Deg-xitan xalqi

**Deg-xitan** (deg -xitan : *Deg Xitʼan* ;, rus. *Ingaliki*) — Atabaskan etnolingvistik guruhidan Alyaskaning tub aholisi. Ular Anvik (102 aholi), Muqaddas Xoch (232 aholi) va Shageluk (145 aholi), Greyling shahridan (204 aholi), Yukon daryosidagi shaharlarida yashaydilar. Jami 275 kishi, ulardan 40 nafari oʻz ona tilida soʻzlashadi.

1900-yillarning boshlarida Innoko daryosi hududida epidemiya avj oldi va odamlarni qishloqlarini boshqa hududlarga koʻchirishga majbur qildi.

Ularning qoʻshnilari boshqa Atabaskan va Yupik hindularidir: markaziy Alyaskadagi Yupik (gʻarbiy va janubiy), Xolikachuk (gʻarbiy va shimol), Tanaina (janubiy), Kuskokvim togʻi (shimol va sharq).

## Etnonimlar va til
Deg-xitan hindularining oʻz nomi *Deg Xitʼan* „mahalliy odamlar“ deb tarjima qilingan. Yupik etnonimi „Ingalik“ (rus. qobiliyatsizlik) „chirigan“, „yomon“ degan maʼnoni anglatadi.*Biz ularni shunday chaqirdik, chunki ular sochlarini kesmaydilar*.
Biz ularni ularning sochini olishmasligi uchun shunday nomladik.Ona tili Deg-xitan (*Deg Xinag — „mahalliy til“*) xavf ostidagilar qatoriga kiradi. Gʻarbdagi uchta qishloqda taxminan 20 kishi oʻz ona tilida soʻzlashadi. 275 kishidan 40 nafari oʻz ona tilida soʻzlashadi. 1987-yilda Belle Dikon Deg-xitan tilida xalq ertaklari toʻplamini (Engithidong Xugixudhoy) ingliz tiliga tarjimasi bilan nashr ettirdi.

## Tarixi
Birinchi ingallar koloniya hukmdori P.E.Chistyakov tomonidan Aleksandr Redut (Bristol koʻrfazi) va Norton koʻrfazi oʻrtasidagi hududni oʻrganish uchun yuborilgan navigator I.F.Vasilev bilan uchrashishdi. 1830-yilda Vasilev daryo boʻyida Xulitne daryoga tushdi. Kuskokvim va uning boʻylab Vasilevning eslatmalari nashr etilmagan, ammo F. Vrangel va L. Zagoskinlar uning materiallaridan foydalanganlar. Daryo tumanidagi ingallar haqida qisqacha maʼlumot Annina kreol Andrey Glazunov tomonidan 1835-yilda oʻz kundaliklarida qoldirgan. Yukon (Kwihpak) va Kuskokwim orqali Kenay koʻrfaziga yoʻl qidirmoqda.

## Madaniyati

### Kiyimlari
Ayollar uzun sochlarni ikkita oʻralgan holda yurishadi, ularda rangli munchoqlar toʻqiladi va iyagi boʻylab ikkita koʻk chiziq chiziladi. Ayollar uchun muskrat va quyon moʻynasidan kiyimlar tikiladi.

Vrangell F. P. erkaklarni katta, qop-qora sochlari bilan tasvirlaydi. Ular asosan daryo qunduzlarining terisidan tikilgan kiyimlar: parkalar, shimlar, shlyapalar, qoʻlqoplar, torbalar, shuningdek, koʻrpachalar kiyishadi. Nam havoda ular baliq terisidan yasalgan kamley va ustki torbalar kiyishadi.

### Turmush tarzi
Turmushda ishlatilinadiga idishlar yogʻochdan yasalib, qizil, yashil, koʻk ranglarda boʻyaladi. Ovqatni sopol idishlarda pishiradilar. Yozda soylarda choʻlishadi, qishda changʻi uchishadi.
Tabiat qoʻynida yashagan ushbu insonlar aqlli, hayotda oʻz nuqtayi nazarlariga ega, olam haqida oʻz tasavvurlariga ega shaxslardir.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Vanstone, Jeyms WEW *Nelsonning Yukon va Innoko daryolari hindulari haqida eslatmalari, Alyaska*. T. 70. Chikago, IL: Tabiiy tarix dala muzeyi. 1978-yil — 1700-yillarda Rossiya Amerikasidan boshlab, anʼanalar va eʼtiqodlarning etnografik tavsiflari, yevropaliklar bilan aloqalar.
* Qor, Jeanne H. *Ingalik* // Shimoliy Amerika hindularining qoʻllanmasi, 6-jild. Vashington: Smitson instituti, 1981. 602-617-betlar.
* Hudson Stuck (archdeacon). *Episkop cherkovining Alyaskadagi missiyalari.* Nyu-York: Mahalliy va xorijiy missionerlik jamiyati, 1920-yil
* Chapman, Jon V. *Yukondagi lager*. Nyu-York: Idlewood Press, 1948-yil