Oʻsmirlik

**Oʻsmirlik** – yoshlik davridagi hayot davri va koʻpincha, bolalik va kattalik (yetuklik) oʻrtasidagi vaqtni anglatadi. Shuningdek, u „yosh kishiga xos koʻrinish, kuch-quvvat va boshqalar“ deb taʼriflanadi. Uning maʼlum bir yosh oraligʻidagi taʼriflari turlicha boʻladi, chunki yoshlik xronologik jihatdan maʼlum bir yosh oraligʻiga bogʻlanishi mumkin boʻlgan bosqich sifatida belgilanmagan. Uning yakuniy nuqtasini tugallanmagan ish yoki jinsiy aloqa kabi muayyan faoliyat turi bilan bogʻlab boʻlmaydi.

Oʻspirinlik davri – bu shaxsning qaramlik darajasini shakllantirishi mumkin boʻlgan davr boʻlib, u turli madaniy nuqtai nazarlarga koʻra turli yoʻllar bilan belgilanishi mumkin. Shaxsiy tajriba insonning madaniy meʼyorlari yoki urf-odatlari bilan belgilanadi, yoshlarning qaramlik darajasi esa ularning oilasiga hissiy va iqtisodiy jihatdan qanchalik tayanishini anglatadi. Bu davrda oʻsmirda turli psixologik oʻzgarishlar boʻladi.

## Terminologiya va taʼriflari

### Asosiy qismi
Butun dunyoda *yoshlar*, *oʻsmir*, *oʻsmir* *[[bola]]*, *yosh* va *yosh odam* bir-birini toʻldirib, koʻpincha bir xil maʼnoni bildiradi, lekin bu tushunchalar vaqti-vaqti bilan farqlanadi. *Yoshlikni* insonning yoshligidagi hayot davri deb atash mumkin. Bu bolalikdagi davrni oʻz ichiga oladi. Bu na bolalik, na kattalik emas balki, ularning davridir. *Yoshlik*, shuningdek, „U juda *yosh*“ kabi munosabatning oʻziga xos tafakkurini aniqlaydi. Baʼzi maqsadlarda, masalan, bandlik statistikasi, bu atama baʼzan 14 yoshdan 21 yoshgacha boʻlgan shaxslarga ham tegishlidir. Biroq, *oʻsmirlik* atamasi ijtimoiy jihatdan qurilgan toifa boʻlgan yoshlikdan farqli oʻlaroq, inson hayotidagi muayyan rivojlanish davridagi maʼlum bir yosh oraligʻini anglatadi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti *yoshlarni* taxminan 15 dan 24 yoshgacha boʻlgan shaxslar deb belgilaydi, BMTning barcha statistik maʼlumotlari ushbu diapazonga asoslanadi, BMT taʼlimni ushbu statistika uchun manba sifatida taʼkidlaydi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti, shuningdek, bu aʼzo davlatlar tomonidan sanab oʻtilgan 18-30 yosh guruhlaridagi insonlarni yoshlar deb tan oladi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti mazkur holatdagi farqni oʻsmirlar (yaʼni 13 yoshdan 19 yoshgacha boʻlganlar) va yoshlar (20 yoshdan 29 yoshgacha boʻlganlar) oʻrtasida ajratish mumkin. Birlashgan Millatlar Tashkilotining oʻzi statistik yondashuvlarga maʼlum bir xillikni oʻrnatishga harakat qilar ekan, oʻz nizomidagi yondashuvlar oʻrtasidagi qarama-qarshiliklardan xabardor. Shunday qilib, 1981-yilda kiritilgan 15-24 yosh taʼrifiga koʻra, bolalar 14 yoshga toʻlmagan (13 va undan kichik yoshdagilar) deb taʼriflangan boʻlsa, 1979-yildagi Bola huquqlari toʻgʻrisidagi konventsiyaga koʻra, 18 yoshgacha boʻlganlar bolalar deb hisoblanadi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti shuningdek , Birlashgan Millatlar Tashkiloti tuzilmalarida yoshlar uchun bir nechta loyihalar mavjudligini taʼkidlaydi, masalan, Youth Habitat 15-32 yosh oraligʻi uchun, NCSL 12-24  va Afrika Yoshlar Xartiyasi 15-35 yosh oraligʻi uchun mavjud.

2020-yil 11-noyabrda Rossiya Federatsiyasi Davlat Dumasi yoshlarning yosh chegarasini 30 yoshdan 35 yoshgacha (hozir 14 yoshdan 35 yoshgacha) oshirish loyihasini maʼqulladi.

Rivojlanish va qarishning biologik jarayonlari bilan bogʻliq boʻlsa-da, *yoshlik*, shuningdek, turli madaniyatlar va jamiyatlarning bolalik va kattalik oʻrtasidagi shaxslarga beradigan maʼnolarini aks ettiruvchi ijtimoiy pozitsiya sifatida ham taʼriflanadi. Ijtimoiy mavqega tegishli boʻlgan atama oʻz-oʻzidan ijtimoiy mavqei juda past boʻlgan keksa yoshdagi odamga nisbatan qoʻllanilganda noaniq boʻlishi mumkin; potentsial hali ham ularning vasiylariga qaram boʻlganida amal qiladi. Olimlarning taʼkidlashicha, yoshga asoslangan taʼriflar madaniyatlar yoki davrlar boʻylab izchil boʻlmagan va shuning uchun yoshlarni aniqlashda kattalar mustaqilligiga oʻtishda ijtimoiy jarayonlarga eʼtibor qaratish toʻgʻriroqdir.

: „Bu dunyo yoshlik fazilatlarini talab qiladi: hayot faqat daqiqaladan iborat emas, balki ruhiy holat, irodaning tabiati, tasavvur sifati, qoʻrqoqlikdan jasoratning ustunligi, yengil hayotdan sarguzasht ishtahasi“. – Robert Kennedi

Yoshlik – bu oʻz-oʻzini anglashni shakllantirish bosqichidir. Yoshlarning oʻzini oʻzi anglashiga tengdoshlari, turmush tarzi, jinsi va madaniyati kabi oʻzgaruvchilar taʼsir qiladi. Bu inson hayotining vaqti, uning tanlovi uning kelajagiga taʼsir qilishi mumkin.

### Boshqa taʼriflari

Afrikaning Sahroi Kabirdan janubi-gʻarbiy qismida yoshlik atamasi 12 yoshdan 30 yoki 35 yoshgacha boʻlgan odamlar bilan bogʻliq. Nigeriyadagi yoshlar tarkibiga Nigeriya Federativ Respublikasining 18-35 yoshdagi barcha aʼzolari kiradi. Koʻpgina afrikalik qizlar yoshlikni balogʻatga etishish va nikoh va onalik oʻrtasidagi qisqa vaqt oraligʻi sifatida boshdan kechiradilar. Ammo shahar sharoitida kambagʻal ayollar, hatto nikohdan tashqari farzand koʻrsalar ham, koʻpincha yoshroq hisoblanadilar. Lotin Amerikasi va Janubi-Sharqiy Osiyodagi yoshlarning gender konstruksiyalari madaniy jihatdan turlicha boʻlib, Sahroi Kabirdan janubiy Afrikadagidan farq qiladi. Vetnamda yoshlar haqidagi keng tarqalgan tushunchalar 15 yoshdan 35 yoshgacha boʻlgan har ikki jins vakillari uchun ham ijtimoiy-siyosiy bir xil tuzilmalardir.

Braziliyada *yoshlik* atamasi 15 yoshdan 29 yoshgacha boʻlgan har ikki jinsdagi odamlarni anglatadi. Ushbu yosh chegarasi Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) kabi xalqaro tashkilotlarning Braziliya qonunchiligiga taʼsirini aks ettiradi. Shuningdek, u Braziliyada bolalar huquqlari boʻyicha nutq orqali kundalik hayotga kirgan oʻsmirlik tushunchasi bilan shakllangan.

OECD *yoshlarni* „15 yoshdan 29 yoshgacha boʻlganlar“ deb taʼriflaydi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti tomonidan 12-avgust Xalqaro yoshlar kuni deb eʼlon qilingan.

## Yoshlar huquqlari
### Ichimlik yoshi
Qonuniy ichish yoshi – bu spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish yoki sotib olish yoshi. Ushbu qonunlar spirtli ichimliklarni qachon va qayerda isteʼmol qilish mumkinligini koʻrib chiqadigan keng koʻlamli muammolar va xatti-harakatlarni qamrab oladi. Qonuniy ravishda isteʼmol qilinadigan alkogolning minimal yoshi, ayrim mamlakatlarda uni sotib olish mumkin boʻlgan yoshdan farq qilishi mumkin. Ushbu qonunlar turli mamlakatlarda farq qiladi va koʻplab qonunlarda istisnolar yoki maxsus holatlar mavjud. Aksariyat qonunlar faqat jamoat joylarida spirtli ichimliklarni isteʼmol qilishga nisbatan qoʻllanadi, uyda spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish asosan tartibga solinmaydi (Buyuk Britaniya bundan mustasno, shaxsiy joylarda nazorat ostida isteʼmol qilish uchun kamida besh yoshga toʻlgan boʻlish shart). Baʼzi mamlakatlarda spirtli ichimliklarning har xil turlari uchun har xil yosh chegaralari mavjud.

### Chekish yoshi
Chekish yoshi – bu odam jamoat joylarida tamaki va/yoki chekishni sotib olishi mumkin boʻlgan minimal yosh. Aksariyat mamlakatlar ushbu qonunni milliy darajada tartibga soladi, biroq u shtat yoki viloyat tomonidan amalga oshiriladi.

## Maktab va taʼlim
Yoshlar hayotlarining koʻp qismini taʼlim muassasalarida oʻtkazadilar va ularning maktab, kollej va universitetlardagi tajribalari keyingi hayotlarining koʻp qismini shakllantirishi mumkin. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, qashshoqlik va daromad oʻrta maktabni tugatmaslik ehtimoliga taʼsir qiladi. Bu omillar yoshlarning kollej yoki universitetga bormaslik ehtimolini ham oshiradi. Qoʻshma Shtatlarda 16 yoshdan 24 yoshgacha boʻlgan yoshlarning 12,3 foizi aloqadan uzilgan, yaʼni ular na maktabda, na ishda faoliyat koʻrsatadi.

### Salomatligi va oʻlimi

Yoshlar va kattalar oʻrtasida kasallanish va oʻlimning asosiy sabablari sogʻliq uchun xavfli xatti-harakatlar bilan bogʻliq. Bunday xatti-harakatlar koʻpincha yoshlik davrida shakllanadi va balogʻat yoshiga etadi. Voyaga etgan va yoshlikdagi xavfli xatti-harakatlar oʻzaro bogʻliq boʻlgani sababli, kattalardagi muammolarni yoshlar xatti-harakatlariga taʼsir qilish orqali oldini olish mumkin.

2004-yilda oʻtkazilgan soʻrovnomada yoshlar oʻlimi (ushbu tadqiqot 10-24 yoshdagilar oʻrtasida tashkil etilgan) butun dunyo boʻylab oʻlim darajasi oʻrganilganda, oʻlimning 97 foizi past va oʻrta daromadli mamlakatlarda, aksariyat qismi janubi-sharqiy Osiyo va Sahroi Kabirdan toki janubiy Afrikaga qadar sodir boʻlganini aniqladi. Ayollar oʻlimining 15 % onalik sharoitlariga toʻgʻri kelgan, OIV/OITS va sil kasalligi esa 11 % oʻlimga sabab boʻlgan; Erkaklar oʻlimining 14 % va ayollarning 5 % yoʻl-transport hodisalari bilan bogʻliq boʻlib, bu eng katta sababdir. Zoʻravonlik erkaklar oʻlimining 12 %ini ni tashkil qiladi. Oʻz joniga qasd qilish barcha oʻlimlarning 6 %iga sabab boʻlgan.

AQSh Kasalliklarni nazorat qilish va oldini olish markazlari xavfli xatti-harakatlarni baholashga yordam berish uchun 2003-yilda Yoshlar uchun xavf-xatarni kuzatish tizimini (YXXKT) ishlab chiqdi. YXXKT yoshlar va yoshlar oʻrtasida sogʻliq uchun xavfli xatti-harakatlarning oltita toifasini nazorat qiladi. Bu qasddan jarohatlar va zoʻravonlikka hissa qoʻshadigan xatti-harakatlardir;

* tamaki, spirtli ichimliklar va boshqa giyohvand moddalarni isteʼmol qilish ;
* istalmagan homiladorlik va jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar (OITS), shu jumladan inson immunitet tanqisligi virusi (OIV) infektsiyasiga yordam beradigan jinsiy xatti-harakatlar ;
* notoʻgʻri ovqatlanish xatti-harakatlari;
* jismoniy harakatsizlik – ortiqcha vazn .
 

## Manbalar