open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reynlandpfals

**Reynlandpfals** — Germaniya yeri. Reyn va uning irmoqlari havzasida, Slanetsli Reyn togʻlari oraligʻida joylashgan. Fransiya, Lyuksemburg va Belgiya bilan chegaradosh. R.P. 30 avgust 1946-yilda tashkil etilgan. Maydoni 19,8 ming km². Axrlisi 4,04 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Mayns sh. Geografik oʻrnining qulayligi, hududidan yirik avtomobil, temir yoʻl va suv yoʻllari oʻtganligi hamda 3 iqtisodiy rn (ReynMayn, ReynNekkar, ReynRur)ning yaqinligi sababli R.P. iqtisodiyoti tez surʼatlarda rivojlanmoqda. Iqtisodiyoti koʻp tarmokli. R.P.da ishlab chiqariladigan mahsulotning 40% eksport qilinadi, ushbu koʻrsatkich boʻyicha GFRda 1oʻrinda. Kimyo sanoati rivojlangan, Lyudvigsxafenda Yevropada eng yirik kimyo korxonasi ishlab turibdi. Avtomobil sanoati uchun jihozlar, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Keramika, oziqovqat, oynashisha, koʻnteri sanoati korxonalari bor. Vinochilik va oʻrmon sanoati markazi. Daryo vodiylarida tokzorlar barpo qilingan. Chorvachilik sutgoʻsht va choʻchqachilikka ixtisoslashgan. Donli ekinlar, kartoshka, texnika ekinlari ekiladi. Katta maydonlarda oʻrmonlar saqlangan. Yirik shaharlari: Lyudvigsxafen, Mayns, Koblens, Kayzerslautern, Trir va boshqa Tarixiy shaharlarida sobor, sinagoga, cherkov, qalʼa, qasr va saroylar saqlangan. Muzeylar bor.

## Manbalar
James Rainwater

**James Rainwater** () (1917.9.12, Kaunsil, Aydaxo shtati) — amerikalik fizik, Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya texnologiya institutini tugatgan (1939). 1939-yildan Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida ishlagan (1952-yildan professor). Ilmiy ishlari yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasiga oid. Yadroning umumiy modelini taklif etgan. Nobel mukofoti laureati (O. Bor va boshqa Mottelson bilan hamkorlikda; 1975)

## Manbalar
Reysmas

**Reysmas**, reysmus (nem. reipen — chizmoq va sar — oʻlchov) — yogʻoch yoki metall detallar tayyorlash uchun zagotovkalarni rejalashda qoʻllaniladigan chizmachilik asbobi. Metallarga ishlov berishda R. masshtabli chizgʻichdan zagotovkaga oʻlchamlarni koʻchirish, reja chiziqlari chizish, chizikli oʻlchamlarni oʻlchash uchun ishlatiladi. Bunday R. chizgʻich mahkamlanadigan qisqichli ustuncha (stoyka) dan iborat. R. yordamida rejalashni tezlashtirish va anikligini oshirish uchun shtangenreysmasdan foydalaniladi. Duradgorlikda ishlatiladigan R. 2 ta bir-biriga parallel qismlari boʻlgan qolipdan iborat. Bu qismlar ning bir uchida reja chiziklari chizish uchun chizgʻichlar boʻladi.

## Manbalar
Reysfeder

**Reysfeder** (nem. reipen — chizmoq va Feder — pero) — tush yoki boshqa suyuq boʻyoq bilan chiziqlar chizish uchun moʻljal langan chizmachilik asbobi. R. bilan chiziqlar chizishda chizgʻich yoki lekalodan foydalaniladi. R.ning dastasi va perosi plastmassa yoki poʻlatdan yasaladi (qarang Gotovalnya).

## Manbalar
Reysshina

**Reysshina** (nem. reipen — chizmoq va Schiene — shina, rels) — parallel va perpendikulyar chiziklarni chizish uchun ishlatiladigan chizmachilik asbobi. Bir uchiga koʻndalang taxtacha (plyonka) mahkamlangan. Ikki plankali (uz. 800–1400&nbsp;mm) va bir plankali (500–700&nbsp;mm) qilib ishlab chikariladi. Chizmachilik taxtasi qirrasiga qoʻyib, turli burchak ostidagi chiziqlarni chizish uchun koʻndalang taxtacha buriladigan qilib yasaladi. R. qattiq jinsli yogʻochdan qilinadi.

## Manbalar
Reyting

**Reyting** (ing. rating) – 1) oʻquvchi va talabalarning bilimini nazorat qilish va baholash usuli. Oʻzbekistonda uzluksiz taʼlim tizimining meʼyoriy hujjati sifatida qabul qilingan. Umumiy oʻrta taʼlim maktablari uchun 1998—2003-yillarda joriy boʻlib kelgan. 2003-yildan maktablarning boshlangʻich sinflarida qayta qoʻllanila boshladi.

Reyting tizimi oliy taʼlimda talabalar bilimini nazorat qilish va baholash uchun Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining 1999-yil 8-iyundagi, magistrlar bilimini nazorat qilish va baholash uchun 1999-yil 31-dekabrdagi buyrugʻi bilan tasdiqlangan Nizom asosida amalga oshiriladi. Unda semestr boʻyicha muayyan fandan 55% dan kam ball toʻplagan talaba akademik qarzdor, 56—70% ball toʻplagan talaba „oʻrta“, 71—85% ball toʻplagan talaba „yaxshi“, 86% dan yuqori ball toʻplagan talaba „aʼlo“ koʻrsatkichga ega hisoblanadi. Talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning reyting tizimi nazoratning 3 turi (joriy, oraliq, yakuniy) da amalga oshirilib, ularning oʻzlashtirishlarini muntazam nazorat etib borish, bilim sifatini baholashda xolislik, aniklik va oshkoralikni taʼminlaydi; 2) faoliyat turining samaradorligi va nufuzini belgilovchi usul. Masalan, sport sohasida sportchi (komanda)ning reyting koʻrsatkichi uning umumiy tasnifdagi oʻrnini belgilab beradi (jahon professional tennischilar reytingi, professional bokschilarning chempionlik uchun finalgacha boʻlgan reyting janglari, futbol boʻyicha terma jamoalar hamda komandalar reytingi, shaxmatchi yoki shashkachi yutuqlarining son bilan ifodalanadigan va musobaqalardagi natijalariga qarab oʻzgarib turadigan shaxsiy koʻrsatkichi va hokazo); 3) siyosat, madaniyat va boshqa sohalardagi taniqli arboblarning jamoatchilik fikrini oʻrganish yoʻli bilan aniqlanadigan mashhurlik darajasi.

## Manbalar
Reyxstag

**Reyxstag** (nem. Reichstag) — 1) oʻrta asrlardagi "Olmon millatining Muqaddas Rim imperiyasi"da markaziy hokimiyat organlaridan biri; 2) Olmoniyada 1867—1945-yillarda (amalda 1933-yilgacha) parlament nomi. Ikkinchi jahon urushi davrida (1945-yil 29.4 —2.5), sovetlarning 1Belorussiya fronti qoʻshinlari (qoʻmondoni marshal G. K. Jukov) Berlin operatsiyasi jarayonida R. binosini shturm bilan egallashgan.

## Manbalar
Tadeusz Reichstein

**Tadeusz Reichstein** (20-iyul 1897, Vlotslavsk, Polsha – 1-avgust 1996, Bazel, Shveysariya) — shveysariyalik organik kimyogar. London qirollik jamiyati aʼzosi. Shveysariyadagi Federal politexnika maktabini tugatgan (1920). Bazel universiteti qoshidagi Farmatsevtika instituti direktori va farmatsevtik kimyo professor (1938-yildan). 1933-yilda vitamin S (askorbin kislotasi)ni sintez qilgan. Ilmiy izlanishlari gormonlar biokimyosi, geterotsiklik moddalar, qand, vitaminlar (askorbin va pantotenat kislotalar), steroidlar, buyrak usti bezi gormonlarining kimyoviy tuzilishi va biologik xossalarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1950, F. Sh. Xench va E. K. Kendall bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Rekapitulyasiya

**Rekapitulyasiya** (lot. recapitulatio) (biologiyada) — embriogenezda organizmning voyaga yetgan ajdodlari belgilarining takrorlanishi. Yuksak organizmlar embrionining birmuncha tuban tuzilgan guruhlar voyaga yetgan davriga oʻxshashligini ilk bor nemis biologi I. Mekkel (1811) aniqlagan. Masalan, yuksak umurtqalilar ontogenezida bosh buyrak (pronefros)ni avval tana buyrak (mezonefros), soʻngra chanoq buyrak bilan almashinishi ular ajdodlarida ayirish sistemasining rivojlanishi davrlarini; paporotniklarda dastlabki barglarning dixotomik shoxlanishi ular ajdodlari — paleozoy davridagi riniofitlar uchun xos boʻlgan poyaning dixotomik shoxlanishini takrorlaydi. Biogenetik qonunda (E. Gekkel, 1866) R.ga ontogenezning evolyusion tarkib topishi natijasi sifatida karaladi, yaʼni tarixiy rivojlanish davomida organizmlarning oʻzgarib borishi tufayli ajdodlarga xos boʻlgan tuzilish belgilari ularning embrioniga oʻtgan va avlodlarning individual rivojlanishda embrional belgilar sifatida takrorlangan. Rus olimi A. N. Seversov R.ni butun bir organizm uchun emas, balki ayrim organlar uchun xos ekanligini koʻrsatdi.

## Manbalar
Rekviyem

**Rekviyem** (lot. reguiem – orom, tinchlik) – marxumlar xotirasiga bagʻishlangan messa turi, diniy musiqa janri, lotin matnlariga aytiladigan vokal yoki vokal cholgʻu turkumi. Tantanavor messadan baʼzi („Gloria“, „Credo“) qismlarining oʻrniga boshqa („Reguiem aeternam“ – „Abadiy orom“, „Dies irae“ – „Qiyomat“ kabi) qismlarning kiritilishi bilan farqlanadi. Qaygʻuli, motamsaro xarakterga ega. Dastlab bir ovozli grigorian xorali kuylariga asoslangan. 15-asrdan koʻp ovozli xor polifonik asari (G. Dyufai, Y. Okegem, O. Lasso, J. Palestrina), 17-asrdan xor, yakkaxon xonandalar va orkestr uchun gomofoniya uslubidagi yirik asar sifatida rivoj topdi. V. A. Motsart, G. Berlioz, J. Verdi, I. Brams R.lar mazkur janrining eng mashhur namunalaridir. 20-asr kompozitorlari (I. Stravinskiy, A. Shnitke va boshqalar) diniy (lotin) matnlari qatori zamonaviy shoirlar sheʼrlaridan ham foydalanishgan (Mas, B. Brittenning „Harbiy rekviyem“i). Oʻzbekistonda R. janriga M. Burhonov („Abadiy xotira“, 1996), F. Yanovyanovskiy („Rekviyem“, 1997)lar murojaat qilishgan.

## Manbalar
Rekvizitsiya

**Rekvizitsiya** (lotincha: reguisitio — talab qilib olish, olib qoʻyish) — mulkni haq toʻlab majburiy ravishda davlat egaligiga toʻla yoki vaqtincha foydalanish uchun olish. Oʻzbekiston Respublikasi FKga koʻra, tabiiy ofatlar, avariyalar, epidemiyalar, epizootiyalar yuz bergan takdirda va favkulodda tusdagi boshqa vaziyatlarda mol-mulk jamiyat manfaatlarini koʻzlab, davlat hokimiyati organi qaroriga muvofiq mulkdordan unga mol-mulkning qiymatini toʻlagan holda qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va shartlar asosida olib qoʻyilishi mumkin (FK., 203modda). R. oʻtkazilishiga sabab boʻlgan vaziyatlarning amal qilishi toʻxtaganidan keyin R. qilingan mol-mulkning sobiq egasi saqdanib qolgan mol-mulkni oʻziga qaytarib berishni talab qilishga haqli. Qonunda chet el investorlari mulkiga nisbatan R. qoʻllash shartlari va tartibi ham aniq belgilangan.

## Manbalar
Reklamatsiya

**Reklamatsiya** (lotincha: reclamatio — qatʼiy norozilik) — tovar sotib oluvchining tovar yetkazib beruvchiga yoki xizmatlarni bajaruvchi (yoki aksincha)ga tegishli majburiyatlarni bajarmaganligi toʻgʻrisida yozma ravishda bildiriladigan eʼtirozi. R. turli sabablarga koʻra: mahsulot sifati, miqdori va butligi davlat standarti, texnika shartlari namunasiga, kelishilgan shartlarga mos kelmaganda, tovarlar vaqtida yetkazib berilmaganda, toʻlov qoidasi buzilganda, tomonlardan biri shartnoma talablarini bajarmaganda yoki lozim darajada bajarmaganda va boshqa hollarda beriladi. Tuziladigan savdo bitimlarida R. bayoni va uni koʻrib chiqish tartibi birmabir aytib oʻtiladi. Eʼtiroznomada tovar nomi, miqdori, shartnoma raqami, transport, R. sabablari (tovar kamomadi, sifatsizligi, nobutligi va hokazo), arznomachi talablari (vaqtida yetkazib berilishi, nuqsonlarning bartaraf etilishi, narxini tushirish, ortiqcha toʻlangan summani qaytarish, jarima toʻlash, zararni qoplash) koʻrsatilishi kerak. Shartnoma tuzgan tomonlar R. ni doʻstona hal etishga harakat kiladilar, agar buning iloji boʻlmasa, jabrlangan tomon hal qilishni soʻrab javobgar mamlakat hakamligi (arbitraji)ga, baʼzi mamlakatlar bitim shartlariga koʻra, betaraf mamlakatlar (Mas, Shvetsiya — Stokgolm) hakamligiga arz qiladilar. Koʻp hollarda daʼvogar sotib oluvchi, javobgar sotuvchi boʻladi.

## Manbalar
Rekombinatsiya

**Rekombinatsiya** (re... va lot. combination — birikish) (genetika d a) — tirik organizmlarda genetik materialning nayedda qayta taqsimlanishi. R. natijasida evolyusion uzgarishlar uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan kombinativ oʻzgaruvchanlik yuzaga chiqadi. R. barcha tirik organizmlar: viruslardan boshlab, yuksak usimliklar va hayvonlargacha xos boʻlgan universal biologik mexanizm hisoblanadi. R. eukariot organizmlarda jinsiy jarayon yordamida, prokariotlardakonʼyugatsiya, transformatsiya va traneduksiya, viruslarda qoʻshma infeksiya orqali sodir boʻladi. R. meyozt gomologik xromosomalarning ajralishi yoki DNK molekulalarining oʻzaro taʼsiri natijasida DNK bir qismining bir molekuladan ikkinchisiga oʻtishi orqali amalga oshiriladi. R. DNK molekulalari urtasida oʻzaro qismlar almashinuvidan (ritseprok R.) yoki molekula bir qismining boshqa molekulaga oʻtib qolishidan (ritseproq boʻlmagan R.) iborat. R. somatik va jinsiy hujayralarda kuzatiladi. Lekin mitozda R. tezligi meyozga nisbatan ancha past boʻladi. R.ning 3 tipi (umumiy, saytspetsifik, notoʻgʻri) uchraydi. Umumiy R., yaʼni krossingovervl DNKning gomologik ketmaketligi oʻrtasidagi almashinish butun genom boʻylab sodir buladi. Natijada komplementarlik asosida har xil rekombinativ DNK molekulalaridan ancha uzun (100 juftga yaqin nukleotidlardan iborat) gibrid molekula shakllanadi. Saytspetsifik R. genomning 10— 20 juft nukleotiddan iborat qatʼiy cheklangan qismlarida (Mas, profaglarning bakteriya genomiga koʻshilishida) sodir buladi. Noto'g'ri R. mexanizmi yaxshioʻrganilmagan. Notoʻgʻri R. nogomologik DNK molekulalarining uzaro taʼsiridan iborat boʻlib, translokatsiya, inversiya, deletsiya va boshqa jarayonlar bilan bogʻliq. R. orqali genlarning birikish guruhi aniqlanadi; genlarning joylashishini ifodalovchi genetik haritalar tuziladi; fenotipik koʻrinishining oʻxshashligi boʻyicha mutatsiyalarning allelligi koʻrsatiladi. Genetik injeneriya ham rekombinat (gibrid) DNK olishga asoslangan.

## Manbalar
Rekombinatsiya (maʼnolari)

**Rekombinatsiya**:

* Rekombinatsiya (re.
* Rekombinatsiya (jarayon) — betartib harakat natijasida har xil ishorali ionlarning oʻzaro uchrashib neytral molekulalar (atomlar) ni hosil qilish jarayoni.
Rekvizitlar

**Rekvizitlar** (huquqda) — muayyan hujjat (Mas, chek, veksel)ni haqiqiy deb topish uchun unda boʻlishi kerak boʻlgan maʼlumotlar. Mas, hujjat nomi, hujjat tuzilgan sana; ishtirokchi tomonlarning nomlari, manzillari; bitim shartlari, javobgar shaxslarning imzolari va hokazo). Buxgalteriya, pul hujjatlari, shuningdek, chet el subʼyektlari bilan tuziladigan hujjatlarda R.ga alohida eʼtibor beriladi. 

## Manbalar
Rekvizit

**Rekvizit** (lotincha reguisitum — kerakli, zarur) — spektakl davomida badiiy sahna bezash yoki aktyor uchun kerak boʻlgan zarur (rostakam yoki yasama) buyumlar, mebel, uy ichi jihozlari, qurolaslaha, gullar va boshqa 

## Manbalar
Rekonkista

**Rekonkista** (ispancha Reconquista, reconquistar — jang bilan qaytarib olmoq) — arablar (aniqrogʻi mavrlar) bosib olgan hududlarni Pirenei yarim orol tub aholisi tomonidan 8—15-asrlarda jang bilan kaytarib olinishi. R. 718 yildagi Kovadonga jangi bilan boshlangan. 1212-yil Las Navasde Tolosa jangi hal kiluvchi ahamiyatga ega boʻlgan. 13-asr oʻrtalariga kelib, arablar qoʻlida faqat Granada (Gʻarnota) amirligi (1492-yil qulagan) qolgan, xolos. R. urushdan harob boʻlgan yerlarga aholini koʻchirish va iqtisodiy jihatdan oʻzlashtirish bilan birga qoʻshib olib borilgan. R. Pirenei yarim oroldagi davlatlarning iqtisodiy va siyosiy taraqqiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar
Rekonstruksiya

**Rekonstruksiya** (re... va  — qurilish):

# mavjud narsa (korxona, shahar, bino)ni yaxshilash, amaliy ahamiyatini oshirish, takomillashtirish maqsadida tubdan qayta qurish, ta'mirlash; 
# qoldiklariga, yozma manbalarga asoslanib, biror narsa (Mas, meʼmoriy yodgorlik) qiyofasini, dastlabki koʻrinishini tiklash, qurish. Rekonstruksiya chizma, racm, tasvir, loyiha va hokazo orqali amalga oshiriladi. Yodgorliklarning ilmiy Rekonstruksiya si uning keyingi restavratsiyayenga bogʻliqdir.

## Manbalar
Rekorder

**Rekorder** (ing. record— yozmoq) — 1) tovush toʻlqinlarini elektr tebranishlariga aylantirib beradigan qurilma. Grammofon plastinkalariga tovush yozish apparatida ishlatiladi. Tovush yozib olishda nina bosim ostida grammofon plastinkasida toʻlqinsimon iz sosil qiladi. R.ning dinamik va mexanik turlari bor. Dinamik R. kengtarqalgan. Uning asosiy texnik parametrlari: 50—30000 Gs chastota diapazonida ishlaydi, nominal quvvati bir necha oʻn Vt; 2) kema va qirgʻoq gidrolokatsiya st-yalarida akssado signallarini qogʻozga yozib olish uchun foydalaniladigan qurilma (indikator).

## Manbalar
Relaksatsiya

**Relaksatsiya** (lot. relaxatio — kuchsizlanish) — termodinamik muvozanat holatidan chiqarilgan makroskopik tizimning oʻz-oʻzidan avvalgi holatiga qaytish jarayoni. Tizimning muvozanat holatiga oʻtish jarayoni maʼlum tezlikda sodir boʻlib, bu tezlik faqat termodinamik parametrlar (bosim, temperatura va boshqalar)gagina emas, tizimning mikroskopik harakteristikalariga, xususan, tizimni tashkil etuvchi zarralarning oʻzaro taʼsirlashishlariga ham bogʻliqdir. Oʻzaro taʼsirlashish koʻp jihatdan zarralarning erkin yugurish yoʻli va erkin yugurish vaqtiga bogʻliq. Hamma R. jarayonlar muvozanatsiz jarayonlardan iborat boʻlib, entropiyaning ortib borishi kuzatiladi va kinetika bu jarayonlarni toʻla oʻrganadi.

## Manbalar
Rekuperator

**Rekuperator** (lot. recuperator — qayta olinadigan) — gaz apparatlarida ish bajarib boʻlgan gazlar issiqligidan foydalaniladigan sirtqi issiklik almashinuv apparati. R.da issiklik eltuvchi (gaz)ning issiqligi ajratish devori orqali isitiladigan muhitga uzluksiz uzatiladi. R.ning toʻgʻri, teskari va aralash oqimli, yassi yoki silindrik sirtli (silliq yoki qovurgʻali), havoni, gazni, suyuqlikni isitkichlar, bugʻlatkichlar, kondensatorlar va boshqa xillari bor.

## Manbalar
Reliktiv nurlanish

**Reliktiv nurlanish** ( — qoldiq; boshqa nomlari: **qoldiq nurlanish**, **kosmik mikrotoʻlqinli fon nurlanishi**) — kosmik elektromagnit nurlanish. Reliktiv nurlanish intensivligi va spektri mutlaq qora jismning 2,7 K bilan nurlanishiga mos keladi. Reliktiv nurlanishning mavjudligi toʻgʻrisida birinchi marta 1948-yilda amerikalik olim George Gamow (1904—68), „qaynoq Koinot“ nazariyasida tilga olgan. Bu modelga koʻra, Koinot ilk davrda (galaktika va yulduzlar paydo boʻlguncha) oʻta zich va qaynoq (oʻta yuqori haroratli) boʻlgan. Bu harorat vodoroddan geliyni sintezlovchi yadro reaksiyalarining boʻlishi uchun yetarli boʻlgan. Sintez tufayli fazo oʻta zich elektromagnit nurlanish bilan toʻyingan boʻlib, kuchsiz qoldiqlari reliktiv nurlanish koʻrinishida kuzatiladi. Reliktiv nurlanishni 1965-yilda Arno Penzias va Robert Wilson 7,35 sm toʻlqin uzunligida kashf etganlar.

Keyinchalik Koinot kengayish natijasida soviy boshlagan. „Boshlangʻich“ vaqtdan bir necha yuz ming yil keyin atrof muhitning temperaturasi 3000—4000K gacha pasaygan, zichlik esa r=10~20 g/sm3 boʻlgan. Shu paytdan boshlab kimyoviy elementlar paydo boʻla boshlagan. Kengayish hozirgi kungacha davom etmoqda, deb hisoblansa, Koinot ham oʻzidagi modda kabi sovimoqda, degan xulosa chiqadi. Hozirgi zamonga f=1010 yil boʻlgan; Koinotning hozirgi zichligi r=10~2’ g/sm3 deb olinsa, Koinot harorati 2,7 K boʻlgan reliktiv nurlanishni sochib turishi kerak. Darhaqiqat, 1965-yilda Bell telefon kompaniyasi (Angliya)ning radioantennasi 2,7K haroratli reliktiv nurlanishni, yaʼni 7,35 sm toʻlqin uzunlikdagi radio nurlanishni qayd etdi.

## Manbalar
Reliktlar

**Reliktlar** (lot. relictum — qoldiq) — qadimda keng tarqalib, keyinchalik qirilib bitgan flora va faunadan saqlanib qolgan oʻsimlik va hayvonlar turlari va boshqa taksonlari. Hamma paleoendemiklar (qarang Endemiklar) R. hisoblanadi. Birmuncha keng tarqalgan, lekin yaxlit arealga ega boʻlmagan R. ham bor (lola daraxti va boshqalar). R. qaysi geologik davr faunasi yoki florasidan saqlanib qolgan boʻlsa, oʻsha davr nomi bilan ataladi. Mas, uchlamchi davr R.i (ginkgo, sekvoyya, metasekvoyya, vizildoq qoʻngʻizlar turlari va boshqalar), muzlik R.i (pakana kayin), mezozoy R.i (dasht sfagnumi) va boshqa

Biogeografiya va paleontologiyada relikt o'tmishda kengroq yoki turlicha boʻlgan organizmlar populyatsiyasi yoki taksonidir. Reliktual populyatsiya - bu hozirgi vaqtda cheklangan hududda istiqomat qiluvchi, oldingi geologik davrda diapazoni ancha kengroq boʻlgan aholi. Xuddi shunday, reliktual takson - bu takson (masalan, turlar yoki boshqa nasl-nasab) bo'lib, u ilgari turlicha boʻlgan guruhning yagona omon qolgan vakili hisoblanadi.

Relikt (yoki relikt) o'simlik yoki hayvon bir vaqtlar xilma-xil va keng tarqalgan populyatsiyaning qoldig'i sifatida saqlanib qolgan taksondir. Reliktualizm keng tarqalgan yashash joyi yoki diapazoni o'zgarganda va kichik bir maydon butundan uzilib qolganda yuzaga keladi. Keyinchalik aholining bir qismi mavjud mehmondo'st hudud bilan chegaralanadi va u yerda omon qoladi, shu bilan birga kengroq populyatsiya qisqaradi yoki turlicha rivojlanadi. Bu hodisaning endemizmdan farqi shundaki, aholi doirasi har doim ham mahalliy hudud bilan cheklanib qolmagan. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, tur yoki guruh o'sha kichik hududda paydo bo'lishi shart emas, balki vaqt o'tishi bilan o'zgarib qolgan yoki izolyatsiya qilingan. O'zgarish agenti boshqa organizmlar bilan raqobat, qit'a siljishi yoki iqlim o'zgarishi, masalan, muzlik davri bo'lishi mumkin.

Masalan, Tasmaniya tilasini, relikt marsupial yirtqich hayvon bo'lib, u hozirgi kungacha orolda saqlanib qolgan, Avstraliya materikidagi qolgan turlari esa 3000-2000 yil oldin yo'q bo'lib ketgan.Yana bir misol, Omma qo'ng'iz jinsi, qazilma qoldiqlari 200 million yildan ortiq kech Triasga cho'zilgan va butun dunyoda yura va bo'r davrida topilgan, hozir Avstraliyada bitta tirik tur bilan chegaralangan. Triasdan qolgan yana bir yodgorlik - Pholadomiya, mezozoy davrida keng tarqalgan mollyuska jinsi, hozirda Karib dengizidagi yagona noyob tur bilan chegaralangan.Fotoalbom qoldiqlaridan misol qilib, agar bu namuna Miosen davrida Evropadan kelgan bo'lsa, sutemizuvchilar evolyutsiyasi daraxtidagi yirtqichlarning yo'q bo'lib ketgan novdasi boʻlgan Nimravidae namunasi bo'lishi mumkin. Agar shunday boʻlganida, namuna asosiy populyatsiyani emas, balki nimravid avlodining omon qolgan so'nggi qoldig'ini ifodalaydi. Bu yirtqich hayvonlar oldingi davrda, ya’ni oligotsenda keng tarqalgan va keng tarqalgan bo‘lib, iqlim o‘zgarib, o‘rmonzorlar savannalar bilan almashtirilganda yo‘q bo‘lib ketgan. Ular Yevropada oxirgi qolgan oʻrmonlarda Oligotsenning relikti sifatida saqlanib qolgan: relikt yashash muhitidagi relikt tur.

## Manbalar
Relyef

**Relyef** (,  — koʻtaraman) (geografiyada) — yer yuzasi, okean va dengiz tubidagi tashqi koʻrinishi, oʻlchamlari, kelib chiqishi, yoshi va rivojlanish tarixiga koʻra turlituman notekisliklar: togʻ, tekislik, payettekislik, adir, yassitogʻ, tepalik, qir, vodiy, botiq, soylik, jarlar va boshqa pastbalandliklar majmui. Relyef kattaligiga koʻra quyidagi toifalarga ajratiladi: megarelyef (materik doʻngliklari, okeanlar tubi), shuningdek, bir qadar kichikroq boʻlgan shakllar (togʻ sistemalari, tekisliklar); makrorelyef (togʻ tizmalari, togʻlar oraligʻidagi botiqlar, qirlar, pasttekisliklar); mezorelyef (jarliklar, suv osti kanʼonlari, tepaliklar); mikrorelyef (karst chuqurliklari, jarlar, doʻng tepa, dasht tepaliklari va boshqalar); n a n o relyef (juda kichik chuqurchalar, doʻngchalar va boshqalar). Bu boʻlinish shartli ravishda ajratilgan. Muhim orografik birliklarni tavsiflovchi relyefning tashqi yoki morfografik belgilari, shuningdek, uning miqdoriy xususiyatlari relyefni kompleks baholash uchun har doim ham ishonchli asos boʻla olmaydi, chunki bir xil tashqi koʻrinishga ega shakllarning kelib chiqishi va rivojlanishi turlicha boʻlishi mumkin.

Relyef endogen (ichki) va ekzogen (tashqi) kuchlarning birga hamda muntazam oʻzaro taʼsiri natijasida vujudga keladi. Shuningdek, Yer yuzasining shakllanishiga gravitatsiya jarayonlari, inson faoliyati ham oʻz taʼsirini koʻrsatadi. Endogen jarayonlar (Yer poʻstining tektonik harakatlari) taʼsiri natijasida nisbatan yirik mikyosdagi — kuru klik, dengiz va okeanlar tubida strukturali R. shakllari hosil boʻladi. Yirik relyef shakllarining vujudga kelishi (sayyoraviy masshtabda), shuningdek, kosmik kuchlar — Yerning aylanishi, QuyoshOy tortilishi va boshqa bilan ham bogʻliq. Ekzogen kuchlar (oqar suvlar, dengiz toʻlqinlari, shamol va hokazo) odatda, nisbatan maydaroq relyef shakllarini yuzaga keltiradi, yirik masshtabli relyeflarni yemiradi, pasaytiradi, mayda shakllarga boʻlib yuboradi, pastqam joylarni nurash mahsulotlari bilan toʻldiradi. Endogen kuchlar natijasida yuzaga kelgan relyef shakllari morfostrukturalar tarkibiga kiritiladi. Ularda Yer poʻstining geologik strukturasi (tuzilishi) aniq ifodalanadi. Relyefdagi katlamlar gorizontal yotgan platformali geologik strukturalarga tekislik xududlar, burmali strukturalarga togʻli oʻlkalar toʻgʻri keladi. Relyefning nisbatan mayda, asosan, ekzogen jarayonlar taʼsirida vujudga kelgan shakllari (dare vodiylari, jarliklar, barxanlar, qator tepalar va boshqalar) morfoskulipuralar sifatida ajratiladi.

Relyefning kelib chiqishi va shakllanishini geomorfologiya fani oʻrganadi. R.ni oʻrganish natijalaridan bir qator masalalar: melioratsiya, muhandisliktexnik izlanishlar, foydali qazilmalarni qidirish va hokazoda foydalaniladi. Quruklik va okeanlar tubi relyef saqida Yer maqolasiga bu ham toʻgʻri.

## Manbalar
Relyef (maʼnolari)

**Relyef**:

* Relyef (frans, relief, lotincha
* Relyef (haykaltaroshlik), boʻrtma tasvir —haykaltaroshlikning bir turi.
Rektifikatsiya

**Rektifikatsiya** ( — „oddiy“) — suyuq aralashma komponentlarini rektifikatsion kolonnalarda haydash usulida ajratish. Rektifikatsiya muvozanatda boʻlmagan (suyuq va bugʻ) fazalar orasida issiklik va moddalarning diffuzion almashinishiga asoslangan. Rektifikatsiya qaynash tralari yaqin boʻlgan suyukliklar aralashmalarini ajratish zaruriyati boʻlganda qoʻllanadi. Rektifikatsion kolonnada koʻp toʻsikdar boʻlib, unda suyuq aralashma bugʻlari kondensatlanadi va pastdan chiqayotgan bugʻning yangi qismi koʻp marta uchrashadi. Kolonna qarshi oqim prinsipida ishlaydi. Yuqoriga koʻtarilayotgan bugʻ uchuvchi komponent bilan uzluksiz boyib turadi. Bunda bugʻ qaynash temperaturasi past boʻlgan komponent bilan boyib, uning qaynash temperaturasi pasayib boradi. Suyuqlik esa qaynash temperaturasi yuqori boʻlgan komponentlar bilan boyib, uning kaynash temperaturasi yuqorilashaveradi. Bu jarayon to muvozanat holat bunyod boʻlguncha davom etadi, lekin kolonnadan sovitkichlar sistemasi orqali bugʻ fazasi kondensatlab ajratib olinishi bilan muvozanat yana buziladi va bu jarayon to toza komponentlar yoki kerakli komponentlar fraksiyasi toʻliq ajratib olingunicha uzluksiz davom etaveradi. Rektifikatsiya suyuq hamda suyultirilgan gaz aralashmalarini ajratish uchun qoʻllanadi. Rektifikatsiya jarayonining temperatura oraligʻi (diapazoni) nihoyatda keng: 1000° (toza Zn, Pb, Cd kabi metallarni ajratishda) va 0° (havo, vodorod izotoplari kabi gazlarni ajratishda). Rektifikatsiya jarayonining ishchi bosimi oʻnlab atmosferadan (etanpropilen aralashmasi uchun), to bir necha mm simob ustuni (yuqori yogʻ kislotalari rektifikatsiyasi) atrofida boʻladi. Davriy va uzluksiz rektifikatsiya mavjud. Davriy rektifikatsiyada barcha suyuqlik kolonna kubiga bir vaqtda solinadi. Rektifikatsiya jarayonida distillat ajratib turilsa, suyuklik tarkibida past trada qaynaydigan komponent kamayib boradi. Uzluksiz rektifikatsiyada sistemaga doimiy tarzda haydaluvchi suyuqlik qoʻshib boriladi. Rektifikatsiya kolonnalarining samaraligi, ularning uzunligi, diametri, suyuklik bilan bugʻ orasidagi kontakt vaqti bilan aniqlanadi.

## Manbalar
Relyef (haykaltaroshlik)

**Relyef**, boʻrtma tasvir —haykaltaroshlikning bir turi. Tasvir, shakl tekis zamin (fon)dan boʻrttirib yoki oʻyib (chuqurlashtirib) hosil qilinadi. Kompozitsiya tabiiy asosdan ajralmasdan tekis sathsa yaratiladi; Relyef meʼmorlik boʻlaklari bezagi, haykaltaroshlik asari va boshqa kompozitsiya tarkibiga kirishi yoki mustaqil dastgoh asari boʻlishi mumkin. Asosiy turi — barelyef va gorelyef. Oʻyma relyefda nursoya jilvasida tasvir koʻzga tashlanadi, imkoniyati cheklangan. Relyef tasviriy sanʼatda qadimdan mavjud: binolarni bezashda, medal yasash svsh/yamda, metallga zarb berib bezak buyumlari ishlash va boshqalarda keng qoʻllanadi. Qad. Misr meʼmorligida qoʻllangan. Burtma relyef paleolit davridan maʼlum. Kda. Misr, Ossuriya, Hindiston, Xitayda, shuningdek, Oʻzbekiston hududiv keng tarqalgan; antik sanʼat, Uygonishdavri va keyingi davrlarda ayniqsa rivojlangan.

## Manbalar
Relyativizm

**Relyativizm** (lot. relativus — nisbiy) — bilimning nisbiyligi, shartliligi, subyektivligini eʼtirof etuvchi, mutlaq axloq meʼyorlari va qoidalarini inkor etuvchi falsafiy qarash. Bilishda koʻpincha agnostitsizmga olib boradi. R.ni birinchi marta yunon faylasufi, sofist Gorgiy (Horgiy) (mil. av. taxm, 483—375) bayon etib, barcha bilimlarning nisbiyligini taʼkidlagan. Relyativistlar bilimlarni uzluksiz davom etib va oʻzgarib borishini asos qilib olib, ularni haqiqiy emas deb isbotlamokchi boʻladilar, bu bilan bilimlarning obyektivligini umuman inkor etadilar. Bilimlarimiz voqelikni asosan toʻgʻri aks ettiradi, lekin birdaniga, toʻla aks ettirmaydigan nisbiy haqiqatlardan soʻng boyitilgan va konkretlashtirilgan bilim — obyektiv haqiqatning toʻla va tugal shakli boʻlgan mutlaq haqiqat tomon boradi. Mutlaq haqiqatni esa qotib qolgan, oʻzgarmaydigan bilim deb, nisbiy bilimni fakat nisbiy deb tushunmaslik lozim. Mutlaq haqiqatda nisbiy haqiqatning zarralari boʻladi. Masalan, fanda bir nazariya oʻrniga ikkinchisi kelganda, eskisi butunlay uloqtirib tashlanmaydi, undagi ijobiy, toʻgʻri tomonlari rivojlantiriladi. Ilmiy nazariyalarning almashinishi uzluksiz taraqqiyotining natijasi ekanligini bildiradi. Nisbiylik nazariyasitj R. bilan hech qanday aloqasi yoʻq.

## Manbalar
Relyativistik mexanika

**Relyativistik mexanika** - fizika boʻlimi; tezliklari yorugʻlikning vakuumdagi tezligiga yaqin boʻlgan jismlar harakatini oʻrganadi. R.m: yoki "katta tezliklar mexanikasi" 1905-yilda A. Eynshteyn yaratgan nisbiylikning maxsus nazariyasida fazo va vaqt tushunchalarini qayta koʻrib chiqilishi natijasida vujudga kelgan. Relyativistik mexanikada berilgan jism massasi uning harakat holatiga bogʻliq.

## Manbalar
Rels

**Rels** yoki **rails** (;  — toʻgʻri tayoq) — sus shaklli poʻlat material. Rels, smmvay, metro poyezdlari, korxonalarlagi t.-yil aravachalari, kranlar, kon vagonetkalari va boshqa izlariga yotqiziladi. Rels tuzilishi, asosan, kallak, boʻyin va tovondan iborat. Baʼzi relslar, Mas, tramvay relslari novli qilib yasaladi. Rels mustahkam poʻlatdan relsbalka stanida prokatlab tayyorlanadi. Relsning mustahkamligini oshirish uchun unga termik ishlov beriladi. Odatda relslar ikki qator, baʼzan bir qator (monorels) qilib shpallar ustiga yotqiziladi. Relslar chokli yoki choksiz qilib (payvandlab) biriktiriladi.

## Manbalar
Remarka

**Remarka** (frans. remargue — belgi, izoh) — 1) gravyuraning ochiq hoshiyasiga ishlangan kichik hajmdagi tasvir; koʻp hollarda asar syujeti bilan bogʻliq boʻlmaydi. Muallif gravyura taxtachasi yuzasida ish boshlashdan avval "asbobni sinash" maqsadida yuza chekkasida ishlagan tasvirlar baʼzan mustaqil mazmun kashf etishi va tasvirning asosiy gʻoyasini chuqurroq his etish va anglashga xizmat qilishi mumkin; 2) dramatik asarda muallif tomonidan beriladigan izohlar. R.da asar ishtirokchilarining tashqi qiyofasi, yoshi, xulqi, xattiharakati, qiliqlari, intonatsiyasi, sahna manzarasi va hokazo yoritiladi; 3) kitob, qoʻlyozma, xat va boshqa matnga muallif tomonidan (aniqlash, toʻldirish maqsadida) kiritilgan izohlar, mulohazalar.

## Manbalar
Reminissensiya

**Reminissensiya** (lotincha: Reminiscentia — eslash) (psixologiyada) — eses xotirlash; inson ilgari hayotda uchratib oʻrgangan narsa va hodisalarni, fikrlar, soʻzlar, voqealarni tusmollab eslashi. Bunda eslashning toʻlikligi, anikligi xotiraning individual xususiyatlariga, materialni esda olib qolingan yoki yodlangan paytdan keyin utgan vaqtga, materialning mazmuniga, insonning psixik holati va yoshiga, shuningdek, boshqa omillarga bogʻliq boʻladi.

## Manbalar
Ren

**Ren**, Renn — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. IliVilen departamentining maʼmuriy markazi va Bretan tarixiy viloyatining bosh shahri. Aholisi 212,4 mingkishi (1999). Transport yoʻllarining yirik tuguni, kanallar orqali LaMansh boʻgʻozi bilan bogʻlangan. Qishloq xoʻjaligi va elektrotexnika mashinasozligi, avtomobilsozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. 2 unt, muzeylar bor. R. gallarning qad. shahri. 11—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklaridan Adliya saroyi, ratusha binosi saqlangan.

## Manbalar
Renaturatsiya

**Renaturatsiya** (re... va lot. natura — tabiiy xususiyat) — denaturatsiyaga uchragan biopolimer (Mas, oqsil yoki nuklein kislota) molekulasining biologik nativ (faol) holatga oʻtishi (qarang Denaturatsiya). Agar denaturatsiyada oqsil molekulasi ixcham taxlangan (tartibli) holatdan tartibsiz holatga oʻtadigan boʻlsa, R.da buning teskarisi sodir boʻladi, yaʼni oqsil molekulasining polipeptid zanjirida aminokislotalarning ketmaketligi tartibi orqali ifodalanadigan birlamcha strukturasi qayta tiklanadi. 2 zanjirli DNK molekulasini 100° ga qizdirilganida asoslar oʻrtasidagi vodorod bogʻlar uziladi va komplementar zanjirlar birbiridan ajralib, DNK denaturatsiyaga uchraydi. Biroq, asta-sekin sovitilganda DNKning komplementar zanjirlari yana tiklanishi, yaʼni R. sodir boʻlishi mumkin. DNKning bu xususiyatidan sunʼiy gibrid DNK olishda foydalaniladi. 

## Manbalar
Rene Alen

**Rene Alen** (1922.3.6, Vann) — fransuz kinorejissori. "Yangi toʻlqin" (fransuz kinosidagi oqim) vakili. Oliy kino maʼlumot institutida oʻqigan. Kinopublitsistikaning fashizmga qarshi oliy namunasi boʻlgan "Gernika", "Tun va tuman" nomli hujjatli filmlarni yaratdi. "Xirosima, muhabbatim mening", "Urush tugadi", "Oʻtgan yili Mariyenbadda", "Uyga ketishni xohlayman" singari badiiy filmlari 6n shuhrat qozongan.

## Manbalar
Renegat

**Renegat** (lot. renego — voz kechaman) - oʻz maslagidan kaytib, dushman tomoniga oʻtib ketgan odam; murtad, xoin, sotqin.

## Manbalar
Renetlar

**Renetlar**, ranetlar (frans. reinette) — kishki olma navlari guruhi. Mevasi sentyabr— oktyabrda. terib olinadi, xreilini bahorgacha saqlash mumkin. Oʻzbekistonda Simirenko, Landsberg, Mantauner, Vaynsep va boshqa navlar yetishtiriladi (qarang Olma).

## Manbalar
Renta

**Renta** (nem. rente, lot. reddita — qaytarib berilgan) — 1) keng maʼnoda — mulk egalarining tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanmasdan yer, mol-mulk, kapitaldan muntazam oladigan daromadi; ssudaga berilgan kapitaldan foiz, yer egalarining ijaraga berilgan yer uchastkasidan, uy-joy egalarining ijaraga berilgan binolardan muntazam oladigan daromadi. Tor maʼnoda R. — qatʼiy daromadli pul kapitali va qimmatli qogʻozlar egalari foiz shaklida oladigan daromad. Aksariyat hollarda R. tushunchasi yerni ijaraga berish natijasida olinadigan daromadga nisbatan qoʻllanadi (qarang Yer rentasi); 2) sugurta polney boʻyicha sugʻurta tashkiloti tomonidan sugʻurtalangan shaxsga har yili toʻlanadigan pul summasi.

## Manbalar
Reniy

**Reniy** (lotincha Rhenium), Re — Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 75; atom massasi 186, 207. Reniy tabiatda ikki izotop holida uchraydi; biri — barqaror izotop 185Re (37,07%) va ikkinchisi — kucheiz radiaktiv izotop l87Re(62,93%, Tu^YU11 yil)dir. Reniy elementini Reniy va Reniy Noddaklar 1925-yilda kolumbit mineralidan topdilar. Reniy nomi Germaniyadagi Reyn daryosining lotincha nomi (Rhenus^aH olingan. Reniy Yer poʻstining massa jihatidan 710~8% ini tashkil etadi. U tarqoq element, koʻpincha molibden, volfram, tantal, platina, mis rudalarida, ayniqsa, molibdenit mineralida koʻp.

Reniy och kulrang ogʻir metall, suyuqlanish temperaturasi 3180°, kaynash temperaturasi 5900°, zichligi 21,03 g/sm³. Reniy oddiy temperaturada havoda oʻzgarmaydi, suyultirilgan kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Havoda yuqori temperaturada qizdirilsa, uning bir necha oksidlari (ReO3, Re2O7) hosil boʻladi. Reniyning oʻz birikmalaridagi valentligi —1 dan +7 gacha. Reniy ning valentligi 4, ayniqsa, 7 boʻlganida barqaror birikmalar hosil boʻladi. Reniy qizdirilganida oltingugurt va galogenlar bilan birikadi, vodorod bilan birikmaydi, u vodorodni yutishi mumkin. Konsentrlangan HCI, HF va H2SO4 da eriydi. Reniyning ftoridlari (ReF7, ReF6, ReF5,) Reniyga ftor taʼsir ettirib olinadi. Reniyning xloridi ReCI5, metall Reniyga xlor taʼsir ettirib hosil qilinadi. Reniyning 3 ta oksidi maʼlum: ReO2— qora tusli, ReO3 — qizil va koʻk tusli, Re2O7 — sariq tusli kristall modda. Reniy (VI) oksid ReO3 va reniy (UP)oksid ReO7 — kislotali oksidlar jumlasiga kiradi. ReO3 ga muvofiq keladigan kislota H2ReO4 olingan emas; lekin uning beqaror tuzlari maʼlum. Re2O7 ga muvofiq keladigan perrenat kislota HReO4 faqat suvdagi eritma holida mavjud. Bu eritma rangeiz, Perrenat kislotaning barqaror tuzlari (Mas, KReO4NH4ReO4) maʼlum.

Reniyning past valentli (+1, +2) birikmalari nihoyatda beqaror boʻlib, faqat kuchli qaytaruvchilar ishtirokida hosil boʻladi. Reniyning ReS2 va Re2S7 tarkibli sulfidlari olingan.

Reniy komplekslar hosil qilishga nihoyatda moyildir. U har qanday valentli holatda ham komplekslar hosil qila oladi. Masalan, ReCl5 ni konsentrlangan NS1 ga solinsa, H2[ReCl6] tarkibli kompleks hosil boʻladi.

Reniy ammoniy (yoki kaliy) perrenatni yoxud Reniy oksidlarini vodorod oqimida qaytarish yoʻli bilan olinadi. Undan tashqari, Reniy galogenidlarini yuqori temperatura davolfram simda parchalab ham sof Reniy olish mumkin.

Reniy elektrotexnika, kimyo texnologiyasi, vakuum texnikasi va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi. Tarkibida Reniy boʻlgan katalizatorlar ammiak va metanni oksidlash, etilenni gidrogenlash kabi reaksiyalarni tezlashtiradi. Reniy turli aniq asboblar yasashda, metallarning sirtini krplashda ishlatiladi.

## Manbalar
Rentabellik

**Rentabellik** (nem. rentabel — daromadli, foydali) — korxona yoki tadbirkorlikning daromaddorligi, samaradorligi; mikroiqtisodiy miqyosdagi iqtisodiy faoliyatning samaradorligi. R. korxona yoki tadbirkorlik faoliyatining moliyaviy natijalarini baholashda qoʻllanadigan asosiy koʻrsatkich. R. foyda olib ishlashning qiyosiy, yaʼni sarf-xarajatlarga nisbatan aniqlanadigan koʻrsatkichi boʻlib foizlarda ifodalanadi. Uzoq muddatli va joriy xarajatlar (mashinauskuna, binolar, inshootlar, xom ashyo, yoqilgʻi, materiallar, butlovchi qismlar, ish kuchi va boshqa sotib olish) mazmunan har xil boʻlganidan ular qanday natija berganligini bilish uchun R.ning 4 ta asosiy koʻrsatkichlari qoʻllanadi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida iqtisodiy oʻsishning intensiv omillarini kuchaytirish asosida R.ni oshirishga, foydani maksimumlashtirishga zarur shart-sharoitlar yaratiladi. Bozor talab qilgan xaridorgir tovarlarni ishlab chiqarish, i.ch.ni modernizatsiyalash, xom ashyo va materiallar sarfini qisqartirish, resurslarni tejab-tergab ishlatish asosida joriy harajatlarni kamaytirish, mehnat unumdorligini muttasil oshirib borish, kapital tarkibini shakllantirish (aylanma kapital), mehnat motivatsiyasini kuchaytirish (ishchi-xizmatchilar mehnatini ragʻbatlantirish mehnat unumdorligini oshirishga, tejamkorlikni taʼminlashga intilishni paydo etadi) R.ni oʻstirishning asosiy omillaridir. Bu omillarni qoʻllash korxona darajasida boshqarib boriladi. Shu maqsadda R. monitoringga yuritiladi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Manbalar
Wilhelm Röntgen

**Vilgelm Konrad Rentgen** (nemischa: Wilhelm Conrad Röntgen) ; 27-mart 1845-yil10-fevral 1923-yil) was a German (1845.27.3, Lennep, Dyusseldorf yaqinida — 1923.10.2, Myunxen) — nemis fizigi. Syurixdagi (Shveysariya) Oliy texnika maktabida oʻqigan (1865— 68). Vyursburg (1870-yildan) va Strasburg (1872-yildan) universitetida ishlagan. Xoenxaymdagi Oliy qishloq xoʻjaligi maktabi (1875-yildan), Strasburg universiteti (1876-yildan), Gisen universiteti (1879-yildan), Vyursburg universiteti (1888-yildan, 1894-yildan rektor). Myunxen universiteti (1900-20) professor R. yangi nurlanishni kashf qilib, ularni „X nurlar“ deb atadi (1895) (keyinchalik bu nurlar rentgen deb atala boshlandi). Rentgen nurlari tibbiyot, fan va texnikaning turli sohalarida keng qoʻllanila boshlandi. R. birinchi rentgen trubkasini yaratdi. 1897-yildan boshlab u kristall arnin g pyezoelektr va piroelektr xususiyatlarini oʻrgangan, kristallardagi elektr va optik hodisalarning oʻzaro bogʻliqligini aniqlagan, harakatdagi muqitlar elektrodinamikasi masalalari bilan shugʻullangan. R.ning magnetizm boʻyicha tadqiqotlari X. A. Lorents elektron nazariyasining yaratilishida katta ahamiyatga ega boʻlgan. R. fiziklar ichida dunyoda birinchi boʻlib Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (1901)
.
## Hayoti
### Taʼlim
### Ish faoliyati
### Shaxsiy hayoti
## Manbalar
Rentgen

**Rentgen** — rentgen va gammanurlanishlar ekspozitsiya dozasining birliklar tizimiga kirmagan birligi; ular havoni ionlash taʼsirini ifodalaydi. V. K. Rentgen sharafiga qoʻyilgan. R bilan belgilanadi. 1 R rentgen va gammanurlanishda ishtirok etuvchi elektronlar 0,001293 g havoda bir xil ishorali barcha ionlarning yigindi zaryadi 4’YU Kl ga teng boʻlgan ionlarni hosil qiladigan doza. 1 R 1 sm³ havoda 2,083109 juft ion yoki 1 g havoda 1,61 10’2 juft ion borligini anglatadi. Rentgen Xalqaro birliklar tizimidatk ekspozitsiya dozasi (Kl/kg) bilan kuyidagicha bogʻlangan: 1 R=2,57976104 Kl/kg . Dozimetriyada rentgenning fizik ekvivalenti RFE va biologik ekvivalenti RBE degan doza birliklar i mavjud. RFE turli ionlovchi nurlanishni ifodalaydi; unda 1 g moddada yutilgan energiya miqdori 1 R dozali rentgen yoki gammanurlanish 1 g havoni ionlash uchun sarf qilgan energiyasi miqdoriga teng . 1 RFE = 85 erg/g . RBE turli ionlovchi nurlanishning biologik toʻqimada yutilgan shunday mik,doriki, uning biologik taʼsiri 1 R dozali rentgen yoki gammanurlanishning taʼsiriga ekvivalent. Rentgen texnika, tibbiyot va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Rentgen apparati

**Rentgen apparati** — rentgen nurlarini hosil qilish va ulardan foydalanish uchun moʻljallangan qurilma. Rentgen apparati rentgenodiagnostika, rentgenoterapiya va rentgen analizida ishlatiladigan turlarga boʻlinadi. Rentgen apparatining muqim (rentgen kabinetlarida, lab. va boshqa maxsus xonalarda ishlaydigan va boshqalar) va koʻchma (qoʻlda olib yuriladigan) xillari boʻladi. Rentgen apparati rentgen trubkasi, transformator va toʻgʻrilagichdan, Rentgen apparatini boshkarish va nazorat qilish pulti, oʻrganiladigan obyekt va rentgen trubkasi urnatiladigan shtativdan iborat. Rentgen trubkasi (rasmga q.) elektrovakuum asbob; unda rentgen nurlari hosil qilinadi. Asosiy qismlari: anod (rentgen nurlari manbai), katod (elektronlar manbai) va qobiq (kolba). Anodga yuqori kuchlanish berilganda anod sirtida tezlashgan elektronlar oqimi tufayli bombardimon sodir buladi. Hosil boʻlgan kinetik energiyaning bir qismi rentgen nurlariga, kup qismi issiqlik energiyasiga aylanadi. Rentgen apparati ishlayotganda xavfsizlikni taʼminlash uchun yuqori kuchlanish ostidagi qismlari muhofaza qilib qoʻyiladi, signalizatsiya tizimi buladi; Rentgen apparatining baʼzi qismlari va apparat oʻrnatilgan xona blokirovka qilinadi, rentgen nurlaridan himoya qilish vositalaridan foydalaniladi.

Tibbiyotda Rentgen apparati yordamida organlarni koʻrish, suratini olishdan tashqari, flyuorografiya oʻtkazish mumkin. Muqim Rentgen apparatiga organlarni qavatmaqavat kuzatish (tomografiya), yurak va qon tomirlarini kontrast tekshirish (antiografiya) uchun alohida moslamalar oʻrnatiladi. Rentgen apparatidagi elektronoptik oʻzgartirgich tekshirilayotgan obyektdagi eng mayda organ va boshqalarni ham koʻrish, uni kinoga olish hamda televizion yoʻl bilan kuzatish imkonini beradi.

## Manbalar
Renta shartnomasi

**Renta shartnomasi** – fuqarolik-huquqiy shartnomalaridan biri, unga koʻra bir tomon (renta oluvchi) boshqa tomon (renta toʻlovchi)ga mulkni foydalanish uchun beradi, renta toʻlovchi esa olingan mulk oʻrniga renta oluvchiga muayyan pul mablagʻi shaklida renta toʻlab turish yoki uni taʼminlash uchun boshqa shaklda mablagʻ berish tarzida renta toʻlash majburiyatini oladi. Renta shartnomasi boʻyicha rentani muddatsiz (doimiy renta) yoki renta oluvchining umri davomida (umrbod renta) toʻlash majburiyatini belgilash mumkin. Renta shartnomasi notarial tasdiqlanishi, koʻchmas mol-mulkni renta toʻlash sharti bilan boshqa shaxsga berishni nazarda tutuvchi shartnoma esa bundan tashqari davlat roʻyxatidan ham oʻtkazilishi kerak. Renta munosabatlarini tartibga soluvchi huquqiy holatlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi (32 bob)da bayon qilingan. Renta aynan koʻchmas mulklarga nisbatan emas balki transport vositalari shuningdek mayda mulklarga nisbatan ham foydalaniladi. Renta shartnomasida renta oluvchi foydasiga garov qoʻyishi kerak. Bu kelajakda yuz berishi mumkin boʻlgan fors-major holatlarida zararni qoplash uchun beriladi. Renta oluvchi renta toʻlovchiga shartnomaning bandlariga oʻzining talablarini ham qoʻyishi mumkin. Xususan koʻchmas mulk boʻlsa xona ichini oʻzgartirmaslik, taʼmirlamaslik, daraxtlarni kesmaslik, buzmaslik kabi oʻzining shartlarini qoʻyishi mumkin yoki aksincha boʻlishi mumkin ushbu shartlar. Renta shartnomasining qiymati mulkning umumiy bahosidan kelib chiqib qoʻyiladi va bu shartnomada keltirib oʻtiladi. Renta shartnomasida shuningdek toʻlovni toʻlash muddati ham keltiriladi. Agar nizo kelib chiqqan taqdirda Fuqarolik kodeksiga asoslanib Fuqarolik va Iqtisdoiy sudlarda koʻrib chiqiladi. Bu holat ham shartnomada keltirib oʻtiladi.

## Manbalar

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik KodeksiFuqarolik huquqi
Fuqarolik kodeksi
Rentgen nurlari difraksiyasi

**Rentgen nurlari difraksiyasi** — rentgen nurlarining kristallarda yoki suyuk/shk va gaz molekulalarida sochilishi natijasida ekranda hosil boʻladigan difraksion manzara. Rentgen nurlarining toʻlqin tabiatini nemis olimlari M. Laue, V. Fridrix va P. Knippinglar kashf etgan (1912).

Rentgen nurlarining toʻlqin uzunligi bilan kristall panjaralar doimiysining bir-biriga yaqinligi rentgen nurlarining kristallardagi difraksiyasini kuzatishga imkon beradi. Rentgen nurlari kristallar orqali oʻtganda koʻp oʻlchamli panjaralar difraksiyasi sodir boʻladi. Difraksion maksimumlarni linzasiz kuzata olish uchun rentgen nurlari dastasi gʻoyat ingichka qilib olinadi. Kristall panjaradagi maʼlum toʻlqin uzunligiga tegishli maksimumlarni hisoblash usulini rus fizik kristallografi G. V. Vulf va U. L. Bregg bir-biridan mustaqil ravishda taklif etganlar (1913). Bu usul Bregg—Vulf sharti deb ataladi.

Rentgen nurlari difraksiyasi d.dan kristall panjara tipini va uning doimiysini aniqlashda kristall panjara tipi va doimiysi maʼlum boʻlsa, rentgen nurlarining toʻlqin uzunliklarini aniqlashda foydalaniladi.

## Manbalar
Rentgen astronomiyasi

**Rentgen astronomiyasi** — astrofizika boʻlimi; toʻlqin uz. 0,1 dan 50 angstremgacha boʻlgan kosmik rentgen nurlanishini tekshiradi. Kosmik asboblarni Yer atmosferasi (rentgen nurlarini yutadigan) dan tashqariga chiqaruvchi kosmik texnikaning rivojlanishi Rentgen astronomiyasini vujudga keltirdi. Rentgen nurlanishi birinchi marta 1948-yilda Quyoshnn kuzatish vaqtida aniqlangan. Uning rentgen spektrida koʻp marta ionlashgan va tralari 106—107 K boʻlgan elementlarning chizikdari borligi sezilgan Quyosh chaqnaganda rentgen nurlanishi jadalligi keskin ortadi. 1962-yildan Quyosh sistemasidan tashqarida rentgen nurlanishi kuzatildi. Izotrop fonli rentgen nurlari va 500 ga yaqin rentgen nurlarining diskret manbalari kashf etildi. Ular orasida boshqa galaktikalarda kuzatiladiganlari ham bor. Mas, Andromeda tumanligida 10 ga yaqin rentgen manba kuzatiladi. Bizning Galaktikamizda Galaktika diskida joylashgan 103—104 ta rentgen manbalari kuzatiladi va ularning bir qismi oʻta yangi yulduz qoldiqlari bilan bogʻliq. Masalan, Qisqichbaqasimon tumanlik markazida pulsatsiyalanish davri 0,033 sek. davom etadigan rentgen pulsarlari topilgan. Qoʻshaloq yulduz sistemasiga kiruvchi rentgen manbalari kashf etilgan. Rentgen astronomiyasi osmon jismlarining yaratilishi va evolyusiyalari masalalarini oʻrganish bilan bogʻliq boʻlgan Koinotdagi faol jarayonlarni tekshirishning yangi samarali yoʻnalishidir.

## Manbalar
Rentgen rasadxonasi

**Rentgen rasadxonasi** — Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) sifatida orbitaga chiqarilgan apparatlar; kosmik yoritqichlarni ulardan chiqadigan rentgen nurlarda tekshirishga moʻljallangan. Quyosh va boshqa rentgen nur manbalarini tekshirishda qoʻllanadi. 1970-yildan boshlab turli davlatlarda bortiga Rentgen rasadxonasi oʻrnatilgan 10 dan ortiq YESY uchirilgan. Masalan, CAC, Skylab, XEAO, GOES (AQSH), Haqutyo, Yphkoh (Yaponiya), Astron (SSSR), SoHO (AQSH va Yevropa) tipidagi yoʻldoshlar.

Rentgen rasadxonasiga rentgen teleskoplar oʻrnatiladi. Bular osmon va Quyoshning barcha sohalarining rentgen suratlarini olib, Yerga uzatib turdi. Bu suratlarga asoslanib, kosmik rentgen manbalari (Galaktikada 100 ga yaqin, Magellan bulutlarida 30 dan ortiq va Andromeda tumanligida 10 dan ortiq) topildi va oʻrganildi. Quyosh atmosferasidagi rentgen tuzilmalar va jarayonlar magnit tabiatga ega ekanligi ochildi.

## Manbalar