Dubayda turizm

Dubay dunyodagi yetakchi sayyohlik yoʻnalishlaridan biri hisoblanuvchi shahar boʻlib, uning turizm sohasi asosiy daromad manbai hisoblanadi. 2016-yilda shahar kamida bir kecha tunab qolgan 14.9 million mehmonni qabul qildi. 2018-yilda Dubay xalqaro tashrif buyuruvchilar soni boʻyicha dunyoda eng koʻp tashrif buyurilgan toʻrtinchi shahar maqomiga ega boʻlgan.

## Tarixi
1966-yilda neft konlarining topilishi hozirgi Dubayning rivojlanishiga turtki bergan bo‘lsa-da,  Shayx Rashid bin Said Al Maktum (1958-yildan 1990-yilgacha hukmronlik qilgan) bir kun kelib Dubayda neft tugab qolishini anglab yetdi va shu bois neftdan ham uzoqroq davom etadigan iqtisodiyotni barpo etishga kirishdi. Shayx Rashidga xos boʻlgan iqtibos uning 1966-yilda topilgan va 1969-yilda ishlab chiqarila boshlagan Dubay nefti bir necha avloddan keyin tugab qolishi haqidagi xavotirini aks ettiradi. Shayx Rashid shunday degan edi: „Bobom tuya mingan, otam tuya mingan, men Mercedesda yuraman, o‘g‘lim Land Roverda yuradi, uning o‘g‘li ham Land Roverda yuradi, ammo uning o‘g‘li yana tuya minadi“. Shayx Rashid shaharning savdo tarixiga asoslanib, Dubay iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish kerakligini erta angladi va shu sababli Dubayni mintaqaning savdo hamda xizmat koʻrsatish markazi sifatida tashkil etishga kirishdi. 1979-yilga kelib, u butun Birlashgan Arab Amirliklari uchun logistika markazi va dunyodagi eng yirik sun’iy portga aylangan Jabal Ali portini barpo etishda muvaffaqiyat qozondi. U, shuningdek, Dubay xalqaro aeroportini modernizatsiya qildi va oʻsha paytda Yaqin Sharqdagi eng baland bino boʻlgan Dubay jahon savdo markazini qurdi. 1970-yillarning oxiriga kelib, Dubay iqtisodiyotini faqatgina neft qazib olishga qaratilgan iqtisodiy tushunchadan uzoqlashtirish va turizm kabi boshqa sohalarni diversifikatsiya qilish uchun zamin yaratildi.

1989-yilda Dubayni yuqori darajadagi bozor va nufuzli biznes markazlari uchun hashamatli manzil sifatida targʻib qilish uchun Dubay savdo va turizmni rivojlantirish kengashi tashkil etildi. 1997-yil yanvar oyida uning oʻrnini Turizm va tijorat marketingi departamenti (DTCM) egalladi.

2013-yil may oyida Dubay hukumati 2020-yilga borib yiliga 20 million sayyohni jalb qilish va Dubayni xalqaro dam oluvchi sayohatchilar, shuningdek, biznes sayohatchilar uchun birinchi tanlov yo‘nalishiga aylantirish maqsadida *Dubay turizm strategiyasi 2020* ni ishga tushirdi. 2018-yilda strategiya 2022-yilda 21–23 million, 2025-yilga kelib esa 23–25 million tashrif buyuruvchini jalb qilish boʻyicha yangi maqsadlarni belgilash orqali kengaytirildi.

Dubayning COVID-19 pandemiyasiga qarshi choralarni ko‘rishiga turizm sohasini saqlab qolish zarurati to‘sqinlik qildi. COVID-19 bilan bir qatorda, Dubayning sayyohlik sohasi amirlikdagi inson huquqlari holati, ayniqsa, malika Latifa bin Muhammad Al Maktumga nisbatan munosabat haqidagi xalqaro xabardorlikning kuchayishi tufayli ham zarar ko‘rdi.

## Tashrif buyuruvchilar va ularning xarajatlari
1982-yildan beri Dubay sayyohlar uchun eng tez rivojlanayotgan yoʻnalishlardan biri boʻlib kelmoqda. 2002-yilda tashrif buyuruvchilar asosan Fors ko‘rfazi arab davlatlari hamkorlik kengashiga aʼzo mamlakatlardan boʻlgan, ulardan tashrif buyurgan sayyohlar jami sayyohlarning 34 % ini, Janubiy Osiyo 25 % ini, boshqa arab davlatlari 16 % ini, Yevropa 15 % ini va Afrika fuqarolari 9 % ini tashkil etdi. 2003-yilda turizmdan tushgan daromad 1 milliard dollardan oshdi va neft daromadlaridan oshib, toʻgʻridan-toʻgʻri hamda bilvosita YaIMning mos ravishda 17 % va 28 % idan ortigʻini tashkil etdi.

2019-yilning yanvar-iyun oylarida Dubayga 8.36 million xalqaro sayyoh tashrif buyurdi. Eng koʻp tashrif buyuruvchilar Hindiston (997,000), Saudiya Arabistoni (755,000) va Buyuk Britaniya (586,000) mamlakatlari fuqarolaridan iborat boʻlgan.

MasterCardning „Xalqaro shaharlar indeksi 2019“ maʼlumotlariga koʻra, sayyohlar Dubayda boshqa mamlakatlarga qaraganda koʻproq pul sarflaydi. 2018-yilda mamlakat ketma-ket toʻrtinchi yil roʻyxatda birinchi oʻrinni egalladi va sayyohlarning umumiy xarajatlari 30.82 milliard dollarni tashkil etdi, bu 2017-yilga nisbatan 3.8 foizga koʻpdir (29.70 milliard dollar). Bir sayyoh sarflagan kunlik oʻrtacha xarajat 553 dollardan iborat boʻldi.

2019-yilda Dubayga jami 16.73 million sayyoh tashrif buyurdi, bu oʻtgan yilga nisbatan 5.09 foizga koʻpdir. Biroq, 2020-yilda koronavirus pandemiyasi tufayli tashrif buyuruvchilar sonida 5.51 millionga kamayish holati kuzatildi.

## Turar joy

Soʻnggi uch yil ichida Dubayda 4 va 5 yulduzli mehmonxonalar hamda xonalar soni koʻpaygan, ammo standart mehmonxona kvartiralari kamaygan. Xonalarning umumiy soni 2015-yildan 2017-yilga qadar 9,098 taga koʻpayib, 9.25 foizga oʻsdi. Expo 2020dan oldin Dubaydagi mehmonxonalar taklif tezlashgani sababli talabni ragʻbatlantirish uchun xona narxlarini pasaytirdi. 2019-yil avgust oyidagi maʼlumotlarga koʻra, Dubay mehmonxonachilari talabning 7.4 % oʻsishiga qarshi taklifning 7.6 % ga oʻsganligi haqida xabar berishgan. 2019-yil iyun oyida oʻrtacha xona narxlari 486 AEDni tashkil etgan boʻlsa, 2018-yilning xuddi shu oyida xonalarning oʻrtacha narxlari 544 AEDni tashkil etdi. 2019-yil iyul oyida Dubaydagi Jumeirah Group MChJ turizmning pasayishi tufayli 500 kishini ishdan boʻshatdi. 2019-yilning ikkinchi choragida mehmonxona sektori 2009-yildan beri eng yomon chorakni boshdan kechirdi.

## Diqqatga sazovor joylari

Dubayning qadimiy madaniyati ko‘pincha iqtisodiy rivojlanish tufayli e’tibordan chetda qolsa-da, uning ba’zi jihatlarini shaharni ikkiga – Bur Dubay va Dayraga ajratib turuvchi daryo atrofidagi joylarga tashrif buyurish orqali ko‘rish mumkin. Daryoning Bur Dubay tomonidagi binolar eski shaharning asosiy qiyofasini namoyon etadi. Tarixiy Dubayning saqlanib qolgan kam sonli qismlaridan biri bo‘lgan Heritage qishlog‘i (Meros qishlog‘i) qadimiy binolarni o‘z ichiga olgan. Unga qo‘shni joylashgan Diving qishlog‘i (G‘avvoslik qishlog‘i) marvarid qidiruvi va baliq ovlash haqidagi ko‘rgazmalarni taqdim etadi. Diving qishlog‘i butun „Shindagha“ hududini madaniy shaharga aylantirish va Dubaydagi hayotni o‘tmishdagidek qayta tiklashga qaratilgan ulkan rejaning bir qismini tashkil qiladi.

Boshqa diqqatga sazovor joylar orasiga Shayx Said Al Maktum uyi, taxminan 1799-yilda qad rostlagan Al Fahidi qal’asidagi Dubay muzeyi va Dubay shahridan 115 kilometr janubi-sharqda, qoyali Hatta togʻlarining qoq markazida joylashgan Hattaning Heritage qishlogʻi kiradi. Qishloqning tarixi 2000—3000-yilga borib taqaladi. U 30 ta binodan iborat boʻlib, ularning har biri hajmi, ichki tuzilishi va foydalanilgan qurilish materiallari bilan farqlanadi: binolarda loy, pichan, sandal daraxti va palma barglari kabi rekonstruksiya paytida ishlatilgan materiallardan foydalanishga katta eʼtibor berilgan. Sharia masjidi XIX asr boshlarida xuddi shu qurilish materiallaridan foydalangan holda qurilgan eski masjid boʻlib, katta namozxona, sud va hovli, minora va boshqa xoʻjalik xonalaridan iborat. Boshqa muzeylar orasiga Al Ahmadiya maktabi ham kiradi.

### Xarid qilish

Dubay „Yaqin Sharqning savdo markazi“ laqabini olgan. Shahar mintaqadagi mamlakatlardan va Sharqiy Yevropa, Afrika hamda Hindiston yarimorolidan koʻplab xarid qiluvchi sayyohlarni jalb qiladi. Dubay souk tumanlari bilan mashhur. Souk arabcha soʻz boʻlib, bozor yoki har qanday turdagi tovarlar olib kelinadigan yoki almashtiriladigan joyni anglatadi. Anʼanaga koʻra, Uzoq Sharq, Xitoy, Shri Lanka hamda Hindistondan kelgan kemalar oʻz yuklarini boʻshatishadi va tovarlarni kema ustaxonalari yonidagi bozorlarda savdolashib sotishadi.

Shaharda zamonaviy savdo markazlari va kiyim-kechak doʻkonlari ham mavjud. Dubay xalqaro aeroportida Dubai Duty Free xizmati xalqaro aeroportdan foydalanadigan turli millatli yoʻlovchilarga tovarlarni yetkazib berishni taklif qiladi. Duty Free hududlari va yirik savdolardan tashqari, Dubay dunyodagi eng qimmat xarid yo‘nalishlaridan biri sifatida shuhrat qozongan.

Dubayda kiyim-kechak doʻkonlari, baʼzi elektronika doʻkonlari, universal doʻkonlar va supermarketlar qatʼiy narx asosida ishlasa-da, boshqa savdo shoxobchalarining koʻpchiligi doʻstona narx kelishish jarayonini hayot tarzining bir boʻladi deb bilishadi.

Dubayning koʻplab savdo markazlari har bir isteʼmolchining ehtiyojlarini qondira oladi. Shaharda avtomobillar, kiyim-kechak, zargarlik buyumlari, elektronika, mebel jihozlari, sport anjomlari va boshqa har qanday tovarlar bir tom ostida boʻlishi mumkin.

Dubay savdo festivali har yili yanvar oyida oʻtkaziladigan bir oylik festivaldir. Festival davomida butun amirlik yirik savdo markaziga aylanadi. Bundan tashqari, festival musiqiy shoular, sanʼat koʻrgazmalari va folklor raqslarni ham oʻz ichiga oladi.

Dubayning yozgi syurprizlari (DYS) — iyun, iyul va avgust oylarida oʻtkaziladigan Dubay savdo festivalining yozgi versiyasi. Dubay hukumati Dubayni oilaviy dam olish maskani sifatida targʻib qilish maqsadida 1998-yilda Dubay yozgi syurprizlari festivalini oʻtkaza boshlagan. DYS ko‘ngilochar tadbirlar, ovqatlanish chegirmalari va xarid qilish bo‘yicha ajoyib takliflarni taqdim etadi.

## Madaniy sezgirlik
Sayyohlar oʻzlari musulmon boʻlmasalar ham, jamoat joylarida musulmonlik diniy cheklovlariga rioya qilishlari kerak, masalan, Ramazon oyida kunduzi jamoat joylarida ovqatlanish yoki ichishdan saqlanish lozim boʻladi.

Dubayda jinoyat qonunchiligining bir qismi sifatida kamtarona kiyinish qoidalari mavjud. Dubay savdo markazida yengsiz ustki kiyimlar va kalta liboslar kiyish tavsiya etilmaydi. Kiyimlar mos uzunlikda boʻlishi tavsiya etiladi.

Dubayda gomoseksualizm, jumladan, sayyohlar uchun ham jinoyat hisoblanadi. Biroq, Dubayda faol yer osti gey hayoti mavjud bo‘lib, hokimiyat organlari qonunni amalga oshirish uchun gomoseksuallarni ataylab qidirmaydi.

## Transporti

Ko‘plab poytaxtlar va boshqa yirik shaharlardan Dubayga toʻgʻridan-toʻgʻri reyslar mavjud. 120 tadan ortiq aviakompaniyalar Dubay xalqaro aeroportiga keladi va u yerdan 260 tadan ortiq yoʻnalishlarga parvozni amalga oshiradi. Dubay xalqaro aeroporti xalqaro yoʻlovchi tashish boʻyicha dunyodagi eng gavjum aeroport hisoblanadi. Shuningdek, Dubay, 100 tadan ortiq yoʻnalishlarga rejali qatnovlarni amalga oshiradigan Emirates Airline kompaniyasining asosiy bazasi ham hisoblanadi.

2009-yil iyun oyida Emirates aviakompaniyasi alohida ehtiyojli yo‘lovchilar uchun jo‘nash va kelish joylarida maxsus xizmat ko‘rsatish hududini tashkil etdi. Bu esa nogironlar aravachasidagi yo‘lovchilarga yanada shaxsiylashtirilgan xizmatdan foydalanish imkoniyatini berdi. 

2001-yilda Dubayda birinchi kruiz terminalining tashkil etilishi va 2010-yil fevral oyida yuqori xizmat ko‘rsatish imkoniyatiga ega bo‘lgan yangilangan Yangi Dubay kruiz terminalining ochilishi kruiz kompaniyalari operatorlarining e’tiborini o‘ziga jalb etdi. Dubayga kruizlar Singapur, Sidney, Afina, Dover, Venetsiya, Keyptaun, Civitavecchia, Pirey, Iskandariya, Istanbul, Nyu York, Southampton, Barselona, Fort Lauderdale, Mayami, Los-Anjeles, Mumbay, Gonkong, Shanxay, Monte-Karlo, Mombasa, Viktoriya, Cairns va boshqalar orqali amalga oshiriladi. 

Birlashgan Arab Amirliklarida yirik shaharlar va qishloqlarni bogʻlaydigan yoʻllar tarmogʻi, jumladan, Saudiya Arabistoni hamda Ummon bilan chegaradosh mamlakatlarga chiqish imkoniyatini beradigan Dubay va Abu-Dabi oʻrtasidagi koʻp polosali avtomagistral mavjud. Dubay va Birlashgan Arab Amirliklaridagi avtomobil yoʻllari va asosiy yoʻllar Amirlik marshrut raqami bilan belgilanadi. Tezlik chegaralari yoʻl belgilarida koʻrsatiladi va odatda ular shahar atrofida ni, boshqa joylarda ni tashkil qiladi. 

Dubay eng yaxshi taksi xizmatlari koʻrsatish reytingida Tokio va Singapurdan keyin uchinchi oʻrinni egallagan. 

## Noqonuniy giyohvand moddalar
Dubayga kiruvchi sayohatchilar giyohvand moddalarni noqonuniy isteʼmol qilish yoki kontrabanda bilan bogʻliq qattiq jazolar haqida ogohlantiriladi. Dubay hokimiyati organlari noqonuniy moddalarning eng kichik miqdorlarini ham aniqlash maqsadida yuqori sezgirlikka ega uskunalardan foydalanib, puxta tekshiruvlar o‘tkazadilar. 2008-yil 11-fevralda *Dubai City News* nashri Dubayning yuqori martabali sudyasining gaplaridan iqtibos keltirdi: „Ushbu qonunlar har qanday odamni giyohvand moddalarni tashish yoki iste’mol qilishdan qaytarishga yordam beradi. Birovdan topilgan noqonuniy giyohvand moddalar miqdori 0,05 gramm boʻlsa ham, u aybdor deb topiladi. Jazo kamida toʻrt yilni tashkil etadi. Xulosa aniq &#x2014; giyohvand moddalarga toqat qilinmaydi“.

## Salomatlik
Dubayga kirishda hech qanday maxsus emlash talab qilinmaydi, ammo sayyohlarga sayohat qilishdan oldin tegishli tibbiy sugʻurta sotib olish tavsiya etiladi. Zamonaviy sog‘liqni saqlash tizimining so‘nggi yutuqlaridan biri sifatida Dubay shahri Dubaydagi deyarli barcha shifokorlarning onlayn tibbiy maslahat xizmatlarini taklif etmoqda.

## Sport turizmi
Dubay quyidagi xalqaro chempionatlarga mezbonlik qiladi:

* Dubay jahon kubogi — dunyodagi eng boy ot poygasi
* Dubai Classic — golf chempionati
* Barclays — erkaklar va ayollar uchun Dubay tennis musobaqasi
* UIM World Powerboat poygasi
* Rugby Sevens
* Dubai International Rally
* Dubai Snooker Classic
* The UAE Desert Challenge
* The Standard Chartered Dubai Marathon

## Manbalar