Artuklu bekligi

**Artuklu bekligi** yoki **Artuklular** — Mardin, Harput va Hasankeyf hududlarida 1102-1409-yillar orasida hukm surgan ogʻuz turkman bekligi.

Artuklular 1102-yilda janubiy va sharqiy Onadoʻlida tashkil etilgan turk bekligi. Beklik oʻz nomini asoschisi Sökmen Beyning otasi Artuk Beydan olgan. 1086-yili Quddusni egallagan Artuk bey oʻsha yili shu yerda vafot etgan. Keyinchalik Artuklular uchta qismga boʻlinib: Hasankeyf, Mardin va Harputdan boshqarilgan.

Hasankeyfdagi Artuklu bekligiga Artuk Beyning oʻgʻli Sökmen Bey asos solgan boʻlib, markazi dastlab Hasankeyf, soʻngra Diyorbakir boʻlgan. Ushbu beklik 1231-yilda Ayyubiylar davlati tomonidan bosib olingan.

Mardindagi Artuklu bekligining asoschisi İlgazi Beydir. Vaqti-vaqti bilan moʻgʻullar va Koʻniya sultonligiga vassal boʻlgan. 1409-yilda Qora qoʻyunlilar davlati tomonidan bosib olingan.

Harput Artuklu bekligining asoschisi Mardin Artuklularidan Melik İmameddin Ebubekirdir. Ushbu beklik 1224-yilda Koʻniya sultonligi sultoni Alouddin kayqubod tarafidan bosib olingan.

Artuklulardan qolgan tarixiy obidalardan biri Malabadi koʻprigi boʻlib, u hozirgacha saqlanib qolingan. Malabadi koʻprigi 1147-yilda qurilgan.
## Tarix
1071-yilda Manzikert jangida Vizantiya imperiyasi magʻlubiyatga uchragandan soʻng, koʻplab turkman qabilalari Vizantiya hududidan tortib olingan yerlar Onadoʻliga koʻchib oʻrnasha boshlaganlar. Alp-Arslon sarkardalari Vizantiya yerlarini bosib olib, mustaqil yoki yarim mustaqil bebliklarni tuzdilar.

Aynan oʻsha vaqtda Onadoʻliga Oʻrta Osiyodan koʻchib borgan oʻgʻuzlarning koʻplab qabilalari singari, duger qabilasi ham joylashdi***'. Ushbu qabila boshligʻi Artuk Bey boʻlib, Alp-Arslonga xizmat qilgan va Manzikert jangida Vizantiya qoʻshinini yengishda katta hissa qoʻshgan******''. Qabila qayerdan kelganligini aniq aniqlashning iloji yoʻq, ammo Artukning ajdodlari Qoraqum gʻarbidagi Shexrimon degan shaharda yashagan degan tahminlar mavjud***'.

Sökmen Bey va İlgazi Bey saljuqiylarga Onadoʻlida yangi hududlarni egallashda yordam berishgan va Hasankeyf, Mardin va Diyorbakirga joylashganlar. Mardin beki Sökmen Bey 1104-yilda Harran jangida xristianlarni magʻlub etdi. İlgazi Bey Mardinda Sökmen Beyning oʻrnini egalladi va 1118-yilda qozi İbnü'l-Aşşabning istagi bilan Halapni egalladi. 1119-yilda Ager Sanguinis jangida xristian davlati Antakya knyazligi İlgazi Bey tarafidan magʻlub etildi.

1121-yilda İlgazi Bey 15,000-20,000 atrofida askarlari bilan Gruziya ustiga hujum boshladi, ammo bu jum muvafaqqiyatsiz yakunlandi. İlgazi Bey 1122-yilda vafot etdi. Keyin beklik taxtiga jiyani Belek Gazi oʻtirdi. Belek Gazi vafotidan soʻng Artuklu bekligi Mardin, Harput va Hasankeyf hududlariga boʻlib, boshqarildi.

Harput bekligi 1224-yilda Koʻniya sultonligi sultoni Alouddin kayqubod tarafidan bosib olindi. Hasankeyf bekligi 1231-yilda Ayyubiylar davlati tomonidan ishgʻol etildi. Mardin bekligi esa yillar davomida Ayyubiylar davlati, Koʻniya sultonligi, Hulokuiylar davlati, Temuriylar imperiyasiga vassal boʻlib, oʻz mustaqilligini maʼlum darajada saqlab qoldi. 1409-yilga kelib beklik Qora qoʻyunlilar davlati tomonidan butunlay tugatildi.
## Artuklu bekligi beklari

**Hasankeyf beklari**

* Müineddevle Sökmen Bey (1098-1104)
* İbrahim (1104-1109)
* Rükneddin Davud (1109-1144)
* Ebulharis Fahreddin Karaaslan (1144-1167)
* Nureddin Muhammed (1167-1185)
* Mesud Kutbeddin (1185-1200)
* Salih Nasreddin Mahmud (1200-1222)
* Mesud Rükneddin Mevdud (1222-1231)

**Harput beklari**

* İmadeddin Ebubekir (1185-1203)
* Nizameddin Ebubekir (1203-1223)
* Nizameddin İbrahim (1223-1224)
* Şemsüddevle Süleyman (1224)
* İzzeddin Ahmed (1224-1234)

**Mardin beklari**

* Necmeddin İlgazi (1104-1122)
* Hüsameddin Timurtaş (1122-1154)
* Necmeddin Alpı (1154-1176)
* Kutbeddin İlgazi (1176-1184)
* Hüsameddin Yavlak Yörükaslan (1184-1201)
* Mansur Nasreddin Artuk Arslan (1201-1239)
* Said Necmeddin Gazi (1239-1260)
* Muzaffer Ebulfeth Fahreddin Karaaslan (1260-1292)
* Semseddin Davud (1292-1294)
* Mansur Necmeddin Gazi (1294-1312)
* Adil İmadeddin Ali Alpı (1312)
* Salih Şemseddin (1312-1363)
* Mansur Ahmed (1363-1367)
* Salih Mahmud (1367)
* Muzaffer Davud (1367-1376)
* Zahir Mecdeddin İsa (1376-1407)
* Salih Şihabeddin Ahmed (1407-1409)

**Halep beklari**

* İlgazi Bey (1117-1121)
* Eburebi Bedriddevle Süleyman (1121-1123)
* Belek Gazi (1123-1124)
* Timurtaş (1124)* İzzeddin Ahmed (1224-1234)

## Rasmlar

Tasvir:Elazığ3.JPG|Elazığda Artuklularga oid maqbara.
Tasvir:Figurative architectural piece Artukid dynasty 13th century.jpg|Istanbul Turk va Islom sanʼati muzeyida Artuklularga oid meʼmoriy asar.
Tasvir:Figurative Architectural Piece.jpg|Istanbul Turk va Islom sanʼati muzeyida Artuklularga oid meʼmoriy asar.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*