Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi

**Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi** (XShHTVK) suveren davlatlar oʻrtasidagi shartnomalarni tartibga soluvchi xalqaro kelishuvdir.

„Shartnomalar haqidagi shartnoma“ sifatida tanilgan XShHTVK shartnomalar qanday ishlab chiqilishi, taʼriflanishi, oʻzgartirilishi va talqin qilinishi boʻyicha keng qamrovli, amaliy koʻrsatmalar, qoidalar hamda tartib-taomillarni belgilaydi. XShHTVK shartnomani xalqaro huquq bilan tartibga solinadigan davlatlar oʻrtasida yozma shaklda tuzilgan xalqaro kelishuv deb taʼriflaydi.

Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi 1969-yil 23-mayda qabul qilingan va imzolash uchun ochilgan, 1980-yil 27-yanvarda kuchga kirgan hamda 2025-yil sentyabr holatiga koʻra 118 ta suveren davlat tomonidan ratifikatsiya qilingan. AQSh kabi uni ratifikatsiya qilmagan tomonlar Vena konvensiyasining ayrim qismlarini xalqaro odat huquqining qayta bayoni sifatida tan olgan. XShHTVK shartnomalarni talqin qilish bilan bogʻliq nizolarni hal etishda vakolatli manba hisoblanadi.

Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasida keltirilgan shartnomaga berilgan taʼrif umumjahon miqyosida tan olinmagan. Masalan, Vena konvensiyasi shartnomani davlatlararo bitim deb taʼriflaydi va unga davlat boʻlmagan subyektlarni (masalan, xalqaro tashkilotlarni) kiritmaydi. Ichki qonunchilikda ham shartnomalar turlicha taʼriflanishi mumkin, chunki biror hujjat shartnoma deb hisoblanishi uchun muayyan shartlar bajarilishi talab etiladi.

## Tarixi
Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro huquq komissiyasi (XHK) tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, u konvensiya ustidagi ishlarni 1949-yilda boshlagan. Yigirma yillik tayyorgarlik davomida XHKning James Brierly, Hersch Lauterpacht, Gerald Fitzmaurice va Humphrey Waldock kabi taniqli xalqaro huquq olimlaridan iborat maxsus maʼruzachilari tomonidan konvensiyaning bir qancha loyiha variantlari va sharhlari tayyorlandi.

1966-yilda XHK oʻzining yakuniy ishiga asos boʻlgan 75 ta modda loyihasini qabul qildi. 1968 va 1969-yillardagi ikki sessiya davomida Vena konferensiyasi konvensiyani nihoyasiga yetkazdi. U 1969-yil 22-mayda qabul qilinib, ertasi kuni imzolash uchun ochildi.

## Mazmun va taʼsirlar
Xalqaro huquq amaliyotida Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi shartnomalarning tuzilishi va ularning oqibatlari boʻyicha asosiy huquqiy manba hisoblanadi. Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasining ayrim qismlari unga aʼzo boʻlmagan davlatlar, masalan, AQSh va Hindiston tomonidan Vena konvensiyasining odat huquqi maqomini tan olgan barcha suveren davlatlar uchun huquqiy jihatdan majburiy deb eʼtirof etiladi.

XShHTVK shartnomaga „davlatlar oʻrtasida yozma shaklda tuzilgan va xalqaro huquq bilan tartibga solinadigan xalqaro bitim“ deb taʼrif beradi hamda „har bir davlat shartnomalar tuzish layoqatiga ega“ ekanligini tasdiqlaydi. XShHTVKning 1-moddasi konvensiyaning qoʻllanilishini faqat davlatlar oʻrtasidagi yozma shartnomalar bilan cheklaydi, davlatlar va xalqaro tashkilotlar oʻrtasidagi yoki xalqaro tashkilotlarning oʻzaro tuzgan shartnomalarini bundan mustasno etadi. 11-modda „shartnoma bilan bogʻliqlikka rozilik bildirish usullari“ni, jumladan ratifikatsiya qilish, qabul qilish, maʼqullash yoki qoʻshilishni belgilaydi. 26-modda *[[Pakta sunt servanda|pacta sunt servanda]]* tamoyilini, yaʼni shartnomalar bajarilishi shartligini taʼriflaydi; 53-modda *jus cogens* – imperativ normani belgilaydi; 62-modda shartnomaning haqiqiyligi yoki haqiqiy emasligini belgilovchi holatlarning tubdan oʻzgarishini tavsiflaydi; 77-modda esa koʻp tomonlama shartnomani saqlovchi tashkilot yoki shaxs boʻlmish depozitariyni belgilaydi.

## Qamrovi
Vena konvensiyasi faqat XShHTVK ratifikatsiya qilinganidan keyin kelishilgan shartnomalarga va suveren davlatlar oʻrtasida tuzilgan shartnomalarga nisbatan qoʻllaniladi. Biroq u suveren davlatlar va xalqaro tashkilotlar oʻrtasidagi yoki xalqaro tashkilotlar oʻrtasidagi boshqa bitimlarni, basharti XShHTVKning biron-bir qoidasi bunday xalqaro tashkilotlar uchun mustaqil ravishda majburiy boʻlsa, tartibga solmaydi. Amalda Vena konvensiyasining 2-moddasi va 5-moddasi suveren davlatlar va hukumatlararo tashkilot oʻrtasidagi shartnomalarga nisbatan qoʻllaniladi.

Biroq, davlatlar va xalqaro tashkilotlar oʻrtasidagi yoki xalqaro tashkilotlarning oʻzaro bitimlari, agar u kuchga kirsa, 1986-yildagi Davlatlar va xalqaro tashkilotlar oʻrtasidagi yoki xalqaro tashkilotlar oʻrtasidagi shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi bilan tartibga solinadi. Bundan tashqari, davlatlar va xalqaro tashkilotlar oʻrtasidagi shartnomalarda Konvensiya shartlari aʼzo davlatlar oʻrtasida hali ham amal qiladi. Konvensiya yozma shaklda boʻlmagan bitimlarga nisbatan qoʻllanilmaydi.

## Manbalar

## Havolalar
* Convention Text
* Introductory note by Karl Zemanek, procedural history note and audiovisual material on the *Vienna Convention on the Law of Treaties* in the Historic Archives of the United Nations Audiovisual Library of International Law
* Lectures by Annebeth Rosenboom entitled *Practical Aspects of Treaty Law: The Depositary Functions of the Secretary-General* and *Practical Aspects of Treaty Law: Treaty Registration under Article 102 of the Charter of the United Nations* (both lectures also available in French) in the Lecture Series of the United Nations Audiovisual Library of International Law