open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Topografik anatomiya

**Topografik anatomiya** - aʼzolarning oʻzaro joylashuvi va ularning qon tomiri hamda nervlarga nisbatan munosabatini oʻrganadigan fan. Amaliy ahamiyatga (xirurgiyada) ega. Topografik anatomiya tanani ayrim sohalarga ajratib oʻrganadi. Topografik anatomiyada normal anatomiya usullaridan tashqari, murdani qavatmaqavat kesib ochish, muzlatilgan tanani arralash, rangli boʻyoqlar yuborib tomirlarni toʻldirish, rentgenografik, rentgenoskopik va hokazo usullar ham qoʻllanadi. Topografik anatomiyaning ahamiyati faqat operativ xirurgiya fani doirasi bilan chegaralanib qolmaydi. Tibbiyotning har qanday sohasiga, xirurgiya kabi, topografikanatomik maʼlumotlar ham zarur. Mas., ichki kasalliklar shifokori (terapevt) aʼzolarning patologik holati toʻgʻrisida fikr yuritish uchun ularning akstasviri (chegaralari)ni, fiziologik siljish hududlarini, aʼzolar shakli va tutgan oʻrnining turli yosh va jinslardagi, har xil qomatli kishilarda qanday boʻlishi mumkinligini bilishi, asab shifokori esa biror patologik jarayonning (oʻsma, qon quyilishi) oʻrnini aniqlash uchun bosh va orqa miya hamda ularning oʻtkazuvchi yoʻllari topografiyasini bilishi zarur va hokazo

Topografik anatomiyani dastlab, 18-asrda rus anatomi P.A. Zagorskiy (1789-1846), soʻng xirurg I. V. Buyalskiy (1789— 1866) oʻrgandi. 19-asrda N. I. Pirogovning tadqiqotlari Topografik anatomiyani fan sifatida shakllantirdi. Oʻzbekistonda Topografik anatomiya sohasidagi dastlabki ilmiy tadqiqot 20-yillarda boshlandi; 1920-yilda Turkiston universiteti tibbiyot fti qoshida tashkil etilgan birinchi kafedrada professor V. F. VoynoYasenetskiy boshchiligida yiringli jarroxlik, keyinchalik B. A. Stekolnikov rahbarligida kollateral qon aylanishi va ichki aʼzolar innervatsiyasi tajribada oʻrganildi. 60-yillarda professor F.F. Amirov boshchiligida kekirdak va bronxlarni plastik operatsiya qilishga oid tadqiqotlar olib borildi va u klinik amaliyotga tatbiq qilindi. Meʼdaning surunkali yalligʻlanish modeli ishlab chiqildi, birinchi boʻlib gastroskopiya qoʻllandi, yalligʻlanish kasalliklarida markaziy va periferik nerv sistemalarining oʻzgarishi chuqur oʻrganildi (S. A. Dolimov). 70-yillardan Toshkent tibbiyot intida pulmonologiya, yurak tomir patologiyasi, jarroxlik tikish materiallarining yangi turlari oʻrganildi va tatbiq etiddi (N. H. Shomirzayev), Samarqand tibbiyot intida diafragmaning topografik anatomiyasi va jarrohligi (V. Ya. Barakov), Andijon tibbiyot intida ichki aʼzolarning yoshga bogʻliq topografiyasi (I. Q. Qosimxoʻjayev), Toshkent vrachlar malakasini oshirish intida novokainli blokadalarning turli xil usullari (A. Gʻ. Mirzamuhamedov), Toshkent tibbiyot pediatriya intida yoshga qarab tayanchharakat apparatining oʻzgarishi oʻrganildi (Sh. M. Ahmedov).
Topologik fazo

**Topologik fazo** — biror yoʻsinda nuqtalari bilan qism toʻplamlari oʻrtasida yaqinlik tushunchasi kiritilgan fazo, topologiyanpng oʻrganish obʼyekti. Topologik fazoni taʼriflashning tabiiy yoʻli — nuqtaning atrofi tushunchasini asos qilib olish. Hozir, odatda, Topologik fazo ochiq toʻplam tushunchasi orqali aniqlanadi: ixtiyoriy X toʻplamni Topologik fazoga aylantirish uchun uning ayrim qismtoʻplamlari "ochiq" deb eʼlon qilinadi. Bunda barcha ochiq toʻplamlar oilasi (uni odatda, Topologik fazoning topologiyasi deb aytiladi) quyidagi xossalarga ega boʻlishi lozim: 1) chekli sondagi ochiq toʻplamlar kesishmasi har doim ochiq toʻplam; 2) ixtiyoriy oila tashkil etuvchi ochiq toʻplamlar birlashmasi har doim ochiq toʻplam. Bu ikki aksiomadan xususiy holda quyidagi, odatda, alohida aksiomalar deb qaraladigan 2 xossa kelib chiqadi; 3) X toʻplam (yaʼni butun fazo) ochiq; 4) boʻsh 0 toʻplam ochiq.

Hozirgi zamon mat.sida oʻrganiladigan obʼyektlarning deyarli hammasi: chiziqlar, sirtlar va ularning umumlashmalari, sonlar toʻplamlari, metrik hamda funksional fazolar va hokazolar. Topologik fazoning aksiomalar tizimi ixchamligiga qaramay koʻpdankoʻp, xususan, nihoyatda chuqur va keng xossa hamda tushunchalarni aniklash, teoremalarni isbotlash, yirik nazariyalar yaratish va rivojlantirishga imkon beradi. Mas., bir Topologik fazoning ikkinchisiga akslantirishida har bir ochiq toʻplamning proobrazi (asli) ochiq boʻlsa, u uzluksiz deb ataladi; agar ochiq toʻplamlardan iborat istalgan qoplamadan chekli qoplama ajratish mumkin boʻlsa, Topologik fazo kompakt deyiladi; kompakt Topologik fazoda aniklangan uzluksiz sonli funksiya chegaralangan boʻladi; Topologik fazoni ikkita boʻsh boʻlmagan ochiq toʻplamlarga ajratish mumkin boʻlmasa, u bogʻlangan (tutash) boʻladi va hokazo.
Dmitriy Topornin

**Topornin Dmitriy Sergeyevich** (1885.25.8 Toshkent 1976.9.4) - matematikamatik, texnika fanlari doktori (1942), professor (1931). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944). Petrograd Artilleriya akademiyasini tugatgan (1911). Toshkent kadet korpusining (1912—1914), Toshkent harbiy bilim yurtining (1914—1918) matematika oʻqituvchisi. Turkiston xalq universitetining ilmiy kotibi (1918—1920). Oʻrta Osiyo universitetining (1920—29), Oʻrta Osiyo Paxtachilikirrigatsiya institutining (1929 —1931), ToshPIning (1931—63) matematika kafedrasi mudiri. Oʻrta Osiyo elektromexanika institutining rektor oʻrinbosari (1931—1933), Oʻrta Osiyo industrial institutining umumtexnika fakulteti dekani (1934—1936), matematika kafedrasi professor (1963—65). Ilmiy ishlari kvadrat bazis va uning qoʻllanishiga oid. Ilmiy va metodik qoʻllanmalar muallifi.
Topotsentrik koordinatalar

**Topotsentrik koordinatalar** — koordinatalar tizimida kuzatilayotgan nuqta yoki b. obyekt (yoʻldosh, samolyot va boshqalar) larning fazodagi vaziyatini aniqlovchi uch kattalik; bunda uning boshlanishi Yer sirti (topotsentr) dagi kuzatish punkta bilan moye tushadi. Astronomiya, astrometriya, geodeziya va yoʻldosh geodeziyada kuzatuv natijalarini ishlab chiqishda qoʻllanadi. Asosiy koordinata tekisligining tanlanishiga koʻra, ekvatorial, gorizontal va orbital Topotsentrik koordinatalar xillari bor.
Topshiriq shartnomasi

**Topshiriq shartnomasi** – fuqarolik-huquqiy shartnoma turlaridan biri. Unga koʻra, bir taraf (vakil) 2taraf (topshiriq beruvchi)ning nomidan va uning hisobidan muayyan harakatlarni sodir etish majburiyatini oladi. Binobarin, vakil tuzgan bitim boʻyicha huquq va majburiyatlar bevosita topshiriq beruvchvda vujudga keladi. Topshiriq shartnomasi yozma shaklda tuziladi. Agar qonun hujjatlarida yoki shartnomaning oʻzida nazarda tutilgan boʻlsa, topshiriq beruvchi ishonchli vakilga haq toʻlashi shart. Topshiriq shartnomasi ikkala taraf yoki ulardan birining tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishi bilan bogʻliq boʻlsa, topshiriq beruvchi, agar shartnomada boshqacha holat belgilanmagan boʻlsa, ishonchdi vakilga haq toʻlashi shart. Vakil oʻziga berilgan topshiriqni topshiriq beruvchi koʻrsatmalariga muvofiq bajarishi kerak. Ishning holatlariga koʻra, topshiriq beruvchining manfaatlari uchun uning koʻrsatmalaridan chetga chikish zarur boʻlsa, vakil bu haqda topshiriq beruvchidan oldindan soʻray olmagan, oʻz soʻroviga oqilona muddatda javob olmagan boʻlsa, u topshiriq beruvchining koʻrsatmalaridan chetga chiqishga haqli. Bunday hollarda vakil xabar berish imkon tugʻilishi bilanoq yoʻl qoʻyilgan chetga chiqishlar haqida topshiriq beruvchiga xabar qilishi shart. Topshiriq beruvchi tijorat vakili sifatida ish olib boradigan vakilga topshiriq beruvchining manfaatlarini koʻzlab oddindan surov yubormagan holda topshiriq beruvchining koʻrsatmalaridan chetga chiqish huquqini berishi mumkin. Shartnomaning mazmunini taraflarning huquq va majburiyatlari tashkil qiladi. Shartnbmaning huquqiy belgilari 2 tomonlama, konsensual, haq evaziga ham, haqsiz ham boʻlishi mumkin. Topshiriq shartnomasi ning bekor boʻlishi, Topshiriq shartnomasida huquqiy vorislik va boshqa masalalar Oʻzbekiston Respublikasining FK da belgilab qoʻyilgan (817modda). Ikrom Zokirov.
Tor (jism)

**Tor** (lot. todus — qavariqlik, tugun) — yopiq doiraning shu doyra tekisligida yotuvchi va doirani kesmaydigan oʻq atrofida aylanishidan iborat jism. Matematikada bu jism sirti ham T. deyiladi va T2 koʻrinishida yoziladi. Topologik nuqgai nazardan T. ikkita aylananing toʻgʻri koʻpaytmasidan iborat va ikki oʻlchovli yevklid tekisligining kismi deb qaralsa, T. T2 toʻrt oʻlchovli yevklid fazosida tenglamalar yordamida beriladi. Matematikada ikki oʻlchovli T.dan tashqari p ulchovli T. tushunchasi ham kiritilgan. Bu tor kurinishida belgilanadi. U aylananing toʻgʻri koʻpaytmasiga gomeomorf kup xillikdir. Har bir aylananing moduli birga teng kompleks sonlar toʻplami sifatida karalsa, T. Li gruppasiga aylanadi.
Torajlar

**Torajlar** — Indoneziyadagi (Sulavesi o.ning markaziy qismi) xalklar guruxi (sadanglar, poso, koro, palu va boshqalar). 1,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indonez tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar va xristianprotestantlar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, buyvollar boqish.
Torbernit

**Torbernit**, mis, uranli slyudka (shved mineralogi Torbern Bergman nomidan) — oddiy suvli fosfatlar kichik sinfga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cu(UO2)2 [RO4)212N2O. Tetragonal singoniyali. Och yashil, shishadek yaltiroq, kuchli radioaktiv. Qattiqligi 2—3, zichligi 3,2—3,6 g/sm3. Uran rudalari konlari oksidlanish zonasida keng tarqalgan mineral. Pegmatitli granitlarda ham uchraydi. T. uranning fosfatli va silikatli birikmalari hamda temirning gidrooksidlari bilan birga uchraydi. Yuqori trali turi metatorbernit (Cu(UO2)2[PO4]2 8H2O). Yirik uyumlari — uran rudasi. Uran rudalarini qidirishda darakchi hisoblanadi.
Tor (musiqa)

**Tor** — baʼzi musiqa cholgʻu asboblari (tanbur, gʻijjak, chang, skripka, royal va boshqalar)da tovush manbai sifatida ishlatiladigan tarang tortilgan ip, sim va hokazo Tor qanchalik qisqa, ingichka va materiali pishiq (zich) boʻlsa, uning tebranish tezligi (tovush yoʻgʻoningichkaligi) shuncha yuqori boʻladi. Hozirgi musiqa cholgʻularida metall (poʻlat), baʼzan ipak, shoyi va sintetik tola (kapron, neylon)dan qilingan torlar qoʻllanadi. Koʻpincha past (yoʻgʻon) tovushqator hosil qilish uchun qoʻllanadigan torlarning ustidan bir yoki ikki qavat sim oʻraladi.
Torevtika

**Torevtika** (yunoncha: toreutikos — metallga sanʼatkorona ishlangan relyef; toreuo — oʻyaman soʻzidan) — badiiy metall buyumlarga qoʻlda relyef hosil qilib ishlov berish sanʼati. Buyumlarga koʻpincha kandakori yoki bosma usulda ishlov berish T. nomi bilan ataladi. Baʼzan "T." atamasi orqali quyma buyumlarni pardozlash ham ifodalanadi (yana qarang Rixtagarlik).
Toriy

**Toriy** (lot. Thorium), Th — Mendeleyev davriy sistemasining aktinoidlar turkumiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 90, atom massasi 232,0381. Tabiiy radioaktiv element; radioaktiv qatorlarnnt 1elementa. Tabiiy toriy bitta uzoq mavjud boʻluvchi izotop 232Th(T1/2ql,411010-yil) va 4 ta qisqa muddat mavjud boʻluvchi izotop 234Th, 230Th, 231Th, 227Th dan iborat. Toriyni Ts. Ya. Berselius 1828-yilda Norvegiyadagi siyenitlarning biri tarkibida topgan. Element Skandinaviya afsonasidagi momaqaldiroq xudosi — Tor nomi bilan atalgan. toriy tabiatda lantanoidlar bilan birga monatsit qumida, uran rudalarida va sirkoniy minerallarida uchraydi. Monatsit (Se, La, Th) PO4 da toriy (1U)oksid ThO2 ning miqdori 2—2,5% (baʼzan bundan ortiq), torit, yaʼni toriy silikat ThSiO4 tarkibida 77%, torianit minerali (Th,U)02ﬂ a 45—93%. Toriy yer poʻstining massa jihatidan 8104% ni tashkil qiladi.

Toriy kumushsimon oq metall, zichligi 11,72 g/sm3. Suyuqlanish harorati 1750°, qaynash harorati 3500—4200°. Toriy sovuqda deformatsiyalanadigan plastik metall, odatdagi trada oz oksidlanadi; qaynoq suv taʼsirida sirti yupqa himoya parda bilan qoplanadi. toriyga suv bugʻi taʼsir etganida ThO2 va vodorod hosil boʻladi. Kislotalarda toriy suyet eriydi, ishqorlarda erimaydi. Yuqori trada galogenlar, kislorod, oltingugurt, azot va uglerod bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi. toriy vodorodni yutish xossasiga ega, u oʻz birikmalarida, asosan, 4 (baʼzan 2,3) valentli boʻladi.

Toriy olishda asosiy xom ashyo monatsit konsentrat hisoblanadi. Monatsit konsentrat olish uchun esa monatsit mineralini 200° da konsentrlangan sulfat kislota yoki natriy gidroksid bilan reaksiyaga kiritiladi. Monatsit konsentratni ishqor bilan ishlash natijasida toriy gidroksid Th(OH)4 va lantanoidlar choʻkmaga tushadi. toriy turli va maxsus usullar bilan lantanoidlardan ajratiladi. Metall holdagi toriy olish uchun toriy (1U) ftorid (ThF4) dan foydalaniladi. Uni metall holdagi kaltsiy bilan qaytarish yoki suyuklantirilgan natriy xlorid bilan kaliy xlorid aralashmasida eritib elektrolizlash natijasida toriy olinadi.

Toriy, asosan, yadro texnikasida ishlatiladi, chunki tabiiy toriyni neytronlar bilan bombardimon qilganda uran233 ga aylanadi. Bu uran esa uran235 va plutoniy239 bilan bir qatorda yadro yoqilgʻi hisoblanadi. Undan tashqari, nikel, kobalt, mis va temir qotishmalariga oz miqdor toriy qoʻshilganida qotishmalar mustahkamligi ortadi. Bu qotishmalar reaktiv dvigatellar, boshqariluvchi snaryadlar, elektron va radar qurilmalarining detallarini ishlashda qoʻllanadi. ThO2 — olovbardosh material. toriy oʻsimlik va hayvonlar toʻqimasida doim boʻladi. toriy, asosan, jigar, taloq, ilik, limfa va buyrak usti bezlari orqali singiydi. Odam bir sutkada oziq-ovqat mahsulotlari va suv bilan 3 mkg toriy oladi. toriy organizmdan siydik va axlat bilan chiqib ketadi. toriy uncha zaharli emas, lekin radioaktiv element boʻlganligidan organizmni nurlashi mumkin.

Toriyning elektron konfiguratsiyasi: 1s²2s² 2p⁶3s²3p⁶ 4s²3d¹⁰4p⁶5s²4d¹⁰5p⁶6s²4f¹⁴5d¹⁰6p⁶7s²5f²
Toriy rudalari

**Toriy rudalari** - tarkibidagi Th sanoatda foydalanish uchun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq birikma va konsentratsiyalarda boʻlgan tabiiy mineral hosilalarning shartli nomi. Th ning xususiy konlari nomaʼlum: odatda, polimetall rudalar majmuidan Nb, Ta, Zr, U, kamyob yer elementlari va boshqalar bilan birgalikda yoʻlyoʻlakay qazib olinadi. Bunday rudalarda Th ning miqdori 0,01 dan 0,1% gacha boʻladi. Ularning barchasi ishqorli magmatik jinslar bilan aloqador. Asosiy minerallari: monatsit (ThO2 28% gacha), torit (ThO2 77% gacha), torianit [(Th,U)O2 45—93%]. Toriyli konlarning genetik tiplari orasida endogen va ekzogen konlar farq qilinadi. Endogen konlar guruhida pegmatit (Bankroft — Kanada), karbonatit (MauntinPass—Kaliforniya), gidrotermal (Stinkampskraal — JAR), albitit, skarn va magmatik konlar maʼlum. Ekzogen konlar turly (ellyuvial, allyuvial, zamonaviy va koʻmilgan dengizqirgʻoq — boʻyi) monatsitli sochmalardan tashkil topgan. Ular toriyning asosiy manbasi hisoblanadi. Yirik dengizqirgʻoqboʻyi sochmalar Hindistonda va Braziliyada maʼlum.
Torit

**Torit** — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ThSiO4. Toritning turlari: oranjit (toʻq sariq rangli shaffof turi); uranotorit (UO2 10% gacha); torogummit (N2O 15% gacha); ferritorit (Fe2O3 13% gacha); kaltsiotorit va fosfor tarkibli Torit — auerlit. Undan tashqari, Torit tarkibida aralashma sifatida (ThO2 77% gacha), A1, Ti, Mn, U, TR, Fe, Sa, R hamda kamyob yer elementlari mavjud. Tetragonal singoniyada kristallanadi. Odatda, donador agregatlar koʻrinishida boʻladi. Koʻpchilik Toritlar metamikt mineral (qarang Metamikt minerallar). Rangi qora, qizgʻishqoʻngʻir, toʻq sariq. Qattiqligi 4,5—5, zichligi 4,1—6,7 g/sm3. Kuchli radioaktiv (qarang Radioaktiv minerallar). Torit shaffof, anizatrop, moʻrt, yogʻdek yaltiraydi. Granitlarda, baʼzan ishqorli togʻ jinslarida, pegmatitlarda va gidrotermal tomirlarda aksessor mineral tarzida uchraydi. Toritlar, odatda, katta uyumlar hosil qilmaydi, kassiterit, sirkon bilan birga sochmalardan olinadi. Toriy rudasi (qarang Toriy rudalari). Oʻzbekistonda ChatqolQurama regionining granitoidlarida aksessor mineral holida uchraydi.
## Manbalar
Tork

**Tork (uz, gʻuz)** — Markaziy Osiyolik oʻgʻuzlar qabila uyushmasidan ajrab chiqib, Volgaboʻyi va Janubiy Rus dashtlariga borib joylashgan koʻchmanchi turkiy qabila.

Rus yilnomalarida torki (turklar) deb yuritilgan ushbu qabila nomi Vizantiya manbalarida uz shaklida uchraydi. Shuningdek, rus yilnomalarida torklar "chernie klobuki" ("qora qalpoqlilar") tarzida ham tilga olinadi. Torklar 860—870-yillarda Volgaboʻyi, Janubiy Rus dashtlarida hukmron boʻlgan turkiy pecheneglarni (bijanaqlarni) yengib ularning oʻrnini egallaydi va Kiyev Rusi davlatiga katta tahlika tugʻdiradi. IX asr oxirlarida ular Don daryosidan Dneprgacha choʻzilgan Qora dengiz boʻyidagi keng dashtlarni egallaydi. Baʼzan tork xonlari Kiyev Rusi bilan ittifoqchilikda qoʻshni qabilalarga qarshi harbiy yurishlarda qatnashgan. Jumladan, knyaz Vladimir I bilan birgalikda 985-yil Volga bulgʻorlariga qarshi jangda ishtirok etganliklari rus yilnomalarida qayd etiladi. 1036-yilda pecheneglarning yengilib, Janubiy Rossiya dashtlaridan chekinishlarida torklarning xizmati katta boʻladi. 1048-yildan boshlab esa torklarning bir qismi Kiyev Rusining ittifoqchisi sifatida Kiyev atroflariga koʻchgan. Biroq, rus knyazlari birlashib, torklarni bu yerdan siqib chiqarishga muvaffaq boʻladi. 1060-yil toʻsatdan uyushtirilgan hujum natijasida magʻlubiyatga uchragan torklar gʻarbga chekinadi. Baʼzi Vizantiya tarixchilari ularning 600 ming kishi boʻlganligini qayd etadi. torklar 1065-yilda Vizantiya va Dunay bulgorlari qarshiligini sindirib, Dunay daryosini kechib oʻtadi va Bolqondagi Trakiya va Makedoniyani talon-toroj qilib, Saloniki va Peloponnesgacha yetib boradi. Lekin, oʻsha paytda yuz bergan qattiq sovuqdan qirilgan torklar ustiga-ustak pecheneglarning hujumlari natijasida katta yoʻqotishga uchraydi. Bir qism torklar 1068-yil Vengriyaga qarshi harakat qiladilar. Ortiq siyosiy kuch sifatida ahamiyatini yoʻqotgan torklarning bir qismi Vizantiya qoʻshiniga olinadi. Ular qisman Bolqonda turli joylarga tarqaladilar, bir qismi esa Janubiy Rusga qaytib, Kiyev atrofida joylashadi. Ular bu yerda asrlar davomida slavyanlashib ketadi. Sharqiy Yevropada tork etnonimi bilan bogʻliq koʻplab joy nomlari saqlanib qolgan. Jumladan, Torchev, Torchesk shaharlari, Torki, Torchin, Torchitsoʻ, Torkov, Torkin qishloqlari, Torch, Torcha irmoqlari va shunga oʻxshash boshqa joy nomlari tork (turk) qabilasi bilan aloqadordir.

Torklarning bir qismi Markaziy Osiyoda qolib (ular bu yerda uz deb yuritiladi), bu yerdagi bir necha turkiy xalqlar shakllanishida ishtirok etadi. Jumladan, ular oʻzbek xalqi etnik shakllanishida qatnashib, keyingi asrlargacha oʻz etnik nomini saqlab qoladi. Xususan, uz etnonimi "92 oʻzbek urugʻi" roʻyxatidan joy olgan. Shuningdek, Oʻzbekistonning bir necha viloyatlarida (Qashqadaryo, Samarqand) uz urugʻi vakillari yashaydigan qishloqlar vujudga kelgan. Ularning asosiy qismi hozirda Qarshi choʻlining Koʻkdala, Oʻtamayli, Xushali, Shoʻrbozor, Xarduri, Alotun kabi qishloqlarda yashaydi. Ular oʻzlarini mahalliy tilda "toʻrt daha iz" deb ataydi. Chunki ular bir otaning 4 ta oʻgʻlidan.
Gʻuzlar

**Gʻuzlar** - koʻp maʼnoli soʻz:
* Gʻuzlar — X-XIII asrlarda Shimoliy Qoradaryo boʻylariga koʻchib oʻtgan turkiy qabilalarda biri.
* Gʻuzlar — oʻrta asrlardagi turkiy qabilalar, hozirgi turk, ozarbayjon, gagauz va turkmanlarning ajdodlari.

## Izoh
Torburun maymunlar

**Torburun maymunlar**, eski dunyo maymunlari (Catarhina) — odamsimon primatlar guruhi. Qazilma qoldiqlari neogen davri — toʻrtlamchi davrning 2yarmidan boshlab Sharqiy yarim sharda maʼlum. 4 oila: martishkasimonlar, gibbonsimonlar, pongidlar va gominidlarga boʻlinadi. 100 ga yaqin turi bor. Torburun maymunlar (yoʻgʻon gavdalilardan tashqari) burun boʻshligʻi toʻsigʻi tor, burun teshiklari oʻzaro yaqinlashgan va pastga qaragan. Jun qoplami va tanasining ayrim kiyemlari baʼzan rangli. Bosh miyasi yaxshi rivojlangan. Daraxtda va yerda yashaydi. Oʻsimlikxoʻr yoki hammaxoʻr.

Oila yoki tuda boʻlib hayot kechiradi. Koʻpchilik turlari tutqunlikka tez koʻnikadi.
Torli musiqa cholgʻulari

**Torli musiqa cholgʻulari**, xordofonlar — musiqa cholgʻu asboblari guruhi; tovush manbai sifatida mopnap qoʻllanadi. Keng tarqalagan torli asboblar qatoriga gitara, sitor, bas gitara, skripka, violonchel, alt, banjo, mandolina, arfa, balalayka kabi asboblarni kiritish mumkin. Oʻzbekiston hududida koʻp uchraytigan torli asboblar rubob, dutor, tor, gʻijjak, chang va qomusdir. Tovush chiqarish usuliga qarab torlikamonli (kamon yoki smichok bilan chalinadigan skripka, gʻijjak kabi), torlimezrobli (mezrob yoki nohun yordamida chalinadigan tanbur, ud, rubob), torlichertma (dutor, doʻmbira, qonun), torliurma (chang, fortepiano) kabi asosiy turlarga ajratiladi.
Tormoz

**Tormoz** (yun. tormos — gʻildirakni aylantirmay qoʻyadigan mix tiqiladigan teshik) — mashina yoki mexanizmning harakat tezligini pasaytirish yoki butunlay toʻxtatish uchun, koʻtarishtashish mashinalarida esa yukni osilgan holatda tutib turish uchun moʻljallangan qurilma. Ishlash usuli boʻyicha mexanik (friksion, ishqalanma), gidravlik (suyuklikli) va elektr (elektromagnit, induksion va boshqalar); tuzilishiga koʻra, kolodkali, tasmali (lentali), disksimon, konussimon va boshqa turlarga boʻlinadi. Mashinalar va mexanizmlar (koʻtarishtashish mashinalari, stanoklarning mexanizmlari, temir yoʻl vagonlari)da tashqi kolodkali, avtomobillarda ichki kolodkali T.lar, qoʻl T.lari ishlatiladi. Bunday T.larda kolodkadan tashqari baraban, sharnir, tortish prujinalari (richag tizimlari) boʻladi. Tasmali T.da kolodkalar oʻrniga barabanni kamrab turuvchi tasma (lenta) ishlatiladi. Bunday T.lar koʻtarishtashish mashinalarining koʻtarish, surish va burish mexanizmlarida qoʻllanadi. Diskli T.larda mexanizm vali bilan birga aylanuvchi disklarning boshqa qoʻzgʻalmas diskka qisilishi tufayli tormozlanish yuz beradi. Bunday T.lar transport mashinalarining turli mexanizmlarida, metall kesish stanoklarida ishlatiladi.

Ogʻir transport mashinalari, mas., yuk avtomobillarida diskkolodkali T.lar ishlatiladi. Bunda tormozlanish disk yon sirtining friksion kolodkalar bilan ishqalanishi xisobiga yuz beradi. Koʻtarish mashinalari, konverterlar, sinov qurilmalari va boshqalarda tezlik (tezlikni cheklash) T.lari ishlatiladi. Bunday T.larning markazdan qochma, dinamik (gidravlik), uyurma (induksion) va boshqa turlari boʻladi. T.larni boshqarish uchun mexanik, gidravlik, pnevmatik, elektrgidravlik, elektrmexanik va boshqa yuritmalardan foydalaniladi. Mas., yengil avtomobillar va koʻtarish kranlarida gidravlik boshqarish tizimi, yuk avtomobillari, avtobuslar, tramvaylar, temir yoʻl poyezdlarida, samolyotlarning shassisida pnevmatik tizim qoʻllanadi.

T.ning elektr yuritmasida maxsus doimiy yoki oʻzgaruvchan tok elektromagnitlaridan foydalaniladi. Bular elektr transport (elektrovozlar, tramvay, trolleybus va boshqalar)da qoʻllanadi.

Aviatsiya va kosmonavtakada aerodinamik tormozlash usuli (tormoz parashyutlari, samolyot qanotidagi mexanizatsiya elementlari yordamida), mashina dvigatelining ish rejimini tormozlash usuli (mas., avtomobildagi sekinlashtiruvchi tormoz yordamida) ham qoʻllanadi.
Tormoz yoʻli

**Tormoz yoʻli** — transport vositasi (avtomobil, tramvay va boshqalar) ga tormoz berilgan paytdan boshlanib, toki butunlay toʻxtaguncha oʻtgan masofa. Tormoz yoʻli transport vositasiga qarab har xil kattalikda boʻladi. Transport yoʻlining kattakichikligi tormoz mexanizmlarining samaradorligiga, yuritma va tormozlarning ishga tushish vaqtiga, transport vositasining harakat tezligiga, gʻildiraklarning yoʻl qoplamasi (yoki relyelar) bilan tishlashish (ilashish kuchiga), yoʻl (rels)ning sirpanchiqlik darajasi, haydovchining reaksiyasi va boshqa baʼzi omillarga bogʻliq boʻladi.
Tormoz nurlanish

**Tormoz nurlanish** — zaryadlangan zarralarning elektr maydonida yoyilishi jarayonida ularning kinetik energiyasini elektromagnit toʻlqinlar energiyasiga aylanishi. Tormoz nurlanish zarralarni (elektron, proton va boshqalar) moddalardan oʻtish jarayonida, kosmik fazoda yukrri energiyali zarralarni oʻzaro toʻqnashuvlarida, elektr va magnit maydonlaridagi xarakatida va boshqa jarayonlarda hosil boʻladi.

Tormoz nurlanish jadalligi (intensivligi) hajm birligidagi atomlar soniga, zarra tezlanishi kvadratiga, modda yadrosi zaryadi kvadratiga toʻgʻri, zarraning tinch holatdagi massasi kvadratiga teskari proporsional. Shuning uchun bu jarayon yengil zarralarning katta elektr zaryadli atom yadrolari maydonida tormozlanish uchun oʻrinli. Masalan, elektronning Tormoz nurlanish i protonnikidan mln. martalab kuchli boʻladi (proton massasi 1836 elektron massasiga teng). Tormoz nurlanish olishda ogʻir yadroli moddalar (R, Ai, Pt, W va boshqalar) qoʻllanadi.

Rentgen trubkasidan chiqadigan rentgen nurlari, elementar zarralar yemirilishida hosil boʻladigan ukvantlar, shuningdek, zaryadlangan zarralar tezlatkichning magnit maydonida harakatlanganida ular chikargan fotonlar Tormoz nurlanishga misol boʻla oladi. Zarralar tezligi yoruglik tezligiga yaqinlashganda Tormoz nurlanish jadalligi keskin oshadi; bu zarralarga yuqori energiyani berishni qiyinlashtiradi. Tormoz nurlanish Yerning magnit maydonida harakatlanayotgan kosmik zarralarning energiyasini kamaytiradi.

Tormoz nurlanish spektri uzluksiz. Past chastotali Tormoz nurlanish intensivligi modda yadrosi zaryadiga va elektronlarning boshlangich energiyasiga deyarli bogʻliq emas. Tormoz nurlanish spektral zichligi, chastotaning qiymati shqts2/k boʻlganda keskin nolga intiladi. Tormoz nurlanish intensivligining burchaklar boʻyicha taqsimlanishi, v q ^jr~ va 0° orasida taqsimlangan boʻladi. Amaliyotda Tormoz nurlanishning ultrabinafsha, rentgen spektrlari keng qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Sokolov A. A., Ternov I. M., Relyativistskiy elektron, M., 1974; Berestetskiy V. B., Lifshits Ye. M., Pitayevskiy L. P., Kvantovaya elektrodinamika, M., 1990.
Tormozlanish

**Tormozlanish** (fiziologiyada) — qoʻzgʻalish taʼsirida organlar, toʻqimalar yoki hujayralar nerv markazlari faoliyatini susaytiradigan nerv jarayoni. Odam va hayvonlar markaziy nerv sistemasida T. jarayonlari mavjudligini ilk bor I. M. Sechenov (1863) aniqlagan. I. P. Pavlov oliy nerv faoliyatiga tegishli barcha murakkab jarayonlarda qoʻzgʻalish bilan birga T. sodir boʻlib turishini koʻrsatib bergan. Markaziy nerv sistemasining biron boʻlimida T. paydo boʻlishi uning funksional holati, xususiyati va qoʻzgʻatuvchining kuchi (intensivligi)ga bogʻliq. T. jarayoni kelib chikish joyiga kura, periferik T. (bevosita muskul yoki bez elementlarida yuz beradi) va markaziy T. (markaziy nerv sistemasida amalga oshadi) tafovut kilinadi. Har qanday nerv faoliyati oʻzaro bogʻlangan 2 jarayon: T. va qoʻzgʻalishdan iborat. Bu ikki jarayonning oʻzaro taʼsiri natijasida qon aylanish, nafas olish, ovqat hazm qilish, harakatlanish kabi organizmning eng muhim funksiyalari boshqarib turiladi. Ayrim nerv kasalliklari (epilepsiya va boshqalar) va bir qancha zaharli moddalar (mas., strixnin) taʼsirida markaziy nerv sistemasi faoliyatining buzilishi tirishishga olib keladi.
Tornado

**Tornado** — atmosferada vujudga keladigan, tez-tez takrorlanib turadigan juda kuchli quyunning amerikancha nomi. Tezligi sekundiga bir necha oʻnlab m ni tashkil qiladi. Tornado asosan, AQShning sharqiy, janubi-sharqiy qismida koʻproq kuzatiladi.Tornadolar har xil shakl va o'lchamga ega bo'ladi va koʻp hollarda voronka shaklida ko'rinadi. Tornado shamol tezligi koʻp hollarda 180km/soatni tashkilqiladi va 80 metr diametri 80 metr bo'ladi. Tornado to'xtashidan oldin yerda ma'lum bir necha kilometr masofani bosib o'tadi. Ba'zi kuchli tornadolar shamoli tezligi 480 km/soatni, diametri 3 kmni tashkil qilib yerda 100kmdan koʻproq masofani bosib o'tishi mumkin.

Tornadolar orasida koʻp qirrali, turpoqli va suvli turlar mavjud. Suvli tornadolar spiral voronka shakliga ega, tarkibida katta miqdorda bulut mavjud bo'ladi. Tornadolar asosan tropik rayonlarda, ekvatorga yaqin hududlarda va baland hududlarda koʻp uchraydi.

Tornadolar Shimoliy Amerikada eng tez-tez sodir bo'ladi (ayniqsa, AQShning markaziy va janubi-sharqiy mintaqalarida koʻp uchraydi). Tornadolar Janubiy Afrika, yevropaning koʻp qismida, g'arbiy va sharqiy Avstraliya, Yangi Zelandiya, Hindiston, Yaponiya, Filippin va Janubiy Amerikaning janubiy-sharqiy hududlarida ham sodir bo'ladi.
Torondoshlar

**Torondoshlar** (Polygonaceae) -ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻt, buta va yarimbuta oʻsimliklar oilasi. Barglari ketma-ket oʻrnashgan, tekis qirrali. Gullari, asosan, ikki, baʼzan, bir jinsli, mayda, toʻpguli shingilsimon, boshoqsimon. Gulqoʻrgʻoni 3—6 boʻlakchali bir yoki ikki qavat. Changchisi 3—9 ta, urugʻchisi 2—4 ustunchali. Mevasi — uch qirrali yongʻoqcha. 30—35 turkumi, 1000 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 7 turkumi bor. Hammasining tarkibida tannin mavjud (mas., toron, otquloq va rovoch).
Toronto

**Toronto** — Kanadaning sharqiy qismidagi shahar. Ontario provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axoliyey 2,4 mln. kishi (2001, shahar atrofi bilan 4,6 mln. kishi). Transport yoʻllari tuguni. Ontario koʻli sohilidagi port, okean kemalari ham kira oladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim savdosanoat, moliya va madaniy markazi. Katta T.da mamlakat sanoat mahsulotining 1/4 qismi ishlab chiqariladi. Asosiy sanoat tarmoklari: umumiy mashinasozlik, metallsozlik, elektrotexnika, radio elektronika, poligrafiya, kimyo, texnikrezina. Shuningdek, farmatsevtika, koʻnpoyabzal, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoatlari ham rivojlangan. Metropoliten qurilgan. 2 unt, Ontario qirollik muzeyi, badiiy galereya bor.

Toronto oʻrnida XVII asrda indeyslar qishlogʻi, XVIII asrda fransuzlarning savdo manzilgohi, keyinroq fort boʻlgan. 1793-yilda inglizlar kelib oʻrnashgan (1834-yilgacha Yorkdebatalgan). 1793—1841-yillarda inglizlar mustamlakasi Yuqori Kanadaning maʼmuriy markazi. 1837— 38 yillarda mustamlakachilarga qarshi kurash markazi boʻlgan.

Meʼmoriy yodgorliklaridan yogʻoch devorlar va York qalʼasi qoldiqlari, sud binosi va boshqa sakdangan. Zamonaviy binolardan 72 qavatli bino va balandligi 553 m li teleminora kurilgan.
Toronto universiteti

**Toronto universiteti** - Kanadadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1827-yil tashkil etilgan. Sanoat texnologiyasi, sanʼat va fan, oʻrmon xoʻjaligi, tibbiyot, stomatologiya, pedagog, huquq, farmakologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 2 mln.ga yaqin asar bor. 50 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
Torogʻiz baqalar

**Torogʻiz baqalar** (Brevicipitidae) — dumsiz suvda va kuruklikda yashovchilar turkumiga mansub hayvonlar oilasi. 260 turi bor. Daraxt ustida, yerda, tuproqni kovlab yashovchi turlari mavjud. Tashqi koʻrinishi va tuzilishi juda xilmaxil. Tanasining uz., odatda, 2—4 sm, ayrim turlariniki 10 sm dan ortiq. Urgʻochisi nisbatan yirik. Torogʻiz baqalar ning ogʻzi tor (nomi shundan). Tungi hayvon. Hasharotlar, asosan, chumolilar va termitlar bilan oziqlanadi. Suv havzalarida koʻpayadi. Koʻpayish davrida baland ovoz bilan sayraydi. Quruqlik muhitiga moslashuv natijasida ayrim Torogʻiz baqalar rivojlanishida itbaliqdavri yoʻqolgan. Janubi Sharqiy Osiyo, Avstraliya, Janubiy Afrika, Madagaskar va Amerikaning tropik kismida tarqalgan.
Torogʻiz ilonlar

**Torogʻiz ilonlar** (Leptotyphlopidae) — ilonlar kenja turkumi oilasi. Koʻrinishi chuvalchangsimon, mayda, uz. 30—37 sm, 40 (baʼzi manbalarda 47) turi bor. Torogʻiz ilonlarning tashqi koʻrinishi Oʻzbekistonda uchraydigan koʻrilonga oʻxshash. Tanasi 14 qator joylashgan toʻgarak tangachalar bilan qoplangan. Chanoqkamari skeleti rudimenti saqlanib qolgan. Yuqori jagʻida tishlari yoʻq. Pastki jagʻlarida 2 qator mayda tishlari bor. Ogʻzi katta ochilmaydi (nomi ham shundan). Torogʻiz ilonlar yer ostida yashaydi. Afrika, Jan.Gʻarbiy Osiyo, Janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Tuproqsa, toshlar ostida va termitlar uyasida yashaydi. Shomda faol. Torogʻiz ilonlar termit, chumoli va mayda hasharotlar bilan oziqlanadi. 4 tagacha tuxum qoʻyib koʻpayadi.
Torreon

**Torreon** — Meksikaning shim. qismidagi shahar, Meksika togʻligida. Nasas daryosi boʻyida, Koauila shtatida. Aholisi 529 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Rangli metallurgiya sanoati rivojlangan. Paxta tozalash, ip gazlama, kimyo, sement, oziq-ovqat, qishloq xoʻjaligi. mashinasozligi sanoati korxonalari bor. Mamlakatning asosiy dehqonchilik (paxta, bugʻdoy) rnlaridan birining savdo markazi. Shaharga 1893-yilda asos solingan.
Toron

**Toron** (*Polygonum coriarium* Grig.) — torondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Ildizi yoʻgʻon, baquvvat, poyasi sershox. Guli oq, yirik toʻpgulda joylashgan. Oshlovchi moddalar olinadigan eng yaxshi oʻsimlik. Ildizida koʻn sanoatida ishlatiladigan tannin bor. T. togʻlar (Jungʻoriya Olatovi, Tyanshan, Pomir-Olay)da dengiz yuzasidan 1400–2800 m balandlikda usadi. Ekilmaydi.

 
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Evangelista Torricelli

**Torrichelli (Torricelli) Evanjelista** (1608.15.10, Faensa — 1647. 25.10, Florensiya) — italyan fizigi va matematigi. Otasining ismi Gaspare Torricelli Onasining ismi Caterina Angetti. Galileo Galiley shogirdi — B. Kastelli qoʻlida taʼlim olgan. "Qattiq jismlarning harakati haqida traktat" (1641) kitobida G. Galileyning harakat haqidagi gʻoyasini rivojlantirdi. Galiley vafotidan soʻng uning vorisi sifatida gersog Toskaneskiy saroyida matematik, ayni paytda Florensiya universitetida matematika professor (1642). T. 1643-yilda tajriba yoʻli bilan simobli barometrni kashf qilgan (qarang Barometr). T. usti ochiq idish devoridagi teshikdan suyuklikning oqib chiqish tezligi T. formulasi: i q ^2gh ni keltirib chiqargan, bunda: h — teshik markazidan suyuqlik sathigacha boʻlgan balandlik, g — ogʻirlik kuchi tezlanishi. Bunga binoan, sathlari bir xil boʻlgan har qanday suyuklik idish teshigidan bir xil tezlikda chiqadi, degan xulosaga kelgan.

## Manbalar
Tortishmachoq

**Tortishmachoq** — oʻyin turi; qadimgi zamonlardan bolalar, yoshlar va kattalar oʻrtasida qoʻllanib kelingan. Arqon tortish, arqon talashish, tortishuv, bellashuv nomlari bilan xam ataladi. Navroʻz bayrami, xalq sayillari, toʻylar va boshqa marosimlarda tortishmachoq boʻlgan. Tortishmachoqning, asosan, 2 turi bor. Birinchisida, maydonchaning oʻrtasidan koʻndalang chiziq oʻtkaziladi. Yoshi, kuchi va jinsi jihatidan bir xil ikki jamoa tuzilib qaramaqarshi tomonga turadi. Ular maydoncha oʻrtasida sertugun arqonni oʻz tomonlariga tortishga shay turishadi. Hakam hushtak chalishi bilan har bir tomon kuch bilan arqonni torta boshlaydi. Arqonning oʻrtasidagi rangli tasma (lenta)ning koʻproq qismini oʻz chizigʻidan oʻtkazgan jamoa gʻolib hisoblanadi. Tortishmachoqning 2turida arqon ishlatilmaydi. Maydonchaning qaramaqarshi tomonlariga parallel 2 chiziq oʻtkaziladi. Jamoalar ichidan baquvvat oʻyinboshchilar tayinlanadi. Ular qoʻllariga qiyiqchabelbogʻni mahkam bogʻlab olishadi. Jamoa aʼzolari esa ketma-ket boʻlib oldindagi sherigining belidan mahkam quchoqlab shaylanib turishadi. Hakamning ishorasi bilan jamoalar tortishmachoq boshlaydilar. Qaysi jamoa 1boʻlib oʻrtadagi 2 ta chiziqdan raqib oʻyinchilarni oʻziga tortib oʻtkaza olsa, oʻsha jamoa gʻolib sanaladi.
Torf

**Torf** () — botqoqlik oʻsimliklarining oʻta namgar va havo kirib borishi qiyin boʻlgan sharoitda tabiiy chirishi va chala parchalangan qoldiklarining toʻplanishidan hosil boʻladigan foydali qazilma, yoqilgʻi. Torfning organik moddasi turli darajada parchalangan oʻsimlik qoldiqlaridan iborat. Torf yer ustida yoki mineral yotqiziqlar qoplami ostida birinchi oʻn m lardagi chuqurlikda yotadi. Chirindi (gumus) Torfga qoramtir rang beradi. Kimyoviy tarkibi Torf hosil qiluvchi oʻsimliklarning kimyoviy tarkibiga va torfning parchalanish darajasiga boglik boʻlib, unda 50—60% uglerod, 5— 6,5% vodorod, 30—40% kislorod, 1— 3% azot, 0,1—1,5% oltingugurt bor. Torfga xos xususiyatlar: tabiiy sharoitda juda koʻp nam (88—96%) saqlash, gʻovaklik (96—97% gacha) va boshqa torfning teksturasi bir jinsli, baʼzan qatlamli, strukturasi, odatda, tolasimon va plastik. Rangi sariq yoki qoʻngʻirqora. Torfning quruq holatda zichligi (0,3 g/sm3 gacha), issiqlik oʻtkazish koeffitsiyenti kam, gaz yutish xususiyati esa koʻp boʻladi. Torfning dunyodagi zaxirasi 500 mlrd. t boʻlib, konlarining maydoni dunyo boʻyicha 176 mln. Torf tez uvalanishidan uzoqqa tashib borish kiyin. Shuning uchun mahalliy yoqilgʻi sifatida foydalaniladi. Briketlangan hodda tashish kulay. Torf yirik elektr styalari, issiklik elektr markazlari xamda zd va fka qozonxonalarida yoqish uchun ishlatiladi. Torfdan qurilish materiallari (plitalar) ham tayyorlanadi. Gazlashtirish va chala kokslash yoʻli bilan kimyoviy moddalar olinadi. Torfda va ohak aralashmasini tayyorlashda torfammiakli oʻgʻitlar ishlab chiqarishda, sabzavotchilik va gulchilikda biologik yoqilgʻi, chorvachilikda toʻshama sifatida, tibbiyotda davolash muolajalarida ishlatiladi. Torf konlari barcha materiklarda: Shimoliy yarim sharda — Gʻarbiy Sibir va gʻarbga tomon Atlantika okeanining sohillarigacha hamda Shim. Amerikaning shim.sharqiy qismida bor. Janubiy yarim sharda esa Jan.

Sharqiy Osiyo olaridagina topilgan.

## Yana qarang

* Torf sanoati
Torqanotlilar

**Torqanotlilar** (Oedemeridae) -qoʻngʻizlar turkumi oilasi. Uzunligi 5—20 mm. Qanotlari ingichka (nomi shundan), gavda qoplogʻichi yumshoq. 600 ga yaqin turi bor; keng tarqalgan; ayniqsa, tropik ikdimda kup uchraydi. Oʻzbekistonda 10 dan ortiq turi bor. Asosan, daraxtlar poʻstlogʻi ostidagi boshqa hasharotlar qazigan yoʻllarda, baʼzan oʻsimlik qoldiklari va zamburugʻlarda yashaydi. Chirindixoʻr yoki poʻstlokxoʻr qoʻngʻizlar va ular lichinkalari bilan oziqlanadi. Yirtqich. Belbogʻli torqanot keng Tapkalgan (uz. 2,6—3,5 mm).
Torqopchigʻay

**Torqopchigʻay** — Qashqadaryo viloyati va Turkmenistan jan.gʻarbidagi soy. Hisor tizmasining Kattapoy tarmogʻi yon bagʻridagi buloqlardan boshlanadi. Oqboshtogʻ va Qorabaland togʻlarini kesib oʻtadi. Qarshi choʻliga yetmasdan tugaydi. Uzunligi 205&nbsp;km. Bahorda toshadi (suv sarfi 1 m³/sek. chamasida), yozda qurib qoladi. Tepaqoʻton kaliyli tuz konlaridan oqib oʻtgani uchun suvi shoʻr. T.dan Dehqonobod tumanidagi Torqopchigʻay qishlogʻi aholisi va xoʻjaliklari suv oladi.
Torgʻoq

**Torgʻoq**, choʻl torgʻoq (Chettusia gregaria) — balchiqchilar kenja turkumining rjankalar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 32 sm gacha, ogʻirligi 190 g ga yaqin. Patlari qora, oq va sargʻish xolli koʻngʻir kulrang tusda. T. — choʻl qushi. Ilgari Rossiya, Ukraina va Qozogʻistonning choʻl mintaqalarida ancha keng tarqalgan edi. Hozirgi Shim.Sharqiy Afrika, Pokiston jan.da, Xindistonning shim.gʻarbida qishlaydi. Inini yerga yasab, 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 25 kun bosadi. Hasharotlar, baʼzan oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Choʻllarning oʻzlashtirilishi, chorva mollari T. uyalarini bosib ketishi sababli soni kamayib bormoqda. Oʻzbekistonda migratsiya davrida uchraydi. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Totim

**Totim** () — pistadoshlar oilasiga mansub doim yashil oʻsimliklar turkumi. Bir yoki ikki uyli; daraxt, butalardan, baʼzan, daraxtsimon lianalardan iborat. Boʻyi 0,5–12 m (baʼzan 20 m gacha). Barglari ketma-ket joylashgan. Gullari mayda, toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi kichik danakcha. 60 (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 250) turi maʼlum. Iyun—iyulda gullab, sentabrokt.da meva tugadi. Asosan, Shimoliy Amerika, Sharqiy Osiyo, Afrika va Janubiy Yevropada tarqalgan. Oshlovchi T. Qrim, Kavkaz, Pomir, Olay va boshqa togʻlarda oʻsadi. Bargida 13—25% oshlovchi modda — tannid bor. T. boʻyoq va dorivor moddalarga boy. Oʻsimlikning mum va lok beradigan, zaharli, manzarali va boshqa turlari bor. Barglari, ildizlari, poʻstlogʻi, yosh novdalari va mevalari boʻz, teri, jun va ipakni boʻyash uchun ishlatiladi. Oʻzbekistonda 1 yovvoyi va 3 ta madaniy turi bor.
Totonaklar

**Totonaklar** — Meksikadagi indeys xalqi. 200 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Penuti tillariga qardosh tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar. Qadimda T. Meksikaning Atlantika okeani sohillarida yashashgan. Verakrus shtatidagi Taxina madaniyatini (2ming yillik boshi) yaratuvchilari T. deb hisoblashadi. 14-asrdan atsteklar qoʻl ostida boʻlib ularga oʻlpon toʻlashgan. 16-asr boshida ispanlar tomonidan boʻysundirilgan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik.

## Manbalar
Toxar tillari

**Toxar tillari** — hind-evropa tillari oilasiga mansub qarindosh oʻlik tillar guruhi.

"Tohar A" va "toxar B" deb ataluvchi tillarni oʻz ichiga oladi (baʼzi adabiyotlarda ular "sharkiy toxar" va "gʻarbiy toxar" tillari yoki yozma manbalar topilgan joyga nisbatan "qarashar tili" va "kucha tili" deb ham ataladi). "Toxar tillari" shartli atama boʻlib, u 1907-yil nemis olimi F.Myuller tomonidan fanga kiritilgan. Uning shartliligi shundaki, Toxar tillari da soʻzlashuvchilar oʻz davrida qanday atalganligi nomaʼlum hamda ularning miloddan avvalgi toxarlar (Toxariston xalqi)ga aloqasi yoʻq. Shu bilan birga, Toxar tillarining qadimgi turkiy til va sharqiy eroniy tillar bilan yaqin aloqada boʻlganligini koʻrsatuvchi dalillar ham bor.

Toxar tillarida (har ikkalasida) yozilgan matnlar V-VIII asrlarga mansub boʻlib, ular XIX asr oxiri — XX asr boshlarida Sharqiy Turkiston (XXR ning Sintszyan viloyati)ning Kucha sh., Turfon va Karashar voxdlaridan topilgan. Matnlar yaratilgan davrda toxar A tili turkiyzabon xalklar hamda toxar B tilida soʻzlashuvchi xalq oʻrtasida keng isteʼmolda boʻlmagan, faqat buddaviylik ibodatlari oʻtkaziladigan yozma adabiy til xisoblangan. Toxar A tilining Turfon va Qarashar vohalaridan topilgan matnlariga toxar B tilida, shuningdek, qad. turkiyuygʻur tilida yozilgan tushuntirish belgilari shundan dalolat beradi. Toxar B tilidagi matnlar ham Sintszyanning turli hududlaridan — Kucha shaxridan, toxar A matnlari uchragan sharqiy viloyatlardan topilgan. Toxar B tilidagi ayrim qoʻlyozmalar oʻrtasida dialektal tafovutlarning mavjudligi ushbu tilning qoʻlyozmalar yaratilgan davrgacha ham keng isteʼmolda boʻlganligini koʻrsatadi.

Toxar tillari fonetik tizimi bir kancha undosh fonemalarning qattiklik yumshoqlik ziddiyatida boʻlishi, urgʻusiz unlilarning reduksiyaga uchrashi bilan tavsiflanadi. Morfologiyasida otlarning 3 grammatik jins kategoriyasiga, 3 xil son — birlik, ikkilik, koʻplik sonlarga egaligi, 9 kelishik bilan oʻzgarishi, feʼllarning 3 shaxs, 3 xil son, 3 zamon va 4 mayl shakllariga ega boʻlishi kuzatiladi. A va B Toxar tillari tilning har bir sathida oʻzaro oʻxshashliklar bilan bir qatorda muayyan tafovutlarga ham ega boʻlgan.

Toxar tillari ning yozma yodgorliklari qadimgi hind yozuvi brahmining Markaziy Osiyoda tarqalgan alohida (qiya) shaklida bitilgan. Dastlabki yodgorlik 1892-yil Rossiyada S.F. Oldenburg tomonidan nashr etilgan. Keyinchalik (XIX asr boshidan 50-yillarigacha) nemis olimlari E.Zig va V.Zigling toxar matnlarini atroflicha oʻrganib, bu tillarning hindevropa tillariga mansubligini koʻrsatib berdilar, yozma yodgorliklar toʻplamlarini nashr etdilar.

Anvar Ismoilov, Abduvahob Madvaliyev.
Toxariston

**Toxariston**, Toʻxoriston - hozirgi Janubiy Oʻzbekiston, Janubiy Tojikiston, Shimoliy Afgʻonistonni oʻz ichiga olgan tarixiy viloyat. 

Shim.da Hisor togʻlari, Jan.da Hindukush, Gʻarbda Murgʻob va Herirud daryolari, Sharqda Pomir bilan chegaralangan. "T." nomi mil. av. 2-asrda YunonBaqtriya podsholigini tugatgan koʻchmanchi qabilalardan biri — toxarlar nomidan olingan. Fors va arab tarixchi, geograflari (9—13-asrlar) "T." atamasini 5-asrdan 13-asrgacha qoʻllagan. T. mil. 1—4-asrlarda Kushon podsholigi tarkibiga kirib, uning oʻzagini tashkil qilgan. Kushon podsholigi parchalangach, T. alohida mulklarga boʻlinib ketgan. 7-asr boshida Syuan Szanning soʻzlariga koʻra, T. 27 ta alohida mulk: Balx (Baqtriyaning sobiq poytaxti), Qunduz (Shim. Afgʻonistonda), Termiz, Chagʻoniyon, Xuttal va boshqalardan iborat boʻlgan. 5 —6 a.larda T. mulklari eftaliylarta, 7-asrda Turk xoqonligiga tobe boʻlgan. 618 y. turk xoqoni Tun yabgʻu (618 — 630) T.ni toʻngʻich oʻgʻli Tardushodga topshirgan. U yabgʻu unvoni bilan T.da hukmronlik qilgan turkiy sulola asoschisi boʻlgan. 8-asrning 1yarmida T.ni arablar zabt etgan. Keyinchalik u Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, Gʻuriylar davlati tarkibiga kirgan. 13-asr boshida T. moʻgʻullar istilosi natijasida vayron qilingan. Oʻzbek va tojik arxeologlari, Fransiya, Italiya, Yaponiya va boshqa mamlakatlarning olimlari olib borgan tadqiqotlar T. Oʻrta Sharqning yirik iqtisodiy va madaniy markazi boʻlganligini koʻrsatdi. T. Oʻrta Osiyoning boshqa viloyatlari, Hindiston, Yaqin va Uzoq Sharq bilan savdomadaniy aloqalar oʻrnatgan. Kushonlar va ilk oʻrta asrlarda T. Markaziy Osiyoda buddaviylik, shuningdek, moniylikning rivojlanishi va tarqalishida muhim rol oʻynagan. 9—13-asrlarda T. islom madaniyati va ilmining markazlaridan biri boʻlgan.

## Adabiyot
* Bartol d V. V., Toxaristan, Sochineniya, t.Z, M., 1965; 
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazoʻchnoʻm istochnikam IX — nachalo XIII vv., T., 1996.
* Gʻaybulla Boboyorov.
Totalitarizm

**Totalitarizm** ( — yaxlit, toʻliq) — 1) davlat boshqaruv shakllaridan biri (totalitar davlat). Totalitarizmda jamiyat hayotining barcha sohalari ustidan davlatning yalpi, toʻla (total) nazorati oʻrnatiladi, konstitutsiyaviy huquq va erkinliklar tugatiladi, bir shaxs, ijtimoiy guruhning (harbiylarning yoki bir partiyaning) yakkahokimligiga soʻzsiz boʻysuniladi, muholafat va oʻzgacha fikrlovchilar qatagʻon qilinadi (20-asrning 20-yillari oxiridan boshlab fashistlar Italiyasidagi, natsistlar Germaniyasidagi Totalitarizmning turli shakllari, SSSRdagi kommunistik rejim, Ispaniyadagi frankizm va boshqalar); 2) etatizm, avtoritarizmni oqlovchi siyosiy tafakkur yoʻnalishi. 20-asrning 20-yillaridan Totalitarizm Germaniya va Italiyadagi fashistlarning rasmiy mafkurasiga aylangan.

## Manbalar

## Havolalar
Totemizm

**Totemizm** (Shimoliy Amerika indeetslarining ojibve qabilasi tilidagi „ototem“ – „uning urugʻi“ soʻzidan) – ibtidoiy diniy eʼtiqodlarning ilk shakllaridan biri. U kishilarning maʼlum guruhi bilan hayvon va oʻsimliklarning muayyan turlari (baʼzan tabiat hodisalari, jonsiz narsalar) oʻrtasida gʻayritabiiy aloqa, qon-qarindoshlik bor degan eʼtiqodga asoslanadi. Hayvonlar, oʻsimliklar, jonsiz predmetlar totem hisoblangan. Totemlar (koʻpincha hayvonlar) ov qilinmagan, oʻldirilmagan, goʻshti yeyilmagan, ular goʻyo kishilarning qudratli himoyachisi hisoblangan. Qabila, urugʻ har bir aʼzosining hayoti va farovonligi totemga bogʻliq deb qaralgan. Ular oʻz totemini qarindoshi, akasi, otasi, doʻsti deb hisoblagan. Har bir qabila, urugʻ oʻz totemining nomi bilan atalgan. Totemistik eʼtiqod va marosimlar muayyan koʻrinishda koʻp xalqlarda, ayniqsa, Avstraliyadagi qabilalarda saqlanib qolgan.
Tosh meteoritlar

**Tosh meteoritlar** (eski *aerolitlar*) - tarkibi boʻyicha yer togʻ jinslariga yaqin, temir, kremniy va magniy oksidlariga boy boʻlgan meteoritlar. Tosh meteoritlarning 85% ga yakini xondralar (oʻlchami 1&nbsp;mm gacha boʻlgan sferasimon jismlar)dan tashkil topgan boʻlib, ular xondritlar, qolganlari esa axondritlar deb ataladi (qarang Meteoritlar),
Tosh chorshanba oʻgʻli

**Tosh chorshanba oʻgʻli** (1909 Qashqadaryo viloyati Shaxrisabz tumani Kunchiqar qishlogʻi – 1967) – dostonchi. Togʻasi va amakisi baxshi oʻtgan. Ulardan dostonchilik sirlarini oʻrgangan. Repertuarida 20 dan ortiq oʻzbek xalq dostoni boʻlib, ulardan „Alpomish“, „Goʻroʻgʻlining tugʻilishi“, „Avazxon“, „Nurali“, „Kelinoy“ kabi dostonlar, koʻpgina terma, ertak, maqol, topishmoqdar yozib olingan. T. Tosh chorshanba oʻgʻli 1960-yilda jahon sharqshunoslarining Moskva kongressida ishtirok etib, „Alpomish“ dostonidan parchalar kuylab bergan.
Tosh oʻymakorligi

**Tosh oʻymakorligi** - oʻymakorlik turi; amaliy bezak sanʼatining keng tarqalgan sohasi. T.oʻ.da bezatiladigan buyum sirtiga oʻyib, baland yoki yassi boʻrtma hosil qilib yozuv, naqsh, tasvir ishlanadi. Bunda yumshoq (gipstosh, ohaktosh va boshqalar), oʻrtacha (malaxit, marmar va boshqalar) hamda qattiq (nefrit, lazurit, yashma va boshqalar) toshdan foydalaniladi. Tosh turlari inkrustatsiya kilinishi, oʻzaro biriktirilishi, zichlabqalab mustahkamlab, keyin T.oʻ. bilan bezatilishi mumkin. Oʻzbekiston hududidan topilgan T.oʻ.ning ilk namunalari neolit, eneolit, jez davrlariga mansub. Oʻrtaosiyolik ustalar qadimdan mineral va togʻ jinslarining xossalari, ishlash usullarini yaxshi bilgan; yassi boʻrtma (relyef)li T.oʻ. rivojlangan. Hozir T.oʻ.ning asosiy qismi mexanizatsiyalashgan (yana qarang Toshtaroshlik).