Fil

**Fil** – quruqlikdagi mavjud hayvonlarning eng kattasi. Hozirgi vaqtda fillarning uchta tirik turi tan olingan: Afrika buta fili, Afrika oʻrmon fili va Osiyo fili. Ular Fillar oilasi va Xartumlilar turkumining omon qolgan yagona aʼzolaridir. Fillarning yoʻq boʻlib ketgan qarindoshlari orasida mamontlar va mastodonlar mavjud. Ushbu jonzotlarning oʻziga xos xususiyatlari orasiga magistral deb ataladigan uzun xartum, tishlar, katta quloq, ustunga oʻxshash oyoqlar va qattiq, ammo sezgir kulrang teri kiradi. Filning xartumi ogʻiz boʻshligʻiga oziq-ovqat hamda suv olib keladi va narsalarni ushlaydi. Kurak tishlar ham qurol, ham narsalarni harakatlantirish va qazish uchun asbob sifatida xizmat qiladi. Katta qulogʻi doimiy tana haroratini saqlashga, shuningdek, muloqotda boʻlishga yordam beradi. Afrika fillarining quloqlari kattaroq va orqalari botiq, Osiyo fillarining quloqlari kichikroq, orqalari qavariq yoki tekis boʻladi.

Fillar Janubiy Afrika Sahroi Kabiri, Janubiy Osiyo va Janubi-Sharqiy Osiyo boʻylab tarqalgan va turli xil yashash joylarida, jumladan savannalarda, oʻrmonlarda, choʻllarda va botqoqlarda hayot kechiradi. Ushbu jonzotlar oʻtxoʻrligi bilan birga qulay boʻlishi uchun suvga yaqin hududlarda yashashadi. Fillar tabiiy muhitga nomutanosib ravishda katta taʼsir koʻrsatadigan tur hisoblanadi. Ular boʻlinish-birikma jamiyatiga ega boʻlib, unda bir nechta oila guruhlari birlashadilar. Urgʻochilar (sigirlar) oilaviy guruhlarda yashashga moyil boʻlib, bunday guruhlar urgʻochi buzoqlar yoki nasldagi bir nechta qarindosh urgʻochilardan iborat boʻlishi mumkin. Ayollar guruhining rahbari, odatda eng keksa sigir, matriarx sifatida tanilgan.

Erkaklar (buqalar) balogʻat yoshiga yetganlarida oʻz oilalarini tark etadilar va yolgʻiz yoki boshqa erkaklar bilan yashashlari mumkin boʻladi. Voyaga yetgan buqalar turmush oʻrtogʻini qidirganda, asosan, oilaviy guruhlar bilan muloqot qiladi. Erkak fillar testosteronning kuchayishi va musth deb nomlanuvchi tajovuzkorlik holatiga kirishadi, bu ularga boshqa erkak fillar ustidan hukmronlik qilishga hamda reproduktiv muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi. Fil bolalari oʻzlarining oila guruhlarida diqqat markazida boʻlib, uch yil davomida onalariga tayanadilar. Yovvoyi tabiatda fillar 70 yilgacha yashashi mumkin. Ular teginish, koʻrish, hid va tovush bilan aloqa qiladilar; fillar uzoq masofalarda infratovush va seysmik aloqadan foydalanadilar. Fillarning aql-zakovati primatlar va kitsimonlar bilan taqqoslanadi. Ular oʻzligini anglay oladigandek koʻrinadi va oʻlayotgan yoki oʻlik turdoshlariga nisbatan tashvishlanishadi.

Afrika buta fillari va Osiyo fillari Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi (IUCN) tomonidan yoʻqolib ketish xavfi ostidagi, Afrika oʻrmon fillari esa jiddiy yoʻqolib ketish xavfi ostidagi jonivorlar roʻyxatiga kiritilgan. Fillar populyatsiyasi uchun eng katta tahdidlardan biri bu fil suyagi savdosi hisoblanib, insonlar filning kurak tishlari uchun brakonerlik qilishadi. Yovvoyi fillar uchun boshqa tahdidlar qatoriga yashash joylarini yoʻq qilinishi va mahalliy odamlar bilan toʻqnashuvlar kiradi. Fillardan Osiyoda ishlaydigan hayvonlar sifatida foydalanishadi. Ilgari ular urushda ishlatilgan; bugungi kunda fillar koʻpincha hayvonot bogʻlarida koʻrgazmaga qoʻyiladi yoki sirklarda koʻngil ochish maqsadida foydalaniladi. Fillar insoniyat madaniyatida oʻziga xos maqomga ega boʻlib, ular sanʼat, folklor, din, adabiyot va ommaviy madaniyatda namoyon boʻlgan.

## Etimologiyasi
„Elephant“ (fil) soʻzi lotincha *elephas* (*elephantis*)ga asoslangan boʻlib, bu yunoncha ἐλέφας (*elephas*) ning lotincha shaklidir. U hind-yevropa tili yoki finikiy tilidan kelib chiqqan boʻlishi ham mumkin. Miken-yunon tilida nom boʻgʻinli yozuvda *e-re-pa* (*e-re-pa-to*) sifatida talqin qilingan. Miken-yunon tilidagi kabi, Homer bu yunoncha soʻzni fil suyagi degan maʼnoni ifodalash uchun ishlatgan, ammo Gerodot davridan keyin soʻz hayvonga ham ishora qilgan. „Elephant“ soʻzi oʻrta ingliz tiliga *olyfaunt* sifatida kirib keldi (), bu shakl qadimgi fransuz tilidagi *oliphant* (XII asr) soʻzidan olingan.

## Taksonomiyasi
Fillar Fillar oilasiga tegishli boʻlib, Xartumlilar turkumida qolgan yagona oiladir. Ularning eng yaqin qarindoshlari Sirenlar (dyugonlar va lamatinlar) va Damanlar boʻlib, ular birgalikda Afrotheria katta turkumi ichidagi Paenungulata guruhiga mansubdirlar. Fillar va Sirenlar qoʻshimcha ravishda Tethytheria guruhiga ham kiradi.Tirik fillarning uchta turi tan olingan: Afrika buta fili (*[[Loxodonta]] africana*), Afrika o'rmon fili (*Loxodonta cyclotis*) va Osiyo fili (*[[Elefa|Elephas]] maximus*). Afrika fillari tarkibi anʼanaviy ravishda yagona tur - *Loxodonta africanani* oʻz ichiga olgan edi, ammo molekulyar tadqiqotlar ularning birgina tur emasligini tasdiqladi. Mamontlar (*Mammuthus*) tirik fillar taqqoslanganda Afrika fillariga qaraganda Osiyo fillari bilan yaqinroqdir. Fillarning yana bir yoʻq boʻlib ketgan jinsi *[[Palaeoloxodon]]* ham tan olingan, u Afrika fillari bilan yaqin aloqada boʻlgan va ular bilan duragaylashgan.

### Evolyutsiyasi
Fanda proboskidlar guruhining 180 dan ortiq yoʻqolib ketgan aʼzolari aniqlangan. Pleystotsenning dastlabki davridan maʼlum boʻlgan eng qadimgi proboskidlar, Afrika *[[Eriteriy|Eritheriumi]]* va *[[Fosfatiy|Phosphatheriumi]]* hisoblanadi. Eotsen davridagi proboskidlarga Afrika *[[Numidoterium|Numidotheriumi]]*, *[[Moeriterium|Moeritheriumi]]* va *[[Bariteriy|Barytheriumi]]* kiradi. Bu hayvonlar nisbatan kichik boʻlgan va baʼzilari, masalan, *Moeritherium* va *Barytherium* amfibiya boʻlgan boʻlishi ehtimoli ham mavjud. Keyinchalik *[[Fiomiya|Phiomia]]* va *[[Paleomastodon]]* kabi avlodlar paydo boʻldi; ikkinchisi koʻproq oʻrmonli hududlarda yashagan. Oligotsen davrida proboskidlar diversifikatsiyasi juda oz oʻzgargan. Ushbu davrning diqqatga sazovor turlaridan biri Somali yarim orolidagi *[[Eritreum]] melakeghebrekristosi* boʻlib, u bir necha keyingi turlarning ajdodi boʻlgan boʻlishi mumkin.Taxminan 18-19 million yil muqaddam ilk miotsen davrida Afro-Arabistonning Yevroosiyo bilan toʻqnashuvi proboskidlar evolyutsiyasidagi muhim voqea boʻlib, bu ushbu turkumning vatani Afrika Yevroosiyo boʻylab tarqalib ketishiga imkon berdi va keyinroq, taxminan 16-15 million yil oldin ular Bering quruqlik koʻprigi orqali Shimoliy Amerikaga ham oʻtdi. Miotsen davrida mashhur boʻlgan proboskidlar guruhlari tarkibiga deinoterlar, shuningdek, ilgʻor fillar, jumladan, mamutidlar (mastodonlar), gomfoterlar, amebelodontidlar (bunga *[[Platybelodon]]* kabi „belkurak tishlilar“ kiradi), xoerolofodontidlar va stegodontidlar kiradi. Taxminan 10 million yil oldin, Fillar oilasining eng qadimgi vakillari gomfoterlardan kelib chiqqan holda Afrikada paydo boʻlgan.

Fillar oldingi proboskidlardan molyar tishlarining oldingi proboskidlardagi kabi eng boshidagi qatorga emas, balki parallel qatorga siljigani bilan ajralib turadi, bu farq ularga oʻtlarni isteʼmol qilishning qulay boʻishi imkonini beradi. Miotsenning oxirgi davrida katta iqlim oʻzgarishlari kuzatildi, bu esa koʻplab proboskid guruhlarining kamayishi va yoʻq boʻlib ketishiga olib keldi. Fillar oilasi zamonaviy avlodining eng qadimgi vakillari taxminan 5 million yil oldin oxirgi miotsen-ilk pliotsen davrida paydo boʻlgan. Fillarning avlodi *Elephas* (tirik Osiyo filini oʻz ichiga oladi) va *Mammutus* (mamontlar) pliotsen davri oxirida, taxminan 3,6-3,2 million yil oldin Afrikadan koʻchib kelgan.

Ilk pleystosen davrida *[[Stegodon|Stegodondan]]* va Amerika qitʼasidan tashqaridagi barcha fil boʻlmagan proboskid avlodlari yoʻq boʻlib ketdi*,* gomfoterlar Buyuk Amerika almashinuvining bir qismi sifatida Janubiy Amerikaga tarqalib ketdi va Shimoliy Amerika taxminan 1,5 million yil oldin mamontlar koʻchib oʻtdi. Erta pleystosenning oxirida, taxminan 800 000 yil oldin, *[[Paleoloxodon]]* fil turi Afrikadan tashqariga chiqib, Yevrosiyoda keng tarqalgan. Oxirgi pleysotsen davrida proboskidlar keskin kamayib ketdi, qolgan barcha fil boʻlmagan proboskidlar (jumladan, *Stegodon*, mastodonlar, *[[Cuvieronius]]* va *[[Notiomastodon]]* kabi gomfoterlar) va *[[Paleoloxodon]]* yoʻq boʻlib ketdi, mamontlar faqat Golosen tarkibidagi Bering boʻgʻozi atrofida mavjud baʼzi bir orollarda yashardi, soʻnggi omon qolganlari esa taxminan 4000 yil oldin Vrangel orolida hayot kechirgan.

Evolyutsiya jarayonida proboskidlar kattalashib bordi. Shu bilan birga, uzunroq oyoq-qoʻllarga, kengroq hajmdagi oyoqlarga, shuningdek, kattaroq bosh va qisqa boʻyinga ega boʻldi. Xartumlari rivojlanib, uzunroq oʻsdi. Premolyarlar, keskir tishlar hamda boʻri tishlari soni kamaydi va yonoq tishlari (molyarlar va premolyarlar) uzunroq boʻlib, asosiy tishlar vazifasini bajarishga ixtisoslashdi. Keskir tishlari turli shakl va oʻlchamdagi tishlarga aylangan. Proboskidlarning bir nechta turlari orollarda izolyatsiya qilingan va orol ularga kichiklik qilgan, shuning uchun baʼzilari tana hajmini keskin qisqartirgan, masalan  uzunlikdagi boʻyli mitti fil turlari – *[[Paleoloxodon falconeri|Palaeoloxodon falconerilar]]* paydo boʻlgan.

### Tirik turlar

## Anatomiyasi

Fillar quruqlikda yashovchi eng yirik hayvonlardir. Ularning skeleti 326-351 ta suyakdan iborat. Umurtqalar qattiq boʻgʻinlar bilan birikkan boʻlib, ular umurtqa pogʻonasining moslashuvchanligini cheklaydi. Afrika fillarida 21 ta juft qovurgʻa bor, Osiyo fillarida esa bu koʻrsatkich 19 yoki 20 juftni tashkil qiladi. Bosh suyagida havo boʻshliqlari (sinuslar) mavjud boʻlib, ular umumiy quvvatni saqlab, bosh suyagining ogʻirligini kamaytiradi. Bu boʻshliqlar bosh suyagining ichki qismida asal uyasiga oʻxshash koʻrinish beradi. Aksincha, pastki jagʻi zich boʻladi. Bosh suyagi ayniqsa katta boʻlib, bu boshdagi mushaklar birikishi uchun yetarli joy hosil qiladi. Bosh suyagi, ayniqsa jang paytida yoki tishlardan foydalanganda katta stressga bardosh beradigan darajada qurilgan. Miya bosh suyagidagi yoylar bilan oʻralgan boʻlib, ular himoya vazifasini bajaradi. Boshning kattaligi tufayli boʻyin noqulaylik tugʻdirmaslik uchun nisbatan qisqa boʻladi. Fillar gomeotermlardir va oʻrtacha tana haroratini ~ 36 °C (97 °F), salqin mavsumda kamida 35,2 °C (95,4 °F) va issiq quruq mavsumda maksimal 38,0 °C (100,4 °F) darajada ushlab turadilar.
## Manbalar