2002-yil Xankalada Mi-26 halokati

2002-yil 19-avgustda bir guruh chechen separatistlari havo hujumidan mudofaa tizimi bilan qurollangan Rossiyaning Mi-26 vertolyotini minalangan maydonda urib tushirdi, bu esa 127 rus askarining oʻlimiga olib keldi. Bu, shuningdek, Rossiya Qurolli Kuchlari boshidan kechirgan eng qaygʻuli aviatsiya halokati hamda 1999-yildan beri bir kun ichida eng koʻp rus askari halok boʻlgan hujum edi.

## Hujum

2002-yil 19-avgustda chechen ayirchi jangchilari Rossiyada ishlab chiqarilgan 9K38 Igla rusumli raketani uchirdilar va u 487-alohida vertolyot polkining haddan tashqari koʻp yuki mavjud Mi-26 ogʻir transport vertolyotiga tegib, halokatga uchradi. Checheniston poytaxti Grozniy shahri yaqinidagi Vertolyot Xankala harbiy havo bazasiga qoʻngan va keyinchalik yonib ketgan. Vertolyotda Rossiya harbiy-havo kuchlarining Mozdokdagi (Shimoliy Osetiya-Alaniya) bazasidan, asosan, 20-gvardiya motooʻqchilar diviziyasining turli boʻlinmalariga mansub 142 askar va ofitseri boʻlgan.

Pavel Felgenhauerning soʻzlariga koʻra,

Vertolyotning ichki qismi yoqilg‘iga to‘lib ketgan va tiqilib qolgan eshiklarini ochib bo‘lmagan. Faqat besh va 29 yoʻlovchidan iborat ekipaj kokpitning kichik chiqish lyukidan qochishga muvaffaq boʻldi. Omon qolganlarning oʻn toʻrt nafari keyingi bir necha kun ichida ogʻir kuyishdan vafot etdi.

Xankaladagi rus qoʻshinlari halokatdan soʻng darhol hujum uyushtirganlarni qidirishni boshladilar, ammo faqatgina Igla raketasining eskirgan naychasini topdilar.

## Oqibat
2002-yil 21-avgustda Rossiya Prezidenti Vladimir Putin tomonidan ommaviy axborot vositalarida „ikkinchi *Kursk*“ deb nomlangan falokat munosabati bilan ertasi kuni milliy motam kuni eʼlon qilindi. Ayirmachilarning Kavkaz Center axborot agentligi halokatni „chechen jangchilarining ikki yil ichidagi eng katta sabotaj harakati“ deb baholadi. Baʼzi rus ommaviy axborot vositalari, jumladan, „*[[Izvestiya]]*“ ham harbiylarni „odatdagidek“ qurbonlarni yashirishga urinayotganlikda ayblab, halokatni yashirishga uringanidan gʻazablanishdi. Halokat Rossiya armiyasining aviatsiya qo‘mondoni, general-polkovnik Vitaliy Pavlovning lavozimidan chetlatilishiga olib keldi, keyinchalik u sentabr oyida o‘z lavozimidan isteʼfoga chiqdi. 487-sonli polk komandiri, podpolkovnik Anatoliy Kudyakov vertolyotni haddan tashqari koʻp yuk ortishga yoʻl qoʻyib, eʼtibor bermaslikda ayblangan, ammo oxir-oqibat ayblovlardan oqlangan.

24-sentabrda vertolyot urib tushirilgani tasvirlari Turkiya axborot agentligidan ayirmachi Checheniston prezidenti Aslan Masxadovning "Mana, Xankala yaqinida yonayotgan vertolyot qulagani haqidagi bayonoti bilan birga olingan. U bizning Igla zenit raketasi bilan toʻqnashgan. Bu, shuningdek, Masxadovning chechen bayrogʻi oʻrniga islomiy nishon va bayroqdan foydalangani va atrofidagi jangchilarni „bizning mujohidlarimiz“ deb atagani koʻrsatilgan birinchi video boʻldi, bu uning islomga keskin burilishi sifatida koʻrildi.

Sana koʻrsatilmagan tasmada Masxadov rossiyalik tergovchilarning vertolyot urib tushirilganini eʼlon qilishdan oldin texnik muammolar tufayli qulagani haqidagi dastlabki rasmiy versiyasini eslaydi. Keyin u vertolyotni urib tushirgani aytilgan jangchiga toʻpponcha sovgʻa qiladi. Ayirmachilar oʻsha oyda mahalliy miqyosda REN TV chastotasidan foydalangan, bu lenta Checheniston televideniesida ham namoyish etilgan.

Vertolyotni vayron qilgan raketa Grozniy chekkasidagi janglarda shikastlangan besh qavatli uylardan birining tomidan uchirilgan deb taxmin qilinadi. Rossiya armiyasi Mi-26 ning halokatiga javoban, rossiyaparast chechen maʼmuriyatining noroziligiga qaramay, noyabr oyida bazaga tutash yarim vayron bo‘lgan Xonqal’a turar-joy massividagi bir nechta bloklarni buzib tashladi.

Buni dastlab polkovnik Boris Podoprigora qatʼiyan rad etgan, biroq keyinchalik Rossiya harbiy vakili general-mayor Ilya Shabalkin buni tan oldi va bu harakat jangchilarning hududdan baza yaqinida pistirma qoʻyishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida amalga oshirilganini aytdi.

Natijada 100 ga yaqin oila boshpanasiz qolgan, NTV telekanali esa ularga ketishga juda kam vaqt berilgani va faqat baʼzi shaxsiy buyumlarini olib ketishlari mumkinligini xabar qilgan. Shu munosabat bilan general Shabalkinning taʼkidlashicha, mahalliy aholi „qaroqchilarning terror xurujlari tayyorlanayotganini kuzatgan va ularning rejalari haqida huquqni muhofaza qiluvchi organlarga xabar bermagan“, bu „noqonuniy qurolli tuzilmalarni tuzishga yordam berish va jinoiy fitnaga sheriklik“ hisoblanadi.

Bunga javoban Rossiya Davlat Dumasining Checheniston bo‘yicha deputati Aslambek Aslaxanov Chechenistondagi oliy harbiy qo‘mondonlikdan tushuntirish talab qildi. Avgust oyida rossiyalik ikki yuqori martabali harbiy xizmatchi bo‘lgan Mi-8 vertolyoti noaniq halokatga uchragani va bortdagi barchaning halok bo‘lishi ortidan bu hudud ham o‘qqa tutilgan edi. Bunga Grozniyning Oktabr tumanidan uchirilgan raketa sabab bo‘lgan.

Mi-26 vertolyoti 80 askarni tashish uchun moʻljallangan, vayron qilinganida esa 142 yoʻlovchi boʻlgan. *"Kommersant* "ga tayanib, *[[BBC|BBCning]]* yozishicha, „Mi-26 tez-tez Xankalaga bortida 100-110 kishi, shuningdek, katta miqdordagi yuk, jumladan, arzon osetin arogʻi bilan uchib boradi“.

Felgengauer shunday deb yozgan edi: „Bir paytlar men Mi-26 da Mozdokdan Grozniyga 50 ga yaqin xizmat xodimlari va jurnalistlar bilan birga tonnalab artilleriya snaryadlari va boshqa oʻq-dorilar toʻldirilgan qutilar toʻplamida uchib kelganman“. 2003-yilda vertolyotni joʻnatish uchun mas’ul boʻlgan rossiyalik zobit, podpolkovnik Aleksandr Kudyakov ehtiyotsizlik va parvoz qoidalarini buzganlikda ayblanib, sudlangan. „*Pravda*“ gazetasi u „aybdor boʻlishi kerak edi“.

Raketani tashishda, uni uchirishga tayyorlashda va hujumni tasvirga olishda ayblangan millati chechen, 27 yoshli grozniylik Doku Jantemirov 2004-yilning aprelida „terror aktini“ rejalashtirish va amalga oshirishda aybdor deb topildi. U „terrorizm, maxsus shafqatsizlik bilan qasddan odam oʻldirish, banditizm va harbiy xizmatchilarni oʻldirishga suiqasd“ uchun umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan, shuningdek, har bir qurbonning qarindoshlariga 100 ming rubl (3500 dollar) va 50 ming rubl (1720 dollar) toʻlash majburiyatini olgan. Sud jarayonida Jantemirov o‘zini terrorchi emas, balki Ichkeriya davlati askari ekanini aytdi. Hujumda ishtirok etganlikda ayblangan yana to‘rt chechen hamon qidirilmoqda.

## Manbalar