Madina (shahar)

**Madina**, rasman **Al-Madina al-Munavvara** (, ) va odatda **Madina** sifatida soddalashtirilgan () – Saudiya Arabistoni gʻarbidagi Hijoz mintaqasidagi Madina viloyatining poytaxti. Bu islom tarixidagi eng qadimiy va eng muhim joylardan biridir. Islomdagi eng muqaddas shaharlardan biri, aholisi 2022-yil holatiga koʻra 1,411,599 kishini tashkil etadi va bu mamlakatdagi aholi soni boʻyicha toʻrtinchi oʻrinni egallaydi. Aholining qariyb 58,5 foizi Saudiya fuqarolari va 41,5 foizi xorijliklardir. Mamlakatning gʻarbiy qismida Madina viloyatining markazida joylashgan shahar  dan ortiq qismini tashkil qiladi, shundan  tasi shaharning shahar hududini tashkil etadi, qolgan qismini Hijoz togʻlari, boʻsh vodiylar, qishloq xoʻjaligi joylari va eski harakatsiz vulqonlar egallaydi.

Madina „islom madaniyati va sivilizatsiyasi beshigi“ hisoblanadi. Shahar islom anʼanalaridagi uchta asosiy shaharning ikkinchi eng muqaddas shahri hisoblanadi, Makka va Quddusdan soʻng uchinchi muqaddas shahar boʻlib xizmat qiladi. ''Al-Masjid an-Nabaviy'' () Islomda alohida ahamiyatga ega boʻlib, Muhammad paygʻambar dafn etilgan joy hisoblanadi. Masjid milodiy 622-yilda (hijratning birinchi yili) qurilgan.Musulmonlar odatda umrlarida kamida bir marta Ziyrat deb nomlanuvchi haj ziyoratida uning qabrini yoki *ravzasini* ziyorat qilishadi, garchi bu majburiy boʻlmasa ham. Islom paydo boʻlgunga qadar shaharning asl nomi **Yasrib** () edi. va u Qur’onning 33-bobida shu nom bilan ataladi (*Al-Ahzob*, ). Soʻng u **' deb qayta nomlandi (). Muhammad vafotidan keyin **' () va uning zamonaviy nomi **' () deb nomlandi. Saudiya yoʻl belgilarida **' va **' bir-birining oʻrniga ishlatiladi.

Shahar Muhammad alayhissalomning Makkadan koʻchib kelishidan oldin 1500 yildan ortiq vaqt davomida mavjud boʻlgan, bu [[hijrat]] deb nomlanadi. Madina Muhammad alayhissalom boshchiligidagi tez oʻsib borayotgan musulmon [[Xalifalik|xalifaligining]] poytaxti boʻlib, Muhammad ''[[Umma|ummati]]'' () islomning beshigi boʻlib xizmat qilgan. Madinalik fuqarolar ([[Ansor|''ansorlar'']]) hamda Muhammad (''[[Muhojirun|Muhojirlar]]'') bilan birga hijrat qilganlar, ular birgalikda [[Sahoba|''sahobalar'']] nomi bilan mashhur boʻlgan katta taʼsir kuchiga ega boʻldilar. Madinada [[Eng qadimgi masjidlar roʻyxati|uchta mashhur masjid]], yaʼni [[al-Masjid an-Nabaviy]], [[Quba masjidi]] va [[Al-Qiblatayn masjidi|Masjid al-Qiblatayn]] joylashgan boʻlib, Quba masjidi Islomdagi eng qadimgi masjiddir. Qur’onning katta qismi avvalgi Makka suralaridan farqli ravishda [[Madaniy suralar|Madinada nozil qilingan]].

[[Hijoz|Hijozning]] koʻp qismi singari, Madinada ham nisbatan qisqa vaqt ichida koʻplab oʻzgarishlar sodir boʻlgan. Mintaqa yahudiy-arab qabilalari (milodiy V asrgacha), Avs va [[Banu Xazraj|Xazraj]] (Muhammad kelguniga qadar), Muhammad va [[Roshidun|Rashidun]] (622–660), [[Damashq xalifaligi|Umaviylar]] (660–749), [[Bagʻdod xalifaligi|Abbosiylar]] (749–1254), [[Mamluklar davlati|Misr mamluklari]] (1254–1517), [[Usmoniylar davlati|Usmonlilar]] (1517–1805), Birinchi Saudiya davlati (1805–1811), [[Muhammad Ali (Misr)|Misrlik Muhammad Ali]] (1811–1840), ikkinchi marta Usmonlilar (1840–1918), [[Hoshimiylar]] qoʻl ostidagi Makka sharifligi (1918–1925) va nihoyat hozirgi Saudiya Arabistoni Qirolligi (1925 yildan hozirgi kungacha) nazoratida boʻlgan.
Sayyohlar [[Uhud togʻi|Uhud togʻi]], [[Baqi’|Al-Baqiy]] qabristoni va [[Yetti masjid]] kabi diniy ahamiyatga ega boʻlgan boshqa mashhur masjidlar va diqqatga sazovor joylarni ziyorat qilish uchun tashrif buyurishadi. Saudiya hukumati Madina va [[Makka|Makkada]] bir qancha tarixiy inshootlar va arxeologik joylarni vayron qildi.

== Nomlari ==

=== Yasrib ===
Islom kelishidan oldin shahar Yasrib (; ) deb nomlangan. ''Yasrib'' soʻzi Bobil shohi [[Nabonid|Nabonidga]] (miloddan avvalgi 6-asr) tegishli boʻlgan Harran shahridan topilgan yozuvda uchraydi va keyingi asrlarda bir qancha matnlarda ham uchratish mumkin. Bu ism [[Qurʼon|Qur’onning]] [[Ahzob surasi|33]] – [[Sura|surasining]] 13- [[Oyat|oyatida]] ham qayd etilgan, shuning uchun [[Xandaq jangi|Xandaq jangigacha]] shaharning nomi Yasrib boʻlganligi barchaga maʼlum. Islom anʼanalariga koʻra, Muhammad keyinchalik shaharni bu nom bilan chaqirishni man qilgan.

=== Tayba va Tabah ===

Jangdan keyin Muhammad shaharni ''Tayba'' (Mehribon yoki Yaxshi) (; ) va ''Tabah'' () deb oʻzgartirdi, bu ikki soʻzning maʼnosi oʻxshash. Bu nom mashhur xalq qoʻshigʻi ''Yo Tayba!'' (Ey Tayba!)da ham shaharga nisbatan qoʻllanadi. Ikki ism shaharning boshqa nomi sifatida birlashtirilgan, ''Taybat at-Tabah'' (Eng mehribon).

=== Madina ===
Baʼzi ''hadislarda'' shahar oddiygina Madina (yaʼni „Shahar“) deb ham atalgan''.'' **' ) va *Madinat un-Nabiy* (ikkalasi ham „Paygʻambar shahri“ degan maʼnoni anglatadi) va *al-Madinat ul-munavvara* („Maʼrifatli shahar“) bu soʻzning hosilalaridir. Bu, shuningdek, rasmiy hujjatlar va yoʻl belgilarida ishlatiladigan shaharning eng koʻp qabul qilingan zamonaviy nomidir.

## Tarix

### Dastlabki tarix va yahudiylar nazorati
Madinada hijratdan kamida 1500 yil oldin yoki taxminan miloddan avvalgi 9-asrda aholi istiqomat qilishni boshlagan. Milodiy 4-asrga kelib arab qabilalari Yamandan bostirib kela boshladilar va Muhammad davrida shaharda uchta mashhur yahudiy qabilalari yashagan: Banu Qaynuqa, Banu Qurayza va Banu Nodir. Keyinchalik Ibn Xordodbehning xabar berishicha, Fors imperiyasining Hijozda hukmronlik qilgan davrida Banu Qurayza Fors shohi uchun soliq yigʻuvchi boʻlib xizmat qilgan.

Ikki yangi arab qabilasi – Avs yoki Banu Avs va Banu Xazraj deb ham ataladigan Xazrajlar kelganidan keyin vaziyat oʻzgardi. Dastlab bu qabilalar mintaqada hukmronlik qilgan yahudiy qabilalari bilan ittifoq tuzgan boʻlsalar, keyinchalik ular isyon koʻtarib, mustaqillikka erishdilar.

### Avs va Xazraj qoʻl ostida
5-asrning oxirlarida yahudiy hukmdorlari shahar ustidan nazoratni ikki arab qabilalariga qoʻldan boy berishdi. Yahudiy ensiklopediyasida aytilishicha, „tashqaridan yordam chaqirib, ziyofatda asosiy yahudiylarni xoinlikda ayblab qirgʻin qilish“ bilan Banu Aus va Banu Xazraj nihoyat Madinada ustunlikka erishdilar.

### Muhammad va Rashidun davrida
622-yilda Muhammad va 70 ga yaqin Makkalik muhojirlar Makkadan bir necha oylik vaqt ichida Yasribga ziyorat qilish uchun joʻnab ketishdi. Bu voqea shaharning diniy va siyosiy manzarasini butunlay oʻzgartirdi; Ikki arab qabilasi va baʼzi mahalliy yahudiylar yangi islom dinini qabul qilganligi sababli, Avs va Xazraj qabilalari oʻrtasidagi azaliy adovat barham topdi. Katta buvisi orqali Xazraj bilan bogʻlangan Muhammad shahar rahbari etib saylandi. Islomni qabul qilgan Yasribning tub aholisi – butparast arab yoki yahudiy – *[[Ansor|ansorlar]]* („homiylar“ yoki „yordamchilar“) deb atalgan.

Ibn Is’hoqning soʻzlariga koʻra, mintaqadagi barcha partiyalar Madina konstitutsiyasiga rozi boʻlgan, u barcha tomonlarni Muhammad boshchiligida oʻzaro hamkorlik qilishga majburlagan. Ibn Is’hoq tomonidan yozib olingan va Ibn Hishom tomonidan yetkazilgan ushbu hujjat zamonaviy Gʻarb tarixchilari oʻrtasida bahs mavzusi boʻlib, ularning koʻpchiligi bu „shartnoma“ turli sanalardagi yozma emas, balki ogʻzaki kelishuvlar birikmasidir, deb taʼkidlaydilar., va ular qachon yaratilganligi aniq emas. Boshqa olimlar, ham Gʻarb, ham musulmonlar, kelishuv matni – bitta hujjat yoki bir nechta hujjat – biz ega boʻlgan eng qadimgi islomiy matnlardan biri boʻlishi mumkinligini taʼkidlaydilar. Yaman yahudiy manbalarida Muhammad va uning yahudiy fuqarolari oʻrtasida hijriy 3-yilda (625) yozilgan *kitob Dimmat an-Nabiy* nomi bilan mashhur boʻlgan va Arabistonda yashovchi yahudiylarga shanba kunini nishonlash huquqini beruvchi yana bir shartnoma tuzilgan. Buning evaziga ular homiylarni himoya qilishlari uchun har yili jizya toʻlashlari, musulmonlar esa zakot soligʻini toʻlashlari kerak edi.

### Zamonaviy tarix

#### Makka sharifligi va Saudiyaning zabt etilishi
Makka sharifi Husayn ibn Ali birinchi marta 1916-yil 6-iyun kuni, Birinchi jahon urushi oʻrtalarida Madinaga hujum qildi. Toʻrt kundan keyin Husayn Madinani 3 yillik qattiq qamalda ushlab turdi, bu davrda odamlar oziq-ovqat tanqisligi, keng tarqalgan kasallik va ommaviy hijratga duch keldilar. Madina hokimi Faxri Posho 1916-yil 10-iyunda Madinani qamal qilish paytida qatʼiylik bilan ushlab turdi va taslim boʻlishdan bosh tortdi, Mudros sulhidan keyin yana 72 kun oʻz odamlari tomonidan hibsga olinmaguncha qamalda boʻldi va shaharni egallab oldi. Shariflik 1919-yil 10-yanvar Husayn inglizlar bilan ittifoq tuzgani uchun urushda katta darajada gʻalaba qozondi. Faxri posho talon-taroj va vayronagarchilikni kutib, yashirincha Muhammadning muqaddas yodgorliklarini Usmonlilar poytaxti Istanbulga yubordi. 1920-yildan boshlab inglizlar Madinani „Makkadan koʻra koʻproq oʻzini-oʻzi qoʻllab-quvvatlaydigan shahar“ deb taʼrifladilar. Buyuk urushdan keyin Makka sharifi Sayyid Husayn ibn Ali mustaqil Hijoz podshosi deb eʼlon qilindi. Koʻp oʻtmay, Madina ahli 1924-yilda Ibn Saud bilan yashirincha shartnoma tuzdilar va uning oʻgʻli shahzoda Muhammad bin Abdulaziz 1925-yil 5-dekabrda Hijozning Saudiya tomonidan bosib olinishi doirasida Madinani zabt etdi va bu butun Hijozning zamonaviy Saudiya Arabistoni Qirolligiga qoʻshilishiga yoʻl ochdi.

#### Saudiya Arabistoni podshohligi davrida
Saudiya Arabistoni Podshohligi koʻproq shaharni kengaytirish va islom tamoyillari va al-Baqiy qabrlari kabi islom qonunlarini buzgan sobiq ob’ektlarni buzishga eʼtibor qaratdi. Hozirda shahar asosan diniy ahamiyatga ega va shu sababli, xuddi Makka kabi, Al-Masjid an-Nabaviy atrofida bir qancha mehmonxonalar paydo boʻldi, ular Masjid Al-Haromdan farqli oʻlaroq, yer osti toʻxtash joyi bilan jihozlangan. Eski shahar devorlari vayron qilingan va oʻrniga bugungi kunda Madinani oʻrab turgan uchta halqa yoʻllari qurilgan boʻlib, ular uzunligi boʻyicha Qirol Faysal yoʻli, Qirol Abdulla yoʻli va Qirol Xolid yoʻli deb nomlanadi.

Qadimgi Usmonli temir yoʻl tizimi mintaqadan chiqib ketganidan soʻng yopildi va eski temir yoʻl stantsiyasi endi muzeyga aylantirildi. Haramayn tezyurar temir yoʻl liniyasi ikki shaharni Rabig yaqinidagi Qirol Abdulloh iqtisodiy shahri, Qirol Abdulaziz xalqaro aeroporti va Jidda shahri orqali 3 soatlik yoʻl bilan bogʻlaydi.

## Geografiyasi

Madina Hijoz mintaqasida,  Nefud choʻli va Qizil dengiz oʻrtasidagi keng chiziqda, taxminan  Saudiya sahrosining markazidagi Ar-Riyoddan shimoli-gʻarbda,  Saudiya Arabistonining gʻarbiy qirgʻogʻidan uzoqda va taxminan  balandlikda dengiz sathidan yuqorida, 39º36' sharqiy uzunlikda va 24º28' shimolda kenglikda joylashgan. U taxminan  maydonni egallaydi. Shahar oʻn ikkita tumanga boʻlingan, ulardan 7 tasi shahar tumanlari, qolgan 5 tasi esa shahar atrofidagi tumanlar sifatida tasniflangan.

### Balandlik
Hijoz mintaqasidagi aksariyat shaharlar singari Madina ham juda balandda joylashgan. Makkadan deyarli uch baravar baland boʻlgan shahar  dengiz sathidan yuqori. Uhud togʻi Madinadagi eng baland choʻqqisi hisoblanadi va balandligi .

### Iqlimi
Köppen iqlim tasnifiga koʻra, Madina issiq choʻl iqlimi mintaqasiga ***(BWh)*** kiradi. Yoz juda issiq va quruq, kunduzi harorat oʻrtacha  kechalari taxminan . Qishlari uncha sovuq emas, harorat  dan kechasi  gacha boʻlishi mumkin. Yomgʻir juda kam boʻlib, deyarli toʻliq noyabr va may oylariga toʻgʻri keladi. Yozda shamol shimoli-gʻarbiy, bahor va qishda esa janubi-gʻarbiy tomondan esadi.




### Qubo masjidi
Quboʻ masjidida namoz oʻqish sunnatdir . Sahl ibn Hunayf rivoyat qilgan *[[Hadis|hadisda]]* Muhammad sollallohu alayhi vasallam:*"Kim uyida poklanib, keyin Qubo masjidiga kelib, unda namoz oʻqisa, unga umra ziyoratidek savob beriladi"*.

### Boshqa qismlari

#### Masjid al-Qiblatayn
*Masjid al-Qiblatayn* musulmonlar uchun tarixiy ahamiyatga ega yana bir masjiddir. Musulmonlar Muhammad alayhissalomga „Baqara“ surasining 143- va 144-oyatlarida buyurilganidek, Quddus tomon namoz oʻqishdan Makkadagi Kaʼba tomon namoz oʻqishga oʻzgartirish buyurilganiga ishonishadi. Ayni paytda masjid 4000 dan ortiq namozxonni sigʻdira oladigan darajada kengaytirilmoqda.

#### Masjid al-Fath va Yetti masjid
Ushbu tarixiy olti masjiddan uchtasi yaqinda ochiq hovlili katta masjid al-Fathga birlashtirildi. Sunniy manbalarning taʼkidlashicha, Muhammad bu masjidlarning fazilati haqida biror narsa aytgan boʻlishi mumkinligini isbotlovchi hech qanday *[[hadis]]* yoki boshqa dalil yoʻq.

#### Al-Baqiy qabristoni
Al-Baqi' Madinadagi muhim qabriston boʻlib, unda Muhammadning bir qancha oila aʼzolari, xalifalar va olimlar dafn etilgani maʼlum.

## Demografiyasi
2018-yil holatiga koʻra, Madina viloyatining qayd etilgan aholisi 2,188,138 boʻlib, oʻsish sur’ati 2,32% ni tashkil etdi. Dunyo boʻylab musulmonlar tashrif buyuradigan joy boʻlgan Madina hukumat tomonidan qoʻllangan qatʼiy qoidalarga qaramay, Haj yoki Umra ziyoratlarini amalga oshirgandan soʻng noqonuniy muhojirlikni qabul qiladi. Biroq, Markaziy Haj komissari shahzoda Xolid bin Faysal 2018-yilda noqonuniy tashrif buyuruvchilar soni 29 foizga kamayganini aytdi.

### Din
Saudiya Arabistonining aksariyat shaharlarida boʻlgani kabi, Madina aholisining koʻpchiligi islom dinidadir.

Turli mazhablarga mansub sunniylar (hanafiy, molikiy, shofi’iy va hanbaliylar) koʻpchilikni tashkil qiladi, Madina va uning atrofida esa Naxavila kabi shialardan ozchilik mavjud. Haromdan tashqarida musulmon boʻlmagan mehnat muhojirlarining sezilarli soni bor.

Makka shahriga oʻxshab, Madina madaniyatlararo muhitni namoyish etadi, bu yerda koʻplab millatlar va madaniyatlar odamlari birga yashaydi va har kuni bir-biri bilan muloqot qiladi. Bu faqat Qur’onni chop etish uchun Qirol Fahd majmuasiga yordam beradi. 1985-yilda tashkil etilgan, dunyodagi eng yirik Qur’on nashriyotchisi boʻlib, unda 1100 ga yaqin kishi ishlaydi va koʻplab tillarda 361 xil kitoblar nashr etiladi. Maʼlum qilinishicha, har yili butun dunyodan 400 mingdan ortiq kishi majmuaga tashrif buyuradi. Har bir tashrif buyuruvchiga muassasa boʻylab ekskursiya yakunida bepul Qur’on nusxasi sovgʻa qilinadi.

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish

* Badr, Abdulbosit A. (2013). *Madina, Nuroniy shahar: Tarix va diqqatga sazovor joylar.* Madina: Al-Madina Al Munavvara tadqiqot va tadqiqotlar markazi.ISBN&nbsp;
* Muborakpuri, Safiur Rahmon (2004). *Madinai Munavvara tarixi.* Ar-Riyod: Dorussalom nashriyoti.ISBN&nbsp;

## Havolalar

*
* Medina (online exhibition as part of „Hajj: a cultural history“)