Axmatjon Usmon

**Ahmatjon Usmon** (   tjạn ạwsmạn ; 1964-yilda tug'ilgan), shuningdek **, Ekhmetjan**, **Exmetjan** yoki **Ahmetjan** deb ham xalq orasida tanilganuyg'ur shoiri va uyg'ur istiqlol faoli, uyg'ur va arab tillarida mukammal yozadi . 1980-yillarda “Uyg'ur yangi sheʼriyati” ( *gungga* ) harakatining yetakchisi bo'lgan u "o'z avlodining eng oldingi uyg'ur shoirlaridan” biri bo'lgan .Uning erkin she’riy vaznlardanfoydalanishi keyingi uyg'ur poetikasida ham ta’sir ko'rsatdi. Uning she'riyati "muqaddas va falsafiy, ta'riflab bo'lmaydigan va o'tkinchi narsalarni butunlay noyob lirik ovozda qo'lga kiritishga" urinish sifatida tasvirlangan.

## Yoshlik
U Shinjonning eng katta shahri Urumchida tug'ulib o'sgan.Uning otasi Usmon Bey, ko'mir koni boshlig'i, "burjua kapitalisti"bo'lgani uchun Madaniy inqilob davrida olti yilga qamalgan.U ozodlikka chiqqanidan keyin yillar davomida umrini hastalanib kasalxonada va tashqarida o'tkazdi va o'pka kasalligidan vafot etdi . Onasi Jemile Xonim unga uyg'ur xalq ertaklarini o'rgatib, Ahmatjonning ikki ukasi bo‘lgan ularning oilasiga parvarish qilishgan.Otasining vafoti va onasining unga xalq she’rlarini kuylab berishi  uning ijodiga katta ta’sir ko'rsatib ijodda iqtidorini yuzaga chiqarishda katta ro'l o'ynagan Ahmatjon she’r yozishni o‘n ikki-o‘n uch yoshida boshlagan.  Uning ijodi ilk bor “nashr qilingan”. Uning uchta she’ri o‘n uch yoshida Ürümchidagi radio orqali efirda o‘qilgan.Urumchidagi mashhur eksperimental litseyga borganidan keyin 1981-yilda Shinjon universitetining til va adabiyot fakultetiga oʻqishga kirdi  Uning uygʻur tilidagi ilk sheʼriy toʻplami 1982-yilda nashr etilgan 

1982-yilda Suriya oliygohlariga hamda Damashq universitetlarigaarab dunyosining adabiyotini o'rganish uchun ketgan .Arab adabiyoti bo'yicha bakalavr hamda magistraturani tugatgan. U 1990-yili  o'zining tug'ulgan joyi Urumchiga qaytib keldi  U boshqa davlatdagi yani xorijlik boahqa  uyg'ur separatistlari bilan uchrashuvlari tufayli ish topishda qiynalgan.(1984-yilda Suriyada o'qib yurgan paytlarida  yashirincha Turkiyaning  istanbul shahriga boradi va uyg'ur separatistlari bilan yana uchrashadi . Keyinroq Saudiya Arabistonga ham tashrif buyurib uyg'urlar bilan uchrashgan ) Ammo ushbu tashriflari va uchrashuvlari sabab ish topishda juda qiynalgan  hatto o'zi o'qigan Shinjon universitetiga ham ishga kira olmadi. Keyin u bir yil davomida uyg'ur tadbirkor ayoli va Uyg'ur Jahon Kongressining yuqori martabali vakili Rebiya Kadir bilan tarixdagi eski uylarni uylarni qayta o'z holiga keltirish  tashkilotlarda ish olib borgan. U keyinchalik o'zi sevgan kasb bo'lgan jurnalist sifatida ham ishlagan va yozuvchilikni  ham davom etirgan .U adabiyot bilimiga  oid turli xil bahs munozarali maqolalar hikoya asarlar yozib katta shuhrat qozongan Uning asarlarinva bunmaqoloalari arab dunyosida katta etiborga sazovoz bo'lgan hamda ko'p shov-shuvlarga sabab bo'lgan.

## Surgun
1994-yilda bu yozuvchi Xitoy hukumati tomonidan ikki oyga hibsga olingan va keyin Suriyaga qochib ketgan .Suriyada bo'lganida u o'zini arab sheʼriyatiga yo'naltirdi va vaqti-vaqti bilan "Ozod Osiyo" radiosining uyg'ur tilidagi xizmatiga hissa qoʻshdi .Suriyada bo'lganida u suriyalik alaviy ayolga uylangan .

2004-yilda Xitoy hukumati bosimi ostida Suriyadan surgun qilingan. Uning haydalganidan xabar topgach, arab she’riyati olamining 270 nafar namoyandasi (jumladan, mashhur suriyalik shoir Adunis) petitsiyaga imzo chekib, surgun qilish qaroriga qarshi bosh ko'tarishadi. Bu namoyish ko'p gazetalarda shuningdek London va Livandagi xalqaro arab gazetalari tomonidan qoralangan.U Turkiyaga jo'nab ketadi va u yerda bir necha kun bo'ldi, biroq Xitoy hukumati bosimi tufayli yana surgun qilindi.Nihoyat u Kanadada boshpana oldi va u yerda 2004-yilning oktyabridan beri yashamoqda.U yerda u oziq-ovqat do'konida, qahva fabrikasida va omborda yuk ko'taruvchi operator sifatida ish topdi.

## Faollik
Ahmatjon Suriyada kollej talabasi sifatida Turkiyadagi uyg'ur bo'lginchilari bilan uchrashgan va keyinchalik Saudiya Arabistoniga ko'p marta tashrif buyurgan.

U 2015-yil noyabridan 2018-yilning oktabrigacha Sharqiy Turkiston Hukumatining surgundagi hukumati prezidenti lavozimida ishlagan, shu paytda Sharqiy Turkiston hukumati surgun konstitutsiyasini va qarorini  buzgani uchun ishdan bo'shatilgan.

Uyg'ur istiqlol harakatida ishtirok etganiga qaramay, Ahmatjon siyosat haqida ochiq-oydin sheʼr yozmagan. Uning she'rlarida muayyan siyosiy mafkura da'vosi yo'q.

## She'riyat
Axmatjon Shinjonda bo'lgan vaqtlarida onasi, Qurbon Barot va Bog'da Abddulla kabi oldingi avlod uyg'ur shoirlari, XVIII asr so'fiy shoiri Shoh Meshrep kabi uyg'ur klassik shoirlari va uning onasi kuylagan uyg'ur xalq sheʼriyatidan taʼsirlangan. uyg'ur tiliga tarjimalarda: "Tang" sheʼriy toʻplamlari va Lao Zi, mandarin tilida yozgan zamonaviy Tumanli shoirlar, 19-asr boshlari ingliz va rus romantik sheʼriyati va rus sotsial realizmining asoschisilaridan biri bo'lgan tanqidshunos Vissarion Belinskiyning insholari. 1840-yillarKeyinchalik u Pol Selan, Stefan Mallarme va Artur Rimbaud kabi modernistlarni oldi.

Keyinchalik  u Damashqda arab adabiyotiga qiziqib ketdi, suriyalik aduniylar kabi nufuzli shoirlarni hayoti va ijodini o'rgandi .Tanqidchi Andre Naffis-Sahelining so'zlariga ko'ra, Adunis Axmatjon ijodiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi: "Axmatjonning ko'p she'rlari insonning metafizik savollarga muhtojligi bilan tabiiy dunyoning lirik tasvirlarini uyg'unlashtiradi" va u "Adunisdan foydalanishni qabul qilgan ko'rinadi. *qit'a* (yoki parcha) uning poetikasi uchun asosiy idishlardan biri sifatida olingan edi.Rasm va tasvirlarni  yonma-yon qo'yish, har doim xom tuyg'uga aylanib ketadigan manzaralar, tovushlar va g'oyalar girdobini yaratish".O'z navbatida Adunis Ahmatjon arab she’riyatining ilk muxlislaridan biri edi.

### Uyg'ur yangi she'riyati harakati (''gungga'' )
1980-yillarda Ahmatjan uyg'ur tilida *gungga* (tuman, noaniq yoki noaniq) nomi bilan tanilgan "Uyg'ur yangi she'riyati" harakatining mashhur va ilg'or yetakchilaridan biri edi. Ushbu harakatga ta'sir o'kazuvchi bir nechta  ta'sirlar mavjud edi. Simvolik va syurrealizm 1950-yillarda boshlanib 1980-yillargacha uzoq davom etgan izolyatsiyadan so‘ng Shinjonga endigina kirib kelgan edi.O'sha davrdagi siyosiy qatag'on tajribasi ham ularni ko'proq bilvosita ifoda vositalariga undadi. Biroq, to'g'ridan-to'g'ri ilhom 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarning boshidagi Tumanli shoirlar guruhidan kelgan (*gungga* mandarin tilidagi *menglong*, "noaniq", "tuman" yoki "tuman" so'zlarining to'g'ridan-to'g'ri tarjimasi edi.)Harakat "o'sha innovatsion harakatning qarashlari va estetik qarashlar adabiy unsurlari orqali mutlaqo boshqacha ko'rinishga edi".

*Gungga* harakatining asarlari o'sha paytda uyg'ur she'riyatida hukmron bo'lgan aruz yoki heceli metrik vaznlar emas, balki erkin she'rlarda edi.Ular to'g'ridan-to'g'ri ifodalash vositalari o'rniga metafora, kontrast, tasvir va belgilar usulidan iborat bo'lar edi.Ularning sarlavhalari she'rlarning tanasiga bevosita bog'liq emas edi.  Ahmatjon odatda sherlarida va maqolalarida  uy, millat, sog‘inchini ifodalar edi.

U “ *Xain Daglar* ” (“Xiyonatkor togʻlar”) *sheʼrining Ürümchi shahrida* joylashgan mashhur “Tangritagh” nomli mashhur adabiy jurnalida chop etilganidan keyin tanqidiy eʼtiborni qozondi.Shundan so‘ng u harakat markaziga aylangan jurnalda o‘z she’rlarini muntazam chop etib bordi .

Ahmatjon va "*Tangritaga"*gazetasi muharriri Ablikim Baqining so'zlariga koʻra, *gungga* “anʼanaviy shakl va mazmunning ochilishini, “ijtimoiy qadriyat” mavzudagi har qanday yashirin xabarga to'sqinlik qilmaydigan sanʼatni namoyish etdi va uygʻur sheʼriyatining fransuz  sheʼriyati bilan uygʻunlashgan yangi tasavvurini taqdim etdi. simvolistlar Bodler va Mallarme, surrealistlar Breton va Aragon, shuningdek, manixiy yozuvlari va so'fiy shoirlar Shoh Meshrep va Ali-Shir Navoiyga.Bu qarashlar maochilarning “proletar inqilobiy utilitarizmi” sifatidagi sanʼat gʻoyalaridan chetga chiqish va Gʻarb modernizmining “psixologizatsiya, subyektiv, baʼzan syurreal sanʼat”ga  nazar tashlashigayaqinroq edi 

Harakat uyg'ur harflaridagi an'ana va haqiqiylik atrofida qizg'in bahs-munozaralarni boshladi.Harakat tanqidchilarining aytishicha, *gungga* shoirlarida mumtoz uyg'ur she’riyatining qat’iy metrik shakllarini yaratish mahorati yetishmagan.Maktab tarafdorlari eksperimentning uyg'ur she'riyatining hayotiyligi va dolzarbligi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligiga qarshi chiqdilar.

Axmatjon 1994-yilda Suriyaga ko'chib ketganidan so'ng, arab sheʼriyatiga yo'naltirilganidan so'ng bu harakat pasaydi Biroq Perhat Tursun, Tohir Hamut kabi zamondoshlari va uyg‘ur shoirlarining keyingi avlodida erkin she’r yozishda davom etgan iz qoldirdi.

### Ahmatjon Usmon ijodining tarjimalari
U Rumiy, Oktavio Paz, Pol Selan, Fernando Pessoa va Adunis kabi yozuvchilarning ijodini  uyg'ur tiliga tarjima qilgan .Uning sakkizta sheʼriy toʻplami mavjud bo'lib  (oltisi arab va ikkitasi uygʻur tilida) Suriya va Shinjonda nashr etilgan .

Ahmatjon  bir necha yillar davomida bir vaqtning o‘zida ham arab va uyg'ur tillarida  she’r yaratgan.

Jeffri Yang 2015-yilda *Uyg"uristonda* Ahmatjonning arab va uyg'ur sheʼriyati tarjimalari to'plamini nashr ettirdi. Bu uyg'ur she'riyatining ingliz tiliga tarjima qilingan birinchi to'plami edi  .Tarjima uzoq vaqtdan beri tarjimada she'riyat uchun PEN mukofoti ro'yxatiga kiritilgan edi.Axmatjon ijodi Andre Naffis-Saheli tahriri ostidagi surgun adabiyotlari to‘plami "*Begonalarning yuragi"* da ham antologiyaga kiritilgan.

## Ishlar

### She'riy to'plamlar

* *As-Suqut al-Soniy* ( *Ikkinchi qulash* yoki *Ikkinchi qoqilish*, arab), 1988  
* *Lug'z al-a'raas* ( *To'ylar siri*, arab), 1990 
* *Uyg'ur Qizi Lerikisi* ( *Uyg'ur qiziga qasida* yoki *uyg'ur qizi lirikasi,* uyg'urcha), 1992  
* *Roh Pesli* ( *Marokash ruhi* yoki *Marokash ruhi* ), 1996 yil
* *Al-vasiy Ala Al-thaat* ( *O'z-o'zini qo'riqchisi* ), 1997 
* *Ka'an* ( *Garchi bo'lsa ham* ), 1998 
* *Fiy Atlaar Somar Haythu Oqiym* ( *Men yashayotgan Shumer xarobalarida*, arab), 2003  
* *Hissatiy Min Al-layl* ( *Mening tun qismim* yoki *mening tundagi ulushim*, arabcha), 2007  
* *Ruh fasli* 

### Ahmatjon Usmon ijodining tarjimalari

* *Uyg'ur yurti, eng uzoq surgun*, ingliz tiliga Jeffri Yang tomonidan tarjima qilingan, 2015  
* *Mukai* Dice va Makoto Kavayi tomonidan *yapon* tiliga tarjima qilingan, 2015 

### Antologiyalar, jumladan, Ahmatjon Usmon she’rlari

* *Begonalarning yuragi*, Andre Naffis-Saheli tomonidan tahrirlangan, 2020