Abdulloh ibn Bayya

**Abdulloh ibn Mahfuz ibn Bayya** (, 1935-yilda tugʻilgan), **Ibn Bayya** nomi bilan ham tanilgan, mavritaniyalik ulamo, siyosatchi va Saudiya Arabistonining Jidda shahridagi Shoh Abdulaziz universitetida islomshunoslik professori boʻlib, BAA Fatvo kengashi raisi sifatida xizmat qiladi.

U toʻrt anʼanaviy sunniy mazhablarning barchasi boʻyicha mutaxassis boʻlib, ayniqsa molikiy mazhabiga eʼtibor qaratadi. Hozirda u Musulmon jamiyatlarida tinchlikni targʻib qilish forumi prezidenti hisoblanadi. Bin Bayya bir qator ilmiy kengashlarda, jumladan Saudiya Arabistonida joylashgan Islom fiqh kengashida faol. U, shuningdek, Musulmon olimlar xalqaro ittifoqining vitse-prezidenti boʻlgan, bu lavozimdan 2014-yilda isteʼfoga chiqqan. Shuningdek, u Yevropadagi musulmonlarning hayot tarziga mos holda islomiy huquqni tushuntirishni maqsad qilgan, Dublinda joylashgan musulmon ulamolar kengashi – Fatvo va tadqiqot boʻyicha Yevropa kengashi aʼzosi boʻlgan. Yigirma yildan ortiq vaqt davomida u yuqoridagi ikki tashkilot doirasida misrlik olim Yusuf Qarazoviy bilan yaqindan hamkorlik qilgan. Biroq Arab bahoridan keyin Bin Bayya Qarazoviy va Musulmon olimlar xalqaro ittifoqidan uzoqlashib, buning oʻrniga BAAda joylashgan Musulmon jamiyatlarida tinchlikni targʻib qilish forumini tashkil etdi. Mazkur forum BAA hukumati bilan yaqin aloqalari, shuningdek Bin Bayyaning shaxsiy ravishda avtoritar yetakchilarni qoʻllab-quvvatlashi tufayli katta bahslarga sabab boʻlgan.

## Faoliyati
Bin Bayya 1935-yilda Timbedrada islomiy muhitga ega xonadonda tugʻilgan va shu yerda barcha islomiy fanlarni oʻrgangan. U rasmiy taʼlimni otasi Mahfuz bilan boshlagan, shu bilan birga, u Muhammad Salim bin ash-Shiyn bilan arab tilini, Bayya bin as-solik al-Misumiy bilan esa Qurʼonni oʻrgangan.

Yoshlik chogʻida u Tunisda huquqiy qarorlarni oʻrganishga tayinlangan. Mavritaniyaga qaytgach, u avval taʼlim vaziri, keyin adliya vaziri boʻldi. Shuningdek, u Mavritaniyaning ilk prezidentining vitse-prezidenti etib tayinlangan. U hozir Saudiya Arabistonining Jidda shahrida istiqomat qiladi hamda Shoh Abdulaziz universitetida islomiy huquq metodologiyasi, Qurʼon va arab tilidan dars beradi. U arab va fransuz tillarini mukammal biladi. Hamza Yusuf uning tarjimoni boʻlib xizmat qiladi.

## Qarashlari
### Tasavvuf
Bin Bayya tasavvufni targʻib qiluvchi olimlardan biridir. U tasavvufni (Allohga boʻlgan muhabbat va U bilan visolni sogʻinish orqali kamolotga intilish deb taʼriflaydi) islom ummatida qayta jonlantirish va alohida islomiy fan sifatida tiklash zarur deb hisoblaydi. Shuningdek, u turli tasavvufiy amaliyotlar – jumladan zikr tasbehlaridan foydalanish, tavassul (solihlardan Allohning barakasini soʻrash vositasi sifatida foydalanish), tabarruk (vafot etgan zotlarning ruhlaridan baraka soʻrish) va qabrlarni ziyorat qilish (xususan, avliyolarning qabrlarini) – bularning barchasi „Islomda mustahkam asosga ega“ deb taʼkidlaydi. Bin Bayyaning fikricha, tasavvuf ahlining maqsadi Islomdagi imonning eng oliy darajasi ehsonga erishishdan iborat, ammo bu darajaga faqat imonning dastlabki ikki bosqichi islom (faqihlarning asosiy mashgʻuloti) va imon (mutakallimlarning mashgʻuloti)ni mukammal egallagachgina erishish mumkin.

Bin Bayya shunday deydi: "Cheksiz muhabbat, nur, shavq, basirat, poklik, yuksalish va ruhiy makoni mavjud boʻlishi uchun maʼlum bir amal boʻlishi kerak. Aslida bu tana va ruhning ajralmasligi va oʻzaro bogʻliqligidir. Bunday oliy darajaga intiluvchi qatʼiy irodali kishilar maqsad qilgan kamolotni ifoda etadigan, oʻz qoidalari va terminologiyasiga ega bir fan boʻlishi zarur. Bu fan Al-Buxoriy asarlarida „vaʼzlar“, ilk sunnat davrida esa „zuhd“ deb atalgan. Oxir-oqibat, u „tasavvuf“ deb atalishi kelishib olindi, bu xuddi shariat fanining „fiqh“ deb atalishi kabidir.".

### Ekstremizm haqidagi qarashlari
Bin Bayya musulmon ortodoksiyasining keng poydevorini belgilab beruvchi hujjat Amman murojaati imzochilaridan biridir. U, shuningdek, Iroq va Shom islom davlati rahbari Abu Bakr al-Bagʻdodiyga qaratilgan ochiq xat „Bagʻdodiyga maktub“ni imzolagan. Mazkur maktub Iroq va Shom islom davlati amaliyotlarining aqidaviy jihatdan inkori hisoblanadi. 2014-yilda u ekstremistik terrorchi guruh IShIDga qarshi fatvo chiqardi va keyinchalik CNNdagi mashhur intervyusida: „Men oʻlimga emas, hayotga daʼvat qilaman“, degan soʻzlari bilan tilga olingan. Keyingi yillarda Bin Bayya Tashqi munosabatlar kengashi kabi tahliliy markazlar va shunga oʻxshash auditoriyalar oldida maʼruza qilib kelmoqda.

## Shuhrati
Bin Bayya 2014-yilda BMT xavfsizlik Kengashi oldida qilgan nutqi vaqtida AQSh prezidenti Barak Obama tomonidan iqtibos keltirilgan. 2009-yildan buyon u qirollik islomiy strategik tadqiqotlar markazi tomonidan tuziladigan „Eng koʻp taʼsir koʻrsatuvchi 500 nafar musulmon“ roʻyxatiga kiritib kelinadi va 2020-yil holatiga koʻra 15-oʻrinni egallagan.

## Asarlari
* „Fatvo sanʼati va ozchilik fiqhi“, 2005-yil.
* „Islomda inson huquqlari haqida muloqot“, 2003-yil.
* „Fikriy qarashlar“ (فتاوى فكرية)
* „Amaliy ad-dalalot“ (Usul al-fiqh), 2003-yil.
* „Terrorizm: tashxis va yechimlar“
* „Islomda xavfsizlik nutqi hamda bagʻrikenglik va hamjihatlik madaniyati“
* „Fatvolar va mulohazalar“
* „Moliyaviy bitimlarga oid turli fiqhiy qarashlarga izoh“
* „Vaqflarning foydalari“
* „Kasalliklarga chalinganlar uchun ulkan ilohiy mukofot dalillari“
* „Maqsadlar va ularning dalillari“

## Vazifalar va lavozimlar
* BAAdagi Amirliklar Fatvo Kengashi raisi.
* BAAdagi Musulmon jamiyatlarida tinchlikni targʻib qilish forumi prezidenti.
* Buyuk Britaniyadagi Yangilanish va yoʻl-yoʻriq boʻyicha Global markaz direktori
* Irlandiyadagi Yevropa tadqiqot va fatvo kengashi aʼzosi
* Bayrutdagi Musulmon olimlar xalqaro uyushmasi vitse-prezidenti
* Dehlidagi Hindiston huquqshunoslari uyushmasi aʼzosi
* Iordaniyadagi qirollik „Oli al-Bayt“ islom tafakkuri instituti aʼzosi
* Jiddadagi Islom hamkorlik tashkilotiga qarashli fuqaho kengashi aʼzosi
* Paygʻambar hadis va islomiy tadqiqotlar boʻyicha shahzoda Naif bin Abdulaziz mukofotini boshqaruvchi maxsus hayʼat aʼzosi
* Makkadagi Musulmonlar ligasining Xalqaro oliy masjidlar kengashi aʼzosi
* Quvaytdagi Xalqaro yordam tashkiloti aʼzosi
* Jiddadagi Shoh Abdulaziz universitetida maʼruzachilar tarkibi aʼzosi
* Buyuk Britaniyadagi Shariat maqsadlarini oʻrganish markazi Oliy kengashi aʼzosi

## Orden va mukofotlar
* Mukofot sifatida „Faxriy darajali Shoh Abdulaziz ordeni“ bilan taqdirlangan
* Iordaniyaning birinchi darajali ordeni bilan taqdirlangan
* Allohning daʼvatchi olimlari uchun taʼsis etilgan „Iordaniya shohi Abdulloh II mukofoti“ bilan taqdirlangan, Iordaniya
* Islom hamkorlik tashkiloti tomonidan „Faxriy darajali“ unvon bilan taqdirlangan va boshqa mukofotlar
* „Uzoqdan muloqot“ nomli kitobi uchun islomshunoslik yoʻnalishidagi Xinguetti mukofotiga sazovor boʻlgan.
* Malayziya qiroli Sulton Abdulloh Sulton Ahmad Shoh tomonidan ilm-fanni yoyish, tinchlik, bagʻrikenglik, hamjihatlik va dunyodagi ijobiy taʼsirni targʻib etishdagi xizmatlari uchun „Maʼal Hijrah“ mukofoti bilan taqdirlangan.

## Mashhur shogirdlari
* Hamza Yusuf

## Manbalar

## Havolalar

* Abdulloh bin Bayyahning rasmiy veb-sayti (arabcha)
* Deen Intensive Foundation saytida Abdulloh bin Bayyah tarjimai holi
* Shayx bilan
* Musulmonlarning musulmon boʻlmagan yurtlarda yashashi, Shayx Abdulloh bin Bayyah qalamiga mansub
* Jihadchilar suyangan mashhur fatvoni olimlar qayta talqin qilishmoqda
* Shayx Bin Bayyah va Bill Geytsning Abu Dabi vaksin sammitida „Global poliomiyelitni yoʻq qilish tashabbusi“ haqida suhbati