open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Atsetil peroksid

**Atsetil peroksid** (CH3COO)2 — Rangsiz, oʻziga xos hidli modda. Mol. m. 118,09. Suyuqlanish temperaturasi 30 ye, 23 mm sim. ust.ga teng bosimda qaynash temperaturasi 65 ye. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Saqlab qoʻyilganda parchalanadi, qizdirilsa portlaydi. Sirka angidridga bariy peroksid yoki vodorod peroksid taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Oksidlovchi sifatida, polimerlanish reaksiyalarida esa katalizator sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Atsetamid

**Atsetamid** — CH3CONH2 — Sirka kislota amidi, rangsiz kristall. Sof holda hidsiz, suyuqlanish temperaturasi 82 — 83ye, qaynash temperaturasi 221,2 ye. Suvda, spirtda va glitserinda oson eriydi, efirda erimaydi. Kuchli kislotalar taʼsirida tuz hosil qiladi. Teri pishirishda, qogʻoz ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Atsetillash

**Atsetillash** — Organik birikmalardagi vodorodni sirka kislota qoldigʻi (CH3CO) ga almashtirish usuli. Atsetillash uchun, odatda, sirka angidriddan yoki atsetil xloriddan foydalaniladi. Atsetillash sanoatda atsetat ipak, aspirin, xushboʻy murakkab efirlar va b. olishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Atsetilsalitsil kislota

**Atsetilsalitsil kislota** - C9H8O4 (**Acidum acetylsalicylicum**), Aspirin (atsesal, atsetizal va b.) — Salitsil kislota unumlari guruhiga mansub dori, isitma tushiruvchi, yalligʻlanishga qarshi, ogʻriq qoldiruvchi, shuningdek kuchsiz antikoagulyantlik va trombotsitlar agregatsiyasiga toʻsqinlik qiluvchi xossalarga ega boʻlgani uchun asosan Nevralogiya, Revmatizm, Tromboz, Tromboflebitlari davolashda ishlatiladi.

## Manbalar

## Havolalar
* Аспирин - применение и состав
Atsetanilid

**Atsetanilid** — Antifebrin, Sirka kislota anilidi, C6H5NHCOCH3 — rangsiz kristall. Mol. m. 135,16. Zichligi 1026 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 114,2 ye, qaynash temperaturasi 303,8 ye. Qaynoq suvda yaxshi erib, sovuq suvda erimaydi, organik erituvchilarning koʻpchiligida eriydi. Anilinga sirka kislota, sirka angidrid yoki xlor-angidrid taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Boʻyoq ishlab chiqarishda oraliq moddalarni sintez qilishda hamda tibbiyotda isitmani tushiruvchi va ogʻriq qoldiruvchi dori sifatida ishlatiladi. 

## Manbalar
Atsetilen etin

**Atsetilen etin** — C2H2 — uch bogʻli toʻyinmagan uglevodorodlarning eng oddiy vakili. Mol. m. 26,04. Rangsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 81° (1277 mm sim. ust. da). Qaynash temperaturasi — 83,8 ye. Toza Atsetilen hidsiz. Atsetilen yuqori bosim ostida qizdirilsa portlaydi, havo bilan aralashmasi ham portlashi mumkin. Atsetilen kalsiy karbidga suv taʼsir ettirib olinadi. U yuqori temperaturada chala oksidlab va elektr kreking yordamida metandan (tabiiy gazdan) ham hosil qilinadi. Atsetilen kimyoviy reaksiyalarga juda yaxshi kirishadi. U birikish reaksiyasiga kirishganda, reaksiya ikki bosqichda boradi, birinchi bosqichda etilen qatoriga kiruvchi birikmalar hosil boʻlib, ikkinchi bosqichda bular toʻyingan birikmalarga aylanadi. Atsetilenni xlorlash reaksiyasidan foydalanib, sanoatda koʻp ishlatiladigan geksaxloretan va trixloretilen kabi muhim birikmalar olinadi. Atsetilenga simob tuzlari ishtirokida suv molekulasining birikishi (qarang Kucherov reaksiyasi) natijasida atsetaldegid hosil boʻladi yoki Atsetilen katalizator ishtirokida polimerlansa, kauchuk ishlab chiqarishda xomashyo vazifasini oʻtaydigan vinilatsetilen olinadi. Atsetilen toʻyinmagan birikma boʻlishiga qaramay, urin almashinish reaksiyalariga ham kirishishi mumkin. Atsetilen 1836-yilda kashf qilingan. Uni ilk bor 1862-yil fransuz kimyogari M. Bertlo koʻmir va vodoroddan sintez qilgan. Nemis kimyogari F. Vyoler 1862-yilda Atsetilenni kalsiy karbidsan quyidagi reaksiyaga asosan olish mumkinligini koʻrsatib berdi:

* CaС2 + 2H2O = C2H2 + Ca(OH)2

Bu usul hozir ham texnik usullardan biri sifatida oʻz ahamiyatini saqlab qolgan. Sanoatda Atsetilen olishning muhim usuli tabiiy gazlarni termik krekinglashdir. Uni elektrokreking usuli bilan metanni volta yoyi orqali (1600ye da) oʻtkazib olish ham mumkin. Atsetilen yonishidan koʻp miqdorda issiqlik ajralib chiqqanligi uchun metallarni payvandlashda va har xil mahsulotlarni sintez qilishda ishlatiladi.

## Manbalar
Alvon

ALVON — 1) turli ranglar majmui. Chunonchi, bir joyda jamlanib, koʻzga tashlanib turgan bir necha rangdagi qogʻozlarni — A. qogʻoz deyiladi; 2) qizil tus, qizil rang; 3) qizil rang gazlama. A. koʻylak — qizil matodan tiqilgan koʻylak. Shior yoki biror sitata yozilgan
qizil tusli gazlama ham A.deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Étienne Mourrut

**Étienne Mourrut** (1939-yil 4-dekabrida Le Grau-du-Roida tugʻilgan) sobiq Fransiyalik deputat.

## Manbalar
Atsetilxolin

**Atsetilxolin** (**Acetylcholinum**) — СH3CO2CH2CH2N(СH3)3 Yuksak fiziologik taʼsirga ega biologik amin, xolinning atsetat efiri, rangsiz organik modda, mediatorlardan biri. Nervda va neyromuskullar sinapsida hosil boʻladi. Kimyoviy toza Atsetilxolin asosan tuz holida uchraydi. Havoda turishi bilan namlanib suyuqlanadi. Suv, spirt va xloroformda yaxshi eriydi, efirda erimaydi. Umurtqali va koʻpchilik umurtqasiz hayvonlarning toʻqimalarida boʻladi. Nerv sistemasi faoliyatida katta oʻrin tutadi. Atsetilxolinning biologik funksiyasi nerv uchlaridan impulsni muskullarga va sinapelarda qoʻzgʻalishni oʻtkazish bilan bogʻliq. U doimo nerv uchlarida sintezlanib, impuls oʻtkazilgach atsetil xolinesteraza fermenti taʼsirida parchalanadi. Atsetilxolin xolinergik neyrotransmitter sifatida taʼsir koʻrsatadi, muskullar qisqarishini qoʻzgʻatadi. Hayvonlar organizmiga Atsetilxolin kiritilsa, yurak urishi susayadi, qon bosimi pasayadi, meʼda va ichak faoliyati tezlashadi. Atsetilxolin baʼzi tomir kasalliklarida, miya tomirlari spazmi, oyoq-qoʻl tomirlari emboliyasi, shuningdek paroksizmal taxikardiyada qoʻllanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Atseton

**Atseton** (lotincha acetum — sirka), dimetilketon,  — organik birikma, eng oddiy keton. Mol. m. 58,079. Uchuvchan oʻziga xos hidli, rangsiz suyuqlik, suvga yaxshi aralashadi, tez oʻg olib ketadi; zichligi 792&nbsp;kg/m3, suyuqlanish temperaturasi — 94 °C, qaynash temperaturasi 56,2 °C. Ketonlarga xos xossalarni namoyon qiladi. Atsetilsellyuloza qizdirilganda (taxminan. 700° da) keton CH3=C=O hosil boʻladi. Ishqorlar taʼsirida galogenlar bilan reaksiyaga kirishib, yodoform, bromoform, xloroform hosil qiladi. Fenol bilan bir qatorda izopropilbenzolni oksidlab va oksidlanish mahsuloti — gidroperoksidni parchalab olinadi. Adan xilma-xil mahsulotlar sintez qilish mumkin. Alan sulfa-nol ham olinadi. Atsetilsellyuloza sanoatda nitrotsellyuloza va atsetilsellyulozspt erituvchi sifatida, sintetik kauchuklar, boʻyoq olishda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

## Manbalar
Atseton tanalar

**Atseton tanalar** — Keton tanalar — Roksimoy kislota, Atsetosirka kislota va atsetondan iborat moddalar guruhi. Ular oʻzaro yaqin munosabatda boʻladi. Yogʻ kislotalarning normal almashinuvi natijasida roksimoy kislota, uning oksidlanishidan atsetosirka kislota va bu kislotaning dekarboksillanishidan atseton hosil boʻladi. Normal sharoitda Atseton tanalar C02 gacha toʻla oksidlanib, organizmda ortiqcha toʻplanmaydi. Lekin baʼzi patologik holatlarda (qand kasalligida, och qolganda, isitma koʻtarilganda) jigarda glikogen kamayib, yogʻlarning oksidlanishi kuchayishi sababli qonda Atseton tanalar miqdori ortib ketadi va organizmni zaharlaydi. Atseton tanalar faqat siydik bilan emas, balki oʻpka orqali ham ajraladi.

## Manbalar
Atsidofil organizmlar

**Atsidofil organizmlar** ( — nordon, kislotali va Sheo — sevish) — kislotali muhitda yashay oladigan organizmlar. Masalan, sut kislotali va sirka kislotali bakteriyalar. Oziq-ovqat sanoatida, xususan sutli mahsulotlar tayyorlashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Atsidofilin

**Atsidofilin** — Atsidofilinli qatiq — Qatiqning bir turi. Atsidofilin pasterizatsiya qilingan yoki qaynatilgan sutga atsidofil organizmlar (bakteriyalar) qoʻshib ivitiladi. Baʼzan sut kislotasi, streptokoklar va kefir zamburugʻi, vanilin kabi xushboʻy moddalar qoʻshiladi. Sof sut kislotasi, qand va xushboʻy moddalar qoʻshilganidan taʼmi shirinroq. Tarkibida 3,2 % yogʻ boʻladi. Oshqozon-ichakda ovqat hazm boʻlishiga yordam beradigan faol kislota hosil qilish xususiyatiga ega. Atsidofilin tibbiyotda parhez ovqat sifatida buyuriladi, veterinariyada (buzoqlar uchun) koʻp ishlatiladi. Shuningdek, sanoatda atsidofil achitqili sut, atsidofil pastasi ham ishlab chiqariladi.

## Manbalar

## Havolalar
* Патент на способ производства ацидофилина
* Ацидофилин и ацидофильные продукты
* Ацидофилин 
* Ацидофилин 
* Ацидофильные лактобактерии
Atsidofiliya

**Atsidofiliya** (lotincha acidus — nordon, kislotali va … filiya) — hujayra sitoplazmasi va boshqalar ichki elementlar yoki tolasimon tuzilmalarning kislotali boʻyoqlar (Eozin, nordon fuksin va boshqalar) bilan boʻyalish xususiyati. Atsidofiliyadan qon hujayralarini bir-biridan farqlashda foydalaniladi.

## Manbalar
Atsidoz

**Atsidoz** (yunoncha acidus – Nordon) – Organizmda (qon va suyuqliklarda) kislota-ishqor muvozanatining buzilishi: Bunda ishqoriy kationlar bilan kislota anionlari oʻrtasidagi nisbat oʻzgarib, anionlarning koʻpayib ketishi tomonga siljish roʻy beradi. Atsidozning kelib chiqish sababiga koʻra, gazli, gazsiz, moddalar almashinuvi bilan bogʻliq va boshqa xillari farq qilinadi. Bunda organizmda normal sharoitda meʼyori bilan parchalanadigan va tezda chiqib ketadigan kislotali moddalar ortiqcha hosil boʻlib, qonda va toʻqimalarda ularning konsentratsiyasi koʻpayib ketadi. Atsidoz uncha baland boʻlmasa, organizm toʻqimalaridagi reaksiya deyarli oʻzgarmaydi. Lekin Atsidoz ancha zoʻrayib ketganda organizm zaharlanib, unda talaygina oʻzgarishlar (ayniqsa ogʻir kechadigan qandli diabet) roʻy beradi: bemorning tobora tinkasi qurib, boshi ogʻriydi, koʻngli aynib, qayt qiladi. Hadeb mudraydi, hushidan ketadi. Atsidoz roʻy berganda darhol shifokorga murojaat etish kerak.

## Manbalar
Atsiklik birikmalar

**Atsiklik birikmalar** — Alifatik birikmalar — Uglerod atomlari oʻzaro ochiq zanjir hosil qilib birikkan organiq birikmalar Atsiklik birikmalar tabiiy gaz va neftda uchraydi. Biologik jarayonlarda katta rol oʻynaydi. Atsiklik birikmalarga jumladan yogʻlar va ularning metabolizm mahsulotlari, shuningdek oqsillar tarkibidagi koʻpchilik aminokislotalar va boshqalar kiradi. Koʻpchilik oʻsimliklarning efir moylari tarkibida atsiklik efirlar, aldegidlar, spirtlar va b. boʻladi. Yuqori molekulali Atsiklik birikmalar temperatura taʼsirida quyi molekulali birikmalarga parchalanadi, katalizatorlar ishtirokida esa bu jarayon pastroq temperaturada ham sodir boʻladi. Sanoatda koʻpchilik Atsiklik birikmalarni sintez qilish uchun olefinlar, atsetilen va is gazi boshlangʻich modda sifatida ishlatiladi. Koʻpchilik Atsiklik birikmalar sintetik kauchuk, sunʼiy tola, plastmassalar, dori-darmon va b. mahsulotlar olishda foydalaniladi.

## Manbalar
Atsillash

**Atsillash** — Organik birikmalardagi vodorod oʻrniga karbon kislota qoldigʻi RCO ni kiritish. Atsillashga formillash, benzoillash va boshqa reaksiyalar kiradi. Atsillash vositalari sifatida karbon kislotalar yoki odatda, ularning hosilalari (efirlari, angidridlari va hokazo) ishlatiladi. Atsillash reaksiyalarini oʻrganish va ulardagi qonuniyatlarni aniqlashga Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi I.P. Sukervanik va uning shogirdlari katta hissa qoʻshgan.

## Manbalar
Atsidin-pepsin

**Atsidin-pepsin** *(Acidin-pepsinum)* — Betain xlorgidrati (4 qism) bilan pepsin (1 qism)dan iborat tabletka. Betain xlorgidrati meʼdada gidrolizlanib, xlorid kislotani ajratib chiqaradi. Meʼda shirasida xlorid kislotaning kamayishi yoki butunlay chiqmasligi bilan davom etadigan gastritlarni, shuningdek axiliya hamda ducnencumm davolashda qoʻllanadi.

Yarim stakan suvga 0,5 g dan qoʻshib beriladi. Kuniga ovqat bilan yoki ovqatdan keyin 3-4 mahal ichiladi.

## Manbalar
Atsidimetriya

**Atsidimetriya** — Kislota miqdorini aniqlashda doimiy analizning neytrallanish reaksiyasiga asoslangan usul. Atsidimetriyada tarkibida karbonat ionlari boʻlmagan aniq konsentratsiyali ishqor eritmasi indikator qoʻshilgan kislota eritmasiga oz-ozdan quyiladi. Ekvivalent nuqtaga erishilgach, quyilgan ishqor hajmi oʻlchanadi. Ishqor eritmasi fenolftalein indikatori ishtirokida oksalat kislota bilan titrlanadi.

## Manbalar
Auksinlar

**Auksinlar** (lot. aixo — oʻstiraman) — Oʻsimlik organizmida paydo boʻladigan, uning oʻsishi uchun zarur kimyoviy faol moddalar. Hozir Auksinlarning uch xili maʼlum: ssauksin (auksentriol kislota — C18N3203), fiauksin (auksenolon kislota — C18N30O4) va geteroauksin (R-indolil-sirka kislota — C10H9O2N). Auksinlar kristall holda boʻladi. Geteroauksin sintetik yoʻl bilan hosil qilingan. Auksinlar oʻsimliklarning oʻsishini tezlatish, yangi ekilgan qalamchaning yaxshi ildiz otishi, daraxtdagi mevalarning barvaqt toʻkilishini toʻxtatish, baʼzan oʻsimlik hosildorligini oshirish uchun ishlatiladi (yana q. Oʻsishni boshqaruvchi moddalar).

## Manbalar

## Havolalar
* «РОСТ И РАЗВИТИЕ РАСТЕНИЙ.» В. В. Чуб
Auksoxromlar

**Auksoxromlar** (yun. aixo – oʻstiraman va chroma – rang, boʻyoq) – Boʻyoqlarning boʻyalish xususiyatini kuchaytiruvchi, yaʼni ularning mato va gazlamalarga singish xususiyatini oshiruvchi kimyoviy guruhlar. Ularga gidroksil guruh (ON), amin guruh (NH2), imin guruh (NH), merkaptoguruh (CH) va boshqa kiradi. Auksoxromlar boʻyoqlarning rangini ochadi.

## Manbalar
Axondrit

**Axondrit** – Tarkibida xondrit boʻlmagan, kam uchraydigan tosh meteorit turi. Axondrit siniq ichki tuzilishiga ega. Kimyoviy tuzilishi yerdagi baʼzi bir togʻ jinslariga oʻxshab ketadi.

## Manbalar
Aerofotorazvedka

**Aerofotorazvedka** — samolyot yoki boshqa uchish apparatlariga oʻrnatilgan aerofotoapparatlar yordamida yerdagi obyektlarni suratga olish. Aerofotorazvedkani uchuvchisiz yoki maxsus razvedkachi samolyotlar bajaradi. Razvedkachi samolyotda bir necha fotoapparat boʻlib, ular erdan berilgan dastur-topshiriqqa binoan avtomatik ravishda suratga oladi yoki uchuvchi tegishli obʻektlarni tanlab suratga oladi. Harbiy ishda dushman qarorgoxlari va obʻektlarini, strategik inshootlarini suratga olishda Aerofotorazvedkadan foydalaniladi.
## Manbalar
Aerofotosuratga olish

**Aerofotosuratga olish** — samolyot, vertolyot, Yer sunʼiy yoʻldoshi yoki raketalarga joylashtirilgan maxsus aerofotoapparat yordamida joyning fotosuratini yuqoridan olish va shu fotosuratlar yordamida joyning plani va geografik xaritani tuzish. Aerofotosuratga olish joyning baʼzi tafsilotlarini yoki inshootlarning fotosuratlarini olib, soʻngra tayyor xaritasiga tushirish uchun ham qoʻllanadi. Baʼzan, Aerofotosuratga olishning vazifasi faqat joyning tutgan oʻrni chegaralarini aniqlash bilan cheklanadi (kontur Aerofotosuratga olish), baʼzan topografik oʻlchashlar natijasida olingan relef haqidagi maʼlumotlar Aerofotosuratga olish yordamida olingan xaritaga tushiriladi (murakkab kombinasiyalangan Aerofotosuratga olish). Aerofotosuratga olish vositasida xarita tuzib, fotogrammetrik oʻlchashlar natijasida relyefni shu xaritalarga tushirish ham mumkin (fotogrammetriya). Uchish, fotosurat olish va tayyor fotosuratlarni oʻlchash natijasida joyning plani — xaritasi tuziladi. Aerofotosuratga olish topografik xaritalar tuzishda, geologiya, tuproqshunoslik tadqiqotlarida, oʻrmonchilik va yer tuzish ishlarida, yoʻl va yer gidrotexnika inshootlari qurish, harbiy ish va boshqalarda qoʻllanadi. Aytib oʻtilgan ishlarda qoʻllanadigan Aerofotosuratga olishning eng muhim qismi olingan fotosuratlarda joyning hamma tafsilotlarini topa bilish (deshifrlash — shifrni echish) va ularni xaritaga aniq tushirishdir. Aerofotosuratga olish qaysi sohada ishlatilishiga qarab, fotosuratdagi tafsilotlarni aniqlash — topografik, gidrotexnik, gidrogeografik deshifrlash turlariga boʻlinadi. Harbiy maqsadda olib borilgan deshifrlash dushmanning mudofaa tizimini aniqlash, uning kommunikasiyam, aerodromlari va kechuv joylarini oʻrganishdan iborat. Bundan tashqari, harbiy ishda yerdan turib aniqlab boʻlmaydigan obyektlar (narsalar)ning koordinatalari topiladi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://www.paramotors.ru/services_foto.php
Aerostat astronomiyasi

**Aerostat Astronomiyasi** — Astronomiyaning kosmik jismlarni aerostatga oʻrnatilgan teleskop va boshqa ilmiy apparatlar yordamida kuzatishga asoslangan boʻlimi. Yer sirti yaqinida atmosfera bir tekis isimaganligi sababli, Turbulensiya hodisasi roʻy beradi, natijada kuzatilayotgan yoritqich nuqta emas, balki yorugʻroq dogʻ shaklida koʻrinadi. Bunga yulduzlarning miltillashi misol boʻla oladi. Bundan tashqari, atmosferaning quyi qismi kosmik jismlardan keladigan ultrabinafsha (X  7600 A) nurlarni kuzatishga ham xalaqit beradi. Atmosferadagi turbulensiya miltillash effekti bilan bogʻliq muammolarni oʻrganish va kosmik jismlardan keladigan nurlarni kuzatish uchun 20 — 30&nbsp;km balandlikka koʻtariladigan stratosfera aerostatlaridan foydalanilgan. Aerostat Astronomiyasi bizga eng yaqin Yulduz — Quyoshning infraqizil nurlarini oʻrganishdan boshlandi. Ultrabinafsha nurlarni kuzatish uchun aerostatlar koʻtariladigan balandlik kifoya qilmaydi. Shuning uchun hozir Yer sunʼiy yoʻldoshlari yoki 60&nbsp;km gacha balandlikka koʻtariladigan raketalardan foydalaniladi.
## Manbalar

## Havolalar
* http://raax.ru/tag/%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0/
Coca-Cola

**Coca-Cola** yoki **Coke** — The Coca-Cola Company kompaniyasi tomonidank chiqariladigan alkogolsiz gazli ichimlik. „Coca-Cola“ 2005–2011-yillar oraligʻida Interbrend xalqoro tekshirish agentligi reytingi boʻyicha dunyodagi eng qimmat brend deb topilgan. Bugungi kunda bu ichimlik dunyodagi 200 dan ortiq mamlakatlarda sotiladi.

## Tarixi

Ichimlik 1889-yil 8-mayda (Jorjiya shtati, AQSh) Atlantada oʻylab topilgan. Uning muallifi farmatsevt John Stith Pemberton (afsonalarga qaraganda ichimlikning retseptini bir fermer ixtiro qilgan va Pembertonga $250 ga sotadi, bu haqida Pemberton oʻzining intervyularining birida aytgan emish). Ichimlikni nomini Pembertonning hisobchisi Frank Robinson kalligrafiya bilan chiroyli qilib „Coca-Cola“ soʻzini yozadi. Bu soʻz hozirgi kungacha ichimlikning logotipi boʻlib qoʻllanilib kelyapti. „Coca-Cola“ning tarkibida koka oʻsimlik (kokain) bor.

## ikbol
Shuni hisobga olish kerakki, har bir variantda ichimlik tarkibi har xil. Quyida ichimlikning oddiy varianti koʻrsatilgan
Ichimlikning tarkibida:

* Oʻsimlik shakari
* Boʻyoq modda: qand boʻyogʻi (E150)
* Ortofasfor kislotasi (E338)
* Kofein (5:57)
* Tabiiy xushboʻy hid beruvchi
* Uglerod ikki oksidi (E290)

## Qogʻoz butilka sinovi

„Coca-Cola“ kompaniyasi qogʻoz butilkalarni sinovdan oʻtkazishni boshladi. Butilkalarning ilk naʼmunalari Daniya kompaniyasi tomonidan taqdim etilgan va u toʻligʻicha qogʻoz tolalaridan tayyorlangan. Faqat qopqoq va qogʻozning suyuqlikka tegishidan saqlovchi ichki membrana plastikdan ishlangan.

Tajribadan maqsad, butilkani 100 foiz qayta ishlanadigan, butunlay plastikdan xoli va gazlangan ichimlikning bosimiga dosh bera oladigan qilib ishlab chiqarish hisoblanadi. „Coca-Cola“ 2030-yilgacha butunlay chiqindisiz ishlab chiqarishga oʻtmoqchi. Oziq-ovqat sanoatining gigantlari esa bu tashabbusni qoʻllab-quvvatlagan.

2019-yil „Break Free From Plastic“ („Plastikdan xalos boʻlamiz“) xayriya jamgʻarmasi „Coca-Cola“ jahondagi chiqindi generatorlaridan biri boʻlganligini maʼlum qilgan. Undan keyingi oʻrinlarda esa, „Pepsi“ va „Nestle“ joylashgan.

## Yana qarang
* Fanta
* Pepsi

## Manbalar

## Havolalar

*
Ilyos Mallayev

**Ilyos Mallayev** (12-yanvar 1936-yil, Marv, Turkmaniston – 2-may 2008-yil, Nyu-York, AQSH) — oʻzbek-yahudiy shoiri, xonanda, dramaturg, soʻz ustasi va bastakor. Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist. Oʻzbekiston xalq artisti Muhabbat Shamayevaning turmush oʻrtogʻi.

## Ijodi
Ilyos Mallayev (Ilyamani Malayev) Turkmaniston SSRning Marv shahrida yahudiy oilasida dunyoga kelgan. Uning ota-onasi Efraim va Yelizaveta Malayevlar.

Shoir, dramaturg, bastakor, mohir sozanda va soʻz ustasi, Shashmaqom bilimdoni, yahudiy ziyolisi Ilyos Mallaev oilasi bilan Oʻzbekistondan AQSHga 1992-yilda doimiy yashash uchun koʻchib ketgan. Nyu-Yorkda u rasman “Shashmaqom” ansamblini tuzadi. Uning rafiqasi,  Oʻzbekiston xalq artisti Muhabbat Shamayeva ansambl solistlaridan biri boʻlgan. 

Turkmaniston SSRning Marv shahrida tugʻilgan boʻlsa-da, Ilyos Mallaev oʻzining koʻplab qoʻshiqlarida oʻzbek xalqini madh etgan. U oʻzbek xalqining cheksiz mehrini qozongan, el-u yurtga tanilgan sanʼatkor edi: katta-yu kichik uning muxlisi boʻlgan.

Uning sheʼriyat borasidagi ijodi “Shiru shakar/Sut va shakar/Devon” oʻzbek va tojik tillarida yozilgan sheʼrlar toʻplamida oʻz aksini topgan. 

Ilyos Mallaev rus, fors, arman, ozarbayjon, tojik, oʻzbek va buxoro-yahudiy tillarini bilgan.

Ilyos Mallaev 2-may 2008-yilda Nyu-Yorkda pankreatik bez saratonidan vafot etdi. Shoir 4-may kuni Nyu-Yorkning Queens yahudiy “Mount Carmel” qabristonida dafn etildi.

## Asarlari
* Mallayev, Ilyos. Shiru shakar. She'rlar. Nyu-York shahrida, 1994.
* Mallayev, Ilyos. Sadoi dil/Qalb sadosi/Devon. She'rlar. Nyu-York shahrida, 1996.
№ 3-Hamza nomli umumiy oʻrta maktab

**№ 3-Hamza nomli umumiy oʻrta maktab** — Qozogʻistonning Qorabuloq qishlog'ida joylashgan. Maktabning rasmiy nomi *Hamza nomli umumiy oʻrta maktab*dir.

## Tarixi
1898-yil Qorabuloq qishlogʻidagi ilk maktabdir, uning asosini Anor domla degan kishi ochgan. Maktab boshlanishida „Oqtom“ deb ataldi. 1920-yili u Shoʻro maktabiga aylantirildi. 1936-yilda I.V.Stalin nomi berildi. 1962-yildan beri Hamza nomi bilan ataladi.

Maktab 1500 oʻquvchiga moʻljallangan boʻlib, unda 250 dan ziyod pedagoglar taʼlim bermoqda.

## Dars programmasi
Maktab yili 1-sentabrdan mayning oxirigacha choʻziladi va toʻrt chorakka boʻlingan. Oʻqish programmasi oʻzgarmas, doimiy. Baʼzi gʻarb mamlakatlaridan farqli oʻlaroq, oʻquvchilar yoki ularning ota-onalari qaysi darslar oʻtilishini beglilashda ishtirok eta olmaydilar.

Oʻquvchilar 5 qadamli shkalada baholanadi. Amalda 2 („qoniqarsiz“) dan 5 („aʼlo“) gacha qoʻyiladi. 1 kamdan-kam ishlatiladigan keskin oʻzlashtirmaganlik belgisi. Kundalik baho berishda bu baholarni oʻqituvchilar yana guruhlarga boʻla olishadi (masalan +4, −5), ammo chorak baholar faqat 2, 3, 4 yoki 5 boʻlishi mumkin.

Maktab 2 mavsumda faoliyat yuritadi. Maktabda ertalabdan tushgacha asosiy darslar oʻtiladi. Tushki tanaffusdan keyin yana bir, ikki yoki uch soat qoʻshimcha darslar oʻtiladi. Bu darslarga qatnashish majburiy. Har bir dars 45 daqiqa davom etadi.

9-sinf oxirida oʻquvchilar davlat imtihonlarini topshirishadi va umumiy oʻrta maktabni bitirishganini tasdiqlovchi attestat olishadi. 10-11-sinfda oʻqish majburiy emas. 11-sinf oxirida ham oʻquvchilar davlat imtihonlarini topshirishadi. Xohlagan oʻquvchilar oliy oʻquv yurtlariga kirish uchun Umumrespublika Testini topshirishadi. Testlar davlat tili sanalmish qozoq tili va rasmiy til sanalmish rus tilida topshiriladi.

## Manbalar
Encyclopædia Britannica Online

**Encyclopædia Britannica Online** — Encyclopædia Britannica, Inc. va unga tegishli „Encyclopædia Britannica“ning rasmiy sayti. Saytda 120,000 dan oshiq maqola bor. Maqolalar muntazam ravishda yangilanib turadi.

## Havolalar
* Rasmiy sayt
Adad

**Adad** () – oʻlchov birligi son, raqam va miqdorni ifodalaydi. Oʻzbekistonda koʻproq 30-yillargacha ishlatilgan. Oʻzbek tili davlat tili mavqeiga ega boʻlgach „tiraj“ soʻzi (gazeta, kitob nusxalari soni) oʻrnida ham adad atamasi qoʻllanila boshlandi.

## Manbalar
Adad (maʼnolari)

**Adad** quyidagilardan birini anglatadi:

* Adad — oʻlchov birligi; son, raqam va miqdorni ifodalaydi.
* Adad — momaqaldiroq, shamol va yomgʻir xudosi.
Adad (xudo)

**Adad** — momaqaldiroq, shamol va yomgʻir xudosi (Shumerda — Ishkur, Bobil va Ossuriyada — Adad, Shom arameylarida — Xadad, Qadimgi Falastin xananeylarida — Addu). Qadimgi Sharqning bir qancha xalqlari dinida mavjud. Bir qoʻlida bolgʻa, ikkinchi qoʻlida yashin bogʻlami koʻrinishida tasvirlanadi.

## Manbalar
Aerofagiya

**Aerofagiya** (aero - havo… va yunoncha phagein — yutmoq) — havo yutish. Ovqat yeyeyotgan paytda qisman havo yutish tabiiy hol. Lekin quruq havo yutishga odatlanish kasallikka sabab boʻladi. Odatda shoshib va gaplashib turib ovqat yeyish, baʼzan koʻp soʻlak ajralishi natijasida aerofagiya roʻy beradi. Surunkali gastrit, kolit, meʼda yarasi va gipotoniyasi, koronar tomirlar kasalligi, aorta anevrizmasida ham paydo boʻlishi mumkin. Emadigan bolalarning quruq teshik soʻrgʻich soʻrib yurishi ham aerofagiyaga sabab boʻladi. Yutilgan havoning bir qismi kekirganda chiqib ketadi, qolgani meʼdani shishiradi, ichakka oʻtib, faoliyatini izdan chiqaradi, peristaltikasi buziladi, bemor qayt qilib, qorni ogʻriydi; bola ishtahasi yoʻqolib, ozib ketadi. Psixiatriyada aerofagiya nevrozning ayrim turlarida kuzatiladi. Davosi: psixoterapiya, soʻlak, balgʻam yutmaslik, ovqatlanayotganda gapirmasdan oz-ozdan ovqat yeyish, meʼdada koʻp turib qoladigan ovqat emaslik, gazli ichimliklar ichmaslik tavsiya etiladi. Bolalarga soʻrgʻichni quruq soʻrdirmaslik, havo yutishga odatlanishga yoʻl qoʻymaslik, qorin shishib ogʻriganda bolaning holatini oʻzgartirib, havoni chiqarib yuborish chorasi koʻriladi.

## Manbalar
Aerofiltr

**Aerofiltr** (aero… va …filtr) — oqindi suvlar biologik jihatdan tozalanadigan inshoot. Filtrlovchi qatlamning ancha balandligi (4 m gacha) va majburiy shamollatish qurilmasi (Aerofiltrning oksidlash quvvati oshishini taʼminlovchi qurilma) borligi bilan biofiltrdan farq qiladi. Hajmi 1 m3 li Aerofiltrga sutkasiga 5 m3 oq suv tozalash uchun qabul qilinadi.
## Manbalar
Aeroterapiya

**Aeroterapiya** — Organizmni chiniqtirish va davolash maqsadida ochiq havodan foydalanish usuli. Aeroterapiyadan koʻpincha bolalar organizmini chiniqtirish va tashqi muhitning noxush omillariga nisbatan chidamini oshirish, shuningdek oʻpka, suyak, teri, boʻgʻim sili, kamqonlik, nerv va yurak-tomir sistemasining funksional kasalliklarini davolashda foydalaniladi. Aeroterapiyaning havo vannalari bilan davolash turi keng qoʻllanadi.
## Manbalar
Aerozolterapiya

**Aerozolterapiya** – biologik faol kukun dorilarni aerozol holida, yaʼni maxsus purkagich yordamida kuchli havo oqimi bilan purkab, nafas oldirib davolash; asosan bemorning nafas yoʻllariga, organizmning turli boʻshliqlariga yoki tananing shikastlangan joylariga purkaladi. Bunda nafas yoʻllarida dori yetarli konsentrasiyada toʻplanadi. Nafas aʼzolari kasalliklari (surunkali bronxit, bronxoektaziya, oʻpka, shuningdek bronx sili va boshqalar)da qoʻllanadi.

## Manbalar
Afidofaglar

**Afidofaglar** (lotincha aphis — oʻsimlik biti va yunoncha phagos — yeyuvchi) — Asosan bitlar bilan oziqlanib yashovchi yirtqich va parazit hasharotlar turkumi. Oʻsimliklarni himoya qilishning biologik usullarida keng qoʻllanadi (qarang Foydali hasharotlar).

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Afoniya

**Afoniya** (yunoncha a – inkor qoʻshimchasi va phone – ovoz) – shivirlab gapirish qobiliyati saqlangani holda ovoz chiqmay qolishi. Afoniya turli kasalliklar: hiqildoq, nerv sistemasi, shuningdek organizmning umumiy kasalliklari belgisi boʻlishi mumkin. Chin paralitik funksional va spastik xillari bor. Ovoz boylamlarining yetarli yumilmasligi yoki tebranmasligi bilan kechadigan kasalliklarda (yalligʻlanish, rak va hokazo) chin Afoniya roʻy beradi. Hiqildoq nervi faoliyatining bir tomonlama buzilishi (qalqonsimon bez operatsiyasi va boshqalar), nerv kasalliklari paralitik Afoniyaga sabab boʻlishi mumkin. Odatda, asabiy bemorlarda ovoz boylamlarini harakatlantiruvchi nerv mexanizmlarining vaqtincha tormozlanishi, ruhiy iztirob, qoʻrqish va boshqa natijasida funksional Afoniya yuzaga keladi. Halqum va hiqildoq shilliq qavatiga oʻyuvchi kimyoviy moddalar taʼsir etishi va boshqa spastik Afoniyaga sabab boʻladi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Afrika qoʻnogʻi

**Afrika qoʻnogʻi** (**Pennisetum tuphoidum**) — bir yillik don va yem-xashak ekini. Tashqi koʻrinishidan makkajoʻxori va sorgo (oqjoʻxori, qoʻqon joʻxori)ga oʻxshaydi. Osiyo, Afrika, qisman Janubiy Yevropaning quruq iqlimli zonalarida yetishtiriladi. Doni oziq-ovqatga va hayvonlarga yem uchun ishlatiladi. Bargi va poyasidan koʻk ozuqa va pichan tayyorlanadi. 100&nbsp;kg donida 89 ozuqa birligi, 10&nbsp;kg hazm boʻladigan protein, 100&nbsp;kg pichanida 50 ozuqa birligi va 8,2&nbsp;kg hazm boʻladigan protein bor. Afrika qoʻnogʻi issiqsevar, yorugʻsevar va qurgʻoqchilikka chidamlidir. Qumloqlarda va qoʻngʻir tuproqlarda yaxshi rivojlanadi. 1 gektar yerga 5-10&nbsp;kg urugʻlik sarflanadi, urugʻlar 5-6 sm chuqurlikka ekiladi. Hosildorligi koʻk massa boʻyicha 80- 500 s/ga, sugʻoriladigan maydonlarda 800-1000 s/ga, don boʻyicha 11-40 s/ga teng. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Afrika qoʻnogʻini Oʻzbekiston sharoitlarida oʻstirish tavsiyalari ishlab chiqilgan.

## Manbalar
Arixoʻrlar

**Arixoʻrlar** (*Pernis*) — Yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub urugʻning nomi. Ularning ikki turi boʻlib, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Arixoʻrlar qishlash uchun Afrika va Osiyoning janubga uchib ketadi. Oʻzbekistonda bitta turi har zamonda (bahor yoki kuzda) uchrab qoladi. Arixoʻrlar baland daraxtli oʻrmonlarda yashaydi. Uyasini daraxtlarga quradi. Baʼzan ikkita tuxum qoʻyadi va tuxumini urgʻochisi bosadi. Joʻjalarini boqishda erkagi ham yordamlashadi. Bu kush ari, qovoqari, asalari kabi hasharotlar bilan oziqlanadi. Ana shu hasharotlar tarqalgan joylarda uchraydi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Afagiya

**Afagiya** ( — *inkor qoʻshimchasi* va  — yeyish) — rivojlanishning ayrim davrlarida va yilning noqulay mavsumida hayvonlarning oziqlanmasligi. Afagiya hayvon tanasida zaxira oziq (asosan yogʻlar) toʻplanganida turli davrlarda sodir boʻlishi mumkin. Masalan, digenetik soʻrgʻichlilar miratsidiy lichinka, hasharotlar gʻumbak davrida, oʻtkinchi baliqlar (losossimonlar) jinsiy voyaga yetish va tuxum qoʻyishga tayyorgarlik davrida, kunliklar, koʻpchilik kapalaklar, buloqchilar voyaga yetgan davrida oziqlanmaydi. Afagiya oldidan koʻpincha ovqat hazm qilish organlarining regressiv oʻzgarishi kuzatiladi. Afagiya uyqu, karaxtlik va diapauza bilan birga boradi.

## Manbalar

## Havolalar
* Afagiya v BSE
* Afagiya v Biologicheskom slovare
Armaniston qoʻy zoti

**Armaniston qoʻy zoti** — Yarim dagʻal junli zot, Armanistondagi „Aragat“ naslchilik xoʻjaligida murakkab chatishtirish (balbas zoti sovligʻi x linkoln zoti qoʻchqori) x balbas zoti sovligʻi] yoʻli bilan yaratilgan. 1984-yilda zot sifatida tasdiqlangan. Qoʻylarning koʻz atrofi va oyoqlarida qora rangli dogʻlar boʻlishi bilan ajralib turadi. Zot mustahkam konstitutsiyali, gavdasi yirik, goʻshtdorlik sifati yuqori, qoʻchqorlarining tirik vazni 80-90&nbsp;kg, sovliqlariniki 50-55&nbsp;kg, 4-4,5 oylik qoʻzilariniki 28-32&nbsp;kg. Asosan oq, yarimdagʻal kokil tuzilishidagi yaltiroq jun qoplamiga ega. Qoʻchqorlaridan oʻrtacha 2,5-3,5&nbsp;kg, sov-liqlaridan 1,5 −1,9&nbsp;kg jun olinadi, jun kokili uzunligi 16-20 sm, sovlikdarida 14-18 sm, tivit qismining uzunligi 10-12 sm, toza jun chiqimi 68 — 72 %. Qoʻylar sharoitga tez va yaxshi moslashib, laktatsiya davrida 100-120 litr sut beradi, sutining yogʻlilik darajasi 5,9 %.

## Manbalar

## Havolalar
* (Arxiv.uz/ Maʼlumotlar ombori)
Armur gʻoʻzasi

**Armur gʻoʻzasi** (Gossypium armourianum Kearney) — Yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi D2_,, xromosomalar soni 2p=26. Birinchi marta T. Kerni taʼriflab bergan (1933). San-Markoye o.da va Kaliforniya qoʻltigʻi sohillarida uchraydi. Armur gʻoʻzasi — koʻp yillik, tarvaqaylab oʻsadigan buta; boʻyi 2 m gacha, oʻsuv shoxlari koʻp. Hosil shoxlari nimjon. Koʻsaklari mayda, dumaloq-uzunchoq, yonlari boʻrtib chiqqan, 3-4 chanoqli. Har bir chanogʻida 1-4 ta chigit boʻladi. Chigiti oʻrtacha kattalikda, toshchigit, yashil-kulrang tuklar bilan qoplangan. Armur gʻoʻzasi qurgʻoqchilikka nihoyatda chidamli, bakterioz bilan kasallanmaydi. Fotodavr oʻzgarishidan kam taʼsirlanadi. Armur gʻoʻzasi gulyonbargchalari tabiiy toʻkilib ketadigan gʻoʻza navlari yaratishda noyob tur hisoblanadi. Bunday gʻoʻza turlari Argentinada olingan.

## Manbalar

## Havolalar
* (Arxiv.uz/ Maʼlumotlar ombori)
Ashersoniya

**Ashersoniya** (*Ashersonia*) – Takomillashmagan zamburugʻlar avlodi; oqqanotlar oilasiga mansub zararkunanda hasharotlarning tabiiy kushandasi. Zararkunanda hasharotlarning 1 – 3 yoshdagi lichinkalarini shikastlaydi. Ashersoniyaning oqqanotlarga qarshi qoʻllaniladigan juda koʻp formalari mavjud (Vyetnam qizil va sariq Ashersoniyasi, kuba zargʻaldoq va qizil Ashersoniyasi, Yaponiya, Hindiston Axi va boshqalar).

Ashersoniyani shiradorligi 10–11 % agar suyuqligida tayyorlangan ozuqali muhitda koʻpaytiriladi. Purkash uchun konsentratsiyasi 1 millilitrda 2–5107 boʻlgan zamburugʻ sporali suspenziyasi ishlatiladi. 1 ga maydonga 2–6 l sporali suspenziya sarflanadi. Purkash ertalab yoki kechqurun lichinkalarning tuxumdan chiqish paytida amalga oshiriladi.

## Manbalar
Askaniya qoʻy zoti

**Askaniya qoʻy zoti** – Mayin tolali, juni va goʻshti uchun boqiladigan zot. Bu zotni 1925 – 34 yillarda Ukraina chorvachilik ilmiy tadqiqot instituta (Xerson viloyatidagi „Askaniya-Nova“ xoʻjaligi)da akademik M. F. Ivanov Ukraina mahalliy merinos qoʻylarini tanlab borish va Amerikaning rambulye qoʻchqorlari bilan chatishtirish orqali yetishtirgan. Askaniya qoʻy zoti mayin junli qoʻylar ichida oʻzining yirikligi bilan ajralib turadi, quruq iqlimga yaxshi moslashadi, jun va goʻsht mahsuldorligi yuqori. Qoʻchqorlarining tirik vazni 120 – 140 kg, sovliqlariniki 60 – 70 kg. Mayin, ingichka jun qoplamiga ega. Qoʻchqorlaridan 12 – 15 kg gacha, sovliqlaridan 6 – 6,5 kg jun olinadi (1 sm2 terida 4900 dona jun tolasi bor), jun kokili uzunligi 7,5 – 8 sm, toza jun chiqimi 40 – 50 %. 100 qoʻydan 150 gacha qoʻzi olish mumkin, oddiy sharoitda 125 – 130 qoʻzi olinadi. Askaniya qoʻy zoti ishtirokida Kavkaz, ozarbayjon, Krasnoyarsk merinoslari yaratilgan. Oʻzbekistonda 50-yillarda mahalliy jaydari qoʻylarning juni sifatini yaxshilash maqsadlarida Askaniya qoʻy zoti qoʻchqorlaridan foydalanilgan va yaxshi natijalar olingan. Oʻzbekistonning Jizzax va Toshkent viloyatlari xoʻjaliklarida tarqalgan.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Qavarish

**Qavarish** — turli mexanik taʼsirlar natijasida badanning biror sohasi terisiga shikast yetishi. Koʻpincha oyoq barmoqlari va tovon qavaradi. Oyoq terlashi, poyabzalni notoʻgʻri tanlash, teri parvarishiga rioya qilmaslik va boshqalar qavarishga ga sabab boʻladi. Qavarish qoʻl kaftida (yer chopganda va boshqalar xil jismoniy mehnat qilganda), qoʻltiq osti va boʻyinda (qattiq yoqali, kraxmallangan, choklari notekis ich kiyim kiyish oqibatida) ham uchrashi mumkin. Qavargan joy achishib ogʻriydi, doim namlanib turadi, terisi shilinib qizaradi, bir oz shishadi, soʻnfa ichida suyuqlik toʻla pufakcha (suvli qadoq) hosil boʻladi, keyinchalik pufakcha yorilib, yuza yaraga aylanadi; shu joy terisi suvlanib turadi. Qavargan joyni kaliy permanganatning nimrang eritmasi bilan yuvish yoki vanna qilish, soʻngra avaylab artish; pufakchalar paydo boʻlsa, brilliant yashili yoki metilen koʻki surtib, steril bogʻlov qoʻyish zarur. Qavargan joy katta boʻlsa yoki u yiring boylasa, darhol vrachga uchrashish lozim. Agar Qavarishning oldi olinmasa, teri ichiga mikroblar oʻtib, terining yiringli kasalliklari yuzaga kelishi mumkin. Qavarishning oldini olishda oyoqqa mos poyabzal tanlash, koʻp terlashni davolash, ich kiyimlarni tez-tez almashtirib turish, terini toʻfi parvarish qilish alohida ahamiyatga ega. Jismoniy ish qilganda (xaskash, bel, ketmon bilan ishlaganda) qoʻlqop kiyib olish kerak.

## Adabiyotlar
Askaridalar

**Askaridalar** (*Ascarididae*) — Toʻgarak chuvalchanglar oilasi. Umurtqali hayvonlar va odam ichagida parazitlik qiladi. 9 ta urugʻni oʻz ichiga oladi. Tipik urugʻi (Ascaris)ra18 -turiga kiradi. Odatda odam askaridasi (A. Lumbricoides) va choʻchqa askaridasi (Askaridalar suyam) koʻp uchraydi. Odam askaridasi erkagining uzunligi 15 — 25 sm, urgʻochisi 20 — 40 sm. Erkak askaridaning dumi ilmoqqa oʻxshash egilan. Askarida gavdasi tashqi tomondan pishiq va qalin poʻst — **kutikula** bilan qoplangan. Yopishuv organlari (soʻrgʻichlar) rivojlanmangan, uning elastik tanasi ichak devoriga taqalib turganidan ichakdan tashqariga chiqib ketmaydi.

Askaridaning hazm qilish sistemasi ikki uchi ochiq uzun nayga oʻxshaydi. Bu nay ogʻiz teshigidan boshlanadi, qisqa halqum, qiziloʻngach, oʻrta ichak hamda keyingi ichak orqali chiqaruv (anal) teshigi bilan tugaydi. Tanasi oldigi uchida joylashgan ogʻiz teshigi 3ta lab bilan oʻralgan. Askarida ichakda hazm boʻlayotgan oziqni soʻrib oladi. Oziqning hazm boʻlmagan qismi uning anal teshigi orqali chiqarib yuboriladi.

Ayirish sistemasi tana boʻylab oʻtgan 2ta uzun naydan iborat. Naylar tananing oldingi tomonida birlashib, yagona teshik bilan tashqariga ochiladi. Tanasining oldingi tomonidagi nerv halqasi halqumni oʻrab olgan. Bu halqadan tana boʻylab keyingi va oldingi tomonga nervlar ketadi.

Jinsiy sistemasi bir uchi berk ingichka naychaga oʻxshash boʻladi. Tana boʻshligʻida buralib joylashgan. Urgʻochisining jinsiy organdi 2ta tuxumdondan, erkakniki esa bitta urugʻdondan iborat. Askarida juda serpusht, u 1 kecha-kunduzda 240mingtagacha tuxum qoʻyadi. Urugʻlangan va qalin poʻst bilan qoplangan tuxumlarini xoʻjayini ichagiga qoʻyadi. Tuxumlar axlat bilan tashqariga chiqib ketadi. Tuxumlar iflos qoʻl yoki yuvilmagan meva va sabzavotlar orqali odamning ichagiga tushganida nam muhitda ulardan lichinkalar chiqadi. Lichinkalar qon orqali oʻpkaga boradi, soʻngra balgʻam bilan ogʻizga tushadi. Ular ogʻizdan yana ichakka qaytib tushgach, rivojlanib voyaga yetadi va tuxum qoʻyishga kirishadi.

**Askaridani yuqtirganda belgilar**. Askarida bilan kasallangan odam ozib ketadi, rangi siniq boʻladi. Uning qorni muntazam ogʻrib turadi. Ichakdagi askaridalar maxsus dorilar yordamida haydaladi. Askaridani yuqtirmaslik uchun sabzavot va mevalarni yaxshilab yuvib isteʼmol qilish kerak hamda maxsus gigiyena qoidalariga rioya qilish kerak.
## Manbalar
Hayvonot dunyosi ensiklopediyasi va 7-sinf biologiya darsligi (2017) Laziz Hamidov

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz 
----
Askaridoz

**Askaridoz** – toʻgarak chuvalchanglar (askaridalar) keltirib chiqaradigan gijja kasalligi. Askaridalar ancha yirik boʻlib, odamning ingichka ichagida parazitlik qiladi. Bolalarda koʻproq uchraydi. Bemor askaridoz tarqatuvchi manba hisoblanadi. Kasallik askarida tuxumlari bilan ifloslangan sabzavotlar, qaynatilmagan suv, kir qoʻl orqali yuqadi. Kasallikning ilk davri koʻpincha umumiy alomatlar bilan kechadi: darmonsizlik, yoʻtal, harorat koʻtarilishi, eshakyemi toshishi mumkin. Keyinchalik bosh aylanishi, bosh ogʻrigʻi, meʼda-ichak faoliyatining buzilishi (koʻngil aynishi, qusish, koʻp soʻlak oqishi), oʻta toliquvchanlik, kechasi qoʻrqish alomatlari namoyon boʻladi; bolalar uyquda tishini gʻijirlatadi, ularda kamqonlik, asabiylashish va boshqa kuzatiladi. Askaridalarning oʻt yoki meʼda-ichak yoʻllariga kirishi natijasida yiringli xolesistit, jigar abssessi, peritonit, sepsis, oʻtkir pankreatit, appenditsit, ichak tutilishi va boshqa asoratlar yuzaga kelishi mumkin. Askaridozga vrach nazorati ostida davo qilinadi. Kasallikning oldini olishda ozodalik va sarishtalikka amal qilish lozim.
## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz 
* Askaridoz 
* Askaridoz (forumi) 
* Askaridoz (Ascaridosis)
Hanna (Alberta)

**Hanna** Kanadaning Alberta viloyatidagi shaharchadir.

## Aholisi
2011-yil maʼlumotlariga koʻra Hanna'da 2673 kishi istiqomat qiladi.

## Iqtisodiyoti
Shaharcha daromadi asosan ziroat (dehqonchilik), yogʻ ishlab chiqarish, sayyohlik va koʻmir qazishdan keladi.

## Mashhur kishilari
*Shirley McClellan, moliya vaziri
*Lanny McDonald, xokkeychi
*Nickelback guruhi aʼzolari
*Blake Nill, futbolchi
*Jim Nill, xokkeychi
*Marjorie Willison, yozuvchi

## Manbalar

## Havolalar
*Hanna shahri sayti
Asosiy oʻgʻit

**Asosiy oʻgʻit** – Ekinlari kilishidan oldin tuproq qas olinadigan oʻgʻit. Asosiy deb atalishining sababi shuki, uning tarkibida ayni uchastkaga moʻljallangan oziq moddalarning koʻp qismi boʻladi. Asosiy oʻgʻit butun vegetatsiya davrida oʻsimlikning oziqlanishini taʼminlaydi. Asosiy oʻgʻitni tuproq-ikdim sharoiti, oʻgʻitlarning xususiyati, xoʻjalikda mavjudligi va boshqalarga qarab kuzda yoki bahorda solish mumkin. Odatda fosforli oʻgʻitlar umumiy miqdorining yarmidan koʻpi yoki 65 – 75 %, kaliyli oʻgʻitlarning 50 % va organik oʻgʻitlarning deyarli hammasi Asosiy oʻgʻit sifatida solinadi. Shudgorlashdan oldin faqat superfosfatni emas, ammofosni ham solish mumkin. Shoʻr yerlarga oʻgʻitlar yer shoʻri yuvilganidan keyin solinadi..

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Aspergillyoz

**Aspergillyoz** (***Aspergillosis***) – Odam va hayvonlarda parazit zamburugʻi(*aspergillar*) qoʻzgʻatadigan kasallik. Aspergillyozda qaysi aʼzo zararlanganligiga qarab kasallik belgilari turlicha namoyon boʻladi. Masalan, teri Aspergillyozida asosan teri zararlanadi, unda tuguncha, yara va infiltratlar paydo boʻladi. Aspergillyoz bilan asosan parrandalar, qisman sut emizuvchilar kasallanadi. Bu kasallikka parrandalar ichida oʻrdak va gʻoz koʻproq, tovuq, kurka, kaptar, qirgʻovul kamroqchalinadi. Sut emizuvchilardan Aspergillyoz bilan koʻproq quyon kasallanadi. Kasallik nafas orqali zamburugʻ sporalarini ichga yutib yuborish va bu kasallik bilan zararlangan ozuqani isteʼmol qilish natijasida yuqadi. Kasallangan hayvonlar ancha lohas boʻladi, nafas olishi qiyinlashadi, ishtahasi pasayadi, ichi buziladi, ozib ketadi, bir necha kundan keyin oʻladi. Aspergillyozning oldini olish choralari: bino ichida sanitariyagigiyena qoidalariga rioya qilish, ozuqa va toʻshamalarni zamburugʻlardan xoli tutish, inkubatorlarni dezinfeksiya qilish, shamollatish va boshqalar.

## Galeriya

Tasvir:Pulmonary angioinvasive aspergillosis.jpg
Tasvir:Pulmonary aspergillosis (2) invasive type.jpg


## Manbalar

## Havolalar
* USGS National Wildlife Health Center 
* Aspergillus – Aspergillus website 
* Aspergillosis  at DoctorFungus.org 
* http://referat.arxiv.uz
Assit

**Assit** (yunoncha askos – qorin) – qorin istisqosi. Qorin boʻshligʻida tiniq rangsiz yoki och sariq suyuqlik yigʻilishi. Assitga yurak xastaliklari, jigar sirrozi, nafas yoʻllari va oʻpkaning surunkali kasalliklari, buyrak kasalliklari (nefroz va nefrit), qorin boʻshligʻi aʼzolari oʻsmasi, sil va boshqalar sabab boʻladi (yana qarang Istisqo).

## Manbalar
Aspergillar

**Aspergillar** (*Aspergillus*) – Askomitsetsimonlar sinfining mogʻor zamburugʻlar turkumi. Konidiyalar, yaʼni jinssiz yoʻl bilan hosil boʻladigan sporalar yordamida koʻpayadi. Sporalari turli xilda va odatda mayin tukchalar bilan qoplangan boʻladi. Tuproq, devorlar, asrab qoʻyilgan yemishlar va boshqa nam joylarda yashaydi. Baʼzi turlari kasallik (aspergillyoz va mikoz) keltirib chiqaradi. Ayrim Aspergillardan limon kislota, glyukonat kislota va pishloq ishlab chiqarishda hamda antibiotiklar olishda foydalaniladi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asteniya

**Asteniya** (yunoncha astenia – darmonsizlik) – asabiy-ruhiy quvvatsizlik; bunday bemorning kayfiyati oʻzgaruvchan boʻlib, tez toliqadi, ozib ketadi, uyqusi buziladi. Yigʻloqi boʻlib qoladi; vegetativ nerv sistemasining vazifasi izdan chiqadi, uzoq vaqtgacha bosh ogʻriydi. Boshdan kechirilgan kasalliklar, shikastlanishlar, ruhiy toliqish, ichki aʼzolar xastaligi (meʼda yara kasalligi, gastrit, kolit, xoletsistit va boshqalar), miya shikastlanishi va boshqa asteniyaga sabab boʻladi. Asteniya yuqumli kasalliklardan tuzalish davrida kuzatiladigan holatlardan biri (yana qarang Nevrasteniya).

## Patalogik fiziologiyasi

Mushak hujayralari miyadan elektr impulslari oqimini aniqlash orqali ishlaydi, bu esa sarkoplazmik retikulum tomonidan kaltsiyni chiqarish orqali qisqarishiga signal beradi. Charchoq asab yoki mushak hujayralarining oʻzida paydo boʻlishi mumkin. Kolumbiya universiteti olimlari tomonidan olib borilgan yangi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, mushaklarning charchoqlari mushak hujayralaridan kalsiyning kamayishi tufayli yuzaga keladi. Bundan tashqari, Kolumbiya tadqiqotchilari ushbu ajralib chiqqan kalsiy tomonidan faollashtirilgan ferment mushak tolalarini halok qilishini aytmoqdalar.

## Turlari

Mushaklarning charchoqlari markaziy, nerv-mushak va periferik mushaklarda kuzatilishi mumkin. Markaziy mushaklarning charchoqlari umumiy energiya tanqisligi sifatida namoyon boʻladi va periferik mushaklar kuchsizligi, mushaklarning oʻziga xos ish qobiliyatini yoʻqotish sifatida namoyon boʻladi. Neyromuskulyar charchoq markaziy yoki periferik boʻlishi mumkin. Jismoniy mashqlar paytida asabiy qoʻzgʻalishning pasayishi, agar ish bir xil intensivlikda davom ettirilsa, organlar yetishmovchiligining oldini olish uchun himoya mexanizmi boʻlishi mumkinligi taxmin qilingan. Markaziy charchoqning aniq mexanizmlari nomaʼlum, ammo serotonergik yoʻllarning roliga katta qiziqish mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Chad Kroeger

**Chad Robert Kroeger** (; 15-noyabr, 1974) kanadalik qoʻshiqchi, shoir va gitarachidir. Nickelback guruhi bosh vokalchisi. Shuningdek Kroeger boshqa artistlar va kinofilmlar uchun ham ashulalar yozgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Chad Kroeger biografiyasi
Atirqovun

**Atirqovun** (*Melodudaim*) – Qovun (Melo) turkumiga, qovoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Boʻyi 30 – 80 sm. Bargi toʻgarak yoki tuxumsimon. Guli bir yoki ikki jinsli. Mevasi dumaloq, diametri 5,5 – 6 sm. Xushboʻyligi bilan boshqa qovunlardan ajralib turadi. Atirqovun ekilishiga qarab iyul – sentabr oylarida gullaydi. Yer yuzida keng tarqalgan. Uni Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Eron, Afgʻoniston, Kichik Osiyo, Oʻrta dengiz boʻyi, *Amerika* va boshqa yerlarda uchratish mumkin. Atirqovun Oʻzbekistonning deyarli hamma viloyatlarida, ayniqsa, Surxondaryo va Xorazm viloyatida manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.

## Manbalar
Issiqkoʻl (koʻl)

**Issiqkoʻl** — Qirgʻiziston shimoli-sharqidagi katta oqmas koʻl. Tyan-Shan togʻ tizmasida joylashgan. Issiqkoʻl dengiz sathidan 1607 metr balandlikda joylashgan. Maydoni 6326 km² (baʼzi manbalarda 6330 km²). Koʻlga koʻp daryolar oqib keladi, ammo birorta daryo ham oqib chiqib ketmaydi. Koʻlning suvi musaffo va shoʻr

Issiqkoʻl dunyodagi eng yirik togʻ koʻllaridan biri. Issiqkoʻl Issiqkoʻl soyligida, shimolda Kungay Olatov va janubda Terskay Olatov tizmalari orasida joylashgan. Koʻlning uzunligi 178 km, eni 60 km, chuqurligi 668 m gacha (baʼzi manbalarda 702 m gacha), oʻrtacha chuqurligi 278 m, suv hajmi 1738 km³. Koʻl atrofidagi yerlarda sugʻorish ishlarining oʻsishi koʻlning hajmini kamaytirgan. 1850-yildan beri koʻlning sathi 10 metr pasaygan. Koʻlning kichrayishiga odamlarning ham, iqlim oʻzgarishining ham taʼsiri boʻlgan.

Issiqkoʻlga 50 dan ortiq daryo quyiladi. Eng yirik daryolari: Jirgʻalan, Tup (sharq tomondan quyiladi), maydalari — Qoraqoʻl, Qizilsuv, Juka, Oqsuv, Koʻksuv. Issiqkoʻl havzasining maydoni 21,9 ming km². Iqlimi iliq, quruq, moʻtadil. Sohilda iyulning oʻrtacha temperaturasi 16-17°, yanvarniki gʻarbda -2° dan -3° gacha, sharqda -4° dan -7° gacha. Issiqkoʻl ustiga yiliga 250 mm, gʻarbda 110 mm, sharqda 470 mm yogʻin tushadi. Issiqkoʻldan 700 mm cha suv bugʻlanadi. Gʻarbida va sharqida tez-tez kuchli shamollar boʻlib turadi. Shamol esganda toʻlqinlar balandligi 3-4 m gacha boʻladi. Suv sathi yiliga 10-50 sm oʻzgarib turadi. Suv yuzasining temperaturasi yanvarda 2-3°, iyul va avgusda 19-20°, 100 m dan chuqurda yil boʻyi 3,5-4°. Issiqkoʻl qishda muzlamaydi. Qattiq qishda faqat qoʻltiqlar muzlaydi. Suvi yashil rangda (tiniqligi 12 m dan ortiq), shoʻrroq (5,8 %), ichish va sugʻorish uchun yaramaydi.

Issiqkoʻlda 20 dan ortiq baliq turi bor. Issiqkoʻl qoʻltiqlarida va gʻarbida yiliga 20-50 ming suzuvchi parrandalar qishlaydi. 1958-yilda Issiqkoʻl qoʻriqxonasi tashkil etilgan. Issiqkoʻlda muntazam yuk va yoʻlovchi tashuvchi kemalar qatnab turadi. Asosiy portlari: Baliqchi, Qoraqoʻl pristani. Aholisi qishloq xoʻjaligi (dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik), shuningdek, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Issiqkoʻlning shimoliy sohilida Choʻlponota, janubiy sohilgʻida esa Tamgʻa kurortlari joylashgan. Issiqkoʻlga boshqa mamlakatlardan dam olgani sayyohlar kelishadi. Koʻl atrofida turistlar uchun koʻplagan bazalar bor.

## Manbalar
Atoniya

**Atoniya** (yunoncha a – inkor qoʻshimchasi va tonos – tonus, taranglik) – Biror aʼzo muskullari normal tonusining yoʻqolishi; ozib ketish, nerv va boshqa kasalliklarda kuzatiladi. Atoniya tugʻma boʻlishi ham mumkin. Atoniyada aʼzo yoki toʻqima boʻshashib, ilgarigidek ishlay olmay qoladi. Meʼda Atoniyasi, ichak Atoniyasi, bachadon Atoniyasi va boshqa farq qilinadi.

## Manbalar