Kushon-Sosoniylar qirolligi

**Kushon-Sosoniylar qirolligi** (yoki **Indo-Sosoniylar**) – 3-4-asrlarda Sosoniylar imperiyasi tomonidan Baqtriyada tashkil etilgan davlat. Sosoniylar imperiyasi 225-yilda boshlangan bir qator urushlar natijasida qulayotgan Kushon imperiyasining Soʻgʻd, Baqtriya va Gandhara viloyatlarini egallab oldi. Mahalliy Sosoniy rahbarlari keyinchalik „Kushonshoh“ yoki „Kushonlarning Podshohi“ (KΟÞANΟ ÞAΟ yoki baqtriy tilida *Koshano Shao*) unvonini olgan va tangalar zarb etishni boshlagan. Ular baʼzan Sosoniylar imperiyasi tarkibida „ostqirollik“ ni tashkil etganlar.

Bu boshqaruv 360—370-yillargacha davom etgan, shu vaqtda Kushon-Sosoniylar koʻp hududlarini bosqinchi Kidariylarga boy berib qoʻygan. Qolgan yerlari esa toʻgʻridan-toʻgʻri Sosoniylar imperiyasiga oʻtgan. Keyinchalik, Kidariylar oʻz navbatida Eftaliylar tomonidan siqib chiqarildi.

Kushonshohlar asosan oʻzlarining tangalari orqali tanilgan. Tangalari Kobul, Balx, Hirot va Marvda zarb qilingan boʻlib, bu ularning hukmronlik hududining kengligini koʻrsatadi.

„Kushon shahanshoh“ (maʼnosi: Kushonlar podsholari podshosi) unvoni bilan tanga chiqargan Hormizd I Kushonshohning (277–286) qoʻzgʻoloni Sosoniylar imperiyasining zamondoshi Bahrom II (276–293) ga qarshi boʻlgan. Ammo muvaffaqiyatsizlikka uchragan.

## Tarixi

Parfiyaliklar ustidan qozonilgan gʻalabadan koʻp oʻtmay, Sosoniylar milodiy 230-yillarda Ardashir I davrida oʻz hukmronligini Baqtriyagagacha kengaytirdi. Keyin uning oʻgʻli Shopur I (240–270) davrida hukmronlik gʻarbiy Pokistondagi imperiyasining sharqiy qismlariga qadar kengaytirildi. Shunday qilib, Kushonlar oʻzlarining gʻarbiy hududlarini (shu jumladan, Baqtriya va Gandhara) Sosoniy zodagonlari boʻlmish Kushonshohlar oʻtkazganlar. Kushon-Sosoniylarning sharqdagi eng uzoq chegarasi Gandhara boʻlganga oʻxshaydi. Aftidan ular Hind daryosidan oʻtmaganlar. Chunki Hind daryosidan biroz naridagi Taksila shahrida ularning tangalaridan deyarli hech biri topilmagan.

Hormizd I Kushonshoh boshchiligidagi Kushon-Sosoniylar Sosoniylar imperiyasining zamondosh imperatori Bahrom II (276-293) ga qarshi isyon koʻtargan koʻrinadi. Ammo natija muvaffaqiyatsizlik bilan yakun topgan. Hormizd I Kushonshoh, ehtimol imperiyadagi Sosoniylar hokimiyatiga qarshi chiqish maqsadida, „Kushonshahanshoh“ nomli tangalar chiqargan.

Taxminan 325-yilda, Shopur II janubiy hududning bevosita boshqaruvini oʻz qoʻliga olgan, shu bilan birga shimolda Kushonshohlar oʻz hukmronliklarini saqlab qolgan.

## Diniy taʼsirlar
Shiva va Nandi tasvirlangan tangalar topilgan boʻlib, ular shaivizmning kuchli taʼsiridan dalolat beradi.

Moniylik asoschisi paygʻambar Moniy (210–276) Sosoniylarning sharqqa yurishi ortidan borib, Gandharaning gullab-yashnayotgan buddaviylik madaniyati bilan tanishish imkoniyatiga ega boʻldi. U bir nechta diniy rasmlari saqlanib qolgan Bomiyonga tashrif buyurgani va u yerda bir muddat yashab, taʼlim bergani haqida maʼlumotlar bor. Shuningdek, u 240- yoki 241-yilda Hind vodiysi hududiga sayohat qilgani va u yerda buddaviy podshoh – Hindistonning Turon shohini oʻz diniga kiritgani haqida maʼlumotlar bor.

Shu munosabat bilan turli buddaviylik taʼsirlari moniylikka kirib borgani koʻrinadi: "Buddaviylik gʻoyalari Moniy diniy qarashlarining shakllanishida muhim rol oʻynagan. Ruhlarning qayta tugʻilishi moniylik eʼtiqodiga aylandi va moniylik jamoasining toʻrt qismli tuzilmasi – erkak va ayol rohiblar („saylangan“lar) hamda ularni qoʻllab-quvvatlovchi oddiy ergashuvchilar („eshituvchi“lar) oʻrtasida boʻlinishi buddaviylik sanghasiga asoslanganga oʻxshaydi".

## Tangalari
Kushon-Sosoniylar Brahmi, Pahlaviy yoki Baqtriya yozuvlarida keng miqyosda tangalar chiqargan, baʼzan Kushon tangalaridan ilhomlangan. Tanganing old tomonida odatda hukmdor bosh kiyim bilan tasvirlanadi. Orqa tomonida esa yo olov ibodatxonasi, yo Shiva va Nandi tasvirlari boʻladi.
Fayl:KUSHANO-SASANIANS_Ardashir_I_Kushanshah_Circa_AD_230-250.jpg|Kushon-sosoniylar hukmdori Ardashir I Kushonshoh, taxminan milodiy 230—250-yillar. Marv yalpizi.
Fayl:Ardashir_I_Kushanshah_in_the_name_of_Vasudeva_circa_230-245_CE.jpg|Ardashir I Kushonshoh tasvirlangan tanga. Kushon hukmdori Vasudeva I davrida chiqarilgan. Milodiy 230-245 yillar.
Fayl:Hormizd_I_Kushanshah_Merv_mint.jpg|Hormizd I Kushonshoh tasviri
Fayl:Indo-SassanianCoinage.jpg|Hind-Sosoniylar tangasi.
Fayl:Indo-SassanianCoin.jpg|Hind-Sosoniylarning oltin tangasi.


## Kushon-Sosoniylar sanʼati
Indo-Sasaniylar kumush buyumlar va tekstillar bilan savdo-sotiq ishlarini amalga oshirishgan. Buyumlarda asosan Sosoniy imperatorlarining ov qilayotgani tasvirlangan.
Fayl:Kushano-Sasanian_footed_cup_with_medallion_3rd-4th_century_CE_Bactria_Metropolitan_Museum_of_Art.jpg|Kushon-Sosoniylar idishi, 3—4-asrlar, Baqtriya, Metropolitan sanʼat muzeyi.
Fayl:Silverplate_with_investiture_scene._Sasanian_4th_century_CE,_possibly_Afghanistan._Middle_East,_52_Ancient_Iran_-_28174064678.jpg| Pokistonning Ravalpindi shahrida topilgan, lekin Kushon-Sosoniylarga tegishli ekanligi aniq boʻlmagan idish. Milodiy 350—400-yillar. Britaniya muzeyi 124093.
Fayl:Head_of_a_Male_Figure_Kushano-Sasanian_period_Gandhara_region_4th-5th_century_CE_Terracotta_(823151389).jpg|Erkak boshi haykali. Kushan-Sosoniylar davri, Gandhara mintaqasi. Milodiy 4-5-asrlar.
Fayl:Sasanian_Gilt_Silver_Plate,_from_Northern_Wei_504_CE_tomb.jpg|Ehtimol, Kushon-Sosoniy davriga oid ov jarayoni tasvirlangan idish. Shanxi muzeyida saqlanadi. Idish 3-4-asr milodiyga tegishli va ehtimol, shimoliy Afgʻonistonda ishlab chiqarilgan.


## Sanʼat taʼsiri
Sosoniylar sanʼati namunasi Kushon sanʼati ustiga taʼsir koʻrsatgan va bu taʼsir janubi-sharqiy Osiyoning shimoliy-gʻarbiy qismida bir necha asr davomida mavjud boʻlgan.

## Kushon-sosoniylarning asosiy hukmdorlari
Quyida kushonshohlar roʻyxati:

* Ardashir I Kushonshoh (230–245)
* Peroz I Kushonshoh (245–275)
* Hormizd I Kushonshoh (275–300)
* Hormizd II Kushonshoh (300–303)
* Peroz II Kushonshoh (303–330)
* Varahran Kushonshoh (330–365)

## Adabiyotlar

*  
*  
* 
*  
* 
*  
* 
* 
* 
* 

## Manbalar

## Havolalar

* Kushon-Sosoniylar tangalari