open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dev

**Dev** — 1) zardushtiylikda yovuzlikning asosiy timsoli (qarang Anxramaynu). Avestoda "dayva" tarzida qayd etilgan; 2) turkiy va fors-tojik xalqari mifologiyasida yovuzlik timsoli. Dev dahshatli, zulm va zoʻrlik, qonxoʻrlik yoki yovuz kuchlarning irodasiga boʻysunuvchi bahaybat maxluq sifatida namoyon boʻladi. Devlar yer osti saltanatlarida, gʻorlarda, kimsasiz choʻl va dashtdagi kasrlarda istiqomat qiladi. Qasr, bogʻ va hokazo sohibining amriga itoat etib, parilarni qoʻriqlaydi ("Gulnor pari", "Yunus pari", "Misqol pari" va boshqalar). Ertak, doston qahramonlariga qarshi yakka yoki tuda boʻlib kurashadi, ammo hamisha inson qobiliyati, aqli, kuch-qudrati qarshisida ojizlik qiladi, oqibatda yengilgan devlar insonga boʻysunadi va uning izmiga yuradi. Devlar osmonda uchuvchi va yerda yuruvchi ikki toifaga ajraladi. Baʼzilari tabiatan hiylagar, makkor, aldamchi va gʻazabkor, boshqalari nozik sanʼatkor, goʻzal binolar quruvchi usta, afsonaviy kuch egasi. Oʻzbek folklorida Ahriman, Ahvon, Samandar, Oqdev, Qora dev, Qizil dev, Sariq dev ("Badal botir" va boshqalar), Arshak dev, Afsar dev, Boymoq dev, Yaproq dev ("Balogardon", "Malika ayyor" va boshqalar) kabi devlar toʻdasining boshliqlari obrazi uchraydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dev inshootlari

**Dev inshootlari** - bahaybat tosh boʻlaklaridan bogʻlovchi qorishma (sement, ohak) ishlatmay qurilgan inshootlar. Yunonlar Miken davri (mil. av. 2-ming yillik) da qurilgan shunday inshootlarni afsonaviy devlar (sikloplar) bunyod etgan deb shu nom bilan atashgan. Dunyoning juda koʻp hududlarida D. i.ning qoldiqlari uchraydi. Arxeologiya va arxitektura tarixida D. i. atamasi megalitik (katta toshlardan ishlangan) diniy inshootlar tushunchasi bilan koʻp jihatdan birlashib ketgan. Eng qad. D. i. (asosan, mudofaa va ibodatxona binolari) eneolit davri (mil. av. 3-ming yillik)ga, eng soʻnggilari (qasrlar, qalʼalar) esa ilk oʻrta ayerga oid. MDH xududida D. i. qoldiqlari Zakavkazye (xususan, Urartu davlatining ayrim qalʼalari), Qrim, Tojikiston, Sibirda uchraydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Éamon de Valera

**DE VALERA (De Valera) Imon** (1882.14.10, Nyu-York - 1975.29.8, Dublin) — Irlandiya prezidenti (1959—73), hukumat boshligʻi (1932—48, 1951—54, 1957—59). 1916-yilgi Irlandiya qoʻzoloni rahbarlaridan biri. 1917—26-yillarda irland siyosiy tashkiloti — Shin feyn partiyasi rahbari. 1919—22-yillarda Irlandiya inqilobiy hukumati prezidenti va boshligʻi. 1922—23-yillardagi fuqarolar urushi davrida respublika qoʻshinlari rahbari. 1926-yil milliy — Fianna fayl partiyasiga asos solgan.

## Manbalar
Devalvatsiya

**Devalvatsiya** (de va lot. valeo — qiymat) — milliy pul birligi kursining chet el valyutalari (erkin almashtiriladigan valyutalar, xalqaro hisob birliklari)ga nisbatan pasaytirilishi. Devalvatsiya davlat tomonidan rasmiy ravishda eʼlon qilinadi va qonunchilik asosida amalga oshiriladi. Devalvatsiya mamlakat savdo va toʻlov balansining keskin yomonlashuvi, valyuta rezervining holdan toyishi, xalqaro valyuta bozorlarida milliy valyuta kursining pasayishi bilan bogʻliq holda yuz beradi. Uning ochiq devalvatsiya (devalvatsiya hukumat tomonidan qonun yoʻli bilan rasman eʼtirof qilinadi, eski qogʻoz pulning bir qismi muomaladan chiqariladi yoki qadrsizlangan pul almashtiriladi) va yashirin devalvatsiya (qogʻoz pulning qadrsizlanishi, oltin taʼminotining kamayishi yuz beradi, lekin pulning bir qismi muomaladan olinmaydi) koʻrinishlari bor. 1978-yilgacha jahon mamlakatlari valyutalarining rasmiy qiymati ularning oltin taʼminotini taqqoslash orqali aniqlanar edi. 20-asrning 70-yillari oxiridan (xalqaro kelishuvga muvofiq) barcha qadri baland valyutalardagi oltin nisbatlari bekor qilindi va devalvatsiya u yoki bu chet el valyutasi (odatda, AQSH dollari, Germaniya markasi, ingliz funt sterlingi va b.)ga nisbatan pasaytirish yoʻli bilan amalga oshiriladigan boʻldi. Masalan, 1990-yil 1-noyabrdan Sobiq Ittifoqda amalda boʻlgan rubl AQSH dollariga nisbatan 1,8=1 dollar nisbatida devalvatsiya qilindi.

Devalvatsiya hodisasi hozirgi rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning bank-moliya tizimida tez-tez uchrab turadi. 1998-yilda Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari, Yaponiya, Rossiya va boshqa davlatlarda yuz bergan moliyaviy tanglik oqibatida bu mamlakatlarning milliy valyutalari dollarga nisbatan qisman devalvatsiya qilindi.

## Yana qarang
* Revalvatsiya

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devanagari

**Devanagari** — yozuvning boʻgʻinli tizimi. Qad. hind yozuvi brahmiga borib taqaladi. Shim. Hindistondagi tillar (hind, maratxi, nepal va b.)da qoʻllanadi, sanskrit ham shunga asoslangan 

## Yana qarang

* Hind yozuvi

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devastatsiya

**Devastatsiya** (lot. devastatio — qirish) — odam, hayvon va oʻsimliklarda uchraydigan yuqumli va invazion kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini (ularning hamma rivojlanish davrida) qirib tashlashga, yoʻqotishga qaratilgan kompleks choratadbirlar majmui. D. usullariga degelmintizatsiya, kimyoterapiya, bakteriofagiya, dezinfeksiya, dezinvaziya va b. kiradi. Buning uchun shu kasallik qoʻzgʻatuvchisiga nisbatan noqulay boʻlgan (ichki va tashqi) muhit, shuningdek, mexanik, fizik, kimyoviy va biologik usullardan foydalaniladi. D. toʻla (total) yoki qisman boʻlishi mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debyut

**Debyut** (frans. debut — birinchi qadam) — 1) biron-bir soxada birinchi marta chiqish (mas, artistning sah-nada ilk bor chiqishi); 2) shaxmat, shashka oʻyinining dastlabki yurishlarni oʻz ichiga oluvchi boshlangʻich bosqichi. "Himoya", "Partiya", "Gambit" va hokazo atamalar D. maʼnosida ishlatiladi. Odatda, D.lar ilk bor qoʻllangan mamlakat, shahar yoki uni kashf etgan shaxmatchi nomi bilan yuritiladi. Mas, ispancha oʻyin, Alyoxin himoyasi va b. Ikkala tomon ham oʻz shohi oldidagi piyodasini ikki xona olgʻa sursa ochiq D., farzinlar oldidagi piyodalar ikki xona surilsa yopiq D. va oklarning shohi oldidagi piyodasi ikki xona surilishiga qoralar boshqacha javob qilsa, yarim ochiqyoki yarim yopiq D. boʻladi. Hoz. zamon D.lari nazariyasi boʻyicha juda koʻp asarlar mavjud.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devashtich

**Devashtich**, Divashti, Divasti — Soʻgʻdning muhim viloyatlaridan biri boʻlgan Panch (Panjikent) hokimi (708—722), qoʻzgʻolon rahbari. Soʻgʻd podshosi Tarxunning bolalariga homiylik qilgan. D. Samarqand taxtiga oʻtirgan Gʻurakpn tan olmagan, taxtning qonuniy vorisi — Tarxunning kichik yoshli oʻgʻli nomidan oʻzini Soʻgʻd podshosi deb eʼlon qilgan. Soʻgʻdda qoʻsh hokimiyatchilik vujudga kelgan. 719—722 yillar arab istilosiga qarshi qoʻzgʻolonda D.ning oʻrni katta (qarang Devashtich qoʻzgʻoloni). D. SoʻgʻdChoch-Fargʻona harbiy ittifoqini tuzishga harakat qilgan. D.ning shu maqsadda elchi orqali Chochga yuborgan maktubi, Choch elchisining esa D.ga yozgan maktubi bizgacha yetib kelgan. D. usta diplomat sifatida arablar (Xuroson noibi) bilan ham yozishmalar olib borgan. Arablar D. qoʻzgʻolonini bostirish chogʻida Mugʻ qalʼasit yashirinib yotgan D.ni xiyonatkorona ravishda asir olishib, Rabinjon yaqinidagi zardushtiylar qabristonida (xochga tortib) qatl qilishgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devashtich qoʻzgʻoloni

**Devashtich qoʻzgʻoloni** (721722) — Panjikentda arablar zulmiga qarshi boʻlib oʻtgan xalq harakati. Gʻurak (qarang Gʻurak qoʻzgʻoloni) boshliq soʻgʻd aslzodalarining bir qismi arablar tomoniga oʻtgach, Panjikent hokimi Devashtich rahbarligida aslzoda dehqonlarning bir qismi kurashni davom ettirgan. Devashtich oʻzini Panch (Panchikant) hokimi (xvabu), Soʻgʻd podsho (ixshid)si deb eʼlon qildi. Arablarning Xurosondagi noibi Saʼid Harashiy qoʻzgʻolonni bostirish uchun katta qoʻshin yuborgan. Qoʻzgʻolonchilar Qum qishlogʻi yonida boʻlgan jangda magʻlubiyatga uchrab, Mugʻ togʻidagi mustahkam qalʼaga yashirindilar. Arablarning taʼqib etmaslik toʻgʻrisidagi vaʼdasidan soʻng qoʻzgʻolonchilar taslim boʻldi. Saʼid Harashiy soʻgʻdliklar qarshiligini bostirganligiga qaramay, Movarounnahrda arablarga qarshi kurash davom etaverdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Kadirova T., Iz istorii krestyanskix vosstaniy v Maverannaxre i Xorasane v 8 i nachale 9 vv., T., 1965; Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992.
Devzira

**Devzira** — jaydari arpasholining guruchi. D. choʻziqroq, sirti qobirgʻali, qobirgʻalari orasida qizgʻish chiziqlari bor, boshqa guruchlarga nisbatan yirik, muz rang (tiniq), baʼzilari qizgʻish. Shunga koʻra, u oq va qizil D. deb 2 xil nomlanadi. D. juda tigʻiz va qattiq boʻlganidan (palov pishirishda D. 5—6 marta yuvilib, iliq suvga 2—3 soat ivitib qoʻyiladi) yogʻni kam shimadi, oshi xushxoʻr, toʻyimli, pishirganda yana suv koʻtarib, juda koʻpayib ketish xususiyatiga ega. Bunday guruch toʻgʻrisida maʼlumotlar tarixiy manbalarda uchraydi. Ilgari D. olinadigan arpasholi Fargʻona vodiysida, Toshkent viloyatining Piskent, Chinoz, Samarqand viloyatining Bulungʻur, Jomboy tumanlarida koʻp ekilardi. Keyingi yillarda sholining yangi, serhosil navlari yetishtirilganligi munosabati bilan arpasholi maydoni ancha kamayib, asosan Fargʻona vodiysida xususiy xoʻjaliklarda va tomorqa maydonlarida yetishtiriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ko'pincha Andijon viloyatida yetishtiriladi.Xonobod shahar hududida Va Sultonobod qishlog'i aholisi bu guruchni yetishtiriladi. Asosan Qoradaryo bo'ylarida yetishtiriladi. Eng qiziq jihati Bu guruch boshqa suvli hududlarda o'smaydi. Chunki Qoradaryodagina ushbu guruch uchun mos minerallar mavjud. Tub aholi ertalabki To'y oshlarini Faqat Shu guruchdan Osh qilishadi.
Deviz siyosati

**Deviz siyosati** — mamlakat valyuta kursini chet el valyutasini sotish va sotib olish yuli bilan boshqarish siyosati.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devizlar

**Devizlar** (frans. devises) — xorijiy banklarga joylashtirilgan va chet elda xorijiy valyutada toʻlanishi lozim boʻlgan veksel, oʻtkazma, chek, akkreditivlar koʻrinishidagi xalqaro toʻlov vositalari. Keng maʼnoda (aksariyat qoʻllaniladigani ham) chet el valyutasida ifodalangan jami toʻlov vositalari, yaʼni ham toʻlov va kredit hujjatlarini, ham chet el valyutasi (banknotalar, qogʻoz pul belgilari va tangalar)ni ifodalaydi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Devlet

**Vladimir Pavlovich Devlet** [1890.29.9 (11.10), Tambov – 1958.15.12, Toshkent] – opera xonandasi (bariton), Oʻzbekiston xalq artisti (1945). Dastlab Kiyev opera teatri sahnasida chiqqan (1917). 1920—35 yillarda Odessa, Tbilisi, Sverdlovsk, Vladivostok va b. shahar opera teatrlarida ishlagan. 1937-yildan Toshkent rus opera va balet teatri, 1948-yildan Navoiy nomidagi opera va balet teatri yakkaxoni. 1938-yildan Toshkent konservatoriyasida pedagog (1942-yildan dotsent). Ovozi keng diapazonli boʻlib, ijro uslubi yetuk vokal texnikasi bilan ajralib turadi. Onegin, Yeletskiy (P. Chaykovskiy, „Yevgeniy Onegin“, „Qargʻa motkasi“), Knyaz Igor (A. Borodin, „Knyaz Igor“), Rigoletto, Jermon (J. Verdi, „Rigoletto“, „Traviata“), Tonio (R. Leonkavallo, „Masharabozlar“), Eskamilo (J. Vize, „Karmen“) va b. partiyalarni ijro etgan.

## Manbalar
Devon

**Devon** — Sharq adabiyotida sheʼriy toʻplam. Devonda biror shoir sheʼrlari qofiya yoki radiflariga koʻra arab alifbosi tartibida (qofiyalanib keluvchi soʻzlarning oxirgi harflari asosida) joylashtiriladi. Sharkda Devon tuzish shoirning yetuklik belgisi boʻlgan, shoirlar oʻz devonlarining mazmunan va shaklan rang-barang boʻlishiga eʼtibor berganlar. Devon tuzish 10—11-asrlardan boshlangan, uning shakllanish davri Shayx Saʼdip zamonasiga toʻgʻri keladi. Oʻzbek adabiyoti tarixida Devon tuzish Lutfiy, Sakkokiy, Atoiy, Gadoiy kabi shoirlar ijodi bilan bogʻliq. Alisher Navoiy Sharq adabiyoti tarixida mukammal Devon tartib bergan mualliflardan. Devon shoirning oʻzi tomonidan, shuningdek, boshqalar tomonidan ham tuziladi. Navoiy gʻazallarining ilk Devoni nomaʼlum kotib tomonidan tuzilgan (1465). Unda 15-asr adabiyotidagi deyarli barcha sheʼr shakllarini koʻrish mumkin. Keyinroq Devon tuzish ishiga Bobur, Nodira, Ogahiy, Avaz Oʻtar va b. shoirlar ham samarali hissa qushganlar. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida Habibiy, Sobir Abdulla va b. Devon tuzganlar. Ularda gʻazallar hozirgi oʻzbek alifbosi tartibida joylashtirilgan. Sharq poeziyasi taʼsirida Yevropa adabiyotida ham Devon tuzish tajribasi boʻlgan (Gyote, "Gʻarbu sharq devoni").

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devon (maʼnolari)

**Devon**:

* Devon — Sharq adabiyotining sheʼriy toʻplami.
* Devon (idora) — davlat bosh idorasi.
* Devon davri — Yer geologik tarixi paleozoyining toʻrtinchi davri.

.
Devon puli

**Devon puli** — Xiva xonligij soliqlarni yigʻuvchi devonlarning oʻz xizmatlari uchun soliq toʻlovchilardan oladigan puli. D.p. miqsori xonliktomonidan belgilangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devona buva maqbarasi

**Devona buva maqbarasi** – Namangandagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr).
## Tarixi
Devona buva maqbarasi 1725 – 1750-yillar mobaynida bunyod etilgan. Bu maqbara hashar yoʻli bilan Fayziobod qishlogʻida istiqamot qilib kelgan asli Toshkent shahrida tugʻilgan Abdurahmon xoji nomi bilan mashhur inson sharafiga uning qabri tepasiga qurilgan. Xalq orasida u kishi devona kiyimida yurishlari u kishini „Devona buva“ deb nomlanishiga sabab boʻlgan.

Ushbu ziyoratgoh Uychi tumani Fayziobod qishlogʻida joylashgan . Umumiy maydoni 1,4 gektar joyni egallagan ziyoratgohga hamohang ravishda hashar yoʻli bilan jome masjidi qurilishi ham davom etmoqda. Bu yerda bir vaqtning oʻzida besh ming namozxon ibodat qilishi imkoni yaratiladi.

## Tuzilishi
Maqbara murabba tarxli (18,8x18,8 m), shahar tashqarisida joylashgan. Atrofi sinchli devor bilan uralgan. Ziyoratxonahazira, goʻrxona va ayvondan iborat. Shim. va Gʻarb tomondan sinchli devor bilan uralgan ayvon jan.ga qaragan. Haziraga ayvon orqali kiriladi. Kiraverishda ikki tomonga supa ishlangan. Ziyoratxona (10,6x8,6 m) peshtoq gumbazli, toʻrt tomonida eshik oʻrni boʻlib, kiraverishdagi yogʻoch panjaradan xona ichidagi sagʻana koʻrinib turadi. Sagʻana pishiq gʻishtdan qurilgan. Ziyoratxonaning gumbazi yulduzsimon asosgaoʻrnatilgan. Poygumbazidagi tuynuklar orqali xonaga yorugʻlik tushadi. Xona ichi ganch suvoq qilingan. Peshtoqi namoyonlarga ajratilgan, qanosi ganchkori naqshlar bilan bezatilgan. Eshigi yogʻoch oʻymakorligida ishlangan.

## Manbalar
Devonai Gulxaniy

**Devonai Gulxaniy** (13-asr oʻrtalari — Bagʻdod — 14-asr boshlari) — sozanda, bastakor, musiqashunos, shoir. Darvishali Changiynit musiqa risolasida taʼkidlanishicha, Safiuddin Urmaviy butun Sharqda mashhur oʻn ikki maqom tizimini ayni D. G. taklifi bilan ishlab chiqqan. D. G. koʻpgina naqsh, savt, peshrav, debocha kabi shakllarda asarlar yaratgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devonai Hisobiy

**Devonai hisobiy** (15-asr, Xiva, Qorakoʻl) — sozanda, bastakor, xonanda, shoir. Xoʻja Ahror taklifiga binoan Qorakoʻldan Samarqandga koʻchib kelgan va uning xonaqohida oʻzga hofizlar bilan birgalikda Jaloliddin Rumiy, Qosim Anvar va oʻzining gʻazallariga yaratilgan asarlarni kuylagan. Darvishali Changiyning musiqa risolasida D. H.dan koʻpgina naqshlar, peshravlar va sheʼriy devonlar qolgani taʼkidlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devonbegi

**Devonbegi** — 1) oʻrta asrlarda Sharqdagi islom davlatlarida oliy saroy mansablaridan biri. Sugʻorish, moliya, harbiy, aloqa, adliya va b. ishlarni yurituvchi mahkama (devon) boshligʻi; 2) Buxoro xonligida moliya va xoʻjalik ishlarini olib boruvchi mansabdor; 3) Xiva xonligida. D. devon mahkamasi orqali zakot yigʻish va bozorlarda joy puli olish, toʻplangan pullarning sarf-xarajat qilinishiga ham boshchilik qilgan, Bosh D.dan tashqari yana 3 ta D. boʻlib, ular viloyatlardagi bogʻ va dalalardan olingan hosilning hisobini olish, otlarga yem-xashak olib berish va saroyning mayda-chuyda xoʻjalik xarajatlarini ham boshqarishgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devoni arabxona

**Devoni arabxona** — Somoniylar davlati va Buxoro xonligida mamlakat hududida yashaydigan arablar ishlari bilan shugʻullanuvchi devon. Arablar Buxoro xonligida alohidda imtiyozlarga ega boʻlganlar. Ularning bajarilishi boʻyicha ishlarni shu devon boshqargan.

## Manbalar
{{manbalar))
Claude Debussy

**Achille-Claude Debussy** (; 1862.22.8, Sen-Jermen-an-Le, Parij yaqinida — 1918.25.3, Parij) — fransuz kompozitori, pianinochi, dirijyor. Musiqiy impressionizm asoschisi. Parij konservatoriyasida taʼlim olib (1872—84) yurgan paytlarida Rim mukofotiga sazovor boʻlgan. 1885—86 y.lari Rimda, 1887 y.dan Parijda yashagan. Pianinochi va dirijyor sifatida bir nechta mamlakatlarda konsert bergan. Impressionizm va Sharq musiqasi taʼsirida shakllangan uslubi musiqiy-tasviriy vositalarning yorqinligi va nafisligi, garmoniya va cholgʻulashtirish usullari yangiligi, kuylari nozik va goʻzalligi bilan ajralib turadi. "Pelleas va Melizanda" (M. Me-terlink dramasi asosida, 1902) operasi, "Oʻyinlar" (1912), "Kamma" (1912), "Oʻyinchoqlar qutisi" (1913) baletlari, simfonik orkestr uchun "Favnning tushdan keyingi dam olishiga prelyudiya" (S. Mallarme asari asosida, 1894), "Noktyurnlar" turkumi (1899), "Dengiz" (1905), "Iberiya" syuitasi (1908), kantatalar, 50 dan ziyod romanslar, qator cholgʻu (shu jumladan, fortepiano uchun mukammmal turkum) asarlar muallifi. 

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devoni Foniy

"Devoni Foniy" ("Foniy devoni") — Alisher Navoiyning Foniy taxallusi bilan forsiy tilda yozgan sheʼriy asarlari majmuasi. Navoiy bu devonini umrining soʻnggi yillarida, taxminan 1492—1498-yillar orasida tuzgan. Ulugʻ shoir "Muhokamat ul-lugʻatayn" asarida oʻzining forsiy tildagi sheʼrlaridan Xoja Hofiz Sheroziy devoniga oʻxshatib ("Xoja Hofiz tavrida") devon tuzganini maʼlum qilarkan, shunday deydi: "Yana forsiy gʻazaliyot Xoja Hofiz tavridakim, jameʼ suxanadolar va nazmpiyrolar nazarida mustahsan va matbuʼdir, tartib beribmenkim, olti mingdan abʼyoti adadi ("baytlar miqdori") koʻprakdurki, koʻprak ul hazratu (Xoja Hofiz) sheʼriga tatabbuʼ voqeʼ boʻlubdur".

"D.F."dagi sheʼrlarning katta qismini Navoiy salaflari va zamondoshlarining gʻazallariga yozilgan tatabbular tashkil etadi. 554 gʻazaldan 237 tasi Hofiz Sheroziy, 52 tasi Abdurahmon Jomip, 33 tasi Xusrav Dehlaviy, 25 tasi Saʼdiy Sheroziy, 5 tasi Mavlono Kotibiy, 5 tasi Mavlono Shohiy, 4 tasi Kamol Xoʻjandiy va b. shoirlarning gʻazallariga bogʻlangan. Bunda eng koʻp gʻazal Hofiz Sheroziy gʻazallariga bogʻlangani va uning sheʼrlaridan ilxomlanib yozilgani Navoiyning bu buyuk isteʼdod egasiga ixlosi yuksak boʻlganidan dalolat beradi. "D.F."dan Navoiy (Foniy)ning oʻz original gazallari ham oʻrin olgan. Shoir ularni "Muxtara", "Ixtiro" deb atab, shu yoʻsinda tatabbulardan ajratib koʻrsatgan. Shoirning tatabbu, muxtara sheʼrlarida ishq-muhabbat mavzui ham dunyoviy, ham tasavvufiy-majoziy uslublarda kuylangan.

Navoiyning chuqur ijtimoiy-siyosiy va axloqiy mazmunda yozilgan "Tuhfat ul-afkor" qasidasi esa "Sittai zaruriya" toʻplamidan tashqari "D.F." qoʻlyozmalarida ham uchraydi. Bu qasidasi bilan Navoiy oʻzbek adabiyotida bu sheʼriy turni yangi yuksak pogʻonaga koʻtargan. Ushbu qasidani va "D.F."dan oʻrin olgan bir qator sheʼrlarni M. Muinzoda, A. Hayitmetov va b. oʻzbek tiliga tarjima qilishgan. "D.F."ni ilmiy oʻrganish ishiga S.Ayniy, H. Sulaymon, Sh. Shomuhamedov, N. Mallayev, E. Shodiyev, Ali Muhammadiy kabi olimlar munosib hissa qoʻshishgan.

"D.F."ning beshta qad. qoʻlyozma nusxalari mavjud boʻlib, ular chet el qoʻlyozma fondlarida saqlanadi. Jumladan, ikkitasi Fransuz Milliy kutubxonasi (Parij)da, yana ikkitasi Turk islom muzeyi kutubxonasida va "Nuri Usmoniya" kutubxonasi (Turkiya)da, yana biri Tehrondagi Eron Davlat majlisi kutubxonasida saqlanadi. Bu qulyozmalarning aksariyati Navoiy hayotligida koʻchirilgan, ulardan mukammal va toʻligʻi Parijdagi Milliy kutubxonada saqlanayotgan nusxadir. Unda 554 gʻazal, 1 musaddas, 1 marsiya, 72 qitʼa, 73 ruboiy, 16 tarix, 373 mu-ammo, 9 lugʻz (sheʼriy topishmoq) — jami 1131 sheʼr boʻlib, 6197 baytni tashkil etadi. Ushbu devonni Oʻzbekistonda ilk bor professor Hamid Sulaymonov nashrga tayyorlagan (Alisher Navoiy, Asarlar [15 jildli], T., 1965, 5-j.).

Abduqodir Hayitmetov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devoni hikmat

„**Devoni hikmat**“ — Ahmad Yassaviyning sheʼrlarini oʻz ichiga olgan majmua. Asl nusxasi saqlanmagan. 19-asrdan boshlab Toshkent, Buxoro, Kogon, Qozon, Istanbul sh.larida bir necha bor nashr etilgan. Mavjud qoʻlyozma va bosma nusxalar bir-biridan farq qiladi. Ahmad Yassaviy „Devoni hikmat“ ni shu nom bilan kitob tarzida tartib bermagan. Uni Yassaviyning murid va izdoshlari tuzishgan. Yaʼni ustozlarining hikmatlarini bir joyga jamlab, unga „Devoni hikmat“ nomini berishgan. Yassaviylik tariqatiga kirganlar uchun „Devoni hikmat“dagi sheʼrlarni oʻqib yod olish, hatto qobiliyati yetadiganlar uchun shunday shaklda sheʼrlar yozish tariqatning daxlsiz talablaridan hisoblangan. Yassaviylik tariqati koʻplab shoirlarni yetishtirib chiqarishda oʻziga xos maktab vazifasini bajargan. „Devoni hikmat“dagi hamma sheʼrlar ham Yassaviyga mansub emas. Unda Yassaviy izdoshlarining ijod namunalari ham kiritilgan. Asar poetik jihatdan xalq qushiklariga yaqin. Shu bois u xalq ommasi orasida keng tarqalgan. Natijada Yassaviy hikmatlari ogʻizdan-ogʻizga kuchib, kitobdan-kitobga oʻtib, oʻz asl tilini va uslubini oʻzgartirgan, ammo ularning asosiy gʻoyaviy mazmuni saqlanib qolgan.

„Devoni hikmat“ islom dini asoslaridan bahs etuvchi, shariatning ahkomi va ahli sunnatning aqidalaridan saboq beruvchi, tasavvuf sirlari va tariqatning odobu arkoni yoritilgan qomusiy harakterdagi asardir. Unda ilohiy ishq gʻoyasi va didaktik mazmun yoʻnalishi yetakchilik qiladi. „Devoni hikmat“da munojot, qasida, munozara janri talablariga muvofiq keladigan sheʼrlar bilan bir qatorda, „Meʼrojnoma“ (Hazrat Muhammad alayhissalom madh etilgan manzuma) ham oʻrin olgan.

Yassaviy tariqati turli davrlarda va turli joylarda Ahmad Yassaviyning koʻplab shogirdlari va muxlislari tomonidan davom ettirilgan. Sulaymon Boqirgʻoniy, Bobo Mochin, Shamsiddin Oʻzgandiy Xudoydod, Qul Nasimiy, Ubaydiy va b. tasavvuf shoirlar „Devoni hikmat“ taʼsirida bir qator asarlar yozgan. Shu bois „Devoni hikmat“ faqat Yassaviyniki boʻlmay, Yassaviy tariqatining bir necha asrlik umumiy bir adabiy yodgorligi hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Ibrohim Haqqul, Ahmad Yassaviy, T., 2001.
Devoniy

**Devoniy** (taxallusi; asl ism sharifi Muhammadkomil Ismoil Devon oʻgʻli) (1883, Xiva yaqinidagi Sangar qishlogʻi – 1938, Urganch) – shoir. Xivadagi Arabxon madrasasida taʼlim olgan, fors tili, xattotlik sanʼatini oʻrgangan. Feruz saroyida birmuncha vaqt kotiblik qilgan. Sheʼrlarida zamona nosozliklarini tanqid qilgan, maʼrifatparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan („Afsus“ radifli va b. sheʼrlari). Shoir ijodiga Tabibiy („Majmuat ush-shuaro“) va Laffasiy („Tazkirai shuaro“)lar yuqori baho berganlar. Devoniyning devonlari asl nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 901, 906, 1142) va oʻgʻli Hamza Komilovning shaxsiy kutubxonasida saqlanadi.
## Tarjimayi holi
Devoniy 1883-yil Xivaga yaqin boʻlgan Sangar qishlogʻida tugʻilgan. Ilk tahsilni eski maktabda oʻqigan. Uning eski maktabdagi ilk ustozi mulla Abdulla boʻlgan. Soʻng Xivadagi Arab Muhammadxon madrasasida mudarris Yusuf hoji (Doiy) qoʻlida oʻqigan. Xattotlik sanʼati va fors tilini oʻrgangan. Muhammad Rahimxon II saroyida biroz vaqt kotiblik qilgan. Xattot, bastakor, naqqoshlik bilan shug'ullanuvchi amakisi Xudoybergan Muhrkan (1822—1920)ga shogird tushgan. Ustozining tavsiyasi bilan saroyda xattotlik ishiga olinadi. 1910-yildan boshlab Xivaning bosh vaziri Islomxoʻjaning maxfiy kotibi boʻlgan. Devoniy Xorazm musiqa sanʼatining rivojida muhim rol oʻynagan. XX asrning 20-yillarida Xorazm mumtoz musiqasiga oid dutor maqomlarining yetti turkumini kuy va soʻz matnlari bilan Olti yarim maqom (Tanbur maqomlari)ga qoʻshib yozib olgan

1922-yilda Devoniy Xiva shahriga kelgan shoir Hamza Hakimzoda Niyoziy bilan birgalikda madaniy sohani rivojlantirish uchun birga faoliyat olib borgan. Hamza maʼlum vaqt Devoniyning uyida yashagan.

Devoniy 1930-yillar qatagʻoni paytida Xivadan chetroq boʻlgan Toshhovuz shahriga koʻchib oʻtadi. 1937-yilning oktyabrida hibsga olinib Urganch qamoqxonasiga yuboriladi. Hibsga olingan vaqtda qoʻlidagi 25 ta turli xil asbob-uskunalar tortib olinib, musodara qilinadi.
Muhammadkomil Ismoil Devon oʻgʻli 1938-yili Urganchdagi qamoqxonada vafot etadi. Undan ikki farzand qolgan. Qamoqqa olingan paytda farzandlari Magaram 13 yosh, Hamza 5 yosh boʻlgan. Oʻgʻli Hamza Komilov 1943-yilda Toshkentga joʻnatiladi. U 1943-yildan 1956-yilgacha U.Yusupovning Doʻrmon joylashgan dala hovlisida yashagan. Doʻrmonda joylashgan Pushkin nomidagi 24-maktabda taʼlim oladi. Soʻng toʻqimachilik texnikumiga oʻqishga kiradi va qurilish boʻlimini tugatadi. Qarshi shahrida maʼlum muddat ishlab, soʻng Xorazmga qaytadi. Hamza Komilov Xivadagi „Mevaston“ nomli mahalla fuqarolar yigʻiniga raislik qilgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devonkoʻl kollektori

**Devonkoʻl kollektori** - Xorazm viloyatidagi yirik kollektor. Uning 1-navbati 1953-yilda (uzunligi 38,6 km, suv sarfi 5,3 m3/s), 2-navbati 1957-yilda (uzunligi 39,7 km, suv sarfi 7,0 m3/s) qurilgan. 1967—74-yillarda rekonstruksiya qilinganidan keyin uzunligi 39,7 km, suv sarfi 13,2—23,0 m3/s ni tashkil etdi. Kollektor Xorazm viloyati Gurlan tumanida dehqonchilik qilinadigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, shoʻr va drenaj, tashlama suvlarni chiqarib yuborishga xizmat qiladi. Devonkoʻl kollektori suvlari Daryoliq kollektoriga quyiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sanʼat Devonov

**Sanʼat Devonov** (1932.9.5, Xonqa tumani — 2016.04.27) — aktyor va rejissor. Oʻzbekiston xalq artisti (1976). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1973). Xorazm teatrida aktyor, rejissor (1946—84), direktor (1963—67). 1984—86-yillar kinoaktyor studiyasining, 1986—87-yillar Abror Hidoyatov nomidagi oʻzbek davlat drama teatrining va 1987—93-yillar Hamza teatrining direktori. 

Harakat bilan nutqning rangbarang, musiqiy va maʼnodorligi, chuqur iztiroblar orqali qahramonning ichki dunyosini ocha bilish, chin muhabbat, insonparvarlik ifodalari Devonov ijodiga xos. Devonov teatrda 150 dan ortiq rol oʻynagan. Eng yaxshi rollari: Askar („Arshin mol olon“), Tohir („Tohir va Zuhra“), Navoiy („Navoiy Astrobodda“), Hamlet („Hamlet“), Beruniy („Abu Rayqon Beruniy“), Ibn Sino („Ibn Sino“), Farib („Oshiq Gʻarib“) va boshqalar. 

„Oʻliklar kechirmaydi“ (Oʻlmas Umarbekov), „Onalar“ (P. Tlegenov), „Layli va Majnun“ (Xurshid) kabilar Devonov sahnalashtirgan muvaffaqiyatli spektakllardandir. Kinodagi asosiy rollari: Yoʻlchi („Qutlugʻ qon“), Sharif („Maftuningman“), Juma („Qizilqum“), Abdugʻaniboy („Yulduzlar jamoli“), Rizayev („Uzoq-yaqin yillar“), Karvonboshi („Sevgi haqida afsona“), Amir Nasrullo („Choʻloq darvish“) va boshqalar, shuningdek, telefilmlarda („Shashmaqom“da xon, „Jaloliddin Manguberdi“da Muhammad shoh, „Xorazm afsonasi“da Ali, „Diyonat“da Boʻriboyev, „Ilondan qoʻrqmang“da Toshmatov va boshqalar) ham rollar ijro etgan. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan taqdirlangan (2001).

## Manbalar

## Havolalar
* Sanʼat Devonov kino-teatr.ru saytida
Devoni vazir

**Devoni vazir** (kalon) — Somoniylar davlati va Buxoro xonligida davlat daftar yozuvlarini nazorat qiluvchi va b. devonlar ishini boshqaruvchi devon. Viloyatlar, xiroj, tanho, mulk yerlaridan tushumlar daftari shu D.v.da saqlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devoni toʻshakxona

**Devoni toʻshakxona** - Buxoro amirligida davlat omborxonasi (toʻshak, qurol-yarogʻ, kiyim-kechak va hokazo) hisobkitobini olib boradi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devor

**Devor** – 1) bino, uyning tomini koʻtarib turuvchi yoki xonalarga ajratuvchi tik qismi. Bino va uylarda yuk tushuvchi (tomni koʻtarib turuvchi) devorga va faqat xonalarni ajratib va toʻsib turuvchi – pardevorga; ichki va tashqi devorlarga boʻlinadi. Devor pishitilgan loydan (paxsa devor), pishiq gʻisht va xom gʻishtdan (gʻishtin devor), tosh, shlak-beton va temir-betondan (tosh devor) qilinishi, pardevor yaxlit gips plitalardan ham koʻtarilishi mumkin. Gʻishtin devor yarim, bir, bir yarim, ikki gʻishtli qilib teriladi. Devorning qalin va yupqa, yigʻma va yaxlit, terilgan va urilgan xillari boʻladi. Har qanday devor tashqari va ichkaridan har xil usulda (somon suvoq, sement suvoq, alebastr, ganch suvoq va boshqalar) suvab qoʻyiladi. devor koʻzli (deraza va eshik oʻrinlari tashlab ketilgan) va koʻzsiz yoki yaxlit boʻladi; 2) biror narsaning (oshqozonning, dvigatelnuing) atrofini oʻrab olgan yoki boʻlimlarga ajratgan qismi (oshqozon devori, silindr devori); 3) biror yerni (masalan, hovlini), hududni oʻrab olgan yoki qismlarga ajratib turgan gʻov, toʻsiq; paxsa, shox-shabba, taxta, temir-beton, gʻishtdan qilinishi mumkin; 4) qalʼa, qoʻrgʻon, shahar va hatto biror davlatni oʻrab, dushman hujumidan mudofaa qilish uchun quriladigan inshoot. Masalan, XV asrda Toshkent bir necha darvozali keng paxsa devor bilan oʻralgan. XIX asr oʻrtalarida Toshkent beklarbegisi taʼmirlattirgan devorning 12 darvozasi va 2 qofqasi (oʻrtacha eshigi) boʻlgan. Mil. av. IV—II-asrlarda Xitoyda Buyuk Xitoy devori bunyod etilgan.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devorzanlik

**Devorzanlik** — paxsa, guvala, gʻisht, toshdan devor urish kasbi. Shu kasb bilan shugʻullanuvchi usta devorzan yoki devorkash deb ataladi. D. kasbi Oʻrta Osiyoda, xususan, Oʻzbekistonda oʻtmishda juda keng tarqalgan boʻlib, avloddan-avlodga, ustadan shogirdga oʻtib kelardi. X°3- gʻisht teruvchilik kasbi D.ning yangi, zamonaviy shakli boʻlib, bunga maxsus oʻrgatiladi, oʻqitiladi.D. xususiy uylar qurishda hozir ham asqotadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devori qiyomat

**Devori qiyomat**, Devori koʻndalang — arxeologik yodgorlik, qad. Samarqand va uning atrofidagi qishloqlarni uragan mudofaa devori harobasi (mil. av. 4—2-asrlar — mil. 8-asr). Samarqandning jan.da Dargʻom kanalining oʻng qirgʻogʻi boʻylab koʻtarma (bal. 4 m gacha, kengligi 12 m, uz. 50 m) shaklida saqlanib qolgan. D.q. harobasini V. L. Vyatkin tekshirgan (1903). 1936 yilda M. Ye. Masson Sharq geograflari maʼlumotlari bilan arxeologik qazish-malar natijalarini qiyoslagan. 1969 yilda Yu. F. Buryakov, M. M. Toshev arxeologik qazishmalar olib borgan. Oʻrta asr Sharq manbalarida yozilishicha, D.q.ning uz. 12 farsax (72&nbsp;km), bal. 14 gaz (taxminan 10 m) boʻlib, tepasi kungurador burjlar bilan mustahkamlangan 12 darvozasi boʻlgan. Devorning eng chet nuqtalari sharqda Choʻponota tepaligining yon bagʻirlari, janubida Dargʻom kanaliga yaqin joy, gʻarbda Xeshrav qishlogʻi va shim.da Qunduz Soʻfi qishlogʻi boʻlgan.

Arxeologik tadqiqotlar natijasida D.q.ning ayrim qismlari turli davrlarda qurilganligi aniqlandi. Dastlab (mil.av.4-asr) D.q.ning shim. qismi paxsadan 2 qator qilib, oʻrtasi yoʻlaksimon xonalar shaklida qurilgan. Keyinchalik bu xonalarga murdalar koʻmilgan. Abu Muslim buyrugʻi bilan D.q. 752—753 yillarda jan.ga 7,5 farsax (45&nbsp;km) davom ettirilib, yangi aholi zich yashaydigan hudud oʻrab olingan. U paxsa va xom gʻishtdan qurilgan. D.q.ning jan. qismi 1466 yildan boshlab Devori koʻndalang deb atalgan. 19-asrda esa Iskandar devori degan nom bilan ham yuritilgan. Bu devor D.q. deb 18-asrdan soʻng atala boshlagan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devpechak

**Devpechak** (Cuscuta L.) — chirmovuq-doshlar (Cuscutaceae)ra mansub bir va koʻp yillik tekinxoʻr oʻsimlik. Vatani — Amerika va Afrika. Oʻrta Osiyoda 5 turi tarqalgan. Bularning har biri 150—200 gacha oʻsimlik turini zararlab, hosilning koʻp qismini nobud qiladi, sifatini pasaytiradi. Ildizi, bargi boʻlmaganidan xlorofill yoʻq. Poyasi (0,5—7,5&nbsp;mm gacha) sargʻish yoki sargʻishpushti, sershox. Guli oq va oqish-pushti, oval shaklda. Chanogʻi qalpoqsimon, serurugʻ. Urugʻi dumaloq yoki tuxumsimon, uchli, gʻadir-budur, usti qattiq poʻst bilan qoplangan. D., asosan, urugʻidan va qisman poyasidan koʻpayadi. Tuproqda qishlab chiqqan urugʻlari mart— aprel oylarida unib chiqadi. Oʻsimtalari dastlab kuniga 2—3 sm, 10-kundan boshlab 12—15 sm dan oʻsadi. Oʻsimtalari biror oʻsimlikka chirmashib, urugʻidan ajraladi, oʻsimlik tanasiga 2— 4 marta spiral shaklida oʻralib oladi va soʻrgʻichlari bilan oʻsimlik shirasini soʻra boshlaydi. Natijada oʻsimlikda modda almashinuvi buziladi, Hosili kamayadi, hatto qurib qoladi. D., asosan, mevali, manzarali, oʻrmon daraxtlari, tok, buta, rezavor, subtropik va sitrus oʻsimliklariga tushib, xalq xoʻjaligiga katta zarar keltiradi. Kurash ch oral ar i: D. tushgan daraxt novdalari qirqib yoqiladi, kuchli zararlanganlari tupi bilan kovlab yoʻqotiladi. Bogʻ, tokzor, koʻchatzor va daraxtzorlarda qator oralari haydab qoʻyiladi, daraxtga tushgan D.ni kimyoviy usulda yoʻqotish chorasi hozircha ishlab chiqilmagan (imkon qadar qoʻlda tozalanadi). Ekin maydonlari, yoʻl yoqalaridagi oʻsimliklarga tushgan D.ni yoʻqotish uchun esa nitrafenning 4% li eritmasi bilan gektariga 1200 l normada dorilanadi (qarang Zarpechak).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devxona platosi

**Devxona platosi** — Qashqadaryo viloyatining janubi-gʻarbidagi plato. Sharq va shimoli-sharqda Qarshi choʻliga tutashgan. Mutlaq balandligi janubida 340-354 m dan shimolida 226-230 m gacha. Doʻng qum (bal. 1—2,5 m), marzali kum shakllari (2-5 m) mavjud. Qumli yerlarda uz. 400 m dan 500 m gacha, eni 170 m dan 1000 m gacha boʻlgan berk botiqlar bor. Ular asosan shamol taʼsirida vujudga kelgan, baʼzilarining tubi shoʻrxokdan iborat.

Devxona platosi zamini neogen (oqchagʻil yarusi) davrining qumtosh, gil, qumlardan tashkil toptan, ular ustida toʻrtlamchi davrning qalinligi 10-15 m li qum va qumoklari bor. Doʻng qumlarda juzgʻun, cherkez, singren, shuvoq, qizboltir, yantoq, efemerlar tarqalgan. Qorakoʻl qoʻylari uchun yil boʻyi yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Deggaron masjidi

**Deggaron masjidi** — Navoiy viloyati Karmana tumani gʻarbida Hazora qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik. 8—9-asrlarda qurilgan bino oʻrniga 11-asrda masjid bunyod etilgan. Keyinchalik degrez (choʻyangar) ustalarning mahalla guzarida joylashgani uchun Deggaron masjidi deb nomlangan. Inshoot Zarafshon daryosining chap qirgʻogʻida, endilikda vayronaga aylangan, lekin avvallari yaxshi mustahkamlangan himoyalangan qishloq hududida barpo etilgan. Keyinchalik Deggaron qishlogʻi masjiddan sal nariroqdagi hududga siljigan.

Tashki koʻrinishi kub shaklida, usti gumbazlar bilan yopilgan, xona ichida pishiq gʻishtdan 4 gula (ustun) ishlangan. Qolgan devori xom gʻishtdan tiklanib, yuzasi pishiq gʻisht bilan qoplangan. 4 rukn-ustun (diametri 128 sm) xonaqoh ichini devorsiz 9 qismga ajratgan, markaziy qismi nisbatan yirikroq gumbaz bilan yopilgan, boshqa qismlarga — bir tomonidan devorga, qarshi tomonidan ustunga tayantirib yana 8 ta kichik gumbaz ishlangan. 20-asrda masjidning jan. va sharqida xonaqohga taqab sinchkor ayvon qurilgan, jan. ayvon bir qator ustunli, sharqiysi (jan. ayvonga nisbatan ikki hissa keng) ikki qator ustunli. Ayvon ustunida binoning 1910-yilda qayta qurilgani qayd etilgan. Keyinchalik ayvonlari vayron boʻlgan. Deggaron masjidi islomiyat davrining Oʻrta Osiyoda saqlanib qolgan qad. sajdagohi sifatida meʼmoriy oʻziga xosligi va sodda salobati bilan diqqatga sazovor.

Masjid haqida tarixchilar va arxeologlar turli xil fikr bildiradilar. Rus arxeologi Vasiliy Shishkin Deggaron masjidi VIII—IX asrlarda avvaldan maxsus tayyorlab qoʻyilgan pishiq gʻishtdan barpo etilgan degan maʼlumot beradi. Shishkinning qoʻshimcha qilishicha, masjid Ermitaj hamda Oʻzkomtaris ekspeditsiyasi vakillari tomonidan 1934-yilning may oyida ochilgan. Keyinchalik arxeolog Aleksandr Yakubovskiy 1939-yilda Deggaron masjidi tarixini oʻrganishga kirishgan. A.Yakubovskiy maʼlumotlariga koʻra, Deggaron masjidi Buxoroda joylashgan Ismoil Somoniy maqbarasidan ham qadimiyroqdir. Adabiyotshunos olim Natan Mallayev Deggaron masjidi XI asrda barpo etilgan deb maʼlumot bergan. Uning aytishicha Qoraxoniylar va Xorazmshohlar hukmronligi davrlarida bir qancha binolar qurilgan va ularning baʼzilari saqlanib qolgan. Ulardan biri Hazora qishlogʻida joylashgan XI asrda barpo etilgan Deggaron masjididir. Tarixiy obida zardushtiylik dini anʼanalari boʻyicha qurilgan.

Deggaron masjidi sovetlar hukmronligi yillarida taʼmirtalab ahvolga kelib qolgan edi. 1975-yilda masjidni taʼmirlash ishlari olib borilgan. Rekonstruksiya ishlarida hazoralik ustalar ishtirok etgan. Ular masjidning old qismiga peshayvon oʻrnatib, uning asl koʻrinishiga olib kelishga harakat qilganlar. Keyinchalik masjid ichida muzey tashkil qilingan. Mezeyga qadimiy jihozlar va ashyolardan iborat eksponatlar qoʻyilgan. Deggaron masjidining qurilishi bu davrda Hazora hududida hunarmandchilik, savdo ishlari rivojlanganligi bilan bogʻliqdir.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degelmintizatsiya

**Degelmintizatsiya** (de... va gel-mintlar) — gelmintlarni barcha rivojlanish fazalarida yoʻqotishga qaratilgan davolash-profilaktika tadbirlari majmui. Gelmintlar yuqqan oʻsimliklar va hayvonlar, chorvachilik binolari va asbob-anjomlari, dalalarga oʻgʻit sifatida solinadigan goʻng , yaylovlar, podalar dam oladigan (yotqiziladigan) joylar D. qilinadi. D. farmakologik antgelmintiklar yordamida (albendazol, mebendazol, paperazin, fenbendazol va b.) hamda fizik (qoʻylarda senuroz, odamlarda exinokokk pufaklarini xirurgik yoʻl bilan olib tashlash), mexanik (krramollarda telyaziyalarni koʻzdan yuvib chiqarish va b.), biologik (bakterial preparatlar, emlash va hokazo) usullar orqali amalga oshiriladi. Har bir hayvonga alohida yoki bir guruhga maʼlum miqdorda antigelmint preparatlari suv yoki yem bilan aralashtirib beriladi. Hayvonlarda davolash (yilning har qanday davrida gelmintozlarning birdan tarqalishi yuz berganda), profilaktik (rejali ravishda gelmintozlar klinik koʻrinishlarining oldini olish uchun yilning maʼlum davrida); diagnostik (gelmintozlarning bor-yoʻqligini aniqlash maqsadlarida) D. oʻtkaziladi. Hayvonlar parvarishida ishlatiladigan asbob-anjomlar qaynoq suv, bugʻ, olov bilan; yaylov va oʻtloqlar gelmintlarning biologiyasiga qarab ularni davriy ravishda oʻzgartirib turish yoʻli bilan D. qilinadi. Goʻng biotermik usulda yuqumsizlantiriladi. Oʻsimlik urugʻi uzoq vaqtgacha yuqum manbai boʻlishi mumkin, shu sababli ularni D.lashda turli kimyoviy vositalar qoʻllanadi.

Hoshim Nurmamatov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edgar Degas

DEGA (Degas) Iler Jermen Edgar (1834.19.7 - Parij - 1917.27.9) - fransuz rassomi va haykaltaroshi, impressionizmning yetuk namoyandasi. Parijdagi nafis sanʼat maktabida taʼlim olgan (1855—56), Italiyada yashab Ilk uygʻonish davri sanʼatini oʻrgangan (1854—59). D. hayotni, zamonaviy shaharni va uning koʻchalari, maydonlarini, odamlari (holati, kayfiyatlari)ni oʻta sezgirlik bilan butun goʻzalligi va tabiiyligini haqqoniy aks ettirgan. D. asarlari nozik va aniq rasmi, shakllarni kutilmagan tarzda berilishi bilan ajralib turadi ("Qahvaxona ayvonidagi ayollar", 1877; "Yulduz", 1878; "Moviy raqqosalar", 1880—90 va b.). 1880-yillar oxiridan xaykaltaroshlikda ijod qilgan, raqqosalar, choʻmilayotgan ayollar, otlar va b. shakllarda lahzalik harakat, holatni nafis ifodalashga erishgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devcharx

**Devcharx**, katta charx — kad. xonaki pillakashlik korxonasida turli dastgoh (avursak, dugdon, tegirmon va choridon)ni harakatga keltiradigan ulkan charx, (diametri 2,5 m); ashtob yoki katta charx deb ham yuritilgan. D.ni aylantirish ogʻir ish boʻlgan. Margʻilonlik usta Yusufjon Maʼrufjonov bu mehnatni yengillashtirish niyatida 1942 yilda D.ni 2 baravarga kichraytirdi; 1944 yilda esa u D.ni motor bilan harakatlanadigan qildi. Atlas, beqasam, shoyi va b. matolar pishirilgan tayyor ipaklardan toʻqiladigan boʻlgach, D. ishlatilmay qoʻyildi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degeneratsiya

**Degeneratsiya** (lotincha degenero — bu-zilaman) — oʻsimlik, hayvon organizmidagi biror xil biologik belgi va xususiyatning irsiy kasalliklar yoki yashash sharoitining ogirlashib qolishi tufayli buzilishi, yomonlashib aynib qolishi. Baʼzi organ va toʻqimalarning normal individual rivojlanish jarayonida yoʻqolib ketishi (mas, itbaliklar oʻsib, baqaga aylanganda dumining yoʻqolishi), filogenetik taraqqiyot jarayonida kichrayib, boshqacha boʻlib qolishi yoki moddalar almashinuvi oʻzgarishi natijasida yemirilishi ham D. deyiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degeres qoʻyi

**Degeres qoʻyi** — yarim mayin, uzun junli goʻshtdor-jundor qoʻy zoti. Olmaota viloyati (Qozogʻiston)dagi "Degeres" ot zdida shropshir, perekos zotlari qoʻchqorlarini dumbali jaydari sovliklar bilan chatishtirib yetishtirilgan (akad. V. A. Balmont, T. B. Bokenbayev, M. A. Aletov, A. V. Chelodnov). 1980 yildan zot tariqasida tasdiqlangan. D.q. yirik, mutanosib jussa tuzilishiga ega zot. Dumbasi va bir xil yarim mayin juni bilan ajralib turadi. Choʻl va chala choʻl ikdimiga yaxshi moslashgan. Serpushtligi 92 — 120%. Koʻchqorlarining vazni 90—110 (ayrimlari 135 kg), sovliklariniki 58— 65 kg. Sovliklaridan 3—3,5 kg, qoʻchqorlaridan 6,5—7 kg jun qirqib olinadi. Bulardan 58—65% toza jun chiqadi. Juni oq, uzun (qoʻchqorlariniki 14— 16 sm, sovliklariniki 9—11 sm), si-fati va yigirilish xususiyati aʼlo darajada. 1959 yildan D.q. Oʻzbekistonga keltirilgan. Goʻsht-yogʻ yoʻnalishidagi dumbali mahalliy jaydari qoʻylar bilan chatishtirilgan, lekin tajribalar kutilgan natijalarni bermadi. D.q. qoʻchqorlaridan dumbali qoʻy zotlarini yaxshilashda foydalanilgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degidratlanish

**Degidratlanish** (de va gidratlanish) — anorganik yoki organik moddalardan suv ajralishi. 1) kimyoda — Degidratlanish termik jarayonda koʻpincha katalizatorlar (konsentrlangan sulfat, fosfat kislotalar, alyuminiy-oksid va b.) ishtirokida sodir boʻladi. Efirlar, kislota angidridlari, olefinlar va b. moddalar olishda qoʻllanadi; 2) geologiyada — Degidratlanish yerpoʻstidakengtarqalgan jarayon boʻlib, foydali qazilmalarning hosil boʻlishida katta ahami-yatga ega. Mas, opal mineralining suvsizlanishidan xalsedon va kvars mine-rallari hosil boʻladi. Ular xalq xoʻjaligida keng qoʻllanadi. Organizmda ham degidratlanish jarayoni boʻlib turadi, ular fer-mentlar ishtirokida roʻy beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degidrator

**Degidrator** — neft emulsiyasi tarkibidagi suvni ajratuvchi asbob. Bu ishni yuqori chastota va yuqori kuchlanishli elektr maydoni taʼsirida amalga oshiriladi. Degidrator metall korpusdan iborat boʻlib, ichida elektrod oʻrnatilgan ebonit izolyator joylashgan. Izolyator boltlar bilan korpus flanetsi 2 ga mahkamlangan. Metall oʻzak 4 dan elektrodga kuchlanish beriladi. Degidrator disk 5 yordamida transformator xonasiga oʻrnatiladi. Degidratorning elektr qismi transformator, qarshilik, razryadnik va kondensatordan tuzilgan. Degidrator neftni qayta ishlash korxonalarida qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degidrogenlash

**Degidrogenlash** (de... va gidrogenlash) — organik birikmalardan katalizator ishtirokida vodorod ajra-tib olish reaksiyasi. Elektron almashinish bilan sodir boʻladigan oksidlanishqaytarilish jarayonlariga kiradi. Gidrogenlash uchun yaroqli katalizatorlarning kupi D. uchun ham ishlatiladi. D. yuqori temperaturada boradi. Bosimning oshishi D. jarayoni bilan susayadi. Uglevodorodlarni D.da tarkibida Sg2O3 va MoO3 boʻladigan katalizatorlar koʻproq ishatiladi. Sanoatda D.dan foydalanib, yuqori sifatli yoqilgʻi hamda monomerlar oli-nadi. Alyumoxrom katalizatorlari ishtirokida normal parafin uglevodorodlarni degidrogenlab, olefinlar va diolefinlar olinadi. Shu usuldan foydalanib, neft bilan birga chiqadigan yoʻlakay gazlar hamda neft mah-sulotlaridan butadiyen va izopren, bulardan esa kauchuk olinadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degrez

**Degrez** (fors. — qozon quymoq) — qozon quyuvchi, umuman choʻyandan turli buyumlar kuyuvchi usta (yana qarang Degrezlik). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degrezlik

**Degrezlik**, choʻyangarlik — 1) choʻyan eritib, undan turli buyumlar quyish kasbi. Oʻzbekiston hududida qadimdan choʻyandan urush qurollari, hunarmandlik, qishloq xoʻjaligi va roʻzgʻor buyumlari (mas, qozon) yasalgan. Choʻyan buyumlar zaxda zanglab, uzoq turmasligi sababli arxeologik qazilmalar namunalari orasida qadimdan qolgan choʻyan buyumlar kam uchraydi. Muzeylarda saqlanayotgan chuyan buyumlar 15-asrdan keyingi davrlarga mansub. Bobur "Boburnoma" asarida choʻyan quyish jarayonini yozib qoldirgan. 16-asr yozma manbalarida "degrez" soʻzi bilan bir maʼnodagi "choʻyangar" soʻzi ham uchraydi. Oʻrta asr maʼdansozligida mehnat taqsimoti oqibatida choʻyan, jez va birinj (bronza) dan qurol, asbob va buyumlar quyish alohida-alohida tarmoklarga ajralgan. Choʻyangarlar qozon, qorachiroq, chiroq-poya, miltiq nili kabi choʻyan buyumlarni, hatto zambarak, toʻp-shashvar ham quyganlar. 19-asrdan boshlab uy-roʻzgʻor buyumlari (qozon, obdasta va b.) asosan Rossiyadan keltirilishi oqibatida Oʻrta Osiyoda D. kasbi ancha sustlashdi. D. eritish va quyish jarayonlariga boʻlinadi. Degrezlar gʻoʻla choʻyan yoki eski choʻyan buyumlarni sodda usulda (yondoʻkon va vagrankat) eritib va maxsus qoliplarga quyib, turli buyumlar yasaganlar. Bunda ogʻir qoʻl mehnati talab qili-nar edi. 20-asrda ogʻir sanoatning rivojlanishi tufayli D. kasbi ancha barham topdi; 2) joy (mahalla) nomi. Ilgari bir xil kasb bilan shugʻullanuvchi kishilar alohida mahalla yoki guruh boʻlib yashashgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degustatsiya

**Degustatsiya** (lotincha degusiatio — tatib koʻrish) — tamaki, choy, vino, kandolat, oziq-ovqat mahsulotlari, non, goʻsht, sut mahsulotlari va b. sifatini xidlab, rangini, mazasini koʻrib baholash (k,. Chashnachilik).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Richard Dedekind

**Julius Wilhelm Richard Dedekind** (1831.6.10 — Braunshveyg — 1916.12.2) — nemis matematigi; Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1880). Ilmiy ishlari sonlar nazariyasiga, algebra va matematik analizga doir. Koʻp ishlari algebraik sonlar nazariyasiga taallukdi. Matematikada muhim boʻlgan ideal obraz kabi tushunchalarni kiritgan. D. xdqikiy sonlar nazariyasini asoslovchi tizim (Dedekind kesimi) muallifi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dedekind kesimi

**Dedekind kesimi** - irratsio nal sonlarni aksiomatik kiritish usuli. Yu. Dedekind 1872 yilda ishlab chiqqan. Bu usulga koʻra, ratsional sonlar toʻplami ikki sinfga — "quyi" va "yuqori" sinflarga boʻlinadi, "yuqori" sinfga tegishli istalgan son "quyi" sinfdagi har qanday sondan katta; agar "yukrri" sinfda eng kichik son, "quyi" sinfda esa eng katta son boʻlmasa, bunday kesim (boʻlinish) biror irratsional sonni bildiradi. Irratsional sonni kesim yordamida bunday aniqlash, baʼzan, Dedekind aksiomasi deyiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Christian de Duve

**Christian de Duve** (1917.2.10, Temsditton, Buyuk Britaniya) — belgiyalik biokimyogar. Tibbiyot Kirollik akademiyasi va Belgiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. D. qandli diabetni davolashda ishlatiladigan insulin hamda glyukagonning biokimyosini oʻrgangan. Sub-hujayraviy tuzilma — lizosomalarni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1974, J. E. Palade va A. Klod bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Semyon Dejnyov

**Semyon Ivanovich Dejnyov** (taxminan 1605— 1673, Moskva) — rus yoʻl ochuvchi-sayyohi, dengizchisi. Sharqiy Sibirdagi kazak polklarida xizmat qilgan. 1640— 42 yillarda Osiyoning chekka shimoli-sharqiy qismini kolonizatsiyalashtirish va Rossiyaga qoʻshib olishga tayyorgarlik koʻrish maqsadida tuzilgan ekspeditsiyada qatnashgan. Oymyakonda boʻlgan. Mahalliy aholidan zurlik bilan davlat xazinasiga sobol (sibir yoki Kamchatka suvsari) moʻynasidan yasoq toʻplagan. 1648-yil navbatdagi ekspeditsiya bilan kemada shimoliy suv yoʻlidan sharqqa tomon suzib, Osiyoning eng chekka nuqtasiga yetib borgan. Soʻngra Osiyo va Amerika oraligʻidagi boʻgʻoz (Bering boʻgʻozi)dan birinchi marta oʻtgan va Chukotka ya. o.ni aylanib, quruqlikdan Kolima daryosining quyilish joyiga yetib borgan. Anadir va Anyuy darelarini haritaga tushirgan. Kazak atamani unvonini olgan. Dejnyov nomiga Osiyoning eng shimoli-sharqiy chekka nuqtasi, Chukotkadagi tog tizmasi, Bering dengizi gʻarbiy sohilidagi qoʻltiq qoʻyilgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil