Isaac Titsingh

**Isaak Titsingx** FRS ( 1745-yil yanvar - 1812-yil 2-fevral) gollandiyalik diplomat, tarixchi, yaponolog va savdogar. Sharqiy Osiyodagi uzoq muddatli faoliyati davomida Titsingx Gollandiya Sharqiy Hindiston kompaniyasining (   yuqori lavozimli xodimi boʻlgan. U Tokugava Yaponiyasi bilan eksklyuziv rasmiy aloqada Yevropa savdo kompaniyasi vakili sifatida syogun va boshqa yuqori bakufu amaldorlari bilan ikki marta Edoga sayohat qildi. U Bengaliyaning Chinsura shahrida Gollandiya va VOC bosh gubernatori edi.

Titsingx oʻzining hamkasbi Charlz Kornuollis bilan ishlagan, u Britaniya Sharqiy Hindiston kompaniyasining bosh gubernatori boʻlgan. 1795-yilda Titsingx Xitoyda Gollandiya va VOC manfaatlarini himoya qildi. Bu yerda uning imperator Syanlun saroyida boʻlib oʻtgan qabuli 1793-yilda Syanlunning oltmish yillik yubileyini nishonlash arafasida Britaniya diplomati Jorj Makartnining missiyasi tomonidan koʻrilgan qarshilikdan farqli oʻlaroq iliq qarshi olindi. Xitoyda Titsingx Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasini savdo vakili sifatida vakillik qilish bilan bir vaqtda oʻz mamlakati uchun elchi sifatida samarali faoliyat koʻrsatdi.

## Yoshlik davri

Isaak Titsingx Amsterdamda tugʻilgan, Albertus Titsing va uning ikkinchi xotini Katharina Bittnerning oʻgʻli. Uning choʻqintirish marosimi 1745-yil 21-yanvarda Amsterdamdagi Amstelkerkda boʻlib oʻtdi. Uning otasi muvaffaqiyatli va taniqli amsterdamlik jarroh edi. Shunday qilib, u Titsingxning XVIII asrdagi "ma'rifiy ta'lim" bilan tarbiyalanishi uchun imkoniyatlarga ega edi. Titsingx Amsterdam *Chirurgijngilde* (inglizcha: Barber Surgeon's guild) aʼzosi boʻldi va 1765-yilning yanvarida Leyden universitetida yuridik fanlar doktori ilmiy darajasini oldi. 1764-yil mart oyida Titsingx ishsiz boʻlib qoldi va 1766-yilda Bataviyaga, hozirgi Jakartaga joʻnadi.

## Yaponiya, 1779–1784-yillar

Titsingx Yaponiyada 1779—1780-yillar, 1781—1783-yillar va 1784-yilda tijorat maqsadida boʻlgan. Bu davrda Yaponiyadagi VOC rahbarining oʻziga xos ahamiyati 1633-yildan 1853-yilgacha davom etgan Yaponiyaning Sakoku siyosati, Yaponiyani izolyatsiya qilish siyosati natijasida kuchaydi. XVI asrda yevropaliklar tomonidan diniy prozelitizm tufayli Tokugava syogunati XVII asr boshlarida oʻlim jazosi tahdidi ostida hech bir yevropalik yoki yaponiyalik Yaponiya arxipelagiga kira olmaydi yoki chiqa olmaydigan siyosatni joriy qildi. Ushbu "yopiq eshik siyosati" dan yagona istisno Yaponiyaning janubidagi Kyushu orolidagi Nagasaki koʻrfazi atrofida joylashgan Dejima orolidagi VOC " faktoriya "si (savdo punkti) edi. Ushbu yakkalanish davrida Titsingx Yaponiyadagi birinchi mason boʻlgan deb ishoniladi.

Qattiq nazorat ostidagi savdogarlar Yevropa va Yaponiya oʻrtasidagi savdo va ilmiy-madaniy almashinuvning yagona rasmiy kanaliga aylandilar. VOC syogunning vassali maqomiga ega edi; Titsingx yiliga ikki marta Edoga, syogun huzuriga majburiy tashrif buyurishi kerak edi. Bunday imkoniyatlarning kamligini hisobga olsak, Titsingxning Edodagi Rangaku olimlarining bakufu rasmiylari bilan norasmiy aloqalari uning syogun Tokugava Ieharu bilan rasmiy aloqalari kabi muhim boʻlgan boʻlishi mumkin.

XVIII asrda golland savdogarlarining ijtimoiy mavqei va gollandlarning yaponlarga nisbatan munosabati yaxshilandi, ular avvalgi asrlarga qaraganda yuqori darajada hurmat va e'tirof koʻrsatdilar. Shunga qaramay, ular yaponlarning urf-odatlari yoki madaniyati bilan qiziqmadi. Titsingx deyarli aql bovar qilmaydigan darajada qiziqish koʻrsatdi va Dejimadagi hamkasblari bilan solishtirganda, oʻz davrining yevropaliklari uchun yapon sivilizatsiyasining diqqatli kuzatuvchisi sifatida ajralib turdi. Titsingx 1779-yil 15-avgustda Nagasakiga yetib keldi va u yerda Arend Villem Feytdan faktoriyani qabul qildi. U tarjimonlar va yaponlar oʻrtasida samimiy va doʻstona munosabatlar oʻrnatgan; uning kelishidan oldin savdo masalalari boʻyicha doimiy janjal va yapon tarjimoniga nisbatan dushmanlik boʻlib turardi, u savdo masalalarida gollandiyalik savdogarlar uchun gʻayrioddiydek tuyuldi. 1780-yil 25-martdan 1780-yil 5-aprelgacha Edoda Ieharu bilan birinchi tinglovlari davomida u koʻplab yapon Daimyolari bilan uchrashdi, ular bilan keyinchalik xat yozishmalarini oʻrnatdi. U Edo elita jamiyatida juda mashhur boʻldi va mintaqaning bir nechta amaldagi va nafaqadagi Daimyolari bilan doʻstlashdi.

1780-yilda Bataviyaga qisqa vaqtga qaytganidan soʻng, Titsingx Dejimadagi golland-yapon savdosidagi muvaffaqiyatlari tufayli 1781-yil 12-avgustda Nagasakiga qaytib keldi. Toʻrtinchi Angliya-Gollandiya urushi tufayli 1782-yilda Bataviyadan Gollandiyaga yuklar boʻlmagan va shu sababli Dejimadagi savdo posti yil davomida Java bilan aloqadan uzilgan. Bu yil Titsingx opperhoofd lavozimida qoldi va yapon olimlari bilan doʻstlashish, yapon doʻstlari bilan munosabatlarni chuqurlashtirish va yapon urf-odatlari va madaniyatining barcha sohalarida tadqiqotlar olib borish bilan shugʻullandi. U, shuningdek, oʻsha yili Gollandiya yuk tashishining yoʻqligi sababli, Yaponiyadan Gollandiyaga mis eksportini koʻpaytirish boʻyicha Yaponiya bilan muhim savdo muzokaralari va katta imtiyozlarga erishdi.

Titsingx Yaponiyada jami uch yilu sakkiz oy qoldi va nihoyat 1784-yil noyabr oyi oxirida Nagasakidan chiqib, Bataviyaga qaytdiva u yerga 1785-yil 3-yanvarda yetib keldi.

## Hindiston, 1785–1792-yillar
1785-yilda Titsingx Bengaliyada Chinsuradagi savdo punkti direktori etib tayinlandi. Titsingxni filolog va bengal huquqshunosi Uilyam Jons "Chinsura mandarini " deya ta'riflagan.

## Bataviya, 1792—1793-yillar
Titsingxning Bataviyaga qaytishi *Ontvanger-Generaal* (gʻaznachi) va keyinchalik *Komissar ter Zee* (Dengiz komissari) kabi yangi lavozimlardagi faoliyatga kirishuvi bilan bogʻlqi edi.

Bataviyada u Xitoyga ketayotgan Jorj Makartni bilan uchrashdi. Titsingxning maslahatlari Makkartnining 1793-yilda Yaponiyaga rejalashtirilgan ekspeditsiyadan voz kechish qarorida muhim omil boʻldi. Makkartnining Londonga bergan hisobotida shunday izoh berilgan:

: "...Yaponiyaliklar bilan aloqaga kirishishning maqsadga muvofiqligi toʻliq kuchda. Yaponiyada bir necha yil istiqomat qilgan juda liberal xarakterga ega gollandiyalik janob Isaak Titsingx bilan Bataviyada boʻlgan suhbatlarimdan u yerda meni yaxshi qabul qilishga undaydigan hech narsa yoʻqligiga ishonch hosil qildim. Bundan hech boʻlmaganda shaxsiy xavf ostida boʻlaman. Chunki bizda hozirgacha yoʻqotadigan savdo yoʻq. Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyasining hozirgi umumiy chalkashliklari natijasida ularning yaponiyaliklar bilan aloqalari keskin pasaygan, ular bilan yangi savdo-sotiqni ochish uchun qulay vaqt ham boʻlmasligi mumkin.

## Xitoy, 1794–1795-yillar
Titsingx Xitoy imperatori saroyida imperator Syanlun hukmronligining oltmish yilligini nishonlash uchun Gollandiya elchisi sifatida tashrif buyurdi. Pekinda Titsingh delegatsiyasi tarkibiga Andreas Everardus van Braam Xoukgeest  va Kretyen -Lui-Jozef de Guigneslar kirgan, ularning bu elchilik haqidagi Xitoy hukumatiga oidqoʻshimcha hisobotlari AQSh va Yevropada chop etilgan.

Titsingxning qish oʻrtalarida Kantondan (hozirgi Guanchjou) Pekinga boʻlgan mashaqqatli sayohati unga Xitoyning hech qachon yevropaliklar uchun ma'lum boʻlmagan qismlarini koʻrish imkonini berdi. Uning guruhi Pekinga Yangi yilni nishonlash vaqtida yetib keldi. Xitoy manbalariga koʻra, Titsingx va uning delegatsiyasi Yopiq shaharda, keyinroq Yuanmingyuanda (Eski yozgi saroy) yuqori darajadagi hurmat va ehtirom bilan kutib olindi.

Titsingx Xitoydagi birinchi mason va imperator Syanlunsaroyida qabul qilingan yagona mason boʻlgan deb ishoniladi.

## Yevropaga qaytish, 1796–1812-yillar

1796-yil 1-martda tanazzulga yuz tutgan Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi yangi Bataviya Respublikasi tomonidan milliylashtirildi. oʻsha yili Titsingx Yevropaga qaytib keldi. Bir muncha vaqt u Britaniyada, London va Bathda yashagan va Qirollik jamiyatining a'zosi boʻlgan. 1801-yilda u Amsterdamga, u yerdan Parijga qaytib keldi va vafotiga qadar shu yerda yashadi.

Titsingx 1812-yil 2-fevralda Parijda vafot etdi va Per Lachaise qabristoniga dafn qilindi. Uning qabri toshida shunday yozilgan: " Ici repose Isaac Titsingh. Ancien conseiller des Indes hollandaises. Ambassadeur à la Chine et au Japon. Mort à Paris le 2 février 1812, agé de 68 ans.*"* [Bu yerda Isaak Titsingx dafn etilgan. Ilgari Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi maslahatchisi, Xitoy va Yaponiyadagi elchi. 1812-yil 2-fevralda Parijda 68 yoshida vafot etdi. ]

## Oilasi
Titsingxning oʻgʻli Uillem bor edi, u taxminan 1790-yilda Titsingxning bengaliyalik ayolidan tugʻilgan. U qonuniy deb tan olinishi uchun oʻgʻlini 1800-yilda Yevropaga olib ketdi. Titsingx Parijga koʻchib oʻtganida, Villem u bilan birga borib, Fransiya dengiz akademiyasiga oʻqishga kirdi va uni 1810-yilda tugatdi

## Kutubxona va kolleksiyalari
Titsingx kutubxonasi va uning san'at, madaniy va ilmiy materiallar toʻplami tarqalib ketdi va ba'zilari Fransiya davlatining kolleksiyalariga kiritildi. Titsingx tomonidan Yevropaga olib kelingan yapon kitoblari orasida Xayashi Shixey (1738-1793) tomonidan yozilgan   nusxasi ham bor edi. 1785-yilda Yaponiyada nashr etilgan ushbu kitob Choson (hozirgi Koreya), Ryukyu qirolligi (hozirgi Okinava) va Ezo (hozirgi Xokkaydo) haqida edi. Parijdagi matn Yevropada koreys yozuv tizimi boʻlgan Hangulning birinchi koʻrinishida ifodalangan.  Titsingx vafotidan soʻng, bosma asl nusxa va Titsingx tarjimasi Jan-Pyer Abel-Remusat (1788–1832) tomonidan Fransiya kollejida sotib olingan. Rémusat vafotidan soʻng, Yuliy Klaprot (1783-1835) Parijdagi *Royal Institutda* 1832-yilda Titsingx tarjimasining tahrirlangan versiyasini nashr etish uchun bepul berdi.

## Meros
Isaak Titsingx VOCning deyarli ikki yuz yillik faoliyati davomida ishlagan yagona faylasuf va VOCning Yaponiyadagi (1600-1853) savdo tarixidagi eng ilgʻor xodimi deya ta'riflash mumkin. Diniy va insoniy mavzularda keng koʻlamli shaxsiy yozishmalari va tashqi dunyo bila aloqalar oʻrnatishga boʻlgan harakatlari tufayli uni XVIII asrning haqiqiy faylasufi deb hisoblash mumkin. Boshqa VOC xodimlari bilan taqqoslaganda, u sakkiz tilda (golland, lotin, fransuz, ingliz, nemis, portugal, yapon va xitoy) gapiradigan poliglot edi. Uning Yevropa jamiyatini yapon urf-odatlari va madaniyati bilan tanishtirishga boʻlgan ishtiyoqi Yaponiyaga va yaponlarga boʻlgan qiziqishidan kelib chiqqan. Shuning uchun u yaponiyaliklar va yevropaliklar oʻrtasidagi ikki tomonlama madaniy, ilmiy va bilim almashinuvida taniqli shaxs, vositachi va tarjimonga aylandi. Misol uchun, u Yaponiyaga Yevropa boʻyicha Gollandiya kitoblarini olib keldi. Bundan tashqari, u bosma kitoblar, qoʻlyozmalar, bosma nashrlar, xaritalar, shahar rejalari va tangalarni oʻz ichiga olgan Yaponiyadagi birinchi Yevropa kolleksiyasidan iborat boʻlgan materiallarni toʻpladi. Shunday qilib, ushbu toʻplam Yaponiyaning oʻsha paytdagi noyob tarixining asosini tashkil qilishi kerak edi. Isaak Titsingxni Yevropa yaponologiyasining asoschisi sifatida koʻrish mumkin. Shuning uchun u 1785-yil 28-avgustdagi xatida doʻstona bilim almashishga boʻlgan ambitsiyalari doirasida u VOC rasmiylarini Yevropa-Yaponiya munosabatlarini yaxshilash uchun Dejima shahridagi savdo nuqtasiga yapon tilida gapira oladigan bilimdon xodimlarni yuborishga chaqirdi.

Titsingx, shuningdek, yapon she'rlaridan birini lotin tiliga tarjima qilgan birinchi yevropalik edi. Uni Bijzonderhedendagi yapon urf-odatlari va madaniyatiga bagʻishlangan toʻplamda yapon she'riyati haqidagi insho bilan birga uchratish mumkin.
"Sayohatchi falsafasi" sifatidagi mavqei tufayli Titsingx quyidagi jamiyatlarning a'zosi boʻlgan: Xarlemda joylashgan Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen, Hollandsche Maatschappij der Wetenschappen, Kalkuttada joylashgan Bengaliyadagi Osiyo jamiyati va London Qirollik jamiyati.

Uning vafotidan keyingi ijodi va merosi, ayniqsa uning toʻplamlari keyinchalik ma'lum darajada yoʻqotilgan edi edi, chunki u Yevropada toʻplangan manbalarini tarjima qilishda yordam beradigan yapon yoki xitoy tarjimonlari va olimlarini topa olmadi. Uning xitoy-yapon yozuvlari haqidagi bilimlari cheklanganligi sababli, u xorijda boʻlgan vaqtida Dejimada oʻzi va boshqalar tomonidan tayyorlangan yapon yozuvlarining tarjimalarini tahrir qila oldi. Shunday qilib, uning ishlarining aksariyati oʻlimidan keyin nashr etilgan va kengroq umumiy ishining faqat kichik qismlaridan iborat edi. Bundan tashqari, ba'zi qismlar muharrirlar va nashriyotlar tomonidan katta darajada oʻzgartirilgan. Bunga Titsingxning oʻgʻli Villem Titsingx bankrot boʻlganidan soʻng toʻplamlar va qoʻlyozmalarni sotgani, keyinchalik ular XIX asrda butun Yevropada tarqalgani bilan bogʻliq edi.

Titsingxning tajribalari va ilmiy tadqiqotlari nashr etilgan maqolalar va kitoblar uchun asos boʻldi. Bataviya san'at va fanlar akademiyasi (*Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen*) Titsingxning Yaponiya haqidagi yettita maqolasini nashr etdi. 

Uning Yaponiyada pivo tayyorlash va soya sousi haqidagi ma'lumotlari gʻarb tillarida nashr etilgan shu sohadagi eng birinchisi edi. Uning ishi XIX asr boshlariga kelib butun Yevropada kengroq tarqaldi.

Titsingx tomonidan nashr etilgan dastlabki yapon lugʻati hayotining oxirigacha davom etgan loyihaning dastlabki qismi edi.

## Isaak Titsingning qadriyatlari va tasavvurlari haqida
Titsingx oʻzining ilmiy savollariga javob topishni juda xohlardi va bilimga cheksiz chanqoqlik koʻrsatdi. Uning shaxsiy yozishmalariga qarab, uning xatti-harakati va qadriyatlarining uchta shiorini aniqlash mumkin: pulni rad etish, chunki bu uning bilimga boʻlgan ulkan chanqogʻini qondirmaydi; hayotning qisqaligini tan olish va anglash va bu qimmatli vaqtni behuda ishlarga sarflamaslik; "dunyoning unutilgan fuqarosi" sifatida xotirjam oʻlish istagi. Shu nuqtai nazardan, u XVIII asrdagi yevropalik faylasufning qadriyatlarini namoyon etdi, u boshqa yapon olimlari faoliyati bilan ham qiziqdi. Shu sababli, u ularning intellektual qobiliyatlari va nafosatini tan oldi. XVIII asrda Yaponiya va Yevropa oʻrtasida intensiv madaniy bilim almashinuviga hissa qoʻshdi.

## Tanlangan asarlari

Seki Takakau va u haqidagi yozuvlaridan olingan statistik ma'lumotlarga koʻra, uning asarlari 7 tildagi 150 dan ortiq nashrlarda va 1600 dan ortiq kutubxona fondlarida taxminan 90 dan ortiq ishlarni oʻz ichiga oladi. 

*

## Manbalar

## Adabiyotlar
 
* Association of American Geographers. (1911).  ''Annals of the Association of American Geographers,''  Vol. I.
* Boxer, Charles Ralph. (2013; originally published 1936).  ''Jan Compagnie in Japan, 1600–1850: an essay on the cultural, artistic and scientific influence exercised by the Hollanders in Japan from the seventeenth to the nineteenth centuries.''  The Hague: Martinus Nijhoff Publishers. 
* Duyvendak, J.J.L. (1937). "The Last Dutch Embassy to the Chinese Court (1794–1795)." *T'oung Pao* 33:1–137.
* Edo-Tokyo Museum exhibition catalog. (2000). *A Very Unique Collection of Historical Significance: The Kapitan (the Dutch Chief) Collection from the Edo Period—The Dutch Fascination with Japan.* Catalog of "400th Anniversary Exhibition Regarding Relations between Japan and the Netherlands," a joint-project of the Edo-Tokyo Museum, the City of Nagasaki, the National Museum of Ethnology, the National Natuurhistorisch Museum and the National Herbarium of the Netherlands in Leiden, the Netherlands. Tokyo.
* de Guignes, Chrétien-Louis-Joseph. (1808). *Voyage a Pékin, Manille et l'Ile de France.* Paris.
* Jones, William. (1835). *Memoirs of the life, writings and correspondence of Sir William Jones, by Lord Teignmouth.* London.
*Lequin, F. (2007). International Research Symposium on Foreign Historical Documents Relating to Japan: Titsingh and Sebold. "Isaac Titsingh's Private Correspondence (1783–1812) as the Reflection of an Enlightened 'Voyageur Philosophique'", 東京大学史料編纂所研究紀要 / 東京大学史料編纂所 編, 17, pp.&nbsp;1–22.
*  Lequin, F. (2013). *Varia Titsinghiana. Addenda & corrigenda.* Leiden. (Titsingh Studies, vol. 6) 
*  _____. (2011) *Isaac Titsingh, opperhoofd van Japan. Drie geschriften als filosoof, diplomaat & koopman*. Alphen aan den Rijn. (Titsingh Studies, vol. 5) 
*  _____.  (2009) *De particuliere correspondentie van Isaac Titsingh (1783–1812)*. Alphen aan den Rijn. 2 vols. (Titsingh Studies, vol. 4) 
*  _____.  (2005) *Isaac Titsingh in China (1794–1796)*. Alphen aan den Rijn. (Titsingh Studies, vol. 3) 
*  _____.  (2003) *À la recherche du Cabinet Titsingh. Its history, contents and dispersal. Catalogue raisonné of the collection of the founder of European Japanology*.  Alphen aan den Rijn. (Titsingh Studies, vol. 2) 
*  _____. (2002). *Isaac Titsingh (1745–1812). Een passie voor Japan, leven en werk van de grondlegger van de Europese Japanologie.* Leiden. (Titsingh Studies, vol. 1) 
*  _____. (1990–92). *The Private Correspondence of Isaac Titsingh.* Amsterdam. (Japonica Neerlandica, vol. 4–5). 2 vols.  (volume 1)  (volume 2)
* Malte-Brun, Conrad, Victor Adolphe Malte-Brun and Jean-Jacques-Nicolas Huot. (1853).  ''Géographie universelle; ou description de toutes les parties du monde sur un plan nouveau, d'après les grandes divisions naturelles du globe; précédée de l'histoire de la géographie chez les peuples anciens et modernes, et d'une théorie générale de la géographie mathématique, physique et politique.'' Paris: Garnier Frères. 
* Morewood, Samuel. (1824). *[https://books.google.com/books?id=os4GAAAAQAAJ  An Essay on the Inventions and Customs of Both Ancients and Moderns in the Use of Inebriating Liquors:] Interspersed with Interesting Anecdotes, Illustrative of the Manners and Habits of the Principal Nations of the World, with an Historical View of the Extent and Practice of Distillation.*] London: Longman, Hurst, Rees, Orme, Brown, and Green. .
* *Nederland's Patriciaat,* Vol. 13 (1923). Den Haag.
* Nussbaum, Louis-Frédéric and Käthe Roth. (2005).  ''Japan encyclopedia.'' Cambridge: Harvard University Press. ; 
* O'Neil, Patricia O. (1995). *Missed Opportunities: Late 18th Century Chinese Relations with England and the Netherlands.* (Ph.D. dissertation, University of Washington).
* Rockhill, William Woodville.  "Diplomatic Missions to the Court of China: The Kotow Question I," *The American Historical Review,* Vol. 2, No. 3 (Apr., 1897), pp.&nbsp;427–442.
* Rockhill, William Woodville.  "Diplomatic Missions to the Court of China: The Kotow Question II," *The American Historical Review,* Vol. 2, No. 4 (Jul., 1897), pp.&nbsp;627–643.
* Screech, Timon. (2006). *Secret Memoirs of the Shoguns: Isaac Titsingh and Japan, 1779–1822.* London: RoutledgeCurzon.  (paperback);  (hardback);  (electronic)
* van Braam Houckgeest, Andreas Everardus. (1797). *Voyage de l'ambassade de la Compagnie des Indes Orientales hollandaises vers l'empereur de la Chine, dans les années 1794 et 1795.* Philadelphia: M.L.E. Moreau de Saint-Méry.
* _______________. (1798). ''An authentic account of the embassy of the Dutch East-India company, to the court of the emperor of China, in the years 1974 and 1795,'' Vol. I. London : R. Phillips.