Radiatsiyadan himoya qilish

**Radiatsiyadan himoya qilish**, yaʼni **radiologik himoya** sifatida ham tanilgan, Xalqaro atom energiyasi agentligi tomonidan „odamlarni ionlashtiruvchi nurlanish taʼsirining zararli taʼsiridan himoya qilish va bunga erishish vositalari“ deb atalgan. Taʼsiri inson tanasidan tashqaridagi radiatsiya manbasidan yoki radioaktiv ifloslanishni yutish natijasida yuzaga kelgan ichki nurlanish tufayli boʻladi.

Ionlashtiruvchi nurlanish sanoat va tibbiyotda koʻp qoʻllanadi va tirik toʻqimalarga mikroskopik zarar etkazish orqali sogʻliq uchun katta xavf tugʻdiradi. Ionlashtiruvchi nurlanishning sogʻliqqa taʼsirini ikkita asosiy taʼsiri mavjud. Yuqori taʼsirlarda u „toʻqima“ taʼsirini keltirib chiqaradi, ular sodir boʻlishining aniqligi sababli „deterministik“ taʼsirlar deb ataladi, anʼanaviy ravishda kulrang birlik bilan koʻrsatiladi va oʻtkir radiatsiya sindromiga olib keladi. Past darajadagi taʼsirlar uchun radiatsiyadan kelib chiqadigan saraton xavfi statistik jihatdan yuqori boʻladi, anʼanaviy ravishda zilvert birligi yordamida aniqlanadi.

Radiatsiyadan himoyalanishning asosiy sharti shundaki vaqt, masofa va himoya qilish kabi oddiy himoya choralari yordamida dozani oldini olish yoki kamaytirishdan iborat. Taʼsir qilish muddati zarur boʻlgan vaqt bilan cheklanishi kerak boʻladi, nurlanish manbasidan masofa maksimal darajada boʻlishi kerak va iloji boricha manba yoki tekshiruvchi himoyalangan boʻlishi kerak. Kasbiy yoki favqulodda taʼsir qilishda shaxsiy dozani oʻlchash uchun tashqi nurlanish uchun shaxsiy dozimetrlar qoʻllanadi.

Radiatsiyadan himoya qilish va dozimetriyani baholash uchun Radiatsiyadan himoya qilish boʻyicha Xalqaro komissiya va Radiatsiya birliklari va oʻlchovlari boʻyicha xalqaro komissiya maʼlum darajadagi nurlanishning inson tanasiga biologik taʼsirini hisoblash uchun foydalaniladigan tavsiyalar va maʼlumotlarni eʼlon qiladi.

## Prinsiplar

RHSXSM xavfni qabul qilingan doza darajalariga tenglashtirish uchun mavjud boʻlgan keng koʻlamli ilmiy tadqiqotlarni baholashga asoslangan Xalqaro radiologik himoya tizimini tavsiya qiladi, ishlab chiqadi va qoʻllab-quvvatlaydi.

Ushbu maqola Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universiteti talabasi Nosirova Nigora tomonidan vikitaʼlim loihasi doirasida ingiliz tilidan tarjima qilindi.

### Taʼsir qilish holatlari
RHSXSM quyidagicha tavsiflanganidek, rejalashtirilgan, favqulodda va mavjud taʼsir qilish holatlarini tan oladi;

* **Rejalashtirilgan taʼsir qilish** – Bu xodimlarning maʼlum radiatsiya muhitida ishlashi zarur boʻlgan kasbiy taʼsir qilish holatlari kabi. „… radiologik himoyani oldindan, taʼsirlar paydo boʻlishidan oldin rejalashtirish mumkin boʻlgan va taʼsirning kattaligi va darajasini oqilona prognoz qilish mumkin boʻlgan joyda“ deb taʼriflanadi.
* **Favqulodda taʼsir qilish** – „… shoshilinch himoya choralarini talab qilishi mumkin boʻlgan kutilmagan vaziyatlar“ sifatida tavsiflanadi. Bu favqulodda yadroviy hodisa kabi boʻladi.
* **Mavjud taʼsir qilish** – „…nazorat toʻgʻrisida qaror qabul qilish kerak boʻlganda allaqachon mavjud boʻlganlar“ deb taʼriflanadi. Bular atrof-muhitda mavjud boʻlgan tabiiy radioaktiv materiallardan boʻlishi mumkin.

### Dozani qabul qilishni tartibga solish
ICRP barcha boshqariladigan taʼsir holatlari uchun umumiy tamoyillardan foydalanamiz.

* **Asos:** radiatsiyadan keraksiz foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi, bu afzalliklar kamchiliklardan ustun boʻlishi kerakligini anglatadi.
* **Cheklash:** Har bir inson radiatsiya dozasining individual chegaralarini qoʻllash orqali juda katta xavflardan himoyalanishi kerak.
* **Optimallashtirish:** Bu jarayon asosli deb topilgan vaziyatlarda qoʻllash uchun moʻljallangan. Bu „taʼsir qilish ehtimoli, taʼsirlangan odamlar soni va ularning individual dozalarining kattaligi“ ALARA yoki ALARP deb nomlanuvchi oqilona erishish mumkin boʻlgan darajada past (yoki oqilona amalga oshirilishi mumkin) saqlanishi kerakligini anglatadi. Bu iqtisodiy va ijtimoiy omillarni hisobga oladi.

### Tashqi dozani qabul qilish omillari
Manbadan olingan nurlanish miqdori yoki dozasini boshqaradigan uchta omil bor. Radiatsiya taʼsirini quyidagi omillarning kombinatsiyasi bilan boshqarish mumkin boʻladi:

# **Vaqt** : Taʼsir qilish vaqtini qisqartirish samarali dozani mutanosib ravishda kamaytiradi. Taʼsir qilish vaqtini qisqartirish orqali radiatsiya dozalarini kamaytirishga misol sifatida radioaktiv manba bilan ishlashga ketadigan vaqtni qisqartirish uchun operatorlarni tayyorlashni yaxshilash mumkin.
# **Masofa** : ortib borayotgan masofa teskari kvadrat qonuni tufayli dozani kamaytiradi. Masofa manbani barmoqlar bilan emas, balki forseps bilan boshqarish kabi oddiy boʻlishi mumkin. Masalan, agar floroskopik muolaja paytida muammo yuzaga kelsa, iloji boʻlsa, bemordan uzoqlashing.
# **Himoyalash** : Radiatsiya manbalari nurlanish energiyasini oʻzlashtiradigan qattiq yoki suyuq materiallar bilan himoyalangan boʻlishi mumkin. „Biologik qalqon“ atamasi radiatsiyani insonlar uchun xavfsiz darajaga tushirish uchun yadro reaktori yoki boshqa radiatsiya manbalari atrofida joylashtirilgan materialni yutish uchun ishlatiladi. Himoyalash materiallari beton va qoʻrgʻoshin qalqon boʻlib, ikkilamchi nurlanish uchun qalinligi 0,25&nbsp;mm va birlamchi nurlanish uchun 0,5&nbsp;mm qalinlikda boʻladi 

### Dozani ichki qabul qilish

Radioaktiv moddalarni nafas olish yoki nafas yutish natijasida ichki doza qabul qilingan radioaktiv moddaning miqdori va biokinetik omillarga qarab stokastik yoki deterministik taʼsirga aylanadi.

Radioaktiv moddalarni qabul qilish toʻrtta yoʻl bilan amalga oshiriladi:

* radon gazi va radioaktiv zarralar kabi havodagi ifloslantiruvchi moddalarni inhalatsiyalash
* oziq-ovqat yoki suyuqlikdagi radioaktiv ifloslanishni yutish
* teri orqali tritiy oksidi kabi bugʻlarning soʻrilishi
* texnetiy-99m kabi tibbiy radioizotoplarni inʼektsiya qilish

### Dozani qabul qilishning tavsiya etilgan chegaralari

ICRP ICRP 103 hisobotining 8-jadvalida dozani qabul qilish uchun bir qator cheklovlarni tavsiya qiladi. Bunday vaziyatlarda maʼlum guruhlar uchun chegaralar beriladi;

* Rejalashtirilgan taʼsir qilish – kasbiy, tibbiy va jamoat taʼsiri uchun berilgan chegaralar. Samarali dozaning kasbiy taʼsir qilish chegarasi yiliga 20 mSv ni tashkil qiladi, oʻrtacha 5 yil davomida belgilangan davrlar uchun, bir yil 50 mSv dan oshmaydi. Aholiga taʼsir qilish chegarasi yiliga 1 mSv.
* Favqulodda taʼsir qilish – kasbiy va jamoat taʼsiri uchun berilgan chegaralar
* Mavjud taʼsir qilish – barcha taʼsirlangan shaxslar uchun mos yozuvlar darajalari

Radiatsiyaga duchor boʻlgan ishchilar, masalan, radiograflar, atom elektr stantsiyasi ishchilari, radiatsiya terapiyasidan foydalanadigan shifokorlar, radionuklidlardan foydalanadigan laboratoriyalarda ishlaydiganlar va HAZMAT guruhlari dozimetr kiyishlari kerak, shuning uchun kasbiy taʼsirni qayd etish mumkin. Bunday qurilmalar odatda „qonuniy dozimetrlar“ deb ataladi,

Ionlashtiruvchi nurlanish uchun taqiladigan dozimetrlarning keng tarqalgan turlariga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:

* Kino nishoni dozimetri
* Kvarts tolasi dozimetri
* Elektron shaxsiy dozimetr
* Termolyuminestsent dozimetr

## Radiatsiyaviy himoya

* radiatsiyaviy shikastlanishdan himoya qilish
* detektorlar uchun fon shovqinini kamaytirish
* bitta materialdan himoya qilish bilan solishtirganda kamroq massa

### Zarrachalar nurlanishi
Zarrachalar nurlanishi zaryadlangan yoki neytral zarralar oqimidan, ham zaryadlangan ionlardan, ham subatomik elementar zarralardan iborat boʻladi. Bunga quyosh shamoli, kosmik radiatsiya va yadroviy reaktorlarda neytron oqimini kiritishimiz mumkin.

* Alfa zarralari (geliy yadrolari) eng kam kirib boradi. Hatto juda baquvvat alfa zarralarini ham bir varaq qogʻoz bilan toʻxtatish mumkin.
* Beta zarrachalari (elektronlar) koʻproq kirib boradi, lekin baribir bir necha millimetr alyuminiy tomonidan soʻrilishi mumkin. Biroq, yuqori energiyali beta zarralari chiqarilgan hollarda, ekranlash past atomli materiallar, *masalan*, plastmassa, yogʻoch, suv yoki akril shisha (Plexiglas, Lucite) bilan amalga oshirilishi kerak. Bu Bremsstrahlung rentgen nurlarining paydo boʻlishini kamaytirishdir. Beta+ nurlanishi (pozitronlar) boʻlsa, elektron-pozitronni yoʻq qilish reaktsiyasining gamma nurlanishi qoʻshimcha tashvish tugʻdiradi.
* Neytron nurlanishi zaryadlangan zarracha nurlanishi kabi tez soʻrilmaydi, bu esa bu turni yuqori darajada oʻtkazuvchan qiladi. Neytron faollashuvi deb ataladigan jarayonda, neytronlar yadro reaktsiyasida atomlarning yadrolari tomonidan soʻriladi. Bu koʻpincha ikkilamchi nurlanish xavfini keltirib chiqaradi, chunki yutuvchi yadrolar keyingi ogʻirroq izotopga oʻtadi, ularning aksariyati beqaror.
* Kosmik radiatsiya Yerda keng tarqalgan muammo emas, chunki Yer atmosferasi uni oʻzlashtiradi va magnitosfera qalqon vazifasini bajaradi, lekin u sunʼiy yoʻldoshlar va kosmonavtlar uchun, ayniqsa Van Allen kamaridan oʻtayotganda yoki butunlay himoya zonalaridan tashqarida boʻlganida katta muammo tugʻdiradi. Yer magnitosferasi. Atmosfera yupqaroq soʻrilishi kamayganligi sababli tez-tez uchuvchilar biroz yuqoriroq xavf ostida boʻlishi mumkin. Kosmik nurlanish juda yuqori energiya va juda kirib boradi.

### Elektromagnit nurlanish
Elektromagnit nurlanish elektromagnit toʻlqinlarning emissiyasidan iborat, ularning xususiyatlari toʻlqin uzunligiga bogʻliq.

* X-nurlari va gamma nurlanishi ogʻir yadroli atomlar tomonidan eng yaxshi soʻriladi; yadro qanchalik ogʻir boʻlsa, yutilish shunchalik yaxshi boʻladi. Baʼzi maxsus ilovalarda, kamaygan uran yoki toriy ishlatiladi, ammo qoʻrgʻoshin ancha keng tarqalgan; koʻpincha bir necha sm talab qilinadi. Bariy sulfat baʼzi ilovalarda ham qoʻllanadi. Biroq, xarajat muhim boʻlsa, deyarli har qanday materialdan foydalanish mumkin, ammo u ancha qalinroq boʻlishi kerak. Koʻpgina yadroviy reaktorlar gʻovakli betonni ichidagi sovutish suvidan himoya qilish uchun ichkarida yupqa suv bilan sovutilgan qoʻrgʻoshin qatlami bilan bioqalqon yaratish uchun qalin beton qalqonlardan foydalanadi. Beton, shuningdek, betonning himoya xususiyatlariga yordam berish uchun Barit yoki MagnaDense (Magnetit) kabi ogʻir agregatlar bilan ishlab chiqariladi. Gamma nurlari yuqori atom raqamlari va yuqori zichlikka ega boʻlgan materiallar tomonidan yaxshiroq soʻriladi, ammo gamma nurlari yoʻlidagi maydonning umumiy massasiga nisbatan hech qanday taʼsir muhim emas.
* Ultrabinafsha (UV) nurlanish eng qisqa toʻlqin uzunliklarida ionlashtiruvchi xususiyatga ega, lekin ichkariga kirmaydi, shuning uchun uni quyoshdan himoyalovchi, kiyim-kechak va himoya koʻzoynaklari kabi nozik shaffof qatlamlar bilan himoya qilish mumkin. UV nurlaridan himoya qilish yuqoridagi radiatsiyaning boshqa shakllariga qaraganda osonroq, shuning uchun u koʻpincha alohida koʻrib chiqiladi.

**Qayta ishlatiladigan havo tozalovchi respiratorlar (APR)**

* Ogʻiz va burunga kiyiladigan elastik yuz qismi
* Yuqori himoya va yaxshi filtrlashni taʼminlash uchun filtrlar, kartridjlar va kanistrlarni oʻz ichiga oladi

**Havoni tozalovchi respirator (PAPR)**

* Batareya bilan ishlaydigan puflagich havoni tozalash filtrlari orqali ifloslanishni kuchaytiradi
* Tozalangan havo musbat bosim ostida yuz qismiga etkaziladi

**Taʼminlangan havo respiratori (SAR)**

* Statsionar manbadan yuz qismiga etkazilgan siqilgan havo

**Qochish uchun yordamchi respirator**

* Egasini zararli gazlar, bugʻlar, bugʻlar va changdan nafas olishdan himoya qiladi
* Havoni tozalovchi qochish respiratori (APER) yoki mustaqil nafas olish apparati (SCBA) tipidagi respirator sifatida ishlab chiqilishi mumkin.
* SCBA tipidagi qochish respiratorlari nafas olish havosining biriktirilgan manbasiga va ifloslangan tashqi havoga qarshi toʻsiqni taʼminlaydigan kaputga ega.c

**Mustaqil nafas olish apparati (SCBA)**

* Shlang orqali toʻliq yuz niqobini juda toza, quruq siqilgan havo bilan taʼminlaydi
* Havo atrof-muhitga chiqariladi
* Hayot va sogʻliq uchun xavfli muhitga (IDLH) kirganda yoki maʼlumot IDLH atmosferasini istisno qilish uchun etarli boʻlmaganda kiyiladi.

**Kimyoviy moddalarga chidamli ichki kostyum**

* Gʻovakli umumiy kostyum – terini aerozollar, quruq zarralar va xavfli boʻlmagan suyuqliklardan himoya qiladi.
* Teri himoyasini taʼminlash uchun gʻovak boʻlmagan umumiy kostyum:
** Quruq kukunlar va qattiq moddalar
** Qon orqali yuqadigan patogenlar va bio-xavflar
** Kimyoviy chayqalishlar va noorganik kislota/asos aerozollari
** Zaharli va korroziy moddalardan engil suyuq kimyoviy chayqalishlar
** Zaharli sanoat kimyoviy moddalari va materiallari

### Portativ asboblar

### Asbob turlari
Bir qator tez-tez ishlatiladigan aniqlash asboblari turlari va ular ham statsionar, ham tadqiqot monitoringi uchun ishlatiladi va ular quyidagilardan iborat

* ionlash kameralari
* proportsional hisoblagichlar
* Geiger hisoblagichlari
* yarimoʻtkazgichli detektorlar
* sintilatsiya detektorlari
* havodagi zarrachalar radioaktivligini kuzatish

Har birining toʻliq tavsifi uchun havolalarga rioya qilish kerak.

## Erta radiatsiya xavfi

## Shuningdek qarang

* CBLB502, 'Protectanʼ, radioterapiya paytida hujayralarni himoya qilish qobiliyati uchun ishlab chiqilayotgan radioprotektor preparati.
* Ex-Rad, Amerika Qoʻshma Shtatlari Mudofaa vazirligining radioprotektor preparati ishlab chiqilmoqda.
* Salomatlik fizikasi
* Kosmik nurlarning sogʻliq uchun tahdidi
* Xalqaro Radiatsiyadan Himoya Assotsiatsiyasi – (IRPA). Radiatsiyadan himoya qilish fanini va amaliyotini rivojlantirish bilan shugʻullanadigan xalqaro tashkilot.
* Juno radiatsiya ombori
* Ionlashtiruvchi boʻlmagan nurlanish
* Yadro xavfsizligi
* Kaliy yodid
* Radiatsiya monitoringi
* Radiatsiyadan himoya qilish toʻgʻrisidagi konventsiya, 1960 yil
* Yevropa Ittifoqining radiatsiyaviy himoya boʻyicha hisobotlari
* Radiobiologiya
* Bemorlarni radiologik himoya qilish
* Radioqarshilik
* Radiologik himoya qilish jamiyati – Buyuk Britaniyaning radiatsiyaviy himoya fan va amaliyotini targʻib qilish bilan shugʻullanuvchi asosiy organi. Bu IRPAga Buyuk Britaniyaning milliy bogʻlangan organi
* Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atom radiatsiyasining taʼsiri boʻyicha ilmiy qoʻmitasi

## Maʼlumotnomalar


*
*