open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rdestlar

**Rdestlar** () — rdestdoshlar oilasiga mansub oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Suv ostida yoki suv betida oʻsadigan oʻsimliklar. Ikkala yarim sharning issiq va moʻʼtadil xududlaridagi chuchuk suv havzalarida usadigan 100 ga yaqin turi bor. R. suv havzalarida qalin oʻsib, suv "gullashi"ga sabab boʻladi. Suv ostidagi qismlari orasida baliqlarga ovqat boʻladigan mayda jonivor va lichinkalar yashaydi. R.ning baʼzi turlarini suv parrandalari (Mas, oʻrdaklar) yaxshi yeydi.

## Manbalar
Hikoyat Rahmonqulova

**Hikoyat Rahmonqulova** (1950 16.9, Paxtachi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Paxtachi tumanidagi 25maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Faoliyati davomida taʼlim va tarbiya birligini taʼminlashga, milliylik, milliy anʼana va qadriyatlarga hurmat va sadoqat ruhida dare oʻtishga alohida eʼtibor bergan.

## Manbalar
Re...

**Re...** (lot. re...) — oʻzlashma soʻzlar tarkibadiga old qoʻshimcha boʻlib: 1) muayyan harakat yoki voqeahodisaning qaytarilishini, takrorlanishini, yangidan boshlanishini (Mas, rekonstruksiya, revaksinatsiya;) 2) qarama-qarshi harakatni, qarshi, aks taʼsirni (Mas, reaksiya, regress) bildiradi.

## Manbalar
Reabilitatsiya

**Reabilitatsiya** ( lot. rehabilitatio — tiklash) (tibbiyotda) — organizmning buzilgan funksiyasini va bemorlar hamda nogironlarning mehnat qobiliyatini tiklashga qaratilgan tibbiy, pedagogik va ijtimoiy chora-tadbirlar majmui. Ogʻir kasalliklar (miokard infarkti, insult, orqa miya shikastlanishlari, umurtqa pogʻonasi va boʻgʻimlarning shakli oʻzgarishi bilan kechadigan kasalliklari); markaziy nerv sistemasining jiddiy zararlanishlari, ruhiy kasalliklar va boshqalarga uchragan bemorlar R. ga koʻproq muhtoj boʻladilar.

Tibbiy R. kasallik tufayli funksiyasini yoʻqotgan aʼzo faoliyatini qisman yoki toʻliq tiklash yoki kasallangan sohadagi avj olayotgan jarayonning iloji boricha oldini olishga qaratiladi. R. boʻlimi bor kasalxonalar, ilmiy tadqiqot institutlari, mahalliy kurort va sanatoriylarda R.ni amalga oshirish har bir bemorning umumiy ahvolidan kelib chiqqan holda kasallikning shakli va kechishiga qarab belgilanadi.

## Manbalar
Reabilitatsiya (maʼnolari)

**Reabilitatsiya**:

* Reabilitatsiya ( lotincha
* Reabilitatsiya (huquq) — huquqni muhofaza qiluvchi davlat organlari tomonidan jinoyat sodir etishda asossiz gumon qilingan yoxud ayblangan shaxs shaʼni va qadrqimmatining tiklanishi.
Reaktiv dvigatel

**Reaktiv dvigatel** — ish jismi (odatda, yonilgʻi yonishidan hosil boʻladigan gazeimon moddalar) oqimi hisobiga reaktiv kuch (tortish kuchi) hosil qiladigan dvigatel. Reaktiv dvigatelda turli xil energiya (issiqlik, yadro, quyosh va elektr energiyasi, kimyoviy energiya)ning mexanik energiyaga aylanishi hisobiga ish jismi oqimining kinetik energiyasi vujudga keladi, bundan tashqari, ish jismi dvigateldan otilib chiqqanda aks kuch paydo boʻlib, dvigatelni itaradi (racmga q.). Shuning uchun Reaktiv dvigatelni murakkab yaxlit tizim deyish mumkin. Bu tizim birlamchi (dastlabki) energiya manbai (Mas, quyosh energiyasi), ish jismi va energiyani bir turdan ikkinchi turga aylantiruvchi qurilma (yaʼni Reaktiv dvigatelning oʻzi) dan iborat boʻladi.

Reaktiv harakat tushunchasi qadimdan maʼlum. Geron yaratgan sharni Reaktiv dvigatelning ajdodi deyish mumkin. 10-asrdan Xitoyda poroxli raketalar paydo boʻldi va Sharkda, keyinchalik Yevropada mushakbozlik, signal va jangovar raketalar sifatida bir necha asr mobaynida qoʻllanilib keldi. Va, nihoyat, 20-asr boshiga kelib (1903) K.E. Siolkovskiy suyuq yonilgʻili Reaktiv dvigatelning asosini taklif etdi. R. Goddard 1926-yil suyuq yonilgʻili raketalarni uchirdi. V. P. Glushko jahonda birinchilar katorida suyuklikli reaktiv dvigatelni yaratdi. Uning rahbarligida elektrotermik Reaktiv dvigatel yaratildi va sinaldi. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) yillarida havoreaktiv dvigatellari samolyotlarga oʻrnatildi. Urushdan keyingi yillarda elektr raketa dvigatellari va yadro raketa dvigatellari yaratildi. Reaktiv dvigatel borgan sari takomillashtirilib borilmokda.

Reaktiv dvigatel ishlayotgan paytda atrofdagi muhit (havo)dan foydalanishi yoki foydalanmasligiga karab, 2 asosiy guruhga boʻlinadi. Atrofdagi havodan foydalanadigan Reaktiv dvigatel havoreaktiv dvigateli, foydalanilmaydigani raketa dvigateli (RD) deb ataladi. Barcha havoreaktiv dvigatellarida energiya manbai — yonilgigina dvigatel bortida boʻladi, ish jismining anchagina qismi (havo) esa atrof muhitdan olinadi. RD da esa ish jismining barcha komponentlari uning bortida boʻladi. Reaktiv dvigatel texnika (aviatsiya, kosmonavtika va boshqalar) da qoʻllanadi.

## Manbalar
Reaktiv kuch

**Reaktiv kuch**, reaktiv tortish kuchi — reaktiv dvigatel soplosidan chiqayotgan gaz oqimining reaksiya (itarish) kuchi. Reaktiv kuch dvigatelning ichki va tashqi sirtiga taʼsir qilayotgan kuchlarning teng taʼsir etuvchisi hisoblanadi. Dvigatel tashqi sirtining har bir elementi (dS yuzasi)da atmosfera bosimi, ichida esa atmosfera bosimiga nisbatan katta boʻlgan dvigatel ish jismi (gaz)ning bosimi mavjud. Reaktiv kuch soplo oʻki boʻylab, gaz oqimining tezlik vektoriga qarama-qarshi yoʻnalgan boʻladi. Reaktiv kuchdan texnikada, xususan, kosmonavtikada keng foydalaniladi.

## Manbalar
Reaktiv qarshilik

**Reaktiv qarshilik** — oʻzgaruvchan elektr tokiga elektr sigʻim va zanjir (yoki uning bir qismi) induktivligi koʻrsatadigan qarshilik (qarang Induktivlik). Elektr zanjirining toʻla qarshiligi Z=H/(RL+RC) ning mavhum qismi, bu yerda g— elektr zanjirining faol qarshiligi, RL=coL—induktiv qarshiligi, Rc=l/mC=Uc/I — sigʻim qarshiligi; bunda yu — tokning oʻzgarish chastotasi, L — oʻtkazgich induktivligi, C — oʻtkazgich sigʻimi, Uc— sigʻimdagi kuchlanishning amplituda qiymati, I — zanjirdagi tokning amplituda qiymati. Oʻzgaruvchan tok zanjirida induktivlik yoki sigʻimning boʻlishi tok va kuchlanish fazalarining bir-biriga nisbatan siljishiga sabab boʻladi. Induktiv qarshilik boʻlganda zanjirda oʻzinduksiya E.Yu.K.(Elektr yurituvchi kuch) hosil boʻlishi sababli tok faza jihatdan berilgan kuchlanishdan orqada qoladi, sigʻim qarshilik boʻlganda esa tok faza jihatdan kuchlanishdan oldinda ketadi.

## Manbalar
Reaktiv turbina

**Reaktiv [[turbina]]** — ish jismi (gaz, bugʻ, suyuqlik) ning potensial energiyasini kinetik energiyaga aylantirib beradigan qurilma. Bunda potensial energiya faqat qoʻzgʻalmas soploli apparatning parrakli kanallaridagina emas, aylanuvchi ish gʻildiragining parrakli kanallarida ham kinetik energiyaga aylanadi (bu kanallarda ish jismi oqimining reaktiv kuchi vujudga keladi). Ish gʻildiragining parrakli kanallarida vujuda kelgan potensial energiya miqdorining umumiy foydalanilgan energiyaga nisbati reaktivlik darajasi deb ataladi. Amalda barcha turbinalar muayyan reaktivlik darajasi bilan ishlaydi, lekin reaktivlik darajasi 0,5 dan kichik boʻlmagan turbinagina Reaktiv turbina hisoblanadi. Reaktiv turbinaning aktiv (faol) turbina, reaktiv gaz turbinasi, gidroturbina va bugʻ turbinasi kabi turlari mavjud.

## Manbalar
Reaktiv artilleriya

**Reaktiv artilleriya** — reaktiv snaryad (mina)larni otish uchun moʻljallangan artilleriya turi. Reaktiv dvigatelnpnt tortish kuchi hisobiga snaryadlar moʻljalga yetkaziladi. Dushmanning jonli kuchlari, jangovar texnikasi, yadro hujumi vositalarini shikastlash va mudofaa inshootlarini buzish maqsadida snaryadlarni zalp bilan otish (birdaniga 6, 8, 10, 12, 16, 32 va hokazo snaryadni otish) uchun moʻljallangan. Reaktiv snaryadlar va ularni otuvchi qurilmalardan iborat. Snaryad (mina)larning nishonga toʻgʻri borishini stabilizatorlar taʼminlaydi. Har qaysi snaryadda reaktiv dvigatel boʻlgani uchun uni otishda murakkab va katta artilleriya tizimi talab qilinmaydi. Reaktiv artilleriyaning otuvchi qurilmalari tank, bronetransportyor va avtomashinalarga oʻrnatiladi. Reaktiv artilleriya birinchi marta 20-asr 30-yillarida SSSRda yaratilgan, Ikkinchi jahon urushida keng qoʻllangan.

Reaktiv artilleriyada stvolli va stvolsiz artilleriya tizimlari ishlatiladi. Stvolli tizimda stvollar soni 10—45 ta, snaryad (mina)larni otish uzoqligi 15– 25&nbsp;km ni tashkil qiladi. Stvolsiz tizimda tutunsiz poroxli snaryadlar qoʻllanadi. Ana shunday dala Reaktiv artilleriyasining stvolsiz tizimi Ikkinchi jahon urushi paytida norasmiy ravishda "Katyusha" deb ataldi (bu quroddan birinchi jangovar zalp 1941-yil 14 iyulda amalga oshirildi). "Katyusha" Ikkinchi jahon urushida juda muhim rol oʻynadi. 2jaxrn urushida Reaktiv artilleriya Germaniya armiyasida ham (5, 6 va 10 stvolli minomyotlar), AQSH armiyasida ham (114,3&nbsp;mm va 182&nbsp;mm li reaktiv tizimlar) qoʻllandi. Urugsdan keyin koʻp mamlakatlarning armiyalarida ham Reaktiv artilleriya keng tarqaldi.

## Manbalar
Real daromad

**Real daromad** — aholining pul daromadlariga sotib olishi mumkin boʻlgan tovar va xizmatlar miqdori. Real daromad aholining turmush darajasini ifodalovchi asosiy koʻrsatkichlardan biri hisoblanadi. Real daromad, odatda, sotib olish mumkin boʻlgan mol-mulk va tovarmoddiy boyliklar miqdori bilan oʻlchanadi. Agar pul daromadi isteʼmol bozoridagi nya/>xlarga nisbatan tezroqoʻssa Real daromad ham oshib boradi.

Real daromadni koʻpaytirish uchun narxlarning keskin koʻtarilib ketishining oldini olish, ish haqini indeksatsiyalash, import oʻrnini bosuvchi tovarlar i.ch.ni kengaytirib, eksport daromadlarini koʻpaytirib borish kabi chora-tadbirlar amalga oshiriladi (yana qarang Aholi daromadlari, Real ish haqi).

## Manbalar
Real ish haqi

**Real ish haqi** — moddiy neʼmat va maishiy xizmatlarda ifodalangan, ish haqiga sotib olish mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Real ish haqi isteʼmolchilar oʻzlarining haqiqiy ish haqlariga amalda qanday miqdorda isteʼmol neʼmatlari sotib olishlari va xizmatlardan foydalanishlari mumkinligini koʻrsatadi. Real ish haqi ham nominal ish haqi miqdori, ham isteʼmol tovarlari va xizmatlar narxlari darajasi, shuningdek, ish haqidan toʻlanadigan soliqlar hajmi bilan belgilanadi. 

Real ish haqi, inflyasiya sharoitlarida, agar inflyasiya ish haqini oshirish, indeksatsiyalash bilan qoplanmaydigan boʻlsa, pasayib ketadi. Real ish haqi boshqa sharoitlar bir xil boʻlganda, nominal ish haqiga toʻgʻri mutanosib, isteʼmol buyumlari va xizmatlar narxi darajasiga teskari mutanosibdir.

## Manbalar
Realizm (maʼnolari)

**Realizm**:

* Realizm - **Realizm** yoki **voqeʼiylik** deganda quyidagilardan biri tushuniladi:
* Realizm (sanʼat) — voqeʼlikni qanday boʻlsa, shundayligicha tasvirlashga intiluvchi sanʼat sohalari.
* Realizm (falsafa) (lotincha realis — moddiy, haqiqiy) — falsafiy yoʻnalish.
* Realizm (sanʼat) — voqelikni, mavjud borliqni badiiy adabiyot va sanʼat (tasviriy sanʼat, teatr, musiqa va b.
Realizm (falsafa)

**Realizm** (lot. realis — moddiy, haqiqiy) — falsafiy yoʻnalish. Unga koʻra, ongdan tashqaridagi mavjud reallik goʻyo ideal obyektlarning mavjudligidan (Platon, oʻrta asr sxolastikasi) yoki subyekt, bilish jarayoni va tajribaga bogʻliq boʻlmagan bilish obyektidan (20-asr falsafiy R.i) iboratdir. Oʻrta asr R.i universaliylar (umumiy tushunchalar) real va ongga bogʻliq boʻlmagan holda mavjud deb uqtirgan (qarang Nominalizm). Hozirgi zamon falsafasida realistik oqimlar ustuvorlik qiladi. Zamonaviy R.ning muhim yoʻnalishlari: tarixiy materializm, neorealizm, neotomizm va yangi ontologiya hisoblanadi. Yangi ontologiyaning mazmunini metafizik R. tashkil etadi. Tahlil markazida reallik bizga qanday berilgan va uni biz qay darajagacha bila olamiz degan masala turadi. Hozirgi zamon R.iga fenomenologiya va ekzistensializm muhim hissa qoʻshyapti.

## Manbalar
Reaktor

**Reaktor** (re... va lot. actor — harakatga keltiruvchi) — 1) elektr R. — qisqa tutashuv tokini cheklash va tarmoqda qisqa tutashuv sodir boʻlganda taqsimlash qurilmalari shinalarida yetarlicha kuchlanishni tutib turuvchi yuqori voltli elektr apparati. Induktivlik gʻaltagiga oʻxshash yasaladi. Elektr uzatuvchi liniyaning sigʻim oʻtkazuvchanligini kompensatsiyalaydigan shuntlovchi R., qisqa tutashish tokini cheklaydigan tok cheklovchi R., yerga ulash sigʻim toklarini kompensatsiyalaydigan, yerga ulanadigan, yey soʻndiruvchi R. larga boʻlinadi; 2) kimyoviy R. — kimyoviy reaksiyalar oʻtkaziladigan apparat. Alomatlariga koʻra, gomogen tizimlar va geterogen tizimlarda oʻtkaziladigan reaksiyalar uchun past, oʻrtacha va yuqori bosimli xillarga boʻlinadi. Sanoatda kolonka, kamera, avtoklav va boshqa nomlar bilan ataladi; 3) biologik R. (fermentyor) — mikroorganizmlarni ozuqa muhitida va xoli sharoitda koʻpaytirib turli biologik mahsulotlar olishga moʻljallangan apparat. Davriy va uzluksiz oʻstirish, aerob (aeratsiya uchun havo berib turiladigan) va anaerob oʻstirish xillariga boʻlinadi; 4) yadro R.i — boshkariladigan zanjir reaksiyasi — atom yadrolarining parchalanish reaksiyasi sodir boʻladigan qurilma. Birinchi yadro R. AQSH da (1942), keyin SSSRda (1946) ishga tushirilgan (yana qarang Atom reaktori).

## Manbalar
Reaksiya

**Reaksiya** (re... va lot. actio — harakat) —1) (psixologiyada) — inson va uning tana aʼzolari tomonidan muayyan tashqi va ichki qoʻzgʻatuvchilarga nisbatan qaytariladigan javob harakati. R. taassurot, qoʻzgʻatgich, qandaydir taʼsir etishning javobi sifatida paydo boʻluvchi hissiy holat, jarayon yoki harakatdir. Har qanday R. oʻz kechishining shakli, tezligi kabi xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Oddiy psixik R. vaqti 100 dan 250 millisekundgacha boʻlishi mumkin. R. tavsiflarining oʻzgarishi psixometriya sohasini vujudga keltirdi. Psixologiya va unga yondosh fanlarda tasniflash asosida yotuvchi alomatlarga bogʻliq tarzda R. xulqiy, fiziologik, hissiy, ixtiyoriy, ixtiyorsiz kabi turlarga ajratiladi; 2) kimyoviy, fizik yoki biologik taʼsir yoʻli bilan tekshirishlar oʻtkazish (k,. Kimyoviy reaksiyalar, Vasserman reaksiyasi); 3) umri tugagan ijtimoiy tartiblarni saqdab qolish va mustahkamlash maqsadida ijtimoiy taraqqiyotga zoʻr berib qarshilik koʻrsatish. 

## Manbalar
Reallik

**Reallik** (lot. realis — haqiqiy) — borliqning voqelikda haqiqatda mavjud boʻlgan qismi. Narsalarning borligining yoʻqligi (imkoniyatdagisi, ehtimoldagisi va shu singarilari) bilan taqqoslanadigan jihati. Faylasuflar R.ni voqelikdan farq qilishadi. R. muayyan buyumdagi biron-bir muhim narsaning mavjudligi sifatida, yaʼni shu narsaning oʻzining borligʻi tarzida tushunilsa, voqelik esa muayyan narsadagi barcha mavjud boʻlgan va boʻlmagan jihatlarining mavjudligi sifatida talqin etilgan. Markschilar R.ni obyektiv R. bilan, materiya bilan aynanlashtirib, uning koʻlamini bir yoklama, toraytirib talqin etishgan. Aslida voqelik hozirgi paytda amalga oshgan imkoniyatlar yigʻindisi. R. voqelikdagi biz nazarda tutgan jihatlar majmui. R.ning fizik R., biologik R. va boshqa turlari bor. R. oʻziga moddiylikni ham, maʼnaviylikni ham, imkoniyat, ehtimollikni ham qamrab olishi mumkin. Inson tafakkuri ham, garchi bu borliqning maʼnaviy shakliga kirsada, realdir. Agar biror obʼyektda biz nazarda tutgan narsa yoki hodisa mavjud boʻlmasa, uni shu jihatdan noreal deymiz.

## Adabiyot
* Osnovi filosofii, T., 1998; Karimov T., Real olam nima?, T., 1973.

## Manbalar
Realgar

**Realgar** (arab. — raxj alhar —gor changi, kon changi) — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi AsS. Kristallari monoklin singoniyali, qisqa va uzun (5 sm gacha) prizmali, ignasimon. Tarkibida 70,1% As bor. Rangi olovsimonqizil, pushtisariq. Qattikligi 1,5—2. Zichligi 3400– 3600&nbsp;kg/m³. Oʻta moʻrt. Smolasimon yaltiroq, yogʻli. Quyosh nuri taʼsirida parchalanib auripigment (As2S3)ra aylanadi. Past haroratli gidrotermal konlarda auripigment va markazit, baʼzan kinovar va oltin bilan birga, issiq buloklar yotkiziklari va solfatarlarda, siderit konkretsiyalari, qumgilli yotqiziklarda uchraydi. R. margimush rudalari tarkibiga kiradi. Lokboʻyoq sanoati, pirotexnika, shishasozlik va boshqalarda ishlatiladi. Konlari Zakavkazye, AQSH, Yaponiya, Gretsiya va boshqa joylarda bor.

## Manbalar
Reanimatologiya

**Reanimatologiya** (reanimatsiya va ... logiya) — organizmni jonlantirish va tasodifiy oʻlimdan saqlab qolish haqidagi fan; tibbiyotning bir boʻlimi. R., asosan, shikastlanish, operatsiya paytida, shuningdek, klinik amaliyotda nafas aʼzolari, qon aylanishi, endokrin sistema, moddalar almashinuvi va boshqa jarayonlarning buzilishidan yuzaga keladigan ogʻir hollarda organizmning hayotiy muhim funksiyalarini boshqarish va tiklash masalalarini oʻrganadi.

Qadimdan vrachlar oʻz davridagi mavjud shifobaxsh vositalar yordamida hali yashashi mumkin boʻlgan sogʻlom organizmni tasodifiy oʻlimdan saqlab qolish uchun kurashib kelganlar. Oʻrta asrlarda A. Vezaliy qamishdan yasalgan naycha bilan hayvonlarga sunʼiy nafas oddirish ustida tajribalar oʻtkazdi. 17-asr oxirlariga kelib oʻlim va organizm hayot faoliyatining tiklanish jarayonlari qonunlari oʻrganila boshlandi. R. tibbiyotning mustaqil ilmiyamaliy boʻlimi sifatida 20-asr oʻrtalarida shakllandi. Urush yillarida yaradorlarda uchragan gemorragik va kuchli ogʻriq taʼsirida yuz bergan shok holati hamda havo yetishmasligi sabablari va hokazoni oʻrganish R.ning rivojlanishiga yordam berdi.

R. hozirgi zamon fani yutuqlariga, xususan, organizm turli sistemalari funksiyasining buzilishi toʻgrisida ogohlantiradigan elektron apparati hamda nafas olish va qon aylanishini saqlab turadigan apparatlar va hokazoga tayanadi.

Oʻlim tez roʻy beradigan biologik hodisagina boʻlib qolmay, balki uzoq davom etadigan bir necha davr va holatlardan, hayotning oxirgi bosqichlari — terminal holatdan soʻng yuz beradigan jarayondir. Agar klinik oʻlim vaqti qisqa boʻlib, hayot uchun muhim aʼzolar faoliyati soʻnib ulgurmagan boʻlsa, organizmni jonlantirish, gaz almashinuvi, qon aylanishini tiklash tadbirlari koʻriladi. Buning uchun organizmning birgina sistemasi emas, balki markaziy nerv sistemasi, yuraktomir sistemasi, gaz almashinuvi, endokrin sistema va boshqa mufassal oʻrganiladi.

R.ning asosiy vazifasi hayotdan oʻlimga oʻtish davrini va tiriltirishdan soʻng oʻlimdan hayotga qaytish davrining biologik qonunlarini oʻrganish, shuningdek, terminal holatning oldini olish, jonlantirilgan organizmni davolash, oʻlim sabablari va organizmni jonlantirish mumkin yoki mumkin emasligini aniqlashdir. R. patofiziologiya, xirurgiya, anesteziologiya kabi fanlar bilan chambarchas bogʻliq. Oʻzbekistondagi tibbiyot intlarida R. kafedralari boʻlib, u yerda R.ning eng dolzarb masalalari ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.

## Manbalar
Reanimatsiya

**Reanimatsiya** (re... va lot. animatio — jonlantirish, tiriltirish) — klinik oʻlim holatidagi (qarang Terminal holat) kishilarni tiriltirish, shuningdek, hayotiy muhim aʼzolarning baxtsiz hodisalar, kasallik va uning asoratlari natijasida toʻsatdan yoʻqolgan yoki oʻzgargan funksiyalarini tiklash uchun koʻriladigan chora-tadbirlar majmui. Nafas olish va yurak faoliyati toʻxtaganda yoki amalda nafas ham, qon aylanish ham organizm ehtiyojini taʼminlay olmay qolgan hollarda R. qoʻllanadi. R. masalalarini reanimatologiya oʻrganadi. Reanimatologiyaning taraqqiy etishi endilikda R. usullaridan bevosita jonlantirishda emas, balki moddalar (suvelektrolit, gaz) almashinuvining keskin buzilishi, qon aylanishi, nafas, jigar, buyrak faoliyatining nuqsonlarida hamda operatsiyalardan soʻng aʼzolar funksiyasini tiklashda ham foydalanish imkonini berdi. Yashashga krbiliyatli organizmnigina tiriltirish mumkin. R. tadbirlarini ogir mexanik shikastlanishdan, shu jumladan, shikastlanish oqibatidagi shok, qon ketishi, tok urishi, kuchli zaharlanish, boʻgʻilish, suvga choʻkish, termik kuyish, sovqotish va hokazodan oʻlayotgan vaqtda qoʻllash lozim. R.ni koʻpincha "intensiv terapiya", "intensiv parvarish" deyiladi. Demak, toʻsatdan yuz beruvchi oʻlim bilan tugaydigan har qanday tang holat reanimatsion tadbirlarni zudlik bilan amalga oshirishni taqozo etadi. R. oʻtkazishda turli vositalar, jumladan, elektron asboblar (defibrillyator, elektrostimulyator va hokazo) va boshqa apparatlar, xirurgiya usullari (traxeostomiya, punksiya, yirik tomirlarga kateter qoʻyish), doridarmonlardan foydalaniladi, shuningdek, yurakni bevosita (yaʼni, koʻkrak qafasini ochmay turib) massaj kilish, apparatsiz sunʼiy nafas oldirish va hokazo usullar qoʻllanadi. R.ni vrach, hamshiralar, shuningdek, maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan boshqa sohadagi kishilar bajaradi, tez yordam xodimlari malakali reanimatsion yordam koʻrsatadi.

R. chora-tadbirlarining toʻla kompleksi maxsus R. va intensiv terapiya boʻlimlarida oʻtkaziladi, bu boʻlimlar nevrologiya, kardiologiya, xirurgiya va boshqa markazlarda tashkil topsa, shu asosda tarmoklar (kardiologik, toksikologik va hokazo)ga boʻlinadi. Yirik viloyat yoki shahar kasalxonalarida tuzilgan. R. markazlari koʻp tarmokdi boʻladi.

## Manbalar
Rebinder effekti

**Rebinder effekti** — qattiq sathda sirt faol moddalar (SFM)ning oʻz-oʻzidan adsorbsiyalanib, satxda erkin energiyani kamaytirishi va ayni vaqtda oʻzida qattiq jism mustahkamligini pasaytirishi. Qattiq jism mustahkamligining adsorbsion pasayishi rus fizik kimyogari P. A. Rebinder tomonidan 1928-yilda kashf etilgan. Bu effekt korroziya, qattiq moddaning erishi va boshqa hodisalarga aloqador boʻlmay, faqat SFM adsorbsiyasi bilan bogʻliqdir. Dastlab gips, grafit, bariy karbonat, kalsiy monokristallari kabi ayrim anorganik kristall moddalarning mustahkamligi SFM (olein va moy kislotalari, propil va boshqa spirtlar) eritmasida pasayishi kuzatilgan. Qattiqjism mustahkamligining adsorbsion pasayishi zaminida fazalar chegarasidagi sirt taranglikning kamayishi yotadi. Bunda SFMning qattiq jismning ichki sathidagi mikrogʻovaklarda, tirqishlarda adsorbsiyalanishi va SFM eritmasining yorilayotgan tirqishning ichichiga kirib (migratsiya), jarayonni davom ettirishi kuzatiladi. Rebinder effekti natijasida qattiq jismning deformatsiyasi va buzilishi osonlashadi. Rebinder effekti sement sanoatida, un tayyorlashda, qattiq jismlarni maydalash, kesish bilan bogʻliq barcha jarayonlarda, yaʼni dispers sistemalarning struktura mexanik xossalarini boshqarishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Revaksinatsiya

**Revaksinatsiya** (re... va vaksinatsiya) — organizmda biror yuqumli kasallikka qarshi yoʻqolgan immunitetni tiklash yoki bor immunitetni kuchaytirish maqsadida takror emlash. Qizamiq, koʻkyoʻtal, difteriya, virus li V gepatit kabi kasalliklarning oldini olish maqsadida R. 2—3 marta oʻtkaziladi.

## Manbalar
Reverberatsiya

**Reverberatsiya** (lot. reverberatio — qaytarish) — yopiq xonada manbadan chiqayotgan yoki qaytgan tovush toʻxtagandan keyin uning birdan soʻnmay, asta-sekin soʻnishi. R. tufayli xonaning har bir nuqtasiga tovush bir vaqtda yetib kelmaydi. Xonaning havo egallagan hajmi juda koʻp xususiy chastotali tebranma tizimlardan iborat. Har bir tebranma tizim xususiy soʻnish koeffitsiyentiga ega (bu koeffitsiyent xonaning oʻlchamiga, shakliga va boshqalarga bogʻliq). Shuning uchun turli chastotali tebranishlar bir vaqtda soʻnmaydi. Berk xonada nutq va muzikaning eshitilishiga R. sezilarli taʼsir etadi.

R. davomiyligi R. vaqtidan iborat boʻlib, bu vaqt ichida tovush intensivligi 106 marta, sathi 60 db ga kamayadi. Xonaning akustik sifatini aniqlashda R. vaqti muhim omil hisoblanadi. Xona qancha katta boʻlsa va uning devorlari tovushni qancha kam yutsa, R. shuncha davomli boʻladi. R. vaqti manbadan chikayotgan tovush toʻxtatilgandan keyin uning soʻnish jarayonini yozib olish yoʻli bilan oʻlchanadi; bunda oʻzi yozadigan logarifmik shkala qoʻllanadi. R. darajasini aniqlash, elektromagnit toʻlqinlarni oʻlchash uchun R. kamerasi (maxsus xona)dan foydalaniladi. Teatrlar va konsert zallarini qurishda R. albatta hisobga olinadi (qarang Akustika).

## Manbalar
Revers

**Revers** (lot. revertor — orqaga aylantiraman, kaytaraman) — 1) mashina (dvigatel) yoki uning alohida qismlarini teskari aylantiradigan mexanizm; 2) medal yoki tanga pulning ters tomoni;3) savdo huquqida qimmatbaho buyumlar, foizli qoyuz va boshqalarni garovga qoʻyishda amal qilinadigan turli majburiyatlar;4) tennis oʻyinida — chap tomondan bosh ustidan keskin zarba berish.

## Manbalar
Revershon

**Revershon** — serhosil, oʻrtapishar gilos navi. Italiyadan keltirilgan. Daraxti siyrak shoxshabbali, kuchli usadi. Barglari yirik (uz. 14—19 sm, kengligi 8—10 sm). Aprelning 2-yarmida gullaydi, guli oq. Mevasi may oyi oxiri — iyun boshlarida pishadi, yirik (oʻrtacha vazni 7,3 g), keng yuraksimon, rangi toʻq qizil, chiroyli. Eti zich, ochkizil, shirin, mazali. Tarkibida 21% quruq modda, 13,17% kand, 0,75% kislota, 13&nbsp;mg% vitamin S bor. Danagi kattaroq, oʻrtacha vazni 0,34 g. R. qurgʻoqchilikka yuqori sovuqqa oʻrtacha chidamli, mahalliy ikdimga yaxshi moslashgan. Ekilganidan keyin 5yili hosilga kiradi. 10 yoshidan hosildorligi har tupdan 60– 65&nbsp;kg ga yetadi. Zararkunandalardan deyarli zararlanmaydi, mevasi yangiligida yeyiladi, konserva qilinadi. 1967-yildan Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun rnlashtirilgan.

## Manbalar
Revalvatsiya

**Revalvatsiya** (re… va lot. valeo – qadr-qimmatga egaman) – milliy valyuta – pul birligi kursini boshqa mamlakatlar yoki xalqaro valyuta-pul birliklariga nisbatan rasmiy oshirish. Inflyatsiya bartaraf etilganidan keyin ichki pul muomalasini barqarorlashtirish usullaridan biri. Iqtisodiyotga devalvatsiyaga nisbatan aksincha taʼsir koʻrsatadi. Muayyan bir mamlakat valyuta kursini boshqa mamlakatlar valyutalariga nisbatan koʻtarish eksport qilinayotgan tovarlarning chet el valyutasidagi narxini oshiradi va bu bilan xalqaro bozorda mamlakatning raqobat qilish qobiliyatini pasaytiradi, tovarlar eksportiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Revalvatsiyani oʻtkazayotgan mamlakat uchun revalvatsiya chet el valyutasini arzonroq sotib olish imkoniyatini yaratadi, bu esa tovarlar importyorlari va kapital eksportyorlari manfaatlariga muvofiq keladi; kassadagi naqd pulni qayta baholash, milliy valyutada ifodalangan oltinning umumiy summasi va markaziy bank balansida turgan valyuta hisob-kitobini bildiradi.

## Yana qarang
* Devalvatsiya

## Manbalar
Revanshizm

**Revanshizm** (frans. revanche — toʻlov, qasos olish) — urushda magʻlubiyatga uchragan agressiv doiralarning urushdan oldingi chegaralarni, xalqaro munosabatdagi tartiblarni qayta tiklash bahonasi bilan yangi urush tayyorlashga qaratilgan siyosati. Mas, R. 20-asrning 30-yillarida yangi imperialistik urushga tayyorgarlik siyosatini niqoblash uchun fashistlar Germaniyasi tomonidan qoʻllangan.

## Manbalar
Revmokardit

**Revmokardit**, revmatik kardit (yun. kardia — yurak) — revmatizm oqibatida kelib chiqadigan yurak kasalligi. Bunda yurakning ichki (endokardit), muskulli (miokardit) va tashqi (perikardit) qavatlari yalligʻlanishi mumkin. Bemor darmonsizlanadi, isitmalaydi, yuragi tez-tez uradi va ogʻriydi, nafasi qisadi. R.dan soʻng koʻpincha yurak poroklari kelib chiqadi. R. yengil kechganda (boʻgʻimlar yalligʻlanmay, kasallik belgilari roʻyirost koʻrinmaganda) kasallik bemorni bezovta qilmay, oʻtib ketishi ham mumkin, shunga qaramasdan yurakda jiddiy patomorfologik oʻzgarishlar yuzaga keladi. Shuning uchun ham revmatizmning dastlabki alomatlari vujudga kelganda darhol vrachga murojaat qilish zarur (qarang Revmatizm). R. qaytalaganda bemorning ahvoli ogʻirlashadi, qon aylanishi buziladi, shuningdek, yurak porogi va miokardda chandikli oʻzgarishlar paydo boʻlishi kuzatiladi. R.ning oldini olish va davolashda vrachga uchrashib, uning koʻrsatmalariga qatʼiy amal qilish kerak.

## Manbalar
Revolver

**Revolver** (lot. revolvo — aylanaman) — aylanuvchi barabanmagazinli, koʻp zaryadli, oʻyma stvolli shaxsiy oʻq otar qurol; toʻpponcha turi. 100 m gacha masofadagi jonli nishonni shikastlaydi. Kalibri 7,62—11,56&nbsp;mm, ogʻirligi 0,75—1,3&nbsp;kg, barabanidagi patronlar soni —6—7. Oʻq otilganda baraban aylantirish mexanizmi barabanni aylantiradi. Dastlabki (16— 19-asrlar) R.lar piltali va chaqmoqli boʻlgan, ularning barabani qoʻlda aylantirilgan. 19-asrning 10—30y.larida barabanni mexanik ravishda aylantiradigan R.lar ixtiro kilindi. 1895-yilda nagan tizimidagi R. namunasi ishlab chiqarildi. Vazifasiga koʻra, R. harbiylar, politsiyachilar, fuqarolar ishlatadigan va sportda qoʻllaniladigan xillarga boʻlinadi. Avtomatik pistoletlarning paydo boʻlishi va rivojlanishi munosabati bilan armiya va flot R. bilan qurollantirilmaydigan boʻldi.

## Manbalar
Revolver stanok

**Revolver stanok** — koʻp vaziyatli burilish moslamasi (revolver kallagi) boʻlgan shokarlik spganogi. Detallarning tashqi va ichki sirtlarini ishlaydigan asboblar (parma, keskich, zenker, razvyortka va boshqalar)ni tutib turadigan koʻp vaziyatli buriladigan kallak bilan jihozlanadi. R. yeda chivik va donali zagotovkalardan murakkab shaklli detallar tayyorlanadi. Revolver kallagining oʻrnatilishiga qarab, vertikal, gorizontal, qiya joylashgan, zagotovkalarning uzatilishiga qarab, dastaki, mexanik va avtomatik xillarga boʻlinadi.

## Manbalar
Lev Revutskiy

**Lev Nikolayevich Revutskiy** [1889.8 (20).2, Chernigov viloyati — 1977.30.3, Kiyev] — ukrain kompozitori, pedagog, musiqajamoat arbobi. Zamonaviy ukrain musiqasi asoschilaridan. Xalq, artisti (1944), professor (1935), Ukraina fanlar akademiyasi akademik. (1957), Mehnat Qahramoni (1969). Kiyev konservatoriyasi hamda Kiyev universitetini tugatgan (1916). Kiyev konservatoriyasida oʻqituvchi (1924—41 va 1944-yildan), Toshkent konservatoriyasida kafedra mudiri (1941—44). Milliy simfoniya va konsert janrlariga asos solgan. Ayniqsa, xor va ovoz yoki fortepiano uchun qayta ishlangan ukrain xalq qoʻshiklari mashhur.

## Manbalar
Regata

**Regata** (ital. regata — qator, saf) — eshkakli, yelkanli yoki motorli qayiqlarda turkum poygalardan iborat sport musobaqalari. Turli klass kemalari uchun turkum poygalar tashkil qilinadi (Mas, olimpiada yelkanli R.si — 7 ta poygadan iborat). Baʼzan suvmotorli sporti musobakalari ham R. deb ataladi. Har bir kemaga poygani toʻgʻri tamomlaganligi uchun ochkolar beriladi. Poygada eng kam ochko tuplagan kema gʻolib hisoblanadi.

Oʻzbekiston yelkanli kema sporti federatsiyasi (1974-yil tashkil kilingan) respublika birinchiligini oʻtkazadi, xalqaro musobaqalarni ham tashkil etadi. Sportchilarimiz Toshkent viloyatining Chorvoq suv ombori va Navoiy suv havzasida oʻz mashgʻulotlarini oʻtkazadilar (yana qarang Yelkanli kema sporti).

## Manbalar
Regbi

**Regbi** (Angliyaning Regbi shaharchasi nomidan) — sport oʻyini. Ikki jamoa (har biri 15 kishidan) uzunligi 27—29 sm boʻlgan tuxumsimon shakldagi toʻp bilan Nsimon darvozali maxsus maydonchada (kattaligi 95—100x65—68 m) oʻynaydi. Oʻyin (40 daqiqadan 2 taym davom etadi)dan maqsad — toʻpni bir-biriga qoʻlda (orqaga) yoki oyoqda (xohlagan yoʻnalishda) oshirib, uni raqib maydonidagi darvoza chizigʻi orqasiga tushirish yoki darvozaga kiritishdan iborat. Raqibni ushlab yoki yelka bilan turtib yiqitib, unga xalaqit berish mumkin. Oʻyin qoidasi buzilganda „olishuv“ — toʻp talashish belgilanadi. Koʻp ochko toʻplagan jamoa (toʻpni yerga tegizish — 4 ochko, toʻpni darvozaga kiritish — 3 yoki 2 ochko) yutgan hisoblanadi. Bu oʻyin Qad. Xitoy va Qadimgi Rimda tarqalgan. Zamonaviy regbi oʻyini 1823-yilda Angliyada paydo boʻldi. 1888-yilda regbi boʻyicha xalqaro musobaqa oʻtkazildi. 1900, 1908, 1920, 1924-yilda regbi Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi. Regbi Xalqaro havaskorlar federatsiyasi FLRA (1934-yil tuzilgan) ga 40 dan ortiq mamlakat aʼzo. 1960-yildan FLRA Kubogi (norasmiy jahon chempionati) oʻtkaziladi.

Regbi sporti Oʻzbekistonda 1969-yil „Lokomotiv“ jamiyati huzurida vujudga keldi. 1970—1971-yillarda Toshkent politexnika institutida regbichilar jamoasi tashkil qilindi. 1982—1991-yillarda regbi boʻyicha Jonibekov kubogi musobaqalari oʻtkazildi. Oʻzbekiston terma jamoasi xalqaro musobaqalar (1988, Buyuk Britaniya, 1989, Janubiy Koreya) da ishtirok etdi. Oʻzbekiston regbi federatsiyasi (2001-yil qayta tuzilgan) Osiyo federatsiyasi — ARFUning aʼzosi. Mamlakatimizda regbi boʻyicha 50 ga yaqin sport ustasi, 200 ga yaqin sport ustaligiga nomzod bor.

## Manbalar
Regeneratsiya (maʼnolari)

**Regeneratsiya**:

* Regeneratsiya (lotincha
* Regeneratsiya (texnika) — 1) texnikada ish bajarib boʻlgan (eski) mahsulotga dastlabki sifatlarini qaytarish.
Regenerator

**Regenerativ issiqlik almashuvchi,** yoki **regenerator -** issiqlik almashtirgichning turi bo'lib, unda issiq suyuqlikdan chiqayotgan issiqlik suyuqlik sovuguncha termo-idishda saqlanadi. Buni amalga oshirish uchun issiq suyuqlik termo-idish bilan tutashtiriladi va issiq suyuqlik sovuq suyuqlik tomonidan siqib chiqariladi va bu jarayonda issiqlik so'riladi.

Regenerativ issiqlik almashtirgichlarda, almashtirgichning istalgan tomonidagi suyuqlik bir xil suyuqlik bo'lishi mumkin. Suyuqlik tashqi jarayon bosqichidan o'tib issiqlik almashtirgich yordamida qo'shimcha jarayonlardan o'tishi mumkin. Odatda bu holat siklda yoki qayta-qayta bajariladi.

Qayta tiklanadigan isitish sanoat inqilobi davrida ishlab chiqilgan eng muhim texnologiyalardan biri bo'lib, u yuqori o'choqlarda issiq portlash jarayonida qo'llanilgan.[2] Keyinchalik u shisha eritish pechlari va po'lat ishlab chiqarishda, ochiq o'choqli pechlarning samaradorligini oshirishda, shuningdek, yuqori bosimli qozonlarda va kimyoviy va boshqa ilovalarda qo'llanildi, bugungi kunda u muhim bo'lib qolmoqda.

## Manbalar
Regeneratsiya

**Regeneratsiya** ( qayta tiklanish) (biologiyada) — organizmning yoʻqotgan yoki jarohatlangan organlar va toʻqimalarni tiklash xususiyati, shuningdek, uning ayrim qismlaridan bir butun organizmning tiklanishi (somatik embriogenez, vegetativ koʻpayish). Regeneratsiya terminini fransuz tabiatshunosi R.Reomyur 1712-yilda fanga  kiritgan.

Odam va hayvonlarda regeneratsiya reparativ (olib tashlangan yoki nobud boʻlgan tuzilmalar oʻrniga yangisining hosil bo'lishi) va fiziologik (qarigan toʻqimalar o'rniga yangisining hosil boʻlishi) boʻladi. Fiziologik regeneratsiya koʻproq uchraydi (masalan, sut emizuvchilarda qon va ayrim epiteliy hujayralarining yangilanib turishi). 

## Hayvonlardagi regeneratsiya turlari

Regeneratsiya turli hayvonlarda turlicha rivojlangan. Koʻpchilik tuban umurtqasiz hayvonlar (gʻovak tanlilar, boʻshliqichlilar)da tananing kichik parchasidan yaxlit organizm rivojlanishi mumkin. Tuban umurtqalilar (suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar), shuningdek, bir qancha yuksak umurtqasizlar (halqali chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, ignaterililar)da koʻz qismlari, dum, ichak va toʻqimalar, odam va sut emizuvchilarda esa faqat ayrim toʻqimalar tiklanadi. Sharoit oʻzgarganida geteromorfoz kelib chiqishi mumkin. Regeneratsiya mexanizmlarini hujayraviy manbalar, hujayralararo va toʻqimalararo taʼsirlar, gormonlar va biologik faol moddalar taʼsiri, nerv va immun sistemalari, shuningdek, genetik omillar orqali tushuntirish mumkin. Har xil organlar va toʻqimalar regeneratsiyasida kam ixtisoslashgan (koʻpchilik hayvonlarda) va ixtisoslashgan (tuban umurtqalilarda) hujayralar ishtirok etadi. Masalan, odam va hayvonlarda suyak toʻqimasi regeneratsiyasi osteogen (suyak hosil qiluvchi), muskul toʻqimasi regeneratsiyasi yoʻldosh (satellit) hujayralar bilan bogʻliq. Organizmning yoshi, moddalar almashinuvining intensivligi, endokrin va nerv sistemasi holati, kasalliklar regeneratsiyani kuchaytirishi yoki sekinlashtirishi tufayli patologik regenratsiya roʻy berishi mumkin. Bunda jarohat uzoq vaqt bitmaydi.

## Oʻsimliklardagi regenratsiya turlari

Oʻsimliklarda regenratsiya yoʻqotilgan qismining oʻrnida (poyaning jarohatlangan joyi gʻudda (kallyus) bilan qoplanadi) yoki boshqa joyda kuzatilishi mumkin. Masalan uchki novda kesilganida yon novdalarning oʻsishi tezlashadi, kuzda toʻkilgan barglar oʻrniga bahorda yangi barglar hosil boʻladi. Lekin koʻpincha regeneratsiya biron kuch taʼsirida uzib olingan qismning tiklanishi tarzida tushuniladi.

Tabiatda ildiz, ildizmeva, poya, barg bachkilari, alohidalangan hujayralar, protoplastlar, ayrim suvoʻtlarda koʻp yadroli protoplazmasining ayrim qismlari regeneratsiyasi keng tarqalgan. regeneratsiyaning yoʻqotilgan organlarning qayta tiklanishi va vegetativ koʻpayishiga biologik moslanish sifati oʻsimlikshunoslikda, bogʻdorchilik, oʻrmonchilik va gulchilikda katta ahamiyatga ega. 

#### ✓

## Manbalar
Regeneratsiya (texnika)

**Regeneratsiya** — 1) texnikada ish bajarib boʻlgan (eski) mahsulotga dastlabki sifatlarini qaytarish. Mas, iflos mashina moyini tozalash, eski rezinani suyultirib, plastik massa (regenerat)ga aylantirish va b; 2) issiqlik texnikasida — gazsimon yonish mahsulotlari issikdigidan yonilgʻini, havoni yoki ularning aralashmasini isitishda foydalanish (issiqlik qurilmalarida); 3) yadro texnikasida — reaktorda ishlatilgan yadro yonilgʻisini radiokimyoviy va kimyoviymetallurgik qayta ishlash jarayonlari majmui. Bunda yadro yonilgʻisidan yonib ulgurmagan birlamchi va yigʻilgan ikkilamchi yoqilgʻi ajratib olinadi. R. radioaktiv parchalardan tozalash va ularni koʻmish bilan birgalikda olib boriladi.

## Manbalar
Regional metamorfizm

**Regional metamorfizm** — togʻ jinslarining yoʻnalgan (bir tomonga) va gidrostatik (har tomonga) bosim va trada boʻlgan chuqur transmagmatik eritma (flyuid)lar taʼsirida sodir boʻladigan oʻzgarishlari majmui. Regional metamorfizm katta regionlar doirasida togʻ jinslari strukturasi va mineral tarkibining burmali togʻlar hosil boʻlishi va orogenez bilan bogʻliq holdagi chuqur oʻzgarishlarda namoyon boʻladi. Togʻ jinslarining slanetsli va gneysli teksturasi bir tomonlama bosim bilan bogʻliq. Gidrostatik bosim chuqurlik bilan belgilanadi; bosimning ortishi bilan minerallar orasida metamorfik reaksiyalar vujudga keladi, natijada togʻ jinslarining hajmi kamayadi. Gidrostatik bosimiga qarab metamorfik jinslarning chuqurlik fatsiyalari harorati boʻyicha Regional metamorfizmning yuqori, oʻrtacha va past darajasi farqlanadi. Regional metamorfizm mahsulotlari (amfibolitlar, gneyslar, migmatitlar) qad. qalqonlar va kristalli massivlarda yer yuzasiga chiqib qolgan. Katta chuqurliklarda Regional metamorfizm odatda, bir xil tarkibda boʻlib, yuzaroqda esa turlicha darajada boʻladi. Metamorfizm darajasi antiklinoriylar, granitgneysli gumbazlarda kamroq kuzatiladi (qarang Togʻ jinslari metamorfizmi).

## Manbalar
Registon (maʼnolari)

**Registon**:
* Registon — Oʻrta Sharq mamlakatlari shaharlaridagi markaziy maydon
* Registon maydoni — Samarqandning tarixiy markaziy maydoni
* Registon (Buxoro) — Buxoroning tarixiy markaziy maydoni
* Registon (koʻcha) — Samarqand shahridagi koʻchalarning biri
* Registon (choʻl) — Eron togʻligining sharqiy qismidagi qumli choʻl.
* Registon (Qarshi) - Qarshining tarixiy markaziy maydoni
Registon (choʻl)

**Registon** (fors, qumloq joy) — Eron togʻligining sharqiy qismidagi qumli choʻl. Afgʻoniston jan.da. Gʻarbiy va shim. chekkasidan Hilmand daryosi oqib oʻtadi. Jan.dan Chogʻay togʻlari, sharqdan Makron togʻlari tarmokdari oʻrab turadi. Uz. 400&nbsp;km, kengligi 200&nbsp;km gacha. Maydoni 40 ming km² chamasida. R. sharqsan (1500 m) gʻarbda (800 m) pasayib boruvchi tekislikdir. Joʻyakli katta qum maydonlari, koʻchib yuruvchi barxanlar bor. Iqlimi kontinental, quruq, subtropik iqlim. Yillik yogʻin 100&nbsp;mm chamasida. Oʻsimlik siyrak. Togʻ etaklari hamda daryo vodiylarida voha va toʻqayzorlar bor. Yaylovlarda qoʻy, echki, tuya boqiladi.

## Manbalar
Region

**Region** (lotincha: regio — oʻlka) — yirik hududiy birlik (Mas, tabiiy, iqtisodiy, siyosiy R.); odatda, rnga nisbatan kattaroq boʻladi.

## Manbalar
Regional geografiya

**Regional geografiya** — geografiyaning alohida va muayyan hududlarni oʻrganadigan sohasi. Birorta materik, mamlakat, maʼmuriy birliklar yoki tabiiy geografik oʻlka, tabiat zonasi, rn uning tadqiqot obʼyekti boʻlishi mumkin. R.g.ga oid asarlarda oʻrganilayotgan hududning tabiiy sharoiti, xoʻjaligi va aholisining mahalliy (shu joyga xos) xususiyatlarini ajratib koʻrsatishga alohida eʼtibor beriladi.

## Manbalar
Registr

**Registr** — 1) raqamli hisoblash mashinasi (RHM) ning kodlarni xotirlashga moʻljallangan elementi. Har qaysi RHM da turli ishlarga moʻljallangan R. toʻplami boʻladi (Mas, markaziy boshqarish registri). R.ning soni, razryadi va konstruktiv xususiyatlari RHMning umumiy strukturasiga, komandalar tizimiga, R.ning funksional vazifasiga, RHM ning element bazasiga bogʻliq boʻladi; 2) avtomat telefon va telegraf st-yalari hamda aloqa uzellarida biron manzilga yuboriladigan abonent axborotlarini raqamlar shaklida qabul qiluvchi va yozib oluvchi qurilma. Yozib olingan axborotdan aloqa oʻrnatishda, aloqa uchun xizmat haqini hisoblashda foydalaniladi; 3) xuquqiy ahamiyatga ega boʻlgan, roʻyxat, hisobiy hujjat, qaydnoma.

## Manbalar
Regress (maʼnolari)

**Regress**:

* Regress (lotincha regressus — orqaga ketish) — rivojlanishning yuqori darajadan quyi darajaga oʻtish davri, tanazzuli.
* Regress (jarayon) — tirik tabiatda organizmlarning soddalashuvidan iborat evolyusion jarayon.
Regress (jarayon)

**Regress** — tirik tabiatda organizmlarning soddalashuvidan iborat evolyusion jarayon. Rus biologi A.N.Seversov (1925) R.ning 2 shaklini koʻrsatadi: 1) biologik R. — yashash uchun kurashda muhitning oʻzgargan tashqi sharoitlariga moslasha olmagan yoki boshqa guruhlar bilan boʻlgan raqobatga bardosh bera olmagan muayyan organizmlar guruhining evolyusion tanazzulga yuz tutishi. Biologik R.ga uchragan organizmlar soni kamayib, takson areali torayib I boradi; pirovardida guruh yoʻqolib ketadi; 2) morfofiziologik R., yaʼni umumiy degeneratsiya. Voyaga yetgan organizmlarning tuzilishi va hayot faoliyati soddalashuvidan iborat. Bu jarayon oʻtroq yoki parazit hayot kechirishga oʻtgan organizmlarda kuzatiladi. Morfofiziologik R.da, odatda, harakatlanish, sezgi va faol oziqlanishga yordam beradigan organlar hamda markaziy nerv sistemasi reduksiyaga uchraydi. Aksincha, organizm hayoti uchun ikkinchi darajali hisoblangan organlar, Mas, jinsiy sistema progressiv rivojlanadi. Assidiyalar oʻtroq hayot kechirishga oʻtish bilan qon aylanish va nerv sistemasi, xorda reduksiyaga uchraydi. Parazit hayot kechirishga oʻtgan oʻsimliklarda barglar yoʻqolib ketadi, ildizlar reduksiyaga uchrab, ular oʻrniga soʻrgʻichlar paydo boʻladi.

## Manbalar
Regress daʼvo

**Regress daʼvo** (qarshi daʼvo) (fu qarolik huquqi va protsessida) — qarzdor yoki biron boshqa shaxs uchun majburiyatni bajargan fuqaro yoki tashkilotning toʻlangan pul summasini qoplash toʻgʻrisidagi talabi. Mas, konunga koʻra, yetkazilgan zarar uchun javobgar tashkilot yoki fuqaro, ijtimoiy sugurta organining Regress daʼvosiga binoan toʻlangan pensiya yoki nafaqa summasini qoplashga majbur.

## Manbalar
Regressiya

**Regressiya** ( — qaytish, chekinish) (geologiyada) — dengizning chekinishi. Regressiya tektonik tebranma harakat, yaʼni quruklikning koʻtarilishi, okean tubining choʻkishi hamda iqlimning oʻzgarishi (qurishi) natijasida roʻy beradi. Regressiyada dengiz suvi chekinib, quruqlik maydoni kengayadi. Yotqizikdarning tagida mayda zarrali jinslar (giltosh, ohaktosh va boshqa,) yuqoriroq qismida yirik boʻlakli jinslar (gravelit, konglomerat va boshqalar) joylashuvi shu hududda regressiv harakat yuz berganidan dalolat beradi. Regressiya bir necha marta qaytarilishi mumkin.

## Yana qarang

* Transgressiya

## Manbalar
Regressiya (maʼnolari)

**Regressiya**:

* Regressiya (lotincha
* Regressiya (matematika) — (matematikada) biror (u) tasodifiy miqdor oʻrta qiymatining boshqa bir tasodifiy miqdoriga bogʻlikligi.
Regressiya (matematika)

**Regressiya** – (matematikada) biror (u) tasodifiy miqdor oʻrta qiymatining boshqa bir tasodifiy miqdoriga bogʻlikligi. Funksional bogʻlanishda miqdorning har bir qiymatiga u miqdorning bitta qiymati mos kelsa, regressiv bogʻlanishda x ning x qiymatiga turli hollarda turli qiymatlar mos keladi. Regressiya tushunchasi faqat tasodifiy miqdorlar uchun emas, tasodifiy vektorlarga nisbatan ham kiritiladi. Regressiya terminini ingliz olimi F.Galton kiritgan (1886). Regressiya tabiat va jamiyat hodisalarini oʻrganishda muhim matematik vosita hisoblanadi.

## Manbalar
Rediska

**Rediska**, redis (Raphanus sativus var. radicula) — karamguldoshlarga mansub bir (ekilgan yili gullaydi) va ikki (2yili gullaydi) yillik sabzavot ekini. Dunyodagi koʻpgina dehqonchilik mintaqalarida ochiq va yopiq (himoyalangan) yerlarda oʻstiriladi. Gullari ikki jinsli, chetdan (hasharotlar orqali) changlanadi. Qoʻzogʻi urchuqsimon yoki gʻoʻlasimon, urugʻi och kulrang, 1000 donasi 8—10 g. Ildizmevasi tekisdumaloq, uzun, konus va duk (urchuq) shaklida, tusi, asosan, oq, qizgʻish, qizil va toʻq qizil rangda, vazni 5 g dan 200 g gacha. Tarkibida qand, oqsil, S vitamini bor. Sovuqqa chidamli, namsevar oʻsimlik. Urugʻi 3— 4°da una boshlaydi. Oʻsishi va ildizmevasining rivojlanishi uchun eng maqbul harorat 15—18°. 3—4° sovuqqa bardosh beradi. Uncha yorugʻ boʻlmagan joyda, Mas, parnikda ham yaxshi oʻsadi. Dala sharoitida 50—120 s hosil olinadi. Issik^ona va parniklarda R. urugʻi dastaki seyalkada yoki qoʻlda 1—1,5 sm chuqurlikda ekiladi. Parniklar shamollatib va tez-tez sugʻorib turiladi. Suyuq mineral oʻgʻit bilan oziqlantiriladi. Parniksa 20—40 kunda yetiladi. Urugʻ olish uchun R. iddizmevasi 60X30 yoki 60x60 sm kilib ekiladi. Kuzoqlari yoppasiga sargʻayganda oʻrib olinadi, kurigandan keyin yanchib, saralanadi. Har ga yerdan 12— 15 s urugʻ olinadi. Urugʻining unuvchanligi 4—5-yil saqlanadi.

Oʻzbekistonda R.ning Qizil ulkan (serhosil, kechpishar, 40—50 kunda yetiladi, yirik, uzun — 12—15 sm, eti oq, zich, sersuv), mahalliy Mayskiy (oʻrtapishar, 40—45 kunda yetiladi, och qizil, uzun). Dumaloq, (qizil, oq uchli, oʻrtapishar, maydaroq), Saksa (juda ertapishar — 25 kunda yetiladi, dumaloq, toʻq qizil, oʻrtacha yirik) va Dungani 12/18 (ertapishar navlari rnlashtirilgan.

Zararkunandalari: karamguldoshlar burgalari, qandalalar va boshqa; kasalliklari: qora ildiz, fomoz, fuzarioz va boshqa

Rafiqa Gʻanixoʻjayeva.

## Manbalar
Reglament

**Reglament** (frans. reglement — tartib, qoida) — 1) davlat organlari, muassasalari, tashkilotlarining ish tartibini belgilaydigan qoidalar majmui (Mas, Oliy Majlis R.i); 2) majlis, konferensiya va boshqalarni olib borish tartibi; 3) xalqaro kongresslar va konferensiyalar ayrim hujjatlarining nomi (Mas, 1815-yilgi Vena R.i).

## Manbalar
Reduksiya (maʼnolari)

**Reduksiya**:

* Reduksiya (lotincha
* Reduksiya (tilshunoslik) (tilshunoslikda) — tovush choʻzikligining qisqarishi yoki talaffuzning kuchsizlanishiga bogʻliq holda uning artikulyasion va akustik sifatlarining oʻzgarishi.
Reduplikatsiya

**Reduplikatsiya** (lot. reduplicatio ikkilanish, qoʻshaloqlanish) (tilshunoslikda) — soʻzdagi dastlabki boʻgʻinni yoki oʻzakni, butun soʻzni takror qoʻllash bilan takroriy soʻz, grammatik shakl hosil qilish usulidan iborat fonomorfologik hodisa. Shu nuqtai nazardan qisman va toʻliq R. turlari farqlanadi. hozirgi oʻzbek tilida soʻz shaklining bu turi koʻplik, davomiylik va takroriylik kabi grammatik maʼnolarni ifodalaydi. R. yoʻli bilan hosil qilingan birliklarda leksikgrammatik jihatdan bir butunlikni tashkil qiladi. Mas, balandbaland (imoratlar), dastadasta (gul), kulakula, oʻshaoʻsha, mingminglab kabi. Har qanday soʻzning takror holda (ketmaket) qoʻllanishi bilan R. vujudga kelmaydi, yaʼni soʻzning takroriy shakli hosil boʻlavermaydi. R. jahondagi turli tuzumdagi koʻplab tillarga xos hodisa boʻlib, uning vazifasi ham xilmaxildir: Mas, R. rarotonga tilida maʼnoni kuchaytirsa (tupu — oʻsmoq, tutupu — gurkirab oʻsmoq), malayya tilida koʻplikni hosil qilishning asosiy usuli (orang — odam, orangorang — odamlar) hisoblanadi. Baʼzi adabiyotlarda "R." termini "takroriy shakl", "takroriy soʻz" terminlari bilan sinonim tarzida qoʻdlanadi. Nemat Mahkamov.

## Manbalar
Redutsentlar

**Redutsentlar** (lot. reducens — qaytayotgan, qayta tiklanayotgan), destruktorlar — ulik organik moddalar bilan oziqlanib, uni minerallashtiradigan (destruktor) organizmlar. R. organik moddalarni parchalab, produtsentlar oʻzlashtira oladigan oddiy anorganik birikmalargacha olib keladi. R.ga saprotrof bakteriyalar, zamburugʻlar va bir qancha hayvonlar (yomgʻir chuvalchanglari, saprotrof hasharotlar, oʻlimtikxoʻr hayvonlar) kiradi. Quruqlik ekosistemalarida organik qoldiklarning parchalanishida tuproq hayvonlari (yomgʻir chuvalchanglari, hasharotlar va ularning lichinkalari), bakteriyalar va zamburugʻlar katta ahamiyatga ega. R. yordamida oʻrmonlar tuprogʻida har yili hosil boʻladigan oʻsimlik qoldiklarining 90% ga yaqin qismi oʻzlashtiriladi. Suv ekosistemasida R. funksiyasini plankton hayvonlar bajaradi.

## Manbalar
Reyestr

**Reyestr** (lot. regestrum — roʻyxat, sanok) — ish hujjatlari, mol-mulk va boshqa roʻyxati hamda shu roʻyxatlar qayd qilinadigan daftar. Davlat ahamiyatiga molik biron-bir sohaga oid roʻyxat (Mas, ekishga ruxsat etilgan ekin navlari R.i; kichik yoki xususiy korxonalar R.i) Davlat R.i deb yuritiladi.

## Manbalar