Estoniya iqtisodiyoti

**[[Estoniya]]** **iqtisodiyoti** rivojlangan iqtisodiyot boʻlib, mamlakat Yevropa Ittifoqi va yevrozona aʼzosi hisoblanadi. Estoniya iqtisodiyotiga Finlandiya va Shvetsiya iqtisodiyotidagi

oʻzgarishlar katta taʼsir koʻrsatadi.

## Umumiy tavsif
Ikkinchi Jahon Urushidan oldin Estoniya iqtisodiyoti qishloq xoʻjaligiga asoslangan edi. Estoniyaning yog ', sut va pishloq kabi mahsulotlari Gʻarbiy Yevropa bozorlarida mashhur boʻlgan. Asosiy bozorlar Germaniya va Buyuk Britaniya boʻlib, barcha savdoning atigi 3 % qoʻshni SSSR bilan boʻlgan. Estoniya va Finlandiyaning turmush darajasi nisbatan oʻxshash edi.

SSSRning 1940-yilda Estoniyani bosib olishi va anneksiya qilishi hamda Ikkinchi jahon urushi davrida fashist nemislari va stalinistik sovetlar tomonidan egallanishi Estoniya iqtisodiyotini tanazzulga soldi. Keyinchalik sovet istilosi va urushdan keyingi hayotni sovetlashtirish Estoniya iqtisodiyoti va sanoatining SSSRning markazlashtirilgan rejali tuzilmasiga integratsiyalashuvi bilan davom etdi.

1980-yillar oxirida Estoniya kommunizmdan uzoqlashib, 1991-yilda oʻz mustaqilligini tiklab, bozor iqtisodiyotiga asoslaangan tizimga oʻta boshladi. 1992-yilda mamlakat oʻz pul birligi sifatida Estoniya kronini qabul qildi va bu iqtisodiyotni sezilarli darajada barqarorlashtirdi. 1994-yilda Estoniya dunyodagi birinchi davlatlardan biri boʻlib, shaxsiy daromaddan qatʼi nazar, yagona stavka 26 % boʻlgan yagona soliqni qabul qildi. Estoniya 1990-yillarning ikkinchi yarmida aholi jon boshiga Markaziy va Sharqiy Yevropadagi boshqa mamlakatlarga qaraganda koʻproq xorijiy investitsiyalar oldi. 2005-2008-yillarda jismoniy shaxslardan olinadigan daromad soligʻi stavkasi bir necha bosqichda 26 foizdan 21 foizga tushirildi.

Mamlakat tez orada YI(Yevropa Ittifoqi)- 15ga yetib oldi; uning aholi jon boshiga yalpi ichki mahsuloti 1996-yildagi EI-15 oʻrtacha koʻrsatkichining 34,8 % dan 2007-yilda 65 % gacha oʻsdi.Estoniya davlati Jahon banki tomonidan yuqori daromadli davlat sifatida baholangan. Mamlakatning aholi jon boshiga yalpi ichki mahsuloti (YIM), boylikning yaxshi koʻrsatkichi, Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, 2018- yilda Litva va Kipr oʻrtasida 35,974 dollarni tashkil etdi, ammo Ispaniya yoki Italiya kabi yYevropa Ittifoqining koʻp yillik aʼzolaridan past edi. 1991-yilda mustaqillikka erishgandan keyin iqtisodiy koʻrsatkichlari tufayli Estoniya „Boltiq yoʻlbarslaridan biri“ deb nomlandi.2008-yilda Estoniya 2008-yilgi Iqtisodiy erkinlik indeksida 162 mamlakat ichida 12-oʻrinni egalladi. Bu postsovet davlatlari ichida eng yaxshisi hisoblanadi. Oʻsha yili mamlakat mehnat bozori erkinligi boʻyicha Yevropa davlatlari roʻyxatining eng oxirida edi, ammo hukumat yaxshilanishlarni ishlab chiqmoqda.

Estoniya uchun 2007-2008-yillardagi moliyaviy inqirozni yengish nisbatan oson kechdi, chunki Estoniya byudjeti doimiy ravishda muvozanatli boʻlib kelgan va bu Estoniyaning davlat qarzi mamlakat yalpi ichki mahsulotiga nisbatan Yevropadagi eng past koʻrsatkich boʻlib qolganini anglatardi.Moliyaviy inqirozdan keyin mamlakat iqtisodiyoti 2010-yilda tiklandi.2011-yil 1-yanvarda Estoniya yevroni qabul qildi va yevro hududiga qo‘shilgan birinchi sobiq Sovet respublikasi bo‘ldi.

## Tarixi

### Dastlabki tarixi
XIII asr boshlariga qadar hozirgi Estoniya deb nomlanuvchi hudud mustaqil edi. Iqtisodiyot asosan qishloq xoʻjaligi edi, lekin Estoniya uzoq qirgʻoq chizigʻiga ega boʻlgan mamlakat boʻlgani sababli, dengiz faoliyati ham koʻp edi. Avtonom rivojlanish Daniya qiroli, Germaniya Livoniya va Teutonik harbiy buyruqlar tomonidan amalga oshirilgan Shimoliy salib yurishlari bilan yakunlandi. Bosqinchilarga qarshi urush 1208-yildan 1227-yilgacha davom etdi.

Keyinchalik, birinchi Jahon urushigacha koʻp asrlar davomida Estoniya qishloq xoʻjaligi etnik nemis yerlari egalari boʻlgan yirik feodal tipidagi mulklarda ishlaydigan mahalliy dehqonlardan iborat edi. Mustaqillikdan oldingi oʻn yilliklarda markazlashgan chor boshqaruvi oʻsha paytda dunyodagi eng yirik paxta zavodi boʻlgan „Kreenholm Manufacturing Company“ tomonidan boshqariladigan ancha yirik sanoat sektorini yaratdi.

### Mustaqillik
1918-yilda mustaqillik eʼlon qilingandan soʻng, Estoniya mustaqillik urushi va 1920-yilda Tartu shartnomasi imzolangandan soʻng, yangi Estoniya davlati urushdan keyingi vayron boʻlgan iqtisodiyotni va koʻtarilgan rubl valyutasini meros qilib oldi. Estoniyadagi katta qiyinchiliklar, dislokatsiya va ishsizlikka qaramay, mustaqillikning birinchi oʻn yilligini oʻz iqtisodiyotini butunlay oʻzgartirdi. 1918-yilda chor rubli 1927-yilgacha muomalada boʻlgan Estoniya markasi bilan almashtirildi. 1929-yilga kelib barqaror valyuta — kron oʻrnatildi. U Estoniya banki, mamlakat markaziy banki tomonidan chiqarilgan. Nemis yer egalariga oʻz mulklari uchun kompensatsiya toʻlab, hukumat mulklarni musodara qildi va ularni keyinchalik Estoniya gullab-yashnashining asosini tashkil etadigan kichik fermer xoʻjaliklariga boʻldi. Savdo mahalliy bozorga va Gʻarbga, xususan, Germaniya va Buyuk Britaniyaga qaratilgan. Barcha savdoning atigi 3 % SSSR bilan amalga oshirildi.

### Sovet istilosi
1940-yilda SSSRning Estoniyani zo‘rlik bilan qo‘shib olishi va Ikkinchi jahon urushi davrida fashistlar va sovetlarning Estoniyani vayron qilishi Estoniya iqtisodiyotini tanazzulga soldi. Urushdan keyingi sovet istilosi va hayotning sovetlashuvi Estoniya iqtisodiyoti va sanoatining SSSRning markazlashtirilgan rejali tuzilishiga integratsiyalashuvi bilan davom etdi. Estoniya fermer xoʻjaliklarining 56 % dan ortigʻi 1949-yil aprel oyida Sibirga ommaviy deportatsiya qilinganidan keyin kollektivlashtirildi. Moskva Estoniya sanoatida mahalliy xomashyoga ega boʻlgan neft slanetslari va fosforitlar kabi sanoatni kengaytirdi.

### Mustaqillikni tiklash, modernizatsiya va liberallashtirish
 

„Mustaqillikni tiklaganidan beri Estoniya oʻzini Sharq va Gʻarb oʻrtasidagi darvoza sifatida koʻrsatdi va iqtisodiy islohotlar va Gʻarb bilan integratsiyani davom ettirdi“. Estoniyadagi bozor islohotlari uni sobiq COMECON hududidagi iqtisodiy yetakchilar qatoriga qoʻydi.  Balanslangan byudjet, deyarli mavjud boʻlmagan davlat qarzi, tekis stavkali daromad soligʻi, erkin savdo rejimi, valyuta kengashi tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan toʻliq konvertatsiya qilinadigan valyuta va yevroga kuchli bogʻlanish, raqobatbardosh tijorat banki sektori, xorijiy investitsiyalar uchun mehmondoʻst muhit, innovatsion elektron xizmatlar va mobil aloqa xizmatlari Estoniyaning erkin bozorga asoslangan iqtisodiyotining o‘ziga xos belgilaridir. 

1992-yil iyun oyida Estoniya rublni oʻzining erkin konvertatsiya qilinadigan valyutasi — Kronga (EEK) almashtirdi. Valyuta kengashi yaratildi va yangi valyuta 1 nemis markasi uchun 8 Estoniya kroni kursi boʻyicha nemis markasiga bogʻlandi. Germaniya yevroni joriy qilganda, kurs 1 yevro uchun 15,6466 kronga oʻzgartirildi.

Estoniya yevroni 2008-yilda qabul qilishi kerak edi, biroq inflyatsiya darajasi talab qilinadigan 3 foizdan yuqori bo‘lganligi sababli qabul qilish sanasi 2011-yilga qoldirildi. 2011-yil 1-yanvarda Estoniya yevroni qabul qildi va yevro hududining 17-davlatiga aylandi.

Davlat firmalarini xususiylashtirish amalda tugallandi, faqat port va asosiy elektr stansiyalari hukumat qoʻlida qoldi. 

Konstitutsiya muvozanatli byudjetni talab qiladi va Estoniyaning intellektual mulk qonunlari tomonidan taqdim etilgan himoya Yevropanikiga teng.

Toʻliq elektron Tallin fond birjasi 1996-yil boshida ochilgan va Finlandiyaning Xelsinki fond birjasi tomonidan 2001- yilda sotib olingan.

Estoniya 1999-yilda Jahon savdo tashkilotiga aʼzo boʻlgan.

2000-yillarning boshidan oʻsha oʻn yillikning oxirigacha Estoniya iqtisodiyoti sezilarli oʻsishni boshdan kechirdi. 2000- yilda Estoniya yalpi ichki mahsuloti 6,4 foizga oʻsdi.

2004-yilda Yevropa Ittifoqiga qoʻshildi.

2007-yilning o‘zida yalpi ichki mahsulot 7,9 foizga o‘sdi. 2009-yilgacha ish haqining oshishi, tamaki, alkogol, elektr energiyasi, yoqilg‘i, gaz va boshqa tashqi tazyiqlar (jahon bozorida neft va oziq-ovqat mahsulotlari narxlarining o‘sishi) narxlar darajasini 10 foizga oshishi kutilmoqda.

### 2008-yilgi moliyaviy inqiroz

2007-2008-yillardagi moliyaviy inqiroz Estoniya iqtisodiyotiga, birinchi navbatda, oʻtgan yillar davomida koʻpayib borayotgan koʻchmas mulk bozoridagi qabariqning yorilishidan keyin investitsiyalar va isteʼmolning pasayishi natijasida chuqur taʼsir koʻrsatdi.

YaIMning uzoq vaqt davomida juda yuqori oʻsishidan soʻng, Estoniya YaIM kamaydi. 2008-yilning birinchi choragida YaIM atigi 0,1 % oʻsdi, keyin esa pasaydi: 2-chorakda salbiy oʻsish −1,4 %, 3-chorakda −3 % dan bir oz koʻproq (yilma-yilda) va oʻsha yilning 4-choragida 9,4 %.

2008-yil uchun byudjet daromadlari 6,1 mlrd yevroga, xarajatlari esa 3,2 mlrd yevroga qisqardi.

2008-yil dekabr oyida Estoniya XVFning Latviya uchun qoʻrgʻoshin qutqaruv paketiga donor mamlakatlardan biriga aylandi. Inqirozga javoban Ansip hukumati byudjet intizomini va muvozanatli byudjetni saqlab, tejamkorlik paketlari bilan birgalikda fiskal konsolidatsiya va qisqartirishni tanladi: Hukumat soliqlarni oshirdi va kengash boʻylab xarajatlar va davlat maoshlarini qisqartirish orqali davlat xarajatlarini qisqartirdi.

2009-yil iyul oyida qo‘shilgan qiymat solig‘i 18 foizdan 20 foizga oshirildi. 2009-yilda qayd etilgan byudjet taqchilligi YaIMning atigi 1,7 foizini tashkil etdi.

Natijada, Estoniya 2009-yilda qarz va kamomad boʻyicha Maastrixt mezonlariga javob bergan va Lyuksemburg va Shvetsiyadan keyin uchinchi eng past kamomadga ega boʻlgan Yevropa Ittifoqining beshta davlatidan biri edi. YaIMning uchinchi yirik pasayishiga qaramay, mamlakat Markaziy va Sharqiy Yevropa davlatlari orasida eng past byudjet taqchilligi va eng past davlat qarziga ega edi.

2009-yilda Estoniya iqtisodiyoti tiklana boshladi va 2010- yilning ikkinchi yarmida iqtisodiy oʻsish qayta tiklandi. Oʻshandan beri mamlakatdagi ishsizlik darajasi retsessiyadan oldingi darajadan sezilarli darajada pasaygan. Buning uchun Estoniyaga 2010-yilda 2011-yilda evrozonaga qoʻshilish uchun ruxsat berilgan.

## Bugungi kundagi iqtisodiyoti
2013-yilning ikkinchi choragida Estoniyada oʻrtacha oylik yalpi ish haqi 976 yevroni (15 271 kron, 1 328 AQSh dollari) tashkil etdi. Bu koʻrsatkich 2018-yilda 1310 yevroga (20.497 kron, 1.473 AQSH dollari) va 2021-yil iyunidan boshlab 1.586 yevroga (20.816 kron, 1.876 AQSH dollari) oʻsdi.

Estoniya energiyadan deyarli mustaqil boʻlib, elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyojining 90 % dan ortigʻini mahalliy qazib olingan slanetslar bilan taʼminlaydi. Yogʻoch, torf va biomassa kabi muqobil energiya manbalari birlamchi energiya ishlab chiqarishning taxminan 9 % ni tashkil qiladi. Estoniya zarur neft mahsulotlarini Gʻarbiy Yevropa va Rossiyadan import qiladi. Slanets energetikasi, telekommunikatsiya, toʻqimachilik, kimyo mahsulotlari, bank, xizmat koʻrsatish, oziq-ovqat va baliqchilik, yogʻoch, kemasozlik, elektronika, transport iqtisodiyotining asosiy tarmoqlari hisoblanadi. Tallin yaqinidagi Muuga muzsiz porti zamonaviy inshoot boʻlib, yaxshi yuk tashish imkoniyati, yuqori sigʻimli don elevatori, sovutilgan/muzlatilgan saqlash va yangi neft tankerlarini tushirish imkoniyatlariga ega. Temir yoʻl Gʻarb, Rossiya va Sharqning boshqa nuqtalari oʻrtasida oʻtkazgich boʻlib xizmat qiladi.

Bugungi kunda Estoniya toʻrtta asosiy savdo hamkorlari:Finlandiya, Rossiya, Shvetsiya va Germaniyadagi oʻzgarishlarga taʼsir qiladi.Hukumat 2016-yildan buyon innovatsiyalar uchun xarajatlarini sezilarli darajada oshirdi, 2017-yilda tadqiqot va ishlanmalarni ragʻbatlantirish uchun 304 million yevro ajratildi.

### Qishloq xoʻjaligi
Estoniya 2018-yilda ishlab chiqarilgan:

* 450 ming tonna bugʻdoy;
* 347 ming tonna arpa;
* 113 ming tonna kolza;
* 88 ming tonna kartoshka;
* 78 ming tonna joʻxori;
* 53 ming tonna noʻxat;
* 29 ming tonna javdar;

Estoniya mashina va uskunalar (yillik eksportning 33 %), yogʻoch va qogʻoz (yillik eksportning 15 %), toʻqimachilik (yillik barcha eksportning 14 %), oziq-ovqat mahsulotlari (yillik eksportning 8 %), mebel (7 %) eksport qiladi. Estoniya yiliga 1,562 million megavatt soat elektr energiyasi eksport qiladi. Estoniyadan mashina va asbob-uskunalar (yillik importning 33,5 %), kimyo mahsulotlari (yillik importning 11,6 %), toʻqimachilik (barcha importning 10,3 %), oziq-ovqat mahsulotlari (yillik importning 9,4 %) va transport uskunalari import qilinadi.Estoniya har yili 200 ming megavatt soat elektr energiyasini import qiladi.

## Tabiiy boyliklar

## Maʼlumotlar
Viloyatlar boʻyicha yalpi ichki mahsulot 

## Manbalar