open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar

„Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar“ () – Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining ijtimoiy-gumanitar fanlar masalalarini yorituvchi ilmiy jurnali. Toshkentda yiliga 6-marta oʻzbek va rus tillarida yaxlit holda nashr etiladi. Dastlab (1957—60) „Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi axboroti. Ijtimoiy fanlar seriyasi“ nomi bilan nashr etilgan, 1960-yil oktyabrdan hozirgi nomda. Yangi nom bilan ilk bor 1961-yilning yanvarida chop etilgan. Jurnal nashrining tashabbuskori va birinchi bosh muharriri akademik Ibrohim Moʻminov boʻlgan.

Jurnalda iqtisodiyot, falsafa, huquq, shuningdek, sharqshunoslik va tarix fanlari (etnografiya, arxeologiya, numizmatika, sanʼat tarixi va boshqalar) boʻyicha materiallar eʼlon qilinadi.

Jurnalda „Ilmiy axborot“, „Fan yangiliklari“, „Tarix sahifalari“, „Tarixnavislik“, „Manbashunoslik“, „Yangi kitoblar“ ruknlari bor. Unga turli yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklarilari Ibrohim Moʻminov, Marat Nurmuhamedov, Erkin Yusupov, Ibrohimjon Iskandarov va Abdulahad Muhammadjonov muharrirlik qilishgan. 2004-yildan bosh muharriri iqtisodiyot fanlari doktori A. Qodirov. Adadi 350 nusxa (2005).

## Havolalar
* „Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar“ Ziyouz kutubxonasida
Oʻzbekistoniya

**Oʻzbekistoniya** — Quyosh atrofida elliptik orbita boʻylab harakatlanuvchi kichik sayyoralardan biri. Mars va Yupiter orbitalari oraligʻida joylashgan. 20-asr 40-yillari boshida Kitob xalqaro kenglik stansiyasida ishlagan rus olimi G.N.Neuymin kashf qilgan.
## Manbalar
Oʻzboʻy

**Oʻzboʻy** (*Uzboʻy*, *Gʻarbiy Oʻzboʻy*) — Turkmanistonning shimoli-gʻarbidagi choʻlda joylashgan qadimiy daryo vodiysi. Sariqamish choʻkmasining janubiy chekkasidan boshlanib Kaspiy dengizining Bolxon qoʻltigʻigacha choʻzilgan. Unda shoʻrxok, botiq va koʻllar koʻp. Vodiyning tubida shakllangan eski oʻzan meandrlar hosil qilgan. Shimoli-gʻarbda Qoraqum choʻliga tutashgan. Oʻ.ning uz. 550&nbsp;km, barcha tirsaklari bilan 775&nbsp;km. Eni har yerda har xil. Baʼzi joylarining eni 4–6&nbsp;km, chuq. 20–30 m. Ayrim joylarda vodiy 100–200 m gacha torayib, yon bagʻirlari tik tushgan dara koʻrinishida. Bunday joylarda uning chuq. 40–50 m. Oʻ.ning chap qirgʻoq tomoni qadimiy (pliotsen va quyi toʻrtlamchi davr) Amudaryoning qumgilli yotqiziqlari ustida shakllangan Pastqam Qoraqumga toʻgʻri keladi. Oʻng qirgʻoq tomoni esa bu jihatdan murakkabroq tuzilgan. Bu yerda oqim boʻylab, oʻzining geologik va relyef tuzilishi bilan farqlanadigan Qoplonqir, Uchtaganqum, Chiloʻngqir, Takajik, Chilmamedqum kabi hududlar bor. Ulardan janubi-gʻarbda Oʻ. Katta Bolxon va Kichik Bolxon tizmalari oraligʻidagi Bolxon yoʻlagidan oʻtadi va Kelkor shoʻrxogiga kelib tutashadi. Bu shoʻrxoklik Oqtom quruq oʻzani orqali Kaspiy dengizining Bolxon qoʻltigʻi oʻrnida hosil boʻlgan shoʻrxoklar bilan qoʻshilib ketadi. Vodiyning oʻzani Sariqamish botigʻidan Kaspiy dengizi tomon 75 m ga pasayadi. Oʻ. qadimda daryo oʻzani boʻlib, unda Amudaryo suvining bir qismi oqib turgan. Oʻzanda pogʻonalar — eski sharsharalarning qoldiqlari bor; oʻzan boʻylab terrasa (qoʻhna qayir)lar choʻzilgan. Oʻ. da saksovul, koʻllar yaqinida yulgʻun, qamish oʻsadi. Yasxan koʻli atrofida yirik chuchuk yer osti suvi havzasi topilgan, undan Bolxonobod (avvalgi Nebitdogʻ) ga suv quvuri oʻtkazilgan.

Antik davr (Gerodot) va oʻrta asr mualliflari (Muqaddasiy, Hamdallah Qazviniy, Hofizi Abru, Abulgʻoziy) Oʻ.ni Amudaryoning Kaspiy dengiziga quyiladigan tarmogʻi deb hisoblaganlar. 19-asr oxiri — 20-asr boshlari va 2-yarmida Oʻ.ning paydo boʻlishi masalasi bilan geograf, geolog va tarixchilar shugʻullanganlar (V.V.Bartold, A.S. Kes, S.P.Tolstov va boshqalar). 1947, 1950 — 54, 56 yillarda Oʻ.ning arxeologiyasi oʻrganilgan. Miloddan avvalgi 4-ming yillikdan 1-ming yillikning 1-yarmigacha Oʻ. boʻylab Sariqamish koʻli orqali Kaspiy dengiziga suv oqqanligi aniqlangan. Arxeologik tekshirishlar natijasida Oʻ. qirgʻoqlaridan koʻplab neolit manzilgohlari, bronza davriga xos sopol idishlar, shuningdek, miloddan avvalgi 7—5-asrlarga oid manzilgohlar topilgan.

Miloddan avvalgi 1-ming yillikning oʻrtalarida Oʻ. boʻylab suv oqmay qoʻygan. Arxeologik va tarixiy maʼlumotlar oʻrta asrlarda ham Oʻ. da 2—3-marta, garchi qisqa muddatli boʻlsa ham, suv oqqanligidan darak beradi. 10—13-asrlarda Oʻ. da Xorazmdan Xurosonga oʻtgan karvon yoʻli va koʻp karvonsaroylar, sardobalar boʻlgan. Oʻrta Osiyoning choʻlli hududlarida faqatgina qisqa davr mobaynida suv oqqan yoki umuman suv oqimi toʻxtagan quruq oʻzanlar ham Oʻ. deb ataladi.

LL:Tolstov S.P., Po drevnim deltam Oksa vaYaksarta, M., 1962; Kes A. S., Ruslo Uzboy i yego genezis ("Tr. Inta geografii AN SSSR", M.L., 1939, t.30).

Shuhrat Zokirov.

## Manbalar
Oʻzbekit

**Oʻzbekit** — suvli vanadatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Si3[U04]2ZN,0. Tarkibida oz miqdorda M§, 2p, 5g, Va, T1 va N1 mavjud. Oʻ. ilk bor 1926-yil Oʻzbekistondagi Qorachagʻir togʻlarida topilgan. Keyinchalik Ogʻalik, Temirqobiq, Qizilqumda ham Oʻ. mavjudligi aniqlangan. Tabiatda qushaloq kristallar, sharsimon va yupqa agregatlar holida uchraydi. Rangi toʻq yashil, olmosdek yaltiraydi. Qattiqligi 3; zichligi 2—3 g/sm3. Oʻ. tarkibida vanadiy boʻlgan uglerodli slanetslarning oksidlanish zonasida paydo boʻladi. Folbortit, xyuetit, pintadoit va vanadiyning boshqa minerallari bilan assotsiatsiyada uchraydi. Vanadiy va misning birlamchi minerallari uchun darakchi hisoblanadi.
Oʻzgan zilzilasi

**Oʻzgan zilzilasi** — 1924 y 6 va 12-iyulda Fargʻona vodiysining jan,sharqida Oʻzgan shahri atrofida sodir boʻlgan zilzilalar. Ularning magnitudasi 6,4 va 6,5 boʻlib, birinchisi 7—8 ball, ikkinchisi 8—9 ball bilan tebrangan. Toʻsatdan yer ostidan chiqqan guldiragan kuchli tovush odamlarni vahimaga solgan. Zilzila oʻchoklari yer qaʼrida 22 km dan 14 km gacha boʻlgan chuqurlikda joylashgan. Epitsentr zonalari Qurshob atrofidagi antiklinal geologik strukturalar bilan bogʻliq boʻlib, Qurshob yer yoriqlari boʻyicha yunalgan. Ana shu yer yoriqlarining hozirgi zamon tektonik harakatlari natijasida yer osti qatlamlarning bir-biriga nisbatan siljishi zilzila oʻchoqlarini kelib chiqishiga sabab boʻlgan. Bu zilzilalardan Oʻzgan, Yassi va Andijon shahrilari va atrofdagi qishloqlar katta talafot koʻrgan. Ayniqsa, 12-iyuldagi tebranish natijasida bu joylarda 2000 ga yaqin binolar yer bilan yakson boʻlib, 950 tasiga katta shikast yetgan. Andijon shahrida 1902-yildagi zilziladan soʻng qurilgan yangi imoratlar ham zarar koʻrgan. Uzganda faqat masjid minorasi saqlanib qolgan. Zilziladan Qurshob daryosi sohilida paydo boʻlgan koʻchkilar yoʻl va qishloqlarga yopirilib tushib, bir necha oʻnlab odamlar va chorva mollarini halokatga uchratgan hamda 100 ga yaqin imorat koʻchkilar tagida qolgan. Quduqlarda suv sathi koʻtarilib, baʼzi joylarni suv bosgan.

Oldiyor togʻlari yon bagʻrida yer yorilgan va togʻ jinslari harakatga kelib, kattakatta tosh boʻlaklari qulagan va baʼzi joylarda oʻpirilmalar hosil boʻlgan. Keyingi yillarda seysmotektonik izlanishlar natijasida Qurshob yer yoriqlarida 7—8 balli zilzilalar boʻlish ehtimoli boʻlgan Qurshob seysmogen zonasi ajratilgan. Bu zonaning davomida 1974-yilda bir necha kuchli zilzilalar boʻlgan.
Oʻzgargan landshaft

**Oʻzgargan landshaft** — tabiiy taʼsirlar yoki inson faoliyati taʼsirida dastlabki holati oʻzgargan landshaftlar. Tabiiy landshaftlar oʻz-oʻzidan sekinastalik bilan oʻzgarib boradi. Insonning xoʻjalik taʼsirida esa landshaft, ayniqsa, oʻsimlik, hayvonot dunyosi, yer osti va yer usti boyliklari tez oʻzgaradi. Aslida landshaft butkul oʻzgarmaydi, mas, togʻ jinslari, iqlim, relyefning yirik shakllari oʻzgarmay qoladi. Oʻzgargan landshaftga vohalar misol boʻladi.
Oʻzgarmas tok

**Oʻzgarmas tok**— tok kuchi va yoʻnalishi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmaydigan elektr toki. Oʻzgarmas tok oʻzgarmas elektr yurituvchi kuch taʼsirida oʻtkazgichdan yasalgan berk zanjirda vujudga kelishi mumkin. Agar elektr zanjiri tarmoqlanmagan boʻlsa, uning hamma qismlaridan oʻtayotgan tok kuchi bir xil boʻladi. Oʻzgarmas tokning asosiy qonunlari Om qonuni va Joul — Lens qonunidan iborat. Ishtirok etayotgan qarshiliklar va elektr yurituvchi kuchlardan foydalanib, zanjir tarmoqlarining har biridan oqayotgan tok kuchi va yoʻnalishi Kirxgof qoidalari asosida hisoblanadi. Oʻzgarmas tokdan turli sanoat tarmoqlarida, mas, elektrometallurgiya, transport, aloqa, avtomatika va boshqalarlarda foydalanilmaydi.
## Yana qarang

* Oʻzgaruvchan tok
Oʻzgarmas tok generatori

Oʻzgarmas tok generator— oʻzgarmas tokni generatsiyalaydigan (hosil qiladigan) elektr mashina. Asosan, stator, yakor (rotor) va chulgʻamlar (sim oʻramlari)dan iborat. Aylanuvchi qismi (yakori)ning chulgʻamida induksiyalanuvchi oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka oʻzgartiradi. Oʻzgarmas tok generatorining uygʻotish tizimiga bogʻliq boʻladi. Oʻz-oʻzidan uygʻotishli, mustaqil uygʻotishli va aralash uygʻotishli Oʻzgarmas tok generatorining .turlari mavjud. Oʻzgarmas tok generatori. bir necha Vt dan bir necha ming kVt gacha quvvatga, bir necha V dan bir necha ming V gacha kuchlanishga moʻljallab ishlab chiqariladi. Oʻzgarmas tok generatorining . prokat stanlarida, aerodinamik trubalarda, ekskavatorlar va boshqalarda ishlatiladi (qarang Generator).
Oʻzgarmas tok mashinasi

**Oʻzgarmas tok mashinasi** — mexanik energiyani oʻzgarmas tok elektr energiyasiga (generator) yoki oʻzgarmas tok elektr energiyasini mexanik energiyaga (dvigatel) aylantirib beradigan elektr mashina. Ham generator, ham dvigatel sifatida ishlashi mumkin. Generatorning ishi elektromagnit induksiya hodisasiga, dvigatelning ishi tokli oʻtkazgichning magnit maydoni bilan oʻzaro taʼsirlashishiga asoslangan; unda elektromagnit aylantiruvchi moment vujudga keladi. Oʻzgarmas tok mashinasim.ning aktiv qismlariga magnitli oʻzak, stator va rotor (yakor) chulgʻamlari hamda kollektor kiradi (yana qarang Generator, Elektr dvigatel).
Oʻzgaruvchan va oʻzgarmas miqdorlar

**Oʻzgaruvchan va oʻzgarmas miqdorlar** — maʼlum mulohaza doirasida turli qiymatlarni yoki mos holda faqat 1 ta qiymatni qabul qiladigan miqdorlar. Odatda, son qiymatli, vektor va matritsa qiymatli funksiyalarga nisbatan qoʻllanadi. Matematikada dastlab faqat oʻzgarmas miqdorlar — sonlar, maʼlum figura oʻlchovlari bilan ish koʻrilgan. 17-asr da tabiatshunoslik, xususan texnikaning taraqqiyoti taqozosi bilan harakat va boshqalar jarayonlar oʻrganila boshlandi. Ikkinchi tomondan algebrada harfiy timsollar vujudga kelishi va analitik geometriyaning yaratilishi oʻzgarmas miqdorlardan oʻzgaruvchi miqdorlarni oʻrganishga oʻtish uchun qulay asos yaratildi. Differensial hisob va integral hisob yaratilgach. Oʻ. va oʻ.m. mexanik harakat va boshqalarga fizik jarayonlarning matematik ifodasi sifatida qaraldi. Keyinchalik bu tushunchalar aniq matematik taʼrif beriladigan oʻzgaruvchi, funksiya, dinamik sistema holati va trayektoriyasi kabi tushunchalar bilan almashdi. Oʻ. va oʻ. m. esa, asosan, matematik tushuncha va teoremalarni fizik izohlash vositasi boʻlib qoldi.
Oʻzboʻy (maʼnolari)

**Oʻzboʻy**:

* Oʻzboʻy (Uzboʻy, Gʻarbiy Oʻzboʻy) — Turkmanistonning shim.
* Oʻzboʻy (soy) — qattiq jala quyganda va bahor faslida qor tez eriganda suv boʻladigan oʻzan, soy, vodiy, boʻylama pastlik.
Oʻzgaruvchan tok generatori

**Oʻzgaruvchan tok generatori** — aylanma harakatining mexanik energiyasini oʻzgaruvchan tok elektr energiyasiga aylantiruvchi mashina. Sinxron va asinxron turlari boʻladi. Asinxron generatorlar kam (asosan, alohida elektr bilan taʼminlash tizimlarida) ishlatiladi; 20-asr 70-yillaridan boshlab amalda sinxron generatorlyar ishlatilmoqda. Uch fazali Oʻzgaruvchan tok generatorig . eng koʻp tarqalgan. Kuchli Oʻzgaruvchan tok generatorig . elektr st-yalarga oʻrnatiladi. Quvvati uncha katta boʻlmaganlari avtonom energiya bilan taʼminlash tizimlarida, chastota oʻzgartirgichlarda ishlatiladi, mexanik energiyani oʻzgaruvchan tok elektr energiyasiga (generator) yoki oʻzgaruvchan elektr tok energiyasini mexanik energiyaga (dvigatel) hamda oʻzgaruvchan tok elektr energiyasini boshqa kuchlanishli yoki boshqa chastotali elektr energiyasiga aylantiruvchi elektr mashina (oʻzgartirgich). Oʻzgaruvchan tok generatorim. asinxron elektr mashina va sinxron mashinaga (qarang Sinxron generator) boʻlinadi.
Oʻzgaruvchan yulduzlar

**Oʻzgaruvchan yulduzlar** — vaqt oʻtgan sari ravshanligini oʻzgartiradigan yulduzlar. Ravshanliklari oʻzgarishiga koʻra, tutiluvchi va fizik turlarga boʻlinadi. Tutiluvchi oʻzgaruvchan yulduzlar umumiy ogʻirlik markazi atrofida aylanuvchi ikki yulduzdan iborat tizim boʻlib, ularning orbita tekisliklari kuzatish chizigʻiga juda yaqin yotadi. Bunday yulduzlar bir-biridan juda kichik burchak masofada yotganidan ularni alohida-alohida koʻrib boʻlmaydi va ularning nurlanishi qoʻshilib, bitta yulduzdek koʻrinadi. Bir yulduz ikkinchisini toʻsishi natijasida bunday tizimning ravshanligi kamayadi. Tutiluvchi oʻzgaruvchan yulduzlarning ayrimlarida (masalan, Persey yulduz turkumining R yulduzi) tutilishdan boshqa paytda umumiy ravshanliklari oʻzgarmay saqlanadi. Boshqa tur tutiluvchi oʻzgaruvchan yulduzlarda (masalan, Liraning β yulduzi va Katta Ayiqning W tipida) esa sistemaning umumiy ravshanligi faqat tutilish paytidagina emas, balki tutilish kuzatilmagan paytda ham oʻzgaradi. Galaktikamizda 3000 ga yaqin tutiluvchi oʻzgaruvchan yulduzlar aniqlangan.

Fizik oʻzgaruvchan yulduzlar ravshanliklarining oʻzgarishi shu yulduzlar qaʼrida yuz beradigan fizik jarayonlar hisobiga boʻladi. Ular oʻz navbatida pulsatsiyalanuvchi va eruptiv yulduzlarga boʻlinadi. Pulsatsiyalanuvchi oʻzgaruvchan yulduzlar ravshanliklarining bir meʼyorda oʻzgarishi bilan ifodalanadi. Bu turdagi oʻzgaruvchan yulduzlarga davrlari uzunligi va ravshanliklari oʻzgarish darajasi turlicha boʻlgan sefeidalar, RR Lira turi, Savrning RV turi, Kitning omikron yulduzi (Mira) tipidagi oʻzgaruvchi yulduzlar misoldir. Eruptiv oʻzgaruvchan yulduzlar oʻzgaruvchanligi vaqti-vaqti bilan qaytalanuvchi chaqnash koʻrinishida boʻladi. Bunday chaqnashlar ushbu yulduzlardan plazmaning uloqtirilishi bilan tushuntiriladi. Oʻzgaruvchan yulduzlarni kuzatishdan turli yulduz tizimlarining yoshi va boshqa tafsilotlari ham aniqlanadi. Faqat sefeidalargagina mansub "davr-yorqinlik" bogʻliqlik ulargacha boʻlgan masofalarni juda aniq belgilash imkonini berdi. Galaktikaning uzoq joylarigacha boʻlgan masofalar ana shu usulda aniqlanadi. Hozirgi zamon kuzatishlari qoʻshaloq oʻzgaruvchan yulduzlardan baʼzilari rentgen nurlari manbalari ham ekanini koʻrsatdi.
Oʻzgaruvchan yulduzlar fizikasi

**Oʻzgaruvchan yulduzlar fizikasi** — oʻzgaruvchan yulduzlar ravshanligining oʻzgarish sabablarini va fizik xususiyatlarini oʻrganuvchi fan. Yulduzlar ravshanligining oʻzgarish sabablari turlicha. Asosan yulduzlar atmosferasida roʻy berayotgan fizik jarayonlarga yoki yulduz atrofidagi muhitga bogʻliq. Mas, yulduzni bir butun qamrab olgan yoki faqatgina uning sirtidagi portlash, Quyoshdagi kabi, lekin nisbatan kuchliroq chaqnash hodisalari, davriy ravishda yuqlduzlar sirti yuzasining oʻzgarishi (pulsarlar) va boshqalar Yulduzlar ravshanligining oʻzgarish sabablarini aniqlash astrofizikalttsh muhim masalalaridan biri boʻlib, ular yulduzlarning tabiatini oʻrganishga, ularning yulduzlar olami evolyutsiyasidagi oʻrnini aniqlashga va pirovard natijada Quyoshning kelajagini bashorat qilishga imkon beradi (yana qarang Yulduzlar).
Oʻzgaruvchanlik

**Oʻzgaruvchanlik** — tirik organizmlar hamda viruslar belgi va xususiyatlarining xilmaxil boʻlishi. „Oʻ.“ termini organizmlarning yangi belgi va xususiyatlar hosil qilishi yoki eski belgi va xususiyatlarni yoʻqotishini ham ifodalaydi. Oʻ. irsiyatga qarama-qarshi maʼnoni anglatadi (qarang: Irsiyat). Tabiiy sharoitda paydo boʻladigan Oʻ. tabiiy, yaʼni spontan, eksperimentda hosil qilinadigan Oʻ. sunʼiy, yaʼni indutsirlangan Oʻ. deyiladi. Oʻ. manbai genetik materialning kombinatsiyasi yoki rekombinatsiyasi, gen yoki xromosoma tarkibining oʻzgarishi, atrof muhit sharoitining taʼsiri boʻlishi mumkin. Tabiatiga koʻra, Oʻ. genotipik, yaʼni irsiy va fenotipik, yaʼni noirsiy shakllarga ajratiladi.

Genotipik Oʻ. — organizmlar belgi va xususiyatlarining genotip bilan bogʻliq boʻlgan, avlodlarda saqlanib qoladigan (Ch.Darvinga koʻra, aniq boʻlmagan) Oʻ., yaʼni belgilarning keskin oʻzgarishi — mutatsiya (mutatsion Oʻ.) yoki organizmlarni duragaylashda belgilarning kombinatsiyalanishi (kombinatsion Oʻ.) tufayli kelib chiqadi (qarang: Duragaylash).

Fenotipik Oʻ.da genotip oʻzgarmaydi. Organizmning individual rivojlanishi davomida uning yoshi (qarishi) bilan birga barcha morfofiziologik va biokimyoviy belgilarining oʻzgarishi (ontogenetik, yaʼni yosh bilan bogʻliq Oʻ.) bunga misol boʻla oladi. Oʻ.ning boshqa bir xili modifikatsion Oʻ. (modifikatsiya)ni bitta turga mansub, genetik jihatdan bir xil, lekin har xil sharoitda yashaydigan va organizmdan miqdor va sifat jihatdan farq qiladigan individlarda koʻrish mumkin. Modifikatsion Oʻ. (Ch.Darvinga koʻra, aniq boʻlgan Oʻ.) muayyan belgilarning muayyan yoʻnalishda oʻzgarishi orqali yuzaga chiqadi va ommaviy xususiyatga ega boʻladi. Har xil fizik va kimyoviy omillar taʼsirida yuzaga keladigan modifikatsion Oʻ. morfozlar deyiladi. Muayyan genlar mutatsiyasi bilan bogʻliq boʻlgan morfozlar fenokopiyapar deb ataladi. Fenotipik Oʻ.ni organizmlardagi belgilar va xususiyatlar bilan emas, balki ular rivojlanish imkoniyatining irsiylanishi asosida tushuntirish mumkin. Shu sababdan genotipning fenotipda roʻyobga chiqishi uchun muayyan sharoit boʻlishi lozim. Mas, oʻsimlik rangining yashil boʻlishi uchun xlorofill sintezlanishini nazorat qiluvchi gen bilan birga yoruglik \am zarur. Muhit sharoiti taʼsirida paydo boʻladigan Oʻ. darajasi ham koʻp jihatdan irsiyatga bogʻliq, chunki genotip har bir belgiga nisbatan organizm reaksiyasi normasini belgilab beradi. Irsiy va noirsiy Oʻ. organizmlarning individual sifat va miqdoriy, mustaqil va korrelyativ (oʻzaro bogʻlangan), adaptiv (moslanishli) va noadaptiv hamda b. belgilarining xilma-xilligini belgilab beradi. Evolyutsiya jarayonida Oʻ.ning turli shakllari bir xilda ahamiyatga ega boʻlmaydi. Irsiy Oʻ. organik evolyutsiyaning asosi (qarang Makroevolyutsiya) va seleksiya uchun material manbai hisoblanadi. Noirsiy Oʻ. organizmlarni muhitning oʻzgarib turadigan sharoitiga moslanishini taʼminlaydi. Matematik statistika va solishtirmatavsifiy metodlar — Oʻ.ni oʻrganishning asosiy metodlari.

## Adabiyot
* Grin A., Staut B., Teylor S., Biologiya. Per.s angliyskogo, M., 1991; Mavlonov O., Biologiya, T., 2003.
Oʻzgaruvchanlik (maʼnolari)

**Oʻzgaruvchanlik**:

* Oʻzgaruvchanlik — tirik organizmlar hamda viruslar belgi va xususiyatlarining xilmaxil boʻlishi.
* Oʻzgaruvchanlik (barqarorlik) — q.
Oʻzgaruvchan tok

**Oʻzgaruvchan tok** — tok kuchi (kuch lanish) va yoʻnalishi vaqt oʻtishi bilan davriy ravishda oʻzgaradigan elektr toki; keng maʼnoda — vaqt boʻyicha oʻzgaradigan har qanday elektr toki. Oʻzgaruvchan tokni oʻzgartirish, mas, uzoq masofaga uzatish, toʻgʻrilash, chastotasini oʻzgartirish kabi amallarning bajarilishi nisbatan oddiyligi uning afzalligi hisoblanadi. Asosiy koʻrsatkichlari: chastotasi va tok kuchining taʼsir etuvchi qiymati. Sanoatda foydalaniladigan oʻzgaruvchan elektr tarmoqlarida tok kuchi va kuchlanish garmonik tarzda 50 Gs chastota bilan oʻzgaradi. Zanjir uchlaridagi oʻzgaruvchan kuchlanishni elektr styalardagi generatorlar vujudga keltiradi. Tok kuchining taʼsir etuvchi qiymati deganda maʼlum vaqt ichida oʻtkazgichdan Oʻzgaruvchan tok oʻtganda ajraladigan issiqlik miqdoriga teng issiqlik ajratadigan tok kuchi tushuniladi. Tok kuchi va kuchlanishning taʼsir etuvchi qiymatlari Oʻzgaruvchan tok zanjiriga ulangan ampermetr va voltmetr bilan oʻlchanadi.

## Yana qarang

* Oʻzgarmas tok

    
Oʻzgarmas tok— tok kuchi va yoʻnalishi vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmaydigan elektr toki. Oʻzgarmas tok oʻzgarmas elektr yurituvchi kuch taʼsirida oʻtkazgichdan yasalgan berk zanjirda vujudga kelishi mumkin. Agar elektr zanjiri tarmoqlanmagan boʻlsa, uning hamma qismlaridan oʻtayotgan tok kuchi bir xil boʻladi. Oʻzgarmas tokning asosiy qonunlari Om qonuni va Joul — Lens qonunidan iborat. Ishtirok etayotgan qarshiliklar va elektr yurituvchi kuchlardan foydalanib, zanjir tarmoqlarining har biridan oqayotgan tok kuchi va yoʻnalishi Kirxgof qoidalari asosida hisoblanadi. Oʻzgarmas tokdan turli sanoat tarmoqlarida, mas, elektrometallurgiya, transport, aloqa, avtomatika va boshqalarlarda foydalaniladi.
Oʻzini oʻzi oʻldirish darajasiga yetkazish

**Oʻzini oʻzi oʻldirish darajasiga yetkazish** — shaxsga qarshi jinoyat. Bunday jinoyat shaxsga shafqatsiz muomala qilish yoki uning shaʼni va qadr-qimmatini muttasil ravishda kamsitish yoʻli bilan sodir etiladi. Shafqatsiz muomala jabrlanuvchi bilan qoʻpol va ayovsiz munosabatda boʻlishni anglatib, kaltaklash, issiqlikdan, oziq-ovqatdan, suvdan va hokazolardan mahrum etish orqali amalga oshirilishi mumkin. Bunda jabrlanuvchiga jismoniy yoxud ruhiy azob yetkaziladi. Shaxsning shaʼni va gʻururini muntazam tahqirlash hollari tuhmat qilish, haqoratlash, taʼqib etish va hokazoda namoyon boʻladi. Bu xildagi xatti-harakatlar bilan shaxsni oʻzini oʻzi oʻldirish yoki oʻzini oʻzi oʻldirishiga suiqasd qilish darajasiga yetkazish qonunda nazarda tutilgan jazoni keltirib chiqaradi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 103-modda).
Oʻzkabel aksiyadorlik jamiyati

**Oʻzkabel aksiyadorlik jamiyati** — elektrotexnika sanoatining yirik korxonasi. Toshkent shahrida joylashgan. "Oʻzeltexsanoat" uyushmasi tarkibiga kiradi. Energetika, geologiya, temir yoʻl transporti, aloqa, mashinasozlik va boshqalar sanoat tarmoqlarida ishlatiladigan turli xil kabel mahsulotlari: yuqori kuchlanishli elektr kabellari, shahar telefon tarmoqlari va uzoq masofalar aloqa kabellari; qoplamali elektr simlari, payvandlash, elektr energiyasini uzatish simlari, neft nasoslari uchun kabellar, geofizika kabellari va simlari ishlab chiqaradi. Toshkentga evakuatsiya qilingan "Elektrokabel" zavodi asosida 1941-yil noyabrda tashkil qilingan.

Urush yillarida harbiydala aloqasi uchun simlar ishlab chiqargan. Urushdan keyin geofizika tadqiqot kabellari, yoʻllarni elektrlashtirish uchun kontaktli simlar ishlab chiqarishda yetakchi korxonaga aylandi. Korxonada mis katanka ishlab chiqarishdan boshlab murakkab kabel mahsuloti turlarini ishlab chiqarishgacha toʻliq texnologik sikl yaratilgan. 1995-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 2003-yildan chet el investitsiyasi ishtirokidagi OʻzbekistonAmerika qoʻshma korxonasi aksiyadorlik jamiyati ("2egotax" kompaniyasi korxona aksiyalarining 64% ga ega). Korxona AQSH, Italiyada ishlab chiqarilgan uskunalar bilan jihozlandi. Mahsulotlari sifati xalqaro standartlarga javob beradi. 2004-yilda 99 t mis sim, 75 t trolley simlari, 254&nbsp;km uzoq aloqa kabellari, 1458&nbsp;km geofizika kabellari, 9322&nbsp;km yoritish kabellari va boshqalar mahsulotlar ishlab chiqarildi, eksport 11 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. Mahsulotlari Rossiya, Ukraina, Qozogʻistonga va boshqalar mamlakatlarga chiqariladi. Moskva, Yekaterinburg, Olmaota, Chimkent, Kiyevda savdo uylari ochilgan. Xalqaro "Elektrkabel" kabel mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar uyushmasiga aʼzo.
Oʻzlashtirish

**Oʻzlashtirish** (pedagogikada) — oʻquvchi yoki talabalar egallagan bilim, koʻnikma va malakalarning toʻlaligi, chuqurligi, ongliligi hamda mustahkamligi darajasini anglatuvchi pedagogik tushuncha. Oʻzbekistonda Oʻzlashtirishning daraja va koʻrsatkichlari oʻquvchi yoki talabalarga taʼlim davlat standartlari va oʻquv dasturlarida belgilab qoʻyilgan talablardan kelib chiqib, reyting ballari hamda besh balli baho tarzida belgilanadi.

Umumtaʼlim maktablarida Oʻ. choraklik, yarim yillik va yillik tarzida farklanadi. Oliy oʻquv yurtlarida Oʻ. oʻquv semestrlari miqyosida aniqlanadi. Oʻ.ning koʻtarilganligi yoki pasayganligini aniqlashda oraliq muddat, muayyan vaziyatdan kelib chiqib, erkin belgilanishi mumkin. Bunday hollarda bir yoki bir necha oʻquvchining, muayyan sinfdagi oʻquvchilarning, maktab, tuman yoki viloyat maktablaridagi barcha oʻquvchilarning belgilangan ixtiyoriy bir davriy oraliq (bir chorak, bir oʻquv yili, bir necha oʻquv yili)dagi Oʻ.i aniqlanishi mumkin. Oʻquvchilarning Oʻ.ini bir oʻquv fani boʻyicha aniqlash mumkin boʻlganidek, bir necha yoxud respublika talaba tanlov markazida qilinayotgani kabi barcha oʻquv fanlari boʻyicha ham aniqlash mumkin.

Yuqori Oʻ.ga erishish milliy pedagogik amaliyot oldida turgan eng muhim vazifalardandir. Chunki oʻquvchi va talabalarning intellektual rivojlanishi hamda kasbiy tayyorgarligi ularning Oʻ. darajalariga bevosita bogʻliq. Oʻ.ni yuksaltirish uchun taʼlim jarayonini oʻquvchi hamda talabalarning yosh va psixologik xususiyatlariga muvofiq uyushtirish, ilgʻor pedagogik texnologiyalardan keng foydalanish, ilm-fanning soʻnggi yutuqlarini qoʻllash, oʻquvchi yoki talabalarni oʻqitish jarayonining faol ishtirokchisiga aylantirish, ularni eng zamonaviy didaktik vositalar bilan taʼminlash lozim boʻladi.
Oʻzlashtirma gap

**Oʻzlashtirma gap** – sintaktik hodisalardan biri. Oʻzgalar gapining mazmuni saqlanib, grammatik shakli yoki gap qurilishi oʻzgartirib berilishi oʻzlashtirma gap hisoblanadi. Bunda muallif boshqalar gapining grammatik va ayrim leksik xususiyatlarini oʻzgartirgan holda oʻzlashtirib, hikoya qilib beradi. Oʻzlashtirma gap koʻchirma gapdan ohangi va ayrim feʼl shakllarining ishlatilmasligi bilan ham ajralib turadi. Koʻchirma gapda juda koʻp qoʻllanadigan demoq feʼlining deb, dedi, deydi, degan edi kabi shakllari oʻzlashtirma gapda deyarli qoʻllanmaydi. Oʻzlashtirma gapda uning oʻrnida koʻproq aytmoq, gapirmoq, taʼkidlamoq feʼllari ishlatiladi: Oʻqituvchi ona tilini yaxshi bilmasdan, boshqa fanlarni chuqur egallash mumkin emasligini taʼkidladi.

Koʻchirma gap oʻzlashtirma gapga aylantirilganda, baʼzan uning uslubiy xususiyatlari ham oʻzgaradi. Ayniqsa, soʻzlovchining nutq jarayoniga turli munosabatini ifodalovchi ayrim kirish soʻzlar, undovlar; axir, xoʻsh, ha, yoʻq, xoʻp, mayli kabi gap bilan bogʻlanmagan elementlar, soʻzgaplar koʻpincha tushib qoladi: Xoʻsh, qanday yangiliklar bor? – soʻradi Oʻktam/ Oʻktam qanday yangiliklar borligini soʻradi.

Oʻndov gap, atov gap, ritorik soʻroq gap kabilarni oʻzlashtirma gapga aylantirib boʻlmaydi: Ana zamon! Ana hikmat! – dedi Sakson ota yayrab kulib. Eh, attang, attang, qanday begʻamlik! – dedi u jahli chiqib.

Koʻchirma gap qanchalik murakkab tuzilgan boʻlsa, uni oʻzlashtirma gapga aylantirish shunchalik qiyinlashadi.
Oʻzloqshoh

**Oʻzloqshoh**, Qutbiddin Oʻzloqshoh (1200 — 1221) — Muhammad Xorazmshohning 2-óğli oʻgʻli. Onasi bayot qabilasidan boʻlgan. Turkon xotunning sevimli nabirasi. Uning istagi bilan Muhammad Xorazmshoh Oʻzloqshohni oʻziga valiahd qilib belgilab, Xorazm, Xuroson va Mozandaronni bergan edi. Biroq moʻgʻullar istilosi davrida Xorazmshoh oʻlimi oldidan Jaloliddin Manguberdini taxt vorisi etib tayinlaydi. Oʻzloqshoh va ukasi Oqshoh Jaloliddin bilan Gurganjni mudofaa etish uchun kelishganda Oʻzloqshoh tarafdori boʻlgan amirlar Jaloliddinni tan olmay unga suiqasd tayyorlaydilar. Jaloliddin 300 navkari bilan shaharni tark etgan, uch kundan soʻng moʻgʻullar jandni zabt etishganini eshitib shimol tomonga yurish boshlaydilar yólda Jójji qóshini bilan jang qilb Jójjini yengadilar va Gurganjga qaytadilar biroq shaxar qamal qilinayotgani uchun 10.000askar bioan Hurosonga yoʻl  oladilar. Oʻzloqshoh va Oqshoh Nishopurga boradilar va uyerdan Habushonga ketadilar. Moʻgʻullar ularni Xabushon viloyatidagi Ustuvoga yetganda hujumga ótadilar va Vashta qishlogʻida jang boshlandi. Oʻzloqshoh qoʻshinini jangovar safga tizadi. Qattiq jangda moʻgʻullar yengilib, chekinadilar biroq Ózloqshoh va Oqshosh jangda 1000nafar askarlarini yóqotadilar va qól ostilarida 350nafar askar qoladi. Oʻzloqshoh va uning safdoshlari gʻalabadan sóng   hushyorlikni yoʻqotadilar. Moʻgʻullarning boshqa Bir 500kishilik  qoʻshini toʻsatdan hujum qilib ularni shoshirib qóyadi va tormor keltirishadi. Oʻzloqshoh va Oqshohlar jangda halok boʻlishadi.
Ularning boshlarini nayzaga sanchib Xorazmning barcha shaharlari boʻylab aylantirishgan.

## Manbalar
Oʻzmevasabzavoturugʻ sanoat

**Oʻzmevasabzavoturugʻ sanoat** — respublikada rayonlashtirilgan sabzavot, poliz va ozuqabop ildizmevali ekinlar urugʻchiligiga ixtisoslashgan uyushma; elita, superelita va 1reproduksiya urugʻlarini yetishtirish bilan shugʻullanadi. 2003-yil 24 dekabrda "Oʻzsabzavotnavurugʻlari" (1996) uyushmasi negizida tashkil etilgan. Toshkent shahrida joylashgan. Tarkibida 54 korxona va tashkilotlar (17 sabzavot, poliz va ozuqabop ildizmevali ekinlar urugʻchiligiga ixtisoslashgan shirkat xoʻjaliklari, 10 viloyat "Sabzavotnavurugʻlari" hissadorlik va masʼuliyati cheklangan jamiyatlar, 3 ta xususiy urugʻchilik firmalari hamda 24 ta vino va konserva mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan qayta ishlash korxonalari) bor. Respublika xoʻjaliklarining elita, superelita va navli urugʻlar va umuman urugʻlikka boʻlgan yillik ehtiyojini toʻliq taʼminlaydi. Uyushma elita va navli urugʻlik yetishtirish rejalarini ishlab chiqadi, mamlakatdagi savbzavot, poliz, ildizmevali ekinlar urugʻchiligini muvofiqlashtiradi, davlat urugʻlik zaxira jamgʻarmalarini yaratadi, urugʻlik eksporti va importini olib boradi, navli urugʻlikni sotadi. [Urugʻc[hilikni ilmiy asosda olib borish maqsadlarida Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tekshirish instituti bilan hamkorlik qiladi. 5 ming ga ga yaqin yer maydoniga ega boʻlgan urugʻchilik xoʻjaliklarida 5420 s sabzavot ekinlari, 1015 s poliz ekinlari urugʻligi yetishtirildi (2004).

Urugʻchilik sohasida Rossiya, Ukraina, Belarus, Qozogʻiston va Ozarbayjondagi ilmiy va urugʻchilik muassasalari hamda firmalari bilan hamkorlik aloqalari oʻrnatilgan. Ukrainaning Chernigov shahrida uyushmaning vakolatxonasi ochilgan. Moskva, Yekaterinburg va Vladikavkaz shahrilarida savdo uylarini ochish tadbirlari olib borilmoqda (yana qarang [Urugʻc[hilik).

Rustam Eltoyev.
Oʻyiqgumbaz maqbarasi

**Oʻyiqgumbaz maqbarasi** — Termiz tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (11—12-asrlar). Maqbara murabba tarhli, peshtoqgumbazli, xona (7,7x7,5 m) hamda ayvondan iborat. 25x26x5— 5,5 sm li xom gʻishtdan bunyod etilgan. Bosh tarzidagi chuqur ravoqli peshtoq qanosiga 5 ta mayda yassi ravoqchalar ishlangan. Gumbaz toʻrtburchak devorlar ustidagi 8 qirrali poygumbazga oʻrnatilgan. Ichki devorlar Psimon shakllarga boʻlinib, ularga ichiga ravoqchalar joylashgan baland yassi ravoqlar ishlangan. Binoning ichki va tashqi devorlari suvalgan. Maqbara gumbazi qulab tushgan va binoga tutash ayvon vayron boʻlgan.
Oʻyma

**Oʻyma** — oʻymakorlikda yogʻoch, ganch, marmar va boshqalarga oʻyib, qirib, zarb qilib bezak ishlash usuli hamda shu usulda ishlangan naqsh, bezak.
Oʻynoqi maymunlar

**Oʻynoqi maymunlar**, tirnoq li maymunlar (SaNkppsShaye) — keng burunli maymunlar oilasi. Primatlar orasida eng kichik va tuban tuzilganlardan. Gavdasining uzunligi 16—35 sm, dumi uzun, tanasi qalin va uzun yung bilan qoplangan. Barmoqlarida (bosh barmoqdan tashqari) uzun tirnoqlari bor (2nomi shundan). Tishlari 32 ta, ayrim turlarida pastki qoziq tishlari juda yirik. Miyasi silliq, burmalari va egatchalari yoʻq. Markaziy va Janubiy Amerikada (Panama jan.dan Braziliya jan.gacha) tarqalgan. 5 urugʻi va 35 turi bor. Koʻpchiligi subtropik va tropik oʻrmonlarda yashaydi; daraxtlar kovagida uxlaydi. Kunduzi hayot kechiradi; juda harakatchan. Oila boʻlib yashaydi; 1—4 (odatda, 2) ta bola tugʻadi. Erkagi ham bolasini tarbiyalashda ishtirok etadi. Mevalar, har xil koʻkatlar, hasharotlar, sudralib yuruvchilar va boshqalar mayda hayvonlar bilan oziqlanadi.
Oʻlaksaxoʻr qoʻngʻizlar

**Oʻlaksaxoʻr qoʻngʻizlar** — qoʻngʻizlar oilasi. Uzunligi 6–40&nbsp;mm. Moʻylovlari toʻgʻnogʻichsimon. Qurtlari yassi, harakatchan, zahkashlarga oʻxshash. 1500 ga yaqin turi bor. Keng tarqalgan; odatda, moʻʼtadil iqlimda yashaydi. Koʻpchiligi oʻlaksaxoʻr, baʼzan goʻng va zamburugʻlar bilan oziqlanadi, ayrim turlari oʻsimlikxoʻr yoki yirtqich. Organik qoldiqlarni oʻzlashtirishi orqali; ayrim turlari entomofag sifatida foyda keltiradi. Mas, 4 nuqtali Oʻlaksaxoʻr qoʻngʻizlar tengsiz ipak qurti, odimchilar qurtini qiradi. 5Prpa urugʻi turlari qand lavlagi va gʻalla ekinlariga ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda bir necha turi, jumladan, goʻrkov qoʻngʻiz uchraydi.
Oʻlan

**Oʻlan**, oʻlang — xalq ijodi janri; qoʻshiq turi. Dehqon, ayniqsa, koʻchmanchi, yarim koʻchmanchi chorvador xalqlar (oʻzbek, qozoq, turkman va boshqalar) aholisi orasida keng tarqalgan. Asosan, ayollar tomonidan childirma (doira) joʻrligida yoki joʻrsiz ijro etiladi. Oʻzbeklarda toʻy marosimi va bazmlarda qizlar bir tomon, yigitlar bir tomon boʻlib yoki ikki kishi tomonidan dialog shaklida ham aytiladi. Baʼzan savoljavobli qoʻshiqlar ham Oʻ. deb ataladi. Oʻ.da xalqning orzuumidlari, qaygʻu va shodlik kayfiyatlari oʻz ifodasini topgan, ishqmuhabbat mavzusi esa asosiy oʻrin egallaydi. Hajviy Oʻ.lar ham keng tarqalgan. Har bir toʻy marosimiga xos Oʻ.lar mavjud (beshik toʻy Oʻ.i, nikoh toʻyi Oʻ.ni va boshqalar). Oʻ. kuylari tor diapazonga, nutqsosh (rechitativ) va kuychan ohanglarga ega boʻlib, ravon usulda aytiladi. Lirik, jozibali, band yoki bandnaqarot shaklida boʻladi. Oʻ. "Yoryor" qoʻshiqlariga yaqin boʻlib, ayrim Oʻ.larda har bir misra "yoryor" radifi bilan aytiladi (bu namunalar doʻmbira yoki doira joʻrligida ijro etiladi). Qozoq va turkman Oʻ.lari, asosan, kuychan ohangda, baʼzan oʻynoqi xarakterga ega boʻlib, yakka ijrochi yoki ayollar jamoasi tomonidan ijro etiladi.
Oʻzfan

**Oʻzfan** ( soʻzlaridan qisqartma shaklida olingan), SSSR Fanlar akademiyasining Oʻzbekiston filiali — 1940—1943-yillarda Oʻzbekistondagi ilmiy tekshirish markazi. 1940-yil 9-yanvarda Fan komiteti negizida tashkil etilgan. Tarkibiga dastlab geologiya, tarix, til va adabiyot, suv xoʻjaligi muammolari, botanika, kimyo ilmiy tekshirish institutlari, tuproqshunoslik, zoologiya, fizika-matematika fanlari sektorlari, Toshkent Astronomiya rasadxonasi va uning huzuridagi Kitob kenglik stansiyasi, iqtisodiy tadqiqotlar hamda xaritagrafiya byurolari kirgan. Asosiy vazifasi respublikada fanning turli sohalarini taraqqiy ettirishdan iborat boʻlgan. Tashkil etilgan yili Oʻzbekistonda 70 ga yaqin ilmiy tashkilot boʻlib, ularga rahbarlik qilish OʻzFAN zimmasiga yuklatilgan. Ikkinchi jahon urushi yillari Oʻzfan ilmiy tadqiqot muassasalari faoliyatini respublika tabiiy boyliklari va resurslarini qidirib topish va ulardan mudofaa maqsadlarida foydalanishga qaratdi hamda respublikada ogʻir sanoat va qishloq xoʻjaligini rivojlantirish vazifalarini hal etishda yetakchi rol oʻynadi. Natijada Oʻzbekistonda Fanlar akademiyasining ochilishi uchun yetarli darajada ilmiy va ilmiy texnika bazasi vujudga keldi. 1943-yil Oʻzfan negizida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tashkil etildi. 

## Yana qarang
* Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi
* Fan komiteti

## Manbalar
Oʻyin

**Oʻyin** — tarbiyalash va hordiq chiqarish vositalaridan biri. Oʻyin insoniyatning butun tarixi mobaynida diniy marosim, sport, harbiy va boshqalar mashqlar, shuningdek, sanʼat, ayniqsa uning ijro shakllari bilan qoʻshilib kelgan.

Maʼlumki, inson oʻz hayotida oʻyin, oʻqish, mehnat, dam olish kabi mashgʻulotlar bilan band boʻladi. Inson hayotining dastlabki davrlarida oʻyin asosiy faoliyat hisoblanadi, keyin esa u oʻqish bilan baravar davom etadi, undan soʻng esa oʻyin kamayib, uning oʻrnini oʻqish va mehnat egallaydi. Odamzod tarixining dastlabki davrlarida oʻyinlar hayotda muhim oʻrin tutgan. Oʻyinlar yordamida insoniyat oʻsgan, ulgʻaygan, chiniqqan, jismonan baquvvat boʻlgan, aqlan, ruhan rivojlangan, maʼnaviy kamol topgan.

Oʻzbek xalqi orasida milliy oʻyinlarning quyidagi turlari keng tarqalgan: 1) tabiiymavsumiy oʻyinlar („Yomgʻir yogʻaloq“; „Oq terakmi — koʻk terak“, „Uloq“ va boshqalar); 2) hududiy va turli joylarga mos oʻyinlar (mas, uydaboshqotirma va soʻz oʻyinlari; hovlida — „Tosh oʻyin“, „Arqon oʻyin“; bogʻda — yongʻoq, danak oʻyinlari, „Quvlashmachoq“ va boshqalar); 3) turli yosh va jinslarga xos oʻyinlar (yigitlar orasida „Podachi“, „Chavandoz“, „Quloq choʻzma“ va boshqalar, Qizlar orasida „Durra“, „Chorichanbar“, „Gʻozgʻoz“ va boshqalar). Katta yoshdagi erkaklarning kurash, uloq, chavgon kabi sport oʻyinlari boʻlsa, ayollarning koʻproq soʻz, raqs, qoʻshiqli oʻyinlarni oʻynash odatlari boʻlgan; 4) mashgʻulot, mehnat faoliyati bilan bogʻliq oʻyinlar, odatda, „Navroʻz“ kunlari oʻynalgan (mas, chorvachilikda „Ov oʻyin“, kamondan otish, „Kiyik ovi“; dehqonchilikda „Mashoba“, „Xirmonxirmon“ va boshqalar; hunarmandchilikda „Sartarosh“, „Kovushim“, „Kashtachi“ va boshqalar); 5) voqeaband oʻyinlar („Podshovazir“, „Urush oʻyin“, „Echkichoʻpon“, „Boʻri va qoʻylar“ va boshqalar); 6) harakatli oʻyinlar („Tepa kurash“, „Qoʻriqchi“, „Chirkash“ va boshqalar); 7) turli vositali oʻyinlar. Bu oʻyinlar moddiy vositalar (qoʻgʻirchoq, oʻyinchoq, tosh, tayoq, toʻp, yongʻoq kabilar) yordamida bajariladigan va maʼnaviy, badiiyifodali vositalar (soʻz, qoʻshiq, raqs, teatr) yordamida amalga oshiriladigan oʻyinlar; 8) hayvonlar ishtirokida oʻtadigan oʻyinlar. Bu oʻyinlar eng qadimiy hisoblanadi („Uloq“, „Ot poyga“, „Chavgon“, „Xoʻroz urishtirish“, „Qoʻchqor urishtirish“, „Bedana urishtirish“, „It urishtirish“ va boshqalar).

Oʻzbek xalq oʻyinlari avlodlarni tarbiyalashda „hayot maktabi“ vazifasini oʻtagan. Oʻyinlar yosh avlodni aqlan, ruhan va jismonan barkamol boʻlib yetishishlarida muhim oʻrin egallab kelgan (yana qarang Bolalar oʻyinlari).

## Adabiyotlar
* Usmonxoʻjaye v T., Xoʻjayev F., 1001 oʻyin, Toshkent, 1990.
Boymamat Oʻljayev

**Boymamat Xolliyevich Oʻljayev** (11-sentabr 1952-yil, Sherobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Toshkent chet tillar institutini tugatgan (1975). Qiziriq tumanidagi 9maktabda fransuz tili oʻqituvchisi, 1980-yildan 27maktabda direktor oʻrinbosari, soʻng Qiziriq tumanidagi texnik ijodiyot markazida direktor oʻrinbosari, 1992-yildan Muzrabot tumanidagi 17, 14maktablarda fransuz tili oʻqituvchisi.
Oʻlik dengiz

**Oʻlik dengiz** (arab. Bahr-Lut) -Gʻarbiy Osiyodagi oqmas shoʻr koʻl, Iordaniya va Isroil hududlarida. AlHor tektonik botigʻida, dengiz sathidan -408 m pastda (sohili Yer quruqlik qismining eng past joyi) joylashgan. Maydoni 1050&nbsp;km², uz. 76&nbsp;km, eng chuqur joyi 356 m (baʼzi maʼlumotlarga koʻra 335 m). Qirgʻoklari tik va qoyali. Oʻlik dengizga Iordan daryosi quyiladi. Dunyodagi eng shoʻr koʻllardan (tuz zaxirasi 43 mlrd. t chamasida), shoʻrligi 260—270°/00, ayrim yillarda 310°/00ga yetadi. Koʻldan kaliy va boshqalar tuzlar olinadi. Koʻl suvi yuqori darajada minerallashganligidan hayvon va oʻsimliklar (ayrim bakteriyalardan tashqari) yoʻq. Sohillari choʻl, ondasonda vohalar uchraydi. Gʻarbiy sohilidagi gʻorlardan 1947-yilda qadimiy ivrit, arab, yunon, lotin va boshqalar tillardagi qoʻlyozmalar (katta qismi miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2-asrga taalluqli) topilgan. Oʻlik dengizning gʻarbiy sohilida, unga Iordan daryosi quyilish qismida Bibliya afsonalarida yozilgan Sodom va Gomorra shahrilari mavjud boʻlgan deb taxmin qilinadi.
Oʻlja

**Oʻlja** — 1) urushda zafar quchgan gʻoliblar tomonidan qoʻlga kiritilgan qurolyaroq, jangovar texnika va harbiy asbobanjomlar. Oʻrta asrlarda oʻzgalar yurtini gʻorat qilish oqibatida qoʻlga tushirilgan molmulk, harbiy aslaha va asirlar ham Oʻ. deb yuritilgan. Odatga koʻra, lashkar qoʻlga olgan Oʻ. bir yerga jamlanib, soʻng 5 ulushga boʻlingan. Oʻ.ning bir qismi hukmdorga berilgan, qolgan 4 qismi esa sarkardalar va jangchilar oʻrtasida martabasiga qarab taqsimlangan. Baʼzan Oʻ.ni taqsimlash muayyan ziddiyatlarga sababchi boʻlgan. Jumladan, Parvon jangitsa moʻgʻullarni tormor etgan Jaloliddin Manguberdi qoʻliga tushgan ulkan Oʻ. ichidagi arab otiga egalik qilish xususidagi Amin Malik hamda Sayfuddin Igʻroq oʻrtasidagi bahsning adolatli hal qilinmaganligi oxiroqibat sulton kuchining zaiflashuvi va Sind daryosi boʻyidagi jangaa magʻlubiyatga olib kelgan edi; 2) ovda qoʻlga tushiriladigan, tutib yoki otib olinadigan jonzotlar ham "Oʻ." istilohi bilan nomlangan. Qoraxoniylar davrida Oʻ. "barku" hamda "yarmaqan" atamalari bilan atalgan. Eski oʻzbek tilida Oʻ. maʼnosida arabcha "gʻaniymat" atamasi ham qoʻllangan.
Oʻlik muz

**Oʻlik muz** — harakati toʻxtagan muzlik qoldiklari. Harakati faol muzliklarning chekka qismida boʻlib, koʻpincha ular bilan chegarasi aniq boʻlmaydi. Oʻlik muzning qalinligi bir necha oʻn m gacha yetishi mumkin. Togʻlarda Oʻlik muzlar odatda, morena yotqiziqlarining qalin qatlami bilan qoplangan boʻladi. Shu sababli ularning erishi sekinlik bilan sodir boʻlib, uzoq vaqt saqlanib turadi. Oʻlik muzning notekis erishi oʻrqirli relyefning shakllanishiga olib keladi. Oʻlik muzning katta boʻlaklari, ulkan hajmdagi muzning tez pastga surilishi va morenalarning ogʻirligi sababli oʻz harakatini toʻxtatishi hamda asosiy muzlik bilan aloqasini yoʻqotishi oqibatida hosil boʻladi. Oʻlik muzning juda yirik massalari pleystotsen muzlik qoplamlarining degradatsiyasi natijasida paydo boʻlgan.
Oʻlikxona

**Oʻlikxona**, morg (frans.) — murda saqlanadigan, yorib tekshiriladigan va koʻmish uchun beriladigan maxsus bino. Oʻ., asosan, sud tibbiyoti ekspertizasi qoshida boʻladi, kasalxonalar, ilmiy tadqiqot intlari va boshqalarda murda patologik anatomiya boʻlimlarida saqlanadi. Oʻ.ga baxtsiz hodisa tufayli oʻlgan, qasddan oʻldirilgan yoki shunga gumon qilingan murdalar; davo muassasalarida diagnoz qoʻyilmay oʻlganlar; toʻsatdan oʻlib, oʻlim sababi aniqlanmaganlar, shuningdek, nomaʼlum kishilarning murdasi keltiriladi.
Oʻlka

**Oʻlka** — 1) tabiiy geografik rayonlashtirishning yirik taksonomik birliklaridan (qarang Tabiiy geografik oʻlka); 2) har bir kishi tugʻilib oʻsgan joy, qishloq, shahar va hokazo 3) baʼzi mamlakatlardagi yirik maʼmuriyhududiy birlik, mas, Rossiya Federatsiyasidagi Oltoy oʻlkasi, Stavropol oʻlkasi va boshqalar.
Oʻlka (joy nomi)

Oʻlka ayrim - mamlakatlar yoki shtatlar maʼmuriy-hududiy birlik hisoblanadi.

Oʻlka — Gruziya, Chexiya, Slovakiya va Latviyaning hududiy birligi.

## Etimologiya
rus, ukrain va belarus: „oʻlka“; bolgar tilida „oʻlka“ — „tugamoq“;

## Rossiya
Rossiya imperiyasida umumiy nazorat ostidagi bir necha shahar yoki viloyatlardan iborat chegara hududi oʻlka deb ataldi. Viloyat general-gubernator soʻzi bilan sinonim edi.

Sovet davrida murakkab maʼmuriy-hududiy birliklar oʻlka deb atalar edi. Shunday qilib, RSFSRda barcha viloyatlar avtonom viloyatlarni oʻz ichiga oldi, Primorsk oʻlkasi bundan mustasno, 1938-yilda Uzoq Sharq oʻlkasidan ajratilgan paytdan boshlab ikkita oddiy, avtonom boʻlmagan viloyatlarni — Primorskiy va Ussuriyskni oʻz ichiga olgan. 1943-yilda bu hududlar tugatilgan, ammo undan keyin ham nomi saqlanib qolgan. Viloyatlar singari, baʼzi hududlar ham milliy okruglarni oʻz ichiga olgan, ammo XX asrning ikkinchi yarmida faqat Krasnoyarsk oʻlkasida avtonom okruglar mavjud edi.

Keyinchalik avtonom viloyatlarning aksariyati Rossiya tarkibidagi respublikalarga aylandi (Yahudiy avtonom viloyatidan tashqari) va oʻz hududlaridan ajralib chiqdi. Oʻlka maʼmuriy birlik sifatida Rossiya Federatsiyasidagi mintaqadan farq qilishni toʻxtatdi. Rossiya Federatsiyasida 85 ta sub’ektdan toʻqqiztasi oʻlka maqomiga ega.

Kamchatka, Perm, Zabaykal oʻlkalari 2000-yillarda mintaqalarning birlashishi natijasida shakllangan. Ularning barchasi uchun yangi nom tanlandi, chunki yangi sub’ektlarning maʼmuriy-hududiy tuzilishida maxsus hududlar — sobiq avtonom okruglar hududidagi tumanlar paydo boʻldi. Shu bilan birga, Irkutsk viloyati Ust-Oʻrda Buryat avtonom okrugi bilan birlashtirilgan va uning hududida maxsus maʼmuriy-hududiy okrug ham tuzilgan boʻlsa-da, mintaqaga aylantirilmadi.

Shunday qilib, zamonaviy Rossiya Federatsiyasida mintaqa odatda, tumanlar, avtonom okruglar, maxsus maʼmuriy-hududiy okruglar (anʼanaviy bundan mustasno Primorskiy mavjudligida ifodalangan murakkab maʼmuriy-hududiy boʻlinishga ega boʻlgan federatsiyaning bunday sub’ekti deb ataladi). Maʼmuriy-hududiy boʻlinish soddalashtirilgan taqdirda ham viloyat maqomi saqlanib qoladi.

## Shuningdek

* Mintaqa
* Davlat

## Manbalar
Oʻlkashunoslik muzeylari

**Oʻlkashunoslik muzeylari** — ilmiy tekshirish va madaniymaʼrifiy muassasa. Maʼlum geografik yoki maʼmuriy hududning tarixiy yodgorliklari, tabiiy ilmiy va badiiy toʻplamlari, xalq sanʼati asarlarini yigʻadi, saqlaydi, ilmiy oʻrganadi, koʻrgazmalar uyushtiradi va targʻib qiladi. Muzeylarning keng tarqalgan turi boʻlgan Oʻlkashunoslik muzeylari kompleks yoʻnalishga ega: unda, asosan, tabiat, tarix, baʼzilarida shuningdek sanʼat, adabiyot va etnografiya, ayrimlarida qishloq xoʻjaligi, iqtisod, sport kabi boʻlimlar ham boʻladi. Oʻlkashunoslik muzeylari katalog, yoʻl koʻrsatkichlar va boshqalarni nashr qiladi.

20-asr boshida Oʻrta Osiyoda 4 ta Oʻlkashunoslik muzeylari boʻlgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston hududida Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar markazlarida Oʻlkashunoslik muzeylari (jumladan, Andijon viloyat oʻlkashunoslik muzeyi, Fargʻona viloyat oʻlkashunoslik muzeyi va boshqalar) bor va ular oʻzaro hamkorlikda faoliyat koʻrsatadi.
Oʻlikbosh

**Oʻlikbosh** — arvoh kapalaklar oilasiga mansub kapalak. Tanasining uz. 60 mm ga yaqin, yoyilgan qanotlari — 130 mm gacha. Koʻkragi orqasida odamning bosh suyagiga oʻxshash sariq rasm bor (nomi shundan). Afrika, Oʻrta dengiz mamlakatlari, Yevrosiyo, jumladan, Janubiy Yevropa, Kavkaz, Turkmanistonda tarqalgan. Daraxtlardan kataklari devorini teshib, undagi asalni soʻrib oziqlanadi. Qurtining uz. 130 mm gacha. Noyob tur sifatida Rossiya Qizil kitobiga kiritilgan.
Oʻlik tugʻilish

**Oʻlik tugʻilish** — homilaning oʻlik tugʻilishi; homiladorlikning 28haftasidan keyingi davrlarda roʻy beradi, tugʻilgan bola biror marta ham nafas olmay nobud boʻladi; bunda homilaning boʻyi 35 sm va vazni 1000 g dan kam boʻlmaydi. Oʻlik tugʻilishga yashashga layoqatsiz homilaning tugʻilishi (kechikib bola tushishi) kirmaydi (qarang Abort). Bir necha turi farqlanadi: antenatal Oʻlik tugʻilishda homila homiladorlikning 28haftasidan boshlab tugʻruqqacha, intranatalda esa tugʻruq paytida oʻladi. Postnatal Oʻlik tugʻilishda homila yuragi uradiyu, ammo atmosfera havosidan nafas olmay nobud boʻladi. Oʻlik tugʻilish koʻpincha surunkali infeksiyalar (toksoplazmoz, sil, zaxm va boshqalar), shuningdek, homiladorlik davrida oʻtkir infeksion kasalliklar (angina, gripp, pnevmoniya) bilan ogʻrigan ayollarda, homiladorlik toksikozlari, yuraktomir sistemasi yetishmovchiligi oqibatida ona va homila qonining rezusfaktor jihatidan mos kelmasligi va boshqalarda kuzatiladi. Yirik (5&nbsp;kg dan ortiq) homila, tor chanoq, homila boshining notoʻgʻri yotishi, tugʻruqning notoʻgʻri boshqarilishi va boshqalar ham Oʻlik tugʻilishga sabab boʻlishi mumkin.

Oʻlik tugʻilishning oldini olish uchun homilador ayollar doim vrach nazoratida boʻlishi, Oʻlik tugʻilish xavfi boʻlsa darhol uni aniqlash va oldini olish tadbirlarini amalga oshirish lozim.
Ahmad Oʻlmasov

**Ahmad Oʻlmasov** (1932.10.10, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), iqtisod fanlari doktori (1969), professor (1971). Oʻrta Osiyo universitetining tarix fakultetini tugatgan (1954). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida ilmiy xodim (1958—61). Toshkent tibbiyot instituti (1961—76), Toshkent xalq xoʻjaligi instituti (1976—91) siyosiy iqtisod kafedralari mudiri, Toshkent moliya institutida ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (199196). 19962004-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Bankmoliya akademiyasining iqtisodiyot, moliya va bank ishi nazariyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari iqtisodiyot nazariyasi, bozor iqtisodiyoti, iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, xalq xoʻjaligi tarixi muammolariga bagʻishlangan. Iqtisodiyot nazariyasi boʻyicha darsliklar, oʻquv qoʻllanmalari, lugʻat va maʼlumotnomalar yaratgan. Koʻp qismli "Hammabop iqtisodiyot" videofilmi muallifi.

## Manbalar
* Iqtisodiyot nazariyasi (hammualliflikda), T., 1995; Bozor iqtisodiyoti (hammualliflikda), T., 1991; Iqtisodiyot asoslari, T., 1997; Iqtisodiy bilim asoslari, T., 2002.
Oʻlpon

**Oʻlpon** — yerdan foydalanganlik uchun olinadigan soliqturi. Yiliga bir marta undirilib, miqdori ekin maydoni va olingan hosilga qarab belgilangan (yana qarang Yer soligʻi).
Oʻlcham

**Oʻlcham** — narsaning katta-kichikligi va hajmini ifodalaydigan raqam. Chiziqli, hajmiy, burchakli, ichki, tashqi va boshqalar turlarga boʻlinadi. Narsalarning vazni (massasi) ga doir raqamlar oʻlchovlar (mas, ogʻirlik oʻlchovi) deb ataladi. Chiziqli Oʻ. narsaning uzunligi, eni, qalinligini bildiradi. Asosan, mm, sm va m bilan oʻlchanadi. Hajmiy Oʻ. narsaning hajmini bildiradi. Asosan, mm3, sm3, dm3, m³va l (litr) bilan oʻlchanadi. Burchakli Oʻ. (toʻgʻri, oʻtkir va oʻtmas) burchaklarning katta-kichikligini bildiradi. Gradus bilan oʻlchanadi (G = 60’ = 3600"; bu yerda ʻ — burchak minutlari, " — burchak sekundlari). Ichki va tashqi Oʻ.lar narsa (mas, quvur) ning ichki diametrini (katta-kichikligini) bildiradi. Asosan, mm, sm va m bilan oʻlchanadi.