open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xayd Tomas

**Xayd Tomas** (1636-1703) — ingliz sharqshunosi va tarjimoni. Oksford universitetining professor Bodleyan kutubxonasining ilmiy nazoratchisi. Ulugʻbekning yulduzlar jadvalini uchta forscha qoʻlyozma boʻyicha tekshirib, "Jayxunning har ikki tomonining qudratli hokimi ulugʻ Amir Temur nabirasi Ulugʻbekning kuzatishlari boʻyicha qoʻzgʻalmas yulduzlarning uzunlik va kengliklar jadvali" nomi bilan 1665-yil 1 marta fors va lotin tillarida nashr ettirgan. Bu esa Yevropa olimlariga Ulugʻbek rasadxonasi faoliyatini oʻrganishlari uchun asosiy manba boʻldi.
Xayrobod eshon majmuasi

**Xayrobod eshon majmuasi** – Toshkent shahridagi meʼmoriy yodgorlik (16—20-asr boshlari). Xayrobod eshon mablagʻiga usta Qoraxoʻja rahbarligida bunyod etilgan. Majmua sharqqa qaratib yonmayon qurilgan, tomi gumbazlar bilan yopilgan masjid, maqbara, hovuzli hovlidan iborat. Maqbara trapetsiya tarhli (7,5x7,7 m), bezaksiz, pishiq gʻishtdan ganch qorishmasida barpo etilgan. Bosh tarziga devor sathidan 80 sm boʻrttirib uncha katta boʻlmagan peshtoq ishlangan, gumbazi ravoklar shaklidagi bagʻallarga oʻrnatilgan, ichki devorlarida sayoz ravoqli taxmonlar bor, gʻarbiy devoridagi tuynuk orqali xonaga yorugʻlik tushib turadi. Maqbara eshigi yogʻoch panjara shaklida, tobadoniga yogʻoch oʻymakorligida panjara ishlangan. Masjid toʻrtburchak xonali (12,5x 16,5 m), oldi va shim. tomonidan ustunli ayvonlar bilan tutashgan. Masjidning ichki devorlariga taxmonlar va odam boʻyi balandligida gir aylana navoli tokchalar ishlangan. Jan. devoridagi 2 ta deraza tashqi tarafdan buklama yogʻoch pardaderaza bilan berkitiladi. Ayvonlar tomi tekis, toqili shifti bir necha boʻlaklarga boʻlinib, islimiy naqshlar bilan turli ranglarda jozibador bezatilgan. 20-asrda taʼmirlangan. Hovuz saqlanib qolmagan.

## Manbalar
Xayrobodtepa

**Xayrobodtepa** – shahar xarobasi (miloddan avvalgi I asr – miloddan avvalgi III—IX asrlar) Termiz shahri(Surxondaryo viloyati)dan 30&nbsp;km shimolda, Angor qishlogʻi yaqinida joylashgan. Tarhi toʻrtburchak (150x100 m), minoralari boʻlgan mudofaa devori va xandaq bilan oʻralgan. Xayrobodtepaning janubi-sharqiy qismida mustahkamlangan ark boʻlib, uning atrofiga ham xandaq qazilgan. Xayrobodtepa qadimda devor bilan teng 2 qismga ajratilgan. Devorning eni 8 m, saqlangan balandligi 10 m. Xayrobodtepaning bir qismida ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda ham hayot davom etgan. Arxeologik qazishmalar natijasida sopol idishlar, terrakota haykalchalar, baqtriy yozuvi bitilgan xumlar, Sapadbiz, Neron, Kadfiz II, Kanishka, Vasudeva tangalari chiqqan.
Xayfon

**Xayfon** – Vyetnamdagi shahar. Atrofidagi hududlar bilan markazga boʻysunuvchi maxsus maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi 784 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Xongxa daryosi deltasining shimolidagi yirik dengiz porti. Mamlakatning muxim sanoat markazi. Sement, oynashisha, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, kemasozlik, kema va avtomobillarni taʼmirlash hamda boshqa korxonalari mavjud. Anʼanaviy hunarmandchilik rivojlangan. Baliq ovlash markazi. Shaharga 19-asrda asos solingan.
Xakaslar

**Xakaslar** (oʻzlarini – xakas deb atashadi; eski nomlari – Abakan yoxud Minusinsk tatarlari) – Xakasiyadagi xalq (62,9 ming kishi), jami RFda – 79 ming kishi (1989). Xakas tilida soʻzlashadi. Dindorlari – pravoslavlar, anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Asosan, chorvachilik, ovchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadilar.
## Manbalar
Andrew Huxley

**Andrew Huxley** (1917.22.11, London) — ingliz fiziologi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1955-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1938). London universiteti kolleji fiziologiya boʻlimi professor (1960-yildan). Muskul qisqarishi nazariyasini kashf etgan (1957), miofibrillarnint nozik tuzilishini aniklagan; nerv tolalari sinapslarkni va nerv impulslarini uzatishda roʻy beradigan fizikkimyoviy oʻzgarishlar va hokazoni tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1963; Xojkin va Ekls bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Xalaj

**Xalaj (Qoloch)** – qadimgi turkiy qabila.

Xalajlar dastavval (VI asr) Talas vodiysida, Qoshgʻarda yashashgan. VII—VIII asrlarda katta qismi Toxaristonga (asosan, Janubiy Turkistonga va Movarounnahr yerlariga) borib oʻrnashganlar, vaqt oʻtishi bilan xalajlar tub yerli aholi bilan aralashib ketgan. Ayrim qabilalar oʻz etnik nomlarini XX asr boshlarigacha saqlab qolganlar. Xalajlar afgʻon-xiljoylarning shakllanishida hal qiluvchi rol oʻynagan. Shuningdek, xalajlar Eronning janubidagi koʻchmanchi turkiy qabilalar – qashqaylarning muxim komponentlaridan birini tashkil etgan. Tojikistonning janubi va Vaxsh vodiysidagi xalajlar esa, XVI asr boshlaridayoq mustaqil etnik birlik xisoblangan. XIX asrga oid yozma manbalarda xalajlar Amudaryoning oʻrta oqimidagi turkman qabilalari qatorida tilga olingan. Oʻrta asrlarda xalajlar tarqoq holda Movarounnaxrning boshqa viloyatlarida (jumladan, Zarafshon vodiysi va Qashqadaryoning yuqori qismida) ham yashagan. Hozirgi xalajlar avlodlari Eron, Zakavkazye va Afgʻonistonda turk va eron tilli xalqlarda etnik nom sifatida shakllanib qolgan. Ularning bir qismi Surxondaryoda va Zarafshon vodiysida mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963;
* Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
Xalaj tili

**Xalaj tili** — turkiy tillardan biri. Markaziy Eronda, Tehronning janubi-garbida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni 40 ming kishi atrofida (2000-yil). Shevalari 2 guruhga — shimoliy va janubiy guruhdarga boʻlinadi.

Xalaj tilida qadimgi turkiy til elementlari, xususan, birlamchi choʻziq unlilar saqlangan; soʻz oʻrtasi va oxirida boshqa turkiy tillarda z, t, j, r kelgan oʻrinlarda d qoʻllanadi. Ayrim kelishik qoʻshimchalari va feʼl shakllarida ham bir qator oʻziga xosliklar mavjud. Leksikada eng qad. turkiy qatlam hamda kelib chiqishi noaniq boʻlgan soʻzlar qatlami ajralib turadi; ozarbayjon tilidan, eroniy lahjalardan oʻzlashmalar bor. Asosan, xotin-qizlar oʻrtasida kundalik muomala tili hisoblanadi.
## Manbalar
Muzaffar Xayrullayev

**Muzaffar Muhitdinovich Xayrullayev** (1931.17.11, Qoʻqon 2004.26.3, Toshkent) – faylasuf olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), falsafa fanlari doktori (1966), professor (1967).

Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1951). 1954-1955-yillarda Samarqand va Toshkent oliy oʻquv yurtlarida oʻqituvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutining katta ilmiy xodimi (1955-1958), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa boʻlimi mudiri (1958—1959). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq instituti sektor mudiri, soʻng direktor oʻrinbosari (1959-1961), direktori (1961-1970; 1975-1980). Ayni vaqtda Toshkent Davlat Universitetida (1955-1957; 1962-1965), Toshkent tibbiyot akademiyasida (1957-1960) oʻqituvchi. Oʻzbekiston KP MKda boʻlim mudiri (1970-1975). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti direktori (1980-1987; 1993-2004). 1987-1989-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa, iqtisod va huquq fanlari boʻlimining akad.kotibi, 1988-1993 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida boʻlim mudiri. Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo xalqlari falsafiy tafakkuri tarixi, xususan, Forobiy dunyoqarashi, mantiq, etika, estetika, maʼnaviyat va madaniyat nazariyasi masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992). „Mexnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (2003).

## Manbalar
* Forobiy va uning falsafiy risolalari, T., 1963; Mirovozreniye Farabi i yego znacheniye v istorii filosofii, T., 1967; Uygʻonish davri va Sharq mutafakkiri, T., 1971; Madaniyat va meros, T., 1975 (hammualliflikda); Farabi. Epoxa i ucheniye, T., 1975; Abu Nasr alFarabi, M., 1982; Mantiq, T., 1993 (hammuallifliqda); oʻrta Osiyoda ilk Uygonish davri madaniyati, T., 1994.
Xayfo

**Xayfo** — Isroildagi shahar. Axrlisi 214,9 ming kishi (2003). Transport yoʻllari chorrahasi. Mamlakatning Urta dengiz boʻyidagi muhim porti. TelAviv va Eylatdan neft quvurlari oʻtkazilgan. Metallurgiya, neftni qayta ishlash, kimyo, toʻqimachilik, oynashisha, sement, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Tayyor kismlardan avtomobil yigʻiladi. Muzeylar bor. Salibchilar qalʼasi qoldiqlari saqlangan.
Xalapa

**Xalapa** — Meksikaning sharqiy qismidagi shahar. Verakrus shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 390 ming kishi (2000). Transport yoʻllari chorrahasi. Plantatsiya xoʻjaligi (kofe, shakarqamish, tamaki) rnining savdo markazi. Oziq-ovqat, mashinasozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, sellyulozaqogʻoz sanoati korxonalari mavjud. universitet, Antropologiya muzeyi bor. Shaharga 16-asrda asos solingan. Mustamlakachilik davrida qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Turizm markazi.

## Manbalar
Xalaf madaniyati

**Xalaf madaniyati** (arxeologiyada) — Shimoliy Mesopotamiya va Suriyadagi eneolit davri (mil. av. 5ming yillik)ga oid madaniyat. Shimoli-sharqiy Suriyadagi TelXalaf qishlogʻi nomi bilan atalgan.U yedan turar joy xarobalari, guldon, sopol idishlar, mis buyumlar topilgan. Aholi ,asosan, dehqonchilik, chorvachilik bilan shug'ullangan. 
## Manbalar
Xaldeylar

**Xaldeylar** — Janubiy Mesopotamiyada mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmida yashagan somiy qabilalar. Bobilga egalik qilish uchun Ossuriya bilan kurash olib borishgan. 626—538 yillarda Bobilda Yangi Bobil podsholigiga asos solgan xaldeylar sulolasi hukmronlik qilgan.
## Manbalar
Xalil Ibn Ahmad

**Xalil Ibn Ahmad** (toʻliq nomi Abu Abdurahmon alXalil ibn Ahmad ibn Amr ibn Taymir) (718, Ummon — 792, Basra) — arab olimi. AlBasriy taxallusi bilan mashhur boʻlgan. Xalil Ibn Ahmad aruz ilmi asoschilaridan, u arab grammatikasini tizimlashtirgan. "AlAruz", "Kitob ushshavohid" ("Shohidlar kitobi"), "anNukat vashshakl" ("Mazmun va shakl"), "an-Nagʻam" ("Ohanglar"), "Maoniy alxuruf" ("Yordamchi soʻzlarning maʼnolari"), "Jumlat olot alarab" ("Arab tilidagi notugal gaplar"), "alAvomil" ("Yuklamalar") va boshqa asarlari mashhur. Bizgacha arab tilining birinchi eng katta izohli lugʻati — "Kitob ulayn" ("Buloq kitobi") asari yetib kelgan; Bagʻdod muzeyida.
## Manbalar

## Adabiyot
* Krachkovskiy I. Yu., Izbrannie sochineniya, t. 2, M., 1956; Zveginsev V. A., Istoriya arabskogo yazikoznaniya, Kratkiy ocherk, M., 1958.
Xalil mardambek

**Xalil mardambek** (MARDAMBEY) (1895-yil — Damashq — 21-iyul 1959-yil) — arab shoiri, adabiyotshunos, davlat arbobi (Suriya). London universitetini tugatgan (1929). Damashkdagi Arab Fanlar akademiyasi aʼzosi (1925) va prezidenti (1953—59), Qoxiradagi Arab tili akademiyasi aʼzosi (1948-yildan), Iroq Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949-yildan), Suriya hukumatida Maorif (1948) va Tashqi ishlar (1953) vaziri. Xalil mardambek Suriya adabiyotshunosligi rivojiga katta xissa qoʻshgan, Damashkda "ArRobita valadabiiya" ("Adabiy aloqalar") adabiy jamiyati (1921) va shu nomdagi adabiy jurnal (1929), shuningdek, "AsSaqofa" ("Madaniyat") adabiy jurnal asoschilaridan. "Suriya shoirlari" (1—3-j.lar, 1954), "Arab adabiyoti tarixi" (1—5j.lar, 1955) monografiyalarining muallifi. Oʻrta asr arab shoirlari Ibn Xayyus, Ibn Unayn, Ali ibn alJaxma asSomiy va boshqalarning devonlarini izohlar bilan nashr ettirgan. Xalil mardambekning arablar birligiga daʼvat etuvchi sheʼrlari va sheʼriy dramalarida millatparvarlik ohanglari kuchli. Sheʼrlar devoni shoirning vafotidan soʻng nashr etilgan.

## Manbalar
Nabijon Xalilov

**Nabijon Xalilov** (6-yanvar 1922-yil, Qoʻqon – 7-iyul 2002-yil , Toshkent) – dirijyor, kompozitor. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Nabijon Xalilov Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1956). Bundan tashqari,Nabijon Xalilov ikkinchi jahon urushi qatnashchisi hisoblanadi (1941-45). Hamza teatrida musiqa boʻlimi boshligʻi (1952-1956), Oʻzbek davlat filarmoniyasida simfonik orkestr dirijyori (1957-64), „Uzbekistan“ ashula va raqs ansamblining badiiy rahbari (1965-1968), 1968-yildan Muqimiy teatrida bosh dirijyor sifatida oʻnlab spektakllarni sahnalashtirgan. Ayni paytda, Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida oʻqituvchi (1968-yildan), professor (1989-yildan), kafedra mudiri (1970-1991). „Baxt toʻyi“ (Yo. Mirzo), A. Muhamedov bilan hamkorlikda „Olifta“ (F. Musajonov), „Dilafruzga toʻrt oshiq“ (T. Minnulin), „Sehrli uzuk“ (S. Qoriyev), „Toshkentga sayohat“ (B. Darvesh) kabi musiqali drama va komediyalar musiqasini, shuningdek, „Jon Oʻzbekiston“ vokalraqs syuitasi, „Nido“ yukalsimfonik poemasi, „Toshkent gullari“, „Sevgilim-bahorim“ va boshqa bir qator qoʻshiqlarni yozgan.

## Manbalar
Xaliliy

**Xaliliy** – ertapishar uzumnavi. Bu navning Qora Xaliliy va Oq Xaliliy xillari bor. Qora yoki qizil Xaliliy Oʻzbekiston, Qirgʻiziston Turkmanistonda tarqalgan. Tupi kuchli usadi. Bargi yirik, orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha (280—300 g), shingillari tigʻiz. Gʻujumi yirik, tuxumsimon, toʻq qizil, eti sershira, karsillaydi, pusti yupqa. Tarkibida kand miqdori 17—18%, nordonligi 4—4,5%. Iyul oʻrtalarida pishadi. Ragʻa bilan kasallanadi. Hosiddorligi 100—120 s/ga. Oq Xaliliy vatani – Eron. Uzbekistan, Turkmaniston, Rossiyaning Stavropol oʻlkasi, Marokash va Kaliforniyada ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, sal choʻziqroq, sal burishgan yoki silliq. Guli kush jinsli. Uzum boshi oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari oʻrtacha, oqish yoki koʻkishsariq, poʻsti yupqa, eti sersuv, tarkibida qand miqdori 18— 19%, nordonligi 4—4,5%. Hosildorligi 120—160 s/ga. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida rnlashtirilgan.
## Manbalar
Xalonen Tarya

XALONEN (Halonen) Tarya (24-dekabr 1943-yil, Xelsinki) — Finlandiya davlat arbobi. Xelsinki universitetini tugatgan. Yuridik fanlari nomzodi (1968). Faoliyatini Finlandiya talabalar milliy uyushmasi kotibligidan boshlagan. 1970-yillarda Finlandiya kasaba uyushmalari markaziy tashkilotida advokat, Finlandiya bosh vaziri huzurida parlament kotibi, 1979-yildan parlamentda Finlandiya sotsialdemokratik partiyasidan deputat. 1985-yildan parlamentning ijtimoiy masalalar boʻyicha komissiyasi raisi, 1987-yildan Finlandiya ijtimoiy taʼminot va sogʻliqni saqlash ikkinchi vaziri, adliya vaziri (1990—91), 1995-yildan tashqi ishlar vaziri. 2000-yil 6-fevral

dan Finlandiya Respublikasi prezidenta. XALS, Gals (Hals) Frans (taxminan 1581—85, Antverpen — 28-iyun 1666-yil, Xarlem) — golland rassomi, portret ustasi; Yevropa realistik sanʼatining yirik namoyandasi. Xalonen ijodida burjua inqilobi gʻalabasidan keyin yuzaga kelgan golland sanʼatiga xos boʻlgan koʻtarinkilik, hayot zavqi va demokratizm oʻz aksini topgan; rassom boʻyoq dogʻlarini erkin qoʻllash orqali inson ruhiyatini tasvirlash koʻlamini kengaytirdi, koʻproq tasvirlanayotgan shaxsning ichki ruhiyatidagi yorkin lahzani badiiy muhrlashga intildi. 20-yillarda portretlar bilan bir qatorda janrli lavhalar ham yaratdi, muqaddas zotlar real hayotdan olingan oddiy odamlar qiyofasida tasvirlandi ("Yevangelist Luka", "Yevangelist Matfey", taxminan 1623—25 yillar), golland jamiyatidagi ijtimoiy tiplar obrazlari galereyasi yuzaga keldi ("V. van Xeytxeyzen", taxminan 1625—26; "Loʻli", "Mulat", taxminan 1630 va boshqalar). Guruh portretlar ustida izlangan rassom tasvirlariga hayotiylik va haqqoniylik baxsh etdi ("Avliyo Adrian oʻqchilar rotasi zobitlari guruh portreti", 1633; "Avliyo Georgiy oʻqchilar rotasi zobitlari", 1639 va boshqalar). 40-yillardan portretlarida psixologik holatlar chuqurlashdi ("Avliyo Yelizaveta kasalxonasi regentlari", 1641), asarlari koloritida kumusheimon kulrang tuslar ortib bordi. Soʻnggi davrlarda yaratilgan oq va qora ranglar keskinligiga asoslangan asarlarida chorasizlik va tushkunlik kayfiyatlari koʻzga tashlanadi ("Qariyalar uyi regentlari", 1664). Xalonen ijodi Gʻarbiy Yevropa realistik sanʼatining choʻkqilaridan biri boʻlib qoldi. Shogirdlari orasida A.Brauer, akauka A. va I.Ostadelar, Ya.Sten va boshqa bor. Asarlarinint koʻp qismi Xarlemdagi Xalonen muzeyida sakdanadi.
## Manbalar
Xalisko

**Xalisko** – Meksikadagi shtat, Meksika togʻligining jan.gʻarbiy qismida. Maydoni 80,1 ming km². Aholisi 6,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy va muhim sanoat markazi – Gvadalaxara sh. Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi – qishloq xoʻjaligi Makkajoʻxori va dukkakli ekinlar, sugoriladigan yerlarda yer yongʻoq ekiladi. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, toʻqimachilik, yogʻochni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. Chapala koʻlidan baliq ovlanadi.
## Manbalar
Xall

**Xall**, Gull, Kingstonapon-Xall — Buyuk Britaniyaning sharkiy qismidagi shahar. Aholisi 269,1 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Shimoliy dengiz soxilidagi port. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik), yogʻochsozlik, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Baliq ovlash bazasi. universitet bor.
## Manbalar
Xaltali iblis

**Xaltali iblis** – yirtqich xaltalilarga mansub sut emizuvchi hayvon. Urugʻning yagona turi. Gavdasining uzunligi 50 sm ga, dumi 25 sm ga yaqin. Tanasi mitti, oyoqlari kalta. Orqa oyoqlarida 1barmogʻi boʻlmaydi. Xaltasi tanasining keyingi qismiga ochiladi. Sut bezlari soʻrgʻichi 4 ta. Yirtqich va oziq tishlari kuchli rivojlangan. Tasmaniya orolidagi buta va chakalakzorlarida yashaydi. Oʻtxoʻr. Yiliga 1 marta 4 tadan bolalaydi. Parrandachilikka ziyon keltirgani sababli koʻplab ovlangan. Soni kamayib ketgan.
Xaltali olmaxonlar

**Xaltali olmaxonlar** (Petaurus) – kuskuslar oilasiga mansub xaltali sut emizuvchilar. Tanasining uzunligi 12-32 sm, dumi 15-48 sm. Oldingi va keyingi oyoqlari orasi teri parda bilan tutashgan. 4 turi bor. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya orollarida tarqalgan. Daraxtda yashaydi. Oyoqlari orasidagi teri pardasini yozib, shoxdan shoxga yoki bir daraxtdan ikkinchisiga 70 m gacha parvoz qiladi oladi.
Xaltalilar

**Xaltalilar** () yoki **qopchiqlilar** – tirik tugʻuvchi sut emizuvchilar infrasinfi (ayrim maʼlumotlarga koʻra, turkum). Gavdasining uzunligi 4–160 sm. Koʻpchilik xaltalilar urgʻochisida bolasi xalta ichida rivojlanadi. Xalta ichida sut bezlari soʻrgʻichi boʻladi. Bosh miyasi tuban tuzilgan. Yoʻldosh (xaltali boʻrsiqlardan tashqari) hosil boʻlmaydi. Boʻgʻozlik davri 12,5–45 kun, bolasi nimjon (uzunligi 0,5–3 sm) tugʻiladi, koʻpincha xaltasi ichidagi sut bezi soʻrgʻichiga yopishib olib, 250 kun davomida rivojlanadi. Sut maxsus muskullar yordamida bolasi ogʻziga siqib chiqarib turiladi. 1 turkumi va 9 oilasi (opossumlar, yirtqich xaltalilar, xaltali chumolixoʻrlar, xaltali koʻrsichqonlar, xaltali boʻrsiqlar, vombatlar, kengurular va boshqalar) mavjud. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya, Janubiy, Markaziy va Shimoliy Amerika, ayrim Katta Zond orollarida tarqalgan. Yangi Zelandiyada ham iqlimlashtirilgan. Raqobat qiluvchi yoʻldoshli sut emizuvchilarning boʻlmasligi tufayli xaltalilar Avstraliyada ular bilan konvergent belgilarga ega boʻlgan bir qator formalarni hosil qilgan. Xaltalilar turlar soni (2&nbsp;400 ga yaqin) boʻyicha hozirgi sut emizuvchilarning 6% ini tashkil etadi. Lekin ular adaptiv radiatsiya jihatdan qolgan barcha sut emizuvchilar kabi xilmaxil. Ayrim turlari qishloq xoʻjaligiga ziyon keltiradi. Bir qancha turlari terisi va goʻshti uchun ovlanadi. 21 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Xalfa

**Xalfa** — 1) oʻrta asrlar ustaxonalarida hunar oʻrganuvchi shogird. Shogirdlik muddatini oʻtagach, usta qoʻlida bir necha yil ishlab, oʻzi usta boʻlgan; 2) eski maktabda oʻquvchilar yetakchisi, maktabdor domla (oʻqituvchi)ga dastyor; 3) hunarkasb oʻrganuvchi shogirdlar boshligʻi.
## Manbalar
Xalfa (maʼnolari)

**Xalfa**:

* Xalfa — 1) oʻrta asrlar ustaxonalarida hunar oʻrganuvchi shogird.
* Xalfa (folklor) (folklorda) — Xorazm vohasida mahalliy ogʻzaki ijod namunalarini ijro etuvchi ayol.
Xalfa (folklor)

**Xalfa** (folklorda) — Xorazm vohasida mahalliy ogʻzaki ijod namunalarini jonli ijro etuvchi ayol. Xalfalar faoliyat koʻrsatish sharoitiga koʻra ikki yoʻnalishga boʻlinadi: toʻy va bazmlarda qoʻshiqlar ijro etuvchi „sozi xalfa“ hamda „kitobiy xalfa“ — taʼziya va marosimlarda kitob oʻquvchi ayol, otin (otinoyi). Ularning ikkalasi ham „ichkari“da ayollarga xizmat qilgan.
Sozi xalfalar sanʼatida joʻrnavozli va yakka ijrochilik mavjud. Ansambl uch kishidan tarkib topadi: Xalfa (garmon chaladi va qoʻshiq aytadi), doirachi (qoʻshiqlarga joʻr boʻladi, baʼzan raqs tushadi) va oʻyinchi (raqs tushadi va lapar aytadi). Xalfalar repertuaridan asosan „Toʻylar  muborak“, „Yor-yor“, „Oshiq“ turkumidagi („Tohir va Zuhra“, „Oshiq Alband“, „Asli va Karam“, „Hurliqo va Hamro“, „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“ kabi) dostonlardan parchalar, Maxtumquli va boshqa shoirlarning sheʼrlari asosidagi nasihat va raqsbop qoʻshiqlar oʻrin olgan. Ijodkor xalfalar zamonning muhim masalalariga bagʻishlangan asarlar yaratib, ularga oʻzlari kuy bastalaganlar. Masalan, Xonim Suvchi Sayidahmad qizi (1858—1926) ning „Bevafo zolim“, Bibijonim Qosim Devon qizining „Ayrildim“, Anash choʻloq (Onajon Sobirova, 1885—1952) ning „Onajondek dilbar jahona galdi“, Ojiza (Onabibi Otajonova, 1889—1961)ning 30 dan ortiq qoʻshiqlari Nazira Sobirova, Roziya Matniyoz qizi, Saodat Xudoyberganova va hozirgi xalfalar tomonidan kuylanmoqda.

„Kitobiy Xalfa“lar esa, asosan, taʼziya, „Ulli pir“, „Mushkul kushod“ kabi marosimlarda „Gʻavsuli Aʼzam“, „Paygʻambarlar hikoyati“, „Bobo Ravshan“, ‘‘Bibi Seshanbaʼ’ va boshqa diniy mavzudagi kitoblarni yakka holda oʻqishadi.
## Manbalar

## Adabiyot
* Yunusov R., Olti xalfa, Xiva, 1994.
Xaltali boʻrsiqlar

**Xaltali boʻrsiqlar**, bandi kutlar (Peramilidae) – xaltali sut emizuvchilar oilasi. Tanasining uz. 17-50 sm, dumi 9-26 sm, vazni 4,7&nbsp;kg. Oldingi oyoqlarida 2-4 barmoqlari uzun va kuchli tirnoqli; orqa oyoqlaridagi 2- va 3-barmoqlari yopishib oʻsgan boʻlib, faqat tirnoqlari ajralib turadi. Bu tirnoqlar yordamida yungini tozalaydi. Xaltasi tanasining keyingi qismida pastga qarab ochiladi. Xaltalilar orasida yoʻldoshga ega boʻlgan yagona vakil hisoblanadi. Embrioni xuddi haqiqiy yoʻldoshlilar singari implantatsiya boʻladi. 17-19 turi maʼlum. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya va boshqa orollarda tarqalgan. Quruqlikda sakrab harakatlanadi. Koʻpchiligi hasharotxoʻr. Yilda 1 marta 2-8 ta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri qisqa – 12,5 kun. Ayrim xaltali boʻrsiqlar terisi va goʻshti uchun ovlangan. Soni juda kamayib ketgan.
Xaltali boʻri

**Xaltali boʻri**, Tasmaniya boʻrisi (Thylacinus cynocephalus) – yirtqich xaltalilarga mansub sut emizuvchi hayvon. Gavdasining uzunligi 100—130 sm, dumi 50-65 sm. Tanasi choʻziq, oyoqlari uzun, orqa oyoqlarida 1 barmogʻi yoʻq. Xaltali tanasining keyingi qismida ochiladi, sut soʻrgʻichlari 4 ta. Qoziq va oziq tishlari kuchli rivojlangan. Dingo (yovvoyi it) tarqalmasidan oldin Avstraliyaning barcha hududlarida yashagan. Yevropaliklar Avstraliyani kashf etganida faqat Tasmaniya orolida daraxtzorlarda qolganligi aniklangan (2-nomi shundan). 2-4 tadan bolalagan. Xaltali boʻri soʻnggi marta XX asrning 40-yillarida uchratilgan. Hozir qirilib ketgan boʻlishi mumkin. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Xalfa tillo majmuasi

**Xalfa tillo majmuasi** - Fargʻona viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (20-asr boshlari). Majmua yonmayon joylashgan 2 hovli, hovuzli bogʻ, masjid (qarang Doʻsti Xudo mayejidi) va Xalfa Tillo maqbarasi joylashgan qabristondan iborat. Xalfa Tillo maqbarasining tarhi toʻrtburchakli (7,1x9,4 m), atrofi ravoqli toʻsiklar bilan oʻralgan, makbaraga bosh tarzidagi chuqur ravokli peshtoq orqali kiriladi, ikki yonidagi gudsayetaburjlari qafasa bilan tugallangan. Masjid majmuaning shim. qismida joylashgan. Xalfa Tillo makbarasi bilan mayejidni ularning oʻrtasidagi shiyponga oʻxshash 2 qator yogʻoch ustunli darvozaxona oʻzaro bogʻlab turadi. Darvozaxona shiftining bezaklari masjid bezaklari bilan uygʻun, serhasham. Xalfa tillo majmuasi Fargona meʼmorligiga xos majmuot namunasi.

## Manbalar
Xalxingol

**Xalxingol** – Mongoliya va Xitoydagi daryo. Uzunligi 233&nbsp;km, havzasining maydoni 17&nbsp;km². Katta Xingan togʻlarining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Bargi tekisligidan oqadi va 2 tarmoqqa boʻlinib, BuirNur va OrchunGoʻl koʻllariga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 25 m³/sek. Xalxingol boʻyida 1939-yilda Sovet Ittifoqi va Mongoliya qoʻshinlari bilan yagyun harbiy qismlari oʻrtasida jang boʻlgan.

## Manbalar
Xalsedon

**Xalsedon** (Marmar dengizi sohilidagi qadimiy Xalkedon shahar nomidan) – mineral, kvarsning yopiq kristalli turi. Tarkibida aralashma holda Gʻe3+, A13+, 1—1,5% suv va boshqa boʻladi. Tolalari parallel va radial shuʼlasimon shakllar hosil qiladi. Kurtak, poʻstloq va shodasimon hamda stalaktitga oʻxshash agregat, tomir va *konkretsiyalar* hosil qiladi. Oq, kulrang, havo rang, sariq, koʻk, qizgʻish-qoʻngʻir rangli turi koʻp. Mumdek yaltiroq. Qattiqligi - 6,5-7, zichligi - 2,6 g/sm3. Mumli Xalsedonning turlari: rangi boʻyicha – serdolik, xrizopraz, sarder, moxovik, sapfirin va boshqa; teksturasi boʻyicha – agat (aqiq), oniks va boshqa mavjud. Kimyoviy va biogen choʻkindi jinslar tarkibiga kiradi. Xalsedon – keng tarqalgan jins hosil qiluvchi mineral. Past trali gidrotermal eritmalardan hamda diagenez, epigenez va nurash jarayonlarida hosil boʻladi; issiq buloqlarda toʻplanadi. X. koʻpgina kremniyli jinslar, shunintdek, yashmaning asosiy komponenti. Koʻpincha kvars va opal bilan birga uchraydi. Abraziv material sifatida, soat toshlari, zargarlik buyumlari tayyorlashda qadimdan ishlatiladi. Baykal orti sharqida (Tudsun), Ural (Magnitogorsk), Kavkaz janubida (Axaltaka), Qrim (Qoradogʻ) da Xalseon konlari mavjud. Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida, janubiy hududlarda va *Toshkazgʻanda* topilgan.

## Manbalar
Xalkozin

**Xalkozin** (yun. Chalkos mis), mis yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cu2S; aralashma holida Ag, baʼzan Fe, Co, Ni, As boʻladi. Romb va geksagonal singoniyada kristallanadi. Odatda, tuproqsimon massalar holida uchraydi. Rangi qoʻrgʻoshinga oʻxshash, kulrangdan qoragacha. Metalddek yaltiroq, xira, moʻrt va oson bolgʻalanuvchan. Qattikdigi 2,5—3; zichligi 5,5— 5,8 g/sm3. Elektr oʻtkazuvchan. Mis rudalari tarkibiga kiradi. Yer yuzasida oksidlanish natijasida X. hisobiga kuprit, malaxit, azurit, tugʻma mis va misning boshqa minerallari hosil boʻladi. X.ning gipogen va gipergen turlari maʼlum. Asosiy massasi ekzogen sharoitda, mis sulfid konlarining ikkilamchi sulfidli boyish zonalarida paydo boʻladi. X. misga eng boy sulfid, mis eritib olinadigan ruda hisoblanadi. Bornit, xalkopirit va boshqa sulfidlar bilan assotsiatsiyada uchraydi. AQSH, Chili, Afrika, Qozogʻiston (Jezqazgʻan)da X. konlari bor. Oʻzbekistonda Chatqol, Hisor togʻlarida topilgan.

## Manbalar
Xalkopirit

**Xalkopirit** (yun. Chalkos mis va pirit), mis kolchedani – mineral, mis va temir sulfidi. Kimyoviy tarkibi CuFeS2 (34,57% mis, 30,54% temir, 34,9% oltingugurt), aralashma holda Ag, Zn, Au, As, Se, Sn kabilar bor. Tetragonal va kub singoniyada kristallanadi. Moʻrt. Yarimoʻtkazgich; antiferromagnetik. Donador, yashirin kristalli, baʼzan buyraksimon agregatlar hosil qiladi. Rangi oltindek sariq, toʻq sariq. Metalldek yaltiroq. Qattikligi 3-4; zichligi 4,1-4,3 g/sm3. Deyarli barcha genetik tipdagi magmatik konlardan choʻkindi konlargacha uchraydi. Intruziv jinslar orasida joylashgan mis-nikel sulfid konlarida pirrotin, pentlandit, magnetit, kubanit va boshqa minerallar bilan birga topiladi. Nurash jarayonida xalkopirit hisobiga kuprit, malaxit, limonit, xrizokolla va boshqa minerallar hosil boʻladi. Xalkopirit misning eng koʻp tarqalgan mineralli va mis rudalarining asosiy minerali. Konlari Rossiya Federatsiyasi (Norilsk), Qozogʻiston (Jezqazgan), Kanada, Ispaniya, Buyuk Britaniya, AQSH, Markaziy Afrikada mavjud. Oʻzbekistonda Olmaliq, Qoʻngʻirot, Qoʻrgʻoshinkon, Qalmoqqir, Qoʻshbuloq, Qoramozor konlarida topilgan.
Xalkofil elementlar

**Xalkofil elementlar** (yun. chalkos — mis va phileo — sevaman) — norvegiyalik geokimyogar V.M. Goldshmit tasnifi boʻyicha Yer pusti va meteoritlarda uchraydigan sulfid rudalarining kimyoviy elementlari. Elementlar davriy sistemasining qoʻshimcha guruhidagi 19 elementdan iborat: Si, Ag, Ai, Zn, Cd, Hg, Ga, Ln, Tl, Po, Ge, Sn, Pb, As, Sb, Bi, S, Se, Te. Xalkofil elementlarning metallari S, Se, Tl ga oʻxshash. Bu elementlar tabiatda sulfidlar, selenidlar, telluridlar va sulfotuzlar (faqat qalaygina kassiterit SnO2) tarzida mavjud. Au, Ag, Si, As, S, Bi va boshqa ayrim Xalkofil elementlar tabiatda elementar holatda mavjud. Barcha Xalkofil elementlar Yer pusti massasining 0,046% inigina tashkil etadi, lekin muayyan sharoitlarda toʻplanish xususiyatiga ega boʻlganligidan ruda konlari, asosan, gidrotermal tomirli konlar hosil qiladi. Si, Ph, Zn va qisman Ag choʻkindi jinslarda stratiform (yaxlit) ruda yotqiziqlarini hosil qiladi. Sulfid rudalari (Xalkofil elementlarning Yer poʻstida toʻyingan shakdda uchrashi) rangli metallurgiyada va sanoatning boshqa sohalarida xom ashyo sifatida katta amaliy ahamiyatga ega.
## Manbalar
Xalmaxera

**Xalmaxera**, Jaylolo — Indoneziyadagi orol. Molukka orollari tarkibidagi eng katta orol. Maydoni 18 ming km². Murakkab shaklga ega: 4 ta yarim oroli markazdan yelpigʻichga oʻxshab choʻzilib ketgan. Relyefi togʻli, eng baland joyi 1635 m (Gamkunoro harakatdagi vulkani). Doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Kokos palmazorlari bor. Chetga ziravorlar, qimmatbaho yogʻoch chiqariladi. Eng katta porti — Jaylolo.
## Manbalar
Xalfa Xudoydod majmuasi

**Xalfa Xudoydod majmuasi** – Buxoro viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik. Majmua Buxoro amirligida hukmronlik qilgan mangʻitlar sulolasi davrida 1777—1855-yillarda Shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy tomonidan qurilgan. Majmua madrasa, masjid, hovli, sardoba va qabristondan iborat.

## Tarixi
Xalfa Xudoydod majmuasi Buxoroning Havzi Nav guzarida joylashgan boʻlib, Xalfa Xudoydod tomonidan bunyod etilgan. Uning toʻliq ismi Shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriydir. Xalfa Xudoydod asli xorazmlik boʻlgan. „Tuhfat uz-zoirin“ maʼlumotlariga koʻra, Xalfa Xudoydod ushbu majmua uchun 12 tanob yer sotib olgan va xonaqoh, madrasa, sardoba va tahoratxona qurdirgan. Mazkur majmua joylashgan guzarda ilgari Eshoni Imlo va Xalfa Xudoydod qabristonlari boʻlgan, ammo bu qabristonlar sovet yilllarida buzib tashlangan. Hozirgi kunda ushbu qabristonlar oʻrniga 14-maktab va maktabgacha taʼlim muassasasi faoliyat yuritmoqda. Majmuaga kirish eshigi ikkita boʻlib, gʻarbiy tomonda asosiy darvoza joylashgan.
Majmuaning miyonsaroyi boʻlib, uning tepasida kichkina minora joylashgan. Minora azon oʻqish maqsadida ishlatilgan. Madrasalar esa eshigi ikki tabaqali boʻlib, har bir xonada 2-3 tadan tokchalar mavjud. Majmuaning sharqiy tomondagi hujrada Xalfa Xudoydodning qabri mavjud. Majmuada sardoba ham mavjud boʻlib, ikkita kirish eshigi mavjud.
Xalfa Xudoydod majmuasida 39 ta bir qavatli hujralar boʻlgan. Yodgorlik janubiy-gʻarbida masjid bor. Manbalarga koʻra ushbu majmuadagi madrasada 150-200 talaba tahsil olgan. Mazkur majmuaning bir qator vaqf hujjatlari saqlanib qolgan boʻlib, 1797—1798-yillarda ushbu hududda Boqi Muhammadxon chorbogʻi boʻlib, masjid, madrasa va sardoba boʻlgan va Xalifa Xudoydod nomiga vaqf qilingan.

## Meʼmorchiligi
Hovli uch tomondan bir qavatli hujralar bilan oʻralgan. Hovlining janubi-gʻarbida joylashgan masjid murabba tarxli, gumbaz bilan yopilgan, uch tomoniga yogʻoch ustunli ayvon ishlangan, tarzi ganch oʻymakorligida, ustunlari oʻymakori naqshlar bilan jozibador bezatilgan. Sardobaga zinapoya orqali kiriladi. Madrasaning old tomonida koshin qoldiqlari saqlangan. Hovlining shimoliy markazi orqali Xalfa Xudoydod qabri boʻlgan qabristonga oʻtiladi, qabr yaqinida 2 ustunli, shifti boʻyama naqshlar bilan pardozlangan ayvon bor. Xalfa Xudoydod majmuasi turli diniy va memorial inshootlarni oʻz ichiga olgan majmua namunasidir, tarhi hamda shakli jihatidan XVIII-XIX asrlar meʼmorligi uchun xos. Majmuadagi masjid maydoni 25x25.4 metrga teng va masjid ustida kitoba boʻlgan ammo hozirgi kunda saqlanib qolmagan. Masjid shimoliy tomonida ayvon mavjud, va uning oldida darsxona ham bunyod etilgan.
Tarixchi Nosiruddin al-Hanafiyning „Tuhfat uz-zoirin“ („Ziyoratchilarga tuhfa“) asarida yozilishicha, Xalfa Xudoydod majmuasi shayx, yassaviylik tariqatining namoyandasi shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy tomonidan qurilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 
*
Xalxa

**Xalxa** (moʻgʻulcha xalx – qalqon, yopinchiq) – Shimoliy Mongoliya hududining tarixiy nomi (etnonim sifatida axoliyey nomida sakdanib qolgan). Moʻgʻul [[yilnoma]larida XIV asrda 5 ta oʻtoq (otok)dan iborat boʻlgani qayd etilgan. XVII asrda Xalva 7 xoshunga yoki 13 oʻtoqqa, manjurlar davrida – 3 aymoqqa, keyinchalik 4 ga boʻlingan. Ularning tepasida xonlar turgan. Hozir xalva MXRning asosiy qismini tashkil etadi.
Xaltsidlar

**Xaltsidlar** (Chalcidoidea) -pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlarning katta oilasi. 27 oila, 8 mingga yaqin turi mavjud. Tanasining uzunligi 1-3 (ayrimlariniki 10)mm. Rangi yashil, qora yoki sariq boʻlib, tovlanadi. Moʻylovi kamida 15 boʻgʻimdan iborat. Old yelka, odatda, qisqa, qanot qopqogʻiga yetmaydi. Oʻrta yelkasi baʼzan boʻylama egatli. Xaltsid turli hasharotlar – koksidlar, oʻsimlik bitlari (shiralar), ikki qanotlilar va boshqalarning ichki yoki tashqi parazitlari. Xaltsid orasida ikkilamchi parazitlar, yaʼni foydali birlamchi parazitni nobud qiladigan parazitning parazitlari (oʻta parazitlari) ham bor. Lichinkalari parazitlik qilib yashaydi. Rivojlanishning turli fazasidagi hasharotlar xoʻjayinlik vazifasini oʻtaydi. Parazit, odatda, xoʻjayinga tuxum qoʻyadi. Mavsumda 7 avlod beradi. Xaltsiddan koʻpgina qishloq xoʻjaligi zararkunanda hasharotlariga qarshi biologik kurashda foydalaniladi. Ayniqsa, Xaltsiddan afelinus va trixogramma katta amaliy ahamiyatga ega.
Xalq badiiy jamoalar direksiyasi

**Xalq badiiy jamoalar direksiyasi**, Muhiddin Qoriyoqubov nomidagi akademik va xalq badiiy jamoalar direksiyasi — Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi tarkibidagi konsert tashkiloti. 2000-yilda Oʻzbek davlat filarmoniyasi negizida tashkil topgan. Hozirda (2005) "Uzbekistan" ashula va rake ansambli (badiiy rahbari Q. Moʻminov), mumtoz ashula ansambli (Oʻ. Saidjonov), M. Yoʻlchiyeva guruhi, "Turkiston" kamer orkestri (E. Azimov), "Oʻzbekiston solistlari" kamer ansambli (A. Raimjonov), Toʻxtasin Jalilov nomidagi davlat akademik xalk cholgʻulari orkestri (F. Sodikov), Botir Zokirov nomidagi estrada simfonik orkestri (M. Toshmatov), Davlat xor kapellasi (D. Jdanov) faoliyat koʻrsatmoqda.
## Manbalar
Xalq kuylarini qayta ishlash

**Xalq kuylarini qayta ishlash** — professional musiqa — bastakorlik va kompozitorlik ijodiyoti sohasi, muayyan janr. Koʻp ovozli musika zaminida aranjirovka, garmoniyalashga. qisman yaqin, lekin usluban birmuncha murakkab. Kompozitorlik maktablari shakllanishida Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. muhim ahamiyatga ega boʻlib, dastlabki bosqich vazifasini bajaradi, zero milliy musiqa uslublarini oʻzlashtirishda ijodiy lab. vazifasini oʻtaydi (Komitas, U. Hojibekov, 3. Paliashvili, M. Glinka, E. Grig, N. Lisenko, B. Bartok, J. Gershvin, S. Prokofyev, L. Yanachek va boshqalar).

Oʻtmish oʻzbek musiqa ijrochiligi va ijodiyoti oʻzgaruvchanlik, ogʻzakilik kabi omillarga asoslangan boʻlib, unda xalq hamda mumtoz cholgʻu kuy yoki ashula yoʻllarining variantlarini yaratish keng urin olgan. Mazkur anʼanani bastakorlik ijodiyotining tarkibiy yoʻnalishiga aylantirib, T. Jalilov, Yu. Rajabiy va boshqa ijodkorlar Xalq kuylarini qayta ishlashq.i.ning monodiya zaminidagi yetuk namunalarini yaratishgan.

Kompozitorlar ijodidan Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. katta oʻrin olib, Oʻzbekistonda musiqali drama, opera, balet, simfonik musika, kantata, oratoriya, kamer musiqa janrlari oʻzlashtirilishida muhim omil boʻldi. Bu sohadagi dastlabki tajriba (19-asr oxiri — 20-asr boshlarida N. Klenovskiy, F. Leysek, N. Mironov, K. Abdullayev, 3. Maqsudov va boshqa yaratgan asar)larda kompozitorlar oʻzbek musiqa merosi xususiyatlarini singdirisholmadi. 1920—30 yillarda V. Uspenskiy boshqa kompozitorlar kabi xalq qoʻshiqlari ("Zarkokil", "Chamanda gul" va boshqalar), "Farxrd va Shirin" musiqali dramasida murakkab ashula hamda maqom yoʻllari ("Naylaram", "Chorgoh" va boshqalar)ni tintlovchilarga moʻljallab qayta ishlashda kup ovozli musiqa vositalari (ayniqsa, garmoniya imkoniyatlari)dan cheklangan holda foydalangan. Faqat 30-yillarning 2-yarmida A. Kozlovskiy 4 ta fargonacha ("Tanavor", "Oʻzgancha", "Figon" va "Gul yuz uzra") ashulani ovoz va simfonik orkestr uchun qayta ishlab, kup ovozli musiqa vositalarini keng tatbiq etdi (ayniqsa, "Tanavor"da), badiiy yetuk natijalarga erishdi. G. Mushel 1941-yil "55 oʻzbek xalq qoʻshigʻi" toʻplamini yaratdi. Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. da yangi bosqich 50-yillarda M. Burhonovnit joʻrsiz xorga moʻljallangan oʻzbekcha "Endi sandek", "Ganji Qorabogʻ", tojikcha "Sari koʻhi baland", uygʻurcha "Sayra", qoraqalpoqcha "Bibigul" kabi qayta ishlangan qoʻshiqlari bilan boshlandi. Ularda monodiya va koʻp ovozli musika anʼanalari uzviy bogʻlangan. Keyingi yillarda xalq kuylariga asoslangan jursiz xorlar Ik. Akbarov, S. Boboyev, B. Umidjonovlar ijodida rivojlandi. B. Nadejdin, T. Sodiqov, B. Giyenko, M. Leviyev, D. Zokirov, S. Jalil va boshqa kompozitorlar xalq kuylarini turli ijrochi (yakka soz, yakxa soz va fortepiano, ansambl va orkestr)lar uchun qayta ishlashgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* Gafurbekov T., Folklornie istoki uzbekskogo professionalnogo muzikalnogo tvorchestva, T., 1984.
Xalq lashkarlari

**Xalq lashkarlari** - qadimda va oʻrta asrlarda urush vaqtida fuqarolardan (asosan, koʻngillilardan) tashkil topadigan harbiy tuzilmalar; chet el bosqinchilariga qarshi kurash uchun keng xalq ommasini jalb kilish shakllaridan biri. Xalq lashkarlari deyarli barcha xalqlar tarixida juda qadimdan maʼlum. Bir davlat boshqa bir davlatga hujum qilganida bosqinchilikka uchragan mamlakat xalqi oʻz vatanini mudofaa qilish uchun qoʻliga qurol olgan va muntazam qoʻshinlar bilan bir qatorda dushmanga qarshi kurashgan. Xalq lashkarlari koʻngilli vatanparvarlardan tashkil topganligi bilan partizanlarga oʻxshab ketsada, ular bir-biridan farq qiladi: yaʼni partizanlar dushman bosib olgan xududda harakat qiladi, Xalq lashkarlari esa, dushman bosib olmagan xududda tuziladi.
## Manbalar
Xalq maslaxatchilari

**Xalq maslaxatchilari** (Oʻzbekiston Respublikasida) - 1-instansiyada jinoyat va fuqarolik ishlarini koʻrishda katnashish uchun saylangan fuqarolar. Ish boʻyicha qaror chiqarishda sudya bilan teng xuquqqa ega. Odatda, ishni koʻrayotgan sud tarkibiga 2 nafar xalq maslahatchisi kiradi. Odil sudlovni amalga oshirishda fukarolar Xalq maslaxatchilari sifatida qatnashishi ularning fuqarolik burchi hisoblanadi. Sud tarkibida odil sudlovni amalga oshirishda Xalq maslaxatchilari mustaqiddirlar va fakat konunga boʻysunadilar. Xalq maslaxatchilarining suddagi faoliyatiga hech qanday aralashuvga yoʻl qoʻyilmaydi, bunday aralashuv qonun boʻyicha javobgarlikka olib keladi. Sud tarkibida faoliyat koʻrsatayotgan davrda xalq maslahatchisi uning roziligisiz boʻshatilishi yoki boshqa ish joyiga oʻtkazilishi mumkin emas. Xalq maslaxatchilarining shaxsi daxlsizdir. Xalq maslaxatchilariga nisbatan jinoyat ishi faqat Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori yoki uning vazifasini bajaruvchi shaxs tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Xalq maslaxatchilari 25 yoshdan kichik boʻlmagan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi orasidan turar joy yoki ish joyi boʻyicha fuqarolar yigʻinida ochiq ovoz berish orqali 2,5-yil muddatga saylanadi. Xalq maslaxatchilarining huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasining "Sudlar toʻgʻrisida"gi (yangi tahriri) qonunida (2000-yil 14-dekabr) kursatib berilgan (62-modda).
## Manbalar
Xalq seleksiyasi

**Xalq seleksiyasi** - seleksiyaning rivojlanish tarixidagi bir boskich va yoʻnalish; qishloq xoʻjaligi ekinlarining yangi nav, klon, payvandlarini hamda chorva mollarining yangi zotlari, guruxlarini nomaʼlum mualliflar, mirishkor dehqonlar va chorvadorlar tomonidan oddiy usullarda tanlab, saralab yaratilishi. Xalq seleksiyasi bir necha ming yillik tarixni oʻz ichiga oladi. Oʻrta Osiyo hududida koʻpgina madaniy ekinlar — bugʻdoy, arpa, sholi, meva, uzum, sabzavotpoliz ekinlari va boshqa bundan bir necha ming yil avval oʻstirilganligi maʼlum. Odamlar ekinlarni ekish, ularga ishlov berish bilan bir qatorda ular orasidan qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan nusxa, shakllarini tanlab, sakdab, koʻpaytirib borganlar va shu tariqa Xalq seleksiyasi paydo boʻlgan. Chorvachilikda ham ayerlar davomida tanlash va saralash asosida qoramol, qoʻy, echki, ot va tuyalarning qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan koʻplab noyob zotlari yaratilgan (xisori, saraji kuy zotlari, qorabayir, laqay ot zotlari, zebusimon sigar zotlari). Xalq seleksiyasi anʼanalari hozirgi davrda xam ilmiy seleksiya usullari va muassasalari bilan yonmayon davom etib kelmoqda.

Oʻzbekistonda XX asrning 40-yillari boshida surxondaryolik Muslima Begimova mashhur "Muslimka" bugʻdoyini kashf etdi. N. Niyozov (Toshkent viloyati) gʻoʻzaning meva shoxlari cheklangan navlarini (N va N2), K. Neʼmatshoyev (Andijon viloyati) 108—F navidan meva shoxlarining boʻgʻimlari juda kalta, tupi ixchamligi bilan farklanadigan gʻoʻza nusxalarini (Paxtaobod navi), U. Abdullayev (Namangan viloyati) Koson navini, N. Haydarov (Fargʻona viloyati) Beshariq navini yaratdilar. 1950—90 yillarda polizsabzavotchilikda xalq seleksiyachilari qovun va tarvuzning 50 dan ortiq navlarini (Abbosxon Aligavharov, Oʻrinboy Karimov, Hoshim Qosimov, Tirkash Tojiyev, Hakimpolvon Usmonov, Xoʻjamberdi Qoʻshoqov, Matvafo Yusupov), kartoshkaning Obidov (Ali Obidov), pomidorning Yusupov (Karim Yusupov) navini yaratdilar va bu navlarning koʻpchiligi davlat reyestriga kiritilgan va rnlashtirilgan.

Xalq seleksiyachilari yaratgan navlar ekin turlari kolleksiyalarini boyitishda muhim ahamiyatga ega. Bu navlarning koʻpchiligi seleksiyada boshlangʻich material sifatida ham foydalaniladi.

## Manbalar
Xalq soʻzi

**Xalq soʻzi** () – ommaviy ijtimoiy-siyosiy gazeta. Muassisi – Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Bosh muharriri Oʻtkir Rahmatovich Rahmatov. Adadi 34000 (2004).

1991-yil 1-yanvardan chiqa boshlagan. Haftada 5 marta, oʻzbek va rus tillarida chop etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, uning organlari, Vazirlar Mahkamasi hamda mahalliy vakillik va ijro etuvchi hokimiyat organlari faoliyatini, mamlakatimizda va xorijda roʻy berayotgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, maʼnaviy-axloqiy jarayonlarni xolis va begʻaraz yoritish tahririyatning asosiy vazifasi hisoblanadi.

Mustaqillikni avaylab-asrash, mustahkamlashning asosiy sharti – fuqarolarning siyosiy ongini oshirish, bir butun millat, xalq sifatida shakllantirish, Vatanga muhabbat, ajdodlarimizning qahramonona anʼanalariga sadoqat ruhida tarbiyalash, hurfikrlilik, milliy iftixor, vatanparvarlik, erkinlik va ozodlikni eng ulugʻ neʼmat deb bilish gaz.ning muhim yoʻnalishidir. Gazeta vazirliklar, idoralar, korporatsiyalar, konsernlar, kompaniyalar, qoʻshma korxonalar, chet el vakolatxonalari va boshqa muassasalar bilan kelishuv va shartnomalarga muvofiq faoliyatning turli sohalariga oid axborotlarni, davlat, tijorat tizimlari va xususiy shaxslarning reklama hamda eʼlonlarini bosib chiqaradi.

Asosiy ruknlari: „Kuchli davlatdan – kuchli jamiyat sari“, „Oliy Majlisda“, „Parlament nazorati“, „Farmon va ijro“, „Ogohlik“, „Bugunning gapi“, „Islohot odimlari“, „Sudhuquq islohoti“, „Taʼlim va islohot“, „Dolzarb mavzu“, „Bevosita muloqot“, „Kuch – bilim va tafakkurda“, „Maʼrifat soati“, „Olam nafasi“, „Jurnalist surishtiruvi“, „Bir xat izidan“ va boshqa.

## Manbalar
Xalq xoʻjaligi

**Xalq xoʻjaligi** – muayyan mamlakatning mehnat taqsimoti orqali oʻzaro bogʻlangan ishla chiqarish tarmoqlari majmui, butun mamlakat xoʻjaligi, iqtisodiyoti. „Xalq xoʻjaligi“ atamasi Oʻzbekiston tarixining sovet davrida keng qoʻllangan. Hozirgi davrda milliy iqtisodiyot atamasi ishlatiladi.
## Manbalar
Xalqaro astronomiya ittifoqi

**Xalqaro astronomiya ittifoqi** — Xalqaro ilmiy jamiyat. Jahondagi astronomik muassasalar, rasadxonalar, intlarning harakati bilan 1919-yil tashkil etilgan. Unga 70 davlat aʼzo. Oʻzbekiston 1998-yildan aʼzo. Asosiy vazifalari: astronomiyaning barcha sohalarini rivojlantirishga yordam koʻrsatish; astronomik tadqiqotlarda ilmiy hamkorlikni yoʻlga qoʻyish; astronomiya fani manfaatlarini boshqa xalqaro tashkilotlarda himoya qilish. Xalqaro astronomiya ittifoqii. ish organlari ijroiya qoʻmitasi va astronomiyaning alohida muammolari bilan shugʻullanuvchi 37 ta qoʻmitasidan iborat 7 ta boʻlimni oʻz ichiga oladi. Qoʻmitalari, asosan, xalqaro konferensiya, simpozium va boshqalarni tashkil qilish yoʻli bilan muvofiqlashtirish ishlarini olib boradi. Umumiy ishni Xalqaro astronomiya ittifoqii. Bosh assambleyasi boshqaradi; u har 3 yilda bir marta yigʻiladi. Bosh assambleya umumiy yigʻilish va majlislarida astronomiyaning eng dolzarb masalalari toʻgʻrisidagi maʼruzalar tinglanadi, astronomik kuzatishlar hisobotlari tasdikdanadi va yangi tadqiqotlar dasturlari taklif kilinadi.
## Manbalar
Xalqaro geologik kongresslar

**Xalqaro geologik kongresslar** – geologlar ilmiy birlashmasi (IUGS)ning har 3—4 yilda bir marta oʻtkaziladigan xalqaro anjumani. Xalqaro geologik kongresslarga 141 davlat geologlarining milliy qoʻmitalari (jumladan, Oʻzbekiston geologlari Milliy qoʻmitasi) hamda 38 ga yaqin Yer haqidagi fanlarning tor mutaxassisliklari boʻyicha Xalqaro geologik uyushma va tashkilotlari aʼzo. Xalqaro geologik kongresslarning asosiy vazifasi – Yer haqidagi fanlar boʻyicha nazariy va amaliy tadqiqotlarga yordam berish; mineral xom ashyo turlariga boʻlgan ehtiyojni oʻrganish va xom ashyo bilan taʼminlash yoʻllarini ishlab chiqish; konlarni oʻzlashtirish; ichimlik suvi muammolari; zilzilashunoslix va boshqa boʻyicha maʼlumotlar va tajriba almashishdan iborat. 1875-yilda qabul qilingan Nizomga muvofiq, Xalqaro geologik kongresslar har safar navbat bilan turli mamlakatlarda oʻtkaziladi. 2004-yilgacha jami 32 ta kongress boʻlib oʻtgan; ilk bor 1878-yil Parijda – navbatdagi soʻnggisi 2004-yil Florensiya (Italiya) shahrida boʻlib oʻtdi. Har bir sessiya muayyan ilmiy mavzuga bagʻishlanib, asosan, ingliz tilida olib boriladi. Unda eng yaxshi ilmiy ish uchun Spendiarov mukofoti (1897-yil Rus geologi L. A. Spendiarov xotirasiga taʼsis etilgan) beriladi. Anʼanaga koʻra, bu mukofot sohibi kongress oʻtkazilayotgan mamlakatning eng iqgidorli yosh olimi boʻlishi kerak.
## Xalqaro geologik kongresslar roʻyxati

## Manbalar
Xalqaro geofizika yili

**Xalqaro geofizika yili** - 1957-yil 1-iyuldan 1958-yil 31-dekabrgacha oʻtgan (18 oy) davr; bu davr ichida butun Yer sharidagi 67 mamlakatda yagona dastur va metodika asosida geofizik kuzatishlar va tadqiqotlar olib borildi. Xalqaro geofizika yili bundan ilgari oʻtgan ikkita Xalqaro qutb yillarining davomi boʻldi. Quyosh aktivligining maksimum davriga toʻgʻrilangan Xalqaro geofizika yili dasturiga kuyidagi kuzatishlar kiritildi: aerologik va meteorologik, okeanografik, glyatsiologik, magnit, gravimetrik va seysmik; ustki atmosfera — qutb yogʻdulari, ionosfera, meteorlar, kosmik nurlari ham oʻrganildi. Natijada Quyosh bilan Yer oʻrtasidagi oʻzaro aloqani oʻrganish ishiga katta hissa qoʻshildi, Antarktidani tadqiq qilishda muhim ahamiyat kasb etdi, u yerda turli mamlakatlar oʻz bazalarini barpo etishdi. Xalqaro geofizika yili kuzatish materiallari asosida Antarktidada Janubiy sovuqlik qutbi aniqlandi, u yerda yillik oʻrtacha temperatura —57° ligi qayd etildi. Ozon qatlami tropik mintaqalarda juda yuqorida va yupqa, qutbiy mintaqalarda esa qalin va past joylashganligi isbot etildi. Sharqiy Sibirda yangi muzliklar borligi aniklandi.
## Manbalar