Sonja Graf

**Susanna „Sonja“ Graf** (1908-yil 16-dekabr - 1965-yil 6-mart) — nemis va amerikalik shaxmatchi. U ayollar oʻrtasida jahon chempionati ikkinchi oʻrinni egallagan va ikki karra AQSh chempioni boʻlgan. 2016-yilda u Butunjahon shaxmat shon-sharafi kiritildi.

## Dastlabki yillar
Myunxenda tugʻilgan Syuzanna Graf 1906-yilning sentabrida Myunxenga koʻchib kelgan Samara viloyatidan Volga boʻyi nemislaridan Yozef Graf va Syuzanna Zimmermanning qizi edi. Uning otasi dastlab Rossiyada ruhoniy boʻlgan, lekin rassom sifatida hayot kechirish uchun Myunxenga koʻchib oʻtgan. Keyinroq u otasi qoʻlidan qancha azob chekayotgan boʻlsa-da, bolaligida unga shaxmat oʻyinini oʻrgatganidan minnatdor ekanini yozgan.

Shaxmat uning ruhiy va jismonan qochish vositasiga aylandi va u butun vaqtini Myunxendagi shaxmat kafelarida oʻtkaza boshladi. Uning qahvaxona oʻyinchisi sifatida shon-shuhratlari oshib bordi va u nemis ustasi Siegbert Tarrash bilan tanishdi va uning protégesi boʻldi. Yigirma uch yoshida u bir vaqtning oʻzida Rudolf Shpilmanni ikki marta magʻlub etdi va shaxmat boʻyicha professionalga aylandi. U butun Yevropa boʻylab sayohat qilishni boshladi, shaxmat boʻylab tajriba orttirish uchun ham, oʻsha paytda Myunxenda joylashgan dahshatli Milliy sotsialistik harakatdan uzoqlashish uchun ham.

20-asrning dastlabki oʻn yilliklarida shaxmatchilar ayol kamdan-kam uchraydi va Sonya Graf mashhurlik va eʼtibordan zavqlanib, toʻsatdan paydo boʻlgan shon-shuhrat unga yangi sayohatchi turmush tarzining erkinligi va mustaqilligidan foydalanganidek olib keldi. 1934-yilda u Amsterdamda boʻlib oʻtgan norasmiy oʻyinda oʻsha davrning boshqa ayol chempioni Vera Menchikga qarshi oʻynadi, keyin esa 1937-yilda Avstriyaning Semmering shahrida boʻlib oʻtgan jahon chempionatining rasmiy oʻyinida. U ikkala oʻyinda ham magʻlub boʻldi (1–3 va 4½–11½), lekin Menchik bilan birga oʻsha yili Pragada oʻtkaziladigan eksklyuziv erkaklar turnirida qatnashish uchun taklif qilindi. U chempionlarning hech birida gʻalaba qozona olmadi va uning eng yaxshi natijasi estoniyalik usta Pol Keres bilan durang boʻldi.

## Argentina va AQShda
1939-yilda Sonya Graf 8-shaxmat olimpiadasi bilan bir vaqtda oʻtkazilgan shaxmat boʻyicha ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatida ishtirok etish uchun Argentinaning Buenos-Ayres shahriga bordi. Gitler hukumatiga ochiqchasiga boʻysunishi natijasida u nemis ishtirokchilari roʻyxatidan chiqarildi va „Libre“ (ispanchada „erkin“) bayrogʻi ostida oʻynadi. Sentabr oyida, turnir davom etayotgan bir paytda, Germaniya Polshaga bostirib kirib, Ikkinchi Jahon urushini boshlab yubordi va musobaqada misli koʻrilmagan tartibsizliklarni keltirib chiqardi. Baʼzi jamoalar musobaqani tark etishdi, boshqalari esa maʼlum mamlakatlar jamoalari bilan oʻynashni rad etishdi. Graf ham, Menchik ham butun turnirni oʻtkazdilar. Graf 16 oʻyinda gʻalaba qozondi va 3 ta magʻlubiyatga uchradi va ikkinchi oʻrinni egalladi. Menchikka qarshi oʻyinda Graf gʻalaba qozonganidan soʻng magʻlub boʻldi, bu har doim afsusda edi („Menchikga qarshi, u jahon chempioni boʻlganida, men gʻalaba qozongan edim, lekin men siz oʻylagan va yutqazgan eng ahmoqona uchta harakatni topdim“. &#x2014; *Nyu-Yorker*, 1964-yil 19-sentabr). Urush boshlanganidan soʻng, Sonya Graf va boshqa koʻplab Olimpiada ishtirokchilari Argentina xavfsizligida qolishga qaror qilishdi. U tezda mahalliy ispan tilini oʻrgandi, madaniyatga singib ketdi va shaxmatchi sifatidagi tajribasini tasvirlaydigan “ *Así juega una mujer* *” (Ayol shunday oʻynaydi*) va “ *Yo Soy Susann* ” (*“Men Susannman* ”) kitoblarini yozdi. bolaligida u koʻrgan jismoniy va ruhiy zoʻravonliklarni aytib berdi. U 1947-yilda turmushga chiqqan dengizchi savdogar Vernon Stivenson bilan ham uchrashdi.

Yangi turmush qurganlar Janubiy Kaliforniyaga koʻchib oʻtishdi va Hollywoodga joylashishdi va Graf **Sonja Graf-Stivenson** nomi bilan oʻynay boshladi. U oʻgʻli Aleksandrni tugʻish va tarbiyalash uchun shaxmatni tark etdi, ammo keyinchalik 1957-yilda ayollar oʻrtasidagi shaxmat boʻyicha AQSh chempionatida gʻoliblikni qoʻlga kiritdi (Jisela Kan Gresser bilan). U oilasi bilan Nyu-Yorkdagi Grinvich qishlogʻiga koʻchib oʻtdi va u yerda Lisa Leynning *malika garovi shaxmat emporiumida* shaxmat darslarini berdi. 1964-yilda u AQSh ayollar chempionatida ikkinchi gʻalabasini qoʻlga kiritdi, ammo keyingi yil uning hayotiga zomin boʻladigan jigar kasalligidan aziyat chekdi. Sonja Graf Nyu-York shahrida 56 yoshga toʻlganidan ikki yarim oy oʻtib vafot etdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Article from *The New Yorker* (September 19, 1964)