Xitoy iqtisodiy islohoti

**Xitoyning iqtisodiy islohoti** yoki Ochiq eshiklar siyosati  ( Chinese     ), Gʻarbda **Xitoyning ochilishi** sifatida tanilgan, Xitoy Xalq Respublikasida (XXR) da  " Xitoy xususiyatlariga ega sotsializm " va " sotsialistik bozor iqtisodiyoti " deb nomlangan iqtisodiy islohotlar dasturi. Ko'pincha "Bosh arxitektor" sifatida e'tirof etilgan Deng Syaopin boshchiligidagi islohotlar Xitoy Kommunistik partiyasi (KKP) ichidagi islohotchilar tomonidan 1978- yil 18 -dekabrda " Boluan Fanchjen " davrida boshlangan. Islohotlar 1989 - yildagi Tyananmen maydonidagi noroziliklarning harbiy bostirilishidan keyin turg'unlikka uchragan, ammo 1992- yilda Deng Syaopinning janubga qilgan sayohatidan keyin qayta tiklandi. 2010-yilda Xitoy nominal yalpi ichki mahsulot boʻyicha Yaponiyani ortda qoldirdi va 2017 - yilda YaIM (PPP) boʻyicha dunyoning eng yirik iqtisodiyotiga aylanib, AQShni ortda qoldirdi..   

Islohotlarga qadar Xitoy iqtisodiyotida davlat mulki va markaziy rejalashtirish hukmron edi. 1950- yildan 1973 - yilgacha   Buyuk sakrash va madaniy inqilobdan kelib chiqqan katta tebranishlardan so'ng ham Xitoyning real yalpi ichki mahsuloti jon boshiga o'rtacha yiliga 2,9% ga o'sdi,   Yaponiya, Janubiy Koreya, Singapur kabi qoʻshni kapitalistik davlatlar va keyin raqib Chiang Kay-Shekning Xitoy Respublikasi (ROC) materik Xitoydan oʻzib ketdi.  1970- yildan boshlab iqtisodiyot turg'unlik davriga kirdi  va Mao Tszedun vafotidan keyin Kommunistik partiya rahbariyati maoizmdan voz kechib, turg'un iqtisodiyotni qutqarish uchun bozorga yo'naltirilgan islohotlarga o'tishga qaror qildi. 

Kommunistik partiya hokimiyati bozor islohotlarini ikki bosqichda amalga oshirdi. Birinchi bosqich, ya'ni 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshlarida qishloq xo'jaligini dekoltivizatsiya qilish, mamlakatni xorijiy investitsiyalar uchun ochish va tadbirkorlarga tadbirkorlik faoliyatini boshlashga ruxsat berish bilan bog'liq. Biroq, sanoatning katta qismi davlat mulki bo'lib qoldi. Islohotning ikkinchi bosqichi, 1980-yillarning oxiri va 1990-yillarda davlatga qarashli sanoatning koʻp qismini xususiylashtirish va pudratlash bilan bogʻliq edi. 1985 yilda narxlarni nazorat qilishning bekor qilinishi katta islohot bo'ldi va tez orada protektsionistik siyosat va qoidalar bekor qilindi, lekin bank va neft kabi iqtisodiyotning boshqaruv cho'qq2001 yilda Xitoy Jahon savdo tashkilotiga (JST) qo'shildi . Ko'p o'tmay, xususiy sektor sezilarli darajada o'sdi va 2005 yilga kelib Xitoy yalpi ichki mahsulotining (YaIM) 70 foizini tashkil etdi 1978 yildan 2013 yilgacha misli ko'rilmagan o'sish kuzatildi, iqtisodiyot yiliga 9,5 foizga o'sdi. Konservativ Xu Jintao ma'muriyati 2005 yildan keyin iqtisodiyotni yanada qattiqroq tartibga solib, nazorat qildi, ba'zi islohotlarni bekor qildi. Boshqa tomondan, 1980 yilda Deng tomonidan parallel ravishda siyosiy islohotlar boshlandi, bu o'sha paytdagi Sovet Ittifoqining "Glasnost " va " Qayta qurish " ni ham ilhomlantirdi, ammo oxir-oqibat 1989 yilda Tyananmen maydonidagi norozilik namoyishlari bostirilishi tufayli yakunlandi va keyingi siyosiy liberalizatsiyani to'xtatdi.ilarida davlat monopoliyalari saqlanib qolindi.  

Xitoyning iqtisodiy siyosatining muvaffaqiyati va ularni amalga oshirish uslubi so'nggi 40 yil ichida Xitoy jamiyatida ulkan o'zgarishlarga olib keldi, shu jumladan qashshoqlik sezilarli darajada kamaydi, o'rtacha daromadlar va daromadlar tengsizligi oshdi.  Akademik olimlar Xitoyning "ikki yo'l" iqtisodiyotining muvaffaqiyati sabablarini muhokama qilishdi va uni Sharqiy blok va Sovet Ittifoqidagi sotsializmni isloh qilish urinishlari bilan shuningdek boshqa rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotining o'sishiga solishtirishdi; . Bundan tashqari, ushbu islohotlar silsilasi Xitoyning jahon qudrati sifatida yuksalishiga va xalqaro geosiyosiy manfaatlarning, ayniqsa , Tayvanning siyosiy maqomi bilan bog'liq masalalarda o'zgarishiga olib keldi. Biroq, korruptsiya, ifloslanish va aholining tez qarishi kabi masalalar Xitoy hukumati hal qilishi kerak bo'lgan jiddiy muammolar bo'lib qolmoqda. 

* **<big>Islohotlar davri</big>**
**Kelib chiqishi**

1976 -yil sentyabr oyida Mao Tszedun vafot etdi va oktyabr oyida Xua Guofen ,Ye Jianying va Van Dongxing bilan birgalikda "To'rt kishilik to'da "ni hibsga oldi va madaniy inqilobga chek qo'ydi. Xuaning madaniy inqilob davridagi iqtisodiy siyosatidan uzilish dasturi 1975 - yildagi Deng Syaopinning islohot dasturiga mos keladi. Xua milliy iqtisodni rivojlantirishni eng muhim masala qilib qoʻydi va “ishlab chiqaruvchi kuchlarni ozod qilish”ga erishish zarurligini taʼkidladi. U "sovet tipidagi yirik sanoatlashtirishni kapitalistik dunyoga ochilish bilan uyg'unlashtirdi" va uning rahbarligi ostida Xitoy o'zining birinchi Maxsus iqtisodiy zonasini ochdi va to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalarni jalb qilish bo'yicha katta sa'y-harakatlarni boshladi. 

Iqtisodiy islohotlar " Boluan Fanzheng " davrida, ayniqsa Deng va uning islohotchi ittifoqchilari hokimiyat tepasiga ko'tarilgandan so'ng,  ya'ni 1978- yil dekabr oyida Deng  Xua Guofeng o'rniga Xitoyning eng yuqori rahbari etib tayinlanganidan keyin jiddiy tarzda boshlandi. Deng hokimiyatni qo'lga kiritgan paytda iqtisodiy islohotlarni keng qo'llab-quvvatlagan edi. *De-fakto* yetakchi sifatida Deng siyosati partiya konservatorlarining qarshiliklariga duch keldi, ammo mamlakat boyligini oshirishda juda muvaffaqiyatli bo'ldi. 

* **<big>1979-1984</big>**1979 - yilda Deng Syaopin " To'rtta modernizatsiya " maqsadini ta'kidladi va keyinchalik " xiaokang " yoki " o'rtacha farovon jamiyat " g'oyasini taklif qildi. Li Kuan Yuning Singapurda iqtisodiy qudratli davlat yaratish borasidagi yutuqlari Xitoydagi kommunistik rahbariyatga katta ta’sir ko‘rsatdi. Xitoy rahbarlari, ayniqsa Deng Syaopin davrida, uning iqtisodiy o'sish, tadbirkorlik va norozilikni bostirish siyosatiga taqlid qilish uchun katta harakat qildilar. Yillar davomida 22 mingdan ortiq xitoylik amaldor Singapurga uning usullarini o‘rganish uchun yuborilgan.

Dengning birinchi islohotlari qishloq xo'jaligida boshlandi, bu soha uzoq vaqtdan beri Xitoy Kommunistik partiyasi tomonidan noto'g'ri boshqariladi. 1970-yillarning oxiriga kelib, oziq-ovqat ta'minoti va ishlab chiqarish shu qadar tanqis bo'lib qoldiki, hukumat amaldorlari Xitoy " 1959- yilgi falokat ", "Buyuk sakrash" davrida o'n millionlab odamlarning o'limiga sabab bo'lgan ocharchilikni takrorlanish arafasida ekanligi haqida ogohlantirdilar. Deng bunga javoban qishloq xo'jaligini dekolektivizatsiya qilish va xalq kommunalarining erlarini shaxsiy tomorqalarga bo'lgan uy-ro'zg'or mas'uliyati tizimini ta'kidladi. Yangi siyosatga koʻra, dehqonlar oʻz ekinlarining shartnoma asosidagi qismini hukumatga sotgan taqdirda, oʻz yerlarini rasmiy nazorat qilishlari mumkin edi. Bu harakat 1975-1985 yillarda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini 25 foizga oshirib, iqtisodiyotning boshqa qismlarini xususiylashtirish uchun namuna boʻldi. Deng tomonidan ilgari surilgan islohotlarning pastdan yuqoriga yondashuvi, Sovet Ittifoqidagi qayta qurishning yuqoridan pastga yondashuvidan farqli o'laroq, Xitoyning iqtisodiy o'tish jarayonining muvaffaqiyatiga hissa qo'shadigan muhim omil hisoblanadi. 

Deng Syaopinning o'zidan tashqari, islohotlarni amalga oshirishga yordam bergan muhim yuqori martabali islohotchilar orasida Xitoy Kommunistik partiyasining o'sha paytdagi Bosh kotibi Xu Yaobang va Xitoy Xalq Respublikasining o'sha paytdagi Bosh vaziri Chjao Ziyang ham bor edi. Dengning islohotlarini ma'qullagan boshqa rahbarlar orasida Si Zhongxun ( Si Tszinpinning otasi), Van Li, Xu Qili va boshqalar bor edi. Yana bir nufuzli rahbar Chen Yun edi, uni ba'zilar Xitoyda islohotlarning konservativ mafkurasiga ega Dengdan keyin ikkinchi eng qudratli shaxs deb biladilar. Deng Syaopin zamonaviy Xitoyning iqtisodiy islohotlarining me'mori deb hisoblansa-da, Chen uni rejalashtirish va qurish tafsilotlari bilan bevosita shug'ullangan va Deng tomonidan ko'plab islohotlarga qarshi chiqqan kuchga rahbarlik qilgan. Ikki tomon 1995 - yilda Chen vafot etgunga qadar islohotlarning umumiy yo'nalishi bo'yicha kurashdilar Chen g'oyalarining asosiy xususiyati umumiy reja doirasida resurslarni taqsimlash uchun bozordan foydalanish edi. 1980-yillar boshidagi ba'zi islohotlar, aslida, Chen 1950-yillarning o'rtalarida aytib o'tgan dasturni amalga oshirish edi. Chen buni "qush qafaslari iqtisodiyoti (bàngjīngíngín)" deb atadi. Chenning so'zlariga ko'ra, "qafas rejadir va u katta yoki kichik bo'lishi mumkin. Ammo qafas ichida qush [xo‘jalik] o‘zi xohlagancha ucha oladi” . Chen va boshqa konservativ rahbarlar, jumladan, Li Syannyan hech qachon Deng tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan etakchi maxsus iqtisodiy zona bo'lgan Shenchjenga tashrif buyurishmagan.

* **<big>1984–1993 yillar</big>**

Bu davrda Den Syaopinning siyosati davom etdi. Xususiy biznes ustidan nazorat va davlat aralashuvi pasayishda davom etdi, xususan, 1985 - yilda narxlarni nazorat qilish yumshatilgan va uy xo'jaliklari mas'uliyati tizimi o'rnatilgan qishloq oziq-ovqat sektorida, shuningdek, davlat korxonalarini kichik miqyosda xususiylashtirish amalga oshirib bo'lmaydigan bo'lib qoldi. . E'tiborga molik voqea davlat nazoratini markazsizlashtirish bo'lib, mahalliy viloyat rahbarlarini iqtisodiy o'sishni oshirish va davlat sektorini xususiylashtirish yo'llarini sinab ko'rishga majbur qildi. Shahar va qishloq korxonalari, nominal ravishda mahalliy hokimiyatlarga tegishli bo'lgan, lekin amalda xususiy bo'lgan firmalar davlat sektori hisobiga bozor ulushini qo'lga kirita boshladilar. Yuan Geng yordami bilan Shekou shahrida Xitoyda birinchi aktsiyadorlik tijorat banki China Merchants Bank va Xitoyda birinchi aktsiyadorlik sug'urta kompaniyasi Ping An Insurance tashkil etildi. 1984 - yil may oyida Xitoyning o'n to'rtta qirg'oq shaharlari, jumladan Shanxay, Guanchjou va Tyanszin " Ochiq qirg'oq shaharlari" (chàngāngāngīngàng)" deb nomlandi.

Ushbu davrdagi muhim iqtisodiy munozara narxlarni liberallashtirishga yondashish va Xitoy zarba terapiyasiga mos keladigan to'satdan narxlarni liberallashtirish  yondashuvni qo'llashi kerakmi -  yoki asta-sekinlik bilan yondashuv  kerakmi degan masala bilan bog'liq edi. Ammo 1986 - yilda oxirgi yondashuv g'alaba qozondi. "Narx islohoti zarbasini keltirib chiqarishning oldindan aytib bo'lmaydigan xavflari va uning foydalari haqidagi noaniqlik haqidagi turli, obro'li ogohlantirishlarga duch kelgan holda," Bosh vazir Chjao Ziyang va rahbariyat oxir-oqibat zarba narxlari islohotini rad etdi. Chjao iqtisodiy islohotlarda asosiy tashvish korxonalarni energiya bilan ta'minlash degan dalilni qabul qildi. Yozning oxiriga kelib, "muvofiqlashtirilgan kompleks islohot" rukni ostida boshlangan narsa po'lat narxini to'g'irlash bilan suyultirildi (garchi uning narxi ham ramziy ahamiyatga ega edi), shuningdek qisman soliq va moliyaviy islohotlar. Radikal narx islohoti 1988-yilda yana diqqat markazida bo'ldi va bu safar spiral inflyatsiyaga olib keldi (bu 1940-yillardan beri birinchi marta amalga oshirildi), shuningdek, mahalliy noroziliklar, banklarning yugurishi va vahima sotib olishni o'z ichiga olgan norozilik. Xitoy rahbariyati 1988-yilning kuzida narxlarni liberallashtirish bo'yicha ushbu rejalarni to'xtatdi va buning o'rniga tejamkorlik, narxlarni isloh qilish va qisqartirishga e'tibor qaratdi.

Bu davrda iqtisodiyot tez sur'atlar bilan o'sgan bo'lsa-da, samarasiz bo'ldi va davlat sektorida iqtisodiy muammolar kuchaydi. Og'ir yo'qotishlar davlat daromadlari hisobidan qoplanishi va iqtisodga ziyon keltirdi. 1985-1988- va 1992- yillarda inflyatsiya muammoli bo'ldi Xususiylashtirish 1992- yildan keyin tezlasha boshladi va xususiy sektor yalpi ichki mahsulotga nisbatan foiz sifatida o'sdi. Xitoy hukumati sekin-asta xususiy iqtisodiyotni birinchi navbatda davlat sektoriga "to'ldiruvchi" (1988), so'ngra sotsialistik bozor iqtisodiyotining "muhim tarkibiy qismi" (1999) sifatida tan olishni kengaytirdi.

* **1983-2005**

1990-yillarda Deng ko'plab tub islohotlarni amalga oshirishga imkon bo'ldi. 1993- yilda Butunxitoy xalq vakillari kongressi muhim korporatsiya qonunini qabul qildi. Unda davlat korxonalarida davlat faqat investor va aksiyalar va aktivlar nazoratchisi bo'lishi nazarda tutilgan. Korporatsiya to'g'risidagi qonunga muvofiq, bunday korxonalarga xususiy va xorijiy investitsiyalar 49% dan past bo'lishi kerak. Qonun shuningdek, davlat firmalariga biznes muvaffaqiyatsizlikka uchragan taqdirda bankrot deb e'lon qilishga ruxsat berdi.

Dastlab Chen ko'plab islohotlarni amalga oshirdi va amalga oshirdi. Ammo keyinroq Chen xususiy sektorning o'zboshimchalik bilan bo'lib qolishiga yo'l qo'ymaslik uchun davlat hali ham bozorda faol temir qo'lni jalb qilish kerakligini tushundi. Chenning Dengning keyingi iqtisodiy islohotlarini tanqid qilishi Kommunistik partiya ichida keng ta'sirga ega bo'lib, Dengdan keyingi Xitoy rahbarlarining siyosatida o'z aksini topdi. Chenning nazariyalari Tszyan Szemin va Xu Jintaoning bozor faoliyati uchun chegaralarni ta'minlash va kapitalizmning erkin bozordan foyda olish qiyin bo'lganlarga yetkazishi mumkin bo'lgan zarariga vositachilik qilish uchun davlat hokimiyatidan foydalanishga qaratilgan sa'y-harakatlarini qo'llab-quvvatladi. Chenning XKPni "hukmron partiya" sifatidagi tushunchasi Jiang Zeminning "Uch vakili" partiyasining rolini qayta ta'riflashda markaziy o'rin tutdi. 2005 - yilda, Chen tavalludining yuz yilligi munosabati bilan, partiya matbuoti bir necha hafta davomida Chenning KKP tarixi, nazariyasi va amaliyotiga qo'shgan hissasini muhokama qiladigan simpozium materiallarini nashr etdi.

Deng 1997- yilda vafot etgan bo'lsa-da, islohotlar uning  vorislari - Jiang Zemin va Chju Rongji davrida davom etdi, ular islohotchilar Chen Yunning maslahatlariga amal qilishdi va islohotlarni barqaror ushlab turish va davlatni asosiy sohalarda hamon mas'ul tutishdi. 1997 - va 1998-yillarda keng ko'lamli xususiylashtirish amalga oshirildi, bunda bir nechta yirik monopoliyalardan tashqari barcha davlat korxonalari tugatilib, ularning aktivlari xususiy investorlarga sotildi. 2001-2004-yillarda davlat korxonalari soni 48 foizga kamaydi. Xuddi shu davrda Jiang va Chju ham tariflarni, savdo to'siqlarini va qoidalarni pasaytirdi; bank tizimini isloh qildi; Mao davridagi ijtimoiy ta'minot tizimining ko'p qismini demontaj qildi; Xitoy armiyasini (PLA) harbiy korxonalardan voz kechishga majbur qildi; inflyatsiyaning pasayishi; va Jahon savdo tashkilotiga a'zo bo'ldi. Bu harakatlar ayrim guruhlarning, ayniqsa, xususiylashtirilgan davlat korxonalarida ishdan bo'shatilgan ishchilarning noroziligiga sabab bo'ldi. 

Mahalliy xususiy sektor birinchi marta 2005 -yilda YaIMning 50% dan oshdi va shundan beri yanada kengayib kelmoqda. Shuningdek, 2005 - yilda Xitoy Osiyodagi eng yirik iqtisodiyot sifatida Yaponiyani ortda qoldira oldi. Biroq, ba'zi davlat monopoliyalari hali ham saqlanib qoldi, masalan, neft va bank sohasida.

* **<big>2005-2012</big>**

Xu Szintao va uning konservativ ma'muriyati 2005 - yilda Deng Syaopinning ba'zi islohotlarini bekor qila boshladi. Kuzatuvchilarning qayd etishicha, hukumat ko'proq tenglik va populistik siyosatni qo'llagan. U subsidiyalar va sog'liqni saqlash sohasi ustidan nazoratni oshirdi,  xususiylashtirishni to'xtatdi va bo'shashmasdan pul-kredit siyosatini qabul qildi, bu esa ko'chmas mulk narxining uch baravar oshishiga olib kelgan AQSh uslubidagi mulk pufakchasining shakllanishiga olib keldi.  Imtiyozli davlat sektori hukumat investitsiyalarining asosiy oluvchisi bo'lib, yangi ma'muriyat ostida yirik xorijiy korporatsiyalar bilan raqobatlasha oladigan yirik "milliy chempionlar" paydo bo'lishiga yordam berdi. Xitoy nihoyat 2010 - yilda Yaponiya iqtisodiyotini ortda qoldirar edi

* **<big>2012-2020</big>**

Partiya bosh kotibi Si Tszinpin va uning ma'muriyati davrida XKP ko'plab islohotlar o'tkazishga intildi. Ulardan ba'zilari davlat va xususiy korxonalar ustidan nazoratni kuchaytirdi, kamida 288 firma o'zlarining korporativ ustavlarini kommunistik partiyaning korporativ boshqaruvda katta ta'sirga ega bo'lishiga imkon berish va partiya yo'nalishini aks ettirish uchun qayta ko'rib chiqdilar. Ushbu tendentsiya, shuningdek, Gonkong ro'yxatidagi firmalarni ham o'z ichiga oladi, ular an'anaviy ravishda o'zlarining partiyaviy aloqalarini kamaytirdilar, ammo hozirda "ilgari faqat guruh darajasida mavjud bo'lgan partiya qo'mitalari rasman tashkil etish uchun nizomni qayta ishlab chiqmoqdalar". Boshqa o'lchovlarda, Rey Dalioning so'zlariga ko'ra, Si Tszinpin davri iqtisodiy ochilish, bozorga yo'naltirilgan qarorlar qabul qilish va yomon boshqariladigan davlat korxonalarini qo'llab-quvvatlashni to'xtatish bilan ham ajralib turadi.