Saliha Sultan

**Saliha Sulton** (turkcha: Saliha Sulton), shuningdek Saliha Sebkati Sulton (turkcha: Saliha Sebkati Sulton, 1680 - 1739-yil 21-sentyabr) - Usmonli imperiyasi sultoni Mustafa II ning kanizi, Sulton Mahmud I ning onasi Valid Sulton.
## Biografiya
### Sultonning xotini
Salihiyning hayoti haqida kam narsa ma'lum. Turk tarixchisi Nejdet Sakao‘g‘li o‘zining “Bu mulkning sultonlari” kitobida Mahmud I ning onasining kelib chiqishi haqida ma’lumot yo‘qligini yozadi, lekin u Salihaning Azapkapida yashovchi kambag‘al oiladan chiqqani haqidagi afsonani keltiradi. Biroq, turk tarixchisi, Islom entsiklopediyasida Salih haqidagi maqola muallifi Ali Akyildizning yozishicha, u taxminan 1680-yilda tug'ilgan, asli yunon bo'lgan va ehtimol Sulton Ahmed II hukmronligining oxirida haramga kirgan. Sakaoʻgʻlining yozishicha, Saliha sulton oʻzining oʻgʻli sultonning mahlasi sharafiga baʼzi manbalarda uchraydigan “Sebkati” lakabini olgan.
Ali Akyildizning yozishicha, Saliha 1685 yilning dekabrigacha yosh Sulton Mustafo II ning ikkinchi (Alidjenab Qodin-afendidan keyin) sevimlisiga aylandi. Biroq Sakao‘g‘lining yozishicha, o‘g‘li tug‘ilgunga qadar Soliha sakkiz yilni haseki  maqomida o‘tkazgan. 1696-yil 2-avgustda Edirnada Saliha Sulton oʻzining yagona farzandi va Mustafa II ning birinchi oʻgʻli boʻlajak sulton Mahmud I ni dunyoga keltiradi. Akyildizning so‘zlariga ko‘ra, Salihaning birgina farzandning onasi bo‘lishi uning Sulton bilan uzoq vaqt qo‘shilmaganidan dalolat berishi mumkin. 1703-yilning 23-avgustida Mustafa II Edirnadagi hodisasi natijasida  toʻliq akasi Ahmed foydasiga taxtdan voz kechdi va kafelarga joʻnatiladi va bir necha oydan soʻng vafot etadi. Saliha Sebkati sobiq Sulton xonadonining boshqa a'zolari bilan birga Istanbulga olib kelingan va Eski Saroyga  surgun qilingan va u yerda keyingi 27 yilni o'g'lidan  ajralgan holda o'tkazgan.
### Sultonning onasi
1730-yil 1-oktabrda homiy Xalil qoʻzgʻoloni natijasida Sulton Ahmed III taxtdan agʻdarildi va Salihining oʻgʻli yangi sulton boʻldi. Uning o'zi Eski Saroydan chaqirilib, Valide Sulton unvonini oldi va o'g'lining haramiga  rahbarlik qildi. Saliha saroy protokoli va boshqaruviga  ta'sir ko'rsatgan Sultonning sakkizinchi onasi bo'ldi.
Biroq Mahmud hukmronligining dastlabki oylari Sultonni taxtga olib chiqqan homiy Xalil va uning tarafdorlari qo‘l ostida o‘tdi. Salihaning o'zi ham hokimiyatda cheklangan edi: uning xatti-harakatlarini Xalilning ikkinchi o'g'li boshqargan va u haqiqiylarga mustaqil qaror qabul qilishga imkon bermagan. Keyinchalik, qoʻzgʻolonchilar qirgʻin qilingandan soʻng, haramning sobiq gʻaznachisi Usmon afandi  Solihiyning asosiy yordamchisi va uning kethudasi (boshqaruvchi) boʻldi.
Saliha haram ishlari bilan shug‘ullanib, davlat ishlariga aralashmaslikni ma’qul ko‘rardi. Biroq Mahmud undan maslahat so‘rasa, o‘g‘liga doim yordamga kelardi. Doimiy daromadni ta'minlash uchun Alibeykyo  fermasi Validega o'tkazildi. Ma’lumki, 1734-yil 31-avgustda Salihiyning o‘g‘li ushbu fermada qolgan. Uning o‘zi ham ahyon-ahyonda Sulton saroyini tark etib, qirg‘oq bo‘yidagi qasrlardan birida yoki Shevqobod ayvonida  turardi.
Saliha qariyb ellik yoshida kuchga kirdi va bu vaqtga kelib uning sog'lig'i allaqachon buzilgan edi. 1739-yilda shifo umidida oʻgʻlining iltimosiga koʻra Sulton oilasining qirgʻoq boʻyidagi uylaridan biriga koʻchib oʻtadi, u yerda 21 sentyabrda vafot etadi. Sebkati oʻgʻli Salihning buyrugʻi bilan Yangi masjiddagi Jedit Xavatin maqbarasiga dafn qilindi. Onasi vafotidan keyin Mahmud I yana oʻn besh yil hukmronlik qildi va oltita sevimli boʻlishiga qaramay, farzandsiz vafot etdi.
## Xayriya va xotira
Soliha Sebkatiy ham ko‘plab sulton onalari singari xayriya ishlari bilan shug‘ullangan. Xususan, u favvoralar qurilishiga qiziqib qoldi: birinchi favvora 1725-yilda Silivrikapi shahridagi Sitti-xatun masjidi (kichik masjidi) oldida o'rnatildi, keyin 1735-yilda klassik Usmonli uslubidagi favvora yaqinida o'rnatildi. Defterdor mahallasidagi Yaveddud masjidi, Eyo'p va boshqalar. Shuningdek, uning buyrug'i bilan Azapkapida favvora bilan birga 1732-1733-yillarda boshlang'ich maktab  qurilgan, 1957-yilda vayron qilingan. Salihi hisobidan Galataning 1731-yilda yongʻin natijasida vayron boʻlgan koʻplab binolari taʼmirlanib, qayta tiklandi.
1732-yilda Mahmud I buyrug'i bilan Baxchikya atrofida suv o'tkazgich qurildi, uning maqsadi Galata va Beyog'luga suv olib kelish edi. Bu suv o'tkazgich Salihi Sulton  deb nomlangan. Salihining Azapkapida yashovchi kambag'al oiladan kelib chiqishi haqidagi afsonaga ko'ra, uning o'g'li sulton tomonidan bu hududda favvora va boshqa binolar qurilishi, shuningdek, Galatada suv inshootlari qurish ko'zda tutilgan. uning kelib chiqishi joyi bilan haqiqiy oila rishtalari.
## Manbalar