Les Invalides

**Les Invalides** () -  Parijdagi arxitektura yodgorligi, uning qurilishi Ludovik XIVning 1670-yil 24-fevraldagi buyrugʻi bilan xizmat koʻrsatgan armiya faxriylarini (urush nogironlari) koʻrish uyi sifatida boshlangan. Bu Yevropadagi ilk nogironlar uylaridan biri boʻlgan. Bugungi kunda u hali ham nogironlarni qabul qiladi, shuningdek, bir nechta muzeylar va harbiy nekropol joylashgan.

## Qurilishidan avval
Urushda oʻzini qoʻllab-quvvatlash qobiliyatini yoʻqotgan askarlarga yordam berish istagi Fransiyada buyuk Karl davrida namoyon boʻldi, u monastirlarga nogironlarni xizmat sifatida qabul qilish majburiyatini yukladi; keyin ular kichik istehkomlar garnizonlariga tayinlana boshladilar. 1254-yilda Ludovik IX salib yurishida saracens tomonidan koʻr boʻlgan 300 ritsar uchun „Quinze-Vingts“ ni tashkil etdi. Genrix III nogironlardan kavaleriya ordenini tashkil etdi, uning aʼzolari monastirlarda joylashgan edi. Genri IV 1604-yilda „xristian xayriya“ kasalxonasiga harbiy nogironlarni joylashtirdi va Ludovik XIII (1632) Bisetr qal’asida urushda jabrlanganlar va tirikchilikdan mahrum boʻlgan ofitserlar va askarlar uchun boshpana topishni buyurdi.

## Tarixi
1670-yilda Fransiya qiroli Lyudovik XIV nogiron va keksa askarlar uchun sadaqaxona qurishga qaror qildi . Parijning *Grenelle* chekkasidagi ishni boshqarish sud meʼmori Liberal Bruanga topshirildi, u beshta hovlini loyihalashtirdi, ulardan markazdagi eng kattasi qirollikdir. Ish 1671-yil martidan 1677-yil fevraligacha amalga oshirildi, bu juda tez va birinchi pensionerlar 1674-yil oktyabr oyida koʻchib kelishti. Dastlab nogironlar uyi 6000 nafar faxriyni joylashtirishi kerak edi, ammo qayta qurishdan soʻng ularning soni 4000 ta gacha kamaytirildi.

Dastlab Bruan tomonidan ishlab chiqilgan cherkov, ehtimol, monarxga yoqmagan va uning qurilishi 1676-yil mart oyidan boshlab Jules Hardouin-Mansartga ishonib topshirilgan, u ham kirish pavilyonlari va kasalxona binolarida ishlagan. Soborning qurilishi deyarli oʻttiz yil davom etdi va 1706-yil 28-avgustda, Lyudovik XIV ga kalitlar topshirilgan kuni yakunlandi. Bino aslida ikki qavatli, ammo meʼmoriy jihatdan u bir butunni tashkil qiladi: nefda askarlar cherkovi joylashgan, gumbazli qismi esa gumbazli cherkovga aylandi. 1873-yilda bino nihoyat katta shisha qism bilan ikkiga boʻlingan.

1710-yilda nogironlar uyida 1500 nafar aholi istiqomat qilar edi va 18-asrning oxirida u miniatyurali shaharga aylandi, unda hayot cherkov qoidalari va harbiy qoidalarga qatʼiy boʻysunib oʻtdi-unda 4000 ga yaqin faxriylar yashagan, ular ofitserlar qoʻmondonligi ostida kompaniyalarga tuzilgan va poyabzal va gobelen ustaxonalarida, shuningdek, gravyuralarni boʻyash ustaxonasida ishlagan.

1804-yil 15-iyulda nogironlar cherkovida ajoyib rasmiy marosimda Napoleon I ofitserlarga Faxriy legionning birinchi ordenlarini topshirgan. Cherkov sobor darajasiga koʻtarilgan va armiyaning katolik episkopi (*évêque catholique aux Armées*) oʻtiradigan joyga aylangan.

Asta-sekin, nogironlar uyi muzey sifatida ahamiyat kasb etdi: 1777-yilda Luvrdan relef rejalari toʻplami (shaharlar va qal’alar) koʻchirildi, 1896-yilda bu yerda Artilleriya muzeyi tashkil etildi; Armiya tarixi 1905-yilda oxirgi ikkitasi Armiya muzeyiga birlashtirildi.

1916-yilda uyning bosh hamshirasi Syuzanna Lenard Fransiya milliy xotirasi ramzi — " Fransiyaning joʻxori guli " ni oʻylab topdi.

1942-yilda Fransiya qarshilik harakati aʼzolari binoga yashiringan.

Bugungi kunda Les Invalidesda 100 ga yaqin nafaqadagi va nogiron fransuz qoʻshinlari yashaydi. Ularga gʻamxoʻrlik qiluvchi maʼmuriyat „Milliy nogironlar instituti“ (*l’Institut national des invalides*) deb ataladi.

## Arxitekturasi

Sena va Aleksandr III mosti qirgʻogʻidan Esplanade des Invalidesga olib boradi — 500 × 250 m katta maydon, 18-asr boshida Robert de Kot tomonidan yaratilgan, keng maysazorlar va qator daraxtlar bilan. Esplanada tufayli nogironlar uyining uzun (196 m) fasadining koʻrinishi ochiladi. Uning oldida armiya muzeyi kollektsiyasidan qadimiy frantsuz va qoʻlga olingan toʻplar qatori joylashgan. Portal Lyudovik XIVning ot ustidagi barelyefi bilan bezatilgan. Markaziy hovli beshta hovlidan iborat. Asosiy kirishning roʻparasida avliyo Lyudovik sobori (*cathédrale Saint-Louis-des-Invalides*) joylashgan boʻlib, u klassitsizm va barokko elementlarini birlashtirgan Lyudovik XIV davridagi „katta uslub“ arxitekturasining namunasidir.

Nogironlar uyining cherkovi (keyinchalik sobori) arxitektura tarixida alohida oʻrin oladi. Uning tarkibi J.Hardouin-Mansart tomonidan ixtiro qilingan „fransuz sxemasi“ deb ataladigan misoldir: xoch rejasi, ustunli portiklar, „Rim gumbazi“ boʻlgan baraban, lanterna (yengil fonar) va bitta vertikalda shpil oʻqi. Bunday sxema koʻplab elementlarni birlashtiradi, ammo klassik arxitekturada oʻziga xos prototiplarga ega emas. Portiklar va gumbazlar Gretsiya va Italiyani eslatadi, ammo shpil va chiroq bu kompozitsiyani Shimoliy Yevropaning meʼmoriy anʼanalariga joylashtiradi. Vaqt oʻtishi bilan Harduin-Mansartning „fransuz sxemasi“ neoklassik meʼmorchilik uchun namuna boʻldi, masalan, J.-J. Sufflo tomonidan Sankt-Jenevyev (Panteon) cherkovlari.

Soborning jabhasi simmetrik boʻlib, kvadrat va doirani birlashtiradi. Fasadning Markaziy qismi oldinga chiqib, birinchi qavatdagi dorik ustunlari va ikkinchi qavatdagi Korinf ustunlari, shuningdek portik-pediment va Kustu va Kuazevoning Avliyo Ludovik IX va Buyuk Karl haykallari bilan taʼkidlangan. Ikki tomonlama buyurtma kolonadasi birinchi qavatdagi juft ustunlar va ikkinchi qavatdagi katta derazalar bilan oʻralgan baland baraban bilan tugaydi, u yerdan konsollar tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan diametri 27 metr boʻlgan gumbaz joylashgan boʻlib, unda urush sovrinlari dekori mavjud. Gumbaz barabanida ikki qatorli derazalar mavjud va butun struktura gumbazli chiroq bilan tojlangan. Soborning balandligi 107 metr. Quyoshda porlab turgan gumbaz kuboklari va nogironlar uyi cherkovining shpili Parij panoramasining baland joylaridan biridir.

Amaldagi gumbaz dizayni gumbaz rasmini yoritish muammosini keltirib chiqaradi, uni hal qilish uchun Jules Hardouin-Mansart bir-birining ichiga joylashtirilgan ikkita gumbazdan iborat tuzilmani ishlatgan. Ichki gumbaz derazalarning pastki qatori bilan yoritilgan va uning markazida tashqi gumbazning markaziy qismi koʻrinadigan teshik mavjud boʻlib, uning ustiga ikkinchi qatorning derazalaridan ichkaridan koʻrinmaydigan yorugʻlik tushadi.

Andre Maurois, uning fikricha, Invalidlar „fransuz sanʼatining mohiyatini“ ifodalaydi, deb yozgan edi: „Uning uzun jabhasi Luvrning ustunlari kabi ajoyibdir. Sirli chekinayotgan gumbaz, undagi yashil rangli bronza va oltinning uygʻunligi, uni bezab turgan sovrinlarning jozibasi — bularning barchasi oʻzaro uygʻunlashib, binoga ham oʻziga xoslik, ham klassik mukammallik baxsh etadi“ .

1989-yilda gumbaz qayta zarhal qilindi, unga 12 kilogramm oltin ketdi. Rassom Charlz de la Fozoning gumbazli freskasi ham yaqinda qayta tiklandi.

## Harbiylar panteoni
Invalidlarda turli davrlardagi mashhur frantsuz askarlari dafn etilgan:

### Monarxiya va inqilobiy davrlar

* Ruje de Lisle, Klod Jozef (1760-1836) — La Marseillaise muallifi
* Vobanning yuragi, Sebastien Le Pretre de (1633-1707) — taniqli harbiy muhandis va Fransiya marshali
* Emmanuel Grouchining yuragi (1766-1847) — Fransiya harbiy rahbari, markiz, Imperiya grafi, Imperiya marshali, Chasseurs general-polkovnigi, Fransiya tengdoshi

### Birinchi imperiya arboblari

* Napoleon I Bonapart (1769-1821)
* Jozef Bonapart (1768-1844)
* Jerom Bonapart (1784-1860)
* Napoleon II Bonapart (1811-1832)

### Ikki jahon urushining harbiy rahbarlari

* Foch, Ferdinand (1851-1929) — Fransiya marshali

### Boshqa fransuz harbiylari

* Berruye Jan-Fransua (1737—1804) — fransuz divizion generali.
* Gudin de la Sablonniere, Cesar Charles Etienne (1768-1812)-frantsuz harbiy arbob, divizion general, graf.

* Bessyer, Jan-Batist (17681813) imperiya marshali, Napoleon otliq gvardiyasi qoʻmondoni, Istriya dyuki.
* Duroc, Gerard Christophe Michel (1772—1813) — fransuz harbiy va davlat arbobi, diplomat, divizion general, dyuk.
* Serurier, Jean Mathieu Philibert (1742—1819) — fransuz harbiy boshligʻi, Fransiyaning faxriy marshali, graf.
* Larrey, Dominik Jan (1766—1842) —fransuz harbiy jarrohi, imperiya Baroni, harbiy dala jarrohligining taniqli innovatori.
* Arrigi de Casanova, Duke of Padua, Jean-Thomas (1778— 1853) — fransuz armiyasi generali, senator, Fransiya tengdoshi.
* *Armand Jacques Achille Leroy de Saint-Arnaud* (1798—1854) —Fransiya marshali.
* Philippe Antoine d’Ornano (1784—1863) — Napoleon armiyasining fransuz generali, Fransiya marshali.
* Pelissier, Emable Jean-Jacques (1794—1864) — fransuz harbiy boshligʻi, Fransiya marshali, Malaxovskiy gersogi.
* Hamelin, Ferdinand Alphonse (1796—1864) — Fransiya admirali, Fransiya dengiz vaziri.
* Reynaud de Saint-Jean d’Angeli, Auguste Michel Etienne (1794—1870) —graf, Fransiya marshali.
* Mari-Edm-Patris-Moris de Mak-Maón, gersog de Majanta (1808—1893) — fransuz harbiy boshligʻi va siyosiy arbob, graf, Fransiya marshali, senator.
* Canrobert, Francois Certin de (1809—1895) — Fransiya marshali, senator.
* Monuri, Michel Joseph (1847—1923) — Fransiya marshali, Parijning harbiy gubernatori.
* Nivelle, Robert Georges (1856—1924) — fransuz divizion generali, birinchi jahon urushi paytida fransuz armiyasining bosh qoʻmondoni.
* Sarray, Maurice (1856—1929) — fransuz harbiy arbobi, divizion general.
* Gaucher, Dominique-Marie (1853—1931) — Fransiya Admirali
* Liote, Louis Hubert Gonzalve (1854—1934) — Fransiya harbiy boshligʻi, Fransiya marshali, Fransiya mudofaa vaziri.
* Heprat, Paul Emile Amable (1856—1939) — fransuz vitse-admirali, birinchi jahon urushi Dardanel operatsiyasi ishtirokchisi.
* Leclerc de Otlok, Philippe Francois Marie (1902—1947) — ikkinchi jahon urushidagi fransuz generali, Fransiya marshali.
* Catroux, Georges Albert Julien (1877—1969) — fransuz harbiy va davlat arbobi, diplomat, armiya generali, faxriy Legion ordenining Buyuk kansleri.

## Napoleon qabri

Shoksha qip-qizil kvartsitdan  yasalgan sarkofag, yanglish ravishda qizil porfir yoki marmar deb ataladi, imperator Napoleonning qoldiqlari soborda joylashgan. U tayogʻi, imperator toji va sharni ushlab turgan ikkita bronza figura tomonidan qoʻriqlanadi. Qabr Napoleonning gʻalabalariga bagʻishlangan Jan-Jak Pradierning 12 haykali bilan oʻralgan.

## Nogironlar muzeylari

* Relyeflar va relyeflar muzeyi 1777-yilda Tuileries saroyidan koʻchib oʻtgan nogironlar uyida joylashgan. 1668-yilda Lyudovik XIV davrida harbiy ishlar vaziri tomonidan boshlangan toʻplam 30 yildan keyin allaqachon 144 ta modelni oʻz ichiga olgan. Yuzga yaqini bugungi kungacha saqlanib qolgan.
* Armiya muzeyi (1905-yilda tashkil etilgan) Artilleriya muzeyini (1872-yildan beri mavjud, uning koʻplab eksponatlari hovlida namoyish etiladi) va Armiya tarixi muzeyini (1896) birlashtirgan.
* Ozodlik ordeni muzeyi
* Zamonaviy tarix muzeyi

## Manbalar

## Havolalar

* Nogironlar uyining rasmiy sayti .
* Mark Sartan. Nogironlar uchun uy .