Janubiy Koreya qishloq xo'jaligi

**Janubiy Koreyada qishloq xoʻjaligi [[Koreya Respublikasi|Janubiy Koreya]]** iqtisodiyotining bir tarmogʻidir. Janubiy Koreyada qishloq xoʻjaligi uchun zarur boʻlgan tabiiy resurslar juda koʻp emas. Mamlakatning uchdan ikki qismi togʻlar va adirlardir. Ekin maydonlari mamlakat yerlarining atigi 22 foizini tashkil qiladi. Janubiy Koreyadagi eng muhim ekin guruch boʻlib, mamlakatdagi umumiy don yetishtirishning qariyb 90 foizini va fermer xoʻjaliklari daromadining 40 foizdan ortigʻini tashkil qiladi. Boshqa don mahsulotlari asosan boshqa mamlakatlar importiga tayanadi. Fermer xoʻjaliklari kichik, oilaviy fermer xoʻjaliklaridan tortib yirik korporatsiyalargacha boʻlgan miqyosda farqlanadi, lekin ularning aksariyati kichik miqyosli boʻlib, omon qolish uchun davlat yordami va xizmatlariga tayanadi.

## Tarixi
Janubiy Koreya iqtisodiyotining jadal oʻsishi va urbanizatsiya natijasida qishloq xoʻjaligi yerlari qisqarib bordi va qishloq aholisi qishloqdan shaharlarga koʻchib oʻtdi. Qishloq xoʻjaligi yerlarining kamayishi bilan bir qatorda, guruch isteʼmoli sur’atlarining pasayishi tufayli guruchga boʻlgan talabning kamayishi kuzatildi. 1980-yilda aholi jon boshiga oʻrtacha guruch isteʼmoli 137,7 kgni tashkil etdi. 2018-yilda atigi 61&nbsp;kg guruch kishi boshiga isteʼmol qilingan. Bu pasayish qisman isteʼmolchilarning bugʻdoy isteʼmoli oshishi bilan bogʻliq. 2016-yilda oʻrtacha janubiy koreyalik 33,2&nbsp;kg bugʻdoy uni isteʼmol qilgan.

Milliy qishloq xoʻjaligi kooperativ federatsiyasi (NACF) — Janubiy Koreyaning qishloq xoʻjaligi kooperativi boʻlib, u qishloq xoʻjaligi banklari, qishloq xoʻjaligiga kirish omillarini yetkazib berish va qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini sotish uchun mas’ul boʻlgan umummilliy tashkilotdir. Milliy qishloq xoʻjaligi kooperativ federatsiyasi 1961-yilda „qishloq xoʻjaligining iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va mavqeini yaxshilash va qishloq xoʻjaligining raqobatbardoshligini oshirish, fermerlarning hayot sifatini yaxshilash va milliy iqtisodiyotning muvozanatli rivojlanishiga hissa qoʻshish“ maqsadi bilan etilgan.

2011-yil noyabr oyida hukumat „Shahar qishloq xoʻjaligini rivojlantirish va qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida“gi qonunni (UA akti) qabul qildi. U koʻproq qishloq xoʻjaligi yerlarini yaratishga intiladigan Milliy yerni rejalashtirish va undan foydalanish toʻgʻrisidagi qonunga asoslangan edi. „Shahar qishloq xoʻjaligini rivojlantirish va qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida“gi qonunining maqsadi „tabiatga mos shahar muhitini rivojlantirish va shahar aholisining qishloq xoʻjaligidagi tushunchalarini oshirish orqali shaharlar va qishloq jamoalarining uygʻun rivojlanishiga hissa qoʻshish“ edi. Janubiy Koreyaning poytaxti va eng yirik, eng zich shahri Seulda „Shahar qishloq xoʻjaligini rivojlantirish va qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida“gi qonunining to‘rtta toifasi ishlab chiqilgan: „uy-joy“ xususiy uylar va kvartiralarni, ham ichki, ham tashqarida; jamoat binolarining tomlari boʻlgan „shaharda“; tashlandiq yerlardan foydalanadigan „ferma-bogʻ“; va maktablar va kollejlarni oʻz ichiga olgan „taʼlim“. Shahar qishloq xoʻjaligi gʻoyasini ilgari surish uchun Seul munitsipal hukumati manfaatdor aholiga qishloq xoʻjaligi boʻyicha oʻquv mashgʻulotlari va urugʻlar, asboblar va konteynerlar kabi materiallarni taklif qildi. 2015-yilga kelib, shahar hokimiyati „267 ta binoning tomida sabzavot bogʻlari“ ni rivojlantirishga koʻmaklashdi va „15 866 oʻrin uchun 43 785 quti tipidagi sabzavot kostryulkalar“ bilan taʼminladi. 2011-yilda Seulda shahar qishloq xoʻjaligi uchun 29 gektar maydon ajratildi. 2015-yilga kelib 118 gektar „Shahar qishloq xoʻjaligini rivojlantirish va qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida“gi qonun uchun ajratilgan.

Dehqonlarning keksayib borayotgan aholisi, fermer xoʻjaliklari ishchilari sonining qisqarishi, Koreyaning ichki fermer xoʻjaliklari bozorining zaiflashishi va odatiy ob-havo sharoitlari tufayli Janubiy Koreya hukumati fermerlarga aqlli fermalar gʻoyasini ilgari surmoqda. Moliyaviy va oʻquv yordamini taklif qilish orqali hukumat „mahalliy qishloq xoʻjaligining raqobatbardoshligini oshirishga“ umid qilmoqda. Ushbu aqlli fermer xo‘jaliklari mobil qurilmalarga real vaqt rejimida maʼlumotlarni fermerlarga jo‘natish uchun axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT) foydalanadi. Hukumat aqlli fermer xoʻjaliklarini qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa-da, fermer xoʻjaliklarining faqat kichik bir qismi AKTdan foydalanishni boshladi. Aksariyat fermerlar kambagʻal va texnologiyaga sarmoya kiritish uchun mablagʻga ega emaslar. Bundan tashqari, koʻpchilik kichik fermerlar „raqamli muhit“ ga oʻtish uchun texnologik koʻnikmalarga ega emaslar. 2019-yilda Qishloq xoʻjaligi vazirligi aqlli fermer xoʻjaligi texnologiyasini targʻib qilish uchun byudjetdan 248 milliard von ajratilishini eʼlon qildi.

## Tarixiy rivojlanish
Paleolit davrida Koreya yarim orolida ovchilik va terimchilik kabi iqtisodiy faoliyat allaqachon sodir boʻlgan. Neolit davrida Koreya yarim orolida ibtidoiy dehqonchilik ekish boshlandi. Biroq, past mahsuldorlik va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining pastligi sababli, neolit davrida ham ov va terimchilik asosiy ishlab chiqarish usullari boʻlib kelgan. Bronza davriga kirib, nafis bronza qishloq xoʻjaligi asboblarini ishlab chiqarish bilan qishloq xoʻjaligi ekishning mahsuldorligi sezilarli darajada yaxshilandi va ekish sanoati ishlab chiqarish markazi sifatida ovchilik va yigʻish oʻrnini bosa boshladi. Temir davrining boshida sugʻoriladigan shudgorchilik usullari paydo boʻla boshladi, hosildorlik yanada oshirildi. Joseon sulolasi davrida qishloq xoʻjaligi juda ilgʻor darajaga koʻtarildi. Sejong geografiya yozuvlariga koʻra, Joseon sulolasining dastlabki davridagi qishloq xoʻjaligining dastlabki dalalari mutlaq ustunlikka ega edi va Gyeonggi provinsiyasi va boshqa hududlardagi suv erta dalalarining taxminiy nisbati 28 % dan 72 % gacha edi. Janubiy Koreyadagi eng qadimgi qishloq xoʻjaligi kitobi " Nongsa jikseol " ga koʻra, 15-asrda Janubiy Koreyada eng keng tarqalgan qishloq xoʻjaligi sariq guruch, tariq, soya va guruch boʻlib, undan keyin bugʻdoy va jenshen kabi ekinlar edi. Oʻn oltinchi asrning oʻrtalarida koʻchirib oʻtkazish usuli asta-sekin sholzor yetishtirishning keng tarqalgan usuliga aylandi. 18-asrda transplantatsiya usuli nafaqat Tyanshuy sholi dalalarida (faqat yomgʻir bilan sugʻorilishi mumkin boʻlgan sholi dalalarida), balki sholi va lalmi qishloq xoʻjaligida ham qoʻllangan. Guruchni toʻgʻridan-toʻgʻri ekishning dastlabki usuli ham juda rivojlangan.

## Resurs tuzilishi

* Qishloq xoʻjaligi yerlari

2022-yilda Janubiy Koreyaning qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yer maydoni 1,698 million gektarni tashkil etdi, bu Janubiy Koreya yerining 17 foizini tashkil qiladi, shulardan haydaladigan yerlarning uchdan ikki qismi sholi ekinlari, asosan sholi yetishtirish uchun mo‘ljallangan. 2011-yilda Janubiy Koreyada sholi maydonlari taxminan 854 ming gektarni tashkil etdi, bu ekin maydonlarining 50,3 % ni tashkil etdi. Urbanizatsiya va sanoatlashtirishning rivojlanishi bilan, ekin maydonlarining doimiy qisqarishi tufayli Koreyaning oziq-ovqat bilan oʻzini oʻzi taʼminlash darajasi pasaymoqda. 1949-yilda Janubiy Koreyada „Qishloq xoʻjaligi yer islohoti toʻgʻrisidagi qonun“ eʼlon qilindi. Davlat qishloq xo‘jaligi yerlari islohoti orqali yer egalaridan yer sotib oladi, keyin esa har bir dehqonga 3 gektardan yer ajratadi, „dehqonning o‘z tomorqasi bor“ va bir kishi uchun yer maydoni 3 gektardan oshmasligi bilan cheklanadi. 1960-yillarda Janubiy Koreyaning qishloq xoʻjaligidan tashqari iqtisodiyoti rivojlanishi bilan qishloq xoʻjaligi yerlarining bir qismi qishloq xoʻjaligidan tashqari maqsadlarga aylantirildi. Janubiy Koreya hukumati boʻsh yerlarni ochish va melioratsiya qilish orqali qishloq xoʻjaligi yerlari maydonini kengaytirishga kirishdi. 1970-yillarda global neft inqirozi va oziq-ovqat tanqisligining avj olishi Janubiy Koreyani 1972-yilda qishloq xoʻjaligi yerlarini boshqa maqsadlarga aylantirishni qatʼiy cheklab qoʻygan „Qishloq xoʻjaligi yerlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish toʻgʻrisida“gi qonunni eʼlon qilishga majbur qildi. 1975-yilda Janubiy Koreyada „Qishloq xo‘jaligi yerlarini kengaytirish va rivojlantirish to‘g‘risida“gi qonun qabul qilindi. 1980-yillarning oxirlarida „Qishloq xoʻjaligi va baliqchilik qishloqlarini rivojlantirish boʻyicha maxsus chora-tadbirlar toʻgʻrisida“gi qonunning amalga oshirilishi yerga egalik huquqini oilaviy fermer xoʻjaliklarining dastlabki mulkidan oʻzgartirdi, bu esa faqat mustaqil faoliyat yuritishi mumkin boʻlgan kompaniyalarga yerga egalik qilish imkonini berdi. 1994-yilda Janubiy Koreya qishloq xoʻjaligiga oid yerlar toʻgʻrisidagi oldingi qonun va qoidalarni oʻzida mujassam etgan yangi „Qishloq xoʻjaligi yerlari toʻgʻrisida“gi qonunni eʼlon qildi. „Qishloq xo‘jaligi yerlari to‘g‘risida“gi qonunda „fermerning o‘z yeri bor“ tamoyiliga amal qilingan bo‘lsa-da, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishdagi o‘zgarishlarga muvofiq, yerga egalik qilish va undan foydalanish huquqiga qo‘yilgan cheklovlar sezilarli darajada yengillashtirildi. 2002-yilda yerga egalik huquqini cheklash nihoyat bekor qilindi.

* Qishloq xoʻjaligi aholisi

Janubiy Koreyaning sanoatlashuvi va urbanizatsiyasining jadal rivojlanishi bilan qishloq xoʻjaligi va qishloq xoʻjaligi aholisining Janubiy Koreya yalpi ichki mahsuloti va umumiy aholisidagi ulushi ham tez kamaydi. 1970-yildan 2005-yilgacha Janubiy Koreya yalpi ichki mahsulotida qishloq xoʻjaligining ulushi 25,5 % dan 2,9 % gacha, oʻrtacha yillik pasayish 6 % ga kamaydi; Janubiy Koreyaning umumiy aholisida qishloq xoʻjaligi aholisining ulushi 49,5 % dan 7,6 % gacha, oʻrtacha yillik pasayish 5,2 % ga kamaydi. Qishloq xoʻjaligi aholisining kamayishi qishloq xoʻjaligining YaIMdagi ulushining pasayishiga qaraganda sekinroqdir, bu esa qishloq xoʻjaligi aholisining ortiqcha boʻlishiga olib keldi. Biroq, statistika shuni koʻrsatadiki, qishloq xoʻjaligida aholining haddan tashqari koʻpayishi 40 yoshdan oshgan odamlarning yangi ishlab chiqarishlarda ish topa olmasligi va qishloq xoʻjaligiga murojaat qila olmasligi bilan bogʻliq. Bu shuningdek, Koreya qishloq xoʻjaligi aholisining oʻrtacha yoshini oshirdi va ishchi kuchi tarkibining raqobatbardoshligini pasaytirdi.

## Zamonaviy qishloq xoʻjaligiga yoʻl

### Koreya zamonaviy qishloq xoʻjaligining chora-tadbirlari va mazmuni

* Janubiy Koreyada qishloq xoʻjaligi yerlari tizimidagi oʻzgarishlar

Birinchi qadam " yerlarni tenglashtirish tizimi " islohotidir: Ikkinchi jahon urushidan keyin Janubiy Koreya siyosati Yaponiya amaldorlari va fuqarolari tomonidan bosib olingan yerlarni qaytarib olib, janubiy koreyalik fermerlarga ajratdi. U yer islohoti to‘g‘risidagi qonunni eʼlon qilib, 3 gektardan ortiq yerni dehqonlardan arzon narxlarda sotib olib, ijarachilarga arzonroq narxda sotdi. Yer islohotining ushbu bosqichidan soʻng, Janubiy Koreya asosan yerlarni tenglashtirish tizimi maqsadiga erishdi. Ikkinchi bosqich — yerlarni intensiv taqsimlash: 1961-yildan boshlab, 15 yillik rivojlanishdan soʻng, Janubiy Koreya qishloq xoʻjaligi mamlakatidan sanoat mamlakatiga oʻtishni yakunladi. Hukumat, shuningdek, yer sotish boʻyicha cheklovlarni bosqichma-bosqich yumshata boshladi va ishlayotgan va tadbirkorlik bilan shugʻullanadigan fermerlarni yerlarini qaytarishga undadi. Hali ham dehqonchilik bilan shug‘ullanayotgan fermerlar tadbirkorlik ko‘lamini yanada kengaytirdi. Uchinchi qadam — yer boshqaruvini modernizatsiya qilish : 1994-yilda Janubiy Koreyada yangi „Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisidagi asosiy qonun“ qabul qilindi, bu esa yer sotish va ijaraga berish boʻyicha cheklovlarni yanada yumshatib, koʻpi bilan 100 gektar yerga ega qishloq xoʻjaligi yuridik shaxslarini tashkil etish imkonini berdi va hukumat shuningdek, 5 yoshdan oshgan 65 fermerni ragʻbatlantirdi, agar ular oʻz yerlarini professional fermerlarga 5 yildan ortiq muddatga sotsa yoki ijaraga olsa, gektariga 2580 AQSh dollari miqdorida subsidiya olishi mumkin.

* Qishloq xoʻjaligini muhofaza qilish siyosati

Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini sotib olish narxini oshirish. " Muvozanatli narx " tizimini targ‘ib qilish (xarajat + qishloq xo‘jaligiga oid bo‘lmagan mahsulotlar narxining shu davrdagi o‘zgarishi). Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va qishloq xoʻjaligi texnikasining aylanish sharoitlarini yaxshilash. Ko‘plab qishloq xo‘jaligi mahsulotlari savdo bozorlari tashkil etilib, fermerlarga qishloq xo‘jaligi texnikalari uchun subsidiyalar ajratildi. „Qishloq xoʻjaligi sanoat zonasi“ rejasini qurishni ragʻbatlantirish. 200 000 dan kam aholiga ega boʻlgan okrug va shaharlarning qishloq joylarida hukumat zavodlar va korxonalarni barpo etish uchun „xususiy“ kapitalni jalb qilish uchun joylarni tanlaydi va infratuzilma qurilishini amalga oshiradi va shu bilan mahalliy qishloq xoʻjaligi ulushini kamaytiradi. Qishloq [sanoat tuzilmasi](https://link.springer.com/chapter/10.1057 %2F9781137340313_2) va qishloq xoʻjaligi tuzilmasini sozlang. Hukumat sanoat tuzilmasini oʻzgartirishga, asosiy eʼtiborni ikkilamchi va uchinchi darajali sanoatni rivojlantirishga, ilmiy dehqonchilikni yoʻlga qoʻyishga qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini chuqur qayta ishlashni qoʻllab-quvvatlashga va qishloq xoʻjaligi mahsuloti aylanmasini yaxshilashga katta mablagʻ ajratdi. Infratuzilmani yaxshilash. Janubiy Koreya hukumati qishloq xoʻjaligini himoya qilish va rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlash uchun qishloq xoʻjaligi birlashmalarining rivojlanishini qoʻllab-quvvatlash, qishloq xoʻjaligi kreditlarini koʻpaytirish va xorijiy qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini import qilishni cheklash kabi choralarni qabul qildi.

## Ishlab chiqarish
Janubiy Koreya 2018-yilda ishlab chiqarilgan:

* 5,1 million tonna guruch (dunyoda 15-oʻrinda);
* 3,3 million tonna sabzavot ;
* 2,5 million tonna karam (dunyoda 4-oʻrinda turadi, faqat Xitoy, Hindiston va Rossiyaga yutqazadi);
* 1,5 million tonna piyoz (dunyoda 13-oʻrinda);
* 646 ming tonna mandarin ;
* 553 ming tonna kartoshka ;
* 534 ming tonna tarvuz ;
* 475 ming tonna olma ;
* 346 ming tonna xurmo (dunyodagi uchinchi yirik ishlab chiqaruvchi, faqat Xitoy va Ispaniyadan keyin);
* 344 ming tonna pomidor ;
* 333 ming tonna bodring ;
* 331 ming tonna sarimsoq ;
* 321 ming tonna qovoq ;
* 314 ming tonna shirin kartoshka ;
* 230 ming tonna qalampir ;
* 213 ming tonna qulupnay (dunyoda 7-oʻrinda);
* 205 ming tonna shaftoli ;
* 203 ming tonna nok ;
* 177 ming tonna uzum ;
* 167 ming tonna poliz mahsulotlari.

## Manbalar