open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Idiomorfizm

**Idiomorfizm** (yun. idios — oʻziga xos va morphe — shakl) — minerallarning oʻziga xos kristallografik shaklga ega boʻlishi. I.ni fanga nemis petrografi G. Rozenbush (1887) kiritgan. Togʻ jinslarida koʻpincha granatlar, dala shpatlari, amfibollar, avgit, kvars, nefelin va b., rudalarda esa pirit, arsenopirit va b. idio-morf, qisman shakli yoʻqolgan boʻlsa gipidiomorf va butunlay shaklsiz boʻlsa ksenomorf deb ataladi.

Mineralning I. darajasi uning kri-stallanish xususiyati va magmadan ajralib chiqishi vaqtiga bogʻliq. Idiomorf minerallar magmadan birinchi boʻlib kristallanadi. Minerallarni aniqlashda M.ning ahamiyati muhim.

## Manbalar
Idiosinkraziya

**Idiosinkraziya** (yun. idios - oʻziga xos va synkrasis — aralashuv) — odam organizmining baʼzi ovqatlarga (sut, qulupnay, tuxum va b.) va dori moddalarga (penitsillin, sulfanilamid preparatlar, piramidon, xinin, yod, brom va b.) ortiq darajada sezuvchanlik holati. I. allergik holatlardan biri (qarang Allergiya). I.ning rivojlani-shida irsiy moyillik katta rol oʻynaydi. U shilliq pardalarning qizarishi, eshakem toshishi va burun, badan qichishib achishishi, temperatura koʻtarilishi bilan namoyon boʻladi. Ogʻirroq hollarda nafas qisishi, astmaga oʻxshash hurujlar, qusish, ich ketishi mumkin. Betoblik holati bir lahzada yoki bir necha kundan keyin oʻtib ketadi. I.ning rivojlanish mexanizmi allergik reaksiyadan farq qilib, bunda antitelo va sensibillashgan hujayralar paydo boʻlmaydi (qarang Sensibilizatsiya); kishi oʻta sezuvchan boʻlgan modda organizmga kirishi bilan unga javob reaksiyasi vujudga keladi. I. paydo boʻlganda uni keltirib chiqargan ovqat yoki dorilarni tark etib, vrachga murojaat qilish kerak.

## Manbalar
Itil

**Itil** (  — Beotiya tsiklidan boʻlgan yunon afsonasining qahramoni boʻlib, u Zef va Aedonning oʻgʻli hisoblangan. Eridan qasos olish maqsadida o‘z onasi tomonidan o‘ldirilgan.

## Mifologiyada
Gomerning soʻzlariga koʻra, Itil kritlik Aedonaning (Pandareyaning qizi) fiva qahramoni hisoblanuvchi Zefaning yagona farzandi edi. Uning onasi erining koʻp bolali ukasi Amfionning xotini Niobaga hasad qilardi va shu sababli, uning katta oʻgʻlini uxlab yotganida uni oʻldirishga qaror qiladi. Ammo, Aedona xato qilib, oʻz farzandini („mis bilan urib“) oʻldiradi.

Saqlanib qolgan boshqa manbalardagi afsona bunday boʻlmagan. Biroq, Antonina Liberals „Metamorfozlar“ida muqobil taxminni taqdim etgan, unga koʻra Aedona Efesda yashagan va Kolofonlik maʼlum bir Politexchi bilan turmush qurgan. Uning eri singlisi Xelidonidani zoʻrlagan; shunda opa-singillar qasos olish maqsadida Itilni o‘ldirib, go‘shtini pishirib, Politexnikaga yedirishadi va qochib ketishadi. Afsonaning ikkala turida ham Aedona bulbulga aylanadi va oʻshandan buyon oʻgʻliga motam tutadi.

Ushbu hikoya Prokna va Tereyning oʻgli Itis haqidagi afsonaning bir turi hisoblanadi, u ham qasos olish maqsadida, oʻz onasi tomonidan oʻldiriladi. Katull oʻz sheʼrlaridan birida Terey va Proknaning oʻgʻlining ismi Itil boʻlgan deb nomlagan.

## Manbalar

## Adabiyot

# 
# 
# 
# Kroll. Itylos // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1916. — Bd. IX, 2. — Kol. 2379.
Idiotiya

**Idiotiya** (yun. idioteia – nodonlik), tentaklik, telbalik – tugʻma oligofreniyaning eng ogʻir shakli, aql, nutq va tafakkurning mutlaq rivojlanmaganligi bilan ifodalanadi. Ona qornidaligidayoq bola miyasining rivojlanmay qolishi idiotiyaga sabab boʻladi. Bemorning diqqat-eʼtibori beqaror boʻlib, atrofdagi voqelikni toʻliq idrok eta olmaydi, odatdagi taʼsirotlarga beradigan javoblari ham nomunosib boʻladi. Nutq esa gʻalati tovushlar chiqarish yoki ayrim oddiygina soʻzlarni takrorlayverish bilan chegaralanadi, atrofdagilarning soʻzlarini deyarli tushunmaydi. Harakatlar ham poyma-poy, baʼzan esa bir maromdagi oddiy harakatlarni muntazam takrorlayverishdan iborat boʻladi. Hissiyot beqaror, oddiy ehtiyojlarning qondirilishi yoki qondirilmasligiga bogʻliq boʻlib, bemor salga gʻazablanishi, oʻziga yoki atrofdagilarga nisbatan tajovuz qilishi ham mumkin; u isqirt, toza yoki iflos narsalarning farqiga bormaydi. Bundan tashqari, ularda bir qancha jismoniy kamchiliklar ham uchraydi. Bunday bemorlar atrofdagilar (qarindosh-urugʻlari, yaqin kishilari va davolash muassasalari xizmatchilari) nazoratiga va parvarishiga muhtoj boʻladi.

## Manbalar
Idiofonlar

**Idiofonlar** (yun. idios — oʻziga xos va phone — tovush) — bevosita oʻzi sado beruvchi materiallardan yasaladigan musiqa cholgʻulari. I., odatda, tabiatan muayyan sadoli materiallar (metall, yogʻoch, shisha, tosh)ning oʻzidan iborat boʻladi; baʼzan ulardan cholgʻuning sado manbai yasaladi. Sadolantirish usuliga koʻra, I. quyidagilarga boʻlinadi: chertma I. (changqoʻbiz), friksion (ishqab sadolantiruvchi) I. (shisha garmonika va b.), urma I. (gong, zang, ksilofon, qayroq, qoʻngʻiroq, lappaklar va b.).

## Manbalar
Idish

**Idish** — yahudiylar bir qismi tili. Olmon tiliga yaqin. Hind-yevropa tillari (german guruhi) oilasiga mansub. Bu tilda soʻzlashuvchilar jahonning koʻpchilik mamlakatlari (Yevropa davlatlari, Olmoniya, Amerika, Jan. Afrika, Isroil va b.)da istikrmat qiladi. Yozuvi lotincha va qad. yahudiy alifbosi asosida (qarang Yahudiy yozuvi).

## Manbalar
Idora

**Idora** — 1) maʼlum bir ijtimoiy, davlat, xoʻjalik, savdo va sh.k. tarmoqlarni boshqarish uchun shtatli xodimlari va maʼmuriyati boʻlgan tashkilot, muassasa, boshqarma va ular oʻrnashgan bino. Mas, xoʻjalik I.si., I. xizmatchilari; 2) belgili tartibda boshkarib, yoʻlga solib borish, boshqarish tartibi. Mas, I. usuli, I. qilmoq.

## Manbalar
Idris

**Idris** () – Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Rivoyat qilishlaricha, Idris yer yuzida 365 yil yashagan. Bu olijanob, taqvodor insonni Alloh „yuksak martabaga koʻtargan“:

Islomshunoslar Idrisni Bibliyadagi Enoh, baʼzan Ezdra kabi shaxslar bilann taqqoslaydilar. U ajal farishtasini aldab, jannatga kirgan va Allohga sadoqati uchun qiyomat kunigacha oʻsha joyda yoki yetti osmonning birida krldirilgan. Idris islom rivoyatlaridagi Ilyos va Xizr hazratlari singari „abadiy barhayot“ hisoblanadi. U xat va yozuvni, kiyim tikib, kiyinib yurishni boshlab bergan, yulduzlarga qarab taqdirni aytib berishni, vaqt hisobini bilgan paygʻambardir. Tikuvchilar piri hisoblanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Idrok

**Idrok** — tirik organizmning maʼlumotlarni qabul qilib, qayta ishlash jarayoni; organizmga obyektiv reallikni aks ettirish va tashqi olamdagi yangidan-yangi vaziyatlarni baholab, shunga yarasha harakat qilish imkonini beradi.

Idrok ongning , miyaning ijodiy jarayonidir. Idrokning fiziologik asosi bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻining analiz va sintez faoliyatidan iborat. Bu faoliyat sezgi aʼzolarimizga taʼsir qilib turgan narsalarning bitta xususiyati bilan emas, balki jami xususiyatlarining taʼsiri bilan bogʻliq. Idrok ana shu barcha xususiyatlar oʻrtasidagi muvaqqat bogʻlanish (qarang Assotsiatsiya) natijasida yuzaga keladi. Inson miyasining umumlashtiruvchi faoliyatiga asoslangan idrok jarayoniga kishining tajribasi, bilim, abstrakt tafakkurning faoliyati va boshqalar ham ishtirok etadi (qarang Appersepsiya). Shuning uchun kishilar ayni bir narsa yoki hodisani yoshlari, maʼlumotlari, turmush tajribalari, kasblari, ijtimoiy kelib chiqishlari, xarakteri, qobiliyati va qiziqishlarida koʻrinadigan shaxsiy xususiyatlariga qarab har xil idrok qiladilar. Masalan, tegishli ixtisosi boʻlmagan kishining birorta yangi mashinani idrok qilishi ixtisosi bor odamning idrokiga qaraganda tor va yuzaki boʻladi.

Idrokning muhim xususiyatlaridan biri barqaror (konstant)ligidir. Inson bir vaqtda idrok qilgan narsani oʻz xotirasida saqlab qolish va uni qayta tiklash qobiliyatiga ega. Bir narsaning ana shunday qayta tiklangan timsoli (qarang Tasavvur) idrok jarayonining ajralmas qismi. Idrokning xususiyati koʻp jihatdan hissiy kechinmalarga (shodlik, gʻamginlik, tajanglik va hokazo) ham bogʻliq. Masalan, kishining taʼbi xira vaqtida tabiat manzaralari unga allaqanday soʻniqdek koʻrinsa, taʼbi chogʻ vaqtida u butunlay boshqacha koʻrinadi.

## Manbalar

## Havolalar
Iyezuitlar

**Iyezuitlar** (lotincha „Societas Jesu“ – „Iso jamiyati“) – katoliklar monaxlik ordeni aʼzolari. Bu jamiyatni 1534-yilda mayda ispan dvoryani Ignatiy Loyola Parijda tuzgan va 1540-yil papa Pavel III tomonidan tasdiqlangan. U oʻz oldiga katolitsizmni himoya qilish va yoyish, papalik hokimyatini mustahkamlash vazifasini qoʻydi. Kontrreformatsiyaning asosiy quroli boʻlib qoldi. Faqat Yevropa davlatlarida emas, Hindiston, Yaponiya, Xitoy, Filippinda ham tarqaldi. 1610—1768-yillarda Paragvayda „Iyezuit davlati“ mavjud boʻldi.

Iyezuitlar ordenning asosiy tamoyillari: katʼiy markazlashish, mavqeiga qarab kichiklarning kattalarga soʻzsiz boʻysunishi, orden boshligʻining mutlaq nufuzi. Har qanday jinoyatni, agar u xudo yoʻlida qilingan boʻlsa, oqlaydi. 20-asrda klerikalizmning yetakchi guruhiga aylandi

## Manbalar
Iyena

— Yaponiyaning rasmiy pul birligi. Bu valyuta bozorida AQSh dollari (AQSh dollari) va yevrodan keyin uchinchi eng koʻp sotiladigan valyutadir. U AQSh dollari va yevrodan keyin uchinchi zahira valyutasi sifatida ham keng qoʻllanadi.

1871-yilgi yangi valyuta qonuni Yaponiyaning zamonaviy valyuta tizimini joriy qildi, Iyena  deb belgilangan. oltin yoki  kumush va oʻnlik 100 *sen* yoki 1000 *ringa* boʻlingan. Yen avvalgi Tokugava tangalarini hamda feodal *xan* (fiefs) tomonidan chiqarilgan turli xil *[[hansatsu]]* qogʻoz valyutalarini almashtirdi. Yaponiya banki 1882-yilda tashkil topgan va unga pul massasini nazorat qilish monopoliyasi berilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Iyena urushdan oldingi qiymatini yoʻqotdi. Yaponiya iqtisodiyotini barqarorlashtirish uchun iyenaning kursi Bretton-Vuds tizimining bir qismi sifatida bir iyena 360 AQSh dollari etib belgilandi. 1971-yilda bu tizimdan voz kechilgach, iyena past baholandi va suzib yurishiga ruxsat berildi. Iyena 1973-yilda bir AQSh dollari 271 ¥ ga teng boʻldi, keyin 1973-yilgi neft inqirozi tufayli iyena qadrsizlanish davrini boshdan kechirdi va 1980-yilga kelib bir AQSh dollari uchun 227 ¥ deb belgilandi.

## Manbalar
Iyerarxiya

**Iyerarxiya** (yunoncha hierarchia, hieros — avliyo va arche — hukmronlik, hokimiyat) — bir butun narsa yoki hodisalar ayrim qismlari yoki elementlarining yuqoridan quyiga tomon bir tartibda joy olishi. Fanga I. tushunchasi 19-asrning 2-yarmida kirib keldi. Dastlab I. jamiyatning sinfiy tabaqalanishini va hokimiyat tuzilishini tavsif etish maqsadida qoʻllangan. 20-asrdan boshlab esa har qanday obyekt sistemasini tavsif etishda qoʻllanila boshlandi.

Biologiyada I. termini bir guruhga mansub hayvonlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni, yaʼni ularning oziqqa, qaramaqarshi jinsga yoki qulay pana joyga ega boʻlish borasidagi faoliya-tini boshqarib turadigan xattiharakatlarni ifodalaydi. I. turgʻun boʻlmasdan vaziyatga qarab oʻzgarib turishi (nisbiy dominantlik) yoki mutlaq boʻlishi (mutlaq dominantlik) mumkin. Mutlaq dominantlik koʻpincha toʻgʻri chiziqli (yoʻnalishli) xususiyatga ega (mas, A individning B ustidan, B ning esa V ustidan va hokazo tarzda ustunlik qilishi) boʻlib, har bir individning guruhda oʻz mavqei bor. Chiziqsiz I.da uning tarkibiy qismlari oʻrtasida munosabatlar sharoitga qarab oʻzgarib turadi: mas, uchinchi individ boʻlganida A individ B dan, u boʻlmaganida B individ A dan ustunlik qiladi (tobe mavqelar). Koʻpincha guruxda erkak va urgʻochi hayvonlar mustaqil oʻz I. sistemasiga ega boʻladi. Boshqa hollarda esa erkak xayvonlar urgʻochilari ustidan, voyaga yetgan hayvonlar yosh hayvonlar ustidan dominantlik qiladi. Erkaklari koʻp boʻladigan primatlar toʻdasida I. sistemasi juda murakkab. Guruh boʻlib yashamaydigan hayvonlarda individlar soni oshib ketganida nisbiy dominantlik yuzaga keladi. Guruxdagi hayvonlar soni kam boʻlganida esa ular oʻrtasida maydonga egalik qilish xattiharakatlari namoyon boʻladi. Jamoa boʻlib yashaydigan yoki murakkab guruhlar hosil qiladigan hayvonlarda dominantlik konsepsi-yasi oʻrniga boshqacha munosabatlar, masalan, individlarning vazifasiga binoan oʻzaro munosabatlari asosiy ahamiyatga ega boʻladi. Biologiyada I. tushunchasi har xil obyekt va jarayonlarga tavsif berishda keng qoʻllanadi (masalan, tabiiy jamoalar I. strukturasi, organizm regulyator sistemasi I.si, taksonlar I.si va hokazo).

Dasturlashda murakkab, ya'ni chiziqli bo'lmagan ma'lumot tuzilmalarining bir biriga bog'lanishi Iyerarxiya asosida bo'ladi. Bu daraxt shaklidagi tuzilmadir. Ya'ni ma'lumotlar o'ziga tegishli bo'lgan bir nechta boshqa ma'lumotlarga bog'lanadi. Bunga Graph, Tree kabi tuzilmalarni misol qilish mumkin.

## Manbalar
Idrisiy

**Idrisiy** (1100, Seuta (Sibta), Marokash — 1165 yoki 1161, Sitsiliya) — arab geografi va sayyohi. Toʻliq ismi **al-Idrisiy Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad**.

Ispaniyadagi arab xalifaligining poytaxti Qurtuba (Kordova) shahrida tahsil olgan. Portugaliya, Fransiya, Angliya va Kichik Osiyo yarim oroliga sayohat qilgan. Idrisiy Yevropada eng mashhur sayyoh hisoblangan. taxminan 1138-yil Sitsiliyaning Palermo shahriga kelib, Sitsiliya qiroli Rojer II saroyida yashagan. Qirol topshirigʻi bilan 1154-yil oʻsha davrda dunyoning ilm ahliga maʼlum boʻlgan qismi xaritasini tayyorlagan, uni kumush yassi sharga oʻyib chizgan va qogʻozga ham tushirgan. Xaritaga *“Nuzxat al-mushtoq fi-ixtiroq al-ofoq”* (Sayohatga mushtoq boʻlganning ufqlarga sarguzashtlari) izohnomasini yozgan (baʼzan uni “Rojer kitobi” ham deyishadi). Idrisiy asarlarining nusxalari koʻp, biroq birorta ham toʻla nusxasi saqlanmagan; 16-asrdan boshlab Yevropada bir necha marta nashr qilingan. Jumladan, lotin tilidagi tarjimasi 1593-yil Rimda nashr qilingan.

Idrisiy xaritasining asli yoʻqolgan, nusxasi bilan izohnomasigina saqlanib qolgan. Idrisiy yerni 7 iqlimga boʻlgan (har bir iqlim 10 qismdan iborat). Idrisiyning barcha iqlimni oʻz ichiga olgan asarlari va unga ilova qilingan xaritalar (70 ta) oʻrta asrlarda geografiya fanida eng mukammal asar hisoblangan, Yevropa va Afrika tarixi hamda tarixiy geografiyasini oʻrganishda muhim manba boʻlgan. Unda musulmon sharqidan tashqari Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa mamlakatlari haqida turli-tuman qiziqarli maʼlumotlar bayon qilingan. Idrisiy asarlarini shaxsan oʻzi koʻrgan-bilganlari, sayohatchilar, savdogarlar, ziyoratchilar va turli mamlakatlarni oʻrganish uchun yuborilgan kishilar axboroti asosida yozgan. U Ibn Hurdodbeh, Ibn Havqal, Masʼudiy kabi arab geograflari va sayohatchilari asarlaridan ham foydalangan. Ammo Idrisiy xaritasi xatoliklardan holi emas: Afrika olisdagi Hindixitoy yarim oroli bilan tutash, Hind okeani koʻl tarzida koʻrsatilgan, yaʼni Klavdiy Ptolemey dunyo xaritasidan aynan koʻchirgan.

## Manbalar
Idrisiylar

**Idrisiylar** — Marokashda hukmronlik qilgan arab sulolasi (8—10-asrlar). Idris ibn Abdulloh sulolaga asos solgan. Idris II (792—828) vafotidan keyin Idrisiylar davlati mayda mulklarga (I. boshqargan) boʻlinib ketgan. Qurtuba xalifaligi qoʻshinlari tomonidan tugatilgan (974 yoki 985).

## Manbalar
Iyerixon

**Iyerixon** — Oʻlik dengizning shim.-gʻarbida, Iordan daryosi vodiysida joylashgan shahar. Mil. av. 7—2ming yillikda Falastindagi qad. manzilgoh. Neolit va jez davriga oid manzilgoh qoldiqlari, mustahkam qoʻsh devori boʻlgan shahar harobasi (mil. av. 18—16-asrlar), maqbaralar ochilgan. Mil. av. 2ming yillikning oxirlarida yahudiy qabilalar tomonidan vayron qilingan. Bibliya rivoyatiga koʻra, I.ning devorlari dushman karnaylari sadosidan ("iyerixon karnaylari") qulab tushgan.

## Manbalar
Ijara

**Ijara** (arab. — ijora) — 1) tarixiy-etnografik atama. Islom dini Tapkalgan davlatlarda yer egalari tomonidan yerni ishlash uchun dehqonlarga berish shartlaridan biri; yer egasining haqini pul bilan toʻlash. Yer egasi haqi hosildan ulush (natura tarzida) beriladigan boʻlsa muzoraʼa deb atalgan. 20-asrning 20-yillariga qadar Oʻrta Osiyoda ham keng rasm boʻlgan (qarang Korandalik); 2) mol-mulkni yollash va undan foydalanish boʻyicha shartnoma. Unga koʻra, bir tomon (I. beruvchi) ikkinchi tomon (I. oluvchi)ga maʼlum toʻlov, yaʼni I. haqi evaziga mol-mulkni vaq-tincha foydalanish uchun beradi. I. haqi mol-mulkning qiymati va keltiradigan daromadiga bogʻliq boʻlib, oʻzaro kelishuv bilan belgilanadi.

I.chi ayrim jismoniy shaxs, yuridik shaxs va hatto davlat boʻlishi mumkin. Mehnat jamoalari oʻz korxonalaridan, korxonalar esa bir-biridan I. shartnomasiga binoan asosiy i.ch. va no-ishlab chikarish vositalarini maʼlum muddatga qonun hujjatlarida taqiqlanmagan faoliyatlarda samarali foydalanish va qoʻshimcha daromadga erishish maqsadida oladi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida I.ning mukammallashgan shakllaridan biri lizingair. Tadbirkorlik faoli-yatida bir necha marta foydalanishga moʻljallangan va bunda uzoq vaqt mo-baynida oʻzining dastlabki xrlatini caiyia6 qolib, davriy eskirib boradigan uskuna-jihozlar, mashinalar lizing obʼyekti boʻlishi mumkin.

Qishloqxoʻjaligida I. va I. munosabatlari oʻziga xos xususiyatlarga ega va I. obʼyekti sifatida yer resurelari asosiy oʻrnida turadi. Xorijiy mamlakatlarda yer nafaqat birlamchi, balki ikkilamchi I.ga ham berilishi mumkin. Oʻzbekistonda yer davlat mulki, umu-milliy boylik hisoblanib, u faqat birlamchi I.ga beriladi. Iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida Oʻzbekiston Respublikasida yer oila pudrati boʻyicha 3 yildan kam boʻlmagan, fermer xujaliklariga 50 yilgacha, lekin 10 yildan kam boʻlmagan, bog va tok-zorlar 10 yildan kam boʻlmagan muddatlarga I.ga beriladi (2002).

I. va I. munosabatlari bilan bogliqmasalalar Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeksi (1998) va Fukarolik kodeksi (1996) hamda "Ijara toʻgʻrisida" (1991 yil 19 noyabr), "Qishloq xoʻjaligi koope-rativi (shirkat xoʻjaligi) toʻgʻrisida" (1998 yil 30 aprel), "Fermer xujaligi to'g'risida" (1998 yil 30 aprel), "Dehqrn xujaligi toʻgʻrisida" (1998 yil 30 aprel) va b. qonunchilik hujjatlariga asosan tartibga solinadi va hal etiladi.

Qurbon Choriyev.

## Manbalar
Ijara shartnomasi

**Ijara shartnomasi**, mulk ijarasi shartnomasi — fukarolikhuquqiy shartnoma. Unga koʻra, ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga haq evaziga molmulkni vaqtincha egalik qilish va foydalanish yoki foydalanish uchun topshirish majburiyatini oladi. I. sh. bir yildan ortiq muddatga moʻljallangan boʻlsa, taraflardan birontasi yuridik shaxs boʻlgan hollarda esa — muddatidan qatʼi nazar, yozma shaklda tuzilishi shart. Kuchmas mulk ijarasi shartnomasi davlat ruyxatidan oʻtkazilishi lozim. I. sh.da mulk huquqining kelgusida ijarachiga utishi nazarda tutilgan boʻlsa, u bunday mulkning oldi-sotdi shartnomasi uchun moʻljallab, unda belgilangan muddatga tuziladi. Mulk ijarasi muddati shartnomada belgilanmagan boʻlsa, shartnoma nomuayyan muddatga tuzilgan hisoblanadi. Bunda taraflardan har biri boshqa tarafni — bir oy oldin, koʻchmas mulk ijarasida esa — 3 oy oldin yozma ravishda ogohlantirib, istagan paytda shartnomadan voz kechishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi FK 535, 539—540-moddalar).

## Manbalar
Ijevsk

**Ijevsk** (1984-87 yillarda Ustinov) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1918 yildan), Udmurtiya Respublikasi poytaxti. Kama daryosidan 40 km narida, Ij daryosi sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 653 ming kishi (1990 yillar oʻrtalari). Mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, shu jumladan, "Ijmash" ishlab chiqarish birlashmasi (yengil avtomobillar, mototsikllar, ov miltiqlari, stanoklar va boshqalar), "Ij-neftemash" zavodi, radiozavod, "Ij-stal" ishlab chiqarish birlashmasi, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, 4 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Udmurtiya universiteti), oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari, 4 teatr mavjud. I.ga 1760 yil asos solingan.

## Manbalar
Ijmo

**Ijmo** (arab. — yakdillik, yakdillik bilan qabul qilingan qaror; ijmo al-umma — diniy jamoaning yagona fik-ri) — Qurʼon va hadislarda aniq koʻrsatma berilmagan huquqiy masalani hal qilishda faqih va mujtahidlarning toʻplanib, yagona fikrga kelgan holda hukm chiqarishi (fatvo berishi). Shariat dasturlariga keyinchalik kiritilgan 3-manba. Shariatda shunday yoʻl bilan chiqarilgan hukm sharʼiy (qonuniy) deb qabul qilingan. I.ga shariat manbai sifatida qarash arab xalifaligi (8-asr oxiri — 9 -a.)da kelib chiqqan. 

## Manbalar
Ijod

**Ijod** — insonning yangi moddiy va maʼnaviy neʼmatlar yaratish faoliyati. Unda inson tafakkuri, xotirasi, tasavvuri, diqqati, irodasi faol ishtirok etadi, butun bilimi, tajri-basi, isteʼdodi namoyon boʻladi. I. dastlab inson tasavvurida tugʻiladi, key-in I.ga taallukdi masalalar yuzasidan izlanishlar olib boriladi, boshqalar bajargan ishlar tanqidiy koʻrib chi-qiladi, taxlil etiladi, kuzatishlar, tajribalar oʻtkaziladi, mantiqiy xulosalar chiqariladi, gipotezalar qilinadi, bular tajribada sinab koʻriladi, notoʻgʻri boʻlsa yangilanadi va hokazo. Izlanishlar natijasi turli shakllarda (badiiy asar, matematik formula va b.) yuzaga chiqadi. Uni jamiyat eʼtirof etsagina haqiqiy, toʻliq I. boʻladi. I. fan-texnikani, madaniyatni bo-yitadi, rivojlantiradi.

I.ni shartli ravishda 2 ga: ilmiy I. va badiiy I.ga boʻlish mumkin. Olimlar faoliyati ilmiy I.ga, sanʼatkorlar, yozuvchilar faoliyati badiiy I.ga qaratilgan. Baʼzi kishilarda har ikki I. rivojlangan boʻlishi mumkin. Ilmiy I.da tabiat va jamiyat hayotining obyektiv qonuniyatlari aks etsa, badiiy I.da maʼnaviy hayot muammolariga sanʼatkorning subyektiv, oʻziga xos qarashlari, his-tuygʻulari aks etadi. Badiiy I.da hayotning turfa ranglari hamda voqealari orasidan ibratli va ijtimoii ahamiyatli boʻlganlari tanlab olinadi va badiiy umumlashtiriladi. Badiiy I. murakkab jarayon boʻlib, inson faoliyatining idrok etish, baholash, qadrlash singari turlari bilan bogʻliq holda amalga oshadi. Buning uchun ijodkor erkin xayol, ozod tafakkur, keng koʻlamli tasavvur, milliy gʻurur va yuksak orzularga ega boʻlishi kerak. Badiiy I. mahsulotining ommaviyligi va ijtimoii ahamiyati ana shu bilan belgilanadi. I.ningtaraqqiy etishida jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy shartsharoitlari hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Li.: Aristotel, Ob iskusstve poezii, M., 1957; Gegel G. V., Estetika, v 4-x tomax, M., 1968—73; Maxmudov T., Estetika i duxovnie sennosti, T., 1993; Abdul-layev A., Jajda prekrasnogo, T., 1994.

Tilab Maxmudov.

## Manbalar
Ijod dunyosi nashriyoti uyi

"IJOD DUNYOSI" NASHRIYOTI UYI — nashriyot. 2000-yil 13 yanvarda Toshkent sh.da tashkil etilgan. Oʻzbekiston Respublikasi matbuot va axborot agentligi boshqaruviga qaraydi. "Gulxan", "Gʻuncha", "Klass", "Tong yulduzi", "Sogʻlom avlod", "Zerkalo XXI" gaz. va jur-.larining nashriga homiylik qiladi. Bundan tashqari, badiiy asarlar, darslik, oʻquv qoʻllanmalari, risolalar nashr etadi.

## Manbalar
Ijodiy hamkorlik

**Ijodiy hamkorlik** – ikki va undan ortik, ijodkorning birgalikdagi ijodiy mehnati. Ijtimoiiy hayotga munosabati, hayotiy tajribasi, maslak va matlabi, eʼtiqodi, tili, estetik gʻoyalari, ijodiy uslubi yoki yoʻnalishi bir-biriga yaqin ijodkorlar muayyan asarni birga yaratishi mumkin. Mas, badiiy ijodda: Chingiz Aytmatov bilan qozoq shoiri Muxtor Shoxonov hamkorlikda yaratgan „Choʻqqida qolgan ovchining ohi zori“ badiiy-publitsistik asar I.h.ning yorqin na-munasidir. 19-asrda yashab oʻtgan fransuz yozuvchilari aka-uka E. va J.de Gonkurlarning bir umr davom etgan ijodiy hamkorligi jahon adabiyotidagi noyob hodisadir. Teatr sohasida: rejissyor Bahodir Yoʻldoshevning „Kelinlar qoʻzgʻoloni“ (Sayd Ahmad pyesasi), „Iskandar“ (Sh. Rizayev pyesasi) rassom G. Brim bilan I.h. natijasida yaratilgan. Bundan tashqari, tasviriy sanʼat („Amir Temur haykali“, B. Usmonov, F. Ashrafiy, I. Jabbor), qoʻshiqchilik („Oʻzbekiston madhiyasi“ A. Oripov sheʼri, M. Burhonov mu-siqasi) sohalarida I.h. namunalari bor.

## Manbalar
Ijor yeri

**Ijor yeri** (Ijora) - 12-18-asrlarda ijorlar yashagan Neva qirgʻoklari va Ladoga koʻlining jan.-gʻarbidagi (hoz. Leningrad viloyatining bir qismi) hududning tarixiy nomi. 1228-yildan Ulug Novgorod mulki, 1478-yildan Rossiya davlati tarkibida. 1584—90, 1609— 1702-yillarda Shvetsiya tomonidan bo-sib olingan. Rossiyaga 1702—03 yillarda qaytarib berilgan, 1708-yilda Peterburg guberniyasi tarkibiga kirgan. Boshqa nomlari — Ingriya, Ingermanlandiya.

## Manbalar
Ijorlar

**Ijorlar** (oʻzlarini izuri deb ataydilar) — xalq. Rossiya Federatsiyasida (Leningrad viloyatida 449 kishi, 1990y. lar oʻrtalari), Estoniyada (306 kishi) yashaydilar. Ijor tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — pravoslavlar. Yevropeoid irqiga mansub.

## Manbalar
Ijro etuvchi hokimiyat

**Ijro etuvchi hokimiyat** – davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi hokimiyat va sud hokimiyati kabi mustaqil tarmoqlaridan biri. Joriy qonunlar va b. meʼyoriy hujjatlarga asoslanib, boshqaruv vazifalarini bajaradi (davlat boshligʻi, hukumat). Qonun chiqaruvchi hokimiyat hujjatlarini ijro etish maqsadida oʻz qaror va farmoyishlarini qabul qiladi, odatda, davlat boshligʻi (prezident) ning bevosita rahbarligi va nazorati ostida ish koʻradi. Ijro etuvchi hokimiyat mintaqaviy va mahalliy darajada mahalliy oʻzini-oʻzi boshqarish organlari (hokim, oqsoqol, gubernator, mer, prefekt) tomonidan amalga oshiriladi.

OʻzRda hukumat — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi davlat hokimiyatining oliy ijrochi va boshqaruvchi organi hisoblanadi. U iqtisodiyotning, ijtimoiy va maʼnaviy sohaning samarali faoliyat koʻrsatishiga, qonunlar ijro etilishiga, Oliy Majlisning qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlarining bajarilishiga rahbarlikni taʼminlaydi. Mahalliy Ijro etuvchi hokimiyat organlari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarini, Prezident farmonlarini, davlat hokimiyati yuqori organlarining qarorlarini amalga oshiradi. Viloyat, tuman va shaharlarda Ijro etuvchi hokimiyat ni hokim boshchiligidagi viloyat, tuman va shahar hokimliklari boshqaradi (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari).

## Manbalar
Ijroqoʻm buva

**Ijroqoʻm buva**, Aminov Tursinbuva (1891-Qoʻqon-1978) - taniqli xalq askiyachisi. Dastlabki yillarda qishloq kengashiga rais, jamoa mirobi boʻlgan. Ilk bor 1922-yil Bachqir qishlogʻida Yuzboshi buva, Erkaqori Karimovlar bilan askiya qilishgan. Askiyani toʻplash va oʻrganishda olimlarga yordam berish, askiyani davr talabiga mos rivojlantirish, ayniqsa yosh askiyachilarni tarbiya qilishda xizmatlari katta. "Bedana" payrovini dangasalarga qarshi kurash bilan bogʻlagan, "Gulmisiz, rayhonmisiz, jambilmisiz?" kichik askiya shaklini payrov darajasiga koʻtargan. 1963-yil dan Qoʻqon teatri sahnasida askiyachilarning chiqishini tashkil etgan. Y. Nosirov, O. Qodirov, A. Begimov va b. uning shogirdlari.

## Adabiyot
* Muhammadiyev R., Askiya, T., 1970.

## Manbalar
Ijtimoiy guruhlar

**Ijtimoiy guruhlar** — muntazam ravishda bir-birlari bilan oʻzaro muno-sabatga kirishadigan shaxslar guruhi. Turli sinflar, qatlamlar muhim ijtimoiy guruhlar hisoblanadi. Kasbga oid, diniy, etnik, turli demografik guruhlar (nuroniylar, ayollar, yoshlar va hokazo) ham ijtimoiy guruhlarga kiradi, chunki ularning jami-yatdagi mavqei hukmron ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan bogʻliqdir. Bir xil faoliyat bilan shugʻullanuvchi, ijtimoiy-psixologik xususiyatlari oʻxshash, maqsad va qadriyatlari umumiy boʻlgan kishilar ham alohida ijtimoiy guruhlarni tashkil etadi. Ijtimoiy guruhlar katta va kichik (soni boʻyicha), boshlangʻich (guruh aʼzolarining bevosita shaxsiy aloqalari va munosabatlariga asoslangan) va ikkilamchi (guruh aʼzolari oʻrtasida bevosita shaxsiy aloqalar boʻlmagan), rasmiy (tadqiqotchi tomonidan muayyan belgi asosida tashkil qilingan) va norasmiy (obyektiv holda mavjud) guruxlarga boʻlinadi. Ijtimoiy guruhlar ning hajmi, shakli, xususiyatidan qatʼi nazar, ularning muhim belgisi — aʼzolarning bir umumiy guruhga mansub ekanliklarini anglashidir. Odamlar uz hayotining koʻp qismini guruhlardagi muloqotlarda oʻtkazadi. Hozir jamiyatdagi odamlarning aksariyati koʻpdan-koʻp turli guruxlarga mansubdir.

## Manbalar
Ijtimoiy yordam

**Ijtimoiy yordam** - davlat va jamiyatning qariligi, sogʻligʻi, ijtimoiy ahvoli, tirikchilik uchun vosi-talar bilan yetarli taʼminlanmagani tufayli yordamga muhtoj fuqarolar toʻgʻrisida gʻamxoʻrligi. I. yo. (ijtimoiy himoya, ijtimoiy taʼminot) pensiyalar, nafaqalar toʻlash, kam taʼminlangan oilalarga moddiy yordam koʻrsatish, 16 yoshgacha farzandi boʻlgan kam taʼminlangan oilalarga oylik nafaqa toʻlash, bemorlar va keksalarga xizmat koʻrsa-tish, bolalarga gʻamxoʻrlik qilish koʻri-nishida amalga oshiriladi. Mehnatga layoqatsizlarni moddiy taʼminlashning qatiy kafolatli tizimi ijtimoiy sugʻurta deb ataladi (qarang Ijtimoiy himoya, Ijtimoiy taʼminot  ). AXROROV NURIDDIN KOMILO'G'LI  23.10.1992 SAMARQAND VILOYATI NURSHOIN 

## Manbalar
Ijtimoiy darvinizm

**Ijtimoiy darvinizm** - 19-asrning 2-yarmi — 20-asrning boshi *jamiyatshunosligidagi* oqim. U tabiiy tanlanish, yashash uchun kurash va tirik qolish uchun moslashishdan iborat biologik tamoyillarni jamiyat hayotining belgilovchi omillari sifatida talq-in qiladi. Bu bilan ijtimoiy taraqqiyot qonunlarini biologik hayot qonu-niyatlaridan kelib chiqqan holda tu-shuntirishga urinadi (G. Spenser, J. V. Lapuj, L. Voltman, U. Bejgot, L. Gumplovich, G. Ratsenxofer, U. G. Sam-ner, A. Smoll, E. Ferri va b.). I. d. vakillari biologik va ijtimoiy hodisalar oʻrtasidagi muayyan mavjud aloqalarni koʻrsatib berib, jamiyat hayotidagi ziddiyatlarni toʻgʻri taʼkid-lasada, biroq, ular taʼlimotidagi poydor tamoyillar mohiyatan gʻayriilmiydir. I. d. ning asosiy nazariy qusurlari quyidagilar: ijtimoiy ni-zolarni "tabiiy" deb hisoblash; ijtimoiy hayotning nisbiy mustaqilligini va jamiyat qonuniyatlarining oʻziga xosligini inkor etish, yaʼni jamiyat qonuniyatlarini biologik qonuniyatlardan keltirib chiqarish; salbiy ijtimoiy illatlarni abadiy, yoʻq qilib boʻlmaydi deb koʻrsatish yoki ularni biologik yoʻllar (irsiyatni yaxshilash) orqali bartaraf etish va hokazo. I.d. muayyan vaziyatda ijtimoiy adolatsizlikni xaspoʻshlash, irqchilik va tashqi siyesat sohasidagi tajovuzkorliklarning gʻoyaviy asosi boʻlib xizmat qilishi mumkin.

## Manbalar
Ijtimoiy jamgʻarma

**Ijtimoiy jamgʻarma**, ijtimoiy fond — fukarolar va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan ixtiyeriy mulkiy badallar qoʻshish asosida taʼsis etilgan tashkilot. I.j. xayriya, ijtimoiy, madaniy, maʼrifiy yoki boshqa ijtimoiy foydali maqsadlarni koʻzlab tuziladi, ularning aʼzolari boʻlmaydi. I.j. ning rahbar organini taʼsischilar va qatnashchilar tuzadi yoki bu organ I.j. taʼsischilari karori bilan, yo boʻlmasa qatnashchilar tomonidan qurultoy (konferensiya) yoki umumiy majlisda saylash yoʻli bilan tuziladi. Oʻzbekistonda xalqaro, respublika, mahalliy I.j., shuningdek, turli xalqaro jamgʻarmalarning boʻlimlari tashkil qilingan. Muassislar oʻzlari tashkil etgan jamgʻarma (fond)ning majburiyatlari boʻyicha, jamgʻarma (fond) esa oʻz muassislarining majburiyatlari boʻyicha javob bermaydi. I.j. mol-mulkdan oʻz ustavida belgilangan maqsadlar uchun foydalanadi. Jamgʻarma (fond) oʻz ustavida nazarda tutilgan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishga haqli, buning uchun xoʻjalik jamiyatlari tuzishi yoki ularda ishtirok etishi mumkin. I. j. ning faoliyat yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi FKda belgilab berilgan (75-modda).

## Manbalar
Iyerogliflar

**Iyerogliflar** ( — „muqaddas“ va  — „oʻyiq“) — bir soʻz, boʻgʻin yoki tovushni ifodalashga xizmat qiluvchi fafik ifoda. Iyerogliflarning eng qadimgisi Misr yozuvi belgilari boʻlib, miloddan avvalgi 4-ming yillik oxirida qoʻllangan. Hozirda 5 mingga yaqin Misr iyeroglifi maʼlum. Misr iyerogliflari orasida quyidagilar farqlanadi: 1) bir konsonatli belgilar (30 ga yaqin); bular misr tilidagi undosh tovushlarni ifoda etgan; 2) morfemalarni fonetik ifodalash uchun ikki va uch konsonantli belgilar; 3) bir butun soʻzni ifodalash uchun ideogrammalar; 4) determinatlar — soʻz maʼnosini aniqlashtiruvchi yordamchi (talaffuz etilmaydigan) ideografik belgilar.

Iyerogliflar termini yozuvning boshqa tizimlariga nisbatan ham ishlatiladi. Masalan, qadimgi (miloddan avvalgi 2 minginchi yillar) va hozirgi Xitoy yozuvi, xat yozuvining (miloddan avvalgi 2—1-ming yillar) turli tasviriy (mixxat boʻlmagan) belgilari va boshqalarga nisbatan qoʻllanadi.

## Yana qarang
* Xitoy yozuvi
* Yapon yozuvi

## Manbalar
Ijtimoiy moslashuv

**Ijtimoiy moslashuv** — individning ijtimoiy muhitga doimiy faol moslashish jarayoni va bu jarayonning natijasi. I.m. uzluksiz xususiyatga ega ekanligiga qaramasdan, uni, odatda, individning oʻz faoliyatini va oʻzini oʻrab turgan ijtimoiy davrasini tubdan oʻzgartirish davrlari bilan bogʻlaydilar. Moslashish jarayonining ijtimoiy muxitga faol taʼsir etish koʻrinishi va muhitdagi maqsad va qadriyatlarni kelishuvchanlik bilan, passiv qabul qilish koʻrinishi boʻladi. I.m. shaxs ijtimoiylashuvining asosiy ijtimoiy-psixologik omillaridan biridir. I.m.ning samaradorligi koʻp jihatdan individ oʻzini va oʻzining ijtimoiy aloqalarini qanchalik oʻxshash (adekvat) anglashiga bogʻliq. Oʻzi toʻgʻrisidagi ijtimoiy tasavvurning notoʻgʻriligi yoki yetarlicha emasligi I.m. ning buzilishiga olib keladi, bu holat (voqelik) ning eng ayanchli koʻri-nishi autizm (individning atrofdagilar bilan muloqot qilishdan qochib, oʻzining ichki kechinmalari dunyosiga gʻarq boʻlishi) dir. I.m. muammosi jahon psixologiyasida psixoanaliz, autizm, deprivatsiya kabi ilmiy yoʻnalishlarda tadqiq etib kelinadi. Bunda asosiy eʼtibor moslashuvning buzilishiga (ruhiy sohadagi buzilishlar, begonalashish, apatiya, alkogolizm, giyohvandlik va b.) va uni tuzatish (korreksiyalash) ning psixoterapevtik uslublariga, autotrening, sotsiotrening vositalariga yoʻnaltiriladi. Muhitga shaxsning kirishib ketishi uning xulqi, faoliyati, muomalasi orqali sodir boʻlsa moslashishning mukammalligi vujudga keladi. Shaxsning katta yoki kichik guruxlar muhitiga moslashishi i.ch. samaradorliginioshiradi, taʼlim-tarbiya jarayonini yaxshilashga yordam beradi.

Ergash Gʻoziyev.

## Manbalar
Ijtimoiy mehnat taqsimoti

**Ijtimoiy mehnat taqsimoti** — ijtimoiy mehnatning mustaqil vazifalarni bajaruvchi mehnat turlariga ajralishi, yaʼni mehnat faoliyati turlarining alohidalashuvi. Umuman jamiyatda mehnat taqsimoti asosida faoliyatni ayirboshlash yotadi va har bir mehnat turi aniq bir mahsulotni yoki uning bir qismini yaratishga ix-tisoslashadi. Faoliyat turlari boʻyicha mehnat taqsimotining umumiy, xususiy va yakka koʻrinishlari bor. Umumiy mehnat taqsimoti — jamiyat miqyosida yirik mehnat turlarining bir-biridan ajralib, mustaqil yirik sohalarga boʻlinishi (sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport va aloqa, qurilish, xizmat koʻrsatish va hokazo). Xususiy mehnat taqsimoti — xalq xoʻjaligining yirik sohalari ichida tarmoqlarning (qarang x. da dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik, sanoatda esa undirma va ishlov berish, ogʻir va yengil sanoat, mashinasozlikda esa avtomobilsozlik, traktorsozlik, samolyotsozlik, stanoksozlik kabi tarmoqpar) vujudga kelishi. Yakka mehnat taqsimoti — korxona, birlamchi xoʻjalik subʼyekti doirasida boʻladigan mehnat taqsimoti boʻlib, bunda alohida bir mahsulot, mahsulotning tarkibiy butlovchi qismlarini i.ch. boʻyicha ixtisoslashgan mehnat turlari ajralib, alohidalashadi.

Jamiyat taraqqiyoti tarixida birinchi yirik I.m.t. mehnat unumdorligining oʻsishi bilan bogʻliq boʻlib, uning natijasida jamiyatda faqat aqliy yoki jismoniy mehnat bilan shugʻullanadigan kattakatta guruhlar, sinflar (mas, qullar va quldorlar) ga boʻlinish vujudga keldi. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning oʻsishi asosida ikkinchi yirik I.m.t. yuz berdi — hunarmandchilik dehqonchilikdan ajrab chiqdi va bu bilan shaharning qishloqdan ajralib chiqishi boshlandi. Hunarmandchilikning deh-qonchilikdan alohidalashuvi natijasida tovar i.ch. yuzaga keldi. Ayirboshlashning kuchayishi bilan uchinchi yirik I.m.t. — savdoning sanoatdan ajralishi yuz berdi.

Mashinalashgan industriyaning paydo boʻlishi va rivojlanishi bilan I.m.t. da sanoatning mavqei oʻsib va yanada chuqurlashib bordi. Kapitalizmning rivojlanishi xalqlarning xoʻjalik yuritishdagi yaqinlashuviga, xalqaro mehnat taqsimotining paydo boʻlishiga sharoitlar yaratdi. Jahon hamjamiyati mamlakatlari oʻrtasida xalqaro mehnat taqsimoti I.m.t. ning hozirgi davrdagi eng takomillashgan va barcha mamlakatlarni qamraydigan shaklidir. Xalqaro iqtisodiy integratsiya I.m.t. asosida vujudga kelib, iqtisodiy qoloklikni va xoʻjalik taraqqiyotidagi biryoqlamalikni bartaraf etish va farovonlikni koʻtarishga xizmat qiladi (qarang Mehnat taqsimoti).

I.m.t. iqtisodiy qonun boʻlib, unga binoan mehnat turlari uzluksiz ravishda bir-biridan ajralib, yangilari vujudga kelib, ixtisoslashuv yuz beradi va uning unumdorligi ortib boradi. Mehnat taqsimoti va uning asosida ixtisoslashuv natijasida mahsulot ayirboshlash yuz beradi, uning rivojlanishi esa bozor munosabatlarining shakllanib, rivojlanishiga olib keladi.

Hasan Abulqosimov.

## Manbalar
Ijtimoiy nafaqa

**Ijtimoiy nafaqa** - muayyan sa bablarga koʻra, mehnat qilish imkoniya-tiga ega boʻlmagan va doimiy ravishda yordam ga muhtoj fuqarolarga davlat tomonidan beriladigan nafaqa. Birinchi marta Oʻzbekiston Respublikasida I.n. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 24-iyundagi qarori bilan joriy qilingan (1990—94 yillarda ijtimoiy pensiyalar).

I.n. 16 yoshgacha nogiron bolalar, 1-va 2-guruh bolalikdan nogironlar hamda pensiya tayinlash uchun mehnat stajiga ega boʻlmagan va ularni boqishga majbur boʻlgan qarindoshlari boʻlmagan 65 yoshga toʻlgan erkaklar, 60 yoshga toʻlgan ayollarga, 1- va 2-guruh nogironlariga tayinlanadi.

I.n. miqdori pensiyadan farqli ravishda qatʼiy miqdorda belgilanadi. Respublikada bolalikdan nogironlarga beriladigan I.n. oyiga 8970 soʻm, zarur mehnat stajiga ega boʻlmagan keksa yoshdagi hamda mehnatga layoqatsiz fuqarolarga beriladigan I.n. oyiga 5435 soʻm (2002, 1 avgust). 2002-yil 1-yanvar holatiga koʻra Oʻzbekistonda I.n. oluvchilar 258,8 ming kishini tashkil etadi va ularning asosiy qismini bolalikdan nogiron boʻlganlar (229,9 ming kishi) tashkil etadi.

## Manbalar
Ijtimoiy psixologiya

**Ijtimoiy psixologiya** - kishilarning ijtimoiy guruhlarga birlashishini, guruhiy tavsifni, shaxsning ruhiy faoliyati va xulq-atvorini, ijtimoiy psixologik qonuniyatlar, holatlar, hodisalar, ijtimoiy aloqalar o'rnatilishini kabilarni tadqiq qiluvchi psixologiya sohasi. Avvallari ijtimoiy psixologiyada voqeiylik falsafiy nuqtai nazardan oʻrganilib kelingan, lekin shaxs, guruh, jamoa munosabatlari qamrab olinmagan. Ijtimoiy psixologiya faniga umumiy psixologiya, sotsiologiya, antropologiya, etiologiya, kriminologiya, falsafa kabi fanlar asos boʻlib xizmat qilgan. 19-asrning 2-yarmida ijtimoiy psixologiyani fan sifatida rivojlantirishga ilk urinishlar boshlangan. Jahon jamoatchiligi tomonidan ijtimoiy psixologiya 1908-yildan fan sifatida tan olingan. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda AQSH va boshqa mamlakatlarda psixologiya muammolari yuzasidan tadqiqotlar oʻtkazila boshlandi. Ayniqsa, AQShda Kotorning oʻtkazgan tajribasi, E.Meyoning izlanishlari ijtimoiy psixologiya tarixida muhim rol oʻynadi. Bu tadqiqotlarga kichik guruhlar asosiy obyekt qilib olingan tajribalar  oʻtkazilgan. Ijtimoiy psixologiya fan sifatida muloqot, muomala qonuniyatlari, shaxslararo munosabat, individual va guruhiy oʻzaro taʼsir, guruhlarning ichki va tashqi tuzilishi, ularning turlari, tasnifi, ommaviy holatlar va harakatlar, ijtimoiy va milliy ong, mentalitet, milliy qiyofa, xarakter, taʼb, anʼana, odat, marosim va boshqalarni tekshiradi. Ijtimoiy psixologiya bir necha sohalarni oʻz ichiga qamrab oladi: etnopsixologiya, din psixologiyasi, oila psixologiyasi, boshqaruv (menejment) va marketing psixologiyasi, kichik va katta guruh psixologiyasi, modalar psixologiyasi, reklama psixologiyasi, insonni inson tomonidan idrok kilish psixologiyasi, amaliy ijtimoiy psixologiya kabilar. Oʻzbekistonda ijtimoiy psixologiya yoʻnalishidagi tadqiqotlar asosan mustaqillik davrida yoʻlga qoʻyila boshlandi. Bu ishlar zaminida ijtimoiy psixologiya sohalaridan biri — "Oila psixologiyasi" ilmiy maktabi vujudga keldi. Oʻzbek oilasining ijtimoiy, psixologik, etnopsixologik xususiyatlari haqidagi maʼlumotlarni oʻzida mujassamlashtirgan "Oila psixologiyasi" darsligi yaratildi. Mamlakatda Respublika "Oila psixologiyasi" ilmiy-amaliy markazi faoliyat ko'rsata boshladi.

## Manbalar
Ijtimoiy struktura

**Ijtimoiy struktura** – ijtimoiy tuzum tarkibiy qismlari oʻrtasidagi barqaror va tartiblashgan aloqalar tarmogʻi. Ijtimoiy guruhlar munosabatlari, mehnat taqsimoti, ijtimoiy tartibotlar (davlat va b.) xususiyati bilan belgilanadi. Aholining I.s.si, shuningdek, uning kasbhunar, milliy, jins, yosh, madaniy va b. belgilari boʻyicha boʻlinishini ham oʻz ichiga oladi. I.s. ijtimoiy hayot xususiyatini oʻzida ifoda etib, jamiyatni tashkil etuvchi elementlar oʻrtasidagi munosabatlarni aks ettiradi. 19-asr da yashagan ijtimoiy fanlar tadqiqotchilari (ingliz olimi Radkliff-Braun va b.) jamiyatni muayyan qonuniyatlar asosida ishlovchi mashina yoxud jonli organizmga taqqoslab oʻrganganlar. I.s. nimalardan iborat, degan masalada turli ilmiy qarashlar mavjud. Baʼzilar bu tushunchani odamlar guruhlarining oʻzaro umumiy munosabatlari majmui bilan bogʻlasa, boshqalar jamiyatdagi turli ijtimoiy tartibotlarni na-zarda tutganlar. Ayrim sotsiologlar I.s. ga muayyan ijtimoiy voqelikdagi oʻzgarishlarni tavsiflash imkoniyati sifatida karaydilar. I.s. real ifodala-nuvchi voqelik tarzida emas, u mavhum formula shaklida namoyon boʻladi. Shuning uchun I.s. ni muayyan shakllarga solib oʻrganishga urinish notoʻgʻridir. Ix. mazmuni oʻzgarayotgan zamon va makon mohiyatiga muvofiq ravishda moslashib, mutanosiblashib boradi.

Mansur Bekmurodov.

## Manbalar
Ijtimoiy sugʻurta

**Ijtimoiy sugʻurta** - davlat tomonidan joriy etiladigan, nazorat qilinadigan va kafolatlanadigan keksalar, mehnatga layoqatsizlarni taʼminlash, yordam koʻrsatish tizimi. Ix. kutilmagan ijtimoiy hodisalar turlari (kasallik, i.ch.dagi baxtsiz hodisalar, nogironlik, keksalik, homiladorlik, oʻlim hollari), hududiy do-irasi (davlat sugʻurtasi, mahalliy darajadagi, kasb-tarmoq, xalqaro) boʻyicha turkumlanadi, koʻngilli va majburiy turlarga boʻlinadi. Davlat su-gʻurta jamgʻarmasi, shuningdek, jamoa va xususiy jamgʻarmalari hisobidan amalga oshiriladi (qarang Sugʻurta). 

## Manbalar
Ijtimoiy muhit

**Ijtimoiy muhit** - insonning yashashi va ishlashi uchun uni oʻrab turgan ijtimoiy, moddiy va maʼnaviy shartsharoitlar. Muxit keng maʼnoda (makromuhit) ijtimoiy-iqtisodiy tizimni — ishlab chiqaruvchi kuchlar, ijtimoiy munosabatlar va tartib-qoidalar majmuini, jamiyatning ijtimoiy ong va madaniyatini oʻz ichiga oladi. Tor maʼnodagi I.m. (mikromuhit) bevosita insonni qurshab olgan oila, mehnat, oʻquv va b. guruhlardan iborat. I.m. shaxsning shakllanishiga va rivojlanishiga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadi. Ayni vaqtda insonning ijodiy faolligi, faoliyati taʼsirida I.m. oʻzgaradi, bu oʻzgarishlar jarayonida odamlarning oʻzlari ham oʻzgaradi. 

## Manbalar
Ijtimoiy fikr

**Ijtimoiy fikr** — jamoatchilik fikrini oʻrganish markazi. Oʻzbekiston Respublikasidagi hukumatga qarashli boʻlmagan (nodavlat) ilmiy tadqiqot muassasasi. 1997-yil 25 iyunda tuzilgan.

Asosiy vazifalari:
* inson huquqlari va erkinliklariga rioya qilinishi, siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish muammolari, shuningdek, ijtimoiy munosabatlar rivojining boshqa dolzarb masalalari boʻyicha jamoatchilik fikrini oʻrganish;
* shu borada soʻrovlar oʻtkazish, soʻrov yakunlarini umumlashtirish va taxlil etish.

Markaz oʻzbek, rus, ingliz tillarida «Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari» jurnalini nashr etadi. Jamoatchilik fikri monitoringini, turli marketing va boshqa amaliy tadqiqotlarni oʻtkazish; hukumat va nohukumat tashkilotlari, xalqaro tashkilotlar, oʻquv markazlari, ilm-fan vakillari ishtirokida munozara, davra suhbatlari, anjumanlar oʻtkazish markaz faoliyatining asosiy yoʻnalishi hisoblanadi.

Markazda sotsiologik tadqiqotlarni rejalashtirish, ekspertiza va tahlil, konkret sotsiologik tadqiqotlarning sotsiologik monitoringi, ishlab chiqarish-texnika, axborot va marketing boʻlimlari bor. Markazni axborot-tahliliy maʼlumot bilan taʼminlash, ijtimoiy fikr va demokratik taraqqiyot muammolarini ommaviy axborot vositalari orqali yoritish, viloyatlardagi markaz boʻlimlariga ilmiy-metodik maslahat bilan yordam koʻrsatish guruhlaridan iborat maxsus ijodiy jamoalar tuzilgan.

## Manbalar
Ijtihod

**Ijtihod** (arab. — gʻayrat qilish, institutilish) — sharʼiy hukmni hosil qilish uchun faqihning barcha bilim va tokatini ishga solishi. Ijtihod sharʼiy hukmi kelmagan ishning maxsus qoidalarni ishga solib sharʼiy hukmini aniqlash uchun qilinadi. Muhammad (sav) tirikligida u kishidan boshqa odam Ijtihod qilmagan. Bu mumkin ham emas edi. Ijtihod 7-asr oxirida vujudga kelgan. Bu vaqtga kelib sahobalarning Muhammad (sav) faoliyatlari, aytgan soʻzlari ha-qidagi xabarlarida ixtilof paydo boʻlgan. Bundan tashqari, musulmon jamoasidagi hayot tarzining oʻzgarib borayotganligi tufayli koʻplab huquqiy harakterdagi muammolar tugʻilgan. Shuning uchun Ijtihodning asosiy maqsadi yangi yoxud oʻtmishdoshlar tomonidan hal etilmagan masalalarni topish va islomga tayanilgan va uni quvvatlagan holda hal etish boʻlgan. Islomda eng yuqori tabaqaga mansub faqihlargina shunday huquqqa (Ijtihod huquqiga) ega boʻlgan va ular mujtahidlar deb atalgan. Ijtihod asosan, fiqhga.yuid masalalarda boʻlgan. Aqida va falsafaga oid masalalarda ijtihod qilish mumkin boʻlmagan. Oʻrta asrlarda, aniqrogʻi, 12-asrda baʼzi hokimlarning faqixlarni majbur qilib notoʻgʻri hukm chiqarishga urinishlaridan, noahil odamlarning ijtihodga oʻzlarini urishlaridan ehtiyot qilib ulamolar, ijtihod eshigi berkilganini eʼlon qilganlar. Bu masalada xilof qilganlar koʻpchilikning qarshiligiga duchor boʻlganlar. Shu bilan birga goh-gohida ijtihodni daʼvo qilganlar ham chiqib turgan. Bunday shaxslarga Ibn Taymiya va Ibn Qayim misol boʻla oladi. Ammo ijtihod eshigi berkitilganligi holati hozirgacha davom etib kelmoqda. Yaqin orada biror kishining ijtihod qilganligi tan olingani yoʻq. Ammo ijtihod qilish zarurligi tobora ortib borayotgani haqidagi daʼvatlar eshitilmoqda. Shu maqsadda yangi paydo boʻlayotgan masalalarda ijtihod qilish uchun Islom davlatlari uyushmasi, Islom olami robita-si, baʼzi bir mintaqa va davlatlarda Islom fiqhi akademiyalari tashkil qilingan va qilinmoqda. Ahadjon Hasanov.

## Manbalar
Izboskan zilzilasi

**Izboskan zilzilasi** - 1992 y. 15 may mahalliy vaqt bilan soat 13 dan 08 min. oʻtganda Fargʻona vodiysining shimoli-sharqida Izboskan qishlogʻida boʻlgan kuchli zilzila. Zilzila epitsentri Boʻtaqora — Qorabuloq uzilmasida 25&nbsp;km chuqurlikda joylashgan. Bu yerda zilzilaning kuchi 8 ballga (MSK — 64 oʻlchovi boʻyicha) yaqin, magnitudasi (Rixter boʻyicha) M — 6,2 boʻldi. Zilzila oʻchogʻidagi togʻ jinslarini Yer poʻsti granit qatlamidagi yoriqlar boʻyicha yuqoriga qarab siljishi seysmik toʻlqinlarni kelib chiqishiga sabab boʻlgan. Seysmik toʻlqinlar epitsentral zona da 7—8 ball kuch bilan tarqalib atrof qishloqlarga ancha zarar yetkazdi. Ayniqsa, Qoʻchqorota, Madaniyat, Toshqoʻrgʻon, Xilo qishloqlarida imoratlar jiddiy zararlandi. I.z.ning kuchi Qoʻchqorota, Moylisoy, Madaniyatda 7 ball, Poytugʻ, Haqqulobod. Andijonda 6 ball, Oʻsh, Jalolobodda 5 ball, Fargʻona, Chustda 4 ball, Toshkent, Dushanbada 3 ballga yetdi.

## Manbalar
Izboskan neft-gaz koni

**Izboskan neft-gaz koni** - Fargʻona vodiysining shim.sharqidagi Iz-boskan antiklinal burmasida joylashgan neft-gaz koni. Iz-boskan strukturasi 1933 yilda aniqlangan va tektonik jihatdan Moylisuv strukturalari guruhiga kiradi. Kon 1950 y. ishga tushirilgan. I.n.k.ning geologik tuzilishida paleozoy, yura, boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari ishtirok etgan. Gil, ohaktosh, qumtosh va alevrolitlardan iborat. Dastlabki kidiruv ishlari konda 1935 yilda boshlangan. 1945 yilda chuqur burgi quduklari qazilgan. Izboskan antiklinalining uz. 35&nbsp;km, eni 7&nbsp;km boʻlib, gʻarbdan sharqqa choʻzilgan yagona burmadan iborat; paleogen davri yotqizikdari boʻyicha uz. 10,5&nbsp;km, eni 1,8&nbsp;km; shim. qanoti 30°, jan. kanoti 20° enkaygan. Izboskan burmasini uzuna-siga 3 ta tektonik uzilma kesib oʻtgan. Uzilma tekisligi boʻyicha qatlamlar 13-va 18-gorizontida katta gaz uyumlari, paleogen davri yotqiziklaridagi 3-, 5-, 7-, 8-, 9- gorizontlarida esa neft uyumlari topilgan. 8-gorizont eng mahsuldor. 2400 m chuqurlikda joylashgan. Paleogen davri yotqiziklaridagi dastlabki burgʻi qudugʻidan (1950) sutkasiga 10 t, 1967 y.ga qadar esa 2644 ming t neft olingan. 1963 y. boʻr davri qatlamlaridan sutkasiga 1 mln. m3 gaz olina boshlagan. Neftning zichligi 0,864 g/sm3, oltingugurtning miqdori 0,33 %, aksiz qatroni 35 %, parafin 6 %. Gazning tarkibi metan (50 %), karbonat angidridi (12,6 %)dan iborat. Kondan ayni paytda oz miqdorda neft va gaz olinmoqda.

## Manbalar