open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ornitologiya

**Ornitologiya** (yun. ornithos – qush va … logiya) – umurtqalilar zoologiya-sining qushlarni oʻrganadigan boʻlimi. O. qushlarning ekologiyasi, biologiyasi, sistematikasi, morfologiyasi, fizio-logiyasi, biogeografiyasi, evolyusiyasi va amaliy ahamiyatini oʻrganib, bu maʼ-lumotlardan umum biologik va insoni-yatning amaliy faoliyati bilan bogʻliq muammolarni hal etishda foydalanadi. „O.“ terminini fanga 16-asr oxirida ita-lyan naturalisti U. Aldrovandi kiritgan. Qushlarga bagʻishlangan birinchi asar „Hayvonlar tarixi“ni Aristotel (miloddan avvalgi 384—322 yillar) yozgan; u 170 tur qushning tuzilishi va hayotini tasvirlab bergan. Oʻrta asrlarda lochinlar yordamida ov qilishga qiziqish ancha kuchayganligi tufayli germaniyalik F. Gogenshtaufenning „Qushlar bilan ovlash sanʼa-ti haqida“ asari dunyoga keldi. Asar qushlar toʻgʻrisidagi bilimlarni birmuncha kengaytirdi. 16-asrdan boshlab qushlarning anatomik tuzilishi, biologik tas-nifi, hayot tarziga oid maʼlumotlar toʻplanib boradi. Shvedtabiatshunosi K. Linney qushlar sistematikasi va feno-logiyasini oʻrganishga asos soldi. 19-asrda ayrim hududlar faunasini oʻrganish, qushlarning sistematikasi, evolyusiyasi va Yer yuzida tarqalish qonuniyatlarini oʻrganish sohasidagi ishlar O.ning yanada rivojlanishiga olib keldi. 20-asrning birinchi yarmidan boshlab qushlarning ekologik va etologik xususi-yatlari, turlararo munosabatlari, migratsiyasi oʻrgana boshlandi. 20-asrning birinchi yarmidan tadqiqotlarning yangi eksperimental va dalada ishlash metodlari ishlab chiqilishi tufayli O. soha-sidagi tadqiqotlar biosfera va ekolo-giyaga oid muammolarni ilmiy nuktai nazardan hal etishda boshqa fanlar orasida mustahkam oʻrin egallaydi. Qushlarni oʻrganish borasida xalqaro hamkorlikning yoʻlga koʻyilishi O.ning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega boʻldi. 1884-yilda O. soxasidagi ilmiy tadqiqotlar va amaliy ishlarni muvofiklashtirish mak,-sadida Xalqaro ornitologlar komiteti tuzildi. Xalqaro, mamlakatlar va regi-onlar miqyosida konfesslar, konferensiyalar va seminarlar tashkil etila boshlandi. Hozirgi 200 dan ortiq ornigologik jur.lar qushlarning hayoti va tabiat muhofazasiga oid maʼluotlarni berib boradi. Turkiston qushlari toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar 19-asrning 1-choragida paydo boʻla boshlagan. Lekin O. sohasidagi fundamental tadqiqotlar faqat 20-asrdan boshlandi. 20-asrning 2-yarmida Oʻzbekistonda „Oʻzbekiston faunasi“, „Oʻzbekiston qushlari“ kabi yirik monografik asarlar, „Qushlar ensiklopediyasi“, „Osiyoda qushlar mifatsiyasi“ va boshqa bir qancha yirik toʻplamlar nashrdan chiqarildi. Respublika orni-tologlari xalqaro tashkilotlar va fondlar bilan hamkorlikda biologik xilma-xillikni sakdash, biologik resurslarni muhofaza qilish va ulardan okdlona foydalanish borasida yirik tadqiqotlar olib borishmokda. Mamlakatda or-nitologik tadqiqotlar, asosan, Oʻzbe-kiston Fanlar akademiyasi Zoologiya institutida va oliy oʻquv yurtlari qoshidagi zoologiya kafed-ralarida olib boriladi.

Elmurod Shernazarov.

## Manbalar
Ornitoxoriya

**Ornitoxoriya** (yun. ornithos — qush va ... xoriya) — oʻsimlik urugʻi sporalari va boshqa qismlarning qushlar yordamida tarqalishi. Zooxoriya shakllaridan biri.

## Manbalar
Orogen

**Orogen** (yun. oros — togʻ va ... gen) — Yer poʻstining tektonik faol zonasi — geosinklinallar rivojlanishining 2-bosqichi. Bu bosqichda koʻtarilishlar boʻlib, togʻlar yuzaga kelgan. O. terminini fanga avstraliyalik geolog L. Kober (1921) kiritgan. Uning fikricha, O., u kuzatgan Alp togʻlari singari simmetrik tuzilishga ega boʻlib, qattiq massalar orasida joylashgan boʻladi va ular tomonidan taʼsir qiluvchi bosim ostida yuzaga keladi. Kober O.ni bir necha zonalar (markaziy, tutashgan va chekka)ga ajratishni taklif etib, ularni tavsiflab bergan. Burmali togʻlar, geosinklinal, geosinklinal sistemadan O. sinonimi sifatida foydalaniladi. 

## Manbalar
Orogenez

**Orogenez**, orogenezis (yun. oros — togʻ va ... genez) — geosinklinalsa siquvchi massalar taʼsirida sodir boʻladigan faol tektonik harakatlar natijasida yuqoriga koʻtarilish. Orogenez terminini fanga amerikalik geolog G. Jil-bert (1890) kiritgan. Ilgari orogenezdan burmalar va togʻliklar paydo boʻladi degan fikr mavjud edi. Olimlar fikricha, orogenez faqat togʻ paydo boʻlish hodisasini bildiradi, burmalar esa togʻ paydo boʻlishiga qadar boshqa harakatlar natijasida yuzaga keladi. Orogenez Oʻrta Osiyoda neogen va antropogen davrlarida keng miqyosda sodir boʻlgan. Himolay, Tyanshan, Pomir va boshqa togʻlar orogenez natijasida paydo boʻlgan.

## Manbalar
Oroklar

**Oroklar** (oʻzlarini ulta — bugʻuli odam deb atashadi) — Saxalin o. (Rossiya )da yashovchi xalq. Umumiy soni 180 kishi (1990-yillar oʻrtalari). Orok tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoye lavlar, anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — bugʻuchilik, dengiz xayvonlari (nerpa, tyulen)ni ovlash, baliq ovlash, qishda esa moʻynali va tirik yovvoyi hayvonlarni ovlash.

## Manbalar
Mixail Orlov

**Mixail Aleksandrovich Orlov** (1888, Moskva - 1972.4.5, Toshkent) — tuproqshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1944), professor (1949). Moskva universitetini tugatgan (1912). Oʻrta Osiyo universiteti tuproqshunoslik kafedrasi dotsenti (1920— 35), mudiri (1935—62). O. rahbarligida va ishtirokida Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari, Qoraqalpogʻiston va Pomirning tabiiy sharoiti, tuproqlari oʻrganil-gan, 200 dan ortiq xoʻjalikning tuproq haritasi tuzilib, ishlab chiqarishga tatbiq etilgan. O. Oʻrta Osiyodagi qadimdan sugʻorib kelinayotgan voha madaniy tuproq xususiyatlarini oʻrganib, ularning birinchi tasnifini ishlab chiqqan.

## Manbalar
* O pochvax Pamira, T., 1937; O serozemax i oazisno-kulturnix pochvax, T., 1937; Novie osnovi pochvennoy klassifikatsii, T., 1947.
Orlean

**Orlean** — Fransiyaning markaziy qismidagi shahar. Luara daryosi boʻyida. Luara departamentining maʼmuriy markazi va Orleane tarixiy viloyatining bosh shaqri. Aholisi 112 ming kishi (1999). Yirik transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi, elektrotexnika mashinasozligi rivojlangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, farmatsevtika sanoati korxonalari mavjud. Shahar Senabum nomi bilan miloddan avvalgi vujudga kelgan. Universitet, Nafis sanʼat, tarix muzeylari bor. 10—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy bi-nolar saqlangan.

## Manbalar
Orol svitasi

**Orol svitasi** — miotsen davriga mansub yotqizikdar kompleksi. Rossiyalik geolog A. L. Yanshin tomonidan aj-ratilgan. Orol dengizining gʻarbiy so-hilida. Orol svitasi sargʻish-kulrang qum, koʻkimtir giltosh, rangli qumtosh va chigʻanoqli qatlamlardan tarkib topgan. Umumiy qalinligi 90 m ga yetadi. Stratigrafik ahamiyatga ega.

## Manbalar
Orolboy

**Orolboy** — qoraqalpoqlarning oris oʻn toʻrt urugʻ deb atalgan qabilaurugʻ guruhiga kiradigan urugʻ. O.lar Xiva xonlari arxivi harakatlarida koʻrsatilishicha, 260 xoʻjalik va 3 biylikdan iborat boʻlib, xonlikka 52 otliq navkar, hashar ishlariga 156 qazuvchi berish majburiyatini bajargan. O.lar Kegeyli boʻylariga koʻchib kelib, Orolboyyop kanalini qaziganlar. Ularning 142865 tanob ekinbop va yaylov yerlari boʻlib, har yili xonlikka 520 tilladan soliq toʻlaganlar.

## Manbalar
Orolboʻyi

**Orolboʻyi**, Quyi Amudaryo - murakkab tabiiy geografik hudud. Maʼmuriy jihatdan Oʻzbekiston va Qozogʻiston hududlarida. Uning gʻarbida Ustyurt platosi chinklari, shimolida Katta va Kichik Boʻrsiq qumliklari, Shimoli-sharqida Orolboʻyi Qoraqumi, sharqda Sirdaryo deltasi, janubi-sharqida Qizilqum choʻlining shimoliy qismi, jan.da esa Amudaryoning hozirgi deltasi joylashgan. Orol dengizi Shimoli-sharqiy va janubiy qismlarida suv sathining pasayishi natijasida vujudga kelgan hududlar (Orolqum) mavjud.

Orol dengizi choʻkmasi yuqori neogenning oxiri (pliotsen)da tarkib topgan. Geologlarning fikricha, oʻsha davrda Moʻynoq yarim orol — Vozrojdeniye — Borsakelmas orollari boʻylab meridianal yoʻnalishda Ustyurt chinkining vujudga kelishi boshlangan. Orol choʻkmasini birinchi marta yuqori pliotsenda, Kaspiyning Oqchagʻil transgressiyasi davrida suv bosgan. Oqchagʻilning koʻldengiz yotqiziklari (mergel, gil, qum, qumtoshlar) O.dagi Qoʻshxonatov va Beltov balandliklarida saqlangan. Kaspiyning apsheron transgressiyasi davrida Orol choʻkmasini ikkinchi marta suv bosgan, uning yotqiziqlari (qalin qum-gil) Amudaryo deltasida toʻrtlamchi davr yotqiziqlari ostida mavjud. Oʻrta toʻrtlamchi davrda Amudaryo shimoliy tomonga buriladi. 2-ming yillikning ikkinchi yarmidan Amudaryo Orol choʻkmasiga quyilgan va daryoning hozirgi yoki Orol deltasi tarkib topib, natijada harakatdagi qumlar (barxanlar), baʼzi joylarda doʻng va kichik marzali qum shakllari hosil boʻlishi boshlangan. Oʻsha davrda Amudaryoning Oqchadaryo deltasi vujudga kelgan. U shimoliy va Shimoli-sharqda Sirdaryoning qad. Janadaryo deltasi bilan birlashgan. Hozirgi u yerda qum relyef shakllari pliotsenning gil, qumtosh, mergel, togʻ jinslaridan tashkil topgan qoldiq balandliklar (Buzgul — 95 m, Uchtagan — 414 m, Jomontov — 102 m va boshqalar) bor.

Amudaryoning hozirgi delta yuzasi daryoning koʻplab eski va yangi oʻzanlari bilan murakkablashgan. Deltada qoddiq denudatsion balandliklar: Beltov (142 m), Qushxonatov (138 m), Qiziljar (118 m), Moʻynoq (86 m) va boshqa mavjud. O.ning janubiy qismida kishda havo temperaturasi —7,6, —8,8°, yozi issiq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 25,9°, 28,3°, yillik yogʻin 75– 120&nbsp;mm. Oxirgi yillarda Orol dengiziga quyiladigan suv miqdori juda ka-maygan, baʼzi yillar yezda Taxiatoshdan quyida suv butunlay boʻlmaydi.

Natijada koʻplab koʻllar qurib qoldi. Tuproq qoplamining xususiyatlari ham oʻzgardi, grunt suvlarining sathi pasaydi, shoʻrxokzorlar maydoni keskin kengaydi, choʻllashishning kuchayishi sababli toʻqaylarning asosiy kis-mi quridi. Qamishzor, toʻqay oʻrnida endilikda yulgunzorlar, bir yillik shoʻralar tarkib topgan. Oʻsimliklarning degradatsiyasi kuchayishi bilan yaylovlar mahsuddorligi, hayvonlar turi va soni kamayib ketdi. Oqibatda, ushbu hududda bir-biri bilan bogʻliq boʻlgan geoekologik muammolar vujudga keldi.

## Manbalar
Orolboʻyi qoraqumi

**Orolboʻyi qoraqumi** - Orol dengizining Shimoli-sharqida joylashgan hudud. Orolboʻyi qoraqumining mutlaq balandligi sharqdan (160 m) gʻarbga, shuningdek, Orol dengizi botigʻiga (53 m) qarab pasayib boradi. Eng baland joylari alohida turgan gilli qoldiqlardan (Jilonqir, 157 m va boshqalar) iborat. Ular atrofidagi tekisliklardan 20–50 m koʻtarilib turadi. Qum uyumlarining qalinligi 10–30 m. Orolboʻyi qoraqumi hududining zamini boʻr, paleogen va neogen togʻ jinslaridan tashkil topgan, asosan, gil-qum yotqizikdari keng tarqalgan. Bu jinslar baʼzi joylarda yer yuzasiga yaqin, baʼzan chiqib qolgan. Qum mas-sivlarining eni va uzunligi turlicha, mas, Jeneshkequm massivining uz. 100–120&nbsp;km, eni 10–15&nbsp;km, Koʻlquduqqum uz. 50–60&nbsp;km, eni 3–15&nbsp;km. Qum maydonlari oʻsimliklar bilan mustaxkamlangan. Massivlari birbirlaridan bo-tiqlar orqali ajralgan, ularning tublari shoʻr, shoʻrxok va taqirlar bilan band. Qum relyefi ulardan 10–20 m baland. Iklimi tipik adir xususiyatiga ega. Qishda havoning oʻrtacha temperaturasi — 11,7° dan (Kazani meteostansiyasi) — 13,5° gacha (Orol dengizi stansiyasi) boradi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi ushbu stansiyalarda 26,1°, 26,3°. Qayd etilgan yillik mutlaq eng past temperatura —34°, —36°, eng yuqori temperatura 42°. Yogʻin miqdori kam (108–124&nbsp;mm), ularning asosiy qismi yilning iliq davriga toʻgʻri keladi (64–67&nbsp;mm). Qor qoplamining qalinligi 10 sm atrofida, 77—88 kun saqlanadi. Grunt suvlari sathi yer yuza-siga yaqin, qumlarda oʻziga xos suv lin-zalari hosil boʻladi. Botiqlarda grunt suvlarining sathi 2–3 m chuqurlikda joylashgan. Suvi chuchuk yoki bir oz shoʻrroq, yaylovlarni suv bilan taʼminlashda foydalaniladi. Orolboʻyi qoraqumi yuzasini choʻl-qum tuproklar va qumliklar egallagan. Qumlarda koʻproq oq jusan va yashil shuvoq guruxlari keng tarqalgan. Shoʻrxok va shoʻrlangan tuproqlarda shoʻralar oʻsadi. Hududdagi yaylovlardan yil boʻyi foydalanish mumkin, oʻrtacha mahsuldorlik gektariga 2,2 sentner.

## Manbalar
Orollar yoyi

**Orollar yoyi** — kontinentdan oke-anga oʻtuvchi oraliq zonalardagi hozirgi geosinklinal sistemalari relyefida yaqqol koʻrinib turuvchi strukturalar. Orollar yoyi bir yoʻnalish boʻyicha joylashgan, okean va dengizlar suvi yuzasidan orollar koʻrinishida koʻtarilgan va chekka dengizlar oʻrnini chuqur suv osti novlaridan ajratib turuvchi togʻ tizmalaridir.

Orollar yoyining asosi eni 40–50&nbsp;km, uz. 1000&nbsp;km va undan ortiqboʻlgan suv osti tizmalaridan iborat. Tizmalar vulkanogen qatlamlardan tuzilgan va suv ustida orollar koʻrinishida chiqib turadi. Orollar yoyi koʻpincha ikki parallel qator tepalardan iborat boʻlib, aksari tashqi qatori (chuqur suv osti noviga qara-gani) suvning tagida joylashgan. Bu holda qator tepalar chuq. 3—4,5&nbsp;km li boʻylama depressiya bilan ajralgan boʻladi. Yoriklar zonasida koʻndalang depressiyalar ham bor. Orollar yoyi, ayniqsa, Tinch okeanning gʻarbiy chekkasida yaxshi rivojlangan. Orollar yoyi rivojlanishining dastlabki bosqichida okean osti Yer poʻsti qalinlashadi (mas, Maria-na Orollar yoyi). Soʻnggi bosqichda yirik orollar yoki yarim orollarni (mas, Yaponiya o.lari, Kamchatka yarim orol, Yangi Gvineya) hosil qiladi. Bu yerlarda Yer pusti tuzilishiga kura, kontinental tipiga yaqin boʻladi. Orollar yoyi uchun jadal vulkanizm, kuchli zilzilalar xos.

## Manbalar
Orollar yoyi zonasi

**Orollar yoyi zonasi** - orollar yoyi, chuqur suv okean novlari va chekka dengizlar havzalarini oʻz ichiga olgan. Materik Yer poʻstidan okean osti Yer poʻstiga oʻtish zonasi (yana qarang Oraliq zona).

## Manbalar
Orolli

**Orolli**, orollar — Xiva xonligining shim. qismida yashagan oʻzbeklar. Amudaryodagi orollarda yashaganlar (nomlari shundan). Dehqonchilik, baliq ovlash, qisman ovchilik bilan shugʻullanganlar.

## Manbalar
Oromo tili

**Oromo tili** — kushit tillarining biri. Efiopiyaning markaziy va sharqiy hududlarida hamda Shimoliy Keniyada tarqalgan, 8 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi. Laqjalari shim. (tulama, borana va boshqalar) va jan. (bararetta, uata va boshqalar) guruhlarga boʻlinadi. Efiop alifbosi asosida yozuvi 1977-yilda joriy etilgan. Oromo tilida davriy matbuot chop etiladi, boshlangʻich maktablarda oʻqish-oʻqitish ishlari amalga oshiriladi, radioeshittirishlar olib boriladi.

## Manbalar
Orochlar

**Orochlar** (oʻzlarini nani deb atashadi) — Rossiyaning Xabarovsk oʻlkasidagi xalq. Umumiy soni 900 kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Oltoy oilasi tungus-manjur guruhining oroch tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — ovchilik (dengiz hayvonlarini ovlash) va baliq ovlash; hunarmandchilik (temirchilik, yogʻoch, qayin poʻstlo-gʻini qayta ishlash, chana, changʻi va qayiq yasash keng tarqalgan).

## Manbalar
Orsk

**Orsk** — Rossiya Federatsiyasi Orenburg viloyatidagi shahar (1865-yildan). Janubiy Uralda, Oʻr daryosining Ural daryosiga quyilish joyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 185 ming kishi. "Yujnouralnikel" kombinati, Janubiy Ural mashinasozlik, traktor pritseplari zavodlari, rangli metallurgiya, neft kimyosi, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari bor. Pedagogika instituti, oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi.

Shahar 1735-yilda Rossiya imperiyasi tomonidan janubiy yerlarni egallash maqsadida qalʼa sifatida qurilgan.

## Jugʻrofiy joylashuvi

Shahar Ural togʻlarining janubiy etaklarida, Or daryosining Ural daryosiga quyilish qismida joylashgan. Ural daryosi shaharni ikki qismga: Yevropa (Yangi shahar) va Osiyo (Eski shahar) ga ajratib turadi.

## Iqlimi

Orsk shahrining iqlimi keskin kontinental boʻlib, qish mavsumi sovuq, yoz esa issiq boʻladi. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 322 mm ni tashkil qiladi.

## Manbalar
Daniel Ortega

**Daniel Saavedra Ortega** (1945-yil) — Nikaragua prezidenti (1985—90), Sandinochilar milliy ozodlik fronti (SMOF) Milliy rahbariyati ijroiya komissiyasi koordinatori (1985-yildan). SMOF Milliy rahbariyati aʼzosi (1965-yildan), Milliy uygʻonish hukumati Rahbarlik kengashi koordinatori (1981—1985). 2021-yilning noyabrida Daniel Ortega Oliy saylov kengashi tomonidan e'lon qilingan birinchi qisman rasmiy natijalarga ko'ra, 75% ovoz bilan to'rtinchi besh yillik muddatga qayta saylandi.

## Manbalar
Ortikon

**Ortikon** (yun. orthos — toʻgʻri va ekion — tasvir) — yorugʻlik signallarini elektr impulslariga aylantirib be-radigan uzatuvchi televizion trubka. Amerika muhandislari A. Roz va X. Yams taklif qilishgan (1939). Uzatilayotgan tasvir O. nishoniga, yaʼni — obyekt tomondan yarim shaffof elektr oʻtkazuvchi qatlam (signal plastinka) bilan, elektron projektor tomondan mayda donachali fotoaktiv qatlam (mozaik fotokatod) bilan qoplangan yupqa shisha plastinkaga proyeksiyalanadi. Hosil boʻlgan yorugʻlik signali plastinka zanjirida videosignalga aylanadi. O. yori-tilganlik yetarli boʻlmagan sharoitda tasvirlarni televideniye orqali uza-tishda ishlatiladi. Ancha takomillashgan O. superortikon deb ataladi.

## Manbalar
Ortit

**Ortit** (yun. orthok — toʻgʻri) — silikatlar sinfiga mansub mineral. Monoklin singoniyali. Qattikligi 5,5-6; zichligi 4100&nbsp;kg/m3. Rangi qoʻngir, qora, sargʻish-qoʻngʻir. Shishasimon yaltiroq. Kristall shakllari kalin prizmatik ustunsimon, baʼzan nayzasimon. Koʻproq xol-xol donalar, baʼzan yaxlit massalar holida boʻladi. Radioaktiv. Oʻzbekistonda granit, granit-pegmatit, siyenit tarkibida aksessor mineral sifatida, nordon intruziv va effuziv jinslarda mavjud. Ortit togʻ jinslarining yoshini aniklashda, siyrak yer elementlari (seriy, ittriy va boshqalar)ni olishda qimmatbaho xom ashyo hisoblanadi. Sinonimlari: allanit, uralortit, bodenit (eskirganlari: muromonit, trinorit).

## Manbalar
Oromiy yozuvi

**Oromiy yozuvi** — gʻarbiy som yozuvlaridan biri; oromiylar miloddan avvalgi 1-ming yillikning boshlarida finikiy yozuvi asosida shakllantirgan kansonant yozuv. Oromiylar finikiy yozuvining alifbo tarkibini oʻzgartirmagan holda (oromiy alifbosi ham faqat undoshlarni ifodalovchi 22 harfdan iborat boʻlgan), unga ayrim oʻzgarishlar kiritganlar: harflarni tashkil etuvchi unsurlar sonini kamaytirish yoki unsurlar shaklini oʻzgartirish orqali juda koʻp harflarning shakllarini soddalashtirganlar va yozuvni tez yozishga moslashtirganlar. Oromiy yozuvida soʻzlar asosan ajratib yozilgan: dastlabki soʻzlarni ajratuvchi belgilar — bir vertikal chiziq yoki nuqta qoʻllangan, keyinchalik esa soʻzlar oʻrtasida boʻsh joy qoldirish bilan soʻzlar oʻzaro ajratilgan. Oromiy yozuvi da harflar alohida-alohida, ligaturasiz (2 harfni bir harf shakliga keltirmasdan) yozilgan; oʻziga xos xususiyatlaridan biri d va g harflarining farqlanmasligidir. Oromiy yozuvi va oromiy tili miloddan avvalgi 6—4-asrlarda yangi os-sur va qad. fors davrlarida butun Gʻarbiy Osiyoda, hatto Misr, Kichik Osiyo va Hindistonda devonxonalarning ras-miy yozuvi va tiliga — xalqaro aloqa vositasiga aylangan. Oromiy yozuvi nafaqat mo-numental toshbitiklarda, balki sopol buyumlarda (sopol parchalarida) va pa-piruslarda saqlanib qolgan. Bu yozuv gʻarbiy som yozuvlarining miloddan avvalgi 3—2asrlardagi koʻplab oromiy variantlarining, suryoniy, kvadrat shaklli yahudiy, arab, pahlaviy, sugʻd, uygʻur, moʻgʻul yozuvlarining kelib chiqishiga asos boʻlgan. Oromiy yozuvidagi eng qad. yozma yod-gorliklar miloddan avvalgi 9—8-asrlarga mansub.

## Manbalar
Oromiylar

**Oromiylar (arameylar)** (oromiycha: ܣܘܪ̈ܝܝܐ ܐܪ̈ܡܝܐ) — Mesopotamiyadan kelgan semit xalqi, bugungi kunda: Turkiyaning janubi-sharqida, Suriyaning shimoli-sharqida va Iroqning shimolida. Aramey xalqi oʻz tiliga ega, oromiy. Bu til bir vaqtlar global til boʻlib, Iso Masih tomonidan gapiriladigan Yaqin Sharq tillari edi.

Oromiylar nasroniylikni qabul qilgan va turli suriyalik-oromiy cherkovlarga mansub boʻlgan birinchilardan biri boʻlgan. Zulm va taʼqiblar tufayli oromiylar asosan Gʻarbiy Yevropa, Amerika va Okeaniyada diasporada yashaydilar.
## Manbalar
Abdurahmon Ortiqov

**Ortiqov Abdurahmon** (1918.15.12, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), falsafa fanlari doktori (1967), professor (1968). 1945-1950 yillarda Oʻrta Osiyo universitetida katta oʻqituvchi, ayni vaqtda "Qizil Oʻzbekiston" gazetasida boʻlim mudiri. Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat institutida katta oʻqituvchi, dotsent (1950—1956). 1956—2003-yillarda Toshkent politexnika instituti (ToshTU)da falsafa kafedrasi mudiri, professor Ilmiy ishlari din tarixi va hurfikrlilik, axloq, ijtimoiy falsafa mavzulariga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

## Manbalar
Isroil Ortiqov

**Ortiqov Isroil** (1907, Qoʻqon -1938.5.10, Toshkent) — jamoat arbobi. Otasi dashnaksutyunlar tomonidan oʻldirilgan (1918). Yoshlar tashkiloti idoralarida faoliyat koʻrsatgan (1928-yildan). Oʻzbekiston komsomoli MK 1-kotibi (1931—37). Ortiqov tashabbusi bilan Toshkentda zarbdor yoshlar koʻrigi (1931-yil 12-may) boʻlib, unda yigit-qizlar Oʻzbekistondagi yirik sanoat korxonalarini qurishda faol ishtirok etishga chaqirildi. Quvasoy sement kombinati, Toshkent toʻqimachilik kombinati, Chirchiq elektrokimyo kombinati, Buxoro va Samarqand ip yigiruv fabrikalari, Margʻilon shoyi toʻqish kombinati va boshqa inshootlar qurilishida yoshlar katta xizmat qilgan. Ortiqov maorif jabhasidagi yoshlar faoliyatini ham yoʻnaltirib turgan. 1937-yil 14-oktabrda hibsga olingan va unga Oʻzbekiston yoshlarini millatchilik ruhida tarbiyalaganlik aybi qoʻyilgan. SSSR Oliy sudi harbiy kollegiyasining Toshkentdagi sayyor majlisi qarori bilan "xalq dushmani" sifatida otishga hukm qilingan. O. 1956-yil 12-iyunda SSSR Oliy sudining qarori bilan toʻla oqlangan.

Ad:. Mahmudov M., Barhayot siymolar, T., 1981; Usmonov I., Qatagʻon qurbonlari, T., 1992.

## Manbalar
Orto...

**Orto...** (yun. orthos — tik, toʻgʻri) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi. Biror narsaning tikligini, toʻgʻriligini, biror hodisaning toʻgʻridan-toʻgʻri roʻy berishini bildiradi. 

## Manbalar
Ortogenez

**Ortogenez** ( - orthos — toʻgʻri va ) — tirik tabiatning rivojlanishi ichki omillar bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi evolyusion taʼlimot konsepsiyasi. Ortogenez toʻgʻrisidagi tasavvurlar asosida nemis zoologi T. Eymerning qarashlari yotadi (1888—97 yildagi ishlari). Ortogenez taʼlimotiga kura, evolyusiya tabiiy tanlanish natijasida boʻlmasdan, balki irsiy oʻzgaruvchanlikning muayyan yoʻnalishda borishi bilan belgilanadi. Tirik sistemalarda yuz beradigan barcha oʻzgarishlar tashqi muhitning bevosita taʼsiri natijasi boʻlib, tabiat tomonidan belgilab berilgan qatʼiy yoʻnalishlar asosida roʻy beradi, soʻngra irsiyatga oʻtkaziladi. 20-asr ga kelib Ortogenez tarafdorlari evolyusiya yoʻnalishini moddiy asosga ega boʻlmagan yoki bunday asosga ega boʻlgan, lekin azaldan genetik kodga solingan ichki omillar bilan bogʻlashga urinishmoqda. Ortoseleksiya muhit taʼsirining yoʻnaltirilganligi tufayli tabiiy tanlanishni uzoq vaqt davomida muayyan bir yoʻnalishda borishi bilan Ortogenezdan farq qiladi. Ortogenez konsepsiyasi evolyusion jarayonni avtogenetik sabablarga bogʻlab tushuntirishga urinish bilan Ch. Darvin taʼlimotiga qarshi turadi.

## Yana qarang

* Avtogenez
* Evolutsiya

## Manbalar
Ortogneys

**Ortogneys** — magmatik togʻ jinslari (granit va kvarsli dioritlar)ning metamorfizlanishidan hosil boʻlgan jins. O. slanetssimon kristalli va yoʻl-yoʻl strukturaga ega (qarang Gneys). 

## Manbalar
Ortoklaz

**Ortoklaz** (yun. orthos — toʻgʻri va klasis — sinish, ajralish) — ishqorli dala shpatlari guruhiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. K[AlSi3O8]. Tarkibida K2O-16,9%, Al2O3-18,4%, SiO2 -64,7%, qattiqligi 6,5, zichligi 2500 –2600&nbsp;kg/m3. Tabiatda kam uchraydi. O. koʻpincha albit-anortit minerallari bilan qattiq qorishmalar hosil qiladi. Monoklin sistemada kristallanadi. Kristallari prizmatik shaklda. Maydalanganda 90° burchakli boʻlakchalarga boʻlinadi (nomi shundan). Mikroklindan toʻgʻri sinishi bilan farq qiladi. Har xil rangda (och pushti, och kulrang, qiz-gʻish, qoʻngʻir-sariq yoki oqish, baʼ-zan qizil) boʻladi. Baʼzi gidrotermal oʻzgargan zonalarda O.ning shishasimon shaffof turlari (adulyar) uchraydi. Effuziv jinslardauchraydigan O.ning shaffof turi sinidin deyiladi. O.ning shaffof va yarim shaffof turlari irizatsiya (qirra yoki yuzalarining tovlanishi) xossasiga ega boʻlib, kristallari moviy nur sochadi va oytosh deb ataladi. O.ning bu turlari zargarlikda foydalaniladi, boshqalari keramika va shisha sanoatida xom ashyo sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Orujeynaya palata

**Orujeynaya palata** (Qurolaslaha palatasi) — Moskva Kremlidagi qad. rus muzeyi. 16-asrda aslahaxona sifatida tashkil qilingan; maxsus qurilgan binoda joylashgan (1844—51, meʼmori K. Ton). 16-asr 2-yarmi —18-asr boshlarida qurol, qimmatbaho taqinchoqpar, saroy roʻzgʻor buyumlari tayyorlash, sotib olish, saqlash markazlari tarzida shakllangan. 1960-yildan Moskva Kremli Davlat muzeylari tarkibida. Orujeynaya palatada Rossiya, Gʻarbiy Yevropa, Old Osiyodagi bir qator mamlakatlarda 5—20-asr boshlarida yaratilgan amaliy bezak sanʼa-ti namunalari, qurol-aslahalar, oʻyma naqshli, emal. qimmatbaho toshlar va boshqa bilan bezatilgan oltin va kumush idishlar, taqinchoklar, zar va dur tikib bezatilgan badiiy buyumlar, mato, hokimlik ramzi boʻlgan narsalar, serhasham ot abzallari va boshqa saqianadi. Orujeynaya palatada Oʻzbekiston hududida tayyorlangan badiiy hunarmandlik asarlari namunalari (baxmal, zandonachi kabi mato; zarbof liboslar, zardoʻzi buyumlar, Buxoro amirining taxti va boshqalar) ham saqlanadi.

## Manbalar
Orf Karl

**Orf Karl** (1895.10.7 - Myunxen — 1982.29.3) — nemis kompozitori, pedagog, dramaturg. Myunxendagi Musiqa sanʼati akademiyasida taʼlim olgan (1913—14). Bavariya sanʼat akademiyasi (1950), Rimdagi "Santa-Chechiliya" akademiyasi (1957) va boshqa akademi-yalar aʼzosi. Zalsburg (Avstriya) dagi xalqaro Musiqiy tarbiya instituti (hozirgi O. instituti) asoschisi va birinchi rahbarlaridan (1962-yildan). Zamonaviy drama teatri, misteriya (Oʻrta asr diniy te-atri) shakllari, marionetkalar, teatri, karnaval va boshqalarning ifodaviy vositalaridan foydalanib, musiqali spektaklning yangi turlarini yaratgan (mas, "sahnaviy kantata", "sahnaviy konsert" va boshqalar). "Karmina Burana" (1936), "Katulli karmina" (1942), "Afrodita triumfi" (1951), "Antigona" (1949), "Shoh Edip" (1959), "Pro-metey"(1967) va boshqa asarlari mashhur. O. 1930-yillarda kashf etgan bolalar mu-siqiy tarbiya tizimi, shuningdek, bolalar uchun maxsus ishlab chiqqan mu-siqa cholgʻulari ( sozshunos K. Zaks hamda cholgʻular ustasi K. Mendler bilan birgalikda) koʻpgina mamlakatlarda keng joriy etilgan. Germaniya Millim mukofoti bilan takdirlangan (1979).

## Manbalar
Orxit

**Orxit** (yunoncha: orchis — moyak. itis — yalligʻlanish) — moyakning yalligʻlanishi. Koʻpincha yuqumli kasalliklar (gripp, tepki, sil va boshqalar) asorati sifatida yoki yorgʻoqqa shikayet yetishi oqibatida (qarang Jinsiy aʼzolar) paydo boʻladi. Kasallik birdan boshlanadi: gavda temperaturasi koʻtariladi, moyak qattiq ogʻriydi, kattalashib, tarang tortadi va bezillab turadi. Kasallik belgilari paydo boʻlishi bilan vrachga murojaat etish va uning koʻrsatmalariga qatʼiy amal qilish zarur, aks holda yalligʻlanish jarayoni avj olib moyak funksiyasiga jiddiy putur yetishi mumkin. Bemor oʻrinda yotishi va suspenzoriy taqishi lozim. Yalligʻlanish jarayoni tarqalib, temperatura normallashgandan keyin ham suspenzoriy taqish yoki siqib turadigan trusik (plavki) kiyib yurish kerak vaqtincha jinsiy aloqadan oʻzni tiyish tavsiya etiladi.

## Manbalar
Orxus

**Orxus** — Daniyadagi shahar, Yutlandiya yarim orolning sharqida. Orxus amtining maʼmuriy markazi. Aholisi 217,2 ming kishi (2000). Orxus-Bugt qoʻltigʻidagi port. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Un-t bor. Shahar 10-asrdan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan gotika sobori va cherkov (11 —15-asrlar) saqlangan. "Eski shahar" qismi ochiq osmon ostidagi meʼmoriy muzey hisoblanadi.

## Manbalar
Orsha

**Orsha** — Belorussiyaning Vitebsk viloyatidagi shahar. Dnepr daryosi boʻyida. Yirik temir yoʻl tuguni. Aholisi 125,7 ming kishi (1998). Zigʻir tola kombinati, stanoksozlik, asbobsozlik, "Legmash" va boshqa zavodlar; qurilish materiallari, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. O. dastlab (Rsha shaklida) 1067-yilda tilga olingan. 1359-yildan Litva va Polsha tarkibida, 1772-yildan Rossiya imperiyasi tarkibida boʻlgan. Shaharda Bogoyavleniye monastiri (17-asr boshlari), barokko cherkovi bilan uniat monastiri (18 a.) saqlanib qolgan.

## Manbalar
Orqa Ili Olatovi

**Orqa ili olatovi** - Tyanshan sistemasidagi togʻtizmasi. Qozogʻiston, Qirgʻiziston chegarasida. Uzunligi 350&nbsp;km. Eng baland joyi 4973 m (Talgar choʻqqisi). Granit, konglomerat, ohaktosh va sla-netslardan tarkib topgan. Baʼzi choʻqqilari muzliklar bilan qoplangan (484&nbsp;km²). Shimoliy yon bagʻirlaridan Ili daryosining chap irmoqlari oqib tushadi. Togʻ etaklari quruq dashtlardan iborat, balandrokda buta, dasht oʻsimliklari oʻsadi, oʻtloqlar va oʻrmonlar (olma, togʻterak, qoraqaragʻay) mavjud. Shimoliy etagida Olmaota shahri joylashgan.

## Manbalar
Orqa miya nervlari

**Orqa miya nervlari** - odamda orqa miyadan boshlanadigan nervlar. Orqa miya nervlarin. 31 juft: 8 juft boʻyin, 12 juft koʻkrak, 5 juft bel, 5 juft dumgʻaza va 1 juft dum nervi. Orqa miya nervlarin. gavda muskullariga, teriga tarqaladi. Orqa miya nervlarin. va ularda hosil boʻlgan boʻyin, yelka, bel, dumgʻaza va dum nerv tolalari, teri, ichki aʼzolar va butun gavda skelet muskullarini markaziy nerv sistemasi bilan bogʻlaydi (innervatsiya). Orqa miya nervlarin. tarkibida sezuvchi va harakatlantiruvchi tolalar boʻladi. Qoʻzgʻaluvchanlik aʼzolarda, muskullarda va terida joylashgan nerv oxirlari (retseptorlar) orqali sezgini qabul qilib markaziy nerv sistemasiga, u yerdan harakatlantiruvchi nervlar orqali ishchi aʼzolarga kerakli javob impulslarini yetkazadi. Taʼsirlarni oʻtkazish tezligi oʻrtacha 0,5– 120 m.ga teng, yoʻgʻon diametrli nervlarda tezroq boʻladi.

## Manbalar
Orqa miya soʻxtasi

**Orqa miya soʻxtasi** - zaxm kasalligining uchinchi yoki toʻrtinchi davrida orqa miyaning orqa ildizi va orqa ustunlarida roʻy beradigan degenerativ oʻzgarishlar. Bunda bemor muvozanatini yoʻqotadi, yurganida oyoklarini keng tashlab, koʻzi bilan kuzatib bosadi, koʻzini yumishga toʻgʻri kelsa, gandiraklab yiqilib tushishi ham mumkin. Soʻxtaning oxirgi bosqichida butunlay yura olmay qoladi. Bundan tashqari, pay reflekslari yoʻqoladi, boʻgʻimlar kechasi qattiq ogʻriydi, koʻzning koʻrish layoqati susayadi.

## Manbalar
Orqatogʻ

**Orqatogʻ** —Kunlunning markaziy qismidagi togʻ tizmasi, Xitoy hududida. Uz. 650&nbsp;km. Eng baland joyi 7723 m (Ulugʻmuztogʻ choʻqqisi, Kunlundagi eng baland choʻqqi). Asosan, granit, gneys va qumtoshlardan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari qiya, hamma qis-mida qurum toshlar uchraydi. Toshloq choʻllar, koʻlli botiqlar va vodiylar bor. Togʻ tepalari adabiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Shim. yon bagʻrida oltin konlari topilgan. Tizmani 1884 yilda rus sayyohi N. M. Prjevalskiy tadqiq etgan.

## Manbalar
Osaka

**Osaka** — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu orolining janubiy qismida. Osaka prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,6 mln. kishi (2000). O. — kattaligi va iqtisodiy ahamiyati jihatdan mamlakatda 2-oʻrinni egallaydi. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Ichki Yapon dengizi sohilidagi yirik port (yiliga 90 mln. t dan ortiq yuk ortibtushiriladi). Itami aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

O. — mamlakatning savdo-moliya markazi. Fond, sholi, paxta birjalari, banklar bor. Ogʻir sanoat markazi (jumladan, poʻlat, prokat, rangli metall buyumlari ishlab chiqariladi). Aniqmashinasozlik, kemachilik, energetika, priborsozlik va stanoksozlik, toʻqimachilik, kimyo-farmatsevtika, yogʻochsozlik, poligrafiya, sement, oyna-keramika sanoati korxonalari mavjud. 1933-yilda metropoliten qurilgan. 13 universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlari, nafis sanʼat muzeyi va boshqa muzeylar, planetariy, teatrlar, botanika va hayvonot bogʻlari bor.

Shahar 4—7-asrlardan tilga olingan. Dastlab Naniva, 15-asrdan O. deb atalgan. 16-asr oxiridan O. mamlakat hoki-mining qarorgohi va yirik savdo shahri. Oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklaridan ibodatxonalar, qasr va boshqa bor. 1970-yilda shaharda "EKSPO—70" butun jahon koʻrgazmasi boʻlib oʻtgan.

## Manbalar
Osvensim

**Osvensim** — Polshaning jan.da, Sola daryosi boʻyida joylashgan shahar. Aholisi 46 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kimyo sanoati rivojlangan. 1940—45 yillarda O. (nem. Aushvits) yaqinida nemis fashistlari konslageri boʻlgan. O.da 4 mln.dan ziyod kishi qirgʻin qilingan. 1945-yil 27-yanvarda Sovet armiyasi tomonidan ozod etilgan. Sobiq konslager hududida muzey ochilgan.

## Manbalar
Osetin tili

**Osetin tili** — hind-yevropa tillari oilasining eroniy tillar guruhiga mansub, asosan Shimoliy Osetiya Alaniyada va Janubiy Osetiya muxtor viloyatida, shuningdek, Kabarda-Balkariyada tarqalgan til. 500 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. 2 asosiy lahjasi bor: adabiy tilga asos boʻlgan iron lahjasi va digor lahjasi. Digor lahjasi Shimoliy Osetiyaning gʻarbida, iron lahjasi esa Shimoliy Osetiyaning qolgan hududlarida va Janubiy Osetiyada qoʻllanadi.

Osetin tilining oʻziga xos tomoni shundaki, u ham qad. Yevropa tillari, ham Kavkaz tillari bilan uzoq yillar aloqada boʻlgan. Natijada boshqa eroniy tillardan farqli ravishda uning fonetikasida portlovchi boʻgʻiz undoshlari, morfo-logiyasida koʻp kelishikli agglyutina-tiv turlanish paydo boʻlgan.

Yozuvi 18-asr oxiridan mavjud. 1844-yilda akademik A. Shyogren kirillitsa asosida yozuv yaratgan edi. Osetin tili 1923—38 yillarda lotin grafikasidan foydalangan. 1938-yildan yozuvi rus grafikasi asosida; jan. osetinlar 1938—54 yillarda gruzin yozuvidan foydalanganlar.

## Manbalar
Osetinlar

**Osetinlar** (oʻzlarini — *iron*, *digoron* deb ataydilar) — Rossiya Federatsiyasi (402,6 ming kishi; Shimoliy Osetiyada 335 ming kishi) va Gruziyadagi (164 ming kishi; Janubiy Osetiyada 65 ming kishi) xalq. Umumiy soni 598 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Osetin tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, pravoslavlar, sunniy musulmonlar ham bor. Etnogenezi jihatidan forsiy xalq hisoblanadi. O.ning shakllanishida skiflar, sarmatlar, alanlar hamda Shimoliy Kavkazning qad. aholisi ishtirok etgan. Alanlar O.ning eng yaqin ajdodlari hisoblanadi. O.ning aksariyati sanoatda band, shuningdek, tekisliklarda dehqonchilik va togʻli tumanlarda chorvachilik (qoʻychilik) bilan shugʻullanadilar.

## Manbalar
Orqa Olay tizmasi

**Orqa olay tizmasi** - Pomirning shim.dagi togʻ tizmasi, Olay vodiysini jan.dan oʻrab turadi. Asosan, Qirgʻiziston va Tojikiston chegarasida. Uz. 240&nbsp;km, eng baland joyi 7134 m. Slanets, ohaktosh, qumtosh va konglomeratlardan tarkib topgan. Shimoliy yon bagʻri uzunroq. Yon bagʻirlarining quyi qismida togʻdasht va togʻ-oʻtloq oʻsimliklari oʻsadi, balandrokda — abadiy qor va muzliklar yotadi (1436&nbsp;km²). Orqa Olay tizmasit.dagi Qizilort dovoni (4280 m) orqali Oʻsh — Xorugʻ avtomobil trakti oʻtgan.

## Manbalar
Osiyo (maʼnolari)

**Osiyo**:

* Osiyo (yun. Asia, ehtimol ossuriycha asu — sharq) — Yer sharidagi eng katta qitʼa (butun quruqlik maydonining 30% chasini egallagan).
* Osiyo (gazeta) - "OSIYO" — jadidlar gazetasi.
Osiyo (gazeta)

**Osiyo** — jadidlar gazetasi. 1908-yil 9-apreldan Toshkent shahrida A. Bektemirov muharrirligida nashr etilgan. "Xurshid", "Shuhrat" gazetalari ishini davom ettirib, maorif sohasidagi islohotlar, dunyoviy ilmlarni oʻrganish zarurligi, maʼnaviy va iqtisodiy masala-muammolar toʻgʻrisida yozilgan maqolalar va sheʼrlarga keng oʻrin ajratgan. A. Ibrohimov, Munavvarqori, A. Avloniy va boshqa jadid adiblarining maqolalari eʼlon qilingan. Jami 5 soni chiqqach, Chor mustamlakachi maʼmurlari tomonidan yopilgan.

## Manbalar
Osiyo antitsikloni

**Osiyo antitsikloni**, Markaziy Osiyo antitsikloni, Sibir antitsikloni — Osiyo ustidagi yuqori atmosfera taʼsirining mavsumiy markazlaridan biri. Qish oylarining koʻp yillik oʻrtacha haritalarida Osiyo ustida joylashgan yuqori bosimli maydon. Osiyo antitsikloni markazida oʻrtacha bosim 1030 dan past boʻlmaydi. Bu sovigan quruklik ustida antitsiklonlarning tez-tez shakllanishi, ularning kuchayishi va turib qolishining statik natijasidir. Bunga mahalliy topografiya va orografiyaning taʼsiri juda katta. Osiyo antitsikloni uyushgan joyda alohida antitsiklon yoki oʻrkachlarning Tinch okean tomon muttasil harakati kuzatiladi va yuqori bosimli subtropik zona jonlanib turadi. Yezda Osiyo antitsikloni oʻrnini Gʻarbiy Osiyo termik depressiyasi egallaydi. Osiyoning materik qismida Osiyo antitsikloni davrida sovuq (yer yuzasiga yaqin qatlamlarda), sokin, kam bulutli, kam qorli ob-havo xukmronlik qiladi. Eng past temperatura Osiyo antitsiklonining shimoli-sharqida (Verxoyansk shahrida) kuzatiladi. Bunda temperatura —70° gacha pasayadi, yanvar oyidagi oʻrtacha temperatura —50°dir. Osiyo antitsiklonining pastki qatlamlarida sovuq havoning chiqib ketishiga Sayan, Oltoy va boshqa togʻ tizmalari toʻsqinlik qiladi, shuning uchun Osiyo antitsikloni statsionar turgʻun antitsiklondir. Osiyoning sharqiy chekkalarida, sharq va jan.sharqdan ahyon-ahyonda dengiz havosi bostirib kelishi natijasida antitsiklonning markaziy rayonlariga qaraganda qish issiqroq boʻladi. Osiyo antitsiklonining jan.-gʻarbiy qismi Oʻrta Osiyo hududiga taʼsir qilib, bu yerda turgʻun, ochiq, tinch ob-havoga sabab boʻladi. Yozda Osiyo antitsikloni Osiyo depressiyasiga almashinadi.

## Manbalar
Osiyo depressiyasi

**Osiyo depressiyasi**, Janubiy Osiyo depressiyasi — Osiyo ustida paydo boʻladigan past bosimli barik maydon. Yozda Oʻrta Osiyoning janubi-sharqida quruq va issiq ob-havoni yuzaga keltiradigan frontsiz, 2 berk izobara bilan oʻralgan past bosimli, siklonli, sirkulyasiyasi yaxshi ifodalangan kuyi troposferada sodir boʻladi. Osiyo depressiyasi oʻrtacha 2,2—2,5 kun, baʼzi vaqtlar 5—7 kungacha davom etishi, shu davrda temperatura 40—45° gacha koʻtarilishi mumkin. Osiyo depressiyasi vaqtida eng past temperatura 30°. Osiyo depressiyasi qancha koʻp koʻtarilsa va uning mavjud davri kan-cha uzoq boʻlsa — yoz issiq, aks holda salqin keladi. Shamol va changtoʻzonlar koʻtariladi, uzoqni koʻrish sezgirligi 4–10&nbsp;km gacha kamayadi.

Osiyo depressiyasi markazidagi bosim iyul oyida taxminan 995 gPa. Uning jan. qismi ekvatorial depressiya, yaʼni Osiyo materigining ekvatorial qismida qizigan va tropik kengliklarga siljigan havodan, shim. qismi esa materik ustida koʻp uchraydigan siklonlardan tashkil topadi. Osiyo depressiyasi yoz oylarining oʻrtacha koʻp yillik haritalarida beriladi.

## Manbalar
Osiyo taraqqiyot banki

**Osiyo taraqqiyot banki** – xalqaro mintaqaviy bank. Bankni tuzish haqidagi bitim 15 ta davlat hukumatlari tomonidan imzolangan boʻlib 1966-yil 22-avgustda kuchga kirgan. OTB tarkibiga aʼzo sifatida BMTning iqti-sodiy va ijtimoiy masalalar boʻyicha Osiyo—Tinch okean komissiyasiga aʼzo boʻlgan davlatlargina kiritilishi mumkin. Hozirda bankka 68 mamlakat aʼzo. Bank faoliyatining asosiy maq-sadi Osiyodagi rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiy taraqqiyotiga va tashqi savdosiga koʻmaklashishi, moli-yaviy, texnik va iqtisodiy yordam koʻrsatish. Bank xususiy sektorni ri-vojlantirishga, mintaqaviy hamkorlik va atrof muhit tozaligini saqlashga alohida eʼtibor qaratadi. OTB tomonidan 1968—83 yilda 9,2 mlrd. dollar odatdagi kredit va 4,2 mlrd. dollar maxsus fond krediti berilgan. OTBning nizom jamgʻarmasi – 43,6 mlrd. AQSH dollariga teng . Bankning har qanday qarorini hamkorlikda 1/3 ovozga ega boʻlgan AQSH va Yaponiya toʻxtatib qoʻyishi mumkin. Ularning har biri nizom jamgʻarmasining 15,9% miqdorida ulushga ega. Shuningdek, bank huzurida 2 maxsus fond faoliyat koʻrsatadi – Osiyo taraqqiyot fondi va Texnika yordami maxsus fondi. Bankka rivojlangan davlatlarning taʼsiri katta: mablagʻlarning 50% ularga tegishli. Shtab kvartirasi Manila (Filippin)da. Oliy organi – Boshqaruvchilar kengashi. Yaponiya vakili hamisha bank prezidenti boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasi 1995 yilda OTBga aʼzo boʻlgan. Respublikaning ushbu bankdagi kvotasi 310,5 mln. AQSH dollarini tashkil etadi. hozirgi paytda Oʻzbekistonda OTB ishtirokidagi umumiy miqdori 625,5 mln. AQSH dollariga teng boʻlgan 13 ta loyiha amalga oshirilmoqda.

## Manbalar
Osiyo-tinch okean iqtisodiy hamkorligi

**Osiyo-tinch okean iqtisodiy hamkorligi** — xalqaro iqtisodiy tashkilot. Osiyo-Tinch okeanning 12 davlati — Avstraliya, Bruney, Indoneziya, AQSH, Kanada, Malayziya, Tailand, Singapur, Filippin, Koreya Respublikasi, Yaponiya, Yangi Zelandiya tashqi ishlar va savdo vazirlarining Kanberra shahrida (Avstraliya) boʻlib oʻtgan 1-konferensiyasida asos solingan (1989-yil noyabr). Tashkilotning aso-siy maqsadi -  Osiyo-Tinch okean mintaqasida ochiq va erkin savdo hamda investitsiyalar uchun sharoit yaratib berish, atrof muhitni muhofaza qilish yuzasidan kuchgʻayratlarni muvofiqlashtirish. Bunda umuman mintaqada, va, xususan, tashkilot doirasida integratsiya jarayonlariga muhim eʼtibor beriladi. O.-Osiyo-tinch okean iqtisodiy hamkorligii.h.da integratsiya jarayonlari mintaqada sanoati rivojlangan davlatlar uchun 2010-yilgacha va rivojlanayotgan mamlakatlar uchun 2020-yilgacha ochiq va erkin savdoni taʼminlash va qoʻllab-quvvatlashni, O.Osiyo-tinch okean iqtisodiy hamkorligi.h. tashkilotiga aʼzo mamlakatlarning izchil surʼatda oʻsishi, bir tekis rivojlanishi va milliy barqarorligiga erishish uchun yaqin hamkorlik qilishni nazarda tutadi. Bu bayonot O.-Osiyo-tinch okean iqtisodiy hamkorligii.h. davlat boshliqlarining 1994-yilgi Bogor deklaratsiyasi nomini olgan.

Hamkorlik tashkiloti oʻz faoliyatini, asosan, 2 sohada olib bormoqda. Birinchidan, xalqaro savdoni erkinlashtirish va miqyosini kengaytirish maqsadida savdo sohasida hamkorlik qilish, ikkinchidan, Osiyo-Tinch okean mintaqasining texnologik rivojlanishi va yuksak taraqqiy etgan mintaqaviy infratuzilmani (bunda axbo-rot va aloqa industriyasi, transport, xodimlar tayyorlash va boshqa ham nazarda tutiladi) vujudga keltirishga harakat qilinmoqda.

O.-Osiyo-tinch okean iqtisodiy hamkorligii.h. mamlakatlari Oʻzbekiston bozorini birmuncha istiqbolli deb biladi, ayni chogʻda Oʻzbekiston Osiyo-Tinch okean mintaqasi mamlakatlari bilan siyosiy-iqtisodiy va ilmiy-madaniy hamkorlikni kuchaytirishga intiladi.

O.-Osiyo-tinch okean iqtisodiy hamkorligii.h. tashkilotining doimiy ishchi organi — Kotibiyat. U 1993-yil tashkil qilingan. Qarorgohi Singapur shahrida.

Sayfiddin Joʻrayev.

## Manbalar
Osipov isyoni

**Osipov isyoni** - Turkiston ASSR harbiy komissari K. Osipov boshchiligida sovet rejimiga qarshi koʻtarilgan isyon (1919-yil 18-21-yanvar). 1918-yil oxirida K. Osipov boshchiligida sovetlarga qarshi faoliyat koʻrsatuvchi Muvaqqat komitet tuzilgan. Osipov isyoni 1919-yil 18-yanvarda boshlangan. 19-yanvarga oʻtar kechasi K. Osipov buyrugʻi bilan Turkiston ASSR MI K raisi V. Votin-sev, Turkiston ASSR XKS raisi V. Figelskiy, CHK (favqulodda komissiya) raisi I. Fomenko, Toshkent Soveti raisi N. Shumilov va boshqa komissarlar otib tashlangan. Toshkent shahri deyarli toʻliq isyonchilar qoʻliga oʻtgan. Biroq, tez orada kommunistlar Qoʻqon, Samarqand, Perovskdan qizil askar otryadlarini chaqirib, isyonni bostirishgan. Isyonchilarga qarshi kurashga soʻl eser G. Koluzayev rahbarlik qilgan. Bu harbiy mojarolarga Eski shahardagi mahalliy aholi 1917-yil oktabrda boʻlgani singari befarq qaragan, chunki ular K. Osipov aslida hokimiyatni egallash uchun intilayotganini, Turkistonda demokratik respublika oʻrnatish haqidagi uning vaʼdalari quruq soʻz ekanligini tushunganlar. 21-yanvarda isyon tor-mor qilingach, K. Osipov kichikroq otryad bilan Fargʻona vodiysiga (Madaminbek huzuriga) borgan. U andijonlik Parpi qoʻrboshi (Parpibek) qarorgohida ham boʻlib, Toshkentdan keltirgan sovetlarning pul bosish mashinasida Qoʻqonqishloq (hozirgi Paxtaobod)da uning nomidan pul chiqarib, xalqqa tarqatgan. Soʻngra Buxoro amirligiga qochib borgan. 1920-yilda u xorijga oʻtib ketgan (uning Hindistonda yashagani haqida ayrim maʼlumotlar mavjud).

Sovet rejimi Osipov isyonini bostirish bahonasida sovet tuzumidan norozi boʻlgan koʻplab kishilarni terror va qatagʻon qilgan. Partiya va sovet ido-ralarida tozalashlar oʻtkazilgan.

## Yana q.

* Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

## Adabiyot
* Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000.

Qahramon Rajabov.

## Manbalar
Osma vodiy

**Osma vodiy** — boshqa vodiyga, dengiz yoki koʻl qirgʻogʻiga jarlik hosil qilib tik tushgan vodiy. Osma vodiy suv oqimi yoki muzlikning chuqurlatish eroziyasi boshqa vodiydagi chuqurlatish eroziyasidan yoki koʻl va dengizlardagi toʻlqin eroziyasidan sekin roʻy berganda hosil boʻladi, shuningdek, eroziya bazasining yoki dengiz va koʻl suv sathining keskin oʻzgarishi, tektonik harakatlar yemirilayotgan togʻ jinslari litologik tarkibining har xilligi natijasida ham vujudga keladi.

## Manbalar
Osma konstruksiyalar

**Osma konstruksiyalar** - asosiy yuk koʻtaruvchi qismlari qayishqoq materiallar (arqonlar, kabellar, troslar, zanjirlar, membrana va boshqalar) dan iborat boʻlgan osma tizimlar. Asosiy turlari — osma koʻpriklar, bino va inshootlarning baʼzi katta qulochli yopmalari, kanat yoʻllar, osma quvurlar va boshqa Qurilish mexanikasida, koʻpriksozlikda, jarlar ustidan yoʻllar oʻtkazishda, togʻli joylarda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Osma koʻprik

**Osma koʻprik** — egiluvchan elementlar (kabel, sim, arqon, zanjir va boshqalar)ga osilgan koʻprik. Uning transport katnaydigan va odamlar yuradiganlari koʻproq qoʻllanadi. Osma tizimlar, asosan, avtomobil yoʻllarida, shahar koʻpriklarida, jarlar, koʻrfazlar ustidan yoʻl oʻtkazishda ishlatiladi.

## Manbalar
Osmanlar

**Osmanlar** –Turkiyaning Balıkesir viloyatining Sindirgi tumaniga qarashli mahalla. Aholisi 2022-yilgi maʼlumotga koʻra 586 kishidan iborat.

## Manbalar
Seytumer Osmanov

**Seytumer Osmanovich Osmanov** (1907.20.12—2008) — biolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Biologiya fanlari doktori (1969). Simferopol pedagogika institutini tugatgan (1933). Chelyabinsk pedagogika instituti zoologiya kafedrasi dotsenti va mudiri (1938—1940), Sevastopol biologiya stansiyasida katta ilmiy xodim (1940— 41), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—1944), Qoraqalpogʻiston pedagogika instituti zoologiya kafedrasi dotsenti va mudiri (1944—1950), Iqtisodiyot va madaniyat institutida  katta ilmiy xodim (1950—1957), Kompleks ilmiy tadqiqot instituti baliqchilik laboratoriya mudiri (1957—1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali zoologiya va parazitologiya sektori boshligʻi (1958—1959), parazitologiya laboratoriya mudiri (1959-yildan). Ilmiy ishlari baliqlar parazitlari ekologiyasi, sistema-tikasi, biologiyasi va zoogeografiyasiga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Paraziti rib Oʻzbekistona, T., 1971.
Osiy

**Osiy** (arab. — isyon qiluvchi, itoatsiz, gunohkor) — diniy aqidaga koʻra, Allohning buyruqlari, paygʻambarning sunnat va koʻrsatmalariga rioya qilmaydigan, buyurilgan vazifalarni bajarish oʻrniga ularni butunlay yoki qisman inkor etadigan, sharʼan taqiklangan ishlarni qiladigan shaxs. O. bandalarning taqdiri Allohga havola etiladi. Ahl as-sunna val-jamoa aqidasiga koʻra, O. banda agar kufr yoki shirkka ketmagan boʻlsa, har qancha katta-kichik gunohlariga qaramay musulmon moʻmin sanaladi, yaʼni kofir boʻlib qolmaydi, balki gunohkor hisoblanadi. Boshqa baʼzi diniy oqimlarga koʻra, O. banda kufrga mahkumdir. O. ning qilgan baʼzi gunohlari uchun bu dunyoda sharʼiy jazo belgilangan. Misol uchun, islom mamlakatlarida, araq ichganga darra uriladi. O.ning qilgan har bir gunohi uchun u dunyoda alohida jazolar belgilangan. O. oʻz gunohlariga chin dildan tavba qilib, ularni qayta takrorlamasa, kechirilishi taʼkidlangan. 

## Manbalar
Osmatuzi

**Osmatuzi**, qanot osma — ziynat buyumi; Xorazm ayollarining boshga taqadigan taqinchogʻi. Tillaqoshdan Xorazm zargarligiga xos bezaklari — panjarali qanotlarining aylana naqshgullar bilan toʻldirib bezatilganligi, uzun shokilalarining koʻpligi, ayniqsa, qanotlar kelib tutashadigan markaziy shaklning oʻziga xosligi hamda ukpar, par oʻrnatiladigan naychasi borligi bilan farq qiladi. Osmatuzi chakka taqinchogʻi — yarimtirnoq bilan birga ansambl hosil qiladi.

## Manbalar