Guruh psixoterapiyasi

**Guruh psixoterapiyasi** yoki **guruh terapiyasi** – bu psixoterapiya shakli boʻlib, unda bir yoki bir nechta terapevtlar mijozlarning kichik guruh sifatida birlashtirib ishlashadi. Bu atama qonuniy ravishda psixoterapiyaning har qanday shaklini, jumladan, art-terapiya, kognitiv xulq-atvor terapiyasi yoki shaxslararo terapiyani guruh formatida oʻtkazishi mumkin, lekin u odatda guruh konteksti va guruh jarayoni mexanizm sifatida aniq qoʻllanadigan psixodinamik guruh ichidagi shaxslararo munosabatlarni rivojlantirish va oʻrganish orqali oʻzgarishlar guruh terapiyasi doirasida qoʻllanadi.

*Guruh [[Terapiya|terapiyasining]] kengroq kontsepsiyasi guruhda* sodir boʻladigan har qanday yordam jarayonini, shu jumladan qoʻllab-quvvatlash guruhlarini, koʻnikmalarni oʻrgatish guruhlarini (gʻazabni boshqarish, aql- idrok, dam olish yoki ijtimoiy koʻnikmalarni oʻrgatish) va psixotaʼlim guruhlarini oʻz ichiga olishi mumkin. Psixodinamik guruhlar, faoliyat guruhlari, qoʻllab-quvvatlash guruhlari, muammolarni hal qilish va psixotaʼlim guruhlari oʻrtasidagi farqlar psixiatr Charlz Montgomeri tomonidan muhokama qilingan. Guruh terapiyasining boshqa ixtisoslashgan shakllariga art-terapiya, raqs terapiyasi yoki musiqa terapiyasi kabi ogʻzaki boʻlmagan ekspressiv terapiya kiradi.

## Tarix
Qoʻshma Shtatlardagi guruh psixoterapiyasining asoschilari Jozef H. Pratt, Trigant Burrow va Pol Shilder edi. Ularning uchtasi XX asrning birinchi yarmida Sharqiy qirgʻoqda faoliyat yuritgan. 1932-yilda Yakob L. Moreno guruh psixoterapiyasi boʻyicha oʻz ishini Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasiga taqdim etdi va ushbu mavzu boʻyicha monografiya hammuallifi boʻldi. Ikkinchi jahon urushidan keyin guruh psixoterapiyasi Moreno, Samuel Slavson, Hyman Spotnitz, Irvin Yalom va Lou Ormont tomonidan yanada rivojlantirildi. Yalomning guruh terapiyasiga yondashuvi nafaqat AQShda, balki butun dunyoda juda ahamiyatga ega boʻlgan.

Guruh terapiyasining dastlabki rivojlanishi T-guruhi yoki trening guruhi (baʼzan sezgirlik boʻyicha trening guruhi, odamlar bilan munosabatlarni oʻrgatuvchi guruh yoki uchrashuv guruhi deb ham ataladi), guruh psixoterapiyasining bir shakli boʻlib, unda ishtirokchilar (odatda, 8-15 kishigacha) oʻzlari haqida (va umuman kichik guruh jarayonlari haqida) ularning bir-biri bilan oʻzaro taʼsiri orqali bilib olingan. Ular oʻzlari, boshqalar va guruhlar haqida tushunchaga ega boʻlish uchun fikr-mulohaza, muammolarni hal qilish va rol oʻynashdan foydalanadilar. U 1940-yillarning oʻrtalarida Kurt Levin va Karl Rojers va uning hamkasblari tomonidan Milliy oʻquv laboratoriyalarida (NTL instituti nomi bilan ham tanilgan) inson xulq-atvorini oʻrganish usuli sifatida yaratilgan boʻlib, u Dengiz tadqiqotlari boshqarmasi tomonidan yaratilgan.

Moreno psixodrama deb nomlanuvchi guruh terapiyasining oʻziga xos va yuqori darajada tuzilgan shaklini ishlab chiqdi. Tizimli fikrlashning integratsiyasiga asoslangan guruh psixoterapiyasi nazariyasi va uslubidagi yana bir soʻnggi rivojlanish – bu Ivonne Agazarianning tizim dinamikasi tamoyillari doirasida ishlaydigan tizimga asoslangan terapiya (SCT) edi. Uning „funksional kichik guruhlash“ usuli guruh muloqotini tashkil qilish usulini joriy qiladi, shuning uchun u farqlarga nisbatan samarasiz munosabatda boʻlish ehtimoli kamroq. SCT shuningdek, guruh dinamikasini yaxshiroq tushunish va taʼsir qilish uchun guruhning rivojlanish bosqichlarini va har bir bosqichga tegishli himoyalarni tan olish zarurligini taʼkidlaydi.

Buyuk Britaniyada guruh psixoterapiyasi dastlab mustaqil ravishda rivojlandi, kashshoflar S.H Foulkes va Vilfred Bion Ikkinchi Jahon urushidagi jangovar charchoqni davolashda guruh terapiyasidan foydalanganlar. Foulkes va Bion psixoanalitik edilar va psixoanalizni guruh terapiyasiga kiritdilar, chunki transfer nafaqat guruh aʼzolari va terapevt oʻrtasida, balki guruh aʼzolari orasida ham paydo boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, ongsizlikning psixoanalitik kontsepsiyasi guruhning ongsizligini tan olish bilan kengaytirildi, unda guruh aʼzolarining ongsiz jarayonlari guruh sessiyalarida irratsional jarayonlar shaklida amalga oshirilishi mumkin edi. Foulkes guruh tahlili va Guruh tahlili instituti deb nomlanuvchi modelni ishlab chiqdi, Bion esa Tavistok klinikasida guruh terapiyasining rivojlanishiga hissa qoʻshgan.

Bionning yondashuvini birinchi marta 1970-yillarning oxirida Qoʻshma Shtatlarda Lois Xolzman va Fred Nyuman tomonidan ishlab chiqilgan ijtimoiy terapiya bilan solishtirish mumkin, bu guruh terapiyasi boʻlib, unda amaliyotchilar rivojlanishning asosiy birligi sifatida uning shaxslariga emas, balki guruhga tegishlidir. Guruhning vazifasi muammolarni hal qilish yoki shaxslarni „korreksiya qilishga“ga eʼtibor qaratishdan koʻra „guruhni qurish“ ahamiyat beradi.

Argentinada guruh tahlilining mustaqil maktabi shveysariyalik argentinalik psixoanalist Enrike Pichon-Riverning ishi va taʼlimotlaridan kelib chiqqan. Bu mutafakkir guruhga yoʻnaltirilgan yondashuvni oʻylab topdi, garchi Foulkes ijodi bevosita taʼsir qilmasa ham, unga toʻliq mos keladi.

## Terapevtik tamoyillar
Irvin Yalom bir qator terapevtik omillarni taklif qildi (dastlab *davolovchi omillar* deb ataladi, lekin *"Guruh psixoterapiyasining nazariyasi va amaliyoti"* ning 5-nashrida *terapevtik* omillar nomini oʻzgartirdi (1-nashr 1970, 5-nashr 2005).

* **Universallik**

: Guruh aʼzolari oʻrtasida umumiy tajriba va his-tuygʻularni tan olish va ular keng tarqalgan yoki universal insoniy tashvishlar boʻlishi mumkin, bu guruh aʼzolarining izolyatsiya tuygʻusini yoʻq qilishga, tajribalarini tasdiqlashga va oʻz-oʻzini hurmat qilishni oshirishga xizmat qiladi.

* **Altruizm**

: Guruh aʼzolar bir-biriga yordam bera oladigan joy boʻlib, boshqa odamga nimadir bera olish tajribasi aʼzoning oʻziga boʻlgan hurmatini oshirishi va koʻproq moslashish uslublari va shaxslararo munosabatlarni rivojlantirishga yordam beradi.

* **Umid uygʻotish**

: Rivojlanish yoki tiklanishning turli bosqichlarida boʻlgan aʼzolari boʻlgan aralash guruhda aʼzo boshqa aʼzo tomonidan ilhomlanishi va ragʻbatlantirilishi mumkin.

* **Maʼlumot berish**

: Garchi bu aniq psixoterapevtik jarayon boʻlmasa-da, aʼzolar koʻpincha guruhning boshqa aʼzolaridan faktik maʼlumotlarni oʻrganish juda foydali boʻlganligi haqida xabar berishadi. Masalan, ularning davolanishi yoki xizmatlardan foydalanish haqida.

*

:

* **Ijtimoiylashtirish usullarini ishlab chiqish**

: Guruh muhiti aʼzolar uchun shaxslararo xulq-atvor repertuarini kengaytirish va ijtimoiy koʻnikmalarini yaxshilash orqali tavakkal qilishlari uchun xavfsiz va qoʻllab-quvvatlovchi muhitni taʼminlaydi.

* **Imitativ xatti-harakatlar**

: Guruh aʼzolarida ijtimoiy koʻnikmalarni rivojlantirishning usullaridan biri modellashtirish jarayoni, terapevt va boshqa guruh aʼzolarini kuzatish va taqlid qilishdir. Masalan, shaxsiy his-tuygʻularni baham koʻrish, tashvishlanish va boshqalarni qoʻllab-quvvatlash.

* **Uygʻunlik**

: Taʼkidlanishicha, bu asosiy terapevtik omil. Birlashgan guruh – bu barcha aʼzolar tegishlilik, qabul qilish va tasdiqlash tuygʻusini his qiladigan guruhdir.

* **Ekzistensial omillar**

: Inson oʻz hayoti va qarorlarining oqibatlari uchun javobgarlikni oʻz zimmasiga olishi kerakligini oʻrganish.

* **Katarsis**

: Katarsis – bu his-tuygʻularning erkin va cheksiz ifodasi orqali hissiy tanglikdan xalos boʻlish tajribasi. Aʼzolar oʻz hikoyalarini qoʻllab-quvvatlovchi auditoriyaga aytib berishsa, ular uyat va aybdorlik hislaridan xalos boʻlishlari mumkin.

* **Shaxslararo taʼlim**

: Guruh aʼzolari oʻz-oʻzini anglashning yuqori darajasiga guruhdagi boshqalar bilan munosabatda boʻlish orqali erishadilar, ular aʼzoning xatti-harakati va boshqalarga taʼsiri haqida fikr bildiradilar.

* **Oʻz-oʻzini anglash**

: Bu omil shaxslararo oʻrganish bilan bir-biriga mos keladi, lekin insonning muammolari va xatti-harakati asosida yotadigan ongsiz motivlar haqida koʻproq tushunchaga erishishni anglatadi.

## Sozlamalar
Guruh terapiyasi psixiatriya statsionar boʻlimining terapevtik muhitining bir qismini tashkil qilishi mumkin yoki ambulator psixiatrik qisman kasalxonaga yotqizish (shuningdek, kunduzgi statsionar davolash deb ham ataladi). Klassik „gapirish“ terapiyasidan tashqari, institutsional sharoitda guruh terapiyasi drama terapiyasi, psixodrama, art terapiya va musiqa terapiyasi va raqs-harakat terapiyasi kabi ogʻzaki boʻlmagan terapiya turlari kabi guruhga asoslangan ekspressiv terapiyani ham oʻz ichiga olishi mumkin.

Guruh terapiyasining bir shakli psixotik oʻsmirlar va tuzaluvchi giyohvandlar uchun samarali ekanligi haqida xabar berilgan. Proyektiv psixoterapiya oldingi kogorta uchun "barqaror aldanish " va ikkinchisida bostirilgan his-tuygʻular yoki fikrlar uchun xavfsiz fokusni taʼminlash uchun roman yoki kinofilm kabi tashqi matndan foydalanadi. Bemor guruhlari roman oʻqiydi yoki birgalikda filmni tomosha qiladi. Keyin ular syujet, xarakter motivatsiyasi va muallif motivatsiyasini muhokama qilishda birgalikda ishtirok etadilar. Filmlar boʻlsa, ovoz trek, kinematografiya va fon ham muhokama qilinadi va qayta ishlanadi. Terapevt rahbarligida himoya mexanizmlari belgilovchilar va semiotik jarayonlarni qoʻllash orqali chetlab oʻtiladi. Eʼtibor shaxsiy masalalarga emas, balki matnga qaratiladi. U „ *Qizil Orkning gʻazabi“* ilmiy-fantastik romanida ommalashgan.

Guruh terapiyasi endi koʻpincha xususiy amaliyot sharoitida qoʻllanadi.

Guruh tahlili Yevropada va ayniqsa, Buyuk Britaniyada keng tarqalgan boʻlib, u yerda guruh psixoterapiyasining eng keng tarqalgan shakliga aylandi. Avstraliya, sobiq Ittifoq va Afrika qitʼasidan ham qiziqish ortib bormoqda.

## Samaradorlik boʻyicha tadqiqotlar
2008-yilgi meta-tahlil shuni koʻrsatdiki, individual terapiya dastlab guruh terapiyasidan biroz samaraliroq boʻlishi mumkin, ammo bu farq 6 oydan keyin yoʻqoladi. Depressiya uchun guruh psixoterapiyasining samaradorligi haqida aniq dalillar mavjud: 48 ta tadqiqotning meta-tahlili umumiy taʼsir hajmi 1,03 ni koʻrsatdi, bu klinik jihatdan juda muhimdir. Xuddi shunday, kattalar jinsiy zoʻravonlikdan omon qolganlar uchun guruh psixoterapiyasining beshta tadqiqotining meta-tahlili oʻrtacha va kuchli taʼsir koʻrsatdi va urush faxriylarida surunkali travmatik stress bilan samaradorlik haqida yaxshi dalillar mavjud.

Chegaradagi shaxsiyat buzilishi bilan ogʻrigan bemorlar uchun yaxshi natijalar haqida ishonchli dalillar kamroq, baʼzi tadqiqotlar faqat kichik va oʻrtacha taʼsir hajmini koʻrsatadi. Mualliflarning taʼkidlashicha, bu yomon natijalar guruh terapiyasidan tashqari, baʼzi bemorlar uchun qoʻshimcha yordamga ehtiyojni aks ettirishi mumkin. Bu dinamik guruh psixoterapiyasini individual psixoterapiya va vaziyatni boshqarish bilan birlashtirgan model – mentalizatsiyaga asoslangan davolash yordamida olingan taʼsirchan natijalar bilan tasdiqlanadi.

## Kompyuter yordamida guruh terapiyasi
1990-yillarning oʻrtalaridan boshlab kompyuter va kompyuterga asoslangan tadqiqotlar sezilarli darajada oshdi. Mavjud amaliyotlarning toʻliq koʻrinishi uchun: Kompyuter yordamida psixoterapiya yaratildi.

Bir nechta texnik-iqtisodiy tadqiqotlar kompyuter, ilovalar va ommaviy axborot vositalarini qoʻllab-quvvatlashning guruh aralashuviga taʼsirini oʻrganib chiqdi. Koʻpgina tekshirilgan aralashuvlar odatda kognitiv xulq-atvor terapiyasi (CBT) tamoyillariga asoslangan qisqa asoslarni amalga oshirdi. Koʻpgina tadqiqotlar quyidagilarga qaratilgan:

* Anksiyete kasalliklari (masalan, ijtimoiy fobiya, umumiy tashvish buzilishi)
* Depressiya (masalan, yengil va oʻrta darajadagi katta depressiya)
* Boshqa kasalliklar (masalan, yigʻish)

Guruh terapiyasining dalillar bazasi juda cheklangan boʻlsa-da, individual terapiya boʻyicha dastlabki tadqiqotlar davolash samaradorligini oshirish mumkinligini koʻrsatadi. Bundan tashqari, dastur yoki kompyuterga asoslangan monitoringdan foydalanish bir necha bor tekshirilgan. Zamonaviy formatning qayd etilgan afzalliklari orasida seanslar oʻrtasida oʻtkazish va bemor-terapevt-muloqot, shuningdek, davolanishning shaffofligi va intensivligi yaxshilangan. Salbiy taʼsirlar onlayn topshiriqlarga rioya qilmaslik yoki sessiya ichidagi guruhlarning oʻzaro taʼsirining siqilishi tufayli dissonans nuqtai nazaridan yuzaga kelishi mumkin. Va nihoyat, guruh hodisalari onlayn vazifalarni bajarish uchun motivatsiyaga taʼsir qilishi mumkin.

## Manbalar