open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Muborakshoh

**Muborakshoh** (7-1266) -. Chigʻatoy ulusi xoni (1265—1266). Qora-Hulagu va Ergene (Orqina) xotun oʻgʻli. Jamol Qarshiytt yozishicha, 1265-yil mart oy-ida Ohangaronda xon deb eʼlon qilingan. Chigʻatoy avlodlaridan 1-boʻlibislom dinini qabul qilgan. Shunday qilib Oʻrta Osiyoni ilk marotaba Xubilay qoon tomonidan tayinlanmagan moʻgʻul hukmdori boshqara boshlagan. Bu holga qarshi boʻlgan Xubilay Turkistonga boshqa bir chigʻatoiy shahzoda Baroq (Baroqxon)ni yuborgan. 1266-yil sentabrda M. Xoʻjand yaqinidagi jangda magʻlubiyatga uchrab, asir olingan, shundan soʻng Baroq Oʻzgandda oʻzini xon deb eʼlon qilgan.

## Manbalar
Muvozanat organlari

**Muvozanat organlari** - odam va koʻpchilik xayvonlarda gavda holatining fazoda oʻzgarishi, Yerning tortish kuchi va tezlanishining organizmga taʼsirini qabul qiladigan organlar. Umurtqasiz hayvonlar (bir hujayralilar, plastinkasimonlar, gʻovaktanlilardan boshqa) Muvozanat organlari statotsistlar, yaʼni eshitish pufakchalaridan iborat. Statotsistlar ichida otolitlar deb ataladigan eshitish toshchalari boʻladi. Statotsistlar tuzilishi va tanada joylanishi bilan bir-biridan farq qiladi. Mas, ssifomeduzalar va gidromeduzalarning statotsistlari soyaboni chetida joylashgan. Qisqichbaqasimonlarning yumaloq xaltachaga oʻxshash Muvozanat organlari moʻylovlari asosida; boshoyokli mol-lyuskalarning yopiq pufakchaga oʻxshash Muvozanat organlari bosh skeleti kapsulasi ichida joylashgan. Hasharotlarda haqiqiy statotsistlar boʻlmaydi. Odamlar va umurtqali hayvonlarning Muvozanat organlari vestibulyar apparatnaya iborat. Odamda muvozanatni saqlashda vestibulyar apparatdan tashqari, teri, muskul-boʻgʻim va koʻrish sezuvchanligi refleksi katta rol oʻynaydi. Shu reflekslar jara-yonida hosil boʻlgan murakkab munosabatlar muvozanatni taʼminlaydi.

## Manbalar
Muvozanatlash

**Muvozanatlash** — mashinalarning aylanuvchi qismlari (turbina yoki elektr dvigatel rotori, avtomobillarda tirsakli vallar, shkivlar, gʻildiraklar va boshqalar) ni barqarorlash. Buyumning bosh markaziy inersiya oʻqi, aylanish oʻqi va oʻz oʻqi bir-biriga nisbatan qanday joylashganligiga qarab, M. statik, dinamik va qayishqoq (elastik) usullarga boʻlinadi. Statik M. bosh markaziy inersiya oʻqi aylanish oʻqiga nisbatan parallel tarzda siljigan hollarda qoʻllanadi. Dinamik M.dan bosh markaziy inersiya oʻqi aylanish oʻqiga nisbatan biror burchakka siljiganda, yaʼni oʻqlar buyumning ogʻirlik markazida kesishganda foydalaniladi. Qayishqoq M. usuli bosh markaziy inersiya oʻqining aylanish oʻqiga nisbatan siljishiga buyumning oʻqi egilishi sabab boʻlgan hollarda qoʻl keladi.

## Manbalar
Muvozanatsiz jarayonlar

**Muvozanatsiz jarayonlar** -muvozanatsiz holatl&rnumt uzluksiz ketma-ketligidan tashkil topgan fizik jarayonlar. Ular qaytmas jarayonlar hisoblanadi. Muvozanatsiz jarayonlarda diffuziya, issiklik oʻtkazuvchanlik, suyuklik (gaz)ning qovushqoq oqishi va boshqa jarayonlar oʻz-oʻzidan faqat bir yoʻnalishda — mas, issiqlikning bir yoʻnalishda ravon tarqalishi yoʻnalishida yuz beradi (qarang Qaytar.jarayonlar).

## Manbalar
Muvozanatsiz holat

**Muvozanatsiz holat** - biron bir termodinamik tizimning nobarqaror holati; tashqi maydon boʻlmagan va tizim yaxlit aylanadigan sharoitda tizimning temperaturasi, bosimi, zichligi, tarkibidagi komponentlarning koʻpkamligi yoki baʼzi makroskopik para-metrlarning bir jinsli boʻlmasligi. Muvozanatsiz holat termodinamik tizimda qaytmas jarayonlar yuz berishiga sabab boʻladi. Bu jarayonlar natijasida izolyasiyalangan tizim muvozanatga erishadi.

## Manbalar
Muguzlanish

**Muguzlanish**, keratinlanish — biror toʻqimada keratin, keratogialin va yogʻ kislotasidan iborat muguz (shox) modda xreil boʻlishi. Terining yuza qavati — epidermisa", (bunda teri zichlashadi, dagʻallashadi, pishiqboʻlib qoladi, u organizmni mexanik shikastlanishdan, unga yot mikroorganizmlar tushishidan, terini qurib qolishdan himoya qiladi) va uning hosilalari (soch, tirnoq va boshqalar)da Muguzlanish normal hisoblanadi. Muguzlanishga gormonlar va vitaminlar taʼsir etadi. Patologik Muguzlanishda jarayon jadal yeki suyet kechadi, shuningdek, Muguzlanish yuzaga kelishi lozim boʻlmagan joyda (mas, til, oʻrta quloq va boshqa aʼzolarda) kuzatiladi.

## Manbalar
Mudarris

**Mudarris** – madrasa o‘qituvchisi. Mudarrislar o‘qitiladigan muayyan fandan dars bergan. Hozir O‘zbekistondagi madrasa va diniy universitetlarda faqat diniy ilmlardan emas, dunyoviy fanlardan dars beruvchilar ham mudarris deb ataladi.

## Etimologiyasi
Mudarris so‘zi arab tilidan **,,مدرس”**  – so‘zidan olingan bo‘lib, dars beruvchi degan ma’noni anglatadi. Arab tilida ,,mudarris” so‘zi dars o‘qituvchisi degan ma’noni bildiradi va dars beradigan o‘qituvchi va dars berishga vakolatli olimni ifodalaydi. Viloyatlardagi mahalliy maktablarda ta’lim-tarbiyani tamomlab, diplom olgandan so‘ng, mudarrislar madrasalarda din va ilmlardan dars berar edilar, agar ular ,,mudarris”, kasbi ,,mudarrislik” deb atalar edi. Saljuqiylar davlati va Usmonlilar imperiyasidagi diniy olim, professor yoki fakultet a’zosini tavsiflovchi atama. Mudarris so‘nggi asrlarda Xorazm va Qo‘qon xonligida oxund shaklida ham qo‘llangan.

## Manbalar
Mudofaa

**Mudofaa** — jangovar harakat turlaridan biri. Kuch jihatdan ustun boʻlgan dushmannni xujumini qaytarish, ularga jiddiy talafot yetkazish, jangovar pozitsiyani qoʻlda tutib turish va shiddatli hujumga oʻtish uchun qulay sharoit yaratish maqsadida qoʻllanadi. Janglar va operatsiyalar shaklida olib boriladi.

## Manbalar
Muvozanatlagich

**Muvozanatlagich**, balansir — 1) mashinalarda harakatni uzatuvchi va oʻq oldida tebranma harakat qiluvchi ikki yelkali (baʼzan bir yelkali) richag. Lokomotiv (parovoz, teplovoz) lar va vagonlarda ressoralarga uzatiladigan kuchlarni muvozanatlash uchun xizmat qiladi. M. kemalardagi nasoslar, metall kesish stanoklarida, burgʻilash qurilmalari va boshqalarda qoʻllanadi (qarang Muvozanatlash)h 2) soat mexanizmida mayatnikning oʻrnini bosuvchi asosiy rostlagich (qarang Balansir, Soat).

## Manbalar
Mudofaa devorlari

**Mudofaa devorlari** - aholini dushman hujumidan saqlash maqsadida qad. dehqonchilik vohalari atrofiga qurilgan devorlar. Bunday devorlar Osiyo, Yevropa va Afrika qitʼasidagi koʻpgina mamlakatlarda qurilgan (mas, Buyuk Xitoy devori, Antonin devori va boshqalar). Oʻzbekiston hududida Shaxrisabz, Kitob, Nurota dehqonchilik rayonlari va Marokanda shahri atrofidagi qishloqlar tevaragiga Mudofaa devorlari qurilgan. 1956-yilda Ya. Gʻ. Gʻulomov boshchiligida Oʻzbekistonda Mudofaa devorlari izlari aniqlanib, ularning qurilish texnikasi oʻrganiladi. Yozma manbalarda bu devorlar: Hoitul xoriji (Tashqi devor), Hoitul kabiri (Katta devor), Surul aʼzami (Ulugʻvor devor), Kanpir devor, Devori Kandi buzurg (Katta viloyatning devori), Devori Kandi dizak (Istehkomli viloyat devori) degan nomlar bilan atalgan. Oʻzbekistondagi qad. dehqonchilik vohalari atrofida Mudofaa devorlari bunyod qilishdan asosiy maqsad vohani koʻchmanchilarning hujumidan himoya qilish, shuningdek, vohadagi oʻtroq aholini chet el bosqinchilari istilosi va hukmronligi hamda mahalliy zoʻravonlarni ularga yordamlashib turgan koʻchmanchi qabilalardan ajratib, yakkalab qoʻyish, itoatkorlikda saqlash edi. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistondagi Mudofaa devorlari tarixini 3 davrga boʻlish mumkin: 1davr miloddan avvalgi 6—4-asr — milodiy 5—6-asrlar; 2davr 6-asrdan 8-asrgacha davom etgan; 3davr 8-asrning oxiri va 9-asrning boshlariga toʻgʻri keladi. Qad. Buxoro, Sugʻd, Usrushona vohalari atrofidagi devorlar oʻzaro tutashtirilib, alohida vohalarnigina emas, balki butun bir mamlakatni uragan yagona mudofaa tizimiga aylantirilgan.

## Adabiyot
* Muham yedov H., Kddimiy mudofaa devorlari, T., 1961; Muhamedov H., Oʻzbekistonning qadimiy inshootlari tarixidan, T., 1961.

## Manbalar
Mudofaa inshootlari

**Mudofaa inshootlari** – oʻt ochish, jang maydonini kuzatish va qoʻshinlarni boshqarish, shaxsiy tarkib, jangovar texnika va transport vositalarini himoya qilish singari tadbirlar uchun moʻljallangan inshootlar. Mudofaa inshootlariga turli tipdagi okoyalar, transheyalar, oʻt ochish vositalari uchun maydonchalar, kuzatish punktlari, pana joylar, blindajlar, maxsus oʻqdori omborlari, aloqa yoʻllari va boshqa kiradi. Mudofaa inshootlari barpo qilish juda uzoq tarixga ega. Qadimda shahar yoki qoʻrgʻonlarni dushman hujumidan himoya qilish uchun mudofaa devorlari qurilgan, qoʻrgʻonlar atrofida chuqur xandaqlar qazilib, ular suv bilan toʻldirib qoʻyilgan. Qalʼa yoki qoʻrgʻon devorlarida oʻt ochish tuynuklari (shinaklar), burjlar boʻlgan. Hozirgi harbiy texnikaning taraqqiy etganligi natijasida Mudofaa inshootlari koʻpincha, temir-betondan quriladi. Shuning uchun ham zamonaviy Mudofaa inshootlari puxta niqoblanishi, ommaviy qirgʻin qurollaritsan himoya qilishga moʻljallangan boʻlishi kerak.

## Yana qarang

* Qalʼa
* Xandaq
* Transheya

## Manbalar
Mudofaa operatsiyasi

**Mudofaa operatsiyasi** - qoʻshin ning muayyan reja asosida oʻtkazadigan jangovar harakatlari. Maqsadi — oldindan tayyorlangan muhandislik inshootlariga joylashib, raketa-yadro, aviatsiya va artilleriya zarbalaridan foydalangan holda dushmanga katta talafot yetkazish, oʻz jangovar pozitsiyalarini saqlab qolish hamda hal qiluvchi qarshi hujumga oʻtish uchun qulay sharoit yaratishdir. Mudofaa operatsiyasi armiya, front (armiyalar guruhi), frontlar guruhi koʻlamida boʻladi. Mudofaa operatsiyasini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun barcha mavjud qurollardan unumli foydalanish, tez-tez manyovr qilish talab etiladi. Puxta reja asosida oʻtkazilgan Mudofaa operatsiyasi dushmanga katta talafot yetkazadi, qoʻshinning qarshi hujumga oʻtishiga imkon yaratadi.

## Manbalar
Mujibur Rahmon

**Mujibur Rahmon**, Shayx Mujibur Rahmon (1920.17.3, Sharqiy Bengaliya, Faridpur okrugi — 1975. 15.8, Dakka) — Bangladeshning davlat va siyosiy arbobi; bosh vazir (1972— 75, yanvar); prezident (1975, yanvar-avgust). M. R. mustamlakachilikka qarshi harakatlarda qatnashgan. Bangladeshning tashkil qilinishiga olib kelgan bengal xalq harakati yoʻlboshchisi va Avomi liga (Xalq ligasi) partiyasi (1949) tashkilotchilaridan biri. 1975-yildagi harbiy toʻntarish vaqtida oʻldirilgan.

## Manbalar
Mujohid

**Mujohid** (arab. — eʼtiqod uchun, muqaddas ish uchun kurashchi; aynan — jihod urushining ishtirokchisi) — din, xudo yoʻlida jang qiluvchi kishi. Ilk islomda va oʻrta asrlarda M. tu-shunchasi shu maʼnoda talqin etilgan. Yirik islom ruhoniylari yoki tashkilotlari biror urushni jihod (gʻazavot) deb fatvo bergan holdagina shu urush qatnashchilari M.lar hisoblangan. 20-asr boshlarida Turkiston mintaqasida sovet rejimiga qarshi kurash olib borganlar ham uzlarini M.lar deb nomlashgan. Hozirgi davrda musulmon mamlakatlarida demokratik harakatlarga va millim hukumatlarga qarshi kura-shayotgan turli guruhlar M. nomidan foydalanadilar.
## Manbalar
Muz zonalari

**Muz zonalari**, Arktika sovuq sahrolari zonalari yoki qutbiy zonalar — Shimoliy qutb bilan Janubiy kugb atroflaridagi oʻlkalar. Shimoliy yarim sharda Muz zonalari taxminan 70° shahrik. gacha boradi, jan. yarim sharda Antarktida va uning yon-veridagi orollarni oʻz ichiga oladi. Muz zonalarida iqlim nihoyatda sovuq boʻlganidan qurukliklarning koʻp qismini koʻp yillik qor va muzlar qoplab yotadi. Muz qoplamagan yerlar toshlokli sovuq choʻllardan iborat. Bunday joylarda juda siyrak yoʻsin, mox usadi. Yer yuzasi koʻp joyda yorilib ketgan.

## Manbalar
Muz oqishi

**Muz oqishi** — muzning daryo va koʻllarda suv oqimi yoki shamol taʼsiridagi harakati. Bahorgi Muz oqishida muz qoplamining erib parchalanishi natijasida hosil boʻlgan, kuzgi Muz oqishida mayda muz parchalari (shuga)ning oʻzaro birikishidan vujudga kelgan katta muz boʻlaklari harakatlanadi. Koʻpchilik daryolarda kuzgi Muz oqishidan oldin shuga oqishi boʻlib oʻtadi. Muz oqishi paytida daryolarda muz tiqilishi kuzatiladi.

## Manbalar
Muz tiqilishi

**Muz tiqilishi** - muz okishi vaqtida daryo oʻzanining toraygan joylari, tirsaklar va sayozliklarda muz yigʻilib, daryoni toʻsib qoʻyishi. Shim.ga oqadigan daryolarda yuqori oqimda muz koʻchib quyi qismiga kelib toʻplanishidan ham Muz tiqilishi boʻladi. Amudaryoning quyi oqimida ham kuzatiladi. Muz tiqilishi baʼzan toshqinlarga sabab boʻladi.

## Manbalar
Muzayyana Alaviya

**Muzayyana Alaviya** (1909.20.4. Toshkent viloyati Piskent tumani — 1988.3.3, Toshkent) — shoira, folklorshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1968). Samarqand pedbilim yurti (1928—30), Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika instituti (1934—38)da oʻqigan. Toshkent shahar maktablarida oʻqituvchi (1930—40), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida kichik (1940—59), katta ilmiy xodim (1959—88). M.A.ning "Bugungi men" nomli birinchi sheʼri 1927-yil "Maorif va oʻqituvchi" jur.da bosilgan. Xalq ijodkorlaridan koʻplab folklor asarlarini yozib olgan va nashrga tay-yorlagan ("Oq olma, qizil olma", 1972; "Sovet davri qoʻshiqlari", 1983 toʻplamlari; "Intizor", 1964, "Dalli", 1972 dostonlari). Oʻzbek xalq qoʻshiklarining badiiy-estetik xususiyatlari, marosim folklori boʻyicha tadqiqotlar olib borgan. "Odamiylik" (1964), "Dil nidosi" (1967), "Yon qoʻshnim, jon qoʻshnim" (1974) kabi risolalari odob-axloq masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

## Manbalar
* Sevinchlarim, T., 1959; Oʻzbek xalq qoʻshiklari, T., 1959; Oʻzbek xalq marosim qoʻshiklari, T., 1974.

## Adabiyot
* Qodirova M., Muzayyana Alaviya, T., 1968.
Muzalar

**Muzalar** (yun. musa) – 1) yunon mifologiyasida sanʼat, fan va poeziya maʼbudalari, Zevs va Mnemosinaning 9 qizi. Antik shoirlardan Gesiod (miloddan avvalgi 7-asr) 9 muzani eslatib oʻtadi. Xususan, Klio – tarix, Yevterpa – lirik poeziya, Taliya – komediya, Melpomena – temperaturagediya, Terpsixora – oʻyin, Erato – muhabbat lirikasi, Poligimniya – gimnlar, Uraniya – astronomiya, Kalliopa Muzalar va Musey torli cholgʻu asboblar bilan (Attika am-forasidagi surat, miloddan avvalgi taxminan 440 yil).

– epos maʼbudalaridir. Parnas va Gelikan togʻlari M.ning yoktirgan joylari hisoblangan. M.ning rahbari Apollon boʻlgan. M.ning ayrim nomlari key-inchalik sanʼatning turli koʻrinishlarida sinonim sifatida qoʻllanila boshlangan. M. obrazlari antik va Yevropa tasviriy sanʼatida (S. Bottichelli, Ya. Tintoretto va boshqa asarlarida) oʻz ifodasini topgan. 2) Kuchma maʼnoda M. – ilhom parilari. M. shoir va sanʼatkorlarga ilhom beradi deb hisoblangan.

## Manbalar
Muzaffar Ali

**Muzaffar Ali** (16-asr) - miniatyurachi musavvir, Hirot miniatyura maktabinmng namoyandasi. Kamoliddin Behzodnij jiyani. Hirotda, keyinchalik Tabriz, Isfahonda yashab ijod etgan. Behzod anʼanalarini davom ettirgan, koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

Nizomiyning "Hamsa" (1539—43, Britaniya muzeyida), Firdavsiyning "Shohnoma" (1537, Parijdagi Rotshild majmuasida) asarlari va boshqa qoʻlyozmalarni, Isfahondagi "Chihil sutun" qasrini naqsh va tasvirlar bilan badiiy bezagan.

## Galereya

Fayl:Muzaffar Ali Leila.jpg|“Layli va Majnun” she’riga miniatyura
Fayl:Muzaffar Ali 1539.jpg|Yusuf quduqdan chiqib ketadi
Fayl:Muzaffar Ali Young prince.jpg|Gullar bilan yosh shahzoda portreti


## Manbalar
Muzaffar mirzo

**Muzaffar Husayn Mirzo** (1473-1509) — Husayn Boyqaroning 6-oʻgʻli. Onasi — Xadicha begim1dir. Muzaffar Mirzo tabiatan xudbin, oʻjar va tantiq edi. Xadichabegim Muzaffar Mirzoni valiahd etib tayinlashga uringan, biroq udumga koʻra, valiahdlik Sultonning katta oʻgʻli Badiuzzamonning haqqi edi. Sevikli xotini Xadicha begim taʼsiriga tushib qolgan Husayn Boyqaro Muzaffar Mirzoni koʻproq suyardi. Sultonning bu harakati boshqa oʻgʻillariga yoqmas, natijada ular doim otalariga qarshi harakatda boʻlardilar. 1497-yil Sulton Husayn Muzaffar Mirzoga eng boy maʼmur birlik — Astrobod viloyatini inʼom qiladi. 1506-yil may oyida Husayn Boyqaro Shayboniyxonga qarshi yoʻlga chiqib, Bobo Ilohiy mavzeida vafot etadi. Xadicha begimning irodasi bilan mamlakat taxtiga Badiuzzamon Mirzo va Muzaffar Mirzolar oʻtiradi. Mamlakatda qoʻsh hukmdorlik vujudga keladi. Har 2 shahzoda oʻz taxtgohini Hirotning 2 chekkasiga quradi. 1507-yil Muhammad Shayboniyxon Xurosonga kirib, ilk jangdayoq har 2 shahzodaning qoʻshinini tor-mor etib, Hirotni egallaydi. Badiuzzamon Mirzo Sindga, Muzaffar Mirzo esa Astrobodga qochadi. 1509-yil Muzaffar Mirzo Astrobodda bedavo dardga uchrab 37 yoshida vafot etadi.

## Manbalar
Muzaffariylar davlati

**Muzaffariylar davlati** - 14 a.ning 40—50-yillari boshida Eronda mavjud boʻlgan davlat. Hulokuiylar davlatinnng inqirozidan keyin vujudga kelgan. Unga moʻgʻullarning Yazddagi no-ibi Muboriziddin Muhammad ibn Muzaffar (Elxoniylarning Yazddagi noibi) asos solgan. U Erondagi moʻgʻul davlatining tanazzulga uchraganidan foydalanib, Kermon (1340), Fors (1353) va Isfahon (1356)ni oʻz davlatiga qoʻshib olgan. Amir Temur 1393 yilda Janubiy Eronni bosib olgandan keyin Muzaffariylar davlati barham topgan. H. Qazviniyning "Tarixi guzida" ("Tanlangan tarixlar") asarida Muzaffariylar davlati tarixini Mahmud Qutbiy (15-asr boshi) yozganligi qayd etilgan. Muzaffariylar davlati hukmdorlari: Muboriziddin Muhammad ibn Muzaffar (1314—58); Shoh Mahmud (1358—64); Jaloliddin Shoh Shujoʼ (1364-84);Zaynalobiddin(1384-87) Mansur (1387-93).

## Manbalar
Ahror Muzaffarov

**Ahror Muzaffarovich Muzaffarov** (1909.1.9, Chimkent shahri - 1987.22.5, Toshkent) — biolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1960), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969), biologiya fanlari doktori (1952), professor (1955). Toshkent bilim yurtini tugatgan (1929). Fargʻona pedagogika instituti dotsenti (1944-yildan), Margʻilon oʻqituvchilar instituti direktorining oʻquv va ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1945-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika va zoologiya institutida katta ilmiy xodim (1946—48), ixtiologiya va gidrobiologiya boʻlimi boshligi (1949—50), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti sporali oʻsimliklar laboratoriya mudiri (1950—56), direktori (1956—60). Toshkent Davlat Universiteti biologiya va tuproqshu-noslik fakulteti tuban oʻsimliklar kafedrasi mudiri (1955—62), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi va biologiya boʻlimi boshligʻi (1960—70), Fanlar akademiyasi mikrobiologiya boʻlimi boshligʻi (1970— 77), 1985-yildan Fanlar akademiyasi Prezidiumi biologiya fanlari boʻlimining akademik kotibi. M. Oʻrta Osiyo togʻlaridagi suv havzalarining suvoʻtlar florasini, birinchi marta suvoʻtlarning tarqalish qo-nuniyatlarini oʻrgandi. Suvoʻtlarni sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirib, ulardan xalq xoʻjaligining turli tarmoqlarida foydalanish mumkinligini isbotlab berdi. Shogirdlari bilan suv oʻsimliklaridan ifloslangan suvlarni biologik usulda tozalash, atmosfera azotini toʻplovchi koʻk-yashil suvoʻtlardan paxtachilik, gʻallachilik va sholikorliqda foydalanish yoʻllarini ishlab chiqdi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979).

## Manbalar
* Flora vodorosley gornix vodoyomov Sredney Azii, T., 1958; Flora vodoyomov Sredney Azii, T., 1965; Xlorella, T., 1974 (hamkorlikda).

## Havolalar
* Nekrolog
Muzahhib

**Muzahhib** (arab. — zarhallovchi) — hal beruvchi usta. Kitobat sanʼatida qoʻlyozma kitoblarning mukrva, sarlavha, unvon va sahifalarini, naqqoshlikda bino va buyumlarning naqshlarini oltin yoki kumush suvi yugurtirib bezagan.

## Manbalar
Muzbel dovoni

**Muzbel dovoni** — Chatqol tizma togʻlari (Toshkent viloyati)dagi dovon. Balandligi 3060 m. Ohangaron vodiysidagi Yangiobod shahridan chiqqan yoʻlovchilar Dukantsoy, Alatanga, Muzbel soylarining vodiylaridan Muzbel dovoniga, undan Muzbel tizmasi suvayirgʻichi orqali Teraklisoy, Oqbuloqsoy, Chatqoldaryosi vodiylariga, soʻngra Burchmulla qishlogʻiga oʻtishlari mumkin. Dovondan iyun-sentabr oylarida foydalanish xavfsiz.

## Manbalar
Muzbel tizmasi

**Muzbel tizmasi** — Chatqol togʻlari tarkibi (Toshkent viloyati)dagi tizma. Teraklisoy qavzasida joylashgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 20&nbsp;km. Eng baland joyi 2510 m. Oʻrta karbon davrining granodiorit, granit, ohaktosh, slanets, qumtoshlaridan tuzilgan. Unchalik parchalanmagan, simmetrik joylashgan, yon bagʻirlardagi soylar (Qorabuzuqsoy, Revashte) buloqlardan toʻyinadi. Jigarrang tuproqlarda siIrak archazorlar tarqalgan. Quyi yarusda butalar, bugʻdoyiq va boshqa turli oʻtlar oʻsadi. Yozgi yaylov si-fatida foydalaniladi, mahsuldorligi gektariga 3—5 s.

## Manbalar
Mujrim-Obid

**Mujrim-Obid** (taxallusi; asl ismi: **Mirakxoʻja oʻgʻli**, XVIII asrning 2-yarmi; hozirgi Buxoro viloyati, Vobkent tumani, Kumushkent – XIX asrning 1-choragi) – zullisonayn shoir.

## Hayoti
Oʻz davri Buxoro adabiy muhitining zabardast vakili. Tarjimai holiga oid maʼlumotlar yetarli emas. Baʼzi manbalarda shoirning ismi Obidxoʻja, otasining ismi Mirakxoʻja ekanligi qayd qilingan. Mir Arab madrasasida tahsil koʻrgan. Dastlab Mujrim taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. XIX asrning boshlarida Amir Haydar unga Obid taxallusini bergan. Lekin u Mujrim taxallusidan ham voz kechmay, har ikkala taxallus bilan ijod etgan. U Amir Haydar saroyida muboshirlik vazifasida ishlagan. 80 yilcha umr koʻrgan shoir hayotining soʻnggi yillarida qashshoqlikda yashagan. Sheʼrlarida vafosiz dunyodan, adolatsiz zamondan, oqibatsiz odamlardan nolish – shikoyat ohanglari aks etgan.

Turkiy ijodida Navoiy va Mashrab, forsiy sheʼrlarida Bedilga izdoshlik qilgan. Uning turkiy devonida 459, forsiy devonida 206 gʻazal bor. Devonlarida, shuningdek, muxammaslari, qitʼalari, ruboiylari, „Hasbi hol“ masnaviysi mavjud. Asarlari toʻliq holda nashr etilmagan. Gʻazallaridan namunalar hamda qitʼa va ruboiylari bosilib chiqqan. Forsiy devoni mukammal emas.

Mujrim-Obid anʼanaviy uslubda goʻzal ishqiy gʻazallar yaratgan. Ularda soʻfiyona ruh kuchli. Ogʻir hayot yoʻlini bosib oʻtgan shoirning aksar sheʼrlarida shikoyat, qasrat ohangi ustun. Forsiy-arabiy soʻzlar koʻp uchrashi jihatdan sheʼrlarining tili murakkab, lekin uslubi sodda, ifoda tarzi ravon. Sharq adabiyotini chuqur bilishi, yetuk isteʼdod sohibi ekanligi sheʼrlaridan sezilib turadi. Sheʼrlari ohorli va goʻzal tashbehu timsollar, teran falsafiy umumlashmalar, keskin ijtimoiy fikrlarga boy. Qitʼa va ruboiylarida shoirning axloqiy qarashlari, pand-nasihatlari aks etgan. Umuman, dunyoning nomukammalligi, jamiyat qusurlari, odamlar feʼlidagi illatlarni tanqid qilish shoir sheʼriyatining asosini tashkil etadi.

Mujrim-Obidning turkiy va forsiyda bitilgan devonlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 976, 1797, 3798, 991).

## Adabiyotlar
* Oʻzbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 5-j., T., 1978;
* Eshmonov Gʻ., Mujrim Obidning turkiy ijodiyoti, T., 2002.

## Manbalar
* Mujrim-Obid, Gʻazallar, T., 1960;
* Mujrim-Obid, Ruboiy va qitʼalar, T., 1996.

## Havolalar
Mujtahid

**Mujtahid** (arabcha: intiluvchi, gʻayrat qiluvchi) — oʻrta asrlarda islomda ijtihod huquqiga ega boʻlgan, yaʼni mustaqil ravishda diniy aqidaviy va huquqiy masalalar boʻyicha xulosa bera oladigan va hukm chiqara oladigan shaxs. Ahli Sunna val Jamoada diniy huquq mazhablarining asoschilari, shialarda yuqori martabali ruhoniylar va diniy huquqshunoslar mujtahidlar deb ataladi.

Islom ulamolari ittifoqiga koʻra, Muhammad (a.s)ning koʻp sahobalari ham mujtahid boʻlganlar. Chunki keyingi avlodlar ulardan islomning avvalidagi fikdiy ilmlarni olganlar. 8-asrning 2-yarmidan boshlab mazhab asoschilari va ularning usullarini ishlab chiqqan izdoshlari mujtahid deb atala boshlangan. Mujtahidlar 3 darajaga ajratilgan:

# **Shariat darajasidagi mujtahid** *(mujtahid fish-shar)* — u amaliyotda qoʻllagan manbalarini oʻzi aniqlagan, oʻzi sharhlagan. U hech kimning eʼtirozini qabul qilmasligi mumkin boʻlgan;
# **Mazhab darajasidagi mujtahid** *(mujtahid filmazhab)* — u har qanday masalani faqat oʻz mazhabi asoschisi manbalariga suyangan holda hal etgan;
# **Ayrim masalalarni yechish darajasidagi mujtahid** *(mujtahid fi-ttarjix)* — u oʻzidan avvalgi mujtahidlar hal etmagan masalalarni tadqiq etish huquqiga ega boʻlgan. Agarda koʻrilayotgan masala boʻyicha hukmlar bir necha boʻlsa, u oʻzining ilmiy salohiyatiga koʻra ulardan birini quvvatlashi mumkin boʻlgan.

Mujtahid darajasiga daʼvogar faqih fiqhiy bilimlarni mukammal egallagan, boshqa mujtahidlar bilan boʻladigan munozaralarda va ommaviy chiqishlarda oʻz qarashlarini himoya qilishi lozim boʻlgan. Undan tashqari, mujtahid arab tilini mukammal egallagan, Qurʼon va uning tafsilotlarini yod olgan, kamida 3 ming hadisni sharhlari bilan bilishi shart boʻlgan.

Mujtahid odob-axloqi, turmush tarzi namunali boʻlishi lozim. Hatto islomning dastlabki davrlarida ham faqihlar ijtihodning birinchi va ikkinchi darajasiga kamdan kam hollarda erishganlar. Koʻpincha ular vafotidan soʻng shu darajada eʼtirof etilganlar. Sunniylikda oliy darajadagi mujtahidlar deb mazhablar asoschilari eʼtirof etiladi. Hozirgi vaqtda ayrim muftiylar, yirik jamoa (qavm)lar rahbarlari, diniy universitetlar rektorlari va boshqa baʼzan uchinchi darajadagi mujtahid deb eʼtirof qilinadi.

Imom Ahmad ibn Hanbalning fikriga ko‘ra fatvo berish uchun kamida 400 ming hadis bilishi kerak. Mujtahid fiqh, usulul fiqh, arab tili, tafsir ilmi, hadisshunoslik, hadis terminalogiyasida chuqur bilimga ega, din manbalarini farqlay oladigan, amaliy bilimga ega bo‘lgan shaxs hisoblanadi.

## Manbalar
Dunyo muzeylari roʻyxati

## [[Rossiya]]

* Ermitaj – dunyodagi eng katta badiiy va tarixiy muzeylardan biri bo’lib, Buyuk Yekaterinaning shaxsiy kolleksiyasi uchun bunyod etilgan. 1852-yilga kelib butun omma uchun muzey tariqasida ochildi. Ermitajning asosiy binosi Qshki saroydir.

## [[Buyuk Britaniya]]

* Londondagi Britaniya muzeyi – dunyoning eng katta muzeylaridandir. Ushbu muzeyda Qadimgi Misr, Mesopotamiya, Qadimgi gretsiya, Qadimgi Rim, Yevropa , Osiyo, Afrika, Amerika, Okeaniya tarixiga oid yodgorliklar, suratlar, tanga va medallar saqlanadi. Britaniya muzeyi yodgorliklarga boyligi jihatidan hatto Luvrdanustun saqlanadi.

## [[Oʻzbekiston]]

* Temuriylar tarixi muzeyi ashyolari noyobligi bilangina emas, balki binosining o‘ziga hos me’moriyqiyofasiga ega va yuksak ziynatlanishi bilan ham ziyoratchilarni o‘ziga rom etadi.
Muzeyshunoslik

**Muzeyshunoslik**, muzeologiya — muzeylar tarixi, ularning ijtimoiy vazifalari, muzey ishi nazariyasi va metodikasi masalalarini oʻrganadigan fan tarmogʻi. M. tizimiga muzey ishi nazariyasi, muzey ishi tarixi (muzey tarixshunosligi bilan), muzey manbashunosli-g i, muzeylar va muzey tadqiqotlari faoliyatiga doir barcha oʻziga xos tomonlarni oʻrganuvchi ilmiy metodika kiradi. M. muzey buyumlarini jamlash, muzeyga keluvchilarni oʻrganish jarayonida dala tadqiqotlari usullari va bevosita muntazam kuzatuv ishlari, ijtimoiy usullarni qoʻllaydi. M.ning boshqa fanlar bilan har tomonlama uzviy bogʻliqligi uning obyektiv jihatdan murakkabligini belgilaydi. M. ham ijtimoiy, ham tabiiy fanlar bilan birdek bogʻliq, ayniqsa, muzeyning mavzuiga oid fanlar va yordamchi fan sohalari (tarix, arxeologiya, geologiya, etnografiya, adabiyotshunoslik, zoologiya, sanʼatshunoslik va boshqalar) bilan umumiy tomonlari koʻp. M.da muzeylarning tabiat va jamiyatni oʻrganish bilan uzviy bogʻliq boʻlgan manbalarni jamlash, muzey buyumlarini ilmiy hujjatlashtirish, oʻrganish va saqlash, ekspozitsiya va koʻrgazmalar tashkil etish, ilmiymaʼrifiy, gʻoyaviytarbiyaviy faoliyati va boshqalarda namoyon boʻladigan ijtimoiy vazifalari ustida tadqiqotlar olib boradi. Muzeylarni toʻldirish, yodgorliklarni hisobga olish, saqlash va restavratsiya qilishning ilmiy tamoyillari ishlab chiqiladi.

M, sohasidagi ishlar yirik muzeylar, taʼmirlash ustaxonalari va ilmiy tadqiqot institutlarida amalga oshiriladi. Xalqaro miqyosda muzey ishini muvofiklashtirish va tajriba almashish ishlarini koʻp mamlakatlarda millim qoʻmitalari boʻlgan YUNESKO qoshidagi Xalqaro muzeylar kengashi (IKOM) amalga oshiradi.

Jaxrndagi koʻplab mamlakatlarda M. masalalariga bagʻishlangan jur.lar chop etiladi (YUNESKO ning "Museum" jurnali va boshqalar), ilmiy tadqiqot institutlari, ilmiy markazlar, kafe-dralar mavjud.

Oʻzbekistondagi yirik muzeylarda M.ka doir ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi. Ayniqsa, "Muzeylar faoliyatini tubdan yaxshilash va takomillashtirish toʻgʻrisida" Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1998-yil 12-yanvardagi farmoni M. sohasida burilish yasadi. Unga koʻra, mamlakat Madaniyat ishlari vazirligi, boshqa vazirlik va idoralarga tegishli barcha turdagi mavjud muzeylar faoliyatini muvofiklashtirish, qoʻllabkuvvatlash va ularga zarur ilmiy-uslubiy yordam koʻrsatishni taʼminlash maqsadida vazirlik qoshida muzeylarni qullab-quv-vatlash respublika "Oʻzbekmuzey" jam-gʻarmasi tashkil etildi. Uning faoli-yatining asosiy yoʻnalishlari qatorida M.da umumiy siyosatni amalga oshirishni taʼminlash, M. sohasida xalqaro aloqalarni, oʻzaro foydali hamkorlikni rivojlantirish, Oʻzbekiston va xorijda keng koʻrgazma faoliyati orqali mamlakatning boy tarixi, bugungi yutuqlarini dunyo jamoatchiligiga tanitish, muzeylarda saqlanayotgan noyob eks-ponatlarni jahon miqyosida targʻib etish; M.ka zamonaviy texnika vositalarini tatbiq etish, ulardan samarali foydalanishga oid dasturlar ishlab chiqarish va ularni amalga oshirishga koʻmaklashish belgilandi. M. sohasiga oid ilmiy-amaliy, maʼnaviymaʼrifiy, rangli "Moziydan sado" jurnali nashr etiladi.

Mashhura Sharipova, Gavhar Fuzailova.

## Manbalar
Muzey-qoʻriqxona

**Muzey-qoʻriqxona** - tabiiy tarixiy, moddiy va maʼnaviy yodgorliklarni saqlovchi ilmiytadqiqiy va madaniymaʼrifiy muassasa; tarkibiga ekspozitsiyadan tashqari qoʻriqxona hududida joylashgan meʼmoriy, tari-xiy va boshqa yodgorliklar ham kiradigan muzeylar. M.-q.ning tarixiybadiiy, tarixiy-meʼmorlik, tarixiymadaniy, harbiytarixiy, shuningdek kompleks (majmua) turlari bor.

## Manbalar
Muzlagan togʻ jinslari

**Muzlagan togʻ jinslari** - tarkibida muz sakdovchi tabiiy mineral va organikmineral agregatlar. Yer poʻstining eng yuqori qatlamida uning qisqa muddat, mavsumiy va koʻp yillik yaxlashidan vujudga keladi. Uzluksiz muzlagan qolatda boʻlgan vaqtiga qarab qisqa muddatli va mavsumiy muzlagan (bir yildan kam muddat), bir yildan ikki yilgacha va koʻp yillik (ikki yildan ortiq) muzlagan togʻ jinslariga boʻlinadi. Agar togʻ jinslari 0° dan past temperaturada sovib tarkibida muz saqlamasa ular sovuq togʻ jinslari deyiladi.

## Manbalar
Muzlanish

**Muzlanish** — 1) Yer yuzasida uzoq davr mavjud boʻlgan tabiiy muzlar, asosan muzliklarning yigʻindisi. Mas, Kavkaz, Pomirdagi togʻ muzliklari, yoki Antarktida, Grenlandiyadagi materik tipidagi muzliklar; 2) iqlimning sovishi natijasida muzliklar maydonining ancha kengayish jarayoni. Q. Muzlik davri, Antropogen sistema (davr).

## Manbalar
Muzlik davri

**Muzlik davri** — Yerning geologik tarixida nisbatan uzoq davom etgan davr. U davrda iqlimning umumiy nisbiy sovishi natijasida juda sovuq boʻlgan vaqt (bunda yirik materik muzliklari vujudga kelgan) iliq iqlimli vaqt bilan koʻp marta almashinib turgan. Iqlim iliqlashganda (muzliklararo davr) materik muzliklarining koʻp qismi erib ketgan. Shimoliy Amerikaning quyi proterozoyida, Afrika va Avstraliyaning yuqori rifeyida, Osiyo va Shimoliy Amerikaning vendida, Afrikaning ordovikida, Gondvana materigining karbon oxiri va perm boshida aniqlangan. Pleystotsen muzlik davri eng koʻp oʻrganilgan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Muzlik yotqiziqlari

**Muzlik yotqiziqlari** - hosil boʻlishi hozirgi yoki qad. togʻ muzliklari va materik muz qoplamlari bilan genetik bogʻliq boʻlgan geologik yotqiziqlarning katta guruhi. Muzlik (glyasi-al yoki morena) va suv-muzlik yotqiziqlariga boʻlinadi. Muzlik yotqiziqlari muzlik oʻrnida muz bilan keltirilgan chaqiq jinslardan vujudga keladi. Har xil oʻlchamdagi boʻsh togʻ jinslari, valunlar, qumtoshlar, qum va hokazodan iborat. Suv-muzlik yotqiziqlari muzlik ichida va chekkalarida erigan suv oqimi bilan hosil boʻladi. *Muzlik yotqiziqlarining* barcha turlari murakkab birikmadir. Antropogen davrida katta materik muzliklari bepoyon maydonlarni koʻplab yotgan.

## Yana qarang
•Muzlik

## Manbalar
Muzlik nazariyasi

**Muzlik nazariyasi** - Yer yuzasida bir necha marta juda katta maydonlarni krplagan muzliklarning rivojlanishi haqida ilmiy tasavvurlar sistemasi. Togʻlarda qad. muzliklarning hozirgiga qaraganda bir necha marta koʻp tarqalgani haqida gʻoya Alp togʻlarini tadqiq etgan olimlar tomonidan 18-asr oxiridayoqilgari surilgan edi. Yevropa va Shimoliy Amerikadagi katta maydonlarda sochilib yotgan va oʻzining asli paydo boʻlgan joyidan yuzlarcha va minglab km uzoqqa olib borilgan togʻ jinslarining kelib chiqishi oʻrganildi. Yotqiziklar va valunlar togʻ oldi va teklisliklarga muzlik harakati bilan keltirilganligi maʼlum boʻldi va koʻpchilik olimlar tomonidan eʼtirof etildi. Muzlik nazariyasi, asosan, Yer tarixining oxirgi bosqichiga taallukli boʻlib, bu davrda keng maydonlar muz bilan qoplangan. Bu gʻoyaga asosan muzlik bilan qoplanish bir necha marta takrorlangan (poliglyasializm). Pleystotsen davomida sovuq (muz krplanishi, glyasiallar) va iliq (muzliklararo, interglyasi-allar) davrlar almashinib, oʻrta kengliklarda muz qoplami goho erib, goho yana bosib turgan. Hozirgi zamon tasavvuriga koʻra iqlimning bir necha marta almashinishi ilmiy asoslangan. Iqlimning bir necha marta kuchli sovib ketishi natijasida muz bosishining takrorlanishi Yerning geologik tarixida oxirgi davrdan tashqari ancha qad. geologik oʻtmishda qam sodir boʻlganligi aniqlangan.

## Manbalar
Muzliklararo davr

**Muzliklararo davr** (**interglyasial**, ) — toʻrtlamchi sistema (davr)dagi sovuq muzlik epoxalari orasida iqlimning nisbatan iliqlanish davri. Muzliklararo davrda moʻtadil kengliklarda muz qoplami butunlay erib ketgan.

## Manbalar
Muzkoʻl tizmasi

**Muzkoʻl tizmasi** - Sharqiy Pomir (Tojikiston)dagi tizma. Murgʻob daryosidan shim.da. Asosan kenglik boʻylab choʻzilgan, shim.ga yoysimon bukilgan. Uzunligi 110 km. Eng baland joyi 6233 m. Aksari metamorfik slanets, ohaktosh va qumtoshlardan tarkib topgan. Baland joylari togʻ-muzlik relyefiga ega; muzliklar bor. Tik yon bagʻirlarida qoya va qurum toshlar, etaklarida baland togʻ siyrak choʻl oʻsimliklari uchraydi.

## Manbalar
Muzoraʼa

**Muzoraʼa** (arab. — chorakorlik) — islom mamlakatlarida sugʻoriladigan yerdan olinadigan hosilning bir qismi evaziga ijaraga berish. M. taxminan 14-asrdan boshlanib, shartnomasi yozma shaklda tuzilib, natura bilan toʻlanadigan ijara haqi aniq belgilangan. M. amalda yersiz dehqonlarni yirik yer egalariga tobe qilib qoʻygan.

## Manbalar
Muzrabotsoy

**Muzrabotsoy** (oʻrta oqimida Kampirtepasoy) — Surxondaryo viloyati Sherobod va Muzrabot tumanlari hududidagi soy. Koʻhitang togʻining janubi-sharqiy yon bagʻridan (3139 m) boshlanadi. Uzunligi 62 km, havzasining maydoni 126 km². M.ning bosh qismi Machaylisoy deb yuritiladi. Bahorda unga umumiy uz. 63 km boʻlgan 30 ga yaqin soy qoʻshiladi. M.ning yirik irmoklari Tomchilisoy, Anjirbuloq. M.dan Sherobod choʻlidagi xoʻjaliklar suv oladi.

## Manbalar
Muzrobshoh Xorazmiy maqbarasi

**Muzrobshoh Xorazmiy maqbarasi** – XVI—XVIII asrlar Xorazm viloyati Hazorasp tumanidagi meʼmoriy yodgorlik. Maqbara Xorazmdagi davlat va din arbobi boʻlmish Muzrobshoh sharafiga bunyod etilgan. Maqbara bir xonali, peshtogʻi gumbazli, pishiq gʻishtdan qurilgan boʻlib, ortiqcha bezak ishlatilmagan. Maqbara tarhi 7,3x8,3 m, goʻrxona murabba tarhli 4,9x4,9 m. Peshtoqi Xorazm meʼmorchiligiga xos uslubda – kiraverishi chuqur ravoqli, ikki yon tomonlariga va tepasiga mayda ravoqchalar ishlangan. Yuqorisi gʻishtli sharafa bilan yakunlangan. Mahalliy aholi tilida bu maqbara „Shohpir qadamjosi“ deb ataladi.

## Tarixi
Muzrobshoh Xorazmiy maqbarasi XVI—XVIII asrlarga oid boʻlib, hozirda Hazorasp tumani, Oybek MFY, Muxomon qishlogʻida joylashgan. Maqbara nomi VIII asrda yashagan Xorazm podshosi Abu Muharram Muhammad Muzrobshoh nomi bilan bogʻliq. Muzrobshoh 705-yilda tugʻilib, 775-yilda vafot etgan. Muzrobshoh Xorazmiyni Hazorasp shahrining bosh qabristoniga dafn qilishgan. Muzrobshoh Xorazmiyning hurmati sababli ushbu maqbara aholi oʻrtasida Shohbobo, Hazrati shoh va Shohpir nomi bilan ham tanilgan. Sharqshunos olimlar Abdulla Ahmedov, Roʻzimboy Olloyorov, viloyat bosh imom-xatibi Xayrulla Abdullayevlarning oʻrganishlari natijasida shu maʼlum boʻldiki, Muzrobshoh Xorazmiy Abu Muslimning safdoshi boʻlgan. Xalq tomonidan „Shohpir“ deb atalashiga esa asoschisi Ali ibn Abu Tolib boʻlgan javonmardlik tariqatini tarqatishi, koʻplab muridlari boʻlganligidadir.

Qabr ustiga oʻz davrida qurilgan maqbara yillar oʻtishi tufayli buzilib ketgan. Ushbu maqbara oʻrnida XVII asr oʻrtalari, yaʼni 1655-yilda Abulgʻozixon farmoniga koʻra yangi maqbara qurilgan. Muzrobshoh nomli yana bir maqbara Darxonda mavjud. Maqbara toʻgʻri toʻrtburchakli hajmda, prizmasimon geometrik shaklda. Maqbarada simmetrik, bir nechta yarusli ravoqlarning jipsligi orqali murakkab relyefni hosil qilgan peshtoq yagona bir fasad sifatida barpo etilgan. Kirish eshigining arkasimon ravogʻidan boshqa peshtoqning ikkinchi yarusidagi ravoqlar chuqurlashgan holda ishlangan boʻlib, bir nechta qavatdan yashkil topgan. Ushbu uslubdagi meʼmoriy yodgorliklar Husayn bobo va Hoji Amin maqbaralarida ham uchraydi. Gumbaz sakkiz qirrali oʻqsimon arkalardan tashkil topgan. Suvoqlanmagan, xona devorlarida xovvozalar qurilmasini eslatib turuvchi konsol yogʻoch ishlanmalar mavjud.

Hozirgi kunda maqbara atrofida qabriston va uning janub tomonida ikki ming kishi ibodat qiladigan jome masjidi joylashgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Man kovskaya L., Bulatova V., Pamyatniki zodchestva Xorezma, T., 1978.
Muin xalfa bobo maqbarasi

**Muin xalfa bobo maqbarasi** — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (19-asr). Samarqandlik xalfa (quruvchi, usta) Muin oʻzi uchun qurdirgan. Makbara peshtoq gumbazli, bir xonali. Umumiy tarhi 5,48×6,16 m, goʻrxona murabba tarhli (3,05×3,05 m). Unda Muin buva va oʻgʻli Umarxon sagʻanasi saqlangan. Xonaga yorugʻlik gʻarbiy devoridagi panjara bilan bezatilgan tobadondan tushadi. Qurilishida silliqlangan pishiqgʻisht (24×25×3,5 sm) dan foydalanilgan.

## Adabiyot
* Булатова В., Маньковская Л. Памятники зодчества Ташкента XIV—XIX вв., T., 1983.

## Manbalar
Mukammal sonlar

**Mukammal sonlar** – oʻzidan farqli boʻluvchilarning yigʻindisiga teng natural sonlar. Masalan, 6=1+2+3, 28=1+2+4+7+14. Mukammal sonlar Yevklidning „Negizlar“ asarida uchraydi. Unda 4 ta juft Mukammal sonlar berilgan. Ayni vaqtda 52 ta juft Mukammal sonlar maʼlum va ulardan eng katta ma'lum  bo'lgani 2^136279841-1 ga 2^136279840 darajasi ko'payganidir va u 2024 yil 12 oktabrda dasturchi lyuk Durant tomonidan EHM yordamida topilgan. Hozirda mukammal sonlarning umumiy formulasi mavjud boʻlib, formula koʻrinishi quyidagicha:
2^(p-1)[2^p-1] bu yerda p-tub son. Yana bir narsaga eʼtibor berish kerak. Bu yerda p-tub sonlar emas, aynan 2^p-1 ham tub son boʻlishi kerak.
✓Masalan, p=5-tub son, 2^5-1=31 ham tub son✓.
×p=11-tub son, 2^11-1=2047.2047 tub son emas.p=11 qoʻysak, natija mukammal deb boʻlmaydi 

Yana ikkita mukammal sonlar bu 496 va 8128

## Manbalar
Muqaddam Mukarramov

**Muqaddam Mukarramov** (? — Buxoro — 1936) — kandakor, Buxoro kandakorlik maktabining yirik vakili. Us t a Olim Abdusalomovdan hunar oʻrgangan. Kandakorlik usullarini yaxshi bilgan M., ayniqsa, anʼanaviy naqshlarni mahorat bilan bajargan, ijodida anʼanaviy naqshlar bilan eron kandakorligi naqshlarini uygʻunlashtirib qoʻllagan, naqsh mujassamotlarida qusnixat muhim oʻrin tutgan, baʼzan u buyum yuzasini tuliq qoplagan; bezaklar sayqali, turunj va aylana hoshiyalarni uygʻunlashtirish bilan buyumlarning badiiyligi va ifodaliligini oshirishga, bezaksiz sayqallangan metall buyumlarda nodir ifodalilikka erishgan. M. yaratgan buyumlar (jumladan, laʼli, dastshoʻy va boshqalar) respublika muzeylarida saqlanadi.

## Manbalar
Mukor zamburugʻlar

**Mukor zamburugʻlar** (Mycorales) — fikomitsetlar sinfiga mansub tuban zamburugʻlar tartibi, koʻp yadroli hujayrasiz mitseliydan rivojlanadi. Jinssiz koʻpayish organlari — sporangiy. Jinsiy koʻpayishi — zigogamiya. Zigosporalar bitta yoki bir nechta mitseliy tarmoqlarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Mukor zamburugʻlarning 6—8 oilasi (250 ga yaqin turi) bor. Koʻpchilik Mukor zamburugʻlar saprofit, organik substratlarda yashaydi; baʼzilari boshqa Mukor zamburugʻlarda, yuksak zamburugʻlarda, mevalarda va oʻsimliklarning boshqa qismlarida yashab, har xil kasalliklar qoʻzgʻatadi. Ular odam va hayvonlarni ham kasallantirishi mumkin. Ayrim Mukor zamburugʻlar, mukor achitqilar bijgʻitish xususiyatiga ega boʻlgani uchun alkogolli ichimliklar tayyorlashda foydalaniladi.

## Manbalar
Muztogʻota

**Muztogʻota** — Qashqar togʻ tizmasidagi gumbazsimon choʻqqi (7555 m), Xitoyning gʻarbiy qismida. Gneys va kri-stalli slanetslardan tarkib topgan. Kalin muz qatlami bilan qoplangan (nomi shundan). Firn qoplami muzliklarni (uz. 16 km gacha) taʼminlab turadi. Choʻqqiga chiqish juda qiyin. 

## Manbalar
Mukurra

**Mukurra** — Nil daryosi vodiysida (Nubiyada) joylashgan kad. davlat (hozirgi Sudan hududi)(milodiy 6 — 7 — 16-asrlar). Poytaxti — Eski Dongola. Aholisi — nobatlar, ular 569 — 570 yillarda xristianlikni qabul qilishgan. 7-asrning boshida Nabateya davlati bilan birlashib, Nubiya davlati tuzilgan. Arablar 652 yilda M.ni bosib olib, ularga oʻlpon (yiliga 360 tadan qul yetkazib berish) solishgan. Musulmonlarning kirib kelishi, mamluklarning qaytaqayta hujumi (13-asr), arablar hukmronligining kuchayishi natijasida islom dini keng tarqalgan. M. 12-asrda chorva, temir va kul savdosi tufayli gullab-yashnagan.

## Manbalar
Mulatlar

**Mulatlar** (ispancha mulato; arab, mu-vallad — boshqa millat qoni aralashgan) — qora tanlilarning yevropeoid irqi vakillari bilan boʻlgan nikohidan paydo boʻlgan avlod. M. Lotin Amerikasidagi davlatlar, shuningdek, Afrikaning baʼzi mamlakatlari (asosan, JAR; ularni "rangli" deb atashadi) aholisining koʻpchiligini tashkil etadi.

## Manbalar
Mulk ijarasi

**Mulk ijarasi** — haq evaziga mol-mulkni vaqtincha egalik qilish va foydalanish uchun topshirish. Ushbu munosabatda 2 mustaqil taraf — ijaraga beruvchi (yaʼni, mol-mulk egasi yoki u vakil qilgan shaxs) va ijaraga oluvchi qatnashadi. Ular oʻrtasida Mulk ijarasi shartnomasi tuziladi. Mulk ijarasidan ijaraga beruvchi ham, ijaraga oluvchi ham manfaatdordir. Ijaraga beruvchi muayyan xaq (daromad) oladi, ijaraga oluvchi ham undan maqsadga muvofiq ravishda foydalanib, daromad oladi. Ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga mol-mulkni shartnoma shartlari va mol-mulkning vazifasiga muvofiq holda topshirishi lozim. Molmulkni topshirishga tayyorlash, topshirish dalolatnomasini tuzish va imzolashga takdim etish ijaraga beruvchining burchi boʻlib, uning hisobidan amalga oshiriladi. Ijaraga oluvchi mol-mulkni yaxshi holda saqlashi, oʻz hisobidan joriy taʼmirlashi va saqlash boʻyicha boshqa harajatlarni qilishi lozim (agar qonun yoki shartnomada boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa). Mulk ijarasi shartnomada koʻzda tutilgan muddatga tuziladi. Agar shartnomada muddat koʻrsatilmasa, u nomuayyan muddatga tuzilgan hisoblanadi. Bunda taraflardan har biri boshqa tarafni 1 oy oldin, koʻchmas mulk ijarasida esa — 3 oy oldin yozma ravishda ogohlantirib, istalgan paytda shartnomadan voz kechishi mumkin. Mulk ijarasi shartnomasi bekor boʻlgandan keyin ijaraga oluvchi ijaraga beruvchiga mol-mulkni oʻziga topshirilgan holatda, normal eskirishini hisobga olib yoki shartnomada kelishilgan holatda qaytarishi lozim. Ayni vaqtda ijaraga olingan mol-mulkni ijaraga oluvchi shartnomada kelishilgan sotib olish bahosini toʻlagan holda mulk huquqini ham qoʻlga kiritishi mumkin. Mulk ijarasining prokat, transport vositalari, binolar va inshootlar ijarasi, korxonalar ijarasi, lizing (moliya ijarasi) kabi turlari farqlanadi.

Mirodil Baratov.

## Manbalar
Mulk Raj Anand

**Mulk Raj Anand** (1905.12.12 – Peshovar – 2002.15.9) – hind yozuvchisi va jamoat arbobi. London universitetini tugatgan (1929). Ingliz va hindiy tillarida ijod qilgan. Sajjod Zohir bilan hamkorlikda Hindiston taraqqiyparvar yezuvchilari assotsiatsiyasiga asos solgan (1936). Dastlabki asarlari – „Daxlsiz“ (1935), „Hammol“ (1936), „Qishloq“ (1939), „Qilich va Oʻroq“ (1942), „Katta qalb“ (1945) romanlari hamda „Sartaroshlar ittifoqi“ (1944), „Traktor va don maʼbudasi“ (1947) hikoyalar toʻplamlari va boshqa publitsistik maqolalarida choy plantatsiyalarida ishlaydigan ishchi va dehqonlarning ogʻir hayoti tasvirlangan. „Hindiston rojasining hayoti“ (1953), „Yoʻl“ (1961), „Qahramon oʻlimi“ (1963) kabi roman va hikoyalarida mustamlakachilik illatlarini fosh etadi, ayollar huquqini yoqlaydi. „Yetti yil“ (1951), „Tong jamoli“ (1944), „Oshiqning tavbasi“ (1976) avtobiografik trilogiyasida mustamlakachilik oqibatlariga qarshi, ozodlik uchun kurashgan qahramon harakterining shakllanishi aks etgan. „Hind teatri“ (1950), „Hind xalq raqslari“ (1957) va boshqa ilmiy asarlar muallifi.

## Manbalar
Mukorozlar

**Mukorozlar** — oʻsimliklarning zamburugʻ kasalliklari. Mukor zamburugʻlar koʻzgʻatadi. Rhizopus nigricans Ehr. ryruhiga mansub vakillari gʻoʻza koʻsaklari mukoroziga sabab boʻladi. Zamburugʻlar gʻoʻza tunlami, beda qandalasi, usimlik bitlari va boshqa hasharotlar zararlagan yetilmagan koʻsaklargatushadi. Kasallangan koʻsaklardagi tola sargʻishjigarrang, kasallik avj olganda esa qizgʻishroq sariqjigarrang tusga kiradi.

Kurash choralari: soʻruvchi hasharotlarni insektitsidlar yordamida yoʻqotish, optimal koʻchat qalinligini taʼminlash.

## Manbalar
Mulk huquqi

**Mulk huquqi** – moddiy neʼmatlarning aniq bir shaxslarga tegishliligi (oʻzlashtirilganligi)ni mustahkamlovchi, tartibga soluvchi va muhofaza qiluvchi normalar yigʻindisi; fuqarolik huquqining asosiy tartibotlaridan biri. Oʻzbekiston Respublikasi FKga koʻra, mulk huquqi shaxsning oʻziga qarashli mol-mulkka oʻz xohishi bilan va oʻz manfaatlarini koʻzlab egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etish, shuningdek, oʻzining Mulk huquqini, kim tomonidan boʻlmasin, har qanday buzishni bartaraf etishni talab qilish huquqidan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 36-moddasiga binoan, „har bir shaxs mulkdor boʻlishga haqli“. Oʻzbekiston iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk tashkil etadi. Davlat barcha mulk shakllarining teng huquqliligini va huquqiy jihatdan bab-baravar muhofaza etilishini kafolatlaydi. „Oʻzbekiston Respublikasida mulkchilik toʻgʻrisida“gi qonun (1990-yil 31-oktabr) asosida bozor munosabatlarining tashkil topishi uchun iqtisodiy manba hisoblangan xususiy mulkchilikka yoʻl ochildi. Xususiy mulkchilikning rivojlanishida „Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish toʻgʻrisida“gi qonun (1991-yil 19-noyabr) muhim ahamiyat kasb etdi. Ushbu qonunga asosan shoʻrolar davridagi davlat mulkining hukmronlik qilishiga barham berildi, xususiy mulkning tashkil topishi uchun imkoniyat yaratildi. Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi FKda mulkni oʻtmishda sotsialistik jamiyatning sinflarga boʻlinishiga asoslanib (davlat, kolxozkooperativ, shaxsiy) shakllarga ajratilishiga va qaysi shaklda, kimga tegishliligiga qarab oʻrnatilgan tengsizlikka barham berildi. Shoʻrolar davrida mulk egalarining huquklari tegishli qoidalarda, shuningdek, amaliyotda ham doimo cheklanib kelingan. Endilikda mulk egasiga tegishli boʻlgan mol-mulkni turli sabablar va har xil yoʻl bilan davlat idoralari va mansabdor shaxslar tomonidan olib qoʻyilishi, mulkdan erkin foydalanish uchun toʻsqinliklar vujudga keltirilishi gʻayriqonuniy hisoblanadi. Mulk huquqi muddatsizdir. Mulk egasi oʻz mulkidan abadiy foydalanish, uni xohlagan vaqtida tasarruf etish huquqiga ega.

## Manbalar
Mulkdor

**Mulkdor** — mulk subʼyekti; mulk obʼyektiga nisbatan egalik, foydalanish, tasarruf etish huquqiy tamoyillari asosida mustahkamlangan huquqlarga ega boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs. Oʻzbekistonda mulkdorlar qatlamini shakllantirish mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonlari orqali amalga oshiriladi. 1991—94-yillarda kichik xususiylashtirish deb atalgan iqtisodiy islohotlarning 1-bosqichida aholi ixtiyorida boʻlgan davlat uy-joy fondlari tekin yoki imtiyozli tarzda xususiylashtirildi. Umumiy ovqatlanish va xizmat koʻrsatish shoxobchalari bevosita aholiga sotildi. Aksiyadorlar jamiyatida oʻtish, fermer va dehqon xoʻjaliklar, ijara korxonalarining tuzilishi ham bu borada muhim rol oʻynadi. Mamlakatimizda oʻrta mulkdorlar tabaqasini shakllantirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda (qarang Davlat mulki, Davlat mulkini xususiylashtirish). 

## Manbalar
Mulkdor (maʼnolari)

**Mulkdor**:

* Mulkdor — mulk subʼyekta; mulk obʼyektiga nisbatan egalik, foydalanish, tasarruf etish huquqiy tamo-yillari asosida mustahkamlangan huquqlarga ega boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs.
* Mulkdor (gazeta) - "MULKDOR" — haftalik iqtisodiy gazeta.