Yapon mifologiyasi

**Yapon mifologiyasi** - bu Yaponiya arxipelagidagi orollarda paydo boʻlgan anʼanaviy hikoyalar, xalq ertaklari va eʼtiqodlari toʻplami. Shinto va buddist anʼanalari yapon mifologiyasining asosidir .Koreya, Aynu va Okinava miflari bilan ming yillik aloqa tarixi ham yapon mifologiyasining asosiy ta'siridir.

Yapon miflari arxipelagning topografiyasiga, shuningdek, qishloq xoʻjaligiga asoslangan xalq diniga bogʻliq va Shinto panteonida son-sanoqsiz *kami* ( yaponcha " xudo(lar) " yoki "ruhlar") mavjud. Ushbu maqolada kosmogoniya, muhim xudolar, zamonaviy talqinlar, madaniy ahamiyat va bu afsonalarning taʼsiri muhokama qilinadi.

Bugungi kunda eʼtirof etilgan yapon miflari uchun ikkita muhim manba *Kojiki* va *[[Nihon shoki|Nihon Shokidir]]* . *Kojiki* yoki "Qadimgi narsalar yozuvi" Yaponiya afsonalari, afsonalari va tarixining saqlanib qolgan eng qadimgi yozuvidir.Bundan tashqari, *Shintoshu* yapon xudolarining kelib chiqishini Buddist nuqtai nazaridan ⁸tasvirlaydi.

Yapon mifologiyasining diqqatga sazovor xususiyatlaridan biri bu imperator oilasining kelib chiqishini tushuntirish boʻlib, u tarixan imperatorlik chizigʻiga xudolikni belgilash uchun ishlatilgan.

Eʼtibor bering, yapon tili barcha manbalarda doimiy ravishda tarjima qilinmagan ( muqobil otlarning imlosiga qarang).

## Manbalar
Yapon miflari ogʻzaki anʼanalar, adabiy manbalar jumladan, anʼanaviy sanʼat va arxeologik manbalar orqali uzatiladi.Yaponiya tarixining ko'p qismida jamoalar asosan izolyatsiya qilingan bo'lib, bu hikoyalarni aytib bergan odamlar yashagan geografik joylashuvning o'ziga xos xususiyatlari atrofida mahalliy afsonalar va afsonalarning rivojlanishiga imkon berdi.

### Adabiy manbalar
Milodiy 712 va 720-yillarda tugallangan Kojiki va Nihon Shoki yapon mifologiyasi va tarixdan oldingi ikkita eng koʻp havola qilingan va eng qadimgi manbalarga ega edi. Sakkizinchi asrda Yamato davlati ostida yozilgan ikkita to'plam Yaponiya arxipelagining, uning xalqining va imperator oilasining kosmogoniyasi va afsonaviy kelib chiqishi bilan bog'liq.Kojiki va Nixon Shoki yozuvlariga asoslanib, imperator oilasi quyosh ma'budasi Amaterasu va uning nabirasi Ninigidan to'g'ridan-to'g'ri kelib chiqishini da'vo qiladi.

Imperator Temmu Yaponiya tarixini xotiraga bagʻishlagan Hiyeda no Aredan yordam soʻradi, chunki u tarixchilar tomonidan Kojiki va Nixongidan oldin mavjud boʻlgan deb hisoblangan ikkita toʻplamda qayd etilgan.

Empress Gemmei hukmronligi ostida, Hideya no Arening Yaponiya arxipelagining tarixi va uning mifologik kelib chiqishi haqidagi xotirasi imperator Temmu tugashidan oldin vafot etganiga qaramay, yozib olingan. Hideya no Arening qayd etishi natijasida Kojiki imperator Genshoning suverenlik davrida kanji belgilarida yozib qoʻyilgan. Yamato davlati, shuningdek, Yaponiya xalqi, madaniyati va imperator oilasining tarixiy va afsonaviy kelib chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan yana ikkita eng qadimgi omon qolgan matnlar boʻlgan *fudoki* va *Manʼyoshuni* yaratdi.

Edo davridagi yapon olimi Motoori Norinaga Kojikini talqin qilgan va uning sharhlari, izohlari va talqinlarini toʻldirish uchun muqobil manbalardan foydalanish bugungi kunda olimlar tomonidan yapon miflarining hozirgi tushunchasiga taʼsiri tufayli oʻrganilmoqda.

### Arxeologik manbalar
Yaponiya arxipelagining tarixini oʻrganayotgan arxeologlar har bir davr bilan bogʻliq boʻlgan kashfiyotlarning holatlariga asoslanib, tarixdan oldingi tarixni uchta davrga ajratadilar. Jomun davri arxipelagda topilgan kulolchilikning birinchi holatlarini, keyin esa Yayoi davri va Kofun davrini belgilaydi.Yaponiyaning Tokio shahrining Yayoi tumani Yayoi davrining nomi hisoblanadi, chunki arxeologlar u yerda oʻsha davr bilan bogʻliq kulolchilik buyumlarini topdilar.

Yayoi davrining soʻnggi qismida Koreya sivilizatsiyasi bilan aloqa Yaponiya arxipelagining madaniyatiga katta taʼsir koʻrsatdi, buni arxeologlar Koreya va shimoli-sharqiy Osiyoning turli madaniy oqimlari bilan bogʻlaydigan artefaktlarning topilishi tasdiqlaydi. Nihoyat, eramizdan avvalgi 250 yildan 600 yilgacha bo'lgan Kofun davri artefaktlari tarixchilar Yamato qirolligi - yapon afsonasining ikkita eng mashhur adabiy manbalari - Kojiki va Nixon Shoki uchun mas'ul bo'lgan Yamato davlati haqida bilishlarining arxeologik manbalaridir.

## Kosmogoniy

### Yaponiyaning kelib chiqishi va kami

#### Kuniumi va Kamiumi
Yaponiyaning yaratilish hikoyasini xudolarning tugʻilishi ( Kamiumi ) va erning tugʻilishi (Kuniumi) ga boʻlish mumkin. Ilohiylarning tugʻilishi ibtidoiy moydan paydo boʻlgan xudolarning birinchi avlodi, keyingi etti avlod xudolarini yaratgan xudolar triosining paydo boʻlishi bilan boshlanadi. Oxir-oqibat, Izanagi va Izanami aka-uka va opa-singillar bo'lib, ularga sovg'a qilingan Ame-no-nuhoko ("Samoviy marvaridli nayza") ismli zargarlik buyumlari bilan bezatilgan naginatadan foydalanishdi. Izanagi Yaponiya arxipelagining birinchi orollarini Naginatani dastlabki suvlarga botirib yaratdi. Tarixchilar Izanagining birinchi yapon oroli Onogoroni yaratganligi haqidagi afsonani yapon mifologiyasidagi phallotsentrizmning dastlabki namunasi sifatida izohladilar.

Yapon mifologiyasining eng qadimgi yaratilish afsonalari odatda oʻlim, parchalanish, yoʻqotish, chaqaloq oʻldirish va ifloslanish kabi mavzularni oʻz ichiga oladi. Yaratilish afsonalarida poklanish, tantanali tartib va erkaklarga katta ahamiyat beriladi. Misol uchun, Izanagi va Izanami birlashish marosimiga urinishganidan keyin tug'ilgan birinchi bola oyoq-qo'llari va suyaklarisiz tug'iladi va ota-onalar bolani qayiqda dengizga jo'natib tashlaydilar. Izanagi va Izanami keksa xudolardan nega farzandlari suyaksiz va oyoq-qo'lsiz tug'ilganini so'rashganda, ularga bu marosimni to'g'ri o'tkazmaganliklari va erkak har doim ayolning oldida gapirishlari kerakligini aytishadi. Qadimgi xudolarning ko'rsatmalariga to'g'ri amal qilgandan so'ng, ular ko'plab bolalarni tug'diradilar, ularning aksariyati Yaponiya arxipelagining orollaridir. Ularning farzandlari orasida Ōyashima yoki Yaponiyaning to'qqizta buyuk orollari - Avaji, Iyo, Oki, Tsukushi, Iki, Tsushima, Sado va Yamato boladi.Izanami tug'diradigan oxirgi bola olov xudosi Kagutsuchi (olov mujassamlanishi), uning alangasi uni o'ldiradi; va Izanagi qayg'uga botgan g'azabda bolani o'ldiradi. Bolaning jasadi yanada ko'proq xudolarni yaratadi. Keyin Izanami Hiba tog'ida, eski Izumo va Xoki viloyatlari chegarasida, Shimane prefekturasining hozirgi Yasugi yaqinida dafn qilindi.

Yapon mifologiyasi olimlari Kojikida tasvirlangan yaratilish afsonasining qarindosh-urugʻ mavzularini qayd etishgan va Izanagi va Izanami haqida aka-uka sifatida yozgan birinchi olim Oka Masao edi. Izanami Kojikida Izanagining *imosi* (yapon tilida ikkala xotini yoki singlisi degan maʼnoni anglatadi) deb ataladi va boshqa olimlar bu juftlik aka-uka ekanligi haqida bahslashishadi. Boshqa bir olim Xattori Asake, Oka toʻg'ri ekanligini taʼkidladi, chunki u odamlarning qolgan qismini yoʻq qilgan kuchli suv toshqini tufayli qarindosh-urugʻlar bilan aloqada boʻlgan odamlar haqidagi boshqa afsonadan dalillar keltirdi. Aslida, Xattorining taʼkidlashicha, Okaning dalil sifatida ishlatilgan afsonasi Izanagi va Izanami afsonasining kelib chiqishi boʻlishi uchun juda boshqacha edi. Manʼyōshū'da Izanami kompilyator tomonidan *imo* deb ham ataladi, bu esa kompilyator Izanami Izanagining singlisi ekanligiga ishonadi. Olimlar Izanami va Izanagi munosabatlarining tabiati haqida kelishmasa-da, Izanagi farzandlari xudolar Amaterasu va Syuzanu Susanuning Amaterasu uyini tahqirlashi oldidan oʻtkazilgan tanlovda bolalarni birgalikda yaratgan birodar xudolar boʻlib, uning gʻorga yashirinishiga olib keldi. Yapon mifologiyasining oʻziga xos jihati - bu tozalik va poklik bilan bogʻliq koʻplab madaniy amaliyotlarga ega boʻlgan zamonaviy Yaponiya jamiyatida taqiqlangan deb hisoblangan jirkanch va dahshatli tasvirlar bilan grafik tafsilotlarni oʻz ichiga oladi.

**Izanami** oʻlimidan soʻng, **Izanagining uni yapon mifologiyasida tasvirlangan er osti dunyosi Yomidan qutqarish uchun qilgan harakatlari haqidagi afsona** tugʻilish va oʻlim tsiklining kelib chiqishini tushuntiradi. Bolasi Kagutsuchini o'ldirgandan so'ng, Izanagi hali ham qayg'uga botgan edi, shuning uchun u Izanamini o'limdan qaytarish yo'lini topish vazifasini o'z zimmasiga oldi.Nihoyat uning joylashgan joyini aniqlagandan so'ng, u Yomini tark etishga ruxsat so'rash uchun ketayotganda unga qaramaslik haqidagi buyrug'iga bo'ysunmadi. U sochlari bilan olov yaratish uchun ishlatdi va Izanamining chirigan, qurtlarga to'la go'shtiga tikilib, qo'rquv va nafrat bilan qochib ketdi .Izanami o'zini xiyonat qilganini his qildi va uni qo'lga olishga urindi, lekin u Izanami shikome to'dasiga to'siqlar yaratib, shaftolidan foydalanib, ularga tahdid qilib, qochib ketdi. Izanagining Yomiga sayohati haqidagi afsonada ko'plab oziq-ovqat mavzulari mavjud, u ularni yeyishni to'xtatgan shikomani chalg'itish uchun uzum yaratadi va unga qochish uchun vaqt beradi. U shikomani qo'rqitish uchun ishlatadigan shaftoli muborak bo'ladi va shaftoli boshqa ko'plab yapon afsonalarida, ayniqsa shaftoli bolasi Momotaro haqidagi ertakda uchraydi.

Quyosh va Oyning kelib chiqishi yapon mifologiyasida Izanagining Yomidan qaytishi haqidagi afsona orqali tasvirlangan ..Yomida juda ko'p vaqt o'tkazgandan so'ng, Izanagi poklanish marosimi bilan o'zini tozaladi. Izanagi o'zini tozalaganda, uning tanasidan tushgan suv va liboslar yana ko'plab xudolarni yaratdi. Poklanish marosimlari hali ham Yaponiyada uy xo'jaliklarida poyabzal odob-axloqidan tortib, sumo kurashini tozalash marosimlarigacha muhim an'analar sifatida ishlaydi. Amaterasu, quyosh ma'budasi va birinchi imperator Jimmuning ilohiy ajdodi, Izanagining ko'zidan tug'ilgan. Oy xudosi va bo'ron xudosi Syuzanu Amaterasu bilan bir vaqtda, Izanagi yuzini yuvganda tug'ilgan.

Quyosh, Oy va Boʻron kami bilan bogʻliq afsonalar janjal va mojarolarga toʻla .Quyosh ma'budasi va uning ukasi, oy xudosining shaxslararo ziddiyatlari, yapon afsonasida, nima uchun Quyosh va Oy bir vaqtning o'zida osmonda qolmasligini tushuntiradi - ularning bir-biriga nisbatan nafratlanishi ikkalasini ham bir-biridan yuz o'girishga majbur qiladi. Shu bilan birga, quyosh ma'budasi va bo'ron xudosi Syuzanuning to'qnashuvlari shiddatli va qonli edi .Amaterasu uyidagi Syuzanining jahldorligi haqidagi turli xil rivoyatlarda turli jirkanch va shafqatsiz xatti-harakatlar tasvirlangan (uning najasini uyining devorlariga surtishdan tortib, sevimli otining terisini tiriklayin yulib, xizmatkoriga tashlab, xizmatkorni o‘ldirishgacha). Ushbu afsonaning tasvirlari, Susanooning Amaterasuni g'orda yashirinib qolishidan qo'rqitadigan xatti-harakati .Amaterasuni yana g'ordan tortib olish uchun boshqa ko'plab kamilarning birgalikdagi sa'y-harakatlari va Ame no Uzume ismli ma'budaning erotik raqsi kerak bo'ladi .Ame no Uzume raqsga tushayotganda o‘zini fosh qilib, shunday g‘ala-g‘ovurni keltirib chiqardiki, Amaterasu g‘ordan ko‘z tashladi .Amaterasuning g'orga kirishi va undan chiqishi haqidagi afsona o'ng tomonda ko'rsatilgan yapon mifologiyasining eng yorqin tasvirlaridan birida tasvirlangan.

Quyosh maʼbudasi Amaterasuning yapon mifologiyasidagi ahamiyati ikki barobardir. U quyosh va Izanagining eng sevimli bolalaridan biri, shuningdek, afsonaga koʻra, Yaponiya imperatorlik chizigʻining ajdodidir. Uning quyosh ma'budasi sifatidagi maqomi imperator oilasi uchun siyosiy oqibatlarga olib keldi va Yamato davlati koreys ta'siriga qarshi kurashda afsonadan foyda ko'rgan, chunki Koreyada Koreya imperator oilasi uchun quyosh xudosi ajdodlari haqidagi afsonalar ham mavjud edi.

#### Birinchi imperator Jimmu

Birinchi imperator Jimmu haqidagi ertak imperator oilasining kelib chiqishi hisoblanadi. Imperator Jimmu quyosh ma'budasi Amaterasuning insoniy avlodi hisoblanadi. Uning taxtga ko'tarilishi " Xudolar davridan insonlar davriga o'tish" ni belgiladi .Yamato provinsiyasini oʻz nazoratiga olgandan soʻng, u imperator taxtini oʻrnatdi va kanoto tori yilida (shartli ravishda miloddan avvalgi 660 yilga toʻgʻri keladi) oʻtirdi . VII asrning oxirida imperator saroyi imperator Jimmu Yamatoda asos solganligi aytilgan joydan ko'chib o'tdi.

Ayniqsa, bu afsonaning ahamiyati shundaki, u yapon imperatorlik oilasining kelib chiqishi va kuchini ilohiy deb belgilaydi. Garchi ba'zi olimlar "Nihon Shoki" va "Kojiki"da topilgan afsonalar imperator oilasiga hokimiyat berish uchun mo'ljallangan, deb hisoblashsa-da, boshqalari "Nihon Shoki" va "Kojiki" dagi afsonalar o'zlarida afsonaviy tarixlarga hokimiyat berish uchun mo'ljallangan noyob hisoblar ekanligini ta'kidlaydilar.Nihon Shoki va Kojiki Yaponiyaning afsonaviy tarixi haqida turli xil ma'lumotlarga ega va ikkala matn o'rtasida imperator oilasining kelib chiqishi tafsilotlarida farqlar mavjud. Yaponiyaning amaldagi konstitutsiyasiga ko'ra, Yamato sulolasi hali ham davlat va xalqning jamoat ramzi sifatida rol o'ynaydi.

### Yapon panteoni
Kami deb ataladigan yapon xudolari va maʼbudalari juda koʻp (kamida sakkiz million) va qudrati va qaddi-qomati turlicha. Ular odatda kami uni shakllantirishni boshlashdan oldin dunyo bo'lgan ibtidoiy yog'da yo'qdan tug'ilgan xudolarning asl triosining avlodlaridir. Yapon miflarida kami shunchalik osonlik bilan aniq tabiiy xususiyatlar mavjudki va ko'pchilik kami tabiat hodisalari bilan bog'liq .Kami ko'p shakl va shakllarni olishi mumkin, ba'zilari arxeologlar tomonidan topilgan tasvirlarda deyarli insonga o'xshaydi; shu bilan birga, boshqa kamilar odamlar va mavjudotlarning duragaylariga o'xshaydi yoki umuman odamga o'xshamasligi mumkin. Tasvirlarda deyarli odamga o'xshab ko'rinadigan kami misollaridan biri dengizlar hukmdori Ryujindir . Boshqa tomondan, Ningi va Amaterasu kabi kami ko'pincha o'z shakllarida inson sifatida tasvirlangan.

Sintoizm Yaponiyada paydo boʻlgan va Kojiki va Nihon Shoki shintoizm panteonining kelib chiqishi haqida hikoya qiladi. Shuni ta'kidlash kerakki, bugungi kunda Yaponiyada shintoizm saqlanib qolgan. Shinto e'tiqodida kami bir nechta ma'noga ega va uni "ruh" deb ham tarjima qilish mumkin va tabiatdagi barcha narsalar ushbu tizimga muvofiq kamiga ega .Miflar ko'pincha mahalliy xudolar va kami haqida hikoya qiladi; masalan, tog' yoki yaqin ko'lning kami. Aksariyat kami o'zlarining kelib chiqishini Shinto e'tiqodlaridan oladi, ammo buddizmning ta'siri panteonga ham ta'sir qildi. Boshqa madaniyatlar bilan aloqa odatda yapon mifiga ma'lum ta'sir ko'rsatdi. XIV asrda xristianlik Avliyo Frensis Xavier orqali Yaponiyaga yo'l topdi va g'arbliklar bilan ham aloqa mavjud edi. Biroq, Tokugava syogunati davrida Yaponiyada xristianlar qatl etilgan.

Toyotomi Xideyoshi Oda Nobunaga oʻldirilganidan keyin oʻz hokimiyatini mustahkamlayotgan paytda yigirmata xristian xochga mixlangan edi. Xristianlik Yaponiyada XIX asrgacha taqiqlangan edi.

Boshqa madaniyatlarda boʻlgani kabi, yapon mifologiyasida ham nafaqat gʻayritabiiy mavjudotlarning harakatlari, balki xalq qahramonlarining sarguzashtlari va hayoti ham tasvirlangan. Yaponiyaning oʻziga xos joylari bilan bogʻliq boʻlgan koʻplab yapon qahramonlari va boshqalar arxipelagda koʻproq mashhur. Ba'zi qahramonlar qirq etti ronin kabi haqiqiy odamlar bo'lgan deb hisoblashadi, ammo ularning merosi tarixiy shaxslarni oddiy odamdan ko'ra ko'proq qobiliyatli, qudratli yoki bilimdonroq qilib tasvirlaydigan buyuk xalq ertaklariga aylantirilgan. Bu qahramonlarning qahramonlik sarguzashtlari mehribonlik va fidoyilik harakatlaridan, masalan, Shita-kiri Suzume haqidagi afsonadan tortib, Momotaro ertakidagi kabi qo'rqinchli dushmanlarga qarshi kurashgacha bo'lgan oraliqda.

Qahramonlar haqidagi folklorda uchraydigan mavzular axloqiy saboqlar yoki masal vazifasini bajaradigan hikoyalardir. Jumladan, Shita-kiri Suzume ertagida qari er-xotinning cholni sinab ko‘rish uchun chumchuq qiyofasini kiyib olgan pari bilan kechgan tajribalari misolida ochko‘zlik, ochko‘zlik, hasad kabi illatlar xavfidan ogohlantiriladi *[[Busido|.Bushidoning]]* ta'siri qahramonlarning xatti-harakatlarida sezilarli bo'lib, qahramonlar ham ko'pincha jangchilar bo'lgan .Farzandsiz er-xotin tarbiyalash uchun shaftolidan tug'ilgan Momotaro o'z orolini o'g'irlab ketayotgan, zo'rlagan va talon-toroj qilgan *oni* ustidan g'alaba qozonish uchun safarga chiqqanida jasorat va burchlilikni o'zida mujassam etgan afsonaviy qahramondir .Momotaro haqidagi ertak, shuningdek, zo'ravonlik, jinsiy zo'ravonlik va odamlarni yutib yuboradigan xudolar yoki jinlar mavzulariga bag'ishlangan. Jinsiy zo'ravonlik haqidagi hikoyalar Buddist matnida keng tarqalgan *Nihon ryōiki*, tog' xudolari tomonidan yutib yuborilgan odamlar haqidagi hikoyalar esa fudokida tarixiy qaydlar kabi topilgan. Yapon folklorida Momotaro kabi qahramonlar ayollarni zo'ravon *kami* va *onidan* qutqaradi. Qahramonlarning jasoratlari yaxshi ma'lum bo'lsa-da, yapon mifologiyasida qahramonlar ham mavjud. .Yamato Takeruning rafiqasi Ototachibana erining kemasini qutqarish va ularga tahdid solgan bo'ron g'azabini bostirish uchun o'zini dengizga tashladi .Yamato Takeru, bir vaqtlar xavfsiz bo'lib, uning uchun qabr qurdirdi va uning xotini uchun motam so'zlari Sharqiy Xonsyu Adzuma deb nomlanishiga sabab bo'ldi.

* Ainu mifologiyasi
* Yapon buddizmi
* Yapon folklori
* Ommaviy madaniyatda yapon mifologiyasi
* Yapon shahar afsonalari
* Kami
* Kamui
* Kuni-yuzuri
* Yapon xudolari ro'yxati
* Yetti omadli xudo
* Xosōshin jin
* Shinto
* Yokai
* Yurei
* Kaiju