Yashil masjid (Bursa)

**Yashil masjid** (), **Mehmed I masjidi** nomi bilan ham tanilgan, yirikroq majmua ()ning bir qismi. Turkiyaning Bursa shahri sharqiy qismida, Usmoniylar 1453-yilda Konstantinopolni egallab olishidan oldingi sobiq poytaxti. Majmua masjid, Yashil maqbara, madrasa, umumiy oshxona va hammomdan iborat. Yashil masjid nomi uning yashil va koʻk rangdagi ichki kafel bezaklaridan kelib chiqqan. Masjid UNESCOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

## Tarixi

### Qurilishi
Yashil masjid ilk Usmoniylar meʼmorchiligining choʻqqisi hisoblanadi.

Yashil masjid Usmoniylar imperiyasini qayta birlashtirish uchun akalari bilan olib borgan kurashdan soʻng, 1413–1421-yillarda hukmronlik qilgan sulton Mehmed I tomonidan bunyod ettirilgan. Masjid qurilishi 1412-yilda boshlangan, uning kirish eshigi ustidagi yozuvga koʻra, qurilish ishlari 1419-yil dekabr yoki 1420-yil yanvar oylarida (hijriy 822-yil Zul-hijja oyi) nihoyasiga yetgan. Qurilishga sulton Mehmed I ning sarkardalaridan biri, meʼmor, sanʼat homiysi, vazir Hoji Ivaz posho rahbarlik qilgan. Mehmed I ning vafotidan soʻng uning qabr majmuasi boʻlgan Yashil maqbara uning oʻgʻli va vorisi sulton Murod II tomonidan bunyod ettirilgan boʻlib, ushbu maqbara ham majmua hududida joylashgan. Maqbara qurilishi 1421-yilning may oyida yakuniga yetkazilgan.

Sulton Mehmed I ning vafotidan keyin ham masjidga bezak berish ishlari davom etgan. Kirish eshigi tepasidagi Hünkâr Mahfilidagi xattotlik yozuvida bezak berish ishlari 1424-yilning avgustida (827-yil Ramazon oyining oxirida) naqqosh Ali bin Ilyos Ali tomonidan yakuniga yetkazilgani qayd etilgan. Ali ibn Ilyos Ali oʻziga yordamchi sifatida „Tabriz ustalari“ deb nom olgan turli hunarmandlarni jalb qilgan. Bu haqida masjid mehrobining atrofidagi koshinlardagi yozuvda „Tabriz ustalarining ishlari“ deya qayd etilgan. Gʻarbiy Erondagi yirik va taniqli sanʼat va madaniyat markazi boʻlgan Tabriz Yashil masjidga Temuriylar taʼsirining kirib kelishida muhim rol oʻynagan, chunki XIV–XV asrlar davomida bu shahar Temuriylar tomonidan bir necha bor bosib olingan. XV asr tarixchisi Oshiqposhozodaning soʻzlariga koʻra, Hoji Ivaz posho masjid qurilishiga yordam berishi uchun boshqa yurtlardan ham usta va mahoratli hunarmandlarni olib kelgan. Kirish eshigi tepasidagi *Hünkâr Mahfili* ichidagi forsiy yozuvlar esa masjid koshinlariga usta Mehmed al-Majnun tomonidan bezak berilganligini qayd etadi.

### Qayta tiklash ishlari
1855-yilda Bursada sodir boʻlgan 7,5 magnitudali zilzila tufayli majmua zarar koʻrgan va 1863-yildan boshlab fransuz arxitektori va rassomi Léon Parvillée tomonidan rejalashtirilgan loyiha asosida keng koʻlamda taʼmirdan oʻtkazilgan. Taʼmirlash ishlarining aynan qaysi sanada nihoyasiga yetkazilgani nomaʼlum. Usmoniylar madaniy merosini saqlash homiysi Ahmet Vefik posho arxitektor Parvilleedan shaharning XIV va XV asrga oid imperiyaning asosiy yodgorliklarini qayta tiklashni soʻragan. Qayta tiklash va taʼmirlash ishlari amalga oshirilgan vaqtda Bursa zamonaviy shaharga aylangan.

Parvillée 1851-yilda ilk marta Usmoniylar imperiyasi poytaxti Istanbul shahriga tashrif buyurgan, keyinchalik 1855-yilda bu yerga koʻchib kelgan. Parvillée Usmoniylar imperiyasida boʻyoqchi, pudratchi va meʼmor boʻlib xizmat qilgan. Usmoniylar imperiyasida yashagani, u yerda olib borgan faoliyati, shuningdek, meʼmorchilik yoʻnalishidagi keng koʻlamli tadqiqotlari tufayli ilk Usmoniylar meʼmorchiligi uslublarining asosiy jihatlarini yaxshi bilgan. 1906-yilda Fransiyaning Bursadagi konsuli Parvilléening 1862-yildan 1867-yilgacha Bursada qolganini taʼkidlagan, biroq usbu maʼlumot birmuncha bahsli hisoblanadi. Arxitektor Parvilléening Usmoniylar imperiyasida zarar koʻrgan binolarbu qayta tiklash rejasini tuzib, soʻngra Bursadan ketgani yoki koʻrsatmalarining amalga oshirilishini shaxsan oʻzi nazorat qilgani maʼlum emas. Biroq uning 1867-yilda Parijga qaytib, *Exposition Universelle* koʻrgazmasida namoyish etilgan turk pavilyonini loyihalashtirgani, uning qurilish ishlariga kirishgani bir qancha hujjatlar bilan tasdiqlangan.

Meʼmor Parvillée masjidning ichki va tashqi koʻrinishini, jumladan, kafel bilan bogʻliq ishlarini bajarish bilan shugʻullangan. Masjid portalidagi qora chiziqli koshinlarni qayta tiklagan. Masjidning ikki minorasi Parvillée tomonidan binoning eski asosi ustida qayta qurilgan. Ilgari devor va shiftlarning yuqori qismlariga turli ranglar bilan ishlov berilgan bezak namunalari qayta tiklanmagan.

1941-yildan 1943-yilgacha boʻlgan ikkinchi qayta tiklash loyihasi davomida plitkalarning keramik qoplamasi olib tashlangan va qayta oʻrnatilgan.

Yashil masjidni taʼmirlash ishlari 2010-yilda boshlanib, 2012-yilning 11-may sanasida nihoyasiga yetkazilgan. Taʼmirlash ishlariga 1,8&nbsp;million turk lirasi sarf qilingan.

### Bugungi kunda
Yashil masjid hozirgi kunda Bursadagi mashhur sayyohlik maskani hisoblanadi. 2014-yilda masjid UNESCOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

## Meʼmorchiligi

### Ichki qismi

Yashil masjid teskari T-reja asosida qurilgan boʻlib, janub tomonida ikki qavatli kub shaklida bino barpo qilingan. Masjidning kirish qismida vestibyul boʻlib, qisqa zinapoyaga olib boradi, zinapoya orqali esa markaziy namoz oʻqish zaliga kirish mumkin. Ushbu zinapoyaning har ikki tomonida poyabzal qoʻyish uchun toʻrtta marmar shkaf joylashgan. Ushbu arxitekturaviy xususiyatlar masjid hovlisining avval tosh bilan qoplanganligini koʻrsatadi, hozirda esa u yerga gilam toʻshalgan.

Shimoldan janubga qarab choʻzilgan markaziy zal sharq va gʻarb tomonlarida ayvonlar bilan oʻralgan. Ikkala ayvon ham ikki qavatli boʻlib, gumbazlar bilan qoplangan. Birinchi qavatdagi burchak xonalariga olib boruvchi ikkita kichikroq ayvonlar mavjud boʻlib, ular binoning shimoliy tomonidagi xonalarga oʻxshash, har birida kamin joylashgan. Shimoli-janub tomonda joylashgan zal sharqiy-gʻarb tomonga choʻzilgan uzunroq yoʻlak bilan kesishgan.

Zalda sakkiz qirrali, oq marmardan yasalgan favvora joylashgan boʻlib, uning ostida hovuz mavjud. Bu hovuz masjidning eng baland gumbazi ostida joylashgan boʻlib, yuqoridan chiroq orqali yoritiladi. Hovuzning har ikkala tomonida yana ikkita ayvon mavjud, ular sayohatchi darvishlar uchun ajratilgan xonalarga olib boradi. Suv havzasining orqa qismida (markaziy zalning kirish qismidan qaralganda) joylashgan balandroq ayvon esa bevosita namozxonaga olib boradi. Ushbu ayvonning janubiy (qibla) devorida mehrob joylashgan, derazalari sakkizta.

Yashil masjidning kirish qismidan keyinoq foye joylashgan. Bu yerdan Vizantiya meʼmorchiligi asosida yaratilgan ustunlar bilan oʻralgan keng yoʻlaklar har ikki tomonga choʻzilib, sultonning xonalariga olib boradi va soʻngida zinapoyalar bilan tugaydi. Burchakdagi ushbu xonalar ichki hovliga qaratib qurilgan. Burchakdagi xonalar orasida shimol tomonda balkonlarga olib chiquvchi yoʻlak joylashgan boʻlib, u yerdan minoraning yuqori qismiga olib boruvchi zinapoyalar boshlanadi. Shimoliy jabhaning qarama-qarshi tomonlarida joylashgan ikkita minora keyinchalik bunyod etilgan. Majmuada, shuningdek, ayvon qurish ham loyihasi ham rejaga kiritilgan, biroq bu yerda hech qachon ayvon qurilmagan.
Fayl:Bursa_Yeşil_Camii_-_Green_Mosque_(27).jpg|alt=The prayer hall of the mosque|Masjiddagi namozxona
Fayl:Green_Mosque_7426.jpg|alt=The marble fountain within an octagonal pool in the prayer hall|Namoz zalidagi sakkiz burchakli hovuz va uning ichidagi marmar favvora
Fayl:Yeşil_Cami_-_Mihrab.jpg|alt=The mihrab of the mosque. Above the mihrab is an inscription in Persian, reading amal-i ustādhān-i Tabrīz („work of the masters of Tabriz“).|Masjid mehrobi. Mehrobning tepa qismida fors tilida *"Amal-i ustodhon-i Tabriz"* (Tabriz ustalarining asari) yozuvi bor
Fayl:Bursa014.jpg|alt=One of the mahfils that flank the opening to the prayer hall|Dikkalardan biri
Fayl:Bursa_Yeşil_Camii_-_Green_Mosque_(40).jpg|alt=The opening to the second-floor sultanʼs loge, as seen from the prayer hall|Ikkinchi qavatdagi sulton lojasining namoz zalidan koʻrinishi
Fayl:Bursa_Green_Mosque_Main_hall_ceiling_fisheye_in_2018_9874.jpg|alt=Fish-eye view of the domes|Gumbaz


### Tashqi qismi
Bino tepasidagi gumbazlar dastlab koʻk va yashil koshinlar bilan, hozirgi kunda esa qoʻrgʻoshin bilan qoplangan. Gumbazlarning baraban qismida va tashqi devorlarida oʻyib ishlangan derazalar mavjud. Markaziy zalda tahorat havzasi ustidagi okulus restavratsiya vaqtida chiroq bilan yopilgan.

Ikkita minora rekonstruksiya paytida barokko uslubida oʻyilgan tosh shpallar bilan jihozlangan. Ularga faqat sultonning xonalari orqali, chordoqlarga aylanma zinapoyalarga koʻtarilish orqali oʻtish mumkin.
Fayl:Bursa_Green_Mosque_Entrance_side_in_2014_7454.jpg|alt=The front facade and west side of the mosque|Masjidning old jabhasi va gʻarbiy tomoni
Fayl:Green_Mosque_Bursa_DSCF0850.jpg|alt=The entrance to the mosque, featuring a carved muqarnas portal|Masjidga kirish qismi
Fayl:Bayzid_I_Mosque_-_panoramio.jpg|alt=Back view of the mosque and its domes|Masjid va gumbazlarning orqa qismidan koʻrinishi


## Bezaklari

### Plitka

#### Umumiy koʻrinishi

Yashil masjid turli xil plitka texnikalaridan foydalanilganligi bilan ajralib turadi (jumladan, qora chiziqli plitkalar, koʻpincha *cuerda seca* plitkalari bilan adashtiriladi, lekin texnik jihatdan ular alohida-alohida plitkalar hisoblanadi). Shuningdek, bir xil rangdagi va turli ranglardagi (yashil, koʻk, firuza, oq, sariq, och binafsha va toʻq binafsha) plitkalardan ham foydalanilgan. Qora chiziqli plitkalar masjiddagi umumiy plitkalarning asosiy qismini tashkil qilib, Usmoniylar hududiga Temuriylar tomonidan tez-tez uyushtirilgan bosqinlar natijasida shakllangan. Bu taʼsirni Temuriylar davrida ishlangan keramika buyumlarida, Temuriylar meʼmorchiligida, jumladan, Shohizinda ziyoratgoh majmuasi ichidagi maqbaralarda ham kuzatish mumkin. Shu bilan birga kirish yoʻlagi, ayvonlardagi koʻk va firuza rangli sirlangan plitkalar, shuningdek, ayvonlardagi oltin bilan bezatilgan yashil olti burchakli plitkalarda Saljuqiylar meʼmorchiligi taʼsiri sezilib turadi (buni Konyadagi Karatay madrasasida ham koʻrish mumkin).

#### Ichki qismdagi plitkalarni bezash

Vestibyul va namozxonani bogʻlaydigan yoʻlakda devorlar toʻq yashil, olti burchakli plitkalar bilan qoplangan boʻlib, har bir devorning markazida katta dumaloq bezak joylashgan. Ushbu dumaloq bezaklar oq, sariq, yashil va koʻk ranglar bilan sirlangan plitkalarda gulli islimiy naqshlarini aks ettiradi.
Fayl:Bursa013.jpg|alt=Calligraphic inscription over the door of a tabhane room|*Tabhane* xonasi eshigi ustidagi kalligrafik yozuv
Fayl:Bursa_Green_Mosque_East_iwan_tiles_fisheye_in_2018_9894.jpg|alt=Gilded decoration of the tiles in one of the side iwans|Yon ayvonlarning biridagi koshinlarning zarhal bezaklari
Fayl:Bursa_Green_Mosque_Loge_Decoration_at_arch_in_2018_7814.jpg|alt=Black-line tile decoration within the mosque|Masjid ichidagi qora chiziqli kafel bezaklari
Fayl:Yesil_Cami_7436.jpg|alt=Black-line tiles decorating the mihrab|Mehrobni bezatib turgan qora chiziqli koshinlar

Fayl:Bursa_Yeşil_Camii_-_Green_Mosque_(32).jpg|alt=View of the mosque façade's windows and decorative niches|Masjidning fasadi
Fayl:Yesil_Cami_7799.jpg|alt=An intricately carved marble tympanum above an exterior window of the mosque|Masjidning tashqi oynasi
Fayl:Bursa_Green_Mosque_West_side_in_2018_7794.jpg|alt=An intricately carved marble tympanum above an exterior window of the mosque|Masjidning tashqi oynasi
Fayl:Bursa_Yeşil_Camii_-_Green_Mosque_(9).jpg|alt=The carved niches and ocak of one of the tabhane rooms|*Tabhane* xonalaridan biri


## Manbalar

## Havolalar

* Dick Osseman tomonidan olingan masjid suratlari