DAVINCI

***DAVINCI*** (toʻliq nomi: Deep Atmosphere Venera Expigation of Noble gases, Chemistry, and Imaging) Venera sayyorasiga orbital va atmosfera zond uchun rejalashtirilgan missiyadir. Venerani ham oʻrganadigan *VERITAS* missiyasi bilan birgalikda u NASA tomonidan 2021-yil 2-iyun kuni kashfiyot dasturining bir qismi sifatida tanlandi.

*DAVINCI* Veneraga ham orbital, ham tushuvchi zondni yuboradi. Orbiter Venerani yuqoridan bir nechta toʻlqin uzunliklarida tasvirlaydi, tushish zondi esa Venera atmosferasining kimyoviy tarkibini oʻrganadi va tushish paytida fotosuratlar oladi. *DAVINCI zondi* Venera atmosferasi boʻylab sayohat qiladi, atmosferadan namuna oladi va oʻlchovlarni yer yuzasiga qaytaradi. Ushbu oʻlchovlar atmosferaning kelib chiqishini, uning qanday rivojlanganligini va Yer va Mars atmosferasidan qanday va nima uchun farq qilishini tushunish uchun muhimdir. *DAVINCI* tomonidan olib borilgan oʻlchovlar Veneradagi suvning mumkin boʻlgan tarixini va oʻrganilmagan quyi atmosferada ishlaydigan kimyoviy jarayonlarni oʻrganadi. Yer yuzasiga yetib borgunga qadar *DAVINCI zondi* 1982-yilda Sovet Venera 14 qoʻnganidan keyin sayyora yuzasining birinchi suratlarini qaytargan holda, sayyoraning tizmali yerlarining („tesserae“) yuqori aniqlikdagi suratlarini oladi. Shuningdek, u sayyoraning kelib chiqishi, tektonik va ob-havo tarixini oʻrganish uchun maʼlumotlarni toʻplaydi.

## Taklifni ishlab chiqish
*DAVINCI* 2015-yilda NASA kashfiyot dasturining 13-missiyasi boʻlish uchun yuborilgan oʻnlab takliflardan biri edi. NASAning 13-sonli kashfiyot missiyasi uchun rejalashtirilgan byudjeti 450 million AQSh dollarini tashkil etdi. 2015-yil 30-sentabrda *DAVINCI* beshta finalchidan biri sifatida tanlandi. 2017-yil 4-yanvarda ikkita raqobatdosh takliflar, Psyche *DAVINCI*ni magʻlub etib, mos ravishda 13 va 14-chi Discovery missiyalari sifatida tanlandi

*DAVINCI* *DAVINCI+* sifatida qayta koʻrib chiqildi va yana 2019-yilda Discovery dasturiga taklif qilindi va 2020-yil 13-fevralda A bosqichini moliyalashtirish uchun tanlandi. Uning konseptsiyasini oʻrganish hisoboti 2020-yil noyabr oyida taqdim etilgan. 2021-yil iyun oyida NASA *DAVINCI+* ni Discovery sinfidagi navbatdagi missiyalardan biri sifatida tanladi. Missiya nomi tanlangandan keyin *DAVINCI+* dan *DAVINCI* ga oʻzgartirildi. 

*DAVINCI* bosh tadqiqotchisi NASAning Goddard kosmik parvozlar markazi xodimi James B.Garvin va bosh tergovchilar oʻrinbosari Stephanie Getty va Giada Arney, ikkalasi ham NASAning Goddard kosmik parvozlar markazidan edi.

Xuddi shu vaqt oraligʻida Veneraning sirt xususiyatlarini radar yordamida xaritalash, uning tarixini yoritish, plitalar va vulkanizm ehtimolini baholash va sayyora qanday rivojlanganligini tushunish uchun alohida missiya — *VERITAS* amalga oshiriladi.

## Maqsadlar
Masofadan zondlash kuzatuvlariga qaratilgan Veneraga beshta orbital missiyasi (Venera 15, Venera 16, *Magellan*, *Venera Ekspress* va *Akatsuki*) soʻng, *DAVINCI* 1985-yilda Sovet VeGa zondlaridan keyin Venera atmosferasiga kirgan birinchi zond boʻladi va 1978-yilda Pioneer Venus Multiprobe missiyasidan keyin NASA tomonidan birinchi atmosfera zond boʻldi. *DAVINCI* atmosfera massasining pastki uchdan ikki qismida toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchovlarni amalga oshiradi.

*DAVINCI* olimlari Venera atmosferasi qanday shakllangani va vaqt oʻtishi bilan oʻzgargani, jumladan, sayyorada bir paytlar mavjud boʻlgan deb hisoblangan suv bilan nima sodir boʻlganini oʻrganadi. Topilmalar olimlarga Venera va Yer yetuklik chogʻida nima uchun turli yoʻllarni bosib oʻtganini tushunishga yordam beradi va tosh ekzosayyoralarni oʻrganish uchun yana bir taqqoslash nuqtasini beradi.

*DAVINCI* atmosferani *in situ* oʻlchashlari Veneraning atmosfera tarkibiga oid koʻplab savollarga javob beradi, chunki hozirda Milliy tadqiqot kengashi Sayyoraviy fanlar oʻn yillik tadqiqotining Venera In Situ Explorer (VISE) uchun ishlab chiqilgan.

Tushilish zondi Venera yuzasiga tushganidan keyin ishlashga moʻljallanmagan. Ammo, u soatiga 25 milya tezlikda (sekundiga 12 metr) zarbadan omon qolishi ehtimoli bor. Bunday holda, uning asboblari ideal sharoitda 17-18 daqiqagacha ishlashni davom ettirishi mumkin.

### Maqsadlar

* Venera atmosferasining kelib chiqishini, uning qanday rivojlanganligini va uning Yer va Mars atmosferalaridan qanday va nima uchun farq qilishini tushunish.
* Veneraning oʻtmishdagi okean ehtimolini va quyi Venera atmosferasidagi kimyoviy jarayonlarni oʻrganish.
* Veneraning geologik xususiyatlarining (tesseralarining) yuqori aniqlikdagi rasmlarini olish, bu Veneraning plitalar tektonikasiga ega yoki yoʻqligini baholashga yordam beradi va yer sayyoralari qanday shakllanganligini yaxshiroq tushunishga yordam beradi.

## Ilmiy yuk

*DAVINCI* NASA dekadal ilm-faniga yuqori darajadagi ustuvor gazlar, iz gazlari va ularning izotoplarini, shuningdek, Veneradagi harorat, bosim, shamollar va tasvirlarni yoʻnaltirish uchun moʻljallangan.

### Tushayotgan zond asboblari
*Tushayotgan zondda DAVINCI* Venera Analitik Laboratoriyasi (VAL) asboblari zondning tushishi davomida, ayniqsa, yuqori bulutlarda va oʻrganilmagan yer yuzasiga yaqin muhitda yuqori aniqlikdagi sinergetik oʻlchovlarni taʼminlaydi. VAL dizayni Mars atmosferasining kimyoviy va izotopik tarkibini oʻlchagan va Marsda organik moddalarning birinchi aniq dalillarini topgan ''Curiosity'' roveridagi Marsdagi namunalarni tahlil qilish (SAM) asbobiga asoslangan. *DAVINCI* toʻrtta ilmiy asbobga ega:

#### Venera massa spektrometri (VMS)

NASAning Goddard kosmik parvozlar markazi (GSFC) tomonidan qurilishi taklif qilingan VMS Veneradagi asil va iz gazlarining birinchi keng qamrovli *in situ* tadqiqotlarini taʼminlaydi va Venera atmosferasida yangi gaz turlarini kashf qilish imkoniyatiga ega. VMS *Curiosity* toʻrt kutupli massa spektrometriga (QMS) oʻxshaydi.

#### Venera sozlanishi lazer spektrometri (VTLS)
NASA ning Jet Propulsion Laboratory (JPL) tomonidan qurilishi taklif qilingan VTLS Veneradagi maqsadli iz gazlari va tegishli izotop nisbatlarining birinchi yuqori sezgir *in situ* oʻlchovlarini taʼminlaydi, bu yuqori bulutlar va sirt yaqinidagi kimyoviy jarayonlar haqidagi asosiy fan savollariga javob beradi. VTLS *Curiosity* sozlanishi lazer spektrometriga (TLS) oʻxshaydi.

#### Venera atmosfera tuzilishini oʻrganish (VASI)
GSFC tomonidan parvozda isbotlangan sensorlar yordamida qurilishi taklif qilingan va mos ravishda Amaliy fizika laboratoriyasi va JPLdan Ralph Lorenz va Dave Atkinson boshchiligidagi VASI Venera atmosferasining tuzilishi va dinamikasini kirish va tushish paytida oʻlchashni taʼminlaydi, bu esa kontekstni taʼminlaydi, kimyoviy oʻlchovlar va zondning tushishini qayta tiklash imkonini beradi.

#### Venera tushishini tasvirlovchi (VenDI)
Malin Space Science Systems (MSSS) tomonidan quriladigan VenDI tessera yerining tushish joyidagi yuqori kontrastli tasvirlarini taqdim etadi. VenDI *Curiosity* Mast Camera (Mastcam), Mars Descent Imager (MarDI) va Mars Hand Lens Imager (MAHLI) ga oʻxshaydi.

### Orbital asboblar
Orbitada koʻp spektrli kamera sayyorani UV va 1 mikronli Near IR diapazonida tasvirlaydi, keng maydonli kamera esa global qamrovni taʼminlaydi. Suratga olish zondni joylashtirishdan oldin Veneraning ikkita parvozi davomida amalga oshiriladi, soʻngra tushish zondini toʻldirish uchun orbital masofadan zondlash bosqichi amalga oshiriladi.

## Manbalar