Fenomenologiya (psixologiya)

**Fenomenologiya,** psixologiya (yoki **fenomenologik psixologiya**) doirasida subyektiv tajribani psixologik oʻrganishdir. Bu psixologik mavzuga yondashuv boʻlib, tajribalarni yozma yoki ogʻzaki soʻzlarni tahlil qilish orqali mavzu nuqtai nazaridan tushuntirishga harakat qiladi. Yondashuv Edmund Gusserlning fenomenologik falsafiy asarida oʻz ildizlariga ega.

## Fenomenologiya tarixi
Gusserl, Jan-Pol Sartr va Moris Merlo-Ponti kabi ilk fenomenologlar 20-asr boshlarida ongni falsafiy tadqiq qilishgan. Ularning psixologizm va pozitivizmni tanqid qilishlari keyinchalik zamonaviy psixologiyaning kamida ikkita asosiy sohasiga taʼsir koʻrsatdi: Duquesne maktabining fenomenologik psixologik yondashuvi (psixologiyada tavsiflovchi fenomenologik usul), shu jumladan Amedeo Giorgi va Frederik Verts; va Fransisko Varela, Shaun Gallagher, Evan Tompson va boshqalar bilan bogʻliq eksperimental yondashuvlar (mujassamlangan aql tezislari). Harakat bilan bogʻliq boshqa ismlar orasida Jonatan Smit (tafsirli fenomenologik tahlil), Steinar Kvale va Volfgang Köhler mavjud. Ammo "psixopatologiyaga yanada kuchli taʼsir Xeydegger (1963), xususan Kunz (1931), Blankenburg (1971), Tellenbax (1983), Binsvanger (1994) va boshqalar orqali boʻlgan. Gumanistik psixologiya harakati tarixida fenomenologik psixologlar ham muhim o‘rin tutgan.

## Fenomenologik tajriba
Tajribali subyektni qulaylik uchun shaxs yoki oʻzini oʻzi deb hisoblash mumkin. Fenomenologik falsafada (xususan, Gusserl, Xaydegger va Merlo-Ponti asarlarida) „tajriba“ odatda kundalik foydalanishda qabul qilinganidan ancha murakkabroq tushunchadir. Buning oʻrniga, tajriba (yoki borliq yoki borliqning oʻzi) „oʻzaro bogʻliqlik“ hodisasi boʻlib, u " Dunyodagi mavjudlik " atamasi bilan chaqiriladigan yoʻnaltirilganlik, gavdalanish va dunyoviylik fazilatlari bilan belgilanadi.

Berilgan tajribaning sifati yoki tabiati koʻpincha qualia atamasi bilan ataladi, uning arxetip namunasi „qizarish“. Misol uchun, biz: „Mening qizarish tajribam sizniki bilan bir xilmi?“. Bunday savolga aniq javob berish qiyin boʻlsa-da, intersubyektivlik tushunchasi koʻpincha odamlar bir-birlarining tajribasiga hamdard boʻlishlari va ular haqida mazmunli muloqot qilishlari mumkinligini tushunish mexanizmi sifatida ishlatiladi. Bu yerda shaxs va olam bir-biridan iborat boʻlgan „Dunyoda boʻlish“ fenomenologik formulasi markaziy oʻrinni egallaydi.

Kuzatuvchi yoki baʼzi hollarda intervyu oluvchi subyektning tajribasini tushunish va bogʻliqlik hissini, tajribani subyektiv tahlil qilish va ular oʻz soʻzlari bilan ifodalagan fikrlar va hissiyotlar orqali erishadi.

## Subyektiv hodisalarni koʻrib chiqishdagi qiyinchiliklar
19-asr oxirigacha keng tarqalgan falsafiy psixologiya asosan introspektsiyaga tayangan. Ushbu kuzatishlarga asoslangan aqlga oid taxminlar, psixologiyaga ilmiy va obyektiv yondashuvning kashshof tarafdorlari, masalan, Uilyam Jeyms va xulq- atvorchilar Edvard Torndik, Klark Xull, Jon B. Uotson va BF Skinner tomonidan tanqid qilindi. Biroq, hamma ham introspeksiyaning oʻziga xos muammoli ekanligiga qoʻshilavermaydi, masalan, Fransisko Varela, u eksperimental ishtirokchilarni fenomenologik pasayishning tuzilgan „introspektsiyasi“ ga oʻrgatgan.

1970-yillarning boshlarida Amedeo Giorgi psixologiyada tasviriy fenomenologik metodni ishlab chiqishda fenomenologik nazariyani qoʻlladi. U tabiat fanlarining anʼanaviy gipotetik-deduktiv doirasidan subyektiv hodisalarga yondashish orqali psixofizikadagi faoliyatidan sezgan ayrim muammolarni yengishga intildi. Giorgi oʻzining tabiiy fanidan olgan bilimlaridan qatʼiy sifatli tadqiqot usulini ishlab chiqish uchun foydalanishga umid qildi. Uning maqsadi fenomenologik tadqiqotlarning ishonchli va asosli boʻlishini taʼminlash edi va u buni jarayonlarni tobora oʻlchanadigan qilishga intilish orqali amalga oshirdi.

Faylasuflar uzoq vaqtdan beri " qualia " muammosiga duch kelishgan. Bir nechta faylasuflar, agar ikkala shaxs ham bir xil genetik va tajriba tarixiga ega boʻlsa ham, bir odamning obyektning „qizarish“ tajribasi boshqa odamniki bilan bir xil ekanligiga ishonch hosil qilish mumkin, deb hisoblashadi. Asosan, xuddi shunday qiyinchilik hissiyotlarda (his-tuygʻularning subyektiv tajribasi), harakat tajribasida va ayniqsa, tushunchalarning „maʼnosi“ da paydo boʻladi. Natijada, koʻplab sifatli psixologlar fenomenologik soʻrovni " maʼno yaratish " masalasi va shuning uchun sharhlovchi yondashuvlar bilan hal qilinishi kerak boʻlgan savol deb daʼvo qilishdi.

## Psixoterapiya va hissiyot fenomenologiyasi
Karl Rojersning shaxsga yoʻnaltirilgan psixoterapiya nazariyasi bevosita Combs va Snyggning " fenomenal maydon " shaxsiyat nazariyasiga asoslanadi. Bu nazariya oʻz navbatida fenomenologik tafakkurga asoslangan edi. Rojers terapevtni odamning soʻnggi subyektiv tajribalari, ayniqsa, odam toʻliq bilmagan his-tuygʻulari haqidagi hisobotini tinglash orqali odam bilan yaqinroq aloqada boʻlishga harakat qiladi. Masalan, munosabatlarda muammo koʻpincha sodir boʻlgan narsaga emas, balki munosabatlardagi har bir shaxsning his-tuygʻulari va his-tuygʻulariga asoslanadi. Fenomenal soha „hozir oʻzini qanday his qilishiga“ qaratilgan. 

## Manbalar