Jazoirda Konstitutsiyaviy referendum (2020)

**Jazoirda konstitutsiyaviy referendum** 2020-yil 1-noyabrda boʻlib oʻtdi. Referendum mavzusi Hirak harakati deb nomlanuvchi bir qator norozilik namoyishlaridan soʻng Jazoir konstitutsiyasini qayta koʻrib chiqish edi.

Referendum Prezident Abdelmajid Tebbunning namoyishchilar tomonidan ilgari surilgan talablarni qondirishga urinishi edi. Qayta koʻrib chiqilgan konstitutsiya Jazoir hukumati vakolatlarini isloh qilishga qaratilgan edi.

## Taklif etilayotgan tuzatishlar

### Parlament islohoti
Yangilangan konstitutsiya, agar prezidentning siyosiy partiyasi parlamentda koʻpchilik boʻlsa, prezidentga bosh vazirni, agar muqobil partiya parlamentda koʻpchilik boʻlsa, hukumat rahbarini tayinlash imkonini berdi. Ikkala holatda ham bosh vazir yoki hukumat rahbari prezident bilan birga ijrochi hokimiyat vazifasini bajardi, lekin prezidentdan farqli oʻlaroq , Milliy xalq assambleyasi tomonidan ishonchsizlik votumi orqali lavozimidan chetlatilishi mumkin edi.

### Sud-huquq islohoti
Yangi konstitutsiya Jazoir Konstitutsiyaviy kengashini Konstitutsiyaviy sud bilan almashtiradi.

### Prezident institutini isloh qilish
Yangi konstitutsiyada prezidentlik uchun ikkita besh yillik muddat saqlanib qoladi, biroq bu chegara ham ketma-ket, ham ketma-ket boʻlmagan muddatlarni qamrab olish uchun kengaytiriladi. Buteflika 2016-yilda konstitutsiyaviy oʻzgartirish kiritilgandan keyin ham toʻrt muddatga prezident boʻlib qolishga muvaffaq boʻldi, unga koʻra muddat cheklovi joriy qilingan, chunki tuzatishda bu faqat boʻlajak prezidentlarga tegishli boʻlishi taʼkidlangan edi.

Dastlabki loyiha respublika prezidentining vitse-prezidentni tayinlash imkoniyatini oʻz ichiga olgan edi, ammo bu band keyinchalik konstitutsiyaning yakuniy tahririda olib tashlandi.

### Boshqa islohotlar
Taklif etilayotgan tuzatishlarga koʻra, Milliy Mustaqil Saylov Komissiyasi (MMSK) demokratiyani rivojlantirish, saylov xavfsizligini yaxshilash va korrupsiyaga qarshi kurashadi.

Konstitutsiyaning muqaddimasida Hirak harakati haqida eslatib oʻtiladi.

1989-yildagi Jazoir Konstitutsiyasidagi shu kabi mavzularga ishora qilib, yangi konstitutsiya ham hukumatning davlat huquq va erkinliklarini mustahkamlashga sodiqligini yana bir bor tasdiqlaydi va ikki fuqarolikka ega boʻlgan shaxslarga avvalroq taqiqlangan hukumatda rahbarlik lavozimlarini egallashga ruxsat berildi.

## Tanqid
Taklif etilayotgan islohotlarga qaramay, Tebbun va Jazoir hukumati qayta koʻrib chiqilgan konstitutsiya Xirak harakati tomonidan shubha ostiga olingan koʻplab masalalarni, xususan, kuchlar muvozanatini koʻrib chiqmagani uchun tanqidiy tahlillarga duch keldi.

### Parlament ustidan ijro etuvchi hokimiyat
Yangilangan konstitutsiyani qabul qilishda prezident qonunlar ustidan ikki usulda veto qoʻyish huquqini saqlab qoldi:

# Qonunni qayta koʻrib chiqish uchun taqdim eting, uni qabul qilish uchun parlamentning malakali koʻpchilik ovozi talab qilinadi.
# Millatlar Kengashida bilvosita veto, uning umumiy aʼzolarining uchdan bir qismi Tebbun tomonidan tayinlangan va qonun loyihasini maʼqullash uchun 4/3 qismdan koʻpchilik ovoz talab qilinar edi.

Boshqalar esa Tebbun parlamenti tezda Buteflika parlamentiga aylanishidan qoʻrqishadi, bu parlament zaif siyosiy munozaralar va Buteflikaning oʻziga sodiqlik vaʼdalari tufayli jamoatchilik tomonidan maʼqullanmaydi.

Jazoir parlamenti tarixan baʼzi jazoirliklarning hurmatini qozonishga harakat qilgan va oʻtmishda jiddiy korrupsiya janjallari bilan duch kelgan. Shunisi eʼtiborga loyiqki, parlament aʼzolaridan biri assambleyadagi oʻrinlar baʼzilarga taxminan 540 ming dollarga sotilganini daʼvo qilgan.

Boshqalar esa, taklif etilayotgan konstitutsiyaning ayrim jihatlari amalda na samarali, na qoʻllash mumkin emasligini, xususan, bosh vazirni tayinlash uchun zarur boʻlgan parlamentdagi koʻpchilik partiyaviy koʻpchilik siyosiy partiyalar va mafkuralar koʻpincha parchalanib ketgan mamlakatda mumkin emasligini taʼkidladilar.

### Sud hokimiyati ustidan ijro etuvchi hokimiyat
Ijro hokimiyati sudyalarni parlament roziligisiz tayinlash huquqini saqlab qoladi, ularning xolisligi va mas’uliyatini oshirish qobiliyatiga oid savollar tugʻdiradi.

## Natijalar

**Siz Konstitutsiyani qayta koʻrib chiqish taklifiga qoʻshilasizmi?**

Ha — 3 356 091 (66,80 %)

Yoq — 1 668 148 (33,20 %)

## Manbalar