open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sharnirli mexanizm

**Sharnirli mexanizm** - zvenolari fakat aylanma kinematik juft (sharnir) hosil qiladigan mexanizm. Zvenolarining harakatiga koʻra, tekis, sferik va fazoviy xillarga boʻlinadi. Tekis Sharnirli mexanizmda sharnir oʻklari parallel joylashgan boʻlib, zvenolari tekis parallel harakat qiladi. Sferik Sharnirli mexanizmda sharnir oʻqlari bitta nuqtada kesishadi. Tekis va sferik Sharnirli mexanizmda kamida 4 ta zveno boʻladi. Fazoviy Sharnirli mexanizmda aylanuvchi juftlarning oʻklari turli burchak ostida kesishadi. Umumiy holda fazoviy Sharnirli mexanizmda kamida 7 ta zveno boʻlishi kerak. Biroq zvenolarining chiziklari va burchak oʻlchamlari orasidagi maʼlum munosabatlarni bajarishda zvenolar soni 4 tagacha kamayadi.

Ish zvenosining harakatiga koʻra, Sharnirli mexanizm siljituvchi, yoʻnaltiruvchi, uzatuvchi va toʻxtabtoʻxtab ishlovchi xillarga boʻlinadi. Sil jitu vch i Sharnirli mexanizm ish zvenosini bir vaziyatdan ikkinchi vaziyatga siljitadi. Yoʻnaltiruvchi Sharnirli mexanizm zvenoning bitta nuqtasini berilgan egri chiziq boʻyicha siljitish uchun moʻljallangan. Uzatuvch i Sharnirli mexanizm maʼlum qonun boʻyicha aylanma harakat hosil qilishga moʻljallangan. Toʻxtabtoʻxtab ishlovchi Sharnirli mexanizm mashinaavtomatlarda ish organlarini harakatlantirish uchun ishlatiladi. Sharnirli mexanizm texnikaning turli sohalarida (porshenli nasoslar, uchish apparatlari, avtomat mashinalar, hisoblash mashinalari)da, metallurgiya va oziqovqat sanoatida qoʻllanadi.
Sharole

**Sharole** — goʻshti uchun boqiladigan qoramol zoti. 18-asrda Fransiyaning Sharole viloyatida mahalliy zotlarni yaxshilash bilan yaratilgan. Sh. zotli qoramollar yirik, tanasi uzun, tusi sargʻishmallarang, oʻta goʻshtdor, buzoqlari yirik tugʻiladi. Buqalarining oʻrtacha vazni 1400–1500&nbsp;kg, sigirlariniki 800–1000&nbsp;kg. Jahondagi 70 dan ortiq mamlakatlarda tarqalgan. Mahalliy zotlarning goʻsht mahsuldorlik sifatlarini yaxshilashda foydalaniladi.

Oʻzbekistonga Sh. zotli buqalar birinchi bor 1970—71 yillarda olib kelingan. Respublika nayelchilik styasida muzlatib saqlangan urugʻlari qoraola zotli sigirlarni urugʻlantirishda ishlatilgan. Fargʻona viloyatining Buvayda xoʻjaliklararo boʻrdoqichilik korxonasida qoraola zotli kammahsul sigirlarni Sh. zoti bilan chatishtirishdan olingan birinchi avlodlari vazni 5—6 oyligidayoq 250–260&nbsp;kg ga yetgan. Sanoat usulida chatishtirishda istiqbolli zotlardan hisoblanadi.
Sharofiddin Aʼlam Ibn Nuriddin Oxund

**Sharofiddin Aʼlam Ibn Nuriddin Oxund** (17-asr 18-asrning 1choragi) — tarixchi olim. Andijon viloyatida tugʻilgan. Keyinchalik Samarqand shahrida yashagan. Hayoti haqida maʼlumotlar deyarli saqlanib qolmagan. "Tarixi Said Roqim" ("Said Roqim tarixi") asarida Movarounnahr, Xuroson va Hindistonda Amir Temur davridan to 1645-yilgacha, yaʼni ashpgarxoniylartn Buxoro xoni Abdulazizxon taxtga oʻtirguncha boʻlgan davr tasvirlangan. Asarda muhim tarixiy voqealar izchil xronologiya asosida yoritilgan. Xususan, yirik ulamolar, shayxlar, shoirlar va hofizlar haqida muhim maʼlumotlar mavjud.

"Tarixi Sayd Roqim" asari Mirza Salimbek tomonidan Toshkentda nashr etilgan (1913). Asar qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondi (30 dan ortiq) hamda Sankt-Peterburg, Dushanba va Angliya, Fransiya, Misr va Saudiya Arabistonida sakdanadi.

## Adabiyot
* Axmedov B.A., Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. T., 1985.
Sharofiddin Buxoriy

**Sharofiddin Buxoriy**, Xoja Sharofiddin Sanoiy (13-asr 2-yarmi — Shofirkon tumani — 14-asr 1-choragi) — faqih va mudarris, mutasavvif shoir. Buxoro madrasalarida mudarrislik qilgan. Oʻrta asrlarda madrasalar va maktablarda asosiy darsliklardan biri sifatida oʻqitilgan "Chor kitob" (boshqa nomi: "Chahor kitob" — "Toʻrt kitob"; 2 sheʼriy va 2 nasriy majmua) ni tuzgan va uning 1-kitobi — "Nomi Haq" ("Alloh nomi") ni forstojik tilida yozgan (taxminan 1300-yil). Islom diniga oid pandnasihatlar kitobi sanalgan "Chor kitob" hozirgi kungacha yetib kelgan. Kitobda toatibodat, shariatning qonunqoidalari: farz, sunnat, namoz va roʻza haqida fikr yuritilgan. Shuningdek, unda qiziqarli voqea va hikoyatlar, sharqona donishmandlik namunalari bayon etilgan. "Chor kitob" tojik tilida (Dushanba, 1990) va shoir Olim Boʻri tarjimasida oʻzbek tilida (Toshkent, 1992) nashr etilgan.
William Sharpe

**SHARP (Sharpe) Vilyam** (1934) — amerikalik iqtisodchi, Berklidagi Kaliforniya universitetini tugatgan, filosofiya doktori (1961). REND korporatsiyasida iqtisodchi, Vashington universiteti, 1973-yildan Stenford universiteti professor 1980-yilda Amerika moliya uyushmasi (AGʻA) prezidenti boʻlib saylangan. Sh. turli boylik shakllarini okilona uygʻunlashtirish (portfel yondashuvi) nazariyasi asoschilaridan biri. 20-asrning 60y.larida moliya bozorlarida kapital aktivlar narxlarining shakllanishi modelini yaratgan. Asosiy asarlari: "Kapital aktivlar narxi. Xatar sharoitida bozor muvozanati nazariyasi", 1964; "Investitsiya portfeli nazariyasi va kapital bozorlari", 1970; "Investitsiyalar", 1978; "Aktivlarni joylashtirish vositalari", 1985; "Investitsiya kiritish asoslari", 1989. Nobel mukofoti laureati (1990; Harry Markowitz va Merton Miller bilan birga).

## Manbalar
Shartli reflekslar

**Shartli reflekslar** - odam va hayvonlarning shaxsiy xayoti davomida orttirgan moslashuv reaksiyalari sistemasi; shartli (signal) qoʻzgʻatuvchi bilan shartsiz reflektor qoʻzgʻatuvchi oʻrtasida vujudga keladigan muvaqqat bogʻlanish tufayli paydo boʻladi. Shartli reflekslar markaziy nerv sistemasiga ega barcha hayvonlarda bor. "SH.r." terminini I.P. Pavlov taklif etgan (1903). Shartli reflekslar hosil qilinadigan reaksiyaga befarq boʻlgan qoʻzgʻatuvchi (signal), yaʼni shartli taʼsirlovchining organizmga. uzluksiz taʼsiri bilan bogʻliq. Masalan, chiroq yoqilganida ovqatlanishga nisbatan Shartli reflekslar hosil boʻlishi uchun itga chiroq yoqilgandan soʻng ovqat berib turish kerak. Tashqi yoki ichki muhitning har qanday oʻzgarishi shartli taʼsirlovchi boʻlishi mumkin. Ilgari befarq boʻlgan, lekin vaqt jihatdan biror shartsiz refleksning namoyon boʻlishi bilan moye keladigan har qanday taʼsirlovchi shartli signal boʻlishi mumkin.

SH.r.ning shakllanishida markaziy nerv sistemasining oliy qismlari (baliqlarda oʻrta miya va miyacha, sudralib yuruvchilar va qushlarda bosh miya yarim sharlari, odam va sut emizuvchilarda bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻi) asosiy ahamiyatga ega. Shartli reflekslar asosida har xil shartsiz reflekslar oʻrtasida ikki tomonlama boglanish boʻlsa kerak, deb taxmin qilinadi. Shartli va shartsiz taʼsirlovchilarni bir xil neyronlardagi konvergensiyasi va bosh miya har xil markazlari faolligining oʻzaro moye kelishi Shartli reflekslar hosil boʻlishining asosiy sharti hisoblanadi. Shartsiz qoʻzgʻatuvchi tomonidan mustahkamlanib turilmagan Shartli reflekslar tormozlanadi, baʼzan yoʻqolib ketadi. Shuning uchun Shartli reflekslarning biologik ahamiyati organizmning moslanish imkoniyatlarini kengaytirishdan va uning xattiharakatlarini har xil sharoitga moslanishiga yordam berishdan iborat. Organizmning filogenetik taraqqiyoti va individual rivojlanishi davomida Shartli reflekslar ham tobora murakkablashib boradi (yana qarang Oliy nerv faoliyati).
Murod Sharifxoʻjayev

**Murod Sharifxoʻjayev** (1932.20.8, Toshkent — 2008.14.12, Toshkent) – iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995), iqtisod fanlari doktori (1976), professor (1978), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan murabbiy (1992). Toshkent moliya iqtisod institutini tugatgan (1953). Shu institutda aspirant, assistent, katta oʻqituvchi (1953—1963), dotsent (1963—1967), xalq xoʻjaligini rejalashtirish kafedrasi mudiri (1967—1979). Oʻzbekiston Davlat plan qoʻmitasi (Gosplan) qoshidagi Iqtisodiy ilmiy tadqiqot instituti direktori (1975—1976), Toshkent xalq xoʻjaligi instituti rektori (1976—1986), Qurilish komplekslari rahbarlari va mutaxassislari malakasini oshirish va kayta tayyorlash instituti prorektori (1986—90), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi bosh ilmiy kotibi (1990—1991). Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vaziri oʻrinbosari va Istiqbolni belgilash va statistika davlat qoʻmitasi raisi (1994—1995), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasining rektori (1995-yil aprel—iyul). Toshkent moliya instituti rektori (1991—2005).

Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda kapital qurilishi, iqtisodiy nazariya, respublikaning iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlash, iqtisodiyotni erkinlashtirish, xalq xoʻjaligida tarkibiy oʻzgarishlar, tashqi iqtisodiy aloqalar, aholini ish bilan taʼminlash va boshqa masalalarga bagʻishlangan. Oliy oʻquv yurtlari uchun darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi. 

2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. 2005-yil fevraldan 2006-yil 27-yanvargacha Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati raisi.

## Asarlari
* Kapitalnoye stroitelstvo v Uzbekistane i yego materialnotexnicheskaya baza, T., 1971; 
* Ekonomicheskiye problemi proizvodstva stroitelnix materialov, T., 1971; 
* Bozor iqtisodiyoti nazariyasi va amaliyoti, T., 2000; 
* Menejment, T., 2001; 
*Oʻzbekiston. Yangi gʻoyalar, yangi yutuqlar, T., 2002; 
* Oʻzbekistonda ochiq fuqarolik jamiyatining shakllanishi, T., 2003; 
* Chelovek, opredelivshey epoxu, M, 2004; 
* Davrni belgilab bergan inson, T., 2004 (hammualliflikda).

## Manbalar
Sharifboy madrasasi

**Sharifboy madrasasi** – Qashqadaryo viloyati Qarshi shahri Chaqar MFYda joylashgan tarixiy-madaniy yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Sharifboy madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan – davlat muhofazasiga olingan.

## Tarixi
Sharofboy madrasasi XVIII asr boshlarida qurilgan. Maʼlumotlarga qaraganda Sharifboy madrasasi bundan qariyb 300 yil ilgari, Sharofxoʻja mablagʻi hisobiga bunyod etilgan va uning oʻzi esa umrining oxiriga qadar mazkur madrasada mudarrislik qilgan.

Oʻtgan qariyb III asr mobaynida Sharifboy madrasasi koʻpgina hodisalarni boshidan kechirdi. Ayniqsa, sovetlar hukmronligi davrida madrasadan mutlaqo boshqa maqsadlarda foydalanilgan. Masalan, dastlab madaniyat uyi, soʻng klub, xatto teri-tanosil kasalliklari dispanseri ham joylashtirilgan. Hozirgi kunga kelib madrasa xaroba ahvolga kelib qolgan va Chaqar mahallasining homiyligida turadi. Chaqar masjidi va Sharifboy madrasasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 4-oktyabrdagi „Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida“gi 846-sonli qarori bilan milliy roʻyxatga kiritilgan edi. Biroq Sharifboy madrasasi va Chaqar masjidida taʼmirlash va restavratsiya ishlari olib borilmaganligi sababli 2022-yil Ijtimoiy tarmoqlarda tanqidiy muhokamalar boʻldi. Unga koʻra madrasa ahvoli avariya xolatiga kelib qolgandi.

## Meʼmorchiligi
Madrasaning meʼmoriy uslubi Shermuhammad madrasasiga oʻxshash boʻlib, faqat u bir qavatli, koshinsiz chorgʻishtlardan tiklangan, peshtoqlari ancha past, bezaksiz boʻlgan.

Madrasa hajmi boʻyiga 22.15 metr, eniga 19.61 metrni tashkil etadi. Toʻgri toʻrtburchak shaklidagi hovlisi hajmi 9.0x12.31 metrni tashkil qilgan. Hovli pishiq gʻishtdan terilgan. Hujralar soni 14 ta boʻlib ular asosan bir xonali boʻlgan, shuningdek, bitta darsxona va janub tomonida ayvon ham mavjud boʻlib, undan asosan yozgi tahsil joyi sifatida foydalanilgan. Keyinchalik bu ayvonning oldi yopilib, u mahalla machitiga aylantiriIgan.

## Galereya

## Adabiyotlar

## Manbalar
Shartli hukm

**Shartli hukm** — jinoyat huquqida nazarda tutilgan jinoyathuquqiy choralardan biri. Oʻzbekiston Respublikasi JKga koʻra, agar sud ozodlikdan mahrum qilish, intizomiy qismga joʻnatish, xizmat boʻyicha cheklash yoki axloq tuzatish ishlari jazolarini tayinlash vaqtida sodir etilgan jinoyatning xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasi, aybdorning shaxsi va ishdagi boshqa holatlarni eʼtiborga olib, aybdor tayinlangan jazoni oʻtamasdan turib ham uning xulqini nazorat qilish orqali tuzatish mumkin, degan qatʼiy fikrga kelsa, Shartli hukm qoʻllanishi mumkin (JK, 72modda). Shartli hukm qoʻllanilayotganda sud sinov muddati belgilaydi, ana shu muddat davomida Shartli hukm qilingan shaxs oʻzining xulqi bilan tuzalayotganligini isbotlashi kerak. Sinov muddati 1-yildan 3 yilgacha belgilanadi va xukm chiqarilgan kundan boshlab hisoblanadi. Shartli hukm qilingan shaxslarning xulqi ustidan ichki ishlar organlari, harbiy xizmatchilar xulqi ustidan esa, harbiy qism yoki muassasaning qoʻmondonligi nazorat olib boradi. Ana shu nazorat olib boruvchi organning takdimi bilan sud sinov muddati davomida hukm qilingan shaxsga yuklatilgan majburiyatlarning hammasini yoki bir kismini olib tashlashi yoki uning zimmasiga yangi majburiyatlar yuklashi ham mumkin. Shartli hukm oʻta ogʻir jinoyati uchun hukm qilinganlarga, shuningdek, ilgari qasddan sodir etgan jinoyati uchun ozodlikdan mahrum etish jazosiga xukm qilinganlarga nisbatan qoʻllanmaydi, 18 yoshga toʻlmagan shaxslar, 1 va 2guruh nogironlari, ayollar, shuningdek, 60 yoshdan oshgan shaxslar bundan mustasno.
Shartnoma

**Shartnoma** — fuqarolik huquqida ikki yoki bir necha shaxsning fuqarolik huquq va burchlarini vujudga keltirish, burchlarini oʻzgartirish yoki bekor qilish haqidagi kelishuvi, bitimniig turi, sharhidan kelib chiquvchi fuqarolik huquqiy munosabat ham, shuningdek, yozma ravishda tuzilgan Shartnoma mazmuni bayon qilingan hujjat ham „Shartnoma“ termini bilan ataladi. „Shartnoma“ soʻzining sinonimi — kontrakt. Fuqarolar va yuridik shaxslar Shartnoma tuzishda erkindirlar. Shartnoma tuzishga majbur qilinishga yoʻl qoʻyilmaydi, Shartnoma tuzish burchi qonumajburiyatda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno. Taraflar qonun hujjatlarida nazarda tutilmagan shahrini ham tuzishlari mumkin. Oʻzbekiston Respublikasining FKda Shartnoma toʻgʻrisidagi umumiy qoidalar, shahrining koʻrinishlari, Shartnoma tuzish, uni oʻzgartirish va bekor qilish tartibi bayon qilib berilgan (FK, 353 —388moddalar). Xalqaro huquqdagi Shartnoma tushunchasi toʻgʻrisida xalqaro shartnoma, mehnat huquqidagi Shartnoma tushunchasi toʻgʻrisida mehnat shartnomasi, tadbirkorlik faoliyati subʼyektlari oʻrtasida tuziladigan fuqarolik huquqiy Shartnoma haqida xoʻjalik shartnomasi maqolalariga qarang.
Shartsiz reflekslar

**Shartsiz reflekslar**, tur reflekslari — organizmning ichki va tashqi qoʻzgʻatuvchilar taʼsiriga nisbatan oʻzgarmas, genotip bilan bogʻliq boʻlgan, yaʼni irsiylanadigan reaksiyasi. „SH.r.“ terminini I.P. Pavlov muayyan qoʻzgʻatuvchilarning retseptorlarga taʼsiri natijasida yuzaga keladigan reflekslar (ogʻizga ovqat tushganida soʻlak ajralishi, barmoqqa oʻtkir narsa sanchilganida tortib olinishi va boshqalar)ni ifodalash uchun fanga kiritgan (**1903**). Shartsiz reflekslar, asosan, markaziy nerv sistemasining quyi boʻlimlari (gangliylar, orqa miya, bosh miya dastasi va boshqalar) bilan bogʻliq. Shartsiz reflekslarda qoʻzgʻalishning retseptorlardan effektorga oʻtadigan yoʻli reflektor yoyi deyiladi. Shartsiz reflekslar turning barcha individlari uchun umumiy boʻlib, organizm xatti-harakatini doimiy (oʻzgarmas) muhit sharoitiga moslanishini taʼminlaydi.

SH.r. ontogenez va filogenezla. oʻzgarib boradi. Chaqaloqlarda hayot davomida yoʻqolib boradigan emish refleksi sof holdagi Shartsiz reflekslarga misol boʻla oladi. Odam voyaga yetgan sari yangi (mas, jinsiy) reflekslar paydo boʻla boradi. Voyaga yetgan odam va hayvonlarda Shartsiz reflekslar sof holda uchramaydi; Shartsiz reflekslar shartli reflekslar bilan qoʻshilib ketadi. Shartsiz va shartli reflekslar oʻrtasidagi farq nisbiy boʻlganidan ularni tasnif qilish ancha qiyin. Taʼsirlovchi taʼsiri xususiyatiga va javob reaksiyasining biologik mohiyatiga binoan Shartsiz reflekslarni himoya, oziqlanish, jinsiy, moʻljal olish va boshqa xillarga ajratiladi. Murakkab bir xil xattiharakatlardan iborat tugma reflekslar instinkt deyiladi. Baʼzan instinkt mazmunan Shartsiz reflekslarga tenglashtiriladi.
Sharq nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi

**Sharq nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi** – gazeta-jurnallar, bosma nashrlar chop etish kompleksi. Toshkent shahrida joylashgan. Respublikaning markaziy gazeta va jurnallarini, qattiq va yumshoq muqovadagi kitoblar, broshyuralar, yorliqlar, fotoalbomlar, tasviriy sanʼat mahsulotlari va boshqalar bosma mahsulotlar chiqaradi. Uning tarixi 1921-yilda tashkil topgan bosmaxona va 1924-yilda tashkil etilgan „Sredazkniga“ nashriyotidan boshlanadi. 1924-yildan „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasining bosh idorasi. 1947-yilda bosmaxona bilan birlashtirilib „Qizil Oʻzbekiston“, „Pravda Vostoka“ va „Oʻzbekistoni Surx“ gazetalari birlashgan nashriyoti. 1991-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonining Ishlar boshqarmasi huzuridagi „Sharq“ nashriyot-matbaa konserniga aylantirildi. 2002-yil oktyabrdan hozirgi nomda. Kompaniyada 1991-yil 9 sentyabrda Bosh tahririyat tashkil etildi. Bosh tahririyat tomonidan „Amir Temur jahon tarixida“, Zahiriddin Muhammad Boburning „Boburnoma“, Sharafuddin Ali Yazdiyning „Zafarnoma“, Hofiz Tanish Buxoriyning „Abdullanoma“ kabi nodir kitoblari, „XXI asr oʻzbek romani“ ruknida oʻzbek adiblarining romanlari, saylanmalari, tanlangan asarlari nashrdan chiqarildi.

Uning tarkibida „Andijon nashriyotmatbaa“, „Ishlab chiqarish-tijorat markazi“ tarmoq aksiyadorlik jamiyatlari, „Sharq ziyokori“ aksiyadorlik jamiyati hamda „Ovqatlanish va savdo kombinati“ bor. Kompaniyaning ishlab chiqarish quvvati har oyda umumiy adadi 60 mln. nusxada 80 nomdan ortiq gazeta, 30 nomdagi jurnal, shuningdek, 70,0 ming nusxagacha qattiq muqovali, 230 ming nusxadan ortiq yumshoq muqovali kitoblar va risolalarni chop etish imkoniyatini beradi. Zamonaviy poligrafiya mashinalari va uskunalari bilan jihozlangan. Kompaniya oʻzining „Navbahor“ sanatoriysihatgohi (Toshkent viloyati Qibray tumani) va „Yangiqoʻrgʻon“ istirohat maskani, bolalar sogʻlomlashtirish lageri (Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani)ga ega.

2004-yilda 66,9 mln. nusxa gazetalar, 42,0 mln. rangli-ottisk jurnallar, 115,3 mln. rangli-ottisk kitoblar va risolalar bosildi. Mahsulot sotish hajmi 8,7 mlrd. soʻmni tashkil etdi.

## Adabiyot
* Shogʻulomov I., Saodat manzillari, T., 1996.
Sharq nota yozuvi

**Sharq nota yozuvi** - zamonaviy nota yozuvi manbai; qadimiy va oʻrta asrlar Sharq musiqa madaniyatida qoʻllangan kuy-ohanglar yozib olish usullaridan iborat. Ilk namunalari qadimiy Misr (mil. av. 2-ming yillik oʻrtalari, piktografiya usuli), Bobil (boʻgʻinlar yozuvi), qadimiy Xitoy (ideografik yozuv) da joriy etilgan. Forobiy Yunonistonda qoʻllangan harfli nota yozuvini ud pardalariga moslashtirgan. Safiuddin al-Urmaviy (tabulatura uslubida) ikki xil nota yozuvini kashf etgan. Tanbur chizigʻi (19-asr)da Xorazm maqomlari toʻlaligicha yozilgan.
Sharq yulduzi

**Sharq yulduzi** — adabiy-badiiy va ijtimoiy jurnal. Muassisi Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi. Toshkentda 1 yilda 4 marta nashr etiladi. Dastlab „Oʻzbekiston shoʻro adabiyoti“ (1932-yil iyun-iyulda), „Sovet adabiyoti“ (1935-yil, yanvar), „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ (1935-yil, iyul) nomlarida chop etilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida vaqtincha toʻxtatilgan. 1946-yildan hozirgi nomda chop etila boshlagan. Sahifalarida Oʻzbekiston va chet el yozuvchilarining badiiy asarlari nashr etiladi. Adabiyot va sanʼatning muhim sohalariga bagʻishlangan adabiy-tanqidiy, publitsistik maqolalar ham eʼlon qilinadi.

Oʻzbek yozuvchilaridan Gʻafur Gʻulomning „Shum bola“ qissasi, Oybekning „Navoiy“ romani, Abdulla Qahhor, Shayxzoda, Mirtemir, Zulfiya va boshqalarning asarlari dastlab „Sharq yulduzi“da chop etilgan. Jurnalga turli yillarda Oybek, Vohid Yoʻldoshevich Zohidov, Uygʻun, Asqad Muxtor, Gʻulom Habibullayev, Mirmuhsin, Oʻtkir Hoshimov, Omon Muxtor muharrirlik qilgan; 2005-yildan muharriri Minhojiddin Mirzo. Adadi 1500 nusxa (2005).
Sharqiy avstraliya geosinklinal mintaqasi

**Sharqiy avstraliya geosinklinal mintaqasi** - Avstraliyaning sharqida joylashgan Tinch okean geosinklinal mintaqasining bir qismi, kechki tokembriy — paleozoyning burmalanish mintaqasi. Shimolida KeypYork yarim orolning sharqiy qismidan janubida Tasmaniya oroli bilan qoʻshilgan holda 3500&nbsp;km, eni 1500&nbsp;km ga choʻzilgan. Uning geologik struktura sifatida shakllanishi devon davriga toʻgʻri kelgan. Shu vaqt ichida togʻlararo vodiylar va choʻkmalarda koʻplab qizil rangli dagʻal toshlar bilan birga effuziv va choʻkindi togʻ jinslari qatlamlari hosil boʻlgan. Yangi Angliya qismida qatlamlarning qalinligi 12&nbsp;km ga yetgan, karbon davri oxirlarida va perm boshlarida bu katlamlar tektonik harakatlarning kuchayishi natijasida, choʻkmalar oʻrnida burmalangan geosinklinal strukturalarni paydo qilgan. Ularning yoriqlari orasidan magmalar harakatga kelib granit intruziv jinslarni keltirib chiqargan. Perm davri oxirlarida Sh.A.g.m. asta-sekin yemirilib platforma davrini kechirgan. Geosinklinal strukturalari bilan qoʻrgoshin, mis, oltin, vismut, polimetall konlari, perm choʻkindi togʻ jinslari bilan bogʻliq boʻlgan konlar topilgan.
Sharqiy avstraliya oqimi

**Sharqiy avstraliya oqimi** - Tinch okeandagi iliq yuza oqim, Janubiy Passat oqimi tarmogʻi. Avstraliyaning sharqiy qirgʻoqlari boʻylab shim.dan janub tomon oqadi. Tezligi 1,1—1,8&nbsp;km/soat, markazida 2,7&nbsp;km/soat. Suvining temperaturasi qishda 11—20°, yozda 15— 26°. Suv sarfi 30 mln. m³/sek. Tasmaniya o. yaqinida Gʻarbiy Shamollar oqimiga qoʻshilib ketadi.
Sharqiy Afrika

**Sharqiy afrika** - Afrikaning sharqiy qismidagi ekvatorial va subekvatorial kengliklardagi yerlarni oʻz ichiga olgan tabiiy oʻlka, shimolida Efiopiya afrikada tektonik kolar yoq yassitogʻligi, gʻarbda Kongo botigʻi, janubida Zambezi daryosining quyi oqimi va sharqda Hind okeani bilan chegaralangan. Sharqiy Afrika hududining aksari qismini Sharqiy Afrika yassitogʻligi (bal. 1000 m dan ziyod) egallaydi. Yassitogʻlik tektonik yoriklar bilan parchalangan. Relyefida palaxsali togʻlar, lavali plato va vulkan konuslari (Afrikaning eng baland joyi — Kilimanjaro soʻngan vulkani, 5895 m), tub terrasalar, uzilmali botiqlar va jarliklar navbatlanib joylashgan. Dengizboʻyi qismi kambar pasttekislikdan iborat. Iqlimi ekvatorial mussonli, issiq, mavsumiy nam iqlim. Yillik yogʻin 500 dan 3000&nbsp;mm gacha. Sharqiy Afrika yassitogʻligi Nil, Kongo, Zambezi va Hind okeaniga quyiladigan kichikroq daryolar havzalari oʻrtasidagi suvayirgʻich vazifasini bajaradi. Koʻl koʻp (Viktoriya, Tanganika, Nyasa va boshqalar). Oʻsimliklari turli tipdagi savannalar va siyrak oʻrmonlardan iborat, togʻlarda oʻsimlikdar balandlik mintaqalari boʻylab tarqalgan. Hayvonot dunyosi (ayniqsa, yirik sut emizuvchilar)ga boy. Hayvonlari Efiopiya zoogeografik oblastining Sharqiy Afrika oblastchasiga mansub. Sharqiy Afrikada Keniya, Uganda, Ruanda, Burundi, Tanzaniya, Zambiya, Malavi, Somali, Efiopiya va Jibuti davlatlari joylashgan.
Sharq muzeyi

**Sharq muzeyi** — jahondagi eng yirik muzeylardan biri. Moskvada 1918-yilda tashkil topgan. 1925-yilgacha Art Asian (Osiyo sanʼati), 1962-yilgacha Sharq madaniyati muzeyi, 1992-yilgacha Sharq xalqlari sanʼati muzeyi deb atalgan; 1992-yildan hozirgi nomda. Muzey 19-asr 1-choragida klassitsizm uslubida qurilgan binoda (meʼmor D. Jilyardi) joylashgan; muzey fondi, kutubxonasi va taʼmirlash ustaxonasi boshqa binoda. Muzey toʻplamida qadimiy, oʻrta asrlar va zamonaviy Sharq mamlakatlarining sanʼat asarlari saqlanadi. Muzey fondi rossiyalik taniqli sanʼat ishqibozlarining shaxsiy toʻplamlari negizida barpo etilib, boshqa fondlardan oʻtkazilgan, sotib olingan sanʼat asarlari hisobiga boyitib boriladi. Muzeyda 100 dan ortiq mamlakatlarning rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik, amaliy bezak sanʼati asarlari, ilmiy ekspeditsiyalarda topilgan arxeologik eksponatlar toʻplangan. Yaponiya, Xitoy, Eron, Hindiston, Janubiy Sharqiy va Markaziy Osiyo mamlakatlari sanʼat asarlari muzeyning eng yirik toʻplamlaridir. Jumladan, oʻzbekistonlik rassomlar A. Volkov, N. Karaxan, P. Benkov, O. Tatevosyan, B. Hamdamiy, Oʻ. Tansiqboyev, A. Abdullayev, B. Jalolov, L. Ibrohimov va boshqalarning asarlari ham bor.

Muzey ilmiy tekshirish instituti maqomiga ega boʻlib, muhim ilmiy tekshirish ishlari olib boradi, arxeologik va etnografik ekspeditsiyalar, konferensiyalar uyushtiradi, ilmiy toʻplamlar, yoʻlkoʻrsatkichlar, kataloglar, ilmiy maʼlumotnoma va maʼruzalar toʻplamlari nashr etadi.
Sharshara

**Sharshara** — daryo oʻzanidagi tik jarliklardan suvning pastga otilib tushishi. Suv bir nechta pogʻonalardan oqib tushib, Sharsharalar qatori — kaskad hosil qilishi mumkin. Dare yumshoq va qattiq jinslardan tarkib topgan joylardan oʻtganda yumshoq jinsli joyni oʻyib kirib pogʻona hosil qiladi va shu pogʻonalardan pastga otilib tushadi. Sharshara pogʻonasi betoʻxtov yemirilib turadi va Sharshara oqimning yuqori tomoniga siljib boradi. Pogʻona tez yemirilib borgan joylarda Sharshara oʻrnida ostonalar hosil boʻladi. Togʻlardagi tor vodiy va daralarning oʻpirilib tushgan qattiq togʻ jinslari bilan toʻsilishi oqibatida hamda tekisliklarda daryoning qattiq jinslar yer yuzasiga chiqib qolgan joylardan oʻtishida ham Sharsharalar paydo boʻlishi mumkin.

Oʻrta Osiyo daryolarining togʻli hududlaridagi irmoklari, soylar baʼzi joylarda uncha katta boʻlmagan Sharsharalar (mas, Sangardakdaryo Sharsharasi) hosil qilgan. Daryolardagi Sharsharalar kema qatnovi va yogoch oqizishga xalaqit beradi, biroq GESlar qurish uchun kulaydir.

Dunyodagi eng baland va mashhur sharsharalarNomi Joylashgan oʻrni BalandAnxel Jan.Amerika 1054Tugela Afrika 933Yosemit Shim.Amerika 727Utigard Yevrosiyo 610Saterlend Okeaniya 580 Viktoriya Afrika 120Iguasu Janubiy Amerika 72 Niagara Shim.Amerika 51Boyoma Afrika 40
Sharqiy afrika uzilmalar zonasi

**Sharqiy afrika uzilmalar zonasi** — Afrika qitʼasi bilan Arabiston yarim orolning shimoldan jan.gacha choʻzilgan murakkab rift va grabenlardan iborat. Uzunligi qariyb 6500&nbsp;km boʻlgan bu zona yirik gumbaz va palaxsasimon antiklinal koʻtarilmalar oʻrta qismining tektonik yer yoriqlari boʻyicha choʻkishi, oʻpirilishi natijasida vujudga kelgan. Ularni Turkiya, Suriya va Iordaniyadan boshlab, Qizil dengiz va Afrika orqali Mozambik boʻgʻozigacha kuzatish mumkin. Zona shu yoʻnalishda Oʻlik dengiz, Aqoba, Suvaysh grabenlarini oʻz ichiga oladi va Qizil dengiz, Adan qoʻltigʻi orqali Afrikaning Efiopiya riftlarigacha borib 2 tarmoqqa boʻlinadi. Birinchi tarmoqqa Qizil dengiz va Adan riftining davomidagi Viktoriya koʻlining sharqidan oʻtgan grabenlar va harakatdagi Elgon, Keniya, Kilimanjaro vulkanlari kiradi. Ikkinchi tarmoq Viktoriya koʻlining gʻarbida joylashgan Albert, Eduard, Kivu, Tanganika, Rukva orqali oʻtadi. Ikkala tarmoq ham Nyasti, Shiri grabenlariga borib tutashadi. Sh.Sharqiy afrika uzilmalar zonasiz. proterozoy davrlarida paydo boʻlgan boʻlsa ham, uning rift va grabenlar strukturalarining hosil boʻlishi oligotsenneogen vaqtlariga toʻgʻri keladi. Bu uzilma strukturalar hozirgi ham faolligini yoʻqotmagan, chunki hozirgi zamonda vulkanlarning otilib turishi va kuchli zilzilalarning boʻlishi shundan darak beradi.
Sharqiy gat togʻlari

**Sharqiy gat togʻlari**, Sharqiy Ghata togʻlari — Hindistondagi togʻlar, Dekan yassitogʻligining sharqiy chekkasidagi tarqoq togʻlarning umumiy nomi (Velikonda, Nallamalay, Sharqiy togʻlar va boshqalar). Eng baland joyi 1680 m (Devodi-Munda togʻi). Gneys, kristalli slanets, kvarsitlardan tuzilgan. Bengaliya qoʻltigʻiga qaragan sharqiy yon bagʻri nisbatan tik. Togʻlar barg toʻkuvchi musson oʻrmonlari bilan qoplangan.

## Manbalar
Sharqiy grenlandiya oqimi

**Sharqiy grenlandiya oqimi** - Shimoliy Muz okeanidagi sovuq yuza oqim, Arktika havzasini kesib oʻtuvchi oqimning davomi. Suvining temperaturasi Grenlandiya qirgʻoqlari yaqinida 0° dan past, yozda 2,4° gacha. Tezligi 0,9&nbsp;km/soat. Grenlandiyaning sharqiy qirgʻoqlari boʻylab shim.dan janub tomon yoʻnalgan. Kengligi 350 – 540&nbsp;km. Aysberg koʻp.
Sharqiy Yevropa platformasi

**Sharqiy yevropa platformasi** (Rus platformasi, Yevropa platformasi) – yirik platformalardan biri, Yer poʻstining qadimiy rifeygacha boʻlgan davriga mansub. Sharqiy va Shim. Yevropaning katta qismini egallab, Skandinaviya togʻlaridan Uralgacha va Barens dengizidan Qora hamda Kaspiy dengizlarigacha choʻzilgan. Platforma chegarasi shim.sharq va shim.da Timan kryaji boʻylab hamda Kola yarim orol qirgʻoqlaridan, jan, gʻarbda esa – Oʻrta Yevropa tekisligida Varshava yaqinidan, shim.gʻarbda Boltiq dengizi va Yutlandiya yarim orolning shim. qismidan oʻtadi. Sh. Sharqiy yevropa platformasida rifeygacha boʻlgan burmalangan qadimiy kristalli zamin bilan uning ustida yotgan choʻkindi jinslar qoplami ajralib turadi. Zamin platformaning faqat shim.gʻarbida (Boltiq qalqoni) va jan.gʻarbidagina (Ukraina qalqoni) yer yuzasiga chiqib yotadi. Qolgan katta maydonda u choʻkindi yotqiziqlari bilan qoplangan. Sh. Sharqiy yevropa platformasining zaminida kuchli metamorflashgan va burmalangan choʻkindi hamda magmatik jinslar boʻlib, bu jinslar katta maydonlarda gneys va kristalli slanetslarga aylangan. Platforma zaminining aksari qismi (gʻarbiy chekkasi bundan istisno) yuqori proterozoy boshlarida (1600 mln. yil oldin) shakllangan. Sh. Sharqiy yevropa platformasi tarixida 2 yirik davr ajralib turadi. 1-davr arxey, quyi va oʻrta proterozoy davrlarini (3500—1600 mln. yil) oʻz ichiga oladi, bunda kristalli zamin shakllangan; 2-davrda (yuqori proterozoydan antropogengacha) esa platformaning oʻzi rivojlanib, choʻkindi qoplam va hozirgi struktura hosil boʻlgan. Paleozoy davrining oxirlarida Sh. Sharqiy yevropa platformasining strukturalari qayta tiklanishi natijasida yer sathining katta qismi qoʻtarilgan. Bunga sharqda sodir boʻlgan Ural-Tyanshan geosinklinal mintaqasidagi gersin davrining burmalanish harakati taʼsir koʻrsatgan. Zamindagi foydali qazilmalar: temir rudasi (Krivoy Rog havzasi, Kursk magnit anomaliyasi, Kiruna), nikel, mis, titan rudalari, slyudalar, pegmatitlar apatit va boshqalar Choʻkindi qoplamda yonuvchi gaz va neft qatlamlari (Volga – Ural anteklizasi, Pripyat botigʻi), tosh tuzi va kaliy tuzi konlari (Kama, Ural oldi, Pripyat botigʻi), qazilma koʻmir (Lvov, Donetsk, Moskva yoni havzalari), fosforit, boksit, qurilish xom ashyosi (ohaktosh, dolomit, gil va boshqalar) konlari, shuningdek, chuchuk va mineral suvlar bor.

## Manbalar
Sharqiy koreya togʻlari

**Sharqiy koreya togʻlari** - Koreya yarim orolning sharqiy qismidagi togʻ sistemasi. Uzunligi 600 km. Eng baland joyi 1915 m (Chirisan togʻi). Togʻlar qadimiy kristalli jinslar, jan. qismi ohaktosh, qumtoshlardan tuzilgan. Togʻlarni chuqur daralar ajratib turadi. Baʼzi tizmalar qoyali va tik yon bagʻirlardan iborat. Keng bargli va igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan, yaylovlar bor.
Sharqiy Sibir dengizi

**Sharqiy sibir dengizi** — Shimoliy Muz okeanining chekka dengizi. Novaya Sibir orollari bilan Vrangel oroli oraligʻida joylashgan. Boʻgʻozlar orqali sharqda Chukotka dengizi bilan, gʻarbda Laptevlar dengizi bilan tutashadi. Dengiz materik sayozligida joylashgan. Maydoni  ni tashkil etadi. Yilning asosiy qismida dengiz yuzasi muz bilan qoplanib yotadi. Oʻrtacha chuqurligi 54 m (eng chuqur joyi 915 m)ga teng. Shoʻrligi daryolar quyiladigan joyda 5 promillidan gʻarbi va shimoliy qismida 30 promilligacha yetadi.
Asosiy qoʻltiqlari:
* Chaun gubasi
* Kolima
* Omulyaxa
Yirik orollari:
* Novaya Sibir
* Medvejiy
* Ayon
Dengizga Kolima, Alazeya, Indigirka, Xroma, Katta Chukochya daryolarining suvi quyiladi.
## Iqlimi
Iqlimi arktika ilmiga xos boʻlib, yozi qisqa va salqin, qishi davomli hamda sovuq boʻladi. Yozda oʻrtacha harorat 0°—2° (shimolda), 2°—4° (janubda); qishda 26°, —28° ni tashkil etadi. Yiliga 100-200&nbsp;mm miqdorida yogʻin tushadi. Shamol taʼsirida suv yuzasining qalqishi 1 m va undan ortiq boʻlishi kuzatilgan. Dengizda tyulen, morj, oq ayiq, baliqlardan esa muksun, chir, omul va boshqalar yashaydi. Sharqiy qismida Sharqiy Sibir dengizidan Shimoliy dengiz yoʻliga oʻtiladi. Yirik portlari Chaun qoʻltigʻidagi Pevek va Ambarchik portlari hisoblanadi.
 

## Manbalar
Sharqiy Tavr togʻlari

**Sharqiy tavr togʻlari** - Turkiyaning janubi-sharqidagi togʻlar. Gʻarbdan sharqqa 600&nbsp;km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 3090 m. Asosan, otqindi va choʻkindi jins (ohaktosh va qumtosh) lardan tuzilgan. Dajla, Furot daryolari hamda ularning irmoqlari bilan boʻlib yuborilgan. Iqlimi kontinental. Shimoliy quruq yon bagʻirlari etaklari chala choʻl, yuqorirogʻi dashtlardan iborat, sernamroq janubiy yon bagʻirlarida makvis chakalakzorlari, yuqoriroqda dub oʻrmonlari va archazorlar hamda alp oʻtloqlari mavjud. Voha dehqonchiligi rivojlangan.
Sharqiy tinch okean koʻtarilmasi

**Sharqiy tinch okean koʻtarilmasi** — Tinch okeandagi suv osti oʻrtaliq tizmasi, boshqa oʻrtaliq tizmalardan okeanning sharqiy chekkasi tomon siljiganligi bilan farqlanadi. Uzunligi 7600&nbsp;km, eni 850&nbsp;km gacha, tizmalar ustidagi eng kam chuq. 732 m. Eng baland choʻqqilari Pasxa va Galapagos o.larini tashkil etadi. Juda keng va yon bagʻirlarining choʻzilib ketganligi uchun koʻtarilma deyiladi.
Sharqiy koreya qoʻltigʻi

**Sharqiy koreya qoʻltigʻi** - Yapon dengizidagi qoʻltiq, Koreya qirgʻoqlariga tutash. Qirgʻoqlar yaqinida chuq. 60 m, ochiq qismida 1800–2000 m gacha. Suv qalqishi notekis, 0,5 m gacha. Baliq ovlanadi. Yirik portlari: Vonsan va Xinnam (KXDR)
Sharqshunoslik instituti (maʼnolari)

**Sharqshunoslik instituti**:

* Sharqshunoslik instituti, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti — Oʻrta Osiyo va Xorijiy Sharq mamlakatlari tarixi, madaniyati, fani tarixi, Sharq mamlakatlari rivojining zamonaviy muammolari, mustaqil Oʻzbekiston bilan bu mamlakatlarning koʻp qirrali aloqalarini oʻrganadigan yirik ilmiy tekshirish muassasasi.
* Toshkent davlat sharqshunoslik instituti — 1991-2020 yillarda mavjud boʻlgan Oliy taʼlim muassasasi.
Sharqiy Xitoy dengizi

**Sharqiy xitoy dengizi**, Dunxay — Tinch okeanidagi yarim yopiq dengiz, gʻarbda Xitoyning sharqiy qirgʻoqlari, janubida Tayvan oroli, sharqda Yaponiyaning Kyusyu va Ryukyu orollari, shimolida Koreya boʻgʻozi orqali Yapon dengizi bilan chegaralangan. Maydoni – 836 ming km². Dengizning gʻarbiy qismi materik sayozligida, chuqurligi sharqqa tomon ortib boradi. Eng chuqur joyi 2719 m. Iqlimi mussonli, dovul koʻp boʻladi. Oʻrtacha temperatura fevralda 5° dan (shimoli-gʻarbda) 15° gacha (janubi-sharqda), avgustda 26°. Yillik yogʻin 1100 – 2200 mm (asosan, yozda yogʻadi). Sharqiy qismida doimiy sharqiy oqim — Shimoliy Passat iliq oqimi mavjud. Shimoli-sharqiy Xitoy dengiziga quyiladigan eng yirik daryo — Yanszi dengizga katta miqsorda chuchuk suv keltiradi, shu sababli gʻarbida suvning shoʻrligi sharqiga nisbatan kamroq (5— 10%o dan 30—34,5%o gacha). Suv qalqishi yarim sutkalik (7,5 m gacha). Baliq va boshqa dengiz hayvonlari ovlanadi, tuz olinadi. Yirik portlari: Shanxay, Xanchjou, Ninbo, Szilun, Nagasaki.

## Manbalar
Sharqiy hind tizmasi

**Sharqiy hind tizmasi** - Hind okeanidagi suv osti tizmasi. 90° shq.u.dagi meridian boʻylab 10° shahrik.dan 34° j.k.gacha 5000&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni 450&nbsp;km. Tizmalar ustidagi okean chuq. 2000–2500 m, alohida choʻqqilar ustida 549 m gacha kamayadi. Yon bagʻirlarida foraminiferalar va radiolyariyali balchiq koʻp.
Shargʻun koʻmir koni

**Shargʻun koʻmir koni** - Surxondaryo viloyatidagi kon. Hisor togʻ tizmasining jan.gʻarbiy tarmogʻida joylashgan. 1941-yilda ochilgan. Shargʻun koʻmir konik. quyi va oʻrta yura davriga mansub koʻmirli yotqiziqlar ichida topilgan. Qora Machitli antiklinalining jan. qanotida. Bu strukturaning oʻzak qismi tokembriy gneys va slanetslari hamda quyi paleozoy qumtoshli slanetslaridan tarkib topgan. Ular ordovik, silur, devon va karbon davrlariga oid terrigen va karbonatli yotqiziqlar bilan qoplangan. Quyi hamda oʻrta yura yotqiziqlari koʻmirga boy. Koʻmir yotqiziqlarining umumiy qalinligi 26 m. Koʻmir qatlami (baʼzi bir joylari uzlukli) Guliob soyidan Obizarang soyigacha — gʻarbdan sharqqa 10&nbsp;km ga choʻzilgan. Shargʻun koʻmir konik. eng yirik qatlamining qalinligi 12,5 m; qatlamlarning oʻrtacha qalinligi 4,6 m. Koʻmir qatlamining pastki qismi yupqa argillit va alevrolit togʻ jinslaridan tarkib topgan. Foydali qatlamlar tarkibida 5% gacha neft bitumlari boʻlgan turli xil petrografik tipdagi koʻmirdan iborat. Shargʻun koʻmir konik.da koʻmir qatlamining yotish burchagi boʻylab tektonik harakatlar sodir boʻlishi natijasida koʻp miqdorda maydalangan koʻmir uchraydi. Shargʻun koʻmirining yonish quvvati 5690—7302 kkal/kg; oʻz-oʻzidan yonmaydi, hajmi 1,35 t/m3, qattiqlik jihatidan 2sinfga mansub. Kulining oʻrtacha miqdori 16,95% (5,3% dan 23,2% gacha). Oltingugurti kam (oʻrtacha 0,02%)ni tashkil etadi. Shargʻun koʻmiri — toshkoʻmir boʻlsa ham maydaroq va yumshoqroq, yengil tozalanadi, fkada briketlanib, isteʼmolchilarga yuboriladi. Shargʻun koʻmir konik. ning zaxirasi 36 mln. t. Yiliga 50 ming t koʻmir qazib olinadi. Shargʻun koʻmiri karbid olish uchun xom ashyo hisoblanadi.
Sharh

**Sharh** (arabcha — izohlash, tushuntirish) — 1) Kitob sharhi — kitobning matniga izoh berish, unga ilmiy izoh, maʼlumot beruvchi qismi. Asarlarda, tarjima va hujjatli nashrlarda matnning mazmun-mohiyatini tushuntirib berishda qoʻllanadi. Sharh muallif, noshir, mutaxassis, tarjimon tomonidan tayyorlanib, maʼlum bir asar yoki matnning tarixi, uning boshqa voqea-hodisalarga, fanlarga, shaxslarga, zamon va makonga bogʻliqligi xususidagi maʼlumotlardan iborat boʻladi. Sharhda muallif ishora etgan baʼzi voqea va faktlar, u yoki bu sabab bilan oshkora yozilmagan yoki yozilishi lozim topilmagan narsalar talqin qilinadi, baʼzi soʻz, soʻz birikmasi va iboralarning mohiyati ochib beriladi. Sharh qisqa va foydalanishga qulay boʻlib, odatda, matndan keyin alohida maqola yoki maʼlumot tariqasida joylashtiriladi. Mumtoz asarlarga Sharh alohida kitob shaklida berilishi ham mumkin; 2) jurnalistika janrlaridan biri. Ommaviy axborot vositalarida ijtimoiysiyosiy, madaniy-maʼrifiy voqea-hodisalarning, hujjat va boshqa sharhning mohiyati hamda ahamiyatini ommaga tezkorlik bilan tushuntirib, bayon qilib berishga moʻljallangan material turi. Sharhda faktlarni tahlil qilish, taqqoslash, fikrni dalillashning turli vositalaridan foydalanish, umumlashtirish, xulosa yasash kabi usullardan keng foydalanish mumkin. Berilish tartibi va bayon qilish uslubiga koʻra, sharh: radio, televideniye, matbuot va internet saytlari uchun alohida moʻljallangan boʻlishi mumkin. Bunday hollarda janr imkoniyatlaridan va ommaviy axborot vositalari turidan foydalanib, sharhning taʼsirchanligi, ahamiyatini oshirish mumkin boʻladi.
Sharhlovchi

**Sharhlovchi** — biror narsani, voqea-hodisani tushuntirib beruvchi; izoh beruvchi, sharhchi, gazeta, jurnal, radio, televideniye va internet saytlarida muayyan voqealar (ijtimoiy, siyosiy, harbiy, iqtisodiy, madaniy, sport va boshqalar)ga bagʻishlangan sharhlar muallifi. Sh. vazifasini biror bir ixtisoslikka ixtisoslangan jurnalist bajaradi. Ayni paytda maʼlum soha egalari, mutaxassislar ham Sh. sifatida faoliyat koʻrsatishi, sohasiga doir voqea-hodisalarni sharhlashi mumkin.
Shassi

**Shassi** (lotincha: capsa — yashik) — 1) avtomobil, traktor va boshqalar transport vositalarida dvigateldan yetakchi gʻildiraklarga kuch uzatish va ularni boshqarish uchun xizmat qiladigan qism va mexanizmlar; 2) samolyotning qoʻnish yoki yerdan koʻtarilish vaqtida ishlatiladigan (tushirib koʻtariladigan) gʻildirakli qurilma. Sh. old gʻildirakli, orqa quyruq gʻildirakli va boshqalar boʻlishi mumkin. Gidrosamolyotlarda korpus yoki changʻilar Sh. vazifasini oʻtaydi; 3) radio va elektr qurilmalar, apparatlar, asboblar (radiopriyomniklar, kompyuter bloklari va boshqalar)da asosiy detallar oʻrnatiladigan panel. Odatda, alyuminiy, latun, getenaks, tekstolit va boshqalar materiallardan tayyorlanadi.
Lal Bahadur Shastri

**Shastri**, **Shastriy Laʼl Bahodir** (1893.2.10, Uttarpradesh shtati, Moʻgʻulsaroy — 1966.11.1, Toshkent) — Hindiston davlat va siyosat arbobi; Qoʻshilmaslik harakatida ishtirok etgani uchun 1921-yilda qamalgan; hammasi boʻlib 9 yilni qamoqda oʻtkazgan. Kashiy (Banoras) universitetida tahsil olgan, Hindiston milliy ozodlik harakatining faol qatnashchisi. Hindiston Milliy Kongressi (HMK)ning birinchi Bosh kotibi (1951), UttarPradesh komiteti Bosh kotibi lavozimiga 2 marta saylangan. 1952—56 yillar Temir yoʻl va transport, 1958—61 yillar Savdo va sanoat vaziri, 1952-yilda esa Hindiston parlamentining yuqori palatasi (Rajya sabha)ga saylangan. 1961— 63 yillarda Hindiston Ichki ishlar vaziri; Atom energiyasi masalalari boʻyicha vazir, Reja komissiyasi raisi. Jawaharlal Neruning vafotidan keyin Hindistonning ikkinchi Bosh vaziri, 1964-yil 9 iyundan umrining oxirigacha shu lavozimda ishlagan. Pokiston prezidenti Muhammad Ayyub Xon bilan birga Hindiston — Pokiston mojarosini tinch yoʻl bilan hal qilish maqsadida tuzilgan Toshkent deklaratsiyasini imzolagan (qarang Toshkent uchrashuvi). Toshkentda vafot etgan. Jasadi Hindistonga olib borilgan. Vafotidan keyin (1966) Hindistonning oliy mukofoti "Bharat ratna" bilan taqdirlangan. Dehlida memorial muzeyi bor. Toshkentdagi Sodiq Azimov koʻchasida va 24-maktab oldida sharafiga haykal oʻrnatilgan, nomida maktab va koʻcha bor. Tavalludining 100 yilligi munosabati bilan Toshkentdagi Hindiston madaniyat markaziga uning nomi berilgan.

## Manbalar
Shato

**Shato** — oʻrtaosiyolik hunnular avlodi boʻlgan chuyus qabilasi tarmogʻi. Jungʻoriyaning sharqida, Borkoʻl boʻyida yashaganlar. Tan davlatiga tobe boʻlgan. 794 yil xitoy amaldorlarining zulmi natijasida tibetliklar homiyligiga oʻtishgan va hozirgi Gansu viloyati hududiga koʻchishgan, lekin 808 yil yana Tan davlati hududiga qaytib Ordosga joylashganlar. 880—883 yillarda Xitoy hukumatiga Xuan Chao qoʻzgʻolonini bostirishda yordam berganlar, evaziga Shansi viloyatining bir qismini olishgan. Tan sulolasi agʻdarilgach (907), uni tiklash uchun kurashib, 923 yil Shimoliy Xitoyni tobe etishgan. Bu yerda ular keyingi Tan sulolasiga asos solishgan, bu sulola 937 yil barham topgan. Sh.larning bir qismi xitoyliklarga aralashib ketgan, choʻlda yashaydiganlari esa taxminan 1000-yil nestoriylikni qabul qilib Xitoydan ajralganlar. Ularning ajdodlari oʻngʻut yoki "oq tatar" nomi ostida mashhur boʻlib, 1204-yil oʻz ixtiyorlari bilan Temuchin (Chingizxon) ga qoʻshilganlar.

## Adabiyot
* Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1968; Poiski vshnshlennogo sarstva, M., 1970.
Shargʻun

**Shargʻun** (1952 - 1971-yillarda Toqchiyon) — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi shahar (1973-yildan). Hisor togʻlarining yon bagʻrida, oʻrtacha 450 m balandlikda, viloyat markazi (Termiz)dan 193&nbsp;km uzoklikda joylashgan. Tuman markazi (Sariosiyo) gacha 8&nbsp;km. Transport yoʻli stansiyasi. Shahar yonidan Shargʻun daryosi oqib oʻtadi. Aholisi 12 ming kishiga yaqin (2005). Asosan, koʻmir konida ishlovchilar yashaydi. Sh. 1947-yilda Toqchiyon posyolkasi sifatida vujudga keldi. shahrida koʻmir shaxtasi, avtokorxona, qurilish korxonasi, 2 savdo tashkiloti, 2 aksiyadorlik jamiyati, kichik korxona va firmalar, 13 oʻquv muassasasi va boshqalar ishlab turibdi. 3 umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, iqtidorli bolalar gimnaziyasi, maxsus maktab internat, bolalar musiqa maktabi, bolalar va oʻsmirlar markazi bor. 5 qutubxona, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, 2 kasalxona, qishloq vrachlik ambulatoriyasi aholiga xizmat koʻrsatadi.
Shargʻ

**Shargʻ** — Buxoro vohasidagi tarixiy qishloqlardan biri. Zarafshon daryosidan chiqarilgan Rudi Somjan (Somjan anhori; Haromkom daryosi) boʻyida — Iskajkat qishlogʻi roʻparasida joylashgan. Bu ikki qishloq oʻrtasidan oqib oʻtuvchi daryo ustida katta koʻprik boʻlgan.

Narshaxiyning yozishicha, bu qishloqda qadimiy vaqtlarda har yili qishning oʻrtasida 10 kunlik bozor boʻlib, kishilar unga uzoq viloyatlardan kelib savdo qilishgan. Bu joyning oʻzidan shinni bilan tayyorlangan magʻizli holva, tuzlangan baliq va yangi baliq, yogʻoch, qoʻy va qorakoʻl terilaridan tikilgan poʻstinlar sotuvga chiqarilgan, ilk oʻrta asrlarda bu yerda tayyorlangan mis va boʻz uzoqlarga olib ketilgan. Ismoil Somoniy bu qishloqni barcha yersuvlari va daraxtlari bilan sotib olib, Buxoro shahridagi Samarqand darvozasida bino etgan rabotga vaqf mulki qilib bergan. Qoraxoniylardan Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon 12-asr boshlarida shahrida katta Jomeʼ masjidi va Iskajkat qishlogʻida rabot qurdirgan. Bu qishloqda katta bir koʻhandiz (qalʼa) ham boʻlgan.

Samʼoniyning yozishicha, Sh. qishlogʻi Buxorodan 4 farsax uzoqlikda boʻlib, bu yerdan oʻrta asrlarda koʻplab islom ulamolari va mudarrislar, jumladan, Imom Abu Bakr Muhammad ibn Ibrohim ashShargʻiy, Abu Hakim Shaddod ibn Said ash-Shargʻiy, Abu Solih Shuayb ibn Lays ash-Shargʻiy al-Kogʻaziy (? — 886), Abul Hasan Ali ibn Hasan ash-Shargʻiy (? — 936), Abu Usmon Said ibn Sulaymon ibn Dovud ash-Shargʻiy (? — 913) yetishib chiqqan.

Manbalar: Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1996; Abdulkarim as-Samʼoniy, Nasabnoma (Al-Ansob), Buxoro, 2003.
Shafaq

**Shafaq** — quyosh chiqishidan oldin (*ertalab* tong) va quyosh botgandan keyin (*kechqurun* shafaq), atmosferaning yuqori qismidan quyosh nurlarining aks etishi natijasida paydo boʻlgan osmonning porlashi.

## Hodisaning tavsifi
Quyosh botishidan oldin, quyosh ufqqa juda yaqin boʻlganida, avval sarg'ish, keyin to'q sariq va nihoyat qizil rangga aylanganda, uning atrofidagi osmon ham oltin rangga aylanadi. Ufqqa yaqinroq, oltin sariq ranglar pushti-to'q sariq rangga, keyin esa ufq yaqinida qizil rangga almashtiriladi. Tong quyosh botgandan keyin yorqin porlaydi.

Biroq, shafaq nafaqat osmonning g'arbiy qismini ranglaydi. Quyosh ufq ostida g'oyib boʻlgandan so'ng, sharqiy, quyoshga qarshi tomonda tumanga o'xshash mavimsi-kulli segment paydo bo'ladi. Bu Yerning atmosferadagi soyasi. Ushbu segmentning tepasida pushti chiziq cho'zilgan - Venera kamari deyiladi. Quyosh ufq ostidagi cho'kib ketganda, kul segmenti qorong'i osmon bilan birlashguncha ko'payadi.

Tongda uning ranglarini o'zgartirish teskari tartibda sodir bo'ladi.

Navigatsiya (yoki dengiz) alasakaranlığı - osmondagi eng yorqin yulduzlar dengiz va aviatsiya navigatsiyasi uchun mavjud boʻlgan vaqt.

Astronomik alasakaranlık - tungi osmonning foni o'zgarishni to'xtatadi va kvadrat soniyada 21 magnituda qiymatiga yetadi. To'g'ri fotometrik va spektrometrik kuzatishlarni amalga oshirish mumkin bo'ladi.

## Galereya

Fayl:Horizon.jpg|tong bilan ufq
Fayl:Sunset yddinge.jpg|Ko'lda tong otishi
Fayl:Golden Gate Bridge as seen at twilight from Baker Beach.jpg|San-Fransiskodagi tong
Fayl:Venus belt 4 febr.jpg|Lilak oqshom tong
Fayl:Sunset 2007-1.jpg|tong otishi
Fayl:Jamaica sunrise.JPG|Yamaykadagi tong
Fayl:Water mill Rosenmühle in Lower Saxony, Germany.jpg|Qish tong otishi
Fayl:Bright red clouds at sun rise.JPG|Quyosh chiqishi paytida tong otishi
Fayl:Sunset Starnberger See.jpg|Kechasi tong otadi, chang va bulutlar g'arbga tomon siljiydi
Fayl:Sunrise on sea.jpg|Dengizda tong
Fayl:Заход на Заслаўскiм водасховiшчы (Мiнскае мора).jpg|alt=|Zaslavskiy suv omborida quyosh botishi (Minsk dengizi)


## Yana qarang

* Kechki shafaq
* Alacakaranlık
* Tong
* Quyosh botishi
* Tong (mifologiya)
* Vespers (mifologiya)
* Zarya qishlog'i
* Tongda

## Manbalar