Shimoliy Qozogʻiston

**Shimoliy Qozogʻiston-**gʻarbda Ural platosidan sharqda Irtish tekisligigacha,shimolda Shimoliy Qozoq tekisligidan janubda Sariarqoning kichik tizmalarigacha choʻzilgan hududdir.U Shimoliy Qozogʻiston,Qoʻstanay, Oqmola va Pavlodar viloyatlarini oʻz ichiga oladi. Uning hududida Qozog'iston Respublikasining poytaxti - Ostona joylashgan. Eng yirik shaharlari: Pavlodar, Petropavlovsk, Qoʻstanay, Ekibastuz, Koʻkshetov.

## Tuproq

Hududning relyefi asosan tekis.Uning shimoliy va sharqiy qismlarini Shimoliy Qozoq tekisligi egallaydi.Bu dasht tekisligida plastinkasimon chuqurliklar va ular bilan almashinadigan tizmalar koʻp.Ularning aksariyatida chuchuk va sho'r ko'llar mavjud.Qurg'oqchilik yillarida ularning ba'zilari quriydi.Janub va janubi-sharqda Shimoliy Qozoq tekisligi asta-sekin ko'tariladi va Koʻkchatovning janubida go'zallik "Qozog'iston Shveytsariyasi" bilan tenglashtirilgan go'zal tepalik (Koʻkchatov tepaligi) bilan almashtiriladi. Unchalik baland boʻlmagan,lekin toshloq,tizma va qaragʻay oʻrmonlari bilan oʻralgan togʻ tizmalari ajoyib suratga oʻxshaydi.Toʻlqinlararo chuqurlikdagi koʻllar va ularning qirgʻoqlaridagi yumaloq toshlar va turli shakldagi choʻqqilar oʻziga xos koʻrinish beradi.Tumanning gʻarbida Toʻrgʻay platosi, shimolda adirlar, baland tekisliklar va sayoz koʻllar, janubida tekis adirlar bor. Toʻrgʻay platosini shimoldan janubga toʻgʻridan-toʻgʻri toʻgʻridan-toʻgʻri toʻgʻridan-toʻgʻri kesib oʻtadi, uning kengligi 20—75 km, tubi tekis.

## Sanoat
Tog'-kon sanoati temir rudasi,asbest, boksit,ko'mir va boshqalarni ishlab chiqaradi ishlab chiqarish bilan bog'liq holda shakllangan.Ular oʻtgan asrning 60-yillarida rivojlana boshlagan boʻlsa-da,tuman iqtisodiyotida hali ham muhim oʻrin tutadi.Qora metallurgiya temir rudasini qazib olish va boyitishga asoslangan.Bu Sokolov-Sarybay va Lisakovsk PBC (cho'kindi qatlamlaridagi konlar).Rudadagi temirning o'rtacha miqdori 34,3% ni tashkil qiladi,lekin uni ishlatishdagi muammolardan biri bu fosfor (0,48%).Korxona 80 yil davomida ruda zahiralari bilan ta’minlangan.Oqsu ferroqotishma zavodi mamlakatimizdagi kremniy, marganets va xromli temir qotishmalarining eng yirik ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. Xom ashyo sifatida Gʻarbiy Qozogʻistonning xromiti, Markaziy Qozogʻistonning marganets rudalaridan foydalanadi. Rangli metallurgiyadan boksit ishlab chiqarish rivojlangan (Arqaliq shahri yaqinida). Alyuminiy dunyodagi eng yirik zavodlardan biri bo'lgan va alyuminiy oksidi ishlab chiqaradigan mamlakatimizdagi yagona Pavlodar alyuminiy zavodiga yuboriladi.

Pavlodarda neftni qayta ishlash zavodi ishlaydi. Mamlakatda 2-o'rin (yiliga 2 mln. tonnadan ortiq).Shimoliy Qozogʻistonning mashinasozlik va metallga ishlov berish sanoati korxonalari tomonidan ishlab chiqarilgan qishloq xoʻjaligi texnikasi agrobiznesga xizmat qilmoqda.Ostonada joylashgan zavodlar (“Astanaauylmash”,“Kazakauylmash”) oʻroq mashinalari,pichan oʻrish mashinalari,suyuqliklarni soladigan nasoslar,Pavlodarda traktorlar, Makinskda ular uchun ehtiyot qismlar, Qalqamanda buldozerlar ishlab chiqaradi. Bu tarmoqlar import xomashyo bilan ishlaydi.

Shimoliy Qozog'istondagi elektr stansiyalari-Ekibastuzdagi GRES-1 (quvvati 4 mln. kVt/soat) GRES6-2 (1 mln. kVt/soat). Ekibastuz va Maykubi havzalarida qoʻngʻir koʻmir va koʻmir qazib olinadi,ular nafaqat Qozogʻiston,balki issiqlik elektr stansiyalarini ham taʼminlaydi.Qurilish sanoati korxonalari gʻisht va temir-beton konstruksiyalarni (Ostona va Qoʻstanay) ishlab chiqaradi.Qurilishda ishlatiladigan toshlar Atbasar va Shortandi karerlaridan olinadi. Bundan tashqari, mahalliy qurilish materiallari ishlatiladi - tosh, gil, pista.

## Qishloq xo'jaligi
Qozog'istonda eng rivojlangan agrobiznes shimoliy iqtisodiy zonada joylashgan.Shimoliy Qozogʻiston mamlakatning eng yirik gʻalla yetishtiruvchi hududidir.Ekin maydonlarining moʻlligi qishloq xoʻjaligini rivojlantirishga ijobiy taʼsir koʻrsatmoqda.Asosiy ixtisosligi (80% ekin maydonlari) bahorgi bug'doy etishtirishdir.Eng yirik donli ekin maydonlari Shimoliy Qozogʻiston,Qoʻstanay va Aqmola viloyatlarida (3 mln.ga dan ortiq) joylashgan.

Bundan tashqari,bu yerda suli,arpa,kuzgi bugʻdoy,grechka pishiriladi.Iqtisodiy rayon umumiy gʻalla hosili boʻyicha Qozogʻistonda eng yirik (67%) boʻlib,uning asosiy qismi uchta viloyat – Oqmoʻla, Shimoliy Qozogʻiston va Qoʻstanay viloyatlariga toʻgʻri keladi. Texnik ekinlarning ulushi (kungaboqar, zig'ir, xantal va boshqalar) kichik, ammo kungaboqarning hosildorligi ancha yuqori - mamlakatdagi umumiy hosilning 11%.

Sabzavot,kartoshka va poliz ekinlari shahar atrofi va daryo vodiylarida yetishtiriladi.Bu ekinlarning umumiy ulushi 15 foizni tashkil etadi,biroq u butun viloyat aholisini qamrab oladi.Viloyat qishloq xoʻjaligi yerlarining katta qismini (25% ga yaqinini) yem-xashak ekinlari – koʻp yillik oʻtlar, makkajoʻxori, yem lavlagi ekadi.Viloyatda sut, goʻsht-sut yoʻnalishli chorvachilik boqish mumkin boʻlgan yaylov va oʻtloqlar koʻp. Qoʻy, ot, parrandachilik, choʻchqachilik xoʻjaliklari ham rivojlangan.

Sut va yog' sanoati sariyog ',pishloq va sut kukuni ishlab chiqarishga ixtisoslashgan.Viloyatda aholi jon boshiga oʻrtacha respublika koʻrsatkichidan 2 barobar yuqori.Barcha shaharlarda (ayrim qishloq aholi punktlarida) yengil sanoat korxonalari mavjud.Ular charm,toʻqimachilik va tikuvchilik buyumlari ishlab chiqaradi.

Viloyatda tashilayotgan yuklarning 20 foizdan ortigʻi avtomobil transportiga toʻgʻri keladi.Natijada Shimoliy Qozogʻistonda quyidagi hududiy ishlab chiqarish majmualari va ishlab chiqarish tarmoqlari shakllandi.Pavlodar-Ekibastuz agrobiznes (Pavlodar,Oqsuv,Ekibastuz) iqtisodiy rayoni iqtisodiyotining asosi.U koʻmir,elektr energiyasi, ferroqotishma va alumina ishlab chiqaruvchi yirik korxonalardan iborat. Traktor va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo va neftni qayta ishlash sanoati ham rivojlangan. Oqsu ferroqotishma zavodi mahsulotlariga jahon bozorida talab katta.

* **Oqmola sanoat maydoni**. Qurilish materiallari, qishloq xoʻjaligi, mashinasozlik, oziq-ovqat va yengil sanoatdan iborat.

Mamlakat va yana Rossiyaning qoʻshni viloyatlaridagi metallurgiya korxonalarining xomashyo bazasini Qoʻstanay ishlab chiqarish maydonchasi tashkil etadi.U temir rudasini qazib olish va qayta ishlash korxonalari faoliyat yuritadigan Qo'stanay va Rudniy shaharlarini o'z ichiga oladi.Shu bilan birga bu yerda yengil va oziq-ovqat sanoati ham rivojlangandir

* **Koʻkchatov sanoat** majmuasida kislorod bilan nafas oluvchi asbob-uskunalar va turli tortish asboblari, Arkaliqda boksit ishlab chiqariladi.
* **Petropavlovsk sanoat majmuasi** avtomobil dvigatellari, oziq-ovqat va yengil sanoat mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan.

## Ekologik muammolar
Shimoliy Qozogʻiston iqtisodiy rayoni havosini ifloslantiruvchi asosiy manbalar-tabiiy resurslarni qazib olish bilan shugʻullanuvchi korxonalar va shahar issiqlik taʼminoti markazlari va avtotransport vositalaridir.Sanoat va maishiy chiqindilar va kul chiqindilari atrof-muhitga eng zararli hisoblanadi.Ko'p miqdorda chiqindilar nafaqat atrof-muhitga zarar etkazadi,balki inson hayotiga ham jiddiy xavf tug'diradi.Keyingi yillarda mazkur korxonalarda ekologik me’yorlarga rioya etish maqsadida atrof-muhitni muhofaza qilish choralari koʻrilmoqda.Ko'pgina korxonalar atrof-muhitga zararli moddalar chiqarmaydigan yangi texnologiyalardan foydalangan holda ishlab chiqarish quvvatlarini oshirmoqda.Sanoat chiqindilaridan qayta foydalanish iqtisodiy va ekologik jihatdan qulaydir.Masalan,Qo'stanay viloyatida tog'-kon sanoati bilan birga issiqlik elektr stansiyalarida sanoat ekologik nazorati mavjud. Natijada “Qizil Oktabr” konida chiqindilarni yoʻq qilish boʻyicha tadbirlar amalga oshirilib,chiqindilar miqdori sezilarli darajada kamaydi

## Shaharlar
Hozirgi vaqtda Shimoliy Qozogʻistonda 24 ta shahar va 2 ta qishloq mavjud.Oqmola viloyati Markaziy Qozogʻistonning shimolida joylashgan.Viloyat tarkibiga respublika ahamiyatidagi Ostona shahri va 2 ta viloyat maqomidagi shaharlar - Koʻkchatov va Stepnogorsk kiradi

## Manbalar

# Qozog'istonning iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi: O'rta maktabning 9-sinfi uchun darslik / V. Usikov, T. Kazanovskaya, A. Usikova, G. Zobenova. 2-nashr, tahrirlangan. - Olmaota: Atamura, 2009. ISBN 9965-34-934-7

2. Beisenova AS, Kirabaev AS Qozog'iston geografik atlasi.- Olmaota: "Atamura", 2013.- 104 bet. ISBN 978-601-282-832-0