2012-yilgi Yozgi Paralimpiada oʻyinlari

**2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari**, shuningdek **London-2012 Paralimpiya oʻyinlari** nomi bilan tanilgan, 2012-yil 29-avgustdan 9-sentyabrgacha Buyuk Britaniyaning London shahrida boʻlib oʻtgan xalqaro koʻp sport turlari boʻyicha oʻtkazilgan nogironlar sporti tadbiri edi. Bu Xalqaro Paralimpiya qoʻmitasi (XPQ) tomonidan tashkil etilgan 14-Yozgi Paralimpiya oʻyinlari boʻldi.

Bu oʻyinlar London tomonidan oʻtkazilgan birinchi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari boʻlib, shuningdek, faqat Buyuk Britaniya tomonidan mezbonlik qilingan birinchi Paralimpiya edi. Angliyaning Stoke Mandeville qishlogʻi 1984-yilgi oʻyinlarni Nyu-Yorkning Long-Aylend shahri bilan birgalikda oʻtkazgan edi, chunki asl mezbon Urbana–Champaigndagi Illinoys universiteti moliyaviy muammolar tufayli chiqib ketgan. 1948-yilda bu qishloq Stoke Mandeville oʻyinlarini – nogiron sportchilar uchun birinchi tashkil etilgan sport tadbirini va zamonaviy Paralimpiya oʻyinlarining boshlangʻich koʻrinishini, 1948-yilgi Olimpiada ochilishi munosabati bilan oʻtkazgan edi. 1935-yilda London 1935-yilgi Yozgi karlar Olimpiya oʻyinlariga mezbonlik qilgan edi.

Nogironlar sporti Buyuk Britaniyada katta taʼsirga ega boʻlgan madaniy omil boʻlganligi sababli, tashkilotchilar ushbu oʻyinlarni quyidagi omillar tufayli birinchi marta keng jamoatchilik qiziqishini uygʻotadigan Paralimpiya boʻlishini kutishgan: Buyuk Britaniya 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlaridagi ishtiroki davomidagi muvaffaqiyatidan kelib chiqqan davomiy ishtiyoq, Buyuk Britaniyaning Paralimpiya tarixidagi rolidan xabardorlik, tarixdagi birinchi global Paralimpiya yulduzi – janubiy afrikalik sprinter Oskar Pistoriusning (nogiron boʻlmagan sportchilar qatorida Yozgi Olimpiada oʻyinlarida qatnashgan birinchi ikkala oyogʻi amputatsiya qilingan sportchi) ishtiroki, va Paralimpiya sportiga oid ommaviy axborot vositalarining kengaytirilgan qamrovi (shu jumladan mahalliy telekanal tomonidan yaratilgan birinchi yirik reklama kampaniyasi) shular jumlasidandir. Oʻyinlar bu kutishlarni oqladi, chiptalar sotuvi boʻyicha rekordlarni yangiladi, Paralimpiyaning Olimpiyaga nisbatan obroʻsini oshirdi va XPQ prezidenti Philip Cravenni ularni „eng ajoyib Paralimpiya oʻyinlari“ deb eʼlon qilishiga sabab boʻldi.

Oʻyinlar davomida 20 ta sport turi boʻyicha jami 503 ta musobaqa oʻtkazilgan. Jumladan, intellektual nogironlikka (IN) ega sportchilar uchun musobaqalar 2000-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlaridan keyin toʻxtatilganidan soʻng Paralimpiya dasturiga qaytarildi. Oʻyinlarda rekord darajadagi 4,302 nafar sportchi ishtirok etib, ular 164 ta Milliy Paralimpiya Qoʻmitasini vakillik qildi, 14 ta davlat esa oʻzining Paralimpiadadagi debyutini qildi. Xitoy ketma-ket uchinchi Yozgi Paralimpiada uchun eng koʻp medal (jami 231, shundan 95 tasi oltin) bilan birinchi oʻrinni egalladi, Rossiya va Buyuk Britaniya undan keyingi oʻrinlarni egalladi.

## Taklif jarayoni

2001-yilda Xalqaro Paralimpiya Qoʻmitasi va Xalqaro Olimpiya Qoʻmitasi oʻrtasida tuzilgan rasmiy kelishuvga koʻra, 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari uchun gʻolib boʻlgan shahar 2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlariga ham mezbonlik qilishi kerak edi. Singapurda boʻlib oʻtgan 117-XOQ sessiyasida 2012-yilgi Yozgi Olimpiada va Paralimpiya oʻyinlariga mezbonlik qilish huquqi Londonga berilgan.

## Tashkilot va tayyorgarlik

Olimpiada singari, 2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari ham London Olimpiya va Paralimpiya oʻyinlari tashkiliy qoʻmitasi (LOCOG) va Olimpiada yetkazib berish boshqarmasi (ODA) tomonidan nazorat qilingan. LOCOG oʻyinlarni tashkil etishni nazorat qilish uchun mas’ul boʻlsa, ODA infratuzilma va sport inshootlari bilan shugʻullangan.

Madaniyat, media va sport departamenti (DCMS) tarkibidagi Hukumat Olimpiya ijrochiligi (GOE) London-2012 Olimpiya va Paralimpiya oʻyinlarini muvofiqlashtirish uchun yetakchi hukumat organi boʻlgan. GOE DCMS doimiy kotibi orqali sport va Olimpiada vaziri Hugh Robertsonga hisobot bergan. U oʻyinlarni nazorat qilish, dasturlararo boshqaruv va London-2012 Olimpiya merosiga eʼtibor qaratgan.

Paralimpiya tarixidagi Angliyaning roli oʻyinlarning bir qismi sifatida taʼkidlangan: Stoke Mandeville oʻyinlari deb nomlangan tadbir Milliy umurtqa pogʻonasidan jarohatlanganlari markazi joylashgan Stoke Mandeville qishlogʻida 1948-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarining Londonda ochilishi munosabati bilan oʻtkazilgan. Ikkinchi jahon urushi faxriylari oʻrtasida boʻlib oʻtgan bu tadbir nogiron sportchilar uchun birinchi tashkil etilgan sport tadbiri boʻlib, zamonaviy Paralimpiya oʻyinlarining boshlangʻichi hisoblanadi.

### Sport inshootlari va infratuzilma

2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarining koʻpgina sport inshootlaridan foydalangan, shuningdek ikkita maxsus inshootdan (nogironlar aravachasida tennis uchun Eton Manor va yoʻl velosporti uchun Brands Hatch trassasi) foydalanilgan. Londonning barcha maxsus qurilgan Olimpiada inshootlari va obyektlari, shu jumladan Olimpiada qishlogʻi, iloji boricha qulay boʻlishi uchun moʻljallangan edi, shunda ular Paralimpiyani osonlikcha oʻtkazishi mumkin boʻlar edi. Baʼzi eski inshootlar ham Paralimpiya davomida qoʻshimcha nogironlar uchun maxsus joylarni oʻz ichiga olgan.

### Jamoat transporti
Transport for London (TfL) Paralimpiya marshrutlari tarmogʻini (Yozgi Olimpiada davomida ishlatilgan Olimpiada marshrutlari tarmogʻining qisqartirilgan versiyasi) boshqargan, bu sport inshootlari va obyektlar oʻrtasidagi yoʻl harakatini osonlashtirish uchun moʻljallangan yoʻnalish edi. Tarmoq Paralimpiya sportchilari va rasmiylari uchun maxsus ajratilgan  yoʻlni taʼminlagan. TfL oʻzining *Get Ahead of the Games* veb-saytini Paralimpiya davomida ham ishlatishda davom etdi, bu oʻyinlar davomida sayohatchilar uchun yangilanishlar va maslahatlarni taqdim etgan. Oʻyinlardan oldin TfL komissari Peter Hendy London transport tizimi Paralimpiyani toʻliq qoʻllab-quvvatlay olmasligi haqida tashvish bildirgan edi. U maktab yozgi taʼtilining tugashi (Oʻyinlar davomiga toʻgʻri kelgan) transportdagi zoʻriqishni kuchaytirishi va sayohatchilarning Olimpiada davridagi kabi ogohlantirishlarga eʼtibor bermasligi yoki sayohat odatlarini oʻzgartirmasligidan qoʻrqgan.

Sevenoaks temir yoʻl stansiyasi Brands Hatchda velosport poygalarini tomosha qilish uchun boradigan tomoshabinlar uchun asosiy stansiya sifatida belgilangan. Tashkilotchilar Sevenoaksni yaqinroq joylashgan Swanley temir yoʻl stansiyasidan „asosiy kirish va ajoyib transport aloqalari“ tufayli tanladilar, chunki Swanleyda hali nogironlar aravachasi uchun liftlar yoʻq edi. Tashkilotchilar Swanleyda Paralimpiya boshlanishiga qadar liftlar oʻrnatilishiga ishonishmagan boʻlsalar-da, stansiya liftlarni 2012-yil avgust oyi boshida oʻrnatib boʻldi.

### Tayyorgarlik va targʻibot

#### Bayroqni topshirish marosimi
2008-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlarining yopilish marosimida Londonga bayroq topshirildi. Londondan mer Boris Jonson bayroqni Pekin meri Guo Jinlongdan qabul qilib oldi. Marosim davomida Britaniya tomonidan tashkil qilingan madaniy koʻrgazma boʻlib oʻtdi, unda ZooNation raqs guruhi, Qirollik baleti va Candoco jismoniy nogironlar raqs guruhi ishtirok etdi. Ade Adepitan boshqargan ikki qavatli avtobus stadion atrofida aylandi, uning ustki qismida Londondagi diqqatga sazovor joylar tasvirlangan edi.

2008-yil 26-sentyabrda Londondagi City Hall binosi oldida Paralimpiya va Olimpiya bayroqlari koʻtarildi. Britaniyalik paralimpiyachilar Helene Reynsford va Kris Xolms Paralimpiya bayrogʻini koʻtarishdi.

#### Paralimpiya kuni va Super shanba

2011-yil 8-sentyabrda Trafalgar maydonida Xalqaro Paralimpiya kuni nishonlandi. Tadbirda Oskar Pistorius, Elli Simmonds va Sasha Kindred kabi paralimpiyachilar ishtirok etdi. Bosh vazir David Cameron va Londondan mer Boris Jonson ham qatnashdi.

Ikki kun oʻtib, 10-sentyabrda Sainsbury’s supermarketlar tarmogʻi va Channel 4 telekanali „Sainsbury’s Super Saturday“ tadbirini oʻtkazdi. Tadbirda Nikola Roberts, Ollie Murs, The Wanted kabi estrada yulduzlari chiqish qilishdi.

#### Channel 4 targʻibot kampaniyasi
Channel 4 – 2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlarining Birlashgan Qirollikdagi yangi translyatori oʻz efirlarini targʻib qilish uchun koʻp platformali reklama kampaniyasi oʻtkazdi. Teleradiokompaniya Paralimpiyaga boʻlgan jamoatchilik qarashini oʻzgartirishga, tomoshabinlarni uni Olimpiya oʻyinlaridan keyingi fikr emas, balki „mustaqil tadbir“ sifatida koʻrishga undadi. Kampaniyaga televizion reklamalar, onlayn kontent va reklama taxtalari kiradi.

Kampaniya doirasida Channel 4 „Meet the Superhumans“ nomli ikki daqiqalik treyler ishlab chiqardi, rejissyor Tom Tagholm boʻlib, Deborah Poulton va Alison Walsh bilan hamkorlikda yaratilgan. Treyler Public Enemyning „Harder Than You Think“ qoʻshigʻiga moslashtirilgan boʻlib, Paralimpiya sportining raqobatbardosh va „superinson“ jihatlariga eʼtibor qaratgan, shu bilan birga har bir sportchining oʻyinlarda ishtirok etishini aks ettiruvchi shaxsiy voqealar va hayot kurashlarini namoyish etgan. „Meet the Superhumans“ 2012-yil 17-iyulda premyerasi boʻlib oʻtdi va Birlashgan Qirollikdagi 78 ta tijorat telekanalida bir vaqtning oʻzida efirga uzatildi (shu jumladan raqobatchi tijorat kanallari ITV va Sky1).

Reklama tanqidchilar tomonidan yuqori baholandi: *[[Adweek]]<nowiki/>ning* Tim Nudd uni „yozning eng ajoyib sport reklamasi“ deb atadi, *[[The Independent]]<nowiki/>dan*Simon Usborne esa uni „brending dahosining namoyishi“ va „Paralimpiyani sport qanotlaridan markaziy sahnaga olib chiqishga urinish“ deb hisobladi. Reklama taxminan 10 million tomoshabin tomonidan koʻrilgan. Channel 4 marketing va kommunikatsiyalar boʻyicha bosh direktor Dan Brookning taʼkidlashicha, reklamaga ijtimoiy tarmoqlardagi munosabat BBCning Olimpiya oʻyinlari uchun treylerining premyerasidan ikki baravar koʻp boʻlgan.

„Meet the Superhumans“ 2013-yil iyun oyida Cannes Lions Festivalida „Oltin Sher“ mukofotini qoʻlga kiritdi, umumiy mukofotni temir yoʻl xavfsizligi boʻyicha „Dumb Ways to Die“ PSA reklamasi qoʻlga kiritdi. Hakamlar hay’ati raisi ser John Hegarty shunday dedi: „Agar sizda haqiqatan ham ajoyib ish boʻlsa, u katta mukofotga sazovor boʻlmasligi baʼzi jihatlarda fojiali, ammo faqat bitta grand-pri boʻlishi mumkin“, hakamlar hay’ati aʼzosi Carlo Cavallone esa qoʻshimcha qildi: „Meet the Superhumans“ ajoyib kampaniya, hakamlik jarayonida darhol oʻtgan loyihalardan biri… Hamma uning eng yuqori darajadagi mahoratga ega ekanligini his qildi. U London-2012 oldida Paralimpiya haqida xabardorlikni oshirish uchun juda muhim boʻlgan masalani qoʻyadi va ular juda katta muvaffaqiyatga erishadi… „Dumb Ways to Die“ qattiq raqib edi.

#### Qirollik pochta markalari va oltin pochta qutilar

2009-yil avgust oyida Royal Mail 2012-yilgi Olimpiya va Paralimpiya oʻyinlari sharafiga 30 ta pochta markasi seriyasini taqdim etdi (30-Olimpiadani aks ettirgan holda), ular 2009-yildan 2011-yil iyuligacha oʻntadan partiyalarda chiqarildi. Har bir markada Olimpiya yoki Paralimpiya sport turlari va London-2012 logotipi tasvirlangan edi.

Olimpiya oʻyinlarida boʻlgani kabi, Royal Mail Britaniya Paralimpiya oltin medal sohiblarini ularning tugʻilgan shaharlaridagi pochta qutilarini oltin rangga boʻyab (shuningdek, Stoke Mandevilledagi National Spinal Injuries Centre yonida qoʻshimcha pochta qutisi) hurmat koʻrsatildi. Paralimpiada oʻyinlar davomida ularning xotirasiga bagʻishlangan markalarni chiqarildi.

Dastlab Royal Mail faqat Britaniya medal sohiblarining guruh portretlari bilan oltita marka chiqarishni rejalashtirgan edi. Biroq, bu qaror tanqidchilarning noroziligiga sabab boʻldi, ular tashkilot Paralimpiyachilarga Olimpiyachilardek individual eʼtibor bermay, kamsitayotganini taʼkidladilar. Olimpiya vaziri Tessa Jowell ham Royal Mail rejasini tanqid qilib, markalar Britaniyaning Olimpiyani nishonlashining ramziy jihati ekanligini va „bu muhim ramz bizning Paralimpiya qahramonlarimizga ham taklif qilinmasa, juda yomon boʻlardi“ degan.

Royal Mail dastlab oʻz qarorini himoya qilib, Britaniya terma jamoasi Pekindagi 42 ta oltin medal natijasiga erishishi yoki oshirishi kutilganligi sababli, har bir oltin medal sovrindori uchun individual markalar chiqarish „mantiqiy va amaliy jihatdan imkonsiz“ boʻlishini taʼkidladi. Tanqidlar natijasida Royal Mail 2012-yil 15-avgustda Paralimpiya davomida har bir Britaniya oltin medal sovrindori uchun individual markalar chiqarishini eʼlon qildi.

#### Sinov tadbirlari
London Prepares series doirasida Paralimpiya oʻyinlari uchun bir qator sinov tadbirlari oʻtkazildi. Bularga London xalqaro Goalball turniri va London nogironlar Gran-prisi kiradi, bu shuningdek London Olimpiya stadionida oʻtkazilgan birinchi Paralimpiya tadbiri boʻlgan.

### Mash’ala estafetasi

Paralimpiya mash’ala estafetasi 2012-yil 22-avgustda boshlangan. Har bir Birlashgan Qirollik davlatining eng baland choʻqqilarida – Angliyadagi Scafell Pike, Shotlandiyadagi Ben Nevis, Shimoliy Irlandiyadagi Slieve Donard va Uelsdagi Snowdonda toʻrtta Paralimpiya olovi yoqildi. 24-avgust kuni ushbu toʻrtta olov Londonda, Edinburghda, Belfastda va Cardiffda maxsus „Olov festivali“ tadbirlarida marosim mash’alalarini yoqish uchun ishlatilgan.

28-avgust kuni toʻrtta olov Stoke Mandeville stadionida boʻlib oʻtgan marosimda birlashtirilgan. Keyin mash’ala 24 soatlik estafetada 580 nafar mash’ala yetakchisi tomonidan Olimpiya stadioniga tomon  masofani bosib oʻtgan. Ob-havo sharoitidagi kechikishlar tufayli zaxira mash’ala toʻgʻridan-toʻgʻri stadionga olib borildi va estafeta marshruti oʻzgartirildi. Biroq, ochilish marosimida davlatlar paradining kutilganidan uzoqroqqa choʻzilishi tufayli, mash’ala vaqtida Olimpiya stadioni tashqi maydonchasiga yetkazib kelingan.
### Biletlar
Jami 2.7 million chipta sotuvga chiqarilgan, shu jumladan tadbirga oid chiptalar va faqat Olimpiya bogʻiga kirish imkonini beruvchi chiptalar, shuningdek ExCeL London va Olimpiya bogʻida turli xil Paralimpiya tadbirlarini kuzatish imkonini beruvchi koʻplab tadbirlar uchun chiptalar ham sotuvda mavjud edi. Oldingi Paralimpiadalardan farqli oʻlaroq, chiptalarga katta talab boʻldi va dastlab rejalashtirilgan 2.5 million oʻrniga 2.7 million chipta sotilgan. Yozgi Olimpiya oʻyinlari boshlanishidan oldin allaqachon 1.4 million chipta sotilgan boʻlib, bu Sidney Paralimpiadasida sotilgan umumiy chiptalar sonidan ham oshib ketgan. Katta talab tufayli Ticketmaster veb-sayti ishdan chiqqan.

Tashkilotchilar Paralimpiya tarixida birinchi marta barcha chiptalar sotilishini kutishgan edi. LOCOG bosh direktori Paul Deighton: „Paralimpiyaga qiziqish boshidan juda yuqori boʻldi“ deb aytgan. Bu muvaffaqiyat Britaniyaning Olimpiyadagi yaxshi natijalari, janubiy afrikalik yuguruvchi Oscar Pistoriusga qiziqish (u Olimpiyadada nogiron boʻlmagan sportchilar bilan birga qatnashgan birinchi ikkala oyogʻi amputatsiya qilingan sportchi edi) va arzon narxlar bilan izohlangan.

8-avgust kuni LOCOG 2.1 million chipta sotilganini (shundan 600 ming tasi oʻtgan oyda sotilgan) va Pekinda oʻrnatilgan 1.8 million chipta rekordini yangilaganini eʼlon qildi. Paralimpiya qoʻmitasi prezidenti Philip Craven Londonga ushbu yutuq uchun tabrik aytib, buni „ommning yuqori darajadagi sportga boʻlgan cheksiz ishtiyoqi“ deya izohladi. Ochilish marosimga kelib, 2.4 million chipta sotilgan edi, qolgan 100 ming chipta esa Paralimpiada oʻyinlar davomida sotilgan. Ochilish marosimning soʻnggi 800 chiptasi politsiya va harbiylarga tarqatilgan.

### Logotip
2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari Yozgi Olimpiya oʻyinlari bilan bir xil dizayndagi emblemadan foydalangan – bu birinchi marta amalga oshirilgan edi. Wolff Olins tomonidan ishlab chiqilgan logotip 2007-yil 4-iyunda namoyish etilgan va 2012 raqamini ifodalaydi. Paralimpiya versiyasi oʻzining alohida rang sxemasiga ega va Olimpiya xalqalari oʻrniga Paralimpiya „agitos“ belgisidan foydalanadi.

### Maskotlar

2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlarining rasmiy maskoti **Mandeville** uning Olimpiadagi sherigi **Wenlock** bilan birga 2010-yil 19-may kuni namoyish etildi. Ular Bolton shahridagi poʻlat zavodidan olingan poʻlat tomchilari sifatida tasvirlangan va oʻyinlarning turli jihatlarini qamrab oluvchi kameralarni ifodalovchi bitta kamerali koʻzga ega. Mandeville nomi Paralimpiyaning kelib chiqishida muhim ahamiyatga ega boʻlgan Stoke Mandeville sharafiga berilgan. Maskot, shuningdek, Paralimpiya emblemasining qizil, yashil va koʻk ranglari bilan bezatilgan dubulgʻa kiygan.

### Ochilish marosimi

Ochilish marosimi 29-avgust kuni Olimpiya stadionida boʻlib oʻtdi. Marosim Uilyam Shekspirning „Boʻron“ pyesasidan ilhomlangan va „Maʼrifat“ mavzusiga bagʻishlangan boʻlib, aktyorlar Ian McKellen va Nicola Miles-Wildin mos ravishda Prospero va Miranda rollarini ijro etishgan. Marosimda nazariy fizik Stephen Hawking, britaniyalik elektron musiqiy guruh Orbital va Graeae Theatre Company ishtirok etdi, ular 1981-yilda Ian Duri tomonidan yozilgan „Spasticus Autisticus“ qoʻshigʻini ijro etishgan.

Paralimpiya olovining soʻnggi tashuvchilari turli avlodlardagi paralimpiyachilarni ifodalagan. Afgʻonistonda xizmat paytida minora bosib, ikkala oyogʻini ham yoʻqotgan Qirollik dengiz piyodalari aʼzosi va „kelajak“ paralimpiyachisi Joe Townsend olovni ArcelorMittal Orbit minorasidan zip-layn orqali Olimpiya stadioniga yetkazib berdi. U olovni britaniyalik koʻp yillik besh kishilik futbol jamoasi sardori David Clarkega topshirgan, u esa uni Paralimpiya mash’alini yoqgan Margaret Maughanga topshiradi. Maughan birinchi rasmiy Paralimpiya oʻyinlarida (Rimda) Britaniya uchun birinchi oltin medalni qoʻlga kiritgan edi.

## Oʻyinlar

### Qatnashgan Milliy Paralimpiya Qoʻmitalari

London-2012 oʻyinlarida oʻzidan oldingi barcha Paralimpiya oʻyinlariga qaraganda eng koʻp sportchi va davlat ishtirok etgan edi. Oʻyinlarda jami 164 mamlakatdan 4,302 sportchi qatnashgan. Bu 2008-yilgi oʻyinlarga nisbatan 291 sportchi va 18 mamlakatga koʻproqdir (2008-yilda 146 mamlakatdan 4,011 sportchi ishtirok etgan).

14 ta mamlakat birinchi marta Paralimpiada oʻyinlarida ishtirok etdi: Antigua va Barbuda, Bruney, Kamerun, Komor orollari, Kongo Demokratik Respublikasi, Jibuti, Gambiya, Gvineya-Bisau, Liberiya, Mozambik, Shimoliy Koreya, San-Marino, Solomon orollari va AQSH Virjin orollari. Trinidad va Tobago 1988-yildan beri birinchi marta oʻyinlarga qaytgan.

Andorra Qishki Paralimpiya oʻyinlarida uch marta ishtirok etgan boʻlsa, Yozgi Paralimpiya oʻyinlarida birinchi marta qatnashdi. Malavi (birinchi marta ishtirok etishi kerak edi) va Botsvana delegatsiyalarni yuborishlari kerak edi, biroq ochilish marosimidan biroz vaqt oldin hukumat mablagʻlarining yetishmasligi sababli qatnashmasliklarini eʼlon qilishdi.

Quyidagi Milliy Paralimpiya qoʻmitalari oʻyinlarda ishtirok etish uchun delegatsiyalarini yubordilar:

### Milliy Paralimpiya qoʻmitalari boʻyicha sportchilar soni (alifbo tartibida)

### Sport turlari
2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlari dasturida 20 turdagi sport musobaqalari oʻtkazilgan. Har bir sport turidagi musobaqalar soni qavs ichida koʻrsatilgan.

*  Kamondan otish (9) ()
*  Yengil atletika (170) ()
*  Bochcha (7) ()
*  Paralimpiya velosporti ()
**  Yoʻl (30)
**  Velodrom (20)
*  Ot sporti (11) ()
*  5 kishilik futbol (1) ()
*  7 kishilik futbol (1) ()
*  Goalbol (2) ()
*  Dzudo (13) ()
*  Ogʻir atletika (20) ()
*  Qayiqda eshkak eshish (4) ()
*  Yelkanli suv sport (3) ()
*  Oʻq otish (12) ()
*  Suzish (148) ()
*  Stol tennisi (29) ()
*  Voleybol (2) ()
*  Nogironlar aravachasida basketbol (2) ()
*  Nogironlar aravachasida qilichbozlik (12) ()
*  Nogironlar aravachasida regbi (1) ()
*  Nogironlar aravachasida tennis (6) ()

Aqliy nogironlik (IN klassi) boʻlgan sportchilar uchun musobaqalar 2000-yildan beri birinchi marta yengil atletika, suzish va stol tennisi boʻyicha Paralimpiya oʻyinlari qayta oʻtkazildi. IN musobaqalari 2000-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlaridan keyin toʻxtatilgan edi, chunki Ispaniya basketbol jamoasining 12 aʼzosidan faqat 2 tasi aqliy nogironlikka ega ekanligi aniqlangach, ularning oltin medallari olib qoʻyilgandi. XPQ IN klassi uchun saralashni yaxshiroq qilish maqsadida „sport intellekti“ testlarini oʻz ichiga olgan yangi tartibni joriy qildi.

2012-yildan boshlab, koʻruvchi yordamchilar ayrim musobaqalarda medal olish huquqiga ega boʻlishdi; 5 kishilik futbolda koʻruvchi darvozabonlar, shuningdek, yengil atletika va velosportdagi yordamchilar va bochca yordamchilari endi oʻz hissalari uchun medal olishlari mumkin edi. Ilgari tandem velosiped poygasida, koʻzi ojiz velosipedchi orqa oʻrindiqda, koʻruvchi esa oldinda oʻtirar edi va faqat koʻzi ojiz sportchi medal olardi.

### Taqvim
Rasmiy ishtirokchilar taqvimi 2011-yil 25-avgustda eʼlon qilingan.

*Barcha sanalar Britaniya yozgi vaqti (UTC+1) boʻyicha*



Manba: 

### Medallar jadvali

Bu jadval Xalqaro Paralimpiya Qoʻmitasi (XPQ) medallar hisobiga asoslangan.

Reyting birinchi navbatda Milliy Paralimpiya Qoʻmitalari (MPQ) tomonidan qoʻlga kiritilgan oltin medallar soni boʻyicha tartiblangan. Keyinchalik kumush medallar soni, soʻngra bronza medallar soni hisobga olinadi. Agar mamlakatlar teng boʻlib qolsa, ularga teng reyting beriladi va XPQ Mamlakat kodi boʻyicha alifbo tartibida saralanadi.




### Koʻp medallar sohiblari

Manbalar:

## Translyatsiya

2012-yilgi Yozgi Paralimpiya oʻyinlarining translyatsiya huquqlari LOCOG tomonidan mahalliy teleradiokompaniyalarga sotilgan boʻlib, dunyo boʻylab efirga uzatish ishlari Olympic Broadcasting Services (OBS) ga topshirilgan. Oʻyinlar Paralimpiya uchun ommaviy axborot vositalarining qamrovini sezilarli darajada oshirgan. LOCOG 100 dan ortiq mamlakatlarda oʻyinlarni efirga uzatish uchun 36 dan ortiq teleradiokompaniyalar bilan shartnomalar tuzgan. LOCOG rahbari Sebastian Coe: „Bu paketning tijorat qiymati Paralimpiya harakatini moliyaviy jihatdan qanchalik oshirganligidan tashqari, kelishilgan ajoyib translyatsiya qamrovi bizga nogironlar sportini rivojlantirish va jamoatchilikning nogironlarga nisbatan munosabatini oʻzgartirish uchun imkoniyatdan foydalanishga yordam beradi“ degan. LOCOG China Central Television, Korean Broadcasting System, NHK, Rede Globo va SporTV (Braziliya), TV Pool (Taylanddagi erkin efir teleradiokompaniyalari konsorsiumi – Channel 3, Channel 5, BBTV Channel 7, va Modernine TV), va Australian Broadcasting Corporation kabi teleradiokompaniyalar bilan shartnomalar tuzgan.

Buyuk Britaniyada oʻyinlar Channel 4 tomonidan translyatsiya qilingan, uzoq yillik Paralimpiya translyatorlari BBC Sport ni 9 million funt sterlinglik shartnoma asosida almashtirgan. BBC radio huquqlarini saqlab qoldi, BBC Radio 5 Live va 5 Live Sports Extra kanallarida efirga uzatilgan. XPQ oʻzining YouTube kanali orqali taxminan 780 soatlik kontentni ingliz va ispan tillarida efirga uzatgan.

Channel 4 ning oʻyinlar qamrovi Buyuk Britaniyada efirga uzatilgan eng keng qamrovli Paralimpiya translyatsiyasi deb eʼlon qilindi; u Channel 4 va uning qardosh kanali More4 orqali oʻyinlar davomida 150 soatdan ortiq jonli efirni vaʼda qildi, shuningdek, Freesat, Sky va Virgin TV orqali qoʻshimcha kanallarda (oddiy va yuqori aniqlikda) efirga uzatildi. Teleradiokompaniya shuningdek, koʻngilochar dasturlar uchun yangi shaxslarni, shu jumladan koʻplab nogironligi boʻlgan shaxslarni tayyorlash uchun 600,000 funt sterling sarmoya kiritdi. Ularga *[[Channel 4 News]]* boshlovchisi Jon Snow va BBC Sport sharhlovchisi Clare Balding qoʻshildi. Channel 4 shuningdek, Paralimpiyaga olib keladigan qoʻshimcha dasturlarni, jumladan, Paralimpiyaga bagʻishlangan hujjatli filmlar, boshqa XPQ chempionatlarini va nogironlar sportiga bagʻishlangan haftalik *That Paralympic Show* dasturini efirga uzatgan. Oʻyinlar davomida komik Adam Hills (oʻng oyogʻi boʻlmagan va Australian Broadcasting Corporation ning Pekin Paralimpiyasi dasturlarini olib borgan) har kechki translyatsiyadan keyin *[[The Last Leg]]* nomli Paralimpiya mavzusidagi tok-shouni efirga uzatgan. Channel 4 ning oʻyinlar qamrovi nisbatan yuqori tomoshabinlar soniga erishdi, ochilish marosimini oʻrtacha 7,6 million tomoshabin tomosha qildi, bu 40% ulushni tashkil etdi va eng yuqori koʻrsatkich 11,2 million tomoshabinni tashkil etdi. Bu Channel 4 tarixidagi eng koʻp tomosha qilingan dasturlardan biriga aylandi. Asosiy vaqt oraligʻida oʻrtacha 3,3 million tomoshabin marosimni kuzatdi, tomoshabinlar soni esa erkaklar T44 200m finalida Alan Oliveira Oscar Pistoriusni magʻlub etganida 4,5 millionga yetdi. Yopilish marosimini efirga uzatish eng yuqori koʻrsatkich 7,7 millionni tashkil etgan.

RTVE (Ispaniya) Teledeporte va TVE HD kanallarida taxminan 150 soat jonli efirni namoyish etilgan. Australian Broadcasting Corporation Paralimpiya davomida oʻz tarmoqlarida 100 soatdan ortiq efirni namoyish etdi, ABC1 va ABC2 kanallarida efirga uzatildi. Oʻyinlarni tomosha qilish ABC uchun rekord darajadagi tomoshabinlar sonini qayd etdi, oʻrtacha 1,6 million tomoshabin (Pekinda bu koʻrsatkich 1,3 million boʻlgan) toʻplandi, ABC2 esa raqobatdagi raqamli tarmoqlarni ortda qoldirib, 4,7% ulushga erishdi. ABC ning qamrovi shuningdek, „Eng mashhur sport dasturi“ uchun Logie Award mukofotiga nomzod boʻldi.

Qoʻshma Shtatlarda NBC Sports, rasmiy translyator sifatida tasdiqlanmagan boʻlsa-da, jami besh yarim soatlik qamrovni sotib oldi va jonli efirsiz tasvirlarni uzatdi. Bundan tashqari, Pullik TV kanali NBC Sports Network bir soatlik yangiliklar dasturlarini efirga uzatdi va NBC 16-sentyabr kuni oʻyinlarni qayta koʻrib chiqish uchun maxsus dasturni efirga uzatdi. Qoʻshma Shtatlarning Olimpiada va Paralimpiada qoʻmitasi oʻzining raqamli platformalari orqali keng qamrovli efirni namoyish etdi. Tanqidchilar va amerikalik sportchilar NBCning oʻyinlarni jonli efirga uzatmaslik qaroridan hafsalasi pir boʻldi. Kanadada huquqlar Canada's Olympic Broadcast Media Consortium tomonidan qoʻlga kiritilgan. TSN (inglizcha) va RDS (fransuzcha) kunlik bir soatlik yangiliklar dasturlarini ishlab chiqdi (baʼzilari CTV Television tomonidan efirga uzatildi), ochilish marosimining kechiktirilgan translyatsiyasi esa Sportsnet One, TSN2, RDS va RDS2 tomonidan efirga uzatildi. Translyatsiya AMI-tv tomonidan koʻrish va eshitish qobiliyati cheklanganlar uchun moʻljallangan ochiq audio description bilan birga efirga uzatildi. AMI-tv shuningdek, Londondan kunlik yangiliklar dasturi va Paralimpiadadagi kanadalik sportchilarga bagʻishlangan hujjatli filmlar kabi qoʻshimcha dasturlarni ham efirga uzatdi.

### Paralimpiya Media Mukofotlari
Telegraph Media Group eng yaxshi yozma (bosma va onlayn) mukofotini qoʻlga kiritdi, Channel 4 esa eng yaxshi translyatsiya mukofotiga sazovor boʻldi. Eng yaxshi radio mukofoti BBC World Service ga va Edmonton Journal jurnalisti Larry Wong Benoit Huot surati uchun eng yaxshi fotomukofotni qoʻlga kiritgan.

## Bahslar

### Atos ishtiroki
IT kompaniyasi Atosning Paralimpiya oʻyinlarining texnologiya provayderi va rasmiy homiysi sifatidagi roli nogironlik huquqlari guruhlari tomonidan tanqid qilindi, chunki kompaniya Britaniyaning Mehnat va pensiyalar vazirligi bilan nogironlik nafaqalari uchun huquqni aniqlaydigan qobiliyatni baholash boʻyicha shartnoma tuzgan edi. Ular Atos dasturining yaxlitligi yoʻqligini va davlat xarajatlarini qisqartirishga qaratilganligini taʼkidladilar, chunki baholashlar koʻplab nogiron ishchilarni „ishga yaroqli“ deb notoʻgʻri baholashga va nafaqalardan mahrum qilishga sabab boʻlgan. Shuning uchun guruhlar Atosning oʻyinlarni homiylik qilishini ikkiyuzlamachilik deb hisoblashdi, chunki u bir vaqtning oʻzida nogiron aholining hayotiga salbiy taʼsir koʻrsatgan kompaniya dasturni amalga oshirar edi. UK Uncut va Disabled People Against Cuts guruhlari 2012-yil 31-avgustda Londondagi Atos va Mehnat va pensiyalar vazirligining shtab-kvartiralari oldida norozilik namoyishlarini oʻtkazdilar. Komik Jeremy Hardy baholash dasturining maqsadi „nogiron odamlarni qurbon qilish“ ekanligini va bu „oshkora va nomussiz“ holat ekanligini aytgan.

Ochilish marosimi paytida baʼzi britaniyalik sportchilar Atos logotipini oʻzlarining kirish guvohnomalaridan yashirishgani haqida xabarlar tarqalgan. Biroq, Britaniya Paralimpiya Assotsiatsiyasi rasmiysi bunday holat boʻlmaganini aytgan LOCOG Atos ishtirokini himoya qilib, kompaniya „oʻyinlarni amalga oshirishda muhim va qadrli aʼzo“ ekanligini, chunki u koʻngillilarni boshqarish va tadbir natijalarini tarqatish uchun axborot tizimlarini taqdim etganini aytgan.

### Chiptalar
Nogironlar aravachasidan foydalanuvchilari uchun oʻtirish joylari qoidalari bahs-munozaralarga sabab boʻldi. Ikki nogiron ona LOCOGning kamsituvchi siyosati borligini daʼvo qildi. Biri Velodromdagi nogironlar aravachasi zonasiga faqat bitta katta sherik bilan kirish mumkinligi, bolalarni esa nogiron boʻlmagan boshqa katta yetakchisiz kiritish mumkin emasligi aytilganini, ikkinchisi esa ExCeL Londonda bolalari bilan birga oʻtirish huquqi „kafolatlangan emas“ligini aytgan. Change.org saytida boshlangan nogiron oilalar uchun yaxshiroq kirish imkoniyatlari haqidagi petitiya tezda 30,000 dan ortiq imzo toʻpladi. LOCOG kamsituvchi siyosatni rad etib, nogiron ota-onalar rezervatsiya qilinmagan oʻtirish joylarida bolalari bilan tomoasha qilishi mumkinligini, ammo rezervatsiya qilingan tadbirlarda ular birga oʻtira olmasligini aytgan.

LOCOG nogironlar aravachasida harakatlanuvchilar uchun joylarni sotish usuli boʻyicha qoʻshimcha tanqidlarga uchragan. 2012-yil may oyida nogironlar aravachalari uchun joylarni onlayn sotish oʻrniga maxsus telefon liniyasi ochilgan. Tashkilotchilar 0844 pullik telefon raqamidan foydalanganliklari va chiptalar veb-saytida qoʻngʻiroqlar uchun daqiqalar hisobida toʻlanishi haqida aytilmaganligi uchun tanqid qilindi. Sobiq sport vaziri Gerry Sutcliffe buni nogironlar aravachasidan foydalanuvchilarga nisbatan kamsitish deb hisoblab, LOCOGdan ushbu liniyadan foydalanganlar uchun kompensatsiya toʻlashni talab qildi. LOCOG qoʻshimcha daromad olayotganini rad etib, maxsus liniya mijozlarga ularning individual kirish imkoniyatlari ehtiyojlariga moslashtirilgan xizmat koʻrsatish uchun ishlatilayotganini aytdi.

Koʻzi ojizlar parlamenti aʼzosi David Blunkett bilan kichik hodisa yuz berdi, u ochilish marosimida Channel 4 direktori bilan birga qatnashgan. Blunkettga Olimpiya stadionida oʻz joyiga kirish taqiqlandi, chunki uning yoʻl boshlovchi iti uchun joy yoʻq edi va marosimni stadion tribunasi oʻrnidagi joylardan tomosha qilishi kerak edi. Biroq, Blunkett bu yakka holat ekanligini va bu haqda munozara qilishni xohlamasligini, balki tashkilotchilarga „qandaydir yechim topishni tavsiya qilishini“ aytgan.

### Britaniya televideniyesi qamrovi
Britaniyaning rasmiy translyatori Channel 4 Paralimpiya qamrovi uchun baʼzi tanqidlarga duch keldi. Twitter foydalanuvchilari ochilish marosimi davomida juda koʻp reklama tanaffuslari boʻlganidan shikoyat qilishdi, NBC bilan solishtirdilar; BBCdan farqli oʻlaroq, NBC va Channel 4 reklamalar bilan moliyalashtiriladi. Tanqidchilar Channel 4 marosimning birinchi soatida beshta reklama tanaffusini koʻrsatganini va yaqinda hech qanday reklamasiz olti soatlik kechki raqs musiqasi maxsus dasturini efirga uzatganini taʼkidladilar. Channel 4 tanqiddan oʻzini himoya qilib, marosim davomida odatdagidan „sezilarli darajada kamroq“ reklama koʻrsatganini va reklama tanaffuslari Paralimpiya kabi dasturlarni efirga uzatishga sarmoya kiritish uchun zarurligini aytdi. Jon Snow va Krishnan Guru-Murthyning izohlari ham tanqid qilingan. Snow millatlar paradida urushdan zarar koʻrgan mamlakatlar haqida izoh bergani uchun, Guru-Murthy esa „bu sportchilarning yoshlariga qarab, ular juda qari“ degan hazil uchun tanqidga uchragan.

Channel 4 oʻyinlarning dastlabki kunlarida jonli tadbirlar oʻrniga studiya segmentlarini koʻproq koʻrsatgani va Eleanor Simmondsning yangi shaxsiy rekordini oʻrnatgan suzish musobaqasi, Sarah Storeyning oʻn birinchi Paralimpiya medalini qoʻlgani kiritgani va Britaniyaning Germaniyaga qarshi nogironlar aravachasida basketbol oʻyinini oʻtkazib yuborgani uchun ham tanqid qilindi. Channel 4 dastlabki kunlarda tomoshabinlarga Paralimpiya tadbirlari va tasniflash tizimini tushuntirish uchun vaqt kerakligini va oʻyinlar davomida qoʻshimcha uchta kanalda jonli efir uzatayotganini aytdi. Teleradiokompaniya shuningdek, koʻplab tadbirlar davom etayotgan paytlarda qaysi tadbirlarni efirga uzatish haqida muharrirlik qarorlarini qabul qilishi kerakligini ham maʼlum qilgan. Jonli efir miqdori Olympic Broadcasting Services tomonidan velosport, marafon va oʻq otish kabi sport turlari uchun kameralar yoki rasmiy televidenie qamrovini taqdim etmaganligi tufayli kamaygan. Channel 4 ning axborot boʻlimi qisqartirilgan tadbirlarni suratga olish uchun oʻz kameramanlarini yubordi, ammo ularni jonli efirga uzata olmadi.

### Amerika televideniyesi qamrovi
Qoʻshma Shtatlarda NBC Sports 2012-yilda Olimpiya va Paralimpiya oʻyinlarining translyatsiya huquqlariga ega edi. NBC amerikalik sportchilar va XPQ rasmiylari tomonidan oʻtmishda Paralimpiyalarni minimal qamrovi uchun tez-tez tanqid qilingan va tanqidchilar NBCning yetarli qamrov tarixi Nyu-Yorkning 2012 Yozgi Olimpiya va Paralimpiya oʻyinlariga taklifnomasiga taʼsir koʻrsatgan boʻlishi mumkinligini taxmin qilishdi. 2008-yilda u oʻyinlar davomida hech qanday qamrovni efirga uzatmadi (na jonli, na kechiktirilgan), buning oʻrniga 2008-yil noyabr oyida NBCda qayta koʻrib chiqish hujjatli filmi, soʻngra Universal Sportsda bir haftalik yangiliklarni efirga uzatdi. Pekin qamroviga nisbatan kattaroq boʻlsa-da, NBC faqat besh yarim soatlik kechiktirilgan yangiliklardan iborat maxsus dasturlarni ishlab chiqardi; ularning aksariyati pullik telekanal NBCSNda, oxirgisi esa oʻyinlar tugaganidan bir hafta oʻtib NBCda efirga uzatildi. Ochilish va yopilish marosimlari ham jonli efirda uzatilmadi. Boshqa translyatorlar (masalan, mezbon translyatorlar va Avstraliya va Ispaniyadagi translyatorlar) Londondan kamida 100 soat yoki undan koʻproq qamrovni efirga uzatishni rejalashtirgan edi, NBC esa oʻzi London Olimpiadasini keng qamrovda efirga uzatgan edi.

NBCning qamrov etishmasligi amerikalik nogironlik huquqlari guruhlari va XPQ prezidenti Phillip Crevenning gʻazabini qoʻzgʻatdi, u amerikalik sportchilar va tomoshabinlar oʻyinlarni toʻliq tomosha qila olmaganidan afsuslanganini bildirdi. Creven „baʼzi odamlar Shimoliy Amerika har doim hamma narsada yetakchilik qiladi deb oʻylashadi, ammo bu borada yoʻq.“, degan. Yopilish marosimlaridan soʻng, Creven XPQ kelajakdagi Paralimpiyalarda translyatorlarga nisbatan qattiqroq nazorat oʻrnatishi mumkinligini maʼlum qildi: „agar bizning qadriyatlarimiz mos kelmasa, biz boshqa translyatorlarni yollashimiz kerak boʻladi“. NBC 2013-yil sentyabr oyida 2014 va 2016-yilgi Paralimpiya oʻyinlarining huquqlarini sotib oldi; translyator Sochi va Rio-de-Janeyrodan nisbatan koʻproq Paralimpiya qamrovini efirga uzatishga vaʼda berdi, xususan, NBC va NBCSN Rio-dan kamida 66 soat efirga uzatishi kerak edi. Creven NBCning kelajakdagi Paralimpiyalarga nisbatan koʻproq efir vaqtini ajratish qarorini maqtagan va AQSh tomoshabinlari 2012-yil yozida London Paralimpiadasidagi kabi milliardlab odamlar hissiy hayajonga tushishlaridan umid qilishini aytgan.

### Ayollar medallari
Ayollar F35/36 toifasidagi musobaqasida baholashda xatolik yuz berganligi sababli notoʻgʻri medallar topshirildi. Ushbu birlashtirilgan toifadagi musobaqada yakuniy natija ballar hisobiga asoslangan edi. Hisoblash masofalarni ballarga aylantirdi, bunda ishtirokchilarning turli funksional nuqsonlarini hisobga olingan. Baholash tizimidagi xatolik tufayli musobaqada dastlab ukrainalik sportchi Mariia Pomazanga oltin medal topshirildi. Xato aniqlanganda, qayta hisoblangan ballar xitoylik sportchi Wu Qing birinchi, Pomazan esa ikkinchi oʻrinni egallaganligini koʻrsatdi. Ikkinchi medal topshirish marosimi boʻlib oʻtdi, Pomazan norozilik sifatida unda qatnashmadi. Oxir-oqibatda oʻzidagi oltin medalini qaytarishga majbur boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar

*Xalqaro Paralimpiya Qoʻmitasi veb-saytidagi London 2012
*2012 Yozgi Paralimpiya oʻyinlarining rasmiy sayti (Arxivlangan)