open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qurolli kuchlar

**Qurolli kuchlar** - harbiy harakatlar (hujum yoki mudofaa) olib borish hamda davlat xavfsizligini taʼminlash maqsadida davlat tomonidan taʼminlanuvchi qurollangan kishilarning uyushgan birlashmasi; siyosiy hokimiyatning muhim tarmogʻi.

Qurolli kuchlarning vujudga kelishi jamiyatning sinflarga ajralishi va davlat paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Quldorlik davlatlarining qoʻshinlari, asosan, harbiy yoʻlboshchilar yoki shohlarning drujinalaridan, erkin xalq lashkarlaridan iborat boʻlgan. Misr, Yuno-niston, Rim va boshqa davlatlarda harbiy-dengiz floti tuzilgan. Mulkchilik munosabatlari rivojlana borgan sari vassalliklar lashkarlari Qurolli kuchlarning asosini tashkil etgan. Har bir mulkdor mohir jangchi boʻlib, oʻz qurolli otryadiga ega boʻlgan. Gʻarbiy Yevropada piyoda askarlar ahamiyatini yoʻqotib, ogʻir qurollangan otliq ritsarlar asosiy kuchga aylangan. Sharqda arablar, turklar, moʻgʻullar va boshqalarning davlatlarida Qurolli kuchlar, asosan, ogʻir va yengil qurollangan otliq askarlardan iborat boʻlgan (qarang Armiya).

18-asr oxirida Yevropa davlatlari (Fransiya va boshqalar)da umumiy harbiy xizmat majburiyati joriy etildi. 19-asr oxirlariga kelib rivojlangan davlatlar Qurolli kuchlari soni keskin koʻpaydi. 20-asr boshlarida yangi jangovar texnika paydo boʻldi, transportning rivojlanishi kadr prinsipi asosida tuzilgan armiya va harbiydengiz floti yaratilishiga olib keldi. Keyinchalik qurollanish poygasi avj oldi va yirik davlatlar qurolli kuchlari jadal koʻpaya boshladi. Fan va texnikaning eng yangi yutuklaridan harbiy maqsadlarda foydalanish keng yoʻlga qoʻyildi. Yangicha qoʻshin turlari vujudga keldi.

Ikkinchi jahon urushi davrida Qurolli kuchlar ham miqdor, ham sifat jihatdan oʻsdi. Qoʻshinlar mexanizatsiyalashtirildi va motorlashtirildi, artilleriya va tanklar soni ortdi, reaktiv artilleriya va ballistik hamda qanotli raketalarning dastlabki namunalari paydo boʻldi. Harbiy-havo kuchlari va harbiy-dengiz floti rivojlandi. Operativ birlashmalar (quruqlikdagi qoʻshinlarda — front yoki armiyalar guruhi, harbiy-dengiz flotida — flot) vu-judga keldi. 1945-yil AQShda, 1949-yil sobiq SSSRda, keyinroq Buyuk Bri-taniya, Fransiya va Xitoyda atom quroli paydo boʻldi.

Qurolli kuchlar turlariga quyidagilar kiradi: quruqlikdagi qoʻshinlar, strategik maqsaddagi raketa qoʻshinlari, mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlari, harbiy-havo kuchlari, harbiidengiz floti. Qurolli kuchlar turlari boʻlinma, qism, qoʻshilma, shuningdek, birlashma (asosan, urush davrida)larga uyushgan qoʻshin turlari va maxsus qoʻshinlardan tashkil topadi. Qurolli kuchlarda yagona tashkiliy tizim, shaxsiy tarkibni oʻqitish va tarbiyalashning, komandir kadrlarni tayyorlashning, xizmatni oʻtashning umumiy tartibi mavjud. Taraqqiy etgan davlatlarning zamonaviy Qurolli kuchlari eng yangi jangovar texnika, shuningdek, raketa-yadro quroli bilan taʼminlangan boʻlib, yuksak tayyorgarlikka, keng jangovar imkoniyatlarga ega.

## Yana qarang
*Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari).

## Manbalar
Qurolli kuchlar ansambli

**Qurolli kuchlar ansambli**, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlari markaziy ashula va raqs ansambli — respublikada harbiy xizmatchilardan tuzilgan yetakchi ansambl. 1939-yil Toshkentda Turkiston harbiy okruti ashula va raqs ansambli nomi bilan tashkil topgan. 1992-yildan hozirgi nomda. Ikkinchi jahon urushi davrida ansambl harbiy qismlarda, gospitallarda, Zakavkazye frontida, Eronda konsertlar bergan (1941—43). Hozirgi repertuaridan xalq kuy va qoʻshiqlari, Oʻzbekiston bastakor va kompozitorlari (P.Maka-rov, A.Nazarov, Hab. Rahimov, R. Abdullayev, shahriDadajonov va boshqalar)ning harbiyvatanparvarlik, qahramonlik mavzuidagi ("Ona yurt", A.Nazarov; "Jon Vatan", shahriDadajonov; "Har bahor, har kuzda", K.Rahmatov va boshqalar), lirik ("Rayhon", "Kuygan koʻngil", "Xayr yorim"), raqs qoʻshiqlari (xo-razmcha "Nega gerag" va boshqalar), vokal-raqs kompozitsiyalari (oʻzbek mumtoz ashu-lalaridan iborat "Guldasta", turli xalqlar qoʻshiqlaridan iborat "Terma" va boshqalar) oʻrin olgan. Xonanda, sozanda va raqqos(a)lar guruhlari (jami 70 kishi)dan iborat. Hozirda boshligʻi va badiiy rahbari — Qoraqalpog'istonda xizmat koʻrsatgan artist Z.P. Babajanov, bosh baletmeysteri — el suygan raqqosa Sitora Avezova, xormeyster — Z. Fayzullayev, musiqa rahbari — M. Xusanov, rejissyor — Turkmanistonda xizmat koʻrsatgan artist A.Goloshchapov. Ansamblda xonandalar: Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist M. Hakimov, Sh. Voxidov, L.Axmedova, B. Qodirov Qoraqalpo-gʻistonda xizmat koʻrsatgan artist K.Rahmatov, O.Nazarbekov, I.Iskan-darova, I. Saidumarov, Z.Bobojonov, raqqosalar: Z. Madraximova, R. Sultonova, Sh. Najmiddinova, Z.Shamshixonova va boshqa faoliyat koʻrsatmoqda. Jamoa Pokiston, Afgʻoniston, AQSH, Germaniya, Rossiya, Turkiya va Italiyada gastrolda boʻlgan.
Qurolsizlanish

**Qurolsizlanish** - urush olib borish vositalarini butunlay yoʻqo-tish yoki ularni qisman kamaytirish hamda urush xavfini bartaraf etish uchun shartsharoitlar yaratish maqsa-dida amalga oshiriladigan chora-tad-birlar tizimi. Q. xalqaro huquqning tamoyillaridan biri boʻlib, uning yuridik mohiyatini 3 meʼyoriy belgi: umumiy xarakterdagi majburiyatlar (qarang borasida amaliy choralarni ishlab chiqish); dasturiy xarakterdagi nor-malar (qurollar va qurolli kuchlarni toʻliq yoʻq qilish yoʻli bilan Q.ga eri-shish); kafolat xarakteriga ega boʻlgan majburiyatlar (amaldagi shartnomalar qoidalarini toʻliq bajarish) tashkil etadi.

Q. xalqaro doirada BMTning 2 asosiy organi — Bosh Assambleya va Xavfsizlik Kengashiga topshirilgan. BMT huzurida barcha tashkilot aʼzolaridan iborat Q. komissiyasi tashkil etilgan. Q.ning 2 turi: yalpi va qisman Q.ni ajratib koʻrsatish mumkin. Yalpi Q. deganda: 1dan, qurolli kuchlarni yoʻq qilish, harbiy tashkilotlarni bartaraf etish, qurol ishlab chiqarishni toʻxtatish, shuningdek, ularni yoʻq qilish hamda tinchlik davrida qurollardan foydalanishni man etish; 2dan, yadroviy, kimyoviy, bakteriologik va boshqa ommaviy qirgʻin qurollarining barcha zaxiralarini yoʻq qilish hamda shu turkumdagi qurollarni ishlab chiqarishni toʻxtatish; 3dan, ommaviy qirgʻin qurollarini eltib berish vositalarining barcha turlarini yoʻq qilish; 4dan, mamla-kat harbiy faoliyatini uyushtiruvchi muassasalar hamda tashkilotlarni bar-taraf etish, harbiy taʼlim berishni toʻxtatish, harbiy oʻquv yurtlarini yopish; 5dan, mablagʻlarni harbiy maqsadlarda ishlatishni toʻxtatish tushuniladi. Davlatlar faqat yadroviy boʻlmagan qurolli kuchlar, vositalar va tashkilotlarni saqlab qolishi mumkin. Ular kelishuvga binoan ichki tartib-qoida va fuqarolarning shaxsiy xavfsizligini taʼminlash uchun zarurdir. Qisman Q. yadroviy qurolsizlanish, yadroviy qurollardan foydalanishni, yadroviy qurollar sinovlarini man etish, yadroviy qurollarni tarqatmaslikni oʻz ichiga oladi (qarang Yadro quroli sinovlarini taqiqlash toʻgʻrisidagi shartnoma, Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnoma). Shuningdek, yadro qurollaridan xoli zonalar (qarang Yadro-siz zona) tashkil qilish, strategik qurol-yarogʻlarni cheklash va kamaytirish, kimyoviy va bakteriologik qurollarni man etish va nihoyat, oddiy qurollarni va qurolli kuchlarni qisqartirish ham qisman q. yoʻlida amalga oshiriladigan choralar hisoblanadi.
Quroq

**Quroq** – bu tikuvchilik sanʼatining bir turi boʻlib, unda turli xil mato parchalari bir butun yirik naqshga birlashtirib tikiladi. Yirik dizayn odatda bir necha marotaba takrorlanuvchi naqshlar asosida quriladi va ular turli rangdagi mato shakllaridan tashkil topadi. Bu shakllar aniqlik bilan oʻlchanib va kesilib tayyorlanadi; odatda ular geometrik shakllar boʻlganligi uchun bir-biriga osongina tikiladi.

## Foydalanilishi
Quroq asosan koʻrpa va yostiq tayyorlashda qoʻllaniladi, shu bilan birga gilamlar, sumkalar, devorga osiladigan bezaklar, iliq qishki kiyimlar, yostiq jildlari, yubkalar, kamzul (jilet) va boshqa turdagi kiyimlar tayyorlashda ham ishlatiladi. Baʼzi toʻqimachilik rassomlari quroq bilan ishlaydi, koʻpincha uni kashtachilik bilan uygʻunlashtirishadi.

Agar quroq koʻrpa va yostiq tayyorlashda ishlatilsa, ushbu yirik quroq yoki tikilgan dizayn uch qatlamli koʻrpaning „yuqori“ qismini tashkil etadi. Oʻrtadagi qatlam „toʻldiruvchi qatlam“, pastki qatlam esa „taglik mato“ (backing) hisoblanadi. Toʻldiruvchi qatlam siljib ketmasligi uchun quroq koʻrpa odatda qoʻl bilan yoki tikuv mashinasi yordamida maxsus „yugurtirib oʻtish“ usulida tikiladi. Bu bichimlar quroqdagi alohida shakllarni ajratib koʻrsatish uchun tikiladi yoki butun yuzani qamrab olgan tartibli yoki tasodifiy naqshlar boʻladi.

## Tarixi

Quroq – yaʼni kichik mato boʻlaklarini birlashtirib katta tuzilma hosil qilish, hamda mato qatlamlarini kavsharlab tikish – qadimiy davrlardan beri qoʻllanilgan. Qadimgi misrliklar quroqni kiyimlar, devor bezaklari, parda va mebellarda ishlatganlar. Bu haqdagi eng qadimiy tasvirlar 5500 yil avvalgi davrga – miloddan avvalgi 3400-yillarga taalluqlidir.

Xitoy qurogʻi haqidagi rivoyatlarga koʻra, bu uslub Liu Song sulolasi hukmdori Liu Yu davrida boshlangan. Saqlanib qolgan eng qadimiy namunalar ilk oʻrta asrlar davriga taalluqlidir. Oʻsha davrda quroq qatlamlari zirh tayyorlashda ham ishlatilgan – bu usul askarlarni sovuqdan himoya qilgan va ularni jangda saqlagan. Yaponiyada ham baʼzi harbiy zirhlar xuddi shunday tikilgan.

Ushbu texnika yordamida tayyorlangan koʻrpalar XI-XIII asrlardagi turar joylarda keng tarqala boshlagan. Yevropada iqlim sovib borishi bilan yotoq uchun koʻrpalar kengroq tarqaldi, bu esa oddiy matolarga naqsh va bezaklar kiritish orqali ularni chiroyli koʻrinishga keltirish anʼanasini yuzaga keltirdi. Ushbu koʻrpa tayyorlash uslubi Amerikaga Pilgrimlar tomonidan olib kirilgan.
## Manbalar

## Foydalanilgan adabiyotlar
* 
* Schnuppe von Gwinner (1988), *The History of the Patchwork Quilt*, 
* Eleanor Levie (2004), *American Quiltmaking 1970–2000*, 
* Celia Eddy (2005), *Quilted Planet*, 

## Havolalar
* Quroq galleriyasi
Qurt

**Qurt** — kapalaklarning lichinkalik davri. Chuvalchangsimon tanasi bosh, 3 ta koʻkrak va 10 ta qorin boʻgʻimlaridan tashkil topgan; kaftida ilgaklari bor, 1—5 juft qorin oyogʻi (1—2 juftdan boshqasi) qorin boʻgʻimlariga joylashgan. Odimchilar Q.i ikki juft oxirgi qorin oyoqlariga ega; boshqa baʼzi kapalaklar Q.ida koʻpincha qorin, ayrimlarida esa koʻkrak oyoqlari ham boʻlmaydi. q. boshida yaxshi rivojlangan paypaslagichli ustki va pastki lab, juft jagʻlardan tashkil topgan kemi-ruvchi tipdagi ogʻiz apparati bor; boshining yon tomonlarida 6 tadan oddiy koʻzchalar joylashgan. Har poʻst tashlash davrida bosh gʻilofi ham alma-shinadi; biroq gʻilof kengligi oʻzgarishsiz qoladi; unga qarab qurtlar yoshini aniqlash mumkin. Pastki labda joylashgan yigiruvchi gʻudda uchiga ipak ajratuvchi bez yoʻllarining ochilganligi Q. uchun xos Q., asosan, oʻsimlikxoʻr boʻlib, toʻgʻridan toʻgʻri oʻsimlik sirtida yoki toʻqimalar ichida oziqlanadi. Koʻpgina turlari ekinlar zararkunandasi (mas, gʻoʻza tunlami, kuzgi tunlam, undov tunlami, karadrina qurtlari), baʼzilari foydali (tut ipak qurti va boshqalar).

## Yana qarang

* Qoʻshdumlilar
Qurol-yarogʻlar

**Qurol-yarogʻlar** – dushmanning jonli kuchlarini, texnikasini safdan chiqarish va inshootlarini vayron qilish uchun moʻljallangan qurilma va vositalarning umumiy nomi. Ibtidoiy jamoa davrida ov va mudofaa ehtiyojlari uchun dastlabki qurollar: soʻyil (yoʻgʻon tayoq), choʻqmor tosh, oʻtkir uchli yogʻoch nayza (keyinchalik temir uch qadalgan), sopqon va nayza uloqtirish moslamasi paydo boʻldi. Mezolit davrida kamon; neolit davrida toshbolta, toʻqmoq, xanjar yasay boshlandi. Temir ishlatish rasm boʻlgach (miloddan avvalgi 1-ming yillik boshi) tigʻli qurollar – qilich va nayzalar tay-yorlana boshladi. Qadimiy sharq davlatlari qoʻshinlarida zalvor tosh va gʻoʻlalarni irgʻituvchi moslama (kata-pulta, manjaniq va boshqalar) keng qoʻllangan. Porox kashf etilgach, oʻtsochar qurollar yasaldi (mas, ilk oʻtsochar qurol – modfani XII asrda arablar yaratishgan). Keyinchalik (XIV, XV va XVI asrlarda) pilta miltiq, toʻppon-cha, artilleriya zambaraklari paydo boʻldi. XIX asr oʻrtalaridan oʻyiq stvolli artilleriya, karabin miltiqlar, minalar, torpedalar yaratildi. XIX asr oxirlari va XX asr boshlarida avtomat qurollar (pulemyot va boshqalar) paydo boʻldi. XX asr 10-yillarida aviatsiya bombalari yaratildi, kimyoviy qurol va olov purkovchi (ognemyot)lar rasm boʻldi. XX asr 30-yil lari oxiridan reaktiv snaryadlar yaratildi. 1945-yil avgust oyida AQSH qurolli kuchlari Yaponiyaga qarshi yadro quroli qoʻlladi. Qurol-yarogʻ keyingi paytlarda sifat jihatidan takomillashtirib borildi.

Qurol-yarogʻ vazifasi, tuzilishi, qoʻllanish koʻlami va boshqa alomatlari boʻyicha farqlanadi. Vazifasiga koʻra, individual (yakka tartibdagi) va yalpi qirgʻin qurollariga; tuzilishiga koʻra, oddiy (mexanik) va avtomatik qurollarga; qoʻllanish koʻlamiga koʻra, strategik, operativ-taktik va taktik qurollarga boʻlinadi va hokazo. Hozirgi Qurol-yarogʻning turlari: tigʻli va oʻtsochar qurollar (qarang Artilleriya), raketa quroli, reaktiv qurol, minalar, torpedalar, yadro quroli, kimyoviy qurol, bakteriologik qurol. Tigʻli qurollar—pichoq, qilich, xanjar, miltiq shtigi, nayza; oʻtochar qurollar – toʻpponcha, miltiq, pulemyot, toʻp, reaktiv artilleriya (mas, „Katyusha“). Vayronlik keltirish koʻlamiga koʻra, yadro, kimyoviy va bakteriologik qurol-yarogʻ ommaviy (yalpi) qirgʻin qurollari hisoblanadi, boshqa qurol-yarogʻlarning barchasi oddiy qurollar jumlasiga kiradi. Qurol-yarogʻning qoʻzgʻalmas asosga oʻrnatilgan muqim (baʼzi raketa komplekslari turi, qirgʻoq va kazemat arterilleriya toʻplari va boshqalar); harakatlanuvchi asosga oʻrnatilgan muqim (aviatsiya, tank qurol-yarogʻlari), oʻziyurar (toʻplar, raketa komp-lekslari va boshqalar); shatakka olib yuriladigan (artilleriya toʻplari, minometlar), transportga ortiladigan, individual va guruh uchun moʻljallangan xillari bor. Artilleriya oʻqlari, snaryadlar, raketa va torpedalarning jangovar qismlari, aviatsiya va suv osti bombalari, granatalar, minalar, fugaslar, yadro qurollari va boshqa oʻq-dorilar deb ataladi. Qurol-yarogʻ ishlatishda aviatsiya, tank, jangovar kemalar, eltuvchi raketalardan foydalaniladi. Kelgusida shu maqsadda yerning sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanish loyihasi ham mavjud.
Qurilish mashinalari

'Qurilish abektida mashinalar megalka bilan jihozlanishi shart tungi va kechki ismenda ishlaydigan abektda bolishi shart*Qurilish mashinalari*' - qurilish va taʼmirlash ishlarini bajarish uchun moʻljallangan mexani-zatsiya vositalari. Quriladigan bino va inshootlar oʻrnini tayyorlash, yer tekislash va qazish ishlarini bajarish, yoʻl qurilishi, yigʻma konst-ruksiyalarni montaj qilish, burgʻilash, ustun-qoziq qoqish, armaturalar tayyorlash va ularni payvandlash, beton qorishmasini quyish,pardozlash va boshqa ishlarni bajarish uchun moʻljallangan texnologik guruhlar.

Bino va inshootlar oʻrnini tayyorlash ishlari (gruntni yumshatish, qurilish maydonchasini butalar, daraxtlar, toshlardan tozalash) almashinadigan ish jihozlari oʻrnatilgan zanjirli traktorlar negizidagi mashinalar b~n; yer tekislash va qazish ishlari bir va koʻp choʻmichli ekskava-torlar, zovur qazigichlar, buldozerlar, skreperlar, avtogreyderlar, bir choʻmichli yuklagichlar va boshqa bilan; yoʻl qurilishi ishlari yer qazish mashinalari, maxsus yoʻl qurilishi mashinalari bilan; temir yoʻl qurilishidagi ishlar rels-shpal yotqizish, ballast yoyish, izlarni toʻgʻrilash mashinalari bilan bajariladi. Qoya gruntlari tayyorlashdagi burgʻilash, ruda boʻlmagan qurilish ashyolarini qazib olish, ustunqoziq oʻrnatish uchun quduq qazish va boshqa ishlar turli burgʻilash mashinalari yordamida qilinadi. Zamin tayyorlash ishlari ustun-qoziq qoqish jihozlari, dizel-bolgʻa, bugʻ-havo bol-gʻalari, vibrobotirgich bilan bajariladi. Beton va temir-beton ishlari domkratlar, armatura-payvandlash qurilmalari, beton qorgichlar, avto-betontashigichlar, avtobetonnasoslar, zichlagich (vibrator)lar, beton yotqiz-gichlar; tom qoplama yopish ishlari tom yopish mashinalari, mastika tashish va uzatish mashinalari; pardozlash ishlari qorishma qorgich, qorishma uza-tish nasosi, suvash-silliqlash, koshinlash-silliqlash, parketlash-silliqlash mashinalari, mexanizatsiyalashgan koʻchma boʻyoqchilik st-yalari, shpaklyovka qurilmalari bilan qilinadi.

Qurilishda yuk koʻtarish kranlari, koʻtarish-tashish, ortish-tushirish mashinalari, uzluksiz tashish va boshqa mashinalardan ham foydalaniladi. Qurilish mashinalaridan foydalanish ishlarini kom-pyuterlashgan robotlar yordamida boshqarish asta-sekin rasm boʻlmoqda.

## Adabiyot
* Bozorboyev N., Xushnazarov B., Qurilish mashinalari, T., 2001.
Qurtova

**Qurtova**, qurtoba — qurutni qaynagan suvda ezib, ayronni qaynatib tayyorlanadigan parhez tansiq taom. Qurut tuyilib yoki suzma iylab ezilib elakdan oʻtkaziladi va qaynagan issiq suvda yogʻoch qoshiq bilan atalasimon massa hosil boʻlguncha aralashtiriladi. Qozonga solib sust olovda bir qaynatib olinadi va eritilgan sariyogʻ (maskayogʻ) solib aralashtiriladi. sariyogʻ erishi bilan qozonni olovdan olib, kosalarga suziladi.

Qadimda chorvador qabilalarning qish, bahor mavsumida tayyorlanadigan taomi hisoblangan. Hozirgi davrda asosan, qishloqlarda tayyorlanadi.
Qurtana

**Qurtana** — karamguldoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida tarqalgan. Poyasi tik, sershox, boʻyi 40—150 sm. Barglari uzun bandli, patsimon kesikli, tukli, navbatlashib joylashgan. Gullari yarqiroq sariq, roʻvak toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi koʻp urugʻli qoʻzoq. Ildizi oʻqildiz. May — oktabrda gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Urugʻlari 16—24° da koʻkarib chiqadi. Maysasi mart — mayda, avgust— sentabrda paydo boʻladi va qishlaydi. Kuzgi don ekinlarini zararlaydi. Sabzavot-poliz ekinlari orasida, paxta dalalarida, bedazorlarda, shuningdek, ariq, yoʻl yoqalarida, uy-hovlilar atrofida, mevazor, tokzorlarda uchraydi.

Kurash choralari: kuzgi ekinlar bahorda boronalanadi, qishlaydigan begona oʻtlarning maysalari yoʻqotiladi, cho-piq qilinadigan ekinlar orasi vaqtida yumshatiladi, gerbitsidlar purkaladi.
Qurtlar

**Qurtlar** — toʻliq oʻzgarish bilan rivojlanadigan hasharotlar (kapalaklar, qoʻngʻizlar, ikki qanotlilar, pardaqanotlilar va boshqalar)ning tuxumdan chiqqan lichinkalari. Q. tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan, choʻziq, chuvalchangsimon (nomi shundan). Q.ning tuzilishi va hayot kechirishi voyaga yetgan hasharotlardan keskin farqqiladi. Mas, kapalaklar Q.i bir xildagi koʻp sonli boʻgʻimlardan ibo-rat; 3 juft koʻkrak oyoqlari bilan birga boʻgʻimlarga boʻlinmagan 5 juft kalta soxta qorinoyoqlari bor. Qorin-oyoqlar yurish, koʻkrak oyoqlar hara-katlanish vazifasini bajaradi. Q. ichagining kuchli rivojlanganligi, qorin nerv zanjirida koʻp sonli nerv gangliylarining boʻlishi bilan voyaga yetgan hasharotlardan farq qiladi. Q.ning ogʻiz organlari kemiruvchi tipda. Q. voyaga yetgan hasharotlarga nisbatan birmuncha sodda tuzilgan: murakkab koʻzlari, qanotlari boʻlmaydi.

Hasharotlarning Q.i tuzilishiga binoan bir necha guruhga boʻlinadi: koʻkrak oyoqlari bilan birga qorin boʻlimida ham soxta oyoqpari boʻladigan q. (kapa-laklar, arrakash arilar, yaydoqchilar); koʻkrak boʻgʻimlarida 3 juft oyoqlari boʻlgan chuvalchangsimon qurtlar (qoʻngʻizlar); tana boʻgʻimlari aniq koʻrinmaydigan, koʻkrak oyoqlari boʻlmaydigan, lekin bosh qismi yaxshi rivojlangan kam harakat Q. (koʻpchilik pardaqanotlilar, qoʻngʻizlar); ogʻiz organi reduksiyaga uchragan, substratning oʻzida (mas, xoʻjayin tanasida) rivojlanadigan (parazit pardaqanotlilar) yoki voyaga yetgan hasharotlar oziqlantiradigan Q. (arilar, termitlar, chumolilar); boshsiz va oyoqsiz Q. (pashshalar, soʻnalar, soʻqirlar) ham ajratiladi.

Q. 4—5 marta tullash orqali oʻsadi; oxirgi tullashdan soʻng gʻumbakka aylanadi. Gʻumbak davrida Q.ning organlari yemirilib, voyaga yetgan hasharotlar uchun xos organlar hosil boʻladi. Bir qancha hasharotlarning Qurtlar qishloq xoʻjaligi ekinlarining xavfli zararkunandasi.
Qurtxona

**Qurtxona** — tut ipak qurti boqiladigan bino yoki xona. Kapital, yarim kapital va yengil tipdagi Q.larga boʻlinadi. Kapital q. gʻishtdan, oynali qilib qurilib, poli loy va qum bilan suvaladi; isitish qurilmalari oʻrnatiladi. Yarim kapital Q. karkas tipdagi uylardan iborat, xom gʻisht, paxsa devorli boʻlib, kichik va katta yoshdagi qurtlar boqiladi. Yengil tipdagi Q. karkasli, qamish, fanera, brezent, polietilen va boshqa yengil materiallar bilan yopiladi, katta yoshdagi qurtlarga moʻljallangan boʻladi.

Har bir Q.da 3, 5, 10, 15, 25 quti qurt boqiladi. Q. yer osti suvi chuqur, katta yoʻldan uzoq (shovqini kam), tut plantatsiyalariga yaqin yerga quriladi. Q. koʻp xonali boʻlib, kichik (1-, 2-, 3-) va katta (4-, 5-) yoshdagi qurtlar boqiladigan, yetilgan pilla saralanadigan, barg tayyorlanadigan boʻlinmalar, barg vaqtincha saqlanadigan 1 — 1,5 m chuqurlikda betonlangan yertoʻla tipidagi xonalari ham boʻladi. Q.lar zarur anjomlar (soʻkchaklar, ventilya-tor, pechka va boshqalar) bilan jihozlanadi. Qurt boqishdan oldin Q. tozalanadi, dezinfeksiyalanadi, shamollatiladi. Ayrim joylarda Q. sifatida xoʻjaliklarning jamoat binolari (ombor, quritish xonalari va boshqalar), xonadonlardagi boʻsh xonalardan vaqtincha foydalaniladi (qarang Ipak qurti boqish).
Qurtchalar

**Qurtchalar** — teng qanotli soʻruvchilar — koksidlar kenja turkumiga mansub hasharotlar bir necha oilasining umumiy nomi. Juda koʻp mum bezlari bor. Orqa qalqoni 1—2 ta lichinkalik teridan iborat boʻlib, mum shimdirilgan. Soxta Q.ning orqa tomoni plastinkasimon mum bilan qoplangan, boshqalari (yostiqchalilar)ning orqa qalqoni xitinlashgan. 2000 ga yaqin turi, asosan, tropik va sub-tropik hududlarda tarqalgan. Q.ning bir yilda 1—4 avlodi rivojlanadi. Lichinkasi va urgʻochisi oʻsimliklarga yopishib oladi. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlinmagan, oyoqlari va moʻylovlari reduksiyaga uchragan; ogʻiz organlari 1 juft, oyoqlari orasida joylashgan. Oʻsimliklar shoxi. tanasi, ildizi, baʼzan mevasi va bargiga yopishib olib, shirasini soʻradi. Erkaklari qanotli, harakatchan, oziqlanmaydi. Koʻpchilik Q., jumladan, kaliforniya qurtchasi mevali daraxtlar va manza-rali oʻsimliklar zararkunandasi.
Qurultoy

**Qurultoy** (turkiy-moʻgʻulcha – xurultay), kengash, majlis, sʼyezd – turkiy xalqlar va moʻgʻul xalqida qadimdan mavjud boʻlgan turli harbiy kengashlar va majlislarning umumiy nomi. 1) Turkiy xalqlarda quriltoy va harbiy kengash oʻtkazish anʼanasi qadimdan mavjud boʻlgan. U Eftaliylar va Turk xoqonligi davlatlarida paydo boʻlib, kamida 1500 yillik tarixga ega. Hatto ayrim manbalarda yozilishicha, Hun xoqonligi davrida ham quriltoylar oʻtkazilgan. Saljuqiylar va usmonlilar sulolasi vakillari quriltoyda oʻz sultonlarini saylashgan. Moʻgullar davlatida (Chingizxon va uning vorislari davrida) quriltoy hokimiyat boshqaruvining oliy shakliga aylangan edi. Amir Temur va temuriylar davriga kelib, quriltoylar oʻzining mukammal tuzilishiga ega boʻlgan. Quriltoyda mamlakat hayotidagi jiddiy siyosiy va iqtisodiy masalalar hal qilingan, u muhim harbiy yurishlar arafasida oʻtkaziladigan oʻziga xos katta marosimga aylangan. „Temur tuzuklari“da quriltoy (harbiy kengash) oʻtkazish tartiblari haqida soʻz boradi. Quriltoyda mamlakat hukmdori va qoʻshin qoʻmondoni saylangan. Quriltoy oʻtkazish nizomiga koʻra, uning har bir ishtirokchisi oʻz fikrini erkin ravishda bildirishi mumkin boʻlgan. Quriltoy qatnashchisi boʻlgan amir va beklarga muayyan kuchlar tomonidan tavsiya etilayotgan nomzodlar haqida oshkora va hech qanday moneliksiz fikr-mulohaza aytish huquqi berilgan. Saylovlar oshkora va teng asoslarda oʻtgan. Soʻngra saylovda gʻolib chiqqai nomzodni paygʻambar Muhammad (sav) avlodlaridan boʻlgan sayyidlar qoq yerga toʻshalgan oq kigiz yoniga yetaklab kelishardi. Mamlakat hukmdori yoxud harbiy qoʻshinning oliy bosh qoʻmondoni qilib saylangan shaxs shariat qonunlariga binoan ish koʻrishi lozimligi toʻgʻrisida muqaddas Qurʼoni karimni qoʻlida tutib, qasamyod etishi kerak edi. Soʻngra uni nufuzli urug boshliqlari (biylar) oq kigizga solib, koʻtarish marosimini bajo keltirishgan. Bu anʼana Oʻrta Osiyoda xonliklar davrida (XX asr boshlarigacha) ham saqlanib qolgan; 2) 1917-yilda Butun Turkiston musulmonlari tomonidan oʻtkazilgan 4 ta anjuman. Ularning oxirgisida Turkiston muxtoriyati tashkil topgan (1917-yil 26—28-noyabr); 3) Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasiaa oliy davlat hokimiyat organi; 4) Turkistonda srvet rejimiga qarshi qurolli harakat rahbarlari tomonidan tashkil qilingan idora. Turkiston vatanparvarlari quriltoylarda oʻz harbiy yoʻlboshchilarini saylashgan, qizil armiyaga qarshi kurashdan saboq va xulosalar chiqarib, boʻlgʻusi jang rejalarini muhokama qilishgan. Quriltoylarda Oliy bosh qoʻmondon bilan birga harbiy dastalarning qoʻmondonlari- qoʻrboshilar ham saylangan. 5) XX asrda Oʻzbekiston SSRda qishloq xoʻjaligi xodimlari – paxtakorlar, chorvadorlar va boshqalarning eski yil yakuni va yangi yil rejalari munosabati bilan oʻtkaziladigan respublika, viloyat va tuman yigʻinlarining nomi.

## Manbalar
Qurum (maʼnolari)

**Qurum**:

* Qurum - #redirect Mugʻxona 
* Qurum (mahsulot) — asosan, ugleroddan (90% dan ortiq) tashkil topgan uglevodo-rodlar {benzol, kerosin, naftalin, skipidar va baʼzi tabiiy gazlar)ning chala yonishi yoki termik parchalanishi natijasida hosil boʻladigan qora rangli qattiq oʻta dispers mahsulot.
* Qurum (tosh uyumlari) — togʻlarning yon bagʻirlari, yassi tepaliklar va daryolar oʻzanlaridagi yalang nuragan tosh uyumlari va sochilmalari.
Qurum (mahsulot)

**Qurum** — asosan, ugleroddan (90% dan ortiq) tashkil topgan uglevodo-rodlar (benzol, kerosin, naftalin, skipidar va baʼzi tabiiy gazlar)ning chala yonishi yoki termik parchalanishi natijasida hosil boʻladigan qora rangli qattiq oʻta dispers mahsulot. Zichligi 1800–1900&nbsp;kg/m3, zarrachalarining diametri 10—350&nbsp;nm. Q. — rezinayapng eng muhim faol toʻldiruvchisi. Q., shuningdek, qora boʻyoq (tush, bosmaxona boʻyogʻi va boshqalar) ishlab chiqarish da pigment sifatida, elektrodlar tayyorlashda va boshqa holatlarda ishlatiladi.
Qurum (tosh uyumlari)

**Qurum** — togʻlarning yon bagʻirlari, yassi tepaliklar va daryolar oʻzanlaridagi yalang nuragan tosh uyumlari va sochilmalari. Qattiq togʻ jinslarining fizik nurashi natijasida hosil boʻladi. Q. ogʻirlik kuchi va suvning toshlar orasida muzlab, yana erishi oqibatida togʻ yon bagʻirlari boʻylab pastga siljib turadi. Ular togʻlarda yurish uchun noqulay, xavfli joy hisoblanadi. Q.lar surilib, tosh oqimlari, koʻchkilarni hosil qiladi. Q.lar yuzasining qiyaligi 30—40° chamasida boʻladi. "Q." atamasi joy nomlari tarkibida ham uchraydi, mas, Markaziy Osiyodagi Qoraqurum togʻlari, Tyanshandagi Chaqirqurum dovoni, Qirgʻizistondagi Qurumdi choʻqqisi va hokazo
Qurtuba xalifaligi

**Qurtuba xalifaligi** - oʻrta asr larda Pireney yarim oroldagi musulmon davlati. Poytaxti — Qurtuba shahri 929 yil Qurtuba amirligi (756 yil umaviylardan Abdurrahmon I asos solgan) oʻrniga tuzilgan. 10-asrda ancha taraqqiy etgan. 1031-yil mayda amirliklarga boʻlinib ketgan.
Qurtuba

**Qurtuba** (yoki Qurtoba)-**Córdoba** ( , DIN: **),  Ispaniyaning janubidagi Andalusiyadagi shahar boʻlib, Kordova provintsiyasining poytaxtidir. Antik davrda Iberiya va Rim davlatiga qaram boʻlgan, oʻrta asrlarda esa Qurtuba xalifaligining poytaxti boʻlgan.

## Manba
Qurumdi choʻqqisi

**Qurumdi choʻqqisi** - Orqa Olay tizmasidagi choʻqqi. Tojikiston va Qirgʻiziston respublikalari chegarasida. Bal. 6610 m. Qurumdi choʻqqisida muzlik koʻp. Qurumdi muzligi (uz. 17,2&nbsp;km, maydoni 60,6&nbsp;km) yirik muzliklardan hisoblanadi.
Quruq sonlar

**Quruq sonlar** — yogʻingarchilik vaqtidagina suv oqadigan soy, soylik va vodiylar. Choʻl zonasida uchraydi. Qish va bahorgi yogʻingarchilikda Quruq sonlar oqmas, quruq havzalarga quyiladi. Uzunligi ham turlicha, baʼzan 100&nbsp;km ga yetadi. Quruq sonlar Shimoliy Afrika, Jan.-Gʻarbiy Osiyoda vodiylar, Avstraliyada kriklar, Oʻrta Osiyoda oʻzboʻy, quruq oʻzan deb ham ataladi.
Quruqlik

**Quruqlik** — Yer yuzasining dengiz va okeanlardan xoli boʻlgan qismi. Maydoni 149,1 million km, butun yer yuzining 29,22% ni tashkil etadi. Quruqlik materik (Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Afrika, Yevrosiyo, Antarktida, Avstraliya), orol va yarim orollardan iborat boʻlib, Yer sharida notekis taqsimlangan. Shimoliy yarimsharda quruqlik 39% boʻlsa, Janubiy yarimsharda 19%. Gʻarbiy yarimsharning koʻp qismi suv, Sharqiy yarimsharning katta qismi esa quruqlikdan iborat. Materiklarning dengiz tagida davom etgan va chuqurligi 200 m gacha boʻlgan qismlari ham quruqlillarga kiritiladi. Chunki ularning tektonik tuzilishi Q.nikiga oʻxshaydi. Quruqlik abadiy emas, Yer poʻstining asta-sekin pasayib borishi natijasida dengiz ostiga tushishi yoki asta koʻtarilib dengiz hududlari quruqlikka aylanishi mumkin. Mas, Oʻrta Osiyo hududi paleozoy erasi boshlarida dengiz ostida boʻlgan va 20 million yil ilgari quruqlikka aylangan.
## Adabiyotlar

## Havolalar
Quruqlik gidrologiyasi

**Quruqlik gidrologiyasi** - gidrologiya sohasi, materiklardagi gid-rologik sharoitlarni tadqiq etish bilan shugʻullanadi. Q.g. oʻrganish obʼyektiga koʻra potamologiya, limnologiya, botqoqshunoslikka boʻlinadi.
Quruqlikdagi qoʻshinlar

**Quruqlikdagi qoʻshinlar** - qurolli kuchlar turi. Asosan, quruqlikda jangovar harakatlar olib borish uchun moʻljallangan. Aksariyat mamla-katlarda Quruqlikdagi qoʻshinlar ularning harbiy qudra-tining asosini tashkil qiladi. Bir qancha davlatlarda Quruqlikdagi qoʻshinlar qoʻshin turlari (motooʻqchi, tank, havo-desant, raketa qoʻshinlari va artilleriya, havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari), armiya aviatsiyasi, maxsus qoʻshinlar (muhan-dislik, kimyoviy, radiotexnika, aloqa, avtomobil, yoʻl), front orqasidagi qismlar va muassasalar qismlaridan iborat.

Oʻzbekiston Respublikasida Qurolli Kuchlarning oʻzagini tashkil etuvchi Quruqlikdagi qoʻshinlar tajovuzkorning zarbalarini qaytarishga, egallab turilgan mintaqalar, marralarni qoʻldan bermaslik-ka, shuningdek, dushman qoʻshinlarining bostirib kirgan guruhlarini tor-mor qilishga moʻljallangan. Quruqlikdagi qoʻshinlar tarkibiga motooʻqchi, tankchi va artilleriya qoʻshilmalari va qismlari, havo desanti, hujumchi desant, havo hujumidan mudofaa boʻlinmalari, tez hara-kat qiluvchi kuchlar qismlari, taʼminot qismlari va boʻlinmalari kiradi.
Quruqsoy

**Quruqsoy** — Samarqand viloyati Payariq tumanidagi soy. Uzunligi 46&nbsp;km, havzasining maydoni 296&nbsp;km². Nurota tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa tomon oqadi. Toʻsunsoyga quyiladi. Soy oʻzani shagʻal va xarsang toshlar bilan qoplangan. Asosan, yer osti, shuningdek, qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi toshadi (yillik oqimning 80% oqib oʻtadi). Quruqsoyga Qoratepa, Chormitan soylari kelib quyiladi. Suvi Payariq tumanining ekin maydonlarini sugʻorishga sarf boʻladi.
Quruqtogʻ

**Quruqtogʻ** — Xitoyning gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi, Sharqiy Tyanshan-da. Uzunligi 350&nbsp;km, eng baland joyi 2809 m. Qad. kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan. Yon bagʻirlari tik, qoyali. Usimliklari togʻ-choʻl landshaftiga xos buta-oʻtlardan iborat.
Quruq muz

**Quruq muz** – bu karbonat angidridning qattiq shakli. U odatda vaqtinchalik sovutish uchun ishlatiladi, chunki CO₂ normal atmosfera bosimida suyuq holatga ega emas va toʻgʻridan-toʻgʻri qattiq holatdan gaz holatiga oʻtadi (sublimatsiya qiladi). Asosan sovutish vositasi sifatida ishlatiladi, lekin teatr sahnalarida dramatik effektlar yaratish uchun tuman hosil qiluvchi moslamalarda ham qoʻllaniladi. Uning afzalliklari orasida suv muzi bilan solishtirganda pastroq harorat va qoldiq qoldirmaslik (faqat havo namligidan hosil boʻlishi mumkin boʻlgan muz) xususiyati bor. Quruq muz muzqaymoq kabi muzlatilgan mahsulotlarni saqlash uchun ham foydalidir, ayniqsa mexanik sovutish mavjud boʻlmagan joylarda qoʻllaniladi.
Qurut

**Qurut** — suzmani yongʻoqdek-yongʻoqdek yumaloqlab, 2—3 kun oftobga qoʻyib, quritib tayyorlanadigan mahsulot. Maʼlum miqdordagi suzma (1 kg) ga tuz (1 osh qoshiq) qoʻshib yaxshilab aralashtiriladi. Ayrim joylarda qurutga quritilgan xushboʻy koʻkatlar, rayhon, jambil barglari, tuyilgan qizil qalampir qoʻshiladi. Quritilayotganda qurutning ustiga chang tushmasligi uchun doka yopib qoʻyiladi. Tayyor qurutlar surp xaltachalarda saqlanadi.

Oʻtmishda baʼzi dehqonchilik hududlarida yetilib pishgan shirin qovunning eti aralash sharbatiga un solib qaynatib pishirilgan va hosil boʻlgan quyulgan massa qoshiq bilan boʻlaklanib, oftobda quritilgan. Bunday shirinlik qovunqurut deb atalgan.

## Yana qarang

* Sut mahsulotlari
* Sut
* Tvorog
* Qaymoq
Qusam ibn Abbos

**Qusam ibn Abbos** (taxminan 624—677) — sahoba. Muhammad Sallolohu Alayhi vasallam paygʻambarning amakivachchasi. Xalifa Ali davrida Makka voliysi boʻlgan. Muoviya I davrida Xuroson voliysi Said ibn Usmon bilan birga Oʻrta Osiyoni fath etishda qatnashgan. Manbalarda aytilishicha, Said dinni kuchaytirmoq va shariat hukmlarini yurgizmoq maqsadida Qusam ibn Abbosni bir necha islom qoʻshini bilan Samarqandda qoldirgan. 677-yil sugʻdiylar Samarqandga hujum qilganda Qusam ibn Abbos shahid boʻlgan. Banu nojiya qabristonida gʻor yonida (boshqa manbalarda — gʻoziylar yonida) dafn etilgan. Sulton Sanjar (1118—1157) zamonasida oʻsha qabristonda Qusamiya madrasasi solingan. U Obi Mashhad arigʻi yaqinida boʻlgan. Amir Temur davrida ushbu mozor ustiga imorat qilinib, turli bezaklar bilan bezatilgan. Xalq orasida Shohizinda (Tirik shoh) nomi bilan mashhur boʻlgan bu yodgorlik oʻrta asr Markaziy Osiyo meʼmorligining noyob obidalaridan sanaladi.
Qusish

**Qusish**, qayt qilish – meʼda, diafragma, qorin devori va boshqa muskullarning spazmatik qisqarishi natijasida meʼda ichidagi narsalarning gʻayriixtiyoriy ravishda ogʻizdan tashqariga chiqarilishi. Meʼda va ichki aʼzolar, markaziy hamda periferik nerv sistemasining taʼsirlanishi (mas, zaharlanganda) yoki kasalligi oqibatida roʻy beradi. Qusish meʼda shilliq qavatining taʼsirlanishiga nisbatan organizmning himoya – moslanish reaksiyasi boʻlib, koʻpincha yutib yuborilgan yot jismlar, sifatsiz ovqat va turli zaharli moddalar taʼsirida sodir boʻladi. Qusish tufayli organizm zararli, baʼzan hatto hayot uchun xavfli moddalardan xalos boʻladi. Meʼdaning baʼzi kasalliklari (mas, yara kasalligi, gastrit)da qusishdan oldin koʻngil ayniydi, odatda qusishdan soʻng bemor oʻzini yengil his qiladi. Qusish yurak, oʻt pufagi, appendiks (chuvalchangsimon oʻsimta), buyrak va boshqa aʼzolar funksiyasi izdan chiqqanda meʼdaga reflektor taʼsir etishi natijasida ham paydo boʻlishi mumkin. Qusish bosh miya va uning pardalari kasalliklari (meningoensefalit, bosh miya oʻsmalari va shikastlanishlari), miyada qon aylanishining buzilishi belgisi boʻlishi, shuningdek, emotsi-onal buzilishlar tufayli (mas, baʼzi bir noxush taomlar, qon, qusuq massalari va hokazoni koʻrganda) yuzaga kelishi ham mumkin. Homiladorlarning qusishi koʻpincha homiladorlik toksikozlarining alomati boʻladi.

Qusish vaqtida, ayniqsa, ogʻir va hush-siz yotgan bemorlarga koʻz-quloq boʻlib turish kerak, chunki bunday hollarda qusuq nafas yoʻllariga tushib, bemor boʻgʻilib qolishi, oʻpkasi yalligʻlanishi mumkin. Qayt qilayotgan bemorni oʻtqazib qoʻyish yoki boshini pastga qilib, yonboshi bilan yotqizish lozim. Agar bemor yotgan boʻlsa, uning boshini yon tomonga qaratib, qusib boʻlguncha shu holatda ushlab turish kerak, qusib boʻlgach esa uning ogʻzini chaydirish, madorsiz bemorlar ogʻzini hoʻl tampon bilan tozalab olish lozim. Qusuq tarkibida qon boʻlsa darhol vrach chaqirish zarur. Qusish isteʼmol qilingan oziq-ovqat yoki dori vositalariga aloqador boʻlsa, ularni qoʻllamaslik kerak. Agar qusish sababsiz roʻy bersa, vrachga murojaat qilib, qusish da yuz bergan holatni taf-sillash hamda qusuq massasini vrachga koʻrsatish talab etiladi, chunki uning tashqi koʻrinishi, tarkibi va boshqa qusish sabablarini aniqlashga yordam beradi. Bolalarda qusish kattalarga nisbatan koʻproq kuzatiladi. Qusishning barcha hollarida tezlik bilan vrachga murojaat qilish kerak. Faqat tibbiy tekshirishlargina qusish sabablarini aniqlash va uni oʻz vaqtida oldini olish hamda davolash imkonini beradi.
Qustiruvchi dorilar

**Qustiruvchi dorilar** - qustirish xususiyatiga ega boʻlgan dori vositalari. Qustiruvchi dorilardan boshqa dorilar ham nojoʻya taʼsir koʻrsatib qustirishi mumkin.

Qustiruvchi dorilar taʼsir mexanizmiga koʻra markaziy va reflektor taʼsir qiladigan xillarga ajratiladi: birinchi guruhga uzunchoq miyaning toʻrtinchi qorinchasi tubida joylashgan qustirish markazi trigger zonasi xemoretseptorlarini qoʻzgʻatib qustiradigan vositalar — apomorfin gidroxlorid, naperstyanka (angishvonagul) preparatlari va morfin kiradi.

Ikkinchi guruh Qustiruvchi dorilarga meʼdaning pilorik qismi va oʻn ikki barmoq ichak shilliq qavatida adashgan nerv afferent tolalar uchlariga qoʻzgʻatuvchi taʼsir koʻrsatuvchi vositalar kiradi. Hosil boʻlgan impulslar qustirish markaziga yetib borib, uni qoʻzgʻatadi. Bularning tanlab qustiruvchi taʼsiri asosan, meʼda-ichak yoʻlidan yomon soʻriladigan yoki soʻrilmaydigan Qustiruvchi dorilarda namoyon boʻladi.

Qayt qilish markazi va meʼda shilliq pardasidagi sezuvchi nerv uchlariga reflektor taʼsir qiluvchi Qustiruvchi dorilarga ipekakuana ildizi dorivor preparati — emetin hamda bir qator oʻsimliklar tarkibiga kiruvchi saponinlar, shuningdek, ammiak, ogʻir metall tuzlari preparatlari va boshqa kiradi.

Qustiruvchi dorilar taʼsirida asosan soʻlak sekretsiyasi va bronxial shilliq ajralib chiqishi ortadi, koʻp terlash, nafas olish va qon aylanishi oʻzgaradi, koʻngil aynishiga xos dastlabki belgilar kuzatilib, qusish xurujlari yuzaga keladi. Reflektor Qustiruvchi dorilarda ushbu bosqich markaziy taʼsir qiladiganlariga (apomor-fin) koʻra davomliroq taʼsir etadi.

Qustiruvchi dorilar juda zarur hollardagina, yaʼni oʻtkir zaharlanish, meʼdani yuvishni iloji boʻlmaganida, surunkali alko-golizmni davolashda shifokor nazo-rati ostidagina qoʻllanadi. Bunda, asosan, apomorfin va emetindan foydalaniladi.

Hushsiz yotgan bemorlarga Qustiruvchi dorilar qoʻllanilmaydi, chunki qusuq moddalari nafas yoʻllariga ketib qolib, asfiksiyaga sabab boʻladi.
Qurgʻoqchilik

**Qurgʻoqchilik —** bugʻlanish yogʻindan ortiq boʻlgan sharoitlarda kechadigan uzoq davomli ob-havo sharoiti. Bunday sharoitda tuproqdagi suv zaxirasi tez sarflanib ketadi, bu esa qishloq xoʻjaligi ekinlari hamda yaylov oʻsimliklarining rivojlanishi va mahsuldorligiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Tekislik hududlardagi qurg'oqchilikning umumiy darajasi gidrotermik koeffitsiyent (GTK) bilan aniqlanadi. GTK vegetatsiya davridagi yogʻin miqdorini huddi shu davrdagi temperatura yigʻindisining 10 marta kamaytirilgan miqdoriga nisbati bilan ifodalanadi (G. T. Selyaninov). Sugʻorma dehqonchilik zonalarida GTK qiymatlari vegetatsiya davrida yogʻinlar kam boʻlgan hududlarda 0,06—0,15 dan togʻoldi zonalarida 0,3—0,4 gacha oʻzgarib turadi. Balandlik oshishi bilan qurg'oqchilikning taʼsiri sustlashadi, GTKning qiymati esa 0,7 ga qadar koʻtariladi. Qurg'oqchilik tuproqdagi fiziologik oʻzlashtiriladigan namlik yoʻqligini xarakterlovchi tuproq qurg'oqchiligi hamda transpiratsiya va bugʻlanish miqdori oshib ketganligini ifodalaydigan havo qurg'oqchiligiga boʻlinadi. Tuproq qurg'oqchiligi Oʻrta Osiyoda deyarli har yili takrorlanib turadigan oddiy hol hisoblanadi. Uning boshlanishi Oʻrta Osiyoning dengiz yuzasidan 200–250 m balandlikkacha boʻlgan hududlarida aprelning 1-dekadasiga, 300–400 metr balandlikkacha boʻlgan hududlarda mayning dastlabki kunlariga toʻgʻri keladi. Havo qurg'oqchiligi oʻsimliklarga yuqori temperaturada va past nisbiy havo namligining birga taʼsir qilishi bilan tavsiflanadi (qarang: Havo namligi). Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida havo qurg'oqchiligi kuzatiladigan kunlar, odatda, 10—30 kun orasida oʻzgarib turadi, gohida 50 va undan ham ortiqroq kunga yetadi.

Qurg'oqchilik qishloq xoʻjaligiga, ayniqsa, lalmikor yerlarda katta zarar keltiradi. Aksariyat hollarda qurg'oqchilik garmsel bilan birga yuz beradi. Sugʻoriladigan maydonlarda rivojlangan sugʻorish sistemalarining mavjudligi, shuningdek dala ihota oʻrmonlari barpo etish, Qurg'oqchilikka chidamli navlarni ekish, oʻsimlik hamda daraxtlarning borligi qurg'oqchilikning zararli taʼsirini kamaytiradi. Mirzachoʻlning oʻzlashtirilishi bunga yaxshi misol boʻla oladi; bu yerda keng sugʻorish tarmoqlari barpo etilib, yirik paxtachilik xoʻjaliklari tashkil topgandan keyin yiliga qurg'oqchilik kuzatiladigan kunlar soni 2 baravar kamaydi (27 oʻrniga 13 kun).

Hamidulla Abdullayev.
Qutb

**Qutb** (shuningdek, AM Gerkules, **AM Her** kabi o‘zgaruvchilar) (erkak, birlikda **qutb**) ― juda kuchli magnit maydonga ega bo‘lgan qo‘shaloq yulduzlar tizimidagi kataklizm o‘zgaruvchilardan biri hisoblanadi. Qo‘shaloqlari dK — dM spektral sinfdagi mitti yulduz va kuchli magnit maydonga ega (M) issiq ixcham ob’ektdan iborat. Odatda, yorqinlikning o‘zgarish amplitudasi taxminan 1m ni tashkil qiladi, lekin asosiy komponent rentgen nurlari bilan nurlantirilganda oʻrtacha yorqinlik 3m ga oshishi mumkin. Yorqinlik o‘zgarishining to‘liq amplitudasi 4-5m ga yetishi mumkin.

Ko‘pgina kataklizm o‘zgaruvchilarida asosiy ketma-ketlikning yo‘ldosh yulduzidagi modda oq mitti yulduz ustiga akkretsion diski shaklida tushadi. Qutblarda yaqinida oq mitti yulduzning magnit maydoni shunchalik kuchliki, u akkretsiya diskining shakllanishiga yo‘l qo‘ymaydi. Gaz oq mitti yulduzning dipol magnit maydonining kuch chiziqlari bo‘ylab akkretsiya voronkasi shaklida tushadi.

Bunday ob’ektlarning tipik magnit maydonlari 10 milliondan 80 million gaussgacha (1000-8000 tesla). AN Katta Ayiq yulduzi kataklizmatik o‘zgaruvchilar orasida eng kuchli magnit maydonga ega — 230 million gauss (23 kT).

Qutblar o‘z nomini ular chiqaradigan yorug‘likning ham chiziqli, ham aylana qutblanishga ega bo‘lganidan olgan. Qutblanish qutblarni o‘rganish uchun muhim ahamiyatga ega, shuningdek, qo‘shaloq yulduzlar tizimining geometriyasi haqida maʼlumot beradi.

## Yana qarang
* Kataklizm o'zgaruvchan
* Oʻrta qutb
## Manbalar


## Adabiyotlar
* 
* 
## Havolalar
* 
*
Qutb (maʼnolari)

**Qutb**:

* Qutb: 
** 1) elektr zanjiri yoki magnitning qarama-qarshi tomonlaridan biri (musbat qutb yoki manfiy qutb);
** 2) keng ,maʼnoda — bir-biriga zid ikki xil narsa; qarama-qarshi tomon.
* Qutb (matematika) — 1) koordinatalar tizimida qutb.
* Geografik qutblar
* Geomagnit qutblar
* Olam qutblar
Qutb (matematika)

**Qutb** (matematikada) — 1) koordinatalar tizimida Q. koordinatalar boshi; 2) sharning qutbi uning katta doirasiga perpendikulyar boʻlgan diametrning uchlari; 3) biror r toʻgʻri chiziqning ikkinchi tartibli k chiziqqa nisbatan qutbi shunday R nuq-taki, bu nuqta uchun r toʻgʻri chiziq R nuqtaning k chiziqqa nisbatan polyarasi vazifasini oʻtaydi; 4) funksiya qutbi funksiyaning ajralgan maxsus nuqtasidir. Q.da Dg) funkiiya aniqlangan emas, lekin ushbu shart bajariladi. Funksiyalarning qutbi haqidagi taʼlimot kompleks oʻzgaruvchining analitik funksiyalari uchun rivojlangan.
Qutb kuni

**Qutb kuni** - Yerning Shimoliy qutb doirasidan shimolroqda va Janubiy qutb doirasidan janubroqda boʻlgan sohalardagi kun. Bir sutkadan ortiq davom etadi. Bahorgi teng kunlik (21 yoki 22 mart), yaʼni Quyoshning ogʻishi 5=0° ga teng boʻlganda Yerning Shimoliy qutb doirasida Quyosh chiqadi, Qutb kuni boshlanadi va u kuzgi teng kunlikkacha (21 yoki 22 sentabr) davom etadi. Janubiy qutb doirasi ichidagi Qutb kunilari, aksincha, kuzgi teng kunliktn bahorgi teng kunlikkacha davom etadi. Quyoshning ogʻishi orta borishi bilan Shimoliy qutb atrofidagi Qutb kunili sohalar koʻlami ham ortib boradi. Soha Shimoliy qutbdan qancha uzoqda boʻlsa, Qutb kuni shuncha kech boshlanadi va kunning uzunligi shuncha kam boʻladi. Qutblarda Qutb kuni yarim yil davom etadi. Shimoliy yarim sharda Quyoshning ogʻishi maksimal (5=+23°27’) boʻlganda, yaʼni Quyoshning yozgi turish kunlari (21 yoki 22 iyun) Qutb kuni uzunligi ham maksimal boʻladi va Quyosh shu kuni botmaydi. Haqiqatda yuqorida aytilgan hodisa birmuncha boshqacharoq kuzatiladi: 1) Quyoshning chiqishi uning koʻrinma gardishi markaziga nisbatan emas, balki gardishning yuqori chegarasi koʻrinishi bilan aniqlanadi; 2) Yer atmosferasi refraksiyasining taʼsirida Quyosh haqiqiy chiqqan vaqtidan oldin chiqadi va haqiqiy botish vaqtidan keyin botadi; 3) Quyoshning ogʻishi kun davomida oʻzgarib boradi. Bularning hammasi Yerning ikkala yarim sharida sutkalarning yorugʻ qismlarini uzaytiradi va qorongʻi qismlarini qisqartiradi.

Abvusalom Latipov.
Qutb minor

**Qutb minor** - Hindiston (Dehli)dagi meʼmoriy yodgorlik (1200— 1220); Sharq meʼmorligining noyob namunasi. Dehlida vafot etgan oʻshlik din arbobi Hoji Qutbiddin Baxtiyor sharafiga bunyod etilgan (maqbara minoradan 600 m jan.-gʻarbda). Minora 5 qatlamli (dastlab 4 qatlamli boʻlgan, 5qatlami keyin qurilgan), tarhi konussimon, gʻarovli; gʻranit bloklar ganchhok bilan mustahkamlab qurilgan; balandligi 72,6 m, diametri asosida 14,74 m, uchida 3,05 m. Quyi 3 qatlam turli rangdagi qumtosh bilan, yuqori 2 qatlami (yashin urib vayron boʻlgan) 14-asrda oq marmardan deyarli bezaksiz qayta tiklangan. Ichkaridagi aylanma zinapoya (379 ta) orqali yuqoriga chiqiladi. minora belbogʻiga muqarnas naqshlar ishlangan, sultonlar tarixi, ularga mad-hiya, Qurʼon oyatlari yozib bezatilgan.
Qutb tuni

**Qutb tuni** — Yerning Shimoliy qutb doirasidan shimolroqda va Janubiy qutb doirasidan janubroqda boʻlgan tun. Bir sutkadan ortiqdavom etadi. Kuzgi teng kunlik (21 yoki 22 sentabr)da Quyoshning ogʻishi 0 ga teng boʻlganda Yerning shimoliy qutb doirasida Quyosh chiqmaydi va Qutb tuni boshlanib, bahorgi teng kunlik (21 yoki 22 mart) gacha davom etadi. Shimoliy yarim sharda Quyoshning ogʻishi minimal (8=—23°27’), yaʼni Quyoshning qishki turishi (21 yoki 22 dekabr) kunlarida Qutb tuni uzunligi maksimal boʻladi. Janubiy qutb doirasida (f=—66°33’) Quyosh qishki turish kuni botmaydi va yozgi Quyosh turish kuni (21 yoki 22 iyun) chiqmaydi. Qutb tuni ham qutb kuni kabi oddiy geo-metrik koʻrinishda sodir boʻlmaydi. Quyosh gardishi, refraksiya va Quyosh ogishining oʻzgarib borishi Qutb tuni uzunligiga taʼsir koʻrsatadi. Umuman Qutb tuni qutb kuniga nisbatan qisqaroq boʻladi.
Qutayba ibn Muslim

**Qutayba Ibn Muslim Albohiliy**, Abu Hafs (660—715) – Umaviylarning Xurosondagi noibi (705—715), Movarounnahrni bosib olgan arab sarkardasi. Qutayba Ibn Muslim qays (qaysit) nomli shim. arab qabilasiga mansub boʻlgan. Hajjoj ibn Yusuf tomonidan Xuroson amiri (noibi) qilib tayinlangach (705), dastlab Xuroson va Toxaristonni toʻla ravishda arablarga boʻysundirdi. Soʻngra u 706—715-yillar orasida Movarounnahrning katta qismini (Romitan va Poykendni, 707; Varaxsha, Vardona va Buxoroni, 709; Shuman, Kesh va Nasafni, 710; Xorazm va Samarqandni, 712; Shosh, Fargʻona va Qoshgʻarni, 713—715-yillarda) arab xalifaligiga tobe etgan. Qutayba Ibn Muslim qoʻshiniga Buxoro va Samarqanddagi sugʻdiylar va turkiylar, xususan, Vardona mulkining hukmdori Vardonxudot qattiq qarshilik koʻrsatgan.

Qutayba Ibn Muslim tomonidan mahalliy aholini islom diniga kiritish dastlab qattiq qarshilikka uchragan. Masalan, u toʻrtinchi marta jang qilib Buxoroni olgach, arablar buxoroliklar bilan birga turib, ularning xatti-harakatlaridan xabardor boʻlib tursalar buxoroliklar zaruratdan musulmon boʻladi degan maqsadda Buxoro aholisiga oʻz uylarining yarmini arablarga berishga undab buyruq chiqardi. Qutayba Ibn Muslim shu yoʻl bilan Buxoro va boshqa shaharlarda musulmonchilikni oʻrnatdi. Movarounnahrda dastlabki Jomeʼ masjidini Buxoroda qurdirdi (712—713). Qutayba Ibn Muslim boshqa shaharlarda ham masjidlar qurdirib, zardushtiylik va buddaviylikka qarshi ayovsiz kurashdi.

Beruniynning „Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar“ asarida keltirilishicha: „Qutayba Xorazm xatini yaxshi biladigan, ularning xabar va rivoyatlarini oʻrgangan va bilimini boshqalarga oʻrgatadigan kishilarni halok etib, butkul yoʻq qilib yuborgan edi. Shuning uchun u (xabar va rivoyatlar) islom davridan keyin haqiqatni bilib boʻlmaydigan darajada yashirin qoldi.“

Qutayba Ibn Muslimning yangi xalifa Sulaymon (hukmronlik davri: 715—717) ga boʻysunmasligi, Movarounnahrdagi arab qoʻshinlari oʻrtasida unga nisbatan norozilik paydo boʻlishi va isyon koʻtarilishiga olib keldi. Arablarning shaybon qabilasiga mansub Hayyon an-Nabatiy (uning 7 ming kishilik qoʻshini boʻlgan) va tamim (tamimiy) qabilasi vakili Vaqi ibn Abu Sud boshchiligidagi isyonchilar Qutayba Ibn Muslimning chodiriga bostirib kirib, u bilan birgalikda Abdurrahmon, Abdulloh, Solih, Husayn, Abdulkarim nomli ukalarini, oʻgʻli Kasir ibn Qutayba va jiyanlarini (jami 11 erkakni) oʻldirishgan. Qutayba Ibn Muslim Kox qishlogʻidagi Raboti Sarxang (hozirgi Mozorbuva) qabristonida dafn etilgan. Uning shaxsi ilk oʻrta asrlardan boshlab Movarounnahrda islom ulamolari tomonidan muqaddaslashtirilgan.

## Adabiyot
* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Beruniy, Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar, t. 1, T., 1968; Istoriya at-Tabari, T., 1987.