Oʻpka shishi

**Oʻpka shishi** – oʻpkaning toʻqimalarida va havo boʻshliqlarida (odatda, alveolalar) ortiqcha suyuqlik toʻplanishi. Bu gaz almashinuvining buzilishiga olib keladi va gipoksemiya va nafas olish yetishmovchiligiga olib kelishi mumkin. Bu yurakning chap qorinchasining kislorodli qonni oʻpka qon aylanishidan yetarli darajada qabul qilmasligi (kardiogen oʻpka shishi) yoki toʻgʻridan-toʻgʻri oʻpka toʻqimalarining shikastlanishi yoki oʻpkaning qon tomirlari (kardiogen boʻlmagan oʻpka shishi) bilan bogʻliq.

Davolashda 3ta jihatga eʼtibor qilinadi: birinchidan, nafas olish faoliyatini yaxshilash, ikkinchidan, asosiy sababni davolash va uchinchidan, oʻpkaning keyingi shikastlanishining oldini olish va oʻpkaning toʻliq tiklanishini taʼminlash. Oʻpka shishi, ayniqsa toʻsatdan (oʻtkir) nafas yetishmovchiligi yoki gipoksiya tufayli yurak toʻxtashiga olib kelishi mumkin. Bu tugʻma yurak yetishmovchiligining asosiy xususiyatidir. Shish atamasi yunoncha  (*oidēma*, „shish“), oἰdŭō (*oidéō*, „(I) shish“)dan olingan.

## Turlari
Klassik tarzda oʻpka shishi kardiogen (chap qorincha) kelib chiqishga ega, lekin oʻpkaning shikastlanishi tufayli ham suyuqlik toʻplanishi mumkin. Bu zarar toʻgʻridan-toʻgʻri tashqi shikastlanishlar yoki oʻpka qon aylanishi ichidagi yuqori bosimlar taʼsirida jarohatlar boʻlishi mumkin. Oʻpka shishi toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita chap qorincha bosimining oshishi natijasida oʻpka bosimi normal oʻrtacha 15 mmHg dan 25 mmHg dan yuqoriga koʻtarilganda paydo boʻlishi mumkin, bu yerda oʻpka suyuqligi paydo boʻlishi mumkin. Keng maʼnoda oʻpka shishi sabablarini kardiogen va kardiogen boʻlmagan sabablarga boʻlish mumkin. Koʻp hollarda, kardiogen sabablar ayniqsa, chap qorinchaga bogʻliq sabablarni nazarda tutadi.

### Kardiogen sabablar

* Tugʻma yurak yetishmovchiligi, bu yurakning qonni oʻpka qon aylanishidan yetarli darajada haydab bera olmasligi bilan bogʻliq boʻlib, bu oʻpka bosimi va shishning koʻtarilishiga olib keladi — bu odatda chap qorincha yetishmovchiligi bilan bogʻliq, ammo aritmiya yoki suyuqlikning haddan tashqari yuklanishi (masalan, buyrak yetishmovchiligi yoki tomir ichiga yuborish bilan davolash) tufayli ham boʻlishi mumkin.
* Gipertenziv kriz oʻpka shishiga olib kelishi mumkin, chunki qon bosimining koʻtarilishi va chap qorinchadagi yuklamaning ortishi qon tomirlarida oldinga oqishiga toʻsqinlik qiladi va xanjar bosimining koʻtarilishiga va keyinchalik oʻpka shishiga olib keladi.

### Kardiogen boʻlmagan sabablar

* Manfiy bosimli oʻpka shishi, bunda koʻkrak qafasidagi sezilarli manfiy (ichki) bosim (masalan, yuqori nafas yoʻllarining obstruktsiyasiga qarshi nafas olish natijasida) kapillyarlarni yorib yuboradi va alveolalarni qon bilan toʻldiradi. Manfiy bosimli oʻpka shishi umumiy behushlik holatlarida 0,05-0,1% oraligʻida uchraydi. Manfiy bosim oldingi yukning sezilarli darajada oshishiga olib keladi va shu bilan oʻpka qon hajmini oshiradi.&nbsp;Bundan tashqari, chap qorincha yukining sezilarli darajada oshishi kuzatiladi, bu yurak minutlik hajmining pasayishiga olib keladi.&nbsp;Oʻpka qon hajmi va bosimining oshishi bilan birga oʻpkaga yurakdan qon kelishining pasayishi oʻpka transudativ bosimini va oʻpka shishi xavfini oshiradi. Bularning barchasi sodir boʻlganda, oʻpka tomirlarining qarshiligi oshib, qorinchalararo toʻsiqning siljishiga olib keladi.&nbsp;Qorinchalararo toʻsiqning chapga siljishi chap qorincha diastolik disfunksiyasini keltirib chiqaradi, bu esa oʻpkaning gidrostatik bosimini va oʻpka shishi xavfini yanada oshiradi.
* Neyrogen sabablar (tutqanoqlar, bosh travmasi, strangulyatsiya, elektr toki urishi).
* Oʻpka emboliyasi

Oʻtkir oʻpka shikastlanishi toʻgʻridan-toʻgʻri oʻpka tomirlari va parenximasining shikastlanishi orqali oʻpka shishini keltirib chiqarishi mumkin. Bu oʻtkir oʻpka shikastlanishi va oʻtkir respirator distress sindromini oʻz ichiga oladi. Oʻtkir oʻpka shikastlanishi va oʻtkir respirator distress sindromi ushbu sabablarning koʻpini qamrab oladi, lekin ular bundan tashqari quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

* Issiq yoki zaharli gazlarni zaharlanish
* Oʻpka kontuziyasi, yaʼni yuqori energiyali travma (masalan, avtohalokatlar)
* Aspiratsiya, masalan, oshqozon suyuqligi
* Qayta kengayish, yaʼni katta hajmli torakosentezdan keyin, pnevmotoraksni bartaraf etish, dekortikatsiyadan keyin, endobronxial obstruktsiyani olib tashlash, samarali tarzda manfiy bosimli oʻpka shishi.
* Reperfuzyon shikastlanish, yaʼni postpulmonar tromboendartektomiya yoki oʻpka transplantatsiyasi
* Suzish natijasida kelib chiqqan oʻpka shishi, shuningdek, immersion oʻpka shishi deb ham ataladi.
* Transfuziya bilan bogʻliq qon aylanishining ortiqcha yuklanishi qisqa vaqt ichida bir nechta qon quyish yoki qon mahsulotlarini (plazma, trombotsitlar va boshqalar) quyishda yuzaga keladi.
* Transfuziya bilan bogʻliq oʻtkir oʻpka shikastlanishi qon mahsulotlari quyishdagi shikastlanishining oʻziga xos turi boʻlib, donor plazmasida anti-HLA yoki anti-neytrofil antitanalari kabi qabul qiluvchiga qarshi antitanalar mavjud boʻlganda yuzaga keladi.
* Mahalliy yoki tizimli boʻlishi mumkin boʻlgan ogʻir infeksiya yoki yalligʻlanish. Bu oʻtkir oʻpka shikastlanishining klassik shakli — kattalardagi nafas olish qiyinlishuvi sindromi.

Oʻpka shishining boshqa sabablari unchalik yaxshi tavsiflanmagan va yuqorida keltirilgan sabablarning baʼzi oʻziga xos holatlarini ifodalaydi:

* Arteriovenoz malformatsiya
* Hantavirus oʻpka sindromi
* Yuqori balandlikdagi oʻpka shishi
* Zaharlanish, masalan, Atrax robustus zahari bilan

## Belgilari
Oʻpka shishining eng koʻp uchraydigan belgisi nafas olish qiyinlishuvi (nafas qisilishi), ammo qon tuflash (klassik ravishda pushti yoki qizil, koʻpikli balgʻam kabi koʻrinadi), ortiqcha terlash, oʻzini noqulay his qilish va rangpar teri kabi boshqa alomatlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin. Nafas qisilishi ortopnea (nafas qisilishi tufayli tekis yotganda yetarli darajada nafas ololmaslik) va/yoki paroksizmal tungi nafas qisilishi (kechasi kuchli toʻsatdan nafas qisilishi epizodlari) sifatida namoyon boʻladi. Bular chap qorincha yetishmovchiligi tufayli surunkali va kardiogen oʻpka shishining keng tarqalgan belgilari hisoblanadi. Oʻpka shishining rivojlanishi oʻpkada „suyuqlikning haddan tashqari toʻplanishi“ belgilari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Bu tananing qolgan qismida oʻng qorincha yetishmovchiligining namoyon boʻlishini tavsiflash uchun umumiy atama boʻlib, periferik shishni oʻz ichiga oladi (oyoqlarning shishishi, umuman olganda, teri suyuqlik tufayli asta-sekin normal holatga qaytadi), boʻyinturuq venasi bosimining koʻtarilishi va gepatomegaliya kuzatiladi, bunda jigar haddan tashqari kattalashgan va nozik, hatto pulsatsiyalangan boʻlishi mumkin. Boshqa belgilarga auskultatsiyada inspirator xirillash (chuqur nafas oxirida eshitiladigan xirillagan tovushlar) va uchinchi yurak tonining mavjudligi kiradi.

## Diagnostika

Nafas yetishmovchiligi oʻpka shishi tufayli yuzaga kelganligini tasdiqlovchi yagona test yoʻq — nafas qisilishi koʻplab sabablar tufayli boʻlishi mumkin; ammo shish paydo boʻlishining yuqori ehtimolini koʻrsatadigan usullar mavjud.

Qonning kislorod bilan past darajada toʻyinganligi va buzilgan arterial qon gazining koʻrsatkichlari oʻpka shuntini namoyon qilishi orqali tavsiya etilgan tashxisni tasdiqlaydi. Koʻkrak qafasi rentgenogrammasida alveolalar devorlarida suyuqlik, Kerley B chiziqlari, yuqori boʻlakning burilishi (oʻpkaning pastki qismlari oʻrniga yuqori qismlarga qon oqimi) va ehtimol plevral effuziyalar . Aksincha, yamoqli alveolyar infiltratlar odatda kardiogen boʻlmagan shish bilan bogʻliq.

Tibbiy yordam koʻrsatuvchi shifokor tomonidan qoʻllanadigan oʻpka ultratovush tekshiruvi ham oʻpka shishini tashxislash uchun foydali vosita hisoblanadi; u nafaqat toʻgʻri natija beradi, balki oʻpka suvining darajasini aniqlashi, vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishlarni kuzatishi va kardiogen va kardiogen boʻlmagan shishlarni farqlashi mumkin.

Ayniqsa, kardiogen oʻpka shishi boʻlganda, shoshilinch exokardiyografiya chap qorincha funksiyasi buzilganligini, yuqori markaziy venoz bosimni va oʻpka shishiga olib keladigan yuqori oʻpka arteriyasi bosimini koʻrsatishi orqali tashxisni kuchaytirishi mumkin.

Qon testlari elektrolitlar (natriy, kaliy) va buyrak funksiyasining markerlari (kreatinin, karbamid) uchun oʻtkaziladi. Qoʻshimcha tashxis sifatida jigar fermentlari, yalligʻlanish belgilari (odatda C-reaktiv oqsil) va umumiy qon tahlili, shuningdek koagulyatsion tadqiqotlar ham talab qilinadi. B tipidagi natriuretik peptid (BNP) koʻplab shifoxonalarda, hatto baʼzida tibbiy yordam koʻrsatish vositasi sifatida ham mavjud. BNP ning past darajalari (<100 pg/ml) kardiogen sabab boʻlishi mumkin emasligini koʻrsatadi.

## Oldini olish
Yurak yoki oʻpka kasalliklari boʻlganlarda tugʻma belgilar va nafas olish belgilarini samarali nazorat qilish oʻpka shishining oldini olishga yordam beradi.

Deksametazon yuqori balandlikda oʻpka shishi oldini olish uchun keng qoʻllanadi. Sildenafil balandlikdan kelib chiqadigan oʻpka shishi va oʻpka gipertenziyasi uchun profilaktik davolash sifatida ishlatiladi, taʼsir qilish mexanizmi fosfodiesteraza ingibitsiyasi orqali cGMP ni oshiradi, natijada pulmonar arterial vazodilatatsiya va silliq mushak hujayralari va oʻpkada bilvosita suyuqlikning koʻpayishini oldini oladi. Ushbu taʼsir yaqinda aniqlangan boʻlsa-da, sildenafil allaqachon ushbu holat uchun qabul qilingan davolash usuliga aylanib bormoqda, ayniqsa baʼzi sabablarga koʻra tez tushish (akklimatizatsiya) standart davolash kechiktirilgan holatlarda ijobiy natijaga ega.

## Davolash
Oʻpka shishini dastlabki davolash, turi yoki sababidan qatʼi nazar, shish davom etayotganda hayotiy funksiyalarni saqlab qolishga qaratiladi. Shuning uchun, agar ong darajasi pasaygan boʻlsa, nafas olish yoʻllari buzilishining oldini olish uchun traxeya intubatsiyasi va mexanik ventilyatsiyaga oʻtish talab qilinishi mumkin. Gipoksiya (kislorodning anormal darajada pastligi) qondagi kislorod miqdorini muvozanatlash uchun qoʻshimcha kislorodni talab qilishi mumkin, ammo bu yetarli boʻlmasa, gipoksiyadan kelib chiqadigan asoratlarni oldini olish uchun yana mexanik ventilyatsiyani talab qilinishi mumkin. Asosiy sababni davolash keyingi ustuvor vazifa hisoblanadi; infeksiya natijasida ikkilamchi oʻpka shishida tegishli antibiotiklar yoki virusga qarshi preparatlarni qoʻllashni talab qiladi.

## Manbalar