open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Gulshaniy

**Gulshaniy** (taxallusi; asl ismi Mulla Muhammad Sodiqxoja) (1861 — 1910) — buxorolik tarixchi, shoir. Buxoro amirligining tarixiy geografiyasiga oid "Tarixi Humoyun" asarini yaratgan. G. oʻz asarida amirlikning har bir viloyatida nechta shahar, qasaba, qishloq borligi, aholisi haqida yozadi. Masalan, Shahrisabz sh. haqida shahar ikki qator devor bilan oʻralgani, shahar devorining 3 darvozasi (Kitob, Charmgaron, Qarshi) borligi, Qarshi darvozasi yana Laʼliston ham deb atalishi, darvozadan bir yarim chaqirim yerda amirning Laʼliston deb ataluvchi chorbogʻi boʻlgani, shaharda 45 Madrasa, 64 masjid, 4 xonaqoh, ikki hammom, 15 karvonsaroy boʻlganligi aytiladi. Har viloyat, shahar, qasaba aholisining soni va ularning mashgʻuloti haqida ham maʼlumot beriladi. Asar Tojikiston Fanlar akademiyasi SHI qoʻlyozmalar fondida saqlanmoqda. Rus tiliga tarjima qilingan. G. sheʼrlari 20-asr boshlarida Buxoroda tuzilgan tazkira va bayozlarga kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulshira

**Gulshira**, nektar — oʻsimlikning shira bezlaridan chiqadigan shirin suyuqlik. Shira bezlari koʻpincha gulning ichida, kamdan-kam barg bandida, barg chetlarida, yonbarglarda va gulyonbarglarda joylashadi; ular gʻudda, boʻrtmacha, chuqurcha, halqacha, tarnovcha shakllarida boʻladi. Gulshiramurakkab modda boʻlib, qandning suvdagi eritmasi (glyukoza, fruktoza, saharoza)dan iborat. Uning tarkibida koʻp miqdorda spirt (manit), dekstringa oʻxshash boʻyovchilar, azotli va aromatik moddalar, mineral tuzlar, kislota va fermentlar boʻladi. Gulshirachetdan changlanishni taʼminlaydigan asalari va b. hasharotlar (ari, tukli ari, kapalaklar) uchun ovqat hisoblanadi. Oʻsimlikning Gulshiraajratish jarayoni koʻp jihatdan uning yoshi, gullash fazasi, kecha-kunduzga, havo harorati va namlikka bogʻliq (mas, gʻoʻzaning har bir guli bir kecha-kunduzda oʻrtacha 8,08 — 12,32&nbsp;mg Gulshiraishlab chiqaradi). Tarkibida koʻp miqdorda shirasi boʻlgan oʻsimlikda nektar ajralishi fotosintezga bogʻliq. Shuning uchun unga quyosh nuri zarur. Bundan tashqari turli vaqtda yoki turlicha oʻsimliklardan yigʻilgan G.da qand miqsori bir xil boʻlmaydi. Bu esa ularning sifat jiqatidan bir-biridan farq qilishiga olib keladi. Asalari organizmida qayta ishlangan G.dan asal hosil boʻladi.

Lutfulla Abdurahmonov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulxayri kuyasi

**Gulxayri kuyasi** (Pectionophora malvella Hb.) — oʻyiqqanotli kuyalar oilasiga mansub zararkunanda kapalak. Qanotlari yoyilganda 10–12&nbsp;mm. Oldingi qanotlari qoramtir yoʻlli och jigarrang , orqa qanoti och kulrang . Qurti (9–12&nbsp;mm) sargʻish, boshi toʻq jigarrang . Ikkita birinchi boʻgʻimi binafsha rang , toʻq qizil. Oʻzbekistonda G.k. karantin obʼyekti. Oxirgi yoshdagi qurtlari 3—10 sm tuproq tagida yumaloq pishiq pilla ichida kishlaydi. Yiliga ikki, baʼzan uch avlod beradi. G.k. barg orqasiga, shona va gullarga 1—2 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtlari oʻsimlikning hosil organlarini zararlaydi. Zararlangan shona va gullar soʻliydi, toʻqiladi. Diapauza (bir yildan ortiq davom etishi mumkin) zarakunandaning saqlanib qolishi va tarqalishiga imkon beradi. Diapauzadagi qurtlar tuproq, urugʻ, qoplar va b.da boʻlishi mumkin.

Kurash choralari: karantin joriy qilish; 80% li texnik xlorofos yoki xlorofosning 80% li suspenziyasi (1,5—1,8&nbsp;kg/ga), fozalon, sitrofosning 35% li eritmasini (2,5&nbsp;kg/ga) purkash.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulxayri

**Gulxayri** () — gulxayridoshlarga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yevropa va Osiyoning oʻrta mintaqalarida 12 turi oʻsadi. Oʻzbekistonda gulningning bitta ekma va 7 ta yovvoyi turi bor. Gulhayridoshlar toʻqaylarda, sugʻoriladigan maydonlarda va boshqa yerlarda uchraydi. Gullari toʻgʻri, 5 boʻlaqli, ikki jinsli. Gulhayri guli dorivor, manzarali oʻsimlik, undan boʻyoq olinadi. Oʻzbekistonda G.ning  turi manzarali va dorivor oʻsimlik sifatida koʻp eqiladi. Poyasi 1,5—2 m, yoʻgʻon, tuklar bilan qoplangan. Barglari 3—7 boʻlaqli, uzun bandli. Gullari yakka-yakka yoki 2—3 tadan barg qoʻltigʻida va poya ichida oʻrnashgan. Tojbarglari qat-qat joylashgan.

Iyun—avg.da gullab, iyul—sent.da urugʻlaydi. Tojbarglaridan vino, sirka va b.ga rang berishda hamda teri, shoyi va jun kabilarni boʻyashda foydalaniladi. G.ning A. ofﬁ cinalis turi dorivor oʻsimlik sifatida tibbiyotda foydalaniladi. Uning ildizidan tayyorlangan suyuq ekstrakt nafas yoʻllari kasalliklarida (ayniqsa bolalarda) balgʻam koʻchirish, koʻkrakni yumshatish uchun va yalligʻlanishga qarshi, meʼda-ichak kasalliklarida esa oʻrab oluvchi dori sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oʻsimlik nektari

**Nektar** — turli oʻsimliklarning (gullarda boʻlishi yoki boʻlmasligi mumkin) asal bezlari tomonidan chiqariladigan shakarga boy sharbat. Tarkibiga koʻra, nektarlar saxaroza, glyukoza, fruktoza, maltozaning oz miqdorda kislotalar (odatda aspartik va glutamik [1]), spirtlar, mineral tuzlar, fermentlar va turli xil murakkab aromatik moddalarning suvli eritmalaridir.
## Manbalar
Gulden

**Gulden** — Niderlandiya pul birligi. 1816-yilda muomalaga chiqarilgan. 1 G.=100 sent. Xalqaro ifodasi ANG. Valyutalar kursi boʻyicha, 1 AQSH dollari =2,52 G.; 1 G.= 160 soʻm 05 tiyin (2001, avgust).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guloʻyin

"GULOʻYIN" — oʻzbek mumtoz raqsining Fargʻona maktabiga mansub "Katta oʻiin" turkumidagi ayollar raqssyuitasi. U asosan ashula joʻrligida, professional yallachi va havaskorlar tomonidan ijro etilgan. Ayniqsa Qoʻqonda keng tarqalgan. Syuitaning mazmuni lirik harakterda boʻlib, ruhiy kechinmalar ifodalangan. " Guloʻyin" dastlab firoq azobi, sogʻinishni, soʻngra kuchli iroda, dadillikni ifodalaydi, shodlik va quvnoq hayotni ulugʻlaydi. " Guloʻyin" turlaridan birida ijrochining qoʻl harakatlari gul (gulsapsar, lola, binafsha)ning ochilish paytini ifodalaydi. "G" maxsus milliy kiyimda ijro etiladi. "Guloʻyin", "Guloʻyin yallamasi", "Guloʻyin jilvoni" kabi usullari boʻlib, ular mazmuni, ijro usuli bilan bir-biridan farq qiladi. 1927 yil Us t a Olim Komilov va Tamaraxonim " Guloʻyin"ning ritmoplastik usulidagi zamonaviy, ommaviy va doira zarblari ostida tushiladigan yakka sahna raqslarini yaratdilar. Bu raqslarda oʻzbek ayolining iffat ila yoʻgʻrilgan goʻzalligi ulugʻlanadi. " Guloʻyin" raqsi yangicha talqin va kostyumda "Farhod va Shirin" (Xurshid asari; kompozitorlar V. Uspenskiy, G. Mushel) musiqali dramasiga kiritilgan va 1937 yil Moskvada boʻlib oʻtgan birinchi oʻzbek sanʼati va adabiyoti dekadasida namoyish etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulqand (maʼnolari)

**Gulqand**:

* Gulqand — oʻrtapishar pomidor navi.
* Gulqand (shirinlik) — gulbarg bilan shakardan tayyorlanadigan shirinlik.
Gulqand (shirinlik)

**Gulqand** — gulbarg bilan shakardan tayyorlanadigan shirinlik. Ochilgan qizil atirgullar terib olinadi, oʻgʻirda tuyib, shakar aralashtiriladi, idishga solinib, oftobga qoʻyiladi. Gulbarglarni yana tuyib, shakar qorib idishga solinaveradi. Oftobda uzoq turib, shakar ezilgan gulbarglariga singadi va G. hosil boʻladi. G. xalq tabobatida bedarmonlik, kamqonlik, yoʻtal kabilarga davo sifatida isteʼmol etiladi. G.ni baʼzi joylarda oftobigulqand deb qam ataydilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulqogʻoz

**Gulqogʻoz**, oboy – xonalarning ichini pardozlashda ishlatiladigan oʻrama (rulon) material. Eshik tabaqalari va mebellarga ham ishlatilishi mumkin. Gulqogʻozning oddiy (gulli, gulsiz, bir tusli va rang-barang) va namga chidamli, tovush yutadigan xillari; bosma (A, A), naqshli bosma (B, B), burmali bosma (V, V), takrorlangan (G, G) xillari bor. Gulqogʻoz eni 500, 560 va 600&nbsp;mm, uz. 6; 10,5; 12; 18 m li oʻramlar tarzida ishlab chiqariladi. Namga chidamli gulqogʻozning suvga chidamli polimerlar qoʻshilgan boʻyoqlarda tayyorlanadigan va old tomonida (oʻngida) polimer emulsiya va loklar bilan hosil qilingan himoya pardali bosma xillari bor. Bular iliq sovunli suv bilan bir necha marta yuvishga va artishga chidaydi. Tovush yutadigan gulqogʻoz old tomoni har xil tolali materiallar (toʻqimachilik sanoati chiqindisi)dan yasalgan tuk qoplamali qogʻoz asosida tayyorlanadi. Bunday gulqogʻozning sirti chang soʻrgʻich bilan tozalanadi. Gulqogʻozlarga ishlatiladigan boʻyoqlar yorugʻlik taʼsiriga ancha chidamli boʻlishi kerak. Namga chidamli gulqogʻozning teskari tomoni yelim katlamli yoki yelimsiz boʻladi. Yelimlisi devor yoki shipga mustahkam yopishadi. Bulardan tashqari xili va guliga qarab moslashtirib xonaning yuqorigi cheti boʻylab yopishtiriladigan qogʻoz koshinlar – bordyur va frizlar; toʻldirgich bilan sintetik smola asosida tayyorlangan plastik massadan iborat, qogʻoz asosga tushirilgan boʻrtma gulli material – linkrust; teskari tomoni maxsus qogʻoz bilan himoyalangan yelimli yoki yelimsiz pardozbop bezak plyonka – polivinil-xloridli va boshqa xillari ham ishlatiladi. Hozirgi vaqtda gulqogʻozlar koʻpincha polimer materiallar asosida tayyorlanadi. Gulqogʻozni yopishtirish uchun sirach yoki sintetik yelimlar va mastikalardan foydalaniladi. Qadimda Yaponiya, Xitoy mamlakatlarida, 18-asrgacha Yevropada xonalar devorlari, shiplari mato qoplab pardozlangan. Qogʻoz ishlab chiqarish rivojlangandan soʻng mato oʻrniga gulqogʻoz ishlatilgan. Gulqogʻoz ishlab chiqaruvchi sanoat dastlab 18-asrda Angliyada paydo boʻlgan (u paytda gullar dastaki usulda bosilgan). Mashinada gul bosish 19-asr 20-yillarida boshlangan. Oʻzbekistonda polimer materiallar asosida gulqogʻoz Toshkent shahridagi oʻrta va kichik biznes korxonalarida ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Bozorboyev N., Uy-joy quruvchilar uchun 1001 maslahat, T., 1990.
Gumanitar

**Gumanitar** (frans. humanitaire — insoniy tabiat, bilimlilik) — inson shaxsiga, inson huquqi va manfaatlariga oidlikni anglatuvchi tushuncha. Mas, G. muammolar, G. yordam, G. fanlar (filologiya, sanʼatshunoslik, tarix va b.).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumashta

**Gumashta** - 1) 20-asr boshlariga qadar Turkistonda katta savdogar boylarning joylarda savdo ishlarini olib boruvchi ishonchli kishisi, vakili. U yirik savdogarlar va savdo firmalaridan nasiyaga olgan gazlama va b. sanoat mollari bilan savdo qilgan; 2) biror kimsaning qoʻllab-quvvatlashi bilan muayyan amalga tayinlangan shaxs.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gulqand

**Gulkand** (shuningdek, **gulqand** yoki **gulkhand** deb yoziladi) - Hindiston yarimorolida atirgul barglaridan tayyorlanadigan shirinlik. Bu atama Fors tilidan olingan; *gul* (atirgul) va *qand* (shakar/shirin).

## Tayyorlanishi
An'anaga ko'ra gulkand Damashq atirgullaridan tayyorlanadi. Atirgullarning boshqa keng tarqalgan turlari Xitoy atirgullari, Fransuz atirgullari va Cabbage atirgullarinidan ham tayyorlanadi. Maxsus pushti atirgul barglari tayyorlanadi va shakar bilan aralashtiriladi. Atirgul barglari sharbati kamayib qattiq massa hosil bo`lguniga qadar shakar bilan sekin pishiriladi.

## Holistik tibbiyotda qo'llanilishi
Gulkand Yunon tibbiyot tizimida sovutuvchi tonik sifatida ishlatiladi. Shuningdek, u Ayurveda va Fors tibbiyotida tanadagi nomutanosibliklarga yordam berish uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Gulqalam

**Gulqalam**, duv-duv — pichoq tigʻiga xat, sana oʻyib yozishda ishlatiladigan, poʻlatdan yasalgan bigizsimon asbob. Sana qalam, bigiz qalam, poʻlat qalam kabi turlari mavjud. Gulkash turi esa taroqqa gul solish, xat bitish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumbaz (geologiya)

**Gumbaz** (geologiya) — togʻ jinslarining yotish shaqli. G. braxiantiklinalning uzviy hodisasi sifatida platforma mavjud boʻlgan yoki ularga yaqin sharoitlarda qoyali massiv, fundamentning nuragan boʻrtigi, lakkolitlar va b. ustida hosil boʻladi. 1) Vulkanik magmatik G. — otilib chiqqan jinslarning katta, toʻntarilgan qozon shaqlidagi jism koʻrinishida yotishi. Yonbagʻri tik, bal. 800 m gacha. Yer yuzasiga vulkan boʻgʻzidan yopishqoq nordon lavaning siqilib chiqishidan vujudga keladi. Koʻpincha oʻziga xos radial va konsentrik koʻrinishida yoriqchalar boʻladi. 2) Granit-gneysli (gneysli) G. — markaziy qismi asosan qiya yotgan granit-gneys yoki baʼzida granit yorib kirgan gneyslardan tuzilgan Yer poʻstining koʻtarilgan qatlamlari. Gneys yadrosining periferiyasi quyi darajada metamorfizmga uchragan mayda burmali, gumbaz markaziga nishab kristalli slaneslardan iborat. Koʻproq qad. platforma qalqonlarida uchraydi. Koʻndalang kesimi bir necha oʻnlab km ga choʻziladi. 3) Tektonik G. — gumbaz markazidan barcha tomonga qiya tushgan Yer poʻsti qatlamlarining katta yoki kichikroq shakldagi koʻtarilmasi. Koʻndalang kesimi oʻnlab (goho yuzlab) km ga choʻziladi. Asosan platformalarda uchraydi. 4) Tuzli G. — yadrosi tosh-tuz yoki boshqa tuzlardan iborat jins qatlamlari dumaloq shakldagi koʻtarilma. Boshqa choʻkindi jinslarga nisbatan zichligining kamligi va oʻta qayishqoqligi sababli tuzning yuqoriga koʻtarilishi va singishi natijasida hosil boʻladi. Platforma botiklaridagi kristalli qobiqning chuqur choʻkkan joylarida keng tarqalgan. Tuzli G. bor joylarda koʻpincha neft va gaz konlari ham boʻladi (Emba—Qozogʻistonda, GalfKost — AQShda).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumbaz madrasa

**Gumbaz madrasa** — Andijon viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (1872). Bosh tarzidagi yozuvda mahalliy boy Abdulhamidhoji buyurtmasi asosida Buvanazar oʻgʻli Quramboy rahbarligida qurilgani qayd etilgan. Madrasa dastlab ikki qavatli, chortoq tarxli hujralar, masjid hamda darsxona va atrofi devor bilan oʻralgan kichik hovlidan iborat boʻlgan (peshtoq-gumbazli bino va ikki qavatli hujralar saqlangan). Bosh tarzi burchaklariga bezakdor mezana — guldastalar qurilgan. Darvozaxona va hujralar tomi gumbaz bilan qoplangan. Peshtoqining ikki yonidagi hujralar tepasidagi ayvonlar shifti hovuzaqli. Peshtoq bezakdor panjarali ravoqlar tizmasi bilan, usti esa kungirador bezak bilan yakunlanib, ikki yoniga ustungoʻshalar ishlangan, ganch va girih naqsh bilan pardozlangan. Ravoqsimon, tokchalari ichida husnixat arabiy yozuvlar, guldor naqshlar hamda madrasani taʼmirlagan (1914) usta Soʻfixon nomi saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumboldt Vilgelm

GUMBOLDT (Humboldt) Vilgelm (1767.22.4, Potsdam — 1835.3.4, Tegel, Berlin yaqinida) — nemis filologi, faylasufi, tilshunosi, Prussiya davlat arbobi. G. boshlangʻich maktabni cherkovdan ajratib, Pestalotssi (1746 — 1827, shveysariyalik pedagog-demokrat) metodlarini taʼlimga joriy qildi, Berlin universitetiga (hozirgi G. nomi bilan ataladi) asos soldi, Prussiya FAni qayta qurdi. G. — I. V. Gyote va F. Shiller zamonidagi nemis mumtoz gumanizlshning yirik vakillaridan. "Yava orolidagi kavi tili haqida" (1836 — 39) asarida tilshunoslikdagi qiyosiy-tarixiy metodning falsafiy asoslarini yaratdi. G. tillarning morfologik tasnifini ham ishlab chiqdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Gumboldt

**Alexander von Humboldt** (; 1769.14.9 - Berlin - 1859.6.5) - nemis tabiatshunosi, sayyoh, geograf. 

Berlin Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1800-yildan), Peterburg FAning faxriy aʼzosi (1818 yildan). Geografiyaning fan sifatida rivojiga salmoqli hissa qoʻshgan. Iqlimshunoslik, oʻsimliklar va hayvonot geografiyasi, xaritashunoslik, okeanografiya sohalarida tadqiqot ishlari olib borgan. 1799 - 1804 yillarda fransuz botanigi E. Bonplan bilan birga Markaziy va Janubiy Amerikani tadqiq qilib Yevropaga qaytgach, toʻplagan kolleksiyalarini 30 jildli asarida umumlashtirdi (1807—1834). 1829-yil Rossiya va Oʻrta Osiyoga kelgan. Ural va Oltoyga borib, qaytishda Qozogʻistonning Semipalatinsk, Uralsk (Yoyiq) sh.larida boʻlgan. Kaspiy dengizning shim. sohilidan oʻtgan. Tabiatdagi geografik zonallik va togʻlarda balandlik mintaqalarini ilmiy jihatdan umumlashtirishga harakat qilgan. Izotermalar metodini ishlab chiqib, Shim. yarim shar uchun ularning taqsimlanishini koʻrsatuvchi sxematik xarita tuzgan. Magnit hodisalarining geografik tarqalishi masalalarini ishlab chiqqan va materiklarning oʻrtacha balandliklarini hisoblagan.

G.ning ilmiy qiziqishlari nihoyatda keng boʻlganligidan yevropalik zamondoshlari uni "19-asrning Aristoteli" deb ataganlar. G. insonparvarlik va aqlidrok bilan ish koʻrish gʻoyalarini targʻib qilgan, irqlar va xalqlar tengsizligiga qarshi boʻlgan, tajovuzkorlik urushlarini qoralagan. G. nomiga bir qancha geografik obʼyektlar, jumladan Markaziy Osiyo va Yangi Zelandiyadagi bir necha togʻlar, AQShdagi koʻl va daryo, aholi punktlari, Grenlandiyadagi muzlik, Tinch okeandagi dengiz oqimi, shuningdek, oʻsimliklar, mineral, Oydagi krater va b. qoʻyilgan. Berlin universiteti aka-uka Aleksandr va Vilgelm G.lar nomi bilan ataladi.

## Manbalar

## Havolalar
Gumid iqlim

**Gumid iqlim** (lotincha humidus — namlik) — yogʻingarchilik miqdori bugʻlanishdan ortiq boʻlgan, namlik tuproqqa shimiladigan, ortiqcha suv ariqlar, daryolar tarzida chiqib ketadigan nam iqlim. G. i. oʻrmon oʻsimliklarining rivojlanishi uchun juda qulay. G. i. quyidagilarga farqlanadi: 1) abadiy muzlik mavjud boʻlgan, grunt suviga toʻyinish manbai boʻlmagan qutbiy G. i.; 2) yogʻinlar tuproqqa qisman shimiladigan, grunt suvi mavjud boʻlgan va grunt suviga toʻyinish manbaiga ega freatik G. i.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lev Gumilyov

**Gumilyov Lev Nikolayevich** (1912.1.10, Sarskoye Selo — 1992, Sankt-Peterburg) — tarixchi, etnolog va geograf olim.

Rus shoirlari N. S. Gumilyov va A. Axmatovalarning farzandi. Leningrad universitetini bitirgan (1946). 1930—50-yil larda taʼqibga uchrab, ikki marta qamalgan. Tarix fanlari doktori (1961), geografiya fanlari dri (1974).

1961-yildan Leningrad universiteti qoshidagi Geografiya ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim, yetakchi ilmiy xodim. Inson va etnoslarning biologik ijtimoiy mohiyati haqidagi taʼlimot asoschisi; etnogenezning nasldan-naslga oʻtuvchi asosiy energetik belgisi passionarlik — biokimyoviy quvvat ortishi natijasida odamlardagi ongli biologik qobiliyatlarning nihoyat darajada kuchayishi gʻoyasini ilgari surgan. Bunday jarayonlarning namoyon boʻlishi tarixiy taraqqiyotga kuchli taʼsir koʻrsatadi.

Turkiy, moʻgʻul, slavyan va Yevrosiyodagi boshqa xalqlar tarixi haqida yirik tadqiqotlar yaratgan. Sharq tillarini mustaqil ravishda oʻrgangan. Asarlari koʻplab xorijiy tillarda nashr etilgan. Sobiq Shoʻro totalitar tuzumiga xos nohaq taʼqiblar G.ni keng koʻlamda ilmiy faoliyat olib borishiga xalaqit bergan. Asarlari uzoq yillar bosilmay qolgan. Oʻzbek, tatar, pushtun, tojik, turkman, hind adabiyotidan koʻplab tarjimalar qilgan. YUNESKO yoʻli bilan arxeol. va tarix fanlari boʻyicha oʻtkazilgan Xalqaro ilmiy anjumanlarda ishtirok etgan.

## Manbalar
* Xunnu. Sredinnaya Aziya v drevniye vremena, M., 1960; 
* Podvig Baxrama Chubina, L., 1962; 
* Otkritiye Xazarii (Istoriko-geograficheskiy etyud), M., 1966; 
* Drevniye tyurki, M., 1967; 
* Poiski vimishlennogo sarstva, M., 1970; 
* Xunni v Kitaye. Tri veka voyni Kitaya so stepnimi narodami; M., 1974; 
* Etnogenez i biosfera Zemli, M.-L., 1979, vip. 1; vip. 2, M.-L., 1980; vip. 3, M.-L., 1980; 
* Etnogenez i biosfera Zemli, L., 1989; 
* Drevnyaya Rus i Velikaya step M., 1989; 
* Geografiya etnosa v istoricheskiy period. L., 1990.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Gumilyov

**Nikolay Stepanovich Gumilyov** [1886.3(15).4, Kronshtad, – 1921.24.8, Petrograd] – rus shoiri. Anna Axmatovaning umr yoʻldoshi. 20-asrning 10-yillaridagi akmeizmning (yun. akte soʻzidan – biror narsaning oliy darajasi) yirik vakillaridan. Asosiy asarlari: „Istilochilar yoʻli“ (1905), „Romantik gullar“ (1908), „Marvarid“ (1910), „Begona osmon“ (1912), „Oʻqdon“ (1916), „Gulxan“ (1918), „Chodir“ (1921), „Olovli ustun“ (1921) sheʼriy toʻplamlari, „Palma soyasi“ (1922) hikoyalar toʻplami, „Rus sheʼriyati haqida maktublar“ (1923) tanqidiy maqolalar toʻplami. Volter, T. Gotye, S. Kolrij, G. Geyne va boshqalar adiblarning asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. Petrogradda „Vsemirnaya literatura“ („Jahon adabiyoti“) nashriyotining ishida qatnashgan. Ritmlarning ravonligi, yorqinligi, ohangining magʻrur va koʻtarinkiligi Gumilyov sheʼriyatining oʻziga xos tomonidir. Gumilyov 1917-yil oktabrdagi davlat toʻntarishini qabul qilmadi va aksilinqilobiy fitna ishtirokchisi sifatida qatl etildi. 1991-yil Gumilyov ishi tarkibida jinoyat yoʻqligi sababli toʻxtatilgan.

## Manbalar
Gumin kislotalar

**Gumin kislotalar** (lotincha: humus -yer, tuproq) – tabiiy mahsulotlar (torf, qoʻngʻir koʻmir, toshkoʻmir va boshqalar)dan ishqorlarning suvdagi eritmasi yordamida ajratib olinadigan organik moddalar; tabiatda oʻsimlik qoldiqlaridan yoki toshkoʻmir va boshqalar organik mahsulotlarning oksidlanishi natijasida hosil boʻladi. Torf xiliga, shuningdek, uning chirishi darajasiga qarab Gumin kislotalar har xil miqdorda uchraydi.

Choʻkmay, eritmada qolgan organik moddalar fulvokislotal ar deb ataladi. Choʻkkan Gumin kislotalardan spirtda eriydigan gimatomelan kislotalar hamda erimaydigan qoldiq – gumus kislotalar ajratib olinadi. Kimyoviy tuzilishiga koʻra Gumin kislotalar yuqori molekulyar (mol. m. 1300—1500) kondensirlangan aromatik birikmalar boʻlib, ularda fenol gidroksillari, karboksil, karbonil va atsetoguruhlar, oddiy efir bogʻlari va boshqalar borligi aniqlangan. Elementar tarkibi: 50—70% S, 4-6% N, 25-35% O.

Gumin kislotalar neft va gaz qavzalarini kazishda yuvuvchi suyuqliklar komponenti, akkumulyatorlar tayyorlashda kislotabardosh toʻldirgichlar, tuproq tuzilishini yaxshilashda, oʻsimliklarning oʻsishini tezlashtiruvchi modda, organik-mineral oʻgʻitlar va qishloq xoʻjaligi hayvonlarining teri kasalliklarini davolashda antiseptik modda sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Gumbazi sayidon

**Gumbazi sayidon** (yoki „Sayidlar gumbazi“ maqbarasi) — Shahrisabzda joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Mazkur maqbara xalq orasida Sayidlar gumbazi, Ulugʻbek maqabarasi, Gumbazi Seyidon nomlari bilan ham mashhur boʻlgan.
## Joylashuvi
Gumbazi sayidon maqbarasi Shahrisabz shahri markaziy maydonidan janubroqda joylashgan Dorut Tilovat majmuasi tarkibiga kiradi. U majmuaning janubiy qismida, Koʻk gumbaz masjidining qarama-qarshi tomonida joylashgan.

Gumbazi sayidon maqbarasi Dorut Tilovat majmuasi tarkibidagi eng kichik maqbara hisoblanadi.

## Qurilishi
1437—1438-yillar oraligʻida Mirzo Ulugʻbek buyrugʻiga binoan bunyod etilgan.

Ayrim manbalarida qayd etilishicha, Gumbazi Sayidon maqbarasi Mirzo Ulugʻbek tomonidan Sayidlar sulolasiga tegishli boʻlgan qabriston oʻrniga bunyod etilgan va ayni temuriyzodalar hamda ularning oilasi uchungina moʻljallangan.

Bu maqbarada joylashgan termizlik sayyidlar qabrlari ustiga sagʻanalar shu yerlik aholi va tashrifchilar tomonidan barpo etilgan. Mazkur qabrlar va sagʻanalarning katta qismi bugungi kungacha yoʻqolib ketgan. Lekin ularning fotosuratlari saqlanib qolgan.

## Tuzilishi
Gumbazi sayidon maqbarasi chortoq tarhli boʻlib, tashqi oʻlchami 9 x 9 metrni, ichki tomoni esa 5,75 x 5,75 metrni tashkil etadi. Poygumbazi sakkiz qirrali prizmasimon shakldagi gumbaz bilan qoplangan. Peshtogʻi va tashqi tomon gumbazi qulab tushgan (hozirgi kunda gumbaz qayta tiklangan). Poygumbazidagi girih va islimiy naqshlar orasida kufiy yozuvlar bitilgan. Maqbara ichki devorlaridagi ravoqlar jami ikki qatordan joylashgan boʻlib, ustidagi burchaklarda tuynuk va keng tokchalar joylashtirilgan. Devordagi davrapoyalar ichida oʻn ikki va olti burchakli girixlar uchraydi.

Gumbazi sayidon maqbarasidagi markaziy zalining pol qismi koʻk rangli oltiburchakli lavha-panellar bilan jihozlangan. Devorlarida qizil va koʻk rangdagi, nafis rasmlar bilan bezaklangan.

Maqbaraning gʻarb tarafidagi pishiq gʻishtdan qurilgan devor ostida toksimon qabr usti inshootlari (sagʻanalar) joy olgan. Mazkur sagʻanalarning aksar qismi buzib tashlangan.

Maqbaraning kirish eshigi nafis oʻymakorlik bezaklari bilan naqshlangan.

## Nomlanishi
Maqbara ichidagi sagʻanalar (XV asr — XVIII asrga oid)da Mirzo Ulugʻbek avlodlaridan boʻlgan termizlik sayidlar (Amir Abdul Muoniy, Muhammad Sayid va Magʻrufjon Muoniy)ning nomlari yozilgan. Shu sababli ham maqbara „Sayidlar gumbazi“ deb nom olgan.

Maqbara ayrim manbalarda Ulugʻbek maqbarasi deb ham ataladi.

Gumbazi sayidon va Shamsuddin Kulol maqbarasi Shahrisabz ulkan hilxonasining oʻziga xos „diniy-mafkuraviy markazi“ hisoblanadi.
## Yana qarang
* Dorut Tilovat
## Adabiyotlar
* .
## Manbalar
Gumbuloq gaz kondensat koni

**Gumbuloq gaz kondensat koni** – Qashqadaryo viloyatining Gʻuzor tumanida joylashgan kon. Gumbuloq strukturasi 1956-yilda aniqlangan. Gumbuloq gaz kondensat konida chuqur burgʻi qudukdar 1967-yildan qazila boshladi. Dastlabki qazilgan quduqda yuqori yura ohaktoshlarida gaz borligi maʼlum boʻldi. Konning geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen, neogen va antropogen yotqiziklari ishtirok etgan. Tektoniktuzilishiga koʻra Gumbuloq gaz kondensat koni Odamtosh antiklinal zonasiga mansub. Konda neft uyumi 1350 m chuqurlikda joylashgan. Gaz uyumining uzunligi 10 km, kengligi 2,75 km, qalinligi 150 m.

Konda 15 va 15a gorizontlar mahsuldor. Gaz debiti 3,5 – 5,0 ming m3/sutka. Kondagi gaz metanli, kam azotli, kam yogʻli, kondensatli, kondensat metanli, yengil, yuqori benzinli. Benzinning miqdori kondensatda 70% gacha.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumma

**Gumma** (lotincha gummi — yelim; konsistensiyasining oʻxshashligiga qarab berilgan nom), sifiloma — biriktiruvchi toʻqimadan rivojlangan tugunsimon tuzilma — gʻudda, doʻmboq, zaxmning uchinchi davrida paydo boʻladi. Infeksion granulyomap xos. Suyak, jigar, bosh miya, shuningdek, turli aʼzo va toʻqimalarda kuzatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gummi smolalar

**Gummi smolalar** — oʻsimlik smolalari; tarkibida 11 — 55% yelim va efir moylari boʻladi. G. s. boshqa smolalardan odatdagi organik erituvchilarda oz eruvchanligi bilan farq qiladi. Xloralgidratning suvdagi 60%li eritmasida toʻliq eriydi. Tibbiyotda plastirlar tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumolitlar

**Gumolitlar** — qazilma koʻmirlar guruhi — botqoqliklardagi yuksak oʻsimlik qoldiqlaridan vujudga keluvchi mahsuot. Qoʻngʻir koʻmir, toshkoʻmir va antratsitlarga boʻlinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumon qilinuvchi

**Gumon qilinuvchi** - jinoyat sodir etishda gumon qilingan, unga nisbatan surishtiruvchi yoki tergovchi qaror chiqargan shaxs. G. q. oʻzini qanday jinoyatda gumon etilayotganini bilishga, bu haqda tushuntirish va koʻrsatuv berishga, 24 soat ichida himoyachisi ishtirokida soʻroq qilinishini talab etishga, dalillar koʻrsatish, iltimoslar qilish, surishtiruvchi, tergovchi va prokurorning harakatlari ustidan shikoyat etishga haqli. G. q. uzogʻi bilan 72 soat ushlab turilishi, ehtiyot chorasi tarzida prokurorning ruxsati bilan 10 sutkaga qadar qamoqda saqlanishi mumkin (OʻzR JPK, tegishli moddalari). G. q. ga nisbatan bunday choralar qoʻllanish uchun u jinoyat qilayotganini guvoxlar bevosita koʻrgan, uning badanida yoxud kiyim-boshlarida jinoyat izlari topilgan boʻlishi shart. G. q. koʻrsatuv berishdan bosh tortgani va yolgʻon koʻrsatuv bergani uchun javobgarlikka tortilmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumoral patologiya

**Gumoral patologiya** (lotincha humor — suyuqlik) — organizm suyuqliklari (qon, limfa, safro, toʻqima suyuqligi va b.)ning buzilishi yoki "aynishi" barcha kasalliklarning asosiy sababidir, degan qad. nazariya. Gippokrat, Galen, Abu Ali ibn Sino, Paratsels va ulardan keyin yashagan bir qator olimlar bu nazariyaning tarafdorlari boʻlishgan. Zamonaviy tibbiyotda bu tushuncha qoʻllanilmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumin oʻgʻitlar

**Gumin oʻgʻitlar** - organik-mineral oʻgʻitlar; organik modda va u bilan kimyoviy yoki adsorbsion boglangan mineral birikmalardan iborat. G. oʻ. gumin kombinatalar yoki tarkibida shu kombinata boʻlgan moddalar (qoʻngʻir kumir, torf, toshkoʻmirning nuragan qoldiqlari, loyqa, chirindi va b.)ni ammiak, fosfatlarning ammiaqli eritmalari, fosfat kombinata, kaliyli tuzlar bilan ishlash yoʻli orqali olinadi. Qanday xom ashyodan foydalanilganiga koʻra suvda eriydigan nitrat va ammoniy gumatlari, nitrogumatlar, torfliammiaqli oʻgʻitlar, torfli-mineralliammiaqli oʻgʻitlar va b. boʻlishi mumkin.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo institutida ammoniylashgan qoʻngʻir gumin koʻmirini mochevina, ikkilangan superfosfat yoki ammofos tarkibiga qoʻshish orqali organik-mineral oʻgʻitlar olish usuli ishlab chiqilgan. Bu oʻgʻitlarda azotning miqdori bir xil boʻlib, fosforning miqdori qoʻshilayotgan gumin koʻmiriga bogʻliq holda oʻzgaradi. Bunday yoʻl bilan tuproqqa solinadigan fosfor oʻgʻiti miqdorini istagancha kamaytirish yoki koʻpaytirish mumkin. G. u. fosforit tarkibidagi fosforning eruvchanligini, fosforli oʻgʻitlarning samaradorligini oshiradi va ekinlar hosildorligiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Maruf Toshqoʻziyev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumoral regulyatsiya

**Gumoral regulyatsiya** (lot. Humor — suyuqlik, ingl. regulation — tartibga solish, boshqarish) — organizm hayot faoliyati (fiziologik va biokimyoviy) jarayonlarini muvofiqlashtirib turuvchi mexanizmlardan biri. Bu mexanizm hujayra, toʻqima va aʼzolarning faoliyati jarayonida organizm suyuqliklari (qon, limfa, safro, toʻqima suyumigi va b.)ga ishlab chiqarilgan biologik faol moddalar yordamida amalga oshiriladi. Gormonlar, sitokin va metabolitlar G.r.ning asosiy omillari hisoblanadi. Odam va yuqori rivojlangan hayvonlarda G.r. nerv regulyatsiyasi bilan birga organizm sistemalarining har xil holat va oʻzgaruvchan sharoitlarda normal ishlashini taʼminlaydi, shuning uchun ikkalasi birgalikda yagona sistema — neyro-gumoral regulyatsiyani tashkil etadi.

Nerv sistemasi boʻlmagan yoki sust rivojlangan hayvonlarda gumoral omillar ustunlik qiladi. Nerv sistemasi yaxshi rivojlangan organizmlarda nerv va G.r.ning bir butunligi bu sistema omillarining bir-biriga bevosita taʼsir etishiga bogʻliq (mas, mediatorlar nerv impulslarini oʻtkazishda qatnashadi; qon tarkibida  karbanat angidridning koʻpayib ketishi bosh miyaning nafas markazlari qoʻzgʻalishiga sabab boʻladi, natijada nafas harakatlari tezlashadi va ortiqcha karbanat angidrid organizmdan chiqib ketadi. Aksincha, nerv regulyatsiyasi taʼsirida organizmda gormonlar, mediatorlar, meʼda shirasi kabi omillar ishlab chiqariladi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumus

**Gumus** (lot. humus – tuproq), chirindi – tuproqning nisbatan barqaror, odatda, qoramtir organik birikmalari majmui; nobud boʻlgan oʻsimlik va hayvon organizmining biologik hamda biokimyoviy oʻzgarishi (chirishi va undan murakkab yangi moddalarning sintezlanishi) natijasida hosil boʻladi. Gumus tarkibiga organik qoldiq moddalar (oqsillar, uglevodlar, lignin, yogʻlar va boshqalar), ularning oʻzgarishi vaqtida vujudga kelgan oraliq mahsulotlar (aminokislotalar, oksikislotalar, fenollar, monosaharidlar va hokazo) va guminli moddalar kiradi. Gumus tuproq unumdorligini taʼminlovchi eng muhim qismdir. Unda oʻsimlikning asosiy oziq elementlari (uglerod, azot, fosfor va boshqalar) bor. Oʻsimlik krldiklarining chirishidan oddiy birikmalar vujudga keladi. Mas, mikroorganizmlar taʼsirida ulardan uglerod, karbonat angidrid, azot, fosfor va oltingugurt nitratlar hamda sulfatlar shaklida, shuningdek, boshqa elementlar oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan birikmalar holida ajralib chiqadi. Gumus kalsiy, magniy va boshqa kimyoviy elementlarni singdiradi hamda tuproqda ushlab turadi, tuproqning mineral qismini bir-biri bilan biriktirib, donadorlikni vujudga keltiradi. Buning natijasida tuproqning mustahkam, suvga bardoshli tarkibi hosil boʻladi. Gumusning toʻplanishi har yili tuproqqa tushadigan organik qoldiqlar (ildiz)ning miqdori, ularning biologik hamda kimyoviy oʻzgarishi va tuproq mikroflorasi harakteri (zamburugʻli, bakteriyali, anaerob yoki aerobligi) bilan belgilanadi. Gumus birikmalari va ularning tuproqda tarqalishi tuproq tipining muhim belgisi qisoblanadi.

Ergash Ziyamuhamedov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gun Karlis Fridrixovich

**Gun Karlis Fridrixovich** [1830.1(13). 12, Madliyena, Latviya — 1877.16(28). 1, Davos, Shveysariya] — latish rassomi, latish realistik sanʼati asoschilaridan. Peterburg BAakad. (1868) va professor (1870). Peterburg Badiiyot akadimyasida taʼlim olgan (1854 — 61). 1863 — 71 ylarda Parijda yashagan. G. latish mavzuiga murojaat qilgan birinchi professional rassom. Janrli asarlar ("Kasal bola", 1869; "Deraza oldidagi ayol", 1872), tarixiy ("Varfolomey tunidan lavha", 1870), shuningdek, manzara, portretlar (Marko Vovchak portreti, 1864) ham yaratgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gunafshadoshlar

**Gunafshadoshlar** (Violaceae) -ikki urugʻ pallali oʻsimliklar oilasi. Tropik va subtropik mintaqalarda keng tarqalgan. 16 turkum va 850 tur kiradi. G. bir yillik va koʻp yillik oʻt, buta, chala buta va past boʻyli daraxtlar. Barglari, asosan, butun, navbat bilan joylashgan. Gullari bittadan yoki ikkitadan boʻlib, barg qoʻltigʻidan chiqadi, aktinomorf yoki zigomorf. Kosacha va tojbarglari 5 tadan, pastki tojbarglarining ostki qismi pixga aylangan, changchisi 5 ta, urugʻchisi 2 — 5 ta, tugunchasi ustki, bir uyali. Oʻzbekistonda binafsha turkumiga mansub turlari oʻsadi. Ayrim turlari bahorda ochiladigan xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gunglik

**Gunglik**, karsoqovlik — tugʻma yoki chaqaloklik davrida roʻy bergan karlik va shuning oqibatida kelib chiqqan soqovlik. gunglik eshitish kobiliyati saqlangan va aqliy zaif kishilardagi soqovliqdan hamda ruhiy karlikdan (nutqni ilgʻab olishning buzilishi) farq qiladi. Tugʻma kar bolaning tili mustaqil chiqmaydi (qarang Karlik), chunki u tevarak-atrofdagi kishilar soʻzini eshitmaydi. Sogʻlom bola tevarak-atrofdagi kishilar soʻzini eshitib, taqlid qiladi va shu tariqa gapirishni oʻrganadi. Demak, qulogʻi eshitmasa, bola gapira olmaydi. "Tili chiqmagan" yoki endigina "Tili chiqayotgan" bolaning qulogʻi eshitmay qolsa, bu gunglikga sabab boʻladi. Bola erta kar boʻlib qolsa, orttirgan soʻz boyligini asta-sekin unutib, gung boʻlib qoladi. Gunglik bolaning yoshligida boʻlib oʻtgan kasalliklari: meningit, qizamiq, gripp, skarlatina, eshitish aʼzosining tugʻma anomaliyalari va shikastlanishlari natijasida roʻy beradi.

Bolaning gungligi qancha tez va erta aniqlansa, uni bu darddan forigʻ qilish mumkin. Hoz. zamon tekshiruv usullari hatto emadigan bolaning ham eshituv darajasi qanchalik pasayganini aniqlay oladi. gunglikda eshitishni tiklash yoki yaxshilashga qaratilgan chora-tadbirlar hammavaqt ham tayinli samara beravermaydi. Shunga qaramay gung bolalarni yozma va ogʻzaki nutqqa oʻrgatadigan maxsus surdologik (lot. surdos — karlik soʻzidan) muassasalar mavjud; 16-asrdayoq gung bolalarni oʻqitish uchun qoʻl yoki barmoq alifbosi tavsiya etilgan. Gung bolalar maxsus usulda oʻqitiladi. Oʻqitish qancha erta boshlansa, shuncha yaxshi natija beradi. OʻzR viloyatlarida, shuningdek, Toshkent sh.da ham gung bolalarga moʻljallangan maxsus maktab va maktabgacha tarbiya muassasalari mavjud (yana q. Karlar maktabi).

Qoʻchqor Mirazizov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gunib

**Gunib** - Kavkaz urushi (1817 - 64) davrida Shomil uchun soʻnggi boshpana boʻlgan Ichki Dogʻistondagi ovul. 1859-yil 23 avgustda general A. I. Baryatinskiy qoʻmondonligidagi rus qoʻshinlari G.ni qamal qilishgan; 25 avgustda oʻzaro muzokaralardan soʻng Shomil 400 muridi bilan taslim boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guno Sharl Fransua

GUNO (Gounod) Sharl Fransua (1818.17.6, Parij - 1893.18.10, SenKlu, Parij yonida) — fransuz kompozitori, organchi, dirijyor. Fransuz lirik operasining yaratuvchilaridan va yirik vakili. Eng yaxshi operalari dramaturgik oʻzgarishlarga boyligi, maishiy sahnalarning qayotiyligi, kuyohanglarning samimiyligi va fransuz milliy musika anʼanalariga yaqinligi, garmoniya va cholgʻulashtirish vositalarining nafisligi bilan ajralib turadi. 12 opera (jumladan "Safo", 1850; "Faust", 1859; "Mireyl", 1864; "Romeo va Julyetta", 1864), 2 simfoniya, diniy mavzudagi oratoriya, messa va rekviyemlar, cholgʻu ansambllari, fortepiano pyesalari, xorlar, 200 dan ortiq romans va qoʻshiQlarning muallifi. G.ning "Faust", "Romeo va Julyetta" operalari Navoiy teatrida muntazam qoʻyilib kelmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Reşat Nuri Güntekin

**Reşat Nuri Güntekin** (; 25-noyabr 1889-yil, Istanbul — 7-dekabr 1956-yil, London) — turk yozuvchisi, dramaturg, tarjimon va adabiyotshunos. Istanbul universitetini tugatgan (1912). Dastlabki asarlari („Eski oshna“, 1917; „Xanjar“, 1918; „Sirli qoʻl“, 1921 va boshqalar)da kiborlar jamiyatiga xos illatlar fosh etilgan. Yozuvchining mashhur asarlaridan biri „Choliqushi“ (1922) romanida turk qishloqlarining yorqin manzarasi chizilgan, asar qahramonlari hayoti, sarguzashtlari tasvirlangan. „Tamgʻa“ (1925), „Shafqat qiling“, „Yashil tun“ (1928), „Xazonrezgi“ (1930) romanlarida zamonasining oʻtkir ijtimoiy masalalari, inson va jamiyat, yashashning maʼnosi kabi muammolarni koʻtarib chiqadi. Güntekin 24 roman, 7 hikoyalar toʻplami, qator pyesalar yozgan, 24 jildli asarlar toʻplami nashr etilgan (1958 — 61). U „Lev Tolstoy“ monografiyasi (1933) muallifi. Güntekin asarlari koʻp tillarga tarjima qilingan. „Choliqushi“ (1959, 1965, 1968, 1988, 1999, Mirzakalon Ismoiliy tarjimasi) va boshqa romanlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

## Asarlari

### Hikoyalari
* *Recm, Gençlik ve Güzellik* (1919)
* *Roçild Bey* (1919)
* *Eski Ahbab*
* *Tanrı Misafiri* (1927)
* *Sönmüş Yıldızlar* (1928)
* *Leylâ ile Mecnun* (1928)
* *Olağan İşler* (1930)

### Romanlari
* *[[Çalıkuşu]]* (1922)
* *Gizli El* (1924)
* *Damga* (1924)
* *Dudaktan Kalbe* (1923)
* *Akşam Güneşi* (1926)
* *Bir Kadın Düşmanı* (1927)
* *Yeşil Gece* (1928)
* *Acımak* (1928)
* *Yaprak Dökümü* (1930)
* *Eski Hastalık* (1938)
* *Değirmen* (1944)
* *Kızılcık Dalları* (1944)
* *Miskinler Tekkesi* (1946)
* *Harabelerin Çiçeği* (1953)
* *Kavak Yelleri* (1961)
* *Son Sığınak* (1961)
* *Kan Davası* (1962)
* *Ateş Gecesi* (1953)

### Teatr
* *Hançer* (1920)
* *Eski Rüya* (1922)
* *Ümidin Güneşi* (1924)
* *Gazeteci Düşmanı*,* Şemsiye Hırsızı*, *İhtiyar Serseri* (1925)
* *Taş Parçası* (1926)
* *Bir Köy Hocası* (1928)
* *İstiklâl* (1933)
* *Hülleci* (1933)
* *Yaprak Dökümü* (1971)
* *Eski Şarkı*(1971)
* *Balıkesir Muhasebecisi* (1971)
* *Tanrıdağı Ziyafeti* (1971)

## Manbalar

## Havolalar
* Biyografi.info — ''Reşat Nuri Güntekin Hayoti''
* Biyografi.net — ''Reşat Nuri Güntekin Hayoti va bibliografiyasi''
* Turkishculture.org — ''Resat Nuri Güntekin''
Gupsar

**Gupsar** — qad. oʻzbek harbiy atamalaridan biri. Qoʻy yoki Qoramolni yormasdan sanoch qilib shilib, junini tozalab, ichini havo bilan toʻldirib, ustiga minib, suvdan, daryodan kechib oʻtadigan meshga oʻxshagan moslama. Daryodan juda koʻp kishi yoki otlar, koʻplab chorva mollarni oʻtkazish chogʻida qoʻy yoki qoramolning bir nechtasini sanoch shaqlida shilib, terini havo bilan toʻldirib, bir-biriga bogʻlab, ustiga qamish tashlab soʻngra oʻtilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gur tillari

**Gur tillari** — niger-kongo tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Gur nomi shartli. Tovushlar birikmasi G. t. koʻpchiligi (gurma, guren, gurunsi, guruba va b.)da mavjudligi uchun shunday nomlangan. G.t. voltiy tillari deb ham ataladi. G.t. Gʻarbiy Afrika, Mali, Niger, Gana, Togo, Benin, Kot-d-Ivuar va Burkina-Faso hududlarida Tapqalgan boʻlib, qariyb 14 mln. kishi soʻzlashadi (1991). G.t.ning yuzga yaqin turi maʼlum, ular turli shevalarga ega. G.t. shevalarining ayrimlari hali oʻrganilmagan. G.t. tilshunoslar tomonidan turlicha tasnif qilingan. Hoz. G.t. 10 guruhga boʻlingan, ularning bir-biridan farqi kattaligi tufayli har biri ayrim guruh sifatida qaraladi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guralash

**Guralash** — Oʻzbekiston va Tojikiston Respublikalari chegarasidagi togʻ dovoni. Jizzax viloyatining janubda, Zomin tumani hududida, Turkiston tizma togʻining markazidagi Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻriqxonasi chegarasida joylashgan. Mutlaqbal. 3200 m. Yerusti parchalangan, yon bagʻirlari tik. Iqlimi sovuq. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 700 — 800 mm. Atrofida archazorlar bor. Qishda qalin qor bilan qoplanib yotadi. Guralashdan Guralashsoy (Sangzor daryosining irmogʻi) vodiysi orqali oʻtgan soʻqmoq yoʻldan may—oktyabr oylarida piyoda va otda oʻtish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gupchak

**Gupchak** — gʻildirak, shesternya, zalvar massa (maxovik) va shkivning oʻrta qismi. Oʻqqa yoki valga oʻrnatish uchun oʻrtasida teshigi boʻladi. G.ka. uni toʻgʻin bilan birlashtiruvchi kegay yoki disk oʻrnatiladi (qarang Shkiv). G. stupitsa deb ham ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gurbaxsh singh

**Gurbaxsh singh** (1895-1977) -hind (panjob) yozuvchisi. Muxandislik kollejida (Rurkiy) va Michigan (AQSH) universitetida oʻqigan. "Pritlari" ("Sevgi halqasi") jur.ni chiqargan (1933). "Rajkumar Latika" (1923) pyesasida dehqonlarning yerga egalik qilish uchun zamindorlarga qarshi kurashi tasvirlangan. G.S.ning ijodida hind xalqining milliy ozodlik harakati muhim oʻrin tutadi. Uning "Vatanparvar" hikoyasida teng huquqli, farovon jamiyat haqidagi orzu-umidlari aks etgan. G.S. 30 dan ortiq asar muallifi ("Sevgi yoʻli", "Sevgi hikoyalari", "Shabnam", "Hayot sharbati", "Abadiy yonuvchi mashʼal" va b.). Chet ellik ijodkorlar (V. Gyugo, U. Uitman, T. Hardi va b.)ning asarlarini panjob tiliga tarjima qilgan. 1958-yilda Oʻzbekistonda boʻlgan. Baʼzi hikoyalari oʻzbek tilida nashr etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gurvak

**Gurvak** — qovunning serhosil, yozgi, oʻrtapishar navi guruhi. Poʻsti rangiga qarab ola G., qora G., koʻk G., oq G., xillari bor. Ola G. urugʻdan chiqqandan keyin 90—105 kunda pishadi. Shaqli dumaloq, baʼzan tuxumsimon, yirik, ogʻirligi 5—9 kg. Sirti tekis, toʻrlari yirik. Tusi oqish, toʻq yashil xollari bor. Poʻsti qattiq. Eti 7—9 sm, oq, sershira, yumshoq, shirin, tarkibida 8,8—10,4% qand bor. Urugʻi yirik, nashtar shaqlida, oq. Qora G. urugʻdan chiqqandan keyin 85—95 kunda pishadi. Shaqli dumaloq yoki tuxumsimon, yirik, ogʻirligi 5—7 kg. Sirti silliq, hamma joyi toʻr bilan qoplangan, toʻrlari yirik, bir-biriga kam tutashgan. Tusi toʻq yashil, oqish nuqtalari bor. Poʻsti qattiq. Eti 5—7,5 sm, oq, yumshoq, shirin, tarkibida 7,2—9,2% qand bor. Koʻk G. urugʻdan chiqqandan keyin 95—105 kunda pishadi. Shaqli dumaloq, yirik, ogʻirligi 5—8 kg. Sirti tekis, yashil. Poʻsti qattiq. Eti 6—8 sm, yashil, sershira, tarkibida 7,4— 9,7% qand bor. O q G. urugʻdan chiqqandan keyin 85—95 kunda pishadi. Shaqli dumaloq, yirik, ogʻirligi 5—7 kg. Sirti tekis, sertoʻr. Tusi och yashil. Poʻsti qattiq. Eti 5—6 sm, oq, sershira, tarkibida 7,6—10,4% qand bor. G. asosan Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻiston Respublikasida eqiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gurd

**Gurd** (frans. gourde) — Gaiti Respublikasi pul birligi. 1880 yilda muomalaga chiqarilgan. 1 G. = 100 santimo. Valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 17,39 G. (1998).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guptalar davlati

**Guptalar davlati** - qadimgi hind imperiyasi (IV VI asrlar). Taxminan 320 -yil Chandragupta asos solgan (oʻsha yildan boshlab Hindistonda Guptalar erasi hisobi boshlangan). Poytaxti — Pataliputra. Eng gullab rivojlangan davri (Chandragupta II davri taxminan 380 — 414)da deyarli butun Shimoliy Hindiston va boshqa bir qancha hududlarni oʻz ichiga olgan. Skandagupta davri (455 — 467) da boʻysundirilgan xalqlarning qoʻzgʻolonlari va saltanatning shimoli-gʻarbiy chegaralariga eftaliylarniig hujumlari boshlangan. V asr oxiridan parchalana boshlagan. VI asr boshida eftaliylar Guptalar davlatining gʻarbiy qismini bosib olib, uni katta tovon toʻlashga majbur etishgan. Guptalar davlati Markaziy Hindistondagi Mandasor davlati bilan ittifoq tuzib eftaliylarni magʻlubiyatga uchratgan boʻlsada, bu urushlar natijasida nihoyatda zaiflashgan va natijada VI asr oxirida barham topgan.

**Guptalar davlatining qulashi** **va Xarsha davlatining vujudga kelishi**. Guptalar davlati VI asming boshlariga kelib qulagan. U V  asrdayoq tushkunlikka uchray boshlagan bo'lib, buning asosiy sababi,  mehnatkash omma ahvolining og'irligida boʻlgan. Hukmronlar haddan tashqari zeb-ziynat ichida yashaganlar, dehqonlarga og'ir  soliqlar solingan, ular o'zlari yetishtirgan hosilning ko‘p qismini  soliq uchun to'lashga majbur boʻlgan. Aholi davlat foydasiga uzluksiz ravishda turli ishlarni bajarishga majbur qilingan. Mana  shu kabi omillar hind dehqonlarining ahvolini og‘irlashtirgan.  Mehnatkashlar o'rtasida norozilik tug'ilganligi alomatlari Guptalar zamonidan qolgan adabiy yodgorliklarda ko‘p uchraydi. Guptalar  podsholigiga uzil-kesil zarba bergan narsa ko'chmanchi eftaliylar,  ya’ni oq xunnlarning bostirib kirishi boʻlgan. Ular V asr oxiri — VI asr  boshlarida Shimoliy chegarani buzib o'tib, Shimoliy Hindistonning  ko'pgina shahar va qishloqlarini vayron qilganlar. 530-yilda oq xunnlar Guptalarning vassali roja Yasodharma tomonidan mag'lub  qilingan. 

Xunnlarni mag'lubiyatga uchratganidan so'ng Yasodxarma  guptalar sulolasiga itoat qilishdan bosh tortib, o'zi maxaroja unvonini olgan. Lekin, unga Guptalar davlati hududining faqat bir  qismigina bo'ysungan. VII asming boshlarida Xarsha (606-647) davlati birmuncha  vaqtgacha yuksalib borgan. Xarsha Kanauja viloyatining rojasi bo'lib, keyinchalik u butun Shimoliy Hindistonni o'ziga bo'ysundirgan.  Xarsha davlati Gang daryosi vodiysi bo'ylab Sharqiy Panjobdan to  Bengaliya qo'ltig'igacha boʻlgan hududni o ‘z ichiga olgan. Markaziy  Hindistonning 40 tacha rojasi Xarshaga vassal boʻlgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Gurevich

**Mixail Iosifovich Gurevich** (1892.31.12, Kurskviloyati — 1976.25.11, Leningrad) — aviakonstruktor. Planyorlar va samolyotlarni yaratish bilan shugʻullangan. Juda baland va tez uchadigan qiruvchi samolyotlar (MIG) ni loyihalagan va qurgan (Ar. Mikoyan bilan birga). Bu samolyotlar 1941—1945-yillardagi urushda juda ish bergan. Gurevich keyinchalik juda tez uchadigan qiruvchi reaktiv samolyotlarni loyihalash va qurishda ishtirok etgan.

## Manbalar
Gurzi

**Gurzi**, gurz — kadimdan ishlatib kelingan jang quroli. Turkiy xalqlar orasida choʻmoq, choʻqmor, toʻpuz, bulav deb ham yuritilgan. Yarim metr chamasi pishiq yogʻoch dasta uchiga ogʻir metalldan tikanli qilib ishlangan shar oʻrnatilgan. Gurzining olti qirrali-shashpar, sigir boshi shaklli — govsar turlari mavjud boʻlgan. Gurzi bilan asosan ogʻir suvoriylar qurollantirilgan. 17-asrdan Ukrainada hukmronlik (getmanlik) belgisi sifatida qoʻllangan.

## Manbalar
Gurzuvon

**Gurzuvon**, Gurzivon, Jurzuvon — Afgʻonistonning shim.da joylashgan oʻrta asrlardagi tarixiy shahar va viloyat. 10-asrda Gurzuvon — mahalliy xukmdorlarning yozgi qarorgohi. Gurzuvon shahri togʻlar orasida joylashganligi tufayli iqlimi juda sogʻlom va musaffo boʻlgan. 12-asrda mustahkam qalʼaga ega Gurzuvon va uning atrofidagi togʻ dovonlari Makkani eslatgan. 10-asrda Gurzuvonda koʻplab miqdorda yaxshi "nabiz", yaʼni vino ichimligi tayyorlangan. Muhammad Xorazmshohning (13-asr boshi) Gurzuvonda oʻz zarbxonasi boʻlgan. Gurzuvonda Gʻuriylarnmng "malik" unvoniga ega boʻlgan noiblari turishgan. Ulardan biri — Husayn Harmil gʻuriylar qoʻshinining ilgʻoriga qoʻmondonlik qilgan. 15—18-asr birinchi yarmida Gurzuvonga koʻplab yirik qishloqlar tobe boʻlgan. Oʻrta Osiyoga Shapboniyxon qoʻshinlari bostirib kirganda (1503) Husayn Boyqaro oʻgʻli Badiuzzamon mirzoga Gurzuvonni mustahkamlash zarurligi haqida noma yuborgan. Nodir Muhammadxon davrida (1631) G.Abdulaziz sultonga tegishli mulk (iqto) boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazimnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Gurzuf

**Gurzuf** — Qrim yarim orolning janubiy sohilidagi shaharcha, Yaltadan 10 km shim.-sharqda. Aholisi 11,6 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dengiz boʻyi iqlim kurorti. A. P. Chexov, A. S. Pushkin muzeylari, 6-asr qalʼasi gʻoldigʻlari bor. Gurzuf yaqinida Artek bolalar sogʻligʻini tiklash iqlimiy shifoxonasi joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil