open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gaz hisoblagich

**Gaz hisoblagich** - vaqt birligi ichida oʻtadigan gaz hajmini oʻlchaydigan asbob; tabiiy va zaharli boʻlmagan boshqa gazlarga moʻljallangan. Ishlash tarziga koʻra diafragmali, turbinali rotorli va b. xillari bor. Diafragmali G. h.da oʻlchash qurilmasi gaz oʻtkazmaydigan diafragmalar bilan ajratilgan ikkita kameradan iborat.

Maxsus klapanlar tizimi tufayli diafragmalar hisoblagichning kirish va chiqish naychalaridagi gazlarning bosimlari farqi hisobiga ilgarilanmaqaytma harakat qiladi. Diafragmalarning bu harakatini kinematik qurilma jamlagich roliklarining aylanma harakatiga aylantiradi. Bunday G. h.lar roʻzgʻorda ishlatiladi. Turbinali G.h.da turbina orqali oʻtadigan gaz oqimi tezligini oqim toʻgʻrilagich baravarlaydi. Oʻlchash mexanizmi parrakli turbina va reduktordan iborat boʻlib, turbina oʻki ikki tayanchga mahkamlangan. Magnitli uzatma turbinaning aylanishini hisoblash qurilmasiga uzatadi. Hisoblash qurilmasidagi rolikli jamlagich hisoblagichdan oʻtayotgan gaz hajmini oʻlchaydi. Bunday G. h. past, oʻrta va yuqori bosimli gazlarda ishlaydi, ularni turli hisoblash qurilmalariga ulab qoʻyish mumkin. Bunday G. h. sanoatda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazlar kinetik nazariyasi

**Gazlar kinetik nazariyasi** -gazlarning asosiy fizik xossalari, ayniqsa, siyraklashtirilgan gaz xossalari haqidagi nazariya; unga koʻra gazlar uzluksiz (tartibsiz) issiqpik harakatida boʻlgan, bir-biriga taʼsir qilmaydigan zarralar (molekulalar yoki atomlar) toʻplamidan iborat. Yetarlicha siyraklashtirilgan gazlarda molekulalar oraligʻi molekulalarning oʻzaro taʼsir kuchi radiusidan katta. Maye, 1 sm3 gazda 10" molekula boʻlsa, ularning oraligʻi 10-’ sm yoki 100 A, oʻzaro taʼsir kuchining radius i bundan 10—20 baravar kichik. Ideal gazlarning molekulalari bir-biri bilan taʼsirlashmaydi, ular hamma yoʻnalishda bir xil tezlik bilan harakatlanadi. Gazlar kinetik nazariyasiga asosan gaz hajmining hamma jo-yida temperatura va bosim bir xil (issiqlik muvozanati), molekulalar tartibsiz harakatlanadi, temperatura yoki bosim oʻzgarsa, muvozanat buzil ad i, energiya, bosim, temperatura va hokazo gradiyentlari hosil boʻladi. Gazlar kinetik nazariyasida diffuziya hodisasi — molekulalarning massa tashishi, issiq oʻtkazuvchanlik — molekulalarning energiya tashishi, qovushoqlik — molekulalarning harakat miqdor tashishi deb qaraladi. Gazlar kinetik nazariyasida molekulalar S diametrli sharlar deb qaraladi, bu diametr erkin oʻtish yoʻli bilan quyidagicha bogʻlangan: /=1/7g62l0, bunda l0 — toʻqnashishlar soni. Gazlar kinetik nazariyasi kosmologiya, elementar zarralar fizikasi, plazma fizikasida keng tatbiq qilinadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaziantep

**Gaziantep** — Turkiyaning janubidagi shahar, Gaziantep elining maʼmuriy markazi. Aholisi 600 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Su-riyaga boruvchi temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement, silikat-keramika, yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz sanoati, spirt-araq, sovun ishlab chiqaruvchi korxonalari bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari savdosi oʻtkaziladi.

## Manbalar
Gazlarni tozalash

**Gazlarni tozalash** - sanoat korxonalaridan ajralib chiqayotgan gazlarni ortiqcha (qattiq, suyuq va gaz holidagi) aralashmalardan xoli qilish jarayoni. I. ch. jarayonlarida hosil boʻladigan gazlar tarkibida har xil qoʻshimcha moddalar boʻlishi tabiiy. G. t. natijasida qimmatbaho mahsulotlar ushlab qolinadi, keyingi qayta ishlash jarayoniga yomon taʼsir qiladigan yoki apparatlarni yemiradigan zararli moddalar ajratiladi, tashqi havoga chiqadigan iflosliklar kamaytiriladi. G. t.da gazlardagi qoʻshimcha moddalarni suyuqliklarga yuttirish (adsorbsiya); elektrostatik kuchlar taʼsirida yoki ogʻirlik kuchi taʼsirida choʻktirish; suv bilan tozalash; filtrlash usullaridan biri; absorber, adsorber va b. apparatlar ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazlafon qator tepalari

**Gazlafon qator tepalari** — Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi tizma. Sherobod-Sariqamish past togʻ tizmalari tarkibiga kiradi. Sherobod sh.dan 4 km shimolida joylashgan. Oʻrtacha bal. 500—600 m, eng baland nuqtasi 669 m. G.-L. q. t. tik qoyalar, yon bagri tik jarliklar, oʻnqir-choʻnqirliklar, shuningdek qator tepaliklardan iborat. Iklimi quruq, yogʻin miqdori kam (150—200 mm). Tarkibida tuz boʻlgan jinslar tarqalgan. Galofit (shoʻra) oʻsimligi koʻp oʻsadi. Asosan yaylov sifatida foydalaniladi. Tuproq eroziyasi, yaylov degressiyasi keng tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli gaz-neft koni

**Gazli gaz-neft koni** - Buxoro viloyati, Romitan tumani hududida, Buxoro shahridan 100 km chamasi shimoli-gʻarbda joylashgan. 1956 yil ochilgan. Geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari qatnashgan. Yura yotqiziqlari qizil rangli qumtosh va gil jinslaridan (kalinligi 100 m gacha) tuzilgan. Boʻr sistemasining barcha yaruslari yotqiziqla-ri uchraydi.

Gazli gaz-neft koni choʻziq assimetrik antiklinalda joylashgan. Gazli antiklinali yonida Qurbonali va Koʻhnagumbaz braxiantiklinallari bor. Neogen qatlamlari boʻyicha struktura gumbazi juda keng, uz. 30 km, bal. 30—40 m. Shimoliy qanoti xiyla yotiq, enkayish burchagi G30\jan. qanoti tikroq — 10—15°. Olay qatlami boʻyicha burma uz. 43 km, kengligi 10—16 km, bal. 200 m. Paleogen (eotsen) qatlamlari boʻyicha assimetrik. Boʻr yotqiziklarida burma gumbazi ikkita qubbadan tuzilgan. Gʻarb tomondagisi koʻproq koʻtarilgan, yassi shaklda, kenglik buyicha chuzilgan. Kubba bal. 40 m. Burma gumbazi yotiq (GZO1), qanot qiyaligi shimolida 2° gacha, janubida 20°.

G. g.-n. k. zaxirasi boʻyicha ulkan konlar qatoriga kiradi. Gazning umumiy zaxirasi 500 mlrd. m3. Eng yirik gaz uyumi S2 toifasi boʻyicha turon kesimining pastki qismidagi 8-A gorizontda joylashgan. 12-A gorizontning ayrim qatlamlarida gazning gumbazeimon uyumlari ochilgan.

A va B gorizontlarida faqat gaz, V da gaz va neft uyumi bor.

Gazli konidagi neftning s. of. 0,8125 dan 0,8222 gacha. Oltingugurt 0,10— 0,33%, parafin 0,68% gacha, smola 7,9% gacha, asfaltenlar 0,17—0,78% gacha. Gazning s. of. 0,587 dan 0,612 gacha. Tarkibida metan (SN„)—93,6—94,8%, H2S-0,3%, SO2-0,20,7%, qolgani 2,3 dan 5,2% gacha S2va b.

G. gorizontdagi gaz uyumi uz. 6,2 km, kengligi 3,6 km, bal. 33 m. Neft uyumi uz. 8,3 km, kengligi 4,4 km, bal. 16 m. D gorizontda gaz uyumi uz. 5 km, kengligi 2,0 km, bal. 19 m. Neft uyumi uz. 6 km, kengligi 3 km, bal. 11 m. Ye. gorizontda gaz uyumi uz. 1 km, kengligi 0,6 m, bal. 3 m. Neft uyumi uz. 2 km, kengligi 1,2 m, bal. 5 m. G. g.-n.k.dan Qozogʻiston va Qirgʻizistonga gaz quvuri tortilgan.

Fozil Bekboyev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli gangrena

**Gazli gangrena** - anaerob (Bacterium perfringens, V. oldematiens, Vifrion Septicus, Hystoleticus^ap qoʻzgʻatadigan infeksion kasallik. Ular oʻzidan toʻqimalar va qon tanachalarini eritib yuboradigan zahar chiqaradi. Chuqur yirtilgan, ezilgan, keng jarohatlarda kuzatiladi. Asosan yumshoq toʻqimalarga, koʻproq yogʻ qatlamiga va muskullarga zarar yetkazadi. Bunda toʻqimalar shishib ketadi, iriydi (nekroz), ichida gaz toʻplanadi, bemorning umumiy ahvoli ogʻir boʻladi. Kasallik ogʻir va tez oʻtib, koʻpincha oʻlimga sabab boʻladi.

Hystoleticus Nisbatan kamroq uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazlash

**Gazlash** — 1) mineral suvlar, meva sharbatlari, kvas, pivo va shampan vinolarini karbonat angidrid (SO2) gazi bilan toʻyintirish. G. ichimliklarga vishillash xususiyatini beradi, ularning badanga singishini yaxshilaydi, taʼmini yoqimli qiladi. G.ning ikki usuli bor: gazni toʻgʻridan-toʻgʻri suyuqlikka berish (maye, meva sharbatlari, mineral suvlar; bunda maxsus apparatlardan foydalaniladi. 1 l ichimlikka 0,3—0,5&nbsp;mg karbonat kislota qoʻshiladi); ichimliklarni bijgʻish vaqtida ajralib chiqqan gaz hisobiga toʻyintirish (maye, shampan vinosi, pivo, kvas); 2) yoqilgʻilarni G. — kumir, mazut, torf, yogoch, slanes va b. yoqilgʻilardan generator gazi olish. Gaz generatori yordamida yoqilgʻini yuqori temperaturada havo yoki suv bugʻi bilan oksidlab amalga oshiriladi. Agar G. bosim ostida bugʻ-kislorod aralashmasidan foydalanib bajarilsa, tarkibida 15% gacha metan boʻlgan shahar gazi hosil boʻladi. G.da qoʻshimcha mahsulot — generator smolasi ham olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli

**Gazli** — Buxoro viloyati Romitan tumanidagi shahar (1977-yildan). Qizilqum choʻlida joylashgan. Buxoro sh.dan 106&nbsp;km shim.-gʻarbda. Ahrlisi 8,2 ming kishi (2001). G. yirik gaz konlarining topilishi (1956) natijasida vujudga kelgan. 1960-y.larda G.dan Ural (Yekaterinburg , 2100&nbsp;km)ga, Rossiya Yevropa qismining markaziga, Tosh-kentga gaz quvurlari oʻtkazilgan. G.da gaz va neft konlarini qidiruvchi "Buxoroneftgaz" birlashmasi, oʻrta maktab, kinoteatr, madaniy-maishiy xizmat tarmoqdari bor. G. Buxoro — Urganch avtomagistrali yoqasida.

## Manbalar
Gazli-nukus gazoprovodi

**Gazli-nukus gazoprovodi** -gaz magistrali. Oʻzbekistonning shim. dagi isteʼmolchilar ehtiyojini respublikaning oʻz gazi bilan qondirish maqsadida (Urganch sh. tarmogʻi bilan birga) qurilgan. Gaz yoʻlining 1-navbati 1994 yilda ishga tushirilgan (uz. 94&nbsp;km), 1997 yilda kurilish yakunlangan. Umumiy uz. 317,7&nbsp;km (jumladan Urganch sh. tarmogʻi 28&nbsp;km). Gaz yoʻlida 1020&nbsp;mm li quvurlar yotqizilgan. Undan loyiha quvvati boʻyicha yiliga 8 mlrd. m3 dan koʻproq gaz oʻtadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazlift

**Gazlift**, erlift (gaz va ing. lift — koʻtarmoq) — quduqqa tushirilgan quvur orqali suyuqlik (suv, neft)ni yuqoriga chiqarish qurilmasi. Siqilgan gaz yoki havo kompressor yordamida boshqa quvur orqali suyuqlikka yuboriladi, gaz yoki havo suyuqlik bilan aralashib, gaz-suyuqlik yoki suv-havo emulsiyasini hosil qiladi. Emulsiya ikkinchi quvur orqali yuqoriga koʻtariladi. Yuqorida separator yordamida neft yoki suv, gaz yoki havodan ajratib olinadi. G. suvni 200 m gacha, neftni 1000 m gacha koʻtarishi mumkin. Suyuqliklarni yuqoriga chiqarishning boshqa texnika vositalaridan foydalanish noqulay yoki mumkin boʻlmagan hollarda G. qoʻl keladi. Suyu klikni (asosan, suvni) yuqoriga koʻtarish uchun atmosfera havosidan foydalaniladigan koʻtargichlar ham bor. Ular erlift yoki mamut-nasoslar deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli (maʼnolari)

**Gazli**:

* Gazli — Buxoro viloyati Romitan tumaniyalgk shahar (1977 y.)
* Gazli (magistral) - CHIMKENT GAZ QUVURI — gaz magistrali
* Gazli gaz-neft koni — 1956-yilda ochilgan kon
Gazli—Chimkent gaz quvuri

**Gazli** - CHIMKENT GAZ QUVURI — gaz magistrali. Janubiy Qozogʻistonni Buxoro (Gazli gaz-neft koni) tabiiy gazi bilan taʼminlash uchun qurilgan. G.— Ch.g.q. 1987 yilda ishga tushirilgan. Umumiy uz. 621 km (shu jumladan Oʻzbekiston hududida 312 km). Bu gaz yoʻlida 1220 mm li quvurlar yotqizilgan boʻlib, kompressor st-yalari qurilgan. Loyiha quvvati boʻyicha yiliga 8 mlrd. m3 gaz yetkazib beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazni quritish

**Gazni quritish** - gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi.Absorbsiya usullari gazlardagi suv bugʻlarini suyuq moddalarga yuttirishga asoslangan. Bu usulda kuritiladigan gaz avval sovitiladi, keyin absorbsion apparatning pastki qismiga kiritiladi. Apparatning yuqori qismidan gaz yunalishiga qarama-qarshi absorbent eritmasi (maye, dietilenglikol) beriladi. Absorbent sifatida kalsiy xlorid (35—40%), glitserin (85%), dietilenglikol (85—97%), uchetilenglikol, sulfat kislota (94—96%) va b. moddalarning eritmalari ishlatiladi. Gaz tarkibidagi namlik absorbentga oʻtadi. Bunday usulda quritilgan gaz tarkibida kupi bilan 0,2 g/m3 nam qoladi. Adsorbsiya usullari qoʻllanilganda gazlardan nam qattiq moddalar — adsorbentlarga yutiladi. Adsorbent sifatida qattiq holdagi CaCI2, NaOH, KON, MgO, P2O5, boksitlar, silikagel, alyumogel va b. ishlatiladi. Bu moddalar oʻz ogʻirligiga nisbatan 2% dan 10% gacha namni yuta oladi. Adsorbentlar gazlarni absorbentlarga nisbatan yaxshiroq quritadi. Fizik usullar nam gazni issiqdik almashish apparatlarida suv yoki boshqa issiqlik yutuvchi suyuqpiklar bilan sovitish, gazni siqishdan soʻng sovitish va siqilgan gazni birdaniga kengaytirishga asoslanadi. Gazlarni oʻta quritish uchun odatda, ikki pogʻonali sxema tatbiq etiladi. Bunda nam gaz dastlab absorbsion va soʻngra adsorbsion qurilmalarda quritiladi. G.qdan maqsad koʻp komponentli gazlarni fraksiyalarga ajratish, yonuvchi gazlarni quvurlar orqali joʻnatish va b. Sanoat uchun G.q.ning ahamiyati katta.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazoyl

**Gazoyl** (gaz va ing. oil — moy) — solyar moyi; molekulasida asosan 12 dan 35 tagacha uglerod atomi boʻlgan uglevodorodlar va tarkibida oltingugurt, azot va kislorod boʻlgan qoʻshimchalardan iborat aralashma. Mol.m. 150—500, qaynash temperaturasi 200—500°. Neftni qayta ishlash jarayonida kerosin va yengil sanoat moylari oraligʻida ajralib chiqadi. G. asosan dizel yoqilgʻisi, katalitik kreking uchun xom ashyo va surkov moylari sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli indikator

**Gazli indikator** (gaz va lot. indico — koʻrsataman, aniqdayman) — axborotlarni koʻrinadigan holga keltirib beradigan gaz toʻldirilgan nazorat asbobi. Unda asosan biqsima razryadnit katod sohasi nurlanishidan foydalaniladi. U katta (yuzlarcha va minglarcha nit) yorqinlik hosil qiladi. G. i.ning signalli, belgili, chiziqli, matritsali xillari bor. Signalli G. i. — neon indikator lampalari va kichik sath kuchlanish indikatorlari; bularda axborot nuqtalar yoki kichik yorugʻ sohalar tarzida koʻrinadi. Belgili G. i.da axborot yorugʻ elektrodlar hosil qiladigan belgilar tarzida koʻrinadi. Chiziqli G. i. — analog va diskret indikatorlar; bularda axborot yorugʻ ustuncha yoki nuqta tarzida koʻrinadi. Matritsali G. i.da axborot yassi ekranda nurlanib turadigan nuqtalar majmui tarzida koʻrinadi. G. i. texnika va turmushda, ilmiy tadqiqot ishlarida, avariya vaziyatlarining oddini olishda keng qoʻllanadi (yana qarang Indikator). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazolin

**Gazolin** (gaz va lot. oleum — moy) — tabiiy neftni haydash yoki sanoat gazlarini ajratish usuli bilan olinadigan suyuq holatdagi toʻyingan uglevodorodlar (asosan butan, pentan va geksanlar) aralashmasi. Karbyurator dvigatellari uchun yoqilgʻi (gaz, benzin), smola, yogʻlar va efir moylari uchun erituvchi (petroley efiri) sifatida qoʻllanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazotron

**Gazotron** — anod va katod elektrodlaridan iborat boʻlgan eng oddiy ion asbob. Ichiga argon yoki simob bugʻlari toʻddirilgan shisha ballon. Agar G. elektrodlariga yetarli qiymatdagi anod kuchlanishi berilsa, termoion emissiya natijasida katod sirtidan elektronlar ajralib, elektr maydon taʼsirida musbat zaryadlangan anod tomon harakatlanadi. Bunda elektronlar gaz atomlari bilan toʻqnashib, ularni elektron va musbat ionlarga ajratadi. Natijada ionlashgan gazning turli rangdagi plazma holati yuzaga kelib, uning elektr oʻtkazuvchanligi keskin koʻtariladi va elektr razryadi (tok oʻtishi) sodir boʻladi. Shu sababli, ishlash tamoyili elektr razryadi hodisasiga asoslangan G.lar elektron asboblarga nisbatan katta tok, yuqori f.i.k.ga va katta kuchaytirish koeffitsiyentiga ega boʻladi. G.dan asosan oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantiradigan toʻgʻrilagich sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazoturbovoz

**Gazoturbovoz** — gaz turbinali dvigatel, elektr generator va tortuvchi elektr dvigatel oʻrnatilgan lokomotiv. Gaz turbinali dvigatel tarkibidagi erkin porshenli gaz generatori gaz turbinasini zarur parametrli ish jismi bilan taʼminlaydi; u porshenlari erkin harakatlanadigan ichki yonuv dvigateli va porshenli kompressornom iborat. Koʻpchilik G.lar elektr uzatuvchi ochiq siklli, bir valli, gaz turbinali qurilmaga ega. Bunda gazoturbovozkuch qurilmasi turbina vali bilan reduktor orqali bogʻlangan gaz turbinasi, kompressor, oʻzgarmas tok generatori va tortuvchi elektr dvigatelidan iborat. Bulardan tashqari G.da uni yurgizib yuborish uchun moʻljallangan dizel qurilmasi ham boʻladi. Qurilmaning asosiy vazifasi — generatorning aylanish tezligini kompressor bilan yonish kamerasiga havo bera boshlashdagi aylanish tezligiga yetkazish. G.ning gaz turbinali qurilmasi ogʻir suyuq yoqilgʻida yoki gazda ishlaydi. Quvvati shunga moyi teplovozlarga nisbatan G.ning yengilroq, ixcham, suvga ehtiyojsiz, oddiy. Kamchiligi — f.i.k. kam.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazpana

**Gazpana** — aholini zaharli gazlar va radioaktiv moddalar taʼsiridan saqlash uchun moʻljallangan maxsus bino yoki inshoot. 1- va Ikkinchi jahon urushi davrida faqat gazdan saqlanishga moʻljallangan. Yadro quroli paydo boʻlgach, havoni zaharlaydigan gazdan boshqa zaharli moddalar ham koʻpaydi. Aholi, uy hayvonlari va parrandalarni shu moddalardan muhofaza qilish uchun maxsus G.lar qurishga ehtiyoj paydo boʻldi. Aholini zaharli moddalar taʼsiridan uzoqroq saqlab turish uchun G. germetiklanishi (havo kirmaydigan qilinishi) va ichida toza havo yetarli boʻlishi shart. G.ni germetiklash uchun devorlari va tomlari monolit yoki maxsus konstruksiyalardan quriladi, eshiklari zich qilib yasaladi. G. havosini almashtirib turish uchun filtrlaydigan shamollatish moslamasi qoʻyiladi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazchup

**Gazchup** — 1) suvoqchilik asbobi. Toʻrt yoki uch qirrali qilib va yuzini silliklab yogʻochdan yasaladi. Uzunligi 70 sm dan 2 m gacha boʻladi. G.ning eshik, darcha, mehrob yonlarini suvaydigan vassa G, devorning burchak, pax, bozilarini chiqarib tekislaydigan pax G. va devorni silliklaydigan mola G. kabi xillari bor; 2) uzunlikni oʻlchashda ishlatiladigan qad. oʻlchash quroli; uzunligi bir gazga teng (qarang Gaz). Baʼzan choʻpgaz deb ham yuritiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz-elektr payvand

**Gaz-elektr payvand** - elektr payvand turi. Bu usulda metallar argon, geliy, vodorod, azot, karbonat angidrid gazlari va suv bugʻlari ishtirokida elektrodlar bilan payvandlanadi. Bular (gazlar va suv bugʻlari) payvand choklarni atmosferadagi kislorod va azot taʼsiridan asraydi. G.-e.p. eriydigan yoki erimaydigan elektrodlar yordamida bajariladi. Sifatli poʻlatlar va rangli metallar shu usulda payvandlanadi (yana qarang Payvandlash).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaiti (maʼnolari)

**Gaiti**:

* Gaiti (Gaiti Respublikasi) poytaxti — Port-u-Prins shahri.
* Gaiti (orol), Aiti — Vest-Indiyayaati Katta Antil o.
Gaiti (orol)

**Gaiti**, Aiti – Vest-Indiyayaati Katta Antil orollari guruhidagi orol. Shimolida Atlantika okeani, janubida Karib dengizi bilan chegaradosh. Kuba orolidan Shamolli boʻgʻoz, Puerto-Riko orolidan Mona boʻgʻozi orqali ajralib turadi. Maydoni yon atrofdagi mayda orollar bilan birga 77,2 ming km. Aholisi 14,5 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari), asosan negr va mulatlar. Gaiti vulkanik va mezokaynozoyning choʻkindi jinslaridan tashkil topgan. Relyef shakllarida togʻ tizmalari tektonik botiklar bilan almashinib turadi. Iqlimi tropik passat iqlim. Tekisliklarda oʻrtacha oylik temperatura 23-29°, yon bagʻirlarda yillik yogʻin 2000&nbsp;mm, ichki vodiylarda esa 1300&nbsp;mm, kuzda tez-tez dovullar boʻlib turadi. Orolni gʻarbdan sharqqa toʻrtta togʻ tizmasi kesib oʻtgan. Markaziy Kordilyera togʻlaridagi Duarte choʻqqisi (3175 m) Vest-Indiyaning eng baland nuqtasidir. Aholi asosan tekisliklarda yashaydi. Qazilmalardan boksit, oltin bor. Gaitida zilzila boʻlib turadi. Shimoli-sharqi va janubda doim yashil tropik oʻrmonlar, togʻ orasidagi tekisliklarda savanna va kserofit oʻsimlikli siyrak oʻrmonlar bor. Orolni 1492-yilda X. Kolumb kashf etgan va uni Espanola deb atagan. Gaitida Gaiti va Dominikana Respublikasi joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaitilar

**Gaitilar** — xalq, Gaitining asosiy aholisi (6,6 mln. kishi). Shuningdek Dominikana Respublikasi, AQSH, Kuba, Bagama o.larida ham yashaydilar. Umumiy soni 7,2 mln. kishi (1992). Kreollashgan fransuz tilida soʻzlashadilar (gaiti kreol tili). Dindorlari — katoliklar, shuningdek sinkretik "suv"ga sigʻinuvchilar ham bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz-pressli payvand

**Gaz-pressli payvand** - metall sterjenlar, quvurlar, shakldor detallar, temir yoʻl relslari va b.ni gaz alangasida qizdirib uchma-uch biriktirish. Bunda detallarning biriktiriladigan joylari (choklari) payvandlash gorelkasidan chiqadigan gaz alangasida yumshaguncha qizdiriladi va qisiladi (presslanadi). Choklarni qizdirish atsetilen-kislorod alangasida, qisish gidravlik qurilmada amalga oshiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazsizlantiruvchi moddalar

GAZSIZLANTIRUVCHI (DEGAZATSIYALOVCHI) MODDALAR — zaharlovchi moddalarni kimyoviy usudda zararsizlantirish uchun qoʻllaniladigan moddalar. G.m. zaharlovchi moddalar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, ularning taʼsirini kamaytiradi yoki butunlay yoʻqotadi. G.m. sifatida geksaxlormelamin (C3N6C16), dixloramin (C6H5SO2NC12 yoki CH3C6H4SO2NC12), xloramin (C6H5SO2NNaCl), kaliy permanganat (KMp4O4), vodorod peroksid (N2O2), ammiak suvi, kaustik soda, kalsinatsiyalangan soda, xlorli ohak kabi kimyoviy birikmalar ishlatiladi. Zaharlovchi moddalar va bakteriyalar bilan zararlangan suvni tozalash uchun Sa(SYU)2 ni qoʻllash mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gay (huquqshunos)

**Gay** (Gaius) (?—?)— 2-asr Sabin maktabiga mansub Rim huquqshunosi. Imperator mutlaq hokimiyati hamda cheklanmagan xususiy mulkchilik tarafdori boʻlgan. Rim xususiy huquqiga oid darslik ("Institutsiya") muallifi. G. darsligidan ayrim garb mamlakatlari qonunchiligida (mas, Fransiya fuqarolik kodeksi, 1804) foydalanilgan (yana qarang Rim huquqi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daniel Carleton Gajdusek

**Daniel Carleton Gajdusek** (9-sentyabr 1923 – 12-dekabr 2009) — Amerika vrachi, virusologi va epidemiologi. Odamda viruslar qoʻzgʻatib asta-sekin kechadigan kasalliklar (yashirin davri bir necha yil davom etadigan va asosan markaziy nerv sistemasiga zarar yetkazadigan kasalliklar)ni aniqdagan; bu kasalliklarning sabablari, kelib chiqish mexanizmlari va xususiyatlari, kechishi ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureata (1976; B. Blamberg bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Gaymanov mozorqoʻrgʻoni

**Gaymanov mozorqoʻrgʻoni** - qad. mozorqoʻrgʻon (mil. av. 4-asr). Ukrainadagi Zaporojye viloyatining Vasilyev tumanidagi Balki qishlogʻi yaqinida joylashgan. Qoʻrgʻon atrofi tosh terib (toshgʻov) ihotalangan. 1969—70 yillarda tekshirilgan. G.m.dan skiflarning "hayvon uslubi"da ishlangan 250 san ziyod oltin bezaklari, shuningdek qurolyarogʻ, sopol idishlar, koʻplab roʻzgʻor buyumlari topilgan. Skif jangchilarining boʻrtma tasviri tushirilgan kumush zarhal idish ayniqsa diqqatga sazovor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gayduklar

**Gayduklar** (hayduklar) (vengercha hajduk — piyodalar) — 1) jan. slavyan xalqdari, moldavanlar va b.ning 15— 19-asrlarda usmonli turk istilochilariga qarshi qurolli kurashi katnashchilari. 1877—78 yillardagi rus-turk urushi davrida G. rus qoʻshinlari bilan birga Bolgariyani ozod qilishda qatnashganlar; 2) 18—19-asrlarda Vengriya va Polshadagi yirik magnatlar va pomeshchiklar xizmatida boʻlgan yengil kurollangan jangchilar; 3) Rossiyada Petr I zamonida boylarning otliq malay(qarol)lari.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gayka

**Gayka**:

1) mashina va mexanizmlarning qismlarini bir-biriga mahkamlashda ishlatiladigan detal; vint yoki boltga burab kiritiladi. Gayka ichi rezbali, sirti olti yoki toʻrt qirrali va dumaloq boʻladi. Tojsimon va quloqli Gaykalar ham bor. Gaykaning oʻlchamlari, odatda, standartlardan olinadi, lekin balandligi 0,8 d dan kichik boʻlmasligi kerak (d — bolt yoki vintdagi rezbali qismning tashqi diametri). Gayka poʻlat, rangli metall va polimerlardan tayyorlanadi. Avval tokarlik stanoklarida dumaloq yoki qirrali material qirqib olinadi, soʻngra tegishli stanoklarda unga rezba ochiladi; 

2) vintli mexanizmlarda vintning aylanma harakatini boshqa detal va uzellarning ilgarilama harakatiga aylantirib beradigan detal. Mas, domkratda shunday Gayka bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaymor boʻshligʻi

**Gaymor boʻshligʻi** - burunning qoʻshimcha boʻshligʻi; yuqori jagʻ suyagining tanasida joylashgan. Ingliz anatomi N. Gaymor aniqlagan (1651). Hozir bu boʻshliq tepa jagʻ kovagi nomi bilan ataladi. Gaymor boʻshligʻi turli shakl va hajmda boʻlib, tepadan yonoq suyagi, tashqaridan tepa jagʻ suyak tanasining yuz plastinkasi, pastdan qattiq (suyak) tanglay bilan chegaralangan. Ichki qismida joylashgan turli shakldagi teshik burun boʻshligʻiga ochiladi. Gaymor boʻshligʻining devorlari qon tomirlarga boy shilliq qavat bilan qoplangan boʻlib, burun boʻshligʻiga kirgan havoni ilitib, namlab, chang tozalashda qatnashadi. Chaqaloq va yosh bolalarda aymor boʻshligʻi va uning shilliq qavati unchalik rivojlanmagan, hajmi kichik boʻlgani uchun sovuq havoda tez shamollab, yalligʻlanishi mumkin (qarang Gaymorit).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galaktik yil

**Galaktik yil** — Quyosh va unga yaqin yulduzlarning birga Galaktika oʻzagi atrofida toʻla bir marta aylanib chiqishiga ketadigan vaqg. taxminan 230 mln. yilga teng.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaymorit

**Gaymorit** — yuqori jagʻ suyagi boʻshligʻi (qarang: Gaymor boʻshligʻi) shilliq qavatining yalligʻlanishi. Kechishiga koʻra oʻtkir, oʻrtacha oʻtkir va surunkali xillari farq qilinadi. Shamollash, gripp, tumov va b. infeksion kasalliklar, shuningdek burun boʻshligʻi va chirigan tishdan yalligʻlanish jarayonlarining Gaymor boʻshligʻiga tarqalishi, baʼzan yuqori jagʻ suyagining shikastlanishi sabab boʻladi. Oʻtkir gaymoritni vaqtida davolamaslik yoki chala davolash, baʼzan allergiya oqibatida surunkali gaymorit roʻy berishi mumkin. Gaymoritda bemorning darmoni quriydi, eti uvishadi, yonoqlari shishadi, harorati koʻtariladi, yuqori jagʻi va boshi ogʻriydi, boshini burganda ogʻriq zoʻrayib, burni bitadi; koʻpincha burunning bir tomonidan yiring (yiringli gaymorit) yoki shilimshiq (katar a l gaymorit) oqadi, burundan nafas olish qiyinlashadi. Yarim oʻtkir va surunkali gaymoritda kasallik alomatlari birmuncha sust namoyon boʻladi. Surunkali gaymorit baʼzan yashirin kechib, sepsis, meningit, bosh miya abssessi va b. jiddiy asoratlar avj olishi mumkin. Gaymoritning oldini olish uchun organizmni chiniqtirish, sport bilan shugʻullanish, sof havo va suv muolajalaridan bahramand boʻlish, shuningdek tumov, tish chirishi va b. kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish kerak. Oʻtkir gaymoritda turli dori-darmonlar buyuriladi, surunkalida koʻpincha jarrohlik usuli qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galaktik toj

**Galaktik toj** — Galaktika atrofini oʻrab turuvchi koʻrinmas yulduzlar va qora materiyadan iborat qobiq. Dastlabki kosmik nurlarni tekshirib olingan maʼlumotlarga qaraganda yulduzlarda baʼzi elementlar, ayniqsa, litiy, berilliy va bor koʻp. Bu elementlar yadro reaksiyasi natijasida yulduzlarda qisqa muddatda "yonib" tamom boʻladi. Kosmik nurlar tarkibida kalsiy, temir, nikel kabi ogʻir elementlar ularning kosmosdagi oʻrtacha miqdoridan bir necha oʻn baravar ortiq. Litiy, berilliy va borning koʻp boʻlishiga sabab, ogʻir yadrolar (asosan, proton va alfa zarralar)ning yulduzlararo gaz bilan toʻqnashuvidir. Oʻta yangi yulduzlarning chaqnashidan hosil boʻladigan kosmik nurlar va elektronlar Galaktikaning 10-6— 10"5 e kuchlanishdagi magnit maydoni kuch chiziqlari yoʻnalishida harakat qiladi va Yerga yetib kelguncha Galaktika atrofida milliard yillar aylanib yuradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galaktik tumanlik

**Galaktik tumanliklar** - Galaktika tarkibiga kiradigan gaz, chang yoki gaz-chang bulutlari. Shakliga qarab, diffuz, planetar, oʻta yangi yulduzlarning portlashi qoddiqlari va boshqa xillarga boʻlinadi. Diffuz tumanliklar Galaktika umumiy gazchang qatlamining bir qismi. Emission, nurlanuvchi (nur qaytaruvchi) va qora (xira) Galaktik tumanlik farq qilinadi. Emission Galaktik tumanlik bir yoki bir necha qoʻshni qaynoq yulduzlarning ultrabinafsha nurlanishi (lyuminessensiya) taʼsirida porlab koʻrinadi. Bundam Galaktik tumanlik temperaturasi 800 K, zichligi 10"23—10-21 g/sm3, massasi — birdan bir necha oʻn Quyosh massasi (Ms)ra teng. Nurlanuvchi Galaktik tumanlikning nurlanishi qaynoqligi pastroq qoʻshni yulduzlarning yorugʻlik sochishi bilan bogʻliq. Qora (xira) Galaktik tumanlik Somon yoʻli yoki nurlanuvchi Galaktik tumanlik fonida koʻrinadi. Qora tumanlik bilan nurlanuvchi tumanlik orasidagi farq shuki, qora tumanlik yaqinida yoritilgan yulduzlar boʻlmaydi. Qora tumanlik temperaturasi 5—50 K, zichligi 102—104&nbsp;mol/sm3, massasi — 103— 104 Mv. Baʼzan bu uch tur tumanliklar birga uchraydi. Planetar Galaktik tumanlik halqasimon yoki amorf tumanlik boʻlib, markazida oʻzak (temperaturasi 50—100 ming K boʻlgan yulduz) joylashgan. Ana shu oʻzak tumanlikning lyuminessent nurlanishiga sabab boʻladi. Ularning temperaturasi 10—20 ming K, zichligi har sm3 da mingdan oʻnlarcha ming atomgacha, massasi 0,1 Me chamasida. Bu tumanliklar va ularning oʻzaklari qizil gigantlarning evolyutsiyasi jarayenida hosil boʻladi. Oʻta yangi yulduzlarning portlashi qoldiqpari ingichka tolasimon emission tumanliklar boʻlib, oʻta yangi yulduzning portlashi natijasida vujudga keladi. Bu tumanliklar sinxrotron radionurlanish va issiqlik spektrli mayin rentgen nurlanish manbai hisoblanadi. Tumanlik ichida baʼzan pulsar, yaʼni portlagan yulduz qoldigʻi kuzatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galaktikadan tashqari astronomiya

**Galaktikadan tashqari astronomiya** — astronomiya boʻlimi; Galaktikamizdan tashqarida boʻlgan Koinotning barcha jismlari (boshqa galaktikalar, ular toʻdalari, kvazarlar va b.) ni oʻrganadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galaktoza

**Galaktoza** (serebroza), C6H12O6 — oddiy uglevod, monosaharid; mol. m. 180,16.4-uglerod atomidagi vodorod (H) va gidroksil (OH) guruxlarining molekulada fazoviy joylashuvi bilan glyukozaan farq qiladi. Sut qandi (laktoza)ning tarkibiga kiradi. G. tabiatda keng tarqalgan, erkin holda hamda diva trisaharid holida uchraydi (yana q. Shakar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galaktik koordinatalar

**Galaktik koordinatalar** - osmon gumbazida galaktik uzunlik / va galaktik kenglik b dan iborat koordinatalar tizimi. Somon yoʻli oʻrtasidan ekvator bilan t=62° burchak tashkil qilib oʻtuvchi tekislikka nisbatan yoritqichlarning vaziyatini bildiradi. Tekislik osmon gumbazi bilan kesishib, galaktik akvatorii hosil qiladi. Chiqish tugunining toʻgʻri chiqishi 280°; Galaktika qutbining ekvatorial koordinatalari A=12h49m, .D=+27,4; / — chiqish tugunidan soat mili harakatiga teskari yoʻnalishda hisoblanadigan hamda yoritqich va Galaktika qutbidan oʻtuvchi katta doiragacha boʻlgan masofa,  — yoritqichning galaktik ekvatordan balandligi. G.k.ning son qiymatlari kuzatish davriga bogʻliq emas. G.k. yulduzlar astronomiyasida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gal

**Gal** (gal, Gal) — SGS birliklar tizimida tezlanish birligi; G. Galiley (G. Galilei) nomi bilan ataladi. 1 gal= 1 sm/s2, shuningdek ulush birligi milligal ham qoʻllanadi (1 mgal=10"5 m/s2).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galakturon kislota

**Galakturon kislota** - bir asosli organik kislota; galaktozadat 6-uglerod atomining oksidlanishidan hosil boʻladi, oʻsimliklardagi pektin (yelim) moddalari tarkibiga kiradi; saponinlarda, baʼzi mikroblarning oʻziga xos polisaharidlarida, xantal va zigʻir urugʻlarining shilimshigʻida ham bor. Karboksilaza fermentining taʼsirida oʻsimliklarda L-arabinozaga aylanadi. Mol. m. 194,14. Kristall holda boʻlib, suvda, ishqorlarda va karbonat, bikarbonat eritmalarida yaxshi, uglevodorodlar va b. organik eritmalarda oz eriydi, metallar va organik moddalar bilan tuz hosil qiladi. G.k. koʻpgina fiziologik faol moddalar tarkibiga kiradi, uning glyukozidlari tuproq tarkibida koʻp uchraydi. Ilmiy maqsadlar uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galantamin

**Galantamin** (Galanthaminum) — boychechak va ungerniya oʻsimligining ayrim turlaridan olinadigan alkaloid. Achchiq oq poroshok. Tana va silliq muskullar tonusi pasayganda, harakatlantiruvchi va sezuvchi nervlar funksiyasi buzilganda, poliomiyelit va bolalarning serebral falajida qoʻllanadi. Galantamin gidrobromidning suvdagi eritmasi teri ostiga yuboriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galatiya

**Galatiya** — qadimda Kichik Osiyo yarim orolning markaziy qismida joylashgan mamlakat. Galatlar qabilasi nomidan olingan. Miloddan avvalgi 25 yildan Rim imperiyasi, soʻngra Vizantiya tarkibida. Mil. XI-asrda saljukiylar, XIV-asr da esa usmonli turklar tomonidan egallab olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galatlar

**Galatlar** – qadimiy kelt qabilalari. Miloddan avvalgi 278-yilda Kichik Osiyo yarim orolga bostirib kirib, miloddan avvalgi taxminan 232-yil. Kichik Osiyoning markaziy qismida oʻrnashib olganlar (qarang Galatiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galats

**Galats** — Ruminiyadagi shahar, Dunay daryosining chap sohilidagi dengiz kemalari kira oladigan port. Galats judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 307,4 ming kishi (1990). Yilnomalarda 14-asrdan tilga olingan. Xalqaro savdo markazi sifatida 16-asrdan maʼlum. Temir yoʻl, dengiz, dare, avtomobil va quvur transporta yoʻllarining muhim tuguni. Yirik metallurgiya markazi. Metallsozlik va mashinasozlik, jumladan kemasozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodlari, oziq-ovqat sanoati, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, yogʻochsozlik, qurilish materiallari va lak-boʻyoq korxonalari bor. Chetga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va yogʻoch-taxta chiqaradi. G. orqali mamlakatga temir rudasi, koks, paxta, asbob-uskuna va b. keltiriladi. G. baliq sanoati rivojlangan rayonning markazi. Oliy oʻquv yurtlari, madaniyat saroyi, muzeylar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galdan

**Galdan**, Galdan-Boshoqtuxon (1645—1697) — Oyrat xonligi hukmdori (1670-yildan) Botur Xuntoyjining oʻgʻli. Markazlashtirilgan Oyrat xonligidagi hokimiyatni mustahkamlash siyosatini yurgizgan, 1640-yil dagi Mongol — oyrat qonunlarini toʻlgʻizgan. 1672-yildan Rossiya bilan savdo va diplomatik munosabatlar olib borgan. G. 17-asrning 70—80-y.larida Sharqiy Turkistondagi xonliklarni oʻziga tobe etgan. 1688-yil Xalxa (Shim. Mongoliya) hokimlari bilan boʻlgan urushda gʻalaba qozongan. 1690-yildan Oyrat xonligini bosib olmoqchi boʻlgan Manjurlar imperatori Kansiga qarshi urush olib borgan. Kansi qoʻshinidan yengilgach, zahar ichgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galdan-cheren

**Galdan-cheren**, Galdan-Seren (?1745) — Oyrat xonligining hukmdori (1727—45). 18-asrning 30-yillarida Xalxa (Shim. Mongoliya) uchun manjurlarning Xitoydagi Sin sulolasi bilan urushlar olib bordi. G.-Ch.ning maqsadi 1691-yildan beri manjur sulolasi qoʻl ostida boʻlgan Xalxani oʻziga tobe etib mustaqil mongol davlati barpo kilish edi. Ikki tomon oʻrtasida tuzilgan sulh bitimi (1739)ga koʻra, Oltoy togʻlari har ikki davlat oʻrtasida chegara deb tan olindi. G.-Ch. 1740—45 yil l ar da hozirgi Qozogʻiston va Oʻzbekiston hududlariga bostirib kelgan, biroq Fargʻona vodiysida oʻtroq aholining qattiq qarshiligiga duch kelgach, chekinishga majbur boʻlgan. G.-Ch. Qorategin (Tojikiston) orqali oʻtib, hozirgi Afgʻonistonning shim. viloyatlarini tala-gan. Sin hukmdorlari G.-Ch. vafotidan soʻng xonliqdagi ichki nizolardan foydalanib, uning yerlariga hujum qiladilar (1755—57) va Amursana boshchiligidagi qoʻzgʻolonni bostirib (1757), Oyrat xonligini tugatadilar. G.-Ch. hukmronligi davrida dehqonchilik, hunarmandchilik (movut toʻqish, metall buyumlar ishlash), savdo-sotiq rivojlandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galdirovoʻt

**Galdirovoʻt** (yuqori oqimida Quruqgaldirovoʻt) — Jizzax viloyati Zomin tumaniyaat soy, Zominsuvning oʻng irmogʻi. Turkiston tizmasining shim.gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadi. Uzunligi 30&nbsp;km, havzasining mayd. 61,6&nbsp;km. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Suv sarfi oylar, fasllar boʻyicha kam oʻzgaradi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 66 l/sek. Baʼzan yomgʻir koʻp yogʻgan vaqtlarda toshadi va suv sarfi 5,0 m3/ sek ga yetadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galapagos orollari

**Galapagos orollari** (ispancha galapago — toshbaqa) — Tinch okeanning ekvator qismidagi bir guruh (13 ta yirik va bir qancha mayda) orollar. Jan. Amerikadan 1000&nbsp;km gʻarbda, Ekvador Respublikasi tarkibida. Eng yirik orollari: Isabela, Fernandina, San-Salvador, Santa-Krus va San-Kristobal. Mayd. 7,8 ming km. Aholisi 9,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Galapagos orollari 1935-yildan millim park deb eʼlon qilingan. Galapagos orollari vulkan otilishidan paydo boʻlgan, bal. 1707 m gacha. Iqlimi quruq, yillik oʻrtacha temperatura 23’. Galapagos orollarida tropik va sovuq mintaqa oʻsimliklari hamda hayvonlari — liana bilan mox, tropik qushlar bilan Antarktika baliqchi qush (chayka)lari, toʻtiqush bilan pingvin va tyulen yonma-yon uchraydi. Endemik turlar koʻp. Urugʻi tugab borayotgan bahaybat toshbaqa va kaltakesak bor. Maʼmuriy markazi — Bakeriso-Moreno.

## Galapagos toshbaqasi

Fayl:Gigantic Turtle on the Island of Santa Cruz in the Galapagos.JPG|Galapagos toshbaqasi
Fayl:Side angle shot of a gigantic galapagos turtle on the island of santa cruz.JPG|
Fayl:A gigantic galapagos tortuga on the island of santa cruz.JPG|
Fayl:Gigantic galapagos turtle on the island of santa cruz.JPG|
Fayl:Galápagos tortoise - Chelonoidis nigra on the Santa Cruz Island - Galapagos.jpeg|
Fayl:The Galápagos tortoise or Galápagos giant tortoise (Chelonoidis nigra) - Santa Cruz Island.jpeg|



## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galaosiyo

**Galaosiyo** — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatidagi shahar, Buxoro tumani markazi. Viloyat markazidan 9&nbsp;km, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Kogondan 21&nbsp;km. Aholisi 17,306 kishi (2012) (12,6 ming kishi,2001). Galaosiyoda paxta tozalash zavodi, paxta punkti, qishloq xoʻjaligi mashinalarini taʼmirlash ustaxonasi, maishiy xizmat koʻrsatish kombinati, sut-yogʻ, non zavodlari bor. Qishloq xoʻjaligi kasbhunar kolleji (450 oʻrinli), oʻrta maktab, kutubxona, madaniyat saroyi, tugʻruqxona, poliklinika va tuman kasalxonasi mavjud.

## Manbalar
Galen preparatlari

**Galen preparatlari** (Praeparata galenica, s, Galenica)— oʻsimliklar (ildizi, bargi, guli, poʻstlogʻi va b.), minerallar va hayvonlar xom ashyosini qayta ishlab olinadigan dorilar. Kds. Rim vrachi Klavdiy Galen nomi bilan yuritiladi. Fakat Galen davrida emas, balki hozir ham turli farmatsevtik usullar bilan tayyorlangan har xil dorilar galen preparatlari deb ataladi. Koʻpchilik G.p. xom ashyodan, uni suv, spirt, efir yoki spirt bilan suv, efir bilan spirt aralashmalari vositasida ekstraksiya qilib olinadi. Boshqalari esa, odatda, biror dorivor moddaning suv, spirt yoki yogʻdagi eritmasidan iboratdir. Galen preparatlarining asosiy guruxlari: ekstraktlar, nastoykalar, xushboʻy suv va spirtlar, sharbatlar, eritmalar, sovunli spirtlar, sovunkrezolli preparatlar va hokazo. Zamonaviy shifobaxsh preparatlar (pepsin, tireoidin, aloy, kora smorodina ekstraktlari, allilsat va b.) galen preparatlari sirasiga kiradi.

Neogalen (novogalen) preparatlari oʻsymlik xom ashyosidan tayyorla-nib, ballast moddalardan mumkin qadar tozalangan va biologik jihatdan standartlantan alohida galen preparatlari dir. Bularni inʼyeksiya (mas, teri osti ga yuborish) uchun ishlatsa boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galereya

**Galereya** (frans. qalerie) — 1) peshayvon, bostirma; binolarda yon devorlaridan biri oʻrniga ustunlar oʻrnatilgan usti yopiq, uzun, ensiz ayvonli qurilma; uzun balkon; 2) yon devorlarining biri oynavand qilib qurilgan uzun zal; 3) oʻrta asrlarda saroy va uylarning rayem va haykallari bilan bezatilgan yoʻlaklari; 4) tomosha zalining yuqorigi yarusi (oʻrindiqlari); 5) koʻpgina badiiy muzeylarning nomi (mas, Tretyakov G.si; Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining "Istiqpol" G.si, 2000).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galereyali uy

**Galereyali uy** — koʻp qavatli turar joy binolarining old devorlari urniga qurilgan bir tomoni ochiq galereya (peshayvon)li bino, xonalarga asosan bir tomon (peshayvon)dan kirilgan, zinapoya va lift bilan oʻzaro bogʻlangan. G. u.dagi peshayvon toʻsigʻida rangli, turli shakldagi panjara (quyosh nurini toʻsadigan qurilma)lardan foydalanilib, binoning meʼmoriy shakli boyitilgan (Buxorodagi Ipakchilik fabrikasining ishchilar yotoqxonasi, 1948; meʼmor M. Bulatov, Navoiydagi koʻp qavatli G. u., 1965; meʼmor I. Orlov va b.).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galetli batareya

**Galetli batareya** — elektr toki batareyalarining bir turi; yassi qatlamqatlam tuzilishli "quruq" galvanik elementlar — "galetlar"ni ketma-ket ulab yasaladi. Galetlardan foydalanish natijasida batareyalarning ish hajmidan samaraliroq foydalaniladi, koʻrsatkichlari yaxshilanadi. G. b.ning ulchamlari va e. yu. k. miqdori galetlarning soniga va oʻlchamlariga bogʻliq boʻladi. G. b.dan aloqa apparatlarida, geofizika asboblari va b.da mustaqil elektr energiyasi manbai hamda anod batareyasi sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galilei nisbiylik prinsipi

**Galilei nisbiylik prinsipi** — Nyutonning klassik mexanikasida barcha inersial sanoq tizimlarining fizikaviy teng huquqlilik prinsipi. Bu holat mexanika qonunlari birday boʻlganida namoyon boʻladi. Biror inersial sanoq tizimida oʻtkaziladigan har qanday mexanik tajribalar asosida muayyan tizim tinch holatda yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakatda ekanligini aniqlab boʻlmaydi. Bu holatni birinchi boʻlib 1636-yilda Galileo Galilei aniqlagan.

Moddiy nuqtaning harakati nisbiydir: uning holati, tezligi, trayektoriyasining shakli ushbu harakat qaysi inersial sanoq tizimi (sanoq jismi)ga nisbatan qaralishiga bogʻliq. Shuning bilan birga, klassik mexanika qonunlari barcha inersial sanoq tizimlarida birday boʻladi. Mexanik harakatning nisbiyligi va mexanika qonunlarining turli inersial sanoq tizimlarida birday boʻlishi Galilei nisbiylik prinsipi mazmunini tashkil qiladi. Matematik jihatdan Galilei nisbiylik prinsipi mexanika tenglamalarining harakatlanayotgan nuqtalar koordinatalarini (vaqtning ham inersial sanoq tizimidan boshqasiga oʻtishdagi almashtirishlarga — Galilei almashtirishlariga nisbatan invariantligini ifodalaydi (qarang: Nisbiylik nazariyasi).

Shu sababli, Galilei almashtirishlarida yuqoridagi tenglama oʻzgarmaydi. Bu tenglama Galilei nisbiylik prinsipining matematik ifodalanishidir. Galilei nisbiylik prinsipi jismlar yorugʻlik tezligi (c)ga nisbatan ancha kichik tezliklar bilan harakatlangan hol uchungina oʻrinli. „c“ bilan taqqoslanadigan tezliklarda esa Galilei almashtirishlari Lorens almashtirishlari bilan almashtirilishi lozim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galileya

**Galileya** (yun. Galilaia, qad. yahudiycha Galil — viloyat) — Shimoliy Falastindagi tarixiy viloyat. Dastlabki aholisi xurritlar va xananeylar boʻlgan. Mil. av. 13—12-asrlarda isroilliklar bosib olib, oʻrnashib olganlar. Asosiy markazlari — Sepforis, Gisxala, Tiveriada. Xristian anʼanalariga koʻra, G. Iso paygʻambarning diniy targʻiboti yuritilgan asosiy joy boʻlgan. Mil. av. 2-asr oxirida Iudeya (Yahudiya)ga qoʻshib olingan. Mil. av. 1-asr va mil. 1-asrda G.da Rim bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan yahudiy quldorlik aristokratiyasi va Rim tomonidan tayinlangan podsholar — Irod, Agrippa II va b.ga qarshi xalq qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilira Galimullina

**Ilira Xayrulovna Galimullina** (1945.16.6, Nukus shahar) - Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent davlat universitetining kimyo fakultetini tugatgan (1968). 1968-yildan Kegayli tumani, Taxiatosh shahri maktablarida kimyo oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari. 1986-yildan Taxiatosh shahridagi 1-maktab direktori. G. yosh avlodni tarbiyalashda oʻzi boshqargan pedagogik jamoa bilan rejali ish olib bormoqda, oʻquvchilarning bilim saviyasi yildan-yilga yaxshilanmoqsa. 1998/99 oʻquv yilida maktab "Oʻzbekiston geografiyasi" fani boʻyicha tajriba-sinov maydoni etib belgilandi va sinov natijalariga koʻra maktab yuqori bahoga sazovor boʻldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galen Klavdiy

**Galen Klavdiy** yoki **Claudius Galenus** (; sentyabr 129, Pergam – taxminan 216, Rim) – qadimgi rim vrachi va tabiatshunosi. Sharkda Jolinus hakim nomi bilan mashhur. Tibbiyot va falsafaga oid koʻplab asarlar muallifi. „Inson tanasining qismlari haqida“gi mumtoz asarida birinchi marta bir butun organizmni anatomikfiziologik jihatdan tasvir-lab bergan. Hay-vonlarda oʻtkazilgan viviseksiya tajribalarini tibbiyotga joriy qilgan. Galen shifobaxsh dorilar (qarang Galen preparatlari) deb ataluvchi dori-darmonlarni hayvon va oʻsimlik xom ashyolaridan tayyorlagan. Tabobat tarixida qon aylanish toʻgʻrisidagi dastlabki gʻoyalarni ilgari surgan. Odam anatomiyasi va fiziologiyasi ilmiy diagnostika, davolash va profilaktikaning asosi ekanligini koʻrsatib bergan. Galen antik tibbiyot haqidagi tasavvurlarni yagona taʼlimot tarzida umumlashtirib, XV—XVI-asrlarga qadar tabiatshunoslikning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatgan. Galen faylasuf sifatida sezgilardan tashqari aql ham bilish va haqiqat manbaidir, deb hisoblagan. Peripatetiklar taʼlimoti bilan stoiklar taʼlimotini bogʻlab olib borgan. Oʻzining nomi bilan ataluvchi sillogizmning toʻrtinchi figurasi hamda toʻrt mizoj haqidagi taʼlimoti mashhur. Uning „Falsafa tarixya“ asari olim vafotidan keyin taxminan 500-yilda tuzilgan boʻlib, u tibbiyot talabalari uchun darslik hisoblangan. Galen taʼlimoti cherkov tomonidan qonunlashtirilgan va u tibbiyotda koʻp asrlar mobaynida hukm surgan.

## Yana qarang

* Galen preparatlari

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galenit

**Galenit** ( – qoʻrgʻoshin rudasi), qoʻrgʻoshin yaltirogʻi – sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi PbS. Galenit 86,6% qoʻrgʻoshin va 13,4% oltingugurtdan iborat. Tarkibida koʻpincha Se, Ag, Bi, Sb, Sn, Zn, Fe, Cd va boshqa qoʻshimchalari boʻladi. Kub singoniyali. Kristallari murakkab kub shaklida. Druza va skelet, oqma kollomorf massa, kamroq kub va oktaedr kristallari koʻrinishida uchraydi. Rangi qoʻrgʻoshinsimon kulrang, metallsimon yaltiraydi. Qattiqligi 2-3. Sof ogʻirligi 7,4-7,6. Galenit oʻrta va past temperaturali gidrotermal konlarda sfalerit, xalkopirit, arsenopirit, pirit, pirrotin va boshqa bilan birga uchraydi. Nuraganda galenitning yuzasi oksidlanib serussit yoki anglezit mineraliga aylanadi. RFda (Oltoy, Shimoliy Kavkaz, Sharqiy Sibir, Primorye), Qozogʻiston, AQSH, Kanada, Avstraliyada hamda, Afrika qitʼasida yirik konlari bor. Oʻzbekistonda Nurota, ChatqolQurama togʻlari va boshqa joylarda konlari maʼlum. Asosan qoʻrgʻoshindan olinadigan ruda. Tibbiyotda va boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil