Moʻgʻul xalqlari

**Moʻgʻul xalqlari** yoxud **moʻgʻullar** - moʻgʻul tillarida soʻzlashuvchi hamda umumiy koʻp asrlik tarix, madaniyat, anʼana va urf-odatlar bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan qardosh xalqlar guruhi.

Ular Xitoyning shimolida, Moʻgʻulistonda va Rossiya Federatsiyasining viloyatlari - Buryatiya va Qalmogʻiston respublikalarida, shuningdek, Ust Oʻrda Buryat tumanida (Irkutsk viloyati) va Agin Buryat tumanida (Zabaykal oʻlkasi) yashaydilar.

10 millionga yaqin odam oʻzini moʻgʻul xalqi deb hisoblaydi. Ularning 3 millioni Moʻgʻulistonda, 4 millioni Ichki Moʻgʻuliston muxtor rayonida, 3 milliongachasi Lyaonin, Gansu, Shinjon-Uygʻur avtonom rayoni va Xitoyning boshqa hududlarida tarqalganlar.

## Nomining kelib chiqishi
Bir qator tadqiqotchilar (N.S. Munkuyev) „*moʻgʻul“* etnonimi birinchi marta Xitoy manbalaridan biri boʻlmish 945-yilda tuzilgan „Szyu Tan shu“ („Tan sulolasining eski tarixi“)da „*men-u shi-vey“* - „moʻgʻul-shiveylar“, shuningdek 1045-1060-yillarda bitilgan „Sin Tan shu“da („Tan sulolasining yangi tarixi“) „*men-va bu“* - „men-va qabilasi“ shaklida uchraydi. XII asrdagi turli xil kidon va xitoy manbalarida bu qabilalar uchun *meng-ku, menguli, mangutsi, mengu go* nomlari ham qoʻllangan.

Ehtimol, mangʻit urugʻining nomi () „*moʻgʻullar“* nomining qadimgi talaffuzi boʻlishi mumkin.

Buryat olimi D. Banzarov moʻgʻul etnonimni tarixiy geografik nomlar boʻlmish Moʻn daryosi va Moʻna togʻi nomiga bogʻlashga uringan. Xasdoʻrjning soʻzlariga koʻra, Ordosdagi Moʻn togʻining yaqin joylarida yashagan odamlar m*oʻn* nomini olgan. Unga *gʻol* soʻzi qoʻshilib, natijada *moʻngʻol* nomi paydo boʻlgan. Gʻol moʻgʻulcha soʻz boʻlib, markaziy, asosiy maʼnosini anglatadi. Shuningdek, ikkinchi qarash ham ilgari surilgan boʻlib, unga koʻra moʻgʻul nomi moʻgʻulcha *moʻnx* (abadiy) va *gal* (olov) soʻzlarining birikuvidan hosil boʻlgan.

Moʻgʻul olimi J. Bayasax moʻgʻul nomi moʻgʻulcha *moʻngoʻ* (kumush) soʻzining oʻzgarishi natijasida paydo boʻlgan, deb taxmin qiladi. Moʻgʻul va moʻngoʻ (kumush) tushunchalari oʻrtasidagi bog'liqlik 1237-yildagi xitoy bitigi „Xey da shi lyue“ („Qora tatarlar haqida qisqacha maʼlumot“)da qayd etilgan. Bu matnlarda Buyuk Moʻgʻuliston aholisi oʻz davlatini “Buyuk Kumush sulolasi” deb atagani aytiladi.

B.R. Zoriktuyevning taʼkidlashicha, *moʻgʻul* atamasining koʻplab talqinlar ichidan tungus-manjur tillaridagi *mangmu / manggu / mangga*  „kuchli, chidamli, qattiq“ maʼnosini ajratib koʻrsatadi. L. Bilegtu esa, *moʻgʻul* nomi moʻgʻulcha „*[[Qiyot|qiyan]]“* soʻzining tungus-manjur tillaridagi kalkasi deb hisoblaydi. Rashiduddinning „Jome at-tavorix“ („Tarixlar toʻplami“) asaridan maʼlumki, moʻgʻul tilida qiyan *„togʻlardan pasttekislikka oqib oʻtadigan, boʻronli, tez va kuchli katta oqim, tezoqar oqim“* maʼnosini berishi aytilgan. B.R. Zoriktuyev, oʻz navbatida, qiyan Argun daryosining oʻng irmogʻi — Mangu (Szilyuxe)ning tunguscha soʻzning moʻgʻulcha kalkasi, deb hisoblaydi. Uning yozishicha, Mangu daryosining Argunga quyilishidagi moʻgʻul aholisini tunguslar mangʻol deb atashgan, ya’ni *„tezkor, boʻronli Mangu daryosida yashovchi odamlar“*. Aynan oʻsha yerda tabgʻachlarning Tan sulolasi davrida B.R. Zoriktuyevning fikricha, qadimgi moʻgʻul qabilalari qiyan va nukuz yashagan moʻgʻullarning afsonaviy ilk vatani Ergunakun joylashgan. 

Ayuudan Ochir ushbu nazariyani rivojlantirar ekan, *moʻgʻul* etnik nomi *manggu* soʻzidan kelib chiqqanligini, bu soʻz oʻz navbatida tungus-manjur tillaridagi *man (mam ü mang)* — qattiq, qiyin va katta maʼnoni bildirishini hamda ushbu oʻzakka *mu (mü)* — suv soʻzi qoʻshilishidan kelib chiqqan degan xulosaga kelgan. Shu bilan birga, dastlab *manggʻu* soʻzi boʻlib, keyinchalik *manggʻul* yoki *mongʻu/ol shakliga* aylangan. Xitoy manbalarida qayd etilgan *mengguzi* (蒙古子,萌骨子), *mengguosi* (蒙国斯), *menggusi* (蒙古斯, 萌古斯) ismlari tungus-manjur tilidagi koʻplik affiksi -*se* qoʻshimchasini qoʻshish natijasida *mangguse* yoki *mongguse* shakli paydo boʻlgan.

## Tarixi

Miloddan avvalgi II—I ming yilliklarda Markaziy Osiyoda yashagan protomoʻgʻul qabilalari Toshtaxta qabrlilar madaniyatini yaratgan. Miloddan avvalgi 209-yilda podshoh Moʻde Moʻgʻul platosida Hun xoqonligiga (miloddan avvalgi 209-milodiy II asr) asos solgan. L.N. Gumilyov hunlarning ajdodlarining miloddan avvalgi X asrda Gobi sahrosining janubiy chekkasidan shimolga koʻchishi haqida yozgan. Syunyuy, chunvey (shunvey), guyfan, syanyun, jun, shan-jun, syuan-jun (syuani, xunyi), beydi (jumladan, baydi, chidi) kabi qabilalar hunlarning ajdodlari hisoblanadi.

N.Ya. Bichurin, oʻz navbatida, moʻgʻul xalqlarining tarixi miloddan avvalgi XXV asrdan kam emas deb hisoblagan. Olimning yozishicha, sunyuy, syanyun va xiongnu bir xil xalqning uch xil nomi boʻlib, hozir moʻgʻul nomi bilan maʼlumdir.. Keyinchalik, Sima Syan miloddan avvalgi XVIII asrda qulagan Sya podsholigining Shun-Vey ismli shahzodasi va uning qoʻl ostidagilar shimoliy dashtlarga borib, u yerda sunyuy (hun) qabilalari bilan tanishib, oxir-oqibat ular bilan aralashib, koʻchmanchi turmush tarzini oʻzlashtirganlar deya yozib qoldirgan.

## Moʻgʻul xalqlari

Hozirgi moʻgʻul xalqlarining asosini XIII asrda Moʻgʻullar imperiyasiga kirgan qabilalar tashkil etgan. Moʻgʻul imperiyasi tarkibiga kirgan mahalliy moʻgʻullar nirun va darlekin tarmoqlariga boʻlingan. Nirun moʻgʻullari tarkibiga quyidagi qabilalar kirgan: adarqin, artaqan, arlot, baarin, barlos, boʻrjigin, bugʻunut, budaat, belgʻunut, besut, geniges, jadaran, juureid, jurkin, dugʻlat, durben, qilingʻut (qilingʻut-tarxon), qingʻiyot, qiyot, kunjin, mangʻut , nir-xoyin, noʻyoxon, oronar, saljiut, sijiut, sukan, sukanut, sunit, tayjiut, ujiet, urut, xabturxas, xatagin, xonxoʻtan, chanshiut, yasar va boshqalar. Darlekin moʻgʻullari guruhiga: arulat, bayot, bugʻunut, belgʻunut, gorlos, jaloyir, ikiras, ildurkin, qilingʻut, qingʻit (geniges), kunjin, kunkliut, noʻxoʻs, olxonut, suldus, uryanxay, uryaut (oronar), ushin, xaranut, xoʻngʻirat, xonxoʻtan, eljigin va boshqalar kiradi. Chingizxon imperiyasi tarkibiga nafaqat mahalliy moʻgʻullar, balki mintaqadagi boshqa barcha moʻgʻul tilida soʻzlashuvchi bargʻut, bahrin, bulagʻachin, jungurkin, qoraxitoy, kerayit, qurlaut, merkit, nayman, oyrat, oʻngut, tangut, tatar, telengut, tulas, uymaqut, urasut kabi qabilalar ham kirgan. 

Yuqoridagi qabilalarning avlodlari Moʻgʻuliston, Ichki Moʻgʻuliston, Buryatiya, Qalmogʻiston, shuningdek, moʻgʻul xalqlarining anʼanaviy yashash joylari boʻlgan boshqa hududlarda moʻgʻul xalqlari tarkibida keng tarqalgan. Moʻgʻullarning etnik shakllanishida turli tarixiy bosqichlarda hind-eron, yenisey, paleoosiyo, tungus-manjur, turkiy, samoyed, xitoy-tibet va boshqa etnik guruhlar ham ishtirok etgan.

### Qadimgi moʻgʻul urugʻlari
Moʻgʻul xalqlarining asosini koʻplab qadimgi urugʻlar, nirunlar va darlekinlar avlodlari: boʻrjigin, besut, choʻnos, olxonut, urianxay, xatagin, jaloyir, xaranut, tayjiut va boshqalar tashkil etadi. Shuningdek, koʻpchilik urugʻlar Moʻgʻullar imperiyasi tashkil topgan. Bularga burut, zaysan, keregut, tavnan, xoroo, xuree, xuxenut, sooxor, yunshiebu kabi urugʻlar kiradi.

Zaysanlar Buyuk xon saroyida zaysanlik lavozimini egallagan xizmatchilarning avlodlaridir. Tavnanlar esa, zodagon oilalarning avlodlari boʻlib, dastlab Chingizxon davrida tanlab olingan harbiy qoʻshin sifatida shakllangan. Tavnanlarning dastlabki oʻzagi besh qabila: urutlar, mangʻitlar, jaloyirlar, qoʻngʻirotlar va ikiraslardan iborat boʻlgan. Yongshiebu — Yuan imperiyasi davridan beri Buyuk xonlar saroyiga xizmat koʻrsatuvchi xizmatchilarning avlodlari. Yuqoridagi oilalar yuqori mavqega ega boʻlib, zodagon oilalar qatoriga kirgan.

### Moʻgʻullarga mansub etnoslar
Hindiston yarimorolida yashovchi mogʻollar urdu, hind, bengal va assom tillarida soʻzlashadi.

Dashti qipchoq oʻzbeklari, dubolar (tuvalar), kaltatoylar, qirgʻizlar (pomir qirgʻizlari), qipchoqlar, qirqlar, musabozori, noʻgʻaylar, oʻgʻuzlar, xakaslar, yuzlar, yoqutlar kabi koʻplab etnik guruhlar turkiy hamda moʻgʻul qabilalari oʻrtasidagi murakkab etnik oʻzaro aloqalar natijasida rivojlangan.

Turkiy etnos va qabilalarning salmoqli qismi moʻgʻul xalqlaridan kelib chiqqan: alshin (jumladan, alimulas (qorakesak, qorasoqol, kete, toʻrtqora, sheqti (jaqaim), shumakay), bayuli (aday, alasha, oltin, baybaqti, yesentemir, jappas, qizilqurt, masqar, taz, tana, sherkesh, isiq), baylar, basmil, barin, bayandir (jumladan, berenday), bayot, giray, doʻlan, duvan, duvanay, dulat (jumladan, siqim, shimir), doʻrmon, yelan, qalmoq, qalmoqi, qatagʻon (jumladan qatagʻoni, shanishqili), qatay, qiray (jumladan, abaq, bolta), kerayit, qiyot, qoʻshsi, Qirim barinlari, qoʻngʻirot, qipsaq, laqay, mayman, mangʻit, ming (jumladan, min (qubou) subi, mingi), monoldor, murzalar, oʻrazkeldi, salut, tabin (jumladan, irekte, kesa, qubalyoq, tabin (qabila)), tabin (urugʻ), tama, tamyan, tangʻaur, tolengit, toʻra, turgʻaq, uaq, uysun (jumladan, alban, oshaqti, sirgʻali, suan, shaprashti, isti), ungʻut, unlar, uran, chigʻatoy, cherik va boshqalar.

Bulardan tashqari, moʻgʻullar tarkibiga argʻin (jumladan, atigʻay, qanjigʻali, qorakesak, quvondiq (jumladan, oltoy-qarpiq), suyindiq (jumladan, aydabol, qarjas), taraqti, toʻbiqti, shegendiq (jumladan, qaqsal) kabi etnik guruhlar ham kirgan.

## Manbalar