Afrika-Xitoy iqtisodiy aloqalari

Umumiy **Afrika-Xitoy munosabatlarining** bir qismi boʻlgan Xitoy va Afrika oʻrtasidagi iqtisodiy munosabatlar 7-asrda boshlangan va hozirgi kungacha davom etmoqda. Hozirgi vaqtda Xitoy oʻz isteʼmoli uchun resurslar qidirmoqda, Afrika davlatlari esa oʻz infratuzilmasini rivojlantirish uchun mablagʻ qidirmoqda.

Afrikaning tabiiy resurslarga boy mamlakatlariga koʻpincha imtiyozli kredit bilan birga olib boriladigan yirik loyihalar taklif etiladi. Xitoy odatda yoʻllar va temir yoʻllar, toʻgʻonlar, portlar va aeroportlar kabi infratuzilma qurilishini moliyalashtiradi. Baʼzan Xitoy davlat firmalari neft kabi foydali qazilmalar yoki uglevodorodlarga kirish evaziga Afrika mamlakatlarida keng koʻlamli infratuzilma quradilar. Infratuzilma uchun resurs shartnomalarida Afrika mamlakatlari ushbu minerallar va uglevodorodlardan Xitoy firmalari tomonidan qurilgan infratuzilma uchun haq toʻlash usuli sifatida bevosita foydalanadilar. Oʻzaro munosabatlar asosan diplomatiya va savdo yoʻli bilan olib borilgan boʻlsa-da, qurol va boshqa jihozlar bilan taʼminlash orqali harbiy yordam ham asosiy komponent hisoblanadi. Afrikaga diplomatik va iqtisodiy shoshilishda AQSh, Fransiya va Buyuk Britaniya Xitoyning asosiy raqobatchilaridir. Xitoy 2009 yilda AQShni ortda qoldirib, Afrikaning eng yirik savdo sherigiga aylandi. Xitoy va qitʼaning 40 ta davlati o‘rtasida ikki tomonlama savdo shartnomalari imzolangan. 2000-yilda Xitoyning Afrikadagi savdosi 10 milliard dollarni tashkil etgan boʻlsa, 2014-yilga kelib u 220 milliard dollarga oʻsdi.

## Siyosiy va iqtisodiy maʼlumotlar
**Xitoy**

Xitoy Xalq Respublikasi 1970-yillarda Den Syaopin boshchiligida bozor sotsializmiga yo‘l ochdi. Bu XXRning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosi sifatida kapitalistik amaliyotga oʻzgarishni koʻrsatdi, bu jarayon bir necha oʻn yillar oldin Katta sakrashdan keyin boshlangan. 1980-yildan boshlab XXR jadal modernizatsiya va sanoatlashtirish siyosatini boshladi, natijada qashshoqlik pasaydi va kuchli sanoat iqtisodiyoti asosini rivojlantirdi. 2018 yil holatiga koʻra, XXR 13,456 trillion dollar miqdorida nominal yalpi ichki mahsulot boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻrinni egalladi va xarid qobiliyati pariteti boʻyicha 23,12 trillion dollar bilan eng katta YaIMga ega. Bugungi kunda XXR neft, yog‘och, mis va alyuminiy kabi xomashyo yetishmovchiligiga duch kelmoqda, bularning barchasi uning iqtisodiy kengayishini va sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash uchun zarurdir.

**Afrika**

Afrika qitʼasining aholisi taxminan 1,216 milliard va yer yuzasi 30,221,532 km kvadrat. Sanoatlashtirish 20-asrning boshlarida Yevropa davlatlarining mustamlakalarida, xususan Portugaliya, Belgiya, Ispaniya, Gollandiya, Germaniya, Fransiya, Italiya va Buyuk Britaniyada biroz boshlangan. Qitʼaning mustaqillik uchun turli urushlari Afrikaning zoʻravon va buzgʻunchi boʻlinishiga olib keldi. Afrika, asosiy xomashyo manbai boʻlgani sababli, mustamlakachi kuchlar yangi mustaqil davlatlar oʻrtasida taʼsir oʻtkazish uchun kurashayotganini koʻrdi, sobiq mustamlakachi davlatlar oʻzlarining sobiq mustamlakalari bilan alohida aloqalar oʻrnatdilar, koʻpincha oʻzlarining ulkan resurslariga kirish uchun iqtisodiy yordam va ittifoqlar taklif qilishdi.

Bugungi kunda olmos, oltin, kumush, uran, kobalt va yirik neft zahiralarining mavjudligi Afrikani sanoat rivojlanishida birinchi oʻringa olib chiqdi, dunyodagi koʻplab iqtisodiy kuchlar Afrikaning resurslarga boy davlatlari bilan aloqalar oʻrnatdi. 2008-yil holatiga koʻra, Afrikaning butun yalpi ichki mahsuloti taxminan 1,2 trillion dollarni tashkil etdi.

## Hamkorlik
Xitoy ham, Afrika ham yangi, oʻzaro manfaatli iqtisodiy, siyosiy va mintaqaviy ittifoqni eʼlon qilmoqda. Xitoy oʻzining sanoat va iqtisodiy oʻsishini qoʻllab-quvvatlash uchun juda zarur boʻlgan xomashyo va energiya manbasini koʻradi. Ushbu izlanishdagi muvaffaqiyat Xitoy fuqarolari uchun yuqori bandlik va hayot sifatini oshirish, shuningdek, Xitoy elitasi uchun ijtimoiy barqarorlik va siyosiy xavfsizlikni oshirishni anglatadi. Xitoy neft kompaniyalari Afrika mamlakatlarida ishlash boʻyicha bebaho tajribaga ega boʻlib, ularni yanada raqobatbardosh jahon bozoridagi yirik loyihalarga tayyorlaydi. Xitoy yordami, kreditlari va takliflarining samaradorligi odatda yuqori baholandi. Nihoyat, Xitoy sanoati Afrikada arzon narxlardagi mahsulotlar uchun yangi bozorni topdi. Afrikadagi xitoy diasporasi Xitoy elchixonalari tomonidan faol ravishda qoʻllab-quvvatlanib, Xitoy va Afrika oʻrtasida Gʻarb imperializmining qurbonlari sifatida „Qon birodar“ munosabatlarini doimiy ravishda oʻrnatmoqda. Afrika yetakchilari Xitoy hamkorligi orqali qonuniylikka erishadilar. Ular xitoylar bilan birgalikda Afrikani asosiy tarkibiy infratuzilmani — yoʻllar, temir yoʻllar, portlar, gidroelektr toʻgʻonlar va neftni qayta ishlash zavodlari bilan taʼminlash uchun ishlaydi. Bu urinishdagi muvaffaqiyat ularning tabiiy boyliklarini ekspluatatsiya qilishdan qochish va qitʼada fundamental ijtimoiy va iqtisodiy oʻzgarishlar boshlanishini anglatadi. Bugungi kunda Xitoy bilan hamkorlik qilayotgan Afrika davlatlari kelajakdagi dunyo super kuchi bilan shartnoma imzolamoqda. Afrikada bu Xitoy ittifoqi kuchli psixologik oqibatlarga olib keladi. Bu iqtisodiy umid beradi va Afrika elitalariga oʻz kelajagi uchun namuna sifatida olishlari mumkin boʻlgan muvaffaqiyat namunasini koʻrsatadi. Yozuvchi Garri Brodmanning fikricha, agar Xitoy infratuzilma, telekommunikatsiya, ishlab chiqarish, oziq-ovqat va to‘qimachilik kabi muhim tarmoqlarga kiritgan sarmoyalari Afrika qitʼasini tubdan o‘zgartirsa, asosiy o‘zgarish afrikaliklar ongida sodir bo‘ladi. Soʻnggi oʻsish va iqtisodiy yaxshilanish bilan koʻproq afrikalik talabalar chet elda oʻqishdan keyin Afrikaga qaytishmoqda.

## Xitoy-Afrika munosabatlari tarixi

Afrikada Xitoy faoliyatining izlari Tang sulolasi davridan qolgan. Shimoliy Afrikadagi Misr qirgʻoqlari boʻylab Xitoy chinni topildi. 9-asrga oid Xitoy tangalari Keniya, Zanzibar va Somalida topilgan. Song sulolasi 12-asr oʻrtalarida Ajuran imperiyasi bilan dengiz savdosini yoʻlga qoʻygan. Yuan sulolasining Chju Siben Atlantika okeaniga birinchi maʼlum boʻlgan xitoy sayohatini, Ming sulolasining admirali Chjen Xe va uning 300 dan ortiq kemalar floti Hind okeani atrofidagi hududlarga yettita alohida sayohat qilib, qirgʻoqqa qoʻndi.

Qadimgi Xitoy-Afrika rasmiy aloqalari keng tarqalmagan. Koʻpgina xitoylik emissarlar Yevropa yoki Afrikaga yetib bormasdan oldin toʻxtagan, ehtimol Rim va keyinchalik Vizantiya imperiyalarining uzoq sharqiy viloyatlarigacha sayohat qilishgan. Biroq, baʼzilari Afrikaga yetib borishdi. Xitoyda chet el sulolasi hukmronlik qilgan ikki martadan biri boʻlgan Yuan sulolasining elchilari, bu moʻgʻullar Madagaskarga sayohat qilishgan. Chju Siben Afrikaning gʻarbiy qirgʻoqlari boʻylab sayohat qilib, Afrikaning uchburchak shaklining aniqroq xaritasini chizdi.1405-1433- yillarda Ming sulolasining Yongle imperatori Chjen Xe boshchiligidagi bir qator dengiz ekspeditsiyalariga homiylik qildi. U kamida 28 000 kishidan iborat boʻlgan 300 ta xazina kemasidan iborat boʻlgan ulkan kemalar flotini boshqarishga topshirildi. Arabiston, Somali, Hindiston, Indoneziya va Tailandni oʻz ichiga olgan koʻplab sayohatlar orasida Uning floti Sharqiy Afrikaga sayohat qildi. Qaytib kelgach, flot afrikalik yetakchilarni, shuningdek, sherlar, karkidonlar, tuyaqushlar, jirafalar va boshqalarni saroyning katta quvonchiga olib keldi.

Yongle imperatorining oʻlimidan soʻng va bemaʼni tashqi sarguzashtlarga qarshi chiqqan konfutsiychilikning qayta tiklanishi ortidan bunday qimmat tashqi siyosatdan voz kechildi va qimmatbaho flot yoʻq qilindi. Konfutsiy amaldorlari innovatsiya, qidiruv va savdodan koʻra qishloq xoʻjaligi va hokimiyatni afzal koʻrdilar. Ularning fikricha, Min Xitoyning chet eldagi varvarlardan oʻrganadigan hech narsasi yoʻq edi. Zamonaviy xitoycha versiya shundan iboratki, kashfiyotlar davrida Yevropa merkantilizmi Xitoy-Afrika munosabatlarini agressiv tarzda tugatdi. Bu nuqtai nazar, Xitoy va Afrikaning birodarlik munosabatlari ritorikasini amalga oshiradi.

## Sanoat davri (1800-1949 yillar)

Xitoy savdosining yangi davri sanoat davrida boshlandi. Afrikaning Yevropa mustamlakasi va Fransiyada qullikning bekor qilinishi Yevropa mustamlakalarida katta ishchi kuchi yetishmasligiga sabab bo‘ldi. Yevropa boʻshliqni chet eldan, yaʼni Hindiston va Xitoydan kelgan arzon ishchilar bilan toʻldirish yoʻlini qidirdi. 1880-yillardan boshlab oʻn minglab xitoylik kulilar mustamlakachi davlatlarning shaxtalarida, temir yoʻllarida va plantatsiyalarida ishlash uchun xorijga joʻnatildi. Mis konlari kabi ichki resurslarni ekspluatatsiya qilish, shuningdek, Zambiya kabi dengizga chiqish imkoni boʻlmagan mamlakatlarda nisbatan katta, izolyatsiya qilingan Xitoy aholisining mavjudligiga olib keldi. BMT Assambleyasiga raislik qilgan Gabon tashqi ishlar vaziri Jan Ping onasi afrikalik va otasi xitoylik boʻlgan Gabonda, deyarli xitoyliklar boʻlmagan mamlakatda tugʻilgan.

## Diplomatik ochilish (1949-1980)
1949-yilda Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) g‘alabasidan so‘ng Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topgandan so‘ng, baʼzi xitoyliklar qochib, oxir-oqibat Afrikaga qo‘nishdi. 1950-yillarga kelib, Janubiy Afrika, Madagaskar va Mavrikiyda 100 000 dan ortiq xitoy jamoalari mavjud edi. Afrikaning boshqa qismlarida kichik xitoy jamoalari keyinchalik 1980 yildan keyin Xitoy va Afrika oʻrtasidagi munosabatlarning oʻsishining asosiga aylandi. Biroq, oʻsha paytda koʻpchilik mahalliy qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullangan va Xitoy bilan deyarli aloqada boʻlmagan yoki umuman aloqada boʻlmagan. Xitoyning Afrikadagi mavjudligining aniq statistik maʼlumotlarini olish qiyin, chunki Xitoy va Afrika idoralari bu borada ehtiyotkor boʻlishdi. bu masala. Yangi tashkil etilgan Xitoy Xalq Respublikasi Afrika va Tinch okeanidagi dekolonizatsiya harakatlarini faol qoʻllab-quvvatlay boshladi. Bu davr „Xitoy-Afrika doʻstligi“ harakatida ayniqsa muhimdir, chunki XXR va dekolonizatsiya qilingan koʻplab Afrika davlatlari „qurbonlik tarixi“ boʻlgan, ularning ikkalasi ham Yaponiya va Yevropa kabi imperialistik davlatlar tomonidan foydalanilgan. davlatlar.1950-1960-yillardagi Xitoy-Sovet oʻrtasidagi boʻlinish XXRga AQSh tomonidan qoʻllab-quvvatlanishiga va 1971-yilda xalqaro sahnaga qaytishiga imkon berdi. Xitoyning (Tayvan) Xavfsizlik Kengashidagi oʻrni Bosh Assambleyaning 2758-rezolyutsiyasi bilan chiqarib yuborildi va BMTning barcha organlarida Xitoy Xalq Respublikasi bilan almashtirildi.

1955-yilgi Bandung konferensiyasida Xitoy „uchinchi dunyo“ yetakchilaridan biriga aylanishga qiziqish bildirgan. Chjou Enlay 1963 yildan 1964 yilgacha Xitoy-Afrika doʻstligini mustahkamlash uchun Afrika boʻylab keng qamrovli sayohat qildi. Yuzlab xitoylik shifokorlar Afrikaga yuborildi va infratuzilma loyihalari rejalashtirilgan. 50 000 xitoylik ishchi tomonidan qurilgan 1860 km uzunlikdagi mashhur Tanzam temir yoʻli 1976 yilda qurib bitkazilgan. Sobiq diplomat, hozirda Pekindagi tashqi aloqalar professori M. Sinxua bu davrni Xitoy-Afrika munosabatlarining „oltin davri“ deb atagan. Koʻpayib borayotgan Afrika mamlakatlari oʻzlarining tan olinishini ROC (Tayvan) dan XXRga oʻtkazdilar. 1976 yil Chjou Enlay va Mao Szedunning oʻlimi bilan nishonlandi, bu mafkura davrini ramziy maʼnoda yakunladi va hokimiyatni Deng Syaopinning pragmatik qoʻlida qoldirdi. Kamroq mafkuraviy yondashuvga oʻtish qiyinchilik tugʻdirmadi va izchil milliy yoʻnalish idrokini saqlab qolish uchun katta siyosiy harakatlarni talab qildi. Yozuvchi Filipp Snou buni shunday taʼriflaydi: „baʼzida chuqur turli maqsadlarga intilishni yashirgan ritorik birlikni saqlab qolish uchun doimiy urinish“.

## Iqtisodiy tezlashuv (1980-yildan hozirgi kungacha)
Xitoy oʻzining oʻn yilliklar davomida yarim izolyatsiya qilingan davridan uygʻongan sari, mamlakat ichki islohotlar, oʻsib borayotgan Tayvan va xorijiy investitsiyalar va ishchi kuchining keskin kengayishi bilan kuchaydi. Xitoy yana Afrikaga yuzlandi va endi qitʼani ham asosiy resurslar manbai, ham arzon isteʼmol tovarlari bozori sifatida qidirmoqda. Yozuvchi R.Marchal Xitoy-Afrika munosabatlaridagi ikkita asosiy voqeani belgilaydi. Birinchidan, 1989 yildagi Tyanʼanmen noroziliklari. Bu tomosha XXRning namoyishchilarni zoʻravonlik bilan zulmi sifatida qabul qilingan narsaga qarshilikni kuchaytirdi. Iqtisodiy rivojlangan davlatlar iqtisodiy sanktsiyalarni qoʻllash bilan tahdid qilishdi, Afrika davlatlari esa oʻzlarining qattiq siyosatlarini yashirish yoki Xitoy bilan aloqalarini davom ettirish uchun sukut saqlashdi. Darhaqiqat, Xitoyning Afrika davlatlari bilan hamkorligini mustahkamlagani buning natijasi edi. Xitoy va Afrika oʻrtasidagi kuchayib borayotgan ittifoq har ikki tomon uchun ham zarur edi. Xitoyning oʻsib borayotgan sanoati resurslarga tez sur’atlar bilan kengayib borayotgan va koʻrinib turibdiki, tuganmas koʻrinadigan talabni keltirib chiqardi. Ayni paytda, sovuq urush tugashi bilan boshlangan nisbiy xotirjamlikda, Xitoyda inson huquqlari muammolari bilan bogʻliq xavotirlar, yolgʻon va pariya davlatlari aralashmasini yanada kuchaytirdi.

XXR rasmiylari bu davrni „aqlli oʻzgarishlar“ va „Xitoy-Afrika iqtisodiy va tijorat munosabatlarining aql-idrok bilan rivojlanishi“ deb taʼrifladilar. Shunday boʻlsa-da, Xitoy va Afrika diplomatiyasi oʻtgan mafkuraviy davr tasvirlariga murojaat qilishda davom etdi: 19-asr gʻarbliklar qoʻlida qurbon boʻlishning umumiy tarixi va avtonomiya va mustaqillik uchun umumiy kurash. Ularga Xitoy gʻarb davlatlari adolatsiz hukmronlik qilgan dunyoda taraqqiyot yoʻlidagi kurashni qoʻshdi. Shuni taʼkidlash kerakki, bugungi kunda Afrikada hukumat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan Xitoy kompaniyalari koʻplab gʻarb kompaniyalariga qaraganda bir xil yoki koʻproq muvaffaqiyatga erishmoqda.

Xalqaro aloqalar boʻyicha tahlilchi Parag Xannaning taʼkidlashicha, Lotin Amerikasi va Afrika bilan yirik savdo va sarmoyaviy bitimlar tuzib, Xitoy Yevropa Ittifoqi va Qoʻshma Shtatlar bilan bir qatorda oʻzining super kuch sifatida mavjudligini tasdiqladi. Xitoyning yuksalishi uning yalpi ichki mahsulotidagi savdo ulushining ortib borayotganidan dalolat beradi. Xanna fikricha, Xitoyning konsultativ uslubi unga koʻplab davlatlar, jumladan, gʻarb diplomatiyalari tomonidan soxta davlatlar sifatida qaraladigan davlatlar bilan siyosiy va iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish imkonini berdi.

## Qishloq xoʻjaligi aloqalari
1990-yillarning oʻrtalaridan boshlab Xitoy qishloq xoʻjaligi korxonalarini chet elda, shu jumladan Afrikaga chiqish siyosatining bir qismi sifatida iqtisodiy imkoniyatlarni izlashga undadi. Xitoy siyosati yoʻriqnomasi kauchuk, palma yogʻi, paxta, sabzavot yetishtirish, chorvachilik, suv yetishtirish, qishloq xo‘jaligi mashinalarini yig‘ish .Qishloq xoʻjaligi texnologiyasini namoyish qilish markazlari Xitoyning Afrika mamlakatlari bilan qishloq xoʻjaligi hamkorligining juda koʻzga koʻringan komponentidir. Bu markazlarning vazifasi Xitoydan Afrikadagi rivojlanayotgan mamlakatlarga qishloq xoʻjaligi tajribasi va texnologiyasini uzatish hamda qishloq xoʻjaligi sohasida Xitoy kompaniyalari uchun bozor imkoniyatlarini yaratishdan iborat. Xitoy ushbu markazlarni yaratishga Janub-Janub hamkorligini rivojlantirishga mafkuraviy sodiqlik va kam rivojlangan mamlakatlar bilan oʻz tajribasini almashish va uzoq muddatli oziq-ovqat xavfsizligini oshirishga pragmatik istagidan kelib chiqqan holda turtki beradi. Xitoyning bu sohadagi mafkuraviy motivlarini baholar ekan, professor Daun C. Merfi shunday deydi: "Xitoyning Afrika mamlakatlariga oziq-ovqat xavfsizligini oʻrnatish va ularning turmush darajasini oshirishda yordam berish majburiyati 1950-yillardan beri doimiy boʻlib kelgan. Qishloq xoʻjaligi texnologiyalarini koʻrsatish markazlari Xitoy Savdo vazirligidan uch yillik grant yordamini oladi. Qabul qiluvchi davlatning roziligiga koʻra, Xitoy korxonalari yoki viloyat darajasidagi qishloq xoʻjaligi institutlari ularni qabul qiluvchi hukumatga topshirishdan oldin qoʻshimcha besh yildan sakkiz yilgacha markazni boshqaradi. Xitoy birinchi marta 2006-yilda Xitoy-Afrika hamkorlik forumi yigʻilishida qishloq xoʻjaligi texnologiyalarini namoyish qilish markazlarini eʼlon qildi. U 2006 va 2018-yillar orasida ushbu markazlarning 19 tasini ishga tushirdi, ularning barchasi Sahroi Kabirda, janubiy Afrikada.

## Infratuzilma

Afrikadagi biznes yillar davomida mamlakatlar va mintaqalar oʻrtasidagi transportning yomonligi tufayli toʻsqinlik qildi. Xitoy-Afrika uyushmalari ushbu samarasiz vaziyatga barham berishga harakat qilishdi. Xitoy infratuzilmani moliyalashtirish va ishchi kuchini zudlik bilan imtiyozli munosabatlar, shu jumladan arzonroq resurslar narxi yoki Afrika resurslari ulushlari evaziga taqdim etadi. Ikkilamchi taʼsir sifatida, bu infratuzilma Afrikaga ishlab chiqarish va eksportni koʻpaytirishga, hayot sifatini yaxshilashga va millionlab afrikaliklarning ahvolini yaxshilashga imkon beradi, ular bir kun kelib Xitoy tovarlarining millionlab potentsial xaridorlariga aylanadi. Yaqinda oʻtkazilgan Xitoy-Angola uyushmasi bunga misoldir. Neftga boy hudud sarmoya va qayta qurishni talab qilganda, Xitoy neftni qaytarish uchun 5 milliard dollarlik kredit oldi. Ular xitoylik texniklarni yuborib, elektr tizimining katta qismini tuzatdilar va rekonstruksiyaning bir qismini boshqardilar. Qisqa muddatda Angola Xitoy tomonidan qurilgan yoʻllar, shifoxonalar, maktablar, mehmonxonalar, futbol stadionlari, savdo markazlari va telekommunikatsiya loyihalaridan foyda koʻradi. Oʻz navbatida, Angola qimmatbaho, qayta tiklanmaydigan resursning kelajakdagi neft ishlab chiqarishini garovga qoʻydi. Bu Angola uchun qimmatga tushadigan savdo boʻlib chiqishi mumkin, ammo ularning infratuzilmaga boʻlgan ehtiyojlari darhol paydo boʻladi va boshqa hech kim buni qilishni xohlamasa, Xitoy aynan shuni taʼminlaydi. Shunday qilib, Angola Xitoyning yetakchi energiya yetkazib beruvchisiga aylandi.

## Maxsus iqtisodiy zonalar
Xitoy Afrikada „Xitoy hukumati Xitoy kompaniyalari ergashishi mumkin boʻlgan qulay muhitni yaratadigan“ maxsus iqtisodiy zonalarni yaratdi. Umuman olganda, Xitoy hukumati bunday zonalarni tashkil etish boʻyicha ishlashni Xitoy korxonalariga qoldirib, qoʻlda yondoshadi (garchi u grantlar, kreditlar va subsidiyalar koʻrinishida yordam beradi, shu jumladan Xitoy Afrika taraqqiyot jamgʻarmasi orqali ham). Bunday zonalar Xitoy siyosatiga kiradi va global miqyosda raqobatlashadi.

Xitoyning birinchi xorijdagi EIZlari mehnat talab qiladigan va kam raqobatbardosh sanoatlarni, masalan, to‘qimachilik sanoatini offshoringga olib chiqishni osonlashtirdi. Dawn C.Mörfi xulosa qilganidek, bu zonalar hozirda Xitoyning rivojlanish yutuqlarini boshqa mamlakatlarga o‘tkazish, oshirishni maqsad qilgan. Xitoyning ishlab chiqaruvchi kompaniyalari uchun biznes imkoniyatlari, muhim bozorlarga imtiyozli savdoga kirish huquqiga ega boʻlgan mamlakatlarda hududlarni tashkil etish orqali savdo toʻsiqlaridan qoching va ushbu mintaqalarga sarmoya kiritayotgan Xitoyning kichik va oʻrta korxonalari uchun ijobiy biznes muhitini yarating  Xorijda. EIZlar, shuningdek, Xitoyni xalqaro tizimda qoʻllab-quvvatlashga yordam beradi va janubiy-janub hamkorligi orqali rivojlanayotgan mamlakatlar sabablarini himoya qilishga yordam beradi. Ular Xitoyga ushbu mintaqalarda mas’uliyatli buyuk kuch sifatida harakat qilishini koʻrsatishga yordam berishadi.

## Qurolli kuchlari
Xitoy qurollari Afrika qitʼasi boʻylab Liberiyadan Somaliga qadar koʻrinadi. 1980-yillarda Xalq Ozodlik Armiyasiga qurol sotishga ruxsat berildi va bir nechta eksport korxonalari, xususan, Sudan va Zimbabve kabi qallob davlatlarga qurol sotgan Norinco, Xingxing va Poly Group kompaniyalari.

Bu savdolar, asosan, qurol-yarogʻ sotuvchi vositachilarga, oʻz navbatida, Afrikadagi hukumatlarga ham, isyonchilarga ham sotiladigan kichik qurollarni sotishdan iborat. Mavjud dalillar shuni koʻrsatadiki, bu miqdorlar, ayniqsa, AQShning dunyodagi deyarli 50% qurol-yarogʻ bilan taʼminlanishi bilan solishtirganda katta emas va koʻpchilik Afrika mojarolarida Xalq Ozodlik Armiyasi yoki fuqarolik vazirliklarining toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsiri juda kam. Stokgolm Xalqaro Tinchlik Tadqiqot Instituti Xitoyning 2000-2004-yillardagi nashr etilmagan qurol eksportini taxminan 1,4 milliard dollarga, AQSh eksportini esa 25,9 milliard dollarga baholagan. 2005 yilda Kongoda BMTning qurollarni yoʻq qilish operatsiyasi shuni koʻrsatdiki, ularning 17% Xitoyda ishlab chiqarilgan, qolgan 83% esa boshqa ishlab chiqaruvchilardan kelgan. Xitoy ham tan olinmagan mamlakatlarga qurol sotishga rozi emas. Doktor Uilsonning soʻzlariga koʻra, umuman olganda, qurol savdosi Xitoy davlat boshqaruvining boshqa vositalariga nisbatan eng kam ahamiyatli omil boʻlgan. Boshqa tomondan, Xitoyning qurol-yarogʻ taʼminoti kam baholanishi mumkin, chunki bu qurollarning bir qismi Afrikaga bilvosita yoʻllar orqali yoki xomashyo uchun hisob-kitobsiz qurol almashinuvi orqali keladi yoki Xitoyning sotuvlari soni kamaygan. Liberiyada, 2001-yildan 2003-yilgacha, BMTning qurol embargosiga qarshi, Xitoy qurollari Niderlandiyadan Van Kouvenxoven tomonidan Charlz Teylor armiyasini yogʻoch evaziga taʼminlash uchun sotib olingan. Zimbabveda Mugabe 240 million dollarga qurol sotib oldi, Sudan esa fuqarolik vertolyotlari va samolyotlarni oldi, ular keyinchalik joyida harbiylashtirilgan. Bundan tashqari, Xitoy qurollari asosan arzon narxlardagi buyumlar boʻlib, nisbatan arzon narxlarda koʻp miqdorda sotiladi: machetlar, 56-toifa tipidagi arzon avtomatlar yoki QLZ87 granata otish moslamasi. Bu buyumlar AQSh tomonidan sotiladigan bitta reaktiv qiruvchi yoki hujum vertolyotidan ancha pastroq qiymatga ega, ammo koʻproq odamni oʻldirishi mumkin. 1994-yilda Ruandadagi genotsid paytida, koʻp miqdorda „Xitoyda ishlab chiqarilgan“ machetes bilan sodir boʻlgan voqea. Oʻsha „engil qurollar“ koʻp miqdorda yetkazib berilsa, ommaviy qirgʻin quroliga aylanadi.

## Makroiqtisodiy va siyosiy strategiya
Bir paytlar xalqaro eʼtirofga muhtoj boʻlgan va endi xom ashyoga muhtoj boʻlgan Xitoy Afrika tomon ehtiyotkorlik va kamtarlik bilan yurdi. Bu dinamika hozirda „Pekin konsensusi“ deb ataladigan narsaga aylandi, Xitoyning „yumshoq“ diplomatik siyosati, Afrika suverenitetini qatʼiy hurmat qilishni va ichki masalalarga qoʻl bilan yondashishni talab qiladi. Muxtasar qilib aytganda: demokratiya, oshkoralik yoki inson huquqlariga oid hech qanday siyosiy belgilarsiz kreditlar va infratuzilma. Xitoyning „aralashmaslik“ modeli Afrika rahbarlariga koʻproq erkinlik va darhol iqtisodiy rivojlanish uchun ishlash imkoniyatini beradi. Xitoy bilan ziddiyatli Afrika rahbarlari bu safar muvaffaqiyatli uchinchi dunyo davlati bilan xalqaro hamkorlikka qoʻshilish uchun ikkinchi yoki uchinchi imkoniyatga duch kelishmoqda. Afrikaning oʻsish sur’ati yoʻqligini oqlash uchun ilgari ishlatilgan Gʻarb hukmronligi haqidagi koʻplab bahonalarni endi aytib boʻlmaydi.

Gʻarb uchun Xitoyning yondashuvi demokratiya, oshkoralik, liberalizm va erkin savdoni ragʻbatlantirishga tahdid soladi, buning oʻrniga avtoritarizm bilan shugʻullanadi, fuqarolik taraqqiyoti hisobiga iqtisodiy rivojlanish va keng ijtimoiy oʻzgarishlar boʻyicha siyosiy va iqtisodiy elita oʻrtasidagi aloqalarni mustahkamlaydi. Gʻarbning „inson huquqlari boʻyicha nutqi“ni ochiqdan-ochiq ikkiyuzlamachilik deb hisoblaydigan Xitoy uchun ularning soxta davlatlar bilan aloqasi uzoq muddatli barqarorlikni oshiradi va „yutuq-yutuq“ ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishni talab qiladi. mAfrikaga yangi aktyorning kelishi gʻarbliklarni Xitoyning Afrikadagi harakatlarini tahlil qilib, oʻz strategiyalarini koʻrib chiqishga olib keldi. Gʻarbning javoblari oxir-oqibat Afrikaga yordam berishi mumkin, chunki tahlil markazlari Afrika elitalari Xitoy sarmoyalaridan qanday koʻproq foyda olishlari haqida strategik tahlillar beradi. mDarhaqiqat, Afrikaning bir tomonni boshqasiga qarshi oʻynashi va Xitoy va Gʻarb oʻrtasida xom ashyo narxini pasaytirishga yordam beradigan ittifoqlardan qochish aniq. mHuquqiy hokimiyat mahalliy Afrika elitalari qoʻlida qoladi, ular resurslar ustidan nazoratni kuchaytiruvchi yoki ulardan yanada foydalanishga olib keladigan qonunlarni qoʻllashga qaror qilishi yoki qilmasligi mumkin.

## Xitoy va resurslar tanqisligi gipotezasi
Xitoyning Afrikaga qiziqishining asosiy sabablarini Xitoyning oʻzida topish mumkin. Xitoy iqtisodiyoti, sanoati, energetikasi va jamiyati alohida shaklga ega. Xitoy iqtisodiyoti va sanoati eksport bozorlari tomon buriladi. Ushbu sanoat tarmoqlari va ular bilan bogʻliq ishlar va investitsiyalar Xitoy jamiyatiga soʻnggi ikki xonali yillik iqtisodiy oʻsishni, ish imkoniyatlarini va hayot darajasini yaxshilashni taʼminlaydi, ammo keskin ravishda koʻmir (70%) va neft (25%) manbalariga tayanadi (2003 yil uchun), mshuningdek, xom ashyo. Diqqatga sazovor narsa tez-tez elektr taqchilligi. AQSh Kongressidagi tinglovda qayd etilishicha, energiya taqchilligi allaqachon elektr taʼminotining ratsioniga, ishlab chiqarish sektorining sekinlashishiga va natijada umumiy iqtisodiy oʻsishga olib kelgan. Boshqa xomashyo tomondan esa Xitoyning oʻsib borayotgan sanoat ehtiyojlarini qondirish uchun oʻzining tabiiy resurslari yetarli emas. mXitoyning iqtisodiy muvaffaqiyati tarixida gʻarb olimlari Xitoyning boylikka intilishi yana qirgʻoq boʻyidagi provinsiyalarni tezda boyitishga olib kelganini, ichki viloyatlar yoki qishloq joylari esa nisbatan kambagʻal boʻlib qolayotganini, bu esa ichki ijtimoiy taranglik va beqarorlikka olib kelganligini payqashdi. Soʻnggi iqtisodiy oʻsish Xitoy jamiyatini barqarorlashtirishga yordam berdi: iqtisodiy oʻsish davrida odamlar shaxsiy hayotini yaxshilashga intilishadi. Millionlab kambagʻal dehqonlar va ishchilar ertangi kunning yaxshiroq yashashiga umid qilib, indamay mehnat qilishadi; ular televizorlar, kompyuterlar, uyali telefonlar, mashinalar, muzlatgichlar sotib olishni xohlashadi. Ularni baxtli va barqaror ushlab turish uchun Xitoy asosan xorijdan xom ashyo — neft, mis, rux, kobalt bilan taʼminlanishi kerak. Shuningdek, Xitoyning doimiy iqtisodiy oʻsishi uchun xom ashyo va energiya manbalarini olish va yangi eksport bozorlarini ochishga boʻlgan siyosiy-iqtisodiy intilishdan kelib chiqqan holda, Xitoy Afrikaning barcha turlari: neft, kobalt, mis, boksit, uran, alyuminiy, marganets, temir rudalari va boshqalar. Afrika resurslari Xitoy sanoatining minerallar va elektr energiyasiga boʻlgan ochligini oziqlantiradi, uning iqtisodiy yuksalishini kuchaytiradi va shu tariqa mamlakat isteʼmolchilarini baxtli va tinch saqlaydi. XKP uchun foydali qazilmalarning yetarli darajada taʼminlanishi ijtimoiy barqarorlikni anglatadi. Boshqa kuchlar singari, Xitoy ham o‘z sanoatini xom ashyo bilan taʼminlashi, fuqarolarini esa ularni baxtli qilish uchun tovarlar bilan taʼminlashi kerak. Energiya va xom ashyo tanqisligidan tahlilchilar, shuningdek, Xitoyning innovatsion qobiliyati, korrupsiya va samarasizligi va ekologik xavf-xatarlar bilan bogʻliq oʻsish muammolariga tahdid solayotgan uzoq muddatli omillarni ham payqashmoqda.

## Manbalar