Vazir Akbarxon

**Vazir Akbarxon** (Pushtu/Dariy: ; 1816–1847), tugʻilgan paytida **Muhammad Akbarxon** () va **Amir Akbarxon** () nomi bilan ham tanilgan, bir yil davomida Barakzoi shahzodasi, general, amir va 1847-yilda vafotigacha Doʻstmuhammadxonning vazir /vorisi boʻlgan. Shon-shuhrati 1837-yilgi Jamroʻd jangida, Afgʻonistonning ikkinchi poytaxti Peshovarni Sikh imperiyasidan qaytarib olishga urinish paytida boshlangan.

Vazir Akbarxon 1839-yildan 1842-yilgacha davom etgan Birinchi ingliz-afgʻon urushida harbiy faol boʻlgan. 1841-yildan 1842-yilgacha Kobuldagi milliy partiyaga rahbarlik qilgani va Gandamak dovonida Elfinston armiyasini qatliom qilgani bilan mashhur. Bu qatliomdan bir kishi – jarroh yordamchisi Uilyam Braydon omon qolgan va 1842-yil 13-yanvarda qamaldagi Jalolobod garnizoniga yetib kelgan. Vazir Akbarxon 1842-yil may oyida Afgʻoniston amiri boʻldi va 1843-yilda Doʻstmuhammadxon qaytguniga qadar hukmronlik qildi. 1847-yilda Vazir Akbarxon vabodan vafot etdi.

## Hayotining ilk yillari
Akbar 1816-yilda Afgʻonistonning boʻlajak hukmdori Doʻstmuhammadxon oilasida Muhammad Akbarxon nomi bilan afgʻon pushtun oilasida tugʻilgan. Onasi Mermen Xadicha Popalzoi edi. Doʻstmuhammad Barakzoining 16 xotini, 27 oʻgʻli (jumladan, Vazir Akbarxon) va 25 qizi boʻlgan.

## Oʻsmirlik davri

1834-yilda Akbarxon otasi Doʻstmuhammadxon boshchiligidagi Jalolobod yurishida qatnashgan. Shundan soʻng, 1834-yil dekabrda u Xaybar dovoniga chiqdi va bir necha bor sikhlarning turli postlari bilan toʻqnashdi, soʻngra Hari Singh Nalwa bilan jangga kirdi. Sikhlar magʻlubiyatga uchradi, 150 ga yaqini oʻlik va yarador boʻlib, Peshovarga chekinishga majbur boʻldi.

1837-yilda Doʻstmuhammad Barakzoining musulmon qoʻshinlari, uning oʻgʻli Vazir Akbarxon qoʻmondonligi ostida, hozirgi Peshovardan oʻn besh kilometr gʻarbda joylashgan Jamroʻd jangida sikhlar bilan jang qildi. Doʻstmuhammadxon bu jangdan keyin Peshovarni qaytarib olish uchun hujumni davom ettirmadi, balki uning oʻrniga Sikh imperiyasiga qarshi kurashda yordam soʻrab Hindistondagi Britaniyaning yangi general-gubernatori Lord Oklend bilan bogʻlandi. Ushbu maktub bilan Doʻstmuhammad Afgʻonistonda Britaniyaning aralashuvi uchun rasmiy zamin yaratdi, bu esa chor Rossiyasi bilan Afgʻonistondagi taʼsirni nazorat qilish uchun boʻlgan „Katta oʻyin“ga olib keldi.

Akbarxon Kobulda Uilyam Maknauten, Aleksandr Byorns va ularning 4500 kishilik garnizoniga qarshi ingliz hind missiyasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. 1841-yil noyabrda general-mayor Uilyam Elfinstonning Kobuldagi kuchlarini qamal qildi.

Elfinston oʻzining britan qoʻshinlari va 12 000 ga yaqin hind lageri aholisi uchun Peshovarga xavfsiz yurishni qabul qildi. Ular 1842-yil yanvarda pistirmaga tushib, yoʻq qilindi. Britaniyalik urush xotiralarining kamida bitta toʻplami Akbarxonning ikki xil buyrugʻiga guvoh boʻlib, chekinish paytida Akbarxon oʻz odamlariga navbatma-navbat buyruq bergani, fors tilida oʻq uzishni toʻxtatishni va pushtu tilida davom ettirishni eshitishi mumkin edi.

1842-yil may oyida Akbarxon Kobulda Bolo Hisorni qoʻlga kiritdi va Afgʻonistonning yangi amiriga aylandi. 1843-yilda Doʻstmuhammadxon qaytib kelib, amir boʻlganida, Akbarxon shu qadar kuchli mavqega ega ediki, Doʻstmuhammadning vazir va vorisi boʻlishga muvaffaq boʻldi. 1847-yil sentyabr oyida Kobulda vabo epidemiyasi boshlandi. Akbarxon kasallikka chalindi va koʻp oʻtmay vafot etdi.

## Badiiy adabiyotda
Tarixiy shaxs Akbarxon Jorj Makdonald Freyzerning „*Flashman*“ romanida katta rol oʻynaydi.

## Manbalar