Tarixiy Vedik dini

***Vediklik dini, Vedizm, Qadimgi hinduiylik dini***

 
Tarixiy **vedik dini** (shuningdek, **vediklik**, **vedizm** yoki **qadimgi hinduizm**  va keyinchalik **braxmanizm** (shuningdek, **braxminizm** deb ham ataladi) nomi bilan ham tanilgan) Hindistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi hind-oriy xalqlari orasida diniy gʻoyalar va amaliyotlarni tashkil etgan ( Panjob va Gʻarbiy Gang tekisligi) Vediklar davrida (miloddan avvalgi 1500–500) paydo boʻlgan, tarqalgan va rivojlangan..    Bu gʻoyalar va bu haqidagi maʼlumotlar qadimgi Vedik matnlarida uchraydi.  Ayrim Vediklikka doir  anʼana va marosimlar bugungi kunda ham ayrim joylarda oʻtkaziladi.  Bu hinduizmni shakllantirgan asosiy anʼanalardan biridir, lekin hozirgi hinduizm tarixiy Vedik dinidan keskin farq qiladi.   

Vediklik dini Hindiston yarimorolining shimoli-gʻarbiy mintaqasida ilk vediklar davrida (miloddan avvalgi 1500–1100) tarqalgan.Ushbu dinning ildizi Yevroosiyo choʻli Sintashta madaniyati (miloddan avvalgi 2200–1800), keyingi Oʻrta Osiyo Andronovo madaniyati (Miloddan avvalgi 2000–900 yillar) va Hind vodiysi sivilizatsiyasi (miloddan avvalgi 2600–1900) ga borib taqaladi degan qarashlar ham mavjud.,     Bu markaziy osiyolik hind-aryanlar dinining kompozitsiyasi boʻlib, oʻzi “eski Markaziy Osiyo va yangi hind-evropa unsurlarining sinkretik aralashmasi”  boʻlib, “oʻziga xos diniy eʼtiqod va amaliyotlarni”  oʻz ichiga olgan. Baqtriya-Margʻiyona madaniyatidan ;  va Hind vodiysidagi Xarappa madaniyati qoldiqlari. 

Soʻnggi Vedik davrida (miloddan avvalgi 1100–500 yillar) braxmanizm vedik dinidan, Kuru - Panchala qirolligining mafkurasi va vedik dini yoʻnalishlaridan biri sifatida rivojlanib, Kuru-Panchala shohligi tugatilgandan keyin yanada kengroq hududlarga tarqaldi. Braxmanizm zamonaviy hinduizmni shakllantirgan asosiy taʼsirlardan biri boʻlib, u Sharqiy Gang tekisligidagi Vedik boʻlmagan hind-oriylik diniy merosi (shuningdek, buddizm va jaynizmni keltirib chiqargan) va mahalliy diniy anʼanalar bilan  bir biriga bogʻliqlik jihatlari mavjud.    

Vedik dinining oʻziga xos marosimlari, anʼana va qurbonliklari, jumladan, quyidagilarni oʻz ichiga oladi: Soma marosimlari; majburiy marosimlar ( havir ) bilan bogʻliq olov marosimlari; shuningdek,  Ashvamedha ( ot qurbonligi ). Oʻliklarni dafn etish va kuydirish marosimlari, olovda yoqish marosimlari  Rigvedik davridan beri kuzatilgan. Vediklik dinida taʼkidlangan xudolarga Dyaus, Indra, Agni, Rudra va Varuna kabilar kiradi va muhim axloqiy tushunchalar qatoriga *satya* va *ṛta* kiradi.

## Terminologiya
*Vedizm* miloddan avvalgi 2-ming yillikda hind-oriylar Hind daryosi vodiysiga yoppasiga kirib kelib joylashganida, Vedik dinining eng qadimgi shaklini rivojlangan. *Braxmanizm* Gang daryosi havzasida miloddan avvalgi davrlarda shakllangan yanada tarqalgan shaklga ishora qiladi. (Miloddan avvalgi 1000-yil).  Hestermanning fikriga koʻra, “Jamiyatning brahmana (ruhoniy) sinfi diniy va huquqiy ahamiyati tufayli u erkin tarzda braxmanizm deb nomlanadi”.

## Kelib chiqishi va rivojlanishi

### Hind-Oriy Vedik dini
Vedik dini Vedik hind-aryan qabilalarining, *oriylarning*    diniy eʼtiqodlariga ishora qiladi, ular Hindiston yarimorolining Hind daryosi vodiysi hududiga koʻchib oʻtishgan va istiqomat qilishgan.( Hind vodiysi sivilizatsiyasi )   Vediklik dini va undan keyingi braxmanizm Vedalarning afsonalari va marosim mafkuralariga asoslanadi va ulardan andoza oladi. Ular hind dinining agamik, tantrik va mazhab shakllaridan qisman ajralib turadi. Ular vedik boʻlmaganlarning obroʻsiga qarab muomala qiladilar. Vedik dini Vedalarda va ular bilan bogʻliq boʻlgan katta hajmli Vedik adabiyotida va manbalarida, jumladan, turli ruhoniylar maktablari tomonidan hozirgi zamongacha saqlanib qolgan ilk Upanishadlarda tasvirlangan.   U gʻarbiy Gang tekisligida vediklar davrida eramizdan boshlab mavjud boʻlgan. (1500–1100) &nbsp;Miloddan avvalgi   va soʻnggi Vedizm davrida (miloddan avvalgi 1100–500) braxmanizmga aylangan.   Sharqiy Gang tekisligida keyingi Brahman mafkurasini rad etgan va Jaynizm va Buddizm hamda Mauriya imperiyasining vujudga kelishiga sabab boʻlgan va boshqa hind-oriy majmuasi vakillariga hukmronlik qilgan.  

Hind-oriylar hind-evropa tillari oilasining bir tarmogʻida soʻzlashuvchilar boʻlib, ular Sintashta madaniyatida paydo boʻlgan va keyinchalik Andronovo madaniyatiga aylangan.  Bular oʻz navbatida Oʻrta Osiyo choʻllarining Kurgan madaniyatidan kelib chiqqan rivojlangan degan qarashlar mavjuddir..    Qadimgi Vedik davrining eng keng tarqalgan deb hisoblangan davri 2-chi asrga toʻg'ri keladi.&nbsp;miloddan avvalgi ming yillik.

Heinrich von Stietencronning fikriga koʻra, 19-yilda&nbsp;asrda, gʻarbiy nashrlarda Vedik dini hinduizmdan farq qiladi va unga aloqasi yoʻq deb hisoblangan. Hindiylik dini purohita, tantra va *bxaktiga* asoslangan yoʻnalishlar orqali hindu eposlari va Puranalar bilan bogʻlangan deb hisoblangan. 20-&nbsp;asrda Vedik dinini va uning umumiy va yozma merosi va afsonalarini zamonaviy hinduizm bilan yaxshiroq tushunish va oʻrganish olimlarni tarixiy Vedik dinini zamonaviy hinduizm dinining ajdodlari sifatida, vediklik dini hinduizmning eng qadimgi koʻrinishi sifatida koʻrishga olib keldi.  Tarixiy Vedik dini hozirda hinduizmning qadimgi inqilobi sifatida qabul qilinadi, lekin ular bir xil emas, chunkiyozma manbalardagi dalillar bu ikki din orasida anchagina sezilarli farqlar borligini koʻrsatadi,  masalan,oʻlimdan  keyingi hayotga ishonish yoku keyinchalik ishlab chiqilgan reenkarnasyon va samsara tushunchalari.   Hindu islohot harakatlari va Neo-Vedanta Vedik merosi va "qadimgi hinduizm" ni taʼkidladi va bu atama baʼzi hindular tomonidan tanlandi. 

## <big><sup>Yozma yodgorliklar</sup></big>

Vedik  manbalari Hindistonning eng qadimgi tillaridan boʻlmish sanskrit tilida tuzilgan. Vedik davriga oid matnlar asosan toʻrtta Vedik manbasi mavjud, bulardan biri Samxitadir, ammo Brahmanalar, Aranyakalar va baʼzi eski Upanishadlar  ham bu davrda oʻz manbalariga ega boʻlishgan va yozishgan. ammo farqli jihatlaridan biri Vedalarda yozma matnlar marosimlar va qurbonliklar bilan bogʻliq qayd etilgan. Ushbu matnlar zamonaviy hinduizmning matnlarining bir qismi sifatida ham koʻrib chiqiladi.
 

* Antony David W. (2007). The Horse, the Wheel, and Language. How Bronze-Adge riders from the Eurasian steppes shaped the modern world. Princeton Univercity Press.
* Basham, Arthur Llewellyn (1989). The Origins and Development of Classical Hinduism. Oxford Univercity press
* Bronkhorst, Johannes (2016) How the Brahmains Won, BRILL
* Flood, Gavin D (1996) An Introduction to Hinduism. Cambridge Univercity Press

## Qo'shimcha o'qish

* 

## Eslatmalar

 
 

## Manbalar

## Havolalar

* 
*