open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ftoroplastlar

**Ftoroplastlar** — tarkibida ftor boʻlgan plastmassalar. Ftor hosilali etilen gomopolimerlari va ularning boshqa ftor hosilali olefinlari; olefinlar, perftoralkilvinil efirlari bilan boʻlgan sopolimerlari. Politetraftoretilen va politriftorxloretilen katta ahamiyatga ega. Bu polimerlar oq rangli, kimyoviy jihatdan chidamli, issiq va sovuqqa bardoshli, yonmaydi.

Politetraftoretilen [—SGʻ2 —SGʻ2—]„ mol. m. 5105—2106, zichligi 2,2 g/sm3 (20°da). Kimyoviy chidamliligi jihatdan platina, kvars, grafit va barcha sintetik materiallardan ustun turadi; kuchli oksidlovchilar, qaytaruvchilar, kislotalar, ishqorlar, organik erituvchilarga chidamli. Suvda, yonilgʻi va moylarda aynimaydi. Tropik iqlimga, zamburuglarga bardoshli. —269°gacha elastikligini saqlaydi, 415°da parchalanadi.

Politriftorxloretilen [SGʻ2SGʻS1]„, mol. m. 56000360000, zichligi 2,09—2,16 g/sm3 (25°da). Oksidlovchilar, ishqorlar, kuchli kislotalar taʼsiriga chidamli, efirlar va galogen hosilali uglevodorodlarda boʻkadi, aromatik uglevodorodlarda eriydi. 210°da suyuklanadi, 270°da parchalanadi. Qoʻllanish temperaturasi —196° dan +190° gacha. Tetraftoretilenning geksaftorpropilen bn, shuningdek, perftorpropilvinil efir bilan boʻlgan sopolimeri yuqori termik va ishlanuvchanlik xususiyatiga ega. Tetraftoretilenning perftorolefinlar bilan boʻlgan sulfoguruxli sopolimeri issiqbardosh, kimyoviy jihatdan chidamli kation almashtiruvchi smola. U kislotaliligi jihatdan boshqa barcha qattiq ion almashtiruvchi smolalaryat ustun turadi. Yonilgʻi elementlari uchun membrana sifatida ishlatiladi.

F. radikali polimerlanish asosida yoki tegishli monomerlarni sopolimerlab olinadi. F.dan plyonkalar, transportyor tasmalari, antifriksion materiallar, tola va toʻqima, lab. idishlari, kimyoviy chidamli qoplamalar, metalloplastlar ishlanadi. F.dan yasalgan mahsulotlar elektr, radio va raketa texnikasida, mashinasozlikda, kimyo va oziq-ovqat sanoatida hamda tibbiyotda ishlatiladi.

F. MDH mamlakatlarida ftorlon, AQShda esa teflon nomida ishlab chiqariladi.
Teflon (politetraftoretilen) juda mustaxkam polimer bölib, sinmaydi, yonmaydi. Undan zirhli mashinalar oynalari va qalqonlar tayyorlanadi. U özidan öq ötqizmaydi.
Ftororganik birikmalar

**Ftororganik birikmalar** - molekulasi tarkibidagi ftor atomi uglerod atomi bilan bevosita boglangan organik moddalar. Barcha organik birikmalar sinfining ftorli hosilalari maʼlum. Toʻyinmagan Ftororganik birikmalar (ftorolefinlar)ni polimerlash yoʻli bilan oksidlanmaydigan, yonmaydigan, issiqqa chidamli moylar, gidravlik suyuqliklar, plastmassalar (ftoroplastlar), ftorkauchuklar olinadi. Ftororganik birikmalar asosida koʻpgina yangi materiallar, mas, tibbiyot uchun sunʼiy idishlar, yurak klapanlari va boshqa tayyorlanadi. Baʼzi Ftororganik birikmalar qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga karshi kurashda, zaharsiz sovitkich (freonlar) va boshqa sifatida qoʻllanadi.
Ftorid kislota

**Ftorid kislota** - vodorod ftorid HF ning suvdagi eritmasi. 77% li eritmaning zichligi 1262&nbsp;kg/m3, 95,2% li eritmaniki esa 1082&nbsp;kg/m3. Ftorid kislota oksidlar bilan reaksiyaga kirishib, ftoridlar va ularni eritib, kompleks birikmalar hosil qiladi. Ftorid kislota boshqa kislotalardan farqli oʻlaroq silikat materiallar bilan (jumladan, shisha bn) ham shiddatli reaksiyaga kirishadi. Shishani tezoblab gul va turli belgilar chizishda, ftoridlar olishda, erituvchi va reagent sifatida ishlatiladi.
Ftoridlar

**Ftoridlar** — ftorning boshqa elementlar bilan boʻlgan birikmalari. Mendeleyev davriy sistemasi I va II guruh elementlari ftoridlari element ftor ion bogʻli qattiq moddalar; VI va VII guruh elementlarining koʻpchilik ftoridlari elementftor kovalent bogʻli gazlardir; tarkibida uglerod boʻlgan ftoridlar ftororganik birikmalar sinfini hosil qiladi; koʻpchilik metallar (V, Mo, W, Re va boshqalar)ning yuqori valentli ftoridlari uchuvchan moddalardir. Ftoridlar tabiatda uchraydi. Galogenlar, inert gazlar, kislorod, azot hamda boshqa koʻpgina yuqori darajada oksidlanadigan elementlarning ftoridlari — oksidlovchilar; margimush, surma, bor ftoridlari kuchli kislotalardir. Ftoridlar elementlarga ftor taʼsir ettirib, vodorod ftoridni metallar bilan reaksiyaga kirishtirib va boshqa usullarda olinadi. Ftoridlardan vodorod ftorid, kislorod ftoridlari, azot ftoridlari keng qoʻllanadi. Xlor ftoridlari raketa texnikasida, ftorlovchi agent sifatida, metall qoplamalari, optik shishalar tayyorlashda ishlatiladi.

## Yana qarang
• Tabiiy ftoridlar

## Manbalar
Fuzayl Maxdum

**Fuzayl maxdum** - Abdugʻafurbek oʻgʻli, Hoji Abdulkarim (XIX-asrning soʻnggi choragi, Karmana — XX-asrning 30-yillari) — Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat rahbarlaridan biri. Yirik ulamo sifatida Buxoro amirligida shuhrat qozongan. 20-asr boshlaridan Qrrateginda beklik qilgan.

Buxoro bosqinidan soʻng Sharqiy Buxoroga qizil armiya qismlari bostirib kelganida Fuzayl Maxdum Qorategin qoʻrboshisi sifatida Ibrohimbeknint asosiy oʻrinbosari hisoblangan. 1921-yilda uning koʻl ostida 3 ming yigitdan iborat 26 ta qoʻrboshilar dastalari harakat qilgan. U Qorategin va Sherobod muzofotlarida qizil armiyaga qarshi kurash olib borgan. Fuzayl Maxdum 1921-yil martda Darvoz (markazi — Qalʼayi Xumb)ni ozod etib, bu yerda bolsheviklar hukmronligiga barham bergan.

Fuzayl Maxdum Garm shahrida miltiqsozlik, oʻqdori yasash, harbiy kiyimlar tikish ustaxonalari ochgan. U oʻzi boshqargan viloyat hududida mustaqil siyosat yuritgan. Sadriddin Ayniynint yozishicha, "Fuzayl Maxdum oʻz davlatini mustahkamlash uchun qogʻoz aqcha ham bosib chikargan".

Qorategin va Darvoz qizil askarlar tomonidan bosib olingach, 1923-yil avgust oyida Fuzayl Maxdum kichik miqdordagi askarlari bilan Afgʻonistonga oʻtib ketgan. Keyinchalik u bir necha marta Sharqiy Buxoro hududiga qaytib, qizil askarlarga keskin zarbalar bergan.

Keyinchalik Hoji Abdulkarim nomi bilan Sharqiy Turkiston (Qashqar)dagi milliy ozodlik kurashida faol qatnashgan. XX-asrning 30-yillari oʻrtalarida u Qashqardagi sovet elchixonasiga topshirilgach, sovet rejimi tomonidan qatl qilingan.

## Yana q.

* Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

## Adabiyot
* Sadriddin Ayniy, 2j., T., 1964; Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

Qahramon Rajabov.
Fuzariozlar

**Fuzariozlar** — Fusarium avlodiga mansub takomillashmagan zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan oʻsimliklar kasalligi. Tuproqda va oʻsimlik qoldigʻida saqlangan zamburugʻ oʻsimlikka ildiz tizimi va poyaning pastki qismi orqali kiradi. Zararlangan urugʻ va koʻchatlar ham kasallik manbai boʻlishi mumkin. Ingichka tolali gʻoʻza (fuzarioz vilt), kanop, karam, qovoq, mosh, loviya, noʻxat, kartoshka, pomidor, baqlajon va boshqa ekinlarning F.i, galla ekinlari va dukkakli don ekinlarini zararlaydigan fuzariozli ildiz chirishi, donli ekinlar boshoqlari F.i, makkajoʻxori soʻtasi F.i, kuzgi bugʻdoy, javdar, koʻp yillik qoʻngʻirbosh oʻtlar Fuzariozlar yoki oq mogʻori ayniqsa xavfli.

Kurash choralari: almashlab ekish, kasallikka chidamli navlarni ekish, oʻsimlik qoldiqlarini yigʻishtirib olish, urugʻlikni tozalash, saralash, quritish, qizdirish, dorilash, yerga fungitsidlar bilan ishlov berish, sogʻlom urugʻlik va koʻchatlardan foydalanish, fosforkaliy oʻgʻitlarni koʻp miqdorda qoʻllash.
Fuga

**Fuga** (ital. fuga — yugurish, qochish) — polifoniyanpt erkin uslubidagi murakkab va eng mukammal musiqiy shakli. Odatda, bir (oddiy F.), baʼzida ikki va undan ortiq (murakkab F.) mavzularni imitatsiya va boshqa polifonik vositalar yordamida rivojlantirishga asoslanadi. F. mavzusi ixcham boʻlib, muayyan obrazni aks ettiruvchi bir ovozli kuydir. Gomofoniya uslubi taʼsirida qaror topgan F.da mavzuning barcha ovozlar boʻylab oʻtkazilishi (mavzuning "yugurishi" — nomi shundan) muayyan ladtonallik (garmoniya) rejasiga muvofiq bajariladi. "F." atamasi dastlab (14—17-asrlar) kanonga nisbatan qoʻllangan. 17-asrdaricherkar, kansona, fantaziya (I.Froberger, J. Freskobalvdi, Ya.Svelink) kabi cholgʻu shakllar zaminida F. yuzaga kelib, I.S.Bax, G.F.Gendel ijodida yuksak badiiy darajasiga koʻtariddi. F. mustaqil cholgʻu asar, tur kum shaklining muayyan qismi sifatida (mas, I.Bax, D.Shostakovich, Oʻzbekistonda — G.Mushel, T. Qurbonovlarning "Prelyudiya va F." turkumlari), yirik asar tarkibida (messa, oratoriya, kantata — G.Gendel, yilGaydn, S.Taneyev; operada — M.Glinka, J.Verdi, R.Vagner; simfoniyada — S.Raxmaninov) boʻlishi mumkin.
Fudziyama

**Fudziyama**, Fudzi, Fudzisan (aynlar tilida Fusxi — olov maʼbudasi, yaponcha yama, san — togʻ) — Xonsyu orolidagi soʻnmagan vulkan, Yaponiyadagi eng baland choʻqqi (3776 m). Tokio shahridan taxminan 100 km janubi-gʻarbda bazalt va andezit lavalaridan tuzilgan. Soʻnggi bor 1707—1708-yillarda otilgan. Krateri toʻgʻri konus shaklida, diametri 700 m, chuqurligi 250 m. Yilning 10 oyida muz bilan qoplanib yotadi. Yon bagʻirlari doim yashil oʻrmon va butazorlar. Milliy bogʻ tarkibida. Fudziyama — yaponlarning "muqaddas togʻi". Turistlar koʻp boradi.

## Galereya

Fayl:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg
Fayl:Chuurei-tou Fujiyoshida 17025277650 c59733d6ba o.jpg
Fayl:Torii near the summit of mount Fuji 2015.jpg
Fayl:Mount Fuji from Mount Ogochi 2000-10-22.jpg
Fayl:Mt Fuji Summit.jpg
Fayl:Fujikaiyu e353.jpg
Fayl:「富嶽三十六景 凱風快晴」-South Wind, Clear Sky (Gaifū kaisei), also known as Red Fuji, from the series Thirty-six Views of Mount Fuji (Fugaku sanjūrokkei) MET DP141062.jpg|Katsushika Hokusai
Fuzariotoksikoz

**Fuzariotoksikoz** (Fusariotoxicosis) — chorva mollarining Fusarium turkumiga mansub zamburugʻlar bilan zararlangan ozuqalarni yeyishdan zaharlanishi. F. koʻproq otlar, choʻchqalar va parrandalarda uchraydi (zaharlanish oqibatida oʻlim 3% dan 100%gacha boʻlishi mumkin). Yashirin davri bir necha soatdan 5—6 kungacha, oʻtkir, yarim oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir kechganda hayvonlarning umumiy holati yomonlashadi, harakatsizlik kuzatiladi, ich ketadi va burun boʻshligʻidan shilliq suyuqlik oqadi, lablarida va ogʻiz shilliq qavatida yorilish va yaralar kuzatiladi, tezagidan oʻtkir qoʻlansa xds keladi. Tovuqlarda patlar hurpaygan, toj va sirgʻalar koʻkaradi. Kasallik 1—4 kun davom etadi. Qon tarkibida eritrotsitlar va leykotsitlar miqdori oshadi.

Davolash: kasallik oʻtkir kechganda tarkibida kaltsiy xlorid, glyukoza va askorbin kislota boʻlgan eritma hayvon sogʻaygunga qadar bir kunda bir mahal venaga yuboriladi. Yengil hazm boʻluvchi va vitaminlarga boy ozuqalar beriladi.

Oldini olish: mollarga berilayotgan yemxashak toksikologik tekshiruvdan oʻtkaziladi.
Fukidid

**Fukidid** (yunoncha:*Thukydides*) (miloddan avvalgi taxminan 460—400) — yunon tarixchisi. Afinalik badavlat aslzoda oilasida tug'ilgan; qarindoshlaridan unga Frakiya sohilidagi oltin konlar meros qolgan. Yaxshi taʼlim olgan, oʻz zamonasining faylasuf va tabiatshunoslari bilan yaxshi aloqada boʻlgan. F. siyosiy hayotda faol qatnashgan. Peloponnes urushi davrida (424 yil) strateg va Frakiya sohillari yaqinidagi Afina eskadrasi qoʻmondoni. Biroq, Sparta sarkardasi Brasidning Amfipolni egallab olishiga toʻsqinlik kila olmagani uchun Afinada qattiq qoralanib, quvgʻin qilingan. Vatanidan olisda 20 yil quvgʻinlikda yurgan F. uzining tarixiy asari uchun material toʻplagan. 404 yil urush tutashi bilan Afinaga qaytib kelgan. Peloponnes urushi tarixiga (miloddan avvalgi 411-yilgacha) bagʻishlangan "Tarix" asari (8 kitobdan iborat) antik davr tarixshunosligining eng *goqori choʻqqisi* hisoblanadi.

Fukididni siyosiy realizm maktabining otasi deb atashadi. Siyosiy realizm shaxslarning siyosiy xulq-atvori va davlatlar o'rtasidagi munosabatlarning natijalarini o'rganadi. Fukididning qo'lyozmalari hali ham butun dunyo universitetlari va harbiy kollejlarida o'rganiladi. Melian dialogi xalqaro munosabatlar nazariyasining asosiy qo'lyozmasi sifatida qaraladi, uning Periklning "Dafn marosimi nutqi" versiyasi esa siyosiy nazariyotchi, tarixchi talabalar tomonidan keng o'rganiladi.
## Manbalar

 

## Hayoti
Fukidid tarixchi bo'lishiga qaramay, zamonaviy tarixchilar uning hayoti haqida kam ma'lumotga ega. Eng ishonchli ma'lumot *Peloponnes urushi tarixi*dan olingan bo'lib, unda Fukidid o'zining millati, otasi va tug'ilgan joyini eslatib o'tadi. Fukididning aytishicha, u urushda qatnashgan, vabo bilan kasallangan va demokratlar tomonidan surgun qilingan. Fukidid Samiya qo'zg'olonini bostirishda ham ishtirok etgan bo'lishi mumkin. He may have also been involved in quelling the Samian Revolt.

### Klassik davrga oid dalillar
Fukidid o'zini Afinalik, otasining ismi Olorus ekanligini va u ham Afinadan ekanligini aytadi. Hali 10-12 yoshli yoshligida u otasi bilan Afina agorasiga bordi va u yerda yosh Fukidid tarixchi Gerodotning ma'ruzasini tingladi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, yosh Fukidid ma'ruzani tinglaganidan keyin quvonchdan yig'lab, tarixni yozish uning hayotining ajralmas qismiga aylanishiga  qaror qildi. Xuddi shu ma'lumotlarga ko'ra, ma'ruzadan keyin Gerodot yoshlar va Fukididning otasi bilan gaplashib, shunday degan: "O'g'lingiz bilimga chanqoq". Umuman olganda, bu ma`lumotlar uning hayoti haqidagi keyingi yunon yoki rim hikoyachilaridan olingan. Fukidid Perikl va boshqa ko‘plab afinaliklarni o‘ldirgan Afina vabosidan omon qoldi. 

## Manbalar
Fuko Jan Bernar Leon

**FUKO (Foucault) Jan Bernar Leon** (; 1819.18.9 Parij 1868.11.2) - fransuz fizigi. Berlin FA, London Qirollik jamiyati aʼzosi. Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1860). Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1865). Parij rasadxonasi fizigi (1855-yildan). Ilmiy ishlari optika, mexanika va elektromagnetizmga oid. Aylanma koʻzgu usuli (Fuko usuli) ni kashf qildi (1850). Mayatnik (Fuko mayatnigi) yordamida Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishini eksperimental tasdiqdadi (1851). Giroskop ixtiro qildi (1852). Yaxlit metall jismlarning induksion toklar (Fuko toklari) taʼsirida qizishini aniqladi va uni kamaytirish usullarini koʻrsatdi. Birinchi marta shisha koʻzgular yasashning aniq usulini yaratdi (1857), birinchi boʻlib nurlanish va yutilish chiziklari orasidagi bogʻlanishni aniqladi.
Fuko mayatnigi

**Fuko mayatnigi** - Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishini tasdiqlovchi tajribani namoyish qiladigan qurilma. Fuko mayatnigi uzun sim yoki ipga osilgan ogʻir yuk boʻlib, u har qanday vertikal tekislikda tebrana olishi kerak. Agar Fuko mayatnigini vertikaldan ogʻdirib, qoʻyib yuborilsa, unga taʼsir qiluvchi ogʻirlik kuchi va ipning taranglik kuchi hamma vaqt mayatnikning tebranish tekisligida yotadi hamda bu tekislikni yulduzlar bilan bogʻlangan sanoq tizimiga nisbatan bura olmaydi. Yerda turgan va Yer bilan birga aylanayottan kuzatuvchi Fuko mayatnigi ning tebranish tekisligi Yerga nisbatan uning aylanishiga teskari yunalishda sekin burilayotganini koʻradi. Xuddi shu hol Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishini isbotlaydi. Uzunligi 67 m boʻlgan birinchi Fuko mayatnigini fransuz fizigi J.B.L.Fuko 1851-yilda Parijdagi Panteon binosiga oʻrnatdi. SanktPeterburgdagi Isaak ibodatxonasiga oʻrnatilgan Fuko mayatnigining uz. 98 m boʻlgan.
Kenichi Fukui

**Kenichi Fukui** (1918.4.10, Nara prefekturasi — 1998.9.1, Kyoto) — yapon kimyogari. Yaponiya Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1983). Kioto universitetini tugatgan (1941), shu universitet professor (1951-yildan). Asosiy ilmiy tadqiqotlari kvant kimyosiga oid. Chegara orbitalar nazariyasiga asos solgan (1952), oraliq holat yoki faollangan kompleksning shakllanishi toʻgʻrisidagi tushunchalarni rivojlantirgan (1954—57), oʻz nazariyasini koʻp markazli faollangan komplekslar va turli katalitik reaksiyalarda qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1981; Roald Hoffmann bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Fuzarium

**Fuzarium** (Fusarium) — takomillashmagan zamburugʻlar sinfiga mansub zamburugʻlar. 26 turi bor. Jinssiz konidiyalar orqali koʻpayadi. Bir yoki bir necha hujayrali oval yoki tuxumsimon shaklli mikrokonidiyalar mitseliyida va konidiya hosil qiluvchilarda paydo boʻladi. Koʻpchilik F.lar saprofit, tuproqsa va oʻsimlik qoldiqlarida yashaydi. Baʼzi turlari parazit, oʻsimliklarda fuzarioz (vilt) kasalligini qoʻzgʻatadi. F.ning ayrim turlari oʻsimliklarga yomon taʼsir qiluvchi zaharli modsalar chiqaradi. Bu moddalar bilan zaharlangan oʻsimliklarni isteʼmol qilgan kishilarda septik angina, hayvonlarda esa fuzariotoksikoz kasalligi paydo boʻladi.
Fukuoka

**Fukuoka** — Yaponiyadagi shahar. Kyusyu orolining shimoli-gʻarbida Fukuoka prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi - 1,34 mln. kishi (2000). Xakata qoʻltigʻi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aviatsiya, kemasozlik va elektronika mashinasozligi, oziq-ovqat, metallsozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, oyna-keramika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Milliy badiiy buyumlar (uyinchoqlar, matolar) ishlab chiqariladi. Baliq ovlash floti bazasi. Untlar, ibodatxonalar bor. Turizm rivojlangan. Fukuoka yaqinida tosh koʻmir koni topilgan.

## Manbalar
Fukus suvoʻtlar

**Fukus suvoʻtlar** (Fucales) -qoʻngʻir suvoʻtlar qabilasi (tartibi). Tanasining uz. 0,1–2 m, baʼzan 10 m gacha. Boshqa suvoʻtlardan koʻpayish sikli bilan farq qiladi. Shakli har xil. Fukus turkumi vakili (Fucus) shoxlangan, dixotomik, qoraqoʻngʻir, tasmasimon plastinka shaklida. 300 turi (40 turkumi), asosan, 3 ta: fukusdoshlar (Gʻisaseaye), sistozirdoshlar (Cystoseiraceae) vasargasdosh suvoʻtlar (Sargassaceae) oilasi bor. Fukus suvoʻtlar Kaspiy va Orol dengizlaridan tashqari, barcha dengizlarda uchraydi. Fukus suvoʻtlardan alginat, yem uni va oʻgʻit olinadi. Baʼzi turlari ovqatga ishlatiladi.
Fula

**Fula**, fulbe, fulfulde, fulani, ful, pyol, tukul o r — kongokordofan tillark oilasining gʻarbiy atlantik tarmogʻiga mansub, Gʻarbiy Afrikada Atlantika okeani qirgʻoqlaridan Chad koʻligacha boʻlgan hududda (Nigeriya, Gvineya, Mali, Kamerun, Senegal, BurkinaFaso, Niger va boshqa mamlakatlarda) tarqalgan til. Baʼzi hududlarda, ayniqsa, Gvineya va Shim. Kamerunda qabilalararo, urugʻlararo aloqa vositasi boʻlib xizmat qiladi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 23 mln. kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Asosiy laxjalari: futatoro (Senegal), futajallon (Gvineya), masina (Mali), shim. Nigeriya (Nigeriya), adamaua (Gʻarbiy Nigeriya, Kamerun).

Fulaning fonetik belgilari: undoshlar tizimida jarangsiz, jarangli, boʻgʻiz, burun undoshlari farklanadi; unlilar kiskalik — choʻziklik boʻyicha ajratiladi. Fula tuzilishi, asosan, sintetik, qisman agtlyutinativ xususiyatga ega.

Fulada 17— 19-asrlarda diniy, tarixnavislik, maishiy mazmundagi matnlar yaratish maksadida arab yozuvining ajamiy deb nomlangan turidan foydalanilgan; 20-asrning 2yarmida lotin grafikasi asosidagi yozuv keng tarqaladi, folklor matnlari, marosim va epik sheʼriyat namunalari nashr etiladi. Shunday boʻlsada, umumiy adabiy meʼyor mavjud emas.

## Adabiyot
* Koval A. I., Zubko G. V., Yazik fula, M., 1984.
Fullerenlar

**Fullerenlar** — uglerodsimon sunʼiy ravishda olingan modifikatsiyalari, uning klasterlari, koʻp qirrali tuzilishga ega fazoviy moddalar. 1985-yil amerikalik olim G. Kroto hamkasblari bilan hamkorlikda lazer yordamida grafitni bugʻlatib goʻzal fazoviy koʻrinishga ega boʻlgan 32 qirrali C60 molekulasini kashf etdi. C60ning mol.m. 720,669, zichligi 2,5—3,0 g/sm3. Uglerodning yangi klasteri — S60ni mualliflar oʻz vatandoshlari meʼmor, muhandis — ixtirochi R.B. Fuller sharafiga fulleren deb atashni taklif etdilar. Buning boisi 1967-yil Monreal shahrida oʻtkazilgan Jahon xalqaro koʻrgazmasida paviloni uchun kurilgan fazoviy geodezik gumbazning konstruksion elementlari kashf etilgan yangi modda tuzilishining kattalashtirilgan koʻrinishini (futbol toʻpini) eslatardi. Oradan koʻp vaqt oʻtmay, uglerod klasterlari yulduzlar spektrlarida, meteoritlar, koinot zarralari va hatto oddiy kumir kurumida ham mavjudligi aniklandi. 1988-yilda uglerod klasterlarining bir kator vakillari — C28, C32, C50 va C70 ham sintez qilindi. 1990-yil F.ning kristall shakldagi xillari olinib, ularga fulleritl a r deb nom beriddi. Fulleritlar tarkibiga turli elementlar, jumladan, ishqoriy metallar kiritilib, noyob xossalarga ega boʻlgan moddalar (fulleridlar) sintez kilindi. K3C6O 18 Kda oʻta oʻtkazuvchanlikni namoyon qildi. 20 ta 6 burchak, 12 ta toʻgʻri 5 burchak va 32 kirrali F. va uning birikmalari 1000° traga bardoshlidir. F. — kelajagi porloq moddalar. Ular kimyo sanoatida, mashinasozlikda, kemasozlikda, aviasozlikda, yer osti inshootlari, binolar, sharsimon va geodezik gumbazlar qurilishida konstruksion material sifatida qoʻllanishi mumkin.

Ad.:Jarikov O.V., Fullereni — materiali XXI veka, M., 1992,Axmerov Q., Futbol toʻpini eslatuvchi modda, T., 2002. Qudrat Axmerov.
Fumarollar

**Fumarollar** (ital. Fumarola) — Yer qaʼridan qaynoq vulkan gazlari hamda suyuq holatga aylangan suv bugʻlari oqib chiqadigan yoriq va teshiklar. Magmadan ajralib chiqqan qaynoq gazlar (N2O, HCL, HF, SO2, CO2, CO, H2S va boshqalar) birlamchi, hali sovib ulgurmagan lava okimlari va piroklastik yotqiziqlardan chiqqan gazlar i k kilamchi fumarollar lar deyiladi. Fumarollar kraterlarda, vulkanning yuqori va pastki qismlarida boʻladi. Fumarollardan gazlarning chikishi bosim ostida sodir boʻlib, ovoz chiqarib turadi. temperatura pasayishi bilan suv bugʻlari suyuq holatga aylanadi; termodinamik sharoitga bogʻliq holda, unda birga ajralayotgan baʼzi gazlar hamda yonatrofdagi jinslar bilan reaksiyaga kirishish natijasida hosil boʻladigan va Yer yuzasiga kutarilayotganda birga olib chiqilgan gaz va moddalar eriydi, harakatdagi vulkanlar rnida gidrotermal eritmalar hosil boʻladi. Dengiz ostida vulkanik gazlarining otilib chikishi suv osti fumarollar deyiladi.
Fumigantlar

**Fumigantlar** (lot. fumigantis — tutaydigan, dudlaydigan) — ekinlar zararkunandalari va kasallik qoʻzgʻatuvchilarini dudlash usuli bilan yo'qotishda qoʻllaniladigan kimyoviy moddalar. Pestitsidlar guruhiga mansub. Fumigantlar suyuq, qattiq va gaz holida ishlab chiqariladi. Uchuvchan, tez bugʻlanadi, havoda oson tarqaladi, singib kirish, alangalanish va boshqa xususiyatlarga ega. Baʼzi preparatlar, masalan: oltingugurt preparatlari havo harorati yuqori (25° dan ortiq) boʻlganda gaz holiga aylanib taʼsir koʻrsatadi. Fosfororganik insektitsidlar zararkunandalarga bugʻ holida taʼsir koʻrsata oladi. Gaz holidagi fumigantlar xonalarga maxsus apparat yoki ballonlar yordamida purkaladi, suyuklari tunuka tovalarga quyilib, gazlamalarga sepilib yoki shimdirilib xonalarga osiladi, qattiqlari zararsizlantiriladigan xonalarga bir tekisda sepiladi.
Funafuti

**Funafuti** — Tuvalu davlati poytaxti, Funafuti atollida. Tinch okean sohilidagi port. Aholisi 4,0 ming kishi (1995). Chetga kopra chiqariladi. Funafuti yaqinidan baliq ovlanadi.
Fulbe (xalq)

**Fulbe** (afuli, fulani, pyol) — xalq. Nigeriya, Gvineya, Senegal, Mali, Niger, Kamerun, BurkinaFaso, Benin va GvineyaBisau va boshqa mamlakatlarda yashaydi. 22,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Nigeriyada 14 mln. kishi. Fula tilipa suzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar.
Funduk

**Funduk**, funduk, (Corylus maxima Mill.) — qayindoshlar (qayingullilar oilasi)ga mansub buta yoki daraxt. Oʻrmon yongʻogʻining yirik mevali bir turi. Janubiy Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻrta va Janubiy Yevropa, Turkiya, AQSH, Kavkaz, Qrim va boshqa joylarda oʻstiriladi. Boʻyi 3–10 m, bir uyli, guli ayrim jinsli, changchisi (otalik guli) kuchalasimon toʻpgulga, urgʻochisi (onalik guli) yakka-yakka yoki 2—3 tadan yigʻilgan. Sentabrda pishadi; mevasi (yongʻogʻi) yirik, choʻzinchoq, poʻsti yupqa. Magʻzi tarkibida 52—71% yogʻ, 12—18% oqsil va 3—10% uglevod bor.Funduk magʻzi qovurilgan yoki xom holida yeyiladi.Qa

andolatchilik sanoatida ishlatiladi, yogʻ olinadiFnduk u. urugʻidan, parxish, bachki ildizlaridan koʻpaytiriladi. Koʻchatlari 8x6 yoki 8x10 m sxemada ekiladi. Shakl berishda tupida 8—10 asosiy novda qoddiriladi. Koʻchati oʻtkazilgach, 4—6da li hosilga kiradi. Hosildorligi 10—30 s/ga.
## Manbalar
Funikulyor

**Funikulyor** (lot. funiculus — arqon) — qiya yoʻnalishda, qisqa masofada yuk va yoʻlovchilarni vagonlarda tashiydigan tor (1000&nbsp;mm) izli temir yoʻl. Vagonlari elektr dvigatel, chigʻir (lebyodka) va poʻlat arqon (kanat) vositasida harakatlantiriladi. Funikulyordan birinchi marta 1854-yilda Italiya(Genuya) va Avstraliya (Zommering)da foydalanilgan. 20-asr boshlarida Nijniy Novgorod (Rossiya), Kiyev (Ukraina) shaharlari va boshqa shaharlarda paydo boʻlgan. Keyinchalik boshqa shaharlarga tarqalgan. Funikulyorning asosiy qismlari: relsli iz, pastdagi va yukrridagi styalar (baʼzan oraliq stya ham boʻladi), vagonlar. Funikulyor avariya tormozlari, signalizatsiya, aloqa va blokirovka vositalari bilan taʼminlanadi. Funikulyor bir izli (koʻp tarqalgan), ikki izli va uch izli; bir vagonli va koʻp vagonli boʻlishi mumkin. Bir vagon bir izdan koʻtarilganda, ikkinchi vagon boshqa izdan pastga tushadi, funikulyor izlarining oʻrtacha uzunligi — 400 (baʼzan 1500&nbsp;mm dan oshishi ham mumkin), qiyaligi — 0,78, vagonlarga 60— 200 kishi sigʻadi, harakatlanish tezligi 2–5 m/sek. Funikulyor shaharlar, kurort joylarda, togʻli mamlakatlar (Shveysariya, Italiya, Avstriya, Ukraina, Gruziya, Rossiya va boshqalar)da bor (2005).
Funksionalizm

**Funksionalizm** - 20-a. meʼmorligidagi bino va inshootlarning maishiy ehtiyojlar, i.ch. talablariga javob beradigan qilib qurishni talab etuvchi yoʻnalish. F. qurilish texnikasi yutuqlaridan keng foydalandi, yangicha loyhalash usullariga eʼtibor qaratdi.

F. 20-a. boshida paydo boʻldi. Asoschilari — amerikalik meʼmor L.G.Salliven va F.L.Rayt. F. ratsionalizm tarafdorlari boʻlgan Gʻarbiy Yevropa meʼmorlari tomonidan qoʻllabquvvatlandi, kridalari Fransiyada Le Korbyuzye, Germaniyada meʼmorlar V. Gropius, L. Mis van der Roe, X.Meyer va b. tomonidan rivojlantiriddi va targʻib qilindi. F. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari, AQSH va Yaponiyada keng tarqalib, "xalqaro uslub"ga aylandi.

"F." atamasi ilk bor shvetsiyalik meʼmorlik nazariyotchisi 3. Gidion tomonidan qoʻllangan. 1930-y.lardan Finlandiya (A.Aalto va b.), Shvetsiya (S.Markelius va b.)da F.ga asoslangan mamlakatning milliy xususiyatlariga moslashtirilgan usullar ishlab chikildi. 2 jahon urushidan keyin 1939—45 ylarda vayron boʻlgan shaharlarni tiklashsa F. taʼsiri kayta jonlandi, birok "xalqaro uslub" butunlay barham topdi. F.ning asosiy talablariga brutalizm, neoklassitsizm tarafdorlari qarshi chiqdi.

Zamonaviy meʼmorlik nazariyasida F. ustalarining merosi (asosan, 1930y.lar meʼmorligi bilan bogʻliq boʻlgan tamoyillar)ni diqqat bilan oʻrganish anʼanalari ustunlik qiladi, ayni bir paytda F. tarafdorlarining ijtimoiy utopik (meʼmorlik yordamida jamiyatni oʻzgartirishga umid qilgan) qarashlari tanqid qilindi.

## Adabiyot
* Gropius V., Granitsi arxitekturi, [per. s nem.], M., 1971; Vsemirnaya istoriya arxitekturi, t. 11, M., 1973.
Funksiya

**Funksiya** ( — „bajarish“, „amalga oshirish“) (tilshunoslikda) — muayyan til, til birligi, lisoniy shaklning u yoki bu vazifani bajarish qobiliyati; tilning kishilik jamiyatidagi roli, vazifasi; til tizimining barcha sathlarida uning birliklari oʻrtasidagi bogʻliqlik yoki munosabatlar. Til birligi funksiyasini belgilash uning muayyan til (til tizimi)dagi rolini aniqlashni koʻzda tutadi, mas, gapda kommunikativ (biror narsa, voqea haqida xabar berish) va nominativ (ushbu voqeani atash) funksiyalar ajratilishi mumkin. Har bir til birligi maʼlum maqsad uchun xizmat qiladi, yaʼni muayayn funksiyani (vazifani) bajaradi, shuning uchungina boshqa til birligidan farq qilgan holda mavjud boʻladi. Til birliklarining koʻplab funksiyalari — oʻxshatish, ajratish, farqlash funksiyalari ajratiladi; ana shu funksiyalarga muvofiq ravishda til birliklarining oʻzlari ham farqlanadi, ajratiladi. Masalan, fonema turli soʻz va morfemalarni farklash yoki ular orasiga chegara qoʻyish uchun xizmat qiladi.

Funksiyalar nafaqat til birliklarini, balki tilning oʻzini tizim sifatida tavsiflashda ham oʻrganiladi. Tilning asosiy funksiyalari: kommunikativ (muomala, aloqa qilish funksiyasi), bilish, aks ettirish, shakllantirish, aloqa oʻrnatish, nominativ (borlikdagi narsa va hodisalarni nomlash, atash), ekspressiv (ifoda, bayon funksiyasi), apellyativ (murojaat, undash, daʼvat funksiyasi) va boshqa Til funksiyalari qatorida uning sathiy funksiyalari — fonologik, morfologik va boshqa funksiyalari ham koʻrsatiladi. Funksional nuqtai nazardan til tizimi koʻp oʻlchovli tuzilma boʻlib, uning namoyon boʻlish shakllari (ogʻzaki va yozma til), ijtimoiy maqsadvazifasi (adabiy til, ijtimoiy guruxlar tillari, argo va boshqalar), estetik yunalganligi (poetik til) va boshqa jihatlari farklanadi.

## Manbalar
Funksiya (maʼnolari)

**Funksiya**:

* Funksiya (matematika) — matematikaning eng muhim va umumiy tushunchalaridan biri.
* Funksiya (lotincha
Fungitsidlar

**Fungitsidlar** (lot. fungus zamburugʻ va caedo — oʻldiraman) — qishloq xoʻjaligi ekinlari kasalliklariga qarshi qoʻllaniladigan kimyoviy moddalar, pestitsidlarttt bir guruhi. F. oʻsimliklar kasalligi qoʻzgʻatuvchilarini yoʻq qiladi, ularning rivojlanishini batamom yoki qisman toʻxtatadi.

Kimyoviy xususiyatlariga qarab F. anorganik (bordo suyuqligi, ohakoltingugurt qaynatmasi, tuyilgan va kolloid oltingugurt, mis kuporosi, temir kuporosi, misning xlor oksidi va boshqalar) va organik (kaptan, vektra, karatan, topaz, bronotak va boshqalar) birikmalariga, shuningdek, antibiotiklar qatoriga kiradi. Kasallik qoʻzgʻatuvchilariga taʼsir etishiga koʻra, F. himoyaviy (oldini olish) va davolovchi turlarga boʻlinadi. Himoyaviy Fungitsid oʻsimliklarning zararlanishi va kasallik tarqalishi oldini oladi, asosan, qoʻzgʻatuvchilarning boʻlinish (koʻpayish) organlarini yoʻqotadi. Davolovchi Funoʻsimlik kasallanganidan keyin zamburugʻ mitseliysi, qoʻzgʻatuvchining koʻpayish organlari va qishlaydigan bosqichlariga taʼsir etib, ularni nobud qiladi.

Oʻsimlik toʻqimalari ichida tarqalish xususiyatiga koʻra, sirtdan va singib (ichdan) taʼsir koʻrsatadigan turlarga boʻlinadi. Sirtdan taʼsir etuvchi F. oʻsimlik sirtidagi kasallik qoʻzgʻatuvchilariga bevosita tegib, ularni nobud qiladi. Ularning samaradorligi taʼsir qilish muddati, miqdori (dozasi), ishlov berilgan sathdan ushlanib qolish darajasi, tuproqhavo sharoitlariga bogʻliq. Singib taʼsir etuvchi Fungitsidlar oʻsimlik toʻqimasiga barg, tana (poya), ildiz orqali oʻtib, kasallik qoʻzgʻatuvchilariga taʼsir etadi yoki oʻsimliklarda modda almashinuvi jarayonida qoʻzgʻatuvchilarning rivojlanishini toʻxtatadi; samaradorligi oʻsimlik toʻqimalariga singish tezligi (qisman meteorologik sharoitlarga bogʻliq) bilan belgilanadi. Ishlatilish sharoitlariga koʻra, F. urugʻlikni dorilashda, tuproqdagi kasallik qoʻzgʻatuvchilarini yoʻqotishda, oʻsimliklarning tinim davrida (erta bahor — kurtak koʻkargunicha, kech kuz va qishda qoʻzgʻatuvchilarning qishlaydigan bosqichlariga), vegetatsiya davrida (asosan, yozda kasalliklarning oldini olish preparatlari), omborlarni dudlash va purkashda qoʻllaniladigan turlarga boʻlinadi.

Hozirgi davrda 200 dan ortiq F. maʼlum, ularning 1500 dan ortiq birikmalari va preparatlari dust, emulsiya konsentratlari, suspenziya, kukun, hoʻllanuvchi kukun, aerozol, pasta koʻrinishida ishlab chiqariladi. F.ni ishlatish usullari: purkash, changlatish, sepish, urugʻlikni dorilash, urugʻlikni va omborlarni gazlash (fumigatsiya) va boshqa F. bilan ishlashda texnika xavfsizligiga amal qilish lozim.

Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida 90-yillardan boshlab Yaponiya, Germaniya, AQSH, Shveysariya, Hindiston firmalarida hamda "Navoiy elektrokimyo zavodi" aksiyadorlik jamiyatidya ishlab chiqarilgan yuqori samarador F. qoʻllanilmoqda. Koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan, Oʻzbekistonda F.ni qoʻllash qonun bilan tartibga solinadi.

## Adabiyot
* Fungitsidi, T., 1980; Oʻzbekiston Respublikasida ishlatish uchun ruxsat etilgan oʻsimliklarni himoya qilish vositalari roʻyxati, T., 2003.

Abdukarim Zikiryoyev.
Fundamentalizm

**Fundamentalizm** — keng maʼnoda — muayyan taʼlimot aqidalarining oʻzgarmasligini eʼlon qiladigan, eʼtiqodni aql dalillaridan ustun qoʻyadigan, ilohiy kitoblardagi vahiy qaysi maʼnoda bayon etilgan boʻlsa, shu maʼnoda qabul qilinishini talab etadigan, ayni vaqtda ularni majoziy maʼnoda talqin etishga har qanday urinishlarni rad etadigan, din asoslarini ogʻishmay bajarishni qattiq talab qiladigan ijtimoiy, mafkuraviy, diniy yoʻnalishlar. Tor maʼnoda — protestantizmdagi ortodoksal oqimlar. 1910-yillarda AQShning jan. shtatlarida paydo boʻlgan. Ular xristianlikning anʼanaviy aqidalariga, ayniqsa, Bibliyaning mutlaqo mukammalligiga ishonchni mustahkamlashni, uni soʻzmasoʻz sharhdashga qatiy rioya qilishni talab qiladilar. 1919-yil Filadelfiyada Jahon xristian fundamentalistlari assotsiatsiyasiga asos solindi.

20-asrning 70-yillaridan F. soʻzi islomga nisbatan qoʻllanila boshlandi. Islom F.i Qurʼon va hadislarni soʻzmasoʻz talqin etish va ilk islomga qaytishni targʻib qiladi.

Abulhasan Nuriymon.
Funksiyalar nazariyasi

**Funksiyalar nazariyasi** - matematikaning funksiyalar umumiy xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi. Funksiyalar nazariyasi haqiqiy oʻzgaruvchining Funksiyalar nazariyasi va kompleks oʻzgaruvchining Funksiyalar nazariyasiga boʻlinadi (qarang Analitik funksiya). Haqiqiy oʻzgaruvchining Funksiyalar nazariyasi, oʻz navbatida, metrik, deskriptiv, konstruktiv nazariyalar (qarang Konstruktiv matematika) ga boʻlinadi. Deskriptiv nazariya toʻplamlar nazariyasining Yevklid fazosida nuqtali toʻplamlar tuzilishini oʻrganadigan boʻlimidir. Quyida esa funksiyalarning metrik nazariyasi qaraladi. Klassik matematik analiz, asosan, uzluksiz funksiyalar bilan bogʻliq boʻlgan masalalari, shuningdek uzlukli funksiyalarni oʻrganishni taqozo qiladigan turli fizik masalalar va boshqa matematika fani oldiga uzluksiz funksiyalarga nisbatan umumiyroq funksiyalarni tekshirish masalasini qoʻydi. Funksiyalarning metrik nazariyasiga R. Ber, F.Riss, fransuz matematiklari E.Borel, A.Lebeg, rus matematiklari D.F.Yegorov, N.N.Luzin, KM.Kolmogorov, D.Ye.Menshov, oʻzbek olimlaridan TA Sarimsoqov, S.H. Sirojiddinov va boshqa katga xissa qoʻshgan.
Funt

**Funt** (lotincha pondus — vazn, ogarlik) — 1) ingliz oʻlchov tizimida asosiy massa birligi. 1 bilan belgilanadi. 1 F. (savdoda)=0,409512&nbsp;kg =1 kadok; 1F. (dorixonada) =0,35832336&nbsp;kg; 2) rus oʻlchov tizimida massa birligi: 1F.=0,40951241&nbsp;kg =1/40 pud.

}}
Funt (maʼnolari)

**Funt**:

* Funt (lotincha pondus — vazn, ogarlik) — 1) ingliz oʻlchov tizimida asosiy massa birligi.
* Funt (pul birligi) (lotincha pondus — vazn, ogʻirlik, tarozi toshi) — MAP pul birligi.
Funt (pul birligi)

**Funt** (lotincha pondus — vazn, ogʻirlik, tarozi toshi) — MAP pul birligi. 1funt =100 piastr=1000 millim. Xalqaro ifodasi EGP. Oʻzbekston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kursi boʻyicha 1funt =163 soʻm 34 tiyin (2003, may). Shuningdek, Gibraltar (GIP, 1funt  = 100 pens), Irlandiya (IEP, 1 funt  = 100 pens), Kipr (CYP), Livan (LBP), Suriya (SYP) va Sudan (SDP) pul birliklari ham (hammasi = 100 piastr) funt  deb yuritaladi.
Fuat Köprülü

**Mehmet Fuat Köprülü**, Mehmet Fuod Koʻpruluzoda (1890.4.12, Istanbul — 1966.28.6) — turk adabiyotshunos olimi, tarixchi va davlat arbobi. Istanbul universiteti professor (1913). Turkiya tashqi ishlar vaziri (1950; 1956). Heydelberg (1927), Sorbonna (1937), Afina (1938) va boshqa koʻplab universitetlarning faxriy doktori. Istanbul huquq maktabini tutatgan. "Shayx Gʻolibga" (1908) sheʼri bilan tanilgan, 28 yoshidan boshlab Istanbul universitetining adabiyot ftida (1913—43), shuningdek, Turkiyaning boshqa oliy oʻquv yurtlarida turk adabiyoti tarixi, madaniyat tarixi, ilohiyot tarixi va boshqa fanlardan dare bergan. Turkiy xalqlar adabiyoti va madaniyati tarixi boʻyicha fundamental tadqiqotlar yaratgan. Turkiyada zamonaviy adabiyotshunoslik faniga asos solgan. "Burungi adabiyot" (1924), "Milliy adabiyot tarixining ilk mubashshirlari va Devoni turkiyi basit", "Turk adabiyoti tarixi" (1928), "Baxshi, turk tili va adabiyoti haqida tadqiqotlar" (1934), "Yangi usmonli adabiyot tarixi" (1935), "Alisher Navoiy" (1941) kabi 20 dan ziyod monografiyalar eʼlon qilgan, "Turk xalq shoirlari" (1939; 1940; 1962) antologiyasini tuzgan. F.K. Oʻrta Osiyo xalklari adabiyoti, tili va madaniyati tarixiga, ayniqsa Yassaviy, Boqirgʻoniy, Navoiy, Bobur va boshqa shoirlar ijodiga, folklor asarlariga bagʻishlangan 500 dan ziyod maqolalar muallifi. F. K. ning tasavvuf adabiyoti namoyandalariga bagʻishlangan "Turk adabiyotida ilk mutasavviflar" (1919) asari 8-marta nashr etilgan. F.K. Yassaviy izdoshlaridan Sulton Ahmad Haziniy (16-asr) haqida ilk marotaba maʼlumot bergan. V. Bartoldning "Islom madaniyati tarixi" kitobini turk tilida nashrga tayyorlagan. Ayrim maqolalari oʻzbek tilida chop etilgan.

## Adabiyot
* Fitrat, Tanlangan asarlar, 2j., T., 2000; Gordlevskiy V. A., Izbrannie sochineniya, t. 2, M., 1961.
Furan

**Furan**, furfuran — geterotsiklik birikma; xloroform hidi keladigan rangsiz suyuklik. Mol.m. 68,07. Suyuqlanish temperaturasi 85,68°, qaynash temperaturasi 31,33°, zichligi 936,6&nbsp;kg/m3. 25°da 100 g suvda 1 g F., 100 g F.da esa 0,3 g suv eriydi. F. koʻpgina organik birikmalarning boshlangʻichi hisoblanadi, bu birikmalardan aksariyatlarining amaliy ahamiyati katta, mas, furfurol, tetragidrofuran F., asosan, furfuroldan olinadi. F. tetragidrofuranni sintezlashda oraliq mahsulot hisoblanadi, u pirrol olishda ham ishlatiladi.
Furma

**Furma** (nem. Form — forma, shakl) — metallurgiya pechi va agregatlariga havo yoki kislorod yuborish moʻljallangan qurilma. F. poʻlat yoki rangli metallar quyishda yonish jarayonini yaxshilaydi, metallarni zarur kislorod bilan boyitadi. F. soplo (domna pechlarida), maxsus uchlikli quvur (konverterlar, marten pechlarida) koʻrinishida boʻlishi mumkin. F. orqali havo va kisloroddan tashqari kukunsimon materiallar ham yuboriladi (qarang Kislorodkonverter jarayoni).
Furfurol

**Furfurol** (lotincha furfur — kepak, qipiq va oleum — moy), C5H4O2 — yangi yopilgan javdari non xidi keladigan geterotsiklik aldegid; sargʻish moysimon suyuklik. Suyuqlanish temperaturasi — 36,5°, qaynash temperaturasi 161,7°, zichligi 1159&nbsp;kg/m3; suvda oz, spirt va efirda yaxshi eriydi. F.ning kimyoviy xossalari benzoat aldegidnikiga oʻxshaydi. Oʻsimlik materiallari (mosh, makkajoʻxori oʻzagi, sholi qipigʻi)ni gidrolizlab olinadi. F. furfuril spirt, tetragidrofurfuril spirt, tetragidrofuran, furan smolalari, divinil, sanoat yelimlari olishda ishlatiladi. F.ning baʼzi hosilalari tibbiyotda furatsillin sifatida qoʻllanadi.
Furye Jan Batist Jozef

FURYE (Fourier) Jan Batist Jozef (1768.21.3, Oser 1830.16.5, Parij) — fransuz matematigi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1817). Oserdagi harbiy maktabni tugatgan, oʻsha maktabda, keyin Politexnika maktabida oʻqituvchi boʻlib ishlagan (1796—98). Dastlabki ilmiy ishlari algebraga doir. Asosiy ilmiy ishlari matematik fizikaga oid. Uning qattiq jismlarda issiqlikning tarqalishi nazariyasi toʻgʻrisidagi ilmiy ishi matematik fizikaning rivojlanishi tarixida alohida oʻrin tutgan. "Issiklikning analitik nazariyasi" asarida u issiklik oʻtkazuvchanlikning differensial tenglamasini chiqargan va uni yechish usulini tavsiya etgan. Furyening oʻzgaruvchilarni ajratish usuli keyinchalik S. D. Puasson, M. V. Ostrogradskiy va boshqa olimlar ishlarida rivojlantirildi.
Charles Fourier

**François Marie Charles Fourier** (; 1772-yil 7-aprel, Besançon, Fransiya qirolligi — 1837-yil 10-oktyabr, Parij, Fransiya qirolligi) — fransuz faylasufi va sotsiologi, utopik sotsialist. Burjua tuzumini tanqid qilib, boʻlajak jamiyat rejasini ishlab chiqqan. Uningcha, inqirozni boshidan kechirayotgan sivilizatsiyalashgan jamiyat oʻrniga uygʻunlikka asoslangan, insonning barcha qobiliyatlari namoyon boʻladigan oliy ijtimoiy tuzum keladi. Bu jamiyatning boshlangʻich yacheykasi sanoat va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini birlashtiruvchi „falanga“ (juda katta jamoa) lardir. Fourierga koʻra, sotsialistik gʻoyalarni tinch yoʻl bilan targʻib qilish orqali yangi jamiyat qaror topadi. Asosiy asarlari: „Toʻrt harakat va mushtarak takdirlar nazariyasi“ (1808), „Jahon birligi nazariyasi“ (1822), „Uy va yer ishlari uyushmasi haqidagi risola“ (1822), „Yangi xoʻjalik sotsiyetar dunyosi“ (1829).

## Manbalar
Furye almashtirishlari

**Furye teoremasi** - bu, Signal garmonik tebranishlarning yig'indisidek  qismlarga ajratiladi , keyin mos koeffitsiyentlar bilan tenglikga aylantiriladi. 

**Furye almashtirishlari** - Bu formula Parseval formulasining umumlasgani boʻlib, Plansharel teoremasi deyiladi. (8) formula, f.gai nazaridan, tebranma harakat energiyasi uning garmonik komponentlari energiyalarining yigʻindisiga teng ekanligini biddiradi.

Furye almashtirishlari operatorini yuqorida aytilgan maʼnoda integrallanuvchi funksiyalardan koʻra umumiyroq funksiyalar sinfiga, chunonchi baʼzi bir umumlashgan (sekin oʻsuvchi) funksiyalar sinfiga ham qoʻllash mumkin. Furye almashtirishlari Bessel funksiyalariga nisbatan umumlashtirilgan. Undan tashqari, ehtimollar nazariyasida keng qoʻllaniladigan FuryeStiltyes almashtirishi ham bunga misol boʻladi. Furye almashtirishlari dastlab issiqlik oʻtkazish nazariyasida qoʻllanilib, keyinchalik u matematikaning koʻpgina muhim sohalarida differensial, integral tenglamalarni yechigsda, maxsus funksiyalar nazariyasida va boshqalarda qoʻllanilib kelmoqda.
Furqat tumani

**Furqat tumani** — Fargʻona viloyatidagi tuman. 1992-yil 9-aprelda tashkil etilgan. Shim.dan Tojikiston Respublikasi va Dangʻara tumani, gʻarbdan Beshariq, janubiy va sharkdan Oʻzbekiston tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,31 ming km². Aholisi 127,1 ming kishi ( 2024-yil 1-yanvarga ko'ra). Tumanda shaharcha va qishloq fuqarolari yigʻini (Kaldushon, Jaloyer, Shotura, Karmak, Shoyimbek, Navbahor, Qushchi, Qizil qiyoq, Jangketmon, Qulbobo, Eshon shaharcha, Besh og'a qishlog'i, Toʻrgʻay qishloq, Gʻirri qishloq, Kichik yangi qishloq, Katta yangi qishloq, Koʻk doʻppi qishloq, Xayit qishloq, Shunqor qishloq, Qoʻqonboʻy, Gʻallakor, Gʻuncha va hokazo) bor. Markazi — Navbahor shahar. Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, tatar, rus, qirgʻiz va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km² ga 286,1 kishi (2003).

## Iqtisodiyoti
Tumanda sanoat, qurilish, davlat tashkilotlari, koʻshma va 600 dan ziyod kichik korxonalar mavjud. „Ishonch“ ipyigiruv korxonasi, paxta tozalash, gʻisht zavodlari, MTP, mahalliy sanoat korxonalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari ishlab turibdi. Tuman qishloq xoʻjaligi paxtachilik, gʻallachilik va chorvachilikka ixtisoslashgan. 5 shirkat, 600 dan ziyod fermer xoʻjaliklari faoliyat koʻrsatadi. Furqat tumanidagi sugʻoriladigan yerlarga paxta, don, sabzavot va poliz, kartoshka, beda va ozuqa ekinlari ekiladi.

Tumandagi jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Bogʻdorchilik (bodom, gilos, nok, shaftoli, anjir, anor, uzum), pillachilik, baliqchilik bilan ham shugʻullaniladi. Tuman hududi orqali Toshkent — Andijon temir yoʻl va Fargʻona — Oʻsh avtomagistrali oʻtgan.

33 umumiy taʼlim (qariyb 24 ming oʻquvchi), bolalar musiqa va sport maktablari, ixtisoslashgan litseyinternat, 2 kasbhunar kolleji (1900 talaba) faoliyat koʻrsatadi. Jumladan, 2004-yilning sentabr oyida ishga tushgan ijtimoiyiqtisodiy kasbhunar kollejida bank ishi, soliq va soliqqa tortish, huquqshunosiqtisodchi, moliya, boshlangʻich sinflarda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi, bolalar va xotinqizlarga tibbiyijtimoiy yordamni tashkil etish yoʻnalishlarida 600 oʻquvchi taʼlim oladi. Tumanda klub muassasalari, markaziy kutubxona va uning 27 filiali, madaniyat va istirohat bogʻi, 6 madaniyat uyi aholiga xizmat koʻrsatadi.

Markaziy stadion, bir qancha futbol, voleybol, basketbol maydonlari, sport zallari va boshqa sport inshootlari ishlab turibdi. 4 kasalxona, 3 poliklinika, 18 feldsherakusherlik va 11 qishloq vrachlik punktlari, kishloq vrachlik ambulatoriyalari, Salomatlik markazi, dorixonalar mavjud. Tarixiy va meʼmoriy yodgorliklardan Qilich Mergan bobo tarixiy qabristoni, Abduqahdor ota ziyoratgohi, jomeʼ masjidlar bor. 2002-yildan „Navbahor“ tuman gaz. chop etiladi.

## Manbalar
Furatsillin

**Furatsillin** — bakteriyalarga qarshi kuchli taʼsir etuvchi dori. Grammusbat va grammanfiy mikroorganizmlar (stafilakokklar, streptokokklar, dizenteriya tayokchasi) ga taʼsir qiladi. Suvda kam eriydi, mazasi sal taxir, mayda kristall sariq poroshok. Furatsilin eritmasi va mazi yiringli yallimanishlarni (yaralarda, kuyganda va boshqalar) davolashda ishlatiladi. Furatsilin ayrim antiseptik preparatlar tarkibiga kiradi.
Furgon

**Furgon** (frans. fourgon) — yuk yoki yukyoʻlovchi avtomobili va tirkamaning usti yopiq kuzovi. Umumiy ishlarga moʻljallangan va maxsus xillarga boʻlinadi. Maxsus F.ning ichi muayyan bir yuk turini (mas, mebel, non mahsulotlari va boshqalar) tashish uchun moslashtirilgan boʻladi. F. korpusi fakdt metall (sinchi ham, qoplamasi ham metall) yoki yogochmetall (sinchi yogʻoch, qoplamasi metall) dan yasalishi mumkin. Yukni ortish va tushirish oson boʻlishi uchun F.ga ikki tavaqali orqa (baʼzan, yon) eshik kilinadi. Kam (1t gacha) yuk tashish uchun moʻljallangan ixcham F.larning kabinasi yuk kuzovi bilan birlashgan boʻladi, lekin kuzov kabinadan oynavand toʻsiq bilan ajratiladi.
Futerovka

**Futerovka** (nem. Futter — qoplama) — issiklik agregatlari (pechlar, oʻchoq, quvurlar va boshqalar), kimyoviy apparatlar va teri oshlash vannalarining ichki himoya qoplamasi. Vazifasiga qarab, gʻisht, plitalar, blokdar va boshqalardan krplanadi. Olovbardosh (shamot, dinas, magnezit, dolomit va boshqalar), kimyoviy turgʻun, issiqlik oʻtkazmaydigan xillari bor. Agar issiklik oqimlari, kimyoviy moddalar agregatlarning qoplamasiga tashqaridan taʼsir qilsa, bunday agregatlarning tashqi qoplamasi ham F. deb ataladi.
Futurologiya

**Futurologiya** (lotincha futurum — kelajak va ...logiya) — keng maʼnoda — insoniyat kelajagi, umumbashariy muammolar haqidagi umumiy konsepsiya yoki tasavvurlar majmuasi; tor maʼnoda — ijtimoiy jarayonlar hamda fan-texnika taraqqiyotiga oid sohalardagi jarayonlarni izchillikda oʻrganish va kelajagini bashorat qilish imkoniyatini beradigan fan sohasi, "bashorat qilish" soʻzining sinonimi. 1943-yil nemis sotsiologi O. Fleytxeym "F." terminini kelajak haqidagi fan sifatida ishlatishni taklif qilgan. Hozirgi vaqtda F.da 2 asosiy yoʻnalish kuzatiladi. 1yoʻnalish — "ekologik pessimizm" tarafdorlari insoniyat rivojining salbiy oqibatlarini bashorat qilsalar, 2yoʻnalish — ilmiy-texnikaviy optimizm namoyandalari texnologiya taraqqiyotining ijobiy imkoniyatlari asosida insoniyat sivilizatsiyasini saqlab qolish mumkin, deb hisoblaydilar.
Futshtok

**Futshtok** () - dengiz, daryo yoki koʻlda suv sathini nazorat qilib turish uchun moʻljallangan moslama (darajalarga boʻlingan reyka). Suv oʻlchash postlariga oʻrnatiladi. Futshtok suv havzasida faslga qarab suv sathi oʻzgarib turishini oʻrganish, oʻrtacha suv sathini aniqlash, suvning chuqurligini oʻlchash, suv toʻlqinlanganda qanchalik baland koʻtarilishini bilish va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi. Portlar va gidrotexnika inshootlari qurishda ham Futshtok asqotadi. [Mu[tlaq balandliklar Kronshtat (Rossiya) F.gidagi nuldan oʻlchanadi (qarang [Mu[tlaq balandlik).
Futszyan

**Futszyan** — Xitoyning jan.sharqiy qismidagi provinsiya. Tayvan boʻgʻozi sohili va Mintszyan daryosi havzasida. Maydoni 123 ming km². Aholisi 32,9 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Fuchjou shahri Hududining aksari qismi togʻlik. Dengiz sohili kambar pasttekislik. Iklimi tropik mussonli, sernam iqlim. Xoʻjaligida dehqonchilik yetakchi tarmoq. Asosiy ekini sholi, shuningdek, batat, shakarqamish, yer yongʻoq, tamaki ham ekiladi. Tropik mevachilik va choy oʻstirish rivojlangan. Chorvachilikda, asosan, choʻchqa boqiladi. Baliq ovlanadi. Yogʻoch, kamfara daraxtining poʻstlogʻi, lok daraxti mevasi, bambuk yarim mahsulotlari tayyorlanadi. Foydali qazilmalardan temir va marganets rudalari, toshkoʻmir konlari bor. Oziqovqat, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, qogʻoz, qora va rangli metallurgiya, kemasozlik, mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmadchilikda chinni idishlar, bambukdan ishlangan buyumlar tayyorlanadi. Yirik sanoat markazlari: Fuchjou, Syamin, Nanpin va boshqa Muhim dengiz porti — Syamin.
Fuchjou

**Fuchjou** — Xitoyning jan.sharqiy qismidagi shahar. Futszyan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 5,8 mln. kishi (1998). Mintszyan daryosi boʻyidagi yirik savdo porti. Kema verfi, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, elektronika, toʻqimachilik, qogʻoz, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Mahalliy qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi hamda dengiz mahsulotlari qayta ishlanadi. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan, lokli buyumlar, yogʻoch oʻymakorligi, chinni idishlar, bambuk va teridan turli buyumlar tayyorlanadi.