Haydar Aliyev

**Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev** (t. 10-may 1923, Naxchivon, ZSFSR, SSSR — v. 12-dekabr 2003, Klivlend, Ogayo, AQSH) — Ozarbayjonning ajoyib siyosiy va davlat arbobi, Ozarbayjon Respublikasining uchinchi Prezidenti (1993—2003), „Ulugʻ rahnamo“ va „Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri“ unvonlarining rasmiy sohibi.

Haydar Aliyev — Ozarbayjon Respublikasining uchinchi prezidenti. Hozirgi prezident Ilhom Aliyevning otasi.

## Hayoti
Umummilliy lider Haydar Alirizo oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Ozarbayjonning Naxchivon shahrida temiryoʻlchi oilasida dunyoga kelgan. Naxchivon Pedagogika texnikumini. 1939-yilda bitirgandan soʻng Ozarbayjon Sanoat institutining meʼmorlik fakultetida tahsil olgan. Boshlanib ketgan urush unga tahsilni tugatish imkonini bermagan.

Haydar Aliyev 1941—1944-yillarda Naxchivon MSSR Xalq Ichki Ishlar Komissarligida va Naxchivon MSSR Xalq Komissarligi Sovetida turli mas’ul vazifalarda xizmat qilgan, 1944-yilning mayida esa Naxchivon Viloyat Partiya Komiteti tomonidan davlat xavfsizligi organlariga ishga joʻnatilgan. U Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) va Moskva shaharlarida alohida oliy tahsil olgan, 1957-yilda esa Ozarbayjon Davlat universitetining tarix fakultetini bitirgan. Davlat xavfsizligi organlarida yigrma besh yil (1944—1969) xizmat qilgan Haydar Aliyev 1965-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti Ozarbayjon raisining oʻrinbosari, 1967-yilda esa uning raisi vazifasiga koʻtarilgan. H.Aliyevga 1967-yilda SSSR Ministrlar Soveti huzuridagi Davlat Xavfsizlik Komiteti tomonidan general-mayor unvoni berilgan.

Ozarbayjon Kommunistik Partiyasi Markaziy Komitetining 1969-yil 14-iyuldagi tarixiy plenumida 46 yoshli Haydar Aliyev Ozarbayjon KP MKning birinchi kotibi etib saylandi va 1982-yilga qadar Ozarbayjon SSRga rahbarlik qildi. Haydar Aliyev respublikaga rahbarlik qilgan davrda (1969—1982) boshqaruvning mustahkamlanishi, kadrlarga nisbatan talabchanlikning ortishi natijasida iqtisodiy-ijtimoiy sohada ulkan natijalar qoʻlga kiritildi. 1982-yilning dekabrida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi Markaziy Komiteti Siyosiy Byurosining aʼzosi etib saylangan Haydar Aliyev SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimiga tayinlandi va SSSRning rahbarlaridan biriga aylandi.

Haydar Aliyev SSSR Oliy Sovetining (8, 9, 10 vs 11-chaqiriqlar) deputati, 9-chaqiriq SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisining oʻrinbosari (1974—1979), RSFSR Oliy Sovetining deputati (XI chaqiriq, 1985), Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining (7, 8, 9, 10 va 12-chaqiriqlar) deputati va Ozarbayjon SSR Oliy Soveti Prezidiumining aʼzosi (8, 9 va 10-chaqiriqlar) boʻldi.

Sov. IKP MKning 1987-yil oktabr plenumida Haydar Aliyev Sov. IKP MK Siyosiy Byurosining aʼzoligidan va SSSR Ministrlar Soveti raisining birinchi oʻrinbosari lavozimlaridan oʻz arizasiga koʻra isteʼfo berdi.

Haydar Aliyev 1990-yilning 20-yanvarida sovet qoʻshinlarining Bokuda amalga oshirgan qonli fojeasi tufayli ertasi kuni (21-yanvar, 1990-yil) Ozarbayjonning Moskvadagi vakili sifatida bayonot bilan chiqish qilib, Ozarbayjon, xalqiga qarshi amalga oshirilgan jinoyatning tashkilotchilari va ijrochilarining jazolanishini talab qildi. U Togʻli Qorabogʻda vujudga kelgan keskin mojaroli vaziyat bilan aloqador SSSR rahbariyatining ikkiyuzlamachilik siyosatiga eʼtiroz ramzi sifatida 1991-yilning iyulida Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi safini tark etdi.

1990-yilning iyulida Ozarbayjonga qaytgan Haydar Aliyev dastlab Bokuda, keyin esa Naxchivonda yashadi, xuddi shu yilda Ozarbayjon Oliy Sovetiga deputat qilib saylandi. U 1991—1993-yillarda Naxchivon Muxtor Respublikasi Oliy Majlisi raisining oʻrinbosari sifatida Oliy Sovetning sessiyalarida faol ishtirok etdi. Haydar Aliyev 1992-yilda Yangi Ozarbayjon Partiyasining Naxchivon shahrida boʻlib oʻtgan taʼsis qurultoyida partiyaning raisi etib saylandi.

1993-yilning may-iyunida Ganja shahrida Sur’at Huseynov boshchiligida prezident Abulfaz Elchibeyga qarshi koʻtarilgan Ganja isyoni natijasida mamlakatda fuqarolar urushi va mustaqillikni boy berish xavfi tugʻilganda Ozarbayjon xalqi Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytarilishi talabi bilan oyoqqa qalqdi, bu, asl maʼnoda, milliy harakatga aylanib ketdi, Ozarbayjonning oʻsha paytdagi davlat boshliqlari uni rasman Bokuga daʼvat etishga majbur boʻldilar. Haydar Aliyev 15-iyunda Ozarbayjon Oliy Sovetining raisi qilib saylandi, 24-iyunda esa Milliy Majlisning qarori bilan Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining vazifasini amalga oshira boshladi.

1993-yil 3-oktabrda umumxalq saylovi natijasida Haydar Aliyev Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi. Uning Ozarbayjon rahbarligiga qaytishi bilan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy, sotsial, iqtisodiy, ilmiy-madaniy hayotida, xalqaro aloqalarida oʻzgarishlar sodir boʻldi, ilmiy asoslarga, xalqaro meʼyor va tamoyillarga asoslangan mustaqil davlat qurilishi jarayoni boshlandi. Ozarbayjon davlatchiligining mavjudligiga katta xavf slogan 1994-yil oktabr va 1995-yil mart davlat toʻntarishi harakatlarining oldi olindi, davlat mustaqilligi saqlab qolindi, qurolli yoʻl bilan hokimiyatni egallash harakatlariga chek qoʻyildi.

1994-yil 20-sentabrda Bokuda „Kaspiy dengizining Ozarbayjon sektorida „Ozariy“, „Chiroq“ qatlamlari teranlikda joylashgan qismining birgalikda qazilishi va olingan neftning pay shaklida taqsimlanishi toʻgʻrisida“ jahonning 11ta eng yirik neft shirkati bilan Asr Shartnomasi imzolandi.

Haydar Aliyevning prezidentligi davrida milliy armiya qurilishida jiddiy oʻzgarishlar boshlandi. Tajovuzkor qurolli kuchlarning Ozarbayjon hududidagi boshboshdoqliklarning oldi olindi, gʻaddor dushmanga qarshi zarbalar berildi va 1994-yilning mayida Armaniston — Ozarbayjon, Togʻli Qorabogʻ mojarosini hal etishning dastlabki bosqichi sifatida front chizigʻida otishmalarni toʻxtatishning eʼlon qilinishiga erishildi.

1995-yilning noyabrida umumbashariy demokratik qadriyatlarni oʻzida aks ettirgan Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining referendum yoʻli bilan qabul qilinishi 1995 va 2000-yillarda koʻppartiyaviylik asosida demokratik parlament saylovlarining oʻtkazilishi, Konstitutsiyaviy sudning faoliyat boshlashi, Ozarbayjonda oʻlim jazosining bekor qilinishi, „Mahalliy organlarga saylovlar toʻgʻrisida“gi Qonunning va boshqa bir qator qonunlarning qabul qilinishi va hayotga joriy etilishi aynan Haydar Aliyevning nomi bilan bogʻliqdir.

Haydar Aliyev 1998-yil 11-oktabrda xalqning yuksak faolligi sharoitida boʻlib oʻtgan saylovlarda 76,1 foiz ovoz toʻplab, yangidan Ozarbayjon Respublikasining Prezidenti etib saylandi.

Haydar Aliyev 2001-yilning 15-maydagi tarixiy farmoni bilan EAga Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi maqomini berdi va bu bilan ushbu ulkan fan tashkilotining Ozarbayjon xalqi oldidagi xizmatlarini hamda akademik fanning mamlakat ravnaqidagi asosiy omillaridan ekanligi faktini yana bir bor yuksak saviyada tasdiq etdi. Haydar Aliyevning tashabbusi, bevosita rahbarligi bilan 2001-yil 9-10-noyabrda dunyo ozarbayjonliklarining Bokuda boʻlib oʻtgan I qurultoyi Ozarbayjon diasporasi faoliyatining yaxshilanishi va kuchaytirilishi sohasida juda muhim tarixiy qarorlar qabul qildi.

2003-yilgi prezident saylovlarida oʻz nomzodining ilgari surilishiga rozilik bergan Haydar Aliyev salomatligi borasida yuzaga kelgan muammolar tufayli saylovlarda ishtirok etishdan voz kechdi va oʻz nomzodligini Ilhom Aliyev foydasiga qaytarib oldi.

Ozarbayjonning umummilliy lideri Haydar Aliyev 2003-yil 12-dekabrda oʻzi davolanayotgan Klivlend Klinikasida (AQSH) vafot etdi va 15-dekabrda Bokudagi I faxriy Xiyobonda dafn etildi.

## Mukofotlari, taqdirlanishlari va faxriy nomlari
### SSSR davri
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali — 1945
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida koʻrsatgan fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1945
# „Sovet armiyasi va Flotining 30 yilligi“ medali — 1948.
# „Fidokorona mehnatlari uchun“ medali — 1949.
# „Urushda koʻrsatgan xizmatlari uchun“ medali — 1954.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 40 yilligi“ yubiley medali — 1957
# II darajali „Namunaviy xizmatlari uchun“ medali — 1959
# „DXKning faxriy xodimi“ nishoni — 1960
# „Qizil Yulduz“ ordeni — 1962.
# Ozarbayjon SSR Oliy Sovetining Faxriy Yorligʻi — 1964
# I darajali „Namunali xizmatlari uhun“ medali — 1964
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushidagi gʻalabaning 20 yilligi“ medali −1965
# „Sovet militsiyasining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „UFK — VXK 50 yilligi nishoni“ — 1967
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 50 yilligi“ yubiley medali — 1967
# „SSSR Chegara Qoʻshinlarining 50 yilligi“ yubiley nishoni — 1968
# „V.I.Lenin tugʻilganining 100 yilligi sharafiga fidokorona xizmatlari uchun“ yubiley medali — 1970
# 5 marta Lenin ordeni (1971, 1973, 1976, 1979, 1983).
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida erishilgan gʻalabaning 30 yilligi“ yubiley medali — 1975
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 60 yilligi“ yubiley medali — 1978
# Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1979, 1983)
# „Oktabr Revolyutsiyasi“ ordeni — 1982
# Sov. IKP MK „Politicheskoe samoobrazovanie“ jurnali tahrir hay’atining Faxriy Yorligʻi — 1982
# „Kiyevning 1500-yillik yubileyi xotirasiga“ — 1982
# „Georgiy Dmitrov tugʻilganining 100 yilligi“ yubiley medali — 1982.
# Georgiy Dmitrov ordeni — 1983.
# „Komsomolsk — Amurning 50 yilligi“ yubiley medali — 1984
# VLKSM MK ning „60 yil V.I.Lenin nomi bilan“ faxriy nishoni — 1984
# „Qirgʻiziston SSR va Qirgʻiziston Kommunistik Partiyasining 60 yilligi“ xotira medali — 1984
# „Patris Lumumba nomidagi Xalqlar Doʻstligi universiteti — 25 yil“ medali — 1985
# „1941—1945-yillar Ulugʻ Vatan urushida qozonilgan gʻalabaning 40 yilligi“ yubiley medali — 1985
# I darajali Vatan Urushi Ordeni — 1985.
# „SSSR Qurolli Kuchlarining 70 yilligi“ yubiley medali — 1988.

### Mustaqillik davri
# Tbilisi Davlat universitetining faxriy doktori — 1996.
# Kiyev shahrining faxriy mehmoni — 1997.
# Turkiya — Ozarbayjon Doʻstligi Vaqfining faxriy raisi — 1997.
# Hindiston — Boku Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi — 1997.
# Amerika — Ovroosiyo Sanoat — Savdo Palatasining „1997-yil kishisi“ mukofoti — 1997.
# Milliy Olimpiya Komitetlari Assotsiyatsiyasining „Layagad“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „1997-yilning ajoyib davlat arbobi“ mukofoti — 1997.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining 1998-yilning davlat arbobi" mukofoti — 1998.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2001-yilning dono davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# „Anqara tadbirkorlari“ jamiyatining „2002-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2002.
# Qirqpinor erkin kurash musobaqalarining „Bosh Ogʻasi“ — 1998.
# Qars shahar hokimining „1997-yil inson huquqlari“ mukofoti — 1998.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1998.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 1999.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining „Yuksak bashariy xizmat“ mukofoti — 2002.
# Turk Sanoatchilari va Tadbirkorlari vaqfining faxriy raisi — 2002.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosiga xizmat“ mukofoti — 1998.
# Turk Dunyosi Yozuvchilar va Sanʼatkorlar vaqfining „Turk dunyosining 2001-yil alohida mukofoti“ — 2002.
# Ozarbayjon Yozuvchilar biligining aʼzosi — 1998.
# Rossiyaning Saratov viloyatidagi „Yurt“ jamiyatining faxriy aʼzosi −1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 1998.
# Turkiya Gazetachilar va Yozuvchilar vaqfining „Xalqaro turk dunyosi qardoshlik va doʻstlik mukofoti“ — 2000.
# Turkiya Boyburt diyorining „Dada Qoʻrqut“ mukofoti — 1998.
# Turkiya Izmir shahri Qarshiyoko hokimining „Inson huquqlari“ xalqaro mukofoti — 1998.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining faxriy aʼzosi va mukofoti — 1998.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining 1998-yil „Buyuk lider“ mukofoti va vaqfning faxriy raisi — 1999.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „1999-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2000.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2001-yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2001.
# Turkiya Ipak Yoʻli vaqfining „2002-yilning siyosiy arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning shuhrat mukofoti“ — 1998.
# Turkiya „Siyosat“ jurnalining „Yilning davlat arbobi“ mukofoti — 2003.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining faxriy raisi — 1998.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining „Bugunning eng bardoshli kishisi“ mukofoti — 1999.
# Turkiya Marmara guruhi Strategik va Sotsial tadqiqotlar vaqfining 2002-yilning „Bosh ustoz Otaturk“ mukofoti — 2002.
# Xalqaro Biografiya markazining (Angliya, Kembridj) „Dunyoning XX asrdagi ajoyib arbobi“ mukofoti — 1999.
# Ozarbayjon Respublikasi Aslzodalar Majlisining 1 raqamli shahodatnomasi - 1999.
# I.Ya.Yakovlev nomidagi Umumchuvashiya Milliy mukofoti — 2000.
# Rossiya Kinematografiya sanʼati akademiyasining „Nika“ mukofoti — 2000.
# Xalqaro Havaskor boks assotsiyatsiyasining faxriy mukofoti — 2001.
# „Ruh“ Ozarbayjon jurnalistlari „Ruh“ mudofaa qoʻmitasining „Jurnalistlar doʻsti“ mukofoti — 2002.
# „Rossiya Milliy Shuhrati markazi“ning „Sivilizatsiya dialogi“ xalqaro Andrey Pervozvanniy mukofoti — 2002.
# Ovroosiyo teleforumi mukofoti va diplomi — 2002.
# Turkiya „Somonyoʻli“ televizion kanalining „Medianing doʻsti“ mukofoti — 2002.
# Mammad Oraz mukofoti- 2003.
# Turkiya „Zamon“ gazetasining „Ovroosiyoda tinchlik va dialog“ xalqaro mukofoti — 2003.
# Moskva Huquq akademiyasining faxriy doktori — 1997.
# Izmir shahar „Toʻqqizinchi Sentabr“ universitetining faxriy doktori — 1997.
# Istanbul shahar „Fotih“ universitetining faxriy doktori — 1997.
# Al-Forobiy nomidagi Qozoq Milliy Davlat universitetining faxriy doktori — 1997.
# Toshkent Davlat Universitetining faxriy doktori — 1997.
# Turkiya Respublikasining yuksak mukofoti — „Davlat nishoni“ −1997.
# Ukrainaning yuksak mukofoti — „Yaroslav Mudriy“ ordeni — 1997.
# Izmir shahar Egey universitetining faxriy doktori — 1998.
# Otaturk nomidagi Arzurum universitetining faxriy doktori — 1998.
# Iskandarin shahar universitetining faxriy doktori — 1999.
# Isparta universitetining faxriy doktori — 1999.
# Xalqaro Kadr Akademiyasining „Fan va taʼlimning rivoji uchun“ xalqaro ordeni — 1998.
# Turkiyaning eng nufuzli mukofoti — „Otaturk Xalqaro Tinchlik mukofoti“ — 1999.
# Usmongʻozi universitetining faxriy doktori- 2000.
# Rossiya Rassomlik akademiyasining „Layoqat“ oltin medali — 2000.
# Anqara universitetining faxriy doktori — 2001.
# Xalqaro Muhandislik akademiyasining „Katta oltin medali“ — 2001.
# Ukraina „Oltin taqdir“ Xalqaro oshkora mashhurlik reytingining „Gloriya Populi“ oltin yulduzi — 2001.
# Rus Pravoslav Cherkovining (RPCh) I darajali „Tabarruk taqvodor Moskva knyazi Daniil“ ordeni — 2001.
# Gruziyaning oliy mukofoti — „Oltin runo“ ordeni — 2001.
# Bursa shahar Uludogʻ universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Fanlar akademiyasining faxriy akademigi — 2002.
# Qars shahar Kavkaz universitetining faxriy doktori — 2002.
# Xalqaro Uzumchilik va Sharobchilik akademiyasining faxriy aʼzosi — 2002.
# Moskva Davlat xalqaro munosabatlar institutining faxriy doktori — 2002.
# Qiriqqal’a universitetining faxriy doktori — 2003.
# Rossiya Federatsiyasi Xavfsizlik, Mudofaa va Huquq tartiboti muammolari akademiyasining professori va haqiqiy aʼzosi, Yu.V.Andropov #nomidagi mukofot — 2003.
# AQSH Linkoln universitetining faxriy doktori — 2003.
# Ukraina Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasining faxriy doktori — 2003.
# Yevropa Kurash federatsiyasining „Oltin boʻyinbogʻ“ alohida nishoni — 2002.
# Xalqaro Xayriya Murabbiysi fondining oltin medali — 2002.
# Fransiya Respublikasi „Faxriy Legion“ ordening Katta Xochi — 2003.
# Rossiyaning eng yuksak mukofoti — „Muqaddas Apostol Andrey Pervozvanniy“ ordeni — 2003.
# Bolalar Fondlari Xalqaro assotsiyatsiyasining Lev Tolstoy nomidagi xalqaro oltin medali — 2003.
# Ukraina madaniyat jamiyatining „Shuhrat“ ordeni — 2003.
# Anqara shahar Hojattepa universitetining faxriy doktori — 1994.
# Boku Davlat universitetining faxriy doktori — 2000.
# Moskva Davlat universitetining faxriy professori — 2002.
# Texas shtatining faxriy fuqarosi — 1997.
# Turkiya „Nargiz TV“ kanalining 1997-yil uchun „Dunyo yil kishisi“ mukofoti — 1998.
# „Ozarbayjon yil kishisi“ mukofoti — (2002, 2003).
# Shayxulislom Ordeni — 2005 (vafotidan soʻng).

## Haydar Aliyev va Oʻzbekiston

Ozarbayjon xalqining milliy lideri Haydar Aliyev har doim qardosh Oʻzbekiston bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berib kelgan va hatto Sovet davrida ham turkiyzabon qardosh mamlakatlarga alohida hamdardlik bildirgan.

Haydar Aliyev Ozarbayjon SSR Kommunistik Partiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi (1969—1982) boʻlganda, Oʻzbekiston SSR Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Sharaf Rashidov bilan yaqin doʻstona munosabatda boʻlgan. 
Agar 1980-yillarning oʻrtalarida boshlangan voqealarga nazar tashlasak, Gorbachev va armanlar ittifoqning „birodarlar oilasi“ da milliy kamsitish urugʻlarini ekishda ayniqsa faol boʻlganlari aniq.

1985-yilda Olma - Otadagi voqealarni eslang. Koʻp yillar davomida Qozogʻistonni muvaffaqiyatli boshqargan Sov. IKP. Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosi aʼzosi D.Kunaevning tayinlanishi, keraksiz ravishda ishdan boʻshatilgan va uning oʻrniga Moskvadan yuborilgan Kolbining tayinlangani ommaviy noroziliklarni keltirib chiqardi.
Oʻsha paytda Gorbachev birinchi boʻlib musulmon mamlakati boʻlgan Qozogʻistonda qirgʻinlarni amalga oshirish va koʻplab hibsga olish uchun harbiy kuch ishlatgan. Qozogʻistondagi voqealar Politbyuro a’zolari oʻrtasida keskin kelishmovchilikni keltirib chiqardi. Protesto aʼzosi Haydar Aliyev va Siyosiy byuroga nomzod Sharaf Rashidov (Oʻzbekiston) nomaqbul boʻlib qoldi.

Ularni partiyaning markaziy idorasidan chiqarish uchun SSSR prokuraturasi Kremlning topshirigʻigi bilan Ozarbayjon va Oʻzbekiston respublikalariga katta maxsus tergov guruhini yubordi. Shu orada, Kreml Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi lavozimiga tayinladi. Vazir yuborildi. Ozarbayjonda „paxta operatsiyasi“ va Oʻzbekistonda „paxta ishi“ boʻyicha tergov olib borilmoqda. Yuzlab odamlar xolis ayblovlar bilan qamoqqa tashlanmoqda. Tergov shuni isbotlaydiki, Naxçıvanning markaziy pochta boʻlimida telegraf operatori boʻlib ishlagan arman ozarbayjonlar nomidan yuzlab telegrammalar yuborgan.

1987-yil oktabr oyida Haydar Aliyev SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi oʻrinbosari lavozimidan isteʼfoga chiqdi. Tarix davomida Ozarbayjon erlarini koʻzdan kechirgan armanlar ushbu fursatdan foydalanib, akademik Aganbekyanning Fransiyaga tashrifi chogʻida Togʻli Qorabogʻ masalasini koʻtarishdi.
1988-yil fevral oyida arman ayirmachilari Togʻli Qorabogʻning Ozarbayjondan ajralib chiqishi va Armanistonga qoʻshilishi uchun ochiq kurashni boshladilar.

Sharaf Rashidov, qardosh Oʻzbekistonni boshqargan taniqli davlat arbobi, 1983-yilda Sovet Ittifoqi respublikalari oʻrtasidagi diskriminatsiya siyosati va turk va musulmon respublikalariga qarshi adolatsiz fitnalari natijasida sirli vaziyatda vafot etdi.

2019-yilda Ozarbayjonda tashrif buyurgan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev bilan uchrashgan Ozarbayjon presidenti Ilhom Aliev bu borada oʻz fikrlarini bildirdi.
Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbekiston va Ozarbayjon rahbarlari Sharaf Rashidov va Haydar Aliyevning doʻstona munosabatlari borligini ta’kidlagan davlat rahbarlarimizg U Oʻzbekistondagi qonunchilik vazirliklarini boshqargan Gdlyan va Ivanov singari arman millatchilari Sharaf Rashidovga nisbatan “oʻzbek ishi” munosabati bilan katta adolatsizlik qilganini aytdi. "Ular nafaqat Oʻzbekistonga, balki barchamizga katta zarar etkazganini taʼkidlagan Prezident Ilhom Aliev bu voqealar Sovet Ittifoqining turkiyzabon respublikalariga ataylab qilingan hujum ekanligini aytdi. Ozarbayjonda bu hujum beparvo boʻlmadi ", - deya qoʻshimcha qildi prezident  Ilhom Aliev.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev oʻz nutqida Ozarbayjon xalqining katta oʻgʻli Haydar Aliyev bilan doimo faxrlanib kelganini ta’kidladi. Prezident Mirziyoyevning taʼkidlashicha, Oʻzbekistonda odamlar Haydar Aliyevga doimo eslashadi va hurmat qilishadi, chunki u chindan ham buyuk inson edi. Men u bilan ishlagan odamlar bilan juda koʻp suhbatlashdim. U har doim oʻzbek xalqini hurmat qilgan. Ular Sharaf Rashidovich bilan koʻp uchrashishdi va juda qiyin masalalarni hal qilishdi. Bugungi kunda ham tirik boʻlgan ularning maslahatchilari Haydar Aliyev har doim Oʻzbekiston haqida hurmat bilan gapirgan va uni hamma joyda qoʻllab-quvvatlaganliklarini hanuzgacha faxr bilan aytishadi. Haydar Aliyevning „Oʻzbek ishi“ koʻtarilgan ogʻir yillarda oʻzbek xalqi haqida shaxsiy fikri bor edi. Bugun biz Haydar Aliyevning oʻgʻli ushbu ulugʻvor ishni davom ettirayotganidan gʻururlanamiz.

Mustaqillik yillarida ulug 'rahbar Haydar Aliyev yana bir bor Oʻzbekistonga katta ahamiyat berdilar. 1996-yil oʻrtalarida Ozarbayjon Respublikasining Oʻzbekiston Respublikasidagi elchixonalari, 1998-yil may oyida esa Ozarbayjon Respublikasida Oʻzbekiston Respublikasining elchixonalari ochildi.

Ikki davlat rahbarlarining tashriflari ikki tomonlama munosabatlarni rivojlantirishda ayniqsa muhimdir.
Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning 1996-yil 26-27-may kunlari Ozarbayjonga qilgan birinchi rasmiy tashrifini alohida taʼkidlash lozim. Oʻzaro tushunish va doʻstlik ruhida oʻtgan tashrif chogʻida ikki mamlakat „Ozarbayjon Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlik toʻgʻrisidagi shartnoma“ ni oʻz ichiga olgan 19 hujjatdan iborat maxsus hujjatlar toʻplamini imzoladilar. Tashrif chogʻida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovga Boku davlat universitetining faxriy doktori unvoni berildi.

1996-yil 21-22-oktabr kunlari Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Turkiyzabon davlatlar rahbarlarining IV forumi va taniqli davlat arbobi Amir Teymur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan Toshkentga tashrif buyurdi.

Tashrif davomida Haydar Aliyev Davlat rahbarlari forumida nutq soʻzladi. Uning soʻzlariga koʻra, turkiyzabon davlat rahbarlarining muntazam uchrashuvlari ushbu mamlakatlar oʻrtasidagi hamkorlikni rivojlantirishga, madaniy va maʼnaviy aloqalarni kengaytirishga va mustaqillikni mustahkamlashga xizmat qiladi. Ozarbayjon rahbari, shuningdek, davlat rahbarlarining qoʻshma matbuot anjumanida qatnashdi, ularning sharafiga ziyofat soʻrab murojaat qildi va oʻzbek televideniesi muxbirining savollariga javob berdi.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyevning 1997-yil 18-19-iyun kunlari Oʻzbekistonga rasmiy tashrifi munosabatlar rivojida yangi bosqich sifatida baholanishi mumkin. Bokuda boʻlgani kabi, Toshkentda 19 ta hujjat imzolandi. Ushbu hujjatlar orasida Ozarbayjon va Oʻzbekiston oʻrtasidagi hamkorlikni yanada rivojlantirish, doʻstlik va sheriklik munosabatlarini mustahkamlash toʻgʻrisidagi bitim muhim ahamiyatga ega.

Imzolanish marosimida nutq soʻzlagan Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Haydar Aliyev: „Biz Ozarbayjonda Oʻzbekiston bilan ishonchli sheriklik oʻrnatishni istaymiz va bu aloqalar boʻlishi, rivojlanishi va mustahkamlanishi uchun hamma narsani qilamiz“. Oʻzbekiston Prezidenti ikki mamlakat munosabatlari strategik hamkorlikka ega boʻlishini taʼkidladi. Ikki davlat rahbarlari oʻzaro manfaatli masalalarni ham muhokama qildilar va hamkorlikning turli jihatlari boʻyicha fikr almashdilar.

Haydar Aliyev 1997-yil 19-iyunda u Ozarbayjon Prezidenti M. Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Faxriy doktori diplomiga sazovor boʻldi.
1998-yil 9-avgustda Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyev Yaltada yana bir bor Prezident İslam Karimov bilan Ukraina Prezidenti Leonid Kuchmaning 60 yilligiga bagʻishlangan tadbirlarda uchrashdi. Uchrashuvda tomonlarni qiziqtirgan masalalar muhokama qilindi.

Ulug 'rahbar Haydar Aliyev har doim turkiy dunyo mamlakatlari oʻrtasida birlashishga harakat qilib kelgan va u turkiy olam yozuvchilari bilan uchrashuvida bu haqda batafsil toʻxtalib oʻtgan edi: “... Bizning xalqlarimiz madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati koʻplab mahrumlik va qiyinchiliklarni boshdan kechirdi. Bu qiyinchiliklar baʼzan bizning madaniyatimizga, ehtimol tarixning juda katta bosqichlariga duch keldi, ammo ular bizning madaniyatimiz, adabiyotimiz va sheʼriyatimizni oʻldirish, yoʻq qilish yoki yoʻq qilishga qodir emaslar. Barcha qiyinchiliklarni boshdan kechirgan turkiyzabon xalqlarning madaniyati, adabiyoti va sheʼriyati endi dunyo va insoniyatda alohida oʻrin egalladi.
Ulug 'rahbar Haydar Aliyevning merosi va faoliyatini oʻrganar ekan, uning Ozarbayjonning postsovet davrida va mustaqillikdan keyingi davrda olib borgan siyosati va koʻp tomonlama faoliyati milliy manfaatlarni himoya qilish, oʻziga ishonch, yaqin  xalqlar bilan munosabatlarni rivojlantirish, Ozarbayjonning xalqaro siyosiy maydonda tutgan oʻrni ekanligini koʻrsatdi. uning obroʻsini oshirishga xizmat qilishi kerak edi.

Haydar Aliyev XX asrda zamonaviy Ozarbayjonning asoschisi, dunyo tarixidagi eng qarama-qarshi asrlardan biri boʻlgan. 40 yildan koʻproq vaqt Haydar Aliyevning shaxsiyati, ijodiy faoliyati va mamlakat taraqqiyoti uchun kurash bilan bogʻliq.

## Fotosuratlari

Fayl:Heydar_Aliyev_1997.jpg|Haydar Aliyev (1997-yil)
Fayl:Z%C9%99rif%C9%99_%C6%8Fliyeva.jpg|Haydar Aliyevning Umr yo’ldoshi Zarifa Aliyeva


### Filateliyada

Stamp of Azerbaijan 596.jpg|Ozarbayjon Pochta markasi 2001
Stamp of Azerbaijan 642.jpg|Ozarbayjon Pochta markasi 2003
Stamp of Azerbaijan 700.jpg|Ozarbayjon Pochta markasi 2005
Stamp of Azerbaijan 825-826-asrjpg|Ozarbayjon Pochta markasi 2008
Stamps of Azerbaijan, 2011-994.jpg|Ozarbayjon Pochta markasi 2011
Stamp of Russia 2013 No 1700 Heydar Aliyev.jpg|Ozarbayjon Pochta markasi 2013


## Haydar Aliyevning haykal va byustlari
* Naxchivon shahrida Haydar Aliyevning byusti (1983-yil, haykaltarosh — Umar Eldorov).
* Haydar Aliyevning haykali (Boku, 2005-yil).
* Ozarbayjon umummilliy lideri Haydar Aliyevning qabr ustidagi obidasi (Boku, 2004-yil).
* Misr Gʻolibiya viloyati Qanatir shahrida umummilliy lider Haydar Aliyev obidasi va Ozarbayjon — Misr doʻstlik xiyoboni — 2008.
* Turkiyaning Istanbul shahri Sarier tumanida Haydar Aliyev xiyoboni va haykali — 2006.
* Serbiyaning Belgrad shahar Toshmaydon xiyobonida Haydar Aliyevning haykali — 2011.
* Gruziyaning poytaxt shahri Tbilisida Haydar Aliyevning byusti.


H.AlievMemS-Peterburg.jpg|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Sankt — Peterburg)
Hajdar Alijev.JPG|Haydar Aliyevning Serbiya poytaxti Belgrad shahrining Toshmaydon xiyobonidagi haykali.
Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev xotirasiga oʻrnatilgan memorial lavha (Toshkent, Oʻzbekiston, Haydar Aliyev koʻchasi, uning nomi berilgan Ozarbayjon Madaniyat Markazining oldida)]]
Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida).jpg|thumb|Haydar Aliyev byusti (Toshkent Oʻzbekiston, Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi oldida)]]


## „Haydar Aliyev“ ordeni
„Haydar Aliyev“ ordeni Ozarbayjon xalqining umummilliy lideri, mustaqil Ozarbayjon davlatining meʼmori va asoschisi Haydar Aliyevning Ozarbayjon xalqi va davlati oldidagi beistisno tarixiy xizmatlarini nazarda tutgan holda va uning xotirasini abadiylashtirish maqsadida Ozarbayjon Respublikasining 2005-yil 22-apreldagi tarixiy 896-PQ sonli Qonuni bilan taʼsis etilgan.

## Xotira nishonlari

## Yana qarang
* Ozarbayjon xalqining milliy ozodlik kuni 
* Respublikasining Prezidenti
* Haydar Aliyevning vafoti va dafn etilishi 
* Aliyevshunoslik
* Aliyevchilik 
* Haydar Aliyev Fondi 
* „Haydar Aliyev“ ordeni 
* Haydar Aliyev Markazi
* Oʻzbekistondagi Haydar Aliyev nomidagi Ozarbayjon Madaniyat Markazi

## Havolalar
* Aliyev Haydar Alirizo oʻgʻli '' (az)''
* Haydar Aliyev '' (az)''
* GEYDAR ALIRZA OGLY ALIYEV: BIOGRAFIYA '' (ru)'' 
* Haydar Aliyev Merosini Oʻrganish Markazi '' (az)''
* GEYDAR ALIYEV (georgianpress.ru) '' (ru)''
* Aliyev Geydar Ali Rza ogly '' (ru)''
* Haydar Aliyev va Ozarbayjon parlamenti '' (az)''

## Manbalar