Hindiston Superligasi

**Hindiston Superligasi** (ISL) — Hindiston futbol ligasi tizimidagi erkaklar oʻrtasidagi professional darajadagi futbol ligasi. Liga Butun Hindiston futbol federatsiyasi (AIFF) va ularning tijorat hamkorlari Football Sports Development Limited (FSDL) tomonidan tashkil etilgan. Hero MotoCorp bilan homiylik aloqalari uchun u rasman Hero Indian Super League deb ataladi.

Hozirda liga 11 ta klubdan iborat. Turnirning har bir mavsumi odatda noyabrdan martgacha davom etadi. Musobaqaning liga bosqichida har bir klub boshqa barcha klublarga qarshi davra tizimida oʻynaydi. Liga bosqichi oxirida eng koʻp ochko toʻplagan jamoa Premiers deb eʼlon qilinadi va Liga gʻoliblari kubogi nomli kubok bilan taqdirlanadi va eng yaxshi toʻrtta klub pley-offga yoʻllanma oladi. Keyin ISL kubogi bilan taqdirlangan chempionlarni aniqlash uchun ISL finali tashkil etiladi.

Musobaqa 2013-yil 21-oktyabrda Hindistonda futbol sport turini rivojlantirish va uning mamlakatdagi nufuzini oshirish maqsadida tashkil etilgan. Liga faoliyatini 2014-yil oktyabr oyida sakkizta jamoa bilan boshlangan. Musobaqa oʻzining dastlabki uch mavsuminiOsiyodagi futbol sportining boshqaruv organi boʻlgan Osiyo Futbol Konfederatsiyasi (OFK) tomonidan rasman tan olinmagan holda oʻtkazildi. Musobaqa, shuningdek, Hindiston Premer-ligasi, mamlakatning Twenty20 franchayzingiga asoslangan kriket musobaqasi bilan bir xil tarzda tuzilgan. Har bir mavsum atigi 3 oy, oktyabrdan dekabrgacha davom etdi va oʻyinlar har kuni oʻtkazildi. Biroq, 2017—2018-yilgi mavsum oldidan liga oʻnta jamoaga koʻpaytirildi, taqvimini olti oygacha kengaytirdi va OFK eʼtirofiga sazovor boʻldi.

Liga bosqichi gʻoliblari toʻgʻridan-toʻgʻri OFK Chempionlar ligasida, ISL finali gʻolibi esa OFK kubogi saralash pley-offida ishtirok etadi.

## Tarixi

### Kelib chiqishi
Hindistonda futbol koʻp vaqtdan beri mavjud boʻlib, oʻyin 19-asrda mamlakatga birinchi marta 1888-yili boshlangan klublar oʻrtasidagi birinchi milliy musobaqa — Durand kubogi bilan kirib kelgan. Hindistonning ichki oʻyinlari uzoq vaqtdan beri davom etganiga qaramay mamlakatning birinchi milliy futbol ligasi 1996-yilda yarim professional Milliy Futbol Ligasi boshlanmaguncha amalda boʻlmagan. Milliy futbol ligasi yaratilishidan oldin, aksariyat klublar shtat ligalarida oʻynagan yoki umummilliy turnirlarda ishtirok etgan.

2006-yilda Hindistondagi sport boʻyicha boshqaruv organi boʻlgan Butun Hindiston futbol federatsiyasi oʻyinni professionallashtirish maqsadida ligani I-liga sifatida qayta formatladi. Biroq keyingi mavsumlarda liga yomon marketing tufayli unchalik mashhurlikka erishmadi.

2006-yil sentabr oyida AIFF Zee Sports bilan 10 yillik televideniye va media ishlari boʻyicha shartnoma imzoladi. Shartnoma Zee Sportsga Milliy Futbol Ligasini, keyinroq I-ligani va AIFF tomonidan tashkil etilgan va Hindistonning xalqaro oʻyinlarini tanlagan boshqa turnirlarni translyatsiya qilishiga imkon beradi. Biroq, 2010-yil oktyabr oyida AIFF va Zee Sports oʻrtasidagi kelishuv ikki tomon oʻrtasidagi kelishmovchiliklardan keyin bekor qilindi.

2010-yil 9-dekabrda AIFF Reliance Industries va International Management Group bilan 15 yillik yangi shartnoma imzolagani eʼlon qilindi.

### Asos solinishi
Hindiston Superligasi rasman 2013-yil 21-oktyabrda IMG-Reliance, Star Sports va Butun Hindiston futbol federatsiyasi tomonidan tashkil etilgan. Tanlov 2014-yilning yanvaridan 2014-yilning martigacha boʻlib oʻtishi eʼlon qilindi, biroq oradan koʻp oʻtmay, 2014-yil sentabriga qoldirildi.

Avvaliga Hindiston Superligasining sakkizta jamoasi uchun tender 2013-yil oxirigacha yakunlanishi eʼlon qilindi va allaqachon yirik korporatsiyalar, Hindiston Premer-ligasi jamoalari, Bollywood yulduzlari va boshqa konsorsiumlar tomonidan katta qiziqish bor edi. Biroq, liga oʻtkazish vaqti oʻzgartirilganligi sababli, takliflar berilishi 2014-yilning 3-martiga koʻchirildi. Shuningdek, shu vaqtga kelib tender ishtirokchilari moliyaviy talablarga rioya qilishlari hamda oʻz hududidagi futbol ishlanmalarini ragʻbatlantirishlari kerakligi maʼlum boʻldi. Nihoyat, 2014-yil aprel oyining boshida gʻoliblar eʼlon qilindi. Tanlangan shaharlar/shtatlar Bangalor, Dehli, Goa, Guvahati, Kochi, Kalkutta, Mumbay va Puna edi. Hindistonlik sobiq kriketchi Sachin Tendulkar PVP Ventures bilan birgalikda Kochi franshizasi uchun tenderda gʻolib chiqdi. Yana bir sobiq hindistonlik kriketchi Sourav Ganguly bir guruh hindistonlik ishbilarmonlar va La Liga jamoasi Atletiko Madrid bilan birgalikda Kalkutta franshizasi uchun taklifni yutib oldi. Shu bilan birga, Bollywood yulduzlari John Abraham, Ranbir Kapoor va Salman Khan mos ravishda Guvahati, Mumbay va Puna franchayzi uchun tenderda gʻolib chiqdi. Bangalor va Dehli kompaniyalar tomonidan, Goa esa Videocon, Dattaraj Salgaocar va I-League tomoni Dempo oʻrtasidagi hamkorlikda gʻalaba qozondi.

Rasmiy ravishda ishga tushirilgan birinchi jamoa 2014-yil 7-mayda Kalkutta franshizasi Atletiko de Kalkutta edi. 2014-yilning 7-iyulida jamoa liga tarixidagi birinchi bosh murabbiy Antonio Lópezni tanishtirdi. Ertasi kuni Kalkutta, Hindiston Superligasida UEFA Chempionlar Ligasi gʻolibi Luis Garcíabilan birinchi rasmiy shartnoma imzolaganini eʼlon qildi.

### Tan olish va kengaytirish (2014—2021)

Hindiston Superligasining dastlabki uch mavsumida musobaqa Osiyodagi futbol boʻyicha boshqaruv organi, Osiyo Futbol Konfederatsiyasi (OFK) va jahon boshqaruv organi FIFA tomonidan rasman tan olinmagan holda ishladi. 2014-yil oktyabr oyida FIFAning oʻsha paytdagi bosh kotibi Jérôme Valcke jahon boshqaruv organi ISLni liga emas, balki faqat turnir sifatida tan olishini aytdi. Hindistondagi futbol boʻyicha rasmiy liga I-liga boʻlib qoldi. OFK tomonidan tan olinmagani uchun jamoalar Osiyo klublar oʻrtasidagi musobaqalarda, Osiyo Chempionlar Ligasi yoki OFK kubogida ham ishtirok eta olmadilar.

Hindiston Superligasining dastlabki uch mavsumida ekspertlar kutganidan koʻp mahalliy tomoshabinlar tashrif buyurdi, chunki reklama bunga oʻz taʼsirini oʻtkazmay qolmadi. Televizion reytinglar ham raqobat uchun kuchli boʻldi, bunda yaxshi sharhlar, yaxshiroq translyatsiyalar, oʻyindan oldingi va oʻyindan keyingi koʻrsatuvlar, shuningdek, turli kanallar va ijtimoiy media oʻzaro aloqalaridagi soatlik eslatmalardan soʻng juda katta oʻsish kuzatildi. Biroq, maydon tashqarisidagi umumiy muvaffaqiyatga qaramay, raqobat boshqa sohalarda tanqidlarga sabab boʻldi. ISLni Hindiston futbol taqvimiga kiritish zarurati tufayli, I-liga mavsumi qisqartirildi va oktyabrdan maygacha boʻlgan taqvimdan yanvardan maygacha boʻlgan taqvimga oʻtildi. Hind oʻyinchilari ham ISL jamoasi, ham I-Liga klublarida oʻynashardi, I-liga esa ISL bilan solishtirganda juda pastga tushib ketgan edi. Hindistonning oʻsha paytdagi bosh murabbiyi Stiven Constantine ISL va I-ligani bir vaqtning oʻzida birga oʻtkazish yoki birlashishga chaqirgan edi.

Dastlabki uch mavsumda „Atletiko de Kolkata“ har yili kuchli toʻrtlikdan joy olgan va Kerala Blastersni ikki marta finalda magʻlub etib 2014 va 2016-yillarda dominant jamoaga aylandi.

2016-yil 18-may kuni IMG-Reliance, AIFF va I-Liga vakillari bilan birgalikda Mumbayda uchrashdi. Yigʻilishda 2017—2018-yilgi mavsumdan boshlab Hindiston Superligasi Hindistonning eng yuqori darajadagi futbol ligasiga aylanishi, I-liga esa Birinchi liga sifatida isloh qilinishi va ikkinchi ligaga tushirilishi taklif qilindi. Bu gʻoya I-liga vakillari tomonidan maʼqullanmadi.

2017-yil iyun oyida IMG-Reliance, AIFF va I-Liga vakillari hind futboli uchun yangi yoʻl topish maqsadida Kuala-Lumpurda OFK bilan uchrashdilar. OFK ISLni Hindistonda asosiy liga sifatida oʻtkazishga ruxsat berishga qarshi edi, I-liga klublari Sharqiy Bengal va ATK Mohun Bagan FC esa ISL va I-liganing toʻliq birlashishini xohlashdi. Bir necha hafta oʻtgach, AIFF Hindiston Superligasi va I-ligani bir vaqtning oʻzida qisqa muddatli asosda oʻtkazishni taklif qildi, I-liga chempioni OFK kubogi saralash bosqichi va ISLga yoʻl oladi, ISL gʻolibi esa Osiyo Chempionlar Ligasigasiga yoʻllanma oladi. AIFF taklifi 2017-yil 25-iyulda OFK tomonidan rasman maʼqullangan edi, ISL ichki kubok musobaqasi Federatsiya kubogi oʻrnini egalladi.

2017-yilning 11-mayida, ISL tashkilotchilari 2017—2018-yilgi mavsum uchun 2-3 ta yangi franchayzing uchun takliflarni qabul qila boshladilar. Takliflar Ahmadobod, Bangalor, Kuttak, Durgapur, Haydarobod, Jamshedpur, Kalkutta, Ranchi, Siliguri va Tiruvananthapuram kabi oʻnta shahar uchun boʻladi. Shuningdek, agar Kalkutta hech boʻlmaganda bitta taklifda gʻalaba qozonsa, yangi Kalkutta shahri jamoasi faqat ikki mavsum shahardan tashqarida oʻynashi kerakligi bildirildi. Bir oy oʻtib, 12-iyun kuni I-Liga jamoasi Bengaluru va Tata Stil (Jamshedpur uchun) yangi jamoalar uchun tenderda gʻolib chiqqani eʼlon qilindi.

2017-yil 22-sentabrda musobaqa oʻz mavsumini ikki oyga uzaytirishini rasman eʼlon qildi va shu tariqa liga uch oy oʻrniga besh oy davom etadi. Musobaqa har kuni oʻtkaziladigan oʻyinlardan yangi tizmiga yaʼni haftada chorshanba va yakshanba kunlari oʻtkaziladigan boʻldi.

2019-yil 14-oktyabr kuni Kuala-Lumpurda OFK Bosh kotibi Windsor John raisligida AIFF, FSDL, ISL va I-Liga klublarining asosiy manfaatdor tomonlari ishtirok etgan sammit boʻlib oʻtdi. Hindistonda futbol ligalari tizimini osonlashtirish uchun yangi yoʻl xaritasi. OFK va AIFF sammitida tayyorlangan va OFK Ijroiya qoʻmitasi tomonidan 26-oktyabr kuni Da Nangda tasdiqlangan yoʻl xaritasiga asosan 2019/20 mavsumda Hindiston Superligasi mamlakat oliy ligasi maqomiga ega boʻladi va oʻtkaziladi. I-liga bilan parallel ravishda Hindiston Superligasi premerlariga OChLda va I-liga chempionlariga OFK Kubogida oʻynashga ruxsat berdi. Bundan tashqari, 2022-2023 va 2023—2024-yilgi mavsumdan boshlab I-Liga oliy liga maqomini yoʻqotadi va Hindiston Superligasi yagona oliy divizionga aylanadi, I-liga chempioni esa bu imkoniyatga ega boʻladi. Hindiston Superligasiga qatnashish toʻlovisiz, sport darajasi va AIFF tomonidan belgilanadigan milliy klublarni litsenziyalash mezonlariga javob beradigan tarzda koʻtarilishi mumkin. Ammo hozircha Hindiston Superligasidan tushib ketish boʻlmaydi. 2024—2025-yillar uchun tavsiyanomasida ikki liga oʻrtasida koʻtarilish va quyi ligaga tushish va ikkita parallel ligani bekor qilishni toʻliq amalga oshirishga kelishib olindi. Umumiy liga tizimiga koʻra, turnir jadvalida birinchi oʻrinni egallagan klub mavsumning eng yaxshi jamoasi deb topildi va Goa 2019-20 yilgi mavsumda birinchi boʻlib chempionlikka erishdi.

### Yagona oliy liga maqomi (2022-yildan hozirgi kungacha)
Yoʻl xaritasiga koʻra, Hindiston Superligasining 2022-23 yilgi mavsumi liganing birinchi divizion ligasi sifatidagi birinchi mavsumi boʻladi.

## Raqobat formati
### Oddiy mavsum
Hindiston Superligasining navbatdagi mavsumi oktyabrdan fevral oyining oxirigacha yoki mart oyining boshigacha (2017-18 yilgi mavsumdan beri) davom etdi. Musobaqa 22 turdan iborat boʻlib, ikki davrali tizim boʻlib, har bir klub qolganlari bilan ikki marta, bir marta oʻz uy stadionida va bir marta raqib stadionida, jami 20 ta oʻyindan iborat oʻyinlarni oʻtkazadi. Jamoalar gʻalaba uchun uch ochko oladi, durang uchun bir ochko, magʻlubiyat uchun ochko yoʻq. Jamoalar umumiy ochkolar boʻyicha tartiblangan, muntazam mavsum yakunida eng yuqori oʻrinni egallagan klub ISL Premer-ligasi tojini qoʻlga kiritadi va Liga gʻoliblari kubok bilan taqdirlanadi (2019-20-mavsumda joriy etilgan).

Muntazam mavsum yakunlangach, liga jadvalida kuchli toʻrtta oʻrinni egallagan jamoalar pley-off bosqichiga yoʻl olishadi. Har bir jamoaning oʻrni muntazam mavsum davomida toʻplangan eng koʻp ball bilan belgilanadi. Agar ikki yoki undan ortiq jamoalar ochkolari boʻyicha teng boʻlsa, jamoalardan biri yuqori oʻrinni egallashga qadar quyidagi mezonlar qoʻllanadi:

# Tegishli jamoalar oʻrtasidagi oʻyinlarda toʻplangan eng koʻp ochkolar soni;
# Tegishli jamoalar oʻrtasidagi oʻyinlardagi eng yuqori toʻp farqi;
# Tegishli jamoalar oʻrtasidagi oʻyinlarda kiritilgan eng koʻp gollar soni;
# Eng yuqori gol farqi
# Eng koʻp kiritilgan gollar soni
# Eng kam toʻplangan qizil kartochkalar soni;
# Eng kam sariq kartochkalar toʻplangan;
# Tanga otish.

### Pley-off

Muntazam mavsum yakunida kuchli oltita klub ISL pley-off bosqichiga yoʻl oladi. Pley-off bosqichi ISL finali bilan yakunlanadi, unda gʻolibga ISL kubogi taqdim etiladi. Saralash bosqichida uchinchidan oltinchi oʻrinni egallagan jamoalar yuqori oʻrindagi jamoaning maydonchasida mezbonlik qiladigan bitta yoʻllanma oʻyinini oʻtkazadilar, bu oʻyinlarning ikki gʻolibi birinchi va ikkinchi oʻrinni egallagan jamoalarga qoʻshilgan ikki oʻyinli yarim finalda oʻyin oʻtkazishadi va oʻyinlar ikki hafta davom etadi (2022-23 yildan). Oʻsha oʻyinlarning ikki gʻolibi oldindan belgilangan joyda mezbonlik qiladigan finalda uchrashadilar.

### Kontinental kvalifikatsiya
Hindiston Superligasi jamoalari ligadagi oʻyinlari orqali Osiyoning eng yaxshi klub musobaqalari — OFK Chempionlar Ligasi va OFK Kubogiga yoʻllanma olishlari mumkin. 2017—2018-yilgi mavsum oldidan liga Osiyo futboli boʻyicha boshqaruv organi boʻlgan Osiyo Futbol Konfederatsiyasi (OFK) tomonidan rasman tan olinmagan edi, shuning uchun dastlabki uch mavsum davomida hech bir ISL jamoasi Osiyo musobaqalarida qatnashish huquqiga ega emas edi. Biroq 2017-yilning iyun oyida OFK FIFA bilan birgalikda Hindiston Superligasini tan olishi va klublarga 2019-yildan boshlab OFK kubogida ishtirok etishiga ruxsat berishini eʼlon qildi.

*2022-yil 25-mayda yangilangan*

## Klublar
Hindiston Superligasida 2021-22 yilgi mavsum uchun oʻn bitta klub ishtirok etadi. 2014-yilda tashkil etilgan Hindiston Superligasida jami 13 ta klub ishtirok etgan, liganing ilk mavsumidan boshlab oltita klub ishtirok etgan. 2014-yilda liga tashkil etilishidan oldin uchta klub — Bengaluru (2013), Sharqiy Bengal (1920) va Mohun Bagan (1889) tashkil etilgan, biroq ular Hindiston Superligasiga dastlabki yillarda emas, keyingi mavsumlarda kirishgan. ATK Mohun Bagan FC 2019-20 yilgi mavsumdan soʻng tarqatib yuborilgan edi, oʻshanda klubning egalik guruhi Mohun Bagan bilan ATK Mohun Bagan rolini oʻynash uchun birlashgan. Pune Sity 2019-yilda tarqatib yuborildi. Keyin klubning franchayzing huquqlari 2019-20-yilgi mavsum uchun „Haydarobod“ futbol klubini asos solgan egalik guruhiga oʻtkazildi. Shuningdek, 2019-20 yilgi mavsum oldidan Odisha FK Dehlidan Bhubanesvarga koʻchib oʻtgandan soʻng Dehli Dinamosidan keyin rebrending oʻtkazgan birinchi klub boʻldi.

## Natijalar
2021-22 yilgi mavsum yakuniga koʻra, ligada 13 ta turli klublar ishtirok etdi, ulardan beshtasi Chempion boʻldi va uchtasi Liga Gʻoliblari qalqonini qoʻlga kiritdi. ATK hali ham uchta chempionat bilan ISLdagi eng muvaffaqiyatli jamoa boʻlib qolmoqda, biroq hozirgacha hech bir jamoa oʻz unvonlarini muvaffaqiyatli himoya qilmagan. Mumbay Sity dublga erishgan yagona klub boʻlib, 2020-21 yilgi mavsumda chempionlikka erishgan.

### Yillar boʻyicha chempionlar va premerlar

## Stadionlar
Musobaqa 2014-yilda boshlanganidan buyon oʻyinlarni oʻtkazish uchun turli xil stadionlar mavjud edi. Ikkita stadion, Mumbaydagi DY Patil stadioni va Kochidagi Javoharlal Neru stadioni asosan kriket stadionlari sifatida ishlatiladi. Yana uchta stadion asosan I-ligada futbol oʻyinlarini oʻtkazish uchun foydalaniladigan atletika stadionlardir: Goadagi Pandit Jawaharlal Neru stadioni, Kalkuttadagi Vivekananda Yuba Bharati Krirangan (VYBK) va Punedagi Balewadi stadioni. Asosan yuqori darajadagi professional futbol oʻtkazmaydigan yana uchta joy ishlatilgan: Assamdagi Indira Gandi Atletik stadioni, Chennaydagi Javoharlal Neru stadioni va Dehlidagi Javoharlal Neru stadioni.

## Manbalar

## Havolalar
* Official website