Global shahar

**Global shahar**, shuningdek, **dunyo shahri**, **alfa shahar** yoki **dunyo markazi** deb ham ataladi, bu global iqtisodiy tarmoqdagi asosiy tugun sifatida xizmat qiluvchi shahardir. Bu tushuncha geografiya va shaharsozlik tadqiqotlaridan kelib chiqib, globallashuvning moliya, savdo va madaniyat ustidan turli darajadagi taʼsirga ega boʻlgan strategik geografik joylarga nisbatan aytiladi. Global shahar xalqaro tizimdagi eng murakkab va muhim markazni ifodalaydi, bu boshqa shaharlarga bogʻlanganligi bilan global ijtimoiy-iqtisodiy masalalar ustidan toʻgʻridan-toʻgʻri va aniq taʼsirga ega.

Global shahar mezonlari manbadan-manbaga qarab farq qiladi. Umumiy xususiyatlarga yuqori darajadagi shaharsozlik, katta aholi soni, yirik koʻp transmilliy kompaniyalarning mavjudligi, taʼsiri katta va globallashgan moliyaviy sektor, yaxshi rivojlangan va xalqaro bozorga integratsiyalashgan transport infratuzilmasi, mahalliy yoki milliy iqtisodiy ustunlik, yuqori sifatli taʼlim va tadqiqot institutlari hamda gʻoyalar, innovatsiyalar yoki madaniy mahsulotlarning global taʼsiri kiradi. Koʻpchilik indekslar va tadqiqotlar asosida eng odatiy misollar Nyu-York shahri, London, Parij va Tokio hisoblanadi.

## Kelib chiqishi va terminologiya
'Global shahar' atamasi sotsiolog Saskia Sassenning 1991-yilda nashr etilgan *"The Global City: New York, London, Tokyo"* kitobi sababli ommalashgan. Bungacha taxminan bir xil xususiyatlarga ega boʻlgan shahar markazlari uchun boshqa atamalar ishlatilgan. „Dunyo shahri“ atamasi, global savdoda faol ishtirok etadigan shaharni anglatgan, ushbu atama birinchi marta 1886-yil may oyida *"The Illustrated London News"* tomonidan Liverpul haqidagi maqolada ishlatilingan. Britaniyalik sotsiolog va geograf Patrick Geddes bu atamani 1915-yilda ishlatgan. „Megashahar“ atamasi XIX asr oxiri yoki XX asr boshlarida keng qoʻllanila boshlagan, eng qadimgi misol 1904-yilda Texas universiteti tomonidan nashr etilgan manbada uchraydi. XXI asrda bu atamalar odatda shaharning moliyaviy qudrati va yuqori texnologiyali infratuzilmasiga qarab foydalaniladi.

## Mezonlar

Raqobatchi guruhlar jahon shaharlarini tasniflash va baholash hamda ularni boshqa shaharlardan ajratib koʻrsatish uchun turli usullarni ishlab chiqqan. Yetakchi jahon shaharlari borasida kelishuv mavjud boʻlsa-da, tanlangan mezonlar qaysi shaharlarning kiritilishi yoki chiqarilishiga taʼsir qiladi. Tanlash mezonlari mezon qiymatiga asoslangan boʻlishi mumkin (masalan, agar ishlab chiqarish va xizmat sektori eng katta sektor boʻlsa, unda X shahar jahon shahri hisoblanadi) yoki belgilangan koʻrsatkichga asoslangan boʻlishi mumkin (agar X shaharning ishlab chiqarish-xizmat sektori N ta boshqa shaharlarning birgalikdagi ishlab chiqarish-xizmat sektoridan katta boʻlsa, unda X shahar jahon shahri hisoblanadi). Mezonlar oʻzgaruvchan va moslashuvchan boʻlishiga qaramay, jahon shaharlari uchun odatiy xususiyatlar quyidagilardan iborat:
* Turli xil xalqaro moliyaviy xizmatlarni taqdim etish, xususan, moliya, sugʻurta, koʻchmas mulk, bank ishi, buxgalteriya va marketingda; va moliyaviy bosh qarorgohlar, fond birjasi va boshqa yirik moliyaviy institutlarni birlashtirgan;
* Transmilliy korporatsiyalarning bosh qarorgohlari;
* Katta hududdagi savdo va iqtisodiy hukmronlik;
* Katta ishlab chiqarish markazlari va konteyner tashish imkoniyatlariga ega portlar;
* Kundalik va global darajada muhim qarorlar qabul qilish qudrati;
* Biznes, iqtisodiyot va madaniyatda yangi gʻoyalar va innovatsiyalar markazlari;
* Raqamli va boshqa ommaviy axborot vositalari va global tarmoqlar uchun aloqa markazlari;
* Milliy mintaqadagi xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan hukmronlik;
* Xizmatlar sektori va axborot sektorida ishlaydigan aholining yuqori foizi;
* Yuqori sifatli taʼlim muassasalari, shu jumladan mashhur universitetlar va tadqiqot markazlari; va xalqaro talabalarni jalb qilish imkoniyati;
* Mamlakatdagi eng yaxshi yuridik, tibbiy va koʻngilochar imkoniyatlarni taklif qiladigan koʻp funksiyali infratuzilma;
* Til, madaniyat, din va mafkuralar xilma-xilligi yuqori boʻlishi.

## Umumiy reytinglar
Global shahar reytinglari koʻp. Nyu-York shahri, London, Tokio va Parij kabi shaharlar eng koʻp tilga olinadi.

### GaWC tadqiqoti
Jon Beaverstok, Richard G. Smit va Piter J. Teylor „Globallashuv va Jahon Shaharlari Tadqiqot Tarmogʻi“ (GaWC)ni tashkil etishgan. Ular jahon shaharlarini toʻrtta „rivojlangan ishlab chiqarish xizmatlari“ boʻyicha baholashadi: buxgalteriya, reklama, bank/moliya va qonunchilik. Garchi mualliflar „shahar reytinglariga qiziqish *GaWC loyihasi ruhiga* qarshi“ ekanini taʼkidlasa-da GaWC uchta global shahar darajasini va bir nechta ostki reytinglarni ishlab chiqqan. 2004-yilgi reytinglar bir nechta yangi koʻrsatkichlarni oʻz ichiga qoʻshdi, shahar iqtisodiyotiga siyosiy va madaniy omillardan koʻra koʻproq urgu' berishni davom ettirdi. 2008-yilgi roʻyxat, 1998-yilgi versiyaga oʻxshash, Alfa jahon shaharlari (toʻrtta sub-kategoriya bilan), Beta jahon shaharlari (uchta sub-kategoriya bilan), Gamma jahon shaharlari (uchta sub-kategoriya bilan) ga boʻlgan. 2022-yilgi nashrda eng yaxshi uchta tasnifdagi shaharlar quyidagilardir:

#### Alfa ++

*  London
*  Nyu-York

#### Alfa +

*  Pekin
*  Dubay
*  Hong Kong
*  Parij
*  Shanxay
*  Singapur
*  Tokio

#### Alfa

*  Amsterdam
*  Bryussel
*  Chikago
*  Frankfurt
*  Istanbul
*  Jakarta
*  Kuala Lumpur
*  Los Angeles
*  Lyuksemburg
*  Madrid
*  Meksiko
*  Milan
*  Mumbay
*  São Paulo
*  Seul
*  Sidney
*  Toronto
*  Varshava

### Global Cities Index (Kearney)
2008-yilda ''Foreign Policy'' jurnali, A. T. Kearneykonsultatsiya firmasi va Chicago Council on Global Affairs bilan hamkorlikda, Saskia Sassen, Witold Rybczynski va boshqa mutaxassislarning maslahatlari asosida jahon shaharlarining reytingini eʼlon qildi. Foreign Policy shuni taʼkidladi: „Dunyoning eng yirik, eng oʻzaro bogʻlangan shaharlar global kun tartibini belgilashga, transmilliy xavf-xatarlarga dosh berishga va global integratsiya markazlari boʻlib xizmat qilishga yordam beradi. Ular oʻz mamlakatlarining oʻsish dvigatellari va oʻsha mintaqaning resurslariga kirish eshiklari hisoblanadi.“ Reyting 27 koʻrsatkich asosida besh oʻlchovda amalga oshirilgan: biznes faoliyati, inson kapitali, axborot almashinuvi, madaniy tajriba va siyosiy ishtirok. 2015-yildan beri u alohida indeks bilan eʼlon qilinadi, bu shaharning toʻrt oʻlchov boʻyicha 13 koʻrsatkichdagi oʻzgarishlar tezligi asosida salohiyatini prognoz qiluvchi Global Cities Outlook hisoblanadi: shaxsiy farovonlik, iqtisodiyot, innovatsiya va boshqaruv. 2023-yildagi eng yuqori reytingli shaharlar quyidagilardir:

#  Nyu-York
#  London
#  Parij
#  Tokio
#  Pekin
#  Bryussel
#  Singapur
#  Los Angeles
#  Melburn
#  Hong Kong

### Global Cities Index (Oxford Economics)
Oxford Economics konsalting firmasi 2024-yilda Global Cities Index-ni chiqardi, dunyoning eng katta 1000 shahrini 27 koʻrsatkich boʻyicha besh toifada (iqtisodiyot, inson kapitali, hayot sifati, atrof-muhit va boshqaruv) baholab, iqtisodiy omillarga koʻproq ahamiyat bergan. 2024-yilda eng yuqori reytingga ega shaharlar quyidagilardir:
#  Nyu-York
#  London
#  San Jose
#  Tokio
#  Parij
#  Seattle
#  Los Angeles
#  San Francisco
#  Melburn
#  Syurix

### Global Economic Power Index
Global Economic Power Index iqtisodiy qudratning uch oʻlchovini aks ettirgan holda 2012-yilda joriy etildi. 2015-yilda ''The Atlantic'' jurnali Richard Florida tomonidan tuzilgan ikkinchi Global Economic Power Index-ni eʼlon qildi (Martin Prosperity Institute tomonidan chop etilgan shu nomdagi roʻyxatdan farqli oʻlaroq). Bu roʻyxat beshta boshqa roʻyxatga asoslangan shahar kompozit reytingini oʻz ichiga oladi . 2015-yildagi eng yuqori reytingli shaharlar quyidagilardir:
#  Nyu-York
#  London
#  Tokio
#  Hong Kong
#  Parij
#  Singapur
#  Los Angeles
#  Seul
#  Vena
#  Stokgolm &  Toronto

### Global Power City Index
Tokioda joylashgan Mori Memorial Foundationning Institute for Urban Strategies 2008-yilda global shaharlar boʻyicha tadqiqot oʻtkazdi. Shaharlar iqtisodiyot, tadqiqot va rivojlanish, madaniy aloqalar, yashash qulayligi, atrof-muhit va kirish imkoniyati boʻyicha oltita toifada baholandi, ulardan 70 ta individual koʻrsatkichlar mavjud. 2023-yildagi eng yaxshi 10 shahar subyektiv kategoriyalar, jumladan, menejer, tadqiqotchi, sanʼatkor, mehmon va rezident boʻyicha ham baholandi. Eng yaxshi 10 shahar quyidagilardir:
#  London
#  Nyu-York
#  Tokio
#  Parij
#  Singapur
#  Amsterdam
#  Seul
#  Dubay
#  Melburn
#  Berlin

## Moliyaviy reytinglar

### Global Financial Centres Index
Moliyaviy markaz sifatidagi kuch global shahar reytingining eng muhim koʻrsatkichlaridan biriga aylandi. 2024-yil holatiga koʻra, China Development Institute va Z/Yen tahliliy firmasi tomonidan tuzilgan Global Financial Centres Index boʻyicha eng yaxshi oʻnta moliyaviy markaz quyidagilardir:

#  Nyu-York
#  London
#  Singapur
#  Hong Kong
#  San Francisco
#  Shanxay
#  Jeneva
#  Los Angeles
#  Chikago
#  Seul

### ''The Wealth Report''
Koʻchmas mulk agenti Knight Frank LLP va Citi Private Bank tomonidan chop etilgan *The Wealth Report* „Global Cities Survey“ ni oʻz ichiga oladi, unda 25 million AQSh dollaridan ortiq investitsiya qilinadigan aktivlarga ega yuqori daromadli shaxslar uchun eng muhim shaharlar baholandi. Mezonlar iqtisodiy faoliyat, siyosiy qudrat, bilim va taʼsir, va hayot sifati hisoblanadi. 2022-yilda yuqori daromadli shaxslar uchun eng muhim shaharlar quyidagilardir:

 London
 Parij &  Nyu-York
 Los Angeles
 Tokio
 Chikago
 Singapur
 Hong Kong
 Toronto
 Pekin

## Ijtimoiy reyting

### Dunyoning eng koʻtilga olinadigan shaharlari
Londonda joylashgan ING Media firmasi tomonidan ijtimoiy tarmoqlar va onlayn yangiliklar orqali 250 shaharni umumiy onlayn eslatmalar boʻyicha reytingi tuzilgan. Raqamli eslatmalarning beshdan bir qismi Tokio, Nyu-York, London va Parij toʻgri keladi. 2019-yil nashrida eng yaxshi shaharlar quyidagilardir:

#  Tokio
#  Nyu-York
#  London
#  Parij
#  Madrid
#  Dubay
#  Rim
#  Barselona
#  Seul
#  Osaka

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* Repository of Links Relating to Urban Places
* The World-System’s City System: A Research Agenda  by Jeffrey Kentor and Michael Timberlake of the University of Utah and David Smith of University of California, Irvine
* UN-HABITAT.:. The State of the World’s Cities