Paghman

**Paghman** (forscha / pushtucha: پغمان; talaffuzi: Pagʻmon) — Afgʻoniston poytaxti Kobul yaqinidagi tepaliklarda joylashgan shahar. Bu 120 000 ga yaqin aholiga ega (Kobul viloyatining gʻarbiy qismida), asosan tojiklar va pushtunlar boʻlgan Paghman tumanining markazidir. Pagʻmon bogʻlari sayyohlarning asosiy diqqatga sazovor joyidir va shuning uchun shahar Afgʻonistonning bogʻ poytaxti sifatida ham tanilgan.

## Tarix

### XX asr

1928-yilda podsho Omonullaxon va malika Soraya Tarzi Yevropadan qaytganidan soʻng, Omonulla Kobulni qayta qurish uchun chet ellik mutaxassislarni jalb qiladi. Oʻshanda **Paghman**ga kiraverishda ular Fransiyaning Parij shahridagi Ark de Zafarga oʻxshash, ammo undan kichikroq boʻlgan, Taq-e Zafar () deb nomlangan Yevropa uslubidagi monumental darvozani yaratdilar. („Taq-e Zafar“ — *Gʻalaba archasi*). Dastlab Hindukushning pastki qismidagi kichik bir qishloq boʻlgan Paghman villalar va chaletlar, shuningdek, yozgi poytaxt bilan dam olish maskaniga aylandi. Uning keng xiyobonlarida archa, terak va yongʻoq daraxtlari boʻlgan. Bu boylar va aristokratlar tashrif buyuradigan mashhur joy edi.

Yangi podsholik bogʻlari koʻpchilik uchun ochiq edi — islohot sifatida — u yerda, yaqin atrofdagi Kobulning boshqa turar joylarida boʻlgani kabi, gʻarbiy liboslar qabul qilindi. 1928-yil 1-sentabrda podsho Omonulla Paghmanga Loya Jirgʻani chaqirib, kiyinish qoidalariga zid boʻlgan koʻplab qonunlar orqali barchani hayratda qoldirdi. 1928-yil 7-sentabrda Kobuldagi nufuzli siyosiy arbob boʻlgan Shoʻr bozori hazratlari Omonullohning koʻplab islohotlariga qarshi chiqqan 400 ga yaqin diniy peshvolar imzolagan petitsiyani podshohga topshirdi. Bu harakat Hazratning hibsga olinishiga, baʼzi izdoshlarining qatl etilishiga va nihoyat, 1929-yildagi amir Habibulloh Kalakoniy boshchiligidagi qoʻzgʻolonga sabab boʻlib, podshohni hokimiyatdan agʻdardi.

Bogʻlar oxir-oqibat mahalliy va xorijiy sayyohlar uchun mashhur maskanga aylandi. Bu yerda kobullik boylarning yozgi uylari bor edi, ularda xizmatkor va kanizaklar ishlagan.

1980-yillardagi Sovet-Afgʻon urushi paytida Paghman asosiy jang maydoni boʻlgan va u Sovet tomonidan qoʻllab-quvvatlangan hukumat joylashgan. Keyinchalik bu joy mujohid isyonchilar tomonidan bombardimon qilingan. Aksariyat binolar vayron boʻlgan va aholi qochib ketgan. Gullab yashnagan bogʻlardan faqat ozroq narsa qolgan, faqat ustki qismi uchib ketgan Ark de Triomphe uslubidagi kamar qoldiqlari bugungacha saqlangan.

### XXI asr

Karzay maʼmuriyati shakllanganidan soʻng, Ark rekonstruksiya qilindi va 2005-yil may oyida qurib bitkazildi. Sobiq bogʻlarning boshqa shikastlangan qismlari ham qayta tiklandi. U yana mashhur sayyohlik maskaniga aylandi va Kobul aholisi orasida mashhur boʻldi. 2010-yillarda yanada rivojlanish kuzatildi.

2012-yilda Paghman tumanida 1000 ta oila elektr energiyasi bilan taʼminlandi. Elektr quvvati 1000 kilovoltlik uchta transformator oʻrnatilgandan soʻng Pashaee vodiysidagi Pracha qishlogʻidagi oilalarga tarqatildi. Surobi tumanidagi Mahipar toʻgʻonidan aholiga elektr energiyasi 35 million AFN (622 443 AQSh dollari) qiymatida yetkazib berildi.

2014-yilda yangi qurilgan saroy, Paghman Hill qal’asi jamoatchilikka ochildi. Saroy atrofi minglab yangi ekilgan daraxtlar, shuningdek, Buzkashi dalasi, sharshara va boshqa diqqatga sazovor joylardan iborat. Saroyning ichki qismi anʼanaviy qoʻlda ishlangan afgʻon gilamlari va boshqa materiallar bilan bezatilgan. Undan yirik festivallarda foydalanish rejalashtirilgan edi.

## Geografiya
Paghmon hududi mintaqaning boshqa koʻplab hududlariga qaraganda yashil tusga ega. Mevali daraxtlar ham koʻp. U Hindukush togʻ tizmasi etagida joylashgan.

Kobul viloyatidagi yagona yirik daryo boʻlgan Kobul daryosi Paghmandan buloqlar va qor erigan suvlari bilan oziqlanadi. Bundan tashqari, Paghmandan Tapagacha choʻzilgan taʼmirga muhtoj kanal tizimi mavjud.

Tumanda Xaldari, Bektoot, Adam Xel qalʼa, Hatam qalʼa, Seeno qalʼa, mulla Xel qalʼa, Muhabbat Xon qalʼa, Lachi Xel qalʼa, Pajakk Tappa kabi bir qancha qishloqlar bor.

## Iqtisodiyot
Kobulda dehqonchilik, chorvachilik va yollanib ishlash asosiy daromad manbalari hisoblanadi.

## Taniqli mahalliy aholi
Bu joy anʼanaviy ravishda oʻzining mashhur avlodi Idris Shoh bilan mashhur boʻlgan Paghman sulolasining oilaviy qarorgohi boʻlgan.

Taniqli paghman mahalliy aholisi orasida Loya Jirgʻaning baʼzi rahbarlari, qabila boshliqlari, prezident va bitta podsho oʻtgan.

1. Podsho Omonullaxon — islohotchi sifatida tanilgan Omonullaxon Afgʻonistonni 1919-yildan 1929-yilgacha boshqargan.

2. PDPA Bosh kotibi Hafizulloh Amin — Hafizulloh Amin Afgʻoniston Kommunistik Demokratik Respublikasi davrida Nur Muhammad Tarakiyni oʻldirgandan soʻng Afgʻoniston Xalq Demokratik partiyasining (XDP) ikkinchi rahbari edi.

3. Logar viloyatining marhum gubernatori Abdulla Vardak 2008-yil sentabrida Pagman yaqinida oʻz kortejiga toliblar tomonidan uyushtirilgan hujum natijasida oʻldirilgan.

4. Sayid Omer Munib 1992-1996-yillarda oliy taʼlim vaziri boʻlgan. U Kobul universitetida oʻqituvchi, Afgʻoniston Oliy sudi aʼzosi sifatida ham ishlagan.

## Galereya

Fayl:NO-NB BLDSA GM2a320n.jpg|alt=Mosque in Paghman, 1924|Paghmandagi masjid, 1924-yil
Fayl:NO-NB BLDSA GM2a318n.jpg|alt=The valley beyond Paghman, 1924|Paghmandan narigi vodiy, 1924-yil
Fayl:NO-NB BLDSA GM2a322n.jpg|alt=A brass band in Paghman, 1924|Paghmandagi guruch ansambli, 1924-yil
Fayl:Paghman garden stone.jpg|alt=A stone in one of the gardens|Bog'lardan biridagi tosh
Fayl:Paghman garden fountain.jpg|alt=A fountain in one of the gardens|Bog'lardan biridagi favvora
Fayl:Paghman gardens.jpg|Monument
Fayl:Paghman monument.jpg|Monument
Fayl:Script-of-Arch-de-Triumph.jpg|alt=The wall of the Victory Arch|G'alaba archasi devori
Fayl:Pagman arch - 08-12-2008.jpg|alt=An ISAF soldier standing by the ruins of the Victory Arch in 2004, before its renovation|ISAF askari 2004-yilda G'alaba archasi vayronalari yonida, uni ta'mirlashdan oldin turibdi
Fayl:Paghman2.jpg|alt=The historic mosque and memorandum after being destroyed by the war|Urush natijasida vayron boʻlgan tarixiy masjid va memorandum
Fayl:Emblem of Amanullah khan.jpg|alt=Emblem of King Amanullah Khan|Podshoh Omonullaxon gerbi
Fayl:Paghman - panoramio.jpg|alt=Localler selling Afghan bread in the market|Bozorda afg'on nonini sotayotgan mahalliy aholi


## Manbalar


### Adabiyotlar
 Leon B. Poullada: „Afgʻonistonda islohot va qoʻzgʻolon, 1919-1929 — Qirol Omonullohning qabila jamiyatini modernizatsiya qila olmasligi“ Cornell University Press/Ithaca va London 1973

 Sayra Shoh: „Hikoyachilarning qizi“ Maykl Jozef ed. 2003-yil
 

## Havolalar

* Media related to Paghman at Wikimedia Commons
* Paghman (video) (Pajhwok Afghan News, Nov. 17, 2019)
* Paghman Gardens (video)