open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Salom

**Salom** (arabcha — sulh, doʻstlik, omonlik) — 1) kishilarning koʻrishganda bir-birlari bilan oʻzaro soʻrashish ifodasi. Jahondagi koʻpgina xalqlarda salom soʻz orqali bajariladi. Har qanday odamga murojaat yoki muomala qilishdan oldin salom berish va alik olish insoniy fazilatdir (qarang: Assalomu alaykum); 2) xonamirlar bilan uchrashuv (audiyensiya) ham salom deb atalgan. Amir, xonlarning qabulxonasi salomxona deb atalib, uning xizmatchisi salom ogʻasi deb yuritilgan; 3) kelin kuyov xonadoniga kelgandan keyingi birinchi kun ertalab uni kuyov ota-onalariga va yaqin qarindoshlariga taʼzimga olib chiqish marosimi yoki umuman kelinchak taʼzimi (qarang: Kelin salom).

## Manbalar

## Havolalar
Salom (maʼnolari)

**Salom**:

* Salom (arab. — sulh, doʻstlik, omonlik) — 1) kishilarning koʻrishganda birbirlari bilan oʻzaro soʻrashish ifodasi.
* Salom (shahar) — Hindistonning jan.
Salla

**Salla** (fors. — tugun) — musulmon erkaklarning bosh kiyimi. Sidirgʻa (oq, yashil, kulrang va boshqalar) mato (asosan, doka)dan tayyorlanadi, eni 0,5 metr, uzunligi 1,5—3 metrdan 7 metrgacha oʻlchamda boʻladi. Ayrim manbalarda matoning uzunligi 5 metr boʻlgani yaxshidir deyilgan. Salla kiyib o'qilgan namoz sallasiz o'qilgan namozdan 70 baravar savobliroq ekani aytilgan. Shuning uchun ham salla o'rashlik musulmon ahliga Payg'ambarimiz Muhammad(sav)dan sunnat boʻlib qolgan Sallani doʻppi, kuloh, telpak ustidan, ayrim joylarda (Hindiston, Pokiston va boshqalarda) bosh kiyimsiz yalang boshqa oʻraladi. Hukmdor, vazir, amaldorlarning unvoni va lavozimiga qarab sallaga qimmatbaho toshlar (gavhar, yoqut va boshqalar), ukpar ham taqilgan. Sallaning oʻramlar soni va oʻralish usuli, matosi diniy mazhablarni hamda kishilarning ijtimoiy mansubligini bildirgan (masalan, said, hojilar yashil rangli salla oʻragan).

## Manbalar
Salom (shahar)

**Salom** — Hindistonning jan. qismidagi shahar. Sharqiy Gat togʻlari etagida. Tamilnad shtatida. Aholisi 915 ming kishi (2001). Aeroport bor. Ipak, ip gazlama, kimyo sanoatlari rivojlangan. Metallsozlik va metallurgiya korxonalari bor. Boksit qazib olinadi. Alyuminiy ishlab chikariladi. S. yakinida yirik magnezit koni ochilgan.

## Manbalar
Salomalaykum

**Salomalaykum** () — hiloldoshlarga mansub ildizpoyali koʻp yillik begona oʻt. Poyasi ingichka, uch qirrali, yalangʻoch, boʻyi 15— 50 sm. Barglari yassi, kulrang, eni 5&nbsp;mm gacha. Gullari soyabonsimon, toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi uch qirrali yongʻoqcha (uz. 1,5—1,8&nbsp;mm). Ildizpoyalaridan koʻplab tuganakli novdalar chiqadi. Oʻsimlik urugʻidan va ingichka ildizpoyalaridan koʻpayadi. Yosh oʻsimlikning poya asosida birlamchi ildizpoya rivojlanadi, ildizpoya uchida esa tuganak hosil boʻladi, undan yangi ildizpoyalar yon atrofga yoyilib ketadi va ularda tuganaklar hosil boʻladi. Bulardan yangi novdalar oʻsib chiqadi. Har bir oʻsimlik tuproq sharoitiga qarab yon, qoʻshimcha ildizpoyalar hosil qiladi, ulardan ham yer ustiga yangi poyalar oʻsib chiqadi. Iddizpoyasi kraxmalga boy, tarkibida 0,5— 1% gacha efir moylari bor. Iddizpoyasidan tayyorlangan damlama xalq tabobatida terlatuvchi va siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi. S. Oʻzbekistonning barcha sugʻoriladigan hududlarida sabzavot va boshqa ekinlari orasida begona oʻt sifatida koʻp uchraydi.

Kurash choralari: kuzda yerni chuqur haydash, ekin ekishdan oldin begona oʻt ildizpoyalarini yigʻishtirib olish, chuqur kultivatsiya oʻtkazish.

## Manbalar
Salomatlik instituti

**Salomatlik instituti** — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli muassasa. 2023-yil 6 sentyabrda Toshkentda tashkil etilgan. Salomatlik institutining asosiy maqsadi aholi oʻrtasida sogʻlom turmush tarzini shakllantirish, barqarorlashtirish, barkamol avlodni tarbiyalash, jismoniy tarbiya hamda ommaviy sport harakatlarini profilaktik tibbiyot bilan uygʻunlashtirish, salomatlik uchun xavfli boʻlgan omillarni aniqlash, aholi salomatligini tahlil qilish va shu asosda sogʻliqni saqlash rivojlantirishning bosh yoʻnalishini aniqlab berishdan iborat. Institutda 6 boʻlim (tashkiliyuslubiy, tahririyatnashriyot, sogʻlom turmush tarzi targʻiboti va uni oʻqitish, ommaviyaxborot, aholi salomatligi holati monitoringi va uni bashorat qilish, axborottahlil; xalqaro va nodavlat tashkilotlar bilan aloqalar va ularning ishlarini muvofikdashtirish), 14 filial (12 viloyat, Toshkent shahri va Qoraqalpogʻiston Respublikasi), 161 ta tuman, 15 ta shahar va 1 ta Navoiy konmetallurgiya kombinati Salomatlik markazlari mavjud. Institutda 2 fan doktori, professor (O.M. Mirtazayev, O.B.Qutlumuratov), 465 vrach, 474 oʻrta tibbiy va boshqa soha mutaxassislari faoliyat koʻrsatadi. Institutda ilmiy ishlar toʻplami, monografiya va boshqa uslubiy qoʻllanmalar chop etiladi.

## Manbalar
Salon

**[[Salon]]** (frans. Solon) – 1) Yevropacha (oʻtmishda) mexmonxona, qabulxona; 2) koʻrgazmalar tashkil etiladigan bino, badiiy buyumlar doʻkoni va boshqa;3) avtobus, samolyotlarning yoʻlovchilar oʻtiradigan ichki xonasi.

## Manbalar
Saloniki

**Saloniki**, Fessaloniki () — Yunonistondagi shahar, Egey dengizining Termaikos qoʻltigʻi sohilidagi yirik port (yiliga 10 mln. t yuk ortibtushiriladi), Bolqon yarim orol davlatlari uchun tranzit port. Saloniki nomi (viloyat)ning maʼmuriy markazi. Aholisi 378 ming kishi, shahar atrofi bilan 749 ming. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Iqtisodiy ahamiyati boʻyicha mamlakatda Afina shahridan keyin 2oʻrinda. Neftni qayta ishlash va neft kimyosi, metallsozlik, mashinasozlik (xususan, kemasozlik va kema taʼmirlash), toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, sellyulozaqogʻoz sanoati korxonalari mavjud. S.da har yili kuzda xalqaro yarmarka oʻtkaziladi. universitet, arxeologiya muzeyi bor.

S.ga mil. av. 315 yilda Makedoniya shohi Kassandr tomonidan asos solingan.

Mil. av. 148 yilda rimliklar qoʻl ostiga oʻtdi. Vizantiya davrida ahamiyati boʻyicha Konstantinopoldan keyin 2oʻrinda turgan. 1430-yildan Usmonli turklar saltanati tasarrufiga oʻtgan, 1912—13 yillardagi Bolqon urushidan keyin Yunoniston tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan qad. Rim saroy ansambllari, qalʼa devorlari va minoralar, qasr (14-asr), cherkov (4-asr) saqlangan.

## Manbalar
Salor (maʼnolari)

**Salor**:

* Salor — Toshkent viloyatidagi kanal.
* Salor (shaharcha) — Toshkent viloyati Qibray tumanidagi shaharcha (1978-yil
Salor (shaharcha)

**Salor** — Toshkent viloyati Qibray tumanidagi shaharcha (1978-yildan). Tumanning shim.gʻarbida joylashgan. Maydoni 1600 ga. Aholisi 26 ming kishidan ziyod (2004). Salorda 18 sanoat korxonasi bor, shuningdek, turli mahsulot beruvchi 151 kichik va oʻrta korxonalar ham mavjud. Bulardan: "Oʻzenergiyataʼminot", "Oʻzenergiyataʼmir", avtotransport birlashmasi, Sharqiy issiqlik izolyasiyasi, Toshkent issiklik elektrostansiyasi, "Rohat" aksiyadorlik jamiyati, Toshkent konserva kombinati, Limonchilik shirkati, Seleksiya tajriba xoʻjaliklari, "Buyuk Turon" xususiy korxonasi, Yalangʻoch gʻisht zavodi, yengil, qurilish sanoati korxonalari ishlab turibdi. "SeroKO" Oʻzbekiston— Koreya, "SMAK" Oʻzbekiston—Rossiya va "Imkon plyus" Oʻzbekiston — Germaniya qoʻshma korxonalari faoliyat koʻrsatadi. 45 savdo, 40 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi mavjud. 5 umumiy taʼlim maktabi, 2 kasb-hunar kolleji, 2 akademik litsey, Toshkent agrar universiteti, Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchilik, Oʻsimliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot institutlari, 3 kutubxona, 3 stadion, 1 tennis korti bor. Respublika bolalar ortopediya, poliyemiyelit, Toshkent pediatriya instituti klinik kasalxonalari, viloyat narkologiya markazi, sil kasalliklari kasalxonasi: 2 hududiy poliklinika, 2 qishloq vrachlik ambulatoriyasi bor.

Salor hududidan Toshkent—May qishlogʻi, Toshkent—Chirchiq avtomagistralari, Xoʻjakent temir yoʻl oʻtadi.

## Manbalar
Salor GES

**Salor ges** — Oʻzbekistonda dastlabki qurilgan gidroelektr st-yalaridan biri. Chirchiq— Boʻzsuv suvenergetika traktida Toshkent viloyati Qibray tumanida qurilgan, 1944-yilning mart oyida qurilishi tugallagan. Asosan, hashar yoʻli bilan barpo etilgan. "Oʻzbekenergiya" davlataksiyadorlik kompaniyasining "Qodriya GESlar kaskadi" shoʻba korxonasi tarkibida. 11,2 MVt kuvvatli bir agregat oʻrnatilgan. Elektr energiyasi 35 kV kuchlanishda uzatiladi. 2003-yilda 73 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqardi. GES Toshkent sanoat korxonalari, shahar transporta va aholini elektr energiyasi bilan taʼminlashda ahamiyatga ega. Hozir GES toʻla avtomatlashtirilgan, yagona dispetcherlik punktidan boshqariladi.

## Manbalar
Saloriylar

**Saloriylar**, musofiriylar — 10—11-asrlarda Ozarbayjonda hukmronlik qilgan eronliklar sulolasi. Dastlab arablar istilosi davrida Daylam viloyatini mustaqil boshqarganlar. 10-asrning 40y.larida Marzubon Saloriy Ozarbayjonni va Arronning bir kismini bosib olib S. sulolasiga asos soldi. 971 i. kurdlarning shaddodiylar sulolasi Sni Arrondan haydab chiqardi. 981 y. ravvodiylar sulolasi Ibrohim Saloriy ustidan gʻalaba qozonib, Tabriz shahrini poytaxt deb eʼlon qildi. Shu bilan S. sulolasi barham topdi.

## Manbalar
Salorlar

**Salorlar**, solurlar (oʻzlarini salir deb ataydilar) — Xitoydagi turkiy xalq. Asosan, Sinxay viloyatining Syunxua noxiyasida yashaydilar (90 ming kishi, 1990y.lar oʻrtalari). Salor tilidl soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon sunniylar. Xitoy yilnomalarida S. 14-asrdan tilga olingan. V. V. Bartold S.ning Turkmanistonda yashaydigan turkmanlar (oʻgʻuzlar) tarkibida boʻlgan salor (salir) qabilasi bilan tarixan bogʻlikligini isbotlab berdi. Abultziy Bahodirxonning yozishicha, Oʻgʻuzxonning oʻgʻli Togʻxonning 4 oʻgʻli boʻlib, kattasining ismi Salur edi. Hozir XXRda yashaydigan S.ning hayotida turkistonliklar, ayniqsa, oʻzbeklar urfodati saqlanib qolgan. Mas, ular uylarining atrofini, koʻchalarini va hovlilarini mevali daraxtlar ekib bogʻga aylantirishadi, uyjoy qurishda toʻsinlarni bezatishadi, hovliga qaratilgan katta ayvon barpo etishadi, mahallalarda masjid solishga alohida eʼtibor berishadi. Birgina Syunxua nohiyasida kattakichik 79 ta masjid mavjud. Roʻza va Qurbon hayitlarini katta tantana bilan oʻtkazishadi. Xitoy xalqi bilan yaqin yashashiga qaramay islom boʻyicha harom va makruq deb koʻrsatilgan narsalar yeyilmaydi. Erkaklar oq yoki qora doʻppi kiyadilar. Yosh yigitlar oq koʻylak, uning ustidan nimcha kiyishadi, bellariga qizil belbogʻ bogʻlashadi. Katta yoshdagilar toʻn kiyishadi. Qizlari qizil koʻylak, uning ustidan qora nimcha, doʻppi kiyishadi, qulogʻiga bir necha halqadan iborat boʻlgan zirak taqadi. Yosh ayollar yashil, oʻrta yoshdagilar qora, katta yoshliklar oq rangli roʻmol oʻraydilar. Nikohva motam marosimlari oʻzbek va uygʻurlarga oʻxshaydi. Soʻnggi yillarda S hayotida, ayniqsa, kiyinishida ancha oʻzgarishlar paydo boʻlgan boʻlsada, milliylik qattiq saqlanib qolgan.

S qadimdan dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanishgan. Savdogarlik, bogʻbonlik, oltin qazish kabi kasblar ular hayotida katta oʻrin tutadi. Koʻp oilalar hunarmandchilik bilan shugʻullanadi. 1954-yil 24 fevraldan oʻz muxtoriyat uyezdiga ega.

## Manbalar
Husniddin Salohiddinov

**Husniddin Qozoqovich Salohiddinov** (1914.1.12 — Toshkent — 2004.16.3) — nevropatolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964), tibbiyot fanlari doktori (1958), professor (1959). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1939), shu institut nerv kasalliklari kafedrasi assistenti (1941—50), dotsenti (1951—57), Andijon tibbiyot instituti nerv kasalliklari kafedrasi mudiri (1958-yildan). Ilmiy ishlari periferik nerv ustunlarining vegetativ kasalliklari, shuningdek, orka miyadagi turli patologik jarayonlarda yuraktomir sistemasi funksional faoliyatining oʻzgarishi masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Sostoyaniye serdechnososudistoy sistemi pri ochagovix porajeniyax spinnogo mozga, T., 1961; K vegetativnoy patologii travm perifericheskix nervov, T.. 1965.
Salohiyat

**Salohiyat** (arab.) — q. Qobiliyat. 

## Manbalar

Salohiyat bu Ehtimoldagi narsalarga ya'ni, yuzaga chiqishi mumkin boʻlgan yashirin narsalarga ishlatilinadi.
Salohuddin al-Ayyubiy

**Salohuddin al-Ayyubiy** (), **Salohiddin**, **Yusuf ibn Ayyub** (1138 — 1193-yil 4-mart, Damashq) — Misr hukmdori (1171-yildan), Ayyubiylar sulolasi asoschisi. Kurd qavmidan. Suriya sultoni Nuriddinning salibchilar bilan muvaffaqiyatli kurashgan lashkarboshilaridan biri Ayyub ibn Shodining oʻgʻli. 1164—1169-yillarda Misrga qilingan harbiy yurishlarda qatnashgan. 1169-yil Misr vaziri etib, 1171-yilda Fotimiylar sulolasining soʻnggi xalifasi vafotidan soʻng esa Misrdagi hokimiyatni egallab olib, Abbosiylar homiyligini tan olgan va ulardan sulton unvonini olgan (1174). Nuriddin vafotidan keyin 1174—1186-yillarda uning Suriyadagi yer-mulklarini va Iroqdagi ayrim mayda hokimlarga tegishli yerlarni tobe ettirgan. 1187-yil 3—5-iyulda Salohuddin al-Ayyubiy qoʻshini salibchilarni Xittin yaqinida (Falastin) tormor qilgan, 1187-yil 2-oktyabrda Quddusni egallagan, soʻngra salibchilarni Suriya va Falastinning katta qismidan quvib chiqargan. Salohuddinning ichki siyosati harbiy len tizimini (qarang: Iqto) rivojlanganligi, soliqlarni birmuncha kamaytirilishi, sunna mazhabi taʼlimotining mustahkamlanishi bilan avvalgi hukmdorlardan farqlanadi.

## Manbalar
Saltanat

**Saltanat** (arab.) — 1) sultonlik, yakka xon, amir yoki podsho hukmronligi hamda ularning mavqei; 2) mustamlakalari yoki tobe oʻlkalari boʻlgan yirik davlatlar; imperiya. 

## Manbalar
Saltanattepa gaz koni

**Saltanattepa gaz koni** — Buxoro viloyatidagi kon. Kogon temir yoʻl stansiyasidan 35–40&nbsp;km jan.sharkda. 1976-yildan foydalaniladi. Kon relyefi kichik gumbazsimon soylikdan iborat, atrofi Buxoro svitasi ohaktoshlari bilan oʻralgan.

Strukturasi shim.sharq yoʻnalishida choʻzilgan asimmetrik braxiantiklinaldan iborat. Uning jan.sharqiy qanoti yotiq (30—40°), dizʼyunktiv dislokatsiyaga uchragan. Apt yarusining 12mahsuldor gorizonti boʻyicha Saltanattepa braxiantiklinali oʻlchami 6x3 km, bal. 90 m. Chuqurlik ortgan sari qanotlar qiyaligi 40—45° ga yetadi va yura yotqizikdarining gumbazi boʻr yotqiziqlarinikiga nisbatan 250–300 m ga siljigan. Birinchi quduq 1953-yil qazilgan va yura yotqiziklarida sanoat miqyosidagi gaz borligi aniklangan. Konda jami 7 ta quduq qazilgan. Burgʻilash chogʻida paleozoy, yura, boʻr va paleogen jinslari ochilgan.

Boʻr yotqiziqlarida 2 ta 11, 12, yurada ham 2 ta 16, 17mahsuldor gorizontlar ajratilgan. 11gorizontning qalinligi 10–20 m, gʻovakliligi 14— 20%. Uyum oʻlchami 2x0,8&nbsp;km, bal. 15 m boʻlib, 507–600 m chuqurlikda ochilgan. Boshlangʻich qatlam bosimi 5,74 MPa, debiti 218 ming m³/sutka, katlamdagi temperaturasi 36°.

12gorizontning qalinligi 28 m, gʻovakliligi 12,2%. Uyum oʻlchami 5,5x2,7&nbsp;km, bal. 75–80 m, 450 m chuqurlikda ochilgan. Boshlangʻich qatlam bosimi 8,38 MPa, temperaturasi 40°.

16gorizontning qalinligi 7–10 m, gʻovakliligi 15%. Uyum oʻlchami 4x1,5&nbsp;km, bal. 30 m, 1020 m chuqurlikda ochilgan. Uyum tipi qatlamli, gumbazli. Gaz debiti 123,5 ming m³/sutka. Qatlam bosimi 10,9 MPa va temperaturasi 48°. 17gorizont, asosan, ohakli qumtoshdan tarkib topgan, kalinligi 6,3 m, gʻovakliligi 14,17%. Uyum tipi 16 gorizontniki bilan birxil. Uyumoʻlchami 3x1 m, bal. 2,5 m, gaz debiti 101,6 ming m³/sutka, qatlam bosimi 10,5 MPa, temperaturasi 50°. Uyum rejimi suv bosimli.

Ochilgan hamma gorizontlardagi gazning fizikkimyoviy tarkibi birbiriga yaqin: metan 88,2%, karbonat angidrid gazi 0,34%, ogʻir uglevodlar 4,6910%, vodorod sulfid 0,027%, zichligi 0,641. Kondensat miqdori 0,77 sm³/m³. Kondan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.

## Manbalar
Mixail Saltikov

**Mixail Yevgrafovich Saltikov**, Saltikov-Shchedrin (asl familiyasi Saltikov; taxallusi — N. Shchedrin) [1826.15(27).1, — Spas—Ugol qishlogi, Kalyazin tumani 1889. 28.4 (10.5), Peterburg] — rus yozuvchisi. Moskvadagi Dvoryanlar institutida (1836—38) va Aleksandr (sobiq Sarskoye selo) litseyida (1838— 44) taʼlim olgan. Dastlab sheʼrlar yozgan. "Lira" sheʼri (1841) Pushkin va Derjavin ga bagʻishlangan. 15 sheʼri bizgacha yetib kelgan. "Ziddiyatlar" (1847), "Chalkash ish" (1848) asarlari naturalistok harakterda boʻlib, chuqur ijtimoiy masalalar aks ettirilgan. Asar xukmron doiralar gʻazabini qoʻzgʻatgan. 1848-yil aprelda qamoqqa olinib, Vyatkaga surgun qilingan. 1855-yil surgundan qaytgach, "Gubernya ocherklari"ni (1856—57) yozgan. S. ijodiy faoliyatini davlat ishlari bilan birga olib borgan. 1856— 58 yillarda Ichki ishlar vazirligining alohida topshirigʻi bilan chinovnik boʻlib xizmat qilgan, dehqonlar reformasini tayyorlashda qatnashgan. 1858—62 yillarda Ryazan va Tver gubernyalarining vitsegubernatori. Isteʼfoga chiqqach, "Sovremennik" jur.da ishlagan (1862). Nekrasov vafotidan soʻng (1877) S. "Otechestvennie zapiski" jur.ga rahbarlik qilgan. Koʻpgina ocherk va ssenariylari "Kichik hikoyalar" va "Nasrdagi hajviya" (1863) kitobiga kiritilgan. "Pazuxinning oʻlimi", "Nasrdagi hajviya" pyesalarida podsho amaldorlari tanqid qilingan. "Janob Golovlyovlar" (1875—80), "Monrepo boshpanasi" (1878—79), "Yil boʻyi" (1879—80), "Hayot ikirchikirlari" (1886—87), "Ertaklar" (1882— 86) va boshqa asarlarida reformadan soʻnggi Rossiya hayotidagi ijtimoiy qaramaqarshiliklar aks etgan. "Bir shahartarixi" (1869—70), "Janob toshkentliklar" (1869—72) asarlari ham bor. Tugallanmay qolgan "Unutilgan gaplar" kitobi muhim hayotiy masalalarga bagʻishlangan. Hayotni idrok etish, chuqur bilish va xalqqa boʻlgan mehrli munosabat adibni murosasiz, oʻtkir satirik darajasiga koʻtargan. S.ning satirasi podsho Rossiyasining byurokrat apparatini tanqid qilishga qaratilgan. U oʻz asarlarida kishilardagi byurokratizm va opportunizmni, sotqinlik, mansabparastlikni qattiqtanqid qilgan. Asarlari rus tanqidiy realizmining yorqin namunalaridir. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar

* Janob Golovlyovlar, T., 1952; Ertaklar, T., 1954; Bir mujik ikki generalni boqqani haqida qissa, T., 1973.

## Adabiyotlar
* Makashin S.A., SaltikovShedrin, Biografiya, t. 1,2., M., 1951;
* B u shmi n A.S., M.Ye.SaltikovShedrin v vospominaniyax sovremennikov, t. 1—2, M, 1975;
* Turkov A., SaltikovShedrin, M., 1981.

## Havolalar
Saltovomayask madaniyati

**Saltovomayask madaniyati** - Don daryosi va Azov dengizi boʻyidagi choʻl, oʻrmonchoʻllarida yashagan koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi xalqlardan qolgan arxeologik yodgorliklar. S.Saltovomayask madaniyati Mayask sh. harobasi va Saltovo qabristoni nomidan olingan. Xazar xoqonligi (7—8-asrlar) tarkibiga kiruvchi koʻchmanchi qabilalar (bulgʻor va alanlar) oʻtroqlashib, ular orasida mulkchilik munosabatlari shakllanayotgan davrda paydo boʻlib, bijanaklar (pecheneglar) zarbasi (9—10-asr

lar oraligʻida) natijasida inqirozga yuz tutgan davrga toʻgʻri keladi. 19-asrda S.Saltovomayask madaniyatining 10 ga yaqin yodgorligi topilgan. 1900-yilda oʻqituvchi V.A.Babenko Saltovo qabristoni (Harkov viloyatidagi Verxnoye Saltovo qishlogʻi)dan bir necha katakombani qazib oʻrgangan. 1906-yilda Mayask sh. harobasi (Tixaya Sosna daryosining Don daryosiga quyiladigan joyida, Voronej viloyati) oʻrganilgan. Omoch, oʻroq, chalgʻi, koʻza, togʻora, qozon, tuvak va boshqa topilgan. Sopol idishlar qoʻlda va kulolchilik charxida yasalgan. Hozirgacha S.Saltovomayask madaniyatiga oid 200 dan ortiq manzilgoh, qishloq, qoʻrgʻon, shahar va qabristonlar maʼlum. S.Saltovomayask madaniyatida marhumlar uch xilda; gʻujanak holda, chalqancha yotqizib va kuydirib koʻmilgan. S.Saltovomayask madaniyatining eng katta qabristoni Saltovo hisoblanib, 300 dan ortiq katakombali qabr ochilgan. Daxmalar, asosan, tepaliklarda qazilgan gʻorlardan iborat boʻlib, marhumlar koʻpincha erkak va ayol yoki bolalar bilan birga koʻmilgan qabrlar ham uchraydi. Jangchilarning qabrlariga qilich, paykon va boltalar qoʻyilgan. S.Saltovomayask madaniyatiga xos madaniyat qoldiqlari alanlar va bulgʻorlar yashagan rayonlar: Sharqiy Qrim, Oʻrta Volga va Quyi Dunaydan topilgan.

## Manbalar
Saluin

**Saluin**, Saluen (; ; xitoycha Nutszyan) — Xitoy va Myanmadagi daryo, qisman Myanma bilan Tailand oʻrtasida chegara vazifasini oʻtaydi. Uzunligi 3200&nbsp;km, havzasining maydoni 325 ming km². Tangla tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Yunnan va Shan togʻliklaridagi chuqur daralarda sharshara va ostonalar hosil qilib oqadi. Quyi qismida sohil boʻyi tekisligida oqib, Andaman dengiziga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 6700 m³/sek., yozda suvi toshadi. Quyi oqimda kema qatnaydi. Quyilish yerida Molamyayn dengiz porti joylashgan.

## Manbalar
Salvadorliklar

**Salvadorliklar** — xalq. Salvadorning asosiy aholisi (4,84 mln. kishi). Umumiy soni 5,3 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Asosan, metislar. Ispan mwiuaa soʻzlashadilar. Dindorlari — xristian katoliklar.

## Manbalar
Salvey

**Salvey** — kechpishar shaftoli navi. AQSH da chiqarilgan. Oʻzbekiston va Tojikistonda tarqalgan. Daraxti baland usadi, 8 yoshligida bal. 5—6 m ga yetadi, shoxshabbasining kengligi 4,5—5 m, kalin, keng piramidasimon. Bargi mayda, toʻq yashil, bandi qisqa.

Guli mayda. Mevasi yirik, vazni oʻrtacha 120 g, yumaloq, toʻq sariq. Poʻsti qalin tukli, yupqa, etidan qiyin ajraladi. Eti sariq, danagi atrofi qirmizi, shirasi oʻrtacha, nordonshirin, yoqimli. Danagi oʻrtacha, magʻzi tahir. Mevasi sentabr oʻrtalarida pishadi. Tarkibida 8—10% kand, 0,75% kislota bor. Koʻchati oʻtqazilgandan keyin 3yildan muntazam hosil bera boshlaydi. 6—7 yoshida har tupidan 60—70 kg, yaxshi parvarish qilinganda 100 kg hosil beradi. Hosiddorlik davri 12—15 yil. Sovuqqa bardoshi oʻrtacha. Yangiligida isteʼmol qilinadi, qoqi qilinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida eng kechpishar navlaridan biri sifatida rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Salvini Tommazo

**Salvini Tommazo** (1829.1.1, Milan — 1915.31.12, Florensiya) — italyan aktyori. 19-asr sanʼatining yirik namoyandasi. 1843-yildan G. Moden rahbarligidagi truppada ishlagan, 1848-yil milliy ozodlik kurashida qatnashgani sababli 2 marta qamoqqa olingan. 60y.lardan oʻzi tashkil etgan truppaga rahbarlik qilgan. 1869-yildan doimiy gastrollarda (Yevropa, jan. va shim. Amerika, Rossiya va boshqalar) boʻlgan. U, asosan, Shekspir dramalaridagi qahramonlar (Hamlet, Makbet, Lir va boshqalar) obrazi bilan shuhrat qozongan.

## Manbalar
Salviniya

**Salviniya** (Salvinia) — qirqquloqdoshlar oilasiga mansub suv oʻsimliklari turkumi. Bir yoki koʻp yillik oʻsimlik, ildizi yoʻq, bargi 3 tadan boʻlib, 2 tasi suv betida qalqib, 3si ingichkalashib, boʻlinib suvga botib turadi. Sporokarpiysida mikro va makrosporangiylari boʻladi. 10 tagacha turi, asosan, Amerika va Afrikaning tropik iqlimli yerlarida tarqalgan. Rossiya Yevropa qismining janubidagi chuchuk suvlarda suzuvchi salviniya o'sadi. 

## Manbalar
Saldo

**Saldo** (italyancha. saldo — hisob kitob; qoldik,) — 1) buxgalteriya hisobida muayyan davr uchun pul tushumlari va harajatlar oʻrtasidagi ayirma. Buxgalteriya hisobida qoʻllaniladigan hisobvaraqlarda S. har oyning birinchi sanasidagi holat boʻyicha aniklanadi. Jami summalar farqi debet va kredit, aktiv va passiv boʻyicha hisoblanadi. S. mazmuni hisobvaraq mazmuniga bogʻliq, mas, kassa qisobi S.si — korxona kassasidagi naqd pullar qoldigʻi; savdo balansi S.si — mamlakat eksporti va importi qiymatlari oʻrtasidagi farq; mamlakat toʻlov balansi S.si — chet elga berilgan toʻlovlar bilan chet eldan mablag tushumlari oʻrtasidagi farq. Tushumlarning harajatlardan ortiq boʻlishi ijobiy, aksincha boʻlsa, salbiy S. hisoblanadi; 2) birja operatsiyalarida mijozning brokerlik firmasidan yoki brokerlik firmasining mijozdan qarzi. 

## Manbalar
Salpingit

**Salpingit** (yunoncha: salpinx nay) - bachadon (Fallopiy) nayining yalligʻlanishi; odatda, tuxumdonning yalligʻlanishi (ooforit) bilan birga kechadi. Nayga soʻzak, sil infeksiyasi va boshqa mikroblar tushishi natijasida roʻy beradi. Infeksiya koʻpincha bachadondan yoki qon va limfa orqali kiradi. Dastlab bachadon nayining shilliq qavatlari, keyinchalik boshqa qavatlari ham yalligʻlanadi. Bachadon nayi berkilib qolishi yoki chandiklanishi mumkin. S. koʻpincha bachadondan tashqari homiladorlik yoki bepushtlikka sabab boʻladi. Kasallik, odatda, oʻtkir va surunkali kechadi. Yalligʻlanish bachadon ortigʻiga qam oʻtishi mumkin (salpingooforit yoki adneksit). Bemorni mutaxassis vrach davolaydi. Kasallik surunkali kechgan hollarda sovqotishdan saqlanish kerak.

## Manbalar
Salta

**Salta** — Argentinaning shim. qismidagi shahar,  Lerma vodiysida joylashgan va And tog'lari bilan oʻralgan. Salta provinsiyasining maʼmuriy markazi. U oʻzining yaxshi saqlanib qolgan mustamlaka me'morchiligi, jonli madaniyati va yaqin atrofdagi And landshaftlariga kirish eshigi sifatida tanilgan. Shaharda koʻplab muzeylar, cherkovlar va maydonlar, jumladan, tarixiy Plaza 9 de Julio va Inka tsivilizatsiyasining muhim osori-atiqalari saqlanadigan Alta Montana muzeyi joylashgan. Aholisi 462 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayonining (shakarqamish, tamaki, sholi) savdo markazi. Oziqovqat, yengil, neftni qayta ishlash korxonalari, universitet bor. Shaharga 1582-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan 17— 18-asrlarda qurilgan cherkov, monastir va soborlar saqlangan.

## Manbalar
Salplar

**Salplar** (Salpae) - lichinkaxordalilar kenja tipiga mansub sinf. Koloniya boʻlib erkin suzib yuruvchi dengiz hayvonlari. Voyaga yetgan davrida dumi va xordasi boʻlmaydi. Tanasi bochkasimon; uzunligi bir necha mm dan 33 sm gacha; qalin shaffof qobiq bilan qoplangan; qobiq orqali ichagi va qalqonsimon muskullari koʻrinib turadi. Ogʻiz va kloaka teshiklari tanasining qaramaqarshi tomonlarida joylashgan. Halqumida 1 juft jabra yoriklari bor. Halqumi ustida nerv gangliysi va uning ustida yorugʻlik sezadigan koʻzchasi joylashgan. Jinssiz va jinsiy koʻpayishi gallanib turadi. Jinssiz individi kurtaklanib koʻpayadi; uning qorin tomonidagi boʻrtigʻida birinketin jinsiy koloniya — blastozoidlar hosil boʻlib turadi. Blastozoidlar uzun zanjirga oʻxshab (8—400 tadan individ) ajralib chiqadi. Ular tuxumdonida faqat 1 ta tuxum yetiladi; undan murtak rivojlanadi. Lichinkasi boʻlmaydi. 25 turi maʼlum. Koʻpchilik turlari okeanlarda (Shim. Muz okeanidan tashqari) tarqalgan.  

## Manbalar
Salyut (fazo dasturi)

"SALYUT" — Yerga yaqin orbitada uchirishga moʻljallangan sovet orbital st-yalari nomi; ularni yaratish dasturi. Maksimal massasi 18,9 t, boʻlmalarininghajmi 100 m³. Yerga qaytarib koʻndirish moʻljallanmagan. Kosmonavtlarni Yerga tushurish va ekipajni almashtirish "Soyuz" kosmik kemalarida amalga oshiriladi; yonilgʻi, jihozlar va boshqa yuklar "Progress" kj kemalarida tashiladi. 1971—83 yillarda 7 ta "S." uchirilgan.

## Manbalar
Samadovlar oilasi

**Samatovlar oilasi**  - insonparvarlikning yuksak naʻmunasini koʻrsatgan oila. Ikkinchi jahon urushi davrida, 1941 -yil Samad ota va Mangʻit ona uch oʻglonini shu jumladan, Hamit Samatovni urushga kuzatadi. Ularning22nafar bolasi bòladi Hamit Samatov mardonavor janglarda jasoratlar koʻrsatgan va urushdan soʻng turli millatning qarovsiz qolgan bolalarini farzandlikka olib, taʼlim-tarbiya bergan. Hamit Samatov 1910 -yilda Samarqand viloyati Kattaqoʻrgʻon shahrida tugʻilgan, 1988 -yilda vafot etgan. Ikkinchi jahon urushida Moskva ostanolarida jang boshlagan. Gvardiya serjanti H.Samatov, bir nechta jang operatsiyalarida ishtirok etgan va mardonavor qahramonliklar koʻrsatgan. 1943 -yil kuzida janglardan birida, Dnepr boʻyida ogʻir yaralanib, oʻzi boshchilik qilgan vzvod aʻzolarini yoʻqotadi va oqim uni xushsiz, koʻp qon yoʻqotgan holatda Dneprning sohil boʻyiga chiqarib qoʻyadi. Uni ikki ukrain ayoli qutqarib olib, dushmandan yashirib gospitalga yetkazishadi. Gvardiya serjanti H.Samatov qoʻlidan ogʻir jarohat olib, nogiron sifatida oʻz vataniga qaytadi. 1944 -yil fevral oyining sovuq kunlarining birida Hamit Samatov poyezdan tushishi bilan perronda murgʻak, ochlikdan ozib ketgan bolaning mungli non soʻragan ovozini eshitadi va unga non berib, oʻylab oʻtirmasdan soʻgʻlom qoʻli bilan uni sovuqdan asrab shineliga oʻraydi va uyiga qarab yoʻl oladi. Hali uylanmagan Hamit Samatov urushdagi ayanchli manzara va kunlarni koʻrib, bagʻrikeng qalbi bilan oʻz uyida 13 nafar turli millatga mansub (Qoʻchqor — turkman, Sunnat — oʻzbek, Nurmuhammad — tojik, Donat - rus, Karim - oʻzbek, Ivan - rus, Murod - oʻzbek, Liza — rus, Jenya — belorus, Rashid - oʻzbek, Kerim — tatar, Mirali - oʻzbek, Arslon - arman) farzandlarni asrab olib gʻamxoʻrlik qiladi. Hamit Samatov zaxiradagi polkda mehnat faoliyatini davom ettiradi. Sanobar ismli qizga uylanadi. 13 farzandni oʻz farzandidek qabul qilgan Sanobar ham xaqiqiy oʻzbek ayoli timsolida namoyon boʻladi. Samatovlar oilasida 6 farzand dunyoga keladi va 19 farznadli oilaga aylanishadi. Bolalarni tarbiyalashda Hamit Samatovning ota-onasi — Samad ota va Mangʻit onaning mehri beqiyosdir. Hamit Samatov urushdagi va urushdan keyingi jasoratlari uchun orden va medallar bilan mukofotlanadi. Gvardiya serjanti Hamit Samatov haqida maqolalar gazeta va jurnallarda chop etiladi. Bir nechta videofilimlar surʻatga olinadi. Jangdagi qahramonliklar va urushdan keyingi baʻgʻrikenglikning bir insonda namoyon boʻlishi takrorlanmas va noyob tarixiy voqea sifatida, kelajak avlod uchun oʻchmas iz qoldiradi.

## Adabiyot
* Qodirov S, Odamdan yaxshi nom qolsin, T., 1975.

## Manbalar
Samara

**Samara** (1936—91-yillarda Kuybishev "Куйбышев") — Samara (rus. Самара) Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Samara viloyati markazi. Volga daryosining chap sohilidagi port shahar. Volgaga Samara daryosi quyilgan joyda joylashgan. Temir yoʻl tuguni markazi hisoblanadi. Aholisi 1.171.000 kishi (2013). Mashinasozlik va metallsozlik (aviakosmik texnika, neft sanoati jihozlari, motorsozlik, radioelektronika, priborsozlik va boshqa podshipnik, avtotraktor elektr jihozlari, elektrotexnika va boshqa jihozlar ishlab chiqariladi), neftni qayta ishlash va neft kimyosi, kimyo, metallurgiya, oziq-ovqat (goʻsht va yogʻ mahsulotlari, "Rossiya" shokolad fabrikasi, Jiguli Pivo zavodi va boshqa korxonalar mavjud), yengil sanoat sohalari mavjud. GES va issiklik elektro stansiyalari ishlab turibdi. Shaharda Metropoliten "Samara Metropoliteni" (1987-yildan), 10 ta Oliy oʻquv yurti (shu jumladan: Samara Davlat Universiteti), 4 ta teatr (shu jumladan: Opera va Balet teatri, Filarmoniya), 5 ta muzey (shu jumladan: Oʻlkashunoslik va Badiiy muzeylar) bor.

Shahar 1586-yilda sharq va janubga tobora kengayib borayotgan Rossiyaning chegara istehkomi sifatida bunyod etilgan. 19-asrda don hamda choʻchqa yogʻi, jun, teri savdosining yirik markazi hisoblangan. 1851-yildan Samara Gubernyasi, 1928—29-yillarda Oʻrta Volga viloyati, 1929—35-yillarda Oʻrta Volga oʻlkasi markazi, 1935-1991-yillarda Kuybishev viloyati, 1992-yildan Samara viloyati markazi hisoblanadi.

## Manbalar
Samarador harorat

**Samarador harorat** - oʻsimlik faol oʻsishi, rivojlanishi va hosilining shakllanishi uchun zarur boʻlgan havo yoki tuproq harorati. Shu chegaradan past haroratda oʻsimlikning rivojlanishi, urugʻning unishi tuxtaydi, gullashi kechikadi. Koʻpgina oʻsimliklar uchun shahrining quyi chegarasi 5° atrofida, issiqsevarlari (makkajoʻxori, sorgo) uchun 8—10°, bir qator subtropik ekinlar (gʻoʻza, sholi) uchun 12°— 15° ga teng. Samarador harorat havoning oʻrtacha sutkalik harorati (faol harorat) bilan muayyan oʻsimlik uchun biologiya minimum boʻlgan harorat ayirmasiga teng. Bu, oʻz navbatida, oʻsimlikning rivojlanishida har bir kunning hissasini aniqlashga teng imkon beradi. Masalan, havoning oʻrtacha sutkalik harorati 22° boʻlsa, rivojlanishining biologik minimumi 10° ga teng boʻlgan ekin turi uchun S.H 12° ni tashkil etadi, yaʼni shu kundagi oʻrtacha sutkalik haroratning 10° dan yuqori qismi ekinning oʻsishi va rivojlanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Agrometeorologiyada S.h ekinlarning oʻsishi va rivojlanishi asosiy koʻrsatkichlaridan biri tarzida qabul qilingan. Samarador harorat yigʻindisi vegetatsiya davri yoki uning maʼlum qismi uchun kundalik haroratning 10° dan yuqorisini jamlash orqali topiladi. Chunonchi, gʻoʻza maysalari yoppasiga unib chiqishi uchun chigit ekilgan kundan boshlab 95— 100° Samarador harorat yigʻindisi zarur (tuprokda namlik yetarli boʻlgan sharoitda). Ekish — gullash davridagi Samarador harorat yigʻindisi 970° ga yetganda ertapishar oʻrta tolali gʻoʻza navlari, 1000° da oʻrtapishar navlari va 1100° da ingichka tolali paxta navlari gullaydi. Samarador harorat yigʻindisi koʻrsatkichidan hududning issiqlik resurslarini, yaʼni ekinni oʻstirish uchun issiqlik bilan taʼminlanganlik darajasini baholashda foydalaniladi. Issiklik bilan taʼminlanganlik vegetatsiya davridagi oʻrtacha koʻp yillik Samarador harorat yigʻindisini ekinning toʻliq rivojlanish sikli yoki uning ayrim fazalarining oʻtishi uchun zarur boʻlgan Samarador harorat yigʻindisiga nisbati bilan aniklanadi va % larda ifodalanadi. Oʻrtacha koʻp yillik S.h yigʻindisi ekinning issiklik resurslari bilan taʼminlanganligining 50% ga, yaʼni 10-yil ning 5 yilga teng keladi. Ekinning har yili issiqlik resurslari bilan (yaʼni 10 yilning hammasida) taʼminlanganligi eng noqulay yildagi taʼminlanganlik darajasiga qarab topiladi. Oʻrta Osiyo sharoitlarida bu koʻrsatkich ekinning yetilishi (yoki rivojlanishning kerakli fazasiga yetishi) uchun talab qilinadigan oʻrtacha S.H yigʻindisini 20% koʻpaytirib olingan qiymatiga mos keladi. Samarador harorat yigʻindisi, yaʼni issiklik bilan taʼminlanganlik koʻrsatkichlariga qarab muayyan hududlarda, mamlakatlarda ekin turlari va navlari yetishtiriladi. Samarador harorat yigʻindisi agrometeorologiyada, qishloq xoʻjaligi fenologiyasida (ekinlarning rivojlanishi va hosil yetilishining asosiy fazalari muddatlarini prognozlash)da, shuningdek, agroiqlimiy rayonlashtirishsa foydalaniladi (yana qarang Faol harorat).

Olga Reyzvix.

## Manbalar
Samariy

**Samariy** (lotincha Samarium), Sm — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Lantanoidlarga kiradi. Tartib raqami 62, atom massasi 150,36. Samariy — kumush kabi oq metall, suyukdanish temperaturasi 1072°, zichligi 7,54 g/sm³. Ilk bor 1879-yilda Uralda topilgan samarskit mineralidan ajratib olingan. l49Sm izotopi yadrosi sust neytronlarni oʻta kuchli yutish xususiyatiga ega boʻlgani sababli Samariy yadro reaktorlarining moslovchi oʻzaklarida ishlatiladi. Samariyning kobalt bilan intermetall birikmasi SmCo5 acosida juda quvvatli oʻzgarmas magnitlar tayyorlash mumkin.

## Manbalar
Samarinda

**Samarinda** — Indoneziyadagi shahar. Sharqiy Kalimantan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 537 ming kishidan ziyod (1990y.lar oxiri). Kalimantan o.ning sharqiy qismidagi port. Neft va koʻmir qazib olinadi. Chetga kumir, neft, yogʻoch, kauchuk eksport qilinadi. Yogʻochsozlik korxonalari, kema verfi, universitet bor.

## Manbalar
Saltilo

**Saltilo** — Meksikaning shim,sharqiy qismidagi shahar. Koauila shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 577 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining muxim tuguni. Meksika shim. dagi konchilik rayoni markazi. Rangli metallurgiya, ogʻir va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, toʻqimachilik, jun, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Meksika qoʻltigʻi sohilidan quvurlar orqali neft va gaz keltiriladi. Interamerika universiteti bor. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor, cherkov va bogʻlar (18-asr) saqlangan. Shaharga 16-asr oxirlarida asos solingan.

Saltillo (Amerika ispan tili: [sallardaqo'shiqlardaqo'shiqlardaqo'shiqlarnio'zgartiring] (tinglanglar)), Meksikaning shimoli-sharqidagi Koaxuila shtatining poytaxti va eng yirik shahri bo'lib, shu nomdagi munitsipalitetning munitsipal o'rindig'idir. Mexiko, Monterrey va Saltillo barchasi yirik temir yo'l va avtomagistral bilan bog'langan. Sifatida 2015 yilgi aholini ro'yxatga olish, Saltillo aholisi 807,537 kishini tashkil etdi, uning metropoliteni aholisi esa 923,636 kishini tashkil etdi va Saltillo eng yirik shahar va ikkinchi yirik metropolitenga aylandi.￼

## Manbalar
Samariya

**Samariya** (yahudiycha – Shomron) – Falastindagi qadimgi shahar. Isroil podshohligi poytaxti. Mil. av. taxminan 880-yilda barpo qilingan. Mil. av. 1-asrning oxirlarida podshoh Irod I tomonidan nomi Sebastu (hozirgi Sebastiya) deb oʻzgartirilgan.

## Manbalar
Samariya (maʼnolari)

**Samariya**:

* Samariya (yahudiycha — Shomron) — Falastindagi kds.
* Samariya (asar) - "SAMARIYA" — Abu Tohirxoja Samarqandiyning Samarqand sh.
Samariya (asar)

„**Samariya**“ — Abu Tohirxoja Samarqandiyning Samarqand sh. tarixiga oid asari. „Samariya“ 11 bob, muqaddima va xotimadan iborat boʻlib, Samarqandning bunyod etilish tarixi, shaharning Samarqand deb atalish sabablari, geografik holati, ob-havosi va XIX asrning I choragiga qadar saqlanib qolgan osory atiqalari, shuningdek, masjid va madrasalar, koʻshklar va mozorlar haqida maʼlumot beradi. Bundan tashqari, asarda mashhur tarixiy shaxslar, islomning koʻzga koʻringan namoyandalari va ularning hayotiga oid axborotlar ham koʻp. Asar oʻtgan asrning soʻnggi choragida V. L. Vyatkin tomonidan 1-marta rus tiliga tarjima qilinib, 1898-yilda Samarqandda chop qilingan. N. I. Veselovskiy tomonidan asarning koʻhna qoʻlyozma nusxalari asosida 1904-yil Sankt-Peterburgda fors-tojikcha tanqidiy matni bosilgan. Veselovskiy „Samariya“ning mazkur nashriga K. P. Kaufman amri bilan Nuriddin Basir (Qutbi chahordahoʻm nomi bilan mashhur boʻlgan, 1878-yilning avgust oyida portlatib yuborilgan) mozorining rasmi va loyihasini hamda mozorga vaqf qilingan yersuv va mulk haqidagi vaqfnomani ilova qilgan. Asar 1921-yil forschadan oʻzbek tiliga Abdulmoʻmin Sattoriy tomonidan tarjima qilingan. 1925-yil S.Ayniy tahriri bilan nashrga tayyorlanganicha qolib ketgan. 1991-yil „Samariya“ning shu nusxasi (nashrga tayyorlovchilar B. Ahmedov, A. Juvonmardiyev) oʻzbek tilida Toshkentda nashr etilgan. Qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Beruniy nomidagi sharqshunoslik institutida saqlanmoqda. (inv. № 600).

## Adabiyot
* Abu Tohirxoja, Samariya, T., 1991.

## Manbalar
Samarqand (maʼnolari)

**Samarqand**:

* Samarqand – Samarqand viloyatidagi shahar
* Samarqand (jadidlar gazetasi) – „SAMARQAND“ – jadidlarning ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy gazetasi
* Samarqand (mehmonxona) – „SAMARQAND“ – mehmonxona; Samarqand sh
* Samarqand (Nishon tumani) – Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shaharcha
* Samarqand (roman) — fransuz yozuvchisi Amin Maaluf tomonidan yozilgan roman
* Samarqand ushshogʻi — Ushshoqning Hoji Abdulaziz Rasulov qayta ishlab bastalagan yoʻli
* Samarqand (sayyora) — Quyosh sistemasidagi kichik sayyora.
Samarqand (mehmonxona)

"SAMARQAND" — mehmonxona; **Samarqand** sh. Oxunboboyev koʻchasida joylashgan (1967, meʼmori O.Aydinova). Amir Temur maqbarasi yaqinida. Mehmonxona 9 qavatli yotokxona va bir kavatli jamoatxonadan tuzilgan. "S."ning xrvuz va favvorali markaziy xiyobonga karagan bosh tarzi ayvonchalardan, Oxunboboyev koʻchasiga qaragan tarzi yozgi yengil balkonlardan tashkil topgan. 320 oʻrinli 1 va 2 kishilik xonalardan iborat boʻlgan 9 qavatli yotoqxonaning har bir xonasi barcha qulayliklarga ega, devor ichi mehrob shaklida ishlangan shkaflar bilan jihozlangan. Jamoatxona qismi interyeri koshinkori, ganch va yogʻoch oʻymakorligi bilan jozibali bezatilgan; unda xizmat koʻrsatish boʻlimi, restorankafe, banket zali, doʻkonchalar joylashgan va u ichki hovli bilan uzviy bogʻlangan. Yotoqxona qismining tomi, yaʼni 10qavati shahar manzarasini tomosha kilish uchun moslashtirilgan maydonchaga aylantirilgan.

## Manbalar
Samarqand avtomobilchi komandir-muhandislar oliy harbiy bilim yurti

**Samarqand avtomobilchi komandir-muhandislar oliy harbiy bilim yurti** – Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlariga harbiy komandir-muhandislik bo'yicha mutaxassilar tayyorlovchi bilim yurti. 1969-yil 20-noyabrda tashkil topgan. Bilim yurtida oliy harbiy maxsus maʼlumotga ega avtomobil boʻlinmalari komandirlari, avtomobil texnikalarining ekspluatatsiyasi va taʼmirlanishi boʻyicha komandir oʻrinbosarlari, saper muhandislik boʻlinmalari komandirlari, taʼminot ishlari boʻyicha ofitser mutaxassislar, shaxsiy tarkib bilan ishlash va madaniy-maʼrifiy ishlar boʻyicha ofitserlar tayyorlanadi.

## Tarixi

### Sovet davri
Samarqand avtomobilchi komandir-muhandislar oliy harbiy bilim yurtining mumkin boʻlgan oʻtmishdoshlari haqidagi maʼlumotlardan maʼlumki, 1941-yil noyabr oyida 1941-yil 12-avgustda tashkil etilgan 2-Xarkov zirhli maktabi Ukraina SSR Xarkov shahridan Samarqandga koʻchirilgan. 1946-yilda bu maktab Samarqand tank texnikumi deb nomlandi.

1969-yil 23-sentyabrda SSSR Vazirlar Sovetining farmoni bilan Oʻzbekiston SSR Samarqand shahrida Samarqand oliy tank qoʻmondonlik bilim yurti tashkil etildi, uning vazifasi tank vzvod komandirlarini tayyorlashdan iborat edi. Tank maktabi qaysi oʻquv muassasasi (harbiy qism) negizida tashkil etilgani haqida maʼlumot yoʻq.

SSSR Mudofaa vazirining 1973-yil 23-maydagi 190-son buyrugʻi bilan Samarqand oliy tank qoʻmondonlik bilim yurti Samarqand avtomobilchi komandir-muhandislar oliy harbiy bilim yurtiga aylantirildi. Maktabning maqsadi avtomobil vzvodlari komandirlarini tayyorlash edi.

1979-yilda maktabga „Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi nomidagi“ faxriy nomi berildi.

### Mustaqil Oʻzbekistonda
1992-yilda Samarqand avtomobilchi komandir-muhandislar oliy harbiy bilim yurti Oʻzbekiston yurisdiksiyasiga oʻtdi. U bilan birga Toshkent oliy umumqoʻshin qoʻmondonlik bilim yurti va Chirchiq oliy tank komandir-muhandislik bilim yurti Oʻzbekistonga oʻtkazildi.

Respublika hokimiyat organlarining qurolli kuchlar uchun ofitser kadrlarni mustaqil ravishda toʻliq tayyorlashga qaratilgan siyosati munosabati bilan SSSRdan meros boʻlib qolgan mavjud harbiy taʼlim muassasalari negizida koʻp tarmoqli kadrlar tayyorlash sxemasi amalga oshirildi. 1993-yilda nomi Samarqand Oliy harbiy avtomobil qoʻmondonlik-muhandislik bilim yurti deb oʻzgartirilgan avtomobil bilim yurti negizida „avtomobil vzvod komandiri“dan tashqari harbiy mutaxassisliklarni tayyorlash boʻyicha fakultetlar tashkil etildi.

## Manbalar
Samarqand badiiy muzey-qoʻriqxonasi

**"Samarqand" davlat muzey-qoʻriqxonasi** — Samarqand shahri va Samarqand viloyatida muzeylarni markaziy boshqarish, tarixiy, madaniy va sanʼat yodgorliklarini saqlash va roʻyxatga olishni nazorat qilish, yodgorliklarni taʼmirlash va konservatsiyalashni boshqaruvchi tashkilot. 

1982-yil Oʻzbekiston madaniyati va sanʼati tarixi muzeyi va uning boʻlimlari, shuningdek Samarqand shahri va Samarqand viloyatidagi meʼmoriy yodgorliklar negizida tashkil qilingan. Muzey-qoʻriqxona tarkibiga 11 ta muzey — Oʻzbekiston madaniyati tarixi davlat muzeyi (bosh muzey), Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi, Samarqand shahar tarixi - Afrosiyob muzeyi, Mirzo Ulugʻbek rasadxonasi muzeyi - majmuasi, Sadriddin Ayniy yodgorlik uy-muzeyi, Kattaqoʻrgʻon sh. tarixi oʻlkashunoslik muzeyi, Ishtixon tuman tarixi muzeyi, Paxtachi tuman tarix muzeyi, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli yodgorlik muzeyi, Hoji Abdulaziz Abdurasulov uy - muzeyi, Mahmudxoʻja Behbudiy uy - muzeyi va 3 ta meʼmoriy obidalar — Amir Temur maqbarasi, Bibixonim jomeʼ masjidi, Nodir Devonbegi madrasasi kiradi. Muzey-qoʻriqxona Samarqand viloyati hududida joylashgan muzeylar xazinasidagi noyob osori atiqalar va tarixiy obidalarni avaylab asraydi, ilmiy jihatdan oʻrganadi, ularni yangi topilmalar bilan boyitadi, ular asosida yangi ekspozitsiya va koʻrgazmalar tashkil qiladi; shuningdek, ular haqida kitoblar, katalog, buklet, yoʻl koʻrsatkichlar nashr etadi, tarixiy obidalarda muzeylashtirish ishlarini olib boradi, muzey-qoʻriqxona hududida amalga oshiriladigan qurilish va taʼmirlash ishlarini nazorat qiladi. Tarixiy, madaniy va sanʼat yodgorliklarini saqlash boʻyicha mavzuli (jumladan, Oʻzbekiston sanʼati va boshqa) kinolektoriy va xalq universiteti mashgʻulotlarini oʻtkazadi.

Muzey-qoʻriqxona xazinasida oʻzbek xalqi madaniyati va sanʼati tarixining barcha davrlardagi taraqqiyotini aks ettiradigan asl yodgorliklar — 235 mingdan ziyod eksponatlar saqlanadi (2022). Muzey-qoʻriqxona maʼmuriyati Oʻzbekiston madaniyati tarixi davlat muzeyi binosi (Samarqand shahar Mirzo Ulugʻbek koʻchasi 148-uy)da joylashgan.

## Manbalar
Samarqand (jadidlar gazetasi)

"SAMARQAND" — jadidlarning ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy gazetasi. 1913-yil 15-apreldan Samarqand shahrida haftada 2 marta oʻzbek, fors va rus tillarida chiqqan. Noshiri va muharriri — Mahmudxoʻja Behbudiy (1874— 1919). "S."da Turkiston oʻlkasi xalqlarining taraqqiyoti koʻzlangan va jamiyatdagi islohotlarni yoqlovchi maqolalar va sheʼrlar chop etilgan.

Yevropa va AQShda nashr etiladigan gaz.lar va ularning oʻquvchilari haqida ham xabarlar berilgan. Hoji Muin, Munavvarqori, Fitrat, Kamiy, Saidrizo Alizoda, SiddiqiyAjziy, Nusratilla Qudratilla oʻgʻli (Milliy), Rojiy va boshqa jadid adiblarining asarlari eʼlon qilib turilgan. Adadi 400—600 nusxadan iborat boʻlgan. 1913-yil 17-sentabrda 45soni chiqqach, moddiy qiyinchilik sababli toʻxtagan. Bu vaqtda M. Behbudiy "Oyna" jur.ni chikarishni boshlagan.

## Adabiyotlar
* Abduazizova N. A., Turkiston matbuoti tarixi (1870-1917), T., 2000.

## Manbalar
Samarqand kimyo zavodi

**Samarqand kimyo zavodi** - kimyo sanoatining yirik korxonalaridan biri. "Oʻzkimyosanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Ammofos, oddiy superfosfat, boyitilgan superfosfat va boshqa fosforli oʻgʻitlar, sulfat kislota ishlab chiqaradi. Samarqand shahridan 12&nbsp;km gʻarbda, Kimyogarlar shaharchasida joylashgan. Dastlab "Samarqand superfosfat zavodi" nomi bilan korxona kurilishi 1950-yilda boshlangan. 1980-yildan hozirgi nomda. 1954-yilda sulfat kislota sexi, 1955-yilda superfosfat sexi ishga tushirilgan. Oddiy superfosfat, ammoniylashgan superfosfat, texnikada qoʻllaniladigan sulfat kislota, texnik kislorod, roʻzgʻorbop kimyoviy mahsulotlar i.ch. oʻzlashtirilgan. 3d 1965-yilda rekonstruksiya qilinib, i.ch. quvvatlari 2 marta oshirildi. 1975-yilda yirik sulfat kislota sexi foydalanishga topshirildi, 1978-yildan jahon tajribasida birinchi marta tarkibida 24,5% R2O5 boʻlgan past navli Qoratov (Qozogʻiston) fosforitini qayta ishlashga oʻtdi. 1979-yilda zavodning 2navbati qurildi, yillik quvvati 450 ming t monogidrat boʻlgan sulfat kislota sexi, 136,4 ming t ekstraksion fosfor kislota ishlab chiqaradigan fosfor kislota sexi ishga tushirildi. Zavodning ammofos i.ch. boʻyicha 3navbati 1982—84 yillarda qurilib, 3ekstraksion fosfor kislota sexi foydalanishga topshirildi. 1994-yildan zavodda ammoniy sulfat oʻgʻitini i.ch. oʻzlashtirildi. Korxonaning diammoniyfosfat oʻgʻiti boʻyicha yillik quvvatini 200 ming t ga yetkazish uchun qayta qurish ishlari olib borilmoqda. Yiliga 500 ming t sulfat kislota, ammofos va boshqa oʻgʻitlar i.ch. quvvatlariga ega (2003). Korxona mahalliy xom ashyo bazasida ishlashga oʻtkazilgan. Korxonada ishlab chiqarilgan oʻgʻitlar Xitoy, Eron, Turkmaniston va boshqa davlatlarga eksport qilinadi.

## Manbalar
Samarqand liftsozlik zavodi

**Samarqand liftsozlik zavodi** — kommunal mashinasozligi sanoati korxonasi. Yuk va odamlarni tashishga moʻljallangan turli modifikatsiyadagi liftlar, liftlarga ehtiyot qismlar ishlab chiqaradi. Korxona qurilishi 1967-yilda boshlangan. 1971-yildan korxona zamonaviy rusumdagi liftlarni seriyalab ishlab chiqara boshladi. 1975-yildan dare va dengiz kemalari uchun yuk va yoʻlovchilar tashishga moʻljallangan liftlarni i.ch. oʻzlashtirildi. 1987—89 yillarda zavod rekonstruksiya qilindi va yillik quvvati 8 ming dona liftga yetkazildi. Sobik Ittifoqda zavod asosiy liftsozlik korxonalaridan biri boʻlgan. 1995-yilda korxona ochiq aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi.

## Manbalar
Samarqand viloyati (maʼnolari)

**Samarqand viloyati**:

* Samarqand viloyati (Rossiya imperiyasi) - Turkiston general-gubernatorligi tarkibidagi viloyatlardan biri.
* Samarqand viloyati - OʻzR tarkibidagi viloyat.