Nemis adabiyoti

**Nemis adabiyoti** (*[[nemis tili|nemischa]]: Deutschsprachige Literatur*) – nemis tilida yozilgan adabiy asarlarni oʻz ichiga oladi. Bunga Germaniya, Avstriya, Shveysariya va Belgiyaning nemiszabon hududlari, Lixtenshteyn, Lyuksemburg, Italiyaning Janubiy Tirol viloyatida yaratilgan adabiyotlar hamda qisman nemis diasporasi vakillari tomonidan yozilgan asarlar kiradi. Zamonaviy davr nemis adabiyoti asosan adabiy nemis tilida yaratiladi, biroq ayrim adabiy oqimlarga mahalliy lahjalar maʼlum darajada taʼsir koʻrsatgan (masalan, aleman lahjasi).

Oʻrta asr nemis adabiyoti Germaniyada yaratilgan boʻlib, u Karolinglar sulolasi davridan boshlanadi. Nemis adabiy oʻrta asrlarining yakunlanishi uchun turli sanalar keltirilgan, bunda Reformatsiya (1517) soʻnggi chegaraviy nuqta hisoblanadi. Qadimgi yuqori nemis lahjalari yoki standart nemis tili davri taxminan XI asr oʻrtalarigacha davom etgan; bu davrning eng mashhur asarlari *[[Hildebrandslied]]* va *[[Heliand]]* nomli qahramonlik dostonidir. Oʻrta asrlardagi standart nemis tili XII asrdan boshlanadi; bu davrning muhim asarlari *[[Heinrich Wittenwiler|Der Ring]]* (taxminan 1410-yil) hamda Oswald von Wolkenstein va Johannes von Tepl sheʼrlaridir. Barokko davri (1600–1720-yillar) nemis adabiyotining eng sermahsul davrlaridan biri boʻlgan. Nemis tilidagi zamonaviy adabiyot Maʼrifatparvarlik davri mualliflari (masalan, Herder) asarlari bilan boshlanadi. 1750–1770-yillardagi Hissiylik harakati Goethening *[[Yosh Verterning iztiroblari]]* (1774) bestselleri bilan yakunlandi. Boʻron va tugʻyon hamda Veymar klassitsizmi yoʻnalishlariga Johann Wolfgang von Goethe va Friedrich Schiller boshchilik qilgan. Nemis romantizmi XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida yetakchi adabiy oqim boʻlgan.

Biedermeier atamasi 1815-yil (Vena kongressi) va Napoleon urushlarining tugashi hamda 1848-yildagi Yevropa inqiloblari oraligʻidagi davrga xos adabiyot, musiqa, tasviriy sanʼat va interyerni ifodalaydi. Natsistlar hukmronligi davrida ayrim mualliflar muhojirlikka ketishga (*Exilliteratur*) majbur boʻlishgan, boshqalari esa senzuraga boʻysunishgan („ichki emigratsiya“, *Innere Emigration*). Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti nemis tilidagi mualliflarga oʻn toʻrt marta (2025-yilgacha) berilgan boʻlib, bu koʻrsatkich faqat fransuz tili (16 laureat) va ingliz tili (32 laureat) vakillaridan keyingi uchinchi oʻrinda turadi. Ushbu mukofot sovrindorlari orasida Thomas Mann, Hermann Hesse, Günter Grass va Peter Handke kabi yozuvchilar bor.

## Davrlashtirish

Davrlashtirish aniq fan boʻlmasa-da, quyidagi roʻyxatda nemis adabiyotini muhokama qilishda odatda qoʻllaniladigan yoʻnalishlar yoki vaqt davrlari keltirilgan. Shuni taʼkidlash lozimki, oʻrta asrlar nemis adabiyoti davrlari ikki-uch asrni, ilk zamonaviy nemis adabiyoti davrlari bir asrni, zamonaviy nemis adabiyoti davrlarining har biri esa oʻn-yigirma yilni qamrab oladi. Hozirgi kunga qanchalik yaqinlashsak, davrlashtirish shunchalik koʻp bahslarga sabab boʻlmoqda.

* Oʻrta asr nemis adabiyoti
** Qadimgi standart nemis adabiyoti (750–1050-yillar)
** Oʻrta asrlar standart nemis adabiyoti (1050–1350-yillar)
** Soʻnggi oʻrta asrlar / Uygʻonish davri (1350–1500-yillar)
* Ilk zamonaviy nemis adabiyoti
** Gumanizm va Protestant reformatsiyasi (1500–1650-yillar)
** Barokko davri (1600–1720-yillar)
** Maʼrifatparvarlik davri (1680–1789-yillar)
* Zamonaviy nemis adabiyoti
** XVIII–XIX asrlar nemis adabiyoti
*** Empfindsamkeit / Sezuvchanlik davri (1750–1770-yillar)
*** Boʻron va tugʻyon davri (1760–1780-yillar)
*** Nemis klassitsizmi (1729–1832)
**** Veymar klassitsizmi (1788–1805) yoki (1788–1832), Schiller (1805) yoki Goethe (1832) vafotiga qarab
*** Nemis romantizmi (1790–1880-yillar)
*** Biedermeier davri (1815–1848)
*** Yosh Germaniya harakati (1830–1850)
*** Poetik realizm (1848–1890)
*** Naturalizm (1880–1900)
** XX asr nemis adabiyoti
*** 1900–1933-yillar
**** Fin de siècle (taxminan 1900-yil)
**** Simvolizm
**** Ekspressionizm (1910–1920)
**** Dadaizm (1914–1924)
**** Yangi voqelik (Neue Sachlichkeit)
*** XX asrning mashhur yozuvchilari
*** 1933–1945-yillar
**** Milliy sotsialistik adabiyot
**** Muhojirlik adabiyoti
*** 1945–1989-yillar
**** Mamlakatlar boʻyicha:
**** Germaniya Federativ Respublikasi
***** Germaniya Demokratik Respublikasi
***** Avstriya
***** Shveysariya
***** Boshqalar
**** Mavzu yoki guruhlar boʻyicha:
***** Urushdan keyingi adabiyot (1945–1967)
***** Trümmerliteratur
***** Guruh 47
***** Holokost adabiyoti
***** Pop adabiyoti
** Zamonaviy nemis adabiyoti (1989-yildan hozirga qadar)

## XVIII asr
### Ma’rifatchilik

## Nemis ayollar adabiyoti

File:Roswitha of Gandersheim.jpg|Hrotsvitha
File:Hildegard von Bingen.jpg|Hildegard of Bingen
File:Ausstellung 'Der Zeit voraus - Drei Frauen auf eigenen Wegen' - Stadtmuseum Rapperswil - Marianne Ehrmann-Brentano 'Kleine Fragmente für Denkerinnen', Isny 1789, Porträt M.E. 2015-09-05 16-19-24 -crop-.JPG|Marianne Ehrmann
File:Caroline von Wolzogen.jpg|Caroline von Wolzogen
File:Droste-Hülshoff 2.jpg|Annette von Droste-Hülshoff
File:G-63-11113 Postkarte-Portraetfotografie-E-Hennings-ONLINE.jpg|Emmy Hennings
File:Nelly Sachs 1966.jpg|Nelly Sachs
File:Anne Frank passport photo, May 1942 (cropped).jpg|Anne Frank
File:Lesung "Atemschaukel", Potsdam, Juli 2010.jpg|Herta Müller
File:Cornelia Funke, Frankfurter Buchmesse 2023.jpg|Cornelia Funke


## Nobel mukofoti laureatlari

*1902 Theodor Mommsen
*1908 Rudolf Christoph Eucken
*1910 Paul Heyse
*1912 Gerhart Hauptmann
*1919 Carl Spitteler (shveysar)
*1929 Thomas Mann
*1946 Hermann Hesse
*1966 Nelly Sachs
*1972 Heinrich Böll
*1981 Elias Canetti (bolgar, keyin britan)
*1999 Günter Grass
*2004 Elfriede Jelinek (avstriyalik)
*2009 Herta Müller (tug‘ilganda ruminiyalik, keyinchalik G‘arbiy Germaniyada naturalizatsiya qilingan)
*2019 Peter Handke (avstriyalik)

## Manbalar

## Adabiyotlar

### Ingliz tili
* *The Oxford Companion to German Literature*, ed. by Mary Garland and Henry Garland, 3rd edition, Oxford University Press, 1997
* Grange, William, ed. *Historical dictionary of German literature to 1945* (2011) online
* Alexandra Merley Hill, Hester Baer eds. German Womenʼs Writing in the Twenty-first Century. United Kingdom, Camden House, 2015.
* Konzett, Matthias Piccolruaz. *Encyclopedia of German Literature*. Routledge, 2000.
* Pasley, Malcolm, ed. *Germany: A Companion to German Studies*. Methuen & Co., 1972 (2nd ed. 1982)
* 
* 
* Walshe, M. OʻC. *Medieval German Literature. A Survey*. Routledge & Kegan Paul, 1962.
* *Cambridge History of German Literature*. Watanabe-OʻKelly, Helen, ed. Cambridge and New York: Cambridge University Press, 1997.

### Nemis tili
* Bernd Lutz, Benedikt Jeßing (eds.): Metzler Lexikon Autoren: Deutschsprachige Dichter und Schriftsteller vom Mittelalter bis zur Gegenwart, Stuttgart und Weimar: 4., aktualisierte und erweiterte Auflage 2010
* Theo Breuer, Aus dem Hinterland. Lyrik nach 2000, Sistig/Eifel : Edition YE, 2005, 
* Theo Breuer, Kiesel & Kastanie (ed.): Von neuen Gedichten und Geschichten, Sistig/Eifel : Edition YE, 2008, 
* Jürgen Brocan, Jan Kuhlbrodt (eds.), Umkreisungen. 25 Auskünfte zum Gedicht, Leipzig: Poetenladen Literaturverlag, 2010
* Manfred Enzensperger (ed.), Die Hölderlin-Ameisen: Vom Finden und Erfinden der Poesie, Cologne: Dumont, 2005
* Peter von Matt, Die verdächtige Pracht. Über Dichter und Gedichte, Munich [etc.] : Hanser, 1998
* Joachim Sartorius (ed.), Mimima Poetica. Für eine Poetik des zeitgenössischen Gedichts, Cologne : Kiepenheuer & Witsch, 1999

### Antologiyalar
* German poetry from 1750 to 1900, ed. by Robert M. Browning. Foreword by Michael Hamburger, New York : Continuum, 1984, 281 pp. (German Library), 
* Twentieth-Century German Poetry: An Anthology, edited by Michael Hofmann, New York: Farrar, Straus, and Giroux, 2008 (Paperback Edition), 544 pp., 
* Heinz Ludwig Arnold (ed.), TEXT+KRITIK: Lyrik des 20. Jahrhunderts (1999).
* Verena Auffermann, Hubert Winkels (ed.), Beste Deutsche Erzähler (2000–)
* Hans Bender (ed.), In diesem Lande leben wir. Deutsche Gedichte der Gegenwart (1978)
* Hans Bender, Was sind das für Zeiten. Deutschsprachige Gedichte der achtziger Jahre (1988)
* Christoph Buchwald, Uljana Wolf (ed.), Jahrbuch der Lyrik 2009 (2009)
* Karl Otto Conrady (ed.), Der Große Conrady. Das Buch deutscher Gedichte. Von den Anfängen bis zur Gegenwart (2008).
* Hugo von Hofmannsthal (ed.), Deutsche Erzähler I (1912, 1979)
* Marie Luise Kaschnitz (ed.), Deutsche Erzähler II (1971, 1979)
* Boris Kerenski & Sergiu Stefanescu, Kaltland Beat. Neue deutsche Szene (1999)
* Axel Kutsch (ed.), Versnetze. Deutschsprachige Lyrik der Gegenwart (2009)
* Andreas Neumeister, Marcel Hartges (ed.), Poetry! Slam! Texte der Pop-Fraktion (1996)

## Havolalar
* 
* Sophie – Nemis tilida ijod qilgan ayollarning asarlaridan iborat raqamli kutubxona