Futbol boʻyicha 2026-yilgi jahon chempionati mezbonligi uchun Marokashning arizasi

**Marokashning 2026-yilgi Jahon chempionatiga mezbonlik qilish boʻyicha arizasi** – Marokash tomonidan berilgan, biroq muvaffaqiyatsiz yakunlangan ariza edi. U mezbonlik huquqi uchun Kanada, Meksika va Qoʻshma Shtatlardan iborat boʻlgan „United 2026“ arizasi bilan raqobatlashdi.

## Tarixi
2026-yilgi ariza Marokashning FIFA Jahon chempionatiga mezbonlik qilish boʻyicha beshinchi urinishi edi. Bungacha u 1994, 1998, 2006 va 2010-yillarda ham ariza topshirgan, biroq mos ravishda AQSh, Fransiya, Germaniya va Janubiy Afrikaga yutqazgan. Agar bu safar muvaffaqiyat qozonganida, Marokash 2010-yilda musobaqani oʻtkazgan Janubiy Afrikadan keyin Jahon chempionatiga mezbonlik qilgan ikkinchi Afrika davlati boʻlar edi.

## Ariza jarayoni
2026-yilgi Jahon chempionatiga mezbonlik qilish boʻyicha ariza jarayoni 2015-yildagi FIFA korrupsiya mojarosi va Sepp Blatterning isteʼfoga chiqishi sababli kechiktirildi. Soʻngra, 2016-yil 10-may kuni boʻlib oʻtgan FIFA Kengashi yigʻilishidan soʻng jarayon qayta boshlangan. Unda ariza topshirish jarayoni toʻrt bosqichdan iborat boʻlishi belgilandi:

* 2016-yil may – 2017-yil may: yangi strategiya va maslahatlashuv bosqichi
* 2017-yil iyun – 2017-yil dekabr: arizalarni tayyorlashning bir qancha bosqichlari
* 2018-yil mart – 2018-yil iyun: arizalarni baholash
* 2018-yil iyun: yakuniy qaror qabul qilinishi

2017-yil aprelidan boshlab boshqa raqobatchilar arizasi kelib tushmagach, Kanada, Meksika va Qoʻshma Shtatlar FIFA ga ariza jarayonini tezlashtirishni soʻrab qoʻshma talab yuborishdi. Ular, agar CONCACAF arizasi FIFA talablariga javob bersa, 2018-yil iyun oyida Moskvada boʻlib oʻtadigan FIFA Kongressida anʼanaviy tanlov jarayonisiz mezbonlik huquqini berishni xohlashdi.

Biroq, 2017-yil 8-may kuni FIFA Kengashi Jahon chempionati uchun toʻliq ariza topshirish jarayonini oʻtkazishga qaror qildi. Mezbonlik qilish navbatini qitʼalar boʻyicha adolatli taqsimlashni taʼminlash maqsadida, faqat CAF (Afrika), CONCACAF (Shimoliy, Markaziy Amerika va Karib havzasi), CONMEBOL (Janubiy Amerika) va OFC (Okeaniya) ga aʼzo assotsiatsiyalar ishtirok etish uchun taklif qilindi, chunki ushbu qitʼalar oldingi ikki Jahon chempionatiga mezbonlikni qoʻlga kiritmagan edi. 2026-yilgi Jahon chempionati uchun mezbonlik qilish uchun ariza topshirish muddati sifatida 2017-yil 11-avgust sanasi belgilandi. Aynan ariza topshirishning soʻnggi kunida Marokash Qirollik Futbol Federatsiyasi 2026-yilgi Jahon chempionatiga mezbonlik qilish boʻyicha ariza topshirishini eʼlon qildi. 2018-yil mart oyida Marokash-2026 ariza qoʻmitasi turnirga tayyorgarlik koʻrish uchun 16 milliard AQSh dollari sarflash rejasini eʼlon qildi. Bu mablagʻ yangi transport infratuzilmasini qurish, 21 ta yangi shifoxona, koʻplab mehmonxonalar va dam olish maskanlarini barpo etish, shuningdek, stadionlarni qurish yoki taʼmirlash ishlarini oʻz ichiga oladi.

## FIFA futbol turnirlariga mezbonlik tajribasi
Marokash ilgari bir qator xalqaro futbol musobaqalariga mezbonlik qilgan.

* 1988-yilgi Afrika Millatlar Kubogi
* 1997-yilgi Afrika Yoshlar chempionati
* 2011-yilgi CAF U-23 chempionati
* 2013-yilgi Afrika U-17 chempionati
* 2013-yilgi Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati
* 2014-yilgi Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati
* 2018-yilgi Afrika Millatlar Kubogi
* 2022-yilgi Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati

## Ariza qoʻmitasi

2018-yil 10-yanvar kuni qirol Muhammad VI, ariza qoʻmitasi raisi sifatida Moulay Hafid Elalamyni tayinladi.

Ikki kun oʻtgach, Londonda joylashgan VERO Communications agentligi Marokash arizasi uchun asosiy aloqa va strategiya boʻyicha maslahatchi sifatida tayinlandi.

* **Transport infratuzilmasi**: yangi temiryoʻl tarmoqlari, avtomobil yoʻllari va avtomagistrallar, shuningdek, yangi aeroportlar yoki terminallar qurilishi rejalashtirilgan.
* **Sogʻliqni saqlash tizimi**: taxminan 21 ta yangi shifoxona qurilishi koʻzda tutilgan.
* **Turizm sohasi**: koʻplab yangi mehmonxonalar va dam olish maskanlari barpo etilishi rejalashtirilgan.
* **Sport infratuzilmasi**: taxminan 130 ta futbol stadioni quriladi yoki taʼmirlanadi (hozirda Marokashda 10 000 yoki undan ortiq tomoshabinga moʻljallangan 38 ta stadion mavjud).

## Arizada keltirilgan stadionlar
Stadionlar quyidagi talablarni qondira olishi lozim edi: ular 1 900 kvadrat metr (20 000 kvadrat fut) maydonga ega mehmonlar uchun maxsus hududni stadiondan 150 metrdan oshmagan masofada joylashtirish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak edi. Shuningdek, stadion sigʻimi quyidagicha boʻlishi shart edi:

* Guruh bosqichi va ikkinchi bosqich oʻyinlari uchun kamida **40,000** tomoshabin
* Yarım final uchrashuvlari uchun kamida **60,000** tomoshabin
* Ochilish oʻyini va final uchun kamida **80,000** tomoshabin

2017-yil 22-avgust kuni Marokash oʻz arizasi doirasida stadionlar roʻyxatini eʼlon qildi.

### Shahar jamoat transporti tizimi

* **[[Taksi]]**: taklif etilgan barcha shaharlarda oʻziga xos taksi xizmati mavjud.
* **[[Avtobus]]**: barcha nomzod shaharlarda, shahar ichida faoliyat yurituvchi avtobus tizimi mavjud.
* **[[Tramvay]]**:
** *Mavjud va kengaytirilayotgan*: Rabat/Salé, Kasablanka
** *Rejalashtirilgan*: Tanja, Marrakesh, Fes, Agadir
* **[[Metropoliten|Metro]]**:
** *Rejalashtirilgan, ammo vaqtincha toʻxtatilgan*: Kasablanka
* **Hududiy tezkor tarmoq (RER)**:
** *Mavjud va kengaytirilayotgan*: Rabat/Salé, Kasablanka

### Avtomagistrallar va yoʻllar
Marokashdagi avtomagistral tarmogʻi mamlakatdagi yirik shaharlarning aksariyatini oʻzaro bogʻlab turadi va Marokash transport infratuzilmasining muhim qismini tashkil etadi.

### Temiryoʻl tarmogʻi va temiryoʻl transporti
Temiryoʻl tarmogʻi taklif etilgan barcha mezbon shaharlarni, Tetouan, Ouarzazate va Agadirdan tashqari bogʻlab turadi. Biroq, ushbu shaharlarga ham temiryoʻl orqali ulanishni taʼminlash boʻyicha loyihalar rejalashtirilgan edi:

* Agadirni Marrakesh orqali Marokashning yuqori tezlikdagi temiryoʻl tarmogʻiga ulash rejasi mavjud edi.
* Tetuanni esa Tanja orqali klassik temiryoʻl tarmogʻiga ulash rejalashtirilgan edi.

### Aeroportlar va havo transporti
Tanlab olingan barcha shaharlar (faqat El-Jadida va Meknes bundan mustasno) oʻziga tegishli aeroportga ega. Kasablankadagi Muhammad V xalqaro aeroporti esa Marokashga kirishdagi asosiy xalqaro havo darvozasi hisoblanadi.

## Qoʻllab-quvvatlash

### Konfederatsiyalar

* CAF

### FIFA aʼzolari

*  Angola
*  Belgiya
*  Botsvana
*  Falastin
*  Fransiya
*  Gambiya
*  Gvineya-Bissau
*  Jazoir
*  Kamerun
*  Keniya
*  Kongo DR
*  Livan
*  Liviya
*  Lyuksemburg
*  Misr
*  Myanma
*  Nigeriya
*  Qatar
*  Rossiya
*  Seyshell orollari
*  Senegal
*  Serbiya
*  Tunis
*  Uganda
*  Zambiya

### Jamoatchilik fikri

Ariza qoʻmitasi tomonidan taqdim etilgan maʼlumotlarga koʻra, marokashliklarning 97% qismi Jahon chempionatining oʻtkazilishini qoʻllab-quvvatlagan, shundan 81% kuchli qoʻllab-quvvatlovchilar boʻlgan. Soʻrovnomalarga koʻra: 93% marokashliklar tadbir mamlakat iqtisodiyoti va bandligiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi deb hisoblagan. 91% esa bu musobaqa sport bilan shugʻullanish darajasini oshiradi degan fikrda boʻlgan. 95% marokashliklar futbol oʻynashga qiziqishini bildirgan.

### Hukumat qoʻllab-quvvatlovi
2018-yil yanvar oyida Marokash hukumati 2026-yilgi Jahon chempionatiga mezbonlik qilish boʻyicha arizani toʻliq qoʻllab-quvvatlashini rasman eʼlon qildi.

## Marketing
Logotip 2018-yil 23-yanvar kuni taqdim etildi; u Marokash bayrogʻida joylashgan beshburchak yulduz (pentagramma)dan ilhomlangan edi. Pentagramma atrofida yettita qizil barg va ostida tepilayotgan futbol toʻpi tasvirlangan.

Arizaning shiori – „Bir maqsad yoʻlida birgalikda“ (arabcha: „معا لهدف واحد“, fransuzcha: „Ensemble pour le même but“) – 2018-yil 17-mart kuni eʼlon qilingan.

## Xavotirlar, tanqidlar va bahslar
FIFA tomonidan ikki arizaga berilgan baholash hisobotida Marokashning arizasi tashkiloti uchun „yuqori xavfli“ deb baholangan, boshqa ariza esa „past xavfli“ sifatida qayd etilgan. Jahon chempionati arizasining eng muhim tarkibiy qismlari boʻlgan stadionlar, joylashtirish (mehmonxonalar) va transport kategoriyalari Marokash arizasida eng past ballarni olgan. Umumiy hisobda, Marokashning arizasi 500 balldan 275 ball toʻplagan boʻlsa, ikkinchi – „United 2026“ arizasi 402 ball bilan ancha yuqori baholangan.

Marokashning avvalgi Jahon chempionati uchun topshirgan arizalari jarayonida, ikki holatda mamlakat manfaatdor shaxslari tomonidan ovoz beruvchi rasmiylarga pora berishga uringani aniqlangan. Shu sababli, 2018-yil yanvar oyida FIFA tomonidan Marokash arizasiga nisbatan ovoz berish halolligiga doir ogohlantirish berilgan. FIFA Bosh kotibi Fatma Samoura ovoz beruvchilarga yuborgan maktubida ularni quyidagicha ogohlantirgan: „Ariza jarayonining halolligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan texnik yoki rivojlanish boʻyicha har qanday yordamni qabul qilmaslik kerak“. Marokash ariza qoʻmitasi vakillari bir paytlar Afrika Futbol Konfederatsiyasi (CAF) bilan rasmiy hamkorlik munosabatlarini yoʻlga qoʻyish masalasini muhokama qilgan. Ushbu hamkorlik doirasida qitʼadagi mamlakatlar uchun oʻquv-mashgʻulot yigʻinlari va boshqa rivojlanish dasturlarini tashkil etish rejalashtirilgan edi.

Yuqorida tilga olingan Fatma Samoura ustidan FIFA etika qoʻmitasiga murojaat kelib tushdi. Bunga sabab, uning Marokash arizasining elchisi El Hadji Diouf bilan qarindoshlik aloqalari borligi aniqlanganidir. Bu holat boʻyicha shikoyat tushgan boʻlib, xatda bu manfaatlar toʻqnashuvi sifatida baholangan.

Ariza jamoasi tomonidan taqdim etilgan transport rejalari FIFA tomonidan yuqori xavf darajasida deb baholangan. Arizadagi barcha boʻlimlar orasida transport boʻlimi eng past ball – 5 balldan 2.1 ball olgan. Xavotirlar asosan quyidagi jihatlar bilan bogʻliq edi:

* koʻpchilik reyslarning asosan bitta aeroport – Kasablankadagi Muhammad V xalqaro aeroportiga bogʻliq boʻlishi;
* shaharlarda va stadionlar atrofida transport aloqalarining yetarli emasligi.

Bu omillar FIFA tomonidan arizaning transport infratuzilmasi boʻyicha xavfli deb baholanishiga sabab boʻlgan. FIFAga koʻra, Marokashning arizasi barcha turdagi transport vositalari boʻyicha yuqori xarajatli loyihalarga qisqa vaqt ichida erishishga tayanayotgan edi. Bu esa amalga oshirishda katta moliyaviy va vaqt bilan bogʻliq muammolarni yuzaga keltirishi mumkin deb hisoblangan.

Marokash arizasiga koʻra, stadionlarni yangilash, yangi stadionlar va infratuzilma qurilishi uchun taxminan 16 milliard AQSh dollari miqdorida mablagʻ sarflash kerak boʻlardi. Bu summa mamlakatning yalpi ichki mahsuloti (YIM) (100 milliard dollar) ning 16 foizini tashkil etardi. Bu raqam jamoat sogʻligʻi uchun ajratilgan mablagʻ bilan solishtirilganda ancha yuqori edi – sogʻliqni saqlash sohasiga atigi 6% ajratilgan edi. Jahon chempionati uchun xarajatlarning oshishi, ijtimoiy xizmatlar uchun esa qisqartirilishi 2014-yilda Braziliyadagi oxirgi Jahon chempionati paytida koʻplab norozilik namoyishlariga sabab boʻlgan. Yangi qurilgan stadionlarning barchasi uchun uzoq muddatli foydalanish rejalari mavjud emas edi. Bu esa Shimoliy Amerika arizasi bilan mutlaqo farq qilardi, chunki Shimoliy Amerika arizasi faqat mavjud stadionlardan foydalangan va mezbon davlatlarning hech biri moliyaviy yukni orttirishga majbur boʻlmagan.

FIFA Marokashga rejalashtirilmagan ikkinchi tashrifni amalga oshirishga majbur boʻldi, chunki ariza kitobida keltirilgan maʼlumotlar talab darajasida emasligi va kamchiliklar mavjudligi aniqlandi. Marokash arizasi rahbari FIFA ga 2018-yil mart oyida topshirilgan hujjatlarda kamchiliklar aniqlanganini tan olib, ularning sifatini yaxshilash zarurligini eʼtirof etdi. Ariza eʼlon qilinganda, Marokashning musobaqaga qoʻshilishini bildiruvchi atigi ikki jumladan iborat bayonot taqdim etildi. Ariza topshirish muddatigacha olti oydan sal kamroq vaqt qolgan borligiga qaramay, Marokash ariza qoʻmitasi raisi endigina tayinlanadi, hali logotipi ham, rasmiy vebsayti ham mavjud emas edi. Bu esa rejalashtirishda ancha oldinga oʻtgan Shimoliy Amerika arizasi bilan keskin farq qilardi.

FIFAning arizalarni baholovchi qoʻmitasi Marokash tomonidan taklif etilgan stadionlar sifati borasida xavotir bildirgan. Qoʻmita stadionlarga oid dastlabki reja bilan haqiqatdagi takliflar orasida „maʼlum tafovutlar aniqlanganini“ qayd etgan. Shuningdek, taklif etilgan mashgʻulot maydonchalari sifati borasida ham shubhalar mavjud boʻlgan. Ariza qoʻmitasi prezidenti Moulay Hafid Elalamy bu boradagi kamchiliklarni tan olib, „ariza kitobining sifatini yaxshilash zarur“ligini taʼkidlagan. Marokash stadionlari Shimoliy Amerika arizasida taklif etilgan stadionlar darajasiga yetishi uchun keng koʻlamli zamonaviylashtirish ishlariga muhtoj edi. Ariza jamoasi tomonidan taqdim etilgan stadion rejalari FIFA tomonidan yuqori xavfli deb baholandi.

FIFA Marokash arizasini tanqid qilib, unda bir nechta „oq fil“ stadionlari – yaʼni qimmat, lekin foydasi kam boʻlgan, egalari undan toʻlaqonli foydalana olmaydigan, ayniqsa saqlash xarajatlari ularning foydaliligiga nisbatan haddan tashqari yuqori boʻlgan inshootlar – mavjudligini qayd etdi. Bu, professional sport jamoalari tomonidan doimiy foydalaniladigan stadionlardan foydalangan Shimoliy Amerika arizasidan farq qilardi. Bu tanqid Marokashning, arizalar jarayoniga nisbatan eʼtiroz qilganidan soʻng bildirildi. FIFA bunga javoban quyidagicha bayonot berdi: „Barqaror boʻlmagan arizalarning oldini olish maqsadida, ayniqsa oʻtmishda FIFA koʻp tanqidga uchragan ‘oq fillar’ qurilishi bilan bogʻliq holatlarni takrorlamaslik uchun, baholash tizimi arizalarda taqdim etilgan infratuzilmaning maqsadga muvofiqligini va barqarorligini obyektiv mezonlar asosida baholaydi“. Agar Marokash mezbonlik huquqini qoʻlga kiritganida, u turnir infratuzilmasi uchun 16 milliard AQSh dollari atrofida mablagʻ sarflashi kutilgan edi. Bunga qarshi ravishda Shimoliy Amerika arizasi turnir uchun yangi infratuzilmani qurishni talab qilmagan, yaʼni mavjud stadion va tizimlardan foydalanishga tayyor edi. Bu holat FIFA uchun Marokash arizasini tanlagan taqdirda moliyaviy va tashkiliy xavflar ancha yuqori boʻlishini anglatardi. Bu FIFA baholash qoʻmitasining ikki arizaga bergan tahliliy hisobotida ochiq koʻrsatilgan. Marokash ariza qoʻmitasi ham bu holatni tan olgan va „agar musobaqa ertaga boshlansa, biz mezbonlik qila olmaymiz“, degan fikrni bildirgan. Aksincha, Shimoliy Amerika musobaqani darhol oʻtkaza oladigan tayyorgarlikka ega edi.

Ariza boʻyicha xavfsizlik muhim xavotirlardan biri edi. Marokash Shimoliy Afrika mintaqasida joylashgan boʻlib, bu hududda, xususan, qoʻshni davlatlar – Tunis, Liviya va Misrda siyosiy beqarorlik va terrorchilik hujumlari kuzatilgan. Shuningdek, 2011-yilda Marrakesh shahrida, yaʼni arizada mezbonlikka taklif etilgan shaharlardan birida terrorchilik hujumi sodir boʻlgan. Ushbu hujum vaqtida Jamoa al-Fnaa maydonida 17 kishi halok boʻlgan. Bu maydon ariza muvaffaqiyatli boʻlganida, fan-zona (muhlislar uchun markaziy joy) sifatida foydalanilishi rejalashtirilgan edi.

FIFA Marokashning arizasini inson huquqlari va mehnat standartlari boʻyicha oʻrta darajadagi xavf ostida deb baholadi. Qoʻshimcha xavotirlar FIFA inspeksiya qoʻmitasi tashrifi chogʻida yuzaga keldi – oʻsha vaqtda koʻcha itlari otib oʻldirilgani haqida xabarlar tarqaldi, bu esa xalqaro hamjamiyatda tanqidiy munosabatlarga sabab boʻldi.

Marokash oʻzining ariza kitobida mamlakatda gomoseksualizm noqonuniy ekanini tilga olmagan. Shuningdek, agar mezbonlik huquqi berilgan taqdirda, LGBT sportchilar va muxlislar uchun bu holat qanday tarzda yumshatilishi yoki himoya choralari koʻrilishi haqida hech qanday izoh yoki reja taqdim etilmagan. FIFAning Jahon chempionati mezbonlari uchun belgilagan aniq yoʻriqnomalarida esa quyidagicha talab mavjud: „Mezbon davlatlar har qanday shakldagi kamsitishlarga yoʻl qoʻyilmasligini kafolatlashi shart“. Marokash Inson huquqlari assotsiatsiyasi prezidenti Ahmed El Haij ''Associated Press'' agentligiga quyidagicha bayonot bergan:

Marokash arizasida jami daromad atigi 785 million AQSh dollari deb prognoz qilingan boʻlib, bu Shimoliy Amerika arizasida prognoz qilingan 1,8 milliard dollarning yarmidan ham kam edi. Aynan shu daromaddagi farq FIFA prezidenti Gianni Infantinoning Shimoliy Amerika arizasini afzal koʻrishiga asosiy sabab boʻlgan edi.

Marokash oʻzining ariza kitobida „ultra“ muxlislar, yaʼni zoʻravonlikka moyil odamlar bilan bogʻliq muammolar mavjudligini tan olgan. Bu holat 2018-yil fevral oyida yaqqol namoyon boʻldi – Marrakeshdagi stadionda vandalizm holati sodir boʻlib, natijada 65 kishi hibsga olindi.

FIFA Marokashning mehmonxona sigʻimi borasida ham xavotir bildirdi. Agar ariza muvaffaqiyatli boʻlganida, mamlakat 2026-yilga qadar mehmonxona infratuzilmasiga 3,2 milliard AQSh dollari miqdorida sarmoya kiritishi kutilgan edi. Baholash qoʻmitasi taklif etilgan yashash infratuzilmasining sigʻimi borasida bir nechta savollar va shubhalarga ega edi. Marokash Jahon chempionatini oʻtkazishi uchun taxminan qoʻshimcha 30 000 ta mehmonxona xonasi kerak boʻlishi aytilgan. Ariza jamoasi tomonidan taqdim etilgan mehmonxona rejalari FIFA tomonidan yuqori xavfli, Shimoliy Amerika arizasi esa past xavfli sifatida baholangan.

Baʼzi davlatlarda Gʻarbiy Sahara mojarosi tufayli Marokashning arizasini qoʻllab-quvvatlamaslik chaqiriqlari yangradi. Janubiy Afrika Marokashning arizasini qoʻllab-quvvatlamadi, chunki 2004-yildan buyon Gʻarbiy Sahara masalasi boʻyicha ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar taranglashgan edi. Namibiya kabi boshqa davlatlar ham Marokash uchun ovoz bermasliklarini bildirib, quyidagicha bayonot berishgan: „U hech qachon mustamlakachini qoʻllab-quvvatlamaydi yoki u bilan bir safda boʻlmaydi“.

## Natija
2026-yilgi mezbonlik uchun arizada magʻlub boʻlganidan soʻng, Marokash 2030-yilgi Jahon chempionati uchun ariza topshirdi va keyinchalik Ispaniya va Portugaliya bilan birgalikdagi arizada ishtirok etib, bir ovozdan maʼqullandi. Shu tariqa, Marokash oʻzining oltinchi urinishida nihoyat Jahon chempionatiga mezbonlik qilish huquqini qoʻlga kiritdi. 2030-yilgi musobaqaning yuz yillik yubiley oʻyinlari esa Jahon chempionatining vatani hisoblangan Argentina, Paragvay va Urugvayda oʻtkazilishi belgilandi.

## Manbalar

## Havolalar
* 
* Ariza kitobi