Prishtina Buyuk hammomi

**Prishtina Buyuk hammomi** (;  / ; ) – Kosovoning Prishtina shahridagi Usmonlilar davriga oid yodgorlik. XV asrda qurilgan boʻlib, Imperial masjid tarkibiga kirgan. Bahor va yoz oylarida u uchrashuv joyi sifatida foydalanilgan. Madaniy va tarixiy merosning eng muhim binolaridan biri hisoblangan Prishtina Buyuk hammomi yillar davomida yomon ahvolda boʻlgan, oxir-oqibat uni restavratsiya qilish tasdiqlangan.

Hozirda hammom qayta taʼmirlanmoqda va kelajakda Prishtina muzeyiga aylantirilishi rejalashtirilgan. Bino Prishtina munitsipaliteti tasarrufida boʻlib, Kosovo Respublikasi himoyasi ostida. 2012-yil oktyabridan beri Madaniyat, yoshlar va sport vazirligi vakili Memli Krasniqi qaroriga koʻra madaniy meros roʻyxatiga kiritilgan. 1985-yilda, Kosovo urushi davrida, meʼmor Nol Binakajning aytishicha, hammom „Yodgorliklarni himoya qilish“ toʻgʻrisidagi 19/77-sonli qonunga muvofiq himoyalangan yodgorlik deb hisoblangan. Uning taʼkidlashicha, hammom original koʻrinishidan ancha farq qilsa-da, binoning faqat sharqiy qismi va asosiy fasadi oʻzgartirilgan, qolgan qismi esa oʻz holicha saqlanib qolgan. Hammom Soat minorasi, Çarshia masjidi, Akademiya binosi va Imperial masjid bilan birga eski Prishtinaning ramzi hisoblanadi.

## Kelib chiqishi
Prishtina Buyuk hammomi XV asrning ikkinchi yarmida qurilgan va Kosovo hududida barpo etilgan ilk Usmonli inshootlaridan biri boʻlgan. U Mehmed II Fotih sharafiga nomlangan Sulton Mehmet Fotih masjidining bir qismi sifatida tanilgan. Meʼmor Nol Binakaj (Lund universitetining Uy-joyni rivojlantirish va boshqarish boʻlimi) maʼlumotiga koʻra, hammom 1970-yillargacha yoki 1960-yillargacha Prishtina aholisi tomonidan uchrashuv va ijtimoiy muloqot joyi sifatida foydalanilgan. Afsonaga koʻra, qurilishda ishtirok etgan ustalar Sulton Mehmet Fotih tomonidan kuniga ikki marta hammomda yuvinishga majbur qilingan.

## Meʼmorchiligi
Prishtina Buyuk hammomi erkaklar va ayollar uchun alohida boʻlimlarga ega boʻlgani sababli „ikki qismli hammom“ hisoblanadi. Uning maydoni taxminan 800 kvadrat metr boʻlib, toʻrtburchak shaklga ega. Unda issiq xona va sovuq xona mavjud. Issiq xonada 16 ta gumbaz boʻlib, har birida 15 tadan teshik bor. Gumbazlardan birida markaziy teshik Dovud yulduzi yoki oddiy pentagramma shaklida. Teshiklarning vazifasi hammom ichiga yorugʻlik tushirish va ichki muhitni iliq saqlashdan iborat. Issiq qismda vannalar joylashgan. Bu xona marmar pol ostidagi gipokaust tizimidan chiqqan bugʻ bilan isitilgan. Binoning devorlari toshdan qurilgan, gumbazlari esa gʻishtdan boʻlib, qoʻrgʻoshin listlar bilan qoplangan. Ichki qismi esa namlikka chidamli anʼanaviy horasan qorishmasi bilan suvalgan. Qurilishda asosan burchaklari yoʻnilgan va ohak qorishmasi bilan biriktirilgan toshlar ishlatilgan. „Sovuq qism“ toʻrtta gumbaz bilan yopilgan deb xabar qilingan boʻlsa-da, bunday qurilmaning izlari topilmagan. Hammom kirish zali, oʻrta iliq hudud va asosiy iliq hududdan iborat.

## Yillar davomida shikastlanishi
Bino tashlab qoʻyilgach, hammom bir necha bor taʼmirlangan. Yangi suv taʼminoti va kanalizatsiya tizimining hech qanday mezonsiz oʻrnatilishi natijasida binoning ayrim detallariga zarar yetgan va tuzilma zaiflashgan. Hammom Prishtinadagi eng qadimiy Usmonli inshootlaridan biri boʻlishiga qaramay, 1989-yildan beri unga texnik xizmat koʻrsatilmagan. Bino faqat qurilish materiallarini saqlash uchun ishlatilgan. 1994-yilda bino oldida uchta doʻkon ochilgan. 1995-yilda doʻkonlar va binoning sharqiy qismi yongʻinda zarar koʻrgan. European Stability Initiative maʼlumotiga koʻra, hammom oqava suvdan himoyaga muhtoj boʻlgan. Shu omil va vaqt oʻtishi hamda notoʻgʻri qurilish ishlari devorlarning yemirilishiga sabab boʻlgan. Faqat 2007-yil aprelida Prishtina munitsipaliteti uni bosqichma-bosqich tiklashga qaror qilgan.

## Restavratsiyasi
Hammomning yomon ahvoli sababli, 2006-yilda Prishtina munitsipaliteti parlamenti Shvetsiyaning CHWB kompaniyasi bilan hamkorlikni boshlagan. Loyiha kengashi tuzilib, unga Prishtina munitsipaliteti, CHWB, Prishtina universiteti arxitektura fakulteti va Kosovo Madaniy meros kengashi vakillari kiritilgan. Restavratsiya uch bosqichda rejalashtirilgan:
# Birinchi bosqich – chiqindilarni va oldingi qurilish qoldiqlarini tozalash hamda yangi devorlarni olib tashlash; u 2008-yilda yakunlangan. Loyiha CHWB tomonidan moliyalashtirilgan va tarixiy yodgorliklarni tiklash boʻyicha mutaxassislar jamoasi hamda Prishtina munitsipaliteti vakillari tomonidan amalga oshirilgan.
# Ikkinchi bosqich – gumbazlarni qayta qurish, binoning yarmi tuzilmasini mustahkamlash va hammomni konsolidatsiya qilish. Bu bosqich 2009—2010-yillarda amalga oshirilgan va CHWB hamda Zeynep Ahunbay rahbarligidagi turkiyalik mutaxassislar jamoasi tomonidan moliyalashtirilgan. 2009-yilda Prishtina munitsipaliteti hammom restavratsiyasi uchun 300 000 yevro ajratgan.
# Uchinchi bosqich – binoni toʻliq tiklash va elektr tizimini oʻrnatishdan iborat boʻlgan. Loyiha uchun munitsipalitet tomonidan tanlangan kompaniya kengash tomonidan tasdiqlangan va 2012-yilda ish boshlagan. Biroq Kosovo Madaniy meros kengashi va CHWB loyiha rejalariga oʻzgartirishlar kiritilganini bildirgan. Ularning aytishicha, tanlangan kompaniyada yodgorliklarni tiklash tajribasi yoʻq edi. Elektr ishlari original tosh terimni buzayotgan, tanlangan materiallar mos emas edi, yodgorlik atmosfera suvlari taʼsirida xavf ostida qolgan, topilgan Usmonli davriga oid buyumlar toʻgʻri muomala qilinmagan, shuningdek, tarixiy detallar yoʻqolishiga olib keladigan qaytarib boʻlmaydigan oʻzgarishlar amalga oshirilgan. CHWB shahar va Kosovo Madaniy meros kengashini shartnomani bekor qilishga chaqirgan hamda agar loyiha talablari bajarilmasa, ular Prishtinaga koʻmagini toʻxtatishini bildirgan.

CHWB va Kosovo Madaniy meros kengashi talabi bilan Madaniyat, yoshlar va sport vazirligi 2013-yil 27-fevralda Prishtina Buyuk hammomini restavratsiya qilish ishlarini toʻxtatish toʻgʻrisida qaror chiqargan. Top Channel maʼlumotiga koʻra, hozirda hammom vazirlik qarori asosida yana restavratsiya qilinmoqda.

## Installyatsion sanʼat
Prishtinadagi eʼtibordan chetda qolgan joylarni Manifesta 14 doirasida sanʼat koʻrgazma maydoniga aylantirish maqsadida yapon installyatsion rassomi Chiharu Shiota Buyuk hammom shiftidan yuzlab qizil iplarni osib qoʻygan. Koʻrgazmaga 150 000 dan ortiq tashrif buyuruvchi kelgan.

## Manbalar