Karez operatsiyasi

**Karez operatsiyasi** — 2008-yil 13-23-may kunlari Afgʻonistondagi urushning bir qismi sifatida Norvegiya va Germaniya ISAF va Afgʻoniston hukumat kuchlari ishtirokida Tolibonga qarshi harbiy operatsiya. Ularning maqsadi 2007-yil oxirida Harekate Yolo operatsiyasidan soʻng hududda qayta toʻplangan Tolibon isyonchilarini yoʻq qilish edi.

Bu Norvegiya va Germaniya ISAF kuchlari Afgʻoniston gʻarbidagi notinch Badgʻis viloyatida soʻnggi yarim yil ichida ikkinchi marta yirik hujumda ishtirok etdi. Shuningdek, Telemark batalyonining professional askarlari haqiqiy janglarda birinchi marta qatnashgan.

Operatsiya nomi afgʻoncha kariz soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, u aholi punktlarini ishonchli suv bilan taʼminlash va issiq, qurgʻoqchil va yarim quruq iqlim sharoitida sugʻorish uchun foydalaniladigan suv boshqaruv tizimidir.

## Tarix
2007-yil oktabr-noyabr oylarida ISAF kuchlarining Harekate Yolo operatsiyasidagi taktik gʻalabasidan soʻng, Tolibon isyonchilari Afgʻoniston va Turkmanistonning togʻli chegaradosh hududlariga qochib ketishdi. Biroq, operatsiya maqsadi amalga oshmadi, chunki turli yordam tashkilotlari Badgʻis viloyatiga kira olmadilar. Bu Afgʻoniston hukumati tomonidan mintaqa ustidan nazoratning yoʻqligi bilan bir qatorda, Tolibon isyonchilariga u yerda mustahkam oʻrnashib olish imkoniyatini berdi.

Natijada, Milliy qoʻshma shtab (Fellesoperativt Hovedkvarter — FOHK) markaziy xavfsizlikni yaxshilash uchun Afgʻoniston shimolidagi Mozori Sharif bazasi bilan Norvegiya Tezkor javob kuchlarini (QRF) tashkil etuvchi Telemark batalonini tayyorladi. Bu hukumat yordam koʻrsatish tashkilotlarining Badgʻis viloyatiga kirishiga va uning kambagʻal aholisiga yordam koʻrsatishiga imkon beradi

## Operatsiya
Uzoq vaqtdan beri rejalashtirilgan operatsiya 13-may kuni boshlangan va oʻn kun davom etgan. Operatsiyaning birinchi kunining qorongʻida 250 Norvegiya askari reja boʻyicha Kor-i Karez qishlogʻi yonida qarorgoh qurishdi. Norvegiya askarlari toʻsatdan miltiqlar, pulemyotlar va granatalar bilan qurollangan Tolibon isyonchilari tomonidan oʻqqa tutildi. Tolibon isyonchilari taxminan 1200 metr masofadan hujum qilishdi, buni mayor Rune Venneberg Telemark bataloni askarlariga qarshi „yaxshi muvofiqlashtirilgan hujum“ deb taʼrifladi. Hujum dastlab Norvegiya ISAF askarlarini hayratda qoldirgan boʻlsa-da, ular tezda vaziyatni nazoratga olishdi va CV 9030 zirhli mashinalari va minomyotlari yordamida Telemark bataloni askarlari Tolibon hujumini muvaffaqiyatli qaytarishga muvaffaq boʻlishdi. Norvegiya askarlari qoʻzgʻolonchilarga qarshi ogʻir qurollarni qoʻllaganidan soʻng otishmalar keskin pasaygan va bir necha soatdan keyin toliblar voqea joyidan qochib ketishgan.

QRF qoʻmondoni podpolkovnik Kjell Inge Bækken norvegiyalik askarlarning butun toʻqnashuv davomida koʻrsatgan professionalligi va xotirjamligidan faxrlanib, ular bu kabi harbiy amaliyotlarga uzoq vaqt tayyorgarlik koʻrganliklarini taʼkidladi. Ishtirokchi askarlar ham amaliyotda muvaffaqiyat qozonishlarida uyda olgan mashgʻulotlar muhim boʻlganini izohladilar.

14-may va 16-may kunlari Telemark bataloni askarlari CV 9030 zirhli mashinalari, minomyotlari va NATOning havodan yordam kuchlari hamda Afgʻoniston xavfsizlik kuchlari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan xavfsiz masofadan yana ikkita toʻqnashuvda Tolibon qoʻzgʻolonchilariga qarshi hujumga oʻtishdi

### Amerika Qoʻshma Shtatlari ishtiroki
ARSIC-N dan 35 ETT va PSD bilan bir qatorda, AQSh kuchlari 17-19-may kunlari Afgʻoniston havo hujumlarida qatnashgan afgʻon qoʻmondonlari bilan birlashdi va ularni qoʻllab-quvvatladi. Ushbu havo hujumlari Rossiyaning MI-16 vertolyotlarida mustahkam himoya chizigʻi yaratish uchun amalga oshirildi, norvegiyaliklar esa dushman jangchilarini toʻgʻridan-toʻgʻri himoya chizigʻi tomonga majburlashdi, u yerda ular oʻqotar qurollari olib qoʻyildi va hibsga olindi yoki jangga tortildi. Ushbu havo hujumlarida AQSh askarlari tarixga kirdi, chunki havo hujumlari Afgʻoniston Harbiy havo kuchlari uchuvchilari va yuk boshqaruvchilari uchun tarixiy birinchi voqea boʻldi. 

### Germaniya ishtiroki
Nemis askarlarining operatsiyada ishtirok etish holatlari bahsli. Nemis manbalari Afgʻoniston shimolidagi Karez operatsiyasida afgʻon armiyasi va Norvegiya QRF bilan hamkorlikda qatnashayotganliklarini taʼkidlagan boʻlsa-da, Germaniyaning Der Spiegel jurnali Germaniya hukumati dastlab nemis tomonidan vaʼda qilingan razvedka, logistika va KSK kuchlarini joylashtirishda ikkilanayotganini taʼkidladi. Bunga sabab sifatida Gʻoʻrmach tumanida joylashgan operatsiya hududi aynan Italiya qoʻmondonligi ostidagi hudud bilan chegarada joylashgani koʻrsatilgan. Ichki siyosiy sabablarga koʻra, Germaniya hukumati ISAF askarlarini faqat parlament mandati bilan qaror qilingan Shimoliy hududlar va shimoliy Kobulga joylashtirish niyatida, hatto bu operatsion haqiqatga xalaqit bersa ham uni amalga oshirishga harakat qildi. Faqat 17-may kuni Germaniya mudofaa vaziri Frans Yozef Yung Germaniyaning operatsiyada ishtirok etishini maʼqullashga qaror qildi. Oʻsha paytda jangda faol boʻlgan Norvegiya va Afgʻoniston kuchlari Tolibonga qarshi kurash boshlaganiga bir hafta boʻlib qolgan edi

Milliy qoʻshma shtab-kvartira Spiegel maqolasidagi maʼlumotlarni tasdiqlamaydi yoki inkor etmaydi.

## Oqibat
23-may kuni ISAF boshchiligidagi amaliyotlar ISAF askarlari va afgʻon xavfsizlik kuchlari orasida qurbonlarsiz yakunlandi. Norvegiya askarlari va zobitlari uzoq masofalarda qurbonlar oldini olish va ogʻir qurollarni qoʻllash boʻyicha oldindan ishlab chiqilgan strategiyaga qaratilgan jangovar harakatlarda NATO taktikasini muvaffaqiyatli qoʻllaganliklari uchun NATOdan ijobiy baho oldilar.

Milliy qoʻshma shtabning rasmiy vakiliga koʻra, podpolkovnik Jon Inge Øglænd, bu Norvegiya askarlarining Afgʻonistonning bu qismida amalga oshirgan eng yirik operatsiyalaridan biri boʻlgan edi

Amaliyotda Tolibon isyonchi qurbonlarining berilgan raqamlari turlicha, biroq 13 nafardan 15 tagacha jangarilar jangda oʻldirilgan. QRF qoʻmondoni soʻzlariga koʻra, podpolkovnik Kjell Inge Bækkenning soʻzlariga koʻra, amaliyotda tinch aholi vakillaridan qurbon boʻlganlar haqida hech qanday maʼlumot yoʻq.

## Manbalar