Kulon doimiysi

**Kulon doimiysi**, **elektr kuch doimiysi** yoki **elektrostatik doimiy** boʻlib, (,  yoki  bilan belgilanadi) elektrostatik tenglamalarda proportsionallik doimiysi hisoblanadi. SI asosiy birliklar sistemasida u  ga teng. U Kulon qonunini kiritgan fransuz fizigi Sharl-Augustin de Kulon (1736-1806) sharafiga nomlangan.

## Doimiyning qiymati
Kulon doimiysi Kulon qonunida proportsionallik koeffitsienti,

: \mathbf{F} = k_\text{e}\frac{Qq}{r^2}\mathbf{\hat{e}}_r

bu yerda  birlik vektor boʻlib, -yo‘nalishda yoʻnaladi . SI sistemasida u:

:  k_\text{e} = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0},

qiymatga teng. Bu yerda  \varepsilon_0 vakuumning elektr singdiruvchanligi hisoblanadi. Bu formulani Gauss qonunidan olish mumkin,

**<math>\oint_S \textbf{E} \cdot \text{d}\textbf{A} =\frac{Q}{\varepsilon_0}</math>**

Bu integralni radiusi **r** boʻlgan, markazlashtirilgan nuqtaviy zaryadga ega boʻlgan shar uchun oladigan boʻlsak, elektr maydoni radial ravishda tashqariga yoʻnalgan va sferadagi barcha nuqtalar uchun doimiy kattalikka ega boʻlgan differensial sirt elementi uchun normal boʻladi.

\oint_S \textbf{E} \cdot \text{d}\textbf{A} =|\textbf{E}| \int_S \text{d}A=|\textbf{E}|\times 4\pi r^2

Shuni taʼkidlash kerakki nuqtaviy zaryad uchun, 

: \begin{align}
\mathbf{F} &= \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}\frac{Qq}{r^2}\mathbf{\hat{e}}_r = k_\text{e}\frac{Qq}{r^2}\mathbf{\hat{e}}_r \\[8pt]
\therefore k_\text{e} &= \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}
\end{align}

Kulon qonuni teskari kvadrat qonunilardin biri hisoblanadi. Shuning uchun gravitatsiya kuchidan tortib yorugʻlikning kamayishigacha boʻlgan boshqa koʻplab ilmiy qonunlarga oʻxshaydi. Bu qonun belgilangan fizik miqdor masofaning kvadratiga teskari proportsional ekanligini bildiradi.

 \begin{align}

intensivlik=\frac{1}{d^2}

\end{align}

Baʼzi zamonaviy birliklar sistemalarida Kulon doimiysi  aniq raqamli qiymatga ega; Gauss birliklarida , Lorentz-Heaviside birliklarida (shuningdek, *ratsionalizatsiya* deb ataladi) 

Bu avval SIda vakuum oʻtkazuvchanligi *μ<sub>0</sub>*=4*π**10-7H/m sifatida aniqlanganda toʻgʻri edi. c=299792458 m/s vakuumdagi yorugʻlik tezligi bilan birgalikda vakuumning elektr singdiruvchanligi oʻtkazuvchanligi =1/*μ**c*sifatida yozish mumkin. Shunday qilib *k* ning aniq qiymatini hisoblash mumkin.

: \begin{align}
 k_\text{e} = \frac{1}{4\pi\varepsilon_0}=\frac{c^2\mu_0}{4\pi}&=c^2\times (10^{-7}\ \mathrm{H{\cdot}m}^{-1})\\
   &= 8.987\ 551\ 787\ 368\ 1764\times 10^9~\mathrm{N{\cdot}m^2{\cdot}C^{-2}}.
\end{align}

SI asosiy birliklari qayta taʼriflangandan beri Kulon doimiysi endi aniq aniqlanmagan va CODATA 2018-yilda tavsiya etilgan qiymatlardan foydalanib qayta hisoblangan

Hozirda *k* konstantasi oʻlchash xatoligiga ega.

: k_\text{e} = 8.987\,551\,7923\,(14)\times 10^9\;\mathrm{kg{\cdot}m^{3}{\cdot}s^{-4}{\cdot}A^{-2}} .

## Foydalanish
Kulon doimiysi koʻplab elektr tenglamalarida qoʻllanadi. Baʼzi hollarda uni vakuumning elektr singdiruvchanligikonstantasiga quyidagicha bogʻlangan holda ham ishlatiladi:

: k_\text{e} = \frac{1}{4 \pi \varepsilon_0}.

Kulon doimiysi quyidagi va boshqa formulalarda uchraydi:

; Kulon qonuni
: \mathbf{F}=k_\text{e}{Qq\over r^2}\mathbf{\hat{e}}_r.
; Elektr potensial energiyasi
:  U_\text{E}(r) = k_\text{e}\frac{Qq}{r}.
; Elektr maydoni
: \mathbf{E} = k_\text{e} \sum_{i=1}^N \frac{Q_i}{r_i^2} \mathbf{\hat{r}}_i.

## Yana qarang

* Gravitatsion doimiy
* Vakuumning elektr singdiruvchanligi
* Vakuum magnit singdiruvchanligi
* Teskari kvadrat qonuni

## Manbalar