Shimoliy Koreya qishloq xo'jaligi

**Shimoliy Koreyada dehqonchilik** toʻrtta gʻarbiy qirgʻoq provinsiyalarining tekisliklarida jamlangan boʻlib, u yerda uzoqroq vegetatsiya davri, tekis yer, yetarli yogʻingarchilik va yaxshi sugʻoriladigan tuproq eng intensiv ekinlarni yetishtirish imkonini beradi. Xuddi shunday unumdor yerlarning tor chizigʻi Sharqiy dengiz qirgʻogʻi Xamgyon provinsiyalari va Kanvon provinsiyasidan oʻtadi.

Chagang va Ryanggangning ichki viloyatlari juda togʻli, sovuq va quruq boʻlib, koʻp dehqonchilik qilishga imkon beradi. Togʻlar Shimoliy Koreya oʻrmon zahiralarining asosiy qismini oʻz ichiga oladi, asosiy qishloq xoʻjaligi rayonlari ichida va oʻrtasidagi togʻ etaklari chorvachilik va mevali daraxtlar yetishtirish uchun yerlarni beradi.

Asosiy ekinlarga sholi va kartoshka kiradi. 2012-yilda Shimoliy Koreya ishchi kuchining 23,4 foizi qishloq xoʻjaligida ishlagan

## Dehqonchilik sharoitlari
Shimoliy Koreyaning siyrak qishloq xoʻjaligi resurslari qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishni cheklaydi. Iqlimi, relyefi va tuproq sharoiti dehqonchilik uchun unchalik qulay emas, ekin ekish mavsumi nisbatan qisqa. Umumiy quruqlikning atigi 17 % yoki taxminan  , haydashga yaroqli, shundan  don yetishtirish uchun juda mos keladi; mamlakatning asosiy qismi togʻli relefdir.

Ob-havo balandligiga qarab sezilarli darajada oʻzgarib turadi va yogʻingarchilikning yetishmasligi unumsiz tuproq bilan birga 400 metrdan yuqori balandlikdagi yerlarni yaylovdan boshqa maqsadlar uchun yaroqsiz qiladi. Yogʻingarchilik geografik va mavsumiy jihatdan tartibsiz boʻlib, mamlakatning aksariyat qismlarida yillik yogʻingarchilikning yarmidan koʻpi yozning uch oyiga toʻgʻri keladi. Ushbu namuna sugʻorish va suv toshqinlarini nazorat qilish tarmoqlari bilan jihozlangan issiqroq hududlarda sholi yetishtirishga yordam beradi. Sholining hosildorligi gektariga 5,3 tonnani tashkil etib, xalqaro meʼyorlarga javob beradi.

## Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari

### Guruch
Guruch Shimoliy Koreyaning asosiy qishloq xoʻjaligi mahsulotidir.

### Kartoshka
Kartoshka Shimoliy Koreyada muhim oziq-ovqat manbaiga aylandi. 1990-yillardagi ocharchilikdan keyin „kartoshka inqilobi“ sodir boʻldi. 1998-yildan 2008-yilgacha Shimoliy Koreyada kartoshka yetishtirish maydoni 4 baravarga, 200 ming gektarga, aholi jon boshiga isteʼmol qilish esa yiliga  oshdi.

Kartoshka ikkinchi navli oziq-ovqat mahsuloti hisoblangan, ammo qishloq joylarda guruch oʻrnini bosadigan asosiy mahsulotga aylandi.

### Issiqxona mahsulotlari
2014-yildan buyon yangi yarim xususiy tadbirkorlar tomonidan fermerlar bilan hamkorlikda moliyalashtirilgan koʻplab issiqxonalar qurilib, qulupnay va poliz kabi yumshoq mevalar yetishtirildi. Savdogarlar shaharlardagi Jangmadang bozorlarida tarqatish va sotishni tashkil qiladi.

### Parrandachilik
2021-yil holatiga koʻra, butun mamlakat boʻylab 30 ga yaqin yirik tovuq fermalari mavjud.

## Oziq-ovqat tarqatish tizimi
1950-yillardan beri Shimoliy Koreyaliklarning aksariyati oziq-ovqatlarini jamoat tarqatish tizimi (PDS) orqali olishadi. PDS qishloq xoʻjaligi hududlaridagi fermerlardan oʻz mahsulotining bir qismini hukumatga topshirishni talab qiladi va keyin ortiqcha qismini oʻz oziq-ovqatlarini yetishtira olmaydigan shahar hududlariga qayta taqsimlaydi. Shimoliy Koreya aholisining qariyb 70 %, shu jumladan butun shahar aholisi, hukumat tomonidan boshqariladigan ushbu tizim orqali oziq-ovqat oladi.

Toʻfondan oldin oluvchilarga odatda 600-700 kuniga gramm, yuqori amaldorlar, harbiylar, ogʻir ishchilar va jamoat xavfsizligi xodimlariga 700-800 kuniga grammdan biroz kattaroq qismlar ajratilgan.  2013-yil holatiga koʻra, maqsadli oʻrtacha taqsimot kishi boshiga kuniga 573 gramm don ekvivalentini tashkil etdi, lekin yoshi, kasbi va ratsion boshqa joylarda (masalan, maktab taomlari) olinishiga qarab oʻzgarib turardi.

Ishlab chiqarishning qisqarishi ommaviy tarqatish tizimi orqali mavjud boʻlgan oziq-ovqat miqdoriga taʼsir qildi. Shimoliy Koreya hukumati kolxozchilarga qoʻshimcha cheklovlar kiritgach, tanqislik yanada kuchaydi. Hech qachon PDS bilan qamrab olinmagan fermerlar hukumat tomonidan oʻzlarining oziq-ovqat miqdorini har yili kishi boshiga 167 kilogrammdan 107 kilogrammgacha kamaytirish majburiyatini olganlarida, ular zarur miqdorda donning bir qismini ushlab qolish bilan javob berishdi.

PDS 1998-yilning aprelidan avgustigacha („artiq“ mavsum) hamda 1999-yilning martidan iyunigacha oziq-ovqat bilan taʼminlay olmadi. 1998-yil yanvar oyida Shimoliy Koreya hukumati PDS endi ratsionni tarqatmasligini va oilalar qandaydir tarzda oziq-ovqat mahsulotlarini oʻzlari sotib olishlari kerakligini ochiq eʼlon qildi.  2005-yilga kelib, PDS uy xoʻjaliklarini mutlaq minimal kaloriya ehtiyojining taxminan yarmi bilan taʼminlay boshladi.  2008-yilga kelib tizim sezilarli darajada tiklandi va 2009-yildan 2013-yilgacha har bir kishi uchun kunlik ratsion yilning koʻp qismida oʻrtacha 400 grammni tashkil etdi, 2011-yilda esa maydan sentyabrgacha kuniga 200 grammgacha pasaygan.

Hisob-kitoblarga koʻra, 2000-yillarning boshlarida Shimoliy Koreyaning oʻrtacha oilasi oʻz daromadining 80 foizini Shimoliy Koreyada texnik jihatdan noqonuniy boʻlgan kichik biznesdan olgan. 2002 va 2010-yillarda xususiy bozorlar bosqichma-bosqich qonuniylashtirildi. 2013-yil holatiga koʻra, shahar va dehqon bozorlari har 10 kunda oʻtkaziladi.

## Qishloq xoʻjaligi siyosati
Oʻz-oʻzini taʼminlash Shimoliy Koreya mafkurasining muhim ustuni boʻlib qolayotganligi sababli, oziq-ovqat ishlab chiqarishda oʻzini oʻzi taʼminlash munosib maqsad deb hisoblanadi. Hukumat siyosatining yana bir maqsadi — shahar va qishloq turmush darajasi oʻrtasidagi „tafovutni“ kamaytirish — qishloq xoʻjaligi sektoriga doimiy investitsiyalarni talab qiladi. Nihoyat, koʻpgina mamlakatlarda boʻlgani kabi, oziq-ovqat mahsulotlarining taklifi yoki narxining oʻzgarishi, ehtimol, oddiy fuqaro uchun eng koʻzga tashlanadigan va nozik iqtisodiy muammolardir.  Mamlakat barqarorligi oziq-ovqat mahsulotlarining maqbul narxlarda mavjudligining tez boʻlmasa ham, barqaror oʻsishiga bogʻliq. 1990-yillarning boshlarida oziq-ovqat taqchilligi kuchli edi.

Qishloq xoʻjaligi siyosati boʻyicha eng keng qamrovli bayonot Kim II Senning 1964-yilda *"Mamlakatimizda sotsialistik agrar muammosi" tezislarida oʻz* ifodasini topgan boʻlib, u hukumatning qishloq xoʻjaligini rivojlantirishga gʻamxoʻrlik qilayotganini taʼkidlaydi. Kim qishloqda texnologik va taʼlim taraqqiyotiga, shuningdek, mulkchilik va boshqaruvning jamoaviy shakllariga alohida eʼtibor qaratdi.

## Qishloq xoʻjaligi tarixi

Sanoatlashtirishning rivojlanishi natijasida qishloq, oʻrmon va baliq xoʻjaligining umumiy milliy mahsulotdagi ulushi 1945 va 1946-yillarda mos ravishda 63,5 va 31,4 foizdan 1990-yilda 26,8 foizgacha qisqardi. Ularning ishchi kuchidagi ulushi ham 1960-yildagi 57,6 foizdan 1989-yilda 34,4 foizgacha kamaydi.

1990-yillarda mexanizatsiyalashgan operatsiyalarni amalga oshirish qobiliyatining pasayishi (shu jumladan sugʻorish uchun suvni haydash), shuningdek, kimyoviy moddalarning yetishmasligi hosildorlikning pasayishiga, hosilni yigʻib olish va yigʻim-terimdan keyingi yoʻqotishlarning oshishiga aniq taʼsir koʻrsatdi.

1990-yillarning oxiridan boshlab qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida qoʻshimcha yaxshilanishlar amalga oshirildi, bu Shimoliy Koreyani 2013-yilga kelib asosiy oziq -ovqat mahsulotlari bilan oʻzini oʻzi taʼminlashga yaqinlashdi. Xususan, sholining hosildorligi barqaror ravishda yaxshilandi, ammo boshqa ekinlarning hosildorligi umuman yaxshilanmadi. Proteinli oziq-ovqat ishlab chiqarish yetarli darajada qolmoqda. Kimyoviy oʻgʻitlardan foydalanish imkoniyati kamaydi, ammo kompost va boshqa organik oʻgʻitlardan foydalanish ragʻbatlantirildi.

### Inqiroz va ocharchilik (1994-1998)
1994-yildan 1998-yilgacha Shimoliy Koreya ocharchilikdan aziyat chekdi. 1998-yildan boshlab qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining bosqichma-bosqich tiklanishi kuzatildi, bu esa 2013-yilga kelib Shimoliy Koreyani asosiy oziq -ovqat mahsulotlari bilan oʻzini-oʻzi taʼminlashga yaqinlashdi. Biroq, 2013-yil holatiga koʻra, koʻpchilik uy xoʻjaliklarida chegara yoki yomon oziq-ovqat isteʼmoli mavjud va protein isteʼmoli yetarli darajada qolmoqda.

1990-yillarda Shimoliy Koreya iqtisodiyotida turgʻunlik inqirozga aylangan. SSSR va Xitoydan olingan iqtisodiy yordam uning iqtisodiy oʻsishining muhim omili boʻldi. 1991-yilda SSSR parchalanib ketdi, oʻz qoʻllab-quvvatlashidan voz kechdi va import uchun erkin valyutada toʻlashni talab qildi. Xitoy yordam berishga kirishdi va oziq-ovqat va neft yetkazib berdi, ularning aksariyati imtiyozli narxlarda edi.  Lekin 1994-yilda Xitoy Shimoliy Koreyaga eksportini kamaytirdi. Shimoliy Koreyaning siyosiy va iqtisodiy tizimidagi qatʼiylik mamlakatni oʻzgaruvchan dunyoga tayyorlanmagan holda qoldirdi. Shimoliy Koreya iqtisodiga putur yetdi va uning sanoat ishlab chiqarishi 1990-yilda pasaya boshladi.

Sanoat manbalari, jumladan oʻgʻitlar, pestitsidlar va sugʻorish uchun elektr energiyasidan mahrum boʻlgan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari 1990-yillarning oʻrtalarida Shimoliy Koreyada bir qator tabiiy ofatlardan oldin ham pasayishni boshladi. Ushbu evolyutsiya bir qator tabiiy ofatlar, jumladan 1995-yilda rekord darajadagi suv toshqini bilan birgalikda Shimoliy Koreya tarixidagi eng yomon iqtisodiy inqirozlardan biriga sabab boʻldi. Ushbu inqirozning boshqa sabablari yuqori mudofaa xarajatlari (YaIMning taxminan 25 %) va yomon boshqaruv edi. Bu taxmin qilinadi  yilgacha Shimoliy Koreya iqtisodiyoti 50 foizga qisqargan va bir necha yuz ming (ehtimol 3 milliongacha) odam ochlikdan nobud boʻlgan.

Shimoliy Koreya 1993-yil dekabr oyida qishloq xoʻjaligi, yengil sanoat va tashqi savdoga asosiy eʼtiborni qaratgan 3 yillik oʻtish davri iqtisodiy siyosatini eʼlon qildi. Oʻgʻit yetishmasligi, tabiiy ofatlar, saqlash va tashishning notoʻgʻri usullari mamlakatda yiliga million tonnadan ortiq don yetishmasligiga olib keldi. Bundan tashqari, elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun ehtiyot qismlar va moy sotib olish uchun valyuta yoʻqligi koʻplab zavodlarning ishlamay qolishiga olib keldi.

1990-yillardagi ocharchilik Stalin davridagi koʻplab iqtisodiy institutlarni falaj qildi. Hukumat Kim Chen Irning *Songun* siyosatini olib bordi, unga koʻra harbiylar ishlab chiqarish va infratuzilma loyihalarini toʻgʻridan-toʻgʻri amalga oshirish uchun joylashtiriladi. Hukumatning iqtisodiy oʻzini-oʻzi taʼminlash siyosati natijasida Shimoliy Koreya iqtisodiyoti dunyoning boshqa mamlakatlari iqtisodiyotidan tobora yakkalanib qoldi, sanoat rivojlanishi va tuzilishi uning xalqaro raqobatbardoshligini aks ettirmaydi.

### Oziq-ovqat tanqisligi

Oziq-ovqat tanqisligi toʻgʻridan-toʻgʻri katta suv toshqini va siyosiy muvaffaqiyatsizliklar va mamlakatdagi ekin maydonlarining kamligi natijasida yuzaga keldi. 2004-yilda aholining yarmidan koʻpi (57 %) sogʻligʻini saqlash uchun etarli oziq-ovqatga ega emas edi. Bolalarning 37 foizida oʻsish susaygan, onalarning 1/3 qismi esa juda kam ovqatlanishgan.

2006-yilda Jahon oziq-ovqat dasturi (WFP) va FAO 5,3-6,5 million tonna gʻallaga boʻlgan ehtiyojni baholadi, oʻz navbatida mahalliy ishlab chiqarish atigi 3,8 million tonnani bajargan. Qishloq xoʻjaligi uchun olib tashlangan oʻrmonlar tuproq eroziyasiga olib kelganidan keyin mamlakat yerlarning degradatsiyasiga duch kelmoqda. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga putur yetkazgan ogʻir ob-havo sharoiti (bugʻdoy va arpa yetishtirish 2011-yilda mos ravishda 50 % va 80 % kamaydi) va global oziq-ovqat narxlarining koʻtarilishi oziq-ovqat taqchilligining kuchayishini taʼkidlab, 6 million Shimoliy Koreyani xavf ostiga qoʻydi.

Tovarlarning shaxsiy savdosiga boʻlgan ishonchning keskin oʻsishi va xalqaro yordamning kuchayishi bilan vaziyat biroz yaxshilandi, chunki PDS (davlat tarqatish tizimi) hali ham 2014-yilga kelib toʻyib ovqatlanmaslik koʻpchilik Shimoliy Koreyaliklarni tashvishga solmaydi.

2016-yilda oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarishda hosildorlik 2015-yildagi 4,5 million tonnadan 7 foizga oshib, 4,8 million tonnaga etdi va Shimoliy janubga qaraganda koʻproq oziq-ovqat ishlab chiqardi. 2017-yilda ishlab chiqarish 2 foizga kamayib, 4,7 million tonnani tashkil etgani taxmin qilinmoqda. 2018-yilda oziq-ovqat ishlab chiqarish yanada pasaydi, shuning uchun import qilish uchun 641 ming tonna kerak boʻldi va oʻtgan yilga nisbatan 456 ming tonna talab qilingan boʻlsa, 390 ming tonnani Shimoliy Koreya sotib olgan va 66 ming tonnani Shimoliy Koreya olgan.

## Manbalar