Altes muzeyi

**Altes muzeyi** (inglizcha: *Old Museum* )-Berlinning tarixiy markazidagi Muzeylar orolida joylashgan va YuNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan bino hisoblanadi . 1825-yildan 1830-yilgacha Prussiya qiroli Frederik Uilyam III buyrug'i bilan Karl Fridrix Shinkel rejasiga ko'ra qurilgan bu muzey nemis neoklassik me'morchiligining asosiy san'at asari hisoblanadi.  U sharqda Berlin sobori, janubda Berlin saroyi va g'arbda Zeughaus bilan o'ralgan. Hozirgi vaqtda Altes muzeyida Antikensammlung va Münzkabinettning bir qismi joylashgan. 

## Rejalashtirish va joylashuv
XIX asrning boshlarida Germaniya burjuaziyasi o'z-o'zini anglab, o'ziga ishonchi ortib bordi. Oʻsib borayotgan bu sinf oʻzi va sanʼat oʻrtasidagi munosabatlarga oid yangi gʻoyalarni oʻzlashtira boshladi, sanʼat omma uchun ochiq boʻlishi, fuqarolarning har tomonlama madaniy taʼlim olish imkoniyatiga ega boʻlishi kerakligi haqidagi tushunchalar jamiyatda keng tarqala boshladi. Prussiya qiroli Fridrix Vilgelm III ta'lim uchun bu gumboldt idealining kuchli tarafdori edi va Karl Fridrix Shinkelga qirollik san'ati kolleksiyasi uchun jamoat muzeyini qurishni rejalashtirdi.

O'sha paytda ma'lum boʻlganidek, antik davrning kuchli ta'siri ostida boʻlgan binoni orzu qilgan valiahd shahzoda Shinkelning *Königliches muzeyi* uchun rejalariga keyinchalik qirol Fridrix Vilgelm IVning loyihalari ham ta'sir ko'rsatdi. Shahzoda hatto Shinkelga klassik portiko bilan bezatilgan katta zalning qalamdagi eskizini yubordi.

Shinkel *Königliches muzeyini* *Berliner Lustgarten* (zavq bog'i) atrofidagi binolar ansambliga kiritdi. Janubdagi *Stadtschloss* dunyoviy qudratning ramzi boʻlgan, g'arbdagi *Zeughaus* harbiy qudratni, sharqdagi *Berliner Dom* esa ilohiy hokimiyatning timsoli edi. Bog'ning shimolidagi muzey odamlarga ta'lim berishi kerak edi. Lustgartenga qaragan old tomon uchun katta uslubdagi va joylashuvning ahamiyatiga mutanosib boʻlgan oddiy ustunli zal, shubhasiz, bino xarakterini beradi. O'n sakkizta ion ustunlarini tartibga solish Lustgarten tomonidan amalga oshirildi. 

Shinkel 1822-1823-yillarda *Königliches muzeyi* uchun rejalarni ishlab chiqdi, ammo qurilish 1825-yilgacha boshlanmadi. Qurilish 1828-yilda yakunlandi va muzey 1830-yil 3-avgustda ochildi  Shinkel, shuningdek, *Berliner Domni* ham neoklassik uslubda ta'mirlash uchun mas'ul boʻlgan (bu dastlab *[[barokko]]* sobori edi) va Peter Jozef Lennéning muzey qurilishi bilan bir vaqtga to'g'ri kelgan, bu esa *Lustgartenni* ta'mirlashiga katta ta'sir ko'rsatdi. Natijada uyg'unlashgan va birlashtirilgan ansambl hosil bo'ladi.

1841-yilda qirol Fridrix Vilgelm IV qirollik farmonida Shpri orolining butun shimoliy qismi (hozirda Muzeylar oroli deb ataladi) "san'at va ilm-fan uchun muzeyga aylantirilishini" e'lon qildi. 1845-yilda *Neues muzeyi*, "Yangi muzey" qurilishi tugallangandan so'ng, uning nomi *Königliches muzeyi* *Altes muzeyi* deb o'zgartirildi, bu nom hozirgi kungacha saqlanib kelmoqda.

## Tarixi

Muzeyning kontseptsiyasi uchun mas'ul boʻlgan qirol tomonidan tayinlangan komissiya taklif etilayotgan binoda faqat "Yuksak san'at" ni ko'rsatishga qaror qildi, uning yuqori qavatida qadimgi usta rasmlari, bosma va chizmalar, shuningdek, qadimgi Yunoniston va klassik haykaltaroshlar mavjud. Birinchi qavatda Rim. Bu Ossuriya va Forsdan (va boshqa joylardan) etnografiya, tarixdan oldingi va qadimgi Yaqin Sharqning qazib olingan xazinalarini birlashtirishga to'sqinlik qildi; o'rniga, bu artefaktlar birinchi navbatda Schloss Monbijouda joylashgan edi.

1855-yilda Fridrix Avgust Stüler tomonidan Noy *muzeyi* (Yangi muzey) qurilishi tugallanishi bilan Muzeylar oroli shakllana boshladi. Undan keyin Iogann Geynrix Strakning *Milliy* galereyasi (hozirgi *Alte Nationalgalerie* ) (1876-yil), Stülerning rejalaridan keyin Ernst fon Ihne tomonidan *Kayzer-Fridrix muzeyi* (hozirgi Bodemuseum ) va Alfred Messel tomonidan Pergamon muzeyi va Lyudvig Xoffman (1930-yil) kabilar shakllandi. Shunday qilib, Muzeylar oroli bugungi kundagi ko'rinishi vujudga keldi. 

Yuliy Karl Rashdorfning 1894–1905-yillarda *Berliner Dom ni* neorenessans soboriga aylantirganligi (Shinkel tomonidan ishlab chiqilgan klassik soborning o'rniga) klassik ansamblni buzdi, ayniqsa yangi sobor oldingisiga qaraganda sezilarli darajada kattaroq o'lchamlarga ega.

Natsistlar Germaniyasi davrida Altes muzeyi muzeyning o'zida ham, qayta ishlangan *Lustgartenning* parad maydonlarida ham targ'ibot uchun fon sifatida ishlatilgan. Ikkinchi jahon urushi tugashi arafasida muzey oldida yuk mashinasi portlashi natijasida muzey jiddiy zarar ko'rdi va vestibyul va ayvonning orqa devorini bezab turgan Shinkel va Piter Kornelius tomonidan yaratilgan freskalarga katta darajada zarar yetkazildi. 

Bosh direktor Lyudvig Yusti davrida bino Muzeylar orolining rekonstruksiya va restavratsiyadan o'tgan birinchi muzey bo'lib, u 1951-yildan 1966-yilgacha Xans Erich Bogatski va Teodor Voissen tomonidan rekonstruksiya qilingan. Shinkelning dizaynlaridan so'ng, rotundaning devoriy rasmlari 1982-yilda qayta tiklandi. Biroq, birinchi qavatdagi ko'rgazma xonalarining bezakli shiftlari ham, to'sinlar ostidagi juft ustunlar ham rekonstruksiya qilinmay qolgan. *Neues muzeyi* bilan oldingi aloqa yo'li ham qayta tiklanmagan. Buning o'rniga *Museumsinsel 2015* ta'mirlash ishlari doirasida Muzey orolining barcha muzeylarini bog'laydigan yer osti o'tish yo'li qurilishi rejalashtirilgan. 

## Antik buyumlar to'plami

Altes muzeyi dastlab shaharning barcha tasviriy san'at kollektsiyalarini, shu jumladan Eski usta rasmlari, bosma va chizmalarni joylashtirish uchun qurilgan. Biroq, 1904-yildan beri muzeyda faqat *Antikensammlung* (Klassik qadimiy buyumlar to'plami) joylashgan.  1998-yildan beri Klassik qadimiy buyumlar to'plami Altes muzeyining birinchi qavatida o'zining yunon kolleksiyasini namoyish etadi.  Muzeyning ikkinchi qavatida maxsus ko'rgazmalar namoyish etilgan.

## Qo'shimcha ma'lumotlar

* San'at muzeylari ro'yxati
* Berlindagi muzeylar ro'yxati
* Germaniyadagi muzeylar ro'yxati

## Surat izohlari

## Adabiyotlar

* Maykl S. Kallen, Tilmann fon Stokxauzen: *Das Alte muzeyi* . Berlin nashri, Berlin 1998 yil, .
* Wolf-Diter Heilmeyer, Huberta Heres, Volfgang Maßmann: *Schinkels Pantheon.* *Die Statuen der Rotunde im Alten muzeyi* . Von Zabern, Mayns, 2004 yil, .
* Andreas Scholl, Gertrud Platz-Horster (Hrsg. ): *Altes muzeyi.* *Pergamon muzeyi.* *Antikensammlung Staatlichen Museen zu Berlin* . 3., vollständig überarbeitete va erweiterte Auflage. Von Zabern, Mayns, 2007 yil, .
* Jörg Trempler: *Das Wandbildprogramm von Karl Friedrich Schinkel, Berlin Altes Museum* . Gebr. Mann, Berlin, 2001 yil, .
* Elza van Vezel: *Die Konzeptionen des Alten und Neuen Museums zu Berlin va das sich wandelnde historische Bewusstsein* . Gebr. Mann, Berlin, 2003 yil, (= *Jahrbuch der Berlin Museen* NF Bd. 43, 2001, Beiheft).

## Havolalar

* Berlin davlat muzeylari veb-saytidagi Altes muzeyi .
* GreatBuildings.com saytidagi Altes muzeyi .
* Archiseek.com saytidagi Altes muzeyi  .
* (in German) Altes muzeyi museum-location.de saytida.