Antilokalizatsionizm

**Antilokalizatsiya** (gr  — qarshi va  — mahalliy) — neyropsixologiyadagi kontseptsiya, unga koʻra miya funktsional bir hil mavjudotdir. Aqliy funksiyalar, antilokalizatsiyaga koʻra, miya boʻylab bir tekis taqsimlanadi (miya yarim sharlarini nazarda tutilgan). Shunga koʻra, ularning buzilish miqyosi zararlangan toʻqimalarning miqdori bilan belgilanadi.

Ushbu yoʻnalish fanda miya zonasi va aqliy funksiyaning toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqligi haqidagi gʻoyalarga javob sifatida paydo boʻldi, ular tor lokalizatsiya deb ataladi. Bir butun sifatida miya haqidagi birinchi taxminni Xoller 1769-yilgi ishida keltirgan. Antilokalizatsiyaning eng mashhur vakillariga P. Fluranza, F. Golza, K. Lashley, A. Bergson va boshqalarni misol keltirish mumkin.

Anti-lokalizatsiya zamonaviy nevrologiya tomonidan qoʻllab-quvvatlanmaydi va bugungi kunda faqat tarixiy qiziqish uygʻotadi. Biroq, uning baʼzi gʻoyalari neyron tarmoq yondashuvi doirasida qisman mavjud.

## Rivojlanish tarixi
Antilokalizatsiyaning asosiy gʻoyasi XVIII asrning ikkinchi yarmida Xaller tomonidan ifodalanganiga qaramay Mari-Jan-Pyer Flourens ushbu tendentsiyaning birinchi vakillaridan biri hisoblanadi.

### Mari-Jan-Pyer Florens
Flurens frenologiya va uning asoschisi F. Gall metodologiyasini faol tanqid qildi. U J. Cuvier va F. Pinel kabi olimlar bilan birgalikda Fransiya Fanlar akademiyasi tomonidan tashkil etilgan frenologik nazariyani sinab koʻrish komissiyasida ishtirok etdi. Uning ishining natijasi Gallning kontseptsiyasi rad etilgan qaror edi va miya qobigʻi funktsional bir hil deb tan olindi.

Yuqorida tavsiflangan komissiya ishining bir qismi sifatida Flurens bir qator empirik tadqiqotlar oʻtkazdi. U qushlar, quyonlar va itlarning miya qismlarini olib tashladi va uygʻonganidan keyin hayvonlarning xatti-harakatlarini kuzatdi. Bir qator hollarda olim miya markazlarga dori vositalari bilan taʼsir etib koʻrdi.

Flourance miya yarim sharlari poʻstlogʻining kichik shikastlanishi hech qanday xarakterli taʼsirga olib kelmasligini aniqladi (frenologik kontseptsiya taklif qilganidek). Hayvonlar poʻstlogʻining tobora koʻproq qismlarini asta-sekin olib tashlash ularning hissiy va motor qobiliyatlarini ogohlantiruvchi va ixtiyoriy harakatlarga toʻliq javob bermaslikgacha pasaytirdi (masalan, butunlay poʻstloqsiz qush faqat havoga tashlanganida uchib ketdi). Flurens shuningdek, yarimsharlar poʻstlogʻining qaysi qismi vayron boʻlishidan qatʼi nazar, qushlarning xatti-harakatlarining tiklanishini kuzatdi. Bundan fiziolog miya yarim sharlarining bir jinsli ekanligi haqidagi xulosaga keldi: „Miya yarim sharlarining massasi fiziologik jihatdan har qanday bezning, masalan, jigarning massasi kabi teng va bir hildir“. Yana qayta taʼkidlash kerakki, Flurens miyaning murakkab tuzilishini tan olgan holda, faqat miya yarim sharlarining funktsional bir xilligi haqida gapirgan .

### Fridrix Leopold Goltz
Taxminlarga koʻra, nemis fiziologi Fridrix Leopold Goltz 1888-yilda itda birinchi marta gemisferektomya (yarim sharni olib tashlash) operatsiyasini amalga oshirgan. U 15 oy davomida hayvonni kuzatdi va tananing barcha qismlarining ixtiyoriy harakatlari va umuman xatti-harakatlari saqlanib qolganligini taʼkidladi. It faqat aql kamayishi bilan farq qildi.

Goltz, Flurens singari, miya yarim korteksining turli sohalarini ekstirpatsiya qilish bilan bir qator tajribalar oʻtkazdi. Operatsiyadan soʻng darhol va bir muncha vaqt oʻtgach, itning xatti-harakatlarini tasvirlab, u miyaning plastikligini taʼkidladi: dastlab barcha koʻrinishlarning kuchli buzilishi („miyaning umumiy reaksiyasi“), ammo keyinchalik faqat harakatlarning noqulayligi va „intellektning umumiy pasayishi“ saqlanib qoldi. Ushbu maʼlumotlarga asoslanib, Goltz miyaning har bir qismi aqliy funksiyalar bilan bogʻliq degan xulosaga keldi va faqat shikastlangan toʻqimalarning miqdori buzilishning ogʻirligini aniqlaydi.

### Karl Spenser Lashli
Karl Spenser Lashlining tajribalari odatda Flurens va Goltsning tadqiqotlariga oʻxshaydi, ammo ularning oʻtmishdoshlaridan farqli oʻlaroq, u umuman barcha xatti-harakatlarni emas, balki labirintlardan oʻtish qobiliyatini qayd etgan. Lashli kalamushlarda miya yarim sharlarining turli sohalarini ishdan chiqargan va hayvon qanday qilib chiqish yoʻlini izlagani va labirintning qanchalik tez yodlanganligini qayd etgan. Fiziolog poʻstloq qanchalik koʻp shikastlangan boʻlsa, kalamush vazifani shunchalik yomon bajarib, oʻrganganligini va miyaning shikastlanmagan qismlari har qanday funksiyani bajarishi mumkinligini aniqladi. Shundan kelib chiqib, u miyada faqat xotira bilan bogʻliq boʻlgan sohalar yoʻq degan xulosaga keldi. Olingan empirik maʼlumotlar Lashley tomonidan „ommaviy harakatlar“ va „ekvipotensiallik“ tamoyillarida umumlashtirildi.

Hozirda Lashle tajribalari xato deb topildi. Birinchidan, fiziolog faqat yuzaki kortikal tuzilmalarga zarar etkazdi, xotirani mustahkamlash jarayoni esa gipokampusda sodir boʻladi. Keyingi tanqid ishlatilgan ragʻbatlantiruvchi materialga tegishli. Lashlening vazifalari bir vaqtning oʻzida bir nechta sensorli analizatorlarni faollashtirishni oʻz ichiga oladi, buning natijasida alohida zonaning shikastlanishi hayvonning xotirasini toʻliq yoʻq qilishga olib kelmaydi.

Lashli I. P. Pavlovning kontseptsiyasini maqullamadi. 1929-yilda u Nyu-Xeyvenda boʻlib oʻtgan 9-Xalqaro psixologik kongressda taqdimot qildi, Pavlov taʼlimotini tanqid qildi, refleks harakatlarini lokalizatsiya qilish tamoyilini rad etdi va umuman fiziologik mexanizmlarning rolini inkor etdi. Keyingi ishlarida Lashli har qanday qismlarning teng potentsialligi tamoyilidan voz kechdi.

## Tanqid va neyropsixologiya rivojlanishiga qoʻshgan hissasi
Antilokalizatsiya doirasida olib borilgan empirik tadqiqotlar miya yarim sharlarining maʼlum bir qismini (asosan hayvonlarning umumiy xulq-atvorini) yoʻq qilish natijasida yuzaga kelgan oʻzgarishlarni aniqlashning umumlashtirilgan mezonlaridan foydalanish bilan tavsiflanadi. Shu bilan birga, koʻrib chiqilgan aqliy funksiyalar keng psixologik birliklardir („iroda“, „intellekt“, „xotira“ va boshqalar), ular oʻzlarida ajralmas. Mohiyatan antilokalizatsiya va tor lokalizatsiya bir xil narsa — miya substrati va psixikaning toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqligi haqida gapirayotganini ham taʼkidlamaslik mumkin emas.

Ushbu yondashuv doirasida ishlab chiqilgan gʻoyalarning muhim ahamiyati miyaning bir butun sifatida ishlashini koʻrsatadi. Bundan tashqari, anti-lokalizatsiya vakillari miyaning yuqori plastikligiga eʼtibor qaratdilar.

## Eslatmalar