open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Keldi Muhammad

**Keldi Muhammad**, Sulton Muhammad (?— 1532/33) — shayboniylardan hisoblanadi. Shohruhiya shahar va viloyat hokimi(taxminan 1517y.dan). Otasi Suyunchxoʻjaxon vafot etgach, Toshkent shahar va viloyat hokimi. Shayboniyxon davrida tarxonlikka koʻtarilgan. Shayboniylarning Shim.ga qilgan harbiy yurishlarida qatnashgan, natijada Sirdaryo boʻyidagi bir qancha mulklarni qoʻlga kiritgan. Shayboniy sultonlarning Xurosonga yurishi payti (1528—29)da Marvni egallagan.

K.M. sheʼriyat, ilm-fanga qiziqqan. Saroyida turli xildagi adabiy bahslar uyushtirgan. Zamonasining yetuk adiblari bilan suhbat qurishni yoqtirgan, xususan, 1518-yil u mashhur adib Zayniddin Vosifiyni Samarqanddan oʻz huzuriga (Shohruhiyaga) chaqirtirib olgan. K.M.ning topshirigʻi bilan saroy tarixchisi Abdulloh Nasrullohiy „Zubdat ul-asar“ asarini yozgan.

## Adabiyot
* Vosifiy Zayniddin, Batsoyeʼ ul-vaqoyeʼ (Nodir voqealar), [tarjimon N.Norqulov], T., 1979; Axmedov B.A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv.,] Pismennie pamyatniki], T., 1985.

## Manbalar
Mstislav Keldish

**Keldish Mstislav Vsevolodovich** [1911.28.1.(10.2), Riga - 1978.24.6, Moskva] — rus matematigi va mexanigi, akad. (1946). Sobiq Ittifoq FA prezidenti (1961—75). 3 marta Mehnat Qahramoni (1956, 1961, 1971). Moskva universitetini tugatgan . (1931). Ilmiy ishlari matematika va mexanika, aerodinamika, gidrodinamika, tebranishlar nazariyasi va b.ga oid. K.ning matematika sohasidagi ishlari, asosan, kompleks oʻzgaruvchili funksiyalar nazariyasi, haqiqiy oʻzgaruvchili funksiyalar nazariyasi, potensiallar nazariyasi va b.ga bagʻishlangan. Matematik nazariyani mexanika, avtomatik boshqarish, aeromexanika va b. masalalarga tatbiq qilgan. K.ning ilmiy ishlari hisoblash matematikasi, hisoblash texnikasi, yadro energetikasi, kosmik tadqiqotlarning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. K.ning aviatsiya va kosmik apparatlar tebranishi va turgʻunligiga, suyri sirtlarning gaz va suyuqlikdagi harakatiga, zarba, vint nazariyalariga oid ishlari texnikaning muhim amaliy masalalarini yechishga imkon beradi. U aerodinamika va gidrodinamika sohasida N.Ye. Jukovskiy va S.A. Chapliginning ishlarini davom ettirib, Jukovskiy teoremasini umumiy holda isbotlagan.

## Manbalar

## Havolalar
* Mstislav Keldishga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Kelermes qoʻrgʻonlari

**Kelermes qoʻrgʻonlari** - qad. mozorqoʻrgʻonlar (mil.av. 6-asr). Adigeya Respublikasi (RF) ning Giagin rayonidagi Kelermes stanitsasi yaqinida joylashgan. NM.Veselovskip tomonidan qisman oʻrganilgan (1903—04). Qoʻrgʻonlar tagidan ustunlarga oʻrnatilgan yogʻoch chayla shaklida usti yopilgan katta qabrlar topilgan. Qurbonlik qilingan otlarning skeleti (har bir qabrda 24 tagacha), ularning hashamatli jabduqlari, dafn aravasining bezaklari, qurol-yarogʻ, tillaqoshlar va qadahlar, kumush riton va koʻzgular chiqqan. K.q. mahalliy meot qabilalari yoxud Old Osiyoga qilingan yurishdan soʻng shu yerda qolgan skiflarning qabila zodagonlariga mansub boʻlgan.

## Manbalar
Keles (daryo)

**Keles** ( Keles) — Qozogʻistonning Jan. Qozogʻiston viloyati va Oʻzbekistonning Toshkent viloyatidagi daryo. Sirdaryoning oʻng irmogʻi. Uzunligi 241&nbsp;km, havzasi mayd. 3310&nbsp;km². Qorjontov tizmasidan boshlanuvchi Juzumduk va Jegergen soylarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Qoplonbek qishlogʻidan quyiroqda juda sayozlanib qoladi. Havzasi past togʻlarda boʻlganidan u qadar sersuv emas, daryoning tekislikka chiqish joyida (Gorniy qishlogʻi yonida) oʻrtacha yillik suv sarfi 5.72 m³/sek. Qor-yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi fevraldan koʻpaya boshlaydi, aprelda eng koʻp, avgustda eng kam boʻladi. K.ning Uya, Qorjon, Oqparak va Koʻpak kabi irmoklari bor.

## Manbalar
Keles (maʼnolari)

**Keles**:

* Keles — Qozogʻistonning Jan.
* Keles (shahar) — Toshkent viloyatidagi shahar (1949 y.
Omon Kekilov

**Omon Kekilov** (1912.9.5, hozirgi Ashxobod tumani — 1974. 13.12, Ashxobod) — Turkmanistan xalq yozuvchisi (1967), adabiyotshunos olim. Asarlarida turkman xalqi hayoti, oʻzbek-turkman xalqlari doʻstligi, mehnati va kurashi aks etgan ("Doʻstlik daryosi", sheʼr; "Olgʻa", 1935; "Soʻnggi uchrashuv", 1940; "Oʻlim panjasida", 1942 dostonlari; "Sevgi" sheʼriy romani, 1—2-kitob, 1947—57 va b.). Bir qancha pyesalar muallifi. Adabiyotshunoslikka oid "Mullanafas" monografiyasi (1957), "Badiiy asarning tili haqida" (1942), "Adabiyot nazariyasi" kitobi (1961) va b. asarlari bor. "Buyuk lirik" monografiyasi (1969)da Navoiy anʼanalarining Mahtumquli ijodiga taʼsiri tadqiq etilgan. "Soʻz sanʼati" (1970) asari turkman adabiyotshunosligida muhim oʻrin tutadi. Hozrigi oʻzbek shoirlari, adabiyotshunos olimlari bilan ijodiy aloqada boʻlgan. Sheʼrlari, maqolalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
Keles gil koni

**Keles gil koni** - Toshkentdan 25&nbsp;km shim.-gʻarbda, Keles daryosining oʻng sohilida, Qozogʻiston Respublikasi hududida joylashgan. 1948 yilda ochilgan. Tafsiliy razvedka ishlari 1958 yilda bajarilgan. Konning aniqlangan zahirasi 20 mln. t. 1951 yildan ochiq karyer usulida qazib olinadi. K.g .k. da foydali kazilma paleogenning turkiston yarusiga mansub bentonit gilmoyasi qatlamlari boʻlib, ular olay yarusi kvars qumlari ustida yotadi va neogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Bu yotqiziqlar uz. 6&nbsp;km va eni 2—2,5&nbsp;km boʻlgan Qingʻiroq braxiantiklinal burmasining qanotlarini tashkil etadi. Foydali qazilma qatlamlarining umumiy qalinligi 45 m. Konda bentonit gilmoyasining 3 turi mavjud. Gilmoya qatlamlarining qalinligi 5 m dan 25 m gacha. Ular birbiridan qumtosh qatlamchalari bilan ajralgan. Gilmoyaning mineral tarkibini, asosan, montmorillonit, qisman gidroslyuda tashkil etadi. K.g .k. bentonitlari parmalashda ishlatiladigan yuqori sifatli yuvuvchi suyuqlik tayyorlashda, paxta yogʻi va vino mahsulotlarini oklashda adsorbent sifatida, poʻlat quyish uchun qoliplar tayyorlashda bogʻlovchi material sifatida, qurilishda keramzit, gʻisht va b. materiallar i.ch.da keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Kelimane

**Kelimane** — Mozambikning sharqiy qismidagi shahar. Zambeziya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 153,1 ming kishi (1997). Hind okeanining Mozambik qoʻltigʻi sohilidagi port (chetga shakarqand, paxta, kopra, tamaki, choy chiqariladi). Temir yoʻl stansiyasi. Aeroport bor. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, yogʻochsozlik va metallsozlik korxonalari mavjud. Vasko da Gama ekspeditsiyasi tomonidan 1498 yilda hozirgi K. oʻrnida fort qurilgan (1761 yildan shahar maqomini olgan). 18—19-asrlarda K. qul savdosi markazlaridan biri boʻlgan.

## Manbalar
Kelin

**Kelin**, kelinchak — 1) yangi turmushga chiqqan yoki chiqayotgan qiz (juvon); 2) ukaning xotini (aka yoki ukaga nisbatan) ota-ona, qarindosh-urugʻlar, mahalladoshlarga K. hisoblanadi; 3) K. oʻzidan yosh jihatdan kattalar tomonidan K., kichiklar tomonidan kelinoyi, yangavab. nomlar bilan ataladi.

## Manbalar
Kelin koʻrdi

**Kelin koʻrdi**, kelin koʻrish — turkiy xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda yangi kelinchakni koʻrish odati. Nikoh toʻyining ertasiga oʻtkaziladigan "bet ochar" marosimidan boshlab bir yilgacha davom etadi. Kuyovning qarindoshlari, tanishlari, qoʻni-qoʻshnilari va b. K. k.ga keladilar. Kelin ularni salom (taʼzim) qilib kutib oladi, dasturxon yozib, roʻmol, dastroʻmol sovgʻa qiladi (yana q. Koʻrmana). Mahalla (qishloq) qiz-juvonlari, yangi tushgan kelinnikiga hayit kunlari tashrif buyurishlari ham K. k. deb ataladi. Kelinning xonasi sep va sarpolar bilan bezatiladi, dasturxon tuzab qoʻyiladi. Odat boʻyicha kelinning ota-onasi hayit arafasida qizi va kuyoviga sarpo va dasturxon (turli taomlar) yuboradi. Mahalla (qishloq) qiz-juvonlari kelinchakni koʻrish uchun toʻda-toʻda boʻlib keladilar. Kelin yasangan holda, yuziga toʻr tutib, kelganlarga salom qiladi, soʻng choy uzatadi. K. k.ga kelganlar kelinning sarpo va seplarini tomosha qiladilar, bir oz oʻtirgach, kelinga baxtli turmush tilab qaytadilar. K. k. odati Fargʻona vodiysi va Xorazmda tarqalmagan. Ularda kelinni kelin tushdidan 3 kun oʻtgach, kelinning ona yoki opa-singillari borib, hol-ahvol soʻrab qaytadilar. K. k. oʻzbek xalqi orasida qadim zamonlardan beri davom etib kelgan.

## Adabiyot
* Boʻriyev O., Shoymardonov I., Nasriddinov Q., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.

## Manbalar
Kekirdak

**Kekirdak**, () – odam va umurtqali hayvonlar nafas yoʻllarining hiqildoqning keyingi qismi. Odamda uning uz. 9-12 sm, diametri 1,5-2 sm. Kekirdakning shilliq qavatida bezchalar koʻp. Boʻyin sohasida Kekirdak koʻkrak boʻshligʻiga oʻtadi va 4-5 koʻkrak umurtqalari roʻparasida oʻng hamda chap bronxlarga boʻlinadi. Boʻlingan joy Kekirdak ayrisi deb ataladi. Kekirdakning yuqori qismi bir oz harakatchan, pastki ayri qismi deyarli harakatlanmaydi. Kekirdak 16-20 ta togʻay yarim halqa shaklida tuzilgan. Orqa tomonda bu halqalarning ochiq (tutashmagan) joyida Kekirdak devori parda bilan qoplangan boʻlib, unda koʻndalang yoʻnalgan silliq muskul tolalari bor. Kekirdak togʻaylari bir-biri bilan fibroz boylam yordamida tutashgan. Kekirdak ichki tomondan shilliq parda bilan, parda esa tukli epiteliy bilan qoplangan. Shu parda tagida shilimshiq ishlab chiqaradigan bezlar koʻp. Epiteliy va shilimshiq nafas olishda Kekirdakdan oʻtadigan havoni ilitib, namlab turadi va havo tarkibidagi chang zarralarini ushlab qoladi. Hiqildoq va Kekirdak kasalligi sababli oʻpkaga havo oʻtmay qolganda Kekirdakni ochib naycha qoʻyiladi (traxeotomiya). Kekirdakning yalligʻlanishi traxeit deb ataladi. Gistologik nuqtai nazardan u uch xil toʻqima qatlamidan iborat boʻlib, ular shilliq qavat, submukoza va adventitiya deb nomlanadi.

## Manbalar
1. Zufarov K. A. Gistologiya: darslik – Toshkent, 2005 y.

2. Gistologiya: Uchebnik /Pod red. Afanaseva Yu. I., Yurinoy N. A. -Moskva.: Meditsina, 2012 y.

3. Tursunov E. A. Gistologiya: oquv qollanma, I qism – Toshkent, 2010 y.

4. Tursunov E. A. Gistologiya: oquv qollanma, II qism – Toshkent, 2011 y.

5. Ogiz bushligi gistologiyasi va embriologiyasi buyicha atlas (ukuv qoʻllanma) A.Yu. Yuldashev, S.Murtazaev,M. X. Raxmatova,L. S. Knyazeva, Toshkent, 2018 y.

6. Junkeyra L. K., Karneyro J. Gistologiya: uchebnoe posobie, atlas. -perevod s angl. pod red. Bikova V. L.- M. GYeOTAR-Media, 2009 g. 7. Ulumbekov E. A. i Chelishev Yu. A. Gistologiya, embriologiya, sitologiya: uchebnik/ Pod red. 3-izd., pererab. i dop.- M.: „GEOTAR- Media“, 2009 g.

8. Kuznesov S. L., Mushkambarov N. N. – Gistologiya, sitologiya i embriologiya – M.:OOO „Meditsinskoe informatsionnoe agentstvo“, 2007 g.

9. Kuznesov S. L., Mushkambarov N. N., Goryachkina V. L. – Atlas po gistologii, sitologii i embriologii.- M.: MIA, 2010 g. 10. Yushkanseva S. I., Bikov V. L. – Gistologiya, sitologiya i embriologiya. Kratkiy atlas Sankt-Peterburg, 2007 g..

11. Ross M. N., Palwina W. Histology: Text and Atlas. 7-th ed-2016 u.

12. Jungueira L. C., Carneiro J. Basic Histology: Text and Atlas, 13-th ed.-2013 y.

13. Gartner L.P, Hiatt J. M. Color Textbook of Histology, 3th ed., The Me Graw-Hill Companies, 2006, 592 p., 446 III.

14. Young B., Lowe J. S., Stevens A.,, Heath J. W. Wheater’s Functional Histology: A Text and Colour Atlas, 5th ed., 2006
Keles (shahar)

**Keles** — Toshkent viloyatidagi shahar (1949-yildan), Toshkent tumani markazi (2011-yilgacha). 2011-yildan Toshkent viloyatidagi ikki: Toshkent va Zangiota tumanlari birlashtirilganidan buyon, Keles ikkala tumanning maʼmuriy markazi xisoblanib keladi. Ammo baʼzi huquq organlari Eshonguzar (avvalgi Zangiota tumani markazi)da faoliyat yuritib, bir tumanda ikki hokimlikni yuritib kelmoqda. Keles daryosining chap sohilida, Toshkent shahri chekkasidan 2&nbsp;km shim.-gʻarbda, Toshkent — Sariyogʻoch temir yoʻl yoqasida. Temir yoʻl stansiyasi (Keles).

Aholisi 28,9 ming kishi (2001), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, boshqa millat vakillari ham yashaydi. Maydon 12,9&nbsp;km. Shahar nomining kelib chiqishi toʻgʻrisida tarixchi, geograf, toponimist va tilshunos olimlarning gipotezalari mavjud. Masalan: turkiycha kele— qalʼa (N.Baskakov); yoki keli — til va su yaʼni tilga oʻxshash daryo (Ye. Qoʻychiboyev). Adabiyotlarda Kelesning Qalos, Kalas variantlari ham bor.

Shaharda junga ishlov berish, parrandachilik fabrikalari, bir qancha qoʻshma hamda xususiy korxonalar, gʻisht, vino zavodlari mavjud. Tuman hokimiyati, „Savdogarbank“ binolari, dehqon bozori, avtomobillarga xizmat koʻrsatish shoxobchasi, 6 umumiy taʼlim, biznes maktablari, „Keles“ markaziy stadioni, markaziy kutubxona, „Shon-shuhrat“ muzeyi bor. Tez tibbiy yordam koʻrsatish shoxobchasi, akusherlik va ginekologiya boʻlimi, sanitariya-epidemiologiya stansiyasi aholiga xizmat koʻrsatadi. 

## Manbalar
Kelin salom

**Kelin salom** — nikoh toʻyi marosimlaridan. Kelin salom turkiy va boshqa xalqlarda turli shakllarda uchraydi. Kelin tushgan kunning ertasiga ertalab kuyovning ota-onasi va yaqinlariga hurmat yuzasidan oʻtkaziladi. Mahallaning dasturxonchisi yoki K.s.ni boshqaruvchi kelinni yasantirib, yuziga parda yopgan holda hovliga olib chiqadi, qiziq gaplar, hikmatli soʻzlar, baytlar bilan kelin yoniga keluvchilarga murojaat qilgan. Kelin jim turgancha gap kimga qaratilgan boʻlsa, oʻshanga qarab taʼzim qilgan. Baland ovoz bilan birinchi boʻlib, qaynota, soʻng qaynona nomini aytib K.s. deydi. K.s. kuyov ota-onasidan boshlanib, oiladagi eng kichik bolalargacha, qoʻniqoʻshnilarga ham bagʻishlangan.

Kelin taʼzim bilan egilib qaynota va qaynonasiga salom qiladi, ular salom javobini berib, kelinning boshiga koʻrmana qoʻyadilar. Soʻng kuyovning akaukalari qarindosh va yaqinlari navbat bilan kelib, dasturxonchi qoʻliga koʻrmana (odatda pul, mato, roʻmol va b.) beradilar. Dasturxonchi ularga kelin nomidan turli sovgʻalar (kiyimlik, roʻmol, belbogʻ va b.) topshiradi (yana. q. Betochar).

## Adabiyot
* Boʻriyev O., Shoymardonov I., Nasriddinov K,., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.

## Manbalar
Kelishik

## Kelishik — bu otlarning (kim? nima?) gapdagi boshqa so‘zlar bilan bog‘lanishini ko‘rsatadigan grammatik shakli.
Kelishiklar oltita:

1.Bosh kelishigi(-) 

2.Qaratqich kelishigi(-ning)

3.Tushum kelishigi(-ni) 

4.Jo'nalish kelishigi(-ga,-ka,-qa)

5.O'rin-payt kelishigi(-da) 

6.Chiqish kelishigi(-dan)
Keltirma tuproqlar

**Keltirma tuproqlar**, yuvib keltirilgan tuproqlar — qiya, nishab yerlar etagida, soy va yirik jarliklar tubila toʻplanib hosil boʻlgan tuproqlar. Sugʻorish, atmosfera yogʻinlari va erigan qor suvlari nishab yerlardan ustki qatlamdagi unumdor tuproqlarni yuvib, suv oqimi tezligi suslashadigan etaklarga qadar oqizib ketadi. K.t.ning rangi toʻq boʻlib, chirindi, azot, fosfor, kaliy va b. Oziq elementlariga boy. Ularning unumdor qatlami (gumusli gorizont) tekislikdagi yerlarnikiga nisbatan qalinroq. Ulardan yuqoriroqsa joylashgan yuvilgan tuproqlarga Karaganda granulometrik tarkibi ogʻirroq, karbonatli katlamning ustki qismi sernam. Ammonifikatsiyalovchi, spora hosil qiluvchi va b. bakteriyalarga boy.

Ekinlar K.t.da yaxshi usadi. K.t.ning meliorativ holatini yaxshilash uchun sugʻorish va oʻgʻit meʼyorlarini tabaqalashtirib (yuvilgan tuproqlarga nisbatan kam miqdorda suv va oʻgʻit) berish kerak.

## Manbalar
Kelinoy

**Kelinoy** – xalq dostoni; shu nomdagi liro-epik dostonlar turkumi. 19—20-asrlarda yaratilgan. Surxondaryo va Qashqadaryoda, shuningdek, Tojikiston va Turkmanistonning janubiy hududlarida yashovchi oʻzbeklar oʻrtasida keng tarqalgan. Dastlab naql, rivoyat va termalar sifatida (kichik epik va xayotiy voqealar asosida) yuzaga kelgan. Keyinchalik yaxlit va mustaqil syujetli doston shaklida kuylangan. „Kelinoy“ning bir necha tarixiy davrlarga xos variant va versiyalari bor. Umir baxshining „Kelinoy“, Qodir Rahim oʻgʻlining „Masharoy-Norgʻuloy“, Rajab baxshi va Buri boxshmlarning „Izzatoy“ kabi „Kelinoy“ dostoni variantlarida bosh qahramon (Ke-linoy)ning goʻzalligi, aql-idroki taʼriflanib, tengsiz nikoh, baʼzi salbiy urf-odatlar qoralangan. Keyinchalik Tosh Chorshanba oʻgʻli, Umir baxshi, Mamadrayim baxshi (1889—1970), Hazratqul Xudoyberdi oʻgʻli, Chori Xoʻjamberdi oʻgʻli, Zohir Qoʻchqor oʻgʻli va b. baxshilar yaratgan „Oysha“, „Toshgul“, „Oytoshgul“, „Xonsuluv“, „Oysihat“ va „Kelinoy“ turkumidagi boshqa dostonlarda xotin-qizlar erki va xalq ozodligi masalalari ilgari surilgan. „Kelinoy“ turkumida hozirgi ham dostonlar yaratilmoqda va ijro etilmoqsa. Ad.: Kelinoy, T., 1962.

## Manbalar
Kelinsupurgi

**Kelinsupurgi** (Diarthronvesiculosum) — kelinsupurgidoshlarga mansub bir yillik oʻt. Poyasi silliq, boʻyi 15—40 sm, Oʻrta Osiyoda choʻl va adirlarda, boʻz tuproqlarda nisbatan koʻproq oʻsadi. Bu oʻsimliqdan, asosan, supurgi qilinadi (nomi ham shundan).

## Manbalar
Kelvin shkalasi

**Kelvin shkalasi** - termodinamik temperatura shkalasining nomi. Termodinamikaning ikkinchi bosh qonuni asosida temperatura shkalasini yasash prinsipini birinchi boʻlib 1848-yilda taklif qilgan William Thomson (Kelvin) sharafiga qoʻyilgan. Bunda temperatura mutlaq nol (— 273,15°) dan boshlab hisoblanadi. Gradus miqdori muzning erish temperatura (nuqta) si bilan normal sharoitda suvning qaynash temperatura (nuqta) si intervalining Urd qismiga teng. Kelvin bilan belgilanadi.

## Yana qarang

* Kelvin (oʻlchov birligi)

## Manbalar
Kelse

**Kelse** — Polshaning jan. qismidagi shahar. Kelse voyevodaligining maʼmuriy markazi. Axrlisi 212,3 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (avtomobilsozlik, podshipniklar i.ch. va b.) sanoati rivojlangan. Kurilish materiallari, kimyo, oziq-ovqat, oyna sanoati korxonalari bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (12—19-asrlar), yepiskoplik saroyi (17-asr) saqlangan. Shaharga 12-asrda asos solingan. 

## Manbalar
Kema dvigateli

**Kema [[Dvigatel|dvigateli]]** — kemaning harakatlanishini (asosiy) yoki uning elektr generatorlari, nasoslari, ventilyatorlari va b.ni ishlatishni (yordamchi) taʼminlaydigan qurilma. Dastlabki K.d. bugʻ mashinasi boʻlgan. Hozir dizel, bugʻ turbinasi va gaz turbinasi K. d. boʻlib xizmat qiladi. Koʻpincha, turli tipdagi kemalarda dizellar (asosii va yordamchi dvigatel) lardan foydalaniladi. Bu esa barcha tipdagi K. d. ichida eng tejamlisi hisoblanadi. Bugʻ turbinalari yirik tankerlar, gaz va konteyner tashigichlar, yadro kuch qurilmali kemalar va b.da, gaz turbinalari harbiy kemalar, suv osti qanotli, havo yostigʻida harakatlanadigan kemalarda asosiy dvigatel sifatida qoʻllanadi. Kema harakatlantirgichini ishlatish uchun asosiy K. d. eshkak vinti bilan bevosita yoki reduktor orqali biriktiriladi. Baʼzi kemalarda K. d. eshkak vintining asosiy generatori va elektr dvigateli bilan elektrik tutashtirilgan. Kichik kemalarda K. d. bir vaqtda eshkak vintini ham, elektr generatorini ham aylantiradi.

## Manbalar
Kema quyrugʻi

**Kema quyrugʻi** - osmonning Jan. yarim sharida Kabutar va Yelkan yulduz turkumlari bilan chegaralangan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi Kanopus boʻlib, ravshanligi 0,75 koʻrinma yulduz kattaligiga teng. Oʻzbekiston hududida koʻrinadi.

## Manbalar
Kembrij (Massachusets)

**Kembrij** - AQShning shimoliy sharqiy qismidagi shahar, Massachusets shtatida. Aholisi 101,3 ming kishi (2000). Yirik ilmiy va o'quv markazi. Garvard universiteti, Massachusets texnologiya instituti bor. Fototexnika va optika priborlari, elektron asboblar uchun qismlar ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, kon, poyabzal, rezina, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Shaharga 1630 yilda asos solingan. 

## Manbalar

## Havolalar
* 
*
Kelt tillari

**Kelt tillari** — hind-yevropa tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Hozirgi Kelt britt (villiy va breton tillari) va goydel yoki gel (irland, gel va men) tillariga ajraladi. Gall, kelt va korn tillari isteʼmoldan chiqib ketgan. hozirgi Kelt tilida tovushlarning turli kombinatsiya oʻzgarishlari mavjud. Urgʻu kuchli. Ayrim soʻz birikmalari tarkibidagi bitta komponent fonetik oʻzgarishlar va urgʻu tufayli morfema xoliga kelib qolgan.
 Qadimgi K. t. flektiv tillar qatoriga kirgan. hozirgi K. t. grammatik qurilishi jihatidan analitik(qarang Roman tillari) (qarang Analitik tillar). Kelt tilining koʻpchiligida gapdagi soʻzlar tartibi qatʼiy (ega-kesim - toʻldiruvchi). 

## Manbalar
Keltlar

**Keltlar** (gallar) — mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmida hozirgi Fransiya, Belgiya, Shveysariya, Germaniyaning jan. qismi, Avstriya, Shim. Italiya, Shim. va Gʻarbiy Ispaniya, Britaniya o.lari, Chexiya, qisman Vengriya va Bolgariya xududida yashagan qad. hind-yevropa qabilalari. Yunonlar ularni galatlar, rimliklar esa gallar deb atashgan. Eng yiriklari: boylar, gelvetlar, belglar, sekvanlar, eduilar va b. Mil. av. 1-asrning oʻrtalariga kelib rimliklar tomonidan boʻysundirilgan.

## Manbalar
Kembrij universiteti

**Kembrij universiteti** (; ) — Buyuk Britaniyadagi eng qadimiy universitetlardan biri boʻlib eng qadimgi universitetlar boʻyicha 3-oʻrinda turadi. Cambridge universiteti 13-asrning 1209-yilda ochilgan bo'lib hozirgacha J.K.Maksvell, P. Dirak, J. Tomson, E. Rezerford va boshqa atoqli buyuk olimlar ishlagan. Filologiya, musiqa, sharqshunoslik, iqtisod va siyosat, tarix, huquq, falsafa, injenerlik geoleogiyasi va geografiya, matematika, fizika, kimyo, arxeologiya, biologiya, tibbiyot, pedagogika, antropologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Fitsuilyama muzeyi, klassik arxeologiya, arxeologiya va etnografiya, zoologiya, geologiya, fan tarixi muzeylari, rasadxona, botanika bogʻi, qishloq xoʻjaligi stansiyasi va boshqalar bor. 13 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 3 milliondan ortiq asar saqlanadi.Universitet ma'lumotlariga ko'ra, Cambridge bitiruvchilari va o'qituvchilari 121 ta Nobel mukofotini qo'lga kiritdilar, bu dunyodagi barcha universitetlar orasida eng koʻp.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Cambridge universiteti talabalari birlashmasi
* Cambridge universiteti bitiruvchilari birlashmasi
Kembriy togʻlari

**Kembriy togʻlari**, Uels tog'lar — Buyuk Britaniyadagi togʻlar, Uels yarim orolda. Uzunligi 150 km. Koʻp qismining balandligi 500—700, eng baland joyi 1085 m (Snoudon togʻi). Togʻ-muz relyefli alohida marza doʻngliklar koʻtarilib qolgan qator yassi togʻlardan iborat. Asosan, vulkan jinslaridan, shuningdek, slanets, ohaktosh, qumtoshlardan tarkib topgan. Daryo va koʻl koʻp. 400— 600 m balandlikkacha keng bargli oʻrmonlar, oʻtloqlar, balandroqda torf va vereskzorlar bor. Toshkoʻmir, polimetall rudasi konlari topilgan. Kembriy sistemasi (davri)ga oid choʻkindi jinslar va qazilma organizmlar dastlab Kembriy togʻlari da oʻrganilgan. Rezervatlar tashkil etilgan.

## Manbalar
Kemerovo

**Kemerovo** (1925-32 yillarda Shcheglovsk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kemerovo viloyati markazi, Iskitim daryosining Tom daryosiga quyilish yerida, Tom daryosidagi pristan. Transport yoʻllari tuguni. Yurga stansiyasi orqali TransSibir magistrali bilan bogʻlangan. Kuzbass koʻmir havzasining markazi. Aholisi 500 ming kishi. Kimyo ("Ximprom", "Azot" va boshqa ishlab chiqarish birlashmalari), mashinasozlik (kimyo mashinasozligi, elektrotexnika, elektr dvigatellari, "Kuzbasselektromotor", "Strommashina" zavodlari), yengil, oziqovqat, mebel va qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. 5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari mavjud. Kemerovo 1918 yil Shcheglovo (1720 yilda asos solingan) va Kemerovo (1863 yilda asos solingan) qishloqlaridan vujudga kelgan. Kemerovo atrofidan toshkoʻmir qazib olinadi.

## Manbalar
Kemerovo viloyati

**Kemerovo viloyati** - Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. 1943-yil 26-yanvarda tashkil etilgan. Maydon 95,5 ming km. Aholisi 2987 ming kishi (2000), asosan, ruslar; shuningdek, ukrain, mordva, chuvash, gagar, shoriyaliklar ham yashaydi. Shaharliklar 87%. 19 tumanga boʻlingan, 19 shahar, 47 shaharcha bor. Markazi – Kemerovo shahri.

Kemerovo viloyatining aksari qismi sharqda Kuznetsk Olatovi, gʻarbda Salair qoyasi bilan oʻralgan Kuznetsk soyligi bilan band. Viloyat janubida Togʻli Shoriyaning oʻrtacha balandlikdagi togʻlari bor. Foydali qazilmalari: toshkoʻmir, temir rudasi, polimetall, alyuminiy rudalari, oltin, mineral qurilish materiallari. Iqlimi keskin kontinental. Qishi uzoq, sovuq, yozi qisqa, iliq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –18°, iyulniki 18°. Yiliga tekislikda 300–500&nbsp;mm, togʻ yon bagʻirlarida 900&nbsp;mm yogʻin toʻshadi. Asosiy daryolari: Tom, Us a, Inya. Shimoliy qismida qoratuproq va kulrang tuproq, pastqamliklarda oʻtloqi tuproq, togʻli rayonlarda togʻ-oʻrmon, togʻ-oʻtloqi, togʻ-tundra tuproqlari tarqalgan. Kemerovo viloyati xoʻjaligida koʻmir sanoati, qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, elektr energetikasi va kimyo sanoati yetakchi oʻrinda. Qora metallurgiyaning asosiy korxonalari – Kuznetsk metallurgiya kombinati, Gʻarbiy Sibir metallurgiya zavodi, Novokuznetsk ferroqotishmalar zavodi, Guryevsk metallurgiya va Kemerovo koks kimyosi zavodlari. Alyuminiy (Novokuznetsk), rux (Belovo), mineral oʻgʻitlar, kaprolaktam, sintetik smola, plastmassa, kon qazish jihozlari va elektr texnikasi uskunalari, sement, temir-beton konstruksiyalar, shifer, olovbardosh materiallar, shisha ishlab chiqariladi. Viloyat qishloq xoʻjaligi gʻalla (asosan, kuzgi bugʻdoy), kartoshka, sabzavot yetishtirishga, sut chorvachiligi, choʻchqachilik va parrandachilikka ixtisoslashgan. Togʻli qismida goʻsht chorvachiligi, asalarichilik va moʻynali hayvonlarni ovlash bilan shugʻullaniladi. Asosiy transport turi – temir yo'l transporti.

## Manbalar
Kembrij (maʼnolari)

**Kembrij** quyidagilardan birini anglatishi mumkin:

## Joy nomlari
### AQSh
* Kembrij (Aydaxo) — AQShning Aydaxo shtatidagi shahar
* Kembrij (Kanzas) — AQShning Kanzas shtatidagi shahar
* Kembrij (Kentukki) — AQShning Kentukki shtatidagi shahar
* Kembrij (Massachusets) — AQShning Massachusets shtatidagi shahar
* Kembrij (Meyn) — AQShning Meyn shtatidagi shahar
* Kembrij (Minnesota) — AQShning Minnesota shtatidagi shahar
* Kembrij (Ogayo) — AQShning Ogayo shtatidagi shahar

### Buyuk Britaniya
* Kembrij — Buyuk Britaniyadagi shahar

## Taʼlim muassasalari
* Kembrij universiteti — Buyuk Britaniyadagi universitet
Kembrij

**Kembrij** – Buyuk Britaniyadagi shahar. Kembrij grafligining maʼmuriy markazi. London shahridan shimolda, Kem daryosi sohilida joylashgan. Aholisi 113 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kembrij qadimdan universitet shaharlaridan biri (qarang Kembrij universiteti) sifatida maʼlum. Kitob nashr qilish va kitob savdosi markazlaridan. Mashinasozlik (ilmiy apparaturalar va priborlar, radioelektronika), poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Kembrij toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar qoʻlyozmalarda 730-yildan uchraydi. Meʼmoriy yodgorliklaridan cherkov (XII asr), ingliz gotikasi uslubida qurilgan universitet kollejlari, jumladan, Qirollik kolleji kapellasi (XV—XVII asrlar), Triniti-kollej kutubxonasi (XVII asr), muzey va boshqalar bor.

## Manbalar
Kemping

**Kemping** (ing . camping) — avtomashinalarda sayohat qiluvchilar uchun chodirli yoki yengil tipda qurilgan uylari va avtomobillar turadigan joylari (bevosita chodirlar oldida yoki umumiy maydonchada) bor yozgi oromgoh. K.da yotoqxona (2—4 kishiga), oshxona, dushxona, yuvinish xonalari, roʻzgʻor buyumlarini ijaraga beradigan joy, avtomobillarni yuvish joyi va b. boʻladi. Baʼzan K. sport va raqs tushish maydonchalari, kino zali, aloqa boʻlimi va doʻkonlarni oʻz ichiga oladi. 

## Manbalar
Kemtik

**Kemtik** — tugʻma nuqson; yumshoq tanglayda koʻp uchraydi. Embrional rivojlanish davri (homila)da tanglay oʻsiklarining oʻzaro yoki yumshoq tanglayning muskulli tuzilmasi bilan jipslashmay qolishidan yuzaga keladi; "boʻri tanglay" deb shunga aytiladi. Lab kemtigi (tirtigʻi) yuqori labning tugʻma yoriq boʻlishi, "nishon"; yuz toʻqimasida tugʻma yoriqlar boʻlishi, odatda, yuzni tashkil etuvchi embrional boʻrtmachalarning bitmay qolishi tufayli vujudga keladi.

## Manbalar
Kenagas

**Kenagas** — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri.

Hozirgi Xorazm, Buxoro viloyati, Fargʻona vodiysi, Qoraqalpogʻiston va Shimoliy Afgʻonistonda yashagan, tarkibida bir qancha kichik qabila va urugʻlar boʻlgan. Bulardan eng yiriklari ochamayli, kirey, abak kirey, ovoqli, taroqli, chuyut, qayri soli. Masalan, Qoraqalpogʻistondagi kenagaslar (10 ming kishi, 1924) tarkibida aranshi, oqtugin (aqtogʻin), omir (umar), taroqli, dubal (dobal), oymaut (uymout), dombazak (dumbazak), nokis (nukus) kabi 8 urugʻ boʻlgan. Bu urugʻlar oʻz navbatida 21 teradan (urugʻ shoxobchasidan) tashkil topgan. 1912—1913 yillarda Yangibozor va Kegayli volostida 8601 nafar kenagaslar yashaganligi qayd etilgan. 1926-yilda oʻtkazilgan aholi roʻyxatiga koʻra, esa Shahrisabz, Kitob va ularga yaqin qishloqlarda 35040, Buxoro vohasida 2725, Karmana va uning atrofida 2775 nafar kenagaslar istiqomat qilgan. Fargʻona vodiysida, asosan, Qoʻqon tevaragidagi qishloqlarda yashagan. Qoʻqon xonligi hukmdori Abdurahimbiy Kenagaslardan boʻlgan Shahrisabz hokimi Hakim Buxoriyning qizi Oychuchukka uylangan boʻlib, Fargʻona vodiysida u „Kenagas oyim“ ismi bilan mashhur edi.

Abdullaxon II davrida kenagaslarlar yuqori mansablarni egʻallashgan. Kenagas yetakchilari xonning oʻng tomonidagi aʼyonlar qatorida, raisdan keyingi oʻrinda boʻlgan. Ashtarxoniylardan Abdulazizxon davrida esa Soqiy Xoja kenagas Ishkashim hokimi etib tayinlangan. „Tarixi Abulxayrxoniy“ asaridagi maʼlumotlarga koʻra, Oʻzbek ulusida kenagaslar qoʻshinning chap qanoti — juvangʻaraga jang qilgan. Abdurahmon Toleʼning „Tarixi Abulfayzxon“ asarida aytilishicha, Abulfayzxon Buxoro taxtiga oʻtirgach (1711), aysh-u ishratga berilib, davlat ishlarini oʻzi boʻlarga tashlab qoʻyadi. Natijada mamlakatda qabilalararo beboshlik, adovat kuchayib, bir qancha qabilalar qatori kenagaslar ham tinch aholini talash, ularga nisbatan turlicha yovuzliklar qilishda qatnashadi. Masalan, 1719-yil bahorida Ismoil miroxoʻr boshchiligidagi 2 ming kishilik kenagaslar qoʻshini Buxoro viloyatidagi Bahouddin qishlogʻiga bostirib kirib, u yerda „guli surx“ („qizil gul“, yaʼni lola) bayramiga toʻplangan koʻp minglik tinch aholini talab, oʻta beayov jabr-zulm qilgan. Shu bois Abulfayzxondan keyingi xonlar davrida kenagaslarning koʻpchiligi azaliy turar joylaridan badargʻa qilinib, Buxoroning turli tumanlariga tarqatib yuborilgan. Buxoro xonligi hukmdori Muhammad Rahimxon davrida davlat mansablariga 32 yirik qabila (jumladan, kenagaslar) vakillaridan qoʻyilgan. Chunonchi, Xudoyor kenagas Buxoro dodxohi etib tayinlangan.

Kenagaslarning asosiy mashgʻuloti chorvachilik va dehqonchilik boʻlgan. Ular XX asr boshlarida oʻzbeklar tarkibiga butunlay singib ketgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001;
* Karmisheva B. X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnix rayonov Tadjikistana i Oʻzbekistona, M., 1976.
Kenagas kanali

**Kenagas kanali** - Qoraqalpogʻistondagi kanal. Amudaryoning chap qirgʻogʻida. Taxiatosh shahridan 12&nbsp;km yuqoridan boshlanadi. 1937—38-yillarda qazilgan. Uzunligi 40&nbsp;km. 1961-yil bosh qismiga suvda qalqib turuvchi nasos styasi qurildi. Kanal Xoʻjayli tumanidagi ekin maydonlarini sugʻoradi.

## Manbalar
Keng burunli maymunlar

**Keng burunli maymunlar**, amerika maymunlari, yangi dunyo maymunlari (Platyrrhina) — odamsimon maymunlar seksiyasi. Tor burunli maymunlardan mustaqil holda, aksariyat daraxt muhitiga moslashish va yuqori darajada ixtisoslashish tufayli kelib chiqqan. Filogenetik jihatdan Shim. Amerika uzun-tovon maymunlari bilan bogʻliq. Burun toʻsigʻi keng , burun teshiklari chetga qaragan. Dumi, odatda, tanasidan uzun, ayrim turlarida tutuvchi organga aylangan. Lunj xaltalari va quymich soʻgʻallari boʻlmaydi. 1 katta oilasi (Seboidea), 2 oilasi (qisqichdumli va oʻynoqi maymunlar), 60 ga yaqin turi bor. Markaziy va Jan. Amerika oʻrmonlarida tarqalgan, 18 turi va 2 kichik turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. 

## Manbalar
Keng ekranli kino

**Keng ekranli kino** - kinofilmlar keng ekranda namoyish qilinadigan kinematografiya turi. Filmni suratga olish va namoyish etishda anamorfot optikadan foydalaniladi, bunda tasvir gorizontal toraytirib kinoga olinadi va ekranga yoyib proyeksiyalanadi. Turli mamlakatlarda K. e. k. ning har xil tizimlari ixtiro qilingan. Hoz. rangli va stereofonik ovozli K. e. k. 1953-yilda yaratilgan. Ovoz 3 kanalga stereofonik yozib olinadi, film nusxalari 35&nbsp;mm li kinoplyonkaga tushiriladi. K. e. k. kino sanʼatining tasvir imkoniyatini ancha kengaytiradi. Oʻzbekistonda 2000 ga yaqin keng ekranli kinoteatr ishlab turibdi (2002).

## Manbalar
Kengash

***Kengash*** – ijtimoiy-siyosiy gazeta. Toshkent shaharda chiqqan (1917, iyun— sentyabr). Turkiston musulmonlari Markaziy shoʻrosining nashri. „Najot“ gaz.ning (1917-yil mart—iyun) oʻrniga chop etilgan. Gazetaga dastlab tarixchi olim Zakiy Validiy, keyinchalik Munavvarqori Abdurashidxonov muharrirlik qilgan. „Kengash“ Turkiston muxtoriyati gʻoyasini keng targʻib qilgan. Jami 16 soni chiqqan. 1917-yil oktyabrda „Turon“ gazeta bilan birlashib, „Turk eli“ nomi bilan nashr etilgan.

## Manbalar
Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish

**Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish** — ishlab chiqarish jarayonining doimo kengaytirilgan hajmida yangidan boshlanib, takrorlanib turishi. Aholining koʻpayib borishi, individual isteʼmolning ortib borishi, ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojning toʻxtovsiz oʻsishi Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni zaruriy shart qilib qoʻyadi. Bu esa ehtiyojni qondirishning asosiy usuli boʻlgan ishlab chiqarishning kengaygan holda takrorlanishini taqozo etadi. Oddiy takror ishlab chiqarish — ishlab chiqarish jarayonining ilgarigi hajmlarda bir meʼyorda takrorlanishi oʻsib borayotgan ehtiyojlarni qondira olmaydi. Shu sababli rivojlangan iqtisodiyotga Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish xosdir. Farovon hayot YAMMni tobora koʻproq yaratish va uning samarali ishlatilishini talab etadi.

Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish faqat ishlab chiqaruvchi kuchlarga taalluqli boʻlib qolmay, ayni vaqtda ijtimoiy-iqtisodiy tizim xususiyatlarini ham oʻzida ifodalaydi. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish yangilanish jarayonini bildiradi va takrorlanish davrida mehnat qurollari, vositalari, usullari, mahsulot yaratilishi kabi jarayonlarning oʻzgarib borishi, oʻrin almashuvi qabilarni qamraydi. Yangilanish inversiya usulini qoʻllash bilan amalga oshiriladi. Shuning uchun YAMM isteʼmol va ishlab chiqarishni qaytadan yangilash uchun sarf etiladi, resurslarga aylantirib, investitsiyalar uchun ishlatiladi. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish ning ilgʻor texnologiya va yangi usullar asosida amalga oshuvi iqtisodiy oʻsishni jadallashtiradi.

Oʻzbekistonda Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni shoʻrolar davrida umumittifok, majmui asosida amalga oshib, milliy manfaatga bogʻliq boʻlmagan. Mustaqillik yillari Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishda tub oʻzgarishlar yuz berdi, Oʻzbekiston xalqi manfaati va tiklanayotgan bozor iqtisodiyoti talablari asosida mustaqil harakatdagi Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni yuzaga keldi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanib, ishlab chiqarish toʻla zamonaviy texnologiya asosida yangilanmoqda, yangiyangi tarmoqlar paydo boʻlib, mashinasozlik, avtomobilsozlik, asbobsozlik, elektronika kabi tarmoqlar sanoatda asosiy oʻrinni egallamoqda. Takror ishlab chiqarishda yangi proporsiyalar yuzaga kelib, xom ashyoviy yoʻnalishga asta barham berilib, tayyor mahsulot yoʻnalishi, eksportbop va import oʻrnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarish yoʻnalishi taʼminlanmokda. Tub mulkiy oʻzgarishlar yuz berib, davlat mulki hisobiga xususiy, korporativ mulk asosida Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni barpo etish jarayoni davom etmokda. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni erkin iqtisodiy taraqqiyot iziga oʻtkazildi, xususiy tadbirkorlik faoliyati bilan boyitildi.

Muxtor Rasulov.

## Manbalar
Kengash (jurnal)

"KENGASH" — taraqqiyparvar adabiy jurnal. 1917-yil Qoʻqonda bir guruh maʼrifatparvar muallimlar tashabbusi bilan nashr etilgan. Birinchi muharriri — Hamza Hakimzoda Niyoziy. Jur. 2 haftada 1 marta chiqqan. 1-sonida Hamzaning "Kengash" radifli sheʼri bosilib, unda tahririyatning maqsadi bayon qilingan. "K."ning 1- soni chiqqach, Hamza mahalliy hukumat tomonidan taʼqib ostiga olinib, jur.dan ketishga majbur boʻlgan. Keyinchalik jur.ga M. Rizoiy muharrirlik qilgan. Unda Muhammadjon Xoliqiy, Hakimjon domla, Rijoiyzoda, Muhammad Hodi va b.ning asarlari chop etilgan. "K." maʼrifatparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan. Toshbosmada 400 nusxada nashr etilgan. Jami 6 soni chiqqan.

## Manbalar
Kengkoʻl qabristoni

**Kengkoʻl qabristoni** - mil. 2 -4-asrlarga oid 100 ga yaqin mozorqoʻrgʻonlar guruhi. Qirgʻizistondagi Talas daryosining yuqori oqimida, Kengkoʻl daryosining Talas daryosiga quyilish joyida. 1938-yil A.N. Bernshtam topgan va uni gunnlarga mansub deb hisoblagan. 1938—39 va 1956—57-yillarda u yerda qazish ishlari olib borilib, quyidagilar aniqlandi: mayyitlar, asosan, yer osti yoʻlaklari orqali kiriladigan gumbazsimon hujra (kamera)larga va qisman yerga yakka-yakka va guruh-guruh qilib dafn etilgan, ularning baʼzilari yogʻoch tobutlarda va baʼzilari taxta toʻshaklarda yotibdi; jasadlarning irqiy tipi metislashgan (mongoloid irqqa xos belgilarga ega yevropeoidlar); bosh suyaklari shakli sunʼiy oʻzgartirilgan. K.q.dan topilgan ashyolar: turli sopol idishlar, yogʻoch kosalar, poynaklari temir va suyakdan qilingan kamon oʻklari, suyak qoplamali kamonlar, jez oynaklar, yogʻoch xontaxta va beshiklar, ipak kiyimlar, turli zebziynatlar, sopol chilimlar va b.

## Manbalar
Kengash (maʼnolari)

**Kengash**:

* Kengash - "KENGASH" — ijtimoiy-siyosiy gazeta.
* Kengash (jurnal) - "KENGASH" — taraqqiyparvar adabiy jurnal.
Kengota togʻ tizmasi

**Kengota tof tizmasi** — Surxon daryo viloyatidagi Sherobod — Sariqamish qator tepalarining bir qismi. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa tomon yoʻnalgan, eng baland nuqtasi 640 m(Qoraqat togʻi), uzunligi Qagʻni darasidan to Kofrunsoygacha 24&nbsp;km. Shimoli-gʻarbda Takasakradi (1068 m) tizmasi bilan vodiysimon pastqamlik orqali ajralib turadi. Janubi-sharqda togʻ oldi oʻydimchuqur qiya tekislik bilan Qiziriq choʻliga tutashadi. Janubi-gʻarbda Qagʻni darasi orqali Qagʻni tizmasi bilan chegaralangan. Shimoli-sharqda Kofrunsoy darasi orqali Yetimkalos tizmasining togʻ etaklari bilan tutashadi. Kengota tof tizmasi relfi kuchli darajada parchalangan, uning suvayirgʻich qismi yaxshi ifodalangan, chunki u paleogen (buxoro yarusi)ning qattiq qumtoshlaridan tashkil topganligi tufayli kuesta shaklini hosil qiladi. Shim-gʻarbiy yon bagʻri nisbatan qisqa va tikroq. Antiklinalning oʻq qismi boʻr davrining gil, alevrolit, qumtosh, mergel, yon bagʻirlari esa paleogen va neogenning ohaktosh, qumtoshlaridan tashkil topgan. Kengota tof tizmasida oddiy boʻz tuproqlarda qoʻngʻirbosh, rang, shuvoq, gulxayri, oqquray, karrak va boshqalar efemer hamda efemeroid oʻsimliklar tarqalgan. Doimiy oqar suvli soylar yoʻq, buloqlar uchraydi.

## Manbalar
Kengurular

**Kengurular** (Macropododae) — xaltali sut emizuvchilar oilasi. Tanasining uz. 25—160 sm, dumi 15—105 sm, ogirligi 1,5—90 kg . 55 tacha turni birlashtirgan 15—17 urugʻi bor. Avstraliya qitʼasida, Yangi Gvineya va Tasmaniya o.larida. Bismark arxipelagida tarqalgan. Yangi Zelandiyada iqlimlashtirilgan. Ayrim turlarining dumi kuchli rivojlangan. Orqa oyoqlari oldingisiga nisbatan uzun va kuchli; birinchi barmogʻi yoʻq, 2- va 3-barmoqlari orasida teri pardasi bor. Muskus kengurusi (Hypsiprymnodon mosehatus), vallabi (Wallabia bicolor), chigan kenguru (Macropus gidantica) va b. keng tarqalgan. Aksariyat sakrab (13 m gacha uzunlikka), soatiga 50 km gacha tezlikda harakat qiladi. Dumi yordamida muvozanat saqlaydi. Koʻpchilik turlari yerda yashaydi. Oʻsimlikxoʻr. Yiliga bir marta bolalaydi. Boʻgʻozlik davri 30—40 kun. 1—2 ta jish bola (gigant kenguru bolasi 3 sm cha) tugʻadi. Bolasi urgʻochisining qorin xaltasida 6—8 oy yashaydi. Ayrim turlarining soni koʻp boʻlib, qishloq xoʻjaligiga ziyon keltiradi. Bir qancha turlari goʻshti, moʻynasi uchun ovlanadi; fermalarda boqiladi. Bir necha turining soni qisqarib bormoqda. 9 turi Xalqaro qizil kitobga kiritilgan. 

## Manbalar
Keng hajmli kino

**Keng hajmli kino** - keng hajmli (50—70 mm) kinoplyonkadan foydalanishga asoslangan kinematografiya turi. 1955-yilda yaratilgan. Film maxsus apparatda suratga olinadi va namoyish qilinadi. Odatda, asosan 70 mm li plyonka ishlatiladi. Oddiy va keng ekranli kinolarda ishlatiladigan 35 mm li plyonkaga nisbatan bunday plyonkaga ancha koʻp axborotni sigʻdirish va katta (mas, 19,5x7 m) ekranga tasvirni sifatli tushirish mumkin. K. h. k. tizimida 6 kanalli magnit fonogramma qoʻllanadi: 5 tasi ovozni ekran orqasiga oʻrnatilgan karnaylar orqali stereofonik eshittirish uchun, oltinchisi kinoteatr zalida ovoz effekti hosil qilish uchun moʻljallanadi. K. h. k.ning tasvirlash sifati yuksak.

## Manbalar
Kengyaylov

**Kengyaylov** — Koʻksuv tizmasi tarkibidagi togʻ (Toshkent viloyati). Uning suvayirgʻichidan OʻzR bilan Qirgʻiziston Respublikasi davlat chegarasi oʻtadi. K. jan.-gʻarbda Chopkamish (2680 m), shim.-sharkda Alyom dovonlari (1995 m) oraligʻida. Eng baland joylari jan.-gʻarbda 2758 m, shim.-sharqda 2664 m. K. antiklinal struktura. Quyi karbonning yuqori turne kichik yarusi yotqiziqlari (koʻksuv gorizonti) toʻq kulrang ohaktoshlardan iborat. Togʻ yon bagʻirlarida jigarrang tuproklar tarqalgan. Siyrak archa, yongʻoq, bodom, doʻlana, togʻolcha, oʻt oʻsimliklari oʻsadi. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Edward Calvin Kendall

**Edward Kalvin Kendall** (1886.8.3, Saut-Noruolke, Konnektikut shtati — 1972.4.5) — amerikalik biokimyogar. Falsafa fanlari doktori (1910). Minnesot (1921—1951) va Prinston universiteti professor (1952-yildan). Asosiy ilmiy ishlari buyrak usti bezlari poʻstlogʻi gormonlarini oʻrganishga oid. Qalqonsimon bezning asosiy gormoni-trioksinni ajratib olgan (1914). Kortizon olish usulini topgan (1941 — 1948) va uni sanoatda ishlab chiqarishga tatbiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1950, F. Xench va T. Reyxshteyn bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Kendir

**Kendir**, qizilquray (Trachomitum) — kendirdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik tolali oʻsimlik. Jan. Yevropa va Osiyoda 6 turi oʻsadi. Tolasi poyaning floemasida. Ildizpoyasi koʻp yillik, yer usti poyalari bir yillik, silliq. Barglari, asosan, nashtarsimon, guli mayda, pushti. Uning tolali K. (T. Apocynum cannabinum) turi dorivor oʻsimlik, urugʻida 0,5% gacha yurak glikozidlari (simarin) bor, poyasi poʻstlogʻidan olingan toladan arqon ishlab chiqariladi. Ildizpoyasi va ildiz (oʻsimlik)ini boʻlib, erta bahorda ekiladi. Tola olish uchun Venetsiya K.i istiqbolli hisoblanadi (poyasi poʻstlogʻidan 10% gacha tola chiqadi). Tajriba ekinlarida quruq poya boʻyicha xrsildorlik 20—25 s/ga. Oʻzbekistonda Toshkent sh. yaqinida 1930-yillarda yangi ekin tarzida yigiriladigan tola olinadigan K.ni oʻrganish boʻyicha ilmiy tadqiqot st-yasi tashkil etilgan (qarang Lub tolali ekinlari tajriba stansiyasi).

## Manbalar
Kendirdoshlar

**Kendirdoshlar** (Аросупасеае) — koʻp yillik oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta, liana va oʻtlardan iborat. Bargi oddiy, cheti tekis. Guli toʻgʻri, ikki jinsli, changchisi 5 ta, urugʻchisi 2 mevabargli, 2 uyali. Mevasi koʻsakcha, danakcha, rezavor-meva va b. Aksari turlarining poʻstloqlarida uzun, mayin, pishiq lub tolalari, baʼzan kauchukli boʻgʻimsiz sut naychalari bor. K.ning 150 turkumi, 1100 dan ortiq turi bor. Asosan, tropik va subtropiklarda, 9 turkumi moʻʼtadil iqlimli joylarda tarqalgan. Oʻzbekistonda boʻrigul va kendir turkumlari uchraydi. 

## Manbalar
John Kendrew

**KENDRYU (Kendrew) Jon Kouderi** (1917.24.3, Kompton, Berkshir — 1997.23.8, Cambridge) — ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1960-yildan). Rentgenostrukturaviy analiz usuli bilan oqsil molekulalarining tuzilishini tahlil qilgan. Mioglobin oqsili molekulasidagi polipentid zanjirlarning fazoviy joylashishini ilk bor aniqlagan (1957); unda 1951-yilda L.Poling bashorat qilgan aspirallar mavjudligini isbot qilib, uning tuzilishini koʻrsatib bergan (1959). Nobel mukofoti laureati (1962, Max Perutz]] bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Natay Kenesarin

**Natay Azimxonovich Kenesarin** (1908, Chayon qishlogʻi, hozirgi QozogʻistonningJan. Qozogʻiston viloyati — 1975, 16. 4, Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan geolog (1967), geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1958), professor (1955), Oʻrta Osiyo industriya institutini tugatgan, (1935). Qozogʻiston Fanlar akademiyasining gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi boʻlimi boshligʻi (1944-yildan). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida professor (1951—56). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi institutida direktor oʻrinbosari (1960-yildan), shu institut direktori (1962—64). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida kafedra mudiri (1969—75). Kenesarining ilmiy ishlari gidrogeologiya va muhandislik geologiyasiga bagʻishlangan.

Oʻzbekistonda yer osti chuchuk suvlari zahirasini, rejimi va balansini aniqlashga salmoqli hissa qoʻshgan. Kuyganyor, Mirzachoʻl, Quyi Sirdaryo va Amudaryo hamda Qarshi choʻllarini oʻzlashtirishda ishtirok etgan.

## Manbalar

* Formirovaniye rejima gruntovix vod oroshayemix rayonov (na primere Golodnoy stepi), T., 1959.
Kenja botir

**Kenja botir** — oʻzbek xalq ertaklaridagi ijobiy qahramon. K. b. timsolida aklli, epchil, dovyurak, tadbirkor inson obrazi mujassam etilgan. U el tinchligi va osoyishtaligi yoʻlida har qanday mushkulliklarni yengishga qodir. Zulm, tengsizlik, haqsizlikka qarshi adolatni himoya qiladi. K. b. "Uch ogʻayni botirlar", "Kenja", "Erkenja" va b. ertaklarda asosiy qahramon sifatida talkin etilgan.

L<1: A f z a l o v M., Oʻzbek xalq ertaklari haqida, T., 1964.

## Manbalar
Kenema

**Kenema** — Syerra-Leonedagi shahar, mamlakatning janubi-sharqida. Sharqiy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 300 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshlari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Xunarmandchilik rivojlangan. Mamlakatda yirik korxona — yogʻochsozlik kombinati ("Forest indastris" davlat kompaniyasi) mavjud boʻlib, mebel, yogʻoch plitalar va b. ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat sanoati (sholi oqlash, kofe, goʻshtni qayta ishlash va hokazo) korxonalari, avtomobil taʼmirlash ustaxonalari, olmosga ishlov berish korxonalari, issiklik elektr st-yasi, texnika instituti bor. Q. x. mahsulotlari bilan savdo qilinadigan markaz. K. yaqinida xromit konlari topilgan.

## Manbalar
Keniya (maʼnolari)

**Keniya**:

* Keniya – 
**Keniya ** (Keniya Respublikasi) poytaxti – Nairobi shahri.
* Keniya (vulkanik massiv) – Sharqiy Afrikadagi vulkanik massiv, balandligi boʻyicha Afrikada ikkinchi oʻrinda (5199 m).
* Keniya (Kenya), Keniya Respublikasi (Republic of Kenya) – Sharqiy Afrikadagi davlat.
Keniya (vulkanik massiv)

**Keniya** — Sharqiy Afrikadagi vulkanik massiv, balandligi boʻyicha Afrikada ikkinchi oʻrinda (5199 m). Shar-kiy Afrika rift zonasidan sharqroqda, lava platosidan kesik konus koʻrinishida koʻtarilgan. Yon bagʻirlari 1200 m balandlikkacha nam ekvatorial oʻrmonlar bilan qoplangan. 2000 m gacha balandlikdagi unumdor vulkan tuproqlarida kofe, sizal, banan platansiyalari barpo qilingan. 3000 m balandlikkacha past boʻyli doim yashil va igna bargli sernam togʻ oʻrmonlari bilan band. Undan balandroqda togʻ yaylovlari, choʻqqilarda doimiy qor va muzliklar bor. K. choʻqqisi va uning atroflari milliy park xududi tarkibida. 

## Manbalar
Kenotaf

**Kenotaf** (yun. kenotaphion — boʻsh qabr) — murda qoʻyilmagan boʻsh qabr, Qad. Misr, Yunoniston, Rim, Oʻrta Osiyo va b. oʻlkalarda marhumni dafn etish mumkin boʻlmagan (u, mas, musofirlikda vafot etgan) hollarda qazib qoʻyilgan.

## Manbalar
Kenotron

**Kenotron** (yun. kenos — boʻsh va elektron) — asosan, sanoat chastotali oʻzgaruvchan tokni toʻgʻrilash (oʻzgarmas tokka aylantirish) uchun moʻljallangan elektr-vakuumli qurilma (diod, lampa). Past va yuqori voltli turlari bor. Past voltli K. anodidati yoʻl qoʻyiladigan teskari kuchlanish 2 kv gacha, toʻgʻri tok kuchi bir necha amperta teng; yuqori voltli K.da teskari kuchlanish 100 kV gacha, toʻgʻri tok kuchi 500 mA gacha boʻladi. Birinchisida choʻgʻlanma katod, qoraytirilgan yoki xiralashtirilgan anodlar (koʻpincha 2 ta), ikkinchisida oksidlangan katod va qoraytirilgan anod (bitta) boʻladi. K.da choʻgʻlama katod qizib elektronlar chiqargani tufayli u tokni faqat bir yoʻnalishda oʻtkazadi. Katodi choʻgʻlanmaydigan K.da faollashgan katoddagi avtoemissiya (elektronlar chiqarish) hisobiga tok oʻtadi. K. radiopriyomniklar, kuchaytirish va oʻlchash apparatlari, rentgen qurilmalari va asboblardagi toʻgʻrilagichlar (oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantiruvchi qurilmalar) da qoʻllanadi. Yarimoʻtkazgichlar texnikasi taraqqiy etishi munosabati bilan past voltli K. oʻrniga yarimoʻtkazgichli diodlar ishlatila boshladi. Yuqori voltli K.lar hozir ham qoʻllanadi.

## Manbalar