open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kayfiyat

**Kayfiyat** — shaxsning faoliyati, xulqi, muomalasi va ruhiy jarayonlariga maʼlum vaqt davomida taʼsir qilib turuvchi hissiy holat. Insonning hayoti va faoliyati davomida shodonlik, hazilkashlik, zerikish, qaygʻurish kabi his-tuygʻular uning ruhiy holati tizimiga aylanadi. Insonning butun faoliyatiga kuchli taʼsir koʻrsatadi. Masalan, kishi xursand boʻlib turganida uning koʻziga hamma narsa yaxshi, aks holatda esa yomon boʻlib koʻrinishi mumkin. Yaxshi kayfiyat individ, guruh, jamoada ishchanlik, oʻzaro yordam, hamkorlik, hamdardlik, iliq ruhiy muhitni, samimiy muomala maromini shakllantirishning, jismoniy va aqliy mehnat samaradorligini oshirishning ka-folatidir. Ijtimoiy hayotdagi turli voqealar, yaʼni mehnat muvaffaqiyati, taʼlim yutugʻi, rahbar bilan xodim, oʻqituvchi bilan talaba oʻrtasidagi munosabatlar, oiladagi shaxslararo muomala maromi, turmushning quvonch va tashvishlari, shaxsning qiziqishi, nimadandir qoniqish yoki qoniqmaslik hissi K.ning manbalari hisoblanadi. Odamning ruhi tushib, noxush K.da yurishi — uning turmushida muammolar yuzaga kelganidan, halovati buzilganidan dalolat beradi. Obyektiv va subyektiv vaziyat, sharoit, sababiy bogʻlanish K. barqarorligini belgilaydi. K.ning xususiyatlari koʻp jihatdan shaxsning individual-tipologik fazilatlariga bogʻliq. Inson oʻzini oʻzi boshqarish imkoniyatidan kelib chiqqan holda K.ini muvaqqat davr oraligʻida qatʼiyatlikda tutishi, hatto holat oʻzgarishiga yoʻl qoʻymasligi mumkin.

Редактировал Сайдалиев Абдулло

## Manbalar
Kayxusrav

**Kayxusrav**, Kavi Xaosrava -1) Eron mifologiyasida kayoniylar sulolasidan boʻlgan 3-shoh. "Shohnoma"ga koʻra, onasi Zahhok qavmidan boʻlgan turonlik Farangis. Otasi Siyovush. Afrosiyob Turon bahodiri Pironga Farangisga koʻz-quloq boʻlib turishini va tugiladigan chaqaloqni oʻldirishni buyuradi. Piron tushida Siyovushni koʻradi. Siyovush oʻgʻlining taxtga oʻtirishini bashorat qiladi. Piron K. deb ism qoʻyilgan chaqaloqni choʻponlarga topshiradi. Bola paxlavon boʻlib yetishadi, uning Shabrangi Behzod nomli qora oti boʻlgan. Eronliklar K.ni topish uchun koʻp ovora boʻlishadi, nihoyat 7 yillik izlanishdan soʻng bahodir Gev K.ni onasi bilan birga bobosi Kaykovus huzuriga olib keladi. K. 60 y. podshoxlik qiladi. Rustam bilan birga u otasining oʻchini olish uchun Afrosiyobga qarshi yurish qiladi. Jangda Afrosiyobning oʻgʻli Shidni oʻldiradi, soʻng Afrosiyob ham halok boʻladi. K. davrida mamlakatda tinchlik-osoyishtalik oʻrnatiladi. K. Afrosiyobning boshqa bir oʻgʻli — Jaxnni tutqunlikdan xalos etib, unga Turonni topshiradi. Ammo K.ning koʻngli oʻzidan xotirjam emas edi. Uning tomirlarida faqat yaxshilikka eʼtiqod qilganning qonigina emas, yovuzlikka eʼtiqod qoʻyganning ham qoni oqishini bilardi. U oʻzidagi yovuzlik ibtidosi undagi ezgulikni yengib qoʻyishidan xavotirda edi. K. taxtni qarindoshi Luhrospga topshirib, oʻzi toqqa yoʻl oladi va tongda gʻoyib boʻladi. Bahodirlar bedarak ketgan K.ni izlashga otlanishadi, kuchli qor boʻroni ularni koʻmib yuboradi va koʻpchilik bahodirlar K. kabi abadiy gʻoyib boʻlishadi.

Avestoda Kavi Xaosrava Ardvi Suradan Frangxrasyon (Afrosiyob)ni yengishda madad soʻraydi. Unga Ardvi madad beradi. "Chunki, Ardvi iymonlilar tilagini bajo keltiruvchi zotdir"; 2) Axomaniylar davlati asoschisi Kir II ning xalq ogʻzaki ijodi, folklorda uchraydigan afsonaviy nomi.

Mirsodiq Ishoqov.

## Manbalar
Kayqubod

**Kayqubod**, Kavi Kavata - Eron mifologiyasida va afsonaviy tarixida kayoniylar sulolasi asoschisi. "Shohnoma"ga koʻra, Garshasp vafotidan soʻng podshoh taxti boʻsh qolgan. Zol va Rustam K.ni chaqirtiradilar, Rustam K.ni Alburz togʻi yon bagridan topadi. K. shoxligi davrida Afrosiyob boshchiligidagi Turon qoʻshini tor-mor qilinib, Eron bilan Turon oʻrtasidagi chegara Jayxun (Amudaryo) boʻylab belgilangan, mamlakatda bir oz muddatga tinchlik, osoyishtalik qaror topgan, deb naql qilinadi.

## Manbalar
Kayqubodshoh

**Kayqubodshoh** - qad. Baqtriyadagi shahar harobasi (taxminan miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2—3-asrlar). Hozirgi Shahrituz (Tojikiston) tumanidagi Nosir Hisrav shahrichasi yaqinida. 1950, 1952—53 yillarda arxeologik qazishma ishlari olib borilgan. Toʻgʻri burchakli (300×400 m) devor (eni 4 m, boʻyi 6 m) va istehkom saqlangan boʻlib, Shim. Baqtriya va Afgʻonistondagi qad. shaharlarni oʻragan istehkomlarga oʻxshaydi. K.dan tangalar, sopol buyumlar, sargʻish loydan ishlangan haykalchalar topilgan.

## Manbalar
Kakadular

**Kakadular** () — toʻtiqushlarning kenja oilasi. 17 turi maʼlum, 5 urugʻga birlashgan. Zagʻchadan to qargʻagacha kattalikda boʻladi. Koʻpchiligining boshida kokili yaxshi rivojlangan. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya, Filippin va Indoneziyada tarqalgan. Hamma turlari oʻrmonlarda yashaydi. Daraxt kovaklari va qoyalar orasiga in quradi. 2—5 ta oq tuxum qoʻyadi. Mevalar, yongʻoqlar, danaklar va baʼzan hasharotlar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Kakaydi neft koni

**Kakaydi neft koni** - Jarqoʻrgʻon tumanidagi kon. Jarqoʻrgʻon sh.dan 20 km shim.-sharkda joylashgan. Kon toʻgʻrisida dastlabki maʼlumotlar 19,14 y.ga taalluqli. 1934-yilda geologik sʼyomka natijasida antiklinal struktura mavjudligi aniqlangan. 1937-yilda dastlabki razvedka qudugʻi qazildi. 1939-yilda paleotsen ohaqtoshlaridan sanoat ahamiyatiga molik neft olindi. 1940-yilda kon foydalanishga topshirildi. K.n.k. joylashgan hudud bir necha tepalikdan iborat boʻlib, soylar bilan kesilgan. Kon kesimida boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlarining mavjudligi kayd etildi. Eng chuqur 73-quduqda boʻr qatlamlari (120 m gacha) ochilgan. Paleogen yotqiziqlarining qalinligi 780—790 m, neogen yotqiziklariniki esa 560—840 m oraligʻida. Butun kesim ohaktosh, mergel, qumtosh, gillar va ular aralashmalarining navbatlanishidan hosil boʻlgan jinslardan iborat.

Kakaydi strukturasi tektonik jihatdan Jayranxona.— Kattabosh antiklinalining bir qismi boʻlib, ular Surxon megasinklinali tarkibiga kiradi. Kakaydi strukturasi kambar uzun asimmetrik shaklda boʻlib, shim.-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan. Uning shim.gʻarbiy qanoti qiyaroq. Strukturaning oʻlchami 18,5x1,8 km, bal. 175 m. Neogen yotqiziqlari boʻyicha strukturaning uz. 27 km, eni 4 km. Jinslarning yotish burchagi gumbazda 7—10°, shim.-gʻarbiy qanotda 50—65°, jan.-sharqiy qanotda esa 30—40° ga yetadi. Buxoro katlarining 1-gorizonti boʻyicha strukturaning uz. (—720 izogipsi boʻyicha) 7,5 km, eni 0,9 km. Uyumning mayd. 592 ga, bal. 100 m.

Kon hududida 25 quduqda 124 obyekt sinab koʻrilgan. Shundan 22 obyektda (18 qudukda) suvsiz neft, 4 tasida neft va gaz, 71 tasida neft va suv, 28 tasida suv va bittasida neft belgilari bilan suv olingan. Sanoat ahamiyatiga molik neft uyumlari 1-, 2-, 3-gorizontlar bilan bogʻliq.

Quduqlarning dastlabki debiti 20 t/sutka, dastlabki qatlam bosimi —12,3 mPa, dastlabki gaz omili 1—2 m3/t. Foydalaniladigan quduqlar soni 14 ta.

2001-yilgacha kondan 3,4 mln. t neft olindi. Konda 25 ta quduq ishlamoqda, ularning debiti neft boʻyicha 1,7 t/sutka, suyuqlik boʻyicha 44,2 t/sutka. 

## Manbalar
Kakao

**Kakao** (Thebroma cacao), shokolad daraxti — 1) sterkuliyadoshlar oilasi Theobroma avlodiga mansub doim yashil daraxtlar turi. Markaziy va Jan. Amerika oʻrmonlarida yovvoyi holda oʻsadi (urugʻi mayda va achchiq). Qadimdan bu daraxt Meksikada ekilgan. Yevropaga (Ispaniya) 1520-yil keltirilgan. 17-asrda Venesuelada, soʻngra Brazili-yada, 19-asr oxiri (1884-yildan) Afrikada ekila boshlagan.

Yer yuzida 11,5 mln ga kakaozorlar bor (2000). Oʻrtacha hosildorligi 6,16 s/ga; K. eng koʻp Afrikada (3,8 mln.ga), Jan.Amerikada, Osiyo (Filippin, Hindiston, Yaman, Indoneziya)da ekiladi. K. koʻp yillik doimiy yashil daraxt. Boʻyi 4–8 m ga boradi. K. oʻstirish uchun yogʻingarchilik yiliga 2—5 ming mm, doimiy qurgʻoqchilik davri 3—4 oydan oshmaydigan, oʻrtacha havo harorati 2 G dan kam boʻlmagan xududlar qulay hisoblanadi. Shunday sharoitda K.ning madaniy turi yil davomida gullaydi, meva hosil qiladi. Tinim davri juda qisqa boʻladi yoki boʻlmasligi ham mumkin. Yogʻingarchilik kam boʻlgan yillari kam hosil beradi va daraxtlar qurib qoladi. Urugʻidan, qalamchasidan payvand qilib koʻpaytiriladi. Koʻchati oʻtqazilgandan keyin 4—5-yildan hosil beradi, 10-yili toʻliq hosilga kiradi. K. mevasi (uz. 30 sm gacha) 300—600 g keladi, qar bir meva ichida 25—60 urugʻ (dukkak) boʻladi. Mevasi 4—5 oyda yetiladi. Bir daraxtdan 0,5–2&nbsp;kg (12—15 s/ga) urugʻ olinadi. Urugʻi tarkibida 50—53% moy, 14,5% azotli moddalar, 1,3—1,7% teobromin alkaloidi, oshlovchi moddalar, oqsil, qand, kraxmal mavjud. Dukkagi qayta ishlashdan oldin tozalanadi, fermentlanadi, quritiladi, qovuriladi, dukkak poʻchogʻidan ajratiladi, maydalanadi va press mashinalarda moyi olinadi (qarang Kakao moyi). Oʻzbekistonda ekilmaydi, chunki tuproq-iqlim sharoiti K. biologiyasiga mos emas; 2) kakao urugʻi kunjarasidan olinadigan kukun (upa) va undan issiq va sovuq ichimlik tayyorlanadi. Kukun tarkibida 15% gacha yogʻ mavjud. Shuningdek, K. kukuni shirinlik. (krem, muzqaymoq), qiyom va b.ga qoʻshiladi.

Issiq K. ichimligi tayyorlash uchun kichik kostryulkaga 2 choy qoshigʻida kakao upasi, shakar (taʼbga koʻra), bir oz sut solib, upaning qumoqlari yoʻqolguncha eziladi. Hosil boʻlgan boʻtqaga oz-ozdan issiq sut (bir stakancha) qoʻshilib, qaynagan zahoti olovdan olinadi.

## Manbalar
Kakao moyi

**Kakao moyi** — kakao daraxti urugʻidan olinadigan sargʻish yogʻ. Suyuqlanish temperaturasi 30—40°, zichligi 960&nbsp;kg/m3 (15° da). Qandolatchilikda shokolad, tibbiyotda shamcha va sharchalar tayyorlashda, atir-upa sanoatida ishlatiladi.

## Manbalar
Kakku

**Kakku**, oddiy kakku (Cuculus canorus) — kakkusimonlar turkumiga mansub qush. Tanasining uzunligi 33—38 sm, ogʻirligi 100 g gacha. Qanoti kalta, dumi uzun. Pati koʻngʻir kulrang yoki qoʻngʻir sargʻish, qorin tomoni oqish boʻlib, qoramtir yoʻl-yoʻl. Yevropa va Osiyoning oʻrta va jan. hududlarida keng tarqalgan. Uchib ketadigan qushlardan. Uya qurmaydi, tuxumini chumchuqsimonlar uyasiga tashlab ketadi. Shuning uchun K. chumchuqsimonlar uya quradigan deyarli barcha biotoplarda tarqalgan. Oʻzbekistonning hamma daraxtzorlarida uchraydi. May— avgust oylarida 12—25 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan ochib chiqqan K. joʻjasi uya egasining tuxumlarini uyadan chiqarib tashlaydi. Boshqa qushlarning uyasini buzishi tufayli K. birmuncha ziyon yetkazadi. Hasharotlar va ularning kurtlari, shu jumladan, boshqa qushlar tegmaydigan paxmoq qurt (tengsiz ipak qurti) bilan oziqlanib, foyda keltiradi.

## Manbalar
Kakku yoʻsini

**Kakku yoʻsini**, kakku zigʻiri (Polytrichum commune) — barg-poyali yoʻsinlarning bir turi. Boʻyi 40 sm cha. Poyasining uchida kakkuga oʻxshash qalpoqchali spora qutichasi (sporangiy) boʻladi. Botqoq va zax yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda ariq chetlarida, tosh va qoyalarda, daraxt poʻstloqlarida oʻsadi. K.y.dan baʼzan devorlarga va mebelga tiqishda foydalaniladi.

## Manbalar
Kaklik

**Kaklik** — qirgʻovulsimonlar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 370–770 g. Rangi yashaydigan joyiga mos boʻladi. Tumshugʻi, oyoqlari qizil. Narining oyogʻida kichkina toʻmtoq pixi bor. Janubiy Yevropada, Kichik, Oʻrta va Markaziy Osiyoda tarqalgan. Qrimda yoʻqolib ketgan edi, hozir qaytadan iqlimlashtirilmoqda. Oʻrta Osiyo togʻlarida, togʻ yon bagʻirlarida oʻtroq yashaydi. Juda hushyor, tez yuguradi, lekin uzoq masofaga ucholmaydi. Togʻlarda yashashga moslashgan. Kaklik – monogam qush. Martda urchiy boshlaydi. Uyasini toshlar, butalar, oʻtlar ostiga quradi. 6–24 tuxum qoʻyadi. Joʻjasi tuxumdan 20 kunda chiqadi va ertasigayoq ota-onasiga ergashib yuradi. Oʻsimliklarning kurtagi, barglari, don va urugʻlari, hasharotlar, ularning lichinkalari bilan oziqlanadi. Goʻshti juda mazali, ovlanadi. Dekorativ sayroqi qush sifatida toʻrqafasda boqiladi.

Koʻpayish davrida kaklik 10 va undan koʻp (50 tagacha) qushlardan iborat mayda kovaklarda uchraydi. Yozda kakliklar juft boʻlib koʻpayishadi. Qishda ular vodiylarga tushib, dalalarda oziqlanadilar. Ular kunduzi va kechqurun shovqin koʻtarishadi. Baland ovozda ular yaqinlariga signal berishadi. Signal turlariga qarab bir nechta turlari qayd etilgan. Eng keng tarqalgan signal – bu „javob signali“ boʻlib, u ijro etilganda qushlarning javobini keltirib chiqaradi. Bezovta qilinganda, u uchishdan koʻra yugurishni afzal koʻradi, agar kerak boʻlsa, u qisqa masofaga tez-tez dumaloq qanotlarda qiyalikdan pastga uchadi va tushgandan soʻng darhol signal ovoz beradi.  Yosh kakliklar oʻsib ulgʻaygan sari va birinchi marta parvoz qilishdan oldin ular kattalar parvoziga oʻtish uchun qanot yordamida egilishdan foydalanadilar. Bu xatti-harakat bir nechta qush turlarida uchraydi, lekin qushlarning parvozi evolyutsiyasini tushuntirish uchun namuna sifatida kaklik joʻjalarida keng oʻrganilgan. Kaklik ozuqa sifatida turli xil urugʻlarni va baʼzi hasharotlar bilan oziqlanadi. Bundan tashqari, mayda toshlarni ham yutadi. Kashmirda *Eragrostis* turlarining urugʻlari ayniqsa ularning ozuqasida ustunlik qilgan AQShda esa *[[Bromus tectorum|Bromus tectorum ni]]* afzal koʻrishadi. Bu nom onomatopoeik boʻlib, sanskrit tilida *kaklik* haqida eslatib oʻtiladi, shimoliy Hindistondan *Markandeya Puranaga* (milodiy 250–500 yillar) borib taqaladi. Shimoliy Hindiston va Pokiston madaniyatida, shuningdek, hind mifologiyasida Kaklik (Chakor deb ataladi) baʼzan shiddatli va koʻpincha javobsiz sevgini anglatadi. Aytishlaricha, Oyga oshiq boʻlib, doimo unga qarab turaveradi. Koʻpayish davrida oʻzlarining shafqatsiz xatti-harakatlari tufayli ular baʼzi hududlarda jangovar qushlar sifatida saqlanadi.

## Manbalar
Kakaydi

**Kakaydi** — Jarqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1942 yildan). Kakaydi neft koni ishchilar shaharchasi negizida tashkil topgan. Viloyat hududining jan.da, Surxondaryoning chap koʻhna qayiri (terrasasi)da, Kakaydi kanali boʻyida joylashgan. Jarqoʻrgʻon temir yoʻl stansiyasidan 15&nbsp;km. Aholisi 6,5 ming kishi (2002). Umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, kasalxona, deqqon bo-zori, avtokorxona, madaniyat va istirohat bogʻi, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. K. bilan viloyat markazi Termiz sh. orasida avtobus qatnaydi.

## Manbalar
Kakliktogʻ

**Kakliktogʻ** — Hisor tizma togʻlarining janubi-gʻarbiy etaklaridagi adir, Qashqadaryo viloyatida joylashgan. Janubiy da Qizildaryo, shim.da Yakkabogʻdaryo, gʻarbda Qashqadaryo vodiylari, sharqda Kam va Koʻktepa togʻlariga tutashadi. Uz. 13–14&nbsp;km, sharqsan gʻarbga tomon yoʻnalgan, shim.ga tomon pasayib boradi. Eng baland joyi 1072 m, adir zamini neogen va toʻrtlamchi davrning konglomeratlaridan iborat, yuzasi esa turli qalinlikdagi lyossimon jinslar bilan qoplangan. K. relyefi ancha parchalangan, baʼzan chuqur jarlar vujudga kelgan, ularning tubida buloqlar (Kinchashma) jilgʻa hosil qilgan. Oddiy (quyi qism) va toʻq boʻz tuproqlarda rang, qoʻngʻirbosh, qoʻziquloq, oqquray, karrak, choʻlyalpiz, togʻ shuvogʻi, mingbosh, chitir, yuqori qismida bugʻdoyiq keng tarqalgan. Yaylovlarning oʻrtacha mahsuldorligi gektariga 1—3, bahorda 4 i.

## Manbalar
Kaklikuchar gʻori

**Kaklikuchar gʻori** — Xoʻjaobod tumanidagi gʻor, Olay tizmasining shimoliytarmogʻi Chilmayram togʻining janubiy yon bagʻrida, 1350 m balandlikda, togʻ etagidan balandligi 160 m. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning 4 ta ogʻzi boʻlib, unga faqat birgina ogʻzidan kirish mumkin (eni 13 m, balandligi 2 m). Gʻor ichidagi katta xonadan turli tomonga yoʻnalgan bir nechta yoʻlak (har qaysisining uzunligi 12 m, eni 4 m, balandligi 2 m gacha) mavjud. Gʻor sahnida qizgʻish gillar tarqalgan. Umumiy uzunligi 164 m, maydoni 600 m2, hajmi 336 m3.

## Manbalar
Kaklikoʻt

**Kaklikoʻt**, togʻjambil, toshchoʻp () – yalpizdoshlar (labguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 15 sm cha. Toshloq yerlarda, togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Iyun—avgustda gullab, sentyabrda urugʻlaydi. Maysaligida ziravor sifatida ovqatga ishlatiladi. Yer ustki qismidan farmatsevtika va atir-upa sanoatida ishlatiladigan efir moyi olinadi. Gullagan davrida efir moyi koʻp toʻplanadi.

## Manbalar
Togʻjambil

**Togʻjambil** () - labguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda 3 turi: Zarafshon T.i () va soxta T. (), oddiy T. () uchraydi. Zarafshon T.i Toshkent, Samarqand viloyatlarida, soxta T. faqat Fargʻona togʻlarining oʻrta va yuqori qismidagi toshloq yerlarda oʻsadi. Sershox, past boʻyli (5— 10 sm), oʻrmalab oʻsuvchi chala butacha. Barglari oddiy, mayda, teskari tuxumsimon, yoki choʻziq, qaramaqarshi joylashgan. Guli mayda, pushti va qizgʻish, xushboʻy, toʻpgul hosil qiladi. Iyun—sent. oylarida gullab urugʻlaydi. Mevasi kosachabarglari bilan qoʻshilib oʻsgan 4 ta yongʻoqcha. T. efir moyli va shirali oʻsimlik hisoblanib, tabobatda ishlatiladi.
Kaktuslar

**Kaktuslar** yoki **Qumanjir** () — kaktusdoshlarga mansub koʻp yillik semiz poyali oʻsimliklar, manzarali va uy oʻsimligi. K. orasida daraxtsimon, butasimon yoki liana shakllari bor. Ahyonda past boʻyli daraxt (Pereskioidae). 2000 dan ortiq turni oʻz ichiga oladigan 80 ga yaqin turkumi bor. Ularning deyarli hammasi Amerika (yarmi Meksika)da tarqalgan. Yovvoyi holda tropik va subtropik choʻllarda, dengiz boʻylari, savannalarda oʻsadi. K. bir necha guruhlarga boʻlinadi: opunsiyalar — dumaloq yoki ovalsimon yassi, bir-biriga birikib oʻsgan tanadan iborat; s ye r ye u s -l ar — tanasi yoʻgʻon, ustunsimon, etdor; mamillyariyalar — soʻrgʻichsimon, chiroyli gullaydi; epifillyumlar — poyasi tasmasimon yassi, yirik tisheimon; ripsalislar — juda sershox, xivchinsimon yoki bargsimon koʻrinishdagi butachalar.

Koʻpgina turlari chiroyli gullaydi, jan. mintaqalarda ochiqjoylarda manzarali oʻsimlik, shim. mintaqalarda uy va oranjereyalarda oʻstiriladi. K.ning mevasi va poyasi eti ovqatga ishlatiladi, chorva mollariga ozuqa; oʻtin va yengil qurilish materiali (ayrim turlarining yogʻochlangan poyalari); buta fob (devor) tarzida foydalaniladi. K. urugʻi, qalamchasidan va payvand qilish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Maysalari urugʻi ekilganidan keyin 3—30 kunda paydo boʻladi, payvandlash may—avg . da oʻtkaziladi. K. erta bahordan kuzgacha (ayrim turlari qishda ham) gullaydi. Qishda K. uyda 8—10° da saqlanadi, kam sugʻoriladi. Yozda K. ekilgan tuvaklar quyosh nuri tushadigan yorugʻ va issiq joylarga koʻchiriladi, tez-tez sugʻoriladi va tanasiga suv purkab ("choʻmiltirib") turish kerak.

## Adabiyot
* Pajout F., Valnichek 3., Shubin R., Kaktusi. Per.s cheshek. Praga, 1963. Olimjon Alimov.

## Manbalar
Kal

**Kal**, parsha, favus — terining zamburugʻ kasalligi; koʻpincha boshning sochli qismi, teri va tirnoq zararlanadi. Sogʻlom odamga bemordan yoki uning buyumlari (bosh kiyimi, tarogʻi va boshqalar)dan foydalanganda, baʼzan hayvonlar (mushuk, kalamush, sichqon va boshqalar)dan yuqishi mumkin. Aksariyat, yosh bolalar kasallanadi. Dastlab boshning sochli qismida katta-kichik, sargʻish qasmoq bosgan joylar uchraydi. K. zamburugʻlari soch xaltachasi va sochga zarar yetkazadi. Soch xira tortib, chang bosganga oʻxshaydi, kulrang tusga kiradi, moʻrt boʻlib qolib, toʻkila boshlaydi. Keyinchalik oqish kepakka oʻxshagan poʻstchalar yoki sargʻimtir qasmoq bilan qoplanadi. Qasmoq kun sayin koʻpaya borib, boshni butunlay qoplab olishi, baʼzan qobiq osti yiring boylashi mumkin. Vaqtida davo qilinmasa, qasmoq ostidagi teri chandiqqa aylanib, umrbod soch chiqmaydi. Bemor boshini qashishi natijasida K. zamburugʻlari tirnoqqa va ular orqali terining boshqa qismlariga ham yuqishi mumkin. Teri kasallanganda gavdaning turli qismida qasmoq bosgan joylar paydo boʻladi. Kasallangan tirnoq qalin tortadi, dagʻallashadi, bora-bora yumshab, uvalanib ketadi. Kasallikning oldini olish uchun gigiyena qoidalariga qatiy rioya qilish talab etiladi. Bemorni sogʻlom kishilardan ajratib, asosan, kasalxonada davolanadi.

It, mushuk, sichqon, qushlar, sichqonsimonlar, baʼzan ot va qoramollarning ham K. bilan ofishi kuzatiladi.

## Manbalar
Kal (maʼnolari)

**Kal**:

* Kal, parsha, favus — terining zamburugʻ kasalligi; koʻpincha boshning sochli qismi, teri va tirnoq zararlanadi.
* Kal (qahramon) - "KAL" — oʻzbek xalq doston va ertaklaridagi ijobiy qahramon.
Kal (qahramon)

"KAL" — oʻzbek xalq doston va ertaklaridagi ijobiy qahramon. Hayotda xoʻrlangan, kulguli hisoblangan "K." oʻzining topqirligi, donishmandligi, kishilarga hamdardligi bilan xalq mehrini qozongan. U afsonaviy yovuz kuch (ajdar, yalmogʻiz, dev va b.)larni ham, real salbiy kuch (xon, podsho, boy, savdogar, qozi va b.)larni ham yengadi. "K" dostonlarda Janjalkal, Aynoq, Jaynoq, Ersak va Tersak; ertak va xalq dramalarida esa Polvon Kachal nomlari bilan yuritiladi.

## Manbalar
Kalabriya

**Kalabriya** (, ) — Italiya jan.dagi yarim orol. Apennin yarim orolning jan. qismi. Ioni va Tirren dengizlari oraligʻida. Uzunligi 250&nbsp;km chamasida, kengligi 40 dan 100&nbsp;km gacha. Yer yuzasining katta qismini Kalabriya Apennin togʻlari egallagan. Eng baland joyi 2271 m. Iklimi oʻrta dengiz iqlimi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10°, iyulniki 26°, oʻrtacha yillik yogʻin 1000&nbsp;mm. Togʻ yon bagʻirlari makvis chakalakzorlari, qisman, oʻrmonlar bilan qoplangan. Sohil qismidagi kambar, sertepa tekislikda dehqonchilik qilinadi. K. hududi seysmik faol zona. Yirik shaharlari: Rejodi-Kalabriya, Katanadzaro, Kozensa.

## Manbalar
Kalava ip

**Kalava ip**, yigirilgan ip — 1) toʻqimachilik tolalarining barcha turlaridan tayyorlangan pilikyaan pilta mashinada olinadigan iplarning asosiy turi, xom ip. Bir necha tolani yumshoqqina himarib (baʼzan yelimlab) hosil qilinadi. Bir xil tolalardan yoki har xil tolalarni aralashtirib, yo boʻlmasa, tolalarga chiqindilar (tarandilar)ni qoʻshib olinadi. Tolalarning xiliga, vazifasiga, olish va pardozlash usullariga, xossalari va tuzilish xususiyatlariga qarab, K.i. turli xillarga boʻlinadi. Masalan, toʻquvchilik uchun (arqoq va tanda iplari), trikotaj, ip olish, arqon eshish va b. uchun moʻljallangan K.i.lar farq qilinadi. K.i.ni yigirishga tayyorlash usuliga koʻra, u karda, taroqli va apparat tizimida tayyorlanadigan xillarga boʻlinadi. K.i. yigirish mashinalari turiga, pardozlash va boʻyash usuliga qarab ham xillarga ajratiladi. K. i.ning xom, oqartirilgan, maxsus kimyoviy eritma bilan ishlov berilgan (merserizatsiyalangan), boʻyalgan va b. turlari boʻladi. Tuzilishiga koʻra, oddiy (bir ipli), olachipor (melanj), hajmiy (teksturlangan), pishitilgan (bir necha ipni qoʻshib buralgan) va b. xillarga boʻlinadi. K.i.ni paxta, jun, ipak, zigʻir, ipak va kimyoviy tolalardan tayyorlash mumkin.

K.i.ning asosiy xossalari — ingichkayoʻgʻonligi, buramdorligi (pishitilganlik darajasi), uzuvchi kuchga chidamliligi, uzayuvchanligi, bir tekisligi, mustahkamligi, tozaligi. K.i.dan toʻquvchilikda, gʻaltak ip olishda, arqon va chilvirlar eshishda foydalaniladi; 2) charxta bir necha marta tekis qilib oʻralgan va charxdan chiqarib olib taxlangan bir oʻram ip, ipak; ip yigirish uchun moʻljallangan xom (bir oz pishitilgan) ip. Pilta (piltakachda yumaloklangan bir boʻlak paxta, pagʻa)ni ohistagina choʻzib hosil qilinadi.

## Manbalar
Kakra

**Kakra** () — qoqioʻtdoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 60—100 sm. Poyasi sershox, serbarg . Barglari dagʻal, nashtarsimon, pastkilarining cheti arra tishli, baʼzan kesik, yuqoridagilari maydaroq, cheti tekis. Gullari pushti, oq, havorang . Urugʻi mayda, Yoz oʻrtalarida gullab, urugʻlaydi. Toshloq va shoʻrxok yerlarda, togʻ yon bagʻirlarida, yoʻl yoqalarida, hamma ekinlar orasida oʻsadi, qurgʻoqchilikka chidamli. Oʻrta Osiyoda, Qozogʻistonda, Kavkazda koʻp tarqalgan. K. xashakka aralashsa (ayniqsa, gullagan vaqtida) mollar zaharlanishi mumkin. Tarkibida alkaloidlar, oshlovchi va 6. moddalar bor. Kurash choralari: yerni chuqur haydash, gerbitsidlar va b. sepish. 

## Manbalar
Kakofoniya

**Kakofoniya** (yun. kakos — yomon va phone — tovush) — musiqa tovushlarining tartibsiz birikuvi. Odatda, tovushlarning tasodifiy qoʻshilishidan hosil boʻladi. Biroq, musiqiy avangardizm (mas, aleatorika) namoyandalari oʻz asarlarida K. elementlaridan ongli ravishda badiiy maqsadda foydalanishadi (G. Koell, J. Keyj, P. Bulez, Ya. Ksenakis va b.). 20-asrning 70-y.laridan boshlab baʼzi Oʻzbekiston kompozitorlarining teatr va, ayniqsa, kino uchun yozgan musiqalarida ham uchraydi.

## Manbalar
Kalambo

**Kalambo** – Kalambo sharsharasi, Tanzaniyaning janubida, Kalambo daryosida joylashgan boʻlib, Afrika qitʼasining eng katta sharsharalaridan biridir. (Tanganika koʻliga quyiladi).
Ushbu sharshara, xususan, Tanzaniya va Zambiya chegarasiga yaqin joylashgan boʻlib, uzunligi taxminan 221 metr va balandligi 220 metrni tashkil etadi. Kalambo oʻrmon qoʻriqxonasi Rukva viloyati, Kalambo tumanida joylashgan va 43,334 ga maydonga ega. Qoʻriqxonaning diqqatga sazovor joyi Kalambo sharsharasi boʻlib, u Tanzaniya va Zambiya oʻrtasidagi chegara vazifasini ham bajaradi. Kalambo sharsharalari bir tomchi bilan Afrikadagi ikkinchi eng baland sharsharadir. (Janubiy Afrikadagi Tugela sharsharasidan keyin ikkinchi)

Kalambo sharsharalaridan tashqari, sharsharaning quyi oqimidagi Kalambo darasi, Tanganyika koʻli atrofidagi goʻzal plyaj, Kizombve qishlogʻidagi issiq suv bulogʻi, Kalambo qishlogʻidagi Rungu dramasi kabi madaniy diqqatga sazovor joylar va bir nechta arxeologik manbalar mavjud.

Aslini olganda, Kalambo daryosi Tanzaniya-Zambiya chegarasini toʻrtta davlat (yaʼni Kongo Demokratik Respublikasi, Burundi, Zambiya va Tanzaniya) baham koʻradigan keng Tanganika koʻliga qadar belgilaydi.

Kalambo sharsharasi juda mashhur boʻlib, uning goʻzalligi va tabiiy manzaralari bilan koʻplab sayyohlarni oʻziga jalb qiladi. Sharsharaning atrofidagi tabiat, oʻrmon va hayvonot dunyosi turli xil ekologik turlarni oʻz ichiga oladi, shu jumladan, noyob oʻsimliklar va hayvonlar.

Sharshara may/iyun oylarida yuqori oqimga ega. Ammo bu yanvardan aprelgacha boʻlgan yomgʻirli mavsumda mintaqada qancha yogʻingarchilik boʻlishiga bogʻliq. Yil davomida oqim kamayadi. Biz gaplashgan mahalliy aholining baʼzilari, taxminan oktyabr yoki noyabr oylarida sharshara taʼsirchan koʻrinmasligini aytishdi. 

## Erta tadqiqotlar
Kalambo sharsharasining oʻzi XIX asrning oʻrtalarida, yevropalik tadqiqotchilar tomonidan kashf qilingan. Birinchi yirik ilmiy tadqiqotlar bu hududda 20-asr boshlarida boshlanadi. Oʻsha davrda sharshara va uning atrofidagi hududlar geografik va tabiatshunoslik nuqtai nazaridan oʻrganilgan.

## Manbalar
Kalamin

**Kalamin** (lotincha Calamina) — mineral, ruhning suvli ortosilikati. Kimyoviy formulasi Zn2SiO4 • N2O. Kristallari rombik singoniyali, tayoqchasimon va ignasimon hamda toshma, donador va zich hosilalar koʻrinishida. Rangi tussiz, oq, sargʻimtir-yashilrokdan zangorigacha. Yashil-zangori tusda tovlanadi. Aliq ifodalangan piroelektrik xususiyatlarga ega. Qattiqligi 4—5; zichligi 3,4—3,5 g/sm’. Smitsonit va villemit bilan birgalikda qoʻrgʻoshinruxli konlarning oksidlanish zonasida vujudga keladi. Rux rudasi sifatida maʼlum. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston hududlarida (Olmaliqdagi Qoʻrgʻoshinkon, Qoramozorning koʻpgina konlari) keng tarqalgan. 

## Manbalar
Kalamitnamolar

**Kalamitnamolar** (Calamitales)— qirilib bitgan boʻgʻim tanali oʻsimliklar qabilasi; ulkan qirqboʻgʻimlarni eslatadi. Boʻyi 8—12 m, diametri 0,5—1 m boʻlgan. Poyasi boʻgʻimlar (tugunlar) bilan boʻgʻim oraliqlariga ajralgan. Novdalarining boʻgʻimlarida shoxlari yoki bir tomirli oddiy chiziqsimon barglari toʻp-toʻp joylashgan. Kalamitnamolarning sporali qubbalari galmagal joylashgan mevalaydigan va mevalamaydigan (steril) barglardan iborat boʻlgan. Kalamitnamolar anatomik tuzilishiga koʻra, qirqboʻgʻimlardan ikkilamchi yogʻochining kuchli rivojlanganligi bilan farq qilgan, lekin tanasi oʻzakning barvaqt yemirilishi natijasida qirqboʻgʻimlarning poyasidek gʻovak boʻlgan. K.ning asosiy turkumi— Calamitesning 3 kenja turkumi boʻlgan. Sodda kalamitnamolar (osterokalamitlar) devon davrining oxirida paydo boʻlib, toshkoʻmir davrining oʻrtasida qurib bitgan. Ularning oʻrnini asl kalamitnamolar egallab, bular ham oʻz navbatida perm davrida yoʻq boʻlib ketgan. Kalamitnamolar tropik zonaning past va koʻpincha,botqoq yerlarida juda koʻp tarqalgan edi.

## Manbalar
Kalahari

**Kalahari** — Janubiy Afrikaning markaziy qismidagi chala choʻlli tabiiy oʻlka. Botsvana, JAR, Namibiya, Zambiya, Zimbabve, Angola hududida. Uzunligi 2000&nbsp;km chamasida, kengligi 1200&nbsp;km dan ziyod. Maydoni - 630 ming km. Plato va yassitogʻlar bilan oʻralgan eol relyef shakliga ega botiqdan iborat. Shimolida Kongo-Zambezi suvayirgʻichi, janubida Oranj daryosi vodiysi bilan chegaralanadi. Yer yuzasi bir oz past-baland, koʻp qismi qum bilan qoplangan boʻlib, bal. 900–1000 m. Iqlimi tropik va subekvatorial iqlim, oʻrtacha temperaturasi yozda 24—26°, qishda 12—18°. Yiliga 150&nbsp;mm dan 1000&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi (eng koʻp yogʻin dekabr—fevral oylariga toʻgʻri keladi). Daryo kam. Shoʻr suvli sayoz koʻl va botqoqlik koʻp. Tuprogʻi jigarrang-qizil, laterit, qizil-qoʻngʻir tuproq. Oʻsimlik dunyosi — shimolida savannalardan, janubida choʻl va chala choʻl oʻsimliklaridan iborat. Katta qismida oʻsimlik umuman oʻsmaydi. Hayvonot dunyosi Efiopiya oblastining Afrika kichik oblastiga mansub. Aholining asosiy qismi ovchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. K.ning jan. qismida tovar mahsulot beruvchi chorvachilik rivojlangan, ayrim yerlarda dehqonchilik qilinadi. Kalaxari hududida *Etosha-Pan milliy parki* tashkil etilgan.

## Manbalar
Kalaxona majmuasi

**Kalaxona majmuasi** - Ozarbayjondagi meʼmoriy yodgorlik majmui (17-asr). Shemaxa sh.ning Kalaxona qishlogʻida joylashgan. 9 maqbaradan 8 tasi saqlangan. Maqbaralardan birining chuqur ravoqli eshigi tepasidagi kitobasida qurilgan yili (1663), usta Abdul Azim Sarkor nomi saqlangan. Maqbara 8 qirrali, piramida shaklida, kulohiy gumbazi pishiq gʻishtdan qurilgan. K.m. 1960 yilda taʼmirlangan. Maqbaralarning tashqi koʻrinishi, gumbazlari Faxriddin Roziy maqbarasi, Sulton Takash maqbarasi, Jahongir maqbarasi, Qaldirgʻochbiy maqbarasi kabilarga oʻxshashdir

## Manbalar
Kalba tizmasi

**Kalba tizmasi** — Oltoyning janubi-gʻarbidagi togʻ tizmasi. Qozogʻistonning Sharqiy Qozogʻiston viloyatida. Uzunligi 400 km. Asosan, past togʻ massivlaridan iborat boʻlib, sharqida bal. 1300—1500 m (eng baland joyi 1608 m), gʻarbida 450—700 m. K.t. paleozoy slanetslari, qumtosh va intruziv jinslardan (asosan, granitlardan) tarkib topgan. Oltin va polimetall ruda konlari bor.

800—1200 m balandlikkacha dasht oʻsimliklari oʻsadi, undan balandda siyrak qaragʻay va qayin-togʻ teragi oʻrmonlari, eng baland choʻqqilarida dasht subalp oʻtloklari mavjud. 

## Manbalar
Melvin Calvin

**Melvin Calvin** (1911.7.6, Sent-Pol, AQSH, Minnesota shtati – 1997.8.1, Berkeley) — amerikalik biokimyogar. Vashington Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Michigan togʻ ishi va texnologiyasi kollejini tugatgan (1931). Berklidagi Kaliforniya universiteti professor (1947-yildan). Ilmiy ishlari fotosintezga oid. Calvin oʻsimliklarning SO2 ni oʻzlashtirish paytda sodir boʻladigan biokimyoviy jarayonlar bosqichlarini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1961).

## Manbalar
Kalgari

**Kalgari** — Kanadaning gʻarbiy qismidagi shahar. Alberta provinsiyasida, Qoyali togʻlar etagida. Aholisi 819,3 ming kishi (1996). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim sanoat, savdo (galla va chorva) markazi. Shaharning bunyodga kelishi neft sanoatining oʻsishi bilan bogʻliq. Neftni qayta ishlash, kimyo, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet bor. Qishki kurort. Kalgarida 15-Qishki olimpiada oʻyinlari (1988) boʻlib oʻtgan.

## Manbalar
Kalandr

**Kalandr** (frans. calande — dumalatish, yaltiratish) — materiallar (gazlama, qogʻoz, rezina va b.)ga gul bosish, ularni silliqlash, yaltiratish, zichlash mashinasi. K. gorizontal joylashgan metall vallar (2—20 ta)dan iborat boʻlib, ular orasidan rulon yoki list materiallar oʻtkaziladi. Vallar richag-yuk, pnevmatik va gidravlik qurilmalar yordamida qisiladi hamda koʻtariladi. Qogʻoz i.ch.da K.ning mashinali, superkalandr, kalibrlovchi va bosma naqsh tushiradigan xillari bor. K. toʻqimachilikda, rezina i. ch.da, plastmassalardan polimer plyonkalar va buyumlar tayyorlashda, qogʻoz sanoatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Kalamushlar

**Kalamushlar** () — kemiruvchilar turkumining bir urugʻi. Sichqonsimonlar oilasiga mansub. Tanasi choʻziq, dumi uzun va tangachalar bilan qoplangan. Kalta oyogʻida siyrak jun bor. Qulogʻi katta, juni siyrak (ayrim turlariniki junsiz). 60 turi maʼlum. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda ombor, yaʼni kulrang kalamush va turkiston kalamushi, Turkmanistonda qora kalamush tarqalgan. Ombor kalamushlarining boʻyi 25 smgacha, dumi nisbatan kaltaroq, kam jun, koʻpincha tangachalar bilan qoplangan, malla yoki jigarrang aralash qoʻngʻir tusli, qorni xira oq. Yer yuzida keng tarqalgan. Vatani – Sharqiy Xitoy. Oʻzbekistonda Ikkinchi jahon urushi davrida paydo boʻlgan. Urushdan keyingi yillarda Toshkentda ariq boʻyi, molxona, omborlarda kulrang kalamushlar keng tarqalib, turkiston kalamushlarini siqib chiqardi. Ombor kalamushlar juda serpusht. Urgʻochisi yilda 3 marta, har gal 1–15 tadan bolalaydi. Bolasi 3–4 oyda voyaga yetadi. Kalamushlar hayvonlar murdasi, oʻsimliklar va ularning qoldiqlari bilan oziqlanadi. Oziq-ovqat, donlarga, baʼzan moʻyna, gazmollarga zarar yetkazadi. Albinos formasi (oq kalamushlar) labaratoriya hayvoni hisoblanadi. Turkiston kalamushining boʻyi 12–23 sm, dumi boʻyiga teng . Rangi ombor kalamushlarga oʻxshaydi, ammo qorni ancha oq. Shimoliy Hindiston va Oʻrta Osiyo togʻlarida yashab, koʻpincha yongʻoqzorlarda daraxt ildizlari ostida va turli kovaklarda uya yasaydi. Juda serpusht. Bir yilda 4–5 marta 2–13 tadan bolalaydi. Har xil oʻsimlik va mayda jonivorlar bilan oziqlanadi. Togʻda mevalarga zarar yetkazadi. Kalamushlar oʻlat kabi yuqumli kasalliklarni tarqatadi. Qora kalamushlar gavdasining uzunligi 13–19 sm, dumi 13,5–23 sm vatani – Hindiston. Bu yerdan hamma qitʼalarga oʻtgan. Oʻrta Osiyoda faqat Turkmanistonda uchraydi. Yilda 3–5 martadan 4–13 tagacha bolalaydi. Kalamushlarga qarshi kurashish uchun mexanik, kimyoviy va biologik vositalardan foydalaniladi.

## Manbalar
Stanislav Kalesnik

**Stanislav Vikentyevich Kalesnik** [1901.10(23).1 — Peterburg— 1977.13.9] — rus glyasiologi va tabiiy geografi. Rossiya Fanlar Akademiyasining akademik (1968). Sankt-Peterburg universitetini tugatgan (1929). Shu universitetda tabiiy geografiya kafedrasi mudiri (1950-yildan). Koʻlshunoslik instituti direktori (1955-yildan). Ilmiy ishlari umumiy yer bilimi, landshaftshunoslik, glyasiologiya, shuningdek, Markaziy Tyanshan va Jungariya Olatovi geomorfologiyasi nazariy masalalariga bagʻishlangan. Tabiiy geografiyaga xionosfera, muz bosish energiyasi, geografik struktura kabi yangi tushuncha va terminlarni kiritgan. 1964-yildan Rossiya geografiya jamiyati raisi, 1968—72 yillarda Xalqaro geografiya ittifoqi vitseprezidenti. Krakov va Finlandiya (Turku) universitetlarining faxriy doktori. K. nomiga Orka Ili, Jungariya Olatovi va Qutbiy Ural togʻlaridagi muzliklar qoʻyilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Obshaya glyasiologiya, L., 1939;
* Osnovi obshego zemlevedeniya, 2-ye izd., M., 1955;
* Umumiy yer bilimi qisqa kursi, T., 1967;
* Obshiye geograficheskiye zakonomernosti Zemli, M., 1970.
Kali

**Kali** — Kolumbiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Valya-del-Kauka departamentining maʼmuriy markazi. Fapbiy Kordilyera togʻlarida, 1100 m balandlikda joylashgan. Aholisi 1,7 mln. kishi (1995). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kauka vodiysidagi rivojlangan qishloq xoʻjaligi rayonining muhim iqtisodiy markazi. Oziq-ovqat, rezina-texnika, toʻqimachilik, poyabzal, tikuvchilik, sement, elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Velosipedlar ishlab chiqariladi. K. yaqinidan koʻmir qazib olinadi. 2 universitet, muzey bor. K.ga 1536 yilda asos solingan. 16—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Kalibr

**Kalibr** (arab, kalibr — shakl) — 1) mashinasozlikda shkalasiz oʻlchov asbobi; uning yordamida buyumlarning oʻlchamlari, shakli yoki oʻzaro joylashishi oʻlchanadi. Bikr va kerakli oʻlchamga oʻrnatilgan normal (nominal oʻlchamlar tekshiriladigan); chegaraviy (eng katta va eng kichik oʻlchamlar tekshiriladigan), bir va ikki tomonli xillarga boʻlinadi. Ikki tomonlama chegaraviy teshiklarni tekshiradigan probkalar va silindrik detallarni tekshiradigan K.-asboblar eng keng tarqalgan; 2) prokat ishlab chiqarishda — tutashuvchi ikki prokat valik orasida kesib olib hosil qilingan tirqish; undan kerakli oʻlcham va shakl berish uchun qisiladigan metall oʻtkaziladi. Har bir profil uchun valiklarda bir necha K. qilinadi. Toʻgʻri toʻrtburchak yoki dumaloq zagotovkalar shu K.lardan birin-ketin oʻtkazilganda zarur shaklni oladi. Plastikligi kam boʻlgan poʻlatlarni kalibrlash uchun ular qizdirib choʻziladi; 3)oʻq otuvchi qurollarda stvoli hamda snaryad (mina, oʻq)ning diametri; qurolning kuchini aniqlovchi asosiy qiymatlardan biri. Oʻq otuvchi kurollarning K.i chiziqli birliklarda: dyuymlar, liniyalar (0,1 dyuym), millimetrlarda oʻlchanadi. Artilleriyada K. stvol uzunligining kanal diametriga nisbati bilan oʻlchashda ham qoʻllanadi. K. silliq stvolli qurollarda ichki diametri, oʻyilgan stvolli qurollarda qarama-qarshi oʻyiqlarning oraligʻi boʻyicha, snaryadda koʻndalang kesim boʻyicha aniqlanadi. Silliq stvolli ov miltiqlarida esa K. stvol kanaliga qator joylashtirilgan, ogʻirligi 400 g boʻlgan yumaloq qoʻrgʻoshin oʻqlar soniga qarab aniqlanadi.

## Manbalar
Kalidasa

**Kalidasa** (taxminan, 5-asr) — hind shoiri va dramaturgi. K.dan "Raghu nasli", "Kumariyning tugʻilishi", "Darakchi budut", "Yil fasllari" lirik dostonlari hamda "Malavika va Agnimitra", "Uzugidan tanilgan Shakuntala" (yoki "Shakuntola"), "Matonat bilan olingan Urvashi" dramalari qolgan. Hind adabiyotining qad. yodgorliklari sanalgan vedalar, "Mahabhorat" va "Ramayana" epik dostonlari K. asarlariga manba boʻlib xizmat qilgan. K. xalq manfaatlarini nazar-pisand qilmaydigan hukmdorlarning bosqinchilik urushlarini qoralagan, insonning ijodiy salohiyatini ulugʻlagan. K. "Raghu nasli" dostonida afsonaviy Raghu naslining hayoti, shuningdek, Hindistondagi turli xalklarning turmush tarzini aks ettirgan. K. — nozik ruhshunos hamdir. Uning dramaturgiyasi qad. Hindistonda teatr sanʼatining yuksak darajada rivoj topganligini koʻrsatadi

## Manbalar
K2so3

**K2so3** — rangeiz kristall modda. zichligi 2,44 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 89,4°.

Kuchli namiqadi. Suvda yaxshi (20° temperaturada 100 g suvda 113,5 g) eriydi, eritmasi ishqoriy muhitga ega. K.k. qadimdan daraxt va oʻtlar kulidan olib kelingan. Sanoatda, asosan, kaliyning tabiiy tuzlaridan olinadi (qarang Kaliyli tuzlar), shuningdek, nifelinni qayta ishlab giltuproqqa aylantirishda hosil boʻladi. Optik shisha i.ch.da komponent, gazlarni N,8dan tozalashda yutuvchi, suvsizlantiruvchi agent, sovun i.ch., fotografiyada, kaliyli oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Oʻgʻit tarzida kam qoʻllanadi. Tuproq zarrachalariga mahkam yopishib, ishqoriy muhitni vujudga keltiradi. Kaliyli oʻgʻitlar sifatida, asosan yerga kuzgi ishlov berishda muhiti nordon hamda xlor bilan shoʻrlangan tuproqlarga solinadi.

## Manbalar
Kaleydoskop

**Kaleydoskop** (yun. kalos — chiroyli, eidos — koʻrinish va skopeo — koʻraman, kuzataman) — ichiga birbiriga nisbatan 60° burchak ostida joylashtirilgan 3 ta koʻzgu plastinkalari oʻrnatilgan trubka. Ingliz fizigi D.Bryuster 1817 yilda kashf qilgan. Trubkaning bir tomoni xira shisha bilan berkitilib, turli rangdagi shisha siniqlari solinadi, ikkinchi tomoniga kuzatish uchun shaffof shisha oʻrnatiladi. Trubka aylantirilganda xira shisha qoʻyilgan uchida dam-badam oʻzgarib turadigan turli shakllar koʻrinadi. K.dan meʼmorlik, toʻqimachilik va b. sohalarda nusxalar olishda foydalaniladi; u bolalar oʻyinchogʻi sifatida ham ishlatiladi.

## Manbalar
Kaledon burmalanishi

**Kaledon burmalanishi** (Shot landiyaning lot. nomi Kaledoniyadan)— erta paleozoy va silur davrlarida sodir boʻlgan tof hosil boʻlish jarayoni. Baʼzi hududlarda devon davrida yakunlangan. K.b. terminini fanga fransuz geologi M. Bertran 1887-yilda kiritgan. K.b. Britaniya o.larining katta qismi, Skandinaviya yarim orolning shim.gʻarbiy qismida, Shpitsbergen o.larida, Osiyoda — Markaziy Qozogʻistonning gʻarbiy qismi, Gʻarbiy Sayan, Togʻli Oltoy, Mongoliya Oltoyi, Jan.-Sharqiy Xitoy, Sharqiy Avstraliyada, Grenlandiyaning shim. va sharqiy qismida, shuningdek, Shim. Appalachi va b. joylarda boʻlib oʻtgan. K.b. choʻkish va koʻtarilish davrlarini oʻz ichiga oladi. K.b.ning eng dastlabki fazasi kembriyning oʻrta va oxiriga, asosiy fazalari esa ordovik oxiri — silur boshi va oxiriga hamda devon boshiga toʻgʻri keladi. Dastlab geosinklinal havzalar paydo boʻlgan. Bu havzalar gilli slanets, grauvakka, spilitdiabaz, diabaz, ohaktosh kabi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Geosinklinal havzalari K.b.ning 2-davrida koʻtarilib, undagi qatlamlar burmalangan va ularning oʻrnida togʻ tizmalari paydo boʻlgan. Yerning geologik rivojlanish tarixini oʻrganishda K.b.ning oʻrni muhim. K.b.ning gersin burmalanishidan farqi koʻplab hududlarda geosinklinal rivojlanishi yakunlanmaganligi, yaqqol ifodalangan old botiklarning yoʻqligi, kechki kaliyli granitlarning kamligi va erta geosinklinal vulkanizm va ofiolitlarning keng tarqalganligidadir. K.b. boʻlgan hududlardan xrom, nikel, oltin, nodir metallar, fosfor konlari koʻp topilgan.

## Adabiyotlar
* Tektonika Yevrazii, M., 1966; Pronin A. A., Kaledonskiy sikl tektonicheskoy istorii Zemli, L., 1969.

## Manbalar
Kno3

**Kno3** — (Potassium nitrati) nitrat kislotaning kaliyli tuzi, rangsiz kristall. Suyuqlanish temperaturasi 334,5°. Suyuqlanish temperaturasidan yuqori haroratlarda kislorod ajralib, avval KNO2, keyin K2O gacha parchalanadi. K.n.ning organik moddalar bilan aralashmasi oson alangalanadi va yonadi. Suvda eruvchanligi (100 g da g hisobida): 31,0 (20°), 243,6 (100°). Suvdagi toʻyingan eritmasining qaynash temperaturasi 118°. K.n. NaNO3 KC1 oʻrtasidagi almashinish reaksiyasi yordamida olinadi. Pirotexnikada, qora porox tayyorlashda, gugurt, shisha i.ch.da, qishloq xoʻjaligida, goʻsht mahsulotlarini konservalashda ishlatiladi

## Manbalar
Kaliy permanganat

**Kaliy permanganat** (Kalium permanganicum), margansovka, KMnO4 — antiseptik modda. Toʻq binafsha rangli yaltiroq kristall. Suvda yaxshi eriydi. Eritma qizgʻish-binafsha rangli. K.p. toʻqimalarga tushganida oʻzidan kislorod ajratib, burishtiruvchi, qitiqlovchi va kuydiruvchi taʼsir etadi, ayni vaqtda ajralib chiqayotgan kislorod hisobiga mikroblarga qarshi taʼsir koʻrsatadi. Organik va anorganik kimyoda oksidlovchi, tibbiyotda suvdagi eritmasi yaralarni yuvish, ogʻiz va tomoqni chayish, ginekologiya hamda urologiya amaliyotida antiseptik vosita sifatida ishlatiladi.

## Fizik xossalari
Koʻrinishi: metall yarqiroqligiga ega boʻlgan toʻq binafsharangli kristallar. Nur sindirish koʻrsatkichi 1.59 ga teng(20^{\circ}C haroratda).

Suvda, suyuq ammiakda, atsetonda (2:100 nisbatda), metanolda, piridinda eriydi.

Molyar massasi — 158,034 g/mol

Zichligi — 2,703 g/sm3

### Termodinamik xossalari

## Manbalar
Kaliyli tuzlar

**Kaliyli tuzlar** - suvda oson eriydigan kaliyli, kaliy-natriyli va kaliy-magniyli minerallardan hosil boʻlgan choʻkindi xemogen jinslar. Muhim minerallari: silvin, silvinit, karnallit, kaliyli dala shpati (ortoklaz), muskovit (kaliyli slyuda), poligalit, kainit, langbeynit, alunit va b. K.t. quyuqlashib kon xreil qiluvchi choʻkindi hosilalardir. Tabiatda osh tuzi bilan birga qalinligi bir necha sm dan oʻnlab m gacha qatlam yoki linza koʻrinishida uchraydi. Maydoni bir necha km dan ming km gacha (konlari, havzalar) boʻladi. Koʻp hollarda suv havzalariga silvin (KCL) va natriyli tuz-galit (№S1)ning kelib tushishi natijasida hosil boʻladi. Suvning shoʻrligi 32—35%s ga yetganda K.t. choʻka boshlaydi. K2O rudasining sanoat ahamiyatiga molik tarkibi 12—30%. Oʻzbekistonda Surxondaryo, Qashqadaryo va Buxoro viloyatlari, shuningdek, Krraqalpogʻistonda (Tubegatan koni) K.t. konlari topilgan. K.t.ning katta uyumlari koʻl yotqiziqlarida (Eritreya) va Oʻlik dengiz namakoblarida mavjud. Dunyodagi yirik havzalari: Stassfurt (Germaniya), Elzas (Fransiya), Yuqori Kama (RF), Qozogʻiston gʻarbida, Karpat oldi (Ukraina), Pripyat (Belarus), Delaver (AQSH), Saskachevan (Kanada) va b. K.t. kimyo sanoatida kaliyli oʻgʻitlar olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Shuningdek, elektrometallurgiya, tibbiyot, pirotexnikada, oyna-shisha, boʻyoq kabilar i.ch.da qoʻllanadi.

## Manbalar
Kaliyli oʻgʻitlar

**Kaliyli oʻgʻitlar** - tarkibida oʻsimliklar oson oʻzlashtiradigan shaklda kaliy elementi boʻlgan mineral moddalar; suvda eruvchan xlorid, sulfat va karbonat kislotalarning tuzlari. Tarkibida kaliyli tuzlar boʻlgan togʻ jinslari K.oʻ. olinadigan xom ashyo.

K.oʻ. konsentrlangan K.oʻ., aralash K.oʻ. va xom kaliy tuzlariga boʻlinadi. Konsentrlangan K.oʻ.ga kaliy xlorid (55,259,7% K2O), kaliy sulfat (44— 52% K2O), kaliyli selitra (44% K2O) kiradi. Aralash K.oʻ. xom kaliy tuzlariga konsentrlangan K.oʻ. qoʻshib tayyorlanadi: 30—40% li kaliy tuzlari kaliy xloridning silvinit yoki kainit bilan mexanik aralashmasidan iborat; kaliy-magniyli konsentrat; kaliy-magniy sulfat yoki kalimagneziya; yogʻoch, torf va b. kuli. Xom kaliy tuzlari — maydalangan tabiiy minerallar (silvinit va kainit).

K.oʻ. sifatida tarkibida kaliyli tuzlar bor alyuminiy va sement sanoati chiqindilari (potash) ham ishlatiladi. Sement changi va potash muhiti ishqorli. Kul, ayniqsa, nordon tuproqpar uchun aʼlo darajadagi K.oʻ. hisoblanadi, u tuproqning zararli kislotaliligini ham neytrallaydi. Goʻng oʻsimliklar uchun kaliy manbai, chunki unda 0,6% atrofida K2O boʻladi.

Barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari, ayniqsa, qumli va qumloqli tuproqlardagi ekinlar K.oʻ.ga kuchli ehtiyoj sezadi. K.oʻ., odatda, fosforli yoki azot va fosforli oʻgʻitlar bilan birga ishlatiladi. Gʻoʻza, kartoshka, sabzavot, qand lavlagi, xashaki ildizmevalilar, makkajoʻxori, kuzgi gʻalla ekinlari va b. ekinlar kaliyga talabchan. 1 ga maydondagi gʻoʻza har tonna hosili uchun yerdan 30–70&nbsp;kg azot, 10–20&nbsp;kg fosfor bilan birga 30– 80&nbsp;kg kaliyni oʻzlashtirishi aniklangan. K.oʻ. meva, rezavor-meva, uzum, ildizmevalilar va b. tarkibidagi qand miqdorini, kartoshkada kraxmalni, tolali ekinlarda tola miqdorini oshirib, sifatini yaxshilaydi, yem-xashak ekinlari tarkibidagi proteinni koʻpaytiradi, kuzgi gʻalla ekinlari, dukkaklilar va daraxtlarning sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamini oshiradi. Quruq choʻl zonasida va sur tuproq yerlarda K.oʻ. faqat sugʻorish paytida beriladi. Shoʻrtob tuproqlarda K.oʻ. ishlatilmaydi, ular tuproq shoʻrini kuchaytiradi. Yerga solinadigan K.oʻ. meʼyori tuproqning harakatchan kaliy bilan qanchalik taʼminlanganligiga bogʻliq. Bunda azot, fosfor, kaliy (NPK) 1:0,7—0,8:0,53 nisbatda olinadi. K.oʻ. yillik miqdorining 50% ini asosiy oʻgʻit sifatida kuzgi shudgorda, 50% ini esa vegetatsiya davrida berish tavsiya etiladi.

## Adabiyot
* Ergashev Sh., Ergashev M., Kaliyli oʻgʻitlar va paxta hosildorligi, T., 1983.

## Manbalar
Kaliyni aniqlash

**Kaliyni aniqlash** - tuproq va oʻsimliklar tarkibidagi kaliy elementi miqdorini aniklash (qarang Agrokimyoviy tahlil).

## Manbalar
Kalimai shahodat

**Kalimai shahodat** ( — guvohlik soʻzlari), **tashahhud** – islom dinidagi besh asosiy rukndan birinchisi – imonning asosi. Unga koʻra, „Allohdan oʻzga iloh yoʻq. Muhammad Uning rasulidir“, degan kalimani til bilan aytib, dil bilan tasdiq etish shart hisoblanadi. Ilk islomdan boshlab musulmonlar kalimai shahodatni aytish orqali boshqalardan, avvalo koʻpxudoli majusiylardan farqlanib turganlar. Kalimai shahodat ibodatning asosiy soʻzlari hisoblanadi, namozda takror-takror oʻqiladi.

Kalimai shahodat: „Ashhadu alla ilaha illallohu va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rosuluh“

Maʼnosi: „Guvohlik beramanki, Allohdan boshqa iloh yoʻq va guvohlik beramanki, Muhammad (s.a.v) uning bandasi va elchisidir.“

## Manbalar