open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boshqarma

**Boshqarma** — davlat boshqaruvi tizimida biror yirik tarmoq yoki xoʻjalik sohasida markaziy yoki oʻrta boʻgʻindagi boshqaruv idorasi (mas, Markaziy bankning viloyat boshqarmasi, Bojxona qoʻmitasining shahar boshqarmasi). B. vertikal (vazirlik, qoʻmita, korporatsiya darajasida sektor — boʻlim — boshqarma — bosh boshqarma) va gorizontal (ayrim vazifalarni bajaruvchi boʻlimlar) tizimda rahbarlikni amalga oshirishi mumkin. B. umuman boshqaruv vazifalarini, maqsadlarini amalga oshirish va boshqarish jarayonining uzluksiz hamda samarali ishlashini hududiy yoki tarmoq tamoyillari asosida tashkil etadi. Hozirgi paytda Oʻzbekistondagi boshqaruv amaliyotida B. oʻrniga departament atamasi kirib kelmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruv

**Boshqaruv** (grammatikada) — sintaktik aloqa turi. Bunda tobe soʻz hokim soʻz talabiga koʻra muayyan grammatik shaklga kiradi va shu shakl orqali tobelanadi (tobe soʻz biror kelishik qoʻshimchasini oladi yoki koʻmakchi bilan birga keladi). B.ning ikki turi mavjud; kelishikli B. (mas, mustaqillikka erishmoq, ishdan qaytmoq); koʻmakchili B. (mas, qaychi bilan kesdi, inson uchun yaratmoq).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarish

**Boshqarish** (iqtisodiyotda) — xoʻjalik obʼyektining iqtisodiy tizimi holatini tartibga solish va yoʻnaltirish jarayoni; subʼyektlar, idoralar tomonidan kishilar va iqtisodiy obʼyektlarga ongli maqsadga muvofiq taʼsir koʻrsatishni bildiradi, ularning faoliyatini yoʻnaltirish va koʻzlangan natijalarga erishish maqsadlarida amalga oshiriladi. B. usullari boshqariladigan obʼyektning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq, lekin hamisha boshqaruv qarori tatbiq etiladigan davrni ajratib olishni nazarda tutadi. B. xoʻjalik faoliyati davrlari uchun ishlab chiqiladigan rejalarga muvofiq holda olib boriladi. B.ning iqtisodiy, maʼmuriy va ijtimoiyruxiy usullari mavjud. B.ning iqtisodiy usulidakutilganmaqsadlarga erishish uchun iqtisodiy vositalardan foydalaniladi. Bu vositalar (rejalashtirish, texnikiqtisodiy taxlil, foyda, rentabellik, narx, kredit, moddiy ragʻbatlantirish, soliq va boshqa dastaklar)dan toʻgʻri foydalanish muhim oʻrin tutadi, ishlab chiqarish jamoasini tashkil etadigan kishilarning shaxsiy va guruhiy manfaatlarini yuzaga chiqarish orqali ularning samarali ishlashi taʼminlanadi (mas, ishchilarga qoʻshimcha ish haqi toʻlash, mukofotlar berish, bir yoʻla katta pul bilan takdirlash va boshqa ragʻbatlantirish choralari). B.ning maʼmuriy usuli buyruq va farmoyishlar asosida olib boriladi. Maʼmuriyat oʻz xoʻjaligi doirasida boʻlimlar, guruhlarni, shuningdek xodimlarni tabaqalashtirib, ularning vazifalari, masʼuliyati va huquqini belgilaydi. Unda rejalashtirish, resurslarni, foydani, tayyor mahsulotni taqsimlash, mablagʻlardan foydalanish markazlashtirilgan tartibda olib boriladi. Ijtimoiyruhiy usuldagi B. ijtimoiymaʼnaviy vaziyatga taʼsir etish orqali kishilarning feʼlatvori, ruhiyatini hisobga olib, ularning ijtimoiy talabini qondirish yordamida olib boriladi.

B. tarkibiy jihatdan korxona, firma, kompaniya, birlashma va boshqa miqyosida, hududiy jihatdan esa tuman, shahar, viloyat, davlat miqyosida boʻladi. B. ishini davlatning boshqaruv organlari yoki boshqaruvchshshr (menejerlar) amalga oshiradi. B. jarayonida vaziyatni B., yaʼni oʻzgargan iqgisodiy vaziyatga tezkorlik bilan chora topish muhim oʻrin tutadi. Vaziyatni B.ning vazifasi xoʻjalik obʼyektini uning uzoq muddatli maqsadlarini amalga oshirishga yunaltirishdan iborat. B.da mahsulot sifati, harajatlar, mulk, xatar, bozor, talab, taklif va boshqa masalalar boʻyicha juda muhim qarorlar qabul qilish talab etiladi va ularning kutilgan natijalarga olib kelishi B.ning toʻgʻri yoki samaradorliligini tasdiqlaydi (q Menejment).

Sadir Salimov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruvchilar

**Boshqaruvchilar** — korporatsiyalarning oliy mansabdor xodimlari; ular korporatsiyalarning kundalik ishlariga rahbarlik qiladi va direktorlar boshqaruvi qarorlarini amalga oshiradi. Mulk shaklidan qati nazar B. har qanday korporatsiya, kompaniya yoki firmada tashkilotchilik, boshqaruvchilik, muvofiqlashtirish, taxdil vazifalarini bajaradi, lekin korxonaning ishlab chiqarishmoliyaviy siyosatini belgilamaydi, maʼmuriyatga boʻysungan holda ularning topshiriklari ijrosi bilan shugʻullanadi (qarang Menejerlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqizilsoy rasmlari

**Boshqizilsoy rasmlari** — qadimiy va ilk oʻrta asrlarga mansub qoyatosh rasmlari. Chatqol tizmasi (Oʻzbekiston)ning jan.gʻarbiy yon bagʻridagi Boshqizilsoy dara qoyatoshlariga ishlangan. Toshkent shahridan 70-80&nbsp;km sharqda, Toshkent viloyati Parkent tumani hududida. 1934-yilda A. Mirmuhamedov topgan, A. Kabirov oʻrgangan (1966, 1971—72). 400 dan ortiq rasmlarning asosiy qismi miloddan avvalgi 6—1-asrlarga mansub; 1—8-asrlarga oid rasmlar ham uch^ raydi. Boshqizilsoy rasmlari sharpa va soya usulida oʻyib ishlangan boʻlib, unda chorvachilik, ovchilik, diniy marosim koʻrinishlari, qoplonning togʻ echkilariga hujumi, yilqilarni qoʻraga qamash kabi manzaralar aks ettirilgan. Shuningdek odamlar, hayvonlar (ot, qoplon, togʻ echkisi, arhar, bugʻu, toʻngʻiz, it, boʻri), gardish shaklidagi quyosh ramzi va boshqa oʻziga xos tarzda tasvirlangan.
Boshqird

**Boshqird** – 1) boshqirdlar millatiga mansub kishi; 2) oʻzbeklarning qipchoq, jaloyir qabilalari tarkibiga kirgan bir urugʻning nomi. Fargʻona vodiysi va Surxondaryo viloyatida „Boshqird qishloq“ deb ataladigan qishloqlar ham uchraydi. Hasan Ato Abushiyning „Turkiy qavmlar tarixi“ asari (1909)da keltirilishicha, Boshqoʻrd atamasi „Bosh uygʻur“ yoxud „Boshqutir“ soʻzidan olingan. Kamoliddin Binoiy „Shayboniynoma“ asarida 15-asr oxiri – 16-asr boshlarida Sirdaryoning oʻrta havzasida yashagan turkiy qabilalar orasida bachkirdlarni ham sanab oʻtgan. 92 oʻzbek urugʻi toʻgʻrisida maʼlumot beruvchi „Asomiyi navodu du firqayi oʻzbek“da bachqirlar nomi ham keltirilgan. Fargʻona viloyatida Bochqir nomli qishloq boʻlib, K. Shoniyozovning fikricha, 18-asrda shu qishloqda B.lar yashaganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqird ot zoti

**Boshqird ot zoti** — qadimda oʻrmon va dasht otlari negizida Boshqirdistonda chiqarilgan zot. Suti, goʻshti uchun boqiladi, shuningdek qishloq xoʻjaligi ishlarida ham foydalaniladi. Boshqird ot zoti z.ning aravaga qoʻshiladigan va miniladigan tiplari saqlanib qolgan (3 t gacha yuk torta oladi). Tusi toʻriq, dumi va yoli qora, malla, qoʻngʻir, saman. Biyasining tanasi uz. 144—145 sm, qarchigʻayi balandligi 142—143 sm, koʻkrak aylanasi 178—180 sm, toʻpigʻi aylanasi 18,4— 20 sm; tirik vazni 420–460&nbsp;kg. Biyalari sogʻim davrida 1720—2060 l (sersut biyalari 3000 l gacha) sut beradi. Sutidan sifatli qimiz tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqird yarusi

**Boshqird yarusi** (Boshqirdiston hududida oʻrganilgan, nomi shundan) — Oʻrta karbon davrining boshlangan vaqti. 1934-yilda S. V. Semixatova tomonidan "boshqird qatlamlari" nomi bilan ajratilgan. 1974-yil sobiq Ittifoqning umumiy regional sxemalarida rasmiy "Boshqird yarusi" deb qabul qilingan. Serpuxov va Moskva yaruslari oraligʻida joylashgan. Boshqird yarusi kulrang, toʻq kulrang, dolomitsimon ohaktoshlardan, magmatik va vulkan jinslardan tuzilgan. Oʻrta Osiyoda (Piskom, Fargʻona, Qurama, Turkiston, Olay, Hisor togʻlarida), Rossiya Federatsiyasi (Ural, Timan, Volgaboʻyi, DneprDon botikligi, Voronej kristalli massivi va boshqalar), Ukraina (Donbass) da tarqalgan. Boshqird yarusi da toshkoʻmir, neft va gaz, simob, polimetall qurilish materiallari uyumlari bor. Qurama togʻlaridagi Boshqird yarusi da boksit boyligi va oltin (Koʻchbuloq oltin konivulkan jinslarda) bor. Gʻarbiy Yevropada Boshqird yarusi ga mahalliy stratigrafik sxema boʻyicha yuqori namyur va quyi vestfal toʻgʻri keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqird qoʻzgʻolonlari

**Boshqird qoʻzgʻolonlari** — boshqird xalqining podsho Rossiyasiga qarshi olib borgan qoʻzgʻolonlari: 1) boshqird xalqiga zoʻrlab xristian dinini qabul qildirishga qarshi, gʻazovot shiori ostida ruslarga qarshi boshqird mulkdorlari tomonidan 1681—83 yillarda uyushtirilgan qoʻzgʻolon. Qoʻzgʻolon oqsoqol Sayt Sadir boshchiligida boʻlgani uchun u Sait qoʻzgʻoloni deb ham ataladi. 1682-yil 28-mayda Ik daryosi boʻyida qoʻzgʻolonchilar magʻlubiyatga uchraganlar. Qoʻzgʻolonga qalmiklar ham qoʻshilganlar. 1683-yil bahorida qoʻzgʻolon Gʻarbiy Boshqirdistonni qamrab olgan. Biroq boshqird va qalmiq zodagonlari oʻrtasida oʻzaro nizo boshlangan. Qalmiqlar Boshqirdistonni oʻzlariga tobe etish maqsadida talonchilik yurishi tashkil etganlar va boshqird yaylovlarini talab koʻplab asir va mollarni oʻlja olganlar. Qalmiqlar bosqinidan bezib qolgan xalq ommasi qoʻzgʻolondan chetlashgan, oqibatda podsho hukumati 1683-yil dekabrda qoʻzgʻolonni bostkrishga erishgan; 2) 1755-yilgi qoʻzgʻolon Botirsho qoʻzgʻoloni deb ham ataladi. Bu qoʻzgʻolon ham boshqirdlarni zoʻrlab xristianlashtirishga va boshqird yerlarini tortib olishga qarshi podsho maʼmuriyatiga, mahalliy mulqdorlarga qarshi qaratilgan. Boshqirdistonning katta qismiga yoyilgan. Qoʻzgʻolonni tayyorlashda mulla Abdulla Aleev (laqabi Botirsho)ni boshqird, tatar, qozoq, oʻzbeklarga qarata yozgan daʼvatnomasi, ularni "kofirlar"— ruslarga qarshi gʻazovotga chaqirishi maʼlum rol oʻynagan. Lekin Botirshoning oʻzi qoʻzgʻolonga rahbarlik ham qilmagan, qoʻzgʻolon esa boshqa shiorlar ostida oʻtgan. Shuning uchun uni Botirsho qoʻzgʻoloni deb atash shartlidir. Qoʻzgʻolonchilar orasida ittifoq boʻlmaganligi, yirik mulkdorlarni qoʻzgʻolonga qarshi chiqishi, podsho hukumatining tilyogʻlama siyosati (oʻz ixtiyori bilan taslim boʻlganlarni avf etish, boshqird, tatar va qozoqlarni oʻzaro gijgijlash va boshqalar) natijasida Boshqird qoʻzgʻolonlari podsho hukumati tomonidan shafqatsizlik bilan bostirilgan. Boshqird qoʻzgʻolonlari xalq ommasining mustamlakachilikka va zoʻravonlikka qarshi ozodlik uchun olib borgan kurashi edi.

## Manbalar
Boshqaruvchi mashina

**Boshqaruvchi mashina** — murakkab jarayonlarni boshqarishda odam vazifalarini bajaruvchi avtomatik qurilma. Masalan, EHMlari yadro fizikasi, elektronika, avtomatika, telemexanika, matematika, tilshunoslik, fan va texnikaning boshqa sohalaridagi ishlarda asqotmoqaa. Boshqaruvchi mashina lar oddiy elektron raqamli hisoblash mashinalaridan bir oz farq qiladi: ularda arifmetik, xotirlovchi, kirituvchi va chiqaruvchi, boshqaruvchi qurilmalardan tashqari mashinani boshqarilayotgan obyekt bilan bogʻlaydigan qoʻshimcha qurilmalar boʻladi. Boshqaruvchi mashina 2 qism: hisoblovchi qism va obyekt bilan bogʻlangan qismdan iborat. Boshqaruvchi mashina boshqarilayotgan obyektga 2 usulda ulanadi. Birinchi usulda mashina ga obyektdan kerakli axborotlar (x,, x2,... xp) va shu obyekt uchun tuzilgan dastur (algoritm) beriladi (rasm, a). Mashina shularga asosan hisoblab, baʼzi parametrlarni oʻzgartirish kerakligi haqida maʼlumot (ug u2,... ul) beradi. Ikkinchi usulda rostlagichlardan foydalaniladi (rasm, b). Bu rostlagichlar mashinadan olingan axborotga asosan oʻzgaruvchi parametrlarni turgʻunlashtirib turadi. Boshqaruvchi mashina yordamida obyektlar, asosan, uch bosqichda boshqariladi: 1) boshqariluvchi obyekt oʻrganilib, kerakli axborotlar yigʻiladi; 2) boshqarish jarayonining matematik modeli tuziladi; 3) tuzilgan dastur amalga oshiriladi. Boshqaruvchi mashina lardan ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish, poyezdlarni haydash, samolyotlarni uchuvchisiz boshkarish va boshqa sohalarda foydalanish mumkin. Ular korxonalarni yalpi avtomatlashtirishga, mehnat unumdorligini oshirishga, ishlab chiqarishni kengaytirishga imkon beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqirdiston davlat universiteti

**Boshqirdiston universiteti**, **[[Boshqirdiston]] davlat universiteti** — Rossiyadagi yirik untlardan biri. Ufa shahrida joylashgan. K. A. Timiryazev nomidagi Boshqirdiston pedagogika instituti negizida 1957-yil tashkil etilgan. Fizika, matematika, biologiya, filologiya, tarix, geografiya, kimyo, yuridik fanlari boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 8 mingdan ortiqtalaba taʼlim oladi. Universitet ilmiy asarlar nashr etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqirdmishar qoʻshini

**Boshqirdmishar qoʻshini** — Orenburg chegara chizigʻini harbiy jihatdan taʼmin etish maqsadida Rossiya hukumatining 1798-yilda Orenburg, Samara va Vyatka gubernyalarida kazak qoʻshinlariga oʻxshab tuzgan nomuntazam qoʻshini. Alohida Orenburg korpusi komandiriga boʻysungan. Qoʻshin hududi oʻz-oʻzini boshqarish huquqiga ega boʻlgan 12 kantonga boʻlingan. Dastlab Boshqirdmishar qoʻshini q. 5—5,5 ming kishilik qoʻshindan iborat boʻlgan. 1812-yildagi FransiyaRossiya urushida va 1813—14 yillardagi xorijiy yurishlarda (20 polk), 1828—29 yillardagi rusturk urushida (2 polk), 1839-yilgi Xiva yurishida hamda 1853—56 yillardagi Qrim urushida (2 polk) qatnashgan. 1865-yil tugatilgan.

## Manbalar
Boshqorongʻilik

**Boshqorongʻilik** — boʻyida boʻlgan (homilador) ayol organizmida roʻy beradigan oʻzgarishlar ifodasi; ishtaha yoʻqolishi yoki zoʻrayishi, shuningdek nordon, achchiq, shoʻr narsalarni qoʻmsash, gilvata, shama va odatdan tash qari boshqa narsalarni koʻngil tusashi; oʻqtinoʻqtin koʻngil aynishi, qusish, soʻlak oqishi; piyozdogʻ, atir, tamaki va hokazo hidini yoqtirmaslik, ran koʻtara olmaslik, jizzakilik, salga toliqish, bosh aylanishi, uyquchanlik, kayfiyatning oʻzgarib turishi. Bunday hollarda ayol (ayniqsa, qusayotgan) akusherginekolog vrachdan tegishli maslahat olishi kerak (qarang Homiladorlik).

## Manbalar
Boyazid I Yildirim

**BOYAZID I Yildirim** (1359-1403) - usmonlilar sulolasiga mansub Turkiya sultoni (1389—1402), sulton Murod I (Usmonlilar imperiyasi) (1359—1389)ning toʻngʻich oʻgʻli, sulton Oʻrxon I (1326—1359)ning nabirasi. Otasi Kosovo jangida halok boʻlgach, 30 yoshida taxtga oʻtirgan. Boyazid ota-bobolari siyosatini davom ettirib, tez orada Dunay boʻyi davlatlarini oʻziga boʻysundirdi. Soʻng, Vizantiya imperatori Ioann bilan uning oʻgʻli Andronik oʻrtasidagi ixtilofdan foydalanib, Andronikka harbiy yordam koʻrsatdida, uni Vizantiya taxtiga oʻtqazdi, Ioanni esa zindonga tashladi. Ammo, ikki yildan soʻng (1394) Andronikni taxtdan tushirib, Ioanni yana taxtiga oʻtqazib qoʻydi. Shunday qilib, Boyazid Vizantiyani butunlay oʻziga qaram qilib oldi. Keyin, Boyazid 1395—1396-yillarda Bolgariya, Makedoniya, Fessaliyani fath etdi, Gretsiyaga bostirib kirib Argos shahrni butunlay vayron qildi, Bolqon arxipelagidagi orollarga chopqun qilib, Moreya va Vengriyaga tahdid sola boshladi. Shunda Bogemiya va Vengriya qiroli Sigizmund I (1368—1437) turli mamlakatlardan katta qoʻshin toʻplab Boyazidga qarshi yurish qildi, ammo 1396-yil 28-sentabrda Nikopol shahri yonida (Dunay boʻyida)gi jangda tor-mor keltirildi (qarang Salib yurishlari). Jangdan soʻng, Boyazid asir olingan 3 ming kishini qatl ettirdi. Boyazid bu yirik gʻalaba tufayli Bosniya, Vengriyani ham qoʻlga kiritib, Bolqon yarim orolida oʻz mavqeini mustahkamlab oldi. Boyazid Anqara jangida Amir Temur tomonidan butunlay tor-mor etilib, oʻzi asir olindi va koʻp oʻtmay vafot etdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyazid ansoriy ibn Abdulloh

**Boyazid ansoriy ibn Abdulloh** (11525, Jalanhor sh. (Panjob) — 1572] — Afgʻonistondagi ravshaniya diniy oqimi asoschisi. Oʻzbeklar orasida Bobo Ravshan nomi bilan maʼlum boʻlgan. Uning ota va bobosi mashhur ulamolar edi. Yoshligida savdo-sotiq ishlari bilan shugʻullanib koʻp shaharlarga borgan. Tasavvuf hamda ismoiliylar oqimlari taʼsirida boʻlgan. Fiqh ilmlari asoslarini oʻrgangan. Ulamolar bilan diniy bahslarda ishtirok etgan.

1542-yil "menga ilohiy vahiy tushdi" deb, oʻzini paygʻambar eʼlon qildi va "yangi gʻoyalari"ni targʻib qilishga kirishdi. Tenglik va adolatli jamiyat qurish fikrini ilgari surgan.

B. A.ning tarafdorlari unga Piri Ravshan laqabini berganlar. B. A. bir necha asarlar ("Madad qiluvchi pirning ahvoli", "Moʻminlarning maqsadlari") yozgan. Asarlari pushtu, fors va arab tillarida. B. A. pushtu tili uchun oʻz alifbosini taklif etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyazid jaloyir

**Boyazid jaloyir** (71361) -Chigʻatoy ulusi beklaridan, jaloyir urugʻining begi. Xoʻjand mulki B. J. tasarrufida edi. Amir Qazagʻon oʻldirilgandan (1358) keyingi gʻalayonli yillarda Amir Temur bilan goh raqobatda, goh kelishuvda boʻlgan. 1361-yil bahorida Moʻgʻuliston (Jeta) xoni Tugʻluq Temur tomonidan qatl qilingan. Amir Temurning xotinlaridan biri — Tuman ogʻoning onasi Orzumulk ogʻo B. J.ning qizi edi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyozid Puroniy

**Boyazid puroniy** (XV asr 2-yarmi XVI asr boshlari) — xattot, Buxorodagi Masjidi kalon (1514) mehrobini chiroyli xatlar bilan bezagan. Mehrobning yon tomonidagi bezaklar orasiga uning nomi bitilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyalich

**Boyalich** () — shoʻradoshlar oilasiga mansub sershox buta. Boʻyi 20—100 sm. Bir yillik, novdalari oqish, yaltiroq, bargi kalami, uz. 5–35&nbsp;mm. Gullari mayda va koʻrimsiz, boshoqsimon toʻpgulga joylashgan. Iyunda gullaydi^ urugʻi sentabrda pishadi. Asosan, choʻllardagi qumloqer larda oʻsadi. Tuya, qoʻy va echkilar B.ning bargi va yosh novdalarini xush koʻradi. B. tarkibida 20,1% kul, 9,1% protein, 1,8% yogʻ, 21,9% kletchatka, 47,9% azotsiz ekstrakt moddalar bor. Uning yashil qismida 1,5% limon kislota, 0,03% alkaloidlar boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyarlar

**Boyarlar** (turkiycha bajar — amaldor, boy er, janob) — 1) 9—17-asrlarda Rus davlatida mulkdorlarning oliy tabaqasi. Kiyev davlatida — urugʻqabila zodagonlari avlodi, katta drujinachilar — vassallar va knyaz dumasi aʼzolari, yirik yer egalari. Ularning oʻz vassallari boʻlib, shaxsiy daxlsizlik (immunitet) imtiyoziga hamda boshqa knyazlar huzuriga ketish huquqiga ega boʻlganlar. Hududiy tarqoqlik davrida — eng badavlat va obroʻli mulkdorlar, knyaz hokimiyatining muxoliflari. Novgorod respublikasida B. amalda davlatni boshqarganlar. 14-asrdan ularning huquqlari knyazlar tomonidan astasekin cheklab qoʻyila boshlangan. Ulugʻ knyazlar saroyida alohida boʻlimlarni, davlat hududlarini boshqarganlar. 15-asrdan Rus davlatida — davlat xizmatidagi oliy mansabdor shaxslar, B. dumasining eng katta amaldorlari, bosh maʼmuriy, sud va harbiy lavozimlarni egallaganlar, markaziy va mahalliy boshqaruv organlari (prikazlar)ga boshchilik qilganlar, voyevoda boʻlganlar. Aristokratlar tarkibiga kirganlar. B. dumasi 18-asr boshida Pyotr I tomonidan tugatilishi va dvoryanlikni joriy etilishi munosabati bilan boyar unvoni bekor qilingan. 2) Ruminiyada 13—14-asrlarda vujudga kelgan mulkdor tabaqa. 1945-yil agrar islohot natijasida tugatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqi puli

**Boqi puli** — Turkiston xonliklarida ariq va kanallar qazish, suv havza va shoxobchalarini tozalash, mavjud sugʻorish inshootlarini taʼmirlash yoki yangilarini qurish vaqtida hasharga chiqmaganlardan olingan jarima. Masalan, Buxoro xonligida 19-asr 2-yarmi va 20-asr boshlarida mazkur hasharga chiqmagan har bir kishiga kuniga 2 tangadan jarima solingan. Boqi puli hashar uyushtirgan mirob tomonidan undirilib, odatda, sugʻorish bilan bogʻliq ishlarga sarf qilingan, ortgani esa davlat xazinasiga topshirilgan. Maye, Shoxrud kanali mirobi Mirzo Asomiddin toʻqsobo bahor va kuzgi hasharlarda toʻplangan Boqi puli dan davlat xazinasiga 14812 tanga topshirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqi Rahimzoda

**Boqi Rahimzoda** (1910.5.10 Sorbogʻ (Rasht tumani) — 30.01.1980) — Tojikiston xalq shoiri (1974). "Tuhfa", "Hayot va soʻz" (1954), "Chashma" (1957), "Hayot bahori" (I960), "Sheʼrlar" (1963) va boshqa asarlarida tojik xalqi hayoti, oʻz zamondoshlarining mehnatdagi fidokorligi, oʻykechinmalari va tashvishlari tarannum etiladi. B. R. dramaturgiya sohasida ham salmoqli ijod qilgan. "Taʼrifxoʻjayev qissasi" (Dehotiy bilan hamkorlikda, 1953) komediyasi, "Tilga kirgan chinor" (1955), "Oltin beshik" (S. Saidmurod bilan hamkorlikda, 1956) pyesalari tojik teatrlari repertuaridan urin olgan. "Oʻtilgan yoʻl" (1967) sheʼrlar toʻplami, "Orzu bahori" turkum asarlari uchun Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti bilan taqdirlangan. B. R. Gʻafur Gʻulom, Uygʻun, Zulfiya va boshqa oʻzbek shoirlari asarlarini tojik tiliga tarjima qilgan. Uning "Tarona" nomli sheʼrlar toʻplami oʻzbek tilida bosilgan (1968).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* Nekrolog
Boqiy Jarroh Samarqandiy

**Boqiy jarroh samarqandiy** (16-asr, Samarqand —17-asrning boshi, Hisor) — tabib, sozanda, hofiz, bastakor. Musiqa ilmi va boshqa bilimlarni otasidan oʻrgangan. Baʼzi maʼlumotlarga Karaganda, keyinchalik Kavkabiyta shogird boʻlgan. Sulton Saidxon saroyida musiqachi va tabib vazifalarini bajargan. Bir qancha musiqa asarlari (jumladan, Navo va Rost maqomlari hamda Segoh shoʻʼbasi ohanglari asosida naqsh, peshrav, amal va boshqalar)ni yaratgan. Umrining oxirlarida Hisor hokimi Temurxon saroyida yashagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqillo

**Boqillo** — qad. oʻlchov birligi. Baʼzi adabiyotlar (mas, Ibn Sino, Tib qonunlari, 1—2kitoblar, T., 1979— 83)da berilishicha, 3 xil qiymatga ega boʻlgan: a) 1 B. yunoniy= 1,416 g; b) 1 B. iskandaroniy=2,124 g; v) 1 B. misriy=2,823 g. Baʼzi adabiyotlar (mas, Davidovich Ye. A., Materiali po metrologii srednevekovoy Sredney Azii, M., 1970) ga kura, 1 B.=2,34 g boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqilloniy

**Boqilloniy**, **Abu Bakr Muhammad at-Tayyib al-Boqilloniy** (?, Basra — 1013, Bagdod) — kalomning yirik vakili.

Kalomni ashʼariya maktabiga mansub boʻlgan Ibn Mujohiddan (980 yil v.e.) oʻrgangan. 982—983 yillarda Buvayhiylar amiri Adudaddavla topshirigʻiga koʻra Vizantiyada boʻlgan. Fiqh masalalarida molikiylik mazhabiga suyangan. B. 52 asar yozgan boʻlib, bizgacha 6 tasi yetib kelgan. Ilohiy sifatlar va ilohiy mohiyat haqidagi muipaziliylar oqimiga mansub Abu Hoshim al-Jubbaiy ishlab chiqqan gʻoyaga qoʻshildi. Bir necha muʼtaziliylarning, jumladan Abbad bin Sulaymon (844 yil v.e.) ning bu masalaga doir gʻoyalarini rivojlantirib, xudoning sifatlari haqida fikr yuritdi. B. fikricha, hamma narsa xudo tomonidan belgilangan.

Iroda erkinligi muammosini ham B. yuqoridagi fikrga muvofiq ravishda hal qildi: xudo faqat "borliq" va "asos"ni yaratganligini, inson esa borliqni shakllantirib, amaliyotni muayyan yoʻsinga solishini uktirdi. U imomat masalasida shialar va rofiziylar bilan bahsga kirishib, imom yoki xalifa lavozimi merosiy emas, balki ular saylanishi zarur deb hisobladi. Ammo bu lavozimga saylanadigan kishi Alining avlodlaridan boʻlishi shart boʻlmasa ham, qurayshiylardan boʻlishi lozim. Agar imom oʻziga topshirilgan vazifani uddalay olmasa vazifasidan tushirish zarurligini taʼkidladi. Uning fikricha, imomning vazifalari quyidagilar: 1) musulmonlar jamoasini tashqi dushmanlardan himoya qilish; 2) adolatsizlikning oldini olish; 3) qonunga muvofiq jazolanishi kerak boʻlgan shaxslarga chiqarilgan hukmning ijrosini nazorat qilish; 4) urush vaqtida qoʻlga tushgan oʻljani musulmonlar oʻrtasida taqsimlash; 5) haj xavfsizligini taʼminlash.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqimonda

**Boqimonda** — qonunda belgilangan muddat ichida toʻlanmagan va undirilishi lozim boʻlgan soliq yoki boshqa majburiy toʻlovlar yoxud ularning toʻlanmagan qoldigʻi. B. paydo boʻlgan kundan boshlab penya undiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqla

**Boqla**, burchoq (Vicia faba) — burchokdoshlar (dukkakdoshlar) oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Poyasi toʻrt qirrali. Barglari patsimon, murakkab. Gullari oq, oʻzidan, baʼzan chetdan changlanadi. Mevasi yassi, dukkak shaklida, 4—8 urugʻli, Urugʻi tarkibida 24—30% oqsil bor. Oziq-ovqat yoki chorva mollariga oziq sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchoq

**Burchoq** (Lathyrus sativus L.) — dukkakdoshlarga mansub bir yillik oʻsimlik. Poyasi 4 qirrali, bargi juft patsimon, murakkab, gullari zangori, pushti, qizil, binafsha. Dukkaklari uzunchoq va bir oz yassi, 4—7 urugʻli. Oʻzbekiston hududida yovvoyi holda ham oʻsadigan 12 turi koʻp uchraydi. B. asosan yemxashak ekini boʻlib, don, koʻkpoya, pichan olish va silos bostirish hamda chorvani oʻtlatish uchun ekiladi. Uning donlarida oqsil moddasi noʻxat va oʻris noʻxatga nisbatan koʻp boʻladi. Urugʻida 2430% oqsil, 0,81,5% moy, 5055% kraxmal, 3—6% kletchatka, 2,1 — 4% kul bor.

B. juda toʻyimli ozuqa. Tuproqda azot toʻplovchi oʻsimlik. Rossiyaning Yevropa qismida, Gʻarbiy Sibirda, Ukraina jan.da, Qozogʻistonda ekiladi. Gektaridan 35—50 s don, 100 s toʻpon (somon) beradi. Koʻk oʻt hosili 300 s atrofida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqixon Toʻra

**Boqixon Toʻra** (19-asr boshlari Qoʻqon – 1888) – oʻzbek shoiri, tabib. Mumtoz sheʼriyatning turli janrlarida ijod qilgan. Qoʻqonlik mashhur shaxslar vafotiga bagʻishlab qator tarixlar yozgan. Mushrifning „Ansob ussalotin va taʼvorixi xavoqin“ („Sultonlar nasablari va xoqonlar taʼrixlari“), shoir va tabib Hokimiy (1850— 1930)ning „Taʼrix uliloj“ asarlarida Boqixon Toʻra haqida qisqa maʼlumot uchraydi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961.
Bogʻ

**Bogʻ** – 1) mevali daraxtlar va tok, gul bilan band maydon, mevazor (uzum Bogʻi, anjir Bogʻi, olma Bogʻi va hokazo (qarang Bogʻdorchilik);

2) manzarali oʻsimliklar ekilgan joy, daraxtlar va gullar ekilib obod etilgan istirohatgoh (qarang Madaniyat va istirohat bogʻlari).

## Manbalar
Bogʻ inventari

**Bogʻ inventari** — meva daraxtlarini oʻstirish va bogʻni parvarishlashda ishlatiladigan asbob-anjomlar. Bogʻ inventari qoʻlda ishlatiladigan (ketmon, belkurak, tokqaychi, panshaxa, chelak, payvand pichoqlari, arra, narvon, savat va boshqalar) hamda motor kuchi bilan ishlaydigan asboblar (nasosli purkagichlar, changlatgichlar, kultivatorlar, oʻt oʻradigan, oʻgʻit soladigan moslamalar va boshqalar)ga boʻlinadi.

## Manbalar
Bogʻ malhami

**Bogʻ malhami** — daraxtning payvandlangan, kesilgan va mexanik shikastlangan joyiga surkaladigan malham (zamazka). Bogʻ malhami ni xonaki usulda va tez tayyorlash usullari: a) qizdirilgan 1000 g nigrolga 300 g elangan yogʻoch kuli qoʻshiladi va eng arzon malham olinadi; b) alohida eritilgan 1000 g parafinga 1000 g kanifol maydalab qoʻshiladi. Soʻngra 1000 g nigrol qizdirilib unga sekin-asta eritilgan parafin va kanifol quyiladi; v) 0,25 l alifmoy kizdiriladi, unga 1000 g maydalangan kanifol qoʻshiladi. Boshqa idishda 5000 g parafin suyultiriladi va unga kanifolli alifmoy qoʻshiladi. Ishlatishdan avval malham ilitiladi. Hozirgi sanoatda ishlatishga tayyor Bogʻ malhami ham ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Bogʻ oʻrmon ihotazorlari

**Bogʻ oʻrmon ihotazorlari** — mevali bogʻlar, uzumzorlar va boshqa mikroiqlimini yaxshilash va tabiatning zararli omillaridan saqlash uchun ular atrofiga belbogʻ usulida, bogʻ ichida karta chegaralari boʻylab barpo etiladigan daraxtzorlar. Bogʻ oʻrmon ihotazorlari i. shamol tezligini susaytiradi, qishda bogʻlarni qor quyunlaridan asraydi. Bu esa mevali daraxtlarning yaxshi oʻsib, rivojlanishi, hosildorligining oshishiga taʼsir koʻrsatadi. Bogʻ oʻrmon ihotazorlari i. bogʻning chegarasi boʻylab (2—3 qatorli toʻrsimon tuzilishda) asosiy va ichki maydon,chalar boʻylab (1—2 qatorli yarim panjarasimon tuzilishda) ichki yordamchi ihotazorlardan tarkib topadi. Ichki ihotazor asosan oʻzaro 300–400 m oraligʻida joylashtiriladi. Ihotalar tutashgan joylarda 8–12 m enlikda ochiq joylar qoldiriladi. Qator oraliqlari 2,5–3 m, qatordagi daraxtlar oraligʻi 1,5–3 m boʻladi. Bogʻ oʻrmon ihotazorlari i. bog barpo etishdan 2—3 yil ilgari har bir mintaqaga moye tez oʻsadigan, ildiz bachki chiqarmaydigan daraxt koʻchatlari (terak, qayragʻoch, zarang, uchtikan va boshqalar) ekiladi (qarang Dala oʻrmon ihotazorlari).

## Manbalar
Safo Bogʻbekov

**Safo Bogʻbekov** (1903, Xiva 1978) — xivalik yogʻoch oʻymakori, Xiva badiiy oʻymakorlik maktabi vakili. Otasi usta Bogʻbek Abdurahmonov va oʻymakor usta Ota Polvonovdan hunar oʻrgangan. B. anʼanaviy islimiy naqshni rivojlantirdi. Jamoat va turar joy binolari uchun oʻyma naqshli eshik, ustunlar, namoyonlar, badiiy buyumlar (quticha, lavh va boshqalar) tayyorlagan. Navoiy teatri foyelari eshiklari (1945— 46, hamkorlikda), Urganch temir yoʻl vokzali binosi eshiklari (1951—52) ni badiiy oʻyma naqshlar bilan bezagan, "Oʻzbekiston" teploxodi ichki bezaklari (1970) va Urganchdagi "Inturist" mehmonxonasi tantanalar zali (1974) uchun namoyonlar yaratgan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. 18—19-asrlar Xiva meʼmoriy obidalarini taʼmirlashda qatnashgan. B. ishlaridan namunalar muzeylar (Toshkent, Moskva, SanktPeterburg va boshqalar)da saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogʻbonli masjid

**Bogʻbonli masjid** — Xorazmning Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. U 1809-yilda qurilgan. Masjid „Ichan qalʼa“ mahallasi, Islom Xoʻja koʻchasi, 24-uyda joylashgan. 

Meʼmoriy yodgorlik „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishli hisoblanadi.

2023-yilda masjidni taʼmirlash ishlari yakunlandi. Bu loyiha Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtirilgan UNESCOning „Afgʻoniston, Markaziy Osiyo va Erondagi Ipak yoʻli merosi yoʻlaklari — Yevropa madaniy meros yilining xalqaro oʻlchovi“ tashabbusi doirasida amalga oshirilgan.

## Tarixi va tuzilishi
Masjidning umumiy tarhi 26x13,3 m ni tashkil qiladi. Bosh tarzidagi gumbazli darvozaxona orqali hovliga kiriladi. Darvozaxonaning ikki yonida hujralar joylashgan. Xovlining ikki tomoni devor bilan oʻralgan. Yuqorida oldi ayvonli, gumbazli xonaqoh (6,8x6,8 m) joylashgan. Devori va poydevori pishiq gʻishtdan, darvozaxona peshtogʻi silliqlangan gʻishtdan juft-juft qilib terilgan, derazalari panjara shaklida ganchdan ishlangan. Eshigi oʻyma naqshli (Usta Roʻzi Muhammadning ismi qayd etilgan). Xonaqoh ichki devorlari ganch suvoqli. Janubiga mehrob, boshqa tomonlariga chuqur va keng ravoqlar ishlangan. Ayvon shipi va ustun (XIV asrga oid)lari oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. Masjid toʻrtburchak shaklda boʻlib, ikki ustunli va gumbazli qishki xonaga ega. Binoning yogʻoch ustunlariga oʻyib ishlangan bezaklar badiiy qiymatga ega boʻlib, ular Juma masjidining bezaklariga oʻxshab ketadi.  

Ustunlar kursilarga oʻrnatilgan. Masjid kiraverishiga oʻrnatilgan marmar tosh lavhaga yozuvlarni oʻyib ishlagan usta Polvonqulning ismi va bino qurilgan yili sheʼriy satr bilan yozilgan. Shuningdek, unda masjidning qurilishi haqidagi tarix ham keltirilgan. Bitiklar arab alifbosi, forsiy tilda, nastaʼliq xattotlik uslubida yozilgan. Marmar lavhning saqlanish holati yaxshi. Eshiklarda yogʻoch oʻymakorligining yana bir ustasi — Yangiariq tumanining Ostona qishlogʻidagi Shayx Muxtor Valiy maqbarasi ziyoratxonasiga olib boruvchi oʻyma naqshli eshikni yasagan usta Odina Muhammadning oʻgʻli Roʻz Muhammadning nomi yozilgan. Rivoyatlarga koʻra, masjid ikki bogʻbon aka-uka xayriya qilgan pul evaziga qurilgan.

Katta gumbazga ega bu masjid koʻrinishidan XIV—XV asrlar yodgorligini eslatadi, sababi uning ichki bezaklari, ayvonidagi ikkita ustunining oʻyma naqshlari, ularda yozilgan hadislar shu davrga xosdir. Ustunlar masjidning avvalgi binosidan qolgan boʻlishi ham mumkin.

1813-yilda nomaʼlum muallif tomonidan yozilgan „Halvati soʻhifo“ qoʻlyozmasida ushbu yozuvlar yozilgan: „Va nurnishon Eltuzarxonning ayyomi davlatinda bino topgan Zubayda xonimning masjidlarini Pahlavon Quli bogʻbonli yiqib toshdin gumbaz qilib adogʻa yetkurdi“. Bundan xulosa qilish mumkinki, avval xom gʻishtdan choʻbkori usulida qurilgan masjidning nomi Zubaydaxonim boʻlgan. Bogʻbonli masjidning gʻarbiy tomoniga yaqin bir qabr qurilgan va bu qabr Zubayda xonimning qabri boʻlishi kerak. 

## Manbalar
Bogʻdorchilik (maʼnolari)

**Bog‘dorchilik**:

* Bog‘dorchilik - BOGʻDORCHILIK, mevachilik — 1) q.
* Bog‘dorchilik (institut) - BOGʻDORCHILIK, UZUMCHILIK VA VINOCHILIK INSTITUTI, akademik
Bogʻ sayli

**Bogʻ sayli** — bahor, yoz va kuz fasllarida tashkil etiladigan oʻzbek mehmondorchiligi turlaridan biri. Mezbon (bogʻbon)ning boqqa mehmon chaqirishi yoki mehmonlarning oʻzi (qarindoshurugʻ, yoru birodar, hamkasblar) tashrif buyurishi bilan Bogʻ sayli boshlanadi. Bogʻ sayli mehmondorchiligi ikki mazmunga ega: biri — tabiat goʻzalliklari, mevacheva, gullarning muattar hidi, toza havodan bahramand boʻlish, ikkinchisi — bogʻdorchilik ishlari: tok ochish, bogʻ tozalash, meva yigʻish, qoqi solish kabi yumushlarda koʻmaklashish. Bogʻ sayli da odamlar maroqli dam olish bilan birga foydali ish ham qilishadi. Bu marosimda turli taomlar tayyorlanadi. Yozgi va kuzgi Bogʻ sayli paytida har bir mehmon nozu neʼmatlarni „oʻz qoʻli bilan“ uzib tanovul qiladi. Bogʻ sayli oʻzbek xalqining eng yaxshi anʼanalaridan biri.
## Manbalar
Bogʻi avars

**Bogʻi avars**, Bavars — Badaxshondagi oʻrta asr kalʼalaridan biri. Taliqon bilan Badaxshon shahri oraligʻida joylashgan. Mahalliy rivoyatlarga koʻra, B. A. goʻzal va obod boʻlgan, qalʼaning aylana devori 2,5 farsahni tashkil etgan. B. A. qalʼasi 13-asrda Chigʻashoyxon davrida buzilib, bir necha asrdan soʻng 17-asrda qayta tiklangan. Bu yerdagi bir buloq suvidan vinoning taʼmi kelib turgan. Yaʼkubiy (9-asr) asarida Bavars shahri tarzida uchrab, u Balxga mansub, jome masjidi bor shaharlar qatorida qayd etib oʻtilgan.

## Manbalar
Bogʻiafzal

**Bogʻiafzal** — qadimgi qishloqlardan biri. Buxoro viloyati Shofirkon tumanida joylashgan. Bogʻiafzal yaqinida ilk oʻrta asrlarda Buxoroda hukmronlik qilgan vardonxudotlarning qarorgohi — Vardonze qoʻrgʻoni (Qoʻrgʻontepa) xarobalari mavjud. 1880-yilda Bogʻiafzal qattiq boʻron natijasida qum ostida qolgan. Hozirgi qishloq qiyofasi tanib boʻlmas darajada oʻzgargan. Bogʻiafzal husayni uzumi va kishmishi bilan ham mashhur.

## Manbalar
Bogʻlama

**Bogʻlama** (*grammatikada*) — gapda ega va kesimni biriktiruvchi vosita. Bogʻlamalar oʻz leksik maʼnosini yoʻqotib, yordamchi soʻz vazifasini bajaradi. Ular lugʻaviy birlik holatida oʻz leksik maʼnosiga ega boʻlishi mumkin, lekin yordamchi soʻz sifatida grammatik vazifani bajarishda undan holi boʻladi. Bogʻlama predikativlikni shakllantiradi va ot kesimga qoʻshilib, uning modallik, zamon, shaxsson maʼnolarini ifodalaydi. U"boʻl" feʼli va toʻliqsiz feʼlning "edi", "ekan", "emish" shakllaridan iborat. Predikativlik qoʻshimchalari ham Bogʻlama vazifasini oʻtaydi va modallik, zamon, shaxsson munosabatlarini bildiradi. Masalan , "Men bogʻbon boʻlaman", "Men bogʻbonman", "Men bogʻbon" va hokazo. Bogʻlama vazifasini yana "kel", "sana", "hisobla", "ata" kabi feʼllar ham bajara oladi. Bogʻlama ot kesimlarni shaxsson jihatdan ega bilan moslashtiradi, yaʼni ega va kesimning oʻzaro moslashuv bogʻlanishini taʼminlaydi.

## Manbalar
Bogʻlangan zaryad

**Bogʻlangan zaryad** — elektr oʻtkazuvchanlikda qatnashmaydigan zaryad. Dielektrik moddada musbat va manfiy zaryadlar oʻzaro mustahkam bogʻlangan boʻladi. Bunday modda elektr maydonga joylashtirilganda Bogʻlangan zaryad lar bir-biriga nisbatan siljimaydi, balki bogʻlanganicha qoladi.

## Manbalar
Bogʻliq energiya

**Bogʻliq energiya** — jismning massasiga bogʻliq boʻlgan energiyasi. Jism energiyasi AYE ga oʻzgarganda jism massasi Lot~ s2 ga oʻzgaradi; jism massasi t ga oʻzgarganda jismning tuda energiyasi Ye=ts2 ga oʻzgaradi, demak, energiya va massa bogʻlangan boʻladi.

Kimyoviy va yadro reaksiyalari vaqtida ajralib chiqadigan energiyaning bir qismi ham Bogʻliq energiya deb ataladi.

## Manbalar
Bogʻlov

**Bogʻlov** — singan, chiqqan, lat yegan, tirnalgan, yorilgan, jarohatlangan aʼzolarni ifloslanish va boshqa taʼsirlardan saqlash, shuningdek gavdaning biror qismini qimirlamaydigan qilib qoʻyish va bosib turish uchun qoʻllaniladigan vosita. Bogʻlovlar qattiq va yumshoq hamda oddiy va murakkab boʻladi. Mahkamlovchi, bosuvchi, taxtakachlovchi (qarang Immobilizatsiya), qotiruvchi (qarang Gips bogʻlov) va shina bogʻlovlar bor. Mahkamlovchi bogʻlovning plastirli, yelimli va bintli turi koʻp ishlatiladi. Bogʻlovlar boshoqsimon, sakkizsimon, spiralsimon va hokazo shaklda boʻladi. Ular jarohatni toza saqlash, yara seli va yiringni shimish, shikastlangan toʻqimaga shifobaxsh taʼsir koʻrsatish, infeksiyaga qarshi kurashish maqsadida ishlatiladi. Bogʻlov tayyorlashda turli bogʻlov materiallaridan foydalaniladi. Dokadan salfetka, bint va tamponlar tayyorlanadi. Yaraga bevosita bogʻlanadigan bogʻlov materiallari sterillangan boʻlishi lozim (qarang Antiseptika, Aseptika). Gigroskopik boʻlmagan paxtani isituvchi kompresslarda ishlatish, shina ostiga qoʻyish yoki gips bogʻlovda qoʻllash mumkin. Sterillangan va sterillanmagan bogʻlov materiallari: salfetka, bint, paxta oʻrami, bogʻlov paketa va boshqa dorixonalarda sotiladi.

## Manbalar
Bogʻi safid

**Bogʻi safid** – Shohrux Boysunqur Mirzoga atab Hirotning shimoli-sharqida qurdirgan bogʻ. U hijriy 813-yilning 24-zulqaʼdasida (1411-yil 20-mart) tantanali suratda ochiddi. Bogʻdagi qasr oq (safed) marmardan qurilgan. Abdurazzoq Samarqandiy Bogʻi safidning bino etilishini taʼriflab, qasrini bezashda „Epchil qoʻlli naqqoshlar har bir xonaga (oʻz hunarlaridan) bir nusxa yasaganlar va har bir boloxonaga… bir manzarani ishlaganlar, qasr devorining izorasi va bogʻ atrofi devorlarining ustiga yashma toshi qoʻyilgan, ustiga boʻrttirib ishlangan rasmlar chizib, naqshlangan“, deb yozadi. Boysunqur Mirzo bogʻda istiqomat qilib, oʻz ilmiy, adabiy anjumanlarini ham shu yerda oʻtkazgan.

## Yana qarang
* Bogʻi Bobur

## Manbalar
Bogʻlovchi

**Bog'lovchi** (grammatikada) — yordamchi soʻz. Gap va gap boʻlaklarini bir-biriga bogʻlaydi. Bogʻlovchi ishlatilishiga koʻra, yakka Bogʻlovchilar („va“, „ammo“, „lekin“, „agar“, „chunki“, „uchun“ va boshqalar), takrorlanuvchi UYUSHIQ BÒLAKLAR („baʼzi“, „bir“, „goh“, „yo“ va boshqalar) ga boʻlinadi. Bogʻlovchi grammatik maʼno va vazifasiga koʻra, teng bogʻlovchi va ergashtiruvchi bogʻlovchilarga ajratiladi. Teng bogʻlovchilar „va“, „hamda“ — biriktiruv bogʻlovchilarga („bahor keldi va daraxtlar uygʻondi“); „ammo“, „lekin“, „birok“, „balki“ — zidlovchi bogʻlovchilarga („u ishga bordi, biroq ishlamadi“); „yo“, „yoki“, „yoxud“, „goh... goh“, „dam... dam“ — ayiruvchi bogʻlovchilarga („dam havo ochiladi, dam yomgʻir yogʻadi“); „na... na“ — inkor bogʻlovchilarga („na yomgʻir yogʻadi, na havo ochiladi“) boʻlinadi. Biriktiruvchi bogʻlovchining vazifasini „bilan“ koʻmakchisi, „ham“, „da“, „u“ („yu“) yuklamalari ham bajarishi mumkin. „U“ („yu“) yuklamasi zidlovchi bogʻlovchi vazifasida ham keladi. Ergashtiruvchi bogʻlovchi koʻpincha bosh gapga qoʻshilib, izohlash va aniqlash mazmunini beruvchi ergash gapni bogʻlab keladi. Ular — „ki (m)“ — aniqlov bogʻlovchi („deydilarkim, oyda ham dogʻ bor“); „chunki“, „shuning uchun“, „negaki“, „toki“ — sabab va maqsad bogʻlovchi („keldi, shuning uchun quvondim“); „goʻyo“, „goʻyoki“ — chogʻishtiruv Bogʻlovchi („u tik agʻanadi, goʻyo ostidan kesilganday boʻldi“); „agar“, „basharti“, „garchi“ — shart va toʻsiqsizlik bogʻlovchi („agar kelsa, gaplashaman“)larga farqlanadi.

## Manbalar
Bogʻlovchi materiallar

**Bogʻlovchi materiallar** (qurilishda) — suv qoʻshib qorishtirganda yopishqoq, hamirsimon yumshoq massa hosil qilib, keyin toshdek qotadigan kukunsimon materiallar. Anorganik (mineral) va organik xillari bor. Anorganik Bogʻlovchi materiallar havoda qotadigan va gidravlik xillarga boʻlinadi. Havoda qotadigan Bogʻlovchi materiallar faqat ochiq havoda qotadi, namda esa qisman qotadi yoki umuman qotmaydi. Bularga ohak, gips, eruvchan shisha, gil va boshqa kiradi. Gidravlik Bogʻlovchii materiallar ochiq havodagina emas, balki nam va suvda ham qotadi. Bularga gidravlyugohak, portlandsement va boshqa kiradi. Bogʻlovchi materiallar yaxlit beton, yigʻma temirbeton konstruksiyalar va qorishmalar tayyorlashda ishlatiladi. Organik Bogʻlovchi materiallar (mas, bitum) asfaltga qoʻshiladi, tomlarni yopishda ishlatiladi.

## Manbalar
Bogʻot

**Bogʻot** — Xorazm viloyatidagi qishloq. Bogʻot tumani markazi. Bogʻot shim.gʻarbda Xoʻjalik, jan.sharqda Beshariq qishloqlariga yondosh. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Xonqadan 12&nbsp;km. Bogʻotdan Urganchgacha 30&nbsp;km. Aholisi 8,8 ming kishidan ziyod (2000). Tarixiy manbalardan B. 2000 yillik tarixga ega ekanligi maʼlum. Bogʻot janubidagi Qalʼajiq (Dovudqalʼa) dan topilgan buyumlar milod boshlariga oidligi aniqlangan. Bu qalʼa „Buyuk ipak yoʻli“da joylashganligi sababli iqtisodiy, ijtimoiysiyosiy hayotda katta rol oʻynagan. Hozirgi kungacha qalʼaning gʻarbiy qismi mahalliy aholi oʻrtasida „Choʻyanbozor“ deb yuritiladi. Hozirda qalʼaning ayrim qismlarigina saqlanib qolgan.

Bogʻotda toʻqimachilik, tikuvchilik fabrikalari, paxta tozalash zavodi, non mahsulotlari kombinati, MTP va boshqalar sanoat korxonalari mavjud. Bogʻot hududidan Urganch — Hazorasp, Xiva — Hazorasp avtomobil magistrallari oʻtgan. Bogʻotda 19-asr oxirlarida katta karvonsaroyli bozor boʻlgan. Bozor ochiq hovlidan iborat toʻrtburchak shakdda qurilgan, rastalari yopiq boʻlib, burchaklarida salobatli gumbazlari boʻlgan. Paxsa devorli va asosi mustahkam boʻlmaganidan saqlanmagan. Bozor atrofida kosib va hunarmandlarning kichik uylari qurilgan. Bogʻot 1970-yildan soʻng bosh reja loyihasiga koʻra rivojlanib bormoqsa. Madaniyat saroyi, Yoshlar uyi, musiqa maktabi, mehmonxona, markaziy kasalxona binolari, ishlab chiqarish binolaridan toʻquv va tikuvchilik fabrikalari, non kombinati, ochiq va yopiq „Navroʻz“ bozori majmuasi, „Xumo“ choyxonasi, „Baxt uyi“, 300 oʻrinli tennis korti kabi jamoat binolari mavjud. 4 ommaviy va bolalar kutubxonasi, musiqa maktabi, 3 umumiy taʼlim maktabi, kattalar taʼlim markazi, bolalar va oʻsmirlar ijod uyi, 6 maktabgacha bolalar muassasasi, istirohat bogʻi, sport va sogʻlomlashtirish majmui faoliyat koʻrsatadi (2000).

## Manbalar
Bogʻcha

**Bogʻcha** (oʻlchovshunoslikda) — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. Qiymati 4botmonta teng. Masalan, Fargʻonada 1 botmon=1344 misqol, 1 misqol=100 arpa doni=4,55 g boʻlgani hisobga olinsa, 1 botmon=6,1152 kg, yaʼni 1B.=4 botmon=4 • 6,1152 kg=24,46 kg ekanligi maʼlum boʻladi.

## Manbalar
Brabant ot zoti

**Brabant ot zoti** — 19-asrda Belgiyaning Brabant viloyatida chiqarilgan (nomi shundan). Brabant ot zoti zotining gavdasi yirik, baquvvat, tez yetiladi, uzoq yashaydi. 2,5 yoshdan turli qishloq xoʻjaligi ishlarida foydalanish mumkin. Biyasi 4 yoshida kulunlaydi. Erkagining tirik vazni oʻrtacha 800–1000&nbsp;kg, baʼzan 1200&nbsp;kg, biyalariniki 700&nbsp;kg ga boradi. Tuyey jiyron, toʻriq, tim qora. Brabant ot zoti zotidan koʻpgina mamlakatlarda mahalliy otlar zotini yaxshilashda va ogʻir yuk tortuvchi yangi ot zotlarini chiqarishda foydalanilgan. Germaniya, Gollandiya, Daniya, AQSH, Chexoslovakiya, Vengriya va boshqa mamlakatlarda ham boqiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brave panjaralari

**Brave panjaralari** — kristallar fazoviy panjaralarining koʻrinishi; 14 ta uch oʻlchovli geometrik panjaralardan iborat. Fransuz olimi O. Brave (1811—63) topgan (1848). Elementar uyalar simmetriyasi, yaʼni ularning qirralari bilan burchaklari oʻrtasidagi nisbat, shuningdek markazlashganlik xususiyati jihatdan farqlanadi. Brave panjaralari kristallning istalgan nuqtasiga koʻchirish amali (operatsiyasi) taʼsirida hosil boʻladi. Har xil minerallarda Brave panjaralari oʻziga xos tuzilgan. Minerallarni toʻgʻri aniqpashda muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brage Tixo

BRAGE (Brahe) Tixo (1546.14.12, Knudstrup — 1601.13.10, Praga) — daniyalik astronom; amaliy astronomiya islohotchisi. Brage boshchiligida qurilgan rasadxona (1576) Uraniborg, yaʼni "astronomlar uyi" deb atadi. Brage rasadxonada 20 yildan ortiq yulduz, sayyora va kometalar ustida tadqiqotlar olib bordi. Oy harakatidagi yillik notekislik va variatsiyalarini, kometalar atmosfera hodisasi emasligi (ularning Oydan ham yiroqda ekanligi)ni aniqladi. Yoruglikning Yer atmosferasidagi refraksiyasch jadvallarini tuzdi. Yillik presessiya qiymatini juda aniq (51") topdi. Brage Kopernik sistemasini tan olmagan. U Yer olam markazida joylashgan, Quyosh uning atrofida aylanadi, sayyoralar esa Quyosh atrofida aylanadi, degan fikrga kelgan. Brage ning Marsni kuzatuvlari natijalari asosida I. Kepler sayyoralarning harakatlanish qonunini yaratgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braguylar

**Braguylar** — Pokistondagi xalq. Asosan Balujiston va Sind viloyatlarida (750 ming kishi), Eron va Afgʻonistonda ham yashaydi. Umumiy soni 835 ming kishi (1992). Braguy tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmonsunniylar. Balujistonni inglizlar bosib olguniga qadar B. bu oʻlkada hukmron elat boʻlib, ular orasidan 1666-yildan baluj va braguy qabilalari konfederatsiyasini boshqargan Kalat xonlari kelib chiqqan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brabant

**Brabant** (Brabant) — oʻrta asrlardagi gersoglik. 15-asr oxiridan Niderlandiyadagi tarixiy viloyatlardan biri. Keyinchalik bir qismi Niderlandiya (Shimoliy Brabant viloyati), bir qismi Belgiya (Brabant viloyati, 1830-yildan) tarkibida boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bradley

**Bradley**, Bredli (Bradley) Jeyms (1693, Sherborn, Angliya — 1762.13.7, Chalford, Angliya) — ingliz astronomi, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1718), Oksford universiteti professor (1721-yildan). Yorugʻlik aberratsiyasini (1725), yer oʻqi nutatsiyasini (1748) kashf etgan. E. Galley vafotidan soʻng Grinvich rasadxonasita direktorlik qilgan (1742-yildan). B. yulduzlarning xususiy harakatlarini aniqlash uchun meridian kuzatuvlari olib borgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bradford

**Bradford** — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyada. Aholisi 460 ming kishidan ziyod. Bradford tuguni. Jun (movut) sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik (jumladan, toʻqimachilik va elektrotexnika mashinalari), tikuvchilik, poligrafiya, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet bor. 14—18-asrlar meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Brazzavil

**Brazzavil** — Kongo Respublikasining poytaxti. Kongo daryosi quyi oqimining oʻng sohilida. Mamlakatning eng yirik port shahri. Brazzavil Kongoning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholisi 650 ming kishi (1997).

Brazzavilga 1880-yil fransuz sayyohi va mustamlakachisi Pyer Savornyan de Brazza asos solgan. Brazzavil 1910—58 yillarda Fransiya Ekvatorial Afrikasi federatsiyasi va Oʻrta Kongoning maʼmuriy markazi. Ikkinchi jahon urushi davrida general de Goll boshchiligidagi "Ozod Fransiya" harakatining asosiy tayanch punktlaridan biri boʻlgan. 1958—60 yillar Muxtor Kongo, 1960-yildan Kongo Respublikasi poytaxti.

Brazzavil mamlakatning transport, asosiy savdo-sanoat va moliya markazi. Dare porti. Brazzavil va shosse orqali dengiz porti PuentNuar bilan bogʻlangan. B.da ip yigirish, toʻqimachilik, kimyo (plastmassa buyumlar, sunʼiy matolar, boʻyoq ishlab chiqarish), sigareta, gugurt fabrikalari, oziq-ovqat sanoati va boshqa korxonalar, xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan aeroport bor. Baliq quritiladi va dudlanadi. Kema tuzatish korxonalari ishlab turibdi. Hunarmandchilik (yogʻochdan turli buyumlar yasash, badiiy keramika) rivojlangan. Shahar yakinida GES qurilgan. Markaziy Afrika tadqiqot instituti, Paster instituti, universitet, milliy muzey bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braziliya (maʼnolari)

**Braziliya**:

* Braziliya (Brasil), Braziliya Federativ Respublikasi (República Federativa do Brasil) — Jan.
* Braziliya (shahar) — Braziliya poytaxti (poytaxt rasman 1960-yil
Braziliya oqimi

**Braziliya oqimi** — Atlantika okeanidagi iliq oqim. Janubiy Passat oqimining Janubiy Amerika qirgʻoklari yaqinidagi tarmogʻi. SanRoki burni (Janubiy Amerika) dan boshlanib, Braziliya qirgʻoqlari boʻylab 40° jan. kenglikkacha boradi, bu yerda Folklend sovuq okimi va Gʻarbiy Shamollar oqimi nomli sovuq oqim bilan toʻqnashadi. Tezligi soatiga 1–2&nbsp;km. temperaturasi 18—26°. Shoʻrligi 35—37,25‰ va undan ortiq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Braziliya platformasi

**Braziliya platformasi** – Janubiy Amerika va Atlantika okeanining janubi-gʻarbiy qismini oʻz ichiga olgan litosfera plitasi. Uning gʻarbiy chegarasi asosan Tinch okeani plitasi okean qobigʻining yutilishi sodir boʻladigan uzun subduktsiya zonasi bilan ifodalanadi. Sharqiy chegarasi esa Oʻrta-Atlantika tizmasi boʻylab oʻtadi. Janubda u Skosha plitasi bilan transform uzilish chiziqlari orqali chegaralanadi. Shimolda esa Karib plitasi bilan murakkab oʻzaro munosabatlarga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil