Rjev

**Rjev** * (sobiq: Rjev Volodimirov, Rjevka, Rjov)* — Rossiyaning Tver viloyatidagi Rjevskiy tumanining maʼmuriy markazi hisoblanuvchi shahar (tuman tarkibiga kirmagan). Viloyat ahamiyatidagi shahar (okrug). Rjev shahrining shahar okrugini tashkil qiladi. Rossiyaning harbiy shon-shuxrat shahri. Aholisi — 57 515 kishi. (2020-yil), shahar maydoni 56,17 km²ni tashkil qiladi.

Rjev iqlimi moʻtadil kontinental boʻlib, yozi qisqa va issiq, qishi esa uzoq va sovuq boʻladi.

## Geografik joylashuvi
Rjev Volga daryosi oqimi boʻylab borilganda birinchi uchraydigan shahar boʻlib, Tver viloyatining janubida, Tver shahridan 117 km masofada joylashgan. Volga daryosi shaharni ikkita tarixiy tumanga ajratadi — Knyaz-Fyodrov (Sovetskiy) va Knyaz-Dmitreyev (Krasnoarmeyskaya) tumonlari. Shahar orqali yana uchta daryo oqadi: Xolinka, Serebryanka va Bolshaya Locha.

Rjev yirik transport markazidir: bu yerda Moskva—Riga va Torjok—Vyazma temir yoʻllari  kesishadi va М9 „Baltiya“ avtomagistrali shaharning janubiy chegarasidan 1 km uzoqlikda oʻtadi.

## Tarixi

### Oʻrta asrlar
Tarixiy adabiyotlarda Rjev shahriga asos solinishi 12-asrning oʻrtalariga toʻgʻri keladi, garchi Novgorod nizomida u 1019-yil ostida eslatib oʻtilgan boʻlsada. Xronikalar bu shaharni *Rjev Volodimirov*, *Rzhevka* va *Rjov* deb atashadi.

12-asrning oʻrtalariga qadar Rjev Smolensk yerlari tarkibiga kirar edi, bu Smolensk knyazi Rostislav Mstislavichning 1150-yildagi nizomi bilan tasdiqlangan (yozma manbada shahar haqidagi ilk rasmiy eslatma). Shahar knyaz Rostislav Rjevdan oʻgʻli Mstislav Qoʻrqmasga, undan Mstislav Mstislavich Udatniyga oʻtadi. U 1216-yil voqealarining taxliliy dalili bilan bogʻliq boʻlib, shahar Volganing yuqori oqimida joylashgani sababli „Rjev, yuqori Mstislavl shahri“ deb nomlangan. Oʻsha yili Vladimir-Suzdal knyazi Svyatoslav Vsevolodovich Rjevni qamal qildi. Mstislav Udatniy ukasi Vladimir Pskovs bilan birgalikda qamal qilingan shaharga yordamga keldi va uni ozod qildi. L. Yanin, bu davrda Mstislav Qoʻrqmas avlodlariga tegishli boʻlgan va Toropetsk knyazligining bir qismi boʻlgan Rjev oʻlkasi geografiyasining batafsil tavsifini tuzdi.

Uzoq vaqt davomida  knyaz Vladimir Rjev shahrining homiysi sifatida hurmatga sazovor boʻlgan. U rafiqasi Agrippina bilan kafedral soborida dafn etilgan. Hatto 20-asrning boshlarida ham shaharning har bir aholisi Rjev himoyachisi knyaz Vladimir haqida quyidagi afsonani aytib berishi mumkin edi: "Dushmanlar qalʼa devorlariga har safar yaqinlashganda, Volga qirgʻgʻogʻgʻida jangchi knyaz Vladimir oq otda paydo boʻlardi va har safar u qoʻlini yoyib mushtlayotganini koʻrgan dushmanlar shahardan qochib ketishardi. Knyaz har kecha shahrini aylanib chiqardi va shahar aholisi har oqshom shahar devorga oldiga bir juft yangi etik qoʻyib qoʻyishardi. Knyaz juda koʻp yangi etiklar kiyardi. Lekin bir kuni shaharliklar juda dangasalik qilib yoki yangi etikni qoʻyishni unutib qoʻyishdi. Oʻshandan beri knyaz oʻz fuqarolaridan gʻazablanib, shaharni tark etadi.

Shaharni qulay geografik joylashuvi savdo-sotiqni rivojlantirish uchun ajoyib sharoit yaratdi. Ammo gʻarbiy chegaralarga yaqinligi shaharni mudofaasiga alohida eʼtibor  qilishni talab etardi. XIII—XIV asrlarda shahar hayoti juda ogʻir kechdi. Rjevga kim egalik qilsa, u kuchli qalʼai va muhim savdo yoʻlining bir qismining egasiga ham aylanardi. Shahar uchun shiddatli kurash kechar edi.

XIII asr oʻrtalaridan boshlab Rjev knyazligi Moskva knyazligi tasarrufiga õtdi. Tver va Novgorod knyazlari Rjevni bir necha bor Moskvadan tortib olishga harakat qilishdi. 14-asrda Moskva va Litva oʻrtasida shahar uchun kurash boshlandi va u bir necha bor qoʻldan-qoʻlga oʻtdi. 1356-yilda Rjev litvaliklar tomonidan bosib olindi, ammo ikki yildan soʻng Buyuk Knyaz Ivan II Qizil qoʻ'shinlari tomonidan qaytarib olindi. 1359-yilda Rjev yana Litvani hukmronligi ostida boʻldi va faqatgina 1368-yilda Moskva uni yana oʻz tarkibiga qoʻshib oldi. 1376-yilda qaydnomalarda Rjev yana Litva mulki sifatida tilga olinadi. 1386-yilda Dmitriy Donskoyning Novgorodga qarshi yurishida Rjev ratining ishtiroki shahar oʻsha paytda Moskvaga tegishli ekanligini koʻrsatadi.

Kelajakda Rjev knyazlarning siyosiy oʻyinlarida yaxshigina „savdolash tangasi“ boʻlib, uning egalarini yana bir necha bor oʻzgardi. Shunday qilib, 1390-yilda knyaz Vasiliy I va Vladimir Andreyevich Serpuxov oʻrtasidagi kelishuvga koʻra, Rjev Serpuxovga oʻtdi. 15-asrning boshlarida Vasiliy I  Vladimir Serpuxovdan Rjevni Uglichga almashtirdi, shaharda yangi istehkomlar qurdi va uni Moskva tomoniga oʻtgan Litva knyazi Svidrigayl Olgerdovichga berdi. XV asrning 40-yillari boshlarida shahar Dmitriy Shemyakaga tegishli edi. Moskva taxti uchun kurash paytida, Dmitriy Shemyaka tomonidan koʻzi koʻr qilingan va Tverda yashirinib olgan Buyuk Gertsog Vasiliy II Rjevni Tver knyazi Borisga beradi. Ammo Rjev aholisi knyaz Borisni yoqtirmadi va unga qarshi isyon koʻtarishdi. Boris hokimiyatga boʻlgan huquqini kuch bilan isbotlashiga toʻgʻri keldi. Tver knyazi koʻp kunlik qamaldan soʻng 1446-yilda Rjevni egallab oldi. Ikki yildan soʻng Rjev yana Litva tomonidan bosib olindi. 1449-yilda Litva va Tver oʻrtasidagi tinchlik shartnomasiga koʻra, shahar Tver knyaziga qaytarildi. Uning oʻlimi bilan Volga ikki qismga ajratgan Rjev knyazning ikki oʻgʻli oʻrtasida boʻlib olindi va faqat 1521-yilda, ularning avlodlarining farzandsizligi tufayli, bu uzoq davr azob-uqubatlarga uchragan shahar va nihoyat buyuk Moskva  knyazligiga oʻtdi.

### Yangi davr
Moskva  gʻarbiy chegaralarini Polsha -Litva bosqinidan himoya qiluvchi qalʼa sifatida Rjev shahriga katta ahamiyat berdi. Qiyinchiliklar davrida firibgarlar, polyaklar va shvedlar Rjevga kelib olishdi. Lisovsk polyaklari bilan faol kurash olib borildi. Boyar Fyodor Sheremetev qoʻmondonligi ostida polyaklar tomonidan qamal qilingan shahar juda koʻp talofat koʻrishiga va koʻplab himoyachilari halok boʻlishiga qaramay dushmanlarga munosib qarshilik koʻrsatdi. Polyaklarning quvib chiqarilishi bilan shahar tiklana boshladi. Birinchi Romanovlar davrida Rjev qalʼasida katta garnizon qoldi, shaharning oʻzi jangovar harakatlar paytida zodagon himoyachilari va kamonchi polklari uchun yigʻilish punkti boʻlib qoldi.

Rjevning iqtisodiy ahamiyati ham tobora ortib bordi. Shahardan radial tarzda joylashgan katta yoʻllar boʻylab yuk tashish karvonlari oqimi va Volga boʻylab kemalar karvonlari har yili ortib bordi. Shaharda koʻplab karvonsaroylar qurildi. 17-asr oxiriga kelib shaharning savdo qismida tosh binolar qurila boshlandi, Volga boʻyida esa yangi portlar va omborlar qad koʻtardi. 18-asr boshlariga kelib, Rjev Rossiya imperiyasining muhim savdo va sanoat markazlari qatoriga kirdi.

XVIII asrdagi maʼmuriy boʻlinishga koʻra, Rjev dastlab Ingermanland viloyatiga biriktirilgan, keyin Novgorod guberniyasining Tver viloyati shahri va 1775-yilda Tver noibining okrug shahri boʻlgan. Asr oʻrtalariga kelib bu yerda 25 ta zavod va fabrikalar, mahalliy xomashyo asosida yogʻ-tegirmoni, zigʻirni qayta ishlash, daraxt arralash, charmga ishlov berish, gʻisht zavodlari ishlagan. Sankt-Peterburgni qurish uchun har yili koʻplab asbobl-uskunalar, yogʻoch va teri etkazib berilgan, bu yerda flot uchun yelkanli mato, arqonlar va kanat arqonlar toʻqilgan. Gʻarbiy viloyatlar va Ukrainadan non va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari avval Rjevga, soʻngra Rjevdan yangi poytaxt Sankt-Peterburgga olib kelingan. Yoz oylarida 100 dan ortiq barjalar, qishda esa etti mingtagacha aravalar Rossiyaning boshqa shaharlariga yuk tashishgan. Rjev savdo maydonida 105 ta tosh doʻkonlari boʻlgan karvonsaroylar boʻlib, har yili ikkita: Jamoa va Petrovskaya yarmarkalari oʻtkazilardi. Atrofdagi qishloq va ovullardan shaharga 8 mingga yaqin odam ishlashga kelardi.

Iqtisodiy oʻzgarishlar shahar aholisining turmush tarziga hech qanday taʼsir qilmadi. Aksincha, Rjevda Pyotr I ning islohotlari bilan bogʻliq kundalik hayotdagi yangiliklar noroziliklar bilan kutib olindi. Hukumat tomonidan eski tartiblarni oʻzgartirish qarshiliklarga sabab boʻldi, hatto shahar hokimiyatining koʻchalarni yaxshilash va kengaytirish boʻyicha yangi rejasi ham gʻalayonga olib keldi. Daryo boʻylab ikki qismga boʻlingan Rjevda, cherkov boʻlinishi davridan boshlab, tarixan ikkita diniy markaz rivojlangan. Oʻng tomonda Knyaz-Dmitrovskaya, qadimgi imonli savdogarlar „hukmronlik qilishdi“. Chap tomonda, knyaz Fedorovskaya, Nikon tarafdorlari boʻlgan nikoniyaliklar. Ular oʻrtasidagi raqobat nihoyatda dushmanchilik kayfiyatida edi va koʻpincha suhbatlarda „bizning tomon“ yoki „boshqa tomon“ iboralari yangrardi. Rjevni «Eski imonlilar» shahri deb atash mumkin edi: 18-19-asrlarda Tver viloyatida qadimgi imonlilarning tarqalishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga koʻra, ularning "asosiy mahalliy markazi Rjev shahri boʻlib, u yerda eski dindorlarning umumiy sonidan (7775 nafar dindorlar) 6416 kishi yashagan. Poytaxtlik boʻlgan nufuzli savdogarlar, ularning aksariyati qadimgi imonlilar boʻlib, shaharda katta vazn va iqtisodiy ustunlikni ega edilar.

1870-yillarda Tver viloyatining shaharlari orasida Rjev Tver shahridan keyin eng muhim savdo nuqtasi edi va unda 30 000 dan ortiq aholi istiqomat qilardi. Temir yoʻllarning qurilishi bilan shaharning tijorat ahamiyati pasayib ketdi va ilgari rivojlangan zigʻir va kanop yigirish sanoati ancha pasayib ketdi. 1890-yilda shaharda 21 397 kishi yashagan. 1896-yilda 27 ta fabrika va zavodlar mavjud edi. Asosiy savdo mahsulotlari non, zigʻir va kanop edi.  

Rjev pochta aloqasi paydo boʻlgan birinchi shaharlardan biridir. 1866-yildan boshlab uning oʻz pochta boʻlimi bor edi hamda Rjev konvertlari va markalari chiqarildi. Pochta otlarda tashilar edi. Koʻp yillar davomida Rjev „kabutarlar shahri“ deb ham nomlangan. Shaharda koʻplab kaptarxonalar va kaptarlar bor edi. Chatishtirish va saralab olish natijasida „Rjev“ nomini olgan kabutar zotlari yetishtirildi.

1917-yil 29-oktabrda (11-noyabr) Rjev shahrida Ishchi deputatlar kengashi harbiy-inqilobiy qoʻmita tuzdilar va shaharda  Sovet hokimiyati  oʻrnatilganini eʼlon qildilar (dekabr oʻrtasida tasdiqlangan). 1927-yilda arxitektor A. P. Ivanitskiy tomonidan Rjev shahrining bosh plani tuzib chiqilidi.

### Yangi davr
Natsislar tomonidan 1941—1943-yillardagi bosib olingan davrida shahar Vermaxtning 9-armiyasi tomonidan muntazam ravishda tinch aholiga va sovet harbiy asirlariga qarshi jinoyatlar sodir etildi. Bu ishlar 1943-yil mart oyigacha shahar ozod qilinguniga qadar davom etdi.

Ikkinchi Jahon urushi boshlanguniga qadar shahar aholisi 56 ming kishi edi. 1941—1943-yillardagi jangovar harakatlar natijasida Rjev yer bilan yakson qilingan. Rjev bosib olingan paytda unda 20 ming kishi va tumanda esa taxminan yana shuncha kishi istiqomat qilgan boʻlsa, 1943-yil 3-martda shahar fashistlardan ozod qilingan kuni unda 150 kishi, tuman bilan birga 362kishi qolgan edi. 5443 turar-joy binolaridan atigi 297 tasi omon qoldi. Bosqinchilarning shahar va tumanga yetkazgan zarari Davlat Favqulodda komissiyasining xulosasiga koʻra, bir yarim milliard rublni tashkil etgan. Ushbu voqealar ishtirokchisi Sovet Ittifoqi marshali V. G. Kulikovning soʻzlariga koʻra, Rjev jangida Qizil Armiyaning umumiy yoʻqotishlari 1 milliondan ortiq kishini tashkil etdi. Urushdan keyin shahar qayta tiklandi. Rjev jangi tafsilotlari yozuvchi Vyacheslav Kondratyevning “Rjev nasrida”, Aleksandr Tvardovskiyning “*Rjev yaqinida oʻldirildim*” she’rida, Mixail Matusovskiyning “Jinlar” sheʼrida, Mixail Nojkinning „Rjev ostida“ qoʻshigʻida va 2019-yilgi rejissor Igor Kopilovning „Rjev“ badiiy filmida oʻzining yorqin badiiy ifodasini topdi.

## Iqlimi

## Mukofotlari

* Rossiya Federatsiyasining „Harbiy shon-sharaf shahri“ faxriy unvoni (2007-yil 8-oktabr) — *Vatan ozodligi va mustaqilligi uchun kurashda shahar himoyachilari tomonidan koʻrsatilgan jasorat, qatʼiyat va ommaviy qahramonlik uchun*.
* 1-darajali Vatan urushi ordeni (1978-yil 2-mart) — *Ulugʻ Vatan urushi yillarida shahar mehnatkashlari tomonidan fashist bosqinchilariga qarshi kurashda koʻrsatgan jasorati, iqtisodiy va madaniy qurilishda erishilgan muvaffaqiyatlari uchun*.

## Aholisi
2021-yil 1-yanvar holatiga koʻra Rjev aholi soni boʻyicha Rossiya Fediratsiyasining 1116 shahari orasida 293-oʻrinda turadi.

## Sanoat
Iqtisodiyotning asosiy tarmogʻi mashinasozlikdir (Eltra, Rjev kran zavodi, RjevMash, ERMZ, Elektromexanika, OAO 514 ARZ (samolyot taʼmirlash zavodi), Rjev bosmaxonasi (TOT OAO filiali). Shuningdek, yogʻochni qayta ishlash korxonalari (Rjevmebel), qurilish („Rjevkirpich“, VVKZ MChJ, KSK Rjevskiy, Rjevstroymaterialy — korxona ishlamayapti), yengil sanoat (Chayka) va oziq-ovqat sanoati (non, sut mahsulotlari, pivo zavodi, „Lazzatlar galereyasi“ YoAJ) shular jumlasidandir.

2006-yilda Rjev shahrining sanoat korxonalari tomonidan 4150,9 million rubllik mahsulot ishlab chiqarilgan.

Ishlab chiqarish umumiy hajmda:

* konchilik — 0,1%,
* ishlab chiqarish sanoati — 91,6%,
* elektr, issiqlik, gaz va suv ishlab chiqarish va taqsimlash — 8,3%.

Ishlab chiqarish korxonalari tarkibi:

* oziq-ovqat mahsulotlari, shu jumladan ichimliklar — 20,9%,
* toʻqimachilik va tikuvchilik mahsulotlari — 0,4%,
* yogʻoch mahsulotlari ishlab chiqarish — 4,7%,
* poligrafiya sanoati — 0,3%,
* boshqa metall boʻlmagan mineral mahsulotlar ishlab chiqarish — 7,5%,
* mashina va asbob-uskunalar, elektr jihozlari ishlab chiqarish — 66,2%.

2010-yilda ishlab chiqarishda ishlab chiqarish korxonalari tomonidan eksport tovarlar hajmi 6,53 milliard rublni tashkil etdi.

## Aloqa

* GigaLink (ГигаЛинк)  
* Rostelekom (Ростелеком)
* IP Grishin A. S. (ИП Гришин А. С.)

Uyali aloqa operatorlari:

* MTS (МТС)
* Beeline (Билайн)
* Megafon (Мегафон)
* Tele2 (Теле2)
* Yota

### Shahar radiostantsiyalari:

* 96.2 „Pilot Radio“ («Пилот Радио»)
* 96.6 „ENERGY radiosi“ («Радио ENERGY»)
* 98.6 „Avtoradio“ («Авторадио»)
* 99.1 „Monte-Karlo radiosi“ («Радио Монте-Карло»)
* 99.5 „Rossiya radiosi“/"GTRK Tver" («Радио России»/«ГТРК Тверь»)
* 100.0 „Yumor FM“ («Юмор FM»)
* 100.8 „Retro FM“ («Ретро FM»)
* 101.2 „Yulduz Radiosi“ («Радио Звезда»)
* 101.9 „Dala-hovli radiosi“ («Радио Дача»)
* 102.4 „Radio Eʼtiqod“ («Радио Вера»)
* 103.3 „Yaxshi radio“ («Хорошее Радио»)
* 104.0 „Yoʻl radiosi“ («Дорожное радио»)
* 104.9 „Yangi radio“ («Новое радио»)
* 105.4 „Bizning radiomiz“ («Наше радио»)
* 105.8 „Yevropa plyus“ («Европа Плюс»)
* 106.2 „Rossiya radiosi“ («Русское радио»)
* 107.3 „Kumush yomgʻir“ («Серебряный дождь»)
* 107.7 „Radio TV“ («Радио ТВ (Твоя Волна)»)

### Internet resurslari

www.rzev.ru - shahar hayoti haqidagi axborot portali.

## Transporti

Shahar transporti taksilar va shahar mikroavtobuslari bilan ifodalanadi. Asosan, yoʻnalishlarda PAZ-3205  ishlaydi, tashish xususiy tashuvchilar tomonidan amalga oshiriladi. Shaharda shaharlararo reyslarni amalga oshiradigan shahar avtovokzallari ham mavjud. Asosiy yoʻnalishlar: Moskva, Tver, Ostashkov, Nelidovo, Olenino va boshqalar.

Rjev yirik temir yoʻl uzeli. Bu yerda Moskva–Riga va Torjok–Vyazma–Fayansovaya liniyalari kesishadi. Shaharda 2 ta temir yoʻl stansiyasi — Rjev-Belorus (Rjev-I) va Rjev-Boltiq (Rjev-II), shuningdek, Melixovo temir yoʻl stantsiyasi mavjud. Lixoslavl–Vyazma liniyasida past oʻtkazuvchanlik va elektrlashtirilmaganligi sababli ushbu yoʻnalishda Rjev orqali tranzit yoʻlovchi tashish qisqargan. Ilgari bu yerda qatnovchi poyezdlarning yoʻnalishlari (Sankt-Peterburg–Bryansk, Murmansk–Adler va boshqalar) Moskva temir yoʻlining Katta halqasi boʻylab yoki Moskva orqali oʻta boshladi, faqat № 087A/088A Sankt–Peterburg–Smolensk poyezdi qoldi. Rjev-II stansiyasi orqali Moskva–Riga (No1/2 “Latviya”, No3/4 “Yurmala”) va Moskva – Velikiye Luki (No661/662) shaharlararo poyezdlari oʻtadi. Shuningdek, stansiyadan Sankt-Peterburgga 78-sonli poyezd qatnaydi va Vyazma shahriga qatnovchi poyezd qatnovi (ACh2 avtomashinasi) 087A/088A Sankt–Peterburg–Smolensk yoʻnalishidagi poyezdning harakati tufayli vaqtinchalik toʻxtatib qoʻyilgan. Torjok, Nelidovo, Novosokolniki, Olenino, Osugu shaharlariga poyezdlar har kuni qatnaydi.

2020-yil iyun oyidan boshlab Rjev shahri chekkasida joylashgan „Sovet askarining Rjev yodgorligi“ muhim transport yoʻnalishiga aylandi. Yangi ochilgan tarixiy obidaga oddiy shahar avtobuslarida borishingiz mumkin. 2021-yil 6-maydan boshlab „*Lastochka*“ tezyurar poyezdlari bilan Moskvadan Rjevga borish mumkin.

## Diqqatga sazovor joylari
### Gallireya

Fayl:Герб на стеле (Ржев).JPG|"Harbiy shon-sharaf shahri" stelasida gerb
Fayl:Памятник Грацинскому.JPG|Komissar V. V. Gratsinskiy haykali
Fayl:Банковский дом Рябушинских (Ржев).JPG|Davlat banki binosi (sobiq Ryabushinskiy banki uyi)
Fayl:Военное мемориальное кладбище (Ржев) 1.JPG|Urush memorial qabristoni
Fayl:Обелиск «Освободителям Ржева».jpg|Obelisk "Rjev ozodchilariga"
Fayl:Аллея героев Ржев.jpg|Qahramonlar xiyoboni


### Arxitektura yodgorliklari
* Rjev ibodatxonalari
* Davlat banki binosi (modern, XX asr boshlari) (Pushkinskaya qirgʻogʻi, 17-uy)
* Savdogar Akim Nemilovning uyi (XIX asr boshi) (Partizanskaya koʻchasi, 30-uy)
* Namunali savdogarlar uyi (klassitsizm) (Sovet maydoni)
* Kommuna maydonining meʼmoriy majmuasi
* Oʻlkashunoslik muzeyi binosi (Krasnoarmeyskaya qirgʻogʻi, 24a-uy)
* Koʻrgazma zali binosi (Lenin koʻchasi, 4/53)
* Leningrad shossesidagi turar-joy binolari majmuasi (29, 31- uylar), Nikita Golovniy k. (1-uy), Kuybisheva k. (2-uy) („Kalinin uylari“)
* Rjev-II (Rjev-Boltiq) stansiyasining binosi (1952)

### Mavzuli yodgorliklar
* Rjevni ozod qilganlarga obelisk va abadiy olov (Sobor tepaligida);
* Sovet askariga yodgorlik (2020-yilda M9 „Boltiq“ avtomagistrali chiqish qismida ochilgan);
* Rjevni ozod qilish sharafiga stela (1944-yilda eski koʻprik yonida oʻrnatilgan);
* Sovet Ittifoqi Qahramonlari xiyoboni — Rjev jangi qatnashchilari (Gratsinskiy bogʻida);
* Stela „Rjev — harbiy shon-sharaf shahri“ (Sovet maydonida);
* "Tank T-34 " — Rjevni ozod qilgan tankchilar yodgorligi (Tinchlik maydonida);
* „ZIS-2 tankka qarshi toʻp“ — Rjevni ozod qilgan artilleriyachilarga atalgan yodgorlik (Gratsinskiy bogʻida);
* „SU 208-64 parovoz-yodgorligi“ — Ikkinchi Jahon urushi yillarida halok boʻlgan Rjev temiryoʻlchilari sharafiga oʻrnatilgan yodgorlik (temir yoʻlchilar bogʻida);
* Er785-51 parovoz yodgorligi (Rjev yodgorligi temir yoʻl platformasi kiraverishda);
* Ikkinchi Jahon urushi paytida halok boʻlgan askarlarga stela (temiryoʻlchilar bogʻida);
* Yashirin tashkilot faollarini qatl qilish joyidagi stela: A. P. Telesheva, V. I. Novojyonova va A. V. Belyakova (Sovet maydonida);
* Chernobil AESdagi avariyani bartaraf etganlarga yodgorlik (GDK oldidagi maydonda);
* „MiG-17 samolyoti“ — Ikkinchi Jahon urushi qatnashchilari — uchuvchilar uchun yodgorlik (Xolinka daryosi yaqinidagi tepada);
* Afgʻonistonda halok boʻlgan askarlar yodgorligi (eski koʻprik yonidagi bogʻda);
* 1942-yil fevral oyida Monchalovo-Okorokovo koʻprigida mustahkam oʻrnashgan va 29-armiya qoʻshinlariga qamaldan chiqishda yordam bergan 204-havo-desant brigadasi askarlari uchun yodgorlik (Rjev-II stantsiyasi yaqinidagi maydonda);
* „Mehnatga sharaf va shon-sharaf“ stellasi (Rjev lokomotiv deposi yonida).

#### Taniqli odamlarning yodgorliklari

* Harbiy komissar V. V. Gratsinskiy haykali (Gratsinskiy bogʻida);
* Aviatsiya general-polkovnigi M. M. Gromov haykali (Xolinka daryosi yaqinidagi tepalikda);
* V. I. Lenin haykali (Sovet maydonida);
* V. I. Lenin haykali (Rjev-I stantsiyasi yaqinidagi parkda);
* Armiya generali V. F. Margelov haykali (baynalminalchi askarlar hiyobonida);
* Havo marshali A.I. Pokrishkin haykali (Chelyuskintsev koʻchasida);
* Avliyo  Sergius Radonejning haykali (Partizanskaya koʻchasida, 2-sonli oʻrta maktab hududida);
* 1812-yilgi urush qahramoni  general-mayor A. N. Seslavin yodgorligi (Kommuna maydonida);
* I.V. Stalin yodgorligi (I.V. Stalinning Xoroshevodagi kulba-muzeyiga kiraverishda);
* Inqilobchilar haykali Rjev shahridan II Butunrossiya Sovetlar qurultoyi delegatlari: K.G. Jigunov, I.X. Bodyakshin va Sh.S. Ioffe (Inqilob maydonida).

### Muzeylar

* Rjev oʻlkashunoslik muzeyi — Krasnoarmeiskaya qirgʻogʻi, 24a.
* Rjev harbiy tarixi muzeyi „Rjev jangi“ dioramasi va harbiy texnika ekspozitsiyasi - Krasnoarmeyskaya qirgʻogʻi, 26.
* Oktabr temir yoʻli markaziy muzeyining Rjevskiy filiali — Oktabrskaya koʻchasi, 74/21. 
Ish vaqti: 09:00–17:00, tushlik 12:00–13:00. Kirish bepul.
* Rjev havo mudofaasi korpusi tarixi muzeyi aviatsiya va raketa texnologiyalari ekspozitsiyasi bilan — Chelyuskintsev k..
Faqat gid ekskursiyalar bilan tashrif buyuriladi.
* Koʻrgazma zali — Lenin k., 4/53.
*  „Kalinin fronti. 1943-yil avgust“ uy-muzeyi (sobiq Stalin muzeyi) — Rjevskiy tumani, Xoroshevo qishlogʻi.
Kirish bepul
* Rjev yodgorligi muzeyi va koʻrgazma paviloni (interaktiv) — Rjevskiy tumani, M-9 avtomagistrali.

## egizak shaharlar

## Faxriy fuqarolar

*  Nikolaev, Andriyan Grigorevich (1962-yil) — uchuvchi-kosmonavt, aviatsiya general-mayori;
*  Bikovskiy, Valeriy Fedorovich (1964-yil) — kosmonavt, polkovnik;
*  Yakin, Xabibulla Xayrullovich (1923-yil) — „Shon-sharaf“ ordeni sohibi, Rjev uchun janglarda qatnashgan;
*  Kulikov, Viktor Georgievich (1998-yil) — Sovet Ittifoqi marshali;
* Rjevskaya, Elena Moiseyevna — yozuvchi, Rjev uchun janglar ishtirokchisi;
* Pokrishkin, Aleksandr Ivanovich (2003-yil) — mashhur uchuvchi, havo marshali;
* Nojkin, Mixail Ivanovich — teatr va kino aktyori, shoir, musiqachi. RSFSR xalq artisti;
* Kuleshov, Mixail Pavlovich — harbiy-sanoat kompleksidagi sovet va rus arbobi;
* Nemirov, Pavel Semenovich (1857—1942) — savdogar, filantrop, teatr asoschisi.

## Rjev sanʼatda
* 1848—1859-yillarda Rjevga qayta-qayta tashrif buyurgan A.N. Ostrovskiy, ehtimol, oʻzining „*Momaqaldiroq*“ pyesasida Kalinov shahrining prototipi sifatida aynan Rjev shahrining tasviridan foydalangan boʻlishi mumkin.
* Demyan Bedniy „*Bu sodir boʻlmaydi!*“ sheʼrining syujetiga asos boʻlgan.  Rjev zigʻir fabrikasi ishchilari, zavodning sobiq egasi Ryabushinskiyga  1930-yilda yozilgan maktublar (xat va she'r matni).
* Vyacheslav Shishkovning „Firibgar“ qissasining bosh qahramoni — Rjevlik savdogar Dolgopolov. Hikoyaning birinchi boblari savdogar Rjevni tavsiflab beradi.
* 1941—1943-yillarda Rjev yaqinidagi qonli janglar. yozuvchi Vyacheslav Kondratyevning  “Rjev nasri”da, Aleksandr Tvardovskiyning “*Rjev yaqinida oʻldirilganman*” she’rida, Mixail Nojkinning “Rjev ostida” qoʻshigʻida badiiy timsolini topgan.
* V.V. Tolkunov tomonidan ijro etilgan „Turman-turmalinlar“ qoʻshigʻi, Rjevda etishtirilgan „Turmany“ kaptar zotiga bagʻishlangan, bu kabutarlar zoti tufayli Rjev „Rossiyaning kaptar yuragi“ norasmiy maqomiga ega.
* Qadimgi imonli yozuvchi, Rjevlik Vasiliy Ivanovich Igolkin oʻzining „Rzhevityanka“ kitobida Rjev savdogarlari va qadimgi imonlilarning hayoti haqida hikoya qiladi. Hikoyaning bosh qahramoni, Rjev savdogar M.P. Bersenevning qizi - Kapitolina. 2015-yil mart oyida kitob madaniyatshunos va publitsist M. N. Voloskova.
* Ikkinchi Jahon urushi yillarida Rjev-Vyazemskiy yoʻnalishidagi janglar haqidagi hujjatli filmlar bir necha bor televizor va Internetda namoyish etilgan.
* 2019-yil noyabr oyida 1942—1943-yillarda Rjev yaqinidagi qonli janglar haqidagi birinchi toʻliq metrajli “Rjev” badiiy filmi keng prokatga chiqdi. Uni rejissor Igor Kopilov yozuvchi, frontchi askar Vyacheslav Kondratyevning “Qon bilan qutqarish” hikoyasi asosida suratga olgan.
### Joylarni nomlanishi
Moskvada, Katta va Kichik Rjevskiy koʻchalari *Mariyamning Rjev ikonasi* sharafiga nomlanadi.

1942-yildan 1947-yilgacha Moskvadagi Riga vokzali „Rjevskiy“ deb nomlangan, uning yonida joylashgan shahar atrofi temir yoʻl platformasi 2019-yilgacha „Rjevskaya“ deb nomlangan edi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* Shahar ma'muriyatining rasmiy sayti 
* Rjev jangi 1941-1943
* Rjev "Mening shahrim" ensiklopediyasida
* Rjev shahrining veb-sayti 
* IP-kameradan jonli efir 
* Ikkinchi jahon urushidagi nemis kinoxronikasi: https://archiv-akh.de/filme#3733 https://archiv-akh.de/filme#80