Eroniy taqvim

**Eroniy taqvim** yoki **Quyoshli hijra** () — astronomik quyoshli taqvim (kalendar). Rasmiy taqvim sifatida Eron va Afgʻonistonda qoʻllanadi. Ushbu taqvim mashhur fors faylasufi, matematiki, astronomi va shoiri Umar Xayyom ishtirokida tuzilgan boʻlib, hozirgi vaqtga qadar bir necha marotaba aniqlashtirilgan. Taqvim hijradan yilboshi sifatida andoza olgan boʻlib, biroq klassik islomiy taqvimdan farqli oʻlaroq quyoshli (yoki tropik) yil bilan butunlay toʻgʻri keladi. Shu sababli eroniy taqvim oylari islomiy taqvimdan farqlanib, faqat yilning oʻsha-oʻsha oylariga toʻgʻri keladi. Eroniy taqvimning boshlanishi, kun va tunning tenglashishi kuni — yaʼni Navroʻz bayramidan (21-mart) boshlanadi.

## Tarixi
### Qadimgi fors taqvimi
Qadimiy forslar taqvimida, xuddi qadimgi hind taqvimi kabi oltita fasl mavjud boʻlib, har bir fasl qariyb ikki oyga toʻgʻri kelgan. Qadmigi forslar madaniyati Mesopotamiya madaniyati bilan kesishgan davrdan boshlab, ikki madaniyat taqvimi qariyb bir xil koʻrinishga kelgan. Ushbu taqvimda yil kun va tun birlashishi kunida boshlanib, 12 oydan iborat boʻlgan. Har bir oy 29 yoki 30 kunni tashkil etgan. Umumiy hisobda bir yil ushbu taqvimda 354 kundan iborat boʻlgan. Tropik yil bilan farq oʻrnini bosish uchun har olti yilda oʻn uchinchi oy qoʻshilgan.

### Zardushtiy taqvim

## '''Jaloliy taqvimi'''
Saljuqiylar sulolasidan (1038–1194) chiqqan va Jaloliddin Malikshoh I (1055-1092) nomi bilan mashhur podshoh. 1072–1092 yillari hukmronlik qilgan. Uning davrida Isfahondagi rasadxonada Umar Xayyom va zamonasining boshqa buyuk olimlari tomonidan tuzilgan taqvim. Ushbu taqvim Jaloliddin Malikshoh laqabiga atab, Jaloliy taqvimi deb yuritilgan. 

## '''Xoniy taqvimi'''

### Oʻn ikki yilli hayvonot yillari
XIII-asrda Yaqin Sharq Moʻgʻullar istilosi tufayli ularga boʻysundirilgan edi. Moʻgʻullarning ushbu istilosi natijasida ular tomonidan Yaqin Sharqqa qadimiy Xitoy madaniyatidagi oʻn ikki yillik hayvonot yillari kirib keldi. Ushbu taqvimdagi yillarda har bir yil muayyan hayvonga bagʻishlangan edi. Moʻgʻullar keltirgan yangilik Yaqin Sharqda darrov ommaboplikni qoʻlga kiritmadi, ammo keyinroq oʻsha yerdagi xalqlarning taqvimiga kirib bordi va ushbu taqvimlarning ajralmas qismiga aylandi. Aynan oʻsha paytlarda islomiy taqvimda ushbu oʻn ikki yillik hayvonot yillari kirib borishga ulgurgan edi.

Oʻn ikki yilni quyidagi oʻn ikki hayvon tasvirlar edi: sichqon, buqa, yoʻlbars, quyon, ajdar, ilon, ot, echki yoki qoʻy, maymun, xoʻroz, it, qobon (toʻngʻiz) yoki choʻchqa.

## Zamonaviy taqvim
### XX-asr boshidagi islohotlar

#### Eronda
#### Afgʻonistonda
1922-yilda Afgʻonistonda Erondagi islohotlar qabul qilinadi va ushbu taqmiv Afgʻoniston hududida rasmiy taqvim deb eʼlon qilinadi. Bundan oldin ushbu mamlakatda oyli hijriy taqvim ishlatilib kelinar edi. Oylar nomlari sifatida esa burjlar nomlari ishlatilgan. Yangi taqvimda oylar nomlari Afgʻonistonning ikki davlat tillaridan biri — dariy tilida xuddi Erondagi fors tilidagidek nomlanadi. Afgʻonistondagi yana bir davlat tili — pushtu tilida esa oylar nomlari fors tilidan oʻgirilgan.

### Zamonaviy taqvim oylari nomlari
}
| align="right"  | فروردین
| align="center"   | Forvardin
| align="left"   | Xakelêwe
| align="right"  | خاکەلێوە
| align="left"   | 
| align="right"  | حمل
| align="left"   | 
| align="right"  | ورى
| align="left"   | 21-mart — 20-aprel
|-
| align="center" | 2
| align="center" | 31
| align="left"   | 
| align="right"  | اردیبهشت
| align="center"   | Ordibehesht
| align="left"   | Gullan (Banemer)
| align="right"  | گوڵان
| align="left"   | 
| align="right"  | ثور
| align="left"   | 
| align="right"  | غویى
| align="left"   | 21-aprel — 21-may
|-
| align="center" | 3
| align="center" | 31
| align="left"   | 
| align="right"  | خرداد
| align="center"   | Hurdod
| align="left"   | Cozerdan
| align="right"  | جۆزەردان
| align="left"   | 
| align="right"  | جوزا
| align="left"   | 
| align="right"  | غبرګولى
| align="left"   | 22-may — 21-iyun
|-
| align="center" | 4
| align="center" | 31
| align="left"   | 
| align="right"  | تیر
| align="center"   | Tir
| align="left"   | Pûşper
| align="right"  | پووشپەڕ
| align="left"   | 
| align="right"  | سرطان
| align="left"   | 
| align="right"  | چنګاښ
| align="left"   | 22-iyun — 22-iyul
|-
| align="center" | 5
| align="center" | 31
| align="left"   | 
| align="right"  | مرداد
| align="center"   | Murdod
| align="left"   | Gelawêj
| align="right"  | گەلاوێژ
| align="left"   | 
| align="right"  | اسد
| align="left"   | 
| align="right"  | زمرى
| align="left"   | 23-iyul — 22-avgust
|-
| align="center" | 6
| align="center" | 31
| align="left"   | 
| align="right"  | شهریور
| align="center"   | Shahrivor
| align="left"   | Xermanan
| align="right"  | خەرمانان
| align="left"   | 
| align="right"  | سنبله
| align="left"   | 
| align="right"  | وږى
| align="left"   | 23-avgust — 22-sentyabr
|-
| align="center" | 7
| align="center" | 30
| align="left"   | 
| align="right"  | مهر
| align="center"   | Mehr
| align="left"   | Rezber
| align="right"  | ڕەزبەر
| align="left"   | 
| align="right"  | میزان
| align="left"   | 
| align="right"  | تله
| align="left"   | 23-sentyabr — 22-oktyabr
|-
| align="center" | 8
| align="center" | 30
| align="left"   | 
| align="right"  | آبان
| align="center"   | Abon
| align="left"   | Xezellwer (Gelarêzan)
| align="right"  | گەڵاڕێزان
| align="left"   | 
| align="right"  | عقرب
| align="left"   | 
| align="right"  | لړم
| align="left"   | 23-oktyabr — 21-noyabr
|-
| align="center" | 9
| align="center" | 30
| align="left"   | 
| align="right"  | آذر
| align="center"   | Azar
| align="left"   | Sermawez
| align="right"  | سەرماوەز
| align="left"   | 
| align="right"  | قوس
| align="left"   | 
| align="right"  | لیندۍ
| align="left"   | 22-noyabr — 21-dekabr
|-
| align="center" | 10
| align="center" | 30
| align="left"   | 
| align="right"  | دی
| align="center"   | Dey
| align="left"   | Befranbar
| align="right"  | بەفرانبار
| align="left"   | 
| align="right"  | جدی
| align="left"   | 
| align="right"  | مرغومى
| align="left"   | 22-dekabr — 20-yanvar
|-
| align="center" | 11
| align="center" | 30
| align="left"   | 
| align="right"  | بهمن
| align="center"   | Bahman
| align="left"   | Rêbendan
| align="right"  | ڕێبەندان
| align="left"   | 
| align="right"  | دلو
| align="left"   | 
| align="right"  | سلواغه
| align="left"   | 21-yanvar — 19-fevral
|-
| align="center" | 12
| align="center" | 29/30
| align="left"   | 
| align="right"  | اسفند
| align="center"   | Esfand
| align="left"   | Reşeme
| align="right"  | ڕەشەمە
| align="left"   | 
| align="right"  | حوت
| align="left"   | 
| align="right"  | كب
| align="left"   | 20-fevral — 20-mart
|}

### Fasllar
Eroniy taqvimda yil anʼanaviy toʻrt faslga boʻlinadi. Oʻz navbatida, har bir fasl uch oydan tashkil topadi.
* **Bahor** ( [bæhɒr],  [psarʼlai]): farvardin (mart), ordibehesht (aprel), xordod (may);
* **Yoz** ( [tɒbestɒn],  ['dobai]): tir (iyun), murdod (iyul), shahrivor (avgust);
* **Kuz** ( [pɒjiz],  ['mənai]): mehr (sentyabr), abon (oktyabr), azor (noyabr);
* **Qish** ( [zemestɒn],  ['ʒəmai]): dey (dekabr), bahman (yanvar), esfand (fevral).

### Hafta kunlari
Eroniy taqvimda hafta shanba kunida boshlanib juma kunida tugaydi. Juma rasmiy dam olish kuni deb eʼlon qilingan.
* **Shanba** — () *Shanbe*;
* **Yakshanba** — () *Yakshambe*;
* **Dushaunba** — () *Dushanbe*;
* **Seshanba** —  () *Seshanbe*;
* **Chorshanba** — () *Chorshanbe*;
* **Payshanba** — () *Panjshanbe*;
* **Juma** — () *Juma*, baʼzida *Odina* ().
Hafta kunlarining nomlanishi yakshanbadan boshlab to payshanbagacha shanba soʻziga qoʻshimcha son nomi (fors tilida) qoʻshiladi va shu tariqa ushbu kunlar nomlari kelib chiqadi. Masalan: yakshanba — «birshanba», dushanba — «ikkishanba», seshanba — «uchshanba». Juma kuni nomlanishi esa arab tilidan kelib chiqgan boʻlib — majlis (musulmonlardagi anʼanaviy juma namozi nazarda tutiladi) degan maʼnoni bildiradi.

### Grigorian taqvim bilan tutashishi
Yulduzcha bilan Navroʻzning 20-mart kuni kelishi koʻrsatilgan.

## Manbalar

## Havolalar