open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Harbiy qasamyod

**Harbiy qasamyod** - qurolli kuchlar safiga kirayotgan har bir fuqaroning Konstitutsiya va qonun talablariga binoan Vatanni himoya qilishdek muqaddas burchni bajarishga beradigan tantanali vaʼdasi (qasami). Aksariyat davlatlar qurolli kuchlarida qadimdan mavjud. Xususan, Harbiy qasamyod qabul qilish oʻtmishda Mahmud Gʻaznaviy, Amir Temur armiyalarida ham boʻlgan. Harbiy qasamyod mazmuni xalqning urf-odatlari, anʼanalari bilan bogʻliq.

Harbiy qasamyod davlat nuqtai nazaridan Vatanni munosib himoya qilish boʻyicha harbiy xizmatchiga qoʻyiladigan asosiy talablarni mujassam etadigan huquqiy hujjatdir. Harbiy qasamyod qurolli kuchlarda harbiy intizomni mustahkamlash, uyush-qoqlik va harbiy xizmatchilarda vatanparvarlik hissiyotlarini uygʻotishda katta rol oʻynaydi.

Huquqiy nuqtai nazardan Harbiy qasamyod harbiy xizmatchi asosiy majburiyatlarining qisqacha, loʻnda ifodasi. Bu — mustaqil Vatanimiz, uning suvere-niteti va hududiy yaxlitligini himoya qilish boʻyicha haqiqiy jangovar hara-katlar jarayonida yoki tinchlik davrida turli sharoitlardagi jangovar oʻquvlarda askar ruhiyati, vatanpar-varlik hissiyoti, Vatan oldidagi burchlarining oʻziga xos jamlangan ifodasidir. Ijtimoiysiyosiy nuqtai nazardan u jangchilarni Vatanga fidokorona xizmat qilishga, harbiy burchga sadoqatli boʻlishga oʻrgatadi va oʻzida xalqimizning eng oliy fazi-latlarini, yuksak vatanparvarlik tuygʻularini, buyuk ajdodlar anʼanalari hamda vasiyatlariga sodiklikni mujassam etadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Harbiy qasamyod matni respublika Oliy Kengashining 1992-yil 3-iyuldagi 12-chaqiriq 10-sessiyasida qabul qilingan. Harbiy xizmatga chaqirilgan yoshlar harbiy nizomlar talablari, qurol-yarogʻlar bilan muomala qilish tartiblari, Harbiy qasamyod, harbiy qism bay-rogʻi va harbiy intizomning ahamiya-tini oʻquv dasturlari orqali oʻrgangach, tantanali vaziyatda Harbiy qasamyod qabul qiladilar.

Oʻzbekiston Respublikasining 1-marta harbiy xizmatga qabul qilingan yoxud harbiy xizmatni oʻtamagan va 1-marta yigʻinlarga chaqirilgan fuqarosi harbiy qismning jangovar bayrogʻi oldida harbiy qasamyodni qabul qiladi. Bunda qasamyod qabul qiluvchi safdan chiqib matnni ovoz chiqarib oʻqiydi va maxsus roʻyxatdagi familiyasi qarshisidagi bandga imzo chekadi va oʻz oʻrniga borib turadi. Qism komandiri shaxsiy tartibni Harbiy qasamyod qabul qilinishi bilan tabrik-lagach, orkestr Oʻzbekiston Respublikasi Davlat madhiyasini ijro etadi va harbiy qism tantanali marsh bilan yurib oʻtadi.

Harbiy xizmatchilarning harbiy guvohnomasi va hisob-kitob varaqasida harbiy qism shtabining boshligʻi tomonidan Harbiy qasamyod (kun, oy, yil) qabul qilgani qayd etib qoʻyiladi.
Harbiy holat

**Harbiy holat** – konstitutsiyaviy huquqda favqulodda vaziyatlarda oʻrnatiladigan va davlat mudofaasi yoki jamoat tartibi, davlat xavfsizligini taʼminlash uchun favqulodda choratadbirlarni qoʻllash bilan ajralib turadigan alohida huquqiy rejim. Harbiy holat uni joriy etishga vakolatli davlat organining qarori bilan alohida holatlarda (harbiy harakatlar boshlanganda, ommaviy tartibsizliklar roʻy berganda va hokazo) oʻrnatiladi. Harbiy holat ayrim joylarda ham, butun mamlakat hududida ham eʼlon qilinishi mumkin. Harbiy holat paytida harbiy idoralarga mahalliy davlat hokimiyati organlariga, davlat va jamoat muassasalari va tashkilotlariga farmoyishlar berish huquqi beriladi. Harbiy maʼmurlarning buyruq va farmoyishlariga boʻysunmaganlik uchun harbiy davr qonunlari boʻyicha kuchaytirilgan javobgarlik belgilanadi. Fuqarolarning bir qancha huquqlari cheklanib turiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 93-moddasi 18-bandiga koʻra, Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti Oʻzbekiston Respublikasiga hujum qilinganda yoki tajovuzdan bir-birini mudofaa qilish yuzasidan tuzilgan shartnoma majburiyatlarini bajarish zaruriyati tugʻilganda urush holati eʼlon qiladi va qabul qilgan qarorini 3 kun ichida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining tasdigʻiga kiritadi. Oʻzbekiston Respublikasining „Mudofaa toʻgʻrisida“gi qonuni (1992-yil 3-iyul) boʻyicha Oliy Bosh qoʻmondonning vazifalari Harbiy holat eʼlon qilinishi bilanoq Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti zimmasiga yuklanadi. Uning huzurida Mudofaa Kengashi tuziladi. Kengash harbiy davrda qurolli Kuchlarga va xalq xoʻjaligiga rahbarlik qiladi. Harbiy holat tartibi qonunlar bilan belgilanadi.

## Manbalar
Harbiy-dengiz floti

**Harbiy-dengiz floti**, Harbiy-dengiz kuchlari — okean va dengizdagi harbiy harakatlar maydonida strategik va operativ vazifalarni bajarishga moʻljallangan qurolli kuchlar turi. Harbiy-dengiz floti suv osti kemalari, Harbiy-dengiz floti aviatsiyasi, suv usti kemalari, qirgʻoq raketa-artilleriya qoʻshinlari va dengiz piyodalari kabi kuchlar turi (mas, Tinch okean floti, Boltiq floti, Kaspiy flotiliyasi va boshqalar)dan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida chegara qoʻshinlari tarkibiga kiruvchi Amudaryo harbiy flotiliyasi mavjud.

Ayni paytda Oʻzbekiston ommaviy axborot vositalarida ham, Oʻzbekiston Respublikasining rasmiy manbalarida ham maʼmuriyati joylashgan Davlat chegarasini himoya qilish qoʻmitasining chegara qoʻriqlash katerlarining rasmiy nomi tilga olinmagan. Baʼzi rus tilidagi manbalarda ushbu tuzilmaning nomi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat chegarasini himoya qilish qoʻmitasining Daryo kuchlari, shuningdek, Oʻzbekiston floti deb yuritiladi, bu esa Oʻzbekiston Respublikasi Davlat chegarasini muhofaza qilish qoʻmitasi nashrlarida uchramaydi. Oʻzbekiston ommaviy axborot vositalari va rasmiy xabarlar.

Maʼlumki, SSSR parchalanib ketganidan soʻng, sobiq SSSR Qurolli Kuchlari qoʻshinlarining boʻlinishi davrida Oʻzbekistonga chegara qoʻriqlash kemalarining alohida brigadasi joʻnab ketgan boʻlib, uning boshqaruvi Termiz shahrida joylashgan boʻlib, oʻz tarixini oʻz ichiga oladi. Rossiya imperiyasi davridan beri mavjud boʻlgan Amudaryo flotiliyasiga qaytadi.

## Manbalar
Harbiy-havo kuchlari

**Harbiy-havo kuchlari** - qurol li kuchlarning operativ-strategik topshiriqlarni hal etishda mustaqil yoki qurolli kuchlarning boshqa turlari bilan hamkorlikda harakat qilish uchun moʻljallangan turi. Zamonaviy H.-H. K. jangovar imkoniyatlariga koʻra dushman aviatsiyasi, raketa qoʻshinlari, quruqlik va dengizdagi harbiy gruppirovkalarga, muhim harbiy obʼyektlarga qaqshatqich zarba berishga qodir. H.-H. K. quruqlikdagi qoʻshinlar va harbiy-dengiz flotida oʻtkaziladigan jangovar operatsiyalar, havo razvedkasi va havo desantini amalga oshirish, qoʻshinlarning manyovr qilishiga va ularning taʼminlanishiga koʻmaklashadi. H.-H. K. qurolli kuchlarning asosiy turlaridan biri boʻlib, muhim xususiyatlari keng miqyosda va yuksak darajada manyovr qilish, bir yoʻnalish va bir obʼyektdagi jangovar hara-katni zudlik bilan boshqasiga koʻchirish, shuningdek, dushmanning orqa tomoniga taʼsir oʻtkazish, ularning yirik statsionar va harakatdagi obʼyektlarini yakson etish uchun havodan turib qoʻqqisdan zarba berishdan iborat.

Oʻzbekiston H.-H.K. Qurolli Kuchlarning eng yuqori manyovrlangan qoʻshin turlaridan biri hisoblanadi. Ular quruqlikdagi qoʻshinlarni aviatsion jihatdan qoʻllab-quvvatlash, havo desantchilarini tashlash, qoʻshin va moddiy vositalarni havo orqali tashish, havo razvedkasini oʻtkazish, jang maydonida boʻlayotgan yirik ope-ratsiyalarning borishi va yakunlani-shiga taʼsir qilish, respublika havo chegaralarini mustahkam qoʻriqlash, kabi imkoniyatga ega.

H.-H.K.ga havodan turib dushmanning aviatsiya, quruqlikdagi qoʻshinlarini yakson qilish, davlat va harbiy boshqaruv tizimi, front va harbiy-iqtisodiy qudratiga molik obʼyektlar, transport kommunikatsiyalariga zarba berish vazifasi yuklatilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi H.H.K. bombardimonchi, qiruvchibombardimonchi, qiruvchi aviatsiyadan, hujum, razvedka va transport aviatsiyasidan, shuningdek, turli maqsadlarga moʻljallangan vertolyotchi qismlardan iborat. Mamlakatimiz H.-H.K. zamonaviy qurol-aslahalar, navigatsiya vositalari, radioelektron qurilmalar, jangovar samolyotlar, vertolyotlar bilan taʼminlangan.
Harbiy xizmat

**Harbiy xizmat** — fuqarolarning qurolli kuchlar harbiy qismlari va muassasalarida harbiy majburiyatni bajarishdan iborat davlat xizmati turi (qarang Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat).
Harbiy xizmat majburiyati

**Harbiy xizmat majburiyati** — axrlining qonunga binoan oʻz mamlakati qurolli kuchlari safida xizmat qilish (odatda 18 yoshdan) majburiyati. Dastlab 1798-yil Fransiyada joriy qilingan. 19-asrda boshqa davlatlar ham ommaviy armiyalar tuzish maqsadida Harbiy xizmat majburiyatim. tartibiga oʻtishgan. Oʻzbekiston Respublikasida Harbiy xizmat majburiyatim. Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xijat toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni asosida amalga oshiriladi.
Harom qoravoy

**Harom qoravoy** — qoravoylar oilasiga mansub qush. Sharqiy yarim sharning Shim.-Sharqiy Yevropa va Sibirdan boshqa hamma joylarida keng tarqalgan. Ogʻirligi 3&nbsp;kg gacha, qanoti 33—38 sm. Yetuk individlari yashil-binafsha metalldek yaltiraydi. Boshining pastki qismida yarim-oysimoy oq dogʻi bor. Urchish davrida ensasida uzun ingichka patlar paydo boʻladi. Harom qoravoy — monogam qush. Koloniya boʻlib, suv havzalari qirgʻogʻidagi qoyalarga, qamishlar orasiga va daraxtlarga uya quradi. 5—6 ta tuxum qoʻyib, nari va modasi navbat bilan 28— 30 kun bosadi. 12—13 haftadan soʻng yosh qushlar mustaqil hayot kechira boshlaydi. Asosan, baliqlar bilan oziqlanadi. Baliqchilik xoʻjaliklariga ziyon yetkazadi. Ovchilik ahamiyatiga ega emas.
Harf terish mashinalari

**Harf terish mashinalari** -matbaa bosma qolipi matn qismini tayyorlash uchun moʻljallangan mashinalar. Birinchi Harf terish mashinalarim. 19-asr boshlarida yaratildi va matn satrlarini ayrim litera (harf) lardan terishni mexanizatsiyalashga imkon berdi. 1822-yilda ingliz ixtirochisi U. Chyorch klaviaturali litera terish (litera-nabor) mashinasini yasadi. 1866— 67 yillarda rus ixtirochisi P.P.Knya-ginskiy perfolentali dastur asosida boshqariladigan litera terish mashinasini yaratdi. 19-asr oxirida linotip va monotip yaratilganidan keyingina Harf terish mashinalarim. keng qoʻllanila boshladi. Fotonabor mashinalarining yaratilishidagi dastlabki qadamlar ham huddi shu davrga toʻgʻri keladi.

Harf terish mashinalarim. asosan uch xilga: terish-quy-ish, terish-yozish va fotonabor mashinalariga boʻlinadi. Bularning yarim avtomat va avtomat turlari boʻladi. Yarim avtomat mashinada harf teruvchi ishchi harflarni asosan klaviatura yordamida teradi. Avtomat mashina esa perfolenta yoki boshqa biror axborot eltuvchiga yozilgan dastur asosida boshqariladi. Hozir qoʻlyozma matnlari va rasmlari asosan kompyuterpa terilib va sahifalanib ishlab chiqarishga topshiriladi. U yerda kontakt usulida plyonkaga oʻtkazilib, montaj qilingach (sa-hifalangach), metall qolipga koʻchi-riladi va bosma mashinaga oʻtkaziladi.
Harf-tovush yozuvi

**Harf-tovush yozuvi**, harfiy yozuv – har bir grafik belgi (harf) alohida bir tovushni (fonemani) yoki uning variantini (allofonni) ifodalaydigan yozuv turi; fonografik yozuv rivojidagi dastlabki sillabik (boʻgʻinli) yozuv bosqichidan keyingi ushbu yozuv baʼzi manbalarda a l i f -boli yozuv deb ham ataladi.

H.-t.yo., oʻz navbatida, maʼlum ketma-ketlikdagi 2 xil koʻrinishga ega: 1) konsonant, yaʼni harflar faqat undosh tovushlarni ifodalaydigan yozuv; 2) vokallashgan, yaʼni harflar ham undosh, ham unli tovushlarni ifodalaydigan yozuv. Konsonant yozuv qad. som (finikiy) alif-bosining yaratilishi bilan miloddan avvalgi 2-ming yillikning 2-yarmida; vokallashgan yozuv (haqiqiy maʼnodagi H.-t.yo.) esa yunonlar tomonidan finikiy yozuvining oʻzlashtirilishi va unga unlilarni ifodalovchi qoʻshimcha belgi (harf)lar kiritilishi bilan miloddan avvalgi 1-ming yillikning boshlarida paydo boʻlgan. H.-t.yo. boshqa yozuv turlariga qaraganda juda koʻp afzalliklarga ega. chunonchi, boshqa yozuv turlari (mas, xitoy iyeroglifik yozuvi, yapon aralash yozuvi) yuzlab, minglab, hatto oʻn minglab belgilar bilan ish koʻrgani holda Harf-tovush yozuviyo.ga asoslangan alif-bolar bir necha oʻn belgi (harf)dan iborat boʻladi. Ayni paytda bu yozuv turi savodga oʻrganishda ham qator afzalliklarga, qulayliklarga ega.

H.-t.yo. boshqa yozuv turlaridan mutlaqo ajralgan, „sof“ holda mavjud boʻla olmaydi. Unda maʼlum maʼnoda ideografik-logografik, boʻgʻinli yozuvlarning ham baʼzi unsurlari uchraydi. Mas, Ya harf-belgisi 2 tovush (y + a)ni ifodalab, boʻgʻinni tashkil etsa, S harf-belgisi xalqaro miqyosda kimyo, matematika, fizika sohalaridagi alohida termiilar va tushunchalarning ramzi boʻlib xizmat qiladi.

/(L.Fridri x I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979; Reformatskiy A. A.. Vve-depiye v yazmkovsdemiye, M., 1998.
Hasayni

**Hasayni** - xalq seleksiyasida chiqarilgan mahalliy xoʻraki uzum navi. Morfologik “va biologik xususiyatlariga koʻra Husainip&n ajralib turadi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari qisman kertikli, 3 — 5 boʻlmali, yirik (18x20 sm), toʻq-yashil, yaltiroq, tuksiz. Guli 2 jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, ogʻirligi 380—500 g. Mevasi yirik (oʻrtacha 5—6 g), choʻzinchoq, silindrsimon, toʻliq pishganda och sariq. Tarkibida 22—25% qand bor, nordonligi 4—3 g/l, eti zich, karsillaydi. Hosili faol harorat yigʻindisi 3410° da 143 kunda—avgust oxiri-sentabr boshlarida pishib yetiladi. Hosildorligi nisbatan past (90 — 100 s/ga). Kul kasalligiga chidami sust. Uzumi yuqori qadrlanadi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, yuqori sifatli mayiz tayyorlanadi. Fargʻona vodiysida koʻp ekiladi.
Hasan Ibn Sohib Ash-Shoshiy

**Hasan Ibn Sohib Ash-Shoshiy** (Abu Hasan ibn Sohib ibn Hamid al-Hofiz al-Shoshiy) (? — 986) — muhaddis, hofiz. Shoshda tugʻilib oʻsgan. Ilm talabida Xuroson, Iroq, Shom, Haramayn (Makka va Madi-na), Yaman, Misrdagi allomalardan hadislar eshitgan. "Tarixi Bagʻdod" asarida H. ibn S. Xuroson shaharlari, Iroq, Hijoz, Shom haqida maʼlumotlar yozganligi qayd etilgan. 983 yil Bagʻdodga kelib Ali ibn Xash-ram, Ishoq ibn Mansur, Abu Zurʼa arRoziy, Amir ibn Abdulloh alUdiy, Muhammad ibn Avf al-Xim-siy, Abdo ibn Sulaymon al-Basriy, Iso ibn Gʻiylon, Xubayra ibn al-Hasan az-Zohid, Muhammad ibn Abdulaziz addaynuriy va boshqalardan hadis rivoyat qilgan. Oʻz navba-tida H. ibn S.dan Abu Bakr Muham-mad ibn al-Juʼabiy, Muhammad ibn Ismoil alVarroq, Abu Bakr Qaf-fol ash-Shoshiy, Abu ali al-Hofiz, Muhammad ibn alMuzaffar va boshqa hadis rivoyat qilishgan. "Tarixi Bagʻ-dod" ("Bagʻdod tarixi"), "Tabaqot al-huffoz" ("Hofizlar tabaqalari"), "Tazkirat al-huffoz" ("Hofizlar taz-kirasi"), "al-Ansob" ("Nasabnoma"),"Siyar aʼlom an-Nubald" ("Olijanob allomalar siyratlari"), "al-Irshod" ("Toʻgʻri yoʻl") kabi arab manbalarida H. ibn S. "Hofiz" deya hurmat bilan tilga olinib, ishonchli muhaddis sifatida eʼtirof etilgan.
Hasan ibn Ali

**Hasan Ibn Ali** (625-669) - Ali ibn Abu Tolibning (Fotimadan tugʻilgan) oʻgʻli, Muhammad (sav)ning nabirasi, 2-shia imomi. 661 yilda Ali oʻldirilgandan keyin uning tarafdorlari H.ni Iroqga xalifa deb eʼlon qilgan va Muoviya I hokimiyatiga qarshi kurashni yangitdan boshlashga daʼ-vat etgan. Lekin, H. Muoviya I bilan muzokaralar olib borib, u bilan kelishgan, hokimiyatga daʼvo qilishdan voz kechib, Madinaga koʻchib ketgan va u yerda vafot etgan (shialik rivoyatlari boʻyicha zaharlab oʻldirilgan).

Navoiy viloyatining Nurota tumanidagi Dehibaland qishlog’ining shimoli-sharqiy qismida hazrat Hasan ibn Ali roziyallohu anhuga nisbat berilgan maqbara bor. Ta’mirlash vaqtida topilgan tosh lavhda uning XIX asrda qurilgani yozilgan. Aslida, Imom Hasanning qabri Madinada, Baqi qabristonida, onalari Fotimai Zahro yonida. Bu zot halimligi, saxiyligi, tinchlikparvarligi va kengfe’lligi bilan mashhur bo’lgan. Otasi hazrat Ali karramallohu vajhahudan keyin davlatni olti oycha boshqargan.
Hasan Dehlaviy

**Hasan Dehlaviy**, Amir (1253, Badayun, Shimoliy Hindiston — 1327, hozirgi Hindistonning Haydarobod shtati Davlatobod shahri) — hindistonlik forsigoʻy shoir. 1280—85 yillarda Moʻlton shahridagi adabiy toʻgarak aʼzosi boʻlgan, soʻng doʻsti Amir Xusrav Dehlaviy bilan birga Dehliga kelgan. H.D. bu yerda avval hur fikrli sheʼrlar yozgan boʻlsa-da, keyinchalik sufiylikning Nizomiddin Avliyo (1236—1325) boshchiligidagi chish-tiya tariqati xizmatiga kiradi. mutasavvif lirik shoir boʻlgan H.D. asarlarida Saʼdiyning kuchli taʼsiri seziladi. H.D. ijodida lirik sheʼrlar devoni, "Ishqnoma" dos-toni va "Favoyid ulfuod" ("Samimiy foydalar") nasriy asari muhim oʻrin egallaydi. "Favoyid ul-fuod" shayx Nizomiddin Avliyoning hikmatlar mazmunini qamrab olgan boʻlib, chishtiya tariqati mafkurasini oʻrganishda ishonchli manbalardan hisoblanadi. Shoirga uning gʻazallari koʻproq shuhrat keltirgan hamda keyingi davrdagi Eron va Oʻrta Osiyo shoirlari ijodiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan.
Hasan Poʻlat

**Hasan Poʻlat** (**Poʻlatov Hasan**; 1911, Samara viloyati Barish tumani – 1942.7.9, Toshkent) – shoir. Dastlab Toshkent va Qoʻqondagi maktablarda oʻqigan. Namangandagi bolalar uyida tarbiyalangan va u maktab tahsilini Namanganda davom ettirgan. Botu 1929-yilda bolalar uyida tarbiyalanayotgan Hasan Poʻlatning mashq sheʼrlari bilan tanishib, uning 1930-yilda Samarqanddagi pedagogika institutiga kirib oʻqishiga va dastlabki sheʼrlarining oʻzi muharrirlik qilgan „Alanga“ jurnalida eʼlon etilishiga koʻmaklashgan. Hasan Poʻlatning „Kunlar kulganda“ (1931), „Zarbachi kun“ (1932), „Toza nafas“ (1933) sheʼriy toʻplamlari talabalik yillarida nashr etilgan. Hasan Poʻlat, shuningdek, „Postda“ (1934), „Yurak sadosi“ (1942) sheʼriy toʻplamlari, „Polvon“ (1934), „Qobil“, „Dongdor paxtakor“ (1936), „Mehribonlar“ (1939) dostonlari muallifi. Hasan Poʻlat sheʼriy isteʼdodi endigina barq ura boshlagan vaqtda fojiali ravishda halok boʻlgan. Vafotidan keyin „Tanlangan sheʼrlar“ (1950) va „Tanlangan asarlar“i (1956) Oybekning soʻzboshisi bilan nashr etilgan.
Hasan Xudoyberdi oʻgʻli

**Hasan Xudoyberdi oʻgʻli** (1890 – Namangan – 1938) – oʻzbek xalq ertakchisi. Yoshligida otasi vafot etib, boylar eshigida qarollik qilgan. Namanganlik usta Esondan ertaklar oʻrganib, xalq orasida aytib yurgan. 1917-yildan Namangan temir yoʻl boshqarmasida ishchi boʻlib ishlagan. Hasan Xudoyberdi oʻgʻlidan „Bulbuligoʻyo“, „Malikai Husnobod“, „Kambagʻal qiz“, „Kambagʻal qashshoq“, „Uch yolgʻonda qirq yolgʻon“, „Ozoda chehra“ va boshqa mashhur ertaklar yozib olingan va nashr etilgan. Hasan Xudoyberdi oʻgʻli aytish usuli, mahorati, ertaklarining ijtimoiy va badiiyestetik ahamiyati jihatidan mumtoz ertakchilar qatorida turadi.
Hasan Qaygʻi

**Hasan Qaygʻi**, Asan Qaygʻi (toʻliq ismi Hasan Sobit uli) (taxminan 1370—1465, Sariarqa (Ulitov)) — usta jirov. Ijodi Xorazm oʻzbeklari, qoraqalpoq va qozoqlari orasida keng tarqalgan. Oltin Oʻrda xonlaridan Ulugʻ Muhammad saroyida xizmat qilgan. Ulugʻ Muhammad vafotidan soʻng Dashti Qipchoqqa qaytgan. H.Q.ning sheʼr toʻlgʻovlari hozirgacha xalq orasida mashhur. Ularning aksariyati soʻnggi davrlarda yozib olinib, baʼzi birlari eʼlon qilingan ("Koʻlda yurgan qoʻngʻir gʻoz, qir qadrini ne bilsin", "Oq bilaging boʻlmasa, bilaguzuk solmoq ne foyda" va boshqalar). Asarlarida shoir xalq taqdiri, ahvoli haqida koʻp oʻylab, qaygʻurib, gʻam chekkan (Qaygʻu — "Qaygʻi" taxallusi ham shundan). Sheʼrlari falsafiy-didaktik mazmunda boʻlib, turli toʻplam, antologiya, bayozlarga kirgan. Dastlab Toʻgʻaloq Molda uning sheʼrlarini "Hasan Qaygʻi soʻzi" nomi bilan nashr ettirgan (1938). Xalq orasida "Hasan Hofiz" nomi bilan mashhur.
Hasanbek Rumlu

**Hasanbek rumlu** (1530/31 - ?) -tarixchi olim. Qum shahrida tugʻilgan. Rumlu qabilasiga mansub boʻlgan. safaviylarlgn Taxmasp I va Muham-mad Xudobanda (1577—87) saroyida xizmat qilgan. Umumiy tarixga oid "Ahson attavorix" ("Tarixlarning aʼlosi") asari muallifi. Asar 12 jilddan iborat boʻlib, 1572—77 yillar orasida yozilgan, bizgacha soʻnggi 2 jildi saqlanib qolgan. Ularda Eron, shuningdek, unga qoʻshni mamlakatlar: Oʻrta Osiyo, Hindiston, Turkiya, Ozarbayjon va Gruziyaning 1404—1577-yillarga oid tarixi yil-mayil bayon etilgan. Soʻnggi, 12-jildda safaviylar davlatining tashqi siyosatida roʻy bergan asosiy voqealar yoritilgan. Asar Oʻrta Osiyo xonliklari bilan Eron oʻrtasidagi siyosiy aloqalar tarixini oʻrganishda muhim manbadir. "Ahson attavorix" qoʻlyozmalari SanktPe-terburg, shuningdek, Angliya, turkiya va Erondagi kutubxonalarda saqlanadi.
Boqi Hasanov

**Boqi Hasanov** (1937.1.7 - Kitob tumani — 2001.10.9) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Kitob tumanidagi 29-, 54-maktablarda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. 1972—2000-yillarda 54-maktabda kimyo-biologiya oʻqituvchisi.
Moʻyidin Hasanov

**Moʻyidin Yunusovich Hasanov** (1917.9.10 — Fargʻona viloyati, Quva tumani — 1947.4.10) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. 1939-yildan armiyada. 1941-yil iyuldan frontda. 195-Novorossiysk togʻ-minomyot polki 4-ba-tareyasi (Shim. Kavkazfronti, 18-armiyaning, 318-togʻ-oʻqchi diviziyasi) minom-yotchisi. 1943-yil 1-noyabrda Kerch shahri yonidagi Eltigen shaharchasi (hozirgi Geroyevskoye)ni ozod qilishda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1943-yil 17-noyabr). Fargʻona va Quva shaharlari koʻchalariga va Quva tumanidagi maktabga nomi berilgan hamda Toshho-vuz qishlogʻidagi maktab oldida byusti oʻrnatilgan.

## Manbalar
Nabijon Hasanov

**Nabijon Azimovich Hasanov** (1913, Samarqand – 1972.28.8, Toshkent) – oʻzbek bastakori va sozandasi (gʻijjak), Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1967). Dastlab, Tolib Sodiqovdan nay va gʻijjak chalishni, oʻrgangan. Andijon teatrida sozanda (1927—29), Samarqand teatrida sozanda (1930—32), musiqa rahbari (1932-35, 1938—39) va bosh dirijyor (1945—47), Oʻzbek davlat musiqali teatri (1936—37), Navoiy teatri xalq cholgʻu asboblari ansambli (1939—44)da musiqa rahbari, Oʻzbekiston radioqoʻmitasi xalq cholgʻu asboblari orkestrida konsertmeyster (1947—52, 1957—72), Oʻzbekiston davlat estradasi ashula va raqs ansamblida sozanda va badiiy rahbar (1952—55). H. „Gʻunchalar“ (Tolib Sodiqov bilan), „Oʻzbekiston qilichi“ (Mutavakkil Burhonov, Toʻxtasin Jalilov va boshqalar bilan) kabi asarlarning mualliflaridan. Bastakorning isteʼdodi koʻproq ashula va qoʻshiqlarda namoyon boʻldi. Ayniqsa uning „Sallamno“, „Koʻrdim“, „Aylanay“, „Jafo qilma“ ashulalari, „Jona-jon oʻlkam“, „Ona Samarqand“, „Gilos“ kabi ommaviy va „Intizor“, „Gulchehralar“, „Charos“ kabi lirik qoʻshiqlari, yalla namunalari („Baxt yallasi“, „Yayra, goʻzal“ va hokazo) mashhur. Ayrim („Sallamno“ va boshqalar) asarlari „Nola“ kabi estrada guruhlari tomonidan yangicha talqin topgan.
## Unvonlari
Nabijon Hasanov 1950-yilda „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist“ faxriy unvoni bilan, 1967-yilda esa „Oʻzbekiston SSR xalq artisti“ unvoni bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Havolalar
* Nabijon Hasanovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Hasanmurod qushbegi masjidi

**Hasanmurod qushbegi masjidi** (yoki *Hasan Murod Qushbegi masjidi*) — Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Masjid XVIII—XIX asr boshlarida Bogʻcha darvoza yaqinida qurilgan boʻlib, bugungi kunda u „Ichan qalʼa“ mahallasi, Boʻyoqchilar koʻchasi, 35-uyda joylashgan. Obyekt Ichan qalʼa tarkibiga kiradi va Amir toʻra madrasasi qarshisida qad rostlagan.

Hasanmurod qushbegi masjidi „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishlidir.

## Tarixi va qurilish uslubi
Masjid XVIII asr oxiri XIX asr boshlarida qurilgan. Binoning qurilishi aka-uka boʻlgan xon qoʻriqchilari boshligʻi Hasanmurod qushbegi va Shoh Niyoz otaliq tomonidan olib borilgan.

Hasanmurod qushbegi masjidi Amir Toʻra madrasasining roʻparasida va Muso Toʻra madrasasining orqasida joylashgan. Masjid binosi kichik boʻlib, toʻrtburchak shaklda qurilgan. U turar joy binolariga xos kichik, murabba tarhli, bir ustunli ayvon, ikki ustunli xonaqoh va shimoldan unga tutash qoʻshimcha xonalardan iborat, shimoli sharqiy burchagiga minora ishlangan. Bezaklari oddiy. Bino tarzlari gʻishtlardan terilgan va bezaksiz; bino ichi va tekis shifti qizil, qora, moviy va oq ranglarda naqshlangan. Eshiklari islomiy naqshlar bilan bezatilgan. Yodgorlik majmuasiga qishki va yozgi masjidlar kiradi.

Hasanmurod qushbegi masjidining asosiy minorasi bugungi kungacha saqlanib qolmagan. Undan faqat fasad qismidagi kirish eshigining chap tomonida joylashgan kichik hajmdagi minoragina saqlanib qolgan va hozirda masjidda yog‘och o‘ymakorligi ustaxonasi joylashgan.  

1997-yilda Hasanmurod qushbegi masjidi katta restavratsiyadan oʻtkazildi. 2017-yilda „Ichan qal’a“ yodgorlik majmuasida joylashgan Amir To‘ra madrasasi bilan bir qatorda Hasanmurod qushbegi masjidida Xitoy hukumatining 47,6 mln yuanlik (26,4 mlrd. so‘m) mablag‘i evaziga restavratsiya va qayta tiklash ishlari amalga oshirilgan. Ushbu grantning ajratilishi 2016-yilda Madaniyat vazirligi va XXR Savdo vazirligi o‘rtasida imzolangan „Xorazm viloyati tarixiy-madaniy obyektlarini restavratsiya qilish“ bo‘yicha grant ajratish to‘g‘risidagi bitim doirasida amalga oshirilgan.

## Yana qarang
Ichan qalʼa

Bogʻbonli masjid

Juma masjid
## Manbalar
Abdurashid Hasanov

**Abdurashid Hasanov** (.1950.14.3, Gʻijduvon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Gʻijduvon tumanidagi 18-, 27-, 4-maktablarda, 1996-yildan 62-iqtidorli bolalar instituternat maktabida fransuz tili oʻqituvchisi, 2002-yildan 4-maktab huzuridagi iqtidorli bolalar inter-nat maktabida direktor oʻrinbosari, 2004-yildan 63-iqtidorli bolalar instituternat maktabi direktori.
Obid Hasanov

**Obid Hasanov** (1902, Margʻilon — 1976.25.8, Toshkent) — aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1973). 1919—25 yillarda Qoʻqon drama trup-pasida, 1925—27 yillar Samarqand musiqali teatrida aktyor. 1927—44 yillar Hamza teatrida, 1945—46 yillar Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida, 1946—56 yillarda Qoʻqon teatrida, 1958-yildan Hamza nomidagi akademik drama teatrida ishlagan. H. kichik, epizodik rollarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan, Eshon (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Amir Muzaffar (Uygʻun, I.Sulton, "Alisher Navoiy"), dehqon chol (S.Azimov, "Zamon drama-si"), jarchi (M.Shayxzoda, "Mirzo Ulugʻbek") va boshqa rollari shular jumlasidan. Bir qancha filmlarda ham suratga tushgan.

## Manbalar
Poʻlat Hasanov

**Poʻlat Fattohovich Hasanov** (1937.15.12, Toshkent viloyati) — nazariy elektrotexnika sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), texnika fanlari doktori (1975), professor (1977). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1960). Shu institutda laborant, laboratoriya mudiri (1960—64), katta oʻqituvchi (1965—72), kafedra mudiri (1972—95). Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasida boʻlim, keyin boshqarma boshligʻi (1996—99). Davlat Test markazi direktori maslahatchisi, Oʻzbekiston Aloqa va axborotlashtirish agentligiga qarashli Fan-texnika va marketing tadqiqotlari markazida ilmiy maslahatchi (1999-yildan). Ilmiy ishlari axborot-oʻlchov texnikasi, elektron zanjirlar nazariyasi, robotlar texnikasi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, axborot xavfsizligi va masofaviy taʼlim tizi-miga doir.

## Manbalar
* Figurno-tochechnme modeli i diaopre-deliteli matrits, T., 1975; Preobrazovaniya sxem elektricheskix i elektronnmx sepey, T., 1978; Robot texnikasining formal modellari, T., 1994.
Oʻrinboy Hasanov

**Oʻrinboy Hasanovich Hasanov** (1928.27.11, Oʻsh) — biolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), biologiya fanlari doktori (1971), professor (1983). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1954). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika institutida aspirant (1954—57), kichik (1958—60) va katta ilmiy xodim (1960—65), laboratoriya mudiri (1965 — 93), 1993-yildan Oʻsimliklar ekologi-yasi laboratoriyada yetakchi ilmiy xodim. Ilmiy tadqiqotlari Markaziy Osiyo hududlarida tarqalgan ozuqabop yovvoyi bedalar va 10 dan ziyod boshqa yovvoyi oʻsimliklarni oʻrganishga bagishlangan. H. bedaning 22 yovvoyi, 11 kenja turi va 68 ekologik shakllarini aniqladi.

## Manbalar
* Dikorastushiye lyutsernn Sredney Azii, T., 1972; Biologiya i ekologiya rastsniy vvo-dimmx v kulturu v adfnoy zone (v soavtor-stve), T., 1973; Effsktivnosti ispolzovaniya adfnnx zemel (v soavtorstve), T., 1979; Adaptatsiya kormovmx rasteniy k usloviyam aridnoy zonn Oʻzbekistana (i soavtorstvs), T., 1983; Madaniy usimliklarning kelib chiqi-shi. T., 1986.
Hamidulla Hasanov

**Hasanov Hamidulla** (1919.19.01 -Toshkent – 1985.22.05) – geograf olim. „Oʻzbek Magellan“i deya eʼtirof etiladi. Oʻzbekiston Milliy Universiteti Geografiya kafedrasidagi Relyefli globus muallifi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), geografiya fanlari dok-tori (1968), professor (1970). Oʻrta Osiyo davlat universiteti geologiya-tuproqshunoslik-geografiya fakultetining geografiya boʻlimini tugatgan (1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—46). „Qizil Oʻzbekiston“ gaz.da adabiy xodim (1946—47), Oʻzbekiston pedagogika fanlari ilmiy tad-qiqot institutida geograf-metodist (1948—50). 1954-yildan Toshkent Davlat Universiteti geogra-fiya fakulteti dotsenti, 1968—70 yillarda fakultet dekani, 1970-yildan tabiiy geografiya kafedrasi professor, 1983 – 85 yillarda tabiiy geografiya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari „Oʻrta Osiyo olimlarining geografik merosi“, Oʻrta Osiyo toponimiyasi, geografiya tarixi, trans-kripsiya, terminologiya, dunyo tabiiy geografiyasi, geografiya oʻqitish metodikasi, ilmiy asarlar tarjimasiga bagʻishlangan. Koʻpgina mamlakatlar (Afgʻoniston, Hindiston, Myanma, Yaponiya, AQSH, Yevropa mamlakatlari va boshqalar)ga sayohat qilgan. Toshkentdagi koʻcha va maktablardan biri H. nomi bilan ataladi.

## Manbalar
* Mahmud Qoshgʻariy, T., 1963;
* Geografik nomlar imlosi, T., 1964;
* Geografik terminlar lugʻati, T., 1964;
* Oʻrta Osiyelik geografva sayyoxlar, T., 1964;
* Oʻrta Osiyo joy nomlari tarixidan, T., 1965;
* Zahiriddin Muhammad Bobir, T., 1966;
* Yer tili, T., 1977;
* Sayyoh olimlar, T., 1979;
* Geografik nomlar siri, T., 1985.
Hasbi hol

**Hasbi hol** (arab. — ahvol bayoni, hol-ahvol tasviri) — shoir yoki yozuvchi tomonidan muayyan vaziyatdagi hol-ahvoli bayoniga bagʻishlab yozilgan asar. Hasbi hol koʻpincha masnaviy shaklida yozilib, biror shaxsga (hukmdor yoki yaqin kishisiga) qaratilgan maktub tarzida (mas, Alisher Navoiyning Sayy-id Hasan Ardasher nomiga yozgan mas-naviysi) yoki shoirning oʻz ahvolidan shikoyati, noroziligi bayonidan iborat boʻlishi mumkin (Mujrim Obidning "Hasbi hol"i, Shukuriy masnaviylari va boshqalar). Hasbi hol yozuvchi biografiyasini, u yashagan davrni oʻrganish uchun qimmatli manba qisoblanadi.
Ibrohim Hafizov

**Hafizov Ibrohim** (1870-1940) -buxorolik meʼmor. Hunarni otasi bilan birga ishlab, usta Xalilga shogird tushib (1880—88) oʻrgangan. 1888-yildan mustaqil usta. Hafizov muqarnasli sharafa va namoyonlarga handasiy va islimiy uslubida naqsh ishlash sanʼatini puxta egallagan. Qoʻshmadrasa yaqinidagi Qozi Baqoxon uyi, Karmanadagi Abdulahadxon saroyi, Sarim Sulton, Xayro-bod, Chorbogʻ Charimgari, Chorbogʻgul saroylari va uylarini qurishda qatnashgan. Xon saroyida gilkorlik qilgan. Ark saroyini qayta tiklashda, Buxoro shahridan Sitorai Mohi Xosagacha boʻlgan yoʻlga tosh yotqizishda, fabrika qurishda (1928— 34) va boshqalarda ishtirok etgan. Hafizovning 100 dan ortiq loyihalari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi.
Nabi Hafizov

**Nabi Hafizov** (**Usta Nabi Hafizov**; 1893-yil — Buxoro — 1959-yil) — naqqosh va musavvir, birinchi oʻzbek plakatchisi. Buxorodagi binolarni naqshlar bilan bezagan. Hafizov rassomlik bilan ham shugʻullangan, zamonaviy mavzularni tasvirlashda miniatyura sanʼati anʼanalarini keng qoʻlladi. Matbuotda faol ishtirok etdi, plakatlar yaratdi. Tosh-bosma usulida chop etilgan plakatlarida gʻoya va mazmun sodda, tushunarli hamda ommabop qilib ifodalangan. Hafizov plakatlaridan namunalar buxoro viloyat oʻlkashunoslik muzeyida saqlanadi.
Flyura Hafizova

**Flyura Hafizova** (1948-yil 4-yanvar, Chust shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Chust shahridagi 1-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Robiya Hasanova

**Robiya Hasanova** (1949.20.8, Jizzax sh.) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Sirdaryo pedagogika institutini tugatgan (1970). 1968-yildan Zomin tumanidagi 25-, 50-, 56-, 15-, 39-, Jizzax tumanidagi 16-maktablar-da, 1992-yildan Zomin tumanidagi 65-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Shamsiroʻy Hasanova

**Hasanova Shamsiroʻy** (1917 - Toshkent — 07.1956) — ilk oʻzbek ayol rassomi. Toshkent rassomlik texnikumida taʼlim olgan (1933—38), A.Volkov, P.Gan va boshqalardan tasviriy sanʼat asoslarini oʻrgangan. Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida dastlab ekskursovod, 1945-yildan direktor boʻlib ishlagan. H. ijodi davomida Sharq va Gʻarb sanʼ-ati uslublarining uygʻunligiga institutilgan, Oʻrta Osiyo mshshatyura maktablari va mahobatli rassomligi anʼ-analarini Yevropa realistik sanʼati anʼanalari bilan uygʻunlashtirib oʻziga xos yangi plastik yechimga erishgan. H. portret janrida asarlar yaratgan; "Bog-bon qiz", "Skripkachi qiz", "Avtoportret" va boshqa; oʻzbek tasviriy sanʼ-atida birinchilardan natyurmort jan-rini boshlab bergan: "Koptok gul", "Xitoy chinnisi", "Mevalar" va boshqa Alisher Navoiyning 500 yilligiga tayyorgarlik davrida turmush oʻrtogʻi Chingiz Ahmarov bilan Navoiy teatri binosining foyesi uchun ishlangan rasmlarda ishtirok etgan. Ayniqsa tarixiy portretlari ("Zebunniso begim", "No-dirabegim", "Uvaysiy", "Mutriba" va boshqalar)da uning nozik sharqona uslubi oʻz ifodasini topgan. H. asarlari respublika va chet mamlakatlardagi koʻrgazmalarda namoyish etilgan; asarlari respublika muzeylarida saqlanadi.
Haftiyak

**Haftiyak** (fors. — yettidan bir) — Qurʼonning yettidan bir qismi bitilgan kitob. Yosh qorilarga qulay boʻlsin uchun Qurʼon suralaridan bir nechtasi (13—14 tasi) tanlanib, qiroat kitobi shakliga keltirilgan. Oʻtmishda Turkistondagi maktablarda xrestomatiya vazifasini oʻtagan birinchi qoʻllanma hisoblanadi. Bolalar arab alifbosini oʻzlashtirganlaridan soʻng oʻrgatilgan. Odatda, haftiyak 1—2 yil oʻqitilgan. Haftiyakdan soʻng Qurʼoni karimni oʻqishga oʻtilgan. Yosh talaba kichik suralarni maʼlum miqdorda yod olgandan keyin haftiyakni oʻqishga kirishish marosimini oʻtkazish odatga aylangan. Keyingi paytda haftiyak oʻrniga bir yoʻla Qurʼoni karimning toʻliq nusxasini oʻqish va oʻqitish rasm boʻlgan.
Hasharotlar

**Hashoratlar** () – boʻgʻimoyoqli umurtqasiz hayvonlar sinfi. Yer sharida 1,4 t

Tabiatda hasharotlar turli-tuman va katta ahamiyatga ega. Ular butun quruqlikni egallagan; ayniqsa sernam subtropik yerlarda koʻp tarqalgan. Koʻpchiligi yerda, qator turlari suvda yashaydi, baʼzilarining hayoti tuproq bilan bogʻliq. Hasharotlar xilma-xil mahsulotlar bilan oziqlanib, tabiatda moddalar alma-shinuvida ishtirok etadi. Hasharotlarning juda koʻp turlari oʻsimliklar zarar-kunandalari; hayvonlar va odamlarga zarar keltiradi. Oʻsimliklarni chang-latisnanda hasharot va begona oʻtlarni yoʻqotishda ham hasharotlarning roli katta (qarang Entomofaglar); foydali hasharotlardan asalari, ipak qurtlar, lak beruvchi chervetslar qimmat-baho mahsulot beradi; ayrimlari ovlanadigan hayvonlar uchun ozuqa manbai. Hashoratlar xilma-xilligi va ularning olamini entomologiya fani, foydali hasharotlardan amaliyotda foydalanish va zararkunanda hasharotlarlarga qarshi kurash usullarini qishloq xoʻjaligi entomologiyasi fani oʻrganadi.

## Adabiyotlar
* Vrednne i poleznne nasekomne xlopchatnika i drugix selskoxozyaystvennnx kultur Oʻzbekistana. T., 1977; Selsko-xozyaystvennaya entomologiya. M., 1983; murodov S. A., Umumiy entomologiya kursi, T., 1986.
Hasharotlar introduksiyasi

**Hasharotlar introduksiyasi** — hasharotlarni oʻzi yashab turgan joydan boshqa, yangi hududlarga kelti-rib agrobiotsenoz entomofaunasini sunʼiy boyitish. Muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega. Oʻsimliklarni biologik himoya usulida Hasharotlar introduksiyasidan keng foydalaniladi. Odatda, bir tur zararku-nanda hisobiga yashashga ixtisoslashgan entomofag va akarifaglar intro-duksiyasi yaxshi samara beradi. Oʻzbekistonda 24 tur entomofag va aka-rifag introduksiya qilingan boʻlib, shundan 11 turi yaxshi iqlimlashgan; ular zararkunanda hasharotlar miq-dorini xoʻjalik uchun sezilmaydigan darajada saqlab turadi. Jumladan, qonli bit paraziti afelinus (1931), komstok qurti paraziti psevdafikus (1945) yaxshi iqlimlashdi. Iqlimlashmagan turlardan esa mavsumiy dalaga qoʻyish usulida foydalaniladi. Oʻzbekistonda 1967-yildan iqlimlashtirilgan trixogramma gʻoʻza hamda sabzavot ekinlari zararkunandalaridan — tunlamlarga qarshi muvaffaqiyatli qoʻllanmoq-da. Issiqxonalardagi oʻrgimchakkanalarga qarshi yirtqich kana — fito-seyulyusni (Oʻzbekistonga 1969-yilda olib kelingan) qoʻllash yaxshi samara bermoqda.
Hasharotxoʻr oʻsimliklar

**Hasharotxoʻr oʻsimliklar** -odatdagi oziqlanishdan tashqari yana ayrim hasharotlar (baʼzan mayda jonivorlar)ni tutib yeb qoʻshimcha oziq manbai sifatida foydalanadigan koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar guruhi. Yer sharining barcha qismida uchraydi. 500 ga yaqin turi (7 oilasi) maʼlum. Chuchuk suv havzalarida, botqoq oʻtloqlarda, botqoqliklarda, asosan, azotli birikmalar, kaliy, fosfor kam-chil tuproqlarda oʻsadi. Shu sababli hasharotlar bilan oziqlanadi. H.oʻ.da hasharotlarni tutish uchun maxsus moslamalar bor.

Baʼzi bir H.oʻ.ning barglari yopishqoq suyuqlik ajratuvchi koʻp sonli bezchalar bilan qoplangan. Boshqalariniki hasharotlarni tutuvchi quticha (nepen-tes, darlingtoniya) yoki tez harakatlanuvchi (tutuvchi) qopqonlardan (di-oneya, aldrovandan) iborat. Ushlangan hasharotlar barg bezchalari ajratgan maxsus suyuqlikda erib, hazm boʻladi.H.oʻ.ning oziqlanishi geterotop uslubga mansub boʻlib, hatto Atf (adenozin tirifasfat kislota) sintezi ham plastidalrda emas balki mitohondiryada amalga oshadi.agar ular geteratirof boʻlsa demak konsument hamdir. Hasharotxo'r o'simliklarga suv qaroqchisi, nependes, drosera va boshqa o'simliklar kiradi
Hasharotxoʻrlar

**Hasharotxoʻrlar** () — sut emizuvchilar turkumi. Eng qadimgi va tuban tuzilgan yoʻldoshlilar. Boʻr davrida paydo boʻlgan. Hasharotxo'rlar barcha yoʻldoshlilarning ajdodlari boʻlishi ham mumkin. Koʻpchilik Hasharotxo'rlar besh barmoqda, tovonda yuradi. Tishlari yaxshi ixtisoslashmagan, bosh miyasining hidlov boʻlaklari kuchli rivojlangan. 6 oilasi: tipratikanlar, tenreklar, tilla krotlar, yoriqtishlilar, yerqazarlar, sakrovchilar mavjud. Ayrim zoologlar vixuxolsimonlar, vidrasimon yerqazarlar, tupayyasimonlarni ham ana shu turkumga kiritishadi. Avstraliya, Janubiy Amerikaning koʻp qismi, Antarktida va Grenlandiyadan tashqari barcha qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda tipratikanlar va yerqazarlar oilalariga mansub 6 turi: qora ignali tipratikan, quloqdor tipratikan, mitti oqtish, ola putarak, kichik oqtish, oq qorin oqtish tarqalgan. Koʻpchilik Hasharotxo'rlar shomda faollashadi. Hasharotxo'rlar  oʻrmon xoʻjaligiga ziyon keltiradigan umurtqasiz hayvonlarni qirib foyda keltiradi. Ayrim turlari ovlanadi. 8 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Hashshoshiylar

**Hashshoshiylar** (arabchadan „hashish chekuvchilar“, "giyohvandlar") — ismoiliylar ichidagi yashirin terrorchilik bilan shugʻullangan firqa tarafdorlari. XI asr oxirida Eronda ismoiliylar harakatining boʻlinib ketishi natijasida paydo boʻlgan. Asoschisi — Hasan ibn Sabboh (1124-yil vafot etgan).

Eronning shimoli-gʻarbidagi togʻlar orasida joylashgan Alamut qalʼasi hashshoshiylar jamoasining markazi boʻlgan. Hashshoshiylar harakati Suriya va Livanda, keyinchalik Hindistonda ham tarqalgan. U Oʻrta Osiyo, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlaridagi qarmatlar harakati bilan uzviy bogliq.

Hashshoshiylar xalifalik va saljuqiylarga qarshi kurashgan. Hashshoshiylarning rahbarlari oʻz dushmanlarini oʻldirishni siyosiy kurashning asosiy vositasi deb bilgan. Hashshoshiylar gʻoyat yashirin holda ish koʻradigan va tarmoqlangan terrorchilik tashkilotini vujudga keltirgan.

Oʻz maqsadlarini amalga oshirish (hukmdorlar, podsholar, qirollar va yirik namoyandalarni oʻldirish)da fidoyilar (qashshoq dehqon va shaharlik yoshlar)dan foydalangan. Turli manbalar hashshoshiylar terrorchi (fidoiy)larga giyohvand moddalari isteʼmol qildirib, oʻlsa shubhasiz jannatga tushishiga ishontirgan, degan fikr keng tarqalgan. Birmuncha davr hashshoshiylar koʻp hukmdorlarga dahshat solib turgan, ulardan koʻplari oʻz jonini saqlash uchun hashshoshiylarga toʻlov toʻlab turgan. 1256-yil moʻgʻul istilochilari Alamutni bosib olib, Eronda hashshoshiylar jamoasiga barham bergan. 1273-yilda mamluklar qoʻshini Suriya va Livandagi hashshoshiylarning oxirgi tashkilotlarini tugatgan.
Hafton

**Hafton** — 1) nayza, oʻq va tigʻ zarbidan muhofaza qiladigan zirhli maxsus harbiy kiyim. H. odatda, sovut ostidan kiyilgan. H. aksariyat paxtadan tikilgan; 2) zodagon shaxslar tomonidan ustdan kiyiladigan zarbof toʻn.
Hashar

**Hashar** — nemislar, hindular, oʻzbeklar, ayrim boshqa turkiy xalqlar orasida udumga aylangan ijtimoiy hamkorlik va begʻaraz yordam shakllaridan biri. Asosan, tezkorlik bilan bajarish zarur boʻlgan ishlar (hosilni zudlik bilan yigʻib olish) va katta mehnat talab insho-otlarni bunyod etish (kanal qazish, yoʻl va koʻpriklar qurish)da qoʻllangan. Hashar ariq qazish, imorat qurish kabi ishlarda bir necha kun ham davom etgan. Mas, Oʻzbekistondagi Katta Fargʻona kanali umumxalq hashar vositasida bunyod etilgan. 1966-yil 26-aprelda Toshkentda roʻy bergan zilzila oqibatlari ham umumxalq hashar orqali tugatilgan. Oʻzbekiston istiqlolidan soʻng hashar yangicha mazmun kasb etib, Roʻza va Qurbon hayitlari, Navroʻz, Mustaqillik bayramlari yoki muhim sanalar oldidan umumxalq xayriya hashari oʻtkazish anʼanaga aylandi.
Xudoyberdi Haqberdiyev

**Xudoyberdi Haqberdiyev** (1949.1.6, Samarqand) — kulol, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997). Usta Umarqul Joʻraqulovga shogird tushib hunar oʻrgangan. 1968-yildan mustaqil usta: Badiiy fond ustaxonasida; 1978-yildan "Us to" birlashmasida. Haqberdiyev ijodi madaniy, tarixiy anʼanalar bilan uzviy bogʻliq, asarlarida oʻziga xos mavzuli mujassamotlarida nafis shakl yechimiga erishgan: "Ajdarho" (1972), "Bosim" (1990), "Soʻgʻdiyona" (1991—92), "Ur-gut—Samarqand" (1991—92), "Sara-ton" (1996), "Samarqand" (2002), "Buyuk ipak yoʻli" (2004) va boshqa

Haqberdiyev 1967-yildan asarlari bilan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etadi. Jumladan, 2002-yildan Gollandiya shaharlarida yiliga 2-marta uyushtiriladigan kulollar assotsiatsiyasi koʻrgazmasi qatnashchisi. Asarlari respublika va xorijiy davlatlar muzeylari va toʻplamlarda saqlanadi.

## Manbalar
Haqnazarxon

**Haqnazarxon**, Haqnazar Sulton (?—1580) — qozoqlar xoni (1538-yildan). Otasi Qosimxon kabi hokimiyatini mustahkamlash, xonlik hududini kengaytirishga harakat qilgan. Noʻgʻay oʻrdasidagi oʻzaro ichki nizolardan foydalanib oʻrdaga tobe qozoq urugʻlarining bir qismini oʻziga boʻysundirgan. Moʻuliston xonlari bilan uzoq muddat kurash olib borgan. 50-yillarning oxirida H. Sirdaryo boʻyidagi savdohunarmandchilik markazla-, ri va Toshkentni bosib olish uchun shayboniylardan Bobo sulton va Ab-dullaxon II bilan kurashgan. 1573-yil rus hukumati H. bilan oʻzaro aloqa bogʻlashga uringan. Rivoyatlarga koʻra, qozoqlarning 3 ta juzga ajralishi H. nomi bilan bogliq boʻlgan.

## Adabiyot
* Materialm po istorii kazaxskix xanstv XV-XVIII vekov, Alma-Ata, 1969.
Haqiq

**Haqiq**, aqiq — zargarlik buyumi, ayollar taqinchogʻi. Yirik hajmdagi H. va boshqa qimmatbaho toshlarga Buxorodagi hind, eronlik ustalar husnixat bilan arab yozuvida matnlar (muhr, Qurʼon oyatlari)ni oʻyib bitganlar. Yirik hajmdagi toshlar sayqallangan, turli mujassamotlar (asosiy maydon — turunj, hoshiya va boshqalar) hosil qilib oʻymakori bezatilgan hamda metall (kumush va boshqalar) gardishlarga oʻrnatilgan; gardish atrofi kungurador boʻlib, yuqorisiga ilgak ishlangan, quyi qismi bargak, marjonli shokilalar bilan bezatilgan. Baʼzan tayyor bezatilgan H.lar keltirilib, Buxoroda gardishga oʻrnatilgan. H. asosan koʻkrak, kurak va boshqa joylarga osilib, odatda tumor va zifasini bajargan.
Haqqush

**Haqqush** – qarqaralar oilasiga mansub qush. Janubiy Yevropa, Osiyo, Afrika, Shimoliy Va Janubiy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonning Amudaryo va Sirdaryo vohalarida uchraydi. Tanasining uzunligi 60 sm ga yaqin. Qanoti 26-30 sm; qora-oqish yoki kulrang, metalldek yaltiraydi. Yetuk Haqqushning boshida 3-4 ta uzun, ingichka patdan iborat kokili bor. Daryo, koʻl va boshqa suv havzalarining qirgʻogʻida yashaydi. Asosan, tunda faol; koloniya boʻlib, daraxtlarga uya quradi. 4-5 ta tuxumni nari va modasi navbatlashib 21-22 kun bosadi. Baliq, baqa, mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.
Hech narsa

**Hech narsa**, hech nima — har qanday sifatning , muayyan obʼyektning va umuman bor boʻlgan narsalarning yoʻqligini, mavjud emasligini ifo-dalovchi falsafiy tushuncha. U mavjudlik, borliq, nimadir degan tushun-chalarning qarama-qarshisi. U — yoʻqlikdir. Yoʻqlik — Hech narsadir. Borliq tushunchasi nimaningdir mavjudligini ifodalasa, yoʻqlik tushunchasi esa oʻsha joyda nimaningdir mavjud emasligini anglatib, nimaning aksi boʻlgan Hech narsani ifodalaydi. Yoʻqlikdeb oʻtmishdagi va kelajaqdagi hodisalarning hozirgi zamonda (aynan shu vaqt-da) yoʻq ekanligiga qoʻllash mumkin. Bugungi hodisa kecha yoʻq edi, ammo potensial (imkoniyatdagi) borliq sifatida mavjud edi. Ertangi hodisa ham hozircha yoʻqlik, ammo potensial borliqdir. Biz oʻtmishni bugungi kunda qoldirgan iziga qarab, kelajakni esa bugungi hodisalardagi oʻzgarish surʼatiga va tendensiyalariga qarab faraz qilamiz. Bugungi voqelik ertaga esa yoʻqlikka aylanadi, bugun tirik boʻlgan koʻpgina jonivorlar ertaga oʻlik boʻladi. Mutlaq yoʻqlikning oʻzi yoʻkdir. Hech narsa ni gnoseologik maʼnoda ham tushunish mumkin. Biz yoʻq deb hisoblagan obʼyektlar hozircha bizning fikr doiramizdan (bilish chegarasidan) chetda qolgan boʻlishi ham mumkin. Oʻtgan asrlarda elektromagnit may-donining , koʻpgina elementar zar-ralarning mavjudligi haqidagi tasavvurlar yoʻq edi. Aniqrogʻi, biz ularning mavjudligini bilmas edik. Ular biz uchun "yoʻqlik" hisoblanar edi.

Hech narsa tushunchasi haqida qadimdan mutafakkirlar fikr yuritib kelishadi. Demokrit harakat va oʻzgarishlar boʻlishi uchun borliq (atomlar) va boʻshliq (Hech narsa) boʻlishi lozim, deb taʼkidlagan. Sofist Gorgiy Hech narsa bor-liqning teskari tomonidir deydi. Platon va Aristotel fikricha, Hech narsa oʻz-oʻzicha imkoniyat, passiv bogʻliqlik boʻlib, bu sifatlar har bir konkret narsada mujassamlashgan boʻladi. Plo-tin falsafasida Hech narsa, yaʼni yoʻqlik yomonlik bilan aynanlashtiriladi. Sharq falsafasida, kalom taʼlimotida, Forobiy va Ibn Sino asarlarida Hech narsa azaliy borliqsan tashqaridagi iroda sifatida talqin etiladi va u hamma narsaning ibtidosi va intihosidir deb taʼkidlanadi. Hayopg falsafasitsa hamma balolar yoʻqlikdan kelib chiqadi, deyiladi.

Gegel "Mantiq fani" asarida Hech narsa sof borliqning qarama-qarshisi, kategoriyalar harakatining dastlabki bosqichidir deb hisoblagan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlariga kelib anʼanaviy metafizika taʼlimotining susay-ishi tufayli Shopengauer, Nitsshe, Bergson tomonidan Hech narsa maʼnosiz tushuncha sifatida falsafiy isteʼmoldan chiqarib tashlandi. Ammo, zamonaviy kosmologik konsepsiyada hamma narsa oʻsha Hech narsadan vujudga kelgan deyiladi. Shunday ekan, Hech narsa aslida hamma narsaning ibtidosi va instituti-hosi, asosi va davomchisi, sababchisi va oqibati, yaratuvchisi va yoʻqotuvchisidir.

## Adabiyot
* Al -Farabi, Filosofskiye trak-tatn, Alma-Ata, 1970;Turayev B.O., soderjaniye prostranstva i vremeni v proshlom i nastoyashem, v kn. Klassicheskaya nauka Sred-ney Azii i sovremennaya mirovaya sivilizatsiya, T., 2000; Podolnny R., Hech ni-maningoʻzi nima?, T., 1987;Toʻrayev B.O., Karimov B.R., Hozirgi zamon fanlarida imkoniyat muammolari, T., 1993.