Margaret Floy Washburn

**Margaret Floy Washburn** (1871-yil 25-iyul — 1939-yil 29-oktyabr), 20-asr boshlarida amerikalik yetakchi psixolog, hayvonlarning xatti-harakati va motor nazariyasini rivojlantirish boʻyicha eksperimental ishlari bilan mashhur boʻlgan. U psixologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olgan birinchi ayol edi (1894); Meri Uiton Kalkinsdan keyin ikkinchi ayol — APA prezidenti (1921); va Eksperimental Psixologlar Jamiyatiga saylangan birinchi ayol boʻlgan. 2002-yilda nashr etilgan *umumiy psixologiya* soʻrovnomasiga koʻra, Washburn Jon Garsiya, Jeyms J. Gibson, Devid Rumelxart, Lui Leon Thurston va Robert S. Vudvort bilan bogʻlangan 20-asrning eng koʻp tilga olingan psixologlari orasida 88-oʻrinni egalladi.

## Biografiya
1871-yil 25-iyulda Nyu-York shahrida tugʻilgan, u Garlemda yepiskop ruhoniysi boʻlgan otasi Frensis va oʻziga toʻq Nyu-York oilasidan chiqqan onasi Elizabet Floy tomonidan tarbiyalangan. Uning ota-bobolari niderland va ingliz millatiga mansub bo‘lib, 1720-yilgacha Amerikada bo‘lgan Washburn yolgʻiz farzand edi; Uning yoshlikdagi hamrohlari yoʻq edi va koʻp vaqtini kattalar yoki kitobxonlar bilan oʻtkazardi. U maktabga borishidan ancha oldin oʻqishni oʻrgangan; Bu uning 7 yoshida maktabni boshlaganida tez rivojlanishiga sabab boʻldi Maktabda u fransuz va nemis tillarini oʻrgandi. U oʻn bir yoshida birinchi marta davlat maktabida oʻqishni boshladi. 1886-yilda u oʻn besh yoshida oʻrta maktabni tugatdi va oʻsha yil kuzda u Nyu-Yorkdagi Poughkeepsie shtatidagi Vassar kollejiga tayyorgarlik kursi talabasi sifatida oʻqishga kirdi. Bu tayyorgarlik holati uning lotin va fransuz tillarini bilmasligi bilan bogʻliq edi. Vassardagi bakalavriat yillarida Vashburn sheʼr va boshqa adabiy asarlar orqali falsafaga kuchli qiziqish uygʻotdi. U, shuningdek, Kappa Alpha Theta sorority aʼzosi boʻldi va birinchi marta psixologiya sohasi bilan tanishdi. 1891-yilda Vassarni tugatgandan soʻng, Vashburn Kolumbiya universitetida yangi tashkil etilgan psixologik laboratoriyada Jeyms MakKin Kettell ostida oʻqishga qaror qildi. Kolumbiya hali ayol aspirantni qabul qilmaganligi sababli, u faqat auditor sifatida qabul qilindi. Oʻsha paytda taʼlim olgan ayollarga nisbatan haqoratli his-tuygʻularga qaramay, Kettell unga oddiy talabadek munosabatda boʻldi va uning birinchi ustozi boʻldi. U uning seminariyasida, maʼruzalarida qatnashdi va laboratoriyada erkaklar bilan birga ishladi. Kolumbiyaga qabul qilingan birinchi yilining oxirida Kettell uni Kornel universitetida yangi tashkil etilgan Sage falsafa maktabiga doktorlik dissertatsiyasiga kirishga undadi, chunki bu Kolumbiyada auditor talabasi sifatida amalga oshirilmasdi. U 1891-yilda stipendiya bilan qabul qilindi.

Kornelda u oʻsha paytdagi birinchi va yagona magistratura talabasi EB Titchener qoʻl ostida tahsil oldi. Uning ixtisosligi psixologiya edi. Aspirant sifatida u Titchener taklif qilganidek, taktual idrok etishda ekvivalentlik usullarini eksperimental tadqiqot oʻtkazdi. Ikki semestr eksperimental oʻqishdan soʻng, u 1893-yil bahorining oxirida ushbu ish uchun Vassar kollejida *[[Bitiruv oqshomi|sirtdan]]* magistrlik darajasini oldi . Ekvivalentlar usuli boʻyicha ishlaganda, Vashburn bir vaqtning oʻzida u magistrlik dissertatsiyasining mavzusini ishlab chiqdi, u vizual tasvirlarning taktual masofa va yoʻnalish haqidagi hukmlarga taʼsiriga bagʻishlangan. 1894-yil iyun oyida u oʻzining ogʻzaki maʼruzasini oʻtkazdi va psixologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini olgan birinchi ayol boʻldi (chunki Meri Kalkins ayol boʻlganligi sababli ilgari doktorlik dissertatsiyasini rad etgan edi). U, shuningdek, yangi tashkil etilgan Amerika Psixologik Assotsiatsiyasiga saylangan. Uning magistrlik dissertatsiyasi, shuningdek, Titchener tomonidan Vilgelm Vundtga yuborilgan, u uni tarjima qilgan va 1895-yilda oʻzining Philosophische Studien jurnalida nashr etgan.

Oʻqishni tamomlagandan soʻng, Vashburn Nyu-Yorkning Aurora shahridagi Uells kollejida psixologiya, falsafa va etika kafedrasiga taklif qilindi. U taklifni qabul qildi va keyingi olti yilni u yerda oʻtkazishdan xursand boʻldi. U yerda boʻlganida, u doʻstlari bilan uchrashish va laboratoriyalarda ishlash uchun Kornelga tez-tez tashrif buyurishga ishonch hosil qildi. Biroq, u bu joydan charchadi va oʻzgarishni qidirdi. 1900-yilning bahorida Vashburn telegramma oldi va unga Kornel universiteti Sage kollejida nazoratchi lavozimini taklif qildi. U taklifni qabul qildi va keyingi ikki yilni u yerda oʻtkazdi. Keyin Vashburnga Ogayo shtatining Cincinnati shahridagi Cincinnati universitetida psixologiya boʻyicha dotsent lavozimini taklif qilishdi. Bu lavozim, shuningdek, unga psixologiya boʻlimining toʻliq mas’uliyatini berdi. U ishga kirishdi, lekin uyni sogʻinishdan oldin u yerda faqat bir oʻquv yili qoldi. Cincinnatida boʻlganida, u fakultetdagi yagona ayol edi.

1903-yil bahorida u mamnuniyat bilan Vassar kollejiga falsafa dotsenti sifatida qaytib keldi va u yerda umrining qolgan qismini qoldirdi. U yerda ish boshlaganidan so‘ng yangi tashkil etilgan psixologiya bo‘limining mudiri bo‘ldi. U oʻz talabalariga yaxshi munosabatda boʻldi va ular oʻz navbatida uni professor sifatida qadrlashdi. Uning koʻplab shogirdlari oʻqishni tugatgandan soʻng psixologiya sohasida rivojlanishda davom etishdi. Vashburn oʻz faoliyati davomida shogirdlarining koʻplab tadqiqotlarini nashr etdi. U tajribalarni yozib, nashr etayotganda, talabalar maʼlumotlarni toʻplashdi va ular bilan ishlashdi. 1905-yildan 1938-yilgacha u Vassar bakalavriat laboratoriyasining 68 ta tadqiqotini nashr etdi. Ushbu tadqiqotlar oʻsha paytdagi Amerika universitetlarining eng katta tadqiqotlari edi. Bir paytlar uning shogirdlari unga katta miqdorda pul sovg‘a qilishgan va ular bu pulni dam olish uchun ishlatishini xohlashgan. Buning oʻrniga u pulni psixologiya boʻlimi talabalari uchun stipendiya sifatida ishlatgan.

1937-yilda insult uning nafaqaga chiqishiga sababchi boʻldi (Psixologiya boʻyicha faxriy professor sifatida). U qayta toʻliq tuzalmadi va 1939-yil 29-oktyabrda Nyu-Yorkdagi Poughkeepsidagi uyida vafot etdi. U turmushga chiqmagan, buning oʻrniga oʻzini martaba va ota-onasining gʻamxoʻrligiga bagʻishlashni tanlagan.

## Professional faoliyat
Vashburn 20-asrning birinchi oʻn yilliklarida Qoʻshma Shtatlarda psixologiyaning asosiy arbobi boʻlib, psixologiyaning fan va ilmiy kasb sifatida rivojlanishiga sezilarli hissa qoʻshdi. U Vilgelm Vundtning " *Axloqiy tizimlar* " asarini ingliz tiliga tarjima qilgan. Vashburn oʻzining hayvonlarning xatti-harakati va idroki boʻyicha oʻzining eksperimental tadqiqotlaridan foydalangan holda, oʻzining *"Hayvon ongi"* (1908) kitobida aqliy (nafaqat xatti-harakatlar) hodisalar qonuniy va oʻrganish uchun muhim psixologik sohalar ekanligi haqidagi gʻoyasini taqdim etdi. Bu, albatta, akademik psixologiyada oʻrnatilgan taʼlimotga zid boʻlib, aqlni kuzatish mumkin emas va shuning uchun jiddiy ilmiy tadqiqotlar uchun mos emas.

Eksperimental ishidan tashqari, u keng miqyosda oʻqidi va yuqori aqliy jarayonlarning fransuz va nemis tajribalariga asoslanib, ular taxminiy jismoniy harakatlar (davr) bilan bogʻliqligini aytdi. U " *Harakat va aqliy tasvirlar* " (1916) asarida toʻliq *motor nazariyasini* taqdim etdi. 1920-yillarda u oʻz dalillarini mustahkamlash uchun butun dunyodan eksperimental maʼlumotlarni toʻplashni davom ettirdi. U xulq-atvor tamoyillarida mustahkam qoldi, lekin bu jarayonda aql uchun bahslashishda davom etdi. U psixologiya, bixeviorizm, strukturalizm, funksionalizm va geshtalt psixologiyasidagi barcha asosiy tafakkur maktablaridan gʻoyalarni oldi, lekin psixodinamikaning spekulyativ nazariyalarini haddan tashqari vaqtinchalik deb rad etdi. Hozirgi psixologiya tadqiqotlarida, Vashburnning xatti-harakat fikrlashning bir qismi ekanligi haqidagi taʼkidlashi aks-sadolarini Thelen va Smith (1994) odamlarda bilishning rivojlanishini tushuntirish uchun ishlatadigan dinamik tizimli yondashuvda koʻrish mumkin.

Vashburnning nashr etilgan asarlari oʻttiz besh yil davom etadi va fazoviy idrok, xotira, eksperimental estetika, individual farqlar, hayvonlar psixologiyasi, hissiyot va affektiv ong kabi koʻplab mavzularda 127 ta maqolani oʻz ichiga oladi. Faoliyatining turli davrlarida u *American Journal of Psychology*, *Psychological Bulletin*, *Journal of Animal Behavior*, *Psychological Review* va *Journal of Comparative Psychology* jurnallarida muharrir boʻlgan. 1909-yildan 1910-yilgacha va 1925-yildan 1928-yilgacha u milliy tadqiqotlar psixologiya va antropologiya boʻlimida psixologiya vakili boʻlib ishlagan. U 1921-yilda Amerika Psixologiya Assotsiatsiyasining 30-prezidenti boʻldi, oʻsha paytdagi faxriy unvon egasi boʻldi. Amerika Psixologiya Assotsiatsiyasi prezidenti boʻlish uning oʻsishdagi orzularidan biri edi. 1927-yilda u Amerika fanni rivojlantirish assotsiatsiyasining vitse-prezidenti va 1-boʻlimi (psixologiya) raisi etib saylandi. 1929-yilda u Xalqaro psixologiya qoʻmitasiga saylandi. Vashburn 1931-yilda Milliy Fanlar akademiyasiga saylangan birinchi ayol psixolog va ikkinchi ayol olim edi Oʻsha yili u Kopengagendagi Xalqaro psixologiya kongressida Amerika Qoʻshma Shtatlari delegati boʻlib xizmat qildi.

## Manbalar

## Havolalar

* Works by or about Margaret Floy Washburn at Internet Archive
* Encyclopedia of Psychology
* Understanding the Animal Mind
* APA: Biography of Margaret Washburn
* http://www.webster.edu/~woolflm/washburn.html/Womenʼs
* Emotion and Thought: A Motor Theory of Their Relations
* Mental Imagery-Theories and Experiments
* Autobiography of Margaret Floy Washburn
* People in Psychology  Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine
* Psyography: Biographies on Psychologists  Archived 2019-07-22 at the Wayback Machine
* Women in Psychology
* ENotes: Encyclopedia of Psychology 
* University of Cincinnati Psychology History Connections
* A Documentary Chronicle of Vassar College  Archived 2016-01-11 at the Wayback Machine
* W. B. Pillsbury: Margaret Floy Washburn (1871-1939)
* Introspection As a Method of Psychology
* Robert S. Woodworth, „Margaret Floy Washburn“, Biographical Memoirs of the National Academy of Sciences (1948)