Yaponiya oʻrmonlari

**Yaponiya**-sezilarli oʻrmon qoplamiga ega mamlakat boʻlib, uning togʻlari janubda subtropik oʻrmonlar, markaziy qismida aralash oʻrmonlar, shimolda ignabargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Togʻli landshafti tufayli (hududining 73% togʻlar bilan qoplangan) Yaponiya hududining 68,55% oʻrmonlar egallaydi. Oʻrmon qoplamining bunday yuqori foiziga ega boʻlgan boshqa rivojlangan davlatlar Finlandiya (73,1%), Shvetsiya (68,4%) va Janubiy Koreya (63,7). Taqqoslash uchun, Rossiyada oʻrmonlar mamlakat hududining atigi 49,8 foizini egallaydi. Yaponiyada 25,05 million gektarga yaqin oʻrmonlar mavjud boʻlib, ulardan taxminan 13,48 million gektar (taxminan 50%) tabiiy oʻrmonlar, 10,2 million gektar (taxminan 40%) sunʼiy oʻrmonlar, qolganlari esa bambuk oʻrmonlardir. Yaponiya hududining 2/3 qismidan koʻprogʻini oʻrmonlar va togʻlar, qishloq xoʻjaligi, sanoat yoki yashash uchun yaroqsiz butalar egallaydi. Tez-tez sodir boʻladigan tayfunlar, koʻchkilar va zilzilalar tufayli oʻrmonlarning katta qismi, taxminan 40% sunʼiy plantatsiyalardir. Tabiiy oʻsimliklar hatto zich joylashgan joylarda ham yaxshi saqlanib qolgan. Oʻrmonlarning uchdan bir qismi davlatga tegishli.
Fayl:Mt.Kitadake, Minami Alps National Park.jpg|Kamikochi-Yaponiya Alp tog`laridagi o'rmon o`simliklari to`liq saqlanib qolgan mintaqa.
Yaponiya yogʻoch importchisi hisoblanadi. Yaponiya yogʻochga boʻlgan ehtiyojning atigi 20 foizini taʼminlaydi. Mamlakat bugungi kunda yogʻochning taxminan 50 foizini import qiladi, bu asosan Kanadadan import qilinadi. Shu bilan birga, Yaponiya importining jahon importidagi ulushi 14% ni tashkil qiladi.

### Yaponiya tuproqlari

Fayl:Kohananoego Wetland 06.jpg|Janubiy Yaponiyadagi botqoqliklar
Mamlakatda bir qancha zonal tuproq turlari mavjud. Ular geografik zonalarga koʻra nomlangan guruhlarga birlashtirilgan: boreal, subboreal, subtropik va tropik.

Boreal — Xokkaydoda joylashgan togʻli podzolik tuproqlar. Yaponiyada eng keng tarqalgani jigarrang tuproqlar boʻlib, ular asosan orollarning nemoral oʻsimliklari ostida yotadi. Ular subboreal tuproqlarga tegishli. Subtropik sariq va qizil tuproqlar Yaponiya orol yoyining janubida joylashgan. Ryukyu arxipelagini tropik tuproq shakllanishiga mos keladigan qizil-sariq laterit tuproqlar egallaydi.

Yaponiya orollarida koʻp miqdorda yogʻingarchilik tushadi, bu esa botqoqlanishga olib kelad

### Tur tarkibi

Fayl:Cryptomeria japonica bark.jpg|Kriptomeria yaponika poyasi
Yaponiya florasi juda xilma-xil boʻlib, 2750 turni, shu jumladan 168 daraxt turini oʻz ichiga oladi. U Sharqiy Xitoyning oʻsimliklari bilan bogʻliq boʻlib, koʻp sonli endemiklarga ega (kriptomeriya, yapon sarv daraxtlari va boshqalar)

Kyushu orolidagi subtropik doimiy yashil oʻrmonlar deyarli togʻlarning choʻqqilariga etib boradi, ammo Tokio shimolida ular faqat pasttekisliklarda joylashgan. Bu oʻrmonlarning daraxt qatlamida kastanopsis, emanning har xil turlari (holli, mirzinofil va boshqalar) ajralib turadi. Pazaniya, kameliya, magnoliya, yulduzli qizilmiyaning (anis daraxti), kamfora dafnasi bor. Uzum va epifitlarga boy moʻl-koʻl oʻsimliklar, asosan, paporotniklardan iborat.
Fayl:HK CWB The Leighton Hill Public Big Leaves 6.JPG|Levistona
Mamlakat janubida tropik palma daraxtlari, livistona va arenga, paporotnik siyatea daraxti, sikad, podokarp (Podocarpus) paydo boʻladi. Qumli tuproqlarda zich gulli qaragʻaylar uchraydi.

Shimolda Uzoq Sharqdagi kabi moʻʼtadil zonaning ignabargli (archa) oʻrmonlari bor. Janubga qarab, ular birinchi navbatda keng bargli oʻrmonlar (eman, qayin, chinor), soʻngra — yapon kriptomeriyasining ignabargli oʻrmonlari, sarvlar, qaragʻaylar (Xokkaydo janubida va Xonsyu shimolida), keyin (Xonsyu janubida va janubda) bilan almashtiriladi. Kyushu va Sikoku shimolida) — doimiy yashil keng bargli oʻrmonlar (yapon magnoliyasi, qirrali eman). Xokkaydoda va janubiy orollarning togʻ yon bagʻirlarida (2000 m dan yuqori) ignabargli oʻrmonlar oʻsadi, ularning koʻpchiligi sunʼiy plantatsiyalardir. Xokkaydoning ignabargli oʻrmonlarida Xokkaydo archasi va Saxalin archasi keng tarqalgan, baʼzi joylarda lichinka uchraydi.
Fayl:Fraxinus americana.jpg|Yapon shumtoli
Xokkaydo janubida va Xonsyu shimolida togʻlarning quyi qismini keng bargli oʻrmonlar egallaydi. Aralash keng bargli ignabargli oʻrmonlar Tokiodan gʻarbda joylashgan Yapon Alp togʻlaridan Xonsyu shimolida va Xokkaydo janubi-gʻarbiy qismida joylashgan. Bu yerda qayin, tishli va yirik tishli eman, kashtan va ot kashtan kabi keng bargli turlar, zarangning ko‘p turlari (20 ga yaqin) manchuriya shumtoli va jo‘ka, lapina, hop shoxli, yong‘oqning mahalliy turlari mavjud. (Juglans sieboldiana), aspen, qayin. Ignabargli daraxtlardan kriptomeriya (balandligi 60 m gacha), sarv, qandolat, duglasiya, tis va boshqalar bor.

Xokkaydoda ignabargli oʻrmonlar, ayniqsa archa ustunlik qiladi. U yerda aralashmalar sifatida topilgan ignabargli daraxtlar (kriptomeriya, yapon sarvisi, tueviklar, botqoq) juda qadrlanadi. Oʻsimliklar tarkibiga magnoliya, bambuk, yovvoyi gilos kiradi. Oʻrmonlarda koʻplab uzumzorlar mavjud.

Fudzi togʻi va markaziy Xonsyudagi bir qancha boshqa choʻqqilar va Xokkaydodagi markaziy togʻ tizmasi daraxtlar chizigʻidan yuqoriga koʻtariladi. 500-1000 m dan ortiq balandlikda alp buta zonasi past oʻrmonlar (qayin, tog 'kullari), chakalakzorlar, rododendronlar va ayniqsa elfin sadrlari, subalp va alp o'tloqlari landshafti bilan rivojlangan.
Fayl:Quercus gilva2.jpg|jigarrang eman
Yaponiya uchun eng tipik subtropik zonaning oʻrmonlari boʻlib, ular 37-38 ° janubdagi pastki togʻ yonbagʻirlarini egallaydi.

Janubda (janubiy Kyushu va Ryukyu) subtropik doim yashil oʻrmonlar choʻzilgan. Bu oʻrmonlar koʻp turlarga boy boʻlib, ular orasida koʻplab endemiklar mavjud. Koʻplab paporotniklar, lianalar, epifitlar. Bundan tashqari, bu yerda siz hatto tropik yomgʻir oʻrmonlarini topishingiz mumkin, ularda palma daraxtlari (Chamaerops excelsa), paporotniklar, bananlar va hatto ficuslar mavjud. Togʻlarda doim yashil dublar (Quercus gilva, Q. acuta va boshqalar) va turli tropik ignabargli daraxtlar uchraydi. Koʻpincha kofur dafna boʻylab uchraydi.

Subtropik oʻrmonlar ignabargli daraxtlarga nihoyatda boy. Yapon qaragʻay turlari (Pinus densiflora va Pinus Thunbergii) bu yerda juda oʻziga xos tojlar, yapon archa va qandolat bilan oʻsadi, lekin endemik ignabargli daraxtlar, masalan, yapon sarvlari (Chamaecyparis obtusa), kriptomeriya (Cryptomeria japonica), thuja, thujopsis va shuningdek tis oilasi podokarpus va tis.

Oʻsimliklardan bambuk, azaleya, araliya, magnoliya, gardiya, paulovniya, akuba, olxoʻri va gilos va boshqalar oʻsadi. Baʼzi joylarda mezozoy erasining yodgorligi — ginkgo (Ginkgo biloba) toʻqaylari saqlanib qolgan. Madaniy oʻsimliklardan sholi, choy tupi, sitrus mevalari keng tarqalgan.

Yaponiyaning koʻplab hududlarida yogʻochlari eng yuqori sifatli qurilish materiali hisoblangan yapon sadri, yapon sarvi, zelkova kabi daraxtlar mavjud.

**Tropik oʻrmonlar**

Janubiy Kyushu va Ryukyu orollarida tropik  oʻrmonlarning nam varianti ishlab chiqilgan boʻlib, ular palma daraxtlari, ficuslar, daraxt paporotniklari, bambuk, orhideya, madaniy oʻsimliklardan — sholi, shirin kartoshka, shakarqamish, palma daraxtlari va bananlar bilan ajralib turadi.

### Bambuk oʻrmoni
Bambuk kuchli, moslashuvchan, tez oʻsadi va shuning uchun tez-tez mebel, savat, musiqa asboblari va boshqalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Yaponiyada asosan Xitoydan kelib chiqqan va tez oʻsishi bilan mashhur boʻlgan „Moso“ bambuk turi yashaydi. . Faqat bir oy ichida oʻsimlik 20 metr balandlikda va diametri 20 sm gacha yetishi mumkin.

Soʻnggi 20 yil ichida Yaponiyaning markaziy qismida bambuk oʻrmonlari maydoni ikki baravar koʻpaydi. Olimlarning fikricha, bambuk o‘rmonlarining keng tarqalishiga ushbu turdagi yog‘ochga bo‘lgan talabning doimiy ravishda kamayib borayotgani va Xitoydan yapon oshxonasi uchun arzon bambuk novdalarining olib kelinishi sabab bo‘lgan. Natijada o‘rmonlar yupqalashtirilmaydi, aslida esa egasiz bo‘lib qoladi.

Markaziy Yaponiyada bambuk oʻrmonlarining tez tarqalishi eman, sadr va boshqa qimmatbaho daraxt turlarining mavjudligiga tahdid soladi; anʼanaviy yapon landshaftlarining tezda yoʻq boʻlib ketishi, ekotizimning yomonlashishi va boshqalar xavfi mavjud.

Bambuk oʻrmonlarida yorugʻlik kam, tuproqning ozuqaviy xususiyatlari past. Bu boshqa oʻsimlik turlarining oʻsishiga va u yerda hasharotlar va qushlarning mavjudligiga toʻsqinlik qiladi.

Bambuk oʻrmonlarining haddan tashqari oʻsishiga qarshi kurashish uchun olimlar kimyoviy — oʻsishni toʻxtatuvchi vositani ixtiro qildilar. Biroq, uning oʻrmon faunasi va er osti suvlariga taʼsiri nomaʼlum.

### Oʻrmonlarning oʻsishi
Yaponiyaning tabiiy oʻsimliklariga inson faoliyati katta taʼsir koʻrsatdi. Oʻrmonlar oʻrnini qishloq xoʻjaligi erlari egallagan, ayniqsa pasttekisliklarda. Faqat qumtepalar, qaragʻay oʻrmonlari va archa butalari bilan band boʻlgan baʼzi qirgʻoq hududlarida saqlanib qolgan. Sholi dalalari uchun foydalanilmaydigan sersuv erlarda lotus oʻsadi. Koʻpincha u istemolga yaroqli ildizlar va yogʻli urugʻlar uchun maxsus etishtiriladi.

### Oʻrmonlarni muhofaza qilish
Baʼzi orollarda yapon kriptomeriyasining tabiiy oʻrmonlari saqlanib qolgan, ularning balandligi 40-50 m va diametri 5 m ga etgan individual daraxtlar allaqachon 2000 yoshda.

Ikkinchi jahon urushidan keyin koʻplab qurilish yogʻochlari ekildi va zamonaviy oʻrmon xoʻjaligi asosan ushbu plantatsiyalarning zaxiralariga bogʻliq.

1950 yilda Yaponiyada qonun qabul qilindi, unga koʻra 400 dan ortiq daraxt milliy tabiiy yodgorlik maqomini oldi. Bu holat koʻpincha yosh bilan, baʼzan esa tarixiy ahamiyatga ega. Baʼzi yodgorliklar va ibodatxona oʻrmonlari bir xil maqomga ega. Yaponiyada hududlar turli xil himoya maqomiga ega: davlat qoʻriqxonalari, tabiiy bogʻlar, dam olish zonalari, kurortlar.

Mamlakatdagi oʻrmon maydonlari, asosan, davlat subsidiyalari hisobiga maqsadli ravishda tiklandi. Hukumat oʻrmon ekish uchun mablagʻ ajratar ekan, tijorat uchun yaroqsiz deb ataladigan tabiiy oʻrmonlarni unumdor oʻrmonlar bilan almashtirishni talab qildi. Natijada, eman, chinor va boshqa koʻplab keng bargli daraxtlar oʻrnini iqtisodiy jihatdan foydali kriptomeriya egalladi, ularning yuqori ishbilarmonlik fazilatlari tez oʻsishi bilan uygʻunlashadi. Oʻrmon maydonlari saqlanib qolgan, ammo bu yondashuv natijasida ular 5-6 oʻn yil oldin boʻlgan oʻrmonlardan uzoqda. Hozirgi vaqtda Yaponiyadagi oʻrmonlarning 41 foizi sunʼiy plantatsiyalardir, ammo ularning 44 foizi, taxminan 5 million gektarni kriptomeriya massivlari tashkil etadi.

## Yana qarang

* Yaponiya iqtisodiyoti
## Manbalar

## Adabiyotlar
Belozerov S. T. Materiklar Geografiyasi. K.,Sov.maktab,1971 yil.