open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vladimir Shuxov

**Vladimir Grigoryevich Shuxov** [1853.16(28).8, hozirgi Belgorod viloyati, Grayvoron shahri – 1939.2.2, Moskva] – rus muhandisi, olim. Faxriy akademik (1929). Mehnat Qahramoni (1932). Moskva Oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1876). Neft sanoati texnikasi, qurilish ishlariga doir muhim asarlar muallifi. Texnikaning turli sohalariga oid ilmiy asarlari, loyihalagan inshootlari bilan fan va texnika rivojiga katta hissa qoʻshgan. Sh. loyihasi bilan (meʼmor M. F. Mauyer va Sh. rahbarligida) Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasining ogʻib qulay yozgan minorasi tiklangan (1932). U neft sanoati va quvur transporti texnologiyalariga katta hissa qo'shdi.

V. G. Shuxov dunyoda birinchi boʻlib bino va minoralar qurishda poʻlat toʻr qobiqlardan foydalangan. Shuxov arxitekturaga aylanishning bir varaqli giperboloid shaklini kiritib, dunyodagi birinchi giperboloid tuzilmalarni yaratdi.
## Faoliyati
Vladimir Shuxov 1924-yildan 1927-yilgacha – Neft quvurlari boʻyicha Davlat reja qoʻmitasining raisi. 1927-yilda Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining aʼzosi etib saylangan. 1928-yilda Vladimir Grigoryevich SSSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi boʻlgan. 1929-yilda esa akademiyaning faxriy aʼzosiga aylangan. 1928-yilda u Moskva shahar kengashi deputati etib saylandi.

1929-yilda V. I. Lenin mukofoti bilan taqdirlangan. Oʻsha yili Shuxovga „RSFSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi“ faxriy unvoni berilgan. 1929-yildan 1931-yilgacha – Moskva mashinasozlik tresti konstruktorlik byurosining bosh muhandisi boʻlib ishlagan. 1935-yilgacha „Mosmashtrust“ obyektlarini loyihalash boʻyicha texnik maslahatchi boʻlgan.

V.G.Shuxovning qurilish texnologiyasi sohasidagi soʻnggi yirik yutugʻi 1932-yildagi zilziladan soʻng Samarqanddagi qadimiy Ulugʻbek madrasasining qayta tiklanishi boʻldi. Shuxov meʼmor M.F.Mauer bilan birgalikda Ulugʻbek madrasasining qulab tushgan sharqiy minorasini qaytadan tiklagan. Ushbu noyob operatsiya butun dunyoda mashhur boʻlgan.

Shuxov 79 yoshida yoshligida ishlab chiqqan neftni toʻliq qayta ishlash loyihasi amalga oshirilganiga guvoh boʻldi. Uning ishtirokida 1932-yilda Bokuda Sovet kreking zavodi ishga tushirildi. Ishning dastlabki haftalarida Shuxovning oʻzi ishlab chiqarish jarayonini kuzatib bordi.

Nafaqaga chiqqanida, u yolgʻiz hayot kechirdi va faqat doʻstlari hamda eski hamkasblari bilan uchrashib turgan.

Shuxov oʻz ixtirolariga boʻlgan barcha huquqlarni va barcha gonorarlarni Sovet davlati ixtiyoriga oʻtkazgan.
## Vafoti
V.G.Shuxov baxtsiz hodisa natijasida 85 yoshida vafot etdi. Tanasining 80% dan koʻprogʻi kuyish tashxisi bilan kasalxonaga yotqizilgan. Shifokorlar besh kun davomida uning hayoti uchun kurashdilar, ammo oltinchi kuni, 1939-yil 2-fevralda Shuxov vafot etgan. U Novodevichy qabristoniga dafn qilingan.

## Manbalar
Shuʼdaqanotlilar

**Shuʼdaqanotlilar** — suyakli baliqlar kenja sinfi. Hozirgi baliqlarning 97% turini oʻz ichiga oladi. Xordasi qisman saqlanib qolgan. Yuqori jagʻlari bosh suyagi bilan harakatchan birlashgan. Terisi tangachadar (gonotsid, sikloid yoki ktenoid), baʼzan suyak plastinkalar bilan qoplangan yoki yalangʻoch. Xoanlari boʻlmaydi. Orqa suzgichi koʻpincha bitta baʼzan 2 yoki 3 ta. Dumi gomotserkal, suzgich pufagi bor. Anal va siydiktanosil organlari yoʻli ajralgan. 2 infrasinfi: gonoid va suyakli baliqdar maʼlum. shahrining 37 turkum va 430 oilaga mansub 20 mingga yaqin turi maʼlum.
Shuruppak

**Shuruppak**, Shurippak (hozirgi Fara shahri xarobasi) — Shumerdagi qadimiy shahar. Shumer afsonasiga koʻra, donishmand Ziusudra (bobilcha — Utnapishti, yun. — Ksisutr) vatani boʻlib, u xudoning maslahatiga koʻra, kema qurib toʻfondan omon qolgan. shahridan mil. av. 26-asrga oid xoʻjalik va yuridik hujjatlar hamda oʻquv qoʻllanmalari arxivi topilgan. Mil. av. 3mingʻ yillik oxiriga kelib Sh. oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.
Shugʻnon tizmasi

**Shugʻnon tizmasi** - Gʻarbiy Pomirdagi togʻ tizmasi. Tojikiston hududida. Gʻunt va Shohdara daryolari oraligʻida. Tizma gʻarbdan sharqqa 100&nbsp;km ga choʻzilgan. Suvayirgʻich qismi qoyali, baʼzi joylari abadiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Muzliklarning umumiy maydoni 150&nbsp;km²ga yaqin. Eng baland joyi — Qoyali choʻqqisi (5707 m). Bundan tashqari, Shavash, Jerani, Yaxcha, Zarkaz choʻqqilari, Nimosdara, Doʻzahsara dovonlari bor. Shugʻnon tizmasi granit, gneys, kristalli slanetslardan tuzilgan. Yon bagʻirlari tik, qoyali; shuvoq, shoʻra, chalov, betaga va boshqalar oʻsimliklar oʻsadi. Yon bagʻirlarida koʻllar (Turintaygun, Dirimkoʻl, Rivakoʻl va boshqalar) bor. Qishi uzoq, sovuq; yozi qisqa, salqin. Daryo vodiylarida tol, terak, qayin, archa; quyi qismlarida mevali daraxtlar oʻsadi.
Shugʻnonlar

**Shugʻnonlar** (oʻzlarini xugnilar deb atashadi) — xalq. Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatining Shugʻnon tumanida yashaydi.

## Tili

Shugʻnon tili hind-yevropa tillari oilasi eroniy tillar guruhining sharqiy tarmogʻining Shimoliy Pomir (Shugnan-Rushon) kichik guruhiga kiradi. Bajuv va Shohdara shevalariga ega.

## Diniy eʼtiqodlar
Shugniylarning aksariyati shia musulmonlari (ismoiliylar). Rivoyatlarga koʻra, ismoiliy islom dini arbobi Nosir Hisrav tomonidan milodiy 1000 yillar atrofida Badaxshonga olib kelingan.

## Yana qarang

* Pomir xalqlari

## Manbalar
Shuhrat (maʼnolari)

**Shuhrat**:

* Shuhrat - #REDIRECT Shuhrat (medali)
* Shuhrat (yozuvchi) (taxallusi; asl nomi Alimov Gʻulom Aminjonovich) (1918.
* Shuhrat (gazeta) - "SHUHRAT" — milliy, adabiy, ilmiy, siyosiy gazeta.
Shuhrat (gazeta)

**Shuhrat** — milliy, adabiy, ilmiy, siyosiy gazeta. 1907-yil 1-dekabrdan haftada 2 marta chiqa boshlagan. Sahifalarida xurofotga qarshi maqolalar chop etilgan. Zamona talabiga javob beradigan kadrlar tayyorlash kerakligini targʻib qilgan. Gaz.da rasmiy muharrir Abdulla Avloniy deb yozilsada, ammo amalda unga Munavvarqori Abdurashidxonov rahbarlik qilgan. Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Tursunxoʻja Homidxoʻja oʻgʻli va Shoir Miskin Toshkandiylar gaz.ning asosiy mualliflari sanalgan.
Shuhratparastlik

**Shuhratparastlik** – shonshuhrat ketidan quvishda namoyon boʻladigan axloqiy illat. Shuhratparast inson doimo atrofdagilar va jamiyat diqqat markazida turishga, soxta obroʻ qozonishga, mashhurlikka intiladi. Oʻzini boshqalardan baland tutishga harakat qiladi. Bu hol oqibatda uni jamiyatning axloqiy talablari bilan, individ sifatidagi oʻz biologik va maʼnaviyintellektual imkoniyatlari bilan mutlaqo hisoblashmaydigan ijtimoiy nafs bandasiga aylantirib qoʻyadi. Natijada u mavjud voqelikni, atrofdagilarning oʻziga boʻlgan asl munosabatini haqiqiy baholay olmaydi, hayotdagi oʻz insoniy vazifasini bajarmay qoʻyadi. Manman, maqtanchoq kishiga aylanadi. Faqat nom chiqarishni oʻylaydi. Sh. "kasali"ga mubtalo boʻlgan inson timsoli sifatida Gerostrat tilga olinadi. U mil. av. 356 yilda tarixda nomi qolishi va abadiy shuhrat qozonish uchun olamning 7 moʻʼjizasidan biri — Efes shahridagi Artemida ibodatxonasiga oʻt qoʻygan. Hozirgi gacha uning nomi taajjub, hayrat va ayni paytda nafrat va laʼnat bilan tilga olinadi.
Rodion Shchedrin

**Rodion Konstantinovich Shchedrin** (1932.16.12, Moskva) — rus kompozitori, pianinochi, musiqa jamoat arbobi. Rodion Shchedrin 1932- yilda moskvada musiqachi oilasida tugʻilgan. Otasi bastakor va musiqa nazariyasi oʻqituvchisi edi. U Moskva xor maktabida tahsil olgan va 1955-yilda Moskva konservatoriyasini kompozitsiya
va fortepiano boʻyicha tahsil olgan. Uning birinchi yirik asarlari 20 yoshida yozilgan. Xalqq artisti (1981). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1955). Rossiya Kompozitorlar uyushmasi raisi (1973—90). Ijodida rus musiqa folklori („Faqat sevgi emas“ operasi, 1961; „Bukri toychoq“ baleti, 1960; „Jarang“ orkestr uchun konserti, 1968 va boshqalar), rus cherkov aytimlari („Tasvirlangan farishta“ liturgiyasi, 1991) va boshqalar ga keng murojaat qilib, ularni zamonaviy kompozitsiya texnikasi (aleatorika, sonorizm va boshqalar) bilan uygʻunlashtirgan. „Lolita“ (1993) operasi, „Karmensyuita“ (J. Bizening operasi asosida, 1967), „Anna Karenina“ (1972), „Chayka“ (1980), „Laycha yetaklagan xonim“ (1985) baletlari (hammasi M.GGʻlisetskaya uchun yaratilgan), 5 fortepiano (1954—99), 4 orkestr (1960—89), skripka, alt, violonchel, truba uchun konsertlari (1994—97), kamer va xor asarlari, kinofilmlar („Balandlik“, „NormandiyaNeman“ va boshqalar) uchun yozgan musiqalari mashhur. Yirik asarlariga ulugʻvorlik va teran fojiaviylik, shoironalik va joʻshqinlik, shoʻx yumor va oʻtkir hajviya xos. Davlat (1972), Rossiya Davlat mukofot (1992)lari laureati. Oʻzbekistonda „Karmensyuita“ va „Anna Karenina“ baletlari Navoiy teatritsa sahnalashtirilgan, konsert va kamer asarlari muntazam ijro etilmoqda.
Viktor Shchekin

**Viktor Andreyevich Shchekin** (1889.1.2, Kursk gubernyasi – 1965.23.12, Toshkent) — seleksiyachi chorvador olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1959), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1945), professor (1947). Moskva universitetining yuridik fakulteti iqtisodiyot boʻlimini tugatgan (1912). Fransiya (1898–99), Germaniya (1909), Angliya (1911)da malaka oshirgan. Oʻrta Osiyo chorvachilik styasi boʻlim mudiri (1933–40), Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tekshirish institutida  yilqichilik boʻlimi boshligʻi (1940–45). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida  hayvonlar fiziologiyasi va chorvachilik kafedrasi mudiri (1949–65). Ilmiy ishlari yilqichilikda naslchilik seleksiya ishlari tahlili, zotlar tarixi; yangi duragay ish hayvonlari olish, chorva hayvonlari mahsuldorligini oshirish va boshqalar masalalarga bagʻishlangan. Oliy oʻquv yurtlari uchun bir necha darsliklar muallifi. 3 jilddan iborat "Qorabayir ot zoti" davlat naslchilik kitobini yaratgan.

## Manbalar
* Karabairm sennaya poroda loshadey, T., 1944; Karabair (V.S.Vixrev bilan hamkorlikda), T., 1947; Konevodstvo, T., 1952; Oʻzbekistonda qoramol zotini yaxshilash, T., 1958; Chorvachilik, T, 1964.
Aleksandr Shcherbak

**Aleksandr Mixaylovich Shcherbak** (28-dekabr 1926, Stavropol oʻlkasi — 28-yanvar 2008 Sankt-Peterburg) — turkiyshunos olim.

Turkiya tilshunoslik jamiyati faxriy aʼzosi (1989), xalqaro finugor jamiyatining muxbir aʼzosi (1996), filologiya fanlari doktori (1969). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Stavropol pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1948). 1951-yildan Rossiya Fanlar akademiyasi Lingvistik tadqiqotlar instituti Sankt-Peterburg boʻlimida katta (1961-yildan), yetakchi (1986-yildan), bosh (1991-yildan) ilmiy xodim. shahrining asosiy ilmiy ishlari turkiy tillar, xususan, oʻzbek tili tarixini oʻrganishga, turkiy tillarni qiyosiy tadqiq etishga va oltoyshunoslikka bagʻishlangan. "Qadimgi turkiy til lugʻati" ("Drevnetyurkskiy slovar", M., 1969)ning tuzuvchi va muharrirlaridan biri.

## Manbalar
* Grammaticheskiy ocherk yazika tyurkskix tekstov X—XII vv. iz Vostochnogo Turkestana, M.—L., 1961; 
* Grammatika starouzbekskogo yaznka, M.—L., 1962; 
* Vvedeniye v sravnitelnoye izucheniye tyurkskix yazikov, Sankt-Peterburg, 1994; 
* Ranniye tyurksko-mongolskiye yaznkovie svyazi (8—14 vv.), Sankt-Peterburg, 1997; 
* Tyurkskaya runika, Sankt-Peterburg, 2001.
Dmitriy Shcherbakov

**Shcherbakov Dmitriy Ivanovich** (1893.1.1, Novozibkov, hozirgi Bryansk viloyati — 1966.25.5, Moskva) — geolog va geokimyogar, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1953). V.I. Vernandskiy va A.Ye.Fersmannat shogirdi. Tavriya (hozirgi Simferopol) universitetni tugatgan (1922). 1928—38 yillarda Tojikiston—Pomir, soʻngra Oʻrta Osiyo ekspeditsiyalarida ishlagan. 1930—38 yillarda M.V. Lomonosov nomidagi geokimyo instituti, 1938—41 yillarda SSSR Fanlar akademiyasi Geologiya fanlari institutida  ishlagan. Butunittifoq mineral xom ashyosi institutida  sektor ilmiy rahbari (1943—48). SSSR Fanlar akademiyasi geologiyageografiya fanlari boʻlimi akad,kotibi (195363). 1963 yildan SSSR Fanlar akademiyasi Ruda konlari geologiyasi, petrografiya, mineralogiya va geokimyo institutida  ilmiy rahbar, Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Kola yarim orol, Baykal ortida geologik tadqiqotlar olib borgan. Ilmiy ishlari nodir elementlarga bagʻishlanib, Qirgʻizistonda surma va simob, Qoraqumda tabiiy oltingugurt, Kavkazda molibden, volfram va mishyak konlarini ochishda asos boʻlib xizmat qildi. Davlat mukofoti laureati (1965). Niobiy va tantal silikati Sh. nomi bilan shcherbakovit deb atalgan.
Aleksey Shchusev

**Aleksey Viktorovich Shchusev** (1873-yil 8-oktyabr, Kishinyov – 1949-yil 24-may, Moskva] – rus meʼmori, akademik (1943). Imperator Badiiy akademiyasining haqiqiy aʼzosi (1908), SSSR Fanlar akademiyasi akademigi (1943), toʻrt karra Stalin mukofoti laureati (1940, 1946, 1948, 1952). Shchusev rus va sovet meʼmorchiligining uchta davrida – inqilobdan oldingi neorus uslubida, 1920-yillardagi konstruktivizmda va 1930—1940-yillardagi Stalinistik meʼmorchilikda teng darajada muvaffaqiyatga erishgan yagona meʼmor hisoblanadi.

## Hayoti

Aleksey Shchusev Kishinyovda nafaqadagi zemstvo amaldori Viktor Petrovich (1824—1889) va Mariya Korneyevna Shchusev oilasida tugʻilgan. Ota va onasi Aleksey oʻn besh yoshida vafot etadi. Qarindoshlari va zemstvo yordami tufayli Aleksey va uning ukasi Pavel oʻrta maktabni muvaffaqiyatli tugatib, Sankt-Peterburgda oʻqishni davom ettirishga muvaffaq boʻlishdi. Toʻrt aka-uka Shchusevlar va ularning otasining birinchi nikohidan boʻlgan singlisi oliy maʼlumotga ega boʻlishdi. Pyotr (1871—1934) Afrikada shifokor va tadqiqotchi boʻldi, Pavel (1880—1957) qurilish muhandisi, Alekseyning Moskva koʻpriklarini loyihalash boʻyicha yordamchisi va vafotidan keyin uning arxivining saqlovchisi boʻldi. Peterburg Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1891—1897). Kishinyov zemstvosidan yiliga 300 rubl miqdorida stipendiya oldi. Oʻqishning dastlabki uch yilida Shchusev G.I.Kotov , I.E.Repin va A.I.Kuindji sinflarida arxitektura va rassomlik kurslarida qatnashdi. Kotov koʻp yillar davomida Shchusevning ustozi boʻldi. 1895-yilda Shchusev Veselovskiy arxeologik ekspeditsiyasi bilan Oʻrta Osiyoga bordi. 1896-yilda Rostov, Kostroma va Yaroslavl qadimiy yodgorliklarini, Avstriya-Vengriya va Ruminiyaning Yevropa arxitekturasini oʻrgangan. Shchusev faoliyatida rus meʼmorligi anʼanalariga va neoklassitsizmga murojaat etib, oʻziga xos meʼmorlik uslubi yaratishga intilgan (masalan, Moskvadagi Qozon vokzali majmui, 1914-yilda boshlanib – 1941-yilda tugallangan).

1900-yillar boshida Shchusev, cherkov meʼmorchiligiga qoʻl urdi. Anʼanaviy tarixshunoslikdan Art Nouveau va rus uslubining motivlarini birlashtirgan oʻzining proto-modernistik badiiy uslubini yaratdi. 1918—1925-yillarda „Yangi Moskva“ loyihasi meʼmori, 1926—1929-yillarda Tretyakov galereyasi direktori boʻlgan. 1925-yilda Shchusev birinchi rejaning uchta arxitektura tanlovida ishtirok etdi. Bular Xarkovdagi Gosprom loyihalari va Moskvadagi Markaziy Telegraf va Davlat banki binolari loyihalari edi. Uchta loyiha ham ochiqdan-ochiq konstruktivist edi va uchtasi ham muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Shchusevning birinchi qurgan modernistik binolari Matsestadagi sanatoriy va Bryusov koʻchasidagi Moskva badiiy teatri rassomlari uchun turar-joy binosi hisoblanadi. Eng yirik loyihasi Qishloq xoʻjaligi xalq komissarligi binosi 1928—1929-yillarda A.Z.Grinberg va Shchusev tomonidan ishlab chiqilgan va 1933-yilda yakunlangan. 1940—1947-yillarda Toshkentda uning loyasi asosida Navoiy teatri qurib bitkazildi.

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Manbalar

## Havolalar
* Осуществлённые архитектурные проекты А. В. Щусева
Shensi

**Shensi** — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi provinsiya. Xuanxe daryosining oʻrta oqimi havzasvda. Maydoni 195,8 ming km². Aholisi 35,9 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Sian shahri shahrida qadimdan dehqonchilik rivojlangan. Jami ekin maydonlarining yarmidan koʻprogʻiga donli ekinlar (bugʻdoy, tariq, sholi) ekiladi. Paxta, moyli oʻsimliklar yetishtiriladi. Janubiy dagi hududlarda yiliga 2 marta hosil olinadi. Bu yerda tung, lok daraxtlari, sitrus mevalar oʻstiriladi. Chorvachilikda qoʻy, echki, qoramol boqiladi. Toshkoʻmir, temir rudasi, neft qazib chiqariladi. Qora metallurgiya, metallsozlik, mashinasozlik, neftni qayta ishlash, kimyo, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari: Sian, Baotszi.

SH. hududining bir qismi mil. av. 6— 4-asrlarda Sin podshohligi tarkibida boʻlgan. 9-asrdan hozirgi nomi bilan ataladi.
Vladimir Petrovich Shcheglov

**Vladimir Petrovich Shcheglov** (1904.15.6, Oryol viloyati Zarechye qishlogʻi — 1985.23.1, Toshkent) — astronom olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi matika fanlari doktori. Toshkent astronomiya rasadxonasida ilmiy xodim (1933—41), direktor (194183). Asosiy ilmiy ishlari noyob astronomik asboblar yordamida yudduzlarni kuzatib, aniq vaqtni belgilash va ular orqali joylardagi geografik uzunliklarning oʻzgarib borishini tekshirishga bagʻishlangan. Sh. Ulugʻbek rasadxonasining geografik koordinatalarini va asosiy asbobi oʻqining azimutini aniqlagan. Ya. Geveliyning mashhur "Yulduzlar osmoni atlasi"ni qayta nashr ettirib, unga Ulugʻbek zamonasidagi astronomiyaga oid maqola yozgan. Xalqaro astronomiya ittifoqi aʼzosi. Kichik sayyoralardan biriga uning nomi berilgan.

## Manbalar
* K voprosu o geograficheskix koordinatax i azimute sekstanta observatorii Ulugbeka v g. Samarqande, Astr. j.t. XXX, 1953; Astronomicheskiye azimutg zemnnx predmetov kak indikatorm vrashatelnix dvijeniy materikovnx blokov, Astr. j., t. 54, 1977; Ulugʻbek observatoriyasi, T., 1979; "Yan Geveliy. Atlas zvyozdnogo neba", T, 1981.
Nikolay Shchedrin

**Nikolay Nikolayevich Shchedrin** (1891.21.9, Pskov viloyati — 1974.7.12, Leningrad) — elektrotexnika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1947), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950), texnika fanlari doktori (1946), professor (1941). Petrograd politexnika institutini tugatgan (1922). Muhandisloyihachi (1922—23), ilmiy pedagogik ishlar bilan shugʻullangan (1924—34). 1943-yildan Leningrad politexnika institutining Toshkent filialida Farhod GESning parallel ishlash turgʻunligini aniqlash ishiga rahbarlik qilgan. Leningrad politexnika institutida  professor (1944). Ilmiy ishlari, asosan, katta energetika sohasi — elektr tizimlarining noturgʻun rejimlari masalalariga oid. III. elektr energiyasining muhim masalalari boʻyicha nazariy va amaliy ishlarga asos solgan.
Shenyang

**Shenyan**, Mukden — Xitoyning shim.sharqiy qismidagi shahar, Xuanxe daryosi boʻyida. Lyaonin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi (shahar atrofi bilan, 1998). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Sanoat markazi. Mashinasozlikning turli tarmoklari (sanoat jihozlari, transport vositalari, elektrotexnika motorlari ishlab chiqarish) rivojlangan. Rangli metallurgiya (qoʻrgʻoshin va rux eritish), kimyo, oynashisha, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Universitet, madaniy muassasalar bor. Shahar Xouchen nomi bilan mil. av. 2-asrdan maʼlum. 1621-yilda shahrini manjurlar egallagan. 1625— 1912-yillarda Mukden deb atalgan. Sin sulolasi davrida (1644—1911) Xitoyning 2poytaxti boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sh. va uning atrofida 9—14-asrlarda qurilgan saroy va ibodatxonalar saqlangan.

## Manbalar

## Havolalar

*Shenyang Government website
Shyuts

**Shyuts**, Shyuts Genrix (1585.14.10, Kyostrits, Gera yaqinida — 1672.6.11, Drezden) — nemis kompozitori, organchi, pedagog; milliy kompozitorlik maktabi asoschisi. Kompozitsiyadan G. Otto (Kassel) va Venetsiyada J. Gabriyelidan saboq olgan. Kassel, Drezden, Kopengagen va boshqalar shaharlarda saroy kapellalari rahbari (1614—57). Ijodida milliy musiqa anʼanalari bilan italyan xor polifoniyasi hamda gomofoniya uslublari uygʻunlashgan. Ilk nemis operasi ("Dafna", 1627) va balet ("Orfey va Evridika", 1638) muallifi. Madrigal, motet, xor konserti, ariya, diniy kantata, oratoriya, passion va boshqalarning yorqin namunalarini yaratgan. BadKyostritsada shahrining memorial muzeyi faoliyat koʻrsatmoqda.
Shyaulyay

**Shyaulyay** (*Šiauliai*, 1795-yilgacha Saule, 1917-yilgacha rasmiy nomi Shavli) – Litvadagi shahar (1569-yildan). Transport yoʻli chorrahasi. Aholisi 146,5 ming kishi (2000). Shahar 15-asrdan maʼlum. Yirik korxonalari: velosiped, televizor, stanoksozlik, elektr konstruksiyalar ishlab chiqarish, shina taʼmirlash, koʻn zdlari; oziqovqat sanoati (goʻsht, sut, nonmakaron, pivo ktlari) korxonalari, uysozlik kti, trikotaj, koʻnattorlik, notoʻqima materiallar fabriklari, qandolat, koʻnpoyabzal, mebel ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Pedagogika instituti, teatr, „Aushra“ tarixetnografiya muzeyi, fotografiya muzeyi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Uygʻonish davri Pyatro ir Povilo kostyoli (1595— 1625) saqlangan. 1976-yilda shahar markazida piyoda yurib sayr qilinadigan zona tashkil qilingan. Jamoat binolaridan Madaniyat saroyi va boshqalar bor.

## Manbalar
Shoʻr yerlar melioratsiyasi

**Shoʻr yerlar melioratsiyasi** - 22- 40 Otabek Axmedov nima gap  tuproqning oʻsimlik ildizi tarqaladigan qatlamidan qishloq xoʻjaligi ekinlari hosili va sifatini pasaytiruvchi suvda eriydigan ortiqcha zararli (zaharli) tuzlarni chiqarib tashlash jarayoni. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida Shoʻr yerlar melioratsiyasim. juda katta xoʻjalik ahamiyatiga ega, chunki qishloq xoʻjaligida foydalanilayotgan yerlarning qariyb 60—65% u yoki bu darajada shoʻrlangan (faqat Oʻzbekistonning oʻzida turli darajada shoʻrlangan yerlar maydoni 2,4 mln.ga dan (66,7%) ortiq). Shoʻr yerlar melioratsiyasim. gidrotexnik melioratsiya vaagrotexnika tadbirlari majmui orqali amalga oshiriladi. Meliorativ tadbirlar majmui shoʻr yuvishda suvni juda kam sarflagan holda tuproqdagi oʻsimlik uchun zarur oziq moddalar va ularning rivojlanishi uchun qulay tuproq suvfizik xossalarini saqlashda eng yuqori samarani taʼminlashi kerak. Tuproqdan namning bugʻlanish miqdorini tartibga soluvchi samarali drenaj, ratsional sugʻorish rejimi va agrotexnika (attmashlab ekish, yerlarni tekislash, tuproqqa ekish oldidan va qator oralariga ishlov berish va boshqalar)ni qoʻllash qayta shoʻrlanish imkonini keskin pasaytiradi. Shoʻr yerlar melioratsiyasim.da sugʻoriladigan uchastkalar va yer massivlari boʻylab ihota oʻrmon mintaqalari tashkil etish, tuproqning shoʻrlanish darajasiga koʻra kapital va profilaktik shoʻr yuvishning optimal muddatlari hamda normalarini toʻgʻri belgilash muhim ahamiyatga ega.

Gidromorf va oraliq tipdagi tuproqlarda shoʻri yuvilgan yerlarning qayta shoʻrlanishini bartaraf etish uchun suv berish rejimini belgilashda tuz profili, aeratsiya zonasidagi tuproqgrunt tuzilishi, grunt suvlari rejimi, ularning chuqurligi va minerallashish darajasi hisobga olinadi. Shunga muvofiq gidromodul boʻyicha rayonlashtirish uslubi, sugorish usullari va suv berish texnikasi takomillashtiriladi. Shoʻrxok yoki shoʻrlanishga moyil tuproklarda kimyoviy melioratsiya (ohaklash, gipslash, kislota eritmalaridan foydalanish) bilan qoʻshib olib boriladigan maxsus shoʻr yuvish texnologiyasi koʻllaniladi (yana qarang Yer shoʻrini yuvish).

## Adabiyot
* Kamilov O.K., Melioratsiya zasolyonnmx pochv Uzbekistana, T., 1985.
Shoʻra

**Shoʻra** — shoʻradoshlarga mansub bir yillik oʻtlar turkumi. Moʻʼtadil iqlimli zonalarda shahrining xushboʻy Sh., sassiq Sh., serbarg Sh. (), koʻk Sh. (*С. ёкисигл.*), qizgʻish Sh. (),oq Sh. (), dumbul Sh. () va boshqalar turlari tarqalgan. Boʻyi 10—100 sm, barglari bandli, uchburchak yoki tuxumsimon, gʻubor bilan qoplangan. Gullari roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. May — sentyabrda gullab urugʻlaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Oʻzbekistonda Sh. bahorgi begona oʻt sifatida deyarli barcha maydonlarda uchraydi.

Kurash choralari: chuqur kuzgi shudgor; kultivatsiya; almashlab ekishni yoʻlga qoʻyish; dalaga chirigan goʻng, ekin ekishdan avval kimyoviy preparatlardan treflan, ekish davrida esa kotoran, kotofor, prometrin solish; makkajoʻxori ekiladigan dalalardagi shahriga qarshi agelon, atrazin yoki simazin qoʻllash.
Shoʻrabashot

**Shoʻrabashot** — Fargʻona vodiysidagi dehqonchilik bilan shugʻullangan qadimiy aholi yashaydigan shahar xarobasi (mil. av. 4—1-asrlar). Yodgorlik Qirgʻiziston Respublikasining Oʻzgan shahridan 8&nbsp;km shim.gʻarbda joylashgan. Maydoni 70 ga. Sh. 3 qismdan iborat: ark, aholi yashaydigan asosiy qism va molqoʻy saqlanadigan va atrof hudud aholisi uchun notinchlik paytida yashirinadigan panagoh. Har bir qism alohida mudofaa devorlari bilan oʻralgan.

Qad. aholi sugʻorma dehqonchilik (uzum va beda yetishtirish) va chorvachilik (yilqichilik) bilan shugʻullangan. Manbalarning xabar berishicha, xitoylar ayrim qishloq xoʻjaligi ekinlari (beda, uzum)ni shu yerdan olib ketib oʻzlashtirib olganlar. shahridan uyroʻzgʻor buyumlaridan tashqari ayollar taqinchoqlari (uzuk va munchoqlar) hamda surmatosh boʻyogʻi topilgan. Eng diqqatga sazovori terrakotadan yasalgan odamlar yuz qismi haykalidir. Haykallarning yuz qismi yalpoq va koʻzlari qisiq. Bu tasvirlar antik davr Fargʻona aholisi toʻgʻrisida birinchi ashyoviy hujjatdir. Bu shahar xarobasi qadimiy Fargʻonada hukm surgan Davan podsholigi davriga toʻgʻri keladi. Yozma manbalarda bu shahar Yu (Yuchen) shahri deb tilga olinadi. Aynan, bu shahar aholisi Fargʻona vodiysiga yurish qilgan xitoylarga juda qattiq qarshilik qoʻrsatgani haqida maʼlumotlar bor. Sh. Fargʻona vodiysida dehqonchilik madaniyatini oʻrganishda katta ahamiyatga ega yodgorlikdir.

## Adabiyot
* Zadneprovskiy Yu.A., Drevnezemledelcheskaya kultura Fergann, M.—L., 1962.
Shoʻradoshlar

**Shoʻradoshlar** () — ikki urugʻpallali oʻsimliklar sinfining chinnigulnamolar qabilasiga mansub oila. Koʻproq bir yillik oʻt, baʼzan buta, chala buta yoki daraxtlardan iborat. Poyasi sersuv. Barglari ketmaket joylashgan. Gullari koʻrimsiz, toʻgʻri, ikki yoki bir jinsli, mayda toʻpgullarga yigʻilgan. Baʼzi shahrida mevani oʻrab turgan gulqoʻrgʻon oʻzaro tutashib toʻpmevalar hosil qiladi. Sh. urugʻ murtagi taqasimon yoki spiralsimon. 2 katta ( va 8a18o1o1s1eaye) oilaga boʻlinadi. Koʻpincha shoʻrxok yerlarda, choʻl va chala choʻllarda, dashtlar va dengiz qirgʻoqlarida tarqalgan. Koʻpchilik Sh. — begona oʻt. Oʻrta dengiz sohillarida, Osiyo va Afrika choʻllarida shahrining 105 turkumga mansub 1600 turi uchraydi. Oʻzbekistonda 45 turkumga oid 180 ga yaqin turi oʻsadi. Shulardan saksovul, shoʻra, shoʻrak Chog'on donasho'r cherkez va boshqalar turlari chorvachilikda katta ahamiyatga ega.

Cherkez tabobatda bargi va mevasidan olinadigan dori qon bosimini pasaytirishda ishlatiladi
Shoʻrajriq

**Shoʻrajriq** — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yyllik ildizpoyali oʻt. Poyalari yer bagʻirlab oʻsadi. Barglari ingichka qalami, yassi. Toʻpguli boshoqsimon roʻvakdan iborat. Boshoqchalari 5—6 gulli, changisi 2 ta, urugʻchisi patsimon. Iyun — avgustda gullab, meva beradi. Tekisliklardagi shoʻ^xoklarda shoʻrlangan qumlarda oʻsadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida tarqalgan. Sifatli yemxashak beradi.
Shoʻrbuta

**Shoʻrbuta** — shoʻradoshlar oilasiga mansub chala buta. Boʻyi 50—150 sm. Poyasi tuklar bilan qoplangan. Barglari navbatlashib joylashadi, mayda, seret. Toʻpguli yoyiq roʻvaksimon. Gullari ikki jinsli. Iyul — sentyabrda gullab, meva beradi. Oʻzbekistonda shoʻrxok yerlarda, ekinlar orasi va boshqalar yerlarda begona oʻt holida uchraydi.
Shoʻrva

**Shoʻrva** — suyuq ovqat turi.
Tayyorlash usuliga koʻra, shoʻrvaning qovurma shoʻrva va qaynatma Shoʻrva;
## Qovurma shoʻrva
Qovurma shoʻrva — qoʻy yogʻi kubik qilib toʻgʻraladi va qozonga solib chalaroq eritiladi. Goʻsht boʻlaklarga boʻlinib, yogʻ bilan birga qizarguncha, soʻngra toʻgʻralgan piyoz va pomidor qoʻshib yana 7—10 daqiqa qovuriladi, kartoshka solib bir-ikki aylantiriladi va suv quyiladi. Suv qaynab chiqquncha qozonga tuz, bir dona qizil qalampir, toʻgʻralgan ukrop va kashnich solinadi. Shoʻrva qaynab chiqqach, olovi pasaytirilib, yana 1 soatcha mildiratib qaynatiladi.

## Qaynatma shoʻrva
Qaynatma shoʻrva — qoʻy goʻshti (toʻshi, qovurgʻasi, ozgina yogʻi) qozondagi sovuq suvga solib qaynatiladi. Shoʻrvaning koʻpigi olinmaydi (piyoz solingach, koʻpigi oʻz-oʻzidan yoʻqolib ketadi). Shoʻrvaga piyoz bilan birga archilgan butun sabzi, toʻgʻralgan pomidor, tuz va ziravorlar solinadi. Shoʻrva 40—50 daqiqa qaynagach, archilgan butun kartoshka solinadi va olov pasaytirilib, mildiratib qaynatiladi. Kartoshka pishishi bilan, shoʻrva olovdan olinib, dasturxonga kosalarda tortiladi.
Solinadigan masalligʻiga koʻra sholgʻom Shoʻrva, noʻxat Shoʻrva, doʻlmali Shoʻrva, vermishel Shoʻrva, shovul Shoʻrva, karam Shoʻrva, kabi yigirmadan ortiq turi bor.
Shoʻrkul suv ombori

**Shoʻrkul suv ombori** - Buxoro viloyatidagi suv ombori. Zarafshon daryosidan maxsus qazilgan kanal orqali kuzqish mavsumida toʻldiriladi. 1977—80 yillarda qurilgan. Umumiy hajmi 170 mln.m3, toʻgʻoni bal. 14,5 m, maksimal suv oʻtkazish imkoniyati 35 m³/s. Buxoro viloyatidagi Gʻijduvon, Navoiy viloyatidagi Konimex va boshqalar tumanlardagi 35 ming ga ekinzorlarni sugʻoradi.
Shoʻrlangan tuproqlar

**Shoʻrlangan tuproqlar** - tarkibida suvda oson eriydigan zararli tuzlar 0,1% yoki suvli soʻrimdagi quruq qoldiq miqdori 0,25% (0,3%)dan koʻp boʻlgan tuproklar. Shoʻrlangan tuproqlar, asosan, quruq iqlimli mamlakatlar (Pokiston, Hindiston, Xitoy, AQSH, Oʻrta Osiyo, Janubiy Amerika, Afrika, Avstraliya va boshqalar)da kattakatta maydonlarda, shuningdek, shoʻrlanmagan tuproqlar orasida esa, kichikroq massivlarda dogʻ koʻrinishida tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Janubiy Qozogʻistondagi sugʻoriladigan maydonlarning yarmidan ortigʻi, oʻzlashtiriladigan yerlarning 75— 80%ga yaqini turli darajada shoʻrlangan. Tuproqning shoʻrlanganlik darajasi zararli tuzlarning umumiy miqdoriga koʻra (gips, miqsori olib tashlangan holda) belgilanadi. Shu belgiga asosan, Shoʻrlangan tuproqlar kuchsiz (zararli tuzlar miqdori 0,1—0,2%), oʻrtacha (0,2—0,4%), kuchli (0,4—0,8%), juda kuchli shoʻrlangan (shoʻrxoklar; 0,8% dan koʻp) xillarga boʻlinadi. Tabiiy Shoʻrlangan tuproqlar kimyoviy tarkibi (shoʻrlanish tipi)ga koʻra xloridli, sulfatxloridli, xloridsulfatli, sulfatli, sodasulfatli, sulfatsodali, xloridsodali, sodali, sulfat yoki xloridgidrokarbonatli (ishqoriy yer elementlari) shoʻrlangan yerlarga boʻlinadi.

Tuproq shoʻrlanishining salbiy oqibatlari oldini olish uchun sugʻorish rejimini toʻgʻri taʼminlash, kuchli shoʻrlangan tuproqlarni katta normalarda yuvish, shoʻrlanish jarayoni yoʻnalishini tubdan oʻzgartirish uchun drenajlar yordamida grunt suvlarning sunʼiy oqimini vujudga keltirish zar}f (yana qarang: Shoʻr yerlar melioratsiyasi).

## Manbalar
Shoʻro

**Shoʻro** (arab. — maslahat, kengash) —Qurʼonning 42-surasi nomi. 53 oyatdan iborat. Makkada nozil boʻlgan. Bu surada musulmonlar dunyoviy va diniy ishlarni oʻzaro maslahat va kengash asosida amalga oshirishlari maqsadga sazovor ekanligi aytilgan. 1917-yilda Turkiston taraqqiyparvarlari (jadidlari) va ulamolari tuzgan tashkilotlar nomida ham “Sho’ro” soʻzi uchraydi: "Shoʻroi islomiya", "Shoʻroi ulamo".
Shoʻrak

**Shoʻrak** — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt, butacha, buta va past boʻyli daraxt oʻsimliklar turkumi. Barglari navbatlashib joylashadi, etli. Gullari ikki jinsli. 150 turi maʼlum. Koʻpincha Yevrosiyo, Afrika, Amerika va Avstraliyada tarqalgan. Oʻrta Osiyoning shoʻrxok, shoʻrtob va qumloq yerlarida oʻsadi. shahrining cherkez, boyalish kabi turlari tuya, qoʻy va echkilar uchun qimmatli ozuqa. Baʼzi turlari koʻchma qumlarni mustahkamlash uchun ekiladi va yoqilgʻi sifatida foydalaniladi, baʼzilari (mas, cherkez) dorivor.
Shoʻrbuloqsoy

**Shoʻrbuloqsoy** (Oltikoʻl, Sarmichsoy, Buragansoy, Shahristonsoy) — Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyati va Oʻzbekiston Respublikasi Sirdaryo viloyatining janubidagi daryo. Uzunligi 92&nbsp;km, havzasining maydoni 712&nbsp;km². Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi Shahriston dovonidan (3270 m) boshlanadi. Bosh qismida (chap irmogʻi boʻlgan Qumbel jilgʻasining quyilish joyigacha) Oʻrtakoʻl, undan quyiroqda (Shahriston qishlogʻigacha) Oltikoʻl, keyin Sarmichsoy, Nijoni qishlogʻidan quyida Havotag va Oʻzbekiston hududiga oʻtgach Nurbuloqsoy, Uchqoʻrgʻon qishlogʻidan quyida Sh. deb ataladi. Quyilish qismi Xovos temir yoʻl stansiyasidan 4&nbsp;km shim.gʻarbda. Asosiy irmoqlari oʻngdan — Kusavli, chapdan — Yaskaksuv. Qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Yaskaksuvning quyilish joyidan pastroqda, Shahriston qishlogʻidan 2&nbsp;km yuqorida — 1,1 m³/sek. Eng koʻp yillik suv sarfi 1,50 m³/sek, eng kam yillik suv sarfi 0,740 m³/sek. Toʻlinsuv davri apreldan avgustgacha. Suvi sugʻorishga sarflanadi.

## Boʻragansoy
BOʻRAGANSOY — Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi soy. Shahriston dovonidan boshlanib, shim. yoʻnalishda oqadi va Xovos temir yoʻl stansiyasiga yetmasdan, 4&nbsp;km shim.sharqda tugaydi. B. boshlanishida Oltinkoʻlsoy, yuqori oqimida B., oʻrta oqimida Shahristonsoy, quyi oqimida Sarmichsoy, Shoʻrbuloqsoy deb ham ataladi. Uzunligi 92&nbsp;km, havzasining maydoni 712&nbsp;km². B.ning umumiy uz. 40&nbsp;km boʻlgan 21 ta mayda irmogʻi bor. B. muz, qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri aprelda boshlanib, avgustda tugaydi. B.ning 75—80% oqimi shu davrda oqib oʻtadi. Suv sarfi may oyida keskin ortib iyunda 620 l/sek gacha yetadi, iyuldan esa kamayadi. Kishda suvi kamayadi, baʼzan qurib qoladi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 190 l/sek. Yozgi toʻlinsuv davrida suvining loyqaligi 4,7&nbsp;kg/m3 gacha ortadi. Qishda suv yuzasi muzlaydi.
Shoʻro (sovet)

**Shoʻro** — Sovet hokimiyati (sovetlar) ning 20-asr 20—40-yillargacha oʻzbek va boshqalar turkiy tillarda ishlatilgan nomi. Keyinchalik Afgʻoniston va boshqalar Sharq mamlakatlari xalqlari ham sovet hokimiyatiga nisbatan bu soʻzni qoʻllagan. 1990-yillar oxirida oʻzbek tilida yana qoʻllanila boshladi.
Shoʻrob koʻmir koni

**Shoʻrob koʻmir koni** - Turkiston togʻ tizmasining shim. etagidagi kon. Umumiy maydoni 250–300&nbsp;km²boʻlib, gʻarbiy (Qirgiziston hududida) va sharqiy (Tojikiston hududida) qismlarga boʻlinadi. Gʻarbiy qismga Shoʻrob III, Garm va Madigen maydonlari, sharqiy qismga esa Shoʻrob I, Shoʻrob II, Samarqandak maydonlari kiradi. Shoʻrob koʻmir konik. geologik jihatdan paleozoy, yura, boʻr va toʻrtlamchi davr jinslaridan tashkil topgan. Paleozoy jinslari metamorfizmga uchragan slanets va ohaktoshlardan, yura jinslari kulrang giltosh, qumtosh va konglomeratlardan ibbrat. Koʻmir qatlamlari, asosan, quyi va oʻrta yura yotqiziqlarida joylashgan. Shoʻrob I maydonida 10 ta qatlam boʻlib, shundan "v" qatlami qazib olish mumkin boʻlgan 3–20 m qalinlikda. Shoʻrob II maydonidagi 27 ta qatlamdan 12 tasi shunday qalinlikka ega. Koʻmir qatlamlariga eng boy maydon Shoʻrob III boʻlib, unda 53 ta qatlam bor. Koʻmir qatlamlarining umumiy qalinligi 123 m. Shoʻrob koʻmir konik.ning koʻmiri — qoʻngʻir qoʻmir; ochiq havoda saqlanganda kuchli oksidlanishga moyil boʻlib, yonib ketish xususiyatiga ega.
Shoʻroi islom

**"SHOʻROI ISLOM"** — siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy gazeta. "Shoʻroi islomiya" jamiyatining nashri. 1917-yil 16-mayda Toshkent shahrida haftada 2—3 marta chop etilgan. Muharriri A. Battol. Gaz.da Ismoil Obidiy, Nushervon Yovushev, Olim Boyburov, Munavvarqori Abdurashidxonov, Shokirjon Rahimiy va boshqalar ziyolilar faol qatnashgan. Gaz.ning asosiy maqsadi aholining siyosiy va ijtimoiy faolligini oshirishdan iborat boʻlgan. Gaz. 1917-yil iyunda moddiy muammolar tufayli oʻz faoliyatini toʻxtatishga majbur boʻlgan. Gaz.ning 2 ta soni Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston milliy kutubxonasining noyob kitoblar boʻlimida saqlanadi.

## Yana qarang

* Shoʻroi islomiya
* Oʻzbekiston milliy kutubxonasi
Shoʻro (maʼnolari)

**Shoʻro**:

* Shoʻro (arab. — maslahat, kengash) — 1) Qurʼonning 42surasi nomi.
* Shoʻro (sovet) — Sovet hokimiyati (sovetlar) ning 20-asr 20—40-y.
Shoʻroi Islomiya

**"SHOʻROI ISLOMIYA"** („Islom kengashi“) — Turkiston taraqqiyparvar ziyolilarining ijtimoiysiyosiy tashkiloti (jamiyati). 1917-yil 14 martda Toshkentda tuzilgan va 1918-yil bahorigacha faoliyat olib borgan. Unga dastlab Abdulvohidqori Abduraufqori oʻgʻli, keyinchalik Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev rais qilib saylangan. Tashkilot faoliyatida Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxoʻja Behbudiy, Mustafo Choʻqay, Ahmad Zakiy Validiy, Islom Sulton Shoahmedov, Toshpoʻlat Norboʻtabekov kabi maʼrifatparvarlar faol qatnashgan. Tashkilot tashabbusi bilan Butun Turkiston musulmonlarining 1-qurultoyi oʻtkazildi (1917-yil aprel). Qurultoyda qabul qilingan tashkilot dasturida oʻlka musulmonlari orasida islohotlar oʻtkazish gʻoyalarini tarqatish, mintaqadagi barcha musulmonlarni yagona fikr va maslak asosida birlashtirib, Turkistonga muxtoriyat maqomini berish uchun kurash vazifasi qoʻyilgan. 1917-yil aprel oyidayoq tashkilotning Samarqand, Qoʻqon, Namangan, Andijon, Margʻilon, Skobelev (Fargʻona), Marv, Turkiston, Oqmachit, Oʻsh va boshqalar shaharlarda shoʻbalari tuzilgan. Tashkilot „Shoʻroi islom“ nomli gaz. ham chiqargan. 1917-yil mobaynida Turkiston musulmonlarining yana 3 qurultoyi oʻtkazilgan. Biroq taraqqiyparvar ziyolilar (jadidlar) bilan eskilik tarafdorlari boʻlgan ayrim ulamolar (qadimchilar) oʻrtasidagi kelishmovchiliklar „SH.i.“ tashkiloti safida tarafkashlik yuz berishiga olib keldi. 1917-yil iyunda tashkilotdan bir guruh ulamolar ajralib chiqib, Qoʻqon va Toshkentda yangi jamiyat — „Shoʻroi ulamo“ta asos solishgan. Turkiston va Qozogʻiston musulmonlarining Toshkentda oʻtgan qurultoyi (1917-yil 17—20 sentyabr)da har 2 tashkilot oʻzaro birlashganligini eʼlon qilgan boʻlsa ham, aslida tom maʼnodagi birlashuv boʻlmagan. Oktyabr toʻntarishilan soʻng „SH.i.“ oʻz qarorgohini Toshkentdan Qoʻqonga koʻchirishga majbur boʻlgan (1917-yil noyabr). Tashkilot aʼzolari Turkiston muxtoriyati hukumatini tuzishda faollik koʻrsatishgan. Muxtoriyat hukumatini bolsheviklar agʻdargach, tirik qolgan „SH.i.“ aʼzolari taʼqibga uchragan. „SH.i.“ tashkiloti sovet rejimi tomonidan taʼqiqlansa ham, uning Nosirxon Toʻra, Sadriddinxon Sharifxoʻjayev, Mirodil Mirzaahmedov va boshqalar faollari Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat saflariga qoʻshilib, istiqlolchilarning gʻoyaviy mafkurachilari sifatida faoliyat koʻrsatishgan.

## Yana qarang

* Shoʻroi islom
* Jadidchilik
## Manbalar

## Havolalar
Shoʻrsuv

**Shoʻrsuv** — Fargʻona viloyati Oʻzbekiston tumanidagi shaharcha (1934-yildan). Olay togʻlarining shim. chekkasidagi adirda. Shoʻrsuvsoy vodiysida. Qoʻqon shahridan 35&nbsp;km jan.gʻarbda. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yaypan (12&nbsp;km). Aholisi 3 ming kishiga yaqin (2004).

Shaharcha Shoʻrsuvsoy vodiysida neft va pirit (oltingugurt kolchedani) konlari topilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Sh. yon atrofidagi konlari qadimiydan maʼlum boʻlgan. Bu yerdan topilgan arxeologik yodgorliklar qadimiy konchilik ishlaridan dalolat beradi. 19-asrning 1-yarmida Shoʻrsuv konlari Qoʻqon xonligining mulki boʻlib, bu yerdan oltingugurt, achchiqtosh, togʻ mumi qazib olingan. shahrida gʻisht zavodi, sopol idishlar xom ashyosi — qizil tuproqni kukun qiladigan zd, taʼmirlashmexanika, oltingugurt maydalash sexlari, avtokorxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, tibbiy muassasalar, profilaktoriy mavjud. Yaypan—SH., Qoʻqon — Sh. yoʻnalishlarida avtobuslar qatnaydi. Sh. yaqinida Shoʻrsuv neft koni bor.
Shoʻrsuvit

**Shoʻrsuvit**, shorsuit (Shoʻrsuv oltingugurt konidan topilgan; nomi shundan) — kvasslar guruhiga mansub mineral. 1955-yilda topilgan. Kimyoviy tarkibi (M§, Gʻe2+, Ia) (A1, Gʻe3+)2 (804)419,6 N20. Monoklin singoniyada kristallanadi. Tolasimon oq, kulrang. Ipaksimon yaltiraydi. Qattiqligi kam, zichligi 1,89—2,0 g/sm3. Suvda eriydi, olov alangasida qaynaydi. Qordek oppoq, asbestga oʻxshash yertomirlarda boʻladi. Alyuminiy va oksidlangan temirga boy sulfat tuzlaridan, kolchedan rudalarining oksidlangan zonasidan pastda kislorod yetishmasligidan hosil boʻladi. Piritli gillar va toshkoʻmir qatlamlarida ham uchraydi. Uraldagi Blyavinskoye va Kizel konlarida ham topilgan.
Shoʻrtepa neft-gaz koni

**Shoʻrtepa neft-gaz koni** - Qashqadaryo viloyati Muborak tumanidagi kon. Muborak temir yoʻl stansiyasidan 20&nbsp;km shim. sharqda. 1961-yilda ochilgan va 1967-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi choʻl tekisligidan iborat. Shoʻrtepa strukturasi subkenglik boʻyicha choʻzilgan braxiantiklinal burmadan iborat. Struktura jan.sharkda Shumak burmasi bilan chegaralanadi va kichikroq sinklinal orqali Shoʻrsoy strukturasiga ulanib ketadi. Burma asimmetrik tuzilishga ega boʻlib, ikki: shim. va sharqiy qubbalardan iborat. Shoʻrtepa neft-gaz konig.k.da jami 13 quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Paleozoy erasi jinslari 40 m gacha ochilgan, slanets, argillit va qumtoshlardan tarkib topgan. Yura davri yotqiziqlari terrigen, karbonat va tuzgips qatlaridan, boʻr davri gravelit, qumtosh, ohaktosh, alevrolitlardan tuzilgan. Sanoat miqyosidagi neft va gaz quyi boʻr davri yotqiziqlaridagi 12 va 13-gorizontlarda joylashgan. 12gorizont apt yarusining (qalinligi 50–60 m) qumtosh va gravelit jinslaridan tarkib topgan, 1230–1500 m chuqurlikda ochilgan. Foydali qalinligi 16–27 m, Gazlilik maydoni 12410 ming m2. 13gorizont 1285–1500 m chuqurlikda ochilgan, qumtosh, gravelit, alevrolit va gil jinslardan tarkib topgan. Qalinligi 210–238 m. Janubiy blokning 13gorizontida gaz qalpoqli neft uyumi mavjud, gazlilik qavati 60 m. Gorizontlardagi qatlam suvlarining turi gidrokarbonat-natriyli, sulfatnatriyli va xlornatriyli. Minerallashganligi 1,5—9,4 g/l. Hozirgi kunda kondan foydalanilmoqda.
Shoʻrtepa

**Shoʻrtepa** — oʻrta asrlar (78, qisman 10—12 va 15alar)ga mansub arxeologik yodgorlik, koʻshkli qishloq xarobasi. Toshkentning shim.sharqiy qismida, Qorasuv anhoridan Tovkat arigʻi bosh olgʻan yerda joylashgan. Bal. 7 m li koʻshk va unga tutashgan qishloq xarobasining bir qismi saqlangan. 1887-yil N. P. Ostroumov tomonidan qayd etilib, qazishlar oʻtkazilgan. 1949-yilda I. Baishev va V. M. Masson kuzatishlar olib borgan. 1968-yil Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi shahrida olib borgan qazishlari tufayli 7—8-asrlarga mansub moddiymadaniyat ashyolari bilan bir qatorda koʻshkning meʼmoriy va qurilish jihatlari aniqlangan. Sh. 8-asr boshlarida arab xalifaligi istilosi natijasida vayron boʻlib, ancha vaqt xaroba holida yotgan. 10—12-asrlar va 15-asrda shahrida hayot qisqa vaqt tiklangan. 1865-yil 9 may kuni shahrida Toshkent mudofaachilari bilan general Chernyayev boshliq rus qoʻshinlari oʻrtasida qattiq jang boʻlgan. Toshkentlik muarrix Muhammad Solih "Tarixi jadidai Toshkand" nomli asarida bu jang haqida mufassal bayon qilgan.

## Adabiyot
* Buryakov Yu.F., Kasnmov M. R., Rostovsev O.M., Arxeologicheskiye pamyatniki Tashkentskoy oblasti, T., 1973; Oʻrinboyev A., Boʻriyev O., Toshkent Muhammad Solih tavsifida, T., 1983.
Shoʻrtan gaz-kondensat koni

**Shoʻrtan gaz-kondensat koni** — Qashqadaryo viloyatidagi kon. Qarshi shahridan 40&nbsp;km jan.sharqda. 1974-yilda ochilgan. Chorjoʻy tektonik pogʻonasiga tegishli Beshkent egilmasida braxiantiklinal koʻrinishidagi Shoʻrtan strukturasida joylashgan. Yuqori yura davrining kelloveyoksford yotqiziqlari mahsuldor hisoblanadi. Gazkondensat 15NR, 15R va 15PR gorizontlarida ochilgan. Gorizontlar kulrang ohaktoshlardan hamda zichlashgan, darzli, dolomitlashgan ohaktoshlardan iborat, qalinligi 316–542 m. Gazli qismining foydali qalinligi 118 m. Gaz uyumidan yuqorida joylashgan qalinligi 341–546 m boʻlgan kimerijtiton tuz jinslari regional qopqoq vazifasini oʻtaydi. Mahsuldor qatlam 2735–3170 m chuqurlikda yotadi. Suv tarkibi xlorkaltsiyli, minerallashganligi 122,1 — 129,0 g/l. 1999-yilgacha olingan tabiiy gaz miqdori 245,2 mlrd. m³, gaz kondensati 12,4 mln. t. Kondagi gazda etan miqdori yuqori, gazni qayta ishlab, bu qimmatbaho elementni ajratib olish maqsadga muvofiq. Etan polimer, kauchuk, boʻyoq va doridarmonlar olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Shoʻrtan gazidan ajratib olingan etanni qayta ishlab, polietilen olish maqsadida Shoʻrtan gazkimyo majmuasi bunyod etildi.
Shoʻrtoblar

**Shoʻrtoblar** — tuproqlar tipi; yuvilmaydigan suv rejimi sharoitida tuproq singdirish kompleksida natriy (singdirish hajmining 10— 14% dan 70% gacha) toʻplanganda (tuproq eritmasi yoki grunt suvidan oʻtadi) shakllanadi (shoʻrtoblanish jarayoni). shahrida tabiiy holda qora shuvoq, izen, shoʻra va boshqalar oʻsimliklar oʻsadi. Afrika, Osiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliyada uchraydi. Tuzlar tarkibiga koʻra, sodali va sodasulfatli, xloridsulfatli boʻladi. Tuzlarning joylashish chuqurligiga nisbatan shoʻrxokli Sh. (suvda oson eriydigan tuzlar 5—20 sm chuqurlikda joylashgan), shoʻrxoklangan Sh. (20—40 sm) va yuvilgan Sh. (60—80 sm) mavjud. Sh. namlanganda kuchli disperslanadi, tuproqning strukturasiz massasi boʻkadi va suv oʻtkazmaydi, quriganda esa zichlashib, palaxsapalaxsa yorilib ketadi. shahrining meliorativ holatini yaxshilash uchun kaltsiy tuzlari, ayniqsa, gips solinadi. Bunda kaltsiy tuproq singdirish kompleksidagi natriyning oʻrnini olib, tuproq strukturasining tiklanishiga imkon yaratadi. Sodali shahriga gips solish, ayniqsa yaxshi natija beradi. Xloridsulfatli shahrini plantaj haydash, oʻt oʻsimliklar (ayniqsa, ildiz sistemasi kaltsiy birikmalariga moyil boʻlgan dondukkakli)ni ekish yoʻllari bilan oʻzlashtirish mumkin. Ad.: Pochvovedeniye, M., 1988.
Shoʻrtoʻgʻoy

**Shoʻrtoʻgʻoy**, Shoʻrtoʻqay - jez davriga oid arxeologik yodgorlik. 6 ta alohida joylashgan tepaliklardan iborat. Shim. Afgʻonistonda, Koʻkcha daryosining Amudaryoga quyilish joyida, Amudaryoning chap qirgʻogʻida joylashgan. Yodgorlikda 1975—76 yillarda fransuz arxeologlari (B. Lion, A.P. Frankfor, M.N. Pottiye) ilk bor arxeologik tadqiqotlar oʻtkazganlar. Yodgorlikka mansub 2 ta tepalikdagina (150*50m; 200x50 m) qazishmalar olib borilgan. Qolgan tepaliklar toʻliq oʻrganib chiqilmagan. Moddiy topilmalar (sopol idishlar boʻlaklari, taqinchoqlar, oʻq uchlari va boshqalar) va inshootlar qoldiqlari Sh. makoni Shimoliy Hindistondagi Xarappa madaniyati vakillari tomonidan barpo etilganligini koʻrsatdi.

SH. makoni mil. av. 3-ming yillik oxiri — 2-ming yilliklarda xarappaliklarning Oʻrta Osiyoning turli hududi bilan boʻlgan iqtisodiymadaniy aloqalarida muhim oraliq punkti vazifasini bajargan. Xususan, bu yodgorlik orqali tranzit ahamiyatga ega boʻlgan muhim yoʻllar oʻtgan. Sh. orqali Badaxshondagi lojuvard konlari mahsulotlari Shimoliy Hindistonga yetkazib berilgan. Jez davrida Zarafshon daryosining yuqori oqimida, Panjikent yaqinida joylashgan Sarazm, Zarafshon vohasidagi Qarnob konlari, Janubiy Oʻzbekistondagi Sopolli va boshqalar makonlarni Shimoliy Hindiston bilan bogʻlovchi asosiy aloqa yoʻli Sh. orqali oʻtgan. Bu makon orkali Amudaryoning chap qirgogʻi boʻylab Quyi Zarafshon vohasi va Amudaryoning quyi oqimiga qarab ketuvchi yoʻl ham oʻtgan.

shahrining yuqori madaniy qatlamlaridan jez davri Dasht madaniyatiga mansub moddiy topilmalar topilgan. Ularga asoslanib Sh. makoni mil.av. 2-ming yillik oʻrtalariga kelib mahalliy chorvador qabilalar taʼsiriga tushganligi haqida fikr yuritish mumkin. Ad.: Rtveladze E. V., Velikiy shelkoviy put, T., 1999.

Oʻktam Mavlonov.