Harariy Qurʼonlari

**Harariy [[Qurʼon|Qur’onlari]]**  - Efiopiyaning Harari mintaqasida 18-asrda yaratilgan. Uning markaziy shahri Harar kuchli yozuvchilik anʼanalariga ega boʻlib, mahalliy va xalqaro badiiy madaniyatga tayangan holda noyob Qur’oniy uslubni yaratgan.

Harariy Qur’onlari diniy qadriyatlari mustahkam boʻlgan shaharda boʻlib oʻtgan madaniyatlararo aloqalarning mahsulidir. 18-19-asrlarda Harari ulamolari tomonidan yaratilgan qoʻlyozmalarda Moʻgʻullar davridan oldingi Hindiston va Mamluklar davridagi Misr Qurʼonlariga xos uslubiy belgilar mavjud. Ular orasida Hindistonning Bihari yozuvi elementlari va egri chiziqli chekka izohlari bor. Bezaklari esa avvalgi Mamluk Qur’onlari bilan umumiyliklarga ega. Koʻpincha arab tilida yoki arab yozuviga asoslangan Ajamiy yozuvida, italyan qogʻoziga yoziladi.

## Harariy madaniy shahar sifatida
Harar bir nechta asosiy savdo yoʻllari chorrahasida joylashgan boʻlib, u Hind okeani va Ipak yoʻli orqali Osiyo bilan, Shimoliy Afrikani kesib oʻtuvchi yoʻllar orqali esa Yaqin Sharq va Yevropa bilan bogʻlangan. Ushbu strategik joylashuvi sababli Harar Sharqiy Afrikada Islom dinining ilk markazlaridan biriga aylangan. Shahar koʻplab avliyolar maqbaralari joylashgan ziyoratgoh sifatida ham muqaddas hisoblanadi. Adabiyot va qoʻlyozmalar yaratish anʼanasi bilan birgalikda bu omillar Hararni tarix davomida muhim madaniy, iqtisodiy va diniy markazga aylantirgan.

Hararda qoʻlyozma yaratish anʼanasi XIX asrda zaiflashishni boshlagan boʻlsa-da, shahar hanuzgacha oʻzida saqlanayotgan qoʻlyozmalar, ayniqsa Qur’onlar soni bilan mashhur. Bu Qur’onlar muzeylar, masjidlar va shaxsiy toʻplamlarda saqlanadi hamda dunyo boʻylab turli kolleksiya va koʻrgazmalarda uchraydi.

## Arab yozuvining hududiy moslashuvi
Ajami yozuvi, qadimiy Harari tiliga asoslangan boʻlib, 17-asrdan beri Harar shahrida qoʻllanib kelinmoqda. Ajami yozuvi hududdagi mahalliy tillarning arab yozuvida ifodalanishini anglatadi; bu usul islom va Qur’onni Harar aholisi uchun yanada oson tushunishga yordam berish uchun qoʻllanilgan. Tadqiqotchilar aytishicha, Qur’on qoʻlyozmalarida ajami yozuvi asosan estetik sabablar bilan tanlangan boʻlib, arab yozuvidagi Qur’onlar bilan ajami yozuvidagi Qur’onlar orasida mazmunan farq yoʻq.

## Mamluklar va Moʻgʻullar davridagi Harariy Qur’onlari
Soʻnggi tadqiqotlar hind, Mamluk va Harar Qur’onlari orasida oʻxshashliklar mavjudligini koʻrsatmoqda, bu esa Qur’on qoʻlyozmalarining Qizil dengiz va Hind okeani savdo yoʻllari orqali almashinishi va tarqalishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Sana Mirza kabi yetakchi olimlar Yaman qoʻlyozma anʼanalari bu markazlar oʻrtasida vositachi boʻlgan boʻlishi mumkinligini taʼkidlaydilar.

## Bihari yozuvi

Bihari yozuvi, burchakli va oqimli uslublar orasida joylashgan boʻlib, 14-asrda Bihar hududida paydo boʻlgan. 16-asr oxirlarida uning ishlatilishi kamaygan boʻlsa-da, yaqinda olib borilgan tadqiqotlarda 18-19-asrlarga oid qoʻlyozmalar aniqlangan. Bu yozuv asosan diniy matnlarni yozishda ishlatilgan va Moʻgʻul davridan oldingi Hindistonda, asosan, Qur’on qoʻlyozmalarida qoʻllanilgan.

Olimlar tomonidan aniq Bihari yozuvi deb atalmasa-da, uning oʻziga xos qalin, burchak shaklidagi gorizontal chiziqlari, nozik vertikal chiziqlari va gorizontal diakritik belgilarining turli variantlari Harar Qur’on qoʻlyozmalarida aniqlangan. Bu qoʻlyozmalar orasida Sharif Harar muzeyi, Melikian kolleksiyasi va Halili kolleksiyasida saqlanayotganlari ham bor.

## Zikzak shaklida yozilgan izohlar
Zikzak shaklidagi sahifa chetidagi izohlar – suralarni tushuntirish maqsadida Qur’on qoʻlyozmalariga qoʻshilgan matnlar – hind Qur’on qoʻlyozmalariga xos boʻlib, xuddi shunday belgilar Harar Qur’onlarida ham aniqlangan. Ushbu izohlar odatda oyatlar yozilgan asosiy matndan farqli ravishda, kamroq burchakli va oqimli boʻlgan nashi-divaniy yozuvida yozilgan. Nashi-divaniy yozuvi Hindistonda Sulolalar davrida maʼmuriy hujjatlarga asoslanib rivojlangan. Mirza esa Haliliy Qur’oni tahlilida nashi-divaniy yozuvining mavjudligini aniqlamagan boʻlsa-da, u ushbu varaqdagi Qur’on oyatlari va chekka izohlarda turli yozuv uslublari qoʻllanilganini taʼkidlaydi.

## Mamluklar davriga oid Qur’onlar bilan oʻxshashliklari
Dastlabki Harar Qur’on qoʻlyozmalari va 1250-yildan 1517-yilgacha hozirgi Misr, Suriya va Arabistonda hukmronlik qilgan Mamluk sulolasi davrida yaratilgan Qur’onlarning koʻrinishi va bezaklari, jumladan bob sarlavhalari, doiraviy chekka medalyonlari va kirish sahifalarining tartiblanishi oʻxshashliklarga ega. 18-asr Harar qoʻlyozmalarida ham chekka bezaklari hamda naqshlar bilan bezatilgan sura nomlari mavjudligi qayd etilgan. Harar qoʻlyozma ishlab chiqarishining gullab-yashnashi ushbu davrdan soʻng boshlangan boʻlsa-da, Misr qoʻlyozmalarida Mamluk uslublarining davom ettirilishi va Mamluk davrida yaratilgan asarlarning tarqalishi bu uslubiy oʻxshashliklarga olib kelgan boʻlishi mumkin.

## Misollar

**Haliliy Qur’oni**

Haliliy Qur’oni 290 betdan tashkil topgan bir jild. Kolofoni 1749-yil sentabr yoki oktabr oyiga taalluqlidir. Har bir sahifa taxminan 32,5 x 22,5 sm oʻlchamda boʻlib, Yevropa qogʻozida tayyorlangan va 15 qator Qur’on matni uchqat chiziq bilan chegaralangan ramka ichida joylashgan. Matn qora siyohda yozilgan, sahifa chetida esa kitobning turli oʻqishlarini koʻrsatadigan izohlar qizil rangda aks ettirilgan.

## Melikian toʻplamidagi Qur’on
Melikian kollektsiyasiga kiruvchi Efiopiyalik Qur’on yaqinda Toledo Sanʼat muzeyining „Efiopiya kesishmasida“ nomli koʻrgazmasida namoyish qilindi. 1773-yilda tayyorlangan ushbu Qur’on qoʻlyozmasida asosan qora va qizil siyoh ishlatilgan; qizil rang sura sarlavhalari, chekka qismidagi zikzak shaklidagi sharhlar va chegaralar uchun, qora rang esa matn va diakritik belgilar uchun qoʻllangan. Har bir sahifa taxminan 32 x 21,5 sm oʻlchamda boʻlib, unda Sharqiy Sudan yozuvi bilan 17 qator yozilgan.

## Koʻrgazmalar
Harar Qur’onlariga oid tadqiqotlar va ularni namoyish etish juda kam. 2017-yilda AQShda boʻlib oʻtgan „Qur’on sanʼati“ koʻrgazmasi Islom qoʻlyozmalarini keng koʻlamda taqdim etgan birinchi yirik tadbir boʻlishiga qaramay, unda Efiopiyadan hech qanday asarlar namoyish etilmadi. 2023-yilda tashkil etilgan „Afrika va Vizantiya“ koʻrgazmasida Efiopiyaga oid sanʼat va eksponatlar koʻplab boʻlsa-da, Qur’on qoʻlyozmalari kiritilmadi. Soʻnggi yillarda esa Harar Qur’onlari Brigham Young universitetining „Goʻzallik va eʼtiqod“, Aga Xon muzeyining „Yashirin hikoyalar“ va 2023-yil dekabrida ochilgan Walters muzeyining „Efiopiya kesishmasida“ kabi yirik muzey koʻrgazmalarida namoyish qilina boshladi. Ushbu koʻrgazmalar keyinchalik Peabody Essex muzeyi va Toledo Sanʼat muzeyida ham tashkil etildi.

## Yana qarang

* Efiopiyada islom
* Afrikadagi Islom
* Harar
* Qadimgi Qur’on qoʻlyozmalari
* Eski Harari

## Manbalar