open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sharof Boshbekov

**Sharof Boshbekov** (1951-yil 4-yanvar; Bulungʻur tumani, Oʻzbekiston SSR; 2022-yilning 26-yanvar, Toshkent, Oʻzbekiston) – yozuvchi, dramaturg, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi, „Mehnat shuhrati“ordeni sohibi va Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi.

## Biografiyasi
Sharof Boshbekov 1951-yil 4-yanvar Samarqand viloyati Bulungʻur tumanidagi Gʻubir qishlogʻida tugʻilgan. 1974-yili Sanʼat institutining musiqali aktyorlik boʻlimini tugatdi. Toshkentdagi „Muqimiy“ musiqali teatrida, Gulistondagi teatrda aktyor sifatida faoliyat koʻrsatdi. Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida (1983—1985) Oʻzbekiston Milliy teatrida (1986—1987) adabiy xodim boʻldi.

## Ijodiy faoliyati
Sharof Boshbekovning „Taqdir eshigi“, „Eski shahar Gavroshlari“, „Temir xotin“ kabi asarlari teatrlar repertuarlaridan munosib oʻrin egallagan. Inchunin, „Temir xotin“ komediyasi sobiq ittifoq respublikalarining barchasida sahnalashtirilgan.

U kino sohasida ham ijod qildi. Uning stsenariylari asosida „Yuzsiz“, „Tilla bola“, „Temir xotin“, „Ma'ruf va Sharif“, „Masxaraboz“ kabi filmlar suratga olingan. Ayniqsa, „Charxpalak“ seriali mashhur boʻldi.

Sharof Boshbekov dramaturgiyasining kuchi (sehri) asar syujetida emas, gʻaroyib xarakterlar va tilidadir.

„Temir xotin“ asari uchun dramaturg Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofotiga sazovor boʻldi. Oʻzbek kino sanʼati rivojiga qoʻshgan hissasi uchun „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi“ unvoniga loyiq koʻrildi (1999-yil). 2001-yilda „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan taqdirlandi.

## Vafoti
2022-yilning 26-yanvarida vafot etgan.

## Asari
* Boshbekov Sh. „Eshik qoqqan kim boʻldi“. T.: Adabiyot va sanʼat, 1989.

## Adabiyot
* Smelyakov Yu. Sovremenniy geroy. Kto on? Jurnal „Sovremennaya dramaturgiya“, 1984, #1
* Mahmudova S. „Oʻtmish va kelajak ramzlari“, „Sharq yulduzi“ jurnali, 1989, 5-son.
* Norboʻtayev I. „Masxaraboz“, „Kino“ jurnali, 1995, 1-son.

## Manbalar
Abdusaid Koʻchimov

**Abdusaid Koʻchimov** — shoir, adib. Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist.

## Biografiyasi
* Abdusaid Koʻchimov 1951-yil 15-mayda Samarqandning Urgut tumanida tugilgan. Tumandagi 37-maktabni (1967), Toshkent pedagogika institutini oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1968-1972).
* Mehnat faoliyatini „Lenin uchquni“ gazetasida ishlashdan boshlahgan.
* 1984-1991-yillarda „Sharq yulduzi“ jurnalida maʼsul kotib, „Lenin uchquni“da bosh muharrir boʻldi.
* 1991-1997-yillarda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida kotib, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasida boʻlim mudiri, Oʻzbekiston teleradiokompaniyasida rais oʻrinbosari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Devonida axborot markazi rahbari vazifalarida faoliyat koʻrsatdi.
* 1997-2005-yillarda Oʻzbekiston teleradiokompaniyasi Raisi.
* 2017-yildan Oʻzbekiston milliy axborot agentligi bosh direktori vazifasini bajarmoqda.

## Ijodi
Ilk kitobi- „Kashfiyotchi bolalar“ 1975-yilda chop etildi. Shundan soʻng uning „Halqa“, „Qiyofa“, „Mening yulduzim“, „Umid daraxtlari“, „Chanoq“, „Ikki bahor“ kabi sheʼriy va nasriy kitoblari nashr qilindi. „Baland tog’lar“ (2002)saylanma kitobiga yozuvchining qissalari, dostonlari, sheʼrlari kiritilgan. Abdusaid Koʻchimov Halqaro YUNESKO mukofoti, Gʻafur Gʻulom nomidagi mukofoti bilan taqdirlangan. Abdusaid Koʻchimov tomonidan bolalar hayoti muammolari badiiy tahlil qilinadi. 4 tomli yangi kitobi nashrdan chiqqan

## Manbalar
Abdulla

**Abdulla, Abdulloh** ( — Ollohning quli, bandasi) – musulmon davlatlarida keng tarqalgan oʻgʻil bolalar va erkaklar ismi.

## Abdulla
* Abdullaxon — chigʻatoy xonlaridan biri, Xoʻtan hukmdori;
* Abdullaxon — oʻzbek xonlaridan biri. Xorazm hukmdori;
* Abdullaxon I — oʻzbek xonlaridan biri. Buxoro xonligi hukmdori;
* Abdullaxon II — oʻzbek xonlaridan biri. Buxoro xonligi hukmdori;
* Abdulla Aripov — Oʻzbekiston davlat arbobi;
* Abdulla Avloniy — taniqli oʻzbek sovet yozuvchisi;
* Abdulla Ayupov — Oʻzbek SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi;
* Abdulla Boboxonov — SSRI xalq meʼmori;
* Abdulla Boltayev — Oʻzbek SSR xalq rassomi;
* Abdulla Fonus — oʻzbek xalq qiziqchisi, taqlid ustasi;
* Abdulla hofiz Fayzullayev — Oʻzbek SSR xalq hofizi, Qirgʻiz SSR xalq artisti.
* Abdulla Hotifiy — Temuriylar davrida ijod qilgan tarixchi, shoir. *Temurnoma* (yoki *Zafarnoma*) tarixiy dostonining muallifi;
* Abdulla Hoshimov — Oʻzbek SSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi;
* Abdulla Karimov — SSRI davlat arbobi;
* Abdulla Musavvir Xurosoniy — Shayboniylar davrida ijod qilgan miniatyurachi rassom. Buxoro miniatyura maktabi vakili;
* Abdulla Nurali oʻgʻli — Oʻzbek SSR xalq dostonchisi;
* Abdulla Oripov — Oʻzbekiston xalq shoiri;
* Abdulla Qahhor — Oʻzbek SSR xalq yozuvchisi;
* Abdulla Qodiriy — oʻzbek sovet yozuvchisi, oʻzbek romanchiligining asoschisi;
* Abdulla Qurbonov — Sovet Ittifoqi Qahramoni;
* Abdulla Rahimboyev — oʻzbek va tojik sovet davlat va jamoat arbobi;
* Abdulla Sagitov — Oʻzbek SSRda xizmat koʻrsatgʻan fan arbobi
* Abdulla Sultonov — Oʻzbek SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi;
* Abdulla Toʻqay — taniqli tatar shoiri;
* Abdulla Ubaydullayev — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan tibbiyot xodimi;
* Abdulla Zohidov — Oʻzbek SSRda va Qoraqalpoq ASSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi.

## Abdulloh
* Abdulloh II — Iordaniya podshohi;
* Abdulloh Abdulloh — Afgʻoniston siyosat arbobi;
* Abdulloh ibn Abbos — islom taʼlimoti sharhlovchilaridan biri (faqih);
* Abdulloh ibn Abdulaziz as-Saud — Saudiya Arabistoni podshohi;
* Abdulloh ibn Masʻud — birinchilardan bo'lib iymon keltirgan musulmon. Muhammad paygʻambarning yaqin safdoshlaridan biri;
* Abdulloh ibn Muborak —  hadis, fiqhda zamonasining yetakchi olimi;

## Manbalar
Abulxayrxon (Oʻzbek ulusi)

**Abulxayrxon** (1412—1468-yil) — tarixda Koʻchmanchi oʻzbeklar davlati deb nom olgan davlat asoschisi.
Tura (Gʻarbiy Sibir) xoni boʻlgan.

1446-yilda Abulxayrxon Sirdaryo boʻyidagi bir qancha shahar va qal’alar (Oqqoʻrgʻon, Arquq, Oʻzgan, Sigʻnoq, Suzoq)ni bosib oldi. 1447-yilda mamlakat poytaxti Sibirdan Sigʻnoqqa koʻchirildi. 1431-yilda Abulxayrxon Xorazmni bosib oldi. 1448-yilda koʻchmanchi oʻzbeklar Movarounnahrga bostirib kirdilar va Samarqandni qamal qildilar.

1451-yilda Abulxayrxon Abu Said bilan qoʻshilib yana Samarqandga yurish qildi va uni taxtga oʻtqazdi. Koʻchmanchi oʻzbeklar keyinchalik temuriylardan Muhammad Joʻqiyga ham koʻmaklashdilar (1460-62).

Abulxayrxon davlati tarixini tarixchi Masud bin Osmani Kuhistoniy tasvirlab bergan. Tasavvufning taniqli vakili Najmiddin Kubro asos solgan tariqatning vakili Husayn Xorazmiyning Abulxayrxonga bagʻishlab turkiy tilda asar yozgan.

Abulxayrxon oilasi aʼzolari adabiyotga ixlosmand edilar. Abulxayrxon taniqli shoir, tasavvufchi, tasavvuf tarafdori Jaloliddin Rumiy asarlarini tarjima qilishni buyurdi.

Abulxayrxon vafotidan keyin uning dushmanlari (Iboqxon, Jonibek, Burka sulton, Yomgʻurchi, Muso mirzo, Ahmadxon) taxt vorisi Shayx Haydarni magʻlub qildilar va Koʻchmanchi oʻzbeklar davlatini qulatdilar. Lekin XV asrning 80-yillarida Abulxayrxonning nabirasi Muhammad Shayboniyxon oʻz raqiblari ustidan gʻalaba qozondi va hokimiyatni qoʻlga oldi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbek sovet ensiklopediyasi, 1-jild. Toshkent, 1971-yil
* OʻzME, 1-jild. Toshkent, 2000-yil
Abdullaxon I

**Abdulla I** (XVI asr oxiri — 1540.14.9, Samarqand) — oʻzbeklarning (Buxoro) xoni (1540-yil mart-sentyabr). Abdulxayrxonning nevarasi, Koʻchkunchixonning oʻgʻli.

Abdulla I koʻp yillar davomida Yassi (Turkiston)da hokimlik qilgan (taxminan 1514-1540-yil mart). Ubaydullaxon vafot etgach (1540-yil mart), Buxoro xonligi qisqa muddat ichida 3 qismga boʻlingan davrda Samarqandda hukmronlik qilgan.  Abdullaxon 1540-yil 14-sentyabrda Samarqandda vafot etadi. Abdulla II Samarqandda Registon yaqinidagi Chihil (Chil) Duxtaron qabristonida dafn etilgan.  Maqbara bugungi kungacha saqlanib qolmagan, xarobalari 1930-yillarda butunlay vayron qilingan. Uning vafotidan soʻng Samarqanddagi shayboniylar taxtiga ukasi Abdullatifxon oʻtirgan.

## Adabiyot
* Istoriya Oʻzbekistana, t. Z (XVI — pervaya polovina XIX veka). T, 1993-yil.
Murod II

**Murod II** - Qoʻqon xoni (1862),oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub.

U o`ziga Sulton Murodxon Madrasa(1872)sini qurdirgan
Pirmuhammadxon II

**Pirmuhammadxon ibn Sulaymon sulton ibn Jonibek sulton**  — 1598–1599-yillarda Buxoro xonligida hukmronlik qilgan oʻzbek Shayboniylar sulolasining oʻn uchinchi hukmdori.

## Kelib chiqishi
Pirmuhammadxon II Sulaymon Sultonning oʻgʻli, Oʻzbek xonligi asoschisi Abulxayrxonning avlodi. U Abdullaxon II ning ham amakivachchasi hisoblanadi.

## Siyosiy faoliyati
Abulg‘ozi Bog‘adirxonning „Shajarat al-atrak“, Muhammad Yusuf Munshiyning „Tarixi Mukimxoniy“ va boshqalar kabi bir qator O‘rta Osiyo manbalari Abdullaxon IIning o‘g‘li va vorisi Abdulmo‘minxonni so‘nggi shiboniylar deb biladi. Movarounnahr hukmdori. Shuning uchun ham ayrim tadqiqotchilar 1598-yilni Movarounnahr Shiboniylar hukmronligining so‘nggi yili deb ko‘rsatadilar.

Biroq, 1864-yilda V. IN. Velyaminov-Zernov Iskandar Munshiyning „Tarix alamar Abbosiy“ materiallariga asoslanib, Abdalmoʻminxon isyonkor amirlar qoʻlidan vafot etganidan soʻng uning amakisi, Abdullaxon II ning amakivachchasi Pirmuhammad II . Buxoro xonligi taxtiga oʻtirgan, u Miyonqolada Abdulmoʻminxon tomonidan sodir etilgan qirgʻindan yashirinishga muvaffaq boʻldi. Natijada koʻplab mahalliy va xorijiy tadqiqotchilar, masalan, G. Xovors, S. Lene Pool, K. A. Bosvord, Movarounnahrdagi Shiboniylar sulolasining tarixi Abdulmo‘minxon bilan emas, Pirmuhammadxon II bilan tugaydi.

Buxoro xonligidagi Shiboniylar sulolasining Buxoro xonligidagi so‘nggi vakili Pirmuhammadxon II hokimiyat tepasiga 1598-yilda kelib, Movarounnahrdagi barcha Shiboniylarning oliy xoni sifatida Buxoro xonligini boshqargani.
Pirmuhammadxon II Movarounnahr hududiga bostirib kirgan qozoq sultonlariga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib bordi. Bu janglarda unga Ashtarxoniy sultonlari yordam bergan. Qozoq sultonlarini daf qilgandan so‘ng , Samarqandni Pirmuhammadxon II Boqiy Muhammad va ashtarxoniylar urug‘ining boshqa aʼzolariga jangdagi roli uchun mukofot sifatida berdi.

Sharqshunoslarning so‘nggi tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, B. A. Ahmedov va A. K. Alekseevlar hokimiyatning Shiboniylar qo‘lidan Ashtarxoniylar qo‘liga o‘tish sanasini belgilashda xato qilganlar. Shunday qilib, jahon tarixi fani 1599-yil sanasini tan oldi, bu ham tangalar bilan tasdiqlangan. Faqat bitta manba — " Bahr al-isror "da Shiboniylarning Ashtarxoniylar bilan almashtirilgan yili 1601-yil bo‘lganligi taʼkidlanadi.

## Oilasi
Pirmuhammadxon IIning oʻgʻillari Muhammad Salim Sulton va Ibodulla Sulton Hisori Shodmon va Chagʻoniyonda hukmronlik qilganlar.

## Oʻlimi
1599-yilda Bog‘i shamol hududida Pirmuhammadxon II qo‘shinlari bilan ashtarxoniylar urug‘i o‘rtasidagi jangda Boqi Muhammad qo‘shin markazini ag‘darib, dushman qo‘shinlarini mag‘lub etishga muvaffaq bo‘ldi. Pirmuhammedxon II yaralanib, asirga olinadi. Oradan bir qancha vaqt o‘tgach, u Boqi Muhammadning buyrug‘i bilan qatl etildi.

Oʻshanda oʻz nomidan kumush va mis tangalar chiqargan Shayboniy Keldi Muhammad (1598 — 1604) Toshkent hokimi boʻlib qolgan

1601-yil Pirmuhammadxon II bilan Boqi Muhammad o'rtasida qonli to'qnashuv yuz berdi. Mag'lub bo'lgan Pirmuhammadxon II o'ldirildi. 

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Nikolay Rozenbax

**fon Rozenbax, Nikolay Ottonovich** - Turkeston general-gubernatori (01.02.1884 — 28.10.1889).U bishlanğich maktablar,rus-tuzem maktablari tarmoğini yaratish loyihasini ishlab chiqdi.
Bu orqali 1884-yilda Turkistonda 1-rus_tuzem maktabi Toshkentdagi Saidgʻani Saidazimboy uyida ochildi.

## Manbalar
Aleksandr Vrevskiy

**Vrevskiy, Aleksandr Borisovich** - Turkeston general-gubernatori (28.10.1889 — 17.03.1898).

## Manbalar
Nikolay Tevyashev

**Nikolay Tevshyayev**
* Tug'ilgan sanasi: 1842-yil 12-iyul

* Tug'ilgan joyi: Kolybelka, Ostrogojsky uyezd

* Harbiy faoliyati:

Axtirskiy armiyasi zobiti

30.08.1861 - leytenant

17.04.1863 - shtab qarorgoh kapitani

30.08.1868 - kapitan

16.04.1872 - polkovnik

1877-1878 - Rossiya-Turkiya urushida Pisantsi va Trestenika hududlarida rus qo'shinlari qo'mondoni

28.03.1879 - otliq-granadachi qo'shinlari qo'mondoni

30.08.1892 - leytenant general

1895-1903 - Harbiy ishlar vazirligi a'zosi (Bir muncha vaqt kengash raisi sifatida ham faoliyat olib borgan)

1903-1904 - Harbiy sovet(qonun chiqaruvchi davlat organi) a'zosi

1904-1905 - Turkiston general gubernatori

©️Trilliardaire
Yevgeniy Matsievskiy

**Matsievskiy, Evgeniy Osipovich** - Turkeston general-gubernatori (??.??.1906 — ??.??.1906).

## Manbalar
Pavel Mishenko

**Pavel Ivanovich Mishenko** (rus. Павел Иванович Мищенко, (02.05.1908 — ??.03.1909))  - Turkiston general-gubernatori.
San Marino

**San-Marino** (lotincha: *San-Marino Respublikasi*) poytaxti – San-Marino shahri. BMT aʼzosi.

**San-Marino** – eng qadimiy respublikalardan biri boʻlib, Unga 301-yil 3-sentyabrda Rim imperatori *Diokletianning* nasroniylarga qarshi qiynoqlaridan qochgan nasroniy tosh ustasi *Dalmatian Marinus* tomonidan asos solingan. 1253-yildan beri davlat tuzumi oʻzgarmay kelgan. 1463-yildan buyon *San-Marino hududi* oʻzgarmagan. Aholisining etnik tarkibi: *San-Marinolar -* 83%*,* *[[italyanlar]] -* 12%*.*

## Tabiati
San-Marino *Titano* togʻ yonbagʻrida joylashgan. Mamlakat iqlimi – oʻrta yer dengiz iqlimi, lekin Italiya iqlimiga nisbatan moʻtadil. Qishda koʻp qor yogʻadi. Oʻrmonlari kamayib ketgan. Ammo efirmoyiga boy. Butazor va oʻtloqlar mavjud. Togʻda joylashgan *kichik daryolar* yozda qurib qoladi.

## Xoʻjaligi
San-Marino iqtisodiyoti asosan, sayyohlarga xizmat koʻrsatish, pochta markalari, tangalar va *esdalik sovgʻalar* chiqarishga tayanadi. Aholining turmush darajasi va oʻrtacha umr koʻrish yoshi dunyoda eng yuqori koʻrsatkichga yetgan. Mamlakatda *mahalliy hunarmandchilik* rivojlangan. Asosiy eksport mahsulotlari: vino, chinni, shisha, buyumlar, esdalik sovgʻalari.

## Diqqatga sazovor joylari
Sayyohlarni San-Marinoning *goʻzal tabiat* manzaralari, Oʻrta asr va Uygʻonish davriga mansub arxitektura sanʼati durdonalari oʻziga jalb qiladi. Shahar XVI asrda barpo etilgan *qadimiy davr qoʻrgʻon devorlari* bilan oʻralgan. Koʻcha va yoʻlaklar tosh zinalar bilan birlashgan. Asosiy yodgorliklarga XIV-XV asrlar cherkovi, XVI asr kaputsinlar monastirlari, XIV-XV asrlar San-Franchesko cherkovi, XIX asrda qurilgan ozodlik maydonidagi hukumat saroyi kiradi. San-Marino – ilmiy, madaniy ommabop kongress, konferensiya, simpoziumlar oʻtkaziladigan anʼanaviy joy.
## Manbalar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Dunyo m am lakatlari. Ensiklopediya. – Toshkent.: MCHJ „DAVR NASHRIYOTI“,
2013-yil
Serbiya

**Serbiya** (serbcha: *Srbija*), rasman **Serbiya Respublikasi** (serbcha: *Republika Srbiјa*, *Republika Srbija*) Markaziy va Janubi-sharqiy Yevropada, Oʻrta-Dunay platosi va Bolqon yarimorolida joylashgan mamlakatdir. Poytaxti – Belgrad shahri. BMT aʼzosi. Aholisi - 7,224 mln (2012). Maydoni - 88,4 ming km2 .

O‘zbekiston bilan hamkorligi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning taklifiga binoan Serbiya Respublikasi Prezidenti Aleksandr Vuchich 2025-yil 28-oktabr kuni O‘zbekiston Respublikasiga rasmiy tashrif bilan kelgan. Tashrif davomida muzokaralar o‘tkazildi. Muzokaralar yakunida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev va Serbiya Respublikasi Prezidenti Aleksandr Vuchich Qo‘shma deklaratsiyani imzoladilar.

## Manbalar
Jahongir

**Jahongirshoh Nuriddin** (1569 — 1627) — Hindistondagi Boburiylar davlatining toʻrtinchi hukmdori (1605—27), Akbarning oʻgʻli. Asl ismi Sulton Salim. 

J. davlatni idora etish yuzasidan "Oʻn ikki dastur" eʼlon qilgan. Dasturga, asosan, dehqonlarga nosharʼiy soliqlar solish, mahalliy hokimlarga savdogarlarning mollarini ochib koʻrish, gunohkorlarning quloq-burunlarini kesish, sharob ishlab chiqarish, maʼlum kundan boʻlak vaqtda jonivorlarni soʻyish, tugʻilgan qizlarni oʻldirish (Rojastxonda), soliq hisobiga bolalarni tortib olish (Bengaliyada) va b. man etilgan. J. davrida imperiya tarkibiga Mevar (1614), Aqmadnagar (1620), Bijapur va Golkonda (1621) hamda Panjob (bir qismi) qoʻshib olindi. J. davlatni hind rojalari bilan kelishib idora qilishga intildi. J. davrida tasviriy sanʼat, miniatyura va adabiyot rivoj topdi, bir necha maqbara, jumladan Akbar maqbarasi qurildi. J.ning oʻzi ham sheʼrlar yozgan. Uning "Jahongirnoma" asari mashhur. Saltanatining soʻnggi yillarida davlat ishlarini xotini Nurjahon begim boshqargan.

## Manbalar
Bahodir Shoh I

**Bahodir-shoh I, Bahodirshoh I Muazzam** (1641 -1712) – Boburiylar sulolasidan hukmdor (1707 – 1712).

Koʻngilchan, katiyatsiz shoh boʻlgan. Uning davrida Boburiilar davlatining taiazzuli dayum etgan. Yirik yer egalariiing koʻllab-quvvatlashlaridan umidvor boʻlib, ularga boʻshab qolayotgan xaziiasidan qimmatbaho toshlar va podsho mulklaridan yerlar ajratib bergan. Marathalar va sikhlarga qarshi kurashgan. Sikxlarga qarshi yurish paytida vafot etgan.

## Manbalar
Bahodir Shoh II

**Bahodir Shoh II** (1775 – 1862) – Boburiylar sulolasidan hukmdor (1837 – 1858).

U 1837 – 58 n.lari ram-ziy jihatdan toj va taxt vorisi boʻlsa ham uning na siyosiy, na ijtimoiy va na iqgisodiy mustaqilligi qolgan edi. Oʻsha paytdaga ingliz general-gubernatori Baxodirshohga ogohnoma yuborib, unda Dehlidagi Qizil qalʼada yashayotgan oxirgi podshohsan deb xabar beradi. Bu esa Boburiylar saltanatining nihoyaga yetganini bildirardi. 1857-yilda mamlakatda in-glizlar hukmronligiga qarshi sipohiylar qoʻzgʻoloni koʻtarilishi bilan xalq B.ni qoʻzgolon rahbari va Hindistonningoliy hukmroni deb eʼlon qiladi va undan om-mani ingliz mustamlakachilariga qarshi muqaddas kurashga daʼvat etmshni talab qiladi. Mustamlakachilardan qoʻrqib qolgan va ular ustidan galaba qozonishga koʻzi etmagan shoh xalq talabini rad etadi. Ammo qoʻzgʻolonchilar oʻzlari yozgan muro-jaatnomaga B.ni imzo chekishga majbur qiladilar.Bahodir Shoh II ning nomiga boʻlsa ham qoʻzgʻolonga boshchilik qilishi mamlakatda ingliz hukmronligiga katta xaf tugʻdirdi. Inglizlar B.ni asir olib, umrbod Myanma (Birma)ga surgun qildilar. B. urdu tilida Zafar taxallusi bilan ijod etgan mashhur shohr ham edi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Hoshimov I., Hindistondya Boburiylar sulolasi saltanati, T., 1996.
MC

**MC** (inglizchadan **Master of Ceremonies**, **Bayramlar Ustasi**, *emsi* deb talaffuz qilinadi) — bayram-tadbir yigʻinlarida o`rtakashlik qiluvchi shaxs. Toʻy-maʼrakalardagi oʻrtakashdan farqli oʻlaroq, disko-shoularni yoki koncertlarni olib boradi. Bunda u tomoshabinlar bilan interfaol muloqotda boʻladi, tomoshani qizdirib turadi va hokazo. *MC* soʻzi hip-hop janrida ijod qiluvchilarga nisbatan ham qoʻllanadi (MC Shod kabi).
## Qoʻshimcha

* Hip-hop MC`lar
Kvartet (guruh)

**Kvartet** — oʻzbek pop guruhi. DJ Rustambek, DJ Saidaʻlo, MC Shod hamda Mr Jockerdan tashkil topgan.

## Aʼzolar
* DJ Saidaʼlo — (Otabek)
* DJ Rustambek — (Rustam)
* Mr Jocker — (Javlon Asatullayev)
* MC Shod — (Dilshod Gʻiyosov)
   

## Tarix

Guruh Sezam radiosida RJlik qiluvchi DJ Rustambek va Saidaʼlo tashabbusi bilan tuzilib, unga MC Shod va Mr Jocker jalb etilgan. Birinchi qoʻshiq sifatida Brigada serialining saundtregining hajviy rimeyki ijro etilgan.
## Jamoat eʼtibori
"Kvartet" koʻp bora tele va radioefirga chiqqan. Telekoʻrsatuvlarning birida (Oʻzbekiston telekanalida) guruh zamonaviy pop-musiqa vakillari sifatida taklif qilinib, „milliy mentalitetga toʻgʻri kelmaydigan“ faoliyat uchun tanqid etilgan. „Kvartet“ aʼzolari ekstsentrik sifatida eʼtiborga tushishgan.

## Diskografiyasi
### Singllari

### Kliplari

## Filmografiyasi
### Film

## Havolalar
Kvartet guruhining rasmiy sayti
Aroqiya

**Araqiyeh** (forscha: عراقيه, ***Arāqīyeh*** deb ham romanizatsiya qilinadi)  – Eronning Bushahr ustonining Farahan shahristoniga qarashli qishloq. 2006-yil aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqning aholisi 30 nafarni tashkil etgan.

## Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi

**Oʻzbekiston Respublikasining Davlat Madhiyasi** haqidagi qaror 1992-yilning 10-dekabrida Oʻzbekiston Respublikasi Yuqori Kengashining 20-chaqirigʻida qabul qilingan. Ushbu madhiya 1992-yildan hozirgi paytgacha Oʻzbekiston Respublikasining madhiyasi hisoblanadi.

**Oʻzbekiston** **Respublikasining Davlat Madhiyasi** O'zbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov soʻzi, Oʻzbekiston xalq bastakori Mutal Burhonovning musiqasi hisoblanadi.

## Matni

## Majburiy ijro etish holatlari

## Havolalar
Abandon

**Abandon** — sugʻurta hodisasi yuz berganda sugʻurta pulini toʻla olish maqsadida sugʻurta qildiruvchining sugʻurtalangan mulkga boʻlgan huquqlaridan sugʻurtalovchi foydasiga voz kechish huquqi.

## Havolalar
* http://www.unic.gov.uz/uzb/glossary.php
Umar (maʼnolari)

**Umar**

* Umar ibn Xattob — Islomdagi xalifa;
* Umar ibn Abdulaziz — Umaviylar hukmdori;
* Umarshayx — temuriy shahzoda;
* Umar Xayyom — tasavvuf olimlaridan biri, shoir;
* Umarxon — Qoʻqon xonligi hukmdorlaridan biri;
* Umar (Buxoro amiri) — Buxoro amirligi hukmdorlaridan biri;
* Umar (serial) — Umar ibn Xattob haqidagi teleserial;
* Umar Matin — AQShlik terrorchi;
Fuqarolik masʻuliyatini sugʻurtalash

**Fuqarolik masʻuliyatini sugʻurtalash** rivojlangan davlatlarda keng tarqalgan masʻuliyatni sugʻurtalash turi. Ularning koʻpchiligida FM sugʻurtalash majburiyati qonunchilikda belgilangan. Uning mohiyati shundan iboratki, xavfli obyektlardan foydalanayotgan yoki ularni boshqarayotgan (masalan, transport vositalari) shaxs ushbu amallar sababli uchinchi shaxslarning mulki yoki hayoti va sogʻligʻiga yetkazgan zaralari uchun masʻul boʻlishi shart. Qonun boʻyicha masʻuliyat ataylab qilinmagan huquqbuzarlik yoki shartnoma majburiyatlarini buzish bilan bogʻliq boʻlishi ham mumkin. FM sugʻurtalash yoki uchinchi shaxslar oldidagi masʻuliyatni sugʻurtalash eng koʻp sonli sugʻurta turi boʻlib, uning barcha turlarini sanab oʻtish qiyin.

## Manba
http://www.unic.gov.uz/uzb/glossary.php
Franshiza

**Franshiza** sugʻurta shartnomasi sharti bilan koʻzda tutilgan maʼlum miqdordan oshmaydigan zararni, sugʻurtalovchi toʻlamasligi. Franshiza sugʻurtalanuvchi zararni qoplashdagi shaxsiy ishtirokining shakli boʻlib, odatda, zararlar nisbatan katta boʻlmaganda qoʻllanadi. Franshiza sugʻurta mukofotining kamayishiga taʼsir etadi. Franshiza shartli (chegirib qolinmaydigan) va shartsiz (chegirib qolinadigan) turlarga boʻlinadi. SHartli franshiza – agar zarar summasi franshiza summasidan oshmasa, sugʻurtalanuvchi mustaqil ravishda zararni qoplaydi, agar zarar miqdori franshizadan oshsa, zarar sugʻurtalovchi tomonidan toʻla qoplab beriladi. SHartsiz franshiza – franshiza summasi har qanday holatda ham chegirib qolinadi. Franshiza sugʻurta summasidan maʼlum foiz yoki summa koʻrinishida belgilanadi.

Manba: http://www.unic.gov.uz/uzb/glossary.php 
## Manbalar

## Havolalar
FOREX

**FOREX** (*oʻqil.* Foreks, ) bozori - banklararo bozor boʻlib, u xalqaro savdo aniq qayd etilgan valuta kurslaridan oʻzgaruvchan kurslarga oʻtganida, 1971-yilda shakllangan. Bunda bir valyutaning boshqa valyutaga nisbatan kursi oddiygina belgilanadi, yaʼni har ikki tomon rozi boʻlgan kurslar nisbati boʻyicha valyuta almashiniladi. Oʻz hajmiga koʻra mazkur bozor boshqa barcha bozorlardan katta hisoblanadi. Masalan, qimmatli qogʻozlar bozorining jahondagi kundalik hajmi qariyb 300 milliardni tashkil etadi. Holbuki, Forex bozorining kunlik hajmi 1-3 trillion dollar deb baholanadi.

Forex aksiyalar yoki valyuta fyucherslari kabi aniq savdo qilinadigan joyi yoʻq. Forex bozorida savdo bir yoʻla butun jahondagi yuzlab banklarda telefon va komputer terminallari orqali oʻtadi.

Bundan tashqari, fyuchers va fond bozorlarining yana bir jiddiy farqi va ayni paytda cheklovi bor - bunda savdo kun oxirida to'xtatilib, faqat keyingi kuni ertalab davom ettiriladi. Shu bois, agar siz Rossiya bozorida savdo qilayotgan, bozor uchun muhim ayrim voqealar esa AQShda yuz bergan boʻlsa, u holda ertalab bozor ochilishidagi holat siz kutganingizga mutlaqo toʻgʻri kelmasligi mumkin. Forex bozori kecha-yu kunduz 24 soat mobaynida ishlaydi va valyuta ayirboshlash butun ish haftasi davomida toʻxtamaydi. Amalda soat mintaqalarining har birida (yaʼni, London, Nyu York, Tokyo, Gonkong, Sidney va boshqa joylarda) valyutani kotirovkalash istagida boʻlgan dilerlar bor.

## Manbalar
* nbu.uz
* About Forex 
* Forex blog. Turkish. Türkçe
* Currency rates for forex trading 
*Forex haqida barchasi o'zbekcha
Bilga Kul Qodir xoqon

**Bilga Kul Qodir xoqon** — Qoraxoniylar turkiy sulolasining va davlatini asoschisi (840 — 880).

Qarluq qabilalar ittifoqiga kirgan Chigil qabilasining Edgish qabilasidan kelib chiqqan. 791-yildan boshlab qarluq hukmdorlari Uygʻur xoqonlari hokimiyatiga boʻysunishdi va yabgʻu unvoniga ega boʻlishdi.

840-yilda Uygʻur xoqonligi tugatildi. Vaqtinchalik anarxiyadan foydalanib, bir qator nufuzli qarluq zodagonlari yoʻqolgan mustaqilligini tiklashga qaror qildilar va oʻzlarining yetakchisi, yirik savdo shahri Isfijobning hukmdorini xoqon deb eʼlon qilishdi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 — 1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006.
Avtomobil sugʻurtasi

**Avtomobil sugʻurtasi -** avto va mototransport vositalarini hamda haydovchi va yoʻlovchilarni sugʻurtalash. Tanlangan variantdan kelib chiqqan holda sugʻurta qoplamasining har xil turlarini nazarda tutadi. Ulardan keng tarqalgani - avtomobil salonida boʻlgan haydovchi va yoʻlovchilarni yoʻl-transport hodisasi (YTH) natijasida tan jarohatlari etkazilishidan sugʻurtalash; YTH natijasida tibbiy xarajatlarni sugʻurtalash (tibbiy koʻrsatmalar boʻyicha davolanish uchun xarajatlar(; YTH natijasida vafot etishini sugʻurtalash; YTH va b. natijasida tranport vositasining zararlanishi yoki butunlay nobud boʻlishini sugʻurtalash. Avtomobil sugʻurtasi sohasi avtomobil yoki mototsikldan foydalanishda yuqori xavf manbaasi ekanligi bilan bogʻliq uchinchi shaxlarning hayoti, sogʻligʻi va mulkiga etkazilgan zarar uchun avtotransport egasining fuqarolik masʻuliyatini sugʻurtalashni Oʻz ichiga oladi (koʻpchilik davlatlarda majburiy hisoblanadi).

## Manba
http://www.unic.gov.uz/uzb/glossary.php
Muso Bugʻroxon

**Muso Baytashxon** — Qoraxoniylar davlatining beshinchi rahbari va ikkinchi musulmon xoni edi. Uning ismi ko‘pincha Tonga Illig, Arslon Xon (Tazkira Buxoro Xonida) sifatida tilga olinadi. Uning ukasi kichik xon bo‘lib, mamlakatning g‘arbiy qismlari unga tegishli edi.

## Hukmronligi
Uning hukmronligi davrida Qocho va Xotanga qarshi hujumlar uyushtirilgan. U Qashqar yaqinida suvni tejash va transportni rivojlantirdi va maktab, masjid va kutubxonalar qurulishiga asos soldi. Ibn al-Asirning yozishicha, 960-yilda uning hukmronligi davrida 200 ming turkiy xalq islomni qabul qilgan. Somoniylar Abul Hasan Said, Xotim va Abuzar Ammar at-Tamimiy bu borada muhim rol o‘ynagan. Muso Baytash 971-yilda Qoraxoniylar davlatiga hujum qilganida, Qashqarni vaqtincha Xo‘tan qiroli Visa Suraga (尉迟输罗) topshirdi va katta g‘alabaga erishdi. O‘ljalar orasida ayollar va bolalardan tashqari fillar ham bo‘lib, ular Sun imperiyasidan Xitoyga o‘lpon sifatida yuborilgan. Uning hukmronligi qachon tugaganligi haqida aniq maʼlumot mavjud emas.

Muso Baytashxonning faqat bir o‘g‘li Ali Arslonxon I tirik qoladi. Qashqarning Beshkerem (伯什克热木乡) qishlog‘ida joylashgan qizi Buvi Maryamning qabri musulmonlar uchun muqaddas ziyoratgoh hisoblanadi.

## Manbalar
Gastarbayter

**Gastarbayter** (*[[nemis tili|nem.]]* „gast“ — mehmon, „arbeit“ — ish, mehnat) — xorijiy mamlakatdan kelgan ishchi.
Gastarbayterlik bilan asosan rivojlanayotgan va qoloq mamlakatlar aholisi vakillari shugʻullanadi. Masalan, sobiq SSSR hududidagi respublikalardagi ishchi kuchning Rossiyaga migraciyasi. Biroq doim ham shunday emas. Misol uchun nisbatan rivojlangan Sharqiy Yevropa ishchilarining Gʻarbiy Yevropada gastarbayterlik bilan shugʻullanishi.
Xizrxon

**Xizrxon** – Qoraxoniylar Gʻarbiy xoqonligining hukmdori (1080 - 1087).

1080-yilda vafot etgan Shamsulmulkdan keyin uning ukasi Xizr oʻrnini egalladi, undan bir necha tanga kelib tushdi. Xizr Movarounnahrga, shu jumladan Fargʻonaga tegishli edi. Davlatning poytaxti Samarqand edi.

V.V.Bartoldning fikriga koʻra, Xizrxon davrida davlat gullab-yashnagan holatda boʻlgan. Xizrxon shoirlarga homiylik qilgan. Nizomiy Aruziy Samarqandiy Xizrxon davrida Qoraxoniylar saroyi oʻzining goʻzalligi va ulugʻvorligi bilan ajralib turardi, deb taʼkidlagan edi.

Xizrxon 1087-yilda vafot etdi va uning oʻrniga oʻgʻli Ahmadxon ibn Xizrxon chiqdi. 
## Adabiyotlar
* Bartold V. V. Turkestan v epokhu mongol'skogo nashestviya // Sochineniya. T. I. M., 1963. 
* Kochnev B. D. Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 – 1209 gg.). Moskva «Sofiya», 2006
Ahmadxon ibn Xizrxon

**Ahmadxon** — Qoraxoniylar Gʻarbiy xoqonligining hukmdori (1087 — 1089).

1087-yilda Xizrxon vafotidan keyin uning oʻgʻli Ahmadxon taxtga oʻtirdi. Ahmadxon davrida xon va ruhoniylar oʻrtasida keskin mojaro kelib chiqqan.

Abu Tohir Abd ar-Rahmon b. Ahmad b. Samarqandning sobiq bosh hakami norozilar nomidan Xonning Saljuqiylar podshosi Malikshohga shikoyat qildi. Sulton fursatdan foydalanib, 1089-yilda Buxoroni egallab oldi va qarshilikdan soʻng olingan Samarqandni qamal qildi. Asirga olingan xon Isfahonga yuborilgan va Samarqandda Malikshoh hokimni tark etgan. Keyin u Oʻzgend orqali Qashqar chegaralariga oʻtdi. Qashqar xoni unga elchi yubordi, oʻzini Malikshohga qaram deb tan oldi va xutba oʻqiy boshladi va uning nomi bilan tanga zarb etdi.

1092-yilda Ahmadxon ibn Xizr Saljuqiy vassali sifatida Samarqand taxtiga qaytarilgan.Ammo Samarqand taxtiga qaytgan Ahmadni mutaassib ruhoniylar va turk sarkardalari 1095-yilda Kosonga (Farg'onada) yurish payitida yoy ipi bilan bo'g'ib o'ldiradilar va 1095-yilda uning oʻrniga amakivachchasi Muhammad ibn Ibrohimning oʻgʻli Maʼsudxon taxtga chiqdi.

## Adabiyotlar
* Bartold V. V. Turkestan v epokhu mongol’skogo nashestviya // Sochineniya. T. I. M., 1963.
* Kochnev B. D. Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 — 1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006
Ibrohim ibn Husayn

**Ibrohim ibn Husayn** - Qoraxoniylar Gʻarbiy xoqonligining hukmdori (1178 - 1202).

Ibrohim ibn Husayn tangalarida uning ismi va unvonlari yozilgan: Ibrohim Arslon-xoqon, Nusrat ad-dunya va-d-din, Nusrat ad-dunya va-d-din Ibrohim Kuch Arslon-xon. Samarqandda chiqarilgan tangalarda shunday yozuv bor edi: Nusrat ad-dunya va-d-din Ulugʻ sulton as-salatin Ibrohim b. al-Husayn. 

Ibrohimning zarb qilgan tangalari: dinorlar, dirhamlar va falslar (Samarqand va Buxoro). Movarounnaxrning ilmiy va adabiy markazi Samarqanddagi Qoraxoniylar saroyida tashkil topgan. Mashhur olimlardan biri tarixchi Majid ad-din al-Surxakati boʻlib, u Samarqandda Qoraxoniylar sulolasining tarixini aks ettirgan "Turkiston tarixi"ni yozgan.
Ibrohim ibn Husayn vafotidan keyin taxtga ugʻli Usmon ibn Ibrohim chiqadi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Bartol'd V.V. Turkestan v epokhu mongol'skogo nashestviya // Sochineniya. T. I. M. 1963. 
* Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 – 1209 gg.). Moskva «Sofiya», 2006
Usmon ibn Ibrohim

**Usmon ibn Ibrohim** - Qoraxoniylar hukmdori (1202 - 1212).

1087 yilda Ibrohim ibn Husaynxon vafotidan keyin uning oʻgʻli Usmonxon Samarqandda taxtga oʻtirdi. Uning toʻliq nomi Nusrat ad-dunya va-ddin Usmon ulugʻ sulton as-salatin edi. 

Ibn al-Athir uni "Samarqand va Buxoroning sultoni" deb ataydi, ammo Usmondan faqat Samarqand tangalari kelgan, u ustiga u ham otasi singari "sultonlar sultoni" deb nomlangan. Usmon Samarqandning soʻnggi Qoraxoniy hukmdori va Gʻarbiy Qoraxoniylar xoqonligining soʻnggi hukmdori edi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 – 1209 gg.). Moskva «Sofiya», 2006.
Maxmud (Qoraxoniy)

**Maxmud** - Qoraxoniylar Farg`ona kag`onligining hukmdori (? - 1213). Qoraxoniylar sulolasining Hasaniylar sulolasidan kelib chiqqan. Ahmad Qodirxonning o‘g‘li. 1210-yilda otasi vafotidan keyin taxtga o‘tirdi. Xorazm va Qoraxitoy xonligi o‘rtasida hiyla-nayrang ishlatishga harakat qilgan. 1211-yilda Xorazmshoh Muhammad II ning shuhratparastligidan qo‘rqib, Kuchlukxonning ustunligini tan oldi. 1213-yilda Kuchluq taxtdan ag‘darildi va Sharqiy Qoraxoniylar xonligi butunlay tugatildi.
Ahmad II (Somoniy)

**Ahmad II** (914-yil 24-yanvarda vafot etgan)  — Movarounnahrda Somoniylar hukmdori (907 –914-yillar).

## Biografiyasi

### Hukmronligi
Ahmad II dastlab 900-yillarning boshlarida, u Gurgan hokimi etib tayinlanganida tilga olinadi. Biroq, Ahmad II Daylamlik Yustoniylarga qarshi urush olib bora olmagani uchun tez orada hokimlikdan chetlashtirildi.

Ahmad II 907-yil oxirida otasining vafotidan soʻng amir boʻldi. Oradan biroz vaqt oʻtgach, xalifa al-Muqtadir unga Safforiylar davlatining yuragi boʻlgan Siston hokimligini berdi. Safforiylarning o‘zaro kurashlari ishni ancha osonlashtirdi. Ahmad IIning qoʻshini Farahdan Bustgacha borib, u yerda kam qarshilik koʻrsatdi. Ayni paytda Ahmad IIning turkiy sarkardasi Simjur ad-Davati al-Muaddaldan Zarangning taslim qildi. Safforiylar zabt etilishi tugallandi (911-yil), Ahmad II oʻzining amakivachchasi Abu Solih Mansurni keyingi yili Sistonga hokim etib tayinlaydi. Somoniylar xalifalik qoʻzgʻolonchi turkiy sarkarda Sebuk-erini ham qoʻlga oldilar va uni Bagʻdodga joʻnatdi.

Mansurning soliqqa oid zulmkor siyosati tufayli lavozimga tayinlanganidan bir yil o‘tmay Sistonda qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Zaranjdagi garnizon vayron qilindi, Abu Solih Mansur asirga olindi. Safforiylardan boʻlgan Amr ibn Yaʼqub avval qoʻzgʻolon boshligʻiga qoʻgʻirchoq, soʻngra oʻziga xos amir etib tayinlandi. Biroq Husayn ibn Ali Marvarrudiy nazorati ostidagi Somoniylar qoʻshini mintaqada Somoniylar nazoratini tikladi. Amir Samarqandga yuborildi, boshqa qoʻzgʻolon rahbarlari oʻldirildi.

### Vafoti
Keyin Simjur ad-Davatiy Siston hokimi etib tayinlandi. Ammo Tabariston va Gurgan tez orada Somoniylar hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi va Ahmad II ularga qarshi kurasholmay oʻldirildi. U Buxoro yaqinidagi chodirida uxlab yotgan chogʻida turkiy qullaridan bir nechasi tomonidan kallasi kesilgan (914-yil 24-yanvar). Oʻlimidan keyin Buxoroga olib kelinib, Naukanda dafn etilgan. Amirni o‘ldirgan qullarining bir qismi qo‘lga olinib, qatl etildi, boshqalari esa Turkistonga qochib ketdi . *U “Shahid amir* ” unvoniga sazovor bo‘ldi.

### Islohotlari
Ahmad II saroy tilini fors tilidan arab tiliga oʻzgartirish haqidagi buyrugʻi bilan oʻz fuqarolari orasida mashhur boʻlmagan boʻlishi mumkin, tez orada bu buyruq bekor qilindi. 

## Vorisi
Vafotidan soʻng uning oʻrniga kichik oʻgʻli Nasr II (hukmronligi 914–943-yillar) taxtga oʻtirdi.

## Somoniylasr shajarasi

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 

Oʻzbekiston hukmdorlari
Mansur I (Somoniy)

**Mansur I (Somoniy)** — Movarounnahr hukmdori (961 — 976). Somoniylar sulolasi vakili.

Mansurning hukmronligi zaif boshqaruv va doimiy moliyaviy muammolar bilan ajralib turardi. Mansur *Shahanshoh* unvonini qoʻllagan birinchi Somoniy hukmdori boʻlgan, ehtimol bu uning raqibi, Buvayhiy hukmdori Adud ad-Davlaga javob sifatida qoʻllangan boʻlishi mumkin. Shuningdek, *"Amir-i Sadid"* („Odil/adolatli amir“) nomi bilan ham tanilgan.

Nuh I (943—954-yillarda hukmronlik qilgan) davridan boshlab Somoniylar saltanatida bir qancha qiyinchiliklar paydo boʻla boshladi. Jumladan, moliyaviy kamchiliklar, qoʻshindagi norozilik va Buvayhiylar kabi qudratli qoʻshni saltanatlarning paydo boʻlishi vaziyatlar yuzaga keldi. Ichki nizolar, qobiliyatli vazirlarning yoʻqligi va turkiy askarlarining (*gʻulomlar*) obroʻsining kuchayishi Somoniylar saltanatini zaiflashtirgan edi. 961-yil oxirida Mansurning ukasi Abdulmalik I ning vafoti vorislik inqiroziga sabab boʻldi. Hukumatni amalda nazorat qilgan gʻulom Abdulmalikdan keyin kim boʻlishi kerakligi borasida ikkiga boʻlingan*.* Alptegin Xuroson hokimi Abdulmalikning oʻgʻlini qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa, Mansurni bolaligidan tanigan Foiq Xassa unga toj kiydirilishini talab qildi. Mansur va Foiq oxir-oqibat gʻalaba qozonishdi. Alptegin Gʻaznaga qochib ketdi va u yerda Gʻaznaviylar sulolasiga asos solgan shaxsga aylandi.  Somoniylar saltanati, Narshaxiyning yozishicha, Abdulmalik vafotidan keyin ogʻir ahvolda qolgan. Tarixchi Klifford Edmund Bosvort Mansur hukmronligini imperiya to‘qimasi mustahkam bo‘lgan so‘nggi davr deb hisoblaydi.

Mansur qoʻzgʻolonchi Alpteginning iziga tushib, oʻldirish uchun Abu Mansur Muhammadni Xurosonga hokim etib tayinlaydi va uni gʻulgʻulalar bilan jangga joʻnatadi. Ammo Abu Mansur Alpteginni oʻldira olmaydi. Alptegin Balxga qochib ketdi. Abu Mansur xo‘jayinining g‘azabidan qo‘rqib, Buvayhiy hukmdori Rukna ad-Davla tomoniga oʻtadi. Mansur tezda Abu-l-Hasan Muhammad Simjuriyni Xurosonga yangi hokim etib tayinladi va uni isyonkor Abu Mansur bilan kurashish uchun yubordi, Simjuriy Abu Mansurni tutib jazolaydi.

Xurosonda barqarorlik oʻrnatgan Simjuriy tez orada Buvayhiylar bilan urush boshlaydi. Buvayhiylar oʻsha yili Kaspiy dengizining janubiy qirgʻogʻidagi Tabariston va Goʻrgʻondan Somoniylar vassallari ziyoriylarni quvib chiqargan edilar. Oradan bir necha yil oʻtib Ziyoriyhukmdori Vushmagirning oʻlimi harbiy harakatlar toʻxtatilishiga sabab boʻldi va Buvayhiy Adud ad-Davla Somoniylarga soliq toʻlashga majbur boʻldi. Biroq bu o‘lpon toʻlash kelishuvi uzoqqa cho‘zilmadi. Buvayhiylar Somoniylarga qarshilik qilishda davom etdilar. Azud al-Davla somoniylar vassali Banu Ilyosdan Kermonni tortib oladi.

975-yilda Mansur Abu Abdulloh Jayhoniyning nabirasi Abu Abdulloh Ahmad Jayhoniyni vazir etib tayinlanadi, ammo u Somoniylar davlati tanazzulini toʻxtata olmaydi. Keyingi yili Mansur vafot etadi va uning oʻrniga oʻgʻli Nuh II oʻtirdi.
## Manbalar
Mansur II (Somoniy)

**Mansur II (Somoniy)** — Movarounnahr hukmdori (997 — 999). Somoniylar sulolasi vakili. Nuh II ning oʻgʻli va vorisi.

Mansur II otasining o‘rniga amir bo‘lganida hali yosh edi. Mansur II Somoniylar hokimiyati butunlay parchalanib ketgan bir paytda saltanat tepasiga keldi.

Somoniylarning bu bosqichdagi muammolaridan biri, ularning vazirlari turk harbiylari bilan doimo kelishmovchilikda bo‘lgan. Jumladan, Sobuqteginning oʻgʻli Mahmud otasining koʻrsatmasi bilan 995-yilda amir qarorlariga katta taʼsir koʻrsatgan Nuh II ning vaziri Abdulla bin Azizni ishdan boʻshatadi.

Bu davrda turk rahbarlari mamlakatning mutlaq xoʻjayinlari boʻlganlar. Somoniylar hududi Foiq, Bektuzun va Mahmud oʻrtasida boʻlingan va 998—999-yillarda ular bir necha marta oʻzaro urushib, oxir-oqibat sulh tuzgan. Turk rahnamolari somoniy amirni qoʻllarida o‘yinchoq qilib qo‘yganlar, zaif Somoniy amir esa ularning barcha xohishlariga rozi bo‘lib, mol-mulk va yer ajratib berganlar.

Bu orada Foiq va Bektuzun Mansur II ning Mahmud Gʻaznaviy bilan ularga qarshi kelishuv tuzishidan cho‘chidilar. 999-yil uyg‘ur askari Bektuzun boshchiligida amirga qarshi fitna uyushtiriladi. Mansur II fitnani bostirish maqsadida Saraxsga qoʻshin tortadi. Ittifoqchilar Bektuzun va Foiq shu yilning yanvarida Saraxsda amir Mansur II ni hibsga olib, ko‘zlarini oʻyib oladilar. Ukasi Abdumalik II ni amir etib tayinlaydilar. Mansurning agʻdarilishidan Gʻazna hukmdori Mahmud Gʻaznaviy somoniylar qoʻl ostida boʻlgan Xurosonning qolgan qismini zabt etish uchun bahona sifatida foydalangan. U Bektuzunni magʻlub etib, Xurosonning muhim shaharlarini egallab oladi va Xuroson amiriga aylanadi. Ilexon Qoraxoniy ham 999-yil oktabr oyida somoniylar oilasini himoya qilish bahonasida Buxoroga kirib, amir va barcha somoniy vakillarini hibsga olib, Oʻzgan shahriga surgun qiladi.

## Manbalar
Nasr I (Somoniy)

**Nasr I (Somoniy)** – Somoniylardan boʻlgan Samarqand hukmdori (864—892).

Nasr I ibn Ahmad (vafoti 892-yil avgust) – Somoniylar sulolasidan 864—892-yillarda Samarqand hukmdori. U Ahmad ibn Asadning oʻgʻli edi. Otasi vafotidan keyin Nasr Samarqandni va Movarounnahrning katta qismini meros qilib oladi. Xalifa al-Moʻtamid 875-yilda Safforiylar mintaqada oʻz taʼsirini kuchaytirayotganidan qoʻrqib, butun Movarounnahrni Somoniylarga berdi. Shu paytdan boshlab Nasr mustaqil davlat belgisi boʻlgan oʻz nomi yozilgan kumush tanga zarb qila boshlaydi.

Nasr davlat hududini kengaytirishda davom etadi. 874-yilda Tohiriylar sulolasidan boʻlgan Husayn Buxoroni egallashga urinadi, ammo bu muvaffaqiyatsiz kechadi. Feodal tarqoqlik, oʻzaro urushlar Buxoroni holdan toydirib yuboradi. Hoji Abu Hafs Kabirning oʻgʻli Abu Abdulloh Samarqanddagi Nasr ibn Ahmadga amirni Buxoroga joʻnatishni iltimos qilib maktub yoʻlladi.

874-yilda Nasr ukasi Ismoilni yaqinda Xorazm qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan Buxoroni egallash uchun yuboradi. Buxoroliklar Ismoilga eshiklarni ochdilar va Nasr uni shaharga hokim etib tayinladi.

Soliqdan tushgan pullarni taqsimlash boʻyicha kelishmovchiliklar aka-uka oʻrtasida nizoga sabab boʻldi. 888-yilda Ismoil akasini jangda magʻlub etadi, lekin akasi Nasrning hokimiyatini saqlab qoladi. Nasr I 892-yilda vafot etguniga qadar Movarounnahr hukmdori boʻlib qoladi.

## Biografiyasi
Nasr Ahmad ibn Asadning oʻgʻli boʻlib, Abbosiylar xalifaligi hukmronligi ostida Movarounnahrning katta qismini boshqargan. Otasi vafotidan soʻng Nasr Movarounnahrga qoʻshib Samarqandni, ukasi Yoqub esa Shoshni idora qiladi. Safforiylar hukmdori Yoqub ibn Lays tomonidan Xurosondagi Tohiriy hukmdorlarining zaiflashishi Nasrga mustaqil monarx sifatida amalda hukmronlik qilish imkonini berdi. Nasrning Movaronunnahrdagi mulkining uzoqligi unga Eronda kechayotgan kuchli hokimiyat uchun kurashga tortilmaslik imkonini berib, unga foyda keltirdi. Ammo 867-yilda Yoqub Ibrohim ibn Ilyosni magʻlub etib, asirga olib, Xurosonning Hirot shahridagi Somoniylar boʻlimi oʻz faoliyatini toʻxtatdi. 870/1-yilda Nasr Banijuriy hukmdori Dovud ibn Abbosga boshpana berdi, u Yaʼqub Balx shahrini qisqa vaqt bosib olgandan keyin oʻz mulkidan qochib ketdi. Dovud ibn Abbosning vorisi, Balxda hukmronlik qilgan Abu Dovud Muhammad ibn Ahmad Nasrning vassaliga aylandi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* C. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, (Columbia University Press, 1996)
* Rene Grousset, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, transl. Naomi Walford, (Rutgers University Press, 1991)
Alptegin

**Alptegin** — Gʻaznaviylar davlati hukmdori (962 — 963). Gʻaznaviylar sulolasidan.

**Alptegin** (taxminan 885-963) — Somoniylar lashkarboshisi Nasr ibn Ahmad Somoniy davrida visoq boshi, xayl boshi, hojib darajasiga koʻtarildi. Nuh ibn Nasr Somoniyning oʻgʻli Abdulmalik davrida Xurosonga sipohsolor etib tayinlandi. Mansur ibn Nuh Somoniy (961-976) taxtga oʻtqazilgandan koʻp oʻtmay, Buxorodagi baʼzi amirlarning igʻvosi bilan Mansur ibn Nuh Somoniy va Alptegin oʻrtasida nizo kelib chiqdi. Amir Mansur unga qarshi katta qoʻshin yubordi. Oqibatda Alptegin Xurosonni tark etib, Balx tarafga yoʻl oldi; taʼqib qilib kelgan Buxoro qoʻshinini Xulm darasida tor-mor keltirdi. Shundan keyin Bomiyon, Kobul, Gʻaznani egalladi (962) va oʻsha yerdan Hindistonga tez-tez hujum qilib turdi. Lekin ana shunday yurishlardan birida yoʻlda vafot etdi.

## Manbalar
Abdulmalik II (Somoniy)

**Abdulmalik II Abu-l-Favaris ibn Nuh (Somoniy)** — Movarounnahr hukmdori (999). Somoniylar sulolasi vakili.

999-yil fevral oyida Abdulmalikning akasi Mansur II taxtdan agʻdarilgan va koʻzlari koʻr qilingan. Mansurning agʻdarilishidan Gʻazna hukmdori Mahmud Gʻaznaviy somoniylar qoʻl ostida boʻlgan Xurosonning qolgan qismini zabt etish uchun bahona sifatida foydalangan. Lekin Mahmud Begtuzun, Foiq va Koʻhiston hukmdori Abulqosim Simjuriyni oʻziga kuchli raqib deb hisoblaydi va shuning uchun 999-yilning bahorida Balx va Hirotni saqlab qolgan holda ular bilan sulh tuzadi.

Ittifoqchilar Mahmud lashkarining orqa tomoniga hujum qilib, tinchlik shartnomasini buzadilar. Mahmud Gʻaznaviy qoʻshinlari esa jangni qayta boshlandi. 999-yil 16-mayda Abdulmalik va uning qoʻmondonlari Marv yaqinidagi jangda Mahmud G‘aznaviydan qattiq mag‘lubiyatga uchraydi va Abdulmalik Xurosonni unga qoldirib, Buxoroga qaytib keldi. Mahmud Gʻaznaviy Marv yaqinida ittifoqchilarni yengishi natijasida Amudaryoning janubidagi barcha yerlarni egallab oladi. U shuningdek, shu paytgacha Somoniylarning sodiq vassallari boʻlgan Chagʻoniylar va Amudaryo shimolidagi boshqa kichik davlatlarning sadoqatini qozondi.

O‘z fuqarolarining dushmanligi bilan yuzma-yuz kelgan Abdulmalik turklar hujumi oldida ojiz edi. Yaqinlashib kelayotgan dushmanga qarshi xalq urushini uyushtirishga urinish muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Hukumatning masjidlar minbarlaridan o‘qilgan murojaati aholi tomonidan mutlaqo loqaydlik bilan kutib olindi. Turkiy qo‘riqchilarning boshliqlari dushman tomoniga o‘tdilar.

999-yilning kuzida Nasr ibn Ali Qoraxoniy Buxoroga hujum qildi. Abdulmalik ommani dushmanga qarshi ko‘tara olmadi. Askarlar, jumladan turk sarkardalar ham dushman tomoniga o‘tdilar. 999-yil 23-oktabrda Nasr ibn Ali Buxoroga jangsiz kirib, Abdulmalikni somoniylar oilasining boshqa vakillari bilan birga O‘zganga surgun qiladi.

Keyingi yillarda Abdulmalikning ukasi Ismoil Muntasir somoniylar yerlarining bir qismini vaqtincha qaytarib olsa ham, amalda Somoniylar davlati tugatiladi.

## Manbalar
Bahrom Gʻaznaviy

**Baxram** - Gʻaznaviylar davlati hukmdori (1118—1152). Gʻaznaviylar sulolasi vakili. Sulton Sanjarga vassal sifatida davlatni boshqargan.

## Manbalar
Kara-xulagu (Chigʻatoy)

**Kara-xulagu, Qorahuloku** (mongol tilida: **Хара Хүлэгү** taxminan 1221-1252) — Chigʻatoy ulusining ikkinchi va toʻrtinchi hukmdori (1242-1247, 1251-1252); Mutugenning oʻgʻli, Chigʻatoyning nabirasi, Chingizxonning evarasi.

Rashiduddinning yozishicha, Xara-Xulag Mutugenning toʻrtinchi (yilnomada toʻngʻichi deb nomlangan) oʻgʻli boʻlgan. Juvayniyning soʻzlariga koʻra, Kara-xulagu Bomiyon qamalida (1221), otasining oʻlimidan sal oldin yoki koʻp oʻtmay tugʻilgan.

Chigʻatoyxon Mutugen oʻrniga Kara-xulaguni merosxoʻr qildi. 1242-yil boshida Chigʻatoy vafotidan soʻng, uning bevasi noib Habash Amid va zodagonlar Kara-xulaguni taxtga koʻtarishdi, lekin Guyuk qoon etib saylanganidan keyin (1246), uning yaqin doʻsti Yesu-Munke, tirik qolganlarning toʻngʻichi, Chigʻatoy ulusining hukmdori etib tayinlangan. 1251-yildagi qurultoyda Kara-xulagu Yesu Munke nomzodini qoʻllab-quvvatladi va yana ulus hukmronligiga tiklandi. U yangi xondan qoʻshin olib, Yesu-Munke qarshi yurish qildi, lekin Oltoy yaqinida yoʻlda vafot etdi. Uning bevasi Ergene xotun (Urgana xotun) yosh oʻgʻli Muborakshoh ostida hukmdor boʻldi.

## Adabiyotlar
* Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — Т. I. — С. 551, 555, 559.
* Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.
## Izohlar
Esu-Monke (Chigʻatoy)

**Esu-Monke** – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1247–1251). Chigʻatoylar sulolasidan. Ma'lumki uning otasi Chiğatoy. Motukxanning (1200-1221) ukasi va eshon edilar.
Mubarak-shoh (Chigʻatoy)

**Mubarak-shoh** – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1266). Chigʻatoylar sulolasidan. (1252)yilda otasi Kara-xulagu vafotidan keyin Mubarak-eshon uning o‘rniga Chag‘atoy xonligining xoni etib saylandi. U Chag‘atoy xonligining islom dinini qabul qilgan birinchi xoni edi.
Nigubey-ogul (Chigʻatoy)

[Chigʻatoy] ulusi(ulus-davlat, mulk) Xlll-asrda taxminan 1220-yillda tashkil topadi. Chig‘atoy ulusini tashkil etgan shaxs Chingizxonning[Temuchin] o‘g‘li asos soladi. Markazi dastlab Beshbaliq va Ili vodiysi keyinchalik Samarqandga ko‘chiriladi. Chig‘atoy ulusining tashkil topishi 1227-yilda Chingizxonning vafot etishi bilan bog‘liq. Aynan Chingizxon barpo etgan imperya uning vafotidan so‘ng to‘rtta ulusga bo‘linib ketadi. Bular; 
1-Jo‘ji ulusi hududi(Dashti qipchoq, G‘arbiy Sibir, Oltin O‘rda)hududlarini oz ichiga oladi 
2-Chig‘atoy ulusi hududi(Movarounnahr, Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Farg‘ona vodiysi) hududlarini o‘z ichiga oladi
3-UG‘aday ulusi hududi(Markaziy Mongoliya) 
4-Tulu ulusi hududi(Xitoy va Mo‘g‘ilistonning sharqiy qismi) hududlarini o‘z ichiga oladi.

## Manbalar