open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sent-etyen

**Sent-etyen** - Fransiyaning markaziy qismidagi shahar. Luara departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 183,5 ming kishi (1999). Sifatli poʻlat eritish, qurolaslaha i.ch., turli mashinasozlik, trikotaj sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar yaqinidan koʻmir qazib olinadi. 

## Manbalar
Senufo

**Senufo**, sene, siyena — Mali, BurkinaFaso va Kotd’ Ivuarda yashovchi xalq. Umumiy soni 3,8 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Senufo tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qilish saqlangan, sunniy musulmonlar ham bor. S. dehqonchilik, chorvachilik, terimchilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Senor

**Senor** (lot. senior — katta) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada: 1) ixtiyorida karam dehqonlari (koʻpincha shaharliklar ham) boʻlgan yer egasi (feodal); 2) shaxsan qaramligida mayda feodalvassallari boʻlgan mulkdor (qarang Vassallik); 3) Ispaniyada erkaklarga S, ayollarga esa senora deb murojaat qilinadi.

## Manbalar
Separatizm

**Separatizm** ( — ajratilgan) — ajralishga, alohidalikka intilish; davlatning bir semiki milliy, diniy, etnografik, siyosiy, iqtisodiy sabablarga koʻra, ajratib olib yangi davlat tuzilmasi tuzish yoki mamlakatning bir qismini muxtoriyatga aylantirish harakati. Separatizmning kuchayishi yoki pasayishi tashqi va ichki omillarga bogʻliq boʻladi. Mamlakat hududida har bir millat, elat, xalqning manfaatidan kelib chiqib siyosat yuritilsa, ularning har tomonlama rivojlanishi, oʻzini shu mamlakatning teng huquqli fuqarosi sifatida his qilishi uchun huquqiy, siyosiy, iqtisodiy shartsharoitlar yaratilgan boʻlsa, Separatizmga oʻrin qolmaydi va aksincha. Koʻpincha ichki sabablarni kuchaytiruvchi, gijgijlovchi, oʻz maqsadlari yoʻlida foydalanuvchi kuchlar Separatizmning paydo boʻlishi va kuchayishiga olib keladi.

Tarixda Separatizm harakatlari koʻp boʻlgan, ular aksariyat hollarda mojarolarga, nizolarga olib kelgan va fuqarolar urushi orqali kechgan. Hozirgi vaqtda Rossiyaning Chechenistonidagi, Turkiyaning kurdlar, Ispaniyaning basklar yashaydigan hududlari, Kanada Kvebekidagi harakatlarni Separatizmning koʻrinishlaridan hisoblanadi. Separatizm milliy ozodlik harakatidan farqlanadi.
## Adabiyotlar
* Веселовский С., Дмитрий Ванюков, «Непризнанные государства», М., Книжный клуб «КниговеК», ISBN 978-5-4224-0322-6 2011.
* Маркелова, А. А «Феномен сепаратизма: сущность, проблемы и типология». Издание УрФУ им. первого Президента России Б. Н. Ельцина.
* Тринклейн, Майкл (на англ. яз.) (Michael J. Trinklein) «Lost States», Philadelphia, изд. Quirk Books, 2010, ISBN 978-1-59474-410-5.
## Manbalar

## Havolalar
Separator

**Separator** (lot. separator — ajratkich) — 1) gazdan suyuq va qattiq zarralarni, suyuklikdan qattiq zarralarni ajratish, qattiq yoki suyuq aralashmalarni tarkibiy qismlarga ajratish uchun moʻljallangan qurilma. Ishi suyuklik yoki qattiq jism komponentlarining fizik xususiyatlari (zarrachalarning shakli, massasi, solishtirma ogʻirligi, magnit xossasi va boshqalar) orasidagi farqqa asoslangan. S.ning markazdan qochma, magnit, tindirma, pnevmatik, ishqalanma, elektr va boshqa xillari bor. Markazdan qochma S.lar (sentrifugalar) da suyuklik ichidagi ogʻirroq zarrachalar va suyuqliklar markazdan qochma kuch taʼsirida ajraladi. Moyni suv va mexanik aralashmalardan tozalash, sutni qaymoq va yogʻsiz sutga ajratishda qoʻllanadi. Magnit S. foydali minerallarni gʻovak jinslar va keraksiz aralashmalardan ajratish uchun ishlatiladi. Ishi magnit maydonining turli mineral zarralariga turlicha taʼsir etishiga asoslangan. Tindirma S. birbiri bilan aralashmaydigan 2 suyuklikni rezervuarda tindirish yoʻli bilan ajratadi, bunda birbiriga nisbatan pastbaland joylashgan 2 ta truba boʻlib, yuqorisidan yengil, pastkisidan ogʻirroq suyuklik chiqadi. Pnevmatik S. tegirmonda maydalangan materialning mayda-yirikligini havo oqimi taʼsirida rostlash, uni boyitish va boshqalarda ishlatiladi. Ishqalanm a S. foydali qazilmalarni boyitishda qoʻllanadi. Gaz S.ida gaz suyuq va qattiq zarralardan tozalanadi. Buning gravitatsion (gaz tezligini keskin pasaytirishga asoslangan), siklonli (markazdan qochma kuchga asoslangan) xillari bor. S. xalq xoʻjaligining koʻpgina tarmoqlarida, mas, un tortish korxonalarida, gaz sanoatida, paxta terish mashinalari va boshqalarda ishlatiladi; 2) podshipniklarda shar yoki roliklarni birbiridan ajratib turadigan detal (qarang Podshipnik).

## Manbalar
Sepiolit

**Sepiolit** — silikatlar sinfiga mansub gilli mineral. Murakkab zanjirli, qatqat strukturali. Kimyoviy formulasi Mg4[Si6Ols]6H2O. Baʼzan Mg ioni Fe2+, Fe3+, Ni, Al, Cu ionlari bilan almashadi va u holda ferrisepiolit, alyumosepiolit, nikelsepiolit va boshqa nomlar bilan yuritiladi. Qattikligi 2—3; zichligi 2,1—2,2 g/sm³. Ipaksimon, mumsimon yaltiraydi. Rombik sistemada kristallanadi. Undan tashqari zich yoki gʻovak, juda yengil agregatlar ("dengiz koʻpigi") shaklida ham uchraydi. Aridli va yarimaridli iqlim sharoitida tuproqda, dengiz va boshqa shoʻr suvli havzalarda, gilli karbonatlardan tarkib topgan choʻkindi jinslarda hamda serpentinitlarni yemirilishidan hosil boʻladi. Nikelga boy S. turlari silikatli nikel rudalari tarkibiga kiradi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan.

## Manbalar
Sepkil

**Sepkil** — teridagi uncha katta bo'lmagan sargʻish, qoʻngʻir, qoramtir, shakli har xil pigmentativ dog'lar.  Ular sogʻ terida paydo boʻlib, kishini mutlaqo bezovta qilmaydi. Melanin pigmentining terida yig'ilishidan hosil bo'ladi. Koʻproq 4—6 yashar bolalarga tushib, kishi qariganda yoʻqolib ketadi yoki unchalik bilinmaydigan boʻlib qoladi. Koʻpincha oqsariq, malla rang kishilarda paydo boʻladi. S. nayeddannaslga oʻtadi. S. dogʻlari, asosan, terining ochiq, yaʼni quyosh nuri tushadigan yerlariga: yuz, boʻyin, koʻkrakning yuqori qismi va qoʻlning tashqi tomoniga tushadi. S dogʻlari baxrr va yozda koʻpayib, kuz va qishda bilinmaydigan boʻlib qoladi yoki yoʻqolib ketadi.

S. toshishiga moyil kishilar oʻzlarini mumkin qadar quyosh nuri taʼsiridan saqlashlari kerak. S.ni yoʻqotish istagi tugʻilsa, albatta, vrachga murojaat etish zurur.

## Manbalar
Sepkisoy

**Sepkisoy** – Samarqand viloyatining gʻarbida Qashqadaryo havzasidagi daryo. 1100 m balandlikdagi buloqdan boshlanadi. Yuqori oqimida Jinichka nomi bilan maʼlum. Qashqadaryogacha yetib bormaydi. Xonuy qishlogʻidan 2&nbsp;km shimoli-gʻarbda tugaydi. Uzunligi 39&nbsp;km, havzasining maydoni 180&nbsp;km². Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Ingichka shaharchasi yonida koʻp yillik oʻrtacha suv sarfi 0,36 m³/sek., oqim moduli 2 l/sek, km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,13 m³/sek.dan (sersuv yilda) 0,025 m³/sek.gacha (kamsuvli yilda) oʻzgaradi. Suv toshqini fevral oʻrtasidan boshlanadi. Suvning eng koʻp sutkalik sarfi shu oyda (baʼzida martda) kuzatiladi. Suv toshqini aprel boshlarida tugaydi. Oktyabr—dekabrda (har yili emas) yomgʻir suvlari toʻplanib qoladi. Ingichka shaharchasidan pastrokda daryo suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi va Sepki qishlogʻidan pastda qurib qoladi.

## Manbalar
Sepoya

**Sepoya** (fors.toj. se — uch va poya ) — toʻgʻon, damba qurishda, daryo va anhorlarning qirgʻoqlarini suv yuvib ketishidan saqlashda ishlatiladigan moslama. Uchta poya birbiriga uchburchak shaklida mustahkamlanadi. Hosil boʻlgan uchburchakning orasi harsang tosh va boshqa materiallar bilan toʻlgʻazilib, suv yoʻli toʻsiladi, qirgʻoq mustahkamlanadi. Sepoyani yasovchi ustalar sepoyachi deb atalgan. 20-asrning 40yillarigacha Oʻzbekiston irrigatsiyasida koʻp qoʻllangan. Yirik temirbeton toʻgʻonlar qurilishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.

## Manbalar
Separat sulh

**Separat sulh** (lotincha: separatus — alohida) — urush olib borayotgan mamlakatlar koalitsiyasiga kirgan davlatlardan birining oʻz ittifoqchilarini ogoxlantirmay yoki ularning roziligini olmay, dushman bilan tuzgan sulh shartnomasi yoki vaqtincha yarash bitimi.

## Manbalar
Sepsis

**Sepsis** (yunoncha: sepsis — chirish, irish) (qonga mikroblar kirishi, umumiy yiringli infeksiya, qonga yiring tushishi) — yiringlatuvchi mikroblarning mahalliy infeksiya oʻchogʻidan qon oqimiga, limfa yoʻllariga, ulardan esa bemorning hamma toʻqima va aʼzolariga tarqalishidan kelib chiqadigan umumiy infeksion kasallik. Infeksiya tushgan jarohat va turli sohada joylashgan yiringli kasalliklar (chipqon, xoʻppoz, flegmona va boshqalar) Sepsis manbai boʻlishi mumkin. Kindikning yiringlashi chaqaloklar Siga sabab boʻladi. Bachadon boʻshligʻining yiringlashi natijasida tugʻruqdan keyingi Sepsis paydo boʻladi. Odatda, stafilokokk, streptokokk, kamrok, pnevmokokk, gonokokk, ichak tayokchasi va boshqa mikroblar Sepsisni qoʻzgʻatadi.

S rivojlanishiga, birinchidan, yiringli jarayonni keltirib chiqargan mikroblar virulentligi (kasallik qoʻzgʻatishi)ning yuqoriligi, ikkinchidan, bemorning ozib ketishi, vitamin yetishmasligi va boshqa kasalliklar oqibatida organizm himoya kuchining pasayib ketishi sabab boʻladi.

Sepsisning eng ogʻir turida mikroblar qonda koʻpayib, uni oʻz zaharli mahsulotlari (toksinlar) bilan zararlaydi, qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) ni yemiradi. Sepsisning bu turida gavda temperaturasi 39—40° gacha koʻtariladi, bemorning eti uvushadi, bu gʻarqgʻarq terlash bilan almashinib turadi. Baʼzan teri sargʻimtir tusga kirib, unga toshmalar toshadi. Sepsisning birmuncha yengil hollarida mikroblar qonda koʻpaymay, qon oqimi bilan turli aʼzo va toʻqimalarga tarqaladi, natijada ularda koʻp sonli yiringli oʻchoqlgr hosil boʻladi. Bunday hollarda Sepsis uzoqroq kechib, yiring boylagan joy qosil boʻlayotgan paytda ogʻirlashib, madda yorilgandan soʻng yoki operatsiyadan keyin bir qadar yengillashib turadi.

Sepsisga faqat kasalxonada davo qilinadi. Sepsis profilaktikasi har qanday yiringli jarayonda — jarohat yiringlaganda, hasmol, flegmona paydo boʻlganda oʻz vaqtida vrachga murojaat etishdan iborat. Turmushda shikastlanishlarning oldini olish, mayda shikastlarni, ayniqsa, jarohatlarni oʻz vaqtida davolash zarur. Chaqaloqni parvarish qilayotgan ona aseptika qoidalariga qatʼiy amal qilishi kerak (qarang Antiseptika Aseptika).

## Manbalar
Septet

**Septet** (lot. septetn — yetti) — 1) yetti ijrochi (sozanda yoki xonanda)dan iborat ansambl. Cholgʻu S. koʻpincha aralash tarkibiga ega boʻlib, torli, puflama musiqa cholgʻulari, fortepianodan tashkil topadi; 2) shu ansambl ijrosiga moʻljallangan musiqa asari. Operada, odatda, final sahnalarida uchraydi (mas, V. Motsartning "Figaroning uylanishi" operasining 2akt finalidagi S). Cholgʻu S. kamer musika turi boʻlib, syuita, baʼzida sonata turkumi shaklida yoziladi (L. Betxoven, P.Xindemit, I. Stravinskiy S.lari).

## Manbalar
Serapis

**Serapis**, Sarapis — ellinizm davrining xudosi. Unga sigʻinishni Aleksandriyada Ptolemey 1 (mil. av. 305—283) yunonlar va miyerliklarni liniy asosda birlashtirish maqsadida joriy etgan. Misrliklar S.ni hosildorlik xudosi Osirisga, baʼzan Apisga, yunonlar Zevsta qiyos qilganlar.

## Manbalar
Sensualizm

**Sensualizm** (lot. sensus — sezgi, his) — bilish nazariyasida sezgilarni bilishning asosiy manbai deb eʼtirof etuvchi yoʻnalish. Bilishning mohiyatini sezgi organlarining faoliyatiga bogʻlab tushuntiradi. S. ratsionalizmga qaramaqarshi boʻlib, hissiy va ratsional bilimlarning oʻzaro aloqadorligi, imkoniyatlarini oʻzicha talkin etadi. S. vakillari bilimlar odamga tugma ravishda berilmagan, u hayotiy tajriba davomida shakllanib, rivojlanib boradi, deb hisoblaydi, ilmiy bilish jarayonida induktiv xulosa chiqarishni deduktiv xulosa chiqarishdan ustun qoʻyadi. S.ning "hislarda boʻlmagan narsa aklda boʻlmaydi" degan asosiy tamoyiliga hissiy bilishlar obyektiv dunyo bilan bogʻliq deb hisoblagan materialistlar (P.Gassendi, T. Gobbs, J.Lokk, K.Gelvetsii, D.Didro, P. Golbax va boshqalar) ham, hissiy bilish tashqi dunyo bilan bogʻlanmagan, oʻz-oʻzidan mavjud soha deb bilgan idealistlar (J.Berkli, D.Yum) ham qoʻshilganlar. Sharq falsafasi, xususan, Forobiy va Beruniy asarlarida ham sensualistik fikrlar mavjud. S. shuningdek, gedonizm, utilitarizm, emotivizmaa namoyon boʻladi. 20-asr fan falsafasida ham S.ning empirizm yoʻnalishidagi talqinlari uchraydi.

## Manbalar
Serblar

**Serblar** (oʻzlarini srbi deb atashadi) — xalq. Serbiya va Chernogoriyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 10,16 mln. kishi, jumladan, Serbiyada 6,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Serbxorvat tilida soʻzlashadi. Etnogeneziga koʻra, xorvatlarga yaqin. Ularning ajdodlari mil. 6—7-asrlarda Bolqon yarim orolga kelib illiriy va frakiy aholi bilan aralashgan jan. slavyan kabilalaridir. Serblar 12-asrda xalq sifatida shakllangan. Serbiya 14-asr oxirida turklar tomonidan bosib olingach, koʻpchilik Serblar mamlakat shim.ga koʻchib keta boshlagan. 1878-yilda Serbiya toʻla mustaqilikka erishgan. Dindorlari — pravoslavlar, katolik va protestantlar, sunn i y musulmonlar ham bor. Serblar dehqonchilik, bogʻdorchilik, uzumchilik, chorvachilik, baliq ovlash, hunarmandchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Servis

**Servis** ( — „xizmat“) — jismoniy va yuridik shaxslarga, umuman keng aholiga xizmat koʻrsatish; ishlab chiqarish texnika maqsadlaridagi mahsulotlarni, madaniy-maishiy, xoʻjalik va boshqa sanoat mahsulotlarini sotish hamda ularni ishlatish bilan bogʻliq boʻlgan xizmat koʻrsatish sohalari. Servis texnika vositalari, maishiy-roʻzgʻor apparaturasi, kommunal texnikani sozlash va taʼmirlashga nisbatan ham qoʻllanadi. Servis ning quyidagi turlari mavjud: sotuvga qadar va sotuvdan keyin servis (kafolatli, kafolatdan keyingi). Sotuvga qadar servis mahsulotlarni tashish vaqtida sodir boʻlgan nuqsonlarni bartaraf etish, tovarni ish holatiga keltirish, tovarning ishlashini haridorlarga namoyish etish va boshqalarni kamraydi. Sotuvdan keyingi (kafolatli) servis tovarning normativtexnik hujjatida yoki shartnomada shartlashilgan muddatlarda yuz bergan nuqsonlarini oʻz vaqtida bartaraf etishdan iborat. Bunga haridorni buyumni ishlatish qoidalari bilan dastlabki tanishtirishni kiritish mumkin. Kafolatli servis xizmati harajatlari sotish narxiga kiritilgani uchun bunday xizmatlar tekinga koʻrsatiladi. Kafolat muddati oʻtgandan soʻng servis sozlash va zarur qismlar bilan taʼminlash, buyumdan foydalanish boʻyicha maslahat berish va boshqalar, odatda, shartnoma asosida haq olib amalga oshiriladi.

## Manbalar
Servomexanizm

**Servomexanizm** (lot. servus xizmatkor, qul va mexanizm) — avtomatik rostlash tizimlarida qoʻshimcha manba energiyasi hisobiga birlamchi harakatning mexanik energiyasini kuchaytirib beradigan qurilma. S.ish kismi va boshqarish qurilmasidan iborat. Kichik energiyali birlamchi harakat S.ning boshqarish qurilmasi — zolotnik a ni siljitadi, ish qismi — gidravlik silindr b (servomotor) tashqi (qoʻshimcha) energiya isteʼmol qilgani uchun S. birlamchi harakatni kuchaytirib takrorlaydi. S.ni ishlatish uchun dvigatelning kiritish tizimidagi siyraklashish (vakuum S), havo bosimi (pnevmatik S.) va moy bosimidan (gidravlik S.) foydalaniladi. S. boshkarish tizimlarida, avtomobil, traktor va tanklarning tishlashish muftasi, uzatmalar kutisi, rul boshqarmasi hamda tormozlarida qoʻllanadi. 

## Manbalar
Sergeli

**Sergeli**, sirgʻali (oʻzbek tilidagi toʻgʻri yozilishi **sirgʻali**, qozoq tilida **сіргелі**) — oʻzbek va qozoq xalqi tarkibiga kirgan qabilalar uyushmasi. Katta juz tarkibiga kirgan. S.larningbir kismi Zarafshon vohasi qipchoqlari va Jizzax viloyati yuzlarining tarkibiga mayda urugʻ sifatida qoʻshilganlar. Toshkent uyezdining Yettikent, Oqjar, Zangiota, Qoʻshqoʻrgʻon, Niyozbek volostlari va Toshkent vohasida S.lar 1074 xonadon (8125 kishi)ni tashkil etgan (1920-yilda oʻtkazilgan aholi roʻyxatiga koʻra). 19-asr va 20-asr boshlarida Qoziqurt, Qarjon, Chimyon toglarining etaklarida, Bodom, Keles, Chirchiq, Oqsoqota daryolari vohalarida yashagan. S.lar tarkibida 12 qabila (boyjigit, shaldar, botir, jaydaq, qaychili, qorakungirdak, oqkungirdak, qorabotir, tutamgʻali, eliboy, janaboy, aytboʻzim) mavjud boʻlgan. Bu qabilalar, oʻz navbatida, bir qancha mayda urugʻlarga boʻlingan. S.larning oʻz tamgʻasi va uroni (suroni) mavjud boʻlgan. Ular etnogeneziga koʻra, doʻglat, uysun qabilalari bilan qardosh hisoblanadi. S.lar, asosan, yarim koʻchmanchi chorvachilik, qisman dehqonchilik, hunarmandchilik (alacha, shol toʻqish, kigiz bosish) bilan shugʻullangan. S.larning avlodlari Toshkent viloyatining Yangiyoʻl, Yuqori Chirchiq tumanlarida va Chimkent viloyatida yashab kelmoqda. Ayrim tumanlar toponimida S.lar tarkibidagi urugʻ nomlari saqlanib qolgan. Toshkent shahridagi tumanlardan biri S. deb ataladi.

## Adabiyot
* Shoniyozov K. Sh., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

## Manbalar
Serb-xorvat tili

**Serb-xorvat tili** — jan. slavyan tillaridan biri; ayrim olingan xalqqa nisbatan xorvat tili yoki serb tili deb qoʻllanishi mumkin. Serbiya, Xorvatiya, Chernogoriya, BosniyaGersegovinada, shuningdek, Amerika va Avstraliyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni 17 mln. kishidan ortiq. Bu tilning , asosan, 3 laqjasi bor: shtokav, chakav, kaykav; ular orasidagi tafovutlar slavyanlarda x,ali yozuv boʻlmagan davrda paydo boʻlgan.

Serb-xorvat tilit.ning unlilar tizimi choʻziq va qisqa unlilarning mavjudligi, unlilar sifatining urgʻuli hamda urgʻusiz holatlarda oʻzgarmasligi, boʻgʻin hosil qiluvchi r tovushining borligi bilan ajralib turadi. 25 ta undoshdan 20 tasi qattiq, 5 tasi yumshoq xususiyatga ega. Ismlar (ot, sifat, son, olmosh) kelishik bilan turlanadi, feʼl zamonlari murakkab tuslanish shakllariga ega; tuslanadigan va tuslanmaydigan feʼllar mavjud. Gapda soʻz tarkibi erkin. Serb-xorvat tilit.ning lugʻat boyligida umumslavyan soʻzlar bilan birga italyan, rumin, yunon, turk, arab, fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina.

Hozirgi adabiy Serb-xorvat tilit. 19-asrning 1-yarmida shtokav lahjasi asosida yaratilgan. Adabiy tilda koʻplab fonetik, morfologik va leksik variantlar uchraydi. Adabiy til hududiy milliy xususiyatlarning majmui sifatida yashasa ham, unda xorvatcha unsurlar oʻzining barqarorligi bilan ajralib turadi.

Glagolitsa va kirillitsada bitilgan eng qad. yodgorliklar 12-asrga mansub. Serb-xorvat tilit. da lotin va Kirill grafikalari asosidagi 2 alifbo teng darajada qoʻllanadi.

## Manbalar
Serdolik

**Serdolik** (yun. sardonyx), karneol — mineral, xsisedottt bir turi. Rangi pushti, qoʻngʻirqizil va sariq. Rangi Gʻe gidrooksidi sorbsiyasiga bogʻliq. Qattikligi 7; zichligi 2,5—2,8 g/sm³.

Sinishi chigʻanoqsimon. Koʻpinchayaxlit massalar, donador agregatlar, konkretsiyalar koʻrinishida uchraydi. Agatning och qizil yoki qizilsariqva oqish rang qatlamli koʻrinishini ham serdolikli oniks deb ataydilar. Serdolik va serdolikli oniks tabiatda keng tarqalgan va bezak toshi sifatida mil. av. dan Misr, Bobil va boshqa joylarda ishlatilib kelingan. Konlari Hindiston, Braziliya, Urugvay, Qrim yarim orol va boshqa joylarda bor.

## Manbalar
Iosif Serdyukov

**Iosif Ilich Serdyukov** (1906. 10.10, Belgorod viloyati Veydelvka tumani — 1973, Toshkent) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkentdagi mevani qayta ishlash zavodida ishlagan. 1942-yildan 99-alohida sapyorlar batalonining sapyori. 1943-yil 15 oktabrda Dnepr daryosini kechib oʻtayotganda birinchi boʻlib oʻng sohilga chiqqan; 16 oktabrga oʻtar kechasi daryoni 7 marta kechib oʻtgan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. 1946-yildan Toshkentda yashagan, maʼmuriyxoʻjalik lavozimlarida ishlagan.

## Manbalar
Serenada

**Serenada** (ital. sera — oqshom soʻzidan) — I) Yevropada eshik yoki deraza ortida turib maʼshuqaga boʻlgan hislarni ifodalovchi ishqiy qoʻshiq. Italiyada paydo boʻlib (16-asr), jan. roman xalqlari orasida keng tarqalgan. Keyinroq kamer vokal musiqa janriga aylangan va operada ham qoʻllangan (M. Glinkaning "Bolero" romanei, V. Motsartning "Don Juan" operasidagi S. va boshqalar); 2) S. qoʻshiqlarining oʻziga xos tomonlarini ifodalovchi cholgʻu pyesa; 3) 17—18-asrlarda cholgu ansambllari uchun yaratilgan turkum asarlar; 4) 17—18-asrlarda tantanavor yigʻinlar uchun yozilgan asar (koʻpincha yakkaxonlar uchun kantata koʻrinishida boʻlgan).

## Manbalar
Serer

**Serer** — Senegal (1,32 mln. kishi, 1990y.lar oʻrtalari) va Gambiya (10 ming kishidan ortiq) dagi xalq. Serer tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlar sak;1angan. S. dehqonchilik, chorvachilik bilan shugullanadi.

## Manbalar
Serjant

**Serjant** (lotincha serviens — xizmatchi) — koʻpgina xorijiy davlatlar qurolli kuchlarida kichik komandirlarga beriladigan harbiy unvon hamda shu unvonga ega boʻlgan kishi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari hamda Ichki ishlar vazirligi muassasa va qoʻshinlarida kichik serjant, serjant, katta serjant unvonlari mavjud.

## Manbalar
Serjipi

**Serjipi** — Braziliyaning shim.sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 22 ming km². Aholisi 1,7 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Arakaju sh. Braziliya yassitogʻligining sharqiy yon bagʻirlarida joylashgan, sharqiy qismi Atlantika boʻyi pasttekisligidan iborat. Iqlimi tropik, passatli, quruq iqlim. Oʻrtacha temperaturasi yanvarda 27°, iyulda 24°. Yillik yogʻin 600–1000&nbsp;mm. Yirik daryosi — SanFransisku. Gʻarbida savanna va siyrak oʻrmonlar bor. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Sohil boʻyida shakarqamish, apelsin, tamaki, maniok, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, sholi, qurgʻoqchil Braziliya yassitogʻligida paxta ekiladi. Qoramol boqiladi. Kokos yongʻogʻi yigʻiladi. Ip gazlama, paxta tozalash, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari bor. Asosiy porti — Arakaju.

## Manbalar
Sergiyev posad

**Sergiyev posad** (1925-30 yillarda Sergiyev, 1930—91 yillarda Zagorsk) — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1925-yildan). Moskvadan 70&nbsp;km shimoli-sharqdagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 98 ming 251 kishi. Troitsa Sergiyev monastiri yonidagi qishloq va slobodalar (1340-yildan maʼlum; 1744-yildan Troitsa Sergiyev lavrasi) 1782-yildan birlashdi. Mashinasozlik, "Avtospetsoborudovaniye", elektromexanika, lokboʻyoq, optikamexanika, qurilish materiallari, kimyo zavodlari, trikotaj va mebel fabrikalari bor. Oʻyinchoqlar ishlab chiqariladi. Zotli tovuqlar boqiladi. Zootexnika, kino, oʻyinchoklar badiiysanoat oʻrta maxsus bilim yurtlari, oʻyinchoq muzeyi mavjud. Lavra hududida Moskva Diniy akademiyasi va seminariyasi, Vvedenskaya va Pyatnitskaya posad cherkovlari (16-asr), Pyatnitskiy qudugʻi (17—18-asrlar) bor.

## Manbalar
Serveyer

"SERVEYER" (ing. surveyor — izlanuvchi, tadqiqotchi) — AQShning Oyga uchiriladigan avtomatik st-yalar va shu st-yalarni yaratish hamda uchirish dasturi nomi. Styaning diametri 4,27 m, bal. 3 m. "S."ning Yerdagi massasi ~ 1 t, Oyga qoʻngandan keyingi massasi ~ 285 kg. Avtomatik boshkarish sistemasi Oyga qoʻndirish uchun moʻljallangan raketa dvigateli bilan taʼminlangan. Bortiga ilmiy tadqiqot asboblari, Oy sirtini kuzatish uchun televizion kamera oʻrnatilgan. Quyosh batareyasidan elektr energiya oladi. Styaning asosiy vazifasi — "Apollon" kosmik kemasini yaratishning ilmiy va texnik masalalarini hal qilish bilan bogʻliq; unda bajarilgan tadqiqotlar: Oy tuprogʻi tahlil qilindi, qoʻnish paytida suyuq yonilgʻili raketa dvigatelidan chiqadigan yonilgʻi mahsulotlari oqimi Oy tuprogʻiga taʼsiri oʻrganildi hamda yumshoq qoʻndirish tizimi sinovdan oʻtkazildi. 1966—1968-yillarda 7 ta "S." uchirilgan.

## Manbalar
Serjun echki zoti

**Serjun echki zoti** – bir xil tolalardan iborat yarim mayin jun beradigan echki zoti. 1937—62 yillarda Oʻrta Osiyoda mahalliy dagʻal junli echkilarni angor zoti takalari bilan takroriy chatishtirish usuli orqali chiqarilgan. Tana tuzilishi chogʻroq. Takalari oʻrtacha 55–56&nbsp;kg, echkilari 38– 40&nbsp;kg keladi. Qirqib olinadigan jun chiqimi takalaridan 3–4&nbsp;kg, echkilaridan 1,2–2&nbsp;kg. 4—5 oy emizish davrida echkilari 120&nbsp;kg gacha sut beradi.

Juni angor tipida, yarim mayin, oq, tovlanuvchan, uz. 18—22 sm. Toza jun chiqimi 75—80%. Serjun echki zotiz. baland togʻ va dasht yaylovlarida yil davomida boqishga moslashgan. Uni takomillashtirish boʻyicha naslchilik ishlari davom etmoqda (2004). Bu echki zotidan mahalliy dagʻal junli echkilarning jun sifatini yaxshilashda foydalaniladi. Oʻzbekiston (Namangan. Samarqand, Surxondaryo viloyatlari), Tojikiston (Sugʻd viloyati), Qirgʻiziston (Oʻsh, Jalolobod viloyatlari), Qozogʻiston (Semipalatinsk viloyati), Shimoliy Kavkaz va boshqa joylarda boqiladi.

## Adabiyot
* Vorobyev P. A. i dr., Ovsevodstvo, kozovodstvo i texnologiya proizvodstva shersti i myasa, M., 1988.

## Manbalar
Seriy

**Seriy**, oyeamino (3oksiprpoion kislota, NOSN2—CH(NH2)COOH — tabiiy aminokislota. Mol.m. 105,10. Suvdaeriydi, spirt va efirda erimaydi. Seriyni nemis kimyogari Seriy Kremer 1865-yilda ipak yelimidan ajragib olgan. 2 optik faol: L va D hamda ratsemik — DL shakdda boʻladi. LC barcha oqsillar tarkibida, ipak fibrionida (16% gacha) va yelimida (40% gacha) ayniqsa koʻp. Organizmda aminsizlanib pirouzum kislotaga aylanadi. Seriy — almashinadigan aminokislota. Sintez yoʻli bilan olish mumkin. Seriy biologik membranalar va nerv toʻqimasi boʻladigan serinfosfatidlar tarkibiy qismi hisoblanadi. Azoserin va sikloserin kabi antibiotiklar Seriyning hosilalaridir. Seriy odam va hayvon organizmida moddalar almashinuvida muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Seritsit

**Seritsit** (lot. serikus — ipaksimon) — mineral, oq slyudalar sinfiga mansub muskovitning mayda tangachasimon turi. Kimyoviy formulasi KAl2[AlSi3Ol0] (ON)2. Tarkibida K2O ning kamligi hamda SiO2, MgO, N2O koʻpchligi bilan tavsiflanadi. Metamorfik slanetslarda va kupchilik alyumosilikatlarning nurash mahsulotlarida plagioklazlar, ishqorli dala shpatlari, leysitlar, nefelinlarning kristallarida aralashma koʻrishishida uchraydi. Gidrotermal oʻzgargan otqindi va metamorfik togʻ jinslarida ikkilamchi mineral sifatida keng tarqalgan. Yana q. Seritsitlanish.

## Manbalar
Seritsitlanish

**Seritsitlanish** - seritsitning past trali gidrotermal eritmalar taʼsirida plagioklaz va boshqa minerallar oʻrnini egallash jarayoni. Bunda seritsit koʻpincha yupqa disperslangan kaliyli gidroslyudalar va illitlar koʻrinishida hosil boʻladi. Bu oʻzgarishlar birlamchi (ayniqsa, dala shpagi) va ikkilamchi (andaluzit, xlorit va boshqalar) alyumosilikatli minerallarda koʻproq rivojlanadi. Gidrotermal S. kvarslanish va piritlanish bilan birga namoyon boʻlib, mis, rux, qoʻrgʻoshin, kumush, simob kabi sulfidli, baʼzan noruda foydali qazilmalar bilan chambarchas bogʻliq. Berezit, listvenit, propilit, kvarsit, greyzen kabi nordon va oʻrta jinslarda oʻzgarishlar uchun xos.

## Manbalar
Seriya (geologiya)

**Seriya** (geologiyada) — mahalliy yoki regional stratigrafik shkala boʻlimining geologik svitalarga nisbatan yirik taksonometrik birligi. S. 2 va undan koʻp svitalarni birlashtiradi; quyidagi belgilar: togʻ jinslarining hosil boʻlish sharoitining oʻxshashligi (dengiz, kontinental, vulkanik va boshqalar), baʼzi bir jinslarning ustunligi (choʻkindi, metamorfik, vulkanik), strukturasining oʻziga xosligi (mineral zarralarni bir maromda joylashishi va boshqalar) kabilar bilan svitalardan farq qiladi. S.ning geologik kesimidagi svitalarning yotish sharoiti va nisbati turli koʻrinishda boʻladi. S. hajmi boʻyicha yagona shkalaning geologik boʻlimiga muvofiq kelishi mumkin. S.lar koʻpincha birbiri bilan yirik stratigrafik boʻlim orqali ajraladi yoki katta burchak ostida nomuvofiqyotadi. S.ning odatda stratotipi boʻlmaydi. Hajmi uni tashkil etgan svitalar hajmi yigʻindisiga teng. S. geografik joy nomi bilan ataladi. Mas, Ashina S.si (Ural rifeyida), Aravalli S.si (Hindistondagi Aravalli togʻ tizmasi nomidan), Vaterberg S.si (Janubiy Afrikadagi Vaterberg rayoni) va hokazo. Fargʻona botigʻida qalinligi 1030– 1220 m li massaget va baqtriya S.lari ajratiladi. Xorijda S. (serie) geologik boʻlimni ifodalaydi.

## Manbalar
Serkalisoy

**Serkalisoy** (Teraklisoy) — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Oqbuloq daryosining oʻng irmogʻi. Unga chap qirgʻoqsan (boshlanishidan 7,4&nbsp;km da) quyiladi. Uzunligi 35&nbsp;km, havzasining maydoni 449&nbsp;km². Chatqol tizmasining shim.gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Boshlanishidan Zimnonsoy, quyilish joyigacha Teraklisoy deb ataladi. Asosan, qordan, qisman yomgʻirdan toʻyinadi.

Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi quyilishida 8,05 m³/sek., oqim moduli 17,9 l/sek, km². Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 12 m³/sek.dan (sersuv yilda) 6,66 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Suvining sutkalik eng koʻp sarfi mayda, baʼzida aprelda kuzatiladi. Mart oyidan iyul oxirigacha sersuv boʻladi, baʼzan toshadi. Toshqin davrida sutkalik eng koʻp suv sarfi 10—20 marta koʻp boʻlishi mumkin. Qish sovuq kelganda suvning qirgʻoqqa yaqin joylari muzlaydi va suv yuzida mayda muz parchalarining oqishi kuzatiladi.

## Manbalar
Valentin Serov

**Valentin Aleksandrovich Serov** [1865.7(19).1, Peterburg 1911. 22.11(5.12), Moskva] — rus rassomi, rang-tasvirda realizmning yirik namoyandasi. Peterburg Badiiyot akadimyasi da tahsil koʻrgan (1880—85). S. ijodiga I.Ye.Repin (yoshligida undan taʼlim olgan) hamda rassomlarning Rossiya va Gʻarbiy Yevropa muzeylarida koʻrgan asarlari kuchli taʼsir koʻrsatgan. Ilk asarlaridayoq nur va rangni ishlashi, murakkab reflekslar uygʻunligini berishi, havo bilan toʻyingan muhit (olam) ni tasviriy jozibasi bilan aks ettirishi diqqatga sazovor ("Shaftoli tutgan qiz", 1887; "Oftobda turgan qiz", 1888, ikkalasi ham Tretyakov galereyasida va boshqalar). 1890-yildan portret janri S. ijodida asosiy oʻrin tutadi, kishilarning oʻtkir ruhiy holatini berish oldinga chiqdi, artist, rassom, yozuvchilar uning sevimli modeliga aylanadi: "A. Mazini" (1890), "K.A. Korovin" (1891), "I.ILevitan" (1893), "N.A. Rimskiy— Korsakov" (1898), "M. Morozov" (1902), "M. N. Yermolova" (1905) va boshqa Davr ruxini, qahramonlar vaziyatini berishda rang tuslarini mahorat bilan qoʻllaydi ("Petr I", tempera, 1907 va boshqalar). Qad mifologiya mavzularida ham asarlar yaratgan. S.ning eng yaxshi asarlari rus realistik sanʼatining choʻqqisidir. SEROV (1934-yilgacha va 193739-yillarda Nadejdinsk, 1934—37 yillarda Kabakovsk) — Rossiya Federatsiyasi Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1926-yildan). Kakva daryosi sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 100,4 ming kishi (1998). Uraldagi metallurgiya sanoati markazlaridan biri. Qora metallurgiya, yogochsozlik va boshqa sanoat korxonalari, temirbeton buyumlari, taʼmirlashmexanika zavodlari bor. Serov issiklik elektr st-yasi ishlab turibdi. Bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, Ural politexnika instituti fakulteti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Shahar 1894-yilda Sibir temir yoʻl magistrali uchun relslar ishlab chiqaradigan zavod barpo etilishi munosabati bilan bunyod etilgan. Qahramon uchuvchi A.K.Serov (1910—39) nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Serodiagnostika

**Serodiagnostika** (lot. serum zardob va diagnostika) — kon zardobini tekshirish yoʻli bilan kasallikni aniklash usuli. S, antigen va unga gomologik antitelolarning oʻzaro taʼsirlashuvi natijasida yuzaga keladigan serologik reaksiya natijalariga asoslangan (qarang Immunodiagnostika).

## Manbalar
Seroz parda

**Seroz parda** — odam va hayvon tanasi boʻshligʻi va ichki aʼzolarini oʻrab turadigan parda. Oʻrniga qarab qorin parda, plevra, perikard, epikard deb nomlanadi. Mezoderma hosilalari — splanxnotomadan rivojlanadi. Seroz parda ichki aʼzolar harakatini osonlashtiradigan, himoya funksiyasini bajaradigan seroz suyuklik ishlab chiqaradi. Odatda, silliq, yaltiroq, tiniq va elastik S.gg. yalligʻlanganda (peritonit, plevrit, perikardit) qalinlashadi, xira, gʻadirbudur boʻlib, funksiyasi buziladi.

## Manbalar
Serologiya

**Serologiya** (lot. serum — zardob va ...logiya) — immunologiya fanining bir boʻlimi; qon zardobining immun xossalarini oʻrganadi. Serologik reaksiyalar agglyutinatsiya, passiv gemagglyutinatsiya, pretsipitatsiyaga va neytrallash reaksiyasi (mas, mikrobni), gemagglyutinatsiyani tormozlash reaksiyasiga boʻlinadi. Bir qancha "oddiy" reaksiyalardan murakkab serologik reaksiyalar: bakterioliz, komplement bogʻlash reaksiyasi vujudga keladi. Mikroorganizmlarning harakatchan turlarini aniklash (mas, zaxmda rangeiz treponemalarni immobilizatsiya qilish reaksiyasi), serologik reaksiyalarning alohida turidir. Serologik reaksiyalar infeksion va noinfeksion immunologiyada ilmiy va diagnostika (qarang Serodiagnostika) maqsadida qoʻllanadi. Ulardan qon quyishda, qon gruppasini, oqsillarning individual va oʻziga xos xususiyatlarini aniklashda foydalaniladi. Immun va diagnostik zardoblarni olish, ularning faolligini aniqlash hamda taʼsir etish mexanizmini oʻrganish usullarini ishlab chiqish S.ning asosiy vazifasidir.

## Manbalar
Seriya

**Seriya** (lot. series — bir qancha) — 1) bir jinsli yoki umumiy belgili narsalar guruhi, turkumi (mas, ilmiyommabop adabiyotlar S.si); 2) qimmatbaho qogʻozlarning (mas, obligatsiyalar S.si), hujjatlarning (mas, pasport S.si) raqamlar yoki harflar bilan ifodalanadigan razryadi, kategoriyasi; 3) filmning mustaqil namoyish etiladigan kismi.

## Manbalar
Seriya (maʼnolari)

**Seriya**:

* Seriya (lot. series — bir qancha) — 1) bir jinsli yoki umumiy belgili narsalar guruhi, turkumi (mas, ilmiyommabop adabiyotlar S.
* Seriya (geologiya) (geologiyada) — mahalliy yoki regional stratigrafik shkala boʻlimining geologik svitalarga nisbatan yirik taksonometrik birligi.
Seroprofilaktika

**Seroprofilaktika** (lotincha serum zardob va profilaktika) – yuqumli kasalliklarning oldini olish maqsadida organizmga normal va immun zardoblar yuborish usuli hisoblanadi. Bunda 1—4 hafta davom etadigan passiv immunitet hosil boʻladi. Tibbiyot amaliyotida seroprofilaktika uchun gammaglobulin keng qoʻllanadi. Seroprofilaktika epidemik kasalliklar (mas, qizamiq, koʻkyoʻtal)ga chalingan bemorlar bilan muloqotda boʻlganlar, shikastlanganda (qoqsholning oldini olish uchun), hayvonlar tishlaganda (quturishning oldini olish uchun) va hokazoda oʻtkaziladi. Infeksion gepatitga qarshi kurashishda rejali seroprofilaktika olib boriladi (yana qarang Immunoprofilaktika, Immunoterapiya, Immun zardoblar).

## Manbalar
Seroterapiya

**Seroterapiya** (lot. serum — zardob va terapiya) — kasalliklarni normal va immun zardoblar yordamida davolash usuli. S.da davo organizmda passiv immunitet hosil qilish — zardob tarkibidagi antitelolar yordamida mikroblar (toksinlar)ni zararsizlantirishga asoslanadi. Zardoblar hayvonlarni (koʻproq otlarni) immunlash yoʻli bilan olinadi. Shuningdek, S.ga tozalaigan va konsentrlangan geterogen (immunlangan hayvon zardobidan olingan) va gomologik (immunlangan yoki kasallanib, sogʻaygan odam zardobidan olingan) gammaglobulinpardan ham foydalaniladi. Immun zardoblar difteriya, botulizm, shuningdek, ilon, ari, baʼzi xasharotlar chaqqanda, gammaglobulin gripp, kuydirgi va boshqa yuqumli kasalliklarni davolashda qullanadi. S. asoratlarining oldini olish uchun zardobni yuborishdan oldin (15—30 daqiqa, baʼzan 1—2 kun ilgari), uning ozrok, miqdori yuborib koʻriladi (yana qarang Immunoterapiya).

## Manbalar
Serotonin

**Serotonin**, 50 ks i 3ra m inoetilindol, 5o ks itr i ptamin, C1()H12N2O — biologik faol modda. Mol. m. 176,21. Odam va hayvonlar qoni hamda toʻqimalarida bor. Serotonin periferik nerv markazlari mediatori hamdir. Ilk bor 1947-yilda buka zardobidan ajratib olingan. Serotoninboʻshliqichlilar, mollyuskalar, boʻgimoyoklilar, suvda va qurukda yashovchilarning zaharida, shuningdek, oʻsimliklarda uchraydi. S organizmda triptofan aminokislotalaridan sintezlanadi. Toʻqimalarda Serotonin 5oksiindolilsirka kislotaga aylanib, organizmdan buyrak orqali ajraladi. Serotonin tomirlarni toraytiradi, markaziy nerv sistemasi hamda hazm qilish, ajratish, endokrin sistemalar faoliyatining gumoral regulyasiyasida muhim rol oʻynaydi. Qonda (asosan, trombitsitlarda) 0,02—0,6&nbsp;mg/l Serotonin bor. Serotonin almashinuvining buzilishi miokard infarqti, yara kasalliklari va baʼzi ruhiy kasalliklarga sabab boʻladi.

## Manbalar
Serpentin

**Serpentin** (lot. serpens — ilon) — qatqatli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. S.ning morfologiyasi va kristall panjarasi bilan farqlanuvchi 3 asosiy turi bor: antigorit (varaqsimon), xrizotil (tolali) va lizardit (massiv). Kimyoviy formulasi (Mg,Fe)6[Si4O10] (OH)8, MgO 43%, SiO2, 44,1%, H2O 12,9%. Qoʻshimcha sifatida FeO, Fe,O3 va NiO uchraydi. Qattikligi 2,5—3, zichligi 2550&nbsp;kg/m³. Qoʻshimchalariga karab rangi oq, sariq, yashil, yashilsimon koʻk boʻladi, baʼzi S.larning rangi ilon terisini eslatadi (nomi ham shundan). S. guruhidagi minerallar serpentinitning asosiy komponenta hisoblanadi. S.ning oʻziga xos xuyeusiyatlari — yumshoqligi, qovushqoqligi, sinish yuzasining yogʻsimon yaltirok/shgi, sirpanish oynasining mavjudligidir. Sdan xoʻjalikning turli sohalarida, xususan, termal va elektroizolyasiyada hamda oʻtga chidamli kiyimkechaklar tayyorlashda foydalanadi.

## Manbalar
Serpentinit

**Serpentinit** - oʻta asosli togʻ jinsi, dogʻli va yoʻl-yoʻlli tuzilishga ega. Bu xususiyati bilan ilon terisini eslatadi. Shuning uchun ofiolitlar (ofis — ilon) deb ham ataladi. Oson ishlov berilishi sababli ulardan bezak buyumlar va taqinchoqlar, qora metallurgiya uchun olovbardosh gʻishtlar tayyorlanadi. S, asosan, tolali xrizotil, varaqli antigorit va massiv lizarditdan iborat. Doimo karbonat va magnetit qoʻshimchalariga ega. Kam miqdorda talk, aktinolit, tremolit, brusit, xlorit, kvars, xalsedon va boshqa minerallar uchraydi. S.dagi minerallar soni 70 dan oshadi. S. dunitgarsburgit tarkibli oʻta asosli jinslarning bosqichli oʻzgarishi (serpentinlanish) tufayli vujudga keladi. Serpentinlanishning dastlabki boskichida lizardit, keyinchalik xrizotil va yakunida antigorit shakllanadi. S. asosida xrizotilasbest, antofillit, talk va boshqa konlar hosil boʻladi. S. massivlari Ural, Shimoliy va Janubiy Kavkaz va Pomir, Janubiy Fargʻona vodiysi, Janubiy va Shimoliy Nurota chuqur yer yoriqlari zonalarida, Tomditogʻ va Sulton Uvays togʻlarida rivojlangan. Sulton Uvaysdagi S. oʻzgarishidan yirik Qizilsoy, Zenilbuloq, Qazgʻantogʻ va talksimon jinslar hamda vermikulit konlari vujudga kelgan.

## Manbalar
Serpentinlanish

**Serpentinlanish** - oʻta asosli togʻ jinslarining termal suvli eritmalar taʼsirida oʻzgarishi. Bunda suvsiz magnezial silikatlar oʻrnini serpentin guruhiga mansub minerallar egallaydi. S. natijasida serpentinitlar hosil boʻladi. Tra 400—450° dan 90—100° ga teng boʻlgan oralikda S. hodisasi kuzatiladi. Metamorfik S. va metasomatik S. farqlanadi. Metamorfik S. ofiolitli chuqur mintaqalar uchun xos boʻlib, regional metamorfizm jarayonlari bilan uzviy bogʻliq va u boshqa komponentlar miqdori kam darajada oʻzgargan holda jinsda N2O ning ortishi bilan tavsiflanadi (bu esa jinsning dastlabki hajmining ortib ketishiga olib keladi). Metasomatik S. yuqori kimyoviy agressiv eritmalar bilan bogʻliq boʻlib, jinslardan MgO va SiO2 ni (jins hajmining 30% ga yaqini) ajratib chiqaradi, lekin bunda jinslarning dastlabki hajmi saqlanib qoladi. U mahalliy jarayon boʻlib, uncha chuqur boʻlmagan giperbazitlarning intruzivlari uchun xosdir. S. koʻpgina foydali qazilmalar (xrizotilasbest konlari)ni topishda darak beruvchi belgi hisoblanadi. 

## Manbalar
Serpulidlar

**Serpulidlar** (serpulidae) — koʻp tukli chuvalchanglar oilasi. Uzunligi 15 sm ga yaqin. Gavdasining oldingi qismi ohak nay ichida joylangan; unda rangli yirik jabra nurlari dastasi joylashgan. Nurlardan biri oqak qopqoqchaga aylangan. Biror hayvon hujum qilganida ana shu qopqoqcha nay ogʻzini yopadi. S. koʻpincha naylari bilan birbiriga yopishib yashaydi. 500 ga yaqin turi maʼlum; barcha dengizlarda tarqalgan. Suvni filtrlab oziqlanadi.

## Manbalar
Sertifikat

**Sertifikat** (lot. sertum – aniq va facere – qilmoq) – 1) davlat organlarining moliyaviy majburiyati, zayomi; 2) sugʻurta S.i – sugʻurta shartnomasi shartlarini ifodalaydigan hujjat; sugʻurta polisi oʻrniga oʻtadi; 3) omonat (depozit) S.i – bankka qoʻyilgan omonat summasini tasdiqlovchi qimmatdor qogʻoz va belgilangan muddat oʻtgach, omonatchi (S. saqlovchi)ning omonat summasini va Sdan shartlashilgan foizlarni S. bergan bankda yoki uning boshqa istalgan shoxobchasida olish huquqi; 4) mahsulot sifatiga guvohlik beruvchi hujjat, unda mahsulotning sifati, xuyeusiyatlari, foydalanishta oid baʼzi koʻrsatmalar, mahsulot ishlab chikarilgan joy yoki firma nomi, shuningdek, mahsulotning xavfeizligi va yarokliligiga oid maʼlumotlar aks etgan boʻladi. Shuning uchun ham koʻp hollarda sifat S.i deb ham ataladi.

## Manbalar

**Sertifikat** (lot. sertum – aniq va facere – qilmoq) – 1) davlat organlarining moliyaviy majburiyati, zayomi; 2) Maxsus qisqa muddatli oʻquv kurslarini tamomlaganligini va taʼlim (taxsil) olganligini tasdiqlovchi xujjat; 3) Biror narsa, voqea xaqidagi rasmiy yozma guvohnoma; diplom; 4) sugʻurta S.i – sugʻurta shartnomasi shartlarini ifodalaydigan hujjat; sugʻurta polisi oʻrniga oʻtadi; 5) omonat (depozit) S.i – bankka qoʻyilgan omonat summasini tasdiqlovchi, belgilangan muddat oʻtgunga qadar qimmatbaho qogʻoz, omonatchi (S.i saqlovchi)ning omonat summasini va S.i dan shartlashilgan foizlarni S.i bergan bankda yoki uning boshqa istalgan shoxobchasida olish huquqi; 6) mahsulot sifatiga guvohlik beruvchi hujjat, unda mahsulotning sifati, xususiyatlari, foydalanishga oid baʼzi koʻrsatmalar, mahsulot ishlab chiqarilgan joy yoki firma nomi, shuningdek, mahsulotning xavfsizligi va yarokliligiga oid maʼlumotlar aks etgan boʻladi. Shuning uchun ham koʻp hollarda sifat S.i deb ham ataladi.
Sessiya

**Sessiya** (lotincha: sessio – yigʻilish) – 1) vakolatli organlar (mas, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, viloyat kengashi), sud, ilmiy muassasa, jamoat tashkilotlarining yigʻilish oʻtkazayotgan davri. Vakolatli organlarning sessiyalari bir yilda necha marta chaqirilishi qonun bilan belgilanadi. Bundan tashkari navbatdan tashqari, favqulodda sessiyalar ham chaqirilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida „Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi toʻgʻrisida“gi Konstitutsiyaviy qonunning 10-moddasiga koʻra, Qonunchilik palatasining navbatdagi sessiyalari, kritsa tariqasida, sentabrning birinchi ish kunidan boshlab kelgusi yilning iyun oyi oxirgi ish kuniga qadar oʻtkaziladi; 2) birjalar faoliyatining tashkiliy shakli. Kun davomida savdo qilish uchun belgilangan qatʼiy vaqt birja sessiyalari deyiladi. Sessiyalardan oldin yoki keyin tuzilgan savdo bitimlari haqiqiy hisoblanmaydi va roʻyxatdan oʻtkazilmaydi. Ushbu qoidani buzgan savdo qatnashchilariga jarima solinadi.

## Manbalar
Sessiya (maʼnolari)

**Sessiya**:

* Sessiya (lot. sessio — yigʻilish) — 1) vakolatli organlar (mas, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, viloyat kengashi), sud, ilmiy muassasa, jamoat tashkilotlarining yigʻilish oʻtkazayotgan davri.
* Sessiya (imtixon) — oliy, oʻrta maxsus va kasb-hunar oʻquv yurtlarida muayyan mutaxassislik boʻyicha oʻquv rejasida belgilangan imtihonlarni topshirish davri (k,.
Setariozlar

**Setariozlar** — sut emizuvchilarda uchraydigan invazion kasalliklar. Qorin boʻshligʻi, bosh va orqa miya, koʻz, qonda parazitlik kiladigan Setaria urugʻiga mansub nematodalarning turli shakllari qoʻzgʻatadi. Koʻproq otlar, qoramol, qoʻy, bugʻular kasallanadi. Oraliq xoʻjayinlar — qonsoʻrar pashsha va chivinlar tarqatadi. Kasallik bahor va yozda hayvonlar yaylovda boqilganda ularga hartumida setariylarning invazion lichinkalari boʻlgan pashsha va chivinlar hujum qilganda paydo boʻladi.

Qoʻylarda va bugʻularda S.ni qoʻzgʻatuvchi setariylar bosh va orqa miyada toʻplanadi. Kasallangan hayvonda aylanchiq kasalligi va parez paydo boʻlib, yurganida chayqaladi. Tashxis qonda mikroblarning topilishiga qarab qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

Oldini olish: chivinlarga qarshi repellentlar (benzimin, oksamat) yoki insektitsidlar (dibrom va boshqalar) qoʻllanadi.

## Manbalar
Setor

**Setor** (fors. — uch torli) —1) Eronda 20-asrgacha keng tarqalgan 3 simli torsimon torlitirnama musiqa cholgʻu asbobi; 2) Oʻzbekiston va Tojikistonda satonnj ikkinchi nomi. 

## Manbalar
Serpushtlik

**Serpushtlik** — hayvonlarda har bir tur uchun xos boʻlgan, tabiiy oʻlim oʻrnini qoplash uchun zarur boʻlgan pusht qoldirish xususiyati. Serpushtlik hayvonlarning turli guruhida har xil. Uzoq yashaydigan va nayeli haqida koʻp gʻamxoʻrlik qiladigan hayvonlar bir yilda, koʻpincha bir necha yilda 1 marta 1—2 tadan bolalaydi. Qisqa umr koʻradigan hayvonlar (mas, kemiruvchilar) 1 yilda bir necha marta 10—15 tadan bolalaydi. Tuxum qoʻyib koʻpayadigan hayvonlar serpushtligi yuqori boʻladi. Ayrim hasharotlar bir necha yuz minglab, hatto milliontalb bolalaydi, oybaliq birdaniga 300 mln gacha tuxum qoʻyadi. Serpushtlik hayvonning yoshi, yil mavsumi, oziq xili, miqdori, iqlim sharoiti, populyasiya zichligi va boshqa omillar taʼsirida oʻzgarib turadi.  Serpushtlikni oshirish chorvachilikda katta ahamiyatga ega. Yaqin qarindoshlar oʻrtasida uzoq vaqt davomida oʻtkaziladigan duragaylash serpushtlikni kamaytiradi, hatto pushtsizlikka olib kelishi mumkin. Koʻpincha uzoq formalarni chatishtirish ham qisman yoki butunlay pushtsizlikka olib keladi.

## Manbalar
Serpuxov

**Serpuxov** — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Oka daryosidagi pristan. Aholisi 136,5 ming kishi (1998). Shahar 14-asrdan maʼlum. 1341 — 1456-yillarda Serpuxov udel knyazligi markazi. Tosh kreml (16-asr oʻrtalari) qurilishi bilan Rus davlatining janubiy chegarasidagi muhim istehkom. 16—17 a.larda yirik savdo markazi. 1708-yildan Moskva guberniyey tarkibida, 1781-yildan uyezd shahri. 19-asr oʻrtalarida Moskva gubernyasining eng yirik toʻqimachilik markazi. Mashinasozlik va metallsozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, elektromexanika, charm zavodlari, mebel va qogʻoz fabikalari, uysozlik kombinati bor. Bir necha ilmiy tadqiqot, oʻrta maxsus bilim yurtlari, tarixiy-badiiy muzey mavjud.

Meʼmoriy yodgorliklardan: Kreml devorlari (16-asr) va Troitsk sobori (17-asr), Vladichniy (16—17 a.lar) va Visotskiy monastirlari (16—17-asrlar) ansambllari, cherkovlar (17—18-asrlar), turar joy xos uylari (18—19-asrlar) saqlanib qolgan. S yaqinida — PriokskoTerrasniy qoʻriqhonasi faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Seuta

**Seuta** — Ispaniya boshqaruvi ostidagi yarimeksklav shahar. Marokashning Oʻrta Yer dengizi sohilida, Gibraltar boʻgʻozining sharqiy Femida qismida joylashgan. Atrofidagi hududlar (20 km²) bilan  Aholisi 71,5 ming kishi (2001). Erkin savdo porti, tashqi savdo va vositachilik operatsiyalari muhim ahamiyatga ega. Baliqovlanadi. Oziqovqat (baliq konservalash, un tortish) va parfyumeriyakosmetika sanoatlari rivojlangan. Kema taʼmirlash korxonalari bor. Shaharga mil. av. 7-asrda asos solingan. Ispaniyaning harbiy dengiz bazasi.

## Manbalar
Giorgos Seferis

**SEFERIS (Sepheres; Seferiadis) Georgos** (1900.19.2, Izmir shahri — 1971.20.9, Afina) — grek shoiri. 1926—62 yillarda turli mamlakatlarda Gretsiyaning elchisi va konsuli boʻlib ishlagan. Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakatining ishtirokchisi. Ilk sheʼriy toʻplami — "Strofalar" (1931 )da dabdabali ortiqcha soʻzlardan chekinib, aniqva tejamkor bandlar, murakkab pogʻonali qofiyalar va fransuz simvolistlarining obrazlilik uslublaridan foydalangan. "Afsonalardagi tarix" (1935), "Tajribalar kitobi" (1940), "1 vaxta jurnali" (1940), "2vaxta jurnali" (1955) sheʼriy toʻplamlari, "Sisterna" dostoni (1932) va boshqa asarlari S.ni erksevar xalq kuychisi sifatida tanitgan. Esselar ham yozgan. Nobel mukofoti laureati (1963).

## Manbalar
Ivan Sechenov

**Ivan Mixaylovich Sechenov** [1829.1(13).8, Rossiya, hozirgi Nijniy-Novgorod viloyati, Tepliy Stan (Sechenovo) qishlogʻi — 1905.2(15).I, Moskva] — rus tabiiyotshunosi, Rossiyada fiziologiya maktabi va psixologiyada tabiiyilmiy yoʻnalish va bosh miya reflekslari toʻgʻrisidagi taʼlimotning asoschisi. Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1904), muxbir aʼzosi (1869). Moskva universitetining tibbiyot ftini tugatgan (1856). Peterburg xirurgiya akademiyasining fiziologiya kafedrasini boshqargan (1860-yildan), fiziologiya lab. sini tashkil qilgan. Moskva universiteti fiziologiya kafedrasi privatdotsenti (1889), professor (1891-yildan). S. gomeostaz orqali oʻz-oʻzini boshqarish haqidagi fikrni ilgari surdi (1861). Bosh miya markazlarining harakat aktivligiga taʼsiri toʻgʻrisida tajriba oʻtkazib, baqa uzunchoq miyasi va koʻrish doʻmboqchalariga osh tuzi bilan taʼsir etilganda oyokdarning reflektor yoʻl bilan harakatlanish reaksiyasi toʻxtab qolishi sabablarini tadqiq etadi va psixik jarayenlarning fiziologik asoslarini ochib beradi (1862). S. darvshshjtl targʻib qilib, uni fiziologiya va psixologiya masalalariga ham tatbiq etdi. 1890-yilda u psixofiziologiya va bilish nazariyasi masalalariga oid muammolarni oʻrgandi.

## Manbalar
* Izbr. filosofskiye i psixologicheskiye proizvedeniya, M., 1947;
* Izbrannie proizvedeniya, t. 1, M., 1952;
* Refleksi golovnogo mozga, M.,1952.

## Havolalar