open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Allergologiya

**Allergologiya** (allergiya va logos — fan) — tibbiyot fanining bir boʻlimi; allergik kasalliklarning pay-do boʻlishi sabablari, avj olish mexaniz-mi, belgilari, oddini olish va davolash usullarini oʻrganadi. Allergologiya immunologiya bilan chambarchas boglangan, chunki aller-giya immunologik mexanizmlar asosida kelib chiqadi. Allergologiyaning asosiy qismini klinik Allergologiya tashkil etadi. Allergologiyaning allergik reaksiyalarni oʻrganadigan — autoallergiya, immunopatologiya, shuningdek antitelolar keltirib chiqaradigan qon kasalliklarini oʻrganadigan immunoge-matologiya boʻlimlari bor. Oʻzbekistoning allergolog olimlari birinchi boʻlib Qoraqalpogʻistonda hamda viloyatlarda bolalar va katta yoshdagilar oʻrtasida allergik kasalli-klar tarqalishining hududiy xususiyatlarini aniqladilar (T. B. Yeshanov, L.Ya. Sgibova, N. G. Alayeva, M. D. Daljanov). Oʻzbekiston olimlari 15 hududiy choʻl changi, sanoat va hasharot allergenlarini ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydilar va amalda qoʻllashni tavsiya etdilar (M. M. Haqberdiyev, S. A. Zaxvatkina, N. V. Susina). Don va moʻm kuyasi hamda chivinlarning allergik kasalliklar tarqatishdagi roli aniqlanadi (I. R. Yoʻddoshev, O. I. Yusupova). Katta yoshli bemorlarda atopik bronxial astma va pollinozlarning klinik kechishi xususiyatlarini oʻrganishda oʻziga xos tashxis usullari ishlab chiqildi (O. A. Nazarov, E. I. Salimov va boshqalar). Oʻzbekistonda ixti-soslashgan allergik yordam koʻrsatadigan Respublika Alergologiya markazi (1980-yildan), allergik kabinetlar va boʻlimlar mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allegro

**Allegro** ( — jonli, quvnoq, xushchaqchaq) — musiqada: 1) tez musiqa sur’ati koʻrsatkichi;

2) shu sur’atda ijro etiladigan musiqa asari yoki uning qismi. Odatda sonata, kvartet, simfoniya va boshqalarning birinchi (baʼzan, toʻrt va boshqalar) qismi. Sonata allergosi — sonata-simfonik turkumi bosh (birinchi) yoki soʻnggi qismining mumtoz tuzilmasi (qarang Sonata shakli).

Oʻzbekiston kompozitorlari asarlarida keng ishlatiladi. Masalan, Ik. Akbarovning „Shoir xotirasiga“ poemasi, R. Hamroyevning 1-simfoniyasi (1-qism), „Maftuningman“ kinofil-mida Sharif qoʻshigʻi (M. Burhonov) va boshqa;

3) jadal ijro etiladigan mashqlardan tuzilgan mumtoz raks mashgʻulotining bir qismi. Turli aylanishlar va sakrash malakasini takomillashtirishga yordam beradi;

4) Yevropada sakrama va oyoq uchida yurish harakatlariga asoslangan mumtoz raqs. Barcha joʻshqin raqslar Allergo sur’atida yaratiladi.

## Manbalar
Alligatorlar

**Alligatorlar** (Alligator) — timsohlar turkumining bir urugʻi. Ikki turi: Missisipi va Xitoy Alligatori bor. Missisipi Alligatori yoki choʻrtan Alligator (Alligator missisipiensis) Shimoliy Amerikaning janubi-sharqida tarqalgan.Boʻyi 4,6 m ga yaqin, oldingi oyoq barmoqlari orasida suzgich pardasi bor. Xitoy Alligatori. (A. sinensis) Yanszi daryosining quyi oqimida tarqalgan, boʻyi 2,5 353m ga yaqin. Alligatorning asosiy ozigʻi baliq bo'lib odamga hujum qilmaydi. May oxiri va iyun boshida urchaydi. Urgʻochisi 20-60 dona tuxum qoʻyadi. Alligator 85 yilgacha umr koʻradi. Bir vaqtlar Alligator Shimoliy Amerikada koʻp edi. Terisi uchun koʻplab ovlanganidan hozir kamayib ketgan. Alligatorning oshlangan terisidan sumka, chamadon, egar qoplamasi kabi buyumlar tayyorlanadi. Ikkala tur ham Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. AQSH va Kubada Missisipi Alligator maxsus fermalarda boqiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allil spirt

**Allil spirt**, CH2=CH-CH2OH — oddiy toʻyinmagan spirt, molar massasi 58,08. Qoʻlansa hidli, rangsiz suyuqlik, suyuqlanish temperaturasi — 129°, qaynash temperaturasi 96,9°. Suvda, etil spirt va etil efirda yaxshi eriydi. Suv bilan azeotrop aralashma (28 % H2O; qaynash temperaturasi 89°) hosil qiladi. Sanoatda allil spirt allil xloridni 100° da, 1,0 MPa bosimda ishqor ishtirokida gidrolizlab olinadi. Spirtlarga va qoʻsh bogʻli birikmalarga xos barcha reaksiyalarga kirishadi. Allil spirti glitserin, akrolein, oddiy va murakkab allil efirlar, sintetik smolalar va farmatsevtik preparatlar olishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allil xlorid

**Allil xlorid**, 3-xlorpropen-1, C3H5Cl — oʻtkir hidli, rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperatura 134,5°, qaynash temperaturasi 45,G. Allil xlorid suvda deyarli erimaydi. Oddiy organik erituvchilar bilan har xil nisbatda aralashaveradi, suv, spirt va chumoli kislota bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. Allil xlorid oʻrin olish, birikish reaksiyalariga yaxshi kirishadi. Propilenni 500-550°da xlorlash yoʻli bilan olinadi. Allil xlorid glitserin, dori-darmonlar, baʼzi plastmassalar va yelimlar olishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alloma

**Alloma** (  Urdu va  ,) „oʻrgangan“ degan maʼnoni anglatadi) – chuqur olim, koʻp maʼlumotli, keng oʻqish va ilm egasi yoki buyuk olim uchun islomiy sharafli unvon .

Bu nom islom fiqhi va falsafa olimlari tomonidan berilgan. U ham sunniy islomda ham shia islomida, asosan Janubiy Osiyo, Yaqin Sharq va Eronda sharaf sifatida ishlatiladi . Bir nechta fanlarda tahsil olgan sunniylar va shialar koʻpincha unvon bilan ataladi. U alloma Iqbol kabi tarixdamashhur faylasuflar uchun ham ishlatiladi.

## Manbalar
Allometamorfizm

**Allometamorfizm** — togʻ jinslarining metamorfizm jarayoni; jinslarga tashqaridan (mas, gidroterm taʼsirida nisbatan yosh intruziyaning) taʼsir etishi natijasida vujudga keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allometriya

**Allometriya** (yun. allos – boshqa, yot, metros – oʻlchov, mezon) – Individual rivojlanishning turli bosqichlarida tana aʼzolarining nomutanosib oʻsishi. Manfiy (biror aʼzo, mas, yosh bola kallasining sekin oʻsishi) va musbat A. (jadal oʻsish) farq qilinadi. Allometriya turli aʼzolar va tana qismlari oʻsish sur’atining oʻzgarishida namoyon boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allonj

**Allonj** (frans. allonge — ulama) — vekselga ilova qilingan qoʻshimcha varaq, vekselning orqasida uning egasi oʻzgarganligi toʻgʻrisidagi yozuvlarni davom ettirishga moʻljallanadi. Allonj ga aval ham qayd etilishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allopatiya

**Allopatiya** (yun. allos — boshqa, yot va pathos — dard) — nemis vrachi S. Ganeman kiritgan termin. U gomeopatiya degan davolash sxemasini ishlab chiqib, oʻz zamonidagi mavjud davolash usullariga qarshi qoʻydi va uni Allopatiya deb atadi. Ganeman Allopatiya kasallikni davolashda uning belgilariga qarama-qarshi belgilarni yuzaga chiqaruvchi dorilardan foydalanishni tavsiya etadi. Zamonaviy tibbiyot kasallik belgilarini davolamay, balki kasallik sabablarini bartaraf qilishga intiladi va qarama-qarshi davolash tar-tibiga amal qilmaydi, shuning uchun za-monaviy tibbiyotga Allopatiya termini toʻgʻri kelmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allopoliploidiya

**Allopoliploidiya** (yun. allos -boshqa va polyploos — koʻp karrali) — har xil turlar yoki avlodlarga mansub organizmlarni chatishtirish natijasida olingan duragaylarda ikki va undan ortiq genomlarning karrali ortishi tufayli vujudga kelgan poliploidiya. Allopoploidiya duragay poliploidiya deb ham ataladi. Somatik hujayralarda har ikki ota-onaning ikki hissa ortgan xromosomalari toʻplamiga ega boʻlgan Aallotetraploidlar yoki amfidiploidlar deyiladi. Allopoliploidiya muhitning turli xil ekstremal sharoitlariga yuqori adaptiv moslanuvchanligi va chidamligi bilan diploidlardan ajralib turadi. Allopoploidiya yangi forma va tur paydo boʻlishining omili sifatidaevolyutsiyada muhim ahamiyatga ega boʻlib, undan seleksiya ishlarida foydalaniladi. Ekinlarning koʻp turlari (masalan, Meksika va peru gʻoʻzalariningg tetraploid navlari) allopoliploidlar hisoblanadi. Allopoploidiya diploid organizmlarga nisbatan serhosil boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allil sianid

**Allil sianid** (3-butennitril), CH2CHCH2CN — rangsiz suyuqlik; mol. m. 67,09; suyuqlanish temperaturasi — 86,8°, qaynash temperaturasi 118,5°; zichligi 837,7&nbsp;kg/m1. Suvda eruvchanligi 3,8% (20°da). Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Suv bilan azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Allil sianid alifatik toʻiinmagan ni-trillarning xossalariga ega. Ishqoriy mu-hitda izomerlanib krotononitril (SN3SNqSN>))ning sis-va trans-izomerlari aralashmasini hosil qiladi. Shuning uchun Allil sianidning ishqoriy mu-hitdagi gidrolizida kroton kislota SN3SN=SNSOON, kislotali muxitda-gi gidrolizida esa vinilsirka kislota SN2=CHSN2SOON hosil boʻladi. Allil sianid allil bromid (allil xlorid)ga bevo-sita CuCN yoki allil xloridga rN 3-6 boʻlgan suvli muhitda CuCl katalizator-ligida HCN (NaCN) taʼsir ettirib oli-nadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allogenez

**Allogenez** (yun. allos — boshqa va genesis — kelib chiqish, paydo boʻlish) — organizmlar guruhi evolyutsiyasining yoʻnalishi, oʻzaro yaqin turlarda tuzi-lishning umumiy darajasi oʻzgarmasdan saqlangan holda bir xildagi xususiy moslanishlarning boshqasi bilan almashinuvi. Allogenez yashash muhiti oʻzgarganida, masalan, quruq muhit nam muhit bilan almashganida (allomorfoz, yaʼni idioadaptatsiyash) paydo boʻladigan adaptiv oʻzgarishdan iborat. Allogenezda bir xil organlar rivojlanib ixtisoslashadi, boshqalari oʻz ahamiyatini yoʻqotib reduksiyaga uchraydi. Shuning bilan birga ontogenezning barcha bosqichlari ham qayta quriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allosomalar

**Allosomalar** — qarang Jinsiy xromosomalar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allotropiya

**Allotropiya** (yun. allos — boshqa va tropos — burilish, yoʻnalish) — kimyoviy elementning tuzilishi va xossalari turlicha boʻlgan ikki yoki undan ortiq oddiy modda holida mavjud boʻla olishi. Bu allotropik modifikatsiya deb ataladi. Masalan, uglerod tabiatda olmos, grafit yoki koʻmir holida uchraydi. Umuman hozir maʼlum boʻlgan kimyoviy elementlar soni yuzdan ortiq, bularning allotropik shakl oʻzgarishlari boʻlgan oddiy moddalar soni esa 400 ga yetadi. Allotropiya hodisasiga modda molekulasidagi atomlar soni (masalan, O2 — kislorod, O3 — ozon) yoki moddaning kristall panjarasi turlicha boʻlishi sabab boʻladi (masalan, oq va kulrang qalay).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alloxton

**Alloxton** (yun. allos — boshqa va chthon — yer) — togʻ jinslari majmuasining paydo boʻlgan joylaridan maʼlum geologik jarayonlar sababli yangi oʻringa — avtoxton jinslar ustiga qiyalik va koʻpincha toʻlqinsimon yuza boʻylab siljishi (koʻchishi) va qaytadan yotqizilishi. Sirt boʻylab siljish bir necha km dan 100 km gacha boʻlishi mumkin. Alloxton tektonik qoplamalar hosil qiladi. Alloxton hodisasi koʻproq koʻmir konlarida kuzatiladi (qarang Avtoxton).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allyuvial tekisliklar

**Allyuvial tekisliklar** — doimiy va vaqtli oqar suvlar keltirmalarining yer yuzasidagi botiq yoki yassi joylarda choʻkib qolishidan vujudga kelgan tekisliklar. Shagʻal, chaqirtosh va qum, qumoq hamda loyqalardan tashkil topadi. Allyuvial tekisliklarning tuproqlari koʻpincha unumdor boʻladi, dehqonchilik hamda chorvachilikda keng foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allyuviy

**Allyuviy** ( – oqiziq), shuningdek, **allyuvial yotqiziqlar**, oqar suvlar (daryo, irmoq va boshqalar) bilan oqib kelib toʻplangan yotqiziqlar. Allyuviy daryolarning oʻzani, qayir qismi va vodiydagi terrasalarni hosil qiladi. Koʻpgina kontinental choʻqindi formatsiyalarning shakllanishida muhim rol oʻynaydi. Allyuvial yotqiziqlar qalinligi suv oqimining katta-kichikligiga bogʻliq. Katta tekisliklardagi allyuviyning qalinligi 10–20 metrga, kengligi esa bir necha oʻn km gacha boradi. Bu yotqiziqlar yuqori unumdor har xil tuproqlar (oʻtloqlar, oʻtloq-botqoq va botqoq) uchun ona jins boʻlib xizmat qiladi. Allyuvial yotqiziqlardan tashkil topgan hududlardan qishloq xoʻjaligi da keng foydalaniladi. Qumqumoqli va shagʻalli allyuviydagi tuproqlarda oʻrmon daraxtlari oʻstirish va bogʻdorchilikni rivojlantirish, qumoq choʻqindili qayir va allyuvial terrasalarda esa gʻoʻza, sabzavot hamda yem-xashak ekinlarini yetishtirish mumkin. Allyuvial yotqiziqlardagi tuproqlar unumdor boʻlishiga qaramay oʻgʻitlarga, ayniqsa, kaliyli oʻgʻitlarga juda talabchan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar
Almaiy nomidagi namuna ish maktabi

Almaiy nomidagi namuna ish maktabi — Toshkent shahrining Beshyogʻoch dahasidagi sobiq rus-tuzem maktabi binosida mahalliy aholi bolalari uchun 1918-yilda ochilgan maktab. Maktabga Nazir Inoyatov rahbarlik qilgan. Dastlab bolalar uyi tarzida tashkil qilingan. 1922-yildan Almaiy nomidagi namuna ish maktabiga aylantirilgan va Turkiston Xalq Maorifi Komissarligi ixtiyoriga oʻtkazilgan. Maktabda mehnat va politexnika taʼlimidan boshlangʻich tushunchalar amalga oshirilgan (oʻquvchilar oʻz yumushlarini oʻzlari bajarganlar, qishloq xoʻjaligi ishlari bilan shugʻullanganlar, etikdoʻzlik, toʻquvchilik, tikuvchilik, duradgorlik, chilangarlik, muqovachilik va boshqa ishlarni oʻrganishgan); musiqa va drama toʻgaraklari boʻlgan. Maktabda Tesha Zohidov, Olim Sharafuddinov, Yunus Rajabiy, Usmon Dadamuhamedovlar oʻqituvchilik qilishgan. Bu maktab respublikaning boshqa maktablari uchun ham oʻzbek tili, adabiyoti va boshqa fanlardan oʻquv dastur va metodik qoʻllanmalar ishlab chiqish hamda ularni tajribadan oʻtkazishda katta yordam bergan. Olim va yozuvchilar Izzat Sulton, Mirtemir, Parda Tursun, Hasan Poʻlat, Sulaymon Azimov shu maktabda oʻqishgan. 1929-yilda boshqa maktablarga qoʻshib yuborilgan.

## Manbalar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almanax

**Almanax** (arab. — almunah — vaqt, kalendar) — turli mualliflarning mavzu, janr va boshqa belgilarga koʻra birlashtirilgan adabiy asarlari toʻplami. Oʻrta asrlarda Sharqda astronomiya kalendarlari Almanax nomi bilan atalgan. Bundan tashqari, Sharq adabiyotida zamon-dosh shoirlarning ijodlaridan namunalar yigʻib „Bayoz“lar ham tuzilganki, ularni ham Almanaxlarning mukammal shakli deb baholash mumkin. 17-18-asrlardan Yevropada ham shunday Almanaxlar nashr etila boshlagan, lekin qiziqarli boʻlishi uchun ularga kichik-kichik badiiy asarlar (hikoya, sheʼr, latifalar) ham kiritilgan, shu tariqa, Almanax hozirgi maʼnosiga ega boʻlgan. Oʻzbekistonda ham Almanaxlar nashr etib turiladi (masalan, „Armugon“, 1944; „Zafar“ 1945; „Guldasta“, 1964, 1968; „Yoshlik“, 1970-84 va hokazolar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almat

**Almat** — Rossiya Federatsiyasining Tatariston Respublikasidagi shahar (1953-yildan). Zay daryosi (Kama irmogʻi)ning chap sohilida. Minnibayevo temir yoʻl stansiyasidan 18&nbsp;km shimoli-sharqda. Chistopol, Bugulma va boshqa shaharlar bilan avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Aholisi 133 ming kishi (1992). 1950-yilda neft koni yaqinida shaharcha sifatida paydo boʻlgan. Almat - Tataristondagi neft sanoatining muhim markazi. Neft va gaz qazib olinadi. Neft qazib chiqarish sanoati uchun mashina va jihozlar ishlab chiqariladi. Gazni qayta ishlash, shina tuzatish, avtotraktor tuzatish, temirbeton konstruksiyalari, yogʻochsozlik, gʻisht zavodlari, drama teatri bor. Almat yirik neft quvurining boshlangʻich punkti.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almashlab ulash qurilmasi

**Almashlab ulash qurilmasi** -suyuqlik, gaz yoki elektr toki yoʻlini oʻzgartirishga imkon beruvchi qurilma. Gidravlik, pnevmatik yoki elektr Almashlab ulash qurilmasi boʻladi. Suyuqliklar va gaz Almashlab ulash qurilmasi koʻp yoʻlli kran, ventil va bugʻ taqsimlagich boʻlishi mumkin. Elektr zanjirlarini almashlab ulashda turlicha tuzilishdagi almashlab ulash qurilmasi ishlatiladi. Masalan, rubilnik, paketli viklyuchatel. Radioapparatura va aloqa qurilmalarida galetli qurilma, tumblerlar va boshqa qurilmalar Almashlab ulash qurilmasi vazifasini oʻtaydi. Elektr mashi-nalari va energetika qurilmalarini tok bilan taʼminlash va boshqarish zanjirlarini almashlab ulash uchun turli viklyuchatellar, kontrollyorlar, kontaktsiz elektr apparatlari ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almaiy

**Almaiy** (taxallusi; asl ismi **Qori** **Fazlulloh Mirjalol oʻgʻli**) (1851/1852-yil – Toshkent – 1894/1895-yil) – oʻzbek shoiri, tarjimon, arabshunos va xattot.

Toshkentdagi „Moʻyi Muborak“ va Buxorodagi madrasalarda tahsil koʻrgan (1866-67). Turk, fors, arab tillarini va adabiyotini, falsafa, mantiq, huquq, musiqa, tibbbiyot, xattotlik ilmini oʻrgangan. Toshkentga qaytgach, Shukurxon madrasasida mudarrislik qilgan. Erkin fikrlashi, ayrim ruhoniylar bilan ixtiloflari tufayli madrasadan ketishga majbur boʻlgan. Umri muhtojlik va qashshoklikda kechgan. Almaiy asarlari oʻsha davrda tuzilgan bayozlarda uchraydi. Ularda jamiyatdagi adolatsizlikka qarshi nafrat ifodalangan, vafo, sadoqat, halollik kabi fazilatlar ulugʻlangan („Hayot“, „Yetti“, „Kelsangchi“, „Yarashur“ va boshqalar). Shoir inson barkamolligi uning ilm-maʼrifatli boʻlishida, undan oʻzgalarni ham bahramand qilishda deb bilgan, „Kalila va Dimna“ ni forschadan oʻzbekchaga tarjima qilgan. Tarjimaning har bir hikoyati mundarijasiga mos fard, masnaviy, qitʼa, ruboiylar yozib kiritgan va oʻzi nastaʼliqda koʻchirgan. Kitob Toshkentda nashr qilingan (1898, 1901, 1913). Arabcha „Sharhi Mullo“ (1879-80) ga kirgan „Avzon ul-jumu’“ („Vaznlar jam’i“) manzumasi arab sheʼriyatida qofiya sanʼatini va ayrim grammatik qoidalarni oʻrganishda muhim qoʻllanma hisoblangan. Baʼzi arab mamlakatlarida ham undan darslik sifatida foydalanilgan. Kitobning Almaiy koʻchirgan qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda. Toshkentning Beshyogʻoch dahasida mahalliy bolalar uchun ochilgan namuna ish maktabiga Almaiy nomi berilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Almashlab ekish rotatsiyasi

**Almashlab ekish rotatsiyasi** (lotincha rotatio — aylanish, davra), rotatsiya davri — ekinlarni tartibi bilan, belgilangan sxemada har bir dalaga ekish uchun ketgan davr; rotatsiya davri dalalar soniga teng boʻladi (Yana qarang Almashlab ekish).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almashuvchan oʻzaro taʼsir

**Almashuvchan oʻzaro taʼsir** — ayniy zarralarnit bir-biriga alohida taʼsir koʻrsatishi. Almashuvchan oʻzaro ta'siri zarralarning diskret harakteristikalari (zaryadi, spini, massasi) va toʻlqin funksiyasiga bogʻliq. Koʻpchilik hodisalar (masalan, gomeo-polyar bogʻlanish hosil boʻlishi, kristallarda zonalar hosil boʻlishi va hokazo)ga Almashinuv oʻzaro tasiri sabab boʻladi. Ayniy zarralar tizimida ular oʻrnining juft-juft boʻlib almashinishidan yuzaga keladigan simmetriyani aks ettiruvchi sof kvant effekt; klassik fizikada unga oʻxshash oʻzaro taʼsir yoʻq. Almashinuv oʻzaro tasiri kattaligi, asosan, zarralar toʻlqin funksiyalarining ustma-ust tushish darajasi bilan, yaʼni ularning birgalikda fazoning umumiy qismida boʻlish vaqti bilan belgilanadi, shuning uchun bu zarralar holatlari qancha ke-skin farq qilsa, Almashinuv oʻzaro tasirining oʻrni shun-cha kam boʻladi. Zarralar orasida oʻzaro taʼsir kuchi mavjud boʻlganida Almashinuv oʻzaro tasiri bu 361kuchni oʻzgartiradi. Masalan, atomdagi elektronlarning aynan bir xilligi hisobga olinganda elektronlarning bir-birini itarishi oʻrni kamayadi. Parallel spinli elektronlar itarishish energiyasining effektov kamayishi atomlar, molekulalar va kristallarda muhim oʻrin tutadi. Masalan, u ferromagnetizmni vujudga kelti-radi. Bu effekt vodorod molekulasi N2 dagi gomeopolyar molekulyar bogʻlanishga asos boʻladi.Almashinuv oʻzaro tasiri hissasi tizimning zichligi ortishi bilan kamayadi. Almashinuv oʻzaro tasiri atomning tashqi elektron qobiqlariga eng katta taʼsir koʻrsatadi. Atom yadrosida ham almashuvchan effektlar muhim oʻrin egallaydi. „Almashinuv oʻzaro tasiri“ ibo-rasi zarralarning aynan bir xilligi bilan bogʻliq boʻlmagan, ammo koor-dinatalar almashishini taqozo qiladigan oʻzaro taʼsir (masalan, yadro) kuchlarini belgilashda ham qoʻllanadi.Almashinuv oʻzaro tasiri atom va molekula spektrlari, kimyoviy bogʻlar, ferromagnetizm va boshqalarni tushuntirib beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muvahhidlar davlati

**Muvahhidlar davlati** ( *ad-Dawla l-Muwaḥḥidiyya*) – Shimoliy Afrikadagi davlat (1146–1269). Muvahhidlar davlati Murobitlar sulolasi bilan kurash jarayonida vujudga kelgan. Abdulmoʻmin hukmronligi paytida 1161-yilga kelib Muvahhidlar davlatining hududi ancha kengaygan. Rekonkista davrida Muvahhidlar davlati parchalanib keta boshlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Murobitlar davlati

**Murobitlar davlati** ( *ad-Dawla l-Murābiṭiyya*) – Shimoliy Afrikadagi davlat (1050–1146). 1090-yilga kelib Murobitlar davlati tarkibiga Marokash, Gʻarbiy Jazoir, Gʻarbiy Sahroi Kabir, musulmonlar Ispaniyasi, Balear orollari kirgan. Murobitlar davlati Muvahhidlar sulolasi tomonidan tugatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almuqantarot

**Almuqantarot** (arab.) — osmon sferasida ufqqa parallel kichik doira.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alogizm

**Alogizm** (yunoncha: a – inkor qoʻshimchasi, logos – idrok) – ilmiy bilishda mantiqiy fikrlashning rolini inkor etadigan oqim. Alogizm tarafdorlari tabiat va ijtimoiy hayotning taraqqiyoti hech qanday qonuniyat, tartib va zaruriyatga bogʻliq emas, ularda tartibsizlik hukmron, degan nazariyani olgʻa suradilar. Alogizm intuitsiya, ishonch, aqidalarni mantiqqa qarama-qarshi qoʻyadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alomatchoy

***Alomatchoy*** (; ) — raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. 10 ta turi maʼlum. Oʻzbekistonda Alomatchoyning bir turi () uchraydi. U toq, patsimon bargli, mayda sariq gulli, sertuk oʻsimlikdir. Tarkibida S va K vitaminlari, flavinoidlar, 18% gacha oshlovchi va boshqa moddalar mavjud. Qaynatmasi tabobatda meʼdaichak, bod, istisqo kasalliklarini davolash hamda bavosilda qon ketishini toʻxtatish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar
Almashtirish

**Almashtirish** (matematikada) — xossalari har xil boʻladigan ikki toʻplam elementlarini bir-biriga mos qoʻyish. Masalan, X toʻplamning har bir x elementiga Y toʻplamning toʻla aniqlangan u elementa mos qoʻyiladi. Koʻpincha A. deb ayni bir toʻplamning x va y=f(x) ele-mentlari orasidagi oʻzaro bir qiymatli moslik tushuniladi. Geometriyada koʻpincha nuqtaviy Almashtirish tekshiriladi. Bunda biror koʻp xillilik (chiziq, sirt, fazo)ning har bir nuqtasiga uning boshqa nuqtasi mos qoʻyiladi, boshqacha aytganda, nuqtaviy Almashtirish nuqtaviy toʻplamni oʻz-oʻziga aks ettirishdan iborat. Geometriyadada tekislik nuqtasini toʻgʻri chiziq nuq-talariga va, aksincha, toʻgʻri chiziq nuqtalarini tekislikka oʻtkazuvchi Almashtirishlar ham tekshiriladi. Masalan, 2-tartibli egri chiziqqa nisbatan qutbiy Almashtirish shunday Almashtirishdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-oraz

**Al-oraz** (arab. — chehra, koʻrinish) — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasida aksidensiya maʼnosida qoʻllangan tushuncha. Javhar (substansiya) narsa va hodisalarning moddiyligini, asliy substansional hislatlarini ifodalash va shuning zaminida ularning abadiy-ligi, yoʻqolmasligining asosi sifatida talqin etilgan boʻlsa, Al-o. narsalarning oʻzgaruvchan moddiy hislatlari — rangi, boʻyi, eni, shakli kabilarni ifodalagan. Mas, kursining yogʻochi, taxtasi javhar boʻlsa, koʻrinishi, boʻyogʻi kabilar orazi hisoblangan.

## Manbalar
Alouddin Qayqubod

*Alouddin Qayqubod* (7-1236) -Saljuqiylar hukmdori (1219 ydan). Alouddin Qayqubod davrida saljuqiylar yuksak siyosiy qudratga erishgan. Alouddin Qayqubod 1220-yil Venetsiya bilan savdo bitimi tuzgan; unga koʻra, venetsiyalik savdogarlarga katta imtiyozlar berilgan. 1222-yil Qrimga yurish qilgan. Uning hukmronligi davrida ilm-fan, adabiyot va sanʼat rivojlangan. Koʻniya, Qaysariya va boshqa shaharlarda  Alouddin Qayqubod qurdirgan karvonsaroy, saroy va 362 ta qal’alar saqlanib qolgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloe

**Aloe**, aloy – loladoshlar oilasiga mansub doim yashil, koʻp yillik oʻtlar (baʼzan daraxtlar) turkumi. Tropik va subtropik mintaqalarda oʻsadi. Qariyb 180 turi maʼlum. Aloe turlari gultuvakda ham oʻstiriladi; ularning bargi semiz, sersuv, qalin va tikanli. Aloe bargidan olinib quritiladigan shira – sabur surgi sifatida, konservatsiya qilingan sharbati esa turli yaralarni, kuygan terini, gastritni davolashda ishlatiladi. Aloening bargidan olinib konservatsiya qilingan biostimulyatorlarga boy ekstrakta organizm mustahkamligini oshiruvchi vosita sifatida teri ostiga yuboriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa yoʻldoshi

**Aloqa yoʻldoshi** – qitʼalararo koʻp kanalli radiotelefon, fototelegraf, telegraf va televizion aloqalari oʻrnatish maqsadida uchirilgan kosmik aloqa yoʻldoshi. Aloqa yoʻldoshi faol (aktiv) va sust (passiv) retranslyator boʻlishi mumkin. Aloqa uzoqligi yoʻldoshning Yer sathidan balandligiga, retranslyator koʻrsatkichlariga va aloqa oʻrnatishda tanlangan elektromagnit toʻlqinlar chastotasiga bogʻliq. Yer sathidan balandligiga qarab Aloqa yoʻldoshi past (500&nbsp;km gacha), oʻrta (500-1500&nbsp;km gacha) va yuqori (1500&nbsp;km dan ortiq) orbitali boʻladi. Past va oʻrta orbitali aloqa yoʻldoshi bir-biridan uzoqda joylashgan punktlarda bir vaqtda qisqa muddatgina koʻringanligi tufayli koʻpincha yuqori orbitali aloqa yoʻldoshi tanlanadi. Global (boshqariladigan) aloqa tizimini kamida uch yoʻldosh yordamida oʻrnatish mumkin. Buning uchun yoʻldosh orbitasi Yer sathidan 3600&nbsp;km balandlikda (uni muqim orbita deyiladi) va ekvatorga parallel boʻlishi kerak. Muqim orbitadagi yoʻldoshning Yer atrofida aylanish davri bir sutkaga teng boʻlganligidan u hamma vaqt biror joy tepasida muallaq turadi (rasmga qarang.). Yoʻldosh ufqqa nisbatan 10° dan ortiq balandlikka koʻtarilganda u orqali joylar orasida aloqa oʻrnatish mumkin. Shuning uchun aloqa davomiyligi orbitaga va joylarning geografik koordinatlariga bogʻliq. Geografik uzunliklari bir-biriga yaqin, geografik kengliklari turlicha boʻlgan punktlar orasidagi aloqa ekvatorial orbitadagi yoʻldosh yordamida amalga oshiriladi. Aloqa tizimi bir yoki bir nechta yoʻldoshdan, ularga oʻrnatilgan retranslyatsiya apparaturasidan va Yerdagi uzatuvchi qabul qiluvchi apparatlardan iborat. Aloqa yoʻldoshi ga „Molniya-1, 2, 3“ (Rossiya), „Intelsat-3,4“ (AQSH), „Intersputnik“ misol boʻlishi mumkin (yana qarang Kosmik aloqa).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa kanali

**Aloqa kanali** – uzatuvchi moslamadan qabul qiluvchi moslamaga turli maʼlumotlar uzatishni taʼminlovchi texnik qurilmalar toʻplami. Uzatuvchi moslama axborotni signalga aylantirib, aloqa kanalining kirish qismiga uzatadi, qabul qilingan signal boʻyicha aloqa kanali chiqishida qabul qiluvchi moslama uzatilgan axborotni qayta eshittiradi. Uzatuvchi moslama, aloqa kanali va qabul qiluvchi moslama aloqa tizimini hosil qiladi. Aloqa tizimi vazifasiga koʻra, telegraf, tovush eshittirish, televizion, fototelegraf (faksimil), telemetrik va boshqalarga; signallar tarziga koʻra, uzluksiz va diskretli xillarga boʻlinadi. Uzatish trakti sifatida turli liniyalar (simli, radio, radiotoʻlqinli va boshqalar)dan foydalaniladi. Bir aloqa kanalida bir necha aloqa liniyasi boʻlishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa liniyasi

**Aloqa liniyasi** (yoʻllari) – signallarni uzatkichdan qabul qilgichga tarqatuvchi texnik qurilmalar va fizik muhitlar yigʻindisi. Aloqa kanalining tarkibiy qismi. Koʻp kanalli aloqa tizimida ixchamlashtiriladi va bir vaqtning oʻzida koʻp kanalga taalluqli boʻladi. Baʼzan, aloqa kanali tarkibiga bir necha aloqa liniyasi ulanadi. Maʼlumotlarni uzatishda foydalaniladigan signallarning tarziga koʻra, elektr, tovush (akustik) va optik aloqa liniyasiga boʻlinadi. Mustahkam va sifatli aloqa oʻrnatish uchun simli aloqa liniyasi quriladi. Harakatlanuvchi ob’ektlar, boshqa sayyoralar va kosmos bilan aloqa oʻrnatishda simsiz aloqa liniyasidan foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
## Manbalar

## Havolalar
Aloqa trakti

**Aloqa trakti** – ikki punkt orasida aloqa oʻrnatishda ishlatiladigan aloqa vositalari (aloqa liniyasi, stansiyalar, apparatlar va boshqalar). Axborotlarning maxsus uzatish kanallarini tuzish uchun moʻljallangan chastotalar polosasi, axborotlarni uzatish tezligi va boshqa bilan ifodalanadi. Chastotalar polosasi boʻyicha birlamchi (60–180 kGs li), ikkilamchi (312–552 kGs li) guruh kanallari va boshqa traktiga; axborotlarni uzatish tezligi boʻyicha past 50–300 bit/s) oʻrtacha (600–10.000 bit/s) va yuqori (48000 bit/s va undan yuqori) tezlikda uzatadigan Aloqa traktiga boʻlinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa uzeli

**Aloqa uzeli** — 1) telegraf, telefon, pochta orqali yuboriladigan xabarlar oqimini birlashtirish va taqsimlash uchun xizmat qiladigan aloqa tarmogʻining tarkibiy qismi. Tarmoq Aloqa uzeli elektr aloqa tarmoqlarining tuzilishiga muvofiq 3 xilga: telegraflar va shaharlararo telefon stansiyalari amalga oshiradigan asosiy Aloqa uzeliga; katta sigʻimli telegraf stansiyalari va shaharlararo ATS amalga oshiradigan viloyat Aloqa uzeliga; kichik sigʻimli telegraf stansiyalari va tuman ATSlari amalga oshiradigan tuman Aloqa uzeli ga boʻlinadi. Radioeshittirish uzeli tarmoq Aloqa uzelining bir turi hisoblanadi; 2) aholiga, ishlab chiqarish korxonalariga, tashkilotlarga turli aloqa xizmati koʻrsatiladigan aloqa korxonasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqabank

**"Aloqabank"** — Oʻzbekistondagi aksiyadorlik tijorat banki. 1994-yil 12-oktabrda roʻyxatdan oʻtgan. Toshkent shahrida joylashgan. Qoraqalpogʻiston (Nukus shahri), Xorazm (Urganch shahri) filiallari bor. Respublikada asosan aloqa tarmogʻini qayta qurish va rivojlantirishga oid davlat dasturlarida ishtirok etadi, fan-texnika yutuqlarini rivojlantirishga koʻmaklashadi, davlat byudjetining kassa ijrosiga doir hisob-kitoblarni moliyalashtiradi, mijozlarga turli bank xizmatlar koʻrsatadi.
Aksiyadorlik kapitali summasi (mln. soʻm, 1997-yil 1-yanvar) 42,3, zaxira kapitali 10,5, berilgan kreditlar 136,9, koʻrilgan yillik foyda 67,8; jami aktivlari 724,1.

## Yutuqlari
2021-yilda Global Banking & Finance Awards-2021 jahonning yetakchi moliya tashkilotlari reytingini eʼlon qildi. Reytingda Aloqabank Oʻzbekistondagi *Eng yaxshi korporativ bank* sifatida qayd eʼtilgan.

## Rasmiy ilovasi
Bankning rasmiy ilovasi — Zoomrad, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

Ilova yordamida mobil aloqa, internet, kommunal xizmatlar va koʻplab boshqa xizmatlar uchun toʻlov amalga oshirish mumkin. Shuningdek, bank kartalari oʻrtasida pul oʻtkazmalari ham yoʻlga qoʻyilgan. Toʻlovlar va oʻtkazmalar uchun ilovada keshbek berilishi koʻzda tutilgan. Keshbek sanoqli bank ilovalaridagina taqdim qilinadi.

## Manbalar

## Havolalar
https://bank.uz/uz/org/aloqabank
Alohida fikr

**Alohida fikr** (huquqda) – sud hukmi, qarori yoki ajrimini chiqarishda boshqa sudyalar xulosasiga qoʻshilmay qolgan sud aʼzosining yozma fikri. OʻzR JPK 472-moddasiga binoan, hukm sudya tomonidan chiqarilgan boʻlsa, uni sudyaning yakka oʻzi, sud tarkibi tomonidan chiqarilgan boʻlsa, sudyalarning hammasi imzolaydi. Ovoz berish vaqtida ozchilikni tashkil qilgan sudya hukmga imzo qoʻyib, oʻzining alohida fikrini yozma ravishda bayon qilishga haqlidir. Bu fikrni u bevosita maslahatxonada yozishi lozim. Alohida fikr ishga ilova qilinadi, lekin sud majlisining zalida eʼlon qilinishi mumkin emas. Alohida fikr mavjud boʻlgan ish kassatsiya tartibida koʻrilmagan boʻlsa, hukm qonuniy kuchga kirgandan keyin ish yuqori sud raisiga yuborilishi lozim, u esa ish bilan tanishib chiqib, hukm ustidan nazorat tartibida protest berish-bermaslik masalasini hal qilishi kerak.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa kabeli

**Aloqa kabeli** – axborotlarni turli tok chastotalarida uzatish uchun moʻljallangan kabel. Aloqa kabeli orqali telegrammalar, fototasvirlar, telefon soʻzlashuvlari, televizion eshittirishlar, hisoblash markaziga kelgan statik maʼlumotlar va boshqa uzatiladi. Aloqa kabeli, asosan, simli aloqa oʻrnatishda ishlatiladi. Tuzilishiga koʻra, simmetrik va koaksial uzatiladigan chastotalar spektriga koʻra, past chastotali (10 kGs gacha), yuqori chastotali (10 kGs dan yuqori); ishlatilish sohasiga koʻra, uzoq joy bilan aloqa (shaharlararo) va mahalliy aloqa (shahar telefon tarmoqlari, qishloq aloqasi, radioeshittirish va boshqalar); oʻtkazish usuliga 364koʻra, yer ostiga yotqiziladigan, havodan oʻtkaziladigan va boshqa xillarga boʻlinadi. Simmetrik kabellarining tok oʻtkazuvchi simlari 0,3-1,6&nbsp;mm diametrli misdan yasaladi. Izolyatsiyalangan simlar juft-juft qilib buraladi. Past chastotali simmetrik Aloqa kabelining juftlari soni 1 dan 4800 gacha, koaksiallarniki – 2 dan 20 gacha boʻladi (har qaysi juft 3600 gacha telefon soʻzlashuvlarini uzatishi mumkin).Aloqa kabelining qobigʻi qoʻrgʻoshin, alyuminiy, poʻlat, plastmassa, metallplastmassadan yasaladi. Shahar telefon aloqasida sim tolalari yigirma-oʻttizdan ikki ming va undan ham koʻp quyi chastotali Aloqa kabeli ishlatiladi. Koʻp kanalli aloqa oʻrnatish uchun yuqori chastotali simmetrik kabellar, televideniye dasturini uzatish uchun esa koaksial Aloqa kabelilar kerak. Aloqa kabeli mustahkam, sifatli va nuqsonsiz aloqa oʻrnatishga imkon beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alp (maʼnolari)

**Alp**:

* Alp - Ispaniyaning Kataloniya mintaqasida joylashgan munisipalitet
* Alp (bahodir) — 1) qad.
Alp (bahodir)

**Alp** — 1) qadimgi turkiy xalqlarda ikki qoʻshin oʻrtasidagi jang boshla-nishidan avval yakkama-yakka olishuvda ishtirok etuvchi bahodir jangchi, muboriz. Alplar qoʻshinning zarbdor kuchi hisoblangan va ularning soni uncha koʻp boʻlmagan. Alplarning qahramonligi, jasurligi aksar hollarda jang natijasini hal qilgan; 2) oʻzbek xalq dostonlarida gʻayri tabiiy kuch-qudrati, mardligi, jasorati va aql-farosati bilan ajralib turadigan qaqramon sifati. Barvasta, sogʻlom, baquvvat jussali kishilar ham Alpga qiyos qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alp Arslon

**Alp Arslon** (forscha: **آلپ ارسلان**)(20-yanvar 1029-yil — noyabr 1075-yil) — Saljuqiylarlarning ikkinchi sultoni (1063-1072), mohir sarkarda. Uning asl ismi Muhammad ibn Dovud. 1071-yilda Vizantiya imperiyasi hukmdori Rim Diogen bilan jang qilgan Malazgirt jangidagi muvaffaqiyati bilan mashhur.

Gruziya (1064), Ozarbayjon (1064), Oʻrta Osiyo (1064-1065)ni zabt etgan. 1071-yil Mansikert yaqinida (Sharqiy Turkiyada, Van koʻli atrofida) Vizantiya imperatori Roman IV Diogen (1068-1071) qoʻshinlari ustidan zafar qozongan, natijada Kichik Osiyodagi Vizantiya yerlarini saltanatiga qoʻshib olgan (keyinchalik bu yerlarda Koʻniya sultonligi vujudga kelgan). Alp Arslon davrida mamlakat ishlarini mashhur vazir Nizomulmulk boshqargan. Alp Arslon Buxoroga yurish paytida vafot etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Altmish

**Altmish** (turkiycha) — oʻrta asrlarda turkiy xalqlarda dushman qismlari joylashgan manzillarni aniqlash bilan shugʻullanuvchi aygʻoqchi guruh (razvedka). Muhammad Yaʼqub Chingiyning „Kelur-noma“, Shayx Sulaymon Buxoriyning „Lugʻati chigʻatoy va turki usmoniy“ (XIX asr) asarlarida qayd etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stepan Altunin

**Stepan Titovich Altunin** (1904.20.7, Rossiya, Samara viloyati Klyavlin tumani — 1959.14.12, Toshkent) — injenergidrotexnik, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), texnika fanlari direktori (1948), professor (1949), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1949). Moskva suv xoʻjaligi injenerlari institutini tugatgan (1931). Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim va daryolar oqimini tartibga solish guruhi rahbari (1934-42). Oʻzbekiston Suv xoʻjaligi vazirligida katta injener va ishlab chiqarish tadqiqotlari guruhi rahbari (1944- 46). Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Inshootlar va qurilish materiallari institutining gidrotexnika sektori rahbari (1946-56). 1956-yildan Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Suv muammolari va gidrotexnika institutida laboratoriya rahbari. Manbalardan suv olish boʻyicha yangi konstruksiyalar yaratdi va uni joriy qildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alunit

**Alunit** (frans. alun — achchiqtosh) — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Formulasi- KA13[SOJ2[OH]6. Qattiqligi 3,5-4,5. Sof ogʻirligi 2,6-2,8. Alunit asosan mayda zarrali zich va boʻsh (zichlashmagan) holda uchraydi. Rangi oq, kulrang va qizgʻish. Kristall donalari shishaga oʻxshash yaltiroq. Zich va tuproqsimon agregatlari xira boʻladi. Alunit vulkan jinslarga magmadan chiqqan issiq sulfat oksidli eritmalar taʼsir etishidan hosil boʻladi. Rossiya Federatsiyasi (Uzoq Sharq), Ozarbayjon, Ukrainaning gʻarbida, AQSH, XXR, Avstraliya, Eron, Meksika va boshqa joylarda konlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alupka

**Alupka** — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar (1938-yildan). Qrim yarim orolning janubiy sohilida. Yaltadan 17&nbsp;km. Aholisi 10,9 ming kishi (1991). Iqlimiy kurort. Bir yilda 210-245 kun havo ochiq boʻladi. May oʻrtalaridan sentabr oxirigacha dengizda choʻmilish mumkin. Yezda suv temperaturasi 16°-26°. Sanatoriy va dam olish uylari, manzarali bogʻlar, Qrim davlat tasviriy sanʼat muzeyi bor. Alupka X asrdan maʼlum. Saroy muzey (XIX asr) mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alufa

**Alufa**, ulufa (arab. — xashak, yem) — 1) harbiy qoʻshin va lashkar ixtiyoridagi ot-ulov uchun aholidan toʻplanadigan natural soliq. Choparlar va elchilarning ot-ulovlari ham Alufa orqali yigʻilgan yem-xashak bilan taʼminlangan. Jangchilarga beriladigan maosh ham Alufadeb atalgan. Masalan, „Temur tuzuklari“da Amir Te-mur „Yana buyurdimki, oʻnboshi yuzboshining tasdigʻi bilan, yuzboshi mingboshining tasdigʻi bilan, mingboshi amir ul umaroning tasdigʻi bilan ulufa olsinlar“ deb koʻrsatma beradi. Alufa istilohi XII asrdan maʼlum; 2) XVIII asrda Buxoro xonligida gʻoziilarni natura (bugʻdoy va boshqalar) hamda pul bilan taqdirlash.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpomish oʻyinlari

**„Alpomish oʻyinlari“ festivali** – Oʻzbekistonning eng yirik milliy sport oʻyinlari musobaqalari. 2 yilda bir marta oʻtkaziladi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Alpomish“ dostoni yaratilganligining 1000-yilligini nishonlash toʻgʻrisidagi"gi qarori (1998-yil 13 yanvar) asosida tashkil qilingan. Maqsadi – xalq oʻyinlarini keng ommalashtirish, Oʻzbekistonda Alpomish kelbatli yoshlarni koʻpaytirish, ular-ni vatanparvarlik, fidoyilik ruhida tarbiyalash. Festival nizomiga koʻra, u 3 bosqichda oʻtkaziladi. 1-bosqich tumanlar miqyosida tashkil qilinadi. Tuman musobaqasi gʻoliblari 2-bosqichda viloyat musobaqalarida qatnashadilar. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyat va Toshkent shahri musobaqalari gʻoliblari 3-bosqich – respublika final bahslarida qatnashish huquqini qoʻlga kiritadilar. „Alpomish oʻyinlari“ festivali milliy sport turi; milliy kurash (buxorocha, fargʻonacha usullar), „Turon“, kamondan oʻq otish, tosh koʻtarish, armrestling (bilak kuchi kurashi) hamda xalq oʻyinlari: „tortishmachoq“, „mindi“, „boʻron“, „elkada kurash“ boʻyicha oʻtkaziladi. Musobaqalarda 15 yoshdan 50 yoshgacha boʻlgan kishilar ishtirok etishi mumkin. Oilaviy jamoalarning qatnashishiga ham ruxsat beriladi. „Alpomish oʻyinlari“ festivali gʻoliblari pahlavonlik, mardlik va oriyat timsoli sifatida hurmatga sazovor boʻladilar. Birinchi „Alpomish oʻyinlari“ festivali 1998-yil 13—14-noyabrda Termiz shahridagi „Alpomish“ stadionida boʻlib oʻtdi. Unda umumjamoa hisobida Surxondaryo viloyati vakillari gʻolib chiqdi. 2-oʻrinni Andijon viloyati, 3-oʻrinni Toshkent shahri jamoasi qoʻlga kiritdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpagʻut

**Alpagʻut** (turkiycha) — botir, jasur saraskarlar. Harbiy harakatlarda oʻz jangchilari, ot-ulovi, yem-xashagi, kiyim-kechagi bilan ishtirok etadigan zodagonlar. VIII-XII asrlarga oid turkiy manbalarda ishlatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfol

**Alfol**, alyuminiy folgasi — juda yupqa (0,005-0,01&nbsp;mm) alyu-miniy zar qogʻozi. Issiqlikni deyarli oʻtkazmaydi. 500° temperaturagacha qizdirilganda oʻz xossalarini saqlab qoladi. Varaqlar (listlar) va oʻramlar koʻrinishida ishlab chiqariladi. Texnik maqsadlarda ishla-tiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alchevsk

**Alchevsk** (1931-61 yillarda Voro-shilovsk, 1961-91 yillarda Kommunarsk) – Ukrainaning Lugansk viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 126 ming kishi (1989). Metallurgiya kombinati, koks kimyosi zavodi va boshqa bor. Kon-metallurgiya instituti, tarix, geo-mineralogiya muzeylari mavjud. Alchevskga 1825-yilda asos solingan.

## Manbalar
Albasete

**Albasete** — Ispaniyaning Mursiya muxtor viloyatidagi shahar, Alba-sete provinsiyasining maʼmuriy mar-kazi. Aholisi 129 ming kishi (1991). Qadimdan pichoq yasaladi. Kime, koʻn-teri, sement sanoati, goʻsht-konserva, un qadoqlash korxonalari, vinochilik mavjud. Zaʼfaron va esparto materiallari qayta ishlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alushta

**Alushta** — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar (1902-yildan). Qrim yarim orolning janubiy sohilida joylashgan. Aholisi 37,6 ming kishi (1991). Iqlimiy kurort. Simferopoldan 45&nbsp;km va Yaltadan 32&nbsp;km. Qrimning janubiy sohilidagi boshqa kurortlarga nisbatan iqlimi ancha salqin. Tarix oʻlkashunosligi, tabiat muzeylari bor. Shahar VI asrda vujudga kelgan. XIV asrdan genuyaliklarning, 1475-yildan turklarning qoʻl ostida boʻlgan. 1783-yilda Alushtani Rossiya bosib olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albedo

**Albedo** ( – oqlik) – 1) jism sirtidan qaytgan nur energiyasi miqdorining shu sirtga tushayotgan nur energiyasi miqdoriga nisbati. Albedo jismning nur qaytarish qobiliyatini ifodalaydi. Tushayotgan energiyani batamom qaytaruvchi sirt va mutlaq (absolyut) oq jismning albedosi birga, mutlaq qora jismning albedosi nolga teng. Real jismlarning albedosi nol bilan bir orasida yotadi. Atmosferasi bor kosmik jismlarning albedosi ancha katta boʻladi. Oy va Merkuriyning albedosi 0,07; Veneraniki 0,59; Yerniki 0,45; Marsniki 0,15; Yupiterniki 0,56; Saturnniki 0,63; Uranniki 0,63; Neptunniki 0,73 va hokazo. 2) qishloq xoʻjaligida albedo haqidagi maʼlumotlar ekinzorlarning radiatsion rejimini oʻrganish uchun zarur. Xususan, oʻsimlikka yutiladigan qisqa toʻlqinli radiatsiya miqdori va fotosintez jarayonlari albedo qiymatiga bogʻliq. Albedo qiymati kattalashgan sari yutilayotgan radiatsiyaning miqdori kamaya boradi. Albedoning yillik oʻzgarishi yer toʻshama sirtining oʻzgarishiga bogʻliq. Albedoning oʻrtacha qiymatlari: Boʻz tuproq, lyoss – 30-33%, gil (soz)li choʻl – 30%, oʻt qoplami – 20-25%, bedazor – 19-22%, qovun polizi – 23-25% va hokazo albedo ekinlari (gʻalla, gʻoʻza) va yaylovlar holatini ularning nur qaytarish qobiliyati kattaligi va qaytgan (akslangan) radiatsiyaning yorqinlik koeffitsiyentiga qarab miqdoriy baholash usuli ishlab chiqilgan. Bu usul hosil toʻplanishining agrometeorologik sharoitlarni baholash uchun ekinzorlar holatini aviakuzatish ishlarida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albedometr

**Albedometr** — albedon oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob; yuqoriga va pastga qaratish moslamasi boʻlgan piranometr. Yer sirtiga keluvchi va undan qaytuvchi qisqa toʻlqinli radiasiyani oʻlchashga imkon beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaac Albéniz

**Isaac Manuel Francisco Albéniz y Pascual** (; 1860.29.5, Kamprodon, Katoloniya— 1909.18.5, Kambole Ben, Fransiya) — ispan kompozitori va pianinochisi. Yangi ispan musiqasining asoschisi. Barselona, Bryussel, Budapesht, Madridda taʼlim olgan. Albénizning ispan musiqa folkloriga murojaati ijodida tub burilish yasadi. Fortepiano uchun yaratgan asarlari kompozitorning nodir merosidir. Bu asarlarda xalq ashula-raqs anʼanalari va mumtoz musiqa uygʻunlashtirilgan: fortepiano uchun „Ispan syuitasi“ (1886), „Ispaniya“ (1890), „Iberiya“ (1905-1909) va boshqa „Kataloniya“ (1899) simfonik syuitasi, sarsuelalar („Muqaddas Antoniy“, 1894 va boshqalar), opera („Genri Klifford“, 1895-yil va boshqalar), romanslar va boshqa yaratgan.

## Manbalar
Albert koʻli

**Albert koʻli** — Sharqiy Afrikadagi koʻl, Nil daryosi havzasida, dengiz sathidan 619 m balandlikdagi tek-tonik soylikda. Uzunligi 160&nbsp;km, eni 40&nbsp;km gacha. Maydoni 5,6 ming km², chuq. 58 m gacha. Qirgʻoqlari tik. Semliki va Viktoriyanil daryolari. quyilib, Albertnil daryosi oqib chiqadi. Baliq ovlanadi, kema qatnaydi. Asosiy portlari: Butiaba, Ka-seni.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alberta

**[[Alberta bayrogʻi|Alberta]]** – Kanada janubi-gʻarbidagi provinsiya. Maydoni 661,2 ming km2. Aholisi 2,5 mln kishi, shahar aholisi 70 % (1991). Maʼmuriy markazi – Edmonton shahri. Albertaning katta qismi yassi va toʻlqinsimon baland tekislik (balandligi 1000 m gacha) dan iborat. Janubi-gʻarbi – qoyali togʻlar. Oʻrmondasht va dasht oʻsimliklari oʻsadi. Shimoli-gʻarbi – igna bargli oʻrmonlar. Xoʻjaligida yirik fermalarning salmogʻi katta. Alberta Kanadada yetishtiriladigan bugʻdoy, suli, arpa va qand lavlagining ancha qismini beradi. Kanadada chiqariladigan neft, gaz va koʻmirning ham koʻp qismi Albertadan qazib olinadi. Koʻmir konlari (zaxirasi 228 mln t)dan 19-asr oʻrtalaridan boshlab foydalaniladi. Eng katta neft konlari: Pembina, Reduoter, Ledyuk-Vudbend; gaz konlari asosan janubda. Neft haydash va neft kimyosi sanoati rivojlangan. Ishlab beruvchi sanoat tarmoqlaridan oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari: Edmonton, Kalgari, Medisin Xat. Albertaning markaziy va janubiy qismida Kanadani kesib oʻtadigan 2 temir yoʻl bor. Edmonton – Ferbenks avtostradasi Albertani Alaska bilan bogʻlaydi. Albertadan Kanadaning Vankuver, Toronto, Monreal, shaharlariga va AQShga neft va gaz quvurlari oʻtkazilgan.

## Iqlimi
Alberta shimoldan janubga tomon 1200 km (750 milya) dan ortiqroqqa choʻzilgan. SHu sabab tufayli u yerning iqlimi sezilarli darajada farq qiladi. Yanvar oyida u yerdagi oʻrtacha yuqori harorat janubi-gʻarbda 0 °C (32 °F) dan uzoq shimolda esa −24 °C (-11 °F) gacha pasayadi. Rocky togʻlarining mavjudligi ham janubi-gʻarbiy qismidagi iqlimga ham katta taʼsir qiladi, bu esa gʻarbiy shamollar oqimini yoʻnalishini oʻzgartiradi va namlikning katta qismini shaharlarga yetib bormasdan togʻ tizmalarining gʻarbiy yonbagʻirlarida qolib ketadi. Albertaning Tinch okeanining shimoliy qismiga yaqin joylashgani sabab hududda moʻtadil quruq iqlim tarqalishiga olib kelgan. Yillik yogʻin miqdori janubi-sharqda 300mm (12 dyuym) dan shimoldan esa 450 mm (18 dyuym) gacha yetadi va doimiy oʻzgarib turishi kuzatiladi. Ammo, togʻ oldi hududlarida jami yogʻingarchilik shuningdek qor yogʻishi 600 mm (24 dyuym) ga yetishi kuzatialdi.

Alberta shimoliy qismi asosan oʻrmonlar bilan qoplangan hamda subarktik iqlimga ega. Alberta janubida joylashgan qishloq xoʻjaligi hududi yarim qurgʻoqchil choʻl iqlimiga ega, chunki yillik yogʻin miqdori oʻsimliklar uchun ketadigan va bugʻlanib ketadigan suv hajmidan kamroqligida. Albertaning janubi-sharqiy qismi Palliser uchburchagiga toʻgʻri kelgani sababli yoz oylarida boshqa qoʻshni hududlarga qaraganda havo harorati yuqorilaydi hamda yogʻingarchilik miqdori sezilarli darajada kam boʻladi. Albertaning gʻarbiy qizmlari togʻliklardan iborat va shu sababdan ham iliq havo va iliq harorat kuzatiladi.

## Manbalar
Leon Battista Alberti

**Leon Battista Alberti** (1404.18.11, Genuya — 1472.25.4, Rim) - italyan olimi, meʼmor, yozuvchi va musiqashunos. Uygʻonish davrida yashab ijod etgan.

## Hayoti
Paduya va Bolonyada taʼlim olgan. Rim va Florensiyada yashab ijod etgan. Italyan tilida „Haykal haqida“, „Rassomlik haqida“, lotin tilida „Meʼmorlik haqida“ chop etilgan nazariy risolalarida ilgʻor ilm yutuqlarini zamonaviy sanʼat bilan boyitib, umumlash-tirgan, „Oila haqida“gi axloqiy risolasida har tomonlama rivojlangan barkamol shaxsni talqin qilgan. Meʼmorlikda qad. badiiy merosdan foydalanib, bino bosh tarzini yunon meʼmorligiga xos uslubda ravoklari keng, serhasham, yangi shakllarini yaratgan: Florensiyadagi Ruchellai pallatsso saroyi, 1446-1451; Santa Mariya Novella, 1456-1470; Riminidagi San Franchesko, 1447-1468; Man-tuyadagi Sant-Andrea (1472-1494) cherkovlari va boshqalar.

## Manbalar

## Havolalar