open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Huquqiy ong

**Huquqiy ong** - ijtimoiy ong shakli; jamiyat aʼzolarining mavjud huquqiy munosabatlar va huquqni tushunishi, huquq-tartibot haqidagi tasavvurida oʻz aksini topadi. Huquqiy ong nafaqat amaldagi huquq, balki uning tarixi, shuningdek boshqa jamiyatlardagi voqeliklarni bilishni ham oʻz ichiga oladi. Alohida shaxs, guruh va jamiyatning Huquqiy ongi ajratib koʻrsatiladi. Huquqiy ong huquqiy mafkura va huquqiy psixologiyadan tashkil topgan. Huquqiy mafkura — har xil huquqiy hodisalar haqidagi nuqtai nazar, tushuncha, gʻoya va qarashlarning ilmiy umumlashtirilgan tizimidan iborat. Huquqiy ongning huquqiy mafkura qismida aksini topgan huquqiy hodisalar huquqqa bagʻishlangan maxsus nazariy izlanishlarda oʻz rivojini topib, ilmiy darajada anglab yetiladi. Bunday ilmiy asarlarning mazmuni odamlar maʼnaviy mulkiga aylanib, ularning ongiga aniq huquqiy bilimlarni, mulohazalarni, eʼtiqod va kayfiyatni olib kiradi. Huquqiy mafkura — shaxsning Huquqiy ongini ilmiy asosda shakllantira borib, huquqqa, odamning huquqqa boʻlgan munosabatiga hal qiluvchi taʼsir qiladi. Huquqiy psixologiya — huquqiy hodisalarni hissiyot bilan anglashdir. Odam ijtimoiy hodisalarni, jumladan, huquqiy munosabatlarni nafaqat aql bilan, balki sezgi bilan ham tushunib yetadi.

Huquqiy ong darajasi jamiyat aʼzolarining huquqiy maʼlumotlariga ham bogʻliqdir. Shunga koʻra, fuqarolarning huquqiy madaniyat darajasini koʻtarishga koʻmak beradigan huquqiy ax-borot tizimini tashkil qilishning ahamiyati katta. Huquqiy madaniyatning darajasiga qarab, Huquqiy ong 3 turga ajratiladi: oddiy, ilmiy va kasbiy. Oddiy Huquqiy ong, odatda, oʻz-oʻzidan vujudga keladi va odamning shaxsiy tajribasi, huquqiy hodisalar bilan bogʻliq boʻlgan hayotiy vaziyatlar haqidagi tushunchasi bilan belgilanadi. Bunga odamning ishga joylashuvidagi yoki oliy oʻquv yurtiga kirish qoidalari yo boʻlmasa yoʻl qoidasini buzganligi uchun javobgarligi haqidagi bilimlar misol boʻla oladi. Huquqiy ong borliq haqidagi oddiy tushunchalar chegarasida qolib ketmaydi, doimo rivojlana borib, nazariy, ilmiy tushunchaga aylanadi. Ilmiy Huquqiy ong ijtimoiy huquqiy haqiqatni u yo bu darajada toʻgʻri aks ettiruvchi bilimlar tizimini oʻz ichiga oladi. Kasbiy Huquqiy ong esa yuridik oliy oʻquv yurtlarida oʻqish natijasida shakllanadi, soʻngra, huquqiy amaliyot jarayonida sayqallanadi. Huquqiy fanlar vakillari, huquqshunos amaliyotchilar uning subʼyektlari hisoblanadi.

Huquqiy ong jamiyat hayotining ijtimoiysiyosiy sharoitlari, uning madaniyHUQUQIY, demokratik yoki avtoritar anʼanalari bilan belgilanadi.

Nurali Javliyev.
Huquqni muhofaza qilish organlari

**Huquqni muhofaza qilish organlari** — qonuniylik va huquqtartibotni muhofaza qilish, inson huquqlari va erkinliklarini himoyalash, jinoyatchilik va boshqa huquqbuzarliklarga qarshi kurash bilan shugʻullanuvchi idoralar. Oʻzbekistonda ularning faoliyati tegishli qonunlar asosida tartibga solingan ("Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi toʻgʻrisida"gi qonun, "Sudlar toʻgʻrisida"gi qonun, "Pro-kuratura toʻgʻrisida"gi qonun, "Advo-katura toʻgʻrisida"gi qonun va shahrik.). Oʻzbekiston Respublikasida Huquqni muhofaza qilish organlariq.o.ga quyidagilar kiradi: sudlar (Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, Oliy sudga boʻysunuvchi umumiy yurisdiksiyadagi sudlar, xoʻjalik sudlari); sudlarning faoliyatini tashkiliy va moddiy-texnik jihatdan taʼminlashni amalga oshiradigan organlar (Oʻzbekiston Respublikasi Prezi-denti huzuridagi Sudyalarni tanlash va lavozimlarga tavsiya etish boʻyicha oliy malaka komissiyasi; Adliya vazirligi huzuridagi sud qarorlarini ijro etish, sudlar faoliyatini moddiy, texnik va moliyaviy jihatdan taʼminlash departamenti) prokuratu-ra; jinoyatlarni fosh etish va tergov qilishga jalb qilingan organlar (surishtiruv va dastlabki tergov organlari), notarial faoliyatni amalga oshiruvchi organlar (notariat va boshqalar); advokatura.
Hoʻkiz

**Hoʻkiz** — ish hayvoni; 2 yoshdan oshgan, qoʻshta yaraydigan bichilgan erkak qoramol. Mustahkam va dagʻal konstitutsiyali novvoslar bir yoshdan oshganda axtalanib, ish hayvoni sifatida 18— 24 oyligidan boshlab turli xoʻjalik ishlarini bajarishda foydalanilgan. Omoch bilan yer haydash, gʻalla yanchish (hoʻp), aravalarga qoʻshib yuk tashish ishlarida asosiy ulov boʻlgan. Osiyo, Afrikaning ayrim mamlakatlarida H.lar asosiy ish va miniladigan (transport) hayvon sifatida hozir ham koʻp ishlatiladi. Oʻzbekistonda H.lardan xoʻjalik ishlarida 20-asrning 50-yillari boshiga qadar foydalanilgan.
Hoʻkizboqar

**Hoʻkizboqar** — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi — Arktur (0,1 vizual yulduz kattaligida). Alrel — may oylarida yaxshi koʻrinadi. Oʻzbekiston hududida ham kuzatish mumkin.
Hoʻrmuz boʻgʻozi

**Hoʻrmuz boʻgʻozi** (qad. nomi Harmiz boʻgʻozi) — Hind okeanining shim.gʻarbiy qismidagi boʻgʻoz, Arabiston dengizining Fors va Ummon qoʻltiqlarini birlashtirib turadi. Uzunligi 195 km, eng kambar joyining eni 54 km, chuqurligi farvaterida 27,5 m. Ban-dar-Abbos porti bor.
Gruzincha Vikipediya

**Gruzincha Vikipediya** () — Vikipediyaning gruzin tilidagi boʻlimi. Gruzincha Vikipediya 2003-yilning noyabr oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Gruzincha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
Gruzincha Vikipediya  orasida maqolalar soni boʻyicha -oʻrinda (*..*).

## Statistik tarixi
* 7-iyul 2011-yil — 50 000 maqola..

## Manbalar

## Havolalar

* Gruzincha Vikipediyaning statistikasi 
* Gruzincha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
* Gruzincha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Gruzincha Vikipediyaning mobil nusxasi
GMT

**Grinvich boʻyicha oʻrta vaqt** (ing. ***Greenwich Mean Time***, GMT) – London yaqinidagi Grinvich qirollik observatoriyasidan oʻtuvchi astronomik (Oʻrta quyosh) meridian vaqti.

Avvallari GMT vaqt hisob nuqtasi hisoblanib, qolgan vaqt belbogʻlari shu yerdan boshlab hisoblangan. Hozirda uning oʻrniga Halqaro kordinatlashtirilgan vaqt (UTC) ishlatiladi.

## Yana koʻrish
* UTC+0
* Halqaro kordinatlashtirilgan vaqt
* Halqaro vaqt
* Davlatlar bo'ylab vaqt belbog'i ro'yxati
Abatayxon

**Abatayxon** (1534-1586) — moʻgʻul xoni; Tushetuxonlar sulolasi asoschisi. Oyrotlar bilan kurash olib borib, 1577-yil ularni boʻysundirgan. Shu yili Abatayxon oʻgʻlini oyrot xoni deb eʼlon qilgan. Abatayxon vafotidan soʻng oyrotlar qoʻzgʻolon koʻtarib, xonni oʻldirib qaramlikdan xalos boʻlishgan. Abatayxon lamaizm dinining ashaddiy ixlosmandlaridan va targʻibotchilaridan boʻlib, bu dinni qabul qilish uchun 1577-yil Xuxxotoga  borib dalay lama bilan uchrashgan. 1585-yil lamaistlarning Xalxadagi birinchi monastiri Erdeni-dzuni qurishni boshlagan. XX asr boshlariga qadar Moʻgʻulistonda Abatayxon shaxsi muqaddas sanalib sajda qilingan.
## Manbalar
Abaqa

**Abaqa**, Abaqaxon (1234.3, Moʻgʻuliston – 1282.1.4, Shaxu) – elxon, hulo-kuiylardan boʻlgan Eron hukmdori (1265-82). Eronga 1256-yil otasi Huloku bilan birga kelgan. Otasi vafotidan soʻng elxon etib saylangan, lekin ulugʻ qoon Xubilay tomonidan faqat 5 yildan soʻnggina tasdiqlangan. Misr mamluklari bilan olib borilgan urushni besa-mara davom ettirgan. 1266-yil A. Shimoliy dan Dashti Qipchoqdan boʻladigan hujumni qaytarish maqsadida Kura daryosining shim. qirgʻogʻida mudofaa devori bunyod etishga buyurgan; Kavkaz xalqlari uning vaziri Shamsiddin tomonidan 1278-yil tobe ettirilgan. Umumiy dushmanni bar-taraf qilish uchun Abaqa mamluklarning dushmanlari boʻlgan yevropalik xristi-anlar bilan aloqa bogʻlashga uringan; uning elchilari 1274-yil Lion, 1277-yil Rimda boʻlgan. Yevropada bu saʼyhara-katlar xursandchilik bilan qabul qilingan. Abaqa Angliya qiroli Eduard I (1274) va papalar Klement IV (1267), Grigoriy X (1274) va Nikolay III (1277) lardan noma olgan. A. 1265-yil yunon malikasiga uylangan. Biroq Misrga qarshi umumiy yurish amalga oshmagan. Mamluklar Kichik Osiyoning bir qis-mini qisqa muddatga bosib olishga erishganlar (1277) va Elbiston yonidagi jangda moʻgʻul qoʻshinyni tor-mor qilganlar. 1280-yil moʻgʻullar Suriyaga bosib kirib Halabni vayron etishgan. Biroq 1281-yil Abaqaning ukasi Mangu Temur Xama va Xims oraligʻida mamluklardan qattiq zarbaga uchragan. Abaqa qoʻshinlari Sharqda aksincha muvaffaqiyatli kurash olib borganlar. 1270-yil mamlakatga bostirib kirgan Baroq boshchiligidagi Chigʻatoy ulusi qoʻshinlari Hirot yaqinida tor-mor etilgan. Bunday bosqinlarga barham berish uchun Abaqa 1273-yil Movarounnahrdagi tartibsizliklardan foydalanib Buxoro shahrini vayron qilishni buyurgan.
## Manbalar
Mahmud Abbos

**Abbos Mahmud (Mehmet Abbasovic)** (28-yanvar 1935-yil, Falastinning Safad shahrida tugʻilgan) – Falastin davlat arbobi. Damashq universitetini tugatgan. Dastlab Qatar Davlatining maʼmuriy tizimida xizmat qilgan. Siyosiy faoliyatini Qatardagi falastinliklar guruhlarini tashkil etish va birlashtirishdan boshlagan. Abbos Mahmud Falastin Ozodlik tashkiloti (FOT) asoschilaridan biri, uning markaziy qoʻmitasi aʼzosi boʻlgan. 1980-yildan FOTning milliy va xalqaro aloqalar departamenti rahbari. 1988-yildan FOT Ijroiya qoʻmitasi aʼzosi, 1996-yildan qoʻmitaning bosh kotibi, 1996-yil yanvarda Falastin milliy kengashi (parlament)ga saylovlar oʻtkazish boʻyicha markaziy saylov komissiyasi rahbari, 2003-yil Falastin bosh vaziri, 2004-yildan FOT Bosh kotibi hamda mazkur tashkilot doirasidagi FATH (Falastin Ozodlik harakati) rahbari, 2005-yil yanvardan Falastin Muxtoriyati raisi, FOT Ijroiya qoʻmitasi raisi.

## Shaxsiy hayoti
Mahmud Abbos 1935-yil 15-noyabrda Falastinning (hozirgi Isroil) Jalila hududidagi Safed shahrida tugʻilgan. Uning oilasi 1948-yil Isroil-Falastin urushi paytida Suriyaga qochib ketgan. Misrga borishdan oldin Abbos Damashq universitetida huquqshunoslik boʻyicha tahsil olgan.

Abbos keyinchalik Moskvadagi Patris Lumumba universitetida aspiranturaga oʻqishga kirdi va u yerda fan nomzodi ilmiy darajasini oldi (PhD ning sovet ittifoqi davridagi ekvivalenti). Uning doktorlik dissertatsiyasi *Boshqa tomon: natsizm va sionizm oʻrtasidagi maxfiy aloqa* edi.

U Amina Abbos bilan turmush qurgan va birga uch oʻgʻil koʻrgan. Kattasi Mazen Abbos Dohada qurilish kompaniyasini boshqargan va 2002-yilda 42 yoshida Qatarda yurak xurujidan vafot etgan. Abu Mazen kunyasi „Mazenning otasi“ degan maʼnoni anglatadi. Ularning ikkinchi oʻgʻli kanadalik tadbirkor Yosir Abbos boʻlib, unga PA sobiq rahbari Yosir Arafot nomi berilgan. Kenja oʻgʻli – Tariq, korxona rahbari.

## Faoliyati
1950-yillarning oʻrtalarida Abbos Qatarda amirlikning Davlat xizmatida kadrlar boʻlimi boshligʻi boʻlib ishlayotgan paytda surgun qilingan bir qator falastinliklarga qoʻshilib Falastinning yashirin siyosatiga aralashib qoladi. 1961-yilda u yerda boʻlganida, 1950-yillarning oxirida Quvaytda Yosir Arafat va boshqa besh falastinlik tomonidan asos solingan Fath tashkilotiga aʼzo boʻlgan. Oʻsha paytda Arofat Qatar, Quvayt va boshqa Fors koʻrfazidagi arab davlatlarida badavlat falastinliklarni jalb qilish orqali Fath tashkilotiga asos solgan edi.

Abu Dovudning soʻzlariga koʻra, Abbos tomonidan toʻplangan mablagʻlarning bir qismi 1972-yilgi Myunxen qirgʻinini amalga oshirish uchun uning xabarisiz ishlatilgan. U 1977-yilda oʻrta tabaqadagi isroilliklar bilan muzokaralar oʻtkazishga chaqirilgan Fathning birinchi aʼzolaridan biri edi. 2012-yilda bergan intervyusida u shunday deb eslaydi: „[…] biz qurol olganimiz uchun biz ularni ishonchli tarzda yoʻq qilish imkoniyatiga ega edik“.

## Manbalar
Yorqul Abdullayev

**Abdullayev Yorqul** (1942.18.3, Samarqand viloyati Gʻozgʻon qishlogʻi) — iqtisodchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), iqtisod fanlari doktori, professor (1990). Toshkent xalq xoʻjaligi institutini tugatgan (1968). Shu institutda assistent (1968-72), statistika kafedrasida katta oʻqituvchi (1972-74), dotsent (1980), hisob-iqtisod fakulteti dekani (1985-91), 1991-yildan Toshkent moliya institutida prorektor. Ilmiy ishlari mintaqaviy statistika masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Makroiqtisodiy statistika, T., 1996; Bozor iqtisodiyoti iazariyasi va amaliyoti, T., 1999; Menejment, T., 2001; Statistika, T., 2002.
Abdulloh ibn Abbos

**Abdulloh ibn Abbos** (619-yil, hozirgi Saudiya Arabistonidagi ashshib — 686-yil, at-Toif, oʻsha yerda) — islom taʼlimoti sharhlovchilaridan, faqih, Muhammad paygʻambarning amakivachchasi.

Musulmon rivoyatlariga koʻra, Abdulloh ibn Abbos rasululloh va sahobalarning qilgan ishlari, aytgan soʻzlari haqidagi hikoyalarni toʻplash (hadislar) maqsadidagi gʻoyani ilk bor ilgari surgan. Abdulloh ibn Abbos nihoyatda ilmli boʻlgani tufayli „Xabr al-umma“ („Jamoa donishmandi“) laqabiga sazovor boʻlgan. Abdulloh ibn Abbos Qurʼonni tafsir qiluvchi, fiqhga oid masalalarni sharhlovchi (huquqqa doir masalalar boʻyicha uning oʻzi xulosa chiqargan), johiliyat davri tarixi, Muhammad paygʻambarning gʻazotlariga oid hikoyalarni yetkazuvchi sifatida mashhur boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Abdulloh ibn az-Zubayr

**Abdulloh Ibn Az-Zubayr** (624-692) — ilk islom davridagi mashhur siyosiy arboblardan biri. Abu Bakr Siddiqning nabiralari, Asmo binti Abu Bakr (ikki belbogʻ sohibi) va Zubayr ibn Avvomning oʻgʻillari. 680-yil Ummaviylar xalifasi Yazid ibn Muoviyaga qarshi chiqqan. 683-yil Yazid vafotidan soʻng Abdulloh ibn Zubay Iroq, Janubiy Arabiston, Misr va Suriyaning katta qismida xalifa deb eʼtirof etilgan. 687-yil Abdulloh ibn Zubayr qoʻshini al-Muxtor boshchiligidagi isyonchi shialar ustidan gʻalaba qozongan. Ummaviylar hokimiyati mustahkamlangach, xalifa Abdulmalikning Hajjoj ibn Yusuf qoʻmondonligi ostidagi qoʻshini Abdulloh ibn Zubayr tarafdorlarini Makkai mukarramada qamal qilgan. Abdulloh ibn Zubayr jangda halok boʻlgan. Muhojirlar orasida Islom yurtida (yaʼni Madinada) tugʻilgan birinchi farzand Abdulloh ibn Zubayr edi. (Bir sahoba) "Abdulloh ibn Zubayrni tugʻilgan kuniniyam koʻrdim vafot etgan kuniniyam koʻrdim, tugʻilganida takbir aytganlar vafotida takbir aytganlardan afzal edi deganlar.

**Abu Bakr Abdulloh ibn az-Zubayr al-Asadiy** (armancha:  أبو بكر عبد الله بن الزبير الأسدي ‎; 624–692) Paygʻambar Muhammad ﷺ.Sahobasi va siyosiy arbob edi. U Madinada tugʻilgan muhojirlar (muhojirlar) orasida birinchi chaqaloq edi. U Qur’on va Islom qonunlarini talqin qilish boʻyicha mutaxassis va hadislarni yetkazuvchi edi. U xalifa Usmon ibn Affon hukmronligi davrida Qur’onning kanonik matnini kodifikatsiya qilish komissiyasining aʼzosi edi . U jasorati, taqvodorligi, yuksak axloqiy fazilati, ajoyib aql-zakovati va boshqa koʻplab fazilatlari bilan ajralib turardi. Xalifalikdagi fuqarolar urushi paytida u qonuniy xalifa (amir al-muminin) sifatida tan olindi va 683-yildan, 692-yilgacha hukmronlik qildi.

## Manbalar
Abdulloh ibn Husayn

**Abdulloh Ibn Husayn** (1882, Makka — 1951.20.7, Quddus) — Transiordaniya amiri (1921-46) va qiroli (1946-50), Iordaniya qiroli (1950-yildan). 1916-1918-yillardagi Hijoz qoʻzgʻolonida qatnashgan. 1921-yil ingliz mandatli boshqaruvdagi Transiordaniya muxtor amirligi amiri deb eʼtirof etilgan. Davlatni idora etish organlari, shuningdek, arab legionini tuzgan. 1946-1948-yillarda Falastinning arab qismiga daʼvogarlik qilgan. Iordaniyani 1948-49 yillardagi arab-isroil urushiga jalb qilgan (qarang Arab-Isroil urushi), Iordan daryosining gʻarbiy sohilini zoʻrlik bilan qoʻshib olgan. 1951-yil 20-iyulda Transjordaniya tomonidan anneksiya qilingan Sharqiy Quddusdagi Al -Aqso masjidi ostonasida Falastin terror tashkiloti aʼzosi tomonidan otib oʻldirilgan.
Ramazon Abdullayev

**Abdullayev Ramazon** (1945.11.9, Boysun tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1973). 1967-yildan Boysun tumanidagi maktablarda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori. Faoliyati davomida oʻz shaxsiy jamgʻarmasi hisobidan 180 oʻrinli maktab binosini qurib foydalanishga topshirgan.
Rustambek Abdullayev

**Rustambek Samigʻovich Abdullayev** (1947.13.12, Toshkent) – musiqashunos, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2002). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1997), professor (2001). Samigʻ Abdumayevsh oʻgʻli. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970), shu yerda pedagog (1969-yildan). Sanʼatshunoslik institutida ilmiy xodim (1975-yildan), boʻlim mudiri (1993-yildan), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti prorektori (1985-1987), „Boysun bahori“ ochiq folklor festivali direktori (2002). Ilmiy ishlari katta ashula, oʻzbek va Oʻrta Osiyo xalklari musiqa folklori, zamonaviy musiqa madaniyati masalalariga bagʻishlangan („Markaziy Osiyo marosim musiqasi“, T., 1994, rus tilida; „Boysun musiqa madaniyati“, T., 2005 va boshqalar). „Oʻzbek musiqasi tarixi xrestomatiyasi“ (T.Solomonova bilan birga, M., 1981, 1983, rus va oʻzbek tillarida) kabi oʻquv qoʻllanmalar muallifi. Xalqaro ilmiy anjumanlar qatnashchisi.

## Manbalar
Abdulmoʻminxon (maʼnolari)

**Abdulmoʻminxon** — Buxoro xonligida hukmronlik qilgan ikki xon.

* Abdulmoʻminxon (?—1599) — Shayboniylar sulolasi vakili. 
* Abdulmoʻminxon (1738—1751) — Ashtarxoniylar  sulolasi vakili.
Abdulmoʻminxon (Ashtarxoniy)

**Abdulmoʻminxon** (1738 Buxoro — 1751) — Buxoro xoni (1747-51). Ashtarxoniylar sulolasidan. Abulfayzxonning oʻgʻli. Abulfayzxon saroy fitnasi natijasida oʻldirilgach (1747), Muhammad Rahim otaliqning buyrugʻi bilan Abdulmoʻminxon taxtga oʻtqazilgan. Buxoroda turgan Eron shohi Nodirshohning ukasi Aliqulixon boshchiligidagi qoʻshin oʻz yurtiga joʻnatib yuborilgan. Muhammad Rahim yosh „xon“ga qizini berib, uni oʻziga kuyov qilib olgan va amalda 1747-yildan boshlab Buxoro xonligini oʻzi boshqarishga kirishgan. Biroq oradan 4 yil oʻtgach, Muhammad Rahim kuyovi Abdulmoʻminxonni ham oʻldirtirib, taxtga Abul-fayzxonning kichik oʻgʻli Ubaydullaxon IIIni oʻtqazadi.

Ad. Mirzo Salimbek, Kashkoʻli salimiy, Tavorixi muttaqadimin va muttaaxirin, Buxoro, 2003.
Abdurahmon Abdurazzoqov

**Abdurahmon Abdurazzoqov** (1952. 6.8, Bekobod) — Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Mehnat faoliyatini 1969-yildan Oʻzbekiston metallurgiya zavodi taʼmirlash xoʻjaligi sexida oddiy ishchilikdan boshlagan. Marten sexida poʻlat quyuvchi (1970-77), 1977-yildan elektrda poʻlat eritish sexi operatori. Korxonada jahon talablariga mos keladigan poʻlat eritish texnologiyasini joriy etishda mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot sifatini yaxshilash boʻyicha ratsionalizatorlik takliflarini kiritgan, natajada sexda har oyda 30 ming tonna oʻrniga 40 ming tonnadan ortiq metall eritma olinishga erishildi. Abdurazzoqov oʻz mehnat faoliyati davomida koʻplab shogirdlar yetishtirdi.

## Manbalar
Abdugʻani Abdurazzoqov

**Abdurazzoqov Abdugʻani** (1930-yil, 1-avgust, Toshkent viloyati Qibray shaharchasi) — kimyogar olim, Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (2001), tarix fanlari doktori (1993), professor (2003). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1956). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix va arxeologiya institutida laboratoriya mudiri (1966—1971), direktor oʻrinbosari (1972-79), ayni vaqtda boʻlim mudiri (1971—1998), bosh mutaxassis (1998-yildan). Behzod nomidagi Milliy rassomchilik va dizayn institutida professor (1997—1998), kafedra mudiri (1998-yildan). Ilmiy ishlari tarixiy yodgorliklarni (arxeologik, meʼmoriy, sanʼat asarlari) kimyoviy-texnologik usullar yordamida tadqiq qilish orqali qadimgi davr hunarmandchiligining bosqichlari, yoʻllari va sir-asrorlarini oʻrganishga oid. Abdugʻani Abdurazzoqov rahbarligida Oʻrta Osiyoning shishasozligi, metallurgiya, keramika, qurilish materiallari, mineral boʻyoqlar tarixi oʻrganildi. Loytuproqdan yasalgan qadimgi yer osti inshootlarini qotirish va saqlashning yangi kimyoviy usullari topildi.

## Manbalar

## Havolalar
* Steklodeliye Sredney Azii v drevnosti i srednevekovye, T., 1963 (v soavtorstve); Srednevekoviye stekla Serdney Azii. T., 1966 (v soavtorstve); Restavraiiya nastenngx ros-pisey Afrasiaba, T., 1975 (v soavtorstve).
Mahmud Abdurahmonov

**Mahmud Rahmatullayevich Abdurahmonov** (1961.1.7, Toshkent) – ganchkor usta, Oʻzbekiston xalq ustasi (2004). Ganch oʻymakorligini usta Z.Yusupov va U. Tohirovlardan oʻrgangan. 1978-yildan „Us to“ respublika badiiy ishlab chiqarish uyushmasida usta. Abdurahmonov respublika va chet mamlakatlardagi yirik meʼmoriy inshootlar: „Shahidlar xotirasi“ yodgorlik majmuida gumbaz ichi ganch oʻymakorligi, Oliy Majlis, Aeroport, Tashqi ishlar vazirligi qabulxonasi, Oqsaroy va boshqa binolarning ganchkori bezaklarini mahorat bilan bajargan.
## Manbalar
Nabi Abdurahmonov

**Nabi Qayumovich Abdurahmonov** (1958-yil 7-noyabr, Toshkent) – rejissyor, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2005-yil). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1994). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1980). „Yosh gvardiya“ teatrida rejissyor (1980-1988-yillar). 1988-yil „Dard“ teatr-studiyasini tashkil qildi. 1991-yildan Oʻzbekiston Yoshlar teatri badiiy rahbari va bosh rejissyori. A. teatrda chuqur ramziylik va ayni vaqtda mantiqiylikka yoʻgʻrilgan oʻziga xos spektakllar sahnalashtirdi: „Zoʻraki tabib“ (Molyer), „Malikai Turandot“ (K.Gotssi), „Iblis ayol“ (P.Merime), „Ekvus“ (Sheffer), „Gugurt tutgan qizcha“ (Andersen), „Te-vye sutchi“ (Sh. Aleyxem), „Umar Xayyom yulduzlari“ (T.Zulfiqorov, 1998-yil, „Yilning eng yaxshi spektakli“ deb baholangan), „Xolstomer“ (L.Tolstoy), „Ato etilgan muhabbat tariqati“ (Navoiyning „Lison-ut-tayr“ dostoni asosida; „Yilning eng yaxshi rejissyorlik ishi“ nominatsiyasi boʻyicha „Ofarin“ mukofotini olgan) va boshqa.

## Manbalar
Abdulgʻafforxon

**Abdulgʻafforxon** (1890-1988) - pushtunlar mustaqillik harakatining rahbari. 1919-yil „Aljumani islohi al-Afgʻoni“ millatchilik tashkilotini, 1930-yil esa „Pushtun jirgʻa“ partiyasini boshqargan. Bu partiya Hindiston milliy kongressi va „qizil koʻylaklilar“ otryadlari bilan bir qatorda turgan. 1947-yil boshqa pushtun millatchilari bilan birga pushtunlar yashaydigan tumanlarning oʻzini-oʻzi idora etishi va Pushtunistonni tuzish haqidagi millatchilik ruhidagi shiorlarni ilgari surgan. Pokiston barpo etilishi bilan hukumatga qarshi muxolifatda turib Xalq partiyasi (1948-yil barpo etilgan), soʻngra Pokiston Milliy xalq partiyasi tashkilotchilaridan va rahbarlaridan biri boʻlgan.

## Manbalar
Maʼmun Abdulqayyum

**Maʼmun Abdulqayyum** (1937, Maldiv Respublikasi, Male sh.) – Maldiv davlat arbobi. Qohiradagi Al-Azhar universiteti va Amerika universitetini tugatgan. 1967-yildan Qohiradagi Amerika universitetida, 1969-yildan Nigeriyadagi Ahmad Bello universitetida lektor, 1971-yildan Maldiv Respublikasida maktab oʻqituvchisi, 1972-yildan Maldiv hukumatida boshqarma boshligʻi, 1974-yildan telekommunikatsiya boʻlimi kotibi, soʻng direktori, 1975-yildan Maldiv Respublikasi Bosh vaziri idorasida vazirning maxsus oʻrinbo-sari, Maldiv Respublikasining Shri Lankadagi Favqulodda va Mux-tor elchisi, BMTdagi doimiy vaki-li, tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari, 1977-yildan Maldiv transport vaziri, 1978-yil noyabrdan 2008-yilgacha Maldiv Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Bahrom Avazov

**Bahrom Beknazarovich Avazov** (1970-yil 3-yanvar, Gʻuzor tumani) – kurashchi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (1998), „Oʻzbekiston iftixori“ (2003). Avazov kurashning 81, 90 kg va mutlaq vazn toifalarida Oʻzbekiston (1991-2001), Osiyo (2001, Toshkent) va jahon (2000, Antaliya; 2001, Budapesht) chempioni. Mutlaq vazn toifasida xalqaro musobaqalar (1996, Shahrisabz; 1998; Xiva) va Alpomish oʻyinlari (1998, Termiz) gʻolibi. Avazov Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1991), shu institutda katta oʻqituvchi (1991-2003), Oʻzbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamgʻarmasi Qashqadaryo viloyati filiali direktori (2003-yildan).

## Manbalar
Shukurzya Avazova

**Shukurzya Avazovna Avazova** (1939. 16.5, Urganch shahri) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1968). 1962-yildan Urganch shahridagi 5-internat maktabida tarbiyachi, 1966-yildan 5-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Agʻitay Adilov

**Agʻitay Adilov** (1941.10.2, Taxtakoʻpir tumani) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi novatori, usta dehqon, Oʻzbekiston Qahramoni (2005). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1992), Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan iqtisodchi (1976). Toshkent xalq xoʻjaligi institutini bitirgan. Taxtakoʻpir tumani „Qoʻngʻirotkoʻl“ davlat xoʻjaligida bosh hisobchi (1970-76), „Taxtakoʻpir“ davlat xoʻjaligi direktori (1977-93), 1993-yildan „Taxtakoʻpir“ shirkat xoʻjaligi raisi. Adilov rahbarlik qilgan yillarda xoʻjalik respublikada rentabelligi yuqori, iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biriga aylandi, xoʻjalikning mashina-traktor parki eng zamonaviy texnika bilan taʼminlandi, sholi, bugʻdoy, paxtadan yuqori hosil yetishtirishga erishdi, ijtimoiy-madaniy markazlar, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, un, guruch ssxlari, gʻisht zavodi va boshqa qurildi. Adilov 12-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi (1990-1994), 1-chaqiriq Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. 2005-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Maj-lisi Senati aʼzosi, 3-chaqiriq qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi deputati. "Shuhrat" medali (1998), "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

## Manbalar
Ajinakamar gʻori

**Ajinakamar gʻori** — Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi gʻor. Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmogʻi boʻlgan Yetimtogʻning gʻarbiy yon bagʻrida, 1241 m balandlikda. Gʻor yuqori yura davri ohaktoshlarida hosil boʻlgan. Kirish qismi ravoq shaklida, eni 3,5 m, balandligi 4 m. Gʻor ogʻzida yuqoridan ajralib qulab tushgan balandligi 1,5 m li xarsang mavjud. Kirish qismidan ichkariga tomon gʻor kengayadi, uzunligi 19 m, balandligi 16 m gacha boʻlgan boʻshliqdan iborat. Shipi gumbaz shaklida. Sahnida diametri 2-3 metrli tosh boʻlaklari bor. Birinchi xonaning oxirida gʻor torayib, shu joydan ikkinchi xonaga oʻtiladi. Uning uzunligi 20 m, eni 3-10 m, balandligi 7 m gacha. Bu xona atrofi marmar oniksidan tashkil topgan hosilalar (stalaktit va stalagmit)dan iborat. Suv tomchilari kuzatiladi. Gʻor havosining harorati 16°, kirish qismida 28°. Gʻorning umumiy uzunligi 48 m, umumiy maydoni 339 m2, hajmi 1585 m3.
Mannon Azizov

**Mannon Azizovich Azizov** (1913.1.5 – Toshkent – 1987.17.10) – kimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan ixtirochi (1961). Kimyo fanlari doktori (1968), professor (1960). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1937). Toshkent farmatsevtika institutida assistent (1937 –44), kafedra mudiri (1944-57), rektor (195770), laboratoriya rahbari (1970–78). Asosiy ilmiy ishlari bioaktiv koordinatsion birikmalar kimyosiga oid. A. rahbarligida mikroelementlarning turli bioaktiv moddalar bilan birgalikdagi 500 ga yaqin kompleks birikmasi sin-tez qilingan. Koamid, feramid, kobalt 30 va kupir preparatlari tib-biyot amaliyotiga joriy etilgan. Toshkent farmatsevtika institutida Mannon Azizov nomidagi stipendiya taʼsis etilgan.

## Manbalar
* O kompleksnmx soyedineniyax biologi-cheski aktivnmx veshestv s mikroelementami, T., 1958; O kompleksnmx soyedineniyax nekoto-rnx mikroelementov s bioaktivnmmi veshe-stvami, T., 1969.
Abulgʻozixon (Ashtarxoniy)

**Abulgʻozixon** (**Abulgʻozi Muhammad Bahodirxon**) (XVIII asr, Buxoro xonligi — 1801—1802-yillar, Buxoro, Buxoro amirligi) — Ashtarxoniylar oʻzbek sulolasining soʻnggi vakili sifatida qaraladigan soxta xon. Mangʻitlar oʻzbek sulolasi davrida Buxoro xonligining rasmiy hukmdori (1758—1785). Amalda real hokimiyat Muhammad Doniyolbiyning qoʻlida boʻlgan.

Muhammad Doniyolbiyning vafotidan soʻng Abulgʻozixonning obroʻyi tushib ketadi. Shundan soʻng, Amir Shohmurod (1785—1800) uni taxtdan va hokimiyatdan butkul chetlashtiradi. Shu bilan 1601-yilda xonlik taxtiga kelgan va 1756-yilda rasman barham topgan Ashtarxoniylarning hukmronligi toʻlaligicha barham topadi.

## Kelib chiqishi
Aksar manbalarda Abulgʻozixon Ashtarxoniylar xonadoniga mansub shaxs sifatida qaralsa, baʼzi bir manbalarda u Xorazm xonlari avlodi boʻlganligi taʼkidlanadi.

## Buxoro xonligining hukmdori
Mangʻitlar sulolasining vakili Muhammad Rahimxon toʻsatdan vafot etgach (1758-yil 24-mart), marhum xonning oʻgʻil farzandlari boʻlmaganligi uchun Buxoro xonligi taxtiga dastlab uning balogʻat yoshiga yetmagan nevarasi Fozil toʻra oʻtqazilgan. Muhammad Rahimxonning amakisi Muhammad Doniyolbiy esa yangi xonga otaliq qilib tayinlangan. Biroq Fozilxon tez orada taxtdan tushirilib, uning oʻrniga Abulgʻozixon Buxoro xonligi hukmdori deb eʼlon qilingan.

Abulgʻozixon oʻzining xonlik davrida davlat ishlariga mutlaqo aralashmagan. U siyosatdan uzoq kishi boʻlib, faqat rasmiy hujjatlarga oʻz muhrini bosish va oʻz nomidan tanga chiqarish bilan cheklangan.

## Taxtdan chetlashtirilishi
Abulgʻozixonni hokimiyatdan butkul chetlashtirgan shaxs Muhammad Doniyolbiyning oʻgʻli Amir Shohmurod (1785—1800-yillar) boʻlgan. Jumladan u Abulgʻozixonni taxtdan chetlashtirib, Arkdan tashqaridagi Bozor Xoʻjadagi hovlilardan biriga joylashtirib, unga umrbod nafaqa tayinlaydi.

Baʼzi tadqiqotlarda aytilishicha, Buxoroning Xankar tumanida yer ishlari bilan shugʻullangan. Amir Shohmurod davrida Abulgʻozi otaliq lavozimida boʻlgan.

Abulgʻozining keyingi taqdiri va oilaviy ahvoli haqida maʼlumot saqlanmagan. U 1801—1802-yillar oraligʻida vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* 
*
Abu Bakr Homid Shoshiy

**Abu Bakr Homid Shoshiy**, Abu Bakr Muhammad ibn Ali ibn Homid Shoshiy (1007—1092-yil, Hirot) — imom, alloma, shofiʼiylik shayxi. Oʻz yurtida fiqh ilmini Abu Bakr as-Sanjiydan oʻrgangan. Tarixchi Abu Saʼd Samʼoniyning yozishicha, Abu Bakr Homid Shoshiy uning bobosi Imom Abulmuzaf-far Samʼoniyning Marvdagi ashoblaridan boʻlgan, taqvodor, zohid, doimo ilm bilan mashgʻul boʻlgan. Fiqh ilmida „imom“ darajasiga yetishgan. Gʻazna sultoni uni saroyga taklif etgan. Bu yerda olim oila qurib, bola-chaqali boʻlgan hamda asarlar yozgan. Soʻngra Nizomulmulk uni Hirotga chor-lagan. Hirotdagi „Nizomiya“ madrasasida mudarrislik qilgan. Shu yerda u Mansur al-Qogʻaziy, yurtdoshi Haysam ibn Kulayb Shoshiydan hadis ilmini oʻrgangan.

## Manbalar
Gulxatsha Ayimbetova

**Gulxatsha Aymanovna Ayimbetova** (1961.24.12, Taxtakoʻpir tumani) – xonanda, Qoraqalpogʻiston (1999) va Oʻzbekiston (2000) xalq artisti. J.Shomurotov nomidagi Nukus davlat sanʼat bilim yurtini tugatgan (1983). 1980–81 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat filarmoniyasi qoshidagi "Oyqulash" ansamb-li, 1981-yildan "Amu toʻlqini" ansamblida xonanda. Jarangdor, keng diapa-zonli, mayin ovozga ega. Repertuaridan qoraqalpoq xalq qoʻshiqlari ("Musa sen yori", "Nozlining", "Jaqsiraq", "Ne bilsin" va boshqalar), qoraqalpoq kompozi-tor va bastakorlari asarlari ("Keng dala", "Ota makon" N.Muhammeddinov; "Vatan", "Ona tuprogʻim", "Oʻzbekiston", Q.Xilalov va boshqalar) oʻrin olgan. A.ning aksariyat qoʻshiqlari Qoraqalpoq radiosi fonotekasi va gramplas-tinkasi ("Gulxatsha Ayimbetova kuylaydi", 1982 va boshqalar)ga yozib olingan. O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining o‘ttiz to‘rt yilligi arafasida „El-yurt hurmati“ ordeni bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Muhammad Al-Baradei

**Muhammad al-Baradey** (1942, Qohira) — misrlik huquqshunos. Xalqaro huquq doktori (1974). Qohira universitetini tugatgan (1962). Qohiradagi diplomatiya xizmati xodimi (1964-yildan), Misr tashqi ishlar vazirining maxsus yordamchisi (1974—78), BMT qoshidagi Oʻquv va ilmiy tadqiqot institutida xalqaro huquq dasturi boʻyicha katta aspirant (1980-yildan), Nyu-York universitetida xalqaro huquq adyutant-professor(1981—87). Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik (MAGATE)ning Bosh direktori (1997-yildan). Atom energiyasidan harbiy maqsadlarda foydalanishning oldini olish va undan eng xavfsiz usullar bilan foydalanish uchun kurashgan. Nobel mukofoti laureati (2005, hamkorlikda).

## Manbalar
Ozodbek Akbarov

**Akbarov Ozodbek** (1946.19.4, Chimkent viloyati) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1970). 1972-yildan Toshkentdagi Hamza nomidagi bilim yurti (keyinchalik kasb-hunar kolleji)da oʻqituvchi, oʻquv boʻlimi mudiri, direktor oʻrinbosari, 1979—2004-yillarda direktor.
Corazon Aquino

**Akino (Ayashpo) Korason** (1933.25.1, Tarlak viloyati) — Filippin tarixida birinchi ayol-prezident (1986—92). Obroʻli Koxuangko oilasidan. Mamlakatda F. Markosning avtoritar tuzumiga qarshi kurashgan B. Akinoning bevasi. 1986-yil fevralda Maniladagi ommaviy namoyishlar natijasida F. Markos diktaturasi tugatilgach, hokimiyat tepasiga kelgan. 1987-yil hozirda ham amalda boʻlgan demokratik konstitutsiya qabul qilingan. Akino hokimiyatni boshqargan dastlabki davrda "diktatura qurboni va demokratiya xaloskori" sifatida juda mashhur boʻlgan. Iqtisodiyotni modernizatsiyalashga harakat qilgan. Qashshoqlik va korrupsiyaga qarshi kurashgan. Hukmron doiralar orasidagi ichki ziddiyatlar va muxolifatning faollashuvi natijasida Akino siyosati samarasiz boʻlgan. Biroq Akino hokimiyatni konstitutsiyada belgilab qoʻyilgan muddat tugaguncha idora etib hokimiyatni yangi prezidentga demokratik asosda topshirishga erishgan.

## Manbalar
Afonso de Albuquerque

ALBUKERKI (A1iyaiyegyaiye) Afonsu d’ (1453, Aleksandriya, Lissabon yaqinida — 1515.15.12, Arabiston dengi-zi, Goa yaqinida) — portugaliyalik istilochi, Hindiston vitse-qiroli (1510-15). Ost-Indiyadagi Portugaliya mustamlaka imperiyasi asoschisi. 1503-yil Kochin shahrida portugal flotiliyasiga qoʻmondon boʻlib, fort qurgan. 1506-yil Tristan da Kunyaning ekspeditsiyasida qatnashgan, uning ixtiyorida ekspeditsiyadagi 16 kemadan 5 tasi boʻlgan. 1507-yil Fors qoʻltigʻidagi Hoʻrmuzki bosib olgan, biroq uni qoʻlda tutib tura olmagan. 1510-yil Goani egallab olib, uni portugaliyaliklarning Sharkdagi istilolarining tayanch punktiga aylantirgan. Dengiz savdo yoʻllarini nazorat qilish uchun 1511-yil Malakkani bosib olgan. A. portugaliyaliklarning Malabar sohillari, Seylon orol, Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga qilgan dastlabki ekspeditsiyalariga rahbarlik qilgan. 1513-yil Adanni egallashga uringan, 1515-yil Hoʻrmuzni 2-marta bosib olgan.

## Manbalar
Alisher Aliqulov

**Alisher Mahmudovich Aliqulov** (1966.20.11, Toshkent) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2003). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1987) va Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti (1995)ni tugatgan. Alisher monumental rang-tasvirda samarali ijod qiladi. Asarlari mavzui, asosan, Oʻzbekiston tarixiga bagʻishlangan. Tarixiy voqealar, shaxslar, anʼanalar va marosimlarni realizm asosida aks ettiradi: „Qadimiy Baqtriyada sport oʻyinlari“ (1996, Olimpiya shon-shuhrati muzeyida), „Dunyo xalqlari ertaklari“ (1997, Yosh tomoshabinlar teatrida); „Oʻzbekistonning buyuk siy-molari“ (1998, Toshkent shahri Kapital qurilish bosh boshqarmasida), Toshkent shahri hayvonot bogʻidagi bir necha dioramalar (1997-98), „Xalq qoʻzgʻolonlari va jadidchilik harakatlari“ (2000) va „Amir Temur jahon tarixida“ (2002, ikkalasi ham Oʻzbekiston tarixi muzeyida) va boshqa monumen-tal asarlar;" „Amir Temurning Toʻxta-mish ustidan gʻalabasi“ va „Samarqand bozori“ (1996, Temuriylar tarixi davlat muzeyida), „Amir temur maqbarasi“, „Bayroq uchun jang“ (1996) va „Qasrning zabt etilishi“ (1998, ikkalasi ham Markaziy ofiserlar uyida), „Sovgʻa“ (2003) va boshqa dastgoh asarlari. Alisher respublika va xorijiy mamlakatlar (Ozarbayjon, Turkiya, Misr, makedoniya, AQSH va boshqalar) dagi koʻrgazmalarda asarlari bilan qatnashdi. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (1996). Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Oltin medali bilan taqdirlangan (2001).
Yelmurat Allamuratov

**Yelmurat Toremuratovich Allamuratov** (1960.1.3, Kegeyli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2005). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1982). 1986-yildan Kegeyli tumanidagi 8-, 1987-yildan 4-maktabda geografiya oʻqituvchisi. Geografiya fani oʻquv rejasi asosida oʻquvchilarni Toshkent, Samarqand, Xiva shaharlari, Sulton Uvays togʻiga olib borib, sayohat dars oʻtadi. 8-sinf oʻquvchilari uchun „Qoraqalpogʻiston geografiyasi“ darsligi mualliflaridan biri.
Alouddin Xalji

**Alouddin Xalji**, Alouddin Muhammadshoh I — Dehli sultonligi hukmdori (1296- 1316). Ama-kisi Jaloliddin Xaljini xiyonatkorona oʻldirib taxtni egallagan. Saltanatni mustahkamlab, hududini kengaytirgan. Yagona maʼmuriy tizimni joriy qilgan, soliqlarni tartibga solgan. Musulmon ruhoniylarining davlat ishlariga aralashuviga chek qoʻygan. Iqtodorlar va musulmonlarmuassasalari (inomlar va vaqflar) davlat xazinasi foydasiga musodara qilingan, yerlardan olinadigan soliq miqdori ancha oshirilgan. Allouddin Xalji davrida dehqonlardan olinadigan natural soliqlar miqdori hosilning yarmigacha oshirilgan.  Allouddin Xalji  ul-kan qoʻshin tuzgan, moʻgʻullar salta-natning shimoli-gʻarbiy chegaralariga qilgan bosqinlarini bir necha marta (1303-08) qaytargan. Oʻz navbatida Jan.

Hindistonda zafarli urushlar olib borgan (1306-13 yillardagi Dekan yurishlari).  Allouddin Xalji  Ashoka davridan soʻng birinchi boʻlib butun Hindiston hududini oʻz ichiga olgan yagona davlat tuzishga erishgan.
Mahmud Aminov

**Mahmud Usmonovich Aminov** (1908.4.6, Kogon tumani — 1992.8.6, Samarqand) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), tarix fanlari nomzodi (1947), dotsent (1953). Oʻzbekiston pedagogika. akademiyasini tugatgan (1933). Samarqand Davlat Universitetida assistent, tarix fakulteti oʻqituvchisi va dekan oʻrinbosari (1937-41), Samarqand viloyati xalq taʼlimi pedagogika. kabineti mudiri (1941-44), 12-bilim yurti direktori va Oʻqituvchilar malakasini oshirish instituti oʻqituvchisi. pedagogika. institut direktor oʻrinbosari (1953-55). Samarqand Davlat Universitetining tarix fakulteti dekani (1944-53; 1956-74). Oʻzbekiston xalqlari tarixi kafedrasi mudiri (1967- 71), kafedra dotsenti (1974-92), oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1977-78).

## Manbalar
Yuriy Aleskerov

**Yuriy Nikolayevich Aleskerov** (1913.2.3, Maxachqala— 1982.24.7, Samarqand) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), tarix fanlari nomzodi (1941), dotsent (1949), professor (1973). Fargʻona davlat pedagogika institutini tugatgan (1936), Fargʻona va Samarqanddagi oʻrta maxsus bilim yurtlarida oʻqituvchi, Oʻzbekiston davlat universitetining aspiranti (1938-41). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1948-yildan Samarqand Davlat Universitetda ilmiy-pedagogik faoliyatini davom ettirgan, universitet tarix fakulteti kafedra mudiri (1956-82). Ilmiy ishlari Samarqand tarixi, fuqarolar urushi kabi mavzularga bagʻishlangan. 100 dan ziyod kitob, risola va ilmiy maqolalar muallifi.
Habiba Alimova

**Habiba Tursunovna Alimova** (1942-yil 23-fevral Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1967). 1962-yildan Mirzo Ulugʻbek tumanidagi 171-, 1973-yildan 241-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Henri

**Anri** (1955.16.4, Bogzdorff) - Lyuksemburg davlat arbobi, Lyuksemburg Buyuk Gersogi Jean va Gersoginya Jozefin Sharlottning oʻgʻli. Jeneva universitetini tugatgan. Sendxorst (Buyuk Britaniya)dagi Qirollik harbiy akademiyasida oʻqigan (1974—75). 1980—2000 yillarda Luksemburg davlat kengashi aʼzosi, Lyuksemburg Buyuk Gersogi vakillik vazifalarining bir qismini bajaruvchi; ayni vaqtda Lyuksemburg Olimpiya qoʻmitasi prezidenti (1998—2000). 2000 yil 7 oktyabrdan Lyuksemburg Buyuk Gersogi.

## Manbalar
Karima Arabova

**Karima Arabova** (1932.20.9, Denov tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalqoʻqituvchisi (2003). Samarqand pedagogika bilim yurtini tugatgan (1949). 1950-yildan Denov tumanidagi 3-, 1956-yildan Pastdargʻom tumanidagi 25-, 1969-yildan Qiziriq tumanidagi 28-, 1984-yildan 32-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Armrestling

**Armrestling** (inglizcha: Arm — *qoʻl*, wrestling — *kurash*) — sport turi, ikki kishi (sportchi)ning maxsus stolda tirsagini tayanchdan uzmasdan bir-birining qoʻlini qayirib mushti sirtini stolga tegizish uchun kurashish. Agar oʻng (chap) qoʻl bilan musobaqalashilsa, chap (oʻng) qoʻl bilan stoldagi maxsus tutqichdan ushlanadi. Musobaqada vaqt cheklanmaydi. Erkaklar 50, 55, 60, 65, 70, 75, 80, 90, 100, 110 kg va 110 kg dan ziyod, ayollar 45, 50, 55, 60, 65, 70 va 80 kg dan ziyod vazn toifalarida musobaqalashadilar.

Armrestling qadimiy kuch sinashish turlaridan biri boʻlishiga qaramasdan 20-asrning 50-yillariga kelibgina AQShdagi olis masofaga qatnovchi avtomobil haydovchilari oʻrtasida sport turi sifatida shakllandi. 1962-yilda Jahrn armrestling federatsiyasiga asos solindi, unga 95 davlat (Oʻzbekiston 1996-yildan) aʼzo (2005). Armrestling boʻyicha ilk jahon chempionati 1962-yilda (Osiyo chempionati 2000-yilda) oʻtkazildi. Shundan buyon har yili erkaklar, ayollar va yoshlar oʻrtasida jahon chempionatlari tashkil qilinadi. Armrestling AQSH, Gruziya, Rossiya, Ukraina, Qozogʻiston, Oʻzbekiston kabi davlatlarda yaxshi rivojlangan.

Oʻzbekistonda Armrestling 20-asrning 90-yillarida sport turlari qatoridan oʻrin oldi. 1991-yilda Oʻzbekiston Armrestling federatsiyasi tuzildi va Oʻzbekiston chempionatlari (erkaklar va ayollar oʻrtasida) uyushtirildi. Hozirgi vaqtda mamlakatda Armrestling boʻyicha 10 dan ziyod turli toifadagi musobaqalar tashkil etiladi. Oʻzbekiston Armrestlingchilari 1995-yildan xalqaro musobaqalarda qatnasha boshladi. Armrestling boʻyicha oʻz vazn toifalarida Umidjon Ahmedov 6 karra (1998, 1999, 2000, 2002, 2003, 2005), Yusuf qodirov 2 karra (2000, 2002), Farid Usmonov 2 karra (ikki turda, 2005), Mirzohid Sharapov (2005) va yoshlar oʻrtasida Komil Kerimov (2001, Sarvinoz Tangatova 2 karra (ikki turda, 2005), Ruslan Muxtorov (2005) jahon chempioni boʻlishdi. Shuningdek, Avazbek Asadov, Jasur Aliakbarov, Yelena Shafronova, Amir Oʻroqov kabi Armrestlingchilar jahon chempionati sovrindorlari va Osiyo chempionlaridir va Oʻzbekistonda Armrestlingning kuchayishi eng katta hissa qoʻshgan inson bu hozirda Armrestling buyicha „Oʻzbekiston bosh armrestling ustozi“ Sultonbek Neʼmatullayevning oʻrni beqiyos. Respublikadagi 67 ta Armrestling boʻlimi va toʻgaraklarida Fikrat Kerimov, Qurbon Konishev, Igor Shishkov, Pavel Dokuchayev kabi 29 nafar murabbiy qoʻl ostida 809 kishi (45 nafari ayol) shu sport turi bilan muntazam shugʻullanadi (2005).

## Manbalar
Armstrong Lui Daniel

**Armstrong Lui Daniel** (1900.4.7, Nyu-Orlean — 1971.6.7, Nyu-York) — afro-amerikalik sozanda (truba), xonanda, aktyor, jaz sanʼati asoschilaridan. Ilk jaz ansambllarining tashkilotchisi va ishtirokchisi. Chikago va Nyu-York jazorkestrlarida qatnashgan. 1947-yil „Lui Armstrongning barcha yulduzlari“ ansamblini tashkil qilib, u bilan birga Yevropa, Afrika, Shimoliy va Janubiy Amerikada gastrolda boʻlgan. Oʻziga xos ehtirosli va badihagoʻy ijro uslubini yaratgan. Bir necha blyuz va qoʻshiqlar muallifi. Mohir truba ijrochisi sifatida koʻpgina tanlovlarda oliy mukofotlar bilan taqdirlangan. 1938-yildan kinoda suratga tushgan.
Lyubov Artemenko

**Lyubov Vladimirovna Artemenko** (1946.8.11, Qirgʻizistonning Alamadin tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). qirgʻiziston universitetini tugatgan (1969). 1969-yildan Frunze (hozirgi Bishkek) shahridagi 4-, 1971-yildan Zarafshon shahridagi 2-mak-tabda matematika oʻqituvchisi, oʻquv boʻlimi mudiri (1973-84, 1987-90), 3-mak-tab direktori (1984-86 va 2002-yildan), 1986-yildan 8-maktabda matematika oʻqituvchisi, direktor.
Miguel Ángel Asturias

**Miguel Angel Asturias** (1899.19.10 – Gvatemala – 1974.9.6) – gvatemalalik jurnalist, yozuvchi va shoir. 1925—33 yillar Yevropada emig-ratsiyada boʻlgan. „Gvatemala afsonalari“ (1930) kitobida mayya qabilasi mifologiyasini sheʼriy yoʻlda aks ettirgan. „Senor prezident“ (1946) romanida zulmga asoslangan rejimni fosh qilgan. A.ning dunyoga tanitgan roman-trilogiyasi 20-asr Gvatemala xalqining ozodlikka erishish yoʻlidagi kurashi gʻoyalari bilan sugʻorilgan („Kuchli shamol“, 1950; „Yashil Papa“, 1954; „Dafn etilganlar koʻzi“, 1960). „Joʻxori odamlar“ (1949), „Mulat ayolning oʻzginasi“ (1964), „Lid Sol koʻzgusi“ (1967) romanlari ham bor. A. ijodiga Gvatemaladagi mahalliy aholi (mayyalar) urf-odatlari, folklori sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Nobel mukofoti laureati (1967).

## Manbalar
Afrikaans

**Afrikaans** (), bur tili — hindevropa tillari oilasidagi german tillaridan biri (gʻarbiy german guruhchasi). JARning rasmiy tili (ingliz tili bilan birga). Asosan, JARning Transvaal, Oranj, Kap viloyatlarida, shuningdek, Namibiya, Zambiyada va boshqa qoʻshni mamlakatlarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 6 mln. kishiga yaqin (1980-yillar oxiri; 1990-yillar oxirida bu miqdor birmuncha kamaygan).

Afrikaans 17-asrda niderland tilining baʼzi lahjalari bilan nemis va ingliz tillarining hamda gottentot, bush-men, bantu kabi mahalliy tillarning oʻzaro yaqinlashuvi va aralashib ketishi jarayonida yuzaga kelgan. A.ning muhim belgisi uning hududiy lahjalarga boʻlinmaganligidir. Oʻziga xos xususiyatlari XVII asr oxirlarida Kap viloyati davrida shakllangan. XVII asrda va XIX asrning 1-yarmida faqat ogʻzaki soʻzlashuv tili sifatida amalda boʻlgan. Afrikaansda yozilgan dastlabki asarlar XIX asrning 70-yillaridagina paydo boʻlgan. Afrikaans 1925-yildagina rasmiy til maqomiga ega boʻlgan — Janubiy Afrika Ittifoqining davlat tili deb eʼtirof etilgan. 2022 yil may oyida afrikaans Janubiy Afrikaning mahalliy tili sifatida tan olingan.

Fonetik tizimi va leksikasi asosan niderland tili taʼsirida shakllangan; mahalliy afrika tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ozchilikni tashkil etadi.

## Adabiyot
* M i ronov S. A., Yazik afrikaans. M., 1969.
Iajuddin Ahmed

**Iajuddin Ahmed** — Bangladesh davlat arbobi. Dakka universiteti (1954), AQShda Viskonsin universiteti (1958)ni tugatgan. Tuproqshunoslik fanlari doktori. 1963-yildan Dakka universitetining tuproqshunoslik fakulteti professor yordamchisi, 1964-yildan professor oʻrinbosari, 1973-yildan professor 1968— 69 va 1976—79 yillarda Dakka universiteti tuproqshunoslik fanlari departamenti raisi, 1989—91 yillarda universitet biologiya fakulteti dekani. 1991-yildan Bangladesh muvaqqat hukumati maslahatchisi, Ijtimoiy xizmatlar komissiyasi ra isi, 1995-yildan Universitet grantlari komissiyasi raisi, 1999-yildan Bangladesh universiteti rektori. 2003-yil Fevraldan 2009-yil fevralgacha Bangladesh Xalq Respublikasi prezidenti. Bir qancha xorijiy universitetlar faxriy professor

## Manbalar
Rustam Ahmedov

**Rustam Ahmedov** (1947-yil 8-sentyabr, Nurota shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2003). Toshkent pedagogika universitetini tugatgan (1972). 1971-yildan Nurota tumanidagi 7-, 2-maktablarda geografiya oʻqituvchisi, 2-maktabda direktor oʻrinbosari, 1998-yildan direktor, 2001-yildan geografiya oʻqituvchisi.
Bayt (maʼnolari)

**Bayt**:

* Bayt - **Bayt** (arab.
* Bayt (toʻplam) (ing . u1e) — standart bitlar soni (odatda 8) dan tuzilgan toʻplam; shu toʻplamni EHM da uzatishda, saqlashda va oʻzgartirishda axborotlar soni birligi sifatida foydalaniladi.
Barakat

**Barakat** — Turkmanistonning Bolqon viloyati Barakat tumanidagi shahar. Tuman markazi. Kurendogʻ tizmasining etagida, Qoraqum kanalining quyilish qismida joylashgan. Ashxoboddan 292&nbsp;km shimoli-gʻarbda. Ashxobod — Turkmanboshi yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 20 ming kishiga yaqin (2005). Shahar oʻtmishda Qarsanjiq (1881-yilgacha shu nomdagi qishloq), keyinchalik Qazanjiq (1895-yildan) deb atalgan. Barakat  qurilgandan keyin qishloq yaqinida stansiya vujudga kelgan. Bu nomlar mahalliy buloqlarning tuzilish shakliga qarab xalq tomonidan berilgan. 1939-yil Qazanjiq qishlogʻi shahar maqomini oldi, 1999-yildan Barakat shahri deb yuritiladi. Barakatda temir yoʻl transporti korxonalari, gilamchilik fabrikasi, qurilish materiallari zavodi faoliyat koʻrsatadi. 4 umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, kasalxona, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

## Manbalar
Barangi

**Barangi**, Baranji — ilk oʻrta asrlarda Oʻzbekistonning jan.da mavjud boʻlgan shahar. "B." nomi qad. eroniycha "bara" — devor, qalʼa yoxud shahar maʼnosini anglatadi. Shoʻrchi shahridan 8&nbsp;km shim.-sharqda joylashgan. 10—11-asrlarda bu yerda metall ishlab chiqarish rivojlangan. Ayrim tadqiqotchilar (Sh. Kamoliddinov)ning fikricha, B. Shoʻrchi shahri oʻrnida boʻlgan. Shoʻrchi atrofidan 11 —12-asrlarda qurilgan koʻp ustunli namozgoh masjidi qoldiqlari chiqqan (1970-yil F. Hasanov). Mas-jid 6—8-asrlardagi inshoot oʻrnida qad koʻtargan.