy ravishda koʻpincha *Roland Garros* ham deb yuritiladi) — Fransiyaning Parij shahrida oʻtkaziluvchi yirik tennis musobaqasi. Odatda may oyining oxiri va iyun oyining boshlarida 2 hafta davomida oʻtkaziladi. Bu musobaqa har yili oʻtkaziladigan „Katta dubulgʻa“ turkumidagi toʻrtta tennis musobaqasining ikkinchisi boʻlib, u Avstraliya ochiq chempionatidan keyin hamda Wimbledon ochiq chempionati va Amerika ochiq chempionati musobaqalaridan oldin oʻtkaziladi. Turnir ilk bor 1975-yida oʻtkazilgan boʻlib, unda erkaklar va ayollar oʻrtasida yakkalik va juftlik bahslari boʻlib oʻtadi.
## Chempionlar
### Joriy chempionlar

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Roland Garros France2ʼda 
* Roland Garros suratlari 
* Fransiya ochiq chempionati – barcha gʻoliblar va ikkinchi oʻrin sohiblari
Chishtiya

Chishtiya - soʻfiylik tariqatlaridan biri. 12-asrda Sharqiy Xurosonda shakllanib, 12-13-asrda Hindistonda uzil-kesil rasmiy tus olgan. Oʻrta asrda Chishtiya suxravardiylik bilan birga Hindistonda eng ommaviy va keng tarqalgan tariqatlardan hisoblangan. Chishtiya asoschisi Xoʻja Abu Ishoq ash-Shomiy (1097 yilda vafot etgan) boʻlib, Iroqdan Chisht qishlogʻiga (Hirot yaqinida) koʻchib kelgan (tariqatning nomi shundan) va u yerda xonaqoh qurgan. Uning 9-(yoki 8-) vorisi shayx Muʻiniddin Hasan Sijzi Chishtiy (1142-1236) Chishtiyani Hindistonga tarqatdi. Chishtiya shayxlari oʻz silsilalarini Ibrohim Adham va Hasan al-Basriy orqali Ali ibn Abu Tolibga bogʻlaydi. Chishtiya tariqati Nizomiddin Avliyo (1325 yilda Dehlida vafot etgan) davrida oʻzining yuksak choʻqqisiga yetib, soʻfiylik Shimimoliy Hindistonda ommaviy tus olgan hamda janub va sharq tomon keng yoyilgan. U Chishtiya tarmogi -Nizomiyaga asos solgan. Chishtiya taʻlimotining asosini vahdati vujud gʻoyasi tashkil etgan. Chishtiya vakillari hokim-amaldorlar bilan har qanday aloqa bogʻlashni inkor qilgan. Allohga tavakkul qilib, oʻz mehnati bilan tirikchilik oʻtkazishni targʻib etgan. Soʻfiy och kishining qornini toʻygazish, mazlumlar iltimosini albatta bajarish, kambagʻal-qashshoqlarga baholi qudrat koʻmak berish yoʻli bilan Alloh marhamatiga sazovor boʻlishga intilishi shart, deb hisoblangan. Shuningdek, muridlarga pulga mukkasidan ketish, gadoychilik bilan shugʻullanish, aroq ichish, giyohvandlik qilish, tamaki chekish taqiqlangan. Chishtiya yoʻli shariat, tariqat, haqiqat kabi 3 bosqichdan iborat boʻlib, muridlik davri 1000 kun davom etgan. Zikr bilan birga 40 kun roʻza tutish rasm boʻlgan. Chishtiya tariqati aʻzosi kigazdan qilingan choʻqqi kuloh kiyishi bilan boshqalardan ajralib turgan. 

## Manbalar
Muazzin

**Muazzin** ( — eʼlon etuvchi, chaqiruvchi) — masjidda azon aytib, namozga chorlovchi shaxs; xalq tilida soʻfi deb ham ataladi.

## Tarixi
Muazzin uchta asosiy vazifani ado etadi: namozxonlarni toʻplaydi, imomni chaqiradi va namoz boshlanganligini eʻlon qiladi. Ushbu uch majburiyat vaqt oʻtishi bilan maʻlum oʻzgarishlarga uchragan. Dastlab Muazzin musulmonlar yashaydigan uylarni aylanib chiqib ularni shu tariqa namozga toʻplashi lozim boʻlgan. Minora paydo boʻlishi bilan Muazzin azonni uning tepasiga chiqib aytadigan boʻlgan. Ilk islom davrida shaharning jome masjidida namoz paytida hokimning oʻzi imomlik vazifasini bajargani tufayli Muazzinning zimmasiga namozxonlar toʻplanganlaridan soʻng hokimni chaqirish ham yuklatilgan. Bu tajriba 8-asr oʻrtalarigacha davom etgan. Ibodat boshlanganligani eʻlon qilish uchun maxsus chaqirish - iqoma xizmat qilgan, u orqali dastlabki vaqtlarda masjidga hokim kelgani bildirilgan. Muazzin ilk islom davrida hokimning xizmatkori va yordamchisi hisoblangan. Davr oʻtishi bilan azon aytish murakkablashgan, oʻz tarkibiga kalimai shahodatni kiritgan va ibodatning oʻziga xos turiga aylangan. Shunga muvofiq Muazzinlik ham yangacha talqinga ega boʻlgan. Uning faoliyat doirasi kengaygan. 7-asr oxiridayoq Misrda Muazzin zimmasiga tunda qoʻshimcha namozlarni oʻqish yuklatilgan. Bundan tashqari 9-asrning ikkinchi yarmida Muazzinning maxsus xonasida namozxonlar tunda Qurʼondan sura, oyatlarni tilovat qilishlari lozim boʻlgan, 12-asrning ikkinchi yarmida, Salohiddin davrida Muazzin kechki azon paytida aqida oʻqiy boshlagan, 14-asr boshidan esa, juma kunlari ertalab minorada zikr tushilgan. 
Muhammad (sav) huzurlarida ikki Muazzin - habash choʻri oʻgʻli Bilol ibn Raboh va Abu Bakr ra)ning mavlosi Ibn Umm Maktum boʻlishgan. Shuning uchun masjidlarda ikki Muazzin boʻlishi maqtovga sazovor deb bilingan. Biroq kichik masjidlarda Muazzinning vazifasini koʻpincha imomning oʻzi bajargan va bajarmoqda. Muazzinlik vazifasi koʻpincha merosiy boʻlgan. Xalifa Usmon (ra) davrida (644-656) Muazzinlar maosh oladigan boʻlishgan. 
Oʻrta asrlarda Muazzinlar tashkilot (korporatsiya)ga birlashganlar, uning tepasida rais al-Muazzinin turgan. Muazzin vazifasini tahoratsiz, mast, aqli noraso kishilar va ayollar bajarishi mumkin emas. Minoralar paydo boʻlishi bilan nazariy jihatdan Muazzinni balandlikdan turib masjid atrofidagi uylarning haramiga va ichkari qismiga koʻz tashlamasligi uchun koʻzi koʻr boʻlishi afzal deb bilingan. Hozirgi paytda musulmon mamlakatlarida Muazzinlar ovoz-kuchaytirish moslamalaridan foydalanadilar.
## Manbalar
NGC 2501

**NGC 2501** Puppis yulduz turkumidagi S0 tipli galaktikadir.

Ushbu obyektni John Herschel  1836-yilda kashf etgan.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* NGC 2501 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 2501 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 2501 haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
* NGC 2501 SIMBAD omborida 
* NGC 2501 Vizier omborida 
* NGC 2501 NASA Extragalactic Database omborida 
* NGC/IC obyektlari ombori
19 Puppis

**19 Puppis** Puppis yulduz turkumidagi * tipli yulduzdir.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* NGC 2542 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 2542 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 2542 haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
* NGC 2542 SIMBAD omborida 
* NGC 2542 Vizier omborida 
* NGC 2542 NASA Extragalactic Database omborida 
* NGC/IC obyektlari ombori
Mif

**Mif** (yunoncha. mithos — afsona, rivoyat, asotir) — qadimgi odamning borliq olam haqidagi ibtidoiy tasavvurlari majmui boʻlib, koinotning yaratilishi, inson, oʻsimliklar va hayvonot dunyosining vujudga kelishi, samoviy jismlarning paydo boʻlishi, tabiiy hodisalarning sabablari va mohiyati, afsonaviy qahramonlar, maʼbudlar va ilohlar toʻgʻrisidagi eʼtiqodiy qarashlarni oʻz ichiga olgan. Mif qadimgi odamning voqelikka boʻlgan ongsiz hissiy munosabati ifodasi boʻlib, tabiat va jamiyat hayotining turli qirralari mohiyatini tushuntiruvchi eng qadimgi tasavvurlar silsilasidir. Mifologik tasavvurlar muayyan voqelik mohiyatini xayoliy uydirma vositasida izoxlasada, mif yaratilgan va ommalashgan joyida oʻz ijodkori va ijrochilari tomonidan haqiqatda boʻlib oʻtgan voqealar bayoni sifatida qabul qilingan. Qadimgi odamning olam haqidagi tasavvurlarini oʻzida ifodalagan va avloddan avlodga yetkazishga moʻljallangan miflarning ommalashish usullari ham turlicha boʻlib, asosan, jonli ogʻzaki ijro orqali, yaʼni soʻz vositasida hikoya qilib berilgan. Mifologik tasavvurlar tizimi ibtidoiy udum va marosimlarning magʻzini tashkil etuvchi ramziy xattiharakatlardan iborat ritual oʻyinlar sifatida ham namoyish qilingan. Qadimgi tasavvurlar asosida yaratilgan osori atiqalar hamda xalq hunarmandchiligi buyumlaridagi ramziy chizgilarda ham mifik syujetlar aks ettirilgan. Miflar quyidagi turlarga boʻlinadi: 1) ibtido haqidagi miflar (olamning yaratilishi va yerda hayotning paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi miflar); 2) samoviy miflar (osmon jismlari va tabiat hodisalarining paydo boʻlishi haqidagi miflar); 3) antropogenik miflar (gʻayrioddiy hislatga ega boʻlgan afsonaviy pahlavonlar, masalan, Gerakl, Gilgamesh, Odami Od, Hubbi va boshqa haqidagi miflar); 4) sigʻinish miflari (muayyan eʼtiqodiy ishonchlar bilan bogʻliq, masalan, xreildorlik, suv, oʻsimlik, olovga sigʻinish haqidagi miflar); 5) etnogenetik miflar (urugʻqabilalarning kelib chiqishi bilan aloqador miflar; masalan, 92 oʻzbek urugʻlarining paydo boʻlishi haqidagi mif); 6) kalendar miflar (yil, oy, kun hisobi bilan bogʻliq miflar, masalan, ayamajuz, ahmandahman, chilla, toʻqson hisobi bilan bogʻliq miflar); 7) esxatologik miflar (olamning institutihosi haqidagi, masalan, oxirzamon toʻgʻrisidagi mif). Ezgulik kuchlarining zulmatni oʻziga makon qilgan yovuzlikka qarshi kurashini oʻzida aks ettirgan qadimgi miflar badiiy tafakkurning shakllanishida muhim rol oʻynagan. Voqelikni estetik kategoriya sifatida idrok etish hamda badiiy soʻz vositasida talqin qilish anʼanasi kelib chiqqach, qadimgi miflarning asosiy qismi soʻz sanʼatining turli janrlariga singib ketgan. Oʻzbek xalq ogʻzaki badiiy ijodiyotidagi koʻplab epik syujet va anʼanaviy motivlarning genetik ildizlari bevosita mifik tasavvurlar qatlamiga borib taqaladi. Miflar „Avesto“, „Iliada“, „Ramayana“, „Shohnoma“, „Kalevala“, „Alpomish“, „Goʻroʻgʻli“ kabi adabiy yodgorliklarning yaratilishida ham salmoqli oʻrin tutgan.

## Manbalar
Zubayr ibn Avvom

**Zubayr ibn Avvom roziallohu anhu** – toʻliq ismi Abu Abdullo az-Zubayr ibn al-Avvom ibn Xuvaylid al-Asadiy al-Qurayshiy (? −656) – sahoba, makkalik ilk musulmonlardan. Asharai Mubashsharadan. Quraysh qabilasidan, Xadicha kabi bani Asad urugʻidan. Muhammad (sav)ga ammavachcha, Xadichaga esa, akaning oʻgʻli. Oishaning opasi Asmoga uylanganligi uchun Rasuli Akramga boja hisoblanadi. 12 yoshida islomga kirgan. Oldin Habashistonga, soʻngra Madinaga koʻchgan(hijrat qilgan)lardan. Muhammad(sav)ning barcha gʻazotlarida qatnashgan. Badr jangida dushmanga birinchi boʻlib qilich solib hamla qilgan. Umar (ra) davrida Yarmuk jangida qatnashib, ikki joyidan yaralangan. Misrni fath etishda qatnashgan. Zubayr ibn Avvom roziallohu anhu badavlat boʻlib, uning bir quli, hisobsiz moli, yer va bir necha uyi boʻlgan; u xayr-ehson qilishni sevar, mol dunyosini Alloh yoʻlida sarflagan. Savdogarlik bilan shugʻullangan. Xalifa Umar (ra)ning xalifalik uchun ajratgan 6 kishilik maslahat ashobidan edi. Usmon roziallohu anhu xalifaligi davrida chiqqan ixtiloflarga qoʻshilgan. Jamal jangida Ali roziallohu anhuga qarshi chiqqan, soʻngra afsus chekib, orqaga qaytgan. Biroq qaytishda bir daraxt tagida uxlab yotganida oʻldirilgan. Qotil Ibn Jurmuz Zubayr roziallohu anhuning boshini Aliroziallohu anhuga olib borgan. Mukofot kutgan qotilga Ali roziallohu anhu paygʻambarimizning „Zubayr qotiliga jahannamga kirishini xabar beringiz“, mazmunidagi hadislarini oʻqib bergan. Zubayr ibn Avvom roziallohu anhu paygʻambarimizdan 38 hadis rivoyat qilgan.
Zayd ibn Horisa

**Zayd ibn Horisa** (arabcha  ) 581–629 yillar oralig'ida yashab o'tgan — ozod qilingan qul va Muhammad sallollohu alayhi vassalamning asrandi oʻgʻli. U Qur'onda ismi zikr qilingan yagona sahobadir. (Ahzob surasi, 33:37). 

## Biografiyasi
U Yamanda tug'ilgan. Sakkiz yoshida u oilasidan o'g'irlab ketilgan va Makkaga olib ketilgan va u yerda qul sifatida sotilgan. Hakim ibn Hizom uni olib, xolasi Hadichaga hadya qildi. Xadicha Muhammadga turmushga chiqganidan keyin uni Muhammadning o'g'liga aylandi.

Oradan yillar o‘tib, uning izlarini topgan Zayd bin Horisaning oilasi uni qaytarib olmoqchi bo‘ldi. Muhammad unga ketish yoki qolish taklifini beradi. Zayd Muhammadning yonidan ketishni istamaydi. Shunda Muhammad uni asrab olganini va endi uning merosxo'ri ekanligini e'lon qildi. Shundan so‘ng, Qur’onda tug‘ilish va o‘gay farzandlar bir xil emasligi haqidagi oyat aytilgunga qadar Zayd ibn Horisa Zayd ibn Muhammad (Muhammad o‘g‘li Zayd) deb atalgan.

Islomni qabul qilgan birinchi to‘rt kishidan biri bo‘lgan Zayd bin Horisa 622 yili hijratda qatnashib Makkadan Madinaga hijrat qilgan. Islom dinini yetkazish uchun Muhammad bilan birga Toifga boradi. Toif ahli ularni haydab, toshbo‘ron qildi. Mish-mishlarga ko‘ra, Zayd bin Horisa Muhammadni toshlardan himoya qilish uchun o‘zini qalqon qilgan.

Muhammad asrandi o‘g‘li Zaydni enagasi Ummu Aymanga uylantirgan bo‘lsa-da, bu ayolning qariganligi va ba’zi sabablarga ko‘ra Zaydni xolasining qizi Zaynab binti Jahshga uylantirgan edi. Biroq bu nikoh ko‘ngildagidek bo‘lmadi va Zayd va Zaynab bilan ajrashdi. Darhol Muhammad alayhissalom o‘zining ajrashgan kelini Zaynabga “Allohning amri bilan” uylandi (Ahzob surasi 33:37), bu islom tarixida, ayniqsa, sharqshunos olimlar tomonidan eng bahsli voqealardan biri bo‘ldi.

Zayd Muhammaddan olgan amrga binoan Banu Fezor qabilasiga yuborilganda, bu qabila boshlig‘i Ummu Kirfaning ikki oyog‘iga ikkita alohida arqon bog‘langan, oyoqlari esa ikkita tuyaga, so‘ngra tuyalarga bog‘langan. Ayol ikki qismga bo'linmaguncha haydalgan. Qatldan keyin Ummu Kirfaning boshi kesilgan va keyin Madina ko'chalari bo'ylab yurishgan.

Zayd Badr, Uhud va Xandaq janglarida qatnashgan. U Vizantiya qo'shini bilan Mu'ta urushida Islom armiyasining qo'mondoni etib tayinlangan. Muhammad alayhissalomning bu topshiriq haqida rivoyat qilgan hadislari quyidagicha:

: *Zayd ibn Horisani qo‘mondon qilib tayinladim.* *Agar Zayd ibn Horisa shahid bo‘lsa, uning o‘rniga [[Ja'far ibn Abu Tolib|Ja’far ibn Abu Tolib]] o‘tirsin.* *Jafar ibn Abu Tolib shahid bo‘lsa, [[Abdulloh ibn Ravoha]] o‘tishi kerak.* *Agar Abdulloh ibn Ravoha ham shahid bo‘lsa, musulmonlar o‘zlaridan munosib kishini tanlab, o‘zlariga qo‘mondon qilishlari kerak.*

U Mu'ta urushida halok bo'lgan. Aytishlaricha, Muhammad alayhissalom sahobalarga o‘limini aytib, ko‘z yoshlari bilan: “Allohim, Zaydni kechir! Allohim, Zaydni kechir! Allohim, Zaydni kechir! Allohim, Jafarni kechir, ey Allohim, Abdulloh ibn Ravohani kechir” - deganligi aytiladi.

## Eslatmalar
Saʻy

**Saʻy** — Safo va Marva tepaliklari orasida chopish, umra va haj marosimlari shartlaridan biri. Saʻy tavofdan soʻng bajariladi.  

## Tarixi
Saʻy taxminlarga koʻra, Safo va Marva tepaliklarida turgan Isofa va Noʻila maʻbudlariga sajda qilishning mustaqil marosimi boʻlgan. Musulmon anʻanasida saʻyning kelib chiqishi haqida bir necha fikrlar bor. Shulardan biriga koʻra, nomi zikr etilgan tepaliklar Odamato va Momo Havvoning dam olish joylari boʻlgan ekan, shuning xotirasi sharafiga saʻy bajo etiladi. Boshqa bir fikrga binoan Ibrohim paygʻambar saʻyni bajo etib Allohga ibodat qilish marosimini ado etgan. Uning yoʻliga Iblis turib olgan va Ibrohim paygʻambar qochishga majbur boʻlgan. Hojar va uning oʻgʻli Ismoil paygʻambarning azob-uqubatlari haqidagi fikr eng koʻp tarqalgan. Chanqoqlikdan nobud boʻlayotgan Ismoil paygʻambarni qutqarish uchun Hojar suv izlab yetti marta Safo va Marva oraligʻida chopgan. Tavof qilgach, ziyoratchi al-Masjid al-Haromdan chiqib chap oyogʻi bilan qadam bosishni boshlab safo tepaligiga koʻtariladi, yuzini kaʻbaga oʻgiradi, Allohga iltijo qilib, oʻziga shafqat qilishni va balo-qazolardan saqlashni soʻraydi, soʻngra tepalik etagiga oʻrnatilgan ustun (mil)gacha pastga tushadi, u yerdan Marva etagidagi boshqa bir ustungacha chopadi, shundan keyin shu tepalikka koʻtariladi. U yerda Kaʻbaga qarab duo oʻqiydi va Safoga qaytadi.  

## Bajarilishi
Saʻy yetti marta bajariladi. Agarda ziyoratchi „kichik haj“ (umra)ni ado etayotgan boʻlsa, unda saʻydan soʻng ehrom holatidan chiqadi. Agar umradan soʻng haj qilinadigan boʻlsa, ziyoratchi haj tugaguncha ehrom holatida qoladi. Saʻy haj marosimining muhim sharti (rukn al-haj) hisoblanadi, uni bajarish vojibdir. Biroq saʻyni bajarmaslik hajni bekor qilmaydi, kaforat uchun qurbonlik qilinsa bas.
Said ibn al-Os

**Said ibn al-Os**(625-679) - sahoba. Islom amirlaridan. Umar (ra) huzurida tarbiya topgan. Usmon (ra) uni Kufaga amir qilib tayinlagan. Hazrat Usmon (ra)ga qarshi uyushtirilgan fitnada uni himoya qilgan. Usmon (ra) shahid boʻlganidan soʻng (658) 
Makkaga ketgan. Muoviya xalifalik zamonigacha (661) u yerda qolgan, soʻng to umrining 
oxirigacha Madinaga voliy boʻlgan. Tabariston (Eronning shimolida) fathida qatnashgan. 
Usmon (ra) huzurida boʻlib, Qurʼoni karimni jamlash va kitob holiga keltirishda faoliyat 
koʻrsatgan. Uning Madinada qurgan qasri hozirgacha saqlanib qolgan.
Qazo namozi

**Qazo namozi** — oʻz vaqtida oʻqiy olmay keyin oʻqilgan namoz. Qazo namozini oʻqiydigan kishi [bir marta azon aytib soʻngra har qazo namozi orasida takbir aytadi. Lekin, qazo namozlarida faqat [farz oʻqiladi Xufton namozidagi vitr namozi ham qazo sifatida oʻqiladi. 1 kunning 5 vaqt namozi qazo boʻlgan boʻlsa ularni bomdod namozidan boshlab xufton namozigacha oʻz tartibi bilan qazosi oʻqiladi.

Kim bir namozni o‘tkazib yuborsa, yaʼni biror sabab tufayli o‘qiy olmagan bo‘lsa, uni vaqti kirgan namozdan avval o‘qishi lozim. Masalan, asr namozini qazo qilgan bo‘lsa, uni shom namozidan oldin o‘qishi kerak. Ammo o‘qimagan (asr) namozini o‘qiydigan bo‘lsa-yu, keyingi namoz (yaʼni, shom) vaqti ham o‘tib ketadigan bo‘lsa, unda avval keyingi (shom) namozini o‘qib olib, so‘ngra o‘qimagan (asr) namozi qazosini o‘qiydi.

Agar **besh vaqt** namozlarni o‘tkazib yuborgan (yaʼni, qazo qilgan) bo‘lsa, ularni tartibi bilan (avval bomdod, peshin, asr va hokazo) qazosini o‘qishi kerak. Vitrni o‘qimagan bo‘lsa, bomdoddan oldin o‘qishi lozim.

Agar qazo namozlar oltita yoki undan ortiq bo‘lsa, ular o‘rtasidagi hamda ular va vaqti kirgan namoz orasidagi tartib soqit bo‘ladi. Yaʼni, avval vaqti kirgan namozni o‘qish mumkin. Shuningdek, o‘tkazib yuborilgan namozlarning istaganidan boshlab qazolarini o‘qishi ham joiz bo‘ladi.

Vaqti kirgan namozini o‘qiyotib qoldirgan namozi yodiga tushib qolsa, *shu vaqt namozi buziladi* („Hidoya“).

## Manbalar

{{Namoz}
Dutor

Dutor () – Oʻrta Osiyo, Eron va Janubiy Osiyoda tarqalgan anʼanaviy ikki torli musiqa asbobidir. Nomi fors tilidan „ikki tor“ (Jigarpora“, „Dilxiroj“, „Chertmak“, „Shafoat“, „Suvora“, „Qoʻshtor“ kuylarini kiritish mumkin.

## Dutor qismlari
Dutor dasta, pardalar, boʻgʻiz, qopqoq, pastki yon qovurgʻa, ustki yon qovurgʻa, ilgak, xarak, shayton xarak, quloq qismlaridan tashkil topadi. (Dutor qismlari tasvirlangan rasm qoʻyiladi).

## Dutor zarblari
Dutor chalishda zarb juda katta ahamiyatga ega. Dutorni yaxshi bilish uchun zarb turlarini puxta oʻrganish lozim.

Dutor mashqlari turli-tuman va har xil ritmda boʻlishiga qarab turli zarblar bilan ijro etilishi kerak boʻladi. Zarbni urganda dutordan chiroyli va yoqimli tovush chiqarish uchun panjalarni juda boʻsh tashlash va zarbni eng yuqorigi avj pardaga yaqin, yaʼni dutorning boʻgʻzi oʻrtasiga urish kerak boʻladi. Dutor zarblari besh xil boʻladi. Bulardan ikkitasi katta zarb, ikkitasi kichik zarb, beshinchisi esa tanovar zarbi deb yuritiladi. Bulardan tanovar zarbi juda koʻp kuylarda ishlatiladi. Bu zarb, asosan, koʻrsatkich va bosh barmoq ishtirokida uriladi. (Ilyosov A. Dutor oʻrganish kitobi. – T., 1966.)

## Dutorda ijro etiladigan milliy kuylar
XX asrda Andijon dutorchilik maktabi namoyandalaridan Dorip dutorchi, M. Najmiddinov*,* O. Rustamov, K. Jabborov, Fargʻonada Qoʻzixon Madrahimov ijrosida ,,Nolish", ,,Choʻpon", ,,Andijon Kurdi", ,,Andijon sayqali", ,,Tuya boʻzloq", ,,Qoʻshtor"; Toshkent maktabi yirik vakillaridan Solixon Hoji, A. Vahobov, F. Sodiqov, M. Yunusov, T. Alimatov, S. Yoʻldoshevlar talqinida ,,Sharob 1, 2", ,,Shafoat 1, 2, 3", ,,Toshkent sayqali", ,,Toshkent Kurdi", ,,Rajabiy 1, 2", ,,Kurash", ,,Dutor Bayoti", ,,Dutor Navosi"; Samarqand maktabi ustozlaridan Hoji Abdulaziz, Qori Siroj Yusupovlar ijrosida ,,Guluzorim", ,,Bebokcha", ,,Bozurgoniy", ,,Gullar vodiysi"; Xorazm maktabi vakillaridan N. Boltaev, Y. Jabborovlar ijrosida ,,Aliqambar", ,,Saqili Navo" singari mumtoz kuylar ijro etilgan. 1970-yillardan yakka dutorda Shashmaqom cholgʻu va ashula yoʻllari ham ijro etila boshlandi. Oʻzbek bastakorlaridan N. Hasanov ,,Gilos", F. Sodiqov ,,Dutorim", S. Yoʻldoshev ,,Dil kuylasin", ,,Togʻ goʻzali", O. Qosimov ,,Yangra sozim" kabi asarlarni dutor uchun yaratganlar; ,,Jigar pora" (majoziy – jigarband, farzand) – ommaviylashgan oʻzbek mumtoz cholgʻu kuyi ham dutor yoki tanburda ijro etiladi.(Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. – T., 2000.)

## Havolalar
* Oʻzbekiston Mumtoz Musiqasi saytida dutor haqida maʼlumot
* Dutor, Graham Flett  

## Manbalar
NGC 3801

**NGC 3801** Arslon yulduz turkumidagi S0 tipli galaktikadir.

Ushbu obyektni William Herschel 1784-yilda kashf etgan.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* NGC 3801 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 3801 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 3801 haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
* NGC 3801 SIMBAD omborida 
* NGC 3801 Vizier omborida 
* NGC 3801 NASA Extragalactic Database omborida 
* NGC/IC obyektlari ombori
Nasr surasi

**Nasr surasi** (, nomining maʼnosi — **) — Qurʼonning -surasi. Madiniy suralardan biri,  oyatdan iborat. Bu sura Qurʼonning -sahifasida va -juzida joylashgan. -boʻlib nozil boʻlgan.

## Asosiy maʼnosi
Ushbu surada payg‘ambarimizga va barcha moʻmin-musulmonlarga Alloh taolo O‘z dinini barcha dinlardan gʻolib qilgan Kunga guvoh bo‘lganlarida bergan madad va gʻalabasi uchun Allohga hamd-u tasbeh aytish va U zotdan magʻfirat soʻrab, tavba-tazarrular qilish taʼlim beriladi. Sura "Nasr" - "Yordam" deb nomlangandir.

## Manbalar

Nasr surasi
NGC 4420

**NGC 4420 / UGC 7549** Sunbula yulduz turkumidagi SBbc tipli galaktikadir.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* NGC 4420 / UGC 7549 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 4420 / UGC 7549 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 4420 / UGC 7549 haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
* NGC 4420 / UGC 7549 SIMBAD omborida 
* NGC 4420 / UGC 7549 Vizier omborida 
* NGC 4420 / UGC 7549 NASA Extragalactic Database omborida 
* NGC/IC obyektlari ombori
NGC 4889

**NGC 4889 (NGC 4884)** Veronika Sochlari yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* NGC 4889 (NGC 4884) Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 4889 (NGC 4884) Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 4889 (NGC 4884) haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
* NGC 4889 (NGC 4884) SIMBAD omborida 
* NGC 4889 (NGC 4884) Vizier omborida 
* NGC 4889 (NGC 4884) NASA Extragalactic Database omborida 
* NGC/IC obyektlari ombori
Kentavr Omegasi

**Kentavr Omegasi** (**NGC 5139**) Kentavr yulduz turkumidagi VIII tipli sharsimon klasterdir.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

## Havolalar
* NGC 5139 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 5139 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 5139 haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
* NGC 5139 SIMBAD omborida 
* NGC 5139 Vizier omborida 
* NGC 5139 NASA Extragalactic Database omborida 
* NGC/IC obyektlari ombori
NGC 5364

**NGC 5317 (NGC 5364)** Sunbula yulduz turkumidagi Sbc/P tipli galaktikadir.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* NGC 5317 (NGC 5364) Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 5317 (NGC 5364) Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 5317 (NGC 5364) haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
* NGC 5317 (NGC 5364) SIMBAD omborida 
* NGC 5317 (NGC 5364) Vizier omborida 
* NGC 5317 (NGC 5364) NASA Extragalactic Database omborida 
* NGC/IC obyektlari ombori
NGC 5679

**NGC 5679 (NGC 5679B)** Sunbula yulduz turkumidagi Sb tipli galaktikadir.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* NGC 5679 (NGC 5679B) Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 5679 (NGC 5679B) Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 5679 (NGC 5679B) haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
* NGC 5679 (NGC 5679B) SIMBAD omborida 
* NGC 5679 (NGC 5679B) Vizier omborida 
* NGC 5679 (NGC 5679B) NASA Extragalactic Database omborida 
* NGC/IC obyektlari ombori
Chilton

**Chilton** - diniy tasavvurlarga koʻra, gʻayritabiiy kuchga ega boʻlgan afsonaviy 40 ruh.

**Chilton**, chiltan — diniy tasavvurlarga koʻra, gʻayritabiiy kuchga ega boʻlgan afsonaviy 40 ta ruh. Rivoyatlarda Ch.lar odamlar koʻziga koʻrinmaydi, baʼzan ular orasida odam qiyofasida yashaydi deb talqin etiladi. Ular, odatda, mozor va shahrik. odamlar boʻlmaydigan joylarda uchraydi deb tasavvur qilinadi. Turli ofatlardan saqlanish, kasaldan qutulish maqsadida Ch.larga atab pilikdan yasalgan 40 chiroq yoqish, ularga bagʻishlab turli taomlar pishirish odati boʻlgan. Taomlar Ch. oshi deb atalgan va ular shu marosim munosabati bilan toʻplangan xotin-qizlarga tarqatilgan. Hozirgi vaqtda Ch.lar va ular bilan bogʻliq boʻlgan urf-odatlar deyarli yoʻqolib ketgan.

Rivoyatlarda chiltonlar odamlar koʻziga koʻrinmaydi, baʼzan ular orasida odam qiyofasida 
yashaydi deb talqin etiladi. Ular, odatda, mozor va shu kabi odamlar boʻlmaydigan 
joylarda uchraydi, deb tasavvur qilinadi. Turli ofatlardan saqlanish, kasaldan qutulish 
maqsadida chiltonlarga atab pilikdan yasalgan 40 chiroq yoqish, ularga bagʻishlab turli 
taomlar pishirish odati boʻlgan. Taomlar chilton oshi deb atalgan va ular shu marosim 
munosabati bilan toʻplangan xotin-qizlarga tarqatilgan. Hozirgi vaqtda Chiltonlar va ular bilan 
bogʻliq boʻlgan urf-odatlar deyarli yoʻqolib ketgan.

Ahmad Yassaviy hikmatlarida Ch.lar qirq tan, yaʼni qirq odam. Bu qirq kishi avliyolik quvvatiga ega boʻlib, dunyo masalalarini hal qilishda Xudoning amri bilan ish koʻradilar. Oʻlganlar oʻrni tirik odamlar bilan toʻldirib turiladi.

## Manbalar
Ajam

**Ajam** (arab. عَجَم – arab emas) – arablardan boshqa Sharq xalqlarining umumiy nomi. Shuningdek, arablar yashaydigan Sharq mamlakatlari, xususan, Turon, Eron ham „Mulki ajam“ deb yuritilgan. Bu yerlardan yetishib chiqqan olimlar „ajamiy“ deb atalgan. Keyinchalik ajam nomi faqat eronliklarga nisbatan qoʻllangan, Eronni esa, Ajam yoxud Ajamiston deb ataganlar.
## Manbalar
NGC 5796

**NGC 5796** Tarozi yulduz turkumidagi E (elliptik galaktika) tipli galaktikadir.

Ushbu obyektni Wilhelm Tempel 1884-yilda kashf etgan.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* NGC 5796 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 5796 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
* NGC 5796 haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
* NGC 5796 SIMBAD omborida 
* NGC 5796 Vizier omborida 
* NGC 5796 NASA Extragalactic Database omborida 
* NGC/IC obyektlari ombori
Vojib

**Vojib** (arab. - majburiyat, burch) - islomda bajarilishi zarur boʻlgan amal turi. Musulmonlar Alloh va Muhammad amrlarigina emas, yakka hukmdor (xalifa, podshoh, amir, xon) lar farmoyishini ham bajarishi majburiy ekanligini anglatadi. Majburiylik nuqtai nazaridan vojib farzdan keyin, sunnat talablaridan oldin turadi. Islomda vojibni inkor etish ogʻir gunoh hisoblansa-da, kofirlikka nisbat berilmaydi. "Podshohning amri vojib" degan tushuncha Qurʼonda bor. Sunniylikda vojibga shariat tushunchalari boʻyicha farz bilan sunnat orasidan joy berish — hanafiy mazhabidagina eʼtirof etilgan. Boshqa uch mazhabda vojib alohida tushuncha sifatida qabul qilinmagan. Ularda farzdan keyin bevosita sunnatga oʻrin berilgan. Vojibni esa ular farzga qoʻshib yuborishgan. Binobarin, ular hanafiy mazhabidagi vojiblarni farz hisoblaydilar. Masalan, besh vaqt namoz, roʻza, zakot, hajni hanafiylar farz desa, ular farz ham, vojib ham deb atayveradilar.

## Manbalar
Zino

**Zino** ( — buzuklik, fahsh, zinokorlik) — islom aqidasiga koʻra, erkak va ayolning sharʼiy nikohsiz jinsiy aloqada boʻlishi. Zino islomda qattiq qoralanadigan gunohlardan hisoblanadi. Qurʼonda "Zinoga yaqinlashmanglar! Chunki (bu) buzukliqdir — eng yomon yoʻldir", deyilgan (17:32). Shariatda Zino uchun yuz darra urishdan tortib oʻlim (toshboʻron qilish) jazosigacha belgilangan. Lekin jazoga hukm qilish uchun Zino bilan ayblanuvchilarning oʻzlari iqror boʻlishi yoki toʻrtta ishonchli guvohning guvoxlik berishi shart qilingan. Aks holda, diniy manbalarda aytilishicha, arzimagan sabablar bilan insonning obroʻsi toʻkilishi, igʻvogar, boʻhtonchilarga qoʻl kelishi mumkin.

## Manbalar

## Havolalar
Chilla oʻtirish

**Chilla oʻtirish** - soʻfiylarga va muridlarga xos odat. Soʻfiylik tariqatlarida murid 40 
kun davomida uydan chiqmasdan toat-ibodat qilishi "chilla oʻtirish" deb atalgan. Yirik

**Chilla oʻtirish** — sufiylarga va muridlarga xos odat. Muridning 40 kun davomida uydan chiqmasdan toatibodat qilishi tushuniladi. Yirik sufiy namoyandalarining qarorgoxlari (mac, Turkiston shahridagi Axmad Yassaviy, Buxoro yaqinidagi Bahouddin Naqshband ziyoratgohlari)da Chilla oʻtirish uchun alohida hujralar boʻlgan. Chilla oʻtirish vaqti dindor tomonidan oldindan niyat qilingan boʻladi. Bu eʼtikof deb ham ataladi. 

soʻfiy namoyandalarining qarorgohlarida (masalan, Turkiston shahridagi Ahmad Yassaviy, 
Buxoro yaqinidagi Bahouddin Naqshband ziyoratgohlarida) chilla oʻtirish uchun alohida 
hujralar boʻlgan. Chilla oʻtirish vaqti dindor tomonidan oldindan niyat qilingan boʻladi. Bu eʻtikof deb ham ataladi.
Kofirun surasi

**Kofirun surasi** (, nomining maʼnosi — **) — Qurʼonning -surasi.  suralardan biri,  oyatdan iborat. Bu sura Qurʼonning -sahifasida va -juzida joylashgan. -boʻlib nozil boʻlgan.

## Asosiy maʼnosi
Bu surada Islom dini kuchayib, tarqalib ketayotganini koʻrib, xavotirga tushib qolgan kofirlar paygʻambar alayhissalomni ham, sahobalarni ham bu toʻgʻri yoʻldan chalgʻitish gʻarazida u kishining oldilariga kelib: "Ey Muhammad, kel, bizlar sening Xudoyingni tan olib, Unga ham ibodat qilaylik, sen ham oʻz Xudoyingga qoʻshib, bizlarning butlarimizga ham sigʻingin", -deyishganida nozil boʻlgandir. Bu suradan koʻzda tutilgan maqsad — Paygʻambar alayhissalomni ham, u zotning to Qiyomatgacha keladigan barcha ummatlarini ham kofirlarning bunday nayranglariga uchmaslikka va yolgʻiz Alloh taologagina ibodat qilishga daʼvat etishdir.

## Tarjimasi
### Alouddin Mansur tarjimasi


Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan (boshlayman).
# (Ey Muhammad,) ayting: "Ey kofirlar!
# Men sizlar ibodat qilayotgan narsalarga ibodat qilmasman.
# Va sizlar ham men ibodat qiladigan (Alloh)ga ibodat qilguvchi emasdirsizlar.
# Men sizlar ibodat qilgan narsaga ibodat qilguvchi emasman.
# Va sizlar ham men ibodat qiladigan (Alloh)ga ibodat qilguvchi emasdirsizlar.
# Sizlarning diningiz oʻzlaringiz uchun, mening dinim oʻzim uchundir!"


### Abdulaziz Mansur tarjimasi
Mehribon va rahmli Alloh nomi bilan (boshlayman).

# (Ey, Muhammad,) ayting: "Ey, kofirlar!
# Men sizlar ibodat qilayotgan narsaga ibodat qilmasman.
# Sizlar ham men ibodat qiladigan (Alloh)ga ibodat qiluvchi emassizlar.
# Men sizlar ibodat qilgan narsaga ibodat qiluvchi emasman.
# Sizlar ham men ibodat qiladigan (Alloh)ga ibodat qiluvchi emassizlar.
# Sizlarning diningiz sizlar uchun, mening dinim men uchundir".


## Manbalar
Haj surasi

**Haj surasi** (, nomining maʼnosi — **) — Qurʼonning -surasi. Madiniy suralardan biri,  oyatdan iborat. Bu sura Qurʼonning -sahifasida va -juzida joylashgan. -boʻlib nozil boʻlgan.

## Asosiy mavzusi
Sura dillar dahshatga tushib, aqllar adashadigan, ona emizayotgan goʻdagini unutib, homilador ayol homilasini tashlab yuboradigan Qiyomat oldi dahshatlarini tasvirlash bilan boshlanadi va oʻz hayotlarini Tangri taolo buyurgan dini Islom ahkomlariga amal qilish bilan oʻtkazgan kishilar uchun oʻsha Kunda ham hech qanday xavf-xatar boʻlmasligi, din-u iymonsiz tirikchilik qilib oʻtgan kimsalar esa U Kunda xor-u rasvo boʻlishlari taʼkidlanadi.  
 
Maʼlumki, agar Makkada nozil qilingan suralarda soʻz, asosan, iymon, eʼtiqod haqida ketsa, Madinada nozil qilingan suralarda gʻoliban Shariati islomiyadagi qonun-qoidalar zikr qilinadi. Inchunun ushbu sura ham bundan mustasno emas. Bu surada Islom dinining besh asosiy ruknidan biri boʻlmish Haj ibodati va Odam alayhissalomdan qolgan "Eski Uy" — "Baytulloh" xususida ancha batafsil bayon qilinadiki, suraning "Haj" deb nomlanishiga ham sabab shudir.

## Manbalar
Moʻminun surasi

**Moʻminun surasi** (, nomining maʼnosi — **) — Qurʼonning -surasi.  suralardan biri,  oyatdan iborat. Bu sura Qurʼonning -sahifasida va -juzida joylashgan. -boʻlib nozil boʻlgan.

## Asosiy mavzusi
Sura Alloh taoloning borligi va birligiga hamda Muhammad alayhissalom U zotning soʻnggi paygʻambari ekanligiga iymon keltirgan moʻminlar Firdavs bogʻlariga merosxoʻr boʻlish uchun qaysi amallarni qilib, qaysi amallardan tiyilishlari lozim ekanligini bayon qilish bilan boshlanadi. Shu boisdan u "Moʻminlar" deb atalgandir.  
 
Bu surada ham oʻtmishdagi ayrim paygʻambarlar va ularga mushriklar tomonidan yetgan ozorlar zikr qilinishi bilan paygʻambar alayhissalomga Makka kofirlarining yetkazayotgan aziyatlarida tasalli beriladi, Suraning mehvari (oʻqi),  asosan, bu dunyodagi hayot uchun qayta tirilish haq ekani atrofida aylanadi. Yana bu surada hayotlarini kufr bilan oʻtkazgan kimsalarning "sakarotul-mavt" — "oʻlim mastligi" chogʻida tortadigan azoblari, ajallari yetib — orzu-xayollari puchga chiqqan paytida chekadigan afsus-nadomatlari ham bayon qilinadi.  
 
Sura odamlar ikki toifaga: baxtli va badbaxtlarga boʻlinadigan, har qanday nasl-nasab, qarindosh-urugʻchilikdan toniladigan, faqat iymon va qilingan yaxshi amalgina foyda beradigan Qiyomat kuni haqida xabar berish bilan nihoya topadi.

## Manbalar
Nur surasi

**Nur surasi** (, nomining maʼnosi — **) — Qurʼonning -surasi. Madiniy suralardan biri,  oyatdan iborat. Bu sura Qurʼonning -sahifasida va -juzida joylashgan. -boʻlib nozil boʻlgan.

## Asosiy mavzusi
Suraning asosiy mavzusi islomiy jamiyatdagi axloq-odob qonun-qoidalaridir. Unda musulmonlarning bir-birlari bilan oʻrnatishlari lozim boʻlgan munosabatlaridan tortib, islomiy oilalarning ichida barpo qilinishi zarur boʻlgan toza iqlim va pokiza muhit yoʻl-yoʻriqlarigacha batafsil bayon qilinadi.  
 
Yana bu surada jamiyatni fisq-u fasoddan toza tutish, nasl-nasablarni aralashib ketishidan saqlash va insonlarni axloqiy tubanlikdan asrash uchun Alloh taolo farz qilib qoʻygan ayrim jazo choralari, jumladan, zinokorlikka qarshi, tuhmatchilikka qarshi islomiy jazo choralari ham zikr qilinadi. Va bu bilan Islom nazarida kishi uchun birovning molini nohaq olish qanday harom sanalsa, birovning or-nomusiga tegish yoki nohaq obroʻsini toʻkish ham shunday harom ekanligi uqtiriladi.  
 
Suraning "Nur" deb nomlanishining sababi, birinchidan, undan Alloh yer-u osmonlarning nuri - asl ijodkori ekanligi xususidagi goʻzal oyati karimalar oʻrin olgani boʻlsa, ikkinchidan, bu surada insonlar baxtli, saodatli hayot kechirishlari uchun nur kabi zarur boʻlgan ilohiy ahkomlar mavjudligidir.

## Manbalar
Furqon surasi

**Furqon surasi** (, nomining maʼnosi — **) — Qurʼonning -surasi.  suralardan biri,  oyatdan iborat. Bu sura Qurʼonning -sahifasida va -juzida joylashgan. -boʻlib nozil boʻlgan.

## Asosiy mavzusi
Sura ushbu Furqonni — haq bilan botilni ajratib berguvchi Kitobni Muhammad alayhissalomga Buyuk Tangri nozil qilganini taʼkidlash bilan boshlanadi.  
 
Soʻngra: "Nega paygʻambar farishta emas, balki oddiy odamlarga oʻxshab taom yeb, bozorlarda yuradigan insondan boʻlar ekan?" deydigan sarkash mushriklarning daʼvolari  qatʼiy hujjatlar bilan rad etiladi.  
 
Yana bu surada dohiy "doʻst"larning vasvasalariga uchib, oʻz iymon-eʼtiqod va dinu-u diyonatlaridan voz kechgan kimsalar oxiratda bu qilmishlaridan afsus-nadomat chekib, barmoqlarini tishlab qolishlari haqida ogohlantirib oʻtiladi.  
 
Sura nihoyasida esa Rahmon bandalari — haqiqiy moʻmin-musulmonlarning sifatlari va ularni jannat neʼmatlariga erishishlariga sabab boʻladigan xulq-atvorlari tasvirlanadi.  
 
Qurʼoni Karimda, Alloh taolo tomonidan nozil qilingan barcha ilohiy kitoblar "Furqon"— "haq bilan nohaqni ajratib berguvchi Kitob" deb atalaveradi. Bu suraga nom boʻlgan "Furqon"dan murod esa Qurʼondir.

## Manbalar
Shuaro surasi

**Shuaro surasi** (, nomining maʼnosi — **) — Qurʼonning -surasi.  suralardan biri,  oyatdan iborat. Bu sura Qurʼonning -sahifasida va -juzida joylashgan. -boʻlib nozil boʻlgan.

## Asosiy mavzusi
U Qurʼonning Alloh tomonidan nozil qilingan (ochiq oyatlardan) iborat eslatma ekanini 
taʼkidlash bilan boshlanib, paygʻambar alayhissalomga mushriklarning iymonsizliklaridan qaygʻurmaslik kerakligini uqtiradi va ular yaqinda — Qiyomat kunida Allohning azobiga duchor boʻlishlari haqida xabar beradi.  
 
Bu surada ham avval oʻtgan ayrim paygʻambarlar haqida hikoya qilinib, ularning barchalari bir narsaga — yakka-yu yagona Allohga iymon keltirib, U zotning Oʻzigagina itoat etishga daʼvat qilinganlari aytiladi va ularni yolgʻonchi qilgan kimsalarning topgan oqibat-halokatlari tasvirlanadi.  
 
Sura nihoyasida soʻz yana Qurʼonga qaytib, uning jinlar keltirgan choʻpchak yo shoirlar bitgan sheʼr emas, balki Alloh tomonidan Jabroil farishta vositasida ochiq arab tilida nozil qilingan ilohiy Kitob ekanligi taʼkidlanadi.  
 
Bu suradan Tangri taoloning shoirlar haqidagi oyatlari ham oʻrin olgani sababli u "Shuaro" surasi deb atalgandir.

## Shoirlar haqida
## Manbalar
Amr ibn Ubayd

**Amr ibn Ubayd** (699-761) - moʻʼtazila oqimi asoschilaridan biri. Balxda tugʻilgan. 
Otasi bilan Basraga koʻchib borib, Hasan al-Basriydan taʻlim olgan. Baʻzi oʻrta asr 
ilohiyotchilari islomdan moʻʼtazila oqimining ajralib chiqishiga Vosil ibn Ato emas, balki 
Amr ibn Ubayd sababchi deb hisoblaydilar. Aslida esa, moʻʼtazilaning aqlga tayanuvchi alohida 
oqim boʻlishi Vosil ibn Atoning xizmatidir. Ammo Amr ibn Ubayd ham isteʻdodli shaxs sifatida moʻʼtazila taʻlimotini shakllantirishga sezilarli hissa qoʻshgan.