open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Latif Nasriddinov

**Latif Nasriddinov** (1918 - Toshkent — 1943) — 20-asr oʻzbek rangtasvirchi rassomlaridan. Toshkent rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1934—38). Natyurmort, portret janrida ijod qilgan. Ijodini portretlar yaratish bilan boshlagan. Rassom asarlarida shaxslar oʻychan holatda tasvirlangan ("Ota portreti", 1938 va boshqalar), boʻyoq qatlami qalin ishlatilgan hamda puxta va pishiq yotqizilgan, tasvir shakli va ranglar jozibali va ifodali boʻlishi vositasida badiiy obrazlar yaratishga erishgan ("Ona" portreta, 1940; "Avtoportret", 1942 va boshqalar). Natyurmortlar, lavhalar, "Layli va Majnun uchrashuvi", "Layli iztirobi", "Majnun sahroda", "Majnun oʻlimi" kabi kompozitsiyalar yaratgan. Asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi.

## Manbalar
Gulixon Nasriddinova

**Gulixon Nasriddinova** (1949.10.7, Tojikiston Respublikasining Koʻlob shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Termiz pedagogika institutining chettillar fakultetini tugatgan (1971). 1971-yildan Uzun tumanidagi 4-maktabda, 1997-yildan 4-ixtisoslashtirilgan internat maktabida ingliz tili oʻqituvchisi. Gulixon Nasriddinova har bir darsni puxta, jonli, texnik vositalar va test sinovlari asosida tashkil etadi. U ish faoliyati davomida davlat taʼlim standartlarini joriy etish maqsadida no-anʼanaviy dars usullari (seminar, konferensiya, savol-javob, ekskursiya darslaridan)dan foydalanadi.

## Manbalar
Nosiriddinshoh

**Nosiriddinshoh** (1831-1896.1.5, Tehron) — Eron shohi (1848—96). Qojarlar sulolasidan. Muhammadshoh Qojar va Malikjahon xonimning oʻgʻli. Uningdavrida Bobiylar qoʻzgʻolonlari shafqatsizlik bilan bostirilgan. N. davrida Yevropa mamlakatlarining Erondagi siyosiy tazyiqi kuchaygan. N. chet el (ingliz va rus) sarmoyadorlariga telegraf, bank, yoʻl va boshqa konsessiyalarkni bergan. 1892-yilda Angliyadan davlatni asoratga soladigan katta qarz olgan. Chet el ta-maki konsessiyasiga qarshi koʻtarilgan harakatni jazolagani uchun maxfiy terroristik tashkilot vakili Mirzo Rizo Kirmoniy tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar
Nasriy sheʼr

**Nasriy sheʼr** — lirik kechinmalarning sochma badiiy nutq shaklidagi ifodasi. Nasriy sheʼrda harakterningtaraqqiyoti koʻrsatilmay, uning oniy holati tasvirlanadi. Muallif nutqining histuygʻuga boyligi, individual emotsional boʻyoqning ustunligi, nutqning maʼlum ritmik qonuniyatiga mosligi, ni-hryat, oʻziga xos intonatsiyaga egaligi, pauzaning koʻpligi Nasriy sheʼrning muhim xususiyatidir. Unda baʼzan alohida soʻz bir yoki bir necha gapga teng keladi. Koʻp hollarda ran yoki soʻzlar soʻroq, undov ohangiga ega boʻladi. Nasriy sheʼr baʼzan lirik nasr deb yuritiladi. Opbek, Usmon Nosir, Mirtemir va boshqa ijodida Nasriy sheʼrning yaxshi namunalari bor.

## Manbalar
Nasr (ashula boʻlimi)

**Nasr** — 1) Shashmakrm majmuasidagi maqomlarning ashula boʻlimi. N. har bir maqomda mushkilot boʻlimidan keyin joylashgan boʻlib, oʻz navbatida, shoʻʼbalarning 2 katta guruhidan tashkil topadi. Birinchi guruh Saraxbor, Talq-in, Nasr (uz taronalari bilan) hamda yakunlovchi Ufar qismini (Suporishi bilan), ikkinchisi esa, asosan, Savt va Moʻgʻulcha va shoʻʼbalarini oʻz ichiga qamrab oladi; 2) Shashmaqom majmuasidagi maqomlarning ashula boʻlimida 1-guruhni tashkil etuvchi shoʻʼbalardan biri. N. Saraxbor va Talqin shuʼbalaridan keyin kelib, soʻngra Ufarga ulanadi. Shashmaqomda N. yoʻlida bastalangan jami 14 namuna mavjud. Ular Buzruk makrmida — N.i Uz zol, Nasrulloyi, Rostda — N.i Ushshoq, Navroʻzi Sabo, Navo maqomida — N.i Bayet, Orazi Navo, Xusayniyi Navo, Dugoxda — N.i Chorgoh, Orazi Dugoh, Husayniyi Dugoh, Segoh maqomida — N.i Segoh, Navroʻzi Xoro, Navroʻzi Ajam, Iroqda — Muxayyari Iroq deb nomlanadi. N. yoʻlida bastalangan asarlar Xorazm maqomlari, Fargʻona—Toshkent maqom turkumlarida ham asosiy oʻrinlardan birini egallaydi. Oʻtmishda N. ashula yoʻllarini mufassal ijro etuvchi hofizlarni "nasrchi" deb yuritilgan. Ravshan Yunusov.

## Manbalar
Nasos (maʼnolari)

**Nasos**:

* Nasos — suyuqlikni bosim ostida soʻrish va haydash, gazlarni siqish yoki siyraklantirish, sochiluvchi jismlarni soʻrish va haydash uchun ishlatiladigan qurilma (gidravlik yoki pnevmatik mashina, apparat yoki asbob).
* Nasos (yulduz turkumi) (lotincha Antlia) — osmon gumbazining Jan.
Nasrulloyi

**Nasrulloyi** - oʻtmishda (16-asr) yashab ijod etgan mashhur bastakorning ismi (taxallusi)ga nisbat berib atalgan musiqiy asarlar nomi. Shashmaqomda Buzruk maqomi Mushkilot boʻlimida "Muhammasi N." nomi bilan asosiy cholgʻu qismlaridan biri sifatida oʻrin olgan. Ushbu maqomning ashula boʻlimida N. nasr yoʻlida yaratilgan shoʻʼbalardan biridir. U oʻzining kuy qiyofasi jihatidan Buzrukning bosh-qa shoʻʼbalaridan birmuncha farqqiladi. Ichki tuzilishi boʻyicha N. cholgʻu muqadimma, daromad, miyenxat, dunasr, Turk avji, tushirim kuy jumlalaridan tashkil topgan. N. shoʻʼbasi oʻzidan soʻng keladigan 3 Taronaga ega. N.ning bosh kuy mavzui boshqa shoʻʼbalarda namud sifatida ishlatiladi.

Xorazm maqomlarida ham Buzruk maqomi aytish yoʻlidan oʻrin olgan boʻlib, nasr shoʻʼbasi uslubida yaratilgan namunalardan. Toshkent — Fargʻona maqom yoʻllari qatorida N. 5 qismli cholgʻu kuylar turkumi sifatida maʼlum. Uning qismlari har xil vazn va doira usullariga tushirilgan boʻlib, ikkinchisi (chapandoz)ning ashula yoʻli ham mavjud.

## Manbalar
Nassau

**Nassau**, Nasso — Bagama Orollari poytaxti, Nyu-Providens orolning shimoliy soxilida. Iqlimi tropik iqlim; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 21°, iyulniki 28°. Yiliga oʻrtacha 1150&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 172 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi port; chetga dengiz buluti, sizal, sitrus mevalar chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Xalqaro miqyosdagi moliyaviy markaz (250 dan or-tiq bank muassasalari bor). Iqlim kurorti. Turizm rivojlangan. Axrlining katta qismi sayyoxlarga xizmat koʻrsatish bilan band. Oziq-ovqat, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari, kema verfi mavjud. Shaharga 1656-yilda asos solingan va Charlztaun deb atalgan. 1694-yilda ispanlar tomonidan vay-ron qilingan. 1696-yilda qayta qurilib, N. deb nomlangan. N. — mamlakatning madaniy markazi. Kutubxona, muzey, kollejlar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Montegyu va Finkasl fortlari, sobor saqlangan.

## Manbalar
Nastarin

**Nastarin**, siren (Syringo) — zaytundoshlar oilasiga mansub bargi toʻkiladigan buta yoki daraxtlar turkumiga kiruvchi manzarali oʻsimlik hisoblanadi. Uning 30 turi mavjud boʻlib, asosan, Yevrosiyoda tarqalgan. Juda koʻp mamlakatlarda ekiladi. Oʻzbekistonda oddiy nastarin (s. vulgaris), fors nastarini (s. persica), xitoy N. (S. chi-enensis) va boshqa tulari oʻstiriladi. Bargi, asosan, oddiy, yaxlit, baʼzan kesik yoki patsimon qirqilgan. Guli mayda, rangi oq, pushti, qizil. Ikki jinsli, xushboʻy, toʻpguli roʻvaksimon, barg yozishi bilan bir vaqtda gullaydi. Madaniy navlari gultoʻplamining uzunligi 25—30 sm gacha boradi. Tez oʻsadi. Aprel—may (janubiy viloyatlarda), may—iyun (shimoliy viloyatlar)da gullaydi. Mevasi ikki uyali koʻsak. Urugʻidan, parhish usuli bilan va qalamchasidan koʻpaytiriladi. Nastarinning turli-tuman navlari yaratilgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika bogʻida nastarinning dorivor va manzarali duragaylari, introduksiya qilingan navlari yaratilgan. Fors nastarini Toshkentda 2-marta (bahor va kuzda) gullaydi. Gulidan tayyorlanadigan ekstrakt parfyumeriya kosmetika sanoatida, yogʻochi duradgorlikda ishlatiladi.

## Manbalar
Nastaʼliq

**Nastaʼliq** — xattotlik uslubi, arab mumtoz xat uslublaridan biri. XIV asrda shakllangan, nazariy asoschisi Mir Ali Tabriziy. Bu xat nasx va taʼlsh xat uslublari asosida yaratilgan boʻlib, harflarning 5/6 qismi egri va 1/6 qismi toʻgʻri chiziqlar asosida yoziladi. Dastlab moʻtabar qoʻlyozmalarni, asosan, badiiy adabiyot namunalarini ko'chirishda va alohida qitʼalarni bitishda foydalanilgan. Keyinchalik bu yozuv kitobat sanʼatidan nasx va suls yozuvlarini siqib chiqaradi. Oʻrta Osiyo, Eron, Ozarbayjon, Afgʻoniston va Hindistonda keng tarqalgan. Jaʼfar Boysunkuriy, Azhar Tabriziy, Sultonali Mashxadiy va uning shogirdlari Nasta'liqda ijod qilgan. Ayniqsa, Mir Ali Haraviyning Nasta'liqni Movarounnahrda tarqalishida xizmati katta. Darvish Muhammad ("Favoid ul-xutut"), Munis Xorazmiy ("Savodi taʼlim"), Muhammad Azim ("Mirʼoti taʼlim") asarlarida Nasta'liq xatining asoslarini oʻrganish bayon etilgan.

## Manbalar
Nastiya

**Nastiya** (yun. nastos — zich, tarang) — oʻsimlik barglari, gulbarglari va boshqa qismlarining tashqi omillar (yorugʻlik, harorat va boshqalar) taʼsirida harakat qilishi. N. hujayralarning notekis oʻsishi yoki ulardagi taranglik holatining turlicha oʻzgarishi natijasida sodir boʻladi. Epinastiyada oʻsimlikning uchki qismi tez oʻsadi (Mas, kurtak yoki gʻuncha ochganda), gipona-stiyada esa pastki qismi tez oʻsadi (Mas, gullash tugagandan keyin gul qoplamining tutashib ketishi). Taʼsir etadigan omillarga koʻra, fotonas-tiya (yorugʻlik taʼsirida), termonastiya (harorat oʻzgarganda), niktinastiya (kun bilan tun almashganda), seysmonastiya (mexanik taʼsir yoki tebranish taʼsirida), xemonastiya (baʼzi moddalar taʼsirida) farq qilinadi. Oʻsimliklarning hasharotlar yordamida chetdan changlanishida, gulni noqulay sharoitdan qimoya qilishda va boshqa xrllarda N.ning ahamiyati katta.

## Manbalar
Nasturan

**Nasturan** (yun. nastos — zichlashgan va lot. uranium — uran), uran smolali ruda — sodda oksidlar sinfiga mansub mineral. Uranitning kri-stallokimyoviy analogi. Massiv va kollomorf agregatlar. Tarkibida oʻzgaruvchan miqdorda UO3 (20—55%) va UO2 (25—60%) boʻladi. Qushimcha sifatida radiogen qurgʻoshin, Sa, baʼzan nodir-yer elementlari, shuningdek, suv uchraydi. N.ning kristallik strukturasi, odatda, uraninitga mos keladi. Rangi qora, smolasimon yaltiroq, shaffof emas. Qattiqligi mineralogik shkala buyicha 4—6; zichligi UO2 va UO3 nisbatiga qarab, 4500 dan 9000&nbsp;kg/m3 gacha oʻzgarib turadi. Elektromagnit xossasiga ega. Nihoyatda kuchli radioaktiv. U ning eng kup tarqalgan minerali. Murakkab gdirotermal tipli konlarda Sn va W minerallari, shuningdek, kobalt, nikel, temir arsenidlari bilan, mis, qoʻrgʻoshin, vismut, kumush va boshqalarning sulfidlari bilan birga hosil boʻladi. Urantemir rudali konlarda gematit, magnetit va boshqa bilan birga uchraydi. Chukindi tipli konlarda, konglomeratlarda esa qora uran deb ataluvchi ku-kunsimon, tuproqli agregatlarda ham maʼlum. Uran va radiyning asosiy sanoat minerallaridan biri.

## Manbalar
Nastursiya

**Nastursiya**, kaputsin (Tgoraeolum) — nastur-siyadoshlar oilasiga mansub bir yoki kup yillik usimliklar turkumi. Kupincha Janubiy Ame-rikada, asosan, And togʻlarida oʻrmon va chakalakzorlarda 80 ga yaqin turi oʻsadi. Novdalari sersuv, sershox. Bargi qalqonsimon, panjasimon kesik, bandli. Guli yakka, yirik, qizil, sariq yoki olov rang, ikki jinsli. Mevasi bir urugʻli, uch pallaga ajraladi. Manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

## Manbalar
Nasx (uslub)

**Nasx** — xattotlik uslubi, arab yozuvidagi mumtoz xat uslublaridan biri. 10-asrda kufiy yozuvi zaminida yaratilgan, ixtirochisi Ibn Muqla. Kufiy yozuvini kitobat sanʼatidan butunlay siqib chiqargani uchun shu nom bilan atalgan (N. soʻzi "oʻchirish", "bekor qilish" degan maʼnoni anglatadi). Harflarning 4/6 qismi egri va 2/6 qismi toʻgʻri chiziklar asosida yoziladi. Mumtoz xat uslublarida boʻlganidek bu xat uslubida "alif" (I), "dol" (j) va "lom" (j) harflarining turrasi yoʻq, "to" (i) va baʼzan "lom" harfida agar undan keyin "jim" (Ye), "mim" (f), "xr" harflari kelsa, turra boʻladi; "ho" harfi (j.) *. koʻrinishida yoziladi. Asosan qurʼon, hadis, tafsir koʻchirishda qoʻllangan, keyinchalik ilmiy va badiiy asarlar ham shu yozuvda bitilgan. Turli xat uslublari ixtiro qilinganiga qaramay, N. xati bugungi kunda ham turli mamlakatlar matbuotida keng qoʻllanilmoqda.

## Manbalar
Daniel Nathans

**Daniel Nathans** (30-oktyabr 1928, Uilmington shahri – 16-noyabr 1999, Baltimor) — amerikalik genetik, tibbiyot doktori (1954-yildan). Delover shtati universitetini tugatgan (1950). 1972-yildan Jon Gopkisn universiteti tibbiyot fakulteti mikrobiologiya boʻlimi direktori. Ilmiy ishlari molekulyar biologiyaga oid. Restriksion enzimlar (fermentlar) kashf etgan va ularni molekulyar genetikada qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1978, X. Smit bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Natriy gidroksid

**Natriy gidroksid** (*oʻyuvchi natriy*, *kaustik soda* ( – kuydiruvchi)), NaOH – rangsiz kristall, gigroskopik kukun koʻrinishidagi modda. Suyuqlanish temperaturasi 323 °C (604 °F), qaynash temperaturasi 1403 °C (2,530 °F), zichligi-2,02 g/sm3. Suvda yaxshi eriydi, erish vaqtida issiqlik ajratib chiqaradi. Natriy suv bilan taʼsirlashib kuchli ishqorni paydo qiladi. Suvsiz NaOH 65,8° dan yuqorida kristallanadi. Havodagi namni tortadi, shu sababdan yoyilib ketadi va natriy karbonatga aylanadi. Natriy gidroksid natriy metali va natriy gidritni eritadi.

Osh tuzining suvdagi eritmasi (namakob)ni elektroliz qilib hosil qilinadi. Sunʼiy ipak, sovun va boshqa kimyoviy moddalar ishlab chiqarishda, toʻqimachilik va boshqa sanoat tarmoqlarida ishlatiladi. Koʻpgina organik birikmalar, charm va qogʻozlarni yemiradi. Teriga tegsa kuydiradi.

## Manbalar
Natriy karbonat

**Natriy karbonat** - kalsiylangan soda, karbonat kislotaning nat-riyli tuzi Na2CO3. Kub panjarali kri-stallardan iborat rangsiz gigroskopik modda. Suyuqlanish temperaturasi 858°, zichligi 2,5326 g/sm3L Suvda 0° da 6,54%, 20° da 17,69%, 100° da 31,29% eriydi. Suvda eriganda issiklik ajralib chiqadi. Suvli eritmada 32° da yirik tiniq Na2CO310H2O, 32° va 34,8° orasida Na2CO3H2O, 34,8° dan yuqorida Na2CO3H2O koʻrinishida kristallanadi. Natriy karbonat ochiq havoda saqlansa, SO2 ni yutib uyushib qoladi. Toʻqimachilik, qogʻoz, shisha, neft sanoatida, sovun ishlab chiqarishda va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Natriy lampa

**Natriy lampa** — gaz razryadli yorugʻlik manbai. Natriy (Na) bugʻlarida elektr razryadi yuz berganda optik diapazondagi nurlanish (yorugʻlik) pay-do boʻladi. Past bosimli va yuqori bosimli turlari bor. Past bosimlisi natriy bugʻlari va inert gazlar aralash-masi toʻldirilgan shisha naychadan iborat. Bunday lampa sariq nur sochgani uchun umumiy yoritishda ishlatilmaydi. Undan avtomobil yoʻllarini yoritish, shahar koʻchalarini bezatish uchun foydalaniladi.

Yuqori bosimli Natriy lampaning naychasi natriy bugʻlarida yuqori (1200° dan yuqori) temperaturagacha elektr razryadiga chidaydigan polikristall (Mas, A12O3)dan tayyorlanadi. Naychadagi havo soʻrib olinga-nidan soʻng unga natriy, geliy va inert gaz toʻldiriladi. Bunday lampa nafis oltin rang yorugʻlik sochgani uchun ichki va tashqi yoritish tarmoklarida ishlatiladi. Natriy lampa elektr tarmogiga ishga tushirish-rostlash apparatlari orqali ulanadi.

## Manbalar
Natriy sulfat

**Natriy sulfat** — sulfat kislotaning natriyli tuzi. Na2SO4, rangsiz modda, achchiqroq; suyuqlanish temperaturasi 32,4°, suvda oz eriydi (100° da massa jihatdan 29,7%). Tabiatda tenardit va mirabilit minerali koʻrinishida uchraydi. Koʻpchilik tuzlar (Mas, Li2SO4, K2SO4) bilan qattiq eritma va boshqa sulfatlar bilan qoʻsh tuzlar hosil qiladi. Bularning ayrimlari Na2SO4-MgSO4- 4N2O (astraxanit), Na2SO4 (glauberit), Na2SO4-2K2SO4 (glazerit), 2Na2SO4 Na2CO3 (berkeit) tabiatda uchraydi. Natriy sulfat shisha, sulfatli sellyuloza ishlab chiqarishda, toʻqimachilik sanoatida, sovun va charm ishlab chiqarishda, rangli metallurgiyada, tibbiyotda (surgi sifatida) va veterinariyada ishlatiladi.

## Manbalar
Nasx

**Nasx** () — Qurʼon oyatlaridan ayrimlarining qiroati va yozuvini oʻzgarishsiz saqlagan holda, ularni faqat amaldan qoldirish, tatbiq etmaslik. Shu kabi oyat — „mansux“ (bekor qilinuvchi), uni bekor qiluvchi oyat — „nosix“ deb ataladi. Islom tarixiga koʻra, Qurʼon oyatlari yaxlit emas, balki vaqt-vaqti bilan, zarurat va ehtiyojga koʻra, 23 yil mobaynida nozil qilingan. Bu asnoda shariatning ayrim hukmlari oyat va hadislar koʻrsatmasi bilan yangilanib turgan. Shuning uchun baʼzi oyatlar mazmuni bir-biriga zid tuyuladi. Bunday vaqtda ulardan qaysi biri keyin nozil qilingan boʻlsa, oʻshanisi nosix, oldin nozil qilingani esa, mansuxdir.

## Manbalar
Nasx (maʼnolari)

**Nasx**:

* Nasx (arab. — bekor qilish) — Qurʼon oyatlaridan ayrimlarining qiroati va yozuvini oʻzgarishsiz saqlagan holda, ularni faqat amaldan koldirish, tatbiq etmaslik.
* Nasx (uslub) — xattotlik uslubi, arab yozuvidagi mumtoz xat uslublaridan biri.
Natriy xlorid

**Natriy xlorid**, **osh tuzi**, **NaCl** — xlorid kislotaning natriyli tuzi. Kub panjarali kristallardan iborat rangsiz modda. Suyuqlanish temperaturasi 801°, qaynash temperaturasi 1413°, zichligi 2,161 g/sm3. Suvda yaxshi eriydi. NaOH, HCl, MgCl2, CaCl2 va boshqa ishtirokida Natriy xloridning suvda eruvchanligi juda kamayadi. Toza Natriy xloridning gigroskopikligi oz, ammo aralashmalar (Masalan, molyar tuzlari) ishtirokida uning gifoskopikligi juda ortadi. Tabiatda galit (tosh tuz) holida, dengiz va shoʻr koʻl suvlari tarkibida boʻladi. Oziq-ovqat va boshqa sanoat sohalarida, qishloq xoʻjaligida, roʻzgʻorda koʻplab ishlatiladi. Undan oʻyuvchi natriy, xlor, soda, natriy sulfat olishda foydalaniladi.

## Manbalar
Natriyli selitra

**Natriyli selitra**, natriy nitrat, NaNO3 — nitrat kislotaning natriyli tuzi; azotli oʻgʻitlaraan. Suvda yaxshi eriydigan rangsiz kristall modda. Chili selitrasi deb ham ataladi. (Chilidagi tabiiy konlardan olinadi). Sanoatda azot oksidni ishkrrga yuttirib, reaksiya vaqtida hosil boʻladigan natriy nitratni nitrat kislota bilan oksidlab olinadi. Tarkibida 16—16,5% N bor, gigroskopik, saqlanganda bir oz mushtlanadi, quruq holida yaxshi sochiladi. Natriyli selitra fiziologik ishqoriy oʻgʻit, shuning uchun u, koʻpincha, ohaklanmagan nordon chimli-podzolli tuproklarda ishlatiladi. Oʻrta Osiyoning karbonatli tuproklarida, ayniqsa, shoʻrlangan tuproklarda Natriyli selitrani ishlatish tavsiya etilmaydi. Oʻzbekistonda Natriyli selitra Chirchiq"Elektrkimyosanoat" aksiyadorlik jamiyati, Navoiy "Elektrkimyozavodi" aksiyadorlik jamiyati, Fargʻona "Azot" ishlab chiqarish birlashmasida ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Natrolit

**Natrolit** (natriy va yunoncha: lithos - *tosh*) — seolitlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Na2 Al2 Si2 O82N2O, baʼzan Na oʻrnida K va Sa boʻlishi mumkin. Kristallokimyoviy strukturasi tipi boʻyicha karkasli alyu-mosilikatlarga kiradi. Rombik va tet-ragonal singoniyalarda kristallanadi. Kristallari, asosan, ingichka ignasimon, shuningdek, radial-nursimon, tolasimon. Donali zich uyumlardan iborat. Odatda rangsiz, kulrang yoki sar-gʻimtir, qizgʻish. Shishasimon yaltiroq yoki sadafsimon. Qattiqligi minera-logik shkala boʻyicha 5—5,5; zichligi 2,2 - 2,5 g/sm3.

Suv, NH3, CO2, H2S va boshqa moddalarni oʻziga singdira oladi. Sanoatda per-mutitlar (sunʼiy alyumosilikatlar) tayyorlashda ishlatiladi. N. qaynoq suvli eritmalarning vulkan jinslaridagi boʻshliq va yoriqlarda seolit, kalsit, kvars, xlorit bilan birga choʻkishidan hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qura-ma togʻlarida (ayniqsa, Oqtepa, Kalmoqqir, Qoʻrgʻoshinkon va boshqalar), shuningdek, Beltovda (Qizilqum) maʼlum.

## Manbalar
Giulio Natta

**NATTA (Natta) Julio** (1903.26.2, Imperiya shahri, Italiya — 1979.1.5, Milan) — italiyalik organik kimyogar. Organik birikmalarning polimerlanish jarayonlarini oʻrganish va sintetik kauchuklar ishlab chiqarishga katta hissa qoʻshgan. Tartibli tuzilishga ega boʻlgan polimerlar sinfini aniklagan. K. Sigler katalizatori deb nomlangan metallorganik katalizatorlar ishtirokida vanil monomerlarning stereospetsifik polimerlanishni kashf qilgan. Bu usulni qoʻllash polipropilen, polibuten va shahrik. koʻpchilik kauchuklarni sanoat miqyosida ishlab chiqarishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureata (1963).

## Manbalar
Natural logarifm

**Natural logarifm** - asosini Neper soni ye = 2,71828... tashkil qiladigan logarifm. N sonining natural logarifmi lnTV deb belgilanadi.

\ln{x}=\log_{2.718281828459045\ldots}{x}=\int_{1}^{x}\frac{1}{t}\text{dt}\approx0.0000000001\log_{1.0000000001}{x}\approx\log_4{x}+\log_{36}{x}

## Manbalar
Natural xoʻjalik

**Natural xoʻjalik** — oʻz ehtiyojlarini oʻzi yaratgan mahsulot va xizmatlar bilan qondiradigan xoʻjalik. Natural xoʻjalik qoʻl mehnatiga asoslanadi, mehnat unumdorligi past boʻlgan koʻhna mehnat qurollari ishlatiladi. Natural xoʻjalikning kengayishi yangi resurslarni jalb etish, Mas, yangi yerlarni ochib, ekin maydonlarini kengaytirish, mollar sonini koʻpaytirish, ishlovchilar sonini oshirish orqali amalga oshiriladi.

Natural xoʻjalik sharoitidagi iqtisodiy munosabatlar ham sodda boʻladi, ular uzoq vaqt, hatto asrlar davomida, hech bir oʻzgarishsiz saqlanib qoladi. Masalan, Oʻrta Osiyoda yerlarni ogʻzaki kelishuv asosida ija-raga berish, ijara haqini hosilning bir qismidan olish, hosildan kafsan tarqatish kabi munosabatlar uzoq saqlangan. Natural xoʻjalikning eng muhim belgisi uning bozordan ajralgan boʻlishidir.

Bu xoʻjaliqda pul munosabati boʻlmaydi, yaratilgan mahsulotni xoʻjalikning oʻzi xonaki qayta ishlaydi. Mas, natural chorvador xoʻjaligida jundan matolar, gilam, palos va kigizlar, teridan esa oyoq kiyimlari, poʻstin tayyorlanadi. Natural xoʻjalik ibtidoiy davr va oʻrta asrlarda rivoj topgan. Tovar xoʻjaligiga asoslangan bozor munosabatlariga oʻtilgach, u oʻz ahamiyatini yoʻqotadi.

Tovar-pul munosabatlarining rivojlanishi Natural xoʻjalik miqyosini qisqartiradi, soʻngra amalda toʻliq siqib chiqa-radi. Lekin uning ayrim unsurlari jahon iqtisodiyotida saqlanib kelmoq-da. Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda uning ahamiyati katta emas Aholi turmush darajasi past, ilmiy-texnika potensiali yuqori boʻlmagan, ij-timoiyiqtisodiy munosabatlar rivojlanmagan mamlakatlarda Natural xoʻjalik oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish, uy-joy qurilishi, hunarmandchilik va boshqalarda ham muayyan rol oʻynab kelmoqda.

Natural xoʻjalikning ayrim koʻrinishlari 21-asr boshlarida ham Osiyoning togʻli hududlarida, Afrika va Lotin Amerikasining (Amazonka) oʻrmonzor va chakalakzorlarida ovchilik va terimchilik bilan shugʻullanadigan qabilalarda saqlanib qolgan.

## Manbalar
Naturalizm (maʼnolari)

**Naturalizm**:

* Naturalizm (frans.
* Naturalizm (yoʻnalish) — tabiat butun mavjudotni izoxlashning yagona va universal tamoyili deb hisoblaydigan fal-safiy yoʻnalish.
Naturalizm (yoʻnalish)

**Naturalizm** — tabiat butun mavjudotni izoxlashning yagona va universal tamoyili deb hisoblaydigan fal-safiy yoʻnalish. U "tabiat" tushunchasiga ruh va ruhiy narsalarni ham ki-ritadi (stoitsizm, Epikur, J.Bruno, Gyote, romantizm, 19-asrdagi biologik dunyoqarash, hayot falsafasi). I.Kant fikricha, N. hamma sodir boʻlayotgan narsalarni tabiat bilan bogʻlash va undan keltirib chiqarishdir. Axloqsa N. tabiat qonunlariga mos keluvchi oʻz shaxsiy intilishlarini rivojlantirishga asoslangan hayot tarzi. Bunga axloq tushunchasini tabiiy krbiliyatlar, shuurlar, intilishlar, manfaatlar kurashi orqali falsafiy tushuntirishga harakat qilish ham kiradi (kiniklar, stoiklar, J.Russo, O.Kont, K.Marks, F.Nitsshe). Sotsiologiyada N. — jamiyat taraqqiyoti turli tabiiy omillarga — iklim sharoitlari, geografik muhit, odamlarning biologik va irq-iy xususiyatlariga bogʻliq deb tushuntiruvchi nazariyalarga mansub. N. 17— 18-asrlar maʼrifatchilarining yetakchi tamoyillaridan biri ("tabiiy inson", tabiiy jamiyat, tabiiy axloq, tabiiy huquq konsepsiyalari va hokazo). Diniy dunyoqarashda N. — panteistik gʻoyalarning namoyon boʻlishidir, yaʼni xudo bilan tabiatni bir deb bilish, xu-doni tabiatga singdirib yuborish, xudo bilan moddiy olam oʻrtasiga hech qanday toʻsiq qoʻymaslik (Forobiy, Ibn Sino, Bedil, J.Bruno, B. Spinoza).

## Manbalar
Naturfalsafa

**Naturfalsafa** — tabiat falsafasi; tabiatni bir butun tizim sifatida, asosan, jonli mushohada negizida yoki tabiatshunoslikdan uzlashtirilgan bilimlar orqali talqin etish va tushuntirish, uning umumiy manzarasini tasvirlash borasidagi falsafiy urinishlar majmuasi. Yunon naturfaylasuflari — Fales, Anaksimandr, Anaksimen, appoloniyalik Diogen, Geraklit N.ning asoschilari boʻlganlar. Ular barcha mavjud narsalar kelib chiqishining yagona tabiiy asosini topishga urindilar. N.ning keyingi rivoji Aristotel maktabi va stoiklar faoliyati bilan bogʻliqboʻldi. N. ("philosophia naturalis") tushunchasi ilk bor Senekalya. uchraydi. N. bilan tabiatshunoslik oʻrtasidagi chegara va uning falsafasidagi oʻrni tarixan oʻzgarib turgan. Aslida, N. falsafa ilmining ilk tarixiy shakli sifatida namoyon boʻddi. Yunon natur faylasuflari ilm-fan tarixida juda muhim sanalgan koʻpgina qarashlarni, jumladan, atomistik qarashlarni ilgari surdilar. Keyinchalik, N. odatda, fizika yoki fiziologiya, yaʼni tabiat toʻgʻrisidagi taʼlimot deb ataldi. Falsafa xudo toʻgʻrisidagi taʼlimot bilan yaqinlashgan oʻrta ayerlarda N. falsafa sohasidan uzoqlashdi. N.ning ayrim unsurlari nasro-niy, musulmon va yahudiy dinlarining olamni xudo tomonidan yaratilishi toʻgʻrisidagi taishmotlariga moslashtirildi. Natijada, N., koʻpincha, xayol-parastlik shaklidagi natursafsataga aylandi. Biroq, oʻrta ayerlarda tabiatshunoslikning rivoji bilan bogʻliq tarzda N. ham rivojlandi. Bu hol Gʻarbda sxolastika rivojining soʻnggi bo-sqichi davri (Foma Akvinskiy, Buyuk Albert ijodi)da, Sharkda esa undan ancha oldinroq — Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino va boshqa faoliyatida kuzatiladi.

Uygʻonish davri falsafasida tabiatga nisbatan qiziqishning ortib borishi bilan N.ning yangi namoyandalari (J. Bruno, B. Telezio, J. Kampanella, J. Kardano, Paratsels, F. Patritsi) yuzaga keldi. Uygʻonish davri N.si, asosan, panteizm va gilozoizm negizida rivojlandi, koʻp hollarda esa hayolpa-rastlik tusini oldi. Tabiatni oʻrga-nishning tahliliy usullari ustuvor boʻlgan 17—18-asrlarda N. ortga chekindi. Biroq, N. nemis mumtoz falsafasida falsafiy yoʻnalishlardan biri sifatida yangidan olgʻa surildi (Kant, Shelling, Oken, Gegel, Shopengauer, Gyote, Karus). Tabiatshunoslikning ulkan yutuqlari va idealistik N.ning unutila borishi 20-asrda N.ni avval materializm tomonga ogʻdirgan boʻlsa, soʻng uni butunlay barham toptirdi. 19-asrning oxiri va 20-asr boshlarida N.ning yangi turdagi shakllarini kaytadan yaratishga urinishlar (Ostvald, Reynke, Drish, Paladi, N.Gartman) yuz berdi.

## Manbalar
Natura

**Natura** (lotincha natura — tabiat) — 1) inson harakteri mijozi, axloqi; 2) pul oʻrniga toʻlangan mol, mahsulot (qarang Ayirboshlash); 3) (tasviriy sanʼatda) rassom tomonidan tasvirlash uchun tanlangan voqelikdagi real obʼyektlar (tabiat koʻrinishi, odam, xayvon, buyum va hokazo). N. tanlash, kuzatish hamda uning talqinida ijodkorning gʻoyaviy-estetik qarashlari, maq-sadi namoyon boʻladi. Realistik tasviriy sanʼat asoslarini egallashda N. asosiy manba hisoblanadi. N.ni kuzatish, uning tuzilishi va rasmini chizish orqali ras-som, haykaltarosh, meʼmor hayotni chuqurroq anglab, dunyoviy bilimlari kengayib, fazoviy tasavvuri ortib boradi. N.dan ijodkor bevosita xayotiy chizgilar ishlashi, ularning etyud, eskizlari — xomaki rasmlar (koʻpincha manzara, portret, natyurmort va mavzuli kompozitsiyalar) yaratishi mumkin.

## Manbalar
Natuflar

**Natuflar** — mezolit davri odamlari; gavda tuzilishiga koʻra, hind-oʻrta dengiz irqiga yaqin boʻlib, negroid irqining ayrim belgilari boʻlgan. Natuf madaniyati yodgorliklaridan topilgan skletlar boʻyicha aniqlangan.

## Manbalar
Sergey Naumov

**Sergey Nikolayevich Naumov** (1874.6.7, Kaluga — 1933.11.12, Toshkent) — kimyogar. Turkiston universiteti professor (1920-yildan). 1920—24 yilda shu universitet tibbiyot boʻlimi dekani, laboratoriya mudiri (1924—25), organik kimyo kafedrasi mudiri (1925-yildan). N.ning naftenlar sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari katta ahamiyatga ega. N. tomonidan sintez qilingan 1,4-dimetilgeksametilen yangi modda sifatida tan olingan. U xinon va to-luxinondibromidlar tuzilishini, xossalarini oʻrganish sohasida chuqur izlanishlar olib bordi, 2,3-siklogek-sandion 1,4-dikarbon efirining tuzilishini topdi. Mazkur modda hosilalaridan xinoksalin, monooksim, dioksim, monogridrazon, bipirazolon, ozazon va boshqalarni sintez qildi. Uning ilmiy kuzatishlari natijalari oʻlaroq izomerlanish reaksiyalariga ancha aniklik kiritildi, turli efir moddalari sintezi amalga oshirildi. N.ning Oʻrta Osiyo togʻlarida uchraydigan tabiiy selitrani sintez sohasida qoʻllash borasidagi ishlari amaliy ahamiyat kasb etadi.

Oʻzbekistonda kimyo fanining rivojlanishi, milliy kadrlar tayyorlash, yangi yoʻnalishdagi ilmiy va ilmiy-uslubiy ishlarning yoʻlga qoʻyilishida N.ning xizmatlari katta. Uning shogirdlari orasida SYU.Yunusov, O.S. Sodiqov, h.Rustamov, K.S. Ahmedov kabi mashhur kimyogarlar bor. Oʻzbekiston milliy universitetining kimyo fakulteti professor S.N.Naumov nomi bilan ataladi.

## Manbalar
Nautiluslar

**Nautiluslar** (Nautilus) - boshoyoqli mollyuskalar sinfining bitta turkumi. Tanasi koʻp kamerali, spiralga oʻxshab oʻralgan chigʻanoq ichida joylashgan. Chigʻanoq diametri 15—23 sm, vazni 1,8&nbsp;kg gacha. Eng qadimgi mollyuskalar, hozirgacha faqat bir necha turi yashab qolgan. Chigʻanoq ogʻzidan N.ning boshi va koʻp sonli paypaslagichlari chiqib turadi. Boshqa boshoyoqli mol-lyuskalarga nisbatan soddaroq tuzilgan. Hind okeani sharqida va Tinch okean gʻarbida 100–750 m chuqurlikda yashaydi. Oʻlimtik va holsizlangan qisqichbaqa hamda balikdar bilan oziqlanadi. Urgʻochilari 10 ta gacha yirik tuxum qoʻyadi.

## Manbalar
Nautofon

**Nautofon** ( — dengizchi va fon) — mayoqlarga oʻrnatiladigan membranali elektr-akustik apparat, tovush tarqatgich. Tuman va bulutli paytlarda yoki yogʻingarchilik vaqtida tovush signallari tarqatadi. Nautofon tarqatgan tovush 15 dengiz milyassta eshitiladi. Kemalarni boshqarishda yoʻl koʻrsatuvchi vosita sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Natuf madaniyati

**Natuf madaniyati** - Falastin va Suriyadagi mezolit davri madaniyati (mil. av. 10—8-ming yillik). Vadi annatuf vodiysi nomidan olingan. Natuf madaniyatiga oid gorlar, manzilgoxlar va qabrlar tadqiq etilgan. Natuf madaniyati kishilari ovchilik, baliq ovlash, terimchilik bilan shugʻullanganlar.

## Manbalar
Nafas organlari

**Nafas organlari** - organizm bilan tashqi muhit (suv yoki havo) oʻrtasida gaz almashinuvi uchun ixtisoslashgan organlar. Hayvonlarda tana qoplagʻichi yoki ichagi devorining botib kirishi yoki boʻrtib chiqishi tufayli vujudga kelgan. Koʻpchilik umurtqasiz hayvonlar (gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, chuvalchanglar, tuban qisqichbaqasimonlar, ignaterililar)da nafas organlari boʻlmaydi. Umurtqalilar orasida teri orqali nafas olish kam harakatlanadigan va mayda hayvonlar — ayrim baliqlar, suvda va quruklikda yashovchilar uchun xos. Nafas organlari dastlab chuvalchanglarda jabralar shaklida paydo boʻlgan. Kislorod tanqis boʻlgan, oqmaydigan loyqa suvlarda yashaydigan ayrim baliklarda atmosfera havosi bilan nafas oladigan organlar — oʻpkalar, labirint apparat rivojlangan. Orqa ichakning ayrim qismlari orqali sodir boʻladigan gaz almashinuvi ichak orqali nafas olish deyiladi (ayrim laqqasimon va boshqa baliklar).

Quruklikda yashaydigan hayvonlarning asosiy nafas organlari traxeyalar yoki oʻpkalar hisoblanadi. Ontogenezda nafas organlari oʻzgarishi mumkin. Masalan, koʻpchilik baliklar embrionlari dastlab tana yuzasi orqali nafas oladi; keyinroq ularda sariqlik xaltasida sariklik nafas olish sistemasi yoki suzgichlar (anal, orqa, dum) nafas olish sistemasi paydo boʻladi. Keyinchalik lichinkalarda tashqi jabralar, soʻngra jabra apparata rivojlanadi. Amniotlar embrionida nafas olish vazifasini dastlab sariklik xaltasi, keyinroq allan-tois bajaradi.

Odamda Nafas organlari havo oʻtkazuvchi yoʻllar (burun boʻshligʻi, hiqildoq, kekirdak va bronxlar) hamda oʻpkadan iborat.

## Manbalar
Nafaqa

**Nafaqa** — muhtoj odamlarga davlat, korxona, muassasa va ayrim shaxslar tomonidan beriladigan yordam puli. Oʻzbekiston Respublikasida mehnat stajiga koʻra beriladigan pensiyadan farqli holda Nafaqa davlat tomonidan, asosan, bolalikdan nogiron, yolgʻiz qariya va yolgʻiz nogironlarga, mehnatga vaqtinchalik qobiliyatsizlarga, homilador va tuqqan ayollarga, 3 yoshgacha boʻlgan bolalari tarbiyasi bilan band boʻlgan ayollarga, ishsizlarga, kam taʼminlangan va koʻp bolali oilalarga va boshqa beriladi (qarang Ijtimoiy nafaqa).

## Manbalar
Nafis (maʼnolari)

**Nafis**:

* Navis — Avstriyadagi shahar;
* Nafis (olma navi) — qishki, erta hosilga kiradigan olma navi.
* Nafis (futzal klubi) - Samarqand shahrining futzal klubi.
Nafisiy Said

**Nafisiy Said** (1895.8.6 - Tehron — 1966.13.11) — Eron olimi, yozuvchisi va jamoat arbobi. Tehron universiteti professor (1934-yil), Eron Farhangistoni (Til va adabiyot akademiyasi) aʼzosi (1935-yildan). Tehron, Bern va Parijda oʻqigan. Ijodi 20-yillardan boshlangan. Eron, Markaziy Osiyo, Hindiston xalqlari adabiyoti, madaniyati va tarixi masalalariga, shuningdek, rus va Gʻarbiy Yevropa adabiyotlariga oid tadqiqotlar qilgan. N. "Abu Abdulloh Jaʼfar ibn Muhammad Rudakiy Samarqandiyning hayoti va ijodi" nomli 3 jildli monografiya (1931—1940-yillar), "Farangis" (1931-yil) romani, "Qojarlar tarixi", "Bahrayn tarixi" (1955-yillar) hamda "Hozirgi Eronning ijtimoiysiyosiy tarixi" (1959-yil) kabi asarlar muallifi. "Bayhaqiy tarixi" (1—3-jildlar, 1940—1953-tillar)ni, Xondamirning "Dastur ul-vuzaro" asarini nashr ettirgan. "Nodirshoh haqida oxirgi yodgor" (1926-yil) pyesasi tarixiy mavzuda. Hofiz Sheroziy, Farididdin Attor, Ibn Sino va boshqa haqida bir qancha nasriy asarlar yozgan, fors tilining izoshli lugʻati (1930-yil, 5-jild) va fransuzcha-forscha lugʻat (1931—1932-yillar) tuzgan. N. sheʼriyatida zamonaviy turmushdagi voqea-hodisalar oʻz aksini topgan. Nasriy asarlarida gʻarb adabiyotining sezilarli taʼsiri bor.

## Manbalar
* Jannatning yarim yoʻlida, T., 1974.
Naflilik nazariyasi

**Naflilik nazariyasi** - turli neʼmatlar nafliligining mohiyati, mazmuni va ahamiyati toʻgʻrisidagi taʼlimot (qarang Naflilik).

## Manbalar
Nafosat

**Nafosat** — goʻzallik turi. Narsa va hodisalarning tashqi koʻrinishi (shakli, rangi)dagi alohida mukammallikni, mutanosiblikni ifodalaydi (Masalan, sportchi qiz yoki yigitning qaddi-qomati, turfa gullarning rangbarangligi). Kishilarning muomalasi, nutqi, akli, kiyinishiga nisbatan nafosat tushunchasi ularning nazokatli, nozik didli ekanligidan darak beradi. Nafosat badiiy adabiyotda voqelikdagi tabiatan nafis narsa va hodisalarning inʼi-kosi sifatida ifodalansa, sanʼatda, nimani aks ettirishidan qatʼi nazar, aks ettirish uslubining nihoyatda nozik ifodaliligida, ijro usulining alohida nafisligida yuzaga chiqadi. Haqiqiy nafsini soxta, yasama nafislikdan ajrata bilish lozim. Yuksak insoniy fazilatlarni, xalqchil gʻoya, ijtimoiy mazmunga ega boʻlgan va tabiat goʻzalligini aks ettirgan nafisligina haqiqiy hisoblanadi. 

## Manbalar
Nafrat

**Nafrat** — muayyan shaxsga yoki kishilar guruhiga, gʻoyaga yoki amaliy faoliyatga nisbatan qattiq gʻazab va jirkanish tuygʻusi. Muhabbat ziddi. Aqlli, toʻgʻri, halol, pok va vijdonli inson nopok, oʻgʻri, poraxoʻr, munofiq, axloqan buzuq kishilardan va ularning ishlaridan hazar qiladi, ularga nafrat bilan qaraydi. Qurʼon va hadislarda nopok, imonsiz, tuhmatchi va gʻiybatchi kishilar ham nafratga loyiq ekanligi taʼkidlanadi.

## Manbalar
Naftalin

**Naftalin** (yun. naphtha — neft), S|0N8 — aromatik uglevodorod; konden-satlangan 2 ta benzol halqasidan tuzilgan. Rangsiz, oʻziga xos hidli plastinkasimon kristall. Mol. m. 128,2, suyuqlanish temperaturasi 80,3°, qaynash temperaturasi 218°. Zaharli, zichligi 1025&nbsp;kg/m3. Suvda oz, spirt, efir, benzolda yaxshi eriydi. Toshkoʻmir chirki (dyogoti)dan olinadi. Naftalin koʻpgina organik yarim mahsulotlar, boʻyagichlar (naftollar, naftilaminlar va ularning sulfokislotalari), plastifikatorlar, suyultirgichlar, sirt faol moddalar va boshqa olishda boshlangʻich mahsulot hisoblanadi. Naftalinning yaqin gomologlaridan — metilnaftalinlar oʻsimliklarning oʻsish regulyatorlari sifatida, polimetilnaftalin insektitsid sifatida, Naftalinning sulfokislota tuzlari emulʼgatorlar sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Nafis (olma navi)

**Nafis** — qishki, erta hosilga kiradigan olma navi. R.R.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida madaniy navlarning erkin changlanishidan olingan urugʻdan oʻstirilgan oʻsimliklardan tanlab chiqarilgan (1963, M.M.Mirzayev, O.K. Afanasyev, A.Hamroxoʻjayev). Daraxti keng piramidasimon, kuchli oʻsadi, shoxshabbasi siyrak, navdalari toʻq jigarrang. Gullari yirik, pushtirang. Aprelda gullaydi (10—14 kun). Golden Delishes, Parmen, Jonatan kabi navlardan yaxshi changlanadi. Mevasi yirik (160—180 g), silliq, qizil, sariq, eti oq, shirin, muloyim, har yili hosil qiladi. Mevasi oktabr boshlarida terib olinadi. Kuchli oʻsadigan payvandtaglarda 5—6-yili, pakana payvandtaglarda 3-yili hosilga kiradi. Bakteriyali va vi-rusli kasalliklarga chidamsiz. Oʻzbekistonning barcha mevachilik zonalarida ishlab chiqarish sinovlari uchun rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Naftandoz

**Naftandoz** (arabcha, – naft, neft, forscha, — andoz, otmoq) – neftni yondirib otish quroli. Oʻrta Osiyo xududidagi koʻplab shahar harobalaridan arxeologik konussimon idishlar (simob koʻzacha) topishgan. Ularning aksariyati naqsh, bezaksiz. V. L. Vyatkin Afrosiyob shahar harobasidan ustiga „fath“ – gʻalaba deb yozilgan shunday idish topgan. Oʻrta asrlardagi qoʻshinlar tarkibida maxsus Naftandozlar qismi mavjud boʻlgan. Tarixiy manbalarda Naftandoz istilohi XVI asrdan soʻng uchramaydi.

## Manbalar
Naftenlar

**Naftenlar** (**sikloalkanlar**, **siklanlar**, yoki **sikloparafinlar** deb ham nomlanadi) (yun. naphtha — neft) - siklopentan va siklogeksan qatorining toʻyingan alitsiklik uglevodorodlari, shuningdek, molekulasida 2 tadan 5 tagacha qalqasi boʻlgan murakkab bi- va politsiklik uglevodorodlar. Umumiy formulasi SpN2p. Toʻyingan uglevodorodlardan molekulasidagi uglerod atomlarining siklik (halqa hosil qilib) joylanishi bilan farq qiladi. Asosiy manbai — neft. 

Neftda, sikli (halqasi)da 5 va 6 ta uglerod atom boʻlib, tabiatda birmuncha koʻp tarqalgan naftenlar bor. Siklida 6 ta uglerod atomi boʻladigan naftenlar — geksametilenlar (siklogeksan va uning gomologlari) muhim. Ular neftni haydash yoʻli bilan olinadi. Katalitik kreking jarayonida aromatik yoki toʻyinmagan uglevodorodlarga aylanadi. Naftenlar motor yonilgʻilarining tarkibiy qismi hisoblanadi. 

Ochiq zanjirli uglevodorodlar bilan birga yopiq (siklik) zanjirli toʻyingan u.v lar ham bor.Ularning bir necha xil nomi bor: sikloalkanlar, sikloparafinlar, polimetilenlar, siklanlar, naftenlar. Umumiy formulasi: **CnH2n** boʻlib, n=2 va undan katta. S. Boku neft idan Markovnikov tomonidan ajratib olingan va mukammal oʻrganilgan. Ular kimyoviy xossa siga koʻra alkanlar ga yaqin turadi: yonuvchan, kimyoviy aktivligi kam, vodorod atomlari oʻrnini galogenlar olishi mumkin. S. va ularning gomolloglari karbosiklik birikmalar qatoriga kiradi.

## Siklanlarning gomologik qatori
* Siklopropan
* S.butan
* S.pentan
* S.geksan
* S.geptan
* S.oktan
* S.nonan
* S.dekan

## Manbalar

## Manbalar
Nax-dogʻiston tillari

**Nax-dogʻiston tillari** - kavkaz (iberi-kavkaz) tillarining bir tarmogʻi. Checheniston, Ingushiya, Dogʻiston respublikalarida, Ozarbayjon, Gruziya, Turkiyaning ayrim hududlarida tarqalgan 29 ta tilni oʻz ichiga oladi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2,5 mln. kishiga yetadi. N.-Nax-dogʻiston tillari oʻz navbatida 5 yoki 6 guruhga boʻlinadi. Ularning asosiylari: nax tillari (chechen, ingush, batsbi), avar-and tillari (avar, botlix, godoberi, axvax, karatay, tinda chamali, and), lak-dargʻin tillari (lak, dargʻin), sez tillari (sez, bejtin, gunzib, xvarshin), lazgin tillari (lazgin, tabasaran, agul, rutul, saxur, archin, udin, xinalug). Fonetikasi unlilar tizimining moʻʼtadil rivojlanishi (3—10) va un- ! doshlar tizimining murakkabligi (35—40) bilan ajralib turadi. Ayrim tillarda unlilar miqdori 15—20 tagacha yetadi. Unlilar choʻziqlik boʻyicha farqlanmaydi. Bir qator tillarda burun, boʻgʻiz va umlautli unlilar mavjud. Morfologiyasi agglyutinativ xususiyatga ega. Affiksatsiya, oʻzaklar takrori asosiy grammatik vositalardan hisoblanadi. Suffiksal soʻz yasalishi prefiksal usulga qaraganda keng qoʻllanadi. Ot va feʼl morfologiyasi rivojlangan. Kelishiklar miqdori ancha koʻp. Sintaksisi va undagi sintaktik holatlar turkiy tillardagiga ancha yaqin. Ushbu tillarning lugʻat tarkibi, aso-san, ularda qadimdan qoʻllanib kelgan soʻzlar va ulardan yasalgan leksemalardan iborat. Ularda turkiy, arab, fors tillaridan oʻzlashgan, rus tilidan kirib kelgan soʻzlar ham anchagina.

N.-Nax-dogʻiston tillaridan chechen, ingush, avar, lak, dargʻin, lazgin, tabasaran tillari 1921-yilgacha arab grafikasi asosidagi, 1921—38 yillarda lotin grafikasi asosidagi yozuvga ega boʻlgan; 1938-yildan esa rus grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanib kelinmoqda. Bu guruhdagi bosh-qa tillar oʻz yozuvlariga ega emas.

## Manbalar
Naturalizm

**Naturalizm** (;  — tabiiy) — 19-asrning oxirgi choragida Yevropa va AQSH adabiyoti va sanʼatida yuzaga kelgan oqim va ijodiy metod; real borliqni obyektiv, aniq va hissiz aks ettirishga intilgan. N. tabiiy fanlarda erishilgan muhim muvaffaqiyatlar taʼsirida yuzaga kelgan. Asosiy tasvir obʼyekti — inson, uning tabiiy va fiziologik hayot tarzi; tabiat va atrof muhitni uning maishiy va moddiy muhiti deb bilgan. Bu esa, oʻz navbatida, badiiy imkoniyatlari cheklangan badiiy mada-niyat taraqqiyotini taʼminladi: Fransiyada E.Mane, E. Dega, A.Tuluzlotrek; Belgiyada K. Menye, P.Polyus; Germaniyada M. Liberman, X. Bartels, K. Kolvits; Italiyada verizm vakili V.Vela va boshqa Tasviriy sanʼatda N. borliqni gʻoyaviy mazmunsiz, badiiy umumlashma va tanlashlardan holi, tashqi ji-hatdan aynan hayotiy aks ettiradi. Loʻnda, yuzaki tasvirlash, ikkinchi darajali ba-tafeillik, oddiy koʻchirish 1820—30 yillardayoq namoyon boʻddi (ayniqsa, fransuz rassomlari P.Delorosh, O. Berne va boshqalar), akademik tasvirlash bilan osongina qoʻshilib salon sanʼatining koʻplab turlarini yuzaga keltirdi. 19-asr oʻrtalaridan N. tarixiy, diniy va majoziy janrlardagi anʼanaviy koʻtarinkilik tu-shunchalari qasddan "pasaytirib" maishiy dalillarda izoqlangan joʻngina hayotga keltirilishi oʻziga xos voqea boʻldi.

Adabiyotda N. inson harakterini ilmiy (eksperimental) oʻrganishni maqsad qilib qoʻydi. Adabiy-badiiy asarga "insoniy hujjat" deb qaraldi. N. dastlab Fransiyada paydo boʻldi. Fransuz adibi Emil Zolya oʻzining "Eksperimental roman" (1880), "Naturalist romanchilar", "Teatrda naturalizm", "Dramaturglarimiz" (1881) asarlarida N.ni ijodiy metod sifatida asoslab berdi, E. Zolya atrofida naturalistok maktab vujudga keldi (G. Mopassan, P. Aleksis, A. Dode va boshqalar). J. Shanflyori, L.E.Dyuranchi, G.Flober, aka-uka E. va J. Gonkurlar, P. Amp (Fransiya), A.Xold (Germaniya) va boshqa ham N. nazariyasini rivojlantirishga katta hissa qoʻshdilar.

Naturalistlarning ayrim tasvir prinsiplariga, insonni axloqiy jihatdan yalangʻoch holatda koʻrsatishlariga, tasvir obʼyektini tanlashga ehtiyoj yoʻqligi xususidagi qarashlariga tanqidiy munosabatlar bildirilgan. Ayni chogʻda, ushbu oqimning dunyo ada-biynazariy tafakkuri tarixidagi mavjud voqelik ekani tan olingan; mavzu doirasining kengligi, yangicha tasvir usullari, shaxs va olomon munosabatlarini oʻrganganlari ijobiy hodisa sifatida baholangan.

Fransuz adabiy muhitida paydo boʻlgan N. taʼsiri, maʼlum vaqt oʻtgach, boshqa mamlakatlarda ham sezilgan. Jumladan, N.ning Germaniyada A. Xols, G. Gauptman, Angliyada J.Mur, JTissing, AQShda S.Kreyn, F.Nor-ris, X.Garlend kabi namoyandalari bor edi. Garchand Rossiya adabiy muxitida "naturalizm" atamasi bevosita qoʻllan-magan boʻlsa ham, bu oqim taʼsiri D.Ye. Maminsibiryak, P. D. Boborikin ijodida seziladi. N.ga xos ayrim unsurlar boshqa ijodiy metodlar asosida yozilgan turli badiiy asarlarda ham uchrashi mumkin.

## Manbalar
Naxichevan (maʼnolari)

**Naxichevan**:

* Naxichevan, Naxichevan Muxtor Respublikasi — Ozarbayjon Respublikasi tarkibidagi muxtor respublika.
* Naxichevan (shahar) — Ozarbayjondagi sha-har.
Naxshabiy Abu Turob

**Naxshabiy Abu Turob** (? - 850, Qarshi) — tasavvuf shayxlaridan biri. Piri murshid darajasiga erishgan. U tasavvufning muhim shartlaridan biri boʻlgan nafs va kibrni jilovlashning inson hayotidagi ahamiyatini koʻrsatgan. Alisher Navoiy oʻzining "Lison uttayr" dostonida Naxshabiy nomini ehtirom bilan tilga olgan. Abu Turob Xuroson mashoyixlari orasida mashhur boʻlgan. Qirq marta hajni ado etgan. Maʼruza va suhbatlarida kishilarni nafsni tiyib yurishga, sabr-qanoatli boʻlishga, shariat, tariqat va maʼrifat yoʻlidan borishga chaqirgan. Zamondoshlari uni "ma'no shohining mardoni", "Taqvo osmonining oyi", "Haqiqat ilmining orifi", "qutbi zamon" deb taʼriflashgan. Abu Turob haqida el orasida oʻnlab naqllar yoyilgan. Shulardan yigarmaga yaqini Muhammad Siddiq Rushdiyning "Avliyolar sultoni, turonlik avliyolar" kitobida (Toshkent, 1995) keltirilgan. Alisher Navoiy uning 261 hijriy (mil. 875) yilda olamdan oʻtganligini qayd etadi. Basra dashtida vafot etganligi rivoyat qilinadi. Qabri Qarshi shahrida.

## Manbalar
Nasha

**Nasha** yoki **Cannabis** () — nashadoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt oʻsimliklar turkumi; yigiriladigan lub tolali, moyli ekin. Vatani — Markaziy Osiyo. Tolasi va moyi uchun miloddan avvalgi 1-ming yillikdan ekib kelingan. Bir-biriga juda yaqin 3 turi bor: madaniy yoki ekma nasha (C.sativa) — tola olish uchun Rossiya, Belarus, Ukraina, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida, Hindistonda ekiladi, yovvoyi holda Mongoliya, Afgʻoniston, Hindiston, Pokiston, Xitoyda oʻsadi; hind nashasi (C.indica) — Eron, Turkiya, Suriya va boshqa mamlakatlarda urugʻidan quyuq moy olish uchun, bargi hamda poyasi chekiladigan nasha (narkotik mahsulot — gashish) va urgʻochi toʻpgulidan marixuana olish uchun yetishtiriladi, yovvoyi holda Oʻrta Osiyo, Pokiston, Afgʻoniston va boshqa mamlakatlarda oʻsadi; yovvoyi nasha (C.ruderalis) — Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir, Volgaboʻyida bahorgi ekinlar orasida, partov yerlarda begona oʻt sifatida koʻp oʻsadi.

Madaniy nashaning ildizi oʻq ildizdir. U 1,5—2,0 m chuqurlikka kirib boradi. Poyasi 1–5 m gacha yetadi, diametri 10– 30 mm, 7—8 boʻgʻinli, nisbatan issiq-sevar, namsevar oʻsimlik. Naviga qarab vegetatsiya davri 65—160 kun. Ikki uyli (erkak va urgʻochi oʻsimlikka boʻlinadi), chetdan changlanadi. Barglari panjasimon, yashil, bandlari qizgʻish-binafsharang. Gultoʻplami shingil, urgʻochi oʻsimliklarida gʻuj, barg qoʻltiqlarida, erkak oʻsimliklarida esa yon shoxlarining uchlarida joylashadi. Gullash davri 15—25 kun davom etib, erkak oʻsimlik gullari urgʻochi oʻsimlik gullaridan 4—7 kundan keyin ochiladi. Mevasi ikki pallali, bir urugʻli yongʻoqcha, yuzasi silliq, diametri 2–5 mm. 1000 dona urugʻi vazni 10—26 g. Urugʻi 1—2° da unib chiqadi, 8—10° da maysalanadi, —5, —6° sovuqqa chidaydi, 19—25° da yaxshi rivojlanadi. Shonalash-gullash davrida suvni koʻp talab qiladi. Erkak oʻsimliklari erta yetiladi. Tolasi poya poʻstlogʻida joylashadi, dagʻal, yoʻgʻon, ammo juda pishiq, nam oʻtkazmaydi. Poyasida 27% gacha tola boʻlib, undan dagʻal gazlamalar, qop-qanor, arqon tayyorlanadi. Urugʻida 30—35% moy, 18— 23% oqsil mavjud. Moyi qandolatchilikda, konserva, qayta ishlash, lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda ishlatiladi. Kunjarasi mollarga beriladi. Tola olish uchun yoppasiga qatorlab, urugʻ olish uchun keng qatorlab ekiladi. Tolasi uchun gullash davrida uriladi. Suvda ivitilib, quritiladi va tolasi ajratib olinadi. Oʻrta Osiyoda qadimdan narkotik modda beradigan hind nashasi chilim tayyorlash uchun ekilgan.

## Manbalar
Nashagul

**Nashagul** (Rubbeckia laciniata L), qiyiqbarg nashagul — murak-kabguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon manzarali oʻsimlik. Vatani — Amerika. Boʻyi 1—2,5 m. Poyasi tik oʻsadi, pastdagi yaproqlari patsimon, yuqoridagilari uch burchakli. Gullari sariq va toʻq qizil. Toʻpguli savatcha, yirik (7—12 sm), sharsimon, koʻp gulli, uzun bandli, shoxlari uchida bittadan oʻrnashgan. Savatchaning chetiga oʻrnashgan gullari tilsimon, jinssiz, oʻrtadagilari esa? naychali, ikki jinsli. Mevasi 5—6 j mm, 4 qirrali doncha, uchida kokili bor.

Urugʻi ponasimon, choʻziq. N. urugʻlaridan hamda bachkisidan koʻpaytiriladi. Iyuldan to kech kuzgacha gullaydi. Oʻzbekistonda parklarga, maysazor va gulzorlarga ekiladi.

## Manbalar
Naxodka

**Naxodka** — Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasidagi shahar (1950-yildan). Yapon dengizining Naxodka qoʻltiqchasidagi port. Uzoq Sha-rqning yirik transport va balik, ovlash markazlaridan biri. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Tixookeanskaya. Axoliyey 160,5 ming kishi (1998). Uzoq Sharq kema mexanika, kema taʼmirlash, temir-beton buyumlari zavodlari, baliq kombinati, tunuka banka (idish) fabrikasi bor. Dengizchilik, musiqa bilim yurtlari, Primorye davlat muzeyi filiali mavjud. N. yakinida Vostochniy porti joylashgan.

## Manbalar
Nashadoshlar

**Nashadoshlar** (Cannabaceae) -ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Koʻpincha, moʻʼtadil iklimli rayonlarda tarqalgan tik poyali yoki ilashib oʻsuvchi oʻtlardan iborat. Guli koʻrimsiz, bir jinsli, kallaksimon, tupgulla’rga yigʻilgan; erkak toʻpgullari koʻp gulli, roʻvaksimon, urgʻochi toʻpgullari kam gulli, kallaksimon. Ikki turkumi,(n,asha va xmel), 3 turi bor. 

## Manbalar