Oʻzbekistonning hayvonot dunyosi

Oʻzbekiston hayvonot dunyosi xilma-xil boʻlib, Oʻrta Osiyodagi boshqa mamlakatlar singari subtropik mintaqalga xos turlarga ega. Respublikada sut emizuvchilarning 6 turkumi: *[[hasharotxoʻrlar]]* 6 tur, *[[qoʻlqanotlilar|koʻlqanotlilar]]* 19 tur, *[[tovuqsimonlar]]* 2 tur, *[[kemiruvchilar]]* 42 tur, *[[yirtqichlar]]* 23 tur va *[[juft tuyoqlilar]]* 8 turga mansub 100 tur uchraydi. Eng nodir va kam uchraydigan sut emizuvchilarning 24 turi, *jumladan burama shoxli echki*, *[[ayiq]]*, *[[qoplon]]*, *quroquloq*, *[[silovsin]]*, *[[ilvirs]]*, *[[sirtlonlar|sirtlon]]*, *[[qunduzlar|qunduz]]*, *manul*, *[[jayran]]*, *[[alqor]]*, *[[qoʻshoyoqlar|qushoyoq]]*, *koʻk [[sugʻurlar|sugʻur]]*, *[[olakoʻzan]]*, *ustyurt [[arhar|qoʻyi]]*, *buxoro qoʻyi*, *[[shomshapalaklar|shomshapalak]]*, *[[tunshapalaklar|tunshapalak]]* Oʻzbekiston Respublikasi „Qizil kitobi“ga kiritilgan (2003).

Oʻzbekiston qushlarning 24 turkumga mansub 410 ga yaqin turi bor, ulardan 184 turi chumchuqsimonlar turkumiga kiradi. Qushlarning 24 turi, jumladan, *[[birqozonlar|birqozon]]*, *jingalakdor birqozon*, *oq [[laylaklar|laylak]]*, *qora laylak*, *[[qizil gʻozlar|qizil gʻoz]]*, *vishildoq*, *[[oqqush]]*, *kichik oqqush*, *marmar [[oʻrdak]]*, *oqbosh oʻrdak*, *suvqiygʻir*, *[[qirgʻiyburgut|qirgʻiy burgut]]*, *choʻl burgut*, *[[choʻl burguti]]*, *bolyatur*, *[[qumoy]]*, *ilonxoʻr burgut*, *mallabosh [[lochin]]*, *itogʻli*, *oq [[turnalar|turna]]*, *oddiy [[tuvaloqlar|tuvaloq]]*, *[[bizgʻaldoq]]*, *[[yoʻrgʻa tuvaloq]]*, *[[qorabovur]]*, *[[torgʻoq]]*, *osiyo [[loyxoʻraklar|loyxoʻragi]]*, *qum [[chumchuqlar|chumchuq]]* va boshqalar „Qizil kitobi“ga kiritilgan.

Sudralib yuruvchilarning 58 turi mavjud, jumladan toshbaqalarning 1 turi (choʻl toshbaqasi) maʼlum. Tangachilar turkumining 58 (kaltakesaklar-38, ilonlar-20) turi uchraydi. Ilonlarning 5 turi: *[[kapcha ilonlar|kapcha ilon]]*, *[[qalqontumshuq ilonlar|qalqontumshuq ilon]]*, *qoʻlborilon*, *[[charx ilonlar|charx ilon]]*, *choʻl [[qora ilonlar|qora iloni]]* zaxarli hisoblanadi. Sudralib yuruvchilarning 16 turi, jumladan, *xentogʻ qurbaqaboshi*, *[[echkemarsimonlar|echkemar]]*, *chipor kaltakesak*, *qoʻlborilon* Respublika „Qizil kitobi“ga kiritilgan.

Suvda hamda quruqlikda yashovchilarning 3 turi: yashil qurbaqa (turon qurbaqasi va osiyo togʻlari qurbaqasi kenja turlari), *koʻl baqasi* va *danatin qurbaqa* uchraydi.

Mamlakat suv havzalarida baliqlarning 106 turi tarqalgan. Ular 2 katta guruhga boʻlinadi. Birinchi guruxga daryo va soylarida qadimdan yashab kelayotgan mahalliy baliqlar (*amudaryo [[guldor baliq|guldor baligʻi]]*, *shirmohi*, *turkiston moʻylovdori*, *[[zogʻora baliq]]*, *[[laqqa baliq|laqqa]]* va boshqalar), ikkinchi guruhga esa, asosan, suv omborlarda iqlimlashtirilgan baliqlar (*issiqkoʻl guldor baligʻi*, *pelyad*, *oq amur*, *orol [[moybaliqlar|moybaligʻi]]*, *sharq [[oqcha baliqlar|oqchasi]]*, *kumush tovon baliq*, *oddiy doʻngpeshona*, *oq sla*, *[[ilonbosh]]* va boshqalar) kiradi. Baliqlarning 18 turi, jumladan, *orol [[moʻylovli baliqlar|moʻylov baligʻi]]*, *orol baqrasi*, *amudaryo qil quygʻuri*, (katta kurak burun), *amudaryo tosh baqrasi* (kichik kurak burun), *filburun* (sirdaryo kurak buruni) va boshqalar „Qizil kitobi“ga kiritilgan.

Hasharotlar juda xilma-xil boʻlib, 16000 dan ortiq turi tarqalgan. Hashorotlarning 40 ga yaqin turkumi maʼlum. Ulardan togʻriqanotlilar (300 dan ortiq tur), tengqanotlilar (shiralar-330-350,jizildoqlar-600-700 tur), tangacha qanotlilar (1500 ga yaqin tur), qattiqqanotlilar (2000 ga yaqin tur), pardaqanotlilar (1500 ga yaqin tur), ikkiqanotlilar (3500-4000 tur), chala qattiqqanoqlilar (600-700 tur) keng tarqalgan.

Respublika faunasida oʻrgimchaksimonlardan chayonlarning 10 ga yaqin, falangalarning 20 ga yaqin, oʻrgimchaklarning bir necha yuzlab turi uchraydi. Oʻrgimchaksimonlardan, ayniqsa, kanalar xilma-xil boʻladi. Suv havzalarida kanalarning 20 dan koʻproq turi, tarqalgan. 100 dan ortiq tur *kanalar* odam va hayvonlarda parazitlik qiladi. Bir hujayralilar ham juda xilma-xil boʻladi. Suv havzalarida soxta oyoqliklar, xivchinlilar, infuzoriyalar koʻp uchraydi. Chuchuk suv havzalarida toʻgarak chuvalchanglar (120 dan koʻproq tur) bor. Quruqlikda yashovchi qorinoyoqli mollyuskalarning 171 turi maʼlum.

## Manbalar