open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Koks kimyosi

**Koks kimyosi** — kimyo fanining bir boʻlimi, toshkoʻmirning tarkibi, tuzilishi, kimyoviy xossalarini oʻrganadi, kokslash usullari bilan toshkoʻmirdan koks va boshqa kimyoviy mahsulotlar olish ustida tadqiqotlar olib boradi. Toshkoʻmirni kokslash bir necha jarayondan iborat: koʻmirni kokslashga tayyorlash (boyitish, maydalash, aralashtirish, quritish); koʻmirlash aralashmasini kokslash; hosil boʻlgan uchuvchan gazlarni tutish va ularni qayta ishlash; qattiq qoldiq — koksni sovitish va navlarga ajratish. Kokslanuvchi toshkoʻmirning turi, navi, makromolekulalarining tuzilishi va kokslanish jarayonining ketishiga qarab 1 t koʻmirdan 650–750&nbsp;kg koks, 140–150&nbsp;kg koks gazi, 30–40&nbsp;kg toshkoʻmir smolasi, 10–15&nbsp;kg "xom benzol", 3&nbsp;kg atrofida ammiak va vodorod sulfid hosil boʻladi. Kimyo sanoati va xalq xoʻjaligining boshqa sohalarida kokslanish mahsulotlaridan N2, SN4, NH3, etilen, benzol, toluol, ksilollar, solvent, naftalin, fenol, krezollar, piridinlar, S, NaSCN, (NH4)2S, (NH4)2 SO4, karbazol, antratsen, piren, smolalar, toshkoʻmir moyi va boshqa qoʻllanadi. Bu moddalar azotli oʻgʻitlar, polimerlar, malein va ftal angidridlar ishlab chiqarishda boshlangʻich xom ashyo, anilin boʻyoqlar ishlab chiqarishda oraliq mahsulot, elektrodlar ishlab chiqarishda bogʻlovchi, taxta va gʻoʻlalarga shimdiriladigan moy, qurilish materiallari (mas, kislotaga chidamli koshinlar, linoleum, olovbardosh materiallar, pestitsidlar, sintetik yuvish vositalari, dori preparatlar, vitaminlar va boshqa ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida ishlatiladi. Koks kimyosining rivojlanishi qora va rangli metallurgiyaning rivojlanishi bilan bogʻliq. Metallurgiya sanoatida temir, mis, qoʻrgʻoshin va boshqa metallarni rudalaridan qaytarib olishda Koks kimyosining ahamiyati katta. Sanoatda qoʻllanadigan koksning maxsus navlarini termik ishlov berish va saralash yoʻli bilan olish, sifatini yaxshilash Koks kimyosining asosiy vazifalaridandir.

Sayfuddin Nasriddinov.

## Manbalar
Koksal bezlar

**Koksal bezlar** (glandulae coxales) — baʼzi oʻrgimchaksimonlarning boshkoʻkrak qismida joylashgan juft ayirish organi. Koksal bezlarning chiqarish nayi, odatda, birinchi jinsiy oyoqlar — kokslar (cohason), yaʼni 3-yoki 5-yurish oyoqlari asosiga ochiladi. Koksal bezlar nefrostoma, egri-bugri naylar yoki labirint va chiqarish nayidan iborat. Baʼzi oʻrgimchaksimonlar (salpugalar)da nefrostom bilan labirint oraligʻida baland epiteliyli uzun uchi berk bezli qopcha mavjud. Yirik oʻrgimchaksimonlarning Koksal bezlari reduksiyaga uchragan, pichanoʻrarlarda esa saqlanib qolgan. Oʻrgimchaksimsonlarning asosiy ayirish organi — malpigi naychalari evolyusiya jarayonida keyinroq paydo boʻlgan.

## Manbalar
Koksit

**Koksit** (lot. soha — son) — chanoqson boʻgʻimining yalligʻlanishi. K.ga koʻpgina infeksion kasalliklar (angina, gripp, terlamalar, sil, brutsellyoz va boshqalar), shuningdek, yiringli infeksiyalar sabab boʻladi. Organizmning zaiflashuvi, bolalarning yuqumli kasalliklari (qizamiq, skarlatina, koʻkyoʻtal) ham baʼzi hollarda K.ga olib kelishi mumkin. Sil koksiti va silga aloqasi yoʻq K. farq qilinadi.

Sil koksiti, odatda, 5—10 yashar bolalarda uchraydi. Kasallik asta-sekin boshlanadi. Dastlab sil intoksikatsiyasi yuzaga chiqadi: bolaning ishtahasi yoʻqoladi, boʻshashadi, injiqlanadi, oza boshlaydi, temperaturasi koʻtariladi, uzoq yurganda oqsaydi, tizzasi ogʻriydi, lekin boʻgʻim harakati cheklanmaydi. Bola kechasi uyqusida bezovtalanadi, ogʻriyotgan tomonini avaylab, sogʻ yonboshi bilan yotadi. Oqsoklanish va ogʻriq borgan sari zoʻrayadi. Chanoq-son boʻgʻimi sohasida ogʻriq kuchli boʻladi, bemor oyogʻini bosa olmay qoladi. Oyoq ingichka tortib, muskullari atrofiyalanadi, shakli oʻzgaradi, kasallangan tomondagi chanoq yuqoriga koʻtarilib. oldinga egiladi; umurtqa pogʻonasi yon tomonga (skolioz) yoki oldiga egilishi (lordoz) mumkin. Boʻgʻim xaltachasiga yiring toʻplanib, yoriladi. Boʻgʻim va suyak chiriydi. Natijada son suyagi boʻgʻimdan chiqadi, artroz rivojlanadi.

Gripp, angina, skarlatina va boshqa infeksion kasalliklar, sepsis, turli shikastlanishlar silga aloqasi yoʻq K.ga sabab boʻlishi mumkin. Bu barcha yoshdagi kishilarda kuzatiladi. Kasallik muddati uning kechishiga, organizmning qarshilik kuchiga va bemorning yoshiga bogʻliq. Oʻz vaqtida toʻgʻri davo qilinsa, kasallik uzoq choʻzilmaydi, asoratlarning oldi olinadi, eng muhimi boʻgʻim harakati saqlab qolinadi.

D a v o s i. Organizmning quvvatga kiritadigan dorilar buyuriladi, silga qarshi davo qilinadi, kasallanganboʻgʻimning qimirlamay toʻgʻri turishiga qaratilgan choralar (gips bogʻlov) koʻriladi. Zarur boʻlsa, jarrohlik usuli qoʻllanildadi. Maxsus kurortlarda davolanish tavsiya etiladi.

## Manbalar
Kokslash

**Kokslash** — qazib olinadigan yoqil-gʻilar (toshkoʻmir va neftni qayta ishlashdan qolgan ogʻir mahsulotlar)ni havosiz muhitda pechda 950—1050° temperaturagacha qizdirib koks va kimyoviy xom ashyo hisoblangan qoʻshimcha suyuq mahsulotlar olish uchun kimyoviy qayta ishlash. Davriy va uzluksiz turlari bor. Davriy K. keng tarqalgan. Toshkoʻmirdan koks olish uchun dastlabki xom ashyo sifatida boyitilgan, maydalangan va bir-biriga aralashtirilgan koʻmirdan foydalaniladi. Koʻmir 250° temperaturagacha qizdirilganda undagi nam bugʻlanadi, gazsimon mahsulotlar (uglerod oksidlari) ajralib chiqadi, 300—450° temperaturagacha qizdirilganda qatronsimon modda ajralib chiqadi, koʻmir yumshoq massa holiga keladi. Bu massa 500—550° temperaturada qattiqlashadi va gʻovak mahsulot — chala koks hosil boʻladi, 750° temperaturagacha qizdirilganda chala koks zichlashadi (undan, asosan, vodorod ajralib chiqadi) va yoriladi, 750° dan yuqori temperaturada chala koks koksga aylanadi. K. jarayoni 13-18 soat davom etadi. K. jarayonida koksdan tashkari koks gazi va sintetik materiallar, lok-boʻyoq va boshqa materiallar, kimyoviy mahsulotlar (toshkoʻmir qatroni, benzol va boshqalar) olinadi (qarang Koks kimyo’si). Neftni qayta ishlashdan hosil boʻlgan ogʻir mahsulotlarni K.da metall kublar yoki maxsus pechlarda kokslab neft kokslari olinadi. Elektrodli kuydirilgan koks kuydirilgan toshkoʻmirni (toshkoʻmir qatronini haydashdan krlgan qoldiqni) ichiga dinas gʻishti terilgan pechlarda K. yoʻli bilan olinadi.

## Manbalar
Koktem

"KOKTEM" (qozoqcha — "Koʻklam") — qozoq musiqali drama teatri. 1989-yil 9-martda Jizzax shahrida tashkil etilgan. Teatrning asoschisi va bosh rej. Turganbek Ashimov. Eng yaxshi spektakllari: "Hurmatli Iks" (Taussarova), "Aytari degen qaytari" (O. Aubakirov), "Qiz yigirmaga toʻlganda", "Ona koʻz yoshi" (T. Moldagʻaliyev), "Qozi korpesh-Bayan sulu" (F. Musirepov), "Choldan chiqqan chatoq" (O. Aubakirov). Asqar Ashimov, Zada Kenshimbayeva, Qidirtoy Moldaumetov, Rabigʻa Bisebayeva, Saule Imonbekova, Tolgʻay Iskakov, Arman Utabekov teatrning yetakchi aktyorlaridir.

## Manbalar
Kola yarim oroli

**Kola yarim oroli** - RF Yevropa qismining shim.- gʻarbidagi yarim orol. Barens va Oq dengizlar bilan oʻralgan. Maydoni 100 ming km². Gʻarbiy qismida togʻ massivlari: Xibin togʻlari (balandligi 1191m gacha) va Lovozero tundrasi (balandligi 1120 m gacha) bor. Kola yarim orolio., asosan, tokembriy va quyi paleozoyning kristalli jinslaridan tuzilgan. Togʻ va platolar moʻz faoliyati natijasida yassilanib, siyqalanib "qoʻy peshonalari" deb ataladigan relyef shaqllarini hosil qilgan. Iqlimi Atlantika oqimi tufayli yumshoq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —8°dan (shim. sohilda) —13° gacha (markaziy qismida), iyulniki 8°— 14°. Yillik yogʻin 300–1000&nbsp;mm. Daryolari qisqa, lekin sersuv. Koʻl koʻp. Shimolida tundra oʻsimliklari oʻsadi, jan. oʻrmonli tundra va taygadan iborat. Apatit-nefelin rudalari koni bor. Kola yarim orolio. da Murmansk port shahri joylashgan.

## Manbalar
Kolbasa mahsulotlari

**Kolbasa mahsulotlari** – bevosita isteʼmol qilishga tayyor oziq-ovqat mahsulotlari. Goʻsht, yogʻ hamda hayvon va oʻsimliklardan olinadigan yordamchi mahsulotlar qoʻshib tayyorlanadi. Kolbasa mahsulotlariga dudlamalar, pishirilgan (shu jumladan, sosiska va sardelkalar), qiymali, liver, hayvon qonidan tayyorlangan, yarim dudlangan, (pishirilib dudlangan, nam dudlangan) kolbasalar kiradi. Kolbasa mahsulotlari umumiy isteʼmol, davo-parhez va bolalar isteʼmoliga moʻljallangan turlarga boʻlinadi. Kolbasa mahsulotlarining ayrimlari konservalar holida ishlab chiqariladi. Kolbasa mahsulotlari tayyorlashda mol, choʻchqa, oz miqdorda qoʻy, parranda va quyon goʻshti ishlatiladi. Ichiga turli qoʻshimchalar: sut oqsili, un, kraxmal, yormalar, ziravorlar solinadi. Koʻpgina kolbasa mahsulotlari uchun qiyma (qiymalangan goʻshtga yogʻ va turli qoʻshimchalar aralashtiriladi) tayyorlanadi, soʻngra uni qobiqqa tiqib yoki maxsus qoliplarga solib olingan yarim fabrikatlar qovuriladi, qaynatiladi yoki dudlab, soʻng zarurat boʻlganda quritiladi va sovitiladi. Kolbasa mahsulotlarini sovitilgan holda saqlash muddatlari: nam dudlangan kolbasalar – 9 oygacha, pishirib dudlangani – 4 oygacha, yarim dudlangani – 15 sutkagacha, pishirilgani – 2 sutkagacha, liverli – 24 soatgacha.

Oʻzbekistonda turli kolbasa mahsulotlari goʻsht kombinatlari va xususiy korxonalarda ishlab chiqariladi.

Odamlar pishirish va tuzlash jarayonlarini yangi go‘shtlarning saqlash muddatini uzaytirish ekanligi tushunishlari bilanoq, go‘shtga ishlov berish jarayoni boshlangan. Bu qachon sodir bo‘lgani aniq emas; biroq, tuzlash va quyoshda quritish jarayoni Qadimgi Misrda qayd etilgani, muz va qordan foydalanish usuli qadimgi rimliklarga tegishli ekanligi, konservalash usuli esa 1810-yilda fransuz hukumatidan o‘z ixtirosi uchun mukofot olgan Nicolas Appert tomonidan ishlab chiqilgani ma’lum. Tibbiyot sog‘liqni saqlash tashkilotlari odamlarga qayta ishlangan go‘sht iste’molini cheklashni maslahat beradi, chunki bu yo‘g‘on ichak saratoni xavfini oshiradi.

## Konservativ vositalar

Qayta ishlangan go‘sht tarkibidagi nitrat va natriy nitrit inson tanasi tomonidan saraton chaqiruvchi nitrozaminlarga aylanishi mumkin, bu esa yo‘g‘on ichak hujayralari liniyasida mutatsiyani keltirib chiqaradi va shu bilan o‘sma paydo bo‘lishiga va oxir-oqibat saraton kasalligiga olib keladi. Qayta ishlangan go‘sht N-nitrozo birikmalar hosil qiluvchi kuchli nitrozil-gem molekulalarining ko‘pligi sababli qayta ishlanmagan qizil go‘shtga nisbatan ko‘proq saraton kasalligini keltirib chiqaradi .

## Manbalar

## Havolalar

*Meat processing technology for small- to medium-scale producers   Gunter Heinz, Peter Hautzinger, Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) Regional Office for Asia and the Pacific (RAP), Bangkok, 2007, 
*Introduction https://books.google.com/books?id=XcPrCAAAQBAJ&dq=Processed%20meat&pg=PA1
Kolguyev

**Kolguyev** — Barens dengiziningjan.-sharqiy qismidagi orol. Materikdan 75&nbsp;km uzoqlikda. Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati Nenetslar muxtor okrugi tarkibida. Maydoni 3,2 ming km². Yer yuzasi tekis. Kul va botqoqlik koʻp. Tundra oʻsimliklari oʻsadi. Qutb tulkisi, lemminglar bor. Yezda suv parrandalari uchib keladi. Bugʻuchilik, baliqchilik va ovchilik rivojlangan.

## Manbalar
Koksidioz

**Koksidioz**, eymerioz — sut emizuvchilar, qushlar, baliqlar, shuningdek, odamda koksidiyalar qoʻzgʻatadigan invazion kasallik.

Bu kasallikni qoramol, qoʻy, echki, quyon va uy parrandalari (tovuq, kurka, oʻrdak, gʻoz)da bir xoʻjayinda rivojlanadigan Eimeria avlodiga mansub koksidiyalar qoʻzgʻatadi. Parrandachilikda va quyonchilikda kasallik oqibatida yosh hayvonlarning yoppasiga oʻlib ketishi katta iqtisodiy zarar yetkazadi. K. bilan, asosan, yosh hayvonlar ootsistalar bilan ifloslangan yem-xashak, suv, sut mahsulotlarining alimentar yoʻl orqali zararlanishidan kasallaniladi. Hayvonlarni gʻuj joylashtirish, binolarning zax boʻlishi koksidiyalar uchun qulay sharoitni vujudga keltiradi. Hayvon K.i odamga yukmaydi. Kasallik Oʻzbekistonning barcha hududlarida uchraydi.

Kasallik, odatda, oʻtkir turda kechadi, kuchsiz, takroriy zararlanishda surunkali kechishi mumkin. Yashirin davri 3—4 kundan 2-haftagacha choʻziladi. hayvon holsizlanadi, ishtahasi yoʻqoladi, tez oriqlaydi, shilimshiq va tez-tez qon aralash ichi ketadi, ogʻir hollarda tezda oʻladi. Kasallangan hayvonni sogʻayishi choʻziladi, ichakda paydo boʻlgan ootsistalar axlat bilan tashqariga chiqib, tashqi muhitni ifloslantiradi. Tashxis xoʻjalikdagi epizootik holatga, klinik belgilar, patologoanatomik oʻzgarishlar, axlat va ichki organlarni mikroskopik tekshirish natijasiga qarab qoʻyiladi.

Davolash: kasal hayvon alohida ajratiladi. Parrandalar, buzoq va qoʻzilarga koksidiostatik preparatlar (dekoks, xoyden, amprolium va boshqalar), tetratsiklin qatori antibiotiklar, quyonlarga monomitsin bilan sulfanilamidlar, levomitsitin, osarsol beriladi.

Oldini olish: tashqi muhitdagi ootsistalarni dezinfeksiya qilish, hayvonlarni toʻgʻri asrash va toʻlaqonli ozuqa bilan boqish, ozuqaga antikoksidli preparatlar qoʻshib berish. Veterinariyasanitariya hamda zoogigiyena qoidalariga rioya qilish.

## Manbalar
Koksidlar

**Koksidlar** (Cocciniea yoki Coccoidea) — teng qanotlilarga mansub hasharotlar turkumi. Mayda (0,6– 1&nbsp;mm), baʼzan oʻrtacha (1,5 sm) kattalikda. Jinsiy dimorfizm yaqqol rivojlangan. Urgʻochilarining tuzilishi juda soddalashgan; tanasi bosh, koʻkrak va qorin qismiga ajralmagan; sirti mumsimon modda bilan qoplangan, qanotlari boʻlmaydi. Erkaqlari bir juft qanotli, oyoqlari rivojlangan, ogʻiz organlari reduksiyaga uchragan. K. keng tarqalgan, ayniqsa, tropiklarda juda koʻp va xilmaxil boʻladi. Yer yuzida K.ning 4000 turi, Oʻrta Osiyoda esa 120 turi qayd etilgan. Unsimon chervetslar (Pseudosoccidae), kermeslar (Kertococcidae), juft bezli chervetslar (Asterolecaniidae), soxta qalqonli K. (Coccoidae), aqlerdlar (Aclerdidae), qalqondorlar (Diaspididae) va boshqa keng tarqalgan. K.ning lichinka va urgʻochilari mevali hamda manzarali daraxtlarga jiddiy zarar yetkazadi. Koʻpchilik turlari partenogenetik koʻpayadi. Urugʻlanmagan tuxumlardan chiqqan ser-harakat "daydi" lichinkalar oziqlanish va rivojlanish uchun daraxt tanasi boʻylab joy izlaydi; qulay joy topgach, tanaga yopishib olib uzun sanchibsoʻruvchi ogʻiz apparatini oʻsimlik tanasiga sanchib harakatsiz holatga oʻtadi va ustiga qalqoncha hosil qilib, 3— 4-marta pust tashlaydi va shu qalqoncha ostida voyaga yetgan hasharotga aylanadi. Odatda, yiliga 1—2, hatto 3—4-martagacha nasl beradi. K.ning koʻpchilik turlari (mas, kaliforniya qalqondori) karantin obyekt hisoblanadi. K. orasida foydali turlari ham uchraydi; boʻyoq beruvchi qurtlar tomonidan ajralib chikddigan yelimsimon moddadan koshenil boʻyogʻi olish uchun foydalaniladi. Kurash choralari: yangi barpo etilayotgan va qurigan koʻchatlar oʻrniga yangisi ekib toʻldirilayotgan bogʻlarga K.ning tushishiga yoʻl qoʻymaslik va mavjud bogʻlarda tarqalgan qalqondorlarni yoʻqotishdan iborat. Kimyoviy kurash choralaridan ekiladigan koʻchat va qalamchalarni maxsus kameralarda brommetil bilan fumigatsiya qilish, zararlangan daraxtlarga erta bahorda nugor, malfos, 30-preparat purkash qoʻllanadi.

## Manbalar
Kolibrilar

**Kolibrilar** (**Trochili**) — uzunqanotlilar turkumining kenja turkumi. 319 turni birlashtiradi. Asosan, Markaziy va Janubiy Amerika, ayrim turlari Shimoliy Amerikada tarqalgan. Qushlar orasida eng kichigi, baʼzilarining kattaligi qovogʻaridek keladi. Ogʻirligi 7,8 g. Tashqi koʻrinishi har xil, patlari rang-barang. Tumshugi uzun va ingichka, toʻgʻri yoki bir oz qayrilgan. Juda tez uchadi, qanotini tez qoqib, havoda muallaq tura oladi. Togʻ, tekislik, oʻrmon, bogʻ va choʻllarda yashaydi. Koʻp vaqtini havoda oʻtkazadi. Yerda yurolmaydi. Vazni 0,2 g lik 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 14—19 kun bosadi. Bolasi bir oyda uchirma boʻladi. Kolibrilar, gul nektari, qisman mayda hasharotlar bilan oziqlanadi.

## Galereya

Fayl:Female Ruby-Throated Hummingbird perched in Hudson, Ohio.jpg
Fayl:Humming birds feeding at 1500fps.webm
Fayl:Hummingbird feeding.jpg
Fayl:Hummingbird headshot.jpg
Fayl:Eugenes-fulgens-001.jpg
Fayl:Hummingbird.jpg
Fayl:Juvenile Annas Hummingbird at San Francisco Botanical Garden - Sarah Stierch - E.jpg
Fayl:Hummingbird Calypte anna in ggp 15n.jpg
Fayl:Hummingbird Chicks in Nest in Cactus in Mesa, Arizona.jpg
Fayl:Hummingbird Adult in Nest in Cactus in Mesa, Arizona.jpg
Fayl:Female Anna's Hummingbird.JPG


## Manbalar

## Havolalar

* Kolibrilar — fotolar, videolar, maqolalar va koʻp soʻraladigan savollar
Kolima (daryo)

**Kolima** — RF Magadan viloyati va Saxa (Yakutiya) Respublikasidagi daryo. Uzunligi 2129&nbsp;km. Havzasining maydoni 643 ming km². Halqa tizmasidan boshlanib, Sharqiy Sibir dengiziga quyiladi. Yuqori qismi Kolima yassitogʻligi boʻylab tor va chuqur vodiyda oqadi. Oʻrta oqimida vodiy kengayib, daryo tarmoqlarga boʻlinib ketadi. K.ning quyi qismi Kolima pasttekisligidan oqadi. Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Daryo oktabr boshlarida moʻzlab, may — iyunda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi Srednekolimskda (quyilish joyidan 641&nbsp;km) 2250 m’/sek. Kuyilish 1 joyida yillik suv oqimi 123&nbsp;km. Yiliga 5,5 mln. t loyqa keltiradi. K.da Baxapcha daryosi quyilish yerigacha (2000&nbsp;km masofada) kema qatnaydi. K. havzasida oltin konlari bor.

## Manbalar
Kolima (maʼnolari)

**Kolima**:

* Kolima — RF Magadan viloyati va Saxa (Yakutiya) Respublikasidagi daryo.
* Kolima (vulkan) — Meksikaning gʻarbiy qismidagi vulkan (Xalisko shtatida), Vulkanli Syerra togʻlarida, Tinch okean qirgʻogʻidan 80 km uzoqlikda.
* Kolima (Meksika) — Meksikadagi shtat, Tinch okean sohilining jan.
Kolima (vulkan)

**Kolima** — Meksikaning gʻarbiy qismidagi vulkan (Xalisko shtatida), Vulkanli Syerra togʻlarida, Tinch okean qirgʻogʻidan 80&nbsp;km uzoqlikda. Ikkita konussimon choʻqqidan iborat: yilning koʻp vaqti qor bilan qoplangan Nevada-deKolima sungan vulkani (balandligi 4265 m) va harakatdagi K. yoki Volkan-de-Fuego-deKolima vulkani ("Olovli vulkan") balandligi 3846 m, Meksika Vezuviya deb ham ataladi. Andezit va datsitladan tuzilgan. Milliy park tashkil etilgan.

## Manbalar
Kolima (Meksika)

**Kolima** — Meksikadagi shtat, Tinch okean sohilining janubi-gʻarbida. Mayd 5,5 ming km² (Revilya-Xixedo orollari bilan birga). Aholisi 540,6 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kolima shahri Relyefi tepalik va togʻlardan iborat (balandligi 1000 m gacha). Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Kambar sohilboʻyi qismida tropik iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 24—28°. Yiliga 700–900&nbsp;mm, togʻlarda 1300&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi. Kolima — mamlakatning qoloqshtatlaridan. Iqtisodiy faol aholining 3/5 qismi qishloq xoʻjaligida band. Armeriya daryosi havzasida meva, shakarqamish, yer yongʻoq, tamaki ekiladi. Oziq-ovqat, tamaki, koʻn poyabzal sanoati korxonalari bor. Asosiy transport vositasi temir yoʻl boʻlib, Mansanilo yirik portini Mexiko bilan bogʻlaydi.

## Manbalar
Kolima pasttekisligi

**Kolima pasttekisligi** - RF Saxa (Yakutiya) Respublikasining shim.gʻarbidagi pasttekislik. Kolima daryosi quyi oqimining chap sohili boʻylab 750&nbsp;km ga choʻzilgan. Bal. 100 m gacha. Kolima pasttekisligi kul, daryo, qumoqlari va qumloqlardan tashkil topgan. Iqlimi subarktika iqlimi. Muzlik-termokarst relyef shakllari xos. Koʻl va botqoqlik koʻp. Jan. qismi tilogʻochli siyrak oʻrmon. Bugʻuchilikda yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Kolibakterioz

**Kolibakterioz**, esherixioz, kolibatsillyoz, kolisepsis, kolienterit — yosh hayvonlarda uchraydigan oʻtkir yuqumli kasallik. Kasallik bilan buzoqlar, choʻchqa bolalari, qoʻzi, parrandalar kasallanadi. Yangi tugʻilgan hayvonlarda patogen ichak tayoqchalari oshqozon-ichak organlarini zararlab, kuchli ich ketishi bilan kechadi.

Kasallik qoʻzgʻatuvchisi patogen ichak tayoqchasi (Escherichia soP)ning turli serotiplaridir. Homilaning ona qornida rivojlanishidagi oʻzgarishlar, boʻgʻoz hayvonlarni saqlash va oziqlantirish, parvarish qilishda zootexnik va veterinariya qoidalarining buzilishi kasallikning kelib chiqishiga sabab boʻladi. Infeksiya qoʻzgʻatuvchisi manbai — kasal yoki ilgari kasallangan hayvonlar, ichak tayoqchalari bilan zararlangan boʻgʻoz hayvonlar, mikroorganizm yuqqan asbob-anjomlar boʻlishi mumkin. Yosh hayvonlarda tugʻilgandan keyingi birinchi kunlarda (3—5 kun) kasallikning yashirin davri bir necha soatdan 1—2 kungacha davom etadi. Hayvonning tez-tez yomon hidli, koʻpik aralash ichi ketadi. Nafas olish, yurak urishi tezlashadi, ishtaha yoʻqoladi, organizm suvsizlanadi va hayvon qaltirab, falajlanib oʻladi. Tashxis patalogoanatomik oʻzgarishlar va bakteriologik tekshirishlarga qarab qoʻyiladi.

D a v o l a sh : maxsus tayyorlangan kon zardobi, gamma-globulin, antibiotiklar (neomitsin, monomitsin, tetratsiklin), nitrofuran (furazolidon) preparatlari.

Oldini olish: boʻgʻoz mollar vitaminli ozuqalar bilan boqiladi va yangi tugʻilgan buzoqlarga vaqtida ogʻiz suti beriladi, asbob, idish va buzoqxonalar toza tutiladi, kasal hayvon alohida saqlanadi, ularga dezinfeksiyalovchi dorilar va antibiotiklar beriladi. Abdulla Koʻranboyev.

## Manbalar
Kolit

**Kolit** (;  — *yoʻgʻon ichak*), qoʻlunj — yoʻgʻon ichakning yalligʻlanishi. Koʻpincha yuqumli kasalliklar (dizenteriya, paratif), shuningdek, ovqat mahsulotlaridan zaharlanganda, ichak faoliyatining nerv orqali boshqarilishi izdan chiqqanda, baʼzan gijjalar taʼsirida kelib chiqadi.  Uning ikki turi farqlanadi: O'tkir va surunkali kolit. Kolitga sanoatda ishlatiladigan zaharli moddalar (simob, margimush, sulema, organik moddalar), baʼzi kasalliklarda organizmda hosil boʻladigan toksinlar (intoksikatsion Kolit) sabab boʻladi. Antibiotiklar va boshqa dorilarni nazoratsiz qabul qilish oqibatida ham Kolit yuzaga keladi. Oʻtkir va surunkali Kolit farq "qilinadi. Oʻtkir Kolit toʻsatdan boshlanadi, qorin dam boʻladi va toʻtibtutib ogʻriydi, ich ketadi, u, koʻpincha, shilliq, yiring yoki qon aralash, achimsiq hidli boʻladi. Kolitning infeksion xilida bemor darmonsizlanadi, ogʻzi quriydi, koʻngli ayniydi, harorati 39-40° gacha koʻtariladi. Oʻtkir Kolit oʻz vaqtida qunt bilan davolatilmasa, surunkali Kolitga aylanadi. Surunkali Kolitda kasallik dam zoʻrayib, dam pasayib turadi. Kasallikning zoʻrayishiga yoʻgʻon ichakka taʼsir qiluvchi taomlar (toʻzlamalar, achchiq va nordon narsalar) isteʼmol qilish, jismoniy va ruhiy toliqish, hayajonlanish, quyosh tigʻida turib qolish, badanning qizib ketishi, ovqat hazm qilish yoʻllari boshqa kasalliklarining avj olishi sabab boʻladi. Bunda suyuq ich ketishi qabziyat bilan almashinib turadi, axlat bilan koʻp miqdorda shilimshiq ajralib chiqadi. Bemorning ishtahasi yoʻqoladi, holsizlanadi va salga toliqadi, ozib ketadi, vitamin yetishmovchiligi va boshqa holatlar kuzatiladi. Yoʻgʻon ichakda yuza-kataral yalligʻlanishdan to yarali yalligʻlanishgacha boʻlgan oʻzgarishlar kuzatiladi. Kasallikning oldini olishda ichak infeksiyasini bartaraf etish, ovqatlanishni maromida olib borish, shuningdek, ichak kasalliklarini oʻz vaqtida davolatish muhim. Meʼda-ichak shillik qavatiga taʼsir etuvchi zaharli moddalar (masalan, qoʻrgʻoshin) bilan ishlaganda xavfsizlik texnikasi qoidalariga toʻla amal qilish va vaqt-vaqti bilan vrach nazoratidan oʻtib turish kerak. D a v o s i . Kasallikning turi va kechishiga qarab davo buyuriladi. Parxez taomlar, doridarmonlar, fizioterapiya, meʼda-ichak kasalliklariga ixtisoslashgan davolanish maskanlaridan foydalanish tavsiya etiladi.

## Manbalar
Kollagen kasalliklar

Kollagenozlar - ya’ni biriktiruvchi toʻqima kasalliklari boʻlib, ular klinik-morfologik oʻzgarishlari jihatidan oʻxshash boʻlgan biriktiruvchi toʻqimalarning zararlanishi bilan kechadigan kasalliklarni birlashtirib aytilgan atamadir. Ushbu guruhga revmatizm, revmatoidli artrit, sistemali qizil yugurik, sklerodermiya, dermatomiozit va tugunli periarteriit kasalliklari kiritilgan edi. Bu kasalliklar uchun ogir kechuvchi vaskulit va biriktiruvchi toʻqimaning diffuz zararlanishi xos boʻlib, bu zararlanish fibrinoidli degeneratsiya, mukoidli shish, asosiy oraliq moddaning gomogenlashuvi, biriktiruvchi toʻqimani tashkil qiluvchi komponentlarning (kollagen, argirofil va elastik tolalarning) dezorganizatsiyasi bilan kechar edi. Keyingi olib borilgan izlanishlar tadqiqotlar ushbu patologiya haqidagi bilimlarni va ma’lumotlarni yanada chuqurlashtirdi va bu kasalliklarning har biri alohida oʻrganishga loyiq ekanligini koʻrsatdi. Dermatologlar uchun bu guruhdagi kasalliklar ichida qizil yugurik, sklerodermiya va dermatomiozit  ahamiyatlidir.Terining xilma xil kasalliklari orasida biriktiruvchi toʻqimaning diffuz zararlanishi bilan kechadigan xastaliklar alohida oʻrin egallaydi. Chunki bu kasalliklar oʻzlarining kechishi, asoratlari va bir vaqtning oʻzida ichki a’zolarni ham zararlashi bilan boshqa teri kasalliklaridan ajralib turadi. Ikkinchi tomondan, bu kasalliklarni talabalar dermatovenerologiya kursidagina oʻrganib qolmasdan, yana terapiya, pediatriya kabi kafedralarda ham oʻrganadilar. Shuning uchun dermatovenerologiya kursida talabalardan asosan ushbu kasalliklar tufayli terida kelib chiqadigan oʻzgarishlarni puxta oʻrganib, oʻzlashtirishi taqozo etiladi.

## Manbalar

# Yoqubova M.A., Muhammadjonova L.A. “KOLLAGENOZLAR” (Tibbiyot oliy oʻquv yurtlari davolash, tibbiy pedagogika, pediatriya va stomatologiya fakultetlari 4-kurs talabalari uchun oʻquv qoʻllanma) Andijon – 2018, 102 b.
Kollaj

**Kollaj** (frans. collage — yelimlash, yopishtirish) — tasviriy sanʼatdagi texnik usul; biror bir asos materi-alga undan rang va sifati bilan farqlanuvchi materialni yopishtirib asar yaratish; shuningdek, shu usulda yaratilgan sanʼat asari ham K. deb ataladi. Asosan grafikada asarning oʻziga xos taʼsirchanligini kuchaytirishda qoʻllanadi, rang-barang , turli materiallarning favquloddagi uygʻunligi taʼminlanadi. K. kubizm, futurizm va dadaizm vakillari tomonidan rasman ijodiy tajriba sifatida kiritilgan. Keyinchalik rangtasvirda ham K. qisman qoʻllangan hollar uchraydi. Oʻzbekiston rassomlari (Oʻzbekiston xalq rassomi T. Mirjalilov va boshqalar) ham K. usulida asarlar yaratishgan.

## Manbalar
Kollaps

**Kollaps** (lot. collapsus — behol, majolsiz) — toʻsatdan keskin roʻy beradigan qon tomirlar yetishmovchiligi, kishi hayotini xavf ostida keltiradigan ogʻir holat; arterial va venoz qonbosimining keskin kamayishi, markaziy nerv sistemasi faoliyatining izdan chiqishi, moddalar almashinuvining buzilishi, qon tomirlar devori tonusining toʻsatdan susayishi, harakatdagi qon miqdori (massasi)ning kamayishi bilan ifodalanadi. Bosh miyadagi tomir harakatlanuvchi markaz faoliyatining susayishi sababli, asosan, qorin boʻshligʻidagi aʼzolar tomirlari qonga toʻlib ketadi, ayni vaqtda eng muhim hayotiy aʼzolar (miya, yurak, teri, muskullar)ga qon kam boradi. Birdaniga koʻp qon yoʻqotish, shok, kislorod tanqisligi, infeksion va boshqa ayrim kasalliklar (terlama, zotiljam, pankreatit va hokazo), zaharlanish, shikastlanish va boshqalarda roʻy beradi, shunga koʻra, K.ning gemorragik, gipokse-mik, infeksion kardiogen, ortostatik, pankreatik, toksik va boshqa turlari farq qilinadi. Belgilari: daqiqa ichida bemorning toʻsatdan rangi oʻchib, badani koʻkaradi, sovuq ter bosadi, koʻzi ich-ichiga tushib, qorachigʻi kengayadi, yuz qiyofasi oʻzgaradi, nafasi yuzaki boʻladi. Qon bosimi keskin pa-sayib, tomir urishi butunlay sezilmay qolishi ham mumkin. Gavda temperaturasi 35° ga, baʼzan undan ham pastga toʻshadi. Bemor majolsiz, esi kirar-chiqar boʻlib qoladi, ayrim hollarda hushdan ketadi. K.da darhol vrach chaqiriladi, u kelguncha bemor boshiga yostiq qoʻymay yotqiziladi, oyogʻiga grelka qoʻyiladi, issiq choy ichiriladi, u yotgan uyga sof havo kirib turadigan qilinadi. Davo tadbirlari K.ga sabab boʻlgan omillarni bartaraf etishga qaratilgan boʻlishi lozim. Oʻz vaqtida koʻrsatilgan yordam yaxshi naf beradi.

## Manbalar
Kollegium

**Kollegium** (lotincha collegium — oʻrtoqlik, hamkorlik) — 16—18-asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi yopiq oʻrta, baʼzan oliy oʻquv yurti. K., asosan, iyezuitlar tomonidan ochilgan. Unga faqat xukmron sinf bolalari qabul qilingan. K.da "etti erkin sanʼat" va ilohiyot oʻqitilgan, shuningdek, lotin va yunon tillari oʻrgatilgan, adabiyot, geografiya va tarix boʻyicha ayrim maʼlumotlar berilgan.

## Manbalar
Hayʼat

**Hayʼat** (arab. — shakl, koʻrinish) — 1) odamlar majmui, tarkibi. Mas, majlis, kengash va shahrik.ni boshqarish uchun saylangan kishilar guruhi (Prezidium); biror nashrni tayyorlashga jamoa rahbarlik qiluvchi muassasa (tahrir hayʼati); 2) osmon va undagi jismlarning shakl va harakati toʻgʻrisidagi fan.
## Manbalar
Kollektor

**Kollektor** (lot. collector — yigʻgich) — 1) elektr tok chastotasini mexaniq oʻzgartirgich; elektr mashina rotori (yaqori) bilan konstruktiv birlashtirilgan. Bir-biridan va rotor korpusidan elektr jihatdan izolyasiyalangan tok oʻtkazuvchi plastinkalardan iborat. Har qaysi plastina yakor chulgʻamining bir yoki bir necha oʻramlariga ulanadi. Rotor aylanganda K. plastinalari sirtida kontakt choʻtkalari birin-ketin sirpanib, chulgʻamni tashqi elektr zanjiriga ulaydi; 2) tashqi elektr zanjiri bilan asbobning kollektorli zonasini bogʻlaydigan tranzistor elektrodi (tranzistor K.); 3) kanalizatsiya tarmogʻinit kanalizatsiya hovoʻzlaridan oqova suvlarini yigʻadigan qismi (quvur, hovoʻz). K. yigʻma elementlar (beton, temir-beton va keramik bloklar) dan quriladi; 4) aloqa kabeli (kabel K.) yoki vodoprovod, gaz va boshqa quvurlar yotqiziladigan (umumiy K.) yer osti galereyasi; 5) baʼzi texnik qurilmalarning nomi (mas, ichki yonuv dvigateli chiqarish K.i); 6) biror narsani yigʻuvchi va tarqatuvchi tashkilot yoki shaxs (mas, kutubxona K.i).

Kollektor tushunchasitizimining barcha komponentlar mavjud bo'lsa, Agar omborini o'qishga  boshlaydi, Asosiy mazmun sifatida. Sodda - bir quvur segment, Ezilgan ko'p sonli, bir tomondan uyushtirilgan. klapaniga aloqasi rivojlanish. joydan isitish kollektörleriShu maqsadda, maxsus aloqa qismlari, orqali metall ko'rinishi.

Manifold quvur bo'limda sifatida, a dallanan. qarama-qarshi end bir chiqish bo'ladi, bir an'anaviy vilkasidan borib bo'g'ib o'ldirmagan qaysi. Yo'q, zarar, odatda yo'q splitter joylashganda bo'ladi.Splitter nisbatan, keyin uning bir qo'li bilan, siz drenaj valfini o'rnatish mumkin, va ikkinchi - avtomatik steam tuzoq havo. yig'uvchi tizimining so'nggi qismi joydan isitish Bu havo kiruvchi shakllanishiga olib tashlash uchun yordam beradi.Barcha element kollektor tizimi tasvirlangan tartibga solish tiklash va ozuqa line bilan bog'liq. Yerdan isitish uchun Taroq sotib qachon, Bu juft sotib kerak. kollektor bilan ishlash, boshqa xushfe'lligi bor. tizimining alohida-alohida qismlariga tanlashda ularning ba'zilari do'kon aytishim mumkin. bog'liq bo'ladi Much, Xona o'rnatish Qavat isitish uchun tanlangan qancha kuch. Qurilma amalga oshirilgan bo'lsa Suv Qavat isitish o'rnatish, Ish qisqa vaqt olishi mumkin. Hamma narsa Qavat isitish uzunligi bog'liq bo'ladi, tegishli uskunalar va materiallar mavjudligi, shuningdek ko'nikmalarini sifatida.Qavat isitish uchun nasos bilan kollektor xonasiga issiqlik ta'minlash uchun butun tizimning tarkibiy qismi degan ma'noni anglatadi. Biroq, uning nozik bilan bajarish o'ziga xos xarakterga ega. Ularning eng asosiy - quvurlari tayyorlash butun tizimi alohida amalga oshiriladi. Va bu qaramasdan hisoblanadi, sovutish suyuqligi barcha bir vaqtning o'zida quvurlar orqali aylanayotgan deb.nasos guruhi. Distributor isitish o'rta. teskari, suv yig'uvchi, soğutulmuş.

Hech kim haqida o'ylaydi, qancha isitish qo'yib bo'ladi. birgalikda eng yaxshi komponentlar sotib va ​​bitta manbadan. Agar yuqori sifatli olishingiz mumkin yagona yo'li. Bundan tashqari, bunday holatda kichik va xarajat bo'ladi, qat'iy nazar,, nima isitish yuzasi uzunligi bo'ladi.

## Manbalar
Kollektor (maʼnolari)

**Kollektor**:

* Kollektor (lotincha
* Kollektor (melioratsiya) (melioratsiyada) —drenaj tarmogʻining suv yigʻuvchi qismidan kelayotgan suvni qabul qilib, melioratsiyalanadigan maydondan chiqarib yuboradigan ochiq kanal yoki drenaj quvuri.
* Kollektor (inshoot) - DRENAJ TARMOGʻI -yerlarni botqoqlanishdan va shoʻr bosishdan saqlash hamda optimal suv-tuz rejimini taʼminlash maqsadida ortiqcha tuproq va grunt suvlarini yi-gʻib, melioratsiya qilinadigan maydondan chiqarib yuborish maqsadlarida quriladigan inshootlar majmui.
Kollektor (melioratsiya)

**Kollektor** (melioratsiyada) —drenaj tarmogʻining suv yigʻuvchi qismidan kelayotgan suvni qabul qilib, melioratsiyalanadigan maydondan chiqarib yuboradigan ochiq kanal yoki drenaj quvuri. Kollektor xoʻjalik, xoʻjaliklararo va magistral turlariga boʻlinadi. Ularning jami kollektor drenaj tarmogʻini hosil qiladi. Odatda, kollektorlar pastliklardan, xoʻjaliklar va almashlab ekish dalalari chegaralari boʻylab oʻtkaziladi. Tekis maydonlarda kollektorlar zovur va uchastkaning optimal uzunligini, qishloq xoʻjaligi mashinalarining unumli ishlashini hisobga olgan holda birbiridan 0,8—1,2&nbsp;km oraliqda quriladi. Ochiq Kollektorning koʻndalang kesimi koʻpincha trapetsiya shaklida boʻladi. Kollektordagi suv sathi unga kuyiladigan zovur va kollektorlar sathidan 0,1 — 0,3 m quyiroq boʻlishi kerak. Agar drenaj suvlarining oqib ketish iloji boʻlmasa, Kollektorga nasoslar quriladi. Kollektor koʻndalang kesimining eng koʻp uchraydigan oʻlchamlari: xoʻjalik kollektorning — chuqurligi 3,0—6,6 m, tubining kengligi 1,0—1,5 m, K.ning  qirgʻoqboʻyi kengligi — 40–80 m; xoʻjaliklararo K.larda yuqoridagi koʻrsatkichlar 4,5—8,0 m, 1,0—3,0 va 80–140 m. Magistral kollektor yana ham kattaroq boʻladi. Kollektorning yon bagʻri 1:1,5; 1:2,5; tubining nishabligi 0,003 dan kam boʻlmasligi lozim.

Chiqarib yuboriladigan zaxob suv miqdorini hisobga olish uchun xoʻjaliklararo va magistral kollektorlar suv oʻlchash postlari bilan jihozlanadi. Oʻzbekistondagi eng yirik magistral kollektorlar: Sirdaryo viloyatida — Shoʻroʻzak, Markaziy Mirzachoʻl, Asosiy Qayir; Fargʻona vodiysida — Shimoliy Bagʻdod, Soʻx — Isfara, Achchiqkoʻl, Yozyovon, Sari Joʻga; Buxoro viloyatida — Shimoliy Buxoro, Parallel, Bosh Qorakoʻl; Xorazm viloyatida Koʻlli, Devonkoʻl va Daryolik (davlatlararo). Ularning oʻz. 30–180&nbsp;km, suv oʻtkazish imkoniyati — 10–170 m³/s, suv yigʻadigan maydoni 13—225 ming ga. Ochiq kollekrtorlarni ishlatish davomida oʻtkaziladigan ishlar: drenaj oqimini va uning minerallashuvini hisobga olish, loyqa va oʻt bosishdan saqlash va boshqa

Ochiq kollektorlar qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlarning kattagina qismini egallaydi, yer isrof boʻladi (ularga ajratiladigan maydon sugʻoriladigan yerlarning 5—10% ini tashkil etadi). Shuning uchun ham yangi yerlarni oʻzlashtirishda, asosan, yopiq xoʻjalik kollektorlari qurilmoqda (yana qarang Gorizontal drenaj).

Masharif Boqiyev.

## Manbalar
Kollegiallik

**Kollegiallik** — boshqarish prinsipi, bunda rahbarlik vakolatli shaxslar guruhi (kollegiya) tomonidan amalga oshiriladi, mazkur shaxslarning har biri muayyan faoliyat sohasi uchun shaxsiy javobgar boʻladi. K.ning hal qiluvchi va maslahat beruvchi shaqllari boʻladi. K.ning hal qiluvchi shakli ayrim davlat va jamoat tashkilotlarining rahbarlik faoliyatiga xosdir. K.ning maslahat beruvchi shakli, asosan, yakkaboshchilik asosida ish olib boradigan xoʻjalik boshqarish organlarida uchraydi. Ularda kollegiyalarning qarorlari rahbar (yakkaboshchi) rozi boʻlgandagina kuchga kiradi. Bunda rahbar, odatda, kollegiya raisi hisoblanadi. K., shaklidan qatʼi nazar, shaxsiy javobgarlik uning samarali ishlashining hal qiluvchi shartidir.

## Manbalar
Kollektor-drenaj tarmogʻi

**Kollektor-drenaj tarmogʻi** — yerlarni botqoqlanishdan va shoʻr bosishdan saqlash hamda optimal suv-tuz rejimini taʼminlash maqsadida ortiqcha tuproq va grunt suvlarini yi-gʻib, melioratsiya qilinadigan maydondan chiqarib yuborish maqsadlarida quriladigan inshootlar majmui. Kollektor-drenaj tarmogʻit.ning katta qismini ochiq zovurlar tashkil qiladi. Oʻzbekistonda xoʻjaliklararo kollektorlarning umumiy oʻz. 28,2 ming km, 2,8 mln. ga dan ortiq sugʻoriladigan yerlar kollektordrenaj tarmoqlari bilan taʼminlangan (2001). K.-d.t.ni qurish Mirzachoʻl, Qarshi choʻli, Surxon-Sherobod dashtidagi yerlarni keng miqyosda oʻzlashtirish imkonini berdi.

K.-d.t.ning eng yirik tarmoqlari Buxoro, Xorazm, Sirdaryo, Andijon va Fargʻona viloyatlarida, Turkmanistonda Qoraqum kanali zonasida, Tojikistonda Vaxsh vodiysi, Yovon vohasida qurilgan boʻlib, melioratsiyalanganga maydonga 25 dan 52 m gacha uzunlikda kollektor va zovur toʻgʻri keladi. K.-d.t. qurish agrotexnik tadbirlar bilan birgalikda shoʻr yerlar melioratsiyasida, ekinlar hosildorligini va yalpi hosilini oshirishda muhim ahamiyatga ega (qarang Gorizontal drenaj).

Masharif Boqiyev.

## Manbalar
Kollektorli mashina

**Kollektorli mashina** - oʻzga ruvchan va oʻzgarmas tokka moʻljallangan elektr mashina. Rotorning chulgʻami kollektor bilan tutashtirilgani tufayli shunday atalgan. Turlari: kol-lektorli generator, kollektorli dvigatel va kollektorli chastota oʻzgartirgich. Kollektorli generator dan, asosan, 3 fazali oʻzgaruvchan tok manbai sifatida foydalaniladi. Vir fazali va 3 fazali kollektorli dvigatel uy-roʻzgʻor elektr asboblarida (bir fazalisi), tezligini keng miqyosda rostlab tursa boʻladigan kuvvatli elektr asboblarda (bosmaxona, toʻqimachilik korxonalari elektr mashinalari hamda metall kesish stanoklarida) (uch fazalisi) ishlatiladi. Kollektorli chastota oʻzgartirgichlar elektr mashinalar kaskadi (qarang Kaskad) tarkibiga kiradi qamda ulardan asinxron elektr dvigatelt tok va kuchlanishlar fazasi siljishining oʻrnini qoplash uchun foydalaniladi. Yarimoʻtkazgichlar texnikasi taraqqiy etishi munosabati bilan kollektorli chastota oʻzgartirgichlar oʻrniga, asosan, yarimoʻtkazgichli chastota oʻzgartirgichlar ishlatilmokda. 

## Manbalar
Kolleksiya

**Kolleksiya** ( — toʻplash, toʻplam) — bir turdagi yoki umumiy mavzuda birlashtirilgan narsalar yoki sanʼat asarlari (jumladan, kitob, qoʻlyozma, kartina, gravyura, chinni, marka, tanga va hokazo) toʻplami. Kolleksiya tuzish material yigʻish, tahlil qilish va tartibga solishni nazarda tutadi. Bir xil buyum yoki mavzu bilan bogʻliq ashyolarni, sanʼat asarlarini toʻplash, yigʻish qadim paytlardan maʼlum. Oʻziga yoqqan buyum yoki ashyolarni oʻrganish, bir-biri bilan solishtirish va har birida oʻziga xoslikni kashf etish, ularning yangi qirralarini ochish toʻplovchiga zavq bagʻishlaydi, uni yangi topilmalar qidirishga undaydi. Xususiy badiiy Kolleksiyalar muzeyda doimiy yoki davriy koʻrgazma ashyolarini tashkil qiladi, baʼzan muzey yoki davlatga sovgʻa tariqasida takdim etiladi. Muzeyshunoslikda Kolleksiya mavzu, sana, uslub, tipologiya va boshqa xususiyatlari bilan ajralib turadigan shaxsiy toʻplamning bir qismini bildiradi. Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi, Amaliy sanʼat muzeyi, Oʻzbekiston davlat tabiat muzeyi shunday toʻplamlar asosida yuzaga kelgan.

## Manbalar
Kollenxima

**Kollenxima** (yunoncha: kolla — yelim va enchyma — toʻqima) — oʻsimlikning dastlabki mexaniq toʻqimalaridan biri. K., asosan, ikki pallali oʻsimliklarning oʻsayotgan poyalaridagi dastlabki poʻstlokda uchraydi. K. hujayralari tirik boʻlib, turgor holatiga chidamlidir. Ularning devori, asosan, sellyulozadan iborat. K., koʻpincha, modda toʻplovchi yoki oʻzlashtiruvchi vazifasini bajaradi.

## Manbalar
Kollizion normalar

**Kollizion normalar** - fuqarolik, oila, mehnat va xalqaro tusdagi boshqa huquqiy munosabatga qaysi davlat huquqi qoʻllanishi lozimligini koʻrsatuvchi meʼyorlar. Kollizion huquq tarkibiga kiradi. Bunday huquqiy munosabat yuzaga kelgan paytda sud yoki boshqa davlat organi oldida mazkur munosabatga shu davlatning milliy huquqini yoki chet el huquqini qoʻllanish lozimligi masalasi hal qilinadi. Oʻzbekiston FKning 6 boʻlimida xalqaro xususiy huquq normalarini fuqarolik-huquqiy munosabatlarga nisbatan tatbiq qilishning umumiy qoidalari, jismoniy va yuridik shaxslar, shaxsiy nomulkiy huquqlar, intellektual bitimlar, vakillik, daʼvo muddati, ashʼyoviy huquqlar, shartnoma va shartnomadan tashkari majburiyatlarga, vorislik huquqiga oid Kollizion normalarlar belgilab berilgan. Ularga koʻra, jismoniy shaxs qaysi mamlakat fuqarosi boʻlsa, shu mamlakat huquqi uning shaxsiy qonuni hisoblanadi. Shaxs ikki yoki undan ortiq fuqarolikka ega boʻlgan takdirda, u qaysi mamlakat bilan eng koʻp uzviy bogʻlangan boʻlsa, uning uchun oʻsha mamlakat huquqi shaxsiy qonun hisoblanadi. Fuqaroligi boʻlmagan shaxs qaysi mamlakatda doimiy yashab turgan boʻlsa, oʻsha mamlakat huquqi uning shaxsiy huquqi hisoblanadi. Jismoniy shaxsning huquq va muomala layoqatlari uning shaxsiy qonuni bilan belgilanadi. Chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar OʻzRda fuqarolik huquq layoqatida Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng ravishda foydalanadi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari yoki xalqaro shartnomalarda belgilangan hollar bundan mustasno (FK, 1168, 1169-moddalar).

## Manbalar
Kolliziya

**Kolliziya** (lot. collisio — qaramaqarshilik, toʻqnashish) — badiiy asarda xarakterlararo hamda xarakterlar bilan sharoit, muhit oʻrtasidagi ziddiyat. K. konflikt atamasining sinonimi tarzida ham qoʻllanadi. K. atamasini birinchi boʻlib Gegel estetika ilmiga olib kirgan. Uning aytishicha, K. zid-diyatning ijtimoiy-tarixiy jihatdan keng koʻlamligi, yirikligi va konfliktning boshlanish nuqtasini, tugunni anglatadi. K. harakatga, mavzu rivojiga, xarakterning kurashga kirishishiga turtki beradi. K. asarning janriga koʻra turlicha boʻlishi mumkin. Mas, yirik epik asarlarda K. xarakter faoliyati va mavzu rivoji uchun turtki boʻlsa, lirikada lirik qahramonning ruhiy olamidagi ziddiyatli kechinmalarni ifodalaydi. Tragediyada K. tragik konfliktni hosil qilsa, hajviy asarlarda komik konfliktni yuzaga chiqaradi.

## Manbalar
Kollimator

**Kollimator** (collineo — toʻgʻri chiziq boʻylab yoʻnaltiraman) — ingichka parallel nurlar (elektromagnit nurlanish) yoki zarralar (atomlar, elektronlar, elementar zarralar) dastasini hosil qilishga moʻljallangan optik qurilma. K. fokal tekisligida yoritilgan jism joylashtirilgan obyektiv yoki botik, koʻzgudan iborat. Koʻpincha, bunday jism sifatida noshaffof diafragma teshigi xizmat qiladi. Obyektiv va jismlarni K. dagi quvursimon korpusga mahkamlab, ularning bir-biriga nisbatan joylashishi belgilanadi. Qoraytirilgan korpus devorlari yoʻnalishi toʻgʻri kelmaydigan nurlarni yutadi. K.dan chiqayotgan parallel nurlar dastasi bir-biriga yaqin boʻladi: jismning bir nuqtasidan tarqalayotgan nurlar obyektivning difraksiyasi va aberratsiyasi tufayli butkul oʻzaro parallel boʻlmaydi. Fokus masofasi, teshigi, obyektiv aberratsiyasnni toʻgʻrilash sifati, jismning shaql va oʻlchamlari K. qoʻllanadigan sohaga va undan foydalanish sharoitlariga qarab olinadi. K. astronomiyada oʻlchash asboblarini toʻgʻrilash va ularning kollimatsion (toʻgʻri chiziqlilikdan ogʻish) xatolarini aniqlashda, spektral asboblarda yorugʻlik dastasini hosil qilishda, oʻlchash, sinash va toʻgʻrilash optik asboblarida qoʻllanadi.

## Manbalar
Kollinear vektorlar

**Kollinear vektorlar** - bir toʻgʻri chiziqda yoki parallel toʻgʻri chiziqlarda yotuvchi vektorlar. Noldan farqli boʻlgan ikki a {x1;y1} va b {x2;y2} vektor kollinear bo'lishi uchun ularning bir ismli koordinatalari proporsional boʻlishi zarur:^L = A x2 u2Ikki vektorning kollinearlik sharti baʼzan quyidagicha yoziladi: a+X=0, bunda X?±0.

## Manbalar
Kollodiy

**Kollodiy** (yunoncha: kollodes — yopishqoq, qovushqoq) — nitrotsellyulozaning 1:7 nisbatda olingan etil spirti va efirdagi 4% li eritmasi. Rangsiz yoki sargʻish moysimon suyuqlik. Xirurgiyada bogʻlamlarni mahkamlashda ishlatiladi. K.dan elastik materiallar tayyorlash uchun unga 3% kanakunjut moyi qoʻshiladi.

## Manbalar
Kolloid kimyo

**Kolloid kimyo** — kimyoning dispers sistemalar xossalari, fazalararo chegara sirtlarida sodir boʻladigan hodisa va jarayonlarni oʻrganadigan boʻlimi. 19-asrning 60-yillarida mustaqil fan sifatida shakllandi. Fizik-kimyoning maxsus tadqiqot usullari: ultramikroskopiya, ultrafiltrlash, ultratsentrifugalash, dializ, elektrodializ, elektroosmos, elektroforez, dispersion analiz; nefelometriya, reologiya, elektron mikroskopiya, xromatogʻrafiya va boshqa Kolloid kimyo ta-raqqiyotida muhim rol oʻynadi. Kolloid kimyo kimyo sanoati va kimyo-texnologiyada katta ahamiyatga ega. Xom ashyoni maydalash, boyitish (flotatsiya), tindirish, choʻktirish, briketlash va donalash kabi jarayenlar dispers sistemalarda sodir boʻladi va bu jarayonlardagi hoʻllanish, kapillyarlik, adsorbsiya, sedimentatsiya, koagulyasiya, flokulyasiya kabi hodisalarni ham Kolloid kimyo oʻrganadi. Oʻzbekistonda Kolloid kimyoningrivojlanishidaakad. K. S. Axmedov rahbarligidagi ilmiy maktabning xizmati katta. Olim va uning shogirdlari tomonidan mineral dispers sistemalar (tuproq, tabiiy mineral sorbentlar, sement, keramik qorishmalar, burgʻulash eritmalari va emulsiyalari va boshqalar)ning xossalarini boshqarishda sirt faol moddalar va polielektrolitlardan ratsional foydalanish usullari ishlab chiqildi. K-4, K-9, "Uniflok", OGS kabi yangi polielektrolitlar suvni flokulyasiya yoʻli bilan qayta tozalashda, yuvindi va oqova suvlardan oltin ajratib olishda, tuproq strukturasini yaxshilashda, tuproq suvini tejashda, tuproq erroziyasiga qarshi kurashda, yerning shoʻrini yuvishda, rangli metallarni ajratib olishda, koʻchma qum va shoʻr tuproq-gruntlarning harakatini (Orol dengizi atrofida) toʻxtatishda va boshqalarda qoʻllanadi. Kolloid kimyo sohasidagi ilmiy ishlar Oʻzbekistonda Fanlar akademiyasi umumiy va noorganik kimyo institutida, Toshkent kimyotexnologiya institutida hamda Oʻzbekiston milliy universiteti ning kolloid kimyo kafedrasida olib boriladi. Ayni vaqtda tabiiy gaz, gaz kondensatlari va boshqa xom ashyolardan sirt faol moddalar, suvda eruvchan polimerlar va polielektrolitlar olish, ularni amaliyotga tatbiq qilish borasida Oʻzbekiston yetakchi oʻrinlardan birini egallaydi.

## Adabiyot
* Ahmedov K. S, Rahimov H. R., Kolloid ximiya, T., 1984; Frolov Yu. G., Kurs kolloidnoy ximii, 2 izd. M., 1989.

## Manbalar
Kolloid eritmalar

**Kolloid eritmalar**, z o l l a r -zarrachalarining oʻlchami 1&nbsp;nm dan 100&nbsp;nm gacha boʻlgan yuqori dispers sistemalar. Kolloid eritmalar gazsimon (tutun, bulut, tuman), suyuq (emulsiyalar) va qattiq (aralashmalar, qattiq kolloid eritmalar, rangli shishalar) holatda boʻladi. Kolloid eritmalar mono- va polidispers holatlarda boʻladi. Monodispers holatdagi Kolloid eritmalar faqat sintetik yoʻl bilan olinishi mumkin. Polidispers Kolloid eritmalar 2 usulda olinadi: yirikroq zarrachalarni maydalash (dispergatsiya usuli) va molekula yoki ionlardan yirikroq zarrachalar hosil qilish, yaʼni agregatlash (kondensatsiya usuli).

Dispergatsiya usulida Kolloid eritmalar hosil qilish uchun qattiq jism stabilizator bilan birga kukun qilib maydalanadi yoki elektr yoxud ultratovush yordamida suyuqlik ichida kukunga aylantiriladi. Kolloid eritmalarni kislota, asos va toʻzlardan tozalashda dializ, ultrafiltrlash, elektrodializ, ultratsentrifugalash usullaridan foydalaniladi.

Kolloid eritmalar juda kichik osmotik bosim, suyet diffuziya va Broun harakatiga ega. Zarrachalar zaryadli boʻlganligi tufayli, ular elektroforez jarayonida elektrod tomon harakat qiladi.

Oʻta yuqori disperslikka ega boʻlgan Kolloid eritmalar zol deb ataladi. Zollarni nomlashda dispersion muhitni hosil qiluvchi modda asos qilib olinadi: dispersion muhit suv boʻlsa, gidrozol, organik modda boʻlsa, organzol, keyingilari kimyoviy tarkibiga koʻra benzozol, alkozol va boshqa deyiladi. Agar dispersion muhit gaz boʻlsa, bunday zol aerozol, suyuq dispersion muhitga ega boʻlgan zollar esa liozollar (yun. lios – suyuqlik) deb ataladi. Dispers faza zarrachalari bilan dispersion muhit zarrachalari orasidagi bogʻlanishga qarab, Kolloid eritmalar liofob va liofil zollarga boʻlinadi. Liofob zollarga dispers platina, kumush, oltingugurt zollari misol boʻla oladi. Liofil zollarda esa bu bogʻlanish kuchli boʻladi, ularga oqsil, jelatina, pepsin va yuqori molekulyar moddalarning eritmalari kiradi.

Kolloid eritmalar sanoat, qishloq xoʻjaligi va tibbiyotda muhim rol oʻynaydi. Barcha tirik organizmlar toʻqimalari va hujayralarining asosini tashkil etuvchi oqsil, nuklein kislotalar, kraxmal, glikogen kabi moddalar Kolloid eritmalar holida uchraydi. Tuproqning unumdorligi uning Kolloid eritmalar xilidagi qismining fizik-kimyoviy xossalariga, sement, chinni, keramika, sir va boʻyoqlar sifati ularning disperelik darajasi hamda Kolloid eritmalarning xossalariga bogʻliq. Kolloid eritmalar charm, qogʻoz, gazlama, sunʼiy ipak, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlarida ham keng qoʻllanadi.

## Manbalar