open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Taqyatuzi

**Taqyatuzi**, taqyadoʻzi (arab, taqya — doʻppi) — zargarlik buyumi; xorazmlik ayollarning bosh kiyimiga mustahkamlanadigan taqinchoq. T., asosan aylana, shuningdek murabba, 6, 8 qirrali shakldor plastinadan tuzilgan, plastina atrofi gir aylanasiga metall, marjon va qimmatbaho tosh munchoq va yaproqchalar bilan yakunlanadigan uzun metall zanjirli shokilalar bilan oʻralgan. T. yuzasi bosma, kandakori va shabaka usulida naqshlar bilan, ayrimlari atrofi feruza koʻzlar bilan xrshiyalangan yirik va mayda qimmatbaho toshlar qadab bezatiladi, markazida par oʻrnatiladigan naychasi ham boʻladi. T. plastinasi atrofi 2 qator feruza koʻzlar yoki zigʻiraklar bilan hoshiyalanadi. T. bosh kiyimini butunlai qoplab berkitib turadi. Qizlarning sepiga kirgan T. xorazm ustalarining yuksak mahoratini namoyish etadi.
Taqqoslama

**Taqqoslama** — a va b butun sonlarning (a—) ayirmasi berilgan butun t soniga boʻlinishini koʻrsatuvchi munosabat. a q b (modm) kabi belgilanadi. m soni T.ning moduli deyiladi. T. nazariyasini nemis matematigi K. Gauss ishlab chiqqan.
Tahrir

**Tahrir** – matbuotda bosish, radio, televideniyedan oʻqish, koʻrsatish va boshqa maqsadlar uchun moʻljallangan matnning tahririyat xodimi (muharrir, adabiy xodim va boshqalar) tomonidan ishlanish jarayoni. Shartli ravishda adabiy, ilmiy, siyosiy T. farqlanadi. Asarning mazmuni ustidagi T. ilmiy va siyosiy T. hisoblansa, qoʻlyozmaning shakli (kompozitsiyasi va uslubi) ustidagi T. adabiy T. hisoblanadi. Amaliyotda T. yagona ijodiy jarayon boʻlib, muallifning oʻziga xos uslubini saqlagan holda mazmun va shaklda mukammallikka erishish maqsadiga qaratiladi. Nashrni badiiy bezash va bezak materiallarini tayyorlash jarayoni badiiy T., matnni matbaada qanday terish (shrift turi, oʻlchami va boshqalar), qanday sahifalash va boshqalarni belgilab berish texnik T. deyiladi. Noshirlikda kitob qoʻlyozmasini tayyorlashda muharrir badiiy va texnik muharrirlar bilan birga ijodiy ish olib boradi.
Tahrir hayʼati

**Tahrir hayʼati** — bosma nashrlar (gaz., jurnal, ilmiy kitob, ensiklopedik nashr va boshqa asarlar)ni tayyorlashga ilmiymetodik rahbarlikni amalga oshiruvchi organ. Tahrir hayʼati nashr faoliyati bilan bogʻliq eng muhim masalalarni hal qiladi. Tahrir hayʼati, odatda, nashr muassislari, rahbarlari tomonidan tuziladi. Davlat ahamiyatiga molik muhim nashrlar Tahrir hayʼati davlat rahbari tomonidan tasdiqlanadi va oʻz nizomiga muvofiq ish yuritadi.
Tahririyat

**Tahririyat** — ommaviy axborot vositalari (matbuot, nashriyot, radioeshittirish, televideniye, kino va boshqalar)ning tarmoq, mavzu, hududiy yoki til tamoili boʻyicha ixtisoslashgan boʻlinmasi.

shunaqa
Tbilisi amirligi

**Tbilisi amirligi** - Gruziyada oʻrta asrlarda musulmon amirlari boshqargan davlat. 8-asrning 30y.larida Sharkiy Gruziyada oʻrnashib olgan arablar, qarorgohi Tbilisi boʻlgan amirlik barpo etganlar. Dastlab amirga Sharqiy Gruziyaning barcha hududi tobe boʻlgan, lekin keyinchalik gruzin xalqining kurashi oqibatida Tbilisi amirligi hududi qisqargan. 9-asr boshiga kelib amir qoʻl ostida faqat Kartlining oʻzi qolgan, 11-asrda esa, Tbilisi sh. va uning atrofidagi tumanlar amirlikka tobe boʻlgan, xolos. 9-asr boshida amirlar Xalifalikdan ajralib mustaqil boʻlish uchun kurash boshlashgan. 9-asrning 80y.larida ular bunga erishganlar va 11-asr oxiriga qadar mustaqilliklarini saqlab qolganlar. 9—10-asrlarda Tbilisi amirligi ilk urta asr gruzin davlatlarining gruzin yerlarini birlashtirish uchun olib borgan kurashlarida ishtirok etgan. 11-asrning 30y.larida Tbilisidagi hrkimiyat shahar zodagonlari qoʻliga oʻtgan, 1122-yil shaharni shoh David Binokor boshchiligidagi gruzin qoʻshinlari egallagan va Tbilisi birlashgan Gruziyaning poytaxtiga aylangan.
Tbilisi davlat universiteti

**Tbilisi Davlat Universiteti** () - Ivan Javaxishvili nomidagi Tbilisi universiteti Gurjistondagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biridir. 1918-yilda tarixchi olim va  akademik I.A.Javaxishvili boshchiligidagi gruzin olimlari tashabbusi bilan tashkil etilgan. 1930-yillarda Tbilisi Davlat Universiteti negizida qishloq xoʻjaligi, politexnika, pedagogika, tibbiyot institutlari, shuningdek bir qancha ilmiy tayyorgarlik muassasalari tashkil topgan. 1990-yili mustaqil ilmiy oʻquv muassasasi sifatida qayta tashkil etilgan. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, psixologiya, geologiya, falsafa, geografiya, tarix, filologiya, iqtisodiyot, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 3 millionga yaqin asarlar bor. 35 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.
Aleksandr Tvardovskiy

**Tvardovskiy Aleksandr Trifonovich** [1910.8(21).6, Smolensk viloyati Pochinkov tumani – 1971.18.12, Moskva viloyati] – rus shoiri va jamoat arbobi. Moskva tarix, falsafa va adabiyotini tugatgan (1939). SSSR Yozuvchilar uyushmasi boshkaruvi kotibi (1950–54, 1959–71). "Novoʻy mir" jurnali bosh muharriri (1950–54; 1958– 70). Yevropa yozuvchilari jamiyatining vitseprezidenti (1963–68). "Muqaddima" (1933) dostoni va "Kolxoz raisi kundaligi" (1932) qissasida qishloq qayotidagi oʻzgarishlar aks etgan. "Muraviya mamlakati" dostoni (1936) gʻoyaviy-badiiy jihatdan Tvardovskiy ijodida muhim oʻrin egallagan. 

Ikkinchi jahon urushi yillarida Tvardovskiy front gazetalarida ishlagan. (1941–45). "Vasiliy Tyorkin" (1941–45), "Yoʻl chetidagi uy" (1946), "Yiroqyiroklarda" (1953–60), "Shu yillar lirikasidan" (1967) va boshqa rus sheʼriyatida katta voqea hisoblangan. Tvardovskiy rus adabiyotining, rus yozuvchilari ijodining muhim muammolariga bagʻishlangan adabiytanqidiy asarlar ham yaratgan ("Vasiliy Tyorkin" kanday yozildi?", 1951–56; "Adabiyot haqida maqolalar va mulohazalar", 1961; "Blok haqida", 1955; "Pushkin gʻaqida soʻz", 1962; "Bunin toʻgʻrisida", 1965 va boshqalar). Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Front sheʼrlari", 1941, "Vasiliy Tyorkin", 1962 va boshqalar). Oʻzbekiston hayotidan sheʼrlar, maqolalar yozgan.
Tver

**Tver** (1931—90 yillarda Kalinin) — Rossiya Federatsiyasi Tver viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Tverda daryosining Volgaga kuyilish joyidagi dare porti. Transport yoʻli stansiyasi. Moskvadan 167&nbsp;km shimoli-gʻarbda. Aholisi 457,0 ming kishi (1998).

Tver toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar solnomalarda 1164-yilda keltirilgan. 1247-yildan Tver knyazligining markazi. Rusning iqtisodiy siyosiy va madaniy markazlaridan biri. 14-asrning 1yarmida moʻgʻullarga qarshi harakatning yetakchisi boʻlgan. 1327-yilda shaharda moʻgʻullarga qarshi katta qoʻzgʻolon koʻtarilgan. 1466-yilda tverlik sayyoh Afanasiy Nikitin Hindistonga sayohat qilgan. 1485-yildan T. Moskva davlati tarkibida. 1775-yildan Tver namestnichestvosi, 1796-yildan gubernyasi markazi. 1941 oktabr-dekabr oylarida nemis fashistlari shaharga jiddiy shikayet yetkazgan.

Tverda mashinasozlik (vagonlar, ekskavatorlar, elektr apparaturasi va boshqalar), yengil (ipgazlama, kamvol kombinatlari va boshqalar), kimyo (kimyo tolasi, sunʼiy charm mahsulotlari va boshqa ishlab chiqarish.), poligrafiya, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari bor, qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), Z teatr, filarmoniya, muzeylar (tarixiymeʼmoriy va adabiy, Tver turmushi, Saltikov — Shchedrin va boshqalar), kartinalar galereyasi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan "Belaya Troitsa" cherkovi (1564), Uspeniye sobori (1722), klassitsizm stilidagi turarjoy va jamoat binolarining ansambllari (18—19-asrlar) saqlangan.

## Manbalar
Tvist

**Tvist** (ing. twist — aylanish) — zamonaviy raqs, roknroll shakllaridan. Tez surʼat, aniq ritm, 4/4 oʻlchovi bilan ajralib turadi. 1960y.lar boshidan amerikalik habash estrada xonandasi va raqqos Ch. Cheker ijrosidagi "The Twist" (X. Bellard musiqasi, 1960) qoʻshigʻi orqali mashhur boʻlib, 1970y.larda koʻpgina mamlakatlar yoshlari orasida ommaviylashgan.
Tvorog

**Tvorog** () — sutni sut achitqi bakteriyalar bilan ivitib, zardobini ajratib tayyorlanadigan mahsulot. Qaymogi olingan yoki olinmagan sutdan tayyorlanishga qarab yogʻli (18%), kamyogʻ (9%) va yogʻsiz boʻladi. Qabul qilingan standartga koʻra yogʻli tvorog tarkibida koʻpi bilan 65% suv, 11% oqsil, 2,4% sut qandi boʻladi, 100 g kaloriyasi 230 kkal (960 kj)ga teng, 1 kg bunday tvorog uchun yogʻliligi 3,0—3,5% boʻlgan 5,9—6,9 kg sut sarflanadi. Tvorogda sut tarkibidagi foydali moddalar saqlanadi. Tvorog oqsilida inson hayoti uchun zarur barcha aminokislotalar bor.

Tvorogni uy sharoitida tayyorlash uchun 3—4 l qaynatilgan iliq sutga 1 stakan qatiq qoʻshib aralashtirib kastryulkaga solinadi (baʼzan pepsin yoki kaltsiy glyukonat tuzidan foydalaniladi). Hosil boʻlgan quyqa boʻlaklanadi va kastryulkani suvli togʻoraga solib past alangada isitiladi (qaynab ketmasligi kerak). Quyqa bir xil isishi, zardobi ajralib chiqishi uchun aralashtirib turiladi. Boʻlaklar yuzaga qalqib chiqqach, elak yoki gʻalvir ustiga ikki qavat toza doka solib suziladi. Zardob toza oqib tushgach, sovitiladi va dokaga siqib oʻrab ustiga taxta qoʻyib, yuk bostirib qoʻyiladi. Poʻlat Tursunxoʻjayev.

## Yana qarang

* Sut
* Sut sanoati
* Qaymoq
Te rangixayeata

**Te rangixayeata** (Te Rangihaeata) -maorilarning ngatitaya qabilasi sardori (Yangi Zelandiya). Maorilarning ingliz mustamlakachilariga qarshi kurashiga (1843-yildan) rahbarlik qilgan. 1843-yil T.R. qabilaning boshqa bir sardori bilan birga qabilaga tegishli boʻlgan hududda ingliz manzilgohlarini yoʻq qilinishini talab qilgan. Mustamlaka maʼmuriyati ushbu talabilani rad etgach, T.R. va uning qabiladoshlari mustamlakachilar tomonidan oʻrnatilgan chegara yer belgilarini olib tashlab, ularning turar joylariga oʻt qoʻyganlar. Maorilar qoʻzgʻoloni bostirilgan.
Teatr (maʼnolari)

**Teatr**:

* Teatr (yun. theatron — tomoshagoh) — 1) sanʼat turi; uning oʻziga xos ifoda vositasi aktyorning omma oldidagi oʻyini jarayonida yuzaga keladigan sahnaviy voqeadir.
* Teatr (jurnal) - "TEATR" — oylik, adabiybadiiy, axborotreklama jurnali.
Taqa

**Taqa** — ot, eshak va boshqa tuyoqli uy hayvonlarining tuyoqlarini mexanik shikastlanishdan asrash uchun qoqiladigan metall moslama. Toblangan mustahkam uglerodli poʻlatdan qilinadi. Temirchilik ustaxonalarida temirchilar tomonidan qoqiladi.
Taqvo

**Taqvo** ( — saqlanish, xudodan qoʻrqish), **taqvodorlik** — barcha dinlarda oʻta dindorlikni ifodalovchi tushuncha. Qurʼon va hadislarda Allohdan qoʻrqish, doʻzaxdan saqlanish, parhezkorlik va boshqa mazmunlarda keladi. Dinga juda berilgan, xudojoʻy, oʻzini harom va shubhalardan saqlab yuruvchi odam **taqvodor** deb atalgan.

## Manbalar

## Havolalar
Teatr musiqasi

**Teatr musiqasi** – 1) keng maʼnoda – barcha musiqali (opera, balet, operetta, musiqali drama, musiqali komediya, vodevil, myuzikl va boshqalar) hamda dramatik spektakllar uchun yozilgan musiqa; 2) tor maʼnoda – dramatik teatr spektakl (drama, komediya, tragediya) lari musiqasi. Odatda, vokal, cholgʻu, xor va orkestr musiqiy lavhalaridan iborat.

Musiqa katta oʻrin egallagan drama sanʼati shakllari qadimdan maʼlum. Oʻzbekistonda qiziqchi-masxaraboz va qoʻgʻirchoqboz tomoshalari va boshqa musiqa bilan ijro etilgan. Kompozitorlik sanʼati rivoji natijasida teatr musiqasi yangi pogʻonaga koʻtarildi, erkin almashinuvchi musiqiy lavhalar oʻrniga muayyan spektakllarga maxsus musiqa asarlari yozila boshlandi (Wolfgang Amadeus Mozart, Y. Gaydn, Ludwig van Beethoven, keyinchalik F.Mendelson, R.Shuman, M.Glinka, G.Berlioz, E.Grig, J.Vize va boshqalar). XX asrda teatr spektakllaridagi musiqaning mavqei yanada kuchaydi, baʼzi musiqa (kantata, oratoriya kabi) janrlarining sahnaviy turlari yuzaga keldi (K.Orf, Igor Stravinskiy, A.Onegger va boshqalar), yangi sintetik janrlar paydo boʻldi (I.Stravinskiyning „Shoh Edip“, „Askar tarixi“ va boshqalar). Teatr musiqasi sahna raqs harakatlarini ifodalovchi, dramatik holatlarga izoh beruvchi, ramziy yoki majoziy maʼnoga ega lavhalar, shuningdek, qahramonlarning ichki his-tuygʻularini bayon etuvchi epizodlardan iborat boʻladi. Ayni paytda, u asar sahnalarini oʻzaro bogʻlab, dramaturgik vazifalarni ham bajaradi. Oʻzbekistonda Hamza, Xurshid, Gʻ.Zafariy va boshqa dramaturglar oʻz spektakllarida oʻzbek musiqa merosidan keng foydalanishgan; ilk professional (maxsus yaratilgan) Teatr musiqasi namunalari 1940-yillar oxiri – 1960-yillarda paydo boʻlgan („Alisher Navoiy“, M. Burhonov 1948; „Yoʻlchi yulduz“, I.Akbarov, 1957; „Hamza“, 1960, „Mirzo Ulugʻbek“, 1964, M.Leviyev va boshqalar). Keyinchalik, A.Malaxov („Varshava kuyi“, „Sevgi uchun 10 kecha-kunduz“, 1968), Feliks Yanov-Yanovskiy („Iztirob va umid kunlari“, 1974), A.Berlin („Otello“, 1972), 1980—2000-yillarda A.Ergashev („Ufq“, 1995, „Oʻtgan kunlar jangnomasi“, 2003), A.Ikromov („Qirol Lir“, 1998), D.YanovYanovskiy („Malikai Turandot“, 2000, „Rezina sotuvchilar“, 2004), A.Kim („Iso va Yaxuda“, 2002) va boshqa kompozitorlar teatr musiqasi sohasida ijodiy muvaffaqiyatlarga erishgan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
* Mirhaydarova Z., Muzika v dramaticheskom teatre, Toshkent, 1986-yil.
Tebinbuloq vermikulit koni

**Tebinbuloq vermikulit koni** — Qoraqalpogʻiston Respublikasining Sulton Uvays togʻlarida, Nukus shahridan 75&nbsp;km jan.gʻarbda. Kon 1937-yilda kayd etilgan. Tebinbuloq vermikulit konik. quyi karbon davriga mansub. Gabbroperioditpiroksenit intruziv massivining kuchli biotitlashgan gʻarbiy va sharqiy chegaralari boʻylab uzluksiz rivojlangan chiziqsimon siniqchalar zonalari bilan bogʻliq yemirilish poʻstloqlarida joylashgan. Zonalar uz. 1,2&nbsp;km, rudalanish chuq. 40 m. Alohida ruda tanalarining uz. 120–450 m, eni esa 18– 220 m boʻlib, vermikulitning oʻrtacha miqdori 10—15%. Vermikulit sargʻishqungʻir tusli xolxol, tomir, tomirchalar va ularning toʻplamchalari sifatida biotitli piroksenitlarning nurash poʻstida hosil boʻladi. Genezisi boʻyicha kon yakunlangan magmatik jarayonlar bilan bogʻliq. Uning zahiralari 1 mln.t.dan ziyod. Ruda oson boyitiladi. Vermikulit issiklikdan izolyatsiya qiluvchi materiallar olish uchun ishlatiladi. Ekologiyada — oqar suvlarni neft va yogʻlardan tozalashda samarali foydalanilmoqda.
Tebinbuloq temir koni

**Tebinbuloq temir koni** - Qoraqalpogʻiston Respublikasining Sulton Uvays togʻlarida, Nukus— Toʻrtkoʻl t.yildan 5–7&nbsp;km masofada joylashgan. Kon 1937-yil topilgan. Urusoy sinigʻida quyi devon davriga mansub kremniykarbonatliterrigen va vulkanogenterrigen jinslar orasida joylashgan kuyi karbonning piroksenitgabbroli intruziv majmuasi bilan bogʻliq. Temir rudasi tarkibi boʻyicha Uraldagi Kochkanar koniga oʻxshash, unda temir 16,2%, titan oksidi — 2,0%, vanadiy oksidi — 0,15%; farqi titan oksidi 1,5 barobar yuqoriligidir. Asosiy minerali — titanmagnetit, u ilmenitning yupqa plastinkasimon oʻsimtalarini qamrovchi magnetitdan iborat. Rudalar zich xoldor yoki massiv koʻrinishda, asosan, oʻzgaruvchan piroksenitlar bilan bogʻliq. Tarkibida gematit ham uchraydi. Ruda va rudasiz piroksenitlar tarkibida piritxalkopirit minerallashuvi bilan oltin, sof platina, oltin telluridlari va platina arsenidlari uchraydi. Genezisi boʻyicha kon yakunlangan magmatikruda tanalari joylashgan intruziv jinslarning astasekin sovib borish jarayonlari bilan boglik. Tebinbuloq temir konik.da bir necha oʻn ruda tanalari aniklangan. Ularning eng yiriklari konning gʻarbiy va sharqiy uchastkalarida boʻlib, uz. 2400 m, qalinligi 100–400 m, tarqalish chuq. 500 m ga yetadi. Tebinbuloq temir konik.ning resurslari bir necha mlrd. tonnani tashkil etadi.
Tevtonlar

**Tevtonlar** — german qabilalari. Mil. av. 2-asrda kimvrlar bilan birga Rim yerlariga kirishgan, mil. av. 102 y. Rim sarkardasi G. Mariy tomonidan tormor etilgan. Keyinchalik baʼzan T. deyilganda umuman germanlar tushunilgan.
Tevton ordeni

**Tevton ordeni**, Nemis ordeni — katolik diniy-ritsarlik harbiy tashkiloti (qarang Orden). 12-asr oxirida salib yurishlari chogʻida Falastinda asos solingan. 13-asr — 1525-yilda Boltiqboʻyida, orden tomonidan pruslar, litvalar, polyaklardan tortib olingan yerlarda Tevton ordeni davlati mavjud boʻlgan. Orden 1410-yil Gryunvald jangida tormor etilgan. 1466-yildan Polsha vassali. 1525-yil uning Boltiqboʻyidagi mulklari dunyoviy Prussiya gersogligiga aylantirilgan.

## Manbalar
Tegin

**Tegin**, takin (turkiycha) 1) hunlar davrida yabgʻudan keyingi 2 oliy darajali mansab; 2) Gʻarbiy va Sharqiy Turk xoqonligida (6—8-asr) hukmdor — qagʻan (xoqon)dan keyingi 2 oliy lavozim, yaʼni taxt vorisi, qomondon.

Ayni chogʻda davlat boshligʻi farzandlari — xonzodalar ismiga qoʻshib aytiladigan sharafli unvon. (mas., Qultegin, Yoʻllugʻ tegin va boshqalar); 3) Qoraxoniylar saltanatida T. — xonzoda, muayyan mulkka egalik qilgan, harbiy harakatlarda qoʻshinni boshqargan. Sharqiy Turk davlatlari (uygʻurlar va qoraxoniylar)da T. "xonzoda" maʼnosida moʻgullar bosqiniga qadar mavjud boʻlgan; 4) Somoniylar, Gʻaznaviylar va Saljuqiylar lashkarida uzoq muddat xizmat qilish evaziga yuksak martabalarga erishgan gʻulom. Xususan, Mahmud Gʻaznaviyning otasi — Sabuktegin suboshi — lashkarboshi darajasigacha koʻtarilgan. Xorazmshoxlar bobokaloni Anushtegin dastlab saljuqiy Bilgateginning gʻulomi boʻlgan. Somoniylar qoʻshinida keyinchalik sipohsolar unvonini egallagan Alptegin ham turk gʻulomlaridan boʻlgan.
Tegirmon gazkondensat koni

**Tegirmon gazkondensat koni** — Buxoro viloyatidagi Olot temir yoʻl stansiyasidan 20&nbsp;km jan.sharkda joylashgan. Kon 1976-yilda ochilgan. T.g.k. Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismida, Dengizkoʻl zanjirsimon koʻtarilmasining shim.gʻarbiy yoʻnalishdagi egilgan qismida joylashgan. Yuqori yura ohaktoshlari shipi boʻyicha tegirmon burmasi 2 mustaqil — sharqiy va gʻarbiy tegirmon qubbalariga boʻlingan. T.g.k.da 3 quduq qazilgan boʻlib, ularda yuqori yura karbonat yotqiziklaridagi sanoat ahamiyatiga molik gaz mavjud. Yura yotqiziklari 3 qalin qatlamga boʻlingan: terrigen, karbonat va tuzangidrit. Terrigen jinslar kumirli argillit, kumtosh va alevrolitlardan (qalinligi 102 m) iborat. Karbonat katlamning (342–362 m) mahsuldor qismi gorizontlarga bulingan. Gaz, asosan shu gorizontlarda uchraydi. Gorizontlar yuqori gʻovakli kesaksimon teksturali — suvoʻtli ohaktoshlardan tuzilgan boʻlib qatlamkollektorlarni hosil qiladi. Gorizontlardagi gaz quruq va yengil. Gorizontlarda kondensat uyumi ham uchraydi. Ayrim gorizontlardagi qatlam suvlari xloridkaltsiy tipiga mansub boʻlib, minerallashgan, sedimentatsion metamorflashgan namakobdan iborat. Kon hozirgi kunda sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.
Tegusigalpa

**Tegusigalpa** — Gonduras poytaxti. Choluteka daryosi vodiysida, 1000 m balandlikda joylashgan shahar. Iqlimi tropik, issiq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 19,6°, iyulniki 22,6°), yiliga 1047&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 813,9 ming kishi (1990-yillaroʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, keramika sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari (gʻisht, marmar plitalar) ishlab chiqariladi. Universitet, Gonduras akademiyasi, Geografiya va tarix akademiyasi, milliy muzey, milliy kutubxona va boshqa bor.

Tegusigalpaga XVI asrning ikkinchi yarmida ispanlar asos solgan. XVIII asrda shahar yaqinida kumush, marmar va oltin konlarining topilishi uni tez oʻsishyga sabab boʻldi. 1880-yildan Gonduras poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan SanMigel sobori (XVIII asr), cherkov (XVIII—XIX asr), saroylar saqlangan.
Tez tibbiy yordam

**Tez tibbiy yordam** — inson hayoti hamda sogʻligʻi uchun xavfli holatlar roʻy berganda kechasiyu kunduzi shifoxonagacha koʻrsatiladigan tibbiy yordam turi va tizimi. Ilk bor Tez tibbiy yordam 1918-yil Toshkent shahrida punkt sifatida tashkil etilib, 1926-yil mustaqil Tez tibbiy yordam stansiyasiga, 1974-yil Tez tibbiy yordam klinik kasalxonasi bilan birlashtirilib, boʻlimga aylantirildi. 1983-yil kasalxonadan ajratilib, mustaqil shahar tez va shoshilinch tibbiy yordam stansiyasi deb ataldi. Oʻzbekiston Respublikasi Farmoni bilan F-2107. Shoshilinch tibbiy yordam xizmati taʼsis etilib 2001-yildan shoshilinch tibbiy yordam va tez tibbiy yordam tushunchalari ikki xil maʼnoga ega. Tez tibbiy yordamning vazifasi hodisa yuz bergan joyda, uyda, bemorni kasalxonaga olib keta turib shoshilinch, shu jumladan mutaxassis vrach tomonidan yordam koʻrsatish, lozim boʻlsa, bemorlarni kasalxonaga yetkazishni taʼminlashdan iborat. Bundan tashqari, Tez tibbiy yordam xizmati koʻzi yoriydigan ayollarni yoki uyida koʻzi yoriganlarni vrach talabiga koʻra davolash muassasalariga olib boradi. Tez tibbiy yordam xodimlarini chaqirish uchun yagona **103** joriy etilgan. Tez tibbiy yordamyo. stansiyalari xodimlari mehnatga qobiliyatsizlik varaqalari, sudtibbiy eksperti xulosalari, shuningdek, bemorlarga yo ularning qarindoshlariga yozma maʼlumotnoma berish huquqiga ega emas. Qishloq joylarida kunning istagan paytida Tez tibbiy yordamyo. koʻrsatish vrachlar va oʻrta tibbiyot xodimlari zimmasiga yuklangan. Olis va borish qiyin boʻlgan joylarga sanitariya aviatsiyasi vositalari bilan shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatiladi. Tez tibbiy yordamyo. mashinalari radiolashtirilgan boʻlib, ikki tomonlama telefon aloqasi bilan taʼminlangan, nafas va narkoz berish apparatlari, kislorod ingalyatorlar, elektrokardiograf va boshqa zaruriy asboblar bilan jihozlangan. Yirik shaharlar, jumladan Toshkentda ham ixtisoslashtirilgan maxsus reanimatsion, kardiologik, nevrologik, toksikologik, pediatriya, intensiv terapiya brigadalari va boshqa tashkil etilgan. Bu uyda va yoʻlda keta turib ixtisoslashtirilgan tibbiy yordam koʻrsatishga imkon beradi.

Rivojlangan mamlakatlarda tez tibbiy yordam brigadasi tashrif buyurganda 80 foizdan ortiq holatda bemorlarga shoshilinch ravishda davo choralarini koʻrish uchun shifoxonalarga yetkaziladi. Oʻzbekistonda esa bu koʻrsatkich 15-25 foizni tashkil etadi.
## Manbalar
Tezlanish

\overrightarrow{a}=\frac{d\overrightarrow{v}}{dt}

**Tezlanish** — vaqt birligida jismning tezligining oʻzgarishiga aytiladi. Tezlik vektori V ning son qiymati va yoʻnalishi boʻyicha oʻzgarish surʼatini ifodalovchi vektor kattalik. Xalqaro birliklar tizimi SI da tezlanish birligi qilib 1 m/s² qabul qilingan.
Tezavratsiya

**Tezavratsiya** (yun. thesauros — xazina), oltin tezavratsiyasi — 1) aholining pulga narsalar sotib olmay, uni muomalada ishlatmaslik yoʻli bilan jam/arishi; 2) xususiy shaxslar tomonidan oltinni boylik (oltin buyumlar, har xil taqinchoqlar shaklida), xazina tarzida tuplashi; 3) mamlakatning oltin zaxirasini barpo etish.
Tezis

**Tezis** ( – „qoida“, „isbot“) – 1) keng maʼnoda – bahsda yoki biror nazariyani bayon qilishda aytilgan har qanday fikr; tor maʼnoda – asosiy fikr, prinsip; 2) mantiqda isbot qilishni talab etuvchi fikr, mulohaza.

Tezis – ilmiy maqola yoki konferensiyalar uchun taqdim qilinadigan ilmiy maruzaning qisqa asosiy mazmuni aks ettirilgan ilmiy ish turi boʻlib, uning hajmi annotatsiyadan kattaroq, biroq ilmiy maqoladan kichik boʻladi (taxminan 1 betdan 3-4 betgacha). Tezislar, odatda, nashr va konferensiya talablariga asosida bir necha tillarda beriladi. Uni ilmiy asarga beriladigan tanqidiy baho, tanqidiy talqin aks etgan taqriz bilan chalkashtirmaslik kerak.
Tezliklar qutisi

**Tezliklar qutisi** - mexanizmlarda yetakchi valning ailanishlar soni (tezligi) oʻzgarmagani holda yetaklanuvchi valning ailanishlar sonini pogʻonali tarzda oʻzgartirib beradigan mexanizm. Ishi yetakchi val bilan yetaklanuvchi val orasidagi uzatish nisbatini shesternyalar (tishli gʻildiraklar) yordamida oʻzgartirishga asoslangan. Shuning uchun Tezliklar qutisi uzatmalar qutisi deb ham ataladi. Tezliklar qutisi alohida korpus (kugi) yoki boshqa mexanizmlar bilan bir umumiy korpusga joylashtirilgan tishli uzatmalardan iborat. Metall kesish stanoklarida, avtomobil va boshqa transport vositalarida ishlatiladi.
Tezoqar

**Tezoqar** — suvning oqimini kanalning balandlikda joylashgan qismidan pastroq qismiga katta tezlikda oʻtkazadigan qisqa kanal yoki nov shaklidagi gidrotexnika inshooti. T. beton, temirbeton, xarsang tosh kabi mustahkam qurilish materiallaridan quriladi. T.ning hajmi, nishabi qoʻllanilayotgan material dosh berishi mumkin boʻlgan eng katta oqim tezligi hisobga olingan holda belgilanadi. T.ning suv sarfi bir necha m³/s dan yuzlab m³/s gacha boʻlishi mumkin. Oqim tezligini kamaytirish uchun T. tubida, baʼzan esa yon devorlarida kvadrat yoki toʻgʻri burchakli kesimdan iborat qovurgʻa shaklidagi gʻadirbudirlar (qabariq shakllar, dumalok, toshlar) hosil qilinadi. Bular odatda T. qurilgan materiallardan yasaladi.

T. boshlanish qismi (ponur); tezoqar nov (shovva), soʻndirgich (suv qurilma qism energiyani soʻndirgich) va novni kuyi kanal bilan tutashtiruvchi chiqargich qismlardan iborat boʻladi. T.ning bosh qismi yuqoridagi kanalni nov bilan ravon bogʻlaydi; novning koʻndalang kesimi toʻgʻri toʻrtburchak yoki trapetsiya shaklida, eni oʻzgaruvchan yoki doimiy boʻladi. Oʻzgaruvchan enli T.da oqim eni (shovva) torayadi yoki kengayadi. Oʻrta Osiyodagi sugʻorish sistemalarida (Xorazm viloyatidagi Gʻazovot, Polvon, Samarqand viloyatida Miyonqol, Toshkent viloyatidagi Shimoliy Toshkent va boshqa kanallarda) shovvaning yuqori qismi keng, pastki qismi tor boʻlgan yangi konstruksiyadagi T. qurilgan. Bu esa suvning novda ravon yoyilib oqishini va inshootlarning mustahkam va uzoq mudsat ishlanishi taʼminlaydi (qarang Sharshara). Ziyomiddin Artukmetov.
Teylor Bruk

**Teylor Bruk** (1685.18.8, Edmonton, Midlseks — 1731.29.12, London) — ingliz matematigi. London Kirollik jamiyati aʼzosi (1712-yildan). Funksiyalarni darajali katorga yoyish, tor tebranishi, chekli ayirmalar nazariyasiga oid muhim natijalar olgan. Magnitlarning oʻzaro taʼsiri, kapillyarlik, snaryadlarning uchishi, perspektiva soxalariga bagʻishlangan asarlar yozgan. Falsafa masalalari bilan ham shugʻullangan.
Teylor formulasi

**Teylor formulasi** — funksiyaning x0 nuqta atrofidagi qiymatini "darajali koʻphad va qoddiq had yigʻindisi shaklida ifodalovchi formula. Ingliz matematigi B. Teylor (1685—1731) topgan.
Teylorizm

**Teylorizm** — ishlab chiqarishni boshqarish, mehnatni tashkil etish va moddiy ragʻbatlantirish hamda biznes samaradorligi nazariyasi; amerika menejment nazariyasining bir yoʻnalishi. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida AQSH muhandisi va olimi F.U. Teylor (1856—1915) tomonidan ishlab chiqilgan. Teylor mehnatni ratsional tashkil etish qonuniyatlariga asoslangan qatʼiy ilmiy bilimlar tizimini taklif etdi. Uning tashkiliy unsurlari: tannarxni hisoblashning matematik usuli; mehnatga haq toʻlashning tabaqalashgan tizimi; vaqtni va mehnat harakatlarini oʻrganish usuli (xronometraj); mehnat jarayonini qismlarga boʻlish va ratsionalizatsiyalash; funksinal maʼmuriyat; instruksion kartochkalar va boshqa (keyinchalik ular amerikacha "ilmiy menejment" tarkibiga kirdi). Teylorning fikricha, ishlab chiqarish.ning samaradorligini oshirishga faqatgina mehnat jarayonini, usullarini, asboblarini standart lashtirib erishish mumkin. Ishchilar oʻz vazifalarini mutlaqo mexanik tarzda bajarishlari lozim, ishlab chiqarish. boshqaruvi esa yetarli bilim va malakaga ega boʻlgan tashabbuskor maʼmuriyat tomonidan amalga oshirilishi kerak. Teylor moddiy manfaatdorlik tamoyilini oʻz nazariyasiga asos qilib oldi, yaʼni ish haqi yordamida ishchi mehnatini maksimal ravishda intensivlashtirish mumkin, degan fikrni olgʻa surdi. Teylor ijtimoiyfalsafiy konsepsiyasining markaziy tamoyiliga koʻra ish haqi oxiroqibat ishchining ishlab chiqarish.ga qoʻshgan hissasiga moye boʻlishi hamda ishlab chiqarish.ni kengaytirishga olib kelishi lozim. Oʻz konsepsiyasini ishlab chiqarish.da Teylor tadqiqot oʻtkazishning aniq usullari — intervyu, anketa, kuzatish usullaridan foydalandi.

Teylorizm  asosida 4 ta ilmiy tamoyil (boshqaruv qonunlari) yotadi: eski, oʻta amaliy ish uslubini, mehnat faoliyatining har bir alohida turini ilmiy boshqaruv uslubiga almashtirish; ishchi va menejerlarni ilmiy mezonlar asosida professional tanlash; mehnat jarayonini ilmiy tashkil etish masalalari boʻyicha maʼmuriyatning ishchilar bilan hamkorligi; ishchilar va menejerlar oʻrtasida masʼuliyatning tekis va adolatli taqsimlanishi.

Teylorizm tamoyillari dastlab AQShda, soʻngra Buyuk Britaniyada mehnatni tashkil etish tarzida amaliyotga joriy qilingan. T. keyinchalik amerikacha menejment falsafasining asosiy manbalaridan biriga aylandi.

## Adabiyot
* Teylor F.U., Nauchnaya organizatsiya truda, 2 izd., M., 1925; Uoll N., Markuze Ya.,Laynz D., Martin B., Ekonomika i biznes, per. s angl. M., 1999.

Farhod Akbarov.
Edward Tatum

**Edward Tatum** (1909.14.12, Boulder, Kolorado shtata, AQSH — 1975.5.11) — amerikalik biokimyogar va genetik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1952). Chikago va Viskonsin untyni tugatgan (1931), biokimyo doktori (1934). Viskonsin, Utrext (Niderlandiya), Stanford (1937—45, 1948—56) va Yelsk (1945—48) universitetlarida ishlagan (1946-yildan professor). 1957-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller tibbiyot institutida  professor Ilmiy ishlari mikroorganizmlar genetikasiga oid. Bakteriyalarda genetik rekombinatsiya hodisasini kashf etgan (1947). Molekulyar genetikada "bitta gen — bitta ferment" degan fundamental konsepsiya mualliflaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1958, J.U.Bidl va J.Lederberg bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Teyshebaini

**Teyshebaini** — Urartu davlatining yirik markazi (miloddan avvalgi 7—6-asr). Yerevan shahridagi Karmir Blur tepaligida qalʼa xarobalari saqlangan. Mahobatli inshoot qoldiqlari (150 ga yaqin xona — ustaxonalar, omborxonalar, don omborxonalari, vino saqlanadigan yertoʻlalar va boshqalar) aniklangan. Qalʼa atrofida toʻgʻri rejalashtirilgan shahar joylashgan. Teyshebainidan koʻplab qurolaslahalar (jumladan, Urartu shoxlariga tegishli serbezak dubulgʻalar, sadoqlar, qalqrnlar, qilichlar va boshqalar), sanʼat buyumlari, taqinchoqlar, mixxat yozuvlari topilgan. Mil. av. 585-yil teyshebaini mahalliy va skif kabilalari tomonidan vayron etilgan....TEKA (yunoncha, theke — ombor; idish, yashik) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi; bir turdagi narsalarning toʻplamini hamda shu toʻplamlar saqlanadigan bino, xona maʼnolarini bildiradi (masalan, kutubxona, kartoteka, fonoteka, diskoteka kabi).
Teylerioz

**Teylerioz** — kavsh qaytaruvchi hayvonlarda uchraydigan invazion transmissiv kasallik. Limfa bogʻlamlari va parenxima organlarida, soʻngra qon eritrotsidlarida parazitlik qiladigan Thieleria avlodiga kiruvchi bir hujayrali pigmentsiz sodda parazitlar qoʻzgʻatadi. Kasallik Yevropa, Osiyo va Afrika davlatlariga tarqalgan. Qoramollarda T.sergenti, T.mutans; qoʻy va echkilarda T.ovis keltirib chiqaradi. Koʻproq 6 oylik buzoklar qattiq kasallanadi. Kasallik koʻzgʻatuvchisi sogʻlom mollarga zararlangan yaylov kanalari orqali yuqadi. Kasallik, asosan, yilning iliqissiq faslida, kanalarning faol harakati davrida boshlanadi. Limfa bezlari, taloq va jigar kattalashadi, shirdon shilliq qavatida yumaloq yaralar paydo boʻladi.

Davolash: globulin, bigumal qoʻshilgan xinotsid, tetratsiklin qatori antibiotiklari, simptomatik vositalar (kofein, ftalazol, kobalt xlorid, mis sulfat, vitamin V12) yaxshi samara beradi.

Oldini olish: krramollar T.ga qarshi tirik vaksina yordamida emlanadi. Qarshi kurashish asosan qoʻzgʻatuvchini tashuvchi kanalarni yoʻqotishga qaratiladi. Mollarning kanalashi muntazam koʻzdan kechiriladi, bahoryozkuz oylarida har haftada bir marta kanalarga qarshi ishlov beriladi, chorvachilik obʼyektlari, molxonalari har 1,5—2 oyda bir marta dezakarizatsiya qilinadi.

Hoshim Nurmamatov.
Max Theiler

**Max Theiler** (1899.30.1 - 1972.11.8) — Janubiy Afrika vrachi va mikrobiologi. 1922-yildan AQSH da. Tibbiyotni Keyptaun universitetida oʻqib (1917—18), 1922-yilda Londonda tugatgan. 1957-yildan Rokfeller fondi (NyuYork) qoshidagi sogʻliqni saqlash va xalqaro tibbiyot boʻlimi laboratoriya rahbari, ayni vaqtda (1964-yildan) Yelsk universiteti tibbiyot maktabida professor Ilmiy faoliyati infeksion kasalliklarni oʻrganishga doir. Sariq isitma qoʻzgʻatuvchisini aniqlagan va shu kasallikka karshi odamlarni emlash uchun 2 ta vaksina kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1951).

## Manbalar
Teke (maʼnolari)

**Teke**:

* Teke - #redirect Taka 
* Teke (xalq) (bateke, oʻzlarini tio deb atashadi) — bantu guruhiga mansub xalq.
Tekis bosma

**Tekis bosma** — matn va tasvirlarni matbaa usulida koʻpaytirishning asosiy turlaridan biri. Bunda bosma qolipning bosma elementlariga quyuq boʻyoq surkaladi, oraliq (probel) elementlariga esa suv beriladi. Bunga erishish uchun qolip sirtiga kimyoviy ishlov beriladi. Tekis bosma krlipining bosma va oraliq elementlari amalda bir tekislikda yotadi. Bosish jarayonida qolip navbatmanavbat suv bilan hoʻllanadi va boʻyokda dumalatiladi, soʻngra qolipdan qogoz (yoki boshqa material) ga bosim ostida nusxa koʻchiriladi. Tekis bosmaning maxsus turi fototipiya hisoblanadi. Tekis bosmaning eski usuli — litografiya oʻrnini hozir ofset bosma usuli egallagan.
Tekis bosma mashinasi

**Tekis bosma mashinasi** - matn va tasvirlarni koʻplab chop etishda ishlatiladigan bosma mashina. Bunda qolip tekis stol — ilgarilamakayta harakat qiluvchi talerga, qogʻoz esa aylanuvchi silindrga mahkamlanadi. Tekis bosma mashinasi m.ning silindri bir siklda 2 marta aylanadigan 2 aylanishli, 1 marta aylanadigan 1 aylanishli, stopsilindrli (silindri toʻxtaydigan) va reversiv xillarga boʻlinadi. Tekis bosma mashinasim.da kichik adadli nashrlar bosiladi.
Tekis oʻzgaruvchan harakat

**Tekis oʻzgaruvchan harakat** - harakat davomida tezlanishning son qiymati oʻzgarmasdan qoladigan harakat. Bunda harakat tezligi ixtiyoriy tanlab olingan teng vaqtlar orali gida bir xil miqdorda oʻzgarib boradi. Agar tezlik son qiymati jihatidan vaqt oʻtishi bilan ortib borsa, bunday harakat tekis tezlanuvchan harakat; kamayib borsa, tekis sekinlanuvchan harakat deb ataladi.
Teke (xalq)

**Teke** (bateke, oʻzlarini tio deb atashadi) — bantu guruhiga mansub xalq. Kongo Demokratik Respublikasida (1050 ming kishi, 1990y.lar oʻrtalari), Kongo (410 ming kishi) va Gabon (20 mingga yaqin kishi)da yashaydi. Dindorlari — asosan, katoliklar, anʼanaviy eʼtiqodlar xam saqlangan.
Tekeli

**Tekeli** () — Qozogʻiston Respublikasi Olmaota viloyatidagi shahar. Qoratol daryosi boʻyida. Jungʻariya Olatovi etaklarida, dengiz sathidan 950–1600 m balandlikda joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 30,3 ming kishi (2013).

## Tarixi
1911-yil tashkil topib, 1927-yil kent darajasiga koʻtarildi. 1933-yili injener-geologlar M. Yudichev va M. Qadilbekovning ilmiy-tadqiqod ishlarining natijasida Tekeli daryosining oʻng qirgʻogʻidan qoʻrgʻoshin, rux, kumush, kadmiy, germaniy konlari topildi. 1937-yil Tekeli qoʻrgʻoshin-rux boshqarmasining qurulishi boshlanib, 1942-yil qoʻrgʻoshin-rux kombinati qurildi. 1939-yil shifoxona barpo etildi, 1941-yil birinchi oʻrta maktab qad rostladi.

## Sanoati
Shaharda Qoʻrgʻoshin-rux kombinati, gʻisht zavodi, trikotaj va tikuvchilik fabrikasi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

## Iqlimi
Tekelining iqlimi kontinental, qishi sovuq, yozi iliq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati −11-13&nbsp;°C, iyulniki — 20-22&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 650–1900&nbsp;mm. Shaharning atrofida, Qoʻra daryosining yonida balandligi 90 metrni tashkil qiluvchi Burxonbuloq nomli sharshara mavjud.

## Galeriya

Fayl:Yurt in Tekeli.JPG
Fayl:Nowruz 2013 in Tekeli.JPG
Fayl:Traditional costume for Nowruz.JPG
Fayl:Orthodox church, Tekeli, Timiryazeva str.jpg


## Manbalar

## Adabiyotlar
„Jetіsu ensiklopediyasi“. „Aris“ nashriyoti. Almati. 2004

## Havolalar
* Официальный сайт акима города  
* Узкоколейная железная дорога в Текели
Tekislik (maʼnolari)

**Tekislik**:

* Tekislik — geometriyanpnt asosiy tushunchalaridan biri.
* Tekislik (maydon) — qurukliklarda, dengiz va okeanlar tubidagi yassi yoki biroz oʻrqir boʻlgan katta maydonlar.
Tekislik (maydon)

**Tekislik** — qurukliklarda, dengiz va okeanlar tubidagi yassi yoki biroz oʻrqir boʻlgan katta maydonlar. Quruqlikda dengiz sathidan past boʻlgan botiq Tekislik (mas., Kaspiyboʻyining shim. va sharki), bal. 0 dan 200 m gacha boʻlgan payettekislik (Gʻarbiy Sibir), 200 dan 500 m gacha boʻlgan baland (Ustyurt) va 500 m dan ziyod yassitogʻliklarga (Eron togʻligining ichki qismlari) boʻlinadi. Tekislik yuzasining yotiq (Betpakdala choʻlining gʻarbiy qismi), qiya (togʻ oldi shleyflari) va botiq (Qashqar tekisligi) shakllari mavjud. Mezorelyefiga koʻra yassi, pogʻonasimon, toʻlqinsimon, sertepa, oʻydimchuqur va hokazo Tekisliklar farq qilinadi. Tekisliklarning kelib chiqishi, geologik strukturasi va rivojlanish tarixi turlicha. Ekzogen jarayonlarning taʼsir etishiga koʻra denudatsion (dastlabki togʻlarning yemirilishidan hosil boʻlgan) va akkumulyativ (choʻkindi jinslar toʻplanishidan yuzaga kelgan) Tekisliklarga boʻlinadi. Tekisliklar Yer yuzasining katta qismini egallaydi. Quruqlikdagi Tekisliklarda katta daryo havzalari, koʻllar joylashgan, ularning inson tomonidan oʻzlashtirilishi qulay. Eng yirik tekisliklar: Shimoliy Amerikadagi Buyuk va Markaziy tekisliklar, Janubiy Amerikadagi Amazonka va Gviana pasttekisliklari, Yevropadagi Sharqiy Yevropa, Osiyodagi Gʻarbiy Sibir, Turon, Buyuk Xitoy, HindGang Tekisliklari, Afrikadagi Sahroi Kabir va Sudan, Avstraliyadagi Markaziy pasttekisliklar.
Tekrur

**Tekrur** — Gʻarbiy Afrikadagi (Senegal daryosi havzasi) davlat (mil. 1ming yillik oʻrtasi — 15-asr). 11-asrning 2choragidan islom dini davlat diniga aylana boshlagan; 11 —13-asrlarda ravnaq topgan. 13-asr oxirida Mali davlatining siyosiy taʼsir doirasiga tortilgan. 14—15-asrlarda koʻp mulklari parchalanib ketgan, 15-asrning 2yarmida ularning bir qismi Jolof davlati, qolgani 15-asr oxiri — 16-asr boshida Songay tarkibiga kirgan.
Teks

**Teks** (lot. texo — toʻqiyman, oʻrayman), tolaning chiziqli zichligi — tola yoki ipning chizikli zichligini ifodalaydigan kattalik, tola massasining tola uzunligiga nisbati. Tolaning sifat koʻrsatkichi. Xalqaro birliklar sistemasi boʻyicha T. (g/km)larda oʻlchanadi. 1T=1g/km=1&nbsp;mg/m. T. soni 1&nbsp;km tola uzunligiga necha g massa toʻgʻri kelishini koʻrsatadi. Tolaning chizikli zichligi 1 T.dan kichikroq boʻlsa, kilometrga milligramm (mg/km)da yoki milli T.larda (mteks) belgilanadi. Kalava iplar va iplarning chizikli zichligi 1000 T.dan katta boʻlsa, kilogramm (kg/km)da yoki kiloteks (kteks)da belgilanadi; 1 teksq1000 mteksq0,001 kteks.
Tekstil

**Tekstil** (lot. textile — gazlama, teks) — tolalar va iplardan tayyorlanadigan mahsulotlar: gazlamalar, trikotaj, notoʻqima materiallar, gilam, kigiznamat mahsulotlari, momiq paxta, toʻqimachilikattorlik buyumlari, gʻaltak iplar, arqonlar va boshqa Baʼzilari toʻquvchilik va trikotaj mashinalarida toʻqish, baʼzilari bosish, baʼzilari yigirish va pishitish yoʻli bilan tayyorlanadi (qarang Gilamchilik, Yigirish, Kigiz bosish, Trikotaj, Toʻqimachilik).

## Manbalar
Tekstolit

**Tekstolit** — plastik material. Ipgazlama qatlamlariga sintetik smolalar shimdirish va 150° trada katta bosimda presslash yoʻli bilan tayyorlanadi. Mexanik mustahkamlik va dielektrik xossalari yuqori; suvdagi organik eritmalarga chidamli. Solishtirma ogʻirligi 1,36—1,4. Brinell boʻyicha qattiqligi 20–40&nbsp;kg/mm2; egilishga mustahkamligi 130—170 MPa, elektrik mustahkamligi 27—45 kV/mm. Mexanik ishlov berish oson. Ipgazlama asosidagi T.dan tashqari, shishaT. (shisha tolali), asbotekstolit (asbest tolali), organotekstolit (sintetik tolali) T.lar ham bor. T. list, sterjen va quvurlar koʻrinishida ishlab chiqariladi. T. roliklar, shovqinsiz shesternyalar, podshipniklarning vkladshilari, shkivlar, qistirmalar va boshqa tayyorlashda, kemalar korpusini yasashda, raketalarning issiklik izolyatsiyasi sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Tekis harakat

**Tekis harakat** — harakat davomida tezligi yoʻnalish jihatdan har qancha oʻzgarsa ham, kattalik jihatdan oʻzgarmasdan qoladigan harakat. Tekis harakat toʻgʻri va egri chiziqli trayektoriya boʻyicha yuz berishi mumkin. Toʻgʻri chiziqli harakatda jismning koʻchish vektori bilan tezlik vektori bitta chiziqda yotadi. Egri chiziqli harakatda esa tezlik vektori oʻz yoʻnalishini vaqt oʻtishi bilan uzluksiz oʻzgartira boradi va uning yoʻnalishi hamma vaqt harakat trayektoriyasiga oʻtkazilgan urinma boʻyicha boʻladi. Tekis harakatda jismlarning biror v tezlik bilan t vaqt oraligʻida bosib oʻtadigan yoʻli s=vt munosabat orqali aniqlanadi.

Qattiq jasmlar ilgarilanma Tekis harakat qilishi va qoʻzgʻalmas oʻq atrofida tekis aylanishi mumkin. Birinchi holda qattiq jismni tashkil etuvchi har bir nuqtasining harakat tezligi v> ham son qiymati, ham yoʻnalishi boʻyicha bir xil boʻlib oʻzgarmasdan qoladi. Aylanma harakatda esa, jismni tashkil etuvchi hamma nuqtalarning burchak tezliklari yu bir xil qiymatga ega boʻlib, vaqt oʻtishi bilan oʻzgarmaydi va t vaqt oraligʻida jismning burilish burchagi fq(oGʻ munosabat orqali aniqlanadi.
Tekislik

**Tekislik** — geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Geometriyada Tekislik, odatda, taʼriflanmaydigan (yaʼni nuqta, toʻgʻri chiziq kabi) boshlangʻich tushuncha hisoblanib, uning xususiyatlari bilvosita geometriya aksiomalari bilan ifodalanadi. Masalan, ikki nuqtasi biror tekislikda yotgan toʻgʻri chiziqning oʻzi ham shu tekislikda yotadi; bir toʻgʻri chiziqda yotmagan uchta nuqta orqali bitta tekislik oʻtadi; fazoda berilgan ikki nuqtadan teng uzoqlikda turgan nuqtalar toʻplami tekislik boʻladi.

Oxirgi aksioma masofa tushunchasiga asoslangan boʻlib, N.I.Lobachevskiy uni Tekislikning taʼrifi sifatida qabul qilgan. G.V.Leybnits Tekislikni ikkita kongruent ajratish mumkin boʻlgan sirt deb taʼriflagan. Ammo bu xossa Tekislikni toʻla aniqlamaydi, chunki yasovchisi sinusoida yoki arrasimon muntazam cheksiz siniq chiziq boʻlgan silindrik sirt ham shunday kongruent qismlarga boʻlinadi.

## Yana qarang

* Geometriya
Tekstura

**Tekstura** (lot. textura — gazlama, tuzilish) — amorf jismlardagi molekulalar (qarang Amorf holat) yoki polikristallarda, kristallar va gazlamalarda tolalarning muayyan yoʻnalishda joylashuvi. Tabiatda (mas., baʼzi minerallarda) uchraydi, sunʼiy usulda ham (mas., kristallash yoʻli bilan) hosil qilinishi mumkin. T. materiallarda xossalar anizotropiyayenga sabab boʻladi. Toʻqimachilikda tolalardan hajmdor (teksturlangan) ip olishda T. xossasiga asoslaniladi. T. togʻ jinslari va yogʻochda uchraydi, magnit T. ham mavjud.
Tektitlar

**Tektitlar** (yun. tektos — erigan) — turli shakl va kichik oʻlchamdagi, usti notekis oʻydimchizikli yashil, sariq yoki kora rangdagi, butunligicha, erigan xarakterli skulptura koʻrinishiga ega boʻlgan silikatli shisha jismlar. T.da SiO2—88,5% gacha, A12O320,5%, GʻeO11,5%, SaO8,5%. Muhim elementlardan Ni boʻlib, boshqa shishalarga nisbatan tarkibida suv kam boʻladi. T. magnitlanish xossasiga ega emas. Bu T.ning juda yuqori tra va uzoq vaqt qizishidan hosil boʻlganligini bildiradi. "T." termini avstraliyalik geolog E.Zyuss tomonidan kiritilgan (1900), uni erigan meteorit deb hisoblagan. Oʻtmishda T.ga taalluqli koʻpgina afsonalar toʻqilgan; ular moʻʼjizali atributlar, tumorlar boʻlib xizmat qilgan va tabobatda ham foydalanilgan. T. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda topilgan. T.ning xillari topilgan geografik joyiga qarab nomlangan: irgizitlar va jamanshinitlar (Irgiz daryosi va Janubiy Uraldagi Jamanshinit yerlari), moldivit (Janubiy Chexiya, Janubiy Germaniya), filippinitlar (Filippin o.lari), indoshinitlar (Hindixitoy), avstralitlar (Avstraliya va Tasmaniya) va boshqa Eng yirik T. (ogirligi 3,2&nbsp;kg) Laosda topilgan. Oʻrtacha zichligi 2,4 g/sm³. T. paleogenantropogenli yotqiziqlarda yoki Yer yuzasining vulkanlar kelib chiqishi istisno boʻlgan oblastlarida uchraydi. T. tabiiy tarqalgan joyidan tashqarida faqat madaniy qatlamlarda (mas., diniy buyum sifatida) uchraydi. Hozirgiga qadar T.ning kelib chiqishi haqidagi umum qabul qilingan gipotezalar maʼlum emas. Baʼzilarning fikricha, T. meteorit; boshkalar esa ularni meteorit, asteroid yoki kometalarning yerga tushishi natijasida hosil boʻlgan deb taxmin qilishadi. Oʻta xarakterli skulpturaga ega. Vulkanli shishalardan farkli oʻlaroq, T.da kristallitlar deyarli yoʻq va gaz pufakchalari nisbatan kam boʻladi.
Tektogenez

**Tektogenez** — Yer pusti tektonik strukturalarni shakllantiradigan tektonik harakat va jarayonlarning majmui. "T." termini nem. geologi E.Xarman (1930) tomonidan kiritilgan. Alpinotip, germanotip, siberetip va boshqa hamda birlamchi — chuqur strukturalarning shakllanishi va ikkilamchi yoki gravitatsion — Yer poʻstining yuqori qismida uzilma va burmalar hosil qiluvchi T.lar farqlanadi (qarang Tektonik harakatlar).
Tektonik bukilmalar

**Tektonik bukilmalar** - Yer poʻstining tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan chiziq shaklidagi har qanday pasayishi yoki bukilishining umumiy nomi. Tektonik bukilmalar Yer pusti evolyutsiyasining turli davrlarida har xil kuchlar taʼsiri ostida paydo boʻladigan koʻpgina turlitumanlik bilan tavsiflanadi. Ular, odatda, oʻzlari bilan bir vaqtda paydo boʻlgan tektonik koʻtarilmalar bilan bogʻliq boʻladi. Tektonik bukilmalar orasida shartli ravishda bir necha guruhlar ajratilishi mumkin: geosin klinalli Tektonik bukilmalar — chuqur bukilishning tor zonalari boʻlib, choʻkindi va vulkanogen jinslarning kalin katlami bilan toʻlgan va keyinchalik burmalanishga uchragan (qarang Geosinklinal); ular, odatda, Yer poʻstining kuchli choʻzilishi sharoitida vujudga keladi. Uzun novsimon geosinklinal bukilmalar baʼzan tektonik troglar deb ataladi (N. S. Shatskiy, 1946). Odatda, ularning oʻrnida burmalanish jarayonida yirik sinklinoriylar shakllanadi. Burmalangan oblastlarning ichki (evgeosinklinal) zonasida joylashgan geosinklinal Tektonik bukilmalar okean osti Yer pusti tipida rivojlangan (mas., Uraldagi Magnitogorsk, Tagil bukilmalari); burmalangan oblastlarning tashqi (miogeosinklinal) zonasida joylashgan geosinklinal Tektonik bukilmalar kontinental (qurukdik) Yer poʻstining tagiga joylashadi. Chekka yoki old Tektonik bukilmalar togʻlar zanjirining oʻsish oldi tomondan siqilish sharoitida platformalar chetida togʻ hosil boʻlish va burmalanish epoxasida vujudga keladi (mas., Uraloldi, Aloʻyuldi, Mesopotamiya va boshqalar) va ularning yemirilish mahsuloti, asosan, molasslar bilan tuldiriladi; ularning bukilishi maʼlum miqdorda yondosh burmali togʻlarning koʻtarilishini taʼminlaydi. Geosinklinal rivojlanishining orogen etapida burmalangan oblastlarning orqa qismida togʻlararo bukilma hosil boʻladi, ular koʻtarilmalar (togʻ tizmalari) oraligʻidagi tektonik depressiyalardan iborat va chekka Tektonik bukilmalar singari molasslar bilan toʻlgan. Platforma ichki Tektonik bukilmalar ham mavjud boʻlib, bular orasida riftli bukilmalar qad. avlokogenlar kabi alohida oʻrin egallaydi. Epiplatformali orogenez jarayonida molass yotqiziklari bilan toʻldirilgan, lekin vulkanizm hodisasisiz togʻ oldi Tektonik bukilmalar vujudga keladi. Tektonik bukilmalar oldingi bukilmalar oʻrnida katta tanaffussiz vaqt davomida paydo boʻlgan va ancha qad. strukturalarda uzoq tanaffusdan keyin vujudga kelgan, nomuvofiq holda yotgan qoplamali bukilmalarga boʻlinadi. Tektonik bukilmalar qiya sinklinal, sinklinoriy, grabenlar shaklida boʻladi; baʼzi hollarda Tektonik bukilmalarning choʻkindi jinslari tektonik qoplam koʻrinishida chetga siqib chiqariladi.