open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Trixotsefalyoz

**Trixotsefalyoz** (yun trichos qil, soch va kephale — bosh) — qilbosh gijjalar qoʻzgʻatadigan yuqumli kasallik. Gijjalar, asosan, yoʻgʻon ichakda parazitlik qiladi. Qilbosh gijja odam ichagida yillab (5 yilgacha) yashashi mumkin. Urgʻochi gijja qoʻygan tuxum tashqi muhitga najas orqali tushadi. Gijja tuxumi tashqi muhitda 2 haftada yetilib, lichinkaga aylanadi. Lichinkalar sogʻlom odamga sabzavot, meva va suv orqali oʻtadi. Ular odam ichagida 30—35 kunda yetiladi. Kasallikning asosiy manbai bemor hisoblanadi. Koʻpincha u kasallik boshlanishida hech qanday alomatlar sezmasligi mumkin. Baʼzan ishtaha pasayishi, bosh ogʻrishi, bosh aylanishi, ich qotishi kabi alomatlar paydo boʻladi. T.ni aniqlashda bemor najasi tekshiriladi. Bemor faqat kasalxonada davolanadi. Kasallik tarqalishida aholi yashaydigan uyjoy atrofining odam axlati bilan ifloslanishi katta xavf tugʻdiradi. Odam najasining suv va tuproqqa tushishiga yoʻl qoʻymaslik, shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, ovqatlanish oldidan qoʻlni yuvish, meva va sabzavotlarni qaynagan suvda yuvib isteʼmol qilish, suvni kaynatib ichish va boshqa kasallikning oldini olishdagi muhim choralardir.
Trixofitiya

**Trixofitiya** (yun. trichos — qil, soch va phyton — oʻsimlik), qirma temiratki (moyxoʻrak) — zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan yuqumli kasallik. Trixofitiyani parazit zamburugʻlarning bir necha turi qoʻzgʻatadi. Ulardan ayrimlari faqat odamda parazitlik qilib, trixofitiyaning yuzaki shaklini keltirib chiqaradi. Boshqalari, asosan, hayvonlar (sichqon, kalamush, sigir, ot, qoʻy va boshqalar)da parazitlik qiladi; trixofitiya bilan zararlangan odamlarda uning chuqur shakli paydo boʻladi.

Yuzaki trixofitiya bilan, asosan, bolalar, ayrim hollarda kattalar, ayniqsa, ayollar kasallanadi. Bunda teri va boshning sochli qismi, kamroq soqol va moʻylov kasallanadi. Kasallik sogʻlom odamga bemordan yoki uning buyumlari (bosh kiyim, taroq va boshqalar)dan oʻtadi. Zamburugʻ tushgan terida 5—7 kundan soʻng dumaloq qizil yalligʻlangan dogʻ paydo boʻlib, tezda kattalashadi va qipiklanadi. Boshning sochli qismidagi zamburugʻlar teridan tezda sochga oʻtadi. Soch tolalarining tusi oʻzgaradi, moʻrtlashadi, zararlangan joydagi tolalar toʻkilib ketadi, tirnoqlar ham zararlanadi.

Chuqur trixofitiyada odam badanida va boshning sochli qismida, soqol, moʻylovlarda yiringli yara (qarang Abssess) paydo boʻladi. Ular ogʻrib, bemorning umumiy ahvoli yomonlashadi, baʼzan temperaturasi koʻtariladi. Agar vaqtida davolanmasa, soch toʻkilib ketadi. Trixofitiyaning chuqur shakli koʻpincha sut sogʻuvchilar va choʻponlarda kuzatiladi. Hozirgi jinsiy yoʻl bilan yuqadigan qov soha Trixofitiyasi ham aniklangan. Trixofitiya bilan ogʻrigan bemor kasalxonada davolanadi. Teri trixofitiyasi qisqa vaqt ichida tuzalib ketadi. Soch va tirnoq trixofitiyasi uzoq davolanishni taqozo etadi.

Chuqur trixofitiyaning oldini olish uchun sichqon va kalamushlarga qarshi kurash olib boriladi.

## Manbalar
Trombon

**Trombon** (ital. trombone — katta truba) — mis puflama musiqa cholgʻu asbobi. Nayi (uz. 300 sm) 2 marta qayrilgan, karnayi konussimon shaklga ega. Metall mundshtuk orqali havo yordamida ijro etiladi. Uzaytirib qisqartiriladigan ([kulis],nayi suriluvchan, sugtrombon) va ventil mexanizmli turlari mavjud. 16-asrdan orkestr tarkibiga kirgan. Tovushi kuchli.Alt, tenor, bas kabi turlari mavjud. Xromatik tovushqatorga ega. Yakka, ansambl va simfonik, puflama sozlar, estrada orkestrlarida keng qoʻllanadi. Oʻzbekistonda Trombon ijrochiligi va taʼlim tizimida A. Morozov, S. Qozoqboyev, A. Vergilesovlar tanilgan.
Tromboflebit

**Tromboflebit** (yun. trombos — laxta va plebos—vena) — vena devorining yalligʻlanib, unda tromb hosil boʻlishi. T.da koʻproq oyoq venalari zararlanadi. T. ayrim infeksion kasalliklar (terlama) yoki venalar shikastlanishi oqibatida, baʼzan tugʻruqdan keyingi asorat sifatida paydo boʻlishi mumkin. T. ga qon oqishi susayib, qon ivishining kuchayishi va venalar devorining oʻzgarishi sabab boʻladi. T. jiddiy kasallik boʻlib, ogʻir asora!larga olib keladi. Ayniqsa, yuzdagi T. xavfli, chunki bunda yalligʻlanish jarayoni bosh miyaga tarqalib ketishi mumkin; chanoq venalari T.i esa koʻpincha jigarning zararlanishiga olib keladi. Oʻtkir va surunkali, venalarning joylashishiga qarab yuza va chu kur T. farq qilinadi. Oyoq chuqur venalarining oʻtkir T.i toʻsatdan bir necha soat ichida boshlanadi. Zararlangan vena boʻylab atrofidagi muskullar ogʻriydi, oyoq shishadi, bemorning umumiy ahvoli yomonlashib, harorati koʻtariladi (39° va undan yuqori), eti uvushadi. Kasallikning oʻtkir xuruj davri pasaygandan keyin surunkali shaklga oʻtib ketishi mumkin. Baʼzan venalar yoʻlining toʻsilgancha qolishi oyoqda qon oqishini qiyinlashtirib, shish paydo boʻlishi, venalarning varikoz kengayishit olib keladi.

Yuza venalarning oʻtkir T.ida teri osti venalari qattiq ogʻriydi, oyoq shishmasligi ham mumkin. Yalligʻlangan venada ogʻriqli, qattiq tuguncha hosil boʻlib, shu joy terisi qizaradi; gavda temperaturasi koʻtariladi; limfa bezlari kattalashadi. Iloji boricha barvaqt va toʻgʻri davo qilinsa, bemor tezda tuzalib ketadi. Kechiktirilgan hollarda abssess, flegmona kabi ogʻir asoratlar paydo boʻlishi yoki kasallik surunkali tuye olishi mumkin. Oʻtkir T.ga xos alomatlar paydo boʻlganda mutaxassis vrachga koʻrinish lozim. Massaj qilish (uqalash) yoki maz surtish yaramaydi. Davo kasallik bosqichi va shakliga bogʻliq xrlda olib boriladi; ogʻirroq hollarda operatsiya qilinadi.
Trop

**Trop** (yun. tropos — nutqning oʻzgarishi, boshqacha tuye olishi) — nutqning ifodaviyligi va taʼsirchanligini oshirish maqsadida soʻz va iboralarning koʻchma maʼnoda qoʻllanishidan iborat poetika va stilistika tushunchasi; shunday maʼnoda qoʻllangan soʻz va iboralarning umumiy nomi. Bunda odatiy tarzda maʼlum bir predmet (hodisa, jarayon, xususiyat va boshqalar) nomini atovchi soʻz, soʻz birikmasi muayyan nutq vaziyatida boshqa predmet (voqea, jarayon va boshqalar) ni bildirish uchun qoʻllanadi; hosila soʻz, yaʼni koʻchma maʼnodagi soʻz oʻzining kelib chiqishiga asos boʻlgan soʻz (soʻz birikmasi) bilan oʻxshashlik yoki aloqadorlik jihatdan bogʻliq boʻladi. Ular orasida maʼlum darajada miqdoriy yoki sifatiy tafovutlar boʻlishi mumkin. Masalan, "burgut" soʻzi qushning nomi boʻlish bilan birga, shu qushning odatiy sifatlari, xususiyatlari (shiddatkorlik, koʻzi oʻtkirlik, qoʻrqmaslik)ga ega boʻlgan kishining tavsifi sifatida ham qoʻllanadi. "Stadion gʻoliblarni olqishladi", "tirnoqqa zor boʻlmoq" iboralaridagi "stadion" va "tirnoq" soʻzlari ham asl maʼnosidan boshqacha maʼnoda qoʻllangan. T.ning koʻp tarqalgan turlari: istiora (metafora), metonimiya, sinekdoxa, majoz (allegoriya), kinoya, sifatlash (vasf, epitet), kichraytirish (litota), mubolagʻa (giperbola), jonlantirish (tashxis, intoq), perifraza va boshqa "T." termini dastlab yunon faylasufi Aristotel tomonidan ayrim T.larni, xususan, metaforani oʻrganish jarayonida sillogizm shaklini ifodalash maqsadida qoʻllangan (mil. av. 4-asr). Strukturaviy tilshunoslik, matn lingvistikasi kabi tilshunoslik tarmoqlarining yuzaga kelishi T.ga boʻlgan munosabatni tubdan oʻzgartirdi. Natijada T. semantik transpozitsiya (maʼnoviy koʻchish)ning hosilasi tarzida oʻrganiladigan boʻldi. Oʻzbek tilshunosligida T.ning mazkur koʻrinishlari alohida-alohida tadqiqotlarning manbai boʻlib, badiiy matnlar asosida atroflicha oʻrganilgan.

## Adabiyot
* Lingvistika i poetika, M., 1979; Oʻzbek tili stilistikasi, T., 1983.

Ibodulla Mirzayev.
Tropizm

**Tropizm** (yunoncha: τρόπος, *tropos* — burilish, yoʻnalish) — o'simlik organlarining ta'sir etuvchi omil tomon yo'nalgan holda o'sishi yoki omilga nisbatan teskari yo'nalishda o'sishi orqali namoyon bo'ladigan harakat . Tropizm qoʻzgʻatuvchilarning taʼsiriga qarab fototropizm (bir tomonlama yoritilishi tufayli), geotropizm (Yerning tortish kuchi taʼsirida), gidrotropizm (tuproq namlanishining yoki havo muhitining har xilligi tufayli) va boshqalarga boʻlinadi. Tropizmni keltirib chiqargan taʼsirot yoʻqotilganda oʻsimlik ilgarigi holatiga qaytishga harakat qiladi. Oʻsimlik taʼsirot tomonga burilib oʻssa — musbat, uning aksi boʻlsa — manfiy tropizm deyiladi.

## Yana q.

* Geotropizm
* Avtotropizm

## Manbalar
Tropik yil

**Tropik yil** — Quyosh diski markazining bahorgi teng kunlik (21 mart) nuqtasidan ketma-ket 2 marta oʻtishi orasidagi davr (qarang Yil).
Troostit

**Troostit** (metallurgiyada) — poʻlat va choʻyanning tarkibiy kismlaridan biri. Fransuz olimi L. J. Trust (L.J. Troost; 1825—1911) nomi bilan atalgan. Perlitning yuqori dispersli turi. Austenitning 600° dan past trada parchalanishi natijasida hosil boʻladi. Elektr mikroskop yordamida T.ning plastinali tuzilishda ekanligini koʻrish, optik mikroskopda T.ning yorugʻ martensit sohalari fonidagi qora sohalarni kuzatish mumkin. T.dagi plastinalar orasidagi masofa <0,1 mkm. T.ning kattikligi perlit va sorbitnshtan yuqori.
Tropik kasalliklar

**Tropik kasalliklar**, issiq mamlakatlar kasalliklari — asosan, tropik va subtropik mintaqalarda tarqalgan har xil kasalliklar guruhi. Bu kasalliklarga infeksion (yuqumli) va parazitar kasalliklar (asosan, Transmissiv kasalliklar), virusli (mas., sariq isitma), bakteriyali (mas., melioidoz), zamburugʻli (mas., koksidiomikoz), sodda hayvonlar qoʻzgʻatadigan bezgak, leyshmanioz, uyqu kasalligi va boshqa; gelmintozlar (shistosomatoz, filyariatoz) kiradi. Tropik kasalliklarga issiq iqlim taʼsiri (mas., dermatitlar), ovqat tarkibida oqsil va vitaminlar yetishmasligidan kelib chiqadigan kasalliklar (mas., kvashiorkor, beriberi va boshqalar), shuningdek, zaharli ilonlar, baliklar, oʻrgimchaklardan zaharlanishlar kiradi.
Tropik siklon

**Tropik siklon** — tropiklaraa yuzaga keladigan dovul tezligidagi shamol va jala yogʻinlarga boy boʻlgan past bosimli atmosfera gʻalayoni. Tropik siklon ikkala yarim sharning 5 va 25° kengligida sodir boʻladi. Tropik siklonlar oʻrta kengliklardagi siklonparga nisbatan kichik koʻlamli (diametri 80–1000&nbsp;km) boʻlib, shamollari va muttasil yogʻib turuvchi yomgʻirlari bilan xarakterlanadi. Tropik siklonning tropik dovul (shamol tezligi 32,6&nbsp;m/s gacha) va tropik boʻron (shamol tezligi 80–100&nbsp;m/s va undan yuqori) xillari (qarang Toʻfon) mavjud. Tropik siklon 2 sutkadan 3 haftagacha davom etadi. Har yili Yer yuzida 100 dan ortiq boʻlib, koʻpincha yozning oxiri — kuzning boshida kuzatiladi. Halokatli sellar va momaqaldiroqlar bilan birga kelib katta vayronagarchiliklarga olib keladi. Tropik siklonlar yozgi yarim yillikda tropik konvergensiya (bir-biriga oʻxshash) zonasi ekvatordan ancha uzoq tropik okeanlar tomoniga siljigan joylarda kelib chiqadi.
Tropik mintaqalar

**Tropik mintaqalar** — Shimoliy va Janubiy yarim sharlarda subtropik va subekvatorial mintaqalar oraligʻida joylashgan 2 geografik mintaqa. Tropik mintaqalarning materik qismi uchun choʻl va chala choʻl landshafti, okeanlarga esa suvning shoʻrligi (36%o) va yuqori temperaturasi xos. Tropik mintaqalarda quyosh nurlari tik tushgani va bulutning kam boʻlganidan quyosh radiatsiyasi koʻp. Natijada harorat yil boʻyi yuqori boʻladi. Eng issiq oyning oʻrtacha temperaturasi quruqliklarda 30–35°, eng sovuq oyniki 10° dan pastga tushmaydi. Yillik yogʻin 50–200&nbsp;mm (faqat sharqiy okean boʻyi mussonli zonasida 1000–2000&nbsp;mm gacha). Materiklarda Tropik mintaqalarning quyidagi sektorlari: sernam oʻrmon landshaftli sharqiy okeanboʻyi, siyrak oʻrmon va butazorlardan iborat sharqiy oʻtish, choʻl va chala choʻl landshafti ustun boʻlgan materik ichkarisidagi va gʻarbiy okeanboʻyi sektorlari farq qilinadi. Sharqdan gʻarbga borgan sari oʻsimliklar dunyosi ham oʻzgarib boradi: aralash (doim yashil va barg toʻkuvchi) oʻrmonlar, mussonli oʻrmonlar (qarang Tropik oʻrmonlar), siyrak oʻrmon va savannalar, quruq oʻrmon va kserofil butalar, chala choʻl va choʻl oʻsimliklariga oʻtib boradi. Muvofiq ravishda faunasi ham oʻzgaradi. Okean va dengiz suvlarida bugʻlanish koʻp boʻlgani sababli kislorod va planktonlar siyrak. Tropik mintaqalardagi koʻpchilik yerlar xoʻjalik jihatidan kam oʻzlashtirilgan, aholi siyrak.
## Manbalar
Trombotsitlar

**Trombotsitlar** (yun. thrombos laxta va kytos — hujayra) — qondagi shaklli elementlardan biri. T. diametri 2—5 mkm keladigan tanachalar boʻlib, ular qon plastinkalari deb ataladi. 1 kub ml qonda 180—320 ming T. boʻladi. Ular koʻmiqda ishlanib chiqadi. Qon plastinkalari osonlik bilan yemiriladi va qonning ivishida ishtirok etadi. Qon tomirlar jarohatlanganda T. xuddi shu joyga toʻplanadi va oʻzaro birikib, qonni quyultiradigan maxsus modda ajratadi; natijada laxta qon (tromb) hosil boʻladi va qon oqishi toʻxtaydi. Qon ketgandan, operatsiyadan keyin organizmning himoya reaksiyasi sifatida qonda T. soni ortadi (trombotsitoz). Baʼzan T.ning ortishi yurak boʻshliklarida va qon tomirlarda tromb hosil boʻlishiga olib kelishi mumkin; bunday holat koʻproq venalarning varikoz kengayishi yoki ularning yalligʻlanishida kuzatiladi (qarang Tromboflebit). T. soni kamayishi ham mumkin (trombotsitopeniya), mas., ayrim dorilarga nisbatan sezuvchanlik yuqori boʻlganda, baʼzi kimyoviy moddalardan zaharlanganda T.ning koʻplab yemirilishi kuzatiladi, bunda salga qon oqaveradi. T.ning kamayishi fiziologik boʻlishi ham mumkin, mas., kishi uxlaganda, ovqatdan keyin, hayz koʻrganda T. kamayadi.
Tropik oʻrmonlar

**Tropik oʻrmonlar** - ekvatorial, subekvatorial va tropik mintaqalarda 25° shu kabi va 30° j. k. oraligʻida tarqalgan oʻrmonlar. Tropik oʻrmonlar koʻp yarusli boʻlib, xilmaxil oʻsimliklar, aksari baland boʻyli daraxtlar (60–80 m gacha), ular tagida soyasalqinni sevuvchi mayda daraxtlar, butalar usadi. Xilmaxil chirmovuqlar daraxt tanalarini oʻrab oladi. T.oʻ.da kattakichik har xil hayvonlar yashaydi. Iqlimi nam, dim, aholi siyrak. T.oʻ. Janubiy Amerika, Ekvatorial Afrika, Malay arxipelagida ayniqsa, keng maydonni egallaydi (yana qarang Tropik oʻsimliklari).
Tropik oʻsimliklar

**Tropik oʻsimliklar** - Yer sharining tropik mintaqalarida oʻsadigan oʻsimliklar. Tropik mintaqada qoʻngʻirboshlar, dukkakdoshlar, zigʻirdoshlar, sutlamadoshlar, soyabondoshlar, labguldoshlar, shoʻragullilar va boshqa botanik oilalarga mansub oʻsimliklar mavjud. Qishloq xoʻjaligida ekiladigan oʻsimliklar: don ekinlari — bugʻdoy, arpa, sholi, makkajoʻxori, sharik, joʻxori; dukkakli don ekinlari — loviya, soya, dolixos, kaptar loviyasi, kanavaliya; moyli ekinlar — maxsar, zigʻir, yeryongʻoq, kunjut; efirmoyli — kashnich, arpabodiyon, qora zira, oq zira, ajgon — hind qora zirasi, yalpiz, rayxon, mavrak, lavanda; moyli ekinlar — atirgul, yorongul, yirikgulli yasmin; tuganakmevali ekinlar — kartoshka, batat, maniok, yams, taro; texnika ekinlari — shakarqamish, gʻoʻza, tolali nasha, jut, kanop, sizal, tamaki, piretrum; daraxt va butasimonlar — choy, kofe, palma; kauchukli ekinlar — geveya; sitrus mevalilar; yemxashak oʻtlar.

Tropik oʻsimliklarning ayrim biologik xususiyatlari, jumladan, issiqsevarligi, namsevarligi, qisqa kunli va aksariyat holda nordon tuproqlarda oʻsishi oʻzaro oʻxshash.

Xolima Otaboyeva.
Tropopauza

**Tropopauza** (yun. tropos — burilish, oʻzgarish, pausis — toʻxtash, tugash) — troposfera va stratosfera orasidagi oʻtish qatlami. T.ning quyi chegarasi sifatida havo trasining vertikal gradiyenti shartli ravishda 0,2°Gʻ100 ga teng va undan kichik boʻlgan sath qabul qilingan. T. balandligi arktik kengliklarda —8–10&nbsp;km, moʻʼtadil kengliklarda —10–12&nbsp;km, ekvator ustida — 16–18&nbsp;km ni tashkil qiladi. T. vertikal qalinligi bir necha 100 m dan 2–3&nbsp;km gacha tebranadi. T. balandligi yozda yuqori, qishda esa pastroq boʻladi. T. balandligi antitsiklon va siklonlarning oʻtishi bilan ham tebranib turadi. Antitsiklonda baland, sikloida past boʻladi. Odatda, subtropik tez gʻavo oqimida kuzatiladigan past qutb T.si bilan yukrri tropik T.si orasida uzilish sodir boʻladi. Koʻpincha T.ning uzilishida har xil balandliklarda joylashgan ikki T.ni uchratish mumkin.
Troposfera

**Troposfera** (yun. tropos — burilish va sfera) — atmosferaning Yer yuzasi taʼsiri yaqqol seziladigan quyi, asosiy kismi. Bunda temperatura yuqoriga koʻtarilgan sari balandlik boʻyicha har 100 m da 0,65° ga pasayadi. Troposferaning balandligi qutbiy kengliklarda 8–10&nbsp;km, oʻrtacha kengliklarda 10–12&nbsp;km, ekvatorda 16– 18&nbsp;km gacha yetadi. Unda atmosfera havo massasining beshdan toʻrt qismidan koʻprogʻi joylashgan. Suv bugʻining asosiy qismi Troposferaga toʻgʻri keladi. Shu sababli, bulutlar ham, asosan, shu yerda xreil boʻladi. Troposfera qatlamida turbulent va konveksiya jarayonlari ancha rivojlangan. Bu qatlamda troposfera vertikal gradiyenti quruq va nam adiabatik gradiyentlari orasida oʻzgaradi. Shunga qaramay, troposferaning yerga yaqin qismida, shuningdek, erkin atmosferada temperatura inversiyasi ham uchrab turadi. Troposferada bulutlarning asosiy turlari vujudga keladi. Xalq xoʻjaligi faoliyatiga taʼsir etuvchi yogʻin, tuman, momaqaldiroq, yer ustidagi qor boʻroni — izgʻirin va boshqalar troposferada sodir boʻladi. Troposferaning quyi qatlamlari uchun havoning kuchli changlanishi xosdir. Troposferada havo massalari uyushadi, frontlar tashkil topadi. Siklon va antitsiklonlar rivojlanadi. Troposfera strotosferadan troposfera qatlami bilan ajraladi (qarang: Atmosfera).
Troxoida

**Troxoida** (yunoncha: trochos — gʻildirak, eidos — koʻrinish, shakl) — qoʻzgʻalmas aylana boʻylab sirpanmasdan gʻildirayotgan doiraning markazidan h masofada joylashgan nuqta chizib chiqadigan tekis egri chiziq. Arap h masofa gʻildirayotgan doiraning g radiusiga teng boʻlsa, u holda T. epitsikloidaga yoki gipotsikloidaga aylanadi. Agar doira qoʻzgʻalmas aylananing tashqi tomonida gʻildirasa, T. epitroxoida deb, agar doira qoʻzgʻalmas aylananing ichki tomonida gʻildirasa, T. gipotroxoida deb ataladi. h>r boʻl ganda T. uzaytirilgan T. deb h<r boʻlganda T. qisqartirilgan T. deb ataladi. Sayyoralarning Yerga nisbatan harakati taxminan T.ga oʻxshash boʻladi. Mexanizmlar kinematikasida (xususan, tishli gʻildiraklarga tish ochishda) ahamiyati katta.
Tropik havo massalari

**Tropik havo massalari** -yil davomida tropik va subtropik kengliklarda uyushib, quyi kengliklardan yuqori kengliklarga harakatlanadigan havo massalari. Harorati yozda yuqori, materiklar ustidagi havosi quruq, yuqori bosimli 30° shu kabi va 30° j. k. atrofida kuzatiladi. Yozda Oʻrta Osiyoda, Qozogʻistonning janubida uyushadigan havo Tropik havo massalari m. hisoblanadi. Tropik havo massalari m. egallagan joylarda atmosfera bosimi yuqori havoning pastlama harakati ustun boʻladi, yil boʻyi havo juda issiq va yogʻin kam yogʻadi.

Dengiz va quruqlikdagi Tropik havo massalari m. farqlanadi. Dengizdagi Tropik havo massalari m. nisbatan yuqori temperaturasi va nisbiy namligi, beqaror stratifikatsiyasi va maydalab yogʻin yogʻishi bilan izohlansa, quruqlikdagi Tropik havo massalari m. yozda oʻzining yuqori temperaturasi, nisbiy namligining pastligi va barqaror stratifikatsiyasi, nihoyat changning koʻpligi bilan ajralib turadi.
Tropiklar

**Tropiklar** (yun. tropikos (kyklos) burilish doirasi), madorlar — yer yuzasida ekvatordan 23°27’ shimolida va janubiy da oʻtkazilgan faraziy parallel doiralar. Ekvatordan shimolida Shimoliy T. yoki Saraton madori, janubida Janubiy T. yoki Jadiy madori joylashgan. Quyosh qar bir T.da faqat bir marta: shimoliy tropikda 22-iyunda, janubiy tropikda 22-dekabrda zenitda (tik tepada) turadi. T. orasidagi joylarda Quyosh yiliga 2-marta zenitdan oʻtadi. Shimoliy tropikdan shimolida va janubiy tropikdan janubida Quyosh hech qachon zenitga kelmaydi, T.dan kaytadi.

...TROPIYA (yun. tropos — burilish; yoʻnalish) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi: burilish, biror tomonga yoʻnalganlik maʼnolarini bildiradi (mas., anizotropiya, izotropiya).
Troya

**Troya** (Ilion) — Kichik Osiyoning shimoli-gʻarbidagi qadimiy shahar. Yunon eposi orqali maʼlum. Nemis arxeologi G. Shliman tomonidan 1870-yillarda Gissarlik tepaligidagi qazishmalar natijasida topilgan. 19-asrning oxiridan muntazam qazish ishlari olib borilgan, natijada Troyaningning ilk jez davri (mil. av. taxminan 3000-yil) dan boshlangan turli qatlamlari ochilgan. Jez davrida Troya yirik markaz va kichik podsholik poytaxti boʻlgan. Troya tepalik yon bagʻriga joylashgan, atrofi burjli mudofaa devori bilan oʻralgan. Tepalikda ark, uning atrofida zodagonlarning uylari boʻlgan. Mil. av. taxminan 1260-yilda Troya urushi natijasida axeylar tomonidan bosib olinib, vayron qilingan. Axeylar ketgach, shahar qad. madaniy anʼanasini sakdab qolgan, lekin ilgarigi mavkeini tiklay olmagan. Mil. av. 1190-yil Bolqon yarim orolning shim. viloyatlaridan koʻchib kelganlarning yangi guruhi oʻzlari bilan jez qurolaslahalari va sopol buyumlarining yangi shakllarini olib kelishgan. Mil. av. 1100-yil Troya bosqinchilik qurboni boʻlib, vayron qilingan, faqat 400 yil oʻtgach, mil. av. 700-yilda yunonlar Troya oʻrnida Yangi Ilion nomli yangi shahar barpo etishgan.
## Galareya

Troya 1.jpg
Troya 2.jpg
Troya 3.jpg
Troya 4.jpg
Troya 5.jpg
Troya 6.jpg
Troya 8.jpg
Troya 7.jpg
Troya 9.jpg
Troya oti

**Troya oti** — yunon rivoyatlariga koʻra, yogʻochdan ishlangan ulkan ot; uning ichiga yashirinib olgan yunonlarning sara askarlari Troyaga kirganlar (qarang Troya urushi). Troyaliklar yunonlarning bu hiylasidan gʻaflatda qolishgan va shahar devori oddida turgan otni shaharga olib kirishgan. Tunda yunonlar otning ichidan chiqib qalʼa darvozasini ochganlar va qolgan qoʻshinni shaharga kirishiga imkon berganlar. "Troya oti" iborasi majoziy maʼno (dushmanni halok etish maqsadida unga tuhfa berish) kasb etgan.
Troya urushi

**Troya urushi** — yunon eposlari „Iliada“ va „Odisseya“da bayon qilinishicha, Miken shohi — Agamemnon boshchiligida axeyyalik shohlar ittifoqining Troyaga qarshi olib borgan 10 yillik urushi. Urush Axeylarnnng Troyani zabt etishi bilan tugagan. Troyada olib borilgan arxeologik qazish ishlarining koʻrsatishicha, miloddan avvalgi taxminan 1260-yilda shahar uzoq muddatli qamalni boshidan kechirgan va vayron qilingan. Bunga koʻra, yunon afsonalaridagi maʼlumotlar tasdiqlangan. Epos maʼlumotlari boʻyicha, troyalik shahzoda Paris tomonidan Sparta shoxi Menelayning xotini — goʻzal Yelenani oʻgʻirlab ketilishi Troya urushiga sabab boʻlgan. Menelay va uning birodari Agamemnon yunon davlatlari shoxlarini yordamga chaqirib katta flot bilan Troya sohillariga yoʻl olgan. Troya shohi Priamga frigiyalik, likiyalik, frakiyalik ittifokchilar yordam bergan. Yunonlar Troyani 10 yil qamal qilganlar va hiyla bilan uni egallaganlar (qarang Troya oti). Asosan, buyuk jangchilarning yakkamayakka olishuvidan iborat boʻlgan harbiy harakatlarda yunon axeylardan Axill, ikki Ayaks, Patrokl, Agamemnon, Odissey va boshqalar, troyaliklardan — Gektor, Glavk, Sarpedont va Eney shuhrat qozonishgan. Troyaliklarning magʻlubiyati doriylar tomonidan Yunonistondan siqib chiqarilgan axeylarning bir qismini Kichik Osiyoga koʻchib oʻtishini yengillashtirgan.
Troyaliklar

**Troyaliklar** (astronomiyada) — Quyosh atrofida aylanuvchi asteroidlarning fizik bogʻlangan guruhi. T. Yupiterga nisbatan har vaqt Q60° ga oʻrtacha ekliptik uzunlik boʻylab harakatlanadi. Quyosh, Yupiter va T.lar fazoda deyarli teng tomonli uchburchak tashkil etadi. T.ni oʻrganish katta qiziqish uygʻotadi, chunki ularning harakati uch jism masalasita taxminan moye keladi. T.da oʻrta hisobda 15 ta asteroid kuzatilgan. T. orbitalari ekspentrisitetining oʻrtacha kiymati 0,096 ga, ekliptika tekisligiga kiyaligi 16,4° ga teng.

T.ning Quyosh atrofida aylanish davri, shuningdek, Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi Yupiterning aylanish davri va Quyoshdan oʻrtacha uzoqligiga deyarli teng. Bunday mayda sayyoralarni Troya urushining qahramonlari nomi bilan atashga kelishilgan. "T." atamasi shundan kelib chiqqan.
Truba

**Truba** (, , — quvur, ) – yuqori registrli mispuflama soz.

## Umumiy maʼlumot
Yorqin va kuchli ovozga, keng texnik (virtuoz) imkoniyatlarga ega. Nayi bir aylana bukilgan, kanalining uzunligi 1500&nbsp;mm atrofida. Qadimdan maʼlum boʻlib, oʻrta asrlarda harbiy, signal musiqa cholgʻusi sifatida keng tarqalgan. Jez yoki mis va rux qotishmasidan yasaladi. XIX asr boshidan pompa yoki ventil mexanizmli trubalar paydo boʻlgan. Hozirda, asosan, si bemol (in V) va do (in S) tonidagi trubalar qoʻllanadi. Yakkanavoz, ansambl va orkestr sozi sifatida ishlatiladi. Oʻzbekiston truba ijrochiligi va taʼlim tizimida V. Pulatov, V. Verigin, M. Muhiddinovlar tanilgan. Oʻzbek kompozitorlaridan S. Karimhoji (2 ta – 1967, 1968), M. Bafoyev (1979), P. Xoliqov (1987) va boshqalar truba uchun konsertlar yaratishgan.

## Turlari

### Alt truba
**Alt truba** (; ) – kam qoʻllanadigan truba turlaridan biri boʻlib, asosan fa (in F) yoki sol (in G) sozlarida ishlatiladi. Ushbu cholgʻu asbobi notada yozilganidan sof kvinta yuqoriroq yoki sof kvarta pastroq yangraydi. Ovoz hajmi kichik oktavadagi fa diyez notasidan, ikkinchi oktavadagi fa va sol notasigacha boʻlgan diapazonni qamrab oladi. Notalar kalitoldi belgilarisiz skripka kalitida yoziladi. Simfonik orkestr partiturasida alt truba trombondan keyin yoziladi.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
Truba (maʼnolari)

**Truba**:

* Truba (qad. nem.
* Truba (buyum) — diametri uzunligiga nisbatan ancha kichik boʻlgan ichi boʻsh buyum; bino, inshoot va mashinalarning naysimon shaklli kismi.
Aleksandr Troshkov

**Aleksandr Danilovich Troshkov** (1904-yil, Beruniy shahri — 1946-yil 13-aprel) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1943-yildan frontda. 2-Ukraina fronta 46-armiyaning 99-oʻqchi diviziyasida pulemyot navodchigi boʻlgan. Erchi shahri yaqinida birinchi boʻlib Dunay daryosidan oʻtgan. Pulemyotdan oʻt ochib dushmanning uchta oʻt ochish nuqtasini oʻchirgan va rotani daryodan oʻtishini taʼminlagan. 1945-yil 24-martda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor boʻlgan. Beruniy shahridagi koʻchalardan biri va oʻrta maktab uning nomiga qoʻyilgan.

## Biografiyasi
Aleksandr Troshkov 1904-yilda Beruniy qishlogʻida (hozirgi Qoraqalpogʻiston tarkibidagi shahar) tugʻilgan. Besh yillik maktabni tugatgach, kolxozda ishlagan. 1943-yilda Troshkov Ishchilar va Dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqiriladi. Oʻsha yilning oktyabr oyidan boshlab Ulugʻ Vatan urushi frontlarida qatnasha boshlagan.

1944-yil dekabrgacha Qizil Armiya askari Aleksandr Troshkov 2-Ukraina fronti 46-armiyasining 99-oʻqchi diviziyasining 1-oʻqchi polkining pulemyot rotasida pulemyotchi boʻlgan. Aleksandr Troshkov Vengriyani ozod qilishda ishtirok etgan. 1944-yil 5-dekabrda Troshkov Erchi shahridan 3 kilometr shimolda joylashgan Mariaxaz qishlogʻi yaqinida birinchilardan boʻlib Dunayni kechib oʻtdi va dushmanning uchta oʻq otish nuqtasini shaxsan yoʻq qiladi, oʻzi yarador boʻlsa-da, lekin jangni davom ettirgan.

SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan „Fashist bosqinchilariga qarshi kurashish mobaynida qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi, hamda ko‘rsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ Qizil Armiya askari Aleksandr Troshkov Lenin ordeni, „Oltin yulduz“ medali va Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan. 1945-yil 24-martdagi farmon bilan Dunayni kechib oʻtishdagi jasorati uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan 1-oʻqchi polkining yana 14 askari: katta leytenant Ivan Semenovich Zabobonov, katta leytenant Pavel Alekseyevich Milov, katta leytenant Chubarov Aleksey Kuzmich, leytenant Xrapov Nikolay Konstantinovich, leytenant Kolichev Oleg Fedoseyevich, kichik leytenant Kutuev Rauf Ibragimovich, katta serjant Kutuyev Rauf Ibragimovich, katta serjant Sharpilo Petr Demyanovich, serjant Tkachenko Ivan Vasilyevich, serjant Polyakov Nikolay Fedotovich, oddiy Zigunenko Ilya Yefimovich, oddiy askar Ostapenko Ivan Grigoryevich, oddiy askar Melejik Vasiliy Afanasyevich, oddiy askar Zubovich Konstantin Mixaylovichlar taqdirlangan. Aleksandr Troshkov mukofotni shaxsan oʻzi qabul qila ololmagan. Gʻalaba kunini gospitalda qarshi olgan.

Aleksandr Troshkov 1946-yil 13-aprelda toʻsatdan vafot etgan. Dafn etilgan joyi nomaʼlum.

## Manbalar
Lev Trotskiy

**TROTSKIY (Bronshteyn) Lev Davidovich** (1879.26.10, Xerson gubernyasi, Yanovka qishlogʻi — 1940.21.8, Mexikoning Koyoakana chorbogʻi) — siyosat va davlat arbobi. 1896-yildan sotsial-demokratik harakatda. 1904-yildan bolsheviklar va mensheviklar fraksiyalarini birlashtirish uchun kurashdi. 1905-yil "permanent" (uzluksiz) inqilob nazariyasini ishlab chiqdi. T.ning fikricha, Rossiya proletariati burjua inqilobini amalga oshirgach, inqilobning sotsialistik bosqichini boshlaydi, bu inqilob jahon proletariatining yordami bilangina gʻalaba qozonadi. RSDRPning eng radikal qanotiga mansub boʻlgan. 1908—12 yillarda "Pravda" gaz. muxarriri. 1917-yil Petrograd harbiy inqilobiy komiteti raisi sifatida Oktyabr toʻntarishinn amalga oshirishning asosiy tashabbuskori va rahbarlaridan biri. RSFSR tashqi ishlar xalq komissari (1917. 25.10—1918.22.2). Qizil armiyaning asoschilaridan, Fuqarolar urushining koʻp frontlarida bu armiyaning xarakatlariga shaxsan rahbarlik qilgan, repressiyalarni keng qoʻllagan. 1917—27 yillarda MK aʼzosi. 1917 i. oktabr va 1919—26 yillarda MK Siyosiy Byurosi aʼzosi. Yetakchi boʻlish uchun Iosif Stalin bilan kechgan keskin kurash T.ning magʻlubiyati bilan tugagan (1924-yil). T.ning qarashlari (trotskizm) RKP(b)dagi "mayda burjuacha ogʻish" deb eʼlon kilingan. 1927-yil T. 75 nafar faol tarafdori (L. B. Kamenev, G. Ye. Zinovyev va boshqalar) bilan birga partiyadan oʻchirilgan, Olmaotaga surgun qilingan, 1929-yil chet elga chikarib yuborilgan. Turkiya (1929—32), Fransiya (193335) Norvegiya (193537), Meksika (1937—40)da yashagan. I.V. Stalinga qarshi gʻoyaviy kurash olib borib, uni Oktyabr gʻoyalarining xoini deb atagan. 1938-yil 4-Internatsional tuzish tashabbusi bilan chiqqan. Asosiy asarlari: "Yangi yoʻl" (1924), "Lenin haqida" (1924), "Oktyabr saboqlari" (1924), "Rus inqilobi tarixi" (1931—33), "Permanent inqilob" (1928—29), "Adabiyot va inqilob" (1923), "Mening xayotim" (1930), "Stalin" (1940) va boshqalar. NKVD agenti R. Merkoder (ispan) tomonidan oʻldirilgan. T. Turkistonni sovetlashtirishga alohida eʼtibor qaratgan shoʻro arboblaridan edi. U Fargʻona viloyatiga kelgach (1922-yil 10 iyun), istiqlolchilarga qarshi boshlangan qizil armiyaning jang harakatlarini shaxsan boshqarib, qoʻrboshilarga qarshi shafqatsiz jazo choralarini qoʻllatgan. T.ning buyrugʻi bilan istiqlolchilarni tormor etish uchun Qurolli kuchlar Oliy bosh qoʻmondoni S. S. Kamenev Fargʻona vodiysi va Buxoroga (1921—23-yil), S. M. Budyonniy Andijonga (1922-yil avgust) yuborilgan. T.ning Turkistondan soʻng Afgʻoniston orqali Hindistonni bosib olish va Sharqda ommaviy inqilob uyushtirish gʻoyasi bor edi.

## Adabiyot
* Arxiv Trotskogo [Kommunisticheskaya oppozitsiya v SSSR (19231927)], t. 14, M., 1980; Doycher I., Trotskiy v izgnanii, M., 1991; Vasetskiy N. A., Trotskiy. Opit politicheskoy biografii, M., 1992.
Truboprovod

**Truboprovod**, quvur — suyuqlik yoki gazni katta diametrli truba (quvur) orqali muayyan masofaga yetkazib beruvchi transport turi (maye. Gaz quvuri, neft quvuri va boshqalar) (qarang Truba).
Truppa

**Truppa** ( — tuda) — teatr yoki sirkning ijodiy jamoasi. Teatr tomosha turiga qarab dramatik, opera, balet, operetta, estrada kabi Truppalarga boʻlinadi. Drama, operetta, opera aktyorlaridan iborat 2 tilda ijod qiladigan Truppalar ham boʻladi (mas., Navoi y teatrida opera va balet Truppalari oʻzbek va rus tillarida ijro etadilar). Dastlab oʻzbek teatri Truppalardan boshlangan va ular "Hamza truppasi", "Uygur truppasi" deb yuritilgan.
Truskavets

**Truskavets** — Ukrainaning Lvov viloyatidagi shahar (1948-yildan). Mashhur balneologik kurort. Lvovdan 100&nbsp;km jan.gʻarbda, Drogobichdan janubrokda. Karpat toglari etagida, 400 m balandlikda. Vorotishche togʻ daryosining vodiysida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Lvov — Ujgorod temir yoʻl tarmogʻining oxirgi punkti. Aholisi 34 ming kishi (2024-yillar oʻrtalari).

T.dagi dastlabki balneologik shifoxona 1827-yilda sulfidli mineral suv bulogʻi oʻrnida ochilgan. Kurortda buyrak, siydik yoʻli, oshqozon, jigar va oʻt yoʻllari, yuraktomir kasalliklari va boshqa davolanadi. T. hududida 10 dan ziyod sanatoriy faoliyat koʻrsatadi. Mineral suvlardan, ayniqsa, "Naftusya" mineral suvi mashhur. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Truxilo

**Truxilo** — Peruning gʻarbiy qismidagi shahar. Panamerika shossesi yoqasida. Libertad departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 652 ming kishi (2000). Kx (shakarqamish, paxta, sholi, kofe) mahsulotlari qayta ishlanadigan yirik markaz. Oziq ovqat, kimyo, koʻnteri sanoati, elektr jihozlari, kurilish materiallari i. ch. korxonalari mavjud. Shaharga 1543-yilda asos solingan. 17—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. 1970-yildagi zilzila shaharni vayron qilgan.
Truba prokatlash agregati

**Truba prokatlash agregati** - metall quymalar yoki dumaloq zagotovka (chala mahsulot)lardan choksiz metall trubalar olish (prokatlash — bosim ostida vallar orasidan oʻtkazish) uchun moʻljallangan mashinalar tizimi (prokatlash stani). Bir-biriga bogʻlangan bir nechta mustaqil mashinalarni uz ichiga oladi. Ularda chala mahsulot (quyma yoki zagotovka) ni ombordan tashib kelish, trubalar tayyorlash, ularning sifatini tekshirish va tayyor trubalarni isteʼmolchilarga junatish ishlari bajariladi. Truba prokatlash agregatia.da bajariladigan asosiy operatsiyalar: metall quyma yoki zagotovkani pechda qizdirish, maxsus standa bosim bilan buylama teshiklar ochish (gilza hosil qilish), gilza (kalta turba) ni uzaytirish va devorini yupqalashtirish uchun uzaytirish stanidan utkazish, kalibrlash (vallar orasidan utkazib, zarur diametrga keltirish), trubani toʻgʻrilash, uchlarini tekislab qirqish va tayyor mahsulot sifatini tekshirish. Bu operatsiyalar bajariladigan barcha mashinalar (stanlar) i. ch.ni toʻliq avtomatlashtirishga imkon beradigan mexanizmlar bilan oʻzaro bogʻlangan.

Truba prokatlash agregatia. ning oʻlchami olinishi lozim boʻlgan trubalarning eng katta diametriga, tipi esa uzaytirish stanining tuzilishiga qarab belgilanadi. Ana shu alomatlariga koʻra, Truba prokatlash agregatia., asosan 4 tipga: uzluksiz, kalta opravkali, uch valli va pilgerli uzaytiruvchi stanli agregatlarga boʻlinadi. Uzluksiz agregatda diametri 110&nbsp;mm gacha boʻlgan trubalar, kalta opravkali agregatda 60– 450&nbsp;mm va bundan yoʻgʻon trubalar, uch valli agregatda 30–220&nbsp;mm li trubalar, pilgerli agregatda 400–700&nbsp;mm li trubalar olinadi. Uzluksiz uzaytiruvchi stanli Truba prokatlash agregatia. eng keng tarqalgan.
Tsvana

**Tsvana**, chuana, bechuanlar — bantu guruhiga mansub xalq, Botsvananing asosiy aholisi. 1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, JAR (taxminan 3,7 mln. kishi), Zimbabve va Namibiyaning qoʻshni rnlarida yashaydilar. Setsvana tilida soʻzlashadi. Aksariyati anʼanaviy diniy eʼtiqodlarni saqlab qolgan, xristianlar ham bor. Asosiy mashgʻuloti chorvachilik va dehqonchilik.
Tsonga

**Tsonga** (oʻzlarini — batsonga deb atashadi) — bantu guruhiga mansub xalq; Mozambikning jan. (3,5 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va JAR (1,4 mln. kishi)ning qoʻshni rayonlari va boshqa hududlarda yashaydilar. Umumiy soni 5,3 mln. kishi. Tsonga tilida soʻzlashadi. Bir qismi — katoliklar; qolganlari anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladi.
Tuareg tillari

**Tuareg tillari** — somhom tillari oilasining berberliviya guruhiga mansub tillar. Jazoir Sahroi Kabiri, Mali, BurkinaFaso, Niger, Nigeriya, shuningdek, Liviya va Chadda yashovchi va umumiy soni 1,2 mln. (1990-yillarning oxiri) boʻlgan tuareglar (berberlar guruhiga mansub xalq) tili. Tuareg tillari, oʻz navbatida, 2 guruhga: shim. va jan. guruhlarga boʻlinib, ularning har biri yana oʻnlab til va lahjalarni oʻz ichiga oladi (gxat, axnet, tamaxak, air, sharqiy va gʻarbiy taullemat, tadxak, tanesleit va boshqalar). Tuareg tillari oʻziga xos fonetik, leksikgrammatik xususiyatlari bilan boshqa somhom tillaridan farqlanadi. Unli fonemalar tizimi yaxshi rivojlangan (maye. axaggar lahjasida 9 ta unli mavjud). Otlarda aniqlik kategoriyasi, feʼllarda yasovchi qoʻshimchalarning mavjudligi, yuklamalarning faol qoʻllanishi, ergashtiruvchi bogʻlovchilarning koʻpligi Tuareg tillarining grammatik oʻziga xosliklaridir. Leksikasida arab, xausa va songay tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Tuareg tillaridagi baʼzi matnlar arab yozuvining alohida kurinishida yozilgan. Xujalik va ibodat yozishmalarida liviya yozuvi variantlaridan biri — tifinag qoʻllanadi.
Tuareglar

**Tuareglar** (oʻzlarini — imoshag deb atashadi) — Mali, Niger, BurkinaFaso, Jaeoir va Liviyadagi barbarlar guruhiga mansub xalq. 1,15 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Malida 610 mingdan ortik, kishi yashaydi. T. tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, qisman chorvachilik.
Tub jinslar

**Tub jinslar** — nurash jarayoniga uchramagan (yoki kam uchragan), tarkibi, strukturasi, teksturasi oʻzgarmagan jinslar; dastlabki joyida qolgan magmatik, metamorfik va choʻkindi togʻ jinslarining umumiy nomi.
Tuamotu

**Tuamotu**, Paumotu – Tinch okeandagi arxipelag, 78 marjon oroli va riflardan iborat. Fransiya Polineziyasi tarkibida. Maydoni 810&nbsp;km². Eng yirik orollari: Rangiroa va Fakarava. Iqlimi tropik, passatli iklim. Yiliga 1500–2000mm yogʻin yogʻadi. Yirik orollarda pandanus, banan daraxtlari, maydaroq orollarda butalar oʻsadi. Kokos palmasi, non daraxti, banan plantatsiyalari bor. Chorvachilik rivojlangan. Baliq ovlanadi, marvarid yigʻiladi. Bosh shahri – Rotoava. Biosfera qoʻriqxonasi tashkil etilgan. Arxipelagga yevropaliklardan dastlab 1606-yilda portugaliyalik dengizchi sayyoh P. Kiros borgan. Tuamotu rollari-Fransiya Polineziyasi davlat orollari guruhiga joylashgan. Kelib chiqishi-vulqonli asosga ega.
Tuapse

**Tuapse** — Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1896-yildan). Qora dengiz boʻyidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 65,8 ming kishi (1998). Tuapse 1838-yilda Velyaminovskiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. 1896-yildan Tuapse nomini olgan, urush davrida (1942-yil sentabr) Tuapse havo hujumidan jiddiy shikastlandi, lekin, urushdan soʻng shahar tezda qayta tiklandi. Mashinasozlik, kemamexanika, kema taʼmirlash, neftni qayta ishlash, temirbeton buyumlar zdlari, poyabzal fabrikasi, oziq-ovqat sanoati korxonalari, tarixiyoʻlkashunoslik muzeyi, dengiz gidrometeorologiya texnikumi, pedagogika bilim yurti bor. Tuapse hududi — kurort zonasi (sanatoriy, pansionat, turbazalar mavjud.)

## Manbalar
Tuba

**Tuba** (lotincha: tuba — quvur) — 1) dastlab Qad. Rim musiqa sozi, truba. Harbiy va diniy marosimlarda keng qoʻllangan. Olimlar fikriga koʻra, Ossuriya, Qad. Misr sozla__ ridan kelib chiqqan; 2) hozirda eng yoʻgʻon tovushli (past registrli) mis puflama musiqa cholgʻu asbobi. Qayrilgan silindr va konussimon trubalardan yasalgan, mundshtuk, ventil mexanizmi bilan jihozlangan. 1835-yilda Morits Tuba. va Vinrext nemis ustalari tomonidan kashf etilgan. Diapazoni A, (lya kontroktava) — as1 (birinchi oktava lya bemol) yoki Ye, (mi kontroktava) — f (birinchi oktava fa). Tovushi juda kuchli va toʻla. Ayni paytda, sekin chalganda yumshoq tembrga ega. Oʻzbekistonda T. ijrochiligida T. Fozilov, J. Saburovlar tanilgan. Tuba simfonik orkestrning mis damli cholg'ular guruhiga kiradi.
Tuban oʻsimliklar

**Tuban oʻsimliklar**, tallomlilar (Thallophyta) — sodda tuzilgan oʻsimliklar. Tanasi ildiz, novda va bargga ajralmagan oʻsimliklar. Tuban oʻsimliklar organik olamning dastlabki bosqichlarida kelib chiqqan.
Ular suvli muhitda yoki sernam joylarda yashashga moslashgan. Evolyutsiya jarayonida uncha rivojlanmagan va hozirgi davrgacha baʼzi birlari sodda tuzilishini saqlab qolgan. Tuban oʻsimliklar bir hujayrali, koloniya hosil qiluvchi va koʻp hujayrali organizmlar hisoblanib, tanasi toʻqima va organlarga ajralmagani uchun ularning tanasi „qattana“ yoki „tallom“ deb ataladi.

## Manbalar
Tub sonlar

**Tub sonlar** — 1 dan va oʻzidan boshqa boʻluvchilarga ega boʻlmagan, 1 dan katta butun musbat sonlar: 2, 3, 5, 7’...; 1 dan katta har qanday butun son yagona usulda Tub sonlar koʻpaytmasiga yoyiladi. Tub sonlarning cheksiz koʻp ekanligini birinchi marta Yevklid isbotlagan. L. Dirixle a va b oʻzaro tub sonlar boʻlganda aQp(pq0, 1, 2,...) arifmetik progressiyada cheksiz koʻp Tub sonlar borligini koʻrsatdi (1837). 1 bilan p orasidagirik matematiklar urinishlari bilan Tub sonlarga oid koʻplab natijalar olinganiga qaramay bir talay muammolar hal etilmay qolmoqsa.
Tubuai

**Tubuai**, Ostral orollari — Tinch okeanidagi orollar guruhi, 5 ta oroldan iborat. Fransiya Polineziyasi tarkibida. Maydoni 174 km². Orollarning koʻpchiligi vulqon orollari, eng baland joyi 435 m. Mariya — marjon oroli. Iqlimi tropik, passatli iqlim. Kokos palmasi, banan plantatsiyalari bor. Yevropadan sabzavot keltirib ekiladi. Orolni 1777-yilda ingliz dengizchi sayyohi J. Kuk ilk bor yevropaliklarga maʼlum qilgan.
Tuva soyligi

TUVA (TIVA) SOYLIGI - Yeniseyning yuqori havzasida, Janubiy Sibir toglari orasidagi soylik. Tiva Respublikasida. Gʻarbiy Sayan, Oltoy, TannuOʻla togʻ tizmalari va Sharqiy — Tuva (Tiva) togʻlari bilan oʻralgan. Gʻarbiy — Xemchik va Sharqiy UlugʻXem soyligiga boʻlinadi. Uz. 400&nbsp;km, eni 25–70&nbsp;km. Yer yuzasi pastbaland tekislik, kam oʻyilgan. Bal. 600– 900 m. Toshshagalli kashtan tuproklarda boshoqlishuvoq dasht oʻsimliklari oʻsadi. Qisman haydalib, ekin ekiladi (bugʻdoy, arpa, tariq). Chorvachilik (asosan, goʻshtjun qoʻychiligi) rivojlangan. Tuva soyligida Choda, shuningdek, AkDovurak va boshqa shaharlar bor. Toshkoʻmir (UlugʻXem havzasi) qazib olinadi.
Tuvaloqlar

**Tuvaloqlar** () — turnasimonlar turkumining bir oilasi. Boʻyni oʻrtacha uzunlikda, oyogʻi baquvvat, barmoqlari kalta (orqa barmogʻi yoʻq), qadoqsimon yostiqchalari bor. Dumi nisbatan kalta, yogʻ bezlari yuq. Yaxshi yuguradi. 11 urugʻga mansub 24 turi bor. Afrika, Yevropa, Avstraliya, Osiyoning dasht va chullarida urchish davrida juftjuft boʻlib yashaydi. Oʻtroq hayot kechiruvchi va migratsiya qiluvchi turlari mavjud. Yerga uya quradi. 2—5 ta tuxum qoʻyadi. 20—30 kun bosadi. Oʻsimliklar, hasharotlar, mayda sudralib yuruvchilar bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Koʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi va tartibsiz ovlanishi natijasida soni kamayib bormoqda. Oʻzbekistonda 3 turi (toʻxtatuvaloq, bizgʻaldoq, yoʻrgʻa tuvaloq) uchraydi. Koʻrsatilgan turlari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.
Tuverqir

**Tuverqir**, Tuarqir — Turkmanistonning Bolxon viloyatidagi past togʻli hudud. Shim.sharqda Uchtagan qumligi, jan.gʻarbda Chilmamedqum, shim.gʻarbda Qoraboʻgʻozboʻyi tekisligi va jan.sharqsa qad. Oʻzboʻy oʻzani orasida. Bu yerda Begendzaaliqir (300 m), Qoʻymattogʻ (305 m), Tuverqir (295 m), Begiarslon (460 m), Irsirayebobo (274 m), Oqqir (435 m), Takejik (356 m) va boshqa togʻlar bor.

Choʻl zonasida. Yiliga 95–100&nbsp;mm yogʻin tushadi. Yanvarning oʻrtacha trasi —2, —4°, eng past temperatura —24°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 30°, eng yuqori temperatura 45°. T.da boʻzqoʻngʻir qumoq va qumloq tuproqlar, ondasonda shoʻrxok, qumli choʻl tuproqlari, taqir va koʻchma qumlar uchraydi. Tetir, shuvoq, biyurgʻun, boyalich, qumlarda yulgʻun, cherkez, oq saksovul, rang, sarsazan oʻsadi.
Tuganak

**Tuganak** (tuber) — oʻsimlik ildizpoyasining yer ostidagi yoʻgʻonlashgan qismi. T.ning bargi reduksiyalangan (juda mayda), tez toʻkiladigan qipiq (tangacha)li; barg qoʻltigʻidan chiqadigan kurtaklari koʻzchalar deb ataladi. Koʻpincha, ildizning yoʻgʻonlashgan qismi ildiz T. deb yuritiladi (kartoshkagul). T.da oziq moddalar, koʻpincha, kraxmal va uglevodlar, baʼzan, moy toʻplanadi. Tuganagi isteʼmol qilinadigan yoki sanoatda ishlatiladigan oʻsimliklar (kartoshka, topinambur, batat va boshqalar) tuganak mevalilar deyiladi.
Tuganak bakteriyalar

**Tuganak bakteriyalar** (Rhizobium) — dukkakli oʻsimliklar (beda, bersim, noʻxat va boshqalar) nish ildizlarda toʻplanadigan va havodagi azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega boʻlgan aerob bakteriyalar turkumi. Tuproqni azot bilan boyitadi. Yosh Tuganak bakteriyalar iddiz tukchalariga kirib, ularni azot bilan taʼminlaydi, ildiz hujayralarining jadal boʻlinishiga taʼsir koʻrsatadi, oʻsimliklardan uglerod va mineral moddalar almashinuvi mahsulotlarini oladi. Tuganak bakteriyalar molekulyar azotni tez biriktiradigan bakteriodlar hosil qiladi, yoʻgʻonlashadi, tarmoqlashadi. Ildizida tuganaklari boʻlgan dukkakli oʻsimliklar havodan bir ga maydonda yiliga 10&nbsp;kg dan ortiq azot toʻplaydi. Tuproqni Tuganak bakteriyalar bilan boyitishda qoʻllaniladigan maxsus bakterial oʻgʻit — nitragin shu bakteriyalar negizida ishlab chiqariladi. Tuganaklar yaxshi hosil boʻlishi uchun madaniy oʻsimliklar urugʻligiga Tuganak bakteriyalar yuqtiriladi (yana qarang Azot toʻplovchi mikroorganizmlar).
Tuganak filchalari

**Tuganak filchalari** (tuganak uzuntumshuq qoʻngʻizlari, tuganak uzunburun qoʻngʻizlari) — uzuntumshuq qoʻngʻizlar oilasining urugʻi. 45 ga yaqin turi mavjud. Uzunchoq tanasi 4-8&nbsp;mm, asosan, kulrang tuproq tusda. Tuxumi oval shaklda, yaltiroq, oq tusda boʻlib, keyinchalik qorayadi. Lichinkasi oq rangli, oqish siyrak tukchalar bilan qoplangan, tanasining uz. 6-8&nbsp;mm. Gʻumbagi oq. Tuganak filchalari keng tarqalgan boʻlib, dukkakli ekinlar zararkunandasidir. Asosan, bedazorlarda uchraydi. Ayniqsa, yoʻlyoʻl Tuganak filchalari, torpeshona Tuganak filchalari, ildiz Tuganak filchalari va boshqa koʻp zarar keltiradi. Tuganak filchalari bedazorlarda tuproqning yuza qatlamida, oʻsimlik qoldiklari tagida qishlaydi. Qoʻngʻizlari erta koʻklamda kunlar ilishi bilan paydo boʻladi va barglar bilan oziqlanadi, maysadagi urugʻpalla, birinchi barg hamda oʻsish nuqtasini yeb qoʻyadi. Tuxumini tuproq yuzasiga tarqoq holda, kamdankam oʻsimlikka qoʻyadi. Urgʻochisi 600-800, ayrim turlari esa 1000 tagacha va undan ortiq tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan lichinkalarining beda ildizida rivojlanish davri 30-35 kun. Tuganak filchalarini chumolilar (tuxum va lichinkalarini tashib ketib), tripslar (tuxumini soʻrib) va muskardina zamburugʻi (qoʻngʻiz va lichinkalarini kasallantirib)ni yoʻq qiladi. Kurash choralari: urugʻlik bedazorni kuzda 25-28 sm chuqurlikda plug bilan (chimqirqarni qoʻymaslan) qayta haydash, ekish oldidan beda urugʻlarini 10% li namlanuvchi kvark kukuni bilan upalash, tuproqqa donador fosfamid (50&nbsp;kg/ga) solish.

## Manbalar
Zuxra Tuganova

**Zuxra Tuganova** (1947.1.8, Payariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1971—97 yillarda Okdaryo tumanidagi 19maktabda kimyo oʻqituvchisi.
Tub konlar

**Tub konlar** — yer yuzasiga yaqinroq joylashgan va oʻzgarishga uchramagan foydali qazilma konlari. Ular sochma konlarnit aksi boʻlib, mineral xom ashyoning qatlamli, tomirli jismlarini hosil qiladi hamda tub jinslar orasida joylashgan boʻladi. Tub konlar asli sochma konlarning manbai, ular bilan yonmayon joylashgan boʻladi. Bunday holat, ayniqsa, oltin, platina, olmos, volfram va qalay konlari uchun xos.
Tugrik

**Tugrik** — Mongoliya pul birligi. 1925-yildan muomalaga kiritilgan. I T.q 100 mungu. Xalqaro ifodasi MNT.