Madagaskar rejasi (Polsha)

Polshalik yahudiylarni Madagaskarga koʻchirish rejasi Polsha millatchi kuchlari, shuningdek, Madagaskarni Polsha mustamlakasiga aylantirish davrida Polsha davlat vakillari tomonidan muhokama qilingan. „Yahudiylarni Madagaskarga“ shiori orqali Polsha jamiyati „mamlakatni yahudiy taʼsiridan xalos etish“ maqsadida avvaliga 40-60 ming yahudiyni, keyinchalik esa Polshadagi barcha yahudiy aholisini Madagaskarga surgun qilishga daʼvat etgan. Bu reja sionistlarning yahudiylarni Muqaddas yerga qaytarish va u yerda mustaqil yahudiy davlatini barpo etish rejalariga qarshi qoʻllanilgan.

Reja Ikkinchi jahon urushidan oldin, Fransiyaning dengiz orti hududlari vaziri Marius Mute oʻsha paytda Fransiya mustamlakasi boʻlgan Madagaskarni Polshaga topshirishni taklif etgach paydo boʻldi. 1937-yil 4-may kuni Parijda Polsha elchisi Yuliush Lukashevich va Mechislav Lepetskiy boshchiligidagi Polsha mustamlaka komissiyasi aʼzolari Fransiya vaziri Marius Mute bilan uchrashdi. Uchrashuv davomida Mute Polsha hukumatining Madagaskarni mustamlaka qilish rejasini qoʻllab-quvvatlashga tayyorligini bildirdi.

Yahudiylarni Madagaskarga koʻchirish gʻoyasini Polsha vaziri Józef Beck qoʻllab-quvvatladi. U 1935-yilda Polshadagi yahudiylar masalasini hal etish uchun „Maxsus oʻrganish komissiyasi“ nomli ishchi guruhini tashkil etdi. Bu guruh tarkibiga Polsha Tashqi ishlar vazirligi konsullik boʻlimining V departamenti rahbari Viktor Tomir Drimmer, emigratsiya siyosati boʻlimi boshqaruvchisi Yanush Zarixta va uning oʻrinbosari Yan Vagner kirdi. Mazkur guruh 1936-yil 23-dekabrda „Yahudiy emigratsiyasi va mustamlaka masalalari“ deb nomlangan memorandumni hukumat muhokamasiga taqdim etdi. Unda Polshada yahudiylar sonining haddan ziyod koʻpligi, yahudiylar tugʻilish darajasining polyaklarnikidan yuqoriligi, sanoatda yahudiylarning ustunligi va ularning Polsha aholisiga nisbatan yuqori moddiy ahvoli taʼkidlangan edi. Baʼzi yahudiy jamoat arboblari yahudiylarni Madagaskarga koʻchirish gʻoyasini qoʻllab-quvvatladilar. Xususan, Seym deputati Issak Grinbaum 1936-yil avgustda quyidagicha murojaat qildi: „Keng yahudiy ommasi uchun koʻchib ketish vaqti keldi. Emigratsiya Polshaga ulkan foyda keltiradi. Aks holda Polshada 5 yoki 6 million yahudiy qoladi“.

1937-yil 31-mayda Madagaskarga mayor Mechislav Lepetskiy boshchiligidagi Polsha hukumati komissiyasi yetib borgan. Komissiya tarkibiga polshalik tabiatshunos Arkady Fiedler, yahudiy huquqshunosi Leon Alter (fashistlar Germaniyasidan qochgan yahudiylarni joylashtirish bilan shugʻullangan Xalqaro yahudiy emigratsiyasi assotsiatsiyasining Polsha boʻlimi rahbari) va Tel-Avivlik qishloq xoʻjaligi muhandisi Shlomo (Solomon) Dik kirgan edi. Ularga yahudiylarni orolga koʻchirishning maqsadga muvofiqligini baholash vazifasi topshirilgan edi. Safar natijasida delegatsiya aʼzolarining fikrlari ikkiga boʻlindi: Polsha vakili, komissiya rahbari Mechislav Lepetskiy Madagaskarga 40 mingdan 60 minggacha koloniyachi yahudiylarni koʻchirish mumkin deb hisobladi. Aksincha, komissiyaning yahudiy aʼzolari boshqacha fikr bildirdilar: Leon Alter Madagaskarda 2 mingdan ortiq boʻlmagan muhojir yahudiylarni joylashtirish mumkin deb hisoblasa, Shlomo Dik esa bundan ham kamroq deb taʼkidlagan.

1937-yil dekabr oyida „Polska Informacja Polityczna“ nashrida rasmiy hukumat xabari eʼlon qilingan. Unda yahudiylarning Madagaskarga koʻchishi masalasi „nazariy munozaralar doirasidan mavjud imkoniyatlar yoʻliga oʻtganligi“ taʼkidlangan. Biroq, tarixchi Pavel Polian yozishicha, „yahudiylarning oʻzlari bu gʻoyaga kinoyali munosabatda boʻlishgan, fransuzlar juda ehtiyotkorlik bilan yondashishgan, madagaskarliklar esa unga qarshi qattiq norozilik bildirishgan“.

Ikkinchi jahon urushi boshlanib, Germaniya avval Polshani, keyin esa Fransiyani bosib olgach, Uchinchi Reyx oʻzining „Madagaskar rejasi“ni ishlab chiqa boshlagan.

Hozirgi kunda ayrim polyak tarixchilari yahudiylarni Madagaskarga koʻchirish gʻoyasini ularni Holokostdan qutqarish imkoniyati bilan oqlashga urinmoqdalar. Xususan, tarixchi Edvard Gigilevich shunday yozadi: „Shuni ham eʼtirof etish kerakki, agar **Madagaskar loyihasi** hech boʻlmaganda qisman amalga oshirilganda edi, koʻplab polyak yahudiylarini oʻlimdan saqlab qolish mumkin boʻlardi“.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* Browning, Christopher. „Madagascar Plan.“ Encyclopedia of the Holocaust, edited by Yisrael Gutman, Macmillan, 1990, pp. 936.
* Friedman, Philip. „The Lublin Reservation and the Madagascar Plan: Two Aspects of Nazi Jewish Policy During the Second World War.“ Roads to Extinction: Essays on the Holocaust, edited by Ada June Friedman, Jewish Publication Society, 1980, pp. 34-58.
* De Luna G. i in., Od II wojny światowej do wojny o niepodległość Wietnamu, Madrid-Kraków 2008, s. 159. ISBN 978-84-9819-826-3. ISBN 978-84-9819-807-2.
* Edward Gigilewicz, Madagaskar projekt, Encyklopedia „Białych Plam“. T. XIX (suplement A-Mą). Radom: Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, 2005, s. 279—293. ISBN 83-912068-0-7.
* Zofia Trębacz, Nie tylko Palestyna. Polskie plany emigracyjne wobec Żydów 1935—1939, wydawnictwo: Żydowski Instytut Historyczny, 2018
* Edward Gigilewicz, „Projekt Madagaskar“, Encyklopedia 'Białych Planʼ, tom 19

## Havolalar
* Żydzi na Madagaskar! Alternatywna wersja historii
* Żydzi na Madagaskar
* „ŻYDZI NA MADAGASKAR“ – POLSKA WOBEC PROBLEMÓW NARODOWOŚCIOWYCH W LATACH TRZYDZIESTYCH , Yevreyskiy istoricheskiy institut