open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sapargul Norboyeva

**Sapargul Norboyeva** (1946.20.1, Yangiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967-yildan Yangiariq tumani Alisher Navoiy nomidagi maktabda, 1968-yildan Pitnak shahridagi 1-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

## Manbalar
Norboʻtabiy madrasasi

**Norboʻtabiy madrasasi (Madrasai Mir)** — Qoʻqondagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr oxiri). Qoʻqon xoni Norboʻtabiy xukmronligi davrida qurilgan. Xalq orasida Madrasai Mir nomi bilan ham yuritiladi. Norboʻtabiy madrasasi chorsu maydoni yaqinida qurilgan. Bir qavatli, hovlili, toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (52x72 m), 4 burchagiga minora-guldastalar ishlangan. Hovli (38x38 m) atrofiga qator ravoqli xujralar joylashgan. Peshtogʻi shim.ga qaragan. Miyonsaroyning 2 ta-rafida peshtoq boʻylab tutashgan gum-bazli masjid va 12 ta derazali (panja-ralar oʻrnatilgan) darsxona mavjud. Norboʻtabiy madrasasi pishiq gʻishtdan qurilgan. Xonalar ichi ganchsuvoq qilingan. Masjidning gumbaz osti sharafasi va mexrobining yulduzsimon bezaklari serhasham koʻrinadi. Eshiklari girih naqshlar bilan bezatilgan, ichki qismida esa oʻymakori islimiy naqsh qoʻllangan. Norboʻtabiy madrasasining tashqi koʻrinishi Buxoro meʼmorlik maktabi uslubiga xosdir.

Ad.:Azimov I., Fargʻona vodiysining arxitektura yodgorliklari, T., 1986.

## Tarixi
Hijriy 1213, milodiy 1798 yilda Qo‘qon hukmdori Norbo‘tabiy ibn Abdurrahmonxon tomonidan qurdirilgan. Sobiq Buljor, hozirgi Yangi Chorsu maydonida joylashgan. Norbo‘tabiyga „amir-al muslimiyn“ unvoni berilgan. Shuning uchun madrasa „Madrasa-i amir-al muslimiyn“ deb nomlangan. Xalq talaffuzida har qanday nomni ixchamlashtirishga intilish bor. Shu bois madrasa nomi talaffuzda ixchamlashib, „Madrasa-i Mir“ degan shaklga keldi. Madrasa nomi rasmiy doiralar va hujjatlarda „Madrasa-i Mir“ deb nomlangan bo‘lsada, xalq ichida „Norbo‘tabiy madrasasi“ tarzida yuritib kelinmoqda. Bosh mudarrislikka Muhammad Yaʼqub Oxund binni Muhammad Xoja Eshoni Sadr hazratlari tayinlanganlar. Hujralar soni — 50; tolibi ilmlar adadi — 114; mudarrislar adadi — 12 nafar.

## Meʼmoriy yechimi
Madrasa binosi tarxi to‘g‘ri to‘rtburchak shaklda bo‘lib, tomonlari 52x72 metrdir. Binoning ulkan, muhtasham peshtoq qismi shimolga qaratilgan. To‘rt burchagiga katta hajmdagi burjlar (minorasimon unsur) qurilgan. Darvozaxona (miyonsaroy)ning g‘arb tomonida madrasa masjidi, sharq tomonida katta darsxona joylashgan. Miyonsaroydan darsxonalar yo‘lagi orqali ichki hovliga kiriladi. Ichki hovli murabbaʼ (kvadrat) shaklida bo‘lib, tomonlari 38x38 metrdir. Ichki hovli qirq hujra bilan o‘rab olingan. Darvozaxona, masjid, katta darsxona tomlari gumbaz uslubida yopilgan. Gumbazlarni arkali ravoqlar ko‘tarib turadi. Gumbazlarning devorga tutashadigan qismlari muqarnas, sharafa uslubida ganch bilan bezatilgan. Masjid mehroblari ganch muqarnaslar bilan ko‘rkam qilingan.
Darvoza va eshiklar qayrog‘och hamda yong‘oq yog‘ochidan tayyorlangan, ularga sayoz o‘yma naqshlar tushirilgan. Naqshlarda pargori va islimiy uslublar uyg‘unligiga erishilgan. Madrasa-i Mir binosi Buxorodagi Ko‘kaldosh, Abdulazizxon, Mir Arab madrasalari binolariga o‘xshab ketadi.
Madrasa 1924 yilgacha faoliyat ko‘rsatadi.

## Manbalar
Norveglar

**Norveglar** — xalq, Norvegiyaning asosiy aholisi (4,15 mln. kishi). Umumiy soni 5 mln. kishi (1990-yillaroʻrtalari). Norveg tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, lyuteranlar, katoliklar ham bor.

## Manbalar
Nordensheld arxipelagi

**Nordensheld arxipelagi** - Kara dengizining jan.-sharqiy qismidagi orollar (RF). Gʻarbdan sharqqa 93&nbsp;km choʻzilgan. 5 guruhga boʻlingan 90 oroldan tarkib topgan. Eng shim. va eng yirik oroli Rus o.li boʻlib, uz. 38&nbsp;km, eni 14&nbsp;km. Orollar, asosan, otqindi jinslardan tarkib topgan. Nordensheld arxipelagi 20-asrning 30-yillari oʻrganilgan. Nordensheld arxipelagi shved qutbshunosi N. A. Nordensheld (1832— 1901) nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Nordizm

**Nordizm** (nem. Nord — shimol) -irkchilik koʻrinishlaridan biri. N. gʻayriilmiy nazariya boʻlib, uning asosida shim. (nord) yoki "ariy" irqi inso-niyatning boshqa irqlaridan ustun ekanligi haqidagi daʼvo yotadi. N. asoschilari fransuz sotsiologlari J.A.Go-bino va J.V.Lapuj hisoblanadi. N. maddoxlari shim. va "german" irklarini teng qoʻygan, german irqini "oliy" irq hisoblab, sivilizatsiyaning barcha yutuqlari uchun insoniyat "oliy" irqdan minnatdor boʻlishi kerak, deb daʼvo qilgan. Germaniya fashizmi na-zariyotchilari N.ni oʻz rasmiy mafku-rasiga aylantirgan edi. 

## Manbalar
Nordkap

**Nordkap** — Norvegiyaning shimoliy sharqiy chekkasidagi burun, Mageryo o.da (71 ° 10’ shahrik. va 25°47’ shq.u.); qirgʻoklari tik qoyalardan iborat, balandligi 300 m dan ziyod. N. — Yevropaning eng mashhur chekka shimoliy burunlaridan.

## Manbalar
Nordon yomgʻirlar

**Nordon yomgʻirlar** - tarkibida oltingugurt vodorodi, karbonat angidridi boʻlgan yomgʻirlar. Yirik metall-sozlik, kimyo korxonalari, issiqlik elektr stansiyalaridan havoga koʻtarilgan tutun va boshqa gazlar havodagi nam bilan qoʻshilib hosil boʻladi. Jonivorlar, tuproq, oʻsimliklarga zarar keltiradi.

## Manbalar
Nordon tof jinslari

**Nordon togʻ jinslari** - tarki bida kremnezyom juda yuqori (64—78%) boʻlgan magmatik togʻ jinslari. Bu jinslardagi ortiq darajada boʻlgan kremnezyom kristalli kvars koʻrinishida ajralib turadi yoki effuziv togʻ jinslarida asosiy massadagi vulkan shishasi tarkibiga kiradi. Asosiy mi-nerallari: kvars (20—30%), ishqorli dala shpati (25—35%), nordon plagioklaz (20—30%), rangli minerallar (5—15%) va boshqa Nordon tof jinslarij.ni kelib chiqishiga qarab plutonik yoki vulkanik sinfga ajratadilar (yana qarang Magmatik togʻ jinslari).

## Manbalar
Norvegiya dengizi

**Norvegiya dengizi** — Shimoliy Muz okeanining chekka qismida joylashgan dengiz. Skandinaviya yarim orol bilan Shetlend, Farer, Irlandiya, Yan-Mayen, Medvejiy orollari oraligʻida joy olgan. Atlantika okeanidan suv osti tizmasi bilan ajralib turadi. Maydoni  ni tashkil etadi. Eng chuqur joyi 3970 m ga teng. Iliq oqim oʻtganligi sababli, dengiz suvi qishda muzlamaydi. Suvining temperaturasi fevralda 8—12° C ni tashkil etadi. Shoʻrligi 34—35,2°/oo ga teng. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (uning oʻrtacha balandligi 3,3 m gacha boʻladi). Dengiz suvi baliqqa boy.
Asosiy portlari:
* Tronxeym
* Tromsyo
* Narvik

## Manbalar
Abduhakim Norjigitov

**Norjigitov Abduhakim** (1936.16.1, Dashtobod shahrida tug'ilgan.) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965— 1977 yillarda Dashtobod shahridagi 25-maktabda fizika oʻqituvchisi, direktor oʻrinbosari, direktor. 1977-yildan Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutining Yangiyer filialida tayyorlov boʻlimi mudiri, 1979-yildan Zomin tumani 2- maktablararo oʻqituvchi, kombinati direktori, 1989—2002-yillarda Zomin tumanidagi 39-maktabda oʻqituvchi. Ish faoliyati davomida zamon talabi darajasidagi fizika va agrofizika kabinetlar, fizika-matematika, chuqur oʻrganiladigan sinflar tashkil etdi, tabaqalashtirilgan test usulini qoʻlladi va ommalashtirdi.

## Manbalar
Norilsk

**Norilsk** — Rossiya Federatsiyasining Krasnoyarsk oʻlkasidagi shahar (1953-yildan). Dunyoda eng shimoliy shaharlardan biri (Shim. Qutbiy doyra orqasida joylashgan). Temir yoʻl stansiyasi (temir yoʻl orqali Yeniseydagi Dudinka porti bilan boglangan). Axrlisi 151,2 ming kishi (1998). 1935-yilda konchilik-metallurgiya kombinati qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Rangli metallurgiya markazi. Nikel, kobalt, mis va boshqa rudalar qazib olinadi va qay-ta ishlanadi; toshkoʻmir qazib olinadi. Metallsozlik va qurilish materi-allari sanoati korxonalari ishlab turibdi. Messoyaxa-Norilsk gaz quvuri oʻtkazilgan. Chekka Shimol qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti, teatr, suratlar galereyasi bor.

## Manbalar
Norim-norim

**Norim-norim** (fors. — anor soʻzidan) — Xorazmda keng tarqalgan kuy va anʼanaviy erkaklar raqsi. Xalqbayramlari va turli tomoshalarda xalq cholgʻu ansambli joʻrligida ijro etiladi, koʻpincha qayroq ham joʻr boʻladi. Ijrochilar (2—4 erkak) qarama-qarshi turib raqsga tushadi. Raqs ikki qismdan iborat. Birinchisi tantanavor tarzda toʻrt chorakli (4/4) usulda ijro etiladi, asosan, qoʻllar roʻbaroʻ holda tutilib, yuqoridan pastga, pastdan yuqoriga harakat qiladi. Ikkinchisi shoʻx va ildam ufar (6/8) usulida oyoq va butun gavda harakati bilan ijro etiladi. Norim-norim va ufarisining ashula va-riantlari mavjud. Oʻzbek bastakor va kompozitorlari oʻz asarlari (Mas, S.Yudakovning "Xorazmcha bayramona yurish" uvertyurasi va boshqalar)da Norim-norim kuy va usullaridan foydalanganlar.

## Manbalar
Norin (maʼnolari)

**Norin** quyidagilardan birini anglatadi:

* Norin (taom) — oʻzbek va qirgʻiz milliy taomlaridan biri.
* Norin viloyati — Qirgʻizistonda joylashgan viloyat
* Norin tumani:
** Norin tumani — Qirgʻizistonning Norin viloyatida joylashgna tuman
** Norin tumani — Oʻzbekistonda joylashgan tuman
* Norin shahri — Qirgʻizistonda joylashgan shahar
* Norin daryosi — Oʻrta Osiyodagi daryo

Bir porsiyasi necha gramm boʻladi,,?
Norin (shahar)

**Norin** — Qirgʻizistonning Norin viloyatidagi shahar (1927-yildan), viloyat markazi. Norin soyligida, Norin daryosi (Sirdaryo havzasi) boʻyida, balandligi 2000 m dan ortiq boʻlgan Olamushuk tizmasi etaklarida; Ribachye temir yoʻl stansiyasidan 180&nbsp;km janubda. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 44,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari).

Kashqardan Chuy vodiysiga oʻtadigan savdo yoʻli ustida istehkom punkti sifatida vujudga kelgan. Mexanika zavodi, tikuvchilik fabrikasi, goʻsht kombinati, pedagogika va tibbiyot bilim yurtlari, Tyanshan musiqali drama teatri bor. Shahar 1867-yilda bunyod etilgan.

## Manbalar
Norin soyligi

**Norin soyligi** — Ichki Tyanshandagi soylik (Qirgʻizistonda). Norin daryosining oʻrta oqimida. 1300– 3000 m balandlikda. Uzunligi 300&nbsp;km, eni 50&nbsp;km gacha. Norin daryosi oʻng so-hili oʻr-qirli yerlardan iborat. Iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq, deyarli qor yogʻmaydi, yozi salqin. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 15°, —18°, iyulniki 15—17°. Yillik yogʻin 200–300&nbsp;mm. Tuprogʻi och-qoʻngʻir tuproq. Shoʻra-shuvoq va bo-shoqlilar oʻsadi.

## Manbalar
Norveg tili

**Norveg tili** — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhining skandinav tillari shoxobchasiga mansub til. Norvegiyada, shuningdek, AQSH va Kanadada tarqalgan; Norvegiya Qirolligining rasmiy tili. 5 milliondan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Norveg tili lahjalari gʻarbiy va sharqiy guruhlarga boʻlinadi. Norveg tili tarixi 2 davrga: qadimgi Norveg tili (9-asrdan 1525-yilgacha) va yangi Norveg tili (1525-yildan) davrlariga boʻlinadi.

1380-yildan Norvegiya Daniyaga tobe boʻlib qolishi munosabati bilan bu hududda yozma dan (dat) tili keng tarqaladi va 16-asrda rasmiy til maqomini oladi. 19-asr boshlarida Norvegiyada 2 ta adabiy til vujudga keldi: riksmol (dan-norveg adabiy tili) va lans-mol (19-asr oʻrtalarida norveg tilshunosi I. Osen tomonidan adabiy tilning qadimgi shaklidan sunʼiy yaratilgan). 1929-yilda riksmol va lansmol rasmiy ravishda bukmol va nyunorsk (yangi norveg) atamalari bilan almashti-rilgan. Har ikkala adabiy til bir qator fonetik jihatlari bilan oʻzaro farqlanadi, ulardan bukmol nisbatan kengroq qoʻllanadi. Adabiy Norveg tilining shakllanishi va takomillashuvida 1907, 1917, 1938 ylarda imlo sohasida oʻtkazilgan islohotlarning alohida oʻrni bor.

Norveg tili ning qadimgi yozuvi runik yozuv asosida boʻlgan, zamonaviy yozuvi esa lotin alifbosi asosida yaratilgan.

## Manbalar
Mavluda Norinova

**Mavluda Hakimovna Norinova** (1949.15.4, Yangiqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Yangiqoʻrgʻon tumanidagi 54-maktabda oʻqituvchi, 1973-yildan 81-maktabda oʻquv boʻlim mudiri, 1984—2000-yillarda Chortoq tumanidagi 27-maktabda direktor. Ish faoliyati davomida noanʼanaviy dars usullarini qoʻllagan, pedagogik-psixologik tadqiqot materiallarini amaliyotga toʻliq joriy qilishga erishgan.

## Manbalar
Norinjon bobo majmuasi

**Norinjon bobo majmuasi** — Qoraqalpogʻiston Ellikqalʼa tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (10—18-asrlar). Majmua qadimgi qalʼa oʻrnidagi qab-riston markazi — Norinjon bobo maqbarasi atrofida turli davrlarda ziyoratxona, sharqiy maqbara (14-asr), xonaqoh ayvon, qalandarxona (18-asr) va boshqa qoʻshimcha xonalar qurib barpo etilgan.

Norinjon bobo haqidagi aniq maʼlumotlar saqlanmagan. Maqbaradagi qabrtoshga „Bu oqil, obid, Alloh yoʻlida doimiy roʻzador, Alloh karo-matini yerda paydo etuvchi, Muhammad ibn Muso ibn Dovud Abu Abdulloh anNorinjoniy qabridur. Allohning unga va uning doʻstlariga rahmati boʻlsin, hijriy 712-yil“ — deb yozilgan. Undagi girih naqshlar Termiziy maqbarasidagi qabrtoshga oʻxshashdir.

Dastlab murabba tarqli peshtoqsiz maqbara qurilgan (10-asr), ziyoratxona va uning yonidagi goʻrxona (14-asr) tomlari gumbazli qilib birlashtirilib oldiga peshtoq va chillaxona ishlangan. Sharkdan xonaqoh va ayvon bunyod etilib maqbaraning sharqiy eshigi oʻrniga meh-rob qurilgan. Peshtoqining sharqiy burchagida kichik minora, yonida qalandarxona qu-rilgan. 1981—83 yillarda ilmiy oʻrganilgan. Mustaqillikdan keyin qayta tiklandi.

Norinjon bobo majmuasi koʻp hujrali, 18 gektar maydonga ega, unga chillaxona, masjid, marosim oʻtkazish zali, oʻlikxona, xoʻjalik hujralari va boshqalar kiradi. Bundagi dastlabki majmuasi markazi 3,8 x3,8 metr hajmdagi toʻrtburchak shaklida qurilgan. Hujraning markazidagi ziyoratgohning ustida terakotali sagʻana bor boʻlib, uning ustidagi plitaga arab imlosidagi yozuvlar bitilgan. Bu soʻzlarni sharqshunos M. A. Salom quyidagicha oʻgirgan. XIII-XIV asrlarda mavzoley markaziga sharqiy mavzoley (4,8 x 4,8 m) va ziyoratxona (4,3x4,3 m) qoʻshib qurildi. Shuningdek, qabr ustidagi terrakotali plita va 1312-yildagi yozuvlarga qayta ishlov berildi. Norinjon bobo qabri devorining pastki qismi pishgan gʻishtdan, ustki qismi (26x26x5 sm) xom gʻishtdan qurilgan. Ziyoratxonaning devorlari ham (26x26x7; 27x27x6 sm) xom gʻishtlardan qurilgan. Bu hujralarning usti gumbazsimon, shuningdek, shatir bilan oʻralgan. XVIII asr oxiri XIX asrlarda Markazlashgan Xiva bilan qayta qurilishlar olib borildi. Bu mavzoley 3 marta noqulay ekologik vaziyat bilan bogʻliq buzilib ketdi. XX asr 90-yillarida qayta tiklanib, masjid qurildi.

## Manbalar
Norkalar

**Norkalar** — suvsarsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchilar. Tanasi xipcha, choʻziq, oyoqlari kalta, barmoqlarida suzgich pardalari bor. Yungi kalin, yaltiroq, kulrang tusli. 2 turi bor. Yevropa norkasi Yevropa va jan.-gʻarbiy Sibirda yashaydi. Uzunligi 45 sm gacha, dumi 20 sm gacha. Noyob, yoʻqolib borayotgan tur. Kuril o.da ik/shmlashtirilgan. Amerika norkasi Shimoliy Ame-rikadatarqalgan; uz. 54 sm gacha. Koʻpchilik mamlakatlarda, jumladan, Oʻzbe-kistonda iqlimlashtirilgan; Yevropa norkasini asta-sekin siqib chiqarmoqda. Amerika norkasi oʻrmonlar yaqinidagi muzlamaydigan daryolar, koʻllar va botqoqliklar yaqinida uyada yashaydi. Poligam. Boʻgʻozlik davri 36— 80 kun, 1—9 ta, baʼzan 16 tagacha bola tugʻadi. Laktatsiyasi 2—2,5 oy. Mayda sut emizuvchilar va baliqlar bilan oziqlanadi. N. moʻynasi uchun ovlanadi. Amerika norkasi moʻynachilik fermalarida boqiladi. Seleksiya orqali Amerika norkasining har xil rangli moʻyna beradigan zotlari chikarilgan. 

## Manbalar
Norintov

**Norintov** — Ichki Tyanshandagi togʻ tizmasi. Qirgʻizistonda, Otboshi daryo vodiysi bilan Norin daryosi vodiysi orasida kenglik boʻyicha 145&nbsp;km ga choʻzilgan. U gʻarbda Otboshi daryosi orqali Qoratov va Boybichatovdan, sharqda Jaldjar (Otboshining irmogʻi) daryosi orqali Barkoldoy togʻidan ajralib turadi. N.ning janubida Otboshi, shimolida Nura va Jetimtov joylashgan. N. baland togʻ hisoblanib ayrim choʻqqilari 4500 m dan ziyod. Tizmaning oʻq qismi ohaktosh va metamorfik slanets, granitlardan tashkil topganligi tu-fayli qoyali, qirrali boʻlib, kichik muzliklar va doimiy qorlar bilan qoplangan. Qishi sovuq, davomli, yozi sal-qin va qisqa. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 18, —20°, iyulniki quyi qismida 15—17°, eng baland qismida 0° atrofida. Yillik yogʻin 200–400&nbsp;mm. Shimoliy yon bagʻri Norin vodiysiga tik tushgan. Janubiy yon bagʻri qiya, jarlar bilan oʻyilgan. Asosan, togʻ-oʻtloq, togʻ-dasht land-shafti mavjud boʻlib, baʼzi nam koʻproq boʻlgan qismlarida tyanshan qoraqaragʻayi oʻsadi. Tik yon bagʻirlari qoya va qurum toshlardan iborat.

## Manbalar
Norin (taom)

**Norin** — qirgiz, qozoq, uygur va o'zbek milliy taom. Tayyorlash usuli: qoʻy, ot yoki mol goʻshti (baʼzan, qazi) qozondagi sovuq suvga solib, keyin mildiratib (yangi mol yoki ot goʻshti 1 — 1,5 soat, sur ot goʻshti 2 soat) qaynatiladi. Soʻngra sovitilib somoncha shaklida mayda toʻgʻraladi. Oshxamir yupqa 0,8–1&nbsp;mm qilib yoyilib 10x10 sm, 10x5 sm li shapaloqlar kesiladi. Xamir goʻsht shoʻrvasida pishirib olinadi va bir oz sovitilgach, har bir shapaloq betiga dogʻlangan paxta yogi (yoki qazi yogʻi) surtilib, laganlarga ustma-ust taxlanadi. Soʻng shapaloq xamir pilta qilib (3,5—4 sm) kesilib, mayda qilib toʻgʻraladi. Toʻgʻralgan goʻsht xamir bilan aralashtiriladi. Bunday norin quruq norin deb atalib, taqsimchalarga solib, yuziga zirapiyoz va 1—2 parrak qazi qoʻyib, yaxna taom sifatida dasturxonga tortiladi. Norin xamir pishirishdan avval olib qoʻyilgan goʻsht shoʻrvasi hamda piyoz qoʻshib qam isteʼmol qilinadi (xoʻl norin). Bunday norin kosalarda dasturxonga tortiladi. Norin eng qadimiy taomlardan hisoblanib, oʻtmishda chorvador qabilalar oʻrtasida keng tarqalgan.

Ad.h Mahmudov K., Oʻzbek tansiq taomlari, T., 1989.

## Manbalar
Normal taqsimot

**Normal taqsimot** - ehtimollar nazariyasidagi muhim taqsimotlardan biri boʻlgan tasodifiy miqdorlar taqsimoti (a — ixtiyoriy haqiqiy son, a>0). Normal taqsimot (1) ga boʻysungan % tasodifiy miqdorning oʻrta qiymati a ga, dispersiyasi a2 ga teng boʻladi: M2; = a, Dt, = a2. Normal taqsimot x = a nuqtaga nisbatan simmetriyaga ega. Oʻzaro bogʻliq boʻlmagan i;,, i;2, ..., !;„ ning taqsimoti (juda keng shartlarda) Normal taqsimotga yaqin boʻlishi isbotlangan (qarang Limit teoremalar). Biror tasodifiy miqdorni katta sondagi oʻzaro bogʻliqmas sabablarning natijasi deb qarash tatbiqlarda koʻp uchraganligi uchun Normal taqsimot ehtimollar nazariyasi va tabiatshunoslikda katta ahamiyatga ega. Normal taqsimotning vujudga kelishiga klassik namunalar K. Gauss (kuzatish xatolari taqsimoti qonuni) va J. Maksvell (molekulalar tezliklari taqsimoti qonuni) ga tegishli.

## Manbalar
Normandiya

**Normandiya** (Normandie) — Fransiyaning shimoli-gʻarbidagi, asosan, Normandiya yarim oroldagi tarixiy viloyat. Kalvados, Mansh, Er, Dengizboʻyi Senasi, Orn departamentlaridan tarkib topgan. Maydoni 29,9 ming km². Aholisi 3,1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ikki iqtisodiy rayonga — Yuqori N. va Quyi N.ga boʻlingan. Asosiy shaharlari — Ruan, Kan. "N." nomi ushbu hududni 10-asrning 1-yarmidabosibolgan normannlarsan olingan. 10—13-asr boshida N. — gersoglik, Angliyani Normandiya, bosib olgach (1066-yil) — ingliz qirollari mulki. 1202—04 yillarda N.ni Fransiya qaytarib olgan; 1790-yilgacha viloyat maqomida boʻlgan.

## Manbalar
Normandiya desant operatsiyasi

**Normandiya desant operatsiyasi** — Ikkinchi jahon urushi davridagi jan-govar operatsiya (1944-yil 6.6 — 24,7). Ikkinchi frontnint ochilishi. AngliyaAmerika ekspeditsion kuchlarining LaMansh boʻgʻozi orqali Normandiyaga tushirilishi va qulay strategik plats-darmni egallashlari. Bu yerdan Shim.-Gʻarbiy Fransiyada hujumkor operatsiya boshlab yuborilgan.

## Manbalar
Normandiya orollari

**Normandiya orollari** - La Mansh boʻgʻozidagi bir guruh orollar, Normandiya sohillari yaqinida, Buyuk Britaniya tarkibida. Maydoni 196&nbsp;km². Ikkita yirik (Gernsi va Jersi) va bir qancha mayda orollardan iborat. Granit va gneyslardan tarkib topgan. Eng baland joyi 148 m. Iqlimi moʻʼta-dil iqlim. Baliq ovlash, gulchilik, sabzavotchilik rivojlangan. Iqlim kurortlari bor. Sent-Xeliyer porti — yirik moliyaviy markaz.

## Manbalar
Normandiya-neman

"NORMANDIYA-NEMAN" - Ikkinchi jahon urushi davrida Fransiyani fashistlar okkupatsiyasidan xalos qilish harakati — "Kurashayotgan Fransiya" qiruvchi aviatsiyasi polkining nomi. 1943—45 yillarda sovet-german frontida harakat qilgan. Polk uchuvchilari nemislarning 280 ga yaqin samolyotini yoʻq qilib, 80 tasini shikastlaganlar. 1944-noyabrda Litvani ozod qilishdagi janglarda va Neman daryosini kechib oʻtishda oʻrnak koʻrsatganliklari uchun polk-ka "Neman" faxriy nomi berilgan.

## Manbalar
Normann nazariyasi

**Normann nazariyasi** - Rossiya va boshqa xorijiy tarixshunosligidagi oqim. Uningtarafdorlari normannlar (varyaglar) kad. Rusdagi davlatga asos solishgan deb hisoblaydilar. 18-asr 2-choragida G.Z.Bayer, G.F.Miller va boshqa tomonidan ishlab chiqilgan. Normann nazariyasini M.V.Lomonosov, D.I.Ilovayskiy, S.A.Gedeonov va boshqa rad etishgan.

## Manbalar
Normal (maʼnolari)

**Normal**:

* Normal - 
**Normal** AQShning Illinois shtatida joylashgan shahardir.
* Normal (geometriya) (lotincha normalis — toʻgʻri) — egri chiziqning biror nuqtasiga oʻtkazilgan urinmaga (yoki sirtning urinma tekisligi ga) tiktoʻgʻri chiziq.
Normal (geometriya)

**Normal** (lotincha normalis — toʻgʻri) — egri chiziqning biror nuqtasiga oʻtkazilgan urinmaga (yoki sirtning urinma tekisligi ga) tiktoʻgʻri chiziq. Tekislikda Gʻ(x,u) = 0 tenglama bilan berilgan (L) tekis egri chiziqning M(x0, u0) nuqtasidagi Nm MN toʻgʻri chiziqdan iborat (rasm). Fazoviy egri chiziqning har bir nuq-tasidan cheksiz koʻp N.lar oʻtadi; ular urinmaga tik boʻlgan N. tekislikni tashkil qiladi.

## Manbalar
Normannlar

**Normannlar** (skandinavcha northman — shimol odami) — Skandinaviya yarim orolda yashagan va Yevropa mamlakatlariga bosqinchilik yurishlari (8— 11-asrlar) uyushtirgan xalqlar; Gʻarbiy Yevropada shu nom bilan mashhur boʻlishgan. Skandinaviyaning oʻzida yurish qatnashchilarini vikinglar, Rusda esa varyaglar deb atashgan.

## Manbalar
Ronald George Wreyford Norrish

**Ronald George Wreyford Norrish** (1897.9.1, Kembrij — 1978.7.6) — ingliz fizik-kimyogari. Kembrij universiteti professor (1937-yildan). Asosiy ilmiy ishlari oʻta tezkor kimyoviy reaksiyalarni impuls usullari bilan tadqiq qilishga oid. Yorugʻlik nuri taʼsirida ketonlarning parchalanishini (Norrish reaksiyasi) topgan (1936—38). J.Porter bilan hamkorlikda impulsli fotolizning birinchi qurilmasini yasagan (1950). Benzinga tetraetil qoʻrgʻoshin qoʻshilganda peroksidlar — spontan yonish markazlarining qaytarilishi natijasida detonatsiyaning yoʻqolishini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1967, J.Porter va Manfred Eigen bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Douglass North

**Douglass North** (1920.5.11, Kembrij, Massachusets shtati — 2015.23.11, Benzonia, Michigan shtati) — amerikalik iqtisodchi. Sietl (1960—83) va Sent-Luisdagi Vashington universiteti professor (1983-yildan). N. Yevropa va AQSH iqtisodiy rivojlanishida institutsional omillarning ahamiyatini tadqiq etgan. Institutsional tuzilmalarning iqtisodiy bi-timlar va harajatlar tavsifini belgilab berishini, alohida xoʻjalik subʼyektlarining iqtisodiy faoliyatga kirishish imkoniyatlari va afzalliklari masalalarini asoslab berdi. Tarixiy hodisalarni oʻrganishda iqtisodiy nazariya va miqdoriy usullarni qoʻllash boʻyicha tadqiqotlari muhim oʻrin tutadi. Nobel mukofoti laureati (1993; Robert Fogel bilan birga).

## Asarlari
* „Institutions, Institutional Change and Economic Performance“ (1990)

## Manbalar
John Howard Northrop

**John Howard Northrop** (1891.5.6, Yonkers, Nyu-York shtati — 1987.27.5) — amerikalik biokimyogar olim. Kaliforniya universiteti professor (1949-yildan). Ilmiy ishlari fermentativ reaksiyalar kinetikasi va mexanizmi hamda fermentlar xossalarini oʻrganishga oid. Ilk bor sof kristall holdagi pepsin enzimi (1930), tripsin (1932) va boshqalarni, shuningdek, difteriyaga qarshi antitoksinni (1941) ajratib olgan. Nobel mukofoti laureati (1946, U.M.Stenli bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Noruda foydali qazilmalar

NORUDA (NOMETALL) FOYDALI QAZILMALAR — sanoat va qurilishda tabiiy holatda yoki turli xil ishlov berilgandan keyin foydalaniladigan, shuningdek, ulardan nometall elementlarni yoki ularning birikmalari ajratib olinadigan yonmaydigan qattiq togʻ jinslari yoki minerallar. Ulardan kompleks foydalanish mumkin. Noruda foydali qazilmalarq. turi yuzdan ziyod. Qazib olish va ulardan foydalanish boʻyicha eng muhim xom ashyolar qatorida turadi. Noruda foydali qazilmalarq.ning hozirga qadar sistemalashtirilgan yagona tasnifi yoʻq. Odatda foydalanish sohasiga qarab 4 guruhga boʻladilar: konchilik-kimyo hom ashyosi — apatit, galit, tugʻma oltingugurt, oltingugurt kolchedani, barit, tabiiy tuz va boshqa (bularning aksariyatidan mineral oʻgʻit ishlab chikariladi); konchilik-metallurgiya xom ashyosi — oʻtga chidamli materiallar ishlab chiqarish, flyus si-fatida ishlatiluvchi qoliplash materiallari (gil va qumlar); qurilish materiallari — noruda qurilish ma-teriallari, keramika va shisha xom ashyosi, bogʻlovchi materiallar uchun xom ashyo, mineral boʻyoklar, issiklik va shovqin oʻtkazmaydigan materiallar; nometall ruda xom ashyosi — texnik kristallar (olmos, pyezokvars, Islandiya shpati, muskovit, agat va boshqalar), qimmatbaho va zebu ziynat buyumlari yasashda ishlatiladigan toshlar (zargarlik olmosi, zumrad, yoqut, topaz, malaxit, feruza, kahrabo va boshqalar); bu toifaga yana, odatda, asbest, talk, grafit, korund, najdakni ham kiritadilar. Texnika taraqqiyoti jarayonida Noruda foydali qazilmalarq. tarkibiga tobora yangi togʻ jinslari va minerallar qoʻshilib bormoqda.

## Manbalar
Norfolk

**Norfolk** — AQShning shimoliy-sharqiy qismidagi shahar. Atlantika okeani sohilida, Virginiya shtatida. Aholisi 234,4 ming kishi (2000). Xempton-Rode qoʻltigʻi sohilidagi port. Kemasozlik (jumladan, harbiy kemalar), neftni kayta ishlash, tayyor qismlardan avtomobil yigish, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Harbiy dengiz bazasi. Shaharga 1688-yilda asos solingan.

## Manbalar
Normat qiziq sulolasi

**Normat qiziq sulolasi** - qoʻqonlik qiziqchilar. 1) Normat qiziq (laqabi Mulla, Ogʻzi katta, 1849 — Qoʻqon — 1919) — Zokirjon qiziqchinint toʻdasida katta qiziqchilardan taʼlim olib, ish boshlagan. Tuda bilan birga Fargʻona vodiysi boʻylab va Sharqiy Turkistonda tomosha koʻrsatgan. Zokirjon qiziq vafotidan keyin Qoʻqonga qaytib oʻz toʻdasini tuzgan. Toʻdada uning rahbarligida Roʻzi gov, Ismoil xoʻroz, Loʻm-loʻm Mamajon (Muhammad Kunduzov), Azim bola, Boymat qiziq, Shomat qiziq kabi kulgu ustalari ijod qilishgan. Normat qiziq ularga ham ustozlik, ham kor-farmonlik qilgan. Katta qiziklarning "Hoji kampir", "Qalandarlar", "Attorlik", "Bola oʻqitish", "Mudarris", "Mamayusuf", "Ketmon tilash", "Yogʻoch polvon" kabi anʼanaviy komediyalarini yangi sharoitlarga moslab tiklagan, ijro etgan. U 360 ta qiziqchilik to-moshasini bilgan va bir yil davomida har kuni yangi tomosha koʻrsatish imkoniyatiga ega boʻlgan ekan.

2) Poʻlatjon qiziq (1907 — Qoʻqon — 1960) — Normat qiziqning oʻgʻli. Otasining va u rahbarlik qilgan qiziqchilar toʻdasining tomoshalarini kuzatgan, oʻzlashtirgan, otasi uning qiziqchi boʻlishiga monelik qilishiga qaramay nihoyatda iqtidorli qiziqchi boʻlib yetishadi. Hamid ogʻiz, Komilqori qiziq Qulijonov bilan qamkorlikda qiziqchilik qilgan. 30-yillarda Aʼzam qiziq toʻdasida, urush yillari va keyin Aka Buxor toʻdasida faoliyat koʻrsatgan. "Afgʻon tabib", "Oʻlik sotdi", "Hammol", "Bedana oʻyini" kabi komediyalarda oʻynagan, hamtoʻdalari bilan lapar, askiya aytishgan. Toshkentda (1932, 1937), Moskvada (1937) oʻtgan dekada va koʻriklarda qatnashgan. "Saodatxon" nomli yangi ogʻzaki komediyaning yaratilishi va ijrosida Poʻlatjon qiziqning xizmati katta. 3) Joʻraxon askiya Poʻlatov (1934.10.6, Qoʻqon)— qiziqchi, askiyachi. Poʻlatjon qiziqning oʻgʻli. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1999). Bolaligida otasi va boshqa qiziqchilar ijodini kuzatgan, cholgʻular (dutor, tanbur, rubob, doira) chalishni, ashula aytishni oʻrgangan. "Mamayusuf", "Toʻn oʻgʻrisi", "Saodatxon" kabi komediyalarni ijro etishda qatnashgan. Kulgi sanʼatida oʻz yoʻli, oʻz uslubini topishga intilib, musiqiy qiziqchilik bilan shugʻullangan; mashhur ashulachilarga muqallidlar yaratgan. Hayotdan olingan kulgili voqealar, antiqa voqeahodisalar asosida kulki-hikoya va latifalar toʻqib tomoshabinni kuldi-rib kelgan. Qiziqchilikda Muhiddin qiziq Darveshov bilan tortishgan. Ayniqsa, mustaqillikdan soʻng askiya sanʼatida katta yutuklarga erishdi. U andijonlik Hasanboy Sultonov, margʻilonlik Mamasiddiq Shirayev, Hoshimjon Hakimov, qoʻqonlik Yoʻldoshxon Nosirov, Neʼmatjon Toshmatov bilan birga Navroʻz va Mustaqillik bayramlari tomoshalarida faol qatnashib kelmoqda. Qiziqchi va askiyachi sifatida soʻzning mazmunli, tagdor, oʻynoqi, jozibador boʻlishiga, ravon va dona-dona jaranglashiga intiladi. U shuningdek, Hamza nomidagi Qoʻqon musiqali drama teatrining aktyori hamdir.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Fayzulla Norxoʻjayev

**Fayzulla Xoʻjayevich Norxoʻjayev** (1911.25.11, Chust tumani Qiziltepa qishlogʻi – 1983.25.5, Toshkent) – harbiy arbob, general-leytenant (1972). 1927-yildan armiya safida. Norxoʻjayev Oʻrta Osiyo birlashgan harbiy bilim yurtini (1931), Bosh shtab harbiy akademiyasini (1959) tugatgan. Xasan koʻli va Xalxingol daryosi boʻyidagi janglarda ishtirok etgan (1938—1939). Ikkinchi jahon urushi yillarida Janubiy-Gʻarbiy, 3-Ukraina va 1-Belorussiya frontlarida jang qilgan. Urushdan keyin tankka qarshi qiruvchi artilleriya brigadasi (1946—1952), alohida oʻqchi brigada, motooʻqchi diviziya artilleriyasi qoʻmondoni. Shimoliy qoʻshinlar guruhining raketa qoʻshinlari va artilleriyasi boshligʻi oʻrinbosari (1961—1964), Turkiston harbiy okrugi qoʻshinlari qoʻmondoni oʻrinbosari (1964-1973), 1974—1982-yillarda Oʻzbekiston tarix va madaniyat yodgorliklarini saqlash jamiyati respublika boshqarmasi Prezidiumi raisining 1-oʻrinbosari. Urush faxriylari qoʻmitasi Toshkent shoʻbasi raisi (1982-yildan). Norxoʻjayev „50 yil jangovar safda“ asari (1982) muallifi. Toshkent koʻchalaridan biri Norxoʻjayev nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Qodir Norxoʻjayev

**Qodir Norxoʻjayev** (1907.15.12, Toshkent) — oʻzbek geodezist olimlaridan. Oʻzbekistonda geodeziyaning rivojlanishiga samarali hissa qoʻshgan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1974), texnika fanlari nomzodi (1940). 1938-yildan 1988-yilgacha Toshkent temir yoʻl transpor-ti muhandislari institutida assistent (193844), dotsent (1944-yildan), kafedra mudiri (1955-yildan). Ilmiy ishlari geodeziya tarixiga, muqandislik geodeziyasiga, umumiy geodeziyaga oid. Geodeziya fani boʻyicha "Injenerlik geodeziyasi" darsligi (1984), oʻndan ortiq uslubiy qoʻllanmalar muallifi.

## Manbalar
Jamol Abdul Nosir

**Jamol Abdul Nosir** (; 15-yanvar 1918, Iskandariya, Asyut viloyati Bann Mur qishlogʻi — 28-sentyabr 1970, Qohira) - Misr Arab Respublikasining davlat va siyosiy arbobi, 1939 yil harbiy bilim yurtini, 1942 yil harbiy-shtab kollejini tugatgan. 1948— 1949 yillardagi Arab—Isroil urushi ishtirokchisi, "Ozod zobitlar" tashkilotini tuzib inqilobiy harakatga rahbarlik qilgan. N. Inqilobiy kengashning avvalo rais oʻrinbosari, soʻng raisi, 1952—56 yillarda Misr Bosh vaziri oʻrinbosari, Ichki ishlar vaziri, Bosh vaziri boʻlgan. 1956 yil iyun — 1958 yil fevralda Misr prezidenti. 1956 yil Misr xalqining ingliz-fransuz-isroil agressiyasiga qarshi kurashiga boshchilik qilgan. 1958 yil N. rahbarligida Misr bilan Suriya qoʻshilib, Birlashgan Arab Respublikasi (BAR) vujudga keldi. N. 1958 yil BAR prezidenti, 1963 yil Arab sotsialistik ittifoqining raisi, 1956 yildan BAR qurolli kuchlari bosh qoʻmondoni. 1961 yilda Suriyani BARdan ajralib chiqishi N.ning umum millatparvarlik siyosatiga hamda 1967 yildagi Isroil bilan boʻlgan "olti kunlik urush"da Misr armiyasining yengilishi N.ning siyosiy mavqeiga sezilarli zarba bergan.

## Manbalar
Nosir Xisrav

**Nosir Xisrav** (; toʻliq ismi: **Abu Muʼiniddin Nosir Xisrav al-Qubodiyoniy**; 1004-yil, Qubodiyon – 1088-yil, Badaxshon) – fors-tojik shoiri, mutafakkiri va davlat arbobi.

## Hayoti
Nosir Xisrav 1004-yilda Qubodiyonda (hozirgi Tojikistondagi shahar) tavallud topgan. Boshlangʻich maʼlumotni oʻz qishlogʻida olgan, keyin Marv va Balx madrasalarida tahsilni davom ettirgan. Mahmud Gʻaznaviy va uning oʻgʻli Masʼud saroyida mirzalik qilgan, soliq mahkamasini boshqargan. U 7 yil (1045—52) davomida Eron, Ozarbayjon, Armaniston, Suriya, Misr, Arabiston, Iroq mamlakatlarini kezib chiqadi. Uning „Safarnoma“ asari shu sayohat natijasida yaratilgan. Adolatli hukmdorlar tufayli osoyishta va farovon shaharlarni koʻrgan Nosir Xisrav keyinchalik oʻz asarlari orqali odil podshoh gʻoyasini ilgari suradi.

Misrda 3 yil yashab, fotimiylar tariqatiga kiradi va ismoiliylar maslagini qabul qiladi. Fotimiylar butun dunyoni egallashni maqsad qilib, uni 12 jazira (orol)ga boʻlgan edilar. Nosir Xisrav Xuroson boʻyicha jazira boshligʻi – Hujjat etib tayinlanadi (baʼzi sheʼrlarida „Hujjat“ taxallusini ham qoʻllagan). Keyinchalik, 1052 – yilda Balxga qaytgan Nosir Xisrav bu yerda ismoiliylik gʻoyalarini qizgʻin targʻib-tashviq qila boshlaydi. Bu harakati uchun shoir shialik va kofirlikda ayblanib, oʻlimga hukm qilinadi. Shundan soʻng u qolgan 25 yillik umrini Badaxshonda – Hazrati Sayyid qishlogʻidagi Yumgʻon darasida oʻtkazadi. Uning daʼvatlari natijasida bu yerda ismoiliylar jamoasi vujudga keladi. Maqbarasi asrlar davomida ziyoratgohlardan biri boʻlib, mahalliy aholi tomonidan „Mozori Shoh Nosir“ deb atalgan.
## Asarlari
* „Safarnoma“,
* „Zod ul-musofirin“,
* „Vajhi din“,
* „Saodatnoma“,
* „Roʻshnoinoma“,
* „Xon ul-ixvon“,
* „Boʻston ul-uqul“,
* „Dalil ut-mutahayyirin“,
* „Jomeʼ ul-hikmatayn“,
* „Risola dar javobi 99 savoli falsafi“,
* „Kushoyish va rahoyish“ kabi koʻplab sheʼriy va nasriy asarlar yaratgan.
U fors-tojik va arab tillarida ikki devon ham tuzgan, lekin arab tilidagi devonining tafsiri hozirgacha nomaʼlum. Shoirning qasida, gʻazal, qitʼa va ruboiylarini oʻz ichiga olgan, 12 ming misradan iborat forsiy devoni esa Eronda bir necha marta chop etilgan.

Dunyoviy ilmlarni chuqur oʻzlashtirgan Nosir Xisrav hur fikrli kishi boʻlgan. Olam va Odam mohiyati toʻgʻrisida aql vositasida falsafiy fikr yuritgan. Dunyoning nomukammalligi, inson tabiatining noqisligi xususida „Xudo bilan munozara“ degan sheʼr ham yozgan. Ijodi orqali adolatsiz zamon, johil va manfaatparast kishilarni tanqid qilib, mehnatkash dehqonni, kosibu hunarmandni, ilm sohiblarini ulugʻlagan, insoniy kamolotga daʼvat qilgan. Uning hur fikrlari oʻzidan keyingi ijodkorlar, jumladan, Umar Xayyomga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

Nosir Xisrav asarlari dunyoning koʻplab tillariga tarjima qilingan. Bir nechta sheʼrlari, „Saodatnoma“ masnaviysidan parchalar va „Safarnoma“ asari M. Muinzoda, Sh. Shomuhamedov, Gʻ. Karimlar tomonidan oʻzbek tiliga oʻgirilgan.

## Adabiyotlar
* Safarnoma, T., 2003;
* Bertels A.Ye. Nasir-i Xosrav i ismailizm, M., 1959;
* Samarqandiy D., Shoirlar boʻstoni, T., 1981.

## Manbalar


## Havolalar
Abdulla Nosirov

**Abdulla Nosirov** (1899-yil 6-dekabr, Toshkent, Turkiston general-gubernatorligi – 1987-yil, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) – oʻzbekistonlik olim, bibliograf, xattot, manbashunos.
## Biografiyasi
Abdulla Nosirov 1889-yil 6-dekabrda Toshkentning Mahsidoz mahallasida sahhof oilasida tavallud topgan. Toshkentning Koʻkaldosh va Beklarbegi madrasalarida tahsil oladi. Koʻkaldosh madrasasida mudarrislik qilgan bobosi shoir va xattot Sirojiddin mahdum Sidqiy Mirzohid oʻgʻli Xondayliqiy ustozligida xattotlik sanʼatini, arab va fors tillarini oʻrgangan. 1922—1940-yillarda Toshkent shahar va tuman kutubxonalarida, 1940—1943-yillarda hozirgi Oʻzbekiston milliy kutubxonasining sharq qoʻlyozmalari boʻlimida ishlagan. 1943—1987-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti ilmiy xodimi. 1987-yilda vafot etgan.

## Ilmiy faoliyati
Abdulla Nosirov sharqshunoslik institutidagi qoʻlyozma va bosma kitoblar boʻyicha Oʻrta Osiyo olimlari, shoirlari (jumladan, Al-Xorazmiy, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ulugʻbek, Navoiy, Bobur, Fuzuliy, Muqimiy, Furqat) hamda oʻlka va shaharlar haqida bibliografik maʼlumotlar toʻplagan, ularga koʻrsatkichlar tuzib, mavzusiga koʻra, sohalarga taqsimlab chiqqan. Oʻrta Osiyo xalqlari madaniyati, tarixi va boshqalarga oid bir kancha ilmiy risolalar, jumladan, tarix fanlari doktori, professor Ilyosiddin Gʻozi oʻgʻli Nizomiddinov, filologiya fanlari doktori Abdusodiq Irisovlar bilan hammualliflikda „Oʻrta Osiyolik qirq olim“ (1961), tarix fanlari nomzodi Quvomiddin Munirov va Abdusodiq Irisov bilan hammualliflikda „Toshkent tarixida baʼzi siymolar“ (1983), Quvomiddin Munirov bilan hammualliflikda „Alisher Navoiy qoʻlyozma asarlari katalogi“ (1970), filologiya fanlari nomzodi Hamidulla Hikmatullaev bilan hammualliflikda „Ali Qushchi“ (1964) va „Ahmad Fargʻoniy“ (1968) nomli asarlar muallifi. „Oʻrta Osiyolik qirq olim“ va „Toshkent tarixida baʼzi siymolar“ asarida 70 dan koʻp olimlarning hayoti va ijodiy faoliyati haqida maʼlumotlar berilgan, „Alisher Navoiy qoʻlyozma asarlari katalogi“ asarida Navoiyning hayot davridan XX asr boshlarigacha koʻchirilgan 450 qoʻlyozma asarlari toʻgʻrisida muhim maʼlumot keltirilgan. Xattot sifatida toshkentlik tarixchi Muhammad Solih Qoraxoʻja oʻgʻlining „Tarixi jadidan Toshkand“ nomli qoʻlyozma asarini koʻchirgan. Mirzo Ulugʻbek haqida batafsil maʼlumot beruvchi 500 sahifali bibliografiya, Forobiy va Ibn Sinolarning hayoti va ijodiga oid 600 ga yaqin qoʻlyozma va nashrlar manbalar roʻyxati berilgan bibliografiyani tuzib chiqqan. 1964-yildan boshlab tarix, adabiyot, sanʼat va boshqa sohalarga oid maʼlumotlar mavjud boʻlgan „Qizil Oʻzbekiston“, „Sovet Oʻzbekistoni“, „Toshkent haqiqati“, „Toshkent oqshomi“, „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ gazetalarning 2600 nusxasini toʻplab, muqovalatib, maxsus mundarija yozib, institut qiroatxonasiga topshirgan.
## Mukofotlari
„Hurmat belgisi“ ordeni, „Mehnat faxriysi“ medali bilan mukofotlangan.
## Manbalar
Poʻlatjon Nosirov

**Poʻlatjon Xayrullayevich Nosirov** (1948.6.1, Urgut shahri - 1999.15.9, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston qishloq xujaligi Fanlar akademiyasi akademik (1992), iqtisod fanlari doktori (1987), professor (1991). Toshkent xalq xujaligi institutini tugatgan (1970). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida ilmiy xodim (1972—75), ilmiy kotib, boʻlim bosh-ligʻi, direktor oʻrinbosari (1975— 90), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat rejalashtirish qoʻmitasi raisining oʻrinbosari (1990—92), Oʻzbekiston moliya vazirining 1-oʻrinbosari (1992—93), Istiqbolni belgilash va statistika davlat qoʻmitasi raisining 1-oʻrinbosari (1993—94), shu qoʻmita Bosh hisoblash markazining Bosh direktori (1994), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida Bosh maslahatchi — Tahlil va axborot markazining rahbari (1994—96), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasida 1-prorektor (1996—97), 1998-yildan Bank va moliya akademiyasi moliya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda tovar-pul munosabatlari, narxlarning shakllanishi, rejalashtirish hamda marketing muammolariga bagʻishlangan.

## Manbalar
Temurjon Nosirov

**Temurjon Xayrullayevich Nosirov** (1941-yil 25-iyun, Toshkent viloyati, Zangiota tumani – 2024-yil 12-noyabr Oʻzbekiston) – energetik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Texnika fanlari doktori (1989), professor (1990), Toshkent politexnika institutini tugatgan (1963). Shu institutda dotsent, professor (1963 —95); „Elektr stansiyalari“ kafedrasining mudiri (1980-95), 1995-yildan „Oʻzbekiston energomarkazi“ning bosh direktori, ToshTU energetika fakulteti professor, „Elektroenergetika“ yoʻnalishining ilmiy rahbari. Ilmiy ishlari elektroenergetika tizimlarning turli rejimlari tahlili uchun nazariy umumlashtirilgan modellari va algoritmlariga hamda avtomatlashtirilgan dispetcherlik boshqaruvi tizimlariga bagʻishlangan.

## Vafoti

Nosirov 2024-yil 12-noyabr kuni 83 yoshida vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Lineynie raschetnie modeli setey elektricheskix sistem, T., 1982; Osnovi teorii i rascheta ustanovivshixsya rejimov elektricheskix sistem, T., 1985; Ustanovivshiyesya rejimi elektroenergeticheskix sistem i ix optimizatsiya, T., 1999.
Saidmaqmud Norqoʻziyev

**Saidmaqmud Norqoʻziyev** (1883 - Qoʻqon — 1967.27.12) — naqqosh, boʻyama naqsh ustasi; Fargʻona naqqoshlik maktabini yaratgan. Hunarni otasi usta Norqoʻzi Nurmatovdan oʻrgangan. Otasi va usta naqqosh Muhammad Soli rahbarligida ishlagan, turar joy, masjidlarni bezashda qatnashgan. 1903-yildan mustaqil usta. Qoʻqon, Andijon (Mamajon mingboshining uyi), Margʻilon, Oʻsh, Jalolobod (Barot hoji uyi, Matqosim masjidi) va boshqa joylarda shuhrat qozongan; klub, choyxona, madaniyat saroylarini bezagan. Toshkentdagi Navoiy teatri binosining Fargʻona zalini bezagan ustalarga rax.barlik qilgan, teatr sahna pardasi uchun naqshlarning chizmasini yaratgan. Meʼmoriy yodgorliklarni taʼmirlashda faollik koʻrsatgan, jumladan, Quqondagi Xudoyorxon oʻrdasini taʼmirlashda qatnashgan (40—50-yillar). N. yaratgan naqshlarida ranglar uygʻunligiga erishgan: naqsh zaminida zangori, bargi karam (yashil), qizil ranglar, naqshlarda hamma ranglardan foydalangan, tilla hal ishlatgan.

N. yaratgan naqsh mujassamotlari respublika va xalqaro koʻrgazmalarda namoyish etilgan. N. koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Shulardan oʻgʻli Said-ahmad Mahmudov Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademigi.

## Manbalar
An-Nosir li-dinillah

**An-Nosir lidinilloh** – abbosiylardan boʻlgan xalifa (1180—1225). An-Nosir davrida xalifalik bilan saljuqiylar, xorazmshohlar oʻrtasidagi ziddiyat yanada avj oldi. Saljuqiy sultonlar Bagʻdodda xutba oʻqilayotgan vaqtda ularning ham nomi qoʻshib oʻqilishi lozimligini xalifalikdan katʼiy talab qilganlar. An-Nosir buni kati-yan rad etgan. Xorazmshoh Takash 1194-yil saljuqiylarni yenggach, ushbu talabni qoʻygan. Uning oʻgʻli Muhammad xorazmshoh ham otasi izidan borgan va 1217-yil qurol kuchi bilan Bagʻdodni olishga harakat etgan, birok, yurish muvaffaqiyatsiz tugagan. Jaloliddin Manguberdi ham N.ga qarshi boʻlgan. Xalifa an-Nosirning xalq orasida obroʻi past edi. Xalifa sultonlardan oʻzinigina emas, balki va-zirini ham izzat-ikrom qilishlarini talab etgan. An-Nosir musulmon olamida xususiy yer mulki yoʻq, chunki barcha yerlar „amiral moʻminin“ (xalifa)ga tegishli deb eʼlon qilgan. An-Nosir oʻz raqiblari bilan kurashda har qanday vositadan qaytmagan, uning aygʻoqchilari hamma yerda izgʻib yurishardi, oʻzi esa kechalari kiyimini oʻzgartirib Bagʻdodni kezardi. U davlat xazinasi uchun yangidan-yangi soliqlar, toʻlovlar oʻylab topishga mohir edi

## Manbalar
Hamroqul Nosirov

**Hamroqul Nosirov** (1904-yil, Jizzax viloyati – 1978-yil 7-oktyabr, Jizzax) – qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining novatori, Oʻzbekiston SSR Jizzax viloyati Moskva kolxozi raisi, ikki karra Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1957, 1978).

## Hayoti
Nosirov Samarqand viloyati Jizzax tumanidagi Suvangarlik qishlogʻida (hozirgi Oʻzbekiston Jizzax viloyati Sharof Rashidov tumani) kambagʻal dehqon oilasida tugʻilgan. Millati oʻzbek. 1920-yillarning oxirida Oʻzbekiston SSR Samarqand tumanida kolxozlar tashkil etila boshlaganida, u darhol Jizzaxdagi birinchi qishloq xoʻjaligi arteliga qoʻshildi. Dastlab oddiy kolxozchi boʻlib ishlagan, 1931-yildan „10 yil oktyabr“ kolxozining chorvachilik fermasiga rahbarlik qilgan.

1944-yilda Malenkov kolxozi (1957-yildan – Moskva kolxozi) raisligiga saylangan. U raislik davrida kolxozni ortda qolishdan oldingi safga olib chiqdi. 1945-yilda, Nosirov rais etib saylanganidan bir yil oʻtib, xoʻjalikda urush yillarida birinchi marta paxta, gʻalla, sabzavot hosildorligi, sut mahsuldorligi oshdi. Davlatga mahsulot yetkazib berish rejasi barcha koʻrsatkichlar boʻyicha ortigʻi bilan bajarildi. Bir kunlik ish haqi ikki baravar koʻpaydi, shuning uchun kolxozchilar daromadlarining katta qismini Gʻalaba jamgʻarmasiga berishdi. 1947-yilda u KPSS aʼzoligiga qabul qilindi.

1950-yilda kolxoz 15 ta qoʻshni zaif xoʻjalikni oʻzlashtirdi. Tez orada birlashgan kolxozda paxta hosildorligi gektariga 17 sentnerdan 35 sentnerga koʻtarildi. Respublikada birinchilardan boʻlib Nosirov nomidagi kolxoz paxta ekishning kvadrat-klaster usulini qoʻlladi va dalalarga ikki yoʻnalishda mexanizatsiyalashgan ishlov berildi. 1956-yilda har gektardan olingan paxta hosili oʻtgan yilga nisbatan 6 sentnerga oshdi. Yil oxirida kolxoz kashshof nomini oldi va Lenin ordeni bilan taqdirlandi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1957-yil 11-yanvardagi Farmoni bilan sovet paxtachiligini rivojlantirishda erishilgan ulkan muvaffaqiyatlar, paxta yetishtirishda fan yutuqlari va ilgʻor tajribadan keng foydalanilganligi va paxta yetishtirishda erishilgan yutuqlar uchun Nosirov Hamroqul Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bilan Lenin ordeni hamda „Oʻroq va Bolgʻa“ oltin medali bilan taqdirlangan.

Fermer xoʻjaligi yildan-yilga rivojlanib, mustahkamlanib bordi. Rais mehnatni tashkil etishning yangi shakllarini izlashdan toʻxtamadi. 1960-yillarning boshlarida Nosirov kolxozchilarning daromadlarini toʻgʻridan-toʻgʻri unumdorlikka, har bir kishi sarflagan mehnat miqdoriga bogʻliq qildi: u brigadalarda oʻzini oʻzi moliyalashtirishni joriy qildi. 1967-yilda rais tashabbusi bilan kolxozda boʻsh yerlar – ilgari foydalanilmagan choʻl va qurgʻoqchil yerlar oʻzlashtirildi. Kuzdayoq kolxoz dastlabki 300 gektar boʻsh yerni oʻzlashtirdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Hamroqul Nosirovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Muhtarama Nosirova

**Muhtarama Nosirova** (1925.1.7, Qarshi) – Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1941-yildan Mulla Toʻychi Toshmuhamedov nomidagi Qashqadaryo viloyat musiqali drama teatrining aktrisasi. „Gʻunchalar“ (3. Fatxullin) spektaklidagi Nigor N.ning sahnada yaratgan ilk obrazidir. N. sahnaviy joziba, mayin va taʼsirli ovozga ega boʻlgani sababli musiqali dramalarda ham katta muvaffaqiyat qozondi: Layli (Xurshid; T. Sodikrv, N. Mironov, „Layli va Majnun“), Shirin (Xurshid; G. Mushel, V. Uspenskiy, „Farhod va Shirin“), Zuhra (S. Abdulla; T. Jalilov, „Tohir va Zuxra“) va boshqa Ayni chogda dramalarda Jamila, Xolisxon (Hamza, „Boy ila xizmatchi“, „Xolisxon“), Guli (Uygʻun, I. Sulton, „Alisher Navoiy“), Hur ona (A. Oripov, „Jannatga yoʻl“), Qurbongul (Fitrat, „Abul-fayzxon“), Mushtipar ona (M. Xalil, „Sehrli uzuk“), Aziza (A. Shalomayev, „Oqibat“), Ona (Sh. Pardayev, „Soʻnggi qurbon“) kabi rollarni ijro etdi. „Qadimda boʻlgan ekan“ (1995) fil-mida Momo rolini oʻynadi. „Shuxrat“ medali bilan takdirlangan (2001).

## Manbalar
Nosiruddin al-Hanafiy

**Nosiruddin al-hanafiy**, **Nosir Toʻra** (19-asr oʻrtalari, Buxoro – 1920-chi yillar, Kobul) – Buxoro amirligi va Buxoro respublikasida ijod qilgan oʻzbek tarixchisi, amir Muzaffarning oʻgʻli.

Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Buxoro ilmiy jamiyati aʼzosi (1921—1923). U Buxoro arki tarixiga doir „Tahqiqoti arki Buxoro“ asarini shu jamiyat hamkorligida yozgan. Shuningdek, uning Buxoro amirligi tarixiga bagʻishlangan „Osori salotin“ („Sultonlardan qolgan yodgorliklar“), „Tuhfat uz-zoirin“ („Ziyoratchilarga tuhfa“, 1910-yilda Buxoro toshbosma nashriyotida chop etilgan), „Hodi uz-zoirin“ („Ziyoratchilar uchun koʻrsatkich“), „Kunuz al-atqiyo“ („Taqvodorlarga atalgan xazinalar“) kabi asarlari mavjud. Amir Olimxonning talabi bilan uning oila aʼzolari va yaqin qarindoshlari qatorida (jami 51 kishi) Afgʻonistonga yuborilgan (1923-yil iyul).

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Zakhidova S. A., Rukopis' „Tukhfat-uz-zairin“ Nasiraddina ibn amir Muzaffara kak istochnik po izucheniyu gorodskoy kul’tury Bukhary // Obshchestvennyye nauki v Uzbekistane, № 3, 2001
Nosirxon toʻra Sayd Kamolxon toʻra oʻgʻli

**Nosirxon toʻra Sayd Kamolxon toʻra oʻgʻli** (1871, Kosonsoy — 1938.3.9) — Turkiston muxtoriyati hukumati maorif vaziri (1917— 18), sovet hokimiyatiga qarshi olib borilgan harakat raqbarlaridan biri, yirik ulamo. Buxoroda, Kobul, Dexli, Bagʻdod va Hijoz shaharlarida tahsil oldi. Turkistonga kaytgach (1912), Namangan shahar qozisi boʻlgan. 1913-yildan boshlab, jadidchilik harakatida faol qatnashgan. „Shuroy islomiya“ tashkilotining Namangan shoʻʼbasi rahbari, Namangan shahri Dumasi aʼzosi (1917). Turkiston oʻlka musulmonlari favqulodda IV qurul-toyi (1917-yil 26—28-noyabr)ni oʻtkazishda jonbozlik koʻrsatdi. 1918-yil fevralda muxtoriyat hukumati bolsheviklar tomonidan agʻdarilgach, bir yil mobaynida yashirin hayot kechirgan. U Koson-soyda „Milliy ittihod“ tashkiloti yacheykasini tashkil qilgan (1919). Sovet rejimi tomonidan qamoqqa olinadi, soʻngra Orenburgga surgun qilinadi (1924—29). Surgundan kaytgach, mavjud tuzumga qarshi faol harakatni davom ettirdi. Qatagʻon qilingan Nosirxon toʻra Sayd Kamolxon toʻra oʻgʻli qamoqda vafot etadi. „Tarixi Turkiston“ (15 boʻlimdan iborat), „Orenburg maktublari“ esdaligi va boshqa asarlari mavjud.

## Manbalar