open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Variometr

**Variometr** ( — oʻzgartiraman va ... metr) — 1) aviatsiyada — uchish balandligining oʻzgarishi tezligini koʻrsatadigan nazorat-oʻlchash asbobi. Ichi berk korpus (gʻilof) ichida joylashgan manometrik qutidagi atm bosimi bilan kapillyar orqali atmosferaga tutashgan shu korpusdagi bosim orasida paydo boʻladigan farqni oʻlchashga asoslangan. Uchish balandligi oʻzgarganda havoning kapillyar orqali oʻtishi tormozlanganligi oqibatida bosimlar farqi vujudga keladi va balandlik bir meʼyorda turganda bosimlar farqi yoʻqoladi; 2) radiotexnikada — radiopriyomnikning tebranish konturini sozlash, yaʼni zarur toʻlqinni qidirib topish uchun moʻljallangan oʻzgaruvchan induktivlik gʻaltagi. Gʻaltak qoʻzgʻalmas tashqi seksiya (stator) va qoʻzgʻaluvchi ichki seksiya (rotor)ga boʻlinadi. Radiopriyomnikni zarur toʻlqinga sozlash uchun rotorni stator ichida burish lozim boʻlardi. Hozir chulgʻamining ichida magnitodi-elektrik sterjen (oʻzak) harakatlanadigan induktivlik gʻaltagi qoʻllanadi. Bunda zarur toʻlqinni topish uchun oʻzakni chulgʻam ichida surish kerak; 3) magnit V. yer magnit maydonining vaqt mobaynida oʻzgarishlarini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. V.da sezgir magnit millar (strelkalar), magnitga toʻyingan yoki kvant datchiklardan foydalaniladi (qarang Magnitometr, Magnitograf); 4) tortishish (tortish) kuchini oʻlchashga moʻljallangan asbob (qarang Gravitatsion variometr).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varis burmalanishi

**Varis burmalanishi** - togʻ jinslarining paleozoy erasi ikkinchi yarmida sodir boʻlgan burmalanishi (qarang Tersin burmalanishi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varistor

**Varistor** (ing . vari (able) — oʻzgaruvchan va (resi) stor — qarshilik) — yarimoʻtkazgichli inersiyasiz rezistor. Elektr oʻtkazuvchanligi qoʻyilgan kuchlanishga bogʻliq boʻladi. Kuchlanish koʻpayishi bilan V.ning qarshiligi kamayadi, zanjirdan oʻtayotgan tok oshib boradi. V. kremniy karbid (SiC) kukunidan yasaladi. V.ga kumush (Ag), alyuminiy (A1) va mis (Si) elektrodlar oʻrnatiladi. V.dan elektron-hisoblash mashinalarida, aloqa liniyalarida foydalaniladi. Past voltli V. kuchlanish stabilizatori sxemasida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Harold E. Varmus

**Harold Eliot Varmus** (18-dekabr 1939) — Amerika molekulyar biologi, virusologi. Asosiy ilmiy ishlari oʻsma paydo qiladigan viruslarning molekulyar biologiyasi va ularning hujayralar bilan oʻzaro taʼsiriga oid. D. M. Bishop va fransuz olimi D. Steelen bilan hamkorlikda retrovirus onkogenlar hujayraviy tabiatga ega ekanligini isbotlab berdi. Nobel mukofoti laureati (1989; D.M. Bishop bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Varikotsele

**Varikotsele** (lotincha: varix — kengaygan vena va yun. kele — oʻsma) — erkaklar urugʻ tizimchasi venasining kengayishi va uzayishi. Koʻproq urugʻ tizimchasi venasining buyrak venasiga burchak hosil qilib qoʻshilishidan vujudga keladi. Baʼzan ogʻir jismoniy ish qilish sabab boʻladi. V.da asosan urug tizimchasining chap tomoni kasallanadi; 17—30 yoshli kishilarda uchraydi, bolalar va keksalarda ahyon-ahyonda kuzatiladi. Urugʻ tizimchasi venasidagi morfologik oʻzgarishlarga, shuningdek kasallikning klinik koʻrinishiga qarab, V.ning 3 bosqichi farq qilinadi. Bemorlarning koʻpchiligida (71% i da) 1-bosqich kuzatiladi; ular oʻzlarini deyarli sogʻlom his qiladilar. Kasallikning 2-bosqichida (20%) chap tomondagi moyak va yorgʻoq pastroq turadi. Kishi jismoniy toliqqanda moyak sohasi simillab ogʻriydi va ogʻirlashgandek seziladi; yorgʻoqni koʻtaruvchi muskul boʻshashadi. urug tizimchasi yoʻgʻonlashadi. Bemorlarning 9% ida 3-bosqich kuzatiladi; moyak shishadi va burishib qoladi, moyak, bel va dumgʻaza sohasi ogʻriydi, jinsiy faoliyat susayadi. Davo kasallikning kechishi va bosqichiga qarab olib boriladi. V.ning asosiy sababi bartaraf etiladi, Venani bogʻlash yoki embolizatsiyalash operatsiyasi qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varing muammosi

**Varing muammosi** - sonlar nazariyasi taraqqiyotida muhim rol oʻynagan masala: har qanday l>2 koʻrsatkich uchun shunday g=Qp) mavjudki, ixtiyoriy butun N>0 sonni g ta butun sonlar l-darajalari yigʻindisi sifatida yozish mumkin. E. Varing 1770 yilda taʼriflagan. Xususan, p=2 boʻlganda g=4 boʻlishini, yaʼni har qanday butun musbat sonni toʻrtta son kvadratlari yigʻindisi (mas., 30=52+22+12+0=42+32+22+12) shaklida ifodalash mumkinligini J. L. Lagranj isbotlagan (1740). Bu masala 19-asrda toʻla hal qilinmay qoldi, ammo sonlar analitik nazariyasida bir qancha usullarning shakllanishiga sabab boʻldi. V.m.ni birinchi marta 1909 yilda D. Gilbert toʻla ochdi. 1942 y. V. Yu. Linnik V.m.ning elementar, yaʼni oliy matematika metodlari qoʻllanilmagan isbotini topdi. Akad. I. M. Vinogradov esa oʻzi-ning yangi usulidan foydalanib, yetarli katta L’lar uchun g=g(p)<ʼp(1p i+3) ekanini koʻrsatdi (1959). V.m. yechimlarini izlash sonlar nazariyasi va matematika ning boshqa boʻlimlari uchun muhim boʻlgan yangi usullarining yaratilishiga olib keldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varna (maʼnolari)

**Varna**:

* Varna - 
* Varna (Bolgariya)— Bolgariya sharqidagi shahar, Varna viloyatining maʼmuriy markazi.
Varna (Bolgariya)

**Varna**— Bolgariya sharqidagi shahar, Varna viloyatining maʼmuriy markazi. Mamlakatning Qora dengiz boʻyidagi yirik porti. Bolgariya eksport va importining qariyb yarmi V. orqali oʻtadi. Xalqaro aeroport bor. V. mamlakatning turli tumanlari, boshqa shaharlari bilan temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali bogʻlangan. Aholisi 316 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). V. mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat va ip gazlama sanoati markazi. Kemasozlik, kema remonti korxonalari bor. V. va uning atrofi mashhur kurort joy. Dengizdan baliq ovlanadi. Shaharda soha institutlari, turli ilmiy tadqiqot institutlari, muzeylar, opera va drama teatri bor. Qad. yodgorliklar saqlangan. Shahar mil. av. 6-asrda rimliklarning Odessos koloniyasi sifatida vujudga kelgan, 7-asrdan V. deb atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varnalar

**Varnalar** ( — sifat, rang) — Qadimiy Hindistondagi 4 asosiy tabaqa. Jamiyatda brahman va kshatri tabaqalari yuqori mavqeni egallashgan. Mehnatkash xalq vayshilar va shudrlar Varnalarga mansub boʻlib, ularning mavqei pastroq hisoblangan. Varnalarga mansub boʻlmaganlar aholining eng quyi, xoʻrlangan, huquqsiz qismini tashkil etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varrak

**Varrak** deb ip bilan bogʻlangan havo apparatiga aytiladi. Sirtiga shamol bosimi taʼsir etishi natijasida havoga koʻtariladi. Asosiy qismlari: qamishlarga tarang tortilgan mato yoki xitoy qogʻoz (aerodinamik sirt), chillakka (gʻaltakka) oʻralgan ip, varrakni ipga ulaydigan nizomlar, varrakni osmonda muallaq tutib turadigan shokildalar yoki dum. Varraklar turli shakllarda yasaladi. Shakliga koʻra, varrak besh qamishli (oddiy), ikki qamishli (laylaki), sirtlarining shakli boʻyicha bir tekislikli hamda koʻp tekislikli (ajdarsimon) va boshqa, shokildalari turiga koʻra ikki, uch, qator shokildali va dumli xillarga boʻlinadi. Katta-kichikligiga koʻra oddiy va katta (quroq) varraklar boʻladi. Oddiy besh qamishli varrakni yasashda qogʻoz yoki mato toʻgʻri toʻrtburchak shaklda bichiladi. Qamishlar bir xil yoʻgʻonlikda yoʻniladi va bichilgan xitoy qogʻozga yelim bilan avval oʻrtamak, keyin boshamak, belamak, shohamaklar yopishtiriladi. Soʻngra belamakka tumorcha, shohamaklariga quloqlar va shokildalar yopishtiriladi. Bir oz vaqt quritilgandan soʻng boshamak va bslamaklar ip bilan egib bogʻlanadi. Shamolda ovoz chiqarib turishi uchun boshamakka dardirak yopishtiriladi. Nizomlar oʻtkazilib, ipga bogʻlanadi.

Laylaki varrakni yasashda kvadrat shakldagi mato yoki qogʻozga avval diagonali boʻyicha oʻrtamak yopishtiriladi. Soʻngra ikkinchi diagonali boʻyicha qamishni egib yopishtiriladi. Nizomning bir uchi oʻrtamak bilan egilgan qamish tutashgan joyga, ikkinchi uchi esa oʻrtamakning egilgan qamish uchlaridan oʻtgan chiziq bilan tutashgan joyga bogʻlanadi. Varrak aerodinamik sirtining simmetrikligi buzilgan boʻlsa, besh qamishlisida shohamaklarning pastki uchlariga ip bogʻlanib, ipning oʻrta qismiga, laylakida esa oʻrtamakka dum bogʻlanadi.

Varrakning quroq deb ataladigan turi katta boʻlib, qalin qogʻoz yoki yupqa matoga sambittol, behi yogʻochi, reykani yelim bilan yopishtirib yasaladi.

Varrak qadimdan maʼlum boʻlib, ayniqsa Xitoyda juda taraqqiy etgan. 19-asr oxiri—20-asr boshlarida varrakdan atmosferaning yuqori qatlamlarini tekshirishda, joylarni suratga olishda va sport maqsadlarida foydalanishgan. Aviatsiya, uchish apparatlarining rivojlanishi bilan varrakdan faqat sport va oʻyin maqsadlarida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varrant

**Varrant** (ing . warrant — vakolat) —1) qimmatbaho qogʻoz ilovasi; uning egasiga qoʻshimcha huquq va imtiyozlar, xususan, qimmatbaho qogozlar savdosida belgilangan maʼlum vakt yoki muddatsiz davrda belgilangan narxda qimmatbaho qogʻozlarni sotib olish huquqini beradi; 2) tovarning (don, ruda va b.) omborda saqpash uchun qabul qilinganini tasdiklovchi hujjat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varshava knyazligi

**Varshava knyazligi** (Varshava gersogligi) — Tilzit sulhi (1807)ga koʻra Napoleon I tomonidan Prussiya (1807) va Avstriya (1809)dan tortib olingan Polsha yerlarining birlashishi natijasida tashkil topgan davlat. Fransuz qoʻshinlari 1812 i. Rossiyada tormor etilgach, 1814—15-yillardagi Vena kongressiga binoan V. k. hududi Rossiya, Avstriya va Prussiya davlatlari oʻrtasida boʻlib olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varshava universiteti

**Varshava universiteti** -Polshadagi yirik oʻquv va ilmiy markaz. 1816-yil Varshava shahrida rus podshosi Aleksandr I farmoniga muvofiq Aleksandrov universiteti sifatida tashkil etilgan (1818-yil universitet maqomini olgan). 1917-yildan Polsha universiteti. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) davrida universitet yopilgan. Mamlakat ozod etilgach, oʻz faoliyatini tiklagan. Universitet tarix, filologiya, psixologiya, pedagog, kimyo, geologiya, biologiya, fizika, matematika, yuridik va boshqa fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 55 ming talaba taʼlim oladi, 1500 ga yaqin oʻqituvchi ishlaydi. Universitet kutubxonasi (1817-yil tashkil etilgan)da 2 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varshava shartnomasi

**Varshava shartnomasi** — sobiq sotsialistik lager davlatlari — Albaniya, Bolgariya, Vengriya, Germaniya Demokratik Respublikasi, Ruminiya, SSSR va Chexoslovakiya oʻrtasida 1955-yil 14 mayda Varshavada Shim. Atlantika pakti (NATO)ga qarshi tuzilgan harbiy ittifoq. Varshava shartnomasi oʻz ustavida BMT Ustavining 51-moddasiga muvofiq, yakka va jamoa boʻlib, oʻz-oʻzini himoya etish toʻgʻrisidagi qoidaga asoslanib, Varshava shartnomasiga aʼzo davlatlar oʻrtasida doʻstlik, hamkorlik va oʻzaro yordam koʻrsatishni koʻzda tutgan boʻlsada, aslida sotsialistik tuzumga xizmat qildi, xalqlar va millatlarning oʻz takdirlarini oʻzlari belgilash toʻgʻrisidagi xalqaro huquq qoidasini qoʻpol ravishda buzdi. Bu Vengriya (1956-yil), Chexoslovakiyadagi (1968-yil) qonli voqealarda yaqqol koʻzga tashlandi. Shu bilan bir qatorda Varshava shartnomasiga „aʼzo-davlatlar teng huquqli boʻlib, birbirlarining ichki ishlariga mutlaqo aralashmaydi“, degan qoidaga ham rioya etilmadi.

1991-yil 1-iyulda Varshava shartnomasiga aʼzo-davlatlar — Bolgariya, Vengriya, Polsha, Ruminiya, SSSR, Chexoslovakiya (Varshava shartnomasidan 1968-yil— Albaniya, 1990-yil— GDR chiqqan edi) ishtirokida Praga sh.da Siyosiy maslahat komitetining kengashida Varshava shartnomasini tugatish haqidagi bayonnoma imzolandi va tashkilot tugatildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varyaglar

**Varyaglar** — qad. skandinav qabilalari. Rus manbalarida — skandinavlar, afsonalashtirilgan knyazlar (Ryurik, Sineus, Truvor va b.), 9—11-asrlarda rus knyazlariga yollangan drujinachilar, tarixda "varyaglardan yunonlarga yoʻl" nomi bilan mashhur boʻlgan savdo yoʻlidagi savdogarlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varqa va gulshoh

"VARQA VA GULSHOH" - sevishganlar haqidagi doston. Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotida keng tarqalgan, samimiy sevgi va sadoqat, insoniylik va ezgulik tarannum etilgan. "V. va G." haqidagi ilk maʼlumot Ibn Qutaybaning "Kitob ul-sheʼr vash-shuaro" ("Sheʼr va shoirlar haqidakitob")ida uchraydi. "V. va G."ning mavzui 7-asrda Jan. Arabiston qabilalari orasidagi afsona va rivoyatlarda uchraydi. Biroq ularda Varqa va Gulshoh nomlari yoʻq. Ushbu nomda Ayuqiy, Abu Nosir Jomiy, Yusuf Maddoh, Mullo Ahmadjon, Masiqiy va b. shoirlar asar yaratganlar. Xalq ogʻzaki ijodida ham dostonning turli variantlari bor. Ularda oshiq-maʼshuqning fojiali taqdiri hikoya qilinadi. Yori visoliga yetisholmagan Varqa alam-iztirobda vafot etadi. Uning qabri tepasida Gulshoh ham jon beradi. Qabrlar ustidan ikki tup daraxt oʻsib chiqib bir-biriga chirmashib ketadi. Bir avliyo tilovati bilan oshiq-maʼshuqlar tirilib, murod-maqsadlariga erishadi. Bu mavzu turli variantlarda turlicha bayon qilinadi. "V. va G."ning forschadan oʻzbek tiliga nasriy va sheʼriy tarjimalari bor. Folklor varianti baxshi Rahmatulla Yusuf oʻgʻlidan yozib olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiylik

**Vasiylik** — muomalaga layoqatsiz fuqarolarning huquq va manfaatlarini himoya qilish. Voyaga yetmaganlarga V. ularni tarbiyalash maqsadida ham belgilanadi. Vasiylar oʻz himoyalaridagi shaxslarning huquq va manfaatlarini har qanday shaxslar bilan munosabatlarda, shu jumladan, sudlarda ham maxsus vakolatsiz himoya qiladi. Voyaga yetmaganlarga V. ularning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari boʻlmagan, ota-onasi sud tomonidan ota-onalik huquqlaridan mahrum qilingan taqdirda, shuningdek boshqa sabablarga koʻra bunday farzandlar otaona himoyasidan mahrum boʻlib qolgan, xususan, ularni ota-ona tarbiyalashdan yoxud huquq va manfaatlarini himoya qilishdan boʻyin tovlagan hollarda belgilanadi. 14 yoshga toʻlmagan fuqarolar, ruhiy kasal va aqli zaiflar nomidan vasiy harakat qiladi (OʻzR FK, 32-modda).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varrooz

**Varrooz**, varroatoz — asalarilar va ularning urugʻlarini zararlaydigan kasallik. Varroa jacobsoni kanasi qoʻzgʻatadi. Kanalar koʻproq asalarilarning qanoti osti, choti, qorin qismida parazitlik qiladi. Asalarilar oilasining kuchsizlanishi va halok boʻlishiga olib keladi. Kasallangan asalarilarning qanotlari yemiriladi, koʻkrak va qorni kichrayib ketadi, erkak asalari ona asalari bilan juftalasha olmaydi.

Oldini olish va qarshi kurash choralari: karantin va veterinariya-sanitariya tadbirlari;asalari oilalariga fenotiazin, varroatin, timol, chumoli kislota, varrobrabulin bilan ishlov beriladi (qarang Asalari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Varta

**Varta** — Polshadagi daryo, Odraning eng katta oʻng irmogʻi. Uzunligi 808&nbsp;km, havzasining mayd. 54,5 ming km. Kichik Polsha qirlarining gʻarbiy chekkasidan boshlanib, Buyuk Polsha pasttekisligidan oqadi. Bahorda toʻlib oqadi, yoz va kuzda toshadi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 220 m3/sek. Poznan sh.gacha kema qatnaydi. V. kema qatnaydigan asosiy irmogʻi — Notes orqali Bidgoshch kanali bilan Vislaning Brda irmogʻiga tutashgan. V. boʻyida Chenstoxova, Poznan, GojuvVelkopolski va b. shaharlar joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiylikdagi hududlar

**Vasiylikdagi hududlar** - Ikkinchi jahon urushi tugagach, BMT vasiyligi xalqaro tizimiga kiritilgan hududlar. U BMT Ustavida nazarda tutilgan (75— 91-moddalar). V.h. asosan Millatlar Ittifoqining sobiq vakolat ostidagi hududlari yoki mustamlakalar boʻlib, avvalo Germaniya va ittifoqchilarining Afrikadagi mustamlakalari (Kamerun, Ruanda, Burundi, Somali, Tanzaniya, Jan.-Gʻarbiy Afrika) va Tinch okeandagi orollar (Gʻarbiy Samoa, Nauru, Yangi Gvineya, Mariana, Marshall va Karolina)dir. Ularda 20 mln.ga yaqin aholi yashagan. BMT roziligi bilan va BMT Vasiylik kengashi nazorati ostida ularni boshqarishni sobiq mustamlakachi davlatlar — Buyuk Britaniya, Belgiya, Fransiya, shuningdek BMT qaroriga koʻra, Italiya (Somali ustidan) oʻz qoʻliga olgan. Bundan tashqari, BMT Xavfsizlik Kengashi 1947-yil Karolina, Mariana va Marshall o.larini „strategik rayon“ sifatida (BMT Ustavi 82-moddasi) AQSH boshqaruviga bergan. 1997-yilga kelib barcha V.h.lar mustaqillikka ega boʻldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanda Vasilevskaya

**Vanda Lvovna Vasilevskaya** (1905.21.1, Krakov - 1964.29.7, Kiyev) — polyak va rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Polyak tilida yozgan. Krakov universitetini tugatgan (1927). "Shu kunning qiyofasi" (1934) qissasi, "Vatan" (1935) romanida ishchi va dehqonlarning 20-asr boshlaridagi hayoti, Ikkinchi jahon urushidagi xalq qahramonliklari madh etilgan. V. "Kamalak" (1942), "Chin muhabbat" (1944), "Chiroq yonganda" (1946). "Hayot-mamot kurashida" (1958) qissalari, "Suv uzra qoʻshiq" trilogiyasi ("Botqoqlikdagi olov", 1940; "Kuldagi yulduzlar" 1946; "Daryolar yonmokda", 1951) kabi asarlar muallifi. "Chin muhabbat" asarini Asqad Muxtor oʻzbek tiliga tarjima qilgan (1947).

## Manbalar
Vasiliy I Maqduniy

VASILIY 1 Maqduniy (836-886 ga yaqin) — Vizantiya imperatori (867-yildan). Makedoniya femi (qarang Femlar)dagi dehqonlardan. Makedon sulolasi asoschisi. Imperiyaning sharqida arablarga qarshi va Italiyada kurash olib borgan. Diniy tusdagi pavelchilik harakatini bostirgan. Proxiron (pravoslav cherkovi huquqlari haqida qoʻllanma)ni nashr ettirgan. Epanagog (sud uchun qoʻllanma)lar tayyorlash bilan mashgʻul boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy II Bolgaroboysa

**Vasiliy II Bolgaroboysa** (958— 1025) — Vizantiya imperatori (976 y.dan), makedonlar sulolasidan. Kichik Osiyoda Varda Sklir raqbarligidagi aslzodalar qoʻzgʻolonlari (976—979) va (987—989)ni bostirgan. Fotimiylarga qarshi Suriyaga muvaffaqiyatli yurish qilgan (995); Gruziya va Armaniston yerlarini bir qismini bosib olgan. Bolgariyani boʻysundirgan (laqabi shundan) (1018). Singlisi Annani Kiyev knyazi Vladimir 1 ga uzatgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy I

**Vasiliy I** (1371-1425) – Moskva buyuk knyazi (1389-yildan). Dmitriy Donskeshning ugli. Nijniy Novgorod, Murom, Vologda knyazliklari va komilar yerlarini Moskva buyuk knyazligiga qoʻshib olgan. Oltin Oʻrda va Litva buyuk knyazligiga qarshi kurashgan. Amir Temur Toʻxtamishni yengganidan soʻng Vasiliy I Oltin Oʻrdaga oʻlpon toʻlamay qoʻygan. Biroq 1408-yil Idiku bosqinidan soʻng 1412-yildan boshlab oʻlpon toʻlay boshlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy II TYOMNIY

**Vasiliy II TYOMNIY** (Soʻqir) (1415—1462) — Moskva buyuk knyazi (1425 y.dan). Vasiliyning oʻgʻli. Viloyat (udel) knyazlari bilan boʻlgan urushda gʻalabaga erishgan (1425—53). Novgorod va Pskov mustaqilligini cheklab qoʻygan. Knyaz Dmitriy Shemyaka tomonidan koʻr qilingan 11446, "tyomniy" ("soʻqir") laqabi shundan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy III

**Vasiliy III** (1479-1533.3.12) - Moskva buyuk knyazi (1505 y.dan). Ivan III ning oʻgʻli. Pskov (1510), Smolensk (1514), Ryazan (1521) sh.larini qoʻshib olib, shu bilan Rusni Moskva atrofida birlashishini yakunladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy IV Shuyskiy

**Vasiliy IV Shuyskiy** (15521612) — rus podshosi (1606—10). Knyaz I. A. Shuyskiyning oʻgʻli. Boris Godunovta qarshi yashirin muxolifat rahbari. Ljedmitriy I ni avval qoʻllabquvvatlagan, soʻng unga qarshi fitna uyushtirgan. Podshoh boʻlib olgach, Bolotnikov qoʻzgʻolonini bostirgan, krepostnoylarni asoratga solishni kuchaytirgan. Polyak bosqinchilari va Ljedmitriy II bilan kurash jarayonida Shvesiya bilan ittifoq tuzgan. Lekin bu ittifoq shvedlar bosqiniga olib kelgan. Moskvaliklar tomonidan taxtdan agʻdarilgan, polyaklar asirligida vafot etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Vasilenko

**Sergey Nikiforovich Vasilenko** [1872.18 (30).3 – Moskva – 1956.11.3] – rus kompozitori, dirijyori. Oʻzbekiston (1939) va Rossiya (1940) xalq artisti, sanʼatshunoslik fanlari doktori (1943). Moskva universiteti yuridik fakultetini (1896) va Moskva konservatoriyasini (1901) tamomlagan. 1906— 50 yillari Moskva konservatoriyasida (1907 yildan professor lavozimida) ishlagan. 6 opera, bir qancha baletlar, 5 simfoniya, turli cholgʻular uchun 8 konsert, poema, rapsodiya, cholgʻu ansambllari, koʻshiq va xorlar, 200 dan ortiq romanslar, teatr va kino musiqalari muallifi. Ijodida Sharq mavzulariga murojaat etgan: 2 "Xitoy syuitasi" (1928, 1931), "Turkman manzaralari" (1931), "Sovet sharqi" (1932) simfonik asarlari, Rabindranat Tagor sheʼrlariga "6 ta hind romansi" va b. Uning Muxtor Ashrafiy bilan hamkorliqda yaratgan "Boʻron" (1939) va "Buyuk kanal" (1941) operalari, oʻzbek xalq afsonalari asosida yozgan "Oqbilak" baleti (1943), simfonik orkestr uchun "Oʻzbekcha syuitasi", puflama sozlar orkestri uchun 2 "Oʻzbekcha marshi" Oʻzbekiston kompozitorlik maktabi yuzaga kelishida muxim rol oʻynagan.

## Manbalar
Lev Vasilenko

**Lev Dominikovich Vasilenko** (11899.30.10 (12.11), Kaluga Sh.-1979, Toshkent) — onkolog-jarroh; Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1947). Tibbiyot fanlari doktori (1937), professor (1940). Oʻrta Osiyo davlat universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1923). ToshMI onkologiya klinikasining boshligʻi (1923—41). Urush qatnashchisi. 1945-yildan ToshMI gospital jarrohlik kafedrasi mudiri, ayni chogʻda institut rektorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1951—55). 1970-yildan pediatriya fakulteti jarrohlik kasalliklari kafedrasida professor maslahatchi, Ilmiy ishlari jarrohlik va onkologiya masalalariga bagishlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitaliy Vasilev

**Vitaliy Anatolevich Vasilev** (1939.28.12, Toshkent) — balet artisti, Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1958). 1958—60 yillarda Saratov opera va balet teatrida, 1960—64 yillarda Krzoq opera va balet teatrida, 1964—79 yillarda Navoiy teatrida balet solisti. 1979-yildan Navoiy teatri balet truppasida repetitor-pedagog . Ijro etgan partiyalarida mumtoz raqs shakllarini oʻzbek millim xoreografiyasi harakatlari bilan uygʻunlashtirib, qahramonning ichki dunyosini ustalik bilan ifodalagan. Qaxramonona, hajviy, lirik-romantik va harakterli partiyalarni mohirona ijro etgan. Eng yaxshi partiyalari: Don Juan ("Don Juan"), Zigfrid ("Oqqush koʻli"), Spartak ("Spartak"), Suhayl ("Suhayl va Mehri"), Mirza Izzat ("Sevgi tumori"), Temur Malik ("Sevgi va shamshir"), Usta ("Tanavor"), Antoniy ("Antoniy va Kleopatra") va b. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1970).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiyat majburiyati

**Vasiyat majburiyati** - fuqarolik huquqida vasiyat yuzasidan merosxoʻrlar zimmasiga muayyan shaxs (shaxslar) foydasini koʻzlab biron-bir majburiyatni yuklash. Oʻzbekiston Respublikasi FK boʻyicha vorislar jumlasiga kiradigan, shuningdek kirmaydigan shaxslar ham V.m. yuzasidan huquq oluvchilar boʻlishlari mumkin. Bunday shaxslarga meros tarkibiga kiradigan ashyoni mulk qilib yoki boshqa ashyoviy huquq qilib berish, meros tarkibiga kirmaydigan molmulkni ular uchun sotib olish va berish, ana shu shaxs (shaxslar) uchun muayyan ishni bajarish, muayyan xizmatlar koʻrsatish va hokazo V.m.ni tashkil etadi. V.m. bilan aloqador huquqiy meʼyorlar Oʻzbekiston Respublikasi FKning 1132-moddasida belgilab berilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiyatnoma

**Vasiyatnoma** — yozma vasiyat; fuqaroning oʻziga tegishli mol-mulki yoki bu mol-mulkka nisbatan huquqi vafot etgan taqdirda tasarruf etilishiga doir xohish-irodasi ifodalangan hujjat. Oʻzbekiston Respublikasi FK 1120-moddasiga binoan, fuqaro oʻzining barcha mol-mulkini yoki uning muayyan qismini qonun boʻyicha merosxoʻrlar doirasiga kiradigan, shuningdek kirmaydigan bir yoki bir necha shaxsga, shu bilan birga yuridik shaxslarga, davlatga yoki fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlariga vasiyat qilishi mumkin. Bu haqdagi vasiyatnoma qonunga muvofiq, shaxsan tuzilishi lozim, uning vakil orqali tuzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Vasiyatnoma yozilgan joyi va vaqti koʻrsatilgan holda yozma shaklda tuzilishi vasiyat qiluvchining oʻz qoʻli bilan imzolanishi, notarial tasdiqlangan boʻlishi zarur. Agar vasiyat qiluvchi jismoniy nuqsonlari, kasalligi yoki savodsizligi tufayli vasiyatnomani oʻz qoʻli bilan imzolay olmasa, uning iltimosiga binoan notarius yoki qonunga muvofiq vasiyatnomani tasdiqlaydigan boshqa shaxs hozir boʻlganida vasiyat qiluvchi oʻz qoʻli bilan imzolay olmaganligining sabablari koʻrsatilgan holda vasiyatnomaga boshqa shaxs imzo qoʻyishi mumkin. Vasiyatnomaga oid qonun-qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi FK (1120—1131-moddalar)da belgilangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiqa

**Vasiqa**, kupchiy — Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida (shu jumladan, 1917-yilgacha Turkistonda) yer-mulk oldi-sotdisi toʻgʻrisida tuzilgan rasmiy shartnoma. V. koʻchmas mulkka (yer-suvga va xoʻjalik binolariga) doimiy yoki vaqtinchalik egalik qilish huquqini bergan. Turkiston qozixonalarida V. faqat bir nusxada (shariat qonunlariga asosan) tuzilgan; bunda har ikki taraf (oluvchi va sotuvchi) hamda ryeoviap V.ga imzo chekkach, uni qozi imzolab muhrlagan. Amirlar yer va b. koʻchmas mulklarini tortiq qilganlarida, V.ni oʻzlari berganlar. Shariat qonunlari amal qilgan joylarda V.lar sudi va sudyasi (vasoiq mahkamasi) mavjud boʻlib, ularga V.lar qonuniyligini koʻrib chiqish vakolati ham berilgan. Hoz. kunda ham Afgʻonistonda, ayrim arab mamlakatlarida V. rasmiy hujjat vazifasini oʻtaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaskulit

**Vaskulit** (lotincha: vasculum — tomircha) — qon tomirlari devorining yalligʻlanishi. Kelib chiqishiga koʻra birlamchi va ikkilamchi V. farq qilinadi. Ikkilamchi V.ga yuqumli (toshmali terlama, skarlatina, sepsis va b.), sistemali (revmatizm, sistemali qizil yuguruk va b.), shuningdek toksiko-allergik (gripp, angina va hokazo) kasalliklar sabab boʻladi. V.ga asosan isitma (isitma har gal yangi qon tomiri yalligʻlanganda xuruj qilib turadi), qon quyilishi, toshmalar toshishi, kasallangan tomir sohasidagi terining jonsizlanishi xos. Tomirlarda tromblar (trombovaskulit), nevrozlar vaanevrizma paydo boʻlishi mumkin. Davo V.ga sabab boʻlgan asosiy kasallikni bartaraf etishdan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasl

**Vasl** (arab. — birikish, yetishish) (adabiyotda) — aruz tizimida undosh tovush bilan tugagan soʻz oxiridagi undoshniig, vazn taqozosiga koʻra, oʻzidan keyin keluvchi soʻz boshidagi unli bilan yangi metrik boʻgʻin hosil etishi. Masalan, Alisher Navoiyning hazaj bahrida yozilgan quyidagi sheʼriy misralarida:Falak ham mehrin oqshom aylamas fosh,/V— — V — — — V — —Boʻlur zohir / chu anjumdin toʻkar yosh /v__ _V — — — v — — 1 2 3"mehrin" soʻzining birinchi boʻgʻini — "meh" 1-ruknga, ikkinchi boʻgʻini — "rin" 2-ruknga qarashli. Ikkinchi ruknning birinchi boʻgʻini vaznga koʻra qisqa (v) boʻlishi lozim, biroq bu oʻrindagi "rin" boʻgʻini choʻziqdir (—), lekin shu boʻgʻindagi "n" undosh tovushi oʻzidan keyin kelayotgan soʻz (oqshom) unli ("o") tovush bilan boshlanayotganligi sababli, shu unliga biriktirib, qoʻshib talaffuz etiladi, natijada "rin" yopiq boʻgʻini "ri" ochiq boʻgʻiniga, yaʼni qisqa boʻgʻinga (v) aylanadi. V. nutqiy hodisa boʻlib, sheʼr ritmini ancha silliqlaydi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasla

**Vasla** (arab, vasl) — mumtoz sheʼriyatdagi fonetik hodisa. Ikki soʻzning nutqda sandxi talaffuz etilishiga koʻra ulardagi boʻgʻinlarning qayta boʻlinishi. V. bir necha koʻrinishda kuzatiladi: 1. Yopiq tugagan boʻgʻinli soʻz ketidan unli bilan boshlangan soʻz kelib, ular qoʻshilib talaffuz etilsa, avvalgi soʻzning soʻnggi undoshi keyingi soʻz birinchi boʻgʻinining boshi holida talaffuz etiladi. Masalan, zor etdi zo-ret-di. 2. Unli bilan tugagan soʻz ketidan unli bilan tugagan soʻz kelib, talaffuz etilsa, soʻzlar qoʻshilishida yondosh boʻlgan unlilarning biri qisqaradi, yaʼni: ne uchun ne-chun. 3. Unli bilan tugagan soʻz ketidan sandxi qoʻllanuvchi soʻzning birinchi undoshi unli tomonidan assimilyatsiya qilinishi ham mumkin. Bunda ham bir unli qisqarishi va soʻzlarda boʻgʻin kamayishi kuzatiladi. Mas., ya-liya-li yal-ya-li kabi. V. nutqiy hodisa boʻlib, mumtoz adabiyotda badiiy uslub vositasi sifatida tavsiflanib keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vassa

**Vassa**, toqi — oʻzbek meʼmorligida sinchkor binolarda keng qoʻllaniladigan qurilish materiali. V. oqtol gʻoʻlalaridan tayyorlanib, binolar shiftiga qoʻiilgan toʻsin (bolor)lar ustiga zich teriladi. Toʻsinlarining ustiga V.lar terilgach, ustidan boʻyra yoki bordon yopiladi. V.lar, baʼzan ohak bilan oqartiriladi yoki rang-barang boʻyoqlar bilan boʻyalib, gullar ishlanadi. Vassajuft imorat — toʻsinlariga V.lar terib ishlangan bino.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vassallik

**Vassallik** (lotincha: vassalus — vassal, vassus — xizmatkor) — Oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada feodallar bir toifasi — vassallarning boshqasi — senorlardan shaxsiy qaramlik munosabatlari tizimi. V., odatda, senordan feod olib, evaziga muayyan majburiyatlarni: oʻz xojasini qoʻriqlashi va uning moddiy manfaatlarini himoya qilishi, bir yilda qirq kun harbiy xizmat oʻtashi yoki oʻz qaramogʻidagi mulki miqdoriga qarab otryad yuborishi, shuningdek ayrim vaqtda pul yordami berishi lozim boʻlgan. Biroq V. koʻpincha bu majburiyatlarni bajarmay, oʻz egasi — senoriga qarshi ham turgan. Oliy senor (syuzeren) vassaliga aylangan yirik feodallarning ham oʻz navbatida vassallari boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vassargʻa

**Vassargʻa** — oʻrta hamda kechpishar xuraki va vinobop uzum navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan Oʻzbekistonda chiqarilgan. Oq va qora V. xillari bor. Tupi oʻrtacha kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta (16—18 sm), besh boʻlakli, kam kertikli, arra tishli. Oq V.ning uzum boshlari oʻrtacha (boʻyi 13— 20 sm, eni 6—10 sm), silindr-konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Ogʻirligi 250 g. Gʻujumi oʻrtacha (17—19 mm), dumaloq, baʼzan tuxumsimon, sargʻish, karsillaydi, poʻsti yupqa. Avgust oʻrtalarida pishadi. Tarkibida qand 21—23% ga boradi. Hosildorligi 100—120 s/ga. Qora V.ning uzum boshlari katta (19—24 sm), konussimon, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 300—400 g. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, qora, poʻsti qalin, sent.ning ikkinchi yarmida yetiladi. Tarkibida 22—23% qand bor. Hosildorligi 140—160 s/ga. Qora V.dan 1936-yildan "Vassargʻa" qizil desert vino ishlab chiqariladi. Oq V. Samarqand, Buxoro, Toshkent, Fargʻona viloyatlarida, qora V. Qashqadaryo viloyatida koʻp ekiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasserman reaksiyasi

**Vasserman reaksiyasi** - zaxmni aniqlash uchun qoʻllaniladigan serologik reaksiya. Uni kashf etgan nemis olimi A. Vasserman (1866—1925) nomi bilan yuritiladi. V.r. komplementni bogʻlab olish reaksiyasi (KBR)ga asoslangan boʻlib, u bir yoʻla uchta antigenni ishlatgan holda olib boriladi. Tekshiriladigan zardob 1:4 nisbatda suyultirilib, 4 ta probirkaga 0,1 ml dan kuyiladi. Reaksiya bosqichini krest (+dan to ++++)lar soni bilan ifodalanadi. V.r.ning musbat boʻlishi, bemorda zaxm kasalligi borligini koʻrsatadi. Zaxmdan boshqa kasalliklar (bezgak, qaytalama terlama va b.)da ham V.r. qoʻyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vassof

**Vassof**, Abdulloh ibn Fazlulloh Sheroziy (13-asr 2-yarmi — 14-asr 1-choragi) — tarixchi, Vassof al-Hazrat — "Oliy hazratlarining vasf qiluvchisi" laqabi bilan shuhrat qozongan. Erondagi Hulokuiylar davlatining moliya devonida xizmat qilgan. 1328 y. "Tajziat alamsor va tazjiyat al-aʼsor" ("Viloyatlarning boʻlinishi va asrlarning oʻtishi") nomli tarixiy asarini yozib tugatgan. U "Tarixi Vassof" ("Vassof tarixi") nomi bilan mashhur boʻlib, 5 qismdan iborat. 1257 y.dan 1328 y.gacha boʻlgan davrni qamrab olgan. Asar Eron tarixi uchun qimmatli manba hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasf

**Vasf** (arab.— sifatlash, taʼriflash) — lirika janri. V.ga taom turlari, meva xillari, sabzavot, fasllar, koʻpik, suv, yomgʻir, doʻl, oy, muz va b. Ham mavzu qilib olinishi mumkin. Unda inson narsa orqali koʻrsatiladi, tasvir qiyosiy tus oladi, taqqos kutilmagan, favqulodda boʻladi, narsa jonlantiriladi. Inson obrazi va hislati toʻgʻridan-toʻgʻri tasvir etilmaydi, kitobxon oʻylashga majbur boʻladi, emotsional taʼsirlanadi. V. maʼrifiy-estetik ahamiyatga ega, janr tuzilishi va vazni har xil boʻlishi mumkin. Avestoda uchrashi haqida ham maʼlumotlar bor. Arab mamlakatlarida islomgacha boʻlgan davrdayoq qasida janri ichida qoʻllangan; u topishmoqlar, masalga yaqin.

V. hajmi bir baytdan to oʻn baytgacha va undan ortiq boʻlishi mumkin, qisqalik, loʻndalik uning muhim tomonidir. V. arablarda mustaqil janr sifatida 10-asrda shakllangan. Shu asrda Buxoroda yashab, arab tilida ijod qilgai shoirlar V. yozganlar. Zamonaviy oʻzbek adiblari ijodida V. koʻplab uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Abu Mansur as-Saolibiy, Yatimat ad-dahr, T., 1976; Adabiy turlar va janrlar, 2-j. T., 1992.
Viktor Vasnesov

**Viktor Mixaylovich Vasnesov** [1848. 3(15).5, Lopya qishlogʻi, hozirgi Kirov viloyati — 1926.23.7, Moskva) — rus rassomi, Peterburg Badiiyot akademiyasi haqiqiy aʼzosi (1893). Peterburg Badiiyot akademiyasida taʼlim olgan (1868—75). 1880-yillardan milliy tarixiy mavzularda, ertaklar mazmuniga oid asarlar yaratdi. Epik asarlarida xalq gʻoyalari va yuksak vatanparvarlik tuygʻularini aks ettirishga intildi, qadimiy rus amaliy va bezak sanʼati anʼanalarini rivojlantirdi: "Igor Svyatoslavichning qipchoqlar bilan jangidan soʻng" (1880), "Alyonushka" (1881), "Boʻriga mingan shahzoda Ivan" (1889), "Bahodirlar" (1881—98), "Shoh Ivan Vasilevich Grozniy" (1897)  1880—90-yillardagi ishlari teatr bilan bogʻliq, bu davrda yaratilgan asarlari rus teatr dekoratsiyasi sanʼati rivojiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Tarix muzeyi uchun "Tosh davri" mahobatli namoyonini yaratdi (1883—85), Kiyevdagi Vladimir sobori devoriy rasmlari (1885—96) 19-asr 2-yarmida inqirozga yuz tutgan anʼanaviy cherkov mahobatli rang tasviri tizimiga ruhiy mazmun va joʻshqinlik kiritdi. Koʻplab portretlar yaratgan. Viktor Vasnesov rasmlari asosida cherkov va afsonaviy "Tovuq oyogʻidagi uycha" (1883, Abramsovoda) bunyod etilgan, Tretyakov galereyasi fasadi qurilgan (1902).

## Manbalar
Vaspurakan podsholigi

**Vaspurakan podsholigi** - oʻrta asrlarda Vaspurakan viloyatida joylashgan arman davlati (908—1021). Vaspurakan podsholigiga Van koʻli atrofidagi hududlar kirgan. Aholisi 1 mln. kishidan ziyod boʻlgai. Vaspurakan podsholigida 10 ga yaqin shahar, 4 mingdan ortiq qishloq, 72 qalʼa, 115 monastir mavjud edi. 11-asr boshlarida Vaspurakan podsholigiga turkiy qabilalar tez-tez hujumlar qilib turganlar. Vizantiya tomonidan bosib olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasyugan tekisligi

**Vasyugan tekisligi**, Vas yugane — Gʻarbiy Sibir pasttekisligi jan.dagi koʻl-botqoqli ulkan tekislik. V. t.ni Katta Yugan, Vasyugan daryolari va b. daryo vodiylari kesib oʻtgan. Gʻarb va jan.-gʻarbda Irtish, shim. va shim.sharqda Ob vodiylariga tutashgan, jan. Baraba dashtiga qoʻshilib ketgan. Yer yuzasi yassi, bir oz doʻngli boʻlib, qum, gil va qumoqlardan tuzilgan, usti torf bilan qoplangan. Oʻrtacha bal. 100 m, eng baland joyi 166 m. Suvayirgʻichlar vodiylardan atigi 40—60 m koʻtarilib turadi. Botqoqliklar oʻrmon bilan qoplangan. Neft va gaz konlari bor. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasq

**Vasq** — qad. hajm va miqdor oʻlchov birligi (17-asr); Sharqda don-dun yoki shunga oʻxshash sochiluvchan narsalarni oʻlchashda qoʻllangan. V. deganda "bir tuya yuk" yoki "bir ish hayvoniga ortilgan yuk" tushunilgan; Oʻrtacha 252,342 l hajmga teng boʻlgan; mas., 1&nbsp;kg bugdoyning hajmi 1,2987 l boʻlsa, 252,342 l hajm 194,3&nbsp;kg bugʻdoyga teng boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatan (maʼnolari)

**Vatan**:

* Vatan — 1) kishilarning tugʻilib oʻsgan joyi, yurti, mamlakati; tarixan muayyan xalqqa tegishli hudud hamda uning tabiati, aholisi, oʻziga xos taraqqiyoti, tili, madaniyati, turmushi va urf-odatlari majmui.
* Vatan (shaftoli navi) — kechki shaftoli navi.
* Vatan (kinostudiya) - "VATAN" — "Oʻzbekkino" davlat aksiyadorlik kompaniyasi" tasarrufidagi kinostudiya.
Vatan (shaftoli navi)

**Vatan** — kechki shaftoli navi. R. R. Shreder nomidagi ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida A. S Cherevatenko tomonidan mahalliy shaftoli naachari (Roʻgʻo-ni gov x Sariq nektarin)ni chatishti-rib chiqarilgan. Oʻzidan changlanadi. Daraxti oʻrtacha oʻsadi. Shoxshabbasi baquvvat. Guli ikki jinsli. Mevasi yirik (130—150 g), dumaloq, eti och-sariq, mevalari meva bandida mahkam oʻrnashgan, deyarli toʻkilmaydi. Poʻsti tukli. Eti danagidan yaxshi ajralmaydi. Danagi oʻrtacha kattalikda. Koʻchati ekilgandan keyin 3-yildan hosil qiladi. 10—12- yil yaxshi hosil beradi. Sugʻorilganda mevasi yiriklashadi. Sovuqqa va kasalliklarga chidami oʻrtacha. Mart oʻrtalarida gullaydi. Mevasi sent. oxi-rida pishadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun tavsiya etilgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatad

**Vatad** — aruz vazni tizimiga asos qilib olingan uch juzvning ikkinchisi (Juzvlar va ruknlar).
## Tuzilishi
Vatadi majmu‘ va vatadi mafruk turlariga bo‘linadi. "Vatadi majmu‘ va harftin murakkabdur: ikki harf mutaharrik, uchunchi sokin, nechuk: chaman va saman („A.“ 1a hijo tilida bir qisqa va bot choʻziq hijodan iborat). Vatadi mafrukda xijolar oʻrni almashadi. Bobur, shuningdek, ayrim risolalarda birinchi tur baʼzan vatadi maqrun deyilgani hamda ikkinchi hijosi oʻta choʻziq juzv vatadi kasrat deyilganini eslatib oʻtgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar
Vatar

**Vatar** (ing . Vater – kesma) – matematikada egri chiziq(yoki sirt)ning ikki nuqtasini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq kesmasi.

## Yana qarang

* Radius

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatvot

**Vatvot**, **Rashididdin**, **Rashid** (taxalluslari; asl ismi **Muhammad bin Abduljalol al-Umariy**; 1087-yil, Balx – 1177 yoki 1183-yil, Xorazm) – shoir, adabiyotshunos olim.

## Hayoti
Balxning „Nizomiya“ madrasasida taʼlim olgan, falsafa, adab haqidagi ilmlarni chuqur oʻrgangan. Keyinchalik Xorazmga kelib, Xorazmshoh Otsiz (1127—56) saroyida ijod qilgan. „Saʼd-al-mulk“ („Mamlakat baxti“) faxriy unvoniga sazovor boʻlgan. Fors va arab tillarida yozgan. Gʻazal, ruboiy, qitalarida adolat, odamiylik, insoniy muhabbatni ulugʻlagan. Qasidalari xorazmshohlarga bagʻishlangan. Sheʼriyat nazariyasiga oid „Hadoiq as-sehr fi daqoiq ash-sheʼr“ („Sheʼriy nozikliklardan sehr bogʻlari“) asari 1156-yilgacha Xorazmda yozilgan. Unda tajnis, sajʼ, zulqofiyatayn, maqlubi mustavi, savol-javob kabi sheʼriy sanʼatlar haqida soʻz yuritilgan. Asar keyingi davr shoir va adabiyot olimlariga qoʻllanma sifatida xizmat qilgan. Adabiyotshunos Sharafiddin Romiy ( asr) bu asarga „Hadoiq al-haqoyiq“ („Xaqiqat bogʻlari“) nomli sharh yozgan. Shams Qays Roziy, Ataulloh Xusayniy sheʼriy sanʼatlar haqidagi asarlarida unga murojaat qilganlar. Bobur ham „Muxtasar“ risolasida Vatvotni tilga olgan.

## Izohlar

## Manbalar
Vaterjaket pech

**Vaterjaket pech** (ing . waterjacket, water — suv va jacket — gʻilof) — metall eritish pechi. Devori poʻlat quti — kessondan iborat, quti aylanib yuruvchi suv bilan sovitiladi. V. p.ning yumaloq va toʻgʻri toʻrtburchak xillari boʻladi. Qoʻrgʻoshin, mis, nikel, qalayi i.ch.da ishlatiladi (qarang Shaxta pech).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaterpas

**Vaterpas** (gollandcha Waterpas) — gorizontallikni tekshirish va kichik qiyalik burchaklarini oʻlchash uchun ishlatiladigan oddiy asbob. Shovun osilgan tik (vertikal) yogoch (yoki plastmassa) ustuncha. Ustuncha tagiga asos (brus) mahkamlanadi. Yer tekislash ishlari, duradgorlik va b. da ishlatiladi (yana q. Adilak, shayton)]].

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaterpolo

**Vaterpolo** (ing . water-polo) — sport turi (qarang Suv polosi).

**Suv polosi**, vaterpolo — suvda, yaʼni toʻgʻri burchakli hovuz (30x20 m, chuqurligi kamida 1,8 m)da toʻp bilan jamoa boʻlib oʻynaladigan sport oʻyini; har jamoada 7 tadan oʻyinchi qatnashadi. Hovuzga 3x0,9 m lik 2 ta darvoza oʻrnatiladi. Oʻyinning maqsadi — raqib darvozasiga iloji boricha koʻp toʻp tushirish. Suv polosi toʻpining aylanasi 68—71 sm, ogʻirligi 400—450 gr. 1967 yildan boshlab plastmassa toʻp bilan oʻynaladi. Qoidaga koʻra, musobaqa sof oʻyin vaqti 5 min. dan boʻlgan 4 bosqichda 2 minutlik tanaffus bilan oʻtkaziladi. Har qanday usulda suzish, toʻpni 1 qoʻlda olib yurish va otish mumkin (faqat darvozabongina 2 qoʻlida oʻynaydi), qoʻlida toʻp boʻlmagan raqibga hujum qilish man etiladi. Qoidani buzganlik toʻpni oʻyinga kiritish huquqini raqibga berish, oʻyindan chiqarib yuborish (45 sek. yoki darvoza ishgʻol qilingunga qadar) bilan jazolanadi. Oʻyinning dastlabki qoidalarini shotlandiyalik V.Uilson ishlab chiqqan (1876). 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridan Suv polosi Yevropa mamlakatlarida ommalasha boshladi. 1926-yil Xalqaro havaskorlar suzish federatsiyasi (FINA) huzuridagi Suv polosi qoʻmitasi tuzilgan. 1973 yildan jahon chempionata musobaqalari oʻtkaziladi. 1900 yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Oʻzbekistonda Suv polosi oʻyinlari 1946 yildan uyushtirila boshlagan. Mamlakatimizda "Mehnat", "Lokomotiv", "Spartak", "Yoshlik" va boshqa jamoalar bor. OʻzbekistonS.p. federatsiyasi 1993-yil tashkil etilgan. Erkin Shagayev sportning shu turi boʻyicha olimpiada chempionidir.

## Manbalar
Vatin

**Vatin** — bir yoki ikki tomoni tukli momiq polotno. Paxta, jun yoki aralash tolalardan 3–12&nbsp;mm kalinlikda tayyorlanadi. Uch usudda: trikotaj mato ustiga paxta yoki jun tolalarini yoʻrmab, yupqa paxta yoki jun tolalari qatlamining ikki tomoniga ip gazlama lentalari tikib va paxta qatlamining ikki tomonidan doka qoplab tayyorlanadi. Qishlik kiyim-boshlarga paxta oʻrniga solinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatanparvarlik

**Vatanparvarlik** — bu kishilarning ona yurtiga, oʻz oshyoniga muhabbati va sadoqatini ifodalaydigan tushuncha. Vatanparvarlik barcha kishilar, xalq, millatlar uchun umumiy boʻlgan, asrlar davomida sayqallanib kelgan umuminsoniy tuygʻu, maʼnaviy qadriyatlardan biri. Tarixiy jihatdan Vatanparvarlik kishilarning oʻz vatanlari taqdiri bilan bogʻliq ijtimoiy rivojlanish, xalqlarning oʻzlari yashayotgan hududning daxlsizligi va mustaqilligi yoʻlidagi kurashi jarayonida takomillashib kelgan his-tuygʻular jamlanmasi hamdir. Bu vatanning oʻtmishi va hoziri bilan faxrlanishda, uning manfaatlarini himoya qilishda namoyon boʻladi. Vatanni sevish iymondandir deb ham bejizga aytishmagan. Vatanparvar insonlar vatanimizda juda ham koʻp uchraydi. Masalan, Abdulla Avloniy, u qatag'on yillari paytida yashagan bo'lsa ham so'z erkinligi unda juda rivojlangan. Mahmudxo'ja Behbudiy, u o'zining bolalarni o'qitish kitoblari bilan Vatanimizda tanilgan. Uning bolalarga Chet tilini o'rgatish, Savod chiqarish va boshqa o'qitishga oid qilgan ishlari taqsimga loyiq.Birinchi prezidentimizning "YUKSAK MA'NAVIYAT YENGILMAS KUCH asarida "ham ajdodlarimiz oz ona yurtlari uchun qoshgan hissalari haqida juda kop maʼlumotlar keltirilgan masalan, Chingizxon zulmiga qarshiliklar Amir Temur jasorati Jaloliddin Manguberdi va boshqa buyuk sarkardalar haqida maʼlumotlar  berilgan .

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Vatan (kinostudiya)

**Vatan** — „Oʻzbekkino“ davlat aksiyadorlik kompaniyasi" tasarrufidagi kinostudiya. 1990 yilda „Oʻzbekfilm“dan mustaqil kinostudiya sifatida ajralib chiqqan. Toshkent sh.da joylashgan. Asosiy faoliyati — filmlar, videofilmlar ishlab chiqarish va ijaraga berishdir; shuningdek, filmlar reklamasi bilan ham shugʻullanadi. Tashkil qilinganidan buyon 10 ga yaqin toʻlametrajli va qisqametrajli filmlarni tayyorladi: „Tangalik bolalar“ (rejissyor T. Yunusov), „Abdullajon“ (rejissyor Z. Musoqov), „Yarim tundagi blyus“ (rejissyor R. Malikov, M. Rahmatov), „Birinchi boʻsa“ (rejissyor B. Odilov), „Qirq quloq sirlari“ (rejissyor R. Malikov), „Oltin devor“ (rejissyor R. Muhammadjonov). „Qarib quyulmagan chol“ (rejissyor M. Abzalov), „Shoʻrpeshonalar“ (rejissyor J. Qosimov), „Qiyomat kun“ (rejissyor D. Abdullayev) va boshqalar Studiyaning badiiy rahbari — Melis Abzalov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatman

**Vatman** (ingl. *Whatman)* — tushda chizmalar va rasmlar chizish uchun moʻljallangan sifatli chizmachilik qogʻozi. Latta-puttaga maxsus eritmada ishlov berib tayyorlanadigan massa (boʻtqa)dan tayyorlanadi. 

18-asrda yashagan ingliz sanoatchisi J. Vattman (Uotmen) yaratgani uchun uning nomi berilgan. Vatman qog'ozi tezda akvarel-rassomlar orasida o'z muxlislarini topdi. Ayniqsa Geysboro tomonidan yuqori baholangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatt

**Vatt** (Vt) — Xalqaro birliklar tizimi (SI)da quvvat oʻlchov birligi. Vt bilan belgilanadi. Shotlandiya ixtirochisi J. Uatt sharafiga qoʻyilgan. Texnikada kilovatt (1 kVt=103 Vt) va megavatt (1 MVt=106 Vt)lar keng qoʻllanadi.

: 1 Vatt = 107 erg/s
: 1 Vatt ≈ 0,102 kgk·m/s
: 1 Vatt ≈ 1,36⋅10−3 ot kuchi
: 1 Vatt = 859,8452279 kaloriya/soat

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vattlar

**Vattlar** (nem. — Watten, gollandcha — wadden — sohil sayozliklari) — Boltiq, Oxota, Irlandiya dengizlari, Shimoliy dengiz va Oqdengizda, AQSH ning Atlantika okeani sohilida dengiz sathi koʻtarilganda suv bosadigan va dengiz suvi pasayganda ochilib qoladigan joylar. Dengiz suvi koʻtarilganda oqindi choʻkaverib, V. asta-sekin koʻtarila boradi. V. yer yuzasi oʻrnini teztez oʻzgartirib turuvchi novlar va dare oʻzanlari bilan oʻyilgan. Baʼzan V. toʻgʻon bilan toʻsiladi, shundan soʻng botqoqlik qurib, unumdor yerlar (polder)ga aylanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vattmetr

**Vattmetr** (vatt va... metr) — oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr zanjiri quvvatini oʻlchashda ishlatiladigan asbob. Elektrodinamik, ferrodinamik, induksion, elektrostatik va issiqpik V.lari bor. Ishi ikki magnit maydonining oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Aniq oʻlchaydigan elektrodinamik V. (rayem) qoʻzgʻalmas gʻaltak 1, qoʻzgʻaluvchan gʻaltak 2, prujinalar 3 va havo tinchlantirgichi 4 dan iborat. Qoʻzgʻalmas gʻaltak yoʻgʻon mis simdan kam oʻramli qilib yasaladi; u elektr zanjirga ketma-ket ulanadi. Bu gʻaltak V.ning tok chulgʻami deb ataladi. Qoʻzgʻaluvchan gʻaltak ingichka simdan koʻp oʻramli qilib yasaladi va elektr zanjiriga parallel ulanadi. Bu gʻaltak V.ning kuchlanish chulgʻami deb ataladi. Gʻaltaklarda tok oʻtganda magnit maydoni hosil boʻladi va qoʻzgʻaluvchan gʻaltak qoʻzgʻalmas gʻaltakka nisbatan vaziyatini oʻzgartiradi. Koʻzgʻaluvchan gʻaltak oʻqiga mahkamlangan V. mili zanjirdagi quvvat qiymatini koʻrsatadi. Keyingi yillarda raqamli V.lar ishlab chiqarila boshlandi. Ularning asosini mikroprotsessorlar va analog raqamli oʻzgartirgichlar tashkil etadi. Ularning aniqpigi ancha yuqori, puxta ishlaydi. Oʻlchash natijalarini raqamlarda koʻrsatadi va b.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatt-coat

**Vatt-soat** — ish yoki energiyaning birliklar tizimiga kirmagan birligi; quvvati 1 Vt boʻlgan mexanizmning 1 soatda bajargan ishiga teng . Vt-soat bilan belgilanadi: 1 Vtsoat=3600 J; 1 kVtsoat=3,6106J.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil