open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Deflyasiya (maʼnolari)

**Deflyasiya**:

* Deflyasiya (lot.
* Deflyasiya (iqtisodiyot) (iqtisodiyotda), dezinflyasiya — inflyasiya davrida chiqarilgan muomaladagi ortiqcha qogʻoz pulni kamaytirish; davlat to-monidan muomaladagi pul miqdorini kamaytirishga qaratilgan moliya va pul-kredit tadbirlari (soliqlarni oshirish, qimmatli qogʻozlar sotish, tovar narxlari darajasini pasaytirish, ish haqi oʻsishiga yoʻl qoʻymaslik, tashqi savdoni jonlantirish, banklar hisob stavkasini oshirish, omonatlar oʻsishini ragʻbatlantirish va b.
Defoliantlar

**Defoliantlar** (de... va folium -barg) — hosilni yigʻib-terib olishni osonlashtirish maqsadlarida oʻsimliklar bargini toʻkish uchun qoʻllanadigan kimyoviy moddalar. Peapitsidlar guruhiga kiradi. D. oʻsimlik barglarini muddatidan oldin qarishi va toʻkilishini, sunʼiy xazonrezgilikni keltirib chiqaradi. Asosan gʻoʻza, urugʻlik lyupin barglarini toʻkishda ishlatiladi. Oʻzbekistonda D. sifatida kalsiy xlorat-xlorid (42% li suvli eritmasi), magniy xlorat (60% li suvda eriydigan kukun), "Sihat" preparati (natriy xlorat asosida), dropp va b.qoʻllanadi. D. atrof muhitga sal-biy taʼsir koʻrsatmasligi uchun ulardan foydalanishda qatʼiy cheklashlar va maʼlum qoidalarga amal qilishni talab etadi (qarang Defoliatsiya). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defis

**Defis** ( — ajralish, boʻlinish) — soʻzlarni qismga boʻlishda qoʻllaniladigan belgi, chiziqcha (-). D. juft va takroriy soʻzlarda, soʻz va unga qoʻshiladigan unsurlar oʻrtasida (opasingil, uzoq-yaqin, asta-sekin, kula-kula, aytdim-ku, aytdimda kabi) hamda boʻgʻin koʻchirishda ishla-tiladi.who ever closes this webpage is gay

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deflektor

**Deflektor** (lot. deﬂ ecto — ogʻdiraman, olib ketaman) — 1) ventilyasiya (shamollatish) yoki tutun moʻrisiga oʻrnatiladigan havo tortish qurilmasi; bino va shaxtalarning shamollatilishini tezlashtiradi, qozon va pechkalar moʻrisining havo tortishini yaxshilaydi; 2) gaz, suyuqlik, tovush toʻlqinlari va b. yoʻnalishini oʻzgartiradigan moslama; 3) magnit kompasi deriva-siyasi (kema, samolyot va b.da temir hamda elektromagnit maydon taʼsirida kompas magnit milining meridiandan ogʻish hodisasi) ni oʻlchaydigan va uni bartaraf qiladigan asbob.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsebal

**Detsebal** (Decebalus) (?—106) - daklar yoʻlboshchisi (87-yildan). Rimliklar bilan 89-yilda boʻlgan muvaffaqiyatli urushda sulhga erishgan. Unga koʻra, Rim har yili daklarga subsidiya (yordam puli) toʻlashi lozim boʻlgan. Daklarning 101 — 102 va 105 — 106-yillardagi Rim bilan urushlari muvaffaqiyatsizlikka uchragan, natijada daklar Rimga tobe boʻlib, D. oʻzini-oʻzi oʻldirgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsi...

**Detsi...** (lotincha decem — oʻn) — ulush birliklari nomlarini hosil qilish uchun ishlatiladigan old qoʻshimcha; asosiy birlikning 1/10 ulushiga teng, d bilan ifodalanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsibel

**Detsibel** (detsi... va bel) — ikkita bir jinsli fizik kattaliklar — energiya, quvvat, tovush bosimi va hokazo nisbati logarifmi bilan oʻlchanadigan birlik; belning 1/10 ulushiga teng , dB bilan ifodalanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsilitr

**Detsilitr** (detsi... va litr) — hajm birligi; litrning oʻndan bir ulushiga teng, dl bilan ifodalanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsillion

**Detsillion** (frans.) — bir raqami va 33 ta nol bilan ifodalanadigan katta son, yaʼni 1033.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deformatsiya

**Deformatsiya** ( — buzilish) (Mehanik kuchlanish): 

1) fizikada — tashqi kuch, temperatura, elektr va magnit maydonlari taʼsirida jism shakli va oʻlchamlarining oʻzgarishi. Elastik va plastik xillari bor. Chuqurroq o'rganilganda cho'zilish-siqilish, buralish, egilish va siljish turlariga bo'linadi. Jismga tasir qiluvchi kuchlarning turiga qarab deformatsiya  turlarini kuzatish mumkin. Tashqi kuch taʼsiri toʻxtagandan keyin deformatsiya yoʻqolsa (jism oʻz holiga qaytsa) elastik deformatsiya, saqlansa (jism oʻz holiga qaytmasa) plastik deformatsiya yuz beradi. Elastiklik va plastiklik nazariyasida qattiq jism deformatsiyasiga oid harakat va kuchlanish oʻrganiladi. Elastik deformatsiyalanuvchi qattiq jism yoʻq, har qanday qattiq jism tashqi kuch taʼsirida plastik deformatsiyalanadi. Plastik deformatsiya temperatura, tashqi kuch va deformatsiya tezligiga bogʻliq. Tashqi kuch maʼlum vaqt davomida bir xil taʼsir qilib tursa, deformatsiya vaqt oʻtgan sari oʻzgara boradi; bu hodisaga yoyiluvchanlik deyiladi. Temperatura koʻtarilishi bilan yoyiluvchanlik ortadi. Tashqi kuch ortib borgandagi deformatsiya aktiv (faol), tashqi kuch kamayib borgandagi deformatsiya passiv (sust) deformatsiya deyiladi. Deformatsiyaning choʻzilish, siqilish, egilish, buralish xillari mavjud. Mutlaq deformatsiyaning jism boshlangʻich oʻlchami (shakli)ga nisbati nisbiy deformatsiya deyiladi. Deformatsiya qonunlari materiallar qarshiligi, puxtaligi, inshootlar mustahkamligi va hokazoni hisoblashda tatbiq qilinadi;  

2) geologiyada — tektonik harakatlar natijasida tog jinslarining shakli va hajmi oʻzgarishi. Deformatsiyaga uchragan tog jinslarining tarkibi baʼ-zan butunlay oʻzgarib ketadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defoliatsiya

**Defoliatsiya** – hosilni mashinalar yordamida yigʻib-terib olishni osonlashtirish uchun oʻsimlik barglarini sunʼiy ravishda toʻktirish. D. uchun kimyoviy moddalar – defolianshlarlan foydalaniladi, ular oʻsimliklar barglarida qarish yoki tabiiy toʻkilish yuz beradigan jarayonlarga oʻxshash hodisalarni sodir etadi. Bu jarayonda barglarda xlorofill miqdori kamayadi, fotosintez keskin susayadi, organik moddalar hosil boʻlish jarayoni buziladi, suv bugʻlanishi kuchayadi, oqsil va b. birikmalar parchalanishidan hosil boʻladigan mahsulotlar koʻpayadi. Bu birikmalar barg plastinkasi orqali oqib, barg bandi ajratuvchi qavati xoʻjayralarining yakkalanib qolishiga olib keladi va barg oʻz ogʻirligi taʼsirida toʻkiladi. Barglar kimyoviy preparatlar yordamida toʻkilsa, ekin qator oralaridan shamol oʻtishi yaxshilanadi, havoning nisbiy namligi kamayadi. D.dan soʻng barglar uzogi bilan 10—12 kunda qurib toʻkiladi. D. (terimga kadar 20 sutka oldin) gʻoʻza, manzarali va mevali daraxtlar, vino olishga moʻljallangan tokzor (terimga qadar 20 sutka oldin), urugʻlik lyupin, evkomiya va b.ni D. qilish yaxshi natija beradi. Gʻoʻzani D. qilish oʻsimlik ochilgan koʻsaklar soniga qarab utkaziladi (55—60% kusaklar ochilgan bulishi kerak). Barvaqt yoki kechikib qilingan D. (kusaklar pishmasdan yoki ochilmasdan) natijasida toʻla shakllanmagan koʻsaklarga oziq moddalar yetib bormaydi, ular qurib, toʻkilib ketadi, natijada paxta hosili kamayadi, tola hamda urugʻlik chigit sifati yomonlashadi. Ayniqsa, havoning oʻrtacha sutkalik harorati 15°va undan past, kechikkan D. da barglar toʻliq toʻkilmaydi. Dori purkash normasi gʻoʻzaning turi, navi, boʻyi, hosil shoxlari soni, ularning qay darajada rivojlanganligi, koʻchat qalinligi, ishlov berish muddatlari, kuzning kelishi, xullas, barcha shartsharoitlar hisobga olingan holda aniq belgilanishi ke-rak. Bunda har bir gʻoʻza paykali uchun alohida-alohida normalar va muddatlar belgilanadi. D.da preparat tekkan barglargina toʻkiladi, shu sababli gʻoʻzaning hamma barglari bir meʼyorda hoʻllanishiga erishish zarur. Gʻoʻzani D. qilishda kalsiy xlorat-xlorid, magniy xlorat (6–10&nbsp;kg/ga), „Sihat“ (natriy xlorat asosida; 13–16&nbsp;kg/ga), dropp (0,3—0,7&nbsp;kg/ga), dropp ultra (0,6—0,8 l/ga) va b. preparatlar qoʻllanadi. Sutkalik oʻrtacha harorat 17— 20° da preparatlar yaxshi taʼsir koʻrsatadi. Havo harorati 17° dan past boʻlganda defoliantlar miqdori 15 – 20% oshiriladi. Shudring defoliantlar taʼsirini oshiradi, yomgʻir esa, aksincha, uni kamaytiradi. D. qilishda traktorga osiladigan purkagichlardan keng foydalaniladi. Ish suyukligi sarfi traktor purkagichlarda 300—400 l/ga.

Gʻoʻzani oʻz vaqtida D. va desikatsiya qilish paxta hosilini mashinalar yordamida terib olish uchun sharoit yaratadi, hosilning asosiy qismi (90% dan koʻprogʻi)ni sovuq tushgunga qadar terib olishga imkon beradi. D.dan soʻng paxta terish mashinalarining ish unumdorligi 15—20% oshadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Zakirov T. S, Ximicheskaya defolatsiya i desikatsiya xlopchatnika, T., 1968.

Rixsivoy Yoqubov.
Detsimetrli toʻlqinlar

**Detsimetrli toʻlqinlar** — uzunligi 0,1 dan 1 m gacha boʻlgan radiotoʻlqinlar. Bunday toʻlqinlar monosferadan qaytmaydi, yomgʻir va tumanga deyarli yutilmaydi va tarqalmaydi. Detsimetrli toʻlqinlar radiolokatsiya, radioreleli aloqa, yerdagi va koinotdagi radioaloqada qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Toʻlqinlar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsis

**Detsis** — piretroidlar guruhiga man-sub boʻlgan insektitsid. D. tarkibida 1 litrida 25 g taʼsir etuvchi dekametrin moddaga ega emulsiyalanuvchi konsentrat shaklida ishlab chiqariladi. D. Oʻzbekistonda ekinlarni zararkunandalardan himoya qilish maqsadida gektariga 0,3—0,7 l (5—15 g/ga taʼsir etuvchi modda hisobida) sarflanadi. Bundan tashqari yaylovlarni chigirtkalardan himoya qilishda ham ishlatiladi (0,3—0,5 l/ga). Bogʻlarda D.ni ishlatishda oʻrgimchakkana koʻpayib ketmasligi uchun koʻpincha birorta akaritsid qoʻshiladi. Shu maqsadda tarkibiga omayt qoʻshilgan akaridetsis (1,25—1,5 l/ga) yaratilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deshifrovka

**Deshifrovka** (frans. dechiffrer -maʼnosini yechmoq) —1) notanish xatlar yoki shifrli yozuvlarni shartli belgilar vositasida oʻqish; qad. yozma yodgorliklarning magʻzini chaqishda qoʻllanadi. Bunda maxsus usullardan foydalaniladi; 2) yerda olingan fotosuratlar, aero va kosmik fotosuratlar boʻyicha muayyan hududni tadqiq qilish usuli. Samolyot yoki turli xil uchish apparatlarida olinadigan fotosuratlarni D. qilishda biror obʼyektning soni va harakteri uning suratdagi koʻrinishiga qarab aniklanadi. Topografik D. vositasida yer yuzasining relyefi va mahalliy predmetlarning suratlari oʻrganiladi hamda joylar razvedka qilinadi; 3) taktik D.da dushmanning mudofaa inshootlari, oʻt ochish pozitsiyalari, kommunikatsiyalari, aerodromlari, buyruq-nazorat punktlari va b. aniqlanadi; 4) maxsus D. oʻrganilayotgan hudud yer yuzasining geologik tuzilishi, ustki qatlam harakteri (mas, lyoss jinsi), yer osti suvlarining resurelari va shu kabi maʼlumotlarni aniklashni koʻzda tutadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deemulgirlash

**Deemulgirlash** — emulsiya (bir-biriga aralashmaidigan ikki suyuqlikdan iborat dispers sistema)ni parchalash jarayoni. Mas, sutning yogʻini ajratib olish uchun qoʻllanadi. D. usullari: 1) sentrifuga yordamida (markazdan qochirma kuch taʼsirida suyuqlikdagi ogʻir qoʻshilmalarni yengil qismlardan ajratish); 2) emulsiya zarralariga elektr maydoni taʼsir ettirish (neft tarkibidagi suvni ajratish); 3) emulsiyani isitish (bunda kalloid zarralar kengayib, ustidagi yupqa pardalarni yirtadi, natijada aralashma pastga choʻkadi); 4) emulsiyaga elektrolitlar taʼsir ettirish va hokazo

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehli

**Dehli** — Hindiston poytaxti va Dehli ittifoqdosh hududining maʼmuriy markazi. Aholisi 11,7 mln. kishi (2007). Hindistonning shim.-gʻarbida Jamna daryosi boʻyida, dengiz sathidan 216 m balandlikda joylashgan. Dehlida iyul oyining oʻrtacha temperaturasi 31°, yanvar niki 14,2°. Bir yilda oʻrtacha 660 mm yogʻin yogʻadi.

Hoz. Dehli qadimgi Indraprastxa (Indarpat) sh. yaqinida 8-asrning 1-yarmida barpo etilgan. 1206 yildan Dehli sultonligining , 1526 yildan Boburiylar saltanatining poytaxti (Dehli shahrini poytaxt tutgan hukmdorlarning deyarli barchasi turkiylar boʻlgan). 1803 yilda Dehlini inglizlar bosib oldi. 1857—59 yillarda shahar hind milliy qoʻzgʻolonining muhim markazlaridan biri boʻlgan. 1911 yildan Britaniya Hindistonining poytaxti, oʻsha yildan Dehlining jan.-gʻarbida Yangi shahar (Nyu-Deli) qurila boshladi. 1947 yildan mustaqil Hindiston poytaxti, 1950 yildan Hindiston Respublikasi poytaxti.

Dehli — mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Hindiston shim.dagi muhim transport yoʻllari tuguni. Bu yerdan mamlakatning turli tomoniga va chet mamlakatlarga temir yoʻl, avtomobil va havo yoʻllari ketgan. Dehlida 3 ta aeroport mavjuDehli Shaharda poytaxt aholisi ehtiyoji uchun mahsulot ishlab chiqaradigan sanoat tarmoqlari: toʻqimachilik, tikuvchilik, trikotaj, koʻn poyabzal, oyna-keramika, kimyo-farmatsevtika, elektronika, metallsozlik va mashinasozlik koʻproq rivojlangan. Dehli qadimdan anʼana boʻlib kelayotgan badiiy hunarmandchilik (fil suyagi oʻy-makorligi, nafis zargarlik buyumlari, oltin va kumush buyumlar i. ch.) bilan ham mashhur.

Dehlining eski qismi — Shohjahonobodda qaDehli meʼmoriy va sanʼat yod-gorliklaridan shahar devori (qisman) darvozalari bilan, Dehli jome masjidi, Laʼl-Qila (Qizil fort) saroy kompleksida Boburiylar davrining oq marmardan ishlangan saroylari (RangMahal, Devoni-Om, Devoni-Kxas, barchasi 1639—48 yillarda qurilgan), Marvarid masjid (1660) bor. Eski shahardan jan.ga tomon Feruzobod sh. vayronalari (1351—88), Kulon (1380) va Qilai-Koʻhna (1545) masjidlari bilan Purana-Qila saroy-qoʻrgʻon ansambli (1540), Humoyun maqbarasi (1565) va b. saqlangan. Dehlining eski qismidan 20 km janubda 4 ta shaharqalʼa mavjud: Siri (1303 yilda qurila boshlagan), Jahonpanoh (14-asr), Toʻgʻloqobod (1325, Gʻiyosiddin maqbarasi) va Laʼl-Kot (12-asr oxiri). Laʼl-Kotda Temir ustun (415), Quvvat ul-Islom masjidi (1193 yilda qurila boshlagan), Qutb Minor minorasi, Eltutmish maqbarasi (1235 yildan boshlab) mavjuDehli Dehlining yangi qismi katta maydonlar, bogʻlar va ulardan boshlangan keng koʻchalardan iborat boʻlib, u yerda "Hindiston Darvozasi", markaziy hukumat qarorgohi, maʼmuriy idoralar, banklar va b. joylashgan. 2 ta universitet, koʻplab kollej va in-tlar, Sanʼat va b. akademiyalar, badiiy galereyalar, muzeylar, Mahatma Gandi va Javoharlal Neru memorial muzeylari, teatrlar, Milliy muzey, amfiteatr, rasadxona va b. bor. Koʻplab zamona-viy turar joy binolari qurilgan.Uzbek silaaaa 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jilDehli Toshkent, 2000-yil
Dehli (hudud)

**Dehli** — Hindistondagi ittifoqdosh hudud (1956-yil alohida maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan). Mamlakatning shim. qismida, Jamna daryosi sohilida joylashgan. Mayd. 1483&nbsp;km. Aholisi (Dehli sh. aholisi bilan) 13,8 mln. kishi (2001). Markazi — Dehli sh. Hududni voliy (general-gubernator) boshqaradi. Qishloq xoʻjaligida donli ekinlar, dukkaklilar yetishtiriladi, shakarqamish, paxta qayta ishlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehli (maʼnolari)

**Dehli**:

* Dehli — Hindiston poytaxti va Dehli ittifoqdosh hududining maʼmuriy markazi.
* Dehli (hudud) — Hindistondagi ittifoqdosh hudud (1956 y.
De jure

**De-yure** ( — qonuniy, rasmiy) — qonunga asoslangan huquq, maqom; xalqaro huquqda davlat yoki hukumatning toʻla eʼtirof etilishi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdusalom Pirmuhammadzoda Dehotiy

**Abdusalom Dehotiy Pirmuhammadzoda** (1911.14.3, Samarqand yaqinidagi Bogʻi Maydon qishlogʻi — 1962.30.1, Dushanbe) — tojik shoiri, dramaturg . Asarlarida "Pirmuhammadzoda", "Navqalam", "Hardamxayol", "Dehotiy" taxalluslarini qoʻllagan. Oʻzbekiston pedagogika akademiyasida tahsil koʻrgan (1930—31). Faoliyatini "Haqiqati Oʻzbekiston" gazetasi (1931—34)da boshlagan. Tojikiston davlat nashriyotining Samarqand boʻlimida ishlagan (1934—35). Ilk hikoyasi — "Baxtiqaro Hamida" (1929). "Uch manzara" (1932), "Mehnat qoʻshiqlari" (1934), "Sheʼrlar va hikoyalar" (1940), "Tanlangan sheʼrlar" (1949) toʻplamlari bor. "Vose qoʻzgʻoloni" operasining librettosi (M. Tursunzoda bilan hamkorlikda, 1938), "Togʻdagi nur" (1947) hamda "Komde va Mudan" (1951—53) dramalarini yozgan. Dehotiy tojik xalq ogʻzaki ijodiga oid "Tojik xalq yumori" (1938) kitobi hamda oʻzbek shoirlari haqidagi maqolalar ("Junaydulla Maxdum Hoziq", 1940; "Buyuk oʻzbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiy", 1948) muallifi. Abdulla Qahhornnng "Shohi soʻzana" (1953), B. Rahmonovning "Yurak sirlari" dramalarini, Muqimiy, H. Olimjon, N. Hikmat sheʼrlarini tojik tiliga tarjima qilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehradun

**Dehradun** — Hindistondagi shahar, Himolay togʻlari etagidagi iqlim kurorti, Uttar-Pradesh shtatida. Aholisi 270 ming kishidan ziyod (1990y.lar oʻrtalari). Poligrafiya, ip va jun gazlama toʻqimachiligi, ipak sanoati, choy qadoqlash korxonalari mavjud. Topografiya xizmati boshqarmasi, oʻrmonchilik ilmiy tadqiqot instituti bor. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehxudo Mirza Aliakbarxon Qazviniy

**Dehxudo Mirza Aliakbarxon Qazviniy** (1879—Tehron—1956) — eron yozuvchisi, olim va jamoat arbobi. Eron Tillar akademiyasi (Farhangiston)ning aʼzosi, Tehron universitetining professor 1906 y.dan nashr etila boshlagan "Isrofil karnayi" hajviy jurnal noshiri. D. qator hajviy hikoya va sheʼrlar muallifi. Uning ilmiy merosida "Maqollar va matallar" (1—4-jildlar, 1929—31), Abu Rayhon Beruniyga bagʻishlangan asari bor. D. koʻp jildli "Lugʻatnoma" (Eron ensiklopedik lugʻati)ni tayyorlashga nazariy va amaliy jihatdan katta hissa qoʻshgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehqon bozori

**Dehqon bozori** qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini sotish boʻyicha ixtisoslashgan bozor. Dehqon bozorida, asosan, shaxsiy tomorqalar, dehkrn va fermer xoʻjaliklari, shirkat va jamoa xoʻjaliklari, shahar aholisining hovli va dala hovlilarida yetishtirilgan dehqonchilik, chorvachilik, parrandachilik mahsulotlari sotiladi. Oʻzbekistonda Dehqon bozori shaharlar, shaharchalar, tuman markazlari, yirik guzarlarda joylashgan. Baʼzi yirik shaqarlarda oʻnlab Dehqon bozori faoliyat koʻrsatadi (mas, Toshkent shaharda 20 Dehqon bozori va ularning 50 ta shoxobchasi bor). 20-aarning 30-yillarida dehqonlarni omma-viy ravishda k-zlarga birlashtirish va qishloq xoʻjaligi mahsulotlari savdosida k-zlarning keng ish-tiroki natijasida kolxoz bozorlari nomini olgan edi. 80-yillar oxiridan shunday bozorlar "Dehqon bozori" deb ataladigan boʻldi. Oʻzbekistonda tomorka maydonlarining kengayishi, dehqon va fermer xoʻjaliklarining rivojlanishi Dehqon bozorining koʻpayishi va kengayishiga olib keldi, uning aholi taʼminotidagi ahamiyati ortdi. Respublikadagi Dehqon bozorilari 1996-yildan Toshkent shahar va viloyatlar "Bozorsavdo" ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlari uyushmasiga kiradi. Respublikada 149 Dehqon bozori bor (2001).

## Manbalar
Dehqon va fermer xoʻjaliklari uyushmasi

**Dehqon va fermer xoʻjaliklari uyushmasi**, Oʻzbekiston Respublikasi dehqon va fermer xoʻjaliklari uyushmasi — OʻzRdagi dehqon va fermer xoʻjaliklarining ixtiyoriy uyushmasi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1998 yil 9 aprel

dagi "Xususiy tadbirkorlikni, kichik va oʻrta biznesni rivojlantirishni yanada ragʻbatlantirish choratadbirlari toʻgʻrisida"gi farmoni va Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 22 apreldagi qaroriga koʻra tashkil etilgan. Uyushma boshqaruvi Toshkent sh.da joylashgan. Uyushmaning asosiy vazifalari: dehqon va fermer xoʻjaliklarining huquq va manfaatlarini himoya qilish; xoʻjaliklarni shartnoma asosida urugʻlik, oʻgʻitlar, koʻchatlar, nasldor mollar va b. resurelar bilan taʼminlash; xoʻjaliklarga i.ch., texnologiya, transport, yuridik, axborot, marketing xizmatlari va b. xizmatlar koʻrsatish; yetishtirilgan mahsulotlarni ichki va tashqi bozorlarda sotishga koʻmaklashish; deh-qon va fermer xoʻjaliklarini mineral oʻgʻit va yoqilgʻi-moylash materiallari bilan taʼminlash, lizing asosida qishloq xoʻjaligi texnikasi sotib olish, banklar va turli jamgʻarmalardan imtiyozli asosda kreditlar va mikrokreditlar olishda yordam koʻrsatish va b. Uyushmaning Qoraqalpogʻiston Respublikasi uyushmasi, viloyat (12) hamda tuman (116) vakilliklari mavjud. Uyushma safida respublikada faoliyat koʻrsatayotgan 43,8 ming fermer xoʻjaligi, 1,8 mln. dehqon xoʻjaligi (ularning 8266 tasi yuridik shaxs makrmida) bor (2001). Uyushmaning tavsiyasi bilan joylardagi hududiy vakilliklar qoshida 25 ta mukrbil mashina-traktor parklari (MTP) tashkil qilinib, fermer xoʻjaliklariga xizmat koʻrsatmoqda. Mahsulot sotish va eksportga chiqarish boʻyicha 98 kooperativ korxona tashkil qilingan.

Abdurashid Bobomirzayev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehqon xoʻjaligi

**Dehqon xoʻjaligi** – oilaviy mayda tovar xoʻjaligi. Oʻzbekistonda umuman dehqon xoʻjaligining shakllari juda koʻhna tarixga ega boʻlsada, xoʻjalik yuritishning bozor iqtisodiyoti sharoitlarida uning hozirgi tashkiliy tuzilmasi 90-yillarning oxirida paydo boʻldi.

Dehqon xoʻjaligi oilaviy mayda tovar xoʻjaligi boʻlib, oila boshligʻiga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqida berilgan tomorqa yer uchastkasida oila aʼzolarining shaxsiy mehnati asosida qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiradi va sotadi. Dehqon xoʻjaligi faoliyati tadbirkorlik faoliyati jumlasiga kiradi va xoʻjalik aʼzolarining istagiga koʻra yuridik shaxs tashkil etgan holda va yuridik shaxs tashkil etmasdan amalga oshirilishi mumkin. Dehqon xoʻjaligi belgilangan tartibda davlat roʻyxatidan oʻtgan kundan eʼtiboran tashkil etilgan deb hisoblanadi.

Qishloq xoʻjaligi kooperativlari (shirkat xoʻjaliklari) aʼzolarining, boshqa qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi, korxona, muassasa va tashkilotlari xodimlarining oilalariga, shuningdek, qishloq joylarida yashovchi oʻqituvchilar, shifokorlar va boshqa mutaxassislarning oilalariga dehqon xoʻjaligi yuritish uchun tomorqa yer uchastkasi, imorat va hovli egallagan maydonni ham qoʻshganda, sugʻoriladigan yerlarda 0,35 gektargacha va sugʻorilmaydigan (lalmikor) yerlarda 0,5 gektargacha, dasht va choʻl mintaqasida esa sugʻorilmaydigan (lalmikor) yerlarda 1 gektargacha oʻlchamda beriladi.

Oʻzbekistonda dehqon xoʻjaligi tashkil qilish, ularning faoliyati va tugatilishining huquqiy asoslari, huquq va majburiyatlari, boshqa yuridik va jismoniy shaxslar bilan boʻladigan munosabatlari masalalari Oʻzbekiston Respublikasining 1998-yil 30-aprelda qabul qilingan „Dehqon xoʻjaligi toʻgʻrisida“ qonuniga muvofiq tartibga solinadi.

Oʻzbekistonda 1,8 mln. dehqon xoʻjaligi bor (ularning 8,3 mingtasi yuridik shaxs maqomiga ega). Ularga ajratilgan yer maydoni 287,3 ming ga boʻlib, har bir dehqon xoʻjaligiga oʻrtacha 0,16 ga yer maydoni toʻgʻri keladi. Respublika qishloq xoʻjaligi yalpi mahsuloti hajmining 66% dehqon xoʻjaligi hissasiga toʻgʻri keladi (2001).

Qurbon Choriyev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehli jome masjidi

**Dehli jome masjidi** - Hindistondagi meʼmoriy yodgorlik (1644-58). Boburiylardan Shoh Jahon qurdirgan. Masjid 3 xonaqoxdan iborat. Bosh tarzi qizil qumtoshdan ishlangan. Peshtogʻi chuqur ravoqli, muqarnas bilan bezatilgan, uning ikki yonidagi ustunsimon burjlar yuqorisi qafasa bilan tugallangan. Peshtoqning ikki yon tomonidagi gumbazli xonalar oldi qator ravokli. Masjidga 3 tomondan kiriladi. 2 burchagidagi minora va gumbazlar marmar qoplab bezatilgan. Old tomonidagi hovli atrofi ravoqlar bilan oʻralgan. D.j.m.da Oʻrta Osiyo meʼmorligi anʼanalari taʼsiri bor. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehli sultonligi

**Dehli sultonligi** — Hindistondagi davlat (1206—1526). Poytaxti — Dexli sh. Gʻuriylar davlati tomonidan 12-asr oxirida Shim. Hindiston bosib olingach, barpo etilgan; Muhammad Gʻuriyning Hindistondagi noibi Qutbiddin Oyboq oʻzini sulton deb eʼlon qilgan. D. s.dagi musulmon amaldorlar hukmron mavqega ega boʻlishgan. Boburiylar tomonidan zabt etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehqon yuzboshi Shernazar oʻgʻli

**Dehqon yuzboshi Shernazar oʻgʻli** (1860 — Bachqir qishlogʻi, Fargʻona viloyati — 1942) — atokli askiyachi. 19-asrning oʻrtalarida shuhrat qozongan. "Kal Rustam" degan askiyachiga shogird tushgan. Buvayda va Qoʻqon askiyachilari bellashuvlarida askiya sirlarini oʻrgangan. Mahorati oshgach, hatto Xudoyorxon saroyida xizmat qiluvchi Zokir gov, Saʼdi Mahsum degan qiziqchilar bilan ham bellashgan. Askiyaning "laqab", "boʻlasizmi?", "oʻxshatdim", "afsona", "tutal" kabi qad. shakllarida mohir boʻlgan. Uning doimiy "raqiblari" Mirzarahim domla quloq bilan Us t a Matxoliqlardir. 1925—40 yillarda Qoʻqon sh.dagi Furqat va Muqimiy nomli istirohat bogʻlarida oʻtkazilgan askiya kechalarida Erkaqori Karimov, Mamayunus Tillaboyev kabi askiyachilar bilan kup marta uchrashgan. 1932 yilda Toshkent sirkida va b. anjumanlarda, 1937 yilda esa Moskvada "Oʻzbek xalqining sanʼati" nomli teatrlashgan tomoshada Yusufjon qiziq Shakarjonov, Erkaqori Karimov bilan bellashib oʻz mahoratini namoyish qilgan. D.Yu. Nasritdin Mirzaahmedov, Odilxoʻja Saidxoʻjayev, Mamadali qori Otaboyev, Obiljon Normatov kabi askiyachilarga ustozlik qilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Askiya [Toʻplovchi va nashrga tayyorlovchi Rasul Muhammadiyev], T., 1970.

Muhsin Qodirov.
Abdusalim Dehqonboyev

**Abdusalim Dehqonboyev** (1906.26.10, Ashirqozi qishlogʻi, Fargʻona viloyati — 1943.8.10, Derajichi) — Ikkinchi jahon urushi qahramoni. Jamoa xoʻjaligi raisi boʻlib ishlagan. 1943-yildan frontda, 467-oʻqchi polki (Markaziy front 61-armiyaning 81-oʻqchi diviziyasi) oʻqchisi. Dehqonboyev Gomel viloyatining Loyev tumanidagi Glushets qishlogʻida boʻlgan janglarda jasorat koʻrsatgan.

## Tarjimai holi
Abdusalim Dehqonboyev 1906-yil 26-oktabrda O‘zbekistonning Farg‘ona viloyatida Ashirqo‘zi (hozirgi Uchko‘prik tumani) qishlog‘ida dehqon oilasida tug‘ilgan. Toʻliq boʻlmagan oʻrta maʼlumotga ega boʻlgan, keyin kolxoz raisi boʻlib ishlagan. 1943-yilda Dehqonboyev ishchi va dehqonlardan tarkib topgan Sovet Armiyasi safiga chaqirildi. Oʻsha yildan — Ulugʻ Vatan urushi frontlarida Markaziy frontning 467- oʻqchi piyoda polki, 81- oʻqchi piyoda diviziyasi, 29- oʻqchi piyodalar korpusi, 61- armiya oʻqchisi boʻlgan. Abdusalim Dehqonboyev Dnepr uchun boʻlayotgan jangda boshqa askarlardan ajralib turgan.

Abdusalim Dehqonboyev 1-oktyabr kuni desant guruhi tarkibida, dushmanning shiddatli hujumiga qaramay, Belorussiya SSR Gomel viloyati, Loevskiy tumani Glushets qishlog‘i yaqinida Dneprni kesib o‘tdi va uning g‘arbiy qismida joylashgan ko‘prigini egallab olish va hududni ushlab turishda faol ishtirok etdi. Guruh dushmanning 10 dan ortiq qarshi hujumlarini qaytarishga muvaffaq boʻldi. O‘sha janglarda Abdusalim Dehqonboyev shaxsan o‘zi bir vzvoddan ko‘proq nemis askar va ofitserlarini yo‘q qildi.

Abdusalim dehqonboyev 1943-yil 8-oktabrda boʻlgan jangda halok boʻlgan. Loyevskiy tumani Derajichi qishlogʻidagi ommaviy qabristonga dafn etilgan. Vafotidan keyin 1944-yil 15-yanvarda Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Tugʻilgan qishlogʻida yodgorlik oʻrnatilgan; Fargʻona viloyatidagi maktablardan biri uning nomi bilan yuritiladi.

## Mukofotlari
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „jangovar topshiriqlarni namunali bajarganliklari uchun“ Dnepr daryosini bosib oʻtganligi va mardlik hamda qahramonlik koʻrsatgan qoʻmondonligi" uchun Qizil Armiya askari Abdusalim Dehqonboyev vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan. Shuningdek, Abdusalim Dehqonboyev vafotidan soʻng Lenin ordeni bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Dehqonlar

**Dehqonlar** ijtimoiy guruh, aholining asosiy kasbi dehqonchilik boʻlgan maxsus toifasidir. Dehqonlar mehnat faoliyati, turmush tarzi, manfaati va koʻnikmalariga koʻra jamiyatdagi boshqa sinf va ijtimoiy guruhlardan farq qiladi. Dehqonlar agrar sohada faoliyat koʻrsatadi, yer va boshqa resurslarga egalik qiladi, oʻz ishlab chiqarish vositalari va oila aʼzolari mehnati bilan yakka xoʻjalik yuritadi. Dehqonlarning paydo boʻlishi ibtidoiy jamoat tuzumining parchalanishi jarayonida qishloq xoʻjaligida ixtisoslashuv yuz berib, dehqonchilikning chorvachilikdan ajralib chiqishi va mayda oilaviy xoʻjaliklarning yuzaga kelishi bilan bogʻliq. 

## Lugʻaviy maʼnosi
Dehqon – katta yer egasi, zamindor; qishloq hokimi. Dehqon asosiy kasbi yerga ishlov berish, ekin ekishdan iborat boʻlgan kishi.

## Tarixi
Oʻrta Osiyoda va Eronda dastlab jamoadan ajralib chiqqan katta yer egalari, baʼzan qishloq oqsoqollari "dehqon" deyilgan (ular oʻzlarining devor bilan oʻralgan mustahkam qoʻrgʻonlariga ega boʻlganlar). Oʻrta asrlarga kelib Dehqonlar qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotining asosiy tayanchini hosil etdi, natijada u aholining asosiy ijtimoiy qatlamiga aylandi. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning taraqqiyoti va ijtimoiy meqnat taqsimotining chuqurlashuvi natijasida asosan qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida band boʻlgan Dehqonlar tovar-pul munosabatlari yuzaga keltiradigan ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarga tortildilar va astasekin ijtimoiy tabaqalanib mayda, oʻrtahol va yirik yer egalari boʻlgan Dehqonlar paydo boʻldi. 

## Kengayishi
Sanoat rivojlanishi bilan, birinchi navbatda, kambagʻal, mayda Dehqonlar hisobidan ishchilar shakllanadi va shu hisobiga Dehqonlar soni qisqardi. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda Dehqonlar sonini kes-kin qisqartiradigan fermer xoʻjaliklarining oʻsishi bilan bir qatorda kooperatsiya ham yuzaga keldi. Hoz. rivojlanayotgan mamlakatlarda aholining asosiy qismini tashkil qiladigan Dehqonlarning xoʻjalik ukladi rivoji ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotning umumiy qolokligi taʼsirida yanada murakkablashib bormoqda. Sobiq SSSRda, Sharqiy Yevropa va Osiyodagi bir qator mamlakatlarda kuch ishlatib, qatagʻon yoʻli bilan amalga oshirilgan dehqon xoʻjaliklarini jadal kooperatsiyalash (jamoa xoʻjaliklariga aylantirish) qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini juda pasaytirib, Dehqonlarga ham, jamiyatga ham zarar keltirdi.

## Oʻzbekistonda dehqonlar
Hozirgi vaqtda Oʻzbekistonda dehqonchilik rivojlangan. Mamlakatda dehqonlarning quyidagi turlari mavjud:

* tomorqa yeri boʻlgan mayda dehqonlar, 
* shirkat aʼzosi boʻlgan dehqonlar, 
* dehqon xoʻjaligi egalari boʻlgan Dehqonlar, 
* davlatdan yerni uzoq muddatga (10— 50 yil) ijaraga olgan yirik fermer xoʻjaligi sohiblari boʻlgan dehqonlar 

## Yana qarang
Dehqonchilik

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent

## Manbalar
Dehqonobod (shaharcha)

**Dehqonobod** — Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi shaharcha (1989-yildan). 1935-yilgacha Tanggʻaram qishogʻi deb atalgan. Tumanning janubida, Boysuntoğ tizmasining tarmogʻi Oqboshtogʻ etagida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Gʻuzor — 46&nbsp;km. Dehqonobod hududidan Kichik Oʻradaryo oqib oʻtadi. Aholisi 7,4 ming kishi (2000), asosan oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qozoq, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Dehqonoboddan Katta Oʻzbekiston trakti oʻtgan. Oʻrta maktablar, internat maktabi, 2 klub, kasalxona, dorixona, bir qancha savdo, maishiy xizmat shaxobchalari, kichik, xususiy korxonalar mavjud. Aholi suvni Kichik Oʻradaryo va buloqlardan oladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehqonobod past togʻlari

**Dehqonobod past togʻlari** — Qashqadaryo viloyatidagi togʻlar. Shim.-sharqda Kichik Oʻradaryoning oʻrta oqimidan janubi-gʻarbda Oʻzbekiston bilan Turk-maniston chegarasidan oʻtuvchi Amudaryo oʻzanigacha davom etadi. Janubi-sharqda Seypitogʻ-Ellikbosh-Jonikmar tizma togʻlari, shim.-gʻarbda Itbaxmastbel tizmasi bilan tutashgan. Bal. 700-1100 m. Dehqonobod past togʻlari anchagina parchalangan. Relyefi oʻydim-chuqur, janubi-sharqida yalang tekisliklar bor. Asosan, kuesta relyef shakllari mavjud. Ohaktosh qatlamlarida karst, eroziya rivojlangan. Dehqonobod past togʻlarini janubi-sharqdan shim.-gʻarbga tomon bir necha soy kesib oʻtgan, ularda asosan, bahorda suv oqadi. Dehqonobod past togʻlari yon bagʻirlarida koʻproq oddiy boʻz tuproqlar tarqalgan. Efemer va efemeroidlar, shuvoq oʻsadi. Dehqonobod past togʻlari asosan, yaylov chorvachiligida foydalaniladi, ayrim qismlarida lalmi dehqonchilik bilan shugʻullaniladi.

## Manbalar
Dehqonobod

**Dehqonobod** – Sirdaryo viloyatidagi shaharcha. Guliston tumanining markazi. Aholisi 10,5 ming kishi (2000); asosan oʻzbeklar, shuningdek, rus, ukrain, tatar, koreys, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Viloyat markazi – Gulistondan 24&nbsp;km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Guliston (24&nbsp;km).

Dehqonobodda dastlab 1886-yil Rossiyaning Poltava, Tver guberniyalaridan podsho hukumati tomonidan koʻchirib keltirilgan rossiyaliklar yashagan. 1887-yildan qishloq **Romanovsk** deb atalgan. 1913-yil hozirgi mudofaa ishlari boʻlimi binosida rus-tuzem maktabi ochilgan. 1923—1992-yillarda **Krestyanok posyolkasi** deb atalgan.

Dehqonobodda 2 umumiy taʼlim maktabi, iqtidorli bolalar litseyi, qishloq xoʻjalik litseyi, sanatoriy tipidagi internat maktabi mavjud. 1997-yil Oʻzbekiston Badiiy akademiyasining tasviriy va amaliy sanʼat internat maktabi tashkil etildi. 1941—45-yillardagi urush qurbonlariga yodgorlik monumenti oʻrnatilgan. 1986-yil Alisher Navoiy nomidagi madaniyat saroyi qurildi. Dehqonobodda viloyat „Ona va bolalar“ fizioterapiya shifoxonasi, markaziy kasalxona, bolalar kasalxonasi, poliklinika, dorixona, 30 dan ziyod savdo, umumiy ovqatlanish va 10 dan ortiq maishiy xizmat punkti bor. Avtokorxona, 3 qurilish koʻchma kolonnasi, 2 taʼmirlash korxonasi, faoliyat koʻrsatmoqda. 1998-yil „Supermarket“, „Dehqon bozori“ qurib foydalanishga topshirildi.

## Manbalar
Nozima Dehqonxoʻjayeva

**Nozima Abdullayevna Dehqonxoʻjayeva** (1928.20.12, Toshkent) — terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1987), tibbiyot fanlari doktori (1967), professor (1967). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1949). Vaksina va zardoblar ilmiy tadqiqot institutida laboratoriya mudiri (1958—60), Oʻlka tibbiyot ilmiy tadqiqot instituti gastroenterologiya laboratoriyada katta ilmiy xodim (1960—69), Protozoy kasalliklar boʻlimi boshligʻi (1971—91), Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi Mikologiya va protozoy kasalliklar ilmiy markazi direktori (1991-yildan). Lyamblioz kasalligining kelib chiqishi, klinikasi va davosi, zamburugʻ kasalligini qoʻzgʻatuvchi patsilomises turlari ustida tadqiqotlar olib bordi. 1-darajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni (1996) bilan taqdirlangan.

## Manbalar
* Xronicheskiye zabolevaniya kishechnika u detey, T., 1986; Zaaminellyoz, T., 1995.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehqonobod (maʼnolari)

**Dehqonobod**:

## Toponimlar
### Tojikiston
* Dehqonobod, Farxor tumani – Farxor tumanidagi jamoat
* Dehqonobod (Hisor) – Hisor tumanidagi jamoat
* Dehqonobod (Doʻstiy) – Doʻstiy tumanidagi daha
* Dehqonobod (Farxor tumani) – Farxor tumanidagi daha
* Dehqonobod (Hisor tumani) – Hisor tumanidagi daha
* Dehqonobod (daha, Balx) – Jaloliddin Balxiy tumanidagi daha
* Dehqonobod (Jayhun tumani) – Jayhun tumanidagi daha
* Dehqonobod ( Konibodom tumani) – Konibodom tumanidagi daha
* Dehqonobod (Rasht tumani) – Rasht tumanidagi daha
* Dehqonobod (Rogʻun) – Rogʻun tumanidagi qishloq
* Dehqonobod (Tursunzoda tumani) – Tursunzoda tumanidagi daha
* Dehqonobod (Vahdat tumani) – Vahdat tumanidagi daha
* Dehqonobod (Vaxsh tumani) – Vaxsh tumanidagi daha
* Dehqonobod (Xuroson) – Xuroson tumanidagi daha
* Dehqonobod (Yovon tumani) – Yovon tumanidagi daha
* Dehqonobod (G’afurov tumani) – Gʻafurov tumanidagi daha
* Dehqonobod (Shahrinav tumani) – Shahrinav tumanidagi daha

### Oʻzbekiston
* Dehqonobod tumani – Qashqadaryo viloyatidagi tuman
**Shaharchalar**
* Dehqonobod – Sirdaryo viloyatidagi shaharcha
* Dehqonobod (shaharcha) – Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi shaharcha (1989 y.)
* Dehqonobod (Jomboy tumani) – Samarqand viloyati Jomboy tumanidagi shaharcha (2009 y.)
* Dehqonobod (Gurlan tumani) – Xorazm viloyati Gurlan tumanidagi shaharcha (2009 y.)
**Qishloqlar**
* Dehqonobod (Fargʻona viloyati) – Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi qishloq
* Dehqonobod (Qo'shtepa tumani) – Fargʻona viloyati Qoʻshtepa tumanidagi qishloq

## Boshqa
* Dehqonobod kaliy zavodi – Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumanidagi mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish zavodi
* Dehqonobod past togʻlari – Qashqadaryo viloyatidagi togʻlar
Dehqonchumchuqlar

**Dehqonchumchuqlar** (Emberizidae) — sayroqi chumchukdar oilasi. Tanasining uz. 12,5—20 sm. Tumshugʻi konus simon oʻtkir, baʼzan yoʻgʻonlashgan ustki va ostki kesuvchi qirralari ichiga bukilgan. 82 urugʻi, 317 turi maʼlum. Oʻzbekiston faunasida Emberiza urugʻining 10 ta turi tarqalgan. Amerika orollari ayniqsa turlarga boy. Amerika turlaridan ayrimlari shim.sharqiy Sibirga ham oʻtadi. Ochiq joylarda (toshloq tundralar, togʻlarning quruq yon bagʻirlarida, butalar orasida, baʼzan oʻrmonlarda) yashaydi. Juda yoqimli sayraydi. Yerda uya quradi. 2— 6 tadan tuxum bosadi. Oʻsimlik urugʻi va boshqa qismlari, shuningdek, hasharotlar bilan oziqlanadi. Emberiza D. urugʻi turlarining nisbatan uzun, dumida oq dogʻlari boʻladi. Koʻpchilik turlari asosan qushlar uchib oʻtadigan erta bahor va kuz faslida uchrashi sababli D. deb ataladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Djizakskaya pravda

**Djizakskaya pravda** ("Jizzax haqiqati") — Jizzax viloyati hokimligining ijtimoiysiyosiy gaz. Jizzax sh.da rus tilida haftada 2 marta chiqadi. Birinchi soni 1974-yil 1-mayda chiqqan. 1998-yildan "D.p." tahririyati "Jizzax haqiqati" gaz. tahririyatiga qoʻshildi. Gaz. sahifalarida viloyat hayotidagi eng muhim voqealar, xususan, xalqlar oʻrtasidagi doʻstlikni mustahkamlash, bozor munosabatlarini kuchaytirish, qishloqqa sanoatni olib kirish, yoshlar tarbiyasi va b. masalalar muntazam yoritiladi. Tahririyat qoshida qishloq xoʻjaligi, ijtimoiy, iqtisodiy, huquqni muhofaza qilish organlari bilan ishlash boʻlimlari bor. Adadi 3 ming (2001).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dzavattini Chezare

DZAVATTINI (Zavattini) Chezare (1902.20.9, Ludzara — 1989) — italyan kinosanʼatida neorealizm asoschisi, yozuvchi, ssenariychi va kino nazariyotchisi. Ijodi 1928 y.dan boshlangan. "Hozircha mening haqimda gaplashaylik", "Men shaytonman", "Mehribon Toto" romanlari mashhur. "Men million beraman", "Shusha", "Velosiped oʻgʻrilari", "Umberto D.", "Tom", "Milandagi moʻʼjiza", "Italyancha nikoh", "Kungaboqarlar" kabi ssenariylari bilan shuhrat qozongan. Uning 40 dan or-tiq ssenariylari rej. De Sika tomonidan ekranlashtirilgan. Kuba milliy kinematografiyasining vujudga kelishida ham D.ning xizmati katta. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dzidzi susin

**Dzidzi susin** ("Zamon va hodisa") — yapon axborot agentligi. 1945 yilda Tokioda tashkil etilgan. D.s. — hissa-dorlik jamiyati. 20 ta kundalik axborotnoma (90 tasi ingliz tilida) nashr qiladi. "Dzidzi nenkan" yilnomasini, "Syupan dzidzi" haftanomasini ham muntazam chiqarib turadi. Mamlakat ichkarisida 60 ga yaqin, chet ellarda esa 20 ga yaqin axborot boʻlimlari bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jimmu

**Jimmu** — yapon imperatorlarining afsonaviy ajdodi, quyosh maʼbudasi Amaterasu avlodi. Rivoyatlarga koʻra, mil. av. 660 yil D. taxtga oʻtirgan kun (11 fevral) hukumat qaroriga binoan 1873— 1948 yillarda va 1967 yildan imperiya (saltanat)ga asos solingan sana sifatida bayram qilinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar

## Havolalar
Di

**Di**, Beydi — Xitoydan shimolda, Sharqiy Xitoy dengizidan Turkistonga qadar yoyilgan hududlarda yashagan turkiy qavmlarning qad. ajdodlarini xitoycha nomlanishi (mil. av. 20-asr — miloddan avvalgi 4-asr). Qad. davrda D.lar jun libos kiyib, boshlariga qush patlari taqishgan, yertoʻla va gʻorlarda yashashgan. D.larga mansub olti yirik kabila itlarni muqaddas deb bilgan. Jan.da yashovchi D.lar chorvachilik bilan bir qatorda dehqonchilik bilan ham shugʻullanganlar. Miloddan avvalgi taxminan 2-ming yillik oxirlarida ishlab chiqarish taraqqiy etib, temirdan qurol-aslahalar yasay boshlashgan, shu davrda qabilalar ittifoqi shakllanib, ular asosida dastlabki xonliklar vujudga kelgan. D.lar endilikda qishda kulba uylarda, yezda esa chodir va oʻtovlarda yashashgan, shomonlikka eʼtiqod qilishgan. Shomon dini aqidalariga koʻra, dunyo tomonlari (sharq, janub, gʻarb, shimol) ni koʻk (baland, ulugʻ) qizil, oq, qora ranglar bilan anglatishgan. Shuning uchun miloddan avvalgi 9-asrdan boshlab xitoy manbalari D.larni 2 etnik guruhga — chidi — "Qizil D.lar" va baydi — "Oq D.lar"ga ajratgan, ular ham oʻz navbatida bir qancha qabilalarga boʻlinganlar. Bu D.lar koʻpincha junlar (jundi) bilan birgalikda Xitoyga chopqunlar qilib turishgan. Jan.-sharqiy D.larning garchi oʻz xonliklari boʻlsada, ular baʼzi xitoy podsholiklarining asosiy aholisini tashkil etgan. Taykong xonligi davri (miloddan avvalgi 2188— 2160) da tanazzulga uchragan deh-qonchilik D.lar yordamida qayta rivojlangan. Tadqiqotchilarning fikricha, qad. xitoyliklar She (miloddan avvalgi 2140— 1711), Shong (miloddan avvalgi 1711 — 1066) xonliklari davrida ot minish mahoratini D.lardan oʻrganishgan. Chunchyu (miloddan avvalgi 770-476), Jangoʻ (miloddan avvalgi 476-221) davriga oid manbalarda eng dastlabki jang aravalari va otliq qoʻshinni saf boʻlib jang qilish tizimini D.lar boshqa xalqlardan avval qullaganliklari haqida maʼlumotlar bor. Ammo shu bilan birga jan.-sharqiy D.lar xitoyliklar bilan assimilyasiyalashib, ularning madaniyatini qabul qilib, asta-sekin til va urf-odatlarini oʻzgarti-ra boshlashgan. Miloddan avvalgi 607-yil D.larning surman qabilasi boshchiligidagi xonligi kulashi bilan Sharqiy — "Baland (ulugʻ) D.lar" tarixi tugaydi. "Qizil D.lar"ning Lu (Luzi) xonligini tashkil etgan qismi Jin xonligi tomonidan qirib tashlanadi, ikkinchi qis-mi esa shim.ga koʻchib ketgan. Miloddan avvalgi 450-yil Jin xonligi Dlarning Choʻvyuv xonligini ham tugatgan. Mil. 4-asrda D. ata-masi xun, xu atamasi bilan almashadi. Tarixiy manbalarda Dlarning ayrim kabilalari — dingling , tele, dili, govchi (qongqil) larning nomi uchraydi.

Abduxoliq Aytboyev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dia...

**Dia...** (yun. dia...) — boshqa tillardan oʻzlashtirilgan, toʻppa-toʻgʻri harakatni, kirib borishni, boʻlinishni, oʻzaro yaqinlikni, kuchaytirishni, tugallikni anglatuvchi soʻzlardagi old qoʻshimcha (diagenez, diamagnetizm, diapozitiv).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Di...

**Di...** (yun. di...) — old qoʻshimcha. Ikkitalikni, juftlikni ifodalaydi. Mas, diftong.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diabaz

**Diabaz** (frans. diabase) — toʻla kri-stallangan, asosli vulkan jinsi. Kimyoviy va mineral tarkibiga koʻra bazaltga yaqin. D., asosan, plagioklaz, avgit va b. minerallardan tashkil topgan. Rangi qoramtir, yashilsimon-qora. Tarkibida ishtirok etgan minerallarga qarab amfibolli, bronzitli, biotitli D.larga boʻlinadi. D. qiya enkaygan choʻkindi tog jinslari oblastlarida bor, shuningdek, vulkan lavalari va tuflarida keng tarqalgan. Sill, dayka, lakkolit, yertomir va b. shakllarda uchraydi. Kavkaz, Qrim, Sibir regionlari hamda Germaniya, Angliya, AQSH, Fransiya va b. mamlakatlarda kup. Oʻzbekistonda Chatqol va Qurama togʻlarida D. daykalari holida tarqalgan. Yoʻlga teriladigan tosh sifatida va quyma tosh buyumlar tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diabet

**Diabet** (yunoncha diabaino — oʻtaman, oʻtib ketaman) — koʻplab siydik chiqishi bilan davom etadigan har xil kasalliklarning umumiy nomi. Bulardan qandli diabet bilan qandsiz diabet koʻproq uchraydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diagnoz

**Diagnoz** (yunoncha: diagnosis – bilish, aniqlash) – kasallikning mohiyati va bemorning ahvoli haqida shifokorlar bergan qisqacha taʼrif, xulosa, kasallikning nomi hisoblanadi. Tashxis qoʻyish jarayoni diagnostika deb ataladi. Tibbiy belgi: **Ds**.

## Taʼrif
Tashxis qoʻyishda shifokor bemorning subyektiv shikoyatlariga, anamnezga, bemorni tekshirishga (terining holati, nazofarengeal shilliq qavatning holati, harorat, puls va bosimni oʻlchash, tinglash va boshqalar), tibbiy diagnostika tadqiqotlari natijalariga va boshqa biomarkerlar, kasallikning keyingi kursini kuzatish. Shuningdek, u yoshi, jinsi, ish joyi, ijtimoiy mavqei, yashash joyi va boshqa tibbiy boʻlmagan omillarni hisobga oladi.

Tashxis variantlari: dastlabki, yakuniy, klinik va patologik. Yakuniy tashxis *toʻgʻridan-toʻgʻri* (kasallik aniq), *differentsial* boʻlishi mumkin (shifokor mumkin boʻlgan kasalliklar doirasini aniqlaydi va testlarni tayinlaydi, keyin koʻrib chiqilayotgan kasalliklardan qaysi biri chiqarib tashlanganligini va qaysi biri tasdiqlanganligini hal qiladi), shuningdek *diagnostik.* . Tashxis quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

# Birgalikda yuradigan kasalliklar bormi?
# Asoratlarning mavjudligi
# Asosiy alomatlar va kasalliklar
# Kasalliklarning kombinatsiyasi

## Klinik diagnoz qoʻyish algoritmi
# Savol berish (tarix)
## Bemorlarning shikoyatlari
## Kasallik tarixi (lat. *Anamnesis morbi*)
## Hayot tarixi (*anamnez vitae*)
# Fizik tadqiqot usullari
## Tekshirish
## Termometriya
## Palpatsiya
## Perkussiya
## Auskultatsiya. *Dastlabki tashxis*
# Qoʻshimcha tekshirish usullari
## Laboratoriya usullari (qon testlari, siydik sinovlari, najas testlari , biopsiya materiallari va boshqalar)
## Instrumental usullar (EKG , ultratovush , rentgen, endoskopik va boshqalar)
*Yakuniy tashxis*

## Yana qarang
* Epikriz
* Tibbiy algoritm

## Manbalar
Diagenez

**Diagenez** (dia... — tugallanganni bildiruvchi old qoʻshimcha va genesis — hosil boʻlish) — suv havzalari tubida boʻsh choʻkindilarning Yer poʻstining yuqori qatlamlari muhitida choʻkindi togʻ jinslariga aylanish tabiiy jarayonlari majmui. Diagenez choʻkindilarning qayta kristallanishi, kolloidlarning vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishi, autigen minerallar (glaukonit, rodoxrozit, siderit va b.), gʻuddalarning hosil boʻlishi, barqaror mineral turlarining tarkib topishi, degidratatsiya (suvsizlanish) yoki gidratatsiya va choʻkindilarning sementlanishidan iborat. Diagenez tushunchasini fanga nemis geologi V. Gyumbel (1888) kiritgan. Uning fikricha, Diagenez choʻkindilarning dastlabki holatidan metamorfik jinsga aylanishiga qadar boʻladigan oʻzgarishlar tushuniladi. Diagenez okean, dengiz va dare tubida hosil boʻlgan choʻkindilar tarkibidagi oʻzaro va ular atrofidagi muvozanatning buzilishidan yuzaga keladi. Muvozanatning yoʻqolishi ichki va tashqi oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Bu esa tarqoq holdagi qum va gil zarralarining bir-biriga yopishib, zich, yaxlit va qattiq togʻ jinslariga aylanishiga sabab boʻladi. Masalan, Diagenezda choʻkindi gillardan termal suvlar taʼsirida kristalli slaneilar hosil boʻladi. Erta Diagenez(choʻkindilar tarkibining fizik-kimyoviy muvozanatlashuvi) va kechki Diagenez (moddalarni qayta taqsimlanib turli mineral toʻplamlarini hosil qilishi) farq qilinadi. Choʻkindilarning dastlabki shakli, tarkibi va xususiyatlarini aniqlashda Diagenezning ahamiyati muhim.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diagnostika vositalari

**Diagnostika vositalari** - patologik jarayonning qayerda ekanligini anik, bilish uchun ishlatiladigan kimyoviy moddalar. Rentgenkontrast preparatlar (havo, kislorod kabi gazeimon moddalar, bilignost, kardiotrast, triotrast va boshqa yodli preparatlar, bariy sulfat), radioaktiv moddalar (izotoplar yoki nishonlangan birikmalar) va boʻyoqlar asosiy diagnostika vostitalari hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diagonal (geometriya)

**Diagonal** (yun. diagonios — burchakdan burchakka boruvchi) — 1) koʻpburchak D.i — koʻpburchakning bir tomonida yotmaydigan ikki uchini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq kesmasi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diagramma

**Diagramma** (yun. diagramma – chizma, rasm, shakl) – muayyan miqdorlar (temperatura, bosim va boshqa) oʻrtasidagi bogʻlanishni grafik tarzda ifodalash (yaqqol koʻrsatish) usullaridan biri. Masalan, statistikada maʼlumotlarni geometrik shakllar (tekisliklar, chiziqlar, doiralar va boshqa) yordamida ifodalovchi chizmalar majmui. Diagrammada oʻlchov birligi (foiz, kg, g va boshqa) miqdorning turiga qarab tanlanadi. Masalan, ogʻirlik (massa) t, kg, g larda, temperatura gradus (daraja) orqali ifodalanadi. Grafik diagrammalar – raqamli maʼlumotlarni vizual koʻrinishi boʻlib inson miyasiga maʼlumotlar turlari va ularning kategoriyalari oʻrtasidagi munosabatni osonroq tushunishga yordam beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil