Torrijos-Karter shartnomalari

**Torrijos-Karter shartnomalari** () – 1977-yil 7-sentabrda Vashingtonda Qoʻshma Shtatlar va Panama tomonidan imzolangan ikkita shartnoma boʻlib, ular 1903-yildagi Xey-Bunau-Varilla shartnomasini bekor qilgan. Shartnomalar Panamaning 1999-yildan keyin Panama kanali ustidan nazoratni qoʻlga kiritishini kafolatladi va AQSh 1903-yildan beri amalda boʻlgan kanal ustidan nazoratni tugatdi. Shartnomalar imzolagan ikki davlat — AQSh prezidenti Jimmi Karter va Panama Milliy gvardiyasi qoʻmondoni general Omar Torrixos sharafiga nomlangan.

Ushbu shartnomaning birinchi qismi rasmiy ravishda **Panama kanalining doimiy betarafligi va undan foydalanish toʻgʻrisidagi shartnoma** () deb nomlanadi. Odatda „Betaraflik shartnomasi“ sifatida tanilgan. Ushbu shartnomaga koʻra, Qoʻshma Shtatlar kanalni barcha davlatlar kemalariga betaraf xizmat koʻrsatishga xalaqit beradigan har qanday tahdiddan himoya qilish huquqini saqlab qoldi. Ikkinchi shartnoma **Panama kanali shartnomasi** (*Tratado del Canal de Panama*) deb nomlanadi va 1999-yil 31-dekabr soat 12:00 dan boshlab Panama kanallar faoliyati ustidan toʻliq nazoratni oʻz zimmasiga olishi va birinchi navbatda uning mudofaasi uchun javobgar boʻlishi shart.

## Tarixi
Panamaning dastlabki Hay-Bunau-Varilla shartnomasini qayta koʻrib chiqishga urinishlari deyarli 1903-yil noyabrda, Panama Kolumbiyadan mustaqillikka erishganidan bir necha hafta oʻtgach boshlandi. Biroq, Suvaysh inqirozidan keyin shartnomani qayta koʻrib chiqish yoki bekor qilish boʻyicha faollik sezilarli darajada oshdi va 1964-yildagi voqealar AQSh va Panama oʻrtasidagi munosabatlarning butunlay buzilishiga olib keldi. Oʻsha yilning 9-yanvarida panamalik talabalar 1963-yilda ikki davlat oʻrtasidagi ziddiyatni bartaraf etish boʻyicha kelishuvga koʻra, Amerika bayrogʻi yonida Panama bayrogʻini koʻtarish uchun kanal zonasiga kirishdi. Tadbirni tomosha qilayotgan panamaliklar Panama bayrogʻini koʻtarayotgan oʻquvchilar amerikalik maktab rasmiylari, oʻquvchilar va ularning ota-onalari tomonidan masxara va tazyiqlarga uchraganidan soʻng tartibsizliklar boshlandi. Janjal paytida qandaydir tarzda Panama bayrogʻi yirtilgan. Keng qamrovli tartibsizliklar boʻlib oʻtgan, uning davomida 20 dan ortiq panamalik halok boʻldi va 500 ga yaqin kishi yaralandi. Qurbonlarning aksariyati Canal Zone mulkini, shu jumladan Canal Zone xodimlarining shaxsiy turar joylarini himoya qilish uchun chaqirilgan AQSh qoʻshinlarining oʻt ochishi tufayli sodir boʻlgan. 9-yanvar Panamada shahidlar kuni sifatida tanilgan milliy bayramdir.

Ertasi kuni, 10-yanvar kuni Panama Qoʻshma Shtatlar bilan diplomatik munosabatlarni uzdi va 19-yanvar kuni Panama prezidenti Roberto Chiari AQSh yangi kelishuv boʻyicha muzokaralarni boshlashga rozi boʻlmaguncha Panama Qoʻshma Shtatlar bilan diplomatik aloqalarni tiklamasligini eʼlon qildi. Bu yoʻnalishdagi dastlabki qadamlar koʻp oʻtmay, 1964-yil 3-aprelda ikki davlat diplomatik munosabatlarni zudlik bilan qayta tiklashga rozi boʻlgach, Amerika Qoʻshma Shtatlari “Ikki davlat oʻrtasidagi ziddiyat sabablarini bartaraf etish” tartib-qoidalarini qabul qilishga kelishib oldi. Bir necha hafta oʻtgach, Prezident Lindon Jonsonning maxsus vakili Robert B. Anderson kelajakdagi muzokaralar uchun yoʻl ochish uchun Panamaga uchib ketdi. Keyingi yillardagi muzokaralar natijasida 1967-yilda shartnoma tuzildi, biroq u Panamada ratifikatsiya qilinmadi. Ushbu shartnomalar muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Panamada 1968-yilgi harbiy toʻntarishdan keyin hukumat oʻzgardi. Yangi hukumat 1967-yilgi shartnomani qatʼiyan rad etishga qaror qilgan Omar Torrixos qoʻl ostida birlashtirildi. Nikson maʼmuriyati bilan muzokaralarning yoʻqligiga javoban, Torrixos hukumati 1973-yil mart oyida Panama shahrida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi sessiyasini oʻtkazishga muvaffaq boʻldi va u yerda oʻz qarorini  qoʻllab-quvvatladi. Diplomatik mojaro Genri Kissinjerning ham eʼtiborini tortdi va 1974-yildagi Tek-Kissinjer kelishuvi uchun turtki boʻlishiga yordam berdi. Bu esa muzokaralar uchun muhim asos yaratadi. Aynan shu ish 1972-yil oxiridan boshlab Panamani tashqi siyosatning yangi uslubi va Lotin Amerikasi bilan munosabatlarni yaxshilash davri sifatida hal qilishni dadil umid qilgan koʻrinadigan muammoga aylantirdi.

Karter maʼmuriyati oʻtish davridan boshlab kanalga katta ustuvorlik berdi. 1977-yil 15-fevralda muzokaralar davom ettirildi va oʻsha yilning 10-avgustigacha yakunlandi. Amerika tomonida muzokarachilar Ellsvort Bunker va Sol Linowitz edi; muzokaralarning Panama tomoniga Rómulo Escobar Bethancourt boshchilik qildi. Senator Dennis DeKonsini Panama kanali shartnomasi Senatga kanal ustidan nazoratni Panamaga berish toʻgʻrisida konsensusga kelishga imkon beruvchi tanqidiy tuzatishga guvohlik qildi. Shartnomalar boʻyicha yakuniy kelishuvga erishilishidan bir necha kun oldin Prezident Jimmi Karter Kongressning barcha aʼzolariga muzokaralar holati toʻgʻrisida xabar berib, shartnomani sinchkovlik bilan oʻrganish imkoniga ega boʻlgunga qadar shartnoma boʻyicha qaror qabul qilmaslikni soʻrab telegramma yuborgan edi. Senator Strom Thurmond Karterning murojaatiga oʻsha kuni soʻzlagan nutqida shunday dedi: „Kanal bizniki, biz sotib oldik va pul toʻladik va uni saqlab qolishimiz kerak“.

## Ratifikatsiya

Keyin ikkala shartnoma ham Panamada 1977-yil 23-oktabrda oʻtkazilgan referendumda uchdan ikki qismi ovoz bilan ratifikatsiya qilindi. Shartnomalarni ommabop muhokama qilish uchun va AQShdagi shartnoma muxoliflarining Panama ularni demokratik tarzda ratifikatsiya qilishga qodir emasligi haqidagi daʼvolariga javoban ovoz berishdan bir necha hafta oldin matbuot va siyosiy partiyalarga qoʻyilgan cheklovlar bekor qilindi. Ovoz berish kuni Panamadagi saylov huquqiga ega boʻlganlarning 96 foizi saylov uchastkalariga bordi, bu Panamada shu vaqtgacha eng yuqori saylovchilar ishtiroki edi. Betaraflik toʻgʻrisidagi shartnoma saylovchilar, xususan, siyosiy chaplar orasida katta tashvish tugʻdirdi

Amerika Qoʻshma Shtatlari Senati 1978-yil 16-martda birinchi shartnomani va 18-aprelda ikkinchi shartnomani bir xil 68 dan 32 gacha ovoz bilan ratifikatsiya qilishga rozilik berdi. Har ikkala ovoz berishda 52 nafar demokrat va 16 nafar respublikachi ratifikatsiyaga  rozilik berishni yoqlab, 10 nafar demokrat va 22 nafar respublikachi qarshi ovoz berdi.

## Tanqid
Shartnomalar Qoʻshma Shtatlarda, xususan, Ronald Reygan, Strom Turmond va Jessi Xelms boshchiligidagi konservatorlar oʻrtasida shiddatli bahs-munozaralarga sabab boʻldi. Konservatorlar ularni Amerikaning strategik aktivini dushman hukumat sifatida tavsiflagan narsaga topshirish deb hisoblashdi. Hujumga koʻplab guruhlar, xususan, Amerika Konservativlar Ittifoqi, Konservativ Kokus, Erkin Kongress qoʻmitasi, Respublikachi fuqarolar, Amerika Xavfsizlik Kengashi jamgʻarmasi, Yosh respublikachilar, Milliy konservativ siyosiy harakatlar qoʻmitasi, Milliy Mudofaa Kengashi, Yosh amerikaliklar Ozodligi Kengashi, Amerikalararo Xavfsizlik Kengashi va Kampus Respublika Harakat Tashkiloti ham qoʻshilishdi.

Kanal aktivlarining yakuniy topshirilishidan oldingi (va undan keyingi) yillarda Karter-Torrixos shartnomalarini bekor deb eʼlon qilishga urinishlar boʻlgan, masalan, Xelen Chenoweth-Xage tomonidan taqdim etilgan 77-sonli palataning qoʻshma qarori (HJR 77) HJR 77-ni qoʻllab-quvvatlash Texas Respublikachilar partiyasining 2000-yildagi platformasining bir qismi boʻlgan, ammo endi 2004-yil platformasida bu mavjud emas.

Jurnalistlar Torrixosga Amerika banki kreditlari boʻyicha qarzni toʻlashiga ruxsat berish uchun kanal Panamaga topshirilganini maʼlum qilganda, keyingi tanqidlar paydo boʻldi. 1968-yilda, Torrixos mamlakat ustidan siyosiy nazoratni qoʻlga olishdan oldin, Panamaning tashqi qarzi 200 million dollardan kam edi. 1977-yilga kelib uning faqat Amerika banklari oldidagi qarzi 1,8 million  dollarni tashkil qildi. Qoʻshma Shtatlarning kanalni topshirishi Amerika banklariga qarzdordan toʻlovlarni olish imkonini beradi.

Shartnoma kanalni oʻtkazish jadvalini belgilab berdi, bu kanal hududidagi barcha yerlar va binolarning Panamaga toʻliq oʻtkazilishiga olib keldi. Ushbu shartnomaning eng toʻgʻridan-toʻgʻri natijasi shundaki, Kanal zonasi 1979-yil 1-oktabrda mavjud boʻlishni toʻxtatdi. Shartnomaning yakuniy bosqichi 1999-yil 31-dekabrda yakunlandi. Shu sanada Qoʻshma Shtatlar  Panama kanali zonasi boʻlgan barcha hududlar ustidan nazoratdan voz kechdi.

Shartnomalar natijasida 2000-yilga kelib deyarli 370, 000 akr, jumladan, harbiy obyektlar, omborlar, maktablar va shaxsiy turar-joylar kabi 7000 ga yaqin binolar Panamaga oʻtkazildi. 1993-yilda Panama hukumati qaytarilgan mulklarni boshqarish va saqlash uchun vaqtinchalik agentlikni (*Autoridad de la Región Interoceánica* yoki „Okeanlararo mintaqa maʼmuriyati“, odatda ARI deb ataladi) yaratdi. 

Shartnoma kuchga kirgan kuni sobiq kanal zonasidagi yerlarning katta qismi Panamaga oʻtdi. Biroq, shartnoma keyingi 20 yil davomida kanal zonasining koʻplab hududlari va inshootlarini oʻtkazish uchun vaqtni choʻzib yurdi. Shartnoma hududlar va ob’ektlarni nomlari boʻyicha „Harbiy muvofiqlashtirish hududlari“, „Mudofaa ob’ektlari“ va „Alohida ikki tomonlama kelishuvga boʻysunadigan hududlar“ deb tasnifladi. Ular AQSh tomonidan Panamaga maʼlum vaqt oraligʻida yoki oddiygina 243 oylik shartnoma muddati oxirigacha topshirilishi kerak edi.

1979-yil 1-oktabrda shartnomada shunday koʻrsatilgan koʻplab yer uchastkalari orasida 34 tasi haqiqiy anklavlar (toʻliq yer bilan oʻralgan, faqat Panama yurisdiksiyasi ostida) sifatida paydo boʻldi. Keyingi yillarda boshqa hududlar Panamaga berilgach, yana sakkizta haqiqiy anklav paydo boʻldi. Ushbu 42 haqiqiy anklavdan 14 tasi harbiy logistika, 7 tasi harbiy aloqa ob’ektlari, beshta Federal aviatsiya maʼmuriyati ob’ektlari, beshta harbiy turar-joy anklavlari, uchta harbiy baza hududi, ikkita harbiy tadqiqot ob’ekti, toʻrtta oʻrta maktab uchastkasi, bitta boshlangʻich maktab va bitta shifoxona. Kamida 13 ta boshqa uchastkalarning har biri nafaqat Panamaning mutlaq yurisdiksiyasi ostidagi yer bilan, balki shartnoma boʻyicha ham AQSh, ham Panama davlat huquqining elementlariga boʻysunadigan „Fuqarolik muvofiqlashtirish hududi“ (uy-joy) bilan oʻralgan edi.

Bundan tashqari, shartnomada komissiya tomonidan AQSh va Panama qoʻshma operatsiyalari uchun koʻplab hududlar va alohida ob’ektlar „Kanalni ishlatish hududlari“ sifatida belgilangan. Shartnoma kuchga kirgan sanada ularning koʻplari, jumladan Madden toʻgʻoni Panama hududi bilan yangi qurshab olingan. 1999-yil 31-dekabrda mahalliy vaqt bilan tushdan keyin barcha turdagi kanallar zonasining barcha sobiq posilkalari Panamaning eksklyuziv yurisdiksiyasiga kirgan edi.

Graham Greene Gabriel Garsia Markes bilan shartnoma imzolash marosimida ishtirok etdi. Grin oʻzining tajribasi haqida *"Umumiy bilish: ishtirok etish hikoyasi"* kitobida yozgan.

## Manbalar



## Qoʻshimcha oʻqish uchun

* J. Maykl Xogan; *Amerika siyosatidagi Panama kanali: ichki advokatlik va siyosatning evolyutsiyasi* Janubiy Illinoys universiteti nashriyoti, 1986-yil
* Tomas Xollixan, „Panama kanali shartnomalari boʻyicha jamoatchilik tortishuvi: Amerika tashqi siyosati ritorikasining tahlili“, *Western Journal of Speech Communication*, 1986-yil kuzi, p.&nbsp;371+
* Jorj D. Moffet III, *Gʻalaba chegaralari: Panama kanali shartnomalarini ratifikatsiya qilish* Kornel universiteti nashriyoti, 1985-yil.
* M. Noriega va P. Eisner. *Amerikalik mahbus — Manuel Noriega xotiralari*, Random House, 1997-yil.
* Devid Skidmor, „Tashqi siyosatdagi manfaat guruhlari va prezident hokimiyati: Jimmi Karter va Panama kanali shartnomalarini ratifikatsiya qilish uchun kurash“, Gerbert D. Rosenbaum va Aleksey Ugrinskiy, muharrirlar. *Jimmi Karter: Tashqi siyosat va prezidentlikdan keyingi yillar* Greenwood Press. 1994. 297-328-betlar onlayn 
* Kreyg Allen Smit, „Etakchilik, orientatsiya va ritorik qarash: Jimmi Karter, „Yangi huquq“ va Panama kanali“, *Prezidentlik tadqiqotlari choraklik*, 1986-yil bahori, p.&nbsp;323+
* Gaddis Smit, *axloqiy sabab va kuch: Karter yillarida Amerika diplomatiyasi* (1986) 111-15-betlar.
* Robert A. Strong, „Jimmi Karter va Panama kanali shartnomalari“. *Prezidentlik tadqiqotlari choraklik* (1991) 21.2: 269-286 onlayn
* Meri C. Swilling, „Kanal biznesi: Karter maʼmuriyatining Panama kanali zonasi tashabbusi iqtisodiyoti va siyosati, 1978-yil.“ *Iqtisodiyot va biznes tarixidagi* insholar (2012) 22:275-89. onlayn

### Gazetalar

* *[[The New York Times]]*, 4-aprel, 1964-yil. *AQSh va Panama aloqalarni tiklash boʻyicha kelishuvni imzoladi*, Tad Szulc.
* *New York Times*, 1964-yil 20-aprel. *Andersen Panamaga Prezidentning maxsus vakili sifatida boradi*.
* *The New York Times*, 8-fevral, 1974-yil. *AQSh kanal suverenitetini Panamaga berishga rozi*, Devid Binder.
* *Nyu-York Times*, 1977-yil 9-avgust, *Kanal boʻyicha muzokarachilar ertaga kelishuvga erishishni* aytishdi, Grem Xovey.
* *Nyu-York Times*, 1977-yil 11-avgust, *AQSh va Panama 2000-yilgacha kanalni oʻtkazish boʻyicha kelishuvga* erishdilar, Grem Xovey.
* *New York Times*, 1978-yil 20-aprel, *AQSh kanalni himoya qilishga tayyor edi*.

## Havolalar

* Betaraflik shartnomasi (ingliz tilida) 
* Betaraflik shartnomasi (Espanol)
* Panama kanali shartnomasi (ingliz tilida) 
* Palata qarori 77
* ARI bosh sahifasi
* Florida universiteti raqamli toʻplamlari: Panama va kanal