open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zoir Rasulov

**Zair Fazilovich Rasulov** (1921-yil 17-may — 1995-yil 5-dekabr) — SSSR Fuqaro aviatsiyasi vazirligi Oʻzbekiston fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi qoʻshma otryadi komandiri, Oʻzbekiston SSR Fargʻona viloyati. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1971).

## Biografiya
Ikkinchi jahon urushi qatnashgan. 1945-yilda u frontdan chaqirilib, Moskvadagi Fuqarolik floti bosh boshqarmasiga yuborildi. Tuzilgan otryad tarkibida O‘rta Osiyo respublikalarida Po-2 samolyotida chigirtkalarni yo‘q qildi. Hukumat topshirigʻini aʼlo darajada bajarganligi uchun u Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangan. Keyinchalik Fargʻona vodiysida ishlagan beshta U-2 samolyotidan iborat Qoʻqon aviatsiya otryadini boshqargan.

Sotsialistik Mehnat Qahramoni, O‘zbekiston fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi Qo‘qon aviakompaniyasi komandiri Zair Rasulov shunday deydi:*- Hayotda esimni tanibmanki umrim Aeroflotda oʻtdi — men oʻttiz ikki yildan beri parvoz qilaman. Oʻzbekistonda aviatsiyaning jadal rivojlanishi urushdan keyingi davrda boshlandi. Urush tugashidan bir necha oy oldin meni frontdan chaqirib olishdi va Moskvaga, Fuqarolik havo floti bosh boshqarmasining kadrlar boʻlimiga yuborishdi. Ular aytishdi: urush tez orada tugaydi, siz milliy iqtisodiyot uchun keraksiz …*

*- Ular frontchi uchuvchilardan otryad tuzib, chigirtkalarga qarshi kurash uchun ularni [[Toshkent]]<nowiki/>ga jo‘natdilar. Bu mas’uliyatli hukumat vazifasi edi. [[Chigirtka]]<nowiki/>lar dahshatli ofatdir. Uning bulutlari tom maʼnoda quyoshni qopladi va barcha ekinlarni butunlay yoʻq qildi. Ha, ekinlar. Oldin shunday boʻlardiki, styuardessa zigʻirni quritish uchun osib qoʻyadi, chigirtkalar uchib kirardi, choyshab yoʻq edi. Agar samolyot — va biz Po-2da uchgan boʻlsak — chigirtkalar toʻdasiga tushib qolgan boʻlsa — hasharotlar dvigatelni yopib qoʻygan. Chigirtkalar nafaqat bizning Markaziy Osiyo respublikalariga, balki qo‘shni davlatlar — Afg‘oniston, Eronga ham xavf soldi. Qoraqalpog‘istonning eng og‘ir sharoitlarida, qamishzorlarda milliardlab chivinlar bor, zarracha shinam turar joy bo‘lmagan Sirdaryo bo‘yida na oromni, na osoyishtalikni bilmay, tongdan kechgacha uchib bordik. Uch yil ketma-ket! Hukumatning topshirigʻi sharaf bilan bajarildi: ular chigirtkani yoʻq qilishdi. Bu katta gʻalaba edi. Koʻpchiligimiz mukofotlanganmiz.*

Zoir Rasulov rahbarlik qilayotgan jamoa sakkizinchi besh yillikning (1966-1970) sotsialistik majburiyatlari va topshiriqlarini muddatidan oldin bajardi. 1971-yil 15-iyunda SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining eʼlon qilinmagan Farmoni bilan unga „Yoʻlovchilarni tashish boʻyicha besh yillik reja topshiriqlarini bajarishdagi ajoyib muvaffaqiyati uchun“ Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni berildi. „Havo orqali, mamlakat xalq xoʻjaligida aviatsiyadan foydalanish va yangi aviatsiya texnologiyasini rivojlantirish“ ordeni bilan Lenin ordeni va Serp va Molot oltin medali bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Adabiyot

* Golikov A., Butun sayyora boʻylab, Ogonyok № 7, 1973-yil

## Havolalar

* „Sotsialistik Mehnat Qahramoni, uchuvchi Zair Fazilovich Rasulov oilasi bilan“ surati
Barcha avliyolar cherkovi

**Barcha avliyolar cherkovi** — Andijon shahrida joylashgan rus pravoslav cherkovining Markaziy Osiyo mitropolit okrugiga qarashli Toshkent va Oʻzbekiston yeparxiyasining amaldagi pravoslav cherkovi.

Maʼbad va qoʻngʻiroq minorasining qurilishi 1956-yilda rejalashtirilgan, 1957-yilga kelib, qurilish ishlari boshlangan. 1957-yilda barcha aziz avliyolar sharafiga muqaddaslashtirilgan boʻlib, 500 ta butxona qavmlari aʼzolariga moʻljallangan. Maʼbad uchun bir nafar ruhoniy tayinlangan va muqaddas Hosil bayramidan keyingi ilk haftada homiylik bayrami oʻtkazilgan.

## Tarixi
1930-yilda Andijon viloyatida joylashgan Avliyo Sergey Radonej cherkovi buzib tashlanadi, 1932-yilda Aziz Nikolay Wonderworker cherkovi, 1931-yilda Avliyo Georgiy Victorious ibodatxonasi yopib tashlanadi. Ana shunday vaziyatda, yaʼni koʻplab cherkov va ibodatxonalar yopib tashlanganidan keyin, rus pravoslav jamoasi yangi binolarga ehtiyoj seza boshlaydi.

1957-yilda shaharda pravoslavlikni tiklashga qaror qilgan mahalliy aholi tomonidan yigʻilish tashkil etiladi. Ular Pushkin koʻchasidan uy sotib olishadi (ushbu koʻcha 1900-yildan 1950-yilgacha va 1950-yildan 1991-yilgacha Krupskaya nomi bilan, hozirgi kunda esa Musayev nomi bilan ataladi) va u yerda ibodatxona tashkil etishadi.

Koʻplab rekonstruksiyalardan soʻng maʼbadda qoʻngʻiroq minorasi, ibodatxona va abssess ham paydo boʻladi. Maʼbad binosi choʻzilgan toʻrtburchaklar shaklidagi bino hisoblanib, hozirda u yerda cherkovga tegishli koʻplab idishlar mavjud.

Ish kunlarida cherkovga tashrif buyuradigan butxona qavmlari aʼzolari soni unchalik koʻp boʻlmagan, ular oʻrtacha 10 nafar atrofida boʻlgan, bayram kunlarida 20-30 nafar, homiylik bayramlarida esa cherkovda 100 ga yaqin butxona qavmlari aʼzolarini koʻrish mumkin.

Hozirgi kunda cherkov Toshkent va Oʻzbekiston yeparxiyasi tasarrufida.

Maʼbadning oʻzi shahar markazidan uzoqda joylashgan boʻlib, Musayev koʻchasining diqqatga sazovor boʻlgan ushbu joyini koʻrishga borish uchun mashinadan foydalaniladi.

## Ruhoniylar
1990-yildan 1996-yilgacha cherkov bosh ruhoniysi — Sergiy Monjosh.

1996-yildan 2013-yilgacha — arxestroyka, qoʻmondon Stefan Bocharov.

2013-yildan buyon — Igor Losev.

## Galereya

Church all Saints in Andijan 01-02.JPG
Church all Saints in Andijan 02-03.JPG
Church all Saints in Andijan 02-04.JPG


## Adabiyotlar

* Kitob. *Ivanov Al. A.* — *Qoʻqon harbiy okrugi tarixi* . Qo‘qon, 1911 yil.
* Kitob. *Tsitovich G. A.* — *Armiya va dengiz floti ibodatxonalari* . Pyatigorsk, 1913 yil.
* Kitob. *Ruzaev B. A.* — *Oʻzbekistonda cherkovlar tarixi* . Toshkent, 2014 yil.

## Manbalar

## Havolalar

* Fargʻona dekanati
TV5

**TV5 Network, Inc.**, **TV5** nomi bilan ham tanilgan, bosh qarorgohi Mandaluyong-da joylashgan Filippin media kompaniyasi. U 1960 yilda Chino Roces tomonidan tashkil etilgan. Hozirda u PLDT-ning sho'ba korxonasi MediaQuest Holdings-ga tegishli.

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy veb-sayt
Rajo Gʻiforiy Samarqandiy

**Rajo Gʻiforiy Samarqandiy**(arabcha: راجو غفيري سمرقندي — Rajo Gʻiforiy Samarqandiy — Toʻliq ismi: Abu Muhammad Abu Ahmad Rajo
ibn Murjiy ibn Rofi’ Gʻiforiy Marvaziy Samarqandiy (vafoti 863-yil)) — Muhaddis va hofiz.

## Hayoti
Rajo Gʻiforiy Samarqandiy Bag‘dod va Samarqandda yashagan. Hadis yiqqan va asar tasnif etgan. Bag‘dodda jumodul ula oyining birinchi kuni vafot etgan.

## Manbalar
Said ibn Xafif Samarqandiy

**Said ibn Xafif Samarqandiy**(arabcha: سعيد بن خفيف سمرقندي — Said ibn Xafif Samarqandiy — Toʻliq ismi: Abulfath Said ibn Xafif Samarqandiy
(912-1000)) — astronom.

## Hayoti
Said ibn Xafif Samarqandiy zamonasining ko‘zga ko‘rin­gan astronomi boʻlib, tarjimayi holi haqida maʼlumotlar yo‘q, asarlari ham hozirgacha topilmagan. K. Brokkelmanning yozishicha, Said ibn Xafif Samarqandiy 300/912-yil tugʻulgan, 390/1000-yil vafot etgan.
D. G. Voronovskiy „Muhammad Xorazmiydan Ulug‘bekkacha bo‘lgan O‘rta Osiyo astronomlari“ nomli maqolasida yozishicha, xuddi shu nomli astronom olim XIV asrda ham o‘tgan.

## Manbalar
Yevgeniy Borodaenko

**Yevgeniy Nikolayevich Borodaenko** (; 1955-yil 21-aprel, Qoʻqon, Oʻzbekiston SSR) — sovet voleybolchisi, ukrainalik voleybol murabbiyi. Pozitsiyasi bo‘icha hujumchi bo‘lgan. Voleybol bo‘yicha SSSR sport ustasi.

## Biografiya
Yevgeniy Borodaenko 1955-yil 21-aprelda O‘zbekiston SSR, Qo‘qon shahrida tug‘ilgan.

**Sportdagi faoliyati:** 1972—1977, 1978—1979 — Avtomobilist (Dnepropetrovsk), 1977—1978, 1979—1983 — ChGS / Politexnika (Odessa) jamoalarida oʻynagan.

Odessaning 20-asrning eng yaxshi voleybolchilaridan biri.

**Murabbiylik faoliyati:** 1983-1992 — „Politexnika“ (Odessa), ikki nafar murabbiy; 1992-1995 — „Torpedo“ (Odessa), bosh murabbiy; 1995—2000 — Dorojnik-SKA (Odessa), murabbiy; 2000—2002 — „Femida“ (Odessa), bosh murabbiy; 2002—2007 — „Azot“ (Cherkasy), bosh murabbiy; 2007—2009 — „Impeksagrosport“ (Cherkasy), bosh murabbiy.

### Yutuqlari
Ukraina chempioni (1997, 1998, 1999, 2006), Ukraina chempionati kumush medali sovrindori (1996, 2000), Ukraina chempionatining bronza medali sovrindori (1993, 1994 , 2005, 2002). Ukraina kubogi sohibi (1996).

2003-yilgi Yevropa top jamoalari kubogi finalida „Azot Cherkasy“ jamoasini olib chiqdi (4-o‘rin).

U voleybol bo‘yicha Ukraina terma jamoasini (2006—2008), Ukraina yoshlar terma jamoasini (1994—1999) boshqargan.

2010/11-yilgi mavsumda u Rossiya chempionatining Oliy ligasida Nadejda (Serpuxov) jamoasi bosh murabbiyi bo‘lib ishlagan. Bu uning ayollar voleybol jamoasidagi birinchi tajribasi bo‘lib, Borodaenko boshchiligidagi „Nadejda“ chempionatda 4-o‘rinni egalladi.

2011-yilning mavsum oralig‘ida u Ukraina Superligasining „Krymsoda“ (Kranoperekopsk) jamoasiga bosh murabbiy etib tayinlangan.

Yordamchi murabbiy:

* Sergey Skripka boshchiligaidagi 2011-yilgi Universiadada  ishtirok etgan Ukraina talabalar terma jamoasi murabbiylar shatibida ishlagan.
* Bosh muabbiy Ruslan Ruban „Favorit“ (Lubniy) SC  jamoasida assistentlik qilgan.

2018-yilda u „Politexnika“ (Odessa) voleybol jamoasini boshqargan.

## Mukofotlar

* Voleybol bo‘yicha SSSR sport ustasi.

## Manbalar

## Havolalar

* „Odessa jamoasiga yordam berishga tayyormiz …“ . „Odessa-Sport“ agentligi. 07/10/2007
* Serpuxov tumani maʼmuriyatining veb-saytida „Nadejda“ klubi
* Eʼtirofga loyiq (mavjud havola) . „Cherkasy“ ayollar voleybol klubi. 09.01.2007
Sulaymon ibn Isma Samarqandiy

**Sulaymon ibn Isma Samarqandiy**(arabcha: سليمان بن اسما سمرقندي — Sulaymon ibn Isma Samarqandiy (IX asrda yashagan)) — astronom.

## Hayoti
Sulaymon ibn Isma Samarqandiy O‘rta osiyolik astronom boʻlib, IX asrda yashagan. Abu Rayhon Beruniy o‘zining „*Tahdid nihoyati-l-amokin li tashih masofoti-l-masokin*“ („Odam yashaydigan joylar orasidagi masofani aniqlash uchun joylar chegaralarni belgilash“) nomli asarida Sulaymon ibn Isma Samarqandiy Balxda dasht kvadranti (asturlobi)
yordamida astronomik kuzatishlar olib borgani haqida yozadi.

## Manbalar
Aziz Nikolay Wonderworker cherkovi (Andijon)

**Aziz Nikolay Wonderworker cherkovi** — Andijon shahrida joylashgan rus pravoslav cherkovining Markaziy Osiyo mitropolit okrugi Toshkent va Oʻzbekiston yeparxiyasining faol boʻlmagan pravoslav cherkovi.

Cherkov 1897-yilda tashkil etilgan boʻlib, maʼbad va qoʻngʻiroq minorasi arxitektor I. R. Sakovich eskizlari asosida 1898-yil 19-dekabrda qurib bitkazilgan, 1900-yil 19-dekabrda muqaddaslashtirilgan, biroq 1932-yilda yopil tashlangan.

Cherkov Aziz Nikolay Wonderworker sharafiga 500 nafar butxona qavmlari aʼzolari uchun moʻljallangan boʻlib, maʼbadga bir nafar ruhoniy tayinlangan. Patronal bayrami 19-dekabrda nishonlangan.

## Tarixi
Cherkov 1900-yilda Andijon shahrida davlat g‘aznasi mablag‘lari hisobidan pishgan g‘ishtdan qurilgan. Bino Andijon shahri Pushkin koʻchasida joylashgan boʻlib (hozirgi Musayev koʻchasi), uning yonida Nikolskiy bogʻi boʻlgan. Cherkov qarshisida esa Barcha Avliyolar cherkovi joylashgan.

Cherkov yonidagi bogʻ hozirgi kunda turar-joy binosiga aylantirilgan boʻlib, cherkovning oʻzi 500 nafar butxona qavmlari aʼzolarini qabul qilgan, ammo 1931-yilning noyabr oyida cherkov faoliyati tugatilgan va 1932-yil mart oyida butunlay yopib tashlangan. Shuningdek, shahar markazidagi qoʻngʻiroq minorasi va ibodatxona ham cherkovga tegishli boʻlib, ushbu binolar hozirgi kunga qadar saqlanib kelmoqda.

Oʻsha paytda cherkov Turkiston yeparxiyasi boshqarmasi tomonidan boshqarilgan. Keyinchalik, Qoʻqon harbiy okrugi tarkibiga kiritilgan. Bino dastlab Qoʻqon harbiy qoʻmondonligi huzuridagi cherkov, keyinchalik mahalliy harbiylar, soʻngra Aziz Nikolay Wonderworker cherkovi deb nomlangan.

Maʼbadda ulkan ikonostaz mavjud boʻlib, u yerda koʻplab piktogrammalar va cherkov idishlari mavjud boʻlgan. Cherkov yopilgandan soʻng, uning ikonalari va mulki boshqa cherkovlarga tarqatib yuborilgan.

Maʼbadning tuzilishi choʻzilgan toʻrtburchak shaklida. Chekovning markaziy zaliga markaziy koridordan oʻtib kirib boriladi, avvallari u yerda ikonostaz va ikkita yon xonalar joylashgan boʻlib, ushbu xonalar ruhoniyning xonalari boʻlishi mumkin degan taxminlar ham mavjud.

Cherkov hozirgi kunda oʻz faoliyatini olib bormayotganligiga qaramay, boshqa maʼbadlar rahbarlari ushbu cherkovni qayta tiklash huquqiga ega.

Aziz Nikolay Wonderworker cherkovi maʼbadi boshqa bir cherkov maʼbadidan unchalik uzoq boʻlmagan masofada joylashganligi uchun unga piyoda yetib borish ham mumkin.

Moʻljal: Barcha avliyolar cherkovi.

## Ruhoniylar
Cherkov maʼbadi va uning ruhoniylari haqida bizgacha aniq maʼlumotlar yetib kelmagan.

## Galereya

Church of St. Nicholay Chudotvortsa 02-02.JPG
Church of St. Nicholay Chudotvortsa 02-01.JPG

## Adabiyotlar

* Fotosurat va tavsif bilan buklet. *Ivanov An. A.* — „Rossiya Turkistonining shahar va qishloqlariga sayohatlar. Qishloq va shaharlar oʻrganilib, suratga olindi, jami 100 ga yaqin surat va 154 ta matn“, Peterburg, 1910 y.
* Kitob. *Ivanov Al. A.* — „Qo‘qon harbiy okrugi tarixi“, Qo‘qon, 1911 y.
* Kitob. *Ruzaev B. A.* — „Oʻzbekiston cherkovlari tarixi“ *, Toshkent, 2014 yil.*

## Manbalar
Umar Samarqandiy

**Umar Samarqandiy**(arabcha: عمر سمرقندي — Umar Samarqandiy — Toʻliq ismi: Abu Hafs Umar Hasan Nishopuriy Hanafiy (1436-yilda hayot bo‘lgan)) — adib.

## Hayoti
Umar Samarqandiy „Samarqandiy“ nomi bilan mashhur adib bo‘lgan. Asari: „*Ravnaqu-l-majolis fi-l-adab*“ („Adabiy majlislar ko‘rki“). Asarning bir qo‘lyozma nusxasi Saudiya Arabistoning Riyoz shahridagi „*Markazu-l-malik Faysal li-l-buhus va-d-dirosoti-l-islomiyya*“ kutubxonasida 1-09540 raqam ostida saqlanmoqda.

## Asarlari
 “Ravnaqu-l-majolis fi-l-adab”

## Manbalar
Optik kogerent tomografiya

**Optik kogerent tomografiya** boshqa nomi bilan OKT deb nomlanuvchi noinvaziv skanerlash boʻlib, u koʻz orqasining 3D tasvirini yaratadi. OCT 1001 Optik optometristlariga koʻzning sogʻligʻini yanada ilgʻor va aniq tekshirishni taʼminlash uchun koʻzning orqa qismidagi koʻz kasalliklari va kasalliklarini dastlabki bosqichlarida aniqlash imkonini beradi. Ushbu skanerlar juda muhim, chunki makula degeneratsiyasi, diabetik retinopatiya va glaukoma kabi baʼzi koʻz kasalliklari siz ularning mavjudligini bilmasdan jimgina rivojlanishi mumkin!

Optik kogerent tomografiya (OKT) qanday ishlaydi? Optik kogerent tomografiya ogʻriqsiz, invaziv boʻlmagan (jismoniy aloqasiz) mashina boʻlib, ikkala koʻzni skanerlash uchun 2 daqiqadan kamroq vaqt ketadi. Natijalar koʻz orqasining yuqori aniqlikdagi rasmini hamda koʻz orqasidagi qatlamlarning kesma 3D koʻrinishini yaratadi. Keyin bizning optometristimiz sizga ushbu natijalarni koʻrsatishi, maslahatlashuvingizdagi topilmalarni tushuntirishi va bugungi natijani oldingilari bilan taqqoslash orqali kelajakda monitoring qilish uchun maʼlumotlar bazamizga saqlashi mumkin.

Optik kogerent tomografiya (OKT) nimani aniqlay oladi? 

OCT 1001 Optik optometristlariga koʻzning orqa qismidagi optik asab va makula kabi muhim tuzilmalarni yanada chuqurroq 3D koʻrish imkonini beradi.

Optik asab – bu koʻzingizni miyangizga bogʻlaydigan kabel boʻlib, barcha vizual maʼlumotlarni qayta ishlash uchun miyangizga yuboradi. Optik asab Glaukoma, Optik nevrit, Papilloedema va Optik Druzen kabi koʻz kasalliklariga moyil.

Makula sizning koʻrish markazi va unga hamroh boʻlgan barcha nozik tafsilotlar uchun javobgardir. Bu optik asab bilan birga koʻzning eng muhim tuzilmalaridan biridir. Makula yoshga bogʻliq holda irsiy makula, diabetik makula shishi, epiretinal membranalar va makula druzen kabi koʻz kasalliklariga moyil. Bunday holatlar ertaroq aniqlanishi mumkin, bu esa davolanishning yaxshi natijalarini va doimiy monitoringni taʼminlaydi. OKT tekshiruvlari odatda Avstraliyadagi Medicare tomonidan qoplanmaydi, ammo 1001 Optical sizning orqangizda. Ushbu skanerlar uchun biz sizdan bir tsent ham undirmaymiz, boshqacha qilib aytganda, koʻzni koʻzdan kechirish uchun sizdan 0 dollar turadi.

## Manbalar
Nosni kayfiday kayf

***Nosni kayfiday kayf*** — Surxondaryo viloyati Boysun tumanida yashovchi Alisher ismli kishining jurnalistga bergan intervyusidan olingan jumla.
## Ommalashuvi
Surxondaryo viloyati Boysun tumanida yashovchi Alisher ismli shaxs jurnalistga koʻpkari oʻyini haqida intervyu bera turib, uning *„Koʻpkari xalqqa nima beradi?“* mazmunidagi savoliga *„Hech nima bermaydi. Bu bir nosning kayfidek kayf“* deb javob beradi:

Ushbu jumla kishilar hayotidan doimiy oʻrin olgandek koʻrinsa-da, aslida katta ahamiyatga ega boʻlmagan ishlarga nisbatan ishlatila boshlandi.
## Manbalar
Hakim Samarqandiy (Abu Nasr)

**Hakim Samarqandiy** (arabcha: حكيم سمرقندي — Hakim Samarqandiy — Toʻliq ismi: Hakim Abu Nasr Ahmad ibn Muhammad Samarqandiy
(vafoti 933 yoki 1156-yil)) — muhaddis va faqih.

## Hayoti
Hakim Samarqandiy hanafiy ulamolaridan bo‘lgan qonunshunos, faqih va muhaddis.
Hakim Samarqandiyning tarjimayi holi haqida deyarli maʼlumotga ega emasmiz. Hakim Samarqandiyning vafot etgan yili ikki xil ko‘rsatilgan: Dehxudo o‘zining „Lug‘atnoma“ asarida olim 321/933-yil vafot etgan desa, Hoji Xaliyfa „*Kashfu-z-zunun*“da 550/1156-1157-yillar deb ko‘rsatgan. „Samarqand - olimlar va shoirlar shahri“ riolasining mualliflari esa birinchi fikrga qo‘shiladilar.
Shunday qilib juda kam o‘rganilgan samarqandlik olim Hakim Samarqandiyning fiqh ilmiga oid „*Ilmu-sh-shurut va-s-sijjilot*“ („Xatga olish va shartlar ilmi“) nomli asar yozganligi maʼlum, xolos.

## Manbalar
Alina Xam

**Alina Egorovna Xam** (1959-yil 16-yanvar) — sovet xokkeychisi. 1980-yilgi yozgi Olimpiya oʻyinlarining bronza medali sovrindori.

## Biografiyasi
Alina Xam 1959-yil 16-yanvarda tugʻilgan.

U "Andijanka" jamoasida chim ustida xokkey oʻynagan va ikki marta SSSR chempionligini qoʻlga kiritgan (1979-1980).

1980-yilda Moskvadagi yozgi Olimpiya oʻyinlarida SSSR ayollar xokkey jamoasi aʼzosi boʻldi va bronza medalini qoʻlga kiritdi. U maydonda oʻynadi, 1 ta oʻyin oʻtkazdi, gol urmadi.

## Manbalar
Hasan ibn Ahmad Samarqandiy

**Hasan ibn Ahmad Samarqandiy**(arabcha: حسن بن أحمد سمرقندي — Hasan ibn Ahmad Samarqandiy — Toʻliq ismi: Imom Abu Muhammad Hasan ibn Ahmad ibn Muhammad ibn Qosim ibn Jaʼfar Samarqandiy) — muhaddis.

## Hayoti va Faoliyati
Hasan ibn Ahmad Samarqandiy - 409/1018-yil tavallud topgan boʻlib, hadis ilmini quyidagi olimlardan olgan:
Abdussamad Osimiy, Hamza ibn Muhammad Jaʼfariy, Abu Hafs ibn Masrur, Abu Usmon Sobuniy, Abu Saʼd Kanjaruziy va boshqalar. Eng mashhur ustozi Mansur Kag‘adiydir. Imom Abu Muhammad ilm markazi bo‘lgan Iroqqa ko‘chib ketmasdan shu yerda hadislarni jamlab tasnif etgan.
Hasan ibn Ahmad Samarqandiydan Ismoil ibn Muhammad Taymiy, Vajih Shahhomiy, Abulas’ad ibn Qushayriy, Muhammad ibn Jomi’, Junayd Qoyniy va boshqalar hadis rivoyat qilishgan.
Hasan ibn Ahmad Samarqandiy haqida Sam’oniy bunday degan: "U kishi haqida Ismoil Hofizdan so‘ragandim. Shunda u: „Hasan ibn Ahmad Samarqandiy - hofiz, imom, hadis tinglagan, jamlagan va tasnif etgan“, — dedi.
Najmiddin Umar Nasafiy „Al-qand“ asarida: "U hofiz, imom, Abu Muhammad sunnat tirgagi. Naysaburda yashagan. O‘sha zamonda hadis ilmi borasida unga o‘xshash hech kim bo‘lmagan. Uning: „*Bahru-l-asonid fi sihohi-l-masonid*“ asari mavjud boʻlib, unda yuz ming hadis to‘plagan. Keyin ularni tartibga solgan va keraksiz qismlarini olib tashlagan. Islomda bunchalik ish voqe bo‘lmagan. Asar sakkiz yuz juz’dan iborat", — deb keltirgan.
Abdulg‘ofir „'As-siyoq''“ asarida: „Abu Muhammad hadislarni saqlab qolishda benazir bo‘lgan. Naysaburda yashab, ijod qilgan. 491/1098-yilning Zulqaʼda oyida sakson yoshdan oshib vafot etgan“, — dedi.

## Asarlari
 “Bahru-l-asonid fi sihohi-l-masonid”

## Manbalar
Pleoxroizm

**Pleoxroizm** (yunoncha , *pléōn*, "ko'proq" va , *khrôma*, "rang" dan) optik hodisa bo'lib, modda turli burchaklarda, ayniqsa qutblangan yorug'lik bilan kuzatilganda turli xil ranglarda ko'rinishi. 

## Fon
Anizotrop kristallar yorug'lik yo'nalishiga qarab o'zgaruvchan optik xususiyatlarga ega bo'ladi. Elektr maydonining yo'nalishi yorug'likning qutblanishini aniqlaydi va bu burchak o'zgarishi bilan kristallar turli ranglarda ko'rinish beradi. Ushbu turdagi kristallar bir yoki ikkita optik o'qga ega. Agar yorug'likning yutilishi kristalning optik o'qiga nisbatan burchakka qarab o'zgarsa pleoxroizm paydo bo'ladi. 

Anizotrop kristallar yorug'likni ikkilantirib sindirish xususiyatiga ega, natijada turli xil qutblanishdagi yorug'lik kristallda har xil miqdorda sinadi va shuning uchun kristall orqali turli yo'llar bilan o'tadi. Bo'lingan yorug'lik nurining tarkibiy qismlari mineral ichida turli yo'llarni bosib o'tadi va turli tezlikda harakatlanadi. Yorug'lik yo'llar va qutblanishlar kombinatsiyasi sifatida tarqalgani sababli mineral qaysidir burchak ostida kuzatilganda, ularning har birida turli rangdagi yorug'lik yutiladi. Boshqa burchakda kristall orqali o'tadigan yorug'lik har biri o'z rangiga ega bo'lgan yorug'lik yo'llari va qutblanishlarning boshqa kombinatsiyasidan iborat bo'ladi. Shuning uchun mineraldan o'tadigan yorug'lik turli burchaklardan ko'rilganda turli xil ranglarga ega bo'ladi, bu mineralni turli xil ranglarda ko'rsatadi.

Tetragonal, trigonal va olti burchakli minerallar faqat ikkita rangni ko'rsatishi mumkin va ular dixroik deb ataladi. Ortorombik, monoklinik va triklinik kristallar uchta rangda ko'rinishi mumkin va trixroikdir. Misol uchun, ikkita optik o'qga ega bo'lgan gipersten uch o'lchovli fazoda uch xil yo'nalishda yo'naltirilganda qizil, sariq yoki ko'k ko'rinishga ega bo'lishi mumkin.  Izometrik minerallar pleoxroizmni namoyon qila olmaydi.   Turmalin kuchli pleoxroizmni namoyon etishi bilan ajralib turadi. Qimmatbaho toshlar ba'zan ularning rangiga va jozibadorligiga qarab pleoxroizmni ko'rsatish yoki uni yashirish maqsadida kesiladi va o'rnatiladi.

Pleoxroik ranglar yorug'lik bosh optik o'qqa parallel ravishda qutblanganda maksimal darajada bo'ladi. O'qlar yo'nalish bo'yicha X, Y va Z, sindirish ko'rsatkichining qiymati bo'yicha alfa, beta va gamma bilan belgilanadi. Ushbu o'qlar konoskopik inerferension manzaradagi kristalning ko'rinishidan aniqlanishi mumkin. Ikkita optik o'q mavjud bo'lganda, o'qlarning o'tkir bisektrisasi musbat minerallar uchun Z ni va manfiy minerallar uchun X ni, o'tmas bisektrisa esa muqobil o'qni (X yoki Z) beradi. Ularga perpendikulyar o'q - Y o'qidir. Rang har bir yo'nalishga parallel  qutblanish bilan o'lchanadi. Yutish formulasi har bir o'qqa parallel bo'lgan yutilish miqdorini X
Siljish toki.

O‘zgarayotgan elektr maydon va u vujudga keltiradigan magnit maydon o‘rtasida mikdoriy munosabatni o‘rnatish uchun Maksvell **siljish toki** tushunchasini kiritdi. Uning fikriga ko‘ra magnit maydon mavjud bo‘lar ekan, uni vujudga keltiradigan tok xam mavjud bo‘lmogi darkor. Shuni ta’kidlash lozimki, siljish toki elektr toki ega bo‘ladigan fakat bittagina xususiyatga, ya’ni magnit maydon xosil qila olish xususiyatigagina egadir. U elektr toki ega bo‘lgan boshka birorta xam xususiyatga ega emas.

            O’zgaruvchan toklar uchun zanjirda kondesatorning bo’lishi tokning o’tishiga to’sqinlik qila olmaydi. Lekin bu xolda xam kondesator qoplamalari

orasida zaryad ko’chishi kuzatilmaydi. Shuning uchun kondesator qoplamalari orasida o’tkazuvchanlik tokining mavjudligiga ekvivalent qandaydir bir jarayon

o’rinli bo’ladi deb, faraz qilishga to’g’ri keladi. Kondesator qoplamalari orasidagi shu o’tkazuvchanlik tokiga ulanuvchi tokni **siljish toki** deyiladi..

Uni matematik ifodasini olish uchun Maksvellning tenglamasini   p=div\overrightarrow{D}   ko’rinishida yozib, xar ikkala tomonini vaqt bo’yicha differensiallaymiz.

\frac{\delta p}{\delta t}= div \frac{\delta\overrightarrow{D}}{\delta t}

Uzliksizlik tenglamasidan \frac{\delta p}{\delta t} qiymatini yuqoridagi tenglamaga qo’yib div (\frac{\delta\overrightarrow{D}}{\delta t}+\overrightarrow{j})=0

ekanligini topamiz. Bundan ko’rinadiki \overrightarrow{j}_{tola}= (\frac{\delta\overrightarrow{D}}{\delta t}+\overrightarrow{j})   vektorning kuch chiziqlari doimo yopiq. Bu yerda  \overrightarrow{j} * *– o’tkazuvchanlik tokining zichligi,

\overrightarrow{j}_{sil}= \frac{\delta\overrightarrow{D}}{\delta t}

vektor esa siljish tokining zichligi yoki qisqa qilib ***siljish toki*** deyiladi.

## Manbalar
Dixroizm

Optikada **dixroik** moddalar koʻrinadigan yorugʻlikning turli toʻlqin uzunlik(rang)dagi nurlarga boʻlinishiga olib keladi(dispersiya bilan adashtirmaslik kerak) yoki bu kabi moddalarda turli xil qutblanishlarga ega boʻlgan yorugʻlik nurlari turli miqdorlarda yutiladi. 

## Nur ajratgichlarda
*Dixroik* atamasining asl maʼnosi yunoncha *dikhroos -* ikki rangli, yaʼni, yorugʻlik nurini turli toʻlqin uzunliklariga ega boʻlgan ikkita nurga ajrata oladigan har qanday optik qurilmani anglatadi. Bunday qurilmalarga odatda optik qoplamalar bilan ishlov berilgan koʻzgu va filtrlar kiradi, ular yorugʻlikni maʼlum bir toʻlqin uzunliklari oraligʻida qaytarish va ushbu diapazondan tashqarida boʻlgan yorugʻlikni oʻtkazish uchun moʻljallangan. Misol tariqasida, baʼzi videokameralarda qoʻllanadigan dixroik prizma boʻlib, u alohida CCD massivlarida yozib olish uchun yorugʻlikni qizil, yashil va koʻk qismlarga boʻlish uchun bir nechta qoplamalardan foydalanadi, ammo hozirda Bayer filtriga ega boʻlgan alohida piksellarni yagona CCD massivida filtrlash keng tarqalgan. Bunday dixroik qurilma odatda yorugʻlikning qutblanishiga bogʻliq emas. *Dixromatik* atamasi ham shu maʼnoda qoʻllanadi.

## Qutblangan yorugʻlik bilan
*Dixroikning* ikkinchi maʼnosi moddaning xususiyatini bildiradi, bunda u orqali oʻtadigan turli qutblanishlarga ega yorugʻlik turli yutilish koeffitsientiga ega boʻladi; bu **diatenuatsiya deb ham ataladi.** Koʻrib chiqilayotgan holda qutblanish soat mili yoʻnalishida va soat mili yoʻnalishiga qarshi doiraviy qutblanish boʻlsa, bunday dixroizm doiraviy dixroizm (CD circular dichroism) deyiladi. CDni koʻrsatadigan aksariyat materiallar assimetrikdir , ammo  yaqinda CDni namoyon etadigan assimetrik boʻlmagan materiallar kuzatilgan.  Soat mili yoʻnalishida va soat mili yoʻnalishiga qarshi doiraviy qutblanish ikkita spin burchak momenti (SAM) holatini ifodalaganligi sababli, bu holda foton uchun bu dixroizmni spin burchak momentining dixroizmi sifatida ham koʻrib chiqish mumkin va kvant mexanikasi yordamida modellashtirilishi mumkin.

Turmalinga oʻxshash baʼzi kristallarda dixroik effektning kuchi yorugʻlik toʻlqin uzunligiga bogʻliq holda kuchli oʻzgarib turadi, bunda turli xil qutblanishlarga ega boʻlgan yorugʻlik bilan koʻrilganda ular turli xil ranglarga ega boʻlib koʻrinadi.  Bu odatda pleoxroizm deb ataladi,  va bu usul mineralogiyada minerallarni aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Baʼzi materiallarda, masalan, gerapatit (yodokinin sulfat) yoki Polaroid plitalarida dixroik effekt toʻlqin uzunligiga kuchli bogʻliq emas.

### Suyuq kristallarda
Dixroizm, yuqoridagi ikkinchi maʼnoda, suyuq kristallarda molekulyar strukturaning optik anizotropiyasi yoki aralashmalarning mavjudligi yoki **dixroik boʻyoqlarning** mavjudligi tufayli yuzaga keladi. **Dixroik boʻyoqlarning** mavjudligi tufayli yuzaga keladigan taʼsir *mehmon-mezbon  effekti(guest-host effect)* deb ham ataladi. 

## Shuningdek qarang

* Yorug'likning ikkilanib sinishi
* Dixromatizm
* Likurg kubogi
* Pleoxroizm

## Havolalar
Kotton effekti

Fizikada **Kotton effekti** — bu moddaning yutilish zonasi yaqinidagi optik aylanish dispersiyasi va/yoki doiraviy dixroizmning xarakterli oʻzgarishi. Yutilgan yorugʻlik toʻlqin uzunligi chegarasida qutblanish tekisligi aylanishining mutlaq kattaligi dastlab toʻlqin uzunligining oʻzgarishi bilan tez oʻzgaradi, yutilish maksimalida nolni kesib oʻtadi va keyin yana toʻlqin uzunligi oʻzgarishi bilan tez, lekin teskari yoʻnalishda oʻzgaradi. Bu hodisa 1895-yilda fransuz fizigi Aime Kotton (1869 &#x2013; 1951) tomonidan kashf etilgan.

Agar qutblanish tekisligining aylanishi toʻlqin uzunligi kamayishi bilan birinchi boʻlib ortib ketsa (birinchi bor Kotton kuzatganidek) *musbat*  Kotton effekti, agar aylanish birinchi boʻlib kamaysa, manfiy *Kotton effekti* deb ataladi.  Beta-plitalari kabi protein tuzilishi manfiy Kotton effektini koʻrsatadi.

## Yana qarang

* Kotton-Mouton effekti

## Manbalar
Midnights (Taylor Swift albomi)

**Midnights (Taylor Swift albomi)**

**Midnights** - amerikalik qo'shiqchi-qo'shiq muallifi Taylor Swiftning o'ninchi studiyaviy albomi, 2022 yil 21 oktyabrda Republic Records orqali chiqarilgan. Bu albom 2022 yil MTV Video Music Awards marosimida e'lon qilindi, bu Swiftning 2020 yilgi Indie folklor albomlari Folklore va Evermoredan keyingi birinchi yangi ish qismidir. Tungi hayollar haqidagi hikoyamisol albom, Midnights, Swift tomonidan uzoq yillik hamkori Jek Antonoff bilan yozilgan va ishlab chiqarilgan.
Mark Pester

**Mark (Mordexay) Yakovlevich Pester** (1884-yil 5(17)-mart, Bender, Bessarabiya viloyati – 1944-yil 7-mart, Qoʻqon) – rus va ruminiyalik skripkachi, musiqa oʻqituvchisi va urushdan oldin Bessarabiyada dirijyor.

## Tarjimai holi

Odessa musiqa kollejida J. Karbulka qoʻlida tahsil olgan. Sankt-Peterburg konservatoriyasining L. S. Auerning skripka sinfi bitiruvchisi (1907); Shuningdek, N. A. Rimskiy-Korsakov va A. K. Glazunov bilan garmon va orkestrda, A. K. Lyadov bilan kompozitsiyada, F. M. Blumenfeld bilan fortepiano mashgʻulotlarida qatnashgan Bir muncha vaqt Rossiya imperiyasining turli shaharlarida yakkaxon ijod bilan shugʻullangan, Tsaritsin, Boku va Vladikavkazda simfonik orkestrlarning hamrohi va dirijyori boʻlgan. 1920-yillarning boshlarida Kishinyovga qaytib kelgan, shu yerda 1922—1941–yillarda „Unirea“ va „Munitsipal“ xususiy konservatoriyalarida oʻqituvchi, keyin professor, 1940-yildan – Kishinyov konservatoriyasining torli cholgʻu asboblari kafedrasi professori va mudiri boʻlib ishlagan.

Bir qator opera spektakllarini olib borgan. A. G. Rubinshteyn tavalludining 100 yilligi munosabati bilan oʻzining „Jin“ operasini sahnalashtirilgan, mintaqaning birinchi opera rejissyori boʻlgan. Yakkaxon konsertlarda va kamera ansambllarida, pianinochi Yuliy Guz va violonchelchi Morits Shildkret (1867—1941) bilan trioda chiqish qilgan.

Pesterning shogirdlari orasida Oskar Dain, Georgiy Nyaga, I. Bershadskiy, Leonid Kaler, Yakov Soroker, Boris Kotlyarov, Garri Shirman, Rudolf Kaplanskiy, ruminiyalik bastakor, dirijyor va skripkachi Viktor Yushkevich, Ion Fazle (1910—1985) kabilar ham bor.

## Oilasi

* Qizi – pianinochi va Berta Markovna Zeltser (1916-yil, Boku – 2008-yil, Nyu-York), Kishinyov konservatoriyasi bitiruvchisi
** Nevarasi – pianinochi Yefim Markovich Zeltser.

Pesterning doʻsti Harry Sheermann uni shunday eslaydi:„Qanday boʻlmasin, mashhur skripkachi va oʻqituvchi Mark Yakovlevich Pester mening cholgʻuyimni eshitdi. Inqilobdan oldin Sankt-Peterburg konservatoriyasini bitirgan va koʻp narsani anglagan edi. Men katta yutuqlarga erisha boshladim. Pester simfonik orkestrning dirijyori hamda ajoyib pianinochi boʻlgan. 17 yoshgacha u bilan birga oʻqidim.“

## Manbalar
Doppler sovutish

Doppler sovutish - bu moddani sovutish uchun atomlarning harakatini ushlab turish va sekinlashtirish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan mexanizm. Bu atama ba'zan lazerli sovutish bilan sinonim sifatida ishlatiladi, ammo lazerli sovutish boshqa usullarni o'z ichiga oladi.

Tarix-Doppler sovutish bir vaqtning o'zida 1975 yilda ikki guruh tomonidan taklif qilingan, birinchisi David J. Wineland va Hans Georg Dehmelt[1] va ikkinchisi Teodor V. Hansh va Artur Leonard Schawlow edi[2]. U birinchi marta 1978 yilda Wineland, Drullinger va Walls tomonidan namoyish etilgan  va ko'p o'tmay Noyxauzer, Xohenstatt, Toschek va Dehmelt tomonidan namoyish etilgan.

Atom tuzilishi-Faqat ba'zi atomlar va ionlar lazerni sovutish uchun mos optik o'tishlarga ega, chunki 300 nm dan ancha qisqa to'lqin uzunliklarida zarur bo'lgan lazer quvvatini ishlab chiqarish juda qiyin. Bundan tashqari, atom qanchalik nozik tuzilishga ega bo'lsa, uning yuqori holatdan foton chiqarishi va asl holatiga qaytmaslik, uni qorong'i holatga keltirish va sovutish jarayonidan olib tashlash uchun ko'proq usullar mavjud. Bu atomlarni hayajonlangan holatga qaytarish uchun boshqa lazerlardan foydalanish va yana bir marta urinib ko'rish mumkin, ammo o'ta nozik tuzilish qanchalik murakkab bo'lsa, shunchalik ko'p (tor diapazonli, chastotali qulflangan) lazerlar talab qilinadi.

Chastotani blokirovka qiluvchi lazerlar ham murakkab, ham qimmat bo'lgani uchun, bir nechta qo'shimcha lazerni qayta ishlashga muhtoj bo'lgan atomlar kamdan-kam sovutiladi; umumiy rubidiy magnit-optik tuzoq, masalan, bitta qayta pompalanadigan lazerni talab qiladi. Bu molekulalarning umuman lazer bilan sovutilishining sababi hamdir: molekulalar o'ta nozik tuzilishga qo'shimcha ravishda rovibronik birikmalarga ham ega va shuning uchun ham hayajonlangan aylanish yoki tebranish holatlariga tushishi mumkin. Biroq, molekulalarning lazer bilan sovutilishi avval SrF molekulalari  va keyin Ca va YO kabi boshqa diatomiklar bilan ko'rsatildi.

Konfiguratsiyasi-Atomning uchta harakat erkinlik darajasini sovutish uchun barcha uchta Dekart o'lchamidagi lazer nurlarining qarshi tarqaladigan to'plamlaridan foydalanish mumkin. Keng tarqalgan lazerli sovutish konfiguratsiyasiga optik pekmez, magnit-optik tuzoq va Zeeman sekinroq kiradi.Ion tuzog'ida tutilgan atom ionlarini bitta lazer nuri bilan sovutish mumkin, agar bu nur uchta harakat erkinligi darajasida komponentga ega bo'lsa. Bu neytral atomlarni ushlab turish uchun zarur bo'lgan oltita nurdan farqli o'laroq. Dastlabki lazerli sovutish tajribalari ion tuzoqlaridagi ionlar ustida o'tkazildi. (Nazariy jihatdan neytral atomlar chuqur tuzoqqa tushib qolsa, ularni bitta nur bilan sovutish mumkin edi, lekin amalda neytral tuzoqlar ion tuzoqlariga qaraganda ancha sayozroqdir va neytral atomni yadrodan chiqarib yuborish uchun bitta orqaga qaytish hodisasi yetarli bo'lishi mumkin.
Fotorezistor,Ichki fotoeffekt

## Fotorezistorlar nima?
Yorugʻlikka bogʻliq rezistorlar (LDR) sifatida ham tanilgan fotorezistorlar yorugʻlikning mavjudligi yoki yoʻqligini koʻrsatish yoki yorugʻlik intensivligini oʻlchash uchun ishlatiladigan yorugʻlikka sezgir qurilmalardir. Zulmatda ularning qarshiligi juda yuqori, baʼzan 1 MŌ gacha, lekin LDR sensori yorugʻlikka taʼsir qilganda, qarshilik yorugʻlik intensivligiga qarab, hatto bir necha ohmgacha keskin pasayadi . LDRlar qoʻllanadigan yorugʻlikning toʻlqin uzunligiga qarab oʻzgarib turadigan sezgirlikka ega va chiziqli boʻlmagan qurilmalardir. Ular koʻplab ilovalarda qoʻllanadi, ammo bu yorugʻlikni sezish funktsiyasi koʻpincha fotodiodlar va fototransistorlar kabi boshqa qurilmalar tomonidan amalga oshiriladi. Baʼzi mamlakatlar ekologik xavfsizlik nuqtai nazaridan qoʻrgʻoshin yoki kadmiydan tayyorlangan LDRlarni taqiqlagan.

## Nurga bogʻliq qarshilik (fotorezistor) taʼrifi
Fotorezistorlar yorugʻlikka sezgir rezistorlar boʻlib, ular taʼsir qiladigan yorugʻlik intensivligi oshishi bilan qarshilik kamayadi.

### Fotorezistorlar turlari va ish mexanizmlari
Amaldagi materiallarga asoslanib, foto rezistorlarni ikki turga boʻlish mumkin: ichki va tashqi. Ichki fotorezistorlar kremniy yoki germaniy kabi qoʻshilmagan materiallardan foydalanadi. Qurilmaga tushgan fotonlar elektronlarni valentlik zonasidan oʻtkazuvchanlik zonasiga qoʻzgʻatadi. Bu materialda oqim oʻtkazish uchun mavjud boʻlgan koʻproq erkin elektronlar hosil qiladi va shuning uchun kamroq qarshilik. Tashqi fotorezistorlar aralashmalar bilan qoʻshilgan materiallardan tayyorlanadi, ular dopantlar deb ham ataladi. Dopantlar mavjud valentlik zonasi ustida elektronlar bilan toʻldirilgan yangi energiya bandini yaratadi. Bu elektronlar kichikroq energiya boʻshligʻi tufayli oʻtkazuvchanlik zonasiga oʻtish uchun kamroq energiya talab qiladi. Natijada yorugʻlikning turli toʻlqin uzunliklariga sezgir qurilma. Nima boʻlishidan qatʼiy nazar, ikkala tur ham yoritilganda qarshilikning pasayishini namoyon qiladi. Yorugʻlik intensivligi qanchalik yuqori boʻlsa, qarshilik tushishi shunchalik katta boʻladi. Shuning uchun LDRlarning qarshiligi yorugʻlik intensivligining teskari, chiziqli boʻlmagan funktsiyasidir.

Ichki fotoelektr effekti
Fotovoltaik effekt quyosh panellarining ishlashi ortida qoʻllanadigan printsipdir. Fotonlar metall yuzasiga urilganda metall yuzasidan elektronlarning zaryadsizlanishi tashqi fotoelektr effekti deb ataladi.
Abulmuzaffar Sam’oniy

**Abulmuzaffar Sam’oniy** (arabcha: أبو المظفر السماني — Abulmuzaffar Sam’oniy — Toʻliq ismi: Abulmuzaffar Mansur ibn Muhammad Sam’oniy Marvaziy) — mufassir, muhaddis va faqih.

## Hayoti
Abulmuzaffar Sam’oniy mufassir, muhaddis, faqih, muftiy, faxru-d-din (dinning iftixori), qozi, adib boʻlib, tarixchi Abu Saʼd Abdulkarim ibn Muhammad Sam’oniyning bobosi. Marvda tugʻulgan Yoshlikdan hadislarni o‘rgangan va ota-bobolari singari fiqhdagi qodiriyya oqimiga mansub bo‘lgan. Uzoq yillar Xuroson, Iroq va Hijoz shaharlari bo‘ylab sayohat qilgan va bir muddat Movarounnahrda istiqomat qilib, Samarqand, Buxoro, Termiz, Marv olimlaridan tahsil olgan. „Al-jomi’u-s-sahih — Sahihi Buxoriy“, „Sunan Termiziy“, „Sunan Abu Dovud“ hadis to‘plamlarini yod bilgan. 1069-1070-yilda Makkada shofi’iylarga qo‘shilgan.
Sayohati davomida 100dan ortiq eng yirik muhaddislardan 1000ta eng sara hadislarni to‘plagan. 50dan ziyod shogirdi bo‘lgan. Fiqh, hadis, tilshunoslikka oid 10ta asar yozgan.

## Manbalar
Abulabbos Saraxsiy

**Abulabbos  Muhammad as-Saraxsiy** (,?, Saraxs — 975 yoki 999-yil) —muhaddis va faqih.

## Hayoti va faoliyati
Abu-l-Abbos Muhammad as-Saraxsiy mashhur muhaddis, imom va faqih bo‘lib, Buxoro va Nishopurda hadisdan taʼlim olgan, Saraxsda va’zlar o‘qigan. Abu Saʼd as-Sam’oniyning maʼlumotiga ko‘ra, birinchi bo‘lib shofe’iylikni Saraxsda targ‘ib etgan. Iroqda bo‘lgan. Movarounnahr va Xurosonda uning sakkiz shogirdi, Iroq va Marvda uchta ustozi borligi qayd etilgan. „*Al-Mu’jam*“ nomli hadislar to‘plami muallifi.
## Adabiyotlar

# Islom. Ensiklopediya. — T.: „O‘zME DIN“, 2017. 208.

## Manbalar
Suyuq geliy

## Asosiy tushuncha
Barcha boshqa moddalar ancha yuqori haroratlarda qattiq holatga oʻtadi. Suyuq geliy esa absolyut nolga yaqin haroratlarda ham qotmaydi va barcha maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, absolyut nolda ham geliyning normal holati suyuq holat boʻlar ekan.

Biroq bu degani geliy umuman qattiq holatga oʻtmaydi degan gap emas.
Qattiq holatga suyuq geliy yuqori bosimda oʻtkazilishi mumkin. Xatto absolyut nolda ham geliyning kristallanishi uchun 25,27 atmosfera bosimi kerak boʻlar ekan.
Suyuq geliy shunisi bilan ajoyibki, u tabiatdagi eng sovuq suyuqlikdir. AAtom ogʻirliklari 4 ga teng boʻlgan atomlardan tuzilgan odatdagi geliyning kritik temperaturasi 5,25K ga teng.

Suyuq holatda u faqat shu temperaturadan past temperaturalardagina mavjud boʻla oladi.
## Suyuq geliy ||. Oʻta oquvchanlik

Suyuq geliy || ning eng ajablanarli xossalaridan biri uning oʻta oquvchanligidir. Biror boshqa modda ega boʻlmagan bu xossa shundan iboratki, suyuq geliy || ingichka kapilyarlar, teshiklar va hokazolar orqali oʻtganda hech qanday ishqalanishga duch kelmaydi. Goʻyo uning qovushqoqligi nolga teng boʻlgandek oqadi. Bu hodisani P. L. Kapitsa 1940-yilda kashf qilgan.
## Ishlatilish soxalari
**Geliy sanoat va xalq xoʻjaligida keng qoʻllanadi:**

– metallurgiyada toza metallni erish vaqtida himoyalovchi vosita sifatida ishlatiladi;
– oziq-ovqat sanoatida (E939 oziq-ovqat qoʻshimchasi sifatida roʻyxatdan oʻtgan) yoqilgʻi va qadoqlash gazi sifatida;
– ultra past haroratni olish uchun sovutish suyuqligi sifatida (xususan, metallarni superoʻtkazuvchi holatga oʻtkazish uchun);
– aviatsiya kemalarini toʻldirish uchun (dirijabl va havo sharlari);
– chuqur shoʻngʻin uchun nafas olish aralashmalarida;
– gaz chiqarish naychalarini toʻldirish uchun;
– baʼzi turdagi yadro reaktorlarida sovutish suyuqligi sifatida ;
– gaz xromatografiyasida tashuvchi sifatida ;
– geliy-neon lazerlarida ishlaydigan suyuqlikning tarkibiy qismi sifatida ;
– qattiq disklarning baʼzi zamonaviy modellarida plomba sifatida ;
– LED filamentlaridan issiqlikni samarali ravishda olib tashlaydigan LED filaman lampalarining kolbalarini toʻldirish uchun.
Bundan tashqari, nuklid 3He polarizator sifatida neytron tarqalish texnikasida pozitiv sezgir, shu jumladan, gaz neytron detektorlarining ishchi moddasi sifatida ishlatiladi. Geliy-3 ham termoyadroviy energiya uchun istiqbolli yoqilgʻi hisoblanadi.

## Manbalar
A. K. Kikoin, I. K.KIkoin;
cheminfo.uz
Ismoil ibn Abdurrahmon Sanjafiniy

**Ismoil ibn Abdurrahmon Sanjafiniy** (arabcha: إسماعيل بن عبد الرحمن سنجفيني — Ismoil ibn Abdurrahmon Sanjafiniy — Toʻliq ismi: Abu Ali Ismoil ibn Abdurrahmon Sanjafiniy) — Muhaddis va roviy.

## Hayoti
Ismoil ibn Abdurrahmon Sanjafiniy Ustrushananing Samarqand yaqinidagi „Sanjafin“ qishlog‘ida tavallud topgan. Manbalarda Ismoil ibn Abdurrahmon Sanjafiniyning tavallud topgan yoki vafot etgan yili haqida birorta maʼlumot keltirilmagan. Baʼzi bir manbalarda unga Ismoil ibn Abi Abdurrahmon deb murojaat qilingan. Keyinchalik ilm istab Samarqand shahriga keladi va shu yerda fiqh ilmini chuqur o‘rganadi. Manbalarda unga Samarqand faqihlaridan biri deb taʼrif beriladi. U ko‘plab hadislar ham rivoyat qilgan. Ismoil ibn Abdurrahmon Sanjafiniy hadislarni Abu Ibrohim ibn Ismoil Bob Kassiy, Abu Yaʼqub Abor, Said ibn Xushnom, Abu Bakr Jurjoniy va boshqalardan rivoyat qilgan. Muhammad ibn Ahmad ibn Hoshim Dihniy, Muhammad ibn Osim Qatavoniy va Abdulloh ibn Mas’ud ibn Komil Samarqandiylar Ismoil ibn Abdurrahmon Sanjafiniydan hadis rivoyat qilishgan.

## Manbalar
Seitnebi Abduramanov

**Seitnebi Abduramanov** (; 1914-yil 15-fevral, Buyuk Qaralez qishlogʻi, Bogʻchasaroy tumani, Qrim — 1987-yil 15-dekabr, Namangan shahri, Oʻzbekiston SSR) — uchala darajadagi „Shuhrat“ ordeni sohibi, 1232-oʻqchi polki vzvod komandiri yordamchisi (1-Belorus fronti, 69-armiya, 370-oʻqchi diviziyasi), katta serjant.
## Tarjimayi holi
Seitnebi Abduramanov 1914-yil 15-fevral Qrimdagi Bogʻchasaroy tumani, Buyuk Qaralez qishlogʻi dehqon oilasida tavallud topgan. Millat qrim tatar. 1936-yilda harbiy xizmatga safarbar qilingan. Harbiy xizmatni oʻtab boʻlgach, tuman moliya boʻlimi inspektori sifatida faoliyat yuritgan. 1941-yilda qayta harbiy xizmatga safarbar etilib, Qizil armiyaning kichik komandirlarni tayyorlash maktabiga joʻnatiladi. 1941-yil iyundan urushda ishtirok eta boshlaydi. Bu paytda Abduramanov Novograd-Volinsk (Ukrainadagi Jitomir viloyati) shahridagi artilleriya qismida harbiy xizmatni oʻtayotgandi. Janubiy-gʻarbiy frontda, Stalingrad yaqinidagi jangda qurshovda qolishi tufayli bir necha marta kontuziya va jarohatlar olgan. 1944-yil 20-oktyabr Polshadagi harbiy harakatlar payti, yaʼni kunduzgi vaqtda Abduramanov dushman haqida qimmatli maʼlumotga ega boʻlgan josusni asirga oladi. Bu jasorati uchun III darajali „Shuhrat“ ordeni bilan taqdirlanadi. 1945-yil yanvarda Germaniyadagi janglarda koʻrsatgan mardligi uchun II darajali „Shuhrat“ ordeni bilan taqdirlangan. 1945-yil aprelda Zelxov va Lipa aholi punktlaridagi jangda koʻrsatgan qahramonliklari uchun I darajali „Shuhrat“ ordeniga tavsiya etiladi. Urush yakunlangach, oilasi bilan Oʻzbekistonga koʻchirtirib yuboriladi. 1946-yil 15-mayda SSSR Oliy Soveti Prezidiumi farmoniga asosan I darajali „Shuhrat“ ordeni bilan taqdirlanadi. Shu tufayli uchala darajadagi „Shuhrat“ ordeni sohibi aylanadi, ammo bu haqida yigirma besh yil oʻtib, xabardor boʻlgan. Namangan shahrida yashagan. Uzrempriborning Andijon zavodida ishlagan. Abduramanovning 2 nafar Nariman va Mustafa Abduramanovlar ismli oʻgʻillari boʻlgan. 

## Vafoti
Abduramanov 1987-yil 15-dekabr kuni Namangan shahrida vafot etgan. Shahardagi qabristonlarning biriga dafn etilgan.

## Mukofotlari
* I darajali Vatan urushi ordeni;
* Qizil Yulduz ordeni;
* uchala darajadagi „Shuhrat“ ordeni;
* „Jasurlik uchun“ medali;
* „Varshavani ozod qilgani uchun“ medali;
* „Berlinni egallagani uchun“ medali;
* „1941-1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali;
* „Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi“ medali;
* Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi medali; 
* Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 30 yilligi medali; 
* Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 40 yilligi medali;
* Mehnat fahriysi medali;
* „SSSR Qurolli kuchlariga 50 yil“ yubiley medali;
* „SSSR Qurolli kuchlariga 60 yil“ yubiley medali.

## Xotira
Seitnebi Abduramanov xotirasiga oʻzi tavallud topgan qishlogʻida 2017-yili xotira yodgorligi oʻrnatilgan.

## Manbalar
Rentgen nurlari optikasi

**Rentgen optikasi** amaliy optikaning rentgen nurlarining muhitda tarqalish jarayonlarini oʻrganuvchi, shuningdek rentgen apparatlari uchun elementlarni ishlab chiqadigan boʻlimidir. Rentgen optikasi, anʼanaviy optikadan farqli oʻlaroq, elektromagnit to'lqinlar toʻlqin uzunligi Rentgen 10−4 dan 100 [gacha boʻlgan diapazonda aks ettirish va sindirishni koʻrib chiqadi. [Angstrom|Å ]] (10−14 dan 10−8 m) va Gamma  − 4 Å.
## Umumiy tushuncha
Rentgen optikasi rivojlanishining sabablaridan biri bu optikaning ravshanligini oshirish orqali ajoyib darajada kichik jismlarning Rentgen mikroskoplari qisqaroq toʻlqin uzunliklaridan foydalanadigan tizimlar tasvirlarini olish qobiliyatidir. Rentgen optikasi Rentgen lazerlari va Rentgen teleskoplarida ham qoʻllanadi.
Anʼanaviy optikada qoʻllanadigan materiallar barcha moddalar uchun rentgen nurlarining birligiga sindirish ko'rsatkichi yaqinligi sababli rentgen optikasida qoʻllanilmaydi. Boshqacha qilib aytganda, rentgen nurlari materiyadan deyarli yoʻnalishini oʻzgartirmasdan oʻtadi. Bundan tashqari, rentgen nurlari fotoelektrik effekt va Kompton effekti tufayli moddalarda kuchli yutiladi va tarqaladi.
Rentgen optikasi anʼanaviy optikaga nisbatan xususiyatlarga ega, masalan, 1 sm qalinlikdagi havo qatlami yumshoq rentgen nurlari uchun deyarli butunlay shaffof emas. Shuning uchun yumshoq rentgen diapazonidagi rentgen-optik tizimlarining ishlashi uchun vakuum va rentgen teleskoplari kosmosga chiqarilgan zarur.
## Tarixi
Rentgen optikasi 1895 yilda Vilgelm Konrad Rentgen rentgen nurlarining kashf etilishidan kelib chiqqan.
Kashfiyotdan soʻng rentgen diapazonidagi toʻlqinlarning optik xususiyatlarini oʻrganish boshlandi, bu uning tibbiyot va texnologiyada amaliy qoʻllanilishiga olib keldi.
1901yilda kashfiyoti uchun Rentgen birinchi Nobel mukofotini oldi.
1912Maks Laue, Valter Fridrix Paul Knippingda rentgen nurlarining toʻlqin tabiatini aniqladi. X-nurlari kristallar bilan oʻzaro taʼsirlashganda, interferentsiya naqshlari qayd etilgan. Laue kristallar tomonidan rentgen nurlanishini kashf etgani uchun 1914 yilda Nobel mukofoti bilan taqdirlangan.
Ayni paytda Uilyam Genri Bragg va uning oʻgʻli Uilyam Lourens Bragg Lids universitetida ishlagan va 1913-yilda rentgen nurlari bilan shugʻullanishgan. nurlarning materiya bilan oʻzaro taʼsiri, ularning nomi bilan atalgan qonunini yaratdi.
Natijada, moddaning atom tuzilishini oʻrganishning yangi usuli – Rentgen nurlanishini tahlil qilish paydo boʻldi.
:  2d \sin \theta = n \lambda,

Bu yerda  \theta sirpanish burchagi – tushish burchagiga toʻldiruvchi burchak, l – toʻlqin uzunligi, n (n = 1,2…) *diffraktsiya tartibi* deb ataladigan butun son.
## Manbalar
# *Pinsker Z. G.* Rentgenovskaya kristallooptika. M.: Nauka, 1982.
# *Visotskiy V. I., Voronsov V. I., Kuzmin R. N. i dr.* Opit Sanyaka na rentgenovskom izluchenii // Uspexi fiz. nauk. 1994. T. 164, № 3. S. 309—324.
# *Bushuev V. A., Kuzmin R. N.* Vtorichnie protsessi v rentgenovskoy optike. M.: Izd-vo MGU, 1990.