Darvaza gaz krateri

**Darvaza gaz krateri** (Turkman matbuoti **Qoraqumning porlashi** nomini ishlatadi  Doʻzax eshigi yoki **Jahannam eshiklari** **nomi** bilan ham tanilgan, Turkmanistonning Darvaza yaqinidagi gʻorga qulab tushgan yonayotgan tabiiy gaz koni.

Krater qanday alangalanganligi haqida aniq maʼlumotlar topilmagan va baʼzi faktlar bahsli. Eng mashhur nazariyalardan biri shundaki, sovet geologlari uni 1971-yilda metan gazining tarqalishini oldini olish uchun qasddan yoqib yuborishgan va oʻshandan beri u doimiy ravishda yonib ketgan. Uning diametri , chuqurligi esa  ga teng .

Krater mashhur sayyohlik maskaniga aylandi. Atrofdagi hudud yovvoyi choʻl lageri uchun ham mashhur.

## Geografiyasi
Gaz krateri  nomi bilan ham tanilgan Darvaza qishlogʻi yaqinida joylashgan . Qoraqum choʻlining oʻrtasida, taxminan  Turkmaniston poytaxti Ashxoboddan shimolda. Bu yerda topilgan gaz zahirasi dunyodagi eng yiriklaridan biridir. Dalaga „Jahannam eshigi“ nomini mahalliy aholi diametri  boʻlgan katta kraterdagi yongʻin, qaynayotgan loy va apelsin alangasini nazarda tutgan holda berishgan. Issiq nuqtalar kengligi  va taxminan .

Yaqin atrofda yana ikkita chuqurlik bor, xususan, *suv krateri* va *loy krateri*, ular ham yaqin atrofdagi sayyohlik joylari.

## Tarixi

Turkmanistonlik geolog Anatoliy Bushmakinning aytishicha, bu joy 1971-yilda sovet muhandislari tomonidan aniqlangan. Bu yer dastlab neft konining katta maydoni deb hisoblangan. Muhandislar burgʻulash qurilmasini oʻrnatdilar va uchastkada mavjud neft miqdorini baholash uchun operatsiyalarni amalga oshirdilar. Dastlabki oʻrganishlar natijasida tabiiy gaz choʻntagi topilganidan koʻp oʻtmay, burgʻulash qurilmasi va lager ostidagi yer keng kraterga qulab tushdi va qurilma qurbonlarsiz koʻmilgan.

Gʻordan zaharli gazlarning yaqin atrofdagi shaharlarga xavfli tarqalishini kutgan muhandislar gazni yoqib yuborishni tavsiya qilishdi. Taxminlarga koʻra, gaz bir necha hafta ichida yonib ketadi, ammo uning oʻrniga u 50 yildan ortiq yonishda davom etdi va yonishda davom etishi kutilmoqda.

Krater tarixining dastlabki yillari noaniq. mahalliy geologlarning aytishicha, kraterning qulashi 1960-yillarda sodir boʻlgan va gazlar 1980-yillargacha yondirilmagan. Biroq, voqealarning sovet yoki turkman versiyasi haqida hech qanday yozuv mavjud emas.1972-yilda Landsat 1 tomonidan olingan sunʼiy yoʻldosh tasvirlari shundan dalolat beradiki, oʻsha paytdan beri hududda ozgina oʻzgarishlar boʻlgan, bu krater va yongʻin hozirda davom etayotganini koʻrsatadi.

2010-yil aprel oyida Turkmaniston prezidenti Gurbanguli Berdimuhamedov ushbu joyga tashrif buyurib, teshikni yopishni buyurdi. 2013-yilda u Qoraqum choʻlining kraterli qismini qoʻriqxona deb eʼlon qildi. 2019-yilda u davlat televideniyesida uning oʻlimi haqidagi mish-mishlarni rad etish va tuzatish uchun krater atrofida donut stunlari qilgan.

Krater National Geographic kanalining *Die Trying* serialining epizodida tasvirlangan. 2014-yil 16-iyuldagi „Olov krateri“ epizodida tadqiqotchi Jorj Kuronis ekstremofil mikroorganizmlar namunalarini yigʻib, tubiga qadam qoʻygan birinchi odam boʻldi. Kraterning tahrirlangan fotosurati, shuningdek, 2014-yilda boʻlib oʻtadigan ''Godzilla'' filmi uchun reklama sifatida eʼlon qilindi, rasmda MONARCH agentlari va saytni tekshirayotgan transport vositalari tasvirlangan.

Garchi krater sir sifatida jamoatchilik tasavvurini egallab, „Doʻzax darvozalari“ nomini olgan boʻlsa-da, krater oddiy geologik anomaliyadir; erning tabiiy chuqurlikka choʻkib ketishiga imkon beruvchi yuzaki gaz choʻntagi, bu esa katta chuqurroq tabiiy gaz konidan asta-sekin chiqib ketayotgan tabiiy gazning shamol taʼsirida oʻchmasdan yoki tez suyultirilmasdan ham toʻplanishi va yonishiga imkon beradi. Hududdagi shunga oʻxshash, kichikroq gaz qochqinlarining gazlari choʻl shamoli tomonidan tez tarqaladi. Yerdan chiqib ketgan tabiiy gaz alangalangan „yonib turgan yer“ joylari dunyoning boshqa qismlarida ham uchraydi.

2018-yilda gaz krateri Amul-Hazar avtorallisida tungi toʻxtash joyi sifatida ishlatilgan.

2022-yil yanvar oyida Darvazada yonayotgan gaz kraterini oʻchirish yechimini topish komissiyasiga topshirildi. Komissiya Darvaza gaz kraterini butunlay oʻchirishga yoki yaqin atrofdagi atrof-muhitga salbiy taʼsir koʻrsatmasdan kraterning yonib ketishiga yoʻl topishga umid qilmoqda.

## Gazning kelajakdagi rivojlanishiga taʼsiri
Berdimuhamedovning 2010-yil aprel oyidagi tashrifi chogʻida u kraterning mintaqadagi boshqa tabiiy gaz konlarini oʻzlashtirishga taʼsirini cheklash choralarini koʻrishni tavsiya qildi. Oʻshanda Turkmaniston tabiiy gaz qazib chiqarishni koʻpaytirish rejasini eʼlon qilib, Pokiston, Xitoy, Hindiston, Eron, Rossiya, shuningdek, Gʻarbiy Yevropa kabi koʻplab mamlakatlarga gaz eksportini oʻsha paytdagi yillik qazib olish darajasidan 2000-yilgacha oshirish niyatida ekanligini eʼlon qilgan edi. yangi ishlab chiqarish darajasi  2030 yilga qadar 2022-yil yanvar oyida Berdimuhamedov atrof-muhit va aholi salomatligiga taʼsirini cheklash uchun yongʻinni oʻchirish usulini topish kerakligini ochiqchasiga eʼlon qildi.

## Yana qarang

* Iroqdagi Baba Gurgurda abadiy olov
* Batagaika krateri – Sibirdagi doimiy muzlik krateri
* Yonayotgan togʻ
* Centralia konidagi yongʻin
* Yangi Straitsville konida yongʻin
* Jahannamga aldov
* Yanar Dag

## Manbalar