Аqtogʻay (Sharqiy Qozogʻiston viloyati)

**Aqtogʻay** () – Qozogʻiston Respublikasining Sharqiy Qozogʻiston viloyati Ayagʻoz tumanidagi qishloq. Aqtoʻgʻay qishloq xoʻjaligining maʼmuriy markazi va yagona aholi punkti. KATO kodi – 633441100. Turkiston-Sibir temir yoʻlidagi yirik temir yoʻl uzeli.

## Fizik va geografik xususiyatlari
Aqtoʻgʻay Balxash-Alakol pasttekisligida, Balxash koʻliga yaqin joyda joylashgan. Qishloq yaqinida Ayagʻoz daryosi Balxash koʻliga quyiladi.

Iqlimi keskin kontinental, yozi issiq – 40 ° C gacha, qishi qattiq – −40 ° C gacha. Viloyat markazi – Ayagʻoz shahrigacha boʻlgan masofa 100 kilometr, viloyat markazi – Ust-Kamenogorsk shahrigacha – 420 kilometr, poytaxt Ostona shahrigacha – 1250 kilometrni tashkil etadi.

Aqtoʻgʻaydan 22 km sharqda Sharqiy Qozogʻiston viloyatining Ayagʻoz tumanida mis zaxiralari boʻyicha dunyoda 4-oʻrinni egallagan Aqtoʻgʻay mis koni topildi . Shu munosabat bilan 2011-yilda Aqtoʻgʻayda „ Kazakmys“ kompaniyasiga qarashli Aqtoʻgʻay kon-qayta ishlash zavodi (2014-yildan – KAZ Minerals) ishga tushirildi. Hisobotda qayd etilishicha, konni oʻzlashtirishning taxminiy xarajatlari taxminan 1,5-2 milliard dollarni tashkil etadi, kontsentratdagi mis ishlab chiqarishning kutilayotgan hajmi yiliga 100 ming tonnani tashkil etadi.

## Tarixi
Qozogʻiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1957-yil 1-iyuldagi farmoni bilan Aqtoʻgʻay ishchilar posyolkasi sifatida tasniflandi.

1954-yilda SSSR va Xitoy Xalq Respublikasi oʻrtasida Lanchjou – Urumchi – Olma-Ota temir yoʻlini yaratish toʻgʻrisida shartnoma tuzildi. 1959-yilda Aqtoʻgʻay- Drujba (Doʻstlik) uchastkasida birinchi poezdlar harakatlana boshladi. Biroq, keyinchalik Xitoy bilan munosabatlar yomonlashdi va Doʻstlik- Alashankou uchastkasi faqat 1990-yilda qurilgan.

Ammo Uzoq Sharq va Qozogʻistonning Rossiya uchun ahamiyatini va Xitoy Xalq Respublikasi bilan chegaradagi mojarolar (toʻqnashuvlar) haqida gap ketganda, oʻsha vaqtga kelib rivojlangan xalqaro vaziyatni tushunish uchun Damanskiy oroli uchun boʻlgan janglarni eslash kifoya. Uzoq Sharq, Janubiy Qozogʻistondagi Jungʻor darvozasidagi janglar, Hukumat SSSR va partiya qaror qabul qildi va KPSS Markaziy Komiteti va SSSR Vazirlar Sovetining 1970-yil 23-oktyabrdagi № 38-sonli qarorini chiqardi. 878-301 „ Sharqiy Sibir, Uzoq Sharq va Markaziy Osiyo mintaqalarida chegara yoʻllarini qurish va rekonstruksiya qilish toʻgʻrisida“. Unga muvofiq, SSSR Mudofaa vazirligi, SSSR Qurolli Kuchlarining Bosh harbiy qurilish boshqarmasida 1970-yilda Irkutsk – Chita (hozirgi Baykal) qurilishi va rekonstruktsiyasini boshlagan toʻrtta alohida yoʻl qurilish brigadalari tashkil etildi. va Oqtoʻgʻay yoʻllari. Doʻstlik.

Avtomobil yoʻllarini qurish va rekonstruksiya qilishni moliyalashtirish SSSR Vazirlar Kengashi tomonidan yiliga bir marta markazlashtirilgan tarzda ajratilgan kapital qoʻyilmalar hisobidan amalga oshirildi.

Har birida 5000 ga yaqin xodimlardan iborat 11 ta batalyon brigadalarini shakllantirish Mudofaa vazirining qurilish va qoʻshinlarni joylashtirish boʻyicha oʻrinbosari va SSSR Mudofaa vazirligining harbiy qurilish kompleksi shtab-kvartirasiga topshirildi.

1970-yilda SSSR Mudofaa vazirligi Maxsus qurilish Bosh boshqarmasi tomonidan 146-alohida yoʻl qurilish brigadasi tuzilib, uzunligi 373,5 km boʻlgan Oqtoʻgʻay- Ucharal – Beskol – Koʻktuma -Drujba avtomobil yoʻli qurilishiga yuborilgan. 146-SDBR xodimlari yoʻl qurilishidan tashqari, avtomobil yoʻllari qurilishi zonasida, xususan, Oqtoʻgʻoyda aholi punktlarini tartibga solish va qurishda ishtirok etgan. Avtomobil yoʻlining qurilishi 1977-yilda yakunlangan.

1985-yilda Oqtoʻgʻay temir yoʻl orqali Turksibni markaziy Qozogʻiston bilan bogʻlagan Sayak stansiyasiga ham bogʻlandi va Doʻstiq-Aqtoʻgʻay-Sayak- Balxash – Moʻyinti toʻgʻridan-toʻgʻri temir yoʻl yoʻnalishini ochdi.

Qishloqda temir yoʻl transporti korxonalari bor.

## Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 5031 kishi (2458 erkak va 2573 ayol) edi. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 6251 kishi (3178 erkak va 3073 ayol) yashagan.

## Shuningdek qarang

* Qozogʻiston temir yoʻllari
* Oqtoʻgʻay stantsiyasi

## Manbalar