open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Quyosh pechi

**Quyosh pechi** — materiallarni quyosh nuri yordamida eritish va ularga quyosh nuri issiqligi bilan ishlov berish uchun moʻljallangan qurilma. Gelioqu-rilmaning bir turi. Quyosh pechi qisqa fokusli geliokonsentrator, Quyosh nurini qabul qiluvchi qurilma (pech) va quyosh harakatini kuzatib boruvchi avtomatik tizim (qurilma oʻqini doimo Quyoshga qaraydigan qilib uzluksiz burib turadi) dan iborat. Qabul qilish qurilmasi geliokonsentrator fokusida joylashgan boʻlib, yorugʻlik oʻtkazuvchi tuynukli kameradan iborat. Kamera ichida vakuum va inert gazi atmosferasini yaratish mumkin. Koʻpgina Quyosh pechi Quyosh ketidan buriladigan oriyentator (quyosh nurini geliokon-sentratorga yoʻnaltirib beruvchi yassi oyna) bilan jihozlanadi.
Quyosh soati

**Quyosh soati** - Quyosh boʻyicha vaqtni aniqpaydigan asbob. Q.s markaziga joyning geografik kengligiga teng burchak ostida sterjen (plastina) va siferblat oʻrnatilgan taxtachadan ibo-rat. Quyosh soati sterjen (oʻqi) olam oʻqiga parallel qilib oʻrnatiladi. Siferblat tekisligining oʻrnatilishiga qarab, Q.s ekvatorial, gorizontal va verti-kal turlarga boʻlinadi. Ekvatorial Quyosh soatida siferblat tekisligi osmon ekvatoriga, gorizontal Quyosh soati gori-zont tekisligiga parallel qilib oʻrnatiladi. Vertikal Quyosh soati esaturli imo-ratlarning tik devorlariga oʻrnatiladi. Ekvatorial Quyosh soatida siferblat teng boʻlaklarga, gorizontal va vertikal Quyosh soatida esa maxsus formula yordamida hisoblab topilgan, teng boʻlmagan boʻlaklarga boʻlinadi.

Oftobli kunda ochiqjoyda Q.s sterjenining soyasi siferblatga tushadi va haqiqiy quyosh vaqtini koʻrsatadi (yana qarang Soat).
Quyosh sunʼiy yoʻldoshlari

**Quyosh sunʼiy yoʻldoshlari**, sunʼiy sayyoralar — Quyosh atrofidagi orbitaga chiqariladigan kosmik uchish apparatlari (KUA), Quyosh sunʼiy yoʻldoshlariy. ning harakati Quyosh sistemasidash barcha sayyoralar harakati singari Quyoshning tortishish kuchi bilan aniqlanadi. Kosmik apparat Quyosh sunʼiy yoʻldoshlariy. boʻlishi uchun unga Yerga nisbatan ikkinchi kosmik tezlik (11,2&nbsp;km/sek) dan katta Quyoshga nisbatan 42,1&nbsp;km/sek tezlik berilishi kerak.

Quyosh sunʼiy yoʻldoshlariy. 3 turga boʻlinadi: 1) geliotsentrik orbitada ilmiy texnik tadqiqotlar oʻtkazish uchun moʻljallangan KUA; 2) uchib oʻtadigan trayektoriya boʻylab harakatlanadigan sayyoralarni oʻrganish uchun moʻljallangan KUA. Ularning oxirgi geliotsentrik orbi-talari tekshirilayotgan sayyoraning tortishish maydoni taʼsiri ostida vujudga keladi; 3) sayyoralarni, sunʼiy yoʻldosh orbitasidan turib yoki bevosita sayyora sirtiga qoʻnib oʻrganish uchun moʻljallangan KUA. Bular gelio-sentrik orbitaga chiqariladi, lekin "Yer — sayyora" uchib oʻtish trassasida-gina Quyosh sunʼiy yoʻldoshlariy. rejimida uchadi, Quyosh sunʼiy yoʻldoshlariy. quyosh aktivligi, sayyoralararo magnit maydon, quyosh shamoli va boshqalarni oʻrganishda qoʻllanadi (yana qarang "Venera", "Zond", "Luna", "Mariner", "Mars").
Quyosh toshi

**Quyosh toshi** — mineral, gematit yoki slyudali tangachalari boʻlgan yarim shaffof plagioklaz; oltin kabi yaltirash xususiyatiga ega. Quyosh toshidan bezak tosh sifatida foydalaniladi.
Quyosh tutilishi

**Quyosh tutilishi** - Quyoshning oy gardishi bilan toʻsilishi natijasida sodir boʻladigan hodisa; Oy oʻz harakati davomida Yer bilan Quyosh orasidan oʻtayotib, maʼlum paytlarda Quyosh yuzasini toʻsib qoʻyadi va Oy soyasi Yerning maʼlum hududiga tushadi. Oʻsha joyda Quyoshning toʻla tutilishi kuzatiladi va atrof qorongʻilashadi. Qolgan joylarda tutilish qisman kuzatiladi. Bir yilda 2 tadan 5 tagacha Quyosh tutilishi boʻlishi mumkin. Yerning Quyosh atrofidagi va Oyning Yer atrofidagi harakatlari choʻzinchoq orbitalar boʻylab boʻlgani sababli ular orasidagi masofa doimo oʻzgarib turadi. Natijada Quyosh va Oyning koʻrinma diametri doim oʻzgarib turadi. Quyosh tutilishi paytida Oyning koʻrinma dia-metri Quyoshnikidan yetarlicha katta boʻlsa, toʻla tutilish sodir boʻladi va uning maksimal fazasi uzoqroq (7,5 min.dan oshmaydi) boʻladi. Oy gardishi Quyosh gardishidan kichik boʻlsa, u Quyosh yuzasini butunlay toʻsa olmaydi va bu paytda u osmonda ingichka yorugʻ halqa (halqasimon tutilish) tarzida kuzatiladi. Oy oʻz orbitasi boʻylab sekundiga 1&nbsp;km tezlik bilan harakatlangani uchun oy soyasi ham taxminan shunday tezlik bilan harakatlanadi. Lekin, soya oʻz oʻqi atrofida aylanib turgan Yerga tushadi. Yer aylanishining yoʻnalishi ham Oy soyasining harakat yoʻnalishi bilan bir xil boʻladi. Lekin, Yer yuzasidagi maʼlum nuqtaning tezligi Oy soyasi tezligidan kamroq. Bu tezlik ekvatorda eng katta — sekundiga 465 m ga yetadi. Oy soyasi oʻzidan oldinda kutayotgan Yer nuktalarini quvib yetib, katta tezlik bilan undan oʻzib ketadi. Shuning uchun ham Quyosh tutilishi gʻarbdan boshlanib, sharqqa qarab siljiydi va juda katta masofalarga choʻzilib ketadi. Quyosh toʻla tutilishi mintaqasining kengligi 300&nbsp;km, umumiy uz. 10000&nbsp;km ga yetishi mumkin. Qadimda kishilar Quyosh tutilishlarini oddindan bilganlar. Ularga tutilish takrorlanib turadigan davr ham maʼlum boʻlgan. Bu saros deb atalib, u 18 yil 11 kun 8 soatga teng. Yer yuzining maʼlum joyida toʻla Quyosh tutilishi kamdan-kam takrorlanadigan hodisa oʻrta hisobda 300 yilda bir marta kuzatilishi mumkin.
Quyosh shamoli

**Quyosh shamoli** — quyosh plazmasining sayyoralararo fazoga uzluksiz radial oqib chiqishi. Aslida quyosh shamoli quyosh tojining tashqi qatlamlaridan yuqori energiyali zarralar — proton va elektronlar — sochilib turishidir.

Terminni birinchi boʻlib amerikalik fizik Ye.Parker kiritgan (1958).

Quyosh tojining doimo 1,5—2 mln. K gacha qizishi nurlanish orqali sarflanayotgan energiya bilan muvozanatda boʻlmaydi. Qoldiq energiyani quyosh shamoli olib ketadi.

Quyosh shamoli plazmasi quyosh tojidagi singari asosan proton, elektron va geliy atomlari yadrolaridan iborat. Zarralar zichligi 1m³ da taxminan 6 mln.ga yetadi va ularning oʻrtacha tezligi 400 km/sek. Quyosh shamoli moddasi quyosh magnit maydonlarini oʻzi bilan olib ketadi. Quyosh shamoli fazoda yer magnit maydonini cheklaydi va yer orbitasi yaqinidagi orbitada ? erstedni tashkil etadi. Quyosh shamoliga oʻxshash moddalarning oqib chiqishi baʼzi yulduzlarda ham kuzatiladi.
Quyosh energetika qurilmasi

**Quyosh energetika qurilmasi** — quyosh radiatsiyasi (nuri)ni yutib, uning energiyasini issiqlik yoki elektr energiyasiga aylantiruvchi qurilma. Issiklik va elektr Quyosh energetika qurilmasiq. bor. Issiqlik Quyosh energetika qurilmasiq.da issiq suv, texno-logik bugʻ, chuchuk suv yoki sunʼiy sovuq hosil qilinadi. Elektr Quyosh energetika qurilmasiq. energiyani oʻzgartirish prinsipiga qarab, fotoelektrik (qarang Quyosh batareyasi), termoelektrik, termoemission yoki mashina siklli Quyosh energetika qurilmasiq. boʻlishi mumkin. Yuqori quvvatli (bir necha MVt li) Quyosh energetika qurilmasiq. koʻpincha Quyosh energetika st-yasi (quyosh elektr st-yasi) deb ataladi.

Quyi temperaturali Quyosh energetika qurilmasiq.da tabiiy zichligi — -0,8 kVt/m2quyosh radiatsiyasidan foydalaniladi. Mas, bunday Quyosh energetika qurilmasiq. yordamida olinadigan 60—70° li issiq suv binolarni isitishda, past temperaturada qaynaydigan suyuqliklar (fre-on, xlor, etil va boshqalar) ning bugʻi maxsus turbinalarni harakatlantirishda va sovitkich mashinalarida qoʻllanadi.

Yuqori temperaturali Quyosh energetika qurilmasiq.da quyosh radiatsiyasi zichligi tabiiy zichlikka nisbatan 102—104marta kattalashtirilib, bir joyga toʻplanadi (fokuslanadi); buning uchun bir yoki bir necha koʻzgu yoxud linzalar toʻplamidan foydalaniladi (qarang Geliokonsentrator).

Quyosh energetika qurilmasiq. yerda va kosmosda qoʻllanadi. Yerdagi Quyosh energetika qurilmasiq. tannarxining yuqoriligi va iqlim sharoitlarining chegaralanganligi tufayli kamroq ishlatiladi. Kosmik Quyosh energetika qurilmasiq.dan yer sunʼiy yoʻddoshlari va boshqa kosmik apparatlarini mus-taqil energiya bilan taʼminlashda foydalaniladi (yana qarang Gelioqurilma).

## Yana qarang

* Quyosh batareyasi
* Quyosh radiatsiyasi
Quyosh teleskopi

**Quyosh teleskopi** - Quyoshni ku zatish uchun moʻljallangan teleskop. Obʼyektivining diametri va fokus masofasi kichikroq boʻlgan ixcham Quyosh teleskopi quyosh tojini kuzatishga moʻljallangan koronograflar, interferension-polyarizatsion filtrli fotosferali va xromosferali teleskoplar (Quyoshni Nd vodorod chizigʻi yorugʻligida kuzatishga imkon beradi)dan iborat. yirik Quyosh teleskopi Quyosh yorugʻligini qoʻzgʻalmas teleskopga uzatadigan, harakatlanuvchi yassi koʻzgular tizimi bilan hamda Quyoshni tadqiq qilish uchun moʻljallangan turli asboblar (fotokameralar, yorugʻlikni fotoelektrik qabul qilgichlar, spektrograflar, magnitograflar) bilan jihozlanadi. Optik oʻqning yoʻnalishiga koʻra, Quyosh teleskopi gorizontal va minorali turlarga boʻlinadi. Zaryad aloqaga asoslangan matritsali Quyosh teleskopi ancha gakomillashgan. Shunday Quyosh teleskopi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutitsa bor.
Quyosh toji

**Quyosh toji** — quyoshning tashqi, eng qoʻp choʻzilgan (Quyoshning bir necha dia-metriga teng) qatlami. Quyosh toji Quyosh gar-dishidan taxminan million marta xira boʻlib, Quyosh toʻla tutilishi paytida aniq koʻrish mumkin. Quyosh toji Quyosh faolligi maksimal yillarda simmetrik, minimal yillarda esa ekvator boʻylab choʻziq shaklda boʻladi. Quyosh toji spektrida koʻp marta ionlangan Gʻe, Sa, M§, S, O va 8 elemetlari atomlarining emission chiziqlari bor. Quyosh tojida barcha atomlar ionlangan. Quyosh tojining oʻrtacha temperaturasi 106Kdan yuqori va toj boʻylab sekin oʻzgaradi. Quyosh tojining tashqi qatlamlaridan fazoga yuqori energiyali zarra (proton, elek-tron)lar sochilib turadi va bu oqim kuyosh shamoli deb ataladi. Quyoshning faol sohalari ustida toj moddasi ancha quyuqlashgan boʻlib, temperaturasi 10’ K gacha boradi, rentgen hamda radionurlanish nihoyatda kuchli boʻladi, Quyosh toji baland togʻlarga oʻrnatilgan maxsus teleskoplar — koronograflar yordamida ham kuzatiladi.
Quyosh halqasi

**Quyosh halqasi** - Quyoshning mos balandliklarini kuzatish usuli boʻyicha vaqt tuzatmasi aniqlanadigan as-bob; ichi shkalali metall halqa. Nayza uchiga oʻrnatilgan (rasmga q.). Nayzadan taxminan 45° masofada teshikcha ochilgan. Tushdan 2 soat oldin Quyosh teshik orqali hosil qiladigan yorugʻ nuqtaning shkala boʻlaklaridan oʻtish momenti tekshiriladigan soatda belgilab qoʻyiladi. Kuzatish tushdan keyin takrorlanadi. Bu momentlar yigʻindisining yarmi (yarim minut aniqligida) haqiqiy tush vaqti soatini koʻrsatadi. Vaqt tenglamasiga qoʻshib, oʻrtacha quyosh tush soati hosil qilinadi; — mintaqalarning geografik uzunligi va soat mintaqasi raqami aniqlanib, mahalliy mintaqa vaqti, soʻngra soat tuzatmasi hisoblanadi.
Quyosh (maʼnolari)

**Quyosh**:

* Quyosh — quyosh sistemasining markaziy jismi; Yerga eng yaqin joylashgan yulduz.
* Quyosh (bogʻliqlik) — Yer bogʻliqligi — Quyosh faolligining Yerdagi jarayonlargataʼsiri.
* Quyosh (mifologiya) — Quyosh xudosi.
* Quyosh (ism) — erkaklar va xotin-qizlar ismi.
Quyosh (bogʻliqlik)

**Quyosh** - YER BOGʻLIQLIGI - Quyosh faolligining Yerdagi jarayonlargataʼsiri. Quyosh tarqatayotgan energiya (3,9-1038erg/sek)ning atigi 5-10-10 qismi Yerga yetib keladi va u Yerdagi deyarli barcha jarayonlarning energiya manbai hisoblanadi. Quyoshning rent-gen, ultrabinafsha toʻlqinlarda nurlanishi Yer ionosferasini vujudga keltiradi, korpuskulyar (zarra) nurlanishi, yaʼni Quyosh shamoli Yer magnitosferasi dinamikasini belgilaydi. Quyoshning umumiy nurlanishi oʻzgarishlari 1% dan oshmaydi. Bu esa Yerning issiqlik muvozanati turgʻunligini taʼminlaydi. Lekin Yerdagi barcha hodisalarga Quyoshdan doimiy keladigan energiyadan tashqari, Quyosh faolligi bilan bogʻliq boʻlgan elektro-magnit va korpuskulyar oʻzgarishlar ham taʼsir etadi. Bu oʻzgarishlar, asosan, rentgen, ultrabinafsha va radiotoʻlqinlarda kuzatilib, Quyosh faolligining 11 yillik davri va Quyoshning oʻz oʻqi atrofida aylanish davri boʻlgan 27 kunlik davriyliklarda seziladi. Quyosh chaqnashlari vaqtida sokin quyosh nurlanishiga nisbatan rentgen toʻlqinlarda nurlanishi 100 marta, ultrabinafsha toʻlqinlarda 50% dan kuchliroq boʻladi, radiotoʻlqinlarda nurlanishi esa turli chayqalishlardan iborat. Quyosh chaqnashlari Quyosh kosmik nurlari manbai boʻlib, unda chiqarib tashlangan zarralar oqimlari quyosh shamolida uzilishlar va zarba toʻlqinlarini vujudga keltiradi. Quyosh chaqnashlarining rentgen, ul-trabinafsha toʻlqinlarda nurlanish va kosmik nurlari Yerga 8—30 min.da yetib keladi va ionosferani qoʻshimcha ionlashtiradi, natijada Yer atmosferasida radiotoʻlqinlarining tarqalish sharoiti oʻzgaradi. Mas, shu pay-tlarda radiotoʻlqinlarning yutilishi yuz beradi, quyosh chaqnashlari chiqarib tashlangan zarralar oqimi yerga 1—2 kunda yetib kelib, magnit boʻronlari va qutb yogʻdulari hosil qiladi.

Quyosh faolligi Yer atmosferasining pastki qatlamlari (ob-havo va iqlim) va biosferaga bevosita emas, balki juda murakkab yoʻllar orqali taʼsir qiladi, chunki quyosh elektromagnit va korpuskulyar nurlanishida u bilan bogʻlangan chekinishlar Yer atmosferasining yuqori qatlamlarida yutilib, pastki qatlamgacha toʻgʻridan-toʻgʻri yetib kelmaydi. Keyingi maʼlumotlarga koʻra, Yer atmosferasining yuqori va pastki qatlamlaridagi sharoit bir-biriga bogʻliq boʻlib, Quyosh faolligining troposferaga taʼsiri toʻgʻrisida tegishli maʼlumotlar olinyapti. Mas, qutblari atroflarida troposfera holatining Quyosh faolligi bilan bogʻliqligi isbotlangan. Quyosh faolligining biosferaga taʼsirini gelio-biologiya fani, fizik jarayonlarga taʼsirini esa geliogeofizika fani oʻrganadi. Shuningdek, daraxtlardagi yillik halqalarning ortishi, qon (yigʻilishi, leykoiitlar soni va boshqalarlar) xususiyatlari, yurak-qon tomirlari kasalliklari va ularning oqibatlari quyosh aktivligiga bogʻliqligi aniqlangan.
Quyoshlilar

**Quyoshlilar** - sarkomas-tigoforalar tipiga mansub bir hujay-rali hayvonlar guruhi (ilgarigi kenja sinfi). Hujayrasining oʻlchami, odatda, 0,1—0,3&nbsp;mm. Markaziy kapsu-lasining boʻlmasligi bilan nurlilardan farq qiladi. Shakli koʻpincha sharsimon, aksopodiylari (sitoplazmasidan chiquvchi nurlar) radial yoʻnalishda boʻladi. Bunday aksopodiylar boʻylab mikronaychalar oʻtadi. Ayrim Q.da kremniy skeleti bor; boshqalarida skelet boʻlmaydi. Yadrosi 1 ta yoki bir nechta (baʼzan 200 tagacha). Jinssiz (2 ga boʻlinish yoki kurtaklanish) va jinsiy (amyobasimon, baʼzan xivchinli game-talar hosil qilib) koʻpayadi. Noqulay sharoitda va jinsiy koʻpayishidan oldin sista hosil qiladi. Mikroskopik suvoʻtlar, bir hujayralilar, ogʻizaylangichlar va boshqa bilan oziqlanadi.
Quyoshsimonlar

**Quyoshsimonlar** - suyakli baliqlar turkumi. Uzunligi 10—80 sm, vazni 8&nbsp;kg gacha. Suzgich pufagi yopiq, jabra pardasi 5—8 nurli. Suzgichlari tikanli: orqa suzgichlari 2, qorin suz-gichlari 6—10 nurli (nomi shundan). 50 ga yaqin turi bor. Barcha okeanlarning tropik va iliq suvlarida tarqalgan. Qora dengizda 1 turi uchraydi. Suv tubida, ayrim turlari 1000 m gacha chuqurlikda uchraydi. Plankton hayvonlar va mayda baliqlar bilan oziqlanadi. mahalliy aholi tomonidan ovlanadi.
Quyi Dunay tekisligi

**Quyi dunay tekisligi**, Ruminiya pasttekisligi — Ruminiya va Bolgariyaning shim. qismidagi tekislik. Shimolida Karpat togʻlari bilan janubda Bolgariya platosi oraligʻida. Uzunligi 560&nbsp;km, eni 40–120&nbsp;km. Yuzasi pleystotsen allyuviy va lyosslari bilan qoplangan mezozoy va kaynozoy yotqi-ziklari bilan toʻlgan tektonik bukilmada joylashgan. Yer yuzasi oʻr-qirli, daryo vodiylari, yassi jar va jarliklar bilan kesilgan. Dunay daryosi deltasi va vodiysida katta hududlar botqoqliklardan iborat. Koʻl koʻp. Ikdimi moʻʼta-dil, kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1°, —3°, iyulniki 22—23°. Yillik yogʻin 400–600&nbsp;mm. Dunay dar-yosi vodiysida oʻrmonlar saqlangan. Q.Quyi Dunay tekisligining katta qismidan qishloq xoʻjaligida foydalaniladi. Ruminiya poytaxti Buxa-rest shahri joylashgan.
Quyi janubiy Kaliforniya

**Quyi janubiy kaliforniya** -Meksikadagi shtat, Kaliforniya yarim orolning janubiy qismida joylashgan. Maydoni 73,7 ming km. Aholisi 424 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — La-Pas shahri Tabiati haqida Kalifornsh (yarim orol) maqolasiga qishloq xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Sugorib dehqonchilik qilinadi: paxta, bugʻdoy ekiladi, sitrus mevalar yetishtiriladi. Sanoatining yetakchi tarmogʻi — rangli metallurgiya. Shuningdek, oziq-ovqat, paxta tozalash sanoati korxonalari mavjud. Dengizdan marvarid olinadi, baliq ovlanadi.
Quyi Kaliforniya vodiysi

**Quyi kaliforniya vodiysi** - AQSH va Meksikadagi pasttekislik. kaliforniya qoʻltigʻi botigʻining davomi — togʻ oraligʻidagi tektonik botiqda joylashgan. Vodiyning jan. qismidan oqib oʻtgan Kolorado daryosi oqizib keltirgan allyuvial jinslarning qalin qoplami bilan toʻlgan. Qadimda bir necha marta Kolorado daryosi suvi bosishi natijasida shoʻr koʻllar vujudga kelgan. Iklimi subtropik quruq iqlim. Yillik yogʻin 100&nbsp;mm chamasida. Usimlik du-nyosi kreozit butalar, kaktus va boshqalardan iborat. Kolorado daryosi bilan Soltonsi koʻli oraligʻidagi yerlarda sugʻorib dehqonchilik qilinadi, asosan, paxta ekiladi.
Quyi sayyoralar

**Quyi sayyoralar** - Yer orbitasi ichida joylashgan sayyoralar — Venera va Merkuriy. Ular osmon gumbazida Quyoshning goh oʻng tomonida, goh chap tomonida kuzatilib, goʻyo uning atrofida tebranma harakat qilayotganday koʻrinadi.
Quyi Tunguska

**Quyi tunguska** yoki **Nizhnyaya Tunguska** - RF Irkutsk -viloyati va Krasnoyarsk oʻlkasidagi daryo. Yeniseyning oʻng irmogʻi. Uzunligi 2989&nbsp;km, havzasining maydoni 473 ming km². Lena — Angara suvayirgʻichidan boshlanib, Oʻrta Sibir yassitogʻligi boʻy-lab oqadi. Ostonalari bor. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 3680 m³/sek. Oktabrda muzlab, mayda muzdan boʻshaydi. asosiy irmoqlari: oʻngda — Kochechum, Vivi, Tutonchana, Severnaya; chapda — Nepa, Katta Yeryoma, Ilimpeya, Tay-mura, Uchami. Suvi koʻpayganda Tura shaharchasidan quyilish joyigacha kema qatnaydi. Quyilish joyida Turuxansk pristani joylashgan. Quyi Tunguska havzasida Tunguska koʻmir havzasi bor.
Quzgʻun

**Quzgʻun** — qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Yevropa, Osiyo (janubi-sharqiy qismidan boshqa joylarida), Shimoliy va Markaziy Amerika, Shimoliy Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonning hamma joylarida uchraydi. Tanasi 60—65 sm. Qora, koʻk yoki yashil tusda metalldek yaltiraydi. Tomogʻidagi parlar uzunroq. Oʻtroq yoki koʻchib yurib yashaydi. Daraxt, qoya, baland inshootlar va boshqalarga uya yasaydi. Bir uyadan bir necha yil foydalanadi. 5—6 ta tuxum qoʻyib, 19—21 kun bosadi. Hammaxoʻr.
Quyi boʻzsuv geslari kaskadi

**Quyi boʻzsuv geslari kaskadi** — Chirchiq—Boʻzsuv suv-energetika trak-/yaining quyi qismidagi GESlar maj-mui, unitar korxona. Kaskad Boʻzsuvning uz. 100&nbsp;km boʻlgan energetika trak-tida Zangiota, Yangiyoʻl, Chinoz tumanlari hududida joylashgan. Umumiy quvvati 50,9 MVt boʻlgan 5(14-, 18-, 19-, 22-, 23-) GESdan iborat. GESlar Toshkent viloyatining Zangiota, Yan-giyoʻl, Chinoz tumanlaridagi sanoat korxonalarini va aholi ehtiyojlarini elektr energiyasi bilan taʼminlashga moʻljallab qurilgan. Kaskaddagi birinchi qurilgan 14-GES Zangiota tumanida joylashgan. Qurilish 1943-yil fevral

da boshlanib 1944-yil dekabrda ishga tushirilgan, 10,7 MVt quvvatiga ega boʻlgan 1 agregat oʻrnatilgan. 18-, 19-, 23-GESlar Yangiyoʻl tumanida. 18-GESning umumiy quvvati 7,0 MVt boʻlib, har biri 2,34 MVt quvvatli 3 ta agregatga ega (2 agregati 1949-yilda, 3-agregati 1951-yilda ishga tushirilgan). 19-GES 1950-yilda ishga tushirilgan. Umumiy quvvati 11,2 MVt (5,6 MVt quvvatiga ega boʻlgan va Germaniyada ishlab chiqarilgan 2 ta ag-regat). 23-GES 1954-yilda ishga tushirilgan. Urnatilgan quvvatlar 17,6 MVt (8,8 MVt quvvatli, Shvetsiyaning "Noxab" firmasida ishlab chiqarilgan 2 ta turbinali agregat); 22-GES Chinoz tuma-nida joylashgan, quvvati 4,4 MVt (2,2 MVt quvvatga ega boʻlgan 2 agregat). 1954-yilda ishga tushirilgan. GESlar ishini boshqarishni markazlashtirish maq-sadida 1955-yilda ular bir kaskadga biriktirilib, Q.B. G.K. tashkil etilgan. Uning tarkibidagi barcha GESlar 19-GESdan avtomatik boshqariladi. 2003-yilda kaskad styalarida 233,7 mln. kVt-soat elektr energiyasi ishlab chiqarildi.
Quyi shimoliy Kaliforniya

**Quyi shimoliy kaliforniya** — Meksikaning shim.-gʻarbiy qismidagi shtat. Asosiy qismi Kaliforniya yarim orolning shimolida joylashgan. Maydoni 70,1 ming km. Aholisi 2,4 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Mexikali shahri Iqtisodiyotida yetakchi tarmoq — qishloq xoʻjaligi Sugʻorib dehqonchilik qilinadi. Chor-vachiligi goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Dengizdan baliq ovlanadi. Oziq-ovqat, sement, elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Avtomo-bil yoʻllari shtatning shim.ni uning jan. qismlari bilan bogʻlaydi.
Quyimozor suv ombori

**Quyimozor suv ombori** — Buxoro viloyatida Quyimozor va Kogon temir yoʻl stansiyalari oraligʻida joylashgan. 1958 yilda Zarafshon daryosining etak qismidagi chuqurliklardan birining atrofini koʻtarib qurilgan. Suv omborining kosasi qumtosh aralash loyqalardan tashkil topgan yotqiziqlarda joylashgan. Dastlabki suv hajmi 280 mln. m³, maydoni 16,2&nbsp;km². Eng keng joyi 5&nbsp;km, oʻrtacha chuq 17 m, eng chuq. joyi 40 m. 1968 yilda suv ombori kosasining qirgʻ-oqtari 2 m dan ortiq baland marzalar bilan koʻtarildi. Uning suv hajmi 350 mln.m³ gacha, maydoni 17,3&nbsp;km²ga yetdi. Quyimozor suv omborio.ga maxsus kanal (18&nbsp;km) orqali Zarafshon daryosidan suv keltiriladi, shuningdek, Amu-Buxoro mashina kanalipyan 40 m³/s suv quyadigan Quyimozor nasos styasi qurildi. Jamgʻarilgan suv oʻz. 72&nbsp;km va sek.iga 100 m³/s ga qadar suv oqadigan kanal orqali irrigatsiya shoxobchalariga tarqatiladi. Suv omborida suv sathi oʻzgarib turadi. Quyimozor suv omborio. tarkibiga Xorxoʻr va Duoba gidrouzellari kiradi.
1965-yildan beri Quyimozor suv omborio. Amu-Buxoro mashina kanali suvini tartibga solish maqsadida foydalaniladi. Magistral kanal bilan birgalikda suv ombori 94 ming ga yerni sugʻoradi.

)
Quymoq

**Quymoq** — tuxumga un solib, yogʻda qovurib tayyorlanadigan ovqat. Chuqurroq idishga tuxum chaqib, qoshiq bilan yaxshilab aralashtriladi, tuz bilan un qoʻshiladi. Oz-ozdan un solib, qumoqlari yoʻqolguncha aralashtriladi, soʻngra dogʻlangan yog'ga quyib pishiriladi.
Quymuch

**Quymuch** — odamda yonbosh suyagining Q. kosalarini hosil qilishda qatnashadigan qismi; tanasi va undan pastga davom etgan yuqori butogʻi bor. Ana shu butoq burchak shaklida pastki butoqqa oʻtadi; Q. suyagi ikkala butogʻining oʻzaro birlashgan joyi kengayib yoʻgʻonlashgan Q. doʻmbogʻini hosil qiladi. Q. suyagi tanasining orqa tomonidagi oʻtkir uchli oʻsiq bilan Q. doʻmbogʻi orasida Q.ning kichkina oʻymasi joylashgan. Q. hamda qov suyaklarining butoqlari oʻzaro bir-biri bilan qoʻshilib, kattagina tuxum shaklidagi yopqich teshikni vujudga keltiradi.
Quymuch nervi

**Quymuch nervi** — odam va umurtqali hayvonlardagi eng yirik nerv. Orqa miya oʻsiqlari va orqa miya tugunining sezuvchi tolalari (odamda 4, 5-juft bel va 1—3-juft dumgʻaza nervlari)dan hosil boʻladi. Bu nerv dumgʻaza chigalidan uzun tarmoqlar tarzida noksimon muskul osti teshigi orqali chiqadi. Quymuch nervi bitta yaxlit biriktiruvchi toʻqima pardasi bilan oʻralgan, katta boldir va kichik boldirning umumiy nervlaridan iborat. Bulardan biri oyoq kafti va boldirning orqa guruh muskullarini inner-vatsiyalaydi, u tizza, panja boʻgʻimi va panjaning kaft terisi bilan medial tomondagi terisiga tarmoklar beradi. Ikkinchisi umumiy kichik boldir ne-rvi chuqur (harakatlantiruvchi tolalar) va yuza (sezuvchi tolalardan iborat) shoxlarga boʻlinib, tovon va boldirning tashqi tomonidan terisini in-nervatsiyalaydi. Qn.ning ogʻriqli yalligʻlanishi — ishias koʻproq quzatiladi.
Qaysin Quliyev

**Qaysin Shuvayevich Quliyev** (1917.1.11 — hozirgi Kabarda-Balkariya Respublikasi, Chegem tumani — 1985.4.6) — bolqor shoiri. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—44). Moskvadagi Teatr sanʼati institutini tugatgan (1939). Ilk sheʼrlar kitobi — "Assalom, tong" (1940). Asarlarida inson kechinmalari, tabiat, vatan, ozodlik va turmush tashvishlari, oʻz zamonasi va tarixiy oʻtmish voqealari aks etgan. "Qoʻshnilarim" (1939-45), "Daralar qoʻshigʻi" (1960) sheʼriy toʻplamlari va "Yarador tosh" (1964), "Yer kitobi" (1972), "Oqshom" (1974), "Zamin chiroyi" (1980) kabi dostonlar muallifi. Bolqor xalqi tarixi va taqdiriga bagʻishlangan "Qish edi" (1985) epik asari umrining oxirlarida yozilgan. Bir qator Kavkaz xalqlari vakillari qatori Oʻrta Osiyoga surgun qilingan Q. 1944—57 yillarda Qirgʻizistonda yashagan. Oʻzbekistonda oʻtkazilgan nufuzli adabiy tadbirlarda muntazam qatnashgan. U oʻzbek sheʼriyatini nihoyatda qadrlagan; Zulfiya, Shukrullo, Abdulla Oripov kabi oʻzbek shoirlarining sheʼrlarini bolqor tiliga tarjima qilgan. "Gul va xanjar" (1968), "Koʻzlaringni sevaman" (1977), "Meni ardoqlagan ayollarga" (2004) kitoblari oʻzbek tilida nashr qilingan.

## Manbalar
* Sobraniye sochineniy, p 3-x t.. M., 1987.

## Adabiyot
* Efendiyev T., Kaysin Kuliyev, M., 1985.
Quldorlik jamiyati

**Quldorlik jamiyati** - insoniyat tarixida ibtidoiy jamiyat oʻrniga kelgan tuzim. Quldorlik jamiyatida — quldorlar va qullar bilan ayni paytda erkin dehqonlar, hunarmandlar va boshqa ijtimoiy guruhlar ham mavjud boʻlgan. Eng qad. quldorlik davlatlari (Misr, Shumer) miloddan avvalgi 4-ming yillik oxiri — miloddan avvalgi 3-ming yillik boshida vujudga kelgan. Quldorlik jamiyati Yunoniston (miloddan avvalgi 5—4asrlarda) va Qad. Rimda (miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2-asr) yuksak darajada rivojlangan. Davr oʻtishi bilan bu jamiyat ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanishiga toʻsiq boʻla boshlagan. Qullar qoʻzgʻolonlari quldorlikning yemirilishini tezlashtirgan.
Qullik

**Qullik** — ekspluatatsiyaning tarixan dastlabki va eng qoʻpol shakli, unda qul ishlab chiqarish qurollari qatorida, oʻz xoʻjayini — quldorning mulki hisoblangan. Quldorlik tuzumiga asos boʻlgan. Qullikning manbai: urush yoki qaroqchilik paytida asir olingan begona qabila aʼzolari, jinoyat qilgan yoki qarzlarini toʻlay olmagan qabiladoshlar, shuningdek, qullarning tabiiy koʻpayishi, qullar savdosi va boshqa Quldorlar jabr-zulmi qullarning yirik qoʻzgʻolonlariga sabab boʻlgan.
## Tarixi
Yaqin va Oʻrta Sharq musulmon mamlakatlarida quldorlik birmuncha keng tarqalgan. Islom dini qul qilishga keng imkon bergan, shuning uchun urushlar paytida asir tushgan va Yevropa, Osiyo va Afrika bozorlaridan sotib olingan gʻayridinlar qullikning asosiy manbai boʻlgan. Musulmon Sharqi mamlakatlarida qullar ogir ishlarda — konlarda, qoʻshinlarda xizmat qilishgan (qarang Mamluklar). Osiyo, Afrika va Amerika mamlakatlarining mustamlaka asoratiga solinishi munosabati bilan (XVI asr) qullikning yangi bos-qichi boshlangan. XVII-XIX asrlarda qul savdosi avj olgan. Amerikaga keltirilgan qullarning umumiy soni 10 mln. kishidan oshib ketgan. Plantatsiyalarda ogʻir mehnat qiluvchi qullarga ish hayvoni sifatida qaralgan. Kullar qarshiligining kuchayishi va qullikka qarshi keng jamoatchilik harakatining avj olishi natijasida qullik bekor qilina boshlagan. Masalan, AQShdagi fuqarolar urushi (1861—65) natijasida qullik bekor qilingan. Biroq Markaziy va Janubiy Arabistonda va Afrikaning baʼzi mamlakatlari (Efiopiya, Nigeriya va boshqalar)da qullik 20-a.ning 50-yillarigacha saqlangan. BMT 1948-yil qabul qilgan Inson huquqi umumiy dekla-ratsiyasining 4-moddasida qullik va qul savdosining hamma turlari taqiqlanishi eʼlon qilingan. 1956-yil Jenevada 59 davlat vakillari qullik qul savdosi va qullikka oʻxshash odatlar (majburiy mehnat va boshqalar)ni bekor qilishga doir konvensiya qabul qilishgan. Oʻrta Osiyo mamlakatlarida qullik klassik shaklda namoyon boʻlmagan. Bu yerla qullardan uy xizmatlari (qarollar), gʻulomlar va boshqa sifatida foydalanilgan. Harbiy ishga olingan gʻulomlar baʼzan, keyinchalik yirik lavozimlarga erishganlar (qarang Sabuktegin).
Omon Qulmamedov

**Omon Qulmamedov** (1908.31.12, Goʻktepa tumani — 1977.22.7) — turkman aktyori, rejissyor, turkman milliy professional teatr sanʼatining asoschilaridan. Xalq artisti (1949). Moskvadagi turkman drama studiyasida taʼlim olgan (1926—29), 1929-yildan Mullanapas nomidagi Turkman akademik drama teatrida aktyor, rejissyor. 1963-yillan lirektor va bosh rejissyor Otello (U.Shekspir, "Otello"), Mahtumquli va Chernishev (B.Kerboboyev, "Mahtumquli","Dadil qadam"), Ollon (G.Muxtorov, "Ollonning oilasi"), Shahar hokimi (N.Gogol, "Revizor") va boshqa rollari bilan turkman teatr sanʼatida oʻchmas iz qoldirdi. Rejissyor sifatida "Tohir va Zuhra", "Boy ila xizmatchi", "Xazinalar oroli" singari spektakllarni sahnalashtirgan.
Qulmoq

**Qulmoq**, xmel — tutdoshlar oilasiga mansub chirmashib oʻsadigan koʻp yillik va bir yillik oʻsimliklar turkumi. Moʻʼtadil iklimli mintaqalarda 4 turi tarqalgan. Rossiyaning zax va keng bargli oʻrmonlarida, daryo qirgʻoqlarida oddiy qulmoq, Uzoq Sharqda yapon qulmogʻi oʻsadi. Oʻzbekistonda oddiy qulmoq (N.1iriSh5.) turi ekiladi. Poyasi chirmashib oʻsadi. Boʻyi 10 m, barglari bandli, qaramaqarshi joylashgan yon bargchali. Urugʻchi gullari 30—50 ta dan qubba-toʻpgullarga yigʻilib barg qoʻltigʻida joylashgan. Urgʻochi gullarida lupulin ajratuvchi tilla-sariq bezchalari bor. Erkak toʻpgullari roʻvak. Mevasi yongʻoqcha. Asosan, urgʻochi qubba toʻpgullari uchun ekiladi. Pivo tayyorlashda, non uchun achitqi sifatida hamda tibbiyotda (dori vositasida) qoʻllaniladn. Manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Ildizpoyasini boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi.


Hopfenanlage-02-an der D34-2005-gje.jpg
Hopfenanlage-08-an der D34-2005-gje.jpg
Hopfenanlage-26-an der D34-2010-gje.jpg
Hopfenanlage-36-an der D34-2010-gje.jpg
Hopfenanlage-20-an der D34-2010-gje.jpg
Tschechien-Hopfenernte im Boehmischen Mittelgebirge-12-2012-gje.jpg
Quloq kasalliklari

**Quloq kasalliklari** - quloq ning tugʻma nuqsonlari, shikastlanishi va kasalliklari. Tugʻma nuqsonlariga: tashqi eshituv yoʻlining bitib ketishi (atreziyalar), quloq suprasining yaxshi rivojlanmaganligi (mikrotiya), yaʼni kemtik boʻlishi (xalqda chinoq deyiladi) yo butunlay boʻlmasligi (anotiya); oʻrta quloqda, asosan, nogʻora boʻshligʻidagi suyak toʻqimasining oʻsib ketishi, eshituv suyakchalari boʻlmasligi yoki ularning oʻzaro birikib ketishi; ichki quloqda korti organining yoʻqligi yoki toʻla rivojlanmaganligi va boshqa kiradi. Tashqi quloq shikastlari, mas, quloq suprasining lat yeyishi (aksari sport travmasi), uning teri osti yoki togʻay pardasiga qon quyilishi (gematoma) koʻp uchraydi. Kalla suyagi ogʻir jarohatlanganda, odatda, oʻrta va ichki quloq shikastlanadi. Haddan ziyod kuchli ovoz yoki uzoq vaqt shovqin taʼsir etishi — akustik travma, shuningdek, yuqori darajadagi bosimning birdan pasayishi (barotravma) oqibatida ichki quloq zararlanadi. Quloq sarigʻi (quloq kiri, chirk ham deyiladi)ning koʻp ajralishi (hamda tashqi eshituv yoʻliga tiqilib qolishi) tashqi quloqning keng tarqalgan (yalligʻlanishsiz oʻtadigan) kasalliklaridan. Quloq suprasi terisida ekzema, saramas, chipqon, zamburugʻ kasalliklari (otomi-koz) ham kuzatilishi; oʻrta quloq bilan ichki quloqni birlashtirib turadigan oval darcha sohasidagi suyak toʻqimasining oʻsib ketishi natijasida eshitish xususiyati tobora pasayib borishi mumkin (qarang Otoskleroz). Ichki quloqning yalligʻlanishsiz kechadigan kasalliklari intoksikatsiya, qon aylanishi, vegetativ nerv sistemasi va endokrin bezlar faoliyatining buzilishi oqibatida kelib chiqadi. Quloqning yalligʻlanish bilan oʻtadigan xastaliklari otit deb ataladi (qarang Kuloq ogʻirligi, Quloq shangʻillashi). Kasallikka oʻz vaqtida davo qilib, bemor vrach buyurganlarini qatʼiy bajarsa, u koʻpincha tuzalib ketadi; aksincha, vrach koʻrsatmalariga amal qilinmasa yoki har kim oʻz bilgicha davolansa, yalligʻlanish surunkali tus olishi, shunin-gdek, meningit, sepsis, miya toʻqimasi abssessi kabi ogʻir asoratlarga olib kelishi mumkin. Aksariyat, infeksion kasalliklar (gripp, meningit, qizamiq, tepki), shuningdek, antibiotiklarni nazoratsiz ishlatish (asosan, oʻz bilgicha davolash), xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qil-maslik, individual himoya vositalaridan foydalanmaslik va boshqa quloq ogʻirligi va karlikka sabab boʻladi.

Quloqqa yot jismlar — tugmacha va boshqa tushishi (xususan, bolalarda) va mayda hasharotlar kirib ketishi tez-tez uchrab turadi. Quloqdan yot jismlarni faqat vrach chiqarib olishi lozim, oʻz bilgicha urinish yot jismni ichkariga itarib yuborishi va uni olishni qiyinlashtirishi mumkin. Quloq shikastlanishi orasida quloq suprasini sovuq urushi koʻp uchraydi. Quloqni faqat kosmetik kabinetda teshtirish kerak, aks holda quloq suprasiga infeksiya kirib, uni yalligʻlantirishi mumkin. Quloq kasalliklarining oldini olish va eshitish faoliyatini asrashda burundan normal nafas olishning ahamiyati katta. Shuning uchun ayniqsa, bolalarda adenoid, polip, gaymorit va hokazoni oʻz vaqgida davolash, burun toʻsigʻi qiyshigʻini bartaraf etish zarur.

    

## Manbalar
Quloq ogʻirligi

**Quloq ogʻirligi** — eshitish qobiliyatining pasayishi. Bolalarda koʻpincha oʻtkir yoki surunkali otit, burun va burun-yutqin kasalliklari (koʻpincha adenoid) oqibatida yuzaga keladi. Eshituv nervi va ichki quloqdagi patologik jarayonlar koʻpincha quloq ogʻirligiga sabab boʻladi. Baʼzan tugʻma va bolalikdagi quloq ogʻirligi sababli bola nutqi buzilishi mumkin. Kattalarda otoskleroz, ichki quloqda qon aylanishining buzilishi, eshituv nervining yoshga qarab oʻzgarishi (keksalik quloq ogʻirligi), shuningdek, uzoq vaqt kuchli shovqin taʼsiri va surunkali intoksikatsiya (alkogol, nikotin, simob, qoʻrgʻoshin va boshqa taʼsiri) ham quloq ogʻirligiga olib keladi. Quloq ogʻirligi yengil, oʻrtacha vaogʻir kechadi.

## Davosi
Quloq ogʻirligiga sababchi omillar yoʻqotiladi, turli dori-darmonlar yoki operatsiya yoʻli bilan davolanadi. Koʻproq eshituv apparatlari qoʻllanadi.

    

## Manbalar
Quljuqtov

**Quljuqtov** — Navoiy viloyatidagi togʻ. Qizilqumdagi qoldiq togʻlardan biri, Janubiy Qizilqumning chekka qismida. q. nisbatan past togʻ boʻlib, eng baland joyi 785 m. Geologik jihatdan Quljuqtov paleozoy davrining ordovik vulkanogen terrigen va qisman, karbonat jinslaridan hamda silur, devon, quyi karbon davrlarining karbonatli, oʻrta va yuqori karbonning vulkanogen-terrigen yotqiziqlaridan tashkil topgan. Yuza qismi paleozoy davrining granit, alevrolit kabi jinslari bilan qoplangan. Iqlimi keskin kontinental. q. quruq va issiq iqlim sharoitida ekzogen jarayonlarga koʻproq duch kelgan, natijada yemi-rilib pasayib qolgan. Uning shimoliy yon bagʻri qiya va koʻplab quruq oʻzanlar bilan kesilgan. Bahorda bu oʻzandan qisqa muddat suv oqadi. Iyulda eng yuqori temperatura 48°, yanvarda eng past temperatura —28,5°. Yillik oʻrtacha temperatura 15,2°. Yillik yogʻin 104&nbsp;mm. Foydali qazilmalardan oltin, grafit, volfram va boshqa bor. Togʻ etaklarida qumloq tuproq va mustahkamlangan qum uyumlari mavjud. Shuvoq, boyalich, soy etaklarida esa yulgʻun uch-raydi. Hayvonlardan qoʻshoyoq, tulki, chiyaboʻri, kaltakesak, toshbaqa, charx ilon, koʻzoynakli ilon, togʻ etaklarida yumronqoziq yashaydi. q. va uning etagidagi yerlardan chorvachilik uchun yaylov sifatida foydalaniladi.
Mayya Quliyeva

**Mayya Quliyeva** (Mamajon; 1920.1.5 — 2018.27.4, Ashxobod) — turkman xonandasi (lirik soprano). Xalq artisti (1955). Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan (1938—41). 1941-yildan Mahtumquli nomidagi Turkman opera va balet teatrining yakkaxon xonandasi. Mohim, Shohsanam, Ayna (A.Shaposhnikov, "Tohir va Zuhra", "Shohsanam va Gʻarib", "Ayna"), Layli (Yu.Meytus, D.Ovezov, "Layli va Majnun") kabi partiyalarni katta isteʼdod bilan, mumtoz operalaridan ham koʻpgina partiyalarni muvaffaqiyatli ijro etgan (P.Chaykovskiyning "Yevgeniy Onegin"ida Tatyana, J.Bizening "Karmen"ida Mikaela, Sh.Gunoning "Faust"ida Margarita va boshqalar). Xalq qoʻshiqlarining mohir ijrochisi sifatida ham tanilgan. Bir necha turkman filmida suratga tushgan.
Qulun

**Qulun** — otning bir yoshgacha boʻlgan bolasi. Yangi tugʻilgan Q.ning ogʻirligi onasining vazniga nisbatan 8— 11% ni tashkil qiladi. Q.lar onasini 6—7 oygacha (bir kunda 50 martaga-cha) emadi, 2 oyligidan onasi bilan birga yaylovga qoʻyiladi. 3 oyligidan boshlab donli ozuqa berila boshlaydi. Sutdan ajratiladigan paytga kelib bir sutkada 3&nbsp;kg gacha donli ozuqa isteʼmol qiladi. Q.larning sut tishlari 6—9 oyligada chiqadi. Ularga sabzi, mineral ozuqa sifatida boʻr, tuyilgan ohak berish foydali. Ozuqa ratsioniga bir kunda 15—25 g tuz qoʻshish muhim hisoblanadi. 1 yoshdan oshgan q. toy deb ataladi.
Qulunda choʻli

**Qulunda choʻli**, Qulunda tekisligi, Qulunda — Gʻarbiy Sibirning janubidagi tekislik. Rossiya Federatsiyasi Oltoy oʻlkasi va Qozogʻiston Respublikasining Pavlodar viloyatida, Ob va Irtish daryolari oraligʻida, Qulunda tektonik botigʻida joylashgan. botiqning yuzasi toʻrtlamchi davr flyu-vioglyatsial, koʻl va daryo yotqiziqlari bilan qoplangan. Maydoni - 100 ming kmga yaqin. Balandligi markaziy qismida 100–120 m, janub va sharqida 200– 250 m. Relyefida uzun qirlar — mar-zalar (50–60 m) xos; ularni daryolar va achchiq-shoʻr koʻllar ajratib turadi. Koʻllarda soda, glauber va osh tuzi zaxiralari katta. Iqlimi kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 17°, —19°, iyulniki 19—22°. Yillik yogʻin 250–350&nbsp;mm. Shimoli-sharqida boshoqli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Qulunda choʻli Gʻarbiy Sibirning muhim qishloq xoʻjaligi rayoni.

## Manbalar
Qulupnay

**Qulupnay**, **yertut **– raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; mevasi – rezavor meva.
## Navlari
Yevrosiyo va Amerikada 50 turi maʼlum. Asosan „bogʻ qulupnayi“ turi, shuningdek, „oʻrmon qulupnayi“, „muskat taʼmli qulupnay“, „Virjiniya qulupnayi“ va „Chili qulupnay“ kabi qulupnayning birinchi navlari 18-asr da Niderlandiyada paydo boʻlgan. Amerika turi – Virjiniya va Chili qulupnayi Yevropaga olib kelingan. Qulupnay Yer sharining turli iqlimli mintaqalarida – Qutb doirasidan to subtropiklargacha oʻstiriladi. Oʻzbekistonda koʻproq „bogʻ qulupnayi“ turi ekiladi. Ildizi popuk ildiz. Tupi oʻrtacha shoxlangan, boʻyi 10 sm gacha. Barglari yuraksimon, gullari qalqonsimon toʻpgulga yigʻilgan, ikki jinsli, oq yoki oqish-sariq, oʻzidan changlanadi. May-iyunda pishadi. Mevasi toʻq qizil, baʼzan naviga qarab oq (oqpar), 3—5 g dan 20—40 g gacha boʻlishi mumkin.

Tarkibida 80—90% suv, 7—11% qand, 0,8—1,6% kislota, 1 – 1,7% pek-tin, 0,9—1,2% azotli moddalar, shuningdek, kletchatka, kul, A, B, C vitaminlari va boshqalar bor. Yangiligida yeyiladi, kompot, murabbo qilinadi, sharbat tayyorlanadi. Qulupnay namlik talab qiladigan, yorugʻsevar (soya joyda hosil bermaydi), sovuqqa chidamsiz oʻsimlik hisoblanadi. Bir yerda 4— 5 yil oʻstiriladi. 3 yilgacha yaxshi hosil beradi. Hosildorligi 80—100 s/ga. Asosan, iyul—avgustda ildiz otib, barg yozgan gajaklari qator orasi 80 sm, tup orasi 25 sm yoki 70x70 sm sxemada koʻchat qilib ekiladi (kuzda va bahorda ham ekish mumkin, bunda kechroq hosilga kiradi). Yaxshi koʻchat ikki yillik qulupnayzordan olinadi. Qulupnayzor bahorda, oʻsish davrida mahalliy va mineral oʻgʻitlar bilan oziqlantiriladi, qator oralari yumshatiladi, sugʻoriladi.

Oʻzbekistonda Qulupnayning Zenga-Zengana, Kulver, Dilbar, Muto, Toshkent, Shreder xotirasi, Oʻzbekiston navlari ekiladi.

Asosiy zararkunandalari: qulupnay kanasi, malina va qulupnay uzun burni.
Kasalliklari: qulupnay nema-todasi, kulrang chirish, oq-qoʻngʻir dogʻlanish.
## Tavsifi
Qulupnay botanika maʼnosida rezavor meva emas. „Meva“ning goʻshtli va isteʼmol qilinadigan qismi meva oʻrni, baʼzan notoʻgʻri „urugʻ“ deb ataladigan qismlari esa yongʻoqchalar va shuning uchun haqiqiy botanik mevalardir.

## Kelib chiqishi
Fragaria urugʻining nomi „fragum“ (qulupnay) soʻzi va -aria qoʻshimchasidan kelib chiqqan boʻlib, bu qoʻshimcha yordamida ayollar ismlari va oʻsimlik nomlari yasalgan. Lotincha nom, oʻz navbatida, proto-hind-yevropa tilining „rezavor“ degan maʼnoni anglatuvchi ildizidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi.

Inglizcha „qulupnay“ nomining kelib chiqishi (qadimgi inglizcha „strēawberie“ soʻzidan) ortidagi mantiqiy sabab noaniq. Turli xil takliflar oʻrtaga tashlangan. Shulardan biri shuki, bu nom qadimda qulupnaylarni choʻp yoki poyaga qator qilib terish odatidan kelib chiqqan degan fikr mavjud. Boshqa german tillarida bu atama mavjud emas, ular oʻrniga „yer mevasi“ degan maʼnoni anglatuvchi soʻzlardan foydalanadilar.

## Manbalar
Qulf

**Qulf** — 1) eshik, darvoza, sandiq, javon va boshqalarni qulflash uchun moʻljallangan, kalit bilan ochilib-yopiladigan moslama. Asosan, metalldan yasaladi. Dastlab, Ossuriya, Bobil va Misrda taxminan miloddan avvalgi 2- ming yillikda yaratilgan. Q. tuzilishi va mexanizmining ishlashiga qarab, turli shakldagi quzgʻaluvchan plastinalar majmuidan iborat suvaldali, suvalda-siz, silindrik, maxfiy xillarga boʻlinadi. Suvaldali Q. da kalit tilining chiqiqlari maʼlum pla-stinalar qirralari bilan mos kelgandagina buraladi va Q. ochiladi yoki yopiladi. Maxfiy Q. larda odatdagi Q. mexanizmlari ele-mentlaridan tashqari ularni kalit bilan yoki kalitsiz ochishga imkon beradigan harfli yoki raqamli shifr boʻladi. Maxsus Q. turlari (mas, zargarlik buyumlarida qoʻlla-niladigan Q.lar) ham bor; 2) meʼ-morlikda — gumbaz, ravoq tepasidagi oʻrta qism.
Qulfsar

**Qulfsar** — Nurota togʻlarining sharqiy etaklarida, Jizzax shahridan 30&nbsp;km shimolida joylashgan qabriston (qarang Dolmenlar).
Qum

**Qum (tuproq)** – bir-biri bilan birlashmaydigan, yerneng unumdor qatlami, mayda zarrachalardan tashkil topgan choʻkindi togʻ jinsi. Togʻ jinslarining mayda boʻlakcha (parcha)lari va turli minerallarning dumaloq va qirrali zarrachalaridan tarkib topgan.

Paydo boʻlish sharoitlariga koʻra qum daryo, koʻl, dengiz, flyuvioglyatsial, elyuvial, prolyuvial va eol qumlarga boʻlinadi. Odatda, qumning oʻlchami 0,05 mm dan 2 mm gacha boʻladi. Ular mayda donachali (0,1—0,25 mm), oʻrta donachali (0,25—0,5 mm), yirik donachali (0,5–1 mm) va juda yirik donachalidir (1–2 mm). Qum mineralogik tarkibiga koʻra, kvarsli, glaukonit-kvarsli, dala shpati-kvarsli va boshqa turlarga boʻlinadi. Tarkibiy qismiga qarab, bir mineralli (oligomikt) va koʻp mineralli (polimikt) qum farq qilinadi. Qum konlari keng tarqalgan. Qumda oltin, platina, olmos, sapfir, rubin, sirkoniy, rutil, titanit, ilmenit va boshqa koʻpgina qimmatbaho minerallar mavjud; bu minerallarning bir qismi foydali qazilma sifatida ajratib olinadi. Tabiiy va sunʼiy (togʻ jinslarini maydalash yoʻli bilan olinadigan) qumdan qurilishda va qurilish materiallari ishlab chiqarishda; kvarsli qumdan shisha, chinni, fayans, qurilish keramikasi ishlab chiqarish hamda quyma shakllar yasashda xom ashyo sifatida foydalaniladi.
Quloq shangʻillashi

**Quloq shangʻillashi** — tashqi tovush taʼsirisiz quloqda shovqin sezilishi. Sogʻlom kishilarda baʼzan shovqinsiz tinch sharoitda ham Quloq shangʻillashi (fiziologik shangʻillash) kuzatiladi, bu ichki quloqning mayda tomirlarida qon harakatlanishining sezilishi natijasida sodir boʻladi. Oʻrta yoki ichki quloq yoxud eshituv nervi kasallanganda, simob, qoʻrgʻoshin, mishyak kabi baʼzi dori moddalardan zaharlanganda, gipertoniya, gipotoniya va boshqa kasalliklarda patologik Quloq shangʻillashi roʻy beradi. Qon bosimi oʻzgarganda, ruhiy iztirob, jismonan zoʻri-qish, toliqish va boshqalarda Quloq shangʻillashi kuchayishi mumkin. Baʼzan homiladorlik, klimakteriya davrida ham vaqtincha quloq shangʻillaydi. Quloq shangʻillaganda darhol vrachga uchrashish lozim, chunki u quloq va yuraktomir sistemasi kasalliklarining dastlabki belgisi boʻlishi ham mumkin. Homiladorlarda Quloq shangʻillashi roʻy bersa, albatta, ayollar konsultatsiyasiga koʻrinish lozim; bu davrda Quloq shangʻillashi homilador ayol qon bosimining keskin oʻzgaruvchanligi (beqarorligi) va homiladorlik toksikozi sababli boʻlishi mumkin (qarang Homiladorlik toksikozlari).

Baʼzan tashqi ozorlar — quloqni qattiq tozalashda ham shangʻillash kuzatiladi.
Qum (maʼnolari)

**Qum**:

* Qum — bir-biri bilan birlashmaydigan, mayda zarrachalardan tashkil topgan choʻkindi togʻ jinsi.
* Qum (shahar) — Erondagi shahar.
Qum (shahar)

**Qum** (, ) — Erondagi shahar. Tehron shahridan janubiy-sharqda joylashgan Qum ostonining maʼmuriy markazi hisoblanadi. Aholisi 777,6 ming kishi (1997). Transport yoʻllari chorrahasi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Qoʻlda gilam toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi. Shaharga 5-asrda sosoniylar podshohi Qubod 1 asos solgan. Abbosiylar davri (8-asrning 2-yarmi) da Q. yirik shaharga aylangan. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (11 — 12-asrlar), shialar imomi Muso al-Kozim qizi Fotima maqbarasi (16-asr) saqlangan. Q. shialarning Mashhaddan keyin Erondagi muqaddas shahri.

## Yana qarang

## Manbalar
Qum vannalari

**Qum **— qumga tushish, psammoterapiya – issiq qumdan davo maqsadida foydalanish; issiq bilan davolash usullaridan. Qadimda quyoshda qizigan issiq qum bilan davolash keng rusum boʻlgan; arab, yunon, rimliklar va Sharqiy Hindiston aholisi oʻrtasida bu usul samarali qoʻllangan. Qum vannalari haqidagi maʼlumotlar Ibn Sino qoʻlyozmalarida ham qayd etilgan. „Agar qumdan mahorat bilan foydalana olsangiz, moddalar al-mashinuvini yaxshilashga erishiladi. Inson baquvvat boʻlib, kayfiyati tetiklanadi. Ortiqcha moddalar tezda erib, ter bilan chiqib ketadi, u surun-kali sovuklikni bartaraf etadi, bosh ogʻrigʻini qoldirib, miyani mustahkamlaydi“. Qum bilan davolash yoz oylarida oʻtkaziladi, asosan, qumning yuqori qatlamidan foydalaniladi. Ertalab qum maydonchalarida medal-on shaklida 2x1 m hajmidagi „joʻyacha“lar tayyorlanadi. Har bir „joʻyacha“ ning bosh tomoniga 6—10 sm balandlikda qumdan tayyorlangan yostiqchalar qoʻyiladi. Bemorlar muolaja qabul qilishdan yarim soat oldin kelib, maxsus soya joyda dam olishadi va issiq muhitning termik sharoitiga koʻnikishadi. Bu vaqtda tibbiy xodimlar bemorning vazni, gavda harorati, qon bosimi, pulsi va hokazoni oʻlchaydi. Bevosita muolaja oʻtkazish oldidan ertalab tayyorlab qoʻyilgan va oftobda qizigan „joʻyacha“larning yupqa qavati olinadi va toʻplab qoʻyiladi. Bemor joʻyachaga yotgandan keyin uning badani qum bilan oʻraladi va eng ustki qismi toʻplab qoʻyilgan issiq qum bilan koʻmiladi. Qum vannalari umumiy va mahalliy boʻlishi mumkin. Umumiy Qum vannalari oʻtkazilganda bemorning tanasi va qoʻl-oyoqlari (yurak sohasidan tashqari) issiq qum bilan oʻraladi. Mahalliy usulda bemorning qoʻl va oyoqlari yoki tanasining ayrim qismigina oʻraladi. bemorning boshi ustiga quyoshdan himoya qilish uchun soyabon qoʻyiladi. Umumiy qumli vannalar kattalar uchun 20—30, bolalar uchun esa 10—15 min davomida qabul qilinadi. Mahalliy muolaja 40— 60 min., soʻngra issiq suvda yuvinish tavsiya etiladi. Qum vannalari taʼsirida butun tana bir xidda qiziydi, ogʻriq qoladi. Organizmda oksidlanish jarayonlari kuchayadi. Qum vannalarini poliartrit, periferik nerv sistemasi kasalliklari, ayollar jinsiy aʼzolarining surunkali kasalliklarida buyuriladi.

Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutinkng Termiz filialida bemorlarni qum bilan davolash yoʻlga qoʻyilgan.
Qumarchiq

**Qumarchiq** — shoʻradoshlar oilasiga man-sub bir yillik oʻt turi. Boʻyi 20—50 sm. Bargi bandsiz, nashtarsimon yoki lentasimon. Gullari koʻrimsiz, dagʻal tukli gul toʻplamiga yigʻilgan. Gulqoʻrgʻoni 1 — 3 boʻlakli, changchisi 2—3 ta. Avgust —oktabrda gullab mevalaydi. Oʻzbekistonda Surxondaryo viloya-tida, Qoraqalpogʻistonning qumli choʻllarida, Buxoro vohasida tarqalgan. Urugʻi tarkibida 16—17% oqsil, 6—10% yogʻ, 60% uglevod bor. Gullab urugʻlaguncha mollar uchun yaxshi ozuqa. Chala choʻl va choʻl zonalarida qumliklarni mustahkamlash maqsadida ekiladi.
Qumbul

**Qumbul**, qunbul, qanbul (moʻgʻulcha — "markazni qurshamoq", "qanot muhofazachisi") — qoʻshin qanotlarini dushman hujumidan himoya qiluvchi suvoriy harbiy qism. Maʼlumki, Amir Temur jahon harbiy sanʼati tarixida 1-boʻlib armiyani jang maydonida 7 qoʻlga boʻlib joylashtirish tartibini joriy etgan. sohibqironning harbiy ish rivojiga qoʻshgan ulkan xizmatlaridan yana biri lashkar qanotlarini jang paytida dushman hujumidan muhofaza qilish va aksincha gʻanim kuchlarini 2 yon tomondan aylanib oʻtib, unga ortdan kuchli zarba berish maqsadida Q. tuzilgan. 5 qismdan iborat jangovar tartibning oʻng va soʻl qanotlari uchiga Q. joylashtirilgan. Bunday yangi harbiy qism tarixning guvohlik berishicha, oʻtmishdagi atokli sarkardalar qoʻshinida boʻlmagan.