Brokkoli

**Brokkoli** (*Brassica oleracea* var. *italica*) karamdoshlar oilasiga (Brassicaceae oilasi, *Brassica* turkumi) kiruvchi yashil oʻsimlik boʻlib, uning katta gullaydigan boshi, poyasi va mayda bogʻlangan barglari sabzavot sifatida isteʼmol qilinadi. Brokkoli *Brassica oleracea* turlarining Italica navlari guruhiga kiradi. Brokkoli katta gul boshlariga ega. Gul boshlari barglar bilan oʻralgan.

U xom yoki pishirilgan holda isteʼmol qilinadi. Brokkoli vitamin C va K vitaminining boy manbaidir. Tarkibida oltingugurt, glyukozinolat birikmalari bor, izotiosiyanatlar va sulforafan qaynatilganda kamayadi, ammo bugʻda pishirish, mikrotoʻlqinli pechda yoki aralashtirib qovurish orqali yaxshiroq saqlanadi.

## Etimologiya
*Brokkoli* soʻzi italyancha broccolo soʻzidan kelib chiqqan, bu „ karamning gullaydigan choʻqqisi“ degan maʼnoni anglatadi. Brokkoli oilasi, aʼzolari Albert R. Brokkoli va Barbara Brokkoli boʻlgan va XX XXI asrda Jeyms Bond filmlarini ishlab chiqarish bilan tanilgan, ular sabzavot ajdodlar Carrara sharafiga nomlanganini doimo ta‘kiflab kelishgan.

## ''Brassica oleracea'' ning boshqa nav guruhlari
*Brassica oleracea* ning boshqa navli guruhlariga karam (Kapitata guruhi), gulkaram va Romanesko brokkoli (Botrytis guruhi), kale (Acephala guruhi), yoqa (Viridis guruhi), kohlrabi (Gongylodes guruhi), Bryussel karami (Gemmifera guruhi) va kai- lan kiradi. Brokkoli navlari Janubiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda keng tarqalgan „tropik gulkaram“ ning genetik asosini tashkil qiladi.

## Turlari
Brokkolining uch xil turi keng tarqalgan. Eng keng tarqalgani **Kalabrese brokkoli** boʻlib, koʻpincha oddiygina „brokkoli“ deb ataladi, Italiyadagi Kalabriya nomi bilan atalgan. Uning katta (10-20 sm) yashil boshlari va qalin poyalari bor. Bu bir yillik ekin hisoblanadi. **Oq brokkoli** (oq yoki binafsha) koʻplab ingichka sopi bilan koʻproq boshga ega. **Binafsha rangli karam** yoki **binafsha bargli karam** Yevropa va Shimoliy Amerikada yetishtiriladigan brokkoli turi hisoblanadi. Uning boshi gulkaramga oʻxshaydi, lekin koʻplab mayda gul kurtaklaridan iborat.

Boshqa mashhur navlar Belstar, Blue Wind, Coronado Crown, Destiny, DiCicco, Green Goliath, Green Magic, Purple Sprouting, Romanesco, Sun King va Waltham 29 kiradi.

## Kultivatsiya
Brokkoli navlarining aksariyati salqin ob-havo ekinlari boʻlib, ular yozning issiq havosiga chidamsiz. Brokkoli kunlik oʻrtacha harorat  gacha boʻlganida yaxshi oʻsadi. Brokkoli „boshi“ deb ham ataladigan gullar toʻdasi oʻsimlikning markazida paydo boʻladi. Brokkoli boshi yorqin sariq gullar paydo bo‘lishidan oldin yigʻib olinishi kerak.

## Ishlab chiqarish
2019-yilda global brokkoli ishlab chiqarish (gulkaram bilan ishlab chiqarish hisobotlari uchun birgalikda) 27 million tonnani tashkil etdi. Har biri yiliga bir million tonna ishlab chiqaruvchilar Amerika Qoʻshma Shtatlari, Ispaniya va Meksika edi.

Amerika Qoʻshma Shtatlarida brokkoli yil davomida Kaliforniyada yetishtiriladi. 2018-yilda shtat milliy hosilning 92 foizini ishlab chiqargan.

Brokkolini mashinalar yordamida yigʻib boʻlmaydi, yaʼni uni qoʻlda yigʻib olish kerak.

## Ozuqaviy qiymati
100 grammlik xom brokkoli porsiyasi 34 kkal beradi va C (107% DV) va K vitamini (97% DV) ning boy manbaidir (kunlik qiymatining 20% yoki undan yuqori). Xom brokkoli tarkibida kam miqdorda B vitaminlari va marganets minerali bor. Xom brokkoli 89% suv, 7% uglevodlar, 3% protein va arzimas yogʻni oʻz ichiga oladi.

### Ovqat tayyorlash
Qaynatish brokkoli glyukozinolatlari darajasini sezilarli darajada kamaytiradi, bugʻda pishirish, mikrotoʻlqinli pechda pishirish va qovurish glyukozinolat darajasiga sezilarli taʼsir koʻrsatmaydi.

## Taʼmi
Brokkoli kabi sabzavotlarning achchiqligi glyukozinolatlar va ularning gidroliz mahsulotlari, xususan, izotiosiyanatlar va boshqa oltingugurt oʻz ichiga olgan birikmalardan kelib chiqadi. Dastlabki tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, TAS2R38 geni orqali genetik meros brokkolidagi achchiq taʼm uchun qisman javobgar boʻlishi mumkin.

## Zararkunandalar
Brokkolining keng tarqalgan zararkunandalariga Shimoliy Amerika, Avstraliya va Yangi Zelandiyaga tasodifan kiritilgan „karam qurtlari“, *Pieris rapae* lichinkalari.

Brokkoli yetishtirish uchun keng tarqalgan qoʻshimcha zararkunandalarga quyidagilar kiradi:

* Shira
* Karam qurti
* Koʻndalang chiziqli karam qurti
* Olmosli kuya
* Import qilingan karam qurti
* Harlequin karam hasharoti

## Galereya

Fayl:NRCSAZ02078 - Arizona (439)(NRCS Photo Gallery).jpg|Arizona shtatining Yuma shahrida urug'lik uchun o'stirilgan brokkoli dalasida suv toshqini bilan sug'orish.
Fayl:Broccoli flowers 2525385935 e13d4de4c4 b.jpg|Brokkoli gullamoqda
Fayl:Cavolfiore Violetto di Sicilia.jpg|Sitsiliya binafsha rangli brokkoli navi
Fayl:巨無霸青花菜 20191121171730.jpg|Brokkoli "gigant", uning gullash boshi va sopi bir kilogrammga etishi mumkin.


## Manbalar