open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Donetsk viloyati

**Donetsk viloyati** (1961-yilgacha Stalino viloyati) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932-yil 17 iyulda tashkil etilgan. Ukrainaning janubi-sharqida. Maydon 26,5 ming km. Aholisi 5125,4 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, yahudiy, belorus va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. 18 tumanga boʻlingan, 49 shahar, 139 shaharcha bor. Markazi – Donetsk shahri.

Donetsk viloyatining koʻp qismi dare vodiylari, jarlar oʻyib yuborgan toʻlqinsimon tekislikdan iborat (bal. 200 m gacha). Shimoli-sharqida Donetsk qirlari (bal. 350 m gacha), undan gʻarbda Dnepr boʻyi pasttekisligi, janubida Azov boʻyi qirlari bor. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimoli-sharqda –7,8°, janubida –5,4°, iyulniki shimoli-sharqda 20,8°, janubida 22,8°. Yiliga 450–500&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Yirik daryolari: Severskiy Donets, Samara, Volchya va boshqalar. Tuprogʻi koʻp qismida qora-tuproq. Oʻrmonlar bor. Azov dengizi sohilida choʻl oʻsimliklari oʻsadi.

Donetsk viloyatida ogʻir sanoat (koʻmir qazib olish, metallurgiya va mashinasozlik) rivojlangan. Donetsk viloyati toshkoʻmir qazib olishda MDHda Rossiyadan keyin 2-oʻrinda turadi. Qora metallurgiyada ma-halliy koks va Krivoy Rog hamda Kerch rudasi va Nikopol marganetsi ishlatiladi. Artyomovsk rangli metall zavodi, Konstantinovka "Ukraink" zavodi, Nikitovka simob kombinati va Chasovni Yar oʻtga chidamli buyumlar kombinati ishlab turibdi.

Donetsk viloyati ogʻir mashinasozlikning yirik markazlaridan. Koks kimyosi zavodlari bor. Yirik qurilish materiallari sanoatida sement, oyna, yigʻma temir-beton, shifer, asbest ishlab chiqariladi. Slavyanskda yirik kalam fabrikasi bor. Yengil va oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Energetika xoʻjaligi ma-halliy kumir va qisman boshqa yerlardan keltiriladigan neft bilan ishlaydi. Yirik GRESlar bor.

Qishloq xoʻjaligi koʻp tarmokli, yuksak darajada mexanizatsiyalashgan. Gʻalla va texnika ekinlari, sabzavot-poliz, kartoshka va yem-xashak ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik ham rivojlangan. Tokzorlar kengaytirilmoqda. Chorvachilikda koʻproq qoramol boqiladi; choʻchqachilik, qoʻychilik va parrandachilik ham rivojlangan.

Temir yoʻlning asosiy magistrallari: Donbass–Harkov va Donbass–Dnepr boʻyi va boshqalar. Temir yoʻllar elektrlashtirilgan. Avtomobil yoʻllari uzunligi 8,2 ming km. Aeroportlari: Donetsk, Mariupol. Azov dengizi boʻyidagi yirik porti – Mariupol. Oliy oʻquv yurtlari, jamoat kutubxonalari, muzeylar, teatrlar ishlab turibdi.

## Manbalar
Donak

**Donak** — ogʻirlik oʻlchov birligi. Juda qadimdan qoʻllanilib kelingan. Mavjud adabiyotlarda D.ning donik va danak koʻrinishlari ham uchrab turadi. D.ni baʼzan dong ham deyishadi. Dong D.ning arablashtirilgan kurinishidir. Buxoroda 1 misqol 4,8 g boʻlgani uchun 1D.=1 dong = 0,80 g boʻladi; Xorazm misqoli (14—15 a.larda) 4,53^4,55 g boʻlgani uchun 1D.=1 dong=0,755-Yu,7583 g yoki yaxlitlangan holda 0,76 g ga teng boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donatello

**Donatello** ( asli ; taxminan 1386 — Florensiya — 1466.13.12) — italiyalik haykaltarosh, Italiya Uygʻonish davri haykaltaroshligi asoschilaridan. D. ijodida Uygonish davriga xos boʻlgan voqelikni tasvirlashda yangi, realistik tasvir vositalarini izlash, insonga va uning ruhiy ola-miga eʼtibor oʻz aksini topgan. Florensiya sobori yon peshtoqlari uchun ishlangan avliyolar haykallari (1406— 08)da gotikaga xos xususiyatlar saqlangan. Avliyo Georgiy haykali (marmar, 1416)da insonparvarlik va vatanparvarlik gʻoyalari koʻtarinki ruxda aks ettirilgan. D. boʻrtma tasvir (relyef)da chiziq perspektiva imkoniyatlaridan foydalanib oʻziga xos nafis relyef sanʼatini yaratishga muyassar boʻlgan (Paduyadagi Sant-Antonio cherkovi mehrobiga ishlangan relyef, 1446—50), antik davr shakllarini Uygʻonish davriga moslashtirib xaykaltaroshlik namunalarini ("David", bronza, 1430), Uygʻonish davrining birinchi dunyoviy haykalini ("Gattamelate", bronza, marmar, 1447—53 va b.) yaratgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donetsk kryaji

**Donetsk kryaji** - Sharqiy Yevropa tekisligining janubdagi qir. Ukrainaning janub-sharqi va Rossiya Federatsiyasining gʻarbiy qismida. Shimolda Severskiy Donets vodiysiga tik tushgan. Uzunligi 370 km, eni 120 km. Donetsk kryaji asosan toshkoʻmir davri qumtoshlaridan, slanets va ohaktoshlardan tarkib topgan. Eng baland joyi 367 m (Mogila-Mechetnaya tepaligi). Karst relyef shakli kup. Donetsk kryaji dasht zonasida joylashgan. Suvayirgʻichlari toʻlqinsimon tekislik boʻlib, haydalib ekin ekiladi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6° dan —8° gacha, iyulniki 20,9—22,9°. Yillik yogʻin 556 mm (gʻarbida). Donetsk kryaji chekkalarida qoratuproq, markazida sur tusli podzollashgan tuproq tarqalgan. Donetsk kryaji hududida Donetsk koʻmir havzasining bir qismi, rangli metall rudasi konlari bor. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donetsk toshkoʻmir havzasi

**Donetsk toshkoʻmir havzasi** - Yevropadagi muhim koʻmirli havza. Ukrainaning Lugansk, Donetsk, Dnepropetrovsk, qisman Poltava, Harkov va Rossiya Federatsiyasining Rostov viloyatlarida joylashgan. Maydoni 60 ming km. Shundan Ukrainadagisi 40 ming km dan koʻproq. Koʻmirning balans zaxirasi A+V+S, toifa boʻyicha 56 mlrd. t, S2 toifa buyicha 18,1 mlrd. t. Ukrainadagi koʻmirning zaxirasi yukrridagiga muvofiq 48,6 va 14,2 mlrd. t. Donetsk toshkoʻmir havzasining tektonik tuzilishi Ukraina kristalli qalqoni bilan Voronej kristalli massivi oraligʻidagi sinklinoriydan iborat. Havzaning geologik tuzilishida yuqori paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralariga mansub choʻkindi jinslar ishtirok etgan. Koʻmir qatlamlari karbon davri yotqiziqlarida joylashgan. Bu yotqizikdar ohaktosh, argellit va alevrolitlardan tashkil topgan. Donetsk toshkoʻmir havzasining koʻmirga samaradorligi oʻrta karbon davriga toʻgʻri keladi. Donetsk toshkoʻmir havzasida 330 ga yaqin koʻmir qatlami maʼlum. Bular quyi, oʻrta va yuqori karbon yotqiziklarida. Koʻmir tarkibidagi uchuvchan moddalarning miqdori va b. xossalariga koʻra Donetsk toshkoʻmir havzasi koʻmiri 8 markaga bulingan. Yonganda 7150 kkal/kg dan 8600 kkal/kg gacha issiklik chiqaradi. Donetsk toshkoʻmir havzasining gidrogeologik sharoiti qatlamlardan kumir olishga juda kulay. Shaxtalarni deyarli suv bosmaydi. Donetsk toshkoʻmir havzasida toshkoʻmir dastlab 1721-yil Kundaryuch daryosi oʻzanidan topilgan. 1864—70 yillarda havzaning birinchi geologik haritasi tuzilgan. Kumir dastlab oddiy usulda olingan. 1892—1926-yillarda mukammal geologik sʼyomka oʻtkazilgan. Dastlabki shaxta 1895-yilda Lugansk metallurgiya zavodini yoqilgʻi bilan taʼminlash maqsadida qurilgan. Donetsk toshkoʻmir havzasida kumir shaxta usulida qazib olinadi. Donetsk toshkoʻmir havzasi koʻmiri qora metallurgiya, issiklik elektr styasida va b. maqsadlarda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doniyor qoʻgʻirchoqboz

**Doniyor qoʻgʻirchoqboz** (asli Shahsuvorov Doniyor, 1876—1962, Buxoro) — xalq qoʻgʻirchoq teatri ustasi. Tomoshani oʻzbek va tojik tillarida koʻrsatgan. Bobosi Abdulla, otasi Shahsuvor sanʼatkor boʻlganlar. D.q. surnay chalishni otasidan va Ashir qora mehtardan oʻrgangan. Qoʻgʻirchoqoʻynatishni esa mashhur qoʻgʻirchoqboz Zarif miskarga shogird tushib oʻzlashtirgan (ham "chodir jamol", ham "chodir xayol" teatrini oʻrgangan). Zarif miskar boshchiligida Buxoroning Labi hovuzida, amirning shahardan tashqaridagi bogʻida ham tomoshalar koʻrsatgan. D.q. 1910-yilda oʻz toʻpini tuzgan va Koʻrhoji, Kenja Jumayev kabi qoʻgʻirchoqbozlar bilan ishlagan. Asosan "chodir jamol" qoʻgʻirchoq teatrini rivojlantirgan. "Oftobxon va Moxtobxon" nomli yangi komediya yaratgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toshpoʻlat Doniyorov

**Toshpoʻlat Doniyorov** (1892 — Toshkent — 1953) — oʻzbek xalq qoʻgʻirchoqbozi, yangi shakldagi davlat qoʻgʻirchoq teatri tashkilotchilaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). "Chodir xayol" qoʻgʻirchoq teatrining mohir ijrochisi boʻlgan. Qadqoʻgʻirchoq oʻyinlari anʼanalaridan mohirona foydalangan va ularni targʻib qilgan. 1928-yil Toshkentda ish boshlagan Rus yo’sh tomoshabinlar teatri qoshida H. Abdullayev, M. Soliyev, A. Halimtoyev va b.dan iborat oʻzbek qoʻgʻirchoqbozlari truppasini tashkil etgan. Sahnalashtirgan "Saltanat" (S. Abdulla) spektakli bilan Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek sanʼati dekadasi(1937)da qatnashgan. Qoʻgʻirchoq konsertlarida ishtirok etgan. Doniyorov yogʻochdan, keyinroq latta va qogʻozdan qahramonlar harakteriga mos qoʻgʻirchoqlar yasagan. 3. Ishoqova, A. Saydaliyev, N. Zayniddinov, M. Rahmatullayeva va b. Doniyorovning shogirdlaridir.

## Adabiyot
* Qodirov M., Oʻzbekskiy traditsionniy teatr kukol, T., 1979.
## Manbalar
Donishmand hojib

**Donishmand hojib** (13-asr) -chingizxon va uning vorislari davridagi nufuzli shaxslardan biri. Chingizxonning koʻpgina maxsus topshiriqlarini bajargan. Movarounnahrni moʻgʻullar tomonidan istilo qilinishida muhim rol oʻynagan (mas, Zarnuqni egallashda, Chingizxon nomidan Muhammad Xorazmshohning onasi Turkon xotunning koʻngliga gʻulgʻula soluvchi, uni xiyonat yoʻliga chorlovchi maktubni eltishda va b.). Xorazmshohlar davlati qulagach, saroydagi ayollar moʻgʻul amaldorlariga boʻlib berilgan. D.h. Qutbiddin Oʻzloqshohning singlisiga uylangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donishmandiya davlati

**Donishmandiya davlati** - Kappadokiya viloyati hududida boʻlgan qad. davlat (1071 — 1165). Poytaxti — Sivas sh. D. d.ga turkman amirlaridan biri — Gʻozi Ahmad ibn Ali ibn Nasr Donishmand (7—1106) asos solgan boʻlib, abbosiy xalifa Al-Qoim Biamrilloh (1031—75) unga oʻzi Rumda fath qilgan yerlar (Malotiya yoki Melitena, Sivas) ni inʼom etgan. Keyin, u oʻz davlati hududini Qastamuniy sh.ga qadar kengaytirganda, Niksor (Niksar) ni qamal qilayotganda shahid boʻlgan. Uning avlodlari (Gʻozi Muhammad ibn Donishmand, Yogʻiy Bason Abulmuzaffar Nizomuddin ibn Muhammad, Gʻozi Jamoluddin ibn Nizomuddin, Ibrohim ibn Muhammad ibn Donishmand, Abulfido Ismoil ibn Ibrohim) Amosiya (Pont), Anqira (Anqara), Korum va b. bir qancha shaharlarni fath etib, D. d. hududini yanada kengaytirganlar, vizantiyaliklar va salibchilarga qarshi muvaffaqiyatli urush olib borganlar, Malotiya ostonasida franklarnn tor-mor keltirganlar. D. d. 1165 y. saljuqiylar tomonidan tugatilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donishnoma

**Donishnoma** — Ibn Sinoning falsafiy asari. 1031—1039-yillarda yozilgan deb taxmin qilinadi. Fors tilida yozilgan. Donishnoma Ibn Sinoning koʻp jildli "Kitob ash-shifo" asarining qisqartirilgan nusxasi. Donishnoma 4 boʻlim: mantiq, metafizika (ilm ul-ilohiy), fizika va matematikadan (riyoziyotdan) iborat. Asar Ibn Sinoning dunyoqarashini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Unda mantiq ilmining mohiyati, tushunchalari, bilishdagi roli, ilmlar tasnifi, umumiy falsafiy tushunchalar, olamning mohiyati, vujudga kelishi, moddaning abadiyligi, harakati, umumiy tabiatshunoslik (naturfalsafa), geometriya, arifmetika, musiqa tushunchalari haqida qisqa va izchil fikr yuritiladi. Donishnoma birinchi marta 1891-yilda Haydarobodda nashr etildi. 1957-yilda dastlabki 3-boʻlimi, 1967-yilda 4-boʻlimi Dushanbeda birinchi marta rus tilida chop etildi. Donishnomaning bir qismi oʻzbek tilida bosilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donishmandchaxon

**Donishmandchaxon** - Chigʻatoy ulusi hukmdorlaridan biri. Chingizxonning uchinchi farzandi Oʻqtoyxonnmng oltinchi pushti hisoblanadi. Amir Qazagʻon (hukmronlik yillari 1346—58) Qozon Sultonxonni qatl (1346) etib, D.ni xon deb eʼlon qiladi va uning nomi bilan tanga zarb ettiradi. D. Mova-rounnaxr xoni sanalsada, aslida davlat ishlarini Qazagʻonning oʻzi boshqargan. Ulugʻbeknit taʼkidlashicha, D. Chigʻatoyxon avlodidan boʻlmaganligi bois amir Qazagʻon tomonidan oʻldirilgan (1348). Amir Temur hokimiyat tepasiga kelgach, D.ning oʻgʻli Suyurgʻatmishni xonlik shohsupasiga (1370—88) koʻtargan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, Movarounnahr voqealari, 1360— 1370, T., 1994; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994; Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992.
Donor (maʼnolari)

**Donor**:

* Donor (lotincha
* Donor (fizika) (fizikada) — yarimoʻtkazgichlarda oʻtkazuvchanlikni vujudga keltiruvchi elektronlar bilan taʼminlovchi aralashma atomi.
Donor

**Donor** (lotincha dono — hadya qilaman, bagʻishlayman) — bemor (retsipiyent) ga kuyish uchun qonini, koʻchirib oʻtkazish uchun koʻmik, teri yoki biror aʼzosini beruvchi kishi. Qon berish boʻyicha D.lik koʻproq tarqalgan. D.lik — ixtiyoriy hisoblanadi. Hoz. boshqa mamlakatlardagi kabi Oʻzbekistonda ham asosan qon oʻrniga uning komponentlari — eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar konsentratlari, plazma va preparatlari ishlatiladi. Shuning uchun D.likka qoni bemorga irsiyat boʻyicha mos keladigan, qavmqarin-doshlarda qon preparatlariga boʻlgan ehtiyojni qoplash uchun esa ixtiyoriy (badalsiz) kon beruvchi barcha sogʻlom kishilar jalb etiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donor (fizika)

**Donor** (fizikada) — yarimoʻtkazgichlarda oʻtkazuvchanlikni vujudga keltiruvchi elektronlar bilan taʼminlovchi aralashma atomi. Maʼlum konsentratsiyali biror D.ni kiritib, kerakli fizik xususiyatga ega boʻlgan yarimoʻtkazgichli asboblar yaratiladi. Yarimoʻtkazgichning kristall panjara tugunlarida joylashgan ayrim atomlarning valentligi asosiy atomlar valentligidan bitta katta boʻlgan atomlar bilan almashtirilganda elektronlar bilan taʼminlanish sodir boʻladi. Masalan, germaniy panjarasidagi toʻrtta valent elektronlarga ega boʻlgan bitta germaniy atomi beshta valent elektronga ega boʻlgan aralashmalar (fosfor, mishyak yoki surma) atomi bilan almashtirilgan boʻlsin. Aralashma atomning qoʻshni atomlar bilan kovalent bogʻlanish hosil qilishi uchun toʻrtta elektroni yetarli. Uning beshinchi valent elektroni goʻyo ortiqcha boʻlib qoladi va u atomdan issiqlik harakati energiyasi hisobiga osongina ajralib, betartib harakat qiluvchi erkin elektronga aylanadi. Elektr maydon taʼsirida yarimoʻtkazgich kristallidagi bunday elektronlar tartibli harakatga kelib, elektron oʻtkazuvchanlikni vujudga keltiradi. Bunday yarimoʻtkazgichlar odatda p-turdagi yarimoʻtkazgichlar deb ataladi. ya-turdagi yarimoʻtkazgichlarning elektr, optik va b. xususiyatlari D. konsentratsiyasiga bogʻliq.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donor-akseptor bogʻ

**Donor-akseptor bogʻ**, koordi natsion bogʻ — kimyoviy (kovalent) bogʻning bir turi. D.-a. b. bir atom (donor)ning bir juft elektroniga boshqa atom (akseptor)ning boʻsh (toʻlmagan) elektron qavati toʻgʻri kelganda sodir boʻladi. Bu bogʻlanishda ham elektronlar ikki atom uchun umumiy boʻladi. Ammiak bilan vodorod ioni (proton) ning oʻzaro taʼsiri natijasida ammoniy ioni hosil boʻlishi bunga yaqqol misoldir. Ushbu reaksiya pirovardida toʻrtinchi kovalent bogʻ N—N hosil boʻladi. Ammoniy ionidagi barcha N—N bogʻlar oʻzaro teng kuchlidir. Bu holda ammiak molekulasi — donor, proton — akseptor (yana q. Kimyoviy bogʻ). Donor akseptor boģlanishga protonlangan suv (gidroksoniy kationi), amoniy kationi, is gazi, nitrat, qizil qon tuzi, sariq qon tuzi, berlin lazuri, trunbul kõki kiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donxoʻr qoʻngʻizlar

**Donxoʻr qoʻngʻizlar** (Bruchidae) - oʻsimlikxoʻr qoʻngʻizlar oilasi. 1200 ga yaqin turi bor. Bargxoʻr qoʻngʻizlar oilasiga yaqin turadi. Tanasi uz. 5 mm dan ortiq. Yaxshi uchadi. Tuxumdan endigina chiqqan lichinkalarining uch juft oyogʻi boʻlib, ular keyinchalik yoʻqolib ketadi. Ular, asosan, dukkaklilar uru-gʻida, baʼzan pechakguldoshlar, soyabondoshlar va b. oʻsimliklar urugʻida rivojlanadi. Noʻxat, loviya D.q.lari, xitoy D.q., toʻrt nuqtali D.q. Oʻzbekistonda tashqi karantin obʼyekti hisoblanadi. D.q. oʻsimliklar urugʻi bilan osongina tarqaladi. Bir qancha turi (mas, loviyaxoʻr, noʻxatxoʻr va b.) dukkakli oʻsimliklar urugʻini zararlaydi. D.q. tuxumini dukkaklilar guliga yoki qoʻzogʻiga qoʻyadi, qurtlari qoʻzoq qobigʻini kemirib, urugʻi ichiga kirib oladi. Urugʻ ichida qurtlari barcha rivojlanish davrlarini oʻtaydi (kurash choralari haqida q. Ombor zararkunandalari).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doping

**Doping** (ing . doping, dope — narkotiklar bermoq) — organizmning ruhiy va jismoniy faoliyatini qisqa muddat kuchaytiradigan moddalar. Sport oʻyinlari natijalarini yaxshilash maqsadida qoʻllangan. Sportchilar orasida dopingdan zaharlanish va oʻlim holatlari kuzatilganligi uchun 1967-yildan Xalqaro olimpiada qoʻmitasi sport oʻyinlari chogʻida Doping qabul qilishni man etgan va qatʼiy nazorat oʻrnatgan. Doping ishlatgan sportchilar oʻyindan chetlashtiriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dor ul-fano

**Dor ul-fano** (arab. — oʻtkinchi uy) — islom dinida inson yashayotgan dunyo (bu dunyo) "foniy" (oʻtkinchi) ekanligini bildiruvchi tushuncha. Unga koʻra, bu dunyo yaxshi va ezgu amallar, savob ishlar qiladigan joy. D. ul-f.da dor ul-baqo uchun tayyorgarlik koʻriladi. Tasavvufda "fano filloh", yaʼni Alloh yoʻlida oʻzini foniy hisoblash maqomi qayd etilgan. Bunda bu dunyoga befarq qarash, dunyo lazzatlaridan voz kechish kabi xususiyatlar koʻzda tutiladi. Bu dunyoni D. ulf. deb atash 9— 10-asrlarda malomatiylar tariqatida ayniqsa keng rasm boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dor ussiyodat

**Dor us-siyodat** meʼmoriy majmuasi (boshqa nomi „Sayyidlar uyi“) — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrining janubiy-sharqiy qismida qurilgan boʻlib, u Amir Temur davrining eng mashhur tarixiy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Mazkur majmua oʻrta asrlarda shahardagi boshqa bir mashhur majmua „Dor ut-tilovat“ sari olib boradigan yoʻl vazifasini ham oʻtagan. Tarixda mazkur ikki majmua siyosiy va diniy qatlam vakillari uchun umumiy qabriston vazifasini oʻtagan.
## Tuzilishi
Meʼmoriy majmua bir qator tarixiy yodgorliklardan tarkib topgan boʻlib, ularning orasida eng asosiysi bu Jahongir maqbarasidir. Uzoq yillar davomida maqbara oʻz holatini yaxshi saqlashga muvaffaq boʻlgan. Run Gonzale de Klavixo ham bu yerga tashrif buyurgan vaqti mazkur majmua haqida bir qator fikrlarini yozib oʻtgan.

Majmua hududida Amir Temurga qarashli toshsagʻana dahmasi ham bugunga qadar saqlanib qolingan. Umarshayx Mirzoning qabri ham ayni shu yerda joylashgan, degan fikrlar mavjud. Sababi, mazkur hududdan uncha uzoq boʻlmagan masofada Umarshayxning oʻgʻli Said Ahmad Mirzo qabr sagʻanasi topilgan. Bundan shu ayon boʻladiki mazkur majmua oʻz vaqtida Amir Temur va undan kelib chiqqan barlos qabilasi vakillarining xilxonasi boʻlgan boʻlishi mumkin.

Sharafuddin Ali Yazdiyning qalamiga mansub „Zafarnoma“ asarida yozilishicha, Amir Temur Shahrisabzda maxsus bino qurdirgan, unda oʻz oʻgʻli Amirzoda Jahongir va boshqa amaldorlar, va ularning avlodlarining daxmalari qoʻyilsin, deb farmon bergan. Dor Us-sodot tarhi Yassaviy majmuasi bilan juda oʻxshash boʻlib, asosiy gʻarbiy qismidagi ravogʻi 20 metr kenglikka ega boʻlgan, kirish yoʻli xudoyixona (yoki saroyga), undan qoq oʻrtadagi Amir Temurga moʻljallangan yer osti sagʻanasi joylashgan binoga olib borgan. Xonaning muyulishidagi uzun yoʻlakdan yon xonalarga oʻtish imkoniyati mavjud boʻlgan. Bu xonalar oʻrnida oʻsha vaqtlarda oshxona, masjid, kutubxona, mehmonlar turadigan xujralar boʻlgan deb taxmin qilinadi
## Arxeologik izlanishlar
„Dor us-sodot“ tarixiy majmuasiga tegishli hududlarda 1970—1980-yillar davomida koʻplab arxeologik izlanishlar amalga oshirilgan. Natijada koʻplab arxitektura qoldiqlari aniqlangan.

Jumladan, Jahongir maqbarasidan 10.15 metr uzoqlikda Oqsaroy arkasi toqidan atigi 1.7 metrga qisqa boʻlgan arka qoldiqlari topilgan. Uning ikki proporsional peshtoqi oq marmar bloklardan baquvvat qilib bunyod etilgan. Mazkur arxeologik qazilmaning topilishi arkaning oʻz davridagi eng yiriklaridan biri boʻlganligidan dalolat beradi.

2002-yilda amalga oshirilgan arxeologik qazishma ishlari natijasida esa, mazkur majmuaning janubiy ustuniga tegishli bino qoldiqlari aniqlangan.
## Adabiyotlar

## Manbalar
Dore Gyustav

DORE (Dore) Gyustav (1832.6.1, Strasburg — 1883.23.1, Parij) — fransuz grafik rassomi, illyustratsiya ustasi. D. ijodi kamolotida O. Domye sanʼatidan ilxrmlangan. Romantik xususiyatga ega boʻlgan joʻshqin tasviriy, hajviy illyustratsiyalari, hayotiy qiziq voqealar, yengil yumorli asarlari bilan hikoyanavis usta rassom sifatida shuhrat qozongan. F. Rable ("Gargantyua va Pantagryuel", 1854), O. Balzak ("Qiziq hikoyalar", 1855— 56), Dante ("Ilohiy komediya", 1861), Servantes ("Don Kixot", 1862—63) va b. asarlari, Injil (1864—66)ga ishlagan rasmlarida D.ning nihoyatda boy xayoloti va oʻziga xosligi namoyon boʻlgan. Maishiy janrda asarlar yaratgan ("Koʻprikdagi qashshoqlar. London", 1873 va b.), haykaltarosh sifatida ijod qilgan (A. Dyuma yodgorligi, bronza, 1882 va b.). 
## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dori

**Dori** – kasalliklarni davolash yoki oldini olish uchun ishlatiladigan modda. Har qanday dorini odamlarga qoʻllashdan oldin hayvonlarda sinab koʻriladi va klinikalarda kuzatiladi. Dorilar kimyo-farmatsevtika zavodlarida sintetik moddalardan, oʻsimlik, hayvon yoki mikrobiologik mahsulotlardan, tez buziladigan ayrim dorilar esa dorixonalarda tayyorlanadi. Dorilar turli xilda, masalan suyuq (qaynatma, tindirma, eritma, suspenziya va boshqalar), yumshoq (surtma, liniment, krem, pasta va boshqalar), qattiq (sochma, tabletka, draje, granula va boshqalar) hamda alohida inʼyeksiya maqsadlari uchun ampula holida chiqariladi.

Taʼsiriga koʻra, yurak dorilari, surgi, siydik haydaydigan, ogʻriq qoldiradigan, issiq tushiradigan, narkotik, uyqu keltiradigan va boshqa dorilar boʻladi. Bevosita kasallikning qoʻzgʻatuvchisiga taʼsir qiladigan dorilar alohida guruhni tashkil etadi, bularga bezgak, zaxm, silga qarshi va boshqa dorilar kiradi. Ular kimyoviy terapevtik vositalar deb ataladi. Dorilarning shifobaxsh taʼsiri bemorning yoshi, ahvoli va dozaga bogʻliq. Katta doza organizmni zaharlashi, kam doza esa kasallik qoʻzgʻatuvchisini oʻsha doriga chidamli qilib qoʻyishi mumkin. Shuning uchun dorini faqat vrach buyurgan dozada qabul qilish kerak.

Dorilar sirtga ishlatiladi, ichiriladi, nafas yoʻli orqali yuboriladi va inʼyeksiya qilinadi. Ularning kuchi, taʼsiri organizmga qay yoʻl bilan va qanchalik tez kiritilishiga bogʻliq. Baʼzi dorilar takror yuborilganda organizmda toʻplanib taʼsir etadi (qarang Kumulyasiya). Dorini koʻr-koʻrona qabul qilish yaramaydi, chunki koʻp kasalliklar belgisi bir-biriga oʻxshaydi, uning uchun keraksiz dorilarni qabul qilish sogʻliqqa zarar yetkazadi. Organizmga kirgan dorilar qisman parchalanadi va oʻzgaradi, keyin buyrak, hazm va nafas yoʻllari, ter va boshqa orqali chiqib ketadi.

Dorilar uyda bolalarning boʻyi yetmaydigan joyda saqlanishi kerak. Har bir dorini yaroklilik muddati yorligʻida qayd qilinadi, belgilangan muddatdan uzoq saqlanganda taʼsirini yoʻqotadi. Keyingi yillarda xorijdan keltirilgan dorilar xili bir qadar ortdi, shu bois uni faqat vrach maslahati bilan qabul qilish zarur.

## Yana qarang

* Dorixona
* Tibbiyot

## Manbalar


## Havolalar
Dor ul-baqo

**Dor ul-baqo** (arab. — abadiy uy) — islom dinida abadiylik dunyosi, oxirat (narigi dunyo) haqidagi tushuncha. Bunga koʻra, u dunyoda oʻlim yoʻq, doimiy hayot hukm suradi, noz-neʼmatlar zavol topmaydi, taomlar oʻz-oʻzidan hazm boʻladi, chiqindilar boʻlmaydi. Qurʼonda oxiratning abadiyligiga dalolat qiluvchi oyatlar bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dori quticha

**Dori quticha**, aptechka — birinchi tibbiy yordam koʻrsatishda, shuningdek, oʻz-oʻziga va oʻzaro yordam berishda ishlatiladigan doridarmonlar, bog-lov materiallari hamda tibbiy anjomlar joylashtirilgan quticha. Qanday maqsadda ishlatilishiga qarab, onalar va bolalar D.q.si, individual D.q., shuningdek, birinchi yordam koʻrsatish, universal D.q.si va b. turlarga boʻli-nadi. D.q.da, asosan, analgin, nitroglitserin, korvalol yoki validol kabi dorilar hamda bint, paxta, bakteritsid leykoplastir, 5% li yod, kaliy permanganat va b. boʻlishi kerak. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doriylar

**Doriylar** — Yunonistonning toʻrt asosiy qabilalaridan biri. Mil. av. 12-asrda Shim. va Oʻrta Yunonistondan Peloponnesning jan.-gʻarbiga (Argolida, Messeniya, Lakoniya), keyinchalik Rodos, Krit, Kos o.lari va Kichik Osiyo (Knid) hamda Jan. Italiya, Sitsiliyaning turli joylariga borib oʻrnashganlar. D. dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. Peloponnesda D. hukmron elat boʻlgan, i. ch.da qullar mehnatidan foydalanilgan, davlat vujudga kelgan. D. boshqa yunon qabilalaridan oʻzining harbiy intizomi, barqaror urugʻchilik urf-odatlari, magʻrurliklari va oddiy hayot tarzi bilan ajralib turgan. Bular Sparta aqli uchun xos boʻlgan. D. shevasi adabiy til hisoblangan. Madaniyat sohasida D. boshqa yunon qabilalaridan, ayniqsa ioniyaliklardan ancha ortda qolganlar. D. yashagan hududlarda yirik quldorlik davlatlari vujudga kelgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dorilfunun

**Dorilfunun** (arab.) - Yaqin Sharq mamlakatlaridagi oʻquv yurtlarining nomi. Baʼzi mamlakatlar (mas, Eron) da oʻrta oʻquv yurti, boshqa ayrim mamlakatlar (mas. Turkiya)da esa oliy oʻquv yurti (universitet) maʼnosida qoʻllanadi. 1920 - 1930 yillarda Oʻrta Osiyoda ham universitet maʼnosida ishlatilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   Zaxaxaxa
Dorisoy

**Dorisoy** — Navoiy viloyati Navoiy tumanidagi soy. Ziyovuddin togʻlarining gʻarbiy yon bagʻridan oqib tushadigan 14 ta irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Zarafshon daryosiga yetib bormasdan Karmana sh.dan 3&nbsp;km gʻarbda tugaydi. Uzunligi 18&nbsp;km. Mavsumiy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bahorda, ayniqsa kuchli jala quyganda suvi koʻpayadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dorixona

**Dorixona** yoki **apteka** — dori vositalarini tayyorlash, qadoqlash, ularning sifatini nazorat qilish hamda tayyor dori vositalari, tibbiy buyumlar, sanitariya va gigiyena ashyolari, maʼdanli suvlar, davolash-kosmetika mahsulotlarini saqlaydigan va sotadigan tibbiyot muassasasi. Dorixonada toʻsatdan kasal boʻlib qolgan yoki baxtsiz hodisaga uchragan kishilarga tez tibbiy yordam ham koʻrsatiladi.

19-asrning 2-yarmida Oʻzbekistonning baʼzi shaharlarida tashkil etilgan gospital va lazaretlar qoshida Dorixonalar boʻlgan. Birinchi rasmiy Dorixona 1874-yil may oyida Toshkent shahrida mahalliy aholi mablagʻi hisobiga ochilgan.

Dorixona muassasalari mulkchilikning shakliga koʻra, aksiyadorlik, jamoa va xususiy Dorixonalarga, i.ch. xususiyatiga koʻra tayyor dori vositalarini sotadigan hamda dori tayyorlab beradigan (retseptga muvofiq), shuningdek, ulgurji savdo qiladigan va kasalxona hamda poliklinikalar qoshidagi Dorixonalarga boʻlinadi.

Farmatsevtika faoliyati bilan shugʻullanayotgan barcha jismoniy va yuridik shaxslar, shu jumladan, Oʻzbekiston Respublikasi hududida farmatsevtika faoliyati koʻrsatayotgan chet el vakolatxonalarining subʼyektlari ushbu faoliyat bilan shugʻullanishlari uchun litsenziyalari boʻlishi shart.

## Yana qarang

* Dori
* Tibbiyot

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doro

**Doro** — qadimgi Erondagi ahamoniylar sulolasiga mansub podshohlar: D. I, Darayavauxsh (mil. av. 522—486 yillarda hukmronlik qilgan). Kambiz I oʻlimidan foydalanib hokimiyatni qoʻlga olgan kohin Gaumatapsh oʻldirib, taxtni egallagan. Mil. av. 522—21 yillarda 10 ming kishilik xos qoʻshini yordamida Bobil, Eron, Midiya, Margʻiyona, Elam, Misr, Sattagidiya, Parfiya, Soʻgʻd, Xorazm, Baqtriya va b. mamlakatlardagi qoʻzgʻolonlarni bostirgan. D. I Hindistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi bir qancha oʻlkalarni ham oʻz davlatiga qoʻshib olgan (mil. av. 518). Qora dengizning shimolidagi skif qabilalari bilan urushib magʻlubiyat bilan qaytgan (mil.av. 514). D. I davrida yunonlar bilan eronliklar oʻrtasida boshlangan urush bir necha yil davom etgan (qarang: Yunon-fors urushlari). D. I mamlakatni bir necha harbiy-maʼmuriy viloyatlar (satraplik) ga boʻlib, ularga fors zodagonlaridan hokim (satrap)lar tayinlagan; yangi soliq tizimini joriy qilgan. Mamlakatdagi mavjud karvon yoʻllarining mustahkamlanishi va yangi savdo yoʻllarining ochilishi, Nildan Suvayshgacha boʻlgan kanalning taʼmir qilinishi, oltin tanga (qarang: Darik) zarb qilinishi oʻsha davrdagi xalqaro savdoning rivojlanishiga muhim hissa qoʻshdi. D. I davrida ibodatxonalar (Memfisda), qasrlar (Suzada), shoh qarorgohi (Persepolda) qurildi. D. I hukmronlik qilgan yillar axomaniylar davlatining eng yuksalgan davri hisoblanadi. D. I davrida sodir boʻlgan voqealar, xususan Turon qabilalarining milliy ozodlik harakatlari Bihistun kitobalarida aks ettirilgan.

D. II, qad. eroncha Vaxuka, yunoncha Not (mil. av. 423—404 yillarda hukmronlik qilgan). Artakserks I ning oʻgʻli. D. II davrida Midiyada axomaniylar zulmiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarilgan (mil. av. 409), Misr mustaqil viloyat boʻlib ajralib chiqqan (mil. av. 404), Axomaniylar davlatiga tobe boʻlgan boshqa viloyatlarda ham hokimlarning markaziy hukumatga qarshi harakatlari va oʻzaro urushlari kuchaygan.

D. III, Kodoman — axomaniylar sulolasining eng oxirgi podshosi (mil. av. 336—300). Mil. av. 335 yilning oxirida Misrni qayta boʻysundirdi, biroq Iskandar Zulqarnayn qoʻshinidan Iss (mil. av. 333) va Gavgamela jangi (mil. av. 331) da tamoman magʻlubiyatga uchrab, Sharqiy Eronga qochgan. Oʻz amaldori, Baqtriya satrapi Bess tomonidan oʻldirilgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
*
Doro (pul birligi)

**Doro** — pul birligi. Doro I oʻz mamlakatida yagona pul birligi — doro (1D. = 8,416 g sof oltin) ni joriy qildi. 3000 D. eng yuqori pul va vazn birligi boʻlgan talantni tashkil etgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doro qabri kitobalari

**Doro qabri kitobalari** - Sheroz sh. (Eron) dan 50 km shim.-sharqda, Doro I qabri ustidagi toshlarga mixxat bilan oʻyilgan bitiklar. Unda Doro I tomonidan bosib olingan oʻlka va viloyatlar, jumladan Turonning qad. viloyatlari (Parfiya, Baqtriya, Sugʻdiyona, Xorazm) va xalqlari, jumladan Amudaryoning oʻng sohilida yashagan saklar, Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimlarida yashagan choʻqqi qalpokli saklar haqida ham maʼlumot keltirilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dor

**Dor** — 1) dorbozlar oʻyin koʻrsatadigan qurilma. Maxsus yogʻoch, arqon, chigʻiriq, machta, "kindik", havozadan iborat. Ikki tomonga toʻsin, dor markazi (oʻrtasi)ga yogʻochdan yasalgan baland machta oʻrnatiladi, har ikki chekka balandligiga tekis taxta ("kindik") oʻrnatiladi, ikki tomonga chigʻiriq va argʻimchoq, sal pastroqqa "quloqchoʻp" bogʻlab qoʻyiladi, qurilma tepasiga "gumbaz" ishlanadi. D. balandligi 40 m gacha boʻlgan va yon arqonlarni 20—30 tomoshabin beliga bogʻlab tortib turgan. Hozir D. bir-biriga ulangan tros ("arqon")dan tortiladi, dorbozning oyogʻi sirgʻanmasligi uchun bint yoki izolenta bilan oʻraladi. Hozir dor balandligi 12–18 boʻladi. Baʼzida D. bilan yonma-yon simdor kuriladi; yana q. Dorbozlik; 3)osib oʻldirishga hukm etilgan jinoyatchilar uchun qurilgan maxsus qurilma. Ogʻir jazo sifatida Sharq mamlakatlarida qadimdan maʼlum; 3) yuvilgan kiyim-kechakni quritish, uy jihozlari, kiyimlarni shamollatish uchun tortilgan arqon; 4) kelinning uyiga kelin-kuyov sepini namoyish qilish uchun tortiladigan moslama.

## Havolalar
Доор: Циркке келгиле! 
## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dori changitish

**Dori changitish** - oʻsimlik zarar kunandalari va kasalliklariga, shuningdek, begona oʻtlarga qarshi kukunsimon pestitsid(dust)larni sepish; maxsus changlatgichlar bilan sepiladi. D.ch. vaqtida preparat zarrachalari shamol taʼsirida vaznga qarab har xil uzoqlikka tarqaladi. Zarrachalarning ishlov beradigan yuzaga tushish vaqti ularning kattaligi va ogʻirligiga bogʻliq; dust zarrachalarining kattaligi yer apparatlari uchun 15—25 mkm boʻlishi kerak. D.ch. asosan ertalab va kechqurun, faqat havo salqin vaqtlarda kunduzi oʻtkaziladi, chunki barglarning nam sathi dustlar zarrachalarini yaxshiroq ushlab qoladi. Changitish muddati qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalarining va kasallik qoʻzgʻatuvchilarining biologik xususiyatlari hamda iqlim sharoitiga qarab belgilanadi. D.ch.ni shamol tezligi 2 m/s boʻlganda oʻtkazish lozim. Baʼzan preparatlarning fizik xususiyatlari tarkibiga 3—5% mineral moylar qoʻshib yaxshilanadi (bonifikatsiya). Baʼzi pestitsidlarning changlagichlardagi harakati natijasida zarrachalar elektr zaryadlanadi, bundan preparatlarning yopishqoqligi va barg sathida ushlanishi ortadi. Bundan tashqari, sertuk, burishgan, gorizontal joylashgan va nam barglarda changsimon preparatlar koʻproqushlanib qoladi. D.ch.ning afzalligi oddiyligidadir, kamchiliklari — shamol taʼsirida pestitsidlarning katta maydonlarga tarqalib ketishi, preparat sarf normasining yuqoriligi, dustlar samaradorligining pastligi. Shu sababli qishloq xoʻjaligida D.ch. oʻrniga pestitsidlarni qoʻllashning purkash usuli keng qoʻllanilmoqda. Lekin chigirtkalar makonida ularning rivojlanishiga qarshi kurashda D.ch. asosiy usul hisoblanadi. Gʻoʻza maydonlarida paydo boʻlgan oʻrgimchakkana oʻchoklariga oltingugurt changitiladi. D.ch. oʻtkazishda pestitsidlardan zaharlanishning oldini olish uchun ehtiyotkorlik choralariga amal qilish kerak (qarang Xavfsizlik texnikasi). Shomil Xoʻjayev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dorpech

**Dorpech** — uy bezagi; kashta tikib bezatiladigan badiiy buyum. Duxoba, sidirgʻa shoyi, satinga rang-barang ipaklarda qoʻlda kashta tikib tayyorlanadi. Uy toʻri—taxmon qismi devorining yuqorisiga tutilishi bilan zarde-vordan farq qiladi. Hozir badiiy buyumlar fabrikalari (mas, Toshkent, Andijon badiiy buyumlar fabrikasi va boshqalar)da popop mashinalarida ham tikib tayyorlanadi. Qizlarning sepiga kirgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dorussalom

**Dorussalom** (arab.— Tinchlik uyi) — Tanzaniyadagi shahar, Sohilboʻyi viloyatining maʼmuriy markazi. Axolisi 1,7 mln. kishi (1998). Mamlakatning iqtisodiy, siyosiy va madaniy markazi. Iqlimi subekvatorial, oʻrtacha harorati avgustda 23°, yanvarda 28°. Yiliga 1500 mm yogʻin yogʻadi.

D. 1862 yilda Zanzibar sultoni tomonidan baliqchilarning Mzizima qishlogʻi oʻrnida bunyod etilgan. 1887 yilda Germaniyaning Sharqiy Afrika kompaniyasi tomonidan bosib olingan. 1891 yildan Germaniya Sharqiy Afrikasi maʼmuriy markazi. 1919 yilda ingliz qoʻshinlari tomonidan egallandi. 1919—61 yillarda Angliyaning Tanganika mustamlakasi maʼmuriy markazi, 1961 yildan mustaqil Tanganika davlatining , 1964 yildan 1993 yilgacha Tanzaniya davlati poytaxti. 1993 yildan poytaxt Dodoma sh.ga koʻchirildi.

D.mamlakatning Hind okeani sohilidagi eng yirik porti. Avtomobil va temir yoʻl tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash, sement, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, toʻqimachilik, elektrotexnika, oziq-ovqat (goʻsht-konserva, tamaki, un tortish), poyabzal va b. sanoat korxonalari bor. Mebel, metall idishlar, lok va boʻyoqlar ishlab chiqariladi. Kemasozlik rivojlangan. Baliq ovlanadi. D.dan Zambiyaga neft quvuri oʻtkazilgan. Universitet, botanika bogʻi, tarix-etnografiya muzeyi bor. Shahar yaqinida 13-asrda qurilgan masjid qoldiqlari saqlangan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dorugʻa

**Dorugʻa**, daruxachi, dorugʻachi (moʻgʻulcha — nazoratchi, shahar boshligʻi) — 1) Moʻgʻullar davlatish mahalliy hokimlar huzuridagi ulugʻ qoon vakili, noibi. D. zimmasiga quyidagi vazifalar yuklatilgan: aholini roʻyxatga olish; mahalliy xalqdan qoʻshin toʻplash; pochta aloqalarini yoʻlga qoʻyish; soliqlar yigʻish; toʻplangan soliq-toʻlovlarni ulugʻ qoon saroyiga yetkazish; 2) Temuriylar va shayboniylar davrida viloyat, shahar hokimi. D.ning vazifasiga shaharni idora qilish, aholi roʻyxatini olish va uni hisob-kitob qilib borish, soliq undirish kabilar kirgan; 3) Buxoro xonligida D. shaharning harbiy komendanti.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Hofiz Tanish al-Buxoriy, Abdullanoma (Sharafnomayi shohiy), 1-j., T., 1999; Mirza Badi’ Divan, Madj-ma’ al-arkam, M., 1981; Bartold V.V., Sochineniya, t.1, M., 1963.
Jean Dausset

**DOSSE (Dausset) Jan** (1916) — fransuz immunologi. Fransiyadagi birinchi ishi transplantatsiyaga oid. Asosiy ishlari immunogematologiyaga, jumladan eritrositlar, leykotsitlar va trombotsitlar immunologiyasiga bagʻishlangan. Leykotsitar antigenlarning yangi sistemasini aniqladi va ularning transplantologiyadagi rolini tadqiq qildi. Buyrak yetishmovchiligini davolash yoʻllarini ishlab chiqdi. Nobel mukofoti laureati (1980, B. Benaserraf va J. D. Snell bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Dostonfilm

"DOSTONFILM" — kinostudiya. 1993-yilda ishga tushgan "Doston" davlat ijodiy i. ch. birlashmasi asosida 1996-yilda tashkil topdi. Shu yillar ichida studiyada "Avlodnoma", "Uygʻonish", "Shohizinda", "Hur", "Markaziy Osiyo — yadro qurolidan xoli zona" kabi hujjatli filmlar, Amir Temur 660 yillik tavalludiga bagʻishlangan 12 nomdan iborat turkum filmlar suratga olindi. Bu turkum filmlarni yaratishda M. Abzalov, M. Tuychiyev, N. Abbosov, J. Qosimov, D. Salimov, X. Ibrohimov, N. Maxmudov va b. jonbozlik koʻrsatdilar. Studiyaning badiiy rahbari — Davron Salimov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doroyiboflik

**Doroyiboflik** — shoyi-atlas, beqasam toʻqishning qad. usuli; doroyi toʻqish kasbi. Doroyining eni, tigʻ va gulasi shoyi-atlas, beqasamning eni, tigʻ va gulasidan ancha keng boʻlgani uchun doroyi toʻqish boshqa gazlamalarni toʻqishdan qiyin boʻlgan. Ilgari bu ish bilan maxsus ustalar (doroyiboflar) shugʻullangan. 1920-yillardan soʻng D. sanoat artellariga uyushgan holda davom ettirildi. D. kasbi 20-asrning 50-y.larigacha davom etdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doroshukuh

**Doroshukuh** (1616-59) - Ollohobod, Panjob va Moʻlton hokimi. Boburiylardan. Shoh Jahonning katta oʻgʻli va valiahdi. D. otasi betoblik kezlarida uning nomidan saltanatni idora qilgan. Shunda ukalari — Shoh Shujo, Avrangzeb va Murodbaxsh hasad qilib unga qarshi jangga hozirlik koʻrgan. 1657-yil dekabrda Murodbaxsh Ollohobodni, Shoh Shujo esa Bengaliyani egallab, oʻzlarini mazkur yerlar podshohi deb eʼlon qilganlar. 1658-yil martda Avrangzeb va Murodbaxsh Ujayn sh. yaqinida uchrashib, D.ga qarshi kurashish uchun oʻzaro bitim tuzganlar. Soʻng, koʻp oʻtmay Bahodirpurda ikki tomon qoʻshinlari oʻrtasida dastlabki toʻqnashuv sodir boʻlib, unda D. yengilgan. 1658-yil 29-mayda esa Agra yaqinidagi Samugarx sh.da boʻlgan hal qiluvchi jangda D. qoʻshinlari butunlay tor-mor keltirilib, Avrangzeb saltanat taxtini egallagan. D. qochib, birmuncha vaqt yashirinib yurgan, ammo Dadar viloyati hokimi Malik Jevonning xiyonati sababli qoʻlga olinib, 1659-yil 30 avgustda qatl qilingan.

D. olim, adib va shoir edi. Uning "Majmaʼ ul-baxrayn" ("Ikki dengizning qoʻshilish joyi"), "Safiynat ul-avliyo" ("Valiylar kemasi"), "Hasanot ul-orifiyn" ("Oriflar amali solihlari"), "Haqnoma" nomli nasriy asarlari va sheʼriy devoni mavjud. Shuningdek, u sanskrit tilidagi bir necha asarni forschaga tarjima qilgan (mas, "Sirr ul-asror").

Turgʻun Fayziyev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dostonchilik

**Dostonchilik** — xalq ogʻzaki poetik ijodidagi qadim epik anʼana. Dastlab qoʻshiq shaklidagi, musiqa asbobisiz kuylanadigan asarlar yaratilgan. Keyinchalik (10— 11-asrlar) doʻmbira jo'rligida aytiladiganlari yuzaga kelgan. Dostonchilikning bunday namunalari Kaspiy va Orol dengizlari boʻylaridagi qadim koʻchmanchi turkiy qabilalar orasida vujudga kelgan. Epik dostonlarni yaratuvchi va kuylovchi badihagoʻylar koʻpayib borgan sari ustoz-shogirdlik anʼanalari vujudga kela boshladi. Natijada 15—16-asrlarga kelib koʻpgina dostonchilik maktabi paydo boʻldi. 17—18-asrlar D. taraqqiyotida jiddiy koʻtarilish bosqichi, 19—20-asrlar esa uning eng rivojlangan davri hisoblanadi. Bu davrda baxshilar repertuarida 150 dan ortiq xalq dostonlari boʻlib, ularni Tilla kampir, Sulton kampir, Jolmon baxshi, Boʻron shoir, Jumanbulbul, Jossoq, Xonimjon xalfa, Buvi shoira, Suyav baxshi, Amin baxshi, Yoʻldoshbulbul, Sultonmurod, Qurbonbek, Yoʻldosh shoir, Suyar shoir, Sherna yuzboshi kabi mashhur baxshilar kuylab kelganlar. Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Poʻlkan, Islom shoir, Saidmurod Panoh oʻgʻli, Berdi baxshi, Abdulla Nurali oʻgʻli, Umir shoir, Bola baxshi, Ahmad baxshi kabi yetakchi sanʼatkorlar uzlariga zamondosh boshqa baxshilar bilan birgalikda bu epik anʼanani davom ettirdilar. D.da qatiy tartibga rioya qilingan: doston eshitish uchun maxsus kechalar uyushtirilgan, toʻy-hashamlar ham baxshilarsiz oʻtmagan. Tinglovchilar baxshini toʻrga oʻtqazib, atrofida qoʻr toʻkib oʻtirganlar. Baxshi doʻmbirasini sozlab, tinglovchilarga "Nima aytay" termasi bilan murojaat qilgan, "Kunlarim", "Doʻmbiram" termalarini aytib, tinglovchilar eʼtiborini oʻziga jalb etgan. Baxshi ijro davomida dostondagi har bir tasvirga mos soʻz topib, oʻsha soʻzlarga monand xatti-harakatlar qilgan. Tinglovchilarni qiziqtirish bilan, oʻzi ham tobora avjga chiqqan. Iqtidorli dostonchilar ikki-uch kecha mobaynida, hatto oylab doston kuylay olganlar. Mas, Shernazar Berdinazar oʻgʻli yetti kecha davomida doston ayta olgan. Baʼzi dostonlarning hajmi ham ikki-uch kecha muttasil ijro etishni taqozo etgan. Dostonchi, odatda, voqea eng qiziq joyga yetganda kuylashni toʻxtatib, tanaffus qilgan, bu esa tinglovchilarning qiziqishini yana ham oshirgan. D. kechalariga ikki-uch baxshi tashrif buyurgan. Bunday hollarda dostonchilar oʻzaro tortishuvga kirishganlar: bir-birlarining iqtidorlarini, soʻzdagi chechanligini, soz chalishdagi mahoratlarini sinaganlar. Tinglovchilar ularga baho berganlar. Xalq olqishini ololmagan dostonchi davradan chiqib ketgan.

D. anʼanasi hozirgi kunda ham davom etmoqda, ammo kuylash tartibi va sharoitlarida birmuncha oʻzgarishlar bor. Endiliqda baxshilar teatrlarda, konsert zallarida, katta sayil va hasharlarda, radio va televideniye orqali uyushtirilgan olimpiada va tanlovlarda oʻz mahoratlarini keng tomoshabinlar oldida namoyish etmoqdalar. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, T., 1979; Razzoqov H., Mirzayev T. va b., Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.

Tura Mirzayev.
Dostonchilik maktabi

**Dostonchilik maktabi** - baxshilik sanʼati markazi. Oʻzbek folklorshunosligida Bulungʻur, Narpay, Qoʻrgʻon, Xorazm, Shahrisabz, Sherobod kabi yirik dostonchilik maktablaridan tashqari, Qamay, Piskent, Qulbuqon, oʻzbeklaqay va b. shunday markazlar ham ma'lum, Ular repertuarlari, uslubi, maʼlum ijod tamoyili va ijro usullariga koʻra bir-biridan ajralib turadi. Mas, 19-asrda Qashqadaryo viloyati, Qamashi tumanining Qamay qishlogʻi bilan bogʻliq Qamay D. m. mavjud boʻlgan. Bu maktab Dehqonobod va Gʻuzor tumanlari atrofida yashovchi Abdukarim Juyruq (19-asr), Mulla Xolnazar oʻgʻli (1910-yil v.e.), Bozor Sherqul oʻgʻli (1887—1953), Hazratqul baxshi Xudoyberdiyev (1920-yil t.) kabi 60 ga yaqin baxshilarni birlashtirgan. Ular Shahrisabz dostonchilik maktabi bilan ijodiy hamkorlikda boʻlgan. Qamay D. m. vakillari xalq dostonlarining lirik yoʻnalishiga alohida eʼtibor berishgan. Ular poetik shakllar taraqqiyotida Sherobod dostonchilik maktabi vakillariga nisbatan ilgarilab ketganlar. Qamay dostonchilaridan "Nuralining yoshligi" (1972, 1977), "Xonimoy" (1963) va b. dostonlar yozib olingan. Piskent D. m. Berdi baxshi nomi bilan bogʻliq. Mazkur maktab lirik yoʻnalishga moyil, baʼzi jihatdan Ergash Jumanbulbul oʻgʻlining ota-bobolari asos solgan Qoʻrgʻon dostonchilik maktabi baxshilariga yaqin poetik uslubga ega boʻlgan. Jan. Tojikistonda yashovchi oʻzbeklaqay baxshilari Dangʻara tumanining Jorubkoʻl qishlogʻi bilan bogʻliq. Haybat Shamol oʻgʻli (19-asr), Tula Haybat oʻgʻli (1884-1966), Mustafoqul Qunduz oʻgʻli (1883—1966), Shomurod Shamol oʻgʻli (1883—1964) va b. bu maktabning isteʼdodli vakillaridan hisoblangan. Bu baxshilar repertuarining asosini "Goʻroʻgʻli" dostonlar turkumi tashkil qilgan. Ularning matni nihoyatda qisqa, ixcham. Namangan viloyati Yangiqoʻrgʻon tumani hududida Qoʻlbuqon D. m. shakllangan. Haydar Boycha oʻgʻli, Razzoq Qozoq oʻgʻli, Usmon Mamatqul oʻgʻli, Boʻri baxshi, Mallavoy Hoshimovlardan yozib olingan xalq ogʻzaki ijodi namunalari bu maktabga Bulungʻur dostonchilik maktabi taʼsiri kuchli boʻlganligini koʻrsatadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Razzoqov H., Mirzayev T., Sobirov O., Imomov K., Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.
Dotatsiya

**Dotatsiya** (lot. dotatio — tuhfa) — 1) maʼlum harajatlarni qoplash uchun iqtisodiyotning bir subʼyekta tomonidan ikkinchisiga qaytarib bermaslik sharti bilan pul mablagʻi berilishi. Dotatsiya, odatda, davlat byudjetidan ajratiladi. Ammo firmalar, korporatsiyalar va uyushmalar oʻz tarkibiga kiruvchi turli boʻlinma va shoxobchalarga ham moliyaviy koʻmak tariqasida dotatsiya beradi. Dotatsiyadan maqsad moliyaviy koʻmakka muxtojlarning qoʻshimcha harajatlarini qoplab, ularning daromad va harajatlarini muvofiqlashtirishdir. Byudjetdan beriladigan dotatsiya aholini ijtimoiy himoyalashni ham moʻljallaydi. Bunda korxona va tashkilotlarning ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlgan tovar va xizmatlarni arzon narxda sotishidan kuradigan zarari qoplanadi. Oʻzbekistonda bozor islohotlarining dastlabki kezlarida barcha aholini qimmatchilikdan himoya etish uchun isteʼmol tovarlari xalqqa arzon narxda sotilib, bundan koʻrilgan zarar davlat byudjeti dotatsiyasi hisobidan qoplandi. Shuningdek, kommunal uy-joy xizmatlariga ham dotatsiya berildi. Bunday dotatsiya uchun 1988-yilda Oʻzbekiston Respublikasi byudjetidan 14,4 mlrd. soʻm, 1999-yil esa 19,3 mlrd so'm dotatsiya ajratildi;
2) muayyan fuqaro yoki alohida tashkilotlarga koʻrilgan zararni qoplash yoki belgilangan maqsadlar uchun davlat tomonidan pul mablagʻlarining ajratilishi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dow Jones sanoat indeksi

**Dow Jones sanoat indeksi** (, qisqartirilgan holda DJIA; NYSE: DJI) — AQShning yetakchi kompaniyalari aksiyalari kursining Nyu-York birjasidagi oʻrtacha koʻrsatkichi, birja indikatori. Bu indeks dastlab 1884-yildan „DowJones end kompani“ firmasi tomonidan 11 kompaniya aksiyalari kursi buyicha „Uol strit jornel“da eʼlon qilinib borilgan. 1928-yildan 30 ta kompaniya aksiyalari boʻyicha hisoblanib, muntazam matbuotda eʼlon qilib boriladigan boʻldi. Hozir Dow Jones indeksi aksiyalar kursining birja yopiladigan chogʻda har kungi oʻrtacha qiymatlarini koʻrsatadi, muayyan vaqtdagi aksiyalarning oʻrtacha narxi oldingi davrdagi narxga solishtiriladi. Mas, oldingi narx indeksi 10, 100 yoki 1000 birlik deb qabul qilingan boʻlsa, keyingi narx shunga taqqoslanib, narx oshsa, yangi indeks 10,6, 106,1, 1010,5 deb baholanishi mumkin. Aksiyalar kursi indeksining koʻtarilishi uning haridorlarini koʻpaytiradi yoki aksincha. Kompaniyalar aksiyalarining kurs indeksiga qarab iqtisodiy vaziyatga baho beriladi. Dow Jones indeksi faqat iqtisodiy emas, balki siyosiy vaziyatga qarab ham oʻzgarib turadi.

DJIA eng qadimgi va eng mashhur aksiyalar indekslaridan biri boʻlsa-da, koʻplab professionallar Dow Jones S&P 500 yoki Russell 2000 indekslari kabi kengroq bozor indekslari bilan solishtirganda AQShning umumiy fond bozorini yetarli darajada aks ettirmaydi, deb hisoblaydilar.

Indeksdagi eng katta qulash 1987-yilndagi „qora dushanba“ kuni sodir boʻlgan, oʻshanda Dow Jones 22,6 % ni yoʻqotgan.

## Hisoblash va tanlash mezonlari

Indeks AQShning 30 ta eng yirik kompaniyasini qamrab oladi. „Sanoat“ taʼrifi tarixga boʻlgan hurmatdan boshqa narsa emas: endi bu kompaniyalarning koʻpchiligi bu sohaga tegishli emas.

Dastlab, indeks qamrab olingan kompaniyalar aktsiyalari narxining oʻrtacha arifmetik qiymati sifatida hisoblab chiqilgan. Endilikda esa, barcha 30 ta aksiyalar narxlari yigʻindisini hisoblash uchun Dow Jones koeffisientiga boʻlinadi. 2021-yil 4 noyabrdan boshlab, Dow Jones koeffisienti 0,15172752595384 ni tashkil qiladi. Taʼsischi kompaniya aksiyalarining boʻlinishiga duchor boʻlganda nisbat oʻzgaradi, shuning uchun aksiyalarning boʻlinishi indeks qiymatiga taʼsir qilmaydi.

## Investitsiya usullari

Dow Jones indeksiga indeks fondlari, shuningdek, opsion shartnomalari va fyuchers shartnomalari kabi hosila vositalari orqali investitsiya qilish mumkin.

Chicago opsionlar birjasi DJX ildiz belgisi orqali Dow-da opsion kontraktlarini chiqaradi.

Indeksga koʻrsatkichlarini takrorlovchi ETF esa State Street Corporation tomonidan chiqariladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil