Al-Jazariy

**Al-Jazariy** (toʻliq ismi: **Abu Al-Ibn Ismoil Ibn al-Rozaz al-Jazariy**) — matematik, Artukidlar sulolasi davlatining islom uygʻonishi astronomi. 1206-yilda u “Kitab fi marifat al-hiyol al-xandasiyya” (“Aqlli mexanik qurilmalar haqidagi bilimlar kitobi”) risolasini yozib, unda 50 ga yaqin mexanizmlar, jumladan, soatlar, kombinatsiyalangan qulflar va robotlarning dizayni tasvirlangan.

## Biografiya
Al-Jazariy haqidagi maʼlumotlarning aksariyati bizga uning risolasidan kelib tushgan. Olimning nomi Mesopotamiyada joylashgan Al-Jazira hududi nomidan kelib chiqqan. U otasi kabi Artuqiylar qoʻli ostidagi Diyarbakir qarorgohida bosh muhandis boʻlib xizmat qilgan. U gʻalati mexanizmlar ixtirochisi sifatida mashhur boʻldi, lekin “uning qiziqishi narsalarning texnologik tomoniga qaraganda koʻproq hunarmandchilikka tortildi” va uning ishi “nazariy hisob-kitoblarga emas, balki tajriba va xatolarga asoslangan”.

Oʻsha paytda mohir mexanik qurilmalar haqidagi bilimlar kitobi mashhur edi, chunki u koʻp nusxalarda nashr etilgan va Al-Jazariy oʻz qoʻllari bilan qurgan mexanizmlarni tasvirlab bergan. Ulardan baʼzilari Al-Jazariyning oʻtmishdoshlarining oldingi asarlariga asoslangan: aka-uka Banu Muso — favvoralar dizaynida, Al-Sagʻoniy — sham soatlarini yaratishda, Hibat Alla ibn al-Husayn — musiqa qutisini yaratishda. Al-Jazariyning boshqa mexanizmlarining aksariyati noyobdir va avvalgi manbalarda tilga olinmagan.

## Mexanizmlar
Aynan Al-Jazariy krank mili kabi muhim mexanik qismni ixtiro qilgan. Bundan tashqari, u klapanli nasoslar, suv koʻtaruvchi mashinalar, suv soatlari, favvoralar, musiqa qutilarini ishlab chiqdi. Al-Jazariy qayiqqa o‘tqazib, nog‘ora va zang chalishga majburlagan to‘rtta odamsimon robotlar biroz shuhrat qozondi. Qirollik ziyofatlari paytida ular odatda koʻlga tushirilgan va ular oddiy musiqa ijro etgan. Ushbu qurilmalarda ishtirok etgan bir tizimda maʼlum joylarda yogʻoch qutiga joylashtirilgan qisqichlar va kameralar ishlatilgan, ular ketma-ket harakatga keltiruvchi tutqichlar, oʻz navbatida zarbli asboblarni boshqargan. Al-Jazariy, shuningdek, texnologik yangiliklarga ega: yogʻochni laminatlash, masshtabli modellardan foydalanish (olim ularni qogʻozdan yasagan), korund bilan harakatlanuvchi qismlarni silliqlash, metall eshiklar, kombinatsiyalangan qulflar, har qanday kenglik uchun universal quyosh soatiga ega kompas gibrid va boshqalar.

**Koʻrgazma**

2010-yil yanvar oyida Buyuk Britaniyaning “1001 Ixtiro”: Dunyomizda musulmon merosini kashf qilish ko‘rgazmasida Al-Jazariyning 6 metrli suv soatining nusxasi namoyish etildi va tadbirning eng muhim voqeasiga aylandi.

## Tasvirlar

Fayl:"The Elephant Clock", Folio from a Book of the Knowledge of Ingenious Mechanical Devices by al-Jazari MET DP234075.jpg|Fil soati
Fayl:Clock of al Jazari before 1206.jpg|Qalʼa soati
Fayl:Al-Jazari - The Scribe Candle Clock.jpg|Sham soati
Fayl:Al-Jazari - A Musical Toy.jpg|Mexanik musiqachilar
Fayl:Al-Jazari - A Table Device.jpg|Ish stoli mashinasining tavsifi
Fayl:Al-Jazari - The Basin.jpg|Qoʻl yuvish mashinasi


## Manbalar

* Al-Jazariy kitobi
* Al-Jazari, mexanik daho, 2006-yil 9-yanvarda MuslimHeritage.com saytida Wayback Machine-da arxivlangan
* Al-Jazariy va Taqi Al-Din mashinalari 2010-yil 26-yanvarda MuslimHeritage.com saytida Wayback Machine-da arxivlangan