open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Organ

**Organ** (yun. organon – qurol, asbob) – damli klavishli musiqa cholgʻu asbobi. Turli oʻlchamdagi (yogʻoch va metall) trubalar toʻplamidan, pnevmatik tizim (havo haydovchi qurilma va havo oʻtkazgichlar)dan va boshqarish minbaridan tashkil topgan. Bir qancha klaviaturalari, manuallari (qoʻl bilan bosish uchun) va pedallari (oyoq bilan bosish uchun) boʻladi. XIV asrdan organ Gʻarbiy Yevropada avval cherkov, keyinchalik dunyoviy cholgʻu asbobi sifatida keng tarqalgan. Asosan, yakkanavoz musiqa asbobi sifatida ishlatiladi. J. Freskobaldi, F. Kuperen, G. Pyorsell, Ya. Svelink, I. S. Bax, F. Mendelson, F. List, M. Reger, S. Frank, 20-asrda B. Britten, P. Xindemit, O. Messian, A. Onegger va boshqalarning organ uchun yaratgan asarlari mashhur. Oʻzbekistonda organ uchun birinchi asarlarni G. Mushel yozgan (Syuita, 1947; Organ va violonchel uchun poema, 1948 va boshqalar). Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida organ sinfi mavjud. Oʻzbekiston ijrochilaridan R. Karimova, T. Levina va boshqalar tanilgan.

## Manbalar
Organellalar

**Organellalar** yoki **organoidlar** (yun. organon — organ va eidos — koʻrinish, qiyofa) — hujayraning hayot faoliyati davomida uning maxsus funksiyasining bajarilishini taʼminlovchi doimiy tarkibiy qismlari, yaʼni hujayra organlari. Eukariot hujayralarda xromosomalar, mitoxondriylar, Golji kompleksi, endoplazmatik toʻr, ribosomalar, mikronaychalar, lizosomalar, hayvon hujayralarida sentriollar, mikrofibrillar, oʻsimliklarda plastidalar organoidlar deyiladi. Prokariot hujayralarda koʻpchilik organoidlar boʻlmaydi. Bir hujayralilarning maxsus strukturaviy elementlari,  harakatlanish funksiyasini bajaruvchi xivchinlari va kipriklari, ovqat hazm qilish va ayirish vazifasini bajaruvchi vakuollari organellalar deyiladi. Koʻpincha "organoidlar" va "organellalar" terminlari sinonim sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Organizmning reaktivligi

**Organizmning reaktivligi** - organizmning tashqi muhit taʼsiriga javoban hayot faoliyatini oʻzgartirib reaksiya koʻrsatishi. Yuksak hayvonlarda ravshanroq, nerv sistemasi oddiy tuzilgan organizmlarda kamroq bilinadi. Organizmning reaktivligi organizm genotipidan kelib chiqadi va turga xos belgi hisoblanadi. I. P. Pavlov oliy nerv faoliyati va uning tiplariga baho berishda "reaktivlik" terminini tatbiq etgan. Klinik tibbiyotda bemorning ahvoliga umumiy baho berishda Organizmning reaktivligi termini ishlatiladi. Ichki va yuqumli kasalliklar klinikasida, mas, pnevmoniya, sil, dizenteriya va boshqa kasalliklarning reaktiv (giperergik) va kam reaktiv (allergik, gipoergik) shakllari tafovut qilinadi. Tez, ogʻir oʻtadigan kasalliklarni reaktiv shakllarga, sust, bilinar-bilinmas oʻtadigan kasalliklarni esa kam reaktiv shakllarga kiritilgan.

Xirurgiyada jarohatning turlicha bitishi, sepsis, peritonit va boshqa kasalliklarning har xil oʻtishi Organizmning reaktivligining oʻzgarishiga bogʻliq. Jarohatning tez bitishi, bir talay qizil granulyasiya paydo boʻlishi, mukammal epiteliy rivojlanishi Organizmning reaktivligining yuksak darajada ekanligini koʻrsatadi.

Organizmning reaktivligining biologik (turga xos), guruhli va individual turlari bor. Hayvonlarning muayyan turiga xos fiziologik va patologik reaktivlikning eng harakterli xususiyatlari biologik reaktivlikka kiritiladi. Guruhli reaktivlik biologik reaktivlik asosida shakllanadi. Individual reaktivlik individ (shaxs)ning konstitutsiyasi, jinsi, yoshi, yashash sharoitiga bogʻliq. Bola oʻsgan sayin Organizmning reaktivligi takomillashib boradi.

Gʻoyat zararli omillar taʼsir etganda patologik reaktivlik roʻy beradi. Mas, homiladorlik toksikozlarining baʼzi shakllarida Organizmning reaktivligi allergik tipda oʻzgaradi. Patologik reaktivlik koʻpgina kasalliklar (revmatizm, gipertoniya kasalligi, bronxiol astma va boshqalar) patogenezida muhim rol oʻynaydi.Реактивлик шакллари. Реактивлик куйидаги шаклларда намоён булиши мумкин:

Кутарилган – гиперергия

Пасайган – гипергия

Ва гайри табиий холат – дизергия

## Manbalar
Organik arxitektura

**Organik arxitektura** - 20-a. meʼmorligida Yevropada paydo boʻlgan yoʻnalish, oqim. Inshoot va binolar shakli va tuzilishi atrof muhit bilan uygʻunlashgan holda tabiiy materiallardan boʻlishi kerak, degan gʻoyani ilgari suradi (mas, qabulxona, villalar, dangʻillama uylar, shahar tashqarisidagi mehmonxonalar). Bu gʻoya ilk bor 1890 yilda amerikalik meʼmor L. Salliven tomonidan targʻib qilingan, keyinchalik shogirdi F. Rayt ijodida nazariy va amaliy jihatdan rivojlantirilgan. O.a. taʼsirida AQSH, Italiya, Fransiya, Yaponiya va Skandinaviya mamlakatlarida mahalliy meʼmoriy maktablari vujudga keldi. F. Rayt vafotidan soʻng (1959), O.a. 60-yil.

lar meʼ-morligidagi turli oqilona uslublar bilan aralashib ketdi. Uning yangi shakllarini hosil qilishdagi umumiy qoidalar, baʼzi bir usullar hoz. zamon meʼmorligi dizaynida va badiiy qurilishlarda keng foydalanilmoqda. 

## Manbalar
Organik geokimyo

**Organik geokimyo** - Yerning turli geosferalaridagi organik moddalarni oʻrganuvchi geokimyo fanining boʻlimi. O.g. vazifasi organik birikmalarning yuzaga kelishi, shakli va kelgusida ular tarkibining oʻzgarishi va tarqalish qonuniyatlarini tadqiq etishdan iborat. O.g., shuningdek, tirik organizmlarning kazilmalar shakliga (jumladan, mikroorganizmlar ishtirokida) oʻtishini, bu moddalar paydo boʻlish sharoitlari va omillarini hamda ularni issiklik, yuqori bosim va boshqa geologik omillar taʼsiri ostida yana oʻzgarib, togʻ jinslariga va yonuvchi foydali qazilmalarga aylani-shini ham oʻrganadi. Neft va kumir geokimyosi mustaqil ilmiy yoʻnalish sifatida shakllangan. O.g.ning muhim boʻlimi rudali konlarni (uran, oltin, simob, mis, vanadiy, germaniy va boshqalar) paydo boʻlishida va Yer poʻstidagi bir qancha kimyoviy elementlarning migratsiyasi va toʻplanishida organik moddalar ishtirokini oʻrganish ustida ish olib boradi. O.g. kosmik jismlarning organik moddalarini tadqiq qiluvchi organik kosmokimyo bilan uzviy bogʻliq.

## Manbalar
Organik dunyo

**Organik dunyo**, tirik tabiat - Yer biosferasida tarqalgan tirik mavjudot — organizmlar (mas, mikroorganizmlar, oʻsimliklar, hayvon va odamlar) majmui. Organik dunyoning alohida komponentlari oʻzaro va anorganik tabiat bilan mustahkam aloqada boʻladi.

## Manbalar
Organik modda

**Organik modda** - 1) kimyoda -organik birikma, yaʼni uglerodning boshqa elementlar bilan birikishidan hosil boʻlgan birikma; 2) geologiyada — tabiiy organik birikmalarning murakkab aralashmasi; tuproq, dengiz va koʻl choʻkindilari, choʻkindi togʻ jinslari, shuningdek, yer usti va yer osti suvlari tarkibida bir oz miqdorda boʻladi. Organik moddaning bosh manbai, asosan, oʻsimliklardir. Organik moddaning gumus, sapropel va liptobolit xillari bor. Choʻkindi jinslarda oʻrta hisobda 15–20&nbsp;kg/m3 chamasida boʻladi. Kumir va yonuvchi slanetslarning asosiy massasini tashkil etadi; neft va yonuvchi gazlarning manbai deb hisoblanadi.

## Manbalar
Organik oʻgʻitlar

**Organik oʻgʻitlar** – tarkibida oʻsimlik yoki hayvon organik birikmalari shaklida oziq moddalari boʻlgan oʻgʻitlar. O.oʻ.ga koʻpgina mahalliy oʻgʻitlar, yashil oʻgʻit, shahar kommunal xoʻjaligi chiqindilari (axlat va ularning kompostlari, oqindi suvlar choʻkindilari, najas), oziq-ovqat, koʻn va boshqa sanoat tarmoqlari chiqindilari hamda sapropel (choʻkma loyqa), poxol va boshqa kiradi. O.oʻ. tuproqda biologik jarayonlarni kuchaytirib, uning fizik va kimyoviy xossalarini yaxshilaydi, oziq moddalar miqdorini oshiradi, tuproqning muhim agronomik xususiyatlariga har tomonlama taʼsir etadi va toʻgʻri qoʻllanilganda barcha ekinlar hosildorligini keskin oshiradi. Tup-roq mikroorganizmlari hayot faoliya-ti natijasida O.oʻ. parchalanganda oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan mineral birikmalar va chirindi hosil boʻladi. Masalan, tuproqqa goʻng orqali oʻsimliklar uchun kerakli barcha oziq moddalar (makro- va mikroelementlar) tushadi. Bunday oʻgʻitlar toʻliq oʻgʻitlar deb ataladi. O.oʻ. tuproqqa solingan yilida-gina emas, balki bir necha yil taʼsir etadi. O.oʻ. faqat oʻsimliklar uchun mineral oziq moddalar manbai boʻlib qolmasdan, SO2 manbai hamdir. O.oʻ. tuproq mikroorganizmlari uchun energetik material va oziq manbai boʻlib xizmat qiladi. Bundan tashqari, goʻng va najasning oʻzi mikrofloraga boy boʻladi. Shuning uchun O.oʻ.ning solinishi tuproqda azot toʻplovchi bakteriyalar, ammonifikatorlar, nitrifikatorlar va boshqa foydali mikroorganizmlar guruxlari faoliyatini kuchaytiradi. Mas, tipik soz tuproq yerlardagi gʻoʻzaga uzoq yillar davomida goʻng solinib turilganda tuproqning suv oʻtkazuvchanligi ancha yaxshilanadi. Egatlarga birinchi bor suv taralganda tuproq, ning bir soatda suv ichishi oʻgʻitlan-magan dalada gektariga 117 m3 ni, har yili goʻng solinadigan dalada esa 195 m3 ni tashkil etdi.

O.oʻ. gektariga 15—20 t va undan ortiq normada haydash vaqtida asosiy oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Ular gʻoʻza-bedagʻalla almashlab ekishda bedapoya haydalgandan keyin 5—6-yillari solinadi. O.oʻ. oʻsimliklarni oziqlantirishda mineral oʻgʻitlar bilan birgalikda ham qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Skryabin F. A., Navoz v sisteme udobreniy xlopchatnika v oroshayemix usloviyax Sredney Azii, T., 1970; Rekomendatsii po primeneniyu udobreniy v respublikax Sredney Azii, T., 1974; Lignin asosidagi organik oʻgʻitlar yuqori hosil omili, T, 1978.

Ergash Ziyamuhamedov.

## Manbalar
Organik-mineral oʻgʻitlar

**Organik-mineral oʻgʻitlar** - tarkibida organik moddalar va mineral birikmalar boʻlgan oʻgʻitlar. Gumin kislotalarlan olinadi. Tarkibi va nomi turlicha boʻladi. Masalan, gumofos, gumofoska, torf-ammiakli oʻgʻitlar, torfmineral-ammiakli oʻgʻitlar va boshqa (qarang Gumin oʻgʻitlar).

## Manbalar
Organogen togʻ jinslari

**Organogen togʻ jinslari** (yun. organon — organik va ...genez), biogen togʻ jinslari — organik qoldiqlardan yoki organizmlarning faoliyati natijasida hosil boʻlgan minerallardan tashkil toptan choʻkindi togʻ jinslari. Tarkibiga koʻra, karbonatli, kremniyli, baʼzi fosfatli jinslarga, shuningdek, koʻmirga boʻlinadi. Karbonatl i Organogen togʻ jinslarij. foraminifera, marjon, mshanka, braxiopoda, mollyuskalar va boshqa organizmlarning chigʻanoklari, suvoʻtlardan tarkib topgan. Ularga ohaktosh, boʻr va boshqa kiradi. Kremniyli Organogen togʻ jinslarij. diatomit, spongolit, radiolyarit (kremniyli jinslar), kokkolitoforid va boshqalardan iborat. Fosfatli Organogen togʻ jinslarij. kam uchraydi, ularning tarkibiga turli davrlarda yigʻilgan silur braxiopodalari, guano va boshqa kiradi. Koʻmirli Organogen togʻ jinslarij. tarkibiga turli sifatli kumir, yonuvchi slanetslar kiradi; bu guruhtogʻ jinslarining hajmi Yer poʻstidagi karbonatlarga nisbatan juda kam. Neft va qattiq bitumlar Organogen togʻ jinslarij.ning alohida guruhini tashkil qilgan, fitoplankton ularni hosil qiluvchi asosiy material boʻlgan. Organogen togʻ jinslarij. qatlamlarining qalinligi 5—10 sm dan bir necha 100 m gacha. Tarkibiga karab rangi har xil, koʻproq och kulrang va oq. Organogen togʻ jinslarij. paleozoy, mezozoy, kaynozoy davrlari choʻkindi jinslari orasida uchraydi. Oʻzbekistonda bu jinslar qoʻrgʻoshin, rux, ohaktoshlar, kumir, neft va gaz konlarida mavjud.

## Adabiyot
* Logvinenko N. V., Petrografiya osadochnix porod, M., 1984.

## Manbalar
Organogenez

**Organogenez** (yun. organon — organ va ... genez) — kup hujayralilarda em-briogenezning oxirgi bosqichi, organlarning hosil boʻlishi, shakllanishi va ixtisoslashuvi jarayoni. O. gastrulyasiyada ektoderma, entoderma, mezoderma kabi homila qavatlari hosil boʻlishidan boshlanadi. Ektodermadan nerv sistemasi, sezgi organlari, terining ustki qismi va uning hosilalari, oldingi va orqa ichak epiteliy-si; entodermadan oʻrta ichak epiteliy-si, hazm bezlari, nafas organlari; mezodermadan tayanch harakat sistemasi, skelet va muskullar, yurak, qon va limfa tomirlari, jinsiy va siydik organlari hosil boʻladi.

Oʻsimliklarda "O." termini, odatda, asosiy organlar (ildiz, poya, barg, gullar)ning ontogenez jarayonida meristemadan shakllanishi va rivojlanishini ifodalaydi.

## Manbalar
Organik kislotalar

**Organik kislotalar** - tarkibida karboksil guruh saqlovchi organik birikmalar sinfi (qarang Karbon kislotalar).

## Manbalar
Organoterapiya

**Organoterapiya** (organ va terapiya) — bemorlarni hayvonlarning sekretsiya bezlaridan, shuningdek, boshqa aʼzo va toʻqimalaridan tayyorlangan preparatlar bilan davolash. Ichki sekretsiya bezlaridan tayyorlangan organopreparatlar gʻoyat samarali, chunki ularda organizmning eng muhim funksiyalariga juda kuchli taʼsir etadigan gormonlar bor. Bunday organopreparatlarga gipofiz preparatlari (pituitrin, prolaktin, adrenokortikotrop gormon va boshqalar), kalqonsimon bez preparati (tireoidin), qalqonsimon bez yonidagi bezchalar preparati (paratireoidin), meʼda osti bezi preparatlari (insulin, lipoka-in va boshqalar), buyrak usti bezlari poʻstloq qavatining gormonlari (kortizon va boshqalar), ayol jinsiy gormonlari (follikulin, sinestrol va boshqalar), erkak jinsiy gormonlari (metiltestoteron va boshqalar) kiradi (qarang Gormonam preparatlar). Orga-nopreparatlarning aksarisi xazm shi-ralari taʼsirida yemiriladi, shuning uchun ular organizmga parenteral yoʻl bilan (teri ostiga, muskul orasiga yoki venaga) yuboriladi. Organopreparatlarni vrach buyuradi.

## Manbalar
Orden

**Orden** (lotincha: ordo – *qator*, *daraja*) – 1) metall nishon, taqdirlash belgi-si, harbiy yoki fuqarolik xizmatlari uchun beriladigan faxriy mukofot. ordenning taqdirlash belgisi sifatida vujudga kelishi ritsarlik tarixi bilan bogʻliqdir. Qadda ritsarlar alohida kiyim bosh kiyib, boʻyinlariga qimmatbaho metalldan yasalgan krest taqib yurishgan, bu ularning muayyan ritsarlik tashkiloti (ordeni)ga tegishlili-gini bildirib turgan. „Falon orden kava-leri“ (yaʼni aʼzosi) degan ibora ana shundan kelib chiqqan. XIV-XVI asrlarda saroy amaldorlarining belgilari paydo boʻldi, ular keyinroq mukofotlar tusini oldi (mas, 1348-yoki 1350-yildan inglizlarning Bogʻichlar ordeni; 1399-yildan Bani ordeni; 1429-yildan avstriyaliklar va ispanlarning Oltin Jun teri ordeni; 1579-yildan fransuzlarning muqaddas Ruh orden). Islom dini tarqalgan Turkiya, Eron, arab davlatlarida podsholar buyuk xizmatlar koʻrsatgan odamlarni boʻyniga taqishga moʻljallangan yarim oy shaklidagi nishonlar bilan taqdirlashgan. Taqdirlash marosimlari, aso-san, diniy va milliy bayramlarda oʻtkazilgan. Rossiyada birinchi ordenni Petr I 1698-yil taʼsis etgan (avliyo apostol Andrey Pervozvanniy orden). Oktabr toʻntarishidan keyin podsho orden va medallari bekor qilindi. Birinchi sovet Qizil Bayroq ordeni 1918-yilda RSFSR da taʼsis qilindi. Shoʻrolar hukumati keyinchalik juda koʻp orden, medal, faxriy yorliqlar taʼsis etdi. Lenin ordeni SSSRning eng oliy ordeni hisoblangan. SSSR tarqalib ketgandan soʻng Oʻzbe-kiston mustaqil respublikalar ichida birinchi boʻlib oʻz orden va medallarini joriy etdi hamda ularni, shuningdek, turli esdalik va kolleksiya tangalarini oʻzida ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi (qarang: Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari); 2) Gʻarbiy Yevropada ritsarlarning harbiy-monarxlik tashkilotlari; 3) baʼzi maxfiy jamiyatlarning nomi; mas, masonlik orden .

## Manbalar
Order

**Order** (lot. ordo — qator, tartib) — 1) buyruq, koʻrsatma, farmoyish beruvchi rasmiy hujjat (mas, uy-joyga koʻchib kirishga, tergov organlarining tintuv oʻtkazishga ruxsat beruvchi buyrugʻi); 2) buxgalteriyada — pul mablagʻlari yoki moddiy boyliklar bilan operatsiyalarni amalga oshirishga oid hujjat. 

## Manbalar
Order (meʼmorlik)

**Order** (meʼmorlikda) — meʼmoriy kurilmalardagi turli (vertikal va gorizontal) qismlarning oʻzaro uygʻunligi, ularning tarkibiy va badiiy us-lubi. Vertikal qismi ustun (kolonna)dan iborat boʻlib, tana, kapitel (bosha) va poyustun, baʼzan pyedestaldan tashkil topadi. Gorizontal (toʻsin) qismi arxitrav, friz va karnizni, ular bir-galikda antablementni tashkil qiladi. O.ning mumtoz tizimi Yunonistonda paydo boʻlgan. Asosiy O.lar yunon qabila va viloyatlarining nomlari bilan doriy, ioniy, korinf O.lari deb ataladi. O.ning dastlabki har xil tizimlari Qad. Misr va Eron xalq meʼmorligida koʻllanilgan. Qad. Rimda shakllangan mumtoz O.lar tizimi jahon meʼmorligining yuksalishiga katta hissa koʻshdi (qarang Memorlik orderlari).

## Manbalar
Ordinator

**Ordinator** (lot. ordinator — tartibga keltiruvchi) — davolash muassasalarida boʻlim mudiri rahbarligida bemorlarni davolaydigan vrach. Klinikada (klinik O.) kafedra assistenti qoʻl ostida ishlaydi.

## Manbalar
Ordinatura

**Ordinatura**, klinik ordinatura — tibbiyot oliy oʻquv yurtlari, malaka oshirish institutlari va ilmiy tadqiqot muassasalarida shifokorlar malakasini oshirishning oliy formasi.

## Manbalar
Ordovik sistemasi

**Ordovik sistemasi** (DAVRI), ordovik (lot. Ordovices — Buyuk Britaniyaning hozirgi Uels hududida yashagan qad. kelt qabilasi nomidan) — paleozoy erasining pastdan 2davri. Ordovik sistemasi radiologik metod boʻyicha hrz. davrdan 490±15 mln. yil avval boshlanib, 435±10 mln. yil avval tugagan va taxminan 67 mln. yil davom etgan. Ordovik sistemasi dastlab 1879-yilda ingliz geologi Ch.Lapuors tomonidan Buyuk Britaniya hududida ajratilgan. Ordovik sistemasi mustaqil davr sifatida fakat 1960-yilda Xalqaro geologik kongreseda qabul qilingan. Ilgari koʻp mamlakatlarda uni silur sistemasi (davri)ning quyi boʻlimi sifatida qoʻllaganlar. Ordovik sistemasi 3 boʻlim (quyi, oʻrta, yuqori) va 6 yarus (tremadok, arenig, llanvirn, llandeyl, karadok va ashgil) dan iborat. Ordovik sistemasining boʻlim va yaruslarga aj-ratishda hamma tomonidan tan olingan boʻlinishi hozirgacha yoʻq. Ordovik sistemasi barcha qitʼalarda va koʻpincha orollarda ajratilgan. Ordovik sistemasining boshlanishi Yer yuzasining choʻkishiga toʻgʻri kelib, koʻpgina hududlar dengiz suvi bilan krplangan. Dengiz transgressiyasining maksimumi oʻrta ordovik boʻlimlarida mavjud boʻlgan. Yuqori Ordovik sistemasi kaledon burmalanishi tufayli dengiz suvlari bilan qoplangan maydonlar kamayib, yangi yirik qurukliklar vujudga kelgan. Bu davrda dengiz havzasi ikki turli boʻlgan: birinchi-si turgun platforma strukturalarida tuzilgan epikontinental dengiz havzalaridan iborat; ularda, asosan, ohaktosh, gil, kvarsli qum yotqiziqlari tarqalgan; ikkinchisi esa geosinklinal strukturalarga xos boʻlib, qum, gil va graptolitli slanetslar hamda suv osti vulkan jinslari koʻp. Vulkan jinslari Uels, Appalachi, Qozogʻiston, Shimoliy Tyanshan va boshqa geosinklinal oblastlarida uchraydi.

Ordovik sistemasi dengiz yotqiziqlarida graptolit, trilobit, boshoyoqli mollyuskalar, yelkaoyoqlilar, peletsipoda, foraminifera va boshqa umurtqasiz jonivorlar qoldigʻi uchraydi. O.yeda dengiz tipratikani, ostrakoda, mshankalar, bulutlar mavjud boʻlgan va umurtqalilar paydo boʻla boshlagan. Oʻsimliklardan koʻkyashil suvoʻtlar koʻp tarqalgan boʻlib, birinchi bor yuksak oʻsimliklar vujudga kelgan. Kembriy davrida-gidek, bu davrda ham bakteriyalar ni-qoyatda koʻp edi. Oʻrta Osiyoda Ordovik sistemasi yotqi-ziklari Shimoliy va Janubiy Tyanshan, Chat-qol, Turkiston, Zarafshon, Olay, Nurota va Qizilqumdagi Tomditov, Boʻkantov togʻlarida maʼlum. Ordovik sistemasi yotqi-ziklarida neft (AQSH), yonuvchi slanets (Estoniya), fosforitlar (Leningrad viloyati), ordovik intruziyalarida oltin va boshqa metallar (Qozogʻiston) uchraydi.

## Manbalar
Ordos

**Ordos** — Xitoyning shimoliy qismidagi choʻlli plato. Xuanxe daryosining aylanib oqqan joyida. Maydoni 95 ming km². O.ning janubiy qismi Lyossli platoga tutashgan. Koʻp qismining bal. 1100– 1500 m, eng baland joyi 2535 m. Asosan, yura va boʻr davrining qumtoshlaridan tuzilgan. Yer yuzasi qir va botiqlardan iborat. Pastqam joylari shoʻr koʻl, shoʻrxok va botqokliklar bilan band. O. hududining yarmiga yaqinini shamolda qisman koʻchib yuruvchi qum tepaliklari egallagan. Iklimi keskin kontinental, moʻʼtadil iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 10°, iyulniki, 23°. Yillik yogʻin 100–400&nbsp;mm. Landshaftining ak-sari qismi choʻl, chala choʻl va quruq dasht. Boshokli oʻt oʻsimliklari oʻsadi. Butazorlar bor. Aholisi koʻchmanchi chorvachilik bilan hayot kechiradi. Toshkoʻmir, neft, soda konlari topilgan.

## Manbalar
Orenburg savdo yoʻli

**Orenburg savdo yoʻli** - Rossiya bilan Oʻrta Osiyo oʻrtasidagi savdo yoʻli. Rossiya hukumati 18-asrning 30-yillarida Qozogʻiston yerlarini oʻzlashtirish va Oʻrta Osiyo bilan savdoni rivojlantirish maqsadida Yoyiq daryosiga quyiladigan Oʻr daryosi yonida harbiy qalʼa qurishga kirishib, K. Kirillov boshchiligida Orenburg ekspeditsiyasini tashkil etdi. Ekspeditsiyaga harbiy qalʼa qurish bilan birga oʻzbek xonliklari bilan aloqalarni rivojlantirish hamda oʻzbek savdogarlariga imtiyozlar berish vazifalari yuklatiddi. Orenburg shahri kelajakda Rossiyaning Turkiston oʻlkasi bilan diplomatik, iqtisodiy aloqalarida muhim oʻrin tutishi lozim edi. Hukumat koʻrsatmasida Toshkent, Xoʻjand, Xiva, Buxoro bilan aloqani yuksak darajaga koʻtarishga alohida ahamiyat beriddi. Bu-xoroga 1-marta savdo karvoni yuborila-digan boʻldi, oʻzbeklarga Rossiyada doimiy yashashga ruxsat ham berildi.

1735-yil avgustdan Orenburg shahriga poydevor qoʻyildi, unda toshkentlik savdogarlar ham qatnashgan. 1744-yilda Orenburg gubernyasi tashkil topdi. Rossiya hukumati Oʻrta Osiyodan inglizlarni surib chiqarish uchun xonliklar bilan har qanday yoʻl bilan boʻlsada diplomatik munosabatlarni qoʻllab-quvvatladi, ularning elchilarini izzat-ik-rom bilan kutib oddi.

Tashqi ishlar kollegiyasi 1750-yilda Orenburgga Xiva xoni Gʻoyibxon vakillari kelganligini bilgandan soʻng gubernator Neplyuyevga elchi orqali xonga tabrik va sovgʻa yuborishni topshiradi va savdoni ragʻbatlantirish, Orenburgga koʻplab savdogarlarni yuborishni taklif etadi. 1753-yilda Xiva va Buxoroga Danilo Rukavkin boshchili-gida savdo karvoni keladi.

Orenburg savdo yoʻliyilning uzunligi taxminan 2226&nbsp;km boʻlib, karvon uni 50—60 kun mobaynida bosib oʻtgan.

1757, 1761 va 1763-yillarda Xiva elchilari Orenburg va Astraxonga keladi. Soʻngra elchi har yili aprel va avgust oylarida Xiva mahsulotlarini Astraxonga tashib berish uchun Mangʻishloqqa rus kemalarini yuborishni soʻraydi. 1774-yilda Buxoro elchisi Ernazar Mak,-sutov Kaspiy dengizi atroflarida bepul savdo qilishga ruxsat oladi. Shundan soʻng buxoroliklarga Rossiya orkali Makkaga haj safariga borishga ruxsat beriladi. O.yey. Rossiyaning Oʻrta Osiyo xonliklari bilan iqtisodiy, siyosiy va savdo-sotiq ishlarini kuchaytirishda muhim rol oʻynadi.

Nazirboy Tojiboyev.

## Manbalar
Orenburg echki zoti

**Orenburg echki zoti** - tivit yoʻnalishidagi echki zoti. Orenburg echki zotiz. mahalliy ti-vitli echkilarni uzoq vaqt tanlab chatishtirish yoʻli bilan chiqarilgan. Tana tuzilishi baquvvat. Shoxlari uzun. Serkalari oʻrtacha 65–70&nbsp;kg, urgochilari 45– 47&nbsp;kg keladi. Qirqib olinadigan jun chiqimi 0,3—0,4&nbsp;kg. Juni tivit (35%, uz. 5—6 sm, ingichkaligi 14—16 mkm) va qil (65%, uz. 7—9 sm, ingichkaligi 80— 90 mkm)dan iborat. Tiviti qoramtirkulrang. Oqranglisi kam uchraydi. Tarab olinadigan tivit chiqimi 0,2—0,3&nbsp;kg dan 0,5&nbsp;kg gacha. Tiviti butun dunyoga mashhur. Undan issiq Orenburg roʻmollari tayyorlanadi. Sogim davrida 90– 120&nbsp;kg sut beradi, yogʻliligi 4,8—5%. 100 ta ona echkidan 125 — 140 uloq olinadi. Bu echki Orenburg, Chelyabinsk viloyatlarida, Boshqirdistonda va Qozogʻistonning ayrim joylarida boqiladi.

## Manbalar
Ordinata

**Ordinata** (lotincha: ordinatus — tartiblangan) — Dekart koordinatalar tizimiv& nuqtaning ikkinchi koordinatasi, y harfi bilan belgilanadi.

## Manbalar
Orexovo-zuyevo

**Orexovo-zuyevo** - Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1917-yildan). Klyazma daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 125,3 ming kishi (1998). Rossiya toʻqimachilik sanoatining ilk markazlaridan. Mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, plastmassa ishlab chiqarish "Karolit" zavodi mavjud. Pedagogika instituti, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, drama teatri faoliyat koʻrsatadi. O.-Z. 19-asrning oʻrtalarida vujudga kelgan. 1917-yildan O.-Z. deb atala boshlagan.

## Manbalar
Oryol

**Oryol** — Rossiya Federatsiyasi Oryol viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Oka daryosining har ikkala sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 289,5 ming kishi (2025). Mashinasozlikning yirik markazi — avtogreyder, avtoyuklagich, boshqaruvchi hisob mashinalari, "Yantar" soatlari ishlab chiqariladi, priborsozlik, toʻqimachilik mashinasozligi rivojlangan. Poʻlat quyish zavodi bor. Yengil, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari mavjud. 5 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, I. S. Turgenev (Oryolda tugʻilgan), I. A. Bunin, N. S. Leskov, oryollik yozuvchilar, tarixchi T. N. Granovskiy, kompozitor V. S. Kalinnikov muzeylari, oʻlkashunoslik muzeyi, suratlar galereyasi, "Oryol hujumi operatsiyasi" muzey-dioramasi mavjud. O. 1566-yilda Rus davlati jan. chegarasini himoya qiluvchi qalʼa si-fatida qurilgan. 1778-yildan Oryol gubernyasi markazi. 17 a. oʻrtalaridan galla savdosining muhim markazi. O.da 18—19-asrlar tarixiy-meʼmoriy yodgorliklaridan Nikolo-Peskov va Mixail Arxangel cherkovlari, "Dvoryanlar uyasi" (hozirgi shahar madaniyat va istiro-hat bogʻi hududi) atrofidagi binolar saqlangan.

## Manbalar
Oryol viloyati

**Oryol viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 27-sentabrda tashkil etilgan. Markaziy iqtisodiy rayonga kiradi. Maydoni 24,7 ming km². Aholisi 898,9 ming kishi (2000), asosan, ruslar (96,9%), shuningdek, ukrainlar (1,3%) va boshqa millat vakillari (1,8 %) ham yashaydi. Shahar aholisi 63,2%. Markazi – Oryol shahri Tarkibiga 24 maʼmuriy tuman, 7 shahar va 14 shaharcha kiradi. Boshqa yirik shaharlari – Livni, Msensk.

Oryol viloyati Oʻrta Rossiya qirlarida joylashgan. Dare vodiylari va jar koʻp. Foydali qazilmalari: ohaktosh, dolomit, boʻr, har xil gillar, qum, temir rudasi. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –9°, iyulniki 18°. Yillik yogʻin 500&nbsp;mm (eng koʻpi yezda yogʻadi). Vegetatsiya davri 190–200 kun. Asosiy daryosi – Oka va uning irmoklari. Sunʼiy hovuz koʻp. Tuprogʻi qoratuproq, toʻq kulrang oʻrmon, chimli podzol tuproklar. 10% hududi oʻrmon (dub, zarang). Boʻri, tulki, suv kalamushi, yumronqoziq va boshqa yashaydi. Viloyat hududida Oryol Polesyesi milliy bogʻi joylashgan.

Asosiy sanoat tarmoklari: mashina-sozlik va metallsozlik. Oryol viloyatida avto-greyderlar, yengil, oyna va oziq-ovqat sanoatlari uchun asbob-uskunalar, hisoblash texnikasi va avtomatlashtirish vositalari, priborlar, soatlar va boshqa ishlab chiqariladi. Metallsozlik (poʻlat prokati, sim, metall toʻri va boshqalar), yengil (paypoq, poyabzal, kiyim), oziqovqat (sut, goʻsht, qand) sanoati korxonalari, Oryol GES bor. Eng yirik korxonalari: "Oryol" poʻlat-prokat zavodi, "Orleks", "Yantar" soatsozlik korxonasi, boshqaruvchi hisoblash ma-shinalari zavodi, "Dormashina", "Tek-mash" (Oryol shahri) zavodlari; gidravlik mashinalar zavodi (Livni shahri), alyuminiy zavodi.

Qishloq xoʻjaligida texnika ekinlarini yetishtirish rivojlangan, don-chorvachilik yoʻnalishi ham asosiy oʻrin tutadi. Bugʻ-doy, suli, kartoshka, sabzavot-poliz, ozuqa ekinlari ekiladi, mevachilik rivojlangan. Sut-goʻsht chorvachiligi, choʻchqachilik, goʻsht-jun qoʻychiligi, parrandachilik taraqqiy etgan. Zotli yilqichilik mashhur. Oliy oʻquv yurti, kutubxonalar, muzey, teatr, bor. Viloyat hududida Ivan Turgenevning Spasskoye-Lutovinovo muzey usadbasi joylashgan.

## Manbalar
Orjonikidze choʻqqisi

**Orjonikidze choʻqqisi** - Tojikiston (Pomir)dagi togʻ choʻqqisi. Balandligi 6346 m. Somoniyon choʻqqisidan sharqda, Fanlar Akademiyasi tizmasi sharqiy tarmogʻi qirrasida joylashgan. Yon bagʻirlarida qor va firn maydonlari bor. G. K. Orjonikidze nomiga qoʻyilgan. Choʻqqiga ilk bor 1937-yilda, Pomir ekspeditsiyasi ishtirokchilari O. D. Aristov, V. M. Kirkorov va N. A. Gusaklar chiqqan.

## Manbalar
Orinoko

**Orinoko** (; mahalliy indeyslar tilida Orinuku — daryo) — Janubiy Amerikadagi daryo, Venesuela va Kolumbiyada. Uzunligi 2730&nbsp;km, havzasining maydoni 1086 ming km². Gviana yassitogʻligidan boshlanadi va Atlantika okeaniga botqoqli delta (maydoni 20 ming km²) hosil qilib quyiladi. Yuqori oqimida Orinokodan Kasikyare daryosi ajralib chiqib, Ama-zonkaning Riu-Negru irmogʻiga quyiladi. Meta irmogʻi quyiladigan joyga-cha serostona, tez oqadi. Oʻrta oqimida sersuv. Delta qismida daryo 36 tarmoqqa ajralgan. Yogʻingarchilik davri (aprel— sentabr)da suv sathi 8–15 m gacha koʻtariladi. Bu vaqtda kemalar Kolumbiya che-garasigacha bora oladi. Orinoko havzasidagi kema yoʻllarining umumiy uz. 12 ming km. Daryo okeanga yiliga 915&nbsp;km suv, 45 mln.t oqiziq keltiradi. Quyi qismida yillik oʻrtacha suv sarfi 29 ming m³/sek. GES lar qurilgan. Baliq turi koʻp.

Orinokoning quyilish joyini 1498-yilda X. Kolumb, 1499-yilda A. Oxeda va A. Vespuchchi ekspeditsiyasi, oʻrta oqimini ispan sayyohi Diyego Ordas tadqiq qilgan. 1800-yilda nemis olimi A. Gumboldt fransuz botanigi E. Bonplan bilan birgalikda Orinoko boʻylab sayohat qilib, uning Amazonka sistemasi bilan tutash ekanligini aniqladilar.

## Manbalar
Orinyak madaniyati

**Orinyak madaniyati** (arxeologiyada) — Gʻarbiy Yevropadagi soʻnggi paleolit davri madaniyati. Fransiyadagi (Yuqori Garonna departamenti) Orinyak (Aurignac) gʻori nomidan olingan. Orinyak madaniyatida tasviriy sanʼatning eng qad. turi haykaltaroshlik paydo boʻlgan. Orinyak madaniyatining ilk davrida yorma texnika takomillashgan. Ushbu davr odamlari hozirgi zamon odami tipiga (Homo Sapiens) tegishli boʻlgan.

## Manbalar
Orion

**Orion** — ekvatorial yulduz turkumi. Rigel, Betelgeyze, Bellatriks nomli eng ravshan yulduzlari bor. Ularning vizual yulduz kattaligi 1,7; 1,8; 2,0 va 2,2. Orionda katta gaz-chang tumanligi boʻlib, koʻndalang masofasi taxminan 5,5 parsek. Kuz va qishda koʻrinadi. 

## Manbalar
Orion katta tumanligi

**Orion katta tumanligi** - Galaktikada Quyosh sistemasiga yaqin turuvchi yirik gaz-chang tumanligi; Yerdan ungacha boʻlgan masofa taxminan 300 parsek (qarang Tumanliklar).

## Manbalar
Orionidlar

**Orionidlar** — meteor oqimi. Radianti Orion yulduz turkumida joylashgan. Har yili 15 oktabrdan 25 oktabrgacha kuzatiladi. Ayniqsa, 20—21 oktabr ke-chasi oddiy koʻz bilan bir soatda 10—20 tagacha "uchar yulduz" — O. oqimini ku-zatish mumkin. O. orbitasi Galley kometasita yaqin joylashgan meteor jismlar turkumi bilan bogʻlangan. Yer Quyosh atrofida aylanayotib, bu turkum bilan ikki marta toʻqnashadi. Galley orbitasi bilan bogʻlangan ikkinchi meteor oqimi — Akvaridlar. Akvaridlar oqimi bahorda kuzatiladi.

## Manbalar
Orzigul

„Orzigul“ – oʻzbek xalq ishqiy-romantik dostonlaridan. Islom shoir Nazar oʻgʻlidan yozib olingan. Dostonning bosh qahramoni Orzigul xalqning eng yaxshi fazilatlarini oʻzida mujassamlashtirgan, adolat yoʻlida kurash olib boruvchi ayol obrazidir. Orzigul hayoti, kurashi oʻsha davrning ijtimoiy masalalari bilan bogʻlab talqin qilinadi. Orzigul bilan Suvonxon muhabbati barcha toʻsiqlarni yengishga qodir qudratli kuch sifatida namoyon boʻladi. Asarda Orzigul, Suvonxon va Dono choʻponning Qoraxon podsho qoʻshinlari ustidan gʻalabasi adolat va haqiqatning roʻyobga chiqishi, zulmat ustidan yorugʻlik tantanasi sifatida aks ettirilgan.

## Manbalar
Oriylar

**Oriylar** — Hindistonning koʻp ming yillik tarixida uni birinchi bor istilo qilgan qabilalar. „Oriy“ soʻzi qadimiy eronzabon qabilalarning nomi boʻlib „xoʻjayin“, „aslzoda“ maʼnosini anglatgan. 

Qadimgi hind manbalarida oriylarning muqaddas yurti Aryavarta haqida zikr qilinadi. Eroniy va hind-oriy qabilalari ajdodlarining keng urugʻchilik aloqalari yoki birligi, ular tilining yaqinligi, grammatik va asosiy lugʻat boyligi umumiy boʻlgani, diniy tushunchalarning bir ekanligi, shuningdek urf-odatlari, olovga topinishning oʻxshashligi diqqatga sazovor. Qadimda hindlar va eroniylar birga yashab, hind-oriy umumiyligini tashkil etganlar. 

Ularning ajdodlari avvalo Markaziy Osiyo va unga qoʻshni oʻlkalarda yashaganlar degan fikr mavjud. Bu hududda yashaganlarning bir guruhi Hindistonga, boshqasi esa Gʻarbiy Osiyoga borganlar. Bu jarayon miloddan avvalgi 2-ming yillikning oʻrtalarida roʻy bergan. Baʼzi olimlar oriylarni Hindistonga ikki yoʻl orqali, yaʼni Kavkaz va Markaziy Osiyo orqali oʻtishi mumkinligini taxmin qiladilar. Bu jarayon bir necha yuz yillar mobaynida roʻy bergan. 

Oʻsha davrda mahalliy qabilalar bilan harbiy toʻqnashuvlar, oriy qabilalarning ichida ham oʻzaro nizolar boʻlib turgan. Hind-oriylarning Hindistonda mahalliy aholi bilan assimilyasiya jarayoni va oriylarning Sharqqa harakati tezroq kechgan. Oriylar mahalliy qabilalarning ijtimoiy, siyosiy tizimiga maʼlum darajada oʻzgartirishlar kiritgan, oʻz navbatida, hindlarning diniy tushunchalari ham hind-oriylarga oʻz taʼsirini koʻrsatgan. Asta-sekin hind-oriy va mahalliy qabila yutuqlarini mujassamlashtirgan, Shimoliy hamda Sharqiy Hindistonning anchagina aholisi uchun umumiy boʻlib qolgan yangi madaniyat vujudga kelgan.

## Adabiyot
* Temur Gʻiyosov, „Qadimgi Hindiston tarixi“, Toshkent, 2000;
* Bongard — Levin G. M., Ilin G. F., „Drevnyaya Indiya“, Moskva, 1969;
* „Indiya v drevnosti“, Moskva, 1985.
Toʻychi Oripov

**Toʻychi Oripov** (Mirhosil) (1924 Toshkent – 2015) – Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1953). Qoʻqon teatrida (1953—58), Abror Hidoyatov nomidagi drama teatrida, (1987—94), Hamza teatrida (hozirgi oʻzbek milliy akademik drama teatrida) (1951—53; 1958—87; 1994-yildan) aktyor. O. dramatik, fojiaviy va komik rollar, ayniqsa, oʻtkir harakterli, salbiy ob-razlar ustasi sifatida tanilgan. Yaratgan obrazlari hayotiy, ifoda vositalari aniq va ishonarli boʻlib, qahramonlarining ichki dunyosi, maʼnaviy holati va harakterini toʻliq ochishga intiladi. Teatrda Lembet (E.Toʻychi Oripov Ota rolida („Bir qadam yoʻl“). Rannet, „Oqpadar“), Yoʻlchi, Hakimboyvachcha (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Sintaro (M. Kaoru, „Oʻgʻirlangan umr“), Gʻoyib (Uygʻun, „Qotil“), Salas Ina (E. Robles, „Monserra“), Solihboy (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Mahmud Gʻaznaviy (Uygʻun, „Abu Rayhon Beruniy“), Mahkam (S. Ahmad, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Bobobekov (Sh. Xolmirzayev, „Qora kamar“), Shayboniyxon (P. Qodirov, „Yulduzli tunlar“), ota (U. Azim, „Bir qadam yoʻl“) kabi rollar bilan teatr sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Shuningdek, videofilmlar (Amir Jondor, „Ulugʻbek xazinasi“; Muhiddin Jabborovich, „Girdob“; Ishoq, „Gʻulgʻula“; Sanjarov, „Imon“; Majiddidin, „Navoiy“; Qudratxoʻja, „Diyonat“ va boshqalar), kinoda (Rais, „Abdullajon“; Mavlon, „Sayyod qoʻngʻirogʻi“; Gʻaniboyvachcha, „Amirning xufiyona sayohati“; Yoʻldoshev, „Ikkinchi aylana boʻylab“; Kuyov, „Qarib quyulmagan“; Bobo, „Osmondagi bolalar“ va boshqalar) ham suratga tushgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Manbalar
Ergash Oripov

**Ergash Oripov** (2-mart 1931-yil, Toshkent viloyati – 17-noyabr 1997-yil, Toshkent) – kimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), kimyo fanlari doktori (1972), professor (1974). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida direktor muovini (1976—82), laboratoriya mudiri (1965—95). Ergash Oripovning ilmiy ishlari tabiiy mineral sorbentlar gʻovakligi va sirt kimyosini boshqarishning fizikkimyoviy asoslari hamda usullarini, sirt-faol moddalar va suvda eruvchan polimerlar (polielektrolitlar) eritmalarida tuzilmalar hosil boʻlishi va gidrofob bogʻlanishiga taʼsir koʻrsatishga oid. Tabiiy mineral xom ashyolar asosida samarali adsorbentlar, toʻldirgichlar olish, tuproq strukturasini yaxshilash va koʻchma qumlarni kimyoviy mustahkamlashning asoslarini ishlab chiqqan.

## Manbalar
* Prirodnie mineralnie sorbenti, ix aktivirovaniye i modifitsirovaniye, T., 1970; Aktivnie sentri prirodnix mineralnix dispersiy, T., 1993.
Hamidilla Oripov

**Hamidilla Nigʻmatovich Oripov** (10-oktabr 1940, Toshkent – 14-mart 1998, Toshkent ) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), kimyo fanlari doktori (1979), professor (1987). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1962). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida laboratoriya mudiri (1983–85), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1985–89), direktor (1989-98). Ilmiy ishlari tabiiy faol birikmalarni oʻrganish va samarali sintetik preparatlar olishga oid. Oripov rahbarligida dezoksipeganin gidroxlorid, medamin kabi dorivor preparatlar, gelmintlarga qarshi qoʻllanadigan samarali preparatlar – albendazol, medapek, fenasal va boshqasintez qilingan, butilkaptaks defoliantini olish texnologiyasi ishlab chiqilgan va amaliyotga joriy etilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1984).

## Manbalar
Orisaba

**Orisaba**, Sitlaltepetl — Meksikadagi harakatdagi vulkan, Meksika togʻligining jan.-sharqiy chekka-sida. Balandligi 5700 m (mamlakatdagi eng baland choʻqqi). Andezit va bazalt jinslardan tuzilgan. 1545, 1566, 1630, 1687-yillarda kuchli otilgan. Yon bagʻri 4000 m balandlikkacha oʻrmon, undan yuqorida alp oʻtloklari; 4500 m dan abadiy qor qoplami boshlanadi.

## Manbalar
Orissa

**Orissa** (oriya xalqi nomidan) — Hindistonning sharqiy qismidagi shtat (1947-yildan). Maydoni 156 ming km². Aholisi 36,7 mln. kishi, aksari kis-mi oriyalar. Maʼmuriy markazi — Bxubaneshvar shahri. Shtatning katta qismi Dekan yassi-togʻligida (oʻrtacha balandligi 200–700 m). Janubida Sharqiy Gattogʻlari (balandligi 1000– 1500 m) bor. Sharqi Bengaliya qoʻltigʻi-gatutash. Sohili pasttekislik. Iklimi subekvatorial mussonli iklim. Yillik oʻrtacha temperatura 18—25°. Yillik yogʻin 1500&nbsp;mm gacha. Togʻ yon bagʻirlari tropik oʻrmonlar, sohillari qisman mangra oʻrmonlari bilan qoplangan.

Orissa — sanoati rivojlanib borayotgan agrar shtat. Aholisining katta qismi qishloq xoʻjaligida band. Haydashga yarokli yerlarning 57% dan foydalaniladi, shundan 15% sugʻoriladi. Sholi, shuningdek, tariq, shakarqamish, jut, bir oz paxta va boshqa ekinlar ekiladi. Sohilga yaqin suvlardan baliqovlanadi. Energetika resurslaridan deyarli foydalanilmaydi. Marganets, temir va xrom rudalari qazib olinadi. Qora metallurgiya va mineral oʻgʻitlar, alyuminiy zavodlari, kabel va prokat ishlab chikaruvchi korxonalar, ferromarganets, sement zavodlari bor. Hunarmandchilikda badi-iy buyumlar ishlab chiqarish rivojlangan.

Qadimda Orissa hududi oʻrnida Kalinga davlati boʻlgan. 16-asrgacha Orissa turli davlatlar tarkibida boʻlib keldi. 1576-yilda Orissani Boburiylar egallagan. 1803-yilda Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi bosib olgan. 1817—18 yillarda Orissa hududida ingliz mustamlakachilariga kar-shi katta qoʻzgʻolonlar boʻlgan.

## Manbalar
Rixsiboy Orifjonov

**Rixsiboy Orifjonov** (1926.23.4 – Toshkent – 1979.4.6) — aktyor, rejissyor, dramaturg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1953). Hamza teatrida (1941–53; 1956–61), Qoʻqon teatrida (1953–56) aktyor. Kattaqoʻrgʻon teatrida (1961–64), Samarqand teatrida (1964–67) bosh rejissyor, Surxondaryo teatrida bosh rejissyor va direktor (1970–72), Toshkentdagi Muqimiy teatrida direktor (1973–75), Sirdaryo teatrida bosh rejissyor (1975–78), Respublika xalq ijodi uyi rah-bari (1978–79). Omon (Tuygʻun, "Bahodir"), Soli pismiq, Asqar (Uygʻun, "Qaltis hazil", "Hurriyat"), Yalangtoʻsh (N. Safarov, "Sharqtongi"), Muqimiy (S. Abdulla, "Muqimiy"), Karl Moor (F. Shiller, "Qaroqchilar"), Sattor (B. Rahmonov, "Yurak sirlari") kabi obrazlarni yaratgan. Rejissyor sifatida "Ona qalbi" (M. Boboyev), "Furqat" (B. Avezov), "Dugonalar" (Yo. Xudoyqulov), "Qaroqchilar" (F. Shiller), "Ajab savdolar" (H. Gʻulom), "Nodira" (H. Razzoqov), "Boy ila xizmatchi" (Hamza) kabi 50 dan ortiq spektakl sahnalashtirgan. Respublika teatrlarida sahnalash-tirilgan "Basharang qiyshiq boʻlsa...". "Turmush saboqlari", "Ona hukmi", "Aldangan qiz" singari pyesalar muallifi.

## Manbalar
Toxir Oripov

**Oripov Tohir Fotihovich** (1945.7.9, Toshkent) – biofizika va ekologiya sohasidagi olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995), Biologiya fanlari doktori (1988), professor (1990). Toshkent davlat universitetini tugatgan (1970). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Bioorganik kimyo institutida laboratoriya mudiri (1975-yildan), Oʻzbekiston Oliy attestatsiya komissiyasi bosh ilmiy kotibi (1992—93), rais muovini (1993—94), raisi (1995 – 97), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida yetakchi konsultant (1994-95). Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining davlat maslahatchisi (1997), 1997-yildan 2005-yilgacha Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti, 2005—2006-yillarda prezidenti. Hozirda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Bioorganik kimyo instituti laboratoriya mudiri. Asosiy ilmiy ishlari oqsil moddalarning biomembranalar bilan taʼsirlanish biospektroskopiyasiga oid. O. rahbarligida sitotoksinlarning biologik membranalar modeli bilan taʼsirlanish mexanizmi, sitotoksin molekulalarning shakli, oʻlchami, ularning fosfolipidli membranalarda joylashishi, lipid va suv fazalarida taqsimlanish qonuniyatlari, gossipol va gossipol modifikatsiyalarining strukturasi aniqlangan. Tioninni ajratib olish texnologiyasi va uning taʼsiri muammolari tadqiq qilingan.

## Mukofotlari
2024-yilda Doʻstlik ordeni berilgan.
2025-yilning 5-sentyabr kuni Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga muvofiq, „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi“ faxriy unvoni bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Dilshod Oripov

**Dilshod Oripov** (1977.20.7, Toshkent) – yunon-rum kurashi boʻyicha xalqaro miqyosdagi sport ustasi (1997), „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). Toshkentdagi Respublika olimpiya oʻrinbosarlari bilim yurtini tugatgan (1994). Oripov Oʻzbekiston (1995—2002), Osiyo (1997, Tehron) va jahon (2001, Patri) chempioni. Osiyo oʻyinlarida (2002, Pusan) kumush medalga sazovor boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasida oʻqiydi (2003).

## Manbalar
Oriya tili

**Oriya tili**, odri, utkali — hindevropa tillari oilasi hind-oriy tillari guruhiga mansub. Hin-distonning asosiy tillaridan biri va Orissa shtatining rasmiy tili. Qoʻshni Andhra Pradesh, Madhya Pardesh va Bihor shtatlarida ham Tap-kalgan. 25 mln.dan ortiq kishi soʻzla-shadi. Tuzilishi jihatidan koʻproq bengal tiliga oʻxshaydi. Asosiy xusu-siyatlaridan biri — soʻz oxirida qisqa unlilarning saqlanishi natijasida undosh bilan tugagan soʻzlarning juda ozligidir. Dialektal jihatdan Oriya tili nisbatan bir xil boʻlib, jan.-gʻarbda bhatri lahjasigina ajralib turadi. Yozma yodgorliklari 11 — 13-asrlardan mavjud boʻlsada, hozirgi til 19-asrning 2-yarmidan shakllangan. Qad. brahmi yozuvi asosida shakllangan, harflar shakli boshqa hind yozuvlaridan farq qiladigan oʻz yozuviga ega.

## Manbalar
Muharram Orifxonova

**Mukarram Majidovna Orifxonova** (1911, Chimkent — 1974, Toshkent) — botanik olima, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), biologiya fanlari doktori (1965), professor (1968). Toshkent tibbiyot texnikumini tamomlab (1926—31), Margʻilon dorixonasida assistent-farmatsevt boʻlib ishlagan. Oʻrta Osiyo universitetining biologiya fakultetini tugatgan (1937). Shu universitet yuksak oʻsimliklar kafedrasida assistent (1942—43), dotsent (1944—68). Ilmiy ishlari, asosan, Fargʻona vodiysidagi oʻsimliklar qoplamini oʻrganishga oid. Orifxonova choʻl yaylovlarini oʻzlashtirish masalalariga qaratilgan bir qancha ilmiy ekspeditsiyalar qatnashchisi.

M.Orifxonova ning hayot yo'li ilm-fanga intilgan barcha xotin-qizlarning hayot yo'lidir. 

M.Orifxonova faqat fanni egallshdagi, rus tilini qiyinchiliklarini emas, balki muhitnig ijtimoiy-siyosiy, diniy-fanatik to'siqlarini ham yengib o'tdi. Dastlabki yillarda u paranji-chachvon bilan o'qishga borib yurdi. bir necha yildan keyin uni tashladi. Shunday bo'lsa-da, u vatani Chimkentga borar ekan, u yana paranji -chachvon tutishga majbur bo'lardi. Toshhkentda Mukarram ochiq uz bilan yurishini eshitgan qarindoshlari uni erga berib, ozodlikdan mahrum qilishmoqchi bo'ladilar. Biroq ozodlik sharbatini totgan qizning irodasini bukish qiyin bo'ladi. Shundan keyin ular Toshkentga o'qishga yashirincha qatnayotgan Mukarramni tutib olib, urib , uning bir ko'zini o'yib oladilar. Bu bilan ular qizni bilim nuridan mahrum qilmoqchi bo'ladilar. Ammo eski dunyo zulmati va jaholatiga nisbatan nafrati jo'shib ketgan qiz, qanday bo'lasda o'qishni davom ettirishga ahd qiladi. 

Universitetni tugatgach, Mukarram aspiranturada qoldi. 1942-yilda O'rta Osiyo Davlat universitetida birinchi o'zbek qizi fan kandidati ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya yoqladi. Bu - Mukarram Orifxonova edi. Keyinchalik u fan doktori, ToshDU professori bo'ldi, butun bilimi va kuch-quvvatini o'sib kelayotgan yosh avlodni tarbiyalashga bag'ishladi.

## Manbalar
* Fargʻona vodiysining oʻsimliklar qoplami, T., 1967.
Oriya

**Oriya**, utkali — Hindistondagi xalq. Orissa shtatining asosiy aholisi (32,2 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 50 ming kishiga yaqini Bangladeshda yashaydi. Oriya tilida soʻzlashadi. Dindorlari hinduizmga eʼtiqod qiladi.

Qadimgi manbalarda Oriyalar sanskritcha odra va utkala nomi bilan tilga olingan. Oriyalar odra desha (odra xalqi mamlakati) yoki utkala desha (utkala xalqi mamlakati) deb ham atalgan. Oriyalar ajdodlari hozirgi Orissa hududida miloddan avvalgi 1-ming yilliqda paydo boʻlib, oriplarning Hindistonga tarqalish davriga toʻgʻri keladi. 1956-yilda oʻz mustaqil shtatlariga ega. Dehqonchilik, hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar.

## Manbalar
Orkestrator

**Orkestrator** — elektron musiqa cholgʻu asboblaridan biri. Klaviatura va boshkarish pulti, tovush generatorlari, modulyatorlar, filtrlar, elektron xotira, dinamiklar va boshqalardan ibo-rat. Yakka ijrochi O. yordamida har qay-si kuyning koʻp ovozli aranjirovka-sini yaratib, uni "yoʻq" orkestr (ansambl) tomonidan chalinayotganday tuyulishiga erishadi. Bunga O.ning elektron xotirasida saqlanayotgan 100 dan ortik, standart tayyor usullar, elektron sintez yoʻli bilan paydo boʻla-yotgan 600 dan ortiq tovush tembr (tus-)lari imkoniyat yaratadi. O. 1980-yillar oxirida sintezator va ritmboks musika moslamalari negizida yaratilgan. Hozirda Korg, Yamaha, Roland va boshqa kompaniyalar ishlab chiqqan O.lar havaskor musiqachilar, ayniqsa, pop-musiqada keng joriy etilmoqda.

## Manbalar
Cholgʻulashtirish

**Cholgʻulashtirish** — musiqiy ijod turi bo'lib, musiqa asarini muayyan cholgʻu ansambl yoki orkestr (orkestrlash) tarkibi va ijrosiga moʻljallab moslashtirishdir. Cholg'ulashtirish jarayonida kompozitor cholgʻular xususiyati va ifodaviy imkoniyatlari, shuningdek, asarning badiiy mazmunidan kelib chiqqan holda ovoz yoʻllarining qaysi sozda ijro etilishini belgilaydi. Cholg'ulashtirish yangi asarni ijod etish paytida hamda mavjud asarni boshqa musiqa jamoasi ijrosiga moslashtirish (aranjirovka) jarayonida namoyon boʻladi. Cholg'ulashtirish maxsus musiqa oʻquv yurtlarida ixtisoslashgan fan sifatida oʻqitiladi.

## Manbalar