open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Emulsiya

**Emulsiya** [lotincha — sogʻib olingan (sut)] — bir-biri bilan aralashmaydigan suyuq dispersion muhit va suyuq (baʼzan gaz) dispers fazadan iborat sistema. Oʻzaro emulsiya hosil qiladigan 2 suyuqlik bir-birida juda oz eruvchan boʻlishi lozim. Masalan, emulsiya hosil qiluvchi suyuqliklardan biri suv, ikkinchisi esa suvda oz eriydigan yoki butunlay erimaydigan boshqa bir suyuqlik (masalan, yogʻ, benzol, xloroform va hokazo) boʻlishi mumkin. Suvda oz eriydigan suyuqlik shartli ravishda "moy" ("yog") deb ataladi.

Suyuqliklarning qaysi biri dispers faza boʻlishiga qarab emulsiya 2 turga boʻlinadi. Agar "moy" tomchilari suv ichiga tarqalgan boʻlsa (yaʼni "moy" dispers faza boʻlsa), bunday emulsiya moyning suvdagi emulsiyasi deyiladi, aksincha, suv tomchilari moy ichiga tarqalgan boʻlsa, bunday emulsiya suvning moydagi emulsiyasi deb ataladi.

Emulsiya jumlasiga suyuklik bilan gazdan tashkil topgan dispers sistema — koʻpikni ham kiritish mumkin, chunki koʻpiqda dispersion muhit gaz bilan suyuq holatlagi chegara sirt orqali birlashadi. 2 sof suyuqlikni bir-biri bilan aralashtirib, suyultirilgan (konsentratsiyasi 2% dan ortiq boʻlmagan) emulsiya hosil qilish mumkin. Bunday emulsiya bir oz vaqt oʻtganidan keyin undagi dispers faza tomchilari bir-biri bilan birlashishi tufayli 2 qavatga ajraladi.

Emulsiya tomchilarining bir-biri bilan birlashish hodisasi koalessensiya deb ataladi. Emulsiya olish uchun, birinchidan, emulsiya tarkibiga kiruvchi suyuqliklarni yetarli darajada dispers holatga oʻtkazish va, ikkinchidan, hosil boʻlgan dispers sistemani barqarorlashtirish kerak. Buning uchun sistemaga suyuqliklarning sirt tarangligini kamaytiradigan, suyuqliklar chegarasida mustahkam parda hosil qilib, dispers faza tomchilarining bir-biri bilan birlashishiga yoʻl qoʻymaydigan 3-modda — emulgator kiritish kerak. Emulsiyaning xossalari ham, turi ham faqat 3 narsaga bogʻliq: I) dispers faza; 2) dispersion muhit va 3) emulgatorlar. Bu 3 modda orasidagi miqdoriy va sifat nisbatlarining oʻzgarishi emulsiya xossalarini va uning turini tubdan oʻzgartiradi.

Emulsiya xossalari jihatidan 3 sinfga boʻlinadi: suyultirilgan emulsiyalar; konsentrlangan emulsiyalar; yuqori konsentratsiyali emulsiyalar. Bir tipdagi emulsiyaning ikkinchi tipdagi emulsiyaga oʻtish hodisasi emulsiya fazalarining almashinuvi deyiladi. Mexanik taʼsir natijasida ham emulsiya fazalarini almashtirish mumkin. Masalan, qaymoqni quvlab moy tayyorlashda moysuv tipidagi emulsiya suvmoy tipidagi emulsiyaga aylanadi.

Emulsiya texnika va biologiyada, oziq-ovqat sanoati va boshqalarda katta ahamiyatga ega. Emulsiyalanish (emulsiyaning yemirilish) jarayonlari sovun pishirish, neft tarkibidagi suvni yoʻqotish, neft solinadigan idishlarni tozalash, sariyogʻ va margarin ishlab chiqarish, tabiiy kauchukni qayta ishlash, kerakli suyuqlikdagi surkov moylari tayyorlash va boshqalarda keng qoʻllanadi.
Endemiklar

**Endemiklar**, endemlar (yun. — mahalliy) — tarqalishi nisbatan kichik geografik hudud bilan cheklangan hayvonlar va oʻsimliklar oilalari, urugʻlari, turlari yoki boshqa taksonlari. Endemiklar — biron flora yoki faunaning oʻziga xos tarkibiy qismi. Endemizmning rivojlanishi geografik chegaralanish, iqlim va edafik (tuproq) sharoitlari, biologik omillar (parazitlik, konkurensiya va boshqalar) bilan bogʻliq. Tur endemizmi juda cheklangan boʻlishi mumkin. Endemiklar koʻproq okean, orollar, togʻli hududlar va koʻllarda uchraydk. Mas, Avliyo Yelena o. florasining 85% chasi, Kavkaz florasining 20% ga yaqini, Baykal koʻli faunasi va florasining 75% ga yaqin turi endemiklardan iborat. Shakllanish muddatiga binoan, endemiklar paleoendemiklar va neoendemiklarga ajratiladi. 

**[[Paleoendemiklar]]** — yoʻqolib borayotgan relikt turlardan iborat. Ularga Gʻarbiy va Markaziy Xitoyda oʻsadigan metasekvoyya va ginkgo; Kaliforniya sekvoyyasi, Avstraliya va Tasmaniyadagi oʻrdakburun; Hind okeani Komor o. yaqinida tarqalgan latimeriya kiradi. 

Neoendemiklar — yaqinda chegaralangan hududlarda paydo boʻlgan, progressiv yosh turlar yoki formalar. Ularga Qrim florasi va faunasi, Britaniya orollari faunasidagi bir qancha turlar kiradi (Kosmopolitlar bilan solishtiring).

## Endemik turlarning klassifikatsiyasi

*Subendemiklar
*Stenoendemiklar
*Evriendemiklar

Agar turlar faqat birta dara yoki birta togda uchraydigan bo'lsa bunday turlar stenoendemik tur deb xisoblanadi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Арциховский В. М.,. Эндемизм // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Эндемизм, Эндемики // Элоквенция — Яя. — М. : Советская энциклопедия, 1957. — С. 56—57. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 49).
* Биологический энциклопедический словарь / Гл. ред. М. С. Гиляров. — М.: Изд-во Советская Энциклопедия, 1986.
## Havolalar
* 
* 
* *
John Franklin Enders

**Jon Franklin Enders** (1897.10.2, UestXartford, Konnektikut shtati —1985.8.9, Uoterford) — amerikalik virusolog. AQSH milliy Fanlar akademiyasi, Amerika fan va sanʼat akademiyasi hamda London qirollik jamiyati aʼzosi. Yelsk kollejini tugatgan (1920). 1929—56 yillarda Garvard universitetida dars bergan. Ayni chogʻda 1946-yildan Bostondagi pediatriya markazi, infeksion kasalliklar laboratoriya hamda bolalar shifoxonasida turli lavozimlarda ishlagan. 1956-yildan Garvard tibbiyet maktabi bolalar kasalxonasida professor Ilmiy faoliyati bakteriologiya, immunologiya, virusologiyaga oid. Poliomiyelit virusini undirish texnologiyasini ishlab chiqishda qatnashgan. Qizamiqqa qarshi vaksina kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1954).

## Manbalar
Endo...

**Endo...** (yun. — ichki, ichida, ichkarida) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; ichki, oʻz ichidagi kabi maʼnolarni bildiradi (mas, endoderma).
Endogamiya

**Endogamiya** (yunoncha endo... va — nikoh) — bironta ijtimoiy guruh (qabila, urugʻ, tabaqa va boshqalar)ning oʻz ichidan uylanishini taqozo etuvchi odat. Ibtidoiy jamiyatda urugʻ ekzogam (qarang Ekzogamiya), qabila esa endogam boʻlgan. Ibtidoiy jamoa munosabatlarining buzilish davrida bir qancha xalqlar (malagasiylar, bantu xalqlarining bir qismi, arablar, oʻzbeklar, tuareglar, Dogʻistonning ayrim xalqlari va boshqalar)da urugʻ yoki ichidagi guruhlarda endogam nikoh qaror topdi. Bundan maqsad yaqin qarindoshlar ichida molmulkni saqlash edi. Natijada nikoh akaukalarning bolalari oʻrtasida, amakivachchalar va ota yoki ona tomoniga mansub qarindoshlar oʻrtasida boʻlgan.
Endokard

**Endokard** (endo... va yunoncha — yurak) — yurak devorining ichki qavati; yurak muskul qavatining ichki yuzasini qoplab turadigan yupqa parda. Endokard talaygina elastik tolalar, silliq muskul tolalari kollagenli biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan.  Endokard pardasining ichkari (qorincha va boʻlmacha boʻshliqlari)ga qaragan yuzasi endoteliy bilan qoilangan, shu sababdan yurakning ichki yuzasi silliqboʻlib koʻrinadi.  Endokard yurakning hamma boʻlimlarini bir xilda qoplamagan, yurak qulogʻida — qorinchalarida endokard birmuncha yupqa, boʻlmachalarning ichki yuzasida esa bir oz qalin boʻladi, shu sababli u tiniqroq koʻrinadi.  Endokardda nerv oxirlari koʻp.  Endokard atrioventrikulyar teshiklar hamda aorta va oʻpkaning boshlanish joyidagi teshiklarda burma (dublikatura) hosil qilib, atrioventrikulyar (tavaqali) yarimoysimon klapanlarni vujudga keltiradi.  Endokardning yalligʻlanishi endokardit deyiladi.
Endogen jarayonlar

**Endogen jarayonlar** – Yer qaʼrida yer ichki kuchlarining taʼsir etishidan yuzaga keladigan geologik jarayonlar. Yer poʻstida sodir boʻladigan tektonik harakatlar, seysmik faollik, magmatizm, metamorfizm, gidrotermal jarayonlar va boshqalar endogen jarayonlarni tashkil etadi. Yerning ichki energiyasi uning chuqur qismida radioaktiv moddalarni parchalanishidan ajralib chiqqan issiqlik, yer qatlamlaridan hosil boʻladigan gravitatsion kuchlar taʼsiri va Yerning aylanishidan yuzaga keladigan kuchlar hisobiga paydo boʻladi. Gravitatsion kuchlarning Yer poʻstida notekis taqsimlanishi unda turli zichlik hamda tektonik faolliqdagi qismlar boʻlinishi, qatlamlarning deformatsiyalanishiga va metamorfizmga uchrashiga sabab boʻladi. Shuningdek, Yer poʻstining chuqur qismlarida va yuqori mantiyada toʻplangan energiya qatlamlarning burmalanishiga, yoriqlar va uzilmalar hosil boʻlishiga, qatlamlarni yoriqlar boʻylab turli yoʻnalishlarda siljishiga, zilzilalar vujudga kelishiga va boshqalarga olib keladi. Magmaning choʻkindi yotqiziqlar ichiga joylashishi va ular bilan reaksiyaga kirishishi, flyuidlarning yoriqlar boʻylab yuqoriga koʻtarilishi va boshqalar omillar taʼsiridan turli foydali qazilma konlari hosil boʻladi. Endogen jarayonlar ning rivojlanishi ayrim hollarda ekzogen jarayonlar taʼsirida vujudga keladi. Koʻpgina geologik hodisalar, foydali qazilmalarni tarkib topishi (mas, neft, toshkoʻmir va boshqalar) va strukturalarning shakllanishi ekzogen va endogen geologik jarayonlarning bir-biriga boʻlgan aloqasiga bogʻliqdir

## Yana qarang
Ekzogen jarayonlar
Endoderma

**Endoderma** (endo… va derma) – oʻsimliklarda birlamchi poʻstloqning oʻq organlari markaziy silindriga yondosh boʻlgan bir qator joylashgan hujayralardan iborat ichki qavati. Poyada endoderma kam ixtisoslashgan, ikkilamchi kraxmalga ega. Ildizda endoderma hujayralari poʻstida yoʻgʻonlashuv – Kaspari belbogʻi boʻladi. Kaspari belbogʻi tarkibidagi suberin va lignin moddasi hujayra poʻstining suv va ion oʻtkazmasligini taʼminlaydi. Faqat endodermaning ayrim hujayralari yupqa poʻstli boʻlib, suv oʻtkazadi (oʻtkazuvchi hujayralar). Endoderma – birlamchi poyadan oʻtkazuvchi naylar va teskari yoʻnalishda moddalar oqishini boshqarish vazifasini bajaradi.

Hayvonlarda – boʻshliqichlilar tipiga mansub hayvonlarda tana devorining ichki tomonida bir qator boʻlib joylashgan hujayralar qavati, ichki gastral boʻshliqni oʻrab turadi. Hazm qiluvchi – muskul va bezli hujayralardan iborat. Hazm suyuqligi ishlab chiqarish va oziqni hazm qilish vazifasini bajaradi.
Endokrinologiya instituti

**[[Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi]] [[Endokrinologiya]] ilmiy-tadqiqot instituti** — ilmiy tekshirish muassasasi. 1957-yil Oʻlka tibbiyoti ilmiy tekshirish instituti nomi bilan Toshkentda tashkil etilgan. 1989-yildan hozirgi nomda. Endokrin bez kasalliklarini eksperimental va klinik usullar yordamida oʻrganadi va davolaydi. Institutning asosiy ilmiy yoʻnalishi Oʻzbekistonda yod yetishmovchiligi holatini bartaraf etish, qandli diabet kasalligi, uni oldini olish va davolash, asoratlarini bartaraf etishning samarali usullarini ishlab chiqish, bolalar va oʻsmirlarda kuzatiladigan endokrin xastaliklarni oʻrganish va amaliyotga tadbiq etish (pakanalik, qandli diabet, buyrak usti bezi va jinsiy bezlar), gipofiz, birlamchi giperparatireoz, qalqonsimon bez xastaliklari, jinsiy rivojlanishdan orqada qolishning zamonaviy diagnostikasi, shuningdek, respublikada endokrinologik xizmatni tashkil qilish masalalari  va hokazoga oid.

Institutda 6 ilmiy laboratoriya., tashkiliyuslubiy boʻlim, kutubxona, vivariy va 246 oʻringa moʻljallangan klinika bor. Klinikada 12 boʻlim, maslahat poliklinikasi, biokimyoviy laboratoriya., funksional diagnostika, yadro tibbiyot boʻlimi, dorixona, rentgen, ultratovush tashxisi, gastroduodenoskopiya va stomatologiya xonalari bor.

Institutning jarrohlik boʻlimida yiliga 700 ga yaqin (qalqonsimon bez, qalqonsimon bez oldi bezlari, buyrak usti bezi, meʼda osti bezi va jinsiy bez xastaliklari) operatsiya qilinadi.

Institut faoliyati A. A. Asqarov, Yo. X.Toʻraqulov, R.QIslombekov, E.Gʻ. Qayumov, N.S.Kelginbayev, N.R.Rahimov, S.A.Maʼsumov, Sh.Sh.Ilyosov va S.I.Ismoilov kabi olimlar nomi bilan bogʻliq.

Endokrinologiya institutida Toshkent tibbiyot pediatriya institutining Bolalar endokrinologiyasi (rahbar professor S.I.Ismoilov) va Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutittt E. kafedralari mavjud boʻlib, ular respublikaning boshqa tibbiyot institutlari kafedralari (1 va 2 Toshkent tibbiyot akademiyasi, shuningdek, Andijon, Buxoro, Samarqand tibbiyot institutlari) bilan hamkorlikda faoliyat koʻrsatadi.

Institutda doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalarini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashgan ilmiy kengash bor.

## Manbalar
Endometrit

**Endometrit** (endo… va yunoncha bachadon) – bachadon shilliq qavati – endometriyning yalligʻlanishi. Endometritni septik infeksiya (streptokokk, stafilokokk, gonokokk, ichak tayoqchasi) va boshqalar mikroorganizmlar qoʻzgʻatadi. Endometrit soʻzak, sil kasalliklari oqibatida ham yuzaga keladi. Bachadonga infeksiya qon va limfa yoʻllari orqali oʻtadi. Endometrit oʻtkir va surunkali kechadi. Kasallik belgilari abort yoki tugʻruqdan keyin 3—4 kuni yuzaga chiqadi. Bachadonda qon va yoʻldosh qoldiqlarining qolib ketishi kasallik avj olishiga sabab boʻladi. Endometritda bemor isitmalaydi, eti uvushadi, ishtahasi pasayadi, bosh va qorinning pastki qismi ogʻriydi. Oʻtkir endometritda bachadon yumshoq, shishgan, palpatsiyada ogʻriqli, ajraladigan chiqindi hidli boʻladi. Surunkali endometritda hayz koʻrish buziladi. Bachadon qattiqlashgan, kattalashgan, ogriqsiz, undan ajraladigan chiqindi yiringli boʻladi.

Oldini olish. Chilla davrida ayolni infekpiyadan saqlash va toʻgʻri parvarish qilishdan iborat. Davo bemorning ahvoliga, kasallik belgilariga qarab tayinlanadi.
Endomitoz

**Endomitoz** (endo... va mitoz) — tugallanmagan mitoz koʻrinishlaridan biri; yadro membranasi saqlangan holda, yadrocha parchalanmasdan va mitoz duki hosil boʻlmasdan xromosomalar sonining ikki hissa ortishi. Ilgari endomitozga poliploid va politen yadrolar hosil boʻlishi usuli sifatida qaralgan. Lekin poliploidlik mitoz boʻlinishning kelib chiqish mexanizmlari hali toʻliq oʻrganilmagan.
Endoparazitlar

**Endoparazitlar** (yunoncha endo… va ragazpok – tekinxoʻr), **ichki parazitlar** – xoʻjayin hayvon yoki oʻsimlik toʻqimalari, ichki organlarida yashab, uning hisobiga hayot kechiruvchi organizmlar. Endoparazitlarga viruslar, bakteriyalar, koʻpgina zamburugʻlar, eng sodda hayvonlar va gijjalar kiradi. Baʼzi endoparazitlar rivojlanishining ayrim davr (bosqich)larini xoʻjayin organizm ichida oʻtadi. Masalan, oʻsimlik bitlari (shiralar) tanasida afidiidlar oilasining vakillari, kuzgi tunlam va boshqalar, kemiruvchi tunlamlarda – apanteles, rogas, mikroplitis, taxin pashshalar va boshqalar, noʻza tunlami (koʻsak qurti)da apanteles, anilasta, ambliteles va boshqalar parazitlik qiladi; trixogramma lichinkalari (koʻpgina tangaqanotli kapalaklar) tuxumida rivojlanadi va boshqalar endoparazitlardan madaniy oʻsimliklarni zarakunandalardan himoya qilishda foydalaniladi (qarang Parazitizm).

## Manbalar
Endoplazmatik toʻr

**Endoplazmatik toʻr**, endop lazmatik retikulum — eukariotlar hujayrasining membranali umumiy organoidi. AQSH olimi K.Porter fibroblastlar endoplazmasida kashf etgan (1945). Uning nafis tuzilishi elektron mikroskop kashf etilganidan keyin oʻrganilgan. Endoplazmatik toʻr hujayrada oʻzaro tutashgan bir qavat membrana bilan sitoplazmadan chegaralangan mayda vakuolalar va naychalar sistemasidan iborat. Endoplazmatik toʻr qalinligi 5— 7&nbsp;nm, koʻpincha yadroning tashqi membranasi va hujayra membranasi bilan tutashgan. Endoplazmatik toʻr silliq (agranulyar) va donador (granulyar) boʻladi. Silliq Endoplazmatik toʻr membranasida ribosomalar boʻlmaydi. Silliq Endoplazmatik toʻr lipidlar horil boʻlishi va toʻplanishida, glikogen almashinuvida, triglitseridlar, steroid gormonlar sintezida, zaharli moddalar toʻplanishi va ajratilishida qatnashadi. Muskul tolalaridagi silliq Endoplazmatik toʻr sarkoplazmatik toʻrni hosil qiladi. Bu toʻr Sa ionlarini otib chiqarish yoki tuplash orqali muskullarning qisqarishi va boʻshashini boshqarib turadi. Donador Endoplazmatik toʻr membranasi ribosomalar joylashgan naychalar va yassi qopchiqlardan iborat. Donador Endoplazmatik toʻr membranalariga birikkan ribosomalar kompleksi — poliribosomalarda oqsil sintezlanadi. Sintezlangan oqsillar Golji kompleksiaa toʻplanadi yoki hujayradan tashqariga chiqariladi. Sintezlangan oqsillar dastlab donador Endoplazmatik toʻr naychalariga tushib, u yerdan ATF sarfi hisobiga hujayraning boshqa qismlariga tashilishi yoki naychalarda toʻplanib, modifikatsiyaga uchrashi mumkin. Donador Endoplazmatik toʻr oqsil sintezlaydigan organlar (meʼda osti bezi, soʻlak bezlari va boshqalar) hujayrasida koʻp boʻladi; ixtisoslashgan murtak hujayralarida boʻlmaydi.
Endokardit

**Endokardit** — endokardning yalligʻlanishi. Odatda, miokardning yalligʻlanishi (endomiokardit) bilan birga kechadi. Kelib chiqishiga koʻra, revmatizm (revmatik endokardit) va sepsis (septik  endokard), shuningdek, zaxm, sil va shikastlanish oqibatida rivojlanadigan  Endokard farqlanadi.  Endokardda koʻpincha yurak klapanlari (miokard infarktida) zararlanib, funksiyasi oʻzgaradi, bu yurak poroklarita olib keladi.  Endokardning turli shakllarida yurak klapanlari turlicha (masalan, revmatik  endokardda mitral klapan; septik va zaxm  endokardida aortal klapan) zararlanadi.

Endokard oʻtkir, baʼzan xavfli, oʻrtacha oʻtkir, surunkali kechadi. Kasallikning klinik belgilari uning etiologiyasiga bogʻliq. Revmatik  endokard asta-sekin boshlanadi, lohaslik, toliqish, bir oz harorat koʻtarilishi, yurak urishining tezlashuvi va shu sohada noxush ogʻriq kuzatiladi; auskultatsiya chogʻida yurakda oʻziga xos shovqin eshitiladi, puls tezlashadi.

Septik endokardda dastlab salgina harorat koʻtariladi, keyinchalik shamollash aralash qattiq isitma tutadi; teri rangsizlanadi, koʻp terlash, qamqonlik alomatlari kuzatiladi; eritrotsitlarning choʻkish tezligi ortadi, puls tezlashadi, yurak oʻlchamlari kengayadi, yurakda shovqin, aortal yetishmovchilik vujudga keladi. Septik endokardda emboliya, buyrak, miya tomirlarining zararlanishi va boshqalar asoratlar rivojlanishi mumkin.

Davo kasallikning shakli, kechishi va belgilariga qarab tayinlanadi.

Oldini olish. Endokardga sabab boʻladigan kasalliklar (revmatizm, angina va boshqalar)ni oʻz vaqtida davolashdan iborat.
Endokrin bezlar

**Endokrin bezlar** ( va  — „ajrataman“) — ichki sekretsiya bezlari. Endokrin bezlarga gipofiz, qalqonsimon bez, qalqonsimon bez oldi bezlari, buyrak usti bezlari, meʼda osti bezining orolcha qismi, jinsiy bezlar, shuningdek, epifiz va ayrisimon bez kiradi

## Yana qarang
* Ichki sekretsiya

## Manbalar
Endoskopiya

**Endoskopiya** (endo... va skopiya — koʻrish) — kovak, ichi boʻsh aʼzolar (meʼda, toʻgʻri ichak, qovuq, bronxlar va boshqalar)ni optik asbob (endoskop) yordamida koʻrib, tekshirish usuli. Bronxoskopiya (bronxlarni), gastroskopiya (meʼdani), sistoskopiya (qovuqni), kolonoskopiya (yoʻgʻon ichakni) va boshqalar aʼzolarni tekshirish xillari bor. Endoskopiya kasallikni aniqlash (meʼda-ichak yarasi, oʻsmalari, sistit, kolit, bronxit, oʻsmalardan gistologik tekshirishga biopsiya — toʻqima boʻlagini olish) va davolash (yot jismlarni olib tashlash, polip, qonayotgan yaralarni kuydirish) maqsadida qoʻllanadi.
Endosperm

**Endosperm** (endo... va sperma) - oʻsimlik urugʻida hosil boʻladigan oziq toʻqima. Ochiq urugʻlilarda Endosperm. urugʻlanishdan oldin murtak xaltasidan paydo boʻlib, jinsiy gametofitga mos keladi. Endosperm hujayralari dastlab gaploid, yadrolari qoʻshilgandan soʻng diploid boʻlib qoladi. Gulli oʻsimliklar Endospermi qoʻsh urugʻlanish natijasida murtak xaltasi diploid markaziy hujayrasidan hosil boʻladi; triploid hujayrasi changchi va urugʻchi genomiga ega.

Endosperm oʻsayotgan murtakni oziq moddalar bilan taʼminlaydi; tarkibida kraxmal, yogʻ yoki boshqa moddalar koʻp. Endosperm koʻpchilik gulli oʻsimliklarning yetilgan urugʻida, xususan, barcha bir pallalilar (suv va botqoqlik oʻsimliklardan tashqari), koʻpchilik ikki pallalilarda boʻladi. Biroqbir qancha ikki pallalilar (dukkaklilar, qovoqdoshlar, qoqidoshlar, karamdoshlar, eman, qayin va boshqalar)da Endosperm boʻlmaydi, chunki urugʻ shakllanishining dastlabki davrlarida Endosperm oʻsayotgan murtakka soʻrilib ketadi.

## Manbalar
Endoteliy

**Endoteliy** - qon va limfa tomirlarining, yurak bo'shliqlarining ichki yuzasini qoplaydigan mezenximal kelib chiqishga ega, bir qavatli yassi hujayralar.

## Asosiy ma'lumotlar
Zamonaviy tushunchalarga ko'ra, endoteliy faqat baryer yoki filtr emas. Endoteliy faol endokrin organ bo'lib, tanadagi eng katta organ bo'lib, barcha to'qimalarda diffuz tarzda tarqalgan. Endoteliy qon ivishini nazorat qilish, tonus va qon bosimini tartibga solish, buyraklarning filtrlash funksiyasi, yurakning qisqarish faolligi va miyaning metabolik ta'minoti uchun muhim boʻlgan moddalarni sintez qiladi. Suv, ionlar, metabolik mahsulotlarning tarqalishini nazorat qiladi. Oqayotgan suyuqlikning mexanik ta'siriga, qon bosimiga va tomirning mushak qatlami tomonidan yaratilgan javob tarangligiga javob beradi. Kimyoviy va anatomik shikastlanishga sezgir bo'lib, bu aylanma hujayralarning agregatsiyasi va adgeziyasi (yopishishi) kuchayishiga, trombozning rivojlanishiga, lipid konglomeratlarining cho'kishiga olib kelishi mumkin.

## Tuzilishi
Uning hujayralari kuchli qattiq birikmalar bilan bog'langan, ularning shakllanishi astrositlar bilan aloqa qilish natijasida yuzaga keladi. Endoteliy - qon tomirlari devorining chuqur qatlamlaridan qon oqimini ajratib turadigan qon tomirlarining ichki qoplamasi. Bu to'qima hosil qiluvchi epiteliy hujayralarining doimiy monoqavati bo'lib, odamlarda massasi 1,5-2,0 kg ni tashkil qiladi. Endoteliy doimiy ravishda juda koʻp miqdordagi eng muhim biologik faol moddalarni ishlab chiqaradi va shu bilan inson tanasining butun maydoniga tarqalgan gigant parakrin organ hisoblanadi.

## Funksiyalari
Endotelial hujayralar qon tomir tizimining koʻplab funksiyalarini bajaradi, masalan:

* Qon bosimini nazorat qilish uchun vazokonstriksiya va vazodilatatsiya
* Trombin va fibrin kabi qon ivish komponentlarini regulyatsiya qilish
* Angiogenez (yangi qon tomirlarining shakllanishi)

Endoteliy ham eng muhim immun baryer funksiyasini bajaradi  .

## Kasalliklar
Endotelial disfunktsiya bilan bog'liq kasalliklar:

* ateroskleroz ;
* gipertoniya kasalligi ;
* koronar yetishmovchilik ;
* miokard infarkti ;
* diabet va insulinorezistentlik ;
* buyrak yetishmovchiligi ;
* irsiy va orttirilgan metabolik kasalliklar (dislipidemiya va boshqalar);
*  yoshga oid endokrin buzilishlar;
* nafas olish o'pka patologiyalari ( astma );
* qorin bo'shlig'ining spayka kasalligi   .

## Manbalar

## Adabiyot

* Эндотелий // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Endoterm organizmlar

**Endoterm organizmlar** (endo... va yun. — issiq) — tana harorati yuqori boʻlgan issiq qonli hayvonlar. Endoterm organizmlarda moddalar almashinuvi jarayonida hosil boʻladigan energiya hisobidan tana haroratining doimiyligi taʼminlanadi. Barcha gomoyoterm hayvonlar Endoterm organizmlar hisoblanadi.
Endotermik reaksiyalar

**Endotermik reaksiyalar** — issiqlik yutilishi bilan boradigan kimyoviy reaksiyalar. Yuqori trada azot va kislorodning oʻzaro kimyoviy taʼsiri natijasida azot oksid hosil boʻlishi jarayoni. Endotermik reaksiyalarga misol boʻla oladi. Rudalardan metallarni qaytarib ajratib olish reaksiyasi, quyosh nuri energiyasini yutishga asoslangan oʻsimliklar fotosintezi ham Endotermik reaksiyalarga taalluqli. Molekulalarning erkin atomlarga boʻlinish reaksiyalari Endotermik reaksiyalar asosida amalga oshadi.
Eneolit

**Eneolit** (lot. — mis, misli va yun, — tosh), mis davri, mistosh davri — neolityaan jez asriga oʻtish davri (miloddan avvalgi 4—3 ming yilliklar). Eneolit davrida insoniyat misdan ilk bor foydalana boshlagan. Ammo mis yumshoq va moʻrt edi, bu esa uni ishlatishni qiyinlashtirardi. Shuning uchun mis 100 ming yillab ishlatilib kelingan tosh qurollarni isteʼmoldan siqib chiqara olmadi. Shunga koʻra, bu davr mistosh davri ham deyiladi. Eneolit davri arxeologik yodgorliklari Zarafshon quyi oqimida Kaptarning qumi, Katta Tuzkon makonlari, Sarazm, Namozgohtepa, Qoradepe (Turkmaniston) kabilarda qazib oʻrganilgan. Bu davrda odamlar dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Mehnat qurollari toshdan, suyakdan tayyorlangan. Kulolchilik ancha ravnaq topgan: idishlarga geometrik naqshlar solingan, odam va hayvon tasvirini solish ham odat boʻlgan. Eneolit davri yodgorliklaridan qazish paytida pishirilgan loydan yasalgan koʻplab ayol haykalchalari (maʼbudalar) topilgan. Bu eneolit davrida hali ona urugʻi (matriarxat) boʻlganligidan dalolat beradi.

## Adabiyotlar

* Gulyamov Ya.G., Islamov U.I., Askarov A.A., Pervobntnaya kultura v nizovyax Zarafshana. T., 1966;
* Masson V.M., Altshdepe, M., 1981.

## Havolalar
George Enescu

**George Enescu** (; 1881.19.8, hozirgi Jorje Enesku, Ruminiya — 1955.4,5 Parij) — rumin kompozitori, skripkachi, dirijyor, pedagog. Zamonaviy rumin kompozitorlik maktabi asoschisi. Vena (1893) va Parij (1899) konservatoriyalarini tugatgan. Uslubi milliy musiqa (leutarlar ijodi) hamda Yevropa kompozitorlik sanʼati (ayniqsa, musiqiy romantizm va impressionizm) anʼanalarining uygʻunlashuviga asoslangan. Ijodida insonning qismat ustidan erishgan gʻalabasi ("Edip" operasi, 1936, ijodning choʻqqisi; 3 simfoniya, 1905—18; Kamer simfoniya, 1954; soʻnggi kvartetlar, 1944—51 va boshqalar), Vatan (milliy quylarga asoslangan "Rumin poemasi", 1897; 2 rumin rapsodiyasi, 1901; skripka va fortepiano uchun 3 sonatasi, 1906 va boshqalar) va boshqalar mavzular yorqin ifodasini topgan. E. №99 yildan Yevropa va Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlib jahonning eng yirik skripkachi va dirijyorlaridan biri sifatida shuhrat qozongan. Ulugʻvor va joʻshqin ijro uslubi mukammal texnikaga asoslaigan. Keng qamrovli repertuaridan mumtoz (Bax, Motsart, Betxoven, Brams va boshqalar) va zamonaviy (ayniqsa, frannuz), shuningdek, rumin kompozitorlari asar lari oʻrin olgan. 1958-yildan Buxarestda E. nomidagi Xalqaro musiqa festivali oʻtkaziladi.

## Manbalar
Enzootiya

**Enzootiya** (yun. — da va — hayvon) — hayvonlarda muayyan bir joy, xoʻjalik, aholi punktlari bilan bogʻliq holda paydo boʻladigan kasalliklar. Tabiiy sharoitga bogʻliqholda chin Enzootiya (hayvonlar boqiladigan joy, infeksiya qoʻzgʻatuvchi manba, qoʻzgʻatuvchining spetsifik tashuvchisi boʻlishi, uning hayvon organizmidan tashqarida saqlanishi, tuproqda mikroelementlarning yetishmasligi va boshqalar) va insonning xoʻjalik faoliyati hamda hayvonlarga veterinariya xizmati koʻrsatish, ularni oziqlantirish bilan bogʻliq boʻlgan statistik Enzootiya farqlanadi. Birinchisida yoppasiga kuzatilmaydigan (mas, tabiiy oʻchoqli) kasalliklar, ikkinchisida hamma joyda uchrashi mumkin boʻlgan kolibakterioz, salmonellyoz kabi kasalliklar tavsiflanadi.
Enkebaklund kometasi

**Enkebaklund kometasi** - Quyosh atrofida aylanish davriga ega boʻlgan davriy kometa. 1786-yilda fransuz astronomi A. Meshen kashf qilgan. 1818-yilda fransuz astronomi J. Pons uning davriyligini topgan. Nemis astronomi I. Enke kometaning Quyosh atrofida aylanish davri juda qisqa (taxminan 3,3 yil) ekanligini va oʻzgaruvchanligini aniqlagan. Rus astronomlari O.A. Baklund, S.G.Makover va boshqalarning keyingi tadqiqotlari kometaning tezlanishi 1819—68 yillarda eng katta boʻlganligini, keyinchalik (baʼzi oʻzgarishlar bilan) uning kamayganligini koʻrsatgan. Kometaning ravshanligi yuz yilda taxminan 1,0—1,5 yulduz kaggaligida kamayadi.
Entalpiya

**Entalpiya** (yun. — isitaman) — termodinamikada — termodinamik tizimning holat funksiyalaridan biri (N). Qaytar izobarik jarayonda entalpiyaning oʻzgarishi tizimga berilgan (yoki tizimdan olingan) issiqlik miqdoriga teng. Shuning uchun entalpiya bosim oʻzgarmaydigan sharoitda sodir boʻluvchi fazalar almashuvlarida, kimyoviy reaksiyalar va boshqalarda isiqlik effektini ifodalaydi. Bosim oʻzgarmaydigan adiabatik jarayonlarda entalpiyaning qiymati ham oʻzgarmaydi. Baʼzan entalpiya issiqlik funksiyasi deb ataladi. Entalpiya termini gollandiyalik fizik X. Kamerling-Onnes tomonidan kiritilgan. Xalqaro birliklar tizimida entalpiya joul (J) larda ifodalanadi.
Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni

**[[Mexanika]]ning  saqlanish va aylanish qonuni** — tabiatning eng muhim asosiy qonuniyatlaridan biri bo'ilib, unga koʻra, har qanday berk tizimda energiya yoʻqdan bor boʻlmaydi va yoʻqolib ketmaydi, faqat bir turdan ikkinchi turga aylanib turadi. Berk tizimda faqat konservativ (oʻzgarmas) kuchlar mavjud boʻlsa, tizimning toʻliq mexanik energiyasi oʻzgarmas qiymatga ega boʻlib qoladi, yaʼni kinetik energiya potensial energiyaga aylanib turadi va aksincha. Agar berk tizimda konservativ kuchlardan tashqari nokonservativ (oʻzgaruvchan) kuchlar (ishqalanish kuchlari) ham boʻlsa, tizimning toʻliq mexanik energiyasi vaqt oʻtishi bilan kamayib boradi. Natijada nomexanik energiyalar: issiqlik yoki kimyoviy, elektromagnit maydon energiyalari va boshqalar vaqt oʻtishi bilan ortib boradi. Ammo energiyaning barcha turlari yigʻindisi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmaydi. Tizimda sodir boʻlayotgan jarayonlarning tabiatiga qarab, Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a. q. turlicha ifodalanadi va matematik shaklda yoziladi. Klassik fizikada moddaning saqlanish qonuni tinch holatdagi massaning saqlanishini ifodalaydi. Holbuki, tinch holatdagi massa saqlanmasligi mumkin, chunonchi, shunday holda annigilyatsiya hodisasida roʻy beradi.

Barcha moddiy hodisalar uchun, ularning tabiati va xarakteridan, katta kichikligi, masshtabidan qatʼi nazar, E.s va a. q. eng asosiy qonunlardandir. Fan sohasidagi yangi gʻoyalar va faktlarda baʼzan E.s va a.q.ni inkor etuvchi ayrim fikrlar uchrab turgan. Chunonchi, radioaktivlik yoki yemirilish hodisalari E.s va a.q.ga qarshi kechadi degan fikrlar ham boʻlgan, ammo yuqoridagi radiaktivlik yoki yarim yemirilish materiyaning saqlanish qonuniga bo'ysunadi (o'sha materiya ham aslida energiya, faqat boshqa ko'rinishi). Lekin masalani tegishli ravishda nazariy va eksperimental tahlil qilish natijasida energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a.q. haqiqatan toʻgʻri va universal qonun ekanligi aniqlandi. Elementar zarralar, galaktikalar va metagalaktikalar dunyosida roʻy beruvchi hodisalarni oʻrganishda Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a.q. bilan bogʻliq ziddiyatlar va muammolar hozirgi zamon fizikasida har tomonlama tekshirilmoqda.

E.s va a.q.dan tashqari impulsning saqlanish qonuni, impuls momentining saqlanish qonuni va elektr zaryadning saqlanish qonuni, hokazo kattaliklarning saqlanish qonunlari bor. Ularning har biri qandaydir simmetriya xususiyati bilan bogʻlangan. Jumladan, Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni va a.q. vaqt simmetriyasi, vaqtning bir jinsliligi xususiyati bilan bogʻlangan (qarang Simmetriya).
Entelexiya

**Entelexiya** (yun. — tugal, mukammal va — egaman) — Aristotel falsafasidagi tushuncha; borliqdagi bironbir imkoniyatning amalga oshuvi, shuningdek, ana shu amalga oshishning harakatlantiruvchi omilini (mas, jon tananing E.si sifatida) bildiradi va borliqning toʻrtta asosiy prinsipi — shakl, materiya, ishtirok etuvchi sabab va maqsad birligini ifodalaydi. E.da hodisalarni tushuntirishning teleologik prinsipi (qarang Teleologiya) namoyon boʻladi. "E." termini oʻrta asr falsafasida, G. V. Leybnits taʼlimotida saqlangan. Biologik hodisalar sabablarini gʻayritabiiy kuchlardan qidirish ham ana shu tushuncha bilan bogʻliqdir (qarang Vitalizm.)
Entero...

**Entero...** (yun. — ichak) - oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; ichakka va ichki aʼzolarga oidlik, tegishlilik maʼnolarini bildiradi (mas, enterokolit, enteroptoz).
Enterobioz

**Enterobioz** (entero… va yun. – hayot) – ostritsalar qoʻzgʻatadigan gijja kasalligi. Ular odam ichagida parazitlik qiladi. Urgʻochi gijjalar vaqtvaqti bilan orqa chiqaruv teshigidan oʻrmalab chiqib (koʻpincha kechasi) shu teshik atrofidagi teri burmalariga tuxum qoʻyadi. Tuxumlar 4—6 soat davomida lichinkalarga aylanadi. Bu davrda orqa chiqaruv teshiga sohasi qattiq qichishadi; qashinish davomida bemor parazit tuxumini qoʻliga ilashtiradi, tuxum oʻrinkoʻrpaga, kiyimkechakka ham tushadi; oʻrinkoʻrpa yigʻilganda esa tuxum baʼzan havoga oʻtadi, oʻyinchoqlarga, roʻzgʻor buyumlariga, suv, oziq-ovqatlarga, ogʻiz va burun shilliq pardalariga oʻtirib qoladi. Parazitning organizmda (ichakda) yashash davri 3—4 hafta. Shunday qilib, odamning ostritsa bilan zararlanishi doimiy ravishda davom etadi. Ostritsalar ichak devorining shilliq qavatiga boshi bilan yopishib olib, oʻsha joyda qon sizib turadigan mayda yuza yaralar hosil boʻlishiga olib keladi. Ostritsalarning yashash davomida ajratgan mahsuloti taʼsirida va unga bakterial infeksiya qoʻshilishi oqibatida ichak shilliq qavatining yalligʻlanishi, teri qattiq qichishishi bilan kechadigan allergik holat (qarang Allergiya), shuningdek, bemor qichinaverishi natijasida uzoq vaqt bitmaydigan, jzemaga oʻxshash yara hosil boʻlishi, atrofi qizarib yalligʻlanishi mumkin. Bemor uyqusizlikdan qiynaladi, ishtahasi yoʻqoladi, boshi, qorni ogʻriydi, ichi ketib, kuchaniq keladi, asabi, ruhiyati buziladi. E. bilan kasallangan bolalarda uyqusizlik, bosh ogʻrishi, tez toliqish, ishtaha pasayishi, uyquda tish gʻijirlatish, kechasi siyib qoʻyish, burun qichishishi va boshqalar qolatlar kuzatiladi. E. boʻlgan qizlarda ostritsalar jinsiy aʼzolarga oʻrmalab chiqishi va qattiq qichishtirishi oqibatida onanizm kelib chiqadi.

Laboratoriya usullaridan tuxumlarni topish maqsadida perianal qirmani mikroskopiya qilish muhim hisoblanadi. Enterobioz tashxisida yopishqoq lenta yoki 50%li glitseringa namlangan paxta tampondan foydalanish samarali. Najasda ostritsa tuxumlari kam aniqlanadi, chunki urgochilari odatda ichakda tuxum qoymaydi.
Piperazin va uning tuzlari E.ni vrach davolaydi.
Bu parazitni uy sharoitida davolab boʻlmaydi
Enteroviruslar

**Enteroviruslar** () (ichak viruslari) — odam va umurtqali hayvonlarning meʼdaichak yoʻlida boʻladigan, oʻzida r-nK (ribonuklein kislotalar) saqlaydigan viruslar turkumi. Ichak, markaziy nerv sistemasi, yurak va boshqalar aʼzolarning zararlanishi bilan kechadigan turli kasalliklarga sabab boʻladi. E.ga poliomiyelit virusi, Koksaki viruslari va ekxoviruslar kiradi. E.ning yangi turlari (mas, E.70, odamning koʻz konʼyunktivasini zararlaydi) kashf etilgan. E. tashqi muhitda uzoq vaqt yashash qobiliyatini saqlaydi, kislotaga chidamli.
Energetika va avtomatika instituti

**Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika instituti** — energetika va avtomatikaga doir ilmiy tekshirish ishlari bilan shugʻullanadigan ilmiy muassasa. SSSR Fanlar akademiyasi Oʻzbekiston filiali (OʻzFAN)ning energetika boʻlimi negizida 1941-yilda Energetika instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1956-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika instituti, 1963-yildan Oʻzbekiston Energetika va avtomatika ilmiy tekshirish instituti deb atalgan, 1981-yildan hozirgi nomda. Institutda quyidagi yoʻnalishlar boʻyicha fundamental, amaliy va innovatsion tadqiqotlar olib boriladi: issiqlik energetikasining fundamental muammolari, murakkab issiqlik va elektr energiyalari ishlab chiqarishda zamonaviy texnologiyalarni qoʻllash; optimal boshqarish nazariyasi va yirik nasos stansiyalarining sugʻorish tizimlarida elektr yuritmalarni boshqarish jarayonini avtomatlashtirish va rostlash texnologiyasi; issiqlik va elektr energiya manbalarida qayta tiklanadigan murakkab tadqiqotlar va texnologiyalar; sanoat korxonalarida elektrotejamkorlik texnologiyasi; elektrofizika va yuqori kuchlanishlar texnikasi, oʻta yuqori kuchlanishlardagi elektr uzatishda isroflarni kamaytirish, koʻp komponentli suyuqlarni tozalash; funksional elektronikaning ilmiy asoslarini yaratish; oʻlchash va hisoblash qurilmalarini tadqiq qilish. Institutda 10 ta laboratoriya., respublikada yagona nodir obyekt "Yuqori kuchlanishlar va katta toklar markazi", zamonaviy kompyuterlar va dasturiy vositalar bilan jihozlangan va instituternetga tez ulanadigan "Energetikada informatsion texnologiyalar markazi" bor (2005). Institutda energetika fani va amaliyoti uchun muhim ilmiy natijalarga erishildi. Elektr tizimlarini hisoblashning ixcham nazariyasi va usullari yaratiddi, yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyadaridan kichik quvvatlarni olish sxemalarini yaratish, respublikaning tabiiyiqlim sharoitlaridan samarali foydalanish maqsadida qayta tiklanuvchi energiya manbalaridan, xususan, quyot energiyasi, shamol kuchi, yer osti suvlari temperaturasi va kichik gidroelektr stansiyalardan foydalanish boʻyicha keng qamrovli ilmiy tekshirish ishlari olib borildi. Bundan tashqari, energetika korxonalarida ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va telemexanizatsiyalash borasida muhim natijalarga erishildi. Yarimoʻtkazgichli elementlar asosida invertorlarning bir qancha sxemalari taklif etildi va boshqalar muhim ilmiy tekshirish ishlari bajarildi. Institutda energetika tizimlarining samaradorligini oshirish, quvvatni tejash, ekologik sof energetikaning dolzarb muammolari boʻyicha fundamental tadqiqotlar olib boriladi. Yangi energiya manbalarini topish, qayta tiklanuvchi energiya manbalari samaradorligini oshirish, ularning energiya tizimidagi salmogʻini koʻpaytirish kabi masalalar institutdagi istiqbolli masalalarhisoblanadi. Institutfaoliyati R.A. Achimov, J. A. Abdumayev, G. A. Grinevich, R.A.Zohidov, A.S.Saidxoʻjayev, S.Z.Usmonov, N. M. Usmonxoʻjayev, H.F. Fozilov, M. 3. Homidxonov va boshqalar olimlar nomi bilan bogliq.

## Manbalar
Entobakterin

**Entobakterin** — biologik insektitsid. Kristall hosil qiladigan bakteriya asosida olinadi. 1 grammida 30 mlrd.ga yaqin yashovchan bakteriya sporasi va zaharli oqsil kristallari (juft sporali tana) boʻlgan kulrangqoʻngʻir kukun va pasta (1 grammida 20 mlrd.ga yaqin bakteriya sporasi) holida chiqariladi. Toʻldirgich sifatida kukunlangan kaolin qoʻshiladi. E.ning taʼsir doirasi keng. Zararkunandalarning 50 turiga, jumladan, koʻk qurt, gʻoʻza tunlami, karadrina, olma, meva va karam kuyasi, beda urugʻxoʻri, odimchilar va boshqalarga qarshi qoʻllanilganda yaxshi samara beradi. E. taʼsirchanligi qisman havo haroratiga bogʻliq. E. ishlatilganda va undan keyingi 2—6 kun davomida kundalik harorat qancha yuqori boʻlsa, samara ham shu qadar yuqori boʻladi. Preparat meʼyori va obhavoga qarab koʻpgina qurtlar 2—5 kunda nobud boʻladi. E. oʻsimliklarga past dozadagi kimyoviy preparatlar bilan qoʻshib purkaladi; buning uchun yaxshi aralashtirilgan suvli suspenziya tayyorlanadi. Preparatning sarf meʼyori 2,0—2,5&nbsp;kg/ga, fozalon aralashtirib ishlatilganda 0,5&nbsp;kg/ga. Ish suyukligi sarf meʼyori 100— 200 l/ga. E. oʻsimliklar, odam, issiqqonli hayvonlar, asalarilar va boshqalar foydali hasharotlar uchun zararsiz.
Entoderma

**Entoderma** (ento... va derma) — 1) koʻp hujayrali hayvonlarning ichki murtak qavati. Birlamchi ogʻizlilarda E. birlamchi ichakning ichki yuzasini qoplab turadi; undan oʻrta ichak va hazm bezlari hosil boʻladi. Ikkilamchi ogʻizlilarda E. ichakning ichki qavatini hosil qiladi. Umurtqalilarda E.dan ichakning shilliq qavati va u bilan bogʻliq bezlar (jigar, meʼda osti bezi va boshqalar) hosil boʻladi. Baliqlarning suzgich pufagi va ichki jabralari, quruqlikda yashovchi umurtqalilar oʻpkalari ham E.dan rivojlanadi. Xordalilarda E. va uning hosilalari ektodermal organlar (ogʻiz, orqa chiqaruv teshigi, jabra yoriqlari) va xordomezodermaning rivojlanishini induksiya qiladi; 2) boʻshliqichlilar tana devori ichki qavati. Baʼzan "E." endoderma terminining sinonimi sifatida ham ishlatiladi.
Entomozlar

**Entomozlar** (yun. — hasharot va — kasallik) — qon soʻruvchi hasharotlar qoʻzgʻatadigan hayvonlar kasalliklari. Eng koʻp tarqalgan Entomozlar bitlash, gastrofilyozlar, rinestroz, melafagoz, gipodermatoz va boshqalar.
Entomofaglar

**Entomofaglar** (yunoncha: — hasharot, — *yeb qoʻyuvchi*) — hasharotlar bilan oziqlanuvchi parazit va yirtqich mikro yoki makroorganizmlar. E.ning eng muhim guruhlari: hasharotlar; mikroorganizmlar (bakteriyalar, zamburugʻlar va viruslar); eng sodda hayvonlarga mansub bir hujayrali organizmlar (1200 ga yaqin tur). Bulardan tashqari E.ga zararkunanda hasharotlar bilan oziqlanadigan suvda ham quruqda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va qushlar kiradi. E.ning juda kam turlari zararkunanda hasharotlar epizootiyasini qoʻzgʻatishi, nasl berishni kamaytirishi yoki ularning kasallik qoʻzgʻatuvchilarga, insektitsidlar taʼsiriga nisbatan sezgirligini oshirishi mumkin. Shunday E.ga sporoviklar va knidosporidiylar, shuningdek, kamdankam xivchinlilar hamda gaplosporidiylar sinfining vakillari kiradi. Chala oʻzgarish bilan rivojlanuvchi (ninachilar, beshiktervatlar, bahorgi kapalaklar, toʻgʻriqanotlilar, quloqqazgichlar, qandalalar, tripslar) va toʻliq oʻzgarish bilan rivojlanadigan (qoʻngʻizlar, toʻrqanotlilar, tuyaboʻyinlar, buloqchilar, tangaqanotlilar, pardaqanotlilar va ikki qanotlilar) hasharotlar yirtqichlik bilan hayot kechiradi. Entomofagkanalarning koʻpchiligi fitoseyidlar oilasining vakillaridir, baʼzilarigina bdellid, stigimeid, xeyletid, gemisarkoptid va boshqalar oilaga mansub. Hasharotlar paraziti 5 turkum: qoʻngizlar, tengqanotlilar, tangaqanotlilar, pardaqanotlilar va ikki qanotlilar vakillari orasida uchraydi. Oʻsimliklarni biologik himoya usulida pardaqanotlilar va ikki qanotlilar turkumiga mansub turlar katta ahamiyatga ega (qarang: Parazitizm).

Xoʻjayinga ixtisoslashiga koʻra, E. 3 biologik guruhga: monofaglar (bir yoki ikki tur xoʻjayinni zararlaydi), oligofaglar (bir oiladagi bir necha uruqqa mansub turlar hisobiga yashaydi) va polifaglarga (har xil turkumga mansub koʻpgina turlarni zararlaydi) boʻlinadi. Organizmlararo munosabatning yana bir shakli — antibioz yoki organizmlararo antagonistik oʻzaro munosabat (mikroorganizmlar yoki yuksak oʻsimliklarning boshqa organizmlar rivojlanishiga toʻsqinlik qiluvchi yoki uni nobud qiladigan moddalar ajratishi) farqlanadi. Dehqonchilik biotsenozida E.dan xonqizi qoʻngʻizlari, oltinkoʻzlar, taxin pashshalar, sirfidlar, sassiqqoʻngʻizlar va boshqalar katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklarni biologik himoya usulida E.dan trixogramma va gabrobrakondan foydalaniladi (yana qarang: Foydali hasharotlar).

**O‘simliklarni himoyasi va karantin kafedrasi mudiri** **A.T.Xolliyev**
Entomofil oʻsimliklar

**Entomofil oʻsimliklar** (yun. — hasharot va — sevaman) — hasharotlar vositasida (chetdan) changlanuvchi oʻsimliklar. Bunday oʻsimliklar oʻziga jalb qiluvchi maʼlum belgixususiyatlarga ega boʻladi. Mas, moychechak, boʻtakoʻz kabi oʻsimliklarning guli chiroyli, yorqinligidan hasharotlarni oʻziga jalb qiladi. Raffleziyasimonlar va tropik mintaqadagi orxislar esa badboʻy hid taratadi (shu sababli ularga oʻlimtik yoki axlatlarda koʻpayadigan pashsha va qoʻngʻizlar qoʻnadi). Hasharotlar guldan gulshira oladi yoki shu gulning changi bilan oziqlanadi. Guldangulga qoʻngan hasharot biron gulning changchisidan olgan changni boshqa gulning urugʻchisiga tushiradi, shu tariqa urugʻchi changlanadi.
Entomofiliya

**Entomofiliya** (yun. — hasharot va...filiya) — oʻsimliklarning hasharotlar yordamida chetdan changlanishi. Entomofil oʻsimliklar gullari yirik va rangli boʻlishi, hid tarqatishi, nektar ajratishi bilan hasharotlarni jalb qiladi. Gul changlari yirik, gʻadirbudur va yopishgan boʻlganidan hasharot tanasidagi tuklarga ilashib, boshqa gullarning urugʻchisi tumshuqchasiga kelib tushadi. Bir qancha oʻsimliklar guli faqat muayyan tur hasharot orqali changlanishga moslashgan (yana qarang Changlanish).
Ento...

**Ento...** (yun. — ichki, ichida) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; ichki, ichkaridagi kabi maʼnolarni bildiradi (mas, entoderma).
Ensefalomiyelit

**Ensefalomiyelit** (yunoncha — *bosh miya* va — ***orqa miya***) — bosh va orqa miyaning bir vaqtda yalligʻlanishi. E. koʻpchilik yuqumli va neyroallergik, toksik kasalliklarda markaziy nerv sistemasining zararlanishidan kelib chiqadi. E.ni viruslar ham qoʻzgʻatadi. E.da bosh va orqa miyada oq va kulrang moddalar, qon tomirlarning yalligʻlanishi, miyelin pardaning yemirilishi va boshqalar roʻy beradi. Miyelin parda boʻlmasa nerv tolalari orqali impulslar oʻtmay qoladi, natijada nerv tizimining koʻpgina boʻlimlari izdan chiqadi. E. odam va hayvonlarda (asosan, ot va boshqalar) uchraydi. U turli infekniyalar, intoksikatsiya oqibatida vujudga kelishi, shuningdek, mustaqil kasallik tarzida (mas, birlamchi oʻtkir tarqoq E.) kechishi mumkin. Shunga koʻra, neyrotrop viruslar qoʻzgʻatadigan birlamchi E. hamda biror yuqumli kasallikdan yoki ogʻir yuqumli kasallikka qarshi organizmga vaksina yuborilgandan soʻng yuzaga keladigan ikkilamchi E. ajratiladi.

Birlamchi E.ni neyrotrop viruslar qoʻzgʻatadi. Kasallik toʻsatdan boshlanib, bemor qattiq isitmalaydi, boshi, qoʻloyoqlari ogʻriydi, boshi aylanadi, qayt qiladi, koʻzi xiralashadi. Muskullar tonusi va reflekslar kuchayadi, baʼzi bemorlarning qoʻloyoqlari falajlanadi, harakatlari poymapoy boʻlib, gandiraklab yuradi, nozikroq harakatlarga (mas, yozish, kiyimini tugmalash va boshqalar) qoʻli qovushmay qoladi, qoʻloyoqlari qaltiraydi. Nafas olish va yutish faoliyati buziladi; bemor nutqi oʻzgarib, ravon gapira olmaydi, ovqat yeganda qalqiydi va hokazo. 2—3 oydan soʻng kasallik ancha yengillashadi, ammo harakatdagi oʻzgarishlar butunlay yoʻqolmaydi. Baʼzan E. faqat orqa miyaning oʻzida oʻtadi, bunda orqa miyani qaysi qismi zararlanganligiga qarab kasallikning klinik koʻrinishi ham unga xos boʻladi, mas, boʻyin qismida boʻlsa ikki qoʻl va oyoqlarda falajlar; bel qismida — ikki oyoqlarda periferik yoki atrofik "lanj, boʻsh" falajlar kuzatiladi.

Ikkilamchi E.ga kiradigan postvaksional E. kam uchraydi. U quturish kasalligiga qarshi emlangandan 10—20 kun oʻtgach paydo boʻladi. Bunda bosh va orqa miyadan tashqari periferik nervlar va bosh miya poʻstloqlari ham zararlanadi. Dastlab, bosh, soʻng bel ogʻrib, bemor isitmalaydi. Keyinchalik qoʻloyoqlar falajlanib, siydik tutiladi va hokazo. Oʻz vaqtida davolansa bemor sogʻayib ketadi.

Davosi. E.da bemor tezda kasalxonaga yotqiziladi va kasallik alomatlariga qarab doridarmon va boshqalar muolajalar buyuriladi.

## Manbalar
NHK

**NHK** (talaffuzi: *en-eych-key*) – Yaponiya teleradioeshittirishlar korporatsiyasi; radioeshittirishlar xizmatini 1925-yildan, televizion koʻrsatuvlar xizmatini esa 1953-yildan yoʻlga qoʻygan. Xizmat faoliyati mamlakat ichkarisiga moʻljallangan boʻlib, undan axborot, sport va dam olish dasturlari va teleseriallar oʻrin olgan.
Eo...

**Eo...** (yun. — tonggi shafaq) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; ilk, dastlabki, boshlangʻich kabi maʼnolarni bildiradi (mas, eolit).
Eol jarayonlar

**Eol jarayonlar** (yunonlarning shamol xudosi — Eol nomidan) — shamol ishi taʼsirida relyef hosil qiluvchi jarayonlar. Eol jarayonlar yuzaga kelishi uchun havo quruq, atmosfera yogʻinlari miqdori kam, tez-tez kuchli shamollar esib turishi, chang, qum kabi mayda zarrali yotqiziqlar keng tarqalgan va shahrik. maʼlum tabiiy sharoitlar mavjud boʻlishi kerak. Shu sababli Eol jarayonlar koʻproq arid iqlimli oʻlkalarda, ayniqsa, qumli choʻllarda faol. Shamol qattiq togʻ jinslarini yemiradi, maydalaydi, maydalangan jinslarni uchiradi va boshqalar joylarga olib borib toʻplaydi. Shamol uchirib ketayotgan qum va mayda tosh zarrachalarining togʻ jinslariga urilib, ularning mexanik yemirilish jarayoniga korraziya deyiladi. Yemirilish natijasida qattiq togʻ jinslaridan turli shakllar — tosh qoʻziqorinlar, ustunlar, odamtoshlar hosil boʻladi. Qum toʻplanib barxanlar, qum tepalari vujudga keladi (yana qarang , Akkumulyatsiya, deflyatsiya).
Eol yotqiziqlari

**Eol yotqiziqlari** — dengiz, koʻl, daryo yotqiziqlari va gʻovak allyuvial yotqiziqlarni hamda qattiq togʻ jinslarining nurash mahsulotlarini shamol vositasida keltirilib yigʻilishidan hosil boʻladi. Eol yotqiziqlari turli dengiz, delta, allyuvial, prolyuvial, togʻ jinslari hamda qumli va flyuvioglyatsial yotqiziqlar hisobiga shakllanadi. Eol yotqiziqlari diagonaltoʻlqinli yoki ponasimonqiyshiq qatlamlilikka ega boʻlib, qalinligi bir necha dan oʻnlab yetadi. Ular, asosan, arid oblastlarda tarqalgan boʻlib, dengiz va koʻl sohillarida, daryo terrasalarida ham uchraydi. Baʼzan bir qancha foydali qazilmalarning sochmalari Eol yotqiziqlarida uchraydi.

## Manbalar