open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ivan Semyonovich Arjanix

**Ivan Semyonovich Arjanix** (1914.24.2, Kiyev — 1980.20.3, Toshkent) — matematik va mexanik olim. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1960), professor (1957). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Oʻrta Osiyo universitetida oʻqigan (1931 — 34), Leningrad universitetini bitirgan (1936). Toshkent Davlat Universitetida, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Matematika institutida (1943 — 60), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Prezidiumida (1960-yildan) ishlagan. Ilmiy ishlari differensial va institutegral tenglamalar, variatsion hisob, maydonlar nazariyasi, analitik mexani-ka, kvant mexanika, elastiklik nazariyasi va boshqa sohalarga doir. Ayniqsa, uning rangi noddan katta boʻlgan kanonik tenglamalar sohasidagi kashfiyoti alohida diqqatga sazovor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arjasp

**Arjasp** (Avestoda Arjadaspa) – 1) Afrosiyobning nabirasi, zardushtiylikning ashaddiy dushmani. Ruinadiz (Diziruin) (Mis qasr)da yashagan. Mil. 2-asrdan eʼtiboran bu kasr Poykend nomi bilan bogʻlanadi. Arjasp Zardushtiy Gushtasp (Gistasp) Ruintan (Misbadan)ning bir necha oʻgʻillarini jangda oʻldirgach, taxtni tark etib Balxda toat-ibodat bilan mashgʻul boʻlib turgan Luhrosp (Gushtaspningotasi)ni oʻldirgan. Soʻng, Gushtaspning qizlari Ofariyn va Humoyni olib qochgancha Ruinadiz qal’asiga berkinib olgan. Gushtaspning oʻgʻli Isfandiyor qasrni zabt etib, uni oʻldirgan va singillarini qutqargan. 2) Eron afsonalarida Turondagi koʻchmanchi qabilalar (Avestoning „Yasht“ V kitobida Arjadaspa), keyingi afsonalarda zardushtiylikka qarshi boʻlgan xioniylar (eftaliylar) boshligʻi. Arjaspning podshohlar (zardushtiylar homiylari)ga qarshi urushlari Parfiya dostoni „Yodgor Zareron“da keng yoritilgan. Xioniylar podshohi Arjasp Eron podshohi Vishtasp ((qarang Gushtasp)dan oʻz dinidan voz kechishni talab qiladi, yoʻqsa urush ochishini aytadi. Vishtasp rad qilgach, dahshatli jang boʻlib, unda eronliklar Vishtaspning ukasi qoʻmondon Zarera (jangda oʻlgan) va uning oʻgʻli Bastvara boshchiligida xioniylar ustidan toʻla gʻalaba qozonadilar. Arjaspni asir olib qoʻl-oyogʻini, qulogʻini kesib, koʻzini oʻyib oʻz yurtiga qaytarib yuboradilar.

## Adabiyotlar
 
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arjon

**Arjon** — Sibirdagi ilk skif davriga oid mozorqoʻrgʻon (miloddan avvalgi 8-asr). Tuva oʻlkasidagi Oʻyuq daryosi vodiy-sidagi Arjon qishlogʻidan topilgan. Mozorqoʻrgʻonning diametri 120 m, balandligi 4 m. Yogʻochdan ishlangan qabr inshootining usti toshlar bilan yopilgan. 70 dan ziyod qabr chiqqan. „Shoh“ va „malika“ dafn etilgan qabr atrofiga 15 kishi va 160 ot qoʻshib koʻmilgan. Koʻplab jez qurollar (bolta, xanjarlar, paykonlar), sopol idishlar, bezak buyumlar — hayvonlar tasviri tushirilgan qadamalar, ot ab-zallari va boshqa topilgan. A. Yevrosiyo dashtlaridagi koʻchmanchi qabilalar madaniya-tining ilk namunalaridan hisoblanadi. Ad:. Gryaznov M. P., Arjan -sarskiy kurgan ranneskifskogo vremeni, M., 1980.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arzamas

**Arzamas** — Rossiya Federatsiyasi Nijniy Novgorod viloyatidagi shahar. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 112,8 ming kishi (1999). Mashinasozlik, atom reaktorlari ishlab chiqarish, yengil sanoat (kigiz fabrikasi), oziq-ovqat sanoa-ti, qurilish materiallari korxonalari bor. Pedagogika instituti, Nijniy Novgo-rod politexnika institutining kechki fakulteti, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elek-trlashtirish texnikumi, kooperativ texnikumi, tibbiyot va musiqa bilim yurtlari, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. A. 1578-yilda vujudga kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arzami

**Arzami** — xalq seleksiyasida yara-tilgan ertapisharoʻrik navi. Oʻrta Osiyo oʻrik navlarining Zarafshon guruhiga kiradi. Daraxti kuchli oʻsadi, keng shox-shabbali; bargi oʻrtacha, toʻq yashil, siyrak tukli. Guli oq, chetdan changlanadi. Me-vasi yirik, dumaloq, yon tomoni chokli, och sariq, quyoshga qaragan tomoni qizgʻish, ogʻirligi 44 — 55 g, eti sershira (11 — 13% qand, 0,8% kislota), muloyim, eti danagidan yaxshi ajraladi, magʻzi shirin. Nam yetarli maydonlarda yaxshi hosil beradi, qisman shoʻrlangan yerlarda ham oʻsadi. Klyasterosporioz kasalligiga chidamli. Koʻchati eqilgandan keyin 5 — 6-yili hosilga kiradi, 8-yildan moʻl hosil beradi (20 — 25 s/ga). Martning oxirida gullaydi. Mevasi iyunning oʻrtalarida pishadi. Mevasi hoʻlligicha isteʼmol etiladi, turshak va konserva qilinadi. Oʻzbekistonning adir va togʻ oldi zonalarida ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arzirum

**Arzirum** – Turkiyaning shimoli-sharqidagi shahar. Arzirum elining ma’muriy markazi. Aholisi 242 ming kishi (1990). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnchilik, mebel va metallsozlik korxo-nalari bor; vagon va lokomotivlar ta’mirlanadi. Universitet bor. A. yaqinida temir rudasi koni topilgan. A. qadimda turli davlatlar tarkibida boʻlib ketgan va har xil nom bilan atalgan. 11-asrda saljuqiylar qoʻl ostiga oʻtgach, hozirgi nom bilan atalgan. 1514-yildan Usmonlilar saltanati tarki-bida. A. va uning atrofi bir necha marta urush maydoni boʻlgan. A.ni 1829, 1878, 1916–18 yillarda rus qoʻshinlari bosib olgan. Kamolchilar inqilobi davrida, ya’ni 1919-yildan inqilobchilarning aso-siy markazlaridan biri boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arzhovli

**Arzhovli** — xonga arzga kelgan 616kishilar qabul qilingan joy. 1830 — 38 yillar Xivada Olloqulixon buyrugʻi bilan qurilgan Toshhovlining bir qismi. Hovlining ichki qismiga gir aylangan ayvonli boloxonalar solingan. Hovlining toʻrida esa taxt uchun max-sus ayvon qurilgan. A. oʻrtasida baland yumaloq supa boʻlib, yozda oʻtov oʻrnatilgan. Binoning koshin bilan qoplangan silliq devorlari turli rangdagi nafis naqshlar bilan bezatilgan. Xivaning Di-shan qal’asidagi Nurullaboy saroyida ham 1904-yil qurilgan A. bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ari zanjira

**Ari zanjira** — sopol buyumlarning chetlariga chizilgan ari shaklidagi zanjirsimon hoshiyali gul — bezak.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariabhata

**Ariabhata** (476 — ?) — hindistonlik falakiyotshunos va riyoziyotchi. Astronomiya va matematikaga oid „Ariabhatiam“ asarining muallifi. Asarda astronomik hisob uchun zarur qisqa matematik maʼlumotlar berilgan, sonlardan kub va kvadrat ildiz chiqarish yoʻllari ham koʻrsatilgan.

## Manbalar
Ariabhata (sunʼiy yoʻldosh)

**"Ariabhata"** — birinchi hind Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan. 1975-yil sovet eltuvchi raketasi yordamida orbitaga chiqarilgan. Massasi 358&nbsp;kg. Ariabhata sharafiga shunday atalgan.

## Manbalar
Ariaklar

**Ariaklar**, ariyoqlar – qadimgi turkiy qabila. Ptolemey (1 – 2-asr)ning yozishiga qaraganda, A. Oksning narigi tomonida yashaganlar, hozirgi Orol dengizining shimoli-sharqiy qismida, Xorazm vohasida koʻchmanchilik bilan shugʻullanganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariboflavinoz

**Ariboflavinoz** — ovqat tarkibida riboflavin (vitamin V2) boʻlmasligi yoki yetishmasligi, shuning-dek organizmda shu vitamin hazmi yoki oʻzlashtirilishi buzilishi oqibatida yuzaga keladigan kasallik. Asosan lab shilliq pardasi va yuz terisi zararla-nadi: ogʻiz burchaklari qizarib, yorilib (bichilib) yaralanadi; angulyar stomatit, xeylit, glossit, keyinchalik terida se-boreyali yoki bullyoz dermatitlar, konʼ-yunktivit, gipoxrom anemiya, nerv siste-masida jiddiy oʻzgarishlar roʻy beradi. Orqa chiqaruv yoʻli va jinsiy aʼzolar sohasida yoriqlar paydo boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arid iqlim

**Arid iqlim** — havo temperaturasi yuqori boʻlgan va yogʻin deyarli yogʻmaydigan yoki kam yogʻadigan (yiliga 100 — 150&nbsp;mm) quruq iqlim. Choʻl va chala choʻllar (mas, Turkiston oʻlkasi choʻllari)ga xos.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arid tuproq

**Arid tuproq** (lot. aridus — quruq, qurgʻoqchil) — bugʻlanadigan namlik miqdori yogʻinlar miqdoridan ortiq boʻlgan choʻl va chala choʻl zonasiga mansub kam unum tuproq. Arid iqlimli yerlarda vujudga kelgan. Arid tuproq yuvilmaydigan suv rejimiga ega boʻlgani sababli tuproq profilida yoki tuproq osti qatlamlarida karbonatlar, sulfatlar, xloridlar toʻplanadi. Oʻzbekistondagi qumli choʻl tuproqlari, taqirli tuproqlar va taqirlar Arid tuproq ga kiradi (qarang Tuproq).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arid oʻlkalar

**Arid oʻlkalar** (lot. aridus — qurgʻoqchil) — choʻl iqlimli oʻlkalar. A.oʻ.da havoning sutkalik va yillik temperaturalari katta tafovut qiladi, nisbiy hamda mutlaq namlik kam, yogʻin juda oz (150 — 200&nbsp;mm) boʻladi. A.oʻ.da tran-zit (shu yerlardan oʻtadigan) daryolarni mustasno qilganda doimiy oqar suvlar boʻlmaydi, oʻsimliklar juda siyrak yoki butunlay yoʻq, tabiiy nurash kuchli, tuprogʻi boshlangʻich holda. A.oʻ. tropik, subtropik hamda moʻ’tadil mintaqalarda — materiklarning ichkari qismlarida va qoʻshni oʻlkalardan keladigan nam havo oqimlarini togʻ tizmalari toʻsib tur-gan yerlar (Oʻrta Osiyo, Eron choʻllarida hamda yuqori bosimli oʻlkalar — Sahroi Kabir, Arabiston yarim orol, Quyi Kalifor-niya, Kolorado etagi, Atakama, Namib, Avstraliya choʻllari)da koʻproq uchraydi. A.oʻ.ga Markaziy Osiyo choʻllari eng yaxshi misoldir. Bu yer Yevrosiyo materigi oʻrtasida, shamollar keladigan okeanlar (Atlantika okeani)dan juda uzoqqa joy-lashgan yoki togʻlar bilan toʻsilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aridlashish

**Aridlashish** — choʻl va chala choʻl zonalarida iqlimning quruqlashish fazalari; muzlik bosgan oʻlkalardan tashqarida, antropogen davrida muzla-nishga uchragan, taxminan muzlanishlararo oblastlarga toʻgʻri keladi. 617

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariyetta

**Ariyetta** ( — kichik ariya) – 1) kichik ariya, odatda 2 qismli shaklda sodda bayoni va kuyining qoʻshiqsimon harakteri bilan ajralib turadi. Masalan, M. Yusupovning „Xorazm qoʻshigʻi“ operasidagi Bahor Axi;

2) XVIII asr birinchi yarmi fransuz operasidada capo ariyasi, italyancha matnga aytilgan. Italyan operasida sahna voqealari rivojiga bogʻlanmaganligi bilan ariyadan farqlanadi, divertismentda faqat „kiritilgan“ nomer sifatida ishlatiladi;

3) fransuz hajviy operasida – xalq ruhidagi yakkaxon ashula (ariya)si. Baʼzan, ariyetta nomi cholgʻu asarlarga nisbatan ham ishlatiladi. Masalan, Boris Giyenkoning fortepiano uchun „Bolalar albomi“dagi ariyetta.

## Manbalar


## Havolalar
Ariza (maʼnolari)

**Ariza**:

* Ariza - Ispaniya munitsipaliteti.
* Ariza:
::1) Ariza (hujjat) - muayyan muassasa yoki mansabdor shaxs nomiga biror iltimos mazmunida yoziladigan rasmiy hujjat, eng ko‘p tarqalgan ish qog‘ozi.
::2) Ariza (huquq) (arz) — davlat organi, sud, korxona, muassasa, tashkilotga, jamoat birlashmasi va fuqarolarning o‘z-o‘zini boshqarish organlariga biron-bir masala bo‘yicha yakka tartibda yoki jamoa bo‘lib og‘zaki yoxud yozma ravishda qilingan shikoyat.
Ariza (hujjat)

Salomalekum man moshinami bôlib tôlashga sotgandim ihonchnoma(prastoy davernis) online qilgandik xozir moshinami olgan odam pulini muammo qilyapti shunga ishonchnomani bekor qishizi iltimos qilgan bôlardim

## Manbalar
Arekipa

**Arekipa** — Peruning Limadan keyingi ikkinchi katta shahri. Mista vulkani etagida, 2300 m balandlikda joylashgan; zilzila boʻlib turadi. Aholisi 634 ming kishi (1990). Peruning janubidagi savdo-tijorat, sanoat va madaniyat markazi; Tinch okeandan mamla-kat ichki rayonlariga boradigan temir yoʻl ustida. Toʻqimachilik, koʻn-teri, sovun, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet (1928) bor. A. inklarning qadimgi shahri oʻrnida ispanlar tomonidan 1540-yilda barpo etilgan. 16 — 18-asrlar meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arilar

**Arilar** yoki **arisimonlar** () — chaquvchi pardaqanotlilar katta oilasi. Kavlovchi arilarga yaqin tuzilgan. Arilarning panjalari tuklari bilan birga chang yigʻuvchi apparatni hosil qiladi, uzun hartumi esa guldan nektar yigʻishga mos-lashgan. Arilarga 7 oila, 30 mingdan koʻproq toʻr kiradi, Oʻzbekistonda bir necha yuz turi uchraydi. Koʻpchilik arilar yakka yashaydi, ulardan faqat ayrim arilar koloniya hosil qiladi (masalan, andrenalar), boshqalari jamoa boʻlib yashaydi. Barcha arisimonlar uya quradi, bolasini nektar va chang aralashmasi bilan boqadi. Arisimonlar orasida uya parazitlari (kakku-ari) uchraydi. Arilar gulli oʻsimliklarning changlanishida katta ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Arizachoʻp

**Arizachoʻp** – uzunchoq, ichi kovak, chiroyli ishlanib, sirti naqshlangan yogʻoch gʻilof. Oʻrta asrlarda Turkiston xonliklaridagi amaldorlar oʻzaro yozgan ariza va iltimosnomalarini A.da choparlar orqali yuborganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Arinin

**Mixail Aleksandrovich Arinin** (1897.3.9, Saratov gubernyasi — 1967.7.5, Toshkent) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1951). 1924-yildan dastlab Koʻqonda, soʻng Toshkentda yashab ijod qilgan. 1930-yillarda „Paran-jini yondirish“, „Gʻoʻza chopigʻi“ (1935), „Paxta topshirish“ (1937) va boshqa asarlarni yaratdi. Ikkinchi jahon urushi yillari OʻzTAGda ishladi. Shimoliy Kavkaz frontida boʻlib, „Nemislar ketgandan keyin“, „Togʻlik qiz portreti“, „Fashistlar qiynoqxonasida“ asarlarini, urushdan keyin „Musobaqalashmoqdalar“ (1949), „Shohimardon yoʻlida“ (1957) kabi asarlarni ishladi. 1956 — 57 yillarda u Oʻ. Tansiqboyev va K. Cheprakovlar bilan Navoiy teatri foyelarini devoriy rasmlar bilan bezadi. A. manzaralari 619(„Sirdaryo“, 1960; „Bahor“, 1962 va boshqalar)da Oʻzbekistonning goʻzal tabiatini aks ettirdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariozo

**Ariozo** ( – ariyaga oʻxshash) – 1) erkin shaklda yaratilgan kichik ariya. Koʻpincha operalarning rechitativli sahnalari oʻrtasi (yoki oxiri)da foydalaniladi. Aleksey Kozlovskiyning „Ulugʻbek“ operasidagi Ulugʻbek va Chol, M. Yusupovning „Xorazm qoʻshigʻi“ operasidagi Diddor, R. Hamroyevning „Zulmatdan ziyo“ operasidagi Gulnor Ariozolari;

2) vokal va cholgʻu musiqasida kichik shaklli lirik, vazmin sur’atli asar. Sulaymon Yudakovning „Muborakbod“ kantatasidagi „Ona oxi“ va boshqa;

3) tabiatan kuychan ijro uslubi.

## Manbalar


## Havolalar
Oris (daryo)

**Aris** (Arys) (, *Arys*) yoki Oris — Qozogʻistonning jan. qismidagi daryo, Sirdaryoning oʻng irmogʻi. Uzunligi 378&nbsp;km. Havzasining maydoni 14,9 ming km². Oʻrtacha suv sarfi Aris shahri yonida 46,6 m³/sek. Talas Olatovi bilan Qoratovdagi Qoʻlbostov koʻlidan boshla-nadi. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Qishda faqat quyi qismi muzlaydi. A. suvidan sugʻorishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aris (maʼnolari)

**Aris**:

* Oris — Janubiy Qozog'iston viloyatidagi daryo.
* Oris (koʻl) — Betpakdala (Qozogʻiston Respublikasi) gʻarbiy qismidagi taxir-shoʻr koʻl.
* Oris (shahar) — Janubiy Qozog'iston viloyatidagi shahar.
* Oris (qishloq) — Janubiy Qozog'iston viloyati Sayram tumanidagi qishloq.
Oris (koʻl)

**Aris** — Betpakdala (Qozogʻiston Respublikasi) gʻarbiy qismidagi taxir-shoʻr koʻl. Qiziloʻrda shahridan 140&nbsp;km shim.-sharqda. Tuz choʻkib qoladigan eng yirik koʻllardan biri. Maydoni 173&nbsp;km². Koʻl suvi tubidagi va qirgʻoqlaridagi buloq suvla-ri hisobiga toʻlib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aristid

**Aristid** (Aristeides) (miloddan avvalgi taxminan 540 – 467) – afinalik siyosiy arbob va lashkarboshi. Attika aristokratiyasi manfaatlari himoyachisi. Yunon-Eron urushida (miloddan avvalgi 500 – 449) Marafon (miloddan avvalgi 490), Salamin (miloddan avvalgi 480) va Plateya (miloddan avvalgi 479) yonidagi janglarda qatnashgan. Delos dengiz ittifoqi tashkilotchisi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arillash

**Arillash** (kimyoda) – organik birikmalar tarkibidagi vodorod atomi oʻrniga aril guruhini kiritish. Arilfenil, naftil va boshqa aromatik birikmalar qoldigʻi. Arillash har xil aromatik birikmalar hamda organik boʻyoqlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arin-berd

**Arin-berd** – Urartu davlati podshosi Argishti I tomonidan miloddan avvalgi taxminan 780 yilda bunyod etilgan qal’a xarobasi; Yerevan shahri atrofida. Arin-berdda topilgan bitiklarga koʻra, qal’aning nomi Erebuni boʻlgan (Yerevan shahrining nomi shundan olingan deb taxmin etiladi). 1950-yildan beri Arin-berdda kazishma ishlari olib boriladi. Arin-berddan devoriy rasmlari boʻlgan saroy va ibodatxonalarning xonalari ochilgan, ularda naqshlardan tashqari Urartu maʼbudlarining tasvirlari, xoʻjalik xonalari va omborxonalar, bitiklar topilgan. Qal’a urart qabilalarining Sevan koʻli tomon yurishlarida tayanch punkti boʻlib xizmat qilgan. Miloddan avvalgi 8-asr oxirida oʻzining dastlabki ahamiyatini yoʻqotgan va uning yangi davri Urartu davlati tugagandan keyingi davr (miloddan avvalgi 5-asr) bilan bogʻliq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aristipp

**Aristipp** (Aristippos) (miloddan avvalgi 5-asr 2-yarmi – 4-asr boshi) – yunon faylasufi, Sokratning shogirdi, Kiren maktabining asoschisi. Gedonizm asoschilaridan biri. Aristipp hayotning oliy maqsadi xursandchilikda deb bilgan, lekin uning fikricha, inson xursandchilikka boʻysunmasligi lozim, balki oqilona lazzatlanishga intilishi kerak, chunki oqilona lazzatlanish uning oliy saodatidir. Yaxshilik va yomonlikning, chin va yolgʻonning mezoni – xursandchilik va azob-uqubatdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Aristov

**Nikolay Aleksandrovich Aristov** (1847 — c. 1903) — rus sharqshunos olim va etnograf.

Etticyv aloqa boshqarmasi qoshida har xil maʼmuriy vazifalarda (1868 — 81) va Yettisuv harbiy gubernatorining yordamchisi lavozimida (1881 — 89) ishlagan. 1883-yildan Rossiya geografiya jamiyatining aʼzosi. Aristov asarlarida qozoq va qirgʻizlarning urugʻ-qabilalari hayoti yoritilgan. Ularda oʻzbek urugʻ va qabilalari haqida ham maʼlumotlar bor. Shuningdek, 19-asr oxiridagi ingliz-afgʻon munosabatlari tarixi, Hindiston bilan chegaradosh afgʻonlarning siyosiy ahvoli va afgʻon xalqining Britaniya mustamlakachilariga qarshi kurashlari ham bayon etilgan.
## Manbalar
Aristokratiya

**Aristokratiya** (yun. aristokratia – yaxshilar hukmronligi) – 1) iqtisodiy hukmron sinf, zodagonlarning siyosiy hokimiyati, hukmronligi. Aristokratiya birinchi marta antik davrning mashhur mutafakkirlari – Aristotel, Platon tomonidan quldorlik davlat tuzumini idora etish vositasi sifatida ishlab chiqilgan; 2) quldorlik va undan keyingi ilk davlatlarda eng imtiyozli tabaqa.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aristoksen

**Aristoksen** (Aristoksenos) (miloddan avvalgi 354, Tarent – taxminan 300) – yunon musiqa nazariyotchisi. Aristotelning shogirdi. Uch kitobdan iborat „Garmonika“ asari, „Ritmika“sidan parchalar bizgacha yetib kelgan. Tanqidiy oʻzlashtirilgan Pifagor taʼlimoti bilan Aristotel gʻoyalarini qoʻshishga harakat qilgan. Aristoksen birinchilardan boʻlib, musiqa tovushlari bevosita eshitilishi bilan „sof sozli tovushlar tizmasi“ oʻrtasida farq mavjudligini koʻrsatdi. Mutlaq balandlik, intervallar, lad (tuzuk) yaratilajak modulyatsiya, kompozitsiyey prinsipi jihatidan farq qiluvchi „garmonik“ (musiqa) hodisalar tizimini ishlab chiqdi; intervallarning sadolanishi jihatidan konsonant va dissonantligini bayon qildi. Aristoksen taʼlimoti, ayniqsa, oʻrta asrlardagi Sharq musiqa nazariyasiga hamda Uygʻonish musiqa namoyandalariga taʼsir qildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aristofan

**Aristofan** (Aristophane, Qadimgi yunon tili – *Ἀριστοφάνης*) (taxminan miloddan avvalgi 445 – 385) – yunon shoiri, „komediya otasi“. Aristofan nazari davrning dolzarb muammolariga qaratilgan boʻlib, ijodida yorqin namoyon boʻladi va oʻsha davr dehqonlar ommasi manfaatlarini ifodalaydi. U shahar aholisi past tabaqasini oʻziga rom etgan radikallar aqidasiga („Chavandozlar“), sofistlarning individual falsafasiga („Bulut“) ishonchsizlik bilan qaradi. U har ikkalasida ham Afina demokratiyasining inqirozi alomatlarini koʻra oldi. Aristofan komediyalarida muhim voqealarga munosabat, harbiy siyosatga qarshi kayfiyat yaqqol seziladi („Lisistrata“), Hayotiy shaxslarni kamsitish („Bulut“da – Sokratni), fantastik vaziyatlar („Ahariyanlar“, „Qushlar“) ham Aristofan ijodiga mavzu boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arifmetik uchburchak

**Arifmetik uchburchak** — bi-nomial koeffitsiyentlardan (qarang Binom) iborat sonlarning uchburchakli jadvali. Yon tomonlarida birliklar turadi, undagi har bir sonni shu son ustida tur-gan ikkita sonni qoʻshib hosil etiladi. Arifmetik uchburchak Paskalning „Arifmetik uchburchak haqida risola“ nomli kitobida (1665) uchragani uchun uni koʻpincha Paskal uch-burchagi deb yuritishadi. Arifmetik uchburchak Xi-toyda 1303-yil maʼlum boʻlgan. Germaniyada 1544 i. Shtifel asarlarida uchraydi. Hindistonda shoir Pintala (miloddan avvalgi 2-asr) poeziyaning baʼzi masalalarini xdl qilishda A.u .dan foydalangan. Shunga koʻra, Arifmetik uchburchak turli mamlakatlarda turlicha atalib kelgan: Germaniyada uni Shtifel uchburchagi, Italiyada Tartalya uchburchagi deb yuritishgan. Bizda esa uni Umar Xay-yom uchburchagi deb atash toʻgʻriroq boʻlar edi, chunki Arifmetik uchburchak Umar Xayyom asarlarida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arifmetik qator

**Arifmetik qator** (t tartib-li) — tartibli koʻpxadning oʻzgaruvchi x ga butun, musbat qiymatlar berilganda oladigan qiymatlari ketma-ketligi. Har xil tartibli Arifmetik qator lar har xil sonlar qatorlari hosil qiladi. 1-tartib-li Arifmetik qator arifmetik progressiya hosil qilganidek, 2-tartibli Arifmetik qator, mas, uch-burchakli sonlar figurali (shakldor) sonlar, xususiy holda kvadrat sonlar tashkil etadi, 3-tartibli Arifmetik qator esa penta-gonal (beshburchak) sonlar yoki tetraedrik sonlar tashkil etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arifmetik qurilma

**Arifmetik qurilma** – elek-tron mashinaning arifmetik amallar va boshqa maxsus amallarni bajaruvchi qismi. Mashinada yechiladigan har bir masa-la har qanday hisoblash mashinasining Arifmetik qurilma si bajaradigan arifmetik va maxsus amallar ketma-ketligidan iborat boʻladi (qarang: Raqamli hisoblash mashinasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arifmetik progressiya

**Arifmetik progressiya** – ikkinchisidan boshlab har bir son oʻzidan oldingi songa shu qator uchun oʻzgarmas bir son **d** (progressiya ayirmasi)ni qoʻshishdan hosil boʻladigan sonlar qatori.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arifmometr

**Arifmometr** (yun. arithmos — son va metreo — oʻlchayman) — toʻrt arifmetik amal bajariladigan hisoblash mashinasi. Arifmetik hisoblash mashinasi birinchi marta fransuz olimi B. Paskal tomonidan 1641-yilda yaratildi. 1790-yilda nemis soat ustasi Gan toʻrt arifmetik amalni bajaradigan birinchi amaliy mashinani yaratdi. Arifmometrda sonlarni hisoblagichga oʻrnatish va koʻchirish mexanizmi, aylanishlar hisoblagichi, natijalar hisoblagichi, natijalarni oʻchirish qurilmasi dastaki va elektr yuritma bilan jihozlangan. Hisoblash texnikasining rivojlanishi munosabati bilan A. kam ishlatilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariya

**Ariya** ( — ashula) – kuychan shaklga ega, mukammallashgan va keng qamrovli lirik yoki dramatik mazmuni bilan tugallangan musiqiy asar.

Asosan opera, musiqali drama, kantata va oratoriyalarda ishlatiladi. Unda asosan qahramonning xarakteri, uning his-tuygʻulari va voqealarga boʻlgan munosabatlari tasvirlanadi. Odatda orkestr joʻrligida xonanda tomonidan ijro etiladi. Mazmunining jiddiyligi va gʻoyaviy maqsadga ega boʻlishi tufayli opera dramaturgiyasida dramadagi monologga teng keladi. Qoʻshiq va romansga nisbatan birmuncha murakkab, koʻp qismdan tuzilgan. Badiiy vazifasi – opera qahramonining ruhiy kechinmalari va intilishini ochib berish. Shu bois keng ohangdorligi bilan ajralib turadi. Koʻpincha, orkestr muqaddimasi bilan boshlanadi, baʼzan undan oldin rechitativ keladi. Ariyetta, ariozo, kavatina, kabaletta va boshqa ariya turiga mansub. Baʼzan tabiatan kuychan cholgʻu asarlar ham ariya deb ataladi (Johann Sebastian Bach ariyalari).

Oʻzbekiston kompozitorlari turli ariyalarni, asosan opera, musiqali drama va komediya hamda oratoriya janrlarida (ayrim oʻrinlarda cholgʻu ariyalarni) qoʻllashadi. Ilk oʻzbek musiqali dramalari („Layli va Majnun“, „Farhod va Shirin“) va ular zaminida yaratilgan shu nomdagi operalarga maqom (baʼzan ashula va katta ashula)larga asoslangan ariyalar kiritilgan. Oʻzbekiston kompozitorlaridan Aleksey Kozlovskiyning „Ulugʻbek“ operasidagi Ulugʻbekning monologlari, Reyngold Glier va T. Sodiqovlarning „Gulsara“ operasidagi Gulsara – bular ariyalarga misol boʻla oladi.

Konsertlarda ijro etiladigan ayrim vokal asarlar ham opera ariyasining xususiyatlariga ega boʻlishi mumkin. Baʼzan, lirik va odatda sekin sur’atda ijro etiladigan, fortepiano yoki boshqa cholgʻulardan uchun yaratilgan musiqa asari ham ariya deb ataladi.

## Yana qarang

* Ariyetta
* Ariozo
* Ballada
* Kavatina
* Qoʻshiq

## Manbalar


## Havolalar

* .
Arifmetika

## Arifmetika qanday paydo boʻlgan
Arifmetikani raqamlar haqidagi fan deb atash mumkin. Soʻzning oʻzi yunoncha “arifmos”dan kelib chiqqan boʻlib, “raqamlar” degan maʼnoni anglatadi. Dastlab, odamlar qoʻy va sigirlarini barmoqlari yordamida hisoblagan. Keyin odamzod tayoqchalardagi kertiklar yordamida hisoblashni boshlagan va keyingi bosqichda har bir raqamni belgi yoki ramz yordamida yozish mumkin boʻlgan hisoblash tizimini ixtiro qilgan. Qadimgi yunonlar bu maqsadda alifbo harflarini moslashtirgan, rimliklar esa raqamlarni yozish uchun alifbodagi barcha ortiqcha harflarni tushirib qoldirib, atigi 7 ta harfdan foydalangan. Bu tizim qayd va yozuv uchun ishlatilgan, hisob uchun abak (schyot)dan foydalanilgan.

Arablar hind tizimi asosida biz hozirgacha foydalanayotgan raqamlarni ishlab chiqqan. Oʻnlik sonlarni belgilash uchun ular noldan foydalangan va bu hisoblash tizimini nihoyatda soddalashtirgan. Ruscha “sifri” (raqamlar) soʻzi arablarning nolni anglatgan “sifr” soʻzidan kelib chiqqan. Arab hisoblash tizimidan foydalanishni tavsiya qilgan birinchi arifmetik darslik 1202-yilda nomaʼlum italiyalik olim tomonidan yozilgan.

Birinchi bosma arifmetika darsligi lotin tilida yozilgan boʻlib, 1478-yilda Italiyada nashr etilgan. Qoʻshish, ayirish va koʻpaytirish amallari haqidagi boshqa darsliklar 1484–1496-yillarda nashr etilgan. Baʼzi lotin maktablarida arifmetika faqat beshinchi va oltinchi oʻquv yillarida oʻrgatilib, unga haftasiga atigi bir soat vaqt ajratilgan.

Shuni esda tutish kerakki, bu qadimiy arifmetik asarlar zamonaviy usullarning aksariyatini oʻz ichiga olgan va biz ularning mualliflari hamda ularni bu ilmiy ishlarni amalga oshirishga ilhomlantirgan hind olimlarini minnatdorchilik bilan xotirlashimiz kerak. Arifmetikaning asosiy qoidalarini tushunish uchun qoʻshish, koʻpaytirish, ayirish va boʻlish asoslarini qanchalik mukammal bilish kerakligi haqida gapirish kerak emas.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariqcha

**Ariqcha** — yogʻoch oʻymakorligida qoʻllanadigan naqsh; oʻyma yoʻl, chiziq. U pardoz qalam bilan yogʻoch sirtiga nafis oʻyiladi. Ganchkorlikda Ariqcha choka pardoz deb yuritiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aryana veja

**Aryana veja** (Aveseto kitobida *Airyanəm Vaēǰah*, qadimiy forschada *Ērān-vēz*, fors. *Irānvēj*, pahlaviy tilida *Aryānvēžan*) – Xorazmning Avestodagi qadimgi nomi. Zardushtiyliknit muqaddas olovi – *[[Azarxoʻrro]]* birinchi marta yoqilgan yurt.

## Etimologiyasi
Aryana veja Avesto kitobida *Airyanem Vaējah* va qadimiy forschadagi Ērān-*v*ēz soʻzlarining qoʻshilib ketilgan holati boʻlib, soʻzning birinchi qismi yaʼni Aryana mos ravishda Avesto kitobidagi *airiia* sifatdoshi yoki qadimiy forschadagi *ēr* soʻzining koʻplikdagi maʼnosidir. Yuqorida keltirilgan ikkala soʻz ham qadimiy forscha *āryah* atamasidan olingan. Forschada *āryah* atamasi forslik degan maʼnoni anglatadi. Veja soʻzi esa *Vaējah* yoki *Vēz* kabi asos soʻzlardan olingan boʻlib aniq maʼnosi yoʻq. Fridrix Karl Andreas uni sanskrit tilida *hudud*, *mintaqa* degan maʼnolari ham bor deb taʼkidlagan. Boshqa tomondan, Emile Benveniste bu soʻzni *oqim* bilan bogʻlaydi va bu tez oqadigan daryo hududiga berilgan taʼrif deb taʼkidlagan.

Zardushtiylikda Eron xalqining geografik mintaqasi haqida bir voqea keltirilgan bo'lib. Unda, Mitraning Xara togʻiga qanday yetib borishi va Airyoshayanani (Avesto kitobida *airyō šayana* yaʼni Eron yerlari degan maʼnoni bildiradi) koʻrishi tasvirlangan. Bu atama odatda eronliklar yashaydigan butun yerga nisbatan talqin qilinadi. Biroq, eronlik olim Gerardo Gnoli matnning noaniqligini taʼkidlagan, shuning uchun Airyoshayana, xuddi Aryana veja kabi, faqat Eron mamlakatlari orasida muhim oʻrin egallagan maʼlum bir mamlakatga ishora qilingan deb tushuntirgan.

## Zardushtiylikda
Qadimgi fors manbalarida Aryana vejaning ma'nosi *Eranvez* degan joy nomiga nisbatan qo'llanilgan. Bu joyda Zaradusht birinchi marta Ahura Mazdadan dinni qabul qilganligi tasvirlangan. Bundan tashqari, Avestoda Aryana vejaning *Adarbaygan* yaqinida joylashganligi va u *Daitya* daryosi orqali *Gobadestan deb* nomlangan mamlakat bilan bog'langanligini haqida keltiriladi. *Gobadestonning* hozirgi qaysi davlat ekanligi aniq emas, lekin uning nomi Sugʻdestonning buzib koʻrsatilishi sifatida talqin qilingan va hozirgi Xorazm hududlariga to'g'ri keladi. Xuddi shunday, *Daitya* daryosi boshqa adabiyotlarda Oks kabi nomlar bilan uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Arkanzas (maʼnolari)

**Arkanzas**:

* Arkanzas (daryo) — AQShdagi daryo, Missisipi daryosining o‘ng irmog‘i.
* Arkanzas (shtat) — AQSH janubidagi shtat, Missisipining o‘ng sohilidagi sertepa tekislikda.
Arkkosinus

**Arkkosinus** — kosinusga teskari funksiya. Bunday belgilanadi: Arccosx (qarang Teskari trigonometrii: funksiyalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arkozlar

**Arkozlar** (arkozli qumtoshlar) — asosan, kvars va uzgarmagan kaliyli dala shpatlari hamda qisman plagioklazlardan tarkib topgan chaqiq yotqiziklar. A.ning sementa: slyudaning mayda zarra-chalari hamda gil minerallari (kaolinit, gidroslyuda va boshqalar), ohak va temir gidrok-sidlaridan iborat. A. granit va gneyslarning yemirilishidan hosil boʻladi. Zarrachalarining diametri 0,1 — 2&nbsp;mm boʻlgan boʻsh arkozdan tuzilgan jinslar arkoz qumlar deb ataladi. A r -koz quml arning sementlanishidan hosil boʻlgan jinslar — arkoz qumtoshlar deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arksinus

**Arksinus** — sinusga teskari funksiya. Bunday belgilanadi: Arcsin x (qarang. Teskari trigonometrii funksiyalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariq oqsoqshi

**Ariq oqsoqshi** – Turkistonda 19-asrning 2-yarmida daryodan boshlangan bosh ariqlarni boshqaruvchi mirob. Ariq oqsoqshi qoʻl ostidagi ariklar bir nechta tumanlarni sugʻorgan. U shu ariqlarni nazorat qilib turish va dehqonlarni suv bilan taʼmin etish uchun daryoga oʻrnatilgan toʻgʻonni hamda bosh ariklarni har yili bahorda loyqadan tozalash va shoxobchalarning tegishli suvi (haqobasi)ni taqsimlab berish kabi vazifalarni bajargan. U uz xizmati uchun suvdan foydalanuvchilardan yigʻiladigan „mirobona“ soligʻidan haq olgan. 19-asr oxirida faqat Samarqand vohasidagina 19 Ariq oqsoqshi boʻlib, ularning qoʻl ostida 309 mirob ishlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariq qazigich

**Ariq qazigich**, zovur qazigich — muvaqqat ariq, oʻq ariq va zovur qazishga moʻljallangan mashina. Shatakka olinadigan (KM-1400 M), tirkama (MK-13) va oʻrnatma (D-716, KFM-1200 A) xillari bor; 20 sm dan 1,2 m gacha chuqurlikda, tubining enini 25 sm dan 1 m gacha qilib ariq qaziydigan turlarga boʻlinadi. Ariq qazigich yurish 2 va tortish 5 ramalari, tayanch gʻildirak 12, chimqirqar pichoq 13, ikki agʻdargichli korpus, chigʻir va tortish ramasini koʻtarish-tushirish troslari tizimidan iborat. Ariq qazigich harakatlanganda pichoq 13 chimni ariq oʻqi boʻylab kesadi, lemex esa gruntni kerakli chuqurlikda kesib, ariq tubini tekislaydi, agʻdargichlar tuproqni ikki tomonga chiqarib tashlaydi. Berma (supacha) tozalagichlar va qanotchalar gruntni surib, berma hosil qiladi. Korpus chigʻir bilan koʻtarib-tushiriladi. Ariq qazigichlar traktorlar yordamida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arktangens

**Arktangens** — tangensga teskari funksiya. Bunday belgilanadi: Arctg x (qarang Teskari trigonometrik funksiyalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arlot

**Arlot (Arlat, Allot)** — oʻzbek urugʻlaridan biri.

Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ asarida arlot maʼnosi haqida quyidagi misralar bor: *"Arlatning maʼnosi otaning sevar oʻgʻli temak boʻlur. Arlat bir kishining oti turur. Ani otasi koʻp sevar erdi. Aning uchun arlat tedilar. Barcha arlat eli aning nayeli tururlar"*. Manbalarga koʻra, Chingizxon tomonidan Chigʻatoy ulusini boshqarish uchun ajratilgan 4000 kishilik qoʻshin boshliqlaridan biri ham arlot urugʻidan (qolgani jaloyir, barlos, qavchin) boʻlgan. Arlotlar Amudaryodan janubda, Janubiy Turkiston hududiga oʻrnashganlar. Keyingi asrlarda hozirgi Oʻzbekistonning janubiy viloyatlari, shuningdek Xorazmga koʻchib oʻtganlar. Bu nom hozirgi vaqtda etnonim va baʼzan toponim sifatida Samarqand, Buxoro, Xorazm, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida koʻproq uchraydi. Buxoro viloyatidagi Olot shahrining nomi ham *arlot* soʻzining fonetik oʻzgarganidir.

## Adabiyotlar
* Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992.
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armavir

**Armavir** – Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1914-yildan). Kuban daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 163 ming kishi (1999). Armavir oʻlkaning Kras-nodardan keyin ikkinchi sanoat marka-zi. Oziq-ovqat (goʻsht, konserva, moy-yogʻ kombinatlari), mashinasozlik, kimyo, yengil, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Pedagogika instituti, mashinasozlik, mexa-nika-texnologiya, zooveterinariya texnikumlari, tibbiyot bilim yurti, muzey, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, telemarkaz bor. A. ga 1839-yilda asos so-lingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arman yozuvi

**Arman yozuvi** — arman yepiskopi Mesrop Mashtots tomonidan 405 — 406 yillarda yunon va oromiy yozuvlar asosida yaratilgan. Unga 12-asrda 2 ta yangi harf kiritildi. Hozirgi Arman yozuvida 39 harf bor. Arman yozuvi tarixan takomillashib, yumaloq shakl ola bordi va tez yozish uchun moslashdi. Chapdan oʻngga tomon oʻqiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armaniston Fanlar akademiyasi

Armaniston Fanlar Akademiyasi — Armaniston Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1943-yil tashkil etilgan. Yerevan shahrida joylashgan. Akademiya tarkibida 43 akademik, 59 muxbir aʼzo, 2 xorijiy aʼzo bor. Akademiya tizimida 6 boʻlim, 32 ilmiy muassasa mavjud. Bir necha ilmiy jurnal, institutlarning ilmiy asarlarini va boshqa ilmiy adabiyotlarni nashr etadi. Kutubxonasi va nashriyotiga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armatura poʻlati

**Armatura poʻlati** — temirbeton konstruksiyalar armaturalarini tayyorlashda ishlatiladigan material. Armaturaning mustahkamlik tafsilotlari poʻlatning kimyoviy tarkibiga (uglerod va legirlovchi qoʻshilmalar miqdoriga), ularga ishlov berish tarziga (choʻzish, tortish, termik ishlov berish va boshqalarga) bogʻliq boʻladi. Oldindan kuchaytirilgan temirbeton konstruksiyalar uchun oʻrtacha yoki koʻp uglerodli poʻlat ishlatiladi; bunday poʻlat qizdirib prokat langan boʻladi yoki termik ishlab puxtalanadi. Kuchaytirilmagan temirbeton konstruksiyalar uchun kam uglerodli pulat ishlatiladi. Armatura poʻlati esa oldindan kuchaytirilgan konstruksiyalar uchun ishlatiladi. Armatura poʻlati yaxshi payvandlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armatura ishlari

**Armatura ishlari** — temir-be-ton konstruksiyalar va inshootlarni qurishda armaturalar tayyorlash, maʼlum shaklga keltirish va joylashtirish kabi ishlar majmui. Diametri 10&nbsp;mm gacha boʻlgan sim-armatura zavoddan qurilish maydoniga 200 m uzunlikdagi oʻram holida, diametri 14&nbsp;mm dan ortiq boʻlgan chiviq 10 — 12 m uzunlikda keltiriladi. Keltirilgan armatura simlarini toʻgʻrilash, taranglash, maxsus chizmaga qarab kesish, sinch va toʻrlar tayyorlash va ularni qoliplar ichiga oʻrnatish Armatura ishlari jumlasiga kiradi. Diametri 10&nbsp;mm gacha boʻlgan sim armatura toʻgʻrilash-kesish avtomatlarida (1-rasm), katta diamet-rli poʻlat armaturalar esa potok lini-yalarda toʻgʻrilab kesiladi. Oldindan tayyorlangan armaturalardan kontakt yoki elektr yoy payvand yordamida toʻr yoki sinch tayyorlanib qoliplarga qoʻyiladi. Ogʻir armatura temir plita ustiga qoʻyib toʻgʻrilanadi, soʻngra mexanik stanoklarda tegishli uzunlikda kesiladi. Shundan keyin chizmaga qarab kerakli shaklda egiladi. Yoʻgʻonligi 25&nbsp;mm gacha boʻlgan armatura simlari qoʻl stanogida, dia-metri 25&nbsp;mm dan ortiqlari esa mexanik stanokda egiladi. Agar armatura oldin-637dan kuchaytirilgan konstruksiyalarda qoʻllaniladigan boʻlsa, u mexanik yoki elektrotermik usullar bilan taranglanadi. Aramaturani taranglashning elektro-termik usuliga koʻra, maxsus qurilmaga oʻrnatilgan armatura elektr toki yorda-mida qizdiriladi. Qizigan armatura uzayadi. Armatura shu holda ikki uchidan qistirilib qoʻyiladi. U soviganda ta-ranglanib qoladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armaturalangan oyna

**Armaturalangan oyna** — ichiga metall toʻr (armatura) qoʻyilib tay-yorlanadigan listli silikat oyna. Bino va inshootlarning yorugʻlik tushadigan teshiklari hamda ustki yopmalariga qoplashda, yorugʻlik oʻtkazuvchi parde-vorlar, zinalarni, lift shaxtalarini toʻsish va boshqalarda ishlatiladi. Armaturalangan oyna uzluksiz prokatlab tayyorlanadi. Zarb yoki yuqori temperatura taʼsirida maydalanib sochilmaydi. Armatura toʻri diametri 0,35 — 0,45&nbsp;mm li simdan payvandlab yasaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arminiy

**Arminiy** (miloddan avvalgi 18 yoki 16 — milodiy 19 yoki 21) — german qabilalaridan boʻlgan xerusklar dohiysi. Milodiy 9 yilda Tevtoburg oʻrmonida sarkarda Var qoʻmondonligi ostidagi Rim armiyasini tor-mor qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armiya

**Armiya** (lotincha. armo — qurollantiraman) — quruqlikdagi qoʻshinlar yoxud (baʼzan) davlatning harbiy dengiz flotidan boshqa barcha qurolli kuchlari majmui. Shuningdek, Armiya deganda jangovar operatsiyalar olib borishga moʻljallangan bir nechta qoʻshilma va qurolli kuchlarning turli qismlari operativ birlashmasi (umumqoʻshin yoki dala, tank, havo, havo desant Armiyasi va boshqalar) tushuniladi. Turkiy xalqlarda qoʻshin, lashkar, cherik deb atalgan.

## Yana qarang
* Oʻz armiyasiga ega boʻlmagan davlatlar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armko-temir

**Armko-temir** (ARMKO) — Amerika firmasining qisqartirilgan nomi — texnika nuqtai nazaridan toza (taxminan 99,85 foiz Gʻe dan iborat) temir. Armko-temir korroziyabardosh, nihoyatda choʻziluvchan, elektr oʻtkazuvchanligi yumshoq poʻlatnikiga qaraganda qariyb ikki baravar katta; magnitga toʻyinuvchanligi juda yuqori (21600 gs gacha) boʻlganligidan elektr mashinasozligida keng ishlatiladi; undan laboratoriya idishlari, tunuka, quvur, sim va boshqa buyumlar tayyorlashda, murakkab detallar yasashda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arna

**Arna** (qadimgi eroncha Ar(ir) — suv, sanskritcha arnas — suv oqimi) — Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan tarixiy termin. 1) Munis va Ogahiy asarlarida, vaqf va meros hujjatlarida, Xiva xonlari arxivi hujjatlarida „Arna“ soʻzi kanal nomiga qoʻshilib kelgan. Mas, Alfoqarna. Arna atamasi zamirida „suv yoʻli“ degan maʼno yotadi. Xorazmda bosh kanal Arna deb ataladi: Qilichboyarna, Otaliqarna, Shovotarna, Urgancharna va hokazo Oʻzbekistonning baʼzi joylarida, chunonchi Zomin, Gʻallaorol, Jizzax tumanlarida kichik jarni Arna deyishadi. Qozogʻistonda Arna deganda daryo oʻzani, Zarafshon etaklarida quruq oʻzan, boshqa yerlarda soy, daryo tarmogi tushuniladi. Chunonchi Qirgʻizistonda Kattaarna, Kichikarna degan soylar, Dogʻistonda Arnabuloq, Arnagvay nomli joylar bor; 2) buyvolning koʻpincha suvda yashaydigan bir turi arni deb ataladi; bu hayvon Mahmud Koshgʻariyda „suv sigiri“ deb atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armina

**Armina** — miloddan avvalgi 7-asr oxirida Armaniston togʻlarining janubi-gʻarbida barno etilgan qabilalar ittifoqi. Urartuda davlat hokimiyatining boʻshashganligi sharoitida vujudga kel-gan. Aftidan, arman xalqining shak-llanishida katta rol oʻynagan. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, Armina atamasi „Armeniya“ soʻzining asosi boʻlgan. Armina Bihistun kitobalaridagi „Urartu“ soʻziga mos keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armaturali sement konstruksiyalar

ARMATURALI SEMENT KON-STRUKSIYALAR — qalinligi 20&nbsp;mm dan oshmaydigan yupqa devorli temir-beton konstruksiyalar. Mayda toʻldirgichli be-ton orasiga ingichka (0,5 — 1,6&nbsp;mm) poʻlat simdan zich toʻqilgan armatura toʻri joy-lashtirib tayyorlanadi. Armaturali sement konstruksiyalar k.ning bik-rligi (qattiqligi) va suv oʻtkazmaslik xossasi temir-beton konstruksiyalarga qaraganda ancha yuqoriroq boʻladi. Bino va inshootlarning yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalarida (rasmga q.), rezervu-arlar qurishda, kemasozlik va boshqalarda ishla-tiladi. Bundam konstruksiyalarni turli shakllarda yasash mumkin. Kamchiligi: oʻtga chidamliligining pastligi, beton va armaturalarni korroziyadan asrash za-rurligi. Armaturali sement elementlardan 46x46 m oʻlchamli qilib yasalgan yigʻma monolit qobiq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnem

**Arnem** — Niderlandiyadagi shahar, Gelderland provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 132 ming kishi (1991), shahar atrofi bilan 293 ming kishi. Reyn daryosi sohilidagi port. Avtomobil va temir yoʻllar tuguni. Qalay, tamaki, sunʼiy ipak, mashinasozlik, kimyo, farmatsevtika, koʻn-charm korxonalari bor. Ochiq havodagi Niderlandiya muzeyi (xalq meʼmorligi, V. Van Gog asarlari) joylashgan. Sint-Esebiuskerk gotika cherkovi (15-16-asrlar), „Iblis uyi“ (16-asr; 19-asrdan — ratusha) bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnika

**Arnika** (Arnica) — qoqidoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. 64032 turi maʼlum. Oʻzbekistonda uchramaydi. Gullari sargʻish-zarhal savatchada toʻplangan. Togʻ Arnikasi (Arnica montana)ning gulida S vitamin karotin, oshlovchi va boshqa moddalar bor. Ivitmasi va qaynatmasi bachadondan qon ketishini toʻxtatish, bachadon muskullarining tonusini oshirish, yurak faoliyatini kuchaytirish, safro tushirish va ogʻriq qoldirish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aroba turo

**Aroba turo** — turkiy xalqlarda harbiy istehkom turi. Arobaning „arava“ maʼnosidan tashqari qoʻshinlarni himoya qilish uchun oʻrda atrofiga qaziladigan „xandaq“ maʼnosi ham boʻlgan. Turo — „odam boʻyidek qalqrn“, yassi xoda va uzun temirlar jang kunlari bir-biri bilan zanjir, ilgaklar yordamida birlashtirilib qoʻshinlar uchun istehkom (qal’a) vazifasini oʻtagan. Qoʻshinlar uning ortidan turib jang qilganlar. Qadimda turkiy xalqlar jang kunlari katta gʻildirakli, usti yopiq aravalar (soyabon arava)ni zanjir, ilgaklar bilan birlashtirishgan, ularni ortida joylashgan jangchilar kamon, oʻt ochar qurollar bilan dushman hujumidan oʻzlarini mudofaa etganlar. Aroba turo mudofaa yoxud hujum paytida qoʻshin bilan birga yoki atrofida boʻlgan. Aroba turo qadimda va oʻrta asrlarda Sharqning oʻziga xos dotlari vazifasini oʻtagan. Bunday usulda jang qilish qadimdan (hunnular davridan) maʼlum boʻlib, gunnlar orqali 4-5-asrlarda Yevropaga tarqalgan va u yerda vagenburg (nemischa vagen-arava va burg — mudofaa), keyinchalik tabor mudofaasi atamasini olgan. Artilleriyaning vujudga kelishi bilan Aroba turo oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aromatik birikmalar

**Aromatik birikmalar** (yun. aroma – xushboʻy, muattar) – molekulasi bir yoki bir necha benzol yadrolaridan tashkil topgan organik birikmalar va ularning hosilalari. Eng oddiy vakillari – benzol (S6N6) va uning hosilalaridir. Benzol yadrosidagi qoʻshbogʻlarning oddiy bogʻlar orqali bogʻlanishidan hosil boʻlgan benzol halqalari tizimi tufayli Aromatik birikmalar aromatik xususiyat kasb etgan va shuning uchun ular alifatik birikmalar hamda alitsiklik birikmalardan katta farq qiladi. Aromatik birikmalar elektrofil va nukleofil almashinish reaksiyalari (galogenlash, nitrolash, sulfolash, alkillash, arillash va boshqalar)ga oson kirishadi. Masalan, nitrat kislota taʼsirida benzol nitrobenzolga aylanadi. Bir paytlar Aromatik birikmalar deyilganda faqat muattar tabiiy birikmalar (oʻsimliklardan olinadigan efir moylari, balzamlar, smolalar va boshqalar) tushunilardi. Bu birikmalarga „aromatik“, yaʼni xushboʻy degan nom ham oʻsha vaqtda berilgan. Hozir esa Aromatik birikmalar soʻzi oʻz maʼnosini yoʻqotgan, chunki xushboʻy birikmalar har xil sinfga kiruvchi organik birikmalar orasida ham mavjud. Koʻpchilik Aromatik birikmalar qoʻlansa yoki deyarli hidi yoʻq. XIX asr oʻrtalaridan Aromatik birikmalar kimyosi juda tez rivojlana borib, ular texnika va laboratoriya ishlarida qoʻllana boshladi. Aromatik birikmalar barqaror moddalardir. Ularni boshqa sinf birikmalaridan qatʼiy sharoitlardagina hosil qilish mumkin. Mas, benzolni 650°da atsetilendan faol koʻmir ishtirokida yoki siklogeksanni degidridlab olish mumkin. Aromatik birikmalar alifatik birikmalarni degidrotsikllash, po-limerlash yoki kondensatlash yoʻli bilan olinadi. Bu reaksiyalar aromatlash reaksiyasi deyilib, ular oʻsimlik, hayvon organizmlari va mikroorganizmlarda ham roʻy beradi. Benzin ham sanoatda aromatlash reaksiyasidan oʻtkaziladi, natijada benzinning xususiyatlari yaxshilanadi. Toshkoʻmirni kokslab yoki neftni termik va katalitik krekingga uchratib ham Aromatik birikmalar hosil qilish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnasoy koʻllari

**Arnasoy koʻllari** — Mirzachoʻl bilan Sharqiy Qizilqum tutashgan joydagi koʻllar. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga choʻzilgan tektonik botiqda. Koʻllar tu-bining mutlaq balandligi 250 m chamasida. Koʻllar vujudga kelgunga qadar uning oʻrni geomorfologik jihatdan Qizilqum kabi eol qum relefidan iborat boʻlgan. Pastqamliklarni esa shoʻrxok va mayda koʻllar egallagan. 1969-yilda Chordara suv omboridan katta hajmda ortiqcha suvning chiqarib tashlanishi natijasida pastqamliklar suv bilan toʻlib bir necha koʻl vujudga keldi. Koʻllar oʻzaro tor oʻzanlar orqali tutashgan. Umumiy uz. 32&nbsp;km, eng keng joyi 12&nbsp;km, oʻrtacha chuqurligi 1-3 m. Arnasoy koʻllariga Markaziy Mirzachoʻl tashlamasi orqali shoʻr zovur suvlari ham kelib quyiladi (hajmi 1,6-1,8&nbsp;km³), shoʻrligi 1 litrda 4-5 g. Qishda Chordara suv omboridan maʼlum miqdorda suv oqiziladi, shuning uchun koʻl suvining minerallashuv darajasi unchalik yuqori emas. Arnasoy koʻllaridan ortiqcha suv tor yoʻlak orqali Aydar kuliga oqib oʻtadi. Koʻllar qamishzorlar bilan band. Arnasoy koʻllarida suvda suzuvchi qushlar, tovon baliq, zogʻora baliq, laqqa baliq, sudak, leshch va boshqa baliqlar mavjud. Arnasoy koʻllarida baliq ovlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil