Vikipediya Seigenthaler biografiyasi voqeasi

2005-yil may oyida ro'yxatdan o'tmagan muharrir jurnalist Jon Seygenthaler haqida Vikipediyaga yolg'on maqola joylashtirdi. Maqolada Seygenthaler AQSh prezidenti Jon F. Kennedi va AQSh Bosh prokurori Robert Kennedi o'ldirilishida gumon qilingani haqida yolg'on xabarlar berilgan edi.

Sentyabr oyida bu yolg'on aniqlanib, tuzatilganidan so'ng, Robert Kennedining do'sti va yordamchisi bo'lgan Seygenthaler *[[AQSh bugun|USA Today]]* gazetasida"Internet personajlariga suiqasd" deb maqola yozadi.

Voqea Vikipediya va foydalanuvchi tomonidan yaratilgan kontentga ega boʻlgan boshqa veb-saytlarning ishonchliligi haqida savollar tugʻdirdi, ularda anʼanaviy gazetalar va chop etilgan materiallarning huquqiy javobgarligi yoʻq.  2005-yil 13-dekabrdagi intervyusida hammuassisi Jimmi Uels maqolalarni roʻyxatdan oʻtmagan foydalanuvchilar tomonidan tahrirlash imkonini beruvchi Vikipediya siyosatini qoʻllab-quvvatladi, biroq vandalizmni nazorat qilish strategiyasining bir qismi sifatida maqola yaratish imtiyozlarini bekor qilish rejalarini eʼlon qildi.  Voqea oxir-oqibat Vikipediyani tirik odamlarning tarjimai holiga havola qilish uchun qattiqroq talablarni joriy etishga olib keldi.

## Yolg'on
2005-yil 26-mayda anonim Vikipediya muharriri tomonidan Jon Seigenthaler haqidagi biografik maqola yaratilgan boʻlib, unda quyidagi matn toʻliq boʻlgan.Jon Ealry bosh prokuror Robert Kennedining birinchi yordamchisi edi.Qisqa vaqt davomida u Kennedi assasinationda bevosita ishtirok etgan deb hisoblangan. Jon va uning ukasi Bobbinin hech qanday aybi isbotlanmagan.

 Jon Seigenthaler 1971-yilda Sovet Ittifoqiga ko'chib o'tdi va 1984-yilda AQShga qaytadi.

  Birozdan vaqtdan keyin u mamlakatdagi  jamoatchilik bilan eng yirik aloqalar firmasini ochdi.

### Aniqlash va tuzatish
Sentyabr oyida Seigenthalerning do'sti Viktor S. Jonson kichik maqolani topadi. Jonson uni maqola haqida ogohlantirgandan keyin, Seigenthaler bu haqda do'stlari va hamkasblariga elektron pochta orqali xabar yuboradi. 2005-yil 23-sentabrda hamkasbi Erik Nyuton Vikipediyaga Ozodlik forumi veb-saytidan Seygenthalerning rasmiy tarjimai holini ko‘chirib oladi. Ertasi kuni bu tarjimai hol mualliflik huquqi buzilgani uchun Vikipediya muharriri tomonidan oʻchiriladi va uning oʻrniga qisqacha asl tarjimai holi qoʻyiladi. Nyuton noyabr oyida Nyu-Yorkda Jurnalistlarni himoya qilish qo'mitasining kechki ovqatida Seygenthalerga duch kelganida, uning xatti-harakati haqida Seygenthalerga xabar bergan.

2005-yil oktyabr oyida Seigenthaler Wikimedia Jamg'armasi Vasiylik kengashi raisi Jimmi Uels bilan bog'lanadi, u maqola tarixining ta'sirlangan versiyalarini Vikipediya versiyalari jurnallarida jamoatchilik ko'rinishidan yashirib, ularni Vikipediya ma'murlaridan tashqari hamma ko'rishdan olib tashladi. Vikipediya tomonidan boshqarilmaydigan ba'zi aks ettiruvchi veb-saytlar maqolaning yangi versiyasi boshqa veb-saytlarga tarqalgunga qadar bir necha hafta davomida eski va noaniq maqolani ko'rsatishda davom etadi. 2013-yilda yolg‘on maqola Vikipediyaga arxivlangan Wikipedia:List of hoaxes on Wikipedia .

### Anonim muharrir aniqlandi
2005-yili 29-noyabr kuni  Seigenthaler USA Today bir *[[op-ed]]* voqeani tasvirlagan, ta'sis etilgan  tahririyat direktori edi. Maqolada u soxta bayonotlarni so'zma-so'z qayta joylashtirishni o'z ichiga olgan va Vikipediyani "nuqsonli va mas'uliyatsiz tadqiqot vositasi"deb atagan.

Kengaytirilgan versiya bir necha kundan so'ng *[[Tennessi shtatining]]* Nashvill shahridagi kundalik gazetada nashr etiladi, u  Seygenthaler jurnalistdan tortib to raisgacha turli lavozimlarda ishlagan. Maqolada Seigenthaler noto'g'ri tarjimai holni joylashtirgan anonim shaxsni aniqlashga bo'lgan muvaffaqiyatsiz urinishlari haqida batafsil ma'lumot beradi. Uning xabar berishicha, u afishaning internet-provayderi BellSouthdan foydalanuvchining IP-manzilidan foydalanuvchini aniqlashini so'ragan. BellSouth sud qarorisiz foydalanuvchini aniqlashdan bosh tortadi va Seigenthaler foydalanuvchiga qarshi Jon Doe da'vosini qo'zg'atishini taklif qiladi, Seigenthaler buni qilishdan bosh tortadi.

San-Antonio faoli, Vikipediyaga qarshi Wikipedia Watch saytini o'zi haqidagi maqolalarning e'tirozlariga javoban ochgan Daniel Brandt Seigenthaler maqolasida IP-manzilni qidiradi. U bu Nashvilldagi Rush Delivery yetkazib berish xizmati bilan bog'liqligini aniqlaydi. U Seigenthaler va ommaviy axborot vositalari bilan bog'lanib, bu ma'lumotni o'z veb-saytiga joylashtiradi.

9-dekabr kuni Rush Delivery kompaniyasining operatsion menejeri Brayan Cheyz yolg‘on tarjimai holni e’lon qilganini tan oladi, sababi u Vikipediyani “hazil veb-sayt” deb hisoblagan. Tan olgandan so'ng, Chase Rush Delivery kompaniyasidan ishdan bo'shatiladi .                                    U Seigenthalerga uzr so'rash xatini taqdim etadi, u Chaseni tiklash uchun Rush Delivery bilan muvaffaqiyatli vositachilik qilad .  Seigenthaler voqea yuzasidan sudga da'vo qilmasligini tasdiqlaydi. Uning so‘zlariga ko‘ra, u “Vikipediyadagi har bir tarjimai holi mana shu narsaga ta’sir qilishidan xavotirda ekan-da, Tom DeLay va Hillari Klintonga nima qilishlarini bir  o‘ylab ko‘ring. Mening qo'rquvim shundaki, natijada biz Internetni hukumat tomonidan tartibga solamiz".

## Reaksiyalar

### Seigenthalerning jamoatchilik reaktsiyasi
2005-yil 29-noyabrdagi *USA Today* tahririyatida Seigenthaler Kongressni Internet-provayderlar va veb-saytlarni mijozlari va foydalanuvchilari tomonidan eʼlon qilingan kontent uchun qonuniy javobgarlikka tortilishidan himoya qiluvchi Aloqa toʻgʻrisidagi qonunning 230-boʻlimi uchun tanqid qildi.

2005-yil 5-dekabrda Seigenthaler va Uels CNN telekanalida birgalikda bu masalani muhokama qilishadi. 2005-yil 6-dekabrda ikkalasi Milliy jamoat radiosining “ *[[Millat suhbati”]]* radio dasturida intervyu oladilar. Uels roʻyxatdan oʻtmagan foydalanuvchilarning ingliz tilidagi Vikipediyada yangi maqolalar yaratishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida amalga oshirgan yangi siyosatini tasvirlab beradi, lekin ularning mavjud maqolalarni tahrirlash qobiliyati saqlanib qolgan.

CNN intervyusida Seigenthaler, shuningdek, Internetni davlat tomonidan tartibga solishning kuchayishi haqidagi tasavvurni ko'tardi:

6-dekabrdagi NPR qo'shma intervyusida Seigenthaler Vikipediya bilan hech qanday aloqasi bo'lishini xohlamasligini aytadi, sababi u uning asosiy taxminlarini ma'qullamadi. Seigenthaler 2005-yil oxirida *USA Today* uchun yozgan maqolasida u shunday dedi: "Men ko'p odamlarga Vikipediya noto'g'ri va mas'uliyatsiz tadqiqot vositasi ekanligini bildirishdan manfaatdorman". Shuningdek, u yolg‘on ma’lumotlar to‘rt oydan ko‘proq vaqt davomida internetda bo‘lganini va uni to‘g‘rilash uchun maqolani tahrir qila olmaganini ta’kidlaydi. Vikipediya asoschisi Jimmi Uels bilan suhbatdan so‘ng Seygenthaler shunday dedi: “Mening “tarjimai holim” 26-may kuni e’lon qilingan, 29-may kuni Uelslik ko‘ngillilardan biri uni faqat “erta” so‘zining noto‘g‘ri yozilishini tuzatish orqali “tahrirladi”. To‘rt oy davomida Vikipediya meni 5-oktabrda veb-sayt tarixidan o‘chirib tashlagunimcha, uni qotillikda gumon qilingan shaxs sifatida tasvirlab beradi. Yolg'on gaplar Answers.com va Reference.com saytlarida yana uch hafta qoldi".  Vikipediyani tahrirlash, u o'z sanktsiyasini yoki roziligini berishni taklif qiladi va u maqolani tahrirlashning o'zi yetarli emasligiga ishonchini bildiradi va buning o'rniga Vikipediya jarayoni va axloqidagi "davolab bo'lmaydigan kamchiliklarni" fosh qilishni xohlaydi.

9-dekabr kuni Seigenthaler C-SPAN ning *[[Washington Journal jurnalida]]* Brayan Lamb xostingi bilan chiqadi. Uning so'zlariga ko'ra, u boshqa pranksterlar Kongress a'zolarini yoki hukumatdagi boshqa qudratli shaxslarni aldashga urinishidan xavotirda ekanligini aytadi, bu esa norozilikka sabab bo'lishi va internetdagi Birinchi tuzatish huquqlarini bekor qilishi mumkin edi.

*[[Reason]]* jurnalining 2007-yil  iyun oyidagi sonida Seigenthaler, shuningdek, Uels tomonidan maqola tarixi sahifasidan yolg'on sahifalarni olib tashlashi bilan ta'kidlangan shaffoflik yo'qligi haqida tashvishlanadi. Shuningdek, u tahrirlash xulosalarida foydalanuvchilar qoldirgan sharhlarning ko'pchiligi uning to'qqiz yoshli nabirasi ko'rishini istamaydigan narsalar ekanligini aytadi.

### Vikimedia jamg'armasining reaksiyasi
2005-yil 13-dekabrda *[[BusinessWeek]]* jurnaliga bergan intervyusida Uels yolg‘onning aniqlanmagan sabablari va ularni bartaraf etish yo'llari ko‘rilayotganini muhokama qiladi. Uning ta'kidlashicha, yagona muammo shundaki, Vikipediyadan foydalanish o'z-o'zini nazorat qilish tizimi qulayroq bo'lganidan tezroq o'sadi va shuning uchun yangi sahifa yaratish faqat akkaunt egalari uchun bo'ladi, bu bilan u Seigenthalerning asosiy tanqidlaridan biriga murojaat qiladi.

U, shuningdek, entsiklopediyalar umuman (bosma yoki onlayn) odatda asosiy manbalar uchun mos emasligi va ularga ishonchli (ba'zilar qilganidek) tayanmaslik kerakligi haqida o'z fikrini bildiradi, lekin shunga qaramay Vikipediya "fon o'qishi" ko'pgina onlayn manbalarga qaraganda sifat jihatidan ishonchliroq edi.Uning ta'kidlashicha, Vikipediyada "ish davom etmoqda".

Vikipediyaning dasturiy ta'minoti va ish amaliyotiga ham turli xil o'zgarishlar kiritiladi, ba'zi yuzaga keladigan muammolarni hal qilish uchun 2005-yil 17-dekabrda             " biographies of living persons " yangi siyosati yaratiladi; yangi Vikipediya maqolalarini yaratishda tahririyat cheklovlari, shu jumladan ma'lumotnoma talablari joriy etiladi; va tirik odamlarning tarjimai hollarini kuzatish uchun yangi toifalar joriy etildi.

Jamg'arma MediaWiki dasturiy ta'minotiga 2012-yil 16-may holatiga ko'ra foydalanish mumkin bo'lgan "nazorat" funksiyalarining yangi darajasini Uels yoki Arbitraj qo'mitasi tomonidan tayinlangan taxminan 37 ta tajribali muharrir va Wikimedia xodimlariga qo'shadi. Bu dastlab ma'lum tarixiy versiyalarni hammadan (jumladan, Nazorat muharrirlaridan) yashirishga imkon beradi, keyinchalik ularni qo'lda aralashuv orqali ishlab chiquvchilardan boshqa hech kim ko'ra olmaydi, ammo keyinchalik bu xususiyat boshqa nazoratchilar ushbu tahrirlarni ko'rishi uchun asbobda foydalanish o'zgartiriladi. Hozirda bunday tartib-qoidalar “Ofis harakatlari” siyosati bilan standartlashtirilgan bo‘lib, unda aytilishicha: “Ba’zan Wikimedia Foundation oddiy sayt,hamjamiyat jarayonlaridan o‘tmasdan sahifani o‘chirishi, himoya qilishi yoki bo‘shatishi kerak. Ushbu tahrirlar huquqiy muammolar yoki shaxsiy zararlarning oldini olish uchun vaqtinchalik choralar bo'lib, hech qanday foydalanuvchi tomonidan bekor qilinmasligi kerak".

### Boshqa reaktsiyalar
Bahsga javoban, *[[The New York Times]]* biznes muharriri Larri Ingrassia o'z xodimlariga Vikipediya ishonchliligi haqida izoh berib, "Biz bundan gazetaga kiradigan har qanday ma'lumotni tekshirish uchun foydalanmasligimiz kerak" deb yozgan eslatma yuborAdi.  Bir nechta boshqa nashrlar voqeani sharhlab, ko'pincha Vikipediya va uning ochiq tahrirlash modelini ishonchsiz deb tanqid qilib, dalil sifatida Seigenthaler voqeasini keltiradi.
 
*Nature* ilmiy jurnali 2005-yil dekabr oyida Vikipediya va *[[Britannica Encyclopædia]]* 42 ta fanga oid maqolalarning toʻgʻriligini taqqoslovchi tadqiqot oʻtkazadi. Oʻrganilgan Vikipediya maqolalarida toʻrtta jiddiy xato va 162 ta faktik xato, kamchilik yoki chalgʻituvchi bayonotlar borligi aniqlangan boʻlsa, *Britannica Encyclopædia’da* ham toʻrtta jiddiy xato va 123 ta faktik xato, kamchilik yoki chalgʻituvchi bayonotlar mavjud edi. Seigenthaler voqeasi va boshqa bir qancha qarama-qarshiliklarga ishora qilib, mualliflar tadqiqot:- "bunday yuqori darajadagi maqolalar qoida emas, balki istisno ekanligini ko'rsatadi" deb yozishadi.

## Yana qarang

* Bertrand Meyer #Vikipediya yolg'on - Germaniya Vikipediyasida yolg'on o'lik deb e'lon qilingan fransuz akademiki

## Manbalar