Maxsus psixologiya

**Maxsus psixologiya** (shuningdek, **tuzatish(korreksion) psixologiyasi**) — bu rivojlanish psixologiyasining sohasi boʻlib, u asosan bolalik va oʻspirinlik davrida turli xil omillar guruhi (organik yoki funktsional tabiat) taʼsiri ostida yuzaga keladigan, bolaning psixosotsial rivojlanishining sekinlashishi yoki aniq oʻziga xosligi bilan namoyon boʻladigan, uning ijtimoiy-psixologik moslashuvini, taʼlim maydoniga qoʻshilishini va keyinchalik kasbiy oʻzini oʻzi namoyon qilishdagi kamchiliklarini tuzatishga qaratilgan. E.L.Goncharova fikriga koʻra, maxsus psixologiya — bu"jismoniy va ruhiy nuqsonlari boʻlgan odamlarning rivojlanish muammolarini oʻrganadigan, bolalarning maxsus taʼlim va tarbiya sharoitlariga boʻlgan ehtiyojini va kattalarning psixologik qoʻllab-quvvatlashning maxsus shakllariga boʻlgan ehtiyojini aniqlaydigan rivojlanish psixologiyasi sohasi".

„Korreksion psixologiya“ nomi Rossiya federatsiyasi oliy attestatsiya komissiyasining ilmiy mutaxassisliklari roʻyxatida qayd etilgan. Kod 19.00.10.

## Tavsifi
Maxsus psixologiyaning shakllanishi dastlab Defektologiya doirasida amaliy fan sifatida amalga oshirildi, bu tuzatish pedagogik jarayoni muammolarini maqbul hal qilishni, shuningdek, bolaning aqliy rivojlanishining xususiyatlarini, uning oʻquv jarayonlariga boʻlgan ehtiyojini aniqlaydigan diagnostika usullarini taʼminladi.

Tarixiy jihatdan birinchi boʻlib koʻrlar psixologiyasi (tiflopsixologiya), karlar (surdopsixologiyasi), aqli zaif odamlar psixologiyasi (oligofrenopsixologiya) kabi maxsus psixologiyaning yoʻnalishlari paydo boʻldi. Qariyb bir asrlik tarixi davomida maxsus psixologiya oʻzining tadqiqot va amaliy qoʻllanilish sohasini sezilarli darajada kengaytirdi. Endi u aqliy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan, nutqida nuqsoni boʻlgan, erta bolalik autizmi boʻlgan, tayanch harakat tizimida nogironligi boʻlgan, nuqsoni murakkab boʻlgan bolalarga va boshqalar bilan korreksion ishlarni olib bormoqda.

Maxsus psixologiya aqliy rivojlanish patologiyasining turli xil variantlarini, tugʻma jismoniy kasalliklar va nuqsonlarda aqliy rivojlanishning buzilishi muammolarini oʻrganadi.
Shunday qilib, masalan, birlamchi nuqson (masalan, karlik) koʻplab ikkilamchi oʻzgarishlarni keltirib chiqarishi aniqlandi — aqliy rivojlanishdagi oʻzgarishlar (ikkilamchi nuqson), hayotiy pozitsiyani qayta qurish, boshqalar bilan munosabatlar tizimi, fikrlash, idrok etish va boshqalar.(uchinchi darajali ogʻishlar).

Maxsus psixologiya maʼlumotlari asosida aqliy rivojlanishida anomaliyalari boʻlgan odamlarni taʼlim va tarbiya berish tizimi, kasbiy maslahat va kasbiy tanlov quriladi.

Maxsus psixologiyaning asosiy vazifasi taʼlim va oʻqitishning maxsus usullarini qoʻllash sharoitida yetuk shaxsni shakllantirishdir, buning natijasida buzilgan funktsiyalarni almashtirish va qayta qurish amalga oshiriladi.

## Maxsus psixologiyaning obyekti va predmeti

### Obyekti
Fan sifatida maxsus psixologiyaning obyekti rivojlanishida nuqsoni boʻlgan, yaʼni nogironligi mavjud boʻlgan shaxsdir.

### Predmeti
Maxsus psixologiyaning predmeti noqulay sharoitlarda psixikaning rivojlanishining turli shakllari va tomonlarini oʻrganishdir.

## Maxsus psixologiyaning vazifalari
** Fanning tuzilishi:**

* Vakolat chegaralarini belgilash
* Oʻrganish ob’ektini aniqlash
* Tushunchalar tizimini takomillashtirish
* Boshqa fanlardan farqlash
* Boshqa fanlar bilan integratsiya
* Istiqbolli muammolar.

** Mavzu sohasi:**

* **Rivojlanishning buzilishi va ularning namoyon boʻlish:**
** Miya faoliyati bilan bogʻliq rivojlanish buzilishlarining psixologik mexanizmlarini oʻrganish
** Rivojlanishning ijobiy va salbiy tomonlarining namoyon boʻlish qonuniyatlarini oʻrnatish
** Aqliy rivojlanish buzilishlarining tasnifi
** Aqliy rivojlanish buzilishlarini aniqlash va ularning tuzilishini aniqlash usullarini ishlab chiqish
* **Ijtimoiy-madaniy tajribani rivojlantirish qonuniyatlari:**
** Ijtimoiy-madaniy tajribani rivojlantirish xususiyatlarini oʻrganish
** Ijtimoiy-madaniy tajribani oʻzlashtirishni baholash usullarini ishlab chiqish
* **Rivojlanish atipiyasi boʻlgan turli yoshdagi shaxslarga yordam berish tizimi:**
** Oʻquv dasturlari mazmunini ilmiy asoslash
** Sotsializatsiya usullarini ilmiy asoslash va ishlab chiqish
* **Rivojlanish atipiyasi boʻlgan odamlarga nisbatan jamoat munosabatlari va ushbu munosabatlarga taʼsir qilish tizimini ishlab chiqish:**
** Rivojlanish atipiyasi boʻlgan shaxslarni ijtimoiy qabul qilishga yordam beradigan usullarni ilmiy asoslash va ishlab chiqish
** Rivojlanish atipiyasi boʻlgan odamlarga nisbatan ijtimoiy ongni shakllantirish usullarini topish.

** Amaliyotga yoʻnaltirilgan vazifalar:**

* Rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar va ularning oilalariga psixologik yordam koʻrsatish texnologiyalarini ishlab chiqish
* Rivojlanish atipiyasi boʻlgan odamlarning hayot sifatiga ijobiy taʼsir koʻrsatadigan psixologik va ijtimoiy tadbirlarni asoslash va ishlab chiqish
* Rivojlanish atipiyasi boʻlgan odamlarga nisbatan jamoatchilik fikrini shakllantirish texnologiyalarini ishlab chiqish
* Maxsus psixologlarning kasbiy tayyorgarligi aniqlash
* Aholi va turli darajadagi mutaxassislarning psixologik kompetentsiyasini oshirish.

** Tashkiliy vazifalar:**

* Zamonaviy jamiyatda rivojlanishda nuqsoni boʻlgan odamlarga yordam berish tizimini tashkil etish strategiyasi, yoʻnalishi va usullarini aniqlash
* Parallel xizmatlarning oʻzaro taʼsiri strategiyasi va taktikasini ishlab chiqish.

## Maxsus psixologiya boʻlimlari

# tiflopsixologiya-koʻrish qobiliyati buzilgan odamlarning psixologiyasi;
# surdopsixologiya-eshitish qobiliyati cheklangan odamlarning psixologiyasi;
#: tiflosurdopsixologiya-koʻrish va eshitish qobiliyati cheklangan shaxslar bilan shugʻullanadigan boʻlim;
# oligofrenopsixologiya — aqliy zaiflar psixologiyasi;
# logopsixologiya-nutq buzilishi boʻlgan odamlarning psixologiyasi;
# hissiy-irodaviy sohada nuqsoni boʻlgan shaxslar psixologiyasi (asosan erta bolalik autizmi);
# mushak-skelet tizimining nuqsonlari boʻlgan shaxslar psixologiyasi (asosan miya yarim palsi);
# aqliy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan shaxslar psixologiyasi;
# murakkab nuqsonli odamlarning psixologiyasi.

Maxsus psixologiya, maxsus pedagogika singari, defektologiyaning bir qismidir — jismoniy va ruhiy nuqsonlari boʻlgan bolalarning rivojlanish xususiyatlarini va ularni tarbiyalash va oʻqitish qonuniyatlarini oʻrganadigan keng qamrovli ilmiy intizom.

## Maxsus psixologiya metodlari
Maxsus psixologiyada maxsus tadqiqot usullari mavjud emas. Unda, umumiy, bolalar va taʼlim psixologiyasida boʻlgani kabi, quyidagilar qoʻllanadi:

# **Individual va guruhiy laborator-psixologik eksperimenti**-bu har qanday psixologik haqiqatni ochib beradigan sharoitlarni yaratish uchun tadqiqotchining mavzu faoliyatiga faol aralashuvi.
# **Kuzatish**-oʻrganish ob’ektini maqsadli kuzatish, bu xatti-harakatlarning namoyon boʻlishini belgilash va sub’ektiv aqliy hodisalar toʻgʻrisida hukm chiqarishdan iborat (masalan, kuzatuv diagnostikasi).
# **Faoliyat mahsulotlarini oʻrganish** (masalan, bolalarning yozma ishlarini tahlil qilish, ularning rasmlarini oʻrganish, mehnat taʼlimi jarayonida ular tomonidan ishlab chiqarilgan narsalar va boshqalar.).
# **Anketa**-psixodiagnostik usullar guruhi, bu yerda vazifalar savollar yoki bayonotlar shaklida taqdim etiladi va mavzu soʻzlaridan maʼlumot olish uchun moʻljallangan.
# **Proyektsion metodlar** (shaxsni aniqlash uchun moʻljallangan):
#* Strukturalash metodlari-stimullarni shakllantirish, ularga qandaydir maʼno berish.
#* Dizayn metodlari-tafsilotlardan mazmunli butunlikni yaratish.
#* Talqin qilish usullari har qanday voqealar, vaziyatlarni talqin qilishdir.
#* Qoʻshimcha metodlar — masalan: tugallanmagan fikr.
#* Ifoda metodlari-rasm chizish.
#* Katarsis metodlari-ayniqsa uyushgan sharoitlarda oʻyin faoliyati.
#* Impressiya metodlari-baʼzi stimullarni boshqalarga afzal koʻrish.
# **Oʻquv tajribasi**-bu maʼlum aqliy jarayonlarni oʻrganish ularning maqsadli shakllanishi bilan sodir boʻlishi bilan tavsiflanadigan tabiiy eksperiment shakli. Shu bilan birga, ushbu usul yordamida bilim, koʻnikma va tajribalarning hozirgi holati emas, balki ularning shakllanish xususiyatlari aniqlanadi.
# **Shartli refleks metodlari**
# **Xulq-atvorda funktsional aloqalarni tahlil** qilish — bu bogʻliq oʻzgaruvchilar (bu holda tushuntirishni talab qiladigan va oʻlchanadigan shaklda tavsiflangan xatti-harakatlar) va mustaqil oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi tizimli munosabatlarni oʻrganadigan tabiiy-ilmiy tajribaning analogidir. Ushbu usulga asoslangan amaliy xulq-atvorni tahlil qilish texnologiyasi tadqiqot metodi va korreksion aralashuvdir.

Metodlarning har biri maʼlum maqsadlar uchun va oʻrganish ob’ektining individual xususiyatlarini hisobga olgan holda qoʻllanadi.

## Manbalar

## Adabiyot

* *Kuznetsova L.B.* Maxsus psixologiya muammolari
* Maxsus psixologiya va tuzatish pedagogikasi. Terminologiya masalasiga / / Rao tuzatish pedagogikasi instituti almanaxi. — 2002. — № 5.