Insoniyatning birinchi koʻchishi

**Insoniyatning birinchi migratsiyasi -** eng qadimgi odamlar guruhlari birinchi marta Afrikadan ko'chib,qo'ngan va butun dunyo bo'ylab tarqalib, Antarktidadan tashqari dunyoning barcha qismlariga ommaviy migratsiyadan boshlangan. Bu migratsiyaning umumiy sxemasi va ayrim xususiyatlari topilgan boyliklar, madaniy meroslar, aholi punktlari, DNK va tillarning tarqalishi asosida turli xil artefaktlar asosida aniqlanadi.

Mavjud ma'lumotlarga ko'ra, taxminan 2 million yil oldin,Homo erectus (Homo erectus) Levant koridori orqali Afrikani tark etib,dunyoning barcha burchaklariga tarqala boshlagan. 

Taxminan 500 000 yil oldin bu birinchi mushukka Homo heidelbergensis (Homo heidelbergensis) ko'chib o'tdi.Ular odatda Denisovalılar va Homo Neandertallarning ajdodlari hisoblanadilar.Aytishlaricha, birinchi insonlar "qit'alarning suv bosgan ko'priklaridan o'tganlar".(History Alive, na7shr. 2004, TCI)

Hatto Afrikada ham Homo sapiens 300 000 yil avval shakllanish davrida parchalana boshlaydi. _ _ _ Okeaniyagacha bo'lgan yo'lni bosib o'tdi  Zamonaviy odam ham taxminan 40 000 yil oldin Yevropaga tarqala boshlagan.

Birinchi Evrosiyo Homo Sapiens Isroil va Gretsiyada topilgan,ular taxminan 194,000-177,000 va 210,000 yil oldin bo'lgan.Bu qoldiqlar keyinchalik mahalliy neandertallar tomonidan zabt etilgan birinchi homo sapiensning muvaffaqiyatsizligidan dalolat bergan bo'lishi mumkin.

Migrant Zamonaviy odam ko'pincha turli xil mahalliy arxaik xalqlar bilan bog'langan,ularning ulushi 10 foizdan kam bo'lgan.Qadimgi xalqlar Yevropa va Osiyo (Neandertallar) va Janubiy Osiyo va Melaneziya(Denisovlar),shuningdek, G'arbiy va Janubiy Afrikada aralashib,birlashdilar. Aralashning nisbati joylashuvga qarab o'zgaradi, lekin hamma uchun bir xildir.Zamonaviy odamning ulushi 10% dan kam edi: Evroosiyoda taxminan 1-4% va Melaneziyada atigi 4-6%.

So'nggi muzlik cho'qqisidan so'ng,Shimoliy Yevrosiyo aholisi 20 ming yil oldin Amerikaga ko'chib o'tgan.Shimoliy Yevrosiyo aholisi esa 12000 yil oldin,Golosen davridan keyin joylashdilar.Paleo-Eskimos 4000 yil oldin Arktika Kanada va Grenlandiyaga yetib borgan. Polineziya 2000 yil oldin Avstraliya ekspansiyasining so'nggi to'lqini paytida joylashgan.

## Birinchi odamlar ( Homo Sapiensdan oldin)
Birinchi odamlar 3 million yil oldin avstralopiteklardan paydo bo'lgan va asosan Sharqiy Afrikada,ayniqsa Keniyaning qo'pol tekisliklarida topilgan eng qadimgi tosh asboblar ham u yerda topilgan.Biroq,Xitoyning Shanxay shahrida tosh asboblar yaqinda topila boshlandi.Xitoydagi bu tosh asboblarning yoshi 2,12 million yil bo'lib,Gruziyadagi 300 000 yillik Dmanisi xazinalaridan oshib ketadi,bu Afrikadan tashqarida topilgan inson tomonidan yaratilgan eng qadimgi ma'lumotlardir. 

### Homo Erectus
Bundan 3 yoki 2 million yil oldin gomos (odamlar) Sharqiy va Janubiy Afrikaga tarqaldi,lekin ular hali G'arbiy Afrikaga etib bormagan edi.Taxminan 1,9 million yil oldin,Homo erectus Afrikadagi Levantin koridori orqali ko'chib o'tdi va Afrika shoxi ( Somali yarim oroli ) va Evrosiyoga tarqaldi.Bu o'tish 1,9 million yil avvalgi vaziyat bilan bog'liq,deb aytadiganlar bor,Sahroi nasos deb ataladi.

Homo erectus qadimgi dunyoning barcha mintaqalarida keng tarqalgan bo'lib,Janubiy Osiyoga qadar yetib boradi. Uning joylashuvi Oldovan tosh sanoati bilan bog'liq bo'lib, 1,3 million yil oldin uning eng shimoliy qismi 40-parallelga etib kelgan (Sharqiy Osiyodagi Xiao Chenglian tosh asboblari).Afrikadan tashqaridagi bu birinchi migratsiyaning asosiy nuqtalari Pokistondagi Rivat (~2 million yil?), Levantdagi Ubeidiya (1,5 million) va Kavkazdagi Dmanisi (1,81 ± 0,03 million, p = 0,05 ) edi.

Nivan havzasida topilgan tosh artefaktlarga ko'ra,odamlar Xitoyda 1,66 million yil oldin joylasha boshlagan.Shansi provinsiyasidagi Xixudu arxeologik yodgorligi taxminan 1,27 million yil avval Homo Erectus tomonidan ishlatilgan deb ishoniladi. 

Homo erectus Janubi-Sharqiy Osiyoga (Java) taxminan 1,7 million yil oldin (Meganthropus) etib kelgan va G'arbiy Yevropaga taxminan 1,2 million yil avval joylashgan (Atapuerka). 

Robert J.Bednarik (Robert G.Bednarik) Homo erectusning salda suzib yurganini taxmin qiladi. 

### Homo Erectusdan keyin

Bir million yil oldin Homo erectus parchalanib,yangi inson turlariga bo'linishni boshladi.Homo erectus vaqtinchalik tur edi,lekin u yo'qolib qolmadi,uning "keyingi davomi" taksonomik konventsiyalar masalasidir.Homa erectusning keyingi shakllari kamida 0,5 milliondan 143 000 yilgacha yashagan deb taxmin qilish mumkin.Ular taxminan 800 000 yil oldin Evropada Homo antisedentlari va taxminan 600 000 yil oldin Afrikada Homo Geydelberg deb tasniflangan turlarni hosil qilgan.Homo Geydelberg Sharqiy Afrika boʻylab tarqalib,u yerda Homo rhodesiens (Homo rhodesiensis) paydo boʻlgan,keyinroq Yevroosiyoda homo neandertallar va homo denisovanlar paydo boʻlgan.

Homo Heidelberg, Homo Neandertallar va Denisovanlar 50-parallelning shimoliga tarqaldi.2011-yilda Uralskdagi Komi Respublikasining Byzovaya qismida olib borilgan qazishmalarga ko'ra,Homo sapiensning birinchi ko'chmanchilari uchun joy ochgan neandertallar Arktika chegarasiga 32 ming yil oldin etib kelishgan.

Etarlicha fotoalbom topilmagan bo'lsa-da,bu vaqt ichida boshqa Arkaik inson turlari Afrika bo'ylab tarqaldi.Ularning ko'rinishi Afrika populyatsiyalari genomida kuzatilgan zamonaviy odam bilan o'zaro ta'sir izlari bilan izohlanadi.   2013-yilda Janubiy Afrikada topilgan va 300 000 yil avval yaratilgan Homo naledi ana shunday arxaik odam turining fotoalbomi hisoblanadi.

Neandertallar Yaqin Sharq va Yevropaga,denisovlar esa Markaziy Osiyo va Sharqiy Osiyoga,shuningdek,Janubi-Sharqiy Osiyo va Okeaniyaga tarqaldi.Haqiqiy ma'lumotlarga ko'ra, denisovliklar O'rta Osiyoda neandertallar bilan birlashgan. 

## ''Homo Sapiens''

### Afrikaga tarqalib ketishi

Taxminan 300 000 yil avval 2017-*yilda* Marokashdagi Jebel Irhudda topilgan artefaktlar va artefaktlarga termoluminesans to'g'ri kelganida,birinchi inson turi Homo Sapiens tarix bosqichiga kirganligi aytiladi.Janubiy Afrikaning Florisbad shahridan topilgan va Homa Sapiensga tegishli ekanligi aytilgan Florisbad bosh suyagining yoshi 259 000 yil.Ilgari,1967-1974 yillarda Efiopiyadagi Omo milliy bogʻidan qazilgan Omo qoldiqlari 200 000 yoshda boʻlib, uzoq vaqtdan beri zamonaviy insonning eng qadimgi anatomik qoldiqlari sifatida eʼtirof etilgan. 

2019-yil sentabr oyida olimlar 260 ta kompyuter tomografiyasi asosida kompyuterlashtirilgan skanerlash natijalarini eʼlon qilishdi.Bunda Sharqiy va Janubiy Afrikadagi 260 ming populyatsiyani birlashtirgan holda,insonning soʻnggi umumiy ajdodidan Homo sapiensgacha boʻlgan virtual bosh suyagi shakllari tahlil qilindi va 350 000 yil oldin paydo bo'lgan deb taxmin qilishdi.

2019-yil iyul oyida antropologlar Gretsiya janubidagi Apidima g‘orida 210 ming yillik Homo Sapienis qoldiqlari topilgani haqida xabar berishdi.Bu Evropada topilgan Homa sapiensdan taxminan 150 000 yil oldin.

Birinchi zamonaviy odam paydo bo'lganidan beri u G'arbiy Evrosiyo,Markaziy,G'arbiy va Janubiy Afrikaga tarqaldi.Yevroosiyoga birinchi kengayish davom etmagandek tuyuldi,oʻsha davrda Janubiy va Markaziy Afrikaga kengayish natijasida aholi turar-joylari parchalana boshladi.Afrikaning Sahroi Kabirdagi birinchi zamonaviy odamning kengayishi,taxminan 130 000 yil oldin Acheulean, Foresmit va Fauresmit madaniyatining tugashiga hissa qo'shganga o'xshaydi.Biroq,birinchi zamonaviy odamning, ayniqsa G'arbiy Afrikada, 12 000 yil oldin davom etgan birga yashashi haqida ko'p bahs-munozaralar mavjud. 

Taxminan 260 000 yil oldin paydo bo'lgan zamonaviy Koisan xalqining ajdodlari Janubiy Afrikaga 150 000 yil oldin ko'chib o'tishgan , keyin 130 000 yil oldin, MIS 5 - megaqurg'oqchilik boshlanganda, Afrikada ikkita aholi klasteri mavjud edi: Afrikaning janubidagi mt-DNK haplogruplari, Xoysan xalqining ajdodlari va markaziy / sharqiy Afrikadagi L1-6 haplogruplari, ajdodlari boshqalar

Aftidan,oziq-ovqat izlab Markaziy Afrikaga yoyilgan afrikalik pigmeyalar u yerga taxminan 130-60 ming yil avval joylashgan.

G'arbiy Afrikadagi vaziyatni fotoalbomlarning kamdan-kamligi tufayli tushuntirish qiyin.Homo sapiens g'arbiy Sahel mintaqasiga 130 000 yil oldin etib kelgan ko'rinadi va ularning G'arbiy Afrika tropiklari bilan aloqasi keyingi davrlarga borib taqaladi.Afrikaning boshqa qismlaridan farqli o'laroq,arxaik o'rta tosh davri juda uzoq davom etgan (12 000 yil oldin,Xolokost chegarasi sifatida tanilgan).Bu shuni anglatadiki,arxaik odam uzoq vaqt yashagan va G'arbiy Afrikada ular Homo sapiens bilan aralashgan. 

### Shimoliy Afrikaga birinchi tarqalish
Homo Sapiensning ko'payishning birinchi to'lqini 185 000 yil oldin Levant va Evropaga 130 000-115 000 yil oldin ko'chib o'tgan.

## Manbalar