Iqlim oʻzgarishining okeanlarga taʼsiri

Iqlim oʻzgarishining okeanlarga taʼsiri juda koʻp. Asosiy tas’irlardan biri okean haroratining oshishidir. Tez-tez sodir boʻladigan dengiz issiqlik oqimlari bunga misol boʻla oladi. Haroratning oshishi dengiz sathining koʻtarilishiga olib keladi. Boshqa taʼsirlarga: dengiz muzining erishi, okean suvining chuchuklashishi, okean sathi koʻtarilishi va kislorod darajasining pasayishi kiradi. Okean oqimlarining oʻzgarishiga, Atlantika okeanidagi ichki oqimlar aylanishining sekinlashuvi yana bir misol boʻla oladi. Bu oʻzgarishlarning barchasi dengiz ekotizimlariga bevosita taʼsir qiladi. Ushbu oʻzgarishlarning asosiy sababi — inson faoliyati davomida vujudga kelgan issiqxona gazlar boʻlib, ular iqlim oʻzgarishini yuzaga keltiradi. Karbonat angidrid va metan issiqxona gazlariga yaqqol misoldir. Bu okean isishiga olib keladi, chunki okean iqlim tizimi qoʻshimcha issiqlikning katta qismini oʻziga yutadi. Okeanlar atmosferadagi qoʻshimcha karbonat angidridning bir qismini oʻziga oladi. Bu okeandagi PH qiymatining pasayishiga olib keladi. Olimlarning hisob-kitoblariga koʻra, okean—insoniyat tomonidan ishlab chiqarilgan CO<sub>2</sub> chiqindilarining taxminan 25 foizini oʻzlashtirgan.

Okeanning turli qatlamlarida harorat turlicha boʻladi. Havo haroratining koʻtarilishi, okean yuzasidagi haroratning ortishiga olib keladi. Okean qatlamlaridagi suv yaxshi aralashmaydi, bu esa ustki qatlamdagi suvni ilishiga olib keladi. Bundan tashqari, pastki qatlamdagi sovuq suvning ustki qatlam bilan taʼsrilashuvi kamayadi. Vertikal aralashuvning kamayishi okeanning chuqur qismiga issiqlikning yetib borishini qiyinlashtiradi. Shuningdek, issiqlikning katta qismining yutilishi atmosfera va quruqlik hissasiga toʻgʻri keladi. Natijada, quruqlikda tropik siklonlar va boshqa boʻronlar koʻpayishi, suvli muhitda esa okeanning yuqori qatlamlarida baliqlar uchun ozuqa moddalari kamayishiga olib keladi. Ushbu oʻzgarishlar okeanning uglerodni ham kamaytiradi. Shu bilan birga, shoʻrlashishdagi tafovut ham ortadi. Okeanning boshqa qismlariga nisbatan shoʻr boʻlgan joylarida shoʻrlashish ortib boradi, chuchuk boʻlgan qismida esa chuchuklik ortadi.

Iliq suv va sovuq suvdagi kislorod miqdori bir xil boʻlmaydi. Natijada okeanlardagi, iliq suvdagi kislorod bugʻlanib atmosferaga oʻtadi. Bu suvdagi kislorod miqdorini yanada pasaytiradi. Bunday holat dunyo boʻylab kuzatilmoqda.

Ushbu oʻzgarishlar dengiz ekotizimlariga zarar yetkazadi. Bu jarayon turlarning yoʻq boʻlib ketishini tezlashtirishi, turlarning tarqalishini sekinlashtiradi. Bu baliq ovlash va turizmga ham taʼsir qiladi. Suv haroratining koʻtarilishi turli xil okean ekotizimlariga, masalan, marjon riflariga ham zarar etkazadi. Kichik harorat oʻzgarishi ham sezgir marjon riftlarining katta oʻzgarshlar sodir boʻlishiga olib kelishi mumkin. Okeanning kislotalanishiga, haroratning oshishiga, shuningdek, okean ichidagi turlarning mahsuldorligi va tarqalishiga ham taʼsir qiladi, baliqchilikka boʻlgan cheklovlarni kuchaytiradi va dengiz ekotizimlarini buzadi. Iqlimni isib borishi tufayli dengiz muzining erishi, qutblarga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Ushbu iqlim oʻzgarishi, asosan, okean iqlimiga va okean ekotizimlariga taʼsir koʻrsatadi.

## Issiqxona gazlari darajasi oshishi bilan bogʻliq oʻzgarishlar

Hozirgi vaqtda (2020), atmosferadagi karbonat angidrid (CO2) miqdori qariyb 50% oshdi. Bunday yuqori daraja va tez oʻsish sur’atlari soʻnggi 55 yil ichida misli koʻrilmagan geologik rekordni yangiladi. Insoniyat tomonidan foydalaniladigan qazilma yoqilgʻi boyliklari, sanoat va yerdan foydalanishining notoʻgʻriligi buning asosiy sababi boʻldi. Antropologlar uchun okean, asosiy choʻkindi toʻplovchi boʻlib xizmat qilishi haqidagi fikrlar 1950-yillarning oxiridan beri muhokama qilinmoqda. Bir nechta dalillar okean umumiy choʻkindi qismi okeanning chorak qismini egallaganiga ishora qiladi.

2019-yilda kuzatilgan oʻzgarishlar va taʼsirlar haqidagi soʻnggi asosiy izlanishlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

### Okean haroratining koʻtarilishi

Iqlim oʻzgarishining okeanlarga taʼsiri ortmoda va bu okeanlarda haroratining koʻtarilishiga olib kelmoqda. Dunyo okeanida 2022-yilda eng issiq harorat qayd etildi. Bu harorat 2021-yilgi maksimal darajadan ham oshib ketdi. Okean haroratining koʻtarilib borishi yerning ichki energiyasi va isiqxona gazlari darajasining oshishi bilan bogʻliq. Pre-industrual davrda va 2011—2020-yilar oraligʻida okean yuzasidagi harorat 0,68 dan 1,01 °C ga oshgan.

Harorat oshishining asosiy qismi Janubiy okean hissasiga toʻgʻri keladi. Misol uchun, 1950—1980-yillar oraligʻida Janubiy okeanining harorati 0,17 °C (0,31 °F) ga koʻtarildi. Bu dunyo okeandan deyarli ikki baravar koʻp.

Issiqlik darajasi chuqurlikka qarab oʻzgaradi. Okeanning yuqori qismi (700 m chuqurlikacha boʻlgan qismi) eng tez isimoqda. Okeanning ming metrdan chuqur boʻlgan qismida harorat har asrda deyarli 0,4°Cga oshmoqda (1981-yildan 2019-yilgacha boʻlgan maʼlumotlar). Okeanning chuqurroq zonalarida (global miqyosda) 2000 metr chuqurlikda isish har asrda 0,1 °C atrofida boʻlgan. Issiqlik Janubiy okeanida farq qiladi, bu yerda eng yuqori isish (har asrda 0,3 °C) 4500 m chuqurlikda kuzatilgan.

#### Okeanning issiqlik zonalari
Okean harorati turli hududlarda turlicha boʻladi. Harorat ekvator yaqinida yuqoriroq, qutblarda esa pastroq boʻladi. Natijada, okeanning umumiy haroratidagi oʻzgarishlar dunyo okeanini oʻzgarishiga olib keladi. 1969—1993-yillarni, 1993—2017-yillar bilan solishtirganda, harorat koʻtarilayotgani kuzatilgan.

## Atrof-muhitga taʼsiri

### Dengiz sathining koʻtarilishi

Koʻpgina qirgʻoqboʻyi shaharlar kelgusi oʻn yillikda yoki undan keyingi davrlarda suv toshqinlarini boshdan kechiradi. Tabiiy boʻlishi mumkin boʻlgan yoki inson faoliyati tufayli ortishi mumkin boʻlgan mahalliy suv bosishlar, qirgʻoq boʻyidagi suv toshqinlarini kuchayadi. 2050-yilga kelib suv toshqinlari qirgʻoq boʻyida yashovchi yuz millionlab odamlarga tahdid soladi, asosiy taqdid Janubi-Sharqiy Osiyoda yashovchi aholiga boʻlishi mumkin.

### Okean oqimlarining oʻzgarishi

Okean oqimlari turli kengliklarda quyosh nuri va havo harorati, shuningdek, mahalliy shamollar va chuchuk suvning turli xil zichligi tufayli yuzaga keladigan harorat oʻzgarishi natijasida yuzaga keladi. Oqimdagi suv harorati ekvatorga yaqin hududlarda koʻtariladi. Keyin, qutblarga qarab harakat qilganda, u yana soviydi. Sovuq havo qutblar yaqinida pasayadi, lekin ekvator tomon harakatlanayotganda yana koʻtariladi. Bu har bir yarim sharda oʻrta kenglikdagi shamolni harakatga keltiradigan Hadley sirkulatsiyasini keltirib chiqaradi. Ushbu aylanma harakatlar bilan bogʻliq shamol yer yuzasidagi suvlarni havosi sovuqroq boʻlgan yuqori kengliklarga harakatlantiradi. Bu jarayon suvni sovutib, pastki kenglikdagi suvlarni nisbatan juda zichroq boʻlishiga olib keladi, bu esa oʻz navbatida okean tubiga choʻkishiga olib keladi, shimolda Shimoliy Atlantika chuqur suvini (ShAChS) va janubda Antarktika tub suvini (JATS) hosil qiladi.

Ushbu pasayish va pastki kengliklarda sodir boʻladigan koʻtarilish, shuningdek, yer usti suvlaridagi shamollarning harakatlantiruvchi kuchi tufayli okean oqimlari dengiz boʻylab suv aylanishiga taʼsir qiladi. Global isish taʼsir qilganda, okeanlarning chuqur qismini ham isishiga olib keldi. Okeanlar isishi, muzliklar va qutb muzliklari erishi natijasida okeanning suv tarkibi oʻzgardi. Yuqori kenglik mintaqalariga muzliklardan erigan toza suv butun okean suvining zichligini pasayishiga olib keladi. Natijada, suv odatdagidan koʻra balandroq qatlamda turadi.

Zamonaviy kuzatuvlar va paleoiqlimni maʼlumotlariga koʻra, Atlantika meridional sirkuatsiyasi (AMS) pre-industrial davrda zaiflashgan boʻlishi mumkin. 2021-yilda baholangan iqlim oʻzgarishi prognozlari shuni koʻrsatadiki, AMS 21-asr davomida zaiflashishi mumkin. Uning zaiflashishi global iqlimga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin, ayniqsa, Atlantika okeaning shimoliy qismida.

Okean oqimlaridagi har qanday oʻzgarishlar okeanning karbonat angidridni oʻzlashtirish qobiliyatiga (suv harorati taʼsir qiladi) hamda okean unumdorligiga taʼsir qiladi, chunki oqimlar ozuqa moddalarini yaʼni fitaplanktonlarni tashiydi. AMS chuqur okean aylanishi sekin boʻladi, yaʼni (butun okeanni aylanib chiqish uchun yuzlab yoki minglab yillar kerak boʻladi), u iqlim oʻzgarishiga sekin taʼsir qiladi.

### Dengizlarni qatlamlarga ajralishi
Okean qatlamlarga ajralishi muhim ahamiyatga ega, chunki ular okean organizmlari va kislorod darajasiga taʼsir qilishi mumkin. Okean suvning zichlikka qarab qatlamlarga boʻlinadi. Qatlamlar boʻyicha boʻlinish barcha okean havzalarida sodir boʻladi. 1970-yildan beri global isish va baʼzi hududlarda shoʻrlanishi tufayli okeanning yuqori qatlam miqdori koʻpayishi kuzatildi. Shoʻrlanishning oshishi tropik suvlarda bugʻlanishni kuchaytiradi, bu esa shoʻrlanish va zichlik darajasining oshishiga olib keladi. Shu bilan birga, muzning erishi yuqori kengliklarda shoʻrlanishning pasayishiga saba boʻladi.

### Okeanlar suvining rangini oʻzgarishi
Sunʼiy yoʻldosh tasvirlari tahlili shuni koʻrsatadiki, iqlim oʻzgarishi davom etar ekan, okeanlar asta-sekin koʻk rangdan yashil rangga oʻzgarib boraveradi. Ushbu rang oʻzgarishini koʻpchilik olimlar iqlim oʻzgarishi sababli plankton populyatsiyalarining oʻzgarishi bilan bogʻliqligini aytishmoqda.

### Ob-havosi va shamol oʻzgarishlari
Iqlim oʻzgarishi va okeanning isishi Yerning iqlimi va ob-havo tizimidagi keng koʻlamli oʻzgarishlarga olib keladi, shu jumladan, tropik siklon va musson kuchayishi va ob-havoning keskin oʻzgarishi, baʼzi hududlar nam, boshqalari esa quruqroq boʻlishiga olib kelmoqda. Shamol yonalishining oʻzgarishi baʼzi hududlarda toʻlqin balandligini oshiga olib kelmoqda.

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* IPCC Working Group I (WG I). Iqlim tizimi va iqlim oʻzgarishining fizik ilmiy jihatlarini baholovchi Iqlim oʻzgarishi boʻyicha hukumatlararo guruh guruhi.
* Climate Jahon meteorologiya tashkilotidan
* Climate change Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqtisodiy va ijtimoiy masalalar boʻyicha Barqaror rivojlanish departamenti
* Effects of climate change Met Officedan
* United Nations Environment Programme and climate change
* Fisheries and Aquaculture: Climate Change Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkilotidan