Ozarbayjon folklori

**Ozarbayjon folklori** (Ozarbayjoncha: Azərbaycan folkloru) — ozarbayjon xalqining xalq anʻanalari.

## Ozarbayjon folklori manbalari

Ozarbayjon folklori koʻp jihatdan boshqa turk xalqlariga oʻxshaydi. Qoʻrqit ota kitobi, Gʻoʻroʻgʻli, Abbos va Gulgaz, Asli va Kerem kabi dostonlar, ertaklar, holavarlar, allalar, latifalar, topishmoqlar, maqollar va aforizmlar keng tarqalgan. Turkiy va ko'plab Ozarbayjon miflari asosan insonning qahramonligi va donoligiga asoslangan boʻlib, Goʻroʻgʻli epikasi va Qoʻrqut ota kitobi kabi epikada namoyish etilgan.

### Goʻroʻgʻli
Goʻroʻgʻli  (lit. koʻrning oʻgʻli) hikoyasi otasining ko‘rish qobiliyatini yo‘qotishi bilan boshlanadi. Feodal Hasanxon arzimas gunohi uchun otxona boshqaruvchisi Ali Kishining ko‘zini o‘yib ko‘r qiladi. Go‘ro‘g‘li turkiy xalqlar orasida XVI asrda yashagan deb taxmin qilinadigan yarim mistik qahramon va baxshidir. „Go‘ro‘g‘li“ nomi turkiy tillarda „ko‘rning o‘g‘li“, „cho‘g‘ning o‘g‘li“ yoki „loy o‘g‘li“ (loy o‘limni anglatadi) degan ma’nolarni anglatadi. Uning asl ismi ozarbayjon tilida Ro‘vşən, turk tilida Ruşen Ali yoki turkman tilida Ro‘wşen Ali bo‘lib, forscha رُوشن Rowšan so‘zidan olingan va yorug‘ yoki yorqin degan ma’noni anglatadi.

### Qoʻrqut ota kitobi
Qo‘rqut obrazi dostonning bayonchisi boʻlib, epik an’ananing qo‘riqchisi bo‘lgan oppoq soqolli chol. Qo‘rqut ota kitobi zamonaviy dunyoga XVI asr oxiriga oid ikkita qo‘lyozma orqali ma’lum.

### Baba-I Amir
Baba-I Amir Ozarbayjon folklorida komik qahramon boʻlgan.

### Bayati
"Bayati" — bu har birida yetti sillabadagi toʻrt satr bilan tavsiflangan oʻzbek sheʼriy shaklidir. Ushbu qisqa sheʼrlar inson his-tuygʻularini juda kam tasvirlaydi. Ushbu janrning bir nechta shakli oʻzlarining hikoya shakli va mavzusidan kelib chiqqan holda bir-biridan farq qiladi. Masalan, bayati-baglama, bayati deyishme (bayati aytishda raqobat), vesfi-hal (tabriklash), petting, holavar (mehnat sheʼrlari).

### Ashik sheʼriyati
Ashik she’riyati turkiy xalqlar va armanlar kabi boshqa xalqlar orasida keng tarqalgan bo‘lib, jumladan armanlarda gusanslar deb ataladi. Ashiklar deb atalgan shoir-qo‘shiqchilar ertak va afsonalarni soz kabi torli cholg‘ular bilan hikoya qiladi. Shu tarzda Go‘ro‘g‘li va Qoʻrqut ota kitobi kabi xalq hikoyalari bugungi kunga qadar saqlanib qolgan. Uni uchinchi shaxs, ya’ni oshiqning o‘zi hikoya qiladi. Ashik hikoyalari kelib chiqqan joyidan ko‘plab turli mintaqalarga tarqalishi mumkin, ehtimol ularning mazmuni har bir yangi mintaqada o‘zgarishi mumkin. Yaqin Sharqda ashiks shoir, qo‘shiqchi, bastakor yoki musiqachi sifatida qaralgan. Ozarbayjon tilida ashikning ma’nosi tabiat va hayotni sevuvchi milliy xalq musiqasi va she’riyatining yaratuvchisi sifatida qabul qilingan.

### Tantanali qoʻshiqlari va raqslari
Ozarbayjon folkloridagi milliy folklor namunalari uchun tabiat kuchlari asosiy mavzu bo‘lgan va xalq ularni so‘z yoki harakat bilan ifodalashga harakat qilgan. Eng mashhur marosim qo‘shiqlari va raqslari Kosa-Kosa, Godu-Godu, Novruz va Xidir Nabi bo‘lib, ular ozarbayjon folklorining dramatik janrlarini namoyish etadi.

## G‘ayritabiiy mavjudotlar
Deyarli barcha Ozarbayjonning gʻayritabiiy mavjudotlari Turkiy mifologiyasidan kelib chiqqan.

* Meshe Adam (Ozarbayjoncha: Meşə Adam), baʼzan *Ağac Kişi* (moʻljallangan „archa“) deb tanilgan, Ozarbayjon va Karachay mifologiyasiga ko'ra, togʻli oʻrmonlarda yashaydigan ruh boʻlgan. Ko‘pincha ikkala jinsdagi junli mavjudotlar shaklida ifodalangan bo‘lib, odam yuzli va o‘tkir hidli maymun koʻrinishida boʻladi. Ular oziq-ovqat qidirish paytida kechasi bog‘ va mevazorlarga tashlandiq inson kiyimlarini kiyib yashirincha boradi deb aytilgan. Ba’zi tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, Meshe Adam yeti afsonasining bir varianti hisoblanadi. „O‘rmon odami“ Kavkaz mintaqasi uchun keng tarqalgan folklor namunasidir. V.Foyersheynning „O‘rmon odami“ maqolasida o‘rmon xalqining Kavkazdagi o‘yin hukmdorining an’analari bilan chambarchas bog‘liqligi kuzatilgan. Bu aloqa Skandinaviya Skogsro va rus yog‘och-spiriti Leshy kabi Kavkaz chegaralaridan tashqarida namoyon bo‘ladi.

* Qulyabani (ozarbayjoncha: Qulyabani; fors tilidan olingan: غول بیابانی G‘ul-e Biābānī ’cho‘l maxluqi’ degan ma’noni anglatadi) - uzun soqolli gigant bo‘lib, odamlarni yeyishi haqida ishonishgan. Turk mifologiyasidan kelib chiqqan. Turk va shuning uchun ozarbayjon folklorida kunduzi o‘rmonlarda yoki qabristonlarda oyoqlarini teskari qo‘yib uxlab, kechasi uyg‘ongan deb aytilgan. Gürpınar romanining birinchi Usmonli turk nashrining muqovasida Gulyabani uzun oq soqol, bosh kiyim va keksalik taassurotini beruvchi hassa bilan tasvirlangan. Bundan tashqari, uning qo‘lidagi tasbeh diniy ma’nolarni eslatsa-da, uzun tirnoqlari, vahimali ko‘zlari va tabassumi dahshatli tasvirni yaratadi. Aslida esa yovuz ruh bo‘lib, cho‘l va qabristonlarda yashaydi
* Tepegoz (ozarbayjoncha: Tepego‘z) - siklop Polifemga o‘xshash turkiy afsonaviy mavjudot. Tepegoz — turk mifologiyasidagi bir ko‘zli yirtqich hayvon. Ozarbayjon va Anadoludagi o‘g‘uz turk madaniyatining asosini tashkil etuvchi „Qo‘rqut ota kitobi“ dan mashhur. Terisi o‘tib bo‘lmaydigan buzg‘unchi mavjudot sifatida tasvirlangan Tepegoz o‘g‘uzlar yerlarini dahshatga soladi va oddiy qurollardan zarar yetkaza olmaydi. Oʻg‘uzlarning ko‘pgina jangchilari uni yengaman deb halok bo‘lgan. Oxir-oqibatda esa o‘zining o‘gay ukasi Basat tomonidan o‘ldirilib, qo‘pol kuchga emas, balki aqlga tayanadi. Tepegozning yagona ko‘ziga zarba berib, sehrli qilich bilan boshini kesib tashlaydi. Tepegoz epizodi Qo‘rqut ota kitobining asosiy mavzularini, jumladan, qahramonlik, donolikning jismoniy kuch ustidan g‘alabasi, qadimgi turkiy ijtimoiy hayot va urush elementlarini aks ettiradi.

## Boshqa madaniyatlar bilan munosabatlari
Ozarbayjon folklori Fors mifologiyasi va Turk mifologiyasining elementlarni olib keladi.

### Baba-I Amir
Baba-I Amir Ozarbayjon folklorida komik qahramon boʻlgan.

### Bayati
"Bayati" — bu har birida yetti sillabadagi toʻrt satr bilan tavsiflangan oʻzbek sheʼriy shaklidir. Ushbu qisqa sheʼrlar inson his-tuygʻularini juda kam tasvirlaydi. Ushbu janrning bir nechta shakli oʻzlarining hikoya shakli va mavzusidan kelib chiqqan holda bir-biridan farq qiladi. Masalan, bayati-baglama, bayati deyishme (bayati aytishda raqobat), vesfi-hal (tabriklash), petting, holavar (mehnat sheʼrlari).

### Ashik sheʼriyati
Ashik she’riyati turkiy xalqlar va armanlar kabi boshqa xalqlar orasida keng tarqalgan bo‘lib, jumladan armanlarda gusanslar deb ataladi. Ashiklar deb atalgan shoir-qo‘shiqchilar ertak va afsonalarni soz kabi torli cholg‘ular bilan hikoya qiladi. Shu tarzda Go‘ro‘g‘li va Qoʻrqut ota kitobi kabi xalq hikoyalari bugungi kunga qadar saqlanib qolgan. Uni uchinchi shaxs, ya’ni oshiqning o‘zi hikoya qiladi. Ashik hikoyalari kelib chiqqan joyidan ko‘plab turli mintaqalarga tarqalishi mumkin, ehtimol ularning mazmuni har bir yangi mintaqada o‘zgarishi mumkin. Yaqin Sharqda ashiks shoir, qo‘shiqchi, bastakor yoki musiqachi sifatida qaralgan. Ozarbayjon tilida ashikning ma’nosi tabiat va hayotni sevuvchi milliy xalq musiqasi va she’riyatining yaratuvchisi sifatida qabul qilingan.

### Tantanali qoʻshiqlari va raqslari
Ozarbayjon folkloridagi milliy folklor namunalari uchun tabiat kuchlari asosiy mavzu bo‘lgan va xalq ularni so‘z yoki harakat bilan ifodalashga harakat qilgan. Eng mashhur marosim qo‘shiqlari va raqslari Kosa-Kosa, Godu-Godu, Novruz va Xidir Nabi bo‘lib, ular ozarbayjon folklorining dramatik janrlarini namoyish etadi.

## G‘ayritabiiy mavjudotlar
Deyarli barcha Ozarbayjonning gʻayritabiiy mavjudotlari Turkiy mifologiyasidan kelib chiqqan.

* Meshe Adam (Ozarbayjoncha: Meşə Adam), baʼzan *Ağac Kişi* (moʻljallangan „archa“) deb tanilgan, Ozarbayjon va Karachay mifologiyasiga ko'ra, togʻli oʻrmonlarda yashaydigan ruh boʻlgan. Ko‘pincha ikkala jinsdagi junli mavjudotlar shaklida ifodalangan bo‘lib, odam yuzli va o‘tkir hidli maymun koʻrinishida boʻladi. Ular oziq-ovqat qidirish paytida kechasi bog‘ va mevazorlarga tashlandiq inson kiyimlarini kiyib yashirincha boradi deb aytilgan. Ba’zi tadqiqotchilarning fikriga ko‘ra, Meshe Adam yeti afsonasining bir varianti hisoblanadi. „O‘rmon odami“ Kavkaz mintaqasi uchun keng tarqalgan folklor namunasidir. V.Foyersheynning „O‘rmon odami“ maqolasida o‘rmon xalqining Kavkazdagi o‘yin hukmdorining an’analari bilan chambarchas bog‘liqligi kuzatilgan. Bu aloqa Skandinaviya Skogsro va rus yog‘och-spiriti Leshy kabi Kavkaz chegaralaridan tashqarida namoyon bo‘ladi.

## Rivojlantiruvchi faoliyatlar
YUNESKOning 2005-yil 20-oktyabrdagi „Madaniy ifoda xilma-xilligini himoya qilish va rag‘batlantirish to‘g‘risida“gi konvensiyasiga koʻra, Ozarbayjon hududlarida etnik guruhlarning folklori, madaniyati va san’atini targ‘ib qilish maqsadida bir qator tadbirlar amalga oshirildi. Ozarbayjon konvensiyaga 2009-yilda qo‘shilgan. Ozarbayjon Madaniyat va turizm vazirligi 2006-yildayoq milliy ozchiliklarga bag‘ishlangan „Ozarbayjon, ona zamin“ nomli festival tashkil etgan. Festival doirasida turli etnik ozchiliklar o‘z folklorlarini namoyish etish uchun tashrif buyurishadi. Xalqaro translyatsiya festivalida Ozarbayjonning barcha etnik mintaqalaridan 500 ga yaqin ishtirokchi qatnashib kelmoqda. Festival ingliz tilida ham namoyish etilmoqda. Etnik guruhlar yashaydigan hududlarda bolalar uchun 41 ga yaqin musiqa va san’at maktablari mavjud. Maktablarda folklor va etnik madaniyat o‘qitiladi.

## Folklor instituti
Ozarbayjon folklor instituti 1994-yilda Nizomiy nomidagi Ozarbayjon Milliy Fanlar akademiyasi (ANAS) Adabiyot instituti negizida tashkil etilgan. 2003-yilda ANASning mustaqil tarkibiy bo‘linmasi sifatida o‘z faoliyatini boshlagan bo‘lsa-da, Madaniyat markazi tashkil etilgan dastlabki yillarda markazning bo‘linmasi sifatida faoliyat yuritgan.

2012-yilda Ozarbayjon folklor institutida folklor namunalarini to‘plash uchun mas’ul bo‘lgan Folklor va etnik ozchiliklar kafedrasi ishga tushirildi. Bo‘limning asosiy maqsadi to‘plangan folklor namunalarini saqlash va tadqiq qilishni tashkil etishdan iborat.

## Tadqiqotlar
Fors tilida ozarbayjon folklori haqida Hidoyat Hasariyning „Ozarbayjon folklorunden Numunahlar“ va Zahareh Vafasiyning „Folklor Ganjinahsi, Oyunlar“ kabi ko‘plab kitoblar va maqolalar yozilgan bo‘lib, ular mamlakat folklorining turli jihatlarini qamrab oladi. Samad Behrangiy 1939-yilda Tabrizda tug‘ilgan yozuvchi bo‘lib, ozarbayjon folklori haqida bolalar hikoyalarini yozgan. Yoqub Xo‘shgaboniy va uning rafiqasi ozarbayjon folklorini oqsoqollarning bayonotlariga muvofiq sayohat qilish bilan birga, folklor yozuvlarini yozib olish orqali to‘plagan va o‘rgangan.

## Yana qarang
* Ozarbayjon adabiyoti
* Ozarbayjon hikoyalari
* Ozarbayjon mitologiyasi
* Turk mifologiyasi
* Fors mifologiyasi

## Manbalar