Tupolev Tu-144

**Tu-144** (NATO kodifikatsiyasiga koʻra: **Zaryadlovchi**) — 1960-yillarda Tupolev konstruktorlik byurosi tomonidan yaratilgan, Voronejda ishlab chiqarilgan 1- sinfdagi sovet yoʻlovchi samolyoti.Dastlabki sinov parvozi 1968-yil 31-dekabrda sinovdan otkazilgan boʻlib, u tovushdan tez uchuvchi yoʻlovchi samolyotining dunyodagi ilk parvozi boʻlgan (Britaniya-Fransiya Konkord oʻzining birinchi sinov parvozini 1969-yil 2-martda qoʻllagan).1969-yil 5-iyunda u tovushdan tez yoʻlovchi aviatsiyasi tarixida birinchi marotaba  tovush toʻsigʻini buzib tashladi (birinchisi  yuqori balandlikdan maksimal tezlikda subsonik DC-8 shoʻngʻidi).

## Yaratilish tarixi

1956-yil 5-noyabrda Buyuk Britaniyada Taʼminot vazirligi tomonidan Ovozdan tez transport samolyotlari qoʻmitasi (STAC) tuzildi, u mamlakatdagi 9 ta eng yirik aviatsiya tashkilotlarini birlashtirdi, bu mamlakatda reaktiv tijorat aviatsiyasini muvaffaqiyatli joriy etishni davom ettirish hamda tovushdan tez uchuvchi samolyotni tanlash uchun qulay imkoniyatlarni yaratdi. Samolyot loyihasi. 1960-yilda qoʻmitaning ishi     rekord qiruvchi prototipi loyihasiga asoslangan boʻlib, 1954-yildan buyon muvaffaqiyatli sinovdan oʻtkazilgan boʻlib, u birinchi marta tovushdan tez yoʻlovchi samolyotlarining umumiy xususiyatlarini havola etadi: dumli va  dumsiz koʻrinishlari. . Kam tomonlar nisbati boʻlgan qanot, murakkab oldingi uchli, bitta dumi baland boʻyli va pastga tushadigan fyuzelyaj hujumning baland burchagi koʻrinishi uchun. Ushbu bosqich Bristol turi 223 dizayn taklifini tanlash va shunday yirik tijorat korxonasi uchun rivojlanish hamkorlarini izlash bilan yakunlandi. Biroz vaqt oʻtgach, shunga oʻxshashfarq qilmaydigan  ish Fransiyada boshlangan. - Sud Aviation Super-Caravellening loyihasi. 1962-yilda Buyuk Britaniya va Fransiya hukumatlari samolyot yaratish va ishlab chiqarish uchun kuchlarni birlashtirdilar. Shunday qilib, " Konkord " (Rozilik) tovushdan tez yoʻlovchi samolyoti loyihasi yaratildi. Oʻsha yillarda AQSh, Buyuk Britaniya hamda Fransiya reaktiv va tovushdan tez uchadigan harbiy samolyotlar avlodini yaratish uchun juda yaqindan hamkorlik qilishgan. Qoʻshma Shtatlarda ular oʻzlarining ishlarini boshladilar, ammo ularning loyihalari samolyot hajmi va berilgan koʻrsatkichlar boʻyicha sezilarli darajada farq qildi. Boeing Amerikaning tovushdan tez yoʻlovchi samolyotini yaratish loyihasida ishtirok etgan. Loyihaga koʻra, Boeing 2707 300 tagacha yoʻlovchini sigʻdira olishi va 3000&nbsp;km/soat tezlikka ega boʻlishi kerak edi.

Sovet mutaxassislari ingliz va fransuzlarning tovushdan tez yoʻlovchi samolyotlari boʻyicha milliy loyihalari haqida bilishardi. Ularning maketlari xalqaro aviatsiya korxonalarida bir necha bor namoyish etilgan. SSSRda bunday samolyotning tashqi koʻrinishi boʻyicha oʻzlarining tadqiqotlari bir nechta konstruktorlik byurolari va tadqiqot institutlarida oʻtkazildi. Ushbu tadqiqotlar 1963-yil 16-iyulda KPSS Markaziy Qoʻmitasi bilan SSSR Vazirlar Sovetining „A. N. Tupolevning toʻrtta reaktiv dvigatelli ATP Tu-144 konstruktorlik byurosini yaratish toʻgʻrisida“ qarori bilan yakunlandi. bunday samolyotlar partiyasini qurish toʻgʻrisida" [ birlamchi manba ] .

1965-yilga kelib, OKB taklifi boshqalari ichidan  tanlab olindi, bu odatda Konkord loyihasidan farq qilmasdi. 1965-yilda Parij aviakoʻrgazmasida yevropalik aviamutaxassislar yoʻlovchi samolyotini birgalikda ishlab chiqish taklifini berdi, bu taklif Angliya-Fransiya rivojlanishining fransuz  tomonidan qabul qilindi. 1965-yildan boshlab Konkordning fransuz ishlab chiquvchilari bilan uchrashuvlar oʻtkazildi; oʻndan ortiq uchrashuvlar hamda har tomondan 65 ta hisobot. Biroq, shu bilan birgalikda, Fransiyada, shu jumladan, ushbu hamkorlik bilan bogʻliq boʻlgan yuqori darajadagi josuslik janjallari mavjud edi. Misol uchun, Aeroflot vakili Sergey Pavlov Konkord hujjatlarini eksport qilishda ayblanib, mamlakatdan chiqarib yuborildi.