Spinozavrlar

**Spinosavridlar**, yoki **spinozavrlar** (lotincha Spinosauridae) — yura oxiridan to boʻr davrigacha (157,3-70,6 million yil avval) yashagan teropodlar turkumiga mansub yirtqich dinozavrlar oilasi. Ularning qoldiqlari Afrika, Yevropa, Janubiy Amerika, Osiyo va ehtimol Avstraliyada topilgan. Kengroq taksonomik darajada aniqlangan bir nechta namunalar bundan mustasno, jami 13 tur tavsiflangan. Spinozavrlar orasida eng kattasi uzunligi 15 metrgacha boʻlgan spinozavr, eng kichigi esa taxminan 8 metr uzunlikdagi irritator edi.

## Tavsif

Oila aʼzolari asosan ov qilish uchun moʻljallangan choʻzilgan timsohga oʻxshash jagʻlari va konussimon tishlari boʻlgan oʻrta kattalikdagi ikki oyoqli yirtqichlar edi. Jagʻning old qismida tishlar ogʻizga oʻziga xos koʻrinish va shakl beradi. Bu oilaning baʼzi aʼzolarining orqalarida yelkanga oʻxshash taniqli tuzilish belgisi mavjud. Ushbu oʻsimtaning maqsadi munozarali. Eng mashhur tushuntirishlar: termostat sifatida xizmat qilgan; dushmanlarni hujum qilish niyatlari haqida ogohlantirdi; yoki juftlash oʻyinlarida bezak boʻlgan. Baʼzi boshqa paleontologlar uni mushak/yog qobigʻini qoʻllab-quvvatlash uchun umurtqa pogʻonasining kengaytmasi sifatida talqin qilishgan.

Ularning gʻayrioddiy kranial (va ilgʻor shakllarda postkranial) morfologiyasi teropodlarga xos emas, bu boshqa koʻplab dalillar bilan birgalikda yarim suvli yashash joylaridan foydalanish qobiliyatini koʻrsatadi. Bu ularning ekologiyasi, ayniqsa suv muhiti bilan bogʻliq boʻlib, ularni baʼzi hollarda ixtisoslashgan suv taʼqib qiluvchi yirtqichlari yoki zamonaviy ovchilar kabi pistirma ovchilari sifatida tavsiflaydi. Spinosavridlarning ratsioni juda xilma-xil boʻlib, ehtimol quruqlik va suvda yashovchi bir qator oʻljalarni oʻz ichiga olgan va potensial ravishda individual oʻlcham va yashash joyiga bogʻliq edi. Masalan, spinozavrlar tishlaridagi kaltsiy izotoplarining nisbatini tahlil qilish ular baliq isteʼmol qilgan degan xulosaga keldi, garchi boshqa hayvonlar ham isteʼmol qilingan (masalan, pterozavrlar).

Spinozavrlar evolyutsiya jarayonida tobora koʻproq suvda yashovchi boʻlib qolgan va spinozavrlar kabi yuqori darajada oʻzgartirilgan taksonlar maxsus suv ostida yirtqichlar deb taxmin qilingan. Biroq, yarim suvli moslashuvlar ketma-ketligi va spinozavrlar va boshqa spinozavrlarning suv hayotiga ixtisoslashuv darajasi munozarali va davom etayotgan tadqiqot mavzusi boʻlib qolmoqda.

## Evolyutsiya va tarqalish
Spinozavrlarning dastlabki evolyutsiyasi yaxshi tushunilmagan va oʻrta yura va erta boʻr davri oʻrtasida 50 million yil davom etgan “arvoh” ajdodlarga ega, bu davrda qazilma materiallari kam yoki bu dinozavrlar guruhiga tegishli ekanligi bahsli. Bir qator tadqiqotchilar hamma joyda keng tarqalgan Pangean taqsimotini taklif qilishadi, keyin esa Tetis okeanining ochilishi natijasida yuzaga kelgan barionychines va Gondvanan spinosaurinning Lavrasiya divergensiyasi kuzatiladi. Soʻnggi kashfiyotlar (shu jumladan, Iberiya *Vallibonavenatrix*, dastlab Spinosavr sifatida tanilgan) bu modelni murakkablashtirib, kladning biogeografik tarixini hal etilmagan holga keltiradi. Yana bir paleogeografik rekonstruksiya spinozavrlar uchun Yevropa kelib chiqishini taklif qiladi, erta bo‘r davrining birinchi yarmida Afrikaga, shuningdek, Osiyo va G‘arbiy Gondvanaga kamida ikkita tarqalish hodisasi bilan tavsiflanadi.

Birinchi spinozavrlar yura oxirida paydo boʻlgan deb ishoniladi. Bu davrning mumkin boʻlgan namunalari orasida Nigerning Tiuraren shakllanishi va Tanzaniyaning Tendaguru shakllanishining 157 million yil dan ajratilgan tishlari va Koloradoning Morrison shakllanishidan oldingi oyoq tirnoq falanksi kiradi. Biroq, boshqa mualliflar bu namunalarni spinozavr boʻlmagan teropodlarga tegishli.

Boʻr davrining boshiga kelib, spinozavrlar keng tarqaladi . Ularning qoldiqlarining koʻp qismi boʻr davrining erta va “oʻrta” qatlamlaridan keladi. Eng qadimgi shubhasiz spinozavrlar Gʻarbiy Yevropa va Janubi-Sharqiy Osiyodagi Barremiandan boʻlib, keyinchalik Janubi-Sharqiy Osiyo va Afrikaning Aptian davrida va Janubiy Amerikadagi Albian davrida, Shimoliy Afrika va Janubiy Amerikaning senomaniyalarida oxirgi marta tasdiqlangan. Bu dinozavrlar guruhining yoʻqolishi taxmin qilingan. Argentinadagi Turon davri tishlari dastlab spinozavrlar ga tegishli edi, ammo yaqinda krorotarsi tishlari ga tegishli deb topildi. Baʼzi izolyatsiya qilingan tish qoldiqlari guruhning kech boʻr davriga qadar saqlanib qolganligini koʻrsatadi (Santonian). Oilaning biogeografik tarixini qayta tiklashga urinishlar qisman murakkabdir, chunki spinozavrlar asosan Gondvana tarqalish geografiyasini koʻrsatadi, baryonixinlar esa asosan Lavraziya tarqalishini koʻrsatadi (garchi ikkala guruh ham bu ikki mintaqa bilan chegaralanmagan). Oilaning paleogeografik naqshlarini rekonstruksiya qilish boʻyicha puxta harakatlar hali ham davom etmoqda, bu asosan spinosavrid taksonlarining filogenetik beqarorligi sabablidir.

## Topilmalar geografiyasi

### Yevropa
Hozirgi vaqtda nisbatan toʻliq materialning yoʻqligiga qaramay (butun guruh uchun umumiy muammo), Pireney yarim orolidan olingan spinozavr materiallari dunyodagi eng yaxshilaridan biri hisoblanadi. Hozirgi vaqtda toʻrtta avlod tasvirlangan: *Vallibonavenatrix*, *Baryonyx, Camarillasaurus va Iberospinus.* Buyuk Britaniyadagi spinozavrlarning rasman eʼlon qilingan barcha qoldiqlari Quyi boʻr (berriasian-pastki Aptian) yotqiziqlaridan kelib chiqqan boʻlib, ularda *Baryonyx walkeri,* *Ceratosuchops inferodios* va *Riparovenator milnerae turlari,* shuningdek, qoʻshimcha boʻlakli materiallar mavjud. Ushbu qazilma materiallarining barchasi faqat Baryonychinae kenja oilasiga tegishli, Spinosavrinae kenja oilasining aʼzolari hozirda Britaniyaning qazilma yozuvlarida nomaʼlum. Bu Pireney yarim orolidagi ekvivalent qatlamlardan farq qiladi, bu yerda ikkala qazilmaning mavjudligi uchun dalillar maʼlum.

### Avstraliya
1990-yillarda Viktoriyada taxminan 140 million yillik umurtqa topildi. Topilma shuni koʻrsatadiki, oila aʼzolari zamonaviy Avstraliya hududida yashagan. Umurtqa uzunligi 42 mm va unchalik kuchli tekislanmagan, bu uning yosh jonzotga tegishli ekanligini koʻrsatadi. Suyak tashqi koʻrinishi boʻyicha *Baryonyx Walkerining* qazilma qoldiqlari bilan bir xil.

## Skelet
Spinosavridlar kuchli old oyoqlari, umurtqa pogʻonasining yuqori oʻmurtqa jarayonlari (ingliz. *oʻmurtqa nerv*) va choʻzilgan jagʻlar bilan ajralib turadi. Spinosavridlarga quyidagi belgilar bilan tashxis qoʻyish mumkin: “premaxillary rozet” deb ataladigan narsa (ularning yuqori va pastki jagʻlarining uchlari qoshiq shaklidagi rozetga oʻxshash tuzilishga ega), old jagʻ tishlari orqasida tashqi burun teshiklari, umurtqa pogʻonasining orqa boʻyni va oldingi dorsal boʻlimlarida pastki karina, dorsal umurtqalarning oʻrta va orqa boʻlimlarining umurtqa pogʻonasining pastki qismida pnevmatizm yoki toʻr.

## Tasniflash
Spinosavridlar ichidagi munosabatlar, shuningdek, ularning boshqa teropodlar guruhlari vakillari bilan munosabatlari haqidagi zamonaviy qarashlar bir-biriga ziddir. Koʻpgina tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, spinozavrlar Megalosavroid superfamiliyasida joylashgan, bu guruhning kelib chiqishini hech boʻlmaganda Yura davrining boshida koʻrsatadi. Muqobil tasniflash shuni koʻrsatadiki, ular Megalosauroid va Allosauroid superfamiliyalarini birlashtiradigan sinfdan tashqari.

Spinosavridlar oilasining oʻzi koʻpchilik tomonidan ikkita kichik guruhdan, Baryonychinae va Spinosaurinaedan iborat deb hisoblanadi, ammo bu sinflardagi amaldagi taksonlar soni noaniqligicha qolmoqda. Ulardan baʼzilari - qoida tariqasida, stomatologik va boshqa parcha-parcha materiallarga asoslangan - *nomina dubia* deb hisoblangan va baʼzi tadqiqotchilar tomonidan sinonimiyaga tegishli. Oila dixotomiyasini qoʻllab-quvvatlash odatda taxmin qilinganidek aniq boʻlmasligi mumkin va Baryonychinae toʻplami monofiletik Spinosaurinae  uchun parafiletik boʻlishi mumkin.

## Yashash vaqti

ImageSize = width:800px height:auto barincrement:15px
PlotArea  = left:10px bottom:50px top:10px right:10px

Period   = from:-201 till:-66
TimeAxis  = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:10 start:-200
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:-201
TimeAxis  = orientation:hor
AlignBars  = justify

Colors =
 #legends
 id:CAR	 value:claret
 id:ANK 	 value:rgb(0.4,0.3,0.196)
 id:HER	 value:teal
 id:HAD	 value:green
 id:OMN	 value:blue
 id:black    value:black
 id:white    value:white
 id:jurassic   value:rgb(0.2,0.7,0.79) 
 id:earlyjurassic   value:rgb(0,0.69,0.89) 
 id:middlejurassic   value:rgb(0.52,0.81,0.91)
 id:latejurassic   value:rgb(0.74,0.89,0.97) 
 id:cretaceous  value:rgb(0.5,0.78,0.31)
 id:earlycretaceous  value:rgb(0.63,0.78,0.65)
 id:latecretaceous  value:rgb(0.74,0.82,0.37)
 
BarData=
 bar:eratop
 bar:space
 bar:periodtop
 bar:space
 bar:NAM1
 bar:NAM2
 bar:NAM3
 bar:NAM4
 bar:NAM5
 bar:NAM6
 bar:NAM7
 bar:NAM8

 bar:space
 bar:period
 bar:space
 bar:era

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25 
 shift:(7,-4)
 
 bar:periodtop  
 from: -201  till: -174  color:earlyjurassic  text:Early
 from: -174  till: -163  color:middlejurassic  text:Middle
 from: -163  till: -145  color:latejurassic  text:Late
 from: -145  till: -100  color:earlycretaceous  text:Early
 from: -100  till: -66  color:latecretaceous  text:Late

 bar:eratop    
 from: -201  till: -145  color:jurassic  text:Jurassic
 from: -145  till: -66  color:cretaceous  text:Cretaceous

PlotData=
 align:left fontsize:M mark:(line,white) width:5 anchor:till align:left

 color:jurassic bar:NAM1 from:-148  till:-145 text:Ostafrikasaurus
 color:cretaceous bar:NAM2 from:-130  till:-125 text:Baryonyx
 color:cretaceous bar:NAM3 from:-125  till:-112 text:Cristatusaurus
 color:cretaceous bar:NAM4 from:-121  till:-112 text:Suchomimus
 color:cretaceous bar:NAM5 from:-115  till:-110 text:Ichthyovenator
 color:cretaceous bar:NAM6 from:-112  till:-97 text:Spinosaurus
 color:cretaceous bar:NAM7 from:-110  till:-108 text:Irritator
 color:cretaceous bar:NAM8 from:-100  till:-98 text:Oxalaia

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25

 bar:period     
 from: -201  till: -174  color:earlyjurassic  text:Early
 from: -174  till: -163  color:middlejurassic  text:Middle
 from: -163  till: -145  color:latejurassic  text:Late
 from: -145  till: -100  color:earlycretaceous  text:Early
 from: -100  till: -66  color:latecretaceous  text:Late

 bar:era    
 from: -201  till: -145  color:jurassic  text:Jurassic
 from: -145  till: -66  color:cretaceous  text:Cretaceous


## Manbalar