open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nefrologiya

**Nefrologiya** (yun. nephros — buyrak va logos —fan) — tibbiyotning bir boʻlimi; buyrakning tuzilishi va faoliyati, kasalliklari: buyrakning tugʻma kasalliklari (buyrak gipoplaziyasi, buyrak aplaziyasi va boshqalar), irsiy kasalliklari (tubulopatiyalar, oilaviy irsiy nefrit va hokazo), orttirilgan kasalliklari (glomerulonefrit, piyelonefrit, nefrolitiaz va boshqalar) ning yuzaga kelish sabab va mexanizmlarini, ularning oldini olish va davolash chora-tadbirlarini oʻrganadi.

N. fan sifatida 20-asrning 50—60-yillarida ajralib chiqdi. Uning fan sifatida rivojlanishida buyrak ultra tuzilishini urganishdagi, buyrak faoliyatini eksperimental tekshirishlardagi yutuqlar, eksperimental va klinik immunologiyadagi yangiliklarning ahamiyati katta. N.ga glomerulo-nefritni oʻrgangan ingliz R.Brayt asos solgan (1927).

Oxirgi 30 yil ichida koʻpgina buyrak kasalliklarining tabiati aniqlandi, yangi immuntiklovchi dorilar ishlab chiqarildi, irsiy va tugʻma kasalliklar anikdandi, sunʼiy buyrak va buyrak transplantatsiyasi qoʻllanila boshlandi. N. masalalarini klinitsistlar, morfolog, fiziolog, urolog va boshqa mutaxassislar hamkorlikda oʻrganadi. N. urologiya va transplantatsion xirurgiya bilan chambarchas bogʻlangan.

Hozirgi Oʻzbekistonda barcha tibbiyot intlarida N. fan sifatida oʻqitiladi va shu institutlar tarkibida N. boʻlimlari faoliyat koʻrsatadi. Toshkentda va boshqa yirik shaharlarda N. markazlari bor.

## Manbalar
Nefron

**Nefron** (yun. nephros — buyrak) — buyrak qilnaychalari; umurtqali hayvonlar va odam buyragining asosiy strukturaviy-funksional boʻlagi (elementi). Buyrak koptokchasi va undan tarmoqlanib chiquvchi buyrak kanalchalaridan tuzilgan. Nefronlar siydik hosil bo'lish jarayonida qondan moddalar al-mashinuvi mahsulotlarini chiqarib tashlaydi; birlamchi siydik tarkibidan suvning qonga qayta so'rilishini taʼminlaydi; oqsil, suv-tuz, ishqoriykislotali muhitni idora qiladi, qon tarkibini boshqaradi. Har bir buyrakda taxminan 1 mln. Nefron bo'ladi.

## Manbalar
Nefropatiya

**Nefropatiya** (yunoncha nephros — buyrak, pathos — kasallik) — buyrakning turli morfologik va funksional kasalliklarini anglatuvchi umumiy tushuncha. Nefropatiyaga nefritlar (glomerulonefrit, piyelonefrit, tubulointerstitsial, irsiy va boshqalar), buyrak anomaliyalari (buyrakning arteriya va venalari nuqsonlari, buyrak aplaziyasi, qoʻshimcha buyrak, buyrak gipoplaziyasi, festoniyasi va boshqalar), buyrak polikistozi, pionefroz (buyrakning yiringli-destruktiv yalligʻlanishi), buyrak sili, raki, buyrak exinokokkozi, buyrak amiloidozi, buyrakning oʻtkir va surunkali yetishmovchiligi, nefrotik sindrom, nefroptoz, nefrolitiaz, nefroskleroz va boshqa kasalliklar kiradi. Nefropatiya rivojlanishiga baʼzi yuqumli kasalliklar (angina, nafas sistemasining oʻtkir yalligʻlanish kasalliklari, ayrim viruslar), organizmning sovqotishi, qandli diabet, tireoidit, amiloidoz, maʼlum bir guruh dorilarning noxush taʼsiri, immun sistemadagi yetishmovchiliklar va boshqa omillar sabab boʻladi.

## Manbalar
Nefroptoz

**Nefroptoz** (yun. nephros — buyrak, ptosis — qulash, tushib ketish) — gavdaning holatini oʻzgartirganda buyrakning oʻz fiziologik harakatlanishidan ortiq siljishi bilan kechadigan patologik holat. Koʻproq ayollarda uchraydi.

N.ning rivojlanishida buyrakning bogʻlovchi apparatidagi oʻzgarishlarga olib keluvchi omillar (yuqumli kasalliklar, ozish) va qorin oldingi devori tonusining susayishi (xrmila-dorlik va boshqa sababli) ahamiyatga ega. N.ning yuzaga kelishiga shikastlanishlar ham sabab boʻlishi mumkin. Belgilari: belda ogʻriq boʻlib, harakat vaq-tida kuchayadi, baʼzan ogʻriq qoringa oʻtishi, buyrak sanchigʻi boshlanishi mumkin. Oʻng yoki chap yonbosh sohasida buyrak qoʻlga unnaydi. Buyrak va uning tomirlaridagi oʻzgarishlar venoz qonning turgʻunligi va aʼzo gipoksiyasiga olib keladi. Bu, oʻz navbatida, buyrak parenximasida urostoz va infeksiya rivojlanishiga sabab boʻladi. Gemo va urodinamikaning buzilishi tufayli piyelonefrit va vazorenal gipertoniya rivojlanadi. Piyelonefrit buyrak at-rofida tortmalar hosil boʻlishiga olib keladi (fiksatsiyalangan N.). N.ni aniqlash uchun, asosan, tasviriy va kontrastli urografiya qilinadi.

Davos i : spazmolitik, ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishga qarshi dorilar va issiq vannalar tavsiya qilinadi. Shu bilan birga bemor oyogʻini koʻta-rib yotishi va buyrak belbogʻini taqib yurishi maqsadga muvofiq. Bunda N.ning zoʻrayishi va asoratlarining oldi olinadi. Bemorga qorin oldingi devori muskullarini mustahkamlaydigan maxsus gimnastika mashklari toʻplami buyuriladi. N.ni oʻz vaqtida davolash bemor mehnat qobiliyatining toʻliq tiklanishiga olib keladi. N. ogʻirlashganda (piyelonefrit, vezorenal gipertoniya, gidronefrotik oʻzgarishlar) nefropeksiya oʻtkazish tavsiya etiladi.

## Manbalar
Neftedollarlar

**Neftedollarlar** (ing. petrodollars) — neft eksport qiladigan mamlakatlar neftni chetga sotganlarida AQSH dollarida oladigan pul vositalari. N. 20-asrning 70-yillari oʻrtalaridan neft narxlarining tez koʻtarilishi oqibatida paydo boʻldi. Neft qazib oluvchi mamlakatlar ingliz-amerika neft korporatsiyalari bilan kurashish natijasida neft qazib olish ustidan oʻz nazorati darajasini oshirdi va neftdan olinadigan daromadlarda oʻz hissasini oshirishga, neftning jahon narxlarini keskin koʻtarishga erishdilar. 1970-yillar oʻrtalari —80-yillar boshida neft qazib chiqaruvchi mamlakatlarning daromadlari katta miqyosga yetdi. Neft eksport qiluvchi mamlakatlar tashkiloti — (OPEK)ga kiruvchi mamlakatlarning tashqi daromadi 300 mlrd. dollardan oshib ketdi.

OPEK aʼzolarining koʻpchiligi daromadlarini milliy iqtisodiyotni yuksaltirish, taʼlim, sogʻliqni saqlashni rivojlantirishga sarfladilar, ayrimlari boʻsh turgan pul mablagʻlarini Gʻarb mamlakatlari banklariga qoʻydilar va shu tariqa bu mablagʻlar "Neftedollar" nomini oldi.

Neftedollar rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotini moliyalashtirishning qoʻshimcha manbaiga aylandi, toʻlov balansi taqchilligini qoplashda foydalanildi. Chet ellardagi qoʻyilmalardan Neftedollar egalari boʻlgan mamlakatlar katta daromad kura boshladi. Mas, Fors qoʻltigʻi mamlakatlarining 1980-yillarda chet ellardagi qoʻyilmalaridan olgan daromadlari bu mamlakatlar eksport tushumlariningʻD qismini tash-kil etdi. Neft qazib oluvchi mamlakatlarning chet el banklaridagi qoʻyilmalari hajmi hamon katta boʻlib qolmoqda. Masalan, 1994-yillar oʻrtalarida Quvaytning chet ellardagi xususiy qoʻyilmalari 120 mlrd. dollar, BAA-niki 23 mlrd. dollar, Katarniki 14 mlrd. dollar boʻlgan.

Qodirjon Yusupov.

## Manbalar
Neftekamsk

**Neftekamsk** – Rossiya Federatsiyasi Boshqirdistondagi shahar (1963-yildan). Kama daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 117 ming kishi (1998). Neft qazib olina-di (Arlan neft koni). Avtosamosval, „Bashselxozmash“, temirbeton buyumlar, sut va pivo zavodlari, goʻsht, sunʼiy koʻn kombinatlari bor, oʻrmon va oʻrmon kimyosi sanoatlari rivojlangan. Neft texnikumi, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. N. Arlan neft konining oʻzlashtirilishi munosabati bilan vujudga kelgan.

## Manbalar
Nefroskleroz

**Nefroskleroz** (yunoncha: nephnos — buyrak, sklerosis — zichlashish) — buyrakni biriktiruvchi toʻqima qoplab ketishi natijasida uning qattikdashishi va "burishib" qolishi. Gipertoniya, piyelonefrit, buyrak sili, glomerulonefrit, buyrak-tosh kasalligi (nefrolitiaz) va boshqalarda kuzatiladi. N.da, asosan, buyrakning mayda arteriyalari (arte-riolalari) shikastlanadi, ular burishib qolib parchalanadi, natijada buyrak epiteliysi nobud boʻladi. Asosan, tuzsiz parhez va kasallik alomatlariga qarab doridarmonlar buyuriladi.

## Manbalar
Neftni qayta ishlash sanoati

**Neftni qayta ishlash sanoati** — ogʻir sanoat tarmogʻi, neftni kayta ishlash hamda neft mahsulotlari ishlab chiqarishni qamraydi. Neftdan turli mahsulotlar olish qadimdan maʼlum boʻlsada neft konlarini qidirish, undan sanoat usulida qimmatbaho mahsulotlar olish 19-asrning 1-yarmida paydo boʻldi. Oʻzbekistonda Neftni qayta ishlash sanoatii.s.ning toʻngʻich korxonasi Van-novsk (hozirgi Oltiariq) neft zavodi 1904-yilda ishga tushirilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda Oʻzbekistonda yangi neft konlari ochilishi bilan Neftni qayta ishlash sanoatii.s. jadal surʼatlar bilan rivojlandi, texnika darajasi va ishlab chiqarish koʻlami oʻsdi. 1959-yilda Fargʻona neftni qayta ishlash zavodining 1nav-bati ishga tushirildi. Koʻkdumaloq neft-gaz koni ochilganidan keyin Fransiyaning TEKNEP firmasi bilan hamkorlikda Buxoro viloyatining Qo-rovulbozor tumanida Buxoro neftni qayta ishlash zavodi 1996-yilda qurib bitkazildi. 1997-yilda yuqori sifatli surkov moylari ishlab chiqarish ga ixtisoslashgan Oʻzbekiston—AQSH "Oʻz-Teksako" qoʻshma korxonasi tashkil etildi. 2000-yilda Fargʻona neftni qayta ishlash zavodi toʻliq taʼmirlandi. Mazkur zavod surkov moylari va yonilgʻi ishlab chiqarishga ixtisoslashgan, ishlab chiqarish boʻyicha 30 dan ortiq tex-nologik qurilmaga ega, Oltiariq neft zavodi esa yonilgʻi yoʻnalishida.

Neftni qayta ishlash zavodlarida yuqori oktanli benzin (shu jumladan, B-92 aviabenzini), dizel yonilgʻisi, koks, parafin, motor moylariga qoʻshilmalar, yengil avtomashinalar uchun motor va surkov moylari (kompressor, turbina, ur-chuq moylari), kerosin, bitum, mazut kabi 50 turdan ortiq neft mahsulotlari ishlab chiqariladi. Yangi mahsulot turlari ishlab chiqarishni oʻzlashtirish dasturiga muvofiq yangi texnologiyalar oʻzlashti-rilmoqda. Keyingi yillarda mamlakatimizda neft (gaz kondensata bilan bir-ga) kazib olish hajmi keskin oshirildi. Neftni qayta ishlash sanoatii.s. AQSH, Yaponiya, Germaniya, Italiya va Buyuk Britaniyada, ayniqsa, rivojlangan (yana qarang Yoqilgʻi sanoati, Neft sanoati).

Abdurahim Ortiqov.

## Manbalar
Neft va gaz konlari geologiyasi va razvedkasi instituti

**Neft va gaz konlari geologiyasi va razvedkasi instituti** — Toshkentdagi yirik ilmiy tadqiqotlar markazi. 1959-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutining neft geologiyasi va geokimyosi boʻlimi hamda Butunittifoq Neft geologiyasi va razvedkasi ilmiy tadqiqotlar institutining filiali asosida tashkil etilgan. 1969-yildan Oʻzbekiston Geologiya vazirligi (1991-yildan Geologiya va mineral resurelar davlat qoʻmitasi) tarkibida boʻlgan. 1995-yildan "Oʻzbekneftgaz" milliy xolding kompaniyasida.

Institutdagi barcha ilmiy tadqiqotlar ishlari, asosan, 23 laboratoriya va sektorni birlashtirgan 6 ta bulim: regional geologiya va tektonika, neft va gaz konlari geologiyasi, geofizika, neft va gaz geokimyosi, neft va gazli choʻkindi jinslar formatsiyasi, neft va gaz konlarini parmalash boʻlimlarida olib boriladi. Bulardan tashqari, institut qoshida metodikatajriba partiyasi ham mavjud boʻlib, chu-qur va oʻta chuqur neft konlarini bur-gʻilash texnikasi va texnologiyasi ustida ish olib boradi. Neft-gaz uglevodorodlarining paydo boʻlishi va tarqalish qonuniyatlari ham oʻrganiladi. 1970—71 yillarda SSSRda birinchi boʻlib tabiiy sharoitlarda neft va gaz uglevodorodlarining paydo boʻlishi qonuniyatlari tajribaviy modeli ishlab chiqildi. Institut olimlari tomonidan neft va gaz konlari istiqboliga bagʻishlangan fundamental asarlar, tavsiyanomalar yaratildi. Xorijiy investorlarga Oʻzbekistondagi neft-gaz zaxiralarini ilmiy asoslab berish ishlari amalga oshirilmoqda.

Institutni tashkil qilishda va uning ilmiy yoʻnalishlarini belgilashda olimlardan O. M. Akramxoʻjayev, A. G. Boboyev, O. A. Rijkov, Sh. D. Davlatov, I.S.Starobinets, A. K. Karimov, U. J. Mamajonov, A. K. Rahimov va boshqa salmoqli qissa qoʻshganlar. Institutda 120 ga yaqin ilmiy xodim faoliyat koʻrsatadi (2003). Shulardan 1 akad., 9 fan doktori, 4 professor, 22 fan nomzodi, ular orasida Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan neftchi (A. R. Xoʻjayev), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan geolog, Davlat mukofoti laureati (A. T. Ibrohimov), faxriy ixtirochi (A. V. Kirshin, Z. S. Ibrohimov), birinchi kon kashfiyotchisi (A. Sh. Ibrohimov) unvonlariga ega boʻlganlar bor. Institut xodimlaridan Oʻ. J. Mamajonov, M. K. Turobovlar burgʻilashda ishlatiladigan yangi (KO-4) eritmani kashf etishdagi xizmatlari uchun Beruniy nomidagi Respublika Davlat mukofoti laureati boʻldilar (1970).

## Manbalar
Neft gazlari

**Neft gazlari** - neft bilan birga chiqadigan uglevodorod gazlari, shuningdek, neftni qayta ishlash paytida hosil boʻladigan gazlar. 1 m3 hajmdagi N. g. tarkibida 100—150 g benzin fraksiyalari boʻladi. Yonish issikligi 29-38 MJ/m3 (7000-9000 kkal/m3). N.g. ning alohida xususiyatlaridan biri — tarkibida metandan tashqari etan, propan, butan va ogʻir uglevodorodlar bugʻlarining mavjudligidir. Aksari N.g.da qoʻshimchalar sifatida vodorod sulfid va yonmaydigan komponentlar (azot, uglerod (U1)oksid, argon va geliy) uchraydi (yana qarang Gazlar).

## Manbalar
Neft kimyosi

**Neft kimyosi** — kimyo fanining bir boʻlimi, neft va tabiiy gaz komponentlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari va kimyoviy oʻzgarishlarini, shuningdek, ularni qayta ishlash jarayonlarini oʻrganadi. Neft kimyosi sohasidagi ilk tadqiqotlar 19-asrning oxirgi choragida (taxminan 1880-yil) boshlangan boʻlib, bu vaqtga kelib dunyo miqyosida neft quduqdaridan yiliga 4—5 mln.tonna neft chiqarilgan. Neftni termik krekinglash paytida ajralib chiqadigan gazlardan sintez yoʻli bilan olingan izopropil spirt (1920, AQSH)Neft kimyosining sanoat miqiyosidagi birinchi mahsuloti edi. 1950—1960-yillarda toshkoʻmirga nisbatan neft-gaz xom ashyolaridan organik sintezda koʻproq foydalanish Neft kimyosining kimyoviy-ilmiy tadqiqotlardan mustaqil yoʻnalish sifatida ajralib chiqishiga sabab boʻldi. Neft kimyosining bosh masalasi — neft va tabiiy gaz komponentlarini (asosan, uglevodorodlar, turli yonilgʻilar, surkov moylari, monomerlar, erituvchilar, sirt faol moddalar va boshqa olishda qoʻllaniladigan katta miqdordagi organik mahsulotlar) qayta ishlash jarayonlarini oʻrganish va samarali usullarini topishdan iborat. Shu maqsadda Neft kimyosi neft uglevodlarining tarkibi, tuzilishi, xossalari, uglevodorodlar aralashmalari va neft tarkibidagi geteroatom birikmalarning oʻzgarishini tekshiradi. Neft kimyosi muammolarni yechishda organik va fizik kimyo, matematika, issiqlik texnikasi, kibernetika va boshqa fanlarning usullari hamda yutuqlaridan kompleks foydalanadi.

## Manbalar
Neft kimyosi sanoati

**Neft kimyosi sanoati** - ogʻir sanoatning neft va tabiiy yonuvchi gazlarni kayta ishlash mahsulotlaridan, asosan, sunʼiy materiallar hamda buyumlar ishlab chiqaradigan tarmogʻi. Neft kimyosi sanoatis. korxonalarida sunʼiy kauchuk, asosiy organik sintez mahsulotlari (etilen, propilen, polietilen, sirt-aktiv moddalar, benzol, butadiyen, yuvish vositalari, baʼzi mineral oʻgʻitlar), qorakuya, rezina buyumlar (avto-pokrishkalar, rezina-texnika buyumlari va keng xalq isteʼmoli mollari), asbest-texnika buyumlari ishlab chiqa-riladi.

Neftni qayta ishlashning kreking va piroliz kabi yangi usullari joriy etilishi Neft kimyosi sanoatis.ning vujudga kelishiga zamin yaratdi. AQShda kreking gazidan izopiril spirt (1918), alifatik kimyoviy mahsulotlar (1920), vinilxlo-rid va boshqa ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. Oʻzbekis-tonda Toshkent rezina-texnika zavodida (1944), Angren rezina-texnika aksiya-dorlik jamiyatida (1975) sintetik va tabiiy kauchuk, texnik ugleroddan rezina mahsulotlari, avtomobil shinalari, shamollatish shlemlari, kalish va boshqa mahsulotlar, Shoʻrtan gaz-kimyo majmuasidz. tabiiy gazdan polietilen plyonkalari ishlab chiqariladi.

Neft kimyosi sanoatis.ning taraqqiyoti neftni qayta ishlash miqyosining kengayishi va takomillashishi bilan bevosita bogʻliq (qarang Gaz sanoati, Neft sanoati, Neftni ishlash sanoati).

Abdurahim Ortiqov.

## Manbalar
Nefud

**Nefud** — Arabiston yarim orolidagi bir necha qum choʻllari. Saudiya Arabistoni hududida. Eng yiriklari: Katta Nefud, Kichik Nefud va Nefud-Dahi.

Katta N yefud Arabiston yarim oralning shim. qismida joylashgan. Maydoni 670 ming km². Uzunligi 500&nbsp;km, eni 300&nbsp;km gacha. Balandligi 600–1000 m li platoda joylashgan boʻlib, qum tepalar va toshloklardan iborat. Quruq oʻzan koʻp. Iqlimi tropik, keskin kontinental iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10° dan yukrri (baʼzan —11° gacha pasayadi), iyulniki 30° (maksimal temperatura 54°). Yillik yogʻin 100&nbsp;mm. Kuchli shamollar esadi. Oʻsimliklari siyrak. Sirtlon, chiyaboʻri, ke-miruvchilar, kaltakesaklar yashaydi. Chekka qismida quduq va vohalar bor, koʻchmanchi chorvachilik rivojlangan (qoʻy, tuya boqiladi). Kichik Nefud (Dahno) Arabiston yarim oralning markaziy qismidagi choʻl, Katta Nefud bilan Rub ul-Xoli choʻllari oraligʻida. Uzunligi 1200&nbsp;km, eni 20–70&nbsp;km. Oʻrtacha balandligi 450 m.

Qum uyumlari koʻchib yuradi. Oʻsimligi juda siyrak. Nefud-Dahi Arabiston ya. o.ning markaziy qismida. Uzunligi 500&nbsp;km, eni 100&nbsp;km gacha. Oʻsimligi juda siyrak, qum uyumlari koʻchib yuradi.

## Manbalar
Neʼmatlar

**Neʼmatlar** — kishilarning kundalik hayotiy ehtiyojlarini qondirishga, ularga naf berishga qodir boʻlgan jami narsalar. N. isteʼmol N.lari (kishilarning bevosita ehti-yojlarini qondiradi), resurslar (isteʼmol N.lari ishlab chiqarish uchun zarur N.)ga; oʻz tuzilmasiga koʻra, xususiy va ij-timoiy N.ga boʻlinadi. Xususiy N. yakka isteʼmol etiladigan, ijtimoiy N. butun jamiyat foydalanishi mumkin boʻlgan, isteʼmolda cheklash boʻlmagan N.dir (qarang Moddip farovonlik). N. isteʼmolga ochikligi jihatidan meʼyoriy (isteʼmolchilarning da-romadlari oʻsishiga qarab isteʼmol qilinishi, talab ortib boradigan N.) va cheklangan (noyobligi yoki miq-dori cheklanganligi sababli ishlab chiqarish va taqsimlash zarur boʻlgan N.)ga boʻlinadi. Cheklangan N.ga talab ularning miqdoridan ancha ortiq boʻlgani uchun ham ular narxga ega boʻladi. Havo, quyosh nuri kabilarni istisno qilganda amalda barcha N. cheklangan N. sirasiga kiradi.

## Manbalar
Neft suvlari

**Neft suvlari**, neft konlaridagi suvlar — neftli gori-zontlardagi yer osti suvlari; neft va unda erigan gaz bilan bevosita aloqada boʻladi. Neft qatlamlarida va neft uyumlariga nisbatan joylashishiga qarab quyidagi Neft suvlari farq qilinadi: chekka (konturli) suvlar — neft uyumidan quyida joylashgan; ostki (toʻshak) suvlar— qal-qib turgan neft uyumining tagida joylashgan; ustki suvlar— neftli katlamining ustida joylashgan; bogʻlangan suvlar — gʻovaklar yuzasini oʻrab oluvchi neft katlamida mayda kapillyar naychalarni toʻldiruvchi suv; sunʼiy kiritilgan suv — neft uyumlarini chiqarib olishda bosimni zarur darajada saqlab turish uchun kiritiladi. Neft suvlarining geokimyoviy tarkibi mahsuldor gorizont va uyum tarkibining litologik xususiyatlari bilan bogʻliq. Neft uyumlarining chekka Neft suvlarida organik kislotalar, benzol, fenol, ogʻir karbonsuvlarning kon-sentratsiyasi yuqori boʻladi. Gaz uyumlaridagi suvlarda, odatda, organik qoʻshimchalar kam. Koʻpincha Neft suvlarining tarkibi katta maydonlarda deyarli oʻzgarmaydi. Neft uyumlari bilan bevosita tutashgan suvlar (chekka va ostki)ning minerallashuvi (200 g/l gacha va undan ziyod), gazga toʻyinganligi, metan va benzol, ammoniyning miqdori oʻziga xos xususiyatlarga ega. Gidrokarbonatnatriyli Neft suvlari esa kam (10 g/l gacha) minerallashgan. Neft suvlarini oʻrganish neftni qidirish, razvedka qilish va kondan chikarib olishda ahamiyati katta.

Koʻpincha Neft suvlari shifobaxsh mineral suv sifatida yoki undan yod, brom, bor, radiy, bariy, stronsiy va boshqa olishda foydalaniladi. Neft bilan birga chiqa-digan Neft suvlari qattiq noorganik tuzlar hosil kilishi sababli neft qazib olishni murakkablashtiradi. Buning oldini olish uchun Neft suvlari tuzsizlantiriladi yoki neft suvsizlantiriladi.

## Manbalar
Nazokat Neʼmatova

**Nazokat Neʼmatova** (21-mart 1922-yil - Buxoro — 31-yanvar 2002-yil) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Sahna faoliyatini Buxoro yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1938). 1941-yildan Buxoro viloyat musiqali drama va komediya teatrida. Yokimli shirador ovozi (dramatik soprano) drama bilan bir qatorda musiqali dramalarda ham rang-barang lirik qaxramonlar obrazini yaratish imkonini bergan. Gulnor (Sh. Saʼdulla, xalq musiqasi, "Yoriltosh"), Layli (Xurshid; T. Sodiqov, R. Glier, "Layli va Majnun"), Zuhra (S. Abdulla; T. Jalilov, "Tohir va Zuxra"), Shirin (Komil Yashin; Yu. Rajabiy, B. Nadejdin, "Farhod va Shirin"), Sanam (A. Bobojon; K. Otaniyozov, "Aziz va Sanam"), Sonni (B. Gargi; M. Ashrafiy, "Mirza Izzat Hindistonda") kabi bosh qahramonlar siymosini gavdalantirgan. Dramalarda Jamila ("Boy ila xizmatchi"), Guli ("Alisher Navoiy"), Katerina ("Momoqaldiroq") singari obrazlar yaratgan.

## Manbalar
Njamena

**Njamena** — Chad poytaxti. Shari daryosining oʻng sohilida, unga Logone daryosi quyilishida joylashgan. ShariBagirmi prefekturasining maʼmuriy markazi. Iqlimi ekvatorial, mussonli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 27,7°. Yiliga 648&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 530,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Shaharga 1900-yilda Fransiyaning Markaziy Afrikadagi hududlarining maʼmuriy markazi sifatida asos solingan va komandir Lami nomi bilan 1973-yilgacha Fortlami deb atalgan. 1920—58 yillarda Fransiyaning Chad mustamlakasining maʼmuriy markazi. 1958-yildan Chad muxtor Respublikasi, 1960-yildan mustaqil Chad davlati poytaxti. N.da prezident qarorgohi, Milliy majlis, hukumat muassasalari va boshqa joylashgan. Mamlakatning muhim iqtisodiy, savdo-moliya va madaniy markazi. Oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Paxta, chorva bilan savdo qilinadi. Universitet, milliy muzey bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Katta masjid, sobor va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Niagara sharsharasi

**Niagara sharsharasi** – Shimoliy Amerikadagi sharshara majmuasi. Uch sharsharadan – „Taqa“ () („Kanada sharsharasi“ () deb ham nomlanadi), „Amerika sharsharasi“ () hamda „Fata“ () sharsharalaridan iborat. Eri va Ontario koʻllarini birlashtirib turuvchi Niagara daryosida.

Niagara sharsharasi bundan 8—9 ming yil oldin dolomitli ohaktosh va gilli slanetslardan tuzilgan jarlikda hosil boʻlgan. Niagara sharsharasi orol bilan ikki qismga (chap tomonda – Kanada hududidagisining kengligi 800 m, balandligi 48 m, oʻng tomonda – AQSH hududidagisining kengligi 300 m, balandligi 51 m) boʻlingan. Yirik GES qurilgan. Niagara sharsharasi yonidan, Kanada tarafida, kema qatnaydigan kanal qazilgan. Turistlar koʻp keladi.

## Manbalar
Niamey

**Niamey** — Niger poytaxti. Mamlakatning muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Niamey departamentining maʼmuriy markazi. Niamey shahrining umumiy maydoni 239,30&nbsp;kmni tashkil etadi. Niger daryosi sohilida, 163 m balandlikda joylashgan. Iqlimi subekvatorial iklim, oʻrtacha yillik temperatura 25°. Yiliga 350&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 1 058 847 million kishi (2012).

19-asr oxirlarida Niamey oʻrnida qishloq boʻlgan. 1926-yilda Niger fransuz mustamlakasining maʼmuriy markazi Zinder shahridan Niameyga koʻchirilgan. 1960-yil avgustdan Niger Respublikasi poytaxti.

Muhim transport yoʻllari tuguni, Niger daryosidagi pristan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qishloq xoʻjaligi rayonning savdo markazi. Toʻqimachilik fabrikasi, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari, mebel, qishloq xoʻjaligi anjomlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan (kulolchilik buyumlari, teri, kumush, oltin va yogʻochdan turli buyumlar tayyorlanadi). Issiklik elektr stansiyasi ishlab turibdi. Prezident saroyi, mehmonxonalar, universitet (1973), Sogʻliqni saqlash milliy maktabi, Geologiya va konchilik ishlari boʻyicha byuro, tropik oʻrmonchilik texnika markazi, qishloq xoʻjaligi instituti kabi ilmiy muassasalar, milliy muzey bor.
Nival iqlim

**Nival iqlim** — qor erib va bugʻlanib ulgurmaydigan iqlim. Abadiy qor qatlami hosil boʻlib, muzlik boshlanishiga sabab boʻladi. Qor iqlimi ham deyiladi.

## Manbalar
Nival mintaqa

**Nival mintaqa**, mangu qorlar mintaqasi — togʻlardagi eng yuqori tabiiy balandlik mintaqasi; odatda, qor chizigʻidan yuqorida joylashgan boʻladi. Qutbiy va undan quyiroqdagi oʻlkalarda dengiz sathiga qadar yoyilgan. Qor boʻronlari va qor koʻchkilari sababli hamda muz tillarining yanada quyiroqqa siljishidan Nival mintaqa elementlari qor chizigʻidan ham pastroqqa tushishi mumkin. Markaziy Osiyodagi togʻlarning choʻl zonasida Nival mintaqa chegarasi eng yuqori (ayrim joylarda 6500 m dan baland )dan oʻtadi. Nival mintaqa landshafti uchun qor uyumlari va muzliklar, qoya va qurumlar xos. Sovukdan fizik nurash jarayonlari jadal kechadi. Organik hayoti yaxshi rivoj topmagan. Oʻsimlik qoplami (mox, lishaynik va baʼzi yuksak oʻsimliklar) juda siyrak, hayvonlar kam uchraydi; faqat qush va hasharotlarning ayrim turlari muqim yashaydi.

## Manbalar
Soyibjon Neʼmatov

**Neʼmatov Soyibjon Sodiqovich** (1941. 16.4 Andijon) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), texnika fanlari doktori (1980), professor (1984), Toshkent politexnika institutini tugatgan (1965). Toshkent avtomobil yullari institutida kafedra mudiri (1972— 78), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri oʻrinbosari (1978— 85), Toshkent politexnika instituti "Kompozitsion materiallar" ilmiy tadqiqot boʻlimi mudiri (1985), "Kompozit" ilmiy-texnika markazi bosh di-rektori (1990—92), "Fan va taraqqiyot" ilmiy-texnologiya kompleksi raisi (1992-yildan). Asosiy ilmiy ishlari qattiq jismlar mexanokimyosi, mod-dalarning radioaktivlik, magnit maydoni, elektr quvvati taʼsirida ishqalanishini kamaytirish, tebranish quvvatini yutish, energiya va moddiy resurslarni tejashga imkon beradigan texnologiyalarni kashf etishga oid. Uning rahbarligida polimer mate-riallar va sanoat chiqindilari asosida samarali antifriksion, yeyilishga va yemirishga bardoshli, tebranishga chidamli kompozitsion materiallarolinib, mashinasozlik, qurilish, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalarda qoʻllangan. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

## Manbalar
* Adgezionnie i prochnostnie svoystva polimernix materialov i pokritiy na ix osnove, T., 1979; Osnovi sozdaniya polimernix kompozitov, FRG, SSHA, Yaponiya, T., 1986; Kompozitsionnie materiali na osnove neorganicheskix i organicheskix veshestv, T., 1994.
Adolat Neʼmatova

**Adolat Neʼmatova** (1949.6.3. Oltiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1970). 1971-yildan Oltiariq tumani, Shahrixon, Toshkent shahri maktablarida oʻzbek tili va adabiyoti, chet tili oʻqituvchisi. 1984-yildan Mirzo Ulugʻbek tumanidagi 223-maktabning boshlangich sinf oʻqituvchisi. Ish faoliyati davomida oʻzini mohir pedogog sifatida namoyon etdi. 1994-1995 oʻquv yilida 1 yilda ikki sinf dasturini (1—2 sinflar) oʻqitish tashabbusi bilan chiqib, uni oʻzi amalga oshirdi. Birinchilardan boʻlib "Odobnoma" sinov-tajriba darsini olib bordi. 1-4 sinflar uchun "Odob saboqlari" dare rejasi va dasturi, "Odobnoma" darsligi va metodik qoʻllanmasi mualliflaridan biri.

## Manbalar
Nivelirlash

**Nivelirlash** — geodezik oʻlchashning bir turi; yer nuqtalari balandliklari farqi (nisbiy balandligi) aniklanib, ular orqali ushbu nuqtalarni qabul qilingan boshlangʻich sathdan hisoblanadigan balandliklari topiladi. Oʻzbekiston hududida bajariladigan asosiy geodezik-topografik ishlarda nuqtalar balandligini Kronshtadt (Sankt-Peterburg) futshtogining nol chizigʻi (shtrixi)ga nisbatan hisoblash qabul qilingan (qarang Mutlaq balandlik). N.ni bajarish uslubiga qarab geometrik N., trigonometrik N., fizik (gidrostatik, barometrik va aero) N. va stereofotogrammetrik N. turlariga boʻlinadi. Geometrik N. gorizontal vizir nur, trigonometrik N. esa kiya vizir nur yordamida bajariladi. Stereofotogrammetrik N. bir joyning ikkita qoʻsh aerosuratlarini maxsus optik asbob (Mas, stereoskop)da kuzatib hosil qilinadigan joy rel-yefi modelida oʻlchab bajariladi. Geometrik N. nisbatan sodda va anikligi yuqori boʻlib, amalda juda keng qoʻllanadi; trigonometrik N. esa aniqligi nisbatan past, u togʻli hududlarda qoʻllanadi. Katta hududlarning topofafik haritalarini tuzishda stereofotogrammetrik N. asosiy hisoblanadi. 

## Manbalar
Nivxlar

**Nivxlar** (oʻzlarini — nivx deb atashadi; eski nomlari — gilyaklar) — Rossiya Federatsiyasidagi xalq, Amur daryosi quyi oqimi boʻylari (Xabarovsk oʻlkasi) va Saxalin o.ning tub aholisi. 4,6 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Nivx tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar; anʼanaviy diniy eʼtikrdlar mavjud.

## Manbalar
Niger (maʼnolari)

**[[Niger]]** (Niger Respublikasi) — Gʻarbiy Afrikadagi davlat.

Shuningdek **Niger** nomli boshqa obyektlar ham mavjud:
* Niger (daryo) — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, Gvineya, Mali, Niger va Nigeriya hududlaridan oqib oʻtadi.
* Niger (shtat) — Nigeriyadagi shtat.
* Niger (koloniya) — Niger Respublikasi hududida joylashgan Fransiya koloniyasi.
Niger (daryo)

**Niger** — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, Gvineya, Mali, Niger va Nigeriya hududlaridan oqadi. Uzunligi 4160&nbsp;km, havzasining maydoni 2092 ming km². Kattaligi jihatidan Afrikada Nil va Kongo daryolaridan keyin 3-oʻrinda turadi. LeonLiberiya qirlaridan Joliba nomi bilan boshlanib, yuqori qismida togʻlar orasidagi tor vodiylardan, soʻngra Sudan tekisliklaridan oqadi. Tekislikda koʻplab tarmoq va oʻzanlarga boʻlinadi, Tombuktu shahri yaqinida ular yana yagona oʻzanga birlashadi. Quyi oqimida keng vodiydan oqib, delta hosil qilib (maydoni 24 ming km²) Atlantika okeanining Gvineya qoʻltigʻiga quyiladi. Yirik irmoqlari: oʻngdan — Bani, Milo, chapdan — Sokoto, Kaduna, Benue. Iyun— oktabrda, quyi oqimida fevral—aprelda sersuv buladi. Dare yozgi musson yomgʻirlaridan suv oladi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 9300 m³/sek. (maksimal 35 ming m³/sek). Dare yiliga 300&nbsp;km suv, 67 mln. t loyqa keltiradi. Ayrim qismida kema qatnaydi, GES kurilgan. Baliq ovlanadi. N. sohilida Kurusa, Bamako, Tombuktu, Niamey, Jobba, PortHarkort shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Nigrosporoz

**Nigrosporoz** — makkajoʻxori soʻtalari va gʻoʻza koʻsaklari kasalligi.

Nigrospora oruzae, Nigrosporoz spaerica (makkajoʻxori soʻtalarida), Nigrosporoz gossypii (gʻoʻza koʻsaklarida) chala zamburugʻlari qoʻzgʻatadi. Kasallangan organlarda qora dogʻlar hosil qiladi. Kuchli zararlangan soʻtalar rivojlanmaydi, zoʻgʻatasi oʻrtasidan yorilib ketadi. Zararlangan soʻtalardagi makkajoʻxori donining unuvchanligi pasayadi. Zararlangan urugʻlik maysasi koʻpincha unib chiqishi bilan nobud boʻladi. Nigrosporozga chalingan koʻsakning barcha yoki baʼzi chanoqlari toʻliq ochilmaydi. Kasallangan tola qora-qizgʻish rangga kiradi. Nigrosporozga qarshi oʻsimliklarning boshqa zamburugʻli kasalliklariga qarshi kurash choralari qoʻllanadi.

## Manbalar
Niderland maktabi

**Niderland maktabi** - 15-16-asrlar musiqasidagi ijodiy yoʻnalish, Uygʻonish davrining yetakchi kompozitorlik maktabi. Niderlandiya (tarixiy viloyat) ilgʻor musiqa madaniyati yuksak professionalizm, badiiy yutuqlar va xalq anʼanalari zaminida shakllanib, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlariga tarqalgan. Niderland maktabi vokal-xor polifoniya ta-raqqiyotini belgilab berdi va uning umumiy asos va usul (imitatsiya, murakkab kontrapunkt va boshqalar)larini ishlab bergan. Yetuk namoyandalari: G.Dyu-fai, Y.Okegem, Ya.Obrext, Josken Depre, Lasso. Niderland maktabi ijodkorlari diniy va dunyoviy musiqa (messa, motet, madrigal, polifonik qoʻshiqlar), 16-asrda murakkab cholgʻu pyesalar ham yaratdilar. A kapella xor messalari Niderland maktabining ulkan yutugʻi boʻldi. Niderland maktabi ishlab chiqqan koʻp ovozlilik qonunlari va yangi ifoda vositalari kompozitorlik musiqaning keyingi taraqqiyotini taʼminla-di; uslub sifatida Yevropa musiqa sanʼatida cherkov vokal-xor janrlari va ularda ifoda topgan diniy dunyoqa-rashining koʻp asrlik hukmronligini yakunladi. Niderland maktabi koʻp badiiy xususiyatlari musiqaning keyingi rivoji (polifoniya, gomofoniya, dodekafoniya)da oʻz ahamiyatini saqlab qoldi.

## Manbalar
Niderland sanʼati

**Niderland sanʼati** - Niderlandiya hududi (hozirgi Belgiya, Gollandiya, Lyuksemburg va qisman Fransiyaning shimoli-sharqi)da oʻrta asrlarda mavjud boʻlgan yagona badiiy maktab; 14-asrdan to Niderlandiya inqilobi gʻalabasi (16-asr) ga qadar boʻlgan davrda bu yerlarda Gʻarbiy Yevropa Oʻrta asrlar va Uygʻonish davri sanʼati shakllangan. Niderlandiya hududida Karolinglar davrida bazilika tipidagi cherkovlar, baʼzan markaziy kapellalar qurilgan, 11 —13-asrlarda roman uslubi rivojlangan. Dastlabki turar joy binolari paydo boʻlgan; qasr va bozor maydonlari atrofida aylana tarxli ratusha, gildiya uylari va ustaxonalari boʻlgan shaharlar qad koʻtardi, shaharning mi-norali devorlari, koʻpriklari mustah-kam qilib qurildi. Maas vodiysi meʼmorligida roman va gotika uslublari uygʻunlashgan. Shimoliy Niderlandiyada gʻishtli gotika keng tarqalgan, binolardagi hashamatli bezaklar binoning mahobatli shakliga boʻysundirilgan. Niderland sanʼatida haykaltaroshlik va rangtasvirda yutuklarga erishildi. 11-asrdan miniatyura (Stavlo "Injil"i, 1093—97), badiiy bronza buyumlar tayyorlash, zar-garlik sanʼati, 13—15-asrlarda gotika haykaltaroshligi ("Momo Havo", Lyejdagi Sen-Jan cherkovida), monumen-tal ("Xochga mixlash", Utrextdagi Sint-Piterskerk cherkovida) va dastgoxli (rassomlar J.Maluel, A. Bel-shoz, M.Bruderlam) rangtasvir rivojlangan; haykaltarosh K. de Verve, miniatyurachi rassomlardan aka-uka Limburglar mashhur boʻlgan. 15-asrdan Niderland sanʼati Shimoliy Yevropa sanʼatida yetakchi oʻrin tutdi, inson va tabiatga yangicha muno-sabatlar shakllandi, inson va tabiat orasidagi uygʻunlikni aks ettirish shu davrlarda yaratilgan asarlarga betak-ror ruh baxsh etdi. Jumladan, Ya. van Eyk asarlarida kundalik hayot rang-barangligi va koʻtarinki ruxi uz ifo-dasini topdi, rang va nur alohida plastik kuch va ifodalilik kashf etib, Yevropa rangtasvirining keyingi rivojida muhim rol oʻynadi, rassomning uzi Shimoliy Yevropa Uygonish davri sanʼati asoschisiga aylandi.

15—16-asrlar Niderlandiya Uygʻonish davrida altar kartinalari, portretlar, miniatyuralarda rassomlar (R.Kampen, Ya. van Eyk, Rogir van der Veyden, X.van der Gus, X.Bosx va boshqalar) dunyoviy hayotni haqqoniy aks ettir-dilar. 16-asr 2-yarmida dunyoviy rangtas-virning portret (A.Mor, D.Yakobus), manzara (I.Patinir), maishiy janr (Luka Leydenskiy, P.Breygel Katta) turlari taraqqiy etdi. Niderland sanʼati amaliy be-zak sanʼatida mujassamoti kup shaklli shpalerlar ishlab chiqarish, zargarlik sanʼati, sopol buyumlar tayyorlash, kashtachilik, 16-asrdan badiiy tur tuqish kj-sak darajaga koʻtarildi.

Niderlandiya burjua inqilobi gʻalabasidan sung Niderland sanʼati ikki mustaqil — Gollandiya va Flamand maktablariga ajraldi va oʻziga xos tarzda rivojlan-di va talqin qilindi.

## Manbalar
Niderland tili

**Niderland tili** yoki **golland tili** () — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhiga mansub, Niderlandiya, Belgiya, Vest-Indiyada, qisman AQShda tarqalgan. Niderlandiya Qirolligining rasmiy tili, Belgiya qirolligining rasmiy tillaridan biri (fransuz tili bilan birga). N. T.da 20 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Niderland tili oʻrta asrlarda salik franklari qabilaviy lahjalarining friz va sakson qabilaviy lahjalari bilan oʻzaro taʼsirlashuvi jarayonida shakllangan. Oʻz tarixida 3 rivojlanish bosqichini oʻtgan: qad. niderland (9—11-asrlar), oʻrta niderland (12—15-asrlar) va yangi niderland (16-asrdan boshlab; bu davr hozirgi niderland tiliga oʻtish bosqichidir).

1650-yilda shim. niderlandlar tili "golland tili" deb atalgan. 19-asrda Niderlandiya Qirolligi vujudga kelgach, "niderland tili" termini barkarorlashib qoladi. Yagona adabiy til meʼyo-riy asoslari, til taraqqiyoti markazining shimolga koʻchishi munosabati bilan 17-asrda vujudga keladi. Adabiy tilning ogʻzaki va yozma koʻrinishlarida, shuningdek, shim. va jan. variantlarida fonetik va grammatik sathlarda, leksikada muayyan hududiy farqlar mavjud.

Niderland tili dialektal jihatdan shim.-markaziy, shim.-gʻarbiy, jan.-markaziy, jan.-gʻarbiy, shim.-sharqiy, jan.-sharqiy lahja guruhlariga ega. Fonetikasi jarangsiz portlovchi undoshlarning mavjudligi, diftonglarga boyligi, urgʻuning, asosan, oʻzakka tushishi bilan ajralib turadi. Til xususiyatlariga va grammatik qurilishiga koʻra, Niderland tili analitik tipdagi tillardandir. Koʻp jiqatdan nemis tiliga juda yaqin, le-kin sifatlarning turlanmasligi, gapdagi soʻz tarkibining oʻziga xosligi jixatdan farqlanadi. Niderland tili yozuvi lotin grafikasiga asoslangan.

## Adabiyotlar
* Lingvisticheskiy ensiklopedicheskiy slovar, M., 1990.

## Manbalar
Niderlandiya (maʼnolari)

**Niderlandiya**:

* Niderlandiya — Yevropadagi davlat;
* Niderlandiya (tarixiy viloyat) — oʻrta asrlarda Yevropaning shimoli-gʻarbida joylashgan tarixiy viloyat.
Niderlandiya (tarixiy viloyat)

**Niderlandiya** – oʻrta asrlarda Yevropaning shimoli-gʻarbida joylashgan tarixiy viloyat (hozirda Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, shimoli-sharqiy Fransiyaning bir qismi). 17 viloyat (janubiy viloyatlar – Flandriya, Brabant, Lyuksemburg, Artua, Gennegau va boshqalar; shimoliy viloyatlar – Gollandiya, Zelandiya, Frislandiya va boshqalar)dan tarkib topgan. 15-asr oxiridan Gabsburglarga (1556-yildan – ispan Gabsburglariga) tegishli boʻlgan.

## Manbalar
Niger-kongo tillari

**Niger-kongo tillari** – nigerkordofan tillari makrooilasiga mansub til oilasi. Afrikaning Sahroi Kabir jan.rogʻidagi katta hududda (Markaziy Sudan, Sharqiy va Janubiy Afrikaning baʼzi mintaqalari bundan mustasno) keng tarqalgan. Umuman, bu tillarda 300 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi. Son-sanoqsiz katta-kichik tillardan iborat. Niger-kongo tillari amerikalik tilshunos J. Grinberg tasnifi boʻyicha 6 ta kichik oilaga boʻlinadi: 1) gʻarbiy atlantika tillari; 2) mande tillari; 3) gur (volta) tillari; 4) kva (gvineya) tillari; 5) benue-kongo tillari; 6) adamaua-sharqiy (adamaua-ubangi) tillari (oilachalar gʻarbdan sharqqa qarab sanalgan). Boshqa olimlarning fikricha, bu tasnif shartli, taxminan xususiyatga ega, chunki gʻarbiy atlantika va mande tillari oilachalari boshqalaridan sezilarli farqutanadi; aksincha, kva tillari benua-kongo tillariga juda yaqin turadi. Niger-kongo tillaridan akan, bamana, volof, zande, igbo, yoruba, lingala, malinke, nyanja, rundi, sango, suaxili, fula, shona, eve kabilar 2,5 mln.dan 20 mln.gacha soʻzlashuvchisi boʻlgan tillardir. Niger-kongo tillarining baʼzi xususiyatlari va yozuvlari haqida (qarang Nigerkordofan tillari.)

## Manbalar
Nigerkordofan tillari

**Nigerkordofan tillari** (kon-gokordofan tillari) — afrika tillari makrooilasi. Amerika tilshunosi J. Grinberg tasnifiga kura, 2 oilaga boʻlinadi: niger-kongo tillari va kordofan tillari. Niger-kongo tillari Gʻarbiy va Janubiy Afrikaning katta qismida, kordofan tillari esa Sudanning sharqidagi va Kordofan togʻli oʻlkasidagi kichkina hududda tarqalgan. Ushbu til oilalarining genetik birligi bir qancha lugʻaviy oʻxshashlik va morfologik mosliklar asosidagina isbotlangan boʻlsada, aslida ular lu-gʻaviy, morfologik, sintaktik jihatlardan farqlanib turadi. Niger-kongo tillari oʻz navbatida 6 ta kichik oilaga boʻlinsa, kordofan tillari 5 guruhga boʻlinadi va 30 dan ortiq tilni oʻz ichiga oladi (kordofan tillari juda kam oʻrganilgan). N.-k. t.da soʻzlashuvchilar taxminan 350 mln. kishidan ortiqroqdir. Bu tillarning koʻpchiligi yozuvga ega emas. Bir kanchasi Yevropa mustamla-kasigacha moslashtirilgan arab yozuvlaridan foydalanib kelgan. Baʼzilari esa (akan, volof va boshqalar) lotin alifbosiga qoʻshimcha harf va belgilar qoʻshgan holda oʻz yozuvlariga ega boʻlganlar.

## Yana qarang

* Niger-kongo tillari

## Manbalar
Niderlandlar (maʼnolari)

**Niderlandlar**:

* Niderlandiya - #REDIRECT Niderlandlar
* Niderlandiya (tarixiy viloyat) — oʻrta asrlarda Yevropaning shim.
* Niderlandlar - **Niderlandiya** (Niderland), Niderlandiya Qirolligi (Koninkrijk der Nederlanden) (norasmiy nomi — Gollandiya) — Gʻarbiy Yevropada, Shim.
Niderlandiya inqilobi

**Niderlandiya inqilobi** (1566—1609) — Niderlandiya tarixiy viloyatida sodir boʻlgan inqilob. Kalvinizm bayrogʻi ostida oʻtgan va ispanlar hukmronligini batamom tugatish va feodallarning zoʻravonligiga qarshi qaratilgan. Konservativ ruxdagi byurgerlar oppozitsiyadagi dvoryanlar (Vilgelm Oranskiy rahbarligida) bilan ittifoq tuzib ispanlar asoratiga qarshi chiqqanlar. Asosiy voqealar: 1566-yildagi Ikonalarga qarshi qoʻzgʻo-lon, 1572-yil shim. viloyatlarda koʻtarilgan ommaviy qoʻzgʻolon, 1576-yil jan. vi-loyatlardagi qoʻzgʻolon, Utrext uniyasi (ittifoqi) ni barpo etilishi (1579). Shimoliy viloyatlarni ispanlar hukmronligidan ozod boʻlishi (hozirgi Niderlandiya davlati hududi) va Birlashgan viloyatlar respublikasi barpo etilishi bilan yakunlangan (jan. viloyatlarni 1585-yilga kelib Ispaniya kayta bosib olgan).

## Manbalar
Niderlandiya qirolligi

**Niderlandiya qirolligi** - 1814—15 yillarda Vena kongressi tomonidan Niderlandiya va Belgiya tarkibida tuzilgan davlat. Qirol Vilgelm I hukmronligi ostida boʻlgan. Niderlandiya qirolligida amalda Niderlandiya gegemonligi oʻrnatilib, Belgiya viloyatlarining iqtisodiy va siyosiy manfaatlari kamsitilgan. 1830-yilgi Belgiya inqilobi Belgiyani ajralib chiqishi va Niderlandiya qirolligini parchalanishiga olib kelgan.

## Manbalar
Niderlandiya qirollik fanlar akademiyasi

**Niderlandiya qirollik fanlar akademiyasi**, Niderlandiya fan va sanʼat qirollik akademiyasi — Niderlandiyaning oliy ilmiy muassasasi. 1808-yil Amsterdam shahrida fan, adabiyot va sanʼat qirollik instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1938-yildan hozirgi nomda. Matematika va tabiiy fanlar qamda filologiya, adabiyot, tarix va falsafa boʻlimlari mavjud. 180 dan ortiq haqiqiy va 50 xorijiy aʼzosi bor.

## Manbalar
Niyoz Muhammad Hoʻqandiy

**Niyoz Muhammad Hoʻqandiy**, Mullo Niyoz Muhammad Hoʻqandiy Niyoziy bin Mullo Ashur Muhammad (taxminan 1802/03—1878-yildan soʻng) — qoʻqonlik tarixchi, shoir. 1860-yil Niyoz Muhammad Hoʻqandiy Qanoatshoh boshliq Qoʻqon qoʻshinlarining Pishpak, Uch Olmati va Uzun Ogʻochga, 1861—62 yillarda esa Turkiston atrofiga qilgan yurishida ishtirok etgan. Shundan soʻng harbiy xizmatdan ketib, Qoʻqonda oʻz mahallasida tinch mehnat bilan band boʻlgan. „Tarixi jadidai Toshkand“ muallifi Muhammad Solihxoʻja Toshkandiy uni attorlik mollari bilan savdo qiluvchi savdogar deb ataydi. „Niyoziy“ taxallusi bilan sheʼrlar bitgan. Niyoz Muhammad Hoʻqandiy „Tarixi Shoxruxiy“ asarini Xudoyorxon topshirigʻiga koʻra yozgan (1871—72). Asar Shohruxbiy davridan boshlab 1872-yilgacha Qoʻqon xonligida sodir boʻlgan siyosiy, iqtisodiy, madaniy oʻzgarishlarni qamrab olgan. Ayniqsa, muallifning oʻzi ishtirok etgan voqealar bayoni ilmiy jihatdan qimmatli. Asar Qoʻqon xonligi tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

## Adabiyot
* Bobobekov H., Qoʻqon tarixi, T., 1996; Beysembiyev T. K., „Taʼrixi Shaxruxi“ kak istoricheskiy istochnik, AlmaAta, 1987.

## Manbalar
Niyozbek qalʼasi

**Niyozbek qalʼasi** - Chirchiq daryosining oʻng qirgʻogʻidagi qalʼa harobasi. Toshkent va uning atrofini suv bilan taʼminlovchi qadimgi irrigatsiya inshooti - Boʻzsuvni dushmandan himoya qilish uchun qurilgan. Niyozbek qalʼasini 1935-yilda Vsevolod Jukov tekshirgan, lekin arxeologik qazish oʻtkazilmagan. Qalʼa toʻgʻri toʻrtburchak shaklida boʻlib, 2 m balandlikdagi koʻtarma xandaq bilan oʻralgan. Niyozbek qalʼasining ustki qismidan Qoʻqon xonligi (XIX asr) davriga oid materiallar topildi. 1865-yilda General Mixail Chernyayev boshchiligidagi podsho qoʻshinlari Toshkent shahrini qamal qilgan paytda xarobaga aylantirilgan.

## Manbalar
Niyozjonxoʻja

**Niyozjonxoʻja** (18-asr 2-yarmi — 19-asr boshlari, Xiva) — xorazmlik maqomchixonanda, sozanda va bastakor. 19-asr boshlarida Buxoroga borib, Shashmaqomning ashula va cholgʻu yoʻllarini oʻrgangan, ularning Xorazmda keng tarqalishida muhim rol oʻynagan. Xorazm Buzruk maqomidagi Saqili Niyozjonxoʻja va boshqa bir qancha kuylar muallifi. N.ning ishini shogirdlari (Mahsumjon Qozi, Us t a Muhammadjon Sanduqiy, Komil Xorazmiy, Ahmadjon Tabibiy va boshqalar) davom ettirib, Xorazm maqomlariga yangi kuy va ashula yoʻllarini kiritgan.

## Manbalar
Niyoziy

**Niyoziy** (taxallusi; ismi Otaniyoz Xoʻjaniyoz oʻgʻli, 1844 — Shovot tumani — 1928) — shoir, bastakor. K. Otaniyozovning otasi. Xivadagi Arabxon madrasasida oʻqigan. Arab, fors tillarini oʻrgangan, aruz ilmini puxta egallagan. Xivadagi Abdullaxon madrasasida mudarrislik qilgan (1920). Mumtoz sheʼriyatning turli janrlarida ijod qilgan. Sheʼrlaridan 3063 baytli devon tuzgan. Ularda xalq hayotining turli tomonlari aks etgan. N. Xorazm maqomlari uchun chiziqli nota tizimini yaratishda Komil Xorazmiyta yaqindan yordam bergan. Oʻzi ham bir qancha kuylar yaratgan. Hasan Jabarutiyning "Ajoyib ul-osor" ("Ajoyib yodgorliklar") asarining 7—9-daftarlarini arab tilidan forschaga tarjima qilgan (1907). N.ning adabiy merosidan namunalar turli majmua va bayozlarga kirgan, ular Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. №120, 121, 192).

## Manbalar
Niyoziy Muhammad Niyoz Abdulgʻofurbek

**Niyoziy Muhammad Niyoz Abdulgʻofurbek** (19-asr) — uygʻur tarixchisi, shoir, tarjimon va xattot. 1851-yil umumiy tarixga bagʻishlangan "Qisas ul-gʻaroyib" asarini turkiy tilda yozgan. Asar muqaddima, xotima va 3 qismdan iborat. Asarning 1-qismida Chingizxon davrigacha boʻlgan voqealar bayoni; 2-qismida Chingizxon va uning avlodlari, Humoyungacha boʻlgan boburiylar tarixi bayoni; 3-qismda dastlabki 2 qismda zikr qilingan muhim voqealar tafsiloti yoritilgan. Asarga muallifning sheʼrlari ham kiritilgan. Shar-qiy Turkistonda koʻchirilgan bir nus-xasi Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining SanktPeterburg boʻlimida saqlanmoqda (inv. № 106). N. Mirza Muhammad Haydarning "Tarixi Rashi-diy" asarini forschadan uygʻurchaga tarjima qilgan (1837). Tarjimaga nasriy, sheʼriy bosh soʻz va xotima kiritilgan. Tarjimaning muallif qoʻlyozmalari Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining Sankt-Peterburg boʻlimida saqlanmoqda (inv. № 120, №121, №192). N. fors tilidan koʻpgina sheʼrlarni uygʻur ti-liga tarjima qilgan.

## Manbalar
Ibodulla Niyozmatov

**Ibodulla Abdullayevich Niyozmatov** (1942.17.10, Xiva tumani-2003. 20.9, Urganch) — rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1971-yildan Xorazm musiqali drama teatrida ishlaydi. Niyozmatov sahnalashtirgan spektakllar chuqur psixologik talqini, dramatik toʻqnashuvlarning oʻtkirligi, voqealar rivoji va boshqa bilan diqqatga sazovor. "Abu Rayhon Beruniy" (Uygʻun), "Birovning tashvishi" (Oʻ. Hoshimov), "Monserro" (E. Robles), "Ibn Sino" (A. Shalomayev), "Nurxon" (K. Yashin va T. Jalilov), "Ajdodlar qilichi" (E. Samandarov), "Layli va Majnun" (Xurshid), "Marvarid taqqan ayol", "Feruz" (K.Avaz, O. Ibrohimov) va boshqa spektakllarni sahnalashtirgan.

## Manbalar
Bahodir Niyozov

**Bahodir Boboyevich Niyozov** (1959-yil 15-avgust, Beshkent) – usta kulol, kulollar sulolasining vakili, Oʻzbekiston xalq ustasi (2003). Hunarni ota-bobosidan oʻrgangan. P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1984). Qarshi sanʼat bilim yurtida badiiy bezash boʻlimi boshligʻi (1984—97). 1997-yildan Qashqadaryo viloyati „Hunarmand“ uyushmasi rahbari. Niyozov qadimy kulollik maktablaridan biri – Kasbi kulollik maktabini tiklash va rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi; anʼanaviy uy-roʻzgʻor buyumlari (xum, koʻza, oftoba, tuncha va boshqalar)ni oʻziga xos usulda yaratadi, binolar bezagi uchun sopol, terrakotadan samarali foydalanadi.

## Manbalar
Muhammad Niyozov

**Muhammad Ibrohimovich Niyozov** (1908, Chimkent — 1980, Toshkent) — kimyogar olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), professor (1964). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgach (1934), shu universitetda dekan va prorektor (1934—40), Oʻzbekiston Maorif vaziri oʻrinbosari (1940— 46), Toshkent politexnika instituti rek-tori (1947—63), kimyo texnologiyam ja-rayonlari va qurilmalari kafedrasi mudiri (1953—80). Shu kafedra qoshida polimerlar muammolari laboratoriyani tashkil qilgan. Asosiy ilmiy ishlari adsorbsiya, distillash, ekstraksiya, kuritish va boshqa jarayonlarni intensivlash masalalariga oid.

## Manbalar

## Havolalar
* https://press.natlib.uz/ru/editions/102970
Nijnevartovsk

**Nijnevartovsk** - Rossiya Federatsiyasi XantiMansi muxtor okrugidagi shahar (1972-yildan). Ob daryosidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 235,7 ming kishi (1998). Neft qazib olinadi. Neft-gazni qayta ishlash, oʻrmon, qurilish materiallari, oziq-ovqat sanoati rivojlangan, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Manbalar