Turkiya ayollari

**Turkiyadagi ayollar Turkiyada** yashovchi yoki Turkiyaga koʻchib kelgan ayollardir. Turkiya ayollarga toʻliq siyosiy huquqlar, jumladan, 1930-yilda (1934-yilda mamlakat boʻylab) mahalliy saylov va saylanish huquqini berdi. Mustafo Kamol Otaturk tomonidan berilgan turk ayollari Fransiya, Italiya va Gretsiya kabi koʻplab Yevropa davlatlarida ayollar oldida saylash va saylanish huquqini qoʻlga kiritdi. Turkiya Konstitutsiyasining 10-moddasida jinsga koʻra davlat yoki xususiy har qanday kamsitish taqiqlanadi. Bu Konstitutsiyaviy sud raisi lavozimida ayol boʻlgan birinchi davlatdir. Turkiya Konstitutsiyasining 41-moddasida oila „er-xotinlar oʻrtasidagi tenglikka asoslanadi“ deb yozilgan.

Turk feministik harakati 19-asrda Usmonli imperiyasining tanazzulga uchragan davrida, 1908-yilda Usmonli ayollar farovonligi tashkiloti tashkil etilganda boshlangan. Gender tengligi ideali Turkiya Respublikasi eʼlon qilinganidan keyin Mustafo Kamol Otaturk maʼmuriyati tomonidan qabul qilindi, uning modernizatsiya islohotlari 1930-yilga kelib koʻpxotinlilikni taqiqlash va turk ayollariga toʻliq siyosiy huquqlarni taʼminlashni oʻz ichiga oladi.

Turkiyadagi ayollar zoʻrlash va nomus qotilligi qurboni boʻlishda davom etmoqda, ayniqsa ayollarga qarshi jinoyatlar eng koʻp sodir boʻlgan Turkiya Kurdistonidir. Olimlar va davlat idoralari tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, oiladagi zoʻravonlik Turkiya xalqi, shuningdek, turk diasporasi orasida keng tarqalgan. Turkiya patriarxal jamiyat boʻlishiga qaramay, turk ayollarining ijtimoiy hayotda ishtirok etishi va faolligiga oid tarixiy misollar koʻp.

Turkiyadagi ayollar ishda, baʼzi hududlarda esa taʼlimda jiddiy kamsitishlarga duch kelishmoqda. Turk ayollarining ish kuchidagi ishtiroki Yevropa Ittifoqi oʻrtacha koʻrsatkichining yarmidan kamini tashkil etadi va ayollar savodxonligini oshirish uchun bir qancha kampaniyalar muvaffaqiyatli oʻtkazilgan boʻlsa-da, oʻrta taʼlimda hali ham gender farqi mavjud. Turkiyada ham erta nikoh keng tarqalgan, bu amaliyot ayniqsa mamlakatning sharqiy va markaziy qismlarida keng tarqalgan.

2018-yilda Turkiya Jahon Iqtisodiy Forumining gender farqi indeksida 149 davlat ichida 130-oʻrinni egalladi.

## Tarixi

16-17-asrlarda Ayollar sultonligi davrida imperator harami ayollari Usmonli imperiyasi siyosatiga favqulodda taʼsir koʻrsatdilar. Bu davrda sultonlarning koʻpchiligi voyaga etmagan boʻlib, ularning onalari, örneğin Koʻsem Sulton yoki baʼzan Mihrimah Sulton kabi sultonning qizlari, Haram rahbarlari, imperiyani amalda boshqarganlar. Bu ayollarning aksariyati qullardan edi. Bu davr 1520-yilda Sulaymon podshoh davridan 1656-yilgacha, Mehmed IV hukmronligigacha boʻlgan davr.

19-asrda Usmonli imperiyasining tanazzulga uchrashi davrida Istanbul elitasidagi oʻqimishli ayollar oʻzlarini feministlar sifatida tashkil qila boshladilar. Birinchi ayollar jurnali *Terakki-i Muhadderat* 1869-yil 27-iyunda *Terakki* (*Taraqqiyot*) gazetasiga haftalik qoʻshimcha sifatida chiqdi. Tanzimat islohotlari bilan xotin-qizlar sharoitini yaxshilash kengroq modernizatsiya ishlarining bir qismi sifatida qaraldi. Usmonli ayollar harakati huquq talab qila boshladi. Ular ayollarning taʼlim olish va pullik ishlash imkoniyatini oshirish, koʻpxotinlilikni va islomiy parda boʻlgan pecheni bekor qilish uchun kurashdilar. Dastlabki feministlar turli tillarda ayollar jurnallarini nashr etishdi va ayollarning rivojlanishiga bagʻishlangan turli tashkilotlar tuzdilar. Turkiyadagi birinchi ayollar uyushmasi, Usmonli ayollar farovonligi tashkiloti 1908-yilda tashkil etilgan va Yosh turklar harakatida qisman ishtirok etgan. Fatma Aliye Topuz, Nezihe Muhiddin va Halide Edip Adıvar kabi yozuvchilar va siyosatchilar ham harakatga qoʻshildi. Halide Edip Adıvar romanlarida turk ayollarining past ijtimoiy mavqeini va koʻpchilik ayollarning vaziyatni oʻzgartirishga qiziqmasligini tanqid qilgan.

Turkiyaning mustaqillik urushi paytida beva ayol Kara Fatma oʻzini muvaffaqiyatli militsiya rahbari sifatida koʻrsatadi.

## Qonuniy huquqlar

Turkiya 1985-yildan buyon Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish toʻgʻrisidagi konvensiya, shuningdek, 2002-yildan buyon uning Fakultativ Protokoliga aʼzodir

Turkiya Konstitutsiyasining 10-moddasida jinsga koʻra davlat yoki xususiy har qanday kamsitish taqiqlanadi. Bu Tulay Tugʻju Konstitutsiyaviy sudi raisi sifatida ayol kishi boʻlgan birinchi davlatdir. Bundan tashqari, Turkiya Davlat kengashi, maʼmuriy ishlar boʻyicha oliy sudda ham ayol sudya Sumru Chortogʻlu prezident etib tayinlangan.

Turkiya Konstitutsiyasining 41-moddasida oila „er-xotinlar oʻrtasidagi tenglikka asoslanadi“ deb qayta koʻrib chiqildi. Yangi kodeks, shuningdek, ayollarga nikoh paytida olingan mulkka teng huquqlar berdi, bu esa goʻyoki oiladagi ayollar mehnatiga iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlishi kerak edi.

Nikoh uchun eng kam yosh ham 18 yoshga (ota-ona roziligi bilan 17 yosh) oshirildi. Majburiy nikohda boʻlgan taqdirda, ayollar nikohning birinchi besh yilida nikohni bekor qilishni talab qilish huquqiga ega. 2004-yilda konstitutsiyaning 10-moddasiga kiritilgan yangilanishda gender tengligini oʻrnatish mas’uliyati davlat zimmasiga yuklangan: „Erkaklar va ayollar teng huquqlarga ega. Davlat ushbu tenglikning amalda mavjudligini taʼminlash majburiyatini oladi“.

2005-yilda Turkiya jinoiy kodeksi nikohda zoʻrlash uchun jinoiy javobgarlikka tortish va nomus qotilligida ayblangan shaxslarga nisbatan jazoni qattiqlashtirish maqsadida oʻzgartirildi, avvalroq „provokatsiya“ tufayli yengilroq jazoga tortildi. Inson huquqlari boshqarmasi Turkiyada 2007-yilda sodir etilgan nomus qotilliklari sonining 220 taga yetganini, qotilliklarning aksariyati yirik shaharlarda sodir boʻlganini bildirdi.

Turk ayollarining 20 % dan ortigʻi kiyadigan islomiy roʻmol davlat idoralarida ishlaydigan ayollarga oʻz vazifalarini bajarish vaqtida ruxsat etilgan. Boshlangʻich va oʻrta maktab oʻquvchilariga ham roʻmol oʻrashga ruxsat berilgan.

## Siyosat

### Feminizm

Turk feminizmining birinchi toʻlqini 20-asrning boshlarida, ayollar tashkilotlari fuqarolik va siyosiy huquqlarda tenglikni talab qila boshlagan paytda sodir boʻldi. Ushbu dastlabki davrda ayollar huquqlari daʼvolari Respublikadan keyingi Kemalist islohot jarayoni bilan bir-biriga mos tushdi. " *Ayollar dunyosi* " jurnali 1913-yilda tashkil etilgan

Feminizmning ikkinchi toʻlqini 1980-yillarda Turkiyaga yetib bordi va 1960-yillarda Gʻarbda paydo boʻlgan harakatga xos boʻlgan muammolarni, masalan, ayollarga nisbatan zoʻravonlikni bartaraf etish, oilada koʻrilgan zulm va bokiralik sinovlariga qarshi kurash kabi muammolarni koʻtardi.

Global fuqarolik jamiyatining yuksalishi va ayollar tashkilotlarining baynalmilallashuvi va Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga qoʻshilishi ayollar tashkilotlariga xorijiy mablagʻlarga kirish imkoniyatini berdi. Xotin-qizlar tashkilotlari, shuningdek, ushbu tashkilotlar tomonidan amalga oshirilayotgan loyihalar soni ortdi. 1995-yil 23-iyulda siyosiy partiyalarga ayollar boʻlimlarini tuzishga ruxsat berildi, bu esa 1982-yilgi Turkiya konstitutsiyasida oldindan taqiqlangan edi

### Siyosiy vakillik

1930-yillarda birinchi marta turk ayollari siyosatga kirishdi. Saylangan birinchi ayol shahar hokimi Sadiye Hanim (1930) edi. 1935-yil 8-fevralda boʻlib oʻtgan saylovda parlamentga 18 nafar ayol kirdi. Ulardan biri Xati Chirpan parlamentga kirishdan oldin bir qishloqning muxtori (qishloq rahbari) edi. Birinchi ayol shahar hokimi 1950-yilda Mufide İlhan edi. Siyosiy va qaror qabul qiluvchi organlarda ayollarning vakilligi nisbatan past boʻlsa-da, Tansu Chiller 1993—1996-yillar orasida Bosh vazir boʻlgan. Turkiya parlamentidagi ayollar soni 2011-yilgi Turkiya umumiy saylovlaridan keyin 14,3 foizga oshgan (parlamentda 79 kishi), ularning aksariyati Adolat va Taraqqiyot partiyasiga aloqador. 1975-yilda 10,9 foizni, 2006-yilda esa 16,3 foizni tashkil etdi. Hokimlarning atigi 5,58 foizi ayollar va butun Turkiyada bitta gubernator (81 tasi) va 14 ta mahalliy hokim bor.

## Ayollarga qarshi jinoyat
Turkiyada ayollar oʻldirilishi boʻyicha rasmiy statistik maʼlumotlar yuritilmagani va ayollar oʻldirilishi boʻyicha muntazam maʼlumotlarni eʼlon qilmaganligi sababli, statistik maʼlumotlarning koʻp qismi maʼlumotlarni birgalikda yigʻishga harakat qilayotgan inson huquqlari boʻyicha nodavlat tashkilotlardan olingan.

2018-yil mart oyida turk politsiyasi ayollarga uydagi zoʻravonlik holatlari haqida xabar berish va tezroq yordam soʻrash uchun „Ayollarga favqulodda yordam xabarnomasi tizimi“ (KADES) ilovasini ishga tushirdi. 2018-yilning noyabr oyida Turkiya ichki ishlar vaziri Sulaymon Soylu ilovani 353 mingdan ortiq odam yuklab olganini aytdi. Turkiyada ayollar qotilligi 2002-yildagi 66 tadan 2009-yilning birinchi yetti oyida 953 taga koʻpaydi Ayniqsa Sharqiy va Janubi- Sharqiy Anadolu mintaqalarida ayollar oiladagi zoʻravonlik, majburan turmush qurish va nomus qotilligiga duchor boʻlmoqda. Turkiyaning „Shefkat-Der“ nodavlat tashkiloti oiladagi zoʻravonlikka qarshi kurash usuli sifatida ayollarga litsenziyali, soliqsiz qurollar berishni taklif qildi. 2017-yilning 8-martida olomon Istanbul Bilgi universiteti kampusiga noqonuniy ravishda kirib, Xalqaro xotin-qizlar kunini nishonlayotgan talabalarga hujum qildi, shuningdek, talabalar voqeadan oldin Twitter’da ularga tahdid qilinganliklarini eslatib oʻtishdi. 2002—2009-yillarda ayollarning qotillik darajasi 1400 foizga oshdi. 2010-yilda Turkiyaning „Mor Cati“ zoʻravonlikka qarshi guruhi ayollarga nisbatan zoʻravonlik haqida jamoatchilikni xabardor qilish maqsadida video yaratdi. Guruh Istanbul boʻylab xursandchilikdan sakrab turgan ayollarning qoʻllari va oyoqlari tasvirlangan katta plakatlarni joylashtirdi. Ayollar yonidagi matnda „Men erkinlikda yashashni xohlayman“ deb yozilgan. Shundan soʻng tashkilot yashirin videokameralarni oʻrnatdi, ularda oʻtkinchilarning qoʻl va oyoqlarini tepib, yirtib tashlashlarini koʻrsatishga moʻljallangan. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, 2013-yilda 28 mingga yaqin ayol zoʻravonlikka uchragan. Ulardan 214 dan ortigʻi, kuzatuvchilarga koʻra, odatda erlar yoki sevishganlar tomonidan oʻldirilgan.

### Oiladagi zoʻravonlik
Ayranci va boshqalar tomonidan 2002-yilgi tadqiqotga koʻra Turkiyada ayollarning 36,4 foizi jismoniy zoʻravonlikdan shikoyat qilgani, 71 foizi esa homiladorlik paytidagi jismoniy, ruhiy yoki jinsiy tajovuzdan shikoyat qilgan.

Turkiya hukumatining 2009-yildagi hisobotiga koʻra, soʻrovda qatnashgan ayollarning 42 foizi eri yoki sherigi tomonidan jismoniy yoki jinsiy zoʻravonlikka duchor boʻlganliklarini aytishgan. Ularning deyarli yarmi bu haqda hech kimga gapirmaydi va faqat 8 foizi davlat muassasalariga yordam soʻrab murojaat qiladi. Ularga yaqinlashganda, politsiya va jandarm baʼzan oilalarni himoya qilishdan koʻra, ularni „yarashtirish“ga harakat qilishni afzal koʻradi. Zoʻravonlik koʻrsatkichlari ayniqsa kambagʻal, qishloq ayollari orasida yuqori boʻlsa-da, eng yuqori iqtisodiy qavslardagi ayollarning uchdan bir qismi ham oilaviy zoʻravonlikka duchor boʻlgan.

2009-yilda Turkiyaning yetakchi universiteti tomonidan oʻtkazilgan soʻrov shuni koʻrsatdiki, Turkiyadagi 15 yoshdan oshgan ayollarning qariyb 42 foizi va qishloq ayollarining 47 foizi hayotlarining qaysidir qismida eri yoki qarindoshi tomonidan jismoniy yoki jinsiy zoʻravonlikka duchor boʻlgan.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2011-yil iyul oyida eʼlon qilingan hisobotiga koʻra, Turkiyadagi ayollarning 39 foizi hayotining bir necha davrida jismoniy zoʻravonlikka duchor boʻlgan boʻlsa, AQShda bu koʻrsatkich 22 foizni tashkil qiladi. Aholisi 50 000 dan ortiq boʻlgan har bir munitsipalitetda qonun boʻyicha kamida bitta ayollar boshpanasi boʻlishi shart boʻlsa ham, butun mamlakatda atigi 79 tasi bor. 2011-yil may oyida Human Rights Watch hisobotida Turkiyaning oiladagi zoʻravonlikdan himoya qilish tizimi notoʻgʻriligi butun mamlakat boʻylab ayollar va qizlarni uydagi zoʻravonlikdan himoyasiz qolayotganini aytdi. 58 sahifalik „U sizni sevadi, u sizni kaltaklaydi“: Turkiyada oilaviy zoʻravonlik va himoyaga kirish" nomli hisobotda erlar, qarindoshlar, oila aʼzolari hamda omon qolganlar tomonidan ayollar va qizlarga nisbatan shafqatsiz va uzoq davom etgan zoʻravonlik holatlari qayd etilgan. himoya izlash uchun kurash.

2020-yilgi tadqiqotda Turkiyada femitsid va iqtisodiy rivojlanish oʻrtasidagi bogʻliqlik oʻrganildi. 2010—2017-yillardagi maʼlumotlardan foydalangan holda, u „iqtisodiy rivojlanish ayollar oʻlimining kamayishi boshqa omillarga bogʻliqligini aniqladi: kambagʻal viloyatlarda ayollar qotilligi va taʼlimdagi tenglik va ajralishlar nisbati oʻrtasida kuchli ijobiy bogʻliqlik mavjud, ammo boyroq viloyatlarda bular uyushmalar sezilarli darajada zaifdir.“ „Ushbu natijalar iqtisodiy taraqqiyot oʻz-oʻzidan ayollar qotilliklarini kamaytirmasligi mumkin, ammo bu holat-kvoga qarshi kurashayotgan ayollarga erkaklarning noroziligi taʼsirini yumshata oladi“ degan fikrga mos keladi" degan xulosaga keldi.

### Yodgorlik hisoblagichi
Yodgorlik hisoblagichi — bu uydagi va erkak zoʻravonligida hayotini yoʻqotgan ayollar xotirasiga bagʻishlangan onlayn Internet yodgorligi. U har kuni yangilanadi. U 2012-yilda uydagi zoʻravonlik tufayli oʻlimlar sonining ortib borayotgani haqida jamoatchilikni xabardor qilish va tez-tez bostiriladigan va asosan nomaʼlum boʻlgan ushbu maʼlumotlarni kuzatib borish uchun qurilma sifatida ishlab chiqilgan. Veb-sayt oʻzining bosh sahifasida oʻldirilgan ayollarning barcha ismlarini aniq koʻrsatib, katta faol hisoblagichga ega. Bu nafaqat oiladagi zoʻravonlik haqida jamiyatning xabardorligini oshirish mexanizmi, balki xotirlash va motam uchun joy hamdir. Yodgorlik hisoblagichi tashvishli oʻsishni namoyish etadi, shuningdek, shoshilinch ortga hisoblashni taklif qiladi. Har bir nom bilimlarni oshirish va tekshirilishini taʼminlashga qaratilgan yangiliklar maqolasi bilan taʼminlangan. Yozish paytida (26.05.2021), hisoblagich 2021-yil uchun hozirgacha 162 nafar ayolni tashkil etadi.

### Kiyim tanlash uchun zoʻravonlik

2016-yil sentabrida Ayshegul Terzi kalta shim kiygani uchun jamoat avtobusida bir kishi tomonidan „iblis“ deb atalgan va uning yuziga tepgan. Kadrlarda erkakning unga kalta shim kiyganlar „oʻlishi kerak“ligini aytgani aks etgan. Hujumga norozilik sifatida ingliz tiliga „Aysegul Terzi ovozi boʻlaylik“ deb tarjima qilingan #AyshegülTerzininSesiOlalim xeshtegi minglab marta ishlatilgan. Turkiyadagi ayollar ham birdamlik uchun kalta shim kiygan suratlarini ijtimoiy tarmoqlarga joylashtirdilar. 2016-yil 18-sentabr kuni targʻibotchilar hujumga norozilik bildirish uchun Istanbulda toʻplanishdi va hokimiyatni ayollarga nisbatan zoʻravonlikni toʻxtatishga eʼtibor qaratishlari uchun bosim oʻtkazishdi.

2017-yilning iyun oyida universitet talabasi Asena Melisa Sağlam musulmonlarning muqaddas Ramazon oyida qisqa shim kiygani uchun Istanbulda avtobusda bir erkak tomonidan ogʻzaki va jismoniy hujumga uchragan edi. Voqea xavfsizlik kameralariga tushib qolgan. Bundan tashqari, oʻsha oyning oxirida Istanbulda bir ayol koʻchada taʼqib qilindi, bir erkak uni „odamlarni qoʻzgʻatayotgani“ uchun ehtiyot boʻlish kerakligini aytib, provokatsion kiyim kiyganlikda aybladi.

2017-yil iyul oyida yuzlab ayollar erkaklar tomonidan duch kelayotgan zoʻravonlik va adovatga qarshi norozilik namoyishi uchun Istanbulda yurishib, konservativ kiyinishni talab qilgan edi. Namoyishchilarning aytishicha, soʻnggi yillarda Turkiyada ayollarga kiyim tanlash uchun ogʻzaki va jismoniy hujumlar soni ortgan. Shuningdek, oʻsha oyning oxirida Istanbulning Shishli tumanidagi Machka demokratiya bogʻining xavfsizlik boshligʻi yosh ayolni ochiq kiyinganligi uchun ogʻzaki haqorat qilgan va politsiyani ham chaqirgan. 2017-yil 30-iyul kuni Ayollar huquqlari uyushmalari bogʻda bunday harakatlarga qarshi namoyish oʻtkazdilar.

2017-yilning 10-avgust kuni Izmirda mototsiklda ikki erkak ikki ayolga jinsiy zoʻravonlik qilgan. Shunda ayollar koʻchada ikki politsiyachidan yordam soʻragan, biroq ulardan biri ayollardan birini kaltaklay boshlagan, ayolning koʻrsatmasi boʻyicha, „ofitser bizni „notoʻgʻri kiyinganimiz“ uchun bezorilarni haq deb aytgan“. Xavfsizlik kameralarida politsiyachilardan biri ayollardan birini kaltaklay boshlagani aks etgan. 2017-yil sentabr oyida Anqarada qoʻshnilar koʻp qavatli uy boshqaruvchisiga uyida kalta shim kiygan ayol ustidan shikoyat qilib, pardasini berkitib qoʻyishni talab qilishgan. Menejer ayolni oʻz manfaati uchun pardasini berkitib turishi haqida ogohlantirgan. 2018-yilning mart oyida Koniyadagi diniy kasb-hunar litseyi oʻqituvchisi oʻquvchi qizlarning sport kiyimi kiygani haqida aytgan izohlari uchun ishdan boʻshatildi. Shuningdek, u jismoniy tarbiya darslari talabalar uchun ixtiyoriy dars boʻlishi kerakligini yozgan, chunki u „qizlarni shaytonga tayyorlash“deb tushunishgan.

### Zoʻrlash
Tadqiqotga koʻra, zoʻrlash boʻyicha baʼzi tez-tez ifodalangan fikrlar turli kasblarga ega boʻlgan shaxslarga berilgan, ulardan rozi yoki rozi boʻlmaslik soʻralgan; Natijalar shuni koʻrsatdiki, politsiya xodimlarining 33 foizi „baʼzi ayollar zoʻrlashga loyiqdir“ degan fikrga qoʻshilishgan.

Turkiya 2005-yilda nikohda zoʻrlashni taqiqlagan

2015-yilda turkiyalik universitet talabasi Oʻzgejan Aslan Mersin shahrida mikroavtobusda zoʻrlashga urinish ga qarshilik koʻrsatganida oʻldirildi. Uning kuygan jasadi 13-fevral kuni topilgan. Qotillik turkiyalik mikroavtobus haydovchisi Ahmet Suphi Oltindoken, uning otasi Nejmettin Oltindoken va dugonasi Fatih Goʻkche tomonidan sodir etilgan. Turkiyaning Daily Sabah nashriga koʻra, Oʻgʻjan Aslan zoʻravonlik qurboni boʻlgan turk ayollarining ramziga aylandi. 2013-yilda *[[The Guardian|The Guardian gazetasi]]* „Turkiyada kurd mahbuslarni zoʻrlash va qiynoqlar bezovta qiluvchi darajada oddiy hol“ deb yozgan edi. Xalqaro Amnistiya tashkilotining 2003-yildagi hisobotiga koʻra, kurd boʻlginchi guruhi PKKni qoʻllab-quvvatlaganlikda ayblangan Hamdiye Aslan Turkiya janubi-sharqidagi Mardin qamoqxonasida qariyb uch oy davomida koʻzlari bogʻlab qoʻyilib, dubinka bilan zoʻrlangan, zobitlar tomonidan tahdid va masxara qilingan.

Turkiyada jinsiy zoʻravonlik holatlari haqida xabar berish koʻpincha qiyin; Bu masala turk madaniyatida hamon tabu boʻlib qolmoqda, shuningdek, turk ommaviy axborot vositalarining aksariyati mamlakatning zamonaviy va dunyoviy imidjiga dogʻ tushiradigan bunday holatlar haqida xabar bermaydi. Buning natijasi shundaki, Turkiyadagi koʻplab adolatsizliklar, jumladan, jamiyatlar ustidan hokimiyatni saqlab qolish uchun qamoqxonalarda amalga oshirilgan tizimli zoʻrlashlar dunyoning qolgan qismi tomonidan eshitilmaydi.

### Namus qotilliklari

Tadqiqotchilarning fikricha, nomus qotilliklari sonining koʻp boʻlishining muhim sabablaridan biri bu jazolarning qattiq emasligi va qonunlar va huquqiy qoʻllanmalar jinoyatchilarni himoya qiladi. 2003-yildan 2007-yilgacha boʻlgan davrda 739 namus qotilligining 432 tasi (58,5 %) Istanbul (167 kishi), Anqara (144 kishi) va Izmirda (121 kishi) sodir etilgan.

2008-yil iyul oyida Dicle universiteti guruhi tomonidan Turkiyaning asosan kurdlar yashaydigan Janubi- Sharqiy Anadolu mintaqasida nomus qotilliklari boʻyicha oʻtkazilgan turk tadqiqoti hozircha namus bilan oʻldirishga ijtimoiy stigma bogʻliq emasligini koʻrsatdi. Jamoa nomus uchun odam oʻldirishni sodir etgan 180 nafar jinoyatchi bilan suhbat oʻtkazdi va bu amaliyot feodal ijtimoiy tuzilma bilan bogʻliq emasligini ham izohladi, „yaxshi maʼlumotli universitet bitiruvchilari ham bor. Soʻralgan jinoyatchilarning 60 foizi oʻrta maktab yoki universitet bitiruvchisi yoki hech boʻlmaganda savodli“ 2010-yilda Turkiya janubi-sharqida 16 yoshli qiz oʻgʻil bolalar bilan doʻstlashgani uchun qarindoshlari tomonidan tiriklayin koʻmilgan; uning jasadi yoʻqolganidan 40 kun oʻtib topilgan. Turkiya sudlari butun oilalarni nomus qotilligi uchun umrbod qamoq jazosiga hukm qilgan yaxshi hujjatlashtirilgan holatlar mavjud. 2009-yilning 13-yanvarida Turkiya sudi bir oilaning besh aʼzosini zoʻrlash natijasida homilador boʻlgan 16 yoshli kurd qizi Naile Erdasni nomus bilan oʻldirganlikda ayblab, umrbod qamoq jazosiga hukm qilgan.

Turkiya Bosh vazirligining Inson huquqlari boshqarmasining 2008-yil iyun oyidagi hisobotida aytilishicha, birgina Istanbulning oʻzida har haftada bir marta nomus qotilligi sodir boʻlgan va oxirgi besh yil ichida 1000 dan ortiq odam oʻldirilgan. Qoʻshimchasiga koʻra, metropoliten shaharlar bularning koʻpchiligi joylashgan, biroq bunday shaharlarda jinoyat sodir etganlar asosan Sharqiy Turkiyadan boʻlgan. Soʻnggi oʻn yilliklar davomida qishloq aholisining Turkiyaning janubi-sharqidan Turkiyaning gʻarbiy qismidagi yirik shaharlariga ommaviy koʻchishi Istanbul, Anqara, Izmir va Bursa kabi shaharlarda nomus qotilliklarining eng koʻp qayd etilishiga olib keldi.  &#x5D; Namus bilan bogʻliq jinoyatlarning aksariyati feodal, patriarxal tuzum saqlanib qolgan kurd mintaqasida sodir boʻladi, biroq kurdlar bu hududlardan qochib ketgani sababli jinoyat Turkiya boʻylab shaharlarga ham tarqalmoqda. Turkiyaning konservativ qismlarida, ayniqsa jinoyatlarning aksariyati sodir boʻlgan Turkiyaning janubi-sharqida nomus qotilliklari maʼlum darajada qoʻllab-quvvatlanmoqda. Diyarbakirda 500 nafar erkak bilan suhbat oʻtkazilgan soʻrovda, zino qilgan ayolga tegishli jazo tayinlanishi soʻralganda, respondentlarning 37 foizi uni oʻldirish kerakligini, 21 foizi esa burni yoki quloqlarini kesish kerakligini aytgan.

### Odam savdosi
2008-yilda tanqidchilar Turkiya xalqaro mafiya tomonidan, ayniqsa, yirik va sayyohlik shaharlarida jinsiy qul sifatida ishlashga majburlangan va majburan olib kelingan xorijlik ayollar uchun asosiy bozorga aylanganiga eʼtibor qaratishgan.

### Jinsiy zoʻravonlik
2015-yilning 15-fevralida Turkiyada 20 yoshli ayol shafqatsizlarcha oʻldirilganidan keyin ayollarga #sendeanlat (siz ham oʻz hikoyangizni aytib bering) xeshtegi ostida jinsiy zoʻravonlik haqidagi hikoyalarini baham koʻrishlari uchun ijtimoiy tarmoq sahifasi ochildi. 2015-yil 25-fevral holatiga koʻra, 800 000 dan ortiq tvitlar boʻlgan.

2015-yilda turkiyalik model Didem Soydan kaltaklanganidan keyin mashinaga majburan oʻtqazilgan ayol ishi boʻyicha koʻrsatma berib, politsiyaga uyali telefon raqamini berganidan soʻng haqoratli smslar olganini tvitterda yozgan edi. Bundan tashqari, aktrisa Beren Soat jinsiy zoʻravonlik haqida hikoya qildi. 2018-yilning iyun oyida turkiyalik aktrisa Hande Ataizi va turkiyalik liboslar boʻyicha yordamchi aktyor Talat Bulutni jinsiy zoʻravonlikda ayblagan edi. Turkiyadagi jami 56 produser va rejissor yozma bayonot bilan qurbonlarni qoʻllab-quvvatladi. Bayonotda shunday deyiladi: „Biz Turkiyada ayol kishining taʼqib va zoʻravonlik holatlarini fosh etishi qiyinligini bilamiz“. Erkak aktyor bu daʼvolarni rad etib, qarshi daʼvo qoʻzgʻatish bilan tahdid qilgan.

## Diniy amaldorlar va ayollar
2017-yilda Kojaelining Goʻljuk tumani muftiysi roʻmolsiz ayollarni yarim narxda sotiladigan mahsulotlarga oʻxshatgan edi. 2018-yilda Zonguldak muftiysi „Ayollar dengizga boshqa ayollar koʻrmaydigan tarzda kirishlari kerak. Hatto ayollar ham oʻz tanalarini boshqa ayollardan yashirishlari kerak“..

## Taʼlim

Erkaklarning savodxonlik darajasi hanuz orqada boʻlsa-da, Turkiyada ayollarning savodxonlik darajasi 2016-yilda sezilarli darajada oʻsib, 93,6 % ga yetdi Savodsizlik, ayniqsa, qishloq ayollari orasida keng tarqalgan boʻlib, ular koʻpincha qizlar sifatida maktabga yuborilmaydi. 15 yoshdan 19 yoshgacha boʻlgan qizlarning yarmi taʼlim tizimida ham, mehnatda ham emas. Hukumat va boshqa turli fondlar Janubi-Sharqiy Anadoluda ayollarning savodxonlik darajasi va taʼlim darajasini oshirish uchun taʼlim kampaniyalari bilan shugʻullanadi. 2008-yilda 990 ming erkakdan farqli oʻlaroq, 4 million ayol savodsiz edi. 2008-yilda Turkiya tadbirkor ayollar assotsiatsiyasi tomonidan oʻtkazilgan soʻrov shuni koʻrsatdiki, shaharlik turk ayollarining deyarli yarmi ayollar uchun iqtisodiy mustaqillikni keraksiz deb hisoblaydi, bu patriarxat merosi boʻlgan psixolog Leyla Navaroning fikricha.

2012—2013-yillarda qizlarning maktabda oʻqish darajasi (Turkiya Statistika Instituti maʼlumotlariga koʻra 2014-yil holatiga koʻra 99,61 %) Turkiya tarixida birinchi marta oʻgʻil bolalardan oshib ketdi. Oʻrta taʼlimdagi gender tafovuti (oʻgʻil bolalarga nisbatan 5,3 % past) 2002-2003-oʻquv yiliga (25,8 %) nisbatan ancha past darajada boʻlsa-da, saqlanib qoldi. Biroq, oliy taʼlimdagi gender tafovuti 2002—2012-yillar oraligʻida 9,5 % ga oshdi. Mintaqaviy tafovutlar hali ham saqlanib qolmoqda, 2010-yil holatiga koʻra Mush viloyatida qizlarning atigi 15,9 foizi oʻrta maktabda oʻqiydi, bu koʻrsatkich eng yuqori boʻlgan Bilejik viloyatidagi 82,4 foizga teng. 2009-yilda qizlarning maktabda oʻqish darajasi eng past boʻlgan viloyatlar Turkiyaning janubi-sharqidagi Bitlis, Van va Hakkari viloyatlari boʻlsa, Turkiyaning gʻarbiy qismidagi Anqara, Izmir va Mersin viloyatlari eng yuqori koʻrsatkichlarga ega boʻlgan. Boshlangʻich bosqichda qizlarning maktabni tashlab ketish darajasi oʻgʻil bolalarga qaraganda yuqori, ayniqsa beshinchi va oltinchi yillarda.

Daily Habertürk gazetasining 2018-yil 9-yanvar kuni xabar berishicha, Turkiyadagi faqat uchta davlat universitetida ayol rektorlar bor, ammo bu mamlakatdagi akademiklarning 43,58 foizini ayollar tashkil qiladi. Taʼlim boʻyicha mutaxassis Alaaddin Dincherning fikricha, universitetlar direktorlar kengashida ayollarning yoʻqligi „ongli ravishda qabul qilingan qaror“ natijasidir.

## Oilaviy hayot
Turk ayollarining oʻrtacha 28 foizi 18 yoshdan oldin turmushga chiqqan. Voyaga etmaganlar oʻrtasidagi nikohlar sonidagi mintaqaviy farqlar tufayli, baʼzi hududlarda, xususan, Sharqiy va Markaziy Anadoluda 40-50 % voyaga etmaganlar sifatida turmushga chiqadi. Ayollar va Erkaklar uchun Imkoniyatlar Tengligi Komissiyasi hisobotida, bolalik davridagi nikohlar turk jamiyati tomonidan „keng qabul qilingan“ligi qayd etilgan. Turkiyaning baʼzi joylarida hali ham kelin narxi toʻlanadi.

2016-yilda hukmron islomiy konservativ Adolat va taraqqiyot partiyasi (AKP) agar jinoyatchi oʻz qurboniga turmushga chiqishni taklif qilsa, bolani zoʻrlash endi jazolanmaydigan qilib qoʻyiladigan qonun loyihasini joriy etishga harakat qildi; Bu „zoʻrlashni qonuniylashtirish va bolalar nikohini ragʻbatlantirish“ urinishi sifatida koʻrilgan narsaga qarshi ommaviy norozilikdan keyin bekor qilindi.

2018-yilning fevral oyida " Habertürk " gazetasining xabar berishicha, chet elda, xususan, Kipr, Gruziya va AQSh kabi amaliyot keng tarqalgan va qonuniy boʻlgan mamlakatlarda noqonuniy surrogat onalik izlayotgan turk ayollari yoki pul evaziga surrogat boʻlishni taklif qilgan ayollar soni ortgan. yuksalishda edi. Bu amaliyot Turkiya qonunchiligi bilan taqiqlangan.

### Voyaga yetmaganlarda homiladorlik
Aholi va fuqarolik masalalari bosh boshqarmasi maʼlumotlariga koʻra, 2001-yilda 15 yoshgacha boʻlgan 2730 nafar, 15 yoshdan 17 yoshgacha boʻlgan 50848 nafar qiz bola tugʻgan

Turkiya Statistika Instituti (TÜIK) 2016-yilda Turkiya boʻylab 15-17 yoshli 16396 nafar, shuningdek, 15 yoshdan kichik 234 nafar qiz homiladorligini qayd etdi

2017-yilda Turkiya rasmiylari voyaga yetmaganlar soni 15216 nafarni qayd etgan. Istanbul va Gaziantep viloyati 1106 kishi bilan roʻyxatda birinchi oʻrinni egalladi.

2018-yil yanvar oyida ommaviy axborot vositalarida Istanbuldagi bitta kasalxona olti oy ichida 100 dan ortiq voyaga yetmaganlarning homiladorligini yashirganini maʼlum qildi.

2018-yilning birinchi yarmida Istanbulda 625 nafar, Gaziantepda esa 499 nafar voyaga yetmagan bola tugʻilgan.

2017-yil va 2018-yilning birinchi yarmida Adana viloyatida 1348 nafar , Diyarbakir viloyatida 1005 nafar va Hatay viloyatida 1313 nafar voyaga yetmagan homiladorlik qayd etilgan. Bu davrda Turkiyaning faqat toʻrt viloyatida voyaga yetmaganlar soni 10 tadan ham kamaygan

## Havolalar
 

* Kadının Inson Haklari — Ayollar uchun inson huquqlari (inglizcha veb-sayt)
* KAGIDER — Turkiya tadbirkor ayollar uyushmasi
* KA.  DER — Kadın Adayları Destekleme Derneği  — Ayol nomzodlarni qoʻllab-quvvatlash assotsiatsiyasi (inglizcha veb-sayt)  2012-yil Archived
* Uçan Süpürge — Kadın Haber Sitesi —  Uchar supurgi — Ayollar yangiliklari sayti (ingliz sayti) 
* Ayollar mehnatini qoʻllab-quvvatlash jamgʻarmasi