Falastindagi Britaniya mandati

**Falastindagi Britaniya mandati** (; Filastin; ‎) – Birinchi jahon urushi natijasida tarixiy Falastin hududida tashkil etilgan va 1922—1948-yillarda Millatlar ligasi mandati doirasida Buyuk Britaniya boshqaruvi ostida boʻlgan maʼmuriy-hududiy birlik. Hozirgi Isroil davlati hududidan tashqari, mandat Iordaniya, Iordan daryosining Gʻarbiy sohili va Gʻazo sektori hududlarini ham oʻz ichiga olgan. 1916-yilda Birinchi jahon urushi davrida arablarning Usmonli imperiyasiga qarshi qoʻzgʻoloni vaqtida Britaniyaning harbiy kuchlari Usmonli imperiyasi qoʻshinlarini Levant hududidan quvib chiqargan. Shuningdek, 1917-yilda imzolangan Balfour deklaratsiyasiga koʻra, Britaniya Falastinda yahudiylar uchun „milliy davlat“ tashkil etilishini qoʻllab-quvvatlashga vaʼda bergan edi. 1922-yilda Buyuk Britaniya Millatlar ligasidan Falastin ustidan mandat olgan. Mandat davrida bu hududdagi yahudiylarning ketma-ket immigratsiya qilish holatlari, shuningdek, yahudiylar hamda arablar oʻrtasida millatchilik harakatlarining rivojlanishi kuzatigan. Ikki aholining oʻzaro qarama-qarshiliklari oqibatida,  va 1944–1948-yillardagi Britaniya mandatidagi Falastinga yahudiylar isyoni sodir boʻlgan. 1946-yilda Mandat tarkibida avtonom tuzilma sifatida boshqarib kelingan Transiordaniya amirligi mustaqillikka erishgan. 1947-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) tomonidan Falastin hududini boʻlish rejasi qabul qilingan. Mazkur reja mandatning tugashini va tarixiy Falastinning qolgan hududida arab hamda yahudiy davlatlarini tashkil etilishini nazarda tutgan. Isroil davlatining tashkil etilishi 1948-yil 14-may kuni, mandatning amal qilish muddati tugashidan bir necha soat avval eʼlon qilingan. Falastin davlati esa, mandat ortidan boshlangan Arab-Isroil urushining ikkinchi bosqichi (1947—1949) sababli tashkil etilmay qolgan.

Britaniya mandati ostidagi Falastin ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy rivojlanganligi sababli „A toifali mandat“ deb belgilangan edi. Ushbu tasnif urushdan keyingi oʻzini oʻzi boshqarish qobiliyati eng yuqori boʻlgan mandatlar uchun moʻljallangan. Britaniya mandati ostidagi Falastindan tashqari barcha „A toifali mandatlar“ 1946-yilga kelib mustaqillikka erishgan.

## Etimologiyasi
Mandat hududiga „Falastin“ deb nom berilgan, bu nom mahalliy arablar va Usmonli davlati uchun, shuningdek, Yevropa anʼanalariga muvofiq edi. Mandat nizomida Falastindagi Britaniya mandati hududida uchta rasmiy til boʻlishi belgilangan: ingliz tili, arab tili va ibroniy tili.

1926-yilda Britaniya maʼmurlari rasmiy ravishda inglizcha nomga mos keladigan anʼanaviy arabcha nomni va uning ibroniycha transkripsiyasini, yaʼni Filastīn (فلسطين) va Palēstīnā (פּלשׂתינה) ni ishlatishga qaror qilishgan. Yahudiy rahbariyati esa ibroniycha nom *ʾĒrēts Yiśrāʾel* (ארץ ישׂראל, Isroil yeri) boʻlishi kerakligini taklif qilishgan. Yakuniy kelishuvga koʻra, ibroniycha taklif qilingan nomning bosh harflari – Alef-Yod (א״י) – *Palēstīnā* nomidan keyin qavs ichida, agar mandatning nomi rasmiy hujjatlarda ibroniy tilida tilga olinsagina, qoʻshib yoziladigan boʻlgan. Arab rahbariyati bu kelishuvni mandat shartlarini buzish deb baholagan. Baʼzi arab siyosatchilari arabcha nom sifatida *Janubiy Suriya* (سوريا الجنوبية) nomini taklif qilishgan. Ammo Britaniya maʼmurlari bu taklifni rad etgan. Millatlar Ligasi doimiy Mandatlar komissiyasining toʻqqizinchi sessiyasi bayonnomasiga koʻra:

## Tarixi

### 1920-yillar

Britaniyaliklar kelganidan soʻng, arab aholisi yirik shaharlarda musulmon-xristian uyushmalarini tashkil eta boshladilar. 1919-yilda ular Quddusda birinchi  oʻtkazish uchun birlashdilar. Ushbu kongress asosan vakillik hukumatini talab qilish va Balfour deklaratsiyasiga qarshilik koʻrsatishga qaratilgan edi. Shu bilan bir vaqtda, 1918-yil mart oyida  tashkil etilib, ular tomonidan Falastinda sionistik maqsadlarni faol tarzda ilgari surish ishlari boshlab yuborilgan. 1920-yil 19-aprelda Falastin yahudiy jamoasining Vakillar Kengashi uchun saylovlar boʻlib oʻtgan.

1920-yil mart oyida arablar tomonidan Tel Hai yahudiy qishlogʻiga hujum qilingan. Aprel oyida Quddusda yahudiylarga qarshi yana bir hujum sodir etilgan.

1920-yil iyul oyida Britaniya harbiy boshqaruvi oʻrniga Oliy komissar boshchiligidagi Britaniya fuqarolik maʼmuriyati tashkil qilingan. Birinchi Oliy komissar, sionist va yaqinda Britaniya vazirlar mahkamasi aʼzosi etib tayinlangan ser , 1920-yil 20-iyunda Falastinga yetib keladi va 1-iyuldan oʻz vazifasini bajarishga kirishadi. Samuel oʻz shtab-kvartirasi va rasmiy qarorgohini Quddusning shimoli-sharqiy chekkasida joylashgan, 1910-yillarda nemislar tomonidan qurilgan Avgusta Viktoriya shifoxonasi majmuasining bir qismida tashkil etgan.

1927-yilda zilziladan zarar koʻrgan bu bino 1933-yilgacha Britaniya Oliy komissarlari shtab-kvartirasi va rasmiy qarorgohi sifatida foydalanib kelingan. 1933-yilda Quddusning janubi-sharqiy chekkasida yangi, maxsus qurilgan shtab-kvartira va rasmiy qarorgoh foydalanishga topshirilgan. Yahudiy aholisi bu binoni *Armon HaNetziv* deb atashgan.  togʻ tizmasida, Evil Counsel tepaligida joylashgan ushbu bino 1948-yilda Britaniya hukmronligi tugaguniga qadar Oliy komissarlarning shtab-kvartirasi va rasmiy qarorgohi vazifasini oʻtagan.

Yangi tashkil etilgan fuqarolik maʼmuriyatining dastlabki harakatlaridan biri, mandat hukumatidan asosiy iqtisodiy resurslar boʻyicha imtiyozlar berishni talab qilish boʻlgan. 1921-yilda hukumat yahudiy tadbirkori  elektr energiyani ishlab chiqarish va taqsimlash boʻyicha imtiyozlar taqdim etgan. Tez orada Rutenberg aksiyadorlarining asosiy qismi sionistik tashkilotlar, investorlar va xayriyachilar boʻlgan elektr kompaniyasini tashkil etgan. Falastinlik arablar buni Britaniya sionizmni qoʻllab-quvvatlash niyatida tashkil qilinganligining dalili sifatida koʻradilar. Britaniya maʼmuriyati esa, elektrlashtirish butun mamlakatning iqtisodiy rivojlanishini yaxshilashi va shu bilan birga siyosiy emas, iqtisodiy yoʻl orqali Yahudiy milliy uyini barpo eta olishini taʼkidlagan.

1921-yil may oyida raqobatdosh yahudiy soʻl qanot namoyishchilari oʻrtasidagi toʻqnashuvlar va keyinchalik arablarning yahudiylarga hujumlari oqibatida, Yaffada yuz bergan tartibsizliklarda qariyb 100 kishi halok boʻldi.

Oliy komissar Samuel mandat talablari boʻyicha Falastinda oʻzini oʻzi boshqaruvchi institutlar tashkil etishga harakat qilgan, ammo arab yetakchilari yahudiylar ishlaydigan har qanday institut bilan hamkorlik qilishdan bosh tortadilar. 1921-yil mart oyida Quddusning Bosh muftiysi Komil al-Husayniy vafot etgach, Oliy komissar Samuel uning oʻgay ukasi Muhammad Amin al-Husayniyni ushbu lavozimga tayinlaydi. Amin al-Husayniy Quddusning al-Husayniy oilasiga mansub boʻlib, arab millatchisi va musulmonlar yetakchisi edi.

Al-Husayniy, Bosh muftiy sifatida, shuningdek, ushbu davrda egallab turgan boshqa taʼsirli lavozimlar asnosida sionizmga qarshi shafqatsiz kechgan kurashlarda hal qiluvchi rol oʻynagan. 1922-yilda al-Husayniy Samuel tomonidan 1921-yil dekabr oyida tashkil etilgan Oliy musulmonlar kengashining prezidenti etib saylangan. Ushbu kengash har yili oʻn minglab funt sterlingga teng boʻlgan *vaqf* mablagʻlari va taxminan 50 000 funt sterling miqdoridagi yetimlar uchun ajratilgan fondni boshqarar edi. Yillik byudjeti 600 000 funtga teng boʻlgan yahudiy agentligi bilan taqqoslaganda bu miqdor ancha kam edi.

Bundan tashqari, al-Husayniy Falastindagi Islomiy sudlarni boshqargan. Ushbu sudlar oʻqituvchilar va voizlarni tayinlash kabi vazifalarni bajarish vakolatiga ega boʻlgan.

1922-yilda qabul qilingan *Falastin Nizomi* ga koʻra, qonunchilik kengashi tashkil etilib, u 23 aʼzodan iborat boʻlishi belgilangan. Shulardan 12 kishi saylov orqali, 10 kishi ichki tayinlash yoʻli bilan saylangan. Yigirma uchinchi aʼzo esa Oliy komissar boʻlgan. 12 ta saylangan aʼzodan sakkiz nafari musulmon arablar, ikki nafari nasroniy arablar va ikki nafari yahudiylar boʻlishi kerak edi. Arablar aholining 88 foizini tashkil etishiga qaramay, faqat 43 foiz oʻrin ajratilganligi adolatsiz deya hisoblab, bunga norozilik bildirilgan. 1923-yil fevral va mart oylarida saylovlar oʻtkazilgan, ammo arablarning boykot qilishi sababli natijalar bekor qilingan va 12 kishidan tashkil topgan Maslahat kengashi tuzilgan.

1923-yilda Avstriyaning Vena shahrida oʻtkazilgan yahudiy ayollarning Birinchi Jahon Kongressida quyidagicha qaror qabul qilingan: „Shunday qilib, barcha yahudiylarning burchi Falastinning ijtimoiy-iqtisodiy tiklanishiga hissa qoʻshish va yahudiylarning ushbu mamlakatga joylashishiga koʻmaklashishdir“.

1923-yil oktyabr oyida Britaniya Millatlar Ligasiga 1920–1922-yillar, yaʼni mandat boshlanishidan oldingi davrni qamrab olgan Falastin boshqaruvi boʻyicha hisobot taqdim etgan. 1929-yil avgust oyida sodir boʻlgan tartibsizliklar natijasida 250 kishi halok boʻlgan.

### 1930-yil: Arablar qoʻzgʻoloni
1930-yilda Shayx Izz ad-Din al-Qassam Fransiya tomonidan boshqarilgan Suriya va Livan mandatining bir qismi boʻlgan Suriya hududidan Falastinga keldi hamda *Black Hand* (Qora qoʻl) deb nomlangan, sionizmga va Britaniya hukmronligiga qarshi harbiy tashkilotni tuzdi. U dehqonlarni pulga yollab, ular uchun harbiy tayyorgarlik tashkil etardi, 1935-yilga kelib 200 tadan 800 tagacha odamni oʻz safiga qoʻshib olishga erishdi. Bu tashkilot portlovchi moddalar va oʻqotar qurollardan foydalanib, sionistik koʻchmanchilarga hujumlar uyushtirgan, koʻchmanchilarning bogʻlari va Britaniyaliklar tomonidan qurilgan temir yoʻl liniyalarini buzib tashlagan.

### Arablar qoʻzgʻoloni

1935-yil 20-noyabrda al-Qassamning oʻldirilishi arablar oʻrtasida keng qamrovli noroziliklarni keltirib chiqardi. Qassamning jasadi Hayfaga dafn etilganda, katta olomon uni qabrgacha kuzatib borgan. Bir necha oy oʻtgach yaʼni 1936-yil aprel oyida Arab Oliy qoʻmitasi tomonidan Amin al-Husayniy boshchiligida Arab milliy umumiy ish tashlashi yuz bergan. Ushbu ish tashlash 1936-yil oktyabr oyigacha davom etgan.

Yoz oyida yahudiylarga tegishli minglab gektar dehqonchilik uchun ajratilgan yerlar va bogʻlar vayron qilingan. Yahudiylarga hujumlar uyushtirilib, ularning koʻpchiligi oʻldiriladi. Baʼzi yahudiy jamoalari, masalan, Baysan (Bet-Sheʼan) va Akko kabi hududlardagi jamoalar xavfsizroq joylarga koʻchishga majbur boʻladilar.

Arab qoʻzgʻolonining ilk bosqichlarida Falastin arablarining al-Husayniy va Nashashibiy oilalari oʻrtasidagi raqobat kuchli boʻladi. Amin al-Husayniy buyrugʻiga asosan amalga oshirilgan bir nechta suiqasd harakatlaridan soʻng, Ragʻib Nashashibiy Misrga qochishga majbur boʻlgan.

Peel komissiyasi tavsiyalari arablar tomonidan rad etilganidan soʻng, 1937-yil kuzida qoʻzgʻolon yana qayta boshlangan. Keyingi 18 oy ichida britanlar Nablus va Xalil (Hebron) shaharlari nazoratini qoʻldan boy berishgan. Britaniya kuchlari 6 000 ta qurollangan yahudiy yordamchi politsiyachilar bilan hujumga oʻtib, zoʻravonliklar va tartibsizliklarni kuch bilan bostirishgan.

Britaniyalik ofitser Charlz Orde Wingate (diniy sabablarga koʻra, sionistik tiklanishni qoʻllab-quvvatlagan) boshchiligidagi ingliz askarlari va Yigal Alon kabi yahudiy koʻngillilaridan iborat maxsus tungi otryadlar tashkil etilgan. Irgun deb nomlangan yahudiy militsiyasi ham arab fuqarolariga qarshi „javob choralari“ sifatida zoʻravonlik harakatlarini amalga oshirgan, ular bozorlar va avtobuslarga hujum uyushtirgan.

1939-yil mart oyida qoʻzgʻolon tugagunga qadar 5 000 dan ortiq arablar, 400 ta yahudiy va 200 ta britaniyalik jangchilar halok boʻlgan, kamida 15 000 ta arab jangchilari jarohat olishgan. 1936-yildan 1945-yilgacha yahudiy agentligi bilan xavfsizlik boʻyicha hamkorlik kelishuvlarini oʻrnatgan holda, inglizlar arablarga tegishli 13 200 ta oʻqotar qurol va yahudiylarning 521 ta qurolini musodara qilishgan.

Arablar tomonidan yahudiylarga qarshi hujumlar uch jabhada muhim taʼsir oʻtkazgan. Birinchidan, bu yahudiy militsiyalarining, asosan, 1948-yilda hal qiluvchi rol oʻynagan Haganahning shakllanishi va rivojlanishiga olib kelgan. Ikkinchidan, ikki jamoaning bitim tuzishi imkonsiz ekani ayon boʻlgan va bu boʻlinish gʻoyasining tugʻilishiga sabab boʻlgan. Uchinchidan, Britaniya arablarning qarshiligiga javoban 1939-yilda *White paper* (Oq qogʻoz) siyosatini eʼlon qilgan. Unga koʻra, yahudiylarning yer sotib olishi va immigratsiyasi keskin cheklangan. Ammo Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan soʻng, hatto kamaytirilgan immigratsiya kvotasi ham toʻliq amalga oshirilmagan. Shu bilan birga, *White paper* siyosati yahudiylar qatlamlarini radikallashtirgan va urushdan soʻng ular Britaniya bilan hamkorlik qilishdan bosh tortganlar.

### Ikkinchi jahon urushi

### Mandatning bekor qilinishi

1946-yilda Buyuk Britaniya Transiordaniya amirligining, Transiordaniya Hoshimiylar qirolligi sifatida mustaqilligini eʼlon qilganda, Millatlar Ligasining soʻnggi Assambleyasi va BMT Bosh Assambleyasi bu xabarni maʼqullovchi qarorlarni qabul qilgan. Yahudiy Agentligi bu qarorga eʼtiroz bildirgan, chunki ular Transiordaniya Falastinning ajralmas qismi ekanligini va BMT Nizomining 80-moddasiga koʻra yahudiy xalqining ushbu hududga boʻlgan huquqlari kafolatlanganini taʼkidlaganlar.

Bosh Assambleyada Falastin masalasi boʻyicha olib borilgan muhokamalarda Transiordaniyaning ayrim hududlarini taklif etilgan Yahudiy davlati tarkibiga kiritish maqsadga muvofiq boʻlishi haqida fikrlar bildirildi. 1947-yil 29-noyabrda 181(II)-rezolyutsiya qabul qilinishidan bir necha kun avval AQSh davlat kotibi Marshall Bosh qoʻmitada Yahudiy davlatining Negev va Qizil dengizga chiqish yoʻli, jumladan Aqaba portiga ega boʻlishi istagi haqida tez-tez eslatib oʻtilayotganini qayd etdi. John Snetsingerning taʼkidlashicha, 1947-yil 19-noyabrda Chaim Weizmann AQSh Prezidenti Trumanga oldiga kelib, Negev va Aqaba portining Yahudiy davlati tarkibida boʻlishi zarurligini takidlagan. Truman bu fikrni qoʻllab-quvvatlab, BMTdagi AQSh delegatsiyasiga telefon qilib, Weizmanning pozitsiyasini qoʻllashini aytgan. Biroq, Transiordaniya memorandumi Transiordaniya amirligi hududlarida yahudiylarning oʻrnashishini taqiqlagan.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining rezolyutsiyasi eʼlon qilinganidan soʻng, arab va yahudiy jamoalari oʻrtasida fuqarolar urushi boshlandi va urush natijasida Britaniya hukmronligi asta-sekin zaiflashib borgan. 1947-yil 16-dekabrda Falastin politsiyasi aholisining koʻp qismi yahudiylar boʻlgan Tel-Aviv shahri hududidan chiqib ketgan va huquq-tartibotni saqlash vazifalarini yahudiy politsiyasiga topshirgan. Fuqarolar urushi avj olgan sari Britaniya harbiy kuchlari Falastindan asta-sekin chiqib keta boshlagan. Koʻplab hududlar urush zonalariga aylandi. Garchi Quddus arab qoʻshinlari tomonidan qamal qilinib, shiddatli jang maydoniga aylangan boʻlsa-da, Britaniya kuchlari Quddus va Hayfada oʻz mavqelarini mustahkam saqlab qoldilar. Britaniya, asosan, oʻz evakuatsiya yoʻllarini xavfsizlashtirish maqsadida harbiy holat eʼlon qilib, vaqt-vaqti bilan janglarga aralashdi va sulh oʻrnatishga urindi. Bu davrda Falastin politsiyasi deyarli faoliyat yuritmas edi va shu sababli ijtimoiy taʼminot, suv taʼminoti hamda pochta xizmatlari kabi davlat xizmatlari toʻxtatildi. 1948-yil mart oyida barcha Britaniya sudyalari Falastindan Buyuk Britaniyaga joʻnatildi. 1948-yil aprel oyida inglizlar Hayfaning aksariyat qismidan chiqib ketishdi, biroq Britaniya qoʻshinlarini olib chiqish uchun port hududidagi anklavni oʻz qoʻlida saqlab qolishdi. Shuningdek, oʻz chekinishlarini himoya qilish maqsadida Hayfaga yaqin joylashgan RAF Ramat David aviabazasini ham nazoratda tutishdi. Ular shaharni tark etarkan, tartib-intizomni saqlash uchun koʻngilli politsiya kuchlarini qoldirib ketishdi. Tez orada Haganah Hayfa jangida shaharni egalladi. Bu gʻalabadan keyin Quddusdagi Britaniya kuchlari hech qanday mahalliy boshqaruvni nazorat qilish niyati yoʻqligini, lekin oʻz kuchlarini xavfsiz va tartibli ravishda olib chiqishga xalaqit beradigan harakatlarga yoʻl qoʻymasliklarini eʼlon qildi. Harbiy sudlar bunga aralashgan har qanday shaxsni jazolashi haqida ogohlantirgan. Bu vaqtga kelib, Falastinning koʻp qismida Britaniya hukmronligi zaiflashgan, mamlakatning aksariyat qismi yahudiylar yoki arablar nazorati ostida oʻtgan. Ammo Britaniya Falastinni havo va dengiz orqali blokada qilishni davom ettirdi. Shunga qaramay, arab davlatlaridan kelgan koʻngillilar Falastin chegaralarini kesib oʻtib janglarda qatnashgan boʻlsa-da, Britaniya qoʻshni arab davlatlarining armiyalari muntazam Falastinga kirishiga ruxsat bermadi.

Britaniya Birlashgan Millatlar Tashkilotiga 1948-yil 1-avgustdan kechiktirmay Falastindagi mandatini tugatish niyatida ekanini maʼlum qildi. Biroq, 1948-yil boshida Buyuk Britaniya 15-may kuni Falastindagi mandatini yakunlashga qatʼiy qaror qilganini eʼlon qilgan. Bunga javoban AQSh Prezidenti Harry Truman 25-mart kuni BMT homiyligida boshqaruvni taklif qilib, tinch yoʻl bilan boʻlinish rejasini amalga oshirish hozircha imkonsiz ekanligini aytgan. U shunday degan edi: „Afsuski, boʻlinish rejasini hozirgi sharoitda tinch yoʻl bilan amalga oshirishning imkonsizligi ayon boʻldi… agar favqulodda choralar koʻrilmasa, Falastinda qonun va tartibni saqlay oladigan jamoat hokimiyati boʻlmaydi. Muqaddas zaminda zoʻravonlik va qon toʻkilishi yuz beradi. Ushbu hudud aholisi oʻrtasida keng koʻlamli janglar muqarrar boʻladi.“ Britaniya parlamenti mandatni tugatish uchun zarur qonunni, Falastin toʻgʻrisida qonunni qabul qildi va ushbu qaror 1948-yil 29-aprelda qirollik tomonidan tasdiqlangan.

1948-yil 14-mayga kelib, Falastinda faqat Hayfa hududida va Quddusda Britaniya kuchlari qolgan edi. Xuddi shu kuni Quddusdagi ingliz garnizoni chekindi va soʻnggi Oliy komissar general ser Alan Cunningham shaharni tark etib, dengiz orqali mamlakatdan chiqib ketish uchun Hayfaga yoʻl oldi. Boʻlgʻusi Bosh vazir David Ben-Gurion boshchiligidagi yahudiy rahbariyati Eretz-Isroilda Isroil davlati deb nomlanuvchi yahudiy davlatining tashkil etilishini eʼlon qildi. Bu eʼlon 1948-yil 14-may kuni tushdan keyin (yahudiy taqvimida 5708-yil 5-iyar) amalga oshirildi va yarim tunda Mandat tugashi bilan bir vaqtda kuchga kirishi belgilandi. Shuningdek, 14-may kuni Isroilning Muvaqqat hukumati AQSh hukumatidan boʻlinish rejasi doirasida belgilangan chegaralar asosida davlatni tan olishni soʻradi. AQSh darhol javob berib, Isroilning Muvaqqat hukumatini „de-fakto hokimiyat“ sifatida tan oldi.

1948-yil 14-maydan 15-mayga oʻtar kechasi Falastin mandati rasman tugatildi va Isroil Davlati tashkil topdi. Falastin hukumati rasmiy faoliyatini toʻxtatdi, Hayfadan chekinayotgan Britaniya kuchlarining maqomi „xorijiy hududning bosib oluvchi kuchlari“ga oʻzgardi. Falastin politsiya kuchlari rasmiy ravishda tarqatib yuborildi va qolgan xodimlar Britaniya harbiy kuchlari bilan birga evakuatsiya qilindi. Britaniya tomonidan Falastin ustidan oʻrnatilgan dengiz va havo blokadasi bekor qilindi. Falastin fuqarolari endilikda Britaniya himoyasidagi shaxs maqomidan mahrum boʻldi va Mandat davrida berilgan pasportlar Britaniya himoyasini taqdim etmaydigan hujjatlarga aylandi.

Mandat tugagach, yahudiylar va arablar oʻrtasida 1948-yilgi Arab-Isroil urushi boshlandi. Keyingi bir necha kun ichida taxminan 700 nafar livanlik, 1 876 nafar suriyalik, 4 000 nafar iroqlik va 2 800 nafar misrlik askarlar Falastin chegaralarini kesib oʻtdi. Bundan tashqari, Transiordaniyaning taxminan 4 500 nafar askari, jumladan bir necha hafta oldin Britaniya armiyasidan isteʼfoga chiqqan 38 nafar britaniyalik zobitlar, jumladan bosh qoʻmondon general John Bagot Glubb boshchiligida, Quddus va uning atrofini qamrab oluvchi korpus separatum (maxsus maʼmuriy zona) hududiga kirgan, hamda BMT boʻlinish rejasi asosida arab davlatiga ajratilgan hududlarga joylashgan. 1948-1949-yillarda boʻlib oʻtgan bu urush natijasida Isroil sobiq Britaniya mandati hududining taxminan 78 foizini egallab oldi. Transiordaniya Gʻarbiy Sohilni bosib oldi va keyinchalik oʻz hududiga qoʻshib oldi, Misr esa Gʻazo sektorini oʻz nazoratiga oldi. Mandat tugagandan keyin Isroilda qolgan Britaniya qoʻshinlari Hayfa portidagi hudud va RAF Ramat David aviabazasida toʻplandi, bu joylar Britaniya kuchlarining chiqib ketishini qoʻllab-quvvatlash uchun saqlab qolingan edi. 1948-yil 26-mayda Britaniya RAF Ramat Davidni isroilliklarga topshirdi. 30-iyun kuni Britaniya qoʻshinlarining soʻnggi boʻlinmalari Hayfadan evakuatsiya qilindi. Hayfa porti maʼmuriy binosida Britaniya bayrogʻi tushirilib, uning oʻrniga Isroil bayrogʻi koʻtarildi. Port rasmiy ravishda isroilliklar nazoratiga topshirildi.

## Siyosati
Mandat maʼmuriyati rasmiy ravishda Britaniya hukumati xizmatiga boʻysungan edi, biroq Peel komissiyasi uning ishonchsizligi, kadrlarning yetishmasligi va haddan tashqari markazlashganligini qayd etgan. Shuningdek, yahudiylar va arablar oʻrtasidagi etnik qarama-qarshilik butun maʼmuriyat faoliyatiga taʼsir qila boshlagan edi. Yahudiylarga vakillik qiluvchi Yahudiy agentligi va arablarga vakillik qiluvchi Arab Oliy qoʻmitasi bir vaqtning oʻzida mustaqil boshqaruv tizimlariga aylangandi. Bu holat „imperium in imperio“ (davlat ichida davlat) deya taʼriflanadi.

## Demografiyasi
1920-yilda taxminan 750 000 aholiga ega boʻlgan bu koʻp millatli hududda, asosan arab tilida soʻzlashuvchi musulmonlar istiqomat qilgan. Ular orasida Beersheba hududi va uning janubi-sharqiy qismlarida joylashgan baduinlar ham boʻlgan (1922-yilgi aholi roʻyxatiga olish maʼlumotlariga koʻra, aholi soni 103 331 kishini tashkil etgan). Shuningdek, hududda yahudiylar (ular umumiy aholining taxminan 11 foizini tashkil etgan) va boshqa kichik guruhlar: druzlar, suriyaliklar, sudanliklar, somaliliklar, cherkaslar, misrliklar, qibtiylar, yunonlar va Hijozdan kelgan arablar yashagan. Aholining diniy tarkibi quyidagicha boʻlgan:

* 1922-yilgi birinchi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, jami aholining soni 757 182 boʻlib, ularning 78% musulmonlar, 11% yahudiylar va 10% xristianlar edi.
* 1931-yilgi ikkinchi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, jami aholining soni 1 035 154 kishini tashkil etgan. Ularning 73,4% musulmonlar, 16,9% yahudiylar va 8,6% xristianlar edi.
Ikkita roʻyxatga olish oʻrtasidagi farq, shuningdek tugʻilish, oʻlish va immigratsiya haqidagi maʼlumotlar orasidagi tafovutlar natijasida, ikkinchi roʻyxat mualliflari oraliq yillarda taxminan 9 000 yahudiy va 4 000 arabning noqonuniy ravishda immigratsiyani amalga oshirgan, degan xulosaga kelishgan.

### Aholi oʻsishi va demografik koʻrsatkichlar

1936-yil oxirida, aholi soni taxminan 1 300 000 ga yetgan, ulardan 384 000 nafarini yahudiylar tashkil qilgan. Arablar soni ham tez sur’atlarda oʻsib borgan, bunga asosan Usmonli imperiyasi tomonidan joriy etilgan majburiy harbiy xizmatning bekor qilinishi, bezgakka qarshi kurash va sogʻliqni saqlash xizmatlarining yaxshilanishi sabab boʻlgan. Absolyut raqamlarda arablarning soni yahudiylar soniga nisbatan koʻproq oʻsgan boʻlsa-da, nisbatan olganda yahudiylar soni 1922-yilda 13% ni tashkil qilgan, bu koʻrsatkich 1936-yilga kelib 30% ga yaqinlashgan. 1939-yilda qabul qilingan *White paper* siyosati yahudiy immigratsiyasiga cheklovlar kiritgan. 1939-yilga kelib hudud aholisi 1 500 000 dan oshgan, bunda yahudiylar soni 450 000 ga yetgani va bu umumiy aholining uchdan biriga yaqinlashgani aytilgan. 1945-yilgi demografik tadqiqot natijalariga koʻra, aholi soni 1 764 520 nafar boʻlgan. Bu raqam quyidagi tarzda taqsimlangan:

* 1 061 270 musulmonlar
* 553 600 yahudiylar
* 135 550 xristianlar
* 14 100 boshqa guruhlar vakillari.

### Tumanlar boʻyicha

1945-yilda Mandatning 16 ta tumanining har biriga oid diniy demografik maʼlumotlar quyidagi jadvalda aks ettirilgan.

### Shaharlari
Quyidagi jadvalda mandat davrining boshlanishi – 1922-yilda oʻtkazilgan Falastin aholisini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Falastinning shahar hududlarida yashovchi aholi soni koʻrsatilgan.

## Davlat boshqaruvi
1922-yil avgustdagi Falastin Kengashi farmoni shartlariga koʻra, Mandat hududi tumanlarga boʻlingan va ular Buyuk Britaniyaning Falastin mandati boʻyicha Oliy komissari maʼmuriyati tomonidan boshqarilgan.

Britaniya Usmonli imperiyasining *millet* nomli tizimini davom ettirgan. Bosh Komissar Pravoslav Ravvinatini tashkil etib, oʻzgartirilgan millet tizimini saqlab qolgan. Bu tizim faqat 11 ta diniy jamoalarni tan olgan: musulmonlar, yahudiylar va toʻqqizta xristian mazhabi (ular orasida xristian protestant cherkovlari yoʻq edi). Tan olinmagan jamoalardagi shaxslar millet tizimidan chetda qolgan. Natijada, diniy jamoalararo nikohlar taqiqlangan. Turli jamoalar oʻrtasidagi shaxsiy aloqalar ham cheklangan edi.

Diniy sudlardan tashqari, sud tizimi Britaniya qonunchiligi asosida tashkil etilgan boʻlib, unda apellyatsiya yurisdiksiyasiga, hamda Markaziy Jinoyat sudlari ustidan nazorat qilish vakolatiga ega boʻlgan Oliy sud mavjud edi. Ketma-ket boʻlgan beshta Oliy sud raislari quyidagilardir:

* Ser Thomas Haycraft (1921–1927)
* Ser Michael McDonnell (1927–1936)
* Ser Harry Trusted (1936–1941; 1938-yilda ritsar unvoni bilan taqdirlangan)
* Frederick Gordon-Smith (1941–1944)
* Ser William Fitzgerald (1944–1948)

*The Palestine Post* gazetasi 1932-yilda Gershon Agron tomonidan tashkil etilgan. 1950-yilda uning nomi *The Jerusalem Post* ga oʻzgartirilgan. 1923-yilda esa Pinxas Rutenberg ilk Falastin elektr kompaniyasini tashkil etgan, bu kompaniya 1961-yilda Isroil elektr korporatsiyasi deb qayta nomlangan.

## Iqtisodiyoti

1922-yildan 1947-yilgacha yahudiy iqtisodiyotining yillik oʻsish sur’ati 13,2% ni tashkil etgan, bu asosan immigratsiya va xorijiy kapital hisobiga amalga oshgan. Arab iqtisodiyotining oʻsish sur’ati esa bu davrda 6,5% edi. Jon boshiga hisoblaganda, bu koʻrsatkichlar mos ravishda 4,8% va 3,6% ni tashkil etgan. 1936-yilga kelib, yahudiylarning daromadi arablarning daromadidan 2,6 barobarga koʻpaygan. Boshqa arab mamlakatlariga qaraganda, falastinlik arablar biroz koʻproq daromadga ega edilar.

1923-yilda Pinxas Rutenberg tomonidan Yaffa elektr kompaniyasi tashkil etilgan va keyinchalik bu kompaniya yangi tashkil etilgan Falastin elektr korporatsiyasiga qoʻshilgan. 1933-yilda Birinchi Iordan gidroelektr stansiyasi ishga tushirilgan. 1926-yilda Tnuva sut mahsulotlari zavodi, 1927-yilda Angel novvoyxonasi va 1934-yilda Falastin Havo Yoʻllari tashkil etilgan. Elektr tokidan asosan Tel-Aviv va Hayfada joylashgan sanoat korxonalari foydalanib kelgan. 1930-yillarning boshlariga kelib, Tel-Avivda ustaxona va fabrikalar soni Hayfaga qaraganda koʻproq boʻlsa-da, har ikki shaharda sanoat uchun elektr quvvatiga talab deyarli bir xil edi.

Mamlakatning eng yirik sanoat hududi Hayfada joylashgan boʻlib, xodimlar uchun koʻplab uy-joy binolari qurilgan.

1939-yillar atrofida BMTning Inson taraqqiyoti indeksi hisob kitoblariga koʻra, 36 ta mamlakat ichida Falastin yahudiylari 15-oʻrinda, falastinlik arablar 30-oʻrinda, Misr 33-oʻrinda va Turkiya 35-oʻrinda boʻlgan. 1942-yilda Falastin yahudiylari asosan shahar joylarda (76,2%), arablar esa asosan qishloq joylarda yashagan (68,3%). Umuman olganda, Xolidiyning xulosasiga koʻra, falastinlik arab jamiyati yahudiylar jamiyatidan past boʻlsa-da, mintaqadagi boshqa arab jamiyatlari bilan teng ravishda rivojlangan va baʼzi mamlakatlarga qaraganda ancha ilgarilab ham ketgan.

## Taʼlimi
Britaniya mandati davrida mamlakat iqtisodiy va madaniy jihatdan rivojlandi. 1919-yilda yahudiy jamoasi markazlashtirilgan ibroniy maktablar tizimini tashkil etdi va keyingi yilda Vakillar Kengashi, Yahudiy Milliy Kengashi va Histadrut mehnat federatsiyasini tuzdi. 1924-yilda Texnion universiteti va 1925-yilda Quddusdagi Ibroniy universiteti tashkil etildi.

1920-yillardan boshlab, kelib chiqishi arab boʻlgan falastinliklar tomonidan oliy taʼlim muassasasini tashkil etishga bir necha bor urinishlar boʻlgan, ammo bu amalga oshmagan. Isroillik tarixchi Ilan Pappé bu holatni „sionistik bosim, Britaniya tomonidan arablarga nisbatan irqchilik qilishi va resurslarning yetishmasligi“ sabablari bilan izohlagan. U shuningdek, „Britaniya hokimiyatining mustamlakachilik mentaliteti, falastinliklarni zulm qilinishi mumkin boʻlgan navbatdagi mustamlaka xalq sifatida koʻrgan, sionist koʻchmanchilarni esa oʻzlariga yaqin mustamlakachilar sifatida baholagan va bunday universitet Falastin milliy harakatini kuchaytirib yuborishidan qoʻrqqan“, deb qoʻshimcha qilgan.

1932-yilda savodxonlik darajasi yahudiylar orasida 86%, falastinlik arablar orasida esa 22% edi. Ammo arablar orasida savodxonlik darajasi keyingi yillarda muntazam ravishda oshib borgan. Taqqoslaganda, falastinlik arablarning savodxonlik darajasi Misr va Turkiyaga qaraganda yuqori, ammo Livanga qaraganda pastroq edi.

## Galereya

File:Palestine-WW1-3.jpg|Britaniyalik general Edmund Allenbining Falastin kampaniyasidagi so‘nggi hujumlari Britaniyaga bu hudud ustidan nazoratni ta’minladi.
File:Field Marshal Allenby British troops Jerusalem dec 11 1917.jpg|General Allenbi 1917-yil 11-dekabrda Britaniya qo‘shinlari bilan Quddusga kirib kelgan (Allenbi keyinchalik, 1919-yil aprelida, feldmarshal unvoniga sazovor bo‘lgan).
File:Big Gen Watson Mayor Jerusalem Dec 1917.jpg|1917-yil dekabr oyida brigada generali Watson Quddus shahri meri Huseyn al-Husayniy bilan uchrashuv o‘tkazgan.
File:Ottoman surrender of Jerusalem restored.jpg|1917-yil 9-dekabrda Quddus jangi oqibatida Usmonli imperiyasi Quddus shahrini Britaniya kuchlariga topshirishi.
File:GPO, Jerusalem.jpg|Quddus shahridagi Yaffa ko‘chasida joylashgan markaziy pochta bo‘limi.
File:Rockefeller Tower Jerusalem.jpg|Britaniya mandati davrida Quddusda qurilgan Falastin arxeologiya muzeyi. 1967-yildan beri Rokfeller arxeologiya muzeyi nomi bilan atalib kelingan.
File:Central Post Office in Yaffo.JPG|Yaffadagi markaziy pochta bo‘limi.
Jaffa, Alhambra Cinema. Arab cinema in Jaffa, 'Alhambra' LOC matpc.00267.jpg|Yaffadagi Alhambra kinoteatri
File:Anglo-Palestine Bank.jpg|Angliya–Falastin banki.
File:Western Wall Jerusalem 1933.jpg|G‘arbiy devor (1933-yil).
File:British Mandate tribunal building.jpg|Quddus shahrining Kiryat Shmuel hududidagi Britaniya mandatiga tegishli Oliy harbiy tribunal.
File:PikiWiki Israel 612 YMCA י.מ.ק.א..JPG|Quddusda Britaniya mandati davrida qurib bitkazilgan YMCA binosi. 
File:Jericho entertainment by the Palestine Broadcasting Service LOC matpc.20162.jpg|Falastin radioeshittirish xizmati tomonidan Iyerixonda taqdim etilgan ko‘ngilochar dastur. Ushbu xizmat o‘z dasturlarini arab, ibroniy va ingliz tillarida tayyorlagan.
File:Bevingrad2.jpg|Quddusda joylashgan „Bevingrad“ – tikanli simli toʻsiq ortidagi Rus majmuasi.
File:British mailbox Jerusalem.jpg|Quddusda mandat davrida oʻrnatilgan xat qutisi.
File:Palestine1941.jpg|1941-yilgi tanga pul
File:CurfewPalestine 01.jpg|1946-yilda Sharqiy Falastindagi Britaniya harbiy qo‘mondoni tomonidan berilgan harakat va komendantlik soati ruxsatnomasi.
File:Palestine-Mandate-Ensign-1927-1948.svg|Falastin dengizchilar bayrog‘i.
Palestine Mandate Customs and Postal Services Ensign 1929-1948.svg|Falastin bojxona va pochta xizmatlari bayrog‘i.
Flag of the of the High Commissioner of Palestine 1948.svg|Oliy komissar bayrog‘i.


## Yana qarang
* Falastin jurnalistikasi tarixi
* Falastin qishloq xo‘jaligi tarixi
* Falastin qo‘mondonligi
* Falastin funti
* Isroil Mustaqillik Deklaratsiyasi

## Izohlar

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar
*