Said ibn Iso al-Amudiy

*[[Shayx]]* **Said ibn Iso al-Amudiy** (1203/1204–1272) (arabcha:الشيخ سعيد بن عيسى العمودي) Hazramavtning mashhur sunniy shofi’iy ulamosi boʻlgan va *[[Valiy|Valiyulloh]]* taxallusi bilan mashhur edi, bu „Allohning avliyosi“ degan maʼnoni anglatadi. U tugʻilgan oʻlkasi Vodiya Davanda diniy ishlarda katta maʼnaviy taʼsir va yetakchilik qilgan, natijada uning tugʻilib oʻsgan shahri Qaydun shuhrat qozongan. Bu nufuz keyinchalik uning zurriyotlari – Vodiya Davanda mustaqil davlat barpo etgan va Al-Amudiy davlati poytaxti boʻlib xizmat qilgan Budha qishlogʻini asos solgan Al-Amudiy qabilasiga meros boʻlib oʻtdi.

## Oilaviy kelib chiqishi va tarbiyasi

Shayx Said ibn Iso al-Amudiy al-Bakriy at-Taymiy al-Qurashiy al-Kinoniy hijriy 600-yilda (1203/1204-yil) Yamanning Hazramavt mintaqasidagi Vodiya Davan hududidagi Qaydun shahrida tugʻilgan. Uning otasi Shayx Iso ibn Ahmad Al-Amudiy aslida Madinalik boʻlib, u yerning "Madina muftiy"si ham edi. U oʻgʻillari bilan birga islom ilmini yoyish maqsadida Nubiyaga hijrat qilishga qaror qilgan. Yillar oʻtgach, u oʻgʻillarini Nubiyada qoldirib, keyinchalik Habashistonga yoʻl olgan, oʻgʻillari esa keyinchalik Shimoliy Afrikaga koʻchib oʻtganlar. Iso ibn Ahmad Habashistonda bir muddat yashagach, uzoq yillar koʻrmagan qarindoshlarini sogʻinib, vatani Madinaga qaytishga qaror qildi va shu niyat bilan kemaga mindi. Kema safarida u hazramiy Siboniy qabiladoshlariga duch keldi, ular undan ilm va nasihatlaridan bahramand boʻlish maqsadida Hazramavtga birga borishni iltimos qildilar. Koʻp undashdan soʻng u rozi boʻlib, Qaydunga joylashdi va u yerda Siboniylarning Himyariy Bani Muhammad urugʻidan boʻlgan bir ayolga uylantirildi. Ana shu ayol Shayx Said ibn Iso al-Amudiyning onasi boʻlgan. Iso ibn Ahmadning Madinadan chiqib, diyorma-diyor yurib, din ilmini yoyishi uning amakisi Abdulqodir ibn Saʼid al-Amudiyning Falastinga hijratini eslatadi. Iso ibn Ahmad Hijoziy avliyo va oʻgʻlining ismini olgan Said ibn Iso Al-Bakriyning beshinchi avlod zurriyoti boʻlib, u uzoq vaqt „salot“da tik turib ibodat qilgani uchun „Amududdin“ – „dinning ustuni“ taxallusini olgan. Shu tarzda „Al-Amudiy“ nasab nomi ham undan kelib chiqqan. Said ibn Iso Al-Bakriy esa birinchi musulmon xalifa Abu Bakr as-Siddiqning toʻngʻich oʻgʻli Abdurrahmonning toʻqqizinchi avlod nabirasi boʻlgan. Shayx Said ibn Iso Al-Amudiyning unga boradigan nasab zanjiri quyidagicha: Saʼid, Iso oʻgʻli, Ahmad oʻgʻli, Shaʼbon oʻgʻli, Saʼid oʻgʻli, Ahmad oʻgʻli, Saʼid „Amududdin“ oʻgʻli, Iso oʻgʻli, Shaʼbon oʻgʻli, Iso oʻgʻli, Dovud oʻgʻli, Muhammad oʻgʻli, Nuh oʻgʻli, Tolha oʻgʻli, Abdulloh oʻgʻli, Abdurrahmon oʻgʻli, Abu Bakr as-Siddiq at-Taymiy al-Qurashiy. Said ibn Iso yoshlik chogʻlaridayoq Qaydunning mahalliy ulamolari darslarida muntazam qatnashgan, ulardan saboq olishga intilgan.

## Tasavvufni oʻrganishi va faoliyati
Said ibn Iso Al-Amudiy dastlab andalusiy kelib chiqishga ega boʻlib, Marokashda istiqomat qilgan, mashhur hanbaliy avliyo Sayyid Abdulqodir Jiloniyning shogirdi boʻlgan molikiy soʻfiy pir Abu Madyan Shu’ayb ibn Husayn Al-Andalusiyning *[[Tariqat|tariqat]]*idan taʼlim olgan. Abu Madyan Shu’aybdan taʼlim olganlar orasida Ibn Hammad va Ibn Arabiy ham bor edi. Said ibn Iso Abu Madyan yoʻlidan Hazramavtdagi uning vakili Shayx Abdulloh as-Solih al-Magʻribiy orqali xabardor boʻlgan. Said ibn Iso, bundan tashqari, *Baʼalaviy tariqati*ning asoschisi, *Faqih al-Muqaddam* Sayyid Muhammad ibn Ali Baalaviyning ham shogirdi boʻlgan, Muhammad ibn Ali ham Abu Madyan Shu’aybning shogirdi edi.

Sayyid Muhammad ibn Ali Baalaviy bilan birgalikda Shayx Said ibn Iso Al-Amudiy Tarimga bordi va u yerda oʻsha davr jamiyatidagi hukmron dunyoviy hayotdan zohidlik hayotiga, siyosatdan yuz oʻgirishga oʻtish timsoli sifatida qilichlarini sindirishga qaror qilishdi. Chunki oʻsha paytda qilich talonchilik, oʻgʻrilik, jinoyat, hokimiyatga intilish, qasos va oʻch olish ramzi edi.

Shayx Said ibn Iso Al-Amudiy turli *soʻfiy mashoyix* va ularning turfa uslublaridan yillar davomida taʼlim olgach, *[[Tasavvuf|tasavvuf]]*ning oʻziga xos yoʻlini shakllantirdi; bu yoʻl *Toriqai Al-Amudiyya* nomi bilan mashhur boʻldi. Hazramiy olim Abdurrahmon ibn Abdulloh Balfakih oʻzining „Raf’ul-ustor“ („Pardalarni koʻtarish“) asarida taʼkidlaganidek, bu tariqa Hazramavtda shakllangan mashhur yigirma uch tasavvuf yoʻlidan biridir. Bu tasavvuf yoʻli Hazramavtda, xususan uning zurriyotlari – Al-Amudiy oilasi orasida keng tarqalgan boʻlib, Hazramiylar hijrati bilan birga ularning zurriyotlari yoyilgan Malayya orollari va Hindiston yarimorolidagi hazramiy diasporalarda ham uchraydi.

## Musoning asosi va Yusufning koʻylagi
Marokashlik Abu Madyan Shu’aybning qoʻlida *[[Musoning asosi]]* va *Yusufning koʻylagi* boʻlgan, deyiladi. U 1198-yilda vafotidan avval vasiyat qilib, bu ashyolarni Hazramavtdagi *Faqih al-Muqaddam* Sayyid Muhammad ibn Ali Ba’alaviyga yuborishni buyurgan. Shunday qilib, Abu Madyan Shu’ayb vafotidan soʻng, elchi qoʻlida tayoq bilan Iroq orqali Hazramavtga yoʻl oladi. U Makkaga kelgach betob boʻlib, vafot etadi. Soʻng boshqa bir kishi aso va koʻylakni olib yoʻlni davom ettiradi va Tarimga yetib kelib, ularni Sayyid Muhammad ibn Ali Baʼalaviyga topshiradi. Shayx Said ibn Iso Al-Amudiy Muhammad ibn Alining yaqin doʻsti va shogirdi edi, shuning uchun Muhammad ibn Ali uni ikrom qilish maqsadida unga *Musoning asosi* va *Yusufning koʻylagi*ni hadya qiladi. Said ibn Iso tugʻilgan yeri – Vodiya Davanda vafot etgan boʻlib, aso va koʻylak hozirda uning zurriyotlari qoʻlida boʻlib, ular Budha qishlogʻida istiqomat qiladi.

Al-Amudiy oilasi qoʻlida boʻlgan tayoq uch tirsak boʻyda ekani aytiladi. Bu esa Musoning asosi oʻn tirsak boʻyda boʻlgan, degan keng tarqalgan taʼrifga zid keladi. Shuningdek, Al-Amudiylar qoʻlida boʻlgan aso yoqimli hidli, uchi oqish jezdan boʻlib, unda kumush rangi aralash va ustida qoramtir dogʻlar borligi tasvirlanadi. Yusufniki deyilgan koʻylak esa sariq atlasdan tikilgan kub shaklidagi tugun ichida boʻlib, u esa oʻz navbatida yashil baxmalga oʻralgan. Aytilishicha, Al-Amudiy oilasi bu tugunni ochib koʻrmagan. Aso va koʻylak Hazramavtda ham, hazramiy diasporasi orasida ham muntazam keluvchi ziyoratchilarni jalb etadi. 2007-yil holatiga koʻra, ular Shayx Mutahhar Abu Al-Amudiy qoʻlida saqlanadi.

## Said ibn Iso Al-Amudiyning soʻzlari
Ahmad ibn Abu Jaʼd undan *[[Tasavvuf|tasavvuf]]* yoʻlining mohiyati haqida soʻraganida, Saʼid ibn Iso shunday javob bergan: „Tasavvuf yoʻli – bu haqiqatni izlovchi *muhaqqiq*ning yoʻli va *[[Ijtihod|mujtahid]]* – faqihning yoʻli. *Muhaqqiq* yoʻli – bu odamlardan uzilish, dunyoviy rishtalarni uzish va *[[Allohning 99 nomi|al-Malik]]* – Podshoh, *[[Allohning 99 nomi|al-Holiq]]* – Yaratguvchining *xodimi* boʻlish uchun intilishdir. *Mujtahid* yoʻli esa *[[Roʻza|roʻza]]* tutish, *[[Namoz|salo]]t*da tik turish va gunohlardan tark etishdir.“.

Saʼid ibn Isodan *[[Faqir|Faqir as-sabr]]* – dunyoviy boyliklardan voz kechgan sabrli kimsaning sifatlari haqida soʻralganda, u shunday degan: „U balolardan saqlanish uchun zirh, gʻurbatdan saqlanish uchun rido, tavozeni yoʻqotmaslik uchun jomak, iffatni yoʻqotmaslik uchun ishton, hayo ketmasligi uchun rido, hushyorlik ketmasligi uchun rido, tavakkul ketmasligi uchun tayoq, sobitqadamlikni yoʻqotmaslik uchun mash’ala, sabr ketmasligi uchun sandal, rizolik ketmasligi uchun misvok ishlatishi lozim. U ilm burchagidan oʻrin egallashi, hikmatdan ichishi kerak. *[[Allohning 99 nomi|Al-Malik]]*ning eshigi oldida turganida, u oxiriga yetgan boʻladi. Oxiriga yetgach, unga u bilan taniladigan gʻaroyib sifatlarga ega qilinadi. Ular bilan tanilganida, u suvdan ham nozik, osmondan ham balandroq boʻladi va uning tomoni yoz faslidan ham barakaliroq boʻladi. Uning himmati qilichdan oʻtkirroq, soʻzi zulmni toʻxtatadi. U dengiz kabidir: yuvinuvchi undan yuvinadi, yeyuvchi baliqlaridan yeydi. Unga kirgan kishi uzoq yoʻl mashaqqatidan xalos boʻladi va u uni qoʻrquvdan saqlaydi. Agar gapirsa, rost gapiradi, agar unga (xabar) aytilsa, ishonadi. U oʻziga nisbatan odil, lekin oʻzi uchun adolat talab qilmaydi. Alloh unga nimani rizq qilsa, shunga rozi va mamnun boʻladi. Alloh yaratgan hech bir bandaga zulm qilmaydi, agar unga zulm qilinsa, sabr qiladi va kechiradi.“.

Said ibn Isodan *[[Shayx|shayx]]* maqomi va bunga munosib kishining sifati haqida soʻraganlarida, u shunday javob bergan:

„Yuragi kezib yuruvchi boʻlsin, fikri chuqur boʻlsin, bahsi chiroyli boʻlsin, mulohazasi sahiy boʻlsin, sabri ulugʻ boʻlsin, ilmi koʻp boʻlsin, koʻngli keng boʻlsin, nafsida kamtar boʻlsin, soʻzi tabassumli, savoli oʻrganish boʻlsin, gʻofilni eslatsin, johilni oʻrgatsin, musibat ustidan quvonmasin, hech kimni gʻoyibida yomonlamasin, omonatlarga xiyonat qilmaydigan ishonchli boʻlsin, xiyonatdan yiroq boʻlsin. Uni bilmaydigan johillarga johillik bilan muomala qilmasin, huzuriga kelganlardan xursand boʻlsin, gʻaribga mehribon boʻlsin. Musulmonlarga har qanday uyatli ishda yordam bersin, yetimga ota, zaif va bechoralarga madadkor boʻlsin. Uning qalbi Robbidan xursand, dunyo ahlidan gʻarib boʻlsin. U baxil boʻlmasin, shoshqaloq boʻlmasin, oʻch olmasin, oʻziga ozor yetkazganlarga ham gʻazab qilmasin. Aksincha sabr qilsin, kechirsin va oʻziga aloqasi boʻlmagan narsalarga aralashmasin. Agar haqorat qilinsa, haqorat qaytarmasin, agar undan (biror narsa) soʻralsa, qaytarmasin, agar unga rad javob berilsa, gʻazabga kelmasin. U koʻpikdan ham yumshoq, asaldan ham shirin boʻlsin, yaxshilik va ahli-yaxshilikka yaqin, yomonlik va ahli-yomonlikdan yiroq boʻlsin. U faqat Allohning adolat hukmi bilan gʻazabga kelsin, dinning asl va farzlarini bilsin.“.

## Merosi va vafoti
Shayx Said ibn Iso Al-Amudiy Kindaning Banu Afif urugʻidan boʻlgan Ahmad ibn Said Ba Vaʼar qiziga uylanib, Iso, Muhammad va Ali ismli uch oʻgʻil koʻrdi. Oʻgʻli Iso yoshligida vafot etib, zurriyot qoldirmagan, shuning uchun uning nasli boshqa oʻgʻillari Muhammad va Ali orqali davom etgan. Said ibn Iso taxminan milodiy 1272-yilda tugʻilib oʻsgan shahri Qaydunda, Vodiya Davanda vafot etgan. U hozir „Shayx Said ibn Iso Al-Amudiy masjidi“ deb ataluvchi, oʻzining masjidi yoniga dafn etilgan boʻlib, uning qabri Hazramavtdagi eng katta ziyorat maskanlaridan biridir.

Said ibn Iso Hazramavtda nihoyatda katta diniy va maʼnaviy taʼsirga ega boʻlgan, uning diniy ishlardagi yetakchilik maqomi – *mansab*i oʻgʻillari Muhammad va Aliga meros boʻlib oʻtgan. Shayx Muhammad ibn Said Al-Amudiy uning vorisi sifatida otasining merosini hazramiy jamiyatida yanada mustahkamladi, undan keyingi vorislar ham shu yoʻlni davom ettirdilar. Oxir-oqibat, qabila boshliqlari va lashkar boshliqlari Al-Amudiy oilasi atrofida toʻplanib, oilaga diniy hokimiyat bilan birga siyosiy taʼsir ham baxsh etdilar. Bu siyosiy quvvatdan birinchi boʻlib Said ibn Isodan beshinchi avlod nabirasi Shayx Abdulloh ibn Muhammad Al-Amudiy foydalangan va milodiy 1433-yilda al-Xurayba shahrini zabt etgan. Al-Amudiylar milodiy 1531-yilda Shayx Usmon ibn Ahmad Al-Amudiy boshchiligida Al-Kasiri sultonligidan mustaqil davlat barpo etdilar; bu davlat 1899-yilgacha yashab, soʻng Al-Quaytiy sultonligi qoʻliga oʻtdi.

Al-Amudiy zurriyotlari oʻz siyosiy hukmronligi davrida poytaxt sifatida xizmat qilgan Budha qishlogʻini ham barpo etganlar. Al-Amudiy oilasi Hazramavtdagi Ba Vazir, Ba Abbod va boshqalar kabi *mashoyix* qabilalari orasida eng muhim oila hisoblanadi, obroʻ-eʼtibor jihatidan ular faqat Baʼalaviy sayyidlaridan keyingi oʻrinda turadi.

## Manbalar