Siyosat bilimi tarixi

“Siyosatshunoslik” atamasi alohida soha sifatida ijtimoiy fanlar nuqtai nazaridan ancha kech kontseptsiyalangan bo'lsa-da, siyosiy hokimiyat va uning tarixga ta'sirini tahlil qilish asrlar davomida mavjud bo'lgan hodisadir. Biroq, "siyosatshunoslik" atamasi har doim ham siyosiy falsafadan ajratilmagan.Zamonaviy fanlar ichida bir qator prekursorlar mavjud, xususan, axloqiy falsafa, siyosiy iqtisod, siyosiy ilohiyot, tarix va boshqa sohalar. bo'lish va ideal holatning xossalari va funktsiyalarini chiqarib tashlash . Umuman olganda, siyosatshunoslik butun dunyoda ma'lum fanlarda uchraydi, ammo atamaning boshqa o'ziga xos jihatlarida ham etishmayotgan bo'lishi mumkin.

**G'arbiy**

**Qadimgi asrlar** 

Gʻarb siyosatining oldingi bosqichlarini Aristotel (“Siyosatshunoslik otasi”) (miloddan avvalgi 384-322) kabi Sokratik siyosiy faylasuflarga borib taqaladi. Aristotel birinchilardan bo'lib siyosatshunoslikka amaliy ta'rif berdi. U bu ilmning kuchli va boshqa fanlar, masalan, harbiy fanlar ustidan alohida vakolatga ega ekanligiga ishondi.  Platon, Arastu kabi siyosiy faylasuflar siyosiy tafakkurni siyosiy fanning ilmiy jihatiga koʻproq ahamiyat beradigan, oʻzlaridan oldingi yunon faylasuflariga qarama-qarshi qoʻygan holda tahlil qila boshladilar. Platongacha siyosat haqidagi asosiy sharh shoirlar, tarixchilar va o'sha davrning mashhur dramaturglaridan edi. 

Rim imperiyasining eng gullab-yashnagan davrida tarixni qanday bo'lsa, shunday qilib hujjatlashtirgan va o'z nuqtai nazaridan foydalangan, balki o'sha davr siyosatini amalga oshirgan va tarixga qanday bo'lsa, shunday ta'sir qilganlar ham bo'lgan. Asosiy tarixchilardan ba'zilari; Polybios, Livy va Plutarx . Bu tarixchilar nafaqat Rim imperiyasining yuksalishini, balki boshqa xalqlarning yuksalishi va qulashini ham hujjatlashtirishga e’tibor qaratganlar.  Siyosiy siyosatni o'zlariga mos deb bilganlarida amalga oshirganlar orasida Yuliy Tsezar va Tsitseron kabi rahbarlar bor edi. Qaysar o'z hokimiyatini saqlab qolish uchun o'z xalqini qattiq nazorat ostida ushlab turgan diktator bo'lsa-da, u xalq manfaati uchun islohotlar qildi.  O'sha paytdagi siyosatshunoslik; Bu alohida mamlakatlar tarixini bir butun sifatida tushunish, shuningdek, boshqaruv organlarining ta'sirini va hukmdorlar qonunlarni qanday qo'llashini tushunish jarayoni edi.  Miloddan avvalgi 753 yilda Rim shahri tashkil etilganidan G'arbiy Rim imperiyasining qulashi va o'rta asrlarning boshlanishigacha deyarli ming yil o'tdi. Ellin madaniyatining Rim qatlamiga aniq tarjimasi bu oraliqda ko'rinadi. Oxir-oqibat, yunon xudolari ham, yunon falsafasi ham rimliklar qo'liga o'tdi. Stoitsizm deb atalgan yunon falsafasi Rim huquqi sifatida qo'llanilgan. Stoiklar butun davlat barqaror bo'lib qolishi uchun davlatda tegishli ierarxik rol va vazifalarni saqlab qolishga qaror qildilar. Eng mashhur Rim stoiklari orasida faylasuf Seneka va imperator Mark Avreliy bor. Rimning badavlat zodagonlaridan biri bo'lgan Seneka ko'pincha ba'zi zamonaviy sharhlovchilar yoki tarixchilar tomonidan o'z qoidalari bilan etarlicha yashamagani uchun tanqid qilinadi. Boshqa tomondan, Mark Avreliyning “ *[[O'zimga o'ylar|O‘zim haqimda mulohazalar” asarini]]* o‘zining falsafiy intilishlari va turli harbiy yurishlar orqali Rim imperiyasini tashqi dushmanlaridan himoya qilish burchi o‘rtasida bo‘lib qolgan imperator fikrlarining eng yaxshi falsafiy aksi sifatida qabul qilish mumkin.

Polibiyning fikricha, Rim institutlari imperiyaning tayanchi bo'lgan, ammo Rim huquqi imperiyaning medullasi edi. 

**O'rta Davr**

G'arbiy Rim imperiyasining qulashi bilan siyosatni o'rganish uchun keng tarqalgan soha paydo bo'ldi. G‘arb an’analari uchun yakkaxudolik va ayniqsa xristianlikning kuchayishi siyosat va siyosiy harakatlar uchun yangi maydon ochib berdi. Avgustinning *[[Xudo shahri|"Xudo shahri"]]* kabi asarlar diniy va siyosiy chegaralarni qayta belgilab berdi, mavjud falsafa va siyosiy an'analarni xristianlik bilan sintez qildi. Siyosatni o'rganish o'rta asrlarda cherkov va sudlarda keng tarqalgan edi. Bu davrda cherkov va davlat o'rtasidagi munosabatlarga oid ko'plab siyosiy savollarga oydinlik kiritildi va muhokama qilindi.

**Uyg'onish davri**

Italiya Uyg'onish davrida Nikkolo Makiavelli zamonaviy siyosatshunoslik, siyosiy institutlar va aktyorlarning bevosita empirik kuzatuvini ta'kidladi. . Makiavelli o'zining *[[Shahzoda (kitob)|"Shahzoda"]]* risolasida hukmdorning mavqeiga erishish va uni saqlab qolishga yordam beradigan yomon vositalar ham hisobga olinishi kerakligi haqida real nuqtai nazarni taklif qiladi. Shu sababli Makiavelli ham siyosatda idealistik modellardan foydalanishga qarshi chiqadi va shu tariqa siyosatshunoslikning “siyosat modeli”ning otasi sifatida ta’riflanadi.  Makiavelli o'zining unchalik mashhur bo'lmagan *[[Titus Livining birinchi o'n yilligi haqidagi nutq|"Tit Livining birinchi o'n yilligi haqidagi nutq"]]* asarida boshqa ohangni oladi. Bu tadqiqotida u respublikachilikning fazilatlari va yaxshi fuqaro bo‘lish nimani anglatishini tushuntiradi. Biroq, "Shahzoda" dan ba'zi shunga o'xshash mavzularni "Muloqotlarda" ham topish mumkin.  Keyinchalik maʼrifatparvarlik davridagi ilmiy paradigmaning kengayishi siyosatni oʻrganishni meʼyoriy taʼriflardan tashqariga chiqarib yubordi.

**Ma'rifat**

Fransuz faylasuflarining (Volter, Russo, Didro, bir nechtasini nomlash) asarlari siyosiy tahlil, ijtimoiy fan, ijtimoiy va siyosiy tanqidning ajoyib namunasidir. Fransuz inqilobiga sabab bo'lgan bu faylasuflarning ta'siri butun dunyoda zamonaviy demokratiyaning rivojlanishida katta rol o'ynadi.

O'zining ijtimoiy shartnoma nazariyasi bilan mashhur bo'lgan Tomas Xobbs, Makiavelli singari, shaxsning tug'ma xudbinligini boshqarish uchun monarxiya kabi kuchli markaziy hokimiyat zarur deb hisoblardi, lekin ikkalasi ham qirollarning ilohiy huquqiga ishonmadi. Boshqa tomondan, *[[Menejment bo'yicha ikkita tadqiqot|“Hukumat haqida ikki risola”ni]]* yozgan va shohlarning ilohiy huquqiga ishonmagan Jon Lokk, Akvinskiy tarafida boʻlib, Aristotelning inson ijtimoiy hayvon sifatida baxtli boʻlishni maqsad qilgan degan gapini qabul qilib, Makiavelli va Hobbesga qarshi chiqdi. ijtimoiy uyg'unlik. Akvinskiyning ruhni asl gunohdan qutqarish haqidagi hukmron nuqtai nazaridan farqli o'laroq, Lokk inson bu dunyoga asosan tabula rasa bo'lgan aql bilan kelganiga ishongan. Lokkning fikricha, Hobbs taklif qilgan mutlaq hukmdor kerak emas, chunki tabiiy qonun aql va tenglikka asoslanadi va insonlarning tinchligi va omon qolishini izlaydi.

Ma’rifat davrida aql-zakovatga intilish natijasida vujudga kelgan G‘arb falsafasining yangi asoslari cherkov va davlatning bir-biridan ajralishini ta’kidlaydigan siyosatga yo‘l ochishga yordam berdi. Moddiy fanlarda hukmronlik qilgan printsiplarga o'xshash printsiplar ijtimoiy fanlarning kelib chiqishi sifatida jamiyatga yaxlit tarzda qo'llanilishi mumkin. Siyosatni ijtimoiy muhitda ham, laboratoriyada ham o‘rganish mumkin edi. Aleksandr Hamilton 1787 yilda". . . Boshqa fanlar singari siyosatshunoslik ham katta taraqqiyotga erishdi.” ( *[[Federalist yozuvlar|Federalistik maqolalar]]* № 9 va 51). Markiz d'Argenson ham, abbe de Sen-Pyer ham siyosatni fan sifatida belgilagan; d'Argenson faylasuf bo'lgan Sent-Pyer Ma'rifatning ittifoqchi islohotchisi edi. 

Ma'rifat jarayonida ishtirok etgan Amerika siyosatidagi boshqa muhim shaxslar Benjamin Franklin va Tomas Jeffersondir .

**19-asr**

Evolyutsiya va tabiiy tanlanishning darvin modellari 19-asr oxirida sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Birinchi jahon urushi jamiyatni parchalab tashladi, degan fikrdan farqli o'laroq, jamiyat doimo yuksalishda edi.

1882-1900 yillardagi Amerika siyosatshunoslarining birinchi avlodining shiori "Tarix - o'tmishdagi siyosat, siyosat esa - hozirgi tarix". Bu shior Oksford professori Edvard Avgust Friman tomonidan ishlab chiqilgan va siyosatshunoslarning birinchi keng ko‘lamli treningi boshlangan Jon Xopkins universitetidagi seminarlar xonasi devoriga o‘rnatilgan.  Ushbu sohaning asoschilari professorlari orasida Uestl Vudberi Uilobi, Jon Xopkinsdagi Gerbert Bakster Adams, Kolumbiyadagi Jon Burgess va Uilyam Danning, Prinstondagi Vudro Uilson va Garvarddagi Albert Bushnel Xart bor edi. Aspirantura seminarlari odatda Germaniya universiteti seminarlaridagi tajribalarini aks ettiruvchi qalin tarixiy parchalanishga ega edi. Biroq, olimlarning keyingi avlodi asta-sekin tarixni va qasddan modani qisqartirdi. U ikkinchi avlod fizika fanlari uchun namuna bo'lishni xohladi. 

Qo'shma Shtatlardagi progressiv davrda (1890-1920 yillar) siyosatshunoslik nafaqat nufuzli universitet o'quv dasturiga, balki hukumat muammolariga tajriba qo'llash usuli sifatida qabul qilingan amaliy fanga aylandi. Bu davrning eng ko'zga ko'ringan amaliy siyosatshunoslari orasida Vudro Vilson,  Charlz A. Beard va Charlz E. Merriam bor. Ko'pgina shaharlar va shtatlarda yangi natijalarni qo'llash uchun tadqiqot byurolari tashkil etilgan.

**1920 yildan keyin**

1903-yilda tashkil etilgan Amerika siyosatshunoslik assotsiatsiyasi siyosatshunoslarning eng yirik professional uyushmasi hisoblanadi.

**Bixeviorizm**

Bixevioralizm - 1930-yillarda AQShda paydo bo'lgan empirik yondashuv. Bu kontseptsiya siyosiy xulq-atvorni tushuntirish va bashorat qilishda ob'ektiv va miqdoriy yondashuvni ta'kidladi. Gay shunday dedi: “Behavioralizm siyosiy xulq-atvorning barcha aniqlanishi mumkin bo'lgan ko'rinishlarini tizimli tushunishga urg'u berdi. Ammo bu, shuningdek, testni standartlashtirish va siyosiy dunyoning arzimas soxtaligini sinab ko'rish uchun qat'iy ilmiy va statistik usullarni qo'llashni ham anglatardi. . . Bixeviorist uchun siyosatshunoslikning roli birinchi navbatda faktlarni iloji boricha qat'iy va ob'ektiv to'plash va tahlil qilishdir."  "Behavioristlar, odatda, siyosatni qattiq fanlar kabi o'rganish kerak, deb hisoblardi", dedi Petro. deydi.  Bu tabiiy fanlardan keyin modellashtirilgan xulq-atvor fanlarining yuksalishi bilan bog'liq. Gay aytganidek, "bixeviorizm atamasi *barcha* ijtimoiy fanlarda bir vaqtning o'zida sodir bo'lgan, hozirda xulq-atvor fanlari deb ataladigan yirik ilmiy harakatning bir qismi sifatida qabul qilingan". .  Demak, bixeviorizm xulq-atvorni xolis, neytral nuqtai nazardan tushuntirishga intiladi.

Bixevioralizm qonun chiqaruvchi, boshqaruvchi va sud hokimiyati va turli ijtimoiy muhitdagi boshqa ijtimoiy guruhlar kabi institutlarning xususiyatlarini emas, balki *shaxslarning* xulq-atvorini, xatti-harakatlarini va harakatlarini tekshirishni va bu xatti-harakatni siyosiy jihatdan tushuntirishni maqsad qiladi. 

**Tizimlar**

Gunnellning ta'kidlashicha, tizim tushunchasi 1950-yillardan beri amerikalik siyosatshunoslar tomonidan qo'llanilgan eng muhim nazariy tushunchadir. Ushbu g'oya sotsiologiya va boshqa ijtimoiy fanlarda paydo bo'lgan bo'lsa-da, Devid Iston uni siyosat haqidagi xulq-atvor tadqiqotlariga qanday qilib eng yaxshi tarzda qo'llash mumkinligini aytib berdi. 

**Kanada**

1950-yillargacha Kanada universitetlariga siyosatshunoslikka katta ahamiyat bermagan Britaniyada tahsil olgan olimlar rahbarlik qilgan. Kanadaliklar siyosiy iqtisodni o'rganishni qo'llab-quvvatladilar. 1950 yildan keyin yosh akademiklar tobora ko'proq amerikalik doktorlik darajalariga ega bo'lishdi va shuning uchun Kanada bo'limlari bixeviorizm va miqdorni targ'ib qilishdi. 

**Yevropa**

Siyosatshunoslik Yevropa universitetlarida Amerika universitetlariga qaraganda kichikroq miqyosda ishlaydi. An'anaga ko'ra, siyosiy tadqiqotlar huquq professorlari yoki falsafa professorlari tomonidan olib borilgan. Amerikaliklar tomonidan olib borilgan akademik tadqiqotlarning bixeviorizmga ta'siri *[[Siyosiy tadqiqotlar bo'yicha Yevropa konsortsiumi|Yevropa siyosiy tadqiqotlar konsorsiumini]]* (ECPR) birlashtiruvchi kuchga aylantirdi. ECPR; U bir qancha ilmiy jurnallarga homiylik qiladi, jumladan, *[[Yevropa siyosatshunosligi]]* (EPS) (2001 yildan beri), *[[Yevropa siyosiy tadqiqotlar jurnali]]* (EJPR) va *[[Yevropa siyosatshunoslik sharhi]]* (EPSR).

**Hindiston**

Hindistonda Chanakyaning *[[Arthashastra|Arthashastra asari]]* miloddan avvalgi 3-asrda Hindistondagi eng qadimgi siyosatshunoslik asarlaridan biri sifatida yozilgan.  *[[Arthashastra]]* siyosiy fikrni o'rganish bo'lib, u boshqa mavzular qatorida xalqaro munosabatlar, urush strategiyalari va moliyaviy siyosatlarni muhokama qiladi.

Qadimgi hind siyosatining o'tmishdoshlariga nazar tashlasak, hinduizmning to'rtta Vedasidan uchtasi, *[[Mahabharata]]* va *[[Pali to'plami|Pali to'plamiga]]* olib keladi. Vedalarning asarlariga *[[Rigveda]]*, *[[samhita|Samxita]]* va *[[Brahmana|Bramanalar]]* kiradi. Chanakya davridan qariyb ikki yuz yil o'tgach, "Manusmriti" nashr etildi va o'z davrida Hindiston uchun yana bir muhim siyosiy risolaga aylandi.  

**Xitoy**

Konfutsiylik va daosizm dinlar sifatida tanilgan, ammo bu keng tarqalgan e'tiqodga qaramay, ular asosiy siyosiy falsafalardir. Yuqorida tilga olingan siyosiy falsafalar Qadimgi Xitoyda legalizm va mohism bilan bir qatorda bahor va kuz davrida vujudga kelgan. Xitoy tarixidagi bu davr Xitoy falsafasining "Oltin davri" edi, chunki u erkin muhokama qilingan ko'plab turli g'oyalarni keltirib chiqardi. Bahor va kuz davrida inson hayotining harbiy strategiya va siyosiy meros kabi jihatlariga odamlarning ruhlarga bo'lgan e'tibori ta'sir ko'rsatdi. 

Qayd etilgan to'rtta siyosiy faylasuf Sima Tan tomonidan aniqlangan Xitoy falsafasidagi oltita klassik fikrlash maktabining bir qismidir. Imperatorlik davrida konfutsiylik qonunchilikning kuchli ta'siri ostida bo'lib, vaqt o'tishi bilan o'zgarib, Xitoy siyosiy falsafasida hukmronlik qildi. 

**Yaqin Sharq**

Yaqin Sharq aristotelchilari (masalan , Avitsenna va Muso ibn Maymunlar ) Aristotel asarlariga sharhlar yozish orqali Aristotelning empirizm va tahlil anʼanalarini saqlab qolishgan. Keyingi davrlarda Yaqin Sharqda Aristotelning siyosatshunoslik mafkurasi tark etildi va u Platon ''respublikasiga'' e'tibor qarata boshladi. Bu oʻzgarish bilan *[[Davlat (kitob)|davlat]]* yahudiy-islom siyosiy falsafasining asosiga aylandi, buni Forobiy va Ibn Rushd asarlarida koʻrish mumkin. 

O'rta asr Eronidagi siyosiy tahlil O'mer Hayyom *[[Ruby|ruboiylari]]* va Firdavsiyning *[[Shohnoma|Shohnomasida]]* ko'rinadi.