Soqol

**Soqol** – odamlar va ayrim hayvonlarning jagʻ, iyak, yuqori va pastki lab, yonoq hamda boʻynida oʻsadigan sochlar. Odatda, erkaklar balogʻatga yetgandan keyin, oʻrtacha 18 yoshdan boshlab soqol oʻstira boshlaydilar. Baʼzi ayollarda girsutizm, yaʼni haddan tashqari soch oʻstiradigan gormonal holat soqol oʻsishiga sabab boʻlishi mumkin.
Tarix davomida jamiyatning erkaklar soqoliga boʻlgan munosabati hukmron boʻlgan madaniy-diniy anʼanalar va hozirgi davr moda tendensiyalari kabi omillarga qarab juda xilma-xil boʻlgan. Baʼzi din (masalan, islom va sikhizmning baʼzi mazhablari) vakillari toʻliq soqol oʻstirishni muhim deb biladi va buni oʻz eʼtiqodlarining ajralmas qismi sifatida talab qiladi. Boshqa madaniyatlarda, hatto rasman talab qilinmagan boʻlsa ham, soqolni erkakning *erkakligining markaziy qismi* sifatida koʻrib, donolik, kuch, jinsiy jasorat va yuqori ijtimoiy mavqe kabi fazilatlarga misol qilishadi. Yuzdagi sochlar kam uchraydigan (yoki hozir modadan tashqarida) madaniyatlarda soqollar yomon gigiyena yoki noanʼanaviy xatti-harakatlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin deb qaraladi. Sovuq iqlimli mamlakatlarda esa soqol kishi yuzini turli tashqi omillardan himoya qilishga yordam beradi. Bundan tashqari, soqol quyosh nurlaridan ham himoya vazifasini oʻtaydi.

## Biologiya
Soqol erkaklarda balogʻat davrida paydo boʻladi. Soqolning oʻsishi soch follikulalarining digidrotestosteron taʼsirida qoʻzgʻalishi bilan bogʻliq boʻlib, bu jarayon balogʻatdan soʻng ham davom etadi. Digidrotestosteron sochlarning toʻkilishiga ham sabab boʻladi. U testosterondan hosil boʻladi va uning miqdori mavsumga qarab oʻzgarib turadi. Shuningdek, soqolning oʻsish tezligi genetik omillarga ham bogʻliq.

### Evolyutsiya

Biologlar soqollarni ikkilamchi jinsiy xususiyat sifatida tavsiflaydilar, chunki ular bir jinsga xosdir, lekin koʻpayishda bevosita rol oʻynamaydi. Charles Darwin oʻzining *The Descent of Man* („Odamning kelib chiqishi“) asarida birinchi boʻlib soqollarning mumkin boʻlgan evolyutsion kelib chiqishini tushuntirib berdi. Unda jinsiy tanlanish jarayoni soqollarning paydo boʻlishiga olib kelgan boʻlishi mumkin, degan faraz ilgari surilgan edi. Zamonaviy biologlar soqol evolyutsiyasida jinsiy tanlanishning rolini yana bir bor tasdiqladilar va ayollarning aksariyati soqolli erkaklarni soqolsiz erkaklarga qaraganda jozibaliroq deb topishlari haqida dalillar mavjud degan xulosaga kelishdi.

Evolyutsion psixologiya soqolning mavjudligini tushuntirishda, uning jinsiy yetuklik va ustunlikni ifodalovchi signal vazifasini bajarishini taʼkidlaydi. Soqol jagʻlarning koʻrinishini kattalashtirib koʻrsatadi. Tadqiqotlarga koʻra, soqolsiz yuzlar soqolli yuzlarga nisbatan kamroq ustun deb baholanadi. Baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, soqol qoʻyishga olib keladigan jinsiy tanlov jozibadorlik (jinslararo tanlov) bilan bogʻliqmi yoki ustunlik (intraseksual tanlov) bilan bogʻliqmi, bunisi hali aniqlanmagan. Soqol erkakning umumiy ahvolini koʻrsatuvchi belgi sifatida talqin etilishi mumkin. Yuzdagi tuklilik darajasi erkaklarning jozibadorligiga taʼsir qiladi. Soqolning mavjudligi erkakni qoʻl janglarida zaiflashtiradi (u raqibning boshini osongina ushlab olish imkonini beradi), bu esa xavfli hisoblanadi. Shu sababli, biologlar bu salbiy jihatdan ustun keladigan boshqa evolyutsion afzalliklar mavjud boʻlishi kerak, degan taxminni ilgari surishgan. Soqol orqali namoyon boʻladigan ortiqcha testosteron spermatogenezni qoʻllab-quvvatlashi mumkin boʻlgan yengilimmunosupressiyani keltirib chiqarishi mumkin.

## Manbalar

## Havolalar