Qoʻqon tangasi

**Tanga** – Qoʻqon xonligining 1876-yilga qadar rasmiy pul birligi. Muomalada kumush tanga, mis pul va tilla boʻlgan. Ushbu pul birliklari oʻrtasida qatʼiy ayirboshlash kursi boʻlmagan. Kurs qimmatbaho metallar qiymatining oʻzgarishiga qarab oʻzgargan.

1 Qoʻqon kumush tangasi 20 tiyinga (mis pulga) teng boʻlgan.

1876-yil Qoʻqon Rossiya tomonidan bosib olingach, Rossiya rubli pul, tanga va tillaning oʻrnini egalladi. Bir muncha vaqt eski pullar kichik qaytimlarning yetishmasligi tufayli rubl bilan parallel ravishda muomalada boʻldi.

## Tarixi
Ilk marta mis (fuls) chaqalar Norboʻtabiy davrida (1766–1798) zarb qilingan. Bu mis chaqalar xalq orasida „qora pul“ deb atalgan. Niyoz Muhammad Hoʻqandiy maʼlumotlariga koʻra, Norboʻtabiy qora fuls tangalari joriy qilgan. Oʻsha davrda bitta shunday tangaga bir bosh qoʻy bergan.

Keyingi xon – Olimxon (1798-1810) mis chaqa va kumush tanga zarb qildirgan.

Norboʻtabiyning yana bir oʻgʻli Umarxon (1810-1822) 1818-yilda pul islohoti oʻtkazgan va ilk bor oltin tangalarni muomalaga kiritgan.

Shundan soʻng mis pullar, yuqori sifatli kumush va oltin tangalar zarb qilish yoʻlga qoʻyildi. Oʻsha davrdan boshlab tangalardagi yozuvlarda „xon“, „sulton“, „amir“ kabi unvonlar paydo boʻlgan.

Muhammad Alixon (1822-1845) ikki marta pul islohoti oʻtkazib, mis, kumush va oltin tangalar zarb ettirgan. Shuningdek, Sheralixon (1842-1845), Xudoyorxon (1845-1858, 1862-1863, 1865-1875), Mallaxon (1858-1862) lar ham mis, kumush va oltin tangalar zarb ettirgan. Hatto, bir necha oy hukmronlik qilgan Shohmurod oltin va kumush, Sayyid Sulton oltin, kumush va mis, Poʻlatxon va Nasriddinbek esa kumush tangalar zarb ettirgan.

## Tavsifi
Qoʻqon xonligi tangalarining bir tomoniga uni zarb ettirgan hukmdor nomi, ikkinchi tomoniga zarb yili va joyi yozilgan. Xususan, Umarxon tomonidan zarb qildirilgan tanganing bir tomoniga, „*musulmonlar amiri Sayyid Muhammad Umar Sulton*“, ikkinchi tomoniga „*1237-yil poytaxt Qoʻqonda zarb etildi*“, Muhammadalixon tangasining bir tomoniga, „*Muhammad Ali-Gʻozi Umar oʻgʻli 1247-yil*“, ikkinchi tomoniga „*1237-yil poytaxt Qoʻqonda zarb etildi*“ Xudoyorxon zarb ettirgan oltin tanganing bir tomoniga, „*Sayyid Muhammad Xudoyorxon 1274-yil*“, ikkinchi tomoniga „*Qoʻqandi Latifda zarb etildi 1274-yil*“ va Mallaxon zarb ettirgan tilla tanganing bir tomoniga „*Sayyid Muhammad Malla Baxodurxon 1275-yil*“, ikkinchi tomoniga „*Qoʻqandi Latifda zarb etildi 1275-yil*“,- deb qayd etilgan.

Qoʻqon xonligining oltin puli – tillo, kumush puli – tanga yoki qoʻqon, mis puli esa – chaqa deb nomlangan. Mahalliy aholi kumushdan ishlangan tangani „*oq tanga*“, misdan ishlangan tangani „*qora tanga*“ deb atagan. Xonlik tangalari sifati va vazni turli xil boʻlgan. Muhammadalixon hijriy 1249-yilda (1833-1834) ogʻirligi 1 misqol boʻlgan tilla tanga zarb ettirgan hamda vasiqasida „*Tilloyi ahmari aʼloyi Hoʻqandiy, zarbi amir Muhammad Alixoni Gʻoziy*“, nomi bilan qayd etilgan. Xudoyorxon 1274-yil (1857-1858) zarb ettirgan tilla tangasi ogʻirligi 3,07 gr., Mallaxon 1275-yilda (1858-1859) zarb ettirgan tilla tanganing ogʻirligi 4,58 gr. boʻlgan. XIX asming 70-yillaridagi Qoʻqon tilla tangasining 77,6 dan 82,8 foizigacha toza oltin hisoblangan.

Qoʻqon kumush tangasi ham turli xil vaznda zarb etilgan. Xususan, 1870—1871-yillarda Toshkent kimyo laboratoriyasida tekshirilgan kumush tanga ogʻirligi 2,79 dan 2,88 gramgacha (0,75 misqol), soflik darajasi 61-89,5 boʻlgan. Bu vaqtda 250 tangaga yaxshi ot bergan.

Mis chaqalarning vazni ham har xil boʻlib, Norboʻtabiy zarb ettirgan mis tanganing ogʻirligi 2,35 gr.dan 4,55 gr.gacha, Olimxon mis tangasi 3,44 gr.dan 7,83 gr.gacha, Umarxon mis tangasi 3,2 gr.dan 6,43 gr.gacha, Muhammadalixon mis tangasi 2,57 gr.dan 5,06 gr.gacha vaznli boʻlgan. P. I. Nebolsinning yozishicha, Qoʻqon chaqasining 89-96 qismi mis boʻlib, 24-25 chaqa 1 tangaga teng boʻlgan.

## Yana qarang
* Buxoro kumush tangasi
* Xorazm tangasi

## Adabiyotlar
* Krause, Chester L.; Klifford Mishler (1991). Jahon tangalarining standart katalogi: 1801-1991 (18-nashr.). Krause nashrlari. ISBN 0873411501 .

## Manbalar

## Havolalar
Tangalar galereyasi