open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yer qutblarining harakati

**Yer qutblarining harakati** -Yer geografik qugblarining yer sathida siljishi. Geografik kengliklarni bir qancha punktlarda koʻp yillardan beri kuzatish natijasida ularning oʻrtacha qiymatidan 0", 3 gacha oʻzgarishi sezilgan. Biror punktning kengligi Df ga ortsa, qarama-qarshi meridianda shuncha kamayadi. Yerga Oy va Quyoshning gravitatsion taʼsiri tufayli Yer oʻqi oʻz vaziyatini oʻzgartiradi, natijada yer qutblari siljiydi. Oʻrtacha vaziyatga nisbatan qutbning yer sathida siljishi 15 m dan ortmaydi; u soat mili yoʻnalishiga teskari yoʻnalishda davriy ravishda siljiydi.

Uni 12 oylik, yillik davr va 14 oylik Chandler davriga ajratish mumkin. Yillik davr Yer atmosferasida havo massasining fasl sari qayta taq-simlanishiga, suv massasining krr va muz tarzida yerning bir yarim sharidan ikkinchisiga oʻtishiga va b. sabablarga bogʻliq. Chandler davri yerning tabiiy tebranishiga va ichki deformatsiyasiga bogʻliq. Buni birinchi marta nazariy jihatdan 1790-yilda Eyler tu-shuntirib bergan. Agar Yer mutlaq qattiq jism boʻlganda edi, uning tabiiy tebranishi taxminan 10 oy boʻlardi. Ammo Yer plastik boʻlib, turli deformatsiyalarga moyil, shu sababli uning tabiiy tebranish davri taxminan 14 oyga teng .

E. q. h. 19-asr oxirlarida kashf kilindi. 1898-yilda Yer sharining bir xil (f=+39°08) kengliklardagi olti punktida xalqaro kengl[ik xizmati st-yalari tas[hkil etildi (uchtasi AQSH da]], [uc[htasi Italiya]], Rossiya va Yaponiyada). Xalqaro kengliklar xizmati dasturiga muvofiq ishlayotgan st-yalar 40 ga yaqin, ular turli geografik kengliklarda joylashgan. Ulardan biri Kitob shahrida 1899-yildan boshlab barcha st-yalarning izchil kuzatishlari asosida shim. qutbning Yer sathidagi vaziyati yilning har boʻlagi uchun aniqlanib, ilmiy matbuotda eʼlon qilinadi.

## Manbalar
Yer yuzi

„Yer yuzi“ – ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy jurnal. 1925—1931-yillarda nashr etilgan (qarang Guliston).

## Manbalar
Yer harorati birligi

**Yer harorati birligi** – Yer poʻstining har xil chuqurlikdagi haroratini Selsiy gradusi birligida oʻlchanadigan miqdori. 100° izotermalar 2,2&nbsp;km dan 6,2&nbsp;km gacha chuqurlikda, 500° li izotermalar 9&nbsp;km dan 53&nbsp;km gacha chuqurlikda namoyon boʻlishi aniqlangan. Ye.h.b. asosan geotermii gradiyent bilan bogʻliq. Shim. va Markaziy Tyanshanda temperatura gradiyenti 7—40°/km ni tashkil qiladi, oʻrtachasi 25°/km ga teng . Mas, Tyanshan togʻlaridagi botiqdarda burgʻilash bilan ochilgan Yer poʻstidagi tog jinslari haroratini bevosita oʻlchash natijalari asosida 100° va undan ortiq izotermalar haritasi tuzilgan. Issiklik oqimining zichligi 16—134 Vt/m2 miqdorda boʻlib, oʻrtachasi 55 Vt/ m2 ga teng . Chatqol-Qurama rayonida 30°/ km va undan ortiq miqdorga ega.

## Manbalar
Yer egaligi

**Yer egaligi** — muayyan huquqiy asoslar (mulkka, yerni tasarruf etish va meros qolgan yerdan umrbod foydalanishga va ijaraga oid huquqlar)ga mu-vofiq yerga egalik qilish; xoʻjalik oborotiga va bozor iqtisodiy mexanizmi tarkibiga kiritiladigan yerdan foydalanish shakli. Ye. e. yer egalari zimmasiga tegishli huquq va majburiyatlar yuklaydi. Markaziy Osiyoda Ye. e.ning amlok, vaqf, mulk, tanho va b. shakllari mavjud edi. Buxoro, Qoʻqon va Xiva xonliklarida koʻp yerlar xonliklar qoʻlida, xon yoki amirlarning ixtiyorida boʻlgan. Bu yerlar asosan nasldan-naslga oʻtib, ijaraga berish yoʻli bilan dehqonlar tomonidan ishlangan. Ye. e.ning bu shakli 19-asr oʻrtalarida Buxoro xonligidagi barcha yer maydonlarining 65% ini tashkil qilgan. Koʻpincha xonlar amlok yerlarini yi-rik zamindor, zodagon, ruhoniy va yaqin kishilariga xizmati evaziga tortik qilib, ular muvaqqat va shartli yer egalari — tanholarga aylantirilgan. Rossiya imperiyasi Turkistonni bosib olgach, Ye. e. shakllarini oʻzgartirdi. Amlok yerlar — butunligicha, mulk yer va vaqf yerlar — qisman podsholik mulki deb eʼlo qilindi. Shu yerni ishlab, hosil olgan shaxslarga merosiy mulk tariqasida sotish huquqi berilib, biriktirib qoʻyildi. Shoʻrolar davrida yerga xususiy mulkchilikning hamma shakllari tugatilib, "Yer — umumxalq davlat mulki", deb eʼlon etildi, asosiy qismi "bepul va abadiy foydalanish" uchun jamoa xoʻjaliklariga berildi. Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishganidan soʻng , 1998-yil 30 aprelda qabul qilingan Yer kodeksiga binoan, Yer — davlat mulki, umummilliy boylik hisoblanadi. Yer davlat tomonidan muhofaza etiladi, oldi-sotdi qilinmaydi, ayirboshlanmaydi, hadya etilmaydi, garovga qoʻyilmaydi (OʻzR qonunlarida belgilangan hollar bundan mustasno, 16-modda). Yer kodeksi va b. qonun hujjatlariga muvofiq, yuridik shaxslar doimiy egalik qilish, doimiy foydalanish, muddatli (vaqtincha) foydalanish, ijaraga olish va mulk huquqi asosida; jismoniy shaxslar esa meros qilib qoldiriladigan yerga umrbod egalik qilish, doimiy foydalanish, ijaraga olish va mulk huquqi asosida yer uchastkalariga ega boʻlishlari mumkin. Yer uchastkalarini egalik qilish va foydalanish uchun berish (realizatsiya qilish) yer ajratish tarikasida amalga oshiriladi. Yer uchastkalarini ajratib berish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, viloyatlar, Tosh-kent sh., tumanlar, shaharlar hokimlari tomonidan qonun hujjatlarida belgilanadigan tartibda amalga oshiriladi. Yer uchastkalarini ijaraga berish tartibi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi (Yer kodeksi, 17—24-moddalar).

## Manbalar
Yerbodom

**Yerbodom**, chufa ( L.) — hiloldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik; bir yillik moyli ekin. Vatani—Afrika. Afrikada (Oq Nil havzasida) yovvoyi holda oʻsadi. Misrda mil.av. 3-asrdan boshlab ekib kelingan. Boʻyi 50—100 sm, bardisimon shaklda oʻsadi. Gullari mayda, ikki jinsli, ildizpoyalarining uchi tuganaksimon, yoʻgʻonlashgan. Namsevar va issiqsevar oʻsimlik. Vegetatsion davri 110—120 kun. Oʻrta dengiz mamlakatlari, Ispaniyada, tropik va Janubiy Afrikada, Hindiston, Shimoliy Amerika, qisman Oʻrta Osiyoda, Rossiyada (Volgaboʻyida) bir yillik ekin sifatida ekiladi. Tuganagida 30— 35% kraxmal, 15—20% shakar, 20—25% gacha moy, 3—7% oqsil mavjud. Hosildorligi quritilmagan tuganak boʻyicha 2—4 t/ga. Yerbodom tuganagidan ovqatga ishlatiladigan, qurib qolmaydigan yogʻ olinadi; parfyumeriya, tibbiyot va texnikada ham ishlatiladi. Bargidan qogʻoz va arqon tayyorlanadi. Tuganak mevalarining mazasi bodomni eslatadi.

Dilorom Yormatova.

## Manbalar
Yerga ulash

**Yerga ulash** (zazemleniye) -elektr apparatlar, mashinalar, jihozlar, yashin qaytargichlar va b.ni yer bilan tutashtirish. Yerga ulagichlar vositasida amalga oshiriladi. Yerga ulagich yerga koʻmiladigan metall (poʻlat, mis) elektrod va qurilmalarning yerga ulanadigan qismlarini elektrod bilan biriktiradigan oʻtkazgichdan iborat. Yerga tik qoqiladigan poʻlat quvur (vodoprovod tarmogʻi, markaziy isitish yoki gaz tarmoqlaridan boshqa) ham elektrod vazifasini bajaradi. Yerga ulanadigan qism bilan yer orasidagi qarshilikni kamaytirish uchun elektrod sizot suvlari sathi chuqurligida koʻmiladi; yerning qarshiligi katta boʻlganda elektrodga namakob quyiladi. Ye. u. radioeshittirish tarmoqlarida, radiotexnikada, simli aloqada (bunda yer oʻtkazgich vazifasini bajaradi), yashin qaytargich va b. apparatlarda (ularni ortiqcha kuchlanishdan himoya qilish, yaʼni tokni yerga oʻtkazib yuborish uchun) ishlatiladi. Ye. u. tashqi maydon taʼsirida hosil boʻladigan qarshiliklarni kamaytiradi. Kishilarni tok urishidan himoya qilish uchun kuchlanish ostidagi qurilmalarning tashqi metall qismlari (mashina, apparat korpuslari va b.) yerga ulanadi. Ye. u. qarshiligi oʻzgaruvchan tok koʻprigi bilan oʻlchanadi. 

## Manbalar
Yerga yaqin havo qatlami

**Yerga yaqin havo qatlami** - 1) Yer sirtidan to 50—100 m gacha qalinlikdagi havo qatlami. Bu qatlamda balandlik oshgan sari turbulent (tartibsiz) almashish koeffitsiyenti ham orta boradi, natijada meteorologik ele-mentlarning vertikal gradiyentlari (balandlik boʻyicha masofa birligida oʻzgarish kattaligi) yuqori havo qatlamlaridagiga nisbatan oʻn va yuzlarcha marta katta boʻladi. Shamol tezligi orta boradi, yoʻnalishi esa deyarli oʻzgarmaydi. Balandlik ortishi bilan havo temperaturasi kunduzi pasayadi, kechasi koʻtarila boradi; 2) Yer sirtidan to 1,5—2,0 m balandlikkacha boʻlgan havo qatlami. Bu qatlamda meteorologik hodisa va jarayonlar maʼlum joyning xususiyatiga uzviy bogʻliq holda yuz beradi, kechasi temperatura va namlikning katta vertikal gradiyentlari kuzatiladi. 

## Manbalar
Yerdan tashqaridagi sivilizatsiyalar

**Yerdan tashqaridagi sivilizatsiyalar** — hozirgi zamon ilmiy tasavvurlariga koʻra, Yerdan boshqa (mas, uzoq yulduzlar atrofida aylanadigan) sayyoralarda yashashi mumkin boʻlgan aqlli mavjudotlar jamiyatlari. Ularning taraqqiyot darajasi insoniyatning taraqqiyot darajasiga yaqin yoki undan yuqori deb faraz qilinadi. Yerdagi hayot evolyusiyasi (bir hujayralilardan koʻp hujayralilar sari, koʻp hujayrali tuban organizmlardan yuqori organizmlar sari taraqqiy etish), shuningdek, Metagalaktikaning milliard-milliard sayyoralardan tashkil topganligi va bu sayyoralarning ayrimlarida organik hayot paydo boʻlib rivojlanishi uchun shartsharoitlar mavjudligi ehtimoli Yerdan tashqarida, Koinotning biror qismida hayotning mavjud boʻlishini taqozo etadi. Mazkur umumiy mulohaza asosida, shuningdek, Yerga yaqin Mars va Venerada atmosfera va b. fizik shart-sharoitlar mavjudligiga qarab, bu sayyoralarda hayotning eng oddiy shakllari bor degan taxminlar paydo boʻlgan. 20-asrning 50—60-y.larida sayyoralardagi hayot uchun zarur boʻlgan fizik sharoitlarni oʻrganish natijasida Oyda, Venera, Mars va Quyosh sistemasining boshqa sayyoralarda Yerdagidek oliy hayot shakllari boʻlmasligi isbotlandi. Lekin Marsdagina eng oddiy hayot shakllari boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi. Quyosh sistemasiga yaqin turgan va oʻz sayyoralar sistemasiga ega boʻlgan koʻpgina yulduzlarning tabiiy sharoitlarini oʻrganish ana shu sayyoralar sistemasida hayot paydo boʻlib, rivojlanishi mumkin degan ehtimolni deyarli yoʻqqa chiqardi. Hozir juda kamdan-kam yulduzlardagina hayot bunyodga kela oladigan sohalar boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi.

E. t. s.ning mavjudligi haqidagi masala hozirgi vaktda ehtimoldan xoli boʻlmagan gipoteza boʻlib, hali eksperimental dalillar bilan tasdiqlangani yoʻq. Kosmonavtikaikj keyingi taraqqiyoti va Koinotdan kelayotgan elektromagnit nurlarni oʻrganish sohasidagi tekshirishlar Ye. t. s. bor degan taxminni quvvatlaydigan yoki boʻlish ehtimolini kamaytiradigan dalillarni beradi. 

## Manbalar
Yerdan foydalanish

**Yerdan foydalanish** – yerdan foydalanish tartibi, shartlari va shakllari. Turli mamlakatlarda turlicha boʻlishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi hududida yashaydigan xalqlarning yerga mulkchilik huquqi davlat tomonidan amalga oshiriladi. Yer qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligini yuritish uchun shirkat (jamoa) xoʻjaliklariga, davlat, kooperativ, jamoat korxonalariga, muassasalar va tashkilotlarga, diniy tashkilotlarga, Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga, qoʻshma korxonalarga, xalqaro birlashmalar va b.ga doimiy yoki vaqtincha foydalanish uchun beriladi. Ye.f. tartib va shartlari Yer kodeksi bilan belgilanadi. Yerni foydalanishga berish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Maqkamasi, viloyat va tuman (shahar) hokimliklari qarorlari asosida amalga oshiriladi. Odatda, yerga egalik qilish va yerdan foydalanish huquqiga ega boʻlgan korxona, muassasa, tashkilot va fuqarolar yerdan doimiy foydalanuvchilar deb hisoblanadi.

Yerdan vaqtincha foydalanish qisqa (3 y.gacha) va uzoq (3 y.dan 10 y.gacha) boʻlishi mumkin. Fermer xoʻjaliklari uchun 50 y.gacha, yaylov chorvachiligi uchun yer maydonlari 25 y.gacha muddatga berilishi mumkin. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi korxona, tashkilot va muassasalariga, dehqon va fermer xoʻjaliklariga yerdan doimiy foydalanish huquqi davlat dalolatnomasi bilan guvohlanadi hamda yerga egalik qilish huquqining himoya qilinishi davlat tomonidan taʼminlanadi. Yer egaliklariga qarashli yerlarni vaqtincha foydalanishga berilganda belgilangan muddatdan soʻng tuproqning unumdorligini dastlabki holatiga keltirib qoʻyilishi shart (qarang Yer rekultivatsiyasi).

Q.x.da yerdan oqilona foydalanish maqsadida boshqa yordamchi tarmoqlarni ham mutanosib rivojlantirish uchun ekinzor yerlar ajratiladi. Bunda almashlab ekishni joriy etish chorvachilik, sabzavotchilik, pillachilik, bogʻdorchilik kabi qoʻshimcha tarmoqlar talabi ham hisobga olinadi.

Qosimjon Rahmonov.

## Manbalar
Yerdan foydalanish tahlili

**Yerdan foydalanish tahlili** — yerga egalik qiluvchilar va yerdan foydalanuvchilarning faoliyatini baholashda qishloq xoʻjaligida asosiy i.ch. vositasi boʻlgan yerdan foydalanish samaradorligini oʻrganish. Ye.f.t. qishloq xoʻjaligi yerlari maydoni va tarkibiy oʻzgarishlar, hududni tashkil etish va almashlab ekishii oʻzlashtirish holati, yer sifatini yaxshilash rejasining bajarilishi, xoʻjalikda yerdan foydalanish samaradorligi; oʻzlashtiriladigan yerlar miqdori va kapital harajatlar; yerdan foydalanish darajasiga taʼsir etuvchi omillar (tuproqning tabiiy unumdorligi, joyning iklim sharoitlari, suv resurelarining miqdori va b.) singari masalalarni oʻz ichiga oladi. Ye.f.t.da xoʻjalik yer kadastri kitobi, statistik hisobotlar, yillik hisobotlar, uchastkalar boʻyicha maydon hisoblash qaydnomalari, yerdan foydalanish tarhi (chizmada) va buxgalteriya hisobot materiallari asosiy manbalar hisoblanadi. Yer sifat oʻzgarishlarini taxlil qilish va yerdan foydalanish darajasini aniqlash uchun:a) jami yer maydonida qishloq xoʻjaligi yerlarining umumiy salmogʻi; b) umumiy haydaladigan yer maydonida sugʻoriladigan yorlar salmogʻi; v) haydalma yerlardan ekin ekib foydalanish darajasi; g) haydalma yerlarning shudgorlik darajasi koʻrsatkichlari oʻrganiladi.

E.f.t. materiallari yer tuzish loyihasini ishlab chiqishda asosiy manba boʻlib xizmat kiladi. Bunda taxlil loyihada qamrab olingan barcha maydon boʻyicha oʻtkaziladi (xoʻjalik, bir guruh xoʻjaliklar, tuman, viloyat, mamlakat).

Yerdan foydalanishni miqdor jihatidan baholovchi maxsus qaydnoma (hisobot) maʼmuriy birliklar doirasida har yili 1 yanvargacha boʻlgan maʼlumot asosida hamda 5 yilda bir marta umumlashtirib tuziladi. Q.x.ning samaradorligiga taʼsir etuvchi tabiiy va ijtimoiy omillarni eʼtiborga olgan holda tuproq bonitirovkasi yoki yerning iqtisodiy bahosini bilmay turib (qarang Yerni iqtisodiy baholash) yerdan foydalanish darajasini toʻgʻri aniqlash mumkin emas. Xoʻjaliklarda Ye.f.t. biriktirilgan yerlarning sifatini (tabiiy unumdorligini) hisobga olish (yerning iqtisodiy bahosi boʻlsa yanada maqbul) katta ahamiyatga ega. Bunda xoʻjalikdagi oʻrtacha tuproq bali (Bi)ra nisbatan 1 ga (100 ga) uchun Yerning tabiiy unumdorligidan toʻla va toʻgʻri foydalanish samaradorlik omillaridan biri. Yerdan foydalanish darajasining asosiy koʻrsatkichlaridan biri boʻlgan mahsulot tannarxini yerning sifati asosida taxlil qilishda (eng arzon tannarx etalon qilib olinadi) quyidagi formuladan foydalaniladi:S=S,-S(B-B,),bunda, S, — koʻrilayotgan xoʻjalikda 1 s mahsulot tannarxi (s/soʻm); S — etalon uchun olingan xoʻjalikda 1 ballga toʻgʻri keladigan narx (soʻm); B — etalon uchun olingan xoʻjalik bali (ball); B, — koʻrilayotgan xoʻjalik yer bali.

Qosimjon Rahmonov.

## Manbalar
Yer huquqi

**Yer huquqi** — huquqning yer munosabatlarini tartibga soluvchi sohasi. Yer munosabatlari yerdan foydalanish, ayrim turdagi yerlarning huquqiy tartibi, yer tuzish va hokazoni oʻz ichiga oladi. Fuqarolik huquqi normalari Ye.q.ning oʻzagini tashkil etadi. Ye.h.da, shuningdek, maʼmuriy va ekologiya huquqi normalari ham muhim ahamiyatga ega. Ye.h.ning normativ ququqiy asosini OʻzR Konstitutsiyasi, Yer kodeksi, Yer kadastri toʻgʻrisidagi, "Qishloq xoʻjalik kooperativlari (shirkat xoʻjaligi) toʻgʻrisida"gi, "Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida"gi, "Dehqon xoʻjaligi toʻgʻrisida"gi qonunlar tashkil etadi. OʻzR Konstitutsiyasiga koʻra, yer umummilliy boylik, u davlat muhofazasida boʻlib, yerdan oqilona foydalanish talab etiladi. Yerga egalik qilish Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksiga koʻra, xususiy mulk, doimiy yoki vaqtinchalik foydalanish, ijara, bir umrlik meros qilib qoldiriladigan egalik huquqi asosida amalga oshiriladi.

E.h. maʼlum tizimga ega. Bu tizim umumiy, alohida va maxsus qismlarga boʻlinib, ular bir qancha tartibotlardan iborat. Ye.h.ning umumiy qismi tartibotlari fan tarmogʻi va qonunchilikning rivojlanishi uchun asos boʻladigan eng muhim holatlar, qoidalar yoki tamoyillarni aks ettiradi. U yerga nisbatan mulk huquqi, yer uchastkalariga boʻlgan huquq, davlat boshqaruvi, yer tuzish va yer kadastrini yuritish, yerni huquqiy muhofaza qilish, yer qonunchiligini buzganlik uchun javobgarlik kabi tartibotlarni oʻz ichiga oladi. Ye.h.ning alohida qismiga qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar, aholi punkti yerlari, sanoat, transport, mudofaa yerlari, alohida muqo-faza etiladigan hududlar yerlari, oʻrmon fondi, suv fondi yerlari, zaxira yerlar tartibotlari kiradi. Ye.h.ning maxsus qism i da chet davlatlar Ye.h. toʻgʻrisida maʼlumot berilishi mumkin.

Muhammadi Usmonov.

## Manbalar
Yerevan-3

**Yerevan-3** — oʻrtapishar baqlajon navi. Armaniston Respublikasi sabzavot va poliz ekinlari seleksiyasi tajriba st-yasida mahalliy Yerevan navidan tanlab olish yoʻli bilan yaratilgan (1950). Oʻzbekistonda 1953-yildan ekiladi. Shakli choʻziq, silindrsimon, tik oʻsadi, boʻyi 50—100 sm, mevasining uzun 15—30 sm, qora, binafsharang , pishgan davrda toʻq sariq, sirti silliq. Bir dona mevasining ogʻirligi 195—240 g . Tarkibida 3,2—4,6% kand, 19% askorbat kislota, vitamin Vr V2 bor. Nihollar unib chiqqandan soʻng mevasi 123—139 kunda yetiladi. Oʻrtacha hosildorligi 400 s/ga boradi.

## Manbalar
Yerevan universiteti

**Yerevan Davlat Universiteti** - 1920-yilda tashkil etilgan. Matematika, kibernetika, fizika, kimyo, biologiya, filologiya, tarix, huquqshunoslik, geologiya, sharqshunoslik, falsafa va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Aspirantura kutubxonasi (1,5 millionga yaqin asar) bor. "Ilmiy asarlar" nashr etadi. 23 mingga yaqin talaba oʻqiydi. Tashkil etilgandan beri 35 mingdan ortiq mutaxassis tayyorladi.

## Manbalar
Varsham Yeremyan

**Varsham Nikitovich Yeremyan** [1897.6(19).12, Togʻli Qorabog , Darnavarz qishlogʻi — 1963.12.2, Toshkent] — kino rassomi, grafik, rangtasvirchi rassom. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Samarqand rassomlik maktabida (1918—21), Oʻzbekiston Rassomlari uyushmasi qoshidagi rassomlar malakasini oshirish studiyasida (1939—40) oʻqituvchi. 1934-yildan kinoda, 1944-yildan "Oʻzbekfilm"da bosh rassom. Ijodini Samarqand manzaralari aks ettirilgan etyudlar yaratish bilan boshlagan (Samarqand meʼmoriy obidalari aks etgan etyudlar turkumi, 1910—50-yillar). Ye.ning kinodagi ijodi ("Nasriddin Buxoroda", 1944; "Tohir va Zuhra", 1946; "Alisher Navoiy", 1947 va b.)Oʻrta Osiyo xalqlari madaniyati va maishiy hayotini tarixiy badiiy yoritilishining teranligi, koloritni chuqur his qilinishi, kompozitsiya yechimi bilan ajralib turadi. Shuningdek, portretlar ("Avtoportret", 1926) chizgan, kitoblarni badiiy bezagan (S. Ayniyning "Qullar", "Eski maktab" asarlarini birinchi boʻlib bezagan; "Tojik folklori", "Oʻzbek xalq ertaklari" va b.).

## Manbalar
Viktor Yeryomenko

**Viktor Yemelyanovich Yeryomenko** (1901.24.8, hozirgi Ukraina, Nikolayev viloyati — 1962.9.6, Toshkent) — agronom olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), professor (1954). Krasnodar qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1936). SoyuzNIXIda ilmiy xodim, boʻlim mudiri (1942—54), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti umumiy dehqonchilik va qishloq xoʻjaligi melioratsiyasi kafedrasi mudiri (1954—61), ayni paytda OʻzSSR Qishloq xoʻjaligi vaziri oʻrin-bosari (1954—56). Yeryomenkoning ilmiy ishlari gʻoʻza, beda va b. ekinlar agrotexnikasi masalalariga bagishlangan.

## Manbalar
Yerkin Qaraqalpaqstan

„**Erkin Qaraqalpaqstan**“ (*Ozod Qaraqalpaqstan*) — Qoraqalpogʻiston (Oʻzbekiston) ijtimoiy-siyosiy gazetasi, qoraqalpoq tilida nashr etiladi. Bu tildagi eng qadimgi va eng mashhur gazeta.

1924-yil noyabr oyidan beri nashr etilgan. Dastlab " " ٴيركين قاراقالپاق " (Erkin Qoraqalpoq) deb nomlangan, 1929-yilda „Mijnetkeş qaraqalpaq“ (Mehnat Qoraqalpoq) deb qayta nomlandi, 1932-yilda „Qьzьl Qaraqalpaƣьstan“ / „Қзыл Қарақалпақстан“ nomini oldi, 1950-yillarda „Совет Қарақалпақстаны“ deb nomlandi. 1990-yillarning boshidan buyon gazeta „Erkin Qaraqalpaqstan“ deb nomlanadi.

1975-yilda u haftada besh marta 66 000 nusxada nashr etilgan. 2007-yil avgust holatiga koʻra, u haftada uch marta 2,7 ming nusxada nashr etilgan. Asosan obuna orqali tarqatiladi.

1968-yilda "Hurmat belgisi" ordeni bilan taqdirlangan. 1994-yilda Oʻzbekiston Respublikasining Faxriy yorligʻi bilan taqdirlangan.
Erkin Qaraqalpaqstan gazetasi hozirgi bosh muhariri K. Reymovdir

## Manbalar
Yerlarning meliorativ holati

**Yerlarning meliorativ holati** — yer maydonlarini qishloq xoʻjaligida foydalanishga yaroqliligi nuqtai nazaridan baholash. Meliorativ holati qonikarli yerlarga tuproq unumdorligini tubdan yaxshilash talab kilinmaydigan, dehqonchilik qilishga monelik kiladigan nuksonlari boʻlmagan yerlar kiradi. Meliorativ noqulaylik toifasi yoki turi birinchi navbatda, tabiiy — geografik sharoitlarga, shuningdek, dala meliorativ sharoitlarining dehqonchilik yuritishga mos kelmasligiga bogʻliq. Meliorativ jihatdan noqulay yerlarga qatʼiy aniktuproqiqlim va gidrogeologik sharoitlarda joylashgan botqoqlashgan, jarliklar bilan oʻyilgan, toshloq, tuprogʻi yuvilib ketgan, shoʻrlangan, shoʻrtoblar va shoʻrxok yerlar kiradi. Meliorativ holatiga koʻra noqulay suv rejimiga ega boʻlgan yerlar sugʻorish, zax qochirish, suv chiqarish; noqulay fizik va kimyoviy xossali yerlar tekislash, shoʻr yuvish, kimyoviy meliorantlar qoʻllash, ohaklash, gipslash, suv va shamol taʼsirida eroziyaga uchragan yerlarda ihota oʻrmonzorlari tashkil etish, ilmiy asoslangan sugʻorish usullari va meʼyorlarini qoʻllash kabi tadbirlarni talab qiladi (qarang Melioratsiya).

## Manbalar
Yermak

**Yermak**, Yarmoq (asl ismi Vasiliy) Timofeyevich (7—1585.6.8) — kazak atamani. Podsho Ivan IV koʻlida xizmat qilgan. Sibirga qilgan yurishi bilan Rossiyaning Sibirni bosib olishini boshlab berdi. Katta Noʻgʻoy oʻrdasi xoni Urmuhammad, Yermak 1581 y. yozidauning 1060 bosh otini haydab ketgani uchun Ivan IV dan Yermakni tutib berishni soʻrab, elchi joʻnatadi. Ivan IV rozi boʻladi. Yermak oʻz toʻdasi bilan Volga boʻylarini tashlab, Kama daryosi havzasidagi tuz konlari egasi katta sanoatchi Stroganovlar mulkiga kelishga majbur boʻladi. Stroganovlar Yermakdan oʻz mulklarini Sibir xoni Kuchumxonaai qoʻriqlashni soʻraydi. 1582 y. Yermak kazaklari bilan Sibirning ichkarisigacha yurish qiladi. 1582 y. Irtish boʻyida 3 kunlik (23—25 oktyabr) jangda Kuchumxonning qoʻshinini yengib poytaxt Qoshlik (Tobolskdan 17&nbsp;km uzoklikda) ni egallaydi. Yermak Qoshliqda 2 yil turadi. Yermak 100 nafar kazagi bilan qoʻshinlarni ozuqa va kiyim bilan taʼminlash uchun Irtishning yuqori oqimiga qarab yurib, Begish qalʼasini egallaydi. Yermakni katta kuch bilan taʼqib qilib yurgan Kuchumxon unga qarshi Kuchugay boshliq qoʻshinni joʻnatgan. 1585 y. 6-avgustga oʻtar tunda toʻsatdan qilingan hujum natijasida Yermak druji-nasi tor-mor qilingan. Yermak yarador holda Vagay daryosidan suzib oʻtish chogʻida choʻkib oʻlgan. Yermak drujinasining qolgan-qutganlari Qoshlikni tashlab qochganlar.

Ad. Nikitin N. I., Osvoyeniye Sibiri v XVII v., M., 1990; Shuikov V. I., Ocherki po istorii kolonizatsii Sibiri v XVII - nach. XVIII v., M.-L., 1946; Skrinnikov R. G., Sibirskaya ekspeditsiya Yermaka, Novosibirsk, 1986.

Naim Norqulov.

## Manbalar
Muradbay Yermanov

**Muradbay Yermanovich Yermanov** (1947.23.10, Uchquduq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan (1969). 1969-yildan Uchquduq tumanidagi 6-maktabda matematika oʻqituvchisi, 1990-yildan maktab direktori oʻrinbosari. U maktabda namunali matematika kabinetini tashkil etgan. Darsda koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi.

## Manbalar
Mariya Yermolova

**Mariya Nikolayevna Yermolova** (1853—1928) — rus aktrisasi. Rossiya xalq artisti (1920), Mehnat Qahramoni (1924). 1871 yildan Kichik teatrda ishlagan. Fojiaviy rollar ustasi. Yermolova ijodining ahamiyati rus va jahon teatri sanʼati tarixida nihoyatda buyukdir. U qatnashgan har bir spektakl ijtimoiy hodisaga aylangan. Asosiy rollari: Mariya Styuart ("Mariya Styuart"), Ioanna d’Ark ("Orlean qizi"), Kruchinina ("Aybsiz aybdorlar"), Ofeliya, Ledi Makbet ("Hamlet", "Makbet") va boshqa. Oʻz qaxramonlari ob-razini otashin ehtiros, chuqur psixologizm, haqqoniylik bilan ifodalagan.

## Manbalar
Yernazar Olakoʻz

**Ernazar Olakoʻz** (taxminan 1806—1856) — Qoraqalpoqlarning qoldovili urugʻidan boʻlgan biy, Qoraqalpoq xonligini tashkil etgan (1855—1856). 
 

## Tarix
Xiva xonligida 1855-yili boshlangan ichki kelishmovchiliklar ortidan xonlik tarkibidagi turkmanlar markaziy hokimiyatga qarshi harakat boshladi, xonlikning shimoliy hududlarida ham davlatdan ajratilib chiqishga urinishlar boʻlib unga Yernazar Olakoʻz boshchilik qildi. Yernazar Olakoʻz Xivaning ilgarigi xonlari davrida oʻzining gʻayratli ekanligini koʻrsatib xonlar tarafidan eʼtirof etilib, qoraqalpoqlar orasida katta obroʻ toʻplagan. U qoraqalpoqlarni Xiva xonligidan ajratib olish niyatida 1855-yil oʻrtalarida Xiva xoniga qarshi gʻalayon koʻtargan. Amudaryoning oʻng sohilida Qoraqalpoq xonligini tuzib, Zorliq toʻrani xon, oʻzini esa unga bosh vazir deb eʼlon qilgan. 1856-yil fevralda Xiva xoni Sayd Muhammadxon Xoʻjayli yonida Ernaz boshchiligidagi qoʻshinlar va uning ittifoqdoshi turkmanlar ustidan gʻalaba qozondi. Xonlikga sodiq qoraqalpoq biylari tarafidan Zorliqtoʻra hokimyatdan chetlashtirilgan. Muvaffaqiyatsizlikdan soʻng Ernazar Olakoʻz Amudaryoning quyi oqimida oʻzi barpo etgan qoʻrgʻonda 6 oylik qamalda qolgan, oxir oqibat qoʻrgʻon himoyachilari tarafidan hoyinlik yoʻli bilan oʻldirilgan, yetakchilaridan ayrilgan xalq Xiva xonligiga qayta boʻysuntirilgan.

## Manbalar

2.   S.K. Kamalov, Karakalpaki v XVIII-XIX vekax Tashkent, 1968.

## Havolalar
Oydoʻstbiy

Qoraqalpoqlar
Niels Kaj Jerne

**Niels Kaj Jerne** (23-dekabr 1911 London – 7-oktyabr 1994) – ingliz immunologi. Daniyalik. Shveysariyada ishlagan. Jerne 1974-yilda „toʻr“ nazariyasini, M. Byornet bilan hamkorlikda esa immunitetning klonal-seleksion nazariyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureata (G. Kyoler va S. Milshteyn bilan hamkorlikda, 1984).

## Manbalar
Yerni musodara qilish

**Yerni musodara qilish** - davlatning yerni egalaridan majburiy ravishda, biron-bir haq toʻlamay tortib olishi. Mas, 18—19-asrlardagi inqiloblar davomida Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida zamindorlarning yerlari musodara etiddi. 1917-yil oktabr toʻntarishi natijasida ham shunday yerlar tortib olinib, davlat ("umumxalq") mulki deb eʼlon qilindi va dehqonlarga foydalanish uchun berildi. 1928— 29 y.lardan boshlab esa sobiq Ittifoqda (jumladan Oʻzbekistonda) dehqon xoʻjaliklarini "yoppasiga kollektivlashtirish", "quloqlarni sinf sifatida tugatish"dan iborat stalincha siyosat yuritildi. Oqibatda oʻn minglab oʻrta hol va boy dehqonlarning yerlari tortib olinib, jamoa xoʻjaliklari ixtiyoriga zoʻrlab oʻtkazildi. Omilkor dehqonlar yer-suv mulklaridan majburiy tarzda mahrum etilib, koʻplari mamlakatning uzoq joylariga koʻchirib yuborildi. Masalan, 1930-yil oktabr oyiga kelib 115231, 1931-yilda 265795 dehqon oilalari Shimol, Ural, Sibir va Qozogʻiston mintaqalariga joʻnatildi. 200—250 ming "quloq" oʻz oilasi bilan yerini, mulkini tashlab qochib, shaharlarga koʻchib oʻtdi. Shu tariqa jami 1 — 1,1 million dehqon xoʻjaligi yerlaridan mosuvo boʻlib, butunlay tugatildi.

## Manbalar
Yerning meteorologik sunʼiy yoʻldoshlari

**Yerning meteorologik sunʼiy yoʻldoshlari** - bulut qatlamining atmosferada taqsimlanishini kuzatish, Yer sirti va atmosferaning issiklik nurlanishini va Quyoshning qaytgan radiatsiyasini oʻlchash uchun moʻljallangan apparatlar. Ob-havoni oldindan aytish uchun meteorologik maʼlumotlar olish maqsadida foydalaniladi. Mas, "Kosmos", "Molniya" tipidagi sunʼiy yoʻldoshlarning baʼzilari, "Meteor"; amerika sunʼiy yoʻldoshlari — "Tiros", "Nimbus" va b. Bular, odatda, 500—1200 km balandlikda uchadi.

E.m.s. y.ga oʻrnatilgan asboblar yordamida Yerning yorugʻ tomonidagi bulutlar rasmga tushiriladi va Yerga uzatiladi. Yerning qorongʻi tomonidagi bulutlarni ham ular yordamida aniqlash mumkin. Bunda infraqizil nurlardan foydalaniladi. Ye. m. s y.dagi baʼzi asboblar bilan Yerga va atmosferaga kelayotgan hamda cheksiz fazoga chiqib ketayotgan radiatsiya oʻlchanadi. Shu asosda issiqlik balansi hisoblanadi. Ye. m. s y. yordamida okean suvi sathi, yer yuzasi va atmosferaning har xil qatlamlaridagi havo temperaturasi namligi oʻlchanadi.

Okean, choʻl va togʻlarda meteorologik st-yalar kam boʻlganidan bu yerlarning iqlimi kam oʻrganilgan. Ye. m. s y.dan olingan maʼlumotlar yordamida shu hududlarning iqlimi ham oʻrganiladi. Dengiz muzining birinchi rasmi Ye. m. s y. yordamida olingan (1960). Qor va muz soxalarining fasllarga bogʻliq ravishda oʻzgarish haritalari tuzib chiqilgan. Ye. m. s y. yordamida siklonlar oʻrganiladi. Kosmonavtlar ham Yerning ob-havosini kuzatishadi, bulutlar, qor va muzlik soqalari, daryo va okeanlar, choʻl va togʻlarning turli ranglardagi rasmlarini olishadi. 

## Manbalar
Yerning suv balansi

**Yerning suv balansi** - muayyan vaqt ichida Yer yuzasiga yogʻin koʻrinishida tushadigan suv miqdori bilan quruqlik va Dunyo okean i yuzasidan bugʻlanadigan suv miqdorining nisbati. Yaʼni Yerda suv aylanishining sonli ifodasi. U suv balansi tenglamalari koʻrinishida aks ettiriladi. Bunda suv kirim va chiqimining suyuq, bugʻli va qattiq (muz) holatidagi barcha shakllari tavsiflanadi. Gidrosferadagi 1,4–109&nbsp;km umumiy suv massasining (V. I. Vernadskiy boʻyicha) tabiatdagi suv aylanishida yil davomida 518600&nbsp;km suv qatnashadi va yerga tushadigan suv (atmosfera yogʻinlari) bilan undan sarf boʻladigan (bugʻlanish, oqim) suv miqdori deyarli teng boʻladi. Bu tenglik (balans) Yer va uning ayrim qismlari Dunyo okeani, chekka oqimli hudud, ichki oqimi bor hudud uchun suv balansi tenglamalari koʻrinishida boʻladi. Tenglamalarda kirim qismi elementlari sifatida Dunyo okeani yuzasiga (Xo), quruklikning chekka oqimli hudu-diga (Xz), quruqlikning ichki oqimli (berk) hududiga (Xi) va ularning yigʻindisi sifatida butun Yer sirtiga (XER) yogʻadigan yillik yogʻin miqdorlarini hisobga olish zarur.

Shularga mos ravishda Dunyo okeani yuzasidan (Zo), quruqlikning ichki (berk) oqimli xududidan (Zv) va ularning yigʻindisi — Yer kurrasi yuzasidan (ZEP) boʻladigan yillik bugʻlanish miqdorlari tenglamalarning chiqim qismini tashkil etadi. Suv balansi tenglamalarida quruqlikdan Dunyo oke-aniga yoki u bilan tutash boʻlgan dengizlarga daryolar oqizib keltiradigan yillik oqim miqdori (Yr) ham hisobga olinadi. Kirim va chiqim qismlarining qabul qilingan belgilariga asosan suv balansi tenglamalari dastlab Yer sirtining ayrim qismlari uchun tuziladi:a) Dunyo okeani uchun quyidagicha ifodalanadi:ZO=XO+YZ;b) chekka oqimli hudud uchun:v) ichki oqimli hudud uchun esa: Zu=Xu koʻrinishida yoziladi. Yuqoridagi tenglamalarning yigʻindisi butun Yer uchun suv muvozanatini ifodalaydi:Z0+Zz+Zu=X0+Xz+XuOxirgi ifoda Yer sirtiga tushadigan yogʻin miqdori (XER) undan boʻladigan bugʻlanish (ZEP)ra tengligini koʻrsatadi. Olimlarning hisobiga koʻra, Yer yuzasiga har yili oʻrtacha 577 ming km yoki 1130&nbsp;mm yogʻin tushea, xuddi shuncha miqdordagi suv bugʻlanadi.

Dare, koʻl va yer osti suvlaridan sugʻorish, aholi va sanoatni suv bilan taʼminlashda foydalanilishi Ye.s.b. ele-mentlari nisbatini oʻzgartiradi. Agrotexnik va agrooʻrmonmeliorativ tad-birlar tuproqning infiltratsion xususiyatlarini oshiradi. Bu esa oʻz navbatida dalalardan kelgan suvlarning yuza oqimini kamaytiradi, tuproq nami, uning bugʻlanishi va transpiratsiyasini oshiradi hamda grunt suvlari hajmini bir oz koʻpayishiga sabab boʻladi.

Shaharlar rivojlanishi, sanoat korxonalari va yoʻllar qurilishi tuproqning infiltratsiya xususiyatlarini kamaytiradi, yuza oqimini koʻpaytirib yer osti suvlarning oziqlanishni zaiflashtiradi. Grunt suvlarining miqdori meliorativ tadbirlar, shaxta va karyerlardan yer osti suvlarini soʻrib olish natijasida ancha oʻzgaradi.

E.s.b.ni tashkil qiluvchi hisoblar suv rejimini oʻrganish uchun gidrologiya va meteorologiyada keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Yerning sutkalik aylanishi

**Yerning sutkalik aylanishi** - dunyoning Shim. qutbidan Karaganda, Yerning oʻz oʻqi atrofida gʻarbdan sharqqa tomon yoki soat strelkasiga teskari aylanishi. Ye. s. a. natijasida kun bilan tun almashinadi; sutkaning uzunligi ham shunga bogʻliq. Yer bir maromda aylanmaydi; uni Oy va Quyosh tortishi tufayli sutkaning uzunligi har yuz yilda 1—2 s ga toʻxtovsiz ortib boradi, mavsumiy oʻzgarishlar (yogʻinlar va b.), tektonik jarayonlar va b. natijasida esa sutka uzunligi yil davomida 1—2 s atrofida oʻzgarib turadi. Ye. s. a.da Yer oʻqining holati, binobarin, Yerning geografiya qutblari pretsessiya va nutatsiya natijasida oʻzgarib turadi.

## Manbalar
Yersovun

**Yersovun**, tasbi () — zirkdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻrta Osiyoda 4 turi bor. Poyasi tik, 25—50 sm. Toʻpguli murakkab shingil. Ellipssimon yon bargchalarining uz. 3—12 sm. Guli sariq, gulbandi yotiq, uz. 1,5—3,5 sm. Urugʻi qoʻngʻir, diametri 5&nbsp;mm. Ye.dan olinadigan saponin penobeton tayyor-lashda ishlatiladi.

## Manbalar
Yertoshsoy

**Yertoshsoy** – Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy, Ohangaron daryosining oʻng irmogʻi. Chatqol tizmasidagi Odamtosh dovonining janubiy yon bagʻridan boshlanadi. Yertoshsoyning 60 dan ziyod irmogʻi bor, eng yirik irmogʻi Qizilchasoydir. Uz. 17&nbsp;km, havzasining maydon 151&nbsp;km. Yertoshsoy asosan qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 3 m3/sek, suvining asosiy qismi (65—70%) mart—iyun oylarida oqib oʻtadi. Baʼzan sel toshqinlari boʻlib, suv sarfi 65 m3/sek gacha yetadi (1953.18.5). Soy boʻyida Yertoshsoy qishlogʻi joylashgan.

## Umumiy tavsifi
Yertoshsoy – Ohangaronning eng katta va eng baland ikki irmogʻidan biri (Arashonsoy bilan birgalikda). Daryoning uzunligi 17 km, havzasining maydoni 151 km². Soy asosan qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 3 m³ / s ni tashkil qiladi, oqimning katta qismi (65-70%) martdan iyungacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi. Baʼzan soy oʻzanida suv oqimi 65 m³ / s gacha koʻtarilganda sel oqimi kuzatiladi (1953-yil 18-may).

Yertoshsoy havzasida Qizilsoy tipidagi granitoyidlar keng rivojlangan – yirik donali, odatda porfirsimon kulrang va pushti rangdagi jinslar.

## Soy oqimi
Yertoshsoy Chatqol tizmasidan pastga oqib oqib, Odamtosh dovoni janubida hosil boʻladi. Deyarli butun uzunligi boʻylab daryo janubi-sharqiy yoʻnalishda oqib oʻtadi, faqat kichik egilishlarga ega, ammo janubiy yonbagʻirning pastki oqimiga qarab janubi-sharqiy yoʻnalishga tushib oladi.

*Toshloqti traktidan* oʻtib, Yertoshsoy qishlogʻiga keladi, qishloqdagi aholi turar joylari soy qirgʻoqlari boʻylab deyarli soyning quyilish joyiga qadar choʻzilgan. Bu yerda kechuv bor. Qizilchasoyning qoʻshilgan joyidan Yertoshsoy boʻylab yoʻl oʻtadi. Quyi oqimida toshlar daryo oʻzanining qismlari boʻylab choʻzilgan.

Soy quyilish joyigacha Toshkent – ​​Andijon – Oʻsh – Qashqar (A-373) xalqaro avtomobil yoʻli bilan kesishadi, ushbu kesishmalarda temir-beton koʻprik qurilgan. Magistral avtomobil yoʻli bilan kesishmada, Ahmadobod qishlogʻi hududida Yertoshsoy taxminan 1200 m balandlikda oʻngdan Ohangaronga quyiladi.

## Yertoshsoy GES
2010-yil oktyabr oyida Yertoshsoyda kichik GES (KGES) qurish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. Rejaga koʻra, umumiy qiymati 8,8 million dollar boʻlgan loyiha Oʻzbekiston Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining elektr energiya generatsiya qilishdan tushgan daromadi hisobidan moliyalashtirilgan. Qurilish uchun 540 kun ajratilgan.

2012-yil iyun oyida Yertoshsoy GESi qurilishi yakunlangani xabar qilingan edi. 2,2 MVt quvvatga ega stansiya yiliga 13,5 million kVt/soatgacha elektr energiyasi ishlab chiqarish quvvatiga ega. Qurilish jarayonida Oʻzbekiston uchun yangi usul boʻlib, yuqori bosimli taʼminot yoʻlini (uzunligi 3,2 km) tashkil qildi.

Yertoshsoy KGES derivatsiya tipida qurilgan birinchi stansiya boʻlib, energiya rejimida ishlaydi, yaʼni butun yil davomida elektr energiyasi ishlab chiqaradi.

MGES 2013-yilda ishga tushirilgan.

## Yertoshsoyning irmoqlari
Yertoshsoyning 60 dan ziyod irmogʻi bor. Eng yirik irmogʻi Qizilcha, muhim irmoqlari ham Terakli, Zigrek, Tolisoy (barchasi chapda).

## Manbalar
Yertoʻla

**Yertoʻla** — 1) qad. yerni oʻyib qurilgan turar joy; boshpana. Toʻrtburchak, dumaloq shaklda qurilgan, baʼzilari esa yerdan bir oz yuqori koʻtarilib, tomi yogʻoch bilan, uning ustiga shox-shabba va tuproq tashlab yopilgan; oʻrtasida oʻchoq, devor yonlarida taxta yoki tuproqdan qilingan supachalar boʻlgan. Yuqori paleolit davridan boshlab boshpana sifatida keng foydalanilgan; hozir ham oʻzlashtirilayotgan yerlarda, urush harakatlari ketayotgan joylarda uchrab turadi; 2) uylar tagiga yer sathidan 1,5 m va undan ortiq chuqur qilib quriladigan xonalar. Ye.dan mahsulotlar saqlanadigan ombor sifatida va b. maqsadlarda foydalaniladi. 

## Manbalar
Yerchoy

**Yerchoy** () — raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, boʻyi 45 sm cha. Boʻgʻiz barglari oddiy, poyadagilari qisqa bandli yoki bandsiz. Gullari sariq, 2—7 tadan.burma toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi — murakkab, pista, Oʻzbekistonning togʻli tumanlarida oʻsadi. Ye.ning yer ostki qismi tarkibida gein glikozidi, 0,42% gacha efir moyi, 36% dan ortiqroq oshlovchi moddalar, organik kislotalar va b. bor. Efir moyining 85% chasi evgenol. Ye. xalq tabobatida tish kasalliklarini davolash va ogʻriqni qoldirishda, damlama va ekstrakti meʼda-ichak kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

## Manbalar
Yesbergen

**Yesbergen** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Shumanay tumanidagi koʻl. Yesbergenshagʻanaq qishlogʻidan 3&nbsp;km jan.da, Amudaryoning chap kayirida, 68 m balandlikda joylashgan. Amudaryodan toshgan suvlar va sizot suvlaridan toʻyinadi. Suvga toʻlgan paytda mayd. 128 ga, chuq. 1—1,5 m boʻladi, suvi ozayganda esa koʻl ancha kichrayib qoladi. Ye. qirgʻogʻi va maydonida qamish, qoʻgʻa oʻsadi.

## Manbalar
Amangeldi Yesboʻlayev

**Amangeldi Kushekbayevich Yesboʻlayev** (1945.14.2, Tomdi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1968). 1968-yildan Tomdi tumanidagi 1-maktabda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi. U oʻz oʻquvchilarini sogʻlom va baquvvat boʻlib oʻsishi uchun darslarda turli mashqlardan foydalanadi.

## Manbalar
Yesemurat Jirov

**Yesemurat jirov Nurabulla oʻgʻli** (1894 — Qoʻngʻirot tumani Aqshangloq ovuli — 1979) — qoraqalpoq dostonchisi. Nurabulla jirovtshg oʻgli va shogirdi. Ye. j. anʼanaviy dostonlarga ijodiy yondashib, baʼzilarini qayta ishlagan, shuningdek, zamonaviy mavzularda termalar yaratgan. Qoʻbizda "Kiz muloyim", "Boʻzatov", "Ushboʻy" kabi kuylarni mahorat bilan chertib ijro etgan. Undan "KOʻblon", "Alpamis", "Shahriyor", "Ediga" dostonlari yozib olingan.

## Manbalar
Yerqalampir

**Yerqalampir**, xren (Armoracia) — karamdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik turi, sabzavot ekini. Yevrosiyoda 2 turi bor. Oddiy Yerqalampir (A. rusticana) — Yevropa, Hindiston, AQSH, Xitoy, Oʻrta Osiyoda ekiladi (ildizida C vitamini, efir moylari, fitonsidlar bor). Isteʼmol uchun yoʻgʻon etli ildizpoyasi (ziravor sifatida) va bargi ishlatiladi. Tupi serbarg. Bargi yashil, choʻziq, toʻp-toʻp boʻlib oʻsadi. Ildizi tuproqqa 80—100 sm gacha kirib boradi, ildizpoyasi esa tuproqning 30 sm gacha boʻlgan qismida joylashadi. Yerqalampir yuqori haroratga chidamli, namga talabchan. Ildiz poyalaridan tayyorlangan qalamchalardan (uzunligi 15—20 sm, yoʻgʻonligi 1 — 1,5 sm) koʻpaytiriladi. Kuzda qalamchalar yertoʻla yoki issiqxonalarda saqlanadi. Erta bahorda yoki avgust oyida dalalarga qatorlab yoki qoʻsh qatorlab ekiladi. 1 ga maydonga 40—55 ming koʻchat ketadi. Kuzda oʻsuv davri tugagach, ildizmevalari kavlab olinadi. 120—150 senter/gektar ildizpoya va 350—400 sentner/gektar barg olinadi. Yerqalampir ildizi va bargida turli mineral tuzlar, vitaminlar va achchiq taʼm beruvchi sinergii glikozidi mavjud. Undan oshqozon kasalliklarini davolashda foydalaniladi. Yerqalampir oʻziga xos oʻtkir hid va xushboʻy taʼm beradi. Oziq-ovqat sanoatida, turli mahsulotlarni (pomidor, bodring va b.) tuzlashda ishlatiladi. Valkovskiy, Atlant, Suzdal navlari ekiladi. Oʻzbekistonda shaxsiy tomorqalarda, fermer xoʻjaliklarida yetishtiriladi. Oʻtloq Yerqalampir (A. sisymbrioides) — yovvoyi holda uchraydi. Ildizi isteʼmol qilinadi.

## Manbalar
Yerqoʻrgʻon

**Yerqoʻrgʻon** — qad. shahar harobasi (mil. av. 9—8-asrlar — mil. 6-asr). Qarshi sh.dan 10&nbsp;km shim.da joylashgan. Tarixiy manbalarda Baxl, Bolo, Valaam, Nashebolo deb tilga olingan. Ye.da dastlab Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi aʼzolari (L. I. Zimin, I. Kastanye), keyinchalik arxeologlar A. I. Terenojkin (1946), S. K. Kabanov (1946—72 tanaffus bilan), Ya. Gʻulomov (1959—64), M. Ye. Masson (1963—64) tekshirishlar olib borgan. 1973-yildan Oʻzbekiston FA Arxeologiya institutining Qashqadaryo ekspeditsiyam qazish ishlari olib boradi. Ye. harobasi kalʼa va shahristondan iborat boʻlib, umumiy mayd. 150 ga, burjlar bilan mustahkamlangan 2 qator mudofaa devori bilan oʻralgan. Ichki devori (bal. 8 m gacha) beshburchak tarxli boʻlib, taxminan 40 ga maydonni oʻragan  xandaq boʻlgan. Unda qalʼa, saroy majmuasi, ibodatxona, kulollar mahallasi, turar joylar va b. joylashgan. Kulollar mahallasidan bir necha xona, ustaxona qazib ochilgan, uning tagidan eng qad. mudofaa devori qoldiqdari topildi (mil. av. 8—7-asrlar). Ibodatxona sella (sajdagoh), bir necha kichik xona hamda ayvondan iborat boʻlgan. Shahar ikkinchi qator devorlari ichidan daxma, maqbara, temirchilar mahallasi kavlab oʻrganilgan. Qazish vaqtida sopol idish (xum, xumcha, hoʻqacha, kosalar, tova, qozon, togʻora, qadah va b.), diniy marosimlarda ishlatiladigan asboblar, maʼbudalarning sopol haykalchalari, Naxshab tangasi (3—6-asrlar), sugd yozuvi namunalari, muxr nusxasi topilgan.

## Adabiyot
* Isamiddinov M. X., Suleymanov R. X., Yerkurgan, T., 1984;
* Suleymanov R. X., Drevniy Naxshab, T., 2000.

## Manbalar
Ziyod Yesenboyev

**Ziyod Islomovich Yesenboyev** (1921.21.6, Qibray tumani) — jurnalist, noshir va jamoat arbobi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1939—46). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1967). "Qizil Oʻzbekiston" gaz.da boʻlim mudiri, masʼul kotib va muharrir oʻrinbosari (1948— 54), muharrir (1961—63). "Toshkent haqiqati" gaz. muharriri (1954—61). Oʻzbekiston davlat matbuot qoʻmitasi raisi (1963—84), ayni paytda Oʻzbekiston Jurnalistlar uyushmasi boshqaruvi raisi (1962—84). "Muxbir" — "Korrespondent" jurnal bosh muharriri oʻrinbosari (1984—90), Oʻzbekiston Respublikasi matbuotini qoʻllabquvvatlovchi jamgʻarma boshqaruvi raisi (1993—95). "Oʻzbekiston matbuoti" jurnal bosh muharriri (1991—2002). Bir qancha kitoblar va publitsistik maqolalar muallifi. Uch kitobdan iborat "Matbuotimiz fidoyilari" toʻplamini tuzgan va nashrga tayyorlagan. "El-yurt hurmati" ordeni (1998), "Jasorat" medali (1995) bilan mukofotlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

## Manbalar

## Adabiyot
* Bryussel vistavkasi xotiralari, T., 1959;
* Ming orol mamlakatida, T., 1964;
* Zdravstvuy, tovarish kniga, T., 1972.
Ivan Yesipov

**Yesipov Ivan Nikolayevich** (1901.4.2 — Toshkent — 1963.6.10) — opera xonandasi (bas), Oʻzbekiston xalq artisti (1952). Toʻliq diapazonli, yoqimli ovoz sohibi. Moskva va Tbilisi konservatoriyalarida oʻqigan. Toshkent rus opera va balet teatri (1939—48), Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1948— 60) yakkaxoni. Alovuddin Shoshiy (A. Kozlovskiy, "Ulugbek"), Boris Godunov (M. Musorgskiy, "Boris Godunov"), Ivan Susanin (M. Glinka, "Ivan Susanin"), Gremin (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin"), Storojev (T. Xrennikov, "Boʻronda"), Mefistofel (Sh. Guno, "Faust"), Nilikanta (L. Delib, "Lakme") va b. partiyalarni mahorat bilan ijro etgan. 

## Manbalar
Yesu munke

**Yesu munke** (7-1251) - Chigʻatoy ulusi xoni (1246—51). Chigʻatoyning oʻgʻli, Chingizxonning nabirasi. Ulugʻ qoon Guyukxon (1246—48) farmoniga koʻra Qora Hulaguning oʻrniga ulus taxtiga uning yaqin doʻsti Ye. M. oʻtirgan. Rashiduddinning yozishicha, Ye. M. ichkilikka shu qadar mayl qoʻyganki, nafaqat davlat ishlari bilan, balki oʻzining oʻrdasi ishlari bilan ham shugʻullana olmay qolgan. Barcha ishlarni xotini Tukashi boshqargan. Ye. M. Moʻgʻullar davlatita Munkening ulug qoon boʻlishiga qarshi chiqqan. Ye. M. 1251 y.gi qurultoyga kelganida Munke tarafdorlari tomonidan qoʻlga olinib, Botuxon oʻrdasiga yuborilgan. Botu Ye. M.ni yurtiga qaytarib yuborgan, Qora Hulaguning bevasi Orqina xotun esa uni qatl etgan.

## Manbalar
Yessentuki

**Yessentuki** — RF Stavropol oʻlkasidagi shahar (1917-yildan). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 88 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kavkaz mineral suvlari guru-hidagi balneologik kurort. Podkumok daryosi vodiysida, 600—640 m balandlikda joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yozi iliq, qishi yumshoq. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 20°, yanvarniki —4°. Yiliga 520 mm yogʻin yogʻadi. Mineral karbonatli buloklar suvi ichiladi va qadoqlanib joʻnatiladi, yessentuki, narzan suvi vannasiga tushiladi. Tambukan koʻlidan keltirilgan balchiq bilan davolash ham qoʻllanadi. Meʼda-ichak, jigar, jigar va oʻt yoʻllari, moddalar almashinuvi buzilishi (ortiqcha semirish, podagra, qandli diabet) kasalliklari bilan ogrigan bemorlar davolanadi. Ye. 1798-yilda qurilgan harbiy istehkom oʻrnida 1839-yilda vujudga kelgan. Oʻsha yildan kurort sifatida rivojlanmoqda. Oziqovqat (jumladan, mineral suv qadoqlash) va yengil sanoat korxonalari bor. 

## Manbalar
Yetim

**Yetim** — 1) ota-onasi yoki ulardan biri oʻlgan bola. Xalq oʻrtasida otaonasi vafot qilib yolgʻiz qolgan bola „chin yetim“, onasi bilan qolgan bola „gul yetim“, otasi bilan qolgan bola „shum yetim“, ayrim hollarda otasi hamda onasi tomonidan tashlab ketilgan bolalar „tirik yetim“ deb atalgan. Jahonda koʻpgina xalqlarda boʻlgani kabi, Oʻrta Osiyo xalqlarida ham bola yetim qolgan boʻlsa, ularni qarindoshlari yoki hamqishloqmahalladoshlari oʻz qaramoqlariga olib tarbiyalaganlar (ular „asrandi bola“ deb atalgan). Oʻzbekiston Respublikasi yetim va qarovsiz bolalar tarbiyasini oʻz otaligʻiga olgan, maxsus mehribonlik uylari, tarbiyaxona (internat)lar tashkil etilgan; 2) Turkiston oʻlkasida yoshligidan boy xoʻjaliklarga yollanib ishlovchi qarol, xizmatkor. Bunday yetim chorvadorlarga bir yil, dehqonlarga 8—10 oy muddat bilan yollanar edi. Agar yetim poda boksa, uning haqi 6—8 qoʻy, yozlik va qishlik kiyim, kundalik ovqat, dehqonchilik ishlarida esa 4—5 botmon gʻalla (yoki 120—150 tanga pul), yozlik kiyimdan iborat boʻlar edi. Shartlashilgan muddat tamom boʻlgach, yetim haqini olib ketishi yoki yangi mud-datga yollanishi mumkin edi. Chorvaning yoʻqolishi yoki oʻlishi, tabiiy ofat natijasida yetgan zararni toʻlash yetim gardaniga tushgan.

## Manbalar
Matvey Yesipov

**Matvey Akimovich Yesipov** (1897, Chkalov viloyati — 1968, Samarqand) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskva rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1918—20). Samarqanddagi "Musulmon agitguruhi"da rassom (1921—23). 1923-yildan Samarqand viloyatlararo rus drama teatri, 1924-yildan Samarqand viloyat musiqali drama teatrining bosh rassomi hamda Samarqand rassomlik bilim yurtida pedagog. Dastlab spektakllarni badiiy bezashda agitplakat uslubidan foydalangan Ye. 30-yillarning 2-yarmidan spektakllar ruhiga mos sahna bezaklari yaratgan. F. Zafariyning "Halima" (1931), Xurshidning "Farhod va Shirin" (1934), "Layli va Majnun" (1955), S. Abdullaning "Tohir va Zuhra" (1948), "Alpomish" (1950), Abdulla Qahhorning "Yangi yer" (1950), "Ogʻriq tishlar" (1955) va b. asarlar asosida yaratilgan spektakllarni badiiy bezagan.

## Manbalar
Yetimtogʻ

**Yetimtogʻ**, Yetimtov, Yetimchoʻqqi — boshqa togʻlardan ajralib turgan yakka togʻ, choʻqqi; atrofidagi togʻlar yemirilib ketgan koʻhna togʻli rayonlarda koʻp uchraydi. Qizilqumda Yetimtogʻ degan togʻ bor. 

## Manbalar