Zayd xalqaro aeroporti

**Zayd xalqaro aeroporti**  () yoki **Abu-Dabi xalqaro aeroporti** () – Birlashgan Arab Amirliklarining poytaxti Abu-Dabi shahriga xalqaro aeroport. BAAda Dubay xalqaro aeroportidan keyingi oʻrinda turadigan aeroport hamda Oʻrta Sharq mintaqasidagi eng gavjum aeroportlardan biri. Etihad Airways aviakompaniyasi uchun hab hamda Wizz Air Abu Dhabi va Air Arabia Abu Dhabi aviakompaniyalari uchun ikkilamchi havo tuguni hisoblanadi.

Aeroport Abu-Dabi shahridan  sharqda joylashgan boʻlib,  maydonni egallaydi. Aeroportdan 24 ta aviakompaniya 128 ta yoʻnalishga xizmat koʻrsatadi. 2024-yil 9-fevralda aeroport nomi BAA asoschisi shayx Zayd ibn Sulton al Nahayon sharafiga Zayd xalqaro aeroporti deb oʻzgartirildi.

2024-yil iyulida Zayd xalqaro aeroporti dunyodagi birinchi biometrik „aqlli sayohat“ni ishga tushirgani haqida xabar berildi. Bunga shaxsni aniqlash, fuqarolik, bojxona va port xavfsizligi boʻyicha federal organ bilan hamkorlik orqali erishildi..

## Tarixi

### Dastlabki yillar
Aeroport birinchi marta 1974-yilda hukumatning oʻsha paytdagi mutlaqo yangi davlatni modernizatsiya qilish rejalariga binoan yaratilgan. Oʻsha paytda Al-Botin aeroporti (oʻshanda Abu-Dabi xalqaro aeroporti deb atalgan) shaharga xizmat koʻrsatadigan asosiy xalqaro aeroport edi (Abu-Dabi aerodromi boshqa eski aeroport edi). Shayx Zayd ibn Sulton al Nahayon aeroportga kirish qiyinligini, chunki u Abu-Dabi orolida joylashgani va oʻsha paytda orol materik bilan faqat bitta koʻprik orqali bogʻlanganini tushungan edi. Bundan tashqari, oʻsha paytda shahar kengaygan, bu aeroportning kengayishini qiyinlashtirgan.

1970-yillarning oxirlarida qurilish maydonchasi uchun joy strategik jihatdan joylashgan edi, shuning uchun unga osongina kirish mumkin edi. Qurilish 1979-yilda boshlangan va aeroport 1982-yil 2-yanvarda ochilgan. Eski aeroportning nomi Al-Botin aeroportiga oʻzgartirildi va yangi aeroportga esa avvalgi nomi berildi.

Yangi aeroport tarkibiga yarim doira shaklidagi terminalga bitta ulangan aylana yoʻldosh terminali (aerokoʻpriklar bilan) kiritilgan . Ushbu dizayn bir vaqtning oʻzida koʻproq samolyotlarni toʻxtashiga imkon berdi. 1990-yillarning oxiri va 2000-yillarning boshlarida yoʻlovchilar sonining koʻpayishini taʼminlash maqsadida yoʻldosh terminalida katta ishlar amalga oshirildi, jumladan, yoʻlovchilar kutish joylarini kengaytirish va qoʻshimcha toʻxtash joylarini yaratish. Asosiy terminal ham baʼzi tashqi oʻzgarishlarga, ayniqsa tashqi jabhada duch keldi.

### 2000-yillardan boshlab rivojlanish
Qariyb ellik yil qoʻllab-quvvatlangan Gulf Air mintaqaviy aviakompaniyasi qoʻllab-quvvatlanishi toʻxtashi bilan Etihad aeroportda joylashgan yangi aviakompaniyaga aylandi. U BAA hukumatidan toʻliq qoʻllab-quvvatlandi va 2003-yilda ilk parvozidan beri uzoq yoʻlni bosib oʻtdi. Avvalgi Gulf Air bosh direktori Jeyms Hogan ham Etihadga oʻtdi.

2-terminal 2005-yil sentyabr oyida asosiy terminaldagi bosimni yumshatish uchun qurilgan va ochilgan. Biroq, 2-terminalda teletraplar yoʻq, yoʻlovchilarni samolyot va terminal binosi oʻrtasida tashish uchun avtobuslardan foydalanadi. Ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi (13L/31R uchish-qoʻnish yoʻlagi) 2008-yil oktyabr oyida koʻpaygan tirbandlikni taʼminlash uchun ochildi. 3-terminal 2009-yil yanvar oyida ochilgan. U asosan Etihad Airways tomonidan foydalaniladi. Yangi 3-terminal, 1 milliard BAA dirhami (270 million AQSh dollari) qiymatidagi vaqtinchalik obyekt, 2017-yil dekabr oyida yangi Yarim himoya terminalining rejalashtirilgan ochilishidan (oxir-oqibat ikki yilga kechiktirildi) oldin aeroport yoʻlovchilarining oʻsishini taʼminlash uchun moʻljallangan. Asosan Etihad Airways tomonidan foydalanilgan terminal aeroportning yiliga yetti million yoʻlovchi tashish imkoniyatini 12 millionga oshirdi. Shuningdek, u 10 ta yangi darvoza qoʻshdi, ulardan ikkitasi Airbus A380 bilan mos keladi.

Aeroport faoliyatining dastlabki yillarida shaharlardan aeroportga shaxsiy transport yoki taksidan boshqa hech qanday yoʻl yoʻq edi. 2000-yillarning oxiri va 2010-yillarda Abu-Dabi avtobus tarmogʻining yaratilishi bilan shahardan aeroportga avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyildi.

2011-yil dekabr oyida Abu-Dabi hukumati Kanada, Aruba, Bermuda, Bagama orollari va Irlandiyada bojxona rasmiylashtiruvidan oldingi obyektlarga oʻxshash AQSh chegaralarini oldindan rasmiylashtirish inshootini qurish niyatini bildirdi. Etihad 2014-yil 25-yanvarda AQShga birinchi parvozini amalga oshirdi  . 2011-yilda aeroport Xalqaro aeroportlar kengashi tomonidan Yaqin Sharqdagi 2-eng yaxshi aeroport nominatsiyasida „Aeroport xizmati sifati“ mukofotiga sazovor boʻldi. Aeroport 2012-yilda oʻzining 30 yilligini nishonladi.

Rotana Jet aeroportda joylashgan yana bir aviakompaniya edi; ammo, 2017-yilda barcha reyslarni nomaʼlum muddatga toʻxtatdi.

## Infratuzilmasi

### Terminallari
Abu-Dabi xalqaro aeroporti 1, 2 va 3 terminallari deb nomlangan uchta yoʻlovchi terminalidan iborat:

* **1-terminal** – eng qadimgi obyekt boʻlib, ikki darajali uchib kelish va ketish zonasiga ega. Toʻqqizta asosiy darvoza (3-11) teletraplar bilan jihozlangan va dumaloq darvoza hududida joylashgan boʻlsa, roʻyxatdan oʻtish va kelish ob’ektlari ushbu sunʼiy yoʻldoshga ulangan alohida asosiy binoda joylashgan. Bundan tashqari, avtobusga chiqish uchun bir nechta eshiklar mavjud (14-22 eshiklar) va samolyotlari masofaviy stendga kelgan yoʻlovchilar bu yerda avtobusda yurishadi.
* **2-terminal** 1-terminalning sharqida joylashgan va unga ulanmagan yangiroq obyektdir. Unda 19 ta roʻyxatdan oʻtish stoli, 3 ta avtobusga chiqish darvozasi (24-26 eshiklar) va ikkita yuk tashish kamarlari mavjud boʻlib, ular asosan janubiy Osiyoga / Osiyodan arzon narxlardagi tashuvchilar tomonidan qoʻllanadi.
* **3-terminal** – bu eng yangi qoʻshimcha va 1-terminalning gʻarbiy tomoniga toʻgʻridan-toʻgʻri kengaytma. Terminal gʻisht shaklidagi, ikki darajali obyekt boʻlib, bojsiz va oziq-ovqat maydoni, shuningdek, 32-35 va 58-61 joʻnash eshiklari hamda 28-31 va 36-57 avtobus eshiklari mavjud. Yoʻlovchilarning koʻpchiligi oʻz samolyotlariga avtobus bilan boradi, chunki uning 33 ta darvozasidan faqat 8 tasi teletraplar bilan jihozlangan. 3-terminal Airbus A380larni qabul qilishga qodir va deyarli butunlay faqat Etihad Airways tomonidan foydalaniladi.

#### Yangi Yarim himoya terminali
Bir necha kechikishlardan soʻng, ikkita uchish-qoʻnish yoʻlagi oʻrtasida joylashgan va **Yarim himoya terminali** deb nomlanuvchi yangi aeroportning asosiy binosi va markazi boʻlgan yangi yoʻlovchi terminalida ishlab chiqish ishlari davom etmoqda. Yarim himoya terminali aeroportning yoʻlovchilar sigʻimini yiliga 30 milliondan koʻproqqa oshiradi, buning imkoniyatlari esa ikki baravar koʻpayib, 60 millionga yetadi. Quvvatini 80 millionga yetkazadigan qoʻshimcha obyekt koʻrib chiqilmoqda. Yangi inshoot  ortiq maydonni egallaydi. ochilganda uni dunyodagi eng katta aerovokzallardan biriga aylantiradi. Terminalning umumiy tashqi koʻrinishi Kohn Pedersen Fox Associates xalqaro arxitektura firmasi tomonidan ishlab chiqilgan.

Yangi terminal 2017-yil 7-iyulda faoliyat boshlashi kerak edi, keyin 2019-yilgi Maxsus Olimpiada oʻyinlari uchun 2019-yil boshiga qaytarildi, keyin yana 2019-yilning soʻnggi choragiga qoldirildi, biroq bunday qilinmadi. COVID-19 pandemiyasi tufayli ochilish sanasi yana 2021-yilning oʻrtalaridan oxirigacha koʻchirildi; oʻrniga 2021-yil 5-iyulda yirik qurilish shartnomasi bekor qilindi. Shartnoma Birlashgan Arab Amirliklarida joylashgan Arabtec, Turkiyaning TAV Insaat va Afinada joylashgan Consolidated Contractors Company (CCC) kompaniyalaridan iborat konsorsium bilan tuzilgan boʻlib, uning oʻrniga bosh qarorgohi Abu-Dabida joylashgan Troyan kompaniyasi terminal qurilishini tugatish boʻyicha shartnoma imzoladi.

2023-yil boshida Momberger Airport Information tomonidan Yarim himoya terminali 2023-yil oxirigacha, ehtimol 2-dekabrda ochilishi rejalashtirilganidan olti yil oʻtib, BAA Milliy kuniga toʻgʻri kelishi haqida xabar berilgan edi.

### Shahar ichidagi eski terminal
Abu-Dabi shahar markazida aeroportga borishdan oldin shahar markazida roʻyxatdan oʻtishni istagan sayohatchilar uchun roʻyxatdan oʻtish joyi ishga tushirildi. Shahar terminali deb nomlanuvchi ushbu inshoot dam olish xonasi va transport vositalariga ega aeroport terminali binosiga oʻxshardi. Shahar terminalida roʻyxatdan oʻtgandan soʻng, sayohatchilar aeroportga parvozdan bir soat oldin yetib kelishlari mumkin edi. Bu inshoot 2019-yil oktyabr oyida yopildi.

Etihad Airways tomonidan Dubay chekkasida, Noor Bank metro bekati yaqinida joylashgan Etihad Travel Mall’da navbatdagi roʻyxatdan oʻtish amalga oshirildi. Bu keyinchalik yopildi.

### Uchish-qoʻnish yoʻlaklari
Aeroportida ikkita parallel uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud: 13R/31L va 13L/31R. Ikkalasi ham .

### Kengayishi
Kengaytirish bosh rejasi loyihalari mavjud uchish-qoʻnish yoʻlaklaridan  oladigan uchinchi  parallel uchish-qoʻnish yoʻlagi, yangi  ikkita uchish-qoʻnish yoʻlagi orasidagi minora, yangi Havo harakatini boshqarish markazi, yaxshilangan yuk va texnik xizmat koʻrsatish obyektlari va aeroportga bevosita tutash va shimoldagi quruqlikdagi boshqa tijorat inshootlarini oʻz ichiga oladi. Umumiy maydoni  ulkan yer maydonini egallagan holda, ulkan loyiha BAA milliy aviatashuvchisi Etihad Airways uchun uy bazasini taʼminlaydi, u yiliga taxminan ikki million tonna yuk tashish quvvatiga ega boʻlgan yangi yuk obyektlarining asosiy foydalanuvchisi boʻladi. Yangi yuk tashish obyektlariga yaqin joyda tijorat faoliyati, biznes parklari va mulkni rivojlantirish uchun yer ajratildi. Samolyotlarga texnik xizmat koʻrsatish inshootlari mavjud aeroportning janubiy tomoniga toʻplanishi davom etadi. Reja Royal Jet va Abu Dhabi Aviation kabi boshqa operatorlarning oʻsishi uchun yer ajratadi. Loyihaning boshqa jihatlari qatorida, tugallangandan soʻng, aerodrom yer yoritgichi va gidrant yoqilgʻisi bilan jihozlangan masofaviy samolyot stendlarini loyihalash kiradi.

### AQSh chegaralarni oldindan tozalash inshootlari
Abu-Dabi xalqaro aeroportida 2014-yil 26-yanvardan beri Qoʻshma Shtatlar chegaralarini oldindan tozalash inshootlari mavjud boʻlib, Yaqin Sharqda bunday inshootga ega yagona aeroport hisoblanadi. AQShga toʻgʻridan-toʻgʻri reyslarda boʻlgan yoʻlovchilar parvozga chiqishdan oldin kirish uchun qayta ishlanadi, shuning uchun ular AQShga kelganlarida mahalliy kelganlar sifatida qabul qilinadi. Ushbu inshoot tanlangan Kanada, Karib dengizi va Irlandiya aeroportlaridagilarga oʻxshaydi.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar

### Yoʻlovchi tashish
Quyidagi aviakompaniyalar Abu-Dabiga muntazam va charter reyslarni amalga oshiradi:

### Yuk tashish

## Statistika

### Eng gavjum yoʻnalishlar
Abu-Dabi aeroportiga va undan qaytayotgan eng gavjum xalqaro yoʻnalishlar (2021)

## Yer usti transporti

### Yoʻl
Zayd xalqaro aeroporti Amirlik va uning atrofi, jumladan Dubay va Al Ayn bilan avtomagistral tarmogʻi orqali bogʻlangan. *E20* yoʻnalishi toʻgʻridan-toʻgʻri aeroportdan oʻtadi. Avtomobil ijarasi, taksilar va maxsus haydovchi xizmatlari mavjud.

### Jamoat transporti
Transport departamenti Abu-Dabi boʻylab aeroportdan kuniga 24 soat ishlaydigan beshta avtobus yoʻnalishini, shu jumladan shahar markaziga olib boradigan *A1* va *A2* yoʻnalishlarini taqdim etadi. Etihad Airways qoʻshimcha ravishda Abu Dabi xalqaro aeroportidan Al Ayn va Dubay shahri markaziga avtobus xizmatini taqdim etadi. Aeroportning yangi Yarim himoya terminali Abu-Dabi metrosiga ulanadi, ammo metro, yengil temir yoʻl yoki BRT uchun qurilish boshlanmagan.

## Baxtsiz hodisalar va falokatlar
* 1983-yil 23-sentyabrda Gulf Air aviakompaniyasining 771 reysi Abu-Dabi xalqaro aeroportiga yaqinlashayotganda halokatga uchradi. Bortdagi barcha 112 yoʻlovchi va ekipaj aʼzolari halok boʻldi. Halokatga samolyot bagajida portlagan bomba sabab boʻlgan.
* 1997-yil may oyida Bombey aeroportidan uchayotgan Gulf Air samolyoti aeroportda qulab tushdi. Oʻlim holatlari qayd etilmagan.
* 2018-yilning 26-iyulida Yamandagi husiy isyonchilar aeroportga dron hujumini uyushtirganini daʼvo qilishdi. Birlashgan Arab Amirliklari dron hujumi boʻlganini rad etdi, biroq avvalroq yuk mashinasi bilan bogʻliq „hodisalar“ boʻlib, parvozlarni toʻxtatmagan yoki kechikishlarga sabab boʻlmaganini maʼlum qilgan edi. Husiylar tomonidan aeroportga uchuvchisiz samolyot hujumi boʻyicha yana ikkita daʼvo, shuningdek, Dubay xalqaro aeroportiga qilingan ikkita hujum haqida xabar berilgan, ularning barchasi rad etilgan va tasdiqlanmagan. Bellingcat tomonidan olib borilgan surishtiruv husiylar boshchiligidagi dron hujumi Abu-Dabi va Dubayda sodir boʻlmagani ehtimoli yuqori degan xulosaga keldi. Reuters xabariga koʻra, BAAda qisqa va oʻrta masofali raketalarni yoʻq qilish uchun moʻljallangan Terminal High Altitude Area Defensedan (THAAD) foydalanadigan ilgʻor havo mudofaa tizimi mavjud. 2019-yilda *[[The Wall Street Journal]]* aeroportda husiylarning droni portlagani haqida xabar bergan edi. 2019-yilning may oyida hutiylar tomonidan boshqariladigan Almasirah telekanali 2018-yilning iyul oyidagi hujumning taxminiy tasvirlarini efirga uzatdi.
* 2022-yil 17-yanvarda Yamanning Eronga qoʻshilgan husiy guruhi tomonidan daʼvo qilingan uchuvchisiz havo hujumi Abu-Dabidagi neft tashuvchi inshootda uchta yonilgʻi yuk mashinasining yonib ketishiga sabab boʻldi va shu bilan birga aeroportning kengaytmasida alohida yongʻin kelib chiqdi, kichik parvoz kechikishlariga sabab boʻldi .

## Yana qarang
* Al-Ayn xalqaro aeroporti

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy veb-sayt