open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Astral eʼtiqodlar

**Astral eʼtiqodlar** (ostro… soʻzidan) – Osmon yoritqichlari va hodisalariga hamda u bilan bogʻliq sehrgarlik xatti harakatlariga sigʻinish. Muayyan darajada hamma xalqlarda boʻlgan. Astral eʼtiqodlar ayniqsa qadimgi ikki daryo oraligʻi, Misr va qadimgi Hindistonda keng tarqalgan edi. Bu mamlakatlardagi ibodatxonalar rasadxona (observatoriya) vazifasini ham bajarib, osmon hodisalarini kuzatishda katta rol oʻynagan. Yulduzlar vaziyatiga qarab, bu bilan davriy bogʻliqlikka ega boʻlgan daryolarda suv toshqini boʻlishini oldindan aytganlar. Astral eʼtiqodlar asositsa astrologiya, folbinlik va karomat qilish vujudga keldi. Xristianlikdagi Vifleyem yulduzi va Apokalipsisdagi yetti yulduz haqidagi rivoyatlar hamda sharqdagi munajjimlik Astral eʼtiqodlar namunasidir.

## Havolalar
http://referat.arxiv.uz
Aspiratsion jihozlar

**Aspiratsion jihozlar** — Havo yoki gaz tarkibini va havodagi changni tekshirish uchun namunalar oladigan mexanik qurilmalar. Sanoat korxonalari, laboratoriya Va ustaxonalarning chang, zaharli aralashma va gazlar ajraladigan sexlari va xonalaridagi havoni tozalash uchun ishlatiladi. Gaz miqdorini tekshirish uchun gaz maxsus idishga soʻrib olinadi. Chang miqdorini tekshirish uchun tekshiriladigan havo ejektor, chang soʻrgich yoki havo puflagich bilan chang qabul qilgichdagi filtr orqali soʻrib olinadi; ayni vaqtning oʻzida filtr orqali oʻtgan havo hajmi oʻlchanadi. Chang miqdori mg/m3 da ifodalanadi. Aspiratsiya (tozalash) yakka holda va markazlashgan usulda olib boriladi. Shunga qarab Aspiratsion jihozlar ham har xil boʻladi. Changdan tozalash uchun yigʻuvchi kamera, siklon va filtrlar, zararli gaz va aralashmalardan tozalash uchun esa soʻruvchi ventilyatorlar oʻrnatiladi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asl metallar probasi

**Asl metallar probasi** — ( — sinab koʻrish, baholash) — ishlanadigan va tanga zarb qilinadigan qotishma tarkibidagi sof oltin, kumush, platina va b. qimmatbaho metallar miqdorini ifodalaydigan mezon. Koʻpchilik mamlakatlarda Asl metallar probasi metrik tizim boʻyicha 1000 g qotishma tarkibidagi nodir metallning grammlar miqdori bilan ifodalanadi. Odatda asl metallar yumshoqroq boʻlib, bu metallarga legirlovchi metallar (mis, rux, nikel va hokazo) qoʻshilmasa, ulardan tayyorlangan buyumlar puxta boʻlmaydi. Ilgari (1917-yilgacha) Oʻzbekistonda proba tizimi 96 misqoldan (har misqol 4,25 g) iborat qadoqqa (409 g ga) asoslangan. Unda eng yuqori darajadagi Asl metallar probasi 96 ga teng edi. Hozir Oʻzbekistonda oltin buyumlar uchun 375, 500, 583, 750, 958 probalar, kumush buyumlar uchun 800, 875, 916, 960 probalar, platina buyumlar uchun 950 proba, palladiy buyumlar uchun 850 proba mavjud. Oʻzbekistonda asl metallardan yasalgan buyumlarning qonunlashtirilgan probalarga muvofiq kelishini Oʻzbekiston Moliya vazirligi nazorat qilib boradi. Buyum probasini tasdiklash uchun unga davlat tamgʻasi urib kafolatlanadi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asl metallar

**Asl metallar** — Oltin, kumush, platina va platina guruhidagi metallar (ruteniy, rodiy, palladiy, osmiy, iridiy). Kimyoviy jihatdan turgʻun, qiyin eruvchan (oltin, kumushdan tashqari), zanglamaydi, ulardan yasalgan buyumlar koʻrkamligi bilan ajralib turadi. Oltin, kumush va platinaning plastikligi yuqori. Kimyogarlar platinani o`rganib, platinali metallar guruhini aniqlashdi. Ular orasida Yerdagi eng og`ir metall - Osmiy ham bor. U qo`rg`oshindan ikki marta, temirdan esa deyarli uch marta og`ir. Platinadan maxsus kimyoviy idish - platina tigeli tayyorlanadi. Bu metallarning shu xususiyatlari texnikada va hayotda keng ishlatiladigan qotishmalarida ham namoyon boʻladi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asinxron generator

**Asinxron generator** — Generator rejimida ishlaydigan asinxron mashina; mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantirib beradi. Asinxron generator xarakatlantiruvchi dvigatel yordamida magnit maydon yoʻnalishida katta tezlik bilan aylantiriladi. Bu vaqtda Asinxron generator rotorinint sirpanishi manfiy boʻlib qoladi, mashina valida tormozlovchi moment vujudga keladi va energiyasini tarmoqqa berib, generator sifatida ishlaydi. Asinxron generatordan kichik quvvatli yordamchi elektr tok manbai va tormozlash qurilmasi sifatida foydalaniladi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asinxron elektr mashina

**Asinxron elektr mashina** — Rotorining aylanish chastotasi stat-rinint magnit maydoni aylanish chas-totasiga mos kelmaydigan oʻzgaruvchan tok elektr mashinasi. Asosiy qismlari: staninaga oʻrnatilgan poʻlat oʻzak va oʻzakka oʻralgan chulgʻamlardan iborat stator hamda oʻqqa oʻrnatilgan va ariqchalariga chulgʻamlar joylashtirilgan poʻlat oʻzakdan iborat rotor. Rotor oʻzagi ham, stator oʻzagi ham poʻlat plastinalardan yigʻiladi. Chulgʻamlarning bir-biriga oʻzaro ulanishi va manbadan tok bilan taʼminlanishi usuliga koʻra stator bir, ikki, uch va koʻp fazali qilib tayyorlanishi mumkin. Uch va koʻp fazali chulgʻamlar oʻzaro yulduzcha, uchburchak va koʻpburchak shaklida ulanadi. Chulgʻamlarining tayyorlanishiga koʻra, rotor qisqa tutashtirilgan va fazarotorli xillarga boʻlinadi. Stator bilan rotor orasidagi havo tirqishi iloji boricha kichik (0,025 mm gacha) qilinadi. Asinxron elektr mashina rotorining aylanish chastotasi stator magnit maydonining aylanish chastotasiga bogʻliq boʻladi va isteʼmol qilinadigan tok chastotasi hamda mashinaning juft qutblar soni bilan aniqlanadi. Sirpanish (siljish) qiymatiga qarab, Asinxron elektr mashinani asinxron elektr dvigatel va asinxron generator sifatida ishlatish mumkin.

## Manbalar
Armatura

**Armatura** ( – qurollanish, anjomlar), xususan temir-beton konstruksiyalar armaturasi – betonning choʻzilishga (kamdan-kam siqilishga) mustahkamligini oshirish uchun moʻljallangan tarkibiy qismi. Asosan poʻlatdan yasalgan egiluvchan armatura (sterjen yoki payvandlangan toʻr), baʼzan bikr armatura (prokat qoʻshtavrlar, shveller, burchaklik) ishlatiladi. Mustahkamligi va plastikligi boʻyicha sterjensimon (diametri 6+90&nbsp;mm), chiviqsimon (diametri 3+8&nbsp;mm) va zoʻrikma (900 Mn/sm2 va undan ortiq kuchga chidaydigan) armaturalarga boʻlinadi. Poʻlat armaturalar baʼzan oyna orasiga va choʻyan quymalarning choʻzilish zonasiga ham qoʻyiladi. Turkistonning qadimgi binokor ustalari ham armaturadan keng foydalanganlar. Sinchli devor orasiga qoʻyiladigan sinch, paxsa devor orasiga qoʻyiladigan shox-shabba va qamishlar, loyga qoʻshiladigan somon oʻsha davrning armaturasi edi.

Shuningdek armatura atamasi ostida mashina, konstruksiya, inshootlarning toʻgʻri ishlashini taʼminlovchi yordamchi qurilma va detallar toʻplami ham tushuniladi. Masalan, vodoprovod armaturasi (klapanlar, kranlar, suv oʻlchagich va hokazo); qozonxona armaturasi (termometrlar, manometrlar, saqlagich klapanlari); isitish tizimi armaturasi (termoregulatorlar, termostatlar va hokazo); gaz tizimi armaturasi (kran va klapanlar, reduktorlar va hokazo); elektr texnikasi armaturasi (patronlar, oʻchirib yoqqichlar, rozetkalar, qandillar va hokazo).

## Manbalar

## Havolalar
* (Arxiv.uz/ Maʼlumotlar ombori) 
* OSHA Rebar Impalement Protection Measures
* Concrete Reinforcing Steel Institute
* American Concrete Institute
Astatik rostlagich

**Astatik rostlagich** — rostlash tizimiga tashqi omil taʼsir qilganda ham rostlanuvchi miqdor qiymatini bir meʼyorda tutib turadigan avtomatik qurilma. Buning uchun rostlash sxemasiga integrallovchi zveno kiritiladi. Masalan, suv sathini astatik rostlash qurilmasida suv qancha sarf boʻlishidan qatʼi nazar, rostlanuvchi miqdor (suv sathi) faqat maʼlum qiymatdagina barqaror holatga keladi; bu holat rele oʻrta kontaktining neytral vaziyatiga mos keladi. Astatik rostlagich quyidagicha ishlaqdi: suv sarfi oshganda qalqovuch pastga tushib, yuqori kontaktni ulaydi, elektr dvigatel ishlay boshlaydi, zulfin ochiladi, suv kela boshlaydi. Suv sarfi kamayganda qalqovuch koʻtariladi va pastki kontaktni ulaydielektr dvigatel ishlab, zulfinni berkitadi, suv kelishi toʻxtaydi. Bu Astatik rostlagichni boshqa suyuqliklarga ham qoʻllash mumkin.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Francis William Aston

**Francis William Aston** — () (1877—1945) — Ingliz fizigi, Rossiya Fanlar Akademiyasi xorijiy muxbir aʼzosi (1924). Mass-spektrografni yaratdi, uning yordamida koʻpgina barqaror izotoplarni kashf etdi va ularni tekshirdi. Joylashish koeffitsiyentlari egri chizigʻini chizdi. Nobel mukofoti laureati (1922).

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz 
* Informatsiya s sayta Nobelevskogo komiteta
Asinxron elektr dvigatel

**Asinxron elektr dvigatel** — dvigatel rejimida ishlaydigan asinxron mashina; elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beradi. Ish tarzi stator chulgʻamlari boʻylab 3 fazali oʻzgaruvchan tok oʻtganda vujudga keladigan aylanuvchi magnit maydonining stator maydoni rotor chulgʻamlarida hosil qiladigan tok bilan oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Rotorning aylanish tezligi asosan quyidagi for60/71-S_muladan aniqlanadi: p = —~— , bunda:f— taʼminlovchi tok chastotasi; r — mashina qutblari soni; s— sirpanish, yaʼni rotor nisbiy tezligining statorning aylanuvchi magnit maydoniga nisbatan orqada qolishini koʻrsatuvchi son. Aylanish tezligini tok chastotasi, qutblar soni va sirpanishga taʼsir etib oʻzgartirish mumkin. Tok chastotasini oʻzgartirish energiya iyerofini cheklagan holda tezlikni ravon oʻzgartirishga imkon beradi. Shuning uchun chastota boʻyicha boshqariluvchi Asinxron elektr dvigatelni yaratish asosiy muammolardan biriga aylangan. Asinxron elektr dvigatel elektr yuritmalarda asosiy dvigatel sifatida ishlatiladi. Quvvati bir necha Vt dan oʻnlab MVt gacha boʻladi. Asinxron dvigatellar "Arago-Lens diski" xodisasi asosida ishlaydi.

## Manbalar
Aerologik asboblar

**Aerologik asboblar** — Aerologiyada qoʻllaniladigan asbob-uskunalar. Havo bosimi, shamol tezligi, yoʻnalishi va hokazoni oʻlchashda ishlatiladi. Muqim (stasionar) Aerologik asboblar erga oʻrnatiladi, baʼzilari atm.ning tegishli qatlamlariga turli vositalar: vodorod yoki geliy toʻlgʻazilgan kauchuk sharlar, aerostatlar, stratostatlar, maxsus samolyotlar va geofizik raketalar yordamida atm.ga koʻtariladi. Yerga oʻrnatilgan Aerologik asboblar aerologik teodolit, radioteodolit, radiolokator koʻtarilgan Aerologik asboblardan kelayotgan axborotlarni qabul kiladi. Atm.ga koʻtarilgan Aerologik asboblar atm.da roʻy berayotgan hodisalarni bevosita qayd qiladi. Eng aniq, murakkab va ogʻir Aerologik asboblar — meteorograflar kuzatuvchi bilan birgalikda samolyotlarda, engilroq Aerologik asboblar — avtomatik radiozondlar maxsus sharlar yordamida koʻtariladi (30–35&nbsp;km gacha). I.t. maqsadlarida bulutning yuqori va pastki chegarasi, bulut tarkibidagi suv miqdori, ozon, turbulentlik, elektr potensial va b.larni oʻlchash zarur boʻlganda maxsus Aerologik asboblardan foydalaniladi.

## Manbalar
Aeromagnitometr

**Aeromagnitometr** — Yerning magnit maydonini samolyot va b. uchish apparatlaridan oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob., Ikki turi — induksion va ferrozondli Aeromagnitometr qoʻllanadi. Induksion Aeromagnitometrlarda oʻz oʻqi atrofida aylanadigan simlar oʻralgan gʻaltak sezgir oʻlchovchi element vazifasini bajaradi. Bu Aeromagnitometrlar yer magnit maydoni kuchlanishining toʻliq qiymatini oʻlchashda qoʻllanadi. Ferrozondli Aeromagnitometrlarda magnit jihatdan yumshoq qotishmalardan yasalgan temir oʻqida magnit toʻyinish holati hosil boʻlishi natijasida yer magnit maydoni kuchlaiishining toʻliq qiymati oʻlchanadi. Oʻqi magnit jihatdan yumshoq qotishmadan yasaladi, oʻzi induksiyalanuvchi gʻaltak sezgir element vazifasini bajaradi. Bu sezgir element oʻlchash vaqtida avtomatik ravishda yer magnit maydonining toʻliq vektori yoʻnalishiga moslanadi. Samolyot magnit taʼsiridan qutulishi uchun Aeromagnitometr gondolada samolyotga shatak qilinadi. Aeromagnitometr temir konlarini, neft va gaz konlarini AMM-13 markaliferizlashda, qoʻllarozondli aeromagnitoniladi metr.

## Manbalar
Aravon (Aravon tuman)

**Aravon** - () — Qirgʻiziston Respublikasining  Oʻsh viloyati Aravon tumaniga qarashli qishloq.   Tumaning mamuriy markazi. Qad. qishloq oʻrnida vujudga kelgan. Aravonsoy quyi oqimining har ikkala sohilida, togʻlar orasida joylashgan. Oʻsh sh.dan 25&nbsp;km gʻarbda, Oʻzbekistonning Marhamat sh.dan 14&nbsp;km narida. Aholisi 2,5 ming kishi (1977), aksari qismi oʻzbeklar; shuning-dek qirgʻiz, rus, ukrain, turk, tojik va b. millat vakillari ham yashaydi. Aholi asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish (dehqonchilik, bogʻdorchilik va chorva-chilik) bilan shugʻullanadi. A.da tuman hokimiyati binosi, pochta, univermag, 4 ta maktab, choyxonalar, klub va b. bor. A. atrofida dam olish maskanlari bar-po qilingan. A.da akademik H. M.Abdullayev tugʻilgan. U oʻqigan maktab qoshida olim xotirasiga muzey tashkil etilgan, byusti oʻrnatilgan, qishloqning eng katta koʻchasi H. M. Abdullayev nomiga qoʻyilgan.

## Iqtisodiyoti
Qishloq aholisi engil sano'at bilan va chorvachilik qishloq hojaligi bilan ishlaydi.

## Aholisi
Aholisining 8 948.  90 % oʻzbeklar, 99 % ga yaqini musulmonlar.

## Taniqli shaxislar
* Habib Abdullayev

## Manbalar

## Havolalar
* http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D0%BD
Olabuqa (qishloq)

**Ola-Buqa** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Jalolobod viloyatining Ola-Buqa tumaniga qarashli qishloq. Tumaning mamuriy markazi.

## Aholisi

Aholisi - oʻzbeklar dini - musulmonlar

## Manbalar
http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D0%BB%D0%B0-%D0%91%D1%83%D0%BA%D0%B0
Aerodinamik kuch

**Aerodinamik kuch** — suyuqlik (gaz)da harakat qilayotgan jism sirtiga taʼsir etuvchi kuch. Quyidagi formuladan aniqlanadi: bunda: suyuqlik (gaz)ning jismdan uzoqdagi zichligi, v — jism tezligi; S—aerodinamik koeffisient; S — jismning kesim yuzi. Harakatdagi jism sirtining har bir unsuriga taʼsir etuvchi Aerodinamik kuchlarni bitta teng taʼsir etuvchi kuch bilan almashtirish mumkin (toʻla Aerodinamik kuch va bosh moment — aerodinamik moment). Aerodinamik kuchni uchta proeksiyaga ajratish mumkin: 
# Harakat yoʻnalishiga qarshi boʻlgan kuch — aerodinamik qarshilik X\ 
# Tezlik yoʻnalishiga perpendikulyar boʻlgan koʻtarish kuchi U; 
# Yon kuch — A va Y kuchlarga perpendikulyar kuch. Tula Aerodinamik kuch baʼzan toʻla aerodinamik qarshilik deb ataladi.

## Manbalar
Asboplastiklar

**Asboplastiklar** — Toʻldirgich sifatida asbest tolali materiallar qoʻshilgan plastmassalar; bogʻlovchi sifatida, asosan, fenol-formaldegid va melamin-formaldegid smolalardan, baʼzan kremniy organik va furonli smolalardan foydalaniladi. Asboplastiklar presslab yoki mexanik ishlov berib tayyorlanadi. Quyidagi xillari bor: qatlam-qatlam plastiklar, asbotekstolit (toʻldirgich-asbest toʻqimasi), asbogetinaks (asbest qogʻozi), asbolit (asbest qogʻozi va kartoni), asbest tolali iplar (toʻldirgich-asbest tolasi). Asboplastiklar 400° temperaturagacha mexanik xossalarini uzoq vaqt saqlaydi. Asboplastiklar dan rotatsion nasoslarning kuraklari, elektr mashinalarning kollektorlari, metropoliten vagonlari va samolyot tormozi kolodkalari, kimyoviy apparatlar, raketaning baʼzi qismlarini issikdikdan himoya qiladigan materiallar va b. tayyorlanadi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asbobsozlik sanoati

**Asbobsozlik sanoati** — Mashinasozlik uchun qirquv va oʻlchov asboblari, uzunlikni oʻlchaydigan anjomlar, kesuvchi slesarmontaj asboblari hamda moslamalar chiqaradigan sanoat tarmogʻi. Turli asboblar ishlab chiqarishning rivojlanishi metallni qayta ishlash sanoati, ayniqsa, stanoksozlikning oʻsishi bilan bogʻliq. Asbobsozlik sanoati mustaqil sanoat tarmogʻi sifatida 19 — asr oʻrtalarida tarkib topdi. 19 — asrning 20 — 30 yillarida qattiq metallarni eritishning ixtiro qilinishi ularni eritib, qotishmaga aylantiradigan asboblarning vujudga kelishiga sabab boʻldi. Asbobsozlik sanoati koʻpgina sanoat tarmoklarini kerakli asboblar bilan taʼminlaydi. Ayniqsa, u mashinasozlik zavodlari uchun asboblar tayyorlashda katta ahamiyatga ega. Mashinasozlik korxonalarining oʻzida ham ayrim asboblar tayyorlanadi. Maxsus asbobsozlik zavodlarida koʻmir, neft, togʻ-kon sanoatlari va tibbiy muassasalari uchun ham asboblar ishlab chiqariladi.Asbobsozlik sanoati Oʻzbekistonda ham rivojlangan. 1940-yilgacha respublika korxonalaridagi ayrim sexlarda kam miqdorda asboblar tayyorlanar edi. Toshkentda asbobsozlik zavodi (1943), 1941-yil Toshkent korborund va abraziv zavodlari ishga tushirildi (1963-yilda ikki zavod birlashtirilib, Toshkent abraziv kombinati tashkil etildi). 1970-yildan olmos, 1973-yildan sunʼiy olmos mahsulotlari ishlab chiqarish boshlandi. 1975-yildan toʻliq abraziv mahsulotlari ishlab chiqarishga oʻtildi. 1990 — 96 yillarda kombinat „Elbor“ ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirildi (1996-yildan „Oʻta qattiq materiallar“ aksiyadorlik jamiyati). Jamiyat mahsulotlari chet ellarga ham eksport qilinadi. Oʻzbekistonda asbobsozlik sanoati korxonalari („Toshkent asbobsozlik zavodi“, „Toshkent abraziv zavodi“, „Oʻta qattiq materiallar“ ochiq turdagi davlat-aksiyadorlik jamiyatlari) „Oʻzmashsanoat“ uyushmasi tarkibiga kiradi. Shuningdek, yirik mashinasozlik sanoati korxonalarida maxsus asbobsozlik sexlari mavjud. Yirik ilmiy-amaliy markazlardan biri boʻlgan „Texnolog“ aksiyadorlik jamiyati oʻta qattiq materiallardan yangi asboblar tayyorlash va joriy etishnitaʼminlaydi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asbob

**Asbob** (arab. — sababningkoʻpligi) — 1) biror ish bajarishda ishlatiladigan qurol. Chunonchi, pichoq, qaychi, qozon, tovoq, choʻmich, kapgir — uy-roʻzgʻor Asboblari, ustara, qayroq — sartaroshlik Asboblari; arra, randa va b. — duradgorlik Asboblari; 2) texnikada — biron bir kattalik (fizikaviy, elektr va b.)ni oʻlchashda ishlatiladigan oʻlchash Asboblari (masalan, ampermetr, barometr, vattmetr va b.), isitish Asboblari; tibbiyotda — jarrohlik Asboblari, harbiyda — otish Asboblari; 3) musiqa asarini ijro etish uchun ishlatiladigan soz (cholgʻu Asboblari, musiqa Asboblari); 4) Asbobning „bir kishiga teplili mulk, narsa“ degan maʼnosi ham bor. Shu maʼnoda tarixiy asarlarda biror kishiga qarashli yer-suv va imorat. Asbob soʻzi shu maʼnoda toponimlar tarkibida uchraydi. Chunonchi, Joʻybor xojalari (15 — 17-asr) hujjatlarida Asbobi Ali Yomchi, Asbobi Kamol, Asbobi Qutlugʻ-shoh va b. joy nomlari tilga olinadi. Turli Asbob, qurol-yarogʻ va jihozlar majmui asbob-anjom deb ataladi.

## Manbalar

## Havolalar

* Словарь русских синонимов и сходных по смыслу выражений.- под. ред. Н. Абрамова, М.: Русские словари, 1999.
* Мумифицированный во льду человек медного века
* Эммануэль Анати. Палестина до древних евреев. М.: Центрполиграф, 2008 г.
* Геннадий Федотов, «Русская печь», Москва, 2002 г.
* Берлинский музей этнографии
* Каменный век в Nordisk familjebok
* История изобретений человечества
Asbobsozlik poʻlati

**Asbobsozlik poʻlati** – Turli asboblar, keskichlar, sovuqlayin va qizdirib deformatsiyalash shtamplari. oʻlchash asboblari va boshqa yasash uchun ishlatiladigan poʻlat. Tarkibida, odatda, 0,6 dan 1,4 % gacha uglerod boʻladi. Asbobsozlik poʻlati uglerodli, legirlangan va tezkesar (koʻp legirlangan) xillarga boʻlinadi. Uglerodli va legirlangan Asbobsozlik poʻlati kichik tezlik bilan ishlaydigan va kesuvchi qirrasi 200 – 300° gacha qiziydigan kesuvchi asboblar, oʻlchov asboblari hamda shtamplari tayyerlash uchun, tezkesar Asbobsozlik poʻlati esa katta tezlik bilan ishlaydigan va kesuvchi qirrasi 560 – 600° gacha qiziydigan kesuvchi asboblar tayyerlash uchun moʻljallangan. Uglerodli Asbobsozlik poʻlati „U“ harfi va undan keyin qoʻyiladigan raqam bilan belgilanadi. „U“ harfi Asbobsozlik poʻlatining uglerodli poʻlat ekanligini, raqam esa poʻlat tarkibidagi uglerod foizining oʻndan bir ulushlarida ifodalangan oʻrtacha miqdorini koʻrsatadi. Masalan, U8 markali poʻlat uglerodli Asbobsozlik poʻlati tarkibida oʻrtacha 0,8 % uglerod borligini bildiradi. Uglerodli Asbobsozlik poʻlatining U7, U8, U9, U10, U I. U12, U13 markalari bor. Tarkibida zararli qoʻshilmalar 0,03 % dan kam „S“ va 0,04 foizdan kam „R“ uglerodli Asbobsozlik poʻlatining markasi oxiriga „A“ harfi qoʻyiladi, masalan, U7A, U8A, U9A va hokazo Legirlangan Asbobsozlik poʻlati koʻp tarqalgan X, 9XS, XG, XVG, XV5, X12, FG, 7X3, 4XS. 4X2V8 markali poʻlatlardir. Harflar tegishli elementlarni bildiradi (masalan, X– xrom, S – kremniy, G – marganets, V – volfram, F – vanadiy), harflardan keyingi raqamlar ayni elementning foizlarda ifodalangan oʻrtacha miqdorini koʻrsatadi (Yana qarang Legirlangan poʻlat, Legirlash, Tez kesar poʻlat).

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asbest karton

**Asbest karton** — Xrizotil-asbest tolaga bakelit shimdirib tayyorlanadigan oʻtga chidamli izolyatsiya materiali. Asbest karton 2 – 10&nbsp;mm qalinlikda 1000 x 1000&nbsp;mm oʻlchamli list koʻrinishida ishlab chiqariladi. Pardozlash, issiqlikdan izolyatsiyalash materiali sifatida, qistirma tayyorlash va b. maqsadlarda ishlatiladi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Aerodinamik quvur

**Aerodinamik quvur** — Aerodinamika sohasidagi tekshirish qurilmasi; unda sunʼiy hosil qilingan havo yoki gaz oqimining uchish apparatlariga va b. ob`ektlarga yoki modelning ob`ektlardagi fizikaviy oʻxshash qismlariga taʼsiri oʻrganiladi. Aerodinamik quvurni birinchi marta K. E. Siolkovskiy qurgan. Aerodinamik quvur yordamida havo (yoki gaz)ning qarshilik kuchi, qattiq jism sirtida bosimning taqsimlanishi va b. aniqlanadi. Aerodinamik quvur tajribalari kichraytirilgan modellar, baʼzan esa toʻliq oʻlchamli konstruksiyalar ustida oʻtkaziladi (rasmga q.). Aerodinamik quvurda jism qoʻzgʻalmay turadi (havoga yoki gazga nisbatan harakatlanmaydi), havo (gaz) qoʻzgʻalmas jismga nisbatan harakatlanadi. Aerodinamik quvur quyidagilardan iborat boʻladi: havo (gaz)ni soʻrib oluvchi soplo; havo (gaz)ning kerakli yoʻnalishdagi oqimini vujudga keltiruvchi yoʻnaltiruvchi kuraklar; tekshiriladigan ob`ekt va aerodinamik kuch, momentlar va b. koʻrsatkichlarni oʻlchaydigan datchiklar oʻrnatiladigan ish qismi; ventilyator, kompressor yoki ejektor; havo (gaz)ni atrof muhitga chiqarib yuboradigan diffuzor. Baʼzi Aerodinamik quvurda havo (gaz) oqimini soploga qaytaradigan teskari (yoʻnaltiruvchi kurakli) kanallar boʻladi. Aerodinamik quvur xillari: berk va ochiq oqimli; berk va ochiq ish qismlari boʻlgan; tovush tezligidan past, tovush tezligiga yaqin, tovush tezligidan yuqori va giper (oʻta yuqori) tovush tezligidagi oqimli; davriy va uzluksiz ishlaydigan. Elektr yoy bilan isitiladigan, adiabatik qisiladigan, zarbiy, impulsli Aerodinamik quvurlar ham bor. Aerodinamik quvurda sinash mashinalarning optimal shakllarini aniqlashga va muhandislik inshootlariga shamol taʼsirini oʻrganishga imkon beradi. Aerodinamik quvur tajribalari natijalari avtomobil, poezd, kosmik kemalar, suv osti kemalari va b.ning eng maqbul shaklini topishga, baland imoratlar, minoralar va b.ga shamolning taʼsirini oʻrganishga imkon beradi.

## Manbalar
Aerodinamika

**Aerodinamika** (aero… va dinamika) – Gidroaerodinamikaninig havoning harakat qonunlarini va jismlar sirtida vujudga keladigan kuch qonuniyatlarini hamda jismlarning havoga nisbatan harakatini oʻrganadigan boʻlimi. Asosiy masalalaridan biri – uchish apparatlariga taʼsir etuvchi aerodinamik kuchlarni hisoblash usuli bilan ularning loyihasini ishlab chiqish. Aviatsiya rivojlanganligi tufayli Aerodinamika mustaqil fan sifatida 20-asr boshlarida vujudga keldi. Samolyot qanotining koʻtarish kuchini, samolyot va uning detallari aerodinamik qarshiliklarini, havo vintining tortish kuchini hisoblash usullari nazariyasini ishlab chiqish va yaratish talab qilinadi. Qanotning koʻtarish kuchini hisoblash-ga imkon beruvchi nazariyani XX asr boshlarida Rossiyada K. E. Siolkovskiy, N. YE. Jukovskiy va S. A. Chapligin, Germaniyada V. Kuttoy, Angliyada F. Lanchester ishlab chiqishgan. Uchish nazariyasini ishlab chiqish bilan bir vaqtda aerodinamik laboratoriyalar qurila boshlandi. Vujudga keladigan masalalarni echish usuliga koʻra Aerodinamika nazariy va tajriba Aerodinamikalariga boʻlinadi. Nazariy Aerodinamikada gidroaerodinamikaning asosiy qonunlari tenglamalar shaklida nazariy taxlil qilinadi. Tajriba Aerodinamikasida harakatning aylanish qonunidan keng foydalaniladi. Shunga muvofiq v tezlik bilan harakatlanayotgan jismga taʼsir etuvchi kuch qoʻzgʻalmas qilib mahkamlangan shu jismga taʼsir etuvchi va shu v tezlikda havo oqimini haydovchi kuchga teng boʻladi.

Aviatsiya va raketa texnikasining rivojlanishi munosabati bilan yangi fanlar – giper tovush tezliklari Axi, siyrak gaz Aerodinamikasi va kosmik Aerodinamika vujudga keldi. Aerodinamika natijalaridan qitʼalararo raketalar, yer sunʼiy yoʻldoshlari, kosmik kemalarni loyihalash va yaratishda, issiqlik texnikasi, kimyo sanoati va b.da foydalaniladi.

Sanoat Aerodinamikasida havo haydagichlar, shamol dvigatellari, oqimli apparatlar (ejektorlar), shamollatish texnikasi (xususan, havo kondisioneri)ni hisoblash bilan bogʻliq boʻlgan, shuningdek erdagi transportlar (avtomobillar, poezdlar) harakatida vujudga keladigan aerodinamik kuchlar bilan, bino va inshootlarga shamolning taʼsiri bilan bogʻliq masalalar koʻrib chiqiladi.

## Manbalar

## Havolalar
* Sovremennie problemi aerofiziki
* „Aerodinamika“ Leksiya Yuriya Rijova iz sikla ACADEMIA
Achchiqtosh

**Achchiqtosh** — Qoʻsh sulfat tuzlarining kristallogidratlari, bu yerda Me1 bir valentli (K, Na, Li, Rd va hokazo). Mesh uch valentli (A1, Fe, Sg va hokazo) metallar. Sulfatli minerallardan 30 ga yaqini xalq tilida Achchiqtosh deb ataladi. Tabiiy sharoitda sof holda uchramaydi. Sof Achchiqtosh bir valentli va uch valentli metallar sulfatlarining issiq suvdagi eritmalarini aralashtirish yoʻli bilan olinadi. Achchiqtoshli mineralni suvda eritib bugʻlatish Achchiqtoshni tozalashning eng oson usulidir. Achchiqtoshning barcha turlari kristall shaklda, nordon taʼmli boʻlib, ogʻizni burishtiradi. Achchiqtosh qizdirilganda tarkibidagi suvini yoʻqotib, xira tortib qoladi. Oʻrta Osiyoda shoʻrsuv, Gugurtdogʻ konlarida, Hisor tizmasida va boshqa joylarda uchraydi. Achchiqtosh koʻnchilikda, bosma ishida, foto sanoatida, gazlama boʻyashda, qogʻoz ishlab chiqarishda ishlatiladi. Alyuminiyli Achchiqtosh tibbiyotda ham qoʻllanadi. Achchiqtosh teri va shilliq pardalarni quritadi va dezinfeksiyalaydi. Aholi tomoq ogʻrigʻi, ogʻiz oʻyilishi, milkyalligʻlanishi kabi kasalliklarni davolashda qadimdan Achchiqtoshdan foydalanib keladi.

## Manbalar
Aerenxima

**Aerenxima** (aero… va yunoncha enchima — quyilgan, bu yerda toʻqima) — oʻsimliklarning nafas olish funksiyasini bajaradigan havo saqlovchi toʻqimasi. Aerenxima ancha keng hujayralar oraligʻi va har xil shakldagi hujayralardan tashkil topgan parenxima hisoblanadi. Baʼzan Aerenxima tarkibiga mexanik, ayiruvchi va b. xil hujayralar ham kiradi. Aerenxima gaz almashinuvi va ichki toʻqimalarning kislorod bilan taʼminlanishi qiyinlashadigan muhitda oʻsadigan suv va botqoq oʻsimliklari (sholi, kurmak, qamish, qiyoq)da rivojlangan. Aero… (yunoncha ayog — havo) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi. Aviasiyaga, havoda uchishga, havoga oidlikni bildiradi (masalan, Aerodrom).

## Manbalar
Aqiq

**Aqiq** – Agat – mineral. Xalsedonning bir turi, qatlamli yoki yoʻl-yoʻl boʻladi. Qatlamlarda ranglarning har xil uygʻunlikda kelishiga qarab quyidagi xillari farqlanadi: agat oniksi (oq va qora qatlamlar), karneol oniksi (qizil va oq), sardoniks (qizil-qoʻngʻir va oq), agatlar (zangori-kulrang va oq). Kimyoviy formulasi Si02. Aqiq dan har xil marjonlar, taqinchoklar yasaladi, sanoatda esa hovoncha, hovoncha dastasi, tarozi prizmalari, elektr va suv oʻlchov asboblarining tagligi, koʻnchilik sanoatida dazmollash gʻaltaklari va boshqalarda ishlatiladi.

## Manbalar
Asbest qogʻoz

**Asbest qogʻoz** – Xrizotil-asbest tolasiga organik bogʻlovchi moddalar va kraxmal qoʻshib tayyorlanadigan material. Mustahkamlash uchun tarkibiga paxta tolasi qoʻshiladi. Asbest qogʻoz 0,2 – 1,5&nbsp;mm qalinlikda rulon holida ishlab chiqariladi. Vazifasiga koʻra, issiqlikdan izolyatsiyalovchi, elektr dan izolyatsiyalovchi, suvdan izolyatsiyalovchi, diafragmaga ishlatiladigan, kalandrga ishlatiladigan xillarga boʻlinadi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asbest-sement

**Asbest-sement** buyumlar — asbest va sement qorishmasidan tayyorlanadigan uqurilish materiallari. Listsimon, quvursimon xillarga boʻlinadi. Tomga yopiladigan shakldor listlar va yassi plitalar hamda plitachalar turar joy, jamoat va ishlab chiqarish binolari tomiga yopishda ishlatiladi. Presslab tayyorlangan va presslanmagan naqshli pardozlash plitalari turar joy va jamoat binolarining yordamchi xonalarini pardozlashda, devor panellariga qoplashda ishlatiladi. Maxsus ishlarga moʻljallangan buyumlarga ventilyatsiya qutilari, issiqlik izolyatsiyasini mexanik shikastlanishlardan saqlaydigan yarim silindrlar, metropolitenning gumbazsimon elementlari va b. kiradi. Quvursimon Asbest-sement buyumlarga vodoprovod quvurlari (bosimli va bosimsiz), gaz quvurlari va oʻtish quvurlari kiradi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asbest-sement konstruksiyalar

**Asbest-sement konstruksiyalar** — Karkasi (sinchi) yogʻoch, asbest-sement yoki metall elementlardan iborat boʻlgan asbestsement listlari va issiqlik izolyatsiyasi materiallaridan tayyorlanadigan konstruksiyalar. Ichi havol konstruksiyalarda asbestsement listlar oʻzaro shuruplar, parchin mix yoki yelim bilan biriktiriladi. Monolit (yaxlit) konstruksiyalar — isitkich qatlami (penoplast) bilan biriktirilgan ikki yassi listdan tayyorlanadigan plita va panellar. Qalinligi 60 — 80 mm boʻlib, 3 metrli joylarni yopishda ishlatiladi. Karkasiga yelim yoki shuruplar bilan biriktiriladigan yassi asbestsement plita va panellardan iborat konstruksiyalar keng tarqalgan. Karkas uchun asbestsement yoki metall profillar, yogʻoch gʻoʻlalar ishlatiladi .

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asbest sanoati

**Asbest sanoati** — Asbest rudasini qazib olish va asbest tolasi ishlab chiqarish sanoati. Qadimgi Xitoy, Hindiston, Yunonistonda asbestdan turli buyumlar tayyorlangan. Asbestning oʻtga chidamli boʻlishi (1550° da eriydi), elastikligi, adsorbsiya qobiliyati, kam miqdorda issiklik va elektr tokini oʻtkazishi, yuqori mexanik qattikligi kabi xususiyatlari uni texnik maqsadlarda 19 — asrning 80- yillaridan koʻp sanoat tarmoqlarida keng qoʻllanishiga olib keldi. Hozirgi kunda Asbest sanoati qoʻshilgan mahsulotlarning 2 mingga yaqin xili energetika va elektrotexnika sanoatida, temir yoʻl transporta, aviatsiya, traktor, avtomobil ishlab chiqarishda va b.da qoʻllanadi. Asbest sanoatining fizik va kimyoviy xususiyatlari uni qurilish materiallari ishlab chiqarishda foydalanishiga keng imkoniyat yaratadi. Oʻzbekistondagi uch korxona: „Bekobodsement“, „Quvasoy-sement“ va „Ohangaronsement“ aksiyadorlik jamiyatlari har yili oʻrtacha 3,5 mln. dona katta oʻlchamli asbotsement shifer (toʻlqinli va yassi) va 525 km asbotsement quvurlar ishlab chiqaradi. Ularning jami ishlab chiqarish quvvati esa yiliga 11,4 mln. dona katta oʻlchamli shifer va 1671 km quvurdan iborat. Mamlakatimizda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan Asbest sanoati konlari ochilmaganligi sababli, hozirgiga qadar ushbu xom ashyo Qozogʻiston va Rossiya korxonalaridan keltiriladi. Importni kamaytirish maqsadida mumkin boʻlgan joylarda asbest mahsuloti oʻrniga bazalt va b. mineral tolalar ishlatilmokda, masalan, Ohangaron korxonasida shifer tarkibidagi Asbest sanoatini 30 % gacha mineral tolaga almashtirildi. Asbestning atrof muhitga salbiy taʼsiri borligi sababli dunyo miqyosida Asbest sanoati mahsulotlari ishlab chiqarish Keyingi yillarda kamayib bormoqda.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Aseptika

**Aseptika** (yunoncha a — inkor qoʻshimchasi va septicos — yiringli) — mikrobsizlik holatini taʼminlaydigan usullar; fizik (kuydirish, nur, qaynatish, muzlatish), kimyoviy (antiseptik moddalar bilan taʼsir etish), mexanik, biologik va b. usullar bilan amalga oshiriladi. Aseptikaga nemis olimi E. Bergman asos solgan. Aseptika turli murakkab jarroxlik operatsiyalarini hech qanday asoratsiz va xavf-xatarsiz bajarishga imkon beradi. Aseptikaga quyidagilar kiradi: a) jarrohlik asboblari, bogʻlov materiallari va b.ni sterillash; b) jarroh qoʻlini maxsus usullarda yuvish va tozalash; v) operatsiya va b. tekshirish ishlarini bajarish vaqtida koʻrsatilgan qonun-qoidalarga qatʼiy amal qilish; g) davolash muassasalarida maxsus tashkiliy va sanitariya-gigiyena chora-tadbirlarni toʻgʻri amalga oshirish. Aseptika antiseptika usuli bilan birga olib boriladi. Uy sharoitida kuygan yoki b. jarohatlarni bogʻlash vaqtida ham Aseptika qonunqoidalariga amal qilish lozim. Aseptika tibbiyotning barcha sohalarida qoʻllanadi.

Aseptika va uning turlari

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz 
* Курс лекций по промышленной асептике (читается в Химико-Фармацевтической академии)
Saint-Sulpice-de-Pommeray

**Saint-Sulpice-de-Pommeray** — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
1831 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 159,2 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 11,5&nbsp;km2. 

## Manbalar
Saint-Viâtre

**Saint-Viâtre** — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
1157 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,1 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 88,6&nbsp;km2. 

## Manbalar
Villechauve

**Villechauve** — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
284 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 26,1 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 10,9&nbsp;km2. 

## Manbalar
Rossiya meteor hodisasi (2013)

2013-yil 15-fevralda, Toshkent vaqti bilan 9:20 da **[[Rossiya]]da [[meteor]] hodisasi** yuz berdi. Chelabinsk shahri ustidan 15–18&nbsp;km/s tezlikda uchib oʻtayotgan kamida bitta osmon jismi (meteoroid) portladi. 1200 kishi zarba toʻlqinidan derazalar sinishi oqibatida jarohatlandi. Keyinchalik bu son 1500 ga yetdi. Olti shahardagi 3 000 ga yaqin imorat zarar koʻrdi. Rossiya Favqulodda Vaziyatlar Vazirligi meteorit parchalari topilmaganini maʼlum qildi. Keyinchalik meteor parchalari topildi va Internetda sotila boshlandi.

Portlagan meteoroid shimoliy Qozogʻiston va Uralda kuzatilgan meteorit yomgʻiri qismi edi. Sibir Davlat Geodeziya Akademiyasi axborotiga binoan meteoroid diametri 50 metrga yaqin. Meteorit qulagan joy - Chebarkoʻl yaqinida diametri olti metrlik chuqur topildi.

Hodisa 2012 DA<sub>14</sub> asteroidi yaqinlashishiga bogʻliq emas, astronomlar bu jismlar turli yoʻnalishlarda harakat qilishini taʼkidlashdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Как падал метеорит: Хроника падения метеорита на Урале, *Rossiyskaya Gazeta*
2012 DA14

**2012 DA<sub>14</sub>** Yerga yaqin asteroid boʻlib, diametri - 50 m, massasi esa 190 ming tonna atrofidadir. U 2012-yil 23-fevralida Ispaniyadagi *Observatorio Astronómico de La Sagra* rasadxonasi tomonidan ochilgan. Bu asteroid 2013-yil 15—16-fevral kunlari Yerdan 27,7 ming km masofada oʻtdi. Bu masofa bunday kattalikdagi jism uchun rekord darajada qisqadir.

## Yana qarang
* Rossiya meteor hodisasi (2013)

## Manbalar

## Havolalar

*Asteroid 2012 DA14 to Safely Pass Earth (JPLnews video 4-Feb 2013-yil)
Meteoroid

**Meteoroid** ( — „tepadagi“, „osmondagi“) deb Quyosh tizimidagi mayda osmon jismlariga aytiladi. Sayyora atmosferasiga kirib, qizigan meteoroid oʻz ortidan iz qoldiradi, bu izga **meteor** deyiladi. Osmonning bir nuqtasidan kelayotgan meteorlar esa meteor yomgʻiri deb ataladi. Agar meteoroid sayyora sirtiga qulab, saqlanib qolsa, bunday saqlangan jism **[[meteorit]]** deb nomlanadi. Har yili Yer atmosferasiga 15 ming tonna atrofida meteoroid kiradi.

## Manbalar
Chovli qishlogʻi (Samarqand viloyati)

**Chovli qishlog’i** — O’zbekiston respublikasi Samarqand viloyatining Ishtixon tumanidagi joylashgan qishloq. Qishloq hozirgi Ishtixon tumani joylashgan hududdagi ilk aholi yashagan joy hisoblanadi. Qishloq nomi aynan mana shu hududlarga ko'chib kelib dastlab uchta hovli tiklagan aka-ukalarning uylari nomiga qo'yilgan. Uch hovli nomi bilan atalgan hudud, keyinchalik shevalarda Uchchovli sifatida talqin qilingan. Keyinchalik bu atama Chovli so’zigacha qisqargan. Qishloqning asosiy tarmog’i qishloq xo’jaligiga asoslangan paxta va bug’doy ekinlari xo'jaliklarning asosiy xomashyosi hisoblanadi.

## Manbalar
Asfaltlash

**Asfaltlash** — Avtomobil yoʻllari, ko'cha, aerodrom va hokazoga asfalt-beton qoplamalar yotqizish; asfalt-beton qorishmalarni oldindan tayyorlangan zaminga yotqizish va zichlash. Asfalt-beton bir yoki ikki qavat qilib yotqiziladi. Ikki qavatli asfalt-betonning ostki qavati 4—5 smli yirik donali shagʻal, ustki qavati oʻrtacha, mayda donali shagʻal yoki qumli boʻladi va qalinligi 4 sm ga yetadi. Serqatnov yoʻllar va shoh koʻchalarga umumiy qalinligi 12—15 sm ni tashkil qiladigan 3—4 qatlam qoplanadi. Asfaltlashning uch usuli bor: 1. Qizdirilgan asfalt-beton yotqizib, soʻngra tekislash va shibbalash; 2. Sovuq asfalt-beton yotqizib, yengil gʻaltaklar bilan tekislash 3. 250—500 kg/sm2 bosim ostida tayyorlangan plitalar yotqizish. Hozir Asfaltlash ishlari toʻla mexanizatsiyalashtirilgan.

## Manbalar
Ashirit

**Ashirit**, **Dioptaz** (yunoncha: dioptas — *orasidan koʻrmoq*)? mis zumradi, axirit — mineral, misning suvli silikati. Kimyoviy formulasi Cu6(Si6O|8). 6N2O. Birinchi boʻlib buxorolik savdogar Muhammad Ashir 1785-yilda Markaziy Qozogʻistondagi Oltintepa degan joydan topgan, dastlab uning nomi bilan ashirit deb atalgan. Kristallarining ichidagi ulanish chiziqlari butunlay koʻrinib turganligi uchun fransuz mineralogi Gayu (1797) ashiritni D. deb atagan. Trigonal singoniyali. Qisqa ustuncha, romboedr koʻrinishida. Rangi zumradsimon yashil, yaltiroqligi shishasimon. Kattikligi 5. Zichligi 3300 kg/m3. Mis konlarining nurash zonasida malaxit, broshantit, xrizokolla va misning ikkilamchi minerallari, shuningdek, kalsit, kvars, limonit bilan birga uchraydi. Chili (Kopiano yaqinida), AQSH (Arizona shtati), Kongo Demokratik Respublikasi (Shaba), Namibiyada ham topilgan.

Mis zumradi — dioptazning eski nomi (qarang Dioptaz). Ashirit Markaziy Qozogʻistondagi Oltintepa koni yonidan bu mineralning 1785-yilda katta kristallini topib kelgan buxorolik savdogar Ashir Muhammadning nomiga qoʻyilgan. Kimyoviy formulasi: Su6[Si6O18]×6H2O .

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asidol

**Asidol** — Suvda erimaydigan, oʻtkir hidli toʻq jigarrang, moysimon suyuqlik. Neftning ishqoriy qoldiqlarini sulfat kislota bilan parchalab olinadi. Asidol moy asosidagi loklar ishlab chiqarishda erituvchi, emulgator, sovun ishlab chiqarishda oʻsimlik moylari oʻrniga, mato, gazlama va terini boʻyashda insektitsid va fungitsid modda sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asimmetrik atom

**Asimmetrik atom** — toʻrtta har xil atomlar yoki guruhlar bilan birikkan uglerod atomi. Boshqa elementlar (masalan, Si, N, R, Ab)ning atomlari ham asimmetrik boʻlishi mumkin. Asimmetrik atomga birikkan atomlar yoki guruxlar bir tekislikda yotmaydi. Asimmetrik atomli birikmalar optik jihatdan faol hisoblanadi (qarang Asimmetrik molekula).

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asimmetrik molekula

**Asimmetrik molekula** — Simmetriya tekisligi va markaziga ega boʻlmagan molekula. Molekulaning asimmetrikligiga uning tarkibidagi asimmetrik uglerod atomi sabab boʻlishi mumkin. Bunday molekulada asimmetrik uglerod atomi boʻlmasa ham, u butunlay asimmetrikligi uchun optik faol hisoblanadi (qarang Optik antipodlar, Asimmetrik atom).

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asimmetrik sintez

**Asimmetrik sintez** — Optik jihatdan suyet va disimmetriya (qoʻsh simmetriya) markazi boʻlmagan birikmalardan optik faol birikmalar hosil qilish usuli. Asimmetrik sintez boshqa optik faol birikma yoki biror disimmetrik omil taʼsiridagina sodir boʻladi. Hozirgi vaqtda Asimmetrik sintez optik faol moddalar olishning asosiy usulidir.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asosiy suvli qatlam

**Asosiy suvli qatlam** (*Gorizont*) — Boshqa suvli jinslar orasida eng ser suv boʻlgan va amaliy talablarga (suv bilan taʼminlash, sugʻorishvab.) javob bera oladigan yer qatlami. Muhandislik geologiyada Asosiy suvli qatlam deb koʻpincha fizik-geologik hodisalarning taraqqiy etishida (surilmalar, suffoziya) asosiy ahamiyatga ega boʻlgan suvli gorizontlarga aytiladi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Asparagin

**Asparagin** — HOOC-CH(NH2)-CH2-CONH2 oʻsimlik organizmida azotli birikmalarning almashinishidan hosil boʻladigan Asparagin kislota amidi. Mol. m. 132,12; rangsiz kristallar. Suvda, kislotalarda yaxshi eriydi, organik kislotalarda erimaydi. Asparagin — alifatik amino kislota. Koʻp oqsillarning tarkibiga kiradi. Sarsabil (Asparagus) poyalarida topilgan. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida erkin holda uchraydi. Dukkakli oʻsimliklarning maysalarida ham toʻplanadi. Asparagin oʻsimliklar hayotida muhim rol oʻynaydi. U oqsil hosil boʻlishi jarayonida vujudga kelgan ammiakni zararsizlantiruvchi va oʻsimliklarni azot bilan taʼminlovchi birikma hisoblanadi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Astat

**Astat** —Astatin (*Astatium*), At — sunʼiy yoʻl bilan hosil qilingan kimyoviy radioaktiv element. Kimyoviy elementlar davriy sistemasining VII guruhiga mansub; galogenlar jumlasidan. Tartib raqami 85. 1940-yilda vismutni a — zarrachalar bilan parchalash natijasida kashf etilgan.Astatning barqaror izotopi yoʻq. Lekin 20 dan ortiq radioaktiv izotopi maʼlum. At211ning yarim yemirilish davri 7,2 soat, Arniki esa 83 soat. Oʻziga xos kimyoviy xossalari bor. Boshqa galogenlar kabi, organik erituvchilarda eriydi va erimaydigan kumush astatid (AgAt) tuzini hosil qiladi. Shuningdek,Astat metallar singari sulfat eritmalaridan rux taʼsirida ajralib chiqadi, elektroliz qilinganda katodga oʻtiradi.

## Manbalar

## Havolalar

* Астат на Webelements
* Астат в Популярной библиотеке химических элементов
* http://referat.arxiv.uz
Astraxanit

**Astraxanit** (Astraxon shahri nomidan) – mineral, natriy bilan magniyning suvli sulfati. Formulasi Na2Mg(SO4)2·4(H2O). Kimyoviy formulasi Na2Mg [SOJ2• 4N20. Qattiqligi 2—3. S. ogʻ. 2,3. Monoklin singoniyali. Kam uchraydigan kristallari ustunsimon yoki izotermik shaklda. Odatda zich massa holida uchraydi. Rangsiz yoki oqish. Shishaga oʻxshash yaltiroq. 45—60° temperaturada tuzli eritmalarda hosil boʻladi. Koʻpincha koʻllarda uchraydi, taʼmi shoʻr-taxir. Markaziy Osiyoda Astraxanit Qora-boʻgʻozgoʻl qoʻltigʻi, Quvli, Dengizkoʻl va Qoraumbetʼkoʻllari yotqiziklarida koʻp miqdorda topilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz 
* Astraxanit v baze webmineral.com 
* Blyodit v Geovikipedii
Asinxron raqamli mashina

**Asinxron raqamli mashina** (yun. a — manfiy zarra va syncbunos— bir vaqtda) — har bir operatsiyaning boshlanishi oldingi operatsiyaning tugallanishi haqidagi signal bilan aniq lanztitan raqamli hisoblash mashinasi. Amallarni asinxron tarzda, yaʼni qancha kerak boʻlsa, shuncha takt bilan bajaradi. Taktda bajariladigan amallarning bajarib boʻlinishiga qarab taktning davomiyligi ham har xil boʻlishi mumkin. Boshqaruv qurilmasi mashina bloklari va qurilmalari bilan buyruq (komanda) va javob shinalari tizimi orqali bogʻlangan. Boshqarish qurilmasi tomonidan biror buyruq shinasi orqali berilgan impuls shu qurilma yoki blokka oʻz vazifalaridan birini bajarish uchun buyruq xizmatini oʻtaydi. Masalan, biror buyruq shinasidan kelgan impuls bir registrdan ikkinchisiga kodni uzatadi, boshqa shinadan kelgan impuls esa registrlarni „O“ (nol) vaziyatga keltirib qoʻyadi. Mashinada shunday alomatlar hosil boʻladiki, bular tufayli boshqaruv qurilmasi ishlash tartibini oʻzgartirishi mumkin. Mashina qurilmalari va bloklaridan biror belgining hosil boʻlgani haqidagi signallarni javob shinalari uzatadi. Asinxron mashinalarda javob shinalari, shuningdek mashinaning biror qurilmasi oʻz vazifasini bajarganligi va kelgusi taktni boshlash mumkinligi haqida boshqaruv qurilmasiga signal ham yuboradi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Atakamit

**Atakamit** Cu2Cl(OH)3 (*Atakama choʻli nomidan*) — Mineral. Kimyoviy formulasi Si2(ON)3S1. Atakamit prizmatik kristall, buyraksimon va tolasimon massa holida uchraydi. Qattiqligi 3—3,5; s. ogʻ. 3,8. Atakamit mis konlariningoksidlanish zonasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qizilqum, Oltintopgan, Qoʻrgʻoshin kon, Qalmoqqir kabi mis konlarida uchraydi.

## Manbalar

## Havolalar
*  Encyclopædia Britannica
Askorbin kislota

**Askorbin kislota** — vitamin C — kristall modda; skorbutga qarshi vitamin. Hayvonlarning buyrak usti bezlari, gipofizi va jigarida, ignabargli daraxtlar yaproklarida, ayniqsa hoʻl meva va sabzavotlarda koʻp. Bu vitamin issiqqa chidamsiz, yuqori temperaturada buziladi. Askorbin kislota organizmdagi oksidlanish va qaytarilish jarayonlarida qatnashadi. Uning ovqatda yetishmasligi qon tomirlarning shikastlanishi, qon oqishi bilan kechadigan lavsha (skorbut) kasalligiga sabab boʻladi. Tibbiyotda keng qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Vitaminlar

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Membranafon

**Membranafon** — tortilgan membranadan ovoz chiqaruvchi har qanday musiqa asbobi. Bu Hornbostel–Sachs musiqa asbolalarini klassifikatsiyalash tizimidagi toʻrtta katta guruhdan biri hisoblanadi.
Aerofon

**Aerofon** —  membrana yoki torsiz, havoni tebratib ovoz chiqaruvchi har qanday musiqa asbobi hisoblanadi. Bu Hornbostel–Sachs musiqa asbolalarini klassifikatsiyalash tizimidagi toʻrtta katta guruhdan biridir. Aerfonlarga puflama musiqa cholgʻulari kiradi.
Zarba toʻlqini

**Zarba [[toʻlqini|toʻlqin]]** — gazga nisbatan harakatlanuvchi yorilish sirti va u bilan kesishganda bosim, zichlik, harorat va tezlik keskin oʻzgarish — sakrashga erishadi. Koʻpincha **[[zarbadan hosil boʻluvchi toʻlqin]]** bilan adashtirishadi, lekin bu ikkalasi bir narsa emas, ikkinchi holatda parametrlarning oʻzi emas, ularning hosilasi sakrashga erishadi.

## Manbalar
Atsetallar

**Atsetallar** —  R2C(OR¹)(OR²). Aldegidlarning gidratlangan oddiy efirlari. Rangsiz, xushboʻy suyuqliklar. Organik erituvchilarda yaxshi, suvda juda yomon eriydi. Atsetallar temir (III)-xlorid (FeCl3) yoki mineral kislotalar ishtirokida aldegidlarni spirtlar, ortoefirlar yoki tetraalkok-sisilanlar bilan qizdirib olinadi. Sanoatda atsetaldegidning atsetali — atsetil yendan olinadi. Atsetallar atir-upa sanoatida, flotoreagent, plastifikator va Surkov moylari sifatida keng ishlatiladi .

## Manbalar
Ataksit

**Ataksit** — Temir meteorit turi. Tarkibida 13 % dan ortiq nikel hamda kamasit va tenit kabi minerallarning donador qotishmalari boʻladi.

## Manbalar
Atsetaldegid

**Atsetaldegid** — CH3CHO, sirka aldegidi, etanal, toʻyingan aldegidlarlan biri. Mol. m. 44,05. Oʻtkir hidli, rangsiz suyuqlik, suvda yaxshi eriydi. Zichligi 778&nbsp;kg/m3. Qaynash temperaturasi 20,8°. Atsetaldegid Kucherov reaksiyasi yordamida, yaʼni atsetilenni simob tuzlari ishtirokida gidratlash yoki vino spirtini oksidlash yoʻli bilan olinadi. Atsetaldegid aldegidlarga xos kimyoviy reaksiyalarga kirishadi. Mineral kislotalar taʼsirida Atsetaldegid suyuq holatdagi paraldegidni va qattiq holatdagi metaldegidni hosil qiladi. Paraldegid tibbiyotda uxlatuvchi dori, metaldegid esa qattiq yoqilgʻi sifatida ishlatiladi. Atsetaldegid sirka kislota, sirka angidrid, etilatsetat, alkilaminlar, butanol, selluloza atsetatlari, turli farmatsevtik preparatlar va sintetik smolalar olishda ishlatiladi.

## Olinish yoʻllari
: \mathsf{CH_2\text{=}CH_2 + PdCl_2 + H_2O \rightarrow CH_3CHO + Pd + 2HCl}
: \mathsf{Pd + 2CuCl_2 \rightarrow PdCl_2 + 2CuCl}
: \mathsf{4CuCl + 4HCl + O_2 \rightarrow 4CuCl_2 + 2H_2O}

## Manbalar
Atsetatlar

**Atsetatlar** (lotincha acetum — sirka) — Sirka kislotaning tuzlari va efirlari. Koʻpchiligi suvda yaxshi eriydi. Toʻqimachilik sanoatida xurush sifatida, tibbiyotda antiseptik vosita va b. maqsadlarda ishlatiladi. Efirlari — xushboʻy hidli uchuvchan suyuqlikdir. Atsetatlar (asosan etil atsetat) nitrotsellyuloza loklari va poliefir smolalar uchun erituvchi sifatida, shuningdek selluloid, kinoplyonka, atir-upa ishlab chiqarishda va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi. Vinil atsetat asosida sunʼiy tolalar, loklar va yelimlar tayyorlanadi.

**Atsetatlar** — tuzlar va efirlar Sirka kislotasi, masalan:
* CH3COOC2H5 *[[etilatsetat]]* (*etil efiri sirka kislotasi*);
* CH3COONa *Natriy atsetati*;
* CH3COONH4 *ammoniy atsetati*;
* Pb(CH3COO)2·3H2O *Qoʻrgʻoshin qumi*.

## Manbalar