Matteuccia struthiopteris

***Matteuccia struthiopteris*** — koʻp yillik paporotniklar oilasiga mansub tuyaqushsimon oʻsimlik turlaridan biri.

Oddiy boʻlmagan soyaga chidamli manzarali oʻsimlik. U Rossiya va Ukrainaning bir qator viloyatlarda uchraydigan oʻsimliklarining Qizil kitoblariga kiritilgan.

## Ilmiy nomi
Oʻziga xos epitet — *struthiopteris* — tuyaqush patiga oʻxshashligi bilan berilgan va  — tuyaqush, chumchuq ( — *tuyaqush*, *chumchuq*) va *piros*  *-* *paporotnik* ; oxirida *tuyaqush paporotnigi maʼnosini* anglatadi. N.I.Annenkov aslida oʻsimlikni:  — *qanot*, deb atagan.
Ular „tuyaqush operasi“ nomini ham ishlatganlar, lekin bu nom ildiz otmagan va endi oddiygina tuyaqush nomi bilan almashtirilgan.
Bundan tashqari, Annenkov tuyaqushning boshqa rus xalq va dialekt nomlarini keltirib oʻtgan: qargʻa qanoti, klopovnik, katman, katta paporotnik, qora paporotnik, daryo paporotni, qorasifat paporotnik, paport, paporotnik, ilon papootnigi, kaparod, kaporko, tuyaqush oʻti patlari, rang-barang, qora oʻt. Bu nomlar oʻsimlikning barg dimorfizmi, poyaning qora rangi, barglarning qargʻa qanoti bilan oʻxshashligi va navi bilan koʻchatlari (kochedik — toʻqilgan oyoq kiyimlarini toʻqishda ishlatiladigan qiyshiqsifat ip) kabi xususiyatlarini yaxshi aks ettirgan. Oʻrmon daryolari va oqimlari bilan chegaralanganligi, oʻsimlikning umumiy koʻrinishi ildizpoya shakliga ega ekanligi bilan tushuntiriladi.

## Tarqalishi va ekologiyasi
Oʻsimlikning aylana golarktik turlari oʻrmon zonasi va togʻ oʻrmon kamarida keng tarqalgan.

Yaponiya botaniklari M. Kato va K. Ivatsuki tuyaqush paporotnigining zamonaviy assortimentini oʻrganib, german tuyaqushining turli turlarini morfologik oʻxshashligini tahlil qilib, oddiy tuyaqush Shimoliy Amerikadagi ajdodlardan kelib chiqishi mumkin degan xulosaga keldi. Oʻsimlik shimoliy yarim sharning hamma joylarida, asosan moʻtadil mintaqalarda keng tarqalgan.

Hozir Shimoliy Amerikada tarqalgan turi asosan sharqda, shimoldagi Nyufaundlenddan janubdagi Eri koʻligacha tarqalgan. Materikning gʻarbiy qismida, Alyaskaning janubida faqat bitta joylarda uchraganligi qayd etilgan.

Yevropada u shimolda Skandinaviyadan Xorvatiya va janubdan Shimoliy Italiyagacha (XX asrda Sitsiliyadagi Etna yonbagʻirlarida topilgan) va gʻarbda Belgiyadan Boltiqboʻyi davlatlarigacha oʻsadi. German tuyaqushi Sharqda Belarusiya va Ukraina hamda Markaziy Yevropada kam uchraydi.

Osiyo qitʼasida — Eronning shimolida, Shimoli-Sharqiy Xitoyda (Xenan, Ichki Moʻgʻuliston, Shansi, Sichuan, Yunnan), Koreya yarim orolida va Yaponiyada (Xokaydo, Xonsyu, Kyushu, Sikoku) uchraydi.

Shuningdek, u Rossiya hududida (Yevropa qismi va Shimoliy Kavkaz, Dogʻiston, Buryatiya, Zabaykal va Krasnoyarsk oʻlkalari, Oltoy, Tiva, Irkutsk va Tyumen viloyatlari, Amur viloyati va Primorye, Kamchatka va Saxalin) va qoʻshni mamlakatlarda keng tarqalgan.
Maskur tur Zakavkazda (Ozarbayjon va Gruziya) ham uchraydi.

U jarlik tubidagi nam joylarda, oʻrmon daryolari va soylari boʻyida, deyarli butun oʻrmon zonasi boʻylab tekisliklarida oʻsadi. Oʻsish sharoitiga qarab Mezofit va gigrofit hisoblanadi. Oziqlanish sharoitiga qarab Mezotrof va evtrofdir.

### Konservatsiya holati
Oʻsimlikning baʼzi turlari Bryansk, Volgograd, Vologda, Voronej, Kursk, Magadan, Murmansk, Samara, Saratov, Smolensk viloyatlari, Saxa Respublikasi (Yakutiya), Moskva Qizil kitoblariga kiritilgan.
Ukrainada u Jitomir, Lvov, Rivne, Sumi va Xarkov viloyatlarida himoyalangan turlariga kiritilgan.

## Botanik tavsifi

Qalin vertikal ildizpoyaga ega katta paporotnik.

Barglari dimorf koʻrinishda boʻlib, uzunligi bir yarim metr (Yevropada) yoki toʻrt metr (Osiyoda) gacha boʻlgan vegetativ steril fotosintez barglariga (trofofillalar) ega, ikki marta pinnatelli boʻlib, voronkani hosil qiladi, ularning markazida bir marta qisqaroq unumdor sporalar mavjud. Silindrsimon boʻlaklarga ega boʻlgan rulmanli barglari (sporofillalar), ular ichida soruslari yashirin. Sporofillalar trofofilllarga qaraganda tashqi tomondan tuyaqush patiga oʻxshaydi (shuning uchun ruscha nomi shunaqa) va kechroq paydo boʻladi. Sporali barglar segmentlarining qirralari oʻrta tomirgacha buklanadi, bu tomirlar shoxlari uchlarida joylashgan yumaloq sorilarni himoya qiladi. Tuyaqushning sporofillalari birinchi navbatda och yashil rangga ega boʻlib, soʻngra och yashil rangli steril barglardan farqli ravishda toʻq jigarrang rangga aylanadi. Kuzda steril barglar quriydi, sporalari esa qish uyqusida qoladi. Ularning toʻq jigarrang tepalari baʼzan qorli sirt ustiga chiqib turganini koʻrish mumkin. Bahorda sporalar yer yuziga chiqadi va barglarning chetlari ochiladi.

German tuyaqush paporotnigi sSporlar va stolonlari bilan koʻpayadi. Sporlar katta, bahor mavsumida, eng koʻp yomgʻir yogʻganda, harakatsiz davrsiz tarqalib ketgandan soʻng darhol unib chiqadi. Sporalarning tarkibida koʻp miqdorda xloroplastlarni oʻz ichiga oladi va shuning uchun yashil rangga ega hisoblanadi.

## Tasniflanishi
Baʼzi kanadalik botaniklar Shimoliy Amerikaning sharqiy qismidagi oddiy tuyaqush populyatsiyasini Matteuccia pensylvanica mustaqil turi sifatida aniqlaganlar. ) Masalan: Raymond — Pensilvaniya tuyaqushi. Erik Xulten ularni oddiy tuyaqushning maxsus oʻtmishdoshi deb hisoblagan.

### Turlari
Shimoliy Amerikada bir nechta turlari mavjud:

* Matteuccia struthiopteris var. pensylvanica (Willd.) C.V.Morton, 1950-yil
* Matteuccia struthiopteris var. pubescens (Terry) Clute, 1908-yil

### Sinonimlari
2013-yil uchun *oʻsimliklar roʻyxati* ga koʻra, turning sinonimiyasi quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* Matteuccia nodulosa Fernald
* Matteuccia pensylvanica (Willd.) Raymond
* Onoclea pensylvanica (Willd.) Sm.
* Pteretis pensylvanica (Willd.) Fernald
* Struthiopteris nodulosa Desv.
* Struthiopteris pensylvanica Willd.

### Patogen zamburugʻlari
Oddiy tuyaqush paporotnigida Tafrin turkumiga mansub parazit xaltasimon qoʻziqorin *Taphrina hiratsukae* kabi turlari mavjud boʻlib, Tafrina barglarning dogʻlanishiga olib keladi.

## Kimyoviy tarkibi

Oʻsimlikning kimyoviy tarkibida steroidlar, C,  vitaminlari, niatsin, riboflavin, yuqori yogʻli kislotalar, lipidlar mavjud.

Flavonoidlar havo qismida, uglevodlar va tegishli birikmalar barglardan topilgan. Sporalarda karotinoidlar va boshqa moddalar mavjud.

## Iqtisodiy ahamiyati va qoʻllanishi
Koʻkalamzorlashtirish ishlarida, oddiy soyaga chidamli manzarali oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Qishki kviling unumdorlik uchun paporotnik barglardan foydalanish mumkin. U xalq tabobatida rizomlardan qaynatmalar tayyorlash uchun ishlatiladi. N.I. Annenkov soʻzlariga koʻra, „Epilepsiyada, parazitar qurtlardan tozalashda, isitmada“ (Qozon viloyatida) va Permda — noziklikda“ ishlatiladi.

Baʼzi mamlakatlarda yosh kurtaklar ozuqa modda sifatida (rachis) yeyiladi.
Arxangelsk viloyatida mazkur paporotnik bedbuglarni yoʻq qilish uchun ishlatilgan.

Tibbiyotda ildizpoyalari va barglari antispazmolitik, sudurgiga qarshi, antiepileptik, ildizpoyalari — xavfli oʻsmalar, leykoreya, menorragiya uchun, tinchlantiruvchi, laksatif, yoʻtalga qarshi, antigipoksik sifatida ishlatiladi. Ezilgan barglari va sporalari kuyish, muzlash, dermatozlar uchun ishlatiladi.

Nanailar barglar va sporalarni yarani davolovchi, yalligʻlanishga qarshi va antiseptik sifatida ishlatadi (bu tajribada tasdiqlangan). Insektitsid. Chorva uchun zaharli.

## Yana qarang
* Paporotnik Strausnik. Viraщivanie na sadovom uchastke!

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Gubanov I. A. 1. Matteuccia struthiopteris (L.) Todaro — Strausnik obiknovenniy // Illyustrirovanniy opredelitel rasteniy Sredney Rossii : v 3 t. / I. A. Gubanov, K. V. Kiselyova, V. S. Novikov, V. N. Tixomirov. — M. : Tovariщestvo nauch. izd. KMK : In-t texnol. issled., 2002. — T. 1 : Paporotniki, xvoщi, plauni, golosemennie, pokritosemennie (odnodolnie). — S. 75. — 527 s. — 5000 ekz. — .
* 

## Havolalar

* Matteuccia struthiopteris: Plantarium loyihasidagi takson haqida maʼlumot (oʻsimliklar kaliti va turlarning tasvirlangan atlasi). (Kirish: 2015–yil 1 fevral).