Kirsan Ilyumjinov

**Kirsan Nikolayevich Ilyumjinov** ( , [kʲɪrˈsan nʲɪkɐˈlajɪvʲɪt͡ɕ ɪlʲʉmˈʐinəf]; Qalmoqcha: Ulmėin Kirsan, *Ulmcin Kirsan*, [ylemˈd͡ʒin cirˈsæn]; 1962-yil 5-aprelda tugʻilgan) — rossiyalik tadbirkor va siyosatchi. U 1993-yildan 2010-yilgacha Rossiya Federatsiyasi Qalmogʻiston Respublikasi Prezidenti va 1995-yildan 2018-yilgacha shaxmat oʻyini boʻyicha xalqaro boshqaruv organi hisoblangan FIDE prezidenti boʻlgan  Shuningdek, u Rossiya va xorijdagi maktablarda shaxmatni targ‘ib qilishda ham yetakchi bo‘lgan. „Noviy Vzglyad“ nashriyotining asoschisi hisoblanadi. Qalmogʻistonning „Uralan“ futbol klubi faxriy prezidenti boʻlgan.

## Shaxsiy hayoti
Ilyumjinov Qalmogʻistonning Elista shahrida tugʻilgan. Uning ota-onasi 1943-yilda butun qalmoq aholisi qatori Sibirga surgun qilingan. U yoshligidan shaxmatga qiziqib qolgan va 1976-yili 14 yoshida shaxmat bo‘yicha Qalmog‘iston milliy chempionatida g‘olib chiqqan. 1979-yildan 1980-yilgacha Ilyumjinov Elistadagi Zvezda zavodida mexanik-montajchi boʻlib ishlagan. Sovet Armiyasi safida ikki yil xizmat qilgandan soʻng, u zavodga mexanik boʻlib qaytdi, soʻngra 1983-yildan 1989-yilgacha Moskva davlat xalqaro aloqalar institutida tahsil oldi. 1989-1990-yillarda Moskvadagi „Liko-Raduga“ sovet-yapon avtomobil kompaniyasining savdo boʻyicha menejeri, 1990-yildan 1993-yilgacha Moskvadagi SAN korporatsiyasi prezidenti boʻlgan. Ilyumjinov oʻz boyligini SSSR parchalanib ketganidan keyin xususiy sektor paydo boʻlishi bilan qoʻlga kiritdi.

## FIDE
1995-yil noyabr oyida Ilyumjinov Xalqaro shaxmat federatsiyasining prezidenti boʻldi va shaxsiy boyligining katta qismini oʻyinga kiritdi. U Qalmogʻistonga xalqaro turnirlarni jalb qilishda ishtiyoqmand boʻlgan va koʻplab grossmeysterlar bilan birga bu ishni amalga oshirgan. Uning respublikada g‘ayrioddiy „Shaxmat shahri“ qurish bo‘yicha ajoyib rejalari baʼzilar tomonidan noroziliklarga sabab bo‘ldi. Gata Kamskiy va Anatoliy Karpov oʻrtasidagi 1996-yilgi oʻyin dastlab Bagʻdodda oʻtkazilishi rejalashtirilgan edi, ammo xalqaro taʼsir tufayli Elistaga koʻchirildi.

Oʻsha paytda Kirsan Ilyumjinov Yevropa shaxmat federatsiyalari, AQSh va Kanadadagi raqiblarining qarshiliklariga duch keldi. Ulardan baʼzilari Niderlandiyaning Utrext shahrida boʻlib oʻtgan maxsus yigʻilishga qatnashishdi. Nomzod braziliyalik grossmeyster Jaime Sunye Neto edi. Ilyumjinov Uchinchi dunyo va Rossiyadan yordam toʻplashda muvaffaqiyat qozondi va saylovda 87-46 hisobida gʻalaba qozondi. Anʼanaviy saralash sikli tiklanmadi va Ilyumjinovning oʻzi 5 million dollarlik jahonning eng yaxshi 100 nafar oʻyinchisi uchun nokaut oʻyinini afzal koʻrishi 1996-yil dekabridan 1997-yil dekabrigacha qoldirildi va aniq homiy eʼlon qilinmadi.

1998-yilning yozida Kirsan Ilyumjinov Rossiya prezidentligiga nomzod boʻlishi mumkinligini eʼlon qildi. Bu Anatoliy Karpovning FIDE jahon chempionligi tizimini tanqid qilgan paytiga toʻgʻri keldi. Karpovning taʼkidlashicha, uning FIDE bilan shartnomasida 1998-yilgi Karpov — Anand oʻyini gʻolibi chempionlik unvonini ikki yil ushlab turishi koʻzda tutilgan edi. Karpovning oʻz huquqlarini muvaffaqiyatli himoya qilishi oʻsha yilning oxirida Las-Vegasda rejalashtirilgan jahon chempioni nokaut seriyasini bekor qilishga olib keldi. Karpov Anandga qarshi oʻyinidan tashqari omadsiz yil oʻtkazganligi sababli, u bu nokautga har qachon uyushtirilgan boʻlsa, ancha oldingi bosqichda kirishi kerak degan rejaga qarshi tura olmadi.

Ilyumjinov FIDEga aʼzo 140 ta davlatni yilning asosiy jamoaviy musobaqasi — 1998-yil sentyabr oyi oxirida Elista shahrida boshlanishi rejalashtirilgan Shaxmat Olimpiadasida ishtirok etishga koʻndira oldi. Biroq yangi joy o‘z vaqtida qurib bitkazilmagani uchun tadbir kech boshlandi. Oxir-oqibat, u asosiy tadbirga 110 ta jamoani jalb qildi, Shveysariya tizimidagi musobaqa kechikish uchun 13 raundga qisqartirildi.

2006-yil 2-iyunda Ilyumjinov raqibi Bessel Kockka qarshi 96-54 ovoz bilan FIDE prezidenti etib qayta saylandi. 2006-yil oktyabr oyida Wall Street Journal jurnalida Ilyumjinovga raqibni qoʻllab-quvvatlagan Garri Kasparov Ilyumjinov FIDE rahbariyatini tanqid qilib, shunday dedi: „(Ilyumjinov) bugungi kunda Rossiyaning har qanday kuzatuvchisiga tanish boʻlgan vertikal hokimiyat ustunini yaratdi“. Ilyumjinovning gʻalabasida Kasparovning ishonchsizliklariga Kirsanning FIDE yetakchiligidagi raqibini qoʻllab-quvvatlagan britaniyalik grossmeyster Nayjel Short ham qoʻshildi.

2010-yil 29-sentyabrda Kirsan Ilyumjinov FIDE prezidenti etib qayta saylandi va raqibi Anatoliy Karpovni magʻlub etdi. Biroq, Angliya shaxmat federatsiyasi prezidenti C. J. de Mui bilan ovoz berish tizimidagi korrupsiyada yirik ayblovlar boʻldi: „Bu ovoz berishning farsi edi … Hatto adolatlilik ham yoʻq edi.“

2014 yilda Kirsan Ilyumjinov Garri Kasparovni magʻlub etib, 110-61 hisobida gʻalaba qozonib, FIDE prezidenti etib qayta saylandi.

2015 yil noyabr oyida FIDE prezidenti sifatidagi 20 yilligi munosabati bilan Ilyumjinov o‘zining asosiy yutuqlari: shaxmatning sport turi sifatida eʼtirof etilishi, shaxmat bo‘yicha jahon chempionatining birlashtirilishi, FIDEning barqaror moliyaviy ahvoli, FIDE taqvimining to‘liqligi, shaxmat bilan shug‘ullanuvchilar soni ko‘proq oshdi. FIDE oilasi oʻn barobardan koʻproq, ayollar shaxmatining rivojlanishi sezilarli darajada oshdi.[31] Xuddi shu munosabat bilan bergan intervyusida u hozirda FIFA prezidenti bo‘lishga intilmagan bo‘lsa-da, kelajakda nomzod bo‘lishi mumkinligini taʼkidlab, „Menda qanday qilib futbolni yanada ommalashtirish va tashkilotni korruptsiyadan tozalash haqida tasavvurim bor, biz buni FIDE bilan qilgandek“ degan.

OFAC sanksiyalari tufayli, 2015-yil 6-dekabrda Ilyumjinov OFAC roʻyxatidan chiqarilgunga qadar FIDEning har qanday yuridik, moliyaviy va biznes operatsiyalaridan voz kechdi, ammo u FIDE ustidan nazoratni saqlab qoladi. Keyingi intervyusida u AQSh sanktsiyalari xato yoki provokatsiya ekanligini aytdi, uning advokatlari oʻzlarining taxminiy zararlari asosida 50 milliard AQSh dollari miqdorida daʼvo qoʻzgʻatmoqchi. Avvalroq 2014 yil iyun oyida Ilyumjinov uning nomi Ukrainaga nisbatan sanksiyalar haqida gapirayotganini taʼkidlagan edi.

2017-yil 27-mart kuni FIDE oʻz sayti orqali Ilyumjinov isteʼfoga chiqishini eʼlon qilganini va navbatdan tashqari yigʻilish isteʼfoni koʻrib chiqish va qabul qilish uchun keyingi oy oʻtkazilishini maʼlum qildi. Ilyumjinov keyinroq Rossiya ommaviy axborot vositalarida isteʼfoga chiqqanini rad etdi va uning yordamchisi Chess.com sayti bilan bogʻlandi. FIDE ijrochi direktori Afinada boʻlib oʻtgan Prezident kengashi yigʻilishida Ilyumjinov ogʻzaki ravishda isteʼfoga chiqqanini aytdi va navbatdan tashqari saylov chaqirdi. Masalani muhokama qilish uchun Kengash majlisi boʻldi. Yigʻilishda Ilyumjinov rasman isteʼfoga chiqmagani tasdiqlandi, biroq u ommaviy axborot vositalariga notoʻgʻri bayonotlar bergani uchun tanqid qilindi.

2018-yilning may oyida Chessdom.com Ilyumjinov yangi FIDE sayloviga o‘z chiptasida „Glen Stark“ nomli virtual nomzod bilan ariza bergani haqida xabar berdi.

2018 yil 13 iyul kuni FIDE axloqiy komissiyasi Kirsan Ilyumjinovni FIDE axloq kodeksini buzganligi uchun jazoladi. Olti oy davomida „har qanday lavozimni egallash“ amalda taqiqlangan FIDE prezidenti dastlab bu qarorga qarshi chiqish niyatini eʼlon qildi. Biroq, koʻp oʻtmay, voz kechdi.

23 yil davomidagi prezidentlikdan soʻng, nihoyat hokimiyatdan chetlatildi va oʻz oʻrnini egallashga yoʻl ochdi. 1990 yildan beri Bosh kotiblik qilgan va Kirsan raisligidagi tashkilotda ikkinchi oʻrinni egallagan yunon Georgios Makropulos birinchi boʻlib nomzodini eʼlon qildi. Undan keyin 1993 yilda Garri Kasparovga qarshi shaxmat boʻyicha jahon chempioni boʻlishga daʼvogar boʻlgan ingliz Nighell Short keldi. Oʻz nomzodini oxirgi marta eʼlon qilgan Arkadiy Dvorkovich boʻldi, u Rossiya bosh vaziri oʻrinbosari boʻlib ishlagan va ayni paytda Rossiya shaxmat federatsiyasi kuzatuv kengashi aʼzosi boʻlgan. Dvorkovich 2018 yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionatining bosh tashkilotchilaridan biri ham bo‘lgan. 2018-yilning oktyabr oyida Batumida bo‘lib o‘tgan saylovda Dvorkovich Makropulosga qarshi 103 ovozga qarshi 78 ovoz bilan g‘alaba qozondi va shu tariqa FIDEning tarixdagi 7-prezidenti bo‘ldi.

## Manbalar