open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bordo suyuqligi

**Bordo suyuqligi** — oʻsimliklarning zamburugʻli va bakterial kasalliklariga qarshi ishlatiladigan preparat. Mis kuporosi (toʻtiyo)ning ohak eritmasi bilan 1:1 nisbatdagi aralashmasi. 10 litr 1% li bordo suyuqlihi tayyorlash uchun 100 g mis kuporosiga 3–4 litr issiq suv quyib, yogʻoch, shisha yoki sopol idishda aralashtiriladi, soʻng qolgan suv sovuq holda 5 litrga yetguncha qoʻshiladi. Boshqa idishda 5 litr suvda 150 g ohak eritiladi, yaʼni soʻndiriladi. Mis kuporosi eritmasi ohakli eritma (aksincha mumkin emas) ustiga quyiladi. Bunday aralashma bordo suyuqligi deb ataladi, uni aynan ishlatish oldidan tayyorlanadi. Oʻzbekistonda bordo suyuqligi koʻproq mevalarning barg bujmayishi, kalmaraz, antraknoz, shuningdek beda, sabzavot va boshqa ekinlarning qoʻngʻir dogʻiga hamda shu kabi boshqa zamburugʻli kasalliklarga qarshi qoʻllanadi. Oʻsimliklar mis kuporosi boʻyicha 1% li eritma bilan vegetatsiya davrida purkaladi. Preparatning sarf normasi 12–15&nbsp;kg/ga (gektar), suyuklik sarfi 500–800 litr/ga.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borealatlantika oblasti

**Borealatlantika oblasti** — Dunyo okeani zoogeografiya oblastlaridan biri. Arktikaning jan. va Atlantika okeanining shim. qismini egallagan. B.Borealatlantika oblasti ning Arktika oblasti bilan chegarasi shim. da Nyufaundlendning sharqiy sohillaridan Islandiyagacha, undan Barens dengizining Markaziy qismigacha boradi. Janubiy da B. Borealatlantika oblasti ning shartli chegarasi Delaver koʻrfazidan Ispaniyaning shim. qirgʻoqlarigacha boʻlgan chiziq boʻylab oʻtadi. Bu oblast fizikgeografik xususiyatlariga binoan BorealPatsifik oblastiga oʻxshab ketadi, lekin undan jan. va shim. qismlaridagi suv yuzasi harorati oʻrtasidagi farqning katta boʻlmasligi, suvining absolyut chuqurligi va hajmining kam boʻlishi, ayrim sayoz dengizlar suvining kam shoʻrlanganligi bilan farq qiladi. B.Borealatlantika oblasti da odam faoliyatining hayvonlar yashash sharoitiga taʼsiri juda katta.

B.Borealatlantika oblasti dengizlari faunasi BorealPatsifik oblast faunasiga nisbatan uncha boy emas, antropogen omillarning taʼsiri kuchli. Sut emizuvchilardan biskay kiti, oqbiqin delfin, uzuntumshuq tyulen endemik hisoblanadi. Atlantika delfini kenja turi — afalina va Qora dengiz delfini bu oblast uchun xos, B. Borealatlantika oblasti ning shim. sharqida, uning Arktikaga yondosh qismida Grenlandiya tyuleni uchraydi. Qushlardan baliqchi qushlar, oddiy gagarka (Arktika oblasti chegarasila), tentakqush va kichik boʻron qushi; treskasimon va ssldsimonlardan merluza, piksha (endemik), atlantika seldi, atlantika treskasi, boltiq seldi (salaka) va boshqa bir qancha turlari ana shu oblast uchun xosdir. Delfinlardan dengiz choʻchqasi, qushlardan tentakqush va shim. kochurga, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar va ninaterililarning ayrim turlari ham amfiboreal hisoblanadi. Hozirgi davrda B.Borealatlantika oblasti da tarqalgan bir qator turlarni muhofaza qilish maqsadida bir qancha hayvonlarni ovlashni cheklash yoki butunlay man qilish choralari ishlab chiqilmoqda. Biroq aholining B.Borealatlantika oblasti dengizlari sohillarida juda zich joylashganligi, odam xoʻjalik faoliyatining intensivligi hayvonlarni muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirishni qiyinlashtiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boreopatsifik oblast

**Boreopatsifik oblast** — dunyo okeanining zoogeografiya oblasti, Tinch okeanining shim. qismi va okean dengizlari shim. da Bering boʻgʻozidan boshlab jan.ga taxminan 40° shim. kenglikkacha boʻlgan qismini egallagan. Harorat Arktikaga nisbatan ancha yuqori, yil davomida keng miqyosda oʻzgarib turadi. Qishda suv akvatoriyasining ancha qismida suzib yuruvchi muzlar hosil boʻladi. Yozda suv yuzasi bilan suv tubi harorati ancha katta farq qiladi. B.Boreopatsifik oblastda sut emizuvchilardan kalan, yaʼni dengiz suvsari, kulrang kit, seld kiti, shim. tishli kiti, Tinch okean qisqabosh delfini, Oq dengiz choʻchqasi; qushlardan har xil chistiksimonlar, kichik konyuga, baliqchi qushlar (moyevka, qoradum baliqchi), koʻzoynakli chistik, nayburunlilar (koʻk kachurka) va boshqa uchraydi. Deyarli barcha keltirilgan qushlar endemik hisoblanadi. Baliklardan Tinch okeani losossimonlari: keta, bukri baliq, nerpa, chavicha kabi endemik turlar; Tinch okeani seldi, ivasi sardinasi, kambalalarning bir necha turi (oq qorin, paltussimon, oʻqyoy tishli paltus va boshqalar) tarqalgan. B.Boreopatsifik oblastda qisqichbaqasimonlar orasida endemik turlari ham koʻp (mas, Kamchatka krabi). Biomassa miqdori va turlari soni jihatidan ikki pallali mollyuskalar, ninaterililar, koʻptuklilar va gʻovak tanlilar ancha boy. Arktikadan bu oblastga kitsimonlilarning ayrim turlari, bu oblastdan Arktikaga chistiksimon qushlarning ayrim turlari oʻtib turadi. Moyevka baliqchisi, UzoqSharq navagasi har ikkala oblastda ham keng tarqalgan. Oblastning jan. qismida Tinch okeani tropik mintaqasi uchun xos boʻlgan turlar uchraydi. B. Boreopatsifik oblastdagi koʻpgina hududlarning sohil boʻyida qadimdan baliqlar va boshqa dengiz hayvonlari, Uzoq Sharq seldi, losossimonlar, kambalalar, quloqli tyulenlar, kitlar va kalanlarning bir necha turi ovlab kelingan. Bu hol ilgari bu yerlarda keng tarqalgan turlar sonining qisqarib ketishiga olib keldi. Hozir B.Boreopatsifik oblastda kamayib borayotgan hayvonlarni saqlab qolish va koʻpaytirish maqsadida xalqaro va regional choratadbirlar ishlab chiqildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borjomi (shahar)

**Borjomi** — Gruziyadagi shahar. Kura va Borjomi daryolari qoʻshiladigan yerda, dengiz sathidan taxminan 800 m balandlikda. Aholisi 10,546 kishi (2014). Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 19°), qishi moʻtadil (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 3°); yiliga 595&nbsp;mm yogʻin tushadi. Yirik balneologik va iqlimiy kurort, temir yoʻl tuguni. Borjomida mineral suvni boshqa shaharlarga yuborish uchun butilkalarga quyish zavodi, teatr va oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borjomi darasi

**Borjomi darasi** — Gruziyadagi chuqur dara. Kichik Kavkazning Mesxeti va Trialeti tizmalari oraligʻida. Daradan Kura daryosi oqib oʻtadi. Uzunligi 60&nbsp;km, chuq. 1500 m. Yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli daraxtlar oʻsadi. Darada Borjomi kurorti joylashgan.

Borjomi darasining asosiy diqqatga sazovor joyi Gruziyadagi eng katta milliy bog' boʻlgan Borjomi-Xaragauli milliy bog'idir. Bogʻda yovvoyi tabiat va oʻsimlik turlari, jumladan, qoʻngʻir ayiq, silovsin, bugʻu va yovvoyi choʻchqalar koʻp. Borjomi darasiga tashrif buyuruvchilar piyoda yurish, lager, baliq ovlash va boshqa ochiq havoda sayr qilishlari mumkin. Bu hudud shifobaxsh xususiyatiga ega bo‘lgan va mashhur Gruziya brendi bo‘lgan Borjomi mineral suvini ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan mineral buloqlari bilan ham mashhur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borzaya

**Borzaya**, borzi — ovchi (iskovuch) itlarning bir zoti (qarang Tozi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boridlar

**Boridlar** — borning metallar bilan birikmasi. B. metall temperaturasi koʻtarilishi bilan elektr qarshiligi ortishi, elektr va issiqni yaxshi oʻtkazishi, metallga oʻxshab yaltirashi va metallmas (yarimoʻtkazgichlik xossasi) moddalarga xos fizik xossalari bilan boshqa birikmalardan farq qiladi. Titan, sirkoniy, gafniy, vanadiy, niobiy, tantal, xrom, molibden, volfram kabi yuqori trada eriydigan metallarning hamda kalsiy, stronsiy, bariy kabi ishqoriy metallarning B. i maʼlum. Rux, kadmiy, oltin, kumush, simob, galiy, indiy, talliy, qoʻrgʻoshin, qalayi B. hosil qilmaydi. B. bir necha usulda olinadi. Kimyoviy barqarorligi, asosan, B. panjaralaridagi borbor bogʻlanish kuchlari bilan belgilanadi. Geksaboridlar (MeV6) va dodekaboridlar (MeV,2) kimyoviy jihatdan eng barqaror B. hisoblanadi. Koʻpgina B. kislotaga chidamli, mas, TaV2 ga hatto qaynaydigan zar suvi ham taʼsir qilmaydi. B. oʻta qattiq (mikroqattiqligi 20—30 Gn/m2), uzilishga mustahkamligi (380 Mn/m2), olovbardoshligi yuqori. B. radioelektronika, yadro texnikasi, metallurgiya, mashinasozlik va asbobsozlikda ishlatiladi. Ulardan reaktiv dvigatel detallari, gaz turbina parraklari yasaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boreal organizmlar

**Boreal organizmlar** — Shim. yarim sharning moʻʼtadil qismida yashaydigan dengiz organizmlari. Boreal organizmlar asosan qirgʻoqoldi (litoral va sublitoral) zonalarda yashaydi. Dunyo okeanining chuqur (batial) qatlamlarida harorat pastligi va yorugʻlik yetishmasligi sababli Boreal organizmlar juda kam. Litoral va sublitoral qatlamlarda qoʻngʻir va qizil suvoʻtlar, ayniqsa midiya, ustritsa, dengiz taroqchalari, qisqichbaqasimonlar, shuningdek baliqlar koʻp. Bu organizmlarning biomassasi nihoyatda katta. Boreal organizmlar ning baʼzilari biologik mahsuldorligi jihatidan katta ahamiyatga ega. Maye, baliklardan seld, treska, skumbriya, losos, kambala koʻplab ovlanadi. Hayvonot va oʻsimlik boyligini koʻpaytirish maqsadida Boreal organizmlar yangi hududlarda iklimlashtirilmoqda. Masalan, Kaspiy dengizida kefal, Orolda boltiq salakasi iklimlashtirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boreal iqlim

**Boreal iqlim** (yun. boreas shimoliy) — qishda qor moʻl yogʻadigan, yozi nisbatan qisqa va iliq boʻladigan oʻrtacha kengliklar iklimi. Boreal iqlim li joylar (Arktika va Tropik oblastlar orasidagi joylar) da asosan tayga va tilogʻoch oʻrmonli landshaftlar uchraydi. Hozir Boreal iqlim atamasi kam qoʻllanadi (qarang Iqlim).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Godunov

**Boris Godunov** (taxminan 1552 1605. 13 (23).4) — rus podshosi (1598-yil dan), boyar Fyodor Godunovning o‘g‘li. Ivan IV saroyida tarbiyalangan. Ivan IV vafot etgach (1584), shoh Fyodorning (1584—98) yagona regenti boʻlib qoladi va amalda mamlakatni boshqardi. Ivan IV siyosatini davom ettirdi. Podsho Fyodor vafot etgach (1598), Zemskiy sobor Boris Godunovni podsho qilib sayladi. Boris Godunov Polsha bilan boʻlgan sulh muddatini uzaytirib, Shvetsiyaga qarshi urush boshladi (1590—93). Natijada Livon urushi (1558—83) davrida qoʻldan ketgan Yam, Oreshek, Ivangorod va boshqa shaharlarni Rossiyaga qaytarib oldi. Boris Godunov davrida Sibir va mamlakatning jan. rayonlarini mustamlakaga aylantirish boshlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borisov

**Borisov** — Belarusning Minsk viloyatidagi shahar (1795-yil dan). Borisov stansiyasi. Berezina daryosi boʻyidagi pristan. Aholisi 150,7 ming kishi (1999). Mashinosozlik ("Ekran" ishlab chiqarish birlashmasi va boshqalar), yogʻochsozlik, kimyo va kimyofarmatsevtika, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari ishlab turibdi. Musika asboblari, billur ishlab chiqariladi. Oʻlkashunoslik muzeyi bor. Borisovga 1102-yilda asos solingan, 12a, oxirida Litva, soʻngra Polsha, 1793-yildan Rossiya imperiyasi qoʻl ostida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borli oʻgʻitlar

**Borli oʻgʻitlar** — tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan holatda bor boʻlgan kimyoviy birikmalar; mikro>tm/yalarning bir turi. Borning har xil tuproqdagi miqdori (1&nbsp;kg tuproq hisobida) 1,5&nbsp;mg dan 150&nbsp;mg gacha boradi. Oʻrta Osiyoning karbonatli tuproqlarida suvda qaynatilganda erib chiqadigan (suvli soʻrim) borning miqdori 1&nbsp;kg tuproqqa 1&nbsp;mg dan kam boʻlgan hollardagina Borli oʻgʻitlar ni kullash kerak. Borli oʻgʻitlar sifatida borat kislota, bordatolitli oʻgʻitlar, bormagniyli oʻgʻitlar, borli superfosfat, bura (tanakor) va boshqa qoʻllanadi. Borli oʻgʻitlar ekish paytida boshqa mineral oʻgitlar bilan birga tuproqqa qatorlab solishda, oziqlantirishda va urugʻlarni kimyoviy dorilar bilan birgaqoʻshib changlatishda (1,1 — 1,7&nbsp;kg/ta hisobida) ishlatiladi. Ekish oldidan urugʻlarni ishlashda (1s urugga 0,005%—0,5% li eritmasidan 6—8 l) sarflanadi.

## Manbalar
Borispol

**Borispol** — Ukrainaning Kiyev viloyatidagi shahar (1956-yildan), Kiyevdan 35&nbsp;km janubiy sharqda. Borispol stansiyasi. Aholisi 52 ming kishi (1991). Oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Borispolda Kiyev shahrining xalqaro aeroporti joylashgan. Shahar 1590-yildan maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borlash

**Borlash** — poʻlat yoki boshqa metalldan tayerlangan buyumlar sirtini bor bilan toʻyintirish. B. natijasida buyum sirti qattiqlashadi, issiqqa va yeyilishga chidamliligi oshadi. Detalni suyuqlantirilgan bura (Na2B4O7) ga botirib, elektroliz usulida (detalkatod, grafit—anod) B. usuli koʻproq qoʻllanadi. Detal suyuq burada 6—8 soat saqlangach (930° da), uning 0,15— 0,25&nbsp;mm sirtqi qatlami borga toʻyinadi. Baʼzan, buraga bor karbid (30— 40%) yoki kremniy karbid (30%) qoʻshiladi. B. vakuum pechda yoki gaz muhitida ham oʻtkazilishi mumkin. Borlangan detallar maxsus usulda toblanadi. B. usuli nasoslarning vtulkalari, shtamplar, pressqoliplar, roliklar va boshqa tayyorlashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bormashina

**Bormashina** — tishni davolash va sunʼiy tish qoʻyishda tishni silliqlash va tozalash uchun moʻljallangan kesuvchi asbob (bor) ni aylantiruvchi tibbiy apparat. Oyokda, elektr motor va turbina yordamida ishlatiladigan xillari bor. Elektr B. da borning aylanish chastotasi 30 ming ayl/min; turbinali B. da esa 350 ming ayl/min. Turbinali B. da kompressor yordamida qisilgan havo 0,250,35 MN/m2 (2,5— 3,5 kgk/sm2) bosim ostida yuboriladi. B. dan zargarlik va boshqa baʼzi sohalarda ham foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Max Born

**Max Born** () (11-dekabr 1882, Vrotslav, Polsha — 5-yanvar 1970, Gyottingen, GFR) — nemis fizik-nazariyotchisi, kvant mexanika yaratuvchilaridan biri. 1933-yildan Angliya, 1953-yildan GFR da. Kvant mexanikani statistik nuqtai nazardan sharxlab bergan. Asosiy ilmiy ishlari kristall panjarasining dinamik nazariyasiga, atom fizikasiga, optika, tabiiy fanlar falsafasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1954).

## Manbalar
Borneol

**Borneol**, bornil spirt, SSHN„O—bitsiklik terpenlar guruhiga mansub ikkilamchi spirt. Mol. m. 154,25; kamfora hidli, rangsiz kristall modda. Zichligi 1020&nbsp;kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 208,5’, qaynash temperaturasi 212°. Ikki izomeri maʼlum. Borneo va Sumatra o.laridagi Dryoba lanops camphora daraxtida, shuningdek baʼzi moylar tarkibida boʻladi. B. spirt, efir, benzol va ligroinda eriydi; suvda kamroq eriydi. B. dan turli reaksiyalar yordamida kamfora, kamfen va ularning turli hosilalari olinadi. B. va uning efirlari kamfora ishlab chiqarish da, atirupa sanoatida va oziq-ovqat essensiyasi tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bornxolm

**Bornxolm** — Boltiq dengizining janubi-gʻarbidagi orol. Daniyaga qarashli. Maydoni 588&nbsp;km². Aholisi 45,2 ming kishi (1993). Eng katta shahri va porti — Ryonne. Yer yuzasi sertepa tekislik, balandligi 162 m gacha, sohil boʻyi qumtepalardan iborat. Kaolin va gil konlari bor. Granit qazib olinadi. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar, yaylovlar bor. Don ekish, qoʻychilik, baliq ovlash muhim oʻrin tutadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borobudur

**Borobudur** (Borobudur) — Yava oroli (Indoneziya) dagi Budda ibodatxonasi, meʼmoriy yodgorlik. 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida tosh bulakla’ri (andezit)dan tabiiy tepalikda 9 qatlamli, pogʻonali koʻrinishda piramidalar (balandligi 31,5 m, asos uz. 123 m) dan hashamatli stupa qurilgan. Unda 504 Budda haykallari va 1460 boʻrtma tasvirlarda Budda hayoti aks ettirilgan. Qatlamlar shakliga koʻra, 2 qismga boʻlinadi. Quyi qismi qatlami 5 murabba tarx^i, yuqori qismi qatlami 3 aylana tarhli. Qatlamlar peshayvonli qilib qurilgan. B. ga sharqiy zinopoyadan chiqiladi. Har qatlamdagi peshayvonning kiraverishi chuqur ravoqli boʻlib, oʻymaboʻrtma naqsh va tasvirlar ("kala—makara") ishlangan. Yuqoriga zinapoyalar orqali koʻtariladi. Zinapoyalarning ikki tomonidan to markaziy stupagacha toshdan sherlarning shakllari ishlangan. Peshayvonlarning devorlari va toʻsiqlaridagi toshlarga boʻrtma tasvirlar ishlangan (unda Buddaning boshdan kechirganlari hikoya qilingan). Yuqoridagi 3 aylana stupalari qoʻngʻiroqcha shaklida boʻlib, ularning har biri ichiga Buddaning haykallari qoʻyilgan. Tepasidagi bosh stupada esa juda katta Budda haykali bor. B. urta asrlar Indoneziya sanʼatining nodir namunasi hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Frank Borman

**Frank Frederick Borman II** (oʻqilishi: *Frenk Frederik Borman Ikkinchi*; 14-mart 1928-yilda tugʻilgan) — AQSH kosmonavt-uchuvchisi. Harbiy havo kuchlari polkovnigi. „Gemini 7“ kosmik kemasida (Jim Lovell bilan birga, 1965, dekabr) Yer atrofida 206-marta aylandi. „Apollon 8“ kosmik kemasida (Bill Anders va Jim Lovell bilan birga, 1968 dekabr) dunyoda birinchi marta Oy atrofida 10-marta aylandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borliq

**Borliq** — obyektiv mavjud reallikni ifodalovchi falsafiy tushuncha. U moddiy predmet olamidangina iborat emas. Borliq turli darajada namoyon boʻladi: organik va noorganik tabiat, biosfera, ijtimoiy borliq, obyektiv ideal borliq (madaniy qadriyatlar, ilmiy bilimning umumiy prinsiplari, tushunchalari va hokazo), inson turmushi. Borliq falsafa tarixida turlicha talqin qilingan. Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasida Kindiy, Forobiy, Ibn Sino, Umar Xayyom, Ibn Rushd kabi mutafakkirlar borliq ni ikkiga — vujudi mumkin va vujudi vojibga boʻladilar. Ularning falsafasida borliqning dastlabki sababchisi Alloh (vujudi vojib), lekin Alloh bilan borliq ni bir-biridan ajratib tasavvur qilib boʻlmaydi, bular sababoqibat shaklida bir-birlari bilan uzviy bogʻliq, degan tushuncha yotadi.

Real va xayoliy borliq oʻrtasida alohida tafovut bor. Real borliq mavjudlikni, xayoliy borliq mohiyatni belgilaydi. Real borliq narsalar, jarayonlar, shaxslar, xattiharakatlar va boshqa ning realligini bildiradi; u makon va zamon harakteriga ega, u alohida, betakror. Xayoliy borliq (gʻoya maʼnosida) vaqtinchalik, haqiqiy, tajribaviy harakteridan mahrum, u fakt boʻla olmaydi; u qatʼiy oʻzgarmas (qotib qolgan), abadiy mavjud (N. Gartman). Xayoliy borliq bu maʼnoda qadriyat, gʻoya, matematik va mantiqiy tushuncha sifatida yuzaga chiqadi. Platon unda chin, xususiy „real“ borliq ni koʻradi. Umumiy maʼnodagi borliq dan muayyan borliq farq qiladi. Geraklit fikricha, hech qanday qotib qolgan borliq yoʻq, doimo oʻzgaruvchan borliq bor. Metafiziklar „haqiqiy“ borliq transsendent, narsa oʻzidadir deb biladilar. Barcha mavjud narsalarning yigʻindisini, umuman olamni borliq deb ataydilar. J. Berkli, D. Yum borliq faqat subyektda, ongdagina mavjud deb biladilar. Baʼzi faylasuflar borliq ni qandaydir dunyoviy ruhning, gʻayri moddiy kuchning koʻrinishlaridan iborat, deb hisoblaydilar. Xususan Gegel falsafasida borliq mutlaq gʻoyaning oʻzligidan, mavhumlikdan konkretlikka tomon yuksalib boruvchi dastlabki, bevosita va juda noaniq bosqichi hisoblanadi. Borliq ni ruhmahsuli sifatida qarash 19-asr oxiri — 20-asr boshidagi falsafaga ham xos  L. Feyerbax, A. I. Gersen, N. G. Chernishevskiy borliq obyektiv, u harakatdagi materiya bilan bogʻliq deb taʼkidlaydilar. Baʼzi falsafiy oqimlar mavjud olamning realligini, borliq ning obyektivligini eʼtirof etadilar. Borliqning eng muhim xususiyati — moddiyligida ekanligini alohida taʼkidlaydilar. Hozirgi zamon ontologiyasiga koʻra, borliq — barcha mavjudotning turli tuman koʻrinishlari bilan aynandir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sergey Borodin

**Sergey Petrovich Borodin** [1902. 25.9 (8), Moskva—1974. 22.6, Toshkent) – rus yozuvchisi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (20.04.1973). 1941-yilgacha Amir Sargijon taxallusi bilan ijod qilgan. V. Ya. Bryusov nomidagi adabiyot institutini tugatib (1926), xalq ogʻzaki ijodi bilan shugʻullangan. Buxoro, Samarqandga uyushtirilgan folkloretnografiya ekspeditsiyalarida qatnashgan (1923— 26). 1950-yildan Toshkentda. „Soʻnggi Buxoro“ (1931), „Misrlik“ (1932) romanlari va „Us t a qushchi“ hikoyalar toʻplami (1934) Oʻrta Osiyo xalklari hayotiga bagʻishlangan. „Samarqand osmonida yulduzlar“ turkumidagi (1953— 73) asarlarida ham Oʻrta Osiyo xalqlarining 14-asr oxiri – 15-asr boshlaridagi hayoti aks ettirilgan. Biroq ularda baʼzi tarixiy shaxslar obrazi soxtalashtirilib, bir yoqlamalikka yoʻl qoʻyilgan. Tarixiy roman – „Dmitriy Donskoy“ (1941) muallifi. B. ning ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1968).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pyotr Borovskiy

**Pyotr Fokich Borovskiy** (; 27-may (eski taqvimda 8-iyun) 1863 — 15-dekabr 1932) — jarroh va parazitolog, Oʻzbekistonda oʻpka patologiyasi asoschilaridan biri; tibbiyot fanlari doktori (1891), professor (1920), Mehnat Qahramoni (1927). Toshkent harbiy gospitalida jarroh va bakteriologik laboratoriya boshligʻi (1892—1910), Qizil Yarim oy jamiyati kasalxonasida jarroh. (1910—20), 1920-yildan umrining oxirigacha Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakulteti jarrohlik kafedrasining mudiri boʻlgan. Tibbiyot fani tarixida birinchi boʻlib (1898) yomon jarohat (leyshmanioz) mikrobini topgan. Qovuqqa chok solish (tikish)ning yangi usulini taklif qilgan.

Borovskiy sharafiga Toshkent shahar P.F.Borovskiy nomli tibbiyot kolleji va shu kollej joylashgan koʻcha nomlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borodino xazinasi

**Borodino xazinasi** — jez dav/n/yodgorligi (miloddan avvalgi 14—13-asrlar). Bessarabiya xazinasi nomi bilan ham yuritiladi. 1912-yil BelgorodDnestrovskiy shahri yonidagi Borodino qishlogʻi yaqinidan topilgan. Borodino xazinasi asosan kumush buyumlarga oltin suvi bilan ishlov berilgan qurolaslahalardan iborat. Ular qabila boshligʻi yoki lashkarboshiga tegishli boʻlsa kerak deb taxmin qilinadi. Borodino xazinasi jangovar tosh boltalari shakl jihatidan Kavkaz boltalarini eslatadi. Borodino xazinasi nayzalariga oʻxshash nayzalar Volga boʻyi, Kavkaz va Gʻarbiy Sibirdagi jez davri yodgorliklarida uchrab turadi. Borodino xazinasi gurzilari koʻproq Qora dengiz boʻyi va Kavkaz qabilalarining gurzilarini eslatadi. Bu oʻxshashliklar jez davrida yashagan Bessarabiya qabilalarining Qora dengiz shimoli, Kavkaz, Volga boʻyi va Gʻarbiy Sibir rayonlari, shuningdek Bolqon ya. o. qabilalari bilan madaniy aloqada boʻlganligidan dalolat beradi. Borodino xazinasi buyumlari Moskvadagi Tarix muzeyida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boronalash

**Boronalash**, borona bosish — tuproqni yuza yumshatish va ekinni parvarish qilish usullaridan biri. B. erta koʻklamda yer haydalgandan keyin, ekishdan oldin oʻtkaziladi. B. haydalgan yer betini yumshatish, tekislash, kesak va palaxsalarni maydalash, qatqaloqni buzish, urugʻni koʻmish (urugʻ yer betiga sepilganda), mineral oʻgʻitni tuproqqa aralashtirish, oʻsimliklarni parvarish qilish — koʻp yillik oʻt va kuzgi gʻalla ekinlari maydonini erta bahorda yumshatish maqsadida utkaziladi. Tuproqning fizik holati va granulometrik tarkibiga qarab B. 5—8 sm chuqurliqda oʻtkaziladi. B. tuproq kapillyarlarini buzadi, uni qurib qolishdan sakdaydi, tuproqning suv oʻtkazuvchanligi hamda havo almashinishini yaxshilaydi, mikrobiologik jarayonlarni tezlashtiradi, oʻsimliklar oʻzlashtiradigan moddalarni tuplash uchun sharoit yaratadi, bir yillik begona utlarni yoʻqotadi, koʻp yilliklarini ildizi bilan yer betiga tirmalab chiqarib, yigʻishtirib olishni yengillashtiradi. B. da turli xildagi boronalar qoʻllanadi. Takroriy va oraliq ekinlar ekish uchun yerni tayyorlashda B. shudgorlash bilan bir vaqtda tuproqdagi namni koʻproq saqlab qolish uchun oʻtkaziladi; tuproqni yaxshi yumshatish maqsadida haydash iziga diagonal yoki koʻndalang boronalanadi. Bunda tuproqning ustki (8—Yusm) qavati yumshab, yer betiga koʻtarilishi kamayadi, koʻkarayotgan begona oʻt quriydi. B. samaradorligining eng asosiy shartlaridan biri — borona usullarini toʻgʻri tanlash hamda uni utkazish vaqtidir. Tuproqning maydalanish (uvalanish) darajasi boronalash tezligi va yoʻnalishiga bogʻliq. Paykal uzunasiga koʻra diagonal yoki koʻndalang boronalanganda yer yaxshi tekislanadi. B. sifati tuproqning kam kukunlanishi, yetarli darajada yumshatilishi va shudgor sathining tekislanishi, qiytiq yerlarning yoʻqligiga qarab belgilanadi.

Abdurahim Ermatov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bororganik birikmalar

**Bororganik birikmalar** — bor atomining organik radikallar bilan hosil qilgan birikmalari. Bororganik birikmalar ga RB(OH)2 va R2B(OH) (bu yerda R alifatik, alitsiklik va aromatik oʻrinbosarlar va ularning funksional hosilalari) koʻrinishdagi bororganik kislotalar hamda RBH2, R2BH va R,B kabi moddalar kiradi. Bororganik birikmalar ikki xil yoʻl bilan: 1) litiy va magniyorganik birikmalarga borat kislota efirlari va bor galogenidlar taʼsir ettirib; 2) tuyinmagan uglevodorodlarni gidroborlab olinadi. Bororganik birikmalar reaktiv dvigatellar uchun yoqilgʻi sifatida ishlatadigan borgidridlar olishda, toʻyinmagan birikmalarni polimerlashda katalizator sifatida, surkov moylariga qoʻshimcha sifatida va azoboʻyoqlar tayyorlashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borsakelmas

**Borsakelmas** – Orol dengizining shimoliy gʻarbiy qismidagi orol. Qozogʻistonning Kiziloʻrda viloyatida. Uzunligi 27&nbsp;km, eni gʻarbda 11,5&nbsp;km, sharkda 2,5&nbsp;km. Maydoni 133&nbsp;km² (1961). Qirgʻoqlari asosan tekis, past, janubiy qirgʻogʻi bir oz baland va qoyali. Yer yuzasi tepalik va soyliklardan iborat pasttekislik. Aksari qismining balandligi 100 m, eng baland joyi 113 m. B. da doimiy va muvaqqat koʻllar, sohilida shoʻr koʻllar uchraydi. Orolning shimoliy yarmi qumli pasttekislik, unda qum tepalari va taqirlar koʻp. Borsakelmas asosan paleogen (yuqori eotsen) ning mergelli va qumli gillari hamda kvarsli qumlaridan, janubiy eng baland qismi quyi va oʻrta oligotsenning gil, alevrit va qumtoshlaridan tashkil topgan. Orolning shimoliy va sharqining gil yotqiziqlari ustini golotsenning choʻkindi jinslari qoplagan. Iqdimi kontinental; iyulning oʻrtacha temperaturasi 26°, yanvarniki – 11°, oʻrtacha yillik yogʻin 120–160&nbsp;mm. Borsakelmas da koʻproq boʻzqoʻngʻir tuproqlar, taqirli tuproqlar, shoʻrxoklar tarqalgan. Siyrak choʻl oʻsimliklari, koʻproq shuvoq, shoʻra, burgan, shoʻrtob va shoʻrxok yerlarda qiyoq, qamish oʻsadi, ondasonda saksovulzorlar uchraydi. Qumli yerlarda qizilcha, kauchukli xondrilla, yantoq, yovvoyi suli oʻsadi. Bahorda qoʻngʻirbosh, lola, bugʻdoyiq, ravoch kabi efemer oʻsimliklar oʻsadi. B. da sut emizuvchilarning 13 turi, parrandalarning 202 turi, sudralib yuruvchilarning 8 turi yashaydi. Shuningdek xos hayvonlardan qoʻshoyoq, olaxurjun, yumronqoziq, saygʻoq, jayran, qulon, tulki, tipratikan, dumaloqbosh kaltakesak, zaharli qalqontumshuq ilon, chiporilon, suvilon, parrandalardan bulduriq, yilqichi, suv burgutlari, miqqiy, toʻrgʻay, qarqunoq, qargʻa, zogʻcha, chumchuqlar bor. Toʻqayzorlarda oʻrdak, loyxoʻrak, baliqchi qushlar, dengiz boʻyida qoravoylar galagala boʻlib yashaydi. B.da oʻsimlik va hayvonlarni saqlash va koʻpaytirish maqsadida 1939-yilda Borsakelmas qoʻriqxonasi tashkil etilgan. 1961-yildan eʼtiboran dengiz sathining pasayishi natijasida orolning maydoni kengayib bormoqda, hozirda u quruqlik bilan tutashdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borsakelmas (maʼnolari)

**Borsakelmas**:

* Borsakelmas — Orol dengizidagi orol
* Borsakelmas (shoʻrxok) — Ustyurt platosidagi shoʻrxok
* Borsakelmas botigʻi — Ustyurt platosidagi botiq
Borsakelmas (shoʻrxok)

**Borsakelmas** — Ustyurt platosidagi shoʻrxok. Amudaryo deltasidan gʻarbda, B. botigʻining tubida joylashgan. Mutlaq balandligi janubi-sharqiy qismida 63 m, shimoli-sharqida 63 – 67 m, shimoli-gʻarbida 87 – 89 m. Maydoni 1000&nbsp;km². Oʻsimlik qoplami deyarli yoʻq. Shoʻra va qorabaroq oʻsadi. Borsakelmasda tuzli qatlamning qalinligi 16 m dan 27,5 m gacha. Qatlamning asosiy qismini balchiqli tuz tashkil qiladi, baʼzan gidroslyudali gil qatlamchalari ham uchraydi. B.ning tagida neogenning gil qatlami joylashgan. Minerallardan osh tuzi (galit), astraxanit, glauberit, epsomit, tenardit uchraydi. Asosan osh tuzi bilan astraxanit tarqalgan. B.dagi osh tuzining zaxirasi 12,8 mlrd. t. Borsakelmas tuz xom ashyosi asosida Qoʻngʻirot soda korxonasi qurilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borsakelmas botigʻi

**Borsakelmas botigʻi** — Shimoliy Ustyurt platosidagi botiq. Shimolida Oqtumshuq, janubida Markaziy Ustyurt koʻtarilmalari, sharqda Olambek guruhidagi bukilmalar, gʻarbda Yorqinboy monoklinal koʻtarilmasi bilan chegaralangan. Shimoli-gʻarbda Som botigʻi bilan tutashgan. Jan.sharqdan shimoli-gʻarbga choʻzilgan. Uz. 200&nbsp;km, eni 150&nbsp;km. Botikda paleozoy yotqiziqlari 6000 – 7000 m, mezokaynozoy yotqiziqlari 4500 – 5000 m chuqurliqda joylashgan.

Borsakelmas botigʻining Gʻarbida Agʻini bukilmasi, shimolida Quvanish bukilmasi bor. Quvanish bukilmasida 3000 m dan ziyod chuqurlikda gaz konlari topilgan.

## Manbalar
Borsakelmas qoʻriqxonasi

**Borsakelmas qoʻriqxonasi** () — Orol dengizining Borsakelmas o.dagi qoʻriqxona. Qozogʻiston Respublikasi Qiziloʻrda viloyatida. 1939 yilda tashkil etilgan. Maydoni 20 ming ga. Saksovulzorlar va yulgʻunzorlar bor. Orolda saygʻoq, jayran kadimdan yashab kelgan, lekin koʻplab ovlanishi natijasida qirilib ketgan. 1939—50 yillarda Borsakelmas qoʻriqxonasi ga Betpakdala va Sarisuv atroflaridan erkak va urgʻochi saygʻoqlar, 1950 yilda Qoraqalpogʻistondan jayranlar, 1953-yilda Bodxiz qoʻriqxonasi (Turkmaniston) dan qulonlar keltirilgan. Hayvonlar orol sharoitiga moslashib, koʻpayib bormoqda. Borsakelmas qoʻriqxonasi tashkil etilgandan boshlab, saygʻoq, jayran, qulon, qirgʻovul va b.ning ekologik sharoitlarini oʻrganish va ularni koʻpaytirish sohasida tadqiqotlar olib boriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bort

**Bort** (gollandcha boort) — olmosning donador turlaridan biri. Juda mayda kristallchalar yoki shaklsiz donalardan iborat boʻlgan, juda mayda grafit zarralari yopishgan kulrang, baʼzan deyarli qora tusdagi aniq shaklsiz material. Yuqori sifatli abraziv material (jilvirtosh) sifatida’ togʻ jinslarini yemirishda va metallga ishlov berish sanoatida qoʻllanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boroxoro

**Boroxoro** — Xitoy gʻarbidagi togʻ tizmasi, gʻarbiy uchi Qozogʻiston hududida. Sharqiy Tyanshan togʻ tizimiga kiradi. Ili daryosi bilan Ebi Hyp koʻli havzalari oʻrtasida. Uzunligi 250&nbsp;km. Balandligi 4359 m gacha. Kristall va metomorfik togʻ jinslaridan tuzilgan. Yon bagʻirlarida 1800 m balandlikkacha tog dashtlari, 2800 m gacha qoraqaragʻay oʻrmonlari, eng yuqorisida alp oʻtloqlari bor, choʻqqilari doim qor va muzliklar bilan qoplanib yotadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bortdagi muvaqqat dastur qurilmasi

**Bortdagi muvaqqat dastur qurilmasi** (kosmonavtikada) — kosmik uchish apparati (kosmik kema) bortiga oʻrnatiladigan elektron asbob. Vazifasi — bortdagi tizimlarning boshqaruvga doir buyruq (komanda)larni belgilangan aniq bir vaqtda berishi. Buyruqlarni berish dasturi, yaʼni buyruqlar ketmaketligi va orasidagi vaqt oldindan (mas, uchishga tayyorgarlik vaqtida) belgilab qoʻyilishi yoki parvoz paytida radioyoʻli orqali Yerdan uzatilishi mumkin. Agar buyruklar Yerdan uzatilsa, bortda kiritilayotgan dasturni xotirada saqlab qoladigan qurilma (xotira qurilmasi) zarur boʻladi. Bortdagi muvaqqat dastur qurilmasi d. q., odatda, yarimoʻtkazgichli elementlardan yasaladigan murakkab elektron tizimdan iborat. U radiosignallar yetib bormaydigan hollarda va Yer bilan qilinadigan radioaloqalar oraligʻida kosmik kemani boshqarishga imkon beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bortdagi hisoblash mashinasi

**Bortdagi hisoblash mashinasi** — suv osti va suv usti kemalari, aerodinamik va kosmik uchish apparatlari bortiga oʻrnatiladigan hisoblash qurilmasi yoki hisoblash mashinalari majmui. U harakatlanayotgan obʼyektga (mas, suv osti kemasiga) tashqaridan uzatiladigan hamda bortdagi radiolokatsion, radiotexnik, optik va boshqa tizimlardan keladigan turli axborotlarni ishlab chiqadi. Bu axborotlar obʼyektni va uning bortidagi tizimlarni boshqarish, ekipaj aʼzolarining sogʻligini va bortdagi tizimlarining ishga yaroqliligini nazorat qilib turish uchun zarur boʻladi. Bortdagi hisoblash mashinasi m. tezkor qurilma boʻlib, 1 sek. da bir necha oʻnlab ming amalni bajara oladi. Bortdagi hisoblash mashinasi m. sifatida elektron raqamli hisoblash mashinasi va baʼzan, gibrid hisoblash tizimiayan foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bortovka

**Bortovka** — asosan zigʻir tolasi yoki ip toladan polotno urilishpa kalin qilib toʻqiladigan gazlama. Us t kiyimlarning qotirmasiga ishlatiladi (avra bilan astar orasiga qoʻyiladi). Kiyimni xushbichim qilib qotirib turadi. B. ning egiluvchanligini oshirish va choʻziluvchanligini kamaytirish maqsadida u appret (maxsus eritma) bilan pardozlanadi (qarang Appretlash).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borud

**Borud**, borut (turkiycha) — oʻq otar qurollar dorisi, porox. Maxsus tuz, oltingugurt va kumir birikmasidan iborat boʻlgan. Turkiy xalklar ajdodi — hunnular tomonidan (Xitoy bilan olib borilgan urushlar jarayonida) ixtiro qilingan deb taxmin qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bort (maʼnolari)

**Bort**:

* Bort (gollandcha boort) — olmosning donador turlaridan biri.
* Bort (kema), kema borti (nem.
Bort (kema)

**Bort**, kema borti (nem. bord) — 1) kema tanasi (korpusi) ning yon devorlarini hosil qiladigan qismlari va qoplamasi majmui. Kema quyrugʻidan tumshugʻiga tomon qaraladigan boʻlsa, chap tomondagi B. chap (bakbort), oʻng tomondagi B. oʻng (shtirbort) B. deb ataladi. Kemaning yuk koʻtaruvchanligi B. balandligiga bogʻliq boʻladi. B. ning suvdan chiqib turadigan qismi balandligi kemaning suzuvchanlik zaxirasini belgilaydi; kemaning ogʻish burchagi katta boʻlgan hollarda u kemaning turgʻunligiga va tananing boʻylama mustahkamligiga ham taʼsir qiladi. Kemaning oʻrta qismida B., odatda, tik (vertikal) qilib, baʼzan, tashqari tomonga, muzyorar kema va boshqa baʼzi xil kemalarda ichkari tomonga qiya qilib yasaladi; 2) kosmik kema, samolyotning ichi; 3) avtomobil kuzovi; 4) bilyard stolining yon devori.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fotima Boruxova

**Fotima Boruxova** (1916-yil 9-noyabr, SSSR Oʻzbekiston SSR Andijon — 2009-yil avgust, Isroil) — opera xonandasi (metsso-soprano), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1942), SSSR xalq artisti (1950). Fotima Boruxova birinchi oʻzbek operasi hisoblanmish Muxtor Ashrafiy va Sergey Vasilenkoning „Boʻron“ operasida Zebuniso roli va katta ashula janridagi bir qancha qoʻshiqlari bilan mashhur.

## Biografiyasi

### Yoshlik yillari
Fotima Boruxova 1916-yilning 9-noyabrida Andijon viloyatida yahudiy oilasida tavallud topgan.

Boruxova ilk bor sahnaga (Andijonda) 12 yoshida chiqadi. 1930-yildan boshlab Andijon musiqali drama teatrida faoliyat koʻrsata boshlaydi. 1935-yildan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent opera va balet teatrining solisti hisoblanadi.

Fotima Boruxova P. I. Chaykovskiy nomidagi Moskva davlat konservatoriyasi qoshidagi Oʻzbek opera studiyasida tahsil oladi (1940—1942). Oʻzbek davlat musiqali teatri (1935—39), Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1937—1957), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1957—79) yakkaxon xonandasi, kuchli va baland ovoz sohibasi boʻlgan. Oʻzbek musiqaviy merosi va kompozitorlar asarlarini badiiy jihatdan taʼsirchan darajada ijro etgan.

### Karyerasi
Fotima Boruxova 1937-yilda Moskvada boʻlib oʻtgan Oʻzbekiston sanʼatining birinchi dekadasida ishtirok etadi. 1939-yilda birinchi oʻzbek operasi M. Ashrafiy va S. Vasilenkolarning „Buran“ premyerasida Zebuniso partiyasini ijro etadi. Boruxovaning qaygʻuga toʻla bu qoʻshigʻi rejissyorning operadan koʻzlagan maqsadi, haqiqiy koʻngil kechinmalarini yaqol ochib beradi.

Boruxova ijod faoliyati davomida turli operalarda Oqjunus (Yevgeniy Brusilovskiy, „Er Targʻin“), Zebunniso (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, „Boʻron“), Layli (R. Glier, T. Sodiqov, „Layli va Majnun“), Polina (P. Chaykovskiy, „Pikovaya dama“), Folbin (A. Spendiarov, „Olmos“) rollarini ijro etgan. Uning ijodiy repertuaridan „Mehnat ahli“ (Halima Nosirova bilan birgalikda), „Kanalim“, „Chaman ichra“, „Yolgʻiz“ kabi xalq qoʻshiqlari ham oʻrin olgan.

Boruxova katta ashula janrida kuylovchi sanoqli oʻzbek ayol xonandalaridan biri hisoblanadi. Katta ashula janri Fargʻona vodiysiga xos boʻlgan oʻzbek anʼanaviy xalq-marosimlari kuylanadigan ashula yoʻli hisoblanadi.

1941-yilda nemis qoʻshinlari Moskvaga yaqinlashganda, Boruxova Moskva qoʻshinlarining eng oldingi konsert brigadasi tarkibida boʻlib, jangga ketayotgan askarlar va Moskva yaqinidagi kasalxonalarga yotqizilgan yaradorlar oldida bir necha bor nutq soʻzlaydi.

Fotima Boruxova 1979-yilda opera va balet teatrida oʻzining ijodiy faoliyatini yakunlaydi, ammo ijoddan keyin ham jamoat ishlarida faollik koʻrsatadi. Buxoro yahudiylar jamiyati tomonidan tashkil etilgan doʻstlik uchrashuvlarida faxriy mehmon sifatida ishtirok etadi. 1992-yilda esa Boruxova Isroilga koʻchib ketadi.

## Vafoti
Fotima Boruxova 2009-yilda Isroilda vafot etgan.

## Mukofotlari
Fotima Boruxova ikki karra Qizil Bayroq ordeni bilan, shuningdek, O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan artist (1942) va SSSR xalq artisti (1950) unvonlari bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Bos Jagdish Chandra

BOS (Bose) Jagdish Chandra (1858.30.11, Bengaliya — 1937.23.11, Giridix, Bengaliya) — hind fiziologi va biofizigi. Kalkutta prezident kolleji professor Hozir uning nomi bilan ataladigan Kalkutta ilmiy tadqiqot instituti (1917) asoschisi va direktori. P. N. Lebedev bilan bir vaqtda mm va sm diapazonli elektromagnit toʻlqinli generator konstruksiyasini ishlab chiqqan; generator yordamida elektromagnit toʻlqinlari xususiyatlari va ularning oʻsimliklarga taʼsirini oʻrgangan. Bu tadqiqotlar yorugʻlikning elektromagnitlik xususiyatini tasdiklash uchun asos boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosvoldi

**Bosvoldi** — oʻrtapishar qovun navi, oʻrtacha kattalikda, uzunligi 20—23 sm, ogʻirligi 4—7 kg. Po'stlog'i oʻrtacha qalinlikda, sirti sal tilim-tilim, toʻrsiz, rangi oqish-sariq. Ustidagi gullarining chetlari notekis chizikli, keng och yashil tasmasimon. Eti 4,5—5 sm, och yashil, gʻovak, sershira. Tarkibida 7— 8,6% qand, 3,5—4,5% saxaroza, 8,5— 10% quruq modda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda, urugʻi yirik, tuxumsimon, och sargʻish. Ekilganda unib chiqqandan keyin 49—50 kunda pishadi.

Hosildorligi 170—250 s/ga. Fargʻona vodiysi, Toshkent va Samarqand viloyatlarida B.ning 2417 navi (K. I. Pangalo, M. K. Goldgauzen) ekiladi (Yana q. Qovun).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim bilan ishlov berish

**Bosim bilan ishlov berish** — mashinasozlik texnologiyasida detallarga mexanik ishlov berish usuli. Bunda material (xom ashyo) bosim ostida qisiladi yoki choʻziladi. Presslash, bolgʻalash va choʻzish mashinalari yordamida bajariladi. Bunday ishlov berishda tayyor yoki xomaki (chala) detal hosil boʻladi. Mashinasozlik zavodlarida qoʻllanadi.Bosim bilan ishlashdan asosiy maqsad murakkab shakldagi buyumlarni hosil qilish strukturasini yaxshilash va mexanikaviy xossasini oshirishdan iborat.Metallarni bosim bilan ishlash eng tejamli texnologik prosessdir,chunki bosim bilan ishlashda chiqindiga juda oz chiqadi 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim akkumulyatori

**Bosim akkumulyatori** — raketa dvigateli qurilmasining bir qismi (ballon). Unda yuqori bosimli gaz saqlanadi yoki generatsiyalanadi; gaz (havo, azot gazi, geliy gazi) bilan toʻldiriladi. Gazni generatsiyalash (generatsiya — yunoncha soʻz boʻlib, koʻpayish, paydo boʻlish maʼnolarini bildiradi) poroxning yonishi (porox Bosim akkumulyatori ) yoki suyuq yonilgʻining yonishi (suyuqlik Bosim akkumulyatori ) natijasida amalga oshadi. Bosim akkumulyatori dan dvigatelga yonilgʻi yuborish (mas, gaz bilan ishlaydigan avtomobillarda), pnevmoavtomatikani ishlatib yuborish va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim datchigi

**Bosim datchigi** — gaz yoki suyuqlik bosimini mexanik, elektr yoki pnevmatik signalga aylantirib beradigan oʻlchov oʻzgartirgichi. Yuqori va past bosimlarga moʻljallangan xillari boʻladi. Yuqori (10 MN/m2 dan ortiq) bosimga moʻljallangan Bosim datchigi (mas, magnitoelastik va pyezoelektr Bosim datchigi ) oʻlchanadigan kattalik (qiymat)ni bevosita chiqish signaliga aylantirib beradi. Past bosimga moʻljallangan Bosim datchigi oldin bosimni mexanik siljishga aylantirib, keyin uni chiqish signaliga aylantiradi (qarang Datchik).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim ostida quyish

**Bosim ostida quyish** (metallurgiyada) — suyultirilgan material (metall, plastmassa, rezina aralashmasi va boshqalar) qolip (forma)ga bosim ostida haydaladigan quyish usuli. Suyuq material qolipning ichki boʻshliqlarini (yaʼni boʻlajak buyum shaklini) toʻldiradi va qotgandan soʻng buyum shaklini oladi. Bu usul aniq va murakkab buyumlar olish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosimli yer osti suvi

**Bosimli yer osti suvi** — artezian havzalaridagi har xil bosimli suv, yoriq — karst suvi va oqimda boʻlgan burgʻi qudugʻi orqali yer yuziga koʻtarila olmaydigan bosimli grunt suvi. Bunday suvlarning taʼminlanishi atmosfera yogʻinlarining yerga singishi va Yer qobigʻidagi qatlamlarning elizion (siqilish) harakati hisobiga yuz beradi. Tabiiy holda bunday suvlar tabiiy buloq, yuqori haroratli shoʻr suv va karbonat angidridli (SO2) suvlar koʻrinishida yer yuzasiga oqib chiqadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosinqirash

**Bosinqirash** — uyqusirash uyquning buzilish xillaridan biri. Bunda kishi hadeganda uxlay olmaydi, uxlaganida ham har xil qoʻrqinchli tushlar koʻradi. Uyqusida gʻuldirab, tushunib boʻlmaydigan, mazmunsiz gaplar aytadi, gʻalati tovushlar chiqaradi. Ruhiy yoki jismoniy jihatdan qattiq charchagan kishilar, shuningdek ichki kasalliklar bilan ogʻrigan baʼzi bemorlar oʻqtinoʻqtin bosinqiraydi. Ayrim hollarda B. baʼzi ruhiy kasalliklarning ilk belgisi boʻlishi ham mumkin. B. odati bor kishilar, albatta, shifokorga uchrashib, tegishli maslahat olishlari, B. sababini aniqlab, davolatishlari lozim. Bosinqiraydigan kishilar yotishdan oddin kofe, achchiq choy ichish, shuningdek hayajonlanadigan kitob oʻqish yoki film koʻrishga odatlanmasliklari kerak. B.ning oldini olishda eng muhim vosita uyqu oldidan ochiq havoda sayr qilishdan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bositxon Zohidxon oʻgʻli

BOSITXON ZOHIDXON OʻGʻLI (taxallusi Haqiriy) (1878—Toshkent — 1959.22.5) — oʻzbek shoiri, tarjimon, tabib. Orifjonov bosmaxonasida musahhih (1908—18), Chinoz va Chimkent maktablarida oʻqituvchi (1918—30), Sharq qoʻlyozmalari instituti (hozirgi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti)da ilmiy xodim (1944—53). Oʻzbek va fors tillarida ijod etgan, arab tilini yaxshi bilgan. Gʻazal, muvashshax, murabbaa, musamman, tarjiʼband, muhammaslar yozgan. Sheʼrlaridan bayoz ("Bayozi Haqiriy", 1936) tuzgan. Gʻazzoliyning "Daqoiq ulaxbor" ("Nozik xabarlar") asarini oʻzbek tiliga tarjima qilib, nashr ettirgan (1907, 1914). Xalq tabobatiga oid "Qonuni Bositiy" yoki "Qonun almabsut" ("Mukammal qonun", 1942) va "Istilohot ulatibbo fi intifoʼot alahibbo" ("Doʻstlar foydalanadigan tibbiy atamalar", 1944) kabi asarlar yaratgan. Qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 126).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosish qurilmasi

**Bosish qurilmasi** - 1) hisoblash texnikasida — axborotlarni oʻrama qogʻoz (rulon), lenta yoki varaqqa raqamlar yoki harflar — raqamlar bilan avtomatik tarzda bosadigan elektrmexanik qurilma. Bunday qurilmalar jumlasiga alfavitraqamli B.Q., elektr yozuv mashinkasi, telegraf apparati kiradi; 2) matbaada — bosma qolipdan matn, rasm va boshqalarning bir xil nusxasini olish (kitob, gaz. va jur.lar adadi, yaʼni tirajini bosish) uchun moʻljallangan matbaa mashinasi (qarang Bosma mashina).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma

**Bosma**— h) kashtadoʻzlikyaa chok turi. Mato ustiga ipni toʻgʻri yoki qiya toʻshab, ustidan 3&nbsp;mm li qiya choklar bilan tikib chiqiladi. Bunda ip avval oʻngdan chapga toʻshalib, ustidan chapdan oʻngta tomon chok bostirib matoga mustahkamlanib chiqiladi; shu tariqa mato yuzasi sidirgʻa qoplanadi. Bosma chokining tashqi koʻrinishdan bir-biridan farq qiladigan bir necha xillari (kandaxayol, chindaxayol va boshqalar) bor. Yirik kashtalar (palak, soʻzana, choyshab, kirpech va boshqalar) va naqsh gullarini yaxlit kashta bilan toʻldirish maqsadida yuzaga kelgan. Toshkent, Buxoro, Shahrisabz, Samarqand va boshqalarda "dol" deb ataladi; 2) kulollikda buyumlarni bezashda (yogʻoch yoki rezinka, qadimda qovoq, turp, sabzi va boshqalardan yudduz, doyra, nuqta shaklida oʻyib tayyorlangan), matoga gul bosishda (yogʻoch) qoʻllanadigan gul qoliplar yordamida tushiriladi; 3) zargarlikda qolipaki usulida yasalgan yoki bezalgan buyumlar; 4) araqi koʻrinishidagi ingichka va yupqa taxtachalar; meʼmoriy bezakda taxtalar chokini berkitish uchun qoʻllanadi. Yuzasi oʻyma va boʻyama naqshlar bilan bezatilishi mumkin; chaspakning bir turi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma dam

**Bosma dam** — damnint bir xili. Temirchi, pichoqchi va taqachilar doʻkonida koʻraga yoki oʻchoqqa havo beradigan garmonsimon moslama. Damgar qoʻli bilan sardamni yuqoriga koʻtaribpastga tushirib turadi. Nozik buyumlar yasaladigan anjomsozlik va zargarlik ustaxonalarida hozir ham qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma yogʻoch

**Bosma yogʻoch** — toʻquvchilikda kadimdan ishlatiladigan yogʻoch asbob. Serbar shoyi, atlas va boshqa mato toʻqiydigan qoʻl doʻkon (dastaki dastgoh)ning dovoni (yogʻoch gʻaltagi) yaqinida tanda ustida turadi. Shodani (oʻrish ishlarini koʻtaribtushirib turadigan moslamani) bosib, tigʻga toʻgʻrilab beradi. Dastaki toʻquv dastgoxlarida hozir ham ishlatiladi.

## Manbalar
Bosma (maʼnolari)

**Bosma**:

* Bosma— h) kashtadoʻzlikyaa chok turi.
* Bosma (mato), bosma chakmon— jundan toʻqilgan mato va undan tayyorlangan ustki kiyim.
Bosma (mato)

**Bosma**, bosma chakmon— jundan toʻqilgan mato va undan tayyorlangan ustki kiyim. Tuya yoki qoʻy juni urchuq (duk)da yigiriladi, soʻng boʻsh qilib toʻqiladi. Toʻqimaga maxsus ishlov beriladi: toʻqima qattiq yuzaga qoʻyilib, bir necha soat yalang oyoq bilan tepkilanadi, bu jarayon davomida toʻqimaga tez-tez issiq suv sepib turiladi. Shundan soʻng B. ham eniga, ham boʻyiga kirishadi. B. astarsiz qilib tikiladi. B.dan yogʻin oʻtmaydi. B. yaylovda, otulovda yurganda kiyiladi, ayniqsa choʻponlar uchun juda qulay.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma plata

**Bosma plata** — bosma montaj usulida tok oʻtkazgichlari va kontakt "tugmachalari" oʻrnatilgan hamda metallangan (oʻtish) va metallsiz (mahqamlash) teshiklari qilingan plastinka. U getinaks, tekstolit va boshqa materialdan yasaladi. Plataga oʻrnatiladigan rezistorlar, diodlar, kondensatorlar va hokazo biror usulda (mas, fotokimyoviy usulda) yupqa va ensiz elektr oʻtkazuvchi lentalar yordamida bir-biriga ulanadi. Bosma plata radioelektron qurilmalarda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma sxema

**Bosma sxema** — radioelektronika qurilmasining uzeli (qismi); bosma montaj usulida uning platasiga (qarang Bosma plata) rezistorlar, kondensatorlar, induktivlik gʻaltagi va hokazo tushiriladi. Radioapparatura, EHM va radioelektronika jihozlarini montaj qilishda qoʻllanadi. Murakkab montaj ishlarini avtomatlashtirishga imkon beradi. Bosma sxema hosil qilish uchun, avvalo, radiodetallar oʻrnatiladigan dielektrik (mas, getinaks) plastina sirtiga montaj simlar uchun chuqurchalar qilinadi va ular maxsus metall eritmasi bilan toʻldiriladi. Metall eritmasi qotgandan soʻng radiodetallar oʻzaro puxta bogʻlanib qoladi. B. yeli radioelektronika asboblari oddiy sxema asosida qurilgan asboblardan ancha mustahkam boʻladi. Hozir ishlab chiqarilayotgan televizorlarda asosan Bosma sxema qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil