Tarjimadan keyingi tahrir

**Tarjimadan keyingi tahrir** — bu insonlar tomonidan mashina tarjimasi natijasini qabul qilsa boʻladigan yakuniy mahsulot holatiga keltirish uchun oʻzgartirishlar kiritish jarayonidir. Tarjimadan keyingi tahrir bilan shugʻullanuvchi shaxs mashina tarjima tahrirchisi deb ataladi. Tarjimadan keyingi tahrir tushunchasi dastlabki tahrir bilan uzviy bogʻliq. Matnni mashina tarjimasi orqali oʻgirishda eng yaxshi natijalarga asl matnni dastlabki tahrir qilish, masalan, nazorat qilinadigan til tamoyillarini qoʻllash va soʻngra mashina natijasini tahrirlash orqali erishish mumkin. U oddiy tahrirlashdan farq qiladi. Oddiy tahrirlash inson tomonidan yaratilgan matnni yaxshilash jarayonini anglatadi (bu jarayon tarjima sohasida koʻpincha „koʻrib chiqish“ deb ham yuritiladi). Tarjimadan keyingi tahrirdan oʻtgan matn, til tanlovlarining sifatini taʼminlash uchun keyinchalik qayta koʻrib chiqilishi yoki oddiy xatolarni tuzatish uchun musahhihlik qilinishi mumkin.

Tarjimadan keyingi tahrir, mashina tarjimasi natijasi mijoz va mashina tarjima tahrirchisi oʻrtasida oldindan kelishilgan sifat darajasiga javob berishini taʼminlash uchun tuzatishlar kiritishni oʻz ichiga oladi. Tarjimadan keyingi yengil tahrir natijaning shunchaki tushunarli boʻlishini taʼminlashga qaratilgan. Tarjimadan keyingi toʻliq tahrir esa uni uslubiy jihatdan ham toʻgʻri holatga keltirishni maqsad qiladi. Mashina tarjimasidagi yutuqlar tufayli toʻliq tahrir anʼanaviy qoʻlda bajariladigan tarjimaga muqobil boʻlib bormoqda. Hozirda deyarli barcha avtomatlashtirilgan tarjima (CAT) vositalari mashina tarjimasi natijasini tahrir qilish funksiyasini qoʻllab-quvvatlaydi.

## Tarjimadan keyingi tahrir va mashina tarjimasi
Mashina tarjimasi laboratoriya bosqichidan chiqib, amaliy maqsadlarda qoʻllanila boshlanishi 70-yillarning oxirlariga toʻgʻri keladi. Oʻshanda Yevropa Komissiyasi va Panamerika sogʻliqni saqlash tashkiloti kabi yirik muassasalar, keyinchalik esa Caterpillar va General Motors kabi korporatsiyalar undan foydalana boshlagan. Tarjimadan keyingitahrir boʻyicha dastlabki tadqiqotlar ham aynan ushbu amaliyotlar bilan bogʻliq holda 80-yillarda paydo boʻldi. Tegishli koʻrsatmalar va treninglarni ishlab chiqish maqsadida 1999-yilda Amerika mashina tarjimasi assotsiatsiyasi (AMTA) va Yevropa mashina tarjimasi assotsiatsiyasi (EAMT) aʼzolari tomonidan Tarjimadan keyingi tahrir boʻyicha maxsus qiziqishlar guruhi tashkil etildi.

90-yillardan soʻng kompyuter quvvati va aloqa imkoniyatlarining kengayishi mashina tarjimasi rivojini tezlashtirdi. Bu esa ushbu texnologiyani brauzerlar orqali, jumladan, asosiy qidiruv tizimlarining (Google Translate, Bing Translator, Yahoo! Babel Fish) bepul va foydali qoʻshimchasi sifatida tarqalishiga imkon berdi. Mashina tarjimasi mukammal boʻlmasa-da, undan foydalanish koʻlamining kengayishi bilan birga tarjimadan keyingi tahrirga boʻlgan ehtiyoj ham ortib bordi. Tovarlar va xizmatlarni mahalliylashtirishga (lokalizatsiya) boʻlgan talab shu darajada tez oʻsdiki, buni nafaqat oddiy inson tarjimasi, hatto tarjima xotirasi va boshqa tarjima boshqaruvi texnologiyalari yordamida ham qondirish imkonsiz boʻlib qoldi. TAUS (Translation Automation Users Society) kabi soha tashkilotlarining umid qilishicha, yaqin yillar ichida mashina tarjimasi va tarjimadan keyingi tahrir tarjima sanoatida yanada katta rol oʻynaydi.

Mashina tarjimasidan (MT) foydalanish baʼzida dastlabki tahrirni taqozo etadi.

Inson tarjimonlar mashina tarjimasi tizimlaridan sezilarli darajada murakkabroq kognitiv qobiliyatlarga ega. Ular kontekstni tushunish, semantik maqsadni aniqlash va tarjimalarga madaniy nozikliklarni qoʻshishda boy hayotiy tajriba, mantiq va koʻp hissiyotli maʼlumotlarga tayanadilar. Mashina tarjimasi imkoniyatlari kundan-kun yaxshilanib borayotgan boʻlsa-da, bu haqiqat oʻzgarishsiz qolmoqda.

Soʻzma-soʻz oʻgirishga eʼtibor qaratadigan MT tizimlaridan farqli oʻlaroq, inson tarjimonlar hatto maʼlumot yashirin boʻlsa ham, uning zamiridagi maʼno va maqsadni anglaydilar. Ular dunyoqarashlariga tayangan holda „satrlar orasini“ oʻqiydilar. Mohiyatan, MT modellari haqiqiy tushunishda emas, balki matn satrlarini bashorat qilishda ustundir. Ularning muvaffaqiyati koʻpincha muammolarni, xuddi haydovchisiz avtomobillar yoki firibgarlikni aniqlash kabi, bashorat qilish vazifasi sifatida qoʻyishlaridan kelib chiqadi.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, moslashuvchan MTni tarjimadan keyingi tahrir interfeyslari bilan birlashtirish texnik harakatlar va vaqtni tejashga, umumiy tarjima samaradorligini oshirishga yordam beradi. Bunday tizimlar real hayotiy tarjima ssenariylarida moslashuvchan MTning afzalliklarini koʻrsatuvchi tadqiqotlar bilan ham qoʻllab-quvvatlanadi. Masalan, professional muharrir uchun neyron mashina tarjimasidagi (NMT) bosqichma-bosqich moslashuv tarjima sifatini oshirishi va tahrirlashga sarflanadigan vaqtni qisqartirishi isbotlangan. Bu inson tajribasi va mashina koʻmagi bir-birini qanday samarali toʻldirishi mumkinligini yaqqol koʻrsatib beradi.

## Yana qarang
* Dastlabki tahrir
* Mashina tarjimasi
* Nazorat qilinadigan tabiiy til
* Tarjima xotirasi

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *[https://www.iso.org/standard/62970.html ISO 18587:2017: Translation services – Post-editing of machine translation output – Requirements]* (Preview + table of contents)
* Ilona Wallberg: *ISO 18587—A standard for the post-editing process.* In: Jörg Porsiel (Ed.): *Machine Translation—What Language Professionals Need to Know.* BDÜ Weiterbildungs- und Fachverlagsgesellschaft mbH, Berlin 2017, .
* Nitzke, Jean & Hansen-Schirra, Silvia. 2021. A short guide to post-editing. (Translation and Multilingual Natural Language Processing 16). Berlin: Language Science Press. DOI: 10.5281/zenodo.5646896. Open Access. https://langsci-press.org/catalog/book/319

## Havolalar
* Translation Automation Users Society (TAUS)