Ismoil al-Foruqiy

**Ismoil Roji al-Foruqiy** (إسماعيل راجي الفاروقي; Ismāʿīl Rājī al-Fārūqī; 1-yanvar, 1921 – 27-may, 1986) – Falastin-Amerikalik musulmon faylasufi va olim edi. U islomshunoslik va turli dinlar orasidagi muloqotga oid ishlari bilan tanilgan. Al-Foruqiy Qohiradagi Al-Azhar universitetida tahsil olgan va Shimoliy Amerikada, jumladan Kanadadagi MakGill universitetida dars bergan. U AQShdagi Temple universitetida din professori boʻlgan va shu yerda Islomshunoslik dasturini boshlagan. Shuningdek, u Xalqaro islom tafakkuri instituti (IIIT) hammuassisi boʻlgan. Al-Foruqiy 100 dan ortiq maqola va 25 ta kitob yozgan. Ularga *Christian Ethics* va *Al-Tawhid: Its Implications for Thought and Life* kiradi. Uning ishlari islom tafakkuri, axloq, yagona Xudo gʻoyasi va dinlararo aloqalarni oʻrganishga bagʻishlangan.

## Yoshlik yillari va taʼlimi
al-Foruqiy 1921-yil Yaffada, Britaniya mandati davridagi Falastinda tugʻilgan. Uning otasi Abd al-Huda al-Foruqiy islom sudyasi (qozi) boʻlgan. al-Foruqiy dastlab uyda va mahalliy masjidda tahsil olgan, keyin 1936-yilda Yaffadagi fransuz dominikan maktabi Collège des Frères de Jaffaga oʻqishga kirgan.

1942-yilda u Quddusdagi Britaniya mandati hukumatida roʻyxat kotibi boʻlib ishlagan, 1945-yilga kelib esa Galilea viloyati hokimi lavozimiga koʻtarilgan. 1948-yildagi Arab-Isroil urushidan soʻng u Livanning Bayrut shahriga koʻchib oʻtgan va Bayrutdagi Amerika universitetida tahsilini davom ettirgan. Bu yerda u arab millatchiligi gʻoyalari taʼsirida qolgan va keyinchalik „Arabizm“ („uruba“) haqidagi asarlarini yozishga undagan. Keyinchalik u AQShning Indiana universitetida falsafa boʻyicha tahsil olib, 1949-yilda magistr darajasini olgan. Shundan soʻng u Lois Lamya al-Foruqiy bilan turmush qurgan va tahsilini davom ettirib, 1951-yilda Garvard universitetidan yana bir magistr darajasini, 1952-yilda esa Indiana universitetidan falsafa fanlari doktori ilmiy darajasini olgan.

Tahsilini tugatgach, al-Foruqiy oʻzining islomiy ildizlariga qaytgan va imonga asoslangan qadriyatlar axloqiy xulq-atvor uchun mustahham asos boʻlishi mumkinligini tushungan.

## Akademik faoliyati
1958-yilda al-Foruqiy Kanadaning MakGill universiteti Ilohiyot fakultetida dars bergan va bu yerda xristianlik va yahudiylik haqida bilim olgan. U pokistonlik faylasuf Fazlur Rahman bilan uchrashgan va uning dinlararo muloqotga oid qarashlari al-Foruqiyning oʻziga xos uslubiga taʼsir koʻrsatgan. 1961–1963-yillarda u Pokistonning Karachi shahridagi Islomiy Tadqiqotlar Markaziy Institutida mehmon professor boʻlib ishlagan.

1964-yilda AQShga qaytib, Chikago universiteti va Syracuse universitetida dars bergan. 1968-yilda u Temple universiteti professori boʻlib, shu yerda Islomshunoslik dasturini boshlagan. Uning shogirdlari orasida Jon Esposito kabi taniqli olimlar bor edi.

1977-yilda u Makkada boʻlib oʻtgan Birinchi Jahon Musulmon Taʼlimi Konferensiyasini tashkil etishda yordam bergan, bu dunyo boʻylab islom universitetlarining paydo boʻlishiga sabab boʻlgan.

## Falsafa va qarashlari
al-Foruqiyning falsafasi asosan „tavhid“ (yakkaxon Xudoga ishonch) tamoyiliga asoslangan boʻlib, u buni islom madaniyatining asosiy ramzi deb bilgan. U tavhidni inson hayotining barcha jabhalarini birlashtiruvchi tamoyil sifatida tasvirlagan. al-Foruqiyning fikricha, tavhid nafaqat diniy eʼtiqodni, balki axloq, ijtimoiy tuzum va intellektual faoliyatni ham shakllantiradi. Uning taʼkidlashicha, tavhid insonlarni Xudo yerdagi noibi (xalifa) sifatida harakat qilishga undaydi, bu esa jamiyat va atrof-muhit oldidagi axloqiy majburiyatlarni bajanishini talab qiladi.

U tavhid tamoyilidan dunyoviy ideologiyalarni, xususan, materializm va gumanizmni tanqid qilishda foydalangan. al-Foruqiyning fikricha, bunday dunyoviy qarashlar bilim va axloqiy hayotning muqaddasligini yoʻqotadi. U axloqiy tamoyillarning izchilligi va ulugʻvorligi faqat tavhid asosida rivojlanishi mumkinligini taʼkidlagan.

al-Foruqiy, shuningdek, tavhidni adolat va boshqaruv masalalariga tatbiq etgan. Uning fikricha, islomiy boshqaruv modelida turli din vakillari oʻz diniy qonunlari asosida tinch-totuv yashashi mumkin. Masalan, yahudiylar va xristianlar islom davlati hukmronligi ostida oʻz diniy sudlari orqali oʻzlarini boshqarishi kerak. U bu model ijtimoiy totuvlikni taʼminlash bilan birga diniy xilma-xillikni hurmat qilishga imkon beradi, deb hisoblagan.

al-Foruqiyning sionizmga tanqidi uning yahudiylikning axloqiy tamoyillariga zid ekanligi haqidagi qarashlaridan kelib chiqqan. U sionizmni millatchilik gʻoyasiga asoslangan davlat barpo etish falastinliklarga adolatsiz munosabatda boʻlishiga olib kelganini taʼkidlagan. al-Foruqiy sionizmni tugatish orqali yahudiylar va musulmonlarning keng islom jamiyati doirasida birga yashashi mumkinligini aytgan.

Shuningdek, al-Foruqiy „meta-din“ tushunchasini ilgari surib, barcha dinlarning axloqiy asoslarda birlashishi mumkinligini taʼkidlagan. U dinlararo muloqotda eʼtiqodiy farqlarni emas, balki adolat va rahm-shafqat kabi umumiy qadriyatlarni asos qilib olish kerakligini taʼkidlagan.

## Ilmiy yutuqlari
1980-yilda al-Foruqiy Xalqaro islom tafakkuri instituti (IIIT) asoschilaridan biri boʻlib, islomiy tadqiqotlarni qoʻllab-quvvatlagan. Uning „Bilimlarni islomlashtirish“ loyihasi zamonaviy fan va taʼlim sohasiga islomiy qadriyatlarni kiritishga qaratilgan edi. al-Foruqiy, shuningdek, islom, xristianlik va yahudiylik oʻrtasida hurmat va tinchlikni mustahkamlash maqsadida dinlararo muloqotni rivojlantirishga hissa qoʻshgan.

## Vafoti
1986-yil may oyida al-Foruqiy va uning rafiqasi Pensilvaniya shtatidagi uylarida Jozef Lui Yang tomonidan qotillik qurboni boʻlishdi. Yang keyinchalik jinoyatini tan olib, oʻlimga hukm qilindi va 1996-yilda qamoqda vafot etdi. Er-xotinning qizi ogʻir yaralangan, ammo omon qolgan.

## Manbalar

## Qoʻshimcha havolalar
* Ismoil Foruqiy haqida sayt  Dr. Ismoil al-Foruqiy hayoti va ishlari haqida maʼlumotlar