Kanada kutubxonasi va arxivlari

**Kanada kutubxonasi va arxivlari** (**KKA**; ) — Kanadaning hujjatli merosini olish, saqlash va ulardan foydalanish imkoniyatini taʼminlash vazifasi yuklangan federal muassasadir. Milliy arxiv va kutubxona dunyodagi eng katta beshinchi kutubxona hisoblanadi. U Kanada merosi vazirligi orqali Kanada parlamentiga hisobot beradi.

Kutubxona oʻzining kelib chiqishini 1872-yilda tashkil etilgan **Dominion arxivlari** va 1953-yilda tashkil etilgan **Kanada Milliy kutubxonasi bilan** bogʻlaydi. Birinchi marta nomi 1912-yilda **Kanada** Davlat arxivi boʻlgan. Keyinchalik, 1987-yilda **Kanada Milliy arxivi** deb oʻzgartirilgan. 2004-yilda Kanada Milliy arxivi va Kanada Milliy kutubxonasi birlashtirilib, **Kanada kutubxonasi va arxivlari** tashkil etilgan.

## Tarixi

Dominion arxivi 1872-yilda Qishloq xoʻjaligi departamenti tarkibida Kanada tarixiga oid hujjatlarni yigʻish va transkripsiya qilish bilan shugʻullanuvchi boʻlinma sifatida tashkil etilgan. 1912-yilda boʻlinma barcha turdagi ommaviy axborot vositalarida hukumat hujjatlarini boshqarish boʻyicha yangi mas’uliyat bilan Kanada jamoat arxivi avtonom tashkilotiga aylantirildi. Tashkilot 1987-yilda Kanada Milliy arxivi deb qayta nomlanadi.

Kanada kutubxonalar assotsiatsiyasining birinchi prezidenti Freda Farrell Valdonning saʼy-harakatlari bilan Kanada Milliy kutubxonasi 1953-yilda tashkil etilgan.

### XXI asrda
2004-yilda sobiq Milliy kutubxonachi Roch Carrier va Milliy arxivchi Ian E. Wilson tashabbusi bilan Kanada Milliy arxivi va Kanada Milliy kutubxonasi funksiyalari birlashtirilib, Kanada kutubxonasi va arxivlari tashkil etildi. KKA 2004-yil 22-aprelda eʼlon qilingan *Kanada kutubxonasi va arxivlari toʻgʻrisidagi qonunga* (Bill C-8) muvofiq tashkil etilgan boʻlib, Kanada Milliy arxivi va Kanada Milliy kutubxonasi 21-maydagi kengash qarori bilan rasmiy ravishda kolleksiyalar, xizmatlar va xodimlarni birlashtirgan. Wilson oʻsha yilning iyul oyida Kanadaning birinchi kutubxonachisi va arxivchisi lavozimini egalladi.

#### Modernizatsiyasi
2004-yil iyun oyida Kanada kutubxonasi va arxivlari *yangi turdagi bilimlar institutini yaratish* nomli munozara hujjatini chiqardi. 2006-yil iyun oyida maslahatlashuvlardan soʻng, u yangi institutni belgilash uchun beshta asosiy yoʻnalishni belgilovchi hujjat, jumladan, yangi turdagi bilimlar instituti boʻlish *uchun Kanada kutubxonasi va arxivlari yoʻnalishlarini oʻzgartirishni eʼlon qildi.* Kanadaning hujjatli merosini mustahkamlash boʻyicha hamkorlik qiluvchi institut boʻlmish haqiqiy milliy institutga aylantirish, oʻrganish joyi va davlat axborotini boshqarish instituti hujjatlarini imzoladi.

*Kanada kutubxonasi va arxivlari*ning modernizatsiya siyosati analog (raqamli boʻlmagan) materiallarni sotib olish va saqlashga qaratilgan muassasadan raqamli kirish va raqamli saqlash boʻyicha ustunlikka oʻtishni nazarda tutadi. 2009-yilda ishlab chiqilgan Hujjatli merosni boshqarish asosi analog va raqamli materiallarga bag‘ishlangan resurslar o‘rtasida to‘g‘ri muvozanatni izlaydi va quyidagilarga asoslanadi:

* Biznesning uchta asosiy ustuni: sotib olish, saqlash va resurslarni topish (*resurslarni aniqlash,* tavsif, kashfiyot, foydalanish va jamoatchilikka xizmatlarni oʻz ichiga oladi).
* Hujjatli meros vakolatini bajarish uchun toʻrtta asosiy tamoyil, yaʼni ahamiyati, yetarliligi, barqarorligi va jamiyat (keng ijtimoiy kontekst).
* Toʻrtta asosiy rol, yaʼni asos yaratish (munosabatlar oʻrnatish), hamkorlik, dastur (integratsiyalashgan yigʻish boshqaruv jarayonlari) va transfer (oʻzining qonun hujjatlarida belgilangan vakolatlarini bajarish uchun uchinchi shaxslar bilan rasmiy shartnomalar).

Harbiy hujjatli meros, aborigenlarning hujjatli merosi va raqamli asrda gazetalarni boshqarish boʻyicha loyihalarni oʻz ichiga olgan ramkani tasdiqlash uchun sakkizta pilot tadqiqot loyihasi yoʻlga qoʻyildi. 2010-yil mart oyida KKA Kanadaning bilimlar hamjamiyatlari oʻrtasidagi hamkorlikni osonlashtirish uchun oʻz mandatiga muvofiq boshlangan Kanada raqamli axborot strategiyasi manfaatdor tomonlar bilan maslahatlashuvlar boʻyicha yakuniy hisobotini eʼlon qildi. Xuddi shu oyda u modernizatsiya maqsadlariga qanday erishishni rejalashtirgan hujjatda *"Shaping Our Continuing Memory Collectively: A Representative Documentary Heritage*" nomli hujjatni ishlab chiqdi.

KKA axborot muhitidagi oʻzgarishlarga moslashish va boshqalar bilan hamkorlik qilish orqali oʻz mandatini bajarishni davom ettirish boʻyicha belgilangan maqsadlariga qaramay, 2004-yildan beri amalda tajriba, xizmatlar va hamkorlikni qisqartirdi. 2004-yildan beri federal moliyalashtirishni qisqartirish Kanada kutubxonasi va arxivlari xizmatlari hamda xaridlariga ham taʼsir koʻrsatdi. Ushbu tegishli oʻzgarishlar hamda 2004-yildan beri Kanada kutubxonasi va arxivlari xizmatlarining pasayishining batafsil jadvali Ex Libris uyushmasi tomonidan tuzilgan.

#### Byudjetni qisqartirish
2012-yilgi federal byudjetda 2012 — 2013-yillarda boshlangan uch yil davomida CDN 9,6 million dollar miqdorida moliyalashtirishni qisqartirish toʻgʻrisidagi qaror eʼlon qilinganidan soʻng, 400 dan ortiq Kanada kutubxonasi va arxivlari xodimlari ish joylariga taʼsir qilishi mumkinligi haqida xabarlar oldilar va departament 20% miqdorini eʼlon qildi. Keyingi uch yil ichida ishchi kuchini taxminan 1100 kishiga qisqartirildi. 2013-yil yanvar oyidan kuchga kirgan xodimlar uchun 23 sahifalik xulq-atvor kodeksining „qadriyatlar, mumkin boʻlgan manfaatlar toʻqnashuvi va kutilayotgan xatti-harakatlarni ifodalovchi“ „qatʼiy“ matni Kanada arxivchilari uyushmasi va Kanada universitet oʻqituvchilari uyushmasi tomonidan tanqid qilindi. Kodeks shaxsiy faoliyatni, jumladan, konferensiyalarda oʻqitish, nutq soʻzlash yoki ishtirok etishni „manfaatlar toʻqnashuvi, majburiyatlar toʻqnashuvi va sodiqlik burchi bilan bogʻliq holda“ yuqori xavfli faoliyat sifatida tavsiflaydi va bunday faoliyatda qatnashish qatʼiy shartlarga bogʻliq hisoblanadi. Sodiqlik burchi boʻlimida, shuningdek, xodimlarni ijtimoiy media forumlarida shaxsiy fikr bildirish haqida ogohlantiradi. Faqatgina vakolatli Kanada kutubxonasi va arxivlari vakili modernizatsiya, shuningdek, byudjetni qisqartirish bilan bogʻliq bahsli oʻzgarishlarni oʻz ichiga olgan bayonotlar berishi yoki jamoatchilikka izoh berishi mumkin.

Ian E. Wilson va Daniel J. Caron boshqaruvi ostida kiritilgan oʻzgarishlar munozaralar va jamoatchilik tanqidiga sabab boʻldi. Karonning taʼkidlashicha, raqamli materiallar oqimi va talabini yengish uchun tub oʻzgarishlar zarur va ular federal byudjet cheklovlariga duchor boʻladi.

Bir qancha shaxslar va tashkilotlar ushbu oʻzgarishlardan xavotir ekanligini bildirdi. 2011-yilda Kanada Universitet oʻqituvchilari uyushmasi Save Library & Archives Canada kampaniyasini ishga tushirdi. 2012-yil 2-mayda Kanada kutubxonalar assotsiatsiyasi federal idoralarda ham, KKAda ham kutubxonalar uchun byudjetni qisqartirishdan xavotir ekanliogini bildirdi. 2012-yil avgust oyida Kanada Bibliografiya Jamiyati har bir parlament aʼzosiga xat yozib, ularni byudjetni qisqartirish Kanada kutubxonasi va arxivlarining qonun bilan belgilangan vakolatlarini buzmasligini taʼminlashga chaqirdi. 2012-yil noyabr oyida meros vaziri Jeyms Murga yuborgan keyingi maktubida Jamiyat kutubxonalararo qarzlarni toʻxtatishni zararli qaror sifatida taʼkidladi. Bibliofil blogger Nayjel Bil oʻzining „*Literary Tourist*“ blogida Kanada kutubxonasi va arxivlarini „Kanadaning milliy sharmandasi“ sifatida tavsiflaydi. Akademik Ian Milligan KKAning „modernizatsiya ritorikasini“ ActiveHistory.ca veb-saytida KKA onlayn toʻplamlarining ahamiyatsizligi va cheklanganligi nuqtai nazaridan xizmatlarni kesish uchun „tutun ekrani“ deb taʼriflaydi. Tarixchi Valeri Noulz oʻzining *iPolitics* veb-saytidagi „Kanada tarixiga eshiklarni yopish“ maqolasida KKA va federal hukumat kutubxonalarida hukumat qisqarishlarining taʼsirini tasvirlaydi.

2012-yil 31-mayda Kanada arxivchilari assotsiatsiyasi Kanada kutubxonasi va arxivlarining Pan-Kanada hujjatli merosi tarmog‘i forumlaridan chiqishini eʼlon qildi va bu tarmoq Kanada bo‘ylab arxivlar ehtiyojlari va manfaatlarini qondira olishiga ishonmasligini bildirdi. 2012-yilda federal moliyalashtirishni qisqartirgandan soʻng, dastur KKA tomonidan toʻsatdan toʻxtatildi.

2013-yil may oyida Caron isteʼfoga chiqqanidan soʻng, manfaatdor tomonlar koalitsiyasi Kanadaning muvaffaqiyatli kutubxonachisi va arxivchisining fazilatlari haqida „katta milliy ahamiyatga ega masala“ deb hisoblagan narsalarni rasmiy koʻrib chiqish uchun qoʻshma bayonot berdi: 2013-yil iyun oyida meros vaziri Kanadaning yangi kutubxonachisi va arxivchisi uchun yozuvlarni raqamlashtirishni tezlashtirish ustuvor vazifa boʻlishini aytdi. Mur, shuningdek, tayinlangan shaxsdan Milliy arxivni rivojlantirish dasturining tugatilishini qayta koʻrib chiqishni soʻrashi haqida aytib oʻtdi.

#### Haqiqat va yarashuv komissiyasi
Kanada Haqiqat va Yarashuv Komissiyasi davomida Kanada Kutubxona va Arxivlari dastlab komissiya tomonidan talab qilingan yozuvlarni oʻz vaqtida va har tomonlama taqdim eta olmadi va Ontario Oliy sudi sudyasi tomonidan bu haqda buyruq berildi. Oxir-oqibat, Kanada kutubxonasi va arxivlari yozuvlarni taqdim etdi, ammo ularning koʻplari komissiya talab qilganidek raqamlashtirilgan va qidirish mumkin boʻlmagan formatlarda emas edi.

Truth and Reconciliation Commissionning yakuniy hisobotining harakatga chaqiruvlarida Kanada kutubxonasi va arxivlariga quyidagicha havola qilingan:Biz Kanada kutubxonasi va arxivlarini quyidagilarga chaqiramiz: Birlashgan Millatlar Tashkilotining tub aholi huquqlari toʻgʻrisidagi deklaratsiyasi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Joinet-Orentlicher tamoyillarini toʻliq qabul qilish va amalga oshirish. turar- joy maktablarida ularga nisbatan sodir etilgan inson huquqlari buzilganligi toʻgʻrisida; turar-joy maktablari bilan bogʻliq uning hisob-kitoblari jamoatchilikka ochiq boʻlishini taʼminlash; turar-joy maktablari boʻyicha xalq taʼlimi materiallari va dasturlariga koʻproq resurslar ajratish.Kanada kutubxonasi va arxivlari mahalliy arxivchilarni yollash, mahalliy aholi bilan aloqalarni oʻrnatish va raqamlashtirish boʻyicha saʼy-harakatlarni qoʻllab-quvvatlash uchun mablagʻ ajratish orqali ushbu tashvishlarni hal qilishni yoʻlga qoʻydi. Biroq, mahalliy aholi boshchiligidagi tashkilotlar va mahalliy jamoalar asosan bu turdagi ishlarni oʻn yillar davomida olib borilayotganiga eʼtibor qaratdi.

Kanada kutubxonasi va arxivi, shuningdek, Haqiqat va yarashuv milliy markazi, Vinnipeg universiteti kutubxonasi va Manitoba universiteti kutubxonalari bilan hamkorlikda TRC bilan bogʻliq tashkilotlar veb-saytlarining arxiv nusxalarini saqlaydi va ularga kirishni taʼminlaydi.

## Imkoniyatlari
 
Ottava markazidagi Vellington koʻchasi, 395-uydagi bino jamoatchilik kolleksiyaga shaxsan kirishi mumkin boʻlgan asosiy jismoniy joydir. Bino rasman 1967-yil 20-iyunda ochilgan. Jismoniy tashriflarga eʼtibor yoʻqolganligi sababli, shaxsiy xizmatlar qisqartirildi — masalan, 2012-yil aprel oyidan boshlab, maʼlumotnoma xizmatlari faqat tayinlash orqali amalga oshirilmoqda va bu binoning roli pasayib bormoqda. Bundan tashqari, Gatineau, Kvebekda maʼmuriy idoralar va federal hukumat yozuvlari uchun Kanada boʻylab saqlash joylari mavjud.

Gatineau shahar markazida, Ottava shtab-kvartirasidan taxminan 10 kilometr uzoqlikda joylashgan saqlash markazi Kanadaning qimmatbaho kolleksiyalarini uzoq muddatli saqlash uchun xavfsiz muhitni taʼminlashga moʻljallangan. U 107 million CDN xarajati bilan qurilgan va rasmiy ochilish 1997-yil 4-iyunda boʻlib oʻtgan. Bu noyob bino boʻlib, 48 ta iqlim nazorati ostidagi saqlash omborlari va zamonaviy saqlash laboratoriyalarini oʻz ichiga oladi. 2000-yilda Kanada Qirollik arxitektura instituti uni soʻnggi ming yillikda Kanadada qurilgan eng yaxshi 500 ta binolardan biri deb tan olindi.

 

Ottavaning chekkasida joylashgan Shirleys koʻrfazidagi Aloqa tadqiqot markazi kampusidagi nitrat plyonkalarini saqlash zavodida Kanadaning tsellyuloza nitrat plyonkalari kolleksiyasi joylashgan. Toʻplamda 1912-yilga oid 5575 ta plyonkalar, shu jumladan Kanadadagi birinchi kinofilmlar va fotografik negatiflar mavjud. Kino materiali juda sezgir va uni saqlash uchun aniq haroratni talab qiladi. 2011-yil 21-iyun kuni rasman ochilgan zamonaviy inshoot ekologik jihatdan qulay tomga ega boʻlib, yaxshi izolyatsiyani taʼminlaydi va energiya sarfini kamaytiradi.

2013 — 2014 yillar uchun rejalashtirilgan asosiy faoliyat analog (raqamli boʻlmagan) axborot resurslarini Gatineau shahridagi yangi yuqori zichlikdagi zamonaviy saqlash omborida qayta joylashtirish edi, bu yerda milliy gazetalar toʻplami va Ikkinchi Jahon urushi qatnashchilarining yozuvlari saqlanadi. Muassasa Kanadaning nashr etilgan merosini yaxshiroq himoya qilish uchun mos muhitga ega baland dafnali metall tokchalar tizimiga ega. 2019-yil yanvar oyida Kanada kutubxonasi va arxivlari Gatineau shahridagi mavjud obyekt yonida quriladigan yangi obyekt boʻyicha muzokaralar boshlanganini, ochilish sanasi 2022-yilda boʻlishini eʼlon qildi.

## Toʻplamlari

Kanada fondlari kutubxonasi va arxivlariga quyidagilar kiradi:

* Kanada hukumatining 250 chiziqli kilometri va xususiy matn yozuvlari
** Kanadaning madaniy, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy rivojlanishiga hissa qoʻshgan turli shaxslar va guruhlar uchun matnli arxivlar
* 22 million kitob va nashrlar asosan qonuniy depozit orqali sotib olingan
* 24 million fotografik tasvirlar (shu jumladan bosma, negativ, slaydlar va raqamli fotosuratlar)
* 3 milliondan ortiq meʼmoriy chizmalar, rejalar va xaritalar
* 90 000 dan ortiq filmlar (shu jumladan qisqa va toʻliq metrajli filmlar, hujjatli filmlar va ovozsiz filmlar)
* 550 000 soatdan ortiq audio va video yozuvlar
* 425 000 dan ortiq sanʼat asarlari (shu jumladan akvarellar, moyli rasmlar, eskizlar, karikaturalar va miniatyuralar, shuningdek medallar, muhrlar, plakatlar va gerblar)
* 550 000 ga yaqin musiqiy buyumlar (shu jumladan dunyodagi eng katta Kanada notalari toʻplami; Kanadadagi musiqa bilan bogʻliq hujjatlar va disklardagi yozuvlar va barcha formatdagi yozuvlar, shu jumladan pianino rulolari, rulolar va gʻaltaklar va 8 trekli lentalar)
* Kanada pochta arxivi;
* Kanada boʻylab milliy gazetalar, jumladan, kundalik gazetalar, talabalar gazetalari, mahalliy jurnallar va etnik hamjamiyat xabarnomalari.

### Raqamlashtirish
KKA shuningdek, bir petabaytdan koʻproq raqamli tarkibga ega. Ushbu kontentning baʼzilari Internetda mavjud, birinchi navbatda kitoblar, Kanada tezislari va aholini roʻyxatga olish materiallari — elektron formatda taxminan 5 ming terabayt maʼlumotga teng. Koʻpgina narsalar raqamlashtirilmagan va faqat jismoniy shaklda mavjud. 2013-yil may oyi holatiga ko‘ra, kolleksiyaning atigi 1% ga yaqini raqamlashtirilgan bo‘lib, bu „25 millionga yaqin eng ommabop va eng nozik buyumlarni“ ifodalaydi.

## Operatsiyalar
Yaratilganidan beri KKA Kanada merosi vaziri orqali parlamentga hisobot beradi.

### Boshqaruvi
**Kanada kutubxonachisi va arxivchisi** federal boʻlim vazir oʻrinbosari bilan bir xil ish staji darajasiga ega shaxsdir.

2019-yil 27-mayda Lesli Veyr 2019-yil 30-avgustdan boshlab to‘rt yillik muddatga Kanada kutubxonachisi va arxivchisi etib tayinlandi. Weir bu rolni egallagan birinchi ayol edi.

Kanada milliy arxivi rahbari 1872-yildan 1987-yilgacha **Dominion arxivchisi** va 1987-yildan 2004-yilgacha **Milliy arxivchi** sifatida tanilgan.

## Manbalar