Geliyoo

**Geliyoo** – internet bilan bogʻliq xizmatlar va mahsulotlarga ixtisoslashgan turk kompaniyasi. Buray Anıl Savaş va Fatih Arslan tomonidan 2010-yil 18-noyabrda asos solingan boʻlsa-da, aslida rivojlanish jarayoni undan bir yil avval, 2009-yilda boshlangan edi. Geliyoo xizmatlari 2013-yilda ishga tushirilgan yangiliklar jamlovchi xizmati va qidiruv tizimini, shuningdek, hozirda ishlab chiqilayotgan brauzerni oʻz ichiga oladi. Qidiruv tizimi 2017-yilda yangilanishdan oʻtkazilgan edi, lekin u 2022-yildan beri faoliyat turitmayapti.

Kompaniya 2017 yilda tanqidlarga uchragan. Oʻsha paytda uning qidiruv tizimi uchun Googledan natijalarni olib koʻrsatishda internetda sotiladigan tayyor skriptdan foydalangani, shuningdek, veb-sayt dizayni ham uchinchi tomondan sotib olingani maʼlum boʻldi. Geliyoo, shuningdek, Turkiyahukumatining tashviqot quroli sifatida ham ayblangan.

## Tarixi
Kompaniyaga 2010-yil 18-noyabrda Buray Anıl Savaş and Fatih Arslan tomonidan asos solingan. Geliyoo – kelmoq feʼlidan yasalgan ot. Fatih Arslan „İhlas“ axborot agentligiga bergan suhbatida, bu nomning turk tilida keng qoʻllanilishi sababli tanlanganini maʼlum qildi. 2010 yilda Demirören axborot agentligi bergan yagona eʼlonga koʻra, mazkur texnologiya 150 nafar mahalliy turk muhandisidan iborat jamoa tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, u „Milliy Google“ deb atalgan. 2013 yil iyul oyida kompaniyaning yangiliklarni jamlovchi xizmati ishga tushirildi.

2015-yildan boshlab ommaviy axborot vositalarida Geliyoo haqida berilgan materiallarda Arslanning hammuassisi sifatida Savaş emas, balki Hakan Atabaş tilga olinadigan boʻldi. Yangilangan qidiruv tizimining sinov ishlari 2017-yil yanvar oyida boshlandi. Bundan bir necha kun avval transport, dengizchilik va aloqa vaziri Ahmet Arslan Turkiya hozirda xorijiy texnologiyalarga qaram boʻlib qolganini taʼkidlab, „milliy qidiruv tizimi“ni yaratish zarurligini aytgandi. Aynan shu bayonot Geliyoo haqidagi xabarlarning tezda ommalashishiga sabab boʻldi. Kompaniya egalari 2018-yilga borib foydalanuvchilar soni 3 millionga yetishini, bu esa bozor ulushining qariyb 7 foizini tashkil etishini kutishlarini bildirdi. Shuningdek, kompaniya brauzer ustida ham ish olib borilayotganini va u 2018-yilning ikkinchi choragida taqdim etilishi rejalashtirilganini maʼlum qildiShuningdek, kompaniya brauzer ustida ham ish olib borilayotganini va u 2018-yilning ikkinchi choragida taqdim etilishi rejalashtirilganini maʼlum qilgan. 2022-yil sentabr holatiga koʻra, Geliyooning rasmiy veb-sayti boʻsh sahifani koʻrsatmoqda edi.

## Xizmatlar
Kompaniyaning qidiruv tizimi, yangiliklar agregatori va RSS xizmati 2013-yil 3-iyun kuni ishga tushirildi. Geliyoo qidiruv tizimi kuniga 7–10 terabayt maʼlumotni tahlil qilish uchun GeliyooBot/1.0-dan foydalanganini bildirdi. RSS tasmasida faqat rasmli havolalar koʻrsatilgani xabar qilindi, chunki rasmsiz havolalar „foydalanuvchi uchun qiziqarli emas“ edi. 2016-yilda kompaniya qidiruv tizimi oʻz indekslash jarayonini amalga oshirmaganini, chunki yetarli hisoblash resurslariga ega emasligini bildirdi. Geliyoo qidiruv tizimi 2017-yil 17-yanvarda sinov tariqasida qayta ishga tushirildi. Kompaniya oʻn yil ichida rivojlanish uchun 10 million turk lirasi atrofida mablagʻ sarfladi. Geliyoo kompaniyasining rasmiy veb-saytidagi eʼlonga koʻra, qidiruv tizimini qoʻllab-quvvatlash uchun maxsus brauzer ishlab chiqilmoqda, biroq uning toʻliq versiyasi hozircha ommaga taqdim etilmagan.

## Tanqidlar
2013-yil oktyabr oyida qidiruv tizimini tahlil qilgan SoL nashri muallifi Ruhan Alpaydın Geliyoo saytini „talabalar loyihasiga oʻxshash“ deb baholagan va uni „hali haqiqiy qidiruv tizimi darajasiga yetmagan“ini taʼkidlagan. Uning fikricha, Geliyoo asosan juda kam va mavzuga uncha mos kelmaydigan natijalarni koʻrsatgan.

Geliyoo 2017-yil yanvar oyida, qidiruv tizimi eʼlon qilinganidan atigi bir necha soat oʻtib, Turkiya ommaviy axborot vositalarida tanqidga uchradi. Tekshiruvlar natijasida qidiruv tizimida koʻrsatilayotgan natijalar internetda 15 AQSh dollariga sotiladigan, oldindan mavjud skript orqali Google Custom Searchdan olinayotgani aniqlangan. Bu holat ayrim sharhlovchilarni kompaniya tomonidan rivojlantirish ishlari uchun oʻn yil davomida 10 million turk liradan ortiq mablagʻ sarflangani haqidagi daʼvoga shubha bilan qarashga sabab boʻldi. Shuningdek, ommaviy axborot vositalari Geliyoo saytida qoʻllanilgan dizayn mavzusi va quyi tuzilmasi internetda atigi 59 AQSh dollariga sotilgani, uni oʻrnatish esa bir soatdan ham kam vaqt olishini fosh qilgan. Kompaniyani masxara qilish maqsadida bir nechta soxta saytlar ham yaratilgan. Jumladan, „Gidiyoo“ („ketayapti“ maʼnosida) va „Gelemiyoo“ („kela olmayapti“ degan maʼnoda) nomli saytlar paydo boʻlgan boʻlib, ular xuddi shu tarzda qidiruv natijalarini koʻrsatgan va ularni yaratish atigi 60 AQSh dollariga tushgan. Geliyoo tanqidchilarga javoban, saytning hozirgi shakli faqat ularning domen nomini sinash uchun ishlatilayotganini va haqiqiy qidiruv tizimi hanuzgacha ommaga taqdim etilmaganini maʼlum qilgan.

2017-yil yanvarida Transport va infratuzilma vazirligi bir necha manbalar „qidiruv tizimi vazirlik tomonidan qoʻllab-quvvatlangan“ degan taassurot uygʻotgani haqida izoh berib, kompaniyaga hech qanday moliyaviy yoki maʼnaviy yordam koʻrsatmaganini maʼlum qildi. 2017-yil 10-martda The New York Times gazetasida chop etilgan fikr-mulohazalarida Busra Erkara kompaniya „turk madaniyati va oilaviy qadriyatlarga mos kelmaydigan veb-saytlar va kontentni avtomatik ravishda bloklashini“ aytdi va Geliyoo Turkiya hukumatining „senzura va targʻiboti“ning bir qismi ekanligini taʼkidladi.

## Tashqi havolalar
* 

## Manbalar