Qozogʻistondagi millatlararo nizolar

## Mojarolarning umumiy old shartlari
Urushdan keyingi birinchi millatlararo nizolar va to'qnashuvlar surgun qilingan xalqlar bilan bo'lgan.1932-1933-yillar Goloschekin islohotlaridan so'ng qozoqlar soni to'rt milliondan ikki millionga kamaydi, keng yerlar va aholi punktlari bo'sh qoldi.1942-1944-yillarda bo'shatilgan joylarda ko'chirilgan va deportatsiya qilingan xalqlar: ingushlar,chechenlar,qrim tatarlari,koreyslar,malkarlar, kurdlar, turklar, qorachaylar, nemislar. Bundan tashqari, Qozog'iston aholisi Gulag, Karlag, Jazoir va boshqalarda yashaydi.  Bularning bir qismi keyinchalik Qozogʻistonda qolgan.

Urushdan keyingi yillardagi birinchi millatlararo mojarolar ham Xrushchevning bokira yerlar dasturi bilan bog'liq edi. Bu davrda RSFSR va SSSRdan olti millionga yaqin rus va ukrainlar Qozogʻiston SSRga joylashdilar.Bu aholi orasida demografik nomutanosiblikni yuzaga keltirdi,mehnat va uy-joy bozorlarida raqobat kuchaydi. Bokira yerlar uchun yer olish qozoq xalqini an’anaviy chorvachilik bilan shugʻullanish imkoniyatidan mahrum qildi va moliyaviy ahvolining sezilarli darajada yomonlashishiga olib keldi.

Koʻpgina millatlararo nizolar mahalliy huquq-tartibot idoralari tomonidan jinoiy huquqbuzarliklar yoki odamlarning katta guruhlari tomonidan ommaviy bezorilik sifatida tasniflangan va ommaviy axborot vositalarida keng yoritilgan emas.Rasmiylar bunday hodisalarni jamoatchilikdan yashirishga harakat qildi.1992-yildan keyin barcha kichik to'qnashuvlar,asosan,kurdlar,chechenlar,lazgilar,avarlar,darginlar,uyg'urlar va boshqalarda keng tarqalgan shunday kichik xalqlarga qarshi qaratilgan.Etnik yo'nalishning o'zgarishi,bir tomondan, 1991-yildan boshlab emigratsiya va tabiiy pasayish tufayli mamlakatda ruslar, ukrainlar va nemislar ulushi va sonining keskin kamayishi bilan bog'liq bo'lsa, ikkinchi tomondan, yangi. titulsiz millat maqomi. Yangi maqom, hokimiyatdagi muhim o'rinni yo'qotish va qayg'u elementini yo'qotish vaqtida darhol sezildi.

Shu bilan birga, konfliktning etnik yo'nalishining o'zgarishi titulli millatning slavyanlardan qadimgi qozoqlarga o'zgarishi bilan bog'liq.Oʻtmishda kichik musulmon xalqlari oʻz pozitsiyalarini himoya qilish uchun qozoqlar bilan anʼanaviy hamkorlik qilib kelgan.Qozogʻiston mustaqillikka erishgandan soʻng bu guruhlar qarama-qarshi yoʻnalishda harakat qildilar.

Shu bilan birga,1991-yildan keyingi barcha holatlarda qozoqlar va kavkazlar,shuningdek,uygʻurlar oʻrtasida toʻqnashuvlar sodir boʻlganini ta’kidlash lozim.

Shu bilan birga, 1991-yildan buyon koʻplab millatlararo nizolar butun qozoq xalqining tajovuzkorligi bilan emas,balki ommaviy axborot vositalarida yoritishning yangi usuli,mustaqil ommaviy axborot vositalari va kommunikatsiyalarning paydo boʻlishi bilan izohlanadi.Ilgari Qozogʻistonda kichik millatlararo mojarolar boʻlgan,biroq (A.Shustovning 2009-yil 16-noyabrdagi ma’lumotlariga koʻra) unda Qozogʻistondagi ruslar va boshqa yevropalik etnik guruhlar qatnashmagan.

Qozogʻistonda qozoqlar va koreyslar,tatarlar,qirgʻizlar, oʻzbeklar va boshqa etnik guruhlar oʻrtasida jiddiy ommaviy etnik nizolar boʻlmagani,shuningdek,1991-yildan keyin ruslar,ukrainlar,belaruslar va nemislar bilan toʻliq nizolar boʻlmagani buning past darajada ekanligini koʻrsatadi. Qoʻshni Oʻrta Osiyo respublikalarida qozoq millatchilik gʻoyalari.Qozoq xalqining bunday bagʻrikenglik va bagʻrikenglik darajasi koʻp konfessiyali va koʻp millatli mamlakatda uzoq vaqt boʻlganligi,shuningdek,oʻz ona qozoq tilidan boshqa tilda soʻzlashuvchi qozoqlarning katta foizi, shuningdek qozoq etnik qozoqlarning foizi

* 1951-yil Sharqiy Qozog'istonda chechen qo'zg'olonlari
* 1991-yil sentabr oyida Uralskdagi kazaklarga qarshi mojarolar. Bu Ural kazaklarining Rossiya imperiyasi oldidagi xizmatining 400 yilligini nishonlash edi. Mahalliy qozoqlar bu harakat TKR kabi separatistik respublika yaratilishidan qoʻrqib, qarshi chiqdi.
* 1989-yil Janao'zendagi Kavkazga qarshi mojaro. 1989-yilning yozida Oqtau joylashgan Mangistau yarim orolining Janaoʻzen shahrida qozoqlar, lazgilar va chechenlar oʻrtasida qonli toʻqnashuvlar boʻldi.
* Ust-Kamenogorskdagi mojarolar (1992). Ust-Kamenogorskdagi qozoqlar va chechenlar o'rtasidagi nizolar (1992).
* 2006-yil 20-avgustda Kaspiy bo'yida joylashgan Aktau shahrida qozoq xalqining Kavkazga qarshi namoyishi bo'lib o'tdi.Maydonga 400 dan 1000 gacha odam to'plangan.
* 2006-yil oktabr oyida Tengiz konida etnik toʻqnashuvlar boshlandi – Qozogʻistonning Atirau viloyati Jilyoy tumanidagi Tengiz neft konida turk va qozoq ishchilari oʻrtasida ommaviy mushtlashuv.
* Chelakdagi qozoq-uyg'ur mojarosi (2006).2006-yilning noyabrida Olmaota viloyatining Shelek qishlogʻida qozoqlar va uygʻurlar oʻrtasida toʻqnashuvlar kelib chiqqan.
* 2007-yil mart oyida Olmaota viloyatida qozoq-chechen mojarosi yuz berdi.
* 2007-yilning oktabr-noyabr oylarida Janubiy Qozogʻiston viloyatining Tolebi tumanidagi Mayatas qishlogʻida kurdlar va qozoqlar oʻrtasida toʻqnashuvlar sodir boʻlgan edi.
* 2015-yilning fevral oyida Janubiy Qozog'iston viloyatining Bostandik qishlog'ida mahalliy tojikistonliklarning mitingi bo'lib o'tdi.
* Qozoqlar va turklar o'rtasidagi millatlararo nizolar. 2016-yilning fevral oyida 17 yoshli turk yigiti Jambil viloyatining Buril qishlogʻidagi uyga oʻgʻrilik qilgan va u yerda 5 yoshli qozogʻistonlik bolani 11 ta pichoq bilan oʻldirgan edi. Qishloqdagi turklarning uylari toshboʻron qilingan. Tartibni saqlash uchun qoʻshinlar yuborildi.
* "Qadimgi Rim" restoranida qotillik. 2018-yilning 31-dekabridan 2019-yilning 1-yanvariga oʻtar kechasi Qaragʻandadagi “Qadimgi Rim” restoranida tashrif buyuruvchilar va restoran xodimlari oʻrtasida mushtlashuv sodir boʻldi. 1-yanvar kuni ertalab soat 3 larda restoranning ish vaqtiga muvofiq muassasa yopila boshladi. Ertalab soat 4 da tashrif buyuruvchilarga restoran yopilishi haqida xabar berilgan va uni tark etishni soʻrashgan. Biroq qozoqlarning mast dam olish kompaniyasi binoni tark etishdan bosh tortdi. Restoranni tark etish borasidagi kelishmovchilik tufayli ishchilar va dam oluvchilar oʻrtasida janjal kelib chiqqan. “Qadimgi Rim” egalari va xodimlari mehmonlarni restorandan haydab chiqarishdi. Ikkinchisi bunga toqat qilmadi va do'stlarini yordamga chaqirdi. Yordam yetib kelgach, ular restoranga shoshilib kirib, egalari va xodimlarini haqorat qilishgan. Oqibatda ikki tomon oʻrtasida restoran hovlisida janjal kelib chiqib, bir kishi halok boʻlgan, bir necha kishi jarohatlangan. Turli manbalarga koʻra, har ikki tomondan 14-35 kishi ishtirok etgan mushtlashuv milliy xususiyatga ega emas edi, chunki bir guruh qozoqlarning restorandan chiqib ketishiga armanlar, ozarbayjonlar, ruslar va qozoqlarning oʻzlari qarshilik koʻrsatishgan. Biroq halok boʻlgan qozoqlar va restoran egalari armanlar boʻlgani uchun shaharda armanlarga qarshi kayfiyat kuchayib, katta mitingga sabab boʻldi. Qarag'andada o'z-o'zidan norozilik namoyishlari boshlandi, ijtimoiy tarmoqlarda armanlarni jazolash chaqiriqlari boshlandi. Bir necha arman oilalari jazodan qoʻrqib shaharni tark etishdi
* Masanchidagi mojaro. 2020-yilning 7-fevral kuni Jambil viloyati Qoʻrday tumani Masanchi qishlogʻida qozoqlar, dunganlar va politsiyachilar ishtirokida toʻqnashuv yuz berdi. Sakkiz kishi halok bo'ldi, 40 kishi yaralandi, 30 ta uy va 23 ta mashina yondi

## Millatlararo munosabatlarni baholash
Qozog'istonda ko'plab millatlar yashaydi,turli manbalarda turli raqamlar, jumladan 140 ,130, 100.

2009-yil 26-oktabrda K.Saudabayev respondentlarning 86,7 foizi millatlararo munosabatlarni tinch va farovon,deb baholaganligini ta’kidladi.

## Yana qarang

* Qozoqlashtirish
* Qozoqlarning qo'zg'olonlari

## Havolalar

* Postsovet hududidagi millatlararo mojarolarning tarixiy maʼlumotlari Мұрағатталғaн 2014-yil 14-avgust avgust ichida.
* Darhol: Qozog'istondagi xalqaro mojarolar: qozoqlar va turklar qo'zg'olon ko'tarishdi
* Qozog'istondagi 5 ta eng dahshatli milliy mojarolar

## Manbalar