Tashkilot

**Tashkilot** — bu biror maqsadga erishish uchun birlashgan shaxslar yoki resurslar yig‘indisidir. Tashkilotlar inson faoliyatining turli sohalarida — iqtisodiyot, taʼlim, fan, madaniyat, sogʻliqni saqlash va boshqalarda muhim ijtimoiy institut sifatida faoliyat yuritadi. Ular huquqiy shaxs maqomiga ega yoki ega boʻlmasligi mumkin hamda turli tashkiliy-huquqiy shakllarda mavjud boʻladi.

## Etymologiyasi
"Tashkilot" so‘zi arab tilidagi *tashkīl* — “tuzish”, “shakllantirish”, “tartibga solish” so‘zidan olingan. Dastlab bu atama boshqaruv tizimlarida yoki davlat idoralarida ishlatilgan boʻlsa, keyinchalik har qanday tuzilma yoki uyushma maʼnosida keng qoʻllanila boshlagan.

## Umumiy tavsif
Tashkilot — bu maʼlum bir ijtimoiy, iqtisodiy yoki maʼmuriy maqsadni amalga oshirish uchun tashkil etilgan tizimdir. Har bir tashkilotda quyidagi asosiy elementlar mavjud boʻladi:
* maqsad — tashkilot mavjudligining asosiy sababi;
* tuzilma — ichki boshqaruv va ierarxiya tizimi;
* resurslar — inson, moliyaviy, moddiy va axborot manbalari;
* boshqaruv — maqsadlarga erishishni taʼminlovchi faoliyatlar majmui.

## Tashkilot turlari
Tashkilotlar faoliyat sohasi va maqsadlariga koʻra quyidagi turlarga ajratiladi:

### 1. Iqtisodiy tashkilotlar
Bu turdagi tashkilotlar foyda olishni maqsad qiladi. Masalan:
* korxonalar;
* firmalar;
* banklar;
* aksiyadorlik jamiyatlari.

### 2. Davlat tashkilotlari
Davlat boshqaruvi, ijtimoiy xizmatlar yoki xavfsizlikni taʼminlovchi tuzilmalar. Masalan:
* Vazirliklar;
* Agentliklar;
* Mahalliy davlat hokimiyati organlari.

### 3. Ijtimoiy tashkilotlar
Ijtimoiy manfaatlarni himoya qiluvchi, notijorat maqsadlarda faoliyat yurituvchi birlashmalar. Masalan:
* kasaba uyushmalari;
* nodavlat notijorat tashkilotlari (NNT);
* jamoat birlashmalari.

### 4. Xalqaro tashkilotlar
Bir necha davlat a’zoligida faoliyat yurituvchi global yoki mintaqaviy tuzilmalar. Masalan:
* Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT);
* Yevropa Ittifoqi;
* Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST);
* Jahon savdo tashkiloti (JST).

## Huquqiy maqomi
Tashkilotlarning huquqiy maqomi ularning tashkiliy-huquqiy shakliga bog‘liq. O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra, tashkilotlar:
* **huquqiy shaxs maqomiga ega** (masalan, korxonalar, muassasalar, jamiyatlar);
* yoki **huquqiy shaxs maqomiga ega emas** (masalan, tashabbus guruhlari, vaqtinchalik birlashmalar).

Huquqiy shaxs tashkilotning o‘z nomi, mulki, bank hisobraqami va muhriga ega bo‘lishini ta’minlaydi. U shuningdek sudda da’vogar yoki javobgar sifatida qatnashish huquqiga ega.

## Tuzilishi va boshqaruvi
Har bir tashkilotda ichki boshqaruv tizimi mavjud. U odatda quyidagi elementlardan iborat bo‘ladi:
* **Rahbariyat** — strategik qarorlar qabul qiluvchi yuqori pog‘ona;
* **Bo‘limlar** — aniq yo‘nalishlar bo‘yicha mas’ul tuzilmalar (masalan, moliya, marketing, kadrlar);
* **Xodimlar** — kundalik faoliyatni amalga oshiruvchi ijrochilar;
* **Nazorat mexanizmlari** — ichki audit, tahlil va hisob tizimlari.

Tashkilotlar faoliyati odatda nizom yoki ustav asosida yuritiladi.

## Iqtisodiy va ijtimoiy roli
Tashkilotlar jamiyat taraqqiyotida markaziy o‘rin tutadi. Ular:
* yangi ish o‘rinlarini yaratadi;
* iqtisodiy resurslarni boshqaradi;
* innovatsiyalar va raqobatni rag‘batlantiradi;
* ijtimoiy barqarorlikni ta’minlaydi.

Davlat iqtisodiyotining asosiy qismi tashkilotlar faoliyati orqali amalga oshiriladi.

## Tashkilotlar va boshqaruv nazariyalari
Menejment fanida tashkilotlar faoliyati turli nazariyalar orqali tahlil qilinadi:
* klassik nazariya (F. Teylor, A. Fayol);
* byurokratik model (M. Veber);
* insoniy munosabatlar nazariyasi (E. Meyo);
* tizimli yondashuv (L. Bertalanfi);
* zamonaviy kibernetik va tarmoqli modellar.

Ushbu nazariyalar tashkilotlarning ichki aloqalari, qaror qabul qilish jarayonlari va rahbarlik uslublarini o‘rganadi.

## O‘zbekiston amaliyotida
O‘zbekiston Respublikasida tashkilotlar faoliyati quyidagi asosiy qonunlar bilan tartibga solinadi:
* O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi;
* Nodavlat notijorat tashkilotlari to‘g‘risidagi qonun;
* Xo‘jalik jamiyatlari to‘g‘risidagi qonun;
* Davlat organlari to‘g‘risidagi qonun.

Tashkilotlar ro‘yxatdan o‘tishi O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi.

## Shuningdek qarang
* Korxona  
* Muassasa  
* Nodavlat notijorat tashkiloti  
* Korporatsiya  
* Menejment  
* Ish beruvchi  
* Xodim

## Manbalar


## Tashqi havolalar
* O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi  
* O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi  
* O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi  
* Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT)  
* International Labour Organization (ILO)