Albert Park Circuit

**Albert Park Circuit** — Melburnning Albert Park hududidagi Albert Park koʻli atrofida joylashgan avtosport uchun moʻljallangan koʻcha trassasi. U har yili Formula 1 Avstraliya Gran-prisi, unga hamroh sifatida oʻtkaziladigan Supercars Championship doirasidagi Melbourne SuperSprint musobaqasi hamda boshqa qoʻllab-quvvatlovchi poygalar uchun foydalaniladi. Trassa FIAning 1-darajali litsenziyasiga ega.

Garchi trassa jamoat yoʻllaridan iborat boʻlsa-da, har bir sektori maxsus poyga trassalariga xos oʻrtacha va yuqori tezlikka mos xususiyatlarni namoyon qiladi. Bular har yili qayta barpo etiladigan oʻtloq va shagʻal bilan qoplangan xavfsizlik maydonlari orqali ta’minlanadi. Biroq, trassa ayrim jihatlari bilan koʻcha poygalariga xos muhitni ham saqlab qoladi. Shuningdek, Lakeside Drive burilishida, koʻl qirg‘og‘iga yaqinligi sababli xavfsizlik maydoni uchun joy boʻlmagan hududlarda beton to‘siqlar har yili oʻrnatiladi.

## Dizayn

Trassa Albert Park koʻli atrofidagi odatiy yo‘l boʻlimlaridan foydalanadi. Bu kichik va inson qoʻli bilan yaratilgan sunʼiy koʻl boʻlib, Melburnning Markaziy ishbilardan janubda joylashgan. Foydalaniladigan yo‘l seksiyalari 1996-yilgi ilk musobaqa oldidan, izchillik va tekislikni yaxshilash maqsadida qayta qurilgan. Buning natijasida, jamoat yo‘llarida oʻtkaziladigan boshqa trassalar bilan solishtirganda, Albert Parkning yuzasi silliqroq hisoblanadi. 2007-yilgacha Formula 1 taqvimida suv havzasiga yaqin joylashgan trassalar kam boʻlgan. So‘nggi vaqtda trassalarning koʻpi, masalan, Valensiya, Singapur va Abu-Dabi suv havzalari yaqinida joylashgan.

Trassa ancha tezkor va haydash uchun nisbatan oson deb hisoblanadi. Haydovchilar burilishlarning bir maromda joylashgani tufayli trassani tez o‘rganish va raqobatbardosh natijalar qayd etish osonligini ta’kidlashgan. Biroq, ko‘l atrofidagi tekis relyef hamda trassa tuzilishida haqiqiy uzun to‘g‘ri uchastkalar kamligi sababli, bu trassa quvib o‘tishlar uchun unchalik qulay emas. Shuningdek, tomoshabinlar uchun ham o‘rindiqlarisiz tribunada poygani qulay kuzatish qiyin.

Har yili Gran-pri haftaligi oldidan taxminan ikki oy avval trassa atrofidagi to‘siqlar, piyodalar uchun ko‘priklar, tribunalar va avtosportga oid boshqa infratuzilmalar o‘rnatiladi. Tadbir yakunlanganidan so‘ng esa ular 6 hafta ichida olib tashlanadi. Shu butun davr mobaynida trassa atrofidagi hududga (jumladan yirik suv sporti markazi, golf maydoni, Lakeside Stadium, ayrim restoranlar hamda eshkak eshish qayiqxonalariga) kirish cheklanadi. Shunga qaramay, yaqin atrofda yashovchi aholi va ushbu boshqa inshootlardan foydalanuvchilar orasida norozilik hali ham mavjud bo‘lib, ularning ayrimlari tadbirga qarshi jim norozilik bildirib kelmoqda. Shunga qaramay, tadbir Melburn va butun Avstraliyada ancha mashhur (bu yerda yevropaliklar sonining ko‘pligi va avtosportga umumiy qiziqish mavjudligi ham bunga ta’sir qiladi). South Melbourne FC klubining uy stadioni bo‘lgan Middle Park esa Albert Park hududining kengaytirilishi sababli 1994-yilda buzib tashlangan.

Gran-pri odatda 270 000 dan ortiq tomoshabinni jalb qiladi. 2024-yilgi musobaqa esa rekord darajadagi 452 055 nafar tomoshabinni yig‘di, shundan 132 106 nafari asosiy poyga kuni tashrif buyurgan. Albert Park Circuitda hozirgacha hech qachon tungi poyga o‘tkazilmagan, biroq 2009 va 2010-yillardagi musobaqalar mahalliy vaqt bilan soat 17:00 da boshlangan. Mazkur trassada Gran-pri o‘tkazish bo‘yicha amaldagi shartnoma 2035-yilgacha amal qiladi.

2021-yilda COVID-19 pandemiyasi sababli Avstraliya Gran-prisi qoldirilganidan so‘ng, trassa konfiguratsiyasiga o‘zgartirishlar kiritildi. Eng muhim o‘zgarish 9–10-burilishlar majmuasining qayta ishlanishi bo‘lib, avval keskin o‘ng-chap burilish bo‘lgan ushbu qism 11 va 12-burilishlarga olib kiruvchi tezkor, keng yoyli o‘ng-chap burilishga aylantirildi. Boshqa o‘zgarishlar qatorida pit-leynga 2 metr (2,2 yard) kenglik qo‘shilishi hamda 13-burilish profilining qayta shakllantirilishi ham bor.

## Kundalik foydalanish

Yilning Gran-pri tayyorgarligi yoki poyga haftaligi uchun foydalanilmaydigan to‘qqiz oyi davomida trassaning katta qismida oddiy yo‘l harakati uchun ro‘yxatdan o‘tgan avtomobillar harakatlana oladi. Ular trassadan soat strelkasi bo‘yicha ham, unga teskari yo‘nalishda ham foydalanishlari mumkin.

Faqat 3, 4 va 5-burilishlar oralig‘i hamda 5 va 6-burilishlar orasidagi qismlar poyga trassasi konfiguratsiyasidan sezilarli darajada farq qiladi. 4-burilish o‘rnida 3-burilishdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri 5-burilishga olib boruvchi avtoturargohga kirish yo‘li joylashgan. 5 va 6-burilishlar orasidagi yo‘l esa yopilgan. 5-burilishdan Albert Road’ga chiqib, uchta svetofor boshqaruvi orqali 7-burilishda yana trassaga qaytish mumkin. Trassaning o‘zida joylashgan yagona svetofor 12 va 13-burilishlar o‘rtasida bo‘lib, u Queens Road’dan foydalanadigan haydovchilar uchun mo‘ljallangan. 11 va 12-burilishlardagi shikana Gran-pri paytidagiga qaraganda ancha keng bo‘lib, bunda qochish yo‘laklari (escape road) ishlatiladi. 9-burilish ham avtoturargoh sifatida xizmat qiladi va transport oqimi yana bir qochish yo‘lagi orqali yo‘naltiriladi.

Oddiy avtomobillar uchun tezlik cheklovi odatda  etib belgilangan, ayrim qisqa uchastkalarda esa  tezlikka ruxsat beriladi. Bu tezlik hatto pit-leyndagi tezlik cheklovi amal qiladigan paytdagi Formula 1 avtomobilidan ham sekinroq hisoblanadi. Trassaning orqa qismi, ya’ni 7-burilishdan 13-burilishgacha bo‘lgan qism Lakeside Drive deb ataladi. Lakeside Drivening katta qismida ikki tomonlama harakatni ajratib turish uchun ikki chiziq chizilgan, shuningdek, taxminan har da kichik yo‘l orolchalar mavjud bo‘lib, bu yerda quvib o‘tish taqiqlanadi. Albert Park hududida qora oqqushlar yashab, ko‘payadi va ular tez-tez yo‘lni kesib o‘tadi. Shu sababli ba’zan transport harakati sekinlashib qoladi; ayrim hollarda oqqushlar beshtagacha jo‘jalari bilan yo‘lni kesib o‘tishi ham mumkin.

Trassa chetining taxminan 80 foizi park hududlariga xos past, zanjirli panjara bilan o‘ralgan. Shunga qaramay, har bir qatnov qatori tashqi cheti bilan panjara orasida yetarlicha keng yo‘l cheti mavjud. Yilning qolgan to‘qqiz oyida Aughtie Drive bo‘ylab aynan shu joylar avtoturargoh sifatida foydalaniladi.

## Tarixi

### Albert Park Circuit (1953–1958-yillar)
Ikkinchi jahon urushidan oldin Albert Park hududidan avtomobil poygalari uchun foydalanishga urinishlar bo‘lgan. Birinchi urinish 1934-yilda amalga oshirilgan, biroq qarshiliklar sababli muvaffaqiyatsiz tugagan. 1937-yilda mototsikl poygasi o‘tkazish uchun qilingan ikkinchi urinish ham xuddi shunday natija bilan yakunlangan. Nihoyat, 1953-yilda Light Car Club of Australia tashkiloti o‘sha yilgi Avstraliya Gran-prisini o‘tkazish uchun ushbu trassadan foydalanish huquqini qo‘lga kiritdi.

Albert Park Avstraliya Gran-prisini ham Jahon chempionati tarkibida, ham Jahon chempionatiga kirmagan formatda qabul qilgan yagona trassa hisoblanadi. 1950-yillarda aynan shu hududdagi trassaning avvalgi konfiguratsiyasi ikki marta ushbu poyga uchun ishlatilgan. O‘sha davrda poygalar hozirgi trassadan farqli ravishda soat strelkasiga teskari yo‘nalishda o‘tkazilgan; hozirgi trassa esa soat strelkasi bo‘yicha harakatlanadi.

Albert Park Circuit nomi bilan tanilgan dastlabki  uzunlikdagi trassa jami olti marta poyga musobaqalariga mezbonlik qilgan:

* 1953-yil 21-noyabr — 1953-yilgi Avstraliya Gran-prisini o‘z ichiga olgan bo‘lib, unda Doug Whiteford (Talbot-Lago T26C) g‘alaba qozongan.
* 1955-yil 26–27-mart — Moomba festivali va The Argus gazetasi bilan hamkorlikda tashkil etilgan birinchi Moomba poyga yig‘ilishi bo‘lib o‘tgan. Unda Moomba TT poygasida Doug Whiteford (Triumph TR2) g‘alaba qozongan, shuningdek, Argus Trophy musobaqasida ham Doug Whiteford (Talbot-Lago) birinchi o‘rinni egallagan.
* 1956-yil 11-mart va 18-mart — ikkinchi Moomba poyga yig‘ilishi bo‘lib o‘tgan. Unda 1956-yilgi Moomba TT poygasida Tony Gaze (HWM Jaguar) g‘alaba qozongan, ikkinchi hafta oxirida o‘tkazilgan 1956-yilgi Argus Trophy musobaqasida esa Reg Hunt (Maserati 250F) birinchi o‘rinni egallagan.
* 1956-yil 25-noyabr va 2-dekabr — dastlab 1956-yilgi Australian Tourist Trophy o‘tkazilgan bo‘lib, unda Stirling Moss (Maserati 300S) g‘alaba qozongan; keyingi hafta oxirida esa 1956-yilgi Avstraliya Gran-prisi bo‘lib o‘tgan va unda ham Stirling Moss (Maserati 250F) birinchi o‘rinni egallagan.
* 1957-yil 17-mart va 24-mart — uchinchi Moomba poyga yig‘ilishi bo‘lib o‘tgan. Unda Victorian Tourist Trophy poygasida Doug Whiteford (Maserati 300S) g‘alaba qozongan, Victorian Trophy musobaqasida esa Lex Davison (Ferrari 500) birinchi o‘rinni egallagan. Keyinchalik Victorian Trophy 1957-yilgi Australian Drivers' Championship musobaqasining ikkinchi bosqichi sifatida rasman tan olingan.
* 1958-yil 23-noyabr va 30-noyabr — dastlab 1958-yilgi Victorian Tourist Trophy o‘tkazilgan bo‘lib, unda Doug Whiteford (Maserati 300S) g‘alaba qozongan; keyingi hafta oxirida esa 1958-yilgi Melburn Gran-prisi (1958-yilgi Australian Drivers' Championship musobaqasining bir bosqichi) bo‘lib o‘tgan va unda Stirling Moss (Cooper Coventry Climax) g‘alaba qozongan.

1958-yil noyabr oyidagi poyga yig‘ilishi trassaning dastlabki ko‘rinishidagi so‘nggi musobaqa bo‘lgan, chunki oradan ko‘p o‘tmay u yopilgan.

2020 va 2021-yillarda COVID-19 pandemiyasi sababli Gran-pri bekor qilingach, 2022-yilgi poyga uchun trassada qator yangilanishlar amalga oshirildi. Pit-leynga kenglik qo‘shilishidan tashqari, 1, 3, 6 va 15-burilishlar ham kengaytirildi. 13-burilish sezilarli darajada o‘zgartirildi, 9 va 10-burilishlar esa olib tashlandi. Bu yangilanishlar xavfsizlikni yaxshilash hamda yuqori tezlikdagi uzunroq uchastka va kengroq quvib o‘tish zonalarini yaratish orqali quvib o‘tish imkoniyatlarini oshirishga xizmat qildi.

## Musobaqalar

### Hozirgi

* Mart: Formula 1 *[[Avstraliya Gran-prisi]]*, FIA Formula 2, FIA Formula 3, Supercars Championship *Melbourne SuperSprint*, Porsche Carrera Cup Australia Championship

### Avvalgi

* Aussie Racing Cars (2007–2009)
* Australian Drivers' Championship (1957–1958, 1996)
* Australian Mini Challenge (2009–2010)
* Australian Formula 4 Championship (2019)
* Australian Formula Ford Championship (2009–2010, 2012)
* Australian Grand Prix Formula Libre (1953, 1956)
* Australian GT Championship (2008–2010, 2016–2019)
* Australian Tourist Trophy (1956)
* Ferrari Challenge Asia-Pacific (2018–2019)
* Porsche Supercup (1999)
* S5000 Australian Drivers' Championship (2022)
* Supercars Championship
** *Supercars Challenge* (1996–2006, 2008–2017)
* V8 Ute Racing Series (2005–2007)

## Aylana rekordlari
2025-yil holatiga ko‘ra, Albert Park Circuitdagi rasmiy poygalarda qayd etilgan eng tez aylana rekordlari quyidagilardan iborat:

Yuqoridagi jadval asosiy poyga davomida qayd etilgan eng tez aylanalarni ko‘rsatadi. Albert Park Circuitda qayd etilgan eng tez aylana esa 1:15.096 bo‘lib, u 2025-yilgi Formula 1 mavsumida Lando Norris tomonidan McLaren MCL39 bolidida o‘rnatilgan.

## Manbalar

## Havolalar
*Formula 1 rasmiy veb-saytidagi Albert Park sahifasi 
*Melbourne Grand Prix Circuit qo‘llanmasi
*Google Mapsdagi Albert Park Melbourne Grand Prix Circuit (hozirgi Formula 1 trassalari xaritasida)