Meksika

**Meksika** (ispancha: *Mexiko*), Meksika Qoʻshma Shtatlari (ispancha: *Estados Unidos Mexicanos*) – Shimoliy Amerikaning janubiy qismida joylashgan davlat. BMT- aʼzosi hisoblanadi. Maydoni – 1 958 245 km². Aholisi – 131 411 200 kishi (2025). Poytaxti – Mexiko shahri. Maʼmuriy jihatdan 31 ta shtat va 1 ta poytaxt federal okrugiga boʻlinadi.

## Davlat tuzumi
Meksika – federativ respublika hisoblanadi. Meksika Qoʻshma Shtatlarining 1917-yil 5-fevraldagi Siyosiy Konstitutsiyasi amal qiladi, unga keyinchalik oʻzgartishlar kiritilgan. Davlat boshligʻi – prezident (2000-yildan Vi-sente Foks Kesada), u umumiy toʻgʻri ovoz berish yoʻli bilan 6 yil muddatga saylanadi. Konstitutsiyaga binoan, prezident qayta saylanishi mumkin emas. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni Milliy kongress (2 palatali parlament), ijroiya hokimiyatni prezident amalga oshiradi.

## Tabiati
Meksika qirgʻoqlari kam parchalangan, eng katta yarim orollari – Kaliforniya va Yukatan hisoblanadi. Tinch okeandagi bir necha orol ham Meksika tarkibiga kiradi. Mamlakat hududining katta qismini Meksika togʻligi (aksariyat balandligi 1000–2000 m, eng baland joyi – harakatdagi Orisaba vulqonlari – 5700 m) egallaydi. Sohilga yaqin joylari-pasttekislik tashkil etadi. Meksika qoʻltigʻida neftgazli havza, Meksika togʻligida rangli metall rudalari (mis, qoʻrgʻoshin, rux, kumush, simob, margimush, surma, kadmiy, vismut, qalay, volfram, oltin), mamlakatning Shimoli-sharqida toshkoʻmir, temir va uran rudalari, oltingugurt konlari mavjud. Iqlimi tropik, shimolida subtropik iqlimdir. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10°—25°C, iyulniki 15°—30°C. Yillik yogʻin togʻ yon bagʻirlarida esa 2000–3000&nbsp;mm yogʻadi.

Janubi-sharqida daryo soylari koʻp, shimoli-gʻarbida kam (**Yukatan yarimoroli**da umuman oqar suv yoʻq). Yirik daryolari: Rio-Grande (**Rio-Bravodel-Norte**), Lerma (quyi oqimida Rio-Grandede Santyago deb ataladi), Balsas, Grixalva – Usumasinta dare sistemasi hisoblanadi. Eng katta koʻli – Chapala. Shimoli-gʻarbida, asosan, boʻz tuproq va choʻlga xos oddiy tuproqlar; togʻliklarda sur-jigarrang, jigarrrang, savanna qizil tuproqlari va togʻ-oʻrmon qoʻngʻir tuproqlari, pasttekisliklarda surjigarrang, savanna qizil tuproqlari va botqoq tuproqlari uchraydi.

Oʻsimliklari juda xilma-xil. Meksikada oʻsimliklarning 12 mingga yakin turi bor; shulardan 2/3 qismi endemik oʻsimliklardir. Meksika togʻligining shimoliy kattaroq qismida oʻziga xos kserofil oʻsimliklar, shuningdek, mimozadosh butalar oʻsadigan chala choʻl va choʻllar asosiy oʻrin tutadi. Togʻliqning janubiy qismida va bu yerlarni oʻrab olgan pasttekislik sohillarida boshoqlilar va sertikan butalardan iborat savanna oʻsimliklari, togʻlarda bargli va aralash oʻrmonlar (dub, grab, joʻka, karagay, oqqaragʻay va boshqalar) usadi; Meksikaning janubiy va janubi-sharqiy qismlarida aksari tropik oʻrmonlar, sharqiy yon bagʻirlarida doim yashil sernam oʻrmonlar, gʻarbiy yon bagʻirlarida igna bargli, togʻ etaklarida barg toʻkadigan oʻrmonlar bor.

Yovvoyi hayvonlardan chala choʻl va choʻllarda kemiruvchilar – yer qazir (yer sichqon), koyot (yaylov boʻrisi), Meksika togʻligi oʻrmonlarida qora ayiq, yenot, kizil silovsin, puma, savannalarda bugʻu, chumolixoʻr, jayra, janubidagi tropik oʻrmonlarda maymunning 2 turi, tapir, yaguar uchraydi. Hayvonot, oʻsimlik dunyosi (flora va fauna) va boshqa noyob joylarni qoʻriqlash maqsadida 50 dan koʻproq bogʻ tashkil etilgan. Eng yiriklari: Kumbreode-Monterrey, Syerrade-San-PedroMartir, Kan-ondelrio Blanko va boshqalar hisoblanadi.

## Aholisi
Aholisining koʻpi meksikanlar boʻlib, ular indeys qabilalari va elatlari, Yevropa (asosan, Ispaniya)dan koʻchib kelganlar va plantatsiyalarda ishlatish uchun keltirilgan afrikaliklardan iborat. Aholining yarmidan ortigʻi aralash nikohdan tugʻilgan metis va mulatlar tashkil etadi. Tub indeys xalqlari oʻz tillari va madaniyatlarini qisman saqlab qolgan. Ispanlar, basklar, nemislar, fransuzlar, italyanlar va boshqa ham bor. Rasmiy til – ispan tili. Dindorlarning 96% katoliklar tashkil etadi. 73% aholi shaharlarda yashaydi. Yirik shaharlari: Mexiko, Gvadalaxara, Monterrey, Leon, Syudad-Xuares.

## Tarixi
Meksika hududida odam yuqori paleolit (miloddan 20—15 ming yil oldin) davridan yashaydi. Bu yerda turli davrlarda Gʻarbiy yarim shardagi eng rivojlangan sivilizatsiyalardan biri mavjud boʻlgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalaridan aholi oʻtroq hayot kechira boshlagan, dehqonchilik, hunarmandchilik, sanʼat taraqqiy etgan. Milodning boshlarida Markaziy Amerikaning shimoli-gʻarbiy qismida mayya qabilalari yashagan. 1ming yillikning 2-yarmida Markaziy Meksikada tolteklar xiyla yuksak madaniyat yaratdilar. Lekin bu madaniyatni 2-ming yillikning boshlarida naua qabilalari barbod qildi. Naua qabilalari orasida atsteklar ham bor edi, ular hozirgi Mexiko shahrini barpo etdilar va 14-asrda yirik davlat tuzdilar, bu davlat 15-asrda Markaziy va Janubiy Meksikaning eng qudratli davlatiga aylandi. Bu yerda dehqonchilik, hunarmandchilik, qurilish texnikasi, tasviriy sanʼat birmuncha rivoj topdi. 1517-yil Meksikani ispanlar bosib ola boshladilar. 16-asr oxiriga kelib Meksika hududi butunlay zabtetildi. Yangi Ispaniya vitse-qirolligi tuzildi, butun hokimiyat ispan zamindorlari qoʻl ostiga oʻtdi. Mahalliy aholining aksar qismi oʻz yerlaridan mahrum etildi, mustamlaka hokimlari, zamindorlar va katolik cherkoviga tobe boʻlib qoldi. Ocharchilik, kasalliklar koʻplab indeyslarning yostigʻini quritdi (ispanlar zabt eta boshlagan paytda 25 mln.ga yaqin indeys boʻlgan boʻlsa, 1605-yilga kelganda 1 mln. dan salgina koʻproq indeys qoldi). Ishchi kuchi yetishmay qolgach, Afrikadan koʻplab negr qullar keltirila boshladi. Meksika sanoatining rivojlanishiga turli yoʻllar bilan toʻsqinlik qilindi, koʻpchilik ekinlarni ekishni taqiqlab, tuz, porox, tamaki mahsulotlari sotish davlat monopoliyasiga aylantirildi. Mahalliy xalq mustamlakachilarga qarshi bosh koʻtarib bir necha bor qoʻzgʻolon qildi. Iqtisodiy aloqalarning rivojlanishi va ichki bozorning vujudga kelishi, milliy ongning uygʻonishi taʼsirida 19-asrning boshlarida meksikan millati tarkib topa boshladi.

Amerikadagi ispan mustamlakalarining mustaqillik uchun olib borgan urushi davrida (1810—1826), xususan, 1810—1815 yillarda M.da M. Idalgo va X. M. Morelos rahbarligida dehqonlar qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtdi, bu qoʻzgʻolon sha-fqatsiz bostirildi. Ispaniyadagi 1820—1823 yillar inqilobi va Janubiy Amerikadagi Ispaniya mustamlakalari vatanparvarlarining muvaffaqiyatlari Meksikada xalq ozodlik harakatining yangidan koʻtarilishiga sabab boʻldi. A. Iterbude boshchiligidagi harakat keng xalq ommasi tomonidan koʻllab-quvvatlandi. 1821-yil M. mustaqil davlat, 1824-yil esa respublika deb eʼlon qilindi. 1845-yil AQSH Texasni, 1846—1848 yillardagi Amerika-Meksika urushi natijasida mamlakat hududining qariyb yarmini bosib oddi. M.ga qarshi uyushtirilgan Angliya-Fransiya-Yspaniya intervensiyasi meksikan xalqining qahramonona qarshiligiga uchrab, interventlarning magʻlubiyati bilan tugadi. 1877-1880 va 1884-1911-yillarda general P. Dias prezident boʻlib turdi; ana shu davrda fuqarolar ozodligi oyoq osti qilindi, kongress oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. 20-asrning boshlaridan inqilobiy yuksalish roʻy bera boshladi. 1910-yilda dehqonlar harakati avj olib ketdi. F. Vilya, E. Sapata dehqonlar harakatining eng yirik rahbarlari edilar. 1910—1917 yillarda M.da inqilob boʻlib oʻtdi. 1911-yil may oyida Dias rejimi agʻdarib tashlandi. Yangi konstitutsiya qabul qilindi.

1929—1933 yillardagi jahon iqtisodiy boʻhroni davrida inqilobiy harakat kuchaydi va milliy inqilobiy partiyaning radikal qanoti vakili L. Kardenas-idelrio prezident qilib saylandi. Uning hukumati (1934—1940) mu-him oʻzgarishlar qildi, yer islohoti oʻtkazdi.

Ikkinchi jahon urushining boshlarida Meksika hukumati betaraf ekanligini bildirdi; lekin 1942-yil may oyida fashistlar blokiga qarshi urush eʼlon qildi. Urushdan keyingi yillarda Meksika iqtisodiyoti yuksala bordi. Biroq qishloqda ahvol oʻzgarmadi. 60-yillardan boshlab L. Mateos (1958—1964) va D. Ordas (1964—1970) hukumatlari milliy iqtisodiyotni mustahkamlash yoʻlini tutdi. 1970-yilda hokimiyat tepasiga kelganL. Echeverria hukumati ahvolni yaxshilash uchun yer islohoti toʻgʻrisida qonun (1971), yangi saylov qonuni (1972), mahalliy kapital qoʻyilishini ragʻbatlantirish va chet el kapitalini tartibga solish toʻgʻrisida qonun (1973) qabul qildi, davlat xizmatchilari uchun haftasiga 5 ish kuni joriy qildi. M.ning Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari, Yaponiya va Lotin Amerikasidagi bir qancha mamlakatlar bilan tashqi savdo aloqalari kengaytirildi.

1976-yilda saylangan prezident L. Portilo va ayniqsa, 1994-yilda saylangan E. Sedilo hukumatlari sanoat va qishloq xoʻjaligini rivojlantirish, iqtisodiy islohotlar oʻtkazishga urindi. Ammo mamlakatning tashqi qarzi oshdi, ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish pasaydi, ekinzorlar qisqardi. 2000-yil „Oʻng markazchi alyans“ blokidan Visente Foks Kesadaning prezident lavozimiga saylanishi 1929-yildan buyon mamlakatni idora qilib kelayotgan Institutsioninqilobiy partiyaning hukmronligiga chek qoʻydi. Keyingi yillarda xoʻjalik boshqaruvini mahalliylashtirish, davlatga qarashli norentabel korxonalarni qisqartirish, iqtisodiyotning „ochikligi“ va tadbirkorlik fa-oliyatini kuchaytirish, oʻzaro manfa-atli xalqaro hamkorlikni rivojlantirish siyosati oʻtkazila boshladi. M. 1991-yil 26-dekabrda Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligini tan olgan va 1992-yil 16-martda u bilan diplomatiya munosabatlari oʻrnatgan. Meksika 1945-yildan BMT aʼzosi. Milliy bayrami – 16-sentabr – Mustaqillik eʼlon qilingan kun (1810).

## Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari
Institutsion-inqilobiy partiya, 1929-yilda tuzilgan (1938-yilgacha Milliy-inqilobiy partiya, 1946-yilgacha Meksika inqilobiy partiyasi deb atalgan, 1946-yildan hoz nomda); Kardenista milliy yangilanish fronti partiyasi, 1972-yilda asos solingan; Meksika koʻkatparvar ekologiya partiyasi, 1987-yilda tuzilgan; Demokratik inqilob partiyasi, 1989-yilda tashkil etilgan; Milliy harakat partiyasi, 1939-yilda tuzilgan. Kasaba uyushmalari: Mehnat kongressi, 1966-yilda tuzilgan; Meksika mehnatkashlari konfederatsiyasi, 1936-yilda asos solingan; Meksika ishchilari mintaqa konfederatsiyasi, 1918-yilda tashkil etilgan; Ishchi va dehqonlarning inqilobiy konfederatsiyasi, 1952-yilda tuzilgan; Meksika ishchi va dehqonlarining Xasinto Lopes nomidagi umumiy ittifoqi, 1949-yilda asos solingan; Mehnatkashlarning inqilobiy konfederatsiyasi, 1954-yil tashkil etilgan; Davlat xizmatchilari kasaba uyushmalari federatsiyasi 1938-yil tuzilgan.

## Xoʻjaligi
Meksika – industrial-agrar davlat hisoblanadi. Lotin Amerikasida iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan mamlakatlardan biri hisoblanadi. Yalpi ichki mahsulotda sanoatning ulushi 24,5%, qishloq, oʻrmon xoʻjaligi va baliqchilikning ulushi 9% ni tashkil etadi. Meksika paxta, shakarqamish, kofe yetishtirishda, neft, gaz, kumush, rux, qoʻrgʻoshin, oltingugurt, simob qazib olishda dunyoda oldingi oʻrinlarda turadi.

## Sanoati
Sanoatida iqtisodiy faol aholining 15,3% band. Muhim tarmoqlari: konchilik, neftni qayta ishlash, neft kimyosi, metallurgiya, qurilish, toʻqimachilik, oziq-ovqat, mashinasozlik sanoati hisoblanadi. Neftgaz sanoati va ularni qayta ishlash korxonalari Meksika qoʻltigʻi sohilida, konchilik va metallurgiya sanoati Meksika togʻligi shimolida, ishlab chiqarish sanoati korxonalari yirik shaharlarda joylashgan. Kumir sanoati muhim oʻrin oladi. Verakrus, Tampiko, Minatitlan, Mexiko va Salamanka shaharlari neft kimyosining, Monterrey, Monklova, Mexiko atroflari qora metallurgiya, Mexiko, Verakrus, Kananea, Chiuaua, Torreon shaharlari rangli metallurgiya, Mexiko, Toluka, Puebla mashinasozlik va metall ishlash sanoatining asosiy markazlaridir. Bundan tashqari, dizellar, temir yoʻl vagonlari, avtomobillar, toʻqimachilik mashina-uskunalari, elektrotexnika va radioelektronika mahsulotlari (shu jumladan, televizorlar), stanoklar, kemalar ishlab chiqaradi. Energetika, qurilish ashyolari, kimyo, farmatsevtika, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Hunarmandchilik buyumlari ishlab chiqarishga alohida ahamiyat beriladi. Yiliga 89,5 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi (asosan, issiqlik elektr stansiyalarida).
### Qishloq xoʻjaligi
Qishloq xoʻjaligida iqtisodiy faol aholining 27,8% band, Qishloq xoʻjaligi aholining ehtiyojini asosan taʼminlaydi va mahsulotining 1 qismini eksport qiladi. Yerlarning 2/4 qismiga ekin ekiladi, 3/4 qismi yaylov hisoblanadi. Ekin maydonining 5,15 mln. ga sunʼiy sugʻoriladi. Yerlarning koʻp qismi qishloq xoʻjaligi jamoalari – exidoga qarashli. Asosiy tarmoq – dehqonchilik tashkil etadi. Eksport uchun paxta, kofe, ichki ehtiyoj uchun shakarqamish, makkajoʻxori, oq joʻxori, bugʻdoy, sholi, loviya, kartoshka, soya ekiladi. Pomidor, yer yongʻoq, ertagi sabzavot, sitrus mevalar, ananas va boshqa bir qancha tropik va subtropik ekinlar eksport ahamiyatiga ega. Koʻp miqdorda yogʻoch tayyorlanadi. Chorvachiligida qoramol, ot, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Dengizlarda baliq va dengiz jonivorlari ovlanadi.

## Taransporti
Transport yoʻli uzunligi – 26,4 ming km, avtomobil yoʻllari uzunligi – 242,3 ming km. 11 ming km neft va gaz quvuri mavjud. Barcha shtat va shaharlari aviatsiya havo yoʻllari orqali tutashtirilgan. Mexiko, Verakrus, Merida, Monterreyda katta aero-portlar bor. Asosiy dengiz portlari: Verakrus, Mexiko, Tampiko, Koatsa-koalkos, Salina-Krus.
## Tashqi savdo
Meksika chetga tayyor va toʻliqsiz tayyor buyumlar, shuningdek, neft va neft mahsulotlari, paxta, kofe, dengiz, konchilik sanoati va rangli metallurgiya mahsulotlari chiqaradi. Chetdan chala tayyor buyumlar, mashina va asbob-uskunalar, isteʼmol mollari sotib oladi. Savdo-sotikdagi asosiy mijozlari: AQSH, Kanada, Yaponiya, Lotin Amerikasi va Yevropa mamlakatlari hisoblanadi.. Chet el turizmi rivojlangan. Pul birligi – Meksika pesosi.

## Tibbiy xizmati
Meksikada, asosan, davlat tibbiy xizmat tizimi yoʻlga qoʻyilgan. Vrachlar universitetlar huzuridagi 4 ta tibbiyot fakultetida tayyorlanadi. **Akapulko**, **Kuernavaka**, **Orisaba**, **Verakrus** kabi kurortlari mavjud.

## Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari
Boshlangʻich maktabda oʻqish muddati – 6 yil, oʻrta maktabda 5 va 6 yil 6—15 yoshdagi bolalar uchun boshlangʻich taʼlim – bepul. Davlat maktablaridan tashqari, koʻpgina xususiy maktablar ham bor. Mamlakatda 189 ta oliy oʻquv yurti, shu jumladan, 60 ta universitet mavjud. Eng yiriklari: Mexikodagi Meksika milliy muxtor universiteti (1551), Milliy politexnika instituti (1936), Gvadalahara, Moreliya, Puebladagi universitetlar. Ilmiy muassasalari: Meksika tillar akademiyasi, Meksika tarix akademiyasi (1940), Milliy tabiiy fanlar akademiyasi (1884), Milliy tarix va geografiya akademiyasi (1925), Meksika milliy tibbiyot akademiyasi (1864), yadroviy, tibbiy biologik tadqiqot markazlari, Panamerika kimyo instituti, Milliy matematika maktabi. 30 dan ortiq boshqa ilmiy tadqiqot muassasalari va 60 dan ziyod ilmiy jamiyat va uyushmalar mavjud. Mamlakatning eng katta kutubxonasi – Mexikodagi Milliy kutubxona (1833), boshqa shahar va universitetlarda ham yirik kutubxonalar bor. Muzeylari: Zamonaviy sanʼat muzeyi (1964), Milliy antropologiya muzeyi (1825), Milliy tarix muzeyi (1825), Sankarlos rangtasvir va haykaltaroshlik galereyasi (1785) va boshqalar mavjud.

## Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi
Meksikada 2 mingdan koʻproq davriy nashr, shu jumladan, 227 ta kundalik gazeta chiqadi. Eng nufuzlilari: „Dia“ („Kun“, 1962-yildan), „In-formador“ („Xabarchi“, 1917-yildan), „Universal“ (1916-yildan), „Uno maye uno“ („Bir plyus bir“, 1977-yildan), „Ekselsior“ (1917-yildan), „Eraldo de Mexiko“ („Meksika xabarnomasi“, 1965-yildan); Informasones Mexikanas – Informeks Milliy axborot agentligi aksiyadorlik jamiyati boʻlib, 1960-yilda tuzilgan. Notisias Mexikanas – Notimeks xukumat axborot agentligi boʻlib, 1968-yilda tashkil etilgan. Meksikada mingdan koʻproq radio va 700 dan ortiq telestansiya bor. Meksikaning yetakchi „Televisa“ telekoʻrsatuv tijorat konsorsiumi 1973-yil tuzilgan. Milliy radio va televideniye sanoati palatasi 1942-yil tashkil etilgan.

## Adabiyoti
16-asrga qadar tub joy indeys qabilalari tillarida, ispanlar bosib olganidan keyin ispan tilida rivojlandi. Mustamlakachilikdan avvalgi davrda mayya (3—9-asrlar) va atsteklar (14—16-asrlar) adabiyoti gʻoyat ravnaqtogshi. Mustamlakachilik davridagi adabiyot yevropacha anʼanalar yoʻlidan bordi. Xalq ogʻzaki ijodiyoti ham uzluksiz rivojlanib adabiyotga kuchli taʼsir etib turdi.
### Ispaniya adabiyoti bilan birga
Ispan gumanist maʼrifatparvari B. de Las Kasas adabiyotning rivojida katta rol oʻynadi. Ispan tilida ilk bor E. Kartesning „Ispan qirollariga maktublar“, B. Dias del Kastiloning „Yangi Ispaniya istilochilarining asl tarixi“ asarlari vujudga keldi. B. de Valbuenaning „Meksikaning latofati“ dostoni (1604) M. mavzuidagi 1-asar boʻldi. 17-asr adabiyotida sheʼriyat asosiy oʻrinni egalladi. 18-asrda R. Landivarning „Meksika qishlogʻi“ (1781), F. Klavixeroning „Meksikaning qadimgi tarixi“ (1780—81) dostonlari maydonga keldi. Mustaqillik uchun kurash yillarida (1810—24) A. Kintan Rooning inqilobiy sheʼrlari shuhrat qozondi (milliy madhiya —"Oʻn oltinchi sentabr" va boshqalar). X. X. Fernandes de Lisardaning „Perikilo Sarniyento“ romanida mustamlakachilik tuzumi qattiq tanqid qilindi.

Mustaqil Meksika adabiyotida paydo boʻlgan birinchi badiiy yoʻnalish romantizm edi. M. Akunya, G. Priyetoning sheʼrlari va M. Payno („Shaytonning nayranglari“), L. Inklan („Astusia…“)ning M. milliy mustaqilligini haqqoniy va badiiy tasvirlagan tari-xiy romanlari romantizm ruhida yozildi. 19-asrda Meksika sheʼriyatida modernizm paydo boʻldi (M. X. Oton, S. Dias Miron, A. Nervo va boshqalar)19-asr oxirida, P. Dias diktaturam davrida nasriy realistik tamoyil vujudga keldi. R. Delgado, X. Lopes Portilo-i-Roxas romanlarida mamlakat ijtimoiysiyosiy hayotining qaramaqarshiligi va illatlari fosh etildi. 1910—1917 yillardagi burjuademokratik inqilob Meksikada tarakdiypar-var adabiyotning rivojlanishiga sabab boʻldi. M. Asuelaning „Pastdagilar“ (1916) romanida kurashayotgan xalqsiymosi va ommaviy harakatlar aks ettirilgan. M. L. Gusman („Burgut bilan ilon“, 1928), G. Lopes-i-Fuentes („Harbiy lager“, 1931; „Mening generalim“, 1934) va boshqa yozuvchilarning asarlari ham shu ruxda yozildi.

20-asrning yirik shoirlari (R. Lopes Velarde, E. Gonsales Martines, K. Peliser)ning asarlarida xalqning maʼnaviy hayoti va milliy turmushi yorqin aks ettirilgan. M. nashri 50-yillarning oʻrtalaridan yana yuksala boshladi. Romannavislar milliy voqelikni badiiy tadqiq qilishni chuqurlashtira borib, umumbashariy muammolarni koʻtarib chiqdi. A. Yanyesning „Jala oldidan“, X. Rulfoning „Pedro Paramo“, Nobel mukofoti sovrindori K. Fuentesning „Oʻta tiniq soha“, „Artemio Krusning oʻlimi“, Rosario Kastelyanosning „Zulmatdagi ibodat“ romanlari ana shunday asarlardir. Keyingi yillar adiblari hozirgi zamon milliy voqeligini oʻrganib, azaliy insoniy muammolarni yangi sharoitda hal etishga intilmoqda.

## Meʼmorligi
Qadimgi davrda (16-asrgacha) Meksika hududida indeyslar madaniyatining qator sohalari ravnaq topgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda meʼmorlik ayniqsa yuksaldi. Meksika markaziy viloyatlarida, janubida va Yukatan yarim orolda shaharlar barpo etildi. Olmeklar mahobatli insho-otlar, qadimgi madaniyatga ega boʻlgan mayya xalqi zinapoyali ehrom (piramida) shaklidagi ulkan ibodatxonalar (Choluladagi ehrom asosining bir tomoni 440 m) va rangbarang naqshlar bilan bezatilgan gumbazli binolar qurishgan.

Mustamlaka davri (16—19-asr, boshlari)da Meksikada shaharsozlik rivojlandi. Binolar ispancha uslubda qurildi, shu bilan birga, meʼmorlikda mahalliy anʼana ham oʻz aksini toddi. 17-asrdan boshlab barokko uslubi paydo boʻldi (Moreliyadagi sobor, 1640—1705; Mexikodagi Milliy saroy, 1692—1699; La Profesa cherkovi, 1714—1720; Sagrario Metropolitano cherkovi, 1749—1768; Gvadalaharadagi Santa-Monika cherkovi, 1720—1733; Tlaskala yaqinidagi Santa-Mariya de Okotlan cherkovi, 1745—1760 va hokazo).

19-asrda ispan, italyan va fransuz ustalari yetakchi rol oʻynadi. 19-asrning 2-yarmi – 20-asr boshlarida Mexikoda yirik binolar qurildi, yangi magistrallar ochildi. Binolar beton, temir, temirbetondan qurila boshladi. 1949—1954-yillarda Mexikoda K. Laso rahbarligida qurilgan Universitet shaharchasi 20-asr oʻrtalaridagi Meksika meʼmorligining eng yaxshi xususiyatlarini aks ettirgan; goʻzal joyda qurilgan bu shaharcha oʻquv, sport va turar joy binolaridan iborat boʻlib, meʼmorlik bilan mahobatlidekorativ sanʼat mahsulidir. 50—80-yillarda Meksikada zilzilaga chidamli koʻp qavatli turar joy va jamoat binolari qad koʻtardi. Mexikoda bir qancha turar joy dahalari va yoʻldosh-shaharlar paydo boʻldi. Atstek stadioni, Sport saroyi qurildi.

## Tasviriy sanʼat
Tasviriy sanʼati juda qadimgi boʻlib, miloddan avvalgi 2-ming yillikdan boshlab rivojlangan. Bu davrga mansub tosh va terrakotadan yasalgan haykalchalar, shakldor idishlar saqlanib qolgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda Meksika qoʻltigʻi boʻyida yashovchi olmeklar hozirgi Verakrus va Tavasko shtatlarida qabariq tosh yod-gorliklar, ibodatxonalar kurganlar, tosh tobutlar, odam va hayvon qiyofasidagi iloxlar yasaganlar. Milodiy 1-ming yillikda totonaklar, sapoteklar, may-yalar goʻzal amaliy va tasviriy sanʼat namunalarini yaratdilar. 10—16-asrlar sanʼatida harbiy manzaralar, dahshatli siymolar, murakkab bezaklar ustunlik qila boshladi.

Mustamlaka davrida cherkovlarning sirti va ichi xilma-xil oʻymakorlik uslubida bezatildi, ayniqsa, 18-asrda ultrabarokko (hashamdorlik) rivoj topdi, yogʻoch oʻymakorligi usulida rang-barang haykallar yasash, diniy mavzudagi rangtasvir va odamlar qiyofasini chizish (B. de Echave, M. Kabrera), keyinchalik akademik haykaltaroshlik (M. Tolsa) urf boʻldi.

19-asrda Meksika tasviriy sanʼatida Yevropa badiiy madaniyati oʻziga yoʻl ocha boshladi. Shu bilan birga, tasviriy sanʼatda milliy mavzuga qiziqish boshlandi. 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida Meksika tasviriy sanʼatiga Yevropadagi yangi badiiy oqimlar („modern“, impressionizm) taʼsir eta boshladi. Bir qancha sanʼatkorlar (X. Murilo, S. Erran) M. sanʼatini tiklash, zamonaviy milliy uslub yaratish gʻoyasini olgʻa surdilar. X. G. Posada esa xalq badiiy anʼanalari bilan bogʻliq inqilobiy-demokratik satirik grafikaga asos soldi. 50—60-yillarda mahobatli tasviriy sanʼatda yangi meʼmorlik binolari bilan bogʻliq asarlar (bezakli mozaika, boʻrtiq mozaika, naqshlar) asosiy oʻrin tuta boshladi. Meksikada tasviriy sanʼat va grafikaga Karaganda zamonaviy haykaltaroshlik kamroq taraqqiy etdi. Meksika xalq sanʼatida indeys va ispan sanʼati anʼanalari qoʻshilib ketgan.

## Musiqasi
Meksika musiqasi qadimdan oʻziga xos va boy. Mahalliy aholi, jumladan, qadimgi atsteklar turmushida (mas, diniy va ibodat marosimlarida, ish paytlarida) musika katta rol oʻynagan. Bir qancha shaharlarda maxsus musika maktablari boʻlgan. Birmuncha sof „indeys musiqasi“ ayrim chekka joylardagi tub aholi oʻrtasida hanuz saqlanib qolgan. Hozirgi Meksika hududining katta qismida ispan va kreol musiqa madaniyati taʼsirida indeys musiqasi ham uchrab turadi. Qadimgi cholgʻu asboblari – gitara hamda unga oʻxshash gitarron va haranita, skripka, arfa, truba koʻpdan mashhur.

Professional musiqa 16-asrdan rivojlana boshladi, 19-asr boshlaridan poytaxt va yirik shaharlarda italyan kompozitorlarining operalari qoʻyildi. 1825-yil Mexikoda birinchi musiqa akademiyasi, 1826-yil simfonik orkestr paydo boʻldi. 1866-yil konservatoriya ochildi. 19-asrning oʻrtalaridan opera janrida ishlaydigan milliy kompozitorlar paydo boʻla boshladi. S. Revu-eltas va Ch. Chaves (20-asrning 1-yarmi) milliy kompozitorlar maktabining asoschilaridir. Kompozitorlar L. Sandi, D. Ayala, B. Galindo, R. Alfter, dirijyor L. Errera de la Fuente, skripkami G. Shering, pianinochilar K. Baraxas va M. T. Kastrilon, gitarachi A. Bribyeska, ashulachilar X. Araya, E. Kasanovas yetakchi musiqa arboblaridir. Mexikoda Milliy simfonik orkestr, Universitet simfonik orkestri, Milliy opera, universitet huzurida oliy musiqa maktabi ishlaydi. Bir qancha shtatlarda simfonik orkestrlar bor. Xalq musiqasini ijro etadigan koʻplab vokal-instrumental ansambllar katta muvaffaqiyat qozongan.

Meksikada balet sanʼati ayniqsa rivoj topgan. Meksika xoreografiya sanʼati raqs folklori va indeyslarning qadimgi raqslari bilan ispan raqqoslarining anʼanalari zaminida paydo boʻlgan. Hozirgi sahna raqsi 30-yillarda amerikacha „modern“ raqsi taʼsirida tarkib topa boshlagan. Folklor bilan „modern“ raqsining qoʻshilishidan oʻziga xos milliy raqs shakllari paydo boʻldi. 1966-yildan Mexikoda har yili xalqaro raqs tanlovlari oʻtkaziladi. 1947-yildan Milliy balet, 70-yillardan Meksika raqsi akademiyasining zamonaviy balet jamoasi, mustaqil balet truppasi va boshqa ishlab turibdi. Meksika folklor baleti chet ellarda ham juda mashhur.

## Teatri
Meksika teatr sanʼati qadimgi indeyslarning diniy marosimlari asosida vujudga kelgan. Afsonalar asosida diniy, dunyoviy va hajviy tomoshalar koʻrsatilgan. Meksika 16-asrda yevropaliklar tomonidan istilo qilinganidan keyin xalq sanʼati quvgʻinga uchradi. Ammo cherkovning qarshiligiga qaramay, 1597-yildan Mexikoda „Komediya uyi“ teatri ishlay boshladi, 1670-yil birinchi doimiy „Koliseo“ xalq teatri ishga tushdi, Gvadalaxara (1758), Verakrus (1787) shaharlarida ham doimiy teatrlar ochildi. 1923-yil Dramaturglar uyushmasi milliy teatr madaniyatini yaratishda faol ishtirok etdi. 1946-yil Mexikoda Milliy nafis sanʼat instituti, uning huzurida esa aktyorlar va rejissyorlar tayyorlaydigan maktab ochildi. Eng mashhur teatrlari: „Ximenes Rueda“, „Idalgo“, „Xoda“, „Reforma“, „Insurxentes“, Bolalar teatri, „Ginol“ qoʻgʻirchoq teatri va boshqalar hisoblanadi.

## Kinosi
19-asr oxiridan kinoxronika paydo boʻldi, 1905-yil birinchi badiiy film qoʻyildi. 1910-yilda Meksika mustaqillik kurashi haqidagi „Alam hayqirigʻi“ filmi, qisqa metrajli komediya va melodramalar chiqarildi. 30-yillardan ovozli kino rivojlana boshladi. S. M. Eyzenshteyn boshchiligida 1931—1932 yillarda Meksika haqidagi film yaratilishi Meksika kino arboblari hayotida katta voqea boʻldi. 20-asr 30—40-yillarida yaratilgan filmlarda Meksikadagi ijtimoiy nizolar, xalq hayoti aks ettirildi. „Mariya Kandelyariya“ (1944), „Durdona“ (1947), „Rio Eskondido“ (1948), „Qishloqi qiz“ (1949) kabi badiiy jihatdan yuksak kinofilmlar butun dunyoga ma-shhur boʻldi. Meksika kino sanʼatining key-ingi eng yaxshi asarlari: „Gʻisht teruvchilar“ (rejissyor X. Fone), „Janubdagi uy“ (rejissyor S. Olxovich), „Pastkash odamlar“ (rejissyor X. Estrada),’ „Xuan Peres Xolote“ (rejissyor A. Burns), „100-meridian“ (rejissyor A. Xoskovich). M.da yiliga 70 dan ortiq badiiy film ishlanadi, 2000 kinoteatr mavjud.

## Oʻzbekiston – Meksika munosabatlari

## Manbalar