Afgʻonistonda energetika

**Afgʻonistonda energetika** asosan gidroenergetika, undan keyin yoqilgʻi resurslari va quyosh energiyasi orqali taʼminlanadi. Hozirgi vaqtda Afgʻoniston aholisining 85% dan ortigʻi elektr energiyasidan foydalanish imkoniga ega. Bu koʻrsatkich mamlakatning yirik shaharlarini qamrab oladi. Koʻplab qishloq hududlari esa hali yetarli darajada elektr energiyasi bilan taʼminlanmagan, biroq yangi elektr stansiyalari qurilishi va CASA-1000 loyihasining yakunlanishi bilan bu holat yaxshilanishi kutilmoqda.

Afgʻoniston hozirda taxminan 600 megavatt (MW) elektr energiyasini bir nechta gidroelektr stansiyalar orqali, shuningdek yoqilgʻi resurslari va quyosh panellari yordamida ishlab chiqaradi. Qoʻshimcha ravishda 800 MW gacha energiya qoʻshni davlatlar — Eron, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekistondan import qilinadi.

Afgʻon diasporasining Eron, Pokiston, Turkiya va boshqa mamlakatlardan katta miqdorda qaytib kelishi sababli elektr energiyasiga boʻlgan talab ortib bormoqda. Yaqin kelajakda mamlakatga 10 000 MW gacha elektr energiyasi zarur boʻlishi mumkin.

Afgʻoniston milliy rivojlanish strategiyasi muqobil energiya manbalari, xususan shamol energiyasi va quyosh energiyasini ustuvor yoʻnalish sifatida belgilagan. Shu sababli mamlakatda bir qator quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilgan, yana koʻplab loyihalar esa amalga oshirilmoqda.
## Gidroenergetika

Afgʻoniston gidroenergetika boʻyicha 23 000 MW dan ortiq elektr energiyasi ishlab chiqarish salohiyatiga ega. Hukumat yangi toʻgʻonlar qurish uchun qoʻshni va mintaqaviy davlatlardan texnik yordam olishga intilmoqda.

1950-yillardan 1970-yillarning oʻrtalarigacha boʻlgan davrda bir qator toʻgʻonlar va ularga biriktirilgan gidroelektr stansiyalar qurilgan. Ular qatoriga Kajaki toʻgʻoni (Kajaki District, Hilmand Province) va Nagʻlu toʻgʻoni (Sarobi tumani, Kabul viloyati) kiradi. Kajaki toʻgʻoni Hilmand viloyati va Qandahor viloyati uchun 151 MW gacha elektr energiyasi ishlab chiqaradi.

Bundan tashqari, Kamolxon toʻgʻoni gidroelektr stansiyasi Nimroʻz viloyati aholisini elektr energiyasi bilan taʼminlaydi.
Kabul, Kapisa va Nangarhar viloyatlari aholisi elektr energiyasini Nagʻlu gidroelektr stansiyasidan oladi. Kunduz viloyati aholisi esa mahalliy Nahr Gawkush elektr stansiyasidan foydalanadi. Badaxshon viloyati aholisi Fayzobod tumanidagi Shorabak elektr stansiyasiga ulangan.

Salma toʻgʻoni elektr stansiya Hirot viloyati aholisi uchun 42 MW gacha elektr energiyasi yetkazib beradi. Mamlakatning turli hududlarida yana bir qator suv toʻgʻonlari qurilmoqda, bu esa koʻproq aholining asosiy elektr energiyasidan foydalanish imkoniyatini kengaytirishga xizmat qiladi.

Markaziy viloyatlardagi kichik shahar va qishloq aholisi suvni saqlash hamda elektr energiyasi ishlab chiqarish maqsadida kichik toʻgʻonlar qurishda davom etmoqda.

Soʻnggi yillarda ayrim Xitoy kompaniyalari ushbu loyihalarda afgʻon tomonga yordam berishga qiziqish bildirmoqda.

## Import qilinadigan elektr energiyasi
Afgʻoniston hozirda qoʻshni davlatlar — Eron, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekistondan taxminan 800 MW elektr energiyasi import qiladi. Bu mamlakatga yiliga 250–280 million AQSh dollari atrofida xarajat keltiradi.

### Eron
Afgʻonistonning gʻarbiy viloyatlari uzoq yillardan buyon Sharqiy Eron hududidan elektr energiyasi sotib olib keladi.

### Tojikiston
Afgʻoniston Tojikistondan 150 MW gacha elektr energiyasi sotib oladi. CASA-1000 mega loyihasi yakunlangach, Afgʻonistonga qoʻshimcha 300 MW elektr energiyasi yetkazib beriladi, qolgan 1000 MW esa Pokistonga yoʻnaltiriladi.

### Turkmaniston
Afgʻoniston Turkmanistondan elektr energiyasi xarid qilishni davom ettirmoqda. Ushbu energiya gʻarbda Hirot viloyatigacha, sharqda esa Kobul viloyatigacha yetkazib beriladi.
### Oʻzbekiston
Afgʻoniston Oʻzbekistondan 450 MW gacha elektr energiyasi sotib oladi. Yaqin kelajakda bu koʻrsatkichni 1 000 MW gacha oshirish rejalashtirilmoqda.

Elektr energiyasi boʻyicha muzokaralar 2006-yilda boshlangan, 2008-yilda esa Oʻzbekistondan Afgʻonistonga 442 km uzunlikdagi yuqori kuchlanishli uzatish liniyasi qurib bitkazilgan. Ushbu liniya Kabul orqali oʻtib, Afgʻonistonning beshta viloyatini kesib oʻtadi va mamlakat chegarasi orqali Oʻzbekiston elektr uzatish tizimiga ulanadi. 2009-yilga kelib, Kabul aholisi 24 soatlik uzluksiz elektr energiyasidan foydalanish imkoniyatiga ega boʻlgan.
## Neft, tabiiy gaz va koʻmir

Afgʻoniston neft mahsulotlari va tabiiy gazni qoʻshni davlatlar — Eron, Turkmaniston va Oʻzbekistondan import qiladi. Shuningdek, ushbu resurslar Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Rossiyadan ham yetkazib beriladi. Kelajakda Ozarbayjon ham ushbu eksport qiluvchi davlatlar roʻyxatiga qaytishi mumkin.

Shu bilan birga, TAPI gaz quvuri loyihasi ustida ishlar davom etmoqda.

Afgʻonistonning oʻziga tegishli neft konlari mamlakatning shimoliy hududlarida — Sar-e Pol, Joʻzjon va Foryob viloyatlarida joylashgan. Ushbu konlarda taxminan 1,9 milliard barrel xom neft va qariyb 15 milliard kub fut tabiiy gaz zaxiralari mavjud.

Ushbu neft va gazning bir qismi mahalliy darajada elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.

Bayat Power 2016-yilda tashkil etilgan boʻlib, Afgʻonistonda mahalliy tabiiy gazdan foydalanib elektr energiyasi ishlab chiqarishni rivojlantirishda muhim rol oʻynadi.

Uning Shibirghan (Joʻzjan viloyati)dagi inshooti 2019-yil noyabridan buyon faoliyat yuritib, soʻnggi 40 yil ichida mamlakatdagi birinchi zamonaviy gaz elektr stansiyasi hisoblanadi. Ushbu stansiya Siemens Energy bilan hamkorlikda ishlab chiqilgan ilgʻor SGT-A45 gaz turbinasiga asoslangan boʻlib, yuz minglab isteʼmolchilarni barqaror elektr energiyasi bilan taʼminlaydi. 2024-yilga kelib, Bayat Power 1 milliard kVt·soatdan ortiq elektr energiyasi ishlab chiqardi, bu esa energetik xavfsizlikni mustahkamlash va importga bogʻliqlikni kamaytirishga xizmat qildi.

Garchi Xitoy koʻmir asosidagi elektr stansiyalarini qurish uchun texnik yordam koʻrsatishga rozi boʻlgan boʻlsa-da, infratuzilmaning yetishmasligi va global miqyosda koʻmir energiyasidan voz kechish tendensiyasi sababli aniq majburiyatlar mavjud emas. Bu holat Ariana News tomonidan qayd etilgan.

Afgʻonistondagi koʻplab binolar, ayniqsa Kobul viloyatida, markaziy isitish tizimlarida koʻmirdan foydalanadi, bu tizimlar Oʻzbekistondagiga oʻxshash. Bunday tizimlar qish faslida binolarni juda issiq va qulay qiladi, biroq ular elektr energiyasiga asoslangan isitish tizimlariga qaraganda ancha qimmat hisoblanadi.

## Quyosh va shamol elektr stansiyalari

Afgʻoniston quyosh panellari yordamida 222,000 MW dan ortiq elektr energiyasini ishlab chiqarish imkoniyatiga ega. Soʻnggi oʻn yillikda quyosh energiyasidan foydalanish ommalashgan boʻlib, bir qator shahar va hududlarda quyosh elektr stansiyalari barpo etilgan.

Quyosh energiyasi bilan ishlaydigan koʻcha chiroqlari barcha shahar va qishloqlarda uchraydi. Qishloq joylarda koʻplab aholi ham quyosh panellarini sotib olib, foydalanmoqda.
Mamlakat shuningdek, shamol turbinalari oʻrnatish va foydalanish orqali 66,000 MW dan ortiq elektr energiyasini ishlab chiqarish imkoniyatiga ega. Birinchi shamol elektr stansiyasi 2008 yilda Panjshir viloyatida muvaffaqiyatli ishga tushirilgan. Keyinchalik Herat viloyatida koʻproq stansiyalar barpo etila boshlandi.

USAID va National Renewable Energy Laboratory Herat viloyatining shamol xaritasini ishlab chiqish uchun hamkorlik qilgan. Ular taxminan 158,000 MW shamol energiyasi salohiyatini aniqlagan. Heratda shamol turbinalari oʻrnatilishi gʻarbiy Afgʻonistonning koʻp hududlariga elektr energiyasini yetkazib berishi mumkin. Kichikroq loyihalar sifatida suv quduqlariga biriktirilgan shamol nasoslari mavjud boʻlib, ular bilan birga 15 kub metr suv saqlash uchun rezervuarlar ham qurilgan. Heratda birinchi 300 KW shamol elektr stansiyasi 2017 yilning sentyabr oyida ishga tushirilgan.
## Biomassa va biogaz
Shamol va quyosh energiyasidan tashqari, Afgʻoniston uchun muqobil energiya manbalari sifatida biomass, biogas va geotermal energiya mavjud. Biogas plants hayvon goʻngi bilan ishlaydi va toza, hid va tutunsiz yoqilgʻi ishlab chiqaradi. Hazm jarayoni, shuningdek, oilaviy fermer xoʻjaligi uchun yuqori sifatli oʻgʻit ham hosil qiladi.

Oilaviy biogaz stansiyalari oʻrtacha oila ehtiyojini qondirish uchun kuniga 50 kilogramm goʻng talab qiladi. Bu miqdorni ishlab chiqarish uchun toʻrt–olti sigir, sakkiz–toʻqqiz tuya yoki 50 qoʻy/echki kerak boʻladi. Nazariy jihatdan, Afgʻoniston yillik taxminan 1,400 million kub metr biogaz ishlab chiqarish salohiyatiga ega. Shu miqdorning choragi mamlakatning energiya ehtiyojining yarmini qondira oladi, deya xulosa qilgan AQShning National Renewable Energy Laboratory 2011 yil yanvaridagi hisobotida.
## Litiy va uran
Afgʻonistonda katta miqdorda litiy va uran zahiralari mavjud.

## Geotermal energiya
Yer ostidagi magma yoki quruq, issiq toshlarda saqlanayotgan issiqlik energiyasi Afgʻoniston uchun hali keng ishlatilmagan katta imkoniyat hisoblanadi. Geotermal energiya orqali elektr ishlab chiqarish texnologiyasi dunyo boʻylab deyarli 100 yildan beri qoʻllaniladi. Afgʻonistondagi geotermal resurslar, asosan, Hindu Kush togʻ tizmasining asosiy oʻqi boʻylab joylashgan boʻlib, Hirot viloyatidan boshlab Badaxshon viloyatiningning Shohxon choʻligacha tarqalgan.

Afgʻonistonda allaqachon mavjud tabiiy resurslardan samarali foydalanish orqali muqobil energiya manbalarini sanoat sohasiga yoʻnaltirish, mamlakatning energiya ehtiyojini qondirish va iqtisodiy mustaqillikni taʼminlashi mumkin.

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* 
*