open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Burgʻilash

**Burgʻilash** — quduq parmalash, chuqurcha va kovak (shpur)lar qazish jarayoni. Geologik va geofizik tekshirishlar oʻtkazish, foydali qazilmalarni qidirish, qazib olish, muhandislik geologik izlanishlarni bajarish va boshqa ishlarda qoʻllanadi. Burgʻilashda maxsus asboblar yordamida togʻ jinslari yemiriladi (maydalanadi). Maydalangan jins boʻlaklari tashqariga chiqarib tashlanadi, natijada kovlanayotgan quduq, chuqurcha yoki kovak chuqurlasha boradi. Kuduq, chuqurcha yoki kovak devori qazish jarayonida mustahkamlanadi. Burgʻilashning paydo boʻlgan vaqtini aniqlash juda qiyin. Misrliklar 6000-yil ilgari Burgʻilashdan piramida qurishda foydalanganlar, qad. rimliklar Burgʻilashda qoshiqsimon kovlagich ishlatganlar, 2000-yil ilgari esa xitoyliklar tuz qazib olishda Burgʻilashdan keng foydalanganlar. Rossiyada burgʻi kovaklaridan osh tuzi olishda foydalanilgan. Markaziy Osiyo hududida ham maʼdanlar qazib olishda kadimdan Burgʻilash usulidan foydalanilgan. Neft konlarining koʻplab topilishi Burgʻilashning tez rivojlanishiga olib keldi.

Qazish usullariga koʻra, Burgʻilash zarbiy, aylanma, kolonkali boʻladi. Shtanga yoki arqonning uchiga mahkamlangan parmani koʻtarib tashlash yoʻli bilan quduq qazish zarbiy Burgʻilash deb ataladi. Zarbiy Burgʻilash 17-asrda birinchi marta Xitoyda shoʻr suvlar va yonuvchi gazlarni chiqarishda qoʻllangan. Aylanma harakat qiluvchi parma bilan kovak qazish aylanma Burgʻilash deb ataladi. Bunda maydalangan jins boʻlaklari kovaqda toʻxtovsiz aylanib turuvchi suyuq loy, suv yoki bosim ostidagi havo yordamida tashqariga chiqariladi. Aylanma Burgʻilash 3 xil boʻladi: 1) rotorli Burgʻilash — burgʻilash kuvurlari burgʻilanayotgan vaqtda shtanga uchiga mahkamlanib kovak ichiga tushiriladi va yer yuziga oʻrnatilgan dvigatel yordamida aylanma harakat qiladi; 2) turbinali Burgʻilash— bunda tog jinslarini parchalovchi asbobni aylanma harakatga keltiruvchi dvigatel kovak ichida boʻladi; u turbobur deb ataladi. U doimo yuqori bosimda kovakda aylanib turuvchi suyuq loy yordamida ishlaydi. Dvigatel elektr toki yordamida harakatlansa, elektrobur deyiladi; 3) kombinaiiyalangan (aralash) Burgʻilash — bunda Burgʻilash uskunasi aylanma va zarbiy agregatlar bilan taʼminlangan boʻladi. Ikkinchi agregat asosan qattiq jinslarni parchalashda hamda Burgʻilash jarayonida chigir ishdan chiqib qolganda qoʻllanadi. Halqasimon parma bilan kovak kovlanib, undan silindr shaklidagi choʻzinchoq jins boʻlaklari (kern) chiqarib olinsa, bunday Burgʻilash kolonkali Burgʻilash deb ataladi. Burgʻilash xalq xoʻjaligining koʻpchilik tarmoqlarida, muhandislik, geologik va meliorativ ishlarda, rudali va rudasiz maʼdanlarni qidirishda, shaxtalardagi havoni almashtirishda, suvni tortib olishda. portlatish ishlari va boshqalarda qoʻllanadi.Sharoshkali, Koronkali, Shneklai burg'ulash usullari mavjud

## Manbalar
Ubaydulla Burhonov

**Ubaydulla Burhonovich Burhonov** (1921.2.3 Toshkent; 1998.19.2) — aktyor, rejissyor, badiiy soʻz ustasi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977). Shukur Burhonovnknt ukasi. Oʻrta Osiyo davlat universitetni tugatgan (1946). Oʻzbekiston radioeshittirish davlat qoʻmitasi adabiydramatik eshittirishlar muharriri, rejissyor, bosh muharrir, badiiymusiqali eshittirishlar boshqarmasining boshligʻi (1948—58), Toshkent telestudiyasining bosh muharriri (1958—1967), Uzteleradio kompaniyasi raisining oʻrinbosari (1967—1985). Koʻplab radiopostanovkalar („Qutlugʻ qon“, „Zaynab va Omon“ va boshqalar)ning inssenirovka muallifi. Ssenariychi va rejissyor sifatida „Laylo Sharipova kuylaydi“, „Oʻzbek sirki arenasida“ kabi televizion filmlar yaratgan. Kinoda Rustamov („Gullar ochilganda“), Dehqonboy („Qutlugʻ qon“) va boshqa rollarni oʻynagan. Badiiy soʻz ustasi sifatida „Egmont“, „Hakim va ajal“ kabi asarlarni ijro etgan.

## Manbalar
Shukur Burhonov

**Shukur Burhonov** (1910.15.9 Toshkent – 1987.14.8) – O‘zbekiston SSR xalq artisti (1940). 1928-yildan Hamza teatrida ishlagan. 30-yillar koʻproq oʻz zamondoshlari rollarini ijro etdi: Hamza asarlaridagi Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Odilbek („Xolisxon“) obrazlarida aktyorning yangi qirralari ochildi. Urush yillari Oleko Dundich („Oleko Dundich“), Battol („Muqanna“), Jaloliddin („Jaloliddin Manguberdi“), urushdan keyin general Sobir Rahimov („General Rahimov“), Maksimov („Dengizchilar uchun“) kabi rollarni oʻynadi. Keyinchalik romantik aktyor, fojiaviy rollarning mohir ustasi sifatida shuhrat qozonib, chuqur falsafiy mazmunga ega boʻlgan obrazlar yaratdi: Hamlet, Romeo, Brut („Hamlet“, „Romeo va Julyetta“, „Yuliy Sezar“), Voynitskiy („Vanya togʻa“), Mirzo Ulugʻbek („Mirzo Ulugʻbek“), shoh Edip („Shoh Edip“), Sulaymon ota („Qiyomat qarz“) va boshqa gʻoyaviy, psixologik va plastik jihatdan toʻlaqonli, romantik hissiyoti, koʻtarinkiligi bilan ajralib turadigan monumental fojiaviy rollardir. Ayniqsa Shoh Edip roli bilan Burhonov sahnada katta iz qoldirdi. Undagi tashvish, dard, iztirob, tugʻyon sahnamasahna kuchayib boradi. Aktyor bunday kuchli dramatizmga, fojiaviylikka ichki kechinmalar, bosiq harakatlar, xilmaxil maʼnolarni anglatuvchi boqishlar va kuzatishlar, oʻziga xos dardli va musiqaviy nutqtufayli erishdi. Edip rolida aktyorlik sanʼatidagi intellektuallik, emotsionallik, romantik joʻshqinlikni bir-biriga payvand qilib, ilohiy va azaliy qismatlarni faol inkor etuvchi, jamiyat faravonligi va insoniy fazilatlar uchun kurashuvchi buyuk inson obrazini yaratdi. Hamlet obrazida esa qaynoq qalbli, joʻshqin, qudratli inson sifatidagi fazilatlarni mohirona talqin etdi. Burhonov ijodi ijtimoiy, falsafiy va gʻoyaviy mazmunga toʻla, ufqi keng, koʻp qirrali. U romantik, fojiaviy dramatik, lirik harakterdagi va hatto satirik rollarning mohir ijrochisi. Aktyor qanday rol oʻynamasin inson takdiri va uning ijtimoiy muhit bilan munosabatini haqqoniy tasvirlashga erishdi.

Burhonov oʻzbek kino sanʼati taraqqiyotiga ham katta hissa qoʻshdi. U yaratgan Qorabotir („Tohir va Zuhra“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Shoh Kalin („Ilya Muromes“), Qalandarov („Sinchalak“), Mirzo Ulugʻbek („Ulugʻbek yulduzi“), Matniyoz („Uzoqyaqin yillar“), Husan ota („Bardosh“) kabi rollari rangbarangligi, ijro mahorati, obraz talqinining mukammalligi bilan jahon kino sanʼatida yuqori baholangan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1964).

## Manbalar

## Adabiyot
* Olidor O., Shukur Burxanov, M., 1952; Teshabayev Dj., Geroykrupnim planom, T., 1972; Rahmonov M., Silmilshteyn T., Shukur Burhonov, T., 1974.

## Havolalar
* „Sovet Oʻzbekistoni“ 31-yanvar 1964-yil
* Shukur Burhonovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Mukammil Burhonov

**Mukammil Burhonov** (1884, Buxoro — 1938, Toshkent) — Buxorodagi jadidlik harakati namoyandasi. Oʻzbekiston Respublikasi Madhiyasining bastakori Mutal Burhonovning amakisi. Qatagʻon qurboni boʻlgan.

Mukammil Burhonov 1884-yilda tugʻilgan. Burhonlar sulolasi ilk oʻrta asrlardan boshlab Buxorodagi badavlat xonadonlardan hisoblangan. XX asr boshlaridan boshlab sulola vakillari Buxorodagi jadidchilik harakatida muhim oʻrin tuta boshlashgan. Mukammil Burhonov maktab va madrasa taʼlimini tugatgandan so‘ng, 1908-yili „Tarbiyai atfol“ („Bolalar tarbiyasi“) jamiyati tomonidan Turkiyaning Istanbul shahrida oʻqishni davom ettirgan. Buxoroga qaytgach, maktab va madrasa taʼlimini isloh qilish, yoshlarga yangi usulda taʼlim berishga kirishdi.

1910-yildan Yosh buxoroliklar tashkilotining aʼzosi. 1912-yilda Abduqodir Shakuriy, Ismoil Gasprinskiy maktablariga oʻxshab oʻz uyida yashirin ravishda yangi usuldagi maktab ochgan, savodsiz va chalasavodlar uchun kechki kurs tashkil qildi (1913). Jadidlarga qarshi Buxoro amirining zulmi kuchaygach, Buxoroni tark etdi (1918). Amir hokimiyati agʻdarib tashlangach, BXSR adliya noziri, BXSRning RSFSR hukumati xuzuridagi muxtor vakili (1920—24). 1922-yilning oktabrida Fayzulla Xo‘jayev Rossiya imperiyasining BXSRdagi doimiy vakili Kojevnikov, Mukammil Burhonov va o‘g‘li Berlin shahridagi feldsherlik oliygohida tahsil olayotgan Buxoro yahudiysi Edelmanlar bilan yigirma besh kun davomida Germaniyaga sayohat qilishadi. Jamoa Berlin shahrida Olimjon Idrisiy, Abduvohid Burhonov va Badri Sayfulmulk bilan uchrashib, talabalar hayotidan xabar oladilar. Fayzulla Xo‘jayev Edelman bilan mashhur millioner Aminjon Sulaymonov, Potelyaxovlar orqali Germaniya hukumati vakillari bilan ham aloqa o‘rnatishga harakat qiladi. Mukammil Burhonov esa bu paytda Turkistondan kelgan talabalar oʻqishi masalasi bilan mashg‘ul bo‘ladi. Keyinchalik bu uchrashuv do‘stlikka aylandi. Mukammil Burhonov 1923-1925-yillarda Germaniyadan ko‘plab xatlar olgan. M. Burhonov 1920-1924-yillarda Buxoro Xalq Sovet Respublikasida Adliya noziri, BXSRning Sovet Ittifoqidagi muxtor vakili vazifalarida faoliyat yuritgan.

Poytaxt Samarqandga koʻchirilgach u yerda ham Fayzulla Xo‘jayevning shaxsiy kotibi sifatida ish olib borgan.

20-yillar oʻrtalaridan boshlab siyosiy faoliyatni toʻxtatgan. Maqomchilar Ota Gʻiyos va Ota Jaloddan taʼlim olib, jiyani Burhonov Mutavakkilga dastlabki musiqaviy tarbiya bergan. 1937-yilning 23-mayida Mukammil Burhonov 1921-yildan buyon „Milliy ittihod“ aʼzosi boʻlgan, 1921-1923-yillarda tashkilotning g‘aznasiga mas’ul shaxs bo‘lgan, 1923-yilda xalqni qurolli qo‘zg‘alonga chorlagan degan ayblar bilan O‘zSSR Jinoyat Kodeksining 66-, 67-moddalariga asosan qamoqqa olinadi.

Burhonov 1937-yil qatagʻon qilindi va aka-ukalari bilan birgalikda 1938-yil 24-sentabrda otib tashlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Oʻzbekistonning yangi tarixi [2kitob], Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000.
Busra

**Busra** — asosan gul tikishda (ayollar kiyimi va boshqalarni bezashda) qoʻllaniladigan mayda, teshikli, rangbarang shisha munchoq.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bussenar Lui Anri

BUSSENAR (Boussenard) Lui Anri (1847.4.10, Eskrenn 1910.11.9, Orlean) — fransuz yozuvchisi. Bussenar asarlari oʻtkir mavzuli boʻlib, geografik, tabiiytarixiy maʼlumotlarga boy hamda insonparvarlik ruhi bilan sugʻorilgan. "Avstraliya orqali" (1879), "Gviana robinzonlari" (1882) romanlarida qiziqarli sarguzashtlar koʻp. "Doktor Sintez siri" (1888), "Muzliklar orasida oʻn ming yil" (1890) ilmiyfantastik romanlar muallifi. "Suzuvchi orol" (1898) va "Kalla kesar kapitan" (1901) romanlarida esa ezilgan xalqlar hayoti va qismatiga hamdardlik yaqqol koʻrinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bussengo Jan Batist

BUSSENGO (Boussingault) Jan Batist (1802.2.2 Parij 1887.11.5) - fransuz kimyogari, agrokimyo asoschsharidan biri. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1839). Ilmiy ishlari oʻsimliklar fiziologiyasi va agrokimyo masalalariga bagʻishlangan. U oʻsimliklarning ildizdan oziqlanishi, oʻgʻitlarni qoʻllash, tabiatda moddalarning doiraviy aylanishi, azot almashinuvi, tuprokda azotning harakati, dukkaklilardan boshqa jami oʻsimliklar azotni tuprokdan oʻzlashtirishi va boshqa masalalarini ishlab chiqdi, yashil oʻsimliklar uchun havodagi SO2 uglerod manbai ekanligini aniqladi. Fiziologiya va agronomiyada vegetatsion usul asoschisi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bussol

**Bussol** (frans. boussole — quticha) — 1) joydagi yoʻnalishlarning magnit azimutini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishi magnit meridiani bilan biror predmetga tomon yoʻnalgan chiziq orasidagi gorizontal burchaklarni oʻlchashga asoslangan. Bussolni mukammallashtirilgan kompas deyish mumkin. Kichik joylarning uncha aniqmas gorizontal tarxini olishda ishlatiladi. Oʻlchash uchun Bussolni shtativ ustida burib, magnit milining shim. uchi limbdagi 0° ga toʻgʻriladi. Soʻngra koʻz va predmet dioptrlari orqali oʻtgan chiziq yoʻnalishining magnit azimuti aniqlanadi. Bussol asosan topogeodezik ishlarda qoʻllanadi. Marksheyder sʼyomkalari va kon qazilmalarini topishda osma Bussol dan foydalaniladi; 2) harbiy ishda tup va minomyotni nishonga toʻgʻrilash, nishonni koʻrsatish, nishonni nazorat qilish, dushman joylashgan yerlarni, artilleriya turgan joylarni aniklash maqsadida artilleriya B. ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buster (bloger)

**Vyacheslav Andreevich Leontiev** (, 1997 yil 25 fevralda tugʻilgan, Moskva, Rossiya), **Booster** nomi bilan mashhur () — rossiyalik videobloger va strimer. "Buster" nomli YouTube kanali va "Buster" Twitch kanalining yaratuvchisi va egasi. Forbes maʼlumotlariga koʻra, "Yangi media" toifasidagi "30 yoshgacha bo'lgan 20 ta eng istiqbolli ruslar" reytingida 2021 yil gʻolibi. Bundan tashqari, Forbes Boosterning mashhur "Xazyaev" streymerlar uyushmasining shakllanishiga taʼsirini qayd etadi, unga quyidagilar kiradi: Surgun, Koreshzy, Paradeev1ch, Kuertov, PlohoyParen va Frame Tamer.

Asosan, Booster YouTube-da video yozishdan koʻra jonli efirni afzal koʻradi, shuning uchun u strimator sifatida koʻproq mashhur. Shunday qilib, Twitch platformasida "Buster" 3 milliondan ortiq izdoshga ega boʻldi. 2023-yil yanvar holatiga ko‘ra, Booster YouTube kanaliga 2,78 million obunachi bor, ko‘rishlar soni esa 114 milliondan oshadi. Vyacheslavning "Buster Plays" deb nomlangan ikkinchi YouTube kanali ham bor, u 764 mingga yaqin obunachi va 29,4 million tomoshaga ega.

## Manbalar
Bustiy

**Bustiy** (taxallusi; asl ismi Abul Fath ibn Muhammad alKotib alBustiy) (971, Bust — 1009, Buxoro) — shoir. Arab va fors tillarida ijod qilgan. Bust hokimi al-Bayturning kotibi boʻlgan. Lirik sheʼrlarida dunyoviy sevgi, hayot quvonchlari va tabiat tarannum etilgan. Koʻplab hikmatli soʻzlar yaratgan. Ularda kishilarni rostgoʻy, halol, mehnatsevar, ilmli boʻlishga undagan. Bizgacha yetib kelgan "Nuniya" (asarning har bir bayti "nun" harfi bilan tugagan) yoki "Qasida al-Bustiya" asari odob-axloq mavzuida. Bustiyning bu asariga Zunnun ibn Ahmad as-Saraxsiy va Abdulloh Nukrakar sharh yozgan, uni Badriddin Jojarmiy forsiyga oʻgirgan, 1899-yilda Bayrutda nashr etilgan.

Bustiy ijodida tibbiyot, falakiyot, falsafa, fiqh va boshqa mavzular muhim oʻrin tutgan. Uning ayrim asarlaridan parchalar al-Utbiy ("Kitob alyaminiy"), Ibn Xallikon ("Vafoiyat"), Yoqut ("Moʻʼjam aludabo"), Beruniy ("Hindiston", "Saydana") va boshqalarning asarlarida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Abdullayev I., Beruniyga zamondosh shoirlar, T.,1975.
Busido

**Busido** (yaponcha — "jangchining yoʻli") — yapon ashuyuylarining axloq kodeksi. Busido ulardan oʻz xoʻjayiniga sodiq boʻlishni, harbiy ishni samurayga munosib birdanbir kasb deb hisoblashni talab qiladi. Samuraylik shaʼniga dogʻ tushirgan jangchi oʻzinioʻzi oʻldirishi (harakiri) shart. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oyrajab Burhonova

**Oyrajab Burhonova** (1957.10.3, Kattaqoʻrgʻon tumani Doʻstlik qishlogʻi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining badiiygrafika fakultetini tugatgan (1976). 1976-yildan Goʻzalkent tumanidagi 12maktab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, ilmiy boʻlim mudiri, 1998-yildan maktab direktori. Burhonova darslarda oʻzi tayyorlagan 4000 dan ortiq koʻrgazmali quroldan, shuningdek "Peleng", "Leti60 M" filmoskoplaridan foydalanib, darslarni samarali oʻtadi; oʻquvchilar bilimini reyting usulida baholashni joriy qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
But

**But** (fors.) — 1) idol (sanam) — diniy sigʻinish obʼyekti hisoblanuvchi xudo yoki ruhning tasviri; 2) ikona — xristianlikdagi Iso, Bibi Maryam va avliyolar tasviri; 3) krest (salib) — xristianlik ramzi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buta

**Buta** — tagidan bir-biriga teng tana (poya) larning oʻsib chiqishi hamda past boʻlishi bilan boshqa daraxtlardan farq qiladigan oʻsimliklarning hayotiy shakli. Boʻyi yarim metrdan past boʻlgan, shoxlari yogʻochlangan kalta oʻsimliklar butacha deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butadiyen

**Butadiyen**, divinil, CH2=CH-CH=CH2 — organik birikma; qoʻlansa hidli rangsiz gaz. Mol. m. 54,09. Suyuqlanish temperaturasi — 108,9°, qaynash temperaturasi 4,5°. Zichligi 621&nbsp;kg/m3 (20°). Suv, spirtda yomon, kerosin va organik erituvchilarda yaxshi eriydi; havo bilan portlaydigan aralashma hosil qiladi. Qoʻsh bogʻlari borligidan vodorod, galogenlar, galogenvodorodlar va boshqa elektrofil reagentlarni biriktirib oladi: CH2=CH-CH=CH2+Vg2"SN2Vg CH=CH—CH2Vg. Butadiyen oson polimerlanib, qimmatli kauchuklar (butadiyen kauchuklar, butadiyennitril kauchuklar, butadiyenstirol kauchuklar, vinilpiridin kauchuk) hosil qiladi. Neftni qayta ishlash gazlari bilan yoʻlakay gazlardagi normal butan va butilenlarni katalitik degidrogenlash yoʻli bilan butadiyen olish sanoatda eng samarali usuldir. Etil spirt bugʻini degidratlovchidegidrogenlovchi katalizator yuzasidan oʻtkazish yoʻli bilan ham butadiyen olinadi. Butadiyen neft mahsulotlarini piroliz kilish gazlaridan etilen va boshqa olefinlar ishlab chiqarishda ham hosil boʻladi. Butadiyen sintetik kauchuklar olishda asosiy monomerlardan biri sifatida, plastmassa sanoatida, xloropen, butilenglikol va boshqa organik moddalar sintez qilishda ishlatiladi.

## Manbalar
Butadiyen kauchuklar

**Butadiyen kauchuklar**, divinil kauchuklar — butadiyenni polimerlab olinadigan sintetik kauchuklar. Ularga butadiyennatriy, butadiyennitril, butadiyenstirol, polibutadiyen va boshqa kauchuklar kiradi. Butadiyen kauchuklarni olishda katalizatorlar sifatida ishqoriy metallar (asosan natriy) qoʻllanadi. Butadiyennatriy kauchuk jahonda ilk bor olingan sintetik kauchukdir. Uni Rossiyada 1932-yilda sanoat miqyosida ishlab chiqarila boshlangan. Butadiyen kauchuklar organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Polibutadiyen kauchuk avtomobil shinalari, poyabzal tagliklari, kabel qoplamalari va turli xil rezina buyumlari tayyorlashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Butadiyenstirol kauchuklar

**Butadiyenstirol kauchuklar**, divinilstirol kauchuklar — butadiyen bilan stirolning sopolimerlari. Butadiyenstirol kauchuklar monomerlarni suvli emulsiyada 5° (past trali) yoki ~50°da (yuqori trali) sopolimerizatsiyalab olinadi. Ularda boglangan stirol miqdori 8,23 yoki 45% atrofida boʻladi. Butadiyenstirol kauchuklar k. och sariq rangli birikma boʻlib, aromatik va alifatik uglevodorodlarda eriydi, surkov moylari bilan taʼsirlashadi, ketonlar, suyultirilgan va konsentrlangan kislotalar taʼsiriga chidamli; suvga chidamliligi jihatidan tabiiy kauchukdan yuqori turadi. Butadiyenstirol kauchuklar k.ni vulkanizatsiyalash uchun asosan oltingugurt ishlatiladi. Tarkibida 8% atrofida bogʻlangan stirol boʻlgan Butadiyenstirol kauchuklar k. dan yasalgan rezina elastik va sovuqqa chidamli. Ular avtomobil shinalari, transportyor tasmalari va boshqa narsalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butadion

**Butadion** (Butadionum) — ogʻriq qoldiruvchi, isitma tushiruvchi va yalligʻlanishga qarshi dori. Revmatizmning oʻtkir va surunkali xili, infeksion poliartrit, podagra, eritema va boshqa kasalliklarga davo qilishda qoʻllanadi. B. qabul qilganda baʼzan meʼdaga noxush taʼsir koʻrsatishi (yara boʻlganda koʻngil aynishi, ogʻriq kuchayishi va boshqalar) mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butador

**Butador** — milliy zardoʻzlikag naqsh mujassamotlaridan biri. Uslublashtirilgan buta shaklidagi naqshgul (guldasta)lar bezatiladigan yuza boʻylab bir te kis yoyiladi. Oʻzaro boglanmagan bu guldastalar alohida tuzilishi bilan B.ni belgilaydi. Naqshni asosan oʻsimlik gullari, ayrim hollardagina handasiy shakllar tashkil qiladi. Yeng uchi, kiyim bari va etaklarini oʻrab olgan "qur" — hoshiya bezakni bir mujassamotga birlashtiradi. Butadorning "B.i daraxt", "Butador chilyolak", "Butador tavqnok" va boshqa turlari bor. Butador asosan guldoʻzi, guldoʻzizamindoʻzi, baʼzan birishimdoʻzi usulida tikiladi. Oʻta ifodali hamda hashamdor boʻlgan Butador bezakli buyumlar XIX—XX-asr boshlarida keng tarqalgan. Butador erkak, ayol, bolalar kiyimlari, mayda zardoʻzi buyumlarni bezashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butadiyen (maʼnolari)

**Butadiyen**:

* Butadiyen, divinil, SN2=SNSN=SN3 — organik birikma; qoʻlansa hidli rangsiz gaz.
* Butadiyen (kauchuk) - NITRIL KAUCHUKLAR, divinil nitril kauchuklar — butadiyen va akrilonitrilning sopolimer hosilalari.
Butanlar

**Butanlar** — toʻyingan uglevodorodlar, umumiy formulasi C4H10. Mol. m. 58,123, rangsiz va hidsiz gaz. Ikki izomeri maʼlum: normal butan CH3— CH2CH2CH3 va izobutan —CH—CH3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. B. toʻyingan alifatik uglevodorodlardir. Ular neftni qayta ishlash vaqtida chiqadigan gazlar tarkibida uchraydi. Normal butanni katalizator ishtirokida izomerlab izobutan, degidrogenlab divinil (kauchuk monomeri) va boshqa toʻyinmagan uglevodorodlar olish mumkin. Izobutanni alkillab, neogeksan va izooktan olinadi. B. motor yonilgʻilarining yuqori oktanli komponenti, buten, sirka kislota, malein angidrid olishda xom ashyo, uning propan va boshqa uglevodorodlar bilan aralashmasi gaz yonilgi sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butadiyen (kauchuk)

**Butadiyen** - NITRIL KAUCHUKLAR, divinil nitril kauchuklar — butadiyen va akrilonitrilning sopolimer hosilalari. Monomerlarni suvli emulsiyada 5° da ("sovuq polimerizatsiya") yoki 30° da ("issiq polimerizatsiya") emulgator ishtirokida sopolimerizatsiyalab olinadi. Butadiyen (kauchuk) bogʻlangan akrilonitril miqdori 17— 45%. Rangi och sariqdan toʻqjigarranggacha. Moylar. benzin, alifatik uglevodorodlar taʼsiriga chidamli; ketonlarda, xlorlangan uglevodorodlarda eriydi. Butadiyen (kauchuk) k.ni vulkanizatsiyalashda asosan oltingugurtdan, organik disulfid va peroksidlardan foydalaniladi. Butadiyen (kauchuk) dagi bogʻlangan akrilonitril miqdori oshishi bilan uning mustaxkamligi, moy va benzinga chidamliligi ortadi, lekin elastikligi hamda sovuqqa chidamliligi kamayadi. Sanoatda Butadiyen (kauchuk) k. oʻralgan lenta, briket, donador boʻlakchalar shaklida chiqariladi. Chet ellarda xemigum, perbunan, buna N, nipol, parakril va boshqa nomlar bilan maʼlum.

Butadiyen (kauchuk) k. dan uzatma tasmalar, poyabzal tagliklari, yonilgʻi saqlanadigan idishlar, elektr simlari qoplamalari, ebonit hamda moy va benzinlarga chidamli buyumlar ishlab chiqariladi. Plastmassalar uchun plastifikatorlar sifatida ham qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksey Butakov

**Aleksey Ivanovich Butakov** (1816.19.2, Kronshtadt — 1869.10.7, Shvalbax, Germaniya) — rus dengiz sayyohi, kontradmiral. 1840—42 yillarda "Abo" transport kemasida dunyo boʻylab sayohat qilgan. 1848—49 yillarda Orol dengizida gidrografik tekshirishlar olib borgan. Oʻz ekspeditsiyasi toʻplagan materiallar asosida Orol dengizi hamda shu dengizda kemalar qatnovi haritasini tuzib, 1850-yilda nashr ettirgan. Sirdaryo quyi oqimini (1855), Amudaryo deltasini (1859) tekshirgan, Sirdaryo oʻrta oqimini tavsiflagan. 1857—59 yillarda Orol harbiy flotiga qoʻmondonlik qilib Xiva xonligi yerlarini bosib olish maqsadida uyushtirilgan rus harbiy ekspeditsiyalarida faol qatnashgan. B. oʻzining tadqiqotlari bilan Turkiston xonliklarini bosib olinishiga koʻmaklashgan. 1863-yildan umrining oxirigacha Boltiq dengizida xizmat qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butash

**Butash** — daraxt va butalarning ortiqcha shox va novdalarini qisman yoki butunlay olib tashlash. Bogdorchilik, oʻrmonchilik va manzarali bogʻdorchilikdagi eng muhim agrotexnika tadbirlaridan biri. B. koʻchatlarga, bogʻ va oʻrmonlardagi daraxtlarga shakl berish, shuningdek daraxtning kasallangan, keksaygan, singan va ortikcha novdalarini olib tashlash, karigan daraxtlarni yoshartirish maqsadida oʻtkaziladi. Manzarali daraxtlar va butalar yaxshi, chiroyli koʻrinishi uchun butab va shoxshabbasi uchlari qaychilab turiladi. B. meva daraxtlariga taʼsir koʻrsatishning eng faol agrotexnik usullaridan biri boʻlib, meva daraxtlari hosildorligini uch baravarga oshiradi, mevalarni 20% gacha yiriklashtiradi, mevasi rangdor va shirador boʻlib, taʼmi yaxshilanadi, daraxt uzoq muddat yashaydi.

Meva daraxtlarini B.da shoxlarni siyraklatish, qisqartirish va novdalarni chilpish usullari qoʻllanadi. Siyraklatishda birinchi navbatda qurigan, chalkash, kasallangan va zararlangan, nimjon, qalinlashtiruvchi shoxlar kesib tashlanadi. Siyraklatish natijasida yangi meva shoxlari hosil boʻladi, daraxt issiklik va yorugʻlikdan yaxshiroq foydalanadi, uning boʻyiga va eniga oʻsishi yaxshilanadi. Novdashoxlarni qisqartirishda uzun novdalarning oʻsish kuchiga qarab 1/2 yoki 1/3 qismi olib tashlanadi. Daraxtlar koʻchirib oʻtqazilayotganda ham shoxnovdalar qisqartiriladi. Meva daraxtlarida oʻsuv davrida novdalarni chilpish oʻsish kuchi va biologik xususiyatiga qarab may — iyun oylarida bajariladi (bunday B. yashil B. deyiladi), natijada novda boʻyiga oʻsishdan toʻxtaydi, novdada qoʻltiq kurtaklar shakllanadi va yangi novdalar paydo boʻladi. Oʻzbekiston sharoitida daraxtlar, asosan, kuz — qishda va qish — bahorda, manzarali buta, daraxtlar yoz davomida butaladi. Daraxt B.da shox (butoq) kesadigan qaychi, bogʻ pichogʻi, tok qaychi, yoysimon arra va bogʻ dastarrasi kabi maxsus asboblardan foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf Butenandt

**Adolf Butenandt** (1903.24.3, Bremerxafen-Leo — 1995.18.1, Munhen) — nemis kimyogari va biokimyogari. Myunxen universitetining professor (1956—72), Max Plank jamiyati krshidagi biokimyo instituti direktori (1936—66). Asosiy ishlari jinsiy gormonlarni oʻrganishga bagʻishlangan. Esteron (1929), androsteron (1931), steron (1939) kabi jinsiy gormonlarni aniqlagan va ularni kimyoviy usulda sintez qilish usulini ishlab chiqqan. Ipak qurtidan bombikol feramonini ajratib olib, kimyoviy tarkibini aniqlagan (1961). Nobel mukofoti laureati (1939)

## Manbalar
Butenev missiyasi

**Butenev missiyasi** — Buxoroga yuborilgan chor hukumati josuslik missiyasi (1841—42). Uning asosiy vazifasi Afgʻoniston va Eron orqali Turkistonga kirishga intilayotgan Angliyaga toʻsqinlik qilish, Buxoro xonligida Rossiyan ing iqtisodiy va siyosiy taʼsirini mustahkamlash, Buxoro tuprogining geologik tuzilishini oʻrganish va yer osti boyliklarini tekshirish, Buxoro xonligi bilan Rossiya oʻrtasida savdo va elchilik munosabatlarini mustahkamlovchi shartnoma tuzish, savdo-sotiqqa oid maʼlumotlar toʻplash, Buxoro va unga qoʻshni mamlakatlar toʻgrisida maʼlumot yigʻish kabilardan iborat edi. Butenev missiyasi tarkibida K. F. Butenev (elchi), F. Bogoslovskiy (togʻ injeneri), N. V. Xanikov (geograf), A. Leman (naturalist), Ya. Yakovlev (topograf), Plotnikov (sharqshunos), Chalpanov va Petrov (togʻ texniklari), K. Kozlov va Lepeshkov (oltin yuvuvchi mutaxassislar), Aitov (tarjimon) hamda oʻnta kazak boʻlgan. Butenev missiyasi 1841-yil 15-mayda Orenburgdan chiqib, 1841-yil 5 avgustda Buxoroga yetib keldi. Butenev missiyasi Zarafshon vodiysida koʻpgina geologik tekshirishlar olib bordi. Natijada yuqori Zarafshonda yer osti boyliklaridan: temir, mis, koʻmir, qoʻrgʻoshin, grafit, feruza va hatto oltin, kumush borligi aniqlandi. Ammo Butenev missiyasi ning Buxoro xoni bilan savdo va diplomatik shartnoma tuzish yuzasidan olib borgan muzokaralari uncha natija bermadi. Shunga karamay, Butenev missiyasi aʼzolari Buxoro toʻgʻrisida juda boy geografik, etnografik, tabiiy va tarixiy maʼlumot toʻpladilar. Topograf Ya. Yakovlev missiya bosib oʻtgan marshrutlar tarhini chizgan va Buxoro xonligining haritasini tuzgan. 1843-yilda N. V. Xanikovning "Buxoro xonligi tavsifi" kitobi bosilib chiqdi. K. F. Butenevning "Buxoro mineral boyliklari", "Buxorodagi poʻlat toblash usuli haqida mulohazalar", "Buxorodagi rus konchilik zavodlari mahsulotini sotishni rivojlantirish toʻgʻrisida" (1842) nomli ilmiy maqolalari hamda A. Lemanning nemis tilida 1841—42 yillarda Orenburgdan Buxoro va Samarqandga sayohati haqida asari bosilib chiqdi.

4<E.: Solovyev M. M., Ekspeditsiya v Buharu v 1841—42gg., SPb, 1936;Muhammadjonov A. R., Neʼmatov T. N., Buxoro va Xivaning Rossiya bilan munosabatlari tarixiga doir baʼzi manbalar, T., 1957.

Xondamir Gʻulomov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buten

**Butenlar**, butilenlar — toʻyinmagan uglevodorodlar, umumiy formulasi C4H8. Molar massasi 56,11, rangsiz gaz. Uchta izomeri maʼlum: normal buten-1 (α-butilen) CH2=CH—CH2—CH3; normal buten-2 (β-butilen, psevdobutilen) CH3CH=CHCH3 va izobuten (izobutilen) (CH3)2C=CH2. Normal buten-2 ning trans va sis shakllari mavjud. Buten alkenlarning xossalarini namoyon qiladi. Buten suvda yomon, koʻpgina organik erituvchilarda yaxshi eriydi; sanoatda neftni qayta ishlash mahsulotlaridan hamda butil spirtni katalizator ishtirokida degidratlab olinadi. Butendan butadiyen, butil kauchuk (oppanol), surkov moylari, suyuq yonilgʻi va boshqa mahsulotlar olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulaziz Buteflika

**Buteflika Abdulaziz** (1937, Marokash, Ujda shahri) – Jazoir prezidenti. 1956-yildan Jazoir milliy ozodlik armiyasi safida. 1962–63 yillarda Jazoir yoshlar va sport vaziri, 1963–78 yillarda Tashqi ishlar vaziri. 1965-yilda Jazoir Inqilobiy kengash aʼzosi. 1981 – 89 yillarda chet elda yashagan. 1989-yildan Milliy ozodlik jabhasi partiyasi MK aʼzosi. 1999-2019-yillarda Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Butil spirtlar

**Butil spirtlar**, butanollar, C4H9-OH— bir atomli spirtlar. Mol. m. 74,12. Rangsiz suyuqlik, oʻziga xos hidi bor. Toʻrtta izomeri maʼlum: birlamchi (butanol1) CH3CH2CH2CH2OH, ikkilamchi (butanol2) CH3CH2CHOHCH3, izobutil (2metilpropanol1) (CH3)2 CHCH2OH, uchlamchi (uchmetilkarbinol) (CH3)3COH. Butanol1 bilan butanol2 da uglerod atomlarining tarmoqlanmagan zanjirlari bor. Izobutil Butil spirtlar da asimmetrik uglerod atomi boʻlganligi sababli uch shaklda mavjud: ulardan ikkitasi optik faol, uchinchisi ratsemik (inaktiv) shakldir. Butil spirtlar etil spirt va efir bilan yaxshi aralashadi, spirtlarga xos hamma reaksiyalarga kirishadi, uglevodlarni bijgʻitish yoʻli bilan, shuningdek sintetik usulda olinadi. Loklar, sellyuloza, smolalar ishlab chiqarishda erituvchi sifatida, yuvish vositalarini sintez qilishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butara

**Butara** (lot. butarium — bochka) — barabansimon galvir (bochka); sochma oltin konlarida qum va qoʻrgʻoshin tosh (kasseterit) ni yuvish uchun moʻljallangan qad. yogʻoch asbob. Keyinchalik aylanadigan silindrik yoki konussimon baraban koʻrinishida tayyorlangan. B.material solish voronkasi, kiya galvir, yuvish teganasi (shlyuz)dan iborat. 19-asr boshlarida keng tarqalgan. Qoʻlda yoki charxpalak yordamida harakatlantirilgan. Ish unumdorligi dastaki B.da 0,8 m³/soat (1—3 kishi ishlagan), ot bilan harakatlantiriladigan B.da 4 m³/soat boʻlgan. Kichik oltin konlarida hozir ham ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butaforiya

**Butaforiya** (ital. euttfuori — rej. yordamchisi) — 1) teatr tomoshalarida haqiqiy buyumlar oʻrnida qoʻllaniladigan (haykal, mebel, idish, taqinchoq kabi) yasama jihoz va asboblar. B. buyumlari arzon materialdan yasalib, ifodali va ishonarli boʻladi. Ammo har bir davr va har bir mamlakat B.si har xil boʻlgan; 2) koʻchma maʼnoda — yuzaki, sunʼiy, yasama degani. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butilatsetat

**Butilatsetat** — sirka kislotaning butil efiri, efir hidi keladigan rangsiz suyuklik. 4 ta izomeri maʼlum; ulardan normal butilatsetat CH3COO(CH2)3CH3, bilan izobutilatsetat CH3COOCH2CH(CH3)2 koʻproq tarqalgan. Qaynash temperaturasi 126,1’ (normal butilatsetat) va 118° (izobutilatsetat). Zichligi 881&nbsp;kg/m3 (normal butilatsetat), 858&nbsp;kg/m3 (izobutilatsetat). Butilatsetat murakkab efirlarning barcha xossalarini namoyon qiladi. Butilatsetat suvda oz, organik erituvchilarda esa yaxshi eriydi. Butilatsetat butil spirt bilan sirka kislotani sulfat kislota ishtirokida qizdirish yoʻli bilan olinadi. Butilatsetat bugʻining havo bilan aralashmasi portlaydi. Butilatsetat sanoatda nitro, etil va atsetilsellyuloza, lokboʻyoq, oʻsimlik moyi, kauchuklar uchun erituvchi sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butilka burunlar

**Butilka burunlar** (Hypereodon) — kitlar urugʻi. Uzunligi 9,4 m gacha. Tanasi toʻq kulrang, qorin tomoni oqish tusli. Peshonasida yogʻ moddasidan hosil boʻlgan qiya boʻrtigʻi bor. Tishlari konussimon, 2 juft, pastki jagʻlarida joylashgan. 2 turi maʼlum. Doʻng peshona Butilka burunlar (N. ampullatus) Atlantika okeanining shim. qismida uchraydi, Oq, Barens va Boltiq dengizlariga ham kiradi. Hozir deyarli qirilib ketganligi sababli Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Yassi peshona Butilka burunlar (N. planifrons) uz. 7,5 m gacha, Janubiy yarim sharda uchraydi. Butilka burunlar boshoyokli mollyuskalar bilan oziqlanadi, ancha chuqur va uzoq (baʼzan 1 soatdan koʻproq) shoʻngʻiydi. Ochiq dengizda ovlash man qilingan (1978-yildan) (rasm Kitsimonlar maqolasida beriladi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butil-kauchuk

**Butil-kauchuk** - izobutilen bilan oz miqdordagi (1—5%) izoprenni sopolimerizatsiyalab olingan sintetik kauchuk. B. metilxlorid yoki etilxlorid eritmasida monomerlarning kation sopolimerizatsiyasi orqali olinadi. B. och sariq rangli modda boʻlib, spirt, efir, keton, dixloretan, anilin, nitrobenzolda erimaydi, suv taʼsiriga berilmaydi. U kislorod, ozon, nur taʼsiriga chidamli, sekin vulkanizatsiyalanadi. B.dan yasalgan rezina agressiv muhit, shu jumladan ishqorlar, vodorod, peroksid, dengiz suvi, baʼzi bir oʻsimlik moylari taʼsiriga chidamli. B.ning asosiy qismi shinalar tayyorlash uchun ishlatiladi. Yuqori temperatura va agressiv muhitlarga chidamli buyumlar ishlab chiqarishda ham qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butirometr

**Butirometr** (yunoncha butyron — yogʻ, moy va...metr) — sutdagi yogʻ miqdorini aniqlaydigan asbob. Shkalali silindrsimon shisha idishdan iborat. Asosan, laboratoriya sharoitida ishlatiladi. Sutdagi yogʻ miqdorini aniqlash uchun butirometrga pipetkada 10 sm3 sulfat kislota, 11 sm3 sut va 1 sm3 izoamil spirt quyiladi. Idishning ogʻzi rezina tiqin bilan bekitilib chayqatiladi, bunda sutdagi boshqa moddalar erib, faqat yogʻ qoladi, yogʻ miqdori butirometr shkalasi koʻrsatgan darajaga qarab foizda aniqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butifos

**Butifos**, DEF — paxta maydonlarini mashina terimiga tayyorlashda gʻoʻza barglarini toʻkish uchun qoʻllangan kuchli defoliant. Yuqori trada qaynaydigan och sariq rangli suyuqlik. Yoqimsiz hidli, suvda umuman erimaydi. Moyli eritma va 70% li emulsiyalanuvchi konsentrat holida ishlatiladi. Defoliant har qanday obhavo sharoitida ham yuqori taʼsir xususiyatiga ega. Preparat kam dozalarda (1,4–3&nbsp;kg/ga) qoʻllanganiga qaramay, juda zaharli. Oʻrta Osiyoning paxtachilik mintaqasida 50—80-yillarda keng qullanilgan. 1981-yildan Oʻzbekistonda va boshqa respublikalarda atrof muhitga koʻrsatgan zararli oqibatlari uchun B.ni gʻoʻza maydonlarida defoliant sifatida qoʻllash man etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butli baqalar

**Butli baqalar** (Pelodytes) - dumsiz amfibiyalar turkumiga mansub sassiq baqalar oilasi urugʻi. 2 turi bor. Gʻarbiy Yevropa pasttekisliklarida ola butli baqa (P. punctatus), Kavkaz togʻlarida ikkinchi turi — Kavkaz butli baqasi (R. caucasica) uchraydi. Butli baqalarning terisi gʻadir-budur, usti toʻq qizil boʻlib, qora va yashil xollari bor. Qorni oq, urgʻochisining orqasida butsimon oq dogʻi boʻlganidan butli baqalar deb ataladi. Panjalari orasidagi suzgich pardalari kuchsiz rivojlangan. Nogʻora pardasi tashqaridan koʻrinib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevdokiya Butovskaya

**Yevdokiya Mixaylovna Butovskaya** (1917. 28. 12, Poltava – 1982. 7. 1, Toshkent) – seysmolog olima. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). fizika, matematika, fanlari direktori (1971). Oʻrta Osiyo davlat universitetni tugatgan (1940). Oʻzbekiston fanlar akademiyasi matematika instituti seysmologiya boʻlimi tashkilotchisi va rahbari. Geologiya va geofizika instituti seysmologiya laboratoriya mudiri (1963-yildan). Asosiy ilmiy ishlari zilzila muammolariga, zilzila oʻchogʻini va seysmik rejimini aniqlashga, joylarni seysmik rayonlashtirishga, Yer poʻstining chuqur qismlarini oʻrganishga doir. Oʻzbekistondagi 10ga yaqin suv omborlarining mukammal seysmik rayonlashtirishga rahbarlik qilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Nekrolog
Butparastlik

**Butparastlik** — but, sanamlarga sigʻinish odati. Fetishizm, majusiylik kabi ibtidoiy dinlarga xos. Butparastlar butni, sanamni xudolar qiyofasi, timsoli deb bilganlar. Majusiylikdagi butparastlik odati hinduizm, buddizm kabi dinlarda ham saqlanib qolgan. Hinduizm va buddizmda haykalchalarga choʻqinishadi. Islom dini shakllanishidan oldin Saudiya Arabistonidagi qabilalarda butparastlik odati boʻlgan, ya’ni har bir qabila oʻz xudosiga, uni ifodalovchi butga topingan. Bunday butlar Makkadagi diniy ibodatxona — Ka’bada 300 dan ortiq edi. Islom dini shakllanib, yakka xudoga sigʻinish paydo boʻlgandan soʻng butlar Ka’badan chiqarib tashlandi. Koʻp xudolikka e’tiqod qiladigan qabilalarda, xususan, Afrikadagi ayrim qabilalarda butparastlik hali ham bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butta

**Butta** — qadimiy vazn va hajm oʻlchov birligi. Misrda un oʻlchovi sifatida qoʻllangan. Vazn boʻyicha qiymati 17,5 kg ga, hajm boʻyicha 22,5 l ga teng. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butun olam tortishish qonuni

**Butun olam tortishish qonuni**, **Nyutonning tortishish qonuni** — moddiy zarralarning oʻzaro tortishishi toʻgʻrisidagi qonun; tabiatning universal qonuni. Massalari m1 va m2 boʻlgan va bir-biridan r masofada turgan moddiy zarralarning oʻzaro tortishish kuchi ushbu formuladan topiladi: F=Gm1m2/r²; bunda: G — gravitatsion doimiy va G = 6.67*10^(-11) (N*m^2)/kg^2 = (1/1.5) * 10^(-10)(N*m^2/kg^2). Moddiy zarralar deganda oʻlchamlari shu zarralar orasidagi masofadan ancha kichik jismlar, ya’ni moddiy nuqtalar tushuniladi. Real jismlarning oʻzaro tortishish kuchini aniqlash (oʻlchamlari, shakllari va zichliklarini hisobga olgan holda) uchun shu jismlar shartli ravishda parchalanadigan alohida mayda zarralar juftlari orasidagi oʻzaro ta’sir kuchlarining geometrik yigʻindisini topish lozim. Demak, ikki shar orasidagi oʻzaro tortishish kuchini yuqoridagi formuladan topish mumkin ekan (buning uchun g sifatida sharlar markazi orasidagi masofani qabul qilish lozim).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butun Rossiya favqulodda komissiyasi

**Butun rossiya favqulodda komissiyasi** (VCHK) - aksilinqilobiy harakatlar va sabotajga qarshi kurash maqsadida tuzilgan organ (1917—22). 1917-yil dekabrda F. E. Dzerjinskiy raisligida tuzilgan. 1918-yilda mahalliy gubernya, uyezd (1919-yil yanvarda bekor qilingan), transport, front va armiya favqulodda komissiyalari tashkil etilgan. Asosan siyosiy prinsip negizida ommaviy ravishda shafkatsiz qatagʻonlar uyushtirgan, "qizil terror"ni amalga oshirgan. 1922-yilda Davlat siyosiy boshqarmasi (GPU) qilib qayta tuzilgan (yana qarang Davlat xavfsizlik organlari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Def

**Def** yoki **DEF** so'zi uchun quyidagilarga murojaat qilishi mumkin:

## Musiqada

* Def (asbob), Yaqin Sharq musiqa asbobi
* *DEF II*, Britaniya yoshlar teledasturi
* Def American, rok va rap yozuvlari yorlig'i
* Def Jam Recordings, rap yozuvlari yorlig'i
* Def Jux, rap yozuvlar yorlig'i
* Def Leppard, ingliz hard-rok guruhi
* So So Def Recordings, rep yozuvlar yorlig'i

## Boshqa

* `def`, Python tilidagi kalit so'z
* Daniya EL-federatsiyasi, Daniya elektrchilar kasaba uyushmasi
* Dizayn almashinuv formati yoki DEF
* , yoki DEF, Oskar Shindlerning Krakovdagi emal zavodi, Polsha
* Dizel egzoz suyuqligi yoki DEF
* Qurolsizlangan dushman kuchlari yoki DEF

## Ismida Def bo'lgan odamlar

* Mos Def, rap ijrochisi
* Def Jef, rap ijrochisi

## Yana qarang
Aleksandr Butlerov

**Aleksandr Mixaylovich Butlerov** (1828.25. 8 (6. 9), Chistopol shahri 1886. 5 (17). 8, Butlerovka qishlogʻi, hozirgi Tatariston Respublikasi) – rus kimyogari, N. N. Zmniining shogirdi. Qozon universitetini bitirgan (1849). Peterburg universiteti professor(1869-yildan), Peterburg Fanlar Akademiyasi ordinator akademik (1874-yildan). Organik moddalarning kimyoviy tuzilishi nazariyasi asoschisi. Bu nazariyaga koʻra organik moddalarning xossalari molekulalardagi atomlar bogl’ari tartibi, tuzilishi hamda ularning oʻzaro taʼsiriga muvofiq aniqlanadi. Birinchi boʻlib izomeriya hodisasini tushuntirib bergan (1864). Izobutilen polimerizatsiyasini kashf etgan. Uchlamchi butil spirt (1864), izobutan (1866) va izobutilenlarni (1867) sintez qilib, ularning tuzilishini aniqlagan. Bogʻdorchilik, asalarichilik, kavkazda choy yetishtirish bilan ham shugʻullangan.
Butunittifoq kommunistik partiyasi

**Butunittifoq kommunistik (bolsheviklar) partiyasi, VKP** (b) - KPSSning 1925-52 yillardagi nomi (qarang Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butunittifoq leninchi kommunistik yoshlar soyuzi

**Butunittifoq leninchi kommunistik yoshlar soyuzi**, **VLKSM** (rus. Vsesoyuzniy leninskiy kommunisticheskiy soyuz molodyoji soʻzlaridan) — sobiq Ittifokda yoshlarning ijtimoiysiyosiy tashkiloti. 1918-yil 29 oktyabrda RSDRP (b) tashabbusi va rahbarligida I Butun Rossiya ishchi va dehqon yoshlarining uyushmalari sʼezdida tuzilgan. Dastlab RKSM, 1924-yildan RLKSM, 1926-yildan VLKSM deb atalgan. 14—28 yoshdagi yigitqizlar qabul qilingan. Tashkiliy jihatdan sobiq KPSSdan andoza olib tuzilgan. Yoshlar orasida komfirqa siyosatini olib borgan. Oʻzbekistonda tuzilgan yoshlar tashkiloti (OʻzLKSM) ham uning tarkibiy qismi edi. VLKSM oʻzining 22favqulodda sʼezdida (1991-yil sentyabr) kommunistik yoshlar uyushmalarining federatsiyasi sifatida siyosiy rolini oʻtab boʻldi, deb hisoblandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butuntirnoq

**Butuntirnoq** — Xorazm ayollarining ziynat buyumi, chakkaga taqiladigan taqinchogʻi, tumor. Asosini 5 burchakli yirik shakldagi gʻilofdon tashkil etadi. Yon tomonlari ensiz, ikki yuzasi butunlay qoplab naqshlangan, uchburchak shaklidagi yuqori qismi panjarali, zigʻiraklar bilan boyitiladi. Mujassamot markazida atrofi feruza koʻzlar halqasi yoki zigʻiraklar bilan oʻralgan rangli shisha yoki gardishga oʻrnatilgan tosh joylashtirilgan, ba’zan eng qad.larida uchburchak uchiga jigʻa oʻrnatish uchun naychasi boʻlgan. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumushdan ishlangan murabba shaklidagi quyi qismi bosma usulida nafis bezatilgan, naqsh mayin va ifodali boʻlib, nursoya jilvasini hosil qiladi. Markaz va toʻrt burchaklarida feruza koʻzlar qadalgan qubbalar oʻrnatilgan. Uchburchak asosidan boshlab yon tomonlari va tagi an’anaviy shokilalar bilan oʻralgan. Kadimdan himoya qudratiga ega degan tushunchani ifodalovchi B.ning asosiy qismi (hayvon va kush tirnoqlari yoki tuyoq va shoxdan kesib olingan qism) shokilalar ostida koʻrinmaydi, ba’zan unga bir tutam soch ham qoʻshilgan. B.ning tirnoq shaklidagi kichik xili paydo boʻlganidan beri bosh kiyim, kiyimga tikilgan, beshikka osilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bufer kreditlar

**Bufer kreditlar**(qalqon kreditlar) – Xalqaro valyuta fondi ajratadigan kredit turi. Jahon bozorlarida xom ashyo va materiallar narxini barqarorlashtirib turish maqsadida barpo etiladigan xom ashyo tovarlarining ehtiyot zaxiralarini saqlab turishni moliyalashga ajratiladi. Narxlar keskin pasayib ketganda „Bufer kreditlar“ vositalaridan foydalanib xom ashyo xaridi koʻpaytiriladi va shu yoʻl bilan ularning zarur gʻamlama darajasi toʻldiriladi.

## Manbalar
Bufet

**Bufet** (frans. Buffet) — 1) idishtovoq, oziq-ovqat va ichimliklar saqlanadigan javon (shkaf); 2) yengil ovqatlar, ichimlik, qandolatlar sotiladigan doʻkon, kichik tamaddixona; korxonalar, oʻquv yurtlari, tomoshaxonalar, mehmonxonalarda tashkil etiladi. Mustaqil yoki oshxonarestoranlarga tegishli (ularning qoshida) boʻlishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buff opera

**Buff opera** — italyan komik (hazilmutoyiba) operasi. Hajmi kichikligi, oʻzgarishlarga boy mazmuni, qahramonlarining kulgili va jonli harakatlari, musiqa uslubining milliy qoʻshiqchilik an’analariga yaqinligi bilan ajralib turadi. Ilk namunalari operaseria ("jiddiy opera")ning ikki parda oʻrtasidagi intermediya tarzida ijro etilgan. 18-asrning 30- yillarida J. Pergolezi (1710—36) ijodida paydo boʻlgan. Keyinchalik N. Pichchini, J. Paiziyello, D. Chimaroza va boshqa ijodida rivoj topgan. Buff opera uslubi 19-asrmusiqasida (J. Rossini, "Sevilya sartaroshi" va boshqalar), 20-asr opera san’atida (S. Prokofev, "3 apelsinga muhabbat" va boshqalar) ham oʻz aksini topgan. Oʻzbekistonda Buff opera an’analari negizida S. Yudakov "Maysaraning ishi" — ilk oʻzbek komik operasini yozgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buffalo

**Buffalo** — AQShning shimoli-sharqidagi shahar. Nyu-York shtatida. Eri koʻli boʻyidagi muhim port. Yirik transport yoʻllari tuguni, xalqaro aeroport bor. Aholisi shahar atrofi bilan 1,2 mln. kishi (1990- yillar oʻrtalari). AQSH va Kanada orasidagi savdo munosabatlari Buffalo orqali amalga oshiriladi. Buffalo mamlakatning yirik sanoat va savdomoliya markazi. Buffalo sanoatining asosiy tarmoqlari: qora metallurgiya, metallsozlik, mashinasozlik, kimyo va oziq-ovqat sanoati. Oliy oʻquv yurtlari, jumladan universitet (1846-yildan), Tabiiy fanlar jamiyati muzeyi, yadro tadqiqotlari markazi, OlbraytNoks badiiy galereyasi, shahar yaqinida Niagara daryosiga qurilgan GES bor. Buffaloga 18-asr oxiri va 19-asr boshlarida asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buffonada

**Buffonada** ( — masxarabozlik, qiziqchilik) — komik aktyorning oʻyin uslubi. Buffonada oʻzbek hajvchi aktyorlari ijodida ham uchraydi. Oʻtmishdagi masxaraboz va qiziqchilar (Hasan bukri, Moʻmin qishloqi va boshqalar), Yusufjon qiziq Shakarjonov, M. Miroqilov, S. Xoʻjayev va boshqa aktyorlar buffonadaga xos holatlar yaratganlar. Buffonada, ayniqsa, sirkda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxarest tinchlik shartnomasi

**Buxarest tinchlik shartnomasi** 1) 1913-yilda tuzilib, 2Bolqon urushiga yakun yasagan sulh (qarang Bolqon urushlari, 1912—13); 2) bir tomondan, Germaniya, AvstriyaVengriya, Bolgariya va Turkiya, 2tomondan Ruminiya oʻrtasida 1918-yilda tuzilgan sulh. Ruminiya AvstriyaVengriyaga chegara uchastkalarini (taxminan 6 ming kv.km) berdi, Jan. Dobrujani Bolgariyaga qaytardi (Shim. Dobruja ustidan Germaniya boshliq blokning kondominimumi oʻrnatildi). Buxarest tinchlik shartnomasi shahri (1918) Versal sulh shartnomasi (1919) bilan bekor qilindi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butxona

**Butxona** — odam, sanam (majusiylarda) yoki biror narsa tasviriga sigʻinuvchi butparastlarning ibodatxonasi. Yana q. Ibodatxona.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bufer

**Bufer** (ingilizcha buffer, byff — zarbani yumshatish) — transport vositalari (lokomotivlar, vagonlar va boshqalar) da paydo boʻladigan zarbalarni yumshatuvchi moslama. Maye, vagonlar orasida hosil boʻladigan boʻylama zarbalarni oʻziga qabul qiladi va yumshatadi. Bunday Bufer vagonning old va orqa tomoniga ikkitadan oʻrnatiladi. Odatda, bufer uchi sferik shaklda boʻladi, pishiq poʻlatdan tayyorlanadi. Avtomobil bufer avtomobil bexosdan biror toʻsiqqa urilganda paydo boʻladigan zarbalarni yumshatadi. Bunday bufer bamper deb ataladi. Rezina yoki plastmassa (ba’zan, poʻlat) dan tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Buharin

**Nikolay Ivanovich Buharin** (1888-1938) – siyosiy arbob, akademik (1928). Rossiyadagi 1905–07 va 1917-yilgi (oktabr) inqiloblar ishtirokchisi. 1917–18 yillarda „soʻl kommunistlar“ yetakchisi. 1918–29 yillarda „Pravda“, 1934—37-yillarda „Izvestiya“ gazetalari muharriri. 1917–34-yillarda partiya MK aʼzosi (1934–37-yillarda aʼzolikka nomzod). 1924—29-yillarda MK Siyosiy byurosi aʼzosi. 20-yillar oxirida qishloq xoʻjaligini jamoalashtirish va industriyalashni oʻtkazishda favqulodda choralar qoʻllanilishiga qarshi chiqdi, bu esa „VKP(b)da oʻng ogʻmachilik“ deb eʼlon qilindi. Buharin falsafa va siyosiy iqtisod fanlari buyicha asarlar muallifi. 1938-yil mart oyida sovetlarga qarshi „oʻng trotskiychi blok“ deb atalgan ish buyicha qatagʻon qilingan, ulimidan keyin oqlangan (1988).

## Manbalar