open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Munosabat

**Munosabat** (falsafada) — muayyan tizimdagi elementlarning joylanish xarakteri va ularning oʻzaro bogʻliqligini ifodalovchi falsafiy tushuncha; biror narsa yoki hodisaga nisbatan shaxs mavqeyining ifodasi; turli obyektlarni yoki biror obyektning turli tomonlarini fikran taqqoslash.

Munosabatlar tegishli elementlardan turli darajadagi murakkab tizimlarni keltirib chiqaradi. Masalan, har qanday qonun narsalar, hodisalar oʻrtasidagi muhim munosabat hisoblanadi va aksincha, ayni bir narsa boshqa narsalar bilan turli munosabatda boʻlishi mumkin. Bu esa u yoki bu narsaning koʻp xossaga ega ekanligini bildiradi. Har qanday narsani uni tashkil etuvchi elementlarning oʻzaro nisbati deb qarash mumkin. Bu nisbatning oʻzgarishi bilan narsalar ham oʻzgaradi. Jamiyatda kishilarning faoliyati jarayonida yuzaga kelgan oʻzaro munosabatlar ijtimoiy munosabatlar sanaladi.

Mantiqda munosabat tabiiy tillardagi birdan ortiq egasi (yoxud bir ega yoki bir necha toʻldiruvchisi) boʻlgan gaplar kesimi bilan ifoda qilinadi. Gap egalari (ega va toʻldiruvchilar)ning soniga qarab binar (2 oʻrinli, 2 boʻlakli), ternar (3 oʻrinli, 3 boʻlakli) va umuman, p—ar (p — oʻrinli, p — boʻlakli) M.lar boʻladi. Bu turdagi munosabatlarni munosabatlar mantiqi oʻrganadi. Matematik mantiqning formallashtirilgan tillarida munosabat tushunchasi oʻrnida predikat tushunchasi qoʻllanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Munofirat

**Munofirat**, munofarat (arab. — nomunosiblik, hamohangsizlik) — musulmon Sharq musiqa nazariyasida yoqimsiz eshitiladigan tovushlar va boʻʼd (interval)lar nomi. Aksi — muloyimat.

## Manbalar
Munojot (maʼnolari)

**Munojot** ( — iltijo, maxfiy suhbat):

* Munojot — islomdagi farz namozlardan tashqari, ixtiyoriy ravishda oʻqiladigan namozlar;
* Munojot (adabiyot) — sharq mumtoz adabiyotining anʼanaviy unsurlaridan biri;
* Munojot (kuylar turkumi) — yirik shakldagi oʻzbek mumtoz cholgʻu kuylar turkumi;
* Munojot — xotin-qizlar ismi.
Muntazam koʻpburchak

**Muntazam koʻpburchak** – barcha tomonlari va ichki burchaklari teng boʻlgan yassi, qavariq koʻpburchak. Muntazam koʻpburchak lar cheksiz koʻp boʻlib, ularning hammasini sirkul va chizgʻich yordamida yasab boʻlmaydi.
## Tegishli taʼriflar
Muntazam koʻpburchakning markazi uning ichiga chizilgan va chegaralangan doiralarning markazlariga toʻgʻri keladigan massa markazidir.

Muntazam koʻpburchakning markaziy burchagi uning yon tomoniga boʻysungan aylanasining markaziy burchagidir. Muntazam -burchakning markaziy burchagi qiymati 2 ga teng.

## Manbalar
Munojot (adabiyot)

**Munojot** — sharq mumtoz adabiyotining anʼanaviy unsurlaridan biri. Odatda, M.da najot umidi, tavba va iltijolar tangriga otashin murojaat shaklida ifodalanadi. M. koʻproqepik hamda liro-epik asarlarning bosh — muqaddima qismida Allohga hamd va paygʻambarimiz Muhammad (sav)ga naʼtdan oldin keltiriladi. M. dastlab musulmon kishining Allohga murojaat etib, oʻz hojatlarini soʻrashi, yalinib-yolvorishi tarzida yuzaga kelgan. 9— 10-asrlardan boshlab badiiy adabiyotda M. yozish anʼana tusini olgan. M. baʼzan nasriy shaklda va mustaqil asar tarzida ham yozilgan. Alisher Navoiyning shu nomdagi asari va "Hamsa" dostonlari tarkibidagi M.lari xayratlanarli asarlardir. M. Namunalari oʻzbek epik dostonlarining qariyb hammasida uchrab, asar mualliflarining tasavvufiy mayl va eʼtiqodlarini ifodalaydi. M. liro-epik asarlar oxirida berilishi ham mumkin.

## Manbalar
Muntazam koʻpyoq

**Muntazam koʻpyoq** — hamma yoqlari muntazam teng koʻpburchaklar va hamma koʻp yokli burchaklari teng boʻlgan qavariq koʻpyoq. Muntazam koʻpyoqning har bir uchidan chiquvchi qirralari soni bir xil.

Yevklid Muntazam koʻpyoqning faqat 5 turi bor ekanini isbot etgan: muntazam tetraedr, kub, muntazam oktaedr, *muntazam dodekaedr*, *muntazam ikosaedr*. Muntazam koʻpyoqlarning har birini kubni tekisliklar bilan kesish orqali hosil qilinadi. Muntazam tetraedrdan boshqa hamma Muntazam koʻpyoqlarning simmetriya markazi bor. Har qanday Muntazam koʻpyoqka tashqi yoki ichki sfera chizish mumkin.

## Yana qarang
• Koʻpyoqlik

•Koʻpyoqli burchak

## Manbalar
Munofiqlik

**Munofiqlik** – soʻzi bilan ishi birbiriga toʻgʻri kelmaslik, nosamimiylik, ikkiyuzlamachilikni, soʻzidan qaytishni ifodalovchi salbiy axloqiy sifat. Halollik, toʻgʻrilik, samimiylik tushunchalariga zid. Qurʼonda tilida imon keltirib, dilida kofir boʻlib qolgan kishilarning munofiq ekanliklari taʼkidlanadi. (Munofi-qun surasi).

Arab tilida munofiqlikni anglatuvchi soʻzlarning oʻzagi boʻlmish „nifoq“ soʻzi ichi boʻsh, tashqi koʻrinishi oʻzgacha narsaga ishlatiladi. Misol uchun, yumronqoziq yoki tulkining uyasiga ham „nifoq“ soʻzi ishlatiladi. Chunki ular ustidan oddiy yerga oʻxshaydi, bir tarafdan kirsa, ikkinchi tarafdan chiqib ketaveradi. Hozirgi kunda ajnabiy tillarda „tonnel“ deb nomlanayotgan inshootlar ham arab tilida „nafaq“ deyiladi.

Agar bu maʼnoni diniy-aqiydaviy istilohda ishlatiladigan boʻlsa, sirtdan musulmonlikni eʼlon qilib, ichidan unga loyiq boʻlmaslikka „munofiqlik“ deb aytiladi.

## Munofiqlikning turlari
Munofiqlik ikki xil boʻladi:
# Jurjoniy Ta'rifotda nifoqni *"Nifoq til bilan iymonni izhor qilib, dildagi kufrni berkitishdir"*, deb taʼrif qilgan. Bu **"katta nifoq"** deb ataladi.
# Quyidagi nifoq **amaliy – „kichik nifoq“** deb ataladi.
    *Abdulloh ibn Amrdan rivoyat qilinadi:* **"Rasululloh sollallohu alayhi vasallam dedilar: </br>"Uch narsa qay kishida bo'lsa, xolis munofiq bo'lur: gapirsa, yolg'on gapiradi, va'da bersa, xilof qiladi, omonat ishonilsa, xiyonat qiladi. Kimda shu xislatlardan bittasi bo'lsa, uni tark qilgunicha nifoqdan bitta xislati bo'ladi".**    *Ahmad rivoyat qilgan.*

Imom Buxoriy qilgan rivoyatda Huzayfa ibn Yamon roziyallohu anhu: „Bugungi munofiqlar Nabiy sollallohu alayhi vasallamning davrlaridagidan yomondir. Chunki ular munofiqlikni maxfiy qilardilar, bular esa oshkora qilmoqdalar“, degan ekanlar.

## Munofiqlikning zararlari
# Alloh taolo munofiqning amalini qabul qilmaydi.
# Munofiqning qalbida marazi boʻladi. U musulmonlarga yetgan musibatdan masrur va nusratdan mahzun boʻladi.
# Munofiq baxil boʻladi. Molni faqat riyo uchun sarflaydi.
# Munofiqning eʼtiqodi, ilmi va amali zalolatdadir.
# Munofiq riyokordir. 
## Manbalar

## Havolalar
Muntazam qoʻshinlar

**Muntazam qoʻshinlar** - qatʼiy belgilangan shtat asosida tashkil etiladigan, qonun va ustavga koʻra komplektlanadigan, muayyan xizmat va oʻquv muddatini oʻtaydigan doimiy armiya qoʻshinlari.

## Manbalar
Muntazir

**Muntazir** (taxallusi; ismi Yusufqori) (1831, Qoʻqon — 1889, Andijon) — shoir. Qoʻqondagi "Madrasai oliy"ni tugatgach, mudarrislik qilgan. U Nizomiy, Hofiz, Navoiy, Bedil asarlarini chuqur oʻrgangan. Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Pisandiy, Muhay-yir, Rojiy Margʻinoniylar bilan yaqindan tanishgan, adabiy hamkorlik qilgan. Xudoyorxon oʻgʻli Nasriddinbekni Andijonga hokim etib tayinlaganda, M.ni unga maslahatchi qilib yuboradi (1860). Shu sababli umrining oxirigacha Andijonda yashab ijod qiladi.

M. oʻzbek va forstojik tillarida yozgan zullisonayn shoir sifatida shuhrat qozongan. Mumtoz sheʼriyatning anʼanaviy janrlarida ijod qilgan, koʻproq gʻazal, muhammas, muvashshah, ruboiylar yozgan. Ularda zamonadan shi-koyat, erk va maʼrifat gʻoyalari ifodalangan. M.ning "Bayozi Muntazir" sheʼ-rlar toʻplami bizgacha yetib kelgan. Bayo-zga 800 misradan koʻproq sheʼrlari kirgan.

Ad:. Asrlar nidosi, T., 1982; Ahmadjo-nova F., Adabiyotimizning oʻchmas siymolari, T., 1983.

## Manbalar
Munchoq

**Munchoq** — qimmatbaho va rangbarang tosh, shisha va shahrik. narsalardan turli (dumaloq, uzunchoq va boshqalar) shaklda tayyorlanadigan donachalar. Donachalarni ipga tizib yasaladigan hamda boʻyinga taqiladigan taqinchoq (marjon)lar ham M. deb ataladi. Oʻzbekistonda ayollar va bolalarning bezak buyumi boʻlgan koʻzmunchoq turi boʻyin va qoʻlga taqiladi, kiyim (koʻylak, nimcha, doʻppi va boshqalar) ga tikiladi. M. qadimdan koʻpgina xalqlar orasida keng tarqalgan. Tosh (neolit) va suyakdan, jez davrida metallardan ishlangan. Qad. Misrda shi-shaning ixtiro qilinishi bilan shisha M.lar keng tarqaldi. Oʻrta asrlarda Italiya, Rossiya, Oʻrta Osiyo va boshqa joylarda ham shisha M. paydo boʻlgan.

## Manbalar
Munchoqtepa

**Munchoqtepa** — qalʼa harobasi (milodiy 2—3-asr). Namangan — Qoʻqon temir yoʻlning Urganjiy st-yasidan 1,5&nbsp;km shimoli-sharqda, qum barxanlari orasida bino qilingan. M.ning uz. 94 m, eni 82 m, balandligi 10 m. M.ning atrofida chuqur xandaq izi, janubi-sharqiy burchagida qalʼa arki harobalari, shuningdek, sopol idishlar sinigʻi, xumdon qoldiklari saqlangan. Bunday buyumlar qalʼadan tashqarida, qum barxanlari ustida ham uchraydi. Bu hol M.dan tashqarida ham aholi yashaganligidan dalolat beradi. M. 7—8-asrlarda arab istilochilari tomonidan harobaga aylantirilgan.

## Manbalar
Munchoqtepa (maʼnolari)

**Munchoqtepa**:

* Munchoqtepa — qalʼa harobasi (mil.
* Munchoqtepa (shahar harobasi) — Kubodiyon viloyatiga mansub qad.
* Munchoqtepa (Janubiy Surxon), Qorovultepa - qad.
Muntaxab

**Muntaxab** (arab. — ajratib olingan, tanlangan) — 1) biror ijodkorning tanlangan asarlari toʻplami; 2) fan, adabiyot va sanʼatga oid masalalarning eng muhimlarini qisqacha tushuntirib beruvchi asar. Odatda, bir necha muallifning asarlaridan olingan parchalardan tuziladi.

## Manbalar
Munchoqtepa (shahar harobasi)

**Munchoqtepa** — Kubodiyon viloyatiga mansub qad. shahar harobasi (miloddan avvalgi 1ming yil oʻrtalari — milodiy 10—11-asr). Kofarnihon daryosi (Tojikiston)ning oʻng qirgʻogʻidan 1&nbsp;km masofada, parom kechuvidan 6&nbsp;km uzoqlikdagi hududda joylashgan. Miloddan avvalgi 1mingyillikoʻrtalarida M. oʻrnida kichik qishloq vujudga kelgan, milodning boshlarida u katta shaharga aylanib, 11-asrgacha mavjud boʻlgan. M.ning 6—8-asrlarga oid madaniy qatlamidan usti gumbaz bilan yopilgan mahobatli bino qoldiqlari ochilgan, undan oʻrtasi dumaloq teshik boʻlgan Tohariston mis tangalari topilgan. Xitoy sayyohi Syuan-Szan (7-asr)ning qayd etishicha, bu yerda budda monastiri (ibodatxonasi) joylashgan. U milodning boshlari — 5—6-asrlarda mavjud boʻlgan qad. binolar harobasi ustiga qurilgan.

## Manbalar
Munshaot

**Munshaot** (arab.—insho etilganlar, yaʼni yozilganlar, bitilganlar) — Sharq sheʼriyatidagi janrlardan biri, muallifning nazmda yoki nasrda yozilgan maktublar toʻplami. Bunday toʻplamlar bir yoki bir necha muallif qalamiga mansub xatlar yigʻindisidan iborat boʻlgan. Maktublar shunchaki bitilgan xatlar boʻlmay, badiiyatning oʻziga xos turi — insho sanʼati sifatida yuzaga kelgan, chuqur mazmunga va goʻzal badiiy ifodaga ega boʻlgan. Baʼzi maktublar yuksak sanʼat bilan oʻta jimjimador yozilgan. Asosan arab va fors tillarida yaratilgan. Oʻzbek adabiyoti tarixida Munshaotning shakllanishi va rivojlanishi Alisher Navoiy ijodi bilan bogʻliq. Navoiy "Munshaot" asarining muqaddimasida forscha maktublar shakllangan yuksak uslubga ega ekanini, turkiy xalqlarda bu uslubda hali hech ish qilinmaganini va oʻzi Munshaotga birinchi boʻlib koʻl urganini qayd qilgan. Navoiyning ushbu asaridagi maktublarning aksariyati sulton Husayn Boyqaro va uning farzandlari boʻlmish shahzodalarga yozilgan. Ularda Navoiy maktub egalariga davlatni idora etish, hukumat ishlarini bajarishga doir oʻzining qimmatli maslahat va takliflarini bayon etadi, adolat va hushyorlikka chorlaydi. Munshaot baʼzan "ruqʼaot", "maktubot" deb ham yuritilgan. Munshaotlarning talaygina qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. Ularning baʼzilari, masalan, "Munshaoti Mirzo Sodiq" (inv. № 302—1, 4423— II), "Munshaoti Yusufiy" (inv № 5046—III) mualliflarning oʻzlari tomonidan, baʼzilari esa kotiblar tomonidan tartibga keltirib koʻchirilgan.

## Manbalar
Munshiy

**Munshiy**, munshi (arab. — kotib, ijodkor) — Oʻrta Osiyo xonliklari davrida xonlar yoki ayrim hokimlarning shaxsiy kotibi, yozuvchizuv ishlarini olib borgan shaxs. M. lavozimiga, odatda, maʼlumotli va husnixat kishilargina olingan. M.lar olim va fozil kishilar boʻlgani uchun oddiy kotib (qarang A/irza)lardan farq qilgan. Ular zimmasiga xon va amirlarning maktub va farmonlarini yozish yuklatilgan. Tarixiy asarlarning aksariyati ana shu M.lar qalamiga mansub. M. lavozimida boʻlgan kishilar M. soʻzini taxallus sifatida oʻz nomlariga koʻshib aytishgan (mas, Iskandar Munshiy, Mirza Muhammad Sodiq Munshiy va boshqalar).

## Manbalar
Munye Emmanyuel

MUNYE (Mounier) Emmanyuel (1905.1.4, Grenobl — 1950.22.3, Parij) — fransuz faylasufi, personalizm asoschisi. 1932-yilda "Espri" ("Esprit") jur.ga asos solgan. M. taʼlimotining asosida shaxsning mutlaq qadrqimmatini tan olish yotadi. M. shaxs tushunchasini individ tushunchasidan keskin farqladi. Uningcha, individ oʻz baxtini koʻzlasa, shaxs jami-yat manfaatlari toʻgʻrisida qaygʻurishi, dunyoviy ideallar bilan qanoatlanmay, pirovardida tabiat va jamiyat shart-sharoitlaridan ustun turmogʻi lozim. M. shaxsni kurash va insoniyatga faol xizmat qilishga daʼvat etgan, maʼnaviy kamolotga intilishni qar bir shaxsning asosiy vazifasi deb bilgan.

## Manbalar
Muoviya I

**Muoviya I** yoki **Muoviya ibn Abu Sufyon** (? - 680) — umaviylar sulolasi asoschisi va shu suloladan boʻlgan dastlabki xalifa (661—680). Quraysh qabilasi zodagonlaridan. 639 yildan Suriyada noib. 657 yil xalifa Ali va uning oʻlimidan soʻng xavorijlar bilan kurash olib borgan, 661 yil xalifa deb eʼlon qilingan. Xalifalar hokimiyatini merosiy qilgan. M. davrida xalifalik poytaxti Damashq shahriga koʻchirilgan. M. siyosati arab qabila zodagonlarining manfaatini ifodalagan. Yirik diplomat va maʼmur boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Muomala

**Muomala** (iqtisodiyotda) — mehnat mahsulotlarini oldisotdi vositasida ayirboshlash. Tovar xoʻjaligi uchun xos. M. bevosita ayirboshlashpzm pul vositachiligi bilan farq qiladi. M. ibtidoiy jamoa tuzumining oxirlarida, natural xoʻjalik asosida tovar xoʻjaligining paydo boʻlishi bilan boshlangan. Almashuv uchun maqsulot (tovar) ishlab chiqarish shakllana boshlagach, almashuvga zaruriyat tugʻilgan, natijada M. kelib chiqqan. Tovarlarning oddiy, bevosita almashuvi (T—T)dan farqli ravishda M.da tomonlar pul orqali bogʻlanadilar (T— P—T). Almashuv ishtirokchilaridan birining qoʻliga oʻtgan pul maʼlum vaqtdan soʻng tovarlar va xizmatlar sotib olishga sarflanadi, jarayon toʻxtovsiz davom etadi. Mex.nat mahsullarining tovarga aylanishi M.ning kelib chiqishiga shart-sharoit yaratadi. Qiymatning pul shakli kelib chiqishi natijasida M. funksional mustaqillik kasb etdi. Dastlabki bosqichlarda tovar M. si mahalliy bozorlar doirasida cheklangan edi. Ijtimoiy mehnat taqsimotinint chuqurlashuvi, tovar—pul munosabatlarining kengay-ishi natijasida yagona ichki bozor va jahon bozori shakllandi. Keyinchalik tovar M.si rivojlanib, tovarlarni yetkazib berish vaqti ularning qiymatini qoplash vaqtidan farq qila boshladi. Yirik mashinalashgan ishlab chiqarish moddiytexnika asosining shakllanishi kredit, keyinchalik qimmatli qogʻozlar M.sini rivojlantirdi.

M. ijtimoiy mahsulotni ishlab chiqarishdan isteʼmolga yoʻnaltirishda alohida vazifalarni bajaradi. M. sohasida tovar ishlab chiqaruvchilarning abstrakt mehnati oʻzining ijtimoiy bahosini oladi, zarur mehnat vositalari va buyumlarini sotib olish orqali ishlab chiqarishning yangi sikli uchun sharoit yaratiladi, tayyor mahsulot isteʼmol fazasiga yekazib beriladi, aholining talab darajasi aniqlanadi.
## Manbalar
Nuriddin Yoʻldoshev.
## Havolalar

## Manbalar
Muomala vaqti

**Muomala vaqti** —kapitalning muomala doirasida boʻlish vaqti. Muomala vaqtiga tayyor mahsulot omborga kelib tushgandan boshlab u sotilguncha ketgan vaqt ( bu vaqt oʻz ichiga tayyor mahsulotning ishlab chiqarish va savdo (ulgurji va chakana) korxonalari omborxonalarida turgan vaqtini, ularni tashishga, sotishga ketgan vaqtni ham oʻz ichiga oladi) va tayyor mahsulotlarni sotishdan kelgan tu-shumga ishlab chiqarishning yangi sikli uchun zarur boʻlgan yangi ishlab chiqarish vositalari sotib olishga ketgan vaqt kiradi.

Muomala vaqti tovarlarning bir marta aylanishiga (T—P) sarflangan kunlar soni yoki bir oy, bir kvartal, bir yilda yuz bergan aylanishlar soni bilan oʻlchanadi. Muomala vaqti davomiyligiga tovarga boʻlgan talab va taklif nisbati; tovarlarning isteʼmol xususiyatlari; tovar assortimentining murakkabligi; mintaqaning geografik oʻrni; tashish-keltirish im-koniyatlari; savdo xodimlarining malakasi va boshqa omillar taʼsir koʻrsatadi. Nuriddin Yoʻldoshev.

## Manbalar
Munchoqtepa (Janubiy Surxon)

**Munchoqtepa**, Qorovultepa – qadimiy shahar xarobasi (miloddan avvalgi 1-asr – milodiy 14—15-asrlar). Janubiy Surxon suv omborining shimoliy chekkasida joylashgan. Ark va mudofaa devori bilan oʻralgan shahristondan iborat. Miloddan avvalgi 1— milodiy 6—7-asrlarda shahar hayoti taraqqiy etgan.

Munchoqtepa xarobalari Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumani Munchoqtepa MFY hududida joylashgan. Hozirda arxeologiya yodgorligi sifatida davlat muhofazasiga olingan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan. Vazirlar Mahkamasi qarorida obyekt davri V—VIII asrlar ekanligi koʻrsatilgan. Surxondaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida.

## Manbalar
Muomala layoqati

**Muomala layoqati** (huquqda) — fuqaro yoki yuridik shaxsning oʻz harakatlari bilan huquqqa ega boʻlish va oʻzi uchun majburiyat yaratish qobiliyati. Fuqaro toʻlgach ega boʻladi. 14 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan va 14 yoshga toʻlmagan voyaga yetmaganlarning Muomala layoqati toʻla hajmda boʻlmaydi. Ushbu yoshdagi voyaga yetmaganlar qonunda nazarda tutilgan harakatlarni qonuniy vakillarining roziligi yoki mustaqil ravishda bajarishlariga yoʻl qoʻyiladi (qarang Voyaga yetmaganlar). Fuqaro toʻla hajmda Muomala layoqatiga ega boʻlishi uning oʻz xatti-harakatlarining ahamiyatiga baho bera olish, ular qanday oqibatlarga olib kelishi mumkinligini tushunish qobiliyatiga egaligi bilan belgilanadi. Fuqaroning oʻz xattiharakatlarining ahamiyatiga tushunish qobiliyati uning ruhiy jihatdan sogʻlom, aqli raso boʻlishiga ham bogʻliq. Bunday jihatlarga ega boʻlmagan fuqarolar muomalaga layoqatsiz deb hisoblanadi.

Hojiakbar Rahmonqulov.

## Manbalar
Muomala harajatlari

**Muomala harajatlari** — tovar muomalasi jarayoni bilan bogʻliq boʻlgan jami sarflar. Muomala harajatlari mohiyatiga koʻra sof va qoʻshimcha harajatlarga boʻlinadi. Sof harajatlar tovarlarni bevosita oldisotdi qilish bilan bogʻliq harajatlardir. Sof harajatlarga bevosita savdoni uskunalar bilan jihozlash, binolarni isitish, yoritish, savdo xodimlariga haq toʻlash va hokazo harajatlar kiradi. Qoʻshimcha harajatlarga tovarlarni tashib isteʼmolchilarga yetkazish, ularni saqlash, qismli to-varni yigʻish (mas, mebel), ularni joylashtirish, oʻrash, reklama va boshqa harajatlar kiradi.

Muomala harajatlari ning asosiy koʻrsatkichi uning darajasi hisoblanadi va tovar aylanmasi hajmiga nisbatan foiz bilan oʻlchanadi. Muomala harajatlari tovar narxi tarkibiga kiradi. Shuning uchun ham uning darajasi aholi turmush darajasiga bevosita taʼsir koʻrsatadi.

Savdo madaniyatining yuksalishi Muomala harajatlarini pasaytirishda muhim ahamiyat kasb etadi.

## Manbalar
Stanford Moore

**Stanford Moore** (1913.4.9, Chikago – 1982.23.8, Nyu-York) — amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi va Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi. Nyu-Yorkdagi Rokfeller tibbiyot tadqiqotlari instituti professor (1952-yildan). Ilmiy ishlari oqsillarning tuzilishi va fermentlar kimyosiga oid. Aminokislotalar miqdorini aniqlash, ularni xromatografik usulda ajratish uchun avtomatik qurilmani taklif etgan. Nobel mukofoti laureati (1972, K. Anfinsen va William Howard Stein bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Murabbiylik

**Murabbiylik** — yoshlarga axloqodob, kasb-hunar, ilm-fan sohalarini oʻrgatish, sanʼat, sport mashgʻulotlariga rahbarlik qilish faoliyati. M. oilada, mahallada, taʼlimtarbiya muassasalarida, mehnat va jamoat tashkilotlarida amalga oshiriladi. Bolalar va oʻsmirlarning turli yosh davrlarida M. turlicha mazmun va yoʻnalishda olib boriladi. Goʻdaklik va bogʻcha yoshi davrlarida bolaning nutqi, axloq-odobi va ilk dunyoqarashini shakllantirishga ota-ona, tarbiyachi va enagalar M.lik qiladi. Maktab, akademik litsey, kasb-xunar kolleji, oliy oʻquv yurtida pedagog-oʻqituvchilar, ishlab chiqarish korxonalarida esa oʻz kasbini puxta egallagan, pedagoglik koʻnikmalarni oʻzlashtirgan, usta nomini olgan tajribali ustozlar M. qiladilar. OʻzRda eng yaxshi murabbiylarga "Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi" faxriy~ unvoni taʼsis etilgan.

## Manbalar
Murabbo

**Murabbo** — hoʻl meva, rezavorlar hamda shakardan tayyorlanadigan shirinlik. Ishlatiladigan meva turlariga qarab behi M., anjir M., nok M., olma M., uzum M., olxoʻri M., olcha M., qulupnay M., qovun M., sabzi M. va boshqa turlari bor. Behi M. — behi 4 ga boʻlinib, urugʻi olib tashlanadi, soʻngra eni 0,5 sm keladigan tilimchalar kesiladi va krzoniga solib ustidan koʻmib turadigan qilib suv quyiladi, bir qaynab chiqqach, chovli bilan suzib olinadi, sharbati suzgichdan oʻtkaziladi. Qozonga shakar solib ustidan behi sharbati quyiladi (1,2&nbsp;kg shakarga 0,5 l sharbat) va kiyom kaynatiladi. Qaynab turgan qiyomga suzib olingan behi solinadi. M. 5—6 min. qaynagach, olovi pasaytiriladi va qiyom qizil tusga kirguniga qadar pishirish davom ettiriladi. 1&nbsp;kg behiga 1,2&nbsp;kg shakar kerak. Olxoʻri M. — yaxshi pishgan olxoʻrining bandlarini olib tashlab, issiq suvga 5—6 min. solib qoʻyiladi. Soʻngra olxoʻrining bir necha yeri teshiladi (baʼzan pichok, bilan oʻrtasidan tilinadi). Qiyom alohida tayyorlanadi. Issiq qiyomni olxoʻri ustidan quyib, 15—20 soat olib qoʻyiladi. Uchinchi marta qiyom meva bilan birga qaynatiladi. 1&nbsp;kg olxoʻriga 1,2&nbsp;kg shakar, 0,5 l suv, tayyor M.ga qoʻshish uchun 10—15 tomchi olxoʻri essensiyasi kerak.

M. pishirish uchun qiyomning sifati katta ahamiyatga ega. M. batamom pishgan boʻlsa, meva idish yuzasida qalqimasdan qiyom ichida bir tekis tarqaladi, qiyom esa tiniq tusga kiradi, sifatli qiyom tomchisi sovuq suvga tomizib koʻrilganda darrov erib ketmaydi. M. taʼmi va rangini yaxshilash uchun mevalar essensiyasi, limon kislotasi, vanilin, zaʼfaron va boshqa solinadi.

## Adabiyot
* M ahmudov. K., Oʻzbek tansik, taomlari, T., 1989.

## Manbalar
Murakkab reaksiyalar

**Murakkab reaksiyalar** - ayrim boskichlari turli kimyoviy tabiatga ega boʻlgan kimyoviy reaksiyalar. Hamma bosqichlari kimyoviy tabiati jihatidan oʻxshash yoki bir-biridan faqat yoʻnalishi bilan farq qilgan reaksiyalar, aksincha, oddiy (elementar) re-aksiyalardir. Bunda bir vaqtda atigi bitta, Murakkab reaksiyalarda esa yonmayon yoki ketma-ket bir necha reaksiya boradi. Murakkab reaksiyalar tarkibiga kirgan oddiy reaksiya uning bir bosqichi boʻladi. Murakkab reaksiyalarga kaytar, parallel, ketma-ket, zanjir, katalitik va hokazo reaksiyalar kiradi. Qaytar reaksiyalar — bir sharoitda bir vaqtda qarama-qarshi tomonga boruvchi reaksiyalar. Bunda reaksiya uchun olingan moddalarning bir qismi reaksiyaga kirishadi, bir qismi esa kirishmay qoladi. Qarama-qarshi tomonga borayotgan oddiy jarayonlarning tezligi bir-biriga tenglashganda muvozanat karor topadi. Reaksiyada ishtirok etayotgan moddalarning konsentratsiyalari muvozanat holatiga qarab uzluksiz ravishda oʻzgaradi (dastlabki olingan moddalar konsentratsiyasi kamayadi, hosil boʻlgan mahsulotlar konsentratsiyasi esa koʻpayadi), muvozanat qaror topgandan soʻng oʻzgarmay qoladi. Muvozanat holatdagi konsentratsiya muvozanat konsentratsiya deyiladi. Dastlabki olingan moddaning qancha qismi yangi moddaga aylangani (reaksiyaning chikimi)ni muvozanat konstanta tavsiflaydi. Qaytar reaksiyaga SO2 + N2 ^± SO + N.O reaksiyasi misol boʻla oladi. Tenglik alomati oʻrniga yozilgan <=* alomati reaksiyaning ikki tomonga borishini koʻrsatadi.

Parallel (yonma-yon boradigan) reaksiyalarda bir vaqtning oʻzida dastlabki moddalardan bevosita ikki (yoki bundan koʻp) xil modda hosil boʻladi.

Reaksiyaning umumiy tezligi ikkala oddiy reaksiya tezligining yigʻindisiga teng.

Ketma-ket (konsekutiv) reaksiya l a r qator oraliq moddalar hosil qilish bilan boradi. Oraliq moddalarni reaksiyaning borishini kuzatishda qoʻllanadigan odatdagi usullar bilan aniqlab boʻlmaydi, lekin ularning konsentratsiyasini spektroskopik va boshqa fizik usullar vositasida aniqlash mumkin.

## Manbalar
Murakkab sonlar

**Murakkab sonlar** - uchta va undan ortiq boʻluvchiga ega boʻlgan natural sonlarga murakkab sonlar deyiladi. Masalan,eng kichik murakkab son 4 va uning boʻluvchilari 1, 2, 4 dir. Undan keyingi murakkab son 6 , uning bo'livchilari soni 4 ta va ular 1 , 2 , 3 , 6 dir. Murakkab sonlarni doimo tub koʻpaytuvchilarga ajratish mumkin. Murakkab sonlar cheksiz koʻp va buning isboti juda oddiy. Chunki 2 dan boshqacha barcha juft sonlar o'ziga , 1 ga va 2 ga karralidir va bu ularning bo'luvchilarini 3 ta va undan koʻp ekanligini va murakkab son ekanligini isbotlaydi. 

## Manbalar
Murakkab funksiya

**Murakkab funksiya** - bir nechta funksiyalarning kompozitsiyasi yordamida ifodalanadigan funksiya. Masalan, z oʻzgaruvchi u ning funksiyasi, oʻz navbatida u esa x ning funksiyasi boʻlsa, u xpjmaj{x)=z[y(x)} funksiya Murakkab funksiya boʻladi. Bunda x oʻzgaruvchi / murakkab funksiyaning erkli oʻzgaruvchisi, u esa oraliq oʻzgaruvchi deb ataladi. Bir nechta funksiyalarning kompozitsiyasi yordamida hosil qilinadigan Murakkab funksiya ham shu kabi aniqlanadi.

Murakkab funksiyani hosil qilgan funksiyalarning koʻp xossalari Murakkab funksiyalar uchun ham oʻrinli boʻladi. Mas, uzluksiz, p marta differensiallanuvchi (i=1, 2,...), monoton oʻsuvchi (kamayuvchi) funksiyalarning kompozitsiyasi yordamida hosil qilingan Murakkab funksiyalar ham mos ravishda uzluksiz, p marta differensiallanuvchi, monoton oʻsuvchi (kamayuvchi) boʻladi.
Faraz qilaylik  X sohada  z=ᵠ(x), aniqlangan boʻlib, uning oʻzgarish sohasi Z dan iborat, Z sohada esa  y=f(z)  funksiya aniqlangan boʻlsin. U vaqtda ,  sohada y=f(ᵠ(x)) aniqlangan boʻladi va uni murakkab funksiya  yoki ᵠva f  funksiyalarning superpazitsiyasi deb ataladi. Bazan bu funksiyaning funksiyasi deb ham yuritiladi.
Yuqorida keltirilgan murakkab funksiya tushinchasida x argument y funksiyadan iborat boʻlib, z funksiya oraliq oʻzgaruvchi (argument) sifatida qanashishi ravshandir. Murakkab funksiya uchun bir necha oraliq argumentlar qatnashishi mumkin. Masalan,
y=f(ᵠ (ᵠ (x)))
murakkab funksiya, z=ᵠ(u), u=ᵠ (x) oraliq oʻzgaruvchilar yoradamida hosil qilingandir. Qisqa qilib aytganda, funksiya argumenti oʻrniga funksiya qoʻyib hosil qilingan (superpozitsiyalsh) bir necha marta boʻlishi mumkinligini eslatamiz  va uni murakkab funksiya hosil qilish jarayoni deb ataymiz

## Manbalar
Murakkabot

**Murakkabot** (arab. — murakkab birikmalar) — musulmon Sharq musiqa nazariyasida parda tuzilmalaridan biri. M. turlari 24 ta boʻlib, ularning har biri ikki maqom yoki maqom va shoʻba, maqom va vvoza, shoʻba va ovozalar tovushqatorlari qismlaridan tarkib topgan. Hijozi Muxolif (Hijoz va Iroq maqomlari asosida), Chorgoh.i Ajam (Chorgoh va Ajam shoʻbalari asosida), Zirafkani Buzruk (Buzruk va Moya ovozlari asosida) kabi nomlar bilan atalgan. Safiuddin al-Urmaviy risolasidagi jadvalda keltirilgan kuylarda M.lar maqom yoʻllari tarkibidagi namudlargya oʻxshash vazifani bajarganligi qayd etilgan. Shashmaqomnmt ashula qismlarida M.larga oʻxshash shoʻbalar uchraydi.

## Manbalar
Rahimaxon Muratova

**Rahimaxon Muratova** (1950.10.12, Quvasoy shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Quvasoy shahridagi 2maktabda nemis tili oʻqituvchisi. Darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida tashkil etadi.

## Manbalar
Muraqqaʼ

**Muraqqaʼ** (arab, ruqʼa — maktub, qogʻozdagi yozuv) — 1) maktublardan tuzilgan majmua. Muraqqada husnixat (yozuv) namunalari, alohida rasmlar toʻplangan. Ular muqovalanib, kitob holiga keltirilgan. Odatda shoxlar, shahzodalar muraqqa toʻplagan va ular toʻgayuvchilar nomi bilan atalgan. Masalan, "Bahrom Mirza muraqqasi", "Muraqqai Gulshan" (Jahongir Mirzo tuzgan muraqqa) va boshqa; 2) naqsh turi. Maxsus rangli qogʻozga chizilgan naqsh boʻlaklari qirqib olinib, shift yoki devorlarga tushirilgan axta chiziqlari ustidan yopishtirib chiqiladi. Xivadagi Toshhovlining ayrim binolari shu usulda bezatilgan.

## Manbalar
Murvedr

**Murvedr**, Murvedr Nuar, Murvedr Espar, Espar, Pino fleri, Agach sap — ispan vinobop kechpishar uzum navi. Gʻarbiy Yevropa navlari ekologik-geografik guruhiga kiradi. Qrim, Krasnodar oʻlkasida, Ozarbayjon, Oʻzbekiston, Turkman iston va boshqa mintaqalarda ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, yumaloq yoki sal choʻziq, tigʻiz, chetlari pastga egikroq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yumaloq-uzunchoq, tigʻiz. Gʻujumi oʻrtacha dumaloq yoki bir oz choʻziq, toʻq zangori, xushboʻy, usti mum-gʻubor bilan qoplangan, poʻsti qalin, eti sersuv. Faol harorat yigʻindisi 2650°—3100° boʻlganda 127—157 kunda (sentabr oxirlarida) pishadi. Hosildorligi 120—200 s/ga. Zamburugʻli kasalliklarga, sovuqqa chidamsiz. M.dan turli xil vinolar tayyorlanadi.

## Manbalar
Murjiʼiylar

**Murjiʼiylar** (arab. — kechiktirmoq, muddatni choʻzmoq) — islomdagi ilohiyot oqimlaridan biri. 7—8-asrlarda paydo boʻlgan. Xalifalikda umaviylar hokimiyatiga qarshi kurash kuchaygan davrlarda ilohiyotda gunohkor va uning taqsiri masalasi muhim oʻrin olgan. Xorijiylar katta gunoh qilganni darhol jazolash tarafdori boʻlsalar, M. jazolashni kechiktirishni yoqlab chiqqanlar. Ularning nomi shundan olingan. M. bu dunyoda inson holatini muhokama qilishni "kechiktirish", yaʼni insonning xatti-harakatini, uning imkonini yolgʻiz Allohning oʻzigina biladi va inson ustidan hukm qilish uning oʻzigagina xos deb hisoblaganlar.

## Manbalar
Murzak-Koba

**Murzak-koba** — mezolit davriga oid gʻor. Qrimning Sevastopol shahri yaqinida joylashgan. 1936 yil S.N. Bibikov va Ye. V.Jirov topgan va oʻrgangan. Uning madaniy qatlamida mikrolitlar, xususan, kesgichlar, qirgʻichlar, tarashlangan tosh parrakchalar, prizmatik nukleuslar va boshqa chaqmoqtosh qurollar, suyakdan yasalgan bigizlar, teshgichlar va garpunlar uchraydi. Gʻordan kromanʼonlarning juft-juft koʻmilgan (er va xotin) qabri ochilgan. Murda chalqancha yotqizilib, qabr usti tosh bilan berkitilgan. Topilgan skeletlarning bosh suyaklari asosida antropolog M.M.Gerasimov ularning tashqi qiyofasini tiklagan. Gʻordan bugʻu, toʻngʻiz, yovvoyi qoʻy, ayiq, tulki, xonakilashtirilgan it, boʻrsiq va boshqa suyagi ham topilgan.

## Adabiyot
* Gerasi mov M.M., Lyudi kamennogo veka, M., 1964.

## Manbalar
Murakkab oʻgʻitlar

**Murakkab oʻgʻitlar** - tarkibida oʻsimliklar oziqlanishi uchun zarur bir necha element (azot va fosfor, azot va kaliy, fosfor va kaliy yoki azot, fosfor, kaliy) boʻlgan va yagona texnologi k jarayonda olinadigan kimyoviy birikmalar. M.oʻ.da ballast moddalar boʻlmaydi, ular yuqori konsentratsiyali oziq elementlarga ega, ularni tashish, saqlash va tuproqqa solish ancha arzonga tushadi va tarkibidagi oziq elementlarini oddiy oʻgʻitlarga karaganda oʻsimlik yaxshi oʻzlashtiradi. M.oʻ. ga ammofos, diammofos, ammoniylashgan superfosfat, kaliyli selitra, nitroammofoska, nitrofoska, kalsiy polifosfati, suyuklantirilgan kaliy metafosfati va kaliy, kalsiy pirofosfati, mochevina-fosfatlar, fosfoammomagneziya vab. kiradi. M.oʻ.da oziq moddalari NPK nisbati bilan belgilanadi, mas, 1:1:0,5. Oziq moddalarning umumiy miqdorini bilib, oʻgʻitdagi azot, fosfor va kaliy miqdorini topish oson. M.oʻ.ni hamma turdagi tuproqlarda har xil ekinlar uchun qoʻllash mumkin. Oʻgʻitlarni ishlatish meʼyorlari oʻgʻit tarkibidagi NPK miqdori, oʻsimlik ehtiyoji va tuproq xususiyatlariga qarab belgilanadi.

## Manbalar
Murakkab efirlar

**Murakkab efirlar** — organik birikmalar. Murakkab efirlarda uglevodorod radikali organik yoki anorganik kislotalar radikallari bilan kislorod atomi orqali bogʻlangan boʻladi. Murakkab efirlar tabiatda yogʻlar va vosklar sifatida uchraydi. Fosfat kislota efirlari inson va hayvonlar organizmida moddalar almashinuvi jarayonlarida muxim rol oʻynaydi.

Murakkab efirlarning aksarisi suvda erimay, organik erituvchilarda eriydi. Murakkab efirlardan mevalar hidi keladi. Asosan, eterifikatsiya yoʻli bilan olinadi. Murakkab efirlar uchun s o -vunlanish reaksiyasi tavsiflidir. Spirt va kislotadan efir hosil boʻlishi qaytar reaksiya hisoblanadi. Bunda toʻgʻri reaksiyani eterifikatsi-yalash, teskari reaksiyani esa gidroliz deyiladi. Murakkab efirlar eritmalarida elektr tokini utkazmaydi.

Quyi Murakkab efirlar, asosan, erituvchilar (mas, etilatsetal), oʻrtalari oziq-ovqat sanoatida essensiyalar (mas, nok essensiyasi) sifatida qoʻllanadi. Sulfat kislota efirlari (dimetilsul-fat) organik sintezda, nitrat kislota efirlari — portlovchi moddalar (nitroglitserin) olishda xom ashyo sifatida, Murakkab efirlar farmatsevtika, lok-boʻyoq, polimer va plastmassalar, sintetik tola ishlab chiqarishda va boshqa sanoat tarmoqlarida ishlatiladi.

## Manbalar
Murid

**Murid** (arab.— hohlovchi) — pir yoki eshon (murshid)ga qoʻl berib, soʻfiylik yoʻliga kirgan shaxs. Tasavvufda tariqat murshidlaridan dars oluvchi shogird maʼnosida ishlatiladi. M.-murshidlik munosabatlari M.ning oʻz piriga soʻzsiz itoat etishi, xizmat qilishi va uning izidan borishini taqozo qilgan. Umuman, M. atamasi soʻfiy va hatto oddiy musulmon maʼnolarini ham anglatadi. MURIDIYLIK, muridizm — tasavvufning Kavkazda tarqalgan shakli. U tasavvuf taʼlimotining zohidlik, murshidlik va imomlik gʻoyalariga asoslangan. M. 19-asrning 20-yillarida bagʻdodlik yirik soʻfiy Xolid Sulaymon, shirvonlik shayx Ismoil va buxorolik ulamo Xos Muhammad orqali Shimoliy Kavkazga tarqaldi. Mahalliy qozi Kurali Muhammad (Muhammad Yarogskiy) va Jamoliddin uning nazariy asosini yaratishdi. Keyinchalik Shomil uni yaxlit tariqat shakliga koʻtardi. M. Dogʻiston va Chechenistonda tashkil topgan davlat — imomlik (imomlar: Gʻozi Muhammad, Hamzatbek, Shomil)ning diniysiyosiy va harbiy asosini tashkil qilib, Kavkaz urushlari davrida togʻliklarning Rossiya imperiyasiga qarshi olib borgan kurashlarida gʻoyaviy mafkura sifatida xizmat qildi. Lekin togʻliklarning mustaqillik uchun olib borgan kurashlari muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Chor va sovet Rossiyasi davrida M. diniy mutaassiblikka asoslangan reaksion taʼlimot deb qoralandi.

## Adabiyot
* Kaziyev Sh., Imam Shamil, M., 2001; Degoyev V., Imam Shamil: prorok, vlastitel, voin, M., 2001.

## Manbalar
Murilo Bartolome Esteban

MURILO (Murillo ) Bartolome Esteban (1618.1.1 — Sevilya — 1682.2.4) — ispan rassomi, Sevilya Badiiyot akadimyasi asoschilaridan va uning birinchi prezidenti. Sevilyada oʻqigan va ishlagan. M.ning karavajizm taʼsiri kuzatiladigan dastlabki asarlaridayoq diniy sahnalar xalq hayotidan lavhalar koʻrinishida tasvirlanadi. 1650-yillardan asarlarini tilla rangli nursoya bilan boyitilgan oʻta tasviriy uslubga (ayniqsa, manzarali zaminlarda) oʻta borib, diniy kompozitsiyalar, shu jumladan, bibi Maryam hayotidan olingan lavhalarda (mas, "Misr yoʻlida xordiq", 1665—70 va boshqalar) ilohiylashtirilgan va gʻamgin milliy ispan ayolini ajoyib lirizm bilan tasvirlaydi. M. ijodining realistik xususiyatlari ayniqsa uning janrli kartinalarida, Sevilya bolalari hayotini ochiq koʻngillik bilan yengil yumorli tasvirlovchi turkum asarlari ("Meva tutgan bolalar" va boshqalar) da yaqqol namoyon boʻladi.

## Manbalar
Murinak gʻori

**Murinak gʻori** — Samarqand viloyati Urgut tumanidagi gʻor. Chaqilkalon (Zarafshon) tizmasining shimoliyyon bagʻrida. 2370 m balandlikda joylashgan. Silur davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning ogʻzi ravoqsimon, shim.-gʻarb tomon ochilgan (eni va balandligi 14 m). Uning shipi va devorlaridan har tomonga bir qancha yoʻlaklar tarqalgan. Gʻorning sahni ichkariga tomon koʻtarilib boradi va qalinligi 3-4 m li gil, tosh parchalari bilan qoplangan. Gʻorda koʻrshapalak va har xil qushlar yashaydi. Shipi va devorlaridan suv tomchilab turadi. Mahalliy aholi tomonidan noqulay obhavo sharoitlarida chorva mollarini saqlashda foydalaniladi. Gʻorning umumiy uz. 41 m, maydoni 1612 m2, hajmi 8187 m3.

## Manbalar
Murobit

**Murobitlar** (arab. — rabotda yashovchilar) — Shim. Afrikadagi zohid, darvishlarning harbiylashgan diniy jamoasi aʼzolari. 11 —12-asrlarda M. Marokashni zabt etgan va Murobitlar sulolasi va Murobitlar davlatiga asos solgan. Keyinroq musulmon avliyolarini, yoʻlboshchilarini yoxud darvish jamoalarining tashkilotchilarini ham M. deb atashgan.

## Manbalar
Murmansk

**Murmansk** (), 1917-yilgacha **Romanov-na-Murmane** () — Rossiya Federatsiyasining Murmansk viloyatidagi shahar. Ushbu viloyatning maʼmuriy markazi, "Qahramon shahar" maqomiga ega (1985). Rossiyaning shimoliy qutbga yaqin hududidagi eng yirik shaharlardan biri. Barens dengizining Kola qoʻltigʻi sohilidagi muzlamaydigan port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 388,3 ming kishi (1998). Sanoatining asosiy tarmoqlari — baliq ovlash va baliqni qayta ishlash, kema tuzatish, qurilish materiallari ishlab chiqarish. Murmanskda temperatural, seld ovlash va qabul-transport flotlari bor. Qutb ilmiy tadqiqot va dengiz baliq xoʻjaligi va okeanografiya loyihalash institutlari, 3 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, oʻlkashunoslik, badiiy, harbiy-dengiz muzeylari bor. Murmansk Kola qoʻltigʻida dengiz porti qurilishi va Murmansk temir yoʻl oʻtkazilishi munosabati bilan vujudga kelgan. 1930-yildan Murmansk Shimoliy dengiz yoʻlining boshlanish joyi. Ikkinchi jahon urushi yillarida Murmansk porti muhim strategik ahamiyatga ega boʻldi.

## Manbalar
Murodbaxsh

**Murodbaxsh** (1621-61) - boburiylardan Shoh Jahonnint 4-kenja oʻgʻli, onasi Mumtoz Mahal (Arjumand bonu) begimdir. Shoh Jahon M.ga Gujarot hokimligini inʼom qilgan edi. 1657-yilda kichik akasi Avrangzeb bilan ittifoq tuzib, taxt sohibi — katta akasi Doroshukuhga qarshi kurashadi. Bu paytda otasi ShohJahon kasal yotardi. 1657-yil dekabrda u oʻzini Olloxrbodda podshoh deb eʼlon qiladi. 1658 i. 15-aprelda akasi Avrangzeb bilan birga Ujayna yaqinida Doroshukuxga qarshi jang qiladi. Jang Doroshukuhning magʻlubiyati bilan tugaydi. 2jang Agra yaqinidagi Samugarhda boʻladi. Bu jangda Doroshukuh sarkardalarining xiyonati bilan magʻlubiyatga uchraydi. Avrangzeb akasi Doro-shukuhni asirga olgach, Agraga kirib taxtni egallaydi. 1658-yil iyun oyida Avrangzeb M.ni ushlatib zindonga tashlaydi. M. Gvalior zindonida 3 yil yotadi. Nihoyat, 1661-yilda Avrangzebning buyrugʻi bilan 41 yoshida qatl etiladi.

## Manbalar
Murodobod

**Murodobod** — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Ramgang daryosi (Gang irmogʻi) boʻyida. Uttar-Pradesh shtatida. Aholisi 500 ming kishi chamasida. Temir yoʻl tuguni. M. — kustar usulda ip gazlama toʻqish, yogʻoch va jezdan tayyorlangan va lok hamda qalay bilan bezatilgan badiiy buyumlar ishlab chiqarishning markazi. Shaharga 1625-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 17-asrda qurilgan Jome masjidi saqlangan.

## Manbalar
Abduqodir Murodov

**Abduqodir Murodov** (1893 – Toshkent – 1974.6.3) – xattot, sharqshunos olim. Abulqosim madrasasida tahsil koʻrgan (1907—17). Dastlab oʻqituvchi, keyin Oʻzdavnashrda xattot boʻlib ishlagan. Navoiy yubileyi qoʻmitasida ilmiy xodim (1940—42), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1944-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ilmiy xodim, xattot boʻlib ishlagan. Institut fondidagi qoʻlyozmalarni oʻrganish, tartibga keltirish, muallifi va kotibini aniqlashda katta xizmat qilgan, institut fondidagi qoʻlyozmalarga mualliflar katalogini tuzgan. 30 ga yaqin kitob koʻchirgan. Arab tilidan Ibn Sinoning „Tib qonunlari“ (1—3jildlar)ni, arab adabiyotidan namunalar, Yoqut Hamaviyning „Muʼjam ul-buldon“ („Mamlakatlar lugʻati“) asarining Oʻrta Osiyo tarixi va geografiyasiga oid qismini tarjima qilgan.

## Manbalar
* Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.
Bayramgeldi Murodov

**Bayramgeldi Murodov** (1939.23.1, Turkmaniston, Ashxobod tumani) — qoraqalpoqraqqosi, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1962). 1963—82 yillar Qoraqalpoq davlat filarmoniyasi qoshidagi "Oyqulash" ashula va rake ansamblida yakka raqqos, baletmeyster. 1982-yildan direktor. "Aytish", "Balik,chilar", "Choʻponlar", "Chavandozlar", "Orol yigitlari", "Ovulda toʻy", "Krraqalpoq syuitasi", "Moldavancha xore-ografik syuita", "Dogʻiston yoshlari", ruscha, vengercha, rumincha, ommaviy raqslar va xoreografik kompozitsiyalarda bosh partiyalarni ijro etgan. Baletmeyster sifatida "Uchrashuv", "Dogʻiston lezginkasi", "Qoraqalpoq qizlari lirik raqsi", "Xalqlar dustligi" va boshqa raqslarni sahnalashtirgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974).

## Manbalar
Joʻrabek Murodov

**Joʻrabek Murodov** — () — taniqli tojik qoʻshiqchisi, bastakori va shoiri. 1974-yil J. Murodovga Tojikiston xalq artisti va 1979-yil SSSR xalq artisti unvoni berilgan.

Murodov Joʻrabek (1942.24.12, Tojikiston, Ayniy tumani) — tojik xonandasi (lirik tenor) va bastakor. Milliy mumtoz, zamonaviy kompozitor hamda bastakorlar asarlarining mohir ijrochisi. Tojikiston xalq, artisti (1971). Xoʻjand pedagogika institutini tugatgan (1962). 1963-yildan Tojikiston filarmoniyasi yakkaxoni. Oʻzining shirador va taʼsirchan ovozi bilan sheʼr mazmuni va nazokatini, insoniy tuy-gʻularni tinglovchi qalbiga tugal va mohirona yetkazish M. talqiniga xos. Repertuarida tojik xalq qoʻshiklari va zamonaviy ashulalar muqim oʻrin tutadi. "Vatan", "Ona", "Zamin", "Non ushogʻi", "Doʻstlarni yoʻqotma", "Mening koʻzlarim", "Roʻdakiy qoʻshigʻi", "Yor diydori", "K,alb zorini qaydan bilasan?", "Ul lolaruxsor" kabi qoʻshiqlari mashhur. Shuningdek, turli xalqlarning qoʻshiklari M. ijro dasturini boyitdi. Bastakor sifatida Hofiz Sheroziy, Jomiy, Rumiy, Bedil gʻazallari va M. Tursunzoda sheʼrlariga yaratgan kuylari mashhur. Osiyo, Yevropa, Amerika mamlakatlarida, shu jumladan, Oʻzbekistonda bir necha bor gastrolda boʻlgan.

## Havolalar  va qoʻshiqlar

## Mukofotlar
* Tojikiston xalq artisti (1974)
* SSSR xalq artisti (1979) 
* Samarqand iftikhorli fuqarosi (1980)
* Bukhoro iftikhorli fuqarosi (1980)
* Nurato iftikhorli fuqarosi (1982).

## Manbalar

* http://jahonnamo.tj/ru/component/k2/item/1516-%D0%BC5%D1%83
* Джурабек Муродов
Kamol Murodov

**Kamol Murodov** (1974-yil 29-noyabrda Buxoro viloyati Olot tumanida tugʻilgan) — oʻzbek dzyudochisi. 1996 va 2000-yildagi yozgi Olimpiada oʻyinlari ishtirokchisi, 2000-yilgi Osiyo chempionati kumush medali sovrindori, 1998-yilda yozgi Osiyo oʻyinlarining bronza medali sovrindori.

## Tarjimai holi
Kamol Murodov 1974-yil 29-noyabrda Buxoro viloyati Olot tumanida dunyoga keladi.

1996-yili Atlantada boʻlib oʻtgan yozgi Olimpiya oʻyinlarida Oʻzbekiston terma jamoasi safiga qoʻshiladi va 95 kg dan yuqori vazn toifasida ishtirok etdi. Murodov 1/8 finalda lyuksemburglik Igor Myullerga 2 daqiqada taslim boʻladi .

1998-yili Bangkokda boʻlib oʻtgan yozgi Osiyo oʻyinlarida 90 kg vazn toifasida ishtirok etib, bronza medali sohibi boʻladi.

Kamol Murodov 2000-yili Sidneyda boʻlib oʻtgan yozgi Olimpiya oʻyinlarida u Oʻzbekiston terma jamoasi tarkibiga kiritiladi. 90 kg gacha vazn toifasida ishtirok etib, 1/8 finalda esa 3-daqiqada janubiy koreyalik Yu Son Yonuga magʻlub boʻladi .

Kamol oʻsha yili Osaka shahrida boʻlib oʻtgan Osiyo chempionatida 90 kg vazn toifasida finalda janubiy koreyalik Yun Don Sikuga imkoniyatni boy berib, kumush medalni qoʻlga kiritadi .

U bir necha bor vakillik xalqaro turnirlarida gʻolib boʻlgan: 1998-yilda Myunxendagi World Masters musobaqalarida, 1999-yilda Nyu-Yorkdagi New York Open turnirida, 2000-yilda Nabuldagi turnirda gʻolib chiqqan .

Kamol Murodov Harbiylar boʻyicha uch marotaba jahon chempionatida gʻolib boʻladi: 1997-yilda Dubrovnikda va 1998-yilda Sankt-Peterburgda bronza medallarini, 2000-yilda Den Xelderda kumush medalini qoʻlga kiritadi .

## Manbalar
Normoy Murodov

**Normoy Murodov** (1947.6.8, Qamashi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1973). 1966-yildan Buxoro shahridagi 24-koʻzi ojiz bolalar maxsus internat maktabida matematika fani oʻqituvchisi. Murodov darslarni koʻzi ojiz bolalarning oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda oʻtkazadi.

## Manbalar
Nuʼmon Murodov

**Nuʼmon Murodov** (1915.5.5 — Andijon — 1988.13.9) — Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Ijodiy faoliyatini havaskorlik teatr jamoalarida boshlagan. 1934—88 yillar Andijon teatrida aktyor (1949—52 yillar direktor). M.ning aktyorlik sanʼati A. Manatov va A. Bakirov ijodi taʼsirida shakllandi. Qahramonlarning ichki kechinmalari va tuygʻularini tabiiy va haroratli ifoda etish, obrazning koʻp qirraliligini yorqin aks ettirish M. ijodiga xos. Alisher Navoiy ("Alisher Navoiy"), Qorabotir ("Tohir va Zuhra"), Yusuf ("Xolisxon"), Yarovoy ("Lyubov Yarovaya"), Murodov ("Iroda"), Bahodir ("Bahodir"), Tibalt ("Romeo va Julyetta"), Husayn Boyqaro ("Alisher Navoiy"), shahar hokimi ("Revizor"), Karl Moor ("Qaroqchilar"), Ezop ("Ezop") kabi obrazlarida aktyor ma-horati namoyon boʻlgan. MURODOV Roʻzimbek (1928.21.3, Toʻrtkoʻl tumani) — baxshi, Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Doston yoʻllarini bobosi Amin baxshi va otasi Murod baxshilardan oʻrgangan. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1956).

Oʻzbekiston radio va televideniyesidagi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrida dirijyor (1957—65), Toshkent musiqa bilim yurtida (1952—92), Abdulla Krdiriy nomidagi madaniyat institutida (2001-yildan) pedagog. M. Xorazm dostonchilik sanʼati anʼanalarini eroniy va shirvoniy uslublarini omuxta yoʻnalishida oʻziga xos ovoz bilan ijro etadi. Soʻz aytishi burro, yuqori nutq sanʼati bilan tinglovchini tezda oʻziga jalb qila oladi. Repertuaridan 20 dan ortiq doston oʻrin olgan: "Oshiq Gʻarib va Shohsanam", "Goʻroʻgʻli", "Najab oʻgʻlon", "Xirmon Dali", "Sayodxon Hamro", "Maxtumquli", "Paygʻambar Ibroxim xalilulloh", "Fidoiy" (E. Oxunova bilan birgalikda) va boshqa "Ona shabrim Toshkentim", "Sanʼat saodatimdir", "Mudom orzu aylab" kabi qoʻshiqlarga musiqa yozgan.

## Manbalar
Mansurjon Murodov

**Mansurjon Nosirovich Murodov** (1955.28.10, Toshkent) — ganchkor, Oʻzbekiston xalqustasi (2001). Toshkent shahar 63kasb-hunar texnika bilim yurtining ganchkorlik boʻlimini tugatgan (1974). 1974-yildan "Us to" birlashmasi (usta Mahmud Usmonov guruhi)da ganchkor usta; 1985-yildan oʻzi tuzgan ganchkorlik guruhiga rahbar; 1997-yildan "Us t azoda" birlashmasida ganchkorlar ijodiy guruhiga rahbarlik qiladi. 1985-yildan boshlab Oʻzbekistonda, jumladan, Temuriylar tarixi davlat muzeyi (1995), Yunusobod tennis korti (1997), Oqsaroy (1999), Shahidlar xotirasi muzeyi (2002), Oʻzbek milliy akademik drama teatri (2002) va boshqa; shuningdek, Malayziya, Germaniya, Qozogʻiston kabi mamlakatlarda jamoat va davlat binolari interyerlarini ganchkorlik bezaklari bilan ziynatladi. O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining o‘ttiz to‘rt yilligi arafasida „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan taqdirlangan. 

## Manbalar
Hanifa Murodova

**Hanifa Nurillayevna Murodova** (1919.22.10, Kattaqoʻrgʻon shahri) — xirurg, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969); tibbiyot fanlari doktori (1964), professor (1966). 2-Moskva tibbiyot institutini tugatgach (1943), harbiy vrach (1943—46), 1-Moskva tibbiyot institutida ordinator (1946—49), MXRda Choybalsan nomidagi institut xirurgiya kafedrasida oʻqituvchi, ayni vaqtda kasalxona xirurgi (1953-56), SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi Yuraktomir kasalliklari ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1956—63), Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti 1-xirurgiya kafedrasi mudiri (1964—80). Ilmiy ishlari turli xirurgik kasalliklarni, xususan, surunkali koronar yetishmovchilikni xirurgik usulda davolash muammolariga bagʻishlangan. MXRning "Qutb yulduzi" ordeni bilan mukofotlangan.

## Manbalar
* Xirurgicheskoye lecheniye pri xronicheskoy koronarnoy nedostatochnosti, T., 1970.
Murodxon

**Murodxon** (? — 1845) — Qoʻqon xoni (1845), oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub. Olimxonning oʻgʻli. Isfara hokimi Sotiboldi dodxoh Qoʻqon xoni Sheralixonga qarshi fitna uyushtiradi, bu ishga Murodxon ham tortiladi. Ular Musulmonqul mingboshi qirgʻizlar isyonini bostirish uchun ketganidan foydalanib xonni asirga oladilar va Murodxonni xon deb eʼlon qiladilar. 3 kundan soʻng Sheralixon oʻldirilgan, saroyi talanib, oʻgʻillari qamoqqa olingan. Qoʻqon aholisi taxt oʻzgarishidan norozi edi, buning ustiga yangi xon oʻzini Buxoro amirining noibi deb eʼlon qilgan. Musulmonqul bu voqeadan xabardor boʻlib oʻz qabiladoshlari boʻlgan qipchoqlarni toʻplab, Murodxonga qarshi hujum qildi. Ular Namangan begi Xudoyorxonni oʻzlari bilan olib kelishadi. Qipchoqlar uni oq kigizga oʻtqazib xon qilib koʻtaradilar. Musulmonqul qoʻshini Murodxonning qirgʻizlardan iborat unchalik katta boʻlmagan qoʻshinini tezlik bilan yengib, oʻrdasini egallab oladi va atigi 7 kun xon boʻlgan Murodxon qatl etiladi.

## Adabiyot
* Nalivkin V. P., Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva, Kazan, 1886; Nabiyev R. N., Feodalnoye xozyaystvo Xudoyar-xana, T., 1972.

## Manbalar