open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xoara (Parfiya)

**Xoara** (lotincha;  *Khóara* – qadimgi yunon tilidan, qadimgi eroncha **huṷăra-* yoki **xṷăra-*) – yunon mualliflari tomonidan qayd etilgan shahar yoki qishloq boʻlgan. Ehtimol, bu aholi punkti **Xoara** tumanining markazi boʻlgan. Strabon tilga olgan „Xoara“ aynan shu shaharni anglatadi, tuman emas. U dastlab Midiya hududiga kirgan, biroq keyinchalik Arshakiylar imperiyasi tomonidan bosib olinib, Parfiyaga qoʻshilgan. Apameya nomli ellinistik shahar ham Xoara tumanida joylashgan edi.

Ushbu joy nomi musulmon geograflar tilga olgan **Xuvor** (forscha: خوار) nomi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, u Qumis mintaqasida, Buyuk Xuroson yo‘li boʻyida joylashgan boʻlgan. Bugungi kunda bu hudud zamonaviy **Xovar** tumani hisoblanadi, uning markazi – Aradon shahri.

## Manbalar

## Havolalar
* Livius.org: Choara
Giperant

**Giperant** () – Buyuk Doro va Fratagunaning oʻgʻli, Kserks Ining ukasi. Miloddan avvalgi 480-yilda Gretsiyaga qilingan ikkinchi bosqinda ishtirok etgan. Gerodotning yozishicha, u Termopil jangining „Chempionlar jangi“ deb nomlangan (Tom Holland tarjimasi) soʻnggi bosqichida boshqa ukasi Abrokom bilan birga jang qilib, Leonidning jasadi uchun kurashayotgan spartaliklar bilan toʻqnash kelganida halok boʻlgan.

## Manbalar
Abu Mansuriy Shohnomasi

***Abu-Mansuriy Shohnomasi*** yoki ***Abu-Mansurning Shohnomasi*** () – Islomiy fathlardan oldingi Fors imperiyasi tarixi va epik voqealarni oʻz ichiga olgan nasriy asar boʻlgan. Ushbu asar Firdavsiyning *[[Shohnoma]]* asari uchun asosiy manba hisoblanadi.

*Abu-Mansur Shohnomasi* bugungi kunda yoʻqolgan, ammo uning 15 sahifalik kirish qismi saqlanib qolgan. Bu matn fors tilidagi eng qadimgi nasriy namunalardan biri boʻlib, fors adabiyotining eng bebaho yodgorliklaridan biri sanaladi.

Asar Abu Mansur Muhammad topshirigʻi bilan hijriy 346-yilda (milodiy 957-yil) yozilgan. Uni toʻrt nafar mobed yozgan:
* Hirotlik Qadimgi Mox,
* Sistonlik Shopurning oʻgʻli Yazdoddod,
* Nishopurlik Bahromning oʻgʻli Shoxuy Xurshid,
* Tuslik Barzinning oʻgʻli Shodan.

Firdavsiyning asaridan avvalroq, Abu-Mansur Daqiqiy ushbu Shohnomani sheʼr shakliga oʻtkazishga urinib koʻrgan, ammo taxminan 1000 bayt yozganidan keyin vafot etgan. Firdavsiy bu 1000 baytni oʻzining *Shohnoma* asariga kiritgan.

## Manbalar
Jahonoro nashidi

***Jahonoro nashidi*** (), shuningdek ***Tarix-e jahon-oro*** nomi bilan ham tanilgan, 1563/1564-yillarda Safaviylar davrida kotib va tarixchi Ahmad Gʻafforiy Qazviniy tomonidan yozilgan forscha umumiy tarix asaridir. Bu asar Safaviy shohi Tahmosb Iga () bagʻishlangan edi.

*Jahonoro nashidi* mashhur asar boʻlgan, bu uning koʻplab nusxalari saqlanib qolganidan dalolat beradi. Asar Usmonli turkchasiga tarjima qilinganligi aytiladi. Asar tuzilishi jihatidan *[[Habib us-siyar]]*dan ilhomlangan boʻlib, badiiy yoki sheʼriy tasvirlardan koʻra harbiy voqealarga koʻproq eʼtibor berilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Shahobiddin Muhammad an-Nasaviy

**Shahobiddin Muhammad an-Nasaviy** (; vafoti taxminan 1250-yil) – Xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi ()ning fors kotibi va biografi. Xurosonning Niso shahrida tugʻilgan Nasaviy, Moʻgʻullarning Xurosonga bosqini va Jaloliddinning harbiy sarguzashtlariga guvoh boʻlgan. U bu voqealar haqida 1241-yilda arab tilida asar yozib qoldirgan. Bundan oldin u 1234/1235-yillarda fors tilida yozgan „Nafthat al-masdur“ asarida 123- yilgacha boʻlgan voqealarni yoritib bergan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*  
*
Mironshohiylar

**Mironshohiylar** – Oq qoʻyunli qabilasining bir tarmogʻi boʻlib, Sidi-Ahmad ibn Mironshoh Temuriy va Uzun Hasanning qizi Ruqaya-Sultonning nikohidan tashkil topgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Sayyid Gʻulom Moinuddin Gʻiloniy

**Sayyid Gʻulom Moinuddin Gʻiloniy** (**Baray Lala ji** nomi bilan tanilgan; 1920-yil 22-may, Ravalpindi tumani Golra Sharif shahri – 1997-yil 12-mart) – Golra Sharif ziyoratgohining Sajjada Nashini. Pir Meher Ali Shahning nabinasi boʻlgan.
## Manbalar
Ahmad ibn Isroil al-Anbariy

**Abu Jaʼfar Ahmad ibn Isroil al-Anbariy** (; 824 yoki 825-yilda tugʻilgan – 869-yil 8-sentyabrda vafot etgan) IX asrning oʻrtalarida Abbosiylar xalifaligida davlat amaldori boʻlgan. Xalifa al-Mu’tazz () davrida vazir lavozimida xizmat qilgan. Uning siyosiy faoliyati toʻsatdan yakun topgan, 869-yilning may oyida turk sarkardasi Solih ibn Vosifning buyrugʻi bilan hibsga olingan va keyingi toʻrt oy davomida qiynoqqa solinib, oʻldirilgan.

## Hayoti
Abbosiylar byurokratiyasidagi bir qancha boshqa amaldorlar singari Ahmad ibn Isroil ham nasroniy nestoriylardan boʻlgan oiladan chiqqan. Davlat xizmatida faoliyat boshlagan va kotib sifatida Samarrada Abbosiy xalifalariga xizmat qilgan. 843–844-yillarda xalifa al-Vosiq () davrida kotiblarni umumiy tozalash kampaniyasi doirasida hibsga olingan, jarimaga tortilgan va qamchilangan, biroq keyinchalik ozod etilgan va lavozimini saqlab qolishga ruxsat berilgan. Xalifa al-Mutavakkil () davrida esa xalifaning oʻgʻli va ikkinchi vorisi al-Mu’tazzning bosh kotibi etib tayinlangan, shuningdek, vazir Ubaydulloh ibn Yahyoning Soliq boshqarmasi (devon al-xaroj) boʻyicha oʻrinbosari etib ham tayinlangan.

865-yilda raqib xalifalar al-Mustaʼin va al-Mu’tazz oʻrtasidagi ichki urush paytida Ahmad al-Mustaʼin Bagʻdodga qochib ketganidan soʻng unga qoʻshilgan. Ahmad shahar al-Mu’tazzning qoʻshini tomonidan qamal qilinayotgan paytda Bagʻdodda qolgan. Urush davom etar ekan, u mojaroni tugatish tarafdoriga aylangan va Bagʻdod hokimi Muhammad ibn Abdulloh ibn Tohirni al-Mu’tazz bilan sulh tuzishga va al-Mustaʼinni taxtdan voz kechishga majbur qilishga koʻndirishga uringan. Muhammad ibn Abdulloh tinchlikka rozi boʻlganidan soʻng, Ahmad taslim boʻlish shartlarini muhokama qilish uchun yuborilgan delegatsiyalarning yetakchi aʼzosi boʻlib xizmat qilgan. Bu muzokaralar natijasida al-Mustaʼin 866-yil yanvar oyida taxtdan agʻdarilgan. Urushni tugatish yoʻlidagi harakatlari mukofoti sifatida al-Mu’tazz Ahmadni Xatlar boshqarmasi (devon al-barid) rahbari etib tayinlagan va oradan koʻp oʻtmay uni oʻziga vazir qilib tayinlagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* Shaban, M. A. *Islamic History: A New Interpretation, Volume 2, A. D. 750–1055 (A. H. 132–448).* Cambridge: Cambridge University Press, 1976. 
* Sourdel, Dominique. *Le Vizirat Abbaside de 749 à 936 (132 à 224 de l’Hégire) Vol. I* Damascus: Institut Français de Damas, 1959.
* Al-Tabari, Abu Jaʼfar Muhammad ibn Jarir. *The History of al-Tabari.* Ed. Ehsan Yar-Shater. 40 vols. Albany, NY: State University of New York Press, 1985–2007.
* Al-Yaʼqubi, Ahmad ibn Abu Yaʼqub. *Historiae, Vol. 2.* Ed. M. Th. Houtsma. Leiden: E. J. Brill, 1883.
Nadim (ism)

**Nadim** ( — birga ovqatlanuvchi, hamtovoq; ulfat) — kelib chiqishi arabcha boʻlgan erkaklar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

* Nadim Behbudiy — sharqshunos, filolog, eronshunos.

## Familiyalar
* Nadimov
* Nadimova

## Manbalar
Garrus (sopol buyumlar)

**Garrus sopol buyumlari** – Eronning keramika sanʼatining bir turi boʻlib, Kaspiy dengizining janubi-gʻarbiy qismida joylashgan Garrus tumanidan topilgan namunalar asosida shunday nomlangan.

## Manbalar
Fath Alishoh yozuvi

**Fath Alishoh yozuvi** (forscha: *Katibeh Fathalisha Gojar*) – Eronning Ray shahridagi Cheshmeh-Ali manzilida joylashgan. Ushbu yozuv Fath Ali Shoh Qojar hukmronligi davrida yaratilgan bir nechta toshyozuvlardan biri boʻlib, Cheshmeh-Ali tepaligida joylashgan. Fath Alishoh yozuvi Ray shahrining shimolida, Cheshmeh-Ali bogʻi yaqinida va Ray qal’asi ostida joylashgan.

## Yana qarang
* Rashkan qal’asi
* Ray qal’asi

## Manbalar
Al-Adliy

**Al-Adliy ar-Rumiy** () - shaxmatning qadimiy shakli boʻlgan shatranj oʻyini ustasi va nazariyotchi. Asli Anadoludan boʻlgan. 842-yilda shatranj haqidagi ilk risolalardan biri "*Kitob ash-shatranj*" asarini yozgan.

AL-Adliy IX asrda xalifa al-Vosiq hukmronligi davrida eng kuchli shatranj ustasi sifatida tan olingan, biroq keyinchalik al-Mutavakkil hukmronligining boshida ar-Roziyga yutqazgan.

Al-Adliy risolasida oʻzidan avvalgi shatranj ustalarining gʻoyalarini jamlagan. Garchi kitobning oʻzi yoʻqolgan boʻlsa-da, undagi masalalar keyingi avlod mualliflari asarlarida saqlanib qolgan.

Al-Adliyning ishlari asosida shatranjning mashhur masalalaridan biri *Dilorom* masalasining variantlaridan biri yuzaga kelgan, bu keyinchalik as-Suliy nomi bilan bogʻlangan va „Dilorom moti“ deb atalgan. XV asr boshlariga oid bir qoʻlyozmada bu masalaga oʻxshash holat tasvirlangan va unda Dilorom ismli qul haqida hikoya keltirilgan. U mashhur shatranj ustasining eng sevimli xizmatkori boʻlgan va xoʻjayini ogʻir oʻyinda yutqazishga yaqin boʻlgan paytda ushbu kombinatsiyani topib bergan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Gʻulom Mohiyuddin Gʻiloniy

Pir Sayyid **Gʻulom Mohiyuddin Gʻiloniy** (1891-yil dekabr – 1974-yil 22-iyun; **Babuji** nomi bilan tanilgan) – Chishti tariqatiga mansub soʻfiy olimi. Pokistonning Golra Sharif shahridan. Pir Meher Ali Shohning oʻgʻli. 1937-yildan 1974-yilgacha Golra Sharif ziyoratgohida *[[Sajjada Nashin]]* boʻlib xizmat qilgan.
## Manbalar
Abu al-Ala Ahmad al-Amiriy

**Abu al-Ala Ahmad ibn al-Ala al-Amiriy** (; taxminan 844-yilda vafot etgan) – IX asrda Abbosiylar xalifaligining Yamandagi hokimi.

Xalifa al-Vosiq (842–847-yillar hukmronlik qilgan) taxtga chiqqanidan koʻp oʻtmay, turk sarkardasi Itax tomonidan Yamanning vakiliy hokimi lavozimiga tayinlangan. Abu al-Ala Yaman hududiga yetib kelganidan soʻng isyonchi Yu’firiylar sulolasining vakili Yu‘fir ibn Abdulloh ar-Rahmon Sano shahrini egallash uchun lashkar yuborgan. Biroq mahalliy kuchlar va amaldagi hokim Mansur ibn Abdulloh at-Tanuxiy bu qoʻshin bilan jang qilgan, ularni yengib, jang maydonida ming kishini qirib tashlagan va asirga tushganlarning boʻyinlarini kesib oʻldirgan. Natijada, Abu al-Ala Sano shahriga bemalol kirib borgan va oʻlimiga qadar viloyat hokimi boʻlib qolgan. Abu al-Ala vafot etganidan soʻng, hokimlik vazifalarini vaqtincha uning akasi bajarib turgan. Keyinchalik esa uning oʻrniga Harsama Shar Bamiyon kelib, hokimlik lavozimini rasmiy tarzda egallagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Odam Soʻfiy

**Odam Soʻfiy** (1187 – 1297; xalq orasida **Maxdum Odam soʻfiy** nomi bilan tanilgan) – islom olimi, voiz va Chishtiya tariqatining soʻfiy avliyosi. Hojipurlik Sayyid Ibrohim Chishtining oʻgʻli edi. Sayyid Hamididdin Chishtiy Rajgiriyning otasi va Taymulloh Safayd Bozning bobosi boʻlgan. 1297-yilda vafot etgan vaHindistonning Patna shahri Jethuli yaqinidagi Pakki Dargohda dafn etilgan.
## Manbalar
Nadima

**Nadima** () — kelib chiqishi arabcha boʻlgan xotin-qizlar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

## Manbalar
Nadim (maʼnolari)

**Nadim** ( — birga ovqatlanuvchi, hamtovoq; ulfat):

* Nadim — musulmon davlatlarida, Oʻrta Osiyo xonliklarida xonlar, podsholar, amaldorlarning eng yaqin xizmatkori, maxrami va maslahatchisi;
* Nadim — Rossiyaning Yamal-Nenets avtonom okrugidagi shahar;
* Nadim — Rossiyaning Yamal Nenetslari muxtor okrugidagi Nadimdan 9 km (5.6 mi) janubi-sharqda joylashgan aeroport;
* Nadim — erkaklar ismi.
Abu ar-Roziy Muhammad ibn Abdulhamid

**Abu ar-Rozi Muhammad ibn Abd al-Hamid** (; 829-yilda vafot etgan) – IX asrda Abbosiylar xalifaligining Yamandagi hokimi.

## Faoliyati
Xalifa al-Maʼmunning (813–833 yillar hukmronligi) mavlosi*.* Abu ar-Roziy taxminan 819-yilda xalifa al-Maʼmun Xurosondan Bagʻdodga qaytgach, Solih ibn ar-Rashid nomidan ish koʻruvchi Basra hokimi etib tayinlangan. Taxminan 828-yilda xalifa al-Maʼmun uni Yaman hokimi etib tayinlagan va Abu ar-Roziy isyonchi Ahmar al-Ayn bilan kurashish uchun viloyatga lashkar tortib borgan. Sano shahriga yetib kelganidan soʻng, isyonchi unga afv soʻrab murojaat qilgan. Dastlab Abu ar-Roziy uni afv qilgan, biroq keyinchalik fikrini oʻzgartirgan va Ahmar al-Aynni hibsga olib, kishanlangan holda Bagʻdodga xalifa huzuriga yuborgan.

Ahmar al-Ayn ishi hal etilgach, Abu ar-Roziy mamlakat janubiy togʻli hududlarida Himyar qabilasidan boʻlgan Ibrohim ibn Abu Jaʼfar al-Manaxiy boshchiligidagi yangi isyon bilan yuzma-yuz kelgan. U Ibrohimga qarshi yurish qilgan va unga hujum qilgan, biroq yuz bergan jangda magʻlub boʻlgan va halok boʻlgan. Abu ar-Roziy halok boʻlganidan soʻng, Ibrohim al-Janad hududini talon-taroj qilgan, shundan soʻng esa Yaman hokimi sifatida Is’hoq ibn al-Abbos ibn Muhammad al-Hoshimiy tayinlangan.
## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
*
Ibrohim ibn Hamdon

**Ibrohim ibn Hamdon** (; 920/1-yilda vafot etgan) Hamdoniylar sulolasining Abbosiylar xalifaligi viloyat noibi lavozimida xizmat qilgan ilk aʼzosi.

Ibrohim haqidagi ilk maʼlumotlar 908-yilga oid. Shu yili ukasi Husayn Ibn al-Muʼtazzning muvafaqqiyatsiz toʻntarishida ishtirok etgach, Abbosiylar hukumati uni taʼqib ostiga olgan. Husaynning boshqa aka-ukalari kabi Ibrohim ham Abbosiylarga sadoqatini saqlab qolib, Husaynni afv etish boʻyicha muzokaralar olib bordi. Natijada, Husayn Abbosiylar xizmatiga qayta qabul qilindi. Husayn 914—915-yillarda yana bir qoʻzgʻolon koʻtargach, Ibrohim isyonga aloqadorlikda gumonlanib, boshqa ukasi Abdulloh bilan birga qisqa muddatga qamoqqa olingan. Ibrohim ozod qilingach, 919/920-yilda Yuqori Mesopotamiyaning Diyor Rabiʼa viloyatiga noib etib tayinlangan. Oradan bir yil oʻtib vafot etgach, uning oʻrniga ukasi Dovud tayinlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Yazid ibn Abdulloh al-Hulvaniy

**Yazid ibn Abdulloh ibn Dinar al-Hulvaniy** (shuningdek, **at-Turkiy**; ) 856—867-yillarda Abbosiylar xalifaligining Misrdagi harbiy noibi (*voliy al-jaysh*) lavozimida xizmat qilgan amaldor. Shuningdek, Misrning birinchi turkiy hukmdori.

## Faoliyati
Yazid turkiy qoʻmondon Itaxning yordamchisi boʻlib, maʼlum muddat davomida Samarraning mirshablar boshligʻi (''sohib ash-shurta'') lavozimida xizmat qilgan. Yazidning martabasi 849-yilda Itax hokimiyatdan agʻdarilgandan soʻng ham saqlanib qolgan boʻlishi mumkin. 856-yilda Yazid xalifa al-Mutavakkilning vorislik tizimiga koʻra, Misr boshqaruvchisi etib tayinlangan Abbosiy shahzoda al-Muntasir nomidan Misrni boshqarish uchun tanlangan.

Yazidning noiblik davri viloyatda beqarorlik hukm surgani bilan xarakterlanadi. Yuqori Misrdagi isyonchi arab qabilalari Asvon atrofidagi hududni amalda oʻz nazoratiga olgan edi. Yazid shimolda Ali tarafdorlarining noroziligini bostirish bilan band edi. Bir qancha alaviylar qamoqqa olinib, Samarraga surgun qilindi. Markaziy hukumat esa viloyatdagi Aliylarning erkinliklarini cheklash boʻyicha koʻrsatmalar yubordi. 866-yilda Iskandariya viloyatida Jobir ibn al-Volid ismli shaxs qoʻzgʻolon boshlagach, isyonni mahalliy arablar, nasroniylar va mavlolar qoʻllab-quvvatlashdi. Koʻp oʻtmay, qoʻzgʻolonchilar Delta hududiga yoyilib, Fustatda joylashgan turkiy garnizonni magʻlub etishdi. Yazid qoʻzgʻolonni bostira olmagani sabab 867-yilda markaziy hukumat tomonidan lavozimidan ozod qilindi.

Yazidning muvafaqqiyatsizlikka uchrashi sabablaridan biri uning noib lavozimidagi vakolatlari cheklanganida edi. Yazidga Fustat va Nil hududlari ustidan boshqaruv topshirilgan boʻlib, Iskandariya va Barqa shaharlari Misr hukumati nazoratidan olinib, oʻsha paytda alohida idora qilinayotgan edi. Bundan tashqari, oʻsha davr anʼanalariga muvofiq, Yazid viloyatning harbiy va maʼmuriy ishlarini boshqargan, biroq moliyaviy masalalar uning nazoratida boʻlmagan. Bu vazifalar alohida moliya boshqaruvchisiga („amil“) yuklatilgan edi. 861-yildan boshlab bu lavozimni Ahmad ibn al-Mudabbir egallagan boʻlib, u joriy qilgan ogʻir soliqlar, ehtimol, aholi orasidagi norozilik kayfiyatini yanada kuchaytirgan.

Yazidning oʻrniga Muzahim ibn Xoqon viloyat noibi etib tayinlangan. Yangi noib Jobirning isyonini bostirish maqsadida qoʻshimcha kuchlar bilan viloyatga yuborilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* Brett, Michael. „The Fatimid revolution (861-973) and its aftermath in North Africa.“ *The Cambridge History of Africa, Volume 2: c. 500 B. C. – A. D. 1050.* Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1978. 
* 
* 
* 
*
Abbod ibn al-Gʻamr ash-Shihobiy

**Abbod ibn al-Gʻamr ash-Shihobiy** () **Abbod ibn Umar** nomi bilan ham tanilgan, IX asrda Abbosiylar xalifaligining Yaman viloyati hokimi boʻlib xizmat qilgan.

Mahalliy yamaniy zodagonlardan boʻlgan Abbod 824-yilda Muhammad ibn Abdulloh ibn Muhriz tomonidan Sano shahrini boshqarish uchun tayinlangan. Yil oxirida hokim Is’hoq ibn al-Abbos ibn Muhammad al-Hoshimiy kelguniga qadar hokimiyatni oʻz qoʻlida ushlab turgan. Xalifa al-Maʼmun 833-yilda vafot etgach, Abdulloh ibn Ubaydulloh ibn al-Abbos tomonidan Abbod yana Yaman hokimligiga tayinlangan. Uning hokimlik lavozimi yangi xalifa al-Mu’tasim (833–842-yillar hukmronlik qilgan) tomonidan tasdiqlangan. Abbod 835-yil oxirigacha viloyatda hokimlik qilgan, shundan soʻng lavozimidan olinib, oʻrniga Abdurahim ibn Jaʼfar ibn Sulaymon al-Hoshimiy tayinlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
*
Ali ibn al-Husayn ibn Quraysh

**Ali ibn al-Husayn ibn Quraysh ibn Shibl** (; al-Buxoriy nomi bilan ham tanilgan) – 860-yillarning oʻrtalarida Abbosiylar xalifaligiga qarashli Fors viloyatini nazorat ostiga olgan. Forsni 869-yilgacha boshqargan, shu yilda Seyistondagi Safforiylar amiri Yaʼqub Ibn Lays As-Saffor tomonidan magʻlub etilgan va asirga olingan.

## 868-yilgacha faoliyati
Ali haqida Yaʼqubiy va Tabariy kabi bir qator musulmon tarixchilari yozib qoldirgan, ammo ularning bayonlari bir-biridan farq qiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Bosworth, C. E. *The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz (247/861 to 949/1542-3).* Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 1994. 
* Ibn Khallikan, Shams al-Din Abu al-Abbas Ahmad ibn Muhammad. *Ibn Khallikanʼs Biographical Dictionary, Vol. IV.* Trans. Bn. Mac Guckin de Slane. Paris: Oriental Translation Fund of Great Britain and Ireland, 1871.
* Al-Tabari, Abu Jaʼfar Muhammad ibn Jarir. *The History of al-Tabari, Volume XXXV: The Crisis of the 'Abbasid Caliphate.* Trans. George Saliba. Ed. Ehsan Yar-Shater. Albany, NY: State University of New York Press, 1985. 
* Tor, D. G. *Violent Order: Religious War, Chivalry, and the 'Ayyar Phenomenon in the Medieval Islamic World.* Würzburg: Ergon, 2007.
Ali ibn Iso al-Asturlabiy

**Ali ibn Iso al-Asturlabiy** () – IX asrda yashagan arab geografi va astronomi. Asturlob (osmon jismlarini kuzatish asbobi) haqida risola yozgan. Xalifa al-Maʼmun hukmronligi davrida Xolid ibn Abdulmalik al-Marvarruziy bilan birga Sinjar tekisligiga qilingan ekspeditsiyada qatnashgan va yer sferasining bir daraja uzunligini oʻlchashda ishtirok etgan. Turli manbalarda ularning natijalari bir daraja uchun 56 mil (90 km), 56 dan ikki uchdan bir, yoki 56 dan bir chorak mil deb koʻrsatilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* ʿAlī ibn ʿĪsā al-Asṭurlābī, Kitāb al-ʿamal bi-l-asṭurlāb, ed. by P. Louis Cheikho : „'Kitāb al-ʿamal bi-l-asṭurlāb li-ʿAlī ibn ʿĪsā“, in: al-Mashriq 16 (1913), pp. 29–46; transl. German by Carl Schoy, „ʿAlī ibn ʿĪsā, Das Astrolab und sein Gebrauch“, in: Isis 9 (1927), pp. 239–254.
Ali ibn Sahl Isfahoniy

**Abulhasan Ali ibn Sahl Azhar Isfahoniy** () – fors tasavvuf olimi. Abbosiylar xalifasi al-Mu’tazid davrida yashagan va 894-yilda Isfahonda vafot etgan. Tadqiqotchi Spencerning taʼkidlashicha, dastlabki xonaqoh aynan Ali ibn Sahl Isfahoniy tomonidan tashkil etilgan. Bu xonaqoh hanuzgacha saqlanib qolgan va u yerda uning maqbarasi joylashgan.
Allavayh al-Asar

**Allavayh al-Asor** () – Abbosiylar saroyida xizmat qilgan, kelib-chiqishi soʻgʻdiylardan boʻlgan qoʻshiqchi.

Bobosi Soʻgʻddan asirga olinib, Umaviylar davrida ozod qilingan mavlo sifatida tanilgan. Allavayh Ibrohim al-Mavsiliyning shogirdi boʻlgan. Manbalarda uning nomi Is’hoq al-Mavsiliy (Ibrohim al-Mavsiliyning oʻgʻli) va Muxarriq bilan bir qatorda tez-tez tilga olingan.

## Adabiyotlar

* 
*
Hasan Sijzi

**Amir Hasan Ala Sijzi Dehlaviy** (; 12541337) – Dehli sultonligida yashagan hind musulmon shoiri, olimi va soʻfiy. Chishtiy ustoz Nizomuddin Avliyoning shogirdi boʻlib, fors tilidagi „Favoid al-fuod“ nomli tasavvufiy qoʻllanmani tuzgan. Bu asarda Nizomiddinning suhbatlari qayd etilgan.

U soʻfiy shoir Amir Xusravning zamondoshi boʻlib, hind-fors gʻazalining muallifi sanaladi. Maharashtra shtatining Aurangobod yaqinidagi Xuldabad shahrida dafn etilgan.
## Manbalar
Machilivaleshoh

**Machilivaleshoh** (1932-yil 8-sentyabrda vafot etgan; **Hazrati Sayyid Kamolullohshoh** nomi bilan ham tanilgan) – Hind yarimorolidan chiqqan taniqli musulmon soʻfiy. Qodiriya va Chistiya tariqatlarining avliyosi va olimi boʻlgan. Hazrati Sayid Sulton Mahmudulloh Shoh Husayniyning shogirdi edi. Uning eng mashhur shogirdi va maʼnaviy davomchisi Hazrati Gʻusishoh boʻlgan. Keyinchalik, Hindistonning taniqli shaxslarining maʼnaviy ustozi boʻlib yetishdi.
## Manbalar
Gorillaz

**Gorillaz** – 1998-yilda Londonda bastakor Damon Albarn va rassom Jamie Hewlett tomonidan yaratilgan ingliz virtual musiqa guruhi. Guruh asosan toʻrtta toʻqima aʼzodan iborat: 2-D (vokal, klaviatura), Murdoc Niccals (bas, gitara), Noodle (gitara, klaviatura, vokal) va Russel Hobbs (baraban). Ularning olami musiqa videolari, suhbatlar, komikslar va qisqa multfilmlar kabi turli ommaviy axborot vositalarida namoyish etiladi. Gorillaz musiqasi keng doiradagi musiqachilar va taniqli ijrochilar bilan hamkorlikda yaratilgan boʻlib, Albarn yagona doimiy musiqa yaratuvchisi hisoblanadi.

**Gorillaz** bilan Albarn oʻzining **Blur** guruhiga xos boʻlgan Britpop uslubidan voz kechib, hip-hop, elektron va jahon musiqasi kabi turli xil musiqiy yoʻnalishlarda ijod qildi. Guruhning 2001-yildagi debyut albomi **„Gorillaz“**, dub, lotin va pank janrlarida aytilgan boʻlib, Buyuk Britaniyada uch karra va Yevropada ikki karra Platina mukofotiga erishdi. Albom sotuvlari muvaffaqiyati **[[Clint Eastwood]]** nomli bosh singlning mashhurligiga bogʻliq edi. Ularning ikkinchi studiyaviy albomi **„Demon Days“** (2005-yil) Buyuk Britaniyada olti karra platina, AQSHda ikki karra platina mukofotiga sazovor boʻldi hamda „Feel Good Inc.“ nomli muvaffaqiyatli bosh singlni, shuningdek „DARE,“ „Dirty Harry“ va „El Mañana“ kabi boshqa hit qoʻshiqlarni dunyoga keltirdi. Guruhning uchinchi albomi – **„Plastic Beach“** (2010-yil) ekologik mavzularni, sint-pop elementlarini oʻz ichiga olgan va Bobby Womack, Lou Reed va Little Dragon kabi koʻplab taniqli ijrochilar qatnashgan. Ularning toʻrtinchi albomi **„The Fall“** – safar davomida (asosan Deymon Albarnning iPad qurilmasida) „Escape to Plastic Beach“ gastrolida yozib olingan va 2010-yil 25-dekabrda premyera qilingan.

## Manbalar
Namoz (ism)

**Namoz** ( — musulmonlarda Allohga ibodat, duolar) — kelib chiqishi forscha boʻlgan erkaklar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

* Namoz Berdiyev — tojik olimi, biologiya fanlari doktori, professor, Tojikistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika xodimi;
* Namoz Hotamov — olim, tarixchi, tarix fanlari doktori (1991), professor. Tojikiston taʼlimi aʼlochisi (2003);
* Namoz Pirimqul oʻgʻli — Samarqandda milliy zulm va haqsizlikka qarshi koʻtarilgan ommaviy xalq harakati boshligʻi.

## Familiyalar
* Namozov
* Namozova

## Manbalar
Namoz (maʼnolari)

**Namoz** ():
* Namoz – islom koʻrsatmalari boʻyicha bajariladigan maxsus ibodat turi; islomdagi besh rukndan biri;
* Namoz — erkaklar ismi.
Nargis (ism)

**Nargis** () — kelib chiqishi arabcha boʻlgan xotin-qizlar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Etimologiyasi
Nargis ism forschadan () koʻra yunoncha „Narkisos“ soʻzidan kelib chiqqani taxmin qilinadi. Yunon mifologiyasiga koʻra „Narkisos“ oʻz husniga oshiq boʻlib, shu ishqdan halok boʻlgan va maʼbudlar tomonidan shu nomdagi gulga aylantirilgan yosh yigit boʻlgan.

## Taniqli shaxslar

* Nargis Datt — hind kinosida ishlagan hind aktrisasi va siyosatchisi;
* Nargis Fakhri — asosan hind filmlarida rol oʻynaydigan amerikalik aktrisa va model;
* Nargis Muhammadiy — eronlik inson huquqlari faoli va Tinchlik uchun Nobel mukofoti laureati Shirin Ebadiy boshchiligidagi Inson huquqlari himoyachilari markazi (DHRC) vitse-prezidenti;
* Nargis Qosimova — oʻzbek jurnalisti, filologiya fanlari doktori, professor, „Ekolog“ jamoat birlashmasi direktori.

## Manbalar
Gʻusaviyshoh

**Mavlono Gʻusaviyshoh** (forscha / urdu: ) (1955-yil 4-noyabr) – Hindiston janubida buyuk gumanist sifatida mashhur boʻlgan musulmon tasavvuf oʻqituvchisi, yozuvchi va kolumnist.
## Manbalar
Mavlono Sahviyshoh

**Mavlono Sahviyshoh** (1923 – 1979)(Forscha / Urdu: ) – musulmon mutasavvif, avliyo, olim, yozuvchi va shoir. 1923-yilda Haydarobod shahrida tugʻilgan.
## Manbalar
Nafisa

**Nafisa** () — kelib chiqishi arabcha boʻlgan xotin-qizlar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

* Nafisa Abdullayeva — oʻzbek huquqshunosi, biznes olimi, darslik muallifi, yozuvchi va shoir;
* Nafisa Mo‘minova — oʻzbekistonlik shaxmatchi;
* Nafisa Sheripboyeva — oʻzbekistonlik para-dzyudochi;
* Nafisa Sodiqova — taniqli oʻzbekistonlik olima;
* Nafisa Toʻxtayeva — oʻzbekistonlik maqomchi xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti.

## Manbalar
Najib

**Najib** ( — asilzoda, oliyjanob; isteʼdodli, oqil) — kelib chiqishi arabcha boʻlgan erkaklar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

* Najib Mahfuz — arab yozuvchisi (Misr);
* Najib Miqotiy — Livan siyosatshunosi;
* Najib Naderi — afgʻon sobiq futbolchisi;
* Najib Noʻgʻoyev — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kichik serjant. 1941-yildan Qizil armiya safida xizmat qilgan;
* Najib Razak — Malayziya Bosh vaziri.

## Familiyalar

* Najibov
* Najibova

## Manbalar
Shoh Maruf Xushobiy

**Maxdumshoh Maruf Xushobiy** – Qodiriy silsilasi soʻfiysi, avliyosi va islom targʻibotchisi. U Shoh Muborak Xoqoniyning davomchisi boʻlgan. Maxdumshoh Maruf otasi Shayx Odam orqali Chishtiya tariqatiga, maʼnaviy ustozi Shoh Muborak Xoqoniy orqali Qodiriya tariqatiga mansub boʻlgan.
## Manbalar
Ali al-Hodiy

**Ali al-Hodiy** ( taxminan 828-yil 7-martda tugʻilgan – taxminan 868-yil 21-iyunda vafot etgan) – islom paygʻambari Muhammadning avlodi va Oʻn ikki imom oqimining oʻninchi imomi. Otasi Muhammad al-Javoddan (vafoti: 835) keyin imomlikni meros qilib olgan. 828-yilda Madinada tugʻilgan Ali „al-Hodiy“ (– „yoʻl koʻrsatuvchi“) va „an-Naqiy“ ( – „pok, tanlab olingan“) unvonlari bilan tanilgan. Otasining vafotidan soʻng, koʻpchilik al-Javod izdoshlari hali yosh boʻlgan Alining imomligini darhol qabul qilgan. Qur’onda nomi keltirilgan yosh Iso (Masih) haqidagi rivoyatlar bilan oʻxshatilib, Oʻn ikki imom manbalarida Aliga yoshligidanoq imomlikka loyiq boʻlgan favqulodda tugʻma ilm berilgani taʼkidlanadi.

Avvalgi imomlarning aksariyati kabi Ali al-Hodiy ham siyosatdan yiroq boʻlgan. Biroq taxminan 848-yilda Abbosiy xalifa al-Mutavakkil (847–861-yillar hukmronlik qilgan) tomonidan Madinadan poytaxt Samarraga chaqirtirilgan. Al-Mutavakkil shialarga nisbatan dushmanligi bilan tanilgan. Samarrada Ali al-Hodiy 868-yilgacha, yaʼni Abbosiy xalifasi al-Mu’tazz (866–869-yillar hukmronlik qilgan) hukmronligi davrigacha qattiq nazorat ostida saqlangan. Shunga qaramay, u yashirin vakillar tarmogʻi orqali shia jamoasining moliyaviy va diniy ishlarini boshqarib turgan. Shialik manbalarining aksariyati uning taxminan qirq yoshida Abbosiylar tomonidan zaharlab oʻldirilganini taʼkidlaydi. Biroq Oʻn ikki imom teologi al-Shayx al-Mufid (vafoti: 1022) bu maʼlumotga qarshi fikr bildirgan. Oʻn ikki imom manbalarida Ali al-Hodiy tinchlikparvar, tazyiqlarga uchragan imom sifatida tasvirlangan. Bu manbalarda Abbosiy saroyidagilarning uni kamsitish va tahqirlashga qaratilgan urinishlari koʻp marotaba qayd etilgan. Shuningdek, uning uyini tintuv qilish, vaqtincha hibsga olish va hatto oʻldirish rejalari haqida ham daʼvolar mavjud.

Oʻn ikki imom manbalarida unga ayrim moʻjizalar ham nisbat qilinadi, bu manbalar koʻpincha uning oldindan voqealarni bilish qobiliyatini taʼkidlaydi. Vafotidan soʻng izdoshlari orasida koʻpchilik uning oʻgʻli Hasan al-Askariyni imom sifatida qabul qilgan. Hasan al-Askariy ham Samarrada bir necha yil davomida to vafotiga qadar hibsda saqlangan. Biroq baʼzilar al-Hodiyning boshqa bir oʻgʻli Jaʼfarga ergashgan. Oʻn ikki imom manbalarida u „Jaʼfar al-Kazzob“ (yaʼni „yolgʻonchi Jaʼfar“) nomi bilan tanilgan. Ammo Jaʼfar vafotidan keyin bu yoʻnalish oxir-oqibat asosiy Oʻn ikki imomlik oqimiga qoʻshilib ketgan. Ali al-Hodiy va uning oʻgʻli Hasan al-Askariy qabrlari hozirgi Iroqning Samarra shahridagi al-Askariy ziyoratgohida joylashgan. Shialar uchun muqaddas boʻlgan bu maskan 2007-yilda ekstremist IShID jangarilari tomonidan hujum nishoniga aylangan.

## Adabiyotlar

* 
* 
* 

* 
* 
* 

* 
* 
* 

* 
* 

* 
* 
* 

* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 

* 
* 
* 

* 
* 
* 

* 

*
Amajur at-Turkiy

**Amajur at-Turki** (), shuningdek, **Majur**, **Anajur** va **Majura** nomi bilan ham tanilgan, Abbosiylar xalifaligining turkiy harbiy zobiti. Al-Muʼtamid xalifaligi davrida 870-yildan to vafotiga qadar (taxminan 878) Damashq hokimi boʻlib xizmat qilgan.

## Faoliyati

Amajur haqida, uning Damashq hokimi sifatidagi faoliyatidan tashqari deyarli hech narsa maʼlum emas. Keyinchalik mashhur boʻlgan Banu Amajur nomli astronomlar oilasi bilan qarindosh boʻlgan boʻlishi mumkin, biroq bu maʼlumot ham aniq emas. Amajur bu lavozimni xalifa al-Muʼtamid taxtga chiqqan vaqtlar atrofida egallagan va yuzlab turk askarlari bilan Suriyaga yuborilgan. Dastlab bu viloyatda oʻz hokimiyatini oʻrnatishda qiyinchiliklarga duch kelgan, chunki u yerda isyonchi Iso ibn ash-Shayx faoliyat yuritayotgan edi. Amajur Damashq yaqinida u bilan jang qilishga majbur boʻlgan. Kuchlar soni jihatidan ancha kam boʻlishiga qaramay, Amajur jangda gʻalaba qozongan, Isoning qoʻshinini tor-mor keltirgan va uning oʻgʻli Mansurni oʻldirgan. Bu jangdan koʻp oʻtmay, Iso Suriyani tark etib, Armanistonga chekingan. Natijada, Amajur Damashq hokimi sifatida mustahkam mavqega ega boʻlgan.

Keyingi bir necha yil davomida Amajur viloyatni qatʼiy nazorat ostida boshqargan. Viloyatda tartibni taʼminlagan, yoʻllarni xavfsiz holatga keltirgan va qaroqchilarga qarshi kurashgan. Shu bilan birga, uning hokimligi davrida qattiq soliq siyosati joriy etilgan va katta inflyatsiya davri boshlangan, bu esa aholining umumiy qashshoqlashishiga olib kelgan. Taxminan 876-yilda Amajur Suriyaning Sur shahridagi masjidlardan biriga Qur’on hadya qilgan. Ushbu qoʻlyozmadan bir nechta varaqlar hozirgacha saqlanib qolgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Abu al-Fath, Ibn Abi al-Hasan al-Samiri al-Danafi. *Continuation of the Samaritan chronicle of Abu L-Fath Al-Samiri Al-Danafi.* Ed. and trans. Milka Levy-Rubin. Princeton, NJ: Darwin Press, 2002. 
* Cobb, Paul M. *White Banners: Contention in 'Abbasid Syria, 750-880.* Albany, NY: State University of New York Press, 2001. 
* Ettinghausen, Richard, Oleg Grabar and Marilyn Jenkins-Madina. *Islamic Art and Architecture 650-1250.* New Haven: Yale University Press, 2001. 
* 
* 
* Ibn 'Asakir, Abu al-Qasim 'Ali ibn al-Hasan ibn Hibat Allah. *Tarikh Madinat Dimashq, Vol 9.* Ed. 'Umar ibn Gharama al-'Amrawi. Beirut: Dar al-Fikr, 1995.
* Ibn al-Athir, 'Izz al-Din. *Al-Kamil fi al-Tarikh, Vol. 6.* Beirut: Dar al-‘Ilmiyyah, 1987.
* „Islamic Manuscripts: al-Qur’an.“ *Cambridge Digital Library.* Retrieved 30 December 2013.
* Al-Kindi, Muhammad ibn Yusuf. *The Governors and Judges of Egypt.* Ed. Rhuvon Guest. Leydon and London: E. J. Brill, 1912.
* Lewis, Bernard. „Egypt and Syria.“ *The Cambridge History of Islam, Volume 1A.* Ed. P. M. Holt, Ann K. S. Lambton and Bernard Lewis. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1970. 
* Al-Mas'udi, Ali ibn al-Husain. *Les Prairies D’Or.* Ed. and Trans. Charles Barbier de Meynard and Abel Pavet de Courteille. 9 vols. Paris: Imprimerie Nationale, 1861–1917.
* 
* 
* Al-Ya'qubi, Ahmad ibn Abu Yaʼqub. *Historiae, Vol. 2.* Ed. M. Th. Houtsma. Leiden: E. J. Brill, 1883.
Ashraf Jahongir Semnaniy

**Sulton Maxdum Ashraf Jahongir Semnaniy** (; 1285 – 1386) – Eronning Semnan shahridan boʻlgan soʻfiy avliyo. Ashrafiy soʻfiylik tariqatining asoschisidir. Ajmerlik Xoʻja Moinuddin Chishtiy va dehlilik Nizomuddin Avliyodan keyin Hindistonning eng nufuzli soʻfiy avliyolaridan biri hisoblanadi.
## Manbalar
Aʼla ad-Davla Simnaniy

**Aʼla ad-Davla Simnaniy** (; 1261-yil noyabr – 1336-yil 6-mart) – kubroviylik tariqatiga mansub fors soʻfiysi, yozuvchi va tasavvuf boʻyicha ustoz. Eronning Semnan shahrida tugʻilgan. Nuriddin Isfarayniydan soʻfiylik anʼanalarini oʻrgangan. Tasavvuf va islomga oid koʻplab kitoblar ham yozgan. Uning shogirdlari orasida Ashraf Jahongir Semnaniy va Mir Sayyid Ali Hamadoniy bor edi.
## Manbalar
Muhammad Nurbaxsh Qohistoniy

**Mir Sayyid Muhammad Nurbaxsh Qohistoniy** (1392 – 1464; ) – islomning Nurbaxshiya maktabiga asos solgan soʻfiy. U „*Al-Fiqh al-Ahvat*“ („Moʻtadil islom fiqhi“) va „*Kitob al-Itiqodiya*“ („Eʼtiqod kitobi“) kitoblarini yozgan.
## Manbalar
Ibrohim ibn Uyayna

**Ibrohim ibn Uyayna** (;  120-yil — 199-yil) — imom va muhaddis. Sufyon ibn Uyaynanining ukasi. 

## Manbalar

## Havolalar
Arib al-Maʼmuniya

**Arib al-Maʼmuniya** (; hijriy 181/milodiy 797/798-yilda tugʻilgan – hijriy 277/milodiy 890/891-yilda vafot etgan) – Abbosiylar davrining dastlabki yillarida yashagan *[[qayna]]* boʻlib, Bag‘dod saroyida yashagan eng mashhur qul qoʻshiqchi sifatida tanilgan. 96 yoshgacha umr koʻrgan boʻlib, besh nafar xalifa hukmronligi davrida saroyda faoliyat olib borgan.

## Hayoti
Arib xalifa al-Maʼmunning xotini yoki nikohsiz xotini edi. 797-yilda tugʻilgan Arib oʻzini Barmakiylar oilasidan Jaʼfar ibn Yahyoning qizi deb atagan, ammo Barmakiylar hokimiyatdan tushgach, oʻgʻirlanib, bolaligida sotib yuborilgan. Dastlab uni xalifa al-Amin sotib olib va u xalifaning eng sevimli nikohsiz ayollaridan biriga aylangan. Keyinchalik 813-yilda al-Aminning vafotidan soʻng uni al-Maʼmun sotib olgan. Arib shoir, qoʻshiqchi va musiqachi sifatida mashhur boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Badr al-Hammomiy

**Badr ibn Abdulloh al-Hammomiy** (), shuningdek, **Badr al-Kabir** („Oqsoqol Badr“) – Tuluniylarga, keyinroq Abbosiylarga xizmat qilgan sarkarda.

## Hayoti
Asli yunon millatiga mansub boʻlgan Badr dastlab Tuluniylar tuzumining asoschisi Ahmad ibn Tulunning quli boʻlgan va keyinchalik ozod qilingan. 893-yil sentyabr oyida Abu Jaʼfar Muhammad ibn Abba va Tarsus hokimi Ahmad ibn Tugʻon al-Ujayfiy bilan birga Badr Vizantiya imperiyasiga qarshi yurishni boshqarib, al-Balaqsun (nomaʼlum, ehtimol Kariya yoki Likiya Telmessos)gacha yetib borgan. 896-yilda Ibn Tulunning oʻgʻli Xumaravayhning vafotidan soʻng, koʻplab Tuluniy qoʻmondonlari Misrni tark etib, Abbosiylar tomonga oʻtib ketdi. Badr esa Misrda qoldi va Faik hamda Sofi bilan bir qatorda asosiy harbiy qoʻmondonlardan biriga aylandi. Ular armiyaning alohida qismlariga boshchilik qilib, Tuluniy hukumatini askarlarga maosh toʻlash uchun zarur boʻlgan mablagʻlarni ajratishga majbur qilishdi. Shu tarzda ular, ayniqsa, Badr, voyaga yetmagan amir Horun ibn Xumaravayh nomidan hokimlik qilgan Muhammad ibn Abbaning asosiy raqiblaridan biriga aylandi.

902-yilda Badr Misrdan yordamchi qoʻshin boshchiligida Qarmatiylarga qarshi yurish qildi. Qarmatiylar yetakchisi Yahyo ibn Zikrovayh 902-yilda Suriyaga hujum qildi va Damashqdagi Tuluniy qoʻmondoni Tugʻj ibn Juffni qamal qildi. Badr va yana bir Tuluniy qoʻmondon Damashq darvozalari oldida Qarmatiylar bilan jang qilib, Yahyoni oʻldirishga muvaffaq boʻlishdi, biroq jangda magʻlubiyatga uchrashdi. Shundan soʻng Yahyoning oʻrniga ukasi Husayn ibn Zakavarayh oʻtirdi va 902–903-yillarda Suriya hududida katta vayronagarchiliklarni amalga oshirdi. Biroq 903-yilning avgustidan oldinroq Badr Qarmatiylarga qarshi muhim gʻalabaga erishdi, koʻplab dushmanlarni oʻldirib, qolganlarini choʻlga quvib yubordi. Bu muvaffaqiyatdan soʻng, 903-yil noyabr oyida Abbosiylar armiyasi Hama jangida Qarmatiylarga qarshi hal qiluvchi gʻalabani qoʻlga kiritdi. Bu jang Husayn va Qarmatiylarning yuqori martabali yetakchilari qoʻlga olinib, qatl etilishi bilan yakunlandi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
*
Sharh al-Muvahib al-Ladunniyya

**Sharh al-Muvahib al-Ladunniyya** – bu sakkiz jildlik toʻplam boʻlib, uni islom olimi Muhammad az-Zurqoniy yozgan. U Qastalloniyning Al-Muvahib al-Ladunniyya asariga yozilgan sharh hisoblanadi.

## Yana qarang
* Sunniy kitoblar ro‘yxati

## Manbalar
Baba Kuhi Sheroziy

**Baba Kuhi** **Sheroziy** (milodiy 948 – 1037) – fors soʻfiy tasavvufchisi. Sherozda (hozirgi Janubiy Eronda) tugʻilgan boʻlishi mumkin. Yoshligida u arab shoiri Al-Mutanabbiy va taniqli soʻfiy Abu Abdulloh Muhammad bilan koʻrishgan.
## Manbalar
Kitab al-Umm

***Kitob al-Umm*** (arabcha: كـتـاب الأم) – Bu kitob «shofe'iy» mazhabi asoschidi imom Muhammad ibn Idris ash-Shofe'iy rohimahullohga tegishli. «al-Umm» kitobi o'z asrida «fiqhdagi misli yo'q ajoyib kitob» deb tan olingan. Imom ash-Shofe'iy rohimahulloh kitobni nozik uslub, daqiq ta'bir va kuchli munozara asosida ta'lif qilganlar. U kishi boshqa fiqh kitoblardagiga o'xshab masalalarni birin-ketin bayon qilib ketavermaganlar. Balki, muxoliflarning fikrini ham bayon qilib, hujjat va dalillar keltirganlar. Misol uchun, namoz haqidagi masalalardan birini bayon qilish jarayonida avval mazkur masalaga oid uchta hadis keltiradilar va so'ngra o'z ijtihodlarini bayon qiladilar.

## Manbalar
Mir Shamsiddin Araqiy

**Mir Sayyid Shamsiddin Muhammad Araqiy** (; ) – eronlik, soʻfiy avliyo. Araqiy Jammu va Kashmirdagi oʻn ikki shia soʻfiylaridan biri boʻlib, Kashmir vodiysi va uning atrofidagi hududlarning ijtimoiy tuzilishiga katta taʼsir koʻrsatgan edi.
## Manbalar
Fitna

**Fitna** ( — maftun etish; yoʻldan ozdirish; isyon, gʻalayon) — 1) gʻarazli maqsadga erishish yoʻlida birovni qoralash uchun qilinadigan yashirin xatti-harakat, buzgʻunchilik; 2) maʼlum siyosiy maqsadga erishish niyatida yashirin til biriktirish yoʻli bilan davlatga, siyosiy rahbarga, tashkilotga yoxud shaxsga qarshi qilingan harakat.

## Manbalar

## Havolalar
Shayx Asiri Lohiji

**Shayx Asiri Lohiji** (forscha : ) (1506-yilda vafot etgan) (toʻliq ismi: *Shamsiddin Muhammad bin Yahyo Bin Ali Lohiji Nurbaxshiy*) – fors shoiri, ilohiyot olimi, Nurbaxshiya tasavvufchisi. Tasavvuf anʼanalari haqidagi bilimlarni Muhammad Nurbaxsh Qohistoniydan olgan va Sayid Muhammad Nurbaxshning sevimli shogirdlaridan boʻlgan. 1445-yilda Sayyid Muhammad Nurbaxsh xizmatiga kirgan va 16 yil davomida uning xizmatida boʻlgan. Shu davrda u uch marta Shoh Sayyiddan roziligini olib, uning huzuriga yoʻl-yoʻriq soʻrab kelganlarga murshid boʻlish huquqini qoʻlga kiritgan.
## Manbalar
Muhammad (kitob)

***Muhammad*** – bu Islom payg‘ambari Muhammad haqida fransuz tarixchisi Maxime Rodinson tomonidan 1961-yilda yozilgan biografik asardir. Asarda Islomning paydo boʻlishiga olib kelgan moddiy sharoitlarga urgʻu berilgan.

Misrda, 1998-yilda, senzura bilan bogʻliq mojarolar tufayli Qohiradagi Amerika universiteti ushbu kitobni nashr etishni toʻxtatishga majbur boʻlgan.

## Manbalar
Minhaj as-Sunna an-Nabaviyya

**Minhaj as-Sunna an-Nabaviyya** () – bu Ibn Taymiyya tomonidan yozilgan asar. Ushbu asar Shia-Oʻn ikki imom teologi Alloma Al-Hilliyning Minhaj al-Karama nomli kitobiga raddiya sifatida yozilgan.

## Manbalar
Habib al-Ajami

**Habib ibn Muhammad al-Ajami al-Basriy** (() **Habib [[Ajam|al-Ajamiy]]** () va **Habib al-Forsiy** () nomi bilan ham tanilgan) – nasli fors boʻlgan musulmon soʻfiy tasavvufchi, avliyo va asoriy. Manbalarda uning vafoti haqida turli sanalar keltirilgan, masalan, hijriy 113 (milodiy 731), 120 (738), 125 (743), 130 (747-48). Habib Ajamiy ziyoratgohi Basrada joylashgan. Hasan Basriyning shogirdidir. Al-Ajamining shogirdi esa Dovud Toiydir.

Ibn Hajarning aytishicha, Habib ishonchli hadis roviyidir. Hasan Basriy, Ibn Sirrin, Abu Tamima al-Hujaymiy va Bakir ibn Abdulloh undan hadis rivoyat qilishgan, Sulaymon Taymiy, Hammod ibn Salama, Jaʼfar ibn Sulaymon va Moʻtamir ibn Sulaymon undan rivoyat qilgan. Buxoriy uni „*al-Adab al-mufrad*“ (I, 366) va „*at-Tarixul-kabir*“ (II, 326) asarlarida ham eslab oʻtgan. Garchi Ibn al-Javziy hadis roviyi Habibni boshqa shaxs desa-da, bu maʼlumotlarga, agar boshqa manbalar tomonidan tasdiqlanmasa, ehtiyotkorlik bilan qaralishi kerak.
## Manbalar
Yahyo ibn al-Batriq

**Yahyo (yoki Yuhanna) ibn al-Bitriq** (796–806-yillarda faoliyat yuritgan) – ossuriyalik olim, qadimgi yunon tilidagi matnlarni arab tiliga tarjima qilgan kashshof insonlardan. Abbosiylar xalifaligi davrida yunon tilidan arab tiliga tarjima harakatining dastlabki vakillaridan biri. Xalifa al-Maʼmun uchun Galen Klavdiy va Gippokratning tibbiyotga oid yirik asarlarini tarjima qilgan, shuningdek, Ptolemey Klavdiyning „*Tetrabiblos*“ asarini ham arab tiliga oʻgirgan.

Oʻsha davrda tarjimonlik toʻliq shakllangan kasb boʻlmaganligi sababli, al-Batriq tarjima jarayonida koʻpincha matnni soʻzma-soʻz oʻgirgan yoki arab tilida muqobili yoʻq boʻlgan soʻzlarni transliteratsiya orqali oʻzlashtirgan.

Yahyo XII asr oʻrtalarida tarjima qilingan „*Sirr al-Asror*“ („Davlat boshqaruvi ilmi kitobi: Davlat ishlarini toʻgʻri yoʻlga qoʻyish haqida“) ensiklopedik asarini tarjima qilgan boʻlib, ushbu asar oʻrta asrlarda lotin tiliga tarjima qilingan va „*Secretum Secretorum*“ („Sirlar siri“) nomi bilan mashhur boʻlgan. Asarda davlat boshqaruvi, axloq, fizionomika, astrologiya, alximiya, sehr, tibbiyot kabi turli mavzular yoritilgan. Ushbu risolaning asl manbasi nomaʼlum boʻlib qolmoqda. Kitobning yunon tilidagi asl nusxasi topilmagan, biroq al-Batriq oʻzining arab tilidagi asarida bu risola yunon tilidan suryoniy tiliga, undan esa arab tiliga tarjima qilinganini daʼvo qilgan.

## Manbalar
Fotima al-Botihiya

**Foțima bintu Ibrohim ibn Mahmud al-Botihiy**, shuningdek **Fotima al-Botihiy** nomi bilan tanilgan, 8-asrda yashagan musulmon hadis olimasi edi.

## Hayoti
Fotima al-Botihiya Damashqda Sahihi Buxoriydan dars bergan. U oʻz davrining eng yirik olimalaridan biri sifatida tanilgan. Haj vaqtida, dunyoning turli burchaklaridan erkak olimlarning uni shaxsan eshitish uchun kelishgan.

U qarigach, Madinaga koʻchib oʻtadi va u yerda Payg‘ambar masjidida kunlab shogirdlariga dars beradi. Charchaganda, boshini Muhammadning qabriga suyab, oʻqitishni davom ettirgan. Bu anʼana hozirgi amaliyotdan farq qiladi, chunki bugungi kunda odamlar Muhammadning qabrini koʻrishiga ruxsat berilmaydi.

## Manbalar
Abdurazzoq Gʻiloniy

**Abdurazzoq ibn Abduqodir al-Jiloniy** (taxminan hijriy 528-yil Zulqaʼda – 603-yil 6-Shavvol / milodiy 1134-yil 9-sentyabr – 1207-yil 7-may) (**Abu Bakr al-Jiliy** yoki **Jizzaid al-Jizzodiy** nomi bilan ham tanilgan) – Bagʻdodda yashagan sunniy musulmon ilohiyotchisi, faqih, hadisshunos va soʻfiy tasavvufchisi. Oʻz mintaqasiga „yakka oʻzicha boshqa taniqli hanbaliy olimlarining maʼruzalarida qatnashish uchun“ yoʻlga chiqishdan avval anʼanaviy islom ilmlari boʻyicha dastlabki taʼlimni otasi – sunniy tasavvufning Qodiriylar tariqati asoschisi Abduqodir Gʻiloniydan (vafoti 1166-yil) olgan. Hanbaliy mazhabining tasavvufchisi sifatidagi obroʻsi tufayli unga baʼzan sunniylik anʼanalarida arabcha sharafli „***Toj al-Din***“ (***Din toji***) unvoni beriladi.
## Manbalar
Tavzih al-Masail

***Islomiy Qonunlar*** () – Iroqlik Oyatulloh Ali al-Sistoniy tomonidan yozilgan Islomiy huquq (*[[fiqh]]*) boʻyicha keng qamrovli kitob (*[[Risola (fiqh)|risola]]*) hisoblanadi. Ushbu asar KSI musulmon jamoalari jahon federatsiyasi tomonidan nashr etilgan va tarjima qilingan.

## Yana qarang
* Shia kitoblari ro‘yxati

## Manbalar

## Havolalar
* Toʻliq matn
Aka-uka Banu Musolar

Uch aka-uka **Abu Jaʼfar, Muhammad ibn Muso ibn Shokir** (803-yilgacha boʻlgan vaqtda tugʻilgan – 873-yil fevralda vafot etgan), **Abu al-Qosim, Ahmad ibn Muso ibn Shokir** (IX asrda vafot etgan) va **al-Hasan ibn Muso ibn Shokir** (IX asrda vafot etgan) – Bagʻdodda yashab ijod qilgan fors olimlari. Banu Muso () nomi bilan mashhur.

Banu Muso Abbosiylar xalifasi Horun ar-Rashidning oʻgʻli al-Maʼmunning taniqli astronomi boʻlgan Muso ibn Shokirning oʻgʻillari edi. Otalarining vafotidan soʻng aka-ukalar al-Maʼmun rahbarligida taʼlim olgan va Bagʻdoddagi "Bayt ul-Hikmat"ga oʻqishga kirganlar. U yerda aka-ukalar Vizantiy (Sharqiy Rim)dan olib kelingan qadimgi yunon asarlarini tarjima qilishgan, bu asarlar asosida oʻzlarining matematika, texnika va astronomiyaga oid gʻoyalarini ishlab chiqishgan. Aka-uka Banu Musolar yuza va aylana uzunligi kabi tushunchalarni yangicha talqin qilib, oʻrniga nisbatlar o'rniga aniq sonlar bilan ifodalash uslubini joriy qilishgan. Ular Yer sharining aylana uzunligini aniqlash uchun geodezik oʻlchovlar oʻtkazganlar va bir daraja kenglikning uzunligini oʻlchab, Yerning aylana uzunligini nisbatan aniq hisoblab chiqishga erishganlar. Bu ish ularning ilmiy salohiyati va tajriba asosidagi yondashuvini namoyon etadi.

Banu Muso 20 ga yaqin kitob yozgan boʻlib, hozirda ulardan uchtasi saqlanib qolgan, qolganlari yoʻqolib ketgan. Ularning eng muhim asarlaridan biri geometriya boʻyicha yozilgan risola boʻlib, ushbu asar „Kitāb Maʿrifah masāḥat al-ashkāl al-basīṭah wa-al-kuriyyah“ („*Tekislik va sferik figuralarni oʻlchash kitobi*“) deb nomlangan va oʻrta asr matematiklari tomonidan keng qoʻllanilgan. Ularning hozirgacha saqlanib qolgan eng mashhur asari (eng qadimiy va ishonchli nusxasi Istanbuldagi Topkapi saroyida saqlanadi) „“ („*Aqlli asboblar kitobi*“) asaridir. Ushbu kitobda 100 ta ixtiro tasvirlangan boʻlib, xususan, suyuqlik bosimi va avtomatik harakatlanuvchi mexanizmlar yordamida ishlaydigan idishlar tasvirlangan. Bu qurilmalar koʻpincha mehmonlarni hayratga solish uchun ishlatilgan. Ulardan biri avtomatik ravishda nay chaluvchi mexanik qurilma boʻlib, tarixdagi birinchi dasturlashtirilgan mashina yoki ibtidoiy kompyuter sifatida eʼtirof etiladi. Bu ilmiy va texnik yutuqlar aka-uka Banu Musolar islom sivilizatsiyasining eng muhim olimlaridan biriga aylantirgan.

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
*  (PDF version)
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* 
* A list of works by the Banū Mūsā from the Islamic Scientific Manuscripts Initiative (ISMI) website
* *[https://www.aljazeera.com/program/science-in-a-golden-age/2015/10/27/pioneers-of-engineering-al-jazari-and-the-banu-musa/ Pioneers of Engineering: Al-Jazari and the Banu Musa]* TV episode from Al Jazeera (25 minutes)
*
Tarix Xamis

**Tarix al-Xamis fi ahvol anfasil nafis**, yoki **Tarix Xamis**, yoki **Tarix al-Xamis** – islom tarixiga oid toʻplam boʻlib, uni sunniy islom olimi Husayn ibn Muhammad Diyorbakriy yozgan (milodiy 1559-yil (hijriy 966-yil) yoki milodiy 1574-yilda (hijriy 982-yil) vafot etgan). Asar milodiy 1884-yilda (hijriy 1302-yil) Qohirada nashr etilgan. Hijriy 1390-yilda Bayrutda qayta chop etilgan. Diyorbakriy keyingi davrlarning eng mashhur tarix toʻplovchilaridan biri hisoblanadi. Bu asarning nomi **Tarix Xamis** yoki **Tarix-e-Xamis** tarzida ham transliteratsiya qilinadi.

## Yana qarang
* Sunniy kitoblar ro‘yxati

## Manbalar
Jabril ibn Buxtishu

**Jabril ibn Buxtishu** (**Jibril ibn Baxtisha**), shuningdek, **Baxtishu** sifatida ham qayd etilgan, VIII–IX asrlarda yashagan tabib. Buxtishu nomi bilan mashhur boʻlgan ossuriyalik nestoriy tabiblar sulolasiga mansub boʻlgan. Nestoriy mazhabiga eʼtiqod qilgan va suryoniy tilida soʻzlashgan.

Jabril ibn Buxtishu Gundishopurdagi fors tibbiyot akademiyasi anʼanalarini davom ettirgan boʻlib, mashhur tabib Jirjis ibn Jibrilning nabirasi edi.

Jabril sakkizinchi asrning ikkinchi yarmida yashagan va dastlab Jaʼfar Barmakiyga, 805–806-yillarda xalifa Horun ar-Rashidga, keyinchalik esa xalifa al-Maʼmunga tabiblik qilgan. 828–829-yillarda vafot etgan va al-Madain (Ktesifon)dagi Avliyo Sergios monastiriga dafn etilgan.

Jabril tibbiyotga oid turli asarlar yozgan va Bagʻdodda ilm-fan rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatgan. Unga tegishli asarlar orasida Nosir ad-Davla uchun yozilgan „*Kitob Tabaʼi al-hayovon va-xavossiha va-manafiʼ aʼhaʼiho*“ (Hayvonlarning tabiati, ularning xususiyatlari va aʼzolarining foydalari haqida kitob), „*Risola fi al-tibb va-al-ahdas an-nafsoniyya*“ (Tibbiyot va ruhiy hodisalar haqida risola) va „*Kitob naʼt al-hayavon*“ (Hayvonlarning tavsifi kitobi) kiradi. Jabril yunon tilidagi tibbiyotga oid qoʻlyozmalarni qoʻlga kiritish uchun harakat qilgan va tarjimonlarni moddiy va maʼnaviy tomondan qoʻllab-quvvatlagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* F. Wüstenfeld, *Arabische Aerzte* (15-16, 1840).
* Lucien Leclerc, *Médecine arabe* (vol. 1, 99-102, 1876).
* Max Meyerhof, *New Light on Hunain ibn Ishaq* (*Isis*, VIII, 717, 1926).

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

*
Abu Isʼhoq Kazeruniy

**Ibrohim ibn Shahriyor bin Zadan Farrox bin Xorshid** (taxminan 963 – taxminan 1035; ; laqabi **Shayx murshid** (شیخ مرشد) – hijriy 4-asr oxiri va 5-asr boshlarida mashhur boʻlgan soʻfiylaridan biri. Bir tomondan Hindiston va Xitoyga, boshqa tomondan Onadoʻli va Bagʻdodga tarqalgan **Kazeruniya tasavvufining** asoschisidir.
## Manbalar