Hafttepa

: *Tojikistonning Hisor tumanidagi [[Haftteppa]] dahasi bilan adashtirib yubormang.*

**Hafttepa** (shuningdek, **Haft Tepe, Haft Tape**) – Eronning janubi-gʻarbidagi Xuziston ustoni, qadimiy Suza shahridan 15 kilometr janubi-gʻarbda joylashgan arxeologik manzilgoh. Ushbu joy Elamning **Kabnak** shahri oʻrniligini anglatishi mumkin boʻlgan qoldiqlari 1908-yilda topilgan va qazishmalar hanuzgacha olib borilmoqda.

## Tarixi
Kabnak shahri miloddan avvalgi 15-asrda hukmronlik qilgan Kidinuiylar sulolasining soʻnggi shohi Elam hukmdori Tepti-Ahar davrida muhim siyosiy markaz sifatida tilga olingan. U ham shaharda dafn etilgan boʻlishi mumkin. Hafttepadagi qabrdan topilgan ikkita muhrdan maʼlum boʻlgan yana bir hukmdor Inshushinak-sarru-(rabu)-ilani edi. Tepti-Ahar oʻlimidan soʻng hokimiyat markazi eski poytaxt Suzaga qaytdi, shu bilan birga Kabnak qachondir haqiqiy hokimiyatga ega boʻlganligi haqida aniq dalillar yoʻq. Bu davrdagi notinchliklar tufayli, Tepti-Ahar Suza ustidan nazoratni yoʻqotganidan keyin Kabnak qurilishi zarur boʻlgan boʻlishi mumkin, ammo bu nazariya ishonchli dalillar bilan toʻliq tasdiqlanmagan. Bir necha asrlar oʻtib, Chogʻa Zanbil oʻrnida yana bir shahar qurildi.

Hafttepada olib borilgan qazishmalarda Tepti-Ahar tomonidan asos solingan, Kirvashir (Kirmasir) xudosi sharafiga qurilgan katta dafn majmuasi aniqlangan. Unda gʻishtdan yasalgan ikkita yirik platforma, ustaxona maydoni va ehtimol saroy bor edi. Katta toʻrtburchaklar hovli ostida podshoh va uning oilasi uchun moʻljallangan yer osti dafn marosimi majmuasi yotardi. Ikki qabr, jumladan, podshohning qabri, gipsli ohak bilan pishgan gʻishtdan qurilgan, oval gumbazli tomga ega boʻlgan. Tepti-Ahar qabrining uzunligi 10 metr, eni 3,25 metr va balandligi 3,75 metrni tashkil etgan. Qabrdan skelet qoldiqlari topilgan, ammo ular podshohlik oilasiga tegishli ekanligi aniq emas 
. Bu joydan topilgan yana bir yirik inshoot, ehtimol, zikkuratning poydevori, shuningdek, hovlilar va xonalar toʻplamidir. Dafn marosimi majmuasi bronza plitalar va devor rasmlari bilan bezatilgan. Odatda „vanna tobutlari“ deb ataladigan terakota sarkofagining bir qancha namunalari topilgan. Shuningdek, bir qancha yirik tosh stelalar topilgan boʻlib, ulardan biri zamonaviy bobil tilida yozilgan, dafn marosimlari va burchlari, shu jumladan xudoning aravasi va Tepti-Ahar oldidagi qurbonliklar haqida batafsil maʼlumot berilgan. Bu yerda Tepti-Ahar hukmronligiga oid maʼmuriy matnlar ham topilgan.

## Arxeologiyasi

Bu joy 1,5 km dan 800 metrgacha boʻlgan 14 tepalikdan iborat boʻlib, eng balandi 17 metr balandlikda. Hafttepa birinchi marta 1908yilda fransuz arxeologi Jak de Morgan tomonidan oʻrganilgan. Bu joy 1965-yildan 1979-yilgacha Tehron universiteti Arxeologiya institutining eronlik arxeologi Izzat Negahban boshchiligidagi guruh tomonidan qazilgan. Oʻsha paytda gʻayrioddiy boʻlgan silindrli muhr bilan muhrlangan yuridik hujjat topildi:

„Suza shahrining shohi Išme-karāb, utukku jinni va Suza shahrini yomon koʻrar edi, u oʻz eshiklaridan tashqariga chiqib ketishiga sabab boʻlganida, muhrni berdi va keyin unga kuch berdi. U yoki sudda uning raqibi, agar ular kelishuvga yana bir bor eʼtiroz bildirsalar, Napiriša va Inšušinakning kidinnusi haqida gap ketgan Išme-karāb uning boshiga qoʻysin“.

2003-yildan beri qazishmalar nemis-eroniy arxeologlar guruhi, jumladan Mayns universiteti, Kil universiteti va Behzod Mofidiy boshchiligidagi Eron Madaniy meros tashkiloti tomonidan 2013-yilgacha oʻn mavsumda olib borildi.

2006-yilgi mavsumda bir qancha mixxat yozuvli maʼmuriy lavhalar topildi va hozirda ular nashr etilgan. Ular birinchi navbatda inventardir. Bitta lavha Suza shohi Tepti-Aharning shoh muhri bilan muhrlangan va yil nomi „(mahalliy) podshoh Kadašman-dkur.galni qaytargan/quvib chiqargan yil“ deb yozilgan. Bu kimga tegishli ekanligi haqidagi taxminlar kassitlar hukmdori Kadashman-Enlil II yoki Kadashman-Harbe I dan tortib hatto Kassitlar sulolasiga kirmagan mahalliy kassitlar hukmdorigacha boʻlgan.

Fransuz arxeologlari Suzada ishlayotganida, ishchilar oʻzlari topgan narsalarni topshirishdi. Baʼzilari, xususan quyidagi yozuvli gʻisht Hafttepaga tegishli deb oʻylamaydilar:

 „Suza shohi Tepti-ahar oʻziga va oʻzi inoyatli boʻlgan choʻrilariga hamda oʻzi uchun va u muruvvat koʻrsatgan choʻrilariga shafoat qiladigan shafoatchi ayollarga haykal yasadi; u pishiq gʻishtdan bir uy qurdi va uni hojasi Inšušinakka berdi, Inšušinak umri davomida unga iltifot koʻrsatsin. Kech tushganda, uyning qoʻriqchilaridan toʻrt ayol… Ular oltinni talashmasliklari uchun birgalikda harakat qilmasliklari kerak; ularning kiyimlari iplar bilan bogʻlangan boʻlishi kerak; ular kirib, lamassu- va karibu-figuralarning oyoqlari ostida uxlashlari kerak; ular kerak…“

## Manbalar

## Adabiyotlar
*Amiet, Pierre, "Observations sur les sceaux de haft-tepe (Kabnak)", Revue d’Assyriologie et d’archéologie Orientale, vol. 90, no. 2, pp. 135–43, 1996
*Álvarez-Mon, Javier, and Yasmina Wicks, "Elamite war chariots and military equipment at ancient Kabnak (ca. 1400 BCE)", Journal of Cuneiform Studies 73.1, pp. 121-134, 2021
* https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/handle/2027.42/77998/HaftTepe.pdf?sequence=1&isAllowed=yBeckman, G., "A stray tablet from Haft Tépé", IrAnt 26, pp. 81–83, 1991
*Daneshmand, Parsa, "An Extispicy Text from Haft-Tappe", Journal of Cuneiform Studies, vol. 56, pp. 13–17, 2004
* Glassner, J. J., "Les textes de Haft Tépé, la Susiane et l’Élam au II millénaire", pp. 109–126 in Mesopotamie et Elam,ed. L. De Meyer & H. Gasche. Mesopotamian History and Environment, Occasional Publications I. Genth: University of  Genth, 1991
* P. Herrero and J. J Glassner, "Haft-Tépé: Choix de textes I", Iranica Antiqua, vol. 25, pp. 1–45, 1990
* P. Herrero and J. J Glassner, "Haft-Tépé: Choix de textes II", Iranica Antiqua, vol. 26, pp. 39–80, 1991
* P. Herrero and J. J Glassner, "Haft-Tépé: Choix de textes III", Iranica Antiqua, vol. 28, pp. 97–135, 1993
* P. Herrero and J. J Glassner, "Haft-Tépé: Choix de textes IV", Iranica Antiqua, vol. 31, pp. 51–82, 1996
*Mofidi-Nasrabadi, Behzad, "Ergebnisse der C14-Datierung der Proben aus Haft Tappeh", Elamica 5, pp. 7-36, 2015
*Mofidi-Nasrabadi, Behzad, "Some chronological aspects of the building structures at Haft Tappeh", Susa and Elam. Archaeological, Philological, Historical and Geographical Perspectives. Brill, pp. 161-172, 2013
* Izzat Allāh Nigāhbān, "Excavations at Haft Tepe", Iran, University of Pennsylvania Museum of Archaeology, 1991, 
*Oudbashi, Omid, and S. Mohammadamin Emami, "A Note on the Corrosion Morphology of Some Middle Elamite Copper Alloy Artefacts from Haft Tappeh, South-West Iran", Studies in Conservation, vol. 55, no. 1, pp. 20–25, 2010
*Rafiei-Alavi, Babak, Faranak Bahrololoumi, and Sabine Klein, "Three Women from Elam: A Revision of the Haft Tappeh Metal Plaque", Bulletin of the American Society of Overseas Research 387.1, pp. 171-180, 2022
*Tamm, Alexandr, "Pie Crust rattles of the Ancient Near East with a focus on the find from Haft Tappeh (Iran)", Elamica 3, pp. 133-170, 2013
*Mofidi Nasrabadi, B, "Chronological order of the Elamite pottery from Haft Tappeh", Elamica 6, pp. 97-118, 2016

## Havolalar
* Archaeological Research at Haft Tappeh - University of Mainz