open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Islom Toyliyev

**Islom Toyliyev** (1903-yil Xiva xonligi – vafot etgan sanasi nomaʼlum, Toshoʻgʻuz viloyati, Turkmaniston SSR) – qishloq xoʻjaligi xodimi, paxtakor. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1948-yil).

## Hayoti
1903-yilda Xiva xonligida (hozirgi Toshoʻgʻuz viloyati hududi) tugʻilgan. Turkmaniston SSR Toshoʻgʻuz viloyatining Koʻhna-Urganch tumanidagi *Bolshevik* paxtachilik kolxozining aʼzosi boʻlib ishlagan.

1947-yilda Islom Toyliyev Bolshevik paxtachilik kolxozi yerlarining har bir gektaridan 90,23 sentner paxta hosili olgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1948-yil 5-apreldagi *1947-yilda kolxoz MTS ishi uchun zaxiralar va natura koʻrinishidagi toʻlovlarni bajarganligi va gʻalla ekinlari urugʻlari bilan taʼminlanganligi uchun, 1948-yil bahorgi terimlardan yuqori paxta hosili olgani uchun* deb nomlangan 70736-sonli farmoni bilan Islom Toyliyev Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni va Lenin ordeni bilan birgalikda O‘roq va Bolg‘a oltin medali bilan taqdirlangan.

Toyliyev 1948-yilda kolxoz yerlarining har bir gektaridan 88,6 sentnerdan, 1949-yilda 66,2 sentnerdan, 1950-yilda 67,3 sentnerdan hosil olgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1951-yil 30-iyuldagi farmoni bilan *Davlat oldidagi alohida xizmatlari uchun* Islom Toyliyev ikkinchi O‘roq va Bolg‘a oltin medali bilan taqdirlangan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1952-yil 10-dekabrdagi *Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvonini berish uchun belgilangan paxta xomashyosi unumdorligi boʻyicha belgilangan koʻrsatkichlarga rioya etilmagani uchun* nomli qarori bilan Islom Toyliyev ikkinchi Oʻroq va Bolgʻa oltin medalidan mahrum etilgan. U umri davomida oʻzi tugʻilib oʻsgan Ilyanin tumanida yashagan va shu yerda vafot etgan. Vafot etgan sanasi aniq emas.

## Manbalar
Boboyev Betchi

**Betchi Boboyev** (1913-yil, Xiva xonligi – vafot etgan yili nomaʼlum) – „Kommunizm“ kolxozi Gurbansoltan-edje nomidagi Ilyalin tumani (Turkman SSR) raisi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1950). 1962-yilda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvonidan mahrum qilingan.

## Hayoti
1913-yilda Xiva xonligining qishloq aholi punktlaridan birida (hozirgi Gurbansoltan-edje nomidagi qishloqda dehqon oilasida tugʻilgan.

Urushdan keyingi davrda Ilyali tumanidagi „Kommunizm“ kolxozining raisi boʻlgan. 1949-yilda kolxoz 131 ga maydonning har gektaridan oʻrtacha 40,5 sentnerdan paxta xomashyosini davlatga topshirdi. SSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1950-yil 30-iyundagi № 5348 sonli farmoni bilan "Oʻtgan yili sugʻoriladigan yerlardan yuqori paxta hosili olgani uchun Lenin ordeni va Oʻroq va Bolgʻa oltin medali taqdimoti bilan Sotsialistik Mehnat Qahramoni" unvoni berilgan.
1960-yilda u qoʻshimcha ishlar va sotsialistik mulkni oʻgʻirlagani uchun jinoiy javobgarlikka tortildi. U paxta bazasida boshqa rahbarlar va tovar eksperti bilan til biriktirganlikda ayblangan. 1958-yilda hisobsiz soxta schyot-fakturalar yordamida bazaga soxta paxta topshirib, kolxozga 1 million 368 ming rubl miqdorida zarar yetkazgan. Shuningdek, kolxozchilarga 300 ming rubldan ortiq ish haqi toʻlash uchun soxta bayonotlar berildi.
1961-yil 31-avgustda Turkmaniston SSR Oliy sudi tomonidan Turkmaniston SSR Jinoyat kodeksining 104 va 149-moddalari bilan aybdor deb topilib, 15 yilga ozodlikdan mahrum etildi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1962-yil 16-iyundagi farmoni bilan „davlatni aldash va kolxoz mablagʻlarini koʻp miqdorda oʻgʻirlashda koʻrsatilgan ogʻir jinoyat sodir etganligi“ uchun u Sotsialistik Mehnat Qahramoni va barcha mukofotlaridan mahrum qilingan.

Keyingi taqdiri nomaʼlum.

## Mukofotlari
* Sotsialistik Mehnat Qahramoni
* Lenin ordeni – ikki marta (1950; 14.02.1957)
* Mehnat Qizil Bayroq ordeni – ikki marta (13.08.1944; 28.01.1950)
* Qizil Yulduz ordeni (01.06.1947)

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
*
Quvonch Otamedov

**Quvonch Otamedov** (1915, Xiva xonligi – vafot etgan sanasi nomaʼlum, Kalininskiy tumani, Turkmaniston SSR) – Turkmaniston SSR Toshoʻgʻuz viloyati Kalinin tumaniga qarashli „Uchinchi besh yillik reja“ kolxoz xoʻjaligi raisi sifatida ishlagan. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1950-yil).

## Hayoti
1915-yilda Xiva xonligining qishloq aholi punktlaridan birida (sovet davrida – Toshoʻgʻuz viloyatining Lenin tumani, hozirgi – Toshoʻgʻuz viloyati hududida) dehqon oilasida tugʻilgan.

U xususiy qishloq xoʻjaligida ishlagan. Kollektivlashtirish davrida u yer birgalikda yetishtirish boʻyicha shirkatga qoʻshilgan, keyinchalik u Kalinin tumanidagi „Uchinchi besh yillik reja“ kolxoziga aylantirilgan. Urushdan keyingi davrda Quvonch Otamedov shu kolxozga rais etib saylangan.

1948-yilda Ashxobod zilzilasi natijasida paydo bo‘lgan zararlarni bartaraf etishda ham qatnashgan, buning uchun esa u Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan.

1949-yilda „Uchinchi besh yillik“ kolxozi 113 gektar maydonning har bir gektaridan oʻrtacha 30,8 sentnerdan davlatga paxta xom ashyosi topshirgan. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1950-yil 21-iyuldagi № 5270 sonli farmoni bilan *1949-yilda sugʻoriladigan yerlarda yuqori paxta hosili olgani uchun* Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni va Lenin ordeni bilan birgalikda O‘roq va Bolg‘a oltin medali berilgan.

Toshoʻgʻuz viloyatining oʻzi tugʻilib oʻsgan Kalininskiy tumanida yashagan va kasaba uyushmasi ahamiyatiga ega boʻlgan nafaqaxoʻrlardan biri boʻlgan. Oʻlim sanasi aniq emas.

## Mukofotlari
Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1950-yil 21-iyul)

Lenin ordeni (1950-yil 21-iyul)

O‘roq va Bolg‘a oltin medali (1950-yil 21-iyul)

Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1948-yil)

## Manbalar
Xanipa Qurbonova

**Xanipa Qurbonova** (1918-yil, Boy qishlogʻi, Xiva xonligi – vafot etgan yili nomaʼlum, Toshhovuz, Turkmaniston SSR) – Turkman Sovet xoʻjaligi, davlat va siyosat arbobi, Turkmaniston Kommunistik partiyasi Toshhovuz tuman qoʻmitasining birinchi kotibi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1965).

## Hayoti
U 1918-yilda Xiva xonligining Boy qishlogʻida (Sovet davrida – Tashauz viloyatining Tashauz tumani, hozirgi S.A.Niyozov nomidagi Etrap hududida) tugʻilgan.

## Faoliyati
Mahalliy qishloq maktabini tugatgach, 1937-yilda Toshauz viloyatidagi „Komintern“ kolxozida oddiy kolxozchi boʻlib ishladi. 1939-yildan – Turkmaniston komsomolining Toshauz tuman komiteti kotibi. 1940-yildan KPSS aʼzosi.

Oliy maʼlumot olgan. 1942-yildan – Toshauz viloyat komiteti tashviqot boʻlimi mudiri. Keyingi yillarda – Andreevskiy okrug komiteti (1945-1946), Toshauz okrug komiteti (1945-1948), Turkmaniston Kommunistik partiyasi Tashauz viloyat komiteti kotibi (1948-1949).

1949–1952-yillarda Butunittifoq Bolsheviklar Kommunistik partiyasi Markaziy Komiteti qoshidagi Oliy partiya maktabida tahsil olgan. 1952-yildan – Turkmaniston Kompartiyasi Andreevskiy tuman qoʻmitasining birinchi kotibi, 1954-yildan – Toshauz viloyati qoʻmitasining tashviqot va targʻibot boʻlimi mudiri, 1955-yildan – Toshauz viloyati ijroiya qoʻmitasi doimiy komissiyasining raisi, 1960-yildan – Turkmaniston Kompartiyasi Tashauz tuman qoʻmitasining birinchi kotibi boʻlib ishladi.

Toshauz raykomining birinchi kotibi boʻlib, Toshauz viloyatida qishloq xoʻjaligini rivojlantirish bilan shugʻullangan. Uning tashkiliy faoliyati tufayli qishloq xoʻjaligi korxonalari har yili paxtachilikda yaxshi natijalarga erishdi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1965-yil 16-martdagi farmoni bilan unga *Turkmaniston SSR qishloq xoʻjaligi, sanoati va fanini rivojlantirishdagi ajoyib xizmatlari uchun* Lenin ordeni va „Oʻroq va bolgʻa“ oltin medali (№. 8924) taqdimoti bilan birga „Sotsialistik Mehnat Qahramoni“ unvoni berilgan.

Turkmaniston SSR Oliy Kengashining 6-9-chaqiriqlari deputati, Toshauz viloyat Kengashi Mehnatkashlar deputati va KPSS XXIII qurultoyida delegati etib saylangan.
1976-yildan – kasaba uyushma ahamiyatidagi shaxsiy nafaqachi. Nafaqaga chiqqanidan keyin u Toshauzda yashadi.

1980-yildan keyin vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *Turkmenskaya Sovetskaya Ensiklopediya.* – T. 3. – S. 403.

## Havolalar
*
Yuriy Bregel

**Yuriy Enochovich Bregel** (13-noyabr 1925-yil, Moskva, RSFSR – 7-avgust 2016-yil, Belmont, Massachusets, AQSh) – Sovet va amerikalik tarixchi, sharqshunos. Tarix fanlari nomzodi (1961).

## Hayoti
Siyosiy iqtisodchi Enoch Yakovlevich Bregel (1903-1992) va Sofiya Ilyinichna Indenbaumning (1900-1982) oʻgʻli. Xarkov artilleriya bilim yurtini tugatgan (1943), Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi.

MDU tarix fakulteti talabasi sifatida 1949-yil 7-noyabrda V. R. Kabo bilan birga „antisovet tashkiloti“ ishida hibsga olingan. 1950-yil 24-iyunda u OSO huzuridagi maxsus yigʻilish 58-10-moddasi boʻyicha sudlangan. RSFSR Jinoyat kodeksining 1-58-11-qismi bilan 10 yil davomida ITL KizelLage (Perm viloyati)da saqlangan. Ishlarni koʻrib chiqish boʻyicha markaziy komissiyaning 1954-yil 16-avgustdagi qarori bilan qamoq muddati 5 yilga qisqartirildi. 1954-yil 31-avgustda oqlangach, ozod qilindi.

1956-yilda Moskva davlat universitetining tarix fakultetini tamomlagan. 1957–1962-yillarda Sharq adabiyoti nashriyoti tarjimoni, yodgorliklarni nashr qilish tahririyati mudiri, 1956–1957 va 1962–1973-yillarda Sharqshunoslik instituti ilmiy xodimi sifatida faoliyat olib bordi. 1973-yilda Bregel ota-onasi bilan Isroilga hijrat qildi. 1979-yildan AQShning Blumington shahridagi Indiana universiteti professori sifatida ishlagan.

## Tadqiqotlari
Asosiy tadqiqot yoʻnalishlari: Turkologiya, matnshunoslik, O‘rta Osiyo tarixi. „Sharq xalqlari adabiyoti yodgorliklari“ turkumini chiqarish tashabbuskori. V.V.Bartoldning tanlangan asarlarining nashr etilishida faol ishtirok etgan. „Sharq xalqlari maqollari va matallari“ (1961-yil) kitobidagi soʻzboshi muallifi, C. A. Stori „Fors adabiyoti: bio-Bibliografik sharh“ kitobi tarjimoni va qoʻshimchalar muallifi.

## Ishlari
* XIX asrda Xorazm turkmanlari, Sharq adabiyoti nashriyoti, 1961;
* Qoraqalpoqlar tarixi va etnografiyasiga oid Xiva xonlari arxividan olingan hujjatlar, M.: Sharq nashriyoti. lit., 1967-yil.
* Islom Markaziy Osiyo bibliografiyasi. Bloomington: Ichki Osiyo tadqiqotlari tadqiqot instituti, Indiana universiteti, (Indiana universiteti Ural va Oltoy turkumi) 1995 3-jild.
* Shir Muhammad Mirab Muni va Muhammad Rizo Mirab Ogahiy, Firdavs al-Iqbol: Xorazm tarixi chagʻatoy tilidan tarjima qilingan va izohlangan (Leyden: BRILL) 1999-yil.
* Markaziy Osiyoning tarixiy atlasi (Leiden: BRILL) 2003-yil.

## Manbalar
Xudayberganov Jumaniyoz

**Xudayberganov Jumaniyoz** (1912-1943) – Ishchi va Dehqonlar Qizil Armiyasi kichik leytenanti, Ulugʻ Vatan urushi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1944-yil).
## Hayoti
1912-yili Boy-1 qishlogʻida (hozirgi – Toshoʻgʻuz viloyatida (Turkmaniston) tugʻilgan.

Oʻrta maktabni tugatgach, Toshoʻgʻuz viloyatida yashab ijod qildi. 1941-yilda u Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasi safiga va oʻsha yilning avgust oyidan Ulugʻ Vatan urushi frontlariga chaqirilgan. Kichik leytenant kurslarini tamomlagan.

1943-yil sentyabrgacha Gvardiya kichik leytenanti Jumaniyoz Xudaybergenov Voronej fronti vzvodiga buyruq bergan. 26-sentyabr 1943-yil Jumaniyoz Xudaybergenov qoʻmondonligidagi vzvod birinchilardan boʻlib Gomel viloyati Bragin tumani Nivki qishlogʻi yaqinida Dneprni kesib oʻtdi va uning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan koʻprigini egallash va ushlab turish uchun janglarda faol qatnashib, dushmanga katta talofatlar yetkazgan. 28-sentyabr 1943-yil, nemislarning navbatdagi qarshi hujumini qaytarish paytida vzvod dushmanning ikkita tankini yoʻq qildi va dushmanga katta talofat berdi. Oʻsha jangda u shaxsan dushmanning 15 askar va zobitini yoʻq qildi, lekin oʻzi halok boʻldi. Ukrainaning Kiyev viloyati Borispol tumanidagi Golovurov qishlogʻida dafn etilgan.

„Dnepr daryosini muvaffaqiyatli kesib oʻtganligi, Dnepr daryosining gʻarbiy qirgʻogʻida koʻprikning mustahkamlanishi va kengaytirilganligi, koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan mukofotlashga koʻrsatildi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 10-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan" *jangovar harakatlarni namunali bajarganliklari uchun Fashist bosqinchilariga qarshi kurashda qoʻmondonlikning frontdagi vazifalari va bu borada koʻrsatgan jasorati va qahramonligi* uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan vafotidan keyin taqdirlangan. Shuningdek, u vafotidan keyin Lenin ordeni bilan ham taqdirlangan.
Vatanida uning sharafiga byust oʻrnatildi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Sovet Ittifoqi Qahramonlari – Turkman xalqi. – Ashxobod, 1950.
* Sovet Ittifoqi Qahramonlari – Oʻzbeklar. – Toshkent, 1984.
Ashir Qaqaboyev

**Ashir Qaqaboyev** (1909-yil, Xiva xonligi – 1968-yil, Turkmaniston SSR) – paxtakor, Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1948-yil).

## Hayoti
1909-yilda Xiva xonligida hozirgi Koʻhna-Urganch tumani hududida tugʻilgan.

1926-yildan 1934-yilgacha u militsiyada xizmat qilgan va bosmachilar bilan qurolli toʻqnashuvlarda qatnashgan. 1934-yildan 1936-yilgacha Qaqaboyev Turkmaniston SSR Toshoʻgʻuz viloyatining Koʻhna-Urganch tumanidagi *Bolshevik* kolxoziga aylantirilgan mahalliy paxta yetishtirish jamiyatiga rahbarlik qilgan. Qaqaboyev kolxozning paxta yetishtirish jamiyatini 1968-yil to vafot etguniga qadar boshqargan.

1947-yilda Qaqaboyev oʻzining *Bolshevik* kolxozida paxta hosilini yetkazib berish boʻyicha yuqori natijaga erishgan. U har bir gektardan 90,27 sentner paxta olgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1948-yil 5-apreldagi farmoni bilan „1947-yilda kolxoz MTS ishi uchun majburiy zahiralar va natura shaklida toʻlovlarni bajarganligi, gʻalla ekinlari urugʻlari bilan taʼminlanganligi va 1948-yil bahorgi terimdan yuqori natijali paxta hosili olgani uchun“ deb nomlangan 70734-sonli farmoni boʻyicha Ashir Qaqaboyev Lenin ordeni va O‘roq va Bolg‘a oltin medali bilan birgalikda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

Qaqaboyev 1948-yilda gektariga 91,1 sentnerdan, 1949-yilda 42,3 sentnerdan, 1950-yilda 36,5 sentnerdan paxta hosili olgan. Har yili maydon sezilarli darajada oshib, 1950-yilda uning boshqaruvida boʻlgan yerlar 1215 gektarga yetgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1951-yil 30-iyuldagi farmoni bilan „Davlat oldidagi beqiyos xizmatlari uchun“ Ashir Qaqaboyev ikkinchi Oʻroq va bolgʻa oltin medali bilan taqdirlangan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1952-yil 10-dekabrdagi qarori bilan Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvonini berish uchun belgilangan paxta xomashyosi hosildorligi boʻyicha berilgan koʻrsatkichlarni bajarmaganligi sababli Qaqaboyev ikkinchi Oʻroq va bolgʻa oltin medalidan mahrum etilgan.

Turkmaniston SSR Oliy Kengashining 2 va 5-chaqiriqlarida deputat sifatida ishtirok etgan, 1950-yilda esaTurkmaniston Kompartiyasi Markaziy Komitetning aʼzosi boʻlgan.

1968-yilda vafot etgan va vafotidan soʻng, Ashir Qaqaboyev uzoq yillar rahbarlik qilgan „Bolshevik“ kolxoziga uning nomi berilgan.

## Manbalar
P-toluensulfonik kislota

***p'' -Toluol sulfo kislota''' ('''PTSA''', '''pTSA''' yoki ***p* TsOH*') yoki **tosil kislotasi** (**TsOH**) CH<sub>3</sub>C<sub>6</sub>H<sub>4</sub>SO<sub>3</sub>H formulasiga ega boʻlgan organik birikma . Bu suvda, spirtda va boshqa qutbli organik erituvchilarda eriydigan oq rangdagi juda gigroskopik qattiq moddadir.  CH3C6H4SO2 guruhi **tosil** guruhi sifatida tanilgan va koʻpincha Ts yoki Tos deb qisqartiriladi. Koʻpincha, TsOH monogidratga, TsOH ga ishora qiladi . H2O. 

Boshqa arilsulfo kislotalar singari, TsOH ham kuchli organik kislotadir . Bu benzoy kislotadan taxminan bir million marta kuchliroq.  Bu qattiq boʻlgan kuchli kislotalardan biridir, shuning uchun qulay tarzda oʻlchanadi va saqlanadi.

## Olinishi va qoʻllanilishi
Toluol sulfo kislota sanoat miqyosida toluolni sulfolash orqali tayyorlanadi. Umumiy aralashmalarga benzolsulfo kislota va sulfat kislota kiradi. TsOH monogidratida suv mavjud. Notozalik sifatida mavjud boʻlgan umumiy namlikni baholash uchun Karl Fisher usuli qoʻllanadi. Notozalik uning konsentrlangan suvli eritmasidan qayta kristallanish, soʻngra toluol bilan azeotropik quritish yoʻli bilan olib tashlanishi mumkin. 

TsOH organik sintezda „organik – eruvchan“ kuchli kislota sifatida foydalaniladi. Foydalanish misollariga quyidagilarni keltirish mumkin:

* Aldegidning asetalizatsiyasi .
* Fisher-Speier esterifikatsiyasi (efir hosil boʻlishi)
* Transesterifikatsiya reaktsiyalari

## Tosilatlar
Alkil tosilatlar alkillashtiruvchi moddalardir, chunki tosilat elektronni tortib olish xususiyatiga ega, shuningdek, yaxshi ajralib chiqadigan guruhdir . Toluol sulfo efirlari nukleofilik hujumga yoki eliminatsiyaga uchraydi. Tosilat efirlarining qaytarilishi uglevodorodni hosil boʻlishiga olib keladi. Shunday qilib, tosillanishdan soʻng pasayish spirtli ichimliklarni kislorodsizlantirishga imkon beradi.

Tosilatlar, shuningdek, spirtli ichimliklar uchun himoya guruhidir . Ular spirtli ichimliklarni 4-toluol sulfonilxlorid bilan, odatda aprotik erituvchi sifatida, koʻpincha piridin bilan birlashtirish orqali tayyorlanadi. 

## Reaksiyalar

* TsOH fosfor pentoksidi bilan isitish orqali ''p'' -toluensulfonik angidridga aylanishi mumkin.
* Kislota va suv bilan qizdirilganda TsOH toluolga gidrolizlanadi :

: CH3C6H4SO3H + H2O → C6H5CH3 + H2SO4

Bu reaksiya arilsulfonik kislotalar uchun umumiydir.  

## Shuningdek qarang

* Tosil
* Kollidiniy  -toluensulfonat

## Maʼlumotnomalar
Misrdagi masjidlar roʻyxati

Misrda 2016-yil holatiga koʻra 114000 ta masjid mavjud boʻlib, ulardan 83000 tasi Vaqf vazirligiga tegishli. Ushbu roʻyxatga Misrdagi eng mashhur masjidlar kiritilgan.

## Yana qarang

* Misrda Islom
* Masjidlar roʻyxati
** Qohiradagi masjidlar roʻyxati

## Manbalar
Razzoq Hasanov

**Razzoq Hasanov** – 1922-yil Xorazm viloyati Gurlan tumanida tugʻilgan. U Xorazmdagi eng mashhur lazgichi raqsini ijro qiluvchilardan biri edi. 1938-yil Gʻulom Zafariyning „Xalima“ spektaklida qush sayrashini ijro etgan holda sanʼat olamiga kirib keldi. U Gurlan teatrida ishlagan. Gurlan teatri 1938-yilda tashkil etilgandir. Razzoq Hasanov biroz muddat bu yerda ishlagan Toshkentga borib oʻzini ustida ishlagan, malakasini oshirgan. Toshkentdagi Filarmoniyada Ustoz Olim Komilovdan taʼlim olib, doira chalish sirlarini oʻrgangan. Toshkentdan qaytgandan keyin u yana Gurlan teatrida ishlay boshladi. Koʻp oʻtmay teatrda musiqa rahbari lavozimiga koʻtarildi.
## Pyesalar
U bir qator pyesalar namoyish qildi. Bular; „Xalima“, „Tuxmatchilar“, „Arshin molalan“, „Kim oʻgʻri“, „Tuxmatchilar jazosi“ va boshqa bir pseyalar.
## Kasbdoshlari
Razzoq Hasanov u bilan Gurlan teatrida ishlagan sanatkorlar: Abdulla eshchanov, Lolaxon Eshchanova, moʻminjon Abduqodirov, Ibrohim Ismoilov, Oʻroggul Gʻoipov, Poshsha davletova, Norgul Allaberganova, Bibijon Iskandarova, Zarif Latipov, Xudoyor Qurolov, Ayxon Ataboyeva, Muhammadjon Karimov, Karim ota Nazarov, Qodir Karimov, Komiljon Otaniyozov, Xoljonoy Karimova va boshqalar.
## Gasrtollari
### [[Xonqa]] tumani
1939-yilda Xorazmdagi Toshsaqa kanalidagi hasharchilar uchun turli xil pyesalar namoyish qilgan. Bu gastrolda u bilan Abdulla eshchanov, Lolaxon Eshchanova, Moʻminjon Abduqodirov, Ibrohim Ismoilov, Oʻroggul Gʻoipov, Poshsha davletova, Norgul Allaberganova, Bibijon Iskandarova, Zarif Latipov, Xudoyor Qurolov, Ayxon Ataboyeva, Muhammadjon Karimov, Karim ota Nazarov, Qodir Karimov, Komiljon Otaniyozov, Xoljonoy Karimovalar qatnashgan.
### Saxtiyon qishlogʻi
Gurlan hududidan oʻtgan Qilichniyozbiy kanalini qazish va tozlalsh uchun saxtiyon qishlogʻida pyesalar namoyish qilgan.
## Urush yillari
1942-1945 yillarda Razzoq Hasanov 2-jahon urushida qatnashgan. Pskov, Moskva, Ivanovodagi janglarda qatnashdi.
## Festivallar
1957-yilda Moskvada oʻtkazilgan 6-jahon yoshlar festivalida qatnashib maxsus mukofot olgan va festival laurenti boʻlgan.
1968-yil Toshkentdagi Respublika sanatkorlar festivalida qatnasgdi.
1977-yil „Marxabo talantlar“ Respublika festivalida Gurlanlik safdoshlari bilan qatnashdi.
## Filmlardagi ijrolari
"Mukarrama Turgʻunboyeva", „Sovetskiy Uzbekistan“, „Xiva vaqti bilan soat 7-00 da“ film konserti, „Sehrli Olma“ filmlarida rol ijro qilgan.
## Manbalar
Jaloliddin Gurlaniy

**Jaloliddin Gurlaniy** – Xorazmning Gurlan tumanida tu’gilgan. U Burhoniddin Margʻinoniyning izdoshi sanaladi. Jaloliddin Gurlaniyning tugʻilgan va vafot sanalari aniq emas. Ammo u yozgan bir qancha asarlar orqali uning yashagan davrini aniqlash mumkin. Otasi Sherozdan Xorazmga qaytib kelgach saroyda naqib boʻlib ishlay boshlaydi. Keyinchalik Sayid Jaloliddin ibn Shamsiddin ibn Murtazo Gurlaniy al-Xorazmiy Hasan Sigʻnoqiy, Abdulaziz Buxoriy, Toxir Xorazmiylardan tahsil oladi. Sayid Jaloliddin ibn Shamsiddin ibn Murtazo Gurlaniy al-Xorazmiyning asarlari Kalkutta, Laknav, Bombay Qohira, Qozon kabi shaharlarda bir necha martalab nashr etilgan. Jaloliddin Gurlaniy milodiy 1367-yilda vafot etgan.
## Asarlari
"Al Kifoya fiy sharxil hidoya". Asarning 5 ta nusxasi saqlanib qolgan. Bular: Birinchisi, Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan „Fayzulloh Afandi“ kutubxonasida, ikkinchisi, Turkiyaning Istanbul shahrida
joylashgan „Sulaymoniya“ kutubxonasida, uchinchisi, „Kifoya fiy sharhil Hidoya“ asarinig yana bir nusxasi Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan „Otif Afandi“ kutubxonasida, toʻrtinchisi, Istanbulda joylashgan „Rogʻib Posho“ kutubxonasida, beshinchisi, Suriyadagi „Asad“ kutubxonalarida saqlanadi. Suriyadagi „Asad“ kutubxonasida
saqlanayotgan asarning ikki jildi yana bir nusxasi saqlanadi. Birinchi juzi 61953 raqam ostida saqlansa, ikkinchi juzi 62134 raqam bilan qayd etilgan. Bu nusxa nasx xatida juda chiroyli qilib taʼlif etilgan. Birinchi juz 356 varaq, yaʼni 712 sahifadan iborat. Har bir sahifa 24 qatordan iborat. Har bir qator taxminan 18 soʻzni oʻz ichiga oladi.

„Sharxu muxtasari xulosatit toyyibiy“ asari 1529-yilda yozilgan.

„Ash-Shoqoikun an Noʻmoniya“
## Ustozlari
### Hisomiddin al-Hasan Sigʻnakiy
"Nihoya" asari muallifi
### Abdul Aziz Buxoriy
Abdul Aziz Buxoriy Jaloliddin Gurlaniyga fiqxni oʻrgatgan. Abdul Aziz Buxoriy "kashf ul Bazdaviy asari muallifi.
## Shogirdlari
**Nosiriddin Muhammad ibn Shihob ibn Yusuf**, **Shayx olim Tohir Sad Namadbush shayx Alouddin**, **Abdul Avval ibn Burxoniddin ibn Imod ad din** lardir
## Al Kifoya fiy sharxil hidoya asari
Asar Burhoniddin Margʻinoniyning „Hidoya“ asariga sharx sifatida yozilgandir. Unda turli xil fiqx masalalarini oʻz ichiga oladi. Asarning birinchi jildida muallif asarni yozishdan maqsadini va nima uchun bunday nomlanganiga toʻxtaladi. Asarda Kimki Kabadan boshqa masjidlarni atrofini aylansa unda kufr xavfi bordir deyilgan.
## Sharxu muxtasari xulosatit toyyibiy
Asar hadisshunosllika bagʻishlangan Jurjoniyning"Muxtasari xulosatit toyyibiy" asariga sharh hisoblanadi. Asarning umumiy hajmi 70 bet va 4 bobga boʻlingan. Asar Fanlar Akademiyasining sharqshunoslik institutida saqlanadi.
## Manbalar
Yusuf Rahmonov

**Yusufboy Rahmonov** – 1941-yil 16-yanvarda Xorazm viloyati Xazorasp tumanida tugʻilgan. Xorazm viloyati prokurori va Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining birinchi oʻrinbosari boʻlib 30 yildan ziyod ishlagan. 1998-yil 8-dekabrda vafot etgan.

## Oʻqish davri
Xiva qishloq xoʻjalik texnikumida hisobchi-hosilot boʻlimini tugatganidan soʻng, Xazorasp tumanidagi „Oʻzbekiston“ jamoa xoʻjaligida ishlaydi. 1962-1964 yillarda Moskvada harbiy xizmat safarini oʻtab keladi. Harbiy xizmatdan keyin Toshkent davlat universitetining huquqshunoslik fakultetida tahsil oladi. Hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti.

## Ish faoliyati
Oʻqishni tugatgach Yusuf Rahmanov Urganch shahar va viloyat prokuraturasida tergovchi, boʻlim boshligʻi, Xazorasp tuman prokurori, viloyat prokurorining oʻrinbosari, vilotay prokurori, oʻzbekiston respublikasi Bosh prokurorining birinchi oʻrinbosari lavozimlarida ishlagan.
## Unvoni

Yusufboy Rahmonov „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yurist“ unvoniga sazovor boʻlgan.
## Manbalar
Qatagʻon qurbonlari muzeyi (Xorazm)

**Qatagʻon qurbonlari muzeyi** – O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 22-noyabrdagi "Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Qatagʻon qurbonlari xotirasi davlat muzeyi va hududlardagi oliy taʼlim muassasalari tuzilmasida Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeylarini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi 936-sonli qaroriga muvofiq Xorazm viloyatida Qatagʻon qurbonlari muzeyini tashkil etish Urganch davlat universitetiga yuklandi. Muzey fondi professor-oʻqituvchilar, yosh olim va talabalar hamda keng jamoatchilikning faol ishtirokida arxiv hujjatlari, Oʻzbekiston Markaziy davlat arxivi, Ichan-qal’a muzey fondi materiallari bilan boyitilgan.
Muzeydan 1937-yili deportatsiyada Xorazm viloyatiga koʻchirib keltirilgan koreys diasporasi vakillari bilan hamkorlikda yigʻilgan materiallar ham oʻrin olgan. Muzey Y.Rahmonova boshchiligida Xorazm viloyatidagi qatagʻon qurbonlaribilan bogʻliq boʻlgan shaxslar tarixi, rasmlari, arxivi, hujjatlarni toʻplash bilan shugʻullandi. Hujjatlarni toʻplashning dastlabki yilida 2300 dan ortiq hujjatlar toʻplangan boʻlsa, hozirgi kunda muzey fondi 4000 ortiq materiallar mavjud.

## Muzey boʻlimlari
* „Xiva xonligining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi, mahalliy xalqning erk va hurriyat uchun kurashi (1868-1900)“,
* „Xiva xonligidagi milliy uygʻonish harakati, uning amaliy yoʻnalishlari va namoyandalari (1901-1917)“,
* „Xorazm Xalq Respublikasining tugatilishi va viloyatda bolsheviklar hokimiyatining oʻrnatilishi (1917-1929)“, „Sovet davlati qatagʻon siyosatining boshlanishi (1929-1936)“,
* "1937-1938 yillardagi „Katta qirgʻin“,
* „1940-1950 yillardagi siyosiy qatagʻonlar“,
* "1980-yillardagi qatagʻon.
* „Paxta ishi“ kampaniyasi",
* „Mustaqillik yillarida tarixiy adolatning tiklanishi, qatagʻon qurbonlari xotirasining abadiylashtirilishi, milliy qadriyatlarni asrab-avaylash va rivojlantirish yoʻlida amalga oshirilgan tarixiy ishlar (1991 yildan keyingi davr)“ kabi boʻlimlardan tashkil topgan.

## Manbalar
Gurganj qamali

**Gurganj qamali** – Moʻgʻullarning Xorazm imperiyasini bosib olishi paytida sodir boʻlgan qamal. Qamalning davomiyligi oʻzgaruvchan boʻlib, Rashididdin Hamadoniy kabi tarixchilarning taʼkidlashicha, u yetti oy davom etgan. Ammo u 1221-yil aprel oyida shaharning magʻlubiyati va yoʻq qilinishi bilan yakunlangan. Moʻgʻullar imperiyasining hukmdori Chingizxon Shoh Muhammad II tomonidan boshqariladigan Xorazm imperiyasiga katta hujum uyushtirgan . Samarali rejalashtirish va ajoyib taktik harakatlar yordamida xon qoʻshini chegara yaqinidagi Oʻtror shahrini, undan keyin Buxoro va Samarqandni tezda egallab olishga muvaffaq boʻlgan . Qamalga eronlik tarjimashunos Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy guvoh boʻlgan.

Chingiz oʻgʻillari Joʻji va Chigʻatoy boshchiligidagi otryadni sobiq poytaxt Gurganjni qamal qilish uchun shimoli-gʻarbga yuborgan. Juda boy shahar Amudaryo deltasidagi botqoqli yerlarda joylashgani uchun hujum qilish qiyin boʻlgan. Ikki qoʻmondon aka-uka oʻrtasidagi kelishmovchilik tufayli qamal yanada murakkablashgan. Oxir-oqibat, Chingizxon oʻzining uchinchi oʻgʻli va merosxoʻri Oʻgedayni qamal uchun yagona qoʻmondon qilib yuborgan. Oxir-oqibat shahar egallanganda, u yakson qilingan.

## Manbalar
IndiGo parvoz yoʻnalishlari roʻyxati

2023-yil oktyabr holatiga koʻra, IndiGo umumiy hisobda 114 ta qisqa masofali yoʻnalishlarga parvozlarni taklif qiladi. Ulardan 81 tasi Hindiston shaharlari oʻrtasidagi mahalliy yoʻnalishlar boʻlsa, 33 tasi Osiyodagi qoʻshnilariga uchiladigan xalqaro yoʻnalishlardir.
Roʻyxatda mamlakatlar, shaharlar va aeroportlar nomlari keltirilgan, aviakompaniyaning hablari alohida belgilangan.
__TOC__

## Roʻyxat

## Manbalar
Kanga-Qal’a

**Kanga-Qal’a** (turkm. Ganga gala) – Turkmanistonning qadimiy davriga oid shahar (qal’a), mamlakatning Toshhovuz viloyatidagi Amudaryodagi Sariqamish deltasining qadimiy boʻgʻozlaridan birida joylashgan. Bu qal’a qadimgi Xorazmning bir qismi hisoblanadi.

## Hududi
Kanga qal’asi Amudaryoning eski qurigan oʻzanlari yonida joylashgan boʻlib, Kangagʻir tepaligining sharqiy tizmasi bilan chegaradosh. Qal’aning joylashuvi shimoli-sharqqa qarab choʻzilgan va shimoliy-gʻarbiy, shimol va sharqdan tik yon bagʻirlari bilan chegaralangan baland tizma hosil qiluvchi togʻlikning yonbagʻrida joylashgan. Hududining kengligi 300 m dan oshadi. Qal’aning shimoliy yon bagʻrida Sariqamish koʻlidan hosil boʻlgan qirgʻoq tizmalari bor. Sharqdan va janubiy-sharqdan uning qiyalik etagida 4-5 m balandlikdagi tik qiyalik bilan chegaralangan past qirlar joylashgan.

## Tavsifi
Qal’a 1952-yilda Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan. Bu Kangʻagʻir tepaligining janubi-gʻarbiy yon bagʻrida joylashgan kuchli eroziyaga uchragan qal’a edi. Tashqi tomondan, yodgorlik juda shikastlangan koʻringan, ammo qazishmalar jarayoni shuni koʻrsatdiki, ichki tuzilmasi mukammal saqlanib qolingan.

Aholi punkti toʻrtburchakga yaqin shaklga ega boʻlgan; uning taxminiy maydoni 200x233 m boʻlib, u xorazm namunasidagi (40x40x10 sm) loy gʻishtdan mustahkam devor bilan oʻralgan, toʻgʻri burchakli minoralar (har bir tomondan uchtadan) boʻlgan. Qal’aning mudofaa tizimidagi muhim elementlardan biri shimoli-gʻarbiy devor yaqinida yaqqol koʻrinib turadigan ariq boʻlgan.

Qal’aning shimoli-gʻarbiy devori markazida joylashgan minorani qazish ishlari shuni koʻrsatdiki, uning devorlarida har tomondan uchtadan teshiklar joylashgan, oʻrta teshik tik turgan holda otish uchun moʻljallangan. Minoradan ichki koridorga (kengligi 3,1 m) ichkariga oʻtish joyiga olib boriladigan yoʻlak boʻlgan.

## Manbalar
Moʻgʻullarning Forsga bosqini

**Moʻgʻullarning Forsga bosqini** — 1219—1258-yillar oraligʻida Yaqin Sharqdagi musulmon imperiyalariga qarshi 3 ta harbiy hujumni oʻz ichiga oladi. Bu yurishlar Xorazmshoh saltanati, Nizoriylar davlati va Abbosiylar xalifaligining barham topishiga hamda ularning oʻrniga Eronda moʻgʻullarning davlat boshqaruviga kelishiga olib kelgan.

XII asr oxiri va XIII asr boshlarida moʻgʻul harbiylari Gʻarbiy Syani bosib olishgan. Qoʻshni Xorazmshoh imperiyasi hukmdori Muhammad II ning bir qator diplomatik provokatsiyalaridan soʻng, 1219-yilda moʻgʻullar Markaziy Osiyoga bostirib kirishni boshlagan. Bosqinchilar navbatma-navbat Movarounnahrning Buxoro, Samarqand va Gurganj shaharlarini vayron qilgandan soʻng Xuroson mintaqasini yoʻq qilgan. Dunyoning 3 ta eng yirik shaharini: Hirot, Nishopur va Marv aholisini qirib tashlagan. 1223-yilda Chingizxon Szin sulolasiga qarshi yurishini davom ettirgan.

Moʻgʻullarning Eronga bostirib kirishi insoniyat tarixidagi eng qonli hujumlardan biri boʻlgan. Qurbonlarning umumiy soni 15 millionga yetgan. Keyingi oʻttiz yil ichida mintaqada kichikroq miqyosdagi urushlar sodir boʻlgan. 1227-yilda xonlik taxtiga oʻtirganidan koʻp oʻtmay, Oʻqtoyxon Forsdagi bir qancha mayda davlatlarni oʻziga boʻysundirish uchun Chormakon noyon qoʻmondonligi ostidagi qoʻshinni yuborgan.

Stiven Uordning maʼlumotlariga koʻra, moʻgʻullar bosqinidan keyin Eron platosida (Fors va Markaziy Osiyoning janubiy qismi) aholining 75% dan ortigʻi halok boʻlgan. 15 milliondan ortiq odam oʻldirilgan.

## Manbalar
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi raisi

**Qoraqalpog‘iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi Raisi** () — Qoraqalpog'iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi Raisi Qoraqalpog‘iston Respublikasining oliy mansabdor shaxsidir.

Bu lavozimning amaldagi sohibi O‘zbekiston Ekologik partiyasi a’zosi Amanbay O‘rinboyev hisoblanadi.

## Saylov
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi raisi respublika rahbari hisoblanib, deputatlar o‘rtasida yashirin ovoz berish yo‘li bilan 5 yil muddatga saylanadi. Ushbu muddatta Joʻqorgʻi Kenges vakolatiga teng bo‘lgan muddatga teng bo'ladi. Kenges raisi 2 martadan ortiq qayta saylanishi mumkin emas.

## Vakolat va masʼuliyat
Davlat hokimiyatining oliy ijro etuvchi-boshqaruvchi organi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengesi, yaʼni Qoraqalpogʻiston Respublikasi hukumati hisoblanadi. Joʻqorgʻi Kengesning Raisi Qoraqalpog‘istonning yuqori qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat organlarining o‘zaro hamkorligini ta’minlaydi. Qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlarning ijrosini nazorat qilib, O‘zbekiston Prezidenti bilan kelishilgan holda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi lavozimiga nomzod taklif etadi. Shuningdek, Vazirlar Kengesi, Vazirlar Kengesining Raisi tumanlar va shaharlar hokimlarini lavozimga tayinlab, lavozimidan ozod qiladi. Bundan tashqari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kenges raisi O‘zbekiston Prezidenti bilan kelishilgan holda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Oliy sudining fuqarolik va jinoyat ishlari bo‘yicha sudyalari, Qoraqalpog‘iston, shahar va tuman sudyalari, Xo‘jalik sudi raislari va sudyalari lavozimlariga, Joʻqorgʻi Kengesga nomzodlarni kiritadi.

Qoraqalpog‘iston Konstitutsiyasi va qonunlari buzilgan taqdirda, Joʻqorgʻi Kenges raisi deputatlar umumiy sonining kamida uchdan ikki qismining qarori bilan javobgarlikka tortilishi mumkin.

## Raislar roʻyxati

#Tursin Allambergen qizi Yeshimbetova (1990-2.1991)
#Dauletbay Nuratdin oʻgʻli Shamshetov (1948-1998)
#Ubbaniyaz Ashirbek oʻgʻli Ashirbekov (1992-1995, 1995-1997)
#Temir Kamal oʻgʻli Kamolov (1997-yil iyul oyidan—2002-yil 3-mayga qadar))
#Musa Tajetdin oʻgʻli Yerniyazov (2002-yil 3-may—2020-yil 31-iyul)
#Murat Qallibek oʻgʻli Kamolov (02.10.2020—26.08.2022)
#Amanbay Tileubay oʻgʻli O‘rinboyev (2022–)

## Manbalar
Oq-Qal’a

**Oq-Qalʼa** (turkm. Ak gala;  shuningdek yana  Adak, Yangishahar degan nomlari mavjud) – Turkmanistonning oʻrta asrlardagi shahalaridan (qal’asi) biri, Amudaryoning Sariqamish deltasidagi Toshhovuz viloyati hududida joylashgan qadimiy shahar xarobalaridan biri hisoblanadi.

## Tarixi
Amudaryoning eski oʻzani Daryoliq 13-asrda Amudaryodagi toʻgʻonni vayron qilgan moʻgʻul bosqinchilarining Xorazmga olib kelgan vayronagarchiliklari natijasida vujudga kelgan. Daryoning sharqirab oqayotgan suvlari dastlab Xorazm poytaxti Gurganj shahrini, soʻngra qadimda Amudaryoning Kaspiy dengiziga olib boradigan Sariqamish deltasi va Oʻzboy oʻzanlarini toʻldirgan. Bu toshqindan turkman qabilalari muvaffaqiyatli foydalanib, 14-asr oxiriga kelib bu yerlarda ulkan sugʻorish tarmogʻini yaratganlar. Tarixchilarning fikriga koʻra, aynan oʻsha paytda Daryoliq oʻzanlaridan biri boʻyida Oq-Qalʼa shahri qurilgan boʻlib, uning hududida turkman qabilalar istiqomat qilgan.

## Tavsifi
Oq-Qal’aning qal’a devorlari gil gʻishtdan qurilgan boʻlib, balandligi 6 metrga koʻtarilgan, poydevor qalinligi esa ikki metrdan oshiqroq bo‘lgan. Devorlar boʻylab tashqi tomondan teshiklari boʻlgan kamon otishga moʻljallanga joylari mavjud va minoralarda ikki qavatli kamon otish uchun qoʻshimcha joylar va ikki qator zaxira kamonchilari uchun qoʻshimcha joylar mavjud, butun qal’a keng xandaq bilan oʻralgan. Qal’a devorlaridan butun qal’a boʻylab kengligi 8 metr boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri asosiy koʻchaga yoʻnalgan yoʻlaklar mavjud va bu yoʻlaklarning oxiri hovuzlarning yashirincha kirish joyiga olib chiqgan. Shuningdek, qal’a hududida loydan qurilgan turar-joy binolarini tashkil etuvchi koʻndalang koʻchalar boʻlgan, ularning koʻpchiligining poydevori tosh plitalardan qurilgan.

## Manbalar
Birlashgan Arab Amirliklari aeroportlari roʻyxati

Bu **[[Birlashgan Arab Amirliklari|Birlashgan Arab Amirliklaridagi]] [[aeroport|aeroportlar]]** roʻyxati. Roʻyxat aeroportlar joylashuviga qarab saralangan. **Qalin** harflar bilan yozilganlari tijoriy parvozlarga xizmat koʻrsatadi
## Aeroportlar

## Manbalar
Quyisoy madaniyati

**Quyisoy madaniyati** (turkm. Guýisaý medeniýeti) – hozirgi Turkmaniston hududidagi Amudaryoning qadimgi Sariqamish deltasi hududidagi ilk temir davri (miloddan avvalgi VII-IV asrlar) arxeologik madaniyati.

## Tarixi
Madaniyat 1953-yilda B. V. Andrianov tomonidan aniqlangan, 1970—71-yillarda B. I. Vaynberg tomonidan oʻrganilgan Quyisoy 2 (Turkmanistonning Toshhovuz viloyati) manzilgohi nomi bilan atalgan. Ushbu turar-joy materiallari asosida va Tumek-Kichidjik, Tarimkaya, Vaynberg qabristonlarini oʻrganish natijalariga koʻra alohida Quyusoy madaniyati deb eʼlon qilingan.

Sariqamish hududida neolit ​​davridan keyin bu yerda hukmron boʻlgan noqulay ekologik sharoit tufayli aholi yashamagan, temir davrida esa genetik va etnik-madaniy kelib chiqishi turlicha boʻlgan odamlar guruhlari tomonidan qaytadan rivojlangan. Miloddan avvalgi VIII asrda vaqti-vaqti bilan Amudaryodan Sariqamish deltasining janubiy oʻzanlariga (Janubiy va Oʻrta Daudan) suv oqimi oqib kela boshlagan. Miloddan avvalgi VIII asr oxirlarida Sariqamishdan oqib oʻtadigan doimiy oʻzanlar paydo boʻlgan. Shu bilan birga, Janubiy Aqchadaryo deltasi (Amudaryoning oʻng qirgʻogʻi) boʻylab oqim sezilarli darajada qisqaradi, bu esa soʻnggi bronza davrida vohaga oʻrnashib qolgan (Amirobod) aholining ushbu hududdan chiqib ketishiga asosiy sabab boʻlgan. Bu davrda Saraqamish hududidagi delta oʻzanlarining ilgari boʻsh boʻlgan qirgʻoqlari aholi bilan toʻlgan.

Miloddan avvalgi 1-ming yillikda sodir boʻlgan Amudaryoning oqimining oʻzgarishlari nafaqat Xorazmning chap qirgʻogʻi (Sariqamish deltasi) hududini suv bosishiga, balki gidrografik vaziyatning oʻzgarishiga qoʻshimcha ravishda, dehqonchilik uslubining tubdan oʻzgarishiga olib kelgan.

Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, miloddan avvalgi VIII—VII asrlarda Xorazm vohasi hududiga tub aholidan farqli yangi etnik guruh koʻchib oʻtgan – bu yerda avvalgi davrda mavjud boʻlgan Amirobod madaniyatining chorvador qabilalari u bilan genetik aloqaga ega emas.

Bizgacha yetib kelgan maʼlumotlarga koʻra Midiya hokimiyati va saklar oʻrtasida boʻlib oʻtgan Parfiya uchun jang qoldiqlari va xarobalar Quyisoy madaniyatidan topilgan. B. I. Vaynberg Quyisoy arxeologik majmualari saka toifasiga kiruvchi yodgorliklar qatoridan sezilarli darajada farq qiladi degan fikrni ilgari surgan.

## Davrlash
Miloddan avvalgi VII—VI asrlar boshi. Xorazmda ilk temir davrining ikkinchi davri boshlanishi deb hisoblaniladi, uni arxeologik adabiyotlarda koʻpincha arxaik davr deb ataydi va ikki bosqichga boʻlinadi: dastlabki – Koʻzaliqir (VII VII asrlar) va keyingi – Jingʻilsoy (miloddan avvalgi V asrning ikkinchi yarmi – miloddan avvalgi IV asr boshlari).

Dastlabki bosqichda sayoz chuqurlarda, baʼzan kichik tepalik ostidagi yogʻoch ustunlarga qamish taxta bilan qoplangan qabrlar (odatda boshi gʻarbga qarab) bilan tavsiflanadi. Keyingi bosqichlarda qoʻrgʻon ostidagi ossuariylarga tozalangan suyaklarni koʻmish keng tarqalgan, bu zardushtiylik eʼtiqodlaridan dalolat berishi mumkin.

## Manbalar
1915-yilgi turkman qo‘zg‘oloni

**1915-yilgi turkman qoʻzgʻoloni** – Yomud turkmanlarining oʻsha paytda Isfandiyorxon hukmronlik qilgan Xiva xonligiga qarshi qoʻzgʻoloni. Uni Markaziy Kuchlarning hech biri qoʻllab-quvvatlamagan. Buning sababi yomut sardori Baxshi Shoh Murodning hibsga olinishidir. Qoʻzgʻolon 1915-yil mart oyida boshlangan. 22-mart kuni Junaydxon boshchiligidagi isyonchilar qoʻshini poytaxt Xiva shahriga hujum qilgan. Baxshi Shohmurodning hibsdan qochishiga yordam berish uchun isyonchilar tarafdori boʻlgan rus intervensiyasi Junaydni qoʻzgʻolonni qayta boshlashga undagan. 9-aprelga kelib Xivanning bir qancha qishloqlari uning nazorati ostida oʻtgan. Iyun oyining boshida Rossiya turkman vakillarini tinchlik muzokaralariga taklif qilgan. Ammo ishonchsiz sardorlar Xivadan 32 km shimoli-gʻarbda toʻxtab, 7-iyun kuni xon qoʻshinlari tomonidan hujumga uchragan. Qoʻzgʻolon, oxir-oqibat, rus general-mayori Geppener 1915-yil 30-iyunda tinchlik shartnomasini tuzgani bilan tugagan. Unga koʻra Xiva hukumati Yomud Turkmanining noroziligi sabablarini bartaraf etish choralarini koʻrishga vaʼda bergan.

Seymour Beckerning taʼkidlashicha, Rossiya Isfandiyorga harbiy yordam yuborishdan bosh tortgan. Edward Sokolning taʼkidlashicha, rus qoʻshinlari isyonchilarning Xiva shahriga hujumini qaytarishga yordam bergan.

## Manbalar
Yelena Nerazik

**Yelena Yevdokimovna Nerazik** (1927- yil 17-noyabrda tugʻilgan; Vitebsk, Belarus SSR, SSSR) – arxeolog, tarixchi, sharqshunos, tarix fanlari doktori, SSSR Fanlar akademiyasining Etnologiya va antropologiya instituti ilmiy xodimi.

## Tarjimayi holi
Yelena Yevdokimovna Nerazik 1927-yilda Belarussiyaning Vitebsk shahrida tugʻilgan. 1945-yilda M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universitetining tarix fakultetiga oʻqishga kiradi. 1950-yilda universitetni tugatgach, aspiranturaga oʻqishni davom ettiradi. Yelena Nerazik 1954-yilda „<nowiki/>Afrigidskie pamyatniki Drevnego Xorezma“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasi himoya qiladi. Nerazik 1954-yildan – N. N. Mikluxo-Maklay nomidagi SSSR Fanlar akademiyasi Etnografiya instituti ilmiy xodimi. 1969-yildan – katta ilmiy xodim. 20-asrning 50-yillaridan boshlab Nerazik S. P. Tolstov boshchiligida Janubiy Orolboʻyining oʻrta asr yodgorliklarini (shahar va qishloq aholi punktlari) oʻrgangan. Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi tarkibida ilk oʻrta asrlar aholi punktlari boʻyicha mutaxassis sifatida ishlagan. Yakka Porson yodgorligini oʻrgangan.

1978-yilda „Selskoe jiliщe v Xorezme (I—XIV vv.): Iz istorii jiliщa i semi“ (1976) tadqiqoti orqali doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi.

1990-yilda u YuNESKO medali bilan taqdirlangan.

## Ilmiy faoliyati
Yelena Nerazik tadqiqotning asosiy ob’ekti arxeolog va tarixchi sifatida ilk oʻrta asrlar davridagi Xorazmi, uning arxeologik yodgorliklari, ularni rekonstruksiya qilish, 4—8-asrlarda Xorazm jamiyatining iqtisodiy va ijtimoiy-siyosiy tuzilishini oʻrganish edi.

Ushbu masalaga nomzodlik dissertatsiyasi va monografiyasi bagʻishlangan boʻlib, unda „Selskie poseleniya afrigidskogo Xorezma“ (1966) mavzusi yuzasidan tadqiqot olib boradi. Bu tadqiqotlar Xorazm tarixidagi afrigʻiylar sulolasi davriga bagʻishlangan. Bu davrda eski qadimiy shaharlar allaqachon yemirilib, yangi aristokratiya qal’alari yonida yangi shahar posyolkalari endigina shakllana boshlagan edi. Yelena Nerazik oʻtish davridagi, yaʼni, antik davrdan oʻrta asrlar va feodalizm muammolarini eramizning 7-8-asrlaridagi turar-joy va diniy binolar, Burgut qal’a vohasidagi aholi punktlari, misolida koʻrib chiqadi.

„Formirovanie rannesrednevekovogo obshestva v nizovyax Amudari“ (2013) monografiyasi Nerazikning avvalgi asarlarining aksariyatini umumlashtirishdir.

## Manbalar
Hazrat Umar masjidi (Ashxobod)

**Hazret [[Umar]] masjidi** yoki **Hazret Umar metjidi** – Turkmanistonning Ashxobod shahrining Parahat-7 mikrorayonida joylashgan. Masjid bir vaqtning oʻzida 3000 tagacha namozxonni qabul qilishi mumkin.

## Tarixi
Masjid Prezident Gurbanguli Berdimuhamedovning farmoniga koʻra Xoja Ahmet Yassavy diniy tashkilotining buyrugʻi bilan Aga Gurluşyk qurilish kompaniyasi tomonidan bunyod etiladi.

Masjidning ochilish marosimi 2018-yil 26-sentabrda boʻlib oʻtadi.

## Arxitekturasi
Masjidning umumiy maydoni  boʻlib, markaziy gumbazning masjid poydevoridan balandligi ga teng, kichik gumbazlari . Bino burchaklaridagi toʻrtta minoraning balandligi poydevori bilan birgalikda ni tashkil etadi.

Masjidning ichki qismini bezashda marmar, granit, qimmatbaho yogʻoch turlaridan foydalanilgan. Masjidning dizaynida Qur’on suralarini oʻz ichiga olgan naqshinkor epigrafika alohida oʻrin tutadi. Bunday yozuvlar, shuningdek, masjidning oq marmar jabhalariga ham oʻyib ishlangan.

Masjidning namoz oʻqiladigan zali bir vaqtning oʻzida 3000 kishini oʻzida sigʻdira oladi. Zalning yuqori qismi ayollarning namoz oʻqishi uchun moʻljallangan.

Masjid hududida, shuningdek, sadaqa berish va turli marosimlar oʻtkazish uchun maxsus bino hamda avtoturargoh ham mavjud.

## Manbalar

## Havolalar

* Hazrat Umar masjidi surati
* Kechasi surat
Kiprdagi masjidlar roʻyxati

Quyida **[[Kipr Respublikasi|Kiprdagi]] [[Masjid|masjidlar]]** roʻyxati keltirilgan.

## Yana qarang

* Kiprda Islom

## Manbalar

## Havolalar
* Kipr yunonlari va kipr turklari diniy binolari 1974 yilgacha qurilgan 
* Whatson Shimoliy Kipr
Al-Beruniy meʼmoriy majmuasi

**Al-Beruniy meʼmoriy majmuasi** (yoki *Al-Beruniy majmuasi, Beruniy majmuasi*) – Xorazm viloyati, Urganch shahri, Al-Xorazmiy koʻchasida joylashgan majmua. Majmua 2000-yili Oʻzbekistonning sobiq Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan qurib bitkazilgan. Muzey majmuasi hududi 20 gektar boʻlgan bogʻdan tashkil topgan. 

Majmua Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Xorazm viloyati madaniyat boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishli.

## Qurilish tarixi va uslubi
Beruniy meʼmoriy majmuasi Urganch shahrida joylashgan Xalqaro aeroport yaqinidagi Al-Xorazmiy majmuasi roʻparasida qurilgan. Maqbara qurilishida Xorazmshohlar davlati davridagi meʼmoriy uslubga xos – gumbazli qilib barpo etilgan. Gumbaz hamda peshtoq koshin bilan bezatilgan. Maqbaraga peshtoq ostida joylashgan oʻymakor eshik orqali kiriladi.
## Majmuaning joylashuvi va tuzilishi
Al-Beruniy meʼmoriy majmuasi Urganch aeroportiga piyoda masofada joylashgan ikkita majmuadan biridir. Aeroportdan janubga tomon yurilganda majmua yoʻlning oʻng tomonida joylashgan.

Majmuaning gʻarbiy qismi orqali bino tomon yurilganda, yoʻlakning ikki tomonida bezatilgan inshootlar koʻzga tashlanib turadi. Majmua hovlisi shu bilan birga uch derazali devorga ega va devor asosan koʻk rangdagi plitkalar bilan bezatilgan. Majmua peshtogʻi toʻrtta yogʻoch ustunlar bilan mustahkamlangan. Odatda bu maydonda plitkalarning ranglariga mos keladigan gullar ekiladi.

Kompleksning asosiy diqqatga sazovor qismi – eng oxirida joylashgan binodir. Unda koshinlar bilan bezatilgan baland ayvon, shuningdek, ichki arkali maydonda doimiy qulf turadigan eshik mavjud.

## Yana qarang
*Pahlavon Mahmud majmuasi
*Shayx Mavlon bobo majmuasi
*Avesto meʼmoriy majmuasi

## Manbalar
Sulaymon Boqirgʻoniy jome masjidi

**Sulaymon Boqirgʻoniy jome masjidi** – Xorazm viloyati Hazorasp tumanidagi Hazorasp qalasining shimoli-gʻarbida joylashgan. Sulaymon Boqirgʻoniy Hazorasp tumanidagi Boqirgʻon qishlogʻida tugʻilgan. Yassaviya tariqatining davomchilaridan biri hisoblanadi. Sulaymon Boqirgʻoniy yaʼni Hakim ota masjidi dastlab oʻzining mahallasida boʻlgan. Sulaymon Boqirgʻniy xalq orasida Hakim ota nomi bilan mashhur boʻlgan. Ammo keyinchalik Sulaymon Boqirgʻoniy vafot etgach uni Bogʻdor mahallasiga dafn etadilar va shu yerda masjid quradilar. Masjid 1973-yilda bunyod etilgan. Masjid keyinchalik maʼlum muddat qishloq xoʻjalik oʻgʻitlari saqlanadigan omborga aylantirilgan deb shoʻralar zulmidan saqlab qolingan. Mustaqillik yillarida masjid qayta taʼmirlandi va masjid hozirda namozxonlar bilan toʻla. Ulaymon Boqirgʻoniy din va tasavvuf, ishq va ahloqdan saboq beruvchi asarlari Turkiston boʻylab keng tarqalgan. Husayn Voiz Koshifiy Boqirgʻoniyni „Darveshlar ahvolidan turkiy kalimotu hikmatomiz va latoifu ibratangizdir. Turkiston viloyatida maʼruf va mashhurdir va alarning favoiyidi anfosi qudsiylaridandur“ deb tarif beradi. Uning sherlarida dunyoni doʻzaxga aylantirmaslik, nafsu havoga berilib, xalq boshiga azob solmaslik, ong qulligidan halos boʻlish, dinni ulugʻlash kabi gʻoyalar boradi. Alisher Navoiy „Nasoyim ul-muhabbat“da: „Hakim ota – oti Sulaymondir. Xoja Ahmad Yassaviyning murididur“, deb yozar ekan, Hakim otaning hikmatlari turkiy xalqlar orasida shuhrat qozonganini taʼriflab, ulardan birini misol keltiradi.
## Hakim otaning yozgan sheʼrlari va dostonlari

* Boqirgʻoniy kitobi
* Bibi maryam kitobi;
* Oxir zamon kitobi.

## Yangiliklar
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 24-fevraldagi 100-sonli Ichki va ziyorat turizmini rivojlantirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisidadi qaroriga koʻra turizmi marshrutlarida foydalaniladigan madaniy meros obyektlarining 2021 – 2025-yillarda ustuvor ravishda restavratsiya qilishga Sulaymon Boqirgʻoniy jome masjidi ham kiritildi.
## Manbalar