Oʻtish

**Oʻtish** yoki **astronomik tranzit** – astronomik hodisa boʻlib, uning davomida maʼlum bir nuqtadan kuzatuvchi nuqtai nazaridan bir samoviy jism boshqa samoviy jismning oldidan oʻtib, uning bir qismini qoplaydi.

## Taʼrif
"Oʻtish" atamasi kuzatuvchiga yaqinroq boʻlgan obyekt oʻzining nisbiy (koʻrinadigan) oʻlchamida uzoqroq obyektdan ancha kichik boʻlgan hollarda qoʻllanadi. Agar yaqinroq obyekt oʻzining koʻrinadigan oʻlchamiga koʻra uzoqroq obyekt bilan taqqoslanganda ustun boʻlsa, „qopqoq“ atamasi qoʻllanadi. Bir obyekt ikkinchisiga soya soladigan astronomik hodisalar „ tutilish“ deb ataladi. Ushbu *uch turdagi* hodisalarning barchasi sizigiyaning koʻrinadigan koʻrinishidir.

Oʻtish misoli sifatida, yerdagi kuzatuvchi va Quyosh oʻrtasida sayyoraning oʻtishini keltirish mumkin. Albatta, bu faqat Merkuriy va Venera bilan mumkin. Biroq, agar kuzatuvchi undan ham uzoqroq sayyorada, masalan, Marsda boʻlsa, u Yerning Quyosh oldida oʻtishini ham koʻrishi mumkin (keyingisi 2084-yil 10-noyabrda sodir boʻladi). Asteroidlar mavjud, masalan, (1383) Limburgiya, orbitaning ekliptikaga shunchalik kichik moyilligi bilan Yerning Quyosh diskidan oʻtishi har bir pastki birikmada ulardan koʻrinib turadi. Quyosh bilan Yer (yaʼni, bu misol uchun – har bir yilda bir oz koʻproq). Xuddi shu tarzda, har bir quyi birikmada Venera asteroiddan (6719) Gallajdan va Merkuriydan (2583) Fatyanov asteroididan kuzatilganda Quyosh diskidan oʻtadi, chunki tegishli sayyoralarning orbitalari asteroidlar uchun juda kichik.

Ushbu astronomik hodisa uchta samoviy jismning bir chiziqqa toʻgʻri kelishini talab qiladi. Juda kam uchraydigan hodisa toʻrtta samoviy jismning bir chiziqqa toʻgʻri kelishidir. Quyosh tizimidagi oxirgi bunday hodisa 1586-yil 27-aprelda sodir boʻlgan, oʻshanda Merkuriyning Quyosh yuzasidan oʻtishi Veneradan koʻrinib turardi va ayni paytda Veneraning oʻzi Quyosh ustidan oʻtishi Saturndan koʻrinib turardi.

Soʻnggi yillarda ekzosayyoralarning kashf etilishi munosabati bilan olimlar ularning quyosh tizimlarining markaziy yulduzlari yuzasida oʻtishlarini instrumental ravishda aniqlash imkoniyatiga qiziqish bildirishdi (Tranzit usuliga qarang). HD 209458 b (norasmiy nomi – Osiris) sayyorasi oʻziga xos kashf etilgan birinchi ekzosayyora boʻldi.

## Sayyoralarning oʻzaro tranzitlari va okkultatsiyasi
Kamdan kam hollarda (yer yuzidagi kuzatuvchi uchun) siz bir sayyora diskining boshqasining diskidan oʻtishini koʻrishingiz mumkin. Keyingi bunday hodisa *2065-yil 22-noyabrda taxminan 12:43 UTC* da sodir boʻladi, Venera oʻzining yuqori birikmasiga yaqin (burchak oʻlchami 10,6 ″) Yupiter oldidan oʻtadi (burchak oʻlchami 30,9 ″). Biroq, bu tranzit quyosh diskidan atigi 8° gʻarbda sodir boʻladi va shuning uchun buni oddiy koʻz bilan koʻrish mushkul, qora koʻzoynak bilan esa koʻrish mumkin.

Yuqorida aytib oʻtilganidek, kattaroq (koʻrinadigan oʻlchamlarda) kichikroq narsaning oldidan oʻtishi „oʻtish“ emas, balki „qoplash“ deb ataladi. Shunday qilib, Yupiter oldidan oʻtishidan biroz oldin Venera oʻzining sunʼiy yoʻldoshlaridan biri Ganimedni „qoplaydi“. Bu xuddi shu kuni soat 11:24 da sodir boʻladi va Yerning eng janubiy mintaqalaridan koʻrinadi. Parallaks effekti tufayli Veneraning oʻtish vaqti Yer kuzatuvchisining joylashuviga qarab bir necha daqiqaga oʻzgaradi.

Hammasi boʻlib, 1700-yildan 2200-yilgacha sayyoralarning yer yuzidagi kuzatuvchiga koʻrinadigan bir-biridan atigi 18 ta oʻzaro oʻtishi sodir boʻlgan yoki sodir boʻladi. 1818-yildan 2065-yilgacha boʻlgan uzun boʻshliqqa eʼtibor bering.

* 1702 – yil 19-sentyabr – Yupiter Neptunni okklyuziv qildi
* 1705-yil 20-iyul – Merkuriy Yupiterdan oʻtib ketdi.
* 1708 – yil 14-iyul – Merkuriy Uranni okkultatsiya qiladi
* 1708-yil 4-oktyabr – Merkuriy Yupiterdan oʻtib ketdi.
* 1737-yil 28-may – Venera Merkuriyni okkultatsiya qildi
* 1771 – yil 29-avgust – Venera Saturndan oʻtib ketdi
* 1793 – yil 21-iyul – Merkuriy Uranni okkultatsiya qiladi
* 1808 – yil 9-dekabr – Merkuriy Saturndan oʻtib ketdi.
* 1818-yil 3-yanvar – Venera Yupiterdan oʻtib ketdi.
* 2065-yil 22-noyabr – Venera Yupiterdan oʻtadi
* 2067-yil 15-iyul – Merkuriy Neptunni okkultatsiya qiladi
* 2079-yil 11-avgust – Merkuriy Marsni okkultatsiya qiladi
* 2088-yil 27-oktyabr Merkuriy Yupiterdan oʻtadi.
* 2094-yil 7-aprel – Merkuriy Yupiterdan oʻtib ketdi
* 2104 – yil 21-avgust – Venera Neptunni okkultatsiya qildi
* 2123-yil 14-sentyabr – Venera Yupiter oldidan oʻtadi
* 2126 – yil 29-iyul – Merkuriy Marsni okkultatsiya qiladi
* 2133- yil 2-dekabr – Venera Merkuriyni okkultiya qiladi

1737-yilgi hodisa Grinvich rasadxonasida Jon Bevis tomonidan kuzatilgan va hozirgacha bu sayyoralarning oʻzaro oʻtishini batafsil kuzatuvchi yagona kuzatuvdir. 1170-yil 12-sentyabrda sodir boʻlgan Marsning Yupiter oldidan oʻtishini Kenterberi rohib Gervase va xitoylik astronomlar kuzatgan.

## Kontaktlar
Oʻtish vaqtida kichikroq obyektning konturi bir nuqtada kattaroq obyektning konturiga tegsa, toʻrtta „kontakt“ ajralib turadi. Kontaktlar quyidagi tartibda sodir boʻladi:

* Birinchi aloqa : *Kichikroq tana kattaroqdan butunlay tashqarida, ichkariga qarab harakatlanadi*
* Ikkinchi kontakt : *Kichikroq tana butunlay kattaroqning ichida boʻlib, ichkariga harakat qilishda davom etadi*
* Uchinchi kontakt : *Kichikroq tana butunlay kattaroqning ichida, tashqariga qarab harakat qiladi*
* Toʻrtinchi kontakt : *Kichikroq tana butunlay kattasidan tashqarida boʻlib, uzoqlasha boshlaydi*

## Manbalar