Said Nursiy

**Said Nursiy** (1877 – 1960-yil 23-mart) Turkiyalik kurd islom olimi boʻlib, olti ming sahifadan oshadigan Qur’on tafsiridan iborat „Risola‑i Nur“ majmuasi muallifidir. U oʻz eʼtiborini shaxsiy islomiy iymonni „taʼlim, oʻzini isloh qilish va boshqalarga xizmat qilish“ orqali yangilashga qaratgan.

Zamonaviy fan va mantiq kelajakning yoʻli deb ishongan holda, u dunyoviy maktablarda diniy fanlarni, diniy maktablarda esa zamonaviy fanlarni oʻqitishni targʻib qilgan. U odatda izdoshlari orasida ***Badiuzzamon*** (بدیع‌الزمان; ) va ***Ustod*** (استاد; ) faxriy unvonlari bilan tanilgan.

Nursi Turkiyada islomning qayta tiklanishida muhim rol oʻynagan va hozir butun dunyoda bir necha million izdoshlarga ega boʻlgan diniy harakatga ilhom bergan. Uning izdoshlari *Nurcu harakati* yoki *Nurcu jamoati* nomi bilan tanilgan. 2008-yildagi bir nashrga koʻra, *Nurcu* izdoshlari soni dunyo boʻyicha 5–6 million kishi deb baholanadi, shuningdek, taxminan 5500 ta *dersxona* (Nursiy asarlari oʻrganiladigan zallar) mavjud.

Dastlab islom nomidan siyosiy faol boʻlgan Nursiy, Usmonli imperiyasi qulashi ortidan siyosatdan voz kechib, oʻzini islom haqida kitoblar yozishga bagʻishladi.

## Hayoti
Nursi hayotini uch davrga boʻldi:
# „Eski Said“ davri – unda u islomga eng yaxshi xizmatni siyosiy faoliyat orqali koʻrsatish mumkin, deb ishonib, siyosatda faol boʻlgan. Bu davr tugʻilishidan Birinchi jahon urushi tugagach 1920‑yillarning boshlarigacha davom etgan.
# „Yangi Said“ davri – Usmonli imperiyasi qulashi bilan yuzaga kelgan larzalar ortidan boshlangan boʻlib, Nursiyni chuqur shaxsiy oʻzgarishga olib keldi. U siyosatdan butunlay voz kechib, „Risola‑i Nur“ majmuasini yozishga eʼtibor qaratdi. Unda u islom haqiqatini aql bilan isbotlashga harakat qilganini daʼvo qiladi. Bu davrning katta qismi zindon va surgunda oʻtgan. Bu davr 1949-yilda Afyon qamoqxonasidan ozod qilingach tugagan.
# „Uchinchi Said“ davri 1949-yildan 1960-yildagi vafotigacha davom etdi. Bu davrda Turkiyada birinchi demokratik saylovlar oʻtkazildi va Nursiy nisbatan erkinlikka erishdi.

### „Eski Said“ davri
Said Nursiy Said Okur nomi bilan Usmonli imperiyasining Bitlis viloyatidagi Hizan yaqinidagi kurd qishlogʻi Nursda tugʻilgan. Uning otasi Mirzo va onasi Nuriye ikkovi ham Ahl al-Baytga (islom paygʻambari Muhammad avlodiga) mansub ekani aytiladi. Ular yetti farzandli boʻlib, kamtarona turmush kechirgan. Yoshligida u Qodiriya tasavvuf tariqatiga mansub boʻlgan.

Nursiy anʼanaviy icâzetnoma (diplom) ola olmagan, biroq qisqa muddatli madrasalarga tashriflar va mahalliy mashhur shayxlar orqali norasmiy tarzda taʼlimini davom ettirgan.

U Siirtdan akasinikiga borish uchun ketadi, biroq bir muddatdan keyin qaytib kelib, Mulla Fathulloh madrasasiga borgan. U tez orada oʻqigan barcha diniy kitoblari („Suyutiy“, „Mulla Jomiy“ va boshqalar) va ularni tushunishi bilan Fathullohni hayratda qoldirgan.

Aytilishicha, Said koʻplab kitoblarni yoddan oʻqiy olgan.

Shundan soʻng Siirt ulamolari unga „zamonda tengsiz moʻjiza“ maʼnosidagi „Badiuzzamon“ taxallusini berdilar.

U 13–14 yoshlarida boʻlganida, madrasa dasturidagi yuzdan ortiq kitobni atigi uch oyda tamomlagani aytiladi, holbuki odatda bu 10–15 yilni olardi. Saidning yondashuvi har bir kitobning asosiy gʻoyalarini tushuntirib berish uchun faqat oʻqituvchiga tayanish, qolganini esa mustaqil oʻqib oʻzlashtirishdan iborat edi.

Nursiy Van valisi, 1847–1913-yillarda yashagan Tohir posho himoyasi va homiyligini qoʻlga kiritdi va 1897–1907-yillarda Vanda yashadi.
U Van viloyati valisi tomonidan uning qarorgohida istiqomat qilishga taklif qilinganligi aytiladi. Vali kutubxonasida Nursiy ilgari kira olmagan ilmiy bilimlar xazinasiga ega boʻldi. U bu davrda islomiy fanlardan tashqari tarix, geografiya, matematika, geologiya, fizika, kimyo, astronomiya va falsafa asoslarini oʻrgangan va oʻqigan 90 kitobni yod olgan, deyilgan.

Said Nursiy shu yerda usmonli turk tilini ham oʻrganganligi aytiladi. Shu davrda u Usmonli imperiyasining Sharqiy viloyatlarida ilmiy va diniy (islomiy) taʼlimni uygʻunlashtiradigan „Madrasat uz‑Zahro“ nomli universitet barpo etish rejasini ishlab chiqqan va bu orqali mintaqa taʼlimini umumiy ravishda yuksaltirishni reja qilgan. U bu loyiha uchun Usmonli sultoni Mehmed Vdan moliyaviy koʻmak ola oladi va qurilish 1913-yilda boshlandi, biroq Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan loyiha bekor qilingan.

1907-yil oxirida u Istanbulga keldi va bu yerda kurd hamjamiyati bilan yaqinlashdi, kurd ziyolilari bilan uchrashdi hamda *Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti* (Kurdlar oʻzaro yordam va taraqqiyot jamiyati)ga qoʻshildi. 1908-yildagi Yosh turklar inqilobidan soʻng Nursiy konstitutsiyaviy tuzumning gʻayratli tarafdoriga aylandi va bir qator gazetalarda shariat va islom anʼanasidagi *meşveret* (mashvarat/*[[Shoʻro (islom)|shoʻro]]*)ning ahamiyati, taʼlim zarurati va kurdlarning ehtiyojlarini taʼkidlovchi maqolalar chop etdi. 1909-yildagi qarshi inqilob (31‑mart voqeasi)dan keyin Nursi hibsga olinib sud qilindi, biroq barcha ayblovlardan oqlanib chiqdi.

Keyingi yili Nursiy konstitutsiyachilikni targʻib qilish va yangi tuzumning armanlar bilan ittifoqini kurd aholisi orasida oqlash umidida Vanga qaytdi. 1911-yilda undan armanlarni (nasroniy boʻlgan) Usmonli viloyatlariga hokim qilib tayinlash gʻoyasi haqida fikri soʻralganda, u bunday tayinlovda armanlarning muhandis, soatsoz va hokazo boʻlishida zarar yoʻqligidek, bundan hech qanday zarar koʻrmayotganini aytgani rivoyat qilinadi.

Bu davrda u William Ewart Gladstone – Britaniya mustamlakalar vaziri – Britaniya parlamentida: „Musulmonlar qoʻlida Qur’on bor ekan, biz ularni boʻysundira olmaymiz. Biz yo uni ularning qoʻlidan olishimiz, yoki uni sevmay qoʻyishlariga erishishimiz kerak“, deganini oʻqib, taqvodorligidan junbushga kelgan. Nursiy goʻyoki: „Men butun dunyoga Qur’on oʻlmas, tugamaydigan Quyosh ekanini isbotlab koʻrsataman!“, deya eʼlon qilib, keng qamrovli „Risola‑i Nur“ asarini – Qur’on va islomga doir oʻz tafsir va talqinlaridan, hamda oʻz hayoti haqidagi yozuvlardan iborat toʻplamni yozishga kirishgan.

#### Birinchi jahon urushi
Usmonli imperiyasi urushga kirgach, Rossiya Turkiyaning sharqiy qismini bosib oladi. Nursiy shogirdlari bilan birga bosqinga qarshi kurashish uchun koʻngillilar brigadasini tuzdi va 3‑armiyada brigada qoʻmondoni sifatida xizmat qildi. Urush chogʻida Nursiy ogʻir oʻqqa tutilishiga qaramay, oʻzi ham xandaqlarga tushgani, shu bois qoʻmondonligi ostidagi askarlar uning jasoratiga qoyil qolganlari aytiladi. Aynan shu tajribalar chogʻida u goʻyoki ot ustida yoki xandaqlarga qaytgan paytlarida kotibiga ogʻzaki aytib turib, Qur’on tafsiri – ni yozdirgan. Jang vaqtida oyogʻi singan va rus qoʻshinlariga taslim boʻlishga majbur boʻlgan. U ruslar tomonidan asirga olinib, Moskvaning shimoli‑sharqidagi Kostroma harbiy asirlar lagerida ikki yarim yil saqlangan.

Rivoyatlarga koʻra, bir kuni asirlik davrida rus qoʻshinlari bosh qoʻmondoni buyuk knyaz Nikolay Nikolayevich lager tekshiruvi uchun kelgan. U uning oldidan oʻtganida, boshqa asirlardan farqli oʻlaroq, Nursiy oʻrnidan turmagan. U yana yonidan oʻtganda ham Nursiy Nikolayevichga eʼtibor bermagan. Nikolayevich undan kim ekanini biladimi, deb soʻragan. Nursiy uni bilishini, lekin oʻzi ulamo boʻlgani va iymonli kishi iymonsiz kishidan ustun ekanini, shu bois oʻrnidan turishi oʻz iymoniga hurmatsizlik boʻlishini aytgan. Rossiya harbiy sudi uning oʻlim jazosini buyurgan. U jazodan oldin oxirgi namozini oʻqishga ruxsat soʻragan. Bir necha daqiqadan soʻng uni olib kelib, koʻzini bogʻlashmoqchi boʻlishgan, biroq u buni rad etib, jannatga boqishni istayotganini aytgan. Nikolayevich uning jasoratidan qoyil qolib, bu xatti‑harakati haqorat emas, balki oʻziga boʻlgan hurmati ekanini tushungan. U darhol qatlni toʻxtatishni buyurib, undan kechirim soʻragan. Keyinroq Nursiyga yaqin atrofdagi tatar masjidida qolishga ruxsat berilgan.

Rossiyadagi Fevral inqilobi Rossiya urush harakatlarini izdan chiqardi va boshqa koʻplab usmonli harbiy asirlari kabi Nursiy ham qochib qutuldi. U 1918-yil iyun oyida Istanbulga qaytib keldi va qahramon sifatida kutib olindi.

#### Armanlar qurbonlari
1915–1917-yillarda taxminan bir million arman Suriya sahrosidagi majburiy yurishlar chogʻida halok boʻlgan. Boshqa koʻplar, asosan ayollar va bolalar, majburan islomga oʻtkazilgan.
Nursiy 1915-yil bahori va yozida armanlar qirgʻin qilinayotgan vaqtda toʻrtta muhim shahar – Erzurum, Van, Mush va Bitlisda boʻlgan. Nursiy Bitlisda arman ayollari va bolalarini qirgʻindan qutqarishga harakat qilganini guvohlik bilan bayon qilgan. U bunga qanchalik muvaffaq boʻlgani, shuningdek boshqa arman fuqarolariga munosabati qanday boʻlgani hamon noaniq boʻlib qolmoqda. Abdürrahim Oʻzer soʻzlariga koʻra, Nursiyning Birinchi jahon urushi davrida arman fuqarolariga boʻlgan munosabati hanuz „bahsli mavzu“dir.

#### Istanbulning inglizlar tomonidan bosib olinishi va unga qarshilik
Birinchi jahon urushidan keyin Istanbul chet el qoʻshinlari tomonidan ishgʻol qilingach, Nursiy ochiq tanqidchi sifatida maydonga chiqdi. U chet el kuchlari diniy yetakchilarni Anadoludagi yangi milliy ozodlik harakatini zaiflashtirish uchun qanday qilib boshqarayotganini fosh etdi. Britaniyaliklar bosimi ostidagi Usmonli hukumati hatto harakatga qarshi fatvo ham chiqardi. Nursiy bu fatvoga boʻysunmay, uni omma oldida haqiqiy emas deb eʼlon qildi.

### „Risola‑i Nur“ va „Nurcu harakati“ („Yangi Said“ davri)
1922-yilda Usmonli sultonligi tugatilgach, Nursiy Anqaraga bordi va u yerda parlament tomonidan kutib olindi. Uning islomiy respublika haqidagi qarashlari Mustafa Kamol Otaturkning dunyoviy respublika haqidagi rejalariga zid edi va u bu yerda qolmadi. 1924-yilda Istanbulga qisqa tashrifdan soʻng Nursiy Vanga qaytdi va jamoat hamda siyosiy hayotdan chetga chiqdi. U familiyasini tugʻilgan qishlogʻi nomidan kelib chiqib, Nursiyga oʻzgartirdi va asta‑sekin oʻzini kurd islom ziyolisidan Atatürkning yangi dunyoviy dunyosidan *[[Hijrat|hijrat]]* qilayotgan, iymonni yangilovchi yuz yillik *[[Mujaddid|mujaddid]]* sifatida koʻra boshladi.

#### Taʼlimoti va harakati
Said bu davrda Turkiya dunyoviylashuv koʻrinishida namoyon boʻlayotgan kufr va buzuqlikdan katta xavf ostida turibdi, deb hisoblagan. (Masalan, xalifalik bekor qilindi, haftalik dam olish kuni anʼanaviy islomiy ibodat kuni boʻlgan jumadan yakshanbaga oʻzgartirildi, taqvim hijriydan gregorianga oʻtkazildi va yozuv alifbosi almashtirilib, arab yozuvidan lotin yozuviga oʻtildi.). Shu bois Nursiyning fikricha, bu davrda insoniyat uchun qilinishi mumkin boʻlgan eng buyuk xizmat islom iymonini asrash edi va u buni oʻzining „Risola‑i Nur“ asari orqali amalga oshirishni maqsad qilgan.

„Risola‑i Nur“ inson mavjudligining asosiy savollariga – Xudoning borligi, ruhning tabiati va hayot maqsadi kabi masalalarga javob izlaydi. „Risola‑i Nur“ koʻr‑koʻrona eʼtiqod yoki mistikaga tayanmaydi. Aksincha, u eʼtiqod haqiqatlarini isbotlash uchun aql va mantiqdan foydalanadi, hamda Qur’onda zamonaviy fan uchun zarur boʻlgan bilim mujassam ekanini taʼkidlaydi. Shu bois u har xil kelib chiqish va eʼtiqodga mansub odamlarga ham tushunarli boʻlishi mumkin.

„Risola‑i Nur“da Nursiy agar bir rasmni koʻrsangiz, rassom bor, deb xulosa qilish kerakligini aytadi. Rasm rassomsiz boʻla olmaydi. Tabiat – sanʼat, lekin Sanʼatkor emas. Har bir mavjudotda yashirin qoʻl bor. Hayvonlarning gʻayrioddiy qobiliyatlari (masalan, sigirlarning dagʻal oʻtdan inson uchun zarur oziq moddalar ishlab chiqarishi, daraxtlarning fotosintez orqali shakar hosil qilib, 200 fut balandlikdagi barglarga suv yetkazishi, oʻsimliklarning kichik urugʻdan oʻsishi) ularning oʻzlariga emas, Yaratganga nisbat berilishi kerak. U Xudoning borligini isbotlash uchun oʻxshatishlar, aql va mantiqdan foydalanadi. Nursiy soʻzlariga koʻra, koinotdagi barcha tizimlar oʻzaro bogʻlangan. Galaktikalarni yaratgan Zot Yer, inson va boshqa barcha mavjudotlarni ham Yaratgan boʻlishi kerak. Uning soʻzlari bilan aytganda, „chivin koʻzini yaratgan Zot Quyoshni ham yaratgan boʻlishi kerak“.

Uning fikricha, musulmon olamining uch dushmani bor: johillik, qashshoqlik va tafriqa. Bu uch dushmanni yengish uchun musulmonlar uch qurolni qoʻllashlari lozim: taʼlim, sanoat/hunarmandchilik va birlik.

Nursiy materializm va ateizmni, ularning manbai boʻlgan materialistik falsafani bu ilm, aql va sivilizatsiya asrining haqiqiy dushmani deb hisoblagan. Ular bilan u „Risola‑i Nur“dagi (oʻzi haqiqat, deb bilgan) aqliy dalillar orqali kurashdi va „Risola‑i Nur“ni bu dushmanlar keltirgan jamiyat buzuqligiga qarshi eng samarali toʻsiq deb bildi.

„Risola‑i Nur“dan tashqari, Nursiy harakatining muvaffaqiyatida uning tanlagan usuli ham katta rol oʻynagan boʻlib, uni ikki ibora bilan jamlash mumkin: *mânevî jihod*, yaʼni „maʼnaviy jihod“ yoki „jismoniy boʻlmagan jihod“ va „ijobiy harakat“. Shu maʼnaviy jihodni davom ettirish uchun Nursiy shogirdlaridan kuch ishlatish va tartibsizlik keltiruvchi xatti‑harakatlardan butunlay tiyilishni qatʼiy talab qilgan. „Ijobiy harakat“ va jamoat tartibi hamda xavfsizligini saqlash orqali kufr kuchlari keltirgan deb hisoblangan „zarar“ Qur’onning „shifo“ beruvchi haqiqatlari bilan „tuzatilishi“ mumkin, deb hisoblagan.

Nursiyning taʼsiri asoschi otasi va Turkiya Respublikasining birinchi prezidenti Mustafa Kamol Otaturkni ham tashvishga solgan, shuning uchun Otaturk Nursiyga Turkiyaning sharqiy viloyatlari uchun „Diniy ishlar vaziri“ lavozimini taklif etib, u orqali Nursiy rejimga qarshi chiqmasligiga erishmoqchi boʻlgan, biroq Nursiy bu lavozimdan voz kechgan. Shundan soʻng Nursiy Isparta viloyatiga surgun qilindi, bunga, boshqa narsalar qatori, azonning arabcha aytilishi ham sabab qilib koʻrsatildi. Uning taʼlimoti bu yerda odamlarni oʻziga tortgach, Isparta gubernatori uni Barla nomli qishloqqa joʻnatdi va u yerda u „Risola‑i Nur“ning uchdan ikki qismini yozdi. Bu qoʻlyozmalar mintaqaning boshqa bir qishlogʻi Savga yuborilib, u yerda odamlar ularni 1928-yilda rasmiy ravishda almashtirilganiga qaramay, arab yozuvida koʻpaytirdilar. Tayyor boʻlgach, bu kitoblar „Nurcu pochta tizimi“ orqali butun Turkiyadagi Nursiy shogirdlariga yuborilgan. Nursiy takror va takror dunyoviy rejim tomonidan unga qilinayotgan barcha taʼqib va mashaqqatlarni Xudoning neʼmati deb aytgan va ular rasmiy diniy tuzumni yoʻq qilib, bilmagan holda turklarning yagona haqiqiy dini sifatida ommaviy islomni qoldirganini taʼkidlagan.

Shayx Said 1926-yildagi Shayx Said qo‘zg‘oloniga Said Nursiyni ham taklif qilgan, biroq Said Nursiy buni rad etib, tanqid qilgan. Shayx Said bilan kelishmovchiliklariga qaramay, uni koʻp marotaba Shayx Said bilan adashtirib, nishonga olishgan. Shayx Said qoʻzgʻolonidan keyin u Burdurga surgun qilingan. Said Nursiy kurd mustaqilligiga qarshi boʻlgan va Usmonli imperiyasining qayta tiklanishini yoqlagan.

Said Nursiy hayotining katta qismini (20-yildan ortiq) qamoq va surgunda oʻtkazdi, diniy uygʻonishga sarmoya kiritgani uchun dunyoviy davlat tomonidan taʼqib qilingan. U shogirdlariga qamoqda boʻlgan paytlarida ham „Risola‑i Nur“ kitoblarini tarqatish va odamlarni ularni oʻrganishga undashga eʼtibor qaratishni maslahat bergan. „Risola‑i Nur“ majmuasining katta qismi surgun yoki qamoq davrida yozilgan.

Kelajakda „Mahdiyning oltin davri“ deb hisoblanadigan davr keladi va 30–40 yil davom etadigan bu davrdan soʻng yana dinsizlik ustunlik qiladi, deb ishonilgan. Uning fikricha, Qiyomat kufr ahli boshiga hijriy 1530–1540-yillar oraligʻida tushishi mumkin.

### Keyingi hayoti („Uchinchi Said“ davri)
Nursiy taʼlimotining mashhurligi ortib, hatto ziyolilar va harbiylar orasiga ham tarqalishi hukumatni xavotirga soldi va u dunyoviylikni talab qiluvchi qonunlarni buzganlikda ayblanib, surgunga yuborildi. U 1956-yilda bu ayblovlarning barchasidan oqlangan.

Hayotining soʻnggi oʻn yilligida Said Nursiy Isparta shahriga joylashdi. Koʻp partiyaviy tizim joriy etilgach, u izdoshlariga ayrim diniy erkinliklarni tiklagan Demokratik partiya (yetakchisi Adnan Menderes)ga ovoz berishni maslahat bergan. Said Nursiy qatʼiy antikommunist boʻlgan va kommunizmni davrning eng katta xatari sifatida qoralagan. 1956-yilda unga asarlarini bosma shaklda nashr etishga ruxsat berildi. Uning kitoblari „Risola‑i Nur“ („Ilohiy nurning maktublari“) nomi ostida jamlangan.

U Urfaga safar chogʻida holdan toyib vafot etgan. U paygʻambar Ibrohim (Abraham) tugʻilgan, deb eʼtiqod qilinadigan gʻorninng roʻparasidagi maqbaraga dafn qilingan. 1960-yildagi Turkiyadagi harbiy davlat to‘ntarishidan soʻng, keyinchalik oʻng qanot siyosatchi boʻlgan Alparslan Türkeş boshchiligidagi askarlar guruhi uning qabrini ochib, xalq orasidagi ziyoratlarni oldini olish maqsadida jasadini 1960-yil iyul oyida Isparta yaqinidagi nomaʼlum joyga koʻchirib koʻmdilar.

## Nursiy vafotidan keyingi Nur harakati

Nursiy vafotidan ikki oy oʻtgach, 1960-yil 27-mayda davlat to‘ntarishi sodir boʻlib, demokratik yoʻl bilan saylangan Demokratik partiya hukumatini agʻdarib tashladi va Turkiyada nisbatan siyosiy erkinlik davri tugadi. Bosh vazir qatl etildi va Nur harakati aʼzolari ham taʼqib qilindi.

Keyingi yillarda Nur harakatidan bir nechta oqimlar ajralib chiqdi, jumladan Gyulen harakati, „Okuyujular“ (Oʻquvchilar) harakati, Yangi Asiya harakati, „Yazijilar“ (Nashriyotchilar) harakati shular jumlasidandir.

## Ommaviy madaniyatda

1999-yilda nashr etilgan Fred Reedning sayohat kitobi Turkiya boʻylab Said Nursiy izidan qilgan sayohatini tasvirlaydi.

2011-yilda Nursiy biografiyasiga asoslangan *Ozod inson* nomli turk filmi suratga olindi.

2011-yilda uning hayoti haqida „Xudoning sodiq quli: Barla“ nomli animatsion film suratga olindi.

## Yana qarang

* Muhammad Amin Er (1914–2013), Said Nursining shogirdlaridan biri
* Habiburrahmon Shokir (1903–1975), Said Nursining Yevropadagi dastlabki shogirdlaridan biri
* Badiuzzamon muzeyi, Istanbulning Fotih tumanidagi Rustam Posho madrasasi ichida joylashgan muzey
* Zubayir Gunduzalp (1920–1971) – Said Nursining eng yaqin shogirdlaridan biri
* Erisale – „Risola‑i Nur“ni onlayn oʻqish
* The Qur’an Revealed: A Critical Analysis of Said Nursi’s Epistles of Light , Durham universiteti (Buyuk Britaniya) olimi doktor Kolin Tyurner tomonidan „Risola‑i Nur“ tahlili
* Bediuzzamon Said Nursi kafedrasi (Jon Kerrol universiteti)
* Kurd faylasuflari ro‘yxati

## Izohlar

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* Sahiner, Necmettin, *Son Sahitler 3*, Nesil Yayinlari, 2004.
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* Thomas F. Michel (2013). *Insights from the Risale-i Nur: Said Nursi’s Advice for Modern Believers* Clifton, NJ: Tughra Books 
* 
* 
* Mustafa Gökhan Sahin, ''Said Nursi and the Nur Movement in Turkey: An Atomistic Approach''
* 

## Havolalar
* 
* Said Nursining qisqa biografiyasi
* MuslimScholars.info saytida tarjimai hol
* Bediuzzaman Said Nursi 
* SaidNur.com – Said Nursi va „Risola‑i Nur“ majmuasi haqida koʻplab tillarda maʼlumot
* Suffa vafqi  – Said Nursiga asoslangan tashkilot.
* „Risola‑i Nur“
* „Risola‑i Nur“ majmuasi, Bediuzzamon, Bediuzzamon Said Nursi – „Risola‑i Nur“ majmuasining turli tillardagi matnlarini oʻz ichiga olgan veb-sahifa
* Risale-i – „Risola‑i Nur“ majmuasining inglizcha matnini oʻz ichiga olgan veb-sahifa
* Said Nursi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar
* Doktor Kolin Tyurnerning „Risola‑i Nur“ haqidagi ishlari
* Risale-i Nur International