open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ishpika Navroʻzova

**Ishpika Sibagadulovna Navroʻzova** (1949.15.5, Udmurtiya Respublikasi)— Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Udmurtiya pedagogika institutini tugatgan (1973). 1974-yildan Pskent tumanidagi 16-, 1985—99 yillarda 17-maktabda rus tili oʻqituvchisi. Navroʻzova darslarni 200 dan ortiq koʻrgazmali qurol, yangi pedagogik texnologiya asosida olib borgan, oʻquvchilar bilimini reyting asosida baholagan.

## Manbalar
Navuxodonosor II

**Navuxodonosor II** — Bobil podshosi (miloddan avvalgi 605—562). 605-yil Suriya va Falastin hududini bosib olgan, 598-yil Shimoliy Arabistonga yurish qilgan. 597-yil, soʻngra 587-yil (boshqa maʼlumotlarga koʻra, 586-yil) qoʻzgʻolon koʻtargan Quddus shahrini vayron qilgan. Yahudiya (Iudeya) podsholigini tugatgan va Yahudiyaning aksariyat aholisini asir qilib olib ketgan. Uning davrida mashhur „Bobil minorasi“ va osma bogʻlar bunyod etilgan.

## Manbalar
Navcha

**Navcha**, **dumrov** — oʻtmishda boylarga yollanib ishlaydigan oʻspirin yigitlar. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida Zarafshon va Qashqadaryo vohalarida keng tarqalgan. Navcha dehqonchilik bilan bogʻliq har xil ishlarni: yer haydash, ekin ekish, ekinni oʻrib-yigʻib olish, yanchish, ariq-zovurlarni qazish, goʻng chiqarish va boshqalarni bajargan. Navchani boy xoʻjaliklar koʻpincha chorakorlarga yordamchi qilib olganlar. Navcha 9 oyga, yaʼni bahorda qoʻsh chiqarish vaqti (mart — aprel)dan to kuzgacha, yerni shudgor qilgunga (oktyabr — noyabr) qadar boʻlgan davrga yollangan. Navcha oladigan haqini xoʻjayin bilan oldindan kelishib olgan. Ish haqi qishloq xoʻjaligidan olinadigan mahsulot bilan toʻlangan. Navcha donli ekinlardan (arpa, bugʻdoy, joʻxori va boshqalar) taxminan 1/5— 1/6 hissadan 7,2 qissagacha haq olgan. Agar Navcha chorakorga yordamchi boʻlib ishlasa, uning ish haqi olinadigan hosilning 1/20—1/25 hissasigacha toʻgʻri kelgan. Mehnat haqidan tashqari xoʻjayin Navchani ovqat hamda kiyim-bosh bilan taʼminlashi kerak boʻlgan.

## Manbalar
Nagalar

**Nagalar** — Hindistondagi xalqlar guruhi (ao, sema, angama va boshqalar). Nagalend shtatining asosiy aholisi. Manipur va Assom shtatlari, shuningdek, Myanma (100 ming kishidan koʻp)ning qoʻshni rayonlarida yashaydilar. Umumiy soni 2 mln. 150 ming kishi (2000). Naga tilida soʻzlashadi. Dindorlarining bir qismi xristian (asosan, baptist) lar, krlganlari anʼanaviy liniy eʼtikrdlarga rioya qiladilar. Hindiston hukumati 1957-yil nagalarnini Assom shtati tarkibidan chiqarib, uni Tuensanga — „naga togʻlari“ deb nomlanuvchi markazga boʻysunuvchi hududga aylantirishga qaror qildi, 1963-yil esa Nagalend („Nagalar mamlakati“) shtati barpo etildi.

## Manbalar

 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi
Nagalend

**Nagalend** (; ) — Hindistonning shimoli-sharqiy qismidagi shtat. Myanma bilan chegaradosh. Maʼmuriy markazi — Koxima shahri Maydoni 16,5 ming km². Aholisi 1,9 mln. kishi (2001). Nagalend 1963-yilda Assom shtatining nagalar yashaydigan qismlaridan tuzilgan. Aholisining 67% xristian diniga eʼtiqod qiladi. Nagalend Assom—Myanma toglarida (eng baland joyi 3824 m, Patkay togʻi) joylashgan. Iqlimi subekvatorial, mussonli iqlim. 1000 m balandlikkacha doim yashil tropik va mussonli oʻrmonlar, undan yuqorisi igna bargli oʻrmonlar bilan qrplangan. Togʻ tepalari yaylovlardan iborat.

Nagalend — agrar shtat. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — deqqonchilik. Aholining 85% qishloq xoʻjaligida band. Togʻlar oraligʻidagi tor vodiylarda sholi ekiladi, shuningdek, bugʻdoy, makkajoʻxori va dukkaklilar ham yetishtiriladi. Oʻrmon xoʻjaligi rivojlangan. Oziq-ovqat (qand-shakar) sanoati korxonalari, qogʻoz, faner, sement zavodlari, GES ishlab turibdi. AES qurilmoqda. Hunarmandchilikda gazlama toʻqiladi. Koxima va Lumani shaharlarida universitet bor. Yuk va yoʻlovchilar temir yoʻl va havo yoʻllari orqali tashiladi.

## Manbalar
Nagpur

**Nagpur** — Hindistonning markaziy qismidagi shahar. Maharashtra shtatida, Nag daryosi boʻyida. Aholisi 1,96 mln. kishi (2001); Asosan hindi, marathi tilida soʻzlashadi. Muhim savdo-transport tuguni. Mumbay — Kalkutta temir yoʻl va avtomagistralining deyarli oʻrtasida joylashgan. Ip gazlama sanoatining yirik markazi. Oziq-ovqat, keramika, oynashisha, poligrafiya sanoatlari rivojlangan. Sovitkichlar ishlab chiqarish, shina zavodlari mavjud. Hunarmandchilikda oltin va kumush ipli matolar toʻqiladi. Un-tashqari, arxeologiya muzeyi, ilmiy tadqiqot muassasalari, shahar atrofida apelsin bogʻlari bor, paxta ekiladi. Nagpur yaqinidan marganets qazib olinadi. Shaharga 18-asr boshlarida asos solingan. 18-asrning 30-yillaridan Marath sultonligi tarkibidagi Bxonsle davlati poytaxti boʻlgan. 1853-yil Britaniya Hindistoni tarkibiga qoʻshildi va Markaziy provinsiyalarning maʼmuriy markaziga aylandi. 1950—56 yillarda Madxya-Pradesh shtatining maʼmuriy markazi boʻlgan.

## Manbalar
Naddof

**Naddof** (arab. — taramoq, titmoq) — oʻrta asrlarda paxta yoki jun tituvchi, savalovchi kishi. Oʻrta Osiyoning yirik shaharlarida alohida mahallalarda yashagan. Ularning mehnati, asosan, kalavachilik — ip yigiruvchilarga paxtani chigitdan ajratib, savalab berishdan iborat boʻlgan. Naddoflar shahar aholisining eng kambagʻal tabaqasi hisoblanib, bosqinchilik zulmiga qarshi qoʻzgʻolonlarda asosiy kuchni tashkil etgan. Masalan, Samarqandda moʻgʻullar zulmiga qarshi koʻtarilgan Sarbadorlar qoʻzgʻoloniga Naddoflar mahallasining oqsoqoli Abu Bakr Kuluip (Kalaviy) Naddof boshchilik qilgan.

## Manbalar
Boris Nadejdin

**Boris Borisovich Nadejdin** (1905.4.5, Smolensk shahri – 1961.7.3, Toshkent) – kompozitor va pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskva konservatoriyasini tugatgach (1936), Toshkent konservatoriyasida (1937-yildan), Hamza nomidagi musiqa bilim yurtida (1941 – 45) oʻqituvchi. Oʻzbekistonda professional kompozitorlik taʼlimi rivojiga, musiqa maktablari pedagogik (fortepiano) repertuari shakllanishiga katta hissa qoʻshgan. Ijodida oʻzbek xalq kuylariga keng tayangan va ijobiy qoʻllagan. Bastakorlar T. Jalilov bilan hamkorlikda „Asrlar“ (1943) va "Alpomish (1949), Yu. Rajabiy bilan „Farhod va Shirin“ (1944) musiqali dramalarini yaratgan. Shuningdek, simfonik orkestr uchun „Simfoniyetta“, „Segoh“, „Paxta“ (Yu. Rajabiy bilan), „Bolalarga“, „Vals“, ovoz va cholgʻular orkestri uchun „Abdurahmonbegi“, „Ey, Vatan“; bolalar uchun fortepiano pyesalari va qoʻshiqlar yaratdi. Toshkentdagi 5-bolalar musiqa maktabiga N. nomi berilgan. Shogirdlari orasida S. Boboyev, B. Giyenko, Sayfi Jalil, T. Qurbonov, S. Hayitboyevlar bor.

## Manbalar
Nadim

**Nadim** ( — doʻst, ulfat) — musulmon davlatlarida, Oʻrta Osiyo xonliklarida xonlar, podsholar, amaldorlarning eng yaqin xizmatkori, maxrami va maslahatchisi. Bazmlarda ishtirok etgan kishilar ham bir-birlariga nisbatan Nadim hisoblangan. 

## Manbalar
Nadimiy

**Nadimiy** (taxallusi; asl nomi Boltaniyoz Qurbonniyoz oʻgʻli) (? — Xiva — 1938) — shoir, xattot. Akasi Muhammad Yoqub Harrot Devondan husnixat qoidalarini oʻrgangan. Nadimiy umrining oxirigacha Xivadagi idoralarda turli lavozimlarda ishlagan. Sharq shoirlarining asarlarini mutolaa qilib, ularning taʼsirida sheʼrlar yozgan. 1908-yilda koʻchirgan mukammal devonida oʻzbek mumtoz sheʼriyatining turli janrlarida yozilgan asarlar bor. Sheʼrlarida insoniy muhabbatni ulugʻlaydi, kishilarni oliy fazilatlar egasi boʻlishga chaqiradi. Nadimiy kitobat qilgan Abdulvohid ibn al-Muftiyning "Ajoyib ul-qisas" asari tarjimasi (1907, inv. № 874), zamondosh shoirlardan Shinosiy devoni (1908, inv. №1145), Tabibiyning 2 devoni (1909, inv. №927, 1910, inv. № 257) va oʻzi tarjima qilgan "Vomiq va Uzro" dostoni (1910, inv. № 2057) va oʻzining 3 devoni Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida (№ 901, 902, 906) saqdanmoqda. Nadamiy asarlari bayozlardaham uchraydi (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Qoʻlyozmalar fondi, inv. inv. № 6771, 6939, 6969).

## Manbalar
Nadir

**Nadir** (arab. — nazir) — zenitga diametral qarama-qarshi vertikal chiziqning ufqdan pastda osmon gumbazi bilan kesishgan nuqtasi. 

## Manbalar
Nagarjuna

**Nagarjuna** (taxminan II asr) — qadimiy hind faylasufi, buddizmning madxyamika maktabi asoschisi. Oʻzining falsafasini haqiqiy buddizmning "oʻrtacha yoʻli" deb atadi. Asosiy asari: "Madxyamikakarika" yoki "Madxyamikasutra".

## Manbalar
Nagano

**Nagano shahri**-Nagano prefekturasining poytaxti va eng yirik shahri boʻlib, u Nagano havzasida (Zenkoji Daira) Yaponiyaning markaziy Chubu mintaqasida joylashgan. Nagano Yaponiyaning asosiy shahri sifatida tasniflangan. Nagano — Yaponiyaning eng yuqori prefekturali poytaxti, balandligi 371.4 metr (1,219 fut). Shahar togʻlar bilan oʻralgan, Chikuma daryosining qoʻshilish joyi — Yaponiyaning eng uzun va eng keng daryosi — va Say daryosi. Shaharning umumiy maydoni 834,81 kvadrat kilometrni (322.32 kvadrat milya) tashkil etadi. 2019-yil 1-iyun holatiga shaharning taxmin qilingan aholisi 160,625 xonadonda 370 632 kishini tashkil qildi va aholi zichligi 1 km2 ga 444 kishi toʻgʻri keladi.
## Tarixi

## Geografiyasi
## Manbalar

## Havolalar
Sulaymon Najafov

**Sulaymon Narimon oʻgʻli Najafov** (1937.25.7, Ozarbayjon Respublikasi Aqdam tumani — 1993.25.10, Jizzax) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Boku shahridagi rassomlik bilim yurtini (1968) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1976). 1976-yildan Yunus Rajabiy nomidagi Jizzax viloyat musiqali drama teatrida, 1991-yildan Jizzax viloyat qoʻgʻirchoq teatrida rassom. N. ijodi adabiy asardagi milliy va badiiy gʻoyaning tasviriy obrazini sahna bezaklarida yaratishga qodirligi bilan diqqatga sazovor. Jizzax teatrining "Xolisxon" (1978), "Zoʻraki tabib" (1978), "Oygul va Baxtiyor" (1979), "Kelinlar qoʻzgʻoloni" (1979), "Vatan ishqi" (1981), "Xonuma xonim" (1982), "Katta oʻgʻil" (1984), "Qasam va vijdon" (1988) kabi, Jizzax qoʻgʻirchoq teatrining "Temirboyning sarguzashtlari" va boshqa spektakllari shular jumlasidan.

## Manbalar
Najmiddin Kubro maqbarasi

**Najmiddin kubro maqbarasi** — Koʻhna Urganchdagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr 20—30-yillari). Sufiylikdagi kubraviylik oqimining asoschisi, shoir, olim va shayx Najmiddin Kubro nomi bilan bogʻliq. Maqbara 3 xona (Najmiddin Kubro sagʻanasi joylashgan katta xona, bir necha qabrlari boʻlgan kichik xona va ziyoratxona)dan iborat. Miyonsaroy va xonalar gumbaz tomli, oʻzaro bir-biri bilan bogʻlangan.

Bosh tarzi chuqur ravoqli, peshtoqgumbazli, koshinkori naqsh bilan hoshiyalangan, yozuvlarida qurilgan yili saqlangan, Peshtoq yuqorisi muqarnasli sharafa bilan yakunlangan. Peshtoq devorlari va sagʻana oq, koʻk, havo rang va jigarrang koshin bilan qoplangan. Yogʻoch oʻymakorligida ishlangan eshigiga islimiy naqsh tushirilgan. Katta xonaning ichki gumbaz osti bagʻali qalqonsimon, 16 qirrali, 4 burchagi toqu ravoqli, ganchkori muqarnaslar bilan bezatilgan. Xona oʻrtasidagi sagʻana oʻziga xos milliy uslubda ishlangan. Bu keyinchalik Xorazm meʼmoriy yodgorliklarida namuna sifatida keng qoʻllangan. N.Najmiddin kubro maqbarasida Xorazm meʼmorligida musavvir va koshinpazlar tomonidan erishilgan barcha yutuqlar namoyon boʻlgan.

## Manbalar
Najmiddinov Muhiddin hoji

**Najmiddinov Muhiddin hoji** (1888, Andijon – 1964) – xalq sozandasi (dutor, tanbur) va xonandasi. Bobosi Shamsiddin va otasi Najmiddin hofizlardan dutor va tanbur chalishni hamda Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllarini oʻrgangan. Toji Mubtalodan „Uz zol“, „Ilgʻor“, „Ajam Sheroziy“, „Nasrulloyi“, „Navroʻzi ajam“ yoʻllarini oʻzlashtirgan. Ayniqsa, „Kurd“, „Choʻli kurd“, „Sayqal“ va boshqa kuylarni dutorda mahorat bilan ijro etgan.

1924-yil Andijonda Hamza Hakimzoda Niyoziy tashkil qilgan milliy musiqa toʻgaragida musiqa rahbari boʻlgan. Oʻzbek davlat konsert-etnografik truppasi (1926-1928), Hamza teatri (1929-1930)da sozanda, Samarqand viloyat musiqali drama teatri (1930-1931) hamda 1931-yildan Qoʻqon temiryoʻlchilar teatrida musiqa rahbari. Viktor Uspenskiy va Ilyos Akbarov 1931-yildan Muhiddin hojidan bir qancha yirik kuy va ashulalar yozib olishgan.

## Manbalar
Tursun Xoʻjayevich Najmiddinov

**Tursun Xoʻjayevich Najmiddinov** (1901.15.12 — Toshkent —1972.14.3) — infeksionist olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), tibbiyot fanlari doktori (1944), professor (1944). Oʻrta Osiyo universiteti tibbiyot fakultetini tugatgach (1928), shu universitet tropik kasalliklar kafedrasi ordinatori, assistenti, dotsenti (1928— 1932), Toshkent tibbiyot akademiyasi infeksion va tropik kasalliklar kafedrasi mudiri (1953— 1970), 1971-yildan ilmiy konsultant. Asosiy ilmiy ishlari bezgak-, brutsellyoz, gelmintoz, leyshmanioz, rishta, oʻlat, tif va paratif hamda epidemik gepatit kasalliklarining kelib chiqish sabablari, ularning oldini olish va davolashga oid. Toshkent shahridagi olim yashagan kucha, 2-Toshkent tibbiyot akademiyasi infeksion va tropik kasalliklar kafedrasi Tursun Xoʻjayevich Najmiddinov nomi bilan ataladi.

## Manbalar
* Kratkoye rukovodstvo po vnutrennim i tropicheskim boleznyam, T., 1939; Klinika zatyajnoy malyarii v Sredney Azii, T., 1943; Lecheniya malyarii sinteticheskimi preparatami, T., 1950.
Najmiddinov Shokir

**Najmiddinov Shokir** (1903.15.1 -Toshkent — 1990.19.10) — aktyor, suflyor. Oʻzbekiston xalq artista (1970). Ijodini 1918-yil havaskor aktyor sifatida boshlagan. 1919—1922, 1924—1927, 1934—1957-yillar Hamza teatrida aktyor, 1957—1975-yillar suflyor. Buxoro va Toshkent madaniy oqartuv muassasalarida ishlagan. N. epizodik rollar ustasi boʻlib, uning ijodi kuchli psixologik dramatizmi bilan ajralib turadi. Sulaymon, Asqar (U. Hojibekov, "Arshin mol olon"), Karimbaxshi, Arslon (Fitrat, "Hind ixtilochilari", "Arslon"), Ortiqboy (Gʻ. Zafariy, "Halima"), Ishchi (U. Ismoilov, "Rustam"), Rodrigo (U. Shekspir, "Hamlet"), Yusufjon (K. Yashin, "Xolisxon"), Domla (Oybek, "Qutlugʻ qon") va boshqa uning sahnada yaratgan obrazlaridan namunalaridir.

## Manbalar
Najmiddinov Haydar

**Najmiddinov Haydar** (1850-1922) – oʻymakor naqqosh, Fargʻona oʻymakorlik maktabi asoschisi. Otasi usta Najmiddindan hunar oʻrgangan. 1890-yildan Qoʻqonda oʻyma naqshli eshiklar va bezaklar yaratgan; binolarning sharafa, muqarnaslarini yaratishga, musiqa asboblarini badiiy bezashga mohirligi bilan shuhrat qozongan. „Parang“ („ustasi parang“) laqabini olgan. Ijodida pargari naqsh (30 dan ortiq turi) dan foydalangan; u bezagan koʻp qirrali kursi, lavh, qutichalar jozibadorligi bilan ajralib turadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

## Manbalar
Najot

**Najot** — jadidlar gazetasi. Turkistondagi oʻzbek jadid matbuotining nodir nashrlaridan biri. Rossiyadagi 1917-yil fevral inqilobidan soʻng Turkiston oʻlkasida oʻrnatilgan muvaqqat hukumat tomonidan nashr etilgan. Jami 20 soni chiqqan. Muharriri Munavvarqori boʻlgan. "Najot" fevral inqilobi tufayli barham topgan mustabid chor tuzumini keskin tanqid qilgan, fevral inqilobiga xayrixoxdik bildirgan, Turkiston xalqlarini, qaysi millatga mansublikdan qatʼi nazar, jipslashishga, sinfiy ayirmaga bormaslikka, mustaqil davlat barpo qilishga daʼvat etgan. Najotda davrning koʻzga koʻringan qalamkashlaridan Kamiy (shoir), Mahmudxoʻja Behbudiy, Xolmuhammad Oxundiy, Mirmulla Shermuhamedov, Mirmuhsin Shermuhamedov, Abdulla Avloniy, Toʻlagan Xoʻjamiyorov (Tavallo), Laziz Azizzoda, Abdulla Qodiriy, Shokirjon Rahimiy, Rauf Muzaffarov va boshqa hamkorlik qilganlar.

## Adabiyot
* Ziyo Said, Oʻzbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870—1927); Tanlangan asarlar, T., 1974; Pidayev T., Matbuot — millat chirogʻi, T., 1999.

## Manbalar
Najd

**Najd** — Saudiya Arabistonidagi viloyat. 5—6-asr oʻrtalarida arablarning kinda qabilasi qoʻl ostida boʻlgan. 7— 9-asrlarda Arab xalifaligi, keyinchalik Arabiston yarim orolda mavjud boʻlgan davlatlar tarkibida. 18-asrda vahhobiylar harakati markazi boʻlgan. Ular bu yerda Najd amirligini tuzganlar (18-asr oxiri —20-asr boshi, tanaffuslar bilan). Birinchi jahon urushidan soʻng Najd amirligi Shimoliy va Markaziy Arabistonni birlashtirish kurashiga raxnamolik qilgan, natijada Hijoz, Najd va birlashgan viloyatlar davlati (1932-yildan Saudiya Arabistoni) paydo boʻlgan.

## Manbalar
Nazarbek zilzilasi

**Nazarbek zilzilasi** - 1980 y 10 dekabrda Toshkent shahrining gʻarbidagi Nazarbek qishlogʻida roʻy bergan. Zilzila kuchi 12 balli MSK—64 shkalasi boʻyicha 8 ballga teng. Rixter shkalasi boʻyicha magnitudasi M=5,4 boʻldi. Zilzila natijasida aksariyati xom gisht va paxsadan qurilgan uylar shikastlangan. Toshkent shahrining Nazarbekka tutash qismidagi imoratlarda ham koʻplab yoriqlar paydo boʻlgan, ayrim devorlar qulagan va hokazo. Bir-ikki yil davomida zilzilaning koʻp marta qayta silkinishi (aftershoklar) kuzatilgan.

## Manbalar
Anorqul Nazarov

**Anorqul Mamadovich Nazarov** (1950-yil 5-iyun, Boʻka tumani — 2019-yil 16-yanvar) – oʻzbekistonlik kompozitor, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1995).

## Hayoti
Anorqul Nazarov 1950-yil 5-iyunda Boʻka tumanida tugʻilgan. Toshkent konservatoriyasini (hozirgi Oʻzbekiston konservatoriyasi) tugatgan (1973). Navoiy teatrida sozanda (1968—1985), Uzteleradiokompaniyasi qoshidagi Estrada-simfonik orkestrining bosh dirijyori va badiiy rahbari (1989—1996), „Oʻzbeknavo“ birlashmasining bosh direktori (1996—2001). Ijodida qoʻshiq asosiy oʻrin tutadi („Doʻlana“, „Arazlama“, „Men nechun sevaman Oʻzbekistonni“, „Oʻzbekiston mushtarak“, „Ozod elning oʻgʻliman“ va boshqalar). Bastakorning Muhammad Yusuf sheʼriga yozilgan „Yur, muhabbat! Ketdik bu yerdan“ qoʻshigʻi birinchi oʻzbek tangosidir. Shuningdek, kino va telefilmlar, teatr spektakllari, sirk tomoshalari uchun musiqalar va boshqa asarlar yozgan. Abdulla Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1997). Vafotidan soʻng 2025-yilda “Mehnat shuhrati” ordeni bilan mukofotlangan.

Anorqul Nazarov 2019-yil 16-yanvarda og‘ir kasallikdan keyin vafot etgan.

## Asarlari

## Manbalar

## Havolalar

*
Najdak

**Najdak** (turkiycha) — mayda va yupqa donador kristallardan iborat togʻ jinsi. Boksitlarning metamorfizmga uchrashidan hosil boʻladi. Najdak tarkibidagi korund boshqa minerallar (magnetit, xlorit, gematit, kvars va moʻrt slyudalar va hokazo) bilan birikib ketgan. Tarkibida 60% gacha korund boʻlgan najdak tabiiy abraziv materiallarga kiradi. Najdakning qattiqligi mineralogik shkala boʻyicha 7—8. Rangi qora, qoramtir kulrang, toʻq-yashil. Najdak koʻpincha marmarlarda linza, shtok, uyum, tomirlar shaklida, baʼzan esa gabbro, norit, granitlarda va bu jinslar kontaktida ksenolitlar koʻrinishida mavjud. Oʻzbekistonda koʻp joylarda (Nurota togʻlari, Molguzar va boshqalar) uchraydi.

## Manbalar
Nazalizatsiya

**Nazalizatsiya** — (frans. nasalisation lotincha nasus — burun), burunlanish — nutq tovushlari (asosan unlilar)ning yumshoq tanglay pasayishi va oʻpkadan chiqayotgan havo oqimining ayni bir paytda ham ogʻiz, ham burundan chiqishidan iborat artikulyasiyasi. Ogʻiz va burun rezonatorlarining ayni bir paytda qoʻzgʻalishi natijasida tovush alohida tembrga ega boʻladi. N. fonemalarning farqlanuvchi belgisi boʻla olishi mumkin; fonemalar N.si, boshqacha aytganda, burunlangan fonemalar koʻproq fransuz, polyak, portugal, hind tillarida uchraydi. Masalan, a —a, e —a va boshqa

## Manbalar
Baxtiyor Nazarov

**Baxtiyor Nazarov** (1945-yil 17-sentyabr - 2022-yil 17-yanvar) — adabiyotshunos olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (2000), filologiya fanlari doktori (1984), professor (1994). Toshkent davlat universiteti tugatgan (1966). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi til va adabiyot intstituda ilmiy xodim, ilmiy kotib (1969— 1972; 1979—1983), direktor (1986—1990), boʻlim mudiri (1996-yildan), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Bosh ilmiy kotibi oʻrinbosari (1973—1979), vitse-prezident vazifasini bajaruvchi (1999—2000), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti davlat maslahatchisi (1990— 92), Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirining birinchi oʻrinbosari (1992—1994), ayni vaqtda „Oʻzbek tili va adabiyoti“ jurnalining bosh muharriri (1986-1994) sifatida faoliyat yuritgan. 

Nazarovning ilmiy ishlari XX asr oʻzbek adabiyoti taraqqiyoti, xususan, tanqidchilik va adabiyotshunoslik metodologiyasi muammolari, adabiyot nazariyasi va adabiy aloqa masalalariga bagʻishlangan. Tadqiqotlarida Fitrat, Oybek, Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Abdulla Oripov mahorati oʻrganilgan. Oybekning 20 jildli „Mukammal asarlar“ toʻplamini nashrga tayyorlashda qatnashgan. Milliy istiqlol gʻoyasi bilan sugʻorilgan, yangi tipdagi darsliklar (oʻrta maktabning 9-11-sinflari uchun „Oʻzbek adabiyoti“, oliy maktab uchun „XX asr oʻzbek adabiyoti tarixi“) ning mualliflaridan biri. 

## Manbalar
Zoyir Nazarov

**Zoyir Nazarov** (1941.22.12, Romitan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Buxoro pedagogika institutining fizika-matematika fakultetini tugatgan (1965). 1965-yildan Buxoro viloyati Romitan tumanidagi 21-maktab, 1974-yildan 26-maktab matematika oʻqituvchisi. Nazarov matematika darsi samaradorligini yaxshilashda turli uslublarni ishlab chiqqan. 

## Manbalar
Mavlon Nazarov

**Mavlon Xudoyberganovich Nazarov** (1910.15.6, Chimkent viloyati Turkiston tumani — 2000.31.3, Toshkent) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Tarix fanlari doktori (1963), professor (1965). Samarqand Davlat Universiteti ni tugatgan (1936). Komsomol (1941—44) va partiya (1944—52) ishlarida. Toshkent Davlat Universiteti (1952—64) va Toshkent politexnika instituti (1964—92)da kafedra mudiri. ToshTUning Oʻzbekiston xalqlari tarixi kafedrasida maslahatchi professor (1992-93).

## Manbalar
Toʻychi Nazarov

**Toʻychi Nazarov** (1896-yil 15-may, Qalacha qishlogʻi, Fargʻona tumani, Fargʻona viloyati, Rossiya imperiyasi — 1974-yil 18-avgust, Qalacha qishlogʻi, Fargʻona tumani, Fargʻona viloyati, Oʻzbekiston SSR ) — sovet harbiy xizmatchisi, Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1945), 17-gvardiya mexanizatsiyalashgan brigadaning 2-motooʻqchi batalyoni oʻqchisi (1-Ukraina fronti, 4-gvardiya tank armiyasining 6-gvardiya mexanizatsiyalashgan korpusi). 
## Tarjimayi holi
Toʻychi Nazarov 1896-yil 15-mayda (baʼzi manbalarda, 1910-yil)Fargʻona viloyati Qalacha qishlogʻi (ayrim manbalarda, Kaptarxona qishlogʻi) dehqon oilasida tavallud topgan. Millati tojik. Oʻrta maktabni tugatib, kolxozda traktorchi boʻlib ishlaydi. 1943-yil may oyida Fargʻona tumani harbiy komissarligi tomonidan harbiy xizmatga safarbar etilgan. 1943-yil iyundan urushda ishtirok eta boshlagan. 1945-yil yanvarida Nazarov Sandomir-Sileziya hujum operatsiyasida, yaʼni Koben shahri (Polshadagi hozirgi Xobyenya) yaqinidagi Oder daryosini kesib oʻtib, daryoning gʻarbiy qirgʻogʻidagi hududni saqlab qolishda jonbozlik koʻrsatgan. 1945-yil 24-yanvarda ushbu shahar yaqinidagi jangda 12 nafar gitlerchilar va bitta qoʻl pulemyoti guruhini yoʻq qiladi. Nazarov 1945-yil 10-aprelda fashist bosqinchilariga qarshi kurashda qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda ko‘rsatgan jasorat va qahramonligi uchun SSSR Oliy Soveti Prezidiumi farmoniga asosan Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni hamda Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan taqdirlanadi. Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin Nazarov harbiy xizmatdan ozod etilib, oʻz yurtiga qaytib keladi. Nazarov oʻz qishlogʻida umrining oxirigacha yashab, ishlab kelgan. 1974-yil 18-avgustda 78 yoshida (baʼzi manbalarda, 1971-yil 61 yoshida)  vafot etadi. Oʻz qishlogʻi Qalachadagi qabristonga dafn etilgan.

## Unvon va ukofotlari
* Sovet Ittifoqi Qahramoni (1945-yil 10-aprel);
* „Oltin yulduz“ medali (1945-yil 10-aprel);
* Lenin ordeni (1945-yil 10-aprel);
* „Vladimir Ilich Lenin tavalludining 100 yilligi“ medali;
* „1941-1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medali (1945-yil 9-iyun);
* „1941-1945 yillardagi Ulug‘ Vatan urushidagi G‘alabaning yigirma yilligi“ yubiley medali (1965-yil 7-may);

## Xotira
* Toʻychi Nazarov nomi Moskva shahri, Gʻalaba bogʻida joylashgan Gʻalaba muzeyidagi Shon-sharaf zaliga zarhal harflar bilan bitilgan;
* Qabriga yodgorlik qabrtoshi oʻrnatilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Qurbon Nazarov

**Qurbon Nazarov** (1909.1.1 – Qoʻqon – 1989.10.9) — aktyor, rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Samarqand qishloq xoʻjaligi texnikumida (1924–26), Moskva Badiiy akademik teatri studiyasida taʼlim olgan (1930–32). Ijodiy faoliyatini Samarqand "Koʻk koʻylak" teatrida aktyor sifatida boshlagan (1926). 1932–73 yillar Qoʻqon teatrida aktyor, rejissyor I. ijodiga oʻtkir harakterli obrazlar yaqin boʻlib, sahnada Solihboy (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Boboxon (S. Abdulla; T. Jalilov, "Tohir va Zuxra"), Xusrav (Xurshid; V. Uspenskiy, "Farhod va Shirin"), Husayn Boyqaro (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy") kabi bir qancha yorqin rollar oʻynagan. Rejissyor sifatida "Malikai Turandot" (K.Gotssi), "Gulsara" (K. Yashin, M. Muhamedov; T. Jalilov), "Arshin mol olon" (U. Hojibekov), "Navbahor", "Parvona" (Uygʻun), "Oltin devor" (E.Vohidov) va boshqa asarlarni sahnalashtirgan. "Tohir va Zuhra", "Furqat", "Ulugʻbek yulduzi" va boshqa filmlarda suratga tushgan.

## Manbalar
Norbiyo Nazarova

**Norbiyo Nazarova** (1945, Pastdargʻom tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand universitetini tugatgan (1973). 1965-yildan Kattaqoʻrgʻon tumanidagi 1-, Pastdargʻom tumanidagi 49-, 1967-yildan 53-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

## Manbalar
Tamara Nazarova

**Tamara Nazarova** (1925.24.12 - Toshkent — 1998.24.2) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969),  Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist (30.09.1957). Moskva oʻzbek opera stu-diyasini tugatgan (1946). Oʻzbek davlat filarmoniyasining oʻzbek ashula va rake ansamblida yakkaxon (1940—42), Muqimiy teatrida (1942—55 va 1960— 71), Namangan teatrida (1955—59) aktrisa. Urush yillari Oʻzbekiston sanʼat ustalari safida front konsert brigadalarida qatnashgan. N. ijrosida nozik lirizm samimiylik bilan uygʻunlashib ketadi. Mohin, Zuhra (S. Abdulla; T. Jalilov, "Toqir va Zuhra"), Noznoz (M. Urdubodiy; S. Rustamov, "Besh soʻmlik kelin"), Natalka (N. Kotlyarevskiy; N. Lisenko, "Poltavalik Natalka"), Rohatoy (Komil Yashin; X. Toʻxtasinov, "Oftob-xon"), Qaddirgʻoch, Nurxon (Komil Yashin; T. Jalilov, "Alpomish", "Nurxon"), Shirin (A. Navoiy; Yu. Rajabiy, "Farhod va Shirin"), Sunbul (H. Gʻulom; M. Leviyev, "Ajab savdolar") kabi rollari bilan shuxrat qozongan. N. kinoda (Guli, "Alisher Navoiy"; Fotima, "Sen yetim emassan" va boshqalar) ham suratga tushgan.

## Manbalar
Nazir akbarobodiy

**Nazir akbarobodiy** (taxallusi; asl ism-sharifi Sayid Vali Muhammad, 1735, Dehli — 1830, Agra) — hind shoiri. Urdu tilida ijod qilgan ilk xalq shoiri. U sheʼriyatga oddiy mehnatkash obrazini olib kirgan. Doston, gʻazal, ruboiy, masnaviy, qasida hamda hajviy sheʼrlar yozgan. Ijodida dunyo va axli dunyo mavzusi katta oʻrin egallaydi. N.A. tabiat manzaralari, turli xalq sayillari, hindular, musulmonlarning bayramlarini yuksak badiiy mahorat bilan, jonli tarzda bayon qilgan. "Odamnoma", "Banjarnoma", "Oqibat", "Yomgʻir mavsumi manzarasi", "Kashshoqlik", "Baxti qaro shahar" kabi asarlari mashhur.

N.A. sharq adabiyotida keng tarqalgan Farhod va Shirin, Layli va Majnun syujetlari bilan bir qatorda qad. hind adabiyotidagi (Ram va Sita, Nala va Damayantiy), shuningdek, panjob ogʻzaki ijodidagi obrazlarga (Hiyr va Ranjha) ham murojaat qilgan.

## Manbalar
Nazarxon kanali

**Nazarxon kanali** — Qoraqalpogʻistondagi kanal. Qipchoq qishlogʻidan shim.da Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidan suv oladi. Uzunligi 40&nbsp;km dan ortiq. Amudaryoning oʻng tomonidan unga parallel yoʻnalishda oqadi. Kanal 1928—29-yilda qazilgan, dastlab 17&nbsp;km boʻlgan. 1937—38 yilda rekonstruksiya kilingan. Nazarxon kanali Nukus tumanini suv bilan taʼminlaydi.

## Manbalar
Nazzom

**Nazzom** (taxallusi; asl ismi Ibrohim bin Sayyor bin Xoniy) (?, Balx — taxminan 845) — arab faylasufi. Basrada taʼlim olgan. Koʻp asarlar yozgan, lekin ular bizgacha yetib kelmagan. Uning baʼzi falsafiy fikrlari bilan Abu Man-sur al-Bagʻdodiy, Shahristoniy, Azad-Din al-Ijiy, Nasriddin Tusiy va boshqalarning asarlari orqali tanishish mumkin. U yunon falsafasini yaxshi bilgan. Eron va Hindiston diniy va falsafiy taʼlimotlaridan xabordor boʻlgan. N. Sharqning yirik mutafakkiri, muʼtaziliylar tarafdori boʻlib, oʻz falsafiy maktabi — nazzomiylikni yaratgan. U erkin fikrni yoqlab chiqqan, anʼanaviy islomning baʼzi qoidalari bilan kelisha olmagan, diniy xurofotlarga, taqdir toʻgʻrisidagi aqidaga qarshi chiq-qan. N. Allohni vahdati vujud taʼli-moti asosida talqin qilgan. Uning fikricha, dunyodagi oʻzgarishlar moddiy zarralarning cheksiz harakati natijasida sodir boʻladi, moddiy dunyodagi jarayonlarga xudo aralashmaydi. N. barcha masalalarni akl yordamida hal qilish tarafdori boʻlgan.

## Manbalar
Nazr

**Nazr** (arab. — soʻz berish, vaʼda qilish) — islom qonunshunosligida biror savobli ishni bajarishga axd kilish yoki muayyan narsani din yoʻlida hadya qilish haqida dindorning oʻz-oʻziga vaʼdasi. Islomda N.ga tashvshot yoʻq. Ammo, N. qilgan odam uni bajarishi shart hisoblanadi. Agar bajarmasa bir vojib amalni tark etgan hisoblanib, ogʻir gunohkor boʻladi. Keyinchalik xalqoʻrtasida N. soʻzi hayr-sadaqa, ehson qilish maʼnolarida ham ishlatila boshlagan (Mas, masjid, mozor yoki tilanchiga N. berish kabi). Islomga koʻra, N. imkoni bor kishi uchun vojib. Moddiy yoki jismoniy jihatdan bajarishga qodir boʻlmagan odam N. qilmasligi lozim.

## Manbalar
Nazran

**Nazran** — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1967-yildan), Ingushiya Respublikasi poytaxti. Rostov-Don—Boku temir yoʻl liniyasi yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi, Grozniy shahridan 91&nbsp;km gʻarbda joylashgan. Aholisi 76,4 ming kishi (1998). Elektr asboblar, un zavodlari, trikotaj fabrikasi bor.

## Manbalar
Nazrul Islom

**Kazi Nazrul Islom** (1899-1976) — bengal shoiri. Ilk sheʼrlarini Hofiz asarlari taʼsirida yozgan. „Isyonkor“ dostoni (1922), „Olovli ud“ (1922), „Zaharli nay“ (1924), „Falokat nagʻmalari“ (1924), „Bulbul“ (1928) sheʼriy toʻplamlari, „Kambagʻalning iztiroblari“ hikoyalar toʻplami (1924) va „Tuman“ romani (1924) mavjud. Ularda insonparvarlik va vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surilgan. 30-yillarning boshlarida kasalligi tufayli adabiy faoliyati toʻxtab qolgan. Uning „Inson“ sheʼriy toʻplami oʻzbek tilida nashr etilgan (1981). Erkin Vohidov Nazrul Islom hayoti va ijodiga bagʻishlab „Ruhlar isyoni“ dostonini yozgan (1978-1979).
Nazira

**Nazira** ( — oʻxshash narsa; oʻxshatish; nusxa) — Sharq adabiyotidagi anʼanaviy usullardan biri; oʻtgan yoki zamondosh adib asariga oʻxshatma tariqasida yozilgan asar. N.ni mumtoz shoirlar tatabbu deb ham yuritishgan. Navoiy oʻz "Hamsa"sining Nizomiy "Panj ganji"ga tatabbu deb ataydi. Isteʼdodli naziragoʻy adiblar maʼlum bir asarga ijodiy yondashib, shu asar mavzuini boyitish va rivojlantirish, yangi muammo va gʻoyaviy motivlarni kutarish, yangi obraz va harakterlar yaratishni maqsad qilgan. Oʻtmish shoirlarining yaxshi asarlariga N. yozish oʻzbek adabiyotida ham uchraydi. Habibiy, Sobir Abdulla, Charxiy va boshqa shoirlar N.lar bitganlar.

## Manbalar
Nabijon Nazirov

**Nazirov Nabijon Nazirovich** (1931. 9.6, Oʻsh — 1987.6.7, Toshkent) — fiziolog, radiobiolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981). VASXNIL muxbir aʼzosi (1970), professor (1969). Toshkent Davlat Universiteti ni tugatgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimliklar genetikasi va fiziologiyasi institutida ilmiy xodim (1956—60). 1961-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimliklar eksperimental biologiyasi institutining oʻsimliklar radiatsi-on biologiya laboratoriya mudiri. N. birinchilardan boʻlib ionlovchi radiatsiyaning gʻoʻzaga taʼsirini tadqiq qildi. U xoʻjalik belgilari jihatidan qimmatli boʻlgan 20 dan ortiq oʻrta tolali va ingichka tolali gʻoʻzaning yangi liniyalari va navlari (tezpishar va serhosil AN-Kattaqoʻrgʻon, viltga chidamli AN-401, bargi tabiiy ravishda toʻkiladigan AN-402 va boshqalar) ni yaratdi.

## Manbalar
* Deystviye radiatsii na fiziologicheskiye i bioximicheskiye protsessi u xlopchatnika, T., 1969; Radiochuvstvitelnost xlopchatnika i geneticheskiy effekt ioniziruyushey radiatsii, T., 1970; Nauka i xlopok, T., 1977.
Ibodulla Nazrullayev

**Ibodulla Nazrullayev** (1927, Gʻijduvon) — usta kulol, Gʻijduvon kulollik maktabining 6-avlod vakili. Gʻijduvon kulollik anʼanalarini rivojlantirgan. Gʻijduvonlik usta Usmon Umarovdan hunar oʻrgangan. N. yaratgan buyumlar (kosa, lagan, piyola va boshqalar) be-zagi nafis ranglar uygʻunligi va jilosi, mujassamotlar yechimi hamda jozibasi bilan ajralib turadi, anʼanaviy islimiy, handasiy naqshlarni keng qoʻllagan. N. ijodida real mujassamotlar bilan bir qatorda afsonaviy qush tasvirlari ham oʻz aksini topgan. Ayniqsa, ustaning tovus tasviri tushirilgan (tovoqilabgardon kabi) laganlari mashhur; qoshiya naqshlarda anʼanaviy toʻlqinsimon oʻsimlik novdalari tasviri, handasiy naqshlarni keng qoʻllaydi.

## Manbalar
Lutfulla Nazrullayev

**Lutfulla Nazrullayev** (1903-yil 15-iyul, Buxoro — 1962-yil 27-dekabr, Toshkent) — teatr aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1945).

## Biografiyasi
Moskva oʻzbek drama studiyasida oʻqigan (1924—1927). Dastlab Buxoro teatrida ishlagan (1921 −24). 1927-yildan Hamza teatrida ishlagan. Xolmat („Boy ila xizmatchi“), Husayn Boyqaro („Alisher Navoiy“), Dadavoy („Navbahor“), Rahimjon („Shohi soʻzana“), Poloniy („Gamlet“), Yegor („Yegor Bulichyov va boshqalar“), Estevan („Qoʻzibuloq qishlogi“), Gornostayev („Lyubov Yarovaya“) kabi rang-barang va toʻlaqonli sahnaviy obrazlar yaratib, oʻzbek aktyorlik maktabining shakllanishiga munosib hissa qoʻshdi. Nazrullayev oʻzbek teatrida birinchi boʻlib, Husayn Boyqaro siymosini butun murakkabligi bilan gavdalantirgan. „Alisher Navoiy“ filmida esa Usta Jaloliddin obrazini yaratdi. Qanday rol uynamasin, Nazrullayev ovozi, yuz ifodalari, tana harakatlaridan unumli foydalanib, Uz qahramonlarining avvalambor insoniy mohiyatini, feʼlatvorini, kayfiyatini ifoda qilishga intilgan. U, ayniqsa, kulgili va hajviy obrazlar ustasi boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Nekrolog
Nazrullayev Nurilla

**Nazrullayev Nurilla** (1870 - Samarqand — 1939) — samarqandlik yogʻoch oʻymakori. Otasi usta Nazrulladan hunar oʻrgangan. N. mehnat faoliyatida islimiy va pargari usullarini, choka pardoz, paxpardozlarni unumli qoʻllagan; uyma naqshlar ustasi sifatida shuhrat qozongan. U bezagan eshik, darvozalar koʻrkamligi, jozibali naqshlari bilan diqqatga sazovor.

## Manbalar
Naim Saidov

**Naim Saidov** (1902, Qoʻqon - 1939.2.6, Toshkent) - jurnalist va tarjimon. Qoʻqondagi Madrasa, "yangi usul" va "Namuna" maktablarida tahsil koʻrgach, Moskvaga borib, dastlab ishchilar fakulteti (1923—24), soʻngra davlat jurnalistika instituti (1925—28)da oʻqigan: Toshkentga qaytgach, "Qizil Oʻzbekiston" (1928—30) gaz. muharriri oʻrinbosari, soʻng "Yangi Fargʻona" gaz. masʼul muharriri (Koʻqon, 1930—31), Oʻzdavnashr bosh muharriri (1931 — 33) bulib ishlagan. N.S. tarjimonlik faoliyatida oʻzbek tiliga ruscha soʻz va atamalarni olib kirish va oʻzbek tilining shu asosda ruslashtirilishiga qarshi ona tilining sofligi uchun kurashgan. Ayni paytda u arab yozuvidan lotin yozuviga oʻtish jarayonida xalq ommasi savodsiz boʻlib qolmasligi uchun "Kattalar uchun alifbo", "Savodsizlar uchun alifbo", "Chala savodlilar uchun alifbo", "Koʻrlar uchun alifbo" (1929—30), "Savodsizlar uchun oʻqish kitobi" (1936) singari oʻquv qoʻllanmalarini yaratgan. 20—30-yillar oʻzbek matbuotida faol ishtirok etgan. N.S. "Milliy ittihod" tashkilotiga aʼzo boʻlganlik va yoshlar oʻrtasida millatchilik kayfiyatini tarqatganlikda ayblanib hibsga olingan (1938.30.1) va qamoqxonada vafot etgan.

## Manbalar
Hayot Naimov

**Hayot Naimov** (1912.21.3 — Buxoro — 1995.14.2) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Buxoro musiqa bilim yurtini tugatgan (1930). Buxoro teatrida sozanda (1930—41), aktyor (1941—78), rejissyor yordamchisi (1978—86). Hayot Naimov kuproq hajviy aktyor sifatida tanilib, oʻzbek xalq masharabozlik te-atrining ijrochilik anʼanalarini davom ettirgan. Rang-barang satirik va dramatik obrazlar yaratib, sahna sanʼatida uziga xos ijro uslubi bilan iz qoldirdi. Qozi (Hamz a, "Maysaraning ishi"), Vali (U. Hojibekov, "Arshin mol olon"), Shmaga (A. Ostrovskiy, "Aybsiz aybdorlar"), Mansur (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy"), Zargarov (Abdulla Qahhor, "Ogʻriq tishlar"), Mirzakarimboy (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Hoshim labbay (S. Gʻani; F. Soliyev, "Tuy"), Toshbolta (H.Gʻulom; M. Leviyev, "Toshbolta oshiq"), Mulla Bashir (S. Jamol, "Guli siyoh") kabi obrazlar bilan elga tanildi.

## Manbalar
Nayza

**Nayza** —

1) sanchish yoki irgʻitish uchun moʻljallangan ov va jang quroli. Paleolit davrida paydo boʻlgan. Ilk Nayza 1,5 dan 5 m gacha uzunlikdagi yogochdan uchi oʻtkir qilib yasalgan. Dastlab Nayza uchiga oʻtkir tosh, keyinchalik suyak sanchqi mahkamlangan. Jez davrida Nayza sanchqisi metalldan yasalgan. Qoʻllanilishiga qarab Nayzaning uzunligi turlicha boʻlgan: irgʻitiladigan Nayzalar kalta, piyoda askarlar Nayzasi oʻrtacha, otliq askarlar Nayzasi uzun boʻlgan. 19-asrda miltiq uchiga sanchqisimon (uchlik) va pichoqsimon (taktik) Nayzalar oʻrnatilgan. Nayza jaxrn xalqlarining deyarli hammasida keng tarqalgan;

2) yengil atletikada qoʻllaniladigan asbob.

## Manbalar
Nayza (maʼnolari)

**Nayza**:

* Nayza — 1) sanchish yoki irgʻitish uchun moʻljallangan ov va jang quroli.
* Nayza (naqsh) (amaliy sanʼatda) — naqsh turi; naqqoshlikda uchi oʻtkir ov va jang quroli (nayza)ning uslublashtirilgan shaklining takrorlanishidan hosil boʻladi.
Nayza (naqsh)

**Nayza** (amaliy sanʼatda) — naqsh turi; naqqoshlikda uchi oʻtkir ov va jang quroli (nayza)ning uslublashtirilgan shaklining takrorlanishidan hosil boʻladi. Sopol va metall buyumlar bezak mujassamotida keng qoʻllanadi, hoshiya naqshlar orasiga ishlanadi. N. barg (oʻsimlik bargiga oʻxshash), N. boʻyin (osti boʻgʻim-boʻgʻim N. shaklida), N. gul (oʻrtada tik chiziq, yuqori va quyida ikki tomonga qarata chiqarilgan shoxlari, yonlarida novdalari boʻladigan), N. madohil (tut daraxtining kaychi bargi kabi uchli) kabi xillari bor.

## Manbalar
Nayzabarg

**Nayzabarg** (Sagittaria) —bulduruqoʻtdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda uch yaproqli Nayzabarg (S.trifolia) oʻsadi. Barglari ildiz boʻgʻzidan 60—100 sm gacha oʻsadi, nayzasimon, uchi oʻtkir, bandi uzun. Gullari oq, poyaning uchida oddiy yoki shoxlangan shoda holida, asosan 3 halqa boʻlib joylashgan. Iyun-sentabrgacha gullab mevalaydi. Mevasi yongʻoqcha. Ildizpoyasidan nayzabarg, tuganakli novdalar oʻsadi. Tuganagi va urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 10 mingtagacha urugʻ tugadi. Urugʻlari shamol va suv orqali tarqaladi. 18—26° haroratda unib chiqadi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Sholipoyalarga katta zarar yetkazadi. Asosan, sugʻorish va tashlandiq ariq va kanallar boʻylarida oʻsadi.

Kurash choral ari: urugʻlikni tozalash, ekinni siyrakroq ekish; gerbitsidlar purkash.

## Manbalar
Nayzabozlik

**Nayzabozlik** — qoʻl jangi turlaridan biri; raqibni nayza sanchib mahv qilish. N. jang qilishning qad. usullaridan biri boʻlib, nayza paydo boʻlishi bilan vujudga kelgan. N.da himoya vositasi sifatida qalqon va sovutdan foydalanilgan. 19-asrning oʻrtalaridan boshlab, miltiqqa nayza oʻrnatilgach, N. zarur boʻlgandagina qoʻllangan.

## Manbalar
Naylon

**Naylon** (ing. nylon) — polimidlardan olinadigan sunʼiy tola. Yuvuvchi moddalar va ishqalanish taʼsiriga chidaydi. Tabiiy ipakdan mustahkam (qarang Poliamid tolalar). 

## Manbalar
Nayman adirlari

**Nayman adirlari** - Fargʻona viloyatidagi adirlar. Fargona vodiysida, Karkidon suv omborining shim. gʻarbi, Qoraadir togʻlarining jan.-gʻarbida joylashgan. Balandligi 725–750 m, yuqori pliotsen-quyi toʻrtlamchi davrning alevrolit, konglomerat, gil, qumtoshlaridan tuzilgan. Adirlar oʻrtacha parchalangan. Jan.dan boshlanuvchi soy oʻzanlari ularni bir necha joyda kesib oʻtgan. Yuvilgan toʻq boʻz tuproklarda efemerlar, efemeroidlar, shuvoq keng tarqalgan. Yay-lov chorvachiligida foydalaniladi.

## Manbalar
Naymansoy

**Naymansoy** — Fargʻona viloyatidagi soy. Soʻx soyining Sariqoʻrgʻon gidrotugunidan boshlanadi. Dastlab shim.-gʻarbiy yoʻnalishida 12—15 km masofada adirlarni kesib oʻtadi. 40 km dan soʻng tarmoqlarga boʻlinib ketadi Uning Oʻrtaqoʻrgʻon, Kalamush, Qumbosti, Bekobod, Toʻrasoy, Shayxnazar kabi oʻnlab tarmogʻi bor. Soyda kuz va qishda suv kam boʻladi, bahor va yoz paytlarida bu soyga koʻp suv tashlanadi. N. Oʻzbekiston va Dangʻara tumanlaridagi xoʻjaliklar yerini suv bilan taʼminlaydi. 

## Manbalar
Naypachoq

**Naypachoq** — yogʻochdan yasalgan puflab chalinadigan sozlarda tovush hosil qiluvchi yupqa plastinka. Ilgari qamishdan tayyorlanganligi uchun qamish til deb atalgan. Hozir boshqa materiallardan ham tayyorlanadi. Yakka (klarnet, saksofon kabi sozlarda) va juft (surnay, goboy, fagot kabi sozlarda) turlari bor. 

## Manbalar
Naypoya

**Naypoya** - soyabonguldoshlarga mansub yirik oʻtlar turkumi. 70 dan ortiq turi maʼlum. Asosan, Sharqiy yarimsharning moʻʼtadil mintaqasida tarqalgan. Oʻzbekistonda gulpar turi koʻp oʻsadi. Gulshiraga boy. Koʻpchilik turlarining poya va barglarini yeyish mumkin, baʼzilari chorva mollari uchun ozuqa. Terini kuydirish xususiyati bor.

## Manbalar
Nayrobi

**Nairobi** - Keniya poytaxti, 1700 m balandlikdagi yassitogʻlikda joylashgan. Iqlimi ekvatorial, mussonli iklim. Iyul oyining oʻrtacha temperaturasi 15°, martniki 18,7°. Yillik yogʻin oʻrtacha 930&nbsp;mm. Aholisi 2,07 mln. kishi (1998). N. maʼmuriy jihatdan provinsiyaga tenglashtirilgan poytaxt okrugini tashkil qiladi.

Shaharga 1899-yilda Mombasa — Kisumu temir yoʻlning qurilishi natijasida asos solingan. Keyinroq inglizlarning harbiy bazasi boʻlgan. 1963-yildan mustaqil Keniya poytaxti. Nayrobi — temir yoʻl va shosse yoʻllar tugun i. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim savdo-sanoat markazi. Oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, toʻqimachilik, metallsozlik, kimyo, qogʻoz, oynashisha, sement sanoati korxonalari mavjud. Milliy universitet, milliy muzey, Sorsbi badiiy galereyasi, milliy teatr, kutubxona, tad-qiqot markazlari bor. Shahar toʻgʻri burchakli reja asosida, binolar yevropacha usulda qurilgan. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Naytishlilar

**Naytishlilar** (Tubulidentata) -yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Uzunligi 1—1,5 m, dumi 45—60 sm, vazni 80 kg dan ortiq. Tumshugʻining uchi nayga oʻxshash choʻziq. Oldingi oyoqlari 4, keyingi oyoqlari 5 barmoqli boʻlib, tuyoqsimon tirnokdari bor. Tirnoklari yordamida termitlar inini buzadi yoki yer kovlaydi. Tili uzun, chuvalchangsimon. Tishlari oʻzaro qoʻshilib oʻsgan dentin naychalardan iborat (nomi shundan olingan); tish emali va ildizi boʻlmaydi; tishi doimo oʻsib turadi. Kurak va yirtqich tishlari rivojlanmagan. N.ga faqat 1 tur — Afrika naytishlisi (Orycteropus afer) kiradi. Af-rikaning Sahroi Kabirdan janubroqda joylashgan barcha hududlarida tarqalgan. Tunda faol hayot kechiradi. Uzunligi 3 m gacha in qazib, 1 yilda 1 bola tugʻadi. Asosan, termitlar va chumolilar 6-n oziqlanadi. Terisi va goʻshti uchun ovlanadi. Koʻpchilik hududlarda soni kes-kin kamayib bormoqda. 

## Manbalar
Naycha

**Naycha** — 1) chakka (soch)ga taqiladigan ayollar taqinchogʻi; bosma usulida gullar bilan bezatilgan yupqa metall yaproqcha oʻrami (nay shakli)dan iborat; oʻrta qismiga feruza koʻzli yirik dumaloq munchoq oʻrnatilgan, naychaning 2 cheti feruza koʻzlar qatori bilan hoshiyalangan; atrofi va oʻrtasidan shokila (marjon, yaproqcha, baʼzan tanga)lar osilgan. Naychadan chakkadagi soch tolalarini qistirib qoʻyish uchun foydalaniladi; 2) zargarlikda soch-popukka. taqiladigan kumushdan yasalgan naysimon boʻlak; Naycha yuzasi bosma islimiy naqshlar bilan bezatilgan, yuqori qismi qubbali, qubba atrofi emal yoki feruza koʻzlar bilan oʻralgan; quyi qismi kengayib borib 4 ta boʻlak (parrak)ga ajraladi. Naycha orasidan oʻrilgan (eshilgan) qora iplar (soch) tutami oʻtkaziladi; 3) chakka va boshga taqiladigan taqinchoqlarning pat, ukpar oʻrnatish uchun kilingan qismlari ham naycha deb ataladi.

## Manbalar
Nalbandyan Mikael Lazarevich

**Nalbandyan Mikael Lazarevich** (1829.2(14). 11, Rostov-Don tumani – 1866.31.3.(12.4), Kamishin shahri) – arman yozuvchisi, faylasuf. Yangi arman adabiy tilining asoschilaridan biri. 1855-1858-yillar Moskva universitetining tibbiyot fakultetida tahsil olgan, soʻng shu yerda arman tilida nashr etiladigan „Yusisapayl“ („Shimol yogʻdusi“) jurnalida ishlagan (1858-1860-yillar). „Kolokol“ va „Sovrenemik“ jurnallarining taʼsirida inqilobiy demokratizm tomoniga oʻtgan. Nalbandyan 1860-1862-yillarda Turkiya, Hindiston va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlariga sayohati davomida A. I. Gersen va N. P. Ogaryovlar bilan tanishgan. Keyinroq „Megu“ („Asalari“) jurnali qoshida yashirin inqilobiy tashkilot tuzgan, jamiyatni keskin tanqid etuvchi asarlari uchun qamoqqa olingan va keyinchalik surgunda vafot etgan. Nalbandyan falsafa, iqtisod, pedagogika, tilshunoslik bilan shugʻullangan, Feyerbax va Chernishevskiy fikrlarini rivojlantirgan. Nalbandyan falsafasi arman xalqi ijtimoiy tafakkuri rivojida muhim bosqich hisoblanadi. Asosiy publitsistik asari „Dehqonchilik haq yoʻl“ (1862). „Birovga soʻz, boshqaga kelin“ (1858), „Kundalik“ (1858-1860-yillar) romanlari bilan arman tanqidiy realizmiga asos solgan. Adabiy-estetik qarashlari „Arman yozuvi haqida soʻz“ (1854-1855-yillar), „Tanqid“ (1858) asarlarida oʻz ifodasini topgan.

## Manbalar
Vladimir Nalivkin

**Vladimir Petrovich Nalivkin** (1852.15.7, Kaluga - 1918.20.1, Toshkent) — tarixchi, sharqshunos, lingvist va pedagog.
## Biografiyasi
1852-yil 25-fevralda (boshqa ma'lumotlarga ko'ra, 15-iyul) Kaluga shahrida zodagon oilasida tug'ilgan.

1-harbiy gimnaziyani, keyin Pavlovsk harbiy bilim yurtini tamomlagan.  Kollejni tugatgach, Orenburg kazak polkiga xizmat qilish uchun yuborildi.
1873-yil artilleriya bilim yurtini tugatgach, Turkistonda xizmat qilgan, Xiva va Qoʻqon yurishlarida qatnashgan. Qisqa muddat Namanganda harbiy boshliqning yordamchisi boʻlib ishlagan. Yerli aholining tili, turmushi va urf-odatlarini yaqindan oʻrganish uchun Nanay qishlogʻidan yer sotib olib, oilasi bilan shu yerda bir necha yil yashagan. Oʻzbek, tojik, arab tillarini puxta oʻrgangan. N. Turkiston oʻlkasida ochilgan birinchi rus-tuzem maktabining dastlabki oʻqituvchilaridan boʻlgan, Toshkent oʻqituvchilar seminariyasida mahalliy tillardan dars bergan (1890-yilgacha). 1890—95 yillarda Sirdaryo, Fargʻona va Samarqand gubernatorining yordamchisi boʻlgan. II Davlat dumasining deputatligiga saylangan. 1917-yilda Muvaqqat hukumatning Turkiston qoʻmitasiga raislik qilgan, mensheviklarni yoklagan.

## Ilmiy faoliyati
Turkiston oʻlkasining tarixi, etnografiyasi, islom madaniyatiga doir koʻplab asarlar yozgan, oʻzbek ("sart"), fors tillari boʻyicha qoʻllanmalar yaratgan, "sartcha" (oʻzb.)-ruscha, ruscha-"sartcha" (oʻzb.), ruscha-forscha lugʻatlartuzgan. Akad. V. V. Bartoldnint taʼrificha, N. "ruslar orasida oʻzbek tili va turmushini eng yaxshi bilgan" olim edi. Uning xotini M. V. Nalivkina bilan birga yozilgan "Fargʻonadagi oʻtroq aholi ayollarining turmushiga doir ocherklar" hamda "Qoʻqon xonligining qisqacha tarixi" asarlari sharqshunos olimlar tomonidan yuqori baholangan. Keyingi asar 1899-yilda Parijda fransuz tilida A.Dozon tarjimasida bosilgan. 
## Vafoti
Bolsheviklar Taʼsis majlisini tarqatib yuborib, zoʻravonlik bilan hokimiyatni bosib olgandan keyin N. boʻlajak qatagʻonlar va vahshiyliklarni oldindan koʻra olgan. U 1918-yil 20-yanvarda Toshkentda bolsheviklar tuzumiga norozilik sifatida xotinining qabri ustida oʻzini otib oʻldirgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Russko-sartovskiy i sartovskorusskiy slovar, s prilojeniyem kratkoy grammatiki po narechiyam Namanganskogo uyezda, sost. V. Nalivkin i M. Nalivkina, Kazan, 1884; Azbuka dlya russko-musulmanskix shkol osedlogo naseleniya Turkestanskogo kraya, izd., 2, ispr, T., 1986; Sartovskaya xrestomatiya dlya Turkestanskoy uchitelskoy seminarii, T., 1896; Rukovodstvo k prakticheskomu izucheniyu sartovskogo yazika, Samarqand, 1898.

##
Dmitriy Nalivkin

**Dmitriy Vasilyevich Nalivkin** [1889.13(25).8, Peterburg, - 1982.3.3, Sankt-Peterburg] — rus geologi va paleontologi, akademik (1946), Turkmaniston Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1951), Mehnat Qahramoni (1963). Ilmiy ishlari stratigrafiya, paleontologiya, paleozoy paleogeografiyasi, regional geologiya, Ural, Oʻrta Osiyo, Sharkiy Yevropa platformasi foydali qazilmalarini izlab topishga bagʻishlangan. Dmitriy Nalivkin — fatsiyalar haqidagi taʼlimotga asos soluvchilardan biri. Geologik xaritalar tuzishda qatnashgan.

## Manbalar
* Ocherki geologii Turkestana, M.. 1926; Ucheniye o fatsiyax, 3 izd., t. 1—2, M.— L., 1955—56; Braxiopodi verxnego i srednego devona Turkestana, M. — L., 1930; Uragani, buri i smerchi, L., 1969.