Aesculus hippocastanum

***Aesculus hippocastanum***, **ot kashtani**  — sovundoshlar oilasiga mansub gulli oʻsimlik turi. Bu yirik, bargli, bir jinsli daraxtdir. Bundan tashqari, **ot-kashtan**, **Yevropa ot kashtani,** **buckeye,** va **konker daraxti deb ataladi**. Uni **ispan kashtani**, *[[Castanea sativa]]* bilan adashtirmaslik kerak.

## Tavsif
*Aesculus hippocastanum* - katta daraxt bo'lib, bo‘yi taxminan  gacha yetadi. Qadimgi daraxtlarda tashqi shoxlari ko'pincha mayatnik bo'ladi. Barglari qarama-qarshi va palmasimon murakkab, uzunligi 5-7  gacha yetadi. Barglar tushganidan keyin novdalarda qolgan barg izlari o'ziga xos taqa shakliga ega bo‘ladi. Gullari odatda oq rangda bo'lib, barglarning pastki qismida sariq-pushti dog'lar mavjud. Ular bahorda tik uzunligi  bo‘lgan to‘pgul hosil qiladi, to‘pgullarning har birida 20-50 tadan gul bor. Uning gulchanglari asalarilar uchun zaharli emas. Odatda har bir to‘pgulda faqat 1-5 ta meva rivojlanadi. Meva qobig'i yashil, tikanli ko‘sak bo'lib, unda bitta (kamdan-kam ikki yoki uchta) yong'oqqa o'xshash urug'lar bor.

## Etimologiya
Ot kashtanining umumiy nomi barglari va mevalarining shirin kashtanlarga (*Castanea sativa* boshqa oiladagi daraxt, Fagaceae) o‘xshashligi sababli berilgan. Meva yoki urug'lari nafas olishni yengillashtirishi yoki yo'talga yordam berishi mumkinligi haqidagi taxminlar bor. Ba'zan urug'ining kiyik ko'ziga o'xshashligi uchun "kiyik ko‘zi" deb ataladi.

## Tarqalishi va yashash joyi
*Aesculus hippocastanum* janubi -sharqiy Yevropaning Pindus tog'lari va Bolqon aralash o'rmonlaridagi kichik hududda o‘sadi. Biroq, uni Yevropaning ko'plab qismlarida, Shvetsiya, Amerika Qo'shma Shtatlari, Kanada shimolidagi ko'plab bog'lar va shaharlarda topish mumkin.

## Foydalanish
U mo'tadil iqlimli mintaqalarda ko'chalar va bog'larda keng o'stiriladi. Irlandiya, Buyuk Britaniya va Yangi Zelandiya kabi joylarda odatda parklar, ko'chalar va xiyobonlarda uchraydi. O'zining ajoyib bahorgi gullari uchun yetishtiriladi.

Buyuk Britaniya va Irlandiyada urug'lar mashhur bolalar o'yinlari uchun ishlatiladi. Birinchi jahon urushi paytida hammadan (shu jumladan bolalardan) urug'larni yig'ish va ularni hukumatga topshirishni so'rash kampaniyasi bo'lib o'tdi. Mevalar Weizmann jarayonida kraxmal manbai sifatida ishlatilgan. Weizmann jarayonida har qanday kraxmal manbasidan foydalanishi mumkin edi, ammo hukumat oziq-ovqat manbalarini kamaytirib, ochlikdan o'limga olib kelmaslik uchun kashtanlarni so'rashni tanladi. Ammo konkerlar kambag'al manba ekanligi aniqlandi va zavod faqat uch oy davomida aseton ishlab chiqardi, ammo, ular xuddi shu sababga ko'ra Ikkinchi Jahon urushida yana yig‘ib olingan.

Urug'lar, ayniqsa yosh va yangi urug'lar  zaharli, tarkibida alkaloid saponinlar va glyukozidlar mavjud. Yuqori darajada xavfli bo'lmasa-da, ularni otlar iste'mol qilganida, titroqqa sabab bo'lishi mumkin.

Ot-kashtan bonsai sifatida ham o‘stiriladi.

Urug'lar o'rgimchaklarni yo‘qotadi deb aytilgan bo'lsa-da, bu da'volarni tasdiqlovchi dalillar ksn. Saponinning mavjudligi hasharotlarni yo‘qotishi mumkin, ammo bu o'rgimchaklarga ta'sir qiladimi yoki yo'qmi aniq emas.

*Aesculus* hippocastanum barg yeyuvchi kuya *Cameraria ohridella* tomonidan zararlantiriladi, uning lichinkalari ot kashtan barglari bilan oziqlanadi. Kuya Shimoliy Makedoniyadan topilgan, u yerda tur 1984-yilda topilgan, ammo Britaniyaga etib borish uchun 18 yil kerak bo'ldi.

Germaniyada ular odatda pivo bog'larida, xususan, Bavariyada ekilgan. Mexanik sovutgich paydo bo'lishidan oldin, pivo ishlab chiqaruvchilar lager uchun yerto'lalar qazishgan. Yerto'lalarni yozning jaziramasidan himoya qilish uchun ular yoyilgan, zich soyabonli, sayoz ildizlarga ega ot kashtan daraxtlarini ekishadi.

### An'anaviy tibbiyot

Ot kashtan urug'i ekstrakti surunkali venoz etishmovchilikni qisqa muddatli davolash uchun samarali va xavfsiz bo'lishi mumkinligi aniqlangan, ammo samaradorlikni tasdiqlash uchun aniq randomize nazorat ostida sinovlar o'tkazilmagan.

#### Xavfsizlik

Yurak jarrohligini boshidan o‘tkazgan bemorlarga operatsiyadan keyingi shishlar uchun ot kashtan ekstraktining yuqori dozalari berilishi natijasida buyrakning o'tkir shikastlanishi xavfi yuzaga kelgan. Bu hodisa dozaga bog'liq edi, chunki buyrak funksiyasining yengil buzilishi 360 mkg/kgdan keyin kuzatilgan, o'tkir buyrak shikastlanishi 510 mkg/kg bilan qayd etilgan.

Xom ot kashtan urug'i, bargi, po'stlog'i va gullarida aeskulin mavjudligi sababli zaharli hisoblanadi va ularni yemaslik kerak. Ot kashtan urug'i FDA tomonidan xavfli o't sifatida tasniflanadi. Urug‘ tarkibidsgi glikozid va saponin tarkibiy qismlari zaharli hisoblanadi.

## Boshqa kimyoviy moddalar
Ot kashtani urug‘laridan quercetin 3,4'-diglyukozid, flavonol glikozidni topish mumkin. Ot kashtanida leykosiyanidin, leykodelfinidin va prosiyanidin A2 ham mavjud.
File:Aesculus hippocastanum (2944516550).jpg|Aesculus hippocastanum 
File:Aesculus hippocastanum (Horse chestnut), flowers, Lainshaw Woods, Stewarton, East Ayrshire.jpg|Ot kashtani
File:Aesculus hippocastanum flowers in Lakewood Ohio.jpg|Aesculus hippocastanum gullari
File:Aesculus hippocastanum kz02.jpg|Aesculus hippocastanum 


## Anna Frank daraxti
Ot kashtanining ajoyib namunasi Amsterdam markazidagi Anne Frank daraxti bo'lib, uni o'z kundaligida eslatib o'tgan. 2010-yil avgustigacha, kuchli shamol uni qulatib yuborgunga qadar saqlanib qolgan. Ushbu daraxtning urug'laridan o'sib chiqqan o'n bitta yosh namuna AQShga olib kelingan. Indianapolisdagi uzoq muddatli karantindan so'ng, har bir daraxt Qo'shma Shtatlardagi 11-sentabr xotira parki, Litl-Rokdagi Markaziy HS va ikkita Xolokost markazi kabi taniqli muzey yoki muassasalarga jo'natildi. Ulardan biri 2013-yilning mart oyida Indianapolisdagi bolalar muzeyi oldiga ochiq havoda ekilgan.

## Kiev ramzi
Ot kashtan daraxti Ukraina poytaxti Kievning ramzlaridan biridir.

## Kasalliklar

* Qon saratoni . Buyuk Britaniyadagi barcha ot kashtanlarining yarmi hozirda ushbu potentsial o'limga olib keladigan bakterial infeksiyaning alomatlari kuzatilmoqda.
* Guignardia *aesculi* qo'ziqorini
* Yog'ochni chirigan qo'ziqorinlar, masalan, Armillaria va Ganoderma
* *Pulvinaria regalis* hasharotidan kelib chiqqan ot kashtan shkalasi
* Ot-kashtan bargi konchi, *Cameraria ohridella*, barg qazib oluvchi kuya. Bu kuya turining lichinkalari ot kashtanining barglaridan o'tib, erta rang o'zgarishiga va barglarning yo'qolishiga olib keladi.
* Phytophthora saratoni, qo'ziqorin infeksiyasi.

## Galereya

Fayl:Horse-chestnut 800.jpg|Parkda o'sayotgan daraxt
Fayl:Aesculus hippocastanum-1.jpg|Barglari va tanasi
Fayl:Kaštan 1.jpg|Barglar va gullar
Fayl:2010.05.09 Horse chestnut blossom, Kyiv, Ukraine 001c.jpg|Gullarning yaqindan ko'rinishi
Fayl:AesculusHippocastanumTrunk.jpg|Magistral
Fayl:Aesculus hippocastanum Seed.jpg|Maysazorda unib chiqish


## Manbalar