Maktab vaucheri

**Maktab vaucheri,** **ta'lim** vaucheri deb ham ataladi-**vaucher tizimida** u o'quvchi yoki uning ota-onasi tomonidan tanlangan maktab o'quvchisi uchun davlat tomonidan moliyalashtirilgan sertifikatdir.Moliyalashtirish odatda ma'lum bir yil,semestr yoki chorak uchun.Ba'zi mamlakatlarda,shtatlarda yoki mahalliy yurisdiktsiyalarda vaucher uyda o'qish haqini qoplash yoki qoplash uchun ishlatilishi mumkin. Ba'zi mamlakatlarda vaucherlar faqat xususiy maktablar uchun mavjud.

2017-yilda maktab vaucherlari bo'yicha iqtisodiy adabiyotlarni ko'rib chiqishga ko'ra,"hozirda vaucherlarni keng qabul qilishni taklif qilish uchun etarli dalillar mavjud emas;ammo,ko'plab ijobiy natijalar tadqiqotning davom etishini tasdiqlaydi". 2006-yilda Amerika Iqtisodiy Assotsiatsiyasi aʼzolari oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrovda iqtisodchilarning uchdan ikki qismidan koʻprogʻi ota-onalar xususiy yoki davlat maktablarida foydalanishi mumkin boʻlgan taʼlim vaucherlarini qoʻllab-quvvatlagan.Ushbu yordam kam ta'minlangan oilalar yoki kam ta'minlangan maktablar bilan ortib borishi ko'rsatilgan.

## Tarixi
Fransiya 1870-1871-yillardagi Franko-Prussiya urushida mag'lubiyatga uchradi va odamlar Fransiyaning harbiy ta'lim tizimining tanazzulga uchrashini aybladilar.Ushbu mag'lubiyatdan so'ng,Fransiya Assambleyasi o'quvchilarga eng yaxshi maktabni izlash imkonini beradigan maktablarni yaxshilaydigan diniy vaucherni joriy qildi.Fransiya diniy ta'limni subsidiyalashdan bosh tortgani uchun bu taklif hech qachon ilgari surilmagan.Ushbu taklif muvaffaqiyatsizlikka uchraganiga qaramay,ushbu vaucher bugungi kunda ko'plab mamlakatlarda vaucher modelining prototipi hisoblanadi.

Bugungi kunda Qo'shma Shtatlardagi eng qadimgi uzluksiz ta'lim vaucher dasturlari 1869 va 1873 da boshlangan Vermont va Meyn dagi Ta'lim Siti dasturlari hisoblanadi.Ba'zi shaharlarda mahalliy o'rta maktablar yoki boshlang'ich maktablar yo'qligi sababli,bu shaharlardagi talabalar davlat maktablarida yoki boshqa shaharlardagi, xususiy diniy bo'lmagan maktablarda o'qish uchun vaucher olishlari mumkin.Bunday hollarda “yuboruvchi” shaharlar oʻqish haqini toʻgʻridan-toʻgʻri “qabul qiluvchi” maktablarga toʻlaydilar.”

Ta'lim vaucherlari tizimi Niderlandiyada 1917-yilda joriy qilingan.Bugungi kunda talabalarning 70% dan ortig'i asosan konfessiyalarga bo'lingan xususiy, lekin davlat tomonidan moliyalashtiriladigan maktablarda tahsil oladi.

Milton Fridman 1950-yillarda zamonaviy vaucherlarni himoya qilgan.Uning aytishicha,raqobat maktablarni rivojlantiradi,xarajatlarni kamaytiradi va oliy ta’lim natijalarini aks ettiradi.Fridmanning vaucherlar haqidagi qarashlari 1980-yilda oʻn seriyali “Erkin tanlov”  teleseriali va shu nomdagi kitob  (uning rafiqasi Roza Fridman bilan hammualliflik) chiqishi bilan yanada yorqinroq boʻldi.6 seriyali serial  va kitobning 6 bobi nomi:“Maktablarimiz muammosi nimada?”.Fridmanning soʻzlariga koʻra, ota-onalar va oʻquvchilarning oʻz maktablarini tanlashlari uchun vaucherlardan foydalanish – tanlash erkinligini kengaytiradi va bilimli talabalar sonini oshiradi.

1960-yillarda ba'zi Janubiy shtatlarda maktab vaucherlari segregatsiyani davom ettirish usuli sifatida ishlatilgan.Bir necha hollarda davlat maktablari butunlay yopilgan va ota-onalarga vaucherlar berilgan.Keyinchalik,stipendiya vaucherlari deb ataladigan narsa ko'pincha yangi,xususiy ajratilgan maktablarda, ya'ni segregatsiya akademiyalarida mashhur bo'ldi.

Bugungi kunda barcha zamonaviy vaucher dasturlari irqiy kamsitishni taqiqlaydi.

## Manbalar
Turli maktablar o'rtasida muhim farqlar mavjud:

* Davlat maktablari ochiq va soliqlar hisobidan moliyalashtiriladi.
* Xususiy maktablar xususiy faoliyat ko'rsatadi va o'qish yoki xayriya jamg'armalari tomonidan moliyalashtiriladi.
* Maktab vaucherlari to'g'ridan-to'g'ri ota-onalarga har qanday maktabga borish uchun beriladigan subsidiyalardir.
* Charter maktablari davlat tomonidan moliyalashtiriladi
* Ochiq qabul - ota-onalarga farzandi qaysi davlat maktabiga borishini tanlashga ruxsat berish jarayoni (agar maktabda maksimal talabalar soni bo'lmasa). Bu ba'zan vaucherlar va maktab mukofotlari bilan aralashib ketadi.
* Ta'lim uchun soliq imtiyozi, o'qish uchun soliq krediti yoki soliq krediti stipendiyasi.  Ta'lim uchun soliq imtiyozlarining ikki turi mavjud: shaxsiy foydalanish va xayriya. Shaxsiy foydalanish uchun soliq imtiyozlari - bu alohida soliq to'lovchilarga o'z farzandlari nomidan ta'lim xarajatlari uchun beriladigan soliq imtiyozlari. Xayriya soliq imtiyozlari - bu xususiy maktab stipendiyalarini ta'minlovchi notijorat tashkilotlarni moliyalashtiradigan jismoniy shaxslarga yoki korxonalarga beriladigan soliq imtiyozlari.
* Ta'lim jamg'armalari ota-onalarga davlat mablag'larini qayta foydalanish mumkin bo'lgan jamg'arma hisobvaraqlariga olish imkonini beradi. Ko'pincha debet karta orqali oilalarga tarqatiladigan ushbu mablag'lar xususiy maktablarda o'qish to'lovlarini, onlayn o'quv dasturlarini, xususiy repetitorlik xizmatlarini, davlat kollejlarida o'qishni, oliy ta'lim xarajatlarini va boshqa tasdiqlangan xususiy o'quv xizmatlari va materiallarini qoplashi mumkin.

## Iqtisodiyot

### Asosiy ma'lumot
Ta'lim inson kapitalini to'plash vositasi sifatida ko'pincha jamiyat taraqqiyoti va taraqqiyoti uchun juda muhimdir,shuning uchun davlatning xalq ta'limidagi ishtirokini doimiy ravishda takomillashtirish zarur. Shu bilan birga,ta'lim jamiyatning asosiy me'yorlariga asoslangan qadriyatlarni jalb qilish vositasidir.Ta'lim jinoyatchilikning kamayishi, fuqarolarning xabardorligi va "qo'shnichilik effekti" deb nomlanuvchi iqtisodiy rivojlanishga hissa qo'shadi.

Iqtisodiy nazariya nuqtai nazaridan oilalar ta'lim va shaxsiy iste'molga qancha mablag' sarflayotganini aniqlaydigan iste'mol variantlari to'plamiga duch kelishadi.Iste'molchi paketlarining istalgan soni byudjet chegarasiga to'g'ri kelmaguncha mavjud.Bu shuni anglatadiki,ta'lim va shaxsiy iste'mol uchun har qanday imkoniyatlar byudjet cheklovlaridan oshmasligi kerak.O'ziga xos egri chiziqlar bir tovarning boshqasiga nisbatan afzalliklarini ifodalaydi.

Davlatning ta'limga aralashuvi odatda ikki shaklda bo'ladi. Birinchi shakl-ustav maktablari,maxsus maktablar yoki tijorat maktablarini yaratish va raqobatning kuchayishi.Ikkinchi yondashuv individual yo'naltirilgan bo'lishi mumkin, masalan, jismoniy shaxslarga kollej yoki maktabda o'qish uchun subsidiyalar yoki kreditlar berish.

Voucherlar odatda ikkita iqtisodiy sababga ko'ra beriladi. Birinchi sabab-iste'molchi tanlovi.Oila farzandi qayerda maktabga borishini va oʻzi tanlagan eng yaqin maktabni tanlashi mumkin.

Vaucherlarni taqdim etishning ikkinchi sababi maktablar o'rtasida bozor raqobatini oshirishdir.Vaucherlar maktablar uchun xarajatlarni kamaytirish va iste'molchilar , oilalar uchun ta'lim sifatini oshirish orqali maktablarni raqobatbardosh qiladi

Maktab vaucher dasturlari joriy etilganda,natijalar bir xil bo'lmagan,ba'zi dasturlar maktab vaucherlarining yuqori afzalliklarini ko'rsatgan, ba'zilari esa salbiy oqibatlarga olib kelgan.

## Manbalar