open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qudrat Suyunov

**Qudrat Suyunov** (1919.6.2, Paxtachi tumani Ingichka qishlogʻi – 1943.12.9, Chernigov viloyati Korop tumanidagi Obolonye qishlogʻi) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1941-yildan frontda. 109oʻqchi polki (Markaziy front 13-armiya, 74-oʻqchi diviziyasi) boʻlinma komandiri. Chernigov viloyatining Korop tumanidagi Obolonye qishlogʻi yaqinida Desna daryosining oʻng sohilida platsdarmni kengaytirish uchun boʻlgan jangda dushman ambrazurasini koʻkragi bilan toʻsib, qahramonlarcha halok boʻlgan. 1943-yil 16-noyabrda Qahramon unvoni berilgan. Narpay tumanidagi 61-maktabga nomi berilgan. Samarqand viloyatining Oqtosh shahri va u halok boʻlgan qishloqda qahramonning byusti oʻrnatilgan.

## Biografiyasi
Qudrat Suyunov 1919-yil 6-fevralda Ingichka qishlogʻida (hozirgi Oʻzbekiston Samarqand viloyati Narpay tumani) tugʻilgan. Yoshligida otasi vafot etgan. Maktabning uch sinfini bitirgach, „Parij kommunasi“ jamoa xoʻjaligida ishlagan. 1939-yilda Suyunov Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirildi. Ikkinchi jahon urushi janglarida qatnashgan.

1941-yili boʻlgan janglarning birida oldingi safda borib, chap oyogʻidan yaralangan. Jangovar xizmati tufayli unga harbiy taʼtil berilgan. Paxtakor tumaniga qaytib oʻz koʻrgan-kechirganlarini soʻzlab bergan. Taʼtilni tugatib, yana harbiy qismga qaytib ketgan. Serjant Qudrat Suyunov 1943-yil sentabriga kelib Markaziy frontning 13-armiyasiga qarashli 74-piyoda diviziyasining 109-oʻq polkiga qoʻmondonlik qildi.

1943 yilning kuzida 109-polk Berlin tomon jangga otlangan. 1943-yil 12-sentyabrda Suyunov otryadi Ukraina SSR, Chernigov viloyati, Koropskiy tumani, Obolonye qishlogʻi yaqinidagi Desnaning gʻarbiy qirgʻogʻida joylashgan koʻprigini kengaytirish boʻyicha janglarda qatnashgan. Jangning hal qiluvchi pallasida Suyunovning shaxsan oʻzi oldinga siljishga toʻsqinlik qilayotgan dushmanning oʻt ochish nuqtasini yoʻq qildi, biroq oʻzi bu jarayonda halok boʻldi. Obolonda dafn etilgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1943-yil 16-oktabrdagi farmoni bilan „Desna daryosidan oʻtishda koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ serjant Qudrat Suyunov vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni yuksak unvon bilan taqdirlangan. Qudrat Suyunovga vafotidan keyin Lenin ordeni berilgan.

Paxtachi tumanidagi maktabga Qudrat Suyunov nomi berilgan. Oqtosh, Ziyovuddin, Obolon shaharlarida byustlar oʻrnatildi.

Adib Zinnat Fatxullin Qudrat Suyunov toʻgʻrisida oʻzbek tilida „Soʻnmas hayot“, rus tilida „Bessmertie“ qissalarini yozgan.

## Ommaviy madaniyatda
1969-yilda „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida u haqida „Quyosh bilan qayt“ nomli badiiy film suratga olingan.
## Manbalar
Zamira Suyunova

**Zamira Rajabovna Suyunova** (1958-yil 27-iyunda tugʻilgan) — oʻzbekistonlik qoʻshiqchi. Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Dutorchi qizlar ansambli repertuari shakllanishida xonanda (1979-yildan), musiqa rahbari (1984-yildan) va badiiy rahbar (1995—2002) sifatida xizmatlari alohida. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida oʻqituvchi, dotsent (2004-yildan). 2019-yil „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan.

## Hayoti
Zamira Suyunova 1958-yil 27-iyunda Qashqadaryo viloyati Kitob tumanidagi Shatri qishlogʻida oʻqituvchi Rajab Suyunov xonadonida tugʻilgan. Oʻn bir farzandning beshinchisi.

Toshkent konservatoriyasini xor dirijyorligi ixtisosligi boʻyicha tugatgan (1981). Oʻzbek ashulachilik sanʼati sirlarini Gʻ. Toshmatov, K. Ismoilova, A. Ismoilovlardan oʻrgangan.

Jarangdor, butun diapazonida tiniq ovozga ega boʻlib, maqom yoʻllari („Dugoh Husayn“, „Savti Chorgoh“, „Saraxbori Dugoh taronasi“ va boshqalar), xalq ashula, yalla va laparlari („Yoʻl boʻlsin“, „Yoryor“ va boshqalar), ayniqsa, bastakorlar asarlari (Gʻ.Toshmatovning „Baxtimdan“, A. Ismoilovning „Oybuloq“, „Bilmam, adashdimmi“, „Alla“, „Ayol qalbi“ va boshqalar)ni nozik did bilan va badiiy taʼsirchan talqin etgan. Bastakor sifatida bir qator („Vatan ishqi“, „Alla“, „Gul ochilsa“, „Ona boʻlib“ va boshqalar) qoʻshiq va ashulalar yaratgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasiga, 3 grammplastinka, bir necha audiokassetalarga yozilgan. Uning hayoti va ijodiga bagʻishlangan telefilm va videofilmlar suratga olingan. Angliya, Fransiya, Ispaniya va Germaniyada gastrodda boʻlgan.

## Manbalar
Suyurgʻatmishxon

**Suyurgʻatmishxon**, Suyurgʻatmish oʻgʻlon (toʻliq ismi Suyurgʻatmishxon ibn Donishmandcha ibn Hindu ibn Burhon ibn Molik ibn Oʻqtoyxon) (? — 1388) — Balx yaqinidagi Oʻrpuz mavzeida Amir Temur tomonidan nomigagina Movarounnahr taxtiga oʻtqazilgan chingiziy xon (1370—88). Xonlik darajasiga koʻtarilgunga qadar S. Soxibqironning ulugʻ beklaridan biri boʻlib, qator harbiy yurishlarda ishtirok etgan. Saltanat Amir Temur tasarrufiga kirgandan soʻng arkoni davlat, beklar, amirlar va noʻyonlar bilan ittifoklikda xonlikning S.ga tayin qilinganligi qayta eʼtirof etilgan. Chingizxon oʻz saltanatini oʻgʻillariga taqsimlab bergan vaqtda (1224) Xorazmdagi Xivaq va Kot sh.lari Chigʻatoyxon avlodiga berilgan edi. Sohibqiron davlat tepasiga kelgach, Husayn Soʻfidan bu yerlarni S.ga topshirishni talab qilgan. Amir Temurning 1371—72-yil Xorazmga uyushtirgan 1yurishida S. ham bevosita ishtirok etadi. 1388-yil Amir Temur 4marta Xorazmga yurishga ketgan paytda S. Buxoroda betob boʻlib qoladi va bir necha kundan keyin vafot etadi. Xorazmdan qaytgan Sohibqiron noʻyonlar, beklar va davlat arkonlari bilan oʻtkazilgan qurultoyda xonlik kursisiga S.ning oʻgʻli Sulton Mahmudni koʻtaradi.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1966; M irzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1993.
Suyurgʻol

**Suyurgʻol** (moʻgʻulcha — inʼom, sovgʻa) — biror hukmdor (xon, sulton, shoh) tomonidan saltanat oldida alohida xizmat koʻrsatgan arkoni davlat yoki sarkardalarga berilgan molmulk, yersuv. Moʻgʻullar istilosidan soʻng Movarounnahr, Dashti Qipchoq, Yaqin Sharq mamlakatlarida rasm boʻlgan. S.ga beriladigan yer nasldan naslga meros boʻlib oʻtgan. S. egasi davlatga toʻlanadigan soliklardan ozod etilib, olgan daromadi va oʻziga qaram aholidan ixtiyoricha foydalanish huquqiga ega boʻlgan. Amir Temur va Temuriylar saltanatida S. keng qoʻllangan. Sohibqiron zabt etgan mamlakatlarning baʼzi viloyat va tumanlarini shu yerlarning oldingi egalariga, oʻz oʻgʻillari, nevaralari, qarindoshlari, atoqli lashkarboshilar, amir va beklarga S. tarzida bergan va ular "darbasta S." deb yuritilgan. Amir Temur oʻzining eng isteʼdodli sarkardalaridan biri amir Shohmalikka bir qancha yerlarni S. qilib bergan. Shohrux davrida Shohmalik Xorazm viloyatiga darbasta S. etib tayinlangan. Shohmalik vafotidan keyin Xorazm uning oʻgʻli Ibrohim Sultonga topshirilgan. 16-asrdan boshlab S.ning avvalgi tartibida muayyan oʻzgarish yuz beradi. Shayboniylar va Ashtarxoniylar davrida baʼzi qishloqlar, yer maydonlari shu yerlardan undiriladigan solikdarning bir qismi ham S. tariqasida beriladigan boʻlgan. 18-asr va 19-asrning 1-yarmida S. mohiyati tubdan oʻzgarib, uning faqat merosiyligi saqlanib qolgan.

## Adabiyot
* Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai saʼdayn va majmai bahrayn, T., 1969.
Suyuq kristallar

**Suyuq kristallar**, suyuq kristall holat, mezomorf holat — moddalarning suyuqlik (oquvchanlik) xossalari hamda qattiq kristallarning baʼzi xossalari (anizotropiya) ga ega boʻlgan oraliq holati. Suyuq kristallar hosil qilgan moddalarning molekulalari tayoqcha yoki choʻziq plastinkasimon shaklda boʻladi. Termotrop va liotrop xillarga boʻlinadi. Termotrop Suyuq kristallar — maʼlum temperatura oraligʻida mezomorf holatda, undan past trada qattiq kristall, yuqori trada esa oddiy suyuklik holatida boʻladi. Masalan, iazoksianizol 118,27° da anizotrop boʻlib, suyuq kristallar hosil qiladi. 135,85° da esa u izotroplikni namoyon qilib, oddiy suyuqlikka aylanadi. Baʼzi moddalarning maxsus erituvchilardagi eritmasi liotrop Suyuq kristallar deyiladi.

Suyuq kristallar molekulalarining tartiblanish darajasiga koʻra nematik ("azoksionizol, sintetik polipeptid eritmalari) va smektik (sovunning suvdagi eritmasi) Suyuq kristallar ga boʻlinadi. Nematik va smektik Suyuq kristallarning tashqi koʻrinishini polyarizatsion mikroskop yordamida osongina ajratish mumkin. Nematik Suyuq kristallar ipsimon, smektik Suyuq kristallar konussimon, tayoqchasimon va bosqichli tuzil gan.

Suyuq kristallarning xolesterik (xolesterinning propil efiri) xili ham mavjud boʻlib, uning molekulalari birbiriga parallel joylashgan uzunchoq plastinkasimon shaklda. Xolesterik Suyuq kristallar organik suyukdiklar va qattiq kristallarning optik faolligidan bir necha marta yuqori boʻlgan optik faollikkya ega.

Baʼzi termotrop Suyuq kristallar 2 mezomorf holatda boʻlishi mumkin (qarang Polimorfizm). Bunda strukturaviy oʻtishlar quyidagicha: qattiq^smektik—jematik—>amorfsuyuq kristall faza sxemasi boʻyicha boradi va 1 tartibli faza oʻtish sodir boʻladi.

Suyuq kristallar elastik, magnit va optik anizotroplik, yopishqoqlik, elektr oʻtkazuvchanlik va boshqa xossalarga ega.

Suyuq kristallar 1888-yilda F. Reynitser va O. Lemanlar tomonidan kashf etilgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* Pikin S. A., Strukturnie prevrasheniye v jidkix kristallax, M., 1981.

Amerik Yu.B., Krendel B.A., Ximiya jidkix kristallov i mezomorfnix polimernix sistem, M., 1981.
Eruvchan shisha

**Eruvchan shisha** — natriy yoki kaliy silikatlardan iborat rangsiz, shishasimon modda. Eruvchan shisha olish uchun kvars qumi bilan soda, natriy sulfat yoki potash aralashmasini maxsus pechda suyuqlantiriladi. Shisha massasi soviganda hosil boʻladigan silikat xarsang suvda xona temperaturasida amaliy jihatdan erimaydi, lekin 120— 170° da (avtoklavda) oson eriydi. Eruvchan shishaning suyuq shisha deb ataladigan bu eritmasi kislotabardosh sement va issiqbardosh surkamalar komponenti, yelimlovchi modda (silikat yelim) sifatida, silikat boʻyoqlar olishda, matolarga shimdirish va boshqalar ishlatiladi.

## Manbalar
Suyak uni

**Suyak uni** — soʻyilgan mollar suyagidan yogʻsizlantirilib, bugʻda yelimsizlantirilib tayyorlanadigan va qishloq xoʻjaligi. hayvonlariga, parrandalarga beriladigan mineral ozuqa. Su. mineral moddalarga, ayniqsa, kalsiy (1&nbsp;kg da 245 g) va fosfor (118 g) ga boy. Asosan, omixta yemlarga, silosga, konsentrat ozuqalarga qoʻshib, maydalangan ildizmevalarga aralashtirib beriladi. Su. ni, shuningdek, baliqlarga, boʻtqa holiga keltirib moʻynali hayvonlarga ham berish tavsiya etiladi. Bir kechakunduzda sogʻin sigirlarga 60—200, novvoslarga (1 yoshgacha) 1540, qoʻylarga 35, uy parrandalariga (tovuq, oʻrdak, gʻoz, kurka) 3—10 g dan beriladi. Su. aralash yemga ozuqa massasining 1% miqdorida qoʻshiladi.
Suyak oʻymakorligi

**Suyak oʻymakorligi** — oʻymakorlik turi; suyakni oʻyib naqsh, tasvir ishlash, kesib va yoʻnib haykalcha, buyumlar tayyorlash sanʼati. Asosiy xom ashyo — suyak (mamont va morj tishi, fil, mol suyagi va shoxi, ot va boshqa hayvonlarning suyagi) hisoblanadi.

## Tarixi
Suyak oʻymakorligi qadimdan yirik hayvonlar yashagan hududlarda maʼlum boʻlgan. Hindiston, Okeaniya, Afrika, Rossiyaning shimolida taraqqiy etgan; Oʻrta Osiyo hududida geografik sharoitga koʻra suyak oʻymakorligi rivojlanmagan. Xalq amaliy bezak sanʼati turlaridan — pichoqchilikda hamda mayda shaklli buyumlar (tugmacha va boshqalar) tayyorlashda suyak oʻymakorligi qoʻllanadi. XX asr 60-yillaridan suyak oʻymakorligi Oʻzbekiston amaliy bezak sanʼatida bir qadar rivojlandi. Jumladan, xalq ustasi Ortiq Fayzullayev saʼyharakati tufayli suyak oʻymakorligida badiiy asarlar — "Choʻpon", "Lazgi oʻyini", "Kurant", "Navoiy" va boshqalar yaratildi.

### Tayyorlanishi
Kerakli hajmdagi suyak boʻlagi tanlab olinadi, ortiqcha qismlari arralab olib tashlanadi, gʻadir-budur joylari egovda tekislanadi. Suyakka gul chizib, asboblar (parma, arracha, egov va boshqalar) yordamida oʻyib naqshlar hosil qilinadi hamda jilolanadi.
Suyakli baliqlar

**Suyakli baliqlar** () — umurtqali hayvonlar sinfi. Quyi devon davridan maʼlum. Uzunligi 0,7—1,1 sm dan 5—7 m gacha, baʼzan undan koʻproq; vazni 1,5 t gacha. Ichki skeleti birmuncha suyaklangan, baʼzi turlarida togʻaydan iborat. Tangachalari ganoid, kosmoid yoki suyakdan tuzilgan. Dum boʻlaklarini togʻay yoki suyak nurlar ushlab turadi. Jabralari toʻsiq bilan boʻlinmagan, jabra teshiklari jabra qopqoqlari bilan yopilgan. Ayrim turlarining suzgich pufagi ikkilamchi tarzda yoʻqolib ketgan. Urugʻlanishi, odatda, tashqi; ayrim turlari tirik tugʻadi. Osmoregulyasiya jabralar va teri orqali ortiqcha suvning chiqarilishi orqali amalga oshadi. Dengiz Suyakli baliqlarda bu jarayon buyrak va jabralar orqali amalga oshadi. Osmoregulyasiya jarayonining keng diapozonga ega boʻlishi tufayli Suyakli baliqlar har xil shoʻrlangan suvlarda yashay oladi. Oʻtkinchi baliqlar dengizdan chuchuk suvga, chuchuk suvdan dengizga oʻtishi mumkin.

Suyakli baliqlar parrak suzgichli va nur suzgichli kenja sinflarga boʻlinadigan 33 turkum 420 oila va 20000 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston suv havzalarida Suyakli baliqlar ning 8 turkum, 14 oilaga mansub 48 turi tarqalgan. Suyakli baliqlar ning 18 turi, jumladan 3 ta Oʻrta Osiyo endemik turi Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
Suyuqlanish

**Suyuqlanish** – moddaning qattiq kristall holatdan suyuq holatga utishi; issiqlik yutilishi bilan kechadigan jarayon. Suyuqlanayotgan moddaning tarkibi oʻzgarmasa *kongurent suyuqlanish*, oʻzgarsa *inkongurent suyuqlanish* deyiladi. Bunga Galliy kiradi. U qattiq holatdan 29,26 °C da eriydi. Qo'lda.Suyuqlanish jarayonida moddaning tartibli kristall tuzilishi buziladi, kristallar yuzasida va kristallitlarning oʻzaro chegaralari yaqinida suyuq mikrotomchilar paydo boʻladi. Qizdirilgan sayin bu mikrotomchilar yiriklashadi va bir-biriga quyilib, suyuq faza boʻlib shakllanadi, kristallar esa fragmentlar shakliga oʻtib to toʻliq yoʻqolgunga qadar oʻlchamlari kichiklashadi. Mayda kristall polidispers moddalarning suyuq holatga oʻtishi oʻzgarmas temperaturada emas, balki maʼlum temperaturalar oraligʻida amalga oshadi; eng mayda kristallarning suyuqlanish temperaturasidan boshlanadi va eng yirik kristallarning suyuqlanish temperaturasida tugaydi. Qattiq eritmalar ham oʻnlab temperatura oraligʻida suyuladi. Bu temperatura oraligʻi holat diagrammasiga mos ravishda eritmalar tarkibiga bogʻliq.

Anorganik holat moddalar 275&nbsp;°C dan (geliy 4Ne) 3380&nbsp;°C gacha (volfram W) temperatura oraligʻida suyuqlanadi. Suyuqlanish temperaturasi eng yuqori boʻlgan birikmalarga gafniy nitrid HfN (3300&nbsp;°C), sirkoniy karbid ZrC (3887&nbsp;°C), tantal karbid TaS (3985&nbsp;°C) va gafniy karbid HfC (3890&nbsp;°C) kiradi. Organik moddalar 350—850&nbsp;°C da suyuqlanadi. Suyuqlanish tabiatda (Yer yuzasida muz va qorning erishi, minerallarning magmalar hosil qilib suyuqlanishi va boshqalar), fan va texnika, quyish, kavsharlash, sof moddalar olishda muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Suyuq oʻgʻitlar

**Suyuq oʻgʻitlar** – sanoatda ishlab chikariladigan va tuproqqa suyuq holda solinadigan mineral moddalar. S.oʻ.ga suvsiz ammiak (82% azotli), suvli ammiak (18—20% azotli), ammiakatlar (30—50% azotli), kaliy tuzlarining eritmalari (14% K2O li), fosfat kislota, suyuq kompleks oʻgʻitlar kiradi (qarang Kompleks oʻgʻitlar). S.oʻ.ni asosiy oʻgʻit hrlida va vegetatsiya davrida oʻsimliklarni oziqlantirish uchun ishlatish mumkin. Ular tuproqqa shudgorlash yoki ekishdan oldin solinsa, tuproqqa yaxshi aralashadi, suv taʼsirida yuvilib ketmaydi, hosilni ammiakli selitra solingandagiga nisbatan oshiradi. Oʻzbekistonda suyuq kompleks oʻgʻitlar ishlab chiqarilishi 1979-yildan boshlangan. Suyuq kompleks oʻgʻitlarning kimyoviy tarkibi: 10% N, 34% R2O5, 0,6% GʻeO3, 0,7% A12O3, 0,1% SaO, 0,01% Mg, 0,02% F dan iborat. Suyuq kompleks oʻgʻitlar konsentratsiyali polifosfat kislotani yuqori qaroratda (280—350°) gaz holidagi ammiak bilan neytrallab, keyin ammiakli suvda eritib olinadi. Suyuq kompleks oʻgʻitlar fosforni qiyin oʻzlashtiruvchi ekinlar uchun juda qoʻl keladigan fosforli oʻgʻitdir. Tarkibida 27% gacha azot, fosfor, kaliy boʻlgan suyuq kompleks oʻgʻitlarning ekinlar uchun agrokimyoviy samaradorligi darajasi ularning qoʻllanish texnologiyasiga bogʻliq. Suyuq kompleks oʻgʻitni yozning oxiri va kuzda ham yerga solish mumkin. Su. plug yoki kultivatorga maxsus oʻrnatilgan oʻgʻitlagichlarda yerga (yengil tuprokli yerlarga 16—20 sm, ogʻir tuprokdi yerlarga 12—5 sm chuqurlikda) solinadi.

## Adabiyot
* Kiselev A. V., Romanovskaya L. I., Primeneniye jidkix slojnix udobreniy v selskom xozyaystve Uzbekistana, T., 1981.

Risqivoy Yoqubov.
Suqrot (maʼnolari)

**Suqrot**:

* Suqrot - **Sokrat** (Sokrates), Suqrot (mil.
* Suqrot (nom) —Sokratning ajam xalqlari oʻrtasidagi nomi.
Sugʻd adabiyoti

**Sugʻd adabiyoti** — sugʻd tilida yaratilib, bizgacha saqlangan yozma manbalar. Manbalarning asosiy qismi 4— 10-asrlarga taalluqli boʻlib, budda, moniylikka tegishli matnlar, kundalik turmushga oid hujjatlar, turli yozishmalar, farmon va yorliqlar, sugʻd astronomik kalendari, Oʻrta Osiyo xalqlari eposlarini tashkil etadi. Turli alifboda bitilgan bu yodgorliklar oromiy yozuvlarida yozilgan boʻlib, Sinszyan hududidan, shuningdek, Mugʻ togʻidan topilgan (qarang Mugʻ qalʼa hujjatlari). Afrosiyob devoriy raslshdagi elchi tasvirida 16 satrdan iborat ishonch yorligʻi yozilgan. Sugʻd yodgorliklaridan yaxlit bir adabiy-badiiy asar saqlanmagan boʻlsada, rangorang syujetlardan tuzilgan qochirim soʻzlar, hikmatli iboralarga toʻla maktub va yorliklar sugʻdlarda boy adabiyot boʻlganini koʻrsatadi.

Sugʻd yodgorliklari orasida Rustam haqidagi eposdan parchalar (5—7-asr) katta adabiy qimmatga ega boʻlib, bularda Rustamning devlar bilan qilgan jangi tasvirlangan. Rustam obrazi avval xalq ogʻzaki ijodida, keyinchalik yozma adabiyotda yaratildi.

Moniylikka taalluqli sugʻd matnlari orasida "Kalila va Dimna"dagi "Savdogar va marvarid teshuvchi", "Uch baliq haqida", "Tulki va maymun" masallariga mazmunan yaqin boʻlgan hikoya va masallar uchraydi. "Xalqlar roʻyxati" nomli sugʻd hujjati 8-asrga oid. Bunda oʻsha vaqtda Oʻrta Osiyoda yashagan 21 xalq va elatning nomi berilgan.

## Adabiyot
* Bertels Ye. E., Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M., I960; Oranskiy I. M., Vvedeniye v iranskuyu filologiyu, M., 1960; Isohov M., Sugʻdiyona tarix chorrahasida, T., 1990.
Suqsur

**Suqsur**, bigizdum (Anas acuta) — oʻrdaksimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 70 sm ga yaqin, vazni 0,7— 1,15 kg . Nari urchish davrida juda chiroyli: boshi va boʻyni toʻk qoʻngʻir, boshining tepa kismi yashil, binafsha tusda tovlanadi, koʻkragi oq, orqasi qora yoʻlli kulrang , qorni kulrang xolli oq (1nomi shundan); oʻrta boshqaruv patlari ingichka va uzun (2nomi shundan). Makiyoni qoʻngʻir, boshi va boʻyni sargʻish xolli, qorni kulrang . Yaxshi uchadi va suzadi. Uyasini yerga va oʻsimliklar orasiga quradi. 6—11 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 22—23 kun bosadi. Yilda 2 marta tullaydi. Oʻsimlik va suv umurtqa sizlari bilan oziqlanadi. Yevropa, Osiyo va Shim. Amerikada keng tarqalgan. Gʻarbiy va Jan. Yevropa, Shim. Afrika, Osiyoning oʻrta va jan. kismida qishlaydi.

Ovlanadi. Oʻzbekistonda bahor va kuzda kushlar uchib utishi davrida uchraydi; ayrim yillari jan. xududlarda qishlaydi.
Sugʻd qoyasi

**Sugʻd qoyasi** — makedoniyalik Iskandar (Aleksandr)npng Turonzaminga qilgan yurishi davrida sugʻdlar tomonidan mudofaa qilingan Navtaka yaqinidagi togʻ qalʼasi. Antik davr tarixchilari togʻ choʻqqilaridagi tabiiy himoya xususiyatiga ega boʻlgan qalʼa va qoʻrgʻonlarni "qoya" (yun. "petra") deb ataganlar. 328—327 yillar qishini Aleksandr Navtakada oʻtkazgan. Bahorda esa Sugʻd qoyasiga yaqinlashgan. Sugʻdlarning koʻpchiligi shu qoyaga qochib jon saqlagan. Sugʻdlar u yerga ancha vaqtga yetadigan oziqovqat olib chiqishgan. Qish faslining seryogʻin kelganligi qalʼadagilarni suv bilan taʼminlagan, makedoniyaliklarni esa qalʼaga yaqinlashishlariga toʻsqinlik qilgan. Aleksandr qalʼadagilarga muzokara olib borishni taklif etgan va Sugʻd qoyasini topshirishsa ularni omon qoldirishini aytgan. Qamaldagilar "qalʼani olish uchun qanotli askarlar izlab topish kerak" deb, taklifni rad etishgani Aleksandrning gʻazabini keltirgan. Aleksandr kimki 1boʻlib qoyaga chiqsa 12 talant, 2,3mukofotlarni, eng oxirida chiqqan askar 300 darik olishini eʼlon qilgan. U qamal paytida togʻlarga chiqishga malakasi bor 300 askarni qalʼaga joʻnatgan. Ular chodir tortishda ishlatiladigan mixlar tayyorlab, mixlarni muzga tiqib, ularga esa kanop arqonlar bogʻlab, birbiriga kumaklashib tong paytida hech kim qoʻriqlamayotgan tik togʻ choʻqqisiga koʻtarilganlar. Choʻqqiga koʻtarilishda 30 askar halok boʻlgan. Aleksandr qalʼadagilarga jarchi yuborib vaqtni choʻzmaslikni, qanotli askarlar topilgani, ular choʻqqini olganligini aytib tepadagi askarlarni koʻrsatgan. Sugʻdlar bunday kutil magan hodisadan sarosimaga tushib, qoyani juda koʻp odam egallagan deb oʻylab taslim boʻlishgan. Juda koʻp ayollar va bolalar, shu jumladan, Aleksandrning hali hayot boʻlgan dushmanlari orasida eng kuchlisi hisoblangan va Sugʻdda katta obroʻga ega boʻlgan Oksiartning xotini va bolalari asir olingan. Aleksandr bir koʻrishdayoq Oksiartning qizi Roxshanakni sevib qolishi, unga uylanishi shunga olib kelganki, Oksiart, Arrianning yozishicha, "dadillanib" Aleksandrning qoshiga kelgan va uning dargohida izzatikrom koʻrgan. Bahodir Eshov.
Sugʻdiyona kishmishi

**Sugʻdiyona kishmishi** - oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Pobeda va Krra kishmish navlarini chatishtirib chiqarilgan (K.V.Smirnov, Ye.P.Perepelitsina). Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, 5 boʻlmali, yuzasi biroz burmali, ostki qismi tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, ogʻirligi 800—900 g, shingillari oʻrtacha havol, gʻujumi yirik — 5 g gacha, mumgʻubor bilan qoplangan. Poʻsti yupqa, taʼmi shirin, xushxoʻr. Toʻliq pishganda qand moddasi 25—26% ga yetadi. Hosili avgust oxiri — sentabr boshlarida toʻliq yetiladi.

Oʻrtacha hosildorligi 180—200 s/ga, yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz solinadi (25—26,2% mayiz tushadi).
Sugʻdiylar

**Sugʻdiylar**, sugʻdlar — Zarafshon vodiysi va Qashqadaryo vohasining qadimiy aholisi. Sharqiy eroniy tillarga oid sug'd tilida gaplashgan. Bu mintaqada Sug'dlar etnik xalq sifatida miloddan avval 7-6-asrlarda paydo boʻlgan va 11-14 asrlarga kelib oʻzbek va tojiklar tarkibiga singib ketgan.

Avesto kitobida Gava nomli yurtda Sug'dlar yashaydi deb koʻrsatilgan ("Videvdat", I fragard). Ahamoniylar qoyatosh bitiklaridagi Suguda nomli qaram satraplik aholisi Sug'dlar boʻlgan.

Sug'dlar har 2 vohada dehqonchilik va shahar madaniyatining shakllanishida muqim rol oʻynagan. Mil. av. 8—7-asrlarda Koʻktepa, Afrosiyob, Uzunqir, Sangirtepa, Yerqoʻrgʻon sh. harobalari oʻrnida boʻlgan qad. shaharlar Sugʻd xalqi shaharsozligining ilk yirik markazlari edi.

Sug'dlar uzoq muddat turli saltanatlar tarkibida boʻlib kelgan. Xususan, ahamoniylar, yunonlar, kushonlar, xioniylar, eftaliylar, kidariylar, Turk xoqonligi tarkibida boʻlgan.

Miloddan avval 2—1-asrlardan boshlab Sug'dlar oʻz hududlarida konfederativ davlat tizimi shakllandi. Asosiy poytaxt shaharlar Samarqand, Kesh, Buxoro kabilar edi. Ayni shu davrdan umumsugʻd alifboli yozuvi amal qila boshlagan va uning koʻplab yodgorliklari bizgacha yetib kelgan.

Sug'dlar Buyuk ipak yoʻli xalqaro munosabatlarda katta nufuzga ega edilar. Sugʻd tili xalqaro til darajasiga koʻtarilgan. Sugʻd yozuvi esa, qadimiy turkiy-runiy, uygʻur-turkiy, moʻgʻul, manjur va boshqa Sharq yozuvlariga grafik asos boʻlib xizmat qilgan. Sug'dlar oʻz yozma yodgorliklarida xalq sifatida "Sgʻudik nob" "Sugʻd xalqi" deb atalgan.

Sug'dlar Sharqiy Turkistonga savdo bilan kelib, Buyuk ipak yoʻlidagi shahar va qishloqlarda, 4—5-asrlar davomida (balki oldinroq) shu yerlarda qolib yashaganlar. Bu yerdagi viloyatlarning aksariyatida savdo-tijorat ishlari Sug'dlarning qoʻlida boʻlgan. Dunxuan va Guanchjou viloyatlarining hokimi maʼlum vaqtlargacha Sug'dlardan boʻlgan. 6—8-asrlar davomida Sug'dlarning aksariyati yo forsiylashib yo turkiylashib ketgan. Sug'dlar turkiy xalqlar bilan birga o'zbeklarning asosini tashkil qiladi.

## Adabiyot
* Ishoqov M., Sugʻdiyona tarixi chorrahasida, T., 1990; 
* Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992; 
* Sogdiyskiye dokumentov s gory Mug, vyp. 1—3, M., 1962-63.
* Mirsodiq Ishoqov.
Sugʻoriladigan yerlarda gʻalla va dukkakli oʻsimliklar instituti

**Sugʻoriladigan yerlarda gʻalla va dukkakli oʻsimliklar instituti** — gʻallachilik sohasidagi yirik ilmiy tadqiqot markazi. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy ishlab chiqarish. markazi tarkibida. 1997-yil 25 avgustda tashkil etilgan. Andijon viloyatining Kuyganyor posyolkasida joylashgan. Institutda 11 ta boʻlim (don ekinlari seleksiyasi; don ekinlari agrotexnikasi; urugʻchilik; agrokimyo; dukkakli va yem-xashak ekinlari seleksiya va agrotexnikasi; birlamchi seleksiya materiallarini yaratish va ularni baholash; oʻsimliklarni himoya qilish; oʻsimliklar fiziologiyasi, biokimyosi va sifat tahlili; mexanizatsiya; iqtisodiyot; filiallar faoliyatini muvofiqlashtirish va fan yutuqlarini ishlab chiqarish.ga joriy etish) faoliyat koʻrsatadi. Institutning Qoraqalpogʻiston Respublikasi, 10 viloyat (Andijon viloyatidan tashqari)ning tumanlaridagi shirkat xoʻjaliklarida va tajriba styalarida joylashgan viloyat filiallari, Gʻallaorol filiali, Izboskan tumanida "Istik^lol" tajriba xoʻjaligi bor. Institut filiallari va tajriba xoʻjaligining yer maydoni 2695 ga. Institut ilmiy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari Oʻzbekistonning turli tuproq va iqlim sharoitlariga moslashgan, kasalliklarga chidamli, mahsuldor, don sifati yuqori boshokli va dukkakli ekinlarning yangi navlarini yaratish, ularni yetishtirish texnologiyasini ishlab chiqish hamda birlamchi urugʻchilik tizimini tashkil etishdan iborat.

Institutda turli mamlakatlardan keltirilgan boshoqli don ekinlari navlarining 8 ming, dukkakli ekinlarining 700 dan ortiq navlari kolleksiyam toʻplangan. 1997—2004-yillarda yumshoq kuzgi bugʻdoyning 12, tritikalening 1, xoʻraki koʻk nixatning 1 yangi navi yaratildi. Ulardan Chillaki, Andijon 2 va Andijon 4 kuzgi yumshoq bugʻdoy navlari Davlat reyestriga kiritildi. Bu navlarning birlamchi urugʻchilik tizimi tashkil etilib urugʻi koʻpaytirilmoqsa. Institutda 6 fan doktori, 18 fan nomzodi va 50 dan ortiq malakali ilmiy xodim hamda mutaxassislar ishlaydi (2004). Institut faoliyati R.I. Siddiqov, T.Jalolov, S. Teshaboyev, I.U. Egamov va boshqa olimlarning nomlari bilan boglik. Institut respublikadagi 10 dan ortiq ilmiy tadqiqotlar institutlari, Rossiya Federatsiyasi Krasnodar shahridagi P.P. Lukʼyanenko nomidagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqotlar instituti, oliy oʻquv yurtlari hamda bir qator xalqaro ilmiy markazlar (IKARDA) bilan hamkorlik qiladi.

Ravshan Siddiqov.
Sugʻorish sistemasi

**Sugʻorish sistemasi** - muayyan yer maydonlari va uni sugʻorishga xizmat qiladigan gidrotexnika (suv olish inshootlari, kanallar, truboprovodlar va boshqalar) va yordamchi inshootlar (yoʻllar, koʻpriklar va boshqalar) majmui. Odatda sugʻoriladigan maydonlarda kollektordrenaj tarmogʻi ham qurilishi sababli Sugʻorish sistemasi baʼzan gidromelioratsiya sistemasi ham deyiladi. Sugʻorish sistemasi kompleksiga ularni ishlatish uchun zarur boʻlgan inshootlar, kommunikatsiya va qurilmalar (energiya taʼminoti, aloqa, telemexanika, taʼmirlash bazalari va boshqalar) ham kiradi. Sugʻorish sistemasining suv olish inshootlaridan xoʻjaliklarga suv tarqatadigan inshootlargacha boʻlgan qismi xoʻjaliklararo Sugʻorish sistemasi deyiladi. Uni suv xoʻjaligi tashkilotlari ekspluatatsiya qiladi. Sugʻorish sistemasining suvni tarqatadigan inshootdan sugʻoriladigan dalalargacha boʻlgan va dala ichidagi qismi xoʻjalikning Sugʻorish sistemasi (ichki xoʻjalik Sugʻorish sistemasi) deyiladi.

Oʻrta Osiyoning Sugʻorish sistemasi sugʻoriladigan maydon kattakichikligi, sugʻorish manbai rejimi, kanal va boshqa inshootlari texnik darajasi, suv olish usuli, yerlarning meliorativ holati, asosiy qishloq xoʻjaligi. ekinlari va boshqalarga koʻra juda xilmaxil. Tabiiy sharoitlari (joylashish balandligi, relyefi, iqlimi, gidrogeologik tuzilishi, tuproq qoplami va boshqalar)ga koʻra togʻli, togʻoldi, vodiy, delta Sugʻorish sistemasi bor. Sugʻorish sistemasi (yoki uning asosiy qismi)ning texnik darajasi boʻyicha injenerlik, yarim injenerlik va noinjenerlik turlari mavjud.

Manbadan suv olish usuliga qarab Sugʻorish sistemasi oʻzi oqar va suvni mashina yordamida koʻtarib oladiganturlarga ajratiladi. Ammo birinchi turdagi Seda ham magistral yoki xoʻjaliklararo kanallardan nasos yordamida chiqariladigan suv bilan katta yer maydonlarini sugʻorish mumkin. Agar sugoriladigan maydonning yarmidan kupi turli darajada shoʻrlangan boʻlsa va har yili shoʻr yuvish talab qilinsa, bunday Sugʻorish sistemasi ning meliorativ holati yomon hisoblanadi. Sugʻoradigan yer maydoni boʻyicha davlat, viloyatlararo va tumanlararo ahamiyatga ega boʻlgan Sugʻorish sistemasi mavjud (qarang Suv xoʻjaligi). Sugʻoradigan maydonning kattakichikligiga qarab, Sugʻorish sistemasi juda kichik (3 ming ga dan kam), kichik (3— 10), oʻrtacha (1030), katta (3050) va juda katta (50 ming ga dan ortiq) turlarga boʻlinadi. Masalan, Oʻzbekistonda Mirzachoʻl Sugʻorish sistemasi 300 ming ga, Qarshi Sugʻorish sistemasi 850 ming ga, Ukrainadagi Kaxovka Sugʻorish sistemasi 800 ming ga yerni sugʻorishga moʻljallangan.

20-asrning oxirlariga kelib jahondagi koʻpgina mamlakatlar (Misr, Braziliya, Hindiston, Eron, Meksika, Pokiston, AQSH, Sudan va boshqalar) da juda katta maydonlarni sugorish imkoniyatini beradigan yirik Sugʻorish sistemasi barpo kilindi.

Masharif Boqiyev.
Sugʻorish shoxobchalari

**Sugʻorish shoxobchalari** - sugorish manbalaridan sugʻoriladigan yerlarga suv olib boruvchi doimiy va muvaqqat suv oʻtkazgichlar (kanal, truboprovodlar) tarmogʻi; sugʻorish sistemasitj eng muhim tarkibiy qismi. Sugʻorish shoxobchalari vazifasi, uzunligi va ahamiyatiga qarab magistral kanal, uning tarmoklari (shoxobchalari), taqsimlagich kanal, uchastka kanali, shuningdek, muvaqqat sugʻorish shoxobchasiga boʻlinadi. Sugʻorish manbaidan olingan suvni kanal tarmoklari yoki kanallarga yetkazib beradigan bosh kanal magistral kanal deyiladi. Magistral kanadsan suv oluvchi va ahamiyati (suv sarfi, suv bilan taʼminlaydigan maydoni, uzunligi) boʻyicha bosh kanalning davomi boʻlgan kanal tarmoq kanal deyiladi. Taqsimlagich kanallar xoʻjaliklararo va xoʻjalik Sugʻorish shoxobchalarining kichik kismi boʻlib, suvni bevosita dalalarga beradigan uchastka suv tarkatgichlariga boʻlinadi. Oʻzbekistonda Sugʻorish shoxobchalari ochiqyoki yopiq boʻladi. Sugʻorish shoxobchalarining asosiy qismi ochiq tipda.

Sugʻorish shoxobchalarida suv tuproq oʻzandan oqishi yoki oʻzanga antifiltratsiya qoplamalar (beton, temirbeton, asfaltbeton, plyonka va boshqalar) yotqizilishi mumkin. Temirbeton novli Sugʻorish shoxobchalari keng tarqalgan, bunda novlar tirgaklarga oʻrnatiladi va choklari germik birlashtiriladi. Tuproq oʻzanli kanallarda sizilishga ketgan suv sarfi antifiltratsion qoplamali va truboprovodli kanallarga qaraganda ancha koʻproq boʻladi. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida suv tanqisligi sharoitida suvning isroflanishiga qarshi kurashish maqsadida yuqori foydali ish koeffitsiyentiga ega boʻlgan Sugʻorish shoxobchalari barpo qilinmoqda.

Masharif Boqiyev.
Sugʻurlar

**Sugʻurlar** () — tiyinlar oilasiga mansub kemiruvchilar urugʻi. 15 turi bor. Tanasining uz. 60 sm cha, dumi 20 sm cha, ogʻirligi 2,5–9&nbsp;kg. Boʻyni kalta, koʻzi katta, quloq suprasi kichik. Junlari kalin va uzun. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda uzun dumli (qizil) sugʻurlar va koʻk sugʻurlar uchraydi. Togʻ hamda pasttekisliklardagi oʻtloklarda yashaydi. 1 — 6 ta kirishchikish teshikli murakkab uyalar (3 m cha chukurlikda, 8 m cha uzunlikda) qaziydi. Qishda uyquga kiradi. Oila boʻlib hayot kechiradi. Koloniya xreil qiladi. May oyida bolalaydi. Bolalari iyun—iyul oylarida uyasidan chiqadi. 2 yidda jinsiy voyaga yetadi. Har xil oʻtlar (asosan, boshokli), baʼzan chuvalchang, mollyuska va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yogʻi va moʻynasi uchun ovlanadi. Koʻk sugʻurlar Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi roʻyxatiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Sugʻurta kompaniyasi

**Sugʻurta kompaniyasi (Sugʻurtalovchi)** – sugʻurta faoliyatini amalga oshirishga ixtisoslashgan yuridik shaxs, sugʻurta xizmatlari bozorining professional ishtirokchisi. Oʻzbekiston Respublikasida Sugʻurta kompaniyasi belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtganidan keyin yuridik shaxs maqomini oladi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligidan sugʻurta faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziya olganidan soʻnggina sugʻurta faoliyatini amalga oshiradi. Sugʻurta kompaniyalariga hayot sugʻurtasi va hayot sugʻurtasidan tashqari umumiy sugʻurta turlarini oʻtkazish uchun litsenziya alohida-alohida beriladi. Hayot sugʻurtasini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyani olgan Sugʻurta kompaniyasi ushbu sugʻurta turidan tashqari boshqa umumiy sugʻurta turlari bilan shugʻullanishi mumkin emas yoki aksincha.

Sugʻurta kompaniyasi turli mulk shakllarida faoliyat koʻrsatishlari mumkin. Oʻzbekiston sugʻurta bozorida ochiq aksiyadorlik jamiyati shaklida faoliyat yuritayotgan sugʻurta kompaniyalari koʻpchilikni tashkil etadi. Ular tarkibida eng yirik „Oʻzagrosugʻurta“ davlat aksiyadorlik Sugʻurta kompaniyasi va „Kafolat sugʻurta kompaniyasi“ AJ, Madad sugʻurta agentligi va „ALSKOM“ ochiq aksiyadorlik Sugʻurta kompaniyasi, „Osiyo temir yoʻl“ Sugʻurta kompaniyasi va boshqalar bor.

Oʻzbekiston Respublikasi hududida 20 tadan ortiq Sugʻurta kompaniyasi faoliyat kursatadi (2004). 

Xoʻjayor Shennayev.
Sugʻurta polisi

**Sugʻurta polisi**, sugʻurta varaqasi — sugʻurta shartnomasi yuridik kuchga kirganini tasdiqlaydigan hujjat (qarang Polis).
Suhravardiylar

**Suhravardiylar** - mashhur mutasavviflar, Eronning Suhravard shahrida tugʻilgan (12-asr) 3 qarindosh: Najib Suhravardiy (1097—1168), Shayx Shahobiddin Abu Hafs Yahyo Suhravardiy (1155—1191) va Shayx Shahobiddin Abu Hafs Umar Suhravardiy (1144—1234). Najib Suhravardiy keyingi ikkalasining ustozi boʻlgan. Yahyo Suhravardiy tasavvufda "ishroq" (nur) falsafasini yaratgan. Umar Suhravardiy suhravardiylik tariqatiga asos solgan. S, asosan, Bagʻdod madrasalarida taʼlim olib, shu yerda ijod qilganlar.

S. asarlari jahonda koʻp marta nashr etilgan, ammo ularning taʼlimoti ilohiy ilmga mansub boʻlganidan sobiq sovet davrida eʼtibor topmadi. Mustaqillikka erishilgach, axloqodob, qalbilani poklash haqidagi allomalar tafakkuri, nasihatlari oʻrganila boshlandi. Umar Suhravardiy 35 yoshida Bagʻdodda "shayxlar shayxi" darajasiga koʻtarilgan din arbobi boʻlgan. U Iroq mamlakatining elchisi sifatida Iroq, Xorazm, Eron, Saljuqiya orasidagi urushlarni toʻxtatgan. Umar Suhravardiy Iroqning Xorazmdagi elchisi boʻlgan. Umar Suhravardiyning oʻgʻli Shayx Zayniddin (qarang Zayniddinbobo) diniy va jamoat arbobi sifatida Toshkentga keladi.

Omonulla Fayzullayev.
Suhravardiylik

**Suhravardiylik**, suhravardiya — tasavvuf tariqati. Asosiy gʻoyasi — odamlarning qalbi va ruhini poklashga undash. Asoschisi — Shahobiddin Abu Hafs Umar Suhravardiy (1144—1234). 12-asr oxiri — 13-asr boshida Iroqda, Ikki daryo oraligʻi hududida zohidlik maktabi doirasida tarkib topgan. S. shaharliklar tariqati boʻlib, aʼzolari soni savdohunarmand ahli va jamiyatning oʻqimishli qatlamlari hisobiga koʻpayib borgan. Umar Suhravardiy sunniylik aqoidchisi boʻlib, moʻʼtadil sufiylik qarashlarini targʻib qilgan va Bagʻdodning siyosiy hayotida faol qatnashgan. Uning asarlari Abu Homid Gʻazoliy asarlari bilan birga S.ning gʻoyaviy asosi boʻlgan. Umar Suhravardiy 2 ta asar yozgan. Birinchisi, "Kashf alfidoyix alyoʻnaniyna va rashf annasaix animoniya" boʻlib, yunon falsafasini, jumladan, Aristotel peripatetizmini tanqid qilishga bagʻishlangan. Ikkinchisi, bizgacha yetib kelgan asari "Avorif ulmaorif" boʻlib, u 63 bobdan iborat, asosan, tasavvuf gnoseologiyasi, odobaxloqi, psixologiya amaliyotiga bagʻishlangan. Unda dunyoviy ilm bilan iloxiy ilmning uzviy bogʻlanishi tan olingan. Asarda "dunyoviy ilm — goʻyoki sut, iloqiy ilm esa — uning qaymogʻi" deb hisoblangan. Bu bilan muallif materiyaga qaraganda ruh yuqoriroq mavqega ega demoqchi. Bu kitob keyingi davrlarda yashagan barcha sufiylarning avlodlari uchun tasavvuf axloqi va amaliyoti masalalari boʻyicha qoʻllanma vazifasini oʻtagan. Asar arab, fors, nemis, ingliz tillarida ilgarilari ham, 20-asrda ham koʻp marta nashr etilgan. S. keyinchalik Hindiston (Sind, Panjob, Moʻlton, Gujarot)da tarqalgan va chishtiylik tariqati bilan bir qatorda eng taʼsirli tariqat sanalgan, dastlabki davrda bu mamlakatga kelib qolgan kamsonli musulmonlarni birlashtirishda muhim rol oʻynagan. S. Sharq mamlakatlarida keng tarqalib, har xil davrdagi allomalar unga oʻz hurmatlarini bildirishgan. Mas, Alisher Navoiy uni eʼzozlab tilga oladi. Shayx Saʼdiy Umar Suhravardiyni oʻzining ustozi deb bilgan. Amir Temurning piri Shayx Shamsiddin Kulol ham S. tariqatiga mansub edi.

S. 16—17-asrlarga kelib bir necha mustaqil oqimlar (shattariya, bahoiya, jaloliya, jamoliya, mahmudiya, davlatshohiya va boshqa oqimlar)ga bulinib ketdi.

Omonulla Fayzullayev.
Sfaks

**Sfaks** — Tunisning sharqiy sohilidagi shahar. Sfaks viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 248,8 ming kishi (1998). Shosse yoʻllar tuguni. Temir yoʻl stansiyasi. Oʻrta dengiz boʻyidagi port, chetga fosforit va qishloq xoʻjaligi. mahsulotlari chiqariladi. Oziqovqat, toʻqimachilik, kimyo (superfosfat ishlab chiqarish.), metallsozlik, koʻnpoyabzal sanoatlari korxonalari bor. Kustar usulda gilam toʻqiladi va saxtiyon teri ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligi rayoni (zaytun plantatsiyalari) markazi. Hunarmandchilik rivojlangan. Sfaks rimliklar shahri oʻrnida 9-asrda bunyodga kelgan. Rim va Vizantiya davrida qurilgan meʼmoriy yodgorliklardan shahar devori (9-asr), saroylar, Katta masjid (9-asr) sakdangan. Xalq sanʼati muzeyi bor.
Sfalerit

**Sfalerit** (yun. sphaleros — aldamchi), pyx aldamchisi — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ZnS (67,1% Zn va 32,9% S). Izomorf aralashmalari: Fe(26% gacha), Mp (8,4% gacha), Si (15% gacha), Cd (9,2% gacha), In (2,5%gacha), Hg(35% gacha), Sn (2% gacha), Ti (1% gacha), Ga, Co, Ag. Temirga boy (10% dan koʻproq) turi marmatit, rangeiz va och ranglisi kleyofan deb ataladi. S. strukturasi — S atomlaridan tashkil toptan zich kubik holatda boʻlib, tetraedrik boʻshliqlarda Zn atomlari joylashgan, ZnSNing geksagonal modifikatsiyasi vyursit deb ataladi. S.ning aralashmalarsiz xili rangeiz va shaffof, tarkibida Fe borlari jigarrangdanqoragacha, Fe aralashmasi oz bulganlarining yashilsargʻish rangi Cdra, qizil rangi tarkibidagi Mp, Si, Ag, In va Ti ga bogʻliq. Olmosdek yaltiroq. Qattiqligi 3,4—4; zichligi 3,9—4,1 g/sm³. Moʻrt. Pyezoelektrik va piro elektrik xususiyatlarga ega. Asosan gidrotermal konlar (galenit, pirit, xalkopirit, arsenopirit, kvars, kalsit, barit, dolomit bilan birga) hamda choʻkindi konlarsh hosil boʻladi. Oksidlanish zonasida pyx sulfati (goslarit) va rux karbonati — smitsonitta, metamorfizmda sinkitta, franklinit, villemit va boshqa minerallarga aylanadi. S. rux uchun asosiy ruda boʻlib, undan yana Cd, In va Ga kabi qimmatbaho nodir metallar ham ajratib olinadi. S. Qurama togʻlari yon bagʻridagi (Oʻzbekiston, Tojikiston) qoʻrgʻoshinrux (Qoʻrgʻoshinkon, Oltintopgan, Sardob), oltinkumush (Lashkarak, Qoʻshbuloq), mismolibden (Qalmoqqir), kassiteritsulfidli (Novgarzonsoy) va boshqa koʻpgina rudali konlarda gidrotermal sharoitda paydo boʻladi. Oʻzbekiston Gʻarbida Uchquloch, Oʻzbekiston janubida kolchedanpolimetalli Xondiza, Tozachorva (Hisor togʻlari) konlari mavjud.
Sfera

**Sfera** () — barcha nuqtalari fazoning biror O nuqtasidan bir xil R masofada yotadigan berk sirt, O nuqta Sfera markazi, Sfera markazini uning biror nuqtasi bilan tutashtiruvchi R kesma Sfera radiusi deyiladi. Sfera markazidan oʻtuvchi tekislik uni katta aylana boʻylab kesadi. Sferaga oʻtkazilgan urinma tekislik urinish nuktasiga oʻtkazilgan radiusga tik boʻladi. Yuzi 4πR2 ga teng. Fazoning Sfera bilan chegaralangan va uning markazini oʻz ichiga olgan qismi shar deyiladi. Sharning hajmi V — 4/3πR3 formula bilan ifodalanadi.

## Yana qarang

* Shar
* Aylana
* Geometriya
Sferik aberratsiya

**Sferik aberratsiya** - optik ti zimlar geometrik aberratsiyasi turlaridan biri; bosh optik oʻkda hosil boʻlgan tasvirning noaniqlikka yoki buzilishiga olib keluvchi linzalarga xos kamchilik. Sferik aberratsiya hodisasi optik oʻqqa parallel va undan har xil masofada oʻtuvchi nurlar optik tizimdan oʻtib oʻqni turli nuqtalarda kesib utishidan kelib chiqadi (shaklga q.). Shakldagi nurlar optik oʻqni kesib oʻtgan 1 va 2 nuqtalar orasidagi masofaga boʻylama Sferik aberratsiya, nurlar yoʻlida qoʻyilgan ekranda nuqta oʻrniga hosil boʻlgan kichik doira koʻrinishidagi yorugʻlikka koʻndalang Sferik aberratsiya deyiladi. Egrilik radiusi 1:6 nisbatda olingan ikki yokli qabariq linzalarning qabariqroq tomonini buyumga qaratib oʻrnatilsa, eng kichik Sferik aberratsiya hosil boʻladi.

Tanlab olingan 2 linzali tizimda Sferik aberratsiya amalda hosil boʻlmaydi. Bunday xususiyatga ega tizim aplanatik tizim deyiladi.
Sugʻurta qoplamasi

**Sugʻurta qoplamasi**, sugʻurta puli — sugʻurta hodisasi roʻy berganda sugʻurta shartnomasiga muvofiq sugʻurta kompaniyasi tomonidan sugʻurtalanuvchiga toʻlanadigan pul mablagʻlari. Qoidaga koʻra, Sugʻurta qoplamasi miqdori koʻrilgan zarar miqdoridan oshib ketmasligi lozim. Sugʻurta qoplamasi sugʻurta shartnomasida koʻrsatilgan sugʻurta summasi doirasida toʻlanadi. Sugʻurta hodisasi roʻy berganda sugʻurtalanuvchi tezda bu haqda sugʻurta kompaniyasiga xabar berishi zarur. Tegishli xabar olinishi bilanoq, sugʻurta kompaniyasi vakili sugʻurtalanuvchi ishtirokida (zaruriyat boʻlganda boshqa manfaatdor shaxslarni jalb etgan holda) sugʻurta hodisasi yuz berganlik sabablarini oʻrganadi va koʻrilgan zarar miqdorini aniklaydi. Sugʻurta hodisasi roʻy berish sabablari va koʻrilgan zarar miqdori sugʻurta dalolatnomasida oʻz aksini topadi. Sugʻurta dalolatnomasi sugʻurta kompaniyasi tomonidan sugʻurtalanuvchiga sugʻurta qoplamasini toʻlash uchun asos boʻladi (qarang Sugʻurta).
Suhayliy Ahmad Amir Nizomuddin

**Suhayliy Ahmad Amir Nizomuddin** (1512 y. v. e.) — xurosonlik shoir. Oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Alisher Navoiyning "Majolis unnafois" asarida tilga olinadi. Husayn Boyqaro xizmatida boʻlgan. Bu davr shoir ijodining eng gullagan va Alisher Navoiy bilan hamsuhbat boʻlgan damlariga toʻgʻri keladi. Shoir Husayn Voiz Koshifiy "Anvori Suhayliy" ("Kalila va Dimna") kitobini S.ga bagʻishlagan. S.ning "Iydiya" qasidasi, "Layli va Majnun" masnaviysi hamda oʻzbekcha va forscha 2 devoni bor.
Sferik geometriya

**Sferik geometriya** - sfera ustida joylashgan geometrik shakllarni oʻrganuvchi matematik fan. Sferani tekislik bilan kesganda aylana, kesuvchi tekislik sfera markazidan oʻtsa, katta doira deb ataluvchi aylana hosil buladi. Diametral qaramaqarshi boʻlmagan har 2 nuqtadan faqat bitta katta doira oʻtkazish mumkin (1rasm, 1); katta doiralar sferaning geodezik chiziqlari boʻlib, toʻgri chiziqning planimetriyada bajargan vazifasiga oʻxshash rol uynaydi. Lekin tugʻri chiziqning istalgan kesmasi shu kesma uchlarining orasidagi eng kiska masofa boʻladi, sferada esa katta doira yoyi qoʻshimcha yoydan kichik boʻlgandagina eng qisqa masofa buladi (1rasmda AtV<AV). S.g.da parallel geodezik chiziklar mavjud emas; 2 ta katta doira hamisha 2 ta nuqtada kesishadi.

Sferadagi AV kesma uzunligi, yaʼni katta doiraning AtV yoyi unga mos kelgan markaziy burchak AOV bilan ulchanadi. 2 ta katta aylana yoylaridan tuzilgan ABC burchak V nuqtadan shu aylanalarga oʻtkazilgan urinmalar orasida A’V’S burchak bilan yoki OVA va O VS tekisliklar hosil qilgan ikki yokli burchak bilan ulchanadi (1rasm, 2).

Sferada 2 ta katta doira kesishib, turtta sferik ikki burchak hosil qiladi (1rasm, 3). Sfera radiusi R, ikki burchakning burchagi A (radianda) berilgan boʻlsa, yuzi Sq2R2A formula boʻyicha topiladi.

Har bir jufti karamaqarshi nuk,talarda kesishmaydigan 3 ta katta doira 8 ta sferik uchburchak hosil qiladi (2rasm, a). Ulardan birining elementlari maʼlum boʻlsa, qolganlarinikini topish mumkin. Shuning uchun, odatda uch tomoni ham katta doiraning yarmidan kichik boʻlgan uchburchak qaraladi (Eyler uchburchagi). Sferik uchburchakning a,, s tomonlari uch yokli OAVS burchakning yassi burchaklari bilan A, V, S burchaklari esa shu uch yokli burchakning ikki yokli burchaklari bilan ulchanadi (2rasm, b). Sferik uchburchaklarning xossalari tekislikdagi uchburchaklar xossalaridan ancha farq, qiladi. Planimetriyadagi uchburchaklar tengligining 3 alomati sferik uchburchaklar uchun ham urinli. Bundan tashkdri, mos burchaklari teng 2 sferik uchburchaklar teng boʻladi.

Har qanday sferik uchburchakda bitta tomon qolgan ikki tomon ayirmasidan katta va yigʻindisidan kichik, uchala tomon yigindisi hamisha 2 k dan kichik. Uning burchaklari yigʻindisi j uchun p < s < Zya tengeizlik urinli. Sferik uchburchakning yuzi R2e ga teng, bunda ye q s — l; R— sfera radiusi.

Yer sharining sirti, yulduzli osmon koʻrinishi sferaga uxshashligi uchun geodeziya va astronomiyada S.g.ning amaliy ahamiyati katta.
Sferik trigonometriya

**Sferik trigonometriya** — matematika ning sferik uchburchaklarning tomonlari bilan burchaklari orasidagi bogʻlanishni urganuvchi bulimi. St. tekislik trigonometriyasidan ancha oldin vujudga kelgan. Toʻgʻri burchakli sferik uchburchaklarni yechish bilan yunon matematiklaridan Menelay (1-asr) va Ptolemey (2-asr) shugʻullangan. Ixtiyoriy sferik uchburchaklarning asosiy formulalarini oʻrta asr Sharqi olimlaridan Ibn Iroq va Abulvafo topgan. Sferik uchburchaklarni yechishning barcha hollarini Nasriddin Tusiy oʻrgangan (yana qarang Sferik geometriya).
Sferik uchburchak

**Sferik uchburchak** — sferadagi uchta katta aylana yuzining kesishuvidan hrsil boʻlgan uchburchak. Aslida Yer sirtida yasalgan oddiy uchburchak ham Cv. boʻladi. Sferik uchburchak koʻpincha astronomik va geodezik tadqiqotlarda qoʻllanadi.
Sferik funksiyalar

**Sferik funksiyalar** – sferik simmetriyaga ega sohalarga oid masalalarni oʻrganishda qulay boʻlgan maxsus funksiyalar ketma-ketligi. Matematikaning fizika, texnika va boshqa sohalardagi tatbiklarida qoʻllanadi. Sferik koordinatalardagi Laplas tenglamasi bilan bogʻliq tenglamani qanoatlantiradi va koeffitsiyentlari Lejandr koʻphadlari bilan ifodalanadigan chekli trigonometrik koʻphad koʻrinishida yoziladi. Matematik fizika masalalarida potensiallar koʻpincha Sferik funksiyalar orqali Furye qatori koʻrinishida izlanadi.
Sfero...

**Sfero...** (yun. sphaira — shar) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi. Geometrik shakllar — shar yoki sferaga oidlikni bildiradi. Mas, sferoid, sferolit va boshqa
Sfinks

**Sfinks**, Sfinga – 1) yunon mifologiyasidagi qanotli yarim ayol, yarim urgʻochi sher; Fiva yaqinidagi qoya ustida yashab, yoʻlovchilarga topib boʻlmaydigan topishmoq aytib javob ololmagach, ularni yegan. Sfinks topishmogʻi („Kim ertalab 4 oyoqlab, tushda 2 oyoqlab, kechqurun 3 oyoqlab yuradi?“) javobini Edip topgan (uning javobi: „Inson bolalikda 4 oyoqlab, ulgʻayganda 2 oyoqlab va keksayganda 3 oyoqlab yuradi“); shu javobdan soʻng Sfinks qoyadan oʻzini tashlagan; 2) Qadimgi Misrda tanasi sherniki, kallasi odamniki (baʼzan hayvonniki) boʻlgan afsonaviy maxluq haykali.

Shuningdek, sfinks ichida hech kim bilmaydigan sir yashiradigan yoki ichida alami boʻla turib doim kulib yuradigan kishilarni taʼriflash uchun ishlatiladigan soʻz ham hisoblanadi.

*Sfinks* soʻzi yunonchadan olingan boʻlib „boʻgish“ deʼgan maʼnoni anglatadi.
Sfinkter

**MAVZU: Silliq muskulli sifinkterni boshqarilishi .**

**Sfinkter** (yun. sphingo — qisaman, sphinkter — siquvchi muskul) — halqasimon muskullar. S. organizmdagi tabiiy tashqi teshiklarni (mas, ogʻiz, tashqi chiqaruv teshigi) yoki naysimon aʼzoning bir qismidan ikkinchi qismiga (mas, meʼdadan oʻn ikki barmoq ichakka, qovukdan siydik chiqarish kanaliga) oʻtish yoʻlidagi tirqishlar qisqarganda ularni toraytiradi yoki berkitadi. S maʼlum taranglikda boʻladi. Koʻz yoy pardasi halqasimon muskuli ham S.ga kiradi. Baʼzi S.lar koʻndalangtargʻil, boshqalari silliq muskullardan tarkib topgan. S.larni vegetativ nerv sistemasi innervatsiyalaydi.