open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zoogigiyena

**Zoogigiyena**, hayvonlar gigiyenasi — hayvonlar sogʻligʻini saq-lash toʻgʻrisidagi fan. Hayvon organiz-mi bilan tashqi muhitning oʻzaro taʼsirini, hayvonlar sogʻligʻini himoya qilish, ularni boqish va parvarish etish, ulardan foydalanish, sogʻlom nasl olish sharoitlarini hamda chorva mahsuldorligini oshirish yoʻllarini oʻrganadi. Tashqi muhitning noqulay taʼsirini kamaytirish yoki yoʻqotish usullarini ishlab chiqish, yuqori sanitariya sifatlariga ega boʻlgan chorvachilik mahsulotlari olish, tashqi muhitni oqova suvlar, ferma va chor-vachilik komplekslarining i.ch. chiqindilari bilan ifloslanishidan muhofaza qilish ham 3. vazifalariga kiradi. 3. odamni zooantroponozlardan va kasb kasalliklaridan muhofaza qilishga ham bevosita aloqador. 3. kasalliklarning oldini olish toʻgʻrisidagi fan sifatida veterinariya fanlariga kiradi va hayvonlar fiziologiyasi, zootexniya, toksikologiya, mikrobiologiya, qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti va b. fanlar bilan bogʻliq.

3. umumiy va xususiy Z.ga boʻlinadi. U mumiy 3. havo va tuproq muhiti, suv va sugʻorish, ozuqalar va oziqlan-tirish gigiyenasi, chorvachilik binolari mikroiklimi masalalarini, shuningdek, mollarni yayratish, yoz va qishda boqish, saqlash rejimlarini oʻrganadi; chorvachilik binolari, veterinariya va veterinariya-sanitariya obʼyektlarini loyihalash, qurish va ulardan foydalanish, ferma va chorvachilik komplekslarida infeksion kasalliklar tarqalmasligi talablarini belgilaydi. Xususiy 3. umumiy 3. vazifalari va talablarini mamla-katning iqlim zonalarini hisobga olgan holda hayvonlarni saqlash va oziqlantirish sharoitlari masalalarini hayvonlarning turi, yoshi, jin-si, yoʻnalishiga qarab oʻrganadi. 3. oʻz vazifalarini bajarishda statistik, sanitariya tekshiruvi, klinik fiziologiya tadqiqot usullaridan foydalanadi.

Oʻzbekistonda chorva mollarini boqish va parvarishlash, davolash va kasalliklardan himoya qilish ishlari uzoq tarixga ega boʻlsa-da, 3. fan sifatida 20-asr boshlaridan rivojlana bosh-ladi. 3. sohasida ikdim va binolar mik-roiqlimining hayvonlar organizmiga taʼsiri, fermada mollarni joy-lashtirish meʼyorlari, fermalarni sifatli ichimlik suvi bilan taʼminlash, sifatli ozuqa tayyorlash, turli xil moddalardan zaharlanishning oldini olish, mollarni yaylovlarda boqish va ularni turli zararli hasharotlar taʼ-siridan saqlash va b. masalalar oʻrga-nildi. 3. boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari Oʻzbekiston veterinariya institutipya., Samarqand qishloq xoʻjaligi institutining veterinariya fakulteti va Toshkent agrar universiteti zootexniya fakultetlari kafedralarida olib boriladi.

3. tavsiyalari va talablari barcha xoʻjaliklarda hayvonlarni parvarishlash, boqish, saqlash va koʻpaytirish boʻyicha majburiy boʻlgan zootexnika va veterinariya qoidalariga kiradi.

## Adabiyot
* Suvonqulov Y. A., Qishloq xoʻjaligi hayvonlari gigiyenasi, T., 1994; Shopoʻlatov J., Veterinariya asoslari, T., 1994.

Ermuhammad Toshpoʻlatov.

## Manbalar
Zoofiliya

**Zoofiliya** (zoo... va yun. philio — yoqtiraman) — oʻsimliklarning hayvonlar ishtirokida chetdan changlanish usuli. Evolyusiya jarayonida zoofil oʻsimliklar va ularni changlantiruvchi hayvonlar oʻrtasida oʻzaro moslanish yuzaga kelgan. Bunday moslanmalar tufayli oʻsimlik gullarining muayyan tuzilishi, rangi, hidi va nektar ajratishi, hayvonlar tanasining muayyan shakli, guldan nektar va chang yigʻish uchun za-rur boʻlgan maxsus moslanmalar paydo boʻlgan. Z.da hasharotlar (entomofiliya), qushlar (ornitofiliya), mollyuskalar (malakofiliya), ayrim sut emizuvchilar, mas, koʻrshapalaklar (xironterofiliya), kemiruvchilar yoki b. hayvonlar ishtirok etishi mumkin. 

## Manbalar
Zooxlorellalar

**Zooxlorellalar** (Zoochlorella) — turli umurtqasiz hayvonlar (infuzoriyalar, gidralar, gʻovaqtanlilar va b.) tanasida simbioz yashaydigan bir hujayrali yashil suvoʻtlarning umumiy nomi. Z.ning hayvonlar bilan birga yasha-shi har ikkala organizm uchun ham foy-dali; fotosintez jarayonida 3. ishlab chiqargan uglevodlarni hayvon isteʼmol qilsa, oʻz navbatida, 3. hayvon hujayrasida yashash va koʻpayish uchun zarur sharoit topadi. 

## Manbalar
Zootsidlar

**Zootsidlar** ( +  — oʻldiraman, yoʻqotaman) — qishloq xoʻjaligi zararkunandalari, asosan, kemiruvchilar (rodentitsidlar), kalamushlar (ratitsidlar) va qushlar — kaptarlar, chumchuqlar, gʻurraklar (avitsidlar)ga qarshi kurashda qoʻllanadigan kimyoviy preparatlar. Pestitsidlar guruhiga kiradi. Aksariyat hollarda ichdan taʼsir koʻrsatadigan pestitsidlar zaharli xoʻrak tarzida qoʻllanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Rihard Zorge

**Rihard Zorge** (1895.22.9, Boku - 1944.7.11, Tokio) — mashhur razvedkachi, Ikkinchi jahon urushi qahramoni (1964 yil, oʻlimidan soʻng). 30—40-yillarda nemis jurnalisti sifatida Germaniya, Xitoy va Yaponiyada boʻlib, qimmatli razvedka maʼlumotlarini qoʻlga kiritgan. SSSRga nemis-fashist qoʻshinlarining moʻljaldagi bostirib kirish vaqtini, diviziyalar soni va ularning harbiy harakatlari rejasining umumiy sxemasi haqida axborot bergan. 1941-yilda yapon politsiyasi tomonidan qoʻlga olinib, 1944-yil noyabrda qatl qilingan.

## Manbalar
Mixail Zoshchenko

**Mixail Mixaylovich Zoshchenko** [1895.29.7 (10.8), Peterburg – 1958.22.7, Leningrad] – rus yozuvchisi, hajvchi, „Ogʻa-ini Serapionovlar“ adabiy guruhining aʼzosi. 1921-yildan vaqtli matbuotda kichik asarlar bilan muntazam katnasha boshlagan. „Nazar Ilich, janob Sinebryuxovning hiko-yalari“ toʻplami (1922) va undan keyin yozgan hikoyalari Zoshchenkoni mashhur qildi. Zoshchenko ilk asarlari („Hurmatli fuqarolar“, 1926; „Kimning ustidan kulyapsiz?“, 1928)da yangi iqtisodiy siyosat (NEP) davridagi meshchanlar ustidan kuladi. „Qora shahzoda“ (1936), „Qasos“ (1937), „Taras Shevchenko“ (1939) va b. qissalar muallifi. Zoshchenko asarlari VKP (b) MK ning „Zvezda“ va „Leningrad“ jurnallari toʻgʻrisida" gi (1946) qarorida shoʻro voqeligiga tuhmat sifatida ayovsiz tanqidga uchragan.

## Manbalar
Zogʻnul

**Zogʻnul** (fors, zogʻ — qargʻa va nul — tumshuq) — qad. urush quroli. Har xil metalldan yasalgan; zoʻgʻatasi qargʻa boshiga, uchi qargʻa tumshugʻiga oʻxshash, dastasi yogʻochdan boʻlgan. Hindistonda, ayniqsa, Bobiriylar hukmronligi davrlarida koʻproq ishlatilgan. Ayrim maʼlumotlarga qaraganda Z.dan dehqonchiliqda ham foydalanilgan. Baʼzan uni choʻkich deb ham yuritishgan. 3OFO3A, qizilcha, efedra (Ephedra) — qizilchadoshlar oilasiga mansub ikki uyli butalar turkumi. 40 turi boʻlib, Oʻrta dengiz mamlakatlarida, Hindiston, Xitoy, Shim. va Jan. Amerikada, Rossiyaning jan.-sharqiy Yevropa qismida va Sibirda, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Koʻpincha quruq choʻl va yarim choʻl mintaqalarda, quruq toshloqli togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Z.ning barglari mayda, qipiq-simon, tezda toʻkilib ketadi. Changchi va urugʻchi qubbalari poya boʻgʻimlarida joylashgan. Z.ning 10 ga yaqin turi Oʻzbekistonda uchraydi. 3. tarkibidagi efedrin alkaloididan tibbiyotda foy-dalaniladi. Efedrin yurak va qon tomirlari faoliyatiga adrenalinga oʻxshash taʼsir koʻrsatadi.

## Manbalar
Zootsenoz

**Zootsenoz** (zoo... va yun. koinos — umumiy) — biotsenoz tarkibiga kiradigan hayvonlar jamoasi. Odatda, 3. tushunchasi Yer yuzining bir xil ekologik sharoitga ega boʻlgan qismida hayot kechiradigan hayvonlar majmuasiga nisbatan qoʻllanadi. 3. tarkibi muayyan sharoitda oʻzaro bogʻlangan hayvonlarning har xil turlaridan iborat. 3. biotsenoz tarkibiga mansub boshqa turlar (yashil oʻsimliklar, mikroorganizmlar va b.) va anorganik muhit bilan bogʻliq. 3. biotsenozga xos xususiyatlarga ega. Shuning uchun biotsenozni tadqiq qilishda 3. dalillaridan foydalaniladi.

## Manbalar
Zooxoriya

**Zooxoriya** (zoo... va yun. choreo — tarqataman) — oʻsimliklar mevasi, urugʻi, sporasi va b.ning hayvonlar yordamida tarqalishi. 3. bir necha xilga boʻlinadi: epizooxoriya — meva va urugʻlarning hayvonlar tanasi sirtiga yopishib tarqalishi; endozooxoriya — oʻsimliklar mevasi va urugʻini hayvonlar yeganida ularning ekskrementi orqali tarqalishi; sinzooxoriya — meva va urugʻlarning qishda oziq toʻplaydigan hayvonlar orqali tarqalishi; mirmekozooxoriya — meva va urugʻlarning chumolilar orqali tarqalishi; sinzooxoriyaning bir xili. Meva va urugʻlarning tuzilishida Z.ning muayyan usuliga moslanishi paydo boʻladi. Maye, epizooxoriyada meva urugʻlar sirti yopishqoq modda yoki turli xil ilmoqchalar bilan qoplangan; endozooxoriyada mevalar etli va sersuv boʻladi.

## Manbalar
Zogʻora

**Zogʻora**, zogʻora non — makkajoʻxori, oqjoʻxori, qoʻqonjoʻxori, tariq, qoʻnoq unidan yopiladigan non. Elangan unga xamirturush bilan tuz qoʻshib, oshqovoqning selida xamir qoriladi. Buning uchun oshqovoqni qirib, seli olinadi. Xamir qorib boʻlingach, qovoq turpi mushtlab yedirib yuboriladi. Xamir oshgach, 200—250 g li zuvalalar yasaladi, urvoq uchun bugʻdoy uni ishlatiladi. Har bir zuvala yassilanib, non yasaladi (baʼzan oʻrtasini koʻrsatkich barmoq bilan bir marta chekiladi). Z.larning yuziga dasturxon yopib, 10— 15 min. tindirgach, qizigan tandirga yopib pishiriladi. Xalq tabobatida qand diabeti, qon bosimi, jigar va oʻt pufagi kasalliklarida parhez sifatida tavsiya etiladi.

## Manbalar
Vohid Zohidov

**Vohid Yoʻldoshevich Zohidov** — (1914.14.12 — Toshkent — 1983.19.7) — adabiyotshunos olim, faylasuf, publitsist. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964), falsafa fanlari doktori (1946), professor (1949). Ozarbayjon pedagogika institutini tugatgan (1933). Oʻzbekistonning turli oliy oʻquv yurtlarida dare bergan (1933— 35; 1938-66), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasida ilmiy xodim, akad.-kotib (1943-48), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti direktori va boʻlim mudiri (1949—53), Toshkent davlat pedagogika instituti professor (1953— 57), "Sharqyulduzi" jurnal (1949), "Oʻzbekiston madaniyati" gaz. bosh muharriri (1959—62), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida boʻlim mudiri (1957—64), Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik instituti direktori (1964—67; 1970—83), Oʻzbekiston Madaniyat vaziri (1967— 70). Ilmiy ishlari oʻrtaosiyolik muta-fakkir va shoir (Beruniy, Navoiy, Bobur, Ogahiy, Furqat va b.)lar hamda qardosh turkiy xalkdar adabiyoti vakillari (Nizomiy, Abay va b.) ijo-diga bagʻishlangan. Madaniy meros va adabiy hayotning muhim masalalariga oid monografiyalar ("Oʻzbek adabiyoti tarixidan", 1961; "Donolar davrasi", 1973; "Nafosat ijodkori", 1980 va b.), publitsistik asarlar ("Inson va zamon sadosi", 1961; "Sharqni sharaflab", 1973 va b.) muallifi. Z.ning ilmiy rahbarligi va tahriri ostida "Oʻzbek adabiyoti" (5 jild, 7 kitob) nashr etilgan, "Navoiy asarlari"ni oʻzbek (15 jild, 1961—68) va rus tillarida (10 jild, 1968—70) nashrga tayyorlashda qatnashgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973). Toshkent koʻchalaridan biriga 3. nomi qoʻyilgan.

## Manbalar

* Tanlangan asarlar, [3 jildli], T., 1976-78.

## Adabiyot
* Mamajonov S, Vohid Zohidov, T., 1976.

## Havolalar
* Nekrolog
Ibrohimjon Zohidov

**Ibrohimjon Zohidov** (1936.15.9, Oltinkoʻl tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Far-gona pedagogika institutining oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1960). 1957-yildan Andijon viloyatining Oltinkoʻl tumanidagi 6-oʻrta maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. 3. har bir darsni puxta tayyorgarlik bilan koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan keng foydalangan holda oʻtadi. Oʻquvchilar bilimini baholashda birinchilar qatorida test va reyting usullarini tatbiq etdi. Uning ish tajribasi tuman oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchilari seminarida yuksak baholanib, ommalashtirishga tavsiya etildi.

## Manbalar
Poʻlat Zohidov

**Poʻlat Shohidovich Zohidov** (1932. 16.12, Toshkent) — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmor (1976). Meʼmorlik d-ri (1990), Toshkent politexnika institutini tugatgan (1956). Maxsus ilmiy taʼmirlash ustaxonasida (1956— 58; 1980—93) ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, Tasviriy sanʼ-at va yodgorliklarni saqlash bosh bosh-qarmasi boshligʻi (1966—73; 1993—95), sanʼatshunoslik institutida meʼmorlik boʻlimi^ boshligʻi (1958-80 va 1995 y.dan). Oʻzbekiston meʼmorligi tarixi, nazariyasi va taʼmiri boʻyicha yetakchi mutaxassislardan. "Shuhrat" medali bilan takdirlangan (1998).

## Manbalar

* Traditsii narodnix zodchix Oʻzbekistana, M., 1964; Samarqandskaya shkola zodchix, T., 1965; Oʻzbek meʼmorchiligi ustalari, T., 1967; Meʼmor sanʼati, T., 1978; Meʼmor odami, T., 1996; Temur davrining meʼmoriy qahqashoni, T., 1996.
Romen Zohidov

**Romen Abdullayevich Zohidov** (1937— 17.12, Toshkent) — geliotexnik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), texnika fanlari doktori (1984), professor (1986). Moskva energetika institutini tugatgan (1961). Shu institutda katta ilmiy xodim (1966—69), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizika-texnika institutida katta ilmiy xodim (1969—71), Ilmiy asbobsozlik loyi-ha-konstruktorlik va texnologiya Mar-kaziy byurosi direktori (1971 — 86), Energetika va avtomatika instituti direktori (1986-yildan). Ilmiy ishlari, asosan, yuqori temperaturali geliotexni-kaning dolzarb masalalariga, yuqori potensialli jamlovchi tizimlar na-zariyasini hisoblash, loyihalash va yaratish texnologiyasi hamda ularni ma-teriallarni sinashda, mahsulotlar va energetik qurilmalarda qoʻllashga ba-gishlangan. Z.ning ilmiy ishlaridan quyosh elektr st-yasini (Qrim), yuqori tempaturali issiqlik fizikasi kompleksini (Mahachqala sh.), Quyosh pechini (Yerevan), yuqori temperaturali stendlarni ("Kvant" IICHB) yaratishda foydalanilgan.

## Manbalar

* Texnologiya i ispitaniya gomotexni-cheskix konsentriruyushix sistem, T., 1978. Nurli energiya konsentratsiyasining koʻzguli tizimlari, T., 1986; Sanoatda energotejamkorlik, T., 1993.
Tesha Zohidov

**Tesha Zohidovich Zohidov** (1906.10.5, Qoʻqon — 1981.22.8, Toshkent) — Oʻzbekistonda zoologiya fani tashkilotchilaridan biri, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1952), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1947), biologiya fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1931). Shu universitet rektori (1932, 1941, 1950-51). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya instituti direktori (1946-50), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti (1952—56). Asosiy ishlari umurtqali hayvonlarni oʻrganishga, zoologiya fanini targʻibot qilishga bagʻishlangan. Qizil-qum umurtqali hayvonlarining fau-nistik tarkibi va ekologiyasini oʻrgangan. „Zoologiya ensiklopediyasi“ (1—4-jildlar, T., 1957—79) asari uchun Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati unvoniga sazovor boʻlgan (1971).

## Biografiyasi
1906 yil 10 mayda Qoʻqonda (boshqa maʼlumotlarga koʻra Toshkentda) tugʻilgan. Tugʻilganidan koʻp oʻtmay, u Toshkentga koʻchib oʻtadi va 1926 yilda Oʻrta Osiyo universitetiga oʻqishga kiradi, uni 1931 yilda tugatadi va maʼmuriyat bitiruvchini saqlab qoladi — 1931 yildan 1949 yilgacha u ilmiy xodim boʻlib ishlagan, 1949 yilda professor etib saylangan. , bilan bir vaqtda 1941-1945 yillarda Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasining universitetlar va fan sektoriga rahbarlik qilgan. 1946—1952-yillarda Oʻzbekiston SSR FA Botanika va zoologiya instituti direktori oʻrinbosari, 1952—1981 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya instituti direktori lavozimlarida ishlagan. SSR.

Ulug 'Vatan urushi avjida, 1943 yil boshida Oʻzbekiston SSR Xalq Komissarligi SAGUga Janubi-Sharqiy Qizilqum yaylovlarini har tomonlama oʻrganishni topshirdi. „Janubiy Qizilqum kompleks ekspeditsiyasi“ tuzildi. Umumiy rahbarlikni E. P. Korovin (botanika) va T. Z. Zohidov (zoologiya) olib borgan. T.Zohidovning ixtiyorida to‘qqiz nafar yordamchisi bor edi[1]. Qizilqum janubidagi dala ishlari 15 martdan 10 dekabrgacha 9 oy davomida uzluksiz davom etdi[2]. Hozirgi zamon mualliflari yozganidek: „Torqada qolgan olimlar T. N. Qori-Niyozov, V. I. Romanovskiy, T. Z. old va orqada“ [3]. Ekspeditsiya materiallari birinchi marta 1945 yilda tezislar [4] shaklida nashr etilgan va oʻn yildan soʻng (qoʻshimcha ishlov berilgandan soʻng) ular „Janubiy Qizilqum — rivojlanish hududi“ jamlanma asari shaklida nashr etilgan. qorakoʻlchilik"[5][1].

Asosiy ilmiy ishlar Oʻzbekiston SSR umurtqali choʻllari, xususan, Qoraqum choʻllari faunasini oʻrganishga bagʻishlangan. Uning ish natijalari O‘zbekiston SSR cho‘llarini zoogeografik rayonlashtirishda foydalanilgan.

1981-yil 21-avgustda Toshkent shahrida vafot etgan.

## Manbalar

* Zoologiya ensiklopediyasi (Qushlar, T., 1957, Sut emizuvchilar, T., 1960; Amfi-biyalar va reptiliyalar, T., 1969; Baliklar va tuban xordalilar, T., 1979); Biotsenozi pustini Kizilkum, T., 1971.

## Havolalar
* Tesha Zohidovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Sher Zohidov

**Sher Zohidov** (1906 — Toshkent — 1971.16.8) — hujjatli kino operatori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). "Oʻzbekfilm"da (1928—33), Toshkent xronika studiya-sida operator yordamchisi (1934—35), 1936-yildan operator. Oʻzbekiston il-miy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida operator (1946—69). Eng yaxshi filmlari: "Tinchlik va doʻstlik uchun", "Senuroz va exinokok-kozga qarshi kurashing", "Toshkent koʻchalarida" va b.

## Manbalar
Zogʻora baliq

**Zogʻora baliq** () (sazan) — karpsimonlar oilasiga mansub tur. Uzunligi 50—60 sm (baʼzan 1 m gacha), vazni 1,8—4,5&nbsp;kg (baʼzan 16&nbsp;kg va undan ortiqroq). Ogʻzi boshining pastki tomonida. Suzgich qanotlari qizgʻish tovlanib turadi. Orka va anal suzgichlarida bittadan tishli suyak nurlari, yuqori labi va ogʻzi chetlarida bir juftdan moʻylovlari boʻladi. Oʻrta, Qora, Azov, Kaspiy va Orol dengizlari hamda Tinch okean havzalariga qarashli dare va koʻllarda, shuningdek, Sirdaryo, Amurdaryo, Zarafshon va Murgʻob daryolarida tarqalgan. Areal chegarasida Yevropa zogʻora baligʻi (), orol zogʻora baligʻi (), amur-xitoy zogʻora baligʻi () va Vyetnam zogʻora baligʻi () deb ataladigan 4 kenja turdan iborat. Janubiy dengizlarga quyiladigan daryolarda yarim oʻtkinchi guruhlarni hosil qiladi; dengizning daryo quyiladigan joylarida yashaydi. Tuxum qoʻyish uchun daryoga koʻtariladi. 2—5 yoshida jinsiy voyaga yetadi. 98 mingdan 1,8 mln. gacha uvildiriq tashlaydi. Aprel — iyul oylarida tuxum qoʻyadi. Yelimsimon tuxumlari oʻsimliklarga yopishib turadi. Yosh baliqchalar, zooplankton, voyaga yetgan davrida bentosdati oʻsimliklar va hasharotlar lichinkasi bilan oziqlanadi. Goʻshti shirin va seryogʻligidan koʻplab ovlanadi, suv havzalarida boqiladi. Xonakilashtirilgan 3. b. karp deyiladi.

## Manbalar
Abdulla Zohidov

**Abdulla Zohidovich Zohidov** (1910-yil 20-avgust—1977-yill 19-iyul) — sovet olimi va pedagog, gigiyenachi, tibbiyot fanlari doktori, professor, SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi muxbir a’zosi (1971-yilda). O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arbobi (1963-yilda) va QQASSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arbobi (1965-yilda).

## Tarjimai hol
Zohidov Abdulla 1910-yil 20-avgustda Toshkentda dunyoga keladi.

1928-1933-yillarda Toshkent tibbiyot institutida tahsil oladi. 1933-1936-yillarda shu institutning aspiranturasida o‘qiydi. 1936-1939-yillarda Toshkent tibbiyot instituti yuqumli kasalliklar kafedrasida assistent bo‘lib ishlagan. 1939-yildan 1946-yilgacha Qizil Armiya safida harbiy shifokor sifatida xizmat qilgan, Ulug‘ Vatan urushida ishtirok etgan. 

1946-1950-yillarda va 1967-1977-yillarda Toshkent tibbiyot institutida ilmiy-pedagogik faoliyatida: 1946-1949-yillarda sanitariya-gigiyena fakulteti dekani va ayni paytda umumiy gigiyena kafedrasi dosenti, 1949-yildan 1960-yilgacha - kommunal gigiyena kafedrasi mudiri, 1967-yildan 1977-yilgacha - umumiy va radiasion gigiyena kafedrasi mudiri lavozimlarida ishlab kelgan. 

1950-yildan 1967-yilgacha - Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari bo‘yicha ilmiy-tadqiqot instituti direktori.

## Ilmiy-pedagogik faoliyati
A.Z.Zohidovning asosiy ilmiy-pedagogik faoliyati iqlim issiqligi sharoitida suv havzalarini sanitariya muhofazasi va suv ta’minoti gigiyenasi sohasidagi masalalar bilan bog‘liq edi. 1967-yildan A.Z.Zohidov O‘zbekiston Respublikasi Prezidiumi, 1972-yildan Butunittifoq gigiyenachilar ilmiy jamiyati a’zosi edi. 

Shifokor 1938-yilda nomzodlik dissertasiyasini himoya qildi, 1966-yilda kommunal va umumiy gigiyena bo‘yicha umumiy to‘plami uchun unga tibbiyot fanlari doktori ilmiy darajasi, 1967-yilda professor ilmiy unvoni berilgan. U 1967-yilda professor ilmiy unvonini oldi. 1971-yilda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining muxbir a’zosi etib saylandi. A.Z.Zohidov rahbarligida bir yuz yigirmaga yaqin ilmiy ishlar, jumladan, monografiyalar yozildi, uning ishtirokida va rahbarligida 26 ta doktorlik va nomzodlik dissertasiyalari tayyorlandi. Abdulla Zohidov Buyuk tibbiyot ensiklopediyasi[1][2][3] uchinchi nashri “Umumiy va kommunal gigiyena” tahririyati muharriri ham bo‘lgan. 

Tajribali shifokor Zohidov 1977-yil 19-iyulda Toshkent shahrida bu yorug‘ olamni tark etadi.

## Mukofotlar

* Mehnat Qizil Bayroq ordeni
* O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arbobi
* QQASSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arbobi
* O‘zbekiston va Tojikiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining uchta yorliqlari bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Hakim Zohidov

**Hakim Zohidovich Zohidov** (1912. 18. 9 — Toshkent — 1978.7.10) — anatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973), tibbiyot fanlari doktori (1959), professor (1961), SamTI ni tugatgan (1935). SamTI (1942—45), Toshkent tibbiyot akademiyasi (1945—47) rektori, Oʻzbekiston Sogʻ-liqni saqlash vaziri (1947—51). Toshkent tibbiyot akademiyasi anatomiya kafedrasi mudiri (1956— 61), professor 1972-yildan Urta Osiyo Tibbiyot pediatriya institutida  normal anatomiya kafedrasi mudiri. Markaziy nerv sistemasining ayrim sohalarini, odamning yoshiga xos tuzilishini oʻrgangan. Lotincha-oʻzbekcha-ruscha normal anatomiya lugʻati (T., 1964; A.A. Asqarov bilan birga); Ruscha-oʻzbekchalotincha normal anatomiya lugʻatini (T., 1971; A. A. Asqarov bilan birga) tuzgan. Gaz. va jurnallarda ocherk, hikoya, felyeton, sheʼrlari bilan qatnashgan.

## Manbalar
Lutfi Zohidova

**Lutfi Zohidova** (1925.6.11, Koni-bodom — 1995) — 1-tojik balerinasi. 1941 yildan S. Ayniy nomidagi opera va balet teatrida. Eng yaxshi partiyalari: Mariya ("Boqchasaroy favvorasi"), Layli ("Layli va Majnun"), Zolushka ("Zolushka") va b. Shuningdek, tojik va b. xalqlar raqslarining ham mohir ijrochisi sifatida tanilgan. 

## Manbalar
Zohidon

**Zohidon** — Eronning jan.sharqidagi shahar. Seyiston va Balujiston ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 420 ming kishi (1997). Temir yoʻl orqali Pokistonning temir yoʻl tarmoklariga tutashgan. Z.dan Mashhad va Ker-mon sh.lari orqali Tehronga va Hoʻr-muz qoʻltigʻidagi Bandar-Abbos portiga avtomobil yoʻli oʻtgan. Aeroport bor. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati kor-xonalari mavjud. Bodom va quritilgan mevalar bilan savdo qilinadi. Oʻsimlik moyi ishlab chiqariladi. Gilam toʻqiladi.

## Manbalar
Zohir Axmad

ZOHIR (Zoyir) Axmad (1947.6.4, Afgʻoniston, Lagʻmon viloyati — 1980.6.4, Kobul) — afgʻon xonandasi, bastakor va shoir, afgʻon musiqiy estradasi asoschilaridan. Ijodiy faoliyati aso-san Afgʻoniston davlat radiosi bilan bogʻliq boʻlgan (1961—80). Musiqa uslubida Sharq (ayniqsa, Hindiston) va Yevropa estrada musiqa yoʻnalishlari oʻziga xos tarzda uygʻunlashib ketgan. Shu jumladan, 3. oʻzining ansambli tarkibida hind anʼanaviy sozlaridan setor, tanpura, sarud, tabla, Yevropa sozlaridan truba, gitara va elektron klavishli cholgʻularni mohirona qoʻllagan. Bastakor sifatida 100 dan ortiq qoʻshiq yaratgan. Z.ning dilrabo asarlari oʻzbek sanʼatkorlari ijodiga ham katta taʼsir etgan. X. Lutfullayev, B. Hamdamov, Sh. Joʻrayev, N. Abdullayeva, H. Isroilova, S. Qoziyeva, M. Sattorova, U. Otajonov va b. 3. qoʻshiklari ("Layli, Layli, Laylijon", "Kaja-ke", "Boz omadi", "Mara, mara, may bideh", "Yorakiman", "Guli sangam" va b.)ni oʻziga xos uslubda ijro etganlar.

## Manbalar
Zohir Qoʻchqor oʻgʻli

**Zohir Qoʻchqor oʻgʻli** (1920, Buxoro viloyati) — oʻzbek baxshisi. Doston va termalar kuylashni bobolari Rahmon va Quvvat baxshi (19—20-asr) lardan oʻrgangan. Islom shoirnint shogirdi. "Ernazarxon", "Nurali", "Goʻroʻgʻli" turkum dostonlari, "Tillo qiz" va b. dostonlarni mahorat bilan kuylagan. Undan "Goʻroʻgʻlining tugʻilishi", "Hasanxon", "Avazning Yulduzkoʻz pariga borishi", "Oytoʻra bilan Mastura", "Kunlarim" kabi 20 dan ortiq doston va koʻpgina termalar yozib olingan. Oʻzbekiston FA Qoʻlyozmalar instituti chiqargan "Oʻzbek xalq dostonlari katologi" (1986)da Z.ning 21 dostoni (va-riantlari bilan) tavsifi bor.

## Manbalar

* Hasanxon [nashrga tayyorlovchi M. Mir-zayeva]. T., 1969.
Zubayda

**Zubayda** (762—831) – Horun ar-Rashidning xotini, amakisining qizi, abbosiylar xalifasi Amin (? – 813) ning onasi. U xalqparvar, kambagʻalparvar, xayru ehson borasida behad qoʻli ochiq boʻlib, oʻz mablagʻiga koʻplab shahar, qalʼa, rabot, masjid, Madrasa, koʻprik, yoʻl, ariq, quduq, hovuz, sardoba, koriz qurdirgan, gʻoziylar uchun qurol-aslaha va otlar xarid qilgan, yeru mulklar sotib olib, ularni qalʼalarga vaqf etgan. Chunonchi, 3. Kufadan Makka va Madinagacha boʻlgan yoʻllarda quduklar va Makka axlini oqar suv bilan taʼminlash uchun uz. 16&nbsp;km keladigan bir ariq qazdirgan. Makkaliklar hanuzgacha mazkur ariqni „Aynu Zubayda“ („Zubayda chashmasi“) deb ataydi. Shosh kanalini (Toshkentdagi Boʻzsuv) tiklashga 2 mln. dirham aj-ratgan. Nizomulmumsning „Siyosatnoma“ asarida aytilishicha, Erondagi Koshon va Tabriz, Qashqar va Balur chegarasidagi Badaxshon, Isfijobdagi Husan sh.larini hamda Erondagi Jilon, Xorazmdagi Afrofa va b. koʻpgina qalʼalarni 3. qurdirgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
Nizomulmulk, Siyosatnoma, T., 1997.
Zubr

**Zubr** () — quvushshoxlilarga mansub sut emizuvchi hayvon. Tanasining uzunligi 3,5 m gacha, boʻynining yagʻrinidan balandligi 1,9 m gacha, vazni 900&nbsp;kg gacha. Tanasi yoʻgʻon, boshi katta, koʻzi kosasidan chiqqan, yelkasida qalin, jingalak yoli bor. Moʻynasi qoramtir. Iyagida soqoli, boshida kokili, boʻynida shokilasi, dumining uchida bir tutam popugi bor. Juni qalin, tanasining oldingi qismida uzun, keyingi qismida kalta. 2 kenja turi: tekislik zubri (Va boshqa bonasus) va Kavkaz zubri (Va boshqa Caucasus) tarqalgan. Qadimda 3. Yevropa oʻrmonlari, Kavkaz va Rossiyaning Yevropa qismida tarqalgan. Avgust— sentabrda urchiydi. Podasida 1 erkagi va 2—6 urgʻochisi boʻladi. Boʻgʻozlik davri 9 oy. Bitta bola tugʻadi, bir yilgacha emizadi. 2—3 yoshda jinsiy yetiladi. 3. 30—40 yil yashaydi. 20-asrning 20-y.lariga kelib dunyo boʻyi-cha hammasi boʻlib 48 ta 3. qoʻrikxonalarda saqlanib qolgan. Muhofaza choralari koʻrilishi tufayli soni hozir birmuncha koʻpaygan (qarang Belaya Veziya pushchasi).

## Yana qarang

* Qoramol
* Buyvollar
* Bizon
* Sigir

## Manbalar
Zubturum

**Zubturum** () — zubturumdoshlar oilasiga mansub 1—2 va koʻp yillik oʻtlar turkumi. 260 tacha turi maʼlum. Oʻzbekistonda 6 turi uchraydi. 4 turidan dorivor oʻsimlik sifatida foydalaniladi. Barglari ildiz boʻgʻzida toʻp boʻlib joylashgan, bandli, keng tuxumsimon yoki keng ellipssimon, nashtarsimon va tasmasimon. Gullari poya va shoxlari uchida oddiy boshoq hosil qiladi. Me-vasi ikki yoki koʻp urugʻli. Bargi va urugʻi tarkibida S va K vitamin, karotin, shilimshiq oshlovchi va b. mod-dalar bor. Bargidan tayyorlangan damlama meʼda-ichak kasalliklarini, yaralarni davolashda, urugʻining shilimshiq eritmasi esa kuchsiz surgi sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Zubturumdoshlar

**Zubturumdoshlar** () — ikki urugʻpallali yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub koʻp yillik va bir yillik oʻsimliklar oilasi. 260 turni oʻz ichiga olgan 3 turkumdan iborat. Oiladagi eng katta turkum zubturum () moʻʼtadil iqlimli mintaqalarda oʻsadi. Bir necha turdan tashkil topgan litorella () turkumi faqat Yevropa, Azor orollari va Janubiy Amerikada uchraydi. Bitta turdan iborat bouguyeria () turkumi esa Jan. Amerika uchun endemik hisoblanadi. Oʻzbekistonda Z.ning 6 turi usadi. Ularning gullari mayda, rangsiz, guldor poya uchi-dagi boshoqsimon toʻpgulga joylashgan. Gul boʻlaklari toʻrtta (kosabargi toʻrtta, tojbargi toʻrtta, changchisi toʻrtta, urugʻchisi ikkita), tojbarglari rangsiz yupqa pardachadan iborat. mevasi qopqoqchali koʻsakcha, chorva mollari uchun oziqlik qiymati kam, baʼzi turlari dorivor hisoblanadi. 

## Manbalar
Zugdidi

**Zugdidi** () — Gruziyadagi shahar (1918 yildan). Kolxida pasttekisligida. Temil yo'l stansiyasi. Aholisi 42 998 kishi (2014). Sellyulozaqogʻoz kombinati, chinni-fayans zavodi, ipakchilik fabrikasi, oziq-ovqat sanoati korxonalari, drama teatri, tarix-etnografiya muzeyi bor.

## Manbalar
Zudmurod masjidi

**Zudmurod masjidi** — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (19-asr). Xoʻja Zudmurod qabristonida, 3 tomoni ayvonli xonaqoh va minoradan iborat. Uchala tomonning har birida 2 tadan eshik bor. Ana shu 6 eshikdan ay-vonlar orqali xonaqohga kiriladi. Xonaqoh 4 (yogʻoch) ustunli. Gʻarbiy devor oʻrtasida mexrob bor. Ayvonning sharq va jan. qismida ustunlar bir qatorli, shim. da ikki qatorli qilib joylashgan. Ularning turli davrlarda qurilganligi bezagida ham koʻzga tashlanadi. Shim. ayvonda Xushkomilboy mablagʻiga qurilgani (1896) haqida maʼlumot saqlangan. 3. m. qurilishida ustalardan: najjor (Muxtor va Abdurauf), naqqosh (Mahmud, Naim, Sharif), gilkor (Saʼdulla va Kamol) lar qatnashgan.

## Manbalar
Zohirshoh Muhammad

**Zohirshoh Muhammad** (191* 15.10, Kobul) — Afgʻoniston shohi (1933.8.11 — 1973.24.8) Muhammad Nodirshohning oʻgʻli. Fransiyada tahsil olgan (1924—30). Afgʻonistonga qaytgan va harbiy ofitserlar bilim yurtini tugatgan (1931). 1932—33-yillarda milliy mudofaa vaziri oʻrinbosari, 1933-yilda maorif vaziri vazifasini bajaruvchi. 1933-yil 8-noyabrda otasining oʻlimidan keyin taxtga oʻtirgan. Shoxlik davrida mamlakat mustaqilligini mustahkamlash va betaraflik siyosatini olib borgan, harbiy bloklarga qoʻshilmaslikka harakat qilgan. Milliy iqtisod, madaniyat va maorifning rivojlanishiga koʻp hissa qoʻshgan. 3. xorijda davolanayotganda jiyani Muhammad Dovud hokimiyatni qoʻlga oldi va unga tazyiq koʻrsatdi. 1973-yil 17-iyulda monarxiya tugatilib, Afgʻoniston respublika deb eʼlon qilingach, 24-avgustda taxtdan voz kechgan. Oilasi bilan Rim yaqinidagi shaharchada yashagan. Mamlakatda toliblar hukmronligi barham topgach, Homid Karzay boshchiligidagi Afgʻoniston muvaqqat hukumati taklifiga koʻra Afgʻonistonga qaytib kelgan (2002-yil 18-aprel).

## Manbalar
Zohiriylar

**Zohiriylar** (arab, zohir — tashqi, oshkor) — Dovud ibn Ali alIsfahoniy az-Zohiriy (883 y.v.e.) asos solgan islom huquqiy maktabi (mazhabi) izdoshlari. Dovud ibn Ali huquqiy amaliyotda Qurʼon va sunnani aynan tushunish va talqin qilishnigina tan olgan birinchi faqih edi. Uning ta-rafdorlari Qurʼon matnidagi yashirin (botiniy) maʼnoni rad etib, uni ma-joz.iy talqin etib boʻlmaydi, deb hisoblaganlar. 3. huquq uslubi masalalarida mantiqiy usullar (raʼy, istih-son va b.)dan foydalanishga keskin qarshi edilar. Keyinchalik, qiyos va ijmoni juda cheklangan darajada qoʻllashga rozi boʻlganlar. 3. mazhabi 10— 13-asrlarda musulmonlar olamida keng tarqaldi. Iroqda 3. oʻz mazhablarini oʻrganishni tashkil qildilar va bu taʼlimotni Iroqdan tashqarida ham faol targʻib qildilar. 3. 15-asrdan asta yoʻq boʻla boshladi.

## Manbalar
Vladimir Ilich Zuyev

**Zuyev Vladimir Ilich** (1930.27.7, Rossiya Federatsiyasi Orenburg viloyati) – sabzavotshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1971), professor (1972), Rossiya Federatsiyasi Agrar taʼlim akademiyasi akademik (1995). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1955). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida sabzavotchilik kafedrasi assistenti, dotsent (1955—1969), oʻquv ishlari boʻyicha (1969—1976) va ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1980—1986), sabzavotchilik kafedrasi mudiri (1977-1992). 1992-yildan Toshkent agrar universiteti sabzavotchilik kafedrasida professor Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda sabzavot-poliz va kartoshka yetishtirish, sabzavot va poliz ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi masalalariga bagʻishlangan. Oliy oʻquv yurtlari uchun sabzavotchilik boʻyicha darsliklar yaratgan. Respublikada mahalliylashtirilgan 1 ta tarvuz, 1 qovun, 4 ta bodring navini (2 tasi issiqxonalarda yetishtirishga moʻljallangan) yaratgan.

## Manbalar
Zulayho

**Zulayho** – Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotida keng tarqalgan afsonaviy qahramon. Firdavsiy (X asr), Ali (XIII asr) Durbek (XIV asr) va boshqa shoirlarning mashhur afsona, rivoyatlar va muqaddas kitoblar (Tavrot, Qurʼon) taʼsirida yaratilgan „Yusuf va Zulayho“ dostonlarida oliyjanob obraz sifatida gavdalanadi. Bu ishqiy-sarguzasht harakteridagi asarlarda Zulayho islom dini zaminida talqin etiladi. Qizning har bir xatti-harakati, nutqi, kishilar bilan munosabatida odob-axloqning yuksak naʼmunalari oʻz ifodasini topgan. Zulayho matonatli, qatʼiyatli, kuchli irodali ayollarning umumlashma obrazi, chin sevgi sadoqatning yorqin timsoli sifatida kuylanib kelingan.

## Manbalar
Zulkifl

**Zulkifl** () – Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Asl ismi Bishr. Ayyub (as)ning oʻgʻli. Qaysi qavmga paygʻambar etib yuborilgani haqida Qurʼonda aniq oyat yoʻq. Lekin baʼzi rivoyatlarda rumliklar iymon keltirib unga ergashganliklari naql etiladi. Bu qavm Zulkifldan uzoq umr koʻrishni Allohdan soʻrashni iltimos qilgan, xudo Zulkiflning duosini qabul etib, ular *„oʻzlari xohlamaguncha oʻlmaslar, bunga sen ham kafil boʻlgin“* degan vahiy keladi. Bishr oʻz qavmiga bu bashoratni yetkazdi. Iloxiy vahiyga oʻzi kafil boʻldi. Shu sababli uni Zulkifl (kafolat sohibi) deb atay boshlaganlar. Iroqda al-Xilla yaqinida odamlar Zulkiflning qabri deb hisoblaydigan ziyoratgoh bor. Boshqa joylarda ham Zulkifl maqbarasi mavjudligi, jumladan u Termiz yaqinida dafn etilganligi haqida rivoyat qiladilar.

## Yana qarang
* Zulkifl maqbarasi

## Manbalar

## Havolalar
Zulkifl maqbarasi

**Zulkifl maqbarasi** — Termiz yaqinida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (11 — 12-asrlar). Rivoyat qilinishicha, bu yerga paygʻambar Zulkifl dafn etilgan. Tarixiy manbalarda abbosiylarning atoqli lashkarboshlaridan Ishoq ibn Kunaja (992/993-yillarda vafot etgan) ham shu yerda dafn etilgani qayd qilingan. Maqbaraning ayni qurilgan yillari mavjud emas, lekin binolar 11-12-asrlarga tegishli boʻlib, Mahmud Gʻaznaviy davrida bunyod etilgan.

## Nomlanishi
Bu maqbarada paygʻambar Zul Kifl dafn etilgan degan taxminlar mavjud. Zul Kifl paygʻambar Ayyubning oʻgʻli hisoblanadi. Qur’on va hadisda bu zot haqida maʼlumotlar deyarli berilmagan. Paygʻambar Zul Kifl haqida Anbiyo (85-48-oyatlar) va Sod suralarida aytib oʻtiladi.

Zul Kifl soʻzi „kafolat egasi“ degan maʼnoni anglatadi.

## Joylashuvi
Zul Kifl maqbarasi Amudaryo boʻyidagi Paygʻambar oroli — Orol Paygʻambar qoʻriqxonasi hududida joylashgan. Paygʻambar Zul Kifl ayni shu yerda dafn etilganligi sababli ham orol Paygʻambar oroli deb nomlana boshlangan.

## Tuzilishi
Amudaryodagi Paygʻambar orolning janubiy qismida joylashgan masjid, goʻrxona va ularga tutash 2 xonadan tarkib topgan. Binolar turli davrlarda bunyod etilgan. Masjid murabba tarxli (maydoni 6,95 x 6,95 metr), gumbazli, oldi peshtoqli qilib qurilgan. Mehrobiga ganchkori giri naqsh ishlangan. Goʻrxona (maydoni 6 x 4 metr) masjid sathidan 1 metrcha baland qilib qurilgan, unda sagʻana saqlangan. Goʻrxonaning ikki eshigi orqali tutash qurilgan ikki xonaga oʻtish mumkin. Xonalar devoriga gʻishtlar mavjli shaklda terilgan.

Balxlik olim Muhammad ibn Valiy XVII asrda yozgan asari „Baxrul axror“ da paygʻambar Zul-Kiflning qabri haqida yozilgan.

Xalq orasida yurgan afsonalarda esa paygʻambar Zul-Kifl oʻz tanasini Amudaryoga tushirib, tobut qayerda toʻxtasa, oʻsha yerda dafn etishni vasiyat qilgan.

## Paygʻambar oroli
Paygʻambar oroli jami 4000 gektar maydonni egallaydi. Orolning uzunligi sakkiz kilometr, kengligi esa taxminan besh-olti kilometrga teng. Mutaxassislarning fikricha, Amudaryo ayni shu orol hududiga yaqinlashganda oʻz tabiatini oʻzgartiradi. 1971-yilda bu hududa qoʻriqxona tashkil etilgan. Hozirda hudud Surxon davlat qoʻriqxonasi tarkibiga kiradi. Orolning 970 gektar maydonini oʻrmonzorlar tashkil etadi.

### Orol Paygʻambar qoʻriqxonasi
Orol Paygʻambar qoʻriqxonasi Amudaryo sohilida joylashgan boʻlib, uning janubiy qismida kichik ansambl shaklida maqbara bunyod etilgan. Shuningdek, u yerda katta gumbazli masjid, janubiy qirgʻoqqa tutash hududda kichik ibodatxona, gʻarbiy qismda esa ikki xona barpo etilgan.

## Taʼmirlanishi
Zul Kifl maqbarasi 2018-yil boshida qayta taʼmir qilingan. Lekin hozirda mazkur hudud Afgʻoniston Oʻzbekiston chegarasida joylashganligi uchun ham ziyorat qilish imkoni mavjud emas.

## Adabiyot
* Termiz — Buyuk yoʻllar chorrahasidagi koʻhna va yangi shahar, Toshkent, 2001.
* 

## Manbalar
Zulu

**Zulu** (zuluslar; oʻzlarini amazulu deb atashadi) — xalq. Janubiy Afrika Respublikasi (JAR) da, shuningdek, Lesoto, Mozambik va Svazilendda yashaydilar. Umumiy soni 8,3 mln. kishi, shundan JAR da 7,9 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Zulu tilida soʻzlashadilar. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya qilishadi, shuningdek, turli tabiat kuchlari, narsalarga topinuvchilar ham uchraydi.

## Manbalar
Zuluk solish

**Zuluk solish** — davolash choralaridan biri. Ayniqsa Sharq tabobatida keng qoʻllanilgan. Jagʻli zuluklardan tibbiyot zulugi solinadi. U chuchuk suv xavzalarida yashaydi, shuningdek, laboratoriyada urchitiladi. Tibbiyot zulugining boʻyi 8—12 sm, vazni 2 g, yashil rangli, orqasida uzunasiga ketgan zargʻaldoq yoʻllari, ogʻzida tishchali uchta jagʻi va soʻlak bezlari bor. Zuluk terini tishlari bilan teshib, soʻlak bezlaridan girudin degan modda chiqaradi, bu modda qonning ivishiga toʻskinlik qiladi. Och zuluk 30—60 daqiqada 10— 15 ml qon soʻra oladi. Har bir zuluk ozgina qon soʻradi, shuning uchun zuluk qon soʻrib tushgandan keyin jarohat picha qonab turgani maʼqul. Soʻngra jarohat va uning atrofiga steril material yopiladi. Gipertoniya kasalligining baʼzi shakllari, tromboflebit, miokard infarkt, stenokardiya, nevrit, radikulit, chipqon chiqqanda va boshqa kasalliklarda shifokor zuluk solishni buyuradi. Zuluk chakkaga (yaxshisi quloq suprasining orqasiga), boʻyinning ensa ostidagi qismiga, yurak va jigar ustidagi teriga va boshqa aʼzolarga solinadi. 

GIRUDOTERAPIYA- TIBBIYOTDA ZULUK BILAN DAVOLASH TEXNOLOGIYALARI. GIRUDOTERAPIYA SOHASINING RIVOJI:
Dastlab girudoterapiyaning foydasi faqat qon chiqarishda deb hisolangan. Uning foydasini qadimgi Misr, Yunoniston va Rimda bilishgan va keng foydalanishgan. Malika Kleopatra oʻz goʻzalligini saqlah maqsadida undan keng foydalangan. Zuluklarning tarixda keng qoʻllanganligidan hatto Misr exromlariga ularning sur‘atlari tushirilgan. U keyinchalik juda omalashib ketdi va koʻplab foydalari topildi. Zuluk soʻlagi tarkibida 200 dan ortiq moddalar boʻlib ulardan 15 ga yaqini biologik faol moddalar va odam organizmiga juda koʻp foydalari topilgan.
## Manbalar
Zuluklar

**Zuluklar** (Hirudinea) — halqali chu-valchanglar tipining sinfi. Tanasining uz. bir necha sm dan 15 sm gacha, baʼzan undan ham uzunroq. Tanasi orqa va qorin tomondan yassilashgan, baʼzan silindrsimon, 33 ta tashqi hal-qadan iborat. 3. tanasining tashqi hal-qalari soni ichki halqalari soniga teng boʻlmaydi, odatda, har bir ichki halqaga 3—5 ta tashqi (ikkilamchi) halqa toʻgʻri keladi. 400 ga yaqin turi chuchuk suv havzalari va dengizlarda tar-qalgan. Koʻpchilik 3. ning 2 soʻrgʻichi boʻlib, ulardan biri tanasining ol-dingi, ikkinchisi keyingi qismida joylashgan. Ogʻiz teshigi soʻrgʻich yoki Hartum bilan oʻralgan. 3. yirtqich (hartumli 3.) yoki parazit (jagʻli 3.) hayot kechiradi. Yirtqich 3. mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, parazit 3. turli umurtqali hayvonlar va odam qonini soʻradi. Jagʻli 3. ichagining yon tomonidagi juda keng xaltalariga koʻp qon soʻrib oladi. 3. soʻlagi tarkibidagi girudin qonni ivitmaydi. 3. terisi orqali nafas oladi. Ayirish sistema-si — metanefridiylar. Jagʻli 3. ning qon aylanish sistemasi kon tomirlari devori epiteliysi boʻlmasligi bilan boshqa halqali chuvalchanglardan farq qiladi, qon tomiri tana boʻshligʻi qol-digʻidan hosil boʻladi. 3. germafrodit, urugʻlangan tuxumlarini pilla ichiga qoʻyadi. Lichinkasi pilla ichida oʻzga-rishsiz rivojlanadi. 2 kenja sinf: qad. (Archihirudinea) va haqiqiy 3. (Euhiru-dinea) ga boʻlinadi. Haqiqiy 3. hartumli (Rhynchobdellida) va jagʻli 3. (Gna-tobdellida) turkumlariga boʻlinadi. Tibbiyot 3. (Hiruda medicinalis) dan tromb hosil boʻlishi bilan bogʻliq qon tomirlari kasalliklari (gipertoniya, sklerozning boshlangʻich davrlari, insult va b.) ni davolashda foydalaniladi. Tibbiyot 3. maxsus zavodlarda koʻpaytiriladi. Ayrim 3. baliklarga jiddiy zarar yetkazadi. Oʻrta Osiyo suv xavzalarida chigʻanokli 3.(Glossiphoniacomplanata), soxta ot 3. (Haemopis sanguisida), turkiston 3. i (Limnatus turkistanica) uchraydi. Seylon va Zond arxipelagi tropik oʻrmonlarida quruklikda yashov-chi 3.(Haemodipsaceylomca) odam va sut emizuvchilar qonini soʻradi.

## Adabiyot
* Mavlonov O., Xurramov Sh., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 1995.

## Manbalar
Zulf

**Zulf** — 1) ayollarning ikki chakkasidan tushirib qoʻyilgan soch tutami, jamalagi; 2) ayollarning ziynat buyumi; gajak kabi chakkaga taqiladi. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumush plastinkadan yasalgan taqinchoq. Uzunligi 8—9 sm, naqshlangan naychadan iborat boʻlib, ikki uchiga qubbacha, plastinka qirgʻogʻiga shokila (simlarga oʻtkazilgan marvarid) lar oʻrnatiladi. Qizlar, kelinchaklar ikki chakkadagi bir tutam sochlarini (baʼzan qirqib) 3. dan oʻtkazib, ilmogʻidan sochlariga osib qoʻyadilar.

## Manbalar
Zulfi tilla

**Zulfi tilla**, zulfizar (tilla soch tutami, jingalasi) — ziynat buyumi, ayollar sochiga taqiladigan bezak. Markaziy turunj shaklidagi toʻgʻnogʻich va undan yon tomonlariga qora ipak ipdan chikarilgan ikki qator shokiladan iborat. Toʻgʻnogʻich qismi yupqa kumush yaproqchalaridan iborat boʻlib, gajaksimon uchli shakl va tana qismdan iborat, yuzasi bosma naqsh, kesma chiziqlar (baʼzan oʻsimliksimon naqshlar) bilan bezatilgan, yirik rangli shisha koʻzlar oʻrnatilgan, quyi qismiga shokilalar osilgan. Ikki qator ipak shokilasiga koʻplab qubbachali (qoʻngʻiroqcha shaklida) popuklar biriktirilgan, uning uchi band ("baxt bandi") bilan yakunlangan. Yurganda va harakatlanganda ular tovush chiqarib jaranglagan.

## Manbalar
Zulfin

**Zulfin** — zanjirli ilmoq; darvoza, eshik, sandiq kabilarda qulf osish uchun moʻljallangan halqasimon mosla-ma. Temir va misdan kallakli va dumli qilib ishlanadi. Dumi kesakiga qoqiladi. Eshik, darvoza, sandiqni qulflashda 3. kallagiga zanjir ilinib, ustidan kulf uriladi.

## Manbalar
Zulfiqor (maʼnolari)

**Zulfiqor**:

* Zulfiqor (arab.
* Zulfiqor (dara), Zulfiqor yoʻlagi — Herirud (Tajan) daryosi vodiysidagi dara, Eron togʻligining shim.
Zulfiqor (dara)

**Zulfiqor**, Zulfiqor yoʻlagi — Herirud (Tajan) daryosi vodiysidagi dara, Eron togʻligining shim. tarmoklarida. Paropamiz togʻlari bilan Turkmaniston-Xuroson togʻlari orasida. Uz. 14 km chamasida. 3. Turkmanistonning jan. qismlari bilan Eron va Afgʻonistonning chegaraga yaqin viloyatlarini bogʻlaydi.

## Manbalar
Zulfiya nomidagi davlat mukofoti

**Zulfiya nomidagi davlat mukofoti** – Oʻzbekiston Respublikasining Davlat mukofotlaridan biri. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Zulfiya nomidagi Davlat mukofotini taʼsis etish boʻyicha takliflarni qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida“ 1999-yil 10-iyundagi farmoniga binoan taʼsis qilingan.

Maktab, litsey, kollej va oliy oʻquv yurtlarida aʼlo xulqi, zukkoligi, donoligi, tashabbuskorligi, oʻqishdagi muvaffaqiyatlari bilan alohida isteʼdodini namoyon qilib taʼlim olayotgan, istiqlol gʻoyalarini amalga oshirish yoʻlida astoydil mehnat qilayotgan 30 yoshgacha boʻlgan iqtidorli qizlarga adabiyot, madaniyat, sport, sanʼat, fan, taʼlim sohalaridagi alohida yutuqlari uchun beriladi.

Mukofot Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrining ikkitadan vakillariga jami 28 nafarga beriladi. Mukofotning har biri eng kam oylik ish haqqining 50 baravari miqdorida tayinlangan.

Zulfiya nomidagi davlat mukofoti sohibalari boʻlgan maktab, litsey, kollej oʻquvchilari tanlagan yoʻnalishlari boʻyicha oliy oʻquv yurtlariga imtihonsiz qabul qilinadi, ularga koʻkrak nishoni va diplomi topshiriladi. Mukofot Oʻzbekiston Respublikasi Xotin-qizlar qoʻmitasining raisi rahbarlik qiladigan komissiya xulosalari asosida Prezident qarori bilan har yili 8-mart – Xotin-qizlar kuni bayrami arafasida beriladi.Shavkat Mirziyoyevning 2021-yilgi qarori bilan Zulfiya nomidagi davlat mukofoti komissiyasi Mahalla va oilani qoʻllab-quvvatlash vazirligi qoshidagi jamoatchilik asosida faoliyat olib boradi va jamoatchilikka vazirning birinchi oʻrinbosari rahbarlik qiladi.

## 2012-yilda taqdirlanganlar

## 2013-yilda taqdirlanganlar

## 2014-yilda taqdirlanganlar

## 2015-yilda taqdirlanganlar

## 2016-yilda taqdirlanganlar

## 2017-yilda taqdirlanganlar

## 2018-yilda taqdirlanganlar

## 2019-yilda taqdirlanganlar

## 2020-yilda taqdirlanganlar

## 2021-yilda taqdirlanganlar

## 2022-yilda taqdirlanganlar

## 2023-yilda taqdirlanganlar

## 2024-yilda taqdirlanganlar

## 2025-yilda taqdirlanganlar

## 2026-yilda taqdirlanganlar

## Manbalar
Zulfiqor

**Zulfiqor** ( — „teshib oʻtuvchi“, „oʻtkir“) — Muhammad[SAV]ning ikki uchli qilichi. Badr jangida qoʻlga tushirgan. Arabistonda mashhur qilich boʻlgan. U Muhammad[SAV]dan oldin makkalik Munabbih ibn Hajjojga tegishli edi. Muhammad[SAV] vafotidan keyin hazrat Ali[RA]ga, soʻngra esa xalifalarga oʻtgan. Islom anʼanasida Zulfiqor sehrli deb hisoblanadi. Xususan u uzayishi yoki qisqarishi mumkin edi.

## Manbalar
Zulqarnayn

**Zulqarnayn** ( — ikki shoxli) — musulmonlar orasida tarqalgan qadimiy rivoyatlarga koʻra, dunyoning Chin (Xitoy) ga qadar yerlarini zabt etib, u yerda yaʼjuj va maʼjuj yoʻliga ulkan toʻsiq qurgan podshoh.

Ayni vaqtda ham Sharq, ham Gʻarb hukmdori ekanligi yoki tojining ikki cheti shoxsimon boʻlganligidan shunday deb atalgan, deb taxmin qilinadi. Qurʼonda Zulqarnaynning yer yuzida haqni qaror toptirish uchun qilgan saʼy-harakatlari bayon etilgan (18:83—102).

Baʼzi islom tadqiqotchilari (masalan, Ibn al-Asir) Qurʼonda zikr qilingan Zulqarnaynni makedoniyalik Aleksandrning oʻzi deb va baʼzilari Ibrohim paygʻambardan ilgari yashab oʻtgan butunlay boshqa bir shaxs deb talqin etishadi.

Baʼzi kishilar Aleksandr Makedonskiy bilan Iskandar Zulqarnaynni ikkalasi bitta shaxs deyishsa, ayrim kishilar esa Iskandar Zulqarnaynni Aleksandr Makedonskiyga hech qanday aloqasi yo‘q deyishadi.

## [[Kahf surasi|Kahf surasida]]

## Izohlar

## Manbalar

## Havolalar
Zumrad

**Zumrad** (yunoncha smaradgos) — mineral, bershintg toʻq yashil turi. Tarkibida oz miqdorda (2% atriofida) xrom oksidi boʻladi. Chiroyli tovlanishi, yaxshi jilolanishi, shaffofligi, kristall shaklining chiroyliligi bilan qimmatbaho toshlar ichida birinchi darajali hisoblanadi. Zumradning darz ketmagan shaffof, massasi 5 karatdan ortiq boʻlgan xili, shunga teng boʻlgan olmosdan qimmatroq turadi. Zumradning yirik konlari granitli pegmatitlarning magnezial slanetslar, amfibolitlar va zmeyeviklarga taʼsir etilishidan hosil boʻladi. Shuningdek, Zumrad kvarsdala shpatli tomirlarda va oʻzgargan slanets karbonatli jinslarda ham uchraydi. 3.ning konlari kam. Asosiy konlari Rossiya (Ural), JAR (Transvaal), Kolumbiya (Muso)da bor. 3. dan qimmatbaho taqinchoqlar va bezaklar tayyorlanadi. Sunʼiy Zumrad kvant mexanikasida ishlatiladi.

## Manbalar
Zumrad (maʼnolari)

**Zumrad**:

* Zumrad (yun. smaradgos) — mineral, bershintg toʻq yashil turi
* Zumrad (shirin qalampir) — kechpishar shirin qalampir navi
* Zumrad (Kasbi tumani) — Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidagi qishloq
Zumrad (shirin qalampir)

**Zumrad** — kechpishar shirin qalampir navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Kaliforniya Vonder (AQSH) populyasiyasidan koʻp marta yakka tanlash yoʻli bilan chiqarilgan (1988). Tupi ixcham, yaxshi barglangan, bal. 40—54 sm. Bargi yashil, oʻrtacha kattalikda. Mevasi prizmasimon, yuzasi silliq, uchi bir oz qirrali, etining qalinligi 5,2 mm, uz. 8 sm, eni 7,5 sm. Toʻq yashil, pishib yetilgandan soʻng qizil rangga kiradi, xushboʻy. Tarkibida S vitamin (134 mg %), 10—11 % quruq mod-da, 2—6% qand, 1,5% kraxmal, oqsil, yogʻ, kletchatka, vitamin V va V2, karotin bor. Bir dona mevasining ogʻirli-gi 100 g . Uruglari erkin joylashgan, urugʻdonlar soni 3—4 ta. Nihollar toʻliq unib chiqqanidan keyin mevasi yetilguncha oʻsuv davri 153 kun. Hosildorligi 30—35 t/ga ga boradi. Mevasi ovqatga ishlatiladi, turli konservalar tayyorlanadi. (qarang: Bolgar qalampiri). 

## Manbalar
Zunnor

**Zunnor** (arab. — chilvir) — charmdan yasalgan maxsus kamar, belbogʻ. Arab xalifaligi davrida musulmon davlati hududida yashab, boshqa dinga eʼtiqod qiluvchilar — zimmiy (asosan yahudiy va xristian) lar musulmon emasligining belgisi sifatida zunnorni majburan taqishgan. Bu holat shariatda qonunlashtirilgan. Bu qoida Buxoro amirligida buxoro yahudiylariga nisbatan ham qoʻllangan. 1860-lardan barham topgan.

## Manbalar