Afrika feminizmi

**Afrika feminizmi** – Afrika ayollari tomonidan yaratilgan feminizmning bir turi boʻlib, Afrikadagi afrikalik ayollarning sharoitlari va ehtiyojlariga taʼsir qiladi. Afrika feminizmi ayollik, onalik, feminizm, stiunizm va hayvonlarga asoslangan feminizmni oʻz ichiga olgan turli xil turlarni oʻz ichiga oladi. Roʻyxatda keltirilgan baʼzi feministik nazariyalar faqat aholining maʼlum guruhlari uchun xarakterlidir. Afrika feminizmi, shuningdek, qora tanli feminizm yoki afrikalik ayollarning tengligi uchun harakat kabi nazariyalar, shuningdek, dunyodagi boshqa feministik harakatlar, shu jumladan Shvetsiya, Germaniya, Meksika, Hindistondagi feminizm kabi milliy darajadagi harakatlar bilan bogʻliq.

## Afrika qitʼasidagi feminizm
Feministik nazariyaning zamonaviy koʻrinishlari koʻpchilik afrikalik ayollar yashaydigan ogʻir turmush sharoitlariga qarzdor. Afrika madaniyatining jihatlarini qadrlaydigan va himoya qiladigan feministik himoyachilar mavjud boʻlsa-da, aholining yana bir qismi shafqatsiz patriarxatni tanqid qiladi.

## Tarixi
Feminizm atamasi Afrikaga Angliyadan kelgan. Qadim zamonlarda qitʼada patriarxatga qarshi kurashgan ayollar bor edi, garchi ular buni feminizm deb atamasalar ham. Madaniyatlarning xilma-xilligi va mintaqaning dinamikasi asrlar davomida birga mavjud boʻlib, bir-biri bilan oʻzaro aloqada boʻlib kelgan va shuning uchun murakkab va qarama-qarshi gender madaniyatlarini keltirib chiqargan.

Alohida jamoa sifatida Afrika feminizmi 20-asrning boshlarida boshlangan. Unga Adelaida Caseley-Xeyford (Syerra-Leonedagi ayollar huquqlari faoli), Sharlotta MakSake (1918-yilda Janubiy Afrikada Bantu ayollar ligasini asos solgan) va 1923-yilda Misr feministik ittifoqiga asos solgan Xuda Sharaavi rahbarlik qilgan. Harakat sifatida Afrika feminizmi shuningdek, Jazoir, Mozambik, Gvineya, Angola va Keniyadagi ozodlik kurashlari bilan boshqariladi, bu yerda ayol jangchilar erkak hamkasblari bilan birga davlat avtonomiyasi uchun kurashgan. Feminist olimlar mustamlakachilikka qarshi kurashgan koʻplab ayollar orasida Mau Mau isyonchilari, Vambui Otieno, ozodlik kurashchilari Lilian Ngoyi, Albertin Sisulu, Margaret Ekpo va Funmilayo Anikulapo-Kuti kabi ayollarni ajratib koʻrsatishadi.

Funmilayo Ransem-Kuti Nigeriya mustamlakachi hukumatiga qarshi  Misr, Nigeriya, Gana, Keniya, Uganda, Jazoir, Mozambikdagi siyosiy ayollar harakati va Janubiy Afrikadagi aparteidga qarshi harakatning hujjatlashtirilgan namunalari mavjud.

## Postkolonial feminizm
Umuman olganda, Afrikadagi mustaqillikdan keyingi feministlar huquqiy va siyosiy islohotlarni yaratishga urgʻu berishdi. Ularning harakatlari Afrika mamlakatlarida huquqiy va siyosiy islohotlarga olib keldi, ammo bu islohotlarni amalga oshirish va saqlab qolish uchun hech qanday harakat yoʻqligi feministlarga mos kelmadi. Bu gender siyosati majburiyatlari va ularni amalda qoʻllash oʻrtasidagi tafovutga olib keldi, natijada koʻpchilik ayollar chekka qoʻyildi va hukumatga boʻysunishga majbur boʻldi.

## Afrikalik ayolning oiladagi mavqei
Zamonaviy Afrika feminizmini Misr parlamentida topish mumkin, ular mamlakatning oila qonunchiligiga oʻzgartirishlar kiritishni taklif qilmoqdalar. Taklif etilayotgan tuzatishlar ayollar uchun ajralishni osonlashtiradi.

2017-yildan boshlab Misrlik erkak deyarli hech qanday muammosiz ajrashishi mumkin, ajrashish uchun ariza bergan ayol esa eri tomonidan yomon munosabatda boʻlganligini isbotlashi kerak. Bundan tashqari, nikohda gender tengsizligi saqlanib qolmoqda — xotin erining roziligisiz chet elga chiqish huquqiga ega emas. Shu bilan birga, ayolning turmush oʻrtogʻi bilan „psixologik nomuvofiqligi“ sababli ajrashish uchun ariza berish huquqi yuzasidan qizgʻin bahs-munozaralar avj oldi. Toʻgʻri, bu holatda muhim shart qolmoqda: ayol kelajakdagi er bir vaqtlar kelinning ota-onasiga toʻlagan toʻlovni qaytarishi kerak. Biroq, qonun loyihasi Misrdagi oliy diniy hokimiyat tomonidan maʼqullanganiga qaramay, parlament muhokamasi darhol yorqin diniy va siyosiy tus oldi. Taklif etilayotgan qonunning muxoliflari oila huquqini isloh qilishni koʻp asrlik oila asoslarini buzuvchi „aksil-islom“ harakat deb hisoblamoqda. Qonunning diniy jihatlari bilan bir qatorda, nafaqat musulmon olamiga tegishli boʻlgan sof feministik mavzular muhokama qilinmoqda. Ayollarning emansipatsiyasi gʻoyalari butun musulmon Afrikasida mashhur boʻlgani eʼtiborlidir. Masalan, Marokash ayollarga saylovlarda qatnashish va saylanishga ruxsat berilgan arab mamlakatlari qatoriga kiradi va oila huquqi islohoti 1960-yillarda Ahmad Seku Ture davrida amalga oshirilgan Gvineya Respublikasida, mahalliy davlat hokimiyati tizimining ajralmas qismiga xotin-qizlar kengashlari aylandi. Ayollar kengashining yigʻilishida har qanday xotin erini turli xil gunohlarda, masalan, xiyonatda yoki hujumda ayblashi mumkin. Ommaviy qoralashdan tashqari, u oʻz xotinining qarindoshlari va / yoki mahalliy hamjamiyat foydasiga jarimaga tortiladi, uning miqdori oʻsha ayollar kengashi tomonidan belgilanadi. Erkak uchun ayollar kengashi sud orqali kurashish umidsiz va hatto uyatdir. Qoʻshni Senegalda, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi yuqori boʻlishiga qaramay, mulkiy jihatdan ajrashgan ayolning huquqlari kamroq boʻladi: mol-mulkni taqsimlashda eriga nisbatan hech qanday „jarima“ pul sanktsiyalari haqida gap boʻlishi mumkin emas, asosan, Qadimgi anʼanaga koʻra, ayolga faqat oʻzi bilan olib ketishi mumkin boʻlgan narsalarni (yoki oʻzi — zargarlik buyumlari, kiyim-kechaklarni) olib ketishi mumkin .

## Afrika feminizmiga ehtiyoj
Baʼzi tadqiqotchilar Afrika feminizmi gʻarbiy feminizm nazariyasida qora tanli ayollar tajribasi yoʻqligi sababli zarur boʻlgan deb hisoblashadi. Gʻarbdagi feministik harakat qora tanli ayollar terining rangi va ayol jinsiga mansubligi sababli duch keladigan oʻziga xos muammolarni hisobga olmaydi. Ularning fikricha, afrikalik feminizm nazariyasi Afrikaning turli xil madaniyatlarida yangi, liberal, samarali va mustaqil afrikalik ayolni yaratishga intiladi, shu bilan birga turli xil kelib chiqishi ayollarga taʼsir qiladi.

Shu bilan birga, Afrikada „Afrika feminizmi“ nazariyasining har qanday gʻoyasini tanqid qiladigan mutaxassislar bor. Ayollarning „feminizm“ va „erkinlik“ kabi tushunchalarni qanday qabul qilishiga taʼsir qiluvchi mintaqaviy, etnik, siyosiy va diniy farqlar mavjud. Misol uchun, Misr, Keniya, Janubiy Afrika va Senegaldan kelgan afrikalik ayollar baʼzi umumiy jihatlarga ega boʻlishsa-da, ular hali ham dunyoqarashi va gender tengsizligiga qarshi kurashga boʻlgan munosabatda farq qiladi.

## Afrika feminizmining variantlari
Afrika feminizmi nazariyasi Afrika qitʼasidagi barcha madaniyat ayollari duch keladigan muammolarni hal qiladi. Koʻpgina ayollarning jamiyat va oilaga beradigan ahamiyati gender muammolarini hal qilishda hamkorlikda yondashuvni ishlab chiqish uchun erkaklar bilan birlashish istagini keltirib chiqaradi. Shunday qilib, ayollarning jinsi va jinsi asosidagi zulmini yoʻq qilish uchun erkaklar bilan birgalikda harakat qilish zarurati paydo boʻldi.

### Ayollik
Elis Uoker, afro-amerikalik yozuvchi va ijtimoiy faol, oq tanli ayollar oʻzlarining feminizmini „oq“ deb belgilashlari shart emas, deb hisoblab, u har doim oq tanli madaniyatdan kelib chiqqan va ayollik atamasini kiritgan.( — ayol). Bu atama bilan u afrosentrik feminizmni jamiyatda mavjud boʻlgan turli ierarxiyalar va zulm tizimlarini yoʻq qilish uchun ayollar va erkaklarning  qaratilgan „ongning oʻsishi“ jarayoni deb atagan.

Naomi Nkeala oʻzining „Gʻarbiy Afrika feminizmlari va ularning muammolari“ maqolasida ayolizmni Afrika feminizmining bir qismi emas, chunki u diasporada yashovchi afrikalik ayollarni nazarda tutgan atama sifatida tilga oladi.

### Stiunizm
 Ogundipe-Lesli tomonidan asos solingan stivanizm nazariyasi koʻproq ayollarni zulm qiladigan tuzilmalarga va ayollarning ushbu institutsional organlarga qanday munosabatda boʻlishiga eʼtibor qaratadi. Ogundipi- Leslining taʼkidlashicha, afrikalik ayollarning kurashlari mustamlakachilik va neokolonial tashkilot natijasidir, bu koʻpincha afrikalik erkaklarni ijtimoiy tabaqalanishning yuqori qismiga qoʻyadi.

### Nego-feminizm
Afrikalik feminist yozuvchi va olim Obioma Nnaemeka oʻzining "Nego  " maqolasida ushbu atamani quyidagicha taʼriflaydi: „Nego-feminizm — bu umumlashtirish, amaliyot va afrikalik yoʻlni toʻgʻrilash vositasidir“. Uning yozishicha, nego-feminizm muzokaralar madaniyati, shuningdek, feminizmni „xudbinliksiz“ qoʻllab-quvvatlaydigan va mahalliy va global ehtiyojlar tufayli oʻsib borayotgan nazariyadir. Feminist boʻlmaganlar patriarxat tizimini ayollar manfaati uchun oʻzgartirish uchun muzokaralar madaniyatidan qanday foydalanishni bilishlari kerak.

### Onalik
Ketrin Obianuju Acholonu oʻzining „Maternalizm: Feminizmga  alternativa“ kitobida Afrika feminizmiga alternativa onalik va bola tarbiyasidan iborat boʻlgan onalik ekanligini yozadi. Ketrin onalikning koʻp oʻlchovli nazariyasi ekanligiga ishonadi, u „inson faoliyatining barcha darajalarida ona tabiat bilan hamkorlikda turli tuzilmalarni tartibga solish va yaratish dinamikasini“ oʻz ichiga oladi. Uning fikricha, onalikning gender toʻsiqlari yoʻq, chunki u sheriklik, hamkorlik, bagʻrikenglik, sevgi va tushunishga asoslanadi. Onalikning ishlashi uchun erkaklar va ayollar oʻrtasida muvozanatli ekotizimda inson mavjudligining yaxlitligini taʼminlaydigan bir-birini toʻldiruvchilik boʻlishi kerak .

Naomi Nkealaning fikricha, onalikning asosiy gʻoyasi qishloq ayollarining faqat bitta vazifasi — yangi avlodni tarbiyalashdir.

### Hayvonlarning feminizmi
Akachi Adimora-Ezeigbo tomonidan taklif qilingan ushbu nazariya salyangozlarning odatlariga asoslanadi (*salyangoz hissi feminizm*). Uning taʼkidlashicha, „juda qiyin patriarxal [Nigeriya] jamiyatida“ nigeriyalik ayol salyangoz kabi narsalarni asta-sekin qabul qilishi kerak. Ezeigbo, shuningdek, ayollar „oʻzlari duch keladigan toʻsiqlarni engib oʻtish va yaxshi hayot kechirish uchun kurashish strategiyalarini oʻrganishni“ taklif qiladi.

Ushbu turdagi feminizm bir nechta umumiy xususiyatlarga ega. Birinchidan, ularning barchasi „feminizm“ atamasini gʻarbiy atama sifatida tanqid qiladi, chunki u afrikalik ayolning tajribasiga toʻgʻri kelmaydi. Ikkinchidan, bu nazariyalar mahalliy urf-odatlar taʼsirida boʻlganligi sababli, ular tarixiy tajriba va madaniyatdan foydalanib, ayollarga oʻz gʻoyalarini singdirish va ularning oiladagi roli haqida erkaklarga maʼlumot berish uchun zarur vositalarni taqdim etadilar. Uchinchidan, ular „ayollar va erkaklar oʻrtasidagi hamkorlik, ularning ayollar hayotining moddiy sharoitlarini yaxshilashga qoʻshgan hissasi (hatto teng emas)“ ni nazarda tutadi.

## Ommaviy madaniyatda Afrika feminizmi
Afrika feministik harakati 1975-1985 yillarda Birlashgan Millatlar Tashkiloti „ayollar uchun muhim oʻn yillik“ dasturini eʼlon qilganida kengroq miqyosga ega boʻldi. Shundan soʻng, feministik harakat Afrika siyosati, qonunchiligi, taʼlimi, shuningdek, madaniy sohada kengaydi. Harakat yetakchilari tirikchilik manbasini topish, qashshoqlikni kamaytirish, zoʻravonlikning oldini olish, ayollarning reproduktiv huquqlarini estrada, sanʼat va ommaviy axborot vositalaridan foydalangan holda amalga oshirish kabi muammolarni hal etishni ustuvor vazifa deb eʼlon qildi.

Afrikalik feministlar orasida Leyma Gbovi, Joys Banda, Chimamanda Ngozi Adichie kabi faollar va yozuvchilar bor, ular qora tanli ayollarga munosabatni oʻzgartirishni talab qiladigan harakatlar boshida turgan. Onalar ittifoqi, Uganda katolik ayollar klublari, Nigeriya ayollar uyushmalari federatsiyasi, Keniya milliy ayollar kengashi va Zimbabve ayollar klubi uyushmasi, shuningdek, „Afrika feministik forumi“ va „kabi turli feministik tashkilotlar faol ayollar guruhlariga misol boʻla oladi. Afrika gender instituti“.

## Yana qarang

* Qora feminizm

## Manbalar