open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vena klassik maktabi

**Vena klassik maktabi** - 18-asr ning 2-yarmi va 19-asrning boshida Venada musiqa sanʼatida qaror topgan ijodiy yoʻnalish. Asoschilari — Y. Gaydnva V. Motsart. L. Betxoven ijodi V. k. m.ning soʻnggi va yuksak davrini tashkil qiladi. Operada isloh boshlagan X. Glyuk (1714—87) ijodi ha.m shu oqim bilan bogʻliq. Maʼrifatparvarlik va Buyuk Fransiya inqilobi gʻoyalari taʼsirida shakllangan bu yoʻnalishning muhim ijodiy belgilaridan kelajakka ishonch, voqelikni taraqqiyot jarayonida koʻrsatish, insonparvarlik va xalqchillik boʻlgan. V. k. m. kompozitorlari professional va xalq musiqasi rivoji tajribasini umumlashtirdilar. universal musiqa tilini ishlab chikdilar. Ularning ijodida simfoniya, sonata, konsert, kvartet kabi janrlar oʻzining mumtoz shaklini topdi. yangi xildagi opera hamda simfonik orkestrlari vujudga keldi va opera janri islohqilindi. V. k. m. musiqa tarixida eng muhim davrlardan biri hisoblanadi; musiqa sanʼatining keyingi rivojiga barakali taʼsir koʻrsatib, turli milliy kompozitorlik maktablari yuzaga kelishida muhim rol oʻynab kelmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vena konvensiyalari

**Vena konvensiyalari** (1961 va 1963) — diplomatik va konsullik munosabatlariga bagʻishlangan konvensiyalar. Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi 1961-yil 18 aprelda Vena sh.da, diplomatik munosabatlar va immunitetlar masalalari boʻyicha BMT konferensiyasida qabul qilingan. Davlatlar boshliqlari huzuridagi diplomatik vakolatxonalar maqomi va vazifalarini belgilab beruvchi bu asosiy xalqaro huquqiy hujjat 5 moddadan iborat boʻlib, jumladan davlatlar oʻrtasida diplomatik munosabatlar oʻrnatish tartibiga, diplomatik vakolatxonalar rahbarlarini taminlash va chaqirib olishga, mazkur vakolatxona xodimlarining diplomatik maqomlariga, ularga va oila aʼzolariga beriladigan imtiyoz va daxlsizliklarga, ular vazifa olgan mamlakatlarga kelishi va qaytishiga, qabul qiluvchi mamlakat hududida oʻzlarini qay shaklda tutishlariga oid qoidalardan iborat. Vakolatxonalarning muayyan diplomatik maqomga ega rahbarlari va vakolatxona diplomatik xodimlari orasidan sardor (duayen)ni, vakolatxonaning muvaqqat ishlar vakilini tayinlash masalalari yuzasidan ham qoidalar bayon qilingan.

Konsullik aloqalari toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi 1963-yil mart — aprelda, BMT xalqaro huquq hayʼatining loyihasini koʻrib chiqish uchun 92 davlat vakillari qatnashgan Vena konferensiyasida qabul qilingan. Mazkur konvensiya xalqaro muomalada ishtirok qiluvchi barcha davlatlar oʻrtasidagi konsullik aloqalarini tartibga solib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vena kongressi

**Vena kongressi** (1814-15) -Napoleon I armiyasi tor-mor etilgach, gʻolib davlatlar Vena sh.da oʻtkazgan anjuman. V. k.da Turkiyadan tashqari barcha Yevropa davlatlari qatnashgan. Maqsad — Napoleon I urushlari natijasida barham topgan tartiblarni va bir necha mamlakatlarda mustabid sulolalarni qayta tiklash, bopapartchilik tuzumiga, inqilobiy harakatlar hamda yangi urushlarga yoʻl qoʻymaslik, gʻolib davlatlarning hududiy daʼvolarini qondirish kabi masalalarni koʻrib chiqishdan iborat edi. V.k.da Fransiyaning yangi chegarasi tortishuvsiz belgilandi. uning uchun anchagina yengil sulh shartnomasi tuzildi. Avstriya, Angliya, Ispaniya, Portugaliya, Prussiya, Rossiya, Fransiya, Shvesiya yakunlovchi bosh hujjatga imzo chekishdi. Unga koʻra, Fransiya bosib olgan yerlaridan ajraldi. Belgiya va Gollandiya Niderlandiyaga birlashtirildi, Shveysariya chegarasi kengaytirilib, betaraf davlat deb eʼlon qilindi. Angliya Gollandiya va Fransiya mustamlakalarini oʻz tasarrufiga oldi. Polsha qirolligi Rossiyaga oʻtdi, german davlatlaridan iborat German ittifoqi tuzildi, Avstriyaga Italiyaning talay hududlari olib berildi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vena toʻgaragi

**Vena toʻgaragi** – falsafiy toʻgarak, mantiqiy pozitivizm asoslarini ishlab chiqqan. 1922 y. Vena sh.da vujudga kelgan. Asoschilari – M. Shlik, O. Neyrat, F. Kaufman, K. Gyodel va b. 1926 y.dan – R. Karnap. V.t.ning falsafiy konsepsiyasi E. Max, L. Vitgenshteyn, B. Rassel hamda oʻtmishdagi falsafaning empirik va ratsionalistik, panlogistik anʼanalari taʼsirida shakllandi va subʼektiv idealizmning koʻrinishi sifatida namoyon boʻldi. V. t. falsafiy muammolarni formal mantiq bilan bogʻlashga, fan tilini mantiqiy tahlil qilishga urindi. Matematik mantiq apparati tahlil qilish vositasi sifatida taklif etildi. Tadqiqot uslubi sifatida V.t. olgʻa surgan mantiqiy empirizm empirizmni ratsionalizm bilan birlashtirishga urinish edi. V.t. 1939 y.gacha faoliyat koʻrsatdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vena universiteti

**Vena universiteti** - Yevropadagi eng qadimgi universitetlardan biri. 1365 i. tashkil etilgan. Avstriyaning Vena shahrida joylashgan. Katolik teologiya, protestant teologiya, yuridik va siyosiy fanlar, falsafa va tabiiy fanlar, tibbiyot va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 70 mingdan ortiqtalaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1365-yil tashkil etilgan) da 2 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venalar

**MAVZU: Qon tomirlar fiziologiyasi. Ateriya , vena kapilyarlardagi qon  bosimi. Arteriya pulsi .Kapilyar  sirkulatsiyasi .**

**Venalar** (lotincha: vena — vena, koʻk qon tomir) — vhttps://uz.m.wikipedia.org/wiki/Fiziologiyaenoz qonni (karbonat angidrid bilan toʻyingan) aʼzo va toʻqimalardan yurakka olib keluvchi kon tomirlar (oʻpka venalari bundan mustasno, ular arterial qon tashiydi). Odamda uchta venalar tizimi mavjud. Yuqori kovak vena gavdaning yuqori yarmi (bosh, boʻyin, qoʻl va koʻkrak)dan yurakka qon keltiradi, pastki kovak vena gavdaning pastki yarmi (oyoq, chanoq, yonbosh, qorin boʻshligʻidagi juft aʼzolar va jigar)dan yurakka qon oʻtkazadi; darvoza (qopqa) vena qorin boʻshligʻidagi (jigardan boshqa) toq aʼzolardan jigarga venoz qon keltiradi va jigardan tozalanib chiqqan qon pastki kovak venaga, gavdaning hamma qismidan keladigan qon esa yurakning oʻng boʻlmasiga quyiladi. Kislorodi kamaygan, toʻqimalarda moddalar almashinuvida hosil boʻlgan chiqindilar, karbonat angidrid (CO2) bilan toʻyingan (venoz) qon kovak venalar orqali yurakka boradi. Oʻpkada karbonat angidrid gazidan tozalanib, kislorod bilan toʻyingan (arterial) qon oʻpka venalari orqali yurakning chap boʻlmasiga quyiladi. Venalar devori arteriya devoriga qaraganda yupqaroq, elastik toʻqimasi va muskullari ham kamroq boʻlgani uchun bu tomirlar osongina puchayadi va yoriladi. Koʻpchilik venalarda qopqoqlar (klapanlar) borligi uchun qon oqimi faqat yurakka yoʻnaladi, teskari oqa olmaydi. Venalarda qon arteriyalardagiga nisbatan sekin oqadi. Har bir arteriya yonida ikkitadan vena bor. Teri osti arteriyalari yonida venalar boʻlmaydi. Baʼzi kovak aʼzolar (bachadon, toʻgʻri ichak, qovuq va b.) atrofida venalar juda koʻp boʻlib, ular hatto vena chigalini hosil qiladi. Organizmdan qon chiqarish, dori yuborish, qon quyishda teri ostidagi venalar (koʻpincha tirsak venasi, yosh bolalarda boʻyinturuq venasi)dan foydalaniladi. Venalar kasalliklaridan venalarning varikoz kengayishi, tromboflebit koʻproq uchraydi.

## Yana qarang
* Arteriya

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venalarning varikoz kengayishi

**Venalarning varikoz kengayishi** (lot. varix — venalarning kengayishi) — venalarning kengayib choʻzilishi va tugun-tugun boʻlib qolishi. Asosan yuza joylashgan venalar: oyoq, toʻgʻri ichak (qarang Bavosir), urugʻ tizimchasi (qarang Varikotsele) va qiziloʻngachning shilliq qavati ostidagi venalar kengayadi. Vena devorining tugʻma zaifli-gi. moʻrtlashuvi, qopqoqlari (klapanlari)ning yetishmovchiligi tomirlarda qon oqishi maromini izdan chiqarib, ular ichidagi bosimning oshishiga olib keladi. Ogʻir jismonny ish qilish, tik oyokda ishlash (kasbga aloqador), chanoq venalarini homilali bachadon ezib qoʻyishi va b. kasalliklar natijasida qon oqishining qiyinlashuvi sabab boʻladi. Kengaygan venalar teri ostidan tuguntugun (varikoz tugunlar) boʻlib, boʻrtib koʻrinib turadi.

Kasallik asta-sekin paydo boʻladi. Kengaygan venalar oyokda boʻlsa, bemor tik turganida yaqqol koʻzga tashlanadi. Venalari kengaygan joy terisining qon bilan taʼminlanishi buzilishi oqibatida shu soha terisi yupqalashib, rangi oʻzgaradi, salga jarohatlanadigan boʻlib qoladi, keyinchalik shu joyda trofik yara hosil boʻlishi mumkin. Oyoq ogʻriydi, bemor tez charchaydi, ogʻriq ayniqsa uzoq turib qolganda yoki kechga borib zoʻrayadi, oyoq shishib, yurish qiyinlashadi. Venalar juda kengayib, ularda qon oqishi qiyinlashishi, turli yalligʻlanishlar va tromblar (qarang Tromboflebit) paydo boʻlishi mumkin.

Davosi, odatda, kasallikning kechishiga bogʻliq; yengilroq xilida elastik bint bogʻlash, maxsus paypoq kiyish, badan tarbiya, davo fizkulturasi, yengil gimnastika, shuningdek fizioterapevtik muolajalar, dori-darmonlar buyuriladi. Kasallik zoʻrayib ketganda jarrohlik usuli qoʻllanadi. Oldini olish uchun yengil badan tarbiya mashqlarnni bajarish, ishdan keyin ozroq masofaga sekin piyoda yurib borish, organizmni chiniqtirish (choʻmilish, quyoshda toblanish va b.), vitaminlar qabul qilish lozim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venger muskati

**Venger muskati**, Vaniliya, Muskat de Jezyu, Muskat krokan, Muskat Primavi — kelib chiqishi nomaʼlum boʻlgan xoʻra-ki va vinobop uzum navi. Yevrosiyoning uzumchllik hududlarida tarqalgan. Rossiyaning jan., Oʻzbekiston, Kozogʻiston va Kirgʻizistonda rayonlashtirilgan. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi oʻrtacha (diametri 15—16 sm), toʻgarak, kam kertikli. Besh boʻlakchali, toʻq yashil. silliq, tuksiz, cheti arratishli, bargi shapalogʻi asosining (barg bandita yaqin qismi) kengligi bilan boshqa muskat navlaridan ajralib turadi. Uzum boshi oʻrtacha (boʻyi 15—17 sm, eni 9—11 sm), silindr-konnussimon, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 180— 200 g . Gʻujumi oʻrtacha (17—18 mm), dumaloq, oqyashil, sershira, eti karsillaydi, xushboʻy muskat hidi kelib turadi. Hosili kurtak yozishdan boshlabfaol harorat yigʻindisi 2700—2900° da 140—150 kunda (avg .ning ikkinchi yarmida) pishadi. Tarkibida 25—26% qand bor. Hosildorligi 80—130 s/ga. Bu nav yengil, unumdor tuproqlarda yaxshi oʻsib, moʻl hosil beradi. So-vuqqa, kasallik va zararkunandalar-ga chidamsiz. Asosan, Samarqand, Sirdaryo va Toshkent viloyatlarida tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vengerka

**Vengerka** – serhosil olxoʻri navi. Vatani Gʻarbiy Yevropa. Oʻzbekistonda va Turkmanistonda ekiladi. Daraxti oʻrtacha oʻsadi, balandligi 4-5 m. Bargi yirik, gullari yirik, oq, xushboʻy. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (45-50 g), toʻq binafsha rangda. Eti tigʻiz, shirin, xushxoʻr. Tarkibida 17,2% qand, 1% kislota, karotin, S vitamini bor. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati ekilgandan keyin 5-yili hosilga kiradi. Bir tupi 130&nbsp;kg gacha meva beradi. 30 yilgacha yaxshi hosil qiladi. Zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Aprel oʻrtalarida gullaydi, mevasi avgust oxirlarida pishadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, qoqi solinadi, kompot, murabbo tayyorlanadi.

## Manbalar
Vengriya milliy galereyasi

**Vengriya milliy galereyasi** (Magyar Nemzete galena) — Budapeshtdagi venger sanʼatining yirik muzeyi. 1957-yil tashkil etilgan. 19—20-asr larga oid rangtasvir, grafika va haykaltaroshlik asarlarini oʻz ichiga olgan. A. Xausman barpo etgan (1894—96) binoda joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vengriya tekisligi

**Vengriya tekisligi** - Oʻrta Dunay tekisliginint Vengriya hududidagi, Dunaydan sharqdagi qismi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vengriya telegraf agentligi

**Vengriya telegraf agentligi**, VTA (Magyar Tavirati Iroda, MT1) — Vengriya davlat axborot agentligi. 1880-yilda asos solingan. Budapeshtda joylashgan. Xorijiy mamlakatlarda oʻz muxbirxonalariga ega. 20 dan ortiq mamlakat bilan shartnoma asosida muntazam hamkorlik qiladi. Vengriya matbuoti, radioeshittirish va televideniyesi hamda xorijiy mamlakatlar uchun xalqaro va ichki ahvol haqida ingliz, fransuz va b. tillarda tezkor axborotlar yetkazib beradi, byulletenlar chiqaradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsion uy

**Vegetatsion uy** — devorlari va tomi oynavand, shamollatib turishga moslashtirilgan kichik bino, turli vegetatsion tajribalar olib boriladi. Oynavand uy yonida metall toʻr bilan oʻralgan (parrandalardan himoya qilish maqsadida) maxsus maydoncha boʻladi. Tungi sovuq paytida va ob-havo ayniganda vegetatsion idishlarda oʻstirilgan oʻsimliklar joylashtirilgan vagonchalar temir izlar orqali gʻildiratib uyga kiritib, kunduz kunlari va havo iliq paytlarda esa yana maydonchaga chiqarib qoʻyiladi. V.u. mumkin qadar koʻproq yorugʻlik bilan taʼminlangan va yaxshilab shamollatib turiladigan boʻlishi kerak. Shunga koʻra, V.u. lar soya tushmaydigan ochiq joyga quriladi. Binoda tajribaga tayyorgarlik koʻrish uchun yordamchi xonachalar ham boʻladi (yana q. Vegetatsion usul). Oʻzbekistondagi qator ilmiy tadqiqot institutlarida zamonaviy jihozlangan V.u.lar qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vengriya fanlar akademiyasi

**Vengriya fanlar akademiyasi** — Vengriyaning oliy ilmiy muassasasi. 1825 yil tashkil etilgan. Budapesht sh.da joylashgan. 1949-yilgacha madaniymaʼrifiy va nashr etish ishlari bilan shugʻullangan. 1949-yil qayta tashkil etilib, Vengriya FA ga aylantirilgan. 1989 yildan Vengriya Respublikasi FA. Akademiya tarkibida turli fanlar boʻyicha boʻlimlar mavjud. Akademiyada 180 dan ortiq Akademik, 100 ga yaqin muxbir aʼzo, 160 dan ziyod faxriy aʼzo bor. Akademiya tarkibida 40 ga yaqin ilmiy tadqiqot instituta va ilmiy markaz ishlaydi. Akademiya bir qancha ilmiy jurnal va davriy nashrlar chiqaradi. Kutubxonasi (1826-yil tashkil etilgan) da 1 mln. ga yaqin asar saqlanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ediakariy davri

**Vend**, vend sistemasi, vend majmui (qad. slavyan kabilalari — vendlar, venedlar nomidan) — prote-rozoykkt bevosita quyi kembriy sistemasidan oldingi eng yuqori stratigrafik boʻlimi. V. togʻ jinslari majmui va ular hosil boʻlgan vaqt intervalini (570—680 mln. yil muqaddam) anglatadi. Paleozoologik va paleogeografik jihatdan V. rifey va kembriydan aniq ajralib tursa ham umuman fanerozoyga yaqinroq. V. 1950-yilda B. S. Sokolov tomonidan ajratilgan, barcha qitʼalarda topilgan. V. qatlamlari neft va gazga istiqbolli.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vendetta

**Vendetta** (ital. vendetta — oʻch olish) — Sardiniya va Korsika o. larida oʻldirilgan qarindosh urugʻlari uchun qonli oʻch (xun) olish odati (udumi). Oʻrta dengizda hukmronlik qilishga intilgan Shim. Afrikadagi qabilalar va dengiz qaroqchilarining bosqinchilik yurishlaridan eng koʻp aziyat chekkan Korsika o. aholisi oʻzida jangovarlik va mustahkam oila tuzumi asoslarini saqlab qolgan. Shu tufayli Korsika V. si oʻziga xos xususiyatlarga ega edi. V. xususiy urush turi boʻlib, urugʻ-oilaning manfaatlari yoxud shaʼni yoʻlida amalga oshirilgan. V., odatda, zinokorlarga, aygʻoqchiga nisbatan, shuningdek soxta guvoxlik oqibatida aybsiz shaxs oʻlimga yoki katorgaga hukm etilgan boʻlsa va b. hollarda qoʻllangan. Bu holda, odatda, oilaviy kengash chaqirilib yetkazilgan ziyonzahmat, oʻch olish vositalari va hatto yarashish masalalari atroflicha muhokama etilgan. V. masalasi hal qilinsa, uni qay shakl-da va kim tomonidan amalga oshirilishi belgilangan. Odatda, bu ishni bajarish oila shaʼni uchun hayotini qurbon qilishga tayyor boʻlgan boʻydoq yigitlarga yuklatilgan. Raqibga "ehtiyot boʻl" degan mazmunda ogohlantiruvchi belgi joʻnatilgan. Biroq urush eʼlon qilingan paytdan eʼtiboran ham uzoq muddatli kelishuvga yoʻl qoʻyilgan va bu odatni hech kim, hatto eng ashaddiy korsikalik bandit ham uni buzishga jurʼat qilmagan. V. da turli xil harbiy hiylalar, pistirmalar, yashirin suratda oʻldirib ketish va b. ga yoʻl qoʻyilgan. V. ni amalga oshirgan shaxs koʻpincha bir umrga tinch hayotni tark etib, yoʻltoʻsar, qaroqchiga aylanib ketgan. 17-asr oxiri — 18-asr boshlarida V. tufayli 28 ming qotillik sodir etilgan. 20-asr boshlarida ham mavjud boʻlgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venerik kasalliklar

**Venerik kasalliklar**, tanosil kasalliklari, zuhroviy kasalliklar — jinsiy yoʻl bilan yuqadigan zaxm, soʻzak, yumshoq shankr, trixomonoz, mikoplazmoz, xlamidioz, chov limfogranulematozi, jinsiy aʼzolar sohasi uchugʻi, shuningdek orttirilgan immun tanqisligi sindromi (OITS)ning umumiy nomi. Venerik kasalliklar juda qadimdan maʼlum. Gippokrat, Sels, Galen va boshqa asarlarida ham Venerik kasalliklar haqida maʼlumotlar bor. Kam rivojlangan mamlakatlarda aholining ogʻir ahvolda yashashi, ishsizlik, baʼzi ayollarning hech qayerda ishlamay fohishalik bilan shugʻullanishi, erkaklarning moddiy qiyinchilik tufayli duch kelgan ayollar bilan jinsiy aloqada boʻlishi, alkogolizm, giyohvandlik va boshqa Venerik kasalliklar ning tarqalishi va koʻpayishiga za min yaratadi. Venerik kasalliklar (ayniqsa zaxm, soʻzak va xlamidioz) keng tarqalishi mumkin. Ular kishilar sogʻligʻiga putur yetkazishdan tashqari, jamiyat uchun ham xavflidir. Venerik kasalliklar vaqtida davolanmasa yoki notoʻgʻri davolansa kasallik surunkali tus olib, bemor uzoq vaqtgacha ish qobiliyatini yoʻqotadi, koʻpincha nogiron boʻlib qoladi. Soʻzak boʻlgan erkak yoki ayol uzil-kesil davolanmasa, jinsiy zaif, umrbod bepusht boʻlib qolishi mumkin. Venerik kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlarning ichki aʼzolari va markaziy nerv sistemasi izdan chiqadi. Zaxm boʻlgan ayol homilador boʻlib, oʻz vaqgida davolanmasa, bola yo oʻlik yoki zaxm bilan kasallanib, mayib-majruh boʻlib tugʻiladi (tugʻma zaxm). Venerik kasalliklar bilan ogʻrigan bemor oʻz vaqtida teri-tanosil kasalliklari dispanseriga murojaat qilib, mutaxassis vrach koʻrsatmasi boʻyicha davolansa, albatta, tuzalib ketishi mumkin. Sayoq yurish, ichkilikka ruju qilish, tasodifiy jinsiy aloqalarga yoʻl qoʻyish Venerik kasalliklar ning koʻpayishiga sabab boʻladi.

OʻzR da Venerik kasalliklar ga qarshi kurashish uchun maxsus dispanserlar va boshqa davolash-profilaktika muassasalari mavjud. Ular kasallikni yuqtirganlarni qidirib topib, davolanishga majbur qiladilar, bu bilan Venerik kasalliklar ning boshqalarga yuqish xavfining oldi olinadi. Venerik kasalliklar ning oldini olishda homilador ayollar, bolalar muassasalari, oziq-ovqat sohasi xodimlarining belgilangan muddatda vrach koʻrigidan oʻtib turishlari muhim. Aholi orasida Venerik kasalliklar ning yomon oqibatlari, uning oldini olish va davolatish zarurligi toʻgʻrisida tushuntirish ishlarini olib borish zarur. Bemor oʻzida venerik kasallik borligini bila turib boshqalar bilan jinsiy aloqa qilib, kasallikni yuqtirsa Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat qonunlari kodeksiga muvofiq jinoiy javobgarlikka tortiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venepunksiya

**Venepunksiya** (venalar va lot. punctio — sanchish) — diagnostika (kontrast modda yuborib rentgen qilish) yoki davolash (dori yuborish) maqsadida vena qon tomiriga nina sanchish. Agar venaga punksiya orqali kateter qoʻyilsa, bir necha kungacha dori yuborib turish ham mumkin. Koʻpincha oʻmrov osti va uyqu venalari punksiya qilinadi. Juda zarur hollardagina (ahvoli ogʻir bemorga surunkasiga va koʻp miqdorda qon va b. suyuq dorilar yuborish lozim boʻlganda) V. qilish tavsiya etiladi, aks holda punksiya qilingan joy va atrofidagi aʼzolarning shikastlanishi, venaning yalligʻlanishi — flebit, tromboflebit, tromboemboliya kabi asoratlar roʻy berishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velyur

**Velyur** (frans. velours — duxoba, lot. villosus — tukli, paxmoq) — 1) toza jun tolalaridan toʻqiladigan kalta tukli gazlama yoki kalta va mayin tukli mato (fetr); movutning bir turi. V. tuklari undan tikiladigan buyumlarga kurkam va bejirim koʻrinish beradi. Mayin junli qoʻy (merinos qoʻyi) ning aʼlo navli junini yigirib tayyorlangan tolalardan toʻqiladigan V.-drap juda qadrlanadi. V.dan ustki kiyim-boshlar, bosh kiyimlar va b. tikiladi. Koʻpchilik V.ni baxmal (duxoba) bilan adashtiradi. V. baxmaldan toʻqilishi bilan tubdan farq qiladi; 2) bugʻu, choʻchqa, qoʻy va b. mollar terisidan oshlab va xromlab tayyorlanadigan kalta tukli yumshoq baxmalsimon charm — zamsh. V. tayyorlashda sirkoniy yoki titan tuzlari ishlatiladi, albuminlar, kraxmallar, oʻsimlik yelimlari ham qoʻshiladi. Nam taʼsiriga chidamli boʻlishi uchun V.ga alyuminiy yoki xromli sovunlar, silikon bilan ishlov beriladi. V.dan asosan ustki kiyim-bosh va poyabzal tikiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venesuellar

**Venesuellar** — xalq, Venesuelaning asosiy aholisi (17,3 mln. kishi). Umumiy soni 17,4 mln .dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). 80% ga yaqini — metislar, mulatlar, sambolar, 5% ga yakini — negrlar. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari— asosan katoliklar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venetlar

**Venetlar** — 1) qadimda Adriatika dengizining shim. qirgʻoqlari, Po daryosining shimoli-sharqida yashagan qabilalar guruhi; ularning etnogenezi maʼlum emas. 2). Mil. av. 58—51 y.lardagi Gall yurishlari paytida Yuliy Sezar tomonidan boʻysundirilgan kelt qabilasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venetlar tili

**Venetlar tili** — hind-yevropa tillari oilasining alohida tarmogʻi. Venetlar qabilalarining yozuv yodgorliklari shu tilda bitilgan (jami 250 ga yaqin). Bular bagʻishlov va qabr toshlaridagi yozuvlar boʻlib, Shim. Etrus alifbosiga monand alifboda (unga yunon harf-belgilari qoʻshilgan), shuningdek bir qismi lotin yozuvi asosida bitilgan (mil. av. 6—1-asrlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksey Venesianov

**Aleksey Gavrilovich Venesianov** (; 18-fevral 1780-yil — 4-yanvar 1847-yil) rus rassomidir. U rus tasviriy sanʼatida maishiy janr asoschilaridan biri hisoblanadi. Dastlab ishqiy munosabatlarni madh etuvchi lirik portretlar yaratdi. Ayniqsa, uning ijodida dehqonlar hayoti aks etgan va rus tabiati goʻzalligi nozik did bilan ifodalangan asarlar alohida oʻrin tutadi. „Shudgorda. Bahor“, „Dehqon cholning boshi“, „Zaharka“, „Lavlagi tozalash“ va boshqalar shular jumlasidan. U koʻp asarlarini natura (borliqning oʻziga qarab chizish) dan ishlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar
* Venesianov biografiyasi
Venesiya maktabi

**Venesiya maktabi** - Italiyadagi asosiy rangtasvir maktablaridan biri; Uygʻonish davrida eng gullagan davrini boshdan kechirgan. Bu davrga xos boʻlgan olamning joʻshqinligi va rangbarangligini hissiy sezish V. m. rangtasvirida oʻzining yorqin badiiy ifodasini topdi. Unda moyboʻyoq rang-tasviri ifoda imkoniyatlarining mukammalligi, ayniqsa koloritga eʼtiborning ustunligi koʻzga tashlanadi. Venesiya sanʼatkorlari Vizantiya va gotika anʼanalarini oʻzlashtirgan holda jozibador sanʼat maktabi yaratdilar, asarlariga tasvirning tekis yuzaligi, oltin zaminning umumiyligi, bezak naqshlar xos boʻlib, sof boʻyoqlardagi tantanali hamohangligi bilan ajralib turadi. Ilk Venesiya Uygʻonish davri (15-asr oʻrtalari va 2-yarmi) namoyandalari asarlarida dunyoviylik ortdi, dunyoni real tasvirlash, fazo va hajmni berishga intilish kuchaydi; anʼanaviy diniy mavzulardagi lavhalarda Venesiyaning kundalik hayotidan yorqin hikoya qilinadi. Antonello da Messina, J. Bellini ijodida Yuksak Uygonish davri sanʼatiga oʻtish seziladi. Sodda hikoyanavislik oʻrnini olamni umumlashma, murakkab koʻrinishini yaratishga intilish egalladi, ularda axloqiy maʼnolarga tuliq ulugʻvor inson qiyofalari joʻshqin ruhdagi tabiat bilan tabiiy uygʻunlikda namoyon boʻladi (J. Bellini, B. Jorjone, V. Titsian va b.). B. Jorjone asarlarida inson bilan tabiatning uygʻunligi mavzui oʻzining mumtoz ifodasini topdi; V. Titsian portretlarida ruhan murakkab yaxlit insoniy harakterlar alohida oʻrin tutadi. 16-asr oʻrtalarida tarixiy vaziyat tufayli Uygʻonish davrining hayotbaxsh gʻoyalari inqirozga uchraydi. V. Titsianning soʻnggi asarlarida dramatizm, murakkab ruhiy toʻqnashuvlari yoritish, tasviriy ohang benihoya taʼsirchanlikka ega boʻldi.

V. m. namoyandalari ijodida 17-asr Yevropa sanʼati rivojiga taʼsir koʻrsatgan yangi badiiy shakl va xususiyatlar shakllandi, yangi janrlar (tarixiy janr, batal janri, guruh portretlar yaratish) yuzaga keldi. 18-asr da hayotbaxsh bayramonalik bilan joʻshqin va yengil, nozik koloritli kenglik uygʻunlashgan mahobatli bezak rangtasviri (J. B. Tepolo va b.), joʻshqin koʻtarinki ruhdagi maishiy janr rivojlanadi (J. B. Pyatssetta va b.), Venesiyaning oʻziga xos qiyofasini yaratuvchi meʼmoriy manzara (veduto) keng tarqaldi. V. m. ga xos boʻlgan nurhavo muhiti (plener) ni berish masalalariga boʻlgan eʼti-bor 19-asr rassomlarini ilhomlantirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venerologiya

**Venerologiya** (Venera va ... logiya) — klinik tibbiyot sohasi; venerik kasalliklarnint yuzaga kelish va tarqalish sabablari, diagnostikasi va klinik kechishini oʻrganadi, ularning oldini olish va davolashning eng maqbul yoʻl-yoʻriqlarini ishlab chiqadi. V. dermatologiya, sotsial gigiyena, infeksion kasalliklar, akusherlik va ginekologiya, terapiya, serologiya va b. bir qancha tibbiyot fanlari bilan uzviy bogʻlangan.

18-asr gacha barcha venerik kasalliklar bir kasallik deb qaralgan boʻlsa. 1830-yil fransuz venerologi F. Rikor soʻzak va zaxm alohida-alohida kasallik ekanligini isbotladi. 19-asr ga kelib bakteriologiyaning rivojlanishi venerik kasalliklarning kelib chiqishi sabablarini ochishga asos boʻldi. A. Neysserning soʻzakni qoʻzgʻatuvchi gonokokkni (1879), O. V. Peterson va A. Dyukreyning yumshoq shankr streptobatsillasini (1887—89), E. Gofman va F. Shaudinning zaxmni qoʻzgʻatuvchi oqish treponemani (1905) topishi V. ning rivojlanishida muhim oʻrin tutdi. Nemis bakteriologi va immunologi Vasserman zaxm serodiagnostikasi usuli (Vasserman reaksiyam) ni ishlab chiqdi (1906, A. Neysser bilan hamkorlikda).

V. mustaqil fan sifatida oʻqitila boshlandi. 1932-yil Oʻzbekiston teri va venerik kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti tashkil qilindi. Hozir barcha tibbiyot intlarining teri va tanosil kasalliklari kafedralarida dermatovenerolog vrachlar yetishtiriladi. Olimlardan U. M. Mirahmedov zaxmni aniqlashda oqish treponemalarni immobilizatsiya qilish reaksiyasi (OTIR) ustida, M. A. Gʻulomova zaxmni penitsillin va b. dorilar bilan davolash, H. H Husanov zaxm kasalligida terining gistologik oʻzgarishlari va hokazo ustida ilmiy izlanishlar olib borishdi. K. A. Yoʻldoshev zaxm bilan ogʻrigan bemorlar ichki aʼzolarining funksional holatini oʻrgandi va ularni davolash, dispanser hisobidan oʻchirishda yangi klinik-serologik uslublarni ishlab chiqdi. R.A. Kapkayev va E. G. Kim zaxmni qoʻzgʻatuv-chi oqish treponemaning morfologiyasi, uning koʻpayish yoʻllarini va bu kasallik bilan organizmning HLA sistemasi oʻrtasidagi bogʻliqlik qay darajada ekanligini oʻrganishdi. Hozir Oʻzbekiston dermatovenerologiya ilmiy tadqiqot institutida bu sohada ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venesiya shishasi

**Venesiya shishasi** - asosan dam berib (havo puflab) tayyorlanadigan badiiy idishlar, munchoq, koʻzgu va b. 13-asr dan Venesiyada ishlab chiqariladi. Ayniqsa, 16-asr da tayyorlangan yupqa va nafis qadahlar, vazalar mashhur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venta

**Venta** (, , ) — Litva va Latviyadagi daryo, Jimay (Jmud) qirlaridan boshlanib, Boltiq dengiziga quyiladi. Uzunligi 346&nbsp;km, havzasining maydon 11,8 ming km. Quyi qismi tinch oqadi. Qor, yomgʻir va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 95 m3/sek. Venta dekabrdan martgacha muzlab yotadi. Venta da Piltene pristanigacha kema qatnaydi, quyilish joyida Ventspils shahri bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventil fotoelementi

**Ventil fotoelementi** — yorugʻlik energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantiradigan yarimoʻtkazgich asbob. Ishi fotoeffekt hodisasiga asoslangan. 1953-yil kremniy (Si) monokristallidan f.i. k. 6% boʻlgan ventil fotoelementi olindi, keyinchalik f. i. k. 15% gacha yetkazidsi. F. i. k. 1% gacha boʻlgan oddiy ventil fotoelementi asosan avtomatikada qoʻllanadi. Kremniy ventil fotoelementi sunʼiy yoʻldosh va kosmik kemalar bortiga ham oʻrnatiladi, oʻlchov asboblarini elektr energiyasi bilan taʼminlab turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilli uzgartirgich

**Ventilli uzgartirgich** -elektr tokini bir turdan ikkinchi turga oʻzgartiruvchi qurilma. Asosiy ish organi — ventil. Oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantiruvchi; oʻzgarmas tokni oʻzgaruvchan qiluvchi (invertor); bir xil chastotali oʻzgaruvchan tokni boshqa chastotali tokka oʻzgartiruvchi; bir xil kuchlanishli oʻzgarmas tokni boshqa kuchlanishli oʻzgarmas tokka oʻzgartiruvchi xillari bor. Boshqariluvchi toʻgʻrilagichlarda oʻzgaruvchan ventillardan foydalaniladi. Oʻzgaruvchan ventil oʻzgarmas tok kuchlanishini noldan boshlab eng katta qiymatlargacha oʻzgartirish imkonini beradi. Foydalanilgan ventilning xiliga qarab elektron, ion va yarim-oʻtkazgichli boʻladi.

V. oʻ. quyidagi funksional qismlardan tashkil topgan: kommutatsiya asboblari (oʻchirgichlar yoki kontaktorlar, himoya qurilmasi va b.); kirish va chiqish elektr signallarini kuzatuvchi oʻlchov qurilmalari; transformatorlar; tok oʻzgarish tezligini chegaralovchi, shovqinlarni pasaytiruvchi, tekislovchi va energiya toʻplanishining oldini oluvchi filtrlar; tiristorli himoya qurilmalari; oʻzgartirgichni ishga tushiruvchi, himoya lovchi va oʻchiruvchi tizimlar; qoʻshimcha elementli ventil bloklari; ventillarni boshqaruvchi tizim; sovitish tizimi; axborotga ishlov berish va kuzatish qurilmasi; boshqaruv tizimining va qoʻshimcha qurilmalarning energiya manbai; qurilma qobigʻi yoki karkas.

Oʻzgartirgichlar va energetika elektronikasi qurilmalari amalda doimo axborot elektronikasi va kuch elektronikasi elementlari asosida yaratiladi. Maxsus analog , raqamli va aralash analog-raqamli mikrosxemalar kuch elektronikasi axborot qurilmalarining asosini tashkil etadi. Zamonaviy yarimoʻtkazgichli oʻzgartirgichlar, maxsus mikrosxemalar, ayniqsa, mikroprotsessorlar nisbatan ixcham va sodda oʻzgartirgich qurilmalarini yaratish imkonini beradi. Kelajakda ular yordamida universal toʻgʻrilagichlar, yangi oʻzgartirgich qurilmalar yaratish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventil

**Ventil** (lot. ventilo — puflayman esaman) — 1) bir tomonlama oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan elektr asboblarining umumiy nomi. Toʻgʻri tok yoʻnalishida kam qarshilikka, teskari tok yoʻnalishida esa katta qarshilikka ega boʻladi. Boshqacha aytganda, V. tokni bir ("toʻgʻri") yoʻnalishda yaxshi, ikkinchi ("teskari") yoʻnalishda yomon oʻtkazadi. Bu xossasi tufayli V. tokni toʻgʻrilash qurilmasi sifatida keng qoʻllanadi. V. lik xususiyati metall va elektrolit (elektrolitik V.), metall va gaz (ion V.), vakuumdagi metall va yarimoʻtkazgich yoki har xil tarkibli ikki yarimoʻtkazgich (yarimoʻtkazgich V.) chegarasida namoyon boʻlishi mumkin. V. larning boshkariladigan va boshqarilmaydigan xillari boʻladi. V. toʻgʻrilanayotgan tok quvvati (Vt, kVt), kuchi (a), ish kuchlanishi (V., kV), kuchlanishning toʻgʻri yoʻnalishda pasayishi, teskari yoʻnalishda teshib oʻtish kuchlanishi va b. koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. V. radiopriyomniklar, kuchli energetika qurilmalari, elektr uzatish liniyalari, avtomatika, elektronika, hisoblash texnikasi, oʻta yuqori chastotalar texnikasi va radioqurilmalarda detektor, tiristor va toʻgʻrilagich sifatida ishlatiladi. Umuman, diodlarning hamma turlari, elektrolitik toʻgʻrilagichlar va mantikiy elementlar ham V. jumlasiga kiradi; 2) suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimi yoʻlini ochib yuborish yoki berkitib qoʻyish, bu oqim miqsorini koʻpaytirish yoki kamaytirish uchun moʻljallangan qurilma. Oddiy V. — vodoprovod joʻmragi. Uni quvur (truba) ga biriktirish uchun ikki uchiga ichki rezba kesiladi. Katta V. lar korpusining ikki yonida flanes boʻladi. V. maxovigi (bandi) qoʻlda buraladi. Quvurdan oqayotgan suyuqlik yoki gaz bosimi oʻzgarganda ishga tushadigan elektr yoki gidravlik dvigatel yordamida V.ni avtomatik tarzda boshqarib turish ham mumkin. V. vodoprovod, gaz kuvurlari, sanoat truboprovodlari, sanitariyatexnika qurilmalarida ishlatiladi; 3)musiqada — valtorna, truba kabi mis puflama musiqa cholgʻulari stvoli uzunligini uzaytirish uchun moʻljallangan mexanizm. Puflama musiqa asbobida V. sifatida aylanma klapan- baraban ishlatiladi. Ijrochi V. dan foydalanib turlicha balandlikdagi tabiiy tovush qatorlarini hosil qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventspils

**Ventspils** () — Latviyadagi shahar (1378 yildan). Boltiq dengizi boʻyidagi muzlamaydigan dengiz porti. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 50,6 ming kishi (1999). Baliq va yogʻochsozlik sanoatining yirik markazi. Mineral oʻgʻitlar, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Tikuvchilik fabrikasi, ventilyator zavodi, dengizdan baliq ovlash tarixi muzeyi bor. Orden qasri (1290 y. qurib bitkazilgan) saqlangan. V. 1242 yildan maʼlum.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilyatsiya

**Ventilyatsiya** ( — „shamollatish“) — xonalarning havosini almashtirib turish, hamda bu ishni amalga oshiradigan qurilmalar majmui. Shaxtalar, sanoat korxonalari, turar joy binolari, jamoat uylari havosini yangilash uchun qoʻllanadi. Binolarning havosi vaqt oʻtishi bilan fizik va kimyoviy jihatdan salbiy tomonga oʻzgaradi, chunki odam terisi, nafas aʼzolari orqali, uskunalarning ishlash jarayonlari va boshqa yoʻllar tufayli tashqi muhitga issiqlik, suv bugʻlari, karbonat angidrid va qoʻlansa hidli moddalar (ter, organik moddalarning buzilish mahsulotlari va b.) ajraladi. Maʼlumki, katta yoshdagi odam normal (20°) temperaturada tashqi muhitga 1 soatda 22—40 l karbonat angidrid, 100—200 kkal issiqlik va 50 g suv bugʻi chiqaradi. Yopiq xonalar havosi oʻzgarganda organizmdagi baʼzi jarayonlar buzilib, kishi dimiqib qoladi. Baʼzi sanoat korxonalaridan chiqadigan badboʻy hid va kimyoviy moddalardan ifloslangan havo kishilarning markaziy nerv sistemasi, yurak-tomir sistemasi, ichki aʼzolari va hatto mushaklariga taʼsir etib, qon bosimini oshiradi, yurak urushini tezlashtiradi, ichki bosimini koʻtarib yuboradi. Kishilarning yashashi, ishlashi va dam olishi uchun moʻtadil sharoit yaratishda ventilyatsiya muhim omil hisoblanadi. Issiq mintaqali joylarda, shu jumladan Oʻrta Osiyo hududida ventilyatsiyaning ahamiyati katta. Shuning uchun, ota-bobolarimiz, ustalarimiz, qadimiy meʼmorlarimiz unga azaldan eʼtibor berib kelishgan. Eshik va derazaning yuqori qismiga ishlangan panjaralar, oshxona, novvoyxonalar tomidagi ochiq moʻrilar ventilyatsiya vazifasini oʻtagan.

Ventilyatsiyaning tabiiy va sunʼiy xillari boʻladi. Tabiiy ventilyatsiyada xonalar, deraza va eshiklar orqali shamollatiladi. Sunʼiy ventilyatsiyada maxsus qurilmalar (ventilyator va b.) ishlatiladi. Sunʼiy ventilyatsiya havo oʻz oʻzidan almashinadigan (xona ichidagi va tashqi havo ogʻirliklari orasidagi farq hisobiga) va majburan (ventilyator yordamida) almashtiriladigan xillarga boʻlinadi. Sanoat binolarida zararli va portlash xavfi boʻlgan gaz hamda changlar ejektor yordamida chiqarib turiladi. Turar joylarda eshik, rom orqali havo doimo almashinib turadi (tabiiy ventilyatsiya), tashqi havo temperaturasi xonadagi havo temperaturasidan qancha koʻp farq qilsa, havo shunchalik yaxshi almashinadi. Koʻp qavatli uylarda xonalar havosini toza tutish uchun oshxona, vanna, hojatxona havosi ventilyatsiya tizimi yordamida almashtirib turiladi. Ventilyatsiya umumiy (hamma xonalar markazlashgan usulda shamollatiladi) va mahalliy (xonalar alohida-alohida shamollatiladi) xillarga ham boʻlinadi. Teatr, kinoteatr, restoran, maktab, kasalxona va boshqa jamoat binolarida, asosan, sunʼiy va umumiy shamollatish tizimi ishlatiladi. Xonalarni ventilyatsiya yordamida shamollatib turishdan tashqari, ularning temperaturasi va namligini moʻtadillab turish ham zarur. Bu tadbir konditsioner va isitish tizimlari yordamida amalga oshiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Veps tili

**Veps tili** — vepslar tili (vepsän kel'). Finugor tillari oilasi (Boltiqboʻyi-fin guruhi) ga mansub. Bu tilda taxminan 13 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1992). Ular Kareliya va kisman Rossiya hududida yashaydi. 1930-y. larda yaratilgan alifbosi ommalashmadi. 1980-yillar oxiridan yangi alifbo yaratish uchun harakat boshlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vepslar

**Vepslar** (veps, vepsya, oʻzlarini bepsya deb ataydilar) — RF dagi xalq. Leningrad, Vologda viloyati va Kareliyada yashaydilar, 13 ming kishi (1992). Veps tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verakrus

**Verakrus** — Meksika shtati, mamlakatning janubi-sharqida, Meksika qoʻltigʻi sohilida. Mayd. 71,7 ming km. Aholisi 6,2 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Xalapa sh. Sharqiy Serra-Madre togʻlari yon bagʻriga tutashgan dengiz boʻyi pasttekisligida joylashgan. Tropik plantatsiya xoʻjaliklari (kofe, shakarqamish, apelsin, banan, ananas, kakao va b.) bor. Meksikaiing asosiy neft sanoati rayoni. Neft (Tampiko, Posa-Rika, Tuspana rayonlari) va tabiiy gaz (Posa Rika) olinadi va qayta ishlanadi. Qora metallurgiya (Berakrus sh.) rivojlangan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
Verakrus (maʼnolari)

**Verakrus**:

* Verakrus — Meksika shtati, mamlakatning jan.
* Verakrus (shahar)— Meksika sharqidagi shahar, Verakrus shtatida.
Ventilyator

**Ventilyator** (lotincha: ventilo — puflayman, esaman, silkitaman) — havo yoki gazlarni haydovchi yoki soʻruvchi qurilma. Odatda, V. havo yoki gazni 0,15 MPa gacha bosim bilan haydaydi yoki soʻradi. Asosiy ish elementi motor va parrakli gʻildirakdan iborat. Binolar va shaxtalar havosini tozalash, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (don, paxta, pichan) ni quvur orqali uzatish, donni tozalash, saralash va quritishda qoʻllanadi. V. ning haydovchi, soʻruvchi va aralash xillari boʻladi. Ishlash tarziga koʻra, havo oqimi oʻq boʻylab yoʻnalgan yoki oʻqaviy V. va markazdan qochma V. ga boʻlinadi. Oʻqaviy V. silindrik kojux 5, parrakli gʻildirak, kollektor, kirayotgan havoni yoʻnaltiruvchi apparat, chiqayotgan havoni yoʻnaltiruvchi apparat va uyurma . Markazdan qochma V.da parrak aylanganda havo oqimi kollektordan parrak kanallariga kiradi va markazdan qochma kuch taʼsirida spiral shaklidagi kojux Z ichiga oʻtib, chiqish teshigiga haydaladi. Hosil qiladigan bosimiga qarab, V. lar uch turga boʻlinadi: a) past bosimli (100&nbsp;mm suv ust. dan past) — donni saralash va tozalash hamda kombayn V. lari; b) oʻrtacha bosimli (100&nbsp;mm dan 300&nbsp;mm gacha suv ust.) — pichan uchun moʻljallangan; v) yuqori bosimli (300&nbsp;mm dan 1500 m gacha suv ust.) — don uchun moʻljallangan. Xonalarni shamollatish uchun moʻljallangan V. lar, koʻpincha, yumshoq parrakli qilib ishlab chiqariladi. Qayerda ishlatishga moʻljallanganligiga qarab, V. lar sanoat va maishiy xillarga boʻlinadi. Sanoat V. lari sanoat korxonalari, shaxtalar, metropoliten yoʻlaklari va b. joylarda, maishiy V. lar turar joy binolari, jamoat binolari, uy-joylar, idoralar va b. joylarda qoʻllanadi. V. lar devorlar ichiga, shiplarga oʻrnatiladi; stol ustiga va polga qoʻyiladigan V. lar ham boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veranda

**Veranda** (frans. veranda)— binoga yopishtirib solingan yozgi (sunʼiy isitilmaydigan) qurilma; yon tomonlari ochiq yoki oynabandli yupqa devor bilan toʻsilgan boʻladi. V., odatda, bir, baʼzida ikki qavatli (bino qavatiga qarab) boʻlib, sanatoriy, dam olish uylari, bolalar bogʻchalari, jan. dagi uy-joy va b. binolarda keng qoʻllanilib, yozda xonani quyoshdan saqlash va hordiq chiqarish joyi sifatida foydalaniladi. Oʻrta Osiyo va Sharq meʼmorligida tarqalgan ayvonning bir turi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verbal nota

**Verbal nota** (lot. verbalis — ogʻzaki) — diplomatik hujjat, kundalik masalalarga doir diplomatik yozishmalarning keng tarqalgan shakli; odatda, elchixona, missiya, tashqi ishlar mahkamasi nomidan 3-shaxsda yoziladi, imzo qoʻyilmaydi, faqat muhr bosiladi. Diplomatik tajribada V. n. dan ogʻzaki bayonot sifatida ham foydalaniladi. U shaxsan topshiriladi yoki kurer orqali yuboriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vergul

**Vergul** () — tinish belgisi (,). Eng koʻp qoʻllanadigan tinish belgilar qatoriga kiradi. Qoʻllanish oʻrni, shakli turli davrlarda va turli tillarga oid yozuvlarda turlicha boʻlgan. Oʻzbek tilida Vergul teskari pesh, pesh, yarim turish, yarim tinish kabi nomlar bilan ham yuritilgan. Vergul dastlab qisqa pauza uchun ishlatilgan, keyinchalik, uning qoʻllanish doirasi va vazifasi kengaygan. Oʻzbek tilida Vergul uyushiq (Sen kuychi, paxtakor, olim…) va ajratilgan boʻlaklarni (Azizga, sobiq talabaga, bu soʻz yoqmadi), kirish (Lekin, menimcha haqsiz) va kiritma konstruksiyalarni (Yolgʻiz borishga, ochigʻini aytsam, yuragim dov bermadi), undalma (Azizlar, bir oz sabr qilamiz) va undov soʻzlarni (Hoy, nima qilyapsan?), „ha“, „yoʻq“, „xoʻp“, „qani“… kabi soʻzlarni, nutqda takrorlangan soʻzlarni, bogʻlovchisiz va murakkab qoʻshma ran tarkibidagi gaplarni (Kun botib, osmon qoraygan), muallif gapini koʻchirma nutqdan ajratish (Bugun men kelolmayman, — dedi u) uchun ishlatiladi. Vergul qavs, qoʻshtirnoq bilan qoʻllanganda ulardan keyin, tire bilan qoʻllanganda undan oldin qoʻyiladi, koʻp nuqta bilan kelganda tushib qoladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
*
Vergulsimon qalqondorlar

**Vergulsimon qalqondorlar** — teng qanotlilar turkumi qalqondorlar oilasiga mansub hasharotlarning bir necha turi, tanasining qalqoni vergulsimon egilganligi uchun shunday nom berilgan. Oʻrta Osiyo V. q. (Lepido-saphes mesasiatica) tanasi sargʻish-malla, uz. 3,5—4,7&nbsp;mm. Keng maʼnoda polifag , Oʻrta Osiyo endemigi. Lichinkasi va urgʻochisi terak, tol, naʼmatak, katalpa, shuningdek olma, nok va b. mevali daraxtlarda oziqlanadi va koʻpayadi. Yil davomida 2 nasli rivojlanadi, tuxumi daraxtlarning tanasi va butoqlarida qalqon ostida qishlaydi. Erkin yashovchi nasli may oyi boshlarida paydo boʻladi va oʻsimliklarga yopishib olib, umrini oxirigacha bu joyni tark etmaydi. Olma vergulsimon qalqondori (Lepidosaphes ulmi) oldingi turga nisbatan oqishroq rangda, tanasi kichikroq (2,5—3,0&nbsp;mm), mevali daraxtlar (olma, nok, behi, shaftoli, olxoʻri, oʻrik, gilos va b.) ga ziyon keltiradi. Yil davomida bitta nasli rivojlanadi. V. q. ga qarshi kurashish uchun kuzda, erta koʻklamda daraxtlar barg yozmasdan oldin 8% li mineral moy emulsiyasi purkaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giuseppe Verdi

**Giuseppe Verdi** (; 1813. 10. 10, Parma, Ronkole qishlogʻi — 1901. 27.1, Milan) — italyan kompozitori, opera janrining yirik ustasi. 7 yoshidan musiqadan saboq olgan. 15 yoshida ibodatxonada organchi, orkestr dirijyori boʻlib, Busseto shahrida konsertlar tashkil qilgan. U oʻz asarlarida qahramonlarning ichki dunyosini chuqur ochishga, inson qadr-qimmatini, haq-huquqini himoya qilishga intilgan, jamiyatdagi ijtimoiy illatlarni fosh qilgan. "Rigoletto" (1851), "Trubadur" (1853), "Traviata" (1853) kabi operalarida insonparvarlik gʻoyalari yuksak ehtiros bilan olgʻa surilgan. Uslubida joʻshqin, hayajonli musiqa rivoji bilan ohangdor kuylar, yorqin hamda sodda ifodaviy vositalar uygʻunlashgan. "Bal-maskarad" (1859), "Don Karlos" (1867), "Aida" (1870) operalari V. ijodining choʻqqisidir. V. Shekspir asarlari asosida yaratilgan ikkita nodir operasi ("Otello" musiqali fojiasi, 1886; "Falstaf" komik operasi, 1892) da yangi, muttasil musiqa rivojiga asoslangan uslub namoyon boʻlgan, opera janri isloh qilingan. V. asarlari jahon teatrlari repertuaridan munosib oʻrin olgan. Oʻzbekistonda ham "Rigoletto", "Aida", "Traviata", "Trubadur" kabi operalari sahnaga qoʻyilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verdikt

**Verdikt** (lot. vere dictum — haq ran aytish) — ayrim xorijiy mamlakatlarda qasamyod etuvchi maslahatchilar (prisyajniylar)ning ayblanuvchi aybdor yoki aybdor emasligi toʻgʻrisidagi xulosasi. Qasamyod etuvchilar V.i ular hayʼati (kollegiyasi) tomonidan ayrim masalalar, ishlar boʻyicha, jumladan, shaxsning aybdor yoki aybdor emasligi haqidagi asosiy masala yuzasidan chiqariladi. Hayʼat muhokama davomida belgilangan muddatda yakdil qarorga erishmagan takdirda, aybdorlik V.i qasamyod etuvchilarning koʻpchiligi 3 asosiy savolining har biriga aybdorlikni tasdiqlovchi javoblar uchun ovoz bersa; jazodan ozod qiluvchi aybsizlik V.i qasamyod etuvchilarning 6 nafardan koʻprogʻi 3 asosiy savol boʻyicha aybdorlikni rad qiluvchi qaror chiqargan taqdirda qabul qilinadi. Qolgan 2-darajali savollar boʻyicha qaror qasamyod etuvchilarning oddiy koʻpchiligi tomonidan belgilanadi, ovozlar teng boʻlsa, ayblanuvchi foydasiga qaror chiqariladi. V. chiqarish uchun savollar aniq boʻlishi, ularga faqat "ha, aybdor" yoki "yoʻq, aybdor emas", deb javob berilishi shart.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verakrus (shahar)

**Verakrus**— Meksika sharqidagi shahar, Verakrus shtatida. Meksika qoʻltigʻi sohilidagi port. Aholisi 439 ming kishi (1990). Transport tuguni. Savdo markazi. Mamlakatga chetdan keltirilgan yuklarning deyarli hammasi V. porti orqali oʻtadi. V. orqali chetga kofe, tamaki, teri mahsulotlari chiqariladi. Metallurgiya, qismlardan avtomobil yigʻish, tamaki, kemasozlik, ip gazlama, alyuminiy, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Neft, neft kimyosi va choksiz quvurlar zavodlari, shahar yaqinida TES bor. V. ga 1519 yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan San-Xuan de Ulua qalʼasi (1528— 17-asr), Ayuntamento ratushasi (1627 yildan qurila boshlangan), 18-asr cherkovi saqlangan. Dengiz kurorti; turizm rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Vereshchagin

**Vasiliy Vasilevich Vereshchagin** [1842. 14 (26). 10, Cherepoves, Novgorod gubernyasi — 1904. 31. 3 (13.4), Port-Artur] — rus rassomi. Peterburg BA (1860—63) va Parijdagi Jerom ustaxonasi (1864—65)da taʼlim olgan. Say-yor rassomlar (peredvijniklar)ga yaqin boʻlgan. Batal janriga mansub koʻp sonli asarlarida urush dahshatlarini mahorat bilan koʻrsatgan. Turkistonni bosib olishda (1867-68, 1869-70), rus-turk (1877-78) va rus-yapon (1904-05) urushlarida rus qoʻshinlari safida qatnashgan. Chor Rossiyasining Turkistondagi bosqinchilik siyosatini yoqlagan, bu esa turkiy xalqlarni kamsituvchi, qonli urush manzaralari tasvirlangan asarlarida oʻz ifodasini topgan: "Bangilar" (1868), "Turkiston" turkumi (1871—74), "Toʻsatdan hujum" (1871), "Tantana" (1872), "Qul bolaning savdosi" (1872), "Temur darvozasi" (1872—73), "Zindon" (1873) va boshqalar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verifikatsiya

**Verifikatsiya** (lotincha: verus — haqiqiy va facio — bajaraman) — mantiqdagi tushuncha. Bunda fanning nazariy qoidalarini kuzatilayotgan obʼektlar, hissiy maʼlumotlar, eksperimentlarga taqqoslash yoʻli bilan ularni tekshirish, tajribaviy tasdiqlash tushuniladi. V. qoidasi mantitsiy pozitivizmning asosiy tushunchalaridan boʻlib, tajriba asosida bevosita tekshirib koʻrilmagan ilmiy dalillarning bilish ahamiyatini inkor etadi. Hozirgi zamon mantiqqa oid uslubiy adabiyotlarda oddiy "verifikatsionizm"ga nisbatan keskin tanqidiy munosabat mavjud boʻlib, V.ga ilmiy bilim rivojlanishining murakkab. ziddiyatli jarayoni sifatida, bir-biri bilan kelishmaydigan nazariyalar va ularning tajribada olingan maʼlumotlari oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar natijasi sifatida qaralmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermaxt

**Vermaxt** (nem. Wehrmacht, Wehr -qurol, mudofaa va Macht — kuch) — 1935—45 yillarda fashistlar Germaniyasi qurolli kuchlarining nomi. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) arafasida V. hisobida 3 mln.ga yaqin harbiy boʻlgan, 1943-yil dekabrida esa 11 mln.ga yaqin harbiyni birlashtirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermer Delftlik Yan

VERMER Delftlik (Vermeer van Delft) Yan (1632. 31. 10 - Delft -1675.15.12) — golland rassomi. Delftda ishlagan. U yaratgan shaharliklar hayotidan olingan kichik ishqiy rasmlar ("Xat oʻqiyotgan qiz", "Bir bokal vino"), tabiat manzaralari aks etgan asarlari ("Delftning koʻrinishi", "Kichkinagina koʻcha" va b.)da kundalik hayotni shoirona his eta bilish, mujassamotlarni mumtoz aniqlik bilan yaratilgani, borliqni qanday boʻlsa shundayligicha tasvirlangani hamda tasvirlar hayotiyligi, boy va nozik koloriti bilan koʻzga tashlanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil