open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qoraxitoylar davlati

**Qoraxitoylar davlati** - oʻrta asrlarda Sharqiy Turkiston, Ili va Chu vodiysi, Yettisuv va Oʻrta Osiyoda mavjud boʻlgan davlat (taxminan 1140— 1213). Poytaxti — Chu daryosi boʻyida joylashgan Xusi-orda (Bolasogʻun). Asoschisi — Yelyuy Dashi. U 1124 yil gurxon unvonini qabul qilgan. 1125-yil kidonlar saltanati chjurchjenlar tomonidan tor-mor etilgach, bir guruh tarafdorlari bilan Shim.ga qochgan. turli qabila jangchilari bilan oʻz qoʻshi-nini toʻldirib Gʻarbga yoʻl olgan va ilgari bu oʻlkalarga kelib joylashgan kidanlar yordamida butun Turkistonni bosib olgan (1141). Gurxonlar kidanlarga taqlidan tangalar zarb etdirganlar, lekin mamlakatning iqtisodiyoti va ichki ishlariga kam aralashganlar, ular faqat vas-sallaridan (Balx, Xorazm, Xoʻtan, Gaochan va boshqalar) soliq olish bilan kifo-yalanganlar. Qoraxitoylar davlatini 2 marta ayollar idora etgan. Qoraxitoylar davlati Amudaryo va Balxash koʻlidan Kunlun va Beyshan togʻlariga qadar hududni egallagan. Qoraxitoylar davlatining qulashi moʻgʻullar tomonidan Sharqiy Turkistonni bosib olinishi va 1208 yil ulardan qochgan nay-manlarning kelishi va 1211 yil Gurxonning asir olinishi (2 yildan soʻng vafot etgan) bilan bogʻliq boʻlgan. 1218 yil naymanlar Chingizxon tomonidan boʻysundirilgan.

## Yana qarang
* Qoraxitoylar
## Manbalar
Qoracha (maʼnolari)

**Qoracha**:

* Qoracha - {{Bilgiquti aholi punkti 
| ozbekcha nomi = Qoracha   
| mavqe = qishloq
| mamlakat = Qirgʻiziston
| mintaqa turi = viloyat
| mintaqa = Jalolobod viloyati
| jadvalda mintaqa = Jalolobod viloyati
| tuman turi = Ovul okrug
| tuman =  Bozor-QoʻrgʻonBozor-Qoʻrgʻon 
| jadvalda tuman = Beshik-Joʻn ovul okrugi
| jamoat turi =
| jamoat =
| jadvalda jamoat =
| qaram =
| gerb =
| bayroq =
  |lat_deg= 41|lat_min= 6|lat_sec=0
  |lon_deg= 72|lon_min= 48|lon_sec=0
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             =          
| mamlakat xaritasi olchami = 300
| mintaqa xaritasi olchami =
| tuman xaritasi olchami =
| mamlakat xaritasi =
| mintaqa xaritasi =
| tuman xaritasi =
| ichki bolinishi =
| rahbar turi =  
| rahbar =  
| asos solingan =  
| ilk eslatilishi =
| avvalgi nomlari = 
| qachondan beri =  
| maydon = 
| balandlik turi =
| AP markazi balandligi =   
| iqlim =
| rasmiy til =
| aholi =   2 523 <ref name="Этно2009.
* Qoracha (tabaqa) — 1) oʻrta asrlarda aholining zodagon boʻlmagan tabaqasi; 2) ayrim turkiy xalqlarda urugʻ nomi (mas, qirgʻiz va qozoqlarda, oʻzbeklarning qatagʻon, laqay, qirq, saroy qabilalari tarkibida q.
Qoracha (tabaqa)

**Qoracha** — 1) oʻrta asrlarda aholining zodagon boʻlmagan tabaqasi; 2) ayrim turkiy xalqlarda urugʻ nomi (mas, qirgʻiz va qozoqlarda, oʻzbeklarning qatagʻon, laqay, qirq, saroy qabilalari tarkibida q. urugʻi boʻlgan). 13-asr boshlarida Chingizxon davlatidagi oddiy koʻchmanchi aholi Q. deb atalgan. Soʻnggi oʻrta asrlarga kelib Zarafshon vohasi va boshqa ayrim joylarda "Q" atamasi oʻtroq dehqonchilik bilan shugʻullanib kelgan, oqsuyak hisoblanmagan (said, xoʻja, eshonlar avlodi boʻlmagan) aholiga nisbatan qoʻllangan.
Qoracharvoq rasmlari

**Qoracharvoq rasmlari** - Nurota togʻlari Qoratov togʻ tizmasining jan. yon bagʻridagi Qoracharvoq qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar. Navoiy viloyati Navbahor tumani hududida. 1969-yilda arxeolog A.Kabirov tomonidan topilgan va oʻrganilgan. Qoracharvoq rasmlarining eng qad.lari miloddan avvalgi 3-ming yilliklarga mansub, shuningdek, miloddan avvalgi 1-ming yillik va ilk hamda keyingi oʻrta asrlarga oidlari ham uchraydi. Rasmlar qattiq buyumlar bilan urib-oʻyib soya va oddiy chiziqlar uslubida ishlangan; ularda odam, yovvoyi buqa, sigir, ot, it, tuya, togʻ echkisi, bugʻu, toʻngʻiz, boʻri, qoplon va boshqa hayvonlar tasvirlangan. Yovvoyi hayvonlarni ovlash, chorvachilik, hayvonlar jangi bilan bogʻliq manzara va lavhalar anchagina. Sanʼat obidasi sifatida Qoracharvoq rasmlari shu yerda yashagan qad. xalqning madaniyati, hayoti, tarixini oʻrganishda qimmatlidir.
Qorachittak

**Qorachittak** - chumchuqsimonlar turkumiga mansub qush. Yevropa, Janubiy Sibir, Sharqiy va Janubiy Xitoy, Eron, Kavkazda, Oʻrta Osiyoning sharqiy Tyanshan qismida tarqalgan. Qanoti 55–58&nbsp;mm, vazni 9—10 g. Boshi, tomogʻi va koʻkragi qora. Usti toʻq kulrang. Qorin qismi och jigarrang. Yum-shoq toʻshamali kovaklarga uya quradi. Yiliga 2 marta 7—11 tadan tuxum qoʻyib, 12—14 kun bosadi. Poloponlarini uyasida 20 kun oziqlantiradi. Hasharotlar tuxumlari va lichinkalari hamda oʻsimliklar urugʻi bilan oziqlanadi. Q. qishga zaxira oziq toʻplaydi. Urmon xoʻjaligi uchun foydali kush.
Qoraungursoy rasmlari

**Qoraungursoy rasmlari** - Nurota togʻlari Qoratogʻ tizmasining jan. yon bagʻridagi Qoraungursoy qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar. Navoiy viloyati Navbahor tumani hududida. X.Muhamedov topgan. N.Toshkanboyev, A.Kabirovlar gomonidan oʻrganilgan. Rasmlar (250 dan ortiq)ning asosiy qismi miloddan avvalgi 1-ming yillikning 2-yarmiga mansub, ilk oʻrta asrlarga oid rasmlar ham uch-raydi. Rasmlar uslub jihatidan har xil boʻlib, bu ularning turli davrlarda yaratilganidan darak beradi. Rasmlar qattiq buyumlar bilan urib-oʻyib soya. oddiy chiziqlar uslubidan ishlangan. Qoyalarda chavandozlar, ot, it, echki, qoʻy, toʻngiz, arxar, yirt-qich hayvonlar va boshqa tasvirlangan. Qoraungursoy rasmlari shu hududda yashagan qad. ajdodlar xoʻjaligi. eʼtiqodi, madaniyati va sanʼatini oʻrganishda muhim manba sifatida qimmatlidir.
Qoraxitoy gaz-neft koni

**Qoraxitoy gaz-neft koni** - Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi kon. Qarshi shahridan 20&nbsp;km shim.-sharqda. 1961-yilda ochilgan. 1965-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi kuchsiz tabaqalangan tekislikdan iborat. Q.g.-n.k. Muborak koʻtarilmasining jan. qismidagi eng baland maydonda, 15gorizont shipi boʻyicha asimmetrik braxiantiklinal burmada joylashgan. Burma shim.-gʻarbiy yoʻnalishda choʻzilgan, uning gumbazi koʻtarilma-uzilma koʻrinishida. Q.g.-n.k.da jami 17 ta quduq qazilgan; paleozoy erasi, yura, boʻr va neogen, toʻrtlamchi davr jinslari ochilgan. Sanoat miqyosidagi gaz-lilik quyi boʻr davrining (12-, 13gorizontlar), neftgazlilik esa, yuqori yura davrining yotqiziqlari bilan bogʻliq. Gaz uyumi toʻliq qatlamli, gumbazli, tektonik toʻsilgan tipga mansub. Uyum oʻlchami 4,3x2,05&nbsp;km, balandligi 155 m. Gazga toʻyingan qatlam qalinligi 23,3 m. Neft uyumi ustida gaz qopqogʻi mavjud. Neft yuqori oltingugurtli (2,35%), smolali (15,5— 30%), parafinli (2,29-4,01%). Q.g.-n.k. zaxirasiga koʻra kichik konlar toifasiga kiradi. Hozirgi kunda kondan foydalanilmokda.
Qorachoylar

**Qorachoylar** (oʻzlarini таулу deb atashadi) — turkiy xalq. asosan, Rossiya Federatsiyasidagining Qorachoy Cherkasiya Respublikasi va Stavropol oʻlkasida yashaydilar. RF da 192 mingdan ortiq (2002). Qorachoylarning kichik guruhlari Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Turkiya, Suriya va AQShda yashaydi. Qorachoy tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Qorachoylarning shakllanishida Shimoliy Kavkazning mahalliy togʻliq qabilalari hamda bulgʻor, qipchoq va alanlar qatnashgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda Qorachoylar Katta Kabarda taʼsirida boʻlganlar. 1828 yil Rossiya imperiyasi tarkibiga kirganlar. 1943-yil Qorachoylar oʻz yurtidan Oʻrta Osiyo va Qozogistonga majburan koʻchirilganlar. 1957-yil Qorachoylar oʻz joylariga qaytib kelganlar. Asosiy mashgʻulotlari yaylov chorvachiligi va dehqonchilik boʻlgan.

Hunarmandchilikning har xil turlari; zardoʻzlik, namat ishlab chiqarish, yogʻoch oʻymakorligi, gʻilam toʻqish, sangtaroshlik va hokazo rivojlangan.
Qorachoʻrin

**Qorachoʻrin** - Gʻarbiy Turk xoqonligi hukmdorlaridan biri (576—603). Istamining oʻgli.

Q. 576 yil Istami yabgʻu vafot etgach, uning oʻrnini egallaydi. Q. otasining ishini davom ettirib, asosiy eʼtiborni Gʻarbga, xususan, Sosoniylar Eroniga qaratadi.

Q. davrida Turk xoqonligi — sosoniylar siyosiy munosabatlarida xoqonlikning qoʻli baland kela boshlaydi.

6-asrning oxirgi choragiga kelib xoqonlikning sharqiy qismida boshboshdoqlik avj ola boshlagan. Taspar xoqon vafot etgach (581), uning vorislari orasida taxt talashuvlari avj oladi. Sharqiy Turk xoqonligi hukmdori Ishbara xoqon davrida (581—587) undan norozi boʻlgan shahzodalar Xitoy sulolalari bilan til biriktira boshlaydilar. Bunga Q. ham tortiladi. Xitoydagi Suy sulolasi xoqonlikni parchalash niyatida "Oʻn oʻq" boshqaruvi yabgʻusi Q.ga elchi yuborib, uni yagona Turk xoqoni sifatida tan olishini bildiradi. Natijada, markazi Yettisuv boʻlgan Shim. Qora dengiz boʻylari, Shim. Kavkaz, Volgaboʻyi, Amudaryo-Sirdaryo oraligʻi, Xuroson, Shim. Afgʻoniston, Sharqiy Turkiston hududlarini oʻz ichiga olgan Gʻarbiy Turk xoqonligi tashkil topadi.

Suy sulolasi Turk xoqonligining bir markazga birlashtirishga harakat qilgan Tuli (600—609) tarafini oladi, Toʻnga Turon oʻldiriladi (600), fursatdan foydalangan Q. markaziy hokimiyatni egallaydi. Endi Suy sulolasi Tulini Q.ga qarshi qoʻya boshlaydi. 601—603 yillar orasida Xitoyning shim. viloyatlariga bir necha safar uyushtirib Tulini bartaraf etishga harakat qilgan Q. muvaffaqiyatsizlikka uchrab, zaiflashadi. Buning ustiga tele qabilalarining isyoni hokimiyatga qarshi katta zarba boʻladi. Q. hokimiyatni boy berib, 603 yilda Nanshan togʻlari atrofida yashovchi tuguxun (togon) lar huzuriga qochib, oʻsha yerda bedarak ketadi.
## Adabiyotlar
* Klyashtornyy S.G., Savinov D.G. Stepnyye imperii drevney Yevrazii. SPb.: Filologicheskiy fakul'tet Sankt Petersburg, 2005. 
* Gʻaybulla Boboyorov.
Qorayaloqlar

**Qorayaloqlar** - chumchuqsimonlar turkumi avlodi. 63 turi maʼlum. Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Tanasining uz. 20—25 sm. Yerda sakrab harakatlanadi. Uyasini yakka yoki koloniya boʻlib daraxt, buta, baʼzan yerga quradi. Koʻpincha loy, oʻsimlik bargi, novdasidan uya yasashda foydalanadi. Yiliga 1—2 marta 3 — 7 tadan tuxum qoʻyadi. Hasharotlar, oʻrgimchaklar, chuvalchanglar, mollyuskalar va mevalar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda 7 turi migratsiya va qishlash davrida uchraydi. 1 turi — qora qorayaloq yoki qorashaqshaq oʻtroq yashaydi.
Qoraoʻzak

**Qoraoʻzak, Karao'zek** yoki Ka**rauzyak** ( qoraqalpoq: Qaraózek) — Oʻzbekiston Respublikasi Qoraqalpogʻiston Respublikasining Qoraoʻzak tumanidagi shahar va markaz.1989-yilda shahar aholisi 10656 kishi edi.

## Manbalar
Qoraoʻrdak

**Qoraoʻrdak** - gʻozsimonlar turkumining oʻrdaklar kenja oilasiga mansub qush. Oyoqlari kalta, qizil, panjalari yirik. Panjalari orasidagi pardalar keng. Qanoti nisbatan kichik, dumi kalta. Nari qora, modasi qora-qoʻngʻir tusda. Yev-ropa va Ob daryosi havzasida uya quradi. 6—10 ta tuxum qoʻyadi. Oʻrta Osiyoda qushlar uchib oʻtishi davrida uchraydi. Mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar, mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Soni kamligi tufayli xoʻjalik ahamiyatiga ega emas.
Qoraqayin

**Qoraqayin**, buk - qoraqayindoshlarga mansub bir uyli, barg toʻkuvchi daraxtlar turkumi. Shim. yarim sharda 10 turi oʻsadi. Yovropa va Sharq Q. turlari ekiladi. Boʻyi 50 m, dia-metri 2 m, tanasi kulrang, silliq poʻstlokli. Issiqsevar, soyabardosh daraxt. Urta Osiyoda yovvoyi hodda uchramaydi. Barglari oddiy, tekis, koʻpincha cheti hoshiyali. Barglari yozilishi bilan gullaydi. Shamol vositasida changlanadi. 20—40, baʼzi turlari 60 yoshidan mevaga kiradi. Mevasi yogʻochsimon poʻst bilan oʻr&chgan uch qirrali yongʻoqcha. Togʻlarda 2300 m balandliklarda ham oʻsadi. 40—100 yil tez oʻsadi, 350—500 yilgacha yashaydi. Yogʻochi pishiq, ogʻir va yaxshi silliqlanadi. Suv osti qurilishlarida, mebelsozlikda ishlatiladi, musiqa asboblari, faner va boshqa tayyorlanadi, metil spirti olinadi. Mevasi tarkibida zaharli alkaloid-fagin bor. Yongʻoqchalaridan ovqatbop va texnik moy olinadi. Oʻzbekistonda manzarali daraxt sifatida ekiladi. Urugʻi va ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi. Ochiq urug'li osimlik
Qoraqalpoq davlat qoʻgʻirchoq teatri

**Qoraqalpoq davlat qoʻgʻirchoq teatri** — 1990-yil tashkil topgan. Teatr „Oriq mergan“ (K.Karimov) spektakli bilan ochilgan. 1991-yil Samarqandda oʻtkazilgan festivalda teatr „Oriq mergan“ va „Oq takacha bilan koʻk takacha“ spektakllari, 1993-yil Andijon festivalida „Kerak boʻlganing kerak“, 1995-yil Toshkent festivalida „Bedana va tulki“, 2000 y: Samarqand festivalida „Shum eshak“ kabi spektakllari bilan qatnashib, sovrinli oʻrinlar egalladi. 2001-yil Toshkentda oʻtkazilgan „Qoraqalpogʻiston madaniyat kunlari“da teatr „Oʻgʻirlikning oxiri xoʻrlik“ spektakli bilan qatnashdi. P.Aytmurotovning „Otam aytgan afsona“ asari asosida ishlangan tomoshabop, serzavq tomosha keyingi yillar ishlangan eng yaxshi spektakllardan. Jubandiq Ibragimov, Roza Piyozova, Qurbongul Saparbayeva, Oybek Yesimbetov, Qublonbek Qalilayev, Berdimurod Yusupov va boshqa teatrning yetakchi aktyorlaridir. Bosh rejissyori va badiiy rahbari M. Zamatdinov.
Qoraqalpoq davlat universiteti

**Qoraqalpoq davlat universiteti**, Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti () — Qoraqalpogʻistondagi eng yirik oliy oʻquv yurti. Ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydi. 1976-yil Nukus shahrida Qoraqalpoq pedagogika instituti (1934-yil asos solingan) negizida tashkil etilgan. 1992-yil 26 yanvarda Berdaq nomi berilgan. Universitetda 16 fakultet (matematika, fizika, kimyo, iqtisodiyot, moliya, xorijiy tillar, muhandislik-qurilish, yuridik, tabiatshunoslik, musiqa va jismoniy tarbiya, tarix, filologiya, magistratura, sirtqi tabi-iy-iqtisod, sirtqi gumanitar, maxsus sirtqi) va bir boʻlim (jurialistika), 49 kafedra. 30 dan ortiq oʻquv va ilmiy laboratoriya bor. Universitetda pi-leokonferensiya oʻtkazishga moʻljallangan "Lektor" tizimi oʻrnatilgan. Shuningdek oʻquv, ilmiy, oʻqitish jarayonini texnik taʼminlash, iqtidorli talabalar bilan ishlash, xalqaro aloqalar, marketing xizmati, monitoring boʻlimlari, malaka oshirish va kadrlarni qayta tayyorlash, oʻquv-metodik, test, ilgʻor pedagogik texnologiyalar, axborot informatsion texnologiyalar va masofadan oʻqitish, mintaqaviy til oʻrganish, maʼnaviyat va maʼrifat, Oʻzbekistonda demokratik jamiyat qurish nazariyasi va amaliyoti markazlari, bahs-munozara klubi faoliyat kursatadi. Universitetda sanatoriy-profilaktoriy, "Umid" sport sogʻlomlashtirish orom-gohi, oʻquv-amaliyot bazasi, 26 kompyuter sinfi, Berdaq milliy muzeyi, arxeologiya, botanika va zoologiya muzeylari, madaniyat saroyi, tennis korti. sport majmuasi, amfiteatr, "Xurlimon" ansambli, teatr-studiya. biznes maktabi, 3 akademik litsey, yuridik klinika mavjud. Asosiy kutubxonasida 470 mingdan ziyod asarlar saqlanadi. Universitet 36 taʼlim yoʻnalishi boʻyicha bakalavrlar, 26 ixtisoslik boʻyicha magistrantlar tayyorlaydi. Universitetda 8 mutaxassislik boʻyicha aspirantura (1978-yil tashkil etilgan), 2 mutaxassislik boʻyicha doktorantura (1993-yil tashkil etilgan) faoliyat koʻrsatadi. 2004/2005 oʻquv yili universitetda 6875 talaba taʼlim oldi, 462 oʻqituvchi va ilmiy xodim, jumladan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining 3 akad., 22 fan doktori va professor, 163 fan nomzodi va dotsent ishladi. 2000—2004-yillar chet el grantlari asosida 147 ming AQSH dollari miqdorida ilmiy tadqiqotlar ishlari bajarildi. Universitet bir qancha xorijiy davlatlarning nufuzli universitet, institutlari va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qiladi. Universitet faoliyati Ch.A.Abdirov, M.K.Nur-muhamedov, K. M. Mambstov. S.K.Kamolov, Q.Oʻteniyozov, J. B. Bozorboyev. A.D .Davletov. T.B.Yeshchanov, H. Hamidov. A.Baxiyev. T. Izimbetov. X. Bobojonov, A.Bekbasov. J. Matmuratov, J.Qutlimuratov. A.Otarov, L.B.Xvan, Yu.Paxratlinov, Q.A. Ismoilov, N.U. Uteuliyev. B.J.Matmuratov. K.Zaretdinov. Ye.Bijanov. S. Qosbergenov, Ye.D. Qoʻtiboyeva va boshqa prof. oʻqituvchilar nomi bilan bogliq. Universitet tashkil topgantan beri 2005-yilgacha 20 mingdan ortiq mutaxassis tayyorladi.

Universitetda "Qoraqalpoq universiteti" gazetasi chiqali Universitet uzining kichik bos-maxonasiga ega boʻlib, unda professor oʻqituvchilarning ilmiy asar va oʻquv metodik adabiyotlari chop etiladi.
Qoraqalpogʻiston (nashriyot)

"QORAQALPOGʻISTON" ("Qaraqalpaqstan") — Qoraqalpogʻistondagi nashriyot. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Matbuot va axborot agentligi tasarrufida. 1928-yil Qoraqalpoq davlat nashriyoti nomida tashkil etilgan. 1964-yil iyuldan hozirgi nomda. Nukus shahrida joylashgan. Nashriyot jahon adabiyoti klassiklari asarlarini, shuningdek, badiiy, ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-texnik adabiyotlar, tibbiyot, oʻquv-pedagogika sohalariga oid asarlar nashr etadi. 1930—31 yillar "Q."ning Toʻrtkoʻldagi bosmaxonasi hamda gaz. tahririyatlari birlashib, qoraqalpoq va qozoq tillarida, jami 46 nomda kitoblar nashr etgan. 2004-yil "Qoraqalpogʻiston" nashriyotida 53 nomda 141 ming 500 nusxada bosma mahsulot nashr etildi.
Qoraqalpogʻiston (maʼnolari)

**Qoraqalpogʻiston**:

* Qoraqalpogʻiston , Qoraqalpogʻiston Respublikasi — Oʻzbekiston Respublikasi tarkibidagi suveren demokratik Respublika.
* Qoraqalpogʻiston (shaharcha) - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha (1971-yil
* Qoraqalpogʻiston (nashriyot) - "QORAQALPOGʻISTON" ("Qaraqalpaqstan") — Qoraqalpogʻistondagi nashriyot.
Karakalpakiya (shaharcha)

**Karakalpakiya** - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tuma-nidagi shaharcha (1971-yildan). Qoʻngʻirot — Beynov temir yoʻl shoxobchasi qurilishi munosabati bilan 1971-yil bunyod etilgan. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 3,8 ming kishi (2005). 2 umumiy taʼlim maktabi, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, madaniyat uyi, kasalxona va poliklinika mavjud. "QORAQALPOGʻISTON " ("Qaraqalpaqstan") — ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-ommabop, adabiy-badiiy jurnal. 2 oyda 1 marta Nukus shahrida chiqadi. muassislari — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi va Hukumati. Dastlab "Qizil Qoraqalpogʻiston" (1930-yil 1 fevral) nomida chop etilgan. 2000-yildan hozirgi nomda. Asosiy yoʻnalishi oʻzlikni anglash, milliy qadriyatlarni targʻib etib, xalq ongiga sing-dirish, yosh avlodni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, Respublikaning mustaqillik yillarida qoʻlga kiritgan muvaffaqiyatlarini targʻib etish, Orol muammosi hamda ushbu muammo yechimi yoʻlida mavjud imkoniyatlarni safarbar etishni targʻib etishdan iborat. Ofset usulida 8 bosma taboq hajmida qoraqalpoq, oʻzbek, rus va ingliz tillarida nashr etiladi. Bosh muharriri Tabisqan Qanaatov (1998-yildan).
Qoraqalpogʻiston dehqonchilik instituti

**Qoraqalpogʻiston dehqonchilik instituti**, Sh.Musayev nomidagi Qoraqalpogʻiston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti — ilmiy muassasa. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-ishlab chiqarish markazi tarkibida. Chimboy shahrida joylashgan. 1958-yilda Butunittifoq paxtachilik ilmiy tadqiqotlar instituti (SoyuzNIXI)ning Chimboy zonal tajriba stansiyasi (1928) bazasida tashkil etilgan. Institutda gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi (gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi, genetika va gʻoʻza tolasi texnologiyasi laboratoriya bilan), don ekinlari yetishtirish texnologiyasi va urugʻchiligi (moyli, yem-xashak ekinlari urugʻchiligi, agroekologiya va dehqonchilik, sugorish va melioratsiya laboratoriya bilan), oʻsimliklarni himoya qilish boʻlimlari; Turtkoʻl janubiy filiali, biofabrika, ilmiy kutubxona bor (2005). Qoraqalpogʻiston dehqonchilik instituti oʻtkazish va tajribalar qoʻyish uchun institut eksperimental bazasiga 250 ga yer ajratilgan. Tad-qiqotlarning asosiy yoʻnalishlari: hozirgi Orol boʻyidagi ekstremal sharoitlarga mos keladigan, U-tip tola beradigan, qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan tezpishar, shoʻr va qurgʻoqchilikka chidamli gʻoʻza navlarini yara-tish va joriy etish; don, dukkakli, moyli va yem-xashak ekinlari yetishtirish texnologiyasini ishlab chiqish; xoʻjalik yuritishning yangi tashkiliy tuzilmalarida oʻsimliklarni kasallik va zararkunandalardan himoya qilishning uygʻunlashgan usulini takomillashtirish, qishloq xoʻjaligida qoʻllaniladigan kimyoviy preparatlarning ekologik-iqtisodiy va biologik samaradorli-gini oʻrganish va boshqa Keyingi yillarda institutda gʻoʻza, beda, sudan oʻtining bir necha istiqbolli navlari yaratildi. Chimboy-160, Chimboy-3000, Chimboy-4104 gʻoʻza navlari, Qoraqalpogʻiston (1, 2, 5) beda navlari rayonlashtirildi. Koʻp yillik ilmiy izlanishlar natijasida Qoraqalpogʻiston sharoitlariga mos Chimboy-5 nok navi, Chimboy qandak oʻrik navi, qovunning vitaminlarga boy Zamcha, Qariqiz, Bishak navlari yaratildi, 30 mahalliy navi tiklandi. Almashlab ekish sxemalari, tunroqni ishlash usullari, oʻgʻitlash sistemasi, kimyoviy va biologik himoya usullari boʻyicha ilmiy asoslangan tavsiyanomalar ishlab chyqildi. Institut faoliyati yilR.Kurbonov, U.Toremuratov, Z.Toxtabayev, I.Smeshov, D.Shamshetov, A.N. Tribunskiy, A.V.Bereznyakova, M.Azi-zov, B.Mambetnazarov, B.Yusupov, Ye.Toreniyazov va boshqa olimlarning nomlari bilan bogʻliq. Institut olimlari chet el- innovatsiyalari va grantlari boʻyicha ham tadqiqotlar olib boradilar. Chet el firmalari, AQSH qishloq xoʻjaligi departamenti bilan ilmiy aloqalar yoʻlga qoʻyilgan.

## Manbalar
Qoraqalpogʻiston yosh tomoshabinlar teatri

**Qoraqalpogʻiston yosh tomoshabinlar teatri**, Sapar Xoʻjaniyozov nomidagi Qora-qalpogʻiston yosh tomoshabin-yaar teatri — yoshlar va oʻsmirlar uchun moʻljallangan teatr. 1978-yil sentabrda "Kechikkan bahor" (K.Rahmonov) spektakli bilan ochilgan. Teatrning ijodiy jamoasini, asosan, Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intini tugatib borgan yoshlar (J.Abillayev, J. Jumanov, A.Navroʻzova, D.Keunimjayev, N.Xoʻjamurodov va boshqalar) va Berdaq nomidagi teatrdan oʻtgan S.Ollomurodova, X.Saparov, M.Matchonov, S. Oʻtepbergenov, G.Dushimov, B.Qaipovlar tashkil etdi. Teatr repertuarining shakllanishi, janr va mavzu nuqtai nazaridan boy va xilma-xilligini taʼminlashda mahalliy dramaturglardan K.Rahmonov, S.Jumagulov, S.Xoʻjaniyozov, Q.Matmurodov va boshqalarning xizmatlari katta boʻldi. Chorak asr davomida teatr repertuari "Xeops piramidasi" (T.Qaipbergenov), "Mening doʻstlarim" (S.Xoʻjaniyozov), "Nukus afsonasi" (T.Seytjonov), "Toʻqqiz bemaza toʻngʻildoq va bir ud-daburon chinqildoq" (K.Rahmonov), "Suyunchi" (P. Aytmurodov), "Pitoniyga sayohat" (J. Xoʻjanov), "Odamlar nega ayniydi" (S.Jumagulov), "Dutorly soldat" (P. Tlegenov) kabi zamonaviy va afsonaviy, doston va xalq ertaklari asosida yaratilgan sermazmun, tomoshabop spektakllar bilan boyib bordi. Teatrga turli yillarda rahbarlik qilib kelgan N.Ansatboyev, R.Toʻraniyozov, teatr rassomlaridan B.Nurimbetov, L.Kazachok, N.Ashbekov va boshqa qoraqalpoq yoshlarini qardosh xalqlar va jahon dramaturgiyasining durdonalari bilan tanishtirib bordilar: "Kuzning birinchi kuni" (Oʻ.Umarbekov), "Ota taqdiri" (B.Ja-kiyev), "Bolaga ota kerak" (I.Lazutin), "Ikki boyga bir malay" (K.Goldo-ni), "Skapenning nayranglari" (J.Molyer), "Buratino" (A.Tolstoy), "Etikli mushuk" (Sh.Pyero) va boshqa A.Navroʻzova, I.Aybatov, Q.Kubesova, A.Xudoynazarov, A.Ansatboyev, D.Keunimjayev, J.Abdimov, L.Xoliqnazarova, K.Shomurodovalar teatrning yetakchi aktyorlaridir. Teatr direktori — M.Eshjonov, bosh rejissyori — R.Aytboyev.
Qoraqalpogʻiston yoshlari

**Qoraqalpogʻiston yoshlari** ("Qaraqalpaqstan jaslari") — qoraqalpoq tilida chiqadigan haftalik gazeta. Toʻrtkoʻl shahrida chop etiladi. Muassislar — Qoraqalpogʻiston Respublikasi vazirlar Kengashi hamda Oʻzbekiston Respublikasi "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakati Qoraqalpogʻiston boʻlimi. dastlab "Qaraqalpaq komsomollarm" (1931), "Jas leninshi" (1931-92) nomlarida chiqqan. 1992-yildan hozirgi nom-da. Ikkinchi jahon urushi yillarida gaz. faoliyati vaqtincha toʻxtatilib, gaz.ning vazifasi yetakchi nashr — "Qmznl Qarakalpaqstan" gaz. "Komsomol turmyum" ("Komsomol hayoti") boʻlimi ochilib, uning zimmasiga yuklatilgan. 1950-yilning 1-iyulidan yoshlar gaz.si qayta nashr etila boshlagan. Gaz. tahririyatida "Maktublar va ommaviy ishlar" hamda "Yoshlar hayoti va muammolari" boʻlimlari faoliyat olib borib, har oyda "Za-mandas" ("Zamondosh"), "Derman" ("Darmon"), "Oʻa-ha-ha" ("Qahqaha") klublari materiallari, shuningdek, "Yoshlar ijodidan",."Shaxsiy fikr", "Ekologiya", "Kamolot xabarlari", "Ahvoling qalay, qishloqdosh", "Davr va yoshlar" va boshqa ruknlarda maqolalar chop etiladi. Adadi 6000 nusxa (2005).

Nasriddin Nazarov.
Qoraqaragʻay

**Qoraqaragʻay** - qaragʻaydoshlarga mansub doim yashil ignabargli daraxtlar turkumi. 36 turi maʼlum. Yevrosiyoda 27, Shimoliy Amerikada 9 turi tarqalgan. Oʻzbekistonda oddiy yoki yevropa Q.i va Shrenk Q.i turi oʻsadi. Oddiy yoki yevropa Q.ining boʻyi 15—20 (30— 50)m, piramidasimon. Poʻstlogʻi qizgʻish-qoʻngʻir yoki kulrang. Ignabarglari 15–25&nbsp;mm, zich joylashgan, oʻtkir uchli. kurtaklari tigʻsimon, smolasiz. Novdalari qattiq, 5—7 yil davomida saqlanib turadi. Alohida oʻsgan daraxtlar 10— 15, oʻrmonlarda esa 25—30 yoshidan gullaydi. Shamol yordamida changlanadi. Qubbalari tuxumsimon. Urugʻi oktabr-noya-b.da pishib yetiladi. 250-800 yilgacha yashaydi, sovuqqa chidamli. Yogʻochi oq, yengil, qattiq. 80— 120 yildan keyin qirqib foydalanish mumkin. Yogʻochi qurilishda, sellyulozaqogʻoz sanoatida, mebel, musiqa asboblari, temir yoʻl shpallari tayyorlashda ishlatiladi. oʻtin sifatida foydalaniladi. ignabarglaridan efir moyi, S vitamini, poʻstlogʻidan oshlovchi moddalar olinadi. Koʻproq koʻkalamzorlashtirish va togʻ ihotasi uchun ekiladi. Urugʻidan va parxish qilib hamda qalamchalaridan koʻpaytiriladi.
Qoraqatdoshlar

**Qoraqatdoshlar** - ikki urugʻpallalilarga mansub oʻsimliklar oilasi. Oʻt, buta va kichik daraxtlardan iborat. Barglari oddiy, yon bargchasiz, ketma-ket qarama-qarshi yoki rozetka holida joylashgan. Gullari ikki jinsli, aktinomorf, toj-barglari 5, baʼzan 4 ta, bittadan yoki toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi koʻsak-cha, 35 turkumi (600 turi) mavjud, asosan, Shimoliy yarim sharning sovuq va moʻʼtadil mintaqalarida, ayniqsa, togʻlarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 turkumga mansub 6 turi oʻsadi. Bular ichida isteʼmol qilinadigan qoraqat keng tarqalgan. Q.ning toshyorar, gortenziya, filodelfiya turkumi vakillari manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Badan turi tarkibida 20% gacha oshlovchi moddalar bor. Q.ning hamma turlari asalarilar uchun oziq.
Qoraqiyasoy rasmlari

**Qoraqiyasoy rasmlari** - Qor jontovning jan. yon bagʻridagi soyning chap qirgʻogi qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar; Toshkent shahridan shim.sharq-da. 1974-yilda arxeolog A.Kabirov topgan; 1981—82 yillarda arxeolog M.Xoʻjanazarov ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. 1500 dan ortiq rasmlar tosh, metall va qattiq buyumlar bilan oʻyibchoʻkichlab ishlangan boʻlib, ishlash uslublari xilma-xil. koʻproq soya uslubi qoʻllangan. Eng qad.si 2-ming yillikka, keyingilari miloddan avvalgi 7—1-asrlarga mansub; ular orasida ilk va soʻnggi oʻrta asrlarga oidlari ham bor. Odam, buqa, it, boʻri, ohu, choʻchqa, togʻ echkisi, bugʻu, tuya, tulki va boshqa hayvonlar. shuningdek, qad. 5 ta arava, chavandoz, oʻq-yoy ushlab turgan mergan, tuyani yetaklagan yoki mingan odamlar mahorat bilan chizilgan. Oʻzbekiston hududida ilk bor jez davriga oid 5 ta arava tasviri topilgan, ularning 4 tasiga otlar qoʻshilgani aniq, bit-tasigina otsiz tasvirlangan. Qoraqiyasoy rasmlarida hayvonlar (buqa, choʻchqa, togʻ echkisi, ohu va boshqalar)ni itlar ishtirokida oʻq-yoy bilan yakkama-yakka va koʻplashib ov qilish holatlari aniq tasvirlangan. Alohida holda oʻq-yoy, hanjar, egri va toʻgʻri qilich, arqon va qopqonlarning tasvirlari ham chizilgan. Kun-dalik hayotdan olingan manzaralar koʻplab uchraydi.

Qoraqiyasoy rasmlari Oʻrta Osiyo xalqlarining qad. tarixi, madaniyati, sanʼati tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

Ad.Xujanazarov M., Naskalnie izobrajeniya Xodjakenta i Karakiyasaya, Samarqand, 1995.
Qoraqobiq

**Qoraqobiq**, qoraqovuq — chuchmomadoshlarga mansub koʻp yillik piyozli dorivor oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda Seversev Q.i yoki Q. turi oʻsadi. Piyozi tuxumsimon, usti qora poʻst bilan oʻralgan. Piyozidan uz. 20 sm, eni 1,5 sm cha barglar oʻsib chiqash. Iyunning oxi-rida barglari qurib, avgustda bargsiz soyabon toʻpgulli poya hosil qilali. Gullari voronkasimon, sargʻish-qizil. Urugʻi qora, jigarrang. Toshkent viloyatining Sijjak, Burchmulla, Chimyon, Zarkent qishloqlari atroflarida, Qorjantov, Chatqol tizma togʻlarining toshli va shagʻalli yonbagʻirlarida 1700–1900 m balandliklarda oʻsadi. Piyozi, bargi va urugʻidan 12 xil alkaloid ajratib olingan.
Qoraqozonlar

**Qoraqozonlar** — Toshkent qokimi Yunusxoʻja davri (18-asrning oxiri — 19-asr boshi)da qoʻshin nomi. Yunusxoʻja 6 ming kishidan iborat qoʻshin tuzib, askarlarni pilta miltiq, qilich, nay-za, qalqon bilan qurollantirgan. Bu qoʻshin "qora qozon" deb atalib, unda, asosan. turli shaharlardan kelgan musofir kishilar va asirlar xizmat qilgan. Yunusxoʻja urush vaqtida oʻtroq va koʻchmanchi aholidan 50—60 ming askar toʻplay olgan. Qoʻshin turli rangdagi bayroqtar, nogʻora. karnay va surnaylar bilan taʼminlangan. Urush borishiga qarab. har bir xonadondan bir-ikki kishi qoʻshinga jalb etilgan. Q. soliqlarlan ozod qilingan.
Juman Qoraqulov

**Juman Qoraqulov** (1921, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Toʻrtkoʻl tumani – 1944.18.10. Chexoslovakiya, Zvala shahrichasi) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942-yildan frontda. 327-gvardiyachi togʻ oʻqchi polki (4-Ukraina fronti 1-gvardiyachi armiyaning 128-gvardiyachi togʻ oʻqchi diviziyasi)ning gvardiyachi oddiy askari. Zvala shahrichasini ozod etishda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1945.24.3, vafotidan soʻng). Qoraqalpogʻiston Respublikasining Chimboy shahridagi koʻcha va maktabga uning nomi berilgan.
## Tarjimayi holi
Juman Qoraqulov 1921-yilda Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududidagi Orol dengizining janubida joylashgan qishloqda dehqon oilasida tugʻilgan, millati qozoq. Boshlangʻich maʼlumotni olgach, paxtachilik kolxozida ishlaydi. Boshqa maʼlumotlarga koʻra, Juman Qoraqulov maktabni, oʻqituvchilar kurslarini tugatgan va boshlangʻich maktab mudiri boʻlgan.

1942-yil 7-fevralda Qizil Armiya safiga chaqirilib, 1942-yil 17-fevraldan boshlab 83-Turkiston togʻ otishma diviziyasi (128-gvardiya togʻ oʻqchi diviziyasi) safiga chaqirildi. Shimoliy Kavkaz, Kuban va Qrimdagi janglarda qatnashgan. U Kerch yarim orolidagi janglarda jasorati ajralib turdi, 1944-yil 14-yanvarda birinchi boʻlib xandaqqa kirib, shaxsiy qurollari bilan dushmanning 5 nafar askarini oʻldiradi. 1944-yil 20-yanvarda 3-darajali Shon-sharaf ordeni bilan taqdirlangan.

1944-yil oktyabr oyida diviziya Karpat-Dukla operatsiyasi paytida Karpat togʻlarini kesib oʻtadi va Slovakiya hududida hujumini davom ettiradi. 1944-yil 17-oktyabrda Zvala qishlogʻi yaqinidagi 762-sonli istehkom uchun jang boshlandi. Shu kuni Qizil Armiya askari Qoraqulov askar Romanovskiy bilan birga hujumda boʻlinmadan oldin xandaqqa bostirib kiradi va uch soat davomida ikkalasi istehkomni ushlab turishadi. Biroq, keyin qaytishga majbur boʻlishdi. Ertasi kuni, 1944-yil 18-oktyabrda polkning 2-batalyoni va pulemyotchilar guruhi yana hujumga oʻtadi. Qizil Armiya askari Qoraqulov yana xandaqqa bostirib kirib, bir necha soat istehkomni ushlab turadi va yana uni tark etishga majbur boʻladi. Uchinchi hujumda voqealar avvalgidek rivojlandi. Dushman oʻt ochishni boshlaganida, Qoraqulov qoʻlida granata bilan oʻt ochish joyini portlatib yuboradi.

Juman Qoraqulov Zvalaning shimoli-gʻarbiy chekkasida dafn etilgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan fashist bosqinchilariga qarshi kurash frontida qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda koʻrsatilgan jasorati va qahramonligi uchun Qizil Armiya askari Qoraqulov Juman vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

Chimboy shahridagi koʻcha va tugʻilib oʻsgan qishlogʻidagi maktabga Juman Qoraqulov nomi berilgan.
## Manbalar
Qoraqand (qovun)

**Qoraqand** — kechpishar qovun navn. Shakli tuxumsimon, uchi goʻmtoq. yn-rik (uz. 25—30 sm, ogʻirligi 2.5—4,5&nbsp;kg). Sirti sal tilpm-tilim. toʻri yirik, baʼzi joylari goʻrsiz. Tusi jigarrang yuatanib tuaeadigan toʻq yashil. Sirtidagi gullari tusidan sat farq qila:shgan deyarli qora, toʻq yashil ensiz yoʻllarlan iborat. Poʻsti qaggiq, eti qalin (5,5 — 6 sm). och-yashil. noʻstiga yaqin joyi yashil. Urugxonasi uncha katta emas, urugʻi yirik. Tarkibila 8,3 — 1 1.4% qand, 1 1-13,5% quruq modda bor. Urugʻi unib chiqqandan soʻng hosili 100—110 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Olis joylarga yuborishga, saqlashga va tashishga yaroqli. Ushbu nav 1946-yildan Samarqand, Surxondaryo, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Xorazm viloyatlarida ekish uchun rayonlashtirilgan.
Qoraquloq

**Qoraquloq**, (ing. *Caracal)* – mushuksimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. U birinchi marta 1776-yilda nemis tabiatshunosi Johann Christian Daniel fon Schreber tomonidan fanga kiritilgan.

## Taksanomiyasi
*Felis caracal* 1776-yilda Johann Christian Daniel fon Schreber tomonidan qoʻllangan ilmiy nom boʻlib, u Yaxshu umid burnidan topilgan Qoraquloq turini bu nom bilan atagan. 1843-yilda John Edward Gray uni Caracal turiga joylashtirgan. XIX—XX asrlarda bir nechta Qoraquloq turlari topilgan va kichik turlar sifatida alohida Felinae oilasiga qoʻshilgan. 2017-yildan boshlab uchta Qoraquloq bu kichik turga kiritilgan deb tan olingan. Bular quyidagilar:

Janubiy hududlarda yashovchi Qoraquloq (*C. c. caracal*) (Schreber, 1776-yil) – Janubiy va Sharqiy Afrikada uchraydi.

Shimoliy hududlarda yashovchi Qoraquloq (*C. c. nubicus*) (Fischer, 1829-yil) – Shimoliy va Gʻarbiy Afrikada uchraydi.

Osiyo hududlarida yashovchi Qoraquloq (*C. c. schmitzi*) (Matschie, 1912-yil) – Osiyoda uchraydi.

## Tavsifi
Afrika, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo hamda Pokiston va Hindiston shimoli-gʻarbiy qismidagi qurgʻoqchil hududlarda yashaydi. U mustahkam tuzilishi, uzun oyoqlari, kichkina yuzi, uzun quloqlari va uzun tishlari bilan ajralib turadi. Uning yungi bir xilda qizgʻish yoki sargʻish, qorin boʻshligʻida kichik qizgʻish dogʻlari bor. Qoraquloqlarning yelkasining oʻlchami oʻrtacha 40 sm dan 50 sm atrofida boʻladi va ogʻirligi taxmin 8 kgdan 19&nbsp;kg ni tashkil qiladi. Tanasining oʻlchami esa 65 sm dan 82 sm gacha yetadi, dumining uzunligi 25 sm dan 30 sm gacha boʻladi. Tashqi koʻrinishi qisman silovsinga oʻxshaydi; qulogʻi uchida qora tuklari bor, dumi toʻmtoq emas. Yungi kalta. Odatda tunda, qoraquloqni kuzatish qiyin. Qoraquloqlar hududlarini boʻlib olishadi va asosan yolgʻiz yoki juft boʻlib yashaydi. Qoraquloq yirtqich hayvon boʻlib, odatda qushlar, kemiruvchilar va boshqa mayda sutemizuvchilarni ovlaydi. U 3,0 m dan balandroq sakrashi va havoda qushlarni tutishi mumkin. U oʻz oʻljasini undan 5 m masofada boʻlgunga qadar taqib qiladi, soʻng uning tomogʻi yoki boʻyniga otilib tishlab oladi va soʻngra oʻldiradi. Qoraquloqning erkagi ham urgʻochisi ham bir yoshga toʻlganida balogʻatga yetadi, yil davomida koʻpayadi. Homiladorlik ikki oydan uch oygacha davom etadi, ular bittadan oltitagacha mushukchalar bolalashi mumkin. Voyaga yetmagan Qoraquloqlarni toʻqqiz oydan oʻn oygacha onalarini tashlab ketishadi. Qoʻriqxonalardagi Qoraquloqlarning oʻrtacha umri deyarli 16 yil.

## Tarqalishi
Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo hamda Pokiston, Hindiston shimoli-gʻarbiy qismidagi qurgʻoqchil hududlari, Afrika va Osiyo choʻllarida yashaydi. Oʻrta Osiyoda Turkmaniston janubida uchrashi mumkin. Qoraqalpogʻistonning Ustyurt yassi tekisligi va Amudaryoning quyi oqimi, avvallari gʻarbiy Qizilqumda ham uchragan. Quyon, mayda kemiruvchilar (qum-sichqonlar) va qushlarni tutib yeydi. Soni kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Qoraqum kanali

**Qoraqum kanali**, Qoraqumdaryo — Turkmanistonning janubi-sharqidagi sugʻorish kanali. Jahondagi yirik gidrotexnika majmualaridan biri. Hozirgi uz. 1100&nbsp;km. Suv oʻtka-zish imkoniyati 502 m³/sek. Amudaryo suvini Turkmanistonning janubidagi yerlar — Murgʻob, Tajan havzalari va Qopetdogʻdan oqib tushadigan va boshqa kichik daryolarning kamsuv havzalariga chiqarib beradi. Amudaryoning chap qirgʻogʻidan, hozirgi Karki shahrining yuqori-rogʻidan boshlanadi. Turkmanistonning janubiy qismini kesib oʻtadi. Sutorish maydoni 500 ming ga dan ortiq, 5 ming ga yaylovga suv beradi. Qoraqum kanali oʻzi oqar, kengligi 200 m gacha, chuq. 7,5 m gacha, bosh qismida 465&nbsp;km.ida kemalar qatnaydi, baliqchilik rivojlangan. Kanalning Amudaryodan Murgʻobgacha boʻlgan 400&nbsp;km li 1-navbati 1954— 59 yillar qurilgan. 100 ming ga qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlarni sugʻoradi. Murgʻobdan Tajangacha boʻlgan 140&nbsp;km li 2-navbati 1960-yilda qurilgan, suv sarfi 200 m³/ sek. Kanalning 2-navbati ishga tushirilishi natijasida Tajan vohasida 70 ming ga ga yaqin yangi yer oʻzlashtirildi, ilgari sugʻorib kelingan 30 ming ga yerda sugʻorish ishlari yaxshilandi. Tajandan Goʻktepagacha 300&nbsp;km uzunlikdagi 3-navbati 1961—69 yillarda qurilgan, bu esa 100 ming ga yerni sugʻorish imkoniyatini beradi. 1971-yildan 4-navbati qurilishi boshlandi. Qurilgan qismi 1100&nbsp;km, 2003-yilga qadar Barekat shahrigacha yetkazildi. Qoraqum kanalida 4 suv ombori, jumladan, Hovuzxon va Kopetdogʻ suv omborlari qurildi. Qoraqum kanali toʻla qurilib bitkazilgandan soʻng uning uz. 1435&nbsp;km, suv oʻtkazish imkoniyati 1000 m³/sek.ga yetadi. Turkmanboshi shahar atrofi sanoat rayonlari suv bilan taʼminlanadi.
Qoraqurtlar

**Qoraqurtlar** - oʻrgimchaklar urugʻi. 6 turi maʼlum. Shimoliy Afrika, Gʻarbiy Osiyo, Janubiy Yevropada, Oʻrta Osiyo, Moldaviyadan Yeniseygacha boʻlgan joylardagi dashtlarda, Ukrainaning janubida tarqalgan. Oʻzbekistonda oddiy qoraqurt, oq qoraqurt va Dala qoraqurti uchraydi. Oddiy Q. urgʻochisining uz. 10–20&nbsp;mm, erkaginiki 4–7&nbsp;mm. Q. usti baxmalsimon, qora tusda. Erkagi va voyaga yetmagan urgʻochi Q. qorni orqasida oq hoshiyali qizil nuqtalar bor. Hasharot (asosiy ozigʻi)ga boy dasht, choʻl va chala choʻllarda yashaydi. Urgʻochisi pana joylarga uya yasab, chiqaverishga oʻlja tutish uchun toʻr toʻqiydi. Uyasiga ilib qoʻyilgan har bir pillada (buning kattaligi kichik yongʻoqdek, umr boʻyi 4—7 dona) 200—400 tagacha tuxum boʻladi. Tuxumdan chiqqan yosh Q. pilla ichida qishlab, aprelda pilladan chiqadi. Yosh Q. 6 marta tullab, iyunda voyaga yetadi. Bahorda kun isishi bilan urgʻochi va erkagi vaqtinchalik toʻr toʻqiydi. Erkagi urgʻochisini urugʻlantirgandan soʻng nobud boʻladi. Urugʻlangan Q. uya yasash uchun joy qidirib koʻchib yuradi. Shu davrda Q. chaqishi (bezovta qilinganda) koʻp uchraydi. Q.ning zahar bezlari bosh koʻkragida joylashgan, bezlar yoʻli xelitseraga ochiladi. Zahari oqsil toksindan iborat; neyrotrop taʼsirga ega. Q. zahari tuya va otlarga ayniqsa kuchli taʼsir qilib, oʻlimga olib kelishi mumkin. Urgʻochi Q.ning chaqishi odam organizmining umumiy zaharlanishiga, baʼzan oʻlimga sabab boʻlishi mumkin. Bu koʻngilsiz hodisaning oldini olish uchun Q. zahariga qarshi zardobdan foydalaniladi. Zardob va zardoblar ilmiy tadqiqot institutida ishlab chiqariladi. Q. zahari farmatsevtika sanoatida ham qoʻllanadi. Oʻzbekiston FA Zoologiya institutida Q. maxsus lab.da zahar olish maqsadida koʻpaytirilmoqda.
Qoraqush

**Qoraqush**— qargʻasimonlar oilasiga mansub par-randa. Eng yirik individlari qanotini yozganda 2 m ga yetadi. Qanotining uz. 52—64 sm. Yerga va qum tepalariga uya quradi. Aprel — iyulda 1—3 ta tuxum qoʻyib, 1,5 oycha bosadi. Asosan, kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Bolasini boqishda nari va modasi qatnashadi. Joʻjalar uyada 2 oycha boʻlib, soʻngra mustaqil yashashga oʻtadi.
Qoraqoʻl

**Qoraqoʻl** (1889-1921 va 1939-90 yillarda Prjevalsk) – Qirgʻiziston Respublikasi Issiqkoʻl viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Terskay Olatovining shimoliy etagida, Qoraqoʻl daryosi boʻyida. Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 64,3 ming kishi (1999). 1871-yildan Jetisuv viloyatidagi uyezd shahri. Oziq-ovqat, meva-sharob, gʻalla mahsulotlari, shu jumladan, non, baliq zavodlari, sut, goʻsht kombinatlari va yengil sanoat (poyabzal va tikuvchilik fabrikalari); elektr-texnika zavodi, elektr issiklik markazi, aeroport bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi (temir-beton qorishmalari, gʻisht-shagʻal zavodlari). Pedagogika instituti, Issiqkoʻl universitetining oliy iqtisod kolleji, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Qoraqoʻl atrofida „Oqsuv“ va „Jetioʻgʻiz“ balneologik kurortlari joylashgan.

 
## Manbalar
Qoraqurum

**Qoraqurum** — Markaziy Osiyodagi togʻ sistemasi, Hindiston (Jammu va Kashmir shtatlarida) va Xitoy hududlarida. Yer yuzidagi eng baland togʻ sistemalaridan biri. Shimolida Pomir va Kunlun, janubida Himolay va Gandi-sishan tizmalari oraligʻida. Uzunligi 500&nbsp;km, sharqidagi Changchenmo va Pangong tizmalari bilan birga 800&nbsp;km chamasida. Eni 150–250&nbsp;km. Oʻrtacha balandligi 6000 m, eng baland joyi 8611 m (Chogori choʻqqisi). Bir qancha choʻqqilarining balandligi 8000 m dan ziyod. Q. alp burmalanishida vujudga kelgan boʻlib, yalon-gʻoch qoyali choʻqqilar, toshloq, tik yon bagirli chuqur daralar, qurumlar xos. Zamini granit, marmar, kristalli slanets, gneys, vulkanogen choʻkindi jinslardan tarkib topgan. Iqlimi keskin kontinental, choʻl iqlimi. Janubiy yon bagʻri Hind okeani mussonlari taʼsirida bir oz sernam. Yillik yogʻin 100–500&nbsp;mm. Muzliklar maydoni 16,3 ming km², yiriklari: Siachen (uz. 75&nbsp;km), Baltoro, Rimo. Q. Hind va tarim daryolari oʻrtasida suvayirgʻichdir. Daryolari qor va muzliklardan toʻyinadi. Oqmas koʻl va botqoqliklar bor. 3000–3500 m balandlikkacha qaragʻay, himolay kedri, daryo vodiylarida tol, terak oʻrmonlari oʻsadi. Shimoliy yon bagʻirlari sovuq choʻl va quruq dasht, jan. musson taʼsiridagi yon bagʻri dasht landshaftli, alp oʻtloqlari bor. Togʻ yon bagʻirlarida donli ekinlar ekiladi, mol boqiladi, bogʻ va tokzorlar barpo qilingan.
Qoraqurum (maʼnolari)

**Qoraqurum**:

* Qoraqurum — Markaziy Osiyodagi togʻ sistemasi, Hindiston (Jammu va Kashmir shtatlarida) va Xitoy hududlarida.
* Qoraqurum (shahar) (moʻgʻulcha Xara-Xorin) — Moʻgʻullar davlati poytaxti.
Qoragʻoz

**Qoragʻoz**, oq peshona kichik gʻoz — gʻozsimonlar turkumi oʻrdaklar oilasiga mansub qush. Yevrosiyoning tundra mintaqasida tarqalgan. Bolqon yarim oroli, Zakavkazye, Yaponiya, Koreya yarim oroli va Xitoyning jan.-sharqiy qirgʻoqlarida, baʼzan Gʻarbiy Yevropa, Kichik, Gʻarbiy Osiyo, Kaspiy dengizining janubi-sharqida qishlaydi. Oʻzbekistonda Amudaryo va Sirdaryo havzalari. Orolboʻyida uchib oʻtish va qishlash davrida uchraydi. Vazni 1,6—2,5&nbsp;kg. Tumshugʻi asosining atrofi oq. Qovogʻining cheti bir oq. Tundradagi koʻl atrofidagi joylarda yashaydi. Butalar orasiga, suvga yaqin qoyalarga uya quradi; 4—8 ta tuxum qoʻyadi. Oʻtlar bilan oziqlanadi. Ovlash taqiqlangan. Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil roʻyxatiga va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
Qorjontov

**Qorjontov** — Gʻarbiy Tyanshan togʻ sistemasidagi tizma. Asosan, Qozogʻiston Respublikasi Janubiy Qozogʻiston viloyatida, faqat gʻarbiy qismining janubiy yon bagʻri Oʻzbekiston Respublikasining Toshkent viloyatiga kiradi. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi markaziy qismida 2000 m, janubi-gʻarbida 700-800 m. Eng baland joyi 2823 m (Mingbuloq choʻqqisi). Janubi-gʻarbda Q. pasaya borib Qorachatov qiriga aylanadi. Bu yerda Oʻzbekiston bilan Qozogʻiston chegarasida Q.ning eni 30-40&nbsp;km. Q. shimoli-sharqiy yoʻnalishda 90&nbsp;km davom etib, Ugom tizmasining oʻrta qismiga borib taqaladi. Tizmaning janubi-sharqiy yon bagʻri qisqa va tikroq, soylar bilan chuqur kesilgan. Shimoli-garbiy yon bagʻri Keles daryosining chap irmoqlari bilan kesilgan. Q.ning katta qismi paleozoy davri vulkan jinslari, qumtosh, slanets, konglomeratlardan tashkil topgan. Baʼzi qismlarida devon va toshkoʻmir davrlari ohaktoshlari va dolomitlar tarqalgan boʻlib, ularda karst relyef shakllari (karrlar, karst voronkalari, shaxtalar, gʻorlar) hosil boʻlgan. Q.ning yon bagʻirlari har xil oʻtlar bilan qoplangan. Yon bagʻirlarini kesib oʻtgan chuqur vodiylarda qoraqaragʻayzorlar, 1400-2000 m balandliklarda yongʻoqzormevazorlar uchraydi. Q.dan shimoli-gʻarbda Juzumsoy, Qizilotasoy, Uyasoy, Qorjonsoy, Oqparak, Koʻkpaksoy va boshqa, janubiy va janubi-sha-rqqa Urgutsoy, Qizilsuv, Chilmay-ram, Oqtosh, Ozodbosh, Tovoqsoy va boshqa daryolar oqib tushadi.
Abduvohidqori Abduraufqoriyev

**Abduvohid Qoriyev**, Abduraufqoriyev Abdulvohdqori (1855 – Toshkent – 1938.12.1) – jamoat va din arbobi, pedagog . Dastlab Koʻkcha dahalik maktabdor Yoqubxoʻja eshondan eski usulda saboq olgan. 1870-80 yillarda Eshonqulidodxoh va 1880-88 yillarla Buxorodagi Ernazarboy madrasalarida tahsil koʻrgan. 1888-1906-yillarla Toshkent shahri Shayx Xovandi Tohur dahasidagp Mir abdullaboy masjid-madrasasida imom, mudarris, shu daha qozisi. 1906-yilda Toshkent shahri dumasi aʼzosi. 1907-yilda Rossiya Davdat dumasiping deputati. U Dumaga mahalliy aholi nomidan Pirmuhammad aʼlam Tursunmuhammad oʻgʻli bilan hamkorlikda ishlab chiqqan talabnomasini topshirgan. Shu yili aholini oʻz haq-huquqi uchun kurashga chorlovchi „chaqiriq“larni oʻzbek va tojik tilida yozib tarqatgan. Shuning uchun 1909-yilda Tula viloyatiga 5 yilga surgun qilingan. U rus adibi L. N. Tolstoy bilan shaxsan koʻrishib, suhbatlashib, 1910-yilda uning dafn marosimida ishtirok etgan.

Qoriyev surgundan qaytgach, 1917-yil aprelgacha mudarris, aprel oyidan „Shoʻroyi islom“ raisi. 1918-yildan „Fuqaho“ („Huquqshunoslar“) jamiyat aʼzosi. Oʻrta Osiyo mahkamai shariya idorasining raisi. 1923-yilda shu idora delegatsiyasi tarkibida Ufaga borib, Usmon Kurʼonini olib kelishda ishtirok etadi. 1926-yilda Makka shahrida boʻlib oʻtgan xalqaro musulmonlar kongressi ishtirokchisi.

Qoriyev 1937-yilda asossiz ravishla qamoqqa olingan va 1938-yil kaltaklab oʻldirilgan. 1957-yilda oqlangan.
Maqsud Qoriyev

**Maqsud Qoriyev ** (1926.1.8, Toshkent) — yozuvchi va jurnalist. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1968). Toshkent yuridik institutini tugatgan. Yuridik fanlari nomzodi, dotsent (1994). "Toshkent haqiqati" gaetasida muharrir oʻrinbosari, bosh muharrir (1954— 63), "Sovet Oʻzbekistoni" gach. (1964-84), "Mushtum" jurnalida bosh muharrir (1984—92). Jurnalistik faoliyati 50-yillarning boshlaridan, adabiy faoliyati esa 60-yillarning 2-yarmida kichik hikoyalar yozish bilan boshlangan. Maqsud Qoriyevning "Oydin kechalar" (1968), "Jiyda gullaganda" (1970), "Oy tutilgan kecha" (1971). "Qiz uzatib borganda" (1972). "Afrosiyob goʻzali" (1974). "Turnalar baland uchadi" (1976) qissa va hikoyalar toʻplamlarida yosh tmondosh.tari hayotiga murojaat etib, ular hayoti va ruhiy olamida kechayotgan oʻzgarishlarni tasvirlashga alohida ahamiyat bergan. Q.ning keyingi ijodida tarixiy oʻtmish mavzui ustuvorlik qiladi: "Spitamen" (1985), "Ibn Sino" (1995). "Gʻaznaviylar" kabi tarixiy romanlar, "Ibn Sinoning bolaligi" (2002) qissasi kitobini yozgan. Maqsud Qoriyev shuninglek, "Davlat va huquq nazariyasi" darsligi mualliflaridan biri. Maqsud Qoriyevning lirik qissalari asosida "Mirzo va Lola" telespektakli, "Qaldirgʻochlar bahorda keladi" (rejissyor H.Ahmar). "Qiz uzatib borganda" (rejissyor U.Nazarov) badiiy filmlari yaratilgan.

Maqsud Qoriyev"Shuhrat" medali (1996) va "El-yurt hurmati" (1998) ordeni bilan taqdirlangan.

## Manbalar
* Saylanma asarlar [3 j.lp]. 1—2j., T.. 2000.
Rahim Qoriyev

**Rahim Majidovich Qoriyev** (1905. 31.12 - Toshkent - 1989.24.8) - teatr arbobi. Oʻzbekiston (1967) va qoraqalpogʻiston (1957)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Leningraddagi Gersen nomidagi pedagogika, Plexanov nomidagi Moskva xalq xoʻjaligi, Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutlarida taʼlim olgan. Oʻzbekiston XKS huzuridagi Sanʼat ishlari boshqarmayei boshligʻining oʻrinbosari hamda Oʻzbek davlat opera va balet teatri lirektori (1934—41), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941 — 45). 1946— 57 yillar Navoiy teatri direktori. Madaniyat vazirligi Sanʼat boshqarmasi boshligʻining oʻrinbosari (1958-62), 1962-85 yillar Oʻzbekiston Teatr jamiyati prezidiumi raisi oʻrinbosari.

## Manbalar
Qori

**Qori** ( — oʻquvchi) — Qurʼonning barcha suralarini yod olgan va qiroat bilan oʻqiydigan kishi. Koʻzi ojiz, koʻr kishilarni ham hurmat yuzasidan *qori* deb atash odat boʻlgan

## Manbalar

## Havolalar