open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Amr ibn Dinor

**Amr ibn Dinor** (; ) – 7-asrda yashagan faqih. Makka muftiysi lavozimida xizmat qilgan tobein boʻlib, hadis rivoyatchisi sifatida tanilgan.

## Biografiyasi
Amr ibn Dinorning aniq tugʻilgan yili nomaʼlum, ammo islomiy biografik lugʻatlarda u hijriiy 46-yilda (milodiy 666/667-yil) tugʻilgan deya taxmin qilinadi. Banu Maddhij yoki Banu Juma qabilalarining mavlosi edi. Yoshligida Ibn Abbos shogirdlarining, ehtimol Makka va Toifdagi darslariga qatnashgan. Keyinchalik Ato ibn Abu Raboh va Tavus ibn Kaysandan tahsil olgan.

U VIII asr boshlarida olim sifatida shuhrat qozongan va Ato vafotidan keyin umaviylar tomonidan Makka *muftiysi* lavozimini taklif qilingan. Dastlab rad etgan boʻlsa-da, Atoning vorisi Qays ibn Saʼd vafotidan keyin ikkinchi marta bu lavozimga taklif qilinganidan keyin rozi boʻlgan. Amrning eng koʻzga koʻringan shogirdi Sufyon ibn Uyayna boʻlib, uning tarjimai holiga oid maʼlumotlarining koʻp qismi aynan u orqali yetib kelgan.

Biografik asarlar uning gʻalati shaxsiyatga ega boʻlganini koʻrsatadi: u goʻyoki betartib tarzda savollarga javob berishdan bosh tortgan, talabalaridan uni masjidlarga kiritib-chiqarishni talab qilgan va noroziligini yigʻlab, oʻzini koʻr qilib koʻrsatish orqali ifodalagan U oʻz fikrlarini oʻzgartirishga moyil boʻlgani sababli, talabalari uning qarashlarini yozib olishiga qarshi chiqqan. Shuningdek, u orqali rivoyat qilingan hadislarni yozib olishni ham maʼqullamagan, garchi Ibn Uyayna kabi bir necha shogirdi uning hadislarini yozma shaklda yetkazgan boʻlsa-da.

Amr taxminan taxminan hijriy 126-yilda (milodiy 743/744-yilda) vafot etgan va uning oʻrniga Ibn Abu Najih *muftiylik* lavozimini egallagan.

## Manbalar
Hormuzon

**Hormuzan** – fors zodagonlaridan biri boʻlib, Xuziston viloyati hokimi sifatida xizmat qilgan. Qodisiya jangida Sosoniylar qoʻshini tarkibidagi harbiy sarkardalaridan biri boʻlgan. 642-yilda Shushtar shahri musulmonlar qoʻliga oʻtgach, asirga olingan. Oradan ikki yil oʻtgach, Roshidun xalifasi Umar ibn Xattobning oʻldirilishida ayblangan va uning oʻgʻli Ubaydulloh tomonidan oʻldirilgan.

## Oilasi va yoshlik davri

Hormuzon boy va obroʻli zodagon boʻlib, Mihrajanqadhaq tumanida tugʻilgan va Sosoniylar imperiyasining yetti Parfiya zodagon urugʻlaridan biriga mansub boʻlgan. Uning Shahriyor ismli ukasi Susa hokimi boʻlib xizmat qilgan. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, Hormuzon Xusrav II Parvizning () kuyovi, Kavad II ning toʻgasi boʻlgan. Biroq ushbu maʼlumot notoʻgʻri boʻlishi ehtimoldan holi emas, chunki Kavodning onasi eronlik emas, balki Mariya ismli Vizantiya malikasi boʻlgan.

## Manbalar
Faroid as-Simtayn

***Faroid as-Simtayn*** – 1322-yil (hijriy 722-yil)da vafot etgan sunniy olim Ibrohim ibn Muhammad ibn Himavay al-Juvayniy tomonidan tuzilgan hadislar toʻplami. U 1246-yil (hijriy 644-yil)da tugʻilgan.

## Manbalar
Abu Luʼlua

***' (), hozirgi [[Fors tili|fors tilidagi]] manbalarda ***' () yoki **** () nomi bilan ham ataladi. 644-yilning noyabr oyida Roshidun xalifasi Umarni () oʻldirgan.

Fors yerlari arab-musulmonlar tomonidan zabt etilganida Abu Lu’lua asirga olingan va Roshidun xalifaligining poytaxti boʻlgan Madina shahriga olib kelingan. Oʻsha paytda arab boʻlmagan asirlarning shaharga kirishi taqiqlangan edi, biroq Abu Lu’lua mohir hunarmand boʻlgani sababli unga istisno tariqasida Madinaga kirishga ruxsat berilgan. Abu Lu’lua xalifa uchun xizmat qilgan. Nima sababdan xalifa Umarni oʻldirgani maʼlum emas, ammo oʻrta asrlarga oid tarixiy manbalarda bu hodisa soliq mojarosi bilan bogʻlanadi. Rivoyatlarga koʻra, Abu Lu’lua xalifadan oʻzining arab xoʻjayini al-Mugʻiyra ibn Shu’ba tomonidan solingan soliqni bekor qilishini soʻragan, ammo Umar bunga rad javobini bergan. Shunda Abu Lu’lua masjidda namoz oʻqiyotgan xalifaga hujum qilib, ikki uchli pichoq bilan uni ogʻir yaralagan.

Tarixiy manbalarga koʻra, Abu Lu’lua Madinada qoʻlga olinib, qatl etilgan yoki oʻzi joniga qasd qilgan. Bu hodisaga javoban, Umar ibn Xattobning oʻgʻli Ubaydulloh Abu Lu’luaning qizini, shuningdek, Sosoniy qoʻmondonlaridan biri boʻlgan Hormuzonni va al-Hira (Iroqdagi shahar)dan chiqqan bir nasroniy erkakni oʻldirgan. Biroq Safaviylar davridan boshlab yozilgan keyingi afsonalarga koʻra, paygʻambar Muhammadning jiyani va kuyovi, shialar tomonidan birinchi imom sifatida eʼzozlanadigan xalifa Ali Abu Lu’luani dushmanlaridan qutqarib qolgan va Eronning Koshon shahriga ketishiga yordam bergan. Abu Lu’lua Koshon shahrida oila qurgan va umrining qolgan qismini oʻsha yerda yashagan.

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (original Persian version of )
*  (English translation of )
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Hidayat as-Salikin

***Hidoyat us-Solikin*** () – Pokistonlik sunniy olim va Sayfiyya tariqati asoschisi Axxundzoda Sayf ar-Rahmon Muborak tomonidan yaxshi amallar fazilatlari haqida yozilgan diniy asar.

## Manbalar
Alining xalifalikka saylanishi

Ali ibn Abu Tolib 656-yilda islom paygʻambari Muhammadning vafotidan keyin toʻrtinchi xalifa sifatida tan olingan. Uchinchi xalifa Usmon 656-yilda Madinaning qoʻzgʻolon koʻtargan aholisi tomonidan oʻldirilgach, Muhammadning amakivachchasi va kuyovi boʻlgan Ali qoʻzgʻolonchilar, ansorlar va muhojirlar tomonidan xalifa etib saylangan. Ali xalifalikka saylanganida unga ochiq qarshilik koʻrsatganlar koʻp boʻlmagan, biroq Quraysh qabilasi ichida uni juda kuchli qoʻllab-quvvatlashmagan, chunki ularning baʼzilari xalifalikni egallashni istar edi. Usmonning urugʻdoshlari boʻlgan Umaviylar hamda boshqa ayrim shaxslar Madinani tark etib, Ali bilan boʻlgan bay’atlarini buzgan holda unga qarshi isyon koʻtargan.

## Yana qarang
* Ali
* Birinchi fitna
Zu al-Qassa jangi

**Zu al-Qassa jangi** – 632-yil 25–30-iyul kunlari Saudiya Arabistonining markaziy-gʻarbiy qismida, Madina viloyatiga qarashli Madina shahridan taxminan 36 kilometr sharqda joylashgan Zu al-Qassa hududida boʻlib oʻtgan jang. Ushbu jangda Roshidun xalifaligi qoʻshinlari xalifa Abu Bakr Siddiq boshchiligida Hibol ibn Xuvaylid qoʻl ostidagi isyonkor murtad kuchlariga qarshi chiqqan.

Toʻrt bosqichda kechgan ushbu jangda Roshidun xalifaligi gʻalaba qozongan. Ushbu gʻalaba Ridda urushlarining boshlanishini anglatgan, isyonchi kuchlarning Abraqqa chekinishiga olib kelgan hamda Abu Bakr Siddiqning yangi xalifa sifatidagi hokimiyatini mustahkamlagan.

## Manbalar
Usmoniylar xalifaligi

**Usmoniylar xalifaligi** (usmonli turkcha: ) – soʻnggi oʻrta asrlar va ilk yangi davr mobaynida Usmoniylar imperiyasini boshqargan turk Usmoniylar sulolasi rahbarlarining oʻzlarini islom xalifalari deb daʼvo qilishi.

Usmoniy hukmdorlari birinchi bor XIV asrda „xalifa“ unvonini qoʻllay boshlaganlar, biroq oʻsha paytda oʻz hududlaridan tashqarida diniy hokimiyatga daʼvo qilmaganlar. 1517-yilda Sulton Salim I tomonidan Mamluklar davlatining Misr viloyati bosib olinib, Mamluklar nazoratidagi Abbosiy xalifaligi tugatilgandan soʻng, Salim I va uning vorislari dunyodagi eng kuchli davlatlardan birini boshqara boshladilar. Shu bilan birga Makka va Madinani ham oʻz nazoratlariga oldilar, bu shaharlar islom dinining eng muqaddas va madaniy markazlari hisoblanadi. Ularning xalifa boʻlish daʼvosi 1258-yilda Bagʻdod bosib olinishidan oldin Abbosiylar xalifaligi egallab turgan universal xalifalik hokimiyatiga oʻxshash umumiy xalifalik vakolatiga daʼvo qilishga aylandi. Boshqa kuchli daʼvogarlar boʻlmaganligi va Usmoniylar hududiy jihatdan kuchli hokimiyat boʻlganligi tufayli ularning xalifalikka boʻlgan daʼvosi tobora mustahkamlanib bordi.

## Adabiyotlar

* Deringil, Selim. "Legitimacy Structures in the Ottoman State: The Reign of Abdulhamid II (1876-1909), *International Journal of Middle East Studies*, Vol. 23, No. 3 (August 1991).
* Haddad, Mahmoud. „Arab Religious Nationalism in the Colonial Era: Rereading Rashid Ridaʼs Ideas on the Caliphate“, *Journal of the American Oriental Society*, Vol. 117, No. 2 (April 1997).
* Kedourie, Elie. „The End of the Ottoman Empire“, *Journal of Contemporary History*, Vol. 3, No. 4 (October 1968).
* Lewis, Bernard. „The Ottoman Empire and Its Aftermath“, *Journal of Contemporary History*, Vol. 15, No. 1 (January 1980).
* Hussain, Ishtiaq. „The Tanzimat: Secular Reforms in the Ottoman Empire“, Faith Matters (October 2011)
Uddat al-Usul

***Uddat al-Usul*** () – Shayx Tusiy tomonidan yozilgan fiqh usuli (*usul al-fiqh*)ga oid asar. Shayx Tusiy bu asarni Usuliy kitoblari orasida eng mukammali deb bilgan.

## Tuzilishi
*Uddat al-Usul* 92 bobdan iborat boʻlib, 2 jildga boʻlingan. Tusiyning taʼkidlashicha, bu asar Islom huquqshunosligi asoslari haqidagi birinchi toʻliq kitob hisoblanadi. Asarda ilohiyot va mantiq muammolariga emas, balki faqat fiqh usuliga alohida eʼtibor berilgan. Tusiy oʻz ustozlari (masalan, Sayyid Murtazo)dan farqli oʻlaroq, Shia imomlarining baʼzi rivoyatlarini keltirgan. Shayx Mufidning fiqh usuliga oid koʻp fikrlari shu asarda uchraydi.

## Yana qarang
* *[[Tahzib al-ahkom]]* kitobi
* *[[al-Istibsar]]* kitobi

## Manbalar
Pem Prakash

***Pem Prakash*** (*Yorugʻlik nuri*) – Marehra shahridan boʻlgan Qodiriylar tariqati soʻfiy avliyosi Sayyid Shoh Barokatulloh Marharviy tomonidan yozilgan kitob. Muallif hind sheʼriyatida *Pemi*, fors sheʼriyatida esa *Ishqiy* taxalluslarini ishlatgan.

Bu kitobda muallif Xudoning yagonaligini taʼkidlab, sheʼrlar yozgan. Asar Avrangzeb hukmronligi davrida yozilgan.

Dehli universiteti tarkibidagi St. Stephens kolleji sanskrit kafedrasi mudiri Mahamahopadhyaya Pandit Lakshmi Dhar va Frank Brothers nashriyoti tomonidan kitob nashr etilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Pem Prakash Rexta saytida
Silsilat an-Nasab as-Safaviya

***Silsilat an-Nasab as-Safaviya*** (, shuningdek ***Selselat an-Nasab as-Safaviya*** deb ham yoziladi) – Safaviylar sulolasining nasabnomasi boʻlib, u 17-asrda Shoh Sulaymon I hukmronligi davrida Shayx Zohid Gʻiloniyning avlodi Shayx Pir Husayn Abdulzohidiy tomonidan yozilgan. Bu hagiografik asar Safaviylar sulolasining soʻfiylik ulamolari nasabiga bagʻishlangan.

## Manbalar
Islomda inson huquqlari (kitob)

***Islomda inson huquqlari*** – 1976-yilda Jamaat-e-Islomiy asoschisi Sayyid Abul Aʼlo Maududiy tomonidan yozilgan kitob.

Kitobda Maududiy inson huquqlariga hurmat har doim Shariat qonunlarida mavjud boʻlganligini (bu huquqlarning ildizlari islom taʼlimotida mavjudligini) taʼkidlaydi va ular bilan gʻarb tushunchalari oʻrtasidagi ziddiyat haqidagi gʻoyalarni tanqid qiladi.

## Yana qarang
* Islom mamlakatlarida inson huquqlari
* Umar ahdnomasi
* Islomda inson huquqlari toʻgʻrisida Qohira deklaratsiyasi

## Manbalar
Agrobiologiya

**Agrobiologiya** (agro... + biologiya) –
oʻsimlik va hayvonlar hayotining biologik
qonuniyatlarini oʻrganadigan fan.

## Manbalar

## Havolalar
Yana Marinova

**Yana Marinova** (; 1978-yil 17-avgustda tugʻilgan) – bolgar aktrisasi.

## Hayoti va faoliyati
Yana Marinova 1978-yil 17-avgustda tugʻilgan. Iqtisod boʻyicha oliy maʼlumotga ega boʻlgan. 22 yoshida turmushga chiqqan, bir nafar oʻgʻli bor. Marinova Bolgariya badiiy filmlari va seriallarida, shuningdek, xorijiy kinolarda ishtirok etadi. Bir qancha telekoʻrsatuvlarni olib borgan, ayrim filmlarda kaskadyor sifatida chiqish qilgan.

Shuningdek, Garnier Cosmetics kompaniyasining reklama yuzlaridan biri hisoblanadi.

## Televideniye
2015-yilda Yana Marinova BTV telekanalining „*Glass Home*“ filmida Elena Atanasova rolini ijro etgan.

Oʻsha yildan boshlab Marinova „The Voice Bulgaria“ musiqiy shousini olib bormoqda.

2016-yildan esa BTV telekanali tomonidan suratga olingan „*XIa*“ filmida rol ijro etib keladi.

## Manbalar
ASUNARO

**ASUNARO: Koreya yoshlar huquqlari harakati** (), qisqacha **Asunaro** – Janubiy Koreyadagi yoshlar huquqlari tashkiloti. Tashkilot 2004-yilda „Asunaro: Yoshlar huquqlari tadqiqot forumi“ nomi bilan tashkil etilgan, 2006-yil fevralida hozirgi nomini olgan.

Asunaro teng, demokratik jamiyat qurishni maqsad qilganligi uchun uning markaziy boʻlinmalari yoki vakillari yoʻq. Turli guruhlar mamlakat miqyosida ish olib boradi, biroq ular Asunaroni tabaqalashtirishmagan va har kim bu guruhlarda ishlashi mumkin. Zarurat tugʻilganda, vakillar saylanadi.

Asunaro Janubiy Koreya taʼlim tizimida talabalarning uzoq oʻqish soatlari haqidagi oʻz tanqidlar bildirgan. Tashkilot 2021-yilda LGBT huquqlari haqidagi Human Rights Watch hisobotiga maʼlumot taqdim etgan. 2022-yilda Asunaro Ukrainaga Rossiya bostirib kirish holatini qoralagan bayonotni qoʻllab-quvvatlagan.

2024-yil dekabrda Prezident Yun Suk-Yolning harbiy holat eʼlon qilganidan soʻng, Asunaro va Jieum yoshlar huquqlari tashkiloti „Milliy inqiroz deklaratsiyasi“ nomli petitiyani boshlab, Yunni impichment qilishga chaqirgan. Petitiyani 123 ta tashkilot va 52 mingdan ortiq kishi imzolagan.

Hozirda tashkilotda 6 ta mahalliy filial (Gvanju, Pusan, Seul, Suvon, Incheon, Changvon filiallari) 4 ta yarim filial (Gumi, Daejon, Sungnam, Ulsan yarim filiallari) va bir qancha mahalliy jamoalar mavjud.

„Asunaro“ nomi Ryu Murakamining „Kibō no Kuni no Exodus“ romanidagi xayoliy yoshlar tashkilotidan olingan.

## Nashrlari
Asunaro 2009-yilda „Meo-Pi-In“ () nomli yoshlar huquqlari haqida kitob nashr etgan.

## Yana qarang
* Talabalar huquqlari to‘g‘risidagi farmon
* Yuk Vu-dan

## Manbalar

## Havolalar
* Asunaro vebsayti
Stoyanka Mutafova

**Stoyanka Mutafova** (; 1922-yil 2-fevralda tugʻilgan &#x2013; 2019-yil 6-dekabrda vafot etgan) – bolgar aktrisasi. Faoliyati davomida 53 dan ortiq spektakl va 25 ta filmda rol ijro etgan.

„*Queen of Bulgarian comedy*“ spektaklidagi ijrosi uchun „Tabiiy ofat xonim“ laqabini olgan. Shuningdek, „Bolgariya komediyasining qirolichasi“ sifatida ham tanilgan. Mutafova eng uzoq muddat davomida faol ijod qilgan aktrisa sifatida Ginnesning rekordlar kitobiga nomzod sifatida koʻrsatilgan. 2016-yilda 94 yoshida AQSh, Kanada, Gollandiya, Shveysariya, Buyuk Britaniya va Germaniyaning yirik shaharlariga gastrol safarlarini amalga oshirgan.

## Biografiyasi
Stoyanka Mutafova 1922-yil 2-fevvralda Bolgariyaning Sofiya shahrida tugʻilgan. Sofiya universitetini klassik filologiya mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan. Keyinchalik Bolgariya va Pragadagi teatr maktablarida aktyorlik mahorati boʻyicha taʼlim olgan. 1949-yildan 1956-yilgacha „Ivan Vazov“ xalq teatrida bir nechta spektakllarda rol ijro etgan. 1957-yilda Aleko Konstantinov nomidagi teatrga asos solgan va 1991-yilga qadar ushbu teatrda faoliyat yuritgan. 2005-yilda Mutafova taniqli aktyor Georgi Kaloyanchev bilan birga „*The Astronauts*“ nomli spektaklda rol oʻynagan.

Stoyanka Mutafova 2019-yil 6-dekabrda 97 yoshida oʻt pufagida nekroz oqibatida kelib chiqqan sepsis va pnevmoniya kasalligidan vafot etgan.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Stoyanka Mutafovaʼs obituary
Rayna Talinska

**Rayna Ilieva Kircheva-Talinska** (; 1888-yil 24-fevralda tugʻilgan – 1954-yil 12-fevralda vafot etgan) – bolgar teatr aktrisasi.

## Biografiyasi
Raina Talinska 1888-yil 24-fevralda Varna shahrida dunyoga kelgan. Oʻrta maʼlumotni Sofiya shahrida olgan, oʻqishni tugatgandan soʻng Sofiya universitetining tarix va filologiya fakultetiga oʻqishga kirgan. 1907-yilda Berlindagi Emanuel Reicher nomidagi drama maktabida oʻqishni boshlagan.

Talinskaning sahnadagi ilk chiqishi Friedrich Shillerning „*Intrigue and Love*“ spektaklidagi Luise Miller roli boʻlgan. 1909-yilda aktrisa Bolgariya Milliy Teatrida ilk bor sahnaga chiqqan va Ivan Vazovning „*Borislav*“ pyesasida Tamara rolini ijro etgan. Talinska 1909-yildan 1930-yilgacha yigirma yildan ortiq vaqt davomida Milliy Teatr truppasining doimiy aʼzosi boʻlgan.

Talinska 1954-yil 12-fevralda 65 yoshida Sofiyada vafot etgan.

## Manbalar
Katsiaryna Snytsina

**Katsiaryna Andrejeŭna Snytsina** (; ; 1985-yil 2-sentyabrda tugʻilgan) – Qozogʻistonda tugʻilgan basketbolchi. Boʻyi 6 fut 2 dyuym (taxminan 188 sm). 2007-yilgi Yevropa chempionatida bronza medalini qoʻlga kiritgan. 2008-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida Belarus terma jamoasi tarkibida ishtirok etgan va 6-oʻrinni egallagan.

Snytsina 2020-yilda Belarusni tark etgan, hozirda Aleksandr Lukashenko rejimiga muxolif dissident sifatida muhojirlikda yashaydi.

## Manbalar
Hannah Alper

**Hannah Alper** (tugʻilgan sanasi: ) – kanadalik faol, bloger va jurnalist, oʻsmirligida bu sohalarda faol boʻlgan.

## Shaxsiy hayoti
Yahudiy-kanadalik boʻlgan Hannah Alper -yilda Candace va Eric Alper oilasida tugʻilgan. 2013-yilda uning onasi „ijtimoiy dasturlar, yozgi lagerlar va musiqa terapiyasi orqali mahalladagi bolalarga yordam berish“ bilan shugʻullangan, otasi esa eOne Music Canadada ishlagan va ehtiyojmand bolalarga eshitish apparati sotib olish uchun xayriya tashkilotiga asos solgan. 2020-yilda oila Toronto chekkasidagi Richmond Hillda yashagan.

## Faolligi
2012-yil iyulida Alper oʻzining blogi – „Call Me Hannah“ni ishga tushirdi, u yerda oʻzi uchun muhim boʻlgan masalalar: hayvonlarni himoya qilish, yashash muhitining buzish va tabiiy muhit haqida postlar qoʻygan. Bir yil ichida uning blogi 100,000 martadan koʻproq koʻrilgan. 2020-yilga kelib u oʻz eʼtiborini zoʻravonlikka qarshi kurash va „kindraising“ (mehr orqali jamiyat va dunyoni oʻzgartirish) ga qaratgan. Shu bilan birga, uning blogi „katta obunachilar“ jamoasiga ega boʻlib, 40000 Twitter va 13000 Instagram obunachilarini toʻplagan va bu unga George Stroumboulopoulos bilan intervyu olish imkonini bergan.

2013-yilda Alper faolligi uchun "The Grid" gazetasining „3-Yillik Menschies“ida etirofga sazovor boʻldi. U ME to WE uchun motivatsion nutq soʻzladi, Free the Children elchisi boʻlib ishladi, Butunjahon tabiat fondining Toronto shahridagi Earth Hour tadbirida nutq soʻzladi va Free the Children uchun maktab oʻquvchilaridan CA$975 yigʻib oldi. Uning 2014-yildagi TEDx nutqi – „How to find your spark“ bir haftadan kamroq vaqt ichida 2400 martadan koʻproq koʻrilgan. 2017-yilda Lilly Singh tomonidan nomzod qilib koʻrsatilgan Alper, *[[Bloomberg Businessweek]]* jurnalining „2018-yilda kuzatilishi kerak boʻlgan 19 kishi“ roʻyxatidagi yagona oʻsmir edi. 2020-yil oʻrtalariga kelib, u „400 dan ortiq nutq“ soʻzlagan va B’nai B’rith Youth Organizationning Lake Ontario mintaqaviy boʻlimi hamraisi etib saylangan.

## Jurnalistika
Oʻsmir jurnalist sifatida *[[The Huffington Post]]* uchun yozgan va Malala Yusufzay, Craig Kielburger, Spencer West, Jian Ghomeshi va Severn Cullis-Suzuki bilan intervyu olgan. 2013-yilda Hannah Alper Juno mukofotlarining rasmiy blogeri boʻlgan. 2017-yil 1-noyabrda chiqqan Alperning birinchi kitobi – „Momentus: Small Acts, Big Change“ – uning 19 ta mashxur insonlar (jumladan, Singh, Yusufzay va Lily Collins) bilan suhbatlari toʻplamidir, unda yoshlarni harakatga chaqirish va dunyoda oʻzlari istagan oʻzgarishlarini amalga oshirishga undash maqsad qilingan. 2020-yilda Hannah Alper „CitizenKids: Earth Comes First“ teleserialining pilot epizodida ishtirok etgan, u Kids Can Pressning „CitizenKid“ kitoblari seriyasiga asoslangan teleserial.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
* 
*
Ebi Dishnica

**Ebi Dishnica** (1997-yil 24-fevralda Tirana, Albaniyada tugʻilgan) — professional albaniyalik basketbolchi. Hozirda u Albaniyaning Birinchi ligasida Partizani jamoasida oʻynaydi. U Albaniya ayollar milliy basketbol terma jamoasida 12-raqam ostida oʻynagan eng yosh oʻyinchi hisoblanadi. 2015-yil 30-iyuldan 9-avgustgacha u U-18 Yevropa chempionatida qatnashib, oʻrtacha 12.1 ochko va 8.6 ribaund koʻrsatkichlariga erishgan. Uning boʻyi 182 sm (6.0 ft).

## Manbalar

## Havolalar
* Profil eurobasket.com saytida
* Ebi Dishnicaning fotosurati
Elpida Karamandi

**Elpida Karamandi** (; 1920-yil 1-yanvarda tugʻilgan – 1942-yilda vafot etgan) – kelib-chiqishi arumin boʻlgan Yugoslaviya partizani va qarshilik harakati qatnashchisi.

Karamandi 1920-yil 1-yanvarda Gretsiyaning Florina shahrida aruminlar oilasida dunyoga kelgan. Onasi turmush oʻrtogʻi bilan ajrashgach, oʻz qarindoshlari oldiga, oʻsha vaqtda Yugoslaviya Qirolligiga qarashli boʻlgan Bitola shahriga koʻchib oʻtgan va u yerda yana turmush qurgan. Karamandi Bitolada voyaga yetgan va oʻsha yerda taʼlim olgan. Keyinroq oʻqishini Belgradda davom ettirgan. U yerda 1939-yilda Yugoslaviya kommunistik yoshlar ittifoqi (SKOJ) aʼzosi boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi boshlanganida Karamandi Bitolaga qaytgan. 1941-yil iyun oyida Yugoslaviya Kommunistik Partiyasiga qoʻshilgan. Biroq uning faoliyati bolgar politsiyasi tomonidan fosh etilgan va hibsga olingan. Qamoqdan chiqqach, Karamandi bosqinchilarga qarshi kurashni davom ettirgan.

1942-yil aprel oyida Karamandi Bitolani tark etib, Birinchi Bitola partizanlar otryadiga qoʻshilgan. 1942-yil 3-may kuni ularning otryadi bolgar politsiyasi tomonidan qurshab olingan. Elpida Karamandi ogʻir yaralanib, asirga olingan va qiynoqlarga duchor qilingan holda bolgar qamoqxonasida vafot etgan. Elpida Karamandi 1951-yil 11-oktyabrda Yugoslaviya milliy qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

## Merosi
1984-yilda Yugoslaviya milliy qahramonlari qatorida pochta markasiga Elpida Karamandining tasviri tushirilgan. Bitola shahridagi Gradski bogʻida uning byusti oʻrnatilgan, shuningdek, koʻchalardan biriga ham uning nomi berilgan.
## Manbalar

## Havolalar
* Elpida Karamandi boshlangʻich maktabi (makedon tilida)
Isabelle Axelsson

**Isabelle Axelsson** (2001-yil 14-yanvarda tugʻilgan) – shved iqlim faoli. U Shvetsiyaning Stokgolm shahridan.

U 2018-yil dekabridan beri Fridays for Future Shvetsiya harakatining faoli va tashkilotchisi hisoblanadi.

## Faoliyati
Isabelle Axelsson 2020-yil yanvar oyida Davosda boʻlib oʻtgan Jahon iqtisodiy forumida Greta Thunberg, Luisa Neubauer, Loukina Tille va Vanessa Nakate kabi boshqa iqlim faollari bilan birga ishtirok etgan.

U „Gemeinsam für die Zukunft – Fridays For Future und Scientists For Future: Vom Stockholmer Schulstreik zur weltweiten Klimabewegung“ kitobining yozilishida hissa qoʻshgan boʻlib, unda Fridays for Future harakati haqidagi maʼlumotlarni taqdim etgan.

Isabelle Axelsson autizm bilan yashaydi.

## Manbalar

## Havolalar
*
Pashmak

**Pashmak** () – shirinlik turi. Oʻrta Osiyoda qadimdan mashhur. Pashmak uchun shakar, sirka essensiyasi, oliy nav bugʻdoy uni va qoʻy yogʻi ishlatiladi. Tayyorlash usuli: qozonga shakar va suv solinadi (suv miqdori shakar miqdoriga nisbatan 30—40% kam). Qozon toʻxtovsiz qaynatiladi. Qaynatish (sirka essensiyasi qoʻshilib) namlik 1,5 —1,7% qolguniga qadar davom ettiriladi, soʻngra qoʻy yogʻi qoʻshiladi. Tayyor qandolat massasini unga belab, qoʻl bilan tola-tola boʻlguncha choʻzib ishlov beriladi. Tolalar toʻpga yigʻilib, maxsus oʻlchovda kesiladi.

Pashmak alohida tarzda yoki mevalar, tortlar, muzqaymoqlar, pudinglar va boshqa desertlar bilan birga tortiladi. **Fors paxtaqandi** nomi bilan ham mashhur. Baʼzan ustiga maydalangan pista sepiladi. Tarkibi paxtaqandga oʻxshasa-da, tayyorlanish usuli va ishlatiladigan mahsulotlar farq qiladi.

Pashmak Eronning Yazd shahrida paydo boʻlgan boʻlib, bu shahar Safaviylar davrida baqlava, quttob va gaz kabi anʼanaviy eron shirinliklari bilan mashhur boʻlgan.

Turkiyada *pişmaniye* deb ataladigan shirinlik pashmakka oʻxshaydi. Afgʻonistonda esa shunga oʻxshash shirinlik *qandi pashmak* deb ataladi.

## Manbalar
Mixail Kaminskiy

**Mixail Davidovich Kaminskiy** (1953-yil — 2025-yil 26-may, Toshkent, Oʻzbekiston) — oʻzbekistonlik aktyor, rejissor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist. „Ilhom“ teatrining asoschilaridan biri.

## Tarjimayi holi
Mixail Kaminskiy 1980-yilda A. N. Ostrovskiy nomidagi Toshkent davlat teatr va rassomlik institutini tamomlagan. Rus yosh tomoshabinlar teatri va M. Gorkiy nomidagi rus dramatik teatrida faoliyat yuritgan. Keyinchalik „Ilhom“ teatrining tashkil etilishiga hissa qoʻshgan. 1998-yilda Toshkentdagi „Aladdin“ teatriga badiiy rahbarlik qilgan. 2022-yildan vafotiga qadar Butunrossiya davlat kinematografiya universitetining Toshkent filialida aktyorlik mahorati ustaxonasi rahbari sifatida ishlagan.
## Manbalar
Boʻriyev

**Boʻriyev** — erkaklar familiyasi. Boʻri ismidan kelib chiqqan.

## Taniqli shaxslar
* Tojiboy Boʻriyev — mexanik va matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1974), professor (1976).

## Manbalar
Bachki barg

**Bachki barg** – o‘simlik ildizidagi 
kurtaklardan yoki tana ostidan o‘sib chi
qadigan novdalar. O‘simlik tanasining ta
gidan chiqqan barg. Dehqonlar shonalaydigan bargni – chin barg, shonalamaydiga
nini esa – bachki barg deb ataydi.

## Havola
Qishloq xo'jaligiga oid atamalarning izohli lug'ati                                                                                                                                                   https://www.agro.uz/wp-content/uploads/2024/01/qishloq-xo-jaligi-izohli-lug-ati.pdf
Aba II

**Aba II** (641-yilda tugʻilgan – 751-yilda vafot etgan) 741—751-yillarda Sharq cherkovining patriarxi boʻlgan. Sharq cherkovi patriarxlari roʻyxatiga kiritilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Abon al-Lahiqiy

**Abon ibn Abdulhamid al-Lahiqiy** (ar-Raqoshiy; ) – taxminan 750–815 yoki 816-yillarda yashagan basralik fors shoiri. Bagʻdoddagi barmakiylar saroyida ijod qilgan. Hind va fors tillarida yaratilgan ommabop hikoyalarni arab tilida sheʼriy shaklga solgan. Moniylikda gumon qilingan.

## Manbalar
Abu Hilol ad-Dayhuriy

**Abu Hilol ad-Dayhuriy** – moniylar yetakchilaridan biri. Kelib-chiqishi Shimoliy Afrikadan, sakkizinchi asrning oʻrtalaridan oxirlariga qadar bir muddat Seleukiya-Ktesifonda joylashgan moniylar sekta­sining rahbari, yaʼni arxigosi boʻlgan.

## Hayoti
Ad-Dayhuriy ilgari moniylik faoliyatining asosiy markazlaridan biri boʻlgan Shimoliy Afrikadan kelib-chiqqan. Keyinchalik hozirgi Iroq hududiga yoʻl olgan. Biroq Iroqqa borganidan keyin yoki Afrikadaligidayoq manxiylikni qabul qilgani nomaʼlum. Ayrim manbalarga koʻra, Dayhuriy berber boʻlgan boʻlishi ham mumkin.

Ikkinchi abbosiy xalifa Abu Jafar al-Mansur hukmronligi davrida (754–775) ad-Dayhuriy Seleukiya-Ktesifondagi moniylar cherkovining oliy rahbari arxigos maqomiga erishgan.

## Manbalar
Alqomah ibn Qays

**Alqomah ibn Qays an-Naxaiy** () (hijriy 62-yil (milodiy 681/682-yil) – tobein, olim, Abdulloh ibn Mas’udning shogirdi. Shogirdlarining eng ilmlisi deb hisoblangan. Ali ibn Abu Tolib, Saʼd ibn Abu Vaqqos va Usmondan hadis rivoyat qilgan.

Alqomah islom dini ilmlari boʻyicha Kufa maktabining asoschisidir. U namoz oʻqish va xulq-atvorda, umuman islomga amal qilishda Ibn Mas’udning yoʻlidan borgan. Alqomahdan hadis rivoyat qilgan ulamolardan biri boʻlmish Amr ibn Shurahbil ash-Shaʼbiy atrofdagilarga: „Keling va xulq-atvori va xulq-atvori jihatidan Ibn Mas’udga eng koʻp oʻxshagan kishining oldiga boraylik“, deb tez-tez taklif qilardi. Alqomahning eng koʻzga koʻringan shogirdlaridan biri kufalik faqih Ibrohim an-Naxaiy edi.

Musulmonlarning eng ulugʻ faqihlaridan biri sifatida eʼtirof etilgan Imom Abu Hanifa Alqomahni shu qadar hayratga solganki, u shunday izoh berar edi: „Alqomah hadis va fiqhda baʼzi sahobalarga qaraganda ilmliroqdir“
## Manbalar
Abu Sulaym Faraj al-Xodim at-Turkiy

**Abu Sulaym Faraj al-Xodim at-Turkiy**, ayrim manbalarda **Faraj ibn Sulaym** deb xato ketgan, Abbosiylar saroyi xojasi va amaldori boʻlgan.

787-yilda xalifa Horun ar-Rashid () Vizantiya imperiyasi bilan chegara hududlari hisoblanuvchi Kilikiya va Yuqori Mesopotamiyagacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan yangi viloyat tashkil etgan. Ushbu tashabbus doirasida xalifa Farajni Tarsus shahrini qayta qurish va uning aholisini koʻpaytirish uchun yuborgan. Faraj avvaliga shaharga 3000 nafar xurosonlik kishilarni viloyatga olib kelgan, soʻngra Suriyaning al-Masisa va Antioxiya shaharlarining har biridan 1000 nafardan aholini yuborgan. Uning qoʻshini 788-yilning iyun oyida yetib kelib, shahar devorlari va masjid qurilishi tugaguniga qadar shu yerda boʻlgan. Tarixchi Masʼudiy tomonidan qayd etilgan maʼlumotlarga koʻra, Faraj 805-yilda, xalifa Horun ar-Rashid hukmronligi davrida vizantiyaliklar bilan Lamus daryosi boʻyida oʻtkazilgan birinchi asirlar almashinuvini nazorat qilgan. Horun ar-Rashidning soʻnggi yillarida Vizantiya chegaralarida soliq yigʻuvchi boʻlgan. Shuningdek, „Sayhon saroyi“ni qayta tiklagani va Antioxiyada uning uyi boʻlgani haqida ham maʼlumotlar mavjud.

Faraj 819-yilda soxta xalifa Ibrohim ibn al-Mahdiy qoʻlga olinganida uni xalifa al-Maʼmunning () huzuriga olib kirgan shaxs sifatida ham eslanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
*
Abu Solih as-Samman

**Abu Solih as-Samman** () (hijriy 101-yil (milodiy 720-yil) da vafot etgan) – Madinaning ilk ulamolaridan biri, tobein hadis roviyi.

## Biografiyasi
U Umar ibn al-Xattob davrida tugʻilgan va Muhammadning xotini Juvayriyaning ozod qilingan quli edi. Madinada yashab, Usmonni qamal qilishlariga guvoh boʻlgan. Umar ibn Abdulaziz hukmronligining oxirida hijriy 101-yilda vafot etgan.
## Manbalar
Xaydar ibn Kavus al-Afshin

**Haydar ibn Kavus** (; ), **al-Afshin** (; ) nomi bilan mashhur, Abbosiy xalifalari saroyida xizmat qilgan sarkarda. kelib-chiqishi soʻgʻdiylardan boʻlgan. Xalifa al-Mu’tasimning harbiy yurishlarida ishtirok etgan. Bobak qoʻzgʻolonini bostirishda hamda Amoriumga yurish paytida Vizantiya imperatori Theophilos ustidan qozonilgan gʻalabada muhim rol oʻynagan. Biroq keyinchalik xalifaga sadoqatsizlikda gumon qilinib, hibsga olingan va sudlanib, 841-yilning iyun oyida qatl etilgan.

## Manbalar
Talha ibn Hasan

**Talha ibn al-Hasan** () – Ummu Isʼhoq va Hasan ibn Alining oʻgʻli. Otasi tomondan toʻrtinchi xalifa Ali ibn Abu Tolibning, onasi tomondan Talha ibn Ubaydullohning nabirasi edi.

## Oilasi
Onasi Talha ibn Ubaydullohning qizi Ummu Isʼhoqni nihoyatda goʻzal deb taʼriflagan. Muoviya Damashqda Isʼhoq ibn Talha bilan uchrashganida uning singlisini oʻgʻli Yazidga nikohlab berishni taklif qilgan. Biroq, Isʼhoq Madinaga qaytgach, uni al-Hasanga bergan. Bu Muoviyani oʻz fikridan qaytishga majbur qilgan. Hasan oʻlimidan soʻng ukasi Husaynga uylanishni iltimos qilgan. U Hasan ibn Alidan Talhani dunyoga keltirdi.
## Manbalar
Al-Husayn ibn Ali al-Obid

**Al-Husayn ibn Ali al-Obid ibn Hasan al-Mu’tallas ibn Hasan al-Mu’tanno ibn Hasan ibn Ali** () – Abbosiy xalifa al-Hodiyga qarshi Madinada isyon koʻtargan Aliylardan biri. Bobosi Hasan al-Mu’tallas Hasan ibn Alining nabirasi boʻlgan. 786-yil 11-iyun kuni Makka yaqinidagi Faxx jangida koʻplab tarafdorlari bilan birga halok boʻlgan.

## Oilasi
Husaynning otasi Ali al-Obid imom al-Hasan ibn Alining evarasi boʻlgan. Onasi Zaynab imom Hasan ibn Alining nabirasi Abdulloh ibn al-Hasan al-Musannoning qizi edi. Al-Husaynning ota-onasi taqvodorligi bilan mashhur edi. Otasi 758 va 762-yillarda abbosiy xalifa al-Mansur tomonidan 758 va 762-yillarda qamoqqa olingan aliylardan boʻlgan qarindoshlari safiga ixtiyoriy ravishda qoʻshilgan va 763-yilda qamoqda vafot etgan. Husaynning onasi Zaynabning akasi Muhammad an-Nafs az-Zakiyya esa 762-yilda Madinada Abbosiylarga qarshi koʻtarilgan yirik Aliylar qoʻzgʻolonini boshqargan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
*
Ali al-Uraydiy

**Ali al-Uraydiy ibn Jaʼfar as-Sodiq** (), **Ali al-Uraydiy** nomi bilan tanilgan, Jaʼfar as-Sodiqning oʻgʻli, Ismoil, Muso al-Kozim, Abdulloh al-Aftoh va Muhammad al-Dibajning ukasi. Madinadan taxminan 4 mil (6,4 km) uzoqlikda joylashgan al-Urayd degan hududda yashagani uchun *al-Uraydiy* nomini olgan. Shuningdek, „Abu al-Hasan“ (yaʼni Hasanning otasi) laqabi bilan ham tanilgan.

## Hayoti
Ali al-Uraydiy () Madinada tugʻilib oʻsgan. U Jaʼfar as-Sodiqning kenja oʻgʻli edi. Bolaligida otasi vafot etgan, shundan soʻng Madinani tark etib, al-Urayd shahriga borgan.

Taxminan 100 yil umr koʻrgan. Ali al-Uraydiy al-Uraydda vafot etgan va shu yerda dafn etilgan.

## Avlodlari
Ali al-Uraydiyning bolalari va avlodlari al-Uraydiyun nomi bilan mashhur boʻlgan. Ular al-Urayd, Kufa, Bagʻdod, Shom (Suriya mintaqasi), Nusaybin, Turkiya, Ahvoz, Ray (Tehron), Isfahon, Yazd, Qum, Xorazm va Afgʻoniston kabi koʻplab hududlarda yashagan.

## Diniy bilimi
Ali al-Uraydiy yuksak bilim sohibi boʻlgan. Hadis roviylaridan biri sifatida tanilgan. Oʻz davrining hamda undan keyingi zamonlarning mashhur ulamolari tomonidan yozilgan koʻplab kitoblarda uning rivoyatlari keltirilgan.

## Yana qarang
* Aliylar

## Manbalar
Temuriy Qur’on qoʻlyozmasi

**Temuriy Qur’on qoʻlyozmasi**, shuningdek, Oq Qoʻyunli Qur’on qoʻlyozmasi, 15-asrda Min sulolasida ishlab chiqarilgan qogʻozga yozilgan temuriylar Qur’on qoʻlyozmasi. 2020-yil 25-iyun kuni Christieʼs kimoshdi savdosida 7 016 250 funt sterlingga sotilgan. Ushbu narx kitobning taxminiy qiymatidan oʻn ikki baravar oshib ketib, oʻsha paytda sotilgan eng qimmat Qur’on qoʻlyozmasi boʻldi.

## Tavsifi
Qoʻlyozma 22,6 x 15,5 sm oʻlchamdagi 534 ta varaqdan iborat boʻlib, asosan, Xitoyning Min shahrida ishlab chiqarilgan oltin rangli qogʻozlarga tushurilgan. Oq qoʻrgʻoshin bilan qoplangan qogʻoz – yumshoq va ipak kabi tuzilishga ega deb taʼriflanadi. U turli xil pushti, binafsha, qaymoq rang, toʻq sariq, koʻk va feruza rangda boʻlib, ba’zi sahifalarda manzaralar, o‘simliklar va qushlar tasvirlangan. *[[Nasx (uslub)|Nasx]]* yozuvi bilan yozilgan boʻlib, sura nomi va juzlar *[[Suls|sulus]]* yozuvida ifodalangan.

## Munozara
Qoʻlyozmaning sotilishi bir nechta olimlar tomonidan qoralandi, ular buni uning tarixiy, madaniy va maʼnaviy qadriyatini yemiradi, deb baholadilar. Tanqidchilar, shuningdek, uning kelib chiqishi yuzasidan savollar koʻtardilar, chunki Christieʼs tomonidan 1980-yillargacha boʻlgan tafsilotlarning yashirilishi talon-taroj va noqonuniy savdo holatlarini yashirishi mumkinligini aytishdi.

## Koʻrgazma

## Manbalar
Sulaym ibn Qays

**Sulaym ibn Qays al-Hiloliy al-Amiriy** (714-yildan oldin vafot etgan) – tobeʼinlardan biri. Alining oʻgʻillari Hasan va Husayn, uning oʻgʻli Ali Zayn al-Obidin va Muhammad al-Boqirning hamrohi edi.

U shialarning dastlabki hadislar toʻplami – „*[[Kitab Sulaym ibn Qays|Kitob Sulaym ibn Qays]]*“ („Sulaym ibn Qays kitobi“) – muallifi boʼlib, uni Sulaymga nisbat berish odatda yolgʻon deb hisoblanadi. Olimlar uning tarixiy shaxs sifatida mavjud boʻlgan-boʻlmagani haqida ham bahslashadilar.

## Manbalar
Xuzayma ibn Sabit

**Xuzayma ibn Sobit Zul ash-Shahadatayn al-Ansoriy** (; 657-yil iyul) – islom paygʻambari Muhammadning sahobalaridan biri. Ansorlardan boʻlgan va Humm koʻli hadisini rivoyat qilgan kishilardan edi.
## Manbalar
Maysam at-Tammar

**Maysam ibn Yahyo at-Tammar al-Asadiy al-Kufiy** yoki **Miysam at-Tammar** () – ilk islom olimi, Ali ibn Abu Tolibning hamrohi va shogirdi.
## Manbalar
Ali ibn Iso ibn Mahan

**Ali ibn Iso ibn Mahan** () – VIII asr oxiri – IX asr boshlarida Abbosiylar xalifaligida xizmat qilgan eronlik harbiy yetakchi shaxs.

## Kelib chiqishi va dastlabki faoliyati
Alining otasi Iso ibn Mahan dastlab Hoshimiylar harakatining tarafdorlaridan boʻlgan. Abbosiylar inqilobidan keyin isyon koʻtargan va bu ishi uchun Abu Muslim tomonidan qatl etilgan. Ali 779/780-yillarda xalifa al-Mahdiy () hukmronligi davrida xalifa qoʻriqchilari qoʻmondoni sifatida xizmat qilgan. Keyinchalik merosxoʻr al-Hodiyning () ham qoʻriqchilar qoʻmondoni lavozimida xizmat qilgan, al-Hodiy xalifalik taxtiga chiqqach, ushbu lavozimda faoliyatini davom ettirgan. Al-Hodiy hukmronligi davrida Ali qoʻshin ishlari devoni (devon al-jund) kotibi, hojib va davlat xazinasi boshligʻi lavozimlarini ham egallagan.

## Avlodlari
Alining oʻgʻillaridan biri Iso Siston viloyati noibi oʻrinbosari sifatida otasiga yordam bergan, biroq 807-yilda Rofiy ibn al-Lays tarafdorlari tomonidan oʻldirilgan. Yana bir oʻgʻli al-Husayn ham otasi Xuroson noibi boʻlgan vaqtida Sistonda xizmat qilgan. Al-Husayn Abbosiylarga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonni bostirgan va 811/82-yilda Suriyada qoʻshin toʻplagan. Al-Maʼmun qoʻshinlarining Bagʻdodga yurishi va Bagʻdod qamali boshlangach, al-Husayn qisqa muddatga xalifa al-Aminni hibsga olgan va Bagʻdod aholisi orasida al-Maʼmunga sadoqat bildirishga chaqirgan, ammo bu urinish muvaffaqiyatsizlik bilan yakun topgan va al-Husayn oʻldirilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
*
Baduspan

**Baduspan** (shuningdek **Badusban** va **Fadusban** deb ham yoziladi) – Eronning shimolidagi Kaspiy dengizi sohilidagi Tabariston/Mozandaron viloyatidagi Alborz togʻli hududi nomi boʻlgan. Bu hudud Sariy shahridan bir kunlik piyoda masofada janubda joylashgan edi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Buran bintu al-Hasan ibn Sahl

**Buran bintu al-Hasan ibn Sahl** (; 807-yil 6-dekabr — 884-yil 21-sentyabr) yoki **Xadija bintu al-Hasan ibn Sahl** () Abbosiy xalifa al-Ma’munning xotinlaridan biri boʻlgan.

Buran al-Maʼmunning ikkinchi xotini boʻlib, al-Maʼmunning amaldorlaridan biri al-Hasan ibn Sahlning qizi edi. Tugʻilganida Xadija ismi qoʻyilgan. 807-yil 6-dekabrda tugʻilgan.

Buran al-Maʼmunning yuqori martabali amaldori al-Hasan ibn Sahlning qizi boʻlib, ehtimol Sosoniylar malikasi Boran () sharafiga shunday nomlangan.

Buran oʻn yoshida xalifa bilan unashtirilgan. Toʻy oʻn yetti yoshga toʻlganda, 825-yil dekabr oyida, Vositda boʻlib oʻtdi. Toʻy shu daqar dabdabali boʻlganki, oxir-oqibat maqolga aylanib, „Islomga da’vat“ yoki „Da’vat al-Islom“ nomi bilan tarixga kirgan. Al-Maʼmun 817-yilda Buranga uylandi. 825-yil dekabr yoki 826-yil yanvar oyida Fam al-Silx shahrida nikohini qonunlashtirdi.

Buran xalifa haramiga kirib, xalifaning uch xotinidan biriga aylandi. Buranning haramdagi hayoti haqida juda kam maʼlumot mavjud. Buran xalifadan amakisi Ibrohim ibn al-Mahdiyni afv etishni soʻragani maʼlum. Shuningdek, Zubayda bintu Jaʼfarning haj ziyoratiga borishi uchun ham ruxsat berishni soʻragan.

Buranga otasi Dajla daryosi boʻyida joylashgan Hasaniy saroyini inʼom etgan. 833-yilda beva qolgandan soʻng, shu saroyda yashay boshlagan. Buran 884-yil 21-sentyabrda vafot etguniga qadar shu saroyda yashagan.

Buran boraniy taomining yaratilishiga sababchi boʻlgan.
## Yana qarang
* Ummu Iso binti Muso Al-Hadiy
* Arib al-Maʼmuniyya
## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Darbar-e Azam

**Darbar-e Azam** (maʼnosi „buyuk dargoh“) 1872-yil oktyabr oyida Qojar *[[shoh]]* Nasriddinshoh (1848–1896) davrida tashkil etilgan. Bu vazirlar kengashi boʻlib, bir tuzilmani tashkil etgan va *sadr-e azam* (bosh vazir) hamda yana toʻqqiz nafar vazirdan iborat boʻlgan. Darbar-e Azam Nasriddinshoh hukmronligi davrida Eron boshqaruvini Gʻarbiy modellar asosida samaraliroq boshqarish uchun oʻtkazilgan bir qancha tajribalarning natijasi sifatida tashkil etilgan. *Sadr-e azam*dan tashqari yana toʻqqiz vazir quyidagilar edi: harbiy ishlar, moliya, adliya, tashqi ishlar, ichki ishlar, taʼlim, jamoat ishlari, saroy ishlari, savdo va qishloq xoʻjaligi vazirlari. Ushbu vazirlar *sadr-e azam* bilan birga butun Eron hukumatini boshqarish uchun masʼul boʻlishgan.

## Manbalar
Dastagird

**Dastagird** (shuningdek, **Dastgerd**, **Dastigird** va **Daskara** deb ham yoziladi) – hozirgi Iroq hududida joylashgan qadimiy Sosoniy shahri boʻlib, poytaxt Ktesifonga yaqin edi.

Dastlab Artemita nomi bilan mashhur boʻlgan shahar, shoh Hormizd I (hukmronligi 270-271) tomonidan qayta qurilib, nomi oʻzgartirilgan. Shoh Xusrav I (hukmronligi 531-579) davrida shahar kengayib, oʻzining sud maydoni, saroyi va qal’asiga ega boʻlgan. Bu davrda shahar **Xusrav-shod-Kavod** ikkinchi nomini ham olgan. Xusrav I ning nabirasi Xusrav II (hukmronligi 590-628) davrida Dastagird Sosoniylarning qirollik qarorgohiga aylangan. 628-yilda shahar Vizantiya imperatori Irakliy tomonidan talon-toroj qilingan. Shundan soʻng, shahar manbalarda butunlay yoʻq boʻlib ketgan.

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Banijuriylar

**Banijuriylar** yoki **Abu Dovudiylar** – Baqtriya va Hindukushning bir qismida hukmronlik qilgan qisqa muddatli eroniy sulola boʻlib, 908-yilgacha Somoniylarga vassal boʻlgan.

## Hukmdorlari
# Hoshim ibn Banijur (h. 848–857)
# Dovud ibn al-Abbos ibn Hoshim (h. 857–873)
# Muhammad ibn Ahmad ibn Banijur (h. 873-898/899)
# Ahmad ibn Muhammad (h. 899–908)

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Diyor Bakr

**Diyor Bakr** () Jaziraning (Yuqori Mesopotamiya) uchta viloyatidan birining oʻrta asrlardagi arabcha nomi, qolgan ikki viloyat Diyor Mudar va Diyor Rabi’a deb nomlangan. Oʻrta asr geografi Balozuriy tomonidan berilgan maʼlumotlarga koʻra, bu uch viloyat VII asr musulmon istilolari davomida xalifa Muoviya oʻsha yerlarga joylashtirgan asosiy arab qabilalarining nomlari bilan atalgan. Diyor Bakr hududiga Banu Bakr qabilasining Rabi’a tarmogʻi joylashgan, shu sababli bu ikki viloyat baʼzida umumiy tarzda „Diyor Rabi’a“ deb ham yuritiladi. Keyinchalik turk tilida „Diyor Bakr“ atamasi sobiq viloyatning gʻarbiy qismini, yaʼni Amid shahri atrofidagi hududni anglatgan, shu sababli Amid shahri turk tilida Diyarbakir nomi bilan atala boshlagan.

Diyor Bakr Dajla daryosi yuqori oqimining har ikki qirgʻogʻidagi hududni oʻz ichiga oladi. Bu hudud daryoning irmoqlaridan boshlanib, daryo yoʻnalishi gʻarbdan sharqqa tomon oʻzgarib, janubi-sharqqa buriladigan joyigacha choʻzilgan. Asosiy shahri Amida (arabcha Amid) boʻlib, tarkibida Mayyafariqin, Hisn Kaifa va Arzan kabi yirik aholi punktlari ham mavjud boʻlgan. Geografik va siyosiy jihatdan, ilk islom davrida Diyor Bakr, asosan, Jazira hududiga tegishli boʻlgan, biroq baʼzida shimoldagi Armaniston viloyati bilan birlashtirilgan. IX asr oxirlarida bu hududni Iso ibn ash-Shayx ash-Shayboniy asos solgan mustaqil sulola boshqargan. X asr oʻrtalarida mintaqa Hamdoniylar qoʻliga oʻtgan. Biroq ushbu sulola hukmronligiga avval Buvayhiylar (978—983-yillarda), soʻngra Marvoniylar daʼvo qilishgan.

Marvoniylar amirligi mintaqada deyarli bir asr hukmronlik qilgach, 1084—1085-yillarda Saljuqiylar imperiyasi tarkibiga qoʻshib olingan. 1092-yilda Malikshoh I ning vafotidan soʻng Saljuqiylar saltanati qulagach, mintaqada bir qator kichik amirliklar paydo boʻldi. Ular orasida Mardin artuqiylari eng ahamiyatlisi boʻldi. XII asr oxirlarida viloyat Ayyubiylar nazoratiga oʻtgan boʻlsa, XIII asr oʻrtalarida sharqda Ayyubiylar, gʻarbda esa Amida atrofini boshqargan Rum saljuqiylari oʻrtasida taqsimlandi. Taxminan 1260-yilda hududni moʻgʻullar zabt etgan bo'lsa-da, mahalliy hukmdorlarga vassallik asosida hokimiyatni boshqarishga ruxsat berilgan. XIV asrda hududni Oq qoʻyunlilar zabt etgan. Ular Qora qoʻyunlilar va soʻnggi Ayyubiy shahzodalar bilan mintaqa ustidan hukmronlik uchun kurash olib borgan. XVI asr boshlarida qisqa muddat Safaviylar davlati tasarrufida boʻlgach, 1516-yilda Usmoniylar davlati nazoratiga oʻtgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Qoʻshimcha oʻqish uchun
*
Ganj-e Badavard

**Ganj-e Badavard** (fors tili:  *Ganǰ-i Bādāvard*, soʻzma-soʻz tarjimasi „shamol olib kelgan xazina“) – koʻpchilik fors manbalariga koʻra, Sosoniylar shohi Xusrav II (hukmronligi: 591–628)ning afsonaviy sakkizta xazinasidan biri hisoblangan. Afsonaga koʻra, bu xazina Vizantiyaga tegishli boʻlgan 100 ta (baʼzi manbalarda 1000 ta) kemadan iborat flot edi, unda oltin, kumush, tangalar va qimmatbaho toshlar hamda Muqaddas xoch boʻlgan. Ushbu kemalar Efiopiyaga yoki boshqa bir manzilga yoʻl olayotganida dovulga uchrab, yoʻldan adashgan va sosoniylar tomonidan qoʻlga olingan. Shohnomaga koʻra esa, bu xazina afsonaviy Kayoniylar shohi Kay Xusravga ham tegishli boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyot
*
Gulshani Morad

**Gulshani Morad** – bu Zandlar sulolasi davriga oid tarixiy asar boʻlib, muallifi Abul-Hasan Mustavfiy Gʻafforiy.

Karimxon Zandning (1751–1779) hukmronlik davrining oxirgi yillariga oid maʼlumotlarda baʼzi xatoliklar mavjud boʻlsa-da, bu asar Abul-Hasan Mustavfiy Sheroz poytaxtida emas, balki Koshonda boʻlgan davrda yozilgan. Asar Zandlar davri (ayniqsa 1755-yildan keyingi davr) yozuvlarining eng keng qamrovli va eng ishonchli manbai hisoblanadi.

## Manbalar

## Adabiyot

* 
* 
* 
*
Zumrud Guluzade

**Zumrud Guluzade** (; 1932-yil 17-martda tugʻilgan – 2021-yil 26-sentyabrda vafot etgan) – Ozarbayjon fanlar akademiyasi falsafa fanlari professori, Ozarbayjonda xizmat koʻrsatgan fan nomzodi va „Shuhrat“ ordeni sohibi.

Zumrud Guluzada ozarbayjon, turk, ingliz va rus tillarida yaratilgan falsafaga oid koʻplab kitoblar muallifi hisoblanadi.

## Hayoti
Guluzade 1932-yil 17-martda Bokuda dunyoga kelgan. 1949-yilda oʻrta maktabni imtiyozli diplom bilan tamomlab, Boku davlat universitetining tarix fakulteti falsafa yoʻnalishiga oʻqishga kirgan. Bakalavriatni aʼlo baholar bilan tugatgan Guluzade 1954–1957-yillarda magistratura bosqichida taʼlim olgan. Soʻngra Ozarbayjon fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida doktorantura bosqichini tamomlagan.

Guluzade oʻzining doktorlik tadqiqotlarini antagonistik jamiyatda ustqurilmaning roli hamda hurufiylikning falsafiy asoslari mavzularida olib borgan. Uning „Hurufism and its representatives in Azerbaijan“ (Hurufiylik va uning Ozarbayjondagi vakillari) asari bu mavzuda yozilgan eng muhim ilmiy ishlar qatoriga kiradi. Ozarbayjonda Gʻarb va Sharq muammosi ilk bor falsafiy jihatdan aynan Zumrud Guluzade tomonidan yoritilgan. Bu borada Guluzade 1984-yilda yozilgan „Zakonomernosti razvitiya vostochnoy filosofii XIII–XVI i problema Zapad–Vostok“ () nomli asari bilan tanilgan. U „History of Philosophy of Azerbaijan“ (Ozarbayjonning falsafa tarixi) kitobining tahrir hay’ati aʼzolaridan biri boʻlgan. Kitobning 2002-yilda chop etilgan birinchi jildi va 2007-yilda chop etilgan ikkinchi jildining bosh muharriri boʻlgan hamda bir qancha boʻlimlar, jumladan, 2007-yilda nashr etilgan „Ozarbayjon ensiklopediyasi“dagi „Philosophy“ (Falsafa) maqolasining muallifi hisoblanadi. Shuningdek, Guluzade „Problems of Eastern Philosophy“ (Sharq falsafasi muammolari) nomli jurnalning ham bosh muharriri boʻlib ishlagan.

2015-yilda Prezident Ilhom Aliyev farmoni bilan Zumrud Guluzade „Shuhrat“ ordeni bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Hammod al-Barbariy

**Hammod al-Barbariy** Abbosiylar sarkardasi va hokimi edi. „Al-Barbariy“ nomi Barbariy qabilasidan kelib chiqishiga ishora qiladi. Yaʼqubiy Hammodni Tunisda tugʻilganini aytadi. Dastlab Horun ar-Rashidning (786—809-yillar hukmronlik qilgan) quli edi va taxtga oʻtirganidan soʻng u tomonidan ozod qilingan. Tabariy yozishicha, al-Barbariy 800-yilda Makka va Yamanga hokim etib tayinlangan, garchi Yaʼqubiy 795-yildan beri uni Yaman hokimi boʻlganini taʼkidlagan boʻlsa-da. Hokimlik davri Yaʼqubiy maʼlumotlariga koʻra 13 yil boʻlgan, lekin Tabariyning maʼlumotlariga koʻra Yaʼqubning yilnomasi boʻyicha uning hokimligi 808-yilgacha boʻlgan, ammo Tabariy Horun ar-Rashid vafotidan keyin ham oʻz lavozimida boʻlganini qayd etgan. Uzoq muddatli faoliyati tartibni oʻrnatish va mintaqadagi savdo yoʻllarini taʼminlashda muvaffaqiyatli boʻldi, ammo u hukmronligi davrida shunchalik qattiqqoʻl ediki, Yamanning mazlum xalqi uni hokimlikdan olish uchun Horun huzuriga elchi yuborgan. Oʻta qattiqqoʻlligi Yamandagi Himyoriylar boshligʻi al-Haysam ibn Abdulmajid al-Hamadoniy boshchiligidagi qoʻzgʻaloniga sabab boʻldi. Qoʻzgʻalon 798-yil atrofida boshlandi va qoʻzgʻalon rahbari 807-yilda asirlikka olingunga qadar davom etgan. Uning oʻgʻli Muhammad toʻrtinchi fitnada xalifa al-Amin tarafida boʻlgan harbiy qoʻmondon boʻlgan.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* 
* 
*