Abdulgʻaniy al-Azdiy

**Abdulgʻaniy al-Azdiy** (arabcha: عبد الغني الأزدي —Abu Muhammad Abdulg‘aniy ibn Saʼid al-Azdiy al-Misriy,332/943 — Qohira — 409/1018) — muhaddis.

= Biografiyasi =
To‘liq ismi Abdulg‘aniy ibn Saʼid ibn Ali al-Azdiy bo‘lib, *Abu Muhammad* kunyasi bilan mashhur bo‘lgan. Katta ustozi Usmon ibn Muhammad as-Samarqandiy hisoblanadi. Shunindek, Abu Bakr al-Mayo­najiy va Imom ad-Doraqutniy kabi allomalardan ham hadis o‘rgangan. Hadis ilmini mukammal egallash maqsadida turli o‘lkalarga safar qiladi. Uzoq davom etgan safarlaridan so‘ng Misrga qaytadi va zamonasining peshvo hadis hofizlari qatoridan joy oladi.

## Hadislari
Barcha ulamolar Abdulgʻaniy al-Azdiyning siqaligini qabul qilishgan. Shu bilan birga, u nasabshunos olim ham bo‘lgan. Undan Abu Abdulloh al-Quzoiy, Abdurrahim Ahmad ibn al-Buxoriy va Abu Ali al-Ahvoziy singari allomalar hadis rivoyat qilganlar. Ibn Abdulbar ham undan ijozat usulida hadis o‘rgangan.

## Asarlari

* „*Al-Mu’talif va-l-muxtalif fӣ asmā ar-rijāl*“. Ism, laqab va nisbatlarining yozilishi bir xil, o‘qilishi har xil bo‘lgan roviylar haqida yozilgan ushbu asarning boshqacha shakllari ham bor;

* „*Mushtabih an-nisba*“. „*Ishtibāh an-nisba*“ va „*Al-Mushtabih fi-n-nisba*“ deb ham nomlangan, yozilishi bir xil, o‘qilishi va nisbatining maʼnolari turlicha bo‘lgan roviylar haqidagi ushbu asarning bir qancha qo‘lyozma nusxalari mavjud. Asar „*Al-Mu’talif va-l-muxtalif*“ asari bilan bir jildda nashr qilingan.

* „*Kitāb al-g‘avāmiz va-l-mubhamāt*“. Mazkur asarda hadis sanadi va matnlarida „rajulun, ibnu fulon yoki bintu fulon“, deb ismlari mavhum tarzda kelgan roviylar surishtirilib, ularning kimligini aniqlashga harakat qilingan.

* „*Ӣzāh al-ishkāl fi-r-ruvāt*“. Yuqorida nomlari zikr qilingan asarlar singari bu asar ham hadis roviylarining ismlari haqida. Asarning ikki nusxasi mavjud bo‘lib, biri Haydar­obod Osofiyya kutubxonasida, ikkinchisi Haydar­obod Sa’idiyya kutubxonasida saqlanadi.

* „*Kashf al-avhām*“. Abdulgʻaniy al-Azdiy mazkur asarida al-Hakim an-Naysoburiyning „*Al-Mad­xal*“ nomli kitobida yo‘l qo‘ygan baʼzi xatolarini tuzatgan. U asarni tamomlagach, al-Hakimga yuboradi. U esa, xatolarini tuzatgani uchun Abdulgʻaniy al-Azdiyga minnatdorchilik bildiradi. Asarning qo‘lyozmalari To‘pqopi saroyi muzeyi (Ahmad III. inv. raqam 624/14) va Bag‘dod avqof (inv. raqam 2886/6) kutubxonalarida saqlanadi.

* „*Kitāb al-mutavārӣn*“. Hajjoj ibn Yusufning zulmidan omon qolish uchun yashirinib olgan ulamolar haqida yozilgan asar. Asarning yagona qo‘lyozma nusxasi az-Zohiriyya kutubxonasida saqlanadi (Majmua, inv. raqam 71/2). Ushbu risola Muhammad Ol Yosin tomonidan nashr qilingan.

* „*Ar-Rubā’iyyāt fi-l-hadӣs*“. Qo‘lyoz­malari Boyazid davlat (Fayzulloh Afandi, inv. raqam 261/3) va Bag‘dod avqof (inv. raqam 2886/3) kutubxonasida saqlanadi.

* „*Al-Favāid al-muntaqāt ’an ash-shu­yӯx as-siqāt*“. Asar qo‘lyozmalari al-Azhar (I, 576, Majmua, inv. raqam 305) va Bag‘dod avqof (inv. raqam 2286/4) kutubxonasida saqlanadi.

## Adabiyotlar

# Ibn Xallikon. Vafayāt. — Bayrut: 1968-72. III, 223- 224; 
# Az-Zahabiy. Tazkira al-huffāz. — Haydarobod: 1955-57. III, 1047-1049; 
# As-Suyutiy. Husn al-muhāzara. — Qohira: 1967. I, 353; 
# Ibn al-­Imod. Shazarāt az-zahab. III, 188-189; 
# Sezgin. GAS. I, 223-225; 
# Kahhola. Mu’jam al-muallifӣn. — Damashq: 1957-61. V, 273-274; 
# Talȃt Koçyiğit. „Abdülgani el-Ezdi“. TDV İA. — İstanbul: 1988. I, 205.

## Manbalar