Abu al-Abbos Ahmad III

**Abu al-Abbos Ahmad III** (), shuningdek, Moulay Ahmad, Moulay Hamida yoki baʼzi italyan manbalarida Mulay Amida deb ham atalgan, 1543-yildan 1569-yilgacha Ifriqiyaning Hafsiy hukmdori boʻlgan.

## Taxtga oʻtirishi
1542-yilda uning otasi Abu Abdulloh Muhammad V al-Hasan oʻz hokimiyatini mustahkamlash uchun qurol-yarogʻ va oʻq-dori toʻplash maqsadida Italiyaga yoʻl oldi. Otasining yoʻqligidan foydalanib, Ahmad isyon koʻtardi va otasi nasroniylikni qabul qilib, mamlakatni ispanlarga topshirmoqchi, deb eʼlon qildi. Abu Abdulloh Muhammad Tunisga qaytgach, Ahmad tomonidan asir olindi. Uning oldiga qatl etilish yoki koʻzini koʻr qilish tanlovi berilganda Abu Abdulloh Muhammad koʻzlarining koʻr qilinishini tanladi va surgun qilindi.

Biroq otasining taxtdan ketishi unga hokimiyatni mustahkamlab bermadi. La Goulette qal’asi hokimi Francisco de Tovar Ispaniyaning manfaatlarini taʼminlab beradigan Hafsiylar sulolasidan biror kishini taxtga oʻtkazish maqsadida fitnalarga aralashdi. Ahmad Tunisda yoʻqligida sobiq xalifaning ukasi Abdulmalikni yashirincha kasbaga kiritib, uni sulton deb eʼlon qildirdi. Oradan atigi 36 kun oʻtgach, Abdulmalik sirli ravishda isitmadan vafot etdi, ammo undan oldin u Tunis bilan tuzilgan shartnoma asosida Ispaniyaga toʻlanishi lozim boʻlgan soliqlarni toʻliq ado etgan edi, shuningdek, La Goulettedagi ispan garnizonining taʼminoti uchun 6 ming dukat toʻladi. Shundan soʻng tunisliklar hukmdor sifatida Ahmadning birodarlaridan biri Muhammadni tanladilar, biroq u Tovarning qoʻlida garovda edi. Tovar esa Abdulmalikning oʻgʻli - Muhammad deb atalgan 12 yoshli bolani taxtga oʻtqazdi. Bu orada Ahmad ichki hududlarga qochib, arab qabilalarini oʻz tarafdoriga aylantirishga muvaffaq boʻldi. Oxir-oqibat, u kasbani qayta qoʻlga kiritdi, yosh Muhammad esa ispanlar himoyasi tomon qochib ketdi.

## Ispaniya va Usmoniylar bilan munosabatlar
Ispaniyaning qoʻgʻirchoq hukmdorlarini agʻdarib tashlagach, Ahmad Usmoniylar bilan diplomatik aloqalarni yoʻlga qoʻyishga intildi. U Dragut bilan xat almashdi va Istanbulga elchilar yubordi. Biroq ispan galeralari qoʻmondoni Francisco de Mendoza bilan muzokara qilishdan bosh tortdi. Ahmad La Goulette qal’asini qamal qildi, uning hokimi Tovar esa imperator Karl V ga murojaat qilib, Hasan (Ahmadning otasi)ni taxtga qaytarishni talab qildi. 1565-yil noyabrda Malta Usmoniylar hujumiga tayyorgarlik koʻrayotgan bir paytda Sitsiliya vitse-qirolligi Don Garsia de Toledo Ispaniya qiroli Filipp II ga xat yozib, La Goulette qal’asining himoyasi borasida tashvishlanayotganini bildirdi. U xatda: "Agar turk floti hujum qilsa, La Goulette yigirma kundan ortiq dosh bera olmaydi. La Goulette uchun eng yaxshi chora Tunis shahridan hukmdorni quvib chiqarib, shaharda daryo etagida La Goulette bilan bogʻlangan qal’a qurishdir. Shunda boshqa hech qanday hukmdor boʻlmaydi, faqat Siz Ulugʻ Hazratgina boʻlasiz. Menimcha, biz ulardan (yaʼni tunisliklardan) ikki qal’a xarajatlari uchun zarur boʻlgan mablagʻni undirib olishimiz mumkin, " – deb yozgan edi.

1550-yilda ispanlar Mahdiaga hujum qilib, Ahmadning otasi Moulay Hasanni hokimiyatga qaytarishni rejalashtirdilar. Ammo reja amalga oshmadi, chunki Hasan vafot etgan edi, ehtimol u Ahmadning odamlari tomonidan zaharlangan. Shundan soʻng ispanlar Ahmadning oʻgʻlini shahar hokimi qilib tayinlashga urindilar, biroq oxir-oqibat oʻz kuchlarini La Goulettedagi mavqeini mustahkamlash uchun qaytarib olib ketdilar. Ahmad na yangi ispan bosqiniga dosh bera olardi, na Usmoniylarga toʻliq tayana olardi. Shu bois u 1547-yil 24-yanvarda, 1548-yil 5-yanvarda va 1550-yil 28-dekabrda Ispaniya bilan tinchlik va doʻstlik shartnomalarini imzoladi. Oxirgi shartnoma olti yilga moʻljallangan boʻlib, Karl V 1555-yil 6-iyunda shartnomani uzaytirishga rozi boʻldi.

Ispanlar La Gouletteni va qisqa vaqt davomida Mahdiani nazorat qilib turgan bir paytda, Usmoniylar Tunis janubi va markazida oʻz mavqeini kuchaytirar edi. Dragut 1549-yilda Jarbani, 1554-yilda ispanlar chiqib ketganidan keyin Mahdiani, 1556-yilda Gafsan, 1558-yilda esa Qayravonni egalladi.

## Usmoniylar tomonidan qayta bosib olinishi va surgun qilinishi

1569-yilda Jazoir poshshosi Uluç Ali Usmoniylar sultoni Salim II ning qoʻllab-quvvatlovi bilan Tunisni bosib olishga qaror qildi. Bunday tahdidga duch kelgan Ahmad La Goulette hokimi Don Alonso Pimenteldan harbiy yordam soʻradi. Biroq La Gouletteni himoya qilish uchun hokimning ham kuchi zoʻrgʻa yetardi, shu sababli u sultonning ixtiyoriga qoʻshimcha ravishda qoʻshin ajrata olmadi. Ahmadning kuchlari Béja va Sidi Ali al-Hattabdagi janglarda magʻlubiyatga uchradi, qoʻshini tarqalib ketdi va u shoshilinch tarzda La Goulette qal’asiga boshpana izlab kirdi. Uluç Ali esa 1569-yil dekabrida hech qanday qarshiliksiz Tunisga kirib keldi, ammo La Gouletteni qoʻlga kirita olmadi.

1573-yilda Don John qoʻmondonligidagi ispan qoʻshini Tunisni qayta zabt etdi, ammo Ahmad xalq orasida obroʻsizlanganligi sababli Don John uni taxtga qaytarmadi. Uning oʻrniga ispanlar Palermoda surgunda boʻlgan ukasi Moulay Muhammadni olib kelib, sulton etib tayinladilar. Ahmad esa oʻgʻillari bilan birga Palermoga surgunga yuborildi. U yerda Ahmadga yiliga 850 eskudo miqdorida nafaqa belgilandi. U 1575-yilda Sitsiliyaning Termini Imerese shahrida vabo kasalligidan vafot etdi.

Ahmadning vafotidan keyin uning bir xotini va ikki oʻgʻli qoldi. Oʻgʻillaridan biri „el Cojo“ (choʻloq) deb atalib, otasidan qolgan 12 ming eskudoning 8 mingini meros qilib oldi, chunki u vatanga qaytib, musulmon boʻlib yashashni istagan edi. Ikkinchi oʻgʻli Ahmad (Hamida) esa Neapolda yashar va nasroniylik qabul qilib, choʻqintirilishni istar edi, shu sababdan unga faqat 2 ming eskudo (onasiga ajratilgan miqdor bilan teng) meros qoldirildi. Ahmadning vafotidan bir necha kun oʻtib, 1575-yil avgustida oʻgʻli Ahmad Neapolda choʻqintirilib, „Carlos de Austria“ nomini oldi. Ahmadni Don John choʻqintirgan edi. U 1601-yilda vafot etgach, mulkini Neapoldagi Santa Maria la Nova monastiriga vasiyat qilib qoldirdi. Uning Enrique de Austria ismli oʻgʻli otasi dinini oʻzgartirganidan keyin tugʻilib, tugʻilishidayoq choʻqintirilgan va oyiga 120 eskudo olgan holda bilan Neapolda yashagan. Uning vafotidan soʻng bu nafaqa bevasi Luisa de Austriaga oʻtgan.

## Portreti

Rubens tomonidan Moulay Ahmadning portreti taxminan 1609-yilda, yaʼni uning vafotidan ancha keyin yaratilgan. Portret dastlab Jan Cornelisz Vermeyen tomonidan chizilgan asarga asoslab yaratilgan boʻlib, asl portret hozirda yoʻqolgan, bizga esa faqat uning bosma qilingan nusxasi orqaligina maʼlum. Rubensning tasviri ideallashtirilgan va ekzotik boʻlib, keyinchalik uning „Majoziy uch donishmandlarning sigʻinishi“ mavzusidagi bir necha asarlarida Baltazar obrazini yaratishda namuna boʻlib xizmat qilgan.

## Manbalar