open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zirkdoshlar

**Zirkdoshlar** (Berberidaceae) - ikki urugʻpallalilar yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Koʻp yillik oʻt, buta yoki daraxtlar. Guli ikki jinsli, gulqoʻrgʻoni sariq, bir necha (4—5) qator boʻlib joylashgan, har bir qatorda 3 tadan gultojbarg bor. Koʻpchilik Z.ning gulida tojbarg bilan changchisi orasida shiradon — staminodiy boʻladi. Mevasi rezavor, baʼzan koʻsakcha yoki yongʻoqcha shaklida. Yer yuzida 14 turkumcha mansub 650 turi bor. Asosan, Shim. yarim sharning moʻʼtadil hududlarida usadi. Z.ning bargi tarkibida alkaloidlar, ayniqsa, berberin koʻp. Oʻzbekistonda 3 turkumga mansub 11 turi usadi.

## Manbalar
Ziro

**Ziro** — qad. uzunlik oʻlchov birligi; koʻpgina sharq mamlakatlarida qoʻllangan. Forsiylarning gaziga, turkiylarning qarisita toʻgʻri keladi; oʻrtacha qiymati 54,04 sm. Ishlatilish joyiga qarab har xil qiymatga ega boʻlgan. Eronda 3. = 1 gaz boʻlsa, Turkiyada (hoz. vaqtda) 1 3. = 65 sm. Boburiylar davlatida shoh Z.si mavjud boʻlib, u 81,28 sm ga teng boʻlgan. Akbarshoh 1 Z.ni 83,31 sm deb belgilagan. Agrada 1647 yilda rasmiy ravishda 1 3. = 81,28 sm deb kabul qilingan. Musulmon mamlakatlarida qoʻllangan Z.ning yana 48,9 sm dan 145,608 sm gacha kiymatlarga ega 20 dan ortiq turi mavjud boʻlgan. 

## Manbalar
Zirh

**Zirh** — 1) odamlarni, harbiy texnikani, qurolyarogʻ, turli mudofaa inshootlarini oʻq, snaryad, aviatsiya bombalari va yadro portlashlarning shikayet beruvchi taʼsirlaridan himoya qiluvchi vosita. Asosan, zirh poʻlatidan qilinadi. 3. oʻq va snaryadlarning taʼsiriga qarshilik koʻrsatadigan chidamli va snaryadlar koʻp martalab tekkanda yemirilmaydigan boʻlishi lozim. Bu xususiyatlar poʻlatning kimyoviy tarkibini, eritish texnologiyasini, termik ishlov berishni, ulardan tayyorlanadigan detal va buyumlarning texnologik jarayonlarini tanlab taʼminlanadi. Vazifasiga kura, 3. oʻqqa va snaryad parchalariga karshi, snaryadga qarshi, tayyorlash xususiyatiga koʻra prokatlangan va quyma; tuzilishiga kura, monolit (yaxlit), kombinatsiya lashgan; ichki tuzilishiga kura, gomogen (bir jinsli), geterogen (kesimi boʻyicha xossalari bir xil boʻlmagan) xillariga boʻlinadi. 3. alyuminiyplastmassa yoki poʻlatalyuminiyplastmassa aralashmasidan ham tayyorlanishi mumkin. Qadim zamonlarda ham Z.dan foydalanishgan (mas, oʻq va qilich zarbidan badanni himoya qiladigan vositalar). Harbiy avtomobil va bronepoyezdlar, tank, kema, samolyotlar Z.langan; 2) zirhli mollyuskalarning chigʻanogʻi va zirxlilarning teri skeletini anglatuvchi tushuncha. 

## Manbalar
Zirh poʻlati

**Zirh poʻlati** — harbiy mashinalar va obʼyektlarni himoya qilish uchun ishlatiladigan poʻlat. Legirlangan poʻlat jumlasiga kiradi. Tarkibida 2,5% gacha xrom, 3% gacha nikel, 0,6% gacha molibden, 0,2% gacha vanadiy, 1,5% gacha marganets va 2% gacha kremniy boʻladi. Harbiy obʼyektlar uchun koʻpincha 20–200&nbsp;mm qalinlikdagi prokatlangan, prokatlangan bolgʻalangan yoki quyma plitalar koʻrinishidagi 3. p.dan foydalaniladi. 3. p. texnika maqsadlarida, mas, elektr kabellarini turli zarblardan himoya qilish uchun ham ishlatiladi.

## Manbalar
Zirhlilar

**Zirhlilar** (Dasypodidae) — chalatishlilar turkumi oilasi. Jan. Amerikada yuqori paleotsendan va Shim. Amerikada pleystotsendan maʼlum. Tanasining uz. 12 sm dan 100 sm, dumi 2,5 sm dan 50 sm, ogʻirligi 0,3 dan 55&nbsp;kg gacha. Tanasining orqa tomoni kamar boʻlib joylashgan suyak va muguz plastinkalardan iborat zirh (qalqon) bilan qoplangan. Oldingi panjasi 4 yoki 5 panjali, oʻtkir tirnokli. Tishlari bir xilda, silindrsimon, 28 dan 100 tagacha. Ular soni bir tur individlarida ham oʻzgarib turadi. 3. hozirgi chalatishlilar orasida eng koʻp sonli hayvonlar, 9 urugi, 20—25 turi bor. AQShning jan.dan Chili va Argentinagacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Ochiq maydonlarda yashaydi. Ayrim turlari xavf tugʻilganida buralib, sharsimon shaklga kiradi. 2 dan 12 tagacha bolalaydi, odatda, bolalari bitta tuxumdan rivojlanadi (poliembrioniya). 3. tungi hayvon, mayda umurtqasizlar, baʼzan hayvonlar murdasi bilan oziqlanadi. Goʻshti va qalqoni uchun ovlanadi. Soni kamayib ketgan, 4 turi Xalqaro qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Zigʻir kombayni

**Zigʻir kombayni uzun tolali zigʻir poyasini yigʻadigan** qishloq xoʻjaligi mashinasi. Asosiy qismlari: shkiv, 4 seksiyali poya sugʻurish apparati, poyalarni boʻlgich, koʻndalang transportyor, urugʻni poyadan sidirib olish apparatiga uzatuvchi transportyor, sidirish apparati, panjarali sidirish barabani va kamerasi, uzatish mexanizmlari va bogʻ bogʻlagich. Mashina gʻildirakli ramaga oʻrnatilgan. Traktorlarga tirkab ishlatiladi. Mashina yurganda poya ajratkich zigʻirpoyani yulish apparati seksiyalariga yoʻnaltiradi. Yulingan poya ignali transportyorga, undan qisish transportyori yordamida sidirish kamerasiga tushadi. Sidiruvchi apparat panjali baraban bilan poyadagi urugʻlarni sidirib transportyorga tashlaydi, urugʻ undan qopga tushadi, bogʻ bogʻlagich urugʻi sidirilgan poyani bogʻbogʻ qilib bogʻlaydi. Sidirish apparati ishlatilmaganda 3. k.dan zigʻirpoya yulgich sifatida foydalanish mumkin. Mashinaning ish unumi soatiga 0,5—0,7 ga.

## Manbalar
Zigʻir moyi

**Zigʻir moyi** — zigʻir urugʻidan presslab yoki ekstraksiya usulida olinadigan yogʻ. Ilgari juvozpya olingan. Tarkibida toʻyingan yogʻ kislotalari — palmitin kislota 7% gacha, toʻyinmagan yogʻ kislotalari — olein kislota 5— 20%, linol kislota 25—50%, linolen kislota 21—45% va oksikislotalar 6,5% gacha. Qotish temperaturasi — 18° bilan — 27" orasida, rangi sariq, yod soni 174—183, kislota soni 0,55—3,5, zichligi 0,933—0,935. Z.m. alif tayyorlashda, linoleum, kleyonka ishlab chiqarishda, oziqovqat tayyorlashda ishlatiladi. 

## Manbalar
Parda Ziyatov

**Parda Ziyatov** (1947.14.1, Jizzax tumani) — Oʻzbekiston Qahramoni (1998). Samarqand mevasabzavot texnikumini tugatgan (1967). Mehnat faoliyatini 1958-yilda Jizzax tumanidagi "Moskva" (hoz. H. Nosirov nomli) jamoa xoʻjaligida kolxozchi boʻlib boshlagan. 1972-yildan shu xoʻjaliqsa paxtachilik brigadasi boshligʻi. 3. rahbarlik qilgan brigada dehqonchilikda ilgor texnologiyalarni qoʻllagan holda uzoq yillar davomida paxtadan moʻl hosil yetishtirib, yuqori koʻrsatkichlarga erishdi (1998-yilda 38 ga mMdondan 43,5 s/ga hosil olindi). 3. paxtachilik ilmini oʻz tajrabalari bilan boyitib bormoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi deputati (1990—94). 

## Manbalar
Zigʻirak

**Zigʻirak** () — yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 60—80 sm. Bargi nashtarsimon. Guli qisqa bandchalarda 2—3 tadan joylashgan. Gultojbarglari binafsha rangli, uz. 11–12&nbsp;mm. Mevasi yumaloquchburchak, qora. May—avgustda gullab, iyun—sentabrda urugʻlaydi. Toshkent, Fargʻona, Surxondaryo viloyatlarining bogʻlarida, togʻ yon bagʻirlarida, vohalarida koʻp tarqalgan. Yuqori sifatli qimmatbaho efir moyi olish uchun ekiladi.

## Manbalar
Zigʻirak (maʼnolari)

**Zigʻirak**:

* Zigʻirak (Salvia deserta) — yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt.
* Zigʻirak (zargarlik) — zargarliksya bezak yaratish usuli.
Zigʻirak (zargarlik)

**Zigʻirak** — zargarlikda bezak yaratish usuli. Isirgʻa (jumladan qashqarboldoq) panjarasi oraligʻiga, uzuk va b.da bezak hosil qilib oʻrnatiladigan tilla yoki kumushdan ishlangan mayda dumaloq donachalar.

## Manbalar
Zigʻirdoshlar

**Zigʻirdoshlar** (Linaceae) - ikki urugʻpallalilar yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub bir yillik yoki koʻp yillik oʻsimliklar oilasi. Yer yuzida 6 turkumga mansub 250, Oʻzbekistonda 200 turi oʻsadi. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli. Gultoj barglari ayri, baʼzan uchki qismi tutashgan. Tojbarglari, kosabarglari, urugʻchisi, changchilari 4— 5 tadan. Mevasi dumaloq koʻsakcha. Barglari yakka joylashgan. 3. turlari poyasining uzunligi, gullarining kattakichikligi va rangi, tukli va tuksiz boʻlishi, tarqalishi bilan birbiridan farq qiladi. 3. moy va tolasi uchun oʻstiriladi. Yovvoyi turlari Fargʻona vodiysida, Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarda usadi.

## Manbalar
Zlatoust

**Zlatoust** — RF Chelyabinsk viloyatidagi shahar (1865-yildan). Ai daryosi sohilida. Janubiy Uralda. Temiryoʻl stansiyasi faoliyat olib bormoqda. Aholisi – 157 ming kishi. Zlatoust mexanika-temir zavodi qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Qora metallurgiya va mashinasozlik korxonalari, soatsozlik zavodi bor. 19-asr boshidan metall oʻymakorligi rivojlangan. Teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Zlatoustga 1754-yil asos solingan. Oʻsha davrdan Zlatoust oʻzining mashhur poʻlat qilichlari bilan nom qozongan.

## Manbalar
Yevgeniy Zlobin

**Yevgeniy Konstantinovich Zlobin** (1898.21.1, Saratov sh.— 1959.7.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Sahna faoliyatini 1918-yil Saratov teatrida boshlagan. Tbilisi, Boku, Kozon, Samara teatrlarida ishlagan. 1938-yildan Gorkiy nomidagi Toshkent teatri aktyori. Zlobin komediya janridagi va dramatik rollarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Eng yaxshi rollari: Firs ("Olchazor"), Mamayev ("Har toʻkisda bir ayb"), Karaulov ("Begona bola"), Zemlyanika ("Revizor"), Shmaga ("Aybsiz aybdorlar"), Ivan Ivanovich ("Katta muhabbat") va boshqa.

## Manbalar
Zigʻir tolasi

**Zigʻir tolasi** — zigir poyasidan olinadigan mahsulot. Mayin, uzun (0,5—0,1 m), pishiqtola; chiroyli tovlanib turadi. Zigʻir poyasidan ajratib olish uchun poya ivitiladi (qarang Ivitshi). Ivitilgan poya ochiq havoda yoki maxsus quritgichda quritiladi. Soʻngra ezish mashinasining tishli joʻvalari (valetslari) orasidan oʻtkazilib, yogʻochlik qismi sindiriladi. Savash mashinasida tola chiqindilar (kalta tola va yogʻochlik)dan tozalanadi. Soʻngra tarash mashinalarida taralganda uzun va kalta (tarandi) tolaga ajraladi. Yigiruv mashinalarida uzun 3. t.dan yuqori raqamli ip, tarandi toladan past raqamli ip olinadi. 3. t.ni yigirib olingan ipdan turli buyumlar toʻqiladi. 3. t.dan mato toʻqish ip gazlama toʻqishdan farq qilmaydi (qarang Toʻquvchilik). 

## Manbalar
Zlotiy

**Zlotiy** (złoty) — Polsha pul birligi. 1995 y. yanvarda 10000:1 nisbatda denominatsiyalangan 3. muomalaga kiritilgan. 1 3.=100 grosha. Xalqaro ifodasi PLZ. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 4,14 3., 1 Z.= 165,73 soʻm (2002, 5 fevral).

## Manbalar
Zmay Yovan

ZMAY (Zmai; asl ism sharifi Yovanovich, Jobanobuch) Yovan (1833.24.11, NoviSad, 1904.3.6, Kamenitsa, Voyevodina) — serb shoiri. Ijodida milliyvatanparvarlik mavzui asosiy oʻrinni egallaydi ("Vila", 1858; "Uch gayduk", 1866; "Baxtsiz ona", 1871 va b.). 3. hajviy sheʼrlar ustasi ("Yogʻoch qasidasi", 1878; "Serbiyadagi yangi saylovlar", 1884 va b.). Serb sheʼriyatida birinchilardan boʻlib serb dehqonlari va shahar qashshoqlarining nochor hayotini tasvirlagan ("Uchinchi ulush", 1880; "Sudxoʻr", 1881 va b.). Z.ning "Atirgullar" (1864), "Soʻlgʻin atirgullar" (1882) toʻplamlariga kirgan sheʼrlari serb romantik sheʼriyatining eng yaxshi namunalari sanaladi. Z.ning ayrim sheʼrlari Xurshid Davron tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1989).

## Manbalar
Zobuliy

**Zobuliy** — Oʻn ikki maqom tizimidagi Segoh va Dugoh shoʻʼbalari asosida yaratilgan kuy; 24 murakkabotniig biri. Eronning Zobul sh.ga nisbat berib shunday atalgan.

## Manbalar
Zobuliston

**Zobuliston** — oʻrta asrlarda Afgʻonistonning jan. kismi bilan Balujistonning shim. qismidan iborat hudud nomi. Kobuliston, Xuroson, Seyiston, Makron va Sind bilan chegaradosh boʻlgan. 3. togʻli, oqar suvlari koʻp bir bahavo yer boʻlib, aholisi shijoatkorligi bilan dong chiqargandi. Oʻsha kezlarda Gʻazna, Maymand va Kalot uning maʼmuriy markazlaridan boʻlgan. "Shohnoma" da juda kup tilga olingan 3. nomi hozirgi kunda isteʼmoldan chiqqan bulib, uning hududi Afgʻoniston bilan Balujistonga qoʻshib yuborilgan.

## Manbalar
Zovur

**Zovur** — yer osti va sizot suvlari sathini pasaytirish, toʻqayzor va zax yerlarni quritish maqsadlarida zax suvlarni chiqarib tashlash uchun qazilgan ariq yoki kanal. Kollektor va drenajning melioratsiya inshootlari bilan jihozlanmagan ibtidoiy shakli. Oʻrta Osiyo dehqonchiligida Zovur mil. av. II-I ming yilliklarda qurila boshlangan.

## Yana qarang

* kanal. 
* Kollektor 
* Transheya

## Manbalar
Zokir eshon toʻdasi

**Zokir eshon toʻdasi** - 19 a 2 yarmida Qoʻqonda ijod qilgan oʻzbek professional aktyorlar toʻdasi ("Kasabai sozanda"). Korfarmoni — Zokir eshon. Rizo qiyiq, Saʼdi maxsum, Normat qiziq, Boybuva qiziq, Moʻmin qishloqi, Bahrom qiziq, Usmon qiziq, Roʻzi gov, Davlat qiziq, Kal sariq qiziq, Avliyoxon qiziq kabi 30 dan ortiq qiziqchi aktyor, hofiz, sozanda va raqqoslardan iborat boʻlgan. Aktyorlik sanʼatidagi asosiy badiiy ifoda quroli improvizatsiya, maʼnoli imo-ishora, harakat va oʻtkir soʻzlik hamda taklidchilikka katta eʼtibor berilgan. Qoʻqon xonligining hamma shaharlarida tomoshalar koʻrsatgan. Repertuari "Xon hajvi", "Zarkokil", "Sirkataroq azizlar", "Farzand duosi", "Kigiz oʻgʻrisi", "Attorlik" kabi satirik sahnalar, hajviya, askiya, musiqa, ashula va raqslardan iborat boʻlgan.

## Adabiyot
* Rahmonov M., Oʻzbek teatri tarixi, T., 1968.

Mamajon Rahmonov.

## Manbalar
Zodiak yorugʻligi

**Zodiak yorugʻligi** - ekliptika boʻylab joylashgan xira yorugʻlik. Ekliptika ufqqa tikroq boʻlgan paytlarda kechqurun qorongʻilik tushishi bilan gʻarbda yoki tong otmasdan avval sharqda koʻrinadi. Bu yorugʻlik aslida Quyosh atrofida aylanib yurgan changlarni Quyosh nuri yoritishi natijasi boʻlib, sent. — noyab oylarida ertalab, yanvar— mart oylarida kechqurun yaxshi koʻrinadi. Yozda ufqning shim. tomonida diffuz nurlanish boʻlib koʻrinadi. 3. yo. ekvatorga yaqin joylarda yaxshi koʻrinadi va umuman tungi osmon yorugʻligining 15° ni tashkil etadi. U qisman qutblangan; kugblanish darajasi Kuyosh-dan burchakli uzoqligiga bogʻliq. Spektri Quyosh spektriga yaqin, undagi kabi yutilish chiziqlari ham bor. 3. yo.ni kuzatish natijasida sayyoralararo chang gaz moddalari taqsimoti oʻrganiladi.

## Manbalar
Zokir eshon Rustam Mehtar oʻgʻli

ZOKIR ESHON (laqabi Zokirgov) Rustam Mehtar oʻgʻli (1824, Qoʻqon — 1898, Oʻsh) — qad. oʻzbek xalq teatri namoyandalaridan. Bidiyorshumning shogirdi. 19 a. 2 yarmida Qoʻqon oʻzbek professional aktyorlar toʻdasi ("Kasabai sozanda" uyushmasi)ning koror farmoni. Xalq ogʻzaki komediyalari ijodkori. "Xon hajvi", "Zarkokil", "Mozor" ("Avliyo"), "Sirkataroq azizlar", "Hoji kampir", "Farzand duosi", "Qalandarlar", "Kigiz oʻgʻrisi", "Xatna", "Attorlik" kabi 50 dan ortiq ogʻzaki komediya yaratgan. Komediyalarida kuchli ijtimoiy mavzu koʻtarilib, hayotning salbiy jihatlari fosh qilingan. Bosh qahramonlar obrazini koʻpincha oʻzi ijro etgan. Ya na q. Zokir eshon toʻdasi.

## Manbalar
Zokirjon qiziq Ovulov

**Zokirjon qiziq Ovulov** (1886 Andijon — 1975) — xalq qiziqchisi. 12 yoshidan Azim choʻkindining qiziqchilar toʻpida jarchilik, soʻng masharabozlik qilgan. M. Mansurovning sirk truppasida (1904—05) Yusufjon qiziq Shakarjonovdan saboq olgan. Sobir qori, Ortiq, Rafiq, Karim kabi qiziqchilar bilan birga "Bola oʻqitish", "Ketmon tilash", "Oʻlik sotdi" kabi xalq komediyalarida oʻynagan. 1918—25 yillarda Mayramxon sirkida, A. Makarov, E. Xolmirzayev toʻplarida ishlagan. Keyinchalik turli sozanda toʻplarida, koʻpincha Ibrohim qiziq Teshaboyev bilan qiziqchilik qilgan. "Mamayusuf", "Kelin tushirdi", "Xoji kampir", "Toʻrt jinni" kabi qad. ogʻzaki komediyalarni tiklab, xalq orasida namoyish qilgan.

## Adabiyot
* Qodirov M., Masharaboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1971.

## Manbalar
Zokirkoʻl

**Zokirkoʻl** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi qurib qolgan koʻl. Amudaryoning quyi oqimida, Qipchokdaryodan ajralib chiqadigan Madalioʻzak tarmogʻining bogllanishidan 3&nbsp;km janubiy gʻarbda boʻlgan. Maydon 50-yillarning boshida 10&nbsp;km², oʻrtacha chuq. 0,5 m boʻlgan. Shimolidan jan.ga choʻzilgan boʻlib, Qipchoqdaryoni Moʻynoq qoʻltigʻi bilan tutashtirib turgan. 3. daryo, kollektorzovur suvlaridan toʻyingan. Oʻsha davrlarda koʻl qirgʻoklari yassi, atrofi qalin toʻqayzor boʻlgan. Koʻldan choʻrtan, qizilqanot, zogʻora, laqqa baliqlar ovlangan, koʻplab boqilgan. Amudaryo suvining kamayishi natijasida koʻl ham kichraya borgan: mayd. 1955-yilda 6,6&nbsp;km², 1960-yilda 5&nbsp;km², 1965-yilda esa qurib qolgan. Yogʻin koʻp boʻlgan 1969-yil 3. botigʻi yana suvga toʻla boshlagan: 1972-yil mayd. 2,73&nbsp;km² ga yetgan. 3. 1980-yillarda butunlay qurib qoldi.

## Manbalar
Akmal Boqijonovich Zokirov

**Akmal Boqijonovich Zokirov** (1971.7.5, Toshkent) — kikboksing boʻyicha jahon chempioni, xalqaro toifadagi sport ustasi (1996). 1993-yildan Toshkentdagi "Billur" sport klubida kikboksing bilan shugʻullana boshladi. Murabbiysi — B. Sh. Zokirov. 3. 1994 — 98 yillarda Oʻzbekiston chempioni, 1994-yil Osiyo chempionatida 1-oʻrin, 1995-yil jahon chempionatida (Kiyev) 2-oʻrinni egalladi. 9 jahon chempionatida (Praga, 1996) 55&nbsp;kg vaznda gʻolib boʻldi. Birmingem (Angliya), Dubrovnik (Xorvatiya), Gdansk (Polsha)da boʻlib oʻtgan jahon chempionatlari sovrindori. Zokirov yosh kikboksingchilar bilan munta-zam mashgʻulot olib boradi.

## Manbalar
Doni Zokirov

**Doni Zokirov** (1914.28.12, Samarqand — 1985.26.11, Toshkent) — kompozitor, sozanda (gʻijjak), dirijyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Toshkent konservatoriyasining kompozitsiya sinfini (B. Nadejdinda) tugatgan (1953). 1930-yildan Samarqand viloyat musiqali drama teatri xalq cholgʻulari orkestrida gʻijjakchi, 1933-yildan musiqa rahbari. Oʻzbek davlat musi-qali teatrida sozanda (1936-37), Oʻzbek davlat filarmoniyasida xalq cholgʻulari orkestrining bosh sozandasi (1937—40), Muqimiy nomidagi teatrda (1940—47), Oʻzbek davlat filarmoniyasi ashula va raqs ansamblida (1953—57) badiiy rahbar. Oʻzbekiston televideniyesi va radiosi oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestrining dirijyori (1948—53), 1957-yildan bosh dirijyori va 1960-yildan badiiy rahbari (1989-yildan orkestr 3. nomida). Ijodi oʻzbek musiqa merosiga ohangdosh va usuldosh, lirikdramatik va epik obrazlarga boy. „Oynisa“ baleti (T. Litvinova librettosi, 1957, B. Giyenko bilan hamkorlikda), „Zaynab va Omon“ operasi, (Zulfiya, 1958, T. Sodiqov, Yu. Rajabiy, B. Zeydman bilan), „Dalada bayram“ musiqali komediyasi (Sh. Saʼdulla, 1954, S. Boboyev bilan), „Yoshlikda bergan koʻngil“ (3. Fatxullin, 1965), „Mening Jannatim“ (S. Abdulla, 1970, K. Jabborov bilan), „Shahzoda va yetim qiz“ musiqali dramalari, 2 ta simfonik (1947—1950) va „Qarshi choʻli gullari“ (1972) vokalsimfonik syuitalari, „Davrim sadosi“ (B. Umidjonov bilan, 1970) kantatasi, „Hamza“ poemauvertyurasi, „Lirik poema“, „Koʻrmadim“, „Boʻlmasa“, „Ayb etmangiz“, „Urtanur“, „Ey, sabo“ (Navoiy gʻazallari) kabi romanslar, „Ona diyor“, „Koʻchalar“, „Beqiyos diyor“, „Samarqandim“ kabi qoʻshiqlar muallifi. „Amirlikning yemirilishi“, „Qutlugʻ qon“, „Ulugʻbek yulduzi“ kabi kino-filmlarga (hammasi M. Ziv bilan) musiqa yozgan. 3. oʻnlab xalq („Qaytarma“, „Sharob“, „Fargʻonacha“ kabi) va mumtoz („Choʻli Iroq“, „Yovvoyi Ushshoq“, „Nasrulloyi“, „Rajabiy“, „Navo“, „Savti Navo“ va boshqalar) kuylarni oʻzbek cholgʻu asboblari orkestri uchun yuksak darajada moslashtirgan. Shu bois, kompozitorning ijodiy uslubi ham oʻzbek musiqa merosi anʼanalarini badiiy ishonarli tarzda mujassam etgan.

## Adabiyot
* Ahmedov M., Doni Zokirov, T., 1995.

## Manbalar
Islom Zokirov

**Islom Zohidovich Zokirov** (1928.27.1 — Samarqand — 2000.21.1) — akusher-ginekolog, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), tibbiyot fanlari doktori (1965), professor (1967), SamTIni tugatgan (1948), shu institutda klinik ordinator (1948—51), akusherlik va ginekologiya kafedrasi assistenti, dotsenti (1951-59), mudiri (1959-yildan). Zokirovning ilmiy ishlari homiladorlik va ekstragenital patologiya, gestozlar, perinatologiya, jinsiy aʼzolar oʻsmalarining klinikasi va epidemiologiyasi; homiladorlik, tugʻruq va homilaga tegishli noxush omillarni barvaqt aniklash, homiladorlikning muddatidan ilgari barham topish patogezida immunologik, gormonal, fetoplatsentar sistemalar yetishmovchiligini zamonaviy usullar bilan oʻrganishga bagʻishlangan. "Normal akusherlik", "Patologik akusherlik" oʻquv qoʻllanmalari, "Akusherlik terminlarining ruschaoʻzbekcha izohli lugʻati" muallifi. "Shuxrat" medali (1994) bilan mukofotlangan. 

## Manbalar
Marat Zokirov

**Marat Zokirov**  (1939-2020-yil) — ilgʻor oʻqituvchi, Oʻzbekiston Qahramoni (2002). 

## Tarjimai holi
Marat Zokirov 1939 yil 21 martda Jizzax viloyati Jizzax tumanida tugʼilgan. Samarqand davlat universitetining fizika-matematika fakulteti (1961), Samarqand qishloq xoʻjalik institutining agronomiya fakultetini (1981, sirtdan) tugatgan. 1961-yildan Jizzax tumanidagi 16-maktabda fizika oʻqituvchisi, 1976—1984 yillarda Paxtakor tumanidagi “Navbahor” xo'jaligida partiya tashkilotining kotibi sifatida ishlagan. 1984-yildan Jizzax tumanidagi 36-maktab, 1995-yil sentabrdan Jizzax pedagogika instituti qoshidagi iqtidorli bolalar litseyi direktori lavozimlarida faoliyat yuritgan. 

Мarat Zokirov Respublika taʼlim markazi bilan hamkorlikda "Sogʻlom avlod — millat koʻrki", "Hech kimga bermaymiz seni, Oʻzbekiston!", "Oʻzligini anglagan xalq" kabi qoʻllanmalar, "Maʼrifiy saboqlar", "Umumtaʼlim maktablarida oʻqituvchilarning boʻsh vaqtini taʼminlash" kitoblari muallifi.

## Manbalar
Poʻlat Zokirov

**Poʻlat Qodirovich Zokirov** (1932.15.1, Jalolobod – 1993.21.10, Toshkent) — geobotanik, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1989), biologiya fanlari doktori (1971), professor (1983), Q. Zokirovning oʻgʻli. Urta Osiyo universitetini tugatgan (1954). Oʻzbekiston FA Botanika institutida ilmiy xodim (1957–68), labratoriya mudiri (1969–82), ToshDU yuksak oʻsimliklar kafedrasi professor (1983–85), Oʻzbekiston FA Botanika bogʻi direktori (1985–93). Oʻsimlik xom ashyolari, oʻtloklardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilish, geobotanik rayonlashtirish va haritalar tuzish ustida tadqiqot olib borgan.

## Manbalar
Mahfuzaxon Zokirova

**Mahfuzaxon Zokirova** (1952.19.10, Yozyovon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1980). 1970-yildan Yozyovon tumanidagi 31-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, geografiya oʻqituvchisi, 1987-yildan direktor. 3. dars jarayonida taʼlim va tarbiya berishning noanʼanaviy usullaridan samarali foydalanadi.

## Manbalar
Shirmonxon Zokirova

**Shirmonxon Shokirovna Zokirova** (1953.4.9, Jalolquduq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogik institutining boshlangʻich taʼlim metodikasi fakultetini tugatgan (1980). Pedagogik faoliyati 1971 yildan boshlangan. U Jalolquduq tumanidagi 23-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Z. faoliyati davrida oʻz ishining ustasi, yosh avlodga oʻzidagi bor bilimini singdira oladigan mexribon ustoz sifatida namoyon boʻldi. Z. darslarni koʻrgazmali qurollar va texnika vositalari asosida tashkil etadi.

## Manbalar
Nizomiddin Ubaydullo Zokoniy

**Nizomiddin Ubaydullo Zokoniy** (1270/1280-yil, Eron —  1370-yil) — fors yozuvchisi va shoiri, fors adabiyotida hajv (satira) asoschisi. **Ubayd Zokoniy** () nomi bilan ham mashhur.

## Hayoti
Zakon va Bagʻdoddagi bilim maskanlarida taʼlim olgan. Arab va fors tillarida ijod qilgan. Zokoniyning „Navodir ul-amsol“ („Nodir masallar“), „Axloq ul-ashrof“ („Zodagonlar axloqi“), „Sad pand“ („Yuz nasihat“) kabi asarlari fors adabiyotining nodir namunalari hisoblanadi. „Mush-u-gurba“ („Mushuk ila sichqon“) kichik hajmli majoziy dostoni jahon xalqlarining koʻplab tillariga, shuningdek, oʻzbek tiliga ham tarjima qilinib, 1907–1909-yillarda bir necha bor chop etilgan

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 

## Havolalar
Vasiliy Zolotaryov

**Vasiliy Andreyevich Zolotaryov** (1872, Taganrog – 1964, Moskva) – rus kompozitori, musiqashunos olim, pedagog . Rossiyada xizmat koʻrsatgan artist (1932), professor (1918). Belorussiya xalq artisti (1949). Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1900). Oʻzbekiston kompozitorlik ijodiyoti, xususan, vokal-simfonik musiqa rivojiga hissa qoʻshgan.

Zolotaryovning „Oq gul“ operasi, oʻzbek xalq kuylari („Rajabiy“ va „Mirzadavlat“) asosidagi „Fargʻona marshi“, „Oʻzbek rapsodiyasi“ va raqs syuitasi (1931), „Navoiyning 6 gʻazali“ vokal-simfonik syuitasi (1941), oʻzbek shoirlarining sheʼrlariga yozgan romanslari bor. Opera, balet, kamer asarlari, shuningdek, „Fuga. Amaliy oʻzlashtirish uchun qoʻllanma“ (3-nashri – 1965) va boshqalar kitoblar muallifi. 

## Tanlangan asarlar

; Bosqich

* *Dekabristlar* (Dekabristy), Opera (1925); yangi nashr *Kondrati Ryleev*, 1957
* *Shahzoda koʻli* (Knyaz-ozero), Balet (1949); gʻolib boʻldi Stalin mukofoti 1950 yilda

; Orkestr

* *Fête villageoise* (Derevenskiy prazdnik; Qishloq festivali), F majordagi uvertura, Op. 4 (1901)
* *Rapsodiya hébraïque* (Evreyskaya rapsodiya), Op. 7 (1903)
* Simfoniya № 1, Op. 8 (1902)
* *Ouverture-fantaziya*, Op. 22 (1907)

; Konsertant

* Violonchel va orkestr uchun kontsert (1963)

; Kamera musiqasi

* *Variantlar koʻrinishidagi toʻplam* (Suyita v form variantlari) skripka va pianino uchun, Op. 2 (1900)
* Simli kvartet № 1, Op. 5 (1901)
* Minorada 2-sonli torli kvartet, Op. 6 (1902)
* *2 yangilik* skripka va pianino uchun, Op. 11 (1904)
* D minorada fortepiano kvarteti, Op. 13 (1905)
* Ikki skripka, viola va 2 sello uchun F minorda simli kvintet, Op. 19 (1905)
* D majorda 3-sonli torli kvartet, Op. 25 (1908)
* Skripka, viola va pianino uchun trio, Op. 28 (1910)
* B-dagi № 4 torli kvartet♭ mayor, Op. 33 (1913)
* *Eklog* (Ekloga) viola va pianino uchun, Op. 38 (1923)
* Skripka va pianino uchun sonata, Op. 40 (1925)
* G majordagi 5-sonli torli kvartet, Op. 46 (1930)
* *Ibroniycha ohangda Capriccio* (Kaprichchio na evreyskuyu melodiyu) skripka va pianino uchun (1938)
* Skripka, violonchel va fortepiano uchun trio (1953)
* 6-sonli torli kvartet *"rus xalq mavzularida"* (na russkie narodnye temy) (1959)
* *Poem* (Poema) violonchel va fortepiano uchun (1962)

; Pianino

* Sonata [Yoʻq. 1], Op. 10 (1904)
* *Trois Préludes* (Tri preludiy) Op. 18 (1905)
* *Ukraina qoʻshiqlari* (Ukrinskie pesni), pianino uchun 30 ta qisma 4-qoʻllar, Op. 15 (1925)
* Sonata № 2, Op. 42 (1927)
* *4 dona* (Chetyre pesy), Op. 43 (1929)
* *Trois reçitleri* (Tri raskaza), Op. 44 (1926)

; Xor

* *Jannat va Peri* (Ray i Peri), Kantata (1900); Rubinshteyn mukofotiga sazovor boʻldi

; Vokal

* *4 qoʻshiqlar* (Chetyre romansa) baland ovoz va pianino uchun, Op. 1 (1900)
* *4 qoʻshiqlar* (Chetyre romansa) ovoz va pianino uchun, Op. 16 (1904)
* *6 qoʻshiqlar* (Shest romanov) past ovoz va pianino uchun, Op. 17 (1905)

; Adabiy

* *Fugue: Amaliy tadqiqotlar uchun qoʻllanma* (Fuga: rukovodstvo k prakicheskomu izucheniyu), Moskva 1956 yil
* *Buyuk ustozlarim, doʻstlarim va oʻrtoqlarim haqida xotiralar* (Vospominaniya o mox velikix uchitelyax, druzyax va tovarishchax), Moskva 1957 y.

## Manbalar
Zolotnik

**Zolotnik** (rus.) — 1) kad. rus ogirlik ulchovi; 1 zolotnik = 1/96 funt = 4,266 g; 2) bugʻ mashinalari va turbinalari, pnevmatik mexanizmlar, gidroavtomatika tizimlari va rostlovchi kurilmalarda bugʻ, suyuqlik yoki gaz oqimini taqsimlab beradigan qoʻzgʻaluvchan klapan. Z.ning qutisimon, silindrik va burilma turlari bor. Qutisimon 3. tunkarilgan kuti / dan iborat. U tortqi 2 vosita-sida 3. sirti 3 buylab chap yoki ungga harakatlanib, tuynuk 4 va 5 ni ochadi yoki yopadi. Z.ning holatiga qarab, tuynuk Z.ning ish suyuqligi yoki gazli qismi 6 yoki boʻshliq 7 bilan tutashadi.

Silindrik Z.ning ishi kutisimon Z.nikiga oʻxshash U ikkita porshen / va 2, shtok 3 va tuynukli vtulka 4 dan iborat. Burilma 3. qavariq qism /, vtulka 2 (ikkita 3 va 4 tuynukli), qoʻzgʻalmas oʻq 5 dan iborat. 3. oʻq atrofida aylanganda tuynuklar, kameralar 6 yoki 7 bilan tutashadi, ish suyuqligi yoki gaz oqimi kerakli tomonga yoʻnaladi. 

## Manbalar
Gʻulom Zokirov

**Gʻulom Shokirovich Zokirov** (1938. 14.5, Toshkent) — mexanika va boshqarish jarayonlarini algoritmlash so-hasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1994). Texnika fanlari doktori (1981), professor (1983). Toshkent temir yoʻl transporti muhandislari institutini tugatgan (1960). "Kibernetika" IICHBda katta ilmiy xodim (1964—71), "Oʻzqishloqtexnika" birlashmasi (1971—73), Oʻzbekiston davlat rejalash qoʻmitasida (1974—86) hisoblash markazi direktori. Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini irrigatsiyalash muhandislari institutida  mashina va mexanizmlar nazariyasi kafedrasi mudiri (1986—2000). Ilmiy ishlari mashina va mexanizmlarni sintezlashga oid.

## Manbalar

* Mashina va mexanizmlar nazariyasi, T., 2002.
Uzuv Zokirov

**Uzuv Boqiyevich Zokirov** (1934.17.9, Toshkent) – farmakolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1970). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida kichik va katta ilmiy xodim (1961—69). Toshkent tibbiyot akademiyasi farmakologiya kafedrasi mudiri (1978-yildan). Toshkent farmatsevtika instituti rektori (1985—88). Farmakalogiya qoʻmitasi raisi (1995—98). Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan dorivor oʻsimliklardan ajratilgan hamda sintez qilingan moddalarni izlash, oʻrganish va amaliyotga tatbiq etishga bagʻishlangan. Issiq iqlim sharoitida qishloq xoʻjaligida qoʻllaniladigan pestitsidlar bilan zaharlanganda hazm fermentlari faolligining buzilishi hamda uning oqsil, yogʻ, uglevodlar parchalanishi va soʻrilishiga salbiy taʼsirini ilk bor ilmiy asoslab, oldini olish yoʻllarini ishlab chiqqan.

## Manbalar
Zoman

**Zoman** — metilftorfosfonat kislotaning pinakolil efiri, nervni falajlaydigan zaharlovchi modda. Rang-siz, kamfora hidli suyuklik. Suyuqlanish temperaturasi — 80°, qaynash temperaturasi 190° (ajralish bilan); zichligi 1013 kg/m3, 20°da uchuvchanligi 3 mg/l. Suvda oz (20°da 1,5%), spirt, keton, efir va alkilgalogenidlarda yaxshi eriydi. 3. organizmga (koʻproq teri orqali) kuchli taʼsir qiladi. Undan zaharlanish belgilari zya/shkdagiga oʻxshash. 3. suv taʼsirida sekin, ammiak va aminlarning suvdagi eritmalarida tez gidrolizga uchraydi. Shu sababli bu reaksiyalardan Z.ni degazatsiyalashda (zararsizlantirishda) foydalanish mumkin. Z.dan saqlanish uchun protivogazlar, tanani himoya qiladigan vositalar va antidotlardan foydalaniladi. 3. ilk bor zaharlovchi modda sifatida 1944 yil Germaniyada sintez qilingan (yana qarang Zaharlovchi moddalar).

## Manbalar
Zomba

**Zomba** — Malavidagi shahar. Mamlakatning janubida, Zomba togʻining oʻrmonli yon bagʻrida, 900 m balandlikda joylashgan. Aholisi shahar atrofi bilan birga 65,9 ming kishi (1998-yil). Zombaga 1886-yilda asos solingan. 1891-1964-yillarda Britaniyaning Nyasalend protektorata (1953-1963-yillarda Rodeziya va Nyasalend Federatsiyasi)ning maʼmuriy markazi. 1964-1974-yillarda mustaqil Malavi davlatining poytaxti. Un-t bor. Yozgi kurort. Shahar atrofida tamaki plantatsiyalari bor.

## Manbalar
Zomin

**Zomin** – Zomin tumanidagi shahar va tumannning maʼmuriy markazi.

## Geografik joylashuvi

Viloyat markazi Jizzax shahridan 68&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. Zominsuv soyidan suv ichadi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Dashtobod shaharida joylashgan (20&nbsp;km).

## Aholisi
Aholisi 30 ming kishi (2016). Zomin tarixiy shahar boʻlib, qadimda Sarsanda, Susanda, Sabza nomlari bilan ham yuritilgan. Uning asos solingan yili nomaʼlum. Lekin arab geograf sayyoh olimlari Ibn Havqal, Muqaddasiylar (Yu-a.)ning maʼlumotlariga koʻra, Zomin arablar kelmasdan oldin ham boʻlgan va Ustrushonada yirik shaharlardan hisoblangan. Shahar Zominsuvning har ikkala sohiliga joylashgan. 10-asrda Zomin yonida qadimiy, arablar kelgunga qadar boʻlgan eski shaharning xarobalari saqlanganligi manbalarda qayd etilgan. Shahar yonida jome masjidi boʻlgan. Zominning Samarqand, Buxoro, Shosh (Toshkent) va Fargʻona vodiysi shaharlarini bogʻlovchi katta karvon yoʻlida joylashganligi uning ravnaqiga ijobiy taʼsir etgan. 15—17-asrlarda Zomin mustahkam qalʼadan iborat viloyat markazi edi. 1868-yili rus podsho hukumati qoʻshinlari tomonidan bosib olingunga qadar Buxoro amirligiga qarashli boʻlgan va vaqt oʻtishi bilan avvalgi mavqeini yoʻqotgan. Zominda avtokorxona, tuman qurilish boshqarmasi, mahalliy sanoat va milliy buyumlar ishlab chiqarish korxonalari, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, yoʻl qurilish va taʼmirlash idorasi, madaniyat uyi, aloqa boʻlimi, umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar, tuman markaziy kasalxonasi, sanitariya epidemiologiya stansiyasi va xususiy dorixonalar bor. Zomin – Toshkent, Zomin – Jizzax, Zomin – Guliston yoʻnalishlarida avtobus qatnovlari boʻlgan, maʼlum vaqt oʻtib ular oʻrnini yengil avtomobillar egallagan.

## Galereya

Fayl:Zomin manzaralari15.jpg|alt=
Fayl:Zomin manzaralari16.jpg|alt=
Fayl:Zomin manzaralari13.jpg|alt=
Fayl:Zomin manzaralari9.jpg|alt=
Fayl:Zomin manzaralari4.jpg|alt=


## Manbalar
Émile Zola

ZOLYA (Zola) Emil (1840.2.4 – Parij – 1902.29.9) – fransuz yozuvchisi. Ilk ijodi romantizm ruhida: „Ninon ertaklari“ (1864), „Klodning tavbasi“ (1865), „Marhumning vasiyati“ (1866) va b. 60-yilllarda naturalistik ruxdagi „Oʻliklar vasiyati“ (1866), „Tereza Raken“ (1867), „Madlen Fera“ (1868) kabi romanlar yozdi. „Rugon-Makkarlar“ 20 jildli romanlar turkumida (187193) Napoleon davridagi siyosiy tuzum qoralangan („Rugonlarning ulgʻayishi“, 1871; „Tor-mor“, 1893), jamiyatdagi moliyaviy hiyla-nayranglar fosh etilgan („Oʻlja“, 1872; „Pul“, 1891), kiborlarning axloqsizligi koʻrsatilgan („Nana“, 1880), amalparast, maʼnaviy qashshoq kimsalar kalaka qilingan („Parij qurtlari“, 1873), nasroniylarning teskarichilik harakatlari fosh etilgan („Plassanning zabt etilishi“, 1874). Bir qator romanlarida oddiy mehnatkashlarning oliyjanob timsollarini yorqin boʻyoqlarda tasvirlagan. Xususan, „Qopqon“ (1877) romanida kosib va hunarmandlar hayoti, „Hamal“ (1885) romanida esa ishchilarning turmush tarzi aks ettirilgan. „Tereza Raken“ (1873-yilda sahnalashtirilgan) dramasi va „Rauberden vorislari“ komediyasi yozuvchining eng yaxshi sahna asarlaridir. 3. ijodida ijtimoiy mavzular ustuvor mavqega ega. „Uch shahar“ trilogiyasi („Lurd“, 1894; „Rim“, 1896; „Parij“, 1898), tugallanmay qolgan „Toʻrt injil“ tetralogiyasi („Hosildorlik“, 1899; „Mehnat“, 1901; „Haqiqat“, 1903) bunga misol boʻladi. U ijtimoiy hayotga ham faol aralashgan va 19-asr oxirlarida Fransiyada juda katta shov-shuvga sabab boʻlgan „Dreyfus ishi“ (boshqa millat vakilining soxta ayb bilan qamalishiga qarshi) boʻyicha Fransiya Respublikasi Prezidentiga „Men qoralayman!“ (1898) nomli ochiq xat bilan murojaat qilgan. Respublika hukumati 1898-yil 23 fevralda yozuvchini qamash haqida hukm chiqaradi. U chet elga qochadi (1899-yilda Vataniga qaytadi). Zolya butun umr xalqi uchun teatr yaratishni orzu qilgan edi. „Fransiyaning olgʻa yurishi“ turkumidagi dramalarida inqilobiy shior ostida mustabidlik ruhini yashirgan uchinchi respublikaga qarshi kurashni davom ettirishni maqsad qilgan edi. Lekin bu maqsadini amalga oshirolmadi. Uning romanlarida garchi qaltis ijtimoiy ziddiyatlar tasvirlangan boʻlsa ham, u maʼlum siyosiy tuzumga dastyorlik qilishni or deb bilgan. U har doim oʻzi tanlagan tamoyilga – haqqoniyat ta-moyiliga sodiq qoladi. Uning romanlarini oʻqib butun bir davr haqida tasavvurga ega boʻlish mumkin. Uning „Hikoyalar“ (1937), „Tegirmon qamali“ (1942) va „Hamal“ (1981, tarjimon Xayrulla Ergashev) asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

## Manbalar
Zominsuv

**Zominsoy** — Zomin tumanidagi soy. Yuqori oqimida Yettikechuv, Duoba qishlogʻi yaqinida Sanganaksoy, Zomin shaharchasi yaqinida Zominsoy deb ataladi. Turkiston tizma togʻining qariyb 2500 m balandlikdagi shimoliy-gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanuvchi Oʻriklisoy, Gal-diravoʻt, Yettikechuv va b. soylarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Zominsoy Sirdaryo Xovos — Jizzax temir yoʻlga yetmasdan Qoʻshtamgʻali qishlogʻidan 3,5&nbsp;km jan, sharqda tugaydi. Uzunligi 58&nbsp;km, havzasining mayd. 704&nbsp;km. Zominsoy koʻproq qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,83 m3/sek. (Duoba qishlogʻi yaqinida), eng katta suv sarfi 16,8 m3/sek (1969.28.05). Toʻlinsuv davri (aprel— avgust)da yillik sarfining 60—65% oqib oʻtadi, qishda baʼzan qurib qoladi. Eng sersuv oy — iyunda oʻrtacha suv sarfi 4,56 m3/sek ga teng. Zominsoydan Zomin shaharchasi, Duoba, Yettikechuv, Qushchi va boshqa qishloqlar suv ichadi, ekin maydonlari sugʻoriladi.

## Manbalar
Zona (maʼnolari)

**Zona**:

* Zona (yun.
* Zona (musiqa) (musiqada) — muayyan tovushning tebranish doirasi.
* Zona (harbiy ish) (harbiy ishda) — 1) urush paytlarida — qurolli kuchlar (quruqlikda, "„Javohir Berdiyev“" dengizda, havoda) harakat qiladigan va harakatdagi armiyaning front 1 orqasi muassasalari joylashgan, tinchlik paytlarida — harbiy maqsadlar uchun maxsus ajratilgan hudud (mustahkamlab qoʻyilgan rayon, harbiy port); 2) mudofaa zonasi — mudofaa jangida, harbiy qism, birlashma va boʻlinmalar (brigada, korpus) turgan joy, ularning harakat doirasi.
Zona (musiqa)

**Zona** (musiqada) — muayyan tovushning tebranish doirasi. 3. nazariyasini rus akustik olimi N. Garbuzov (1880—1955) asoslab bergan. Musiqa tovushlarining umumiy xususiyati saqlangan holda miqdoriy ifodasi (tebranish tezligi, tarkibi, kuchi, davomiyligi va b.) oʻzgarib turadi. Musiqa tovushqatorining har bir pogʻonasiga bir xil tebranishlar emas, maʼlum tebranishlar doirasi toʻgʻri keladi. Maye, birinchi oktava "lya" tovushining umumiy ifodasi 440 gs tebranishga teng deb hisoblansa ham aslida uning tebranish doirasi, yaʼni Z.si 435—445 tebranishlarni oʻz ichiga oladi. Musiqa tovushning bu xususiyatlarini Sharqda ilk bor Forobiy va Ibn Sinolar taʼkidlashgan. Oʻzbek xalq musiqasining 3. xususiyatlarini musiqashunos L. Koval tadqiq etgan.

## Adabiyot
* Koval L. G., Intonatsionniy stroy oʻzbekskoy narodnoy muziki, T., 1990.

## Manbalar
Zonaviy nazariya

**Zonaviy nazariya** — kristall panjaraning davriy maydonida harakatlanayotgan valent elektronlar toʻgʻri-sidagi nazariya; qattiq jism kvant mexanikasining asosiy boʻlimlaridan biri. Z. n. asosini F. Blox (1928) va fransuz fizigi L. Brillyuen (1930) yaratdi.

Qattiq jismning elektr, optik, mexanik, issiklik va magnit xossalari valent elektronlarga bogʻliq boʻladi. Maʼlumki, atomda elektron bir necha muayyan energetik holatga ega, shunga moye ravishda bir necha energiya zonasi vujudga keladi. Ammo baʼzi zonalar ustma-ust tushishi ham mumkin. Har bir zonadagi satxlar soni kristall panjaradagi atomlar soni N ga teng . Bu satxlarda elektronlar Pauli prinsi-pita muvofiqjoylashadi. Endi elektronlar ayrim atomga emas, balki butun kristallga tegishli boʻlib qoladi. Metallarda tegishli atomning valent elektroni energetik sathidan hosil boʻlgan energiyalar zonasi elektronlar bilan chala toʻladi. Tashqi elektr maydoni taʼsirida bu zonadagi elektronlar yuqoriroqdagi boʻsh sathlarga oʻtadi va elektr tokini oʻtkazishda ishtirok etadi. Kristalldagi butunlay toʻlgan zonalar valent z o nal ar, chalatoʻlgan va boʻsh zonalar oʻtkazuvchanlik zonalari deb ataladi.

Temperatura mutlaq noldan yuqori boʻlganda issiklik harakati oqibatvda valent zonadagi elektronlarning bir qismi boʻsh zonaga (oʻtkazuvchanlik zonasiga) oʻtadi va tashqi elektr maydoni taʼsirida tezlashib, elektr toki hosil qilishda ishtirok etadi. Elektronlardan boʻshagan joylar ("kovaklar") ham tok oʻtkazishda qatnashadi. Temperatura mutlaq nolga teng boʻlganda valent zonada boʻsh oʻrinlar boʻlmagani uchun tashqi elektr maydoni bundagi elektronlarni tezlashtira olmaydi (tartibli harakatga keltira olmaydi) va tok hosil boʻlmaydi.

Z. n. natijalari qattiq jismning koʻpgina muhim qonuniyatlari va xossalarini tushuntirishga imkon beradi hamda xoz. zamon metallar, yarim-oʻtkazgichlar va dielektriklar fizikasining rivojlanishiga asos boʻladi.

## Manbalar
Zond

**Zond** (frans. zonde — sezish asbobi) — odamning tabiiy yoki patologik kanallariga va gavda boʻshliklariga diagnostika hamda davolash maqsadida kiritiladigan tibbiy asbob. Poʻlat, kumush, rezina va boshqalardan yasaladi. Nima maqsadda qoʻllanishiga qarab meʼda zondi, duodenal 3., koʻz Z.i, tish Z.i, bachadon Z.i, ichak Z.i boʻladi.

## Manbalar
Zond (maʼnolari)

**Zond**:

* Zond (frans.
* Zond (stansiya) - "ZOND" — kosmik fazoni oʻrganish va uzoq komsik masofalarga ggarvoz qilish texnikasini takomillashtirish maqsadida uchirilgan sayyoralararo avtomatik st-yalar (SAS) nomi.
Arnold Zommerfeld

ZOMMERFELD (Sommerfeld) Arnold (1868.5.12, Kenigsberg-1951.26.4, Myunxen) — nemis fizigi va matematigi. Kenigsberg universitetini tamomlagan (1891). Ilmiy ishlari atom nazariyasi, metallar nazariyasi va matematik fizikaga oid. Difraksiyaning anik, matematik nazariyasini ishlab chiqqan (1895), Zommerfeld integrali tushunchasini fanga kiritdi (1896), ikki muhit chegarasiga joylashtirilgan vertikal dipolning nurlanish masalasini hal etdi (1909). N. Boriing atom modeliga aniqlik kiritdi va relyativistik mexanika nazariyasini atom nazariyasiga tadbiq qilib, vodorod spektrining nozik strukturasi nazariyasini yaratdi (1916). 3. metallarning kvant nazariyasiga asos solgan (1928). U elektronlarning tormoz nurlanishi nazariyasini ishlab chiqdi (1931). Fanning boshqa sohalariga ham doir ishlar muallifi hisoblanadi.

## Manbalar
Zona

**Zona** (yun. Zone — mintaqa) — Yer yuzining boshqa joylardan bir qancha xususiyatlari bilan farq qiladigan va qoʻshni ikki parallel yoki meridian orasida joylashgan qismi, mintaqasi (qarang Tabiiy geografik zonalar). 

## Manbalar
Zond orollari

**Zond orollari** (Yava orolida yashovchi Zunda qabilasi nomidan) — Malay arxipelagining asosiy qismi. Ikki kiyemga boʻlinadi: 1) Katta Zond orollari — Sumatra, Yava, Kalimantan va Sulavesi; 2) Kichik Zond orollari — Yava orolidan sharqqa Timor oroligacha boʻlgan orollar (Bali, Lombok, Sumbava, Flores va boshqalar). Maydoni 1,5 mln. km. Relyefi tog'li, vulkan harakatlari kuchli, tez-tez zilzila boʻlib turadi. Botqoqlashgan payettekislik kup. Qalay, volfram, neft, boksit va boshqalar foydali qazilmalar bor. Iqlimi nam ekvatorial iqlim, yogʻin yiliga tekisliklarda 2000&nbsp;mm, togʻlarda 5000&nbsp;mm gacha yogʻadi. Ekvatorial oʻrmonlar bilan qoplangan, janubi musson oʻrmonlari va savannalaridan iborat. Endemik oʻsimlik koʻp. Hududining katta qismi Indoneziya, qisman Bruney va Sharqiy Timor tarkibida.

## Manbalar
Zoo...

**Zoo...** (yun. zoon — jonivor, tirik mavjudot) — qoʻshma soʻz boʻlagi. Hayvonot olamiga daxldorlikni bildiradi (mas, zoologiya, zoogeografiya).

## Manbalar
Zooantroponozlar

**Zooantroponozlar** (zoo..., antro-po... va nosos — kasallik), antropozoonozlar — hayvonlar va odamlar uchun umumiy boʻlgan yuqumli va invazion kasalliklar. Ularga kuydirgi, oqsil, brutsellyoz, tuberkulyoz, listerioz, leptospiroz, tuyalar oʻlati, quturish, bir qator gelmintozlar (finnoz, exinokokkoz, trixinellyoz) kiradi. 3. hayvondan hayvonga, hayvondan odamga, odamdan hayvonga yuqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisining hayvonga va odamga oʻtishida (yuqishida) odamning roli yuqori emas (qarang Zoonozlar).

## Manbalar
Zoogamiya

**Zoogamiya** (zoo... va yun. gamos — nikoh) — gulli oʻsimliklarning hasharotlar yordamida changlanishi. Masalan, guldan gulshira (nektar) yigʻayotgan hasharotlar tanasiga gul changlari ilashib qoladi va hasharot orqali boshqa gulga tushib, oʻsimlikning chetdan changlanishiga sabab boʻladi.

## Manbalar
Zoologiya instituti

**Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti** — hayvonot olamining xilma-xilligi, ekologiyasi, biologiyasi, ahamiyatini oʻrganib, ulardan oqilona foydalanish, noyob, yoʻqolib ketish xavfi tugʻilgan turlarni muhofaza qilish, zararkunandalarga qarshi kurash choralarini ishlab chiqish boʻyicha ilmiy asoslar yaratuvchi va muvofikdashtiruvchi markaziy ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika va zoologiya institutidan 1950-yilda mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. Institutda Oʻzbekiston hayvonot olamining biologik xilmaxilligi, sistematikasi, ekologiyasi, xoʻjalik ahamiyatiga molik umurtqali va umurtqasiz hayvonlar biologiyasi hamda rivojlanish sikli tadqiq etiladi; respublikadagi biologik resurslardan oqilona foydalanish, ovchilik va baliqchilikni rivojlantirishga oid tavsiyanomalar; yovvoyi hayvonlarning noyob va kamayib borayotgan turlarini tutqinlikda koʻpaytirish usullari ishlab chiqiladi; inson faoliya-ti tufayli tabiatda roʻy berayotgan oʻzgarishlarning hayvonot olamiga taʼsiri oʻrganiladi hamda hayvonlarning biologik xilma-xilligini saqlab qolish bilan shugʻullaniladi; turli hududlarda chorva hamda yovvoyi hayvonlarda uchraydigan ekto-va endoparazitlar ekologiyasi hamda biologiyasi, ularning zarari oʻrganiladi; qishloq xoʻjaligi hayvonlari va ekinlari zararkunandalari hamda ularga qarshi kurashning nazariy va amaliy asoslari va b. masalalar ishlab chiqiladi. Institutda 5 boʻlim (umumiy entomologiya va araxnologiya, umumiy parazitologiya, suv zoologiyasi, quruqlikda yashovchi umurtqali hayvonlar, evolyu-sion morfologiya va hujayra biologiyasi), 11 laboratoriya (hasharotlar ekologiyasi va sistematikasi, hasharotlarni biologik nazorat qilish, araxnologiya va tuproq zoologiyasi, parazitologiya, gelmintologiya, ixtiologiya va suv umurtqasizlari, gerpetologiya, ornitologiya, teriologiya, ekologik fiziologiya va hujayra biologiyasi, mor-fologik qiyoslash va hayvonlar toksi-kologiyasi) hamda insektariy va zaharli ilonlar pitomnigi faoliyat koʻrsatadi. Institutning fondida 34 mingga yaqin hayvonlar kolleksiyasi toʻplangan. 60 dan ortiq monografiya, 60 ga yaqin ilmiy toʻplam, 100 ga yaqin takdimnoma va metodik qoʻllanmalar, 40 dan ortiq ilmiy ommabop risolalar nashr etilgan. Bular orasida T. 3. Zohidovning 4 jildli "Zoologiya ensiklopediyasi" Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan.

## Manbalar
Zoonozlar

**Zoonozlar** (zoo... va yun. nosos — kasallik) — faqat hayvonlar uchun xos boʻlgan, lekin hayvonlardan odamlarga yuqishi mumkin boʻlgan infeksion va invazion kasalliklar guruhi. Z.ga oʻlat, kuydirgi, quturish, brutsellyoz va b. kiradi. Z.ning qoʻzgʻatuvchilari evolyusiya jarayonida ayrim hayvonlar organizmida tanlab rivojlanish xususiyatiga ega boʻlib, 3. odamlar jamoalarida tarqal-maydi, chunki odam organizmida 3. koʻzgʻatuvchilari oʻz rivojlanish siklini tamomlay olmaydi. Tibbiyot adabiyotlarida baʼzan hayvonlarning odamlarga oʻtadigan yuqumli va invazion kasalliklari ham 3. deb yuritiladi.

## Manbalar
Zoopsixologiya

**Zoopsixologiya**, hayvonlar psixologiyasi – psixologiyaning hayvonlar psixikasi, uning namoyon boʻlishi hamda ontogenez va filogenezdagi taraqqiyotini oʻrganadigan boʻlimi. Zoopsixologiya dalillaridan bir qancha fanlar, jumladan, bionika va biokibernetikada foydalaniladi. Zoopsixologiya solishtirma psixologiya va etologiya yaqin turadi. Zoopsixologiya ekologiya, neyrofiziologiya, sezgi organlari fiziologiya va boshqa sohalar bilan uzviy bogʻlangan. Zoopsixologiya XVIII asr oxiri – XIX asr boshlarida mustaqil fan sifatida shakllangan. Zoopsixologiya tarixida 2 ta qarama-qarshi yoʻnalish boʻlgan. Mexanik yoʻnalish boʻyicha hayvonlar avtomat mashinaga oʻxshatiladi (R. Dekart, J.Lyob va boshqalar) – Antropomorfik yoʻnalish boʻyicha inson psixikasi bilan hayvon psixikasi oʻrtasidagi farq inkor etiladi (J. L. Byuffon, J. B. Lamark, Ch. Darvin va boshqalar). Zoopsixologiyada evolyutsion yoʻnalishning boshlanishi rus olimlari K. F. Rulye va V. A. Vagner ishlari bilan bogʻliq. Zoopsixologiyaning fan sifatida rivojlanishida I. P. Pavlovnchnt oliy nerv faoliyati toʻgʻrisidagi taʼlimoti muhim ahamiyat kasb etadi. Bu taʼlimot inson psixikasi hatto eng yuksak tuzilgan hayvon psixikasidan sifat jihatdan keskin farq qilishini koʻrsatadi. Bu farq insonning ijtimoiy hayoti, ishlab chiqarish faoliyati va nutqi bilan bogʻliq.

## Manbalar
Zoosporalar

**[[Zoosporalar]]** (zoo... va yun. spora — urugʻ) — koʻpchilik suv oʻtlari va tuban zamburugʻlarning jinssiz koʻpayishi va tarqalishi vazifasini bajaruvchi harakatchan hujayrasi. 3. xivchinlar yordamida harakatlanadi. Xivchinlar soni har xil turlarda turlicha (koʻpincha 2, baʼzan 4 yoki koʻproq) boʻladi. Z.da sellyuloza qobigʻi boʻlmaydi. Koʻpchilik suv oʻtlari Z.sining koʻzchasi, qisqaruvchi vakuoli (qarang Vakuolalar) va koʻgtincha xromatoforlari boʻladi. 3. ona hujayradan boʻlinish orqali koʻpayadi. Ona hujayra poʻsti yorilgach, tashqariga chikali va suzib yuradi. Bir ozdan soʻng 3. harakatdan toʻxtaydi; xivchinini tashlab, yangi oʻsimlik yoki zamburugʻga aylanadi.

## Manbalar