Qoraqulduq

**Qoraqulduq**, **Quruqulduq** – Toshkent viloyatidagi kanal (ariq), Salor kanalining oʻng tarmogʻi. Chirchiq daryosining oʻng qirgʻogʻidagi yirik sugʻorish tizimlaridan birini suv bilan taʼminlaydi.

Tabiiy suv oqimidan kanalga aylantirilgan.

## Geografik tavsif
Qoraqulduq Chinoz kanalidan suv oladi. Qoraqulduqda suv oqimi tezligi 12 m³/s  .

"Oʻzbek Sovet Ensiklopediyasi" ga koʻra, Qoraqulduq Salar kanalidagi *Qurquldaq suv ajratgichidan* kelib chiqqan. Shu bilan birga, suv ajratgichdan **Niyozbosh** kanali hosil boʻladi. Suv ajratgich Toshkent viloyatining Zangiota va Yangiyoʻl tumani ning Oʻrtaovul qishlogʻi chegarasidan, taxminan 360 m balandlikda joylashgan.

Qoraqulduq *M-34* avtomobil yoʻlini va Toshkent-Samarqand temir yoʻl liniyasini kesib oʻtadi. Chiqish joyidan bir oz pastroqda Qoraqulduq kanali janubi-gʻarbga yoʻnaladi. Yangiyoʻl shahri Nov (Nau) shahar posyolkasi hududidan oʻtib, *Eski Qovunchi* qishloq fuqarolar yigʻini hududiga oqib kiradi. Shimoli gʻarbda Qoraqulduq, janubi-sharqda Toshkent-Samarqand temir yoʻl liniyasi bilan birgalikda Yangiyoʻl shahrining tabiiy chegarasi boʻlib xizmat qilgan (keyinchalik aholi punktlari daryo oʻzanidan tashqarida paydo boʻla boshlagan).

Chinoz tumanlarida Amir Temur, *Ramazon*, Olmazor shaharchalari kanal yaqinida joylashgan. Bundan tashqari, kanal shimolga bir oz qiyalab oladi, lekin keyinroq janubga buriladi. Xuddi shu yoʻnalishda avtomobil va temir yoʻlni kesib oʻtadi va *Yangixayot* aholi punkti hududidan oʻtib, taxminan 260 m balandlikda Chirchiq daryosiga quyiladi.

## Iqtisodiy foydalanish
**Quruqqulduq kanali** Chirchiqning oʻng qirgʻogʻidagi eng yirik sugʻorish kanallaridan biri. Toshkent viloyatining Yangiyoʻl tumanida kanal 6 ming gektar yerni suv bilan taʼminlaydi.

## Ekologik holat
Yiliga 22,2 million m³ oqova suv toʻgʻridan-toʻgʻri Qoraqulduqqa quyiladi. 1963-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, Qoraqulduq suvida minerallashuv kuchaygan, 5 kun davomida biologik kislorod isteʼmoli 9,6 mg/l, ammiak miqdori 2,2 mg/l ga yetgan.

## Tarixiy maʼlumotlar

### Kanalning kelib chiqishi
Taxminlarga koʻra, Qoraqulduq dastlab tabiiy suv oqimi boʻlgan. Tarixchi Yu. F. Buryakov kanal oʻzani oʻtmishda tabiiy oʻzgarishlarga uchraganini, bu sunʼiy yaratilishni istisno qilganini taʼkidlaydi. Uning fikricha, vaqt oʻtishi bilan daryodagi suv miqdori mahalliy aholining ehtiyojlarini qondirolmay qolgan. Natijada Qoraqulduq Chirchiq daryosi bilan tutashtirilgan va kanalga aylangan.

### Qoraqulduqdagi aholi punktlari
Salar, Niyozbosh va Qoraqulduq qirgʻoqlari boʻylab miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalari va oxirida vujudga kelgan qadimgi dehqonchilik madaniyatining koʻplab yodgorliklari joylashgan. Kanal oqimi burgulik madaniyati tashuvchilarining yashash joylaridan biri boʻlgan.

Miloddan avvalgi VI asrda Qoraqulduqning chap qirgʻogʻida (hozirgi Yangiyoʻl shahri hududi) Qovunchintepa arxeologik manzilgohi barpo etilgan boʻlib, unda Qovunchi madaniyati tasvirlangan. Buni YU. F. Buryakov Qovunchintepa qal’asining koʻrinishini Qoraqulduq suvidan foydalanish qulayligi bilan bevosita bogʻlaydi. Qovunchi aholisi tomonidan sunʼiy sugʻorishning boshlanishi miloddan avvalgi III—II asrlarga toʻgʻri keladi

Qolaversa, eramizning birinchi asrlarida Qoraqulduk yaqinidagi tabiiy tepalikda Changtepa aholi punkti paydo boʻlgan. U yerlar Turk xoqonligi tarkibiga kirgan, keyinchalik qoraxoniylar davrida (XI-XII asrlar, XII asrning ikkinchi yarmi) davrida taslab ketilgan.

Oʻrta asrlarda (taxminan X asrda) Chinoz chekkasidagi yerlarni suv bilan taʼminlovchi Qoraqulduqdan uchta sugʻorish kanali yaratilgan – *Eski Toshkent*, *Chuqur* va *Yoʻltushgan*.

### Tuproqqa taʼsir qilish
Qoraqulduq kanalining oqimi tuproq rel’efning oʻzgarishiga olib keldi. U oqib oʻtgunga qadar Yangiyoʻl ustidagi maydonning qiyaligi Chirchiq daryosi tomon yoʻnalgan, keyinchaluk u teskari burilib, sunʼiy ayvonga oʻxshash sirtli vodiy hosil qilgan

## Manbalar