Semizlik kasalligi

**Semizlik** (lotincha: Adipositas—*semirib ketish* va obesitas—*toʻliqlik, semizlik, oʻgʻitlash*) — sogʻliq uchun zararli boʻlishi mumkin boʻlgan ortiqcha yogʻ birikmalarining shakllanishi natijasidir. Kattalarda semizlik 30. ga teng boʻlgan tana vazni indeksiga (BMI) mos keladi.

Semirib ketishdan tashqari, mutaxassislar BMI≥25 (kattalarda) boʻlgan gʻayritabiiy tana yogʻlarining shakllanishi natijasida ortiqcha vaznni alohida ajratib koʻrsatishadi. Bolalarda ortiqcha vazn va semirish JSST tomonidan qabul qilingan bolalarning jismoniy rivojlanishining standart koʻrsatkichlaridan ogʻishlarga koʻra 0-5 va 5-19 yoshdagi guruhlar uchun alohida belgilanadi. Ortiqcha vazn va semirish bilan bogʻliq kasalliklar katta iqtisodiy zarar keltiradi va mehnat unumdorligini pasaytiruvchi omil hisoblanadi.

## Tavsif

Hozirgi vaqtda semirish har qanday yoshda yuzaga keladigan surunkali metabolik kasallik sifatida qaraladi. Bu, asosan, yogʻ toʻqimalarining toʻplanishi tufayli tana vaznining haddan tashqari koʻpayishi bilan namoyon boʻladi, bu aholining umumiy kasallanishi va oʻlimi holatlarining koʻpayishi bilan birga keladi. Rivojlangan jamiyatda semizlik darajasi irsiy omillardan qatʼi nazar oʻsib bormoqda (genetik fondda oʻzgarishlar yoʻq).

Turli mamlakatlarda semirish ham davlat byudjeti, ham fuqarolar uchun qoʻshimcha xarajatlarga olib keladi. 2019-yil uchun G20 davlatlari fuqarolarining ortiqcha vazni bilan bogʻliq muammolar tufayli yoʻqotishlari YaIMning 3,5 foizini tashkil qiladi. Keyingi 30 yil davomida OECD va G20 mamlakatlari uchun yoʻqotishlar prognozi 5,3 trillion dollarni tashkil etadi, bu Germaniya yoki Yaponiyaning oʻttiz yillik byudjeti bilan solishtirish mumkin. Prognozga koʻra, semirishning oshishi Yevropa Ittifoqida soliqlarning 300 yevroga, AQShda esa 1350 dollarga
oshishiga olib keladi.

1975-yildan 2016-yilgacha butun dunyo boʻylab semirib ketgan odamlar soni uch baravarga koʻpaydi. 1996-yildan 2016-yilgacha—59 % ga oshgan.

Rossiyada va aksariyat Yevropa mamlakatlarida aholining qariyb 20 foizi semirishdan aziyat chekmoqda, AQShda – 36,2 foiz. Rossiyada ortiqcha vazn aholining taxminan 60 % ni, AQShda-70 % (Yevropada-kamroq). Hindistonda (3,9 %) va Yaponiyada (4,3 %) semizlik bilan kasallangan aholining minimal ulushi.

JSST hisob-kitoblariga koʻra, 2016-yilda 0-5 yoshdagi 41 millionga yaqin bola ortiqcha vazn yoki semirib ketgan. 5-19 yoshdagi bolalar—340 million (18 % qizlar va 19 % oʻgʻil bolalar), 1975-yildagi 4 % dan 18 % dan koʻproq oʻsdi, ulardan 124 millioni semirib ketgan (6 % qizlar va 8 % oʻgʻil bolalar), 1975-yil 5-19 yoshli semiz bolalar 1 % dan kam edi.

Tana massasi indeksining oshishi bilan yuqumli boʻlmagan kasalliklar xavfi ortadi: 2012-yilda oʻlimning asosiy sababi boʻlgan yurak-qon tomir kasalliklari (asosan yurak kasalliklari va insult), qandli diabet, tayanch-harakat tizimining buzilishi (ayniqsa osteoartrit), baʼzi saratonlar, shu jumladan endometrium, koʻkrak, tuxumdon, prostata, jigar, oʻt pufagi, buyrak va yoʻgʻon ichak saratoni. Bolalik semizligi kattalarda semizlik, erta oʻlim va nogironlik ehtimolini oshiradi, semiz bolalar ham nafas qisilishini boshdan kechiradilar, ular sinish, gipertoniya, yurak-qon tomir kasalliklari, insulin qarshiligi xavfi ortadi, ular psixologik muammolarni boshdan kechirishi mumkin.

Koʻpincha, toʻyib ovqatlanmaslik va semirish ham umumiy darajada, ham alohida oilalarda mavjud boʻlib, koʻpincha kam daromad bilan bogʻliq.

Semirib ketish kognitiv pasayishni keltirib chiqaradi. Sichqonlar ustida oʻtkazilgan tajribalarda olimlar semiz va ozgʻin sichqonlarning oʻrganish qobiliyatini oʻrganish orqali buning mexanizmini aniqladilar. Semirib ketish bilan mikroglial hujayralar dendritik tikanlar (neyron membranasidagi oʻsimtalar) *yeydilar*, ulardan yangi sinapslar oʻsadi va kerakli miqdorda yangi neyron aloqalari hosil boʻlmaydi. Agar mikroglial hujayralarning dendritik umurtqa pogʻonalariga tegishi *taqiqlangan* boʻlsa, semiz hayvonlarning kognitiv funktsiyalari nozik hayvonlarniki bilan bir xil boʻladi.

Ortiqcha vaznli odamlar oʻz figurasining kengligini boʻrttirib koʻrsatishga moyildirlar, bu esa tana qiyofasidan koʻproq sub’ektiv norozilikka olib keladi.

## Sabablari

Semirib ketish va ortiqcha vaznning bevosita sababi energiya muvozanatining buzilishi boʻlib, unda oziq-ovqatdan energiya olish tananing energiya ehtiyojlaridan oshadi.

Kundalik jismoniy faollik darajasi va dietani nazorat qilish (ishtaha) oʻrtasida chiziqli boʻlmagan bogʻliqlik mavjud. Nofaol turmush tarzini olib boradigan (kam energiya sarflaydigan) odamlar kaloriya isteʼmolini yomon nazorat qiladilar va oʻrtacha jismoniy faolligi boʻlgan odamlar kabi ovqatlanadilar. Oʻrtacha faol hayot tarzi va oʻrtachadan yuqori jismoniy faollik bilan turmush tarzini olib boradigan odamlar energiya isteʼmoli va sarflanishi oʻrtasidagi muvozanatni saqlashga moyildirlar. Jismoniy faollik bilan juda yuqori darajada shugʻullanadiganlar esa isteʼmol qilganidan koʻra koʻproq energiya sarflaydi.

Oziqlanish va jismoniy faollik koʻpincha atrof-muhit va ijtimoiy omillar tufayli oʻzgaradi.

Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, semirishning asosiy va eng keng tarqalgan sababi ekologik omillar, jumladan, ijtimoiy (inson turmush tarzi). Ularning semirishga qoʻshgan hissasi irsiy moyillikdan kattaroq, taxminan 6 marta.

Semirib ketishga qarshi kurash usullari haqida turlicha fikrlar mavjud. Shifokorlar va boshqa mutaxassislar orasida semirishning sababi oziq-ovqatdan olinadigan energiyaning organizm tomonidan energiya sarfidan ortiq boʻlgani sababli, semirishga qarshi kurashda tananing energiya sarfini oshirish uchun sport (mashq) kerak, degan fikr keng tarqalgan. Baʼzi shifokorlar semirish koʻpincha gormonal sabablarga koʻra yuzaga keladi va vaznni kamaytirish uchun maxsus parhez va terapiya zarur deb hisoblashadi.

Tanadagi tana vaznini tartibga solish tananing energiya tizimini boshqaradigan oʻzaro bogʻlangan tizimlar majmuasining murakkab oʻzaro taʼsiri orqali amalga oshiriladi. Semirib ketishning rivojlanishiga ijobiy energiya balansi (jismoniy harakatsizlik) va oson erishiladigan kaloriyalar manbai yordam beradi, ularning ortiqcha qismi yog ' toʻqimalarida triglitseridlar shaklida tanada toʻplanadi (saqlanadi). Umumiy qabul qilingan „kaloriyalar = sarflangan kaloriyalar“ gipotezasi yog 'choʻkishi jarayonida gormonlarning rolini hisobga olmaydi, buning uchun jiddiy ilmiy asoslar mavjud. Yogʻ toʻplanishiga gormonlar — kortizol, leptin va insulin bilan bogʻliq muammolar yordam beradi. Ayniqsa, adrenal kortizol sekretsiyasi subklinik darajada yuqori boʻlgan odamlarda (Kushing sindromi) BMI ortishi kuzatiladi.

Energiya muvozanatini saqlash uchun tanada gormonlar darajasini tartibga solish, energiya sarfini kamaytirish, ozuqa moddalarining soʻrilishi samaradorligini oshirish, toʻgʻri ovqatlanish xatti-harakati (ishtahani kamaytirish), yogʻ energetika omborlaridan yetishmayotgan energiyani safarbar qilish kerak. Roʻyxatga olingan havolalarning har biri maʼlum genlar tomonidan tartibga solinadi.

Semirib ketishga irsiy moyillik semiz odamlarning oilalarida yaqqol namoyon boʻladi. Tana vaznini tartibga solish uchun mas’ul boʻlgan genlar insoniyat jamiyatining paydo boʻlishi va rivojlanishi tarixi davomida rivojlangan, ammo ozuqa moddalarini isteʼmol qilishni belgilaydigan va odatiy jismoniy faollikni kamaytiradigan ekologik omillar ancha tez oʻzgargan.

Shunday qilib, 19-asrning oxiridan boshlab oziq-ovqat sanoati oʻsimlik moylari, trans yogʻlari va oson hazm boʻladigan uglevodlarga boy oziq-ovqatlarni katta hajmda ishlab chiqara boshladi.

Semirib ketish oziq-ovqat isteʼmoli va sarflangan energiya oʻrtasidagi nomutanosiblik, yaʼni oziq-ovqat isteʼmolining koʻpayishi va energiya sarfining kamayishi bilan birga keladigan omillar natijasida rivojlanishi mumkin:
* qondagi insulinning yuqori darajasi;
* oshqozon osti bezi, jigar, ingichka va katta ichak tizimlarida buzilishlar (endokrin boʻlmagan patologiyaning semirishi);
* genetik kasalliklar.
Semirib ketish rivojlanishining mumkin boʻlgan sabablaridan biri odamni koʻproq ovqatlanishga **majbur qiluvchi** mikroglial hujayralar faoliyati boʻlishi mumkin.
### Semirib ketish uchun predispozitsiya qiluvchi omillar
* Insulin va insulin sekretsiyasini kuchaytiradi
* Sedentary turmush tarzi
* Genetik omillar, xususan:
** Lipogenez fermentlarining faolligi oshishi;
** Lipoliz fermentlarining faolligining pasayishi.
* Baʼzi kasalliklar, xususan, endokrin kasalliklar (gipogonadizm, gipotiroidizm, insulinoma)
* Ortiqcha ovqatlanishga olib keladigan ovqatlanish buzilishlari (masalan, obsesif-kompulsiv
ortiqcha ovqatlanish yoki psixogen ortiqcha ovqatlanish)
* Stressga moyillik
* Prader-Villi sindromi
* Gipotalamus disfunktsiyasi
* Uyqusizlik
* Antipsikotiklar
* Tizimli glyukokortikosteroidlar
* Gormonal kontratseptivlar
Evolyutsiya jarayonida inson tanasi oziq-ovqatning moʻl-koʻl sharoitida ozuqa moddalarini toʻplashga moslashgan, bu zaxiradan oziq-ovqatning majburiy yoʻqligi yoki cheklanganligi sharoitida foydalanish — bu omon qolishga imkon bergan evolyutsion afzallik. Qadim zamonlarda toʻliqlik farovonlik, farovonlik, unumdorlik va salomatlik belgisi hisoblangan. Miloddan avvalgi 22-ming yillikka oid „Villendorf Venerasi“ (Villendorf Venera) haykali bunga misoldir (ehtimol, semirishning maʼlum boʻlgan eng qadimgi tasviri). JSST maʼlumotlariga koʻra, bugungi kunda dunyo aholisining uchdan bir qismi ortiqcha vazndan aziyat chekmoqda va oʻlim bilan bogʻliq kasalliklarning (ateroskleroz, insult, yurak xuruji, diabet va saraton kabi) 47 foizi aynan ana shunday metabolik kasalliklar bilan bogʻliq.
## Semizlik tasnifi
**Markaziy semirish**—qorin boʻshligʻida tana yogʻining ortiqcha boʻlishi. Markaziy semizlik semirishning eng xavfli turi hisoblanadi va statistik maʼlumotlarga koʻra, yurak xastaligi, yuqori qon bosimi va diabetes mellitus xavfi ortishi bilan bogʻliq. Markaziy semirish („pivo qorini“) pivo isteʼmoli bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligi haqidagi keng tarqalgan eʼtiqod tasdiqlamaydi: na tana massasi indeksi, na bel atrofi va son atrofiga nisbati pivo isteʼmoli bilan bogʻliq emas. Agar belning songa nisbati ayollar uchun 0,8 yoki erkaklar uchun 0,95 dan ortiq boʻlsa, bemor markaziy semirib ketgan deb hisoblanadi.
Semirib ketishning patologik turlari, qoida tariqasida, insonning endokrin tizimidagi buzilishlar bilan bogʻliq boʻlib, yogʻ almashinuvining buzilishiga olib keladi.
Semirib ketish darajalarga (yogʻ toʻqimalarining miqdori boʻyicha) va turlarga (uning rivojlanishiga sabab boʻlgan sabablarga koʻra) boʻlinadi. Semirib ketish diabet, gipertenziya va ortiqcha vazn bilan bogʻliq boshqa kasalliklar xavfini oshiradi. JSST tasnifiga koʻra, erkaklarda bel atrofi 94 sm dan va ayollarda 80 sm dan ortiq boʻlsa, semirish bilan bogʻliq kasalliklarni rivojlanish xavfi ortadi. Ortiqcha vaznning sabablari, shuningdek, yogʻ toʻqimalarining taqsimlanishiga, yogʻ toʻqimalarining xususiyatlariga (yumshoqlik, qattiqlik, suyuqlik tarkibining foizi), shuningdek terining oʻzgarishining mavjudligi yoki yoʻqligiga (choʻzilgan, kengaygan teshiklar, deb ataladi) taʼsir qiladi.
**Gormonal buzilishlar** asosida semirish ikki turga boʻlinadi: metabolizmda gormonal oʻzgarishlar sodir boʻladigan *standart* va bunday oʻzgarishlar boʻlmagan *nostandart*, *metabolik jihatdan sogʻlom*. *Standart* semirishdagi gormonal buzilishlar turli kasalliklarga olib kelishi mumkin, masalan, insulin qarshiligi. **Metabolik jihatdan sogʻlom** semizlik bachadon tanasining xatarli oʻsmasi rivojlanishi uchun xavf omilidir.

Bundan tashqari, yogʻ toʻqimasi ikki xil: *oq yog*' va *jigarrang yog*, ular adipotsitlardagi yogʻning tarkibida farqlanadi.

## Tarqalishi
2013-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti semizlik boʻyicha hisobotini eʼlon qildi. BMT hisobotni tuzish uchun 2008-yildagi maʼlumotlardan foydalangan.
Quyida 210 ta davlatning 2019-yil holatiga semizlikdan aziyat chekayotgan aholi ulushini (foizda) koʻrsatadigan jadval keltirilgan:

2005-yilda Rossiya Tibbiyot fanlari akademiyasining Oziqlantirish ilmiy- tadqiqot instituti direktori Viktor Tutelyan taʼkidladi: Rossiyada ayollarning 60 foizi va erkaklarning 50 foizi-oʻrtacha 57,5 foizni tashkil qiladi (Rossiya Federatsiyasida oʻrtacha koʻrsatkichlar mavjud). 8 erkak uchun 9 ayol)-ortiqcha vazn. Mamlakatimizda oʻlim holatlarining 57,5 foizi yurak-qon tomir kasalliklari bilan bogʻliq. Bu kasalliklar koʻpincha ortiqcha vaznli odamlar tufayli yuzaga keladi. Rosstat rahbari Aleksandr Surinovning aytishicha, voyaga yetgan mehnatga layoqatli aholining 40 foizdan ortigʻi va Rossiyadagi nafaqaxoʻrlarning aksariyati ortiqcha vaznga ega. Rossiya Federatsiyasi Sogʻliqni saqlash vazirligining statistik maʼlumotlariga koʻra, 2017-yilda Rossiya Federatsiyasida semizlik tashxisi qoʻyilgan odamlar soni 2 million kishiga etdi (+1,3 %). Yahudiy avtonom viloyatida semirib ketgan bemorlarning yarmidan koʻpi 17 yoshgacha boʻlgan bolalar va oʻsmirlardir. Boshqa oʻn toʻrtta mintaqada bolalar va oʻsmirlar barcha semiz bemorlarning uchdan biridan koʻprogʻini tashkil qiladi.

Meksikada 2008-yilda odamlarning taxminan 70 % ortiqcha vazndan aziyat chekdi, shu jumladan 32,8 % semizlikdan (2009-yilda ularning soni 30 % ga kamaydi.

2016-yilda The Lancet jurnali 2025-yilga kelib dunyo aholisining deyarli 20 foizi semirishdan aziyat chekishini koʻrsatadigan tadqiqotni chop etdi. 2016-yilda dunyodagi kattalarning taxminan 39 foizi BMI 25 yoki undan yuqori boʻlgan ortiqcha vaznga ega edi. Ortiqcha vaznli 1,9 milliard odamning 650 millioni semirib ketgan. Semizlikdan aziyat chekadigan aholi ulushi boʻyicha JSST reytingining birinchi qatorlarini Tinch okeanining orol mamlakatlari egallagan. Rossiya 2016-yilda 55-oʻrinni egalladi.
## Klinikasi
Semirib ketishning klinik koʻrinishi oziq-ovqatdan ortiqcha kaloriya isteʼmol qilish va energiya sarfini kamaytirish natijasida tananing turli qismlarida yogʻlarning choʻkishi bilan tavsiflanadi.

## Diagnostika
Amaliy tibbiyotda semirish tashxisi uchun eng koʻp ishlatiladigan tana massasi indeksi (BMI). Borngardt indeksi insonning jismoniy holatini hisobga oladigan BMI dan farqli oʻlaroq ham qoʻllanadi.
### Tana massasi indeksi

Ortiqcha vaznni aniqlash uchun koʻrsatkich tana massasi indeksi (BMI) boʻlib, u odamning kilogrammdagi vaznining metrdagi balandlik kvadratiga boʻlinishi sifatida hisoblanadi.

2000-yilda JSST moʻgʻullar uchun ortiqcha vazn chegarasini 25 dan 23 gacha va semirish chegarasini 30 dan 25 ga tushirishni taklif qildi. Bunga sabab epidemiologik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, moʻgʻuloidlar pastroq massa indeksida semirish bilan bogʻliq muammolardan aziyat cheka boshlaydi. Shu bilan birga, baʼzi tadqiqotchilar Negroid irqi vakillariga, shuningdek, Polineziyadan boʻlgan odamlarga ortiqcha vazn chegarasini 25 dan 26 gacha va semirish chegarasini 30 dan 32 gacha oshirishni taklif qilishadi.

BMI 40 va undan yuqori boʻlgan hollarda, hatto semizlikning asoratlari boʻlmasa ham, ular morbid (morbid) semizlik haqida gapirishadi. 2-toifa qandli diabet, arterial gipertenziya, dislipidemiya va pastki ekstremitalarning boʻgʻimlarining patologiyasi kabi semirishning asoratlari mavjud boʻlganda, semizlik BMI 35 va undan yuqori boʻlganida allaqachon kasal deb tasniflanadi.

Tana massasi indeksi yog ' mushak nisbati va tana yogʻining taqsimlanish turini hisobga olmagani uchun tanqid qilingan. Shunday qilib, kam mushak massasi boʻlgan keksa odam ideal vaznli odam sifatida tasniflanishi mumkin, mushak sportchisi esa ortiqcha vaznli yoki semirib ketgan deb tasniflanishi mumkin. Biroq, tana massasi indeksi ortiqcha vaznni baholashning yagona tan olingan xalqaro mezoni boʻlib qolmoqda.

### Magnit-rezonans tomografiya
Magnit-rezonans tomografiya tanadagi yogʻ toʻqimalarining miqdorini aniqlashning eng aniq usuli hisoblanadi.

### Bioimpedansmetriya
Kundalik hayotda inson tanasidagi yogʻ toʻqimalarining miqdori odatda tana toʻqimalarining qarshiligini oʻlchashga asoslangan tana tarkibi analizatori bilan uy- roʻzgʻor tarozilari bilan aniqlanadi (bioimpedansmetriya varianti).

## Davolash
### Past kaloriya dietasi
Semirib ketishni davolashda amaliy samaradorlik kam energiyali oziqlanish (diet) protokoliga rioya qilish yoki boshqacha aytganda, dietani kaloriya cheklash orqali erishiladi.

Siz isteʼmol qilgan narsaning kaloriya tarkibini hisoblashda, buni darhol, kechiktirmasdan qilish muhimdir. Bir muncha vaqt oʻtgach, dietaning kaloriya tarkibini hisoblagan odamlar hisoblashda xatolarga yoʻl qoʻyishdi, buning natijasida ular tanlangan chegaradan koʻproq ovqat isteʼmol qilishdi, buning natijasida ularning tanasi juda koʻp energiya oldi va tana vaznini kamaytirish samarasiga erishilmadi yoki kutilganidan kamroq. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, isteʼmol qilingan oziq-ovqatning kaloriya miqdorini darhol hisoblab chiqmagan odamlar uni kam baholagan. Bundan tashqari, ovqatdan keyin qancha koʻp vaqt oʻtgan boʻlsa, ularning hisob-kitoblarida xatolik shunchalik koʻp boʻlgan (odam tomonidan isteʼmol qilingan ovqatning haqiqiy va qayd etilgan kaloriya tarkibi oʻrtasidagi tafovut).

Har qanday ovqatlanish protokoliga oʻtish malakali shifokor nazorati ostida amalga oshirilishi kerak. Yangi parhezga oʻtishdan oldin, qon testlarini oʻtkazish, shuningdek, laboratoriya testlari asosida kerakli parametrlarni muntazam ravishda kuzatib borish kerak. Misol uchun, goʻsht tarkibidagi temir miqdori yuqori boʻlgani sababli, keto-yirtqichli dietani tanlashda qondagi temir belgilarini (qondagi temir ionlari, gemoglobin, ferritin, transferrin) hisobga olish muhimdir.
### Psixoterapiya
Semirib ketgan odamlar bilan ishlashning psixologiyadagi eng samarali usullaridan biri bu kognitiv xulq-atvor terapiyasi boʻlib, u odamni ortiqcha ovlashga undaydigan sabablarga eng samarali taʼsir qiladi. Bundan tashqari, bu bemorlarning hayot sifatining ayrim jihatlarini toʻgʻirlash va shu bilan ularning hayot sifatini yaxshilash imkonini beradi. Semirib ketishni davolashda psixoterapevtik yondashuv turli darajalarda (oila, maktab, jamiyat) amalga oshirilishi maqsadga muvofiqdir.

Semirib ketishni davolashda qoʻllanadigan xulq-atvor terapiyasi usullari oʻz-oʻzini nazorat qilishni rivojlantirishga, ovqatlanish va tegishli odatlarga munosabatni oʻzgartirishga, jismoniy faollikni bosqichma-bosqich oshirishga va ishonchli ijtimoiy yordamni yaratishga qaratilgan. Nazorat qilinadigan sinovlarda ushbu usullar bilan davolangan bemorlar boshqa muolajalar bilan davolanganlarga qaraganda oldingi tana vaznini kechroq olish ehtimoli kamroq ekanligi aniqlandi.

Kanadalik olimlar ota-onalar bilan salbiy munosabatlar semirishning rivojlanishiga taʼsir qilishi mumkinligini aniqladilar; aksincha, yaxshi munosabatlar, xususan, otasi bilan, normal vaznni saqlab qolish uchun ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Kaloriya bilan cheklangan parhezlardan, shuningdek, yuqori uglevodli dietalardan foydalanganda, odam doimiy noqulaylik hissini boshdan kechiradi, qondagi insulin miqdori yuqori boʻlgani sababli semirishga qarshi kurashda koʻpincha muvaffaqiyatsizlikka uchraydi va psixoterapevtik davolanish degan xulosaga kelishi mumkin.

### Semizlikni tibbiy davolash
Dori-darmonlar, qoida tariqasida, faqat qisqa muddatli yaxshilanishga erishishga imkon beradi,
ammo barqaror, uzoq muddatli taʼsirga ega emas.

Agar dori-darmonlarni davolash kursini toʻxtatgandan soʻng, bemor oʻz turmush tarzini oʻzgartirmasa va parhez tavsiyalariga rioya qilmasa, tana vazni yana ortadi. Ehtimol, bu ortiqcha tana vaznining gipotalamusda qaytarilmas yalligʻlanish jarayonlarini keltirib chiqarishi bilan bogʻliq boʻlib, bu yogʻ toʻqimasini tartibga solishni buzadi. Anoreksigen moddalar alimentar semirishni davolash uchun ishlatilishi mumkin. Har bir dori shifokor tomonidan individual ravishda tanlanadi:
* Fentermin—ishtahani kamaytiradigan norepinefrin neyrotransmitteri sifatida ishlaydi. Asabiylashish, bosh ogʻrigʻi va uyqusizlikka olib kelishi mumkin;
* Orlistat—meʼda osti bezi lipazasining ingibitori boʻlib, yogʻning soʻrilishini taxminan 30 %ga kamaytiradi, ochlikni bostirmaydi, lekin axlatni ushlab turishga olib kelishi mumkin;
* Metformin—uglevodlar almashinuviga taʼsir qiladi, ayniqsa diabet bilan bogʻliq semirish uchun koʻrsatiladi.
* Sibutramin—serotonin va norepinefrinni qaytarib olish ingibitori. Preparat gipotalamusda joylashgan toʻyinganlik va termogenez markazlariga taʼsir qiladi. Preparat nazoratsiz arterial gipertenziyasi boʻlgan bemorlarda kontrendikedir.
* Fluoksetin—bu baʼzi mutaxassislar tomonidan ishtahani kamaytirish uchun ishlatiladigan antidepressant, ammo uzoq muddatli taʼsiri haqida maʼlumot yoʻq.
* Lorcaserin—ishtahani bostiradigan 5-HT2C retseptorlari agonisti.
* Bupropion—ishtahani pasaytiradigan norepinefrin va dopaminni qaytarib olish ingibitori.
* Efedrinning kofein bilan kombinatsiyasi—simpatomimetikdir, alfa va beta-adrenergik retseptorlarni ragʻbatlantiradi, norepinefrin ishlab chiqarishni ragʻbatlantiradi. Daniyada semirishni davolashda keng qoʻllanadi.
* Topiramat—nomaʼlum mexanizm orqali tana vaznini kamaytiradigan antiepileptik preparatdir.
* Naltrekson—opioid retseptorlari antagonisti boʻlib, mazali taomlarga boʻlgan ishtiyoqni bostiradi.
* Liraglutid—glyukagonga oʻxshash peptid-1 (GLP-1) retseptorlari agonisti. Ehtimol, leptin (toʻyinganlik gormoni) taʼsirini uning eriydigan retseptorlarini inhibe qilish orqali kuchaytiradi.
* Semaglutid—GLP-1 retseptorlari agonisti hisoblanadi. Glyukagon sekretsiyasini bostiradi, ishtahani va ovqatga boʻlgan ishtiyoqni kamaytiradi, insulin sekretsiyasini kuchaytiradi va qon glyukoza darajasini pasaytiradi. 2021-yilda uning semirishni davolashda yuqori samaradorligi va juda kam uchraydigan nojoʻya taʼsirlari koʻrsatildi.
Semirib ketishni davolash uchun dori vositalarining koʻpligiga qaramasdan, ularning deyarli barchasi jiddiy yon taʼsiri tufayli AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi tomonidan taqiqlangan. Ulardan beshtasi hozirda tasdiqlangan: orlistat, lorcaserin, fentermin-topiramat, bupropion-naltrekson va liraglutid.
Klinik sinovlardan oʻtmoqda: tirzepatid.

### Oʻsimlik preparatlari
Parhez va dori terapiyasi bilan bir qatorda choy yoki boshqa dori-darmonlar shaklidagi oʻsimlik preparatlaridan foydalanish mumkin, ammo ularning tarkibini yaxshi bilish kerak.

### Morbid semizlikni jarrohlik yoʻli bilan davolash
Uzoq muddatli tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, jarrohlik (bariatrik jarrohlik) semizlikni davolashda maksimal taʼsirga ega. Hozirgi kunda dunyoda eng koʻp qoʻllanadigan uchta turdagi semizlik jarrohligi mavjud. Ushbu uchta operatsiya bariatrik jarrohlikning uzoq muddatli evolyutsiyasi boʻyicha tanlangan, chunki minimal darajadagi yon taʼsirlar bilan vazn yoʻqotish nuqtai nazaridan maksimal samara beradi:
* Gastrik shunt—operatsiyasi eng uzoq tarixga ega. U 1960-yillarda qoʻllanila boshlandi. Ushbu operatsiya oshqozonni ikki qismga boʻlishdan iborat-kichik va katta, ular bir-biri bilan aloqa qilmaydi. Ingichka ichak *kichkina oshqozon* ga oziq-ovqat qisqa yoʻl boʻylab harakatlanadigan tarzda tikiladi. Ushbu operatsiya ikkita taʼsir komponentiga ega: kichik oshqozon hajmi taxminan 50 ml ni tashkil qiladi, shuning uchun bemor bir xil hajmda ovqat isteʼmol qila olmaydi; oziq-ovqat qisqargan yoʻl boʻylab harakatlanayotganda ozuqa moddalarining soʻrilishi kamayadi;
* Oshqozonni bogʻlash. Operatsiya qiziloʻngach va oshqozon chegarasida silikon halqani (oshqozon tasmasi) oʻrnatishdan iborat. Bandaj oziq-ovqatning oʻtishi uchun toʻsiq yaratadi va shu bilan toʻyinganlikning refleksogen zonasini ragʻbatlantiradi. Barcha zamonaviy bandajlar sozlanishi, yaʼni ularning lümeni bemorning individual holatiga qarab boshqarilishi mumkin. Zamonaviy shaklda bintning dizayni ukrainalik amerikalik jarroh Lubomir Kuzmak tomonidan taklif qilingan;
* Gastroplastika. Operatsiya oshqozonning bir qismini olib tashlash va uni ingichka uzun naychaga-*yeng* ga aylantirishdan iborat. Oshqozonning sigʻimi bir vaqtning oʻzida taxminan 10 marta (150-200 ml gacha) kamayadi. Yeng gastroplastikasining vazn yoʻqotish bilan bogʻliq taʼsir mexanizmlari tor *yeng* tufayli oziq-ovqat oʻtishi uchun cheklovchi taʼsirni yaratishni, safro kislotalarining koʻpayishi tufayli farnesoid X retseptorlarining faollashishini oʻz ichiga oladi va grelin ishlab chiqaruvchi zonani (grelin ochlik gormoni) olib tashlashning gipotetik mexanizmi. Mustaqil bariatrik operatsiya sifatida sleeve gastroplastika 2004-yildan beri qoʻllanilmoqda.
Taʼriflangan uchta standart operatsiyadan tashqari, tez- tez ishlatilmaydigan boshqa koʻplab operatsiyalar taklif qilingan.

Hozirgi vaqtda barcha bariatrik operatsiyalar laparoskopik usulda, yaʼni kesilmasdan, lekin ponksiyonlar orqali, optik tizim nazorati ostida amalga oshiriladi.

Liposaktsiya va abdominoplastika kabi plastik jarrohlik bilan bogʻliq operatsiyalar semirishga qarshi kurashish uchun moʻljallanmagan, ammo mahalliy kosmetik nuqsonlarni jarrohlik yoʻli bilan tuzatish usuli hisoblanadi. Liposaktsiyadan soʻng yog 'miqdori va tana vazni biroz kamayishi mumkin boʻlsa-da, ammo ingliz shifokorlari tomonidan yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, bunday operatsiya sogʻliq uchun foydasizdir. Koʻrinib turibdiki, teri osti emas, balki visseral yogʻ, omentumda joylashgan, shuningdek, qorin boʻshligʻida joylashgan ichki organlar atrofida, sogʻlikka zarar keltiradi. Ilgari, vazn yoʻqotish uchun (10 kg gacha yogʻni olib tashlash bilan megaliposaktsiya deb ataladigan) liposaktsiya qilish uchun alohida urinishlar qilingan, ammo hozirgi vaqtda u juda zararli va xavfli protsedura sifatida tark etilib, muqarrar ravishda koʻplab jiddiy asoratlar va asoratlarni keltirib chiqaradi. notekis tana yuzasi shaklida yalpi kosmetik muammolarga olib keladi. Bundan tashqari, teri osti liposaktsiyasi (masalan, qorin boʻshligʻida) nosogʻlom visseral yogʻning kompensatsion oʻsishiga olib kelishi haqida dalillar mavjud. Shunday qilib, semirish bilan kurashish uchun plastik emas, balki bariatrik jarrohlik qoʻllanadi.

Semirib ketishni operativ davolash qatʼiy koʻrsatmalarga ega, bu shunchaki ortiqcha vaznga ishonadiganlar uchun moʻljallanmagan. BMI≥40 semizlikni jarrohlik yoʻli bilan davolash uchun koʻrsatma hisoblanadi, ammo agar bemorda 2- toifa diabet, gipertenziya, varikoz tomirlari va oyoqlarning boʻgʻimlari bilan bogʻliq muammolar boʻlsa, koʻrsatkichlar BMI≥35 da allaqachon paydo boʻladi. Yaqinda xalqaro adabiyotlarda BMI 30 va undan yuqori boʻlgan bemorlarda oshqozon bandining samaradorligini oʻrgangan tadqiqotlar paydo boʻldi. Bundan tashqari, 2011-yil fevral oyida AQShning FDA litsenziyalovchi organi BMI≥30dan boshlanadigan oshqozon bandajiga ruxsat berishga qaror qildi. Toʻgʻri, bunday ruxsat faqat bitta bandaj modeliga tegishli-LapBand.

## Semirib ketishning asoratlari
* Semirib ketish hayotni qisqartiradi—bel atrofi har 10 sm oʻsishi uchun erta oʻlim xavfi 11 % ga oshadi.
* Metabolik sindrom — bu yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishi uchun xavf omillari boʻlgan metabolik, gormonal va klinik kasalliklar majmuasidir. Metabolik sindrom toʻqimalarning insulinga chidamliligiga asoslangan.
* Gastroezofagial reflyuks kasalligi oshqozon- ichak traktining eng keng tarqalgan kasalliklaridan biri boʻlib, tez- tezligi boʻyicha oshqozon yarasi va oʻt tosh kasalligi bilan solishtirish mumkin. Oshqozonning kislotali tarkibini qiziloʻngachning pastki uchdan bir qismiga tashlash. Taxminan 10 % hollarda kislotali reflyuks ishqoriy reflyuks bilan birlashtiriladi, yaʼni oshqozon tarkibi va oʻn ikki barmoqli ichak tarkibi bir vaqtning oʻzida qiziloʻngachga tashlanadi. Reflyuks semirib ketgan odamlarda, ovqatlanishni yaxshi koʻradiganlarda, ayniqsa kechasi, spirtli ichimliklar, qahva va ogʻir chekuvchilarda rivojlanadi.
* 2- toifa qandli diabet — bu insulin qarshiligining mavjudligi (hujayraning gormon taʼsiriga chidamliligi) va oshqozon osti bezi hujayralari tomonidan sekretsiyasining buzilishi.
* Ishemik yurak kasalligi (CHD) angina pektoris, miyokard infarkti va aterosklerotik kardiosklerozni birlashtirgan kasallikdir. IHD yurakning koronar arteriyalarining lümeninin torayishi tufayli qonning etarli darajada taʼminlanmaganligi tufayli rivojlanadi.
* Miyokard infarkti—bu sohada qon aylanishining oʻtkir buzilishi tufayli yurak mushaklari boʻlimining oʻlimi.
* Qon tomirlari—miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi.
* Arterial gipertenziya—yurak-qon tomir tizimining eng keng tarqalgan kasalligi boʻlib, qon bosimining oshishi bilan tavsiflanadi.
* Surunkali venoz etishmovchilik — bu mintaqaviy mikrosirkulyatsiya tizimining disorganizatsiyasiga olib keladigan venoz chiqishining buzilishi bilan tavsiflangan sindrom.
* Xoletsistit—oʻt pufagining yalligʻlanishi.
* Oʻt tosh kasalligi—oʻt pufagi yoki oʻt yoʻllarida toshlar paydo boʻladigan kasallik.
* Artrit — boʻgʻimlarning surunkali yalligʻlanishiga olib keladigan otoimmün kasallik boʻlib, qoʻshimcha ravishda periartikulyar va boshqa baʼzi toʻqimalar, organlar va tana tizimlari taʼsirlanadi, shuning uchun revmatoid artrit tizimli kasallik sifatida tasniflanadi.
* Deformatsiya qiluvchi osteoartrit—boʻgʻimlarning surunkali yalligʻlanishsiz kasalligi.
* Polikistik tuxumdon sindromi endokrin kasallik boʻlib, tuxumdonlar kattalashgan va koʻplab mayda, suyuqlik bilan toʻldirilgan pufakchalarni oʻz ichiga oladi.
* Onkologik kasalliklar — bu tananing aʼzolari va toʻqimalarida epiteliya hujayralaridan kelib chiqadigan xavfli oʻsmalar. Epiteliya hujayralari tez boʻlinish va koʻpayish qobiliyatiga ega. Oddiy hujayralar oʻsimta hujayralariga aylanganda onkologik kasalliklar rivojlanadi.
* Pankreatit—osti bezining yalligʻlanishi.
* Yogʻli jigar kasalligi—bu jigar hujayralarida yogʻlarning toʻplanishi.
* Erektil disfunktsiya — erkaklarda erektsiyaga erisha olmaslik va uni ushlab turish. Semirib ketish va testosteron darajasining pasayishi bilan bogʻliq holda rivojlanadigan gormonal kasalliklar tufayli yuzaga keladi, bu esa androgen etishmovchiligiga olib keladi.
## Prognoz
Prognoz koʻp jihatdan semirishning shakli, ogʻirligi, asoratlar va birga keladigan kasalliklarning mavjudligiga bogʻliq [4]. Ortiqcha vaznli boʻlish *sogʻlom* emas, hatto undan azob chekayotganlarda metabolik kasalliklar boʻlmasa ham-vaqt oʻtishi bilan ortib borayotgan boshqa xavf omillari mavjud; ortiqcha vazn har doim maʼlum yurak-qon tomir kasalliklarining paydo boʻlishiga olib keladi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Efimov, A. S. Endokrinologning kichik ensiklopediyasi / A. S. Efimov, N. A. Zueva, N. D. Tronko. [va boshqalar]. -Kiev: DGS LTD MChJ: Medkniga, 2007. — S. 255-260. — 360 s.-(amaliyotchi kutubxonasi).—[2005-yil ikki nashrining bir jildli qayta nashri (1-kitob: 120 bet; 2-kitob: 140 bet)]. — 5000 nusxa. — UDC 616.43(03)(G). — ISBN 966-7013-23-5.
* Semirib ketish va ortiqcha vazn: [arch. 2019-yil 19-oktabr] = Semizlik va ortiqcha vazn. JSST (2018-yil 16-fevral). 2019-yil 6-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. : [boshiga. ingliz tilidan]. — JSST, 2018. — 16-fevral. — (Axborotnomalar).
* Bershteyn, Lev. Semirib ketish va saraton: ekzosomalar nima haqida „gapirishadi“? / Lev Bershtein, Anastasiya Malek // Tabiat: jurnal. — 2018-yil — 6-son.
* „Pivo qorini“ odamning vaznidan qatʼi nazar, erta oʻlim xavfini oshiradi: meta-sharh // Respublika. −2020-yil — 6-oktabr.