open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Maharashtra

**Maharashtra** — Hindistondagi shtat. Hindiston yarim orolning shim.-gʻarbiy qismida. Maydoni 308 ming km². Aholisi 97 mln. kishi (2001), aksari maratxdar. Aholisining 80% hindu diniga eʼtiqod qiladi. Maʼmuriy markazi — Mumbay (Bombay) shahri Maharashtraning yer yuzasi togʻlik, sohili kambar pasttekislik. Iqlimi mussonli, sohilida issiq va sernam, ichki rayonlarida quruq iqlim. Dekan yassitogʻligida unumdor qoratuproqyaar uchraydi. Maharashtrada foydali qazilmalardan marganets, temir rudalari, xromit, ohaktosh va koʻmir qazib olinadi. Shtatning jan.-gʻarbida boksit konlari bor.

Maharashtra toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar milod boshlariga oid. Maharashtra hududi qadimda Chaluklar, Bahmaniylar, Ahmadnagar va boshqa mayda davlatlar tarkibvda boʻlgan. 17-asrning 60—70-yillarida maratxlar davlati tuzilgan. 18-asrda u mayda hokimliklarga boʻlinib ketgan. 19-asr boshida bu hokimliklarni OstIndiya kompaniyasi bosib olgan. 1950-yilgacha M.ning koʻp qismi Bombay viloyati, 1950-yildan Bombay shtati tarkibida boʻlgan. 1960-yilda Maharashtra alohida shtat qilib ajratilgan.

Maharashtra — Hindistonning eng rivojlangan shtatlaridan. Aholisining 61% qishloq xoʻjaligida band. Shtat paxta (Hindistonda yetishtiriladigan paxta hosilining 1/5 qismi) va yer yongʻoq hosili olishda mamlakatda 1-oʻrinda. Ekin maydonining koʻp qismiga jovar, bugʻdoy, sholi va boshqa donli ekinlar ekiladi. Shakarqamish ekish kengaymoqda. Ishlanadigan yerlarning 8% sugʻoriladi. Shtat gʻarbidagi 1,5 mln. ga yerda bogʻdorchilik (banan, mango, papayi, kesh yongʻogʻi va boshqa yetishtirishga ixtisoslashgan) qilinadi.

Maharashtrada mamlakat ishlab beruvchi sanoat mahsulotining 1/4 qismi ishlab chiqariladi. Shtat daromadining 25% sanoatdan keladi. Sanoatining yetakchi tarmogʻi — ip gazlama sanoati (mamlakatda ishlab chiqarilayotgan kalava ipning 25%, gazlamaning 33%). Toʻqimachilik sanoatining eng yirik markazi — Mumbay shahri Shuningdek, shoyi toʻqish (sunʼiy tola ishlab chiqarish boʻyicha mamlakatda 1-oʻrinda), oziq-ovqat (shakarqand, yogʻmoy, un tortish va boshqalar), tamaki va qogʻoz sanoatlari ham rivojlangan. Mashinasozlik (stanoksozlik, elektr mashinasozligi, avtomobilsozlik), kimyo (boʻyoqlar, sunʼiy tola, doridarmon va boshqalar) va neft kimyosi sanoati korxonalari bor. Yangi sanoat tarmoqlari, asosan, Mumbay — Txana — Puna sanoat zonasida toʻplangan. Nagpur, Shalapur kabi sanoat markazlari ham mavjud.

Mumbay porti orqali Hindiston importining 1/2 qismi oʻtadi. Shtatda yana 48 port ishlab turibdi. 24 aeroport bor. Transport yoʻli uzunligi 5396&nbsp;km. Shtat elektr energiyasi ishlab chiqarish boʻyicha 1-oʻrinda, Tarapurda Hindistonda birinchi atom elektr stansiyasi qurilgan. Shtatda 13 oliy oʻquv muassasasi bor.

## Manbalar
Maharoja

**Maharoja** (sanskritcha — ulugʻ hukmdor), maharana, maharao — Hindistondagi mustaqil viloyat hokimlarining unvoni. M.dan kichik va tobe hokimlar roja deyilgan. M.lar hokimiyati Hindiston mustaqilligining boshlangʻich yillarida ham saqlangan. 1956-yilgi qonun boʻyicha M.lar siyosiy hokimiyatdan mahrum qilingan va ularga nafaqa tayinlangan. 1971-yilda hukumat M.lar nafaqasini bekor qilgan.

## Manbalar
Mahdiy sulton

**Mahdiy sulton ibn Baxtiyor sulton ibn Xizrxon** (? — 1511) — shayboniylardan. Shayboniyxonning jiyani, Muhammad Shayboniyxon Yassi va Sabronni olgach, Movarounnahrga yurish qilishdan avval turli viloyatlarga tarqab ketgan shayboniy sultonlar qatori Mahdiy sulton va uning akasi Hamza sultonni oʻz bayrogʻi ostiga chaqirtirgan (1495). Mahdiy sulton temuriylar qoʻl ostidagi Qorakoʻl viloyati hokimi edi. Taxminan 1492–1493-yillarda Mahdiy sulton va Hamza sulton Shayboniyxonni tark etib temuriylardan Sulton Mahmud Mirzo xizmatida boʻlganlar. 1495-yil ular Hisordan Andijonga Bobur xuzuriga kelishgan. Temuriylarning taxt uchun kurashida qatnashganlar. 1495-yil Mahdiy sulton Sheroz va Kanboy atrofidan Sulton Ali Mirzodan qochib Samarqandga kelgan. 1498-yil Boburning Ahmad Tanbalga qarshi kurashida unga Mahdiy sulton va Hamza sultonlar yordam berishgan. 1500-yil Shayboniyxon bilan birga Boburga qarshi Samarqandni olishda qatnashishgan. Movarounnahr shayboniylar qoʻl ostiga oʻtgach, Shayboniyxon Mahdiy sultonga Chagʻoniyon va Hamza sultonga Hisor viloyatini bergan (1503).

1509-yil oxirida Shayboniyxon Dashti Qipchoqqa qozoq xoni Qosimxonga qarshi yurish qilgan, biroq shayboniy sultonlarning intizomsizligi oqibatida magʻlubiyatga uchragan, shu tufayli u Mahdiy sulton va Hamza sultonlardan Hisorni tortib olgan va ularning oʻrniga Ubaydulla sultonni tayinlagan. Bu shayboniy sultonlarning noroziligiga sabab boʻlgan. 1510-yil Marv yaqinida Shayboniyxon Ismoil I Safaviy bilan jang qilib magʻlubiyatga uchraganida koʻpgina shayboniy sultonlar qatori Mahdiy sulton ham unda ishtirok etmagan. 1511-yil Bobur Ismoil I Safaviydan harbiy yordam olib Hisori Shodmon, Qunduz va Bagʻlonga hokimlik qilayotgan Mahdiy sulton va Hamza sultonlarga qarshi yurish qilgan va asir olingan, Mahdiy sulton va Hamza sultonlar qatl etilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Mirza Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi, T., 1996;
* Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982;
* Boburnoma, T., 1993.
Mahdiylik

**Mahdiylik** — zamona oxir boʻlganda imom Mahdiy yerga qaytib keladi va adolatli tuzum oʻrnatishi haqidagi diniy taʼlimot. Bu taʼlimot dastlab shialar oʻrtasida kelib chiqqan, keyinchalik sunniylar orasida ham qisman tarqalgan. Islom mamlakatlarida mahdiylik gʻoyalaridan ayrim davlatga qarshi harakatlarning rahnamolari ham foydalangan. Masalan, Eronda bobiylar qoʻzgʻolonining boshligʻi Ali Muhammad (qarang Bob) va 1881-yilda Sudanda dehqonlar va koʻchmanchilarning isyoniga rahbarlik qilgan Muhammad ibn Ahmad (1848-1885) va boshqalar oʻzlarini al-Mahdiy deb eʼlon qilgan.

## Manbalar
Mahdiyxon Muhammad Nizomiddin Muhammad Hodiy al-Husayniy

**Mahdiyxon Muhammad Nizomiddin Muhammad Hodiy al-Husayniy** (XVIII asr, Astrobod — 1759 va 1768-yillar orasi) — tilshunos olim.

Astrobodda tugʻilgan. Eron shohi Nodirshohning (1736-1747) shaxsiy kotibi boʻlgan. Mahdiyxonning ilmiy merosi tarix, insho, filologiya va fizikaga oid. „Tarixi Nodiriy“ va „Durrai Nodiriy“ kabi tarixiy asarlari Yevropa tillariga tarjima qilingan. Mahdiyxonning fizikaga oid „Kitobi javohir attabiiya“ („Tabiat javohirlari kitobi“) asari 1888-yilda Haydarobodda nashr qilingan. Mahdiyxon sharqshunoslikka oid „Sangloh“ („Maboni ullugʻot“) kitobida Alisher Navoiy asarlari misolida oʻzbek tili grammatikasini fonetik va morfologik jihatdan tahlil qilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Mahdiychilar qoʻzgʻoloni

**Mahdiychilar qoʻzgʻoloni** — 1881–1898-yillar Sudanda ingliz mustamlakachilari, Turkiya, Misr hukmronligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon. Unga mahdiylik asoschisi Muhammad Ahmad Mahdiy (uning oʻlimidan keyin Abdulloh ibn al-Said Muhammad; 7—1899) rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolon jarayonida mahdiychilar mamlakatning koʻp qismini egallashgan. Sudanning janubidagi qabilalar ham qoʻzgʻolon koʻtarib, chet el qoʻshinlarini quvib chiqarishda qoʻzgʻolonchilarga yordam berganlar. Tez orada butun mamlakatdan chet el armiyasi siqib chiqarilgan. Qoʻzgʻolon davrida mustaqil markazlashgan davlat vujudga kelgan. Hozirgi Sudan Respublikasining deyarli butun xududi Mahdiychilar davlati tarkibida boʻlgan (1885). Bu davlat 15 yil hukm surgan. Davlat daromadlari xalqdan olinadigan soliqlar, qul savdosi, fil suyagini eksport qilish va harbiy oʻljalar boʻlgan. 1896-yilda Angliya katta kuch bilan Mahdiychilar davlatiga bostirib kirgan. 1898-yil 2-sentabrda Omdurman jangida mahdiychilar armiyasi ingliz qoʻshinlari tomonidan tormor qilingan. Sudan amalda ingliz mustamlakasiga aylanib qolgan.

## Manbalar

## Havolalar
Meli Mahkamov

**Meli Mahkamov** (1939.22.11, Toshkent) — telerej. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1961-yildan Oʻzbekiston teleradiokompaniyasida ishlaydi. 1990—93 yillar "Oʻzteleradio" kompaniyasining badiiy rahbari. "Chi-nor" (A. Muxtor), "Hazrati inson" (R. Fayziy), "Xoʻrlanganlar va haqoratlanganlar" (F. Dostoyevskiy), "Soqov xotin" (A. Frans), "Hakim va ajal" (A. Oripov), "Yoqut koʻzli bilaguzuk" (A.Kuprin), "Olmos kamar" (P. Qodirov) kabi 30 dan ortiq telespektakl va videofilmlarni sahnalashtirgan. Ayniqsa, Oybekning "Qutlugʻ qon" romani asosida yaratilgan 7 qismli videofilmi badiiy yetuk va mukammalligi, aktyorlarning yuksak ijro mahorati bilan ajralib turadi. Shuningdek, M. "Teleminiatyuralar teatri", "Ekran xandasi", "Shanba, nonushtadan soʻng", "Otalar soʻzi — aqlning koʻzi" va boshqa koʻrsatuvlarning tashkilotchisi va rejissyor "Hayot quvonchlari va tashvishlari" turkum koʻrsatuvining 1990—92 yillar televideniye orqali "Navroʻz"ga bagʻishlab ilk bor oʻtkazilgan uzluksiz telemarafonga bosh rejissyorlik qilgan. Amir Temurning 660 yilga atab 21 qismli badiiy publitsistik "Temurnoma" (X. Davron bilan birga) videofilmini yaratgan.

## Manbalar
Gʻulom Mahkamov

**Gʻulom Mahkamovich Mahkamov** (1907-yil,7- oktabr-Toshkent—1987-yil) – gigiyenist, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967); tibbiyot fanlari doktori (1958), professor (1963). 1932-yil Toshkent tibbiyot institutini tamomlagan. Shu institutda 1936-1941-yillarda gigiyena kafedrasida assistent, 1941-1946-yillarda dotsent, 1946-yildan ovqatlanish gigiyenasi kafedrasi mudiri sifatida faoliyat olib borgan. 1941-1948-yillarda Oʻzbekiston Ichki ishlar vazirligi sanitariya boʻlimining boshligʻi, 1951-1956-yillarda Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi epidemiyaga qarshi sanitariya boshqarmasining boshligʻi, 1958-1967-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻlka tibbiyot ilmiy tadqiqot instituti direktori lavozimlarida faoliyat olib borgan. Ilmiy ishlari, asosan, ovqatlanish masalalari, ovqatdan zaharlanish va uning oldini olishga oid mavzularda.

## Manbalar
Mahkum

jinoyatni sodir etgani uchun sud tomonidan aybdor deb topilgan shaxs. Oʻzbekistonda M.ga nisbatan quyidagi jazo choralari qoʻllanishi mumkin: jarima; muayyan huquqdan yoki biror xil faoliyat bilan shugʻullanishdan mahrum qilish; axloq tuzatish ishlari; xizmat boʻyicha cheklash; qamoq; institutizomiy qismga joʻnatish; ozodlikdan mahrum qilish; oʻlim jazosi. M. jazoni sudning hukmi kuchga kirganidan soʻng oʻtaydi. Baʼzan M. aybdor boʻlsada, unga jazo tayinlanmasligi yoki uni oʻtashdan ozod etilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 69—79, 87— 90moddalar). Sud ozodlikdan mahrum qilish jazosini tayinlash vaqtida sodir etilgan jinoyatning mohiyati, ijtimoiy xavflilik darajasi va ishdagi boshqa holatlarni eʼtiborga olib, aybdorni jazo bermay ham xulqini nazorat qilish, tuzatish mumkin, degan qatʼiy fikrga kelsa, tayinlangan jazoni ijro etmaslik toʻgʻrisida qaror chiqaradi. Ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan yoki uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatni birinchi marta sodir etgan shaxs, agar u jinoyat natijasida yetkazilgan zararni oʻz ixtiyori bilan bartaraf etib, qilmishidan astoydil pushaymon boʻlsa, sud uni jazodan ozod qilishi mumkin.

M. barcha fuqaroviy huquqlardan foydalanadi. Uning huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasining JPK ida berilgan. M. fuqaroviy, mulkiy, vorislik, mualliflik, kashfiyotchilik, mehnat, uy-joy huquqlariga ega. M. jazoni oʻtash tartibi va shartlari, oʻz huquq va majburiyatlari toʻgʻrisida axborot olish, oʻquv, badiiy va boshqa turdagi materiallardan foydalanish, sogʻligʻini saqlash, shu jumladan, ambulatoriya va statsionar sharoitida davolanish, advokatlardan malakali yuridik yordam olishi mumkin. Ozodlikdan mahrum etish joylarida saqlanayotgan M. saylanishi mumkin emas va saylovda qatnashmaydi (OʻzR Konstitutsiyasi, 177modda).

Gʻafur Abdumajidov.

## Manbalar
Mahkamlash detallari

**Mahkamlash detallari** — mashina va qurilmalarning qismlarini qoʻzgʻalmas qilib biriktiradigan detallar. Mashinasozlikning barcha tarmoqlarida keng qoʻllanadi. Mahkamlash detallari si-fatida, odatda, rezbali birikmalar: boltlar, vintlar, shpilkalar, gaykalar, shuruplar, shaybalar, shplintlar, shtiftlar ishlatiladi. Shakli va oʻchlamlari standartga mos keladigan rezba rezbali Mahkamlash detallarining asosiy detallari hisoblanadi. Biriktiriladigan detallarga rezba qirqilib, bolt, gayka, shaybalar yordamida boltli birikma hosil qilinadi. Detallarda ochiq teshik hosil qilish talab qilinmagan hollarda vintlar va shpilkalardan foydalaniladi. Biriktiriladigan detallarni ezmaslik, qirmaslik uchun bolt va gayka ostiga shaybalar qoʻ-yiladi. Stopor shaybalari va shplintlar titrashlar va zarbalarda gaykaning oʻz-oʻzidan buralib ketishdan saqlaydi. Har qaysi mamlakat chegaralarida Mahkamlash detallarining oʻlchamlari va shakllari unifikatsiya qilinadi (birxshtlashtiriladi, yaʼni standartlashtiriladi).

## Manbalar
Mahmud ibn Vali

**Mahmud Ibn Vali** (taxminan 1595, Balx — ?) — tarixchi, geograf olim, sayyoh. 

Mahmud ibn Vali mashhur olim, tasawwuf namoyondasi Maxdumi Aʼzam avlodidan bʻolgan.
Badavlat oilada tugilgan, yoshligida turli fanlardan saboq olgan. Hindiston, hozirgi Shri Lanka va Movarounnaxr boʻylab sayohat qilgan. Ensiklopedik tavsifdagi asosiy asari "Bahr ul-asror fi manoqib al-ahyar" ("Oliyjanob insonlar jasorati xususida sirlar dengizi") ("Geografiya") boʻlib, muallif uni yozishda arab geograflari (Ibn al-Faqih, Istaxriy, Ibn Havqal, Abu Dulaf, Ibn Fadlon, al-Gʻarnotiy, Yoqut Hamaviy, Dimishqiy), fors olimlari Zakariyo Qazviniy, Hamdulloh Qazviniy va boshqalar)ning asarlaridan foydalangan. Asarda dengiz, okean, dare, qir, togʻ, buloq, mashhur portlar (bandargoh), shaharlar, mamlakatlar va ular hududidagi tabiiy muhit, hayvonot olami, ajoyibotlar haqida bayon qilinadi.

M. ibn M. bundan tashqari, "Ravo’ix-i toyiba" ("Yoqimli hidlar"), "Muhabbatnoma", "Najmi saqib" ("Yorqin yulduz"), "Risolai bahoriya" ("Ba-hor haqida risola"), "Axloqi husayniy" ("Axloq husnlari") asarlarining muallifi. U 50 ming baytdan iborat katta devon tuzgan.

## Manbalar
* More tayn otnositelno doblestey blagorodnix (Geografiya), T., 1977.
* Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yo'nalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. Т.: O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
Mahmud mirzo

**Mahmud mirzo** - q. Sulton Maxmud Mirzo.

Mashhur xattotlardan biri Mahmud Mirzo 17 asrda tug'ilgan.Mahmud Mirzo Turdi Ali bilan Xudoyorxon saroy devorlaridagi xattotlik ishlarini bajargan
Mahzuna

**Mahzuna** (taxallusi; asl ismsharifi Mehribon mulla Boshmon qizi, taxminan 1811, Qoʻqon — ?) — oʻzbek shoirasi. Qoʻqonning Qatagʻon daha Mulla Boshmon mahallasidan boʻlib, otasi mahalla masjidi imomi Mulla Boshmon Oxunddir. Ota-onasi qoʻlida savod chiqargan, arab, fors tillarini mukammal oʻrgangan. Navoiy, Jomiy, Fu-zuliy va boshqa ijodidan taʼsirlangan, oʻzbek va tojik tillarida sheʼrlar yozgan. Hayoti va ijodi haqida "Majmuai shoiron" (Fazliy), "Tazkirat ush-shu-aro" (Hashmat) tazkiralarida ayrim maʼlumotlar uchraydi. Fazliy tazkirasida Mahzunaning oqila va hozirjavobligi, Qoʻqonda mashhur shoira ekanligi aytilgan. Hashmat, Pisandiy, tarixchi Ahmadjon toʻralar ham Mahzunaning barkamol shoiraligini xabar qiladilar. Uning sheʼriy qobiliyati, shaxsiy fazilatlari haqida eng koʻp va iliq fikrlar yozib qoldirgan yagona shoir hozircha Fazliydir. Fazliy: "Garchi ul zaifa boʻlsa ham, nutqining mazmundorligi jihatidan erkaklardan ustundir", deydi. Fazliy bilan Mahzunaning mashhur mushoirasi, "Oshiq boʻlmisham" (oʻzbekcha) muhammasi, "Sahbo" (forscha) gʻazaligina bizgacha yetib kelgan. Devoni saqlanmagan.

## Adabiyot
* Jalolov T., Oʻzbek shoiralari, T., 1980; Poʻlatjon Domla Qayyumov, Tazkirai Qayyumiy, 1daftar, T., 1998.

## Manbalar
Mahmud Tarziy

**Mahmud Tarziy** (23.8.1865, Gʻazna – 22.11.1933, Istanbul) – Afgʻoniston davlat arbobi, tarixchi. Yosh afgʻonlar harakatining gʻoyaviy rahbari. Damashq, Istanbul va boshqa shaharlarda taʼlim olgan. 1903-yilda Afgʻonistonga qaytib kelgan. 1911—1919-yillarda „Siroj ul-axbor“ („Xabarlar chirogʻi“) gazetasi noshiri va muharriri. Afgʻonistonda maʼrifatparvarlik gʻoyalari tarqalishiga munosib hissa qoʻshgan. Omonullaxon hokimiyat tepasiga kelgach, yangi hukumatda tashqi ishlar vaziri lavozimini egalladi (1919—1922, 1924—1927). Hukumat ichida bir-biriga qarama-qarshi 2 guruh boʻlib, Mahmud Tarziy taraqqiyparvar kuchlarga boshchilik qilgan. K. keskin (radikal) ichki islohotlar oʻtkazish, konstitutsion tartib oʻrnatish, tinchliksevar tashqi siyosat olib borishni yoqlab chiqqan. Bosh vazir Abdulquddusxon Ittimadiy uning bu fikrlariga qarshi turgan va konstitutsion gʻoyalarni targʻib qilayotgan kishilar qatl qilinishiga fatvo berilishini talab qilgan. 1928—1929-yillarda Afgʻonistonda Omonullaxonga qarshi Xabibulla – Bachai Saqqo (1880—1929) rahbarligida koʻtarilgan qoʻzgʻolondan keyin, Turkiyaga koʻchib ketgan. U Afgʻoniston tarixi va madaniyatiga oid asarlar yozgan. Badiiy ijod bilan ham shugʻullangan.

## Yana qarang
* Yosh afgʻonlar

## Manbalar

## Adabiyot
* Nazarov X., Sotsialnie dvijeniya 20-x godov XX veka v Afganistane, Dushanbe, 1989.
Mahmud Torobiy

**Mahmud Torobiy** (?, Buxoroning Torob qishlogʻi —1238) – Buxoroda moʻgʻullar zulmiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1238) rahbari.

Mahmud Torobiy Hunarmand oilasida tugʻilgan. Gʻalvirchilik bilan shugʻullangan, ayni paytda tabiblik ham qilgan. U kuchli nufuzga ega, tasavvuf gʻoyalari bilan tanish shaxs boʻlgan. Buxoroda moʻgʻullarga qarshi boshlangan qoʻzgʻolonga mashhur ulamo Shamsuddin Mahbubiyning taklifi bilan rahbarlik qilgan. Buxoro atrofida moʻgʻullarga qarshi boʻlgan jangda halok boʻlgan. Qabri ustiga 13-asrda qurilgan daxma Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, qayta taʼmirlandi. Mahmud Torobiy haqida Oybek „Mahmud Torobiy“ (1944) opera librettosi va dostonini, Asad Dilmurod „Mahmud Torobiy“ (1998) tarixiy romanini yozgan. Buxoro viloyati Jondor shaharchasida haykal oʻrnatilgan.

## Manbalar
Mahmud II

**Mahmud II** (1784.20.7-1839.1.7, Istanbul) — Turkiya sultoni (1808—39). Markazlashgan imperiya tuzish maqsadida bir necha islohotlar oʻtkazgan. 1826-yil yanicharlar polkini tarqatib, muntazam armiya tuzish toʻgʻrisida farmon chiqargan, yangi maʼmuriy birliklar tuzgan, harbiylar tizimini bekor qilib, yevropacha usulda ichki, tashqi ishlar va moliya vazirliklarini joriy qilgan. Bu islohotlar Usmonli turk imperiyasining tanazzulga yuz tutishining asosiy sabablarini bartaraf qila olmagan. Mahmud Misr poshosi Muhammad Ali bilan boʻlgan urushlar (1831 — 33 va 1839)da yengilgan. Buyuk Britaniya va Fransiyaning mahmuddan savdo bitimlari (1838) boʻyicha olgan imtiyozlari Turkiyani Yevropa davlatlari taʼsiriga tushishini tezlashtirgan.

## Manbalar
Mahmud Gʻijduvoniy

**Mahmud Gʻijduvoniy**, Joni Mahmud ibn Shayx Ali ibn Imomiddin al-Gʻijduvoniy (16-asr) — buxorolik sayyoh, geograf va tarixchi olim. Yoshligidan ustozlari — Shayx Kamoliddin Husayn Xorazmiy va Shayx Hoji Muhammad al-Xabushoniy sayohatlarida qatnashgan, soʻngra Turon va Eron oraligʻida oʻzi sayohat qilgan. Bu sayohatlar natijasida "Miftoh uttolibin" ("Ilm toliblarining kaliti") asarini yozgan (1543). Asarda 16-asr boshlarida Buxoro, Samarqand, Xiva, Marv, Mashhad, Hirot, Niso shaharlari, oʻsha davrdagi tarixiy voqealar, urf-odatlar, yirik shaxslar va boshqa toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud. M. Gʻ. Xazar (Kaspiy) dengizining sharqidagi eng yirik port — Manqishloq bandargohiga ham tez-tez borib turgan. Bu portga Kavkaz va Sharqiy Yevropa mamlakatlaridan savdogarlar kelib turgan. M. Gʻ. asarini 19-asrda Oga-hiy fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

## Adabiyot
* Hasanov H., Sayyoh olimlar, T., 1981.

## Manbalar
Mahmud hakim yayfoniy

**Mahmud hakim yayfoniy** (1850—1930) – tarixchi, tabib, adib. Unga qoʻqonlik tabib Boqiyxon ustozlik qilgan. Hakimiy taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. „Devoni Hakimiy“ nomli gʻazallar devoni, „Tariq ul-iloj“ („Davolash usuli“), „Abu Ali ibn Sino qissasi“, „Maʼdan ul-adviya“ („Doridarmonlar manbai“), „Qonun ul-iloj“ („Davolash qonuni“), „Mujarraboti Mahmudiy“ („Mahmud tajribalari“), „Xullas uttavorix“ („Tarixlar sarasi“) kabi asarlar muallifi.

Tugʻilgan joyi: Fargʻona viloyati Oʻzbekiston tumani Pastkiqoʻriq qishlogʻi

## Manbalar
Joʻra Mahmudov

**Joʻra Mahmudov** (1915-yil 16-iyun, Ishtixon tumani – 1987-yil 9-sentyabr) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, 1-Belorussiya fronti, 7-gvardiyachi otliq askarlar korpusi, 15-gvardiyachi otliq askarlar diviziyasining gvardiyami serjanti. 1945-yil 23-yanvarda Polshaning Kamish shahri yaqinida Prosna daryosini 2 joydan kechib oʻtib va pulemyotdan oʻt ochib, eskadronning daryodan oʻtishini taʼminlaganligi uchun Qahramon unvoni berilgan (1945-yil 27-fevral). Urushdan keyin oʻzi tugʻilgan qishloqda yashagan. Ishtixon tuman yongʻindan saqlash boʻlimi boshligʻi boʻlib ishlagan.

## Biografiyasi
Joʻra Mahmudov 1915-yil 16-iyunda Samarqand viloyatining Shilkin qishlogʻida (hozirgi Ishtixon tumani) tugʻilgan. Maktabning yetti sinfini bitirgach, kolxozda ishlashni boshlagan. Kolxozda 1937-yildan yoʻl ustasi boʻlib faoliyat yuritgan. 1941-yilning 22-iyunida ikkinchi jahon urushi boshlangach, iyul oyida Joʻra Mahmudov qizil armiyasi safiga chaqiriladi. 1944-yil apreldan ikkinchi jahon urushi frontlarida jang qiladi.

1945-yil yanvariga kelib gvardiya serjanti Joʻra Mahmudov 1-Belorussiya fronti 7-gvardiya otliq korpusining 57-gvardiya otliq polkining pulemyot ekipajiga qoʻmondonlik qilgan. Mahmudov Polshani ozod qilish yoʻlidagi janglarda faol ishtirok etgan. 1945-yil 23-yanvarda Maxmudov ekipaji birinchilardan boʻlib Kalish shahri yaqinidagi Prosna daryosini kechib oʻtdi va daryoning gʻarbiy qirgʻogʻidagi koʻprikni egallash va ushlab turish uchun janglarda qatnashgan. Bu esa asosiy kuchlarni yoʻlni muvaffaqiyatli kesib oʻtishga yordam berdi. Joʻra Mahmudov Berlin uchun janglarda qatnashgan, qoʻli va boshidan yaralangan.

SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1945-yil 27-fevraldagi farmoni bilan gvardiya serjanti Joʻra Mahmudovga Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan Sovet Ittifoqi Qahramoni yuksak unvoni berildi.

1945-yil oktyabr oyida Joʻra Mahmudov demobilizatsiya qilindi. Qishlogʻiga qaytib, 1946-yilda Oʻzbekiston Kompartiyasi (bolsheviklar) Markaziy Komiteti huzuridagi bir yillik partiya maktabini tamomlagan, 1946-yil dekabrda instruktor boʻlimi mudiri, 1947-yil may oyidan 1947-yilda Oʻzbekiston Kommunistik partiyasi Markaziy Komiteti huzuridagi bir yillik partiya maktabini tamomlagan. Samarqand viloyatidagi tuman partiya qoʻmitasining harbiy boʻlimi. 1949-yil fevral-aprel oylarida u tuman partiya qoʻmitasining savdo boʻlimini, keyinroq qishloq xoʻjaligi boʻlimini boshqargan. 1950-yil dekabrdan 1952-yilgacha KP(b)U MK huzuridagi Respublika partiya maktabida oʻqigan. 1952-yil dekabrda tuman partiya komiteti qoshidagi Respublika partiya maktabida oʻqigan. Mashina-traktor stansiyasida direktori oʻrinbosari vazifasida faoliyat yuritgan. 1953-yil dekabrda mashina-traktor stansiyasi mas’ul partiya kotibi, 1955-yil oktabrdan 1961-yil oktabrgacha Samarqand viloyatidagi „Kommunist“ kolxozi (keyinchalik Lenin kolxozi deb oʻzgartirildi) raisi boʻlgan.

## Mukofotlari
* Sovet Ittifoqi Qahramoni (1945-yil 27-fevral)
* Lenin ordeni (1945-yil 27-fevral)
* 1-darajali Vatan urushi ordeni (1985-yil 11-mart)
* „Berlinni olgani uchun“ medali

## Manbalar
Joʻra Mahmudov (rejissyor)

**Joʻra Mahmudov** (1942-yil 4-yanvar, Toshkent - 2022-yil 23-yanvar) — rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1992). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1971). 1971—1975-yillar Oʻsh, 1975—1978-yillar Samarqand, 1983—1994-yillar Sirdaryo teatrlarida bosh rejissyor, 1978—1983-yillar televideniyeda, 1997— 2002-yillar Yosh tomoshabinlar teatrida rejissyor, 1994—1997-yillar Madaniyat ishlari vazirligida yetakchi mutaxassis boʻlib ishlagan. Sahnalashtirgan spektakllari: "Ona" (K. Chapek), "Qiyomat qarz" (Oʻ. Umarbekov). "Insonlikka nomzod" (M. Karimov), "Ogʻriqtishlar" (A. Qahhor), "Soxta oqsuyak" (J. Molyer), "Qayerdasan, jon bolam" (M. Boboyev), "Qirol Lir" (U. Shekspir) va boshqalar Mahmudov har bir spektaklni badiiy-gʻoyaviy yuksakligi, taʼsir kuchini oshirishda tasviriy musiqiy, texnik vositalardan unumli foydalangan. Mahmudovning "Adolat kuni", "Ovsinlar", „Sohibjamol“, "Sadoqat" kabi sahna asarlari. "Osmondan tanga yoqqan kun", "Tomchi", "Alpomish", "Ikkivoy va Beshvoy" kabi kichik tomoshabinlarga bagʻishlangan ertak-pyesalari ham bor.

## Manbalar
Obidjon Maxmudov

**Obidjon Abduxoliqovich Maxmudov**, Obid chatoq (1871, Margʻilon — 1936.21.11) — Turkistondagi jadidchilik harakati vakili, yirik sarmoyador, noshir va jamoat arbobi. M. Qoʻqonga koʻchib kelib, madrasa taʼlimini oldi. taxminan 1898-yilda Cheleken yarim orol (Kaspiy dengizi)ga borib, turli ishlar bilan mashgʻul boʻldi. Sherikchilikka olgan yeridan neft chikib, boyib ketadi.

Sankt-Peterburg untining togʻkon muhandisligi fakultetini tugatgan. Qoʻqonga qaytgach, togʻ-kon sanoati bilan shugʻullanib, Fargʻona vodiysida bir necha neft konlarini ochishda ishtirok etgan. Shoʻrsuvdagi oltingugurt konini sotib olgan. Fargona vodiysidagi jadidchilik harakatida qatnashgan va ularni moddiy jihatdan taʼminlab turgan. Qoʻqonda bosmaxona tashkil qilgan (1914). „Sadoi Fargʻona“ (1914), „Tirik soʻz“ (1917) va rus tilida chiqqan „Ferganskoye exo“ (1914) gaz.larining muharriri va noshiri. M. matbu-otda dolzarb maqolalar bilan chiqib, Turkiston xalqini maʼrifatli boʻlishga chaqirgan, uni ozodlik uchun kurashga daʼvat etgan.

Qoʻqon shahri Dumasi raisi oʻrinbosari (1917). Turkiston Muxtoriyati hukumatining oziq-ovqat vaziri (1917—1918). Muxtoriyat tugatilgach, Moskvaga borib, RSFSR Millatlar ishlari xalq komissarligi qoshidagi Turkiston vakolatxonasida matbuot boʻlimi mudiri va boshqa lavozimlarda ishlagan (1919—1921). Toshkentga qaytgandan soʻng, dastlab Turkiston MIQ da ishlagan (1921), soʻng Fargʻona vodiysiga borib, „Milliy ittihod“ tashkilotining boʻlimini tuzgan va sovetlarga qarshi faoliyat olib borgan. Sovet rejimi tomonidan bir necha marta qamoqqa olingan. Ogʻir xastalikdan vafot etgan.

## Adabiyotlar
* Unutilmas siymolar. Jadidchilik harakatining namoyandalari, T., 1999; Rajabov Q., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917—1924-yil), T., 2002.

Qahramon Rajabov.

## Manbalar
Ravshan Mahmudov

**Ravshan Mahmudov** (1925, Samarqand tumani – 1943) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Markaziy front 61-armiyaning 415-oʻqchi diviziyasi oʻqchisi. 1943-yil 27-sentabrda Chernigov viloyatining Repki rayonidagi Zmei xutori yaqinida birinchilardan boʻlib Dnepr daryosini kechib oʻtgan, jangchilarni 3-marta hujumga boshlagan, oʻng sohildagi platsdarmni saqlab qolish uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan. 1944-yil 15-yanvarda Qahramon (vafotidan soʻng) unvoniga sazovor boʻlgan.
## Biografiyasi
Ravshan (Roʻjan) Mahmudov 1925-yilda Siyob qishlogʻida (hozirgi Oʻzbekistonning Samarqand viloyati hududi) dehqon oilasida dunyoga kelgan. Millati – oʻzbek. Maktab taʼlimini tamomlamasdan, kolxozda ishlashni boshlagan. 1943-yil fevral oyida Ravshan Mahmudov Ishchilar va Dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirilib, ikkinchi jahon urushi frontiga joʻnatilgan. Mahmudov markaziy frontda jang qilgan, 61-armiyaning 415-oʻqchi diviziyasi oʻqchisi boʻlgan. R.Mahmudov Dnepr jangidagi ishtiroki bilan ajralib turgan.

1943-yilning sentabr oyida Mahmudov Ukraina SSRning Chernigov viloyati, Repki tumani, Zmei qishlogʻi yaqinida Dneprning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan koʻprigini egallash va ushlab turish boʻyicha janglarda faol ishtirok etdi. U shaxsan oʻnta nemis qarshi hujumlarini qaytarishda qatnashgan va jangning muhim daqiqalarida oʻz safdoshlarini uch marta hujumga boshlagan. Toʻrt oylik operatsiya natijasida Ukrainaning chap qirgʻogʻi Qizil Armiya tomonidan nemis qoʻshinlaridan deyarli butunlay ozod qilindi. 1943-yil 27-sentyabrdagi hujumlardan birida Ravshan Mahmudov vafot etdi. U Repki tumanidagi Mysi qishlogʻidagi ommaviy qabrga dafn etilgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga jangovar vazifalarni namunali bajarganliklari uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan nemis bosqinchilariga qarshi kurash, frontidagi qoʻmondonlik va bir vaqtning oʻzida koʻrsatgan jasorati va qahramonligi" uchun Qizil Armiya askari Ravshan Mahmudov vafotidan soʻng Sovet Ittifoqi Qahramoni yuksak unvoni bilan taqdirlandi. Shuningdek, unga vafotidan keyin Lenin ordeni berilgan.
## Xotirasi
Samarqand shahridagi koʻchaga Ravshan Mahmudov nomi berilgan.
## Manbalar
Saidahmad Mahmudov

**Mahmudov Saidahmad** (1909-yil 12-mart Qoʻqon — 1998-yil 2-sentabr, naqqosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Oʻzbekiston Badiiyot akademiyasi faxriy aʼzosi (1997). Naqqoshlikni otasi usta Saidmahmud Norkoʻziyevdan oʻrgangan. 1928-yildan "Quyosh" artelida naqqosh. Otasi bilan jamoat binolari (choyxona va klublar)ni bezashda ishtirok etgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1943). Navoiy teatri binosidagi Fargʻona zalini bezashda ishtirok etgani (1946—47) dan soʻng mustaqil usta sifatida faoliyat boshladi. Mahmudov Fargʻona vodiysiga xos naqqoshlik maktabi anʼanalarining rivojlanishi va boyitilishiga katta hissa qoʻshdi, uning ijodiga bezakning meʼmoriy shakl bilan, ranglarning oʻzaro uygʻunligi, naqsh mujassamoti yechimining puxtaligi xos. Mahmudov Oʻzbekiston, Tojikiston, Qirgʻizistonda koʻplab madaniyat saroylari, klub, mehmonxona, choyxonalarni bezadi: Qoʻqondagi "Baxt uyi", "Ustoz", "Guldasta" choyxonalari, Fargʻonadagi "Paxtakor" kzining klub, choyxona va mehmonxonasi, Oʻzbekiston tumanidagi avtovokzal, Qoʻqon moy-yogʻ kombinatining choyxona va profilaktoriysi, Toshkentdagi "Fargʻona" choyxonasi va boshqa Qoʻqondagi Xudo-yorxon saroyi (hozirgi shahar oʻlkashunoslik muzeyi) zallarini taʼmirlashda ustaning mahorati namoyon boʻldi. 1963-yildan Qoʻqon shahri oʻquvchilar saroyidagi naqqoshlik toʻgaragida, keyinchalik "ustoz — shogird" usulida koʻplab shogirdlar tayyorladi.

## Manbalar
Temur Mahmudov

**Temur Ahmad oʻgʻli Mahmudov** (1943-yil 18-yanvar, Toshkent) — sozanda (chang), bastakor, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000). Mulla Toʻychi Hofizniyat nevarasi. 1969-yil Toshkent konservatoriyasini tugatgan. Chang ijrochiligi sirlarini F. Sodiqov va A. Odilovlardan oʻrgangan. Muqimiy teatri musiqa rahbari (1963—1971), Oʻzteleradiokompaniyasida "Maqom" ansambli sozandasi (1973-yildan), musiqa rahbari (1976—2002). Badiiy jamoalar direksiyasi rahbari oʻrinbosari (2002-yildan). Ayni paytda Mahmudov Uygʻur nomidagi Toshkent sanʼat institutida (1982—1992) va Hamza nomidagi Toshkent musiqa kollejida (1992-yildan) oʻqituvchi. Yakkasoz va joʻrnavoz sozanda sifatida tanilgan. Zarblari nozik va mayin. Repertuaridan Shashmaqom cholgʻu va ashula turkumlari, Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari, xalq va mumtoz cholgʻu kuylari ("Fargʻonacha rez", "Rohat", "Gulbahor", "Tanavor" va boshqalar), oʻzbek bastakorlari asarlari ("Oʻzbek valsi", "Gulnor" F. Sodiqov; "Orzudili" M. Mirzayev va boshqalar) oʻrin olgan. Bastakor sifatida bir nechta qoʻshiq ("Oʻzbekistonim mening", "Koʻngil", "Vatan" va boshqalar)lar va dramatik spektakllar ("Nodirabegim", "Figʻon", Oʻzbek milliy akademik drama teatri; "Qora kamar", "Paranji sirlari", A. Hidoyatov nomidagi drama teatri) uchun musiqalar yozgan.

## Manbalar
Oʻrxon Maxmudov

**Oʻrxon Sirojiddinovich Maxmudov** (1927.16.9, Toshkent) — infeksionist-pediatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), tibbiyot fanlari doktori (1966), professor (1968). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1948), Qashqadaryo viloyati Gʻuzor tuman kasalxonasida ordinator va bosh vrach (1948—51), xdrbiy vrach (1951—56), Toshkent tibbiyot akademiyasi bolalar infeksion kasalliklari kafedrasining klinik ordinatori (1956—57), assistenti (1957—63), dotsenti (1963—67), professor (1968), mudiri (1969-72), ayni vaqtda ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1968—71), rektori (1984—87). 1972-yildan Oʻrta Osiyo (hozirgi Toshkent) Tibbiyot pediatriya institutining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori, bolalar infeksion kasalliklari kafedrasi mudiri. Oʻzbekiston Pediatriya ilmiy tadqiqot instituta direktori (1976—83; 1990—97), Pediatriya ilmiy tadqiqot instituta bolalar ichak infeksiyasi boʻlimi rahbari (1997-yildan). UzR Sogʻliqni saqlash vazirining oʻrinbosari (1983). Asosiy ilmiy ishlari bolalarda uchraydigan infeksion kasalliklar, ularning davosi va oldini olishga oid. M. Oʻzbekistonning issiq iqlimida bolalarda uchraydigan ich terlama (qorin tifi) va paratif kasalliklarining alohida belgilarini oʻrganib, amaliyotga regidratsiya terapiyasining ratsional sxemasini tatbiq etdi. Idarajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2002). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1996).

## Manbalar
Oliya Mahmudova

**Oliya Teshayevna Mahmudova** (1939-yil 30-sentyabr, Buxoro) – Oʻzbekiston Respublikasi Xalq oʻqituvchisi (2002). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Jondor tumanidagi 3-maktabda matematika va chizmachilik fani oʻqituvchisi. Mahmudova darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida, texnika vositalaridan unumli foydalangan holda oʻtadi.

## Manbalar
Mahtumquli Mahmudov

**Mahmudov Mahtumquli Xudoyberdiyevich** (1969.29.7, Angor tumani) — kurashchi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi, „Oʻzbekiston iftixori“ (2000). 10 yoshidan kurash bilan shugʻullanadi. Mahmudov Toshkent avtomobil yoʻllar institutini tugatgan (1992). At-Termiziy xotirasiga bagʻishlangan xalqaro musobaqalarning bir necha bor gʻolibi (1995, 1997, 1999). 73 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (2000, Samarqand), jahon chempionati bronza medali sovrindori (1999, Toshkent), jahon chempioni (2000, Antaliya).

## Manbalar
Mirhalil Mahmudov

**Mirhalil Mahmudov** (1947-yil 2-yanvar, Toshkent, OʻzSSR) — oʻzbek kompozitori, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000).

## Hayoti

Mirhalil Mahmudov 1947-yil 2-yanvarda Toshkent shahri Yunusobod tumanida tavallud topgan. 1971-yilda Toshkent konservatoriyasini tugatgan. U 1974–1978-yillarda Oʻzbek davlat filarmoniyasi ijodiy jamoalari rahbari sifatida, 1983-yildan Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida oʻqituvchi sifatida faoliyat yuritgan. 2000-yilga kelib dotsentlik unvoniga erishgan.

Simfonik asarlaridan 3 ta simfoniya (birinchisi „Navo“), skripka va simfonik orkestr uchun konsert, kamer orkestri uchun syuita, „D. Shostakovich xotirasiga“ poema, „Muhammas va ufor“ I-III; shuningdek, „Toshkent zamini“ kantatasi (Erkin Vohidov), „Ona madhi“ poemasi, „Vatan shahnozi“, „Ona Oʻzbekiston“, „Elga bahor keldi“ va boshqa qasidalar, „Toshkent sadosi“ oratoriyasi, „Sindirilgan koʻza“ (S. Jamol), „Davlat bolalari“ (Rixsivoy Muhammadjonov), „Toʻylar muborak“ (Oʻtkir Hoshimov) kabi musiqali drama va komediyalariga, 50 dan ortiq kinofilmlar („Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Oʻtgan kunlar“, „Chimildiq“, „Bulbul“, „Jaloliddin Manguberdi“ va boshqalar)ga musiqa bastalagan. Mirhalil Mahmudovning sara asarlari badiiy barkamolligi, milliy yorqinligi bilan ajralib turadi.

## Mukofotlari

* 2000-yil — Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi.

## Manbalar
Mahmudtogʻ

**Mahmudtogʻ** — Samarqand viloyatidagi togʻ. Zirabuloq togʻlari tarkibiga kiradi. Uz. 10&nbsp;km, eni 4&nbsp;km. Eng baland joyi 962 m. Janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan. Yon bagʻirlari keskin koʻtarilgan. Suvayirgʻich qismi yassiroq, kam parchalangan. Togʻlar asosini yuqori paleozoy davrining metamorflashgan ohaktosh, slanets va intruziv granitlari tashkil etadi. Yon bagʻirlari kuchli parchalangan, ayniksa, slanets va ohaktoshlar kuchli nurashi natijasida quruq soylar paydo boʻlgan. Oddiy boʻz tuproklarda efemerlardan kattabosh, yettiboʻgʻin, rang, qoʻngarbosh, shuningdek, kaklikoʻt, mayda tikanli bodom va boshqa oʻsadi. Mahmudtogʻdan yaylov sifatida foydalaniladi (mahsuldorligi gektarga 1—2 s).

## Manbalar
Mahram

**Mahram** (arab. — qarindosh) — shariatda oʻzaro nikoh man etilgan va eng yaqin qarindoshlik aloqasida boʻlgan erkak yoki ayol. Shaxsning eri yoki xotini, asosan, Mahram (tan Mahram) hisoblangan. Ayol kishi yuzi ochiq holda koʻrinishi mumkin boʻlgan yaqin erkak qarindoshlar shariatga koʻra, ayolning eri (tan M), otasi, oʻgʻillari, aka-uka, amaki, buva, togʻa, qaynatasi. Mahram, undan yiroq erkak qarindoshlar va yot erkaklar nomaxram hisoblanadi. Odatda, ayol kishi Mahramdan yuzini berkitmagan, ammo nikohdagi ayol erining boshqa qarindoshlaridan (qaynata qaynana va erining ruxsati bilan) qochmasligi mumkin hisoblangan. Er yoki xotin ajrashib ketsa yoki ulardan biri oʻlsa, oʻsha vaqtdan eʼtiboran ular bir-biriga nomahram hisoblangan. Ayol kishi oʻlsa uni qabrga nomaxram kishilar qoʻya olmay, balki oʻgʻil yo aka-uka, togʻa yoki marhum tiriklik vaqtida vasiyat qilingan kishi (goʻri Mahram) qoʻygan.

Mahramlik bilan bogʻliq boʻlgan koʻpgina rasmrusum va qoidalar hozirda yoʻqolib ketgan. Shuningdek, "**Mahram**" sirdosh, sidqidildan xizmat qiluvchi xizmatkor maʼnolarida ham ishlatiladi.

## Manbalar
Mahsulot

**Mahsulot** — iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, ilmiy tadqiqot natijalari va tajriba-konstruktorlik ishlanmalari, informatsion M.lar, adabiyot va sanʼat asarlari — intellektual M.lar yaratiladi.

Xizmat koʻrsatish sohasida yaratiladigan va moddiy koʻrinishga ega boʻlmagan M.ahsulotlarlar, odatda, moddiy-ashyo shakliga ega boʻlmaydi. Oʻziga xos xususiyati shundaki, uning foydali samarasini xizmatni yaratish, koʻrsatish jarayonlaridan ajratib boʻlmaydi. Masalan, vrachlar, oʻqituvchilar xizmati M. oraliq va pirovard M.larga boʻlinadi. Oraliq M. — ishlab chikaruvchilardan ishlab chiqaruvchilarga sotiladigan M. boʻlib, ishlab chiqarishning keyingi bosqichlarida foydalanilishi bilan lirovard M.dan farq qiladi. Mamlakatda bir yil davomida ishlab chiqarilgan va yalpi qiymati bozor narxlarida hisoblanganjami milliy iqtisodiyetning pirovard M.i yalpi ichki mahsulot (YAIM) ni tashkil qiladi.

## Manbalar
Mahsulot sifati

**Mahsulot sifati** - mahsulot xususiyatlari majmui, uning jamiyat va shaxs ehtiyojlarini qondirish darajasi bilan belgilanadi. Mahsulot sifatini yaxshilash ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va tovar raqobatbardoshligini taʼminlashning muhim sharti (yana q. Tovar sifati).

## Manbalar
Mahshar

**Mahshar** (arab. — toʻplanish, yigʻilish joyi) — sunniylikdagi oxirat va shialikdagi maʼod aqidasi bilan bogʻliq tasavvur. Islom anʼanasida dunyo tugagach (qarang Oxirat), insonlar tirilib, oʻrnidan turib (qarang Qiyomat) toʻplanadigan va soʻroq qilinadigan kun, deb tasavvur etiladi. Shundan M. kuny oxirat kuni yoki qiyomat kuni mazmunida tushuniladi.

## Manbalar
Mbabane

**Mbabane** — Esvatini poytaxti. Xoxo okrugining maʼmuriy markazi. Mamlakatning shimoli-gʻarbida, Ndimba togʻlari etagida, 1150 m balandlikda joylashgan. Aholisi 40 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iyulning oʻrtacha temperaturasi 12°, yanvarniki 24°. Yillik yogʻin oʻrtacha 1400&nbsp;mm. Avtomobil yoʻli orqali Maputu (Mozambik) porti bilan boglangan. Metallsozlik, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Mbabane yaqinidan asbest qazib olinadi. Universitet, kutubxona bor. Shaharga 17-asrning oxiri — 18-asrning boshlarida asos solingan. 1903—68 yillar Svazilend Birlashgan Qirollik protektoratining maʼmuriy markazi.

## Manbalar

## Havolalar
Thabo Mbeki

**Mbeki Tabo Mvuyelua** (1942.9.6, Sharqiy Kap viloyatining Idutiva qishlogʻi) — Janubiy Afrika Respublikasi davlat arbobi. Buyuk Britaniyadagi Susseks universitetining iqtisodiyot fakultetini tugatgan (1966). 1967-yildan Afrika milliy kongressi (AMK) xodimi, 1971-yildan Lusakadagi AMK Inqilobiy qoʻmita kotibi yordamchisi, 1975-yil AMK Milliy ijroiya qoʻmitasi aʼzosi, 1976-yildan AMKning Nigeriyadagi vakili, 1978-yildan AMK prezidentining siyosiy ishlar boʻyicha kotibi, axborot departamenti direktori, AMK raisi oʻrinbosari, AMK prezidenti, 1994-yildan JAR vitse-prezidenti, 1999-yil iyundan prezidenti.

## Manbalar

## Havolalar
Mbuji-mayi

**Mbuji-mayi** (1966-yilgacha Bakvanga) – Kongo Demokratik Respublikasining janubiy qismidagi shahar, Bushimaye daryosining Sankuru daryosiga quyilish joyida. Sharqiy Kasai viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1 mln. kishi chamasida (2000). Avtomobil yoʻllari tuguni. Dunyoda texnik olmoslar olishning eng yirik markazlaridan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
Mvanda

**Mvanda**, Moanda — Gabon dagi dunyoda eng katta marganets koni, Yuqori Ogave yaqinida. Ruda 1962-yildan qazib olinmoqda. Kelib chiqishi choʻkindi. Aniqlangan zaxirasi 400 mln. t chamasida. Tarkibidagi Mp 50% gacha. Asosiy koni Mvanda aholi punktida. Yiliga 2 mln.t dan ziyod ruda qazib olinadi.

## Manbalar
Najib Mahfuz

**Najib Mahfuz** (1911.11.12, Qohira) — arab yozuvchisi (Misr). Qohira universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1934). "Bemaʼni shivirshivir" (1936) novellalar toʻplami jamiyatdagi boylik va qashshoqlik oʻrtasidagi ziddiyat haqida. Romantiktarixiy romanlarini ("Taqdir oʻyini", 1939; "Radobis", 1943; "Fiv kurashi", 1944) yozgach, M.N. yana ijtimoiy mavzuga murojaat qilgan. "Yangi Qohira" (1945) romanida Ikkinchi jahon urushidan avvalgi Misr yoshlarining hayoti aks ettirilgan. "Xon al-Xaliliy" (1946), "Midak tor koʻchasi" (1947), "Avvali va nihoyasi" (1949) romanlarida 1919-yil dagi inglizlarga qarshi qoʻzgʻolondan Ikkinchi jahon urushi tugaguncha boʻlgan davrdagi Misr jamiyati turli tabaqalari hayoti panoramasi chizilgan. M. N.ning 1956—57 yillarda nashr etilgan, eski Qohiraning dahalari nomi bilan atalgan mashhur romanlari — "Bayn alkasrayn", "Kasr ash-Shouk" va "as-Sukkariya" 20-asrning 1-yarmidagi Misr oilalari hayoti haqida. "Nil ustidagi safsata" va "Miramor pansionat" (1966), "Yomgʻir ostidagi sevgi" (1975) romanlarida Misrdagi 1952-yildagi inqilob va undan keyin yuzaga kelgan muammolar tasvirlangan. "Oʻgʻri va it" (1961) romani hamda "Ilohiy dunyo" (1963), "Badnom xonadon" (1965), "Qora mushuk qovoqxonasi" (1968), "Shiypon ostida" (1969) novellalar toʻplamlari muallifi. M. N.ning koʻpgina asarlari ekranlashtirilgan yoki sahnalashtirilgan. Asarlaridan parchalar oʻzbek tilida eʼlon qilingan. Nobel mukofoti laureati (1988). Ly.:Tashmuhamedova G. A., Ranniye sotsialno-bitovie romani Nagiba Maxfuza, T., 1970.

## Manbalar
Mahcha

**Mahcha**, mohcha — Sharq xalqlari harbiy qoʻshinlarida tug uchidagi yarim oy shakli; oltin yoki kumushdan ishlangan.

## Manbalar
Mvanza

**Mvanza** — Tanzaniyadagi shahar, Viktoriya koʻli sohilida. Mvanza viloyatining maʼmuriy markazi. Axoliyey 223 ming kishidan ziyod. Savdo-transport tuguni va qishloq xoʻjaligi (paxta, tamaki, kofe, qoramol) hamda konchilik (oltin) rayonining sanoat markazi. Mvanza orqali Dorussalom shahri va Tanganika koʻli sohilidagi Kigoma porti bilan bogʻlangan. Toʻqimachilik, oziqovqat (un tortish), koʻn-poyabzal sanoati korxonalari, konteyner, qurilish materiallari, oyna, qishloq xoʻjaligi va irrigatsiya jihozlari va boshqa ishlab chiqaruvchi zavodlar mavjud.

## Manbalar
Mveru

**Mveru** — Afrikadagi koʻl, Zambiya va Kongo Demokratik Respublikasi chegarasida, 917 m balandlikda joylashgan. Maydoni 5,2 ming km², uz. 130&nbsp;km, eni 40&nbsp;km gacha. Chuq. 9–15 m. Koʻlga Luapula daryosi quyilib, Lovua daryosi oqib chiqadi. Baliqqa boy (70 dan ortiqturi bor). Kema qatnaydi. Kilva, Pveto pristanlari bor. Mveru-Vantipa milliy bogʻi tashkil etilgan.

## Manbalar
Mebel sanoati

**Mebel sanoati** - yogʻochsozlik sanoatining yetakchi tarmogʻi. Xonadonlar va jamoat binolari uchun mebel ishlab chiqaradi. Oʻzbekistonda mebel sanoat usulida ishlab chiqarila boshlagunga qadar uy-roʻzgʻor buyumlari (xontaxta, kursi, javon, sandiq va boshqalar) kustar va yarim kustar korxonalarda tayyorlangan. Mebel sanoatining dastlabki mahsulotlari — turar joy va jamoat binolari uchun mebel ishlab chiqarish 1922-yildan boshlandi. Uy-roʻzgʻor va jamoat ehtiyojlari uchun mebellar ishlab chiqarish urushdan keyingi yshtlarda birmuncha rivoj topdi. 50-yillar oxirida respublikada turli vazirlik va idoralar ixtiyorida boʻlgan 3 fabrika, bir necha sexlar ishladi. Hunarmandchilik artellari va yirik mebel sexlari negizida Toshkent, Samarqand, Namangan, Andijon shaharlarida mebel fabrikalari barpo qilindi. 1977-yil Oʻzbekiston mebel va yogʻochsozlik sanoati vazirligi tashkil etildi. 1988-yil respublikadagi barcha Mebel sanoati korxonalarini boshqaradigan "Oʻzbekmebel" birlashmasi tashkil etildi. 1991-yil shu birlashma negizida "Oʻzbekmebel" ijara korxonalari uyushmasi tuzildi. 1993-yil yanvarda uyushma "Oʻzbekmebel" davlat-aksiyadorlik kompaniyasiga aylantirildi. Tarmoqdagi eng yirik korxonalar: "Toshkent" mebel birlashmasi, "Mirobod" birlashmasi (1953), Samarqand mebel birlashmasi (1954), "Namangan" mebel birlashmasi (1956), "Mebel" birlashmasi (1959), "Fargʻona mebel" birlashmasi (1960), Olmaliq mebel kombinati (1961), "Yangiyoʻlmebel" shirkati (1963), Quva mebel kombinati          (1967), Sergeli mebel birlashmasi (1974), Olmazor yumshoq mebellar fabrikasi (1989), Andijon mebel kombinati (1991-yil qayta qurilgan). 1994-yilda Jizzax va Rishton mebel fabrikalari ishga tushirildi. Tarmoqni rivojlantirish korxonalarni zamonaviy uskunalar bilan qayta jihozlash va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish, korxonalarning eksport imkoniyatlarini oshirish, xorijiy firmalar bilan qoʻshma korxonalar tashkil etish hamda iqtisodiy hamkorlikni yoʻlga qoʻyish yoʻnalishlarida olib borilmoqda. "YevroOʻz" Oʻzbekiston — Germaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi (1993, aprel). Oʻzbekistonda tayyorlangan mebellar eksporti yoʻlga qoʻyildi.

Mebel sanoati har xil mebel yigʻmalari (mehmonxona, oshxona, kabinet, yotoqxonalar mebellari, maktab, tibbiyot, labaratoriya mebellari), milliy mebel (xontaxta, sandiq va boshqalar) namunalarini, hashamatli mebellar yigʻmalarini ishlab chiqarishni oʻzlashtirgan.

## Manbalar

* "Fayz" xolding

## Manbalar
Meva sharbati

**Meva sharbati** — meva va sabzavotlardan olinadigan shirin suyuklik; meva suvi. Asosan, olma, uzum, shaftoli, olxoʻri, oʻrik, anor, sabzi va boshqalardan olinadi. Meva sharbatining 2 xil: tiniq va meva eti bilan tayyorlanadigan turlari ishlab chiqariladi. Eti bilan tayyorlanadigan Meva sharbatiga oʻrik, shaftoli, ol-xoʻri va boshqa sharbati kiradi. Sanoatda 2 yoki bir necha xil mevasabzavotlar sharbatlari aralashmasidan iborat boʻlgan omixta (aralash) sharbatlar ham ^ishlab chiqariladi. Meva sharbatining tabiiy (qand qoʻshilmagan) va 5—15% qand qoʻshilgan xillari bor. Meva sharbatida meva va sabzavotlar tarkibidagi barcha foydali oziq moddalar (qand, organik moddalar, kislotalar, vitaminlar, mineral tuzlar, pektin, klechatka va xushboʻy moddalar) boʻlib, taʼmi saqlanadi. Meva sharbati tarkibida: 5—15% qand, 0,3—3,0% organik kislotalar, turli vitaminlar, mineral tuzlar va boshqa bor. Meva sharbati chaykov bosuvchi spirtsiz ichimliklar, sirop (shirin suv), likyor va boshqa tayyorlash uchun ishlatiladi.

Meva sharbati olish uchun meva yoki sabzavot avval maxsus mashinalarda yoki dush ostida yuviladi. Soʻngra shnekli isitkichlarda sterillangach, ketma-ket oʻrnatilgan ikkita tozalash mashinasiga tushadi. Birinchi mashinada danagi, urugʻi, poʻstlogʻidan tozalanib, massaga aylantiriladi. Ikkinchi mashinada massa diametri 0,5&nbsp;mm li teshiklardan oʻtkaziladi. Baʼzi Meva sharbati maxsus idishlarda qandli sirop bilan aralashtiriladi. Sentrifugada sharbat oxirgi qoldiq — yirik fraksiyalardan tozalanib, gomogenizatorda sof Meva sharbatiga aylantiriladi. Nihoyat sharbat qizdirilib (50—60°), deaeratsiya qilinadi (tarkibidagi kislorodi ketkaziladi), idishlarga solinib, pasterizatsiya qilinadi. Meva sharbati potok liniyalarda olinadi. Maxsus meva sharbatini oladigan presslar mavjud. Meva sharbatini uy sharoitida ham tayyorlash mumkin.

Olimjon Alimov.

## Manbalar