Buda qamali (1541)

**Buda qamali** (1541-yil 4-may – 21-avgust) Usmoniylar imperiyasi tomonidan Vengriya Qirolligining tarixiy poytaxti hisoblanmish Buda shahrining qoʻlga olinishi bilan yakunlangan. Bu voqea Vengriyaning ayrim hududlarida qariyb 150 yil davom etgan Usmoniylar hukmronligining boshlanishiga olib kelgan. Qamal „Vengriyadagi Kichik urush“ doirasida yuz bergan boʻlib, Usmoniylar imperiyasining Gabsburg monarxiyasi ustidan Vengriya va Bolqondagi Usmoniylar–Gabsburglar urushlari (XVI–XVIII asrlar) davomida qoʻlga kiritgan eng muhim gʻalabalaridan biri hisoblanadi.

## Qamal
Mohács jangidan soʻng Vengriya Qirolligi sharqdan kirib kelayotgan Usmoniylar imperiyasi va Vengriya qiroli unvonini meros qilib olgan Gabsburglar monarxiyasi oʻrtasida boʻlinib ketdi.

1540-yilda Vengriyaning Usmoniylarga qaram hukmdori John I vafot etdi. Uning voyaga yetmagan oʻgʻli John II ga onasi Isabella Jagiellon va yepiskop George Martinuzzi regentligi ostida qirol sifatida toj kiydirildi. Bu holat sulton Sulaymon I tomonidan vengerlar Usmoniylar sultoniga xiroj toʻlashda davom etish sharti bilan qabul qilindi. Biroq yangi qirolni Gabsburglar tan olmadi. Avstriya arxigersogi va Gabsburglar sulolasidan boʻlgan Ferdinand I Avstriya, Germaniya knyazliklari, Bogemiya va Gabsburglar nazoratidagi Vengriyadan yigʻilgan 50 ming kishilik qoʻshin yubordi. Bu qoʻshin Wilhelm fon Roggendorf qoʻmondonligi ostida Budani qamal qildi. 1541-yil yozida qamal boshlandi. Qamal boshqaruvi yomon edi, shu sabab bir necha bor uyushtirilgan hujumlar muvaffaqiyatsizlik bilan tugadi va Gabsburglar juda katta yoʻqotishlarni boshdan kechirdi.

Sulaymon I ning shaxsan oʻzi 6 362 nafar yangi yanicharlarni oʻz ichiga olgan Usmoniylar yordamchi qoʻshiniga boshchilik qildi. 21-avgust kuni Usmoniylar qoʻshini Budaga yetib keldi va Roggendorf qoʻshini bilan jangga kirishdi. Gabsburg qoʻshini tor-mor etildi va 20 000 kishi qatl qilindi yoki daryoda choʻkib halok boʻldi. Roggendorf ham jangda yaralandi va 2 kundan keyin olgan jarohatlari tufayli vafot etdi.

Soʻngra Usmoniylar hiyla bilan shaharni egallab oldilar. Shahar oʻzini ozodlikka erishganini nishonlayapmiz deb oʻylayotgan bir paytda Sulaymon yosh John II Sigismund Zápolyani venger zodagonlari bilan birga oʻz chodiriga taklif qildi, shu orada esa turk qoʻshinlari goʻyoki binolar meʼmorchiligiga qoyil qolgan „sayyohlar“ sifatida qal’aga sekin kirib borishni boshlashdi. Biroq toʻsatdan signal berilgach, ular qurollarini chiqardilar va soqchilar hamda butun garnizonni qurolsizlantirdilar. Ayni vaqtda venger zodagonlari sulton chodirida oʻzlarini noqulay his qila boshladilar va u yerdan chiqib ketmoqchi boʻlishdi. Oʻsha onda sultonning „Qora shoʻrva (qahva) hali oldinda!“ () degan xitobi yangradi va turk askarlari venger elchilarini qurolsizlantirdilar. Ularning barchasiga faqat bir istisno bilan shahardan chiqib ketishga ruxsat berildi, Sulaymon kuchli raqib boʻlishi mumkin deb hisoblagan Bálint Török asirga olinib, Yedikule qal’asiga joʻnatildi hamda umrining qolgan qismini oʻsha yerda oʻtkazdi. Qirollik saroyi, zodagonlar va Budaning oddiy fuqarolari esa oʻz mol-mulklari bilan shahardan eson-omon chiqib ketdi.

## Natijasi
Buda qamali Usmoniylar uchun Ferdinand va Gabsburglarga qarshi hal qiluvchi gʻalaba boʻldi. Bu gʻalaba Usmoniylarga Vengriya markazini qariyb 150 yil davomida egallab turish imkonini berdi va shu sababli bu jang 1526-yildagi Mohács jangiga teng darajada muhim hisoblanadi.

Karl V ukasi Ferdinandning magʻlubiyati haqida 1541-yil 8-sentyabrda Genuyaga kelganida xabar topdi. Qasos olish ishtiyoqida Jazoirga qarshi yurishga otlandi, biroq bu ham Gabsburglar uchun ogʻir magʻlubiyat bilan yakunlandi.

Ferdinand 1542-yilda Buda va Pest shaharlarini qaytarib olishga urinib koʻrdi, ammo uning harakati Usmoniylar tomonidan qaytarildi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Garnier, Edith. *L’Alliance Impie.* Editions du Felin, Paris 2008. ISBN&nbsp; Interview
* Pach, Zsigmond. *History of Hungary, 1526–1686.* Editor: R. Várkonyi, Ágnes. Academy Publisher, Budapest, 1985. ISBN&nbsp;
* 1541-1542-ig tartó korszak eseményei Magyarországon  Archived 2013-06-02 at the Wayback Machine
* Liptai Ervin. *Military History of Hungary, 1.* Zrínyi Military Publisher, Budapest, 1984. ISBN&nbsp;