Koronar yurak kasalligi uchun xavf omillari

**Koronar yurak kasalligi uchun xavf omillari** bu yurak-qon tomir kasalliklarini rivojlanish ehtimolini oshiradigan narsalar hisoblanadi. Koronar arteriya kasalligi (SAPR) — bu yurakni taʼminlaydigan qon tomirlarining shikastlanishi odatda aterosklerotikdir. IHD angina, miyokard infarkti, yurak yetishmovchiligi va yurak xurujiga olib kelishi mumkin. Koronar yurak kasalligi butun dunyo boʻylab kattalar oʻlimining asosiy sababi hisoblanadi . Turli manbalarga koʻra, u yurak-qon tomir kasalliklari (KVH) barcha holatlarining uchdan bir qismidan yarmigacha toʻgʻri keladi. Koronar yurak kasalligi uchun xavf omillari faqat 1960-yillarning boshlarida aniqlangan. Shu vaqt ichida 1948-yilda boshlangan va hali ham davom etayotgan Framingham yurak tadqiqotining birinchi natijalari olindi. Ushbu tadqiqot yurak-qon tomir kasalliklarining epidemiologiyasi va xavf omillari toʻgʻrisida tushuncha berdi.

## Oʻzgartirib boʻlmaydi
Bu xavf omillari boʻlib, ularni profilaktika choralari bilan yaxshilash mumkin emas, lekin koʻpincha yurak qon-tomir kasalliklari uchun individual xavf guruhini aniqlashda hisobga olinadi.

### Kattaroq yosh
Koronar yurak kasalligining rivojlanish xavfi erkaklarda 45 yoshdan keyin va ayollarda esa 55 yoshdan keyin ortishi kuzatiladi. Biz umuman yurak-qon tomir kasalliklari haqida gapiradigan boʻlsak, ularning tarqalishi 40 yoshdan keyingi hayotining har oʻn yilligida sezilarli darajada oshadi. Bir tadqiqotda 40 va undan katta yoshdagi 3,6 million kishida yurak-qon tomir kasalliklari mavjudligi aniqlandi. Maʼlumotlarga koʻra, 40 yoshdan 50 yoshgacha oʻrtacha 2%, 51 yoshdan 60 yoshgacha boʻlgan odamlarning foizi — 3,5%, 61 yoshdan 70 yoshgacha — 7,1%, 71 yoshdan 80 yoshgacha — 13%, 81 dan 90 yoshgacha — 22.3% va 91 dan 100 yoshgacha — 32,5% boʻlishi kuzatilgan. Boshqa xavf omillari uchun moslashtirilgandan soʻng, hayotning har bir qoʻshimcha oʻn yilligi qon tomir kasalliklari xavfini ikki baravar oshirilishi aniqlandi.

### Erkak
Faqatgina erkaklarda yurak-qon tomir kasalliklari paydo boʻlishi ehtimoli oshishi mumkin, ammo bu rivojlanishlarning sababi hali toʻliq oʻrganilmagan. Bu Y xromosomasida irsiy oʻzgarishlarga bogʻliq boʻlishi mumkin, deb taxmin qilinadi. Bir tadqiqotda 3233 biologik aloqasi boʻlmagan erkaklarning genetik maʼlumotlari tahlil qilindi. Qadimgi umumiy ajdodlari va Y xromosomasida noyob mutatsiyalarga ega boʻlgan bir novdaning avlodlari (ularning ajdodlari I haplogruppa deb ataladi va deyarli butunlay yevropaliklar uchun xosdir) oila daraxtining boshqa shoxlaridagi erkaklarga qaraganda koroner yurak kasalligi holatlari sezilarli darajada koʻproq boʻlishi aniqlangan.

### CVDning oilaviy tarixi
Menopauzadan oʻtgan ayollarning oʻrtacha yoshi 51 yoshni tashkil qiladi. Ammo bu 45 yoshdan 55 yoshgacha boʻlgan har qanday vaqtda sodir boʻlishi mumkin, barchasi tananing individual xususiyatlariga bogʻliq. Premenopauza ayollarda koronar yurak kasalligining jiddiy namoyon boʻlishi, masalan, miyokard infarkti va toʻsatdan yurak xurujii nisbatan kam uchrashi aniqlangan. Menopauzadan keyin koronar yurak kasalliklarining chastotasi va ogʻirligi keskin oshadi. Misol uchun, ular premenopauza qolgan bir xil yoshdagi ayollarga qaraganda uch baravar yuqori boʻladi.

### Menopauza
Agar odamda erta yurak-qon tomir kasalliklari boʻlgan birinchi darajali qarindoshlari boʻlsa, bu ham asosiy xavf omili hisoblanadi. Erta kasallik deganda ota yoki akada 55 yoshdan oldin va ona yoki opa-singilda 65 yoshdan oldin yurak xastaligining boshlanishi tushuniladi.

Baʼzi tavsiyalar, shuningdek, xavf omillari sifatida bir tomondan har qanday yoshdagi ikki yoki undan ortiq birinchi darajali qarindoshlarda (ota, ona, aka-uka va opa-singillar) yurak-qon tomir kasalliklarining mavjudligini oʻz ichiga oladi. Yoki har qanday yoshdagi yurak xastaligi bor boʻlgan uch yoki undan ortiq qarindoshlarda mavjudligi va oilaning bir tomonida har qanday darajadagi kasalliklar tushuniladi.

## Oʻzgartirish mumkin
Yurak-qon tomir kasalliklari uchun koʻplab xavf omillari maxsus profilaktika chora-tadbirlari yoki kasalliklarni nazorat qilish orqali kamaytirilishi mumkin. Ushbu guruh orasida yurak-qon tomir kasalliklaridan oʻlimning 50% dan yuqori boʻlgani uchun javobgar boʻlgan beshta asosiy xavf omillari mavjud. Bular dislipidemiya (odatda umumiy xolesterin va past zichlikdagi lipoprotein xolesterinning yuqori darajalari), yuqori qon bosimi, chekish, semirish va diabetlar misol boʻladi.

### Dislipidemiya
Yuqori darajadagi umumiy xolesterin va past zichlikdagi lipoprotein xolesterin yurak-qon tomir kasalliklarini rivojlanish xavfini oshiradi. Tibbiyot hamjamiyati xolesterin darajasining oldini olishni talab qilish boʻyicha turli tavsiyalar berib boradi. Bu koʻp jihatdan bemorning individual xususiyatlariga (turmush tarzi, yomon odatlari, yoshi) va uning yurak-qon tomir kasalliklarini rivojlanish xavfining darajasiga bogʻliq boʻlib, u turli usullar, masalan, SCORE shkalasi yoki ASCVD xavf kalkulyatori orqali aniqlanadi.

Umumiy xolesterin va past zichlikdagi lipoprotein xolesterinning yuqori darajalariga qoʻshimcha ravishda, lipid va lipoprotein almashinuvining boshqa buzilishlari ham yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishiga xavf omili boʻlishi mumkin.

Gipertrigliseridemiya triglitseridlar darajasi 1,7 mmol/L dan oshganda tashxis qoʻyiladi. Triglitseridlar darajasi 1,7 dan 5,6 mmol / L gacha oʻrtacha, 5,6 dan 10 mmol / L gacha va 10 mmol / L dan yuqori boʻlsa, yuqori deb tashxis qoʻyiladi. Triglitseridlar och qoringa oʻlchanadi (bu kamida toʻqqiz soat davomida ovqatlanmaslikni talab qiladi). Triglitserid darajasi yuqori boʻlgan baʼzi odamlar dori-darmonlar orqali davolashni talab qilishi mumkin.

**Kam HDL xolesterin**

Sogʻlom aholining koʻplab epidemiologik tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, yuqori zichlikdagi lipoprotein xolesterinning yuqori darajasi nazariy jihatdan yurak-qon tomir kasalliklaridan himoya qilishi mumkin. Bunday tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, koronar arter kasalligi aniqlangan bemorlarda yuqori zichlikdagi lipoprotein xolesterin darajasi past. Ammo yuqori zichlikdagi lipoprotein xolesterin va koroner yurak kasalligi oʻrtasidagi aniq munosabatlar hali ham shubhali.

**Yuqori zichlikdagi lipoproteinlar (LDL boʻlmagan) xolesterin**

LDL boʻlmagan xolesterin (umumiy xolesterin minus yuqori zichlikdagi lipoprotein xolesterin) past zichlikdagi lipoprotein xolesteringa qaraganda koronar yurak xastaligi xavfini oshiradi deb hisoblanadi. Taxminan 400 000 nafar katta yoshdagi erkak va ayolni oʻz ichiga olgan bir tadqiqot shuni koʻrsatadiki, 30 yil davomida yurak-qon tomir kasalliklari bilan kasallanish darajasi eng yuqori (≥5,7 mmol/l) LDL boʻlmagan xolesteringa ega odamlarda taxminan 3-4 baravar yuqori boʻlgani aniqlangan. Ushbu tadqiqotda ular LDL boʻlmagan xolesterin darajasi eng past boʻlganlar odamlar bilan taqqoslandi, 2,6 mmol / L.

**Yuqori lipoprotein (a) darajalari**

Yurak kasalligi xavfi lipoprotein (a) darajasi bilan chiziqli ravishda oshadi. Lipoprotein (a) ni oʻlchash, shaxsiy yoki oilaviy hayotda qon tomir kasalligi boʻlgan yoshi kattalar uchun koʻproq foydali boʻlishi mumkin. Ammo hozirgacha ushbu parametrni baholash boʻyicha tavsiyalar juda ziddiyatli. Yevropa Kardiologiya Jamiyati lipoprotein (a) ni har bir katta yoshdagilar hayotida kamida bir marta oʻlchashni taklif qiladi. Ularning fikricha, bu yurak-qon tomir kasalliklari bilan hayot davomida juda yuqori boʻlgan odamlarni aniqlashga yordam beradi. Insonni ushbu guruhga tasniflash uchun lipoprotein (a) darajasi 430 nmol / l dan yuqori boʻlishi kerak. Ammo lipoprotein (a) darajasini pasaytirish choralari yurak-qon tomir kasalliklari xavfini kamaytirishi hali aniq emas.

### Yuqori qon bosimi
Arterial gipertenziya yurak va qon tomirlariga stress qoʻyadi. Bu yurak-qon tomir kasalliklari, shu jumladan koronar yurak kasalligidan oʻlim uchun yaxshi tasdiqlangan xavf omili boʻlib hisoblanadi. Koronar yurak qon-tomir kasalliklarida 120/80 mm Hg(simob ustuni)dan past qon bosimi normal qon bosim hisoblanadi. Amerika Kardiologiya kolleji va Amerika yurak assotsiatsiyasining 2017-yilgi tavsiyalariga koʻra, arterial gipertenziya ikki bosqichga boʻlinadi: I — 130-139/80-89 va II — kamida 140/90 va 120-129/80 dan kam qon bosimi boʻlib, bu gipertenziya rivojlanish xavfini oshiradi. Misol uchun, bir tadqiqotda yuqori qon bosimi yurak-qon tomir kasalliklari xavfini 67%ga oshirdi sogʻlom odamlarga nisbatan.

### Qandli diabet
Qandli diabet bilan kasallangan bemorlarda diabet boʻlmagan oʻsha yoshdagi bemorlarga nisbatan yurak-qon tomir kasalliklari 2-8 barobar koʻproq kuzatiladi. Qandli diabet koronar yurak kasalligi uchun kuchli xavf omili boʻlib hisoblanadi. Ammo bundan tashqari, diabetga chalingan odamlar gipertenziya yoki ortiqcha vazn kabi boshqa xavf omillariga duch kelishlari mumkin. Shuning uchun diabet bilan kasallangan bemorlarda koronar yurak kasalligi xavfi boshqa xavf omillarining soni va darajasiga qarab juda katta farq qiladi.

### Jiddiy stress va ruhiy kasalliklar
Bu omillar aterosklerozning erta rivojlanishiga, shuningdek, miokard infarkti va toʻsatdan yurak xurujining kelib chiqishiga sabab boʻladi. Stress va ateroskleroz oʻrtasidagi bogʻliqlik boshqa xavf omillari orqali ham bevosita, ham bilvosita boʻlishi mumkin. Masalan, chekish yoki jismoniy faoliyatning yetishmasligi.

### Yondosh kasalliklar

* Preeklampsi *-* homiladorlik davrida ayollarda rivojlanishi mumkin boʻlgan holat. Bu yuqori qon bosimiga olib keladi va keyinchalik hayotda yurak xastaligi xavfini oshiradi.
* Tizimli qizil yuguruk, romatoid artrit va boshqa otoimmün kasalliklar . Tizimli qizil yuguruk bilan ogʻrigan odamlarda yurak-qon tomir kasalliklari xavfi umumiy aholinikidan kamida ikki baravar koʻpdir. Revmatoid artrit bilan ogʻrigan bemorlarda koronar yurak kasalliklarining tarqalishi kasallikning oʻziga xos koʻrinishlariga va boshqa omillarga bogʻliq. 24 ta tadqiqotning meta-tahlili shuni koʻrsatdiki, yurak qon-tomirlari kasalligidan oʻlim xavfi 59% ni tashkil qiladi. Yalligʻlanishli ichak kasalligi boʻlgan odamlarda, boshqa xavf omillaridan qatʼi nazar, yurak xuruji xavfi yuqori ekanligini koʻrsatadigan tadqiqotlar mavjud. Ammo bu munozarali nuqta boʻlsa-da, bu haqiqatni tasdiqlash uchun qoʻshimcha tadqiqotlar talab etiladi.

* Kutish apnesi — bu uyqu paytida nafas olish takrorlanadigan buzilishdir. Bu qon kislorod darajasining keskin pasayishiga olib keladi, qon bosimini oshiradi, yurak-qon tomir tizimi uchun yomondir va yurak tomirlari kasalligiga olib kelishi mumkin.
* Surunkali buyrak kasalligi (surunkali buyrak etishmovchiligi) buyraklar kerakli darajada ishlamaydigan kasallikdir. Kasallikning ogʻir bosqichida boʻlgan bemorlarda ham, oʻrtacha va engil bosqichlarida ham yurak-qon tomir kasalliklari xavfi ortadi. Milliy Buyrak Jamgʻarmasi 2002-yildan buyon surunkali buyrak kasalligining har qanday bosqichini koronar yurak kasalligi uchun xavf omili deb hisoblashni taklif qilgan.

* *Tish kasalliklari,* ogʻiz boʻshligʻi sogʻligʻining yomonligi va tishlarning yoʻqolishi, hatto boshqa xavf omillari uchun moslashtirilgandan keyin ham yurak-qon tomir kasalliklari bilan kasallanishning oddiy oʻsishi bilan bogʻliq. Nima uchun surunkali periodontit koroner yurak kasalligiga moyilligi toʻliq aniq emas. Bu, ehtimol, mahalliy tizimli yalligʻlanishning salbiy taʼsiriga bogʻliq. Mavzu qoʻshimcha oʻrganishni talab qiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*