Aqliy xronometriya

**Aqliy xronometriya** — aqliy operatsiyalarning mazmuni, davomiyligi va vaqtincha ketma-ketligini aniqlash uchun kognitiv vazifalarga ishlov berish tezligi yoki **reaktsiya vaqtini** ilmiy oʻrganish. Reaktsiya vaqti (RT; baʼzan "**javob vaqti**" deb ataladi) ragʻbatlantirishning boshlanishi va odamning elementar kognitiv vazifalarga (ETC) munosabati oʻrtasidagi oʻtgan vaqt bilan oʻlchanadi, ular odatda laboratoriya sharoitida boshqariladi. Aqliy xronometriya insonning eksperimental, kognitiv va differentsial psixologiyasining asosiy metodologik paradigmalaridan biridir, lekin ayni paytda psixofiziologiya, kognitiv nevrologiya va xulq-atvor nevrologiyasida inson idrok etish, eʼtibor va qaror qabul qilishda yotgan biologik mexanizmlarni tushuntirishga yordam berish uchun odatda tahlil qilinadi.

Asab tizimidagi maʼlumotlarni qayta ishlash vaqtini oʻrganish uchun aqliy xronometriya sensorli stimullarning paydo boʻlishi va keyingi xulq-atvor reaktsiyalari oʻrtasidagi oʻtgan vaqtni oʻlchashda foydalanadi. Vositalar va tafovutlar kabi javob vaqtlarining taqsimlanish xususiyatlari qayta ishlash tezligi va samaradorligining foydali koʻrsatkichlari hisoblanadi, bu shaxsning vazifaga tegishli aqliy operatsiyalarni qanchalik tez bajarishi mumkinligini koʻrsatadi. Xulq-atvor javoblari odatda tugmachalarni bosishdir, lekin koʻz harakati, ovozli javoblar va boshqa kuzatiladigan xatti-harakatlar  ishlatiladi. Reaktsiya vaqti oq moddada signal uzatish tezligi va neokortikal kulrang moddani qayta ishlash samaradorligi bilan cheklangan deb hisoblanadi.

Psixologik tadqiqotlarda aqliy xronometriyadan foydalanish keng qamrovli boʻlib, u insonning eshitish va koʻrish tizimlarida maʼlumotlarni qayta ishlashning nomotetik modellarini shuningdek, RTdagi individual farqlarni insonning kognitiv qobiliyatidagi roli, qarish va boshqalar kabi differentsial psixologiya mavzularini oʻz ichiga oladi. Aqliy xronometriyaga eksperimental yondashuv vokal va qoʻlda kechikishlarni empirik oʻrganish, vizual va eshitish diqqat, vaqtinchalik mulohazalar va integratsiya, til va oʻqish, harakat vaqti va vosita reaktsiyasi, idrok etish va qaror qabul qilish vaqti, xotira va sub’ektiv vaqtni idrok etish kabi mavzularni oʻz ichiga oladi. RT dan olingan maʼlumotlarni qayta ishlash boʻyicha xulosalar koʻpincha topshiriq eksperimental dizayn, oʻlchash texnologiyasidagi cheklovlar va matematik modellashtirishni hisobga olgan holda amalga oshirilgan.

## Tarix va dastlabki kuzatishlar

Insonning tashqi qoʻzgʻatuvchiga biologik interfeys (masalan, asab) vositasida boʻlgan reaktsiyasi haqidagi tushuncha fanning falsafiy intizomi kabi qadimgi. Rene Dekart kabi maʼrifatparvar mutafakkirlar masalan, ogʻriqqa refleksli javob qandaydir tolalar tomonidan — biz bugungi kunda asab tizimining bir qismi sifatida tan oladigan — miyaga qadar olib borilishini taklif qilishdi va u yerda sub’ektiv tajriba sifatida qayta ishlanadi. Biroq, bu biologik qoʻzgʻatuvchi-javob refleksi Dekart va boshqalar tomonidan bir zumda sodir boʻladi deb oʻylashgan va shuning uchun ob’ektiv oʻlchovga tobe emas. Ilmiy oʻzgaruvchanlik sifatida insonning reaktsiya vaqtining birinchi hujjatlari bir necha asrlar oʻtib, astronomiya sohasida paydo boʻlgan amaliy tashvishlardan kelib chiqadi. 1820-yilda nemis astronomi Fridrix Bessel yulduz tranzitlarini qayd etishda aniqlik muammosiga murojaat qildi, bu odatda yulduz teleskopning soch chizigʻidan oʻtgan vaqtini hisoblash uchun metronomdan foydalangan holda amalga oshirildi. Bessel bir nechta astronomlarning yozuvlari oʻrtasida ushbu usul boʻyicha vaqt oraligʻidagi tafovutlarni payqadi va vaqtni belgilashdagi ushbu individual farqlarni hisobga olgan holda aniqlikni yaxshilashga harakat qildi. Bu turli astronomlarni odamlar oʻrtasidagi bu farqlarni minimallashtirish yoʻllarini izlashga olib keldi, bu esa astronomik vaqtni belgilashning „shaxsiy tenglamasi“ deb nomlana boshlangan. Ushbu hodisa ingliz statistik Karl Pearson tomonidan batafsil oʻrganilib, uni oʻlchash uchun birinchi apparatlardan birini yaratgan.
Ser Frensis Galton odatda, shaxslar oʻrtasidagi aqliy farqlarni aniqlash va tushuntirishga intiladigan differensial psixologiya asoschisi sifatida eʼtirof etilgan. U birinchi boʻlib odamlarning aqliy va xulq-atvor xususiyatlaridagi individual farqlarning oʻrtacha va diapazonlarini aniqlash maqsadida qattiq RT testlaridan foydalangan. Galton intellektdagi farqlar hissiy diskriminatsiya va stimullarga javob berish tezligining oʻzgarishida aks etadi, deb faraz qildi va u turli xil koʻrsatkichlarni, shu jumladan vizual va eshitish stimulyatorlariga RTni sinab koʻrish uchun turli xil mashinalarni qurdi. Uning sinovlari London jamoatchiligidan 10 000 dan ortiq erkaklar, ayollar va bolalarni tanlab oldi.

Welford (1980) taʼkidlashicha, insonning reaktsiya vaqtlarini tarixiy oʻrganish keng miqyosda tadqiqot muammolarining beshta alohida sinfi bilan bogʻliq boʻlib, ularning baʼzilari bugungi kunda ham qoʻllaniladigan paradigmalarga aylangan. Ushbu sohalar keng maʼnoda hissiy omillar, javob xususiyatlari, tayyorgarlik, tanlov va ongli hamrohlik sifatida tavsiflanadi.

Dastlabki tadqiqotchilar taʼkidlashlaricha, stimulning hissiy sifatlarining oʻzgarishi javob vaqtlariga taʼsir qiladi, bunda stimullarning idrok etish qobiliyatining oshishi reaktsiya vaqtini qisqartiradi. Ushbu oʻzgarish bir nechta manipulyatsiyalar orqali amalga oshirilishi mumkin, ulardan bir nechtasi quyida muhokama qilinadi. Umuman olganda, hissiy omillarni manipulyatsiya qilish natijasida hosil boʻlgan reaktsiya vaqtlarining oʻzgarishi markaziy jarayonlardan koʻra koʻproq periferik mexanizmlardagi farqlarning natijasidir.

## Manbalar