Carmen

***Carmen*** () — fransuz bastakori Jorj Bizening toʻrt pardali operasi. Libretto Anri Meilhak va Lyudovik Halevi tomonidan yozilgan boʻlib, Prosper Merimening xuddi shu nomdagi romani asosida yaratilgan. Opera birinchi marta 1875-yil 3-martda Parijdagi Opera-Komik tomonidan namoyish etilgan, bu yerda uning konventsiyalarni buzishi birinchi tomoshabinlarni hayratda qoldirdi va shov-shuvga sabab boʻldi.

Bize 33-spektakldan soʻng toʻsatdan vafot etdi, u asar keyingi oʻn yil ichida xalqaro miqyosda shuhrat qozonishidan bexabar edi. Oʻshandan beri C*armen* klassik kanondagi eng mashhur va tez-tez ijro etilgan operalardan biriga aylandi; 1-qismdagi " Habanera " va 2-qismdagi " Toreador qoʻshigʻi " barcha opera ariyalari orasida eng mashhurlaridandir.

Opera *opera komiksi* janrida yozilgan, musiqa raqamlari dialog orqali ajratilgan. Film janubiy Ispaniyada boʻlib oʻtadi va olovli loʻli Karmenning hiylalariga aldangan sodda askar Don Xosening qulashi haqida hikoya qiladi. Xose oʻzining bolalikdagi sevgilisini va harbiy xizmatni tark etadi, lekin Karmenning jozibali torero Escamilloga boʻlgan sevgisini yoʻqotadi, shundan soʻng Xose uni hasad bilan oʻldiradi. Proletar hayoti, axloqsizlik va qonunbuzarlik, bosh qahramonning sahnada fojiali oʻlimi tasvirlari fransuz operasida yangi zamin yaratdi va juda ziddiyatli edi.

Premyeradan keyin koʻpchilik sharhlar tanqidiy edi va fransuz jamoatchiligi umuman befarq edi. C*armen* dastlab Fransiyadan tashqarida bir qator spektakllar orqali oʻz obroʻsiga ega boʻldi va 1883 yilgacha Parijda qayta tiklanmadi. Shundan soʻng, u tezda uyda va chet elda mashhurlikka erishdi. Keyinchalik sharhlovchilarning taʼkidlashicha, C*armen* *opera komik* anʼanalari va 19-asr oxirlarida italyan operasiga xos boʻlgan realizm yoki *verismo* oʻrtasidagi koʻprikni tashkil qiladi.

Oʻshandan beri C*armen* musiqasi ohang, uygʻunlik, atmosfera va orkestrning yorqinligi va Bizet oʻz qahramonlarining his-tuygʻulari va azoblarini musiqiy tasvirlash mahorati uchun keng eʼtirof etilgan. Bastakor vafotidan keyin partituraga jiddiy oʻzgartirishlar kiritildi, jumladan, asl dialog oʻrniga rechitativ kiritildi; operaning standart nashri yoʻq va Bizetning niyatlarini qaysi versiyalar eng yaxshi ifodalashi haqida turli qarashlar mavjud. Opera 1908-yilda birinchi akustik yozuvdan beri ko‘p marta yozib olingan va hikoya ko‘plab ekran va sahnaga moslashtirilgan mavzu bo‘lgan.

## Rollar

* Cast tafsilotlari Curtiss  tomonidan asl pianino va vokal yozuvidan keltirilgan. Sahna dizaynlari Charlz Ponchardga tegishli.

1-harakatning muqaddimasi uchta takrorlanuvchi mavzuni birlashtiradi: 4-qismdan buqa jangchilarining kirishi, 2- qismdagi Toreador qoʻshigʻidan voz kechish va bir oz farq qiladigan ikkita shaklda Carmenning oʻzini ham, u tasvirlagan taqdirni ham ifodalovchi motiv. Klarnet, fagot, kornet va violonchellarda tremolo torlarida chalingan bu motif muqaddimani keskin kresendo bilan yakunlaydi.  Parda koʻtarilganda, yorugʻlik va quyoshli atmosfera tez orada oʻrnatiladi va ochilish sahnalarini qamrab oladi. Soqchilarni almashtirishning masxara tantanalari, shaharliklar va fabrika qizlari oʻrtasidagi noz-karashmalar, taqdir motividagi qisqa ibora Carmenning kirishini eʼlon qilganda, kayfiyat oʻzgarishidan oldin sodir boʻladi. Oʻzining doimiy hiyla-nayrang ritmi va kalit oʻzgarishi bilan provokatsion habaneradan soʻng, Carmen joʻnashdan oldin oʻz gulini Xosega tashlaganida, taqdir motivi toʻliq yangraydi.  Bu harakat Xosedan ehtirosli asosiy yakkaxonni keltirib chiqaradi, Dean uning musiqiy xarakteridagi burilish nuqtasini taklif qiladi.  Yumshoq tomir qisqa vaqt ichida qaytib keladi, chunki Mikaella yana paydo boʻladi va iliq klarnet va torli joʻrda Xose bilan duetda qoʻshiladi. Xotirjamlikni ayollarning shov-shuvli janjallari, Carmenning dramatik qayta kirishi va uning Zuniga bilan oʻzaro munosabati buziladi. Uning aldagan „Seguidilla“si Xoseni gʻazablangan baland ovozga qoʻzgʻatganidan soʻng, Carmenning qochishi oldidan habaneradan qisqa, ammo xavotirli parcha takrorlanadi.  Bizet dramatik taʼsirini oshirish uchun ushbu finalni bir necha bor qayta koʻrib chiqdi. 

## Musiqalar soni
Raqamlar G. Schirmer Inc., Nyu-York, 1958 yil Guiraudning 1875 yilgi aranjirovkasidan bosilgan vokal yozuvidan (inglizcha versiyasi).

**Act 1**
# Prelude (orchestra)
# Sur la place chacun passe (Chorus of soldiers, Moralès, Micaëla)
# Avec la garde montante (Chorus of urchins, Zuniga)
# La cloche a sonné (Chorus of citizens, soldiers, cigarette girls)
# Habanera: L’amour est un oiseau rebelle (Carmen, chorus as above)
# Carmen! Sur tes pas nous pressons! (Chorus of citizens and cigarette girls)
# Parle-moi de ma mère (José, Micaëla)
# Que se passe-t-il là-bas? Au secours! Au secours! (Chorus of cigarette girls, soldiers, Zuniga)
# Tra-la-la … Coupe-moi, brûle-moi (Carmen, Zuniga, cigarette girls, José)
# Seguidilla: Près des remparts de Séville (Carmen, José)
# Finale: Voici l’ordre; partez (Zuniga, Carmen)
:: Entr’acte (orchestra)

**Act 2**

:: Entr’acte (orchestra)

**Act 3**

:: Entr’acte (orchestra)
**Act 4**

### Manbalar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* Carmen: Scores at the International Music Score Library Project These include:
** Full orchestral score, Choudens 1877 (republished by Könemann, 1994)
** Full orchestral score, Peters 1920 (republished by Kalmus, 1987)
** Vocal score, Choudens 1875
*  (Vocal score, with words provided in English and French, based on the 1875 arrangement of Ernest Guiraud)
* ''Carmen'' by Prosper Mérimée (1845), Project Gutenberg
* Libretto 
* Carmen on IMDb