Akrofobiya

**Akrofobiya**—ekstremal yoki mantiqsiz qoʻrquv yoki balandlikdan fobiya, ayniqsa baland boʻlmaganda. Bu kosmik va harakatdagi noqulaylik deb ataladigan oʻziga xos fobiyalar toifasiga tegishli boʻlib, oʻxshash sabablar va davolash usullarini birlashtiradi.

Koʻpchilik balandliklarga duch kelganida, yiqilish qoʻrquvi deb nomlanuvchi tabiiy qoʻrquv darajasini boshdan kechiradi. Boshqa tomondan, bunday taʼsir qilishdan qoʻrqmaydiganlar balandlikka intilishadi. Togʻli yerlarda piyoda yoki toqqa chiqayotganlar, shuningdek, toʻsiqlar yoki shamol turbinasi mexanikasi kabi baʼzi ishlarda balandlikka koʻtarilish foydalidir.

Akrofobiya bilan ogʻrigan odamlar baland joylarda vahima hujumini boshdan kechirishlari va oʻzlarini xavfsiz pastga tushirish uchun juda hayajonlanishlari mumkin. Umumiy aholining taxminan 2-5 % akrofobiyaga ega, erkaklarnikiga qaraganda ikki baravar koʻp ayollar taʼsir qiladi. Bu atama yunoncha : ἄkrón, ákron, yaʼni *choʻqqi, chekka* va φόβος, phóbos, „qoʻrquv“ degan maʼnoni anglatadi.
## Vertigo bilan adashtrishlik
*Vertigo* koʻpincha balandlikdan qoʻrqishni tasvirlash uchun ishlatiladi, lekin aniqrogʻi bu odam aylanmay qolganda paydo boʻladigan aylanish hissi. Bu baland joydan pastga qarash, baland joyga yoki baland narsaga toʻgʻri qarash yoki hatto biror narsaning (yaʼni mashina yoki qushning) yuqori tezlikda oʻtib ketishini kuzatish orqali ham paydo boʻlishi mumkin, ammo buning oʻzi bosh aylanishini tasvirlamaydi. Haqiqiy vertigo deyarli har qanday harakat turi (masalan, turish, oʻtirish, yurish) yoki koʻrish nuqtai nazarini oʻzgartirish (masalan, choʻkkalab ketish, zinapoyaga chiqish yoki tushish, harakatlanayotgan mashina yoki poezd oynasidan tashqariga qarash) bilan qoʻzgʻatilishi mumkin. Vertigo, bosh aylanishi hissi balandliklar tomonidan qoʻzgʻatilganda, balandlik vertigo deb ataladi.

Balandlik vertigosi koʻrish, vestibulyar va somatosensor sezgilar oʻrtasidagi ziddiyat tufayli yuzaga keladi. Bu vestibulyar va somatosensor tizimlar koʻzlar tomonidan sezilmaydigan tana harakatini sezganda sodir boʻladi. Koʻproq tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, bu mojaro ham harakat kasalligiga, ham tashvishga olib keladi.

## Sabablari
Anʼanaga koʻra, akrofobiya, boshqa fobiyalar kabi, konditsionerlik yoki travmatik shikastlanish bilan bogʻliq. Soʻnggi tadqiqotlar bu tushunchalarga shubha tugʻdirdi. Akrofobiya bilan ogʻrigan odamlarda travmatik tajribalar etishmaydi. Shunga qaramay, bu tajribalarni eslay olmaslik bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, chunki vaqt oʻtishi bilan xotira yoʻqoladi. Oʻz-oʻzidan hisobot va xotira muammolarini hal qilish uchun tugʻilishdan boshlab 1000 ishtirokchi bilan katta kohort tadqiqoti oʻtkazildi; Natijalar shuni koʻrsatdiki, balandlikdan qoʻrqish kamroq boʻlgan ishtirokchilar yiqilish tufayli koʻproq jarohat olishgan. Koʻproq tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, akrofobiyaning mumkin boʻlgan izohi shundaki, u unutilmas, ammo kelajakdagi xatti-harakatlarga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan yiqilishning shikast boʻlmagan tajribalarini toʻplash orqali paydo boʻladi. Bundan tashqari, balandlikdan qoʻrqish chaqaloqlar emaklashni oʻrganganda paydo boʻlishi mumkin. Agar ular yiqilsa, ular yuzalar, turish, muvozanat va harakat haqidagi tushunchalarni oʻrganishadi. Kognitiv omillar ham akrofobiya rivojlanishiga yordam berishi mumkin. Odamlar vizuo-vestibulyar nomuvofiqlikni bosh aylanishi va koʻngil aynish sifatida notoʻgʻri talqin qilishadi va ularni yaqinlashib kelayotgan tushish bilan bogʻlashadi. Ayni paytda yiqilishning travmatik shartli hodisasi zarur boʻlmasligi mumkin.

Yiqilish qoʻrquvi, baland tovushlardan qoʻrqish bilan birga, eng koʻp tavsiya etilgan tugʻma yoki *[[Assotsiativ psixologiya|assotsiativ]] boʻlmagan* qoʻrquvlardan biridir. Yangi assotsiatsiya boʻlmagan nazariya shundan iboratki, balandlikdan qoʻrqish — bu yiqilish katta xavf tugʻdiradigan dunyoga rivojlangan moslashishdir. Agar bu qoʻrquv meros boʻlib oʻtgan boʻlsa, odamlar odatdagidek balandlikka tez-tez taʼsir qilish orqali undan qutulishlari mumkin. Boshqacha qilib aytganda, akrofobiya erta davrlarda taʼsir qilishning yetishmasligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Qoʻrquv darajasi oʻzgarib turadi va fobiya atamasi spektrning oʻta oxirida boʻlganlar uchun ajratilgan. Tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, balandlikdan qoʻrqish koʻplab sutemizuvchilar, jumladan uy hayvonlari va odamlarda uchraydigan instinktdir. Vizual qoyalardan foydalangan holda tajribalar inson goʻdaklari va yosh bolalari, shuningdek, turli yoshdagi boshqa hayvonlar, uning ostidan bir necha metr koʻrinadigan tub boʻshligʻi koʻrinadigan shisha polga tushishni istamasliklarini koʻrsatdilar. Inson goʻdaklari dastlab vizual qoyada sudralayotganda qoʻrquvni boshdan kechirgan boʻlsalar ham, ularning aksariyati qoʻrquvni amaliyot, taʼsir qilish va mahorat orqali yengib, sogʻlom ehtiyotkorlik darajasini saqlab qolgan. Balandlik atrofida tugʻma ehtiyotkorlik omon qolish uchun foydali boʻlsa-da, haddan tashqari qoʻrquv zinapoyada yoki stulda turish yoki hatto zinapoyada yurish kabi kundalik hayot faoliyatiga xalaqit berishi mumkin.. Shunga qaramay, akrofobiya maʼlum bir rivojlanish bosqichiga erisha olmaslik bilan bogʻliqmi yoki yoʻqmi, noaniq. Assotsiativ hisoblardan tashqari, diatetik stress modeli ham oʻzgaruvchan oʻrganishni, ham shaxsiy xususiyatlar (yaʼni, nevrotizm) kabi irsiy omillarni hisobga olish uchun juda jozibali.

Yana bir mumkin boʻlgan omil — bu muvozanatni saqlashning buzilishi. Bunday holda, tashvish ham asosli, ham ikkinchi darajali. Insonning muvozanat tizimi pozitsiya va harakatni hisoblash uchun proprioseptiv, vestibulyar va yaqin atrofdagi vizual signallarni birlashtiradi. Boʻy oshgani sayin koʻrish belgilari pasayadi va hatto oddiy odamlarda ham muvozanat yomonlashadi. Biroq, koʻpchilik odamlar muvozanat tizimining proprioseptiv va vestibulyar shoxlariga koʻproq tayanishga oʻtish orqali javob berishadi.

Baʼzi odamlar boshqalarga qaraganda vizual signallarga koʻproq bogʻliqligi maʼlum. Tana harakatlarini boshqarishda koʻproq vizual belgilarga tayanadigan odamlar jismoniy jihatdan barqaror emas. Ammo akrofobik vestibulyar funksiyaning etarli emasligi yoki notoʻgʻri strategiya tufayli vizual signallarga haddan tashqari ishonishda davom etadi. Yuqori balandlikda harakatlanish odatdagidan koʻra koʻproq vizual ishlov berishni talab qiladi. Vizual korteks ortiqcha yuklanadi, natijada chalkashlik paydo boʻladi. Akrofobiyaga muqobil qarashning baʼzi tarafdorlari akrofobiyalarni vestibulyar muammolarni hal qilmasdan turib, oʻzlarini balandlikka koʻrsatishga undash notoʻgʻri boʻlishi mumkinligi haqida ogohlantiradilar. Bir qancha klinikalarda tadqiqotlar olib borilmoqda. Yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, ishtirokchilar nafaqat balandlikda koʻtarilish paytida, balki ular qattiq balandlikda yon tomonga harakat qilishlari kerak boʻlganda ham tashvishlanishni boshdan kechirdilar.

Akrofobiya rivojlanishining rekombinant modeli juda mumkin, unda oʻrganish omillari, kognitiv omillar (masalan, talqinlar), pertseptiv omillar (masalan, vizual qaramlik) va biologik omillar (masalan, irsiyat) qoʻrquv yoki odatiylikni qoʻzgʻatish uchun oʻzaro taʼsir qiladi.

## Baholash

ICD-10 va DSM-5 akrofobiyani tashxislash uchun ishlatiladi. Akrofobiya soʻrovnomasi (AQ) 0-6 ball shkala boʻyicha tashvish darajasini va 0-2 ball shkalada qochish darajasini baholovchi 40 ta elementni oʻz ichiga olgan shaxsiy hisobotdir. Balandlikka munosabat anketalari (ATHQ) va xulq-atvordan qochish testlari (BAT) ham qoʻllanadi.

Biroq, akrofobik odamlar oʻz-oʻzidan hisobot berishda notoʻgʻri fikrga ega. Ular koʻpincha xavfni haddan tashqari oshirib yuborishadi va balandlik bilan bogʻliq muammolarni hal qilish qobiliyatlariga shubha qilishadi. Boʻyni talqin qilish soʻrovi (HIQ) bu balandlikka oid mulohazalar va talqinlarni oʻlchash uchun oʻz-oʻzidan hisobotdir. Depressiya tashvishli stress oʻlchovining depressiya shkalasi qisqa shakli (DASS21-DS) HIQning haqiqiyligini tekshirish uchun foydalaniladigan oʻz-oʻzidan hisobotdir.
## Davolash
Fobiyalarni anʼanaviy davolash bugungi kunda ham qoʻllanilmoqda. Uning asosiy nazariyasi fobik tashvish shartli va shartli stimul tomonidan qoʻzgʻatilganligini bildiradi. Fobik vaziyatdan qochish orqali tashvish kamayadi. Biroq, qochish xatti-harakatlari salbiy mustahkamlash orqali mustahkamlanadi. Wolpe ishtirokchilarga *qochishdan* qochishga yordam berish uchun tizimli desensitizatsiya deb nomlangan texnikani ishlab chiqdi. Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, hatto terapevtik kontaktli densensitizatsiya kamaygan taqdirda ham juda samarali. Biroq, boshqa tadqiqotlar terapevtlar akrofobiyani davolashda muhim rol oʻynashini koʻrsatdi. Kuchaytirilgan amaliyot kabi muolajalar vaoʻz-oʻzini davolash usullari ham paydo boʻldi.

Akrofobiya uchun virtual haqiqat terapiyasidan foydalanish boʻyicha bir qator tadqiqotlar oʻtkazildi. Botella va uning hamkasblari va Shnayder davolashda VR dan birinchi boʻlib foydalanganlar. Xususan, Schneider voqelikni „oʻzgartirish“ uchun durbinda teskari linzalardan foydalangan. 1990-yillarning oʻrtalarida VR kompyuterga asoslangan boʻlib, terapevtlar uchun keng foydalanish mumkin edi. Arzon VR uskunasi boshga oʻrnatilgan displeyli (HMD) oddiy shaxsiy kompyuterdan foydalanadi. Bundan farqli oʻlaroq, VRET rivojlangan kompyuter avtomatik virtual muhitidan (CAVE) foydalanadi. VR in vivo davolashga nisbatan bir qancha afzalliklarga ega: (1) terapevt stimullarni sifati, intensivligi, davomiyligi va chastotasi boʻyichamanipulyatsiya qilish orqali vaziyatni yaxshiroq nazorat qilishi mumkin (2) VR ishtirokchilarga ommaviy sharmandalikdan qochishga va ularning maxfiyligini himoya qilishga yordam beradi; (3) terapevtning ofisini yaxshi saqlash mumkin; (4) VR koʻproq odamlarni davolanishga undaydi; (5) VR vaqt va pulni tejaydi, chunki ishtirokchilar maslahat xonasini tark etishlari shart emas.

Fobiyalarni davolashda balandlikdan qoʻrqish kabi koʻplab dori-darmonlar qoʻllanadi, jumladan
benzodiazepinlar kabi anʼanaviy tashvishga qarshi dorilar va antidepressantlar va beta-blokerlar
kabi yangi variantlar.
## Prognoz
Baʼzi desensitizatsiya muolajalari simptomlarning qisqa muddatli yaxshilanishiga olib keladi. Uzoq muddatli davolanish muvaffaqiyati qiyin boʻldi.
## Epidemiologiya
Umumiy aholining taxminan 2-5 % akrofobiyaga ega, erkaklarnikiga qaraganda ikki baravar koʻp ayollar taʼsir qiladi.

Vizual ravishda qoʻzgʻatilgan qoʻrquv yoki tashvishning tegishli, engilroq shakli vizual balandlikka nisbatan murosasizlik (VBM) deb ataladi. Odamlarning uchdan bir qismida vizual balandlikning baʼzi darajadagi intoleransiyasi boʻlishi mumkin. Sof VBM odatda akrofobiya bilan solishtirganda, simptomlar yukining intensivligi, ijtimoiy hayot va umumiy hayot sifati nuqtai nazaridan odamlarga kamroq taʼsir qiladi. Biroq, koʻrish balandligi intoleransi boʻlgan kam sonli odamlar professional yordamga murojaat qilishadi.
## Jamiyat va madaniyat
Alfred Xitkokning Vertigo filmida Jeyms Styuart rolini oʻynagan Jon **Skotti Fergyuson** akrofobiya va vertigo rivojlanishiga sabab boʻlgan voqeadan keyin politsiyadan isteʼfoga chiqishi kerak. *Vertigo* soʻzi faqat bir marta, **akrofobiya** esa bir necha marta tilga olinadi. Filmning boshida Fergyuson zinapoyaga koʻtarilayotganda hushidan ketadi. Film davomida balandlikdan va yiqilishdan qoʻrqish haqida koʻplab havolalar mavjud.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*