open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amilazalar

**Amilazalar** – uglerodning 1- va 4-atomlari oʻrtasidagi glyukozid bogʻlarini parchalash yoʻli bilan kraxmal, glikogen va ularga yaqin polisaharidlar gidrolizini tezlashtiruvchi fermentlar. Uchta xili bor: a-amilaza hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarda uchraydi; u ishtirok etadigan reaksiyalarda asosan dekstrinlar hosil boʻladi. (3-amilaza yuksak oʻsimliklarga xos boʻlib, maltoza va yirik molekulali dekstrinlar hosil boʻlishini tezlashtiradi. Glyukoamilaza hayvonlar koni, mogʻor zamburugʻlari, bakteriyalar va boshqalarda boʻlib, glyukoza va dekstrinlar hosil boʻlishini tezlashti-radi. Odatda polisaharidlar gidrolizida turli Amilazalar baravariga qatnashadi. Unib chiqqan arpa urugʻlari ekstrakti taʼsirida kraxmalning shakarlanishi (Amilazalarning fermentativ taʼsiri)ni rus akademigi K. S. Kirxgof birinchi marta tasvir etgan (1814). Amilazalarning fiziologik ahamiyati shuki, u hujayralardagi polisaharidlar zaxirasini safarbar qiladi (mas, urugʻ unayotganda). Ovkat hazm qilishda ham amilazalarning ahamiyati katta; hayvonlar hamda odamning soʻlagida va meʼda osti bezining shirasida amilazalar bor. Mikroorganizmlar kraxmalni isteʼmol qila turib, amilazalar chiqaradi. Mogʻor zamburugʻlari bilan bakteriyalardan olinadigan a-amilaza spirt sanoatida va non yopishda, glyuko-amilaza esa kraxmaldan glyukoza ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amin Ahmad Roziy

**Amin Ahmad Roziy** (arabcha: امين احمد الرازي — Amin Ahmad Roziy — (XVI asr oxiri XVII asr boshida yashagan)) — Tarixchi va qozi.
Amin Ahmad Roziy Hindistonda Akbarshoh (1542-1605) zamonida yashagan, unga atab „Haft iqlim“ („Yetti iqlim“, 1593-1594) nomli kitob yozgan.

Ushbu asarda Sharq olimlari odatiga binoan Amin Ahmad Roziy dunyoni yetti iqlimga boʻlib, har qaysi iqlim, yirik shahar va qishloqlar haqida tarixiy va geografik maʼlumot hamda shu iqlimdan yetishib chiqqan yirik olimlar, shoirlar va mashhur kishilar haqida maʼlumot bergan. „Haft iqlim“ Sharq tarixi va madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Asarning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amin Umariy

**Amin Umariy** (1913-yil 20-may, Qoʻqon −1942-yil 14-noyabr, Toshkent) – oʻzbek shoiri, dramaturg, tarjimon. Samarqand pedakademiyasida oʻqidi. Ishchi fakulteti, OʻzDU va Toshkent davlat pedagogika institutida dars berdi (1935 – 36). „Guliston“, „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ jurnallari hamda „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasida ishladi (1937 −1941).

Amin Umariyning „Yangroq sadolar“ (1932), „Davr tantanasi“ (1933), „Yoshlik“ (1935), „Farzand“, „Sadoqat“, „Sheʼrlar“, „Bolalik qoʻshiqlari“, „Ovozim“ (1937-1939), „Qasamyod“ (194?) kabi sheʼriy toʻplamlari, „Toshotar“, (1939) kabi hikoya va ocherklari bosilib chiqdi. Amin Umariyning 1938-yillardagi sheʼrlarida yoshlik tuygʻulari, qaynoq qalb orzulari, yaratdi va yuksalish ishtiyoqida mehnat qilayotgan kishilarning kechinmalari aks ettirilgan boʻlib, ular chuqur lirizm, obrazlar, tasvir vositalarning jozibadorligi, tilining sodda va yorqinligi bilan ajralib turadi.

Amin Umariyning Ikkinchi jahon urushi yillaridagi sheʼrlarida kishilarimizning jasorati, matonati kuylangan. Amin Umariy Yashin bilan hamkorlikda „Hamza“ (1940), Tuygʻun bilan birgalikda „Qasos“ (1941) dramalarini yaratgan. U G. Geyne, T. Shevchenko, M. Yu. Lermontov asarlaridan ayrimlarini oʻzbek tiliga tarjima qildi. As: Tanlangan asarlar, T.: 1951; Sheʼrlar, T.: 1973. Ad:. Olimjon A., Amin Umariy, T.: 1954; Ikromov O., Amin Umariy, T.: 1964.

## Manbalar

## Havolalar
* http://people.ziyonet.uz/uz/person/view/umariy_amin_ 
* http://tarix.uz/buyuk-shaxslar/ozbek-ziyolilari/amin-umariy/
Aminlar

**Aminlar** – ammiakdagi vodorod atomlarining organik radikallarga almashinishidan hosil boʻlgan birikmalar. Ammiakdagi nechta vodorod atomi radikalga almashinganiga qarab, birlamchi, ikkilamchi va, nihoyat, uchlamchi aminlar deyiladi. Aminlar molekulasidagi aminoguruh soniga qarab mono-aminlar, diaminlar va uch-aminlarga boʻlinadi. Ular, ammiak singari, asos xossalarini namoyon qiladi, lekin aromatik aminlar ammiakka nisbatan ancha kuchsiz, alifatik aminlar esa kuchli boʻladi. Aminlar, odatda nitrobirikmalarni qaytarish yoki uglevodorodlarning galogenli hosilalariga ammiak taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Ular ichida eng ahamiyatlisi aromatik aminlardir. Uni ilk bor 1842-yilda N. N. Zinin sintez qilgan. 1849-yilda esa Sh. Vyurs alifatik aminlarni kashf qildi. Aminlarning baʼzilari tabiatda erkin holda alkaloidlar, aminokislotalar tarzida uchraydi. Ular boʻyoq sanoatida, plastmassalar olishda, tibbiyotda juda koʻp qoʻllaniladigan sulfanilamid preparatlar olishda ishlatiladi.

## Yana qarang

* Biogen aminlar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aminlash

**Aminlash** — turli xil organik birikmalarga aminoguruh (-NH2) ni kiritish. Mas, piridinga 200°da na-triy amidi (NaNH2) ni taʼsir ettirib, a-aminopiridin olinadi; Benzol bugʻini ammiak bilan birga choʻgʻ holidagi naydan oʻtkazilganda anilin hosil boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahad Aminov

**Ahad Umarovich Aminov** (1920.30.5, Namangan — 1992, Toshkent) — kulol, Toshkent kulollik maktabi vakili. Samarqand badiiy bilim yurtining ku-ollik boʻlimida va Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida tahsil koʻrgan (1935 — 38). Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1942). P. Menkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtida oʻqituvchi (1951 — 52). Toshkent chinni zavodini tashkil qilishda qatnashgan (1938). Aminov ijodi uchun xalq kulollik sanʼati anʼanalariga (lagan, kosa, vaza va boshqalar) asoslangan holda shakllar ustida izlanish xosdir. U buyumlarni qalami, chizma usulida bezab, bezakda islimiy (ayniqsa avvali bahor va boshqalar) naqshlardan keng foydalanadi. Asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi, Amaliy sanʼat mu-zeyi, muzeylarda saqlanadi.

## Manbalar
Olim Aminov

**Aminov Olim Moʻminovich** (1906-yil, Qoʻqon – 1981-yil 22-oktabr, Toshkent) – iqtisodchi olim, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), iqtisod fanlari direktori (1955), professor (1959), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). 1930-yilda Samarqanddagi Oʻzbekiston pedagogika akademiyasini tugatgan. Qoʻqondagi davlat paxtachilik institutining tashkilotchisi va direktori (1931 – 1934), Nizomiy nomli Toshkent davlat pedagogika institutida (1934 – 1939), 1939 – 1966 yillarda Toshkent toʻqimachilik, xalq xoʻjaligi institutlarida oʻqituvchi, kafedra mudiri, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Iqtisod instituti direktori (1945 – 1948), Toshkent Davlat Universiteti huzuridagi Ijtimoiy fanlar oʻqituvchilari malakasini oshirish institutining direktori (1966 – 1969), keyinchalik Toshkent xalq xoʻjaligi institutida kafedra mudiri boʻlgan. Asosiy ilmiy ishlari, Oʻrta Osiyo va Oʻzbekistonning xalq xoʻjaligi tarixi, ularning boshqa hududlar bilan savdo-iqtisodiy aloqalari masalalariga bagʻishlangan.
Hallok Aminov

**Hallok Aminov** (1915, Buxoro viloyati, Shofirkon tumani — 7-iyun 1994) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. A. Chernigov gvardiyachi diviziyasi 60-otliq polkining boʻlinma komandiri boʻlib, Dnepr boʻylaridagi janglarda katta ja-sorat koʻrsatdi. Dneprdan birinchilar qatori suzib oʻtdi. Janglarda koʻrsatgan mardliklari uchun 1944-yil 15-yanvarda unga Qahramon unvoni beriddi. Urush tugagach maxsus taʼlim olib Vobkent tumanidagi kolxozlardan birida avval agronom, soʻng rais boʻlib ishlagan.
## Manbalar
Aziza Aminova

**Aminova Aziza** (1929.7.4, Andi-jon) — Oʻzbekiston xalq artisti (1980). X. Aminovaning qizi. 1940-yildan Andijon teatrida. Taqdiri fojiali ayollar hamda onalar obrazlarini alohida mahorat bilan yaratgan. Asosiy rollari: Noznoz („Besh soʻmlik kelin“), Mohim („Tohir va Zuhra“), Qumri („Nurxon“), Sanam („Aziz va Sanam“), Xolisxon („Xolisxon“), Oyparcha, Uvaysiy („No-dira“), Poshsha xola („Onaizor“), Ona („Diydor“) va boshqa Oʻzbek ayollariga xos feʼl-atvor, milliy xususiyatlar orq-ali qahramonning ichki dunesini ochib be-rish aktrisa ijro uslubiga xosdir. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rahima Aminova

**Rahima Hodievna Aminova** (1925.18.11, Qoʻqon) sharqshunos-tarixchi olima, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (2000), tarix fanlari doktori (1963), professor (1968), Oʻzbekistonda  xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1985), Beruniy nomidagi Davlat mukofoti (1968) laureati.

## Biografiyasi
1925-yil 18-noyabrda Qoʻqon shahrida tugʻilgan.

## Ilmiy faoliyati

1944-yili Oʻrta Osiyo davlat universiteti (hozirgi ToshMU) sharq fakultetini bitirgan (1948). 1949-1952 yillarda Oʻzbekiston FA Tarix va arxeologiya instituti aspiranturasida tahsil koʻradi. Bu davrda u akademiklar I.K.Dodonov, K.E.Jitov, I.M.Moʻminov kabi taniqli tarixshunos olimlardam taʼlim oladi.
## Mehnat faoliyati
Rahima Aminova  Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix va arxeologiya institutida ilmiy xodim (1953– 57), boʻlim mudiri (1957—1993), yetakchi ilmiy xodimi (1993 ydan). Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda sanoat ishchilari tarixi, agrar masala, xotin-qizlar harakati va boshqa mavzularga bagʻishlangan. Oʻzbekiston xotin-qizlari orasida jamoat ishlari olib borgan.
## Ilmiy konfrensiyalar
Rahima Aminova 13-Xalqaro tarix fanlari kongressida (Moskva, 1970), 14-Xalqaro tarix fanlari kongressida (San-Fransisko, 1975), 9-Jahon sotsiologlari kongressida (Up-sala shahri, Shvesiya 1978), 10-Jahon sotsiologlari kongressida (Mexiko, 1982), 16-Xalqaro tarix fanlari kongressida (Shtutgard shahri, 1985), AQShda boʻlib oʻtgan Xalqaro tarixchilar ilmiy konfe-rensiyasida (1986), shuningdek Efiopiya, Jazoir, Bolgariya va boshqa mamlakatlarda oʻtkazilgan xalqaro simpozium va konferensiyalarda ilmiy ma’ruzalar qilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xadicha Aminova

**Xadicha Aminova** (1909.13.5, Andijon viloyati Jalaquduq tumani — 1989.20.8, Andijon) — Oʻzbekiston xalq artisti (1939). 1930-yildan Andijon teatrida ishlagan. A. 100dan ortiq rollarni ijro etgan. Asosiy rollari: Xonzoda („Boy ila xizmatchi“), Maysara („May-saraning ishi“), Dilbar („Tor-mor“), Xolnisa xola, Boʻston buvi („Shohi soʻzana“, „Ayajonlarim“), Kabanixa („Momaqaldiroq“) va hokazo „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasi filmlarida qatnashgan: Jamol opa („Fargʻona qizi“), Gulsumbi-bi („Qutlugʻ qon“), Xadicha opa („Yorqin yoʻl“). A. yaratgan obrazlar samimiyligi, qahramon hissiyotining toʻla ochib beri-lishi bilan eʼtiborni jalb qiladi. A. ona rollarini mahorat bilan ijro etgan.

## Manbalar
Aminokapron kislota

**Aminokapron kislota** – organik kislota, rangsiz, achchiq taʼmli gigroskopik kristallar. Erish temperaturasi 202 – 203°. Mol.m. 131,18. Suvda yaxshi eriydi, odatdagi organik erituvchilarda erimaydi. Aminokapron kislota kaprolaktamni gidrolizlash yoʻli bilan olinadi. Lizin kabi baʼzi aminokislotalarni sintez qilishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Noʻmon Aminov

**Noʻmon Aminov** (1908, Buxoro — 1-may 1998, Buxoro) — zardoʻz, Oʻzbekiston xalq rassomi (1982). Qadimgi Buxoro zardoʻzlik maktabi vakili. Otasi Aminjon Majidovdan hunar oʻrgangan. 30-yillardan Zardoʻzlik arteli (1960-yildan Buxoro zardoʻzlik fabrikasi)da ishlagan. Tilla, nuqra, ipak, zar iplar yordamida nodir soʻzanalar, portretlar yaratgan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Uning rahbarligida zardoʻzi soʻzanalar, portretlar va boshqa tayyorlangan. Koʻplab murakkab bezakli namoyonlar ishlagan („Kitoba“, 1956; „Goʻri Amir“, 1970). U yaratgan anʼanaviy naqsh (chok)larning 32 namunasi Amaliy sanʼat muzeyida saqlanadi.
Neʼmat Aminov

**Neʼmat Aminov** (1937-yil 17-iyul, Buxoro viloyati, Romitan tumani — 2005) — hajvchi yozuvchi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1992).
## Faoliyati
Buxoro pedagogika institutining tarix-filologiya fakultetini tamomlagan (1959). Viloyat radioeshittirish qoʻmitasida muharrir va bosh muharrir (1961—1973), „Mushtum“ jurnalida masʼul kotib, bosh muharrir (1973—1995), „Sharq yulduzi“ jurnali bosh muharrir oʻrinbosari (1989—1991), respublika „Maʼnaviyat va maʼrifat“ jamoatchilik markazi rahbari (1995—1999).
## Ijodi
Birinchi hajviy hikoyalar toʻplami — „Ikki pullik obroʻ“ 1966-yilda nashr etilgan. Soʻng „Qirq uchinchi pochcha“ (1970), „Labihovuz xandalari“ (1973), „Chinorlar qoʻshigʻi“ (1984), „Yelkasiz polvon“ (1986), „Oʻgʻri mushukcha“ (1987), „Qahqaha“ (1987), „Yallama-yorim“ (1988), „Cholbolaning ertaklari“ (1990) va boshqa hajviy toʻplamlari eʼlon qilingan. 1976—1983-yillarda „Yelvizak“ va „Suvarak“ qissalari asosida „Yolgʻonchi farishtalar yoxud yelvizakfeʼl va suvarakmijoz Bashirjon Zaynishev hayotidan“ hajviy romanini yaratgan.

Ijodiga xos xalqchillik „Bir asr hikoyati“ (1996) asarida namoyon boʻlgan. Asarlari bir qancha xorijiy tillarga tarjima qilingan.
## Unvon va mukofotlari
* „Mehnat shuhrati“ ordeni (1999-yil);
* „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni (2021-yil).

## Manbalar
Aminomoy kislota

**Aminomoy kislota** — tarkibida karboksil va aminoguruh boʻlgan organik kislota. Aminomoy kislota yuqori temperaturalarda suyuqlanuvchan kristall modda. Suvda yaxshi eriydi, spirtda erimaydi a- va r-Aminomoy kislota optik faoldir. a- va u-Aminomoy kislota hayvonot va oʻsimlik toʻqimalarida keng tarqalgan. R-A. K. organizmlarda uchramaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aminoplastlar

**Aminoplastlar**, karbamid plastiklar – sintetik smolalar asosida tayyorlangan plastmassalar. Aminoplastlar formaldegid bilan aminoguruhli organik birikmalarning polikondensatlanishi natijasida hosil boʻladi. Aminoplastlar olishda to'ldiruvchi sifatida boshqa materiallar, masalan, yogʻoch qipigʻi, sellyuloza ishlatiladi. Aminoplastlarni har xil rangga boʻyash mumkin. Ulardan tayyorlangan buyumlar kuchsiz kislota va ishqorlar, surkov moylari, spirt, atseton, benzol, benzin, kerosin va boshqa erituvchilar ta’siriga chidamli, lekin kuchli kislota va ishqor ularni parchalaydi. Aminoplastlar elektr tokini oʻtkazmaydigan qoplovchi koshinlar tayyorlashda, turli buyumlarni yelimlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aminospirtlar

**Aminospirtlar**, aminoalkogollar, alkanolaminlar, gidroksilaminlar – tarkibida amino va oksi guruhlari boʻlgan alifatik birikmalar. Kuchsiz asos xossalariga ega boʻlgan moysimon suyuqliklar. Sanoatda aminospirtlar enoksibirikmalarni ammiak yoki aminlar yordamida aminlash aminospirtlar etanolamin, kir yuvish vositalari – shampun va losonlar, emulgatorlar, kosmetik va dori preparatlar ishlab chiqarishda hamda kislotalarning gazlarini (masalan, SO2) yutuvchi modda sifatida qoʻllanadi. Baʼzi alkaloidlar, masalan, efedrin aminospirtlar boʻlib, uning tarkibiga muhim gormon – adrenalin kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aminofenollar

**Aminofenollar**, aminogidroksibenzollar, gidroksianilinlar – organik birikmalar. aminofenollar mfoter birikmalar boʻlib, kislota va ishqorlar bilan reaksiyaga kirishib, tuz hosil qiladi. Uch xil izomeri bor. o-aminofenollar, suyuqlanish temperaturasi 174°, m-aminofenollar, suyuqlanish temperaturasi 123° va p-aminofenollar, suyuqlanish temperaturasi 186°. Orto- va paraizomerlar havoda oksidlanib jigarrang tusga kiradi, metaizomer esa barqarorroqdir. Aminofenollar nitrofenol yoki nitrofenollarni qaytarish yoʻli bilan olinadi. Aminofenollar olgingugurtli boʻyoqlar va azoboʻyoqlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Bundan tashqari, p-aminofenollar ularning hosilalari, masalan, metol, amidol fotografiyada ishlatiladi. p- va o-aminofenollar moʻyna hamda jun mahsulotlarini, o-aminofenollarning N-metil hosilasi esa sochni jigarrangga boʻyashda qoʻllanadi. m-aminofenollar p-aminosalitsilat kislota ishlab chiqarishda oraliq mahsulot hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amir Abdulloh

**Amir Abdulloh** (17-asr) — tarixchi olim Amir Abdulloh ashtarxoniy shahzodalardan Iskandar sultonning topshirigʻi bilan (419) "Jome at-tavorix"ning bir qismi boʻlgan „Tarixi Gʻozoniy“ asarini fors tilidan turkiy tilga tarjima qilgan. Tarjima jarayonida asarni qisqartirib, buning hisobiga oʻzbek xonlaridan Abulxayrxon, uning avlodlari tarixi va Muhammad Shayboniyxon hukmronligining ilk davri tarixini qoʻshgan. Asar olimni ragʻbatlantirgan sulton nomi bilan „Iskandarnoma“deb nomlangan. Kitobning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amir

**Amir** ( – amr qiluvchi, boshliq, hokim) – lashkarboshi, hokim, bek. Arab xalifaligining dastlabki xalifalari va umaviylar davrida alohida qoʻshin qoʻmondonlari amir deb atalib, ular odatda zabt etilgan viloyatlarga noib etib tayinlanganlar. Xalifalarga Umar ibn al-Xattobdan boshlab „Amir al-moʻminin“ („Moʻminlar Amiri“) unvoni berilgan. Abbosiylar davrida amir odatda xalifalarning oliy hukmdor ekanligini tan olgan hokimlar, shuningdek xalifalikka nomigagina qaram boʻlgan sobiq noiblar (agʻlabiylar, tuluniylar, tohiriylar) yoxud qurol kuchi bilan oʻzlari davlat barpo etgan mustaqil hokimlar (safforiylar, taznaviylar, buvayhiylar); ularni 10-asrda sultonlar deb ham atay boshlashgan 10-asr oxiri – 11-asr boshida amir deb turli tabaqaga mansub hokimlar va lashkarboshilar (ayyubiylar, mamluklar davlatlari va boshqalarda) atalgan. Oʻrta asrlarda Movarounnahr xonliklarida Amir ul-umaro, Amiri shikor mansablari mavjud boʻlgan. Oltin Oʻrda, soʻngra Movarounnahr va Eronda moʻgʻullar istilosidan soʻng amir deb uluslar boshliqlari atalgan (bek yoki noʻyon maʼnosida). Bu unvonni Amir Temur ham olgan temuriylar sulolasiga man-sub shahzodalar Amirzoda (amir oʻgʻli) deb atalib, mirzo uning qisqartirilgan shaklidir. 18-asr oxiridan eʼtiboran Buxoro xonligi hukmdorlari oʻzlarini amir deb atay boshlaganlar. Safaviylar Eronida amir viloyat hokimlari (odatda qabila boshliqlari, xonlar va sultonlar), Afgʻonistonda amir unvonini barakzoylar sulolasi hukmdorlari Doʻstmuhammadxondan boshlab olganlar. 20-asrda monarxik arab davlatlarida (masalan, Saudiya Arabistonida) amir hukmron sulolaning valiahd shahzodalari.

## Yana qarang

* Davlat boshligʻi
* Monarx

* Monarxiya

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amir Ali Akbar Samarqandiy

**Amir Ali Akbar Samarqandiy**, Qutbul Aqtob (16-asr) – oʻzbek sozanda-bastakori. „Ilmi odob“, „Ilmi axloq“ singari asarlar muallifi, juda koʻp savt va naqshlarni bastalagan. Murabbiy sifatida esa u Mahzumzodai Xorazmiy, Mavlono Darvish Boʻzgala, Mir Xokiy, Mavlono Pirmuhammad Kulol, Ustod Toʻlak Noyi, Ustod Abdusattor Qonuniy, Ustod Arabiy Navoiy, Maxdumzoda Kotib singari taniqli sozandalarni tarbiyalab yetishtirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amir masjidi

**Amir masjidi** — Qohiradagi qadimgi arab meʼmoriy yodgorligi (642-643). A. masjidini arab sarkardasi Amir ibn al-Os qurdirgan. Mas-jid soʻnggi davrlarda koʻp marta qayta qurilishiga qaramay dastlabki holatini saqlab qolgan. Hovli koʻp ustunli ay-von bilan oʻralgan, oʻrtasida favvora bor. Ustunlar ustiga oʻrnatilgan boshalari yarim doira shaklidagi ravoqlarni tutib turadi.
## Manbalar
Amir masti qobuziy

**Amir masti qobuziy** (15-asr oxiri, Hirot — 16-asr boshlari, Buxoro) — sozanda, bastakor, hofiz. Abdurahmon Jomiyning shogirdi. A. M. Q.ning gʻoyat xushovoz ekanligini payqagan Jomiy, unga moslab „Imoma“ nomli maxsus naqsh bastalagan va bu asarni ijro etish yoʻllarini A. M. Q. ga oʻrgatgan. Darvish Alining „Tuhfat us-surur“ida bayon eti-lishicha, A. M. Q. keyinchalik Hirotdan Buxoroga koʻchib oʻtgan. Bu yerda u Buxoro hofizlariga ustozlik qilgan. Buxoroning Shayx Ahmad, Hofiz Maxmud, Nasafiy, Hofiz Turdi, Hofiz Qosim, Hofiz Xasan Darbozai Obiy, Hofiz Poyondai Muhammad singari mashhur sanʼatkorlari A. M. Q.ning shogirdlari.
## Manbalar
Aminoqandlar

**Aminoqandlar**, aminodezoksiqandlar — molekulasidagi bir yoki bir necha gidroksil guruhlar (aldozalardagi yarimatsetil yoki ketozalardagi yarimketaldan tashqari) oʻrniga almashingan yoki almashinmagan aminoguruhlar kiritilgan monosaharidlar. Aminoqandlar qaytaruvchilar boʻlib, qandlarga xos reaksiyalarga kirishadi, lekin asoslar xossalarini namoyon qiladi. Ular tabiatda keng tarqalgan, hayvonlar, oʻsimliklar va mikroorganizmlarning murakkab oqsillari, lipidlar, polisaharidlar, glyukozalar va boshqa tarkibida uchraydi, koʻpgina gormonlar, antibiotiklar va boshqa biologik muhim moddalar tarkibiga kiradi. Aminoqandlardan glyukozamin va galaktozaminlar keng tarqalgan. Koʻp aminoqandlar sintetik usulda olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amir Temur gʻori

**Amir Temur gʻori** — Surxondaryo viloyati Boysun togʻidagi ibtidoiy odamlar manzilgohi boʻlgan gʻor. Bu gʻorda 1939-yilda A. P. Okladnikov arxeologik qazishlar olib borgan. Unda uchta qatlam boʻlib, yuqoridagi ikkitasi yangi tosh davriga, eng quyisi mustʼye davriga taalluqlidir. Bu qatlamda oʻchoq va baʼzi joylarida pista koʻmirning qoldiqlari topilgan. Amir Temur gʻoridan Teshiktosh gʻoridagiga oʻxshash qoʻpol ishlangan yirik qirgʻichlar, plastinalar, lappaksimon nukleuslar va ulardan uchirib olingan tosh parchalari chiqqan. Shu bilan birga gʻordan xilma-xil hayvon va qushlarning suyak qoldiqlari ham topildi. Amir Temur gʻorida ibtidoiy odamlar jamoa-jamoa boʻlib yashagan, ovchilik va temirchilik bilan shugʻullangan. 
## Manbalar
Amir Toʻra madrasasi

**Amir Toʻra madrasasi** – Oʻzbekistondagi Xiva sharining tarixiy markazida joylashgan madaniy meʼros obyekti. Meʼmoriy yodgorlik sifatida davlat muhofazasiga olingan. Ichan qalʼaning shimoliy qismida joylashgan.

## Tarixi
### Qurilish tarixi
Amir Toʻra madrasasi oʻzbek hukmdori Muhammad Rahimxon IIning (1864—1910) akasi Amir Toʻra donatorligida Xiva xonligining poytaxtida, Ichan qalʼaning ichkarisida, shaharning shimoliy Bogʻcha darvozasi yaqinida, Hasan Murod qushbegi masjidining roʻparasida bunyod etilgan. Baʼzi bir manbalarda inshootning qurilgan yili sifatida 1870-yil koʻrsatilsa, boshqalarida 1872-yil koʻrsatiladi.

Aytilishicha, Amir Toʻra madrasaning qurilishi Muhammad Rahimxon madrasasi qurilishi bilan bir davrga toʻgʻri kelganligi sababli, Amir Toʻra gʻisht va mohir ustalarning yetishmasligidan biroz aziyat chekkan. Keyinchalik u bu muammoni oson yechib, oʻz qaramogʻidagi Toʻrtkoʻl va Shoʻroxon ustalarini olib kelgan ekan.

Madrasaning ichki sahni koshin bilan qoplanib, peshtoq oldi koshin bilan bezatilmay qolib ketgan. Buning sabablaridan biri sifatida Rossiya imperiyasining 1873-yildagi Xiva yurishi koʻrsatiladi.

### SSSR davrida

### Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi davr
2014-yilda Amir Toʻra madrasasini UNESCO donorligida taʼmirlash rejalashtirilgan.

2017—2019-yillar mobaynida Amir Toʻra madrasasida 2 bosqichda restavratsiya ishlari amalga oshirilgan. 2020-yil 9-yanvarda Amir Toʻra madrasasi Xitoyning „Chinese academy of Cultural heritage“ tashkiloti tomonidan investitsiya mablagʻlari oʻzlashtirilishi hisobiga tamirlanganligi haqida xabar berilgan. Uch oydan soʻng, 12-martda Ichan qalʼa majmuasiga tashrif buyurgan Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev Amir Toʻra madrasasida amalga oshirilgan restavratsiya ishlari bilan tanishgan.

Madrasa binosini Xiva restavratsiya maktabiga tekin foydalanish huquqi asosida berish hamda unda namunali asrashga doir ishlarni namoyish qilish, amaliy koʻrgazmalar oʻtkazish, yangi ekspozitsiyalar yaratish hamda turistlar tomonidan asrashga doir ishlarni toʻgʻridan-toʻgʻri kuzatish uchun shart-sharoitlar yaratish rejalashtirilgan edi. Xabar berilishicha, Xiva restavratsiya maktabi faoliyati yoʻlga qoʻyilib, moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obʼektlari sohasidagi restavrator-ustalar va boshqa mutaxassislar uchun malaka oshirish tizimi yaratilgan.

## Meʼmorchiligi
Chortoq tarhli (52,6x36,7 metr), peshtogʻi mahobatli, ikki yon tomonida qoʻshqavatli uch juft hujra bor. Toʻrt burchagidagi guldastalar parchin belbogʻli, mavj usulida bezatilgan. Masjid va darsxonaning tuzilishi bir xil. Masjid janubidagi ayvon gumbaz tomli, gumbaz osti toqilari olti qirrali, unga uch qator muqarnas ishlangan.

Hovlining (30,7x19,35 metr) ikki yon tomoniga bir qavatli, oldi ravoqli koʻndalang hujralar ishlangan. Hovli burchaklaridagi hujralarga dahlizdan kiriladi. Hujralar balxi gumbazli, darchalariga panjaralar oʻrnatilgan. Uch gumbazli miyonsaroyning ikki yon tomonida darsxona bor. Amir Toʻra madrasasi 1970-yilda taʼmirlangan, bosh tarzi oldiga savdo rastasi joylashtirilgan.

## Manbalar
Amir ul-umaro

**Amir ul-umaro** (arab. *أمير الأمراء* — *amirlar amiri, oliy amir*) — oʻrta asrlarda Movarounnahrda keng tarqalgan eng yuqori harbiy unvonli amaldor. U oliy bosh qoʻmondon hisoblanib, butun harbiy ishlar uning qoʻlida boʻlgan. Bundan tashqari, Oltin Oʻrda va Chigʻatoy ulusida hukumatning barcha bosh ijro idoralari (devonlar) ham Amir ul-umaro qoʻlida boʻlgan. Lekin Amir Temur va temuriylar zamo-nida Amir ul-umaro faqat bosh qoʻmondonlik, koʻp hollarda podshoh hudaychisi (ad’yutanti) vazifasini oʻtagan.

Davlat ijro idoralari esa viziri aʼzam qoʻlida boʻlgan. Amir ul-umaro lik lavozimi Qoʻqon xonligida ami-ri lashkar, beklar begi, Turkiya va Ozar-bayjonda 17-19-asrlarda beklar begi deb atalgan. Xiva xonlari arxividan maʼlum boʻlishicha, saroyda unga xizmat qiluvchi maxsus xodimlar, chunonchi 35 farrosh, 80 xizmatkor, 4 sayis va 6 darvozabon boʻlgan. Saroy lavozimlari ichida Amir ul-umaro Xiva xonligida naqibaan keyin kelgan va uning ma-oshi 500 tillani tashkil qilgan. Bundan tashqari bir necha vilo-yatning daromadlari Amir ul-umaro ixtiyoriga berilgan.

## Manbalar
Amir Husayn

**Amir Husayn** — hukmdorlar.

* Amir Husayn (1364—1370) — Movarounnahr hukmdori. 
* Amir Husayn (1826) — Buxoro amirligi hukmdori.
Amirzoda maqbarasi

**Amirzoda maqbarasi** – Samarqanddagi Shohizinda maqbaralaridan biri (14-asr). Maqbara, dafn etilgan shaxsning ismi maʼ-lum boʻlmasada, shartli ravishda Amirzoda maqbarasi deb ataladi. Maqbara peshtoqidagi hoshiyalar orasidagi yozuvda Amirzodaning oʻlgan yiligina (1386) koʻrsatilgan. Maqbaraning asosi toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (10x9,2 m). Poygum-baz sakkiz qirrali, gumbazi qobirgʻali. Peshtoqni murakkab islimiy va girih naqshlaridan iborat sirkor parchin va arab yozuvlari bezaydi. Maqbaraning ichi oʻziga xos hashamatli va shinam. Devorlari ganch bilan suvalgan, tokcha, gumbaz osti-dagi ravoqchalar bezagi sodda.

## Tavsifi
Uzoq yillardan beri bu yerda dafn etilgan shaxsning kimligi maʼlum emas. Ammo „Zafarnoma“da Amir Temurning jiyani deb atalgan bir amirzoda haqida maʼlumotlar bor. Anʼanaga koʻra maqbaraga uning nomi berilgan. Maqbaraga yetti kishi dafn etilgan. Ular Amirzoda va unga tegishli aslzodalar deb taxmin qilinadi. Maqbara devorida Amirzodaning faqat vafot etgan, 1386-yil (hijriy 786) saqlanib qolgan. Maqbaraga zeb berishda koshinkorlik yuqori darajada amalga oshirilgan. Unda guldor, sirkor sopol asosiy oʻrinni egallaydi.

## Meʼmorchiligi

Amirzoda maqbarasi Amir Husayn maqbarasi roʻparasida joylashgan. Tuzilishi jihatdan, boshqa maqbaralarga xos tarzda gumbazli qilib ishlangan. Arxitektura nuqtai nazaridan maqbara Shodi-Mulk oqo maqbarasi shaklini takrorlaydi.

*Maqbaraning oʻlchamlari:*

Tashqi tomoni – 10×9,2 m

Ichki qismi – 7,5×7,5 m

Balandligi – 13,5 m

Inshootning qoplamasida asosiy oʻrinni turli naqshli koʻp rangli mayolika egallaydi.

Inshoot devorlari boʻylab koʻk fonda oq harflar bilan yozilgan yozuv mavjud boʻlib, ulardan faqat bir qismi saqlanib qolgan.

Bagʻishlov yozuvi oʻng ustundan boshlanadi, oʻrta qismi yoʻqolgan. Chap ustunda tugaydi. Yozuvning qolgan qismi quyidagicha:

1953-yilda maqbaraning gʻarbiy jabhasida poydevorini oʻrganish ishlari oʻtkazilgan. Natijada bu maqbara oʻrnida ziyoratgoh binosi boʻlganligi aniqlangan. Inshootning ichki qismi ham oʻziga xos uslubda bezatilgan. Taʼmirlash ishlari natijasida binoning fusunkorligi yanada ortgan.
## Galereya

File:Amirzade_mausoleum_information_panel.jpg|Maqbara lavhasi
File:The_facade_of_the_Amirzade_mausoleum.jpg|Peshtoq qismi 
File:Tombs_in_Amirzade_Mausoleum.jpg|Maqbara ichidagi qabrlar

## Manbalar
Amiri

**Amiri** — qovunnnng oʻrtapishar navi. Shakli choʻziq (25-40 sm), ogʻirligi 3- 4&nbsp;kg. Sirti toʻrsiz (baʼzi A.larning faqat band tomonida bir oz toʻri boʻladi), usti yoʻl-yoʻl, och yoki toʻqyashil. Eti 4-5 sm qalinlikda, koʻkimtir yoki qizgʻish, kuvrak, juda shirin, tarkibida 12% gacha qand bor. Urugʻi yirik, choʻziq, och sariq. Urugʻidan chiqqanidan keyin 80-90 kunda hosili pishadi. Asosan Samarqand, Buxoro va Xorazm viloyatlari, Qoraqalpogʻistonda ekiladi. Hosildorligi 300-350 s/ga. Uzoqqa yuborishga va saqlashga chidamsiz.
## Manbalar
Amiri lashkar

**Amiri lashkar** – temuriylar, shayboniylar hamda Turkiston xonliklarida keng tarqalgan eng yuqori harbiy unvon, bosh qoʻmondon. Masalan, Qoʻqon xonligida Amiri lashkar lavozimi yirik harbiy harakatlar davrida mavjud boʻlib, unga odatda mingboshi, otaliq yoxud shahzodalar belgilangan (qarang Amir ul-umaro).

## Manbalar
Amiri shikor

**Amiri shikor**, ov amiri — Turkiston xonliklarida saroy mansabi. Maʼlumki, ov hukmdorlar hayotida muhim oʻrin tutgan. Amiri shikor xon va sultonlar ovlarini tashkil qilib turishi lozim boʻlgan. Shikorgoh atrofidagi qishloqlarning aholisi oʻz oti, qurol-aslahasi bilan kelib, xon va sultonlarning ov qilishiga yordam berishini va undan tashqari ularni qoʻnib qolganlarida qoʻnar joy, oziq-ovqat bilan taʼmin etishni tashkil qilish Amiri shikor zimmasiga yuklangan.
## Manbalar
Amiriy (shoir)

**Amiriy**, **Yusuf Amiriy** (15-asr, Hirot) — Temuriylar davri turkiy shoiri.

Boysunqur Mirzo himoyasida yashagan. Turkiy va forsiyda ijod qilgan. Alisher Navoiy „turk erdi va turkcha sheʼri yaxshi voqe boʻlibtur“ („Majolis un-nafois“) deb yozsa, Davlatshoh Samarqandiy „Shohrux davrida katta shuhrat qozondi“ („Taz-kirat ush-shuaro“) deb taʼriflaydi. A.ning turkiydagi bir devoni hamda „Dahnoma“, „Chogʻir va Bang munozarasi“ asarlari yetib kelgan. Forsiydagi asarlaridan 2 baytgina maʼlum: biri „Majolis un-nafois“, ikkinchisi Yaqiniyning „Oʻq va yoy munozarasi“da saqlangan. Devoniga kirgan sheʼrlarida shoir hayot haqida chuqur falsafiy fikr yuritadi, ishq-muhabbatni ulugʻlaydi („Ey koʻza…“, „Telbaman“, „Ey koʻngul“ va boshqalar). „Chogʻir va Bang munozarasi“ bilan munozara janri imkoniyatlarini boyitdi. Ubayd Zakoniy taʼsirida yozilgan bu asarda amaldorlarning salbiy axloqiy-maʼnaviy qiyofalari, hislatlari hajv qilinadi, adovat, johillik, oʻzaro qirgʻin urushlar qoralanadi. A. „Dahnoma“ (1429) asari bilan noma janrini rivojlantirdi. Bu devon nusxasi Turkiyada, „Dahnoma“, „Chogʻir va Bang …“ nusxalari Britaniya muzeyida, fotonusxalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik va Qoʻlyozmalar institutlarida saqlanadi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbek adabiyoti, 4 jildli, 1-jild, T., 1959; Rustamov E., Oʻzbekskaya poeziya v pervoy pol. 15 v., M., 1963
* Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 jildli, 1-jild, T., 1977; Abdulvohidova M., Oʻzbek adabiyo-tida munozara, T., 1984
Amirkon

**Amirkon** – charm turi mol yoki qoʻy terisidan oshlab, pishirib, yuziga qora lok surtib tayyorlangan mayin, yaltiroqcharm (qarang Koʻnchilik, Koʻn).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amirobod madaniyati

**Amirobod madaniyati** — qadimgi Xorazmning soʻnggi jez davri madaniyati (miloddan avvalgi 9-8-asrlar). S. P. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi Amirobod kanali atrofidan topib tekshirgan (1937-40). Amirobod madaniyati Suv yorgan madaniyati va tozabogʻyop madaniyati uygʻunlashuvi asosida shakllangan. Bu madaniyatni yaratgan xalqlar urugʻ jamoalariga birlashib, obikor dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. Qishda yogʻoch va qamishdan qurilib, usti loy bilan suvalgan kulba hamda yarim yertoʻlalarda, yozda yengil bostirmalarda yashagan. Shunday kulba va yarim yertoʻlalarning 15-20 tasi bitta .qishloqni tashkil qilgan. Har bir turar joy sahni 75-110 kv.m boʻlib, uning oʻrtasidagi 3×1 m li katta oʻchoqda doim olov yonib turgan. Taom tayyorlash uchun kichik oʻchoqlardan foydalanilgan. Oʻsha davr qoldiqlariga koʻra, Amudaryo deltasi Aqchadaryo irmoqlaridan eni 10-15 m, uz. 1-2&nbsp;km keladigan kanallar qazilgan. Amirobod madaniyatining noyob yodgorliklari Yakkaporson 2 va Qubod 2 yodgorliklaridan sirtiga turli shakllar chizilgan sopol idishlar, shuningdek marjon va chigʻanoq shodalari, jezdan yasalgan taqinchoqlar, bigizlar, oʻroq hamda oʻq uchlari va ularning qoliplari topilgan. Jez ashyolarning koʻplab topilishi oʻsha davrda metall quyish texnikasining rivojlanganligini, xalq xoʻjaligidan tosh qurollarning mehnat qurollari sifatida siqib chiqarilganligini koʻrsatadi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Tolstov S. P., Po drevnim del-tam Oksa i Yaksarta, M., 1962; Yagodin V. N., Poseleniye amirabadskoy kulturi Kavat 2, Materiali Xorezmskoy ekspe-ditsii, vip. 6, M., 1963.
Husan Amirqulov

**Husan Amirqulov** (1940.18.2, Qashqadaryo viloyati, Boyterak qishlogʻi) — Oʻzbekiston xalq artisti (1997). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgach (1963), Surxondaryo (1963-66), Sirdaryo (1966-74), Jizzax (1974-79) teatrlarida ishlagan, 1979-yildan Qashqadaryo teatrida. Asosiy rollari: Gʻani („Aldangan qiz“), Murod („Parvona“), Ferdinand („Makr va muhabbat“), Alisher Navoiy („Alisher Navoiy“), Aldar koʻsa („Aldar koʻsa“), Moʻmin („Oltin devor“), Saʼdiyev („Oʻn uchinchi rais“), Abulfayzxon („Abulfayzxon“), Amir Temur („Amir Temur“) va boshqa Amirqulov yaratgan obrazlari oʻzining toʻlaqonliligi, ijroda davr nafasini mohirona yetkaza olishi, tarixiy asarlarda yaratgan oʻziga xos, boy sahna chizgilari bilan ajralib turadi. Xalqaro Ahmad Yassaviy mukofoti laureati (1993).
## Manbalar
Amitoz

**Amitoz** (yun. a — inkor qoʻshimchasi va mitoz) — yadroning xromosomalar hosil qilmasdan toʻgʻridan-toʻgʻri boʻlinishi. A. hujayraning boʻlinishi yoki sitoplazma boʻlinmasdan faqat yadroning boʻlinishi, yaʼni ikki va koʻp yadroli hujayraning hosil boʻlishi bilan sodir boʻlishi mumkin. A. odatda ixti-soslashgan, oʻlib ketadigan hujayralar, ayniqsa sut emizuvchilar murtagi pardasi hujayralari uchun xos. A.ga uchragan hujayralar keyinchalik mitotik usulda koʻpayish qobiliyatini yoʻqotadi. Keyin-gi tadqiqotlar A.ni yadroning eng sodda boʻlinish shakli sifatida ilgari mav-jud boʻlgan fikrlarni tasdiqlamadi. Infuzoriyalar vegetativ yadrosi (makro-nukleus)ning toʻgʻridan-toʻgʻri boʻlinishi sirtdan Karaganda A.ga oʻxshab ketsa ham, aslida mitozning shakl oʻzgarishi tufay-li paydo boʻlgan yangi tipdagi boʻlinish hisoblanadi.
## Manbalar
Amichi Jovanni Battista

AMICHI (Amici) Jovanni Battista (1786-yil 25-mart, Modena – 1863-yil 10-aprel, Florensiya) – italiyalik botanik va optik. Protoplazma harakatini (harasimon suv oʻtlari hujayrasida), barg ogʻizchalari tuzilishi va funksiyasini birinchi boʻlib tavsif etgan, chang naychasi va „murtak pufakchasi“ (tuxumhujayra)ni kuzatib, chang naychasining urugʻlanishdagi ahamiyatini tushuntirib bergan. Amichi mikroskopi takomillashtirilib, immersiya, yaʼni tekshirilayotgan narsa bilan mikroskop obyektivi oraligʻiga suyuqlik tomizish usulini ishlab chiqqan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amlok yerlar

**Amlok yerlar** – Buxoro xonligila yer egaligi shakllaridan biri. Koʻp mehnat talab qiladigan sugʻorish ishlarining hukumat tomonidan tashkil etilishi va dehqonlarning unga qaram qilib qoʻyilishi orqasida yuzaga kelgan. Amlok yerlar amir ixtiyorida boʻlib, unga ekin ekkan dehqonlar hukumatga xiroj va boshqa soliqlar toʻlagan.
## Manbalar
Amirkon paxta

**Amirkon paxta** — 19-asr oxirlarida Amerikadan keltirib ekilgan oʻrta tolali Meksika gʻoʻzasi navlari paxtasining mahalliy nomi. Hozir qoʻllanilmaydi.
## Manbalar
Amirlik

**Amirlik** — islom mamlakatlarida amir tomonidan boshqariladigan mulk, viloyat. Arab xalifaligi davrida bunday mulk boshligʻi xalifa tomonidan tayinlangan yoxud tasdiqlangan. Xalifalik parchalangach hamda 20-asr gacha ham mustaqil, ham vassal mulklar A. deb atalgan (mas, Arabiston yarim oroldagi Najd, Shammor, Asir, hozirgi Birlashgan Arab amirliklari va boshqalar). Muayyan davlat bir-lashmasining A. deb atalishi shartli boʻlib, tarixshunoslikda qabul qilingan anʼanaga bogʻliq (mas, Buxoro amirligi).
## Manbalar
Amlokdor

**Amlokdor** (arab, amlok, mulk soʻzining koʻpligi, fors-tojik. dor  ega) — Buxoro xonligidagi bekliklarga qarashli eng kichik maʼmuriy boʻlinma (amlokdorlik)ni boshqaruvchi amal-dor. A. aholining oʻziga toʻq vakillaridan boʻlib, bek tomonidan tayinlangan va bir necha katta va kichik qishloqlar uning ixtiyorida boʻlgan. U xiroj yigʻish, dehqonlar yetishtirgan hosilni hisobga olish, soliq toʻlamaganlarni jazolash, jarima solish kabi ishlar bilan shugʻullanib, kotib (mirzo), mirob, amin, oqsoqollar yordamida amlokdorlikni idora qilgan. 

## Manbalar
Amma zirasi

**Amma zirasi** (arab, az-zira al-amma) – qadimgi uzunlik oʻlchovi; qiymati 54,04 sm ga teng boʻlgan. Asosan musulmon mamlakatlarida qoʻllangan.
## Manbalar
Ammiakli suv

**Ammiakli suv** — alshmakning tarkibida 18-25% ammiak boʻlgan suvdagi eritmasi. Undan suyuq oʻgʻit si-fatida foydalaniladi. Ammiakli suv ammoniy sulfat, soda olish, boʻyoq moddalar ishlab chiqarish sanoatida va oʻsimliklarni barg orqali oziqlantirishda ishlatiladi. Ammiakli suvning 5-10% li eritmasi (novshadil spirt)dan tibbiyotda foydalaniladi.
## Manbalar
Ammiakli oʻgʻit

**Ammiakli oʻgʻit** — azotli oʻgʻitlarning turlaridan biri.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammoniy

**Ammoniy** – erkin holda olinmagan anorganik radikal. Formulasi (NH4)2SO4. Faqat eritmada mavjud boʻladi. Ammiak kislotalar bilan reaksiyaga kirishganda ammoniy tuzlari hosil boʻladi. Birikmalar tarkibida ion holida uchraydi va bir valentli metall vazifasini bajaradi. Masalan, ammoniy gidroksid, ammoniy xlorid va hokazo ammoniy gidroksid kuchsiz ishqoriy xossaga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammoniy karbonat

**Ammoniy karbonat** – karbonat kislotaning ammoniyli tuzi. Rangsiz kristall modda. Juda beqaror, uy temperaturasidayoq oʻzidan ammiakni ajratib chiqarib gidrokarbonatga aylanadi, 58° gacha qizdirilganda ammiak, karbonat angidrid va suvga parchalanadi. Ammoniy karbonat toʻqimachilikda, tibbiyotda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammiak

**Ammiak** — , azotning vodorod bilan hosil qilgan eng oddiy birikmasi; oʻtkir hidli, rangsiz, zaharli gaz, qaynash temperaturasi 33,35 °C, suyuqlanish temperaturasi — 77,7 °C. Bir litr ammiakning ogʻirligi 0,7713 g, suvda yaxshi eriydi. Ammiakning suvdagi eritmasi kuchsiz asos. U tabiatda sof holda nihoyatda oz miqdorda uchraydi, azotli organik moddalarning parchalanishidan hosil boʻlib turadi. Ammiak toshkoʻmirni quruq haydashda qoʻshimcha mahsulot sifatida olinadi, ammo, asosan, azot bilan vodoroddan sintetik usulda hosil qilinadi:
: N2\ +\ 3H2 \rightleftarrows 2NH3 + 91,84 kJ
reaksiya faollovchi oksidlar (, , CaO, , MgO) yordamida suyuqlantirilgan -dan qaytarish usuli bilan olingan temir (katalizator) ishtirokida, 300-1000 atm bosim va 500-550 °C temperaturada olib boriladi. Laboratoriyada ammoniy tuzlaridan olinadi. Ammoniy tuzlari, mas, ,  ishqoriy metall tuzlariga oʻxshaydi, lekin ishqorlar taʼsir etganida Ammiak ajralib chiqadi. Ammiakning suvdagi eritmasi nashatir spirtdir. Ammiak asosan nitrat kislota olishga sarflanadi.

Ammiak ham, ammoniy tuzlari singari qishloq xoʻjaligida oʻgit sifatida ishlatiladi. Undan sovituvchi vosita sifatida ham foydalaniladi. Ammiak Oʻzbekistonda — Chirchiq, Fargʻona va Navoiy kimyo kombinatlarida sintez qilinadi, buning uchun lozim boʻlgan azot havodan, vodorod esa Buxoro tabiiy gazidan konversiya usuli bilan olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammiakatlar

**Ammiakatlar** — tuzlar bilan ammiakning birikishidan hosil boʻlgan kompleks birikmalar. Mas, Cu(NH3)4SO4 — mis ammiakat yoki tetramin mis sulfat; [Pt(NH3)JC14 — geksamin platinxlorid; [Ni(NH3)6]CI2 — geksa-min nikel xlorid. Koʻpchilik A. ancha barqaror boʻladi (qarang Kompleks birikmalar). Qishloq xoʻjaligida qoʻllaniladigan mochevina, ammiakli selitra va boshqa azotli oʻgʻitlarni ammiak bilan toʻyintirib olingan A. oʻtkir ammiak hidli, rangsiz, baʼzan sargʻish suyuqlik boʻlib, oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammoniy nitrat

**Ammoniy nitrat**, ammiakli selitra – rangsiz, kristall modda, gigroskopik. Zichligi 820 kg/m³. Suyuqlanish temperaturasi 169,6 °C, suvda yaxshi eriydi, bunda issiqlik yutiladi (1 g tuz 1 g suvda eriganda temperatura 15dan −10 °C gacha pasayadi). Ammoniy nitrat suyultirilgan nitrat kislotaga ammiak taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. MDH mamlakatlarida A, B va V markalari ishlab chiqariladi. A, B markasi sanoatda portlovchi moddalar (ammonitlar) tayyorlashda ishlatiladi. Ammoniy nitratning V markasi koʻproq tarqalgan, hosildorlikka kuchli taʼsir etuvchi oʻgʻit tarkibida 34% sof azot bor. Ekinlarni ekishdan oldin va oʻsish davrida yerga asosiy oʻgʻit sifatida solinadi, ayniqsa gʻoʻza parvarishida koʻp ishlatiladi. Ammoniy nitrat yuqori gigroskopik xususiyatga ega boʻlganligi sababli saqdash paytida nam tortib qotib qoladi. Shuning uchun u nam oʻtkazmaydigan qoplarda quruq binolarda saqlanishi kerak. Ammoniy nitratning nam yutishi va qotishini kamaytirish uchun unga turli xil moddalar qoʻshib, donador holda ishlab chiqariladi. Bu holdagi ammoniy nitrat yaxshi saqlanadi. Ammoniy nitrat oʻgʻiti Chirchiq, Fargʻona, Navoiy kimyo kombinatlarida ishlab chiqariladi (qarang Azotli oʻgʻitlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammoniy persulfat

**Ammoniy persulfat**, NH4OSO2-O-O-SO2ONH4 – rangsiz kristall modda, suvda yaxshi eriydi. Kuchli oksidlovchi. Sanoatda toʻyintirilgan ammoniy sulfat eritmasini elektroliz usulida anodda oksidlash yoʻli bilan olinadi. U vinil birikmalarini polimerlashda, dezinfeksiyalashda, oqartiruvchi modda sifatida, fotografiyada, organik moddalarni oksidlashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammoniy sulfat

AMMONIY SULFAT (NH4)2SO4 – rangsiz kristall modda. Suvda yaxshi eriydi. 20°da 43,0% li eritma hosil qiladi. Ammoniy sulfat 2so4ning ammiakli suvda eruvchanligi yuqori boʻlganligi sababli undan qishloq xoʻjaligida suyuq azotli oʻgʻit sifatida keng foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammoniy fosfatlar

**Ammoniy fosfatlar** – ortofosfat kislota (N3RO4)ning bir, ikki va uch vodorodli ammoniy guruhi (NH4)ra almashgan tuzlari. Ammoniy digidrofosfat NH4H2PO4 – rangsiz, barqaror modda: 0°da 100 g suvda 25 g eriydi. Ammoniy gidrofosfat (NH4)2HPO4 – beqaror modda, 70°da ammiak bilan ammoniy gidrofosfatga parchalana boshlaydi, suvda yaxshi eriydi. Ammoniy fosfat (NH4)3PO4 – beqaror modda, 20° dayoq ammiak ajratib parchalanadi. Ammoniy fosfatlar fosfat kislotani ammiak bilan neytrallash natijasida olinadi. Ammoniy digidrofosfat oʻgʻit (qarang Ammofos) sifatida, ammoniy gidrofosfat esa oziq-ovqat achitqilari sifatida va metallarni fosfatlash maqsadida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammoniy xlorid

**Ammoniy xlorid**, novshadil, NH4C1 – rangsiz kristall modda; suvda yaxshi eriydi, havoda oʻzgarmaydi, qizdirilganda (180°) suyuqlanmay, bugʻlanib ketadi. Ammoniy xlorid gazlamalarga gul bosishda, boʻyoq ishlab chiqarishda, metallarni kavsharlashda va quruq galvanik elementlar tayyorlashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammonitlar (maʼnolari)

**Ammonitlar**:

* Ammonitlar — ammoniy nitrat, qattiq yoqilg‘i va portlovchi qo‘shimchalar aralashmasidan iborat portlovchi modda.
* Ammonitlar (molyuskalar turkumi) (Ammonoidea) - bosh-oyoqli mollyuskalar turkumi.
Ammonitlar (molyuskalar turkumi)

**Ammonitlar** (Ammonoidea) – bosh-oyoqli mollyuskalar turkumi. Devon davrida paydo boʻlib, trias hamda yura davrlarida keng tarqalgan. Boʻr davrining oxirida qirilib ketgan. Ammonitlar tanasi diametri 1 m gacha boʻlgan yassi spiral koʻp kamerali chigʻanoq ichiga joylashgan. Chigʻanogʻining birinchi kamerasida hayvon tanasi joylashgan, boshqa kameralari havo bilan toʻlgan boʻlib, yumshoq oʻsimta – ingichka naycha orqali tutashgan. Halok boʻlgan ammonitlarning chigʻanogʻi vaqt oʻtishi bilan choʻkindi jinslar bilan toʻlib, toshga aylangan. Uning toshga aylangan shakli hozirgacha saqlanib qolgan. Ammonitlar, asosan, dengizda yashagan, shuning uchun ular qoldiqlari topilgan joy dengiz boʻlganidan darak beradi. Jumladan, Oʻzbekistonning janubiy qismida oʻrta va yuqori yura davrida katta dengiz havzasi boʻlgan. Ammonitlarni oʻrganish geologiyada katta ahamiyatga ega. Ammonitlarning tarqalishiga qarab yerning ustki qobigʻi yaruslarga boʻlinadi va qatlamlarning yoshi aniqlanadi. Masalan, Janubiy Oʻzbekiston va Turkmanistonning geologik yoshi ammonitlar yordamida aniqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammonoliz

**Ammonoliz** – gidrolizga oʻxshash reaksiya (ammiak taʼsirida parchalanish). Murakkab efirlarga ammiak taʼsir ettirib amidlar olish ammonolizga misol boʻla oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammofillar

**Ammofillar**, qum arilari (Am-mophilia) — kavlovchi arilar oilasiga mansub arilar urugʻi. Qorin boʻlimi uzun qizgʻish poyachadan iborat. Tuproqqa bitta katakchali uya quradi. Turli kapalaklar qurtlarini falajlab uyasiga olib kelib, unga tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurti falajlangan kapalak qurti bilan oziqlanadi. 250 turi keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 15 ga yaqin turi maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammofos

**Ammofos (''2H<sub>3</sub>PO<sub>4</sub> + 3NH<sub>3</sub> = NH<sub>4</sub>H<sub>2</sub>PO<sub>4</sub> + (NH<sub>4</sub>)<sub>2</sub>HPO<sub>4</sub>'')** — tarkibida azot bilan fosfor boʻlgan konsentrlangan mineral oʻgʻit. U asosan monoammoniyfosfat va qisman diammoniy-fosfat aralashma-sidan iborat. Donador A. tarkibida ka-mida 10% azot, koʻpi bilan 45% fosfor an-gidrid bor. A.da ballast komponentlar boʻlmaydi. Suvda eriydi, fizik xususi-yatlari yaxshi. A.ni har xil tuproqlarda qoʻllash mumkin. Gʻoʻzaga ekishdan oldin (shudgorlashda, bahorgi haydashda, ekish oldidan, ekish vaqtida), gullash oldidan yoki gullagan vaqtida solinganida ham samarali. Oʻzbekistonning paxtakor xoʻjaliklarida fosforli oʻgʻitlar yillik normasining 80% ni A. tashkil etadi, chunki u boshqa murakkab konsentrlangan azotli-fosforli oʻgʻitlarga qaraganda samaraliroq. „Ammofos“ ishlab chiqarish birlash-masi (Olmaliq kimyo zavodi) va Samarqand kimyo zavodida ishlab chiqariladi.
## Manbalar
Amneziya

**Amneziya** (yun. a – inkor qoʻshimchasi va mneme – xotira, es) – xotiraning buzilishi; boʻlib oʻtgan voqea va kechinmalarni eslay olmaslik yoki chala eslash. Bosh miyaning shikastlanishi, tutqanoq, qattiq ruhiy iztirob va boshqa sabab boʻladi; amneziyaning quyidagi turlari farq qilinadi: anterograd amneziya – odamning ruhiy kasallikka uchragandan keyingi hodisalarni esda saqlay olmasligi; avjlanuvchi amneziya – xotirada hech narsa kirmasligi; retrograd amneziya – odamning kasal boʻlishidan ilgarigi oʻtgan hodisalarni unutishi; fiksatsion amneziya – ayni vaqtdagi, shuningdek yaqin kunlarda boʻlib oʻtgan hodisalarni xotirada saqlay olmaslik va hokazo.

Hozirgi kunda Amneziyani zamonaviy koʻrinishi boʻlmish „Raqamli amneziya“ (yana bir nomi GOOGLE effekti) ham mavjud. Ushbu amneziya quyidagicha tavsiflanadi.

Kutubxona yoki inson xotirasida saqlangan hamma narsa endi qoʻlimizdagi gadjet, smartfonda mavjud. Biz GOOGLEdan maʼlumot qidirib topamiz uni idrok qilamiz, lekin aqlimiz diqqatni jamlab va uni eslab qolish shart emas deb oʻylaydi, chunki bu maʼlumot har doim Googleda bor. Aynan shu narsani psixologiyada raqamli amneziya yoki GOOGLE effekti deyiladi. Psixodiagnostika kanalidan olindi

## Manbalar
Psixodiagnostika
Ammoniylashuv

**Ammoniylashuv**, ammonifikatsiya (ammoniy va lot. facio – qilaman) – azotli organik moddalarning ammiak ajratib parchalanish jarayoni. Tuproqda azotli moddalarning koʻpchiligi (99%) oʻsimliklar oʻzlashtira olmaydigan (gumus, organik oʻgʻitlar, oʻsimliklar qoldiqlari, hayvonot va mikroorganizmlar qoldiqlari) holda boʻladi. Ammoniylashuv jarayoni natijasida ular oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan holga keladi. Oqsil moddalar tuproqda chirituvchi bakteriyalar, shuningdek aktinomitsetlar va mogʻor zamburugʻlar taʼsirida parchalanib, ammiak hosil qiladi. Ammiak ammoniylashuv davrida paydo boʻlgan oddiy kislotalar bilan birga reaksiyaga kirishib, ammoniyning suvda oson eriydigan tuzlarini hosil qiladi. Ammoniyning bunday shakldagi turlarini oʻsimliklar oson oʻzlashtiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil