open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Samarqand davlat arxitektura qurilish universiteti

**Samarqand davlat arxitektura qurilish universiteti**, Mirzo Ulugʻbek nomidagi Samarqand davlat arxitektura qurilish universiteti — meʼmorlik va kurilish sohasida yuqori malakali kadrlar tayyorlovchi oliy oʻquv yurti. 1966-yil Samarqand shahrida tashkil topgan.

Institut bakalavriaturasining kunduzgi va sirtqi boʻlimlarida 14 yoʻnalishda 2200 dan ortiq talaba taʼlim oladi, 8 yoʻnalish magistratura, 10 ixtisoslik boʻyicha aspirantura va 3 yoʻnalish boʻyicha doktorantura faoliyat koʻrsatadi. Institutda 6 ta ft, 33 ta kafedrada 274 professor oʻqituvchi (jumladan, 1 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akad., 1 Badiiyot akadimyasi akademigi, 21 fan doktori va professor, 137 fan nomzodi va dotsent) ishlaydi (2004). Institutda, shuningdek, malaka oshirish fakulteti, "Biznes inkubator", "Mintaqaviy iqtisodiy taʼlim markazi", "Biznes — institutellekt" xalqaro biznes maktabi, litsey instituternata, texnik litsey, masofaviy oʻqitish va kompyuter texnologiyalari markazi, loyihalash tadqiqot ustaxonasi, Talabalar konstruktorlik byurosi, Kurilish materiallari va konstruksiyalarining mustahkamligini aniklovchi sinov markazi, 3 ta ilmiy laboratoriya, tadqiqotlar poligoni, kutubxonasi, sport zali, suzish havzasi va boshqa bor. "Meʼmorlik va kurilish muammolari" ilmiytexnik jurnal (2000-yildan) va "Binokor" koʻp tirajli gaz. (1998-yildan) nashr etiladi. Institut faoliyati A. Oqilov, E. Aliqulov, I. Jumayev, T. Shirinqulov, T. Xolmatov, 3. Yusupov, N. Shodiyev kabi olimlar nomlari bilan bogʻliq. Institut binosi tarhi 110x14 m, 8 qavatli, assimetrik mujassamotga ega. Bosh oʻquv korpusi institut qoshidagi loyiha eksperimental ustaxonasi(1972-yilda tashkil boʻlgan)da loyihalashtirilgan (1984, meʼmori O. Ibrohimov, Yu. Zokirova). Koshin, gʻozgʻon marmari va tabiiy toshlar, shuningdek, quyosh nuridan saqlovchi moslamalar b~n jihozlangan. Hududida Ulugʻbek haykali oʻrnatilgan (1968).

## Yongʻin

## Manbalar
Samarqand miniatyura maktabi

**Samarqand miniatyura maktabi** — oʻrta asrlarda Samarqandda shakllangan tasviriy sanʼatdagi uslubiy yoʻnalish. Eng rivojlangan davri 14-asr 2-yarmi — 15-asr va 17-asrlarga toʻgʻri keladi. Temuriylar davrida Samarqand yirik madaniyat markaziga aylangan, meʼmorlik va kitobat sanʼati beqiyos darajada taraqkiy etgan. Yozma manbalar, saqlanib qolgan sanʼat yodgorliklari Samarqandda tasviriy sanʼat qadimdan rivojlanganligini koʻrsatadi (qarang Afrosiyob devoriy rasmlari). Amir Temur bogʻlaridagi saroylar devorlariga mahobatli rasmlar ishlangan, shohona chodirlar tasvirlar bilan bezatilgan, keyinchalik Mirzo Ulugʻbek davrida ham binolar tasviriy lavhalar, syujetli asarlar bilan bezatilgan: shoh, uning yaqinlari va safdoshlari portretlari, qabul marosimlari, ziyofat, safar va jang lavhalari, ov va boshqa manzaralar aks ettirilgan; ayniqsa, Mirzo Ulugʻbek rasadxonasi devorlariga osmon gumbazi, yulduzlar olamiga taalluqli jismlarning ramziy tasvirlari ishlangan. Xuddi shunday tasvirlar bilan olim Abdurahmon asSoʻfiyning astronomiyaga oid risolasi ham Samarqand miniatyura maktabim. vakillari tomonidan bezatilgan. Samarqand miniatyura maktabim. ustalari yaratgan rasmlarda voqealar, asosan, manzara zaminida tasvirlanadi; romantik tasvirlarda Oʻrta Osiyo tabiatiga xos manzaralar, oʻsimlik va hayvonot dunyosi, mahalliy xalq qiyofalari oʻz aksini topgan. Mujassamotdagi originallik, bezak tuzilishi va badiiy ifoda vositalaridagi aniqlik, yirik shakli, kenglikni simmetrik tuzilishi, sokin ritmi va boshqa oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan Samarqand miniatyura maktabim.da qiyofalar roʻparadan chizilgan, voqealar pastbaland adirlarda, koʻshk, chodir zaminida tasvirlangan; ayniqsa, zarrin och sariq — och binafsha rangli vazmin kolorit diqqatni tortadi. Us tod Gung, Gʻiyosiddin, Amir Temur saroyida yashagan Xoja Abdulhay, uning shogirdi Pir Ahmad Bogʻishamoliy, Muhammad Murod Samarqandiy va boshqa Samarqand miniatyura maktabi m.ning yirik vakillaridan. Nizomiyning "Hamsa" (1446—47, Istanbuldagi Toʻpqopu saroyida), "Mirzo Ulugʻbek oʻz aʼyonlari bilan" alohida miniatyura (taxminan 1442, Vashingtondagi Frir galereyasida), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanayotgan Muhammad Shodiyning "Fathnoma" (taxminan 16-asrning 10—20y.lari), "Tarixi Abulxayrxoniy" (taxminan 16-asr 40y.), Firdavsiyning "Shohnoma" (1556), Sharafuddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma" (1628) va boshqa qoʻlyozma kitoblar Samarqand miniatyura maktabim. vakillari tomonidan badiiy bezatilgan. Elmira Ismoilova.

## Manbalar
Samarqand sino aksiyadorlik jamiyati

**Sino Samarkand** aksiyadorlik jamiyati — mashinasozlik sanoati korxonasi. Maishiy sovitkichlar va muzlatkichlar, konditsionerlar va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi. Dastlab korxona "Samarqand sovitkichlar zavodi" nomi bilan 1973-yil dekabrda ishga tushirilgan. 1974-yildan KSH180 tipidagi "Samarqand" roʻzgʻor sovitkichlari ishlab chiqara boshladi. 1985-yildan "Snejinka", 1991-yildan "Sino" rusumli sovitkichlarni i.ch. oʻzlashtirildi. 1994-yildan hozirgi nomda. 2002-yildan "Parvina" kompaniyasi bilan hamkorlikda korxonani qayta qurish ishlari amalga oshirildi, korxonada 18 turdagi sovitkichlarni ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Korxona Italiyadagi "Konnoy", "Galileo" kompaniyalarining eng zamonaviy texnologiyalari bilan jihozlangan. Korxonada yillik kuvvati 250 ming dona sovitkich, shuningdek, konditsionerlar ham ishlab chiqariladi. Mahsulotlari chet elga eksport qilinadi.

## Manbalar
Samarqand nafis aksiyadorlik jamiyati

SAMARQAND "NAFIS" AKSIYADORLIK JAMIYATI - yengil sanoat korxonasi, "Oʻzbekengilsanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi; milliy chinni buyumlar (lagan, kosa, piyola, choynak, koʻza, sovgʻabop chinni toʻplamlari) ishlab chiqaradi. 1970-yilda "Samarqand chinni buyumlari zavodi" nomi bilan ishga tushirilgan, yillik quvvati 22 mln. dona chinni buyumlar.

1994-yildan hozirgi nomida. 1990-yildan korxonada mahalliy xom ashyo hisobiga mahsulot ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi — Angren kaolinidan va Langar pegmatitidan foydalanila boshlandi. Ommabop chinni buyumlardan "Uzum", "Oq oltin", "Tovus", "Navroʻz" nomli sharq buyumlari toʻplami, "Sabrina", "Semurgʻ" nomli bezatilgan koʻzalar ishlab chiqariladi.

Korxonada 1500 ga yaqin ishchi faoliyat koʻrsatadi, 13500 ming dona yoki 2 milliard soʻmlikdan koʻproq mahsulot ishlab chiqarildi (2002). Korxona mahsulotlari chet ellarga eksport qilinadi.

## Manbalar
Samarqand ushshogʻi

**Samarqand ushshogʻi** – Ushshoqning Hoji Abdulaziz Rasulov qayta ishlab bastalagan yoʻli. „Ushshogʻi Hoji“, „Daromadi Ushshoq“ deb ham yuritiladi. „Samarqand ushshogʻi“ga Uzzolning ohanglari daromad qilib olingan va keyingi ashula jumlalari Ushshoq ohanglariga ulanib ketgan. Avjida Ushshoq va Uz zol namudlari ishlatilgan. „Samarqand ushshogʻi“ning yirik va qisqaroq variantlari mavjud boʻlib, dastlab Zebunnisoning „injost“ radifli gʻazali, keyinchalik Masiho, Komil, Ogahiy gʻazallari bilan ham aytila boshlangan. „Samarqand ushshogʻi“ kuyidan Tolib Sodiqov va Reyngold Glier „Layli va Majnun“, A. Kozlovskiy „Ulugʻbek“ operalarida foydalanishgan.

## Manbalar
Samarqand choy qadoqlash fabrikasi

**Samarqand choy qadoqlash fabrikasi** — eng toʻngʻich sanoat korxonalaridan biri. Oʻzbekiston yogʻmoy va oziq-ovqat sanoati uyushmasi tarkibida faoliyat koʻrsatadi. Davlat korxonasi. fabrika 1923-yilda tashkil etilgan. U paytda choy 200 g li qilib, qoʻlda qadoqlangan. 1938-yilda fabrikaning yangi binosi ishga tushirilgan, Ikkinchi jahon urushi davrida kengaytirilgan. 1950—60 yillarda yiliga 12—15 ming t choy ishlab chikarilgan. 1980—90 yillarda qoʻshimcha zamonaviy choy qadoqlash uskunalari oʻrnatilib, yillik choy i.ch. quvvati 28—30 ming t ga yetkazildi.

1996-yilda korxonada Hindistonda ishlab chiqarilgan texnologik uskunalar oʻrnatilib, choy qadoklashda yangi rangli polimer plyonkalardan foydalanish joriy etildi. Fabrikada qadoqlanayotgan choy mahsulotlari va yordamchi mahsulotlar, asosan, Hindiston va Xitoydan keltiriladi. Mahsulotlar mamlakatimiz ichki bozorida sotiladi. 2002-yilda 2238 t qadoqlangan choy ishlab chikarildi.

## Manbalar
Samarqand ertagisi

**Samarqand ertagisi** - eng ertapishar mahalliy olma navi. Xalq seleksiyasida Samarqand shahri atroflarida chiqarilgan. Daraxti baland, shoxshabbasi keng, bal. 8—10 m ga boradi. Gul kurtaklari bir yillik novdalarda hosil boʻladi. Gullari yirik. Aprel boshlarida gullaydi. Mevasi mayda, vazni oʻrtacha 30—35 g, gohida 50 g gacha boradi, yumaloq, sirti tekis, taramtaram, qizil. Pusti yupka, eti oq, suvli, shirin, yoqimli. Mevasi iyun oʻrtalarida pishib yetiladi. Koʻchati oʻtqazilgach, 4yildan muntazam hosilga kiradi. Har tup daraxtidan 50—200 kg gacha xrsil olinadi. Sovuqqa chidamli. Koʻproq tomorqa bogʻlarda ekish tavsiya etiladi. 

## Manbalar
Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti

## [[Hozir kunda]]

Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti
## [[Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti|Tarixi]]

* Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti agrar soha boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti boʻlib, 1929-yilda Oʻzbekiston davlat paxtachilik instituti va 
Oʻzbekiston zooveterinariya institutibazasida tashkil etilgan. 1933-yildan 
Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi instituti, 1961-yildan hozirgi nomda. Institut tarkibida (2004): 
* agronomiya, 
* injenerlik, 
* veterinariya, 
* zootexniya, 
* qorakoʻlchilik, 
* iqtisodiyot, 
* kasbiy taʼlim 
ftlari va magistratura boʻlimi, 40 ga yaqin kafedra bor. 1995-yildan Respublika litseyinternati faoliyat koʻrsatadi (2004-yilda 222 oʻquvchi taʼlim oldi). Institut krshida maxsus vivariy, dala uchastkalari, oʻquv tajriba xoʻjaligi, parrandachilik boʻyicha mikroferma, veterinariya poliklinikasi, jahon qorakoʻl teri namunalari maxsus muzeyi, institut muzeyi, ilmiy kutubxona(530 mingdan ortik, asar) mavjud. 2003/04 oʻquv-yilida Institutda agronomiya, seleksiya, agrokime va tuproqshunoslik, mevasabzavotchilik, uzumchilik, qorakoʻlchilik, veterinariya, zootexniya, buxgalteriya hisobi, iqtisodiyot, muhandismexanika, teri va moʻyna texnologiyasi va boshqa mutaxassisliklar boʻyicha 3768 talaba oʻqidi, 283 oʻqituvchi, shu jumladan, 31 fan doktori va professor, 155 dotsent va fan nomzodi ishladi. Institut tashkil topgandan beri 30 mingdan ortiq mutaxassis tayyorladi. Aspiranturasi, dissertatsiyalar himoyasi boʻyicha 2 ixtisoslashgan ilmiy kengash bor. Oʻz bosmaxonasiga ega. Darsliklar, oʻquv qoʻllanmalari va „Ilmiy ishlar toʻplamlari“ nashr etadi.

Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining „Veterinariya meditsinasi“ institutini tashkil etish toʻgʻrisidagi qaroriga muvofiq 2018-yil 8-mayda Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti tashkil topgan
## [[Arxiv]]
https://web.archive.org/web/20150202101322/http://www.samqxi.uz/
Samarqand sharob kombinati

**Samarqand sharob kombinati** (Samarqand vino zavodi) — vinoarak, sanoatining eng yirik korxonalaridan biri. "Oʻzmevasabzavotuzumsanoatxolding" kompaniyasi tarkibiga kiradi. Xeres va Madera tipidagi markali uzum vinolari, balzamlar, konyaklar va konyak ichimliklari, likyoraraq mahsulotlari, etil spirti va boshqa ishlab chiqaradi.

Korxona tarixi 1868-yilda isteʼfodagi rus ofitseri D.L. Filatov tomonidan kichik vino zavodi qurilib, mahalliy uzum navlaridan vino mahsulotlari ishlab chiqarilgan davrdan boshlanadi. 1919-yilda barcha vino zavodlari, shu jumladan, Filatovning vino zavodi ham davlat tasarrufiga olingan, 1922-yildan 1sonli vino zavodi sifatida "Turkvino" (1926-yildan "Oʻzbekvino") davlat tresti tarkibiga kirgan. Oʻsha davrda i.ch. quvvati 60 ming dekalitrga yetgan. 1940-yilda zdga professor M. A. Xovrenko nomi berilgan. 1981-yilda vino kombinatiga aylantiriddi. 1994-yildan ochiq turdagi aksiyad orlik jamiyati. Samarqand viloyat tumanlarida vino tayyorlash punktlariga ega. Korxonada ishlab chiqarilgan "Tillakori", "Samarqand", "Afrosiyob", "Sugʻdiyona" konyaklari, "Samarqand" balzami, "Oʻzbekiston" portveyni, "Vermut", "Gʻoʻlakandoz", "Bogʻi maydon", "Bogʻi Shohrux" oshxona, desert vinolari xalqaro yarmarkalarda oltin va kumush medallar olgan. 2002-yilda 302 ming dal uzum vinosi, 49 ming dal konyak, 5 ming dal likerarak mahsulotlari, 17 ming dal rektifikatsiyalangan spirt mahsulotlari ishlab chiqarildi, 553 ming dal vinokonyak mahsulotlari eksport qilindi.

## Manbalar
Samarqand qoʻgʻirchoq teatri

**Samarqand qoʻgʻirchoq teatri**, Asror Joʻrayev nomidagi Samarqand viloyat qoʻgʻirchoq t yeatri — bolalar teatri. 1978-yil 1 sentabrda Gʻayratiyning "Ali kichkina" spektakli bilan ochilgan. Teatr jamoasi teatr va rassomlik sanʼati intini tugatgan 18 nafar yoshlardan tashkil topdi. Yangi teatrga Odil Norboyev bosh rejissyor, B. Rubinov bosh rassom etib tayinlandi. "Qaqildoq" (L. Boboxonov), "Satirik miniatyuralar qoʻgʻirchoklari oʻynaganda" (YULasskiy), "Kishki ertak" (V. Iogelson, A. Anisimov) va boshqa birinchi mavsum spektakllari boʻldi. Bular orasida tomoshabinlarga manzur boʻlgan "Dadavoy dangasa" (L. Mahmudov) 1000 martaba qoʻyilgan. Teatr oʻzbek va rus guruhidan iborat. Yosh teatr jamoasining yuksalishi, repertuarini shakllanishi, aktyor va rej.larni toʻgʻri yoʻnaltirishda V. S. Iogelson, 3. L. Alibekovalarning xizmati katta. "Timsoh gena", "Ajoyib ertak", "Pahlavonlar qayerga ketishdi", "Alijon sehrgar" kabi spektakllarni oʻzbek va rus tillarida V. Iogelson sahnalashtirdi. Opasingil Zloyanovalar, O. Abdullayev, S. Rizazada, N. Volokitina, R. Nizomboyev, M. Mirzaahmedov, M. Muhiddinova kabi aktyorlar spektakllar muvaffakiyatini taʼminladilar. "Samar va Kand" M. (Xalil), "Obi hayot" (M. Ashurova), "Baxilning bogʻi koʻkarmas" (J. Maxmudov), "Oʻrmondagi voqea", "Kachal Botir hangomasi", "Fleytachi Santa", "Yaxshi va yomon", "Uchar gilam", "Sehr saltanati" (A. Boboaliyev), "Morozko", "Dyuymovochka" (V. Diyorova), "Makkor tulkicha", "Biz Vinni Pux boʻlib oʻynaymiz" (A. Mil), "Hoji tamtam hangomasi" (B. Muhammadiyev) kabi spektakllar teatrda soʻnggi yillar qoʻyilgan eng yaxshi asarlardir. 2002-yil Yaponiya va Janubiy Koreyada oʻtkazilgan futbol boʻyicha jahon chempionatiga bagʻishlab YUNESKO tomonidan tashkil etilgan "Deyjon qoʻgʻirchoq teatri va koʻcha ijrochiligi" festivalida "Hoji tamtam hangomasi" spektakli bilan qatnashib sovrin olgan. Teatr hozirgi kunda ijodiy jihatdan yuksalish yoʻlida. 1992-yil H. Olimjon nomidagi teatr binosiga koʻchib oʻtgan. A. Muhammadjonov, N. Hojimetova, M. Malikov, A. Abdurazzoqov, J. Jabborov, Ye. Xoʻjayeva va boshqa yetakchi aktyorlardir.

Eson Oʻrinov.

## Manbalar
Samarqand-Ayniy avtomagistrali

**Samarqand-Ayniy avtomagistrali** (A377) — xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻli, umumiy uz. 311&nbsp;km. Samarqandni qoʻshni Tojikiston Respublikasining Ayniy shahri bilan bogʻlaydi. Yoʻlning Oʻzbekiston hududidagi qismi 37&nbsp;km, II—III toifali, asfaltbeton qoplama yotqizilgan. Yoʻldagi transport harakati jadalligi 1000—4600 avtomobil/kunni tashkil qiladi (2003).

## Manbalar
Samarqand-Andijon temir yoʻli

**Samarqand-Andijon temir yoʻli** — chor Rossiyasi tomonidan 1880—1890-yillarda harbiy maqsadlarda qurilgan Zakaspiy harbiy temir yoʻli (Krasnovodsk—Jebel—Chorjoʻy— Samarqand —Toshkent va Andijon) ning davomi. Uzunligi 530&nbsp;km. 1895—99 yillarda qurilgan. Dastlab harbiy, yaʼni Oʻrta Osiyoda Angliya taʼsirining oldini olish maqsadlarda qurilgan, keyinchalik siyosiyiqtisodiy jihatdan katta ahamiyatga ega boʻldi. Zakaspiy temir yoʻl Samarqandga yetkazilgach (1988), Chor Rossiyasi hukumati uni Fargʻona vodiysi va Toshkent tomon uzaytirishga qaror qiddi. 1895-yil 27 mayda S—Samarqand-Andijon temir yoʻliyilni va uning Toshkent va Yangi Margʻilon (hozirgi Fargʻona sh.) ga olib boradigan tarmoqlarini qurishga kirishildi. Qurilishga 2 ta temir yoʻl bataloni hamda aholidan 13 ming ishchi jalb qilindi, ularga injener A. I. Ursati boshchilik kildi. Qurilish materiallarining aksariyati Andijon, Qoʻqon, Margʻilon va Toshkentdan, qolgan qismi Rossiyadan keltirildi va qurilish ishlari juda ogʻir sharoitlarda olib borildi. S—Samarqand-Andijon temir yoʻliy., dastlab, Ursatyevskaya (hozirgi Xovos)gacha, keyin 1898-yilda Andijongacha yetkazildi. 1899-yil Samarqand—Toshkent tarmogʻi qurib bitkazildi. 1899-yil apr oyidan bu yulda poyezdlar muntazam qatnay boshladi. Shu yili Zakaspiy temir yoʻl Harbiy vazirlik ixtiyoridan olinib, Temir yoʻllar vazirligi ixtiyoriga oʻtkazildi. Hozirgi davrda bu yoʻl "Oʻzbekiston temir yoʻllari" davlataksiyadorlik kompaniyasining boʻlimlariga qaraydi. Uning Samarqanddan Toshkentgacha boʻlgan qismi toʻla elektrlashtirilgan va elektropoyezdlar katnaydi.

## Adabiyotlar
* Suvorov V. A., Istorikoekonomicheskiy ocherk razvitiya Turkestana (Po meterialam j.d. stroitelstva v 1880—1917 gg.). T., 1962.

## Manbalar
Samarqand - Ashxobod Turkmanboshi avtomagistrali

**Samarqand – Ashxobod – Turkmanboshi avtomagistrali (M37)** – xalqaro ahamiyatli magistral avtomobil yoʻli. Umumiy uz. 1581&nbsp;km. Yoʻl Samarqand shahridan boshlanib, Buxoro— Turkmanobod (Chorjoʻy) – Mari orqali Kaspiy dengizi qirgʻogʻida Turkmanboshi portida tugaydi. Yoʻlning Oʻzbekiston hududidagi uzunligi 365&nbsp;km, shundan 283&nbsp;km I toifali, 82&nbsp;km II toifalidir. Yoʻlning 62&nbsp;km sement-beton, qolgan qismi asfalt-beton qoplamali. Yoʻldagi kunlik transport harakati jadalligi 13438 avtomobil/ kunni tashkil qiladi (2003). Yoʻlning oʻtmish tarixi 1928-yillardan boshlanadi. Dastlab shagʻaltosh qoplamali boʻlib, Samarqand— Navoiy—Buxoro viloyatlarini oʻzaro bogʻlovchi asosiy yoʻl boʻlgan. 1950—1963-yillarda yoʻl qattiq qora qoplamali kdlib qayta qurilgan (qarang. Zarafshon trakti). Keyinchalik sobiq Ittifoq davrida yoʻl qoʻshni Turkmanistonning Krasnovodsk (hozirgi Turkmanboshi) port shahrigacha davom etdirilib, M37 xalqaro avtomagistrali deb qayta nomlangan. 

Hozir bu avtomagistral Yevropa Ittifoqining Kale shahridan (Fransiya) boshlanib Belgiya, Germaniya, Polsha, Ukraina, Rossiya, Qozogʻiston, Oʻzbekiston, Qirgʻiziston orqali oʻtib, qoʻshni Qozogʻistonning Olmaota shahrida tugaydigan katta YE40 xalqaro avtomagistralining respublikamiz hududidan Buxoro—Navoiy—Samarqand orqali oʻtuvchi qismiga kiradi.

## Adabiyot
* Strelsov I. V., Semenov L. I., Opit stroitelstva avtomobilnix dorog v Oʻzbekistane, T., 1965.

Tohirjon Mirzayev.

## Manbalar
Samarqandiy Muhammad Ibn Abdujalil

**Samarqandiy Muhammad Ibn Abdujalil** (12-asr) — hanafiy muhaddis. Abu Hafs Najmiddin Umar ibn Muhammad anNasafiyning shogirdi. S.ning "Muntaxab kitob alkand fi zikr ulamoi Samarqand" ("Samarqand ulamolari xotirasiga doir qand (dek shirin) kitobining saylanmasi") kitobi bor. Unda samarqandlik 200 ga yaqin muhaddis, faqih, ulamo haqidagi maʼlumotlar keltirilgan. Oʻziga xos hadis toʻplami hisoblanadigan bu asarning yagona va toʻlik boʻlmagan nusxasi Parijdagi Fransiya milliy kutubxonasida saqlanadi. Fanda hozirgacha fors tilidagi "Kandiya" asari S. "Muntaxab"ining arab tilidan tarjimasi, degan xato tasavvur mavjud.

Durbek Rahimjonov.

## Manbalar
Samarqand–Qarshi avtomagistrali

**Samarqand–Qarshi avtomagistrali** (A378) — Oʻzbekiston hududidagi xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻli, umumiy uzunligi 138&nbsp;km. Yoʻl I—III toifali, asfalt-beton qoplamali. Yilning kuz-qish fasllarida Toshkent—Termiz (M39) xalqaro avtomagistralining (qarang Katta Oʻzbekiston trakti) Samarqand va Qashqadaryo viloyatlari oraligʻidagi Taxtaqoracha dovonidan oʻtuvchi qismida ogʻir yukli avtopoyezdlarining qatnovini taʼminlash, Samarqand—Qashqadaryo viloyatlari oʻrtasida avtobus harakatini yoʻlga qoʻyish va xalq xoʻjalik yuklarini tashishda muhim oʻrin tutadi. Yoʻldagi transport harakati jadalligi 4000—6000 avtomobil/kunni tashkil qiladi (2003).

## Manbalar
Sambitgul

**Sambitgul** (Nerium oleander) — kendirdoshlar oilasiga mansub doimyashil buta yoki kichikroq daraxt. Vatani — Kichik Osiyo. Oʻrta dengiz boʻyida va Osiyoning subtropiklarida 5 turi uchraydi. Qrim va Kavkazda, Qora dengiz boʻylarida, Oʻrta Osiyoda manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Boʻyi 2–5 m, bargi qalin, toʻq yoki och yashil nashtarsimon. Guli 3—7,5 sm kattalikda, yirik, qatmaqat boʻlib, ok, pushti yoki qizil, baʼzan sariq, xushboʻy, novda uchida toʻpgul hosil qiladi. Iyul—avgustda gullaydi. S.ning hamma qismi zaharli. Poʻstlogʻi va barglarida yurak kasalliklarida ishlatiladigan neriin, neriantin, oleandrin va boshqa glikozidlar bor. S. qadim zamonlardan beri koʻpgina mamlakatlarda uyda va parkxiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Urugʻi va qalamchasidan oson koʻpayadi.

## Manbalar
SamKochAvto

**SamKochAvto** — Samarqand shahrida joylashgan avtomobilsozlik sanoati korxonasi. „OʻzAvtoSanoat“ uyushmasi tarkibiga kiradi. „OʻzAvtoSanoat“ va Turkiyaning „Koch xolding A.Sh.“ kompaniyasining hamkorligida tashkil etilgan. Oʻrta hajmli avtobuslar va yuk mashinalari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Oʻzbekiston va Turkiya oʻrtasidagi iqtisodiy munosabatlar asosida qoʻshma korxonani qurish toʻgʻrisida 1995-yilda bitim, 1996-yilda taʼsis hujjatlari imzolandi. Korxona qurilishini moliyalashtirishda Oʻzbekiston Respublikasi (50 %), Turkiya tomonidan „KochAvtoinvest LTD“ (40 %), „RamDish tijaret A.Sh.“ (5 %), „Koch xolding A.Sh.“ (5 %), kompaniyalari qatnashgan. 1999-yilning mart oyida zavodning dastlabki mahsulotlari — shahar ichida va shaharlararo yoʻlovchi tashishga moʻljallangan oʻrta hajmli avtobuslar, ishlab chiqarildi. 2000-yildan 2 tonnadan 5 tonnagacha yuk koʻtaradigan mashinalar ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. 2002-yilda shaharlararo yoʻlovchi tashuvchi turbodizelli dvigatel oʻrnatilgan avtobuslar va 10 tonna yuk koʻtaradigan yuk mashinalari ishlab chiqarila boshladi. 2002-yilda, shuningdek, oʻt oʻchirish, assenizatsion, evakuator, yoqilgʻi, ichimlik suv, chiqindi, non va non mahsulotlari tashuvchi maxsus avtomobillar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 2003-yilda shahar ichida 50 yoʻlovchi tashishga moʻljallangan avtobus, 20 tonna yuk koʻtaradigan „Ford“ rusumli yuk mashinasi ishlab chiqarish boshlandi. Korxonada Yaponiya, Olmoniya, Italiya, Buyuk Britaniya va Turkiyada ishlab chiqarilgan eng zamonaviy texnologik uskunalar oʻrnatilgan. Korxonada ishlab chiqarilayotgan avtomobillar tannarxini kamaytirish, ularning butlovchi va ehtiyoj qismlarini mahalliy korxonalarda ishlab chiqarish chora-tadbirlari koʻrilmoqda. Korxonada 2002-yilda 414 ta avtomobil ishlab chiqarildi. Hozirda ISUZU, SAZ NP 37, SAZ LE-60 modellaridagi avtobus va yuk mashinalari ishlab chiqariladi. Korxona mahsulotlari Oʻzbekiston ichki bozorida sotiladi, shuningdek, Rossiya, Ukraina, Armaniston, Ozarbayjon, Qozogʻiston, Turkmaniston, Afgʻoniston va boshqa mamlakatlarga eksport qilinadi. Eksport salmogʻini oshirish maqsadlarida shu davlatlarda korxonaning vakolatxonalari ochilgan.

## Manbalar
James B. Sumner

**SAMNER (Sumner) Jeyms Betcheller** (1887.19.11, Kapton, Ogayo shtati— 1955.12.8) — amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1948-yildan). Garvard universitetini tugatgach (1910), assistent (1914—29), Kornell universiteti tibbiyot kolleji professor (1929-yildan). Asosiy ilmiy ishlari fermentlar yoki enzimlar kimyosiga oid. Ilk bor ureaza enzimini kristall shaklda ajratib olgan. Yuqori darajada faol fermentlar preparatlarini sintez qilgan va bu kristall fermentlarning sof oqsillar ekanligini isbotlagan. Nobel mukofoti laureati (1946).

## Manbalar
Samoa (maʼnolari)

**Samoa**:

* Samoa - (Samoa), Samoa Mustaqil davlati (The Independent State of Samoa) — Tinch okeanning jan.
**Samoa ** (Samoa Mustaqil Davlati) poytaxti — Apia shahri.
* Samoa (orol), Dengizchilar orollari — Tinch okeandagi vulkan orollari, Polineziyada, 13—14° j.
* Samoa (til), samoa tili — polinez tillariyaan biri.
Samoa (orol)

**Samoa**, Dengizchilar orollari — Tinch okeandagi vulkan orollari, Polineziyada, 13—14° j.k.da. Eng yirik orollari — Savayi, Upolu, Tutuila. Mustaqil davlat — Samoa va AQSH mulki boʻlgan Sharqiy Samoaga boʻlingan. Kadimda S.ga polinezlar kelib oʻrnashgan. Yevropaliklardan orolga ilk bor (1722-yilda) gollandiyalik Ya. Roggeven borgan. 1768-yilda fransuz dengizchi sayyohi A. Bugenvil orolga kelib, unga Dengizchilar orollari deb nom bergan.

## Manbalar
Samoalar

**Samoalar** — Polineziya xalqi. Samoa o.ning asosiy aholisi (190 ming kishi). Yangi Zelandiya, Avstraliyada ham yashaydilar. Umumiy soni 335 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Dindorlari, asosan, xristian protestantlar.

## Manbalar
Samodiy tillari

**Samodiy tillari**, samoyed tillari — ural tillari oilasi tarkibidagi tillar guruhi; hozirgi nenets, enets, nganasan va selkup, shuningdek, aslida yoʻqolib ketgan, "ulik" kamasin, motor, karagas kabi tillarni qamrab oladi. Rossiya Federatsiyasining shim. Yevrosiyo qismida, Sibir gʻarbida Yenisey va Ob daryolarining oʻrta oqimida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar sonining kamayib borishi kuzatiladi: ular 1970-yilda 34 ming kishidan ortiqroq, 1980-yil boshlarida 27 ming kishi boʻlgan. Sintaktik qurilishi, yaʼni ran bulaklarining tartibi koʻp jihatdan turkiy tillardagiga oʻxshaydi (ega — toʻldiruvchi — kesim; aniklovchi — aniklanmish kabi). Leksikasida tungusmanjur, moʻgʻul, turkiy va rus tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻp uchraydi.

St. ning hammasi uchun ham yozuv yaratilmagan: rus grafikasi asosidagi yozuv nenets tilida oʻtgan asrning 30y.laridan mavjud; selkup tilida bir qancha muddat shunday yozuvda oʻquv adabiyotlari chop etilgan boʻlsada, boshqa St. oʻz yozuviga ega emas.

## Manbalar
Samodiy xalqlari

**Samodiy xalqlari** (samodiylar; eski nomi — samoyedlar) — xalq. Nenetslar, enslar, nganasanlar, selkuplarning umumiy nomi. Samodiy tilida soʻzlashadi. Koʻpgina tadqiqotchilarning fikricha, Janubiy Sibir Sx.ning kad. vatani boʻlib, ular bu yerdan mil. 1 va 2ming yillikning boshida astasekin Shim.ga tarqalganlar. Bugʻuchilik, moʻynachilik, baliq ovlash rivojlangan.

## Manbalar
Samoiy

**Samoiy** (arab, tinglashga oid), samo — 1) kad. doira va nogʻora usullaridan biri. Sokiynoma usulining jonliroq turi; 2) unga bogʻliq mumtoz kuy hamda ashula yoʻllari ("Andijon samosi" va boshqalar). Shashmaqomdagi Dugoh maqomida "Samoiy Dugoh" nomli cholgʻu qismi mavjud.

## Manbalar
Aleksandr Samoylovich

**Aleksandr Nikolayevich Samoylovich** [1880.17(29).12, Nijniy Novgorod – 1938.13.2, Moskva] – turkiyshunos olim, akademik (1929). 

Sankt-Peterburg universiteti sharq ftini tugatgan (1903). Shu universitetda oʻqituvchi, privatdotsent (1907– 17), professor (1917–22). Leningrad Sharq tillari instituti professor (1920–37), rektori (192225). SSSR Fanlar Akademiyasi gumanitar fanlar boʻlimi akademik-kotibi (1929–33), Sharqshunoslik instituti direktori (1934–37). S. turkman, usmonli turk, oʻzbek, krimtatar tillari, folklori, etnografiyasi, adabiyoti boʻyicha tadqiqotlar olib borgan. Xususan, oʻzbek adabiy tili va mumtoz adabiyoti, folklori va etnografiyasiga oid 100 dan ortiq asar yozgan, oʻzbek adabiy tilining shakllanish yoʻllarini tadqiq etgan ("Chigʻatoy adabiy tilida "joʻqchilik" unsurlari", 1930; "Oʻzbek adabiy tilining qurilish yoʻllari haqida", 1932). Uning "Navoiy tuyuklari" (1917), "Chigʻatoylik Amiriy tuyuqlaridan" (1926), "Lutfiyning chigʻatoycha tuyuklari" (1926), "19 asr Xiva tuyuqlari" (1927) asarlarida oʻzbek adabiyotida tuyuq janri urganilib, uning uziga xos xususiyatlari ochib berilgan. Atoiy, Bobur asarlarini urganish va nashr etish boʻyicha ham bir qancha ishlarni amalga oshirgan. 1937-yilda nohaq qamoqqa olingan va otib tashlangan.

## Manbalar
* K istorii literaturi sredneaziatskoturetskogo yazika. – "Mir Alishir", L., 1928; Sobraniye stixotvoreniy imperatora Babura, ch. 1 Tekst, Petrograd 1917.
Samolyot sporti

**Samolyot sporti** — sportning harbiytexnik turi; ogʻirligi va dvigateli turlicha boʻlgan samolyotlarda uchish tezligi, balandligi, uzoqligi, davomiyligi, tez koʻtarilishi va yuk koʻtarishi boʻyicha rekordlar oʻrnatish, shuningdek, sport samolyotlarida uchuvchilik mahorati boʻyicha musobaqalashish. Samolyot sporti 20-asrning boshlarida vujudga kelgan. Xalqaro aviatsiya federatsiyasi (FAI, 1905-yil tashkil etilgan) ga 80 ga yaqin mamlakat aʼzo. Jahon chempionatlari faqat uchuvchilik mahorati boʻyicha oʻtkaziladi (1960-yildan). Yana q. Aviatsiya sporti.

## Manbalar
Samoa (til)

**Samoa**, samoa tili — polinez tillariyaan biri. Gʻarbiy Samoaning rasmiy tili (ingliz tili bilan birga); Sharqiy Samoada rasmiy maqomga ega boʻlmasada, unda davriy matbuot nashr etiladi, radioeshittirish va telekoʻrsatuvlar olib boriladi. Unda 240 mingdan ortiqkishi soʻzlashadi. Bilinarbilinmas dialektal tafovutlari bor. Fonetikasida undoshlar tizimining 2 turi: adabiy va soʻzlashuv turlari farqlanadi. Leksika sohasida bir qator predmetlar, harakatholat va tana qismlari oddiy va "hurmatli" nomlarga ega. Yozuvi 1834-yilda missionerlar tomonidan lotin grafikam asosida ishlab chiqilgan.

## Manbalar
Samori Ture

SAMORI (Samory) Type (taxminan 1840— 1900) — Afrika davlat va siyosat arbobi, lashkarboshi. Yuqori Niger havzasidagi malinka xalqining Uasulu davlati asoschisi (19-asrning 70—90y.lari). Gʻarbiy Afrika xalqlarini birlashtirishga harakat qilib, Yevropa mustamlakachilariga karshi kurashgan. Fransuzlar tomonidan 1898-yilda asirga olingan va Ndjole (Gabon) qishlogʻiga surgun qilingan, oʻsha yerda vafot etgan.

## Manbalar
Boboyi Samosiy

**Boboyi Samosiy** (arabcha: الجد ساموسي — Boboyi Samosiy — Toʻliq ismi: Xoja Muhammad Boboyi Samosiy (XIII asr oxiri 1354-yil)) — soʻfiy.

## Hayoti
Samosiy, Xoja Muhammad Boboyi Samosiy (13-asr oxiri, Romitan tumanidagi Samos qishlogʻi — 1354) — xojagon-naqshbandiya tariqatining yirik namoyandasi, Buxorolik 7 pirning beshinchisi.
Xoja Ali Romitaniydan tahsil olib, uning vafotidan soʻng xojagonlik tarikatini boshqargan. Bahouddin Naqshband tugʻilganda uni maʼnaviy farzandlikka qabul qilib, Sayyid Mir Kulolga Bahouddin tarbiyasi bilan shugʻullanishni topshirgan. S. bogʻbonlik bilan kun kechirgan. S. kulohini Bahouddinga hadya etib, unga murshidlik qilgan. Bahouddin Naqshband ana shu kuloh sharofatidan balogardonlik karomatiga ega boʻlgan, deydilar. S. tugʻilgan qishlogʻida dafn qilingan. Qabri ustidagi maqbara, atrofdagi masjid va toshquduq mustaqillik yillarida taʼmirlangan.

## Adabiyot
* Orif Usmon, Buxoroi sharifning yetti piri, T.,2003.

## Manbalar
Samoʼ

**Samoʼ** (arab. — eshitmoq, tinglamoq) — 1) musulmon madaniyatida shogirdlarning hadis va boshqa diniy asarlarni oʻzlashtirish yoʻli, ularni yozuv matnga qarab emas, balkim murshidlardan eshitib olib yodlash usuli; 2) 9-asrdan sufiylarning diniy gʻazallarni ohangga solib oʻqish uslubi; 3) (zikru S.) — Oʻrta va Yaqin Sharqsa shasavvuf mazmunidagi asarlarni musiqiy, baʼzida esa (mas, Jaloliddin Rumiy asos solgan mavlaviya tariqatida va boshqalarda) tana harakatlari vositasida ham ijro etish anʼanasi. 9—10-asrlarda shakllangan boʻlib, keyinchalik deyarli barcha tariqat (qodiriya, kubroviya, yassaviya, naqshbandiya va boshqalar)da turli koʻrinishlarda keng tarqalgan. S. amaliyotida musiqiy cholgʻular (tanbur, dutor, rubob, nay, chang, ud va boshqalar) bilan birgalikda oʻyin usullari ("chorzarb", "samoiy", "yak qars", "besh qars" va hokazo) ham jalb qilingan. 18—19-asrlarda S anʼanalari zikr, kashta ashula (xonaqoiy, haqqoniy), katta oʻyin turkumlar tarkibiga, turk maqamlarchgg. ("Ogʻir Samoiy", "Yuruk Samoiy", "Soz Samoiysi"), arab mumtoz musiqasi ("Samoy darj", "Samoy bashraf" va boshqalar) ga singib ketgan. S. masalalari Gʻazoliy, Kalobodiy Buxoriy, Xujviriy va boshqa tasavvuf nazariyotchilari asarlarining alohida bob va fasllarida batafsil sharhlangan.

Abdumannon Nazarov.

## Manbalar
Jorge Sampaio

**SAMPAYYU (Sampaio) Jorje** (1939.18.9, Lissabon) — Portugaliya davlat arbobi. Lissabon universitetining yuridik fakultetini tugatgan (1961). Portugaliya akademiyalararo uyushmasi kengashi bosh kotibi (1961—62), 1962—69 yillarda Lissabonda advokatlik bilan shugʻullangan. Soʻl sotsialistik kuchlar harakati asoschisi (1974), Portugaliya muvaqqat hukumatining davlat kotibi (1975—78), Yevropa Kengashida inson xuquqlari boʻyicha Yevropa komissiyasi aʼzosi (1979—84), Sotsialistik partiyada xalqaro munosabatlar uchun masʼul (1986—87), Parlamentda Sotsialistik partiya guruhining raisi (1987—88), Sotsialistik partiya bosh kotibi (1989—91), Lissabon sh. meri (1989— 95), 1996 y. Nyanv.dan Portugaliya Respublikasi prezidenti. 1979—95 yillarda Portugaliya parlamenti deputati.

## Manbalar
Samsun

**Samsun** — Turkiyaning shim. qismidagi shahar. Samsun elining maʼmuriy markazi. Aholisi 362,7 ming kishi (2000). Qora dengizning Samsun qoʻltigʻi sohilidagi port. Tamaki yetishtiriladigan rayonning savdotransport markazi. Oziqovqat, tamaki, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Mis eritish zavodi, universitet bor. Baliq ovlanadi. Shahar mil.av. 6-asrda bunyod etilgan va Amisus deb atalgan. 

## Manbalar
Bengt I. Samuelsson

**Bengt Ingemar Samuelsson** (1934) — shved biokimyogari. Asosiy tadqiqotlari prostaglandinlarni ajratib olish, kimyoviy tuzilishi va biokimyoviy xususiyatlarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1982, S. Bergstryom va J. R. Veyn bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Paul Samuelson

**Paul Samuelson** (1915.15.5, Geri, AQSH, Indiana shtati) — amerikalik iqtisodchi. 1940-yildan Massachusets texnologiya institutida profassistenti, 1966-yildan shu institut professor 1941-yildan boshlab oʻqituvchilik bilan birga davlat muassasalarida maslahatchilik ham qilgan (1961—68 yillarda Oq uyning iqtisodiyot boʻyicha maslahatchisi). Xalqaro iqtisodiy uyushma prezidenta (1965— 68). S.ning ilmiy ishlari hozirgi zamon iqtisodiyot fanining deyarli barcha sohalarini qamraydi. Iqtisodiy dinamika nazariyasi, iqtisodiy sikllar, isteʼmolchi talabi nazariyasi, farovonlikning iqtisodiy nazariyasi, xalqaro iqtisodiyot nazariyasiga muhim hissa qoʻshgan. S.ning iqtisodiy qarashlari qisqacha neoklassik sintez deb ataladi va daromadlarning taqsimlanish qonuni hozirgi zamon marjinalistik goyalarining "klassik" prinsiplar bilan birga tahlil etiladi. S. aralash iqtisodiyot nazariyasi tarafdori, yaʼni davlatning iqtisodiyotga qisman aralashuvini maʼqullaydi. S.ning "Ekonomiks" darsligi (1945) va "Iqtisodiy tahlil asoslari" (1948) asari bir necha bor nashr etilgan. Nobel mukofoti laureati (1970).

## Manbalar
Samʼoniy

**Samʼoniy** (arabcha: السماني — Samʼoniy — Toʻliq ismi: Abu Saʼd Abdulkarim ibn Muhammad Sam’oniy) — muhaddis, tarixchi va
adabiyotshunos.

## Hayoti
Samʼoniy 1113-yil Marv shahrida tugʻulgan. Ajdodlari butun islom olamida mashhur muhaddis, faqihlar bo‘lishgan. Marvdagi mashhur olimlardan saboq olgan. Dastlabki, sayohatini amakisi Ahmad ibn Mansur Sam’oniy bilan birga, Nishopurga qilgan. So‘ngra Xuroson, Movarounnahr, Iroq, Hijoz, Suriya va Tabariston shahri bo‘ylab
uzoq safarda bo‘lgan. 8 yil Bag‘dodda yashagan, u yerdan 2 marta Makkaga haj qilgan. Ray, Hamadon, Damashq, Kufa, Basra, Tus, Quddusda bo‘lgan. Sayohati davomida olimlar bilan uchrashib, ulardan saboq olgan, o‘z asarlari uchun manbalar to‘plagan. 1143-1144-yillarda Marvga qaytib, Amidiya madrasasida dars bergan. Keyingi yillarda o‘g‘li Abdurrahmon bilan O‘rta Osiyo shaharlari bo‘ylab sayohat qilgan.

## Faoliyati
Samʼoniy fiqh, hadis, arab tili tilshunosligi, grammatikasi, adabiyotiga doir 50 dan ziyod asar yozgan. Samʼoniyning ayniqsa tarix va geografiyaga doir asarlari qimmatlidir. Samʼoniyning 1156-yilda Samarqand shahrida yozib tugatgan „Al-ansob“ („Nisbalar kitobi“)da Xuroson va Movarounnahrda yashagan yuzlab muhaddislar, mufassirlar, faqihlar haqida noyob maʼlumotlar keltirilgan. Ushbu kitob 8 jilddan iborat boʻlib, muallifning Oʻrta Osiyodan to Arabistongacha boʻlgan koʻp yillik sayohati natijasida yozilgan. Kitobda tarixiy va geografik nomlar, qabila boshliqlari, tarixiy shaxslar, viloyatlar, shaharlar va qishloqlar, daryolar, koʻllar, togʻlar nomlari alifbo tartibida keltirilib, ularga ancha batafsil izohlar berilgan. Samʼoniy oʻz asarida Eron va Movarounnahrdagi shahar va qishloqlarning deyarli barchasi haqida qimmatli maʼlumotlar bergan. Masalan, Nasaf shahrining 3 mahallasi, 4 koʻchasi, 2 masjidi, 2 karvonsaroyi, 1 raboti haqida soʻz yuritadi. Shuningdek, allomaning „*Ad-daʼvatu-n-nabaviyya*“ („Payg‘ambar duolari“) asari ham musulmonlar orasida keng tarqalgan.

## Asarlari
“Kitobu-l-ansob”, “Ad-da’vatu-n-nabaviyya”

## Manbalar

* Nasabnoma (Al-Ansob) (arabchadan Abdulgʻafur Razzoq Buxoriy va Komiljon Rahimov tarjimasi), Buxoro, 2003.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh. S, „Kitab al-ansab“ Abu Saʼda Abdalkarima ibn Muhammada as-Samʼani kak istochnik po istorii i istorii kulturi Sredney Azii, — T., 1993; Hasanov H., Oʻrta Osiyolik geograf va sayyohlar, — T., 1964.
San (shahar)

**San**, Asan Samʼoqan — Afgʻonistonning shimolidagi Guzganon viloyatidagi urta asr shaharlaridan biri. 9-asrda S. kattaligi jihatidan viloyatda Anbar shahridan keyin turgan. 737/738 y. S. yaqinidagi chuqur soy boʻyida arablar bilan turk xoqoni qoʻshini oʻrtasida jang boʻlgan. 10-asrda S. togʻdagi kichik shahar (madina) ekanligi, unda koʻplab ariqlar va bogʻlar borligi, ayniqsa, yongʻoqzorlari bilan mashhurligi, 11-asrda S. yaqinida feruza koni borligi, uni xorijiy davlatlarga chiqarilganligi manbalarda qayd etilgan. 12-asrda S.da mis koni ham boʻlgan.

## Manbalar
Sana oʻzgaradigan chiziq

**Sana oʻzgaradigan chiziq** - Yer yuzasida 180° li meridian orqali oʻtkazilgan shartli chiziq. Bu chizikdan gʻarbdan sharqqa oʻtilsa, ertasiga ham oʻsha sana (kun) hisoblana beradi. Agar sharqdan gʻarbga oʻtilsa, bir kun tashlab hisoblanadi. Masalan, 25 mart kuni gʻarbdan sharqqa oʻtilsa, ertasi kuni 26 mart emas, 25 mart boʻladi. Agar sharkdan gʻarbga oʻtilsa, 26 mart tashlab yuborilib, 27 mart deb hisoblanadi.

## Manbalar
Samum

**Samum** (arab. — issiq shamol) — Arabiston yarim orol va Shimoliy Afrika choʻllaridagi quruq issiq shamolning nomi. S. kuchli qumli boʻron, baʼzida momaqaldiroq bilan birga kuzatiladi.

## Manbalar
Sanam

**Sanam** — uygʻur mumtoz musiqasi janri. Anʼanaviy sozandalar — xonandalar ansambli hamda raqqos(a)lar tomonidan asosan toʻy, sayil va turli davralarda ijro etilgan. Sharqiy Turkistonning barcha hududlarida tarqalgan boʻlib, qashqar Si, ili Si, kumul Si, yorkand Si kabi turlarga boʻlinadi. Sanamlar bir necha qoʻshiq (mas, ili S.ida — "Chong sanam", "Yulan", "Mashugʻum", "Suvar", "Chimchim aytdim" kabi) va tezlashib borayotgan raqslardan tarkib topib, turkum tarzida ijro etiladi. S qoʻshiklari band—naqarot shaklida boʻlib, xalq toʻrtliklariga asoslanadi. Ular "sanam", "qashqarcha" kabi usullarga bogʻlanib jozibali yangraydi. Uygʻur Slarining cholgʻu (mas, surnay yoki urma sozlar tomonidan ijro etilgan) yoʻllari ham mavjud.

## Manbalar
San-antonio

**San-antonio** – AQShning jan. qismidagi shahar, Texas shtatida. Aholisi 1,14 mln. kishi (2000). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Yirik chorvachilik rayonining savdomoliyamarkazi. Mashinasozlik, metallsozlik, oziq-ovqat, sement, kimyo, tikuvchilik, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari mavjud. Balneologik iqlim kurorti. untlar, muzeylar bor. Shaharga 1718-yilda asos solingan. 18—19-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shahar atrofida AQShning harbiy bazalari joylashgan.

## Manbalar
Poʻlat Sanaxanov

**Poʻlat Rahimovich Sanaxanov** (1935.20.6, Samarqand) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1960). 1960-yildan Samarqand sh. dagi 10-maktabda biologiya oʻqituvchisi, 1966-yildan 20-maktabda direktor oʻrinbosari, Samarqand sh. xalq taʼlimi boʻlimida nazoratchi, 1970—97 yillarda Samarqand sh. dagi 46, 29, 14, 6maktablarda direktor.

## Manbalar
Sangardakdaryo

**Sangardakdaryo** — Surxondaryoning oʻng irmogʻi. Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan (3800 m) boshlanadi. Uzunligi 114&nbsp;km, havzasining maydoni 948&nbsp;km². Suv yigʻish maydoni 889&nbsp;km², oʻrtacha balandligi 2286 m. Yuqori oqimida (Qizilsoy qoʻshilgunga qadar) Degikanora deb ataladi. Shu kismda dare juda tor va yon bagʻirlari tik vodiydan okadi. S.ga bir kancha kattakichik soylar qoʻshiladi: oʻng tomondan Qizilsoy (15&nbsp;km), Shoʻrchiob (11&nbsp;km) va Molongur (23&nbsp;km); chap tomondan Xondiza (25&nbsp;km) va Nilu (11&nbsp;km). Sangardakdaryo asosan, mavsumiy qor va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Maksimal suv sarfi 44 m³/sek. (may oyida), noyabr — yanvarda 4,38—4,04 m³/sek. Sangardakdaryoning oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 15 m³/sek., oʻrtacha oqim moduli 17,0 l/sek, km². Daryo vodiysi Surxondaryo viloyatining xushmanzara joylaridan biri, sharsharalar bor. Oʻrmon xoʻjaligi mavjud.

## Manbalar
Sangvinik

**Sangvinik** (lot. sanguis, sanguinis — qon) — q. Mizoj.qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlari kuchli, lekin muvozanatlashgan. Bunday kimsa oʻzini qoʻlda ushlay oladi, intizomli va xolerik kabi shoshqaloq emas, biron ishga kuchini toʻgʻri taqsimlaydi, yangi faoliyat turini tez oʻrganadi, nizoli vaziyatda kelishuvga bora oladi, kelajakka ishonch bilan qaraydi. Tavakkallikka moyil, tezda natijaga erishishga harakat qiladi, puxta oʻylab va tez qaror qabul qiladi, koʻtarinki va turgʻun kayfiyat egasi.

## Manbalar
Sanggardak

**Sanggardak**, Sankarda — ilk oʻrta asrlarda Kesh viloyatiga qarashli rustoq va shahar nomi. S. shahri Sangardakdaryonknt oʻrta oqimi vodiysida, Chagʻoniyon poytaxti (hozirgi Denov)dan 30– 35&nbsp;km masofada, hozirgi Sangardak kishlogʻi oʻrnida boʻlgan. Bu qishloqning eski markazi hozirgacha "Xondiza" deb ataladi, bu uning koʻhna qishloq ekanligidan dalolat beradi. Sugʻdcha "diza" — qalʼa soʻz boʻlagi borligi uni ilk oʻrta asrlarga oidligini bildiradi. Qishloq yaqinidagi oʻrta asr qabristonini S. daryosi yuvib ketgan. 19-asrda S. aholisining asosiy mashgʻuloti chorvachilik boʻlgan. Yozda aholi daryoning oʻng qirgʻogʻi boʻyidagi bogʻlarga chiqib, oʻtovlarda yashaganlar.

Oʻrta asrlarda S. shahri shu nomdagi rustoqning maʼmuriy markazi boʻlgan. Ibn alAsirning yozishicha, S. rustoqida Muqannaning qalʼasi joylashgan. 19-asr oxirida Yurchi qishlogʻi qarshisidagi togʻ qoyasining nomi "Sana" yoxud "Sanam" atalib, bu togʻlarda shu nomdagi qishloq ham boʻlgan.

## Adabiyot
* Kamal idd i nov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nach. XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Sangzor

**Sangzor** — Jizzax viloyatidagi daryo. Turkistontogʻ tizmasidagi Guralash dovoni yaqinida 3400 m ga yaqin balandlikdagi buloqlardan boshlanadi va Jizzax shahridan 70&nbsp;km shim, gʻarbda, Qizilqum choʻlining janubi-sharqiy chekkasidagi Tuzkon koʻliga quyiladi. Uzunligi 198&nbsp;km, havzasining maydoni 3220&nbsp;km² (togʻliq qismi).Bosh qismi **Guralashsoy** nomi bilan ataladi. Kichik Qorashaqshaq qishlogʻi yonida Jontekasoy qoʻshilgandan soʻng u Sangzor nomini oladi. Jizzax shahridan quyida esa Sangzor **Qili** nomi bilan maʼlum. Jargʻoq qishlogʻiga qadar Sangzor Turkiston togʻ tizmasi bilan uning tarmogʻi hisoblangan Molguzar togʻlari oraligʻida keng vodiy boʻylab toshloq, serostona oʻzanda shimoli-gʻarbga oqadi. Sangzor — kamsuv daryo. Uning oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 4 m³/sek. Jizzax vohasidan oʻtgandan soʻng Sangzorning oʻzani koʻpincha qurib yotadi yoki undan juda oz miqdorda sugʻorishdan ortgan partov suvlar bilan sizot suvlar oqadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yillik suv miqdorining katta shemi mart—iyun oylarida oqib oʻtadi, koʻpincha may oyida toʻlib oqadi. Sangzor suvini tartibga solish va undan toʻlaroq foydalanish maqsadida Jizzax suv ombori qurilgan.

Sangzorga 80 dan ortiq soy va jilgʻalar (Xoʻjasoy, Boyqoʻngʻirsoy, Koʻkjarsoy, Oqqoʻrgʻonsoy, Tangatopdisoy, Sutariq, Bog‘imozorsoy, Navqasoy va boshqalar) qoʻshiladi. Bu soylarning ayrimlari Sangzorga yetmay tugaydi.

## Manbalar
Sangruntov togʻlari

**Sangruntov togʻlari** — Qizilqum choʻlining janubi-sharqi (Navoiy viloyati)dagi togʻlar. Qozoqtov togʻlarining baland qismi. Sangruntov togʻlari shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 25&nbsp;km choʻzilgan. Balandligi 350-400 m, eng baland joyi 613 m (shimoli-gʻarbiy qismida). Janubi-sharq tomon pasayib boradi. Togʻlar denudatsion jarayonlar taʼsirida kuchli yemirilgan. Tektonik jihatdan antiklinal struktura. Sangruntov togʻlarining balanddagi qismlari paleozoy davri slanets, qumtosh, konglomerat, alevrolit, ohaktosh, mergel, gil, qum kabi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Ular orasida granit, diorit, granodiorit va boshqa togʻ jinslari tarqalgan.

Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq. Yiliga 100-150&nbsp;mm yogʻin tushadi. Doimiy oqar daryolar yoʻq. Sangruntov togʻlari yon bagʻir va etaklarida surqoʻngʻir tuproqlar bor. Oʻsimliklardan shuvoq, burgan, teresken, toshburgan, saksovul oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
George Sand

**Amantine Lucile Aurore Dupin** (; 7-yanvar 1804-yil, Parij — 6-avgust 1876-yil, Noan, Endr departamenti) — **George Sand** () taxallusi ostida tanilgan fransuz yozuvchisi va jurnalisti. Romanlari („Indiana“, 1832; „Valentina“, 1832; „Leliya“, 1833; „Jak“, 1834; „Sayok, shogird“, 1840; „Yan Jijka“, 1843; „Yosh qizning eʼtirofi“, 1864; „Soʻnggi muhabbat“, 1867) da ijtimoiy adolat va shaxs erkinligi, xususan, ayollar huquqi masalalari uning ijtimoiyutopik qarashlari bilan uygʻunlashgan.

Fransuz demokrat romanistlari anʼanalarini davom ettirgan Sand 30-yillarning oʻrtalaridan boshlab sensimonchilar gʻoyalari, soʻl respublikachilar qarashlari bilan qiziqqan. Uning „Mopra“ (1837), „Oras“ (184142) romanlari shu ruxda yozilgan. Isyonkor romantizm, milliy ozodlik kurashi pafosi „Konsuelo“ (1842—43) romanida oʻz ifodasini topgan. Sand, shuningdek, „Qor odam“ (1858), „Rimlik Jan“ (1859) kabi romanlar, „Hayotim tarixi“ koʻp jildli memuar ham yozgan (1854-55).

## Manbalar

## Havolalar
}
Sandal

**Sandal**, tancha — mahalliy isitish vositasi. Qadimdan Oʻrta Osiyoda, Afgʻoniston, Eron, Turkiya, Yaponiya va boshqa Sharq mamlakatlarida ishlatilib kelingan. Shuning uchun xonaning bir chetiga chuqurcha kazilib, ichi maxsus shaklda ishlanib, suvaladi. Unga kursi (xontaxta) o'rnatilib, usti koʻrpa bilan yopiladi. Ko'mir yoki saksovul choʻgʻi bilan isitiladi. Zamonaviy isitish vositalari tufayli Sandalga ehtiyoj qolmayapti.

## Manbalar
Sandal daraxti

**Sandal daraxti**, santal daraxti (Santalum album.) — marjonoʻtdoshlar oilasiga mansub doim yashil oʻsimlik. Boʻyi 10 m, aylanasi 1–2 m. Soʻruvchi organi (gaustorlar) yordamida bambuk, shakarqamish, kokos palmasi kabi oʻsimliklar ildiziga birikib, yarim parazitlik qiladi (mustaqil oʻsishi ham mumkin). Bargi choʻziq, tuksiz, qaramaqarshi joylashgan. Gullari mayda, dastlab sariq, keyin toʻq qizil tusda boʻladi. Toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi bir urugʻli yongʻoq. Malakka yarim oroli, Malayya arxipelagi va Hindixitoyda tarqalgan. Janubiy Hindistonning tropik qismida oʻstiriladi. Poya va ildizida atirupa sanoatida ishlatiladigan 3—6% efir moylari bor. Yogʻochi har xil maqsadlarda ishlatiladi.

## Manbalar
Sanderlend

**Sanderlend** — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyaning shim.sharqiy qismida. Taynsayd konurbatsiyasida. Aholisi 297,2 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Shimoliy dengiz soxilidagi port. Yirik kemasozlik, kema dvigatellari i.ch., elektrotexnika, oynashisha, tikuvchilik, qogʻoz sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
San-diyego

**San-diyego** - AQShdagi shahar, Kaliforniya shtatida, Meksika chegarasiga yaqin. Aholisi 1,22 mln. kishi (2000). Tinch okean sohilidagi port.

Transport yoʻllari tuguni. Sitrus mevalar yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. Kosmik uchish apparatlari ishlab chiqariladi. Radioelektronika (jumladan, EHM va harbiy sanoat uchun jihozlar i.ch.), kemasozlik, priborsozlik, metallsozlik, kimyo, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. universitet, hayvonot bogʻi, delfinariy, muzeylar, akvarium, konservatoriya, rasadxona, kutubxonalar bor. Iklim kurorti. Shaharga 1769-yilda asos solingan. AQShning Tinch okean sohilidagi harbiy bazasi.

## Manbalar
Sandiq

**Sandiq** — roʻzgʻor buyumi; ichida uy anjomlari, kiyimkechak, zebziynat buyumlari va boshqa saqlanadi. Asosan, yogʻochdan, shuningdek, temir va boshqalardan ham tayyorlanadi. Shakli toʻrtburchak, usti qopqoqli boʻlib, zulfin hamda ushlab koʻtarish uchun ikki yoniga halqa oʻrnatiladi, yerdan koʻtarilib turishi uchun osti (4 burchagi)ga poya qoqiladi. S.ning old, orqa va ostki taxtalari birbiriga qoʻshib mixlanadi, yuzasi pardozlanadi, burchaklari jilvir bilan sillik,lanadi, soʻng old tomoni (beti)ga guli chizib olinadi, shu chiziqlarga tunuka oʻlchab qoqiladi, soʻngra har xil ranglarda boʻyaladi, hoshiyalariga chakich chekib gullar ham tushiriladi. Qoʻchqorak, shash, nayzali, bodomcha va boshqa naqsh mujassamotli S. amaliy sanʼatning yuksak namunasi hisoblanadi. Qadimda hayvon terisidan, yogʻoch oʻymakorligi, naqqoshlik va boʻyama tunuka bilan krplab bezatilgan yogʻoch S.lar ham tayyorlangan. Oʻrta Osiyoning Buxoro, Xorazm va boshqa shaharlaridagi bozorlarda maxsus sandiqsozlik rastalari boʻlib, ularda S.ning turli namunalari yasalib sotilgan.

S.ning kichik hajmli turi quti deb ataladi. Hozirda yogʻochdan mebel — S. ham tayyorlanadi.

## Manbalar