Shri Lankada choy yetishtirish

Shri Lanka (ilgari Seylon deb atalgan) *[[Choy (buta)|Camellia sinensis]] var. assamica* va *Camellia sinensis var. sinensis* yetishtirishga imkon beruvchi iqlim va turli balandliklarga ega, mamlakatda yetishtiriladigan choyning asosiy qismini *assamica* navi egallaydi. Choy yetishtirish Shri Lankadagi asosiy valyuta manbalaridan biri boʻlib, yalpi ichki mahsulotning 2 foizini tashkil etadi va 2021-yilda Shri Lanka iqtisodiyotiga 1,3 milliard AQSh dollaridan ortiq hissa qoʻshgan. U toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita 1 milliondan ortiq odamni ish bilan taʼminlaydi va 1995-yilda choy plantatsiyalari hamda tomorqalarida 215 338 kishi bevosita ish bilan taʼminlangan. Bundan tashqari, kichik xo‘jaliklar tomonidan choy ekish minglab kishilarni ish bilan ta’minlanish manbai bo‘libgina qolmay, o‘n minglab oilalar uchun asosiy tirikchilik vositasi hamdir. Shri Lanka choy yetishtirish boʻyicha dunyoda toʻrtinchi oʻrinda turadi. 1995-yilda u dunyodagi yetakchi choy eksportchisi boʻlib, mamlakat choy eksporti jami jahon eksportining 23 foizini tashkil etdi va Shri Lanka 2020-yilda choy eksporti boʻyicha Xitoydan keyin ikkinchi oʻrinni egallagan. 340 million kilogramm bilan eng yuqori choy yetishtirish koʻrsatkichi 2013-yilda qayd etilgan boʻlsa, 2014-yilda bu koʻrsatkich biroz qisqartirilib, 338 million kilogrammgacha yetdi.

Mamlakatning markaziy togʻli hududlaridagi namlik, salqin harorat va yogʻingarchilik yuqori sifatli choy yetishtirishga qulay iqlimni taʼminlaydi. Boshqa tomondan, Matara, Galle va Ratanapura kabi past balandlikdagi hududlarda yuqori yog‘ingarchilik va iliq harorat sharoitida yetishtirilgan choy kuchli tish qamashtiradigan xususiyatlarga ega bo‘ladi. Choy biomassasini yetishtirishning oʻzi ham past balandliklarda yuqoriroq darajada kuzatiladi. Bunday choy Yaqin Sharqda mashhurdir. Shri Lankada asosan an’anaviy qora choy yetishtirilsa-da, CTC, oq va yashil choy turlari ham ekiladi. Yetishtiriladigan yashil choyning ikki turi, yaʼni porox turi va sencha turlari mavjud. Bu sanoat mamlakatga 1852-yilda kirib kelgan britaniyalik plantator James Taylor tomonidan 1867-yilda joriy etilgan. Kichik xoʻjalik sharoitida choy ekish 1970-yillarda mashhurlikka erishgan. Shri Lanka choy eksporti bozorining aksariyati Yaqin Sharq va Yevropada joylashgan boʻlsa-da, uning yuqori sifatda yetishtiriladigan Nuwara Eliya choylari uchun butun dunyo boʻylab koʻplab talabgorlari ham bor.

## Tarixi

1871-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra Shri Lankaning umumiy aholisi 2,584,780 kishi edi. 1871-yildagi demografik taqsimot va plantatsiya hududlaridagi aholi soni quyidagicha:

### Tijorat maqsadida choy yetishtirishning o‘sishi va tarixi

#### Balandlik bo‘yicha ro‘yxatga olingan choy yetishtirish
Shr Lankada 1959—2000-yillarda gektar va umumiy kvadrat milyada roʻyxatga olingan choy yetishtirish:

### Shri Lanka choylarining asosiy manzili
Shri Lanka choyining eng muhim tashqi bozorlari MDHning sobiq sobiq Sovet bloki davlatlari, Birlashgan Arab Amirliklari, Rossiya, Suriya, Turkiya, Eron, Saudiya Arabistoni, Iroq, Buyuk Britaniya, Misr, Liviya va Yaponiya hisoblanadi.

Shri Lanka choyi uchun eng muhim tashqi bozorlar millionlab kilogramm va millionlab funt choy import qabul qiluvchi quyidagi mamlakatlardir. Raqamlar 2000-yilda qayd etilgan:

### Daromad statistikasi

## Brendlash

Shri Lanka choy kengashi Ceylon choyining sher tasvirli logotipining qonuniy egasi hisoblanadi. Logotip koʻplab mamlakatlarda savdo belgisi sifatida roʻyxatdan oʻtgan. Choy paketida sher tasvirli logotip tushirilishi uchun u toʻrtta mezonga javob berishi kerak:

# Sher tasvirli logotip faqat Ceylon choyining isteʼmol paketlarida ishlatilishi mumkin.
# Paketlarda 100 foiz sof Ceylon choyi boʻlishi kerak.
# Qadoqlash faqat Shri Lankada amalga oshirilishi kerak.
# Sher tasvirli logotipdan foydalanadigan brendlar Shri Lanka choy kengashi tomonidan belgilangan sifat standartlariga javob berishi kerak.

Logotip butun dunyoda „yuqori sifatning taniqli belgisi“ hisoblanadi. Shri Lanka choy kengashi Shri Lanka milliy kriket terma jamoasi va Shri Lanka ayollar milliy kriket terma jamoasining chet elga sayohatlarni taʼminlagan holda jamoalarga 4 million AQSh dollari miqdorida uch yilga homiylik qilish toʻgʻrisida shartnoma imzolagan.

## Tadqiqot

### Choy tadqiqot instituti
Shri Lankada choy tadqiqotlari toʻgʻrisidagi qonun 1925-yilda parlament tomonidan qabul qilingan va Choy tadqiqot instituti (TRI) tashkil etilgan. Hozirgi vaqtda u choyni qayta ishlash va yetishtirish bilan bogʻliq yangi tadqiqotlar hamda texnologiyalarni ishlab chiqaradigan va tarqatadigan mamlakatdagi yagona milliy organdir.

1970-yillarning boshidan boshlab, AQShning Maryland shtati Bethesda shahridagi joylashgan Milliy stomatologik tadqiqotlar institutining ikki nafar tadqiqotchisi bir qator ilmiy loyihalarni amalga oshirdi. Ular Kandydan 80 kilometr (50 mil) uzoqlikda joylashgan Dunsinane va Harrow choy plantatsiyalarida ishlaydigan ko‘p sonli tami choy iborat uzoq muddatli tadqiqot guruhini tashkil etdilar. Ushbu muhim tadqiqot choy ishchilarining og‘iz bo‘shlig‘i gigiyenasining an’anaviy usullaridan hech qachon foydalanmaganliklari ma’lum bo‘lgani tufayli amalga oshirildi. Bu gigiyena usullariga rioya etmaslik odamlarda parodontit kasallikning tabiiy rivojlanishiga sababchi boʻlar edi.

## Barqarorlik standartlari va sertifikatlari
Shri Lankada choyga tegishli barqarorlik standartlari va sertifikatlarini targʻib qiluvchi hamda qoʻllaydigan bir qator xalqaro va mahalliy tashkilotlar mavjud.

Shri Lankada faoliyat yurituvchi xalqaro tashkilotlar orasida Rainforest Alliance, Fairtrade, UTZ Certified va Ethical Tea Partnershiplar mavjud. Mamlakatdagi kichik organik fermerlar uyushmasi (SOFA) organik dehqonchilikka bagʻishlangan mahalliy tashkilotdir.

## Galereya

Fayl:Tea Plantations in Sri Lanka situated in Wewalthalawa.jpg|Wewalthalawadagi choy plantatsiyalari
Fayl:Haputale, Sri Lanka, Tea plantations and trees.jpg|Uva, Haputale yaqinidagi choy plantatsiyalari
Fayl:Sri Lanka, Tea plantations, Nuwara Eliya.jpg|Nuwara Eliyadagi choy plantatsiyalari
Fayl:Sri Lanka, Tea plantations, Nuwara Eliya, Picking tea leaves.jpg|Choy barglarini terish
Fayl:Sri Lanka, Tea leaves, Nuwara Eliya.jpg|Choy barglari


## Manbalar

## Adabiyotlar

* 

## Havolalar

* , Shri Lanka choy kengashining rasmiy veb-sayti
* Taylor, Lipton va Ceylon choyining tugʻilishi