Neonatal sepsis

**Neonatal sepsis** – chaqaloqlar infeksiyasining bir turi boʻlib, yangi tugʻilgan chaqaloqda isitma fonida bakterial qon oqimi infeksiyasi (masalan, meningit, pnevmoniya, piyelonefrit yoki gastroenterit) mavjudligini bildiradi. Eski tibbiy adabiyotlarda chaqaloqlar sepsisi „sepsis neonatorum“ deb ham atalgan. Gemodinamik buzilish yoki nafas yetishmovchiligi bilan bogʻliq mezonlar klinik amaliyotda foydali emas, chunki bu alomatlar koʻpincha chaqaloqlarda oʻlim muqarrar va oldini olib boʻlmaydigan holatga kelmaguncha namoyon boʻlmaydi. Chaqaloqlar sepsisi ikki turga boʻlinadi: erta boshlanuvchi sepsis (EBS) va kech boshlanuvchi sepsis (KBS). EBS hayotning dastlabki 7 kunida (baʼzi manbalarda dastlabki 72 soatida) paydo boʻlgan sepsisni anglatsa, KBS 7 kundan keyin (yoki qoʻllanilayotgan mezonlarga koʻra 72 soatdan soʻng) rivojlangan sepsisni bildiradi. Neonatal sepsis rivojlanayotgan mamlakatlarda kasalxonalarda ham, jamiyatda ham chaqaloqlar oʻlimining eng keng tarqalgan yagona sababidir.
90 kundan kichik boʻlgan va isitmasi (harorati 38 °C yoki 100,4 °F dan yuqori) bor chaqaloqlarda sepsisni klinik jihatdan istisno qilish qiyin. Aniq koʻrinib turgan oʻtkir virusli bronxiolit holatlari bundan mustasno. Hozirgi amaliyotga koʻra, 30 kundan kichik chaqaloqlarda quyidagi muolajalar oʻtkaziladi: differensial qon tahlili, qon ekmasi, siydik tahlili, siydik ekmasi, orqa miya suyuqligi (OMS) tekshiruvi va OMS ekmasi kabi toʻliq tekshiruvlar; chaqaloqni kasalxonaga yotqizish; ekmalar oʻsish koʻrsatmaguncha kamida 48 soat davomida jiddiy bakterial infeksiyani empirik davolash. Isitmasi bor chaqaloqni davolanmasdan uyda xavfsiz kuzatish mumkinligini aniqlash uchun ularni xavf darajasi boʻyicha guruhlash usullari ishlab chiqilmoqda. Shunday urinishlardan biri Rochester mezonlaridir.

## Belgi va simptomlari
Sepsisning oʻziga xos belgilari mavjud emas lekin, quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* Tana haroratining koʻtarilishi
* Nafas olish muammolari
* Diareya
* Qondagi qand miqdorining pastligi (gipoglikemiya)
* Harakatlarning kamayishi
* Soʻrishning kamayishi
* Tutqanoq
* Bradikardiya
* Qorin sohasida shish
* Qusish
* Teri va koʻz shilliq qavati sariqligi (sariqlik).
* Gemorragik toshma
Yurak urish tezligining 160 dan yuqori boʻlishi ham sepsis koʻrsatkichi boʻlishi mumkin, bu taxikardiya boshqa belgilar paydo boʻlishidan 24 soat oldin namoyon boʻladi.

## Xavf omillari
Nyu-Yorkdagi Rochester shahrining Strong Memorial shifoxonasida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, quyidagi mezonlarga javob beradigan 60 kunlik va undan kichik chaqaloqlarda neonatal sepsis xavfi past boʻladi:

* umuman sogʻlom koʻrinishga ega
* oldin sogʻlom boʻlgan
* toʻliq muddatli (homiladorlikning 37-haftasi va undan keyin tugʻilgan)
* tugʻilish paytida antibiotiklar qabul qilmagan
* davolashni talab qiladigan sababi nomaʼlum giperbilirubinemiya boʻlmagan
* shifoxonadan chiqarilgandan soʻng antibiotiklar qabul qilmagan
* shifoxonaga yotqizilmagan
* surunkali kasalligi boʻlmagan
* onasi bilan bir vaqtda yoki undan oldin chiqarilgan
* teri, yumshoq toʻqima, suyak, boʻgʻim yoki quloq infeksiyasi belgilari boʻlmagan
* oq qon tanachalari (OQT) soni 5000-15000/mm³
* yosh neytrofillar (band) soni ≤ 1500/mm³
* siydikdagi OQT soni yuqori kattalashtirishda (YK) ≤ 10 ta
* faqat ich ketishi boʻlgan chaqaloqlarda axlatdagi OQT soni yuqori kattalashtirishda (YK) ≤ 5 ta.

Yuqoridagi mezonlarga mos keladigan bemorlarga bel suyagi punksiyasi talab etilmasligi mumkin va antibiotiklar bilan davolamasdan yoki mushak ichiga antibiotiklarning bir martalik dozasini yuborib uyga chiqarish xavfsiz deb hisoblanadi, ammo baribir bunday bemorlarga yaqindan ambulator kuzatuvni talab qiladi.

B guruhidagi streptokokk infeksiyasi (GBS) uchun xavf omillaridan biri homila pardalarining muddatidan oldin yorilishidir. Ayollarni GBS uchun tekshirish (qin va to‘g‘ri ichak surtmasi orqali) va ijobiy natija bergan ayollarni tugʻruq paytida kimyoviy profilaktika bilan davolash GBS tufayli yuzaga keladigan chaqaloqlar sepsisi sonini kamaytirmoqda.

Yurak urish tezligining oʻtkinchi pasayishlari va dastlabki oʻzgaruvchanligining kamayishi kabi gʻayritabiiy yurak urish xususiyatlari (HRC) chaqaloqlar sepsisi uchun xavf omili hisoblanadi.

## Tashxisi
Neonatal sepsis skriningi:

1. DLC (differensial leykotsitlar soni) polimorflar sonining koʻpayishini koʻrsatadi.

2. DLC: yoʻl-yoʻl kataklar > 20%.

3. Gaptoglobinlar koʻpaygan.

4. Mikro ECHT (eritrotsitlarning cho‘kish tezligi) titri > 15mm.

5. Yuqori quvvatli maydonga > 5 ta polimorf toʻgʻri keladigan oshqozon aspirati.

6. Yangi tugʻilgan chaqaloqning orqa miya suyuqligi ekrani: hujayralar va oqsillarning koʻpayishi.

7. Anamnezda xorioamnionit, PROM (qogʻonoq pardalarining barvaqt yorilishi) va h.k.

Orqa miya suyuqligi, qon yoki siydik namunasidan mikroorganizmlarni ekish neonatal sepsisning yakuniy tashxisini qoʻyish uchun oltin standart testi hisoblanadi. Bu ekish usullarining past sezgirligi va bir vaqtning oʻzida antibiotik terapiyasi tufayli soxta salbiy natijalar berishi ham mumkin. Iloji boricha bel punksiyasi amalga oshirilishi kerak, chunki sepsis bilan ogʻrigan bemorlarning 10-15 foizida meningit ham mavjud boʻlib, bu orqa miya suyuqligining yuqori darajada kirib borishini taʼminlaydigan antibiotikni kafolatlaydi.

CRO holatlarni olishda unchalik aniq emas.

Molekulyar tahlillar neonatal sepsis diagnostikasida qondan olingan mikrob kulturasidan koʻra tezroq natija berishi mumkin.

## Davolash
Shuni eʼtiborga olish kerakki, yangi tugʻilgan chaqaloqlarda sepsisni klinik jihatdan aniqlash qiyin. Ular gemodinamik va nafas olish tizimining ishdan chiqishi xavfi paydo boʻlmaguncha nisbatan belgilarsiz boʻlishi mumkin. Shuning uchun, agar sepsisga ozgina shubha boʻlsa ham, koʻpincha bakterial ekma natijalari salbiy ekanligi tasdiqlangunga qadar, chaqaloqlar empirik tarzda antibiotiklar bilan davolanadi. Suyuqlik bilan reanimatsiya qilish va qoʻllab-quvvatlovchi parvarishdan tashqari, sepsisga gumon qilingan chaqaloqlarda keng qoʻllaniladigan antibiotik sxemasi beta-laktam antibiotik (odatda ampitsillin) va aminoglikozid (odatda gentamitsin) yoki uchinchi avlod sefalosporin (odatda sefotaksim) kombinatsiyasidan iborat. Seftriakson esa yadro sariqligining nazariy xavfi tufayli yangi tugʻilgan chaqaloqlarda odatda qoʻllanilmaydi. Koʻp uchraydigan mikroorganizmlar ayollar siydik-tanosil yoʻllarida uchrovchi va yangi tugʻilgan chaqaloqlar ayniqsa taʼsirchan boʻlgan turlardir. Bular, xususan, B guruhi Streptococcus, Escherichia coli va Listeria monocytogenes hisoblanadi (Bu ampitsillinni boshqa beta-laktamlarga nisbatan ishlatishning asosiy sababi hisoblanadi). Albatta, yangi tugʻilgan chaqaloqlar Streptococcus pneumoniae va Neisseria meningitidis kabi meningit va bakteriyemiyaga sabab boʻluvchi boshqa keng tarqalgan patogenlarga ham taʼsirchandir. Kam uchraydigan boʻlsa-da, anaerob turlarga shubha tugʻilganda (masalan, nekrotik enterokolit yoki ichak teshilishi xavfi mavjud boʻlgan hollarda), koʻpincha klindamitsin qoʻshiladi.

Neonatal sepsisda koʻplab antibiotiklar qoʻllanilsa-da, neonatal sepsisni davolash uchun qaysi antibiotiklar boshqalariga qaraganda yaxshiroq ekanligi nomaʼlum.

Granulotsitar-makrofagal koloniya stimullovchi omil (GM-CSF) baʼzan chaqaloqlar sepsisida qoʻllaniladi. Biroq, 2009-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, GM-CSF mavjud boʻlsa, neytropeniyani davolaydi, ammo u sepsisni davolashga taʼsir qilmaydi.

### Antibiotiklar bilan ortiqcha davolash
Erta boshlangan sepsisga (EOS) shubha qilingan hollarda, davolash usullaridan biri empirik antibiotiklardir. Klinik shifokorlarning antibiotiklardan EOSni davolash kursi sifatida foydalanish strategiyasi EOS belgilariga shubha qilingan chaqaloqlarni antibiotiklar bilan haddan tashqari davolashga olib keldi. Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda antibiotiklarni haddan tashqari davolashning bir nechta oqibatlari mavjud, jumladan „mikrobiom oʻzgarishlari astma, oziq-ovqat allergiyasi va bolalar semizligining rivojlanishi bilan bogʻliq“. Chaqaloqlarda antibiotiklarni erta yuborishning yana bir xavfi yuqumli kasallikning antibiotiklarga chidamli shtammlari rivojlanishining koʻpayishidir. EOSni davolashning hozirgi usullari koʻpincha musbat sepsis qon ekmasi topilgunga qadar amalga oshiriladi. Soʻnggi yigirma yil ichida (2000-2020) tugʻruq paytida antibiotiklardan foydalanish EOS bilan kasallanishni kamaytirdi. Klinik shifokorlar oldida turgan hozirgi muammo asosan antibiotiklarni haddan tashqari davolash xavfi va afzalliklarini sepsis taʼsiriga solishtirishdir.
## Epidemiologiyasi
1990-yillardan beri erta boshlangan sepsis B guruhi streptokokki skriningi tufayli kamaydi. Erta boshlangan neonatal sepsisning sababi yo‘ldosh, vaginal kanal, bachadon boʻyni yoki amniotik suyuqlikni ifloslantiradigan patogenlardir va bu patogenlar chaqaloqqa bachadonda yoki tugʻruq paytida taʼsir qilishi mumkin. Erta boshlangan neonatal sepsis AQShda 100 000 tirik tugʻilgan chaqaloqlarga 0,77 dan 1 gacha ekanligi aniqlangan. Kam vazn bilan tugʻilgan chaqaloqlarda erta boshlangan sepsis holatlari har 1000 ta tirik tugʻilgan chaqaloqqa 26 ta va har 1000 ta tirik tugʻilgan chaqaloqqa 8 ta toʻgʻri keladi. Baʼzi chaqaloq populyatsiyalari ham koʻproq xavf ostida. Sogʻligʻi yaxshi boʻlmagan, past ijtimoiy-iqtisodiy mavqega ega boʻlgan, giyohvand moddalarni isteʼmol qiladigan yoki afro-amerikalik boʻlgan onalarda neonatal sepsisning yuqori koʻrsatkichlari mavjud. Aslida, afro-amerikalik chala tugʻilgan chaqaloqlarda infeksiya va oʻlim darajasi eng yuqori. Har 1000 ta tirik tugʻilgan chaqaloqdan 5,14 va oʻlim darajasi 24,4% ni tashkil etdi. Sepsisga olib keluvchi bakteriyalarni faqat ona emas, balki chaqaloq ham yuqtirishi mumkin. Bola bir nechta omillar orqali sepsisning rivojlanishiga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Onalar homiladorlik paytidagi ovqatlanish tartibi, ifloslangan oziq-ovqatlarni isteʼmol qilish, amniotsentez va bachadon boʻyni serklash kabi invaziv muolajalar yoki qin yoʻlidagi bakteriyalar bilan ifloslanish orqali xavfni oshiradilar. Chaqaloqlar esa muddatidan oldin tugʻilish, tugʻma nuqsonlar, murakkab tugʻilish yoki asboblar yordamida tugʻilish va past APGAR koʻrsatkichlari orqali erta boshlangan sepsisga moyil boʻladilar. Neonatal sepsis testi chaqaloqlarda kasallik belgilari juda kam namoyon boʻlgani uchun oʻtkaziladi. Neonatal sepsis belgilari boʻlmagan chaqaloqlarda faqat xavotirli omillar aniqlangandagina sepsis tekshiruvi oʻtkaziladi. Chaqaloqlarning juda oz qismidagina sepsis tekshiruvi oʻtkaziladi. Ushbu kichik guruhning atigi 3-8 foizida ijobiy natijalar aniqlanadi.

## Tadqiqot
Neonatal sepsisning oldini olish uchun probiotiklarni sinovdan oʻtkazish odatda juda kichik va statistik jihatdan hech qanday foydani aniqlay olmaydi, ammo Hindistonda 4556 nafar yangi tugʻilgan chaqaloqni qamrab olgan tasodifiy nazorat qilinadigan sinov probiotiklar sepsis rivojlanish xavfini sezilarli darajada kamaytirganini koʻrsatdi . Tajribada ishlatilgan probiotik Lactobacillus plantarum edi.

Juda katta meta-tahlilda probiotiklarning yangi tugʻilgan chaqaloqlarda kech boshlangan sepsis (KBSE) ning oldini olishga taʼsiri oʻrganildi. Probiotiklar LPO xavfini kamaytirishi aniqlandi, ammo faqat ona suti bilan oziqlangan chaqaloqlarda. Profilaktika probiotiklarni qoʻshish natijasimi yoki bu ona sutining xususiyatlari natijasimi, ajratish qiyin. Shuningdek, probiotiklarni qabul qilish juda kam vaznli chaqaloqlarda LOS xavfini kamaytiradimi yoki yoʻqmi, bu hali ham nomaʼlum, chunki uni oʻrgangan tadqiqotlar soni cheklangan. Ushbu tizimli sharhga kiritilgan 37 ta tadqiqotdan hech biri probiotiklar bilan bogʻliq xavfsizlik muammolarini koʻrsatmadi. Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda kech boshlangan sepsisning oldini olish uchun probiotik qoʻshimchalar va ona suti oʻrtasidagi bogʻliqlikni kelajakdagi tadqiqotlar uchun aniqlashtirish foydali boʻladi.

3003 nafar juda kam vaznli (VLBW) tugʻilgan chaqaloqlarning randomizatsiyalangan nazorat qilinadigan sinovida yurak urish tezligi xususiyatlari (HRC) monitoringi barcha sabablarga koʻra oʻlimni 22% ga, infeksiyadan keyingi oʻlimni 40% ga, omon qolishni nazorat qilgandan soʻng NICUda boʻlish vaqtini qisqartirdi, va oʻlimni kamaytirdi, shuningdek, tugʻilganda juda kam vaznli (ELBW) bemorlar orasida 18-22 oylikda oʻlim yoki ogʻir miya falajiga olib keladi.

## Manbalar