Ali al-Hujviriy

**Abu al-Hasan Ali ibn Usmon al-Jullabiy al-Hujviriy** (; –1072/1077), hurmat bilan **Data Sohib** () nomi bilan tanilgan, ulamo va soʻfiy boʻlib, fors tilida tasavvuf haqida yozilgan eng qadimgi risola –  asari muallifidir. Gʻaznaviylar imperiyasida tugʻilgan al-Hujviriy vaʼzlari orqali Janubiy Osiyoda islomning tarqalishiga „sezilarli darajada“ hissa qoʻshgan, deb hisoblanadi.

Al-Hujviriy Lohurning asosiy avliyosi sifatida shu hududdagi soʻfiylar tomonidan eʼzozlanadi va uning maqbara-ziyoratgohi, Data Darbor nomi bilan mashhur boʻlib, Janubiy Osiyodagi eng koʻp ziyorat qilinadigan ziyoratgohlardan biridir. Hozirda u Pokistonning „yillik ziyoratchilar soni va majmua hajmi boʻyicha“ eng katta ziyoratgohidir. 1960-yilda davlat tasarrufiga oʻtkazilgan boʻlib, bugun Panjob Vaqflar va diniy ishlar boshqarmasi tomonidan boshqariladi. Soʻfiyning oʻzi esa Janubiy Osiyodagi kundalik islomiy hayotda „har bir xonadonga tanish ism“ boʻlib qolmoqda. 2016-yilda Pokiston hukumati Ali Hujviriyning uch kunlik vafot yilligini nishonlash boshlanishi munosabati bilan 21-noyabr kunini umumxalq bayram kuni deb eʼlon qildi.

## Hayoti
AL-Hujviriy Xurosondan Panjobga hijrat qilgan va aholining aksariyati hindular boʻlgan yurtda islomni targʻib qilgan. Ali Hujviriy hozirgi Afgʻoniston hududidagi Gʻazna shahrida taxminan 1009-yilda Usmon ibn Ali yoki Bu Ali ismli kishining oilasida tugʻilgan. Uning nasab darajasi daʼvo qilinishicha, sakkiz avlod orqaga borib xalifa Aliga ulanadi, chunki u Sayyid boʻlib, Ahl al-baytdandir.
Oʻzining *Kashf al-maḥjūb* asarida keltirilgan avtobiografik maʼlumotlarga koʻra, Ali Hujviriy „Gʻaznaviylar imperiyasi va undan tashqarida ham sayohat qilgan, Bagʻdod, Nishopur va Damashqda anchagina vaqt yashab, oʻz davrining koʻplab yetuk soʻfiylari bilan uchrashganligi“ maʼlum qilingan. Fiqh masalalarida u turli ustozlar qoʻlida hanafiy mazhabining sunniy ortodoksal huquqi boʻyicha taʼlim olgan. Tasavvufiy tarbiyasi borasida esa u oʻz ustozlari al-Xuttaliy orqali al-Husriyga, undan Abu Bakr ash-Shibliy (946-yilda vafot etgan) va Junayd al-Bagʻdodiy (910-yilda vafot etgan)ga bogʻlangan. Qisqa muddat davomida bu soʻfiy Iroqda yashagan, deb hisoblanadi. U davrdagi qisqa umr yoʻldoshlik hayoti esa baxtsiz oʻtgan, deyiladi. Oxir-oqibat, Ali Hujviriy Lohurga kelib yashashga qaror qildi va shu yerda mashhur voiz va ustoz sifatida nom qoldirgan holda vafot etgan. Vafotidan keyin Ali Hujviriy xalq eʼtirofi bilan buyuk avliyo sifatida bir ovozdan tan olingan.

## Ruhiy silsila

# Imom Ali
# Hasan al-Basriy
# Habib al-Ajami
# Davud at-Tai
# Maʼruf al-Karxiy
# Sari as-Saqati
# Junayd al-Bagʻdodiy
# Abu Bakr Shibli
# Ali Husri Husri
# Abulfazal Xutliy
# Ali al-Hujviriy

## Qarashlari
### Muhammad sahobalari
#### Abu Bakr
Ali Hujviriy islomning birinchi xalifasi Abu Bakrni () „Eng Buyuk Siddiq“ deb taʼriflagan va uni „bu Yoʻl ahlining yetakchisi (imomi)“ deb bilgan. Abu Bakrning taqvosini madh etar ekan, Ali Hujviriy „u bor mol-mulkini va xizmatkorlarini Alloh yoʻlida ehson qilib, jun libos kiyganicha Paygʻambar Muhammad huzurlariga kelganini“ yozadi. va boshqa joyda uni „tafakkurga asoslangan hayotni tanlaganlar ichida soʻfiy shayxlar tomonidan eng boshida qoʻyilgan“ deb aytadi. Yakunda, Ali Hujviriy shunday deydi: „Butun soʻfiylar firqasi dunyoviy narsalardan butkul voz kechish, sobitlik, faqirlikni ishtiyoq bilan yashash va hokimiyatdan voz kechishga chanqoqlikda uni oʻzlariga homiy qilib olganlar. U musulmonlar umuman olganda ham, xususan olganda ham soʻfiylar yetakchisidir.“.

#### Umar
Al-Hujviriy islomning ikkinchi xalifasi Umarni () „ayniqsa donolik va qatʼiyat bilan ajralib turuvchi“ zot sifatida taʼriflagan va „soʻfiylar uni yamalgan kiyim kiyishda va din burchlarini qatʼiy ado etishda oʻzlariga ibrat qiladilar“ deydi. U, shuningdek, Umarning dunyoviy vazifalarni bajarish bilan birga yuksak va barqaror ruhiy bagʻrikenglikni uygʻunlashtirishdagi „nihoyatda oliy maqomi“ni maqtaydi.

#### Usmon
Islom tarixidagi uchinchi Roshid xalifa – Usmon () haqida al-Hujviriy „soʻfiylar Usmonni jon va molni fido qilish, ishlarini Allohga topshirish va ixlosli ibodatda oʻzlariga ibrat qilganlar“ deydi.

#### Ali
Toʻrtinchi Roshid xalifa Ali () haqida al-Hujviriy shunday yozadi: „Uning shuhrati va martabasi bu Yoʻlda nihoyatda yuksak edi. U ilohiy Haqiqat qoidalarini nihoyatda noziklik bilan bayon qilgan… Soʻfiylar uchun Ali zohiriy ifodalar haqiqatlari va botiniy maʼnolar nozikliklarida, bu dunyo ham, u dunyo ham mulkidan butkul voz kechishda va Ilohiy taqdirni eʼtiborga olishda namunadir.“. U, shuningdek, Junayd al-Bagʻdodiyning „Asoslarda ham, balolarga sabr qilishda ham Ali bizning Shayximizdir“ degan soʻzlarini mamnuniyat bilan keltiradi.

### Muhammad (صلی اللہ علیہ و سلم) ahli bayti

#### Hasan
Muhammadning nevarasi va Alining oʻgʻli Hasan ibn Ali (vafoti 670) haqida Ali Hujviriy uni „[ruhiy haqiqatlar]ni chuqur bilgan“ va islom ummatining „haqiqiy avliyolari va shayxlari“dan biri sifatida taʼriflaydi.

#### Husayn
Muhammadning kichik nevarasi va Alining oʻgʻli Husayn ibn Ali (vafoti 680) haqida Ali Hujviriy qatʼiy tarzda: „U Karbalodagi shahiddir va barcha soʻfiylar uning haq yoʻlda boʻlganiga ittifoq qilishgan. Haqiqat oshkor boʻlgan ekan, u haqiqatga ergashdi, lekin u yoʻqolganida, qilichga qoʻl urdi va Alloh yoʻlida aziz jonini fido qilmaguncha tinchimadi“, deydi.

#### Jaʼfar as-Sodiq
Ali Hujviriy Jaʼfar as-Sodiqni (vafoti 765), Husaynning chevarasi, „soʻfiy shayxlar orasida soʻzining nozikligi va ruhiy haqiqatlarga tanishligi bilan mashhur boʻlgan“ zot sifatida taʼriflaydi.

#### Muhammad al-Boqir
Husaynning nabirasi Muhammad al-Boqir (vafoti 733) haqida Ali Hujviriy: „U nozik ilmlar boʻyicha oʻz bilimlari va Qur’on maʼnolari haqidagi juda nozik ishoratlari bilan mashhur edi“, deydi.

#### Zayn al-Obidin
Ali Hujviriy Zayn al-Obidinni (vafoti. 713), Husaynning oʻgʻlini, „komil rostgoʻylikka erishganlar xulqiga ega“ inson sifatida madh etadi.

### Fiqh ulamolari
#### Abu Hanifa
Abu Hanifa (vafoti 767), hanafiy sunniy ortodoksal fiqh maktabining anʼanaviy ravishda asoschisi deb eʼtirof etiluvchi olim haqida Ali Hujviriy: „U Imomlar imomidir va sunniylarga oʻrnak shaxsdir“, deydi.

#### Ahmad ibn Hanbal
Ahmad ibn Hanbal (vafoti 855), hanbaliy sunniy ortodoksal fiqh maktabining anʼanaviy asoschisi haqida Ali Hujviriy shunday yozadi: „U taqvo va parhezkorlik bilan ajralib turardi, Paygʻambar hadislarining qoʻriqchisi edi. Barcha tariqatlarning soʻfiylari uni muborak deb biladilar. U buyuk shayxlar bilan suhbatda boʻlgan… uning karomatlari ravshan edi va aqli sogʻlom edi. Bugun baʼzi bir mujassimachilar unga isnod etayotgan aqidalar esa oʻylab topilgan boʻhton va soxtalikdir, u bunday qarashlardan butkul pok. U din asoslariga qatʼiy eʼtiqod qilgan va uning eʼtiqodi barcha mutakallimlar tomonidan maʼqullangan… Unga isnod etilayotgan [boʻhton]larning barchasidan u oqlangan.“.

### Shariat va fiqh
Sunniy musulmon sifatida Ali Hujviriy uchun ortodoksal fiqh maktablaridan biriga ergashish ruhiy zarurat edi; u oʻzi hanafiy sunniy fiqh maktabining qatʼiy izdoshlaridan boʻlgan. Shunga muvofiq, Ali Hujviriy shariat (*sharīʿa*)ning barcha amrlarini bajarmagan holda tasavvufiy aqidalarni ilgari suruvchilarni „bid’atchilar“ deb qoralagan. U, shuningdek, „Haqiqat zohir boʻlgach, shariat hukmlari bekor boʻladi“, deb hisoblovchilarning barchasini ham qattiq tanqid qiladi. Demak, Ali Hujviriy nazarida barcha haqiqiy va ortodoksal tasavvufiy faoliyatlar diniy qonun doirasida amalga oshirilishi lozim edi.

### Raqs
Ali Hujviriyning taʼkidlashicha, sof dunyoviy raqs „islomiy shariatda ham, tasavvuf yoʻlida ham hech qanday asosga ega emas, chunki barcha oqil kishilar jiddiy qilinganda ham uni befoyda mashgʻulot, hazil tariqasida qilinganda esa odobsizlik ekaniga ittifoq qilishadi“. Shu bois u „unga foyda keltiradi, deb keltiriladigan barcha rivoyatlar“ni „arzimas“ deb hisoblaydi. Allohga boʻlgan kuchli muhabbatlari tufayli „qalbi shodlik va jazava bilan hapriqib ketganida“ baʼzi soʻfiylarning badani beixtiyor titrab, jimirlab ketishi kabi haqiqiy jazava holatlari haqida esa, Ali Hujviriy bular tashqi koʻrinishda raqsga oʻxshashini, ammo „buni *raqs* deb ataydiganlar butunlay xato qilishlarini“ aytadi va "bu soʻz bilan tushuntirib boʻlmaydigan holatdir: tajribasiz bilish yoʻq, " deya xulosa qiladi.

### Sheʼriyat
Ali Hujviriy fazilatli sheʼriyatni tinglashni joiz deb bilgan va: „Sheʼr eshitish joizdir. Paygʻambar uni eshitganlar, sahobalar esa nafaqat eshitgan, balki oʻzlari ham sheʼr aytganlar“, degan. Shu sababli u „hech qanday sheʼrni eshitishni joiz emas, deb hukm qiladigan va umrlarini musulmon birodarlarini yomonlash bilan oʻtkazadigan“larni qattiq tanqid qiladi. Biroq dunyoviy sheʼrlarni tinglash masalasida Ali Hujviriyning nuqtai nazari ancha qattiq boʻlib, u sevgi qoʻshiqlari va „maʼshuqaning yuzi, sochi va xolini“ batafsil tasvirlash orqali tinglovchini nafsan istaklarga undaydigan sheʼrlarni eshitishni „harom“ hisoblaydi. Yakunda u shunday deydi: bunday sheʼrlarni eshitishni „butunlay halol deb biladiganlar qarashicha, unga boqish va unga qoʻl tekkizish ham halol boʻlishi kerak, bu esa kufr va bid’atdir.“.

### Avliyolar
Ali Hujviriy avliyolar mavjudligiga doir ortodoksal eʼtiqodni qoʻllab-quvvatlagan. Shunday ekan, u: "Bilgilki, tasavvuf va Allohni bilishning asos va poydevori valoyatga tayanadi, uning haqiqatini garchi har biri bu haqda oʻz uslubida soʻzlagan boʻlsa-da, barcha ustozlar yakdil eʼtirof etgan, " deydi. Boshqa joyda esa shunday yozadi: „Alloh oʻzining alohida doʻstlari qilib olgan, Shohlik ishlarini ularning zimmasiga yuklagan, ishlari orqali oʻzining Feʼllarini namoyon qilishni xohlagan, har xil karomatlar bilan ularni xos qilgan, tabiiy nuqsonlardan tozalagan va ularni nafs va shahvat qulligidan xalos etgan avliyolarga egadir; shundayki, ularning barcha fikri Uning zikrida, unslari faqat U bilandir. Bunday zotlar oʻtgan asrlarda ham boʻlgan, hozir ham bor va Qiyomat kunigacha ham boʻladi, chunki Alloh bu ummatni barcha boshqalardan ustun qilgan va Muhammad dini muhofaza qilinishini vaʼda qilgan… Islomning koʻrinadigan dalili Allohning avliyolari va xos bandalarida mujassamdir.“.

## Asarlari
### ''Kashf al-maḥjūb''

Ali Hujviriy eng avvalo „fors tilida yozilgan tasavvuf haqidagi eng ilk rasmiy risola“ – *[[Kashf al-Mahjub|Kashf al-maḥjūb]]* (*[[Kashf al-Mahjub|Yashirinni kashf etish]]*) muallifi sifatida mashhurdir. Bu asar ortodoksal tasavvufning turli jihatlariga kirish boʻlib, islom ummatining mashhur avliyolari tarjimai hollarini ham oʻz ichiga oladi. *Kashf al-maḥjūb* bugungi kungacha yetib kelgan Ali Hujviriyning yagona asaridir. misrlik soʻfiy olim Abul Azoim bu asarni arab tiliga tarjima qilgan.

### Boshqa asarlar
Reynold Alleyne Nicholson Ali Hujviriyning yozgan asarlari (*Kashf al-maḥjūb*dan boshqa hammasi yoʻqolgan) haqida qisqa roʻyxat keltiradi. Ularga, jumladan, quyidagi saqlanmagan asarlar kiradi:
# *Diyon* (*Hujviriy qoʻshiqlari*), avliyoning sheʼrlari majmuasi.
# *Minhāj ad-Din* (*Din yoʻli*), unda: (I) Ali Hujviriy soʻfiylarning peshqadamlari deb bilgan Paygʻambar sahobalarining batafsil bayoni va (II) qatl etilgan X asr soʻfiysi Mansur al-Hallojning (vafoti 922) toʻliq biografiyasi keltirilgan.
# *Asrār al-xiraq va 'l-maʼūnāt*, oʻz davrida soʻfiylar kiygan jun, yamalgan kiyimlar haqidagi asar.
# Mansur al-Hallojning sirli soʻzlarining maʼnosini tushuntiruvchi, nomlanmagan asar.
# *Kitāb al-bayān li-ahl al-'iyān*, soʻfiylarning fano idealini ortodoksal talqin etishga bagʻishlangan risola.

Shayx Ali Hujviriy tomonidan yozilgan boshqa kitoblardan:
# *Kashf al-Asrār*, tasavvuf yoʻlini toʻliq qabul qilish haqida fors tilida yozilgan qisqa risola boʻlib, ash-Shayx Sayyid Muborak Ali Shoh al-Jiloniyning chuqur sharhi bilan tarjima qilingan.

## Merosi
Muiniddin Chishtiy al-Hujviriy maqbarasida boʻlgan va unga atab quyidagi madhiy qitʼasini keltirgan:  *Ganj Baxsh-e-Fayz-e Alam Mazhar-e Nur-e Xudo, Noqisān-ro Pir-i Komil, Komilān-ro Rahnumo.*. Al-Hujviriy vaʼzi bilan islomning Janubiy Osiyoda tarqalishiga „sezilarli darajada“ hissa qoʻshgan, deb hisoblanadi, bir tarixchi uni „Hindiston yarimorolida islomni yoygan eng muhim shaxslardan biri“ deb taʼriflagan.

Bugungi kunda al-Hujviriy Lohurning asosiy avliyosi sifatida, bu hududdagi anʼanaviy sunniy musulmonlar tomonidan ulugʻlanadi. U, shuningdek, butun Janubiy Osiyo boʻylab eng keng eʼzozlanadigan avliyolardan biridir, uning Lohordagi maqbara-ziyotgohi, xalq orasida Data Darbor nomi bilan mashhur boʻlib, mintaqadagi eng koʻp ziyorat qilinadigan ziyoratgohlardan hisoblanadi. Hozirda u Pokistondagi „yillik ziyoratchilar soni va ziyoratgoh majmuasi hajmi boʻyicha“ eng katta maskandir, 1960-yilda milliylashtirilgan boʻlib, bugungi kunda Panjob Vaqflar va diniy ishlar boshqarmasi tasarrufida boshqariladi. Soʻfiyning oʻzi Janubiy Osiyodagi kundalik islomiy hayotda hanuzgacha „uyma-uy tanilgan nom“ boʻlib qolmoqda. 2016-yilda Pokiston hukumati al-Hujviriyning uch kunlik vafot yilligi boshlanishini nishonlash uchun 21-noyabrni umumxalq bayram kuni deb eʼlon qildi.

## Manbalar