Falastin ayollari

**Falastinlik ayollar** uzoq vaqt davomida Falastinda, shuningdek, Iordaniya, Suriya va Livanda qarshilik koʻrsatish harakatlarida ishtirok etishgan. Ular koʻplab ayollar millatchi tashkilotlarini, jumladan, Gʻarbiy Sohil va Gʻazoda Falastin Ayollar harakati qoʻmitalari federatsiyasini tuzdilar.

Biroq, ota-onalarning qarashlari oʻzgarganiga qaramay, Falastindagi zamonaviy ayollar siyosiy kelishmovchilik, Isroil ishgʻoli va umuman „Falastin jamiyati tomonidan toʻliq huquq va himoyaning yoʻqligi“ tufayli qiyinchiliklarni boshdan kechirayotgani xabar qilinadi.

Falastin ayollarining rolini belgilovchi asosiy omillardan biri bu oilaning nuklear birlik, oʻtish davri yoki *hamula* birligi boʻlishi mumkin boʻlgan tuzilishidir (*hamula* „kengaytirilgan oila“ degan maʼnoni anglatadi, Falastin jamiyatida eng keng tarqalgan oila tuzilishi).  Falastindagi ayollar huquqlariga sezilarli taʼsirlar orasida patriarxal anʼana va musulmon falastinliklar orasida Qur’on taʼlimotlari yoki falastinlik nasroniylar orasida Injil taʼlimotlarini aytishimiz mumkin. Boshqa tomondan, falastinlik ayollardan oila uchun daromad olishlari kutilmagan, ammo ayollar Falastin jamiyatidagi ayollarning odatiy rollariga moslashishi kutilgan edi. Biroq, ayollar anʼanaviy ravishda har jihatdan erkaklar bilan tengdir.

Biroq, 1970-yillarning oʻrtalaridan boshlab ota-onalarning falastinlik qizlarini oʻqitishga boʻlgan munosabati asta-sekin oʻzgardi. 1970-yillarning oʻrtalaridan boshlab bir qancha falastinlik ayollar faqat oʻrta maktabda taʼlim olishdan tashqari universitetlarda taʼlim olishdi. Ota-onalar munosabatining oʻzgarishiga „mehnat bozorida ayollarga boʻlgan talabning ortishi“, Gʻarbiy Sohil hududidagi iqtisodiy holatining oʻzgarishi, ota-onalarning „iqtisodiy manfaatlari“ va yaxshi maʼlumotli boʻlishi gʻoyasi sabab boʻldi. Falastinlik ayol „nikoh bozori“da yaxshiroq joy va imkoniyatga ega. Bundan tashqari, turmushga chiqmagan qiz oʻzini va ota-onasini moddiy jihatdan taʼminlashi mumkin.

2011-yilda Falastin Markaziy Statistika Byurosi tomonidan olib borilgan soʻrov shuni koʻrsatdiki, Gʻazodagi turmush qurgan ayollarning 35 foizi oldingi 1yil davomida eri tomonidan jismoniy zoʻravonlikka uchragan va turmushga chiqmagan ayollarning 40 foizi oila aʼzolari tomonidan jismoniy zoʻravonlikka uchragan. 2013-yilda Hamos hukmdorlari ayollarga, jumladan, Gʻazodagi falastinlik ayollarga yugurish musobaqasida qatnashishni taqiqlaganidan keyin UNRWA Gʻazodagi yillik marafonini bekor qilgan edi.

## Tarix

1844-yilda ayollar birinchi yahudiy aholi punktlariga qarshi norozilik namoyishlarida erkaklar bilan birga qatnashganida, bu ijtimoiy tuzumda oʻzgarishlar yuz berdi.  Afulah shahri yaqinida 1900—1910-yillarda Falastin mintaqasi (hozirgi Iordaniyani ham oʻz ichiga olgan) Usmonlilar hukmronligi ostida boʻlgani sababli, arab ayollari koʻplab uyushmalar va jamiyatlarni yaratish tashabbusi bilan chiqdilar. Bu tashkilotlar asosan yirik shaharlarda va ayniqsa, Yaffa, Quddus, Hayfa va Akko kabi xristian aholisi koʻp boʻlgan shaharlarda tuzilgan. 1917-yilda ular Balfur deklaratsiyasi paytida katta namoyishlarda qatnashdilar va keyinchalik Balfur deklaratsiyasini bekor qilishni va yahudiylarning Falastinga koʻchishi toʻxtatilishini talab qilgan 14 kishidan iborat delegatsiya tuzdilar. 1921-yilda Falastin ayollari Quddusda joylashgan arab ayollari assotsiatsiyasi (fr) deb nomlanuvchi oʻz jamiyatini tashkil qilishdi. Jamiyat Falastin yahudiy manzilgohlariga qarshi namoyishlar uyushtirdi. Moliyaviy yoʻqligi sababli  va Arab ayollari uyushmasi ayollariga qilingan ijtimoiy va siyosiy bosim sababli guruh ikki yildan soʻng oʻz faoliyatini toʻxtatdi. Ayollar uni qayta tiklash uchun xayriya yigʻish uchun „qutqaruv qoʻmitasi“ tuzdilar. 1929-yilgi Falastin gʻalayonlarida ayollar koʻplab norozilik namoyishlari va namoyishlarda qatnashdilar, natijada ayollar Britaniya mandati kuchlari tomonidan oʻldirildi.  Ular  Xotin-qizlar konferensiyasini uyushtirdilar va u yerda qirol Jorj V va Millatlar ligasiga norozilik maktubi yubordilar.

1948-yilda Isroil davlati tashkil etilgandan soʻng, oʻsha paytda jamiyatdagi qatʼiy ijtimoiy tartib tufayli falastinlik ayollarning muxolifatdagi ishtiroki deyarli yoʻq edi.  Falastinliklar uchun koʻchirilishi va yerlarning yoʻqotilishi iqtisodiy muammo tugʻdirdi. Bu ijtimoiy cheklovlarga qaramay, ish kuchida ayollarga talabni yaratdi.

1964-yilda Falastin Ozodlik Tashkiloti (FLO) tashkil etilgandan soʻng, Falastin ayollari uyushmasi deb nomlanuvchi mazhabning paydo boʻlishiga yordam berdi, bu ayollarga Falastin milliy kengashining Quddusda boʻlib oʻtgan birinchi sessiyasida qatnashish imkonini berdi.

## Isroil-Falastin mojarosi
Isroil-Falastin mojarosi falastinlik ayollarga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. 1948-yildagi Arab-Isroil urushidan keyin yuz minglab ayollar va 1967-yilgi urush paytida shoir Mey Sayig kabi koʻplab ayollar oʻz vatanlaridan surgun qilindi va koʻchirildi. Isroil Mudofaa Kuchlari (IDF) tomonidan qabul qilingan koʻplab chora-tadbirlar falastinlik ayollarning jismoniy, ruhiy, sogʻligʻi, taʼlimi, iqtisodiy xavfsizligiga taʼsir qildi. Maʼan axborot agentligi tomonidan 2007-yilda chop etilgan press-relizda koʻplab ayollar Beyt Safafadagi Isroil nazorat punktida psixologik va jinsiy zoʻravonlikka duchor boʻlgani haqida xabar berilgan. Bu holatlar xavfsizlik choralari bahonasida majburiy tintuv oʻtkazilganligi haqida xabar berilgan.

## Falastindagi ayollar huquqlari
2019-yil noyabr oyida Falastin hukumati erta turmush qurish darajasini pasaytirish maqsadida har ikki jins uchun eng kam nikoh yoshini 18 yoshga koʻtardi. Ilgari, Gʻarbiy Sohilda nikoh uchun eng kam yosh ayollar uchun 15 yosh, erkaklar uchun 16 yosh boʻlgan boʻlsa, Gʻazo sektorida ayollar uchun 17 va erkaklar uchun 18 yosh boʻlgan. Sudyalar oldingi nikohni tasdiqlash huquqiga ega edi. Statistik maʼlumotlarga koʻra, turmushga chiqqan falastinlik ayollarning 37 %i 18 yoshga toʻlmaganida turmushga chiqqan, shu jumladan 5 %i 15 yoshdan oldin turmushga chiqqan. Turmushga chiqqan yosh ayollarning 63 %i erining zoʻravonligiga duchor boʻladi, 95 %i esa qizlariga erta turmushga chiqishni tavsiya etmaydi. Falastin hududida ajralishlarning yuqori darajasiga bolalik nikohi sabab boʻladi, bu yerda 2018-yilda ajrashgan ayollarning 67 %i 18 yoshdan 29 yoshgacha boʻlgan ayollardir.

Ayollar uchun taloq huquqlari musulmonlarga nisbatan qoʻllaniladigan shaxsiy maqom qonunlariga bogʻliq boʻlib, unda erkak har qanday sababga koʻra xotini bilan ajrashishi mumkin, ayollar esa faqat maʼlum sharoitlarda taloq soʻrashi mumkin. Agar ayol ajrashsa, u hech qanday dalil keltirishi shart emas, lekin har qanday moddiy huquqlaridan voz kechib, mahrini qaytarishi kerak. 2003-yilda tashkil etilgan Falastindagi Ayollar ishlari vazirligi ayollar huquqlarini ilgari surish va himoya qilish uchun mas’ul boʻlgan asosiy davlat organi hisoblanadi. Hukumat vazirliklari kamsituvchi qonunlarni isloh qilishga yordam beradi va har bir vazirlikda gender birliklari tashkil etilgan.

2018-yil mart oyida Falastin oʻzining zoʻrlovchiga uylanish haqidagi qonunini bekor qildi, bu qoida zoʻrlashda ayblanayotgan shaxsga oʻz qurboniga uylanib, jazodan qochish imkonini berdi. Biroq, Gʻazo sektori *de-fakto* Hamos tomonidan nazorat qilinganligi sababli, Misrdan kelib chiqqan zoʻrlovchiga uylanish qonuni u yerda hamon amal qiladi.

## Qizning tarbiyasi

### Usmonli imperiyasi ostida
Usmonlilar istilosi ostida (1516-1917) [1], maktab taʼlimiga yetarli mablagʻ yoʻq edi. Aholisi koʻp boʻlgan hududlarda bir nechta davlat va xususiy maktablar mavjud boʻlib, ular barcha jinslar, ayniqsa ayollar uchun savodsizlikning yuqori darajasiga taʼsir koʻrsatdi. 19-asrning oʻrtalarida nasroniy missionerlari Falastinga toʻda-toʻda boʻlib kela boshladilar, ular „qoloqlar“ va „butparastlar“ deb atalgan Falastin jamoalarini oʻzgartirishga urinishdi. Gʻarb imperializmi va xorijlik nasroniy taʼlimidan qoʻrqib, Usmonlilar hukumati davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan taʼlimga urgʻu bera boshladi. 1864-yilda Usmonli hukumati Usmonlilar imperiyasi ichida gʻarbiy imperializmning kengayishiga yoʻl qoʻymaslik uchun faqat missionerlarga koʻp nasroniy aholisi boʻlgan jamoalarda maktablar yaratishga ruxsat beradigan siyosat yaratdi. Sulton Abdulhamid II davrida esa 1869-yilgi Xalq taʼlimi qonuni u yaratilganidan oʻn yil oʻtib amalga oshirildi. Ushbu qonunga koʻra, 12 yoshgacha boʻlgan barcha bolalar uchun boshlangʻich taʼlim majburiy edi. Ushbu qonun hujjatlarida qizlarning taʼlim olishi, shuningdek, ularning boshlangʻich bosqichdan tashqari taʼlim olishlari zarurligi ham eʼtirof etilgan; bu ikkala maktabni saqlash uchun mablagʻga ega boʻlgan hududlarda qoʻshma taʼlim hamda gender ajratilgan maktabni rivojlantirishga olib keldi. Biroq, 1869-yilgi qonun bilan berilgan vaʼdalar hech qachon amalga oshmadi, chunki koʻplab qizlar resurslarning yetishmasligi tufayli oʻrta darajadagi maʼlumotga ega boʻlishlari mumkin edi.

1908-yilda Falastinda matbuotning joriy etilishi bilan jurnalistlar va nazariyotchilar nasroniy missionerlari ostidagi taʼlim sifatini ochiqdan-ochiq tanqid qila boshladilar. 1911-yilda " *an-Nafaʼis al-ʻasriyya* " adabiy jurnali, sarlavhasi ostida X. S, Falastinni oʻz ichiga olgan Katta Suriyada ayollar taʼlimi haqida maqola yozgan. Ayol va uning xizmatkori oʻrtasidagi muloqot formatida, maqolada yosh qizlar uchun millatchilik va uy boshqaruvi taʼlimi yoʻqligi muhokama qilinadi. Arab millatchilari nazarida, millatchilik tarbiyasi onalik va xotinlik tarbiyasisiz ayollar nafaqat oʻz oilalariga gʻamxoʻrlik qila olmasligi, balki arab tili va qadriyatlarini bilmaydigan arab avlodlarini ham yetishtirishlari mumkin edi. Usmonlilar imperiyasidagi koʻplab maktablar davlat boshqaruvi niqobi ostida missionerlarga va Amerika mustamlakasi kabi gʻarb tashkilotlariga maktablarni boshqarish vakolatini bergan.

### Britaniya mandati ostida
Birinchi jahon urushi (1914-1918) davrida Usmonli hukumati iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy qiyinchiliklarga duch keldi, bu esa ularning maktablarining yanada yomonlashishiga olib keldi. Birinchi Jahon urushidagi harbiy xizmat tufayli qurbonlar Britaniyaning Suriya qirgʻoqlarini blokadasi natijasida yuzaga kelgan ocharchilik bilan birgalikda yuz minglab odamlarni yoʻqotib, ayollar va bolalarni himoya qilish uchun qoldirdi. Urushdan soʻng, Usmonli imperiyasi 1918-yilda Falastin hududini tan oldi va San-Remo konferensiyasidan soʻng, Birlashgan Qirollikka Falastin oʻzini oʻzi boshqara olmaguncha „maʼmuriy maslahat va yordam“ koʻrsatish mandati berildi (Liga Kelishuvining XXII moddasi. Millatlar). Britaniya mustamlaka maʼmuriyati bu tartibsiz vaqtga guvoh boʻldi va taʼlim qizlarni urush taʼsiridan himoya qilishi mumkinligini tushunish uchun taʼlimga sarmoya kiritdi.

Birinchi taʼlim direktori Xamfri Bouman (1920-1936) „mamlakatning yaxshi fuqarolarini tayyorlash“ uchun taʼlim olish zarurligini taʼkidladi. Biroq, bolalarning, xususan, qizlarning taʼlimini qoʻllab-quvvatlash niyati eʼtibordan chetda qoldi va butun Falastindagi jamoalar qizlarning taʼlimini kengaytirish uchun zarur boʻlgan resurslarni olmagan. Hududlar gavjum va kam taʼminlangan maktablar bilan shugʻullanishga majbur boʻlgani sababli, Britaniya standartlarni joriy qildi, bu esa sharoitlarni yanada yomonlashtirdi. Xevron okrugi kabi 70 000 aholini qoʻllab-quvvatlash uchun faqat bitta maktabga ega boʻlgan hududlar (natijada talabalar arizalarining 77 foizi rad etilgan) inglizlarning moliyaviy yordamisiz yangi qizlar maktabini qurishga majbur boʻldi. Mablagʻ yoʻqligi sababli maktablar, ayniqsa qizlar uchun maktablar hech qachon kengaytirilmagan yoki qurilmagan. Qishloqlarda qizlar moliyaviy sabablarga koʻra taʼlim olish imkoniyatiga ega boʻlmagan, masalan, oʻgʻil bolalar va qizlar uchun alohida maktablar qurish va hokazo. Britaniyaliklar Britaniyaning Misrdagi Bosh konsuli Lord Kromerning soʻzlariga koʻra, haddan tashqari koʻp taʼlim inqirozga olib kelishidan xavotirda edilar, chunki bu „dalalarni toʻxtatib qoʻyishi yoki odamlarning qishloq xoʻjaligida ishlashga tayyorgarligini kamaytirishi“ mumkin.

1920-yilda Falastin boʻyicha Oliy komissari Gerbert Samuel toʻrt yil ichida qizlar va oʻgʻil bolalar uchun 300 ta qishloq boshlangʻich maktabi qurilishini maʼqulladi, ammo 1925-yilga kelib faqat 98 ta yangi bino qurildi va faqat 10 tasi qizlar uchun. Bundan tashqari, AL Tibavi Britaniya maʼmuriyati oʻz taʼlim byudjetini 1921-yildagi 130 ming funt sterlingdan 1923—1924-yillarda 97,279 funt sterlinggacha qisqartirganini, shu bilan birga oʻn yil ichida (1921-1931) davlat daromadlarini million funt sterlingga oshirganini taʼkidlaydi. Mandat davrining oxiriga kelib (1948), hukumat butun Falastindagi 15303 oʻquvchiga ega 80 ta qizlar maktabini boshqargan va arab qizlari davlat maktablaridagi barcha talabalarning atigi 21 foizini tashkil qilgan. Shahardagi qizlarning 60 foiziga nisbatan qishloq joylaridagi qizlarning atigi 7,5 foizi taʼlim olgan.

### Isroil ishgʻoli ostida
Ikkinchi jahon urushidan keyin Birlashgan Millatlar Tashkiloti Falastin yerlarini turli boʻlimlarga ajratdi. 1948-yilda majburiy Falastin tugatildi va Isroil davlati bilan birga tuzildi. Falastin hududi Isroil, Iordaniya va Misr oʻrtasida boʻlingan. Isroil bu yerni anneksiya qilgan boʻlsa-da, bu yerdagi odamlarga daʼvo qilmadi, bu falastinliklarning taʼlim olishiga taʼsir qildi; Sharqiy Quddus, Gʻarbiy Sohil va Gʻazo sektori hududlari Iordaniya va Misr oʻquv dasturlariga amal qilishlari kerak edi. 1967-yilda Gʻarbiy Sohilning Isroil tomonidan anneksiya qilinishidan keyin ham mintaqalardagi falastinliklar Isroilning Falastinni harbiy nazorati tufayli Iordaniya oʻquv dasturlariga amal qilishda davom etdilar. 1993-yilda Oslo kelishuvi imzolangandan soʻng, falastinliklar Iordaniya koʻrsatmalaridan tashqari oʻz darsliklarini yaratishga muvaffaq boʻlishdi. 1994-yildan 2000-yilgacha Falastin hukumatiga Iordaniya Taʼlim vazirligi nazorati ostida oʻz darsliklarini yaratish imkoniyati berildi.

2018-yilgi tadqiqotga koʻra, 2017-2018-oʻquv yilida Falastindagi 48ta litsenziyalangan va akkreditatsiyalangan oliy taʼlim muassasalarida ayollar talabalar sonining taxminan 60 foizini va akademik fakultetning 23 foizini tashkil qilgan. Biroq, bu statistika Falastindagi talabalarning toʻliq tajribalarini baham koʻrmaydi. Falastin Kuzatuv Guruhi Isroilning bosib olingan Falastin hududlarida (OPT) harbiy va koʻchmanchilar faoliyati oʻldirish, jarohat olish va hibsga olish orqali Falastinlik talaba aholining 28 foiziga taʼsir qilganini bildirdi. Bundan tashqari, Isroil armiyasi tomonidan joriy etilgan komendantlik soati tufayli 2003—2005-yillar oraligʻida talabalar uchun 1500 dan ortiq oʻquv kuni yoʻqolgan

### Taʼlimning ijtimoiy taʼsiri
1970-yillarning oʻrtalaridan boshlab oilalar oʻrta maktab attestatini olishdan koʻra, qizlarini yuqori darajada oʻqitib, universitetlarga oʻqishga kiritishga intilmoqda. Ushbu oʻzgarishning sababi shundaki, ayollar mehnat bozorida zarur boʻlib, Gʻarbiy Sohildagi iqtisodiy vaziyatni oʻzgartirmoqda. Oʻqimishli yosh ayolning turmush qurishi maʼqul, degan gʻoya qatʼiy qaror topgan.

## Manbalar