open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Parlamentlararo ittifoq

**Parlamentlararo ittifoq** - turli davlatlarning milliy parlament guruhlarini birlashtiruvchi xalqaro (hukumatlar qaramogʻida boʻlmagan) tashkilotlardan biri. 1889-yil tuzilgan. Asosiy vazifalari: parlamentlar oʻrtasidagi shaxsiy aloqalarni ragʻbatlantirish va xalqaro tinchlik hamda hamkorlikni mustahkamlash ishida birga faoliyat koʻrsatish uchun ularni birlashtirish. Parlamentlararo ittifoq faoliyatida 110 dan ortiq davlatlarning parlament guruhlari qatnashadi. Parlamentlararo ittifoq koti-biyatining qarorgohi — Jenevada.

## Manbalar
Parovoz

**Parovoz** ( - paro va - vozit — el-tish) — poyezdlarni relyeli yoʻlda tor-tish uchun moʻljallangan oʻziyurar bugʻkuch qurilmasi; lokomotivttt bir turi. Asosiy qismlari: qozon, bugʻ mashina-si, ekipaj va tender. Keng (1524&nbsp;mm) va tor (1000,900 va 750&nbsp;mm) izda yuradigan, yuk va yoʻlovchi poyezdlarini tortadigan, manyovr maqsadlarida foydalaniladigan xillari bor. Parovozda, asosan, kumir, neft, oʻtin yoqiladi. Suv va yoqilgʻi zaxirasi tenderda saqlanadi.

Birinchi Parovozni Angliyada J. Stefenson () 1829-yil yasagan, Rossiyada Parovozni ota va oʻgʻil Ye. A. va M. Ye. Cherepanovlar 1833—34 yil yasashgan. Parovozlarning quvva-ti 4000 o. k.ga, tezligi 130&nbsp;km/soat ga yetadi. 20-asr oʻrtalaridan boshlab Parovoz oʻrnini teplovoz va elektrovoz egallay boshladi.

## Manbalar
Parodiya

**Parodiya** (yun. parodia — zid qoʻshiq) — adabiyot, teatr, musiqa va estrada janri, kulgi sanʼati, hajv va hazil turlaridan biri. Oʻziga xos harakat tar-zi, shuningdek, biror uslub, yoʻnalish, janr yoki muayyan qolipdagi nutq va boshqalarga hajviy, kinoyaviy va yumor bilan yondashish maqsadini koʻzlab qilingan ongli takdid. Biror sanʼatkor ijodi yoki ayrim asarning uslubiga taklid qilish yoʻli bilan yaratilgan kulgili asar. Ijtimoiy-siyosiy, maishiy hayotdagi ayrim voqealar ham P.ga mavzu boʻlishi mumkin. P. komediya sanʼatining, satiraning oʻziga xos yoʻnalishi hamdir. P. koʻpincha boʻrttirilgan boʻla-di, unda aks ettirilayotgan voqeaning shakli bilan mazmuni bir-biriga zid qilib koʻrsatiladi. P. Yunoniston dramaturgiyasi va teatrida paydo boʻlgan. Aristofan "Bulutlar" komediyasida Sokrat ustidan kulgan boʻlsa, "Qurbaqalar"da Yevripid tragediyalarini P. qilgan. Angliyada 17—18-asrlarda P. shaklidagi bir qator sahna asarlari yaratilgan. Fransiyada "Komedi Italyenn" va yarmarka teatrlarida koʻplab P. tomoshalari yuzagakelgan. 19-asrningoʻrtalarida F. Erve bilan J. Offenbaxning P.li operettalari shuxrat qozongan. 20-asrda P. janri "qiyshiq oyna", "koʻrsha-palak" nomli maxsus teatrlar tomo-nidan rivojlantirilgan. P. sirkda, qoʻgʻirchoq teatrida va estradada keng oʻrin egallab keladi.

Oʻzbek anʼanaviy teatrining repertuarida muqallid deb ataluvchi P.lar katta oʻrin egallab kelgan. Bunda masharaboz va qiziqchilarning aksariyati mahorat koʻrsatgan. 20-asrning birinchi yarmida Yusufjon qiziq, Oxunjon qiziq, Aka Buxor, Berdiyor mashara, Safar mashara va boshqalarning P.lari mashhur boʻlgan. Hoji tam-tam (Hojiqur-bon Hamidov) sozanda va xonandalarni P. qilishda mahorat koʻrsatgan. Ke-yingi yillar A. Bakirov, N. Rahimov, H. Umarov, T. Azizov va boshqalarni P. qilish kuchaydi. Baʼzan spektakl va kino-filmdan butun-butun sahnalar P. qilinadi. P. "Tabassum" radiojurnalida, televideniyening kulgi dasturlari, jumladan, televizion miniatyu-ralar teatrida keng qoʻllanib keladi. Oʻzbek sirki va dorbozlik sanʼatida Karim Zarifov, Niyoz Nurmatov, Akrom Yusupov, Muhammad chaqqon kabi oʻnlab qiziqchi va masharabozlar oʻz tomoshalarida P.ga katta oʻrin ajratib kelishgan.

## Adabiyot
* Qodirov M., Masharoboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1971; Uzbek teatri anʼa-nalari, T., 1976.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Parodontoz

**Parodontoz** (para... va yun. odontos — tish), alveolyar pioreya — tish atrofidagi toʻqimalar (parodont) ning surunkali yalligʻlanishi, alveolyar oʻsimtalar (tish katakchalari) atrofiyalanadi va oqibatda tishlar qimirlab tushib ketadi. Oʻrta va katta yoshdagi kishilar, baʼzan yoshlar, hatto bolalarda ham uchraydi. P: parodont to-mirlari va nervlarining buzilishi yoki kasallanishi natijasida tish atrofidagi toʻqimalarning qon bilan yetarli taʼminlanmasligi oqibatida vu-judga keladi. Kasallangan tishlarni olib tashlagandan keyin qolgan tishlarga ovqat chaynaganda zoʻr kelishi, tishda tosh yigʻilishi, tishni toʻgʻri parvarish qilmaslik, notoʻgʻri tishlash, yasama tishlarni toʻgʻri qoʻymaslik, shuningdek, organizmning umu-miy kasalliklari P.ga sabab boʻlishi mumkin. P.da tishning suyak toʻqimasi asta-sekin soʻriladi, tishlar qimirlab qoladi, baʼzan milk yalligʻlanib shi-shadi, qonaydi, ogʻizdan qoʻllansa hid keladi. P.da milkda yiringli pilla hosil boʻladi. Kasallikning oldi olinmasa, milk yalligʻlanadi (gingivit), koʻrinishidan sogʻlom tish asta-sekin kimirlab tushib ketadi. P. natijasida ovkat chaynash va hazm qilish buziladi. Bemorga individual va kompleks davo kilinadi. P.da stomatolog vrach kursatmalariga qatʼiy rioya kilish kerak.

P.ning oldini olishda kundalik ovqat turi va tarkibi muhim ahamiyatga ega; qattiq ovqatlar milkni tabiiy massaj qiladi va yumshoq tish katlamlaridan tozalaydi. Ovqatdan keyin meva va sabzavotlar (sabzi, olma va boshqalar) yeb turish foydali.

## Manbalar
Paroksizm

**Paroksizm** (yun. paroxysmos — taʼsirlanish) — kasallikning vaqtvaqti bilan toʻsatdan kuchayishi; mas, ogʻriqning birdan zoʻrayishi (stenokardiyada), yurakning tez ura boshlashi (taxikardiyada), yoʻtal tutishi (koʻkyoʻtalda), isitma tutishi (bezgak-da) va boshqa P. termini kuchli emotsional holat (yaʼni gʻazab P.i, umidsizlik P.i)ni ham anglatadi.

## Manbalar
Parom

**Parom** — transport vositalari (avtomobillar, temir yoʻl vagonlari va boshqalar), kjlar va yoʻlovchilarni dengiz yoki daryoning bir qirgʻogʻidagi punktdan ikkinchi qirgʻogʻidagi punktga oʻtkazib qoʻyish uchun moʻljallangan suzuvchi inshoot (kema, sol va boshqalar). Qirgʻoqlardagi punktlarning mavqeiga, oʻtkaziladigan yukning turi va miqdoriga, dare va dengizning kengligiga qarab. P. har xil kattakichiklikda boʻladi. Qayerda qoʻllanishiga koʻra, dare, dengiz va koʻl P.lariga, harakatlanish usuliga koʻra, oʻziyurar va oʻziyurmas P.larga boʻlinadi. Oʻziyurar P. bir yoki bir nechta vagon va avtomobil palubalari bilan jihozlanadi. Oʻziyurmas P. (sol, qayiq, barja, plashkodt va boshqalar) uchun, odatda, bir qir-gʻoqdan ikkinchi qirgʻoqqa sim arqon tortib qoʻyiladi. Harbiy maqsadlarda (qoʻshin va qurolyarogʻlarni suvdan kechib oʻtkazish uchun) tayyor ponton va mahalliy suzish vositalari (kema, qayiq, sol)dan foydalaniladi.

## Manbalar
Parotit

**Parotit** — quloq oldi soʻlak bezining yalligʻlanishi. Epidemik boʻlmagan paratit va epidemik parotit farqdanadi. Oʻtkir epidemik boʻlmagan paratit koʻproq katta yoshdagi insonlarda kuzatiladi va yuqumli kasalliklar (tif, dizenteriya va boshqalar), ogʻir operatsiyalar, bezlarning zararlanishi, stomatit va boshqa oqibatida paydo boʻladi, koʻpincha stafilokokklar qoʻzgʻatadi. Kasallik boshlanishida soʻlak bezlari shishib, qattiq boʻlib qoladi, ogʻiz qahraydi, pastki jagʻning harakatlanishi qiyinlashadi. Gavda temperaturasi koʻtarilib, bez yoʻlidan yiring ajraladi. Baʼzan yuz nervi zararlanib nevrit paydo boʻlishi, bez massasining nekrozga uchrashi, abssess vujudga kelishi va boshqa asoratlar qolishi mumkin. Kasallik, asosan, 10-15 kunda tuzala boshlaydi yoki qaytalab turadigan surunkali shaklga oʻtadi.

## Sabablari

Shegren sindromi – tuprik bezlarining surunkali yallig'lanishi, shuningdek, shegren sindromi deb nomlanuvchi otoimmun kasallik bo'lishi mumkin. Kasallik ko'pincha 40-60 yoshdagi odamlarda uchraydi, ammo u kichik bolalarga ta'sir qilishi mumkin. Shegren sindromida ayollarda erkaklarga nisbatan parotitning tarqalishi taxminan 9:1 ni tashkil qiladi. Ishtirok etilgan parotit bezi ba'zida kattalashadi va noziklashadi. Sababi hozircha noma'lum. Sindrom ko'pincha ko'zlar, og'iz, burun va terining haddan tashqari quruqligi bilan tavsiflanadi.

## Masseterik gipertrofiyasi

Masseteriya gipertrofiyasi (masseter mushaklari hajmining kengayishi) parotid bezi sohasida yuzning shishishi sifatida namoyon bo'lishi mumkin va "haqiqiy" parotit bezining shishishi bilan chalkashishi mumkin. Masseterik gipertrofiyaning o'ziga xos sababi hali ham noma'lum, ammo u tish silliqlash yoki noto'g'ri okklyuzion bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Davolash usullari mushaklarning bir qismini jarrohlik yo'li bilan olib tashlash va infeksiyalarda halos bo'lishi mumkin.

## Davolash

Shishni qaytaruvchi dori-darmonlar, antibiotiklar, parhez buyuriladi, abssess hosil boʻlganda operatsiya qilinadi.

## Manbalar
Paroxod

**Paroxod** (paro... va rus. xod — yoʻl) — bugʻmashinasi yoki bugʻ turbinasi hara-katlantiradigan oʻziyurar kema. Yoʻlovchi va yuk Paroxodlari bor. Bugʻ mashinasi oʻrnatilgan birinchi yogʻoch Paroxod 1802-yilda Angliyada paydo boʻldi. Rossiyada bugʻ mashinali birinchi Paroxod 1810-yilda qurilgan. Peterburg bilan Kronshtadt orasida qatnagan (1915) "Yelizaveta" Paroxodi dunyoda birinchi dengiz kemasi hisoblangan. Hozir, asosan, teploxodlardan foydalaniladi. 

## Yana qarang

* Kema

## Manbalar
Parpasha

**Parpasha**, paripasha (fors.) — nafis yoʻlli nimshoyi mato; koʻkimtir kulrang tusga ega. Tanda iplari ok, ipakdan, arqogʻi toʻq koʻk rangli ipdan qoʻl dastgohida toʻqilgan. Toʻqish jarayonida tanda iplari orasida maxsus qoldirilgan joylarda hosil boʻladigan teshikchalar orqali arqoq ipini koʻrinishi ingichka yoʻllar hosil qiladi. P. Buxoro, Samarqand, Qoʻqon, Margʻilon, Namangan va boshqa shoyi toʻkish markazlarida ishlab chiqarilgan. Buxorolik ustalar ip va ipak iplarini teng miqdorda ishlatganlar. Ipak koʻp ishlatilgan P. qimmat boʻlib, nihoyatda qadrlangan. P.dan, asosan, paranji tikilgan, shuningdek, erkaklar uchun toʻn ham tayyorlangan.

## Manbalar
Parpi qoʻrboshi

**Parpi qoʻrboshi**, Parpi [taxminan 1882, Andijon atrofidagi Qoʻqonqishloq (hozirgi Paxtaobod shahri) — 1921.9.4] — Fargʻona vodiysida sovet rejimiga qarshi harakat rahbarlaridan biri. 1918-yil boshlarida Fargʻona vodiysida qizil armiyaga qarshi harakat boshlagan 9 harbiy qoʻmondonning oltinchisi. Koʻqonqishloqdagi Kiziloyoq qishlogʻida qarorgohi joylashgan. Oʻz nomidan pul bosib, muomalaga chiqargan (1919-yil boshidan). Madaminbek va keyinchalik Shermuhammadbekning asosiy oʻrinbosarlaridan biri sifa-tida 3600 yigitga rahbarlik qilib, sovet rejimiga qarshi murosasiz ku-rash olib borgan. 1918—20 yillarda Andijon uyezdi Parpi qoʻrboshi yigitlari nazorati ostida boʻlgan. Jangda jasurligi va dushmanga nisbatan shafqatsizligi bois Parpi botir nomini olgan. Parpi qoʻrboshi qarorgohida koʻplab rus ofitserlari, jumladan, K. Osipov ham boʻlib, qizil armiyaga qarshi kurashganlar (yana qarang Osipov isyoni). Qoʻqonqishloq bilan Boʻtaqora oʻrtasidagi Xayrobod qishlogʻida qizil askarlar bilan boʻlgan jangda ularni magʻlubiyatga uchratgan (1920). 1920-yil 24-noyabrda Qoʻqonqishloqda qizil askarlar bilan boʻlgan jangda ham gʻolib chiqqan va dushmanning 2 ta zambarak, 4 ta pulemyot va koʻplab qurol-aslahalarini oʻlja olgan.

Qizil askarlarning 8-otliq brigadasi 1921-yil boshlarida shiddatli janglardan soʻng Parpi qoʻrboshi yigitlarini magʻlubiyatga uch-ratib, Qoʻqonqishloq va Omonchoʻrani egallashgan. Parpi qoʻrboshining 1000 kishilik guruhiga Isroil qoʻrboshi oʻz odamlari bilan koʻmakka kelsa ham, miqdor jihatdan ustun qizil askarlar Jalolobod va Uchqoʻrgʻonda boʻlgan janglarda ham gʻolib chiqishgan. 1921-yil aprel da boʻlgan ana shunday toʻqnashuvlarning birida Parpi qoʻrboshi ogʻir yarador boʻlib, vafot etgan.

## Yana q.

* Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

## Adabiyot

* Uzbekistanning yangi tarixi, 2ki-tob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Rajabov Q., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917—1924), T., 2002.

## Manbalar
Nusrat Parpiyev

**Nusrat Agʻzamovich Parpiyev** (1931-yil 14-sentyabr, Toshkent — 2021-yil 27-iyul) — sovet va oʻzbek kimyogari, Oʻzbekiston Milliy universiteti professori, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi.

## Biografiyasi
1953-yilda Oʻrta Osiyo davlat universitetini, 1956-yilda Moskva davlat universitetida aspiranturasini tamomlagan. Kimyo fanlari nomzodi (1958-yil), kimyo fanlari doktori (1974-yil). Toshkent kimyo-texnologiya instituti rektori. Oʻzbekiston Milliy universiteti professori. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995-yil) lavozimlarida ishlagan.

## Ilmiy faoliyati
Noorganik kimyo bilan shugʻullangan, Oʻzbekistonda „Kompleks birikmalar kimyosi“ ilmiy maktabining asoschisi hisoblanadi. Rangli va nodir metallar va organik moddalar asosidagi kompleks birikmalarni oʻrgangan.

## Manbalar

## Havolalar

* 
*
Paropamiz togʻlari

**Paropamiz togʻlari** - Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi togʻ sistemasi. Shim.-gʻarbiy etaklari — Bodxiz va Qorabel qirlari Turkma-niston hududida. Kenglik boʻylab yotuvchi tizmalar (Bandi Turkiston, Sa-fedkoʻh va boshqalar) dan iborat. Uz. 600&nbsp;km chamasida, eni 250&nbsp;km gacha. Koʻp qis-mining bal. 3000–3500 m; eng baland joyi 4565 m (Hisor tizmasida). Togʻlar aksari ohaktosh va slanetslardan, janubiy va sharqida granit va gneyslardan tuzilgan. Shimoliy etaklari lyoss bilan qoplangan. Iqlimi subtropik, kontinen-tal iqlim; vodiylarda temperatura iyulda 24— 30°, yanvarda 0—8°. Yillik yogʻin 100–350&nbsp;mm. Landshafti aksari qismida togʻ choʻli va dashtidan iborat. Siyrak archa oʻrmonlari ham bor. Yovvoyi xdyvonlardan togʻ echkisi va qoʻyi, jayran, qulon, kemiruvchilar va sudraluvchilar yashaydi. Aholisi togʻlarda koʻchmanchi chorvachilik bilan hayot kechiradi. Vodiylarda bogʻlar, tokzorlar bor. Bugaoy va paxta yetishtiriladi.

## Manbalar
Parrak

**Parrak (nashtarqanot)**  ( ) — karpsimonlar oilasiga mansub, ***Capoetobrama*** turkumidagi yagona nashtarqanotli baliqlar turi hisoblanadi.

## Tarqalishi
U Markaziy Osiyoning chuchuk suv havzalarida (Amudaryo, Sirdaryo, Qashqadaryo) suv harorati + 16 ... + 20 ° S gacha yashaydi. Hozirgi vaqtda daryolar oqimi tartibga solingandan so‘ng, ko‘plab suv havzalarida uning soni keskin kamaydi . Hozirgi vaqtda Markaziy Osiyo uchun endemik hisoblanadi. O‘zbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. U qimmatbaliqlar sirasiga kirmaydi, savdoda ham qiymati yo‘q.

## Tavsif
Uzunligi 25 sm ga etadi, vazni 150 grammgacha. Nashtarqanot yutish uchun mo‘ljallangan bir qatorli tishlarga ega. Jabra tirqishining yuqori chetidan dum suyagining tagiga qadar to‘q tusdagi pigmentli dog‘i mavjud. Voyaga yetayotgan erkaklarining boshida, tanasida va qanotlarida epiteliy chuqurchalari bor. Tana uzunligi 10-14 sm bo‘lgan 3 yoshida jinsiy yetuklikka erishadi. Urchishi aprel-iyun oylarida unchalik chuqur bo‘lmagan havzalarda sodir bo‘ladi. Urug‘lanish joylari yumshoq, loyli tuproqda joylashgan. Serpushtligi – 6-90 ming uvuldiriq atrofida. Loy, chirigan, quruqlikdagi o‘simliklar qoldiqlari bilan oziqlanadi.

## Kichik turlari
2 ta kichik turga bo‘linadi  :

* Capoetobrama kuschakewitschi kuschakewitschi (Kessler, 1872)
* Capoetobrama kuschakewitschi orientalis Nikolskii, 1934

## Yashash joyi
Daryoning chuqurligi 1-2 m, tubi qumli va toshloq joylari. Loyqa oqar suvlarda yashaydi.

## Soni
Ilgari barcha yashash joylarida ko‘p edi. So‘nggi o‘n yilliklarda ularning soni keskin kamaydi.

## Hayot tarzi
Kam sonli to‘dani vujudga keltirib yashovchi daryo balig‘i. 3-4 yoshda jinsiy voyaga yetadi. Urchishi – aprel–iyun oylarida. Serpushtligi – 1,75–42,3 ming uvuldiriqni tashkil etadi. Jonivorlarning chiriyotgan qoldiqlari va balchiq bilan oziqlanadi. 

## Cheklovchi omillar
Daryolar oqimining sun’iy tartiblanishi natijasida tabiiy suv rejimining keskin o‘zgarishi, suvining ifloslanishi, ko‘payish sharoitlarining yomonlashuvi; kelgindi baliqlar raqobati.

## Muhofaza etish
Qizilqum, Surxon qo‘riqxonalarida va Quyi Amudaryo biosfera rezervatining qo‘riqlanadigan hududida muhofaza qilinadi. Turning yashash joylarida maxsus himoya choralarini joriy qilish kerak.

## Manbalar
Parrandaxona

**Parrandaxona** — parrandalar as-raladigan bino. Parrandalarning turi va yoshiga, xoʻjalikda foydalanish yoʻnalishiga hamda asrash tizimiga qarab har xil boʻladi. 1 — 120 kunlikkacha boʻlgan tovuq joʻjalari batareyali sexlarda (yerda yoki kataklarda) asraladi. Koʻpchilik xoʻjaliklarda 1 dan 120 kunlikkacha boʻlgan joʻjalar bitta P.da boqiladi. Oʻrdak va kurka joʻjalari, baʼzan, dastlabki 10—20 kunda batareyali sexlarda saqlanadi. Goʻsht uchun boqiladigan joʻjalar (broylerlar), 1 dan yoki 21 dan 120 kunlikkacha boʻlgan kurka joʻjalari va 1 dan yoki 10—20 dan 55 kunlikkacha boʻlgan oʻrdak joʻjalari maxsus P.da oʻstiriladi. Voyaga yetgan parrandalar yerda, sanoat maqsa-dida yetishtiriladiganlari esa yerda va kataklarda boqiladi. P. eni 12 yoki 18 m, boʻyi 72, 84, 96 va 108 m qilib quriladi. Sanoat maqsadida boqiladigan 120—150 ming bosh tovuqqa moʻljallangan 4—6 qavatli va 80 ming broylerga moʻljallangan 4 qavatli P.lar bor. 

## Manbalar
Parsek

**Parsek** ('''par'''allaks va '''sek'''unda) — astronomiyada Quyosh sistemasidan tashqaridagi osmon jismlarigacha boʻlgan masofani aniqlashda qoʻllaniladigan oʻlchov birligi. Qisqacha ps (xalqaro birligi **pc**) bilan belgilanadi. Bir Parsek 3,26 yorugʻlik yiliga, 206 264,8 astronomik birlikka yoki 30,857–1012&nbsp;km gateng. 1 kiloparsek=103 parsek, 1 megapar-sek =106 parsek. Parsekda ifodalangan masofa yillik parallaksga teskari miqdor hisoblanadi. Masalan, 10 pk ga teng masofa 0,1" parallaksga mos keladi.

**1 parsek** = \frac{1}{\operatorname{tg}1''} astronomik birlikka ≈ \frac{360\cdot60\cdot60}{2\pi} astronomik birlikka ≈  =  = 3,2616 yorugʻlik yili

## Manbalar
Edward Mills Purcell

**Edward Mills Purcell** () (1912.30.8, Teylorvill, Illinoys shtati —1997) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1951-yildan). Perdyu universitetini tugatgan (1953). 1938-yildan Garvard universitetida (1949-yildan professor), Massachusets texnologiya institutining radiolokatsiya laboratoriyada ishlagan (1940—1946). Ilmiy ishlari radiospektroskopiyaga oid. F. Bloxyaan mustaqil tarzda yadro, magnit rezonansi hodisasini kashf qilgan (1946-yilda). G. Yuen bilan hamkorlikda neytral yulduzlararo vodorodning kosmik radionurlanish chikarishini topgan (1951). Nobel mukofoti laureati (1952; F. Blox bilan birga).

## Manbalar
Partenogenez

**Partenogenez** ( – *bokiralik*, *qizlik* va …genez), bokira koʻpayish – jinsiy koʻpayish shakllaridan biri, tuxum xujayraning urugʻlanmasdan rivojlanishi. Ginogenezning ahamiyati har xil jinslarning oʻzaro uchrashuvi qiyin boʻlgan sharoitda jinsiy koʻpayishni amalga oshirilishidan va kulay sharoitda tur nayeli individlari sonini tez orttirishdan iborat.

Bunday xrlat nayeli koʻplab qirilib ketadigan turlar uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Ginogenez umurtqasiz hayvonlarning deyarli barcha tiplarida va koʻpchilik umurtqalilarda (sut emizuvchilardan tashqari) uchraydi. Sut emizuvchilarning partenogenetik embrioni embriogenezning ilk davrlaridayoq halok boʻladi. Tuxum faqat Ginogenez orqali koʻpayganida obligat Ginogenez, tuxum urugʻlanib va urugʻlanmasdan koʻpayish xususiyatiga ega boʻlganida esa fakultativ Ginogenez deyiladi. Erkagi boʻlmaydigan turlarning faqat Ginogenez orqali koʻpayishi konstaʼnt Ginogenez deb ataladi. Koʻpincha Ginogenez orqali koʻpayish ikki jinsli koʻpa-yish bilan almashinib turganida siklik Ginogenez roʻy beradi. Partenogenetik nayelning genotipi, jinsi va gomozigotaligi Ginogenez koʻpayishning mitoz orqali oʻtishi yoki oʻtmasligi hamda diploidlikning qanday usulda tiklanishi bilan bogʻliq. Naslning jinsiga binoan, amfitopiya (urugʻlanmagan tuxumdan urgʻochi va erkak individlar rivojlanishi), arrenotokiya (tuxumdan faqat erkaklari rivojlanishi) yoki telitokiya (tuxumdan faqat urgʻochilarning rivojlanishi) farq qilinadi. Pedogenez Ginogenez shakllaridan biri hisoblanadi. Koʻpayishning oʻziga xos shakllari hisoblangan ginoge-nez va androgenez ham Ginogenezga misol boʻla oladi.

Sunʼiy Ginogenezda, odatda, organizm rivojlanishning dastlabki davrlaridayoq halok boʻladi. Tut ipak qurtining urugʻlanmagan tuxumlariga yuqori va past harorat taʼsir ettirish orqali 90% tuxumlarning partenogenetik rivojlanishiga erishilgan (Astaurov, 1936). Ana shu omillarning kichik miqdori tut ipak qurtida mitotik Ginogenezni tezlashtirgan va faqat erkak gomozigot formalarning rivojlanishiga imkon bergan. Tut ipak qurtida Ginogenez orqali jinsni boshqarish katta amaliy ahamiyatga ega.

Urugʻli va sporali oʻsimliklarda konstant Ginogenez koʻproq uchraydi. Ikki uyli oʻsimliklarda Ginogenez koʻpincha erkak indi-vidlarning uchramasligi, bir uyli oʻsimliklarda esa changchilik gullarning degeneratsiyasi, changlarning xreil boʻlmasligi yoki abortivligi bilan bogʻliq. Oʻsimliklarda sunʼiy Ginogenez har xil kimyoviy va fizik omillar taʼsir ettirib xreil qilingan.

## Yana qarang

* Ginogenez

## Manbalar
Partitura

**Partitura** (ital. partitura — ajra-tish, taqsimlash) — orkestr, xor, kamer ansambl va boshqa uchun moʻljallangan koʻp ovozli musiqa asarining har bir ovoz yoki cholgʻu partiyasn koʻrsatilgan nota yozuvi. Ovozlarning bir vaqgda yangrashidagi harakat yoʻnalishini oson anglash uchun unda nota belgilari satrmasatr, ustma-ust yoziladi. P.ni vertikal yoʻnalishda oʻqiganda tovush (ak-kord)larning garmonik birligi, go-rizontal (chapdan oʻngga) oʻqiganda esa har bir nota yoʻlidagi kuy rivoji ifo-dalanadi. P.da ovozlar muayyan tartibda, balandpastligiga koʻra, yuqoridan pastga qarab joylashtiriladi. Barcha ovozlar, odatda, italyancha, nemischa (baʼzan, fransuzcha va boshqalar) nomlar bilan koʻrsatiladi. Dastlab xor P.lari (16-asr), keyinchalik cholgʻu, vokal-cholgʻu ansambllar va orkestr P.lari rivoj topgan. 19-asrgacha dirijyorlar P. bilan birga direksionash ham keng foydalanishgan. Hozirgi koʻrinishdagi P. 19-asr oʻrtalarida, kompozitorlik ijodiyoti va dirijyorlik sanʼati rivoji natijasida yuzaga kelgan.

## Manbalar
Partiya

**Partiya** (lotincha partio — boʻlaman, ajra-taman degan ma'noni anglatadi): 

1) gʻoyaviy jihatdan maslakdosh, manfaatlari mushtarak boʻlgan (qarang Siyosiy partiyalar), shuningdek, muayyan ishni bajarish uchun ajratilgan kishilar guruhi (mas, qidiruv Partiyasi); 

2) bir manzilga bir vaqtda joʻnatilgan tovarlar; 

3) muayyan natijagacha oʻtkaziladigan oʻyin (mas, shaxmatdagi Partiya); bir kancha oʻyinlardagi oʻyinchilar tarkibi.

## Yana qarang

* Siyosiy partiyalar
* Partiya (musiqa)

## Manbalar
Partiya (maʼnolari)

**Partiya**:

* Partiya (lotincha partio — boʻlaman, ajra-taman) — 1) gʻoyaviy jihatdan maslakdosh, manfaatlari mushtarak boʻlgan (qarang
* Partiya (musiqa) (musiqada) — 1) orkestr, xor, ansambl va b.
Partiya (musiqa)

**Partiya** – orkestr, xor, ansambl va boshqa asarlarning yakka sozanda yoki yakka xonanda ijro etadigan tarkibiy qismi. Musiqiy-sahnaviy asarlarda partiyalar, odatda, qahramonlar nomi bilan qoʻshib aytiladi (masalan, „Layli va Majnun“ operasida Qays partiyasi).

Shuningdek, sonata shaklidagi asarlarning asosiy mavzulari bayon etiladigan boʻlagi (masalan, bosh partiya, yordamchi partiya) ham partiya deb ataladi.

**Bosh (asosiy) partiya** sonata shaklining birinchi qismidagi ekspozitsiyada asosiy mavzuviy materiallarni ifodalovchi elementdir. Bu partiya asosan asosiy tonallikda boʻlib, musiqa obrazini ifoda etadi va uni aniqlashtiradi. Yordamchi partiyaga oʻtishdan oldin keladigan bogʻlovchi qismda, koʻpincha yordamchi partiya mavzusining ohanglari aks etadi. Bundan tashqari, uch qismli yoki rondo shakllarida asosiy (qaytariluvchi) qism ham bosh (asosiy) partiya deb atalishi mumkin. Bu shakllarda bosh partiya musiqa asarining asosiy gʻoyasi va uslubini bir necha marta eslatib turadi.

## Manbalar

## Havolalar
Partov yer dehqonchilik tizimi

**Partov yer dehqonchilik tizimi** — avval ekilib, soʻngra tashlab qoʻyilgan yerlarda qayta dehqonchilik qilish; ibtidoiy dehqonchilik tizi-mi, xususiy qoʻriq yer tizimi negizida vujudga kelgan. Choʻl mintaqasida tabiiy unumdorligi yuqori boʻlgan oʻzlashtirilgan qoʻriq yerlarda galla, ayrim joylarda zigʻir va poliz ekinlari 6—8—10 yil yetishtirilgan. Buning oqibatida tuproqning tabiiy unumdorligi pasayib, yerlarni oʻt bosgani va ekinlar hosildorligi kama-yib ketgandan soʻng bu dalalar 8—15 yil (va hatto 25—30 yil)gacha qarov-siz tashlab qoʻyilgan. Uning oʻrniga yangi qoʻriq yer oʻzlashtirib (qoʻriq deh-qonchilik tizimi) dehqonchilik yuritilgan. Nisbatan uzoq muddatga tashlab qoʻyilgan yer tabiiy oʻtloqzorga aylangan, bu esa uning unumdorligini qay-ta tiklanishiga olib kelgan. Natijada tashlab qoʻyilgan yerlar qayta oʻzlashtirib, ekin ekilgan. Partov yer dehqonchilik tizimid.t. Yevropa va Osiyoning choʻl tuproqlari mavjud boʻlgan bir qancha davlatlarida, ayniqsa, Rossiyaning qoratuproq, Oʻzbekistonning choʻl va dasht mintaqalarida keng qoʻllangan.

Ziyomiddin Artukmetov.

## Manbalar
Parusina

**Parusina** (rus. parus — yelkan) — zigʻir tolali yoki yarim zigʻir tolali qalin va zalvor mato. Yoʻgʻon kalava ipdan polotno oʻrilishda toʻqiladi (qarang Oʻrilish). Dastlab, asosan, yelkanlar tayyorlash uchun ishlatilgan (nomi shundan). Hozir texnik maqsadlarda (yelkan, brezent, poyabzal va boshqa uchun), ish kiyimlari, maxsus kiyim-boshlar tikish uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Parter

**Parter** (frans. parterre — yer boʻylab) — 1) teatr, kinoteatr va konsert zallaridagi tomoshabinlar oʻtiradigan, sahnaga nisbatan past joy. P.ning yey shakldagi qator oʻrindikdi ilk namunalari Qad. Rim teatrlarida boʻlgan, P.lar esa dastlab Italiyada (16-asr) paydo boʻlgan. Hozir P.larda oʻrindiqlar toʻgʻri chiziq boʻylab joylashtiriladi. Sahna yoki ekran yaxshi koʻrinishi uchun P.dagi oʻrindiklar qatori orqaga tomon balandlanib boradi; 2) park yoki bogʻlarning obod qilingan ochiq qismi; maysazori, gulzori, baʼzan haykal, favvoralari boʻladi.

## Manbalar
Partenokarpiya

**Partenokarpiya** (lot. parlenos — bokiralik, qizlik va karpos — meva) — oʻsimliklarda gulning urugʻlanmasdan meva tugishi. Changlanmasdan meva hosil boʻlishi vegetativ (avtonom) P., urugʻchi tumshuqchasiga boshqa oʻsimlik guli changini taʼsir ettirib meva hosil qilish stimulyativ P. deyiladi.

Masalan, nok urugʻchisiga olma gul changini, baklajon urugʻchisiga pomidor guli changini taʼsir ettirib, sunʼiy stimulyativ P. paydo qilish mumkin. P. natijasida hosil boʻlgan meva urugʻsiz yoki urugʻi murtaksiz boʻladi. P. uzum, olma, nok, pomidor, mandarin va boshqa koʻpchilik oʻsimliklarda aniklangan. Sunʼiy stimulyativ P. mexanik, kimyoviy, harorat taʼsirida hosil qilinadi. Partenokarpik meva yirik va shirin boʻlganidan katga xoʻjalik ahamiyatiga ega.

## Manbalar
Parfenon

**Parfenon** (— bokira qiz) — Akropol (Afina)dagi maʼbuda Afina ibodatxonasi, yunon meʼmorligi sanʼatining ulkan yodgorligi. Miloddan avvalgi 447—438 yillarda Iktin va Kallikrat tomonidan qurilgan. Ibodatxonada katta sellalar (di-niy haykallar uchun xonalar) va kichik xonalar (xuddi ibodatxona kabi "Parfenon" deb nomlangan) boʻlib, ularda xazinalar saqlash moʻljallangan. Bu xonalar (tarhi 30,89x96,54 m) doriy kolonnadalari bilan oʻralgan. Hashamatli oq marmarli inshoot Fidiy va yunon haykaltaroshlari ishlagan haykaltaroshlik bezaklari bilan toʻldirilgan. Bino tarzi hoshiyasi metoplarida kentavr, bahaybat odam, amazonkalarning oʻzaro kurash sahnalari, frontonlari haykaltaroshlik mujassomoti bilan bezatilgan. P. meʼmorligida yunon sanʼatining buyukligi uning gullagan davridagi garmoniyasi, goʻzalligi, hayotiyligi aks ettirilgan. 1687-yilda turklar bilan boʻlgan urushda venetsiyaliklar tomonidan vayron qilingan. 1801—03 yillar P. haykallari Angliyaga olib ketilib, 1816-yil Britaniya muzeyiga qoʻyilgan.

## Manbalar

 

Parfenon ibodatxonasi hozirgi kunga qadar zo'rg'a saqlanib qolgan.
Parfiya tili

**Parfiya tili**, parfiy tili — hind-yevropa tillari oilasidagi eroniy tillar guruxiga mansub ulik til. Arshakiylar sulolasi xukmronligi davrida (miloddan avvalgi 3-asr —mil 3-asr) Parfiya davlatining rasmiy tili (ilk davrlarda grek va oromiy tillari bilan birga). Arshakiylar davrigacha tarixiy Parfiya viloyatida hamda Kaspiy dengizining jan.sharkida, arshakiylar davrida esa Eron, Armaniston, Iroq va Oʻrta Osiyoda ham tarqalgan. 3—6-asrlarda sosoniylar saltanatida rasmiy til paqlaviy (oʻrta fors tili) boʻlganda ham qisman qoʻllanishda boʻlgan va asta-sekin fors tiliga aralashib singib ketgan (6-asr oxirlari). Parfiya yozuvi oromiy yozuvndan kelib chiqqan. Qad. yozma yodgorliklari — sopolaklarda saqlanib qolgan xoʻjalik hujjatlari miloddan avvalgi 1-asrga mansub.

## Manbalar
Parfyanlar

**Parfyanlar**, parfiyaliklar — elat, miloddan avvalgi 1-ming yillik va milodning boshlarida Kaspiy dengizining janubi-sharqida, hozirgi Janubiy Turkmaniston va Xurosonda yashaganlar (qad. Partava — Parfiya viloyati). P. eroniy tillardan birida soʻzlashgan, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullangan. Parfiyadagi irrigatsiya inshootlari miloddan avvalgi 1-ming yillik boshlaridayoq maʼlum boʻlgan. P. [Mi[diya podsholigi tarkibiga kirgan (qarang [Mi[diya), soʻngra esa (Kir II davrida) — Axomaniylar davlati qoʻl ostida boʻlgan, ularga soliqlar toʻlab, jangchilar (otliq kamonchilar) yetka-zib berishgan. Doro I davrida Parfiya va qoʻshni Girkaniyada qoʻzgʻolon koʻtarilib, u axomaniylar qoʻshini tomo-nidan qiyinchilik bilan bostirilgan (521 yil 8-mart va 12-iyuldagi janglar). Miloddan avvalgi 4-asrning 20-yillarida P. Aleksandr tomonidan tobe etilgan, soʻngra (miloddan avvalgi 281 yildan) Salavkiylar davlati tarkibiga kirgan. Miloddan avvalgi taxminan 250 yilda mustaqil Parfiya podsholigi bar-po etilgan, uning asosiy oʻzagini P. yashagan hudud tashkil qilgan. P.ning asosiy dini — zardushtiylik; Mitra va Nanayya (Anaxita) kultlari ham keng tarqalgan. P. yozuvi oromiy alif-bosi asosida vujudga kelgan. P. dunyo-viy adabiyet obidalaridan ozginasigi -na forscha qayta ishlangan shakdda saqlanib qolgan. Parfiya tili milodiy 3—4-asrlarda sosoniylar davrida ham muomalada boʻlgan; taxminan 6-asrda u fors tili tomonidan siqib chiqarilgan. Qad. P.ning avlodlari turkman xalqi va Sharqiy Eron (Xuroson)dagi fors xa-lqi etnogenezida qatnashganlar.

## Manbalar
Parxish

**Parhish** — oʻsimliklarni vegetativ yoʻl bilan koʻpaytirish usullaridan biri. P. qilishda asosiy oʻsimlikning bir necha kurtakli novdasi (poyasi) yerga yotqizilgan holda koʻmilib, kurtakli uchi yer betiga chiqarib qoʻyiladi va koʻmilgan qismi ildiz olmaguncha asosiy oʻsimliqsan ajratilmaydi. Ildiz olgandan keyin asosiy oʻsimlikdan ajratiladi, shunda u mustaqil holda oʻsadi va rivojlana boshlaydi. Bu usuldan mevachilik, tokchilik, manzarali bogʻdorchilik va oʻrmonchilikda keng foydalaniladi.

## Manbalar
Parfyumeriya

**Parfyumeriya** (frans. parfum — yoqimli hid, atir) — teri, soch, kiyimlarni xushboʻy qiluvchi, shuning-dek, gigiyenik vosita sifatida qoʻlla-nadigan mahsulotlar. Qadimda xushboʻy moddalar sifatida faqat tabiiy mah-sulotlar (efir moylari, balzam va boshqalar) ishlatilgan. Organik kimyogtj rivojlanishi natijasida efir moylari va hayvon mahsulotlari (anbar, mushk va X..K.) bilan bir qatorda P. mahsulotlari tayyorlashda sintetik xushboʻy moddalardan foydalanila boshlandi.

Atir, upa, atir sovun, lab boʻyoklari, odekolon, xushboʻy suv, shuningdek, ter va uydagi noxush islarni yoʻqotishda qoʻllanadigan dezodorantlar, tirnoq va soch loklari ham P. mahsulotidir (yana qarang Kosmetika, Parfyumeriya-kosmetika sanoati).

## Manbalar
Parfyumeriya-kosmetika sanoati

**Parfyumeriya-kosmetika sanoati** — atir sovun, efir moyi, sintetik xushboʻy moddalar ishlab chiqaradigan sanoat tarmogʻi (qarang Parfyumeriya, Kosmetika).

Sharq mamlakatlarida atir, mushk, surma, mushk-anbar, upa-elik kabi mahsulotlarni tayyorlash qadimdan yoʻlga qoʻyilgan. Ulardan xotin-qizlar, erkaklar pardoz-andoz va gigiyena vositasi tarzida keng foydalanganlar. Attorlar bu mahsulotlar bilan butun Sharq mamlakatlari boʻylab savdosotiq ishlarini olib borishgan.

Parfyumeriya-kosmetika sanoat tarmogʻi tarzida 17-asr oxirida Fransiyada, keyinchalik Italiya, Buyuk Britaniya va boshqa davlatlarda paydo boʻlgan. Oʻzbekistondagi Parfyumeriya-kosmetika sanoati korxonalarida odekolon (xushboʻy suvlar), sovgʻa yigʻmalari, upa, tish poroshogi, gigiyenik va profilaktik tish pastalari, krem, loson, shampun va boshqa kosmetik mahsulotlar ishlab chiqariladi. Tarmoqdagi eng yirik korxo-na Toshkent parfyumeriya-kosmetika fabrikasi 1942-yil koʻchirib keltirilgan Krasnodar parfyumeriya fabrikasi asosida tashkil qilingan. Fabrika dastlab bir xil flakonlarda odekolon, qogʻoz pa-ketlarda upa va tish poroshogi ishlab chiqargan. Mavjud sexlarning rekonstruksiya qilinishi va yangi sexlar qurilishi ishlab chiqarish hajmini oshirishga, yuqori navli parfyumeriya mahsulotlari, sovgʻa yigʻmalari va chiroyli qulay qutichalarda buyumlar ishlab chiqarishga imkon berdi. Korxona 120 nomda parfyumeriya-kosmetika mahsulotlari ishlab chikardi. 1985-yilda fabrika "Lola" parfyumeriya-kosmetika fabrikasi deb nomlandi.

90-yillardan boshlab Oʻzbekistonda oʻtkazilgan iqtisodiy islohotlar davomida Parfyumeriya-kosmetika sanoatining ayrim korxonalari xususiylashtirildi yoki mahalliy hokimiyat organlari tasarrufiga oʻtkazildi. 1997-yil martda "Lola upa" korxonasi ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 2001-yildan Toshkent shahrida Rossiyadagi "Kalina" konsernining shoʻʼba korxonasi — "Palladavostok" faoliyat olib boradi.

Rivojlangan mamlakatlarda Parfyumeriya-kosmetika sanoati korxonalari yirik ishlab chiqarish quvvatlariga ega boʻlgan, oʻz mahsulotlarini butun dunyoga sotadi. "Eyvon prodakts", "Prokter end Gembl" (AQSH), "Oreal", "Lankom" (Fransiya), "Sardli", "Maks Fektor" (Buyuk Britaniya), "Shvarskof Xengel" (Germaniya), "Adam" (Italiya), "Siseydo" (Yaponiya) firmalari ayniqsa mashhur. Bu firmalarda 500 dan ziyod kosmetika va 700 dan ziyod parfyumeriya mahsulotlari ishlab chiqariladi.

Abdurahim Ortiqov.

## Manbalar
Parhez

**Parhez**, diyeta — miqdori, kimyoviy tarkibi, kaloriyaliligi (quvvati) va pishirib tayyorlanishi jihatidan maxsus tanlangan ovqat ratsioni, sogʻlom kishilar hamda bemorlarga moʻljallangan ovqatlanish rejimi. Parhezda organizmning oziq-ovqatlarga boʻlgan fiziologik ehtiyoji qondiriladi. Bemorlarga parhez buyurilganda moddalar almashinuvi rihfszyostxrqyoki biror aʼzo funksiyasi buzilgan boʻlsa, uning faoliyatini tiklash koʻzda tutiladi. Buning uchun baʼzi oziq-ovqat mahsulotlari maxsus usullar bilan kayta ishlanadi. Yara kasalligi, kolit, yogʻ bosish va boshqa kasalliklarda parhez keng qoʻllanadi. Kasallikning davri, boskichi va fazasiga qarab, Parhezning bir necha varianti tavsiya etiladi. Kasalxonada davolanayotgan bemorga vrach kam ovqat yeyiladigan kunlar (masalan, 1-2 kun) belgilaydi. Bu kunlarda bemorni ataylab qisman och qoʻyish uchun alohida ratsiondan foydalaniladi.

## Yana qarang
* Parhez bilan davolash
## Manbalar
Octavio Paz

**Octavio Paz** (31-mart 1914, Mexiko shahri – 19-aprel 1998, Mexiko shahri) – meksikalik shoir. Birinchi sheʼriy toʻplami „No pasaran“ 1936—1939–yillarda Ispaniyada boʻlgan fuqarolar urushiga bagʻishlangan. „Inson ildizi“ (1937), „Sening ravshan soyang ostida“ (1937), „Dunyo chekkasida“ (1942), „Madhiya magʻzi“ (1954), „Quyoshning toshi“ (1957), „Yaxlit shamol“ (1966) va boshqa toʻplamlarida Paz milliy lirikani badiiy kashfiyotlari bilan boyitgan, fiqolarni jamlashga moyil, metaforalarga boy, yuksak ruhiyatli intellektual shoir sifatida namoyon boʻladi. U qadimgi Meksika hamda Osiyo xalqlari madaniy merosiga tez-tez murojaat etadi. „Yolgʻizlikning chalkash yoʻllari“ (1956) esse kitobida meksikaliklar ruhiyatini, Meksikaning tarixiy oʻziga xosliklarini tadqiq etadi. Pazning fikricha, shoirning hozirgi jamiyatdagi vazifasi inson va tashqi dunyo birligini tiklashdir. Paz Meksikaning Hindistondagi elchisi (1962—1964), Garvard universitetining faxriy doktori (1981). Sanʼat va siyosat sohasidagi bir necha jurnallarga, jumladan, „Plural“ („Plural“) jurnalga boshchilik qilgan. Nobel mukofoti laureati (1990).

## Manbalar
Pasargada

**Pasargada** — Qad. Erondagi shahar. Persepolsan 80&nbsp;km shimolidagi qirlarda bunyod etilgan. Fors qabilalaridan pasargadlar nomidan olingan, bu qabilaga axomanishshr ham mansub boʻlgan. Miloddan avvalgi 550 yil P. yonida fors qoʻshinlari Midiya shoxi Astiag armiyasi ustidan gʻala-ba qrzongan. P.da fors moddiy madaniyatining eng qad. obidalari (Kir II saroyi va qabri, kvadrat minora koʻrinishidagi otashkada), shuningdek, Kir nomi qayd etilgan mixxat yozuvlari saqlangan. Kir II ulimidan sung P. axoma-niy podsholaritoj kiyadigan mukdd-das joyga aylangan.

## Manbalar
Vil Parshin

**Vil Semyonovich Parshin** (1927.7.12, Toshkent) — grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1949) va Vilnyus Badiiy instituti (1957)ni tugatgan. P., asosan, dastgoh grafikasida ijod qiladi. P. ijodiga quvnoq kayfiyat, ochiq yumor hissi xos, kundalik dolzarb hayotiy masalalar sodda shaklda tasvirlanadi: "1966-yil 26-apreldan soʻng" (Toshkent zilzilasiga bagʻishlangan) linogravyuralar turkumi (1967); "Paxta bayramida" (1967), "Biz shu yerda yashaymiz" (1967) turkumlari; "Navoiy" albomiga ishlangan gravyu-ralar, "Ilk qadamlar" linogravyuralar turkumi (1971) va boshqa

## Manbalar
Paskal (oʻlchov birligi)

**Paskal**, Pa — Xalqaro birliklar tizimi SI da bosim va mexanik kuchlanish birligi. Qisqacha Pa bilan belgilanadi. 1 Pa 1 m2 yuzaga tik ravishda va bir tekisda taʼsir etayotgan 1 N kuchning hosil qilayotgan bosimiga teng. 1 Pa = 1 N/m2 = 0,102 kg kuch/sm2 = 10 din/sm2 = 9,87 10-6 atm= 7,5-10"3 mm sim. ust. B. Paskal sharafiga qoʻyilgan. 

## Manbalar
Parchinlash

**Parchinlash** — list metall hamda prokat materiallardan yasaladigan konstruksiya elementlaridan parchin mixlar yordamida ajralmas birikma hosil qilish. Parchin mix — tana va kallakdan iborat mahkamlash detali. P. quyidagi amallarni oʻz ichiga oladi: parchin mix oʻrnini ochish (parmalash yoki oʻyish); parchin mixning yashirin kallagiga uya ochish (zenkerlash yoki shtamplash); parchin mixni teshikka oʻrnatib, ikkinchi tomonidan kallak hosil qilish (presslash yoki urish). P. bolgʻalar, presslar va avtomatlar yordamida bajariladi. P. bolgʻasi — zarb beruvchi pnevmatik mashina. Parchin mixda kallak hosil qilish uchun ishlatiladi.

P. mashinasi parchinlash presslari vaavtomatlarigaboʻlinadi. P. presslarida parchin mixning ikkinchi kallagi hosil qilinadi. Parchin mix tanasi ikki shtamp orasiga oʻrnatiladi. Mashina puansoni (zarb berish detali) bir marta yurganda shtamp bir yoki bir nechta parchin mixni parchinlaydi. P. avtomatlarida barcha operatsiyalar; buyumlar sirtini tekislash, ularni si-qish, teshik parmalash va zenkovkalash, parchin mix oʻrnatish, P., buyumni sil-jitish va boshqa bajariladi; bunda mexa-nizmlar avtomatik tarzda boshqariladi. P.da qoʻllanadigan parchin mixlarning yarim doiraviy, yashirin, silindrik, konus kallakli xillari bor. Ularning oʻlchamlari davlat standartlarida belgilab qoʻyiladi. Standart parchin mixlardan tashqari maxsus: naychali, portlovchi va boshqa parchin mixlar qoʻllanadi. Poʻlat, mis, latun, alyuminiy va boshqa materialdan tayyorlanadi. Parchin mix materiali biriktiriladigan detallar materiali bilan bir xil olinadi.

P. kemasozlik, vagonsozlik, samolyotsozlik va boshqa sohalarda qoʻllanadi. Sandiqsozliksa sandiqning yuz tomo-niga gulli naqsh chiqarish, tunuka bilan ishlash ham P. deyiladi.

## Manbalar
Paskal chigʻanogʻi

**Paskal chigʻanogʻi** - toʻrtinchi tartibli yassi chiziq. Aylananing biror O nuqtasidan chiqqan vatarlarini berilgan a kesmaga uzaytirish va qisqartirish natijasida hosil boʻlgan M va Mt nuqtalar toʻplami (rasmga q.) Paskal chigʻanogʻining Dekart koordinatalar ti-zilshdagi tenglamasi (x2+y2—2Rx)1=ahx2+y2), qutb koordinatalari sistemasida r=2L"yuf±a, bunda R — berilgan aylana radiusi. a=2R boʻlsa, Paskal chigʻanogʻi kardiodadan iborat. a>2R boʻlsa, Paskal chigʻanogʻi oʻzini oʻzi kesmaydi. Paskal chigʻanogʻi fransuz matematigi E.Paskal (1588—1651, B.Paskalnmnt otasi) nomi bilan ataladi.

## Manbalar
Paskal qonuni

**Paskal qonuni** — gidrostatikaning asosiy qonuni. Paskal qonuniga koʻra, tashqi kuchlarning suyuqlik sirtiga bergan bosim taʼsiri suyuqlik ichida barcha yoʻnalishlar boʻyicha bir xil uzatiladi, yaʼni tashqi kuchlarning suyuqlik sirtiga bosimi uning har bir nuqtasiga oʻzgarishsiz tarqaladi. Bu qonunni 1653-yilda B.Paskal aniklagan (1663-yilda eʼlon qilgan). Paskal qonunidan texnikada (xususan, gidravlik pressda) keng foydalaniladi.

## Manbalar
Passaj

**Passaj** (frans. passage — oʻtish, yoʻl) — 1) meʼmorl ikda savdosotiq yoki shu kabi maqsadlarda qurilgan bino. Ikkala tomoniga doʻkonlar yoxud xizmat xonalari qavatmaqavat va yonma-yon joylashtirilib, oʻrtadagi ochiq sahni oyna bilan yopiladi; 2) musiqada — tez oʻtib ijro etiladigan, odatda, gamma yoki arpejioga asoslangan tovushlar izchilligi. Koʻpincha virtuoz asarlarda uchraydi.

## Manbalar
Passaj asbobi

**Passaj asbobi** (frans. passage— oʻtish) — yoritqichlarning osmon sfe-/yusidagi vertikal doyra tekisligidan oʻtishini kuzatishda, joyning geografik kengligini aniqlashda ishlatiladiganasbob. Passaj asbobini 1689-yil daniyalik astronom O.Ryomer ixtiro qilgan. Keyinchalik (1937) rus astronomi N.N. Pavlov yoritqichlarning meridiandan oʻtishini avtomatik ravishda qayd qiladigan fotoelektr Passaj asbobini ixtiro qildi. Bu bilan kuzatish aniqligi oshirildi. Passaj asbobining kuzatish trubasi faqat vertikal tekislikda aylana oladi.

## Manbalar
Passakalya

**Passakalya** (ispancha pasar — oʻtmoq va calle — koʻcha) — 1) 16-asrdan mehmonlarni kuzatish jarayonida ijro etiladigan tantanavor yoki marshsimon ispancha raqs. Jiddiy, ulugʻvor va koʻtarinki ruxda yangraydigan musiqa asari sifatida 17—18-asrlarda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan (G.Pyorsell, K.Monteverdi va boshqalar). Fransiyada yakka raqqos yoki raqqosa ijrosidagi bal raksi (J.B.Lyulli va boshqalar); 2) organ, klavir uchun yozilgan variatsiya shaklidagi pyesa. Musiqa oʻlchovi 3/4 yoki 3/2. P., odatda, ulugʻvor, baʼzan gʻamgin, fojiaviy harakterga ega. D.Buk-stexude, F.Kuperen, I.S.Bax, G.Gendel va boshqa P. yozgan. 20-asr kompozitorlari ijo-dida P. turkumli asarlar qismi sifatida keng oʻrin olgan (M.Reger, A.Shyonberg, A.Berg, A. Onegger, B. Britten, P.Xindemit, D.Shostakovich, Q. Qora-yev va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan B.Giyenko, G.Mushel, M.Tojiyev va boshqa ijodida P. namunalari mavjud.

## Manbalar
Passat oqimlari

**Passat oqimlari** — okean yuzasida passatlar taʼsirida hosil boʻladigan suv oqimlari. Atlantika va Tinch okeanlarda — Shimoliy va Janubiy Passat oqimlari, Hind okeanida — Janubiy yarim shardagi Passat oqimlari mavjud. Passat shamollari esib turga-nidan Passat oqimlari sharkdan garbga tomon soatiga 1–2&nbsp;km tezlikda harakat qiladi (okeanlarning gʻarbiy qismlarida bu tezlik soatiga 3&nbsp;km ga yetadi). Passat oqimlari okeanlarning sharqida, antitsiklon aylanma shamollarning sovuq oqimlaridan boshlanadi; gʻarbga siljigan sari anchagina isib qoladi. Ekvatorda shimoli-sharqiy va jan.-sharqiy passatlar taʼsirida shim. va jan. Passat oqimlari oraligʻida (ekvatorial) teskari oqimlar vujudga keladi. Bu tizim Tinch okeanda yil boʻyi davom etadi; Atlantika okeanida yezda boʻladi; Hind okeanida kishki Passat oqimlari yoʻq, chunki bu okeanning shim. kismi mussonlar taʼsirida boʻladi. Okeanlarning gʻarbiy qismlarida Passat oqimlaridan iliq oqimlar boshlanadi.

## Manbalar
Passatlar

**Passatlar** () — tropik kengliklarda okeanlar ustida yil boʻyi barqaror esib turadigan havo oqimlari. Passatlar tezligi Yer yuzasida 5—6 m/s ni tashkil qiladi. Vertikal kalinligi 2—4 km boʻlib, ekvator tomon oshib boradi. Passatlarga meridian boʻylab ekvator tomon yoʻnalgan oqimlar qoʻshiladi, natijada Shimoliy yarim sharda Passatlar koʻproq shim.-sharqiy shamollar, Janubiy yarim sharda esa jan.-shar-qiy shamollar boʻlib esadi. Passatlar subtro-pikdagi antitsiklonlar bilan chambarchas boglangan (ular bu antitsiklonlarning ekvator tomondagi chekkalariga karab esadi). Shamol maromi tez-tez oʻzgarib turadigan tropik oʻlkalarda Passatlar ancha sust, baʼzi joylarda Passatlar oʻrnini mussonlar egallaydi. Ekvator yaqinida bu-tun troposfera va quyi stratosfera qatlamida sharqiy shamollar ustunlik qiladi. Troposferaning yuqori qatlamlarigacha koʻtarila olmagan Passatlar ustida shamollar gʻarbiy yoʻnalishga ega boʻladi. Passatlar ustidagi bu oqimlar antipassatlar deb ataladi. Passatlar va antipassatlar ekvator bilan subtropiklar oʻrtasida sirkulyasiya sistemasini hosil qiladi.

Passatlarning okeanlar yuzasida quyi kengliklarga qarab oqadigan havosi suvdan sovuqroq boʻladi. Shuning uchun bu havo tagidan iliydi va toʻp-toʻp bulutli konveksiya vujudga keladi. Lekin bu bulutlardan yogʻin yogʻmaydi va Passatlar hukmron oʻlkalarning havosi quruq boʻladi. Materiklarda Passatlar esadigan joylarda tropik choʻllar hosil boʻlgan. Lekin Shimoliy va Janubiy yarim sharlardagi Passatlar oraligʻidagi zonada konveksiya kuchi va balandligi keskin ortadi; katta balandliklargacha keng bulutlar toʻdasi yuzaga keladi, ulardan jala yomgʻirlari yogʻadi. Quruklikda bu zona nam subekvatorial va ekvatorial oʻrmonlar zonasiga toʻgʻri keladi.

Tohir Muxtorov.

## Manbalar
Passiv (buxgalteriya)

**Passiv** (lot. passivus — harakatsiz) — 1) korxonaning hamma qarzlari va maj-buriyatlari (aktivning teskari holati); 2) buxgalteriya balansining oʻng qismi, korxona mablagʻlarining paydo boʻlishi, egaligi va maqsadlariga qarab guruhlangan (oʻz zaxiralari, boshqa muassasalardan olingan qarzlar) moliyalash manbalarini ifoda etadi.

## Manbalar
Passiv

**Passiv**, passivlik (lotincha: passivus — befarq, irodasiz, faoliyatsiz) — atrofidagi narsa va hodisalarga, kishilarga nisbatan befarq munosabatda boʻlish, faoliyatsizlik holati.

## Manbalar
Past temperaturalar

**Past temperaturalar** — kriogen temperaturalar — suyuq havoning qay-nash temperaturasi (80K) dan past temperaturalar; Xalqaro sovuqlik institutining 1971-yildagi 13 kongress ida qabul qilingan tavsiyaga binoan, 120 K dan past temperaturalar. Mutlaq nol temperatura (—273° yoki OK.) dan hisoblanib, kelvinda ifodalanadi. Past temperaturalarni hosil qilish va saqlab turishda, odatda, suyultirilgan gazlardan foydalaniladi. Buning uchun maxsus qurilma — suyultirgichlar ishlatiladi. Atmosfera bosimida bugʻlanib tu-ruvchi suyuq gazlar Dyuar idishlari (suyuq gazning normal qaynash temperaturalari Tl yaxshi saqlanadigan idishlar) da saqlanadi va ularning qaynash temperaturasi TN vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmasdan qoladi. Amalda quyidagi suyultirilgan gazlardan foydalaniladi: (Tl,=90,2K), havo (Tw=80K), azot (T„=77,4K), vodorod (T„=20,4K) va geliy (T„=4,2K). Maxsus qurilmalar yordamida idishdagi bugʻlanayotgan suyuq gazni soʻrib olib, suyuqlik ustidagi bosimni kamaytirish va shu bilan uning kaynash temperaturasini pasaytirish mumkin. Shunday qilib, qaynayotgan suyuklik ustidagi bosimni oʻzgartirib, uning temperaturasini pasaytirish va shu yoʻl bilan yanada past temperaturalar olish mumkin. 1932-yilda 0,73K temperatura olingan. 0,ZK dan past temperaturalar sohasi oʻta Past temperaturalar deb qabul qilingan. Oʻta Past temperaturalarni olishda paramagnit tuzlarni adiaba-tik magnitsizlantirish usuli keng qoʻllanadi. Bu usulni 1926-yilda P. Debay va V.Jiok kashf etgan. 630,74° dan 13,81 K gacha boʻlgan temperaturalar, xususan, platinadan yasalgan qarshilik termometrlari yordamida 0,001 K gacha aniklik bilan oʻlchanadi. Bu termometrlar platina elektr karshiligining temperaturaga bogʻliklik qonuniyatiga asoslangan. 100K dan past temperaturalarni oʻlchashda toza germaniydan yasalgan karshilik termometrlari qoʻllanadi. 0,3—5,2 K soha uchun geliy toʻyingan bugʻ bosimining temperaturaga bogʻliqlik qonuniyatidan foydalanish mumkin. 1K dan past temperaturani kvant statistikasi, yaʼni energetik sathlarning elektronlar bilan toʻlganlik darajasini aniklash usullari orqali oʻlchanadi.

Past temperaturalardan gazlarni ajratib olish (mas, havoni suyultirib kislorod va azot olish)da, katta hajmdagi yuqori vakuum hosil qilishda foydalaniladi. Elektrotexnika va radiotexnika qurilmalaridagi shovqinlarni yoʻqotishda keng qoʻllanadi. Past temperaturalardan oʻta oʻtkazuvchan oʻtkazgichlar tayyorlashda va shu orqali zaryadlangan zarralarning tezlatkich uchun muhim boʻlgan kuchli magnit maydonini hosil qilishda va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

Abror Noʻʼmonxoʻjayev.

## Manbalar
Pastel

**Pastel** (frans. pastel — xamir) — rasm ishlashda foydalaniladigan gʻilofsiz yumshoq, rangli maxsus qalam; P. bilan rasm chizish usuli; shuningdek, shu usulda ishlangan sanʼat asari. Gʻa-dir-budur qogʻoz, karton, gruntlangan mato, teri, pergamentga chiziladi, boʻyoq qatlami purkagich bilan fiksativ sepib mustahkamlanadi. Shtrixlardan keng foydalanish P.ni fafikaga yaqinlashtiradi. taxminan 15-asrning 2yarmida yuzaga kelgan, 17-asrdan tasviriy anʼanalari kuchaydi. Nafis va jozibali usuli, mayin bezagi rassomlarni oʻziga jalb qiladi. J.Fuke, J.Sharden, E.Delakrua, E.Mane va boshqa asarlari mashhur. Oʻzbekistonlik rassomlardan R. Ahmedov, J. Umarbekov, B. Jalilov va boshqa P.da samarali ijod qiladi.

## Manbalar