open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abubakr Muhammad

**Abubakr Muhammad** (941-yilda vafot etgan) Chagʻoniyonning ilk muhtojiy hukmdori (939-yilgacha) va Somoniylar Xurosoni noibi (933—939) boʻlgan. Muzaffar ibn Muhtojning oʻgʻli.
## Kelib chiqishi
Muhtojiylarning kelib chiqish tarixi nomaʼlum. Mazkur nom zamonaviy tarixchilar tomonidan sulolaning taxminiy ajdodi Muhtoj ( *Muḥtoj*) sharafiga berilgan. Sulola ilk oʻrta asrlarda Chagʻoniyonni boshqargan Chagʻonxudodlarning avlodlari boʻlishi  mumkin. Yana bir ehtimoliy taxmin shuki, sulolaning ajdodlari mintaqaga koʻchib kelib, keyinchalik forslashib ketgan arablar boʻlgan. Nima boʻlganda ham, Chagʻoniyon 10-asr boshlarida Buxoro Somoniylarining vassaliga aylangan edi.
## Biografiyasi
Sulolaning manbalarda qayd etilgan birinchi toʻlaqonli hukmdori Abubakr Muhammaddir. Somoniylar hukmronligi ostidagi Fargʻona noibi boʻlgan. 929-yilda Somoniylar amiri Nasr II oʻz aka-ukalari tomonidan vaqtincha hokimiyatdan chetlatilgan davrda Muhammad amirga sodiqligini saqlab qoldi. Natijada, Nasr yana hokimiyatga qaytishga muvaffaq boʻlgach, Muhammadni Balx viloyati noibi etib tayinlagan. 939-yilda esa Xuroson noibi lavozimiga tayinladi. Muhammad Xuroson hukmdori boʻlib turgan davrida shimoliy Eron hududidagi turli daylamiy guruhlarga qarshi jangler olib borgan. Muhammad 939-yilda kasal boʻlib qolgach, oʻrniga Abu Ali Chagʻoniy tayinlangan. Abubakr Muhammad 941-yilda vafot etgan.
## Manbalar
*Bosworth, C. E. "Al-e Mohtaj." *Encyclopedia Iranica.* 22 September 2006. 
*
Mirzai

***Mirzai*** – Pokistonda va Janubiy Osiyo musulmonlari tomonidan Ahmadiylarga nisbatan ishlatiladigan tahqirli atama. Bu atama ayniqsa Pokiston Konstitutsiyasining ikkinchi tuzatilishi (Ahmadiylarni musulmon hisoblamaydigan qonun) va XX farmon qabul qilingandan keyin keng tarqalgan. Ahmadiylar – Qodiyonlik Mirzo Gʻulom Ahmad tarafdorlaridir.

## Etimologiyasi va tarixi
Atama Mirzo fors unvonidan olingan boʻlib, yuqori darajali zodagon yoki shahzodalar darajasini bildiradi. Mirzo – Ahmadiya harakati asoschisi Mirzo Gʻulom Ahmadning familiyasi.

## Yana qarang
* Qadiani
* Ahmadiylarga nisbatan taʼqiblar
* 

## Manbalar
Asgʻar Hamid

**Asgʻar Hamid** (1919-yil, Lahor – 2002-yil 14-oktyabr, Lahor) – Lahordagi Ahmadiya harakatining toʻrtinchi amiri boʻlgan.

## Havolalar
* Asgʻar Hamid tarjimai holi (inglizcha)
Abulabbos ibn al-Furot

**Abulabbos ibn Jaʼfar ibn al-Furot** Ixshidiylar sulolasining katta taʼsirga ega boʻlgan vaziri Jaʼfar ibn al-Furotning oʻgʻli. Abulabbosni 1014/15-yilda Fotimiylar xalifasi al-Hakim () vazir etib tayinlagan. Biroq, bir necha kundan soʻng qatl etilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Ahmadiya militsiyasi

**Ahmadiya militsiyasi** 1947-yilda Hindiston boʻlinishi paytida Ahmadiya musulmonlarini firqaviy zoʻravonlikdan himoya qilish uchun tuzilgan. Bu tashkilot ularning asoschisi Mirzo Gʻulom Ahmadning faqat himoya holatida qurol ishlatish haqidagi koʻrsatmasiga asoslangan edi.

## Manbalar
Maktobat-e Ahmad

**Maktobat-e Ahmad** (Urdu: مکتو بات احمد; *Ahmadning maktublari* (1878-1908)) – Mirzo Gʻulom Ahmad tomonidan doʻstlari, hamrohlari va olimlarning savollariga javoban yozilgan barcha mavjud maktublarning 7 jildlik toʻplami. Jildlar diniy va metafizikaning murakkab masalalari, shuningdek, fiqh (islom huquqshunosligi) masalalari boʻyicha keng qamrovli risolalarni oʻz ichiga oladi. 2008-yilda ushbu maktublar va yangi topilgan maktublarni oʻz ichiga olgan 5 jildlik nashr chop etilgan.

## Manbalar
Soʻfi Budhal Faqir

**Soʻfi Budhal Faqir** (1865 – 1939) (صوفي ٻُڍل فقير) — soʻfiy avliyo va shoir, Hizbulloh Shoh Rashdiyning shogirdi. Faqirning sheʼrlari shogirdlari tomonidan toʻplangan va *Risola Budhal Faqir* nomli kitobda nashr etilgan. Uning hayoti haqida maʼlum boʻlgan narsalarning aksariyati soʻfiylik anʼanalari bilan bogʻliq va uni tarixiy voqelikdan ajratish qiyin.
## Manbalar
Abulasakir Jaysh ibn Xumoravayh

**Abulasakir Jaysh ibn Xumoravayh** (; 882 — 896) Misrdagi Tuluniylar sulolasining uchinchi amiri boʻlib, 896-yilda qisqa muddat hukmronlik qilgan.
## Hayoti
Otasi Xumoravayhni 896-yil 18-yanvar oʻz xizmatkorlaridan biri oʻldirgan. Ushbu xizmatkor Xumoravayhning sevimli xotini bilan yashirin aloqada boʻlgan. Bu haqda Xumoravayh xabar topgach, xizmatkor oʻz hayotidan xavotirlanib, Tuluniylar hukmdorini oʻldirish uchun fitna uyushtirgan. Xumoravayhning oʻlimidan soʻng, uning voyaga yetmagan oʻgʻli Abulasakir Jaysh hukmdor boʻlgach, mamlakatda beqarorlik davri boshlandi.

Xumoravayhning toʻngʻich oʻgʻli 896-yil boshida, oʻn toʻrt yoshida otasining oʻrnini egalladi. Koʻp oʻtmay, amakisi Mudar ibn Ahmad ibn Tulunni qatl etishga buyruq berdi.  Bir necha oylik hukmronlikdan soʻng, faqihlar va qozilar amirni taxtdan tushirilgan deb eʼlon qilishdi. 896-yil noyabr oyida esa oʻz vaziri Ali ibn Ahmad al-Mazoraiy bilan birga qatl etildi. Oʻrniga ukasi Horun taxtni egalladi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Nodir

**Nodir** ( — siyrak; kam uchraydigan, kamyob) — kelib chiqishi arabcha boʻlgan erkaklar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

### Tarixiy shaxsiyatlar

* Nodir devonbegi — buxorolik siyosatchi, oʻzbeklarning Orlot urugʻidan boʻlgan moliya vaziri;
* Nodirshoh — Afshorlar sulolasi asoschisi. Kavkazdan Hind daryosigacha boʻlgan hududda imperiya tashkil qilgan.

### Davlat arboblari va siyosatchilar

* Nodir Abbosov —  Sovet Ozarbayjon partiyasi rahbari, Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1976);
* Nodir Jumayev — oʻzbek moliyachisi, iqtisod fanlari doktori, professor, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputati. Oʻzbekiston Liberal-demokratik partiyasi aʼzosi;
* Nodirbek Tilavoldiyev — oʻzbek boshqaruvchisi va siyosatchi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlis IV-chaqiriq Qonunchilik palatasi deputati. Oʻzbekiston „Milliy tiklanish“ demokratik partiyasi aʼzosi;
* Nodirjon Abduvaliev — oʻzbek siyosatchisi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputati;
* Nodirshoh Muhammad — Afgʻoniston podshosi (1929—1933); 1973-yilgacha Afgʻonistonda hukmronlik qilgan sulola asoschisi.

### Fan arboblari va olimlar

* Nodir Haydarov — oʻzbek nevrologi, stomatologi, dotsenti va tibbiyot fanlari doktor;
* Nodir Jonuzoq — shoir, muharrir, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasining aʼzosi, „Shuhrat“ medali hamda Doʻstlik ordeni sohibi;
* Nodirbek Yusufbekov — oʻzbekistonlik kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi aʼzosi, akademik (2000). Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980). Texnika fanlari doktori (1971), professor (1973);
* Nodirxon Hasanov — oʻzbekistonlik adabiyotshunos, tasavvufshunos olim, Filologiya fanlari nomzodi (1999).

### Sanʼatkorlar

* Nodirbek Primqulov — oʻzbek estrada xonandasi va aktyori.

### Sportchilar

* Nodir Abdurazzoqov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodir Davlatov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodir Eliboyev — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodir Sanoqulov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodir Yoʻldoshev — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodirbek Abduholiqov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodirbek Abdusattorov — oʻzbekistonlik shaxmatchi, xalqaro toifadagi grossmeyster;
* Nodirbek Mukarov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodirbek Qoʻziboyev — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodirbek Yoqubboyev — oʻzbekistonlik shaxmatchisi, grossmeyster;
* Nodirjon Mirzaahmedov — oʻzbek bokschisi;
* Nodirjon Orziqulov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodirjon Soyibov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodirxon Habibullayev — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodirxon Kamolov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Nodirxon Neʼmatxonov — oʻzbekistonlik futbolchi.

### Boshqalar

* Nodir Salifov — ozarbayjonlik jinoyatchilar boshligʻi. U Ozarbayjon jinoyat olamidagi eng boy jinoyatchilardan biri hisoblangan.

## Familiyalar
* Nodirov
* Nodirova

## Manbalar
Majalis al-muminin

***Majolis al-Moʻminin*** (forscha: مجالس المومنین) – shia olimlari, jumladan Oʻn ikki imom tarafdorlari, ilohiyotchilar va faylasuflarning tarjimai holi va asarlariga bagʻishlangan kitob. Kitob shuningdek shialik ilohiyoti mavzularini ham oʻz ichiga oladi.

## Muallif

Qozi Nurulloh Shushtariy (1542-1610/1611), shuningdek *Shahid-e-Solis* (uchinchi shahid) nomi bilan ham tanilgan, Hindistondagi Boburiylar davlatining taniqli shia faqih (huquqshunos) va olimi edi. U Akbar hukmronligi davrida qozi-ul-quzo lavozimida ham ishlagan boʻlishi mumkin.

## Majolis
Bu kitob shia boʻlgan taniqli shaxslar haqida keng maʼlumot beruvchi muhim tarjimai hol asari hisoblanadi. Qozi Nurulloh kitobni 12 majlis yoki boʻlimga ajratgan. Beshinchi boʻlim huquqshunoslar va hadisshunoslarning hayotiga bagʻishlangan. Qozi Nurulloh kitob yozilgan davrni aytmaydi. Ehtimol, kitob 11-asrning birinchi yarmida yozilgan boʻlishi mumkin.

Mirzo Abdulloh Afandi kitob yozilish sababi sifatida shialikning Safaviylar sulolasi davrida paydo boʻlishi haqidagi eʼtiqodni rad etish deya koʻrsatadi. Afandi shuningdek kitob hijriy 1010-yil rajab oyining birinchi kundan zulqada oyining 23-kunigacha yozilganini aytadi.

## Yana qarang
* Al-Majdi fi Ansab al-Talibiyyin

## Manbalar
Abulfavoris Ahmad ibn Ali

**Abulfavoris Ahmad ibn Ali ibn al-Ixshid** () 968—969-yillarda Misr, Suriya va Hijozni boshqargan Ixshidiylar sulolasining mustaqil hukmronlik qilgan soʻnggi hukmdori. Biroq, hali yosh bola boʻlgani sababli, amalda hukmronlik qilmagan. Uning oʻrniga, avval vazir Jaʼfar ibn al-Furot, keyin esa amakisi al-Hasan ibn Ubaydulloh ibn Tugʻj vasiyligida boʻlgan. Hukmronligi 969-yil yozida Fotimiylarning Misrni istilo qilishi bilan yakunlangan.
## Hayoti
Ahmad uchinchi Ixshidiy hukmdor Abulhasan Ali ibn al-Ixshidning oʻgʻli va sulola asoschisi Muhammad ibn Tugʻj al-Ixshidning nabirasi. Otasi Ali 966-yil yanvarda vafot etganda, Abulfavoris atigi oʻn yoshda edi. Shu sababli, davlatni uzoq vaqtdan beri boshqarib kelayotgan qudratli shaxs Abulmisk Kafur hokimiyat jilovini oʻz qoʻliga oldi. 

968-yil aprelida Kafur vafot etgach, Ahmad taxtga oʻtirdi. Biroq, Misrda vaziyat ogʻir edi. Jumladan, vazir Jaʼfar ibn al-Furot hukumatni boshqarishga urinar, ammo byurokratiyadan tashqarida taʼsir kuchiga ega emas edi. Fotimiylar agentlari badaviylar orasida gʻalayonlar uyushtirardi. Qoʻshin oʻzaro qarshi guruhlarga boʻlinib ketgan edi. Bu guruhlar Muhammad al-Ixshid tuzgan *Ixshidiya*, Kafur yollagan *Kafuriya* hamda *[[Saqaliba]]* yoki *[[Rum]]* deb atalgan Yevropa/Vizantiya qul askarlari edi. Bundan tashqari, Nil daryosida suv sathining bir necha yil davomida past boʻlgani tufayli yuzaga kelgan ocharchilik xazinani boʻshatib qoʻygan edi. Oxir-oqibat, Ibn al-Furotni Ahmadning amakisi, Falastin noibi al-Hasan ibn Ubaydulloh ibn Tugʻj taxtdan agʻdardi. Hasan 968-yil kuzidan Fustatni oʻz nazoratiga olib, oʻzini regent etib tayinlagan. Bu davrda zarb etilgan tangalarda Hasanning ismi rasmiy hukmdor hisoblangan Ahmadning ismidan oldin yozilgan. Biroq, atigi uch oydan soʻng, al-Hasan ibn al-Furot oʻrniga oʻz shaxsiy kotibi al-Hasan ibn Jobir ar-Rayoniyni tayinlab, yangi vazirga Misr boshqaruvini topshirdi. Oʻzi esa Falastinga qaytib ketdi.
## Fotimiylar istilosi va taxtdan agʻdarilishi
Koʻp oʻtmay, Ixshidiylar tuzumidagi beqarorlikdan foydalangan Fotimiylar Javhar as-Siqilliy rahbarligida hujum uyushtirdilar. 969-yil iyunida Fotimiylar qoʻshini Fustat ostonasiga yetib keldi. Ixshidiylar qoʻshinlari Fotimiylarni toʻxtatish uchun soʻnggi urinishni amalga oshirgandan soʻng, muvafaqqiyatsizlikka uchragach, butun Misr taslim boʻldi. Ahmad asir olinishi bilan Ixshidiylar sulolasi tugatildi. Biroq, uning amakisi boshliq Ixshidiylarning soʻnggi tarafdorlari Suriyaning janubiy qismlarini nazorat qilishda davom etishdi. Bu holat 970-yil bahorida Fotimiylar ularni magʻlub etgunga qadar davom etdi. Tarixchi al-Fargʻoniy Ibn Xallikonga tayanib maʼlumot berishicha, Ahmad 987-yil 13-iyulda vafot etgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
*
Imomshoh Bava dargohi

**Imomshoh Bava dargohi** (Urdu: امام شاہ باوا درگاہ) – Hindistonning Ahmadobod shahri yaqinidagi Pirana shaharchasida joylashgan mashhur shia ismoiliy dargohdir. Pir Sadriddin Imomshoh Bobo, shia ismoiliy daʼiyi bundan 600 yil oldin Satpanth tariqatiga asos solgan va barcha dinlarning hamjihatligi va sinkretizmi gʻoyalarini targʻib qilgan, ayniqsa Islom va Hinduizm uygʻunligiga alohida eʼtibor bergan. Dargoh majmuasi Pir Sadriddinning qabri, bir qancha boshqa qabrlar va masjidni oʻz ichiga olgan keng kompleksdan iborat. 1931-yilgacha bu kompleks Pir Sadriddinning bevosita avlodlariga tegishli xususiy mulk boʻlgan. Majmua Islomdan tashqari boshqa dinlar, xususan Hinduizm izdoshlarini ham oʻziga jalb qilgan va Pirana qishlogʻida yashovchi 18 turli kasta va dinlarga mansub jamoalarning barchasi Pir Sadriddinga sigʻinishgan. Majmua 2024-yil may oyida Hindu millatchilari Bharatiya Janata partiyasi tomonidan boshqariladigan Gujarat shtati hukumati tomonidan buzib tashlangan.

## Manbalar
Tafsir al-Vosit

**Tafsir al-Vosit** () – 11-asr islom olimi al-Vohidiy tomonidan yozilgan eng qadimgi klassik sunniy Qur’on talqinlaridan (*[[tafsir]]*) biri.

Bu kitob „Musnad at-tafsir“ (hadisga asoslangan talqin) turkumiga kiradi. Buning sababi, muallif tafsir uchun hadislar va salaf avlodlarning bayonlaridan foydalangan.

## Uslubiyoti
Al-Vohidiy bu asarida ustozi as-Saʼlabiy mukammallashtirgan klassik uslub va Qur’onga keng germenevtik yondashuvga asoslangan. Bu ish Tafsir al-Bositni yozish jarayonida shakllangan boʻlib, al-Bositda rad etilgan mazmunlarga eʼtibor qaratadi. Al-Bosit oxirida al-Vohidiy oʻquvchilarni ushbu asarga kirmagan materiallarni oʻz ichiga olgan boshqa tafsirga murojaat qiladi. Demak, al-Vohidiy al-Bositni tugatishdan oldin al-Vosit ustida ishlay boshlagan, filologik emas deb hisoblangan materiallarni ajratib qoʻygan.

Shunday qilib, al-Vosit yarashtiruvchi kompilyatsiyadir. Sarlavhaning oʻzi ham „oʻrta“ ham degan maʼnoni anglatishi mumkin. Biroq, bu yarashtirish yarim-yorti yoki oldingi pozitsiyani tuzatishga urinish deb ham talqin qilinishi ham mumkin; al-Vohidiy shunchaki Musnad hadislari materialini ushbu asarga kiritib, al-Bositdan chiqarib tashlagan narsalarini aniq koʻrsatib bergan.

## Merosi
Oʻrta asrlar davomida al-Vosit islom olimlari orasida keng tarqalgan va oʻqitilgan. Nizomiddin an-Naysaburiy kabi olimlar tomonidan qisqartmalari ishlab chiqilgan, jumladan uning Tafsir an-Naysaburiy asari shular jumlasidandir.

## Yana qarang

* Tafsir al-Bosit
* Tafsir al-Vojiz
* Tafsir asarlari roʻyxati
* Sunniy kitoblari roʻyxati

## Manbalar
Mishkāt al-Anvār

***Mishkat al-Anvar*** yoki *Nurlar chirogʻi* – islom ilohiyotchisi Gʻazzoliy (1058-1111) tomonidan yozilgan va Qur’ondagi Nur oyatini tahlil qiluvchi tafsiriy asar.

## Tavsifi
Muallifning hayotining soʻnggi davrlarida yozilgan bu sharh, ushbu oyat va unga bogʻliq hadisni tasavvuf nuqtai nazaridan talqin qiladi. Asarda ilohiy nur metafizikasi va inson ruhi oʻrtasidagi munosabatlar yoritilgan. Qisqa va ixcham til bilan yozilgan boʻlib, argumentlarida koʻplab Qur’on oyatlariga murojaat qilinadi.

Asar uch bobdan iborat. Birinchi bob oyatning birinchi jumlasini tahlil qilsa, ikkinchi va uchinchi boblarda bu talqin kengaytirilgan. Xudoning nuri – mavjudot va bilim bilan bir xil deb taʼriflanadi va bu butun borliqning asosi hisoblanadi. Gʻazzoliy oʻz argumentlarida tabiiy va gʻayritabiiy olamlar oʻrtasidagi oʻxshashliklardan foydalanadi. U ruhning tozalanish jarayonini va „muqaddas paygʻambar ruhi“ni idrok etishga urinishini tasvirlaydi.

## Manbalar
Jaʼfar ibn Abdulvohid ibn Jaʼfar al-Hoshimiy

**Abu Abdulloh Jaʼfar ibn Abdulvohid ibn Jaʼfar ibn Sulaymon ibn Ali al-Hoshimiy** () (871/872-yilda vafot etgan) 854–863/4-yillarda Abbosiylar xalifaligi bosh qozisi boʻlib xizmat qilgan.

Abbosiylar sulolasining kichik vakili boʻlib, xalifalar as-Saffoh va al-Mansurning amakisi Sulaymon ibn Alining avlodidan boʻlgan. 854-yil iyul oyida al-Mutavakkil tomonidan Yahyo ibn Aktomning oʻrniga bosh qozi (*qodi al-qudat*) etib tayinlangan. Abu Abdulloh Jaʼfarning ushbu lavozimdagi faoliyati 856-yilda arab-vizantiyalik asirlari almashinuvida ishtirok etishi bilan ajralib turadi. Bu davrda al-Hasan ibn Muhammad ibn Abu al-Shavorib Samarrada uning oʻrinbosari sifatida xizmat qilgan. Abu Abdulloh 863-yoki 864-yillarga qadar ushbu lavozimida qolgan, biroq keyinchalk qoʻmondon Vosif at-Turkiy uni *shokiriylar* bilan shubhali munosabatda boʻlganlikda ayblaganidan soʻng ishdan boʻshatilib, Basraga surgun qilingan. Oxir-oqibat unga poytaxtga qaytishga ruxsat berilgan va u yerda 866-yilda turk va magʻriblik harbiy qismlar oʻrtasidagi shafqatsiz mojaroni bartaraf etishga urinib koʻrgan, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchragan. 870-yilda Abu Abdulloh xalifa al-Muhtadiyning dafn marosimida namoz oʻqigan. Uning oʻzi esa 871/2, 881/2 yoki 882/3-yilda vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Saidumarxon Sodiqov

**Saidumarxon Sodiqov** (2002-yil 5-iyunda tugʻilgan) – oʻzbekistonlik professional futbolchi, Belarusning „Smorgon“ klubida hujumchi pozitsiyasida oʻynaydi.

## Klublardagi faoliyati

### Andijon
Oʻzbekistonning Andijon futbol akademiyasida taʼlim olgan. 2020-yilgi mavsum futbolchi Andijon klubida professional faoliyatini boshlagan va mavsumning ikkinchi qismini ijara asosida Andijon II klubi safida oʻtkzgan. 2020-yilgi mavsum Oʻzbekiston Birinchi ligasida oʻynab, 2 ta gol muallifi boʻlgan. 2021-yil yanvarida Yaypanning „Turon“ klubi tarkibiga oʻtgan va u yerda mavsum davomida 21 yoshgacha boʻlgan yoshlar chempionatida ishtirok etgan. 2022-yil boshida „Andijon“ klubiga qaytib kelgan. Klubda yoshlar jamoasida oʻynashni davom ettirgan. Asosiy jamoadagi ilk oʻyinini 2023-yil 28-iyulda „Nasaf“ klubiga qarshi oʻtkazib, 84-daqiqada maydonga tushgan. Biroq, asosiy tarkibda oʻz oʻrnini mustahkamlay olmadi va yoshlar jamoasida oʻynashni davom ettirgan. Mavsum yakunida futbolchi jamoa bilan birga chempionatni yettinchi oʻrinda tugatgan. Saidumarxon mavsum soʻngida klubni tark etgan.

### OʻshDU-Aldiyer

2024-yil fevral oyida futbolchi erkin agent sifatida Qirgʻizistonning „OʻshDU-Aldiyer“ klubiga oʻtib, mavsum oxirigacha shartnoma imzolagan. U klubdagi debyutini 2024-yil 29-martda „Qirgʻizoltin“ klubiga qarshi oʻyinda oʻtkazdi. Asosiy tarkibda maydonga tushib, oʻzining ilk golini ham urdi. 2024-yil 20-iyunda Qirgʻiziston kubogi chorak finalida Saidumarxon jamoasi bilan birga „Muras Yunayted“ klubiga yengilib, musobaqadagi ishtirokini yakunlagan. Mavsum yakunida jamoa bilan birga chempionatni yettinchi oʻrinda tugatgan. Mavsum davomida u klubning asosiy oʻyinchilaridan biri sifatida maydonga tushib, chempionat doirasida 4 ta gol urgan. Mavsum yakunlanishi bilan futbolchi qirgʻiz klubini tark etgan.

### Smorgon
2025-yil fevralida futbolchi Belarus „Smorgon“ jamoasining mavsum oldi yigʻin-mashgʻulotlarida ishtirok etgan. 2025-yil mart oyining oxirida futbolchi rasman Belarus klubiga qoʻshilgan va mavsum oxirigacha shartnoma imzolagan. U klubdagi debyutini 2025-yil 29-martda „Slutsk-2024“ga qarshi oʻyinda amalga oshirdi, 59-daqiqada maydonga tushgan. Futbolchi klubdagi ilk golini 2025-yil 26-aprelda Novopolotskning „Naftan“ jamoasiga qarshi oʻyinda urgan.

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
* Saidumarxon Sodiqov OʻzPFL saytida
* Saidumarxon Sodiqov Transfermarkt saytida
Jaʼfar ibn Ali al-Hodiy

**Abu Abdulloh Jaʼfar ibn Ali al-Hodiy** (; hijriy 226-yilda tugʻilgan – 271-yilda vafot etgan), Oʻn ikki imom oqimida **al-Kazzob** ( – „yolgʻonchi“) nomi bilan tanilgan, shialik mazhabining oʻninchi imomi Ali al-Hodiyning uchinchi oʻgʻli. Oʻzini imom deb daʼvo qilgan va *az-Zakiy* ( – „pok“) deb nomlangan oqimga asos solgan.

## Oilasi
Jaʼfar shialik mazhabining oʻninchi imomi Ali al-Hodiyning oʻgʻli va oʻn birinchi imom Hasan al-Askariyning akasi boʻlgan. Bundan tashqari, uning Muhammad ismli akasi ham boʻlgan, biroq u otasidan oldin vafot etgan.

## Chaqiruv

### Ali al-Hodiyning vafotidan keyin
Ali al-Hodiyning vafotidan keyin Jaʼfar imomlikka daʼvo qilgan. Oʻn ikki imom mazhabiga eʼtiqod qiluvchilar uni axloqsiz inson deb hisoblagan boʻlsa, Bahoiylar Jaʼfarni rostgoʻy odam deb bilishgan.

Jaʼfar ibn Ali al-Hodiyning tarafdorlari Jaʼfariylar, al-Askariyning tarafdorlari esa Oʻn ikki imom mazhabidagilar nomi bilan mashhur boʻlgan.

### Hasan al-Askariy vafotidan keyin
Hasan al-Askariyning vafotidan soʻng, garchi al-Askariyning onasi hali hayot boʻlsa-da, Jaʼfar uning mol-mulkini talab qilgan. U hech qachon al-Askariyning oʻzining tugʻishgan ukasi deb bilmagan.

## Yana qarang

* Ali al-Hodiy
* Sayyid Ali Akbar
* Ahl ul-Bayt

## Manbalar
Jaʼfar ibn Yahyo

**Jaʼfar ibn Yahyo Barmakiy** yoki **Jaʼfar al-Barmakiy** (; ) (767–803), shuningdek, **Abu Fazl** deb ham atalgan, Abbosiylar xalifasi Horun ar-Rashidga xizmat qilgan fors millatga mansub vazir boʻlib, bu lavozimni otasi Yahyo ibn Xoliddan keyin egallagan. Nufuzli Barmakiylar oilasi aʼzosi, ular ilgari Navbahor monastirining buddist rahbarlari boʻlishgan. Jaʼfar 803-yilda Horun ar-Rashidning buyrugʻi bilan qatl etilgan.

Jaʼfar ilm-fan homiysi sifatida yuksak obroʻga ega shaxs boʻlgan. U xalifani Bagʻdodda qogʻoz fabrikasi ochishga koʻndirgan va qogʻoz ishlab chiqarish sirini 751-yilda hozirgi Qirg‘iziston hududida boʻlib oʻtgan Talas jangidan keyin Tan sulolasi asirlaridan oʻrgangan.

## Badiiy adabiyotda
Jaʼfarning nomi xalifa Horun ar-Rashid bilan bir qatorda „''Ming bir kecha''“ ertaklarida tilga olingan.

## Yana qarang
* Arib al-Maʼmuniya

## Manbalar

## Havolalar

* Qanday qilib yunon ilmi arablarga oʻtdi
Jahza al-Barmakiy

**Abu al-Hasan Ahmad ibn Jaʼfar al-Barmakiy an-Nadim** (839-yilda tugʻilgan – 936-yil iyun/iyulda vafot etgan), familiyasi **Jahza** (), shuningdek, **al-Tunburiy**, Barmakiylar avlodidan boʻlib, oʻz davrining taniqli olimi, qoʻshiqchi, shoir va saroy aʼzosi boʻlgan.

Maʼlumotlarga koʻra, Abu al-Hasan 839-yilda tugʻilgan boʻlib, Muso ibn Yahyoning nabirasi va Horun ar-Rashidning vaziri Yahyo ibn al-Barmakiyning evarasi boʻlgan. Abbosiylar shahzodasi va shoir Ibn al-Mu’tazz uni koʻz qorachigʻi boʻrtganligi sababli „Jahza“ laqabi bilan atagan. Shunga qaramay, u oʻz davrida saroy jamiyatining koʻzga koʻringan aʼzosi boʻlib, uning nomi Abbosiylar xalifaligi saroyining buyuk shaxslari bilan bir qatorda keltiriladi. Uning faqatgina bir nechta sheʼrlarigina saqlanib qolgan, Ularning aksariyati X asrda tuzilgan „*al-Fihrist*“ qomusida keltirilgan roʻyxat orqali maʼlum boʻlib, astrologiya, ud chalish, oshpazlik va xalifa al-Mu’tamidning tarjimai holiga oid risolalarni oʻz ichiga oladi. Abu al-Hasan 936-yil iyun/iyul oylarida Vositda vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Ereksiya

**Ereksiya** ( — «to‘g‘rilanish») — jinsiy olatning hajmi kattalashishi va qattiqlashishi bo‘lib, bu holat g‘orali jismlarning qon bilan to‘lishi natijasida yuzaga keladi. Ushbu atama jinsiy qo‘zg‘alish holatida bo‘lgan ayol jinsiy a’zolariga nisbatan ham qo‘llaniladi.
## Manbalar
Maʼruf Karxiy

**Maʼruf Karxiy** — bagʻdodlik taniqli zohid va tasavvuf shayxi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 

## Havolalar
Lal Shahboz Qalandar

**Sayyid Shoh Husayn Jafariy al-Marvandiy** (1177 – 1274-yil 19-fevral; xalq orasida **Lal Shahboz Qalandar** nomi bilan mashhur) – janubiy osiyolik soʻfiy avliyo va shoir.

Seyistonning Marvand shahrida tugʻilgan Lal Shahboz Qalandar keyinchalik Sindga koʻchib kelgan va mahalliy Sindhi aholisi tomonidan hurmatga sazovor boʻlgan.
## Manbalar
Hamdun Qassor

**Hamdun Qassor** (toʻliq ismi: **Abu Solih Hamdun ibn Ahmad ibn Umar Qassor**) – malomatiylik tariqatining asoschisi.

## Manbalar

## Havolalar
Qozi Qadan

**Qozi Qadan** (1493–1551; قاضي قادن; Bukkurda tugʻilgan (hozirda Sukkur, Sind) – Sinddagi Samma sulolasining ilk tasavvuf shoiri. Uni „Mumtoz sind sheʼriyatining otasi“ deb ham ulugʻlashadi. Qadan Usmoniylar imperiyasiga qarashli Hijoz viloyatining Madina shahrida vafot etgan.
## Manbalar
Panj pir

**Panj pir** (fors tilida **besh pir**) – 12-asr oxiri va 13-asr boshlarida Hindistonning shimoli-gʻarbiy qismida yashab oʻtgan, zamondosh boʻlgan avliyolari bildiradi.

* Muiniddin Chishtiy (1143 &#x2013; 1236), Ajmer, Rajaston shuningdek, „*gʻarib navoz*“ nomi bilan ham tanilgan.
* Qutbiddin Baxtiyor Kaki (1173 &#x2013; 1235), Mehrauli, Dehli
* Farididdin Ganjshakar (1179 &#x2013; 1266), Pakpattan, Panjob
* Bahouddin Zakariya (1182 &#x2013; 1268), Moʻlton, Panjob
* Lal Shahboz Qalandar (1177 &#x2013; 1274), Sexvan, Sind

Yuqoridagi soʻfiy avliyolar (Nizomiddin Avliyo bilan birga) soʻfiy shoir *sayyid* Voris Shoh *[[Heer Ranjha|Hir Ranja]]* nomli ishqiy dostonida tilga olinadi. Bu doston ularni tilga olish bilan boshlanadi.
## Manbalar
Bahouddin Zakariya

**Bahouddin Zakariya** (taxminan 1170 &#x2013; 1262; **Baho-ul-Haq** nomi bilan ham tanilgan) – sunniy olim, avliyo va shoiri. Oʻrta asrlarda Janubiy Osiyoda Bagʻdodning *[[Suhravardiylik]]* tariqatiga asos solgan. Keyinchalik oʻz davrining eng nufuzli rahnamolaridan biriga aylangan.
## Manbalar
Baba Farid

**Farididdin Mas’ud Ganjshakar** ( – 1265-yil 16-oktyabr; **Baba Farid** yoki **Shayx Farid** nomi bilan tanilgan) – 13-asrda yashagan panjoblik musulmon va tasavvufchi, shoir. Musulmonlar, hindular va sikxlar tomonidan hurmatga sazovor boʻlgan u Islom oltin davridagi Janubiy Osiyoning eng nufuzli musulmon tasavvufchilaridan biri hisoblanadi.

## Manbalar
Muhammad al-Javod

**Muhammad al-Javod** () (taxminan 811-yil 8-aprel – 835-yil 29-noyabr) – islom paygʻambari Muhammadning avlodi va Oʻn ikki imomning toʻqqizinchi imomi. Otasi Ali ar-Rizodan (vafoti: 818) keyin imom boʻlgan. **Al-Javod** ( – „saxiy“) va **at-Taqiy** ( – „taqvodor“) nomlari bilan ham tanilgan. Koʻpchilik avvalgi imomlar kabi siyosatdan chetda boʻlib, diniy taʼlimot bilan shugʻullangan va Imomiya shialari jamoasining ishlarini vakillar (vakil – *wokala*) tarmogʻi orqali boshqargan. Al-Javodning izdoshlariga yozgan xatlaridan iborat keng yozishmalari shialik manbalarida saqlanib qolgan. Shuningdek, u haqida koʻplab qisqa, mazmunli diniy-axloqiy soʻzlar ham rivoyat qilingan.

Muhammad al-Javod 810/811-yillarda Madinada tugʻilgan. Oʻn ikki imomning sakkizinchisi Ali ar-Rizoning oʻgʻli boʻlgan. 817-yilda Abbosiylar xalifasi al-Maʼmun () ar-Rizoni Xurosonga chaqirib, uni valiahd etib tayinladi. Ehtimol, bu qaror tez-tez sodir boʻlayotgan shia qoʻzgʻolonlarini yumshatish uchun qabul qilingan edi. Biroq bu tayinlov Iroqda kuchli norozilikka sabab boʻldi va al-Maʼmunni 818-yilda poytaxt shahar Bagʻdodga qaytishga va shialik tarafdorligidan voz kechishga majbur qildi. Bagʻdodga qaytayotganda ar-Rizo toʻsatdan kasallanib, Tusda vafot etdi. U, ehtimol, al-Maʼmunning buyrugʻiga koʻra, muxolifat bilan murosa qilish jarayonida zaharlangan boʻlishi mumkin. Ar-Rizo 818-yilda vafot etgach, uning yagona oʻgʻli Muhammad taxminan yetti yoshida imomlikni meros qilib oldi. Bu holat imomlik masalasida bahsli boʻlib chiqdi. Biroq Oʻn ikki imom oqimiga eʼtiqod qiluvchilarning aksariyati Muhammad al-Javodning imom boʻlishini tan oldi. Ularning eʼtiqodicha, imom mukammal diniy bilimni yoshi nechada boʻlishidan qatʼi nazar, iloh orqali oladi. Shu davrda baʼzi kishilar imomlik uchun Muhammadning amakisi Ahmad ibn Muso al-Kozimga yuzlandilar, boshqalar esa Voqifiylar oqimiga qoʻshildilar. Ammo shunday vaziyatda ham bu mojarolar shialar jamoasida doimiy boʻlinishlarga olib kelmadi. Oʻn ikki imom manbalarida yosh al-Javodning imomligi koʻpincha Qur’onda bolaligida paygʻambarlik vazifasini olgan Iso va Yahyo bilan qiyoslangan holda asoslab beriladi.

## Nomlari
Oʻn ikki imomning toʻqqizinchisi Muhammad ibn Ali shialik manbalarida vaqti-vaqti bilan *at-Toqiy* nomi bilan tilga olinadi, lekin, asosan, *al-Javod* nomi bilan mashhur boʻlib, bu laqab unga saxovatliligi sababli berilgan. Shialik hadis manbalarida u *Abu Jaʼfar as-Soniy* ( – „ikkinchi Abu Jaʼfar“) sifatida zikr qilinadi, chunki Abu Jaʼfar nomi uning bobosi, Oʻn ikki imomning beshinchi imomi boʻlgan Muhammad al-Boqirga (vafoti: 732) tegishli boʻlgan. Kunyasi *Abu Ali* () boʻlgan. Shuningdek, zamondoshlari uni *Ibn ar-Rizo* () – „ar-Rizoning oʻgʻli“ deb ham ataganlar, chunki u Ali ar-Rizoning yagona farzandi edi.

## Havolalar

* Al-Javadain muqaddas ziyoratgohi
Mansur ibn Abdurahmon at-Tanuxiy

**Mansur ibn Abdurahmon at-Tanuxi** () – IX asrda Abbosiylar xalifaligi Yaman viloyati hokimi.

## Faoliyati
Xalifa al-Muʼtasim () tomonidan viloyat boshqaruvi Jaʼfar ibn Dinor al-Xayyotga topshirilgach, Mansur uning nomidan Yamanga doimiy hokim etib tayinlandi va 839-yil oxirida Sano shahriga yetib keldi. Dastlab viloyatni mustaqil ravishda boshqargan boʻlsa-da, tez orada Jaʼfar bilan birgalikda viloyatni hokim sifatida boshqaruvchi Abdulloh ibn Hamdavayh ham unga qoʻshilib, viloyatni birgalikda boshqara boshladilar. 840-yilda Jaʼfar hokimlikdan chetlatilgach, uning oʻrniga hokim etib tayinlangan Itax Mansur va Abdullohni oʻz lavozimlarida qoldirdi. Ular xalifa al-Mu’tasim 842-yilda vafot etguniga qadar Yamanda hokimlik qilishdi.

Al-Vosiq taxtga oʻtirganidan koʻp oʻtmay, Itax Mansur va Abdullohni lavozimidan ozod etishga va ularning oʻrniga Abu al-Ala Ahmad al-Amiriyni tayinlashga qaror qildi. Ammo Abu al-Alo hali Sanoga yoʻl olayotgan paytda shahar toʻsatdan Yufiriylar isyonchisi Yu’fir ibn Abdurahmon hujumiga uchradi. U Sano shahrini egallash uchun Tarif ibn Sobit (yoki Malik) boshchiligidagi qoʻshini yubordi. Shundan keyin Mansur oʻz qoʻshini bilan yurish qilib, Yufiriylarni jangda tor-mor keltirdi. Isyonchilar chekinishga majbur boʻlishdi va natijada Abu al-Alo hech qanday qarshiliksiz Sanʼoga kirishga muvaffaq boʻldi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Marvon ibn Abu al-Janub

**Marvon ibn Abu al-Janub** () – IX asrda Abbosiylar xalifaligining Bagʻdod shahrida yashagan shoir. Bahrayn va Yamoma hokimi boʻlib xizmat qilgan va *Marvon al-Asgʻar* () nomi bilan mashhur boʻlgan.

## Faoliyati
Marvon al-Janub koʻzga koʻringan shoirlar oilasidan boʻlib, ular orasida eng mashhur kishilardan biri uning bobosi Marvon ibn Abu Hafsa (723–) edi. Ularning ikkisi Abu Hafza Yazidning avlodlaridan sanaladi. Abu Hafsa Yazid soliq boshqarmasida faoliyat yuritgan, shuningdek, saroy tabibi boʻlgan boʻlishi ham mumkin. Abu Hafsa Marvon I tomonidan 656-yilda qullikdan ozod etilgach, al-Yamoma amirining qiziga uylangan.

Al-Janub xalifalar al-Maʼmun (), al-Mu’tasim (), al-Votiq () va al-Mutavakkil () uchun ularni madh etuvchi sheʼrlar yozgan. Ayniqsa, u al-Mutavakkilning siyosiy eʼtiborini qozonish maqsadida shialarga qarshi ruhdagi sheʼrlar bitgan. Shuningdek, al-Mutavakkil oʻzining uch oʻgʻlini valiahd etib tayinlagan kunni madhiyaviy qasida bitgan holda nishonlagan. Biroq oʻsha davr va undan keyingi davr adabiy tanqidchilari Marvon al-Janubning sheʼriyatini koʻpincha oʻrta darajadagi asarlar deb baholashgan. Uning asarlarining aksariyati hozirgacha saqlanib qolmagan.

Xalifa al-Mutavakkil al-Janubni Bahrayn va Yamomaga hokim qilib tayinlagan, ammo 861-yilda al-Mutavakkil oʻldirilib, toʻngʻich oʻgʻli al-Muntasir hokimiyat tepasiga kelgach, oʻz oʻrnini yoʻqotgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Bibi Jamol Xotun

**Bibi Jamol Xotun** (; 1647-yil 2-mayda vafot etgan) – Sindning Sehvan shahrida yashagan soʻfiy avliyo ayol. U Mian Mirning singlisi edi. Bibi Jamol Xotunning hayoti haqidagi yagona manba shahzoda Doro Shikohning Qodiriy avliyolar tarjimai holini oʻz ichiga olgan „Sakinat al-Avliyo“ kitobi hisoblanadi. Ushbu kitobning ikkinchi bobi Bibi Jamolga bagʻishlangan.
## Manbalar
Tafsir al-Mishbah

***Tafsir al-Mishbâh*** – Indoneziyalik islom olimi Muhammad Quraysh Shihab tomonidan yozilgan yirik tafsir asaridir. 2001-yilda Lentera Hati nashriyoti tomonidan nashr etilgan *Tafsir al-Mishbah* soʻnggi 30 yil ichida Qurʼonning 30 juziga toʻliq sharh berilgan birinchi tafsir hisoblanadi. Ushbu tafsirda Qurʼon zamonaviy muammolar bilan bogʻliq holda tushuntirilgan.

## Nomlanishi

Al-Mishbâh soʻzi „fonus“ degan maʼnoni anglatadi va bu Qurʼon nuri bilan inson hayoti va masalalarini yoritish ramzidir. Nomidan koʻrinib turibdiki, muallif Qurʼonni yanada „amaliy“ va tushunarli qilib yetkazishni maqsad qilgan.

## Mazmuni
Quraysh Shihab Qurʼoni Karimdagi Xudo soʻzini tushuntirishda inson atrofidagi madaniy va ijtimoiy sharoitlarni, shuningdek, ilm-fan va Qurʼon mazmunlarini qanday ajratib olish mumkinligini tushuntiradi. Shihabning fikricha, Xudo soʻzining ulugʻvorligi insonning turli hayotiy sharoitlariga moslasha oladi. Shihab, shuningdek, mufassirlar haqida gapirib, ular jamiyat taraqqiyoti bilan hamohang boʻlgan qadriyatlarni tushuntirishlari kerakligini taʼkidlaydi, shunda Qurʼon haqiqiy hidoyat manbai boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, haq (haqiqat) va botil oʻrtasidagi farq va kundalik hayotdagi muammolardan chiqish yoʻllari haqida soʻz yuritiladi, bu esa mufassirlardan Qurʼon yoki oyatlar mazmuniga nisbatan notoʻgʻri tushunchalarni bartaraf etishni talab qiladi.

Nusantara tafsiri tadqiqotchisi Howard M. Federspielning fikricha, Quraysh Shihabning ushbu asari zamonaviy Indoneziya jamiyatini diniy masalalar boʻyicha ishonchli manba boʻla oladi.

## Manbalar
Masrur al-Balxiy

**Masrur al-Balxiy** (; 893-yil 26-dekabrda vafot etgan) – IX asr oxirlarida Abbosiylar xalifaligida xizmat qilgan katta harbiy xizmatchi.

## Faoliyati
Masrurning kelib chiqishi haqida maʼlumot kam. *Nisbasi* uning balxlik eroniy millatiga mansub boʻlganligini koʻrsatadi. Uning nomi dastlab tarixchi at-Tabariy tomonidan 870 yilda xalifa al-Muhtadiy taxtdan agʻdarilgan voqealar doirasida tilga olingan. Muso ibn Bugʻa al-Kabir qoʻzgʻoloni boshlanganida Masrur Abbosiy xalifasiga sodiq qolgan bir nechta zobitlardan biri edi. U xalifaning saroy boshqaruvi bilan shugʻullanish uchun mas’ul etib tayinlangan. Qoʻzgʻolonchilarga qarshi jang chogʻida Masrur al-Muhtadiyning oʻng qanot qoʻshiniga qoʻmondonlik qilgan, biroq xalifaning qoʻshinlari magʻlubiyatga uchragan va askarlar jang maydonidan qochib ketgan.

Al-Mu’tamid () davrida xalifaning ukasi va amalda regenti boʻlgan al-Muvaffaq Masrurni Abbosiylar lashkarining yetakchi qoʻmondonlaridan biriga aylantirdi. 872-yilda Yuqori Mesopotamiyadagi yakubiy ossuriyaliklarga yurishga boshchilik qilib, ularni tor-mor keltirishga muvaffaq boʻldi. 872, 874 va 875-yillarda esa al-Jaziradagi xorijiylar isyonchisi Musavvirga qarshi bir necha harbiy yurushlarni boshqardi. 875-yilda Masrur Zanjilar qoʻzgʻolonini bostirish boʻyicha qoʻmondonlikni Musa ibn Bugʻadan qabul qilib oldi va shu bilan birga Ahvoz, Basra, Dajla daryosi boʻyidagi viloyatlar, Yamoma va Bahraynning hokimi etib tayinlandi. Oʻsha yilning oxirida, al-Mu’tamid tomonidan belgilangan vorislik rejasi doirasida, Masrur rasmiy ravishda al-Muvaffaqning nomidan xalifalikning sharqiy viloyatlaridagi hokim sifatida tayinlandi.

876-yilda Masrur Safforiylar amiri Yaʼqub ibn al-Lays as-Safforning Mesopotamiyaga yurishini toʻxtatish boʻyicha kampaniyada qatnashdi. Yaʼqubning oldinga harakatlanishini sekinlashtirish maqsadida Dajla daryosidagi toʻgʻonni buzib, Vosit atrofidagi hududni suv ostida qoldirdi. Shundan soʻng bosh harbiy kuchlar joylashgan Sib Bani Kuma tomon yoʻl oldi. Dayr al-Aqul jangidagi hal qiluvchi toʻqnashuvda Masrur al-Muvaffaq boshchiligidagi armiyaning chap qanotiga boshchilik qildi. Abbosiylar gʻalaba qozonganidan soʻng Masrurning jangdagi xizmatlari rasman eʼtirof etildi va u Safforiylar tomonida jang qilgan Abu as-Soj Devdadning yer-mulklari bilan taqdirlandi.

Jangdan keyin Masrur Zanjilar qoʻzgʻoloniga qarshi harbiy harakatlarni yana davom ettirdi va al-Ahvoz mintaqasiga yurish qilib, u yerda vaqti-vaqti bilan isyonchilarga qarshi jang qildi. 881-yilda al-Muvaffaq Zanjilar qoʻzgʻolonini shaxsan bostirishga qaror qilgach, Masrur uning qoʻshinlari tarkibiga qoʻshildi va qoʻzgʻolon tugaguniga qadar bosh qoʻmondonlardan biri sifatida xizmat qildi. U Zanjilar poytaxti al-Muxtaraga uyushtirilgan hujumda ishtirok etdi, biroq 884-yilgi yakuniy hujumda u haqida hech qanday eslatma berilmagan.

## Oilasi
Masrurning kamida ikki nafar oʻgʻli bor edi. Ulardan Muhammad ibn Masrur 879-yilda al-Muvaffaq tomonidan Makka yoʻliga hokim etib tayinlangan. Bu lavozimga ukasi Alini oʻrinbosar etib tayinlagan, biroq Ali Mugʻisaga ketayotgan vaqtda Banu Asad qabilalari tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
*
Hidoyatul Qurʼon

***Hidoyat al-Qurʼon*** () – klassik sunniy tafsir boʻlib, uning birinchi 9 juzini Muhammad Usmon Koshiy Hashmiy yozgan, vafotidan keyin esa Said Ahmad Palanpuriy tomonidan 2016-yilda yakunlangan. Asar 8 jilddan iborat boʻlib, „Maktabatul Hijoz“ nashriyoti tomonidan nashr etilgan. Palanpuriyning baʼzi shogirdlari tafsirni bengal tiliga tarjima qilib, 2021-yilda „Maktabatul Madina“ tomonidan nashr ettirishgan.

## Uslubi
Muallif tafsirni yozishda izchil uslubdan foydalangan. Qurʼon oyatlaridan keyin arabcha soʻzlarning urdu tilidagi tarjimalari keltirilgan. Keyin tafsir qismi keladi, unda sura Makkiy yoki Madaniy ekanligi, oyatlar va rukuʼlar soni, asosiy mavzular tartibi va ularning qisqacha tushuntirishlari berilgan. Muhim fikrlar tagiga chizib qoʻyilgan, baʼzan mazmunni tartibga solish uchun alohida sarlavhalar kiritilgan. Katta va kichik suralarning oxirida asosiy fikrlar qalin shriftda keltirilib, ularni yodda saqlashga yordam berilgan. Tafsir yozilayotganda foydalanilgan manbalar tez-tez keltirilib, koʻpincha arabcha matnlardan iqtiboslar berilgan, manbalar esa sahifa pastida koʻrsatilgan.

## Yana qarang

* Tafsir asarlar roʻyxati
* Sunniy kitoblar roʻyxati

## Manbalar

## Havolalar
* Toʻliq urducha versiyasi
Safvat al-Tafasir

**Safvat al-Tafasir** () – XX asrda islom olimi Muhammad Ali as-Sabuniy tomonidan yozilgan Qurʼon tafsiri. Bu asarda Qurʼon oyatlarining maʼnolari, ularning talqinlari va undan olinadigan darslar bayon etilgan. Muallif Qurʼoni Karimni tafsir qilishda ishonchli dastlabki imomlarning tafsir kitoblaridan va keyingi davr olimlarining qarashlaridan foydalangan. „Safvat at-Tafasir“ kitobi tafsir imomlarining fikrlarini soddalashtirilgan uslubda jamlagan boʻlib, oʻquvchi va oʻqish uchun oson tushuniladigan, aniq va foydali ifodalardan iborat. Unda lingvistik maʼnolar, badiiy uslublar, oyatlarning talqinlari va hukmlari yoritilgan. As-Sabuniy At-Tabariy, Al-Kashshof, Al-Qurtubiy, Al-Alusiy, Ibn Kasir va Abu Hayyon al-Gʻarnatiyning „Al-Bahr al-Muhit“ kabi bir qancha tafsirlardan iqtiboslar keltirgan.

Muallif kitobining kirish qismida shunday deydi: "Men oʻz kitobimni „Safvat at-Tafasir“ (Qurʼon tafsirlarining eng yaxshi namunalari) deb atadim, chunki u yirik va batafsil tafsirlarning eng yaxshilarini qisqa, tartibli va ravon shaklda jamlagan."

## Yana qarang
* Sunniy kitoblar roʻyxati

## Manbalar
Tafsir al-Vajiz

**Al-Tafsir al-Vajiz** ( *Qisqa tafsir*) – XI asr islom olimi al-Vohidiy tomonidan yozilgan dastlabki klassik sunniy Qurʼon talqini (*[[tafsir]]*) asarlaridan biri. Bu al-Vohidiyning uchta tafsir asarining eng qisqasi boʻlib, „choʻntak tafsirlari“ deb ataladigan, Qurʼonning eng muhim tushuntirishlarini kichik hajmda jamlovchi asarlar turkumiga kiradi.

## Uslubi
*Tafsir al-Vajiz*da oyatlar, iloji boʻlganda, Qurʼonning oʻzi bilan emas, balki mavjud boʻlgan hadislar yordamida tushuntirilgan. Muallif sahobalar va tobeinlarning sharhlaridan ham foydalangan. Shuningdek, u Qurʼoniy atamalarni tushuntirishda tilshunoslik usullaridan foydalanib, nozil boʻlish sabablarini ham yoritgan. Asarning asosiy maqsadi Ibn Abbos anʼanalari yoki uning zamondoshlarining rivoyatlariga asoslangan yagona talqinni taqdim etishdir. Shuningdek, u dastlabki mutafakkirlar tomonidan tushuntirilmagan qiyin soʻzlarning izohini berishga harakat qilgan.

Bundan tashqari, „al-Vajiz“ fors tiliga tarjima qilingan boʻlib, bu asarning klassik arab tilini yaxshi bilmaydigan keng jamoatchilikka moʻljallanganligini koʻrsatadi. Kitob barcha musulmonlar uchun foydali boʻladigan soddalashtirilgan va qisqartirilgan tafsir sifatida yozilgan.

## Merosi
Al-Vajiz Qurʼonga oid birinchi qisqa oʻrta asrlar sharhi boʻlib, jamoatchilikning qulay manbaga boʻlgan ehtiyojiga javoban yozilgan. Al-Vohidiy yangi narsa yaratish zarurligini tushungan edi. Gʻazzoliy asarining mos uzunligini taʼkidlashi, bunday sharhlarning juda kamligini yana bir bor koʻrsatadi. Shunday qilib, al-Vohidiy bu sohada kashshof boʻlgan. Valid Solih al-Vojiz haqida shunday deydi: „Bu asar oʻzining qulayligi tufayli Qurʼonga oid qisqa sharhlar orasida olti asrdan ortiq, toki XVI asrda paydo boʻlgan va oʻz navbatida al-Vojizga asoslangan *[[Tafsir al-Jalolayn]]* yozilgungacha hukmronlik qildi“.

## Yana qarang

* Tafsir al-Bosit
* Tafsir al-Vosit
* Tafsir asarlari roʻyxati
* Sunniy kitoblar roʻyxati

## Manbalar
Al-Mubarqa

**Abu Harb al-Yamoniy** (), shuningdek, Yaʼqubiy tomonidan berilgan maʼlumotlarga koʻra, **Tamim al-Laxmiy** () deb ham atalgan, biroq, asosan, **al-Mubarqaʼ** () nomi bilan mashhur boʻlgan. 841/42-yillarda Falastinda Abbosiy xalifaligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan.

## Qoʻzgʻolon
Tarixchi at-Tabariyning soʻzlariga koʻra, qoʻzgʻolon quyidagicha boshlangan: bir askar Abu Harb yoʻqligida uning uyiga joylashmoqchi boʻladi, ammo Abu Harbning xotini yoki singlisi bunga ruxsat bermaydi. Askar bunga javoban uni qamchi bilan uradi. Abu Harb uyga qaytib, boʻlgan voqeani eshitgach, qilichini olib askarni oʻldiradi. Shu bilan qonunni buzgan shaxsga aylanadi va Iordaniya togʻlariga qochib ketadi. Tabariyning soʻzlariga koʻra, Abu Harb uni tanimasliklari uchun yuzini niqob (*burquʿ*) bilan berkitib yurgan va shu tariqa u „niqobli“ laqabini olgan. Islom olamidagi turli qoʻzgʻolon yetakchilariga ham shunday laqab berilgan, jumladan, islom paygʻambari Muhammad davrida yashagan al-Asvaddan tortib 780-yillarda yashagan al-Muqannagacha, keyinchalik IX asrda Zanjilar qoʻzgʻoloni rahbari Ali ibn Muhammad ham bu laqabdan foydalangan.

Al-Mubarqa Abbosiylar hukmronligining adolatsizliklariga qarshi gapira boshlagan va tez orada uning safiga koʻplab dehqonlar ham qoʻshilgan. Oradan koʻp oʻtmay Umaviylar sulolasining bashorat qilingan „Sufyoniy“ vakili, yaʼni Umaviylar avlodining Sufyoniylar sulolasidan boʻlgan, Suriyani Abbosiylardan ozod qilishi lozim boʻlgan shaxs sifatida daʼvo qildi. Shu nom ostida qoʻzgʻolon kengayib bordi va hatto mahalliy qabilalarning zodagonlari ham unga qoʻshila boshladi. Tarixchi Yaʼqubiyning yozishicha, qoʻzgʻolonga Amila, Laxm, Balqayn va Judham qabilalari ham qoʻshilgan.

Suriyalik tarixchi Michaelning maʼlumotlariga koʻra, uning lashkari 3000 nafar „och va bechorahol kishilardan“ iborat boʻlgan. Shuningdek, ularning safida baʼzi nasroniy kishilar ham boʻlgan boʻlishi mumkin. Qoʻzgʻolon boshlangan yili Suriyada qish nihoyatda sovuq va quruq boʻlgan, undan keyin esa kuchli boʻronli bahor kelib, hosilni chigirtkalar yoʻq qilgan. Tarixchi Paul Kobbning fikricha, aynan mana shu tabiiy ofatlar va iqtisodiy tanazzul sharoitida Abu Harbning adolat, tenglik va soliq yengilligiga doir daʼvatlari dehqonlar orasida katta eʼtibor va qoʻllab-quvvatlovga sazovor boʻlgan boʻlishi mumkin.

Abu Harb va uning izdoshlari Falastinda dastlabki yurishlarini boshlaganlar, ular Falastin poytaxti va savdo markazi Ramla shahrini nishonga olishgan boʻlishi ham mumkin. Ular Quddusga yetib borib, u yerdagi masjid va cherkovlarni talon-toroj qildilar, natijada musulmonlar, nasroniylar va yahudiylar shahardan ommaviy ravishda qochishga majbur boʻlishdi. Nasroniylikning Patriarx cherkovlarni vayron qilinmasligi uchun isyonchilarga katta miqdorda oltin toʻladi. Ularning Nablusga qilgan hujumi ham aholini qochishga majbur qildi, shu jumladan, yahudiylarning oliy ruhoniylaridan biri boʻlgan Samaritan bosh ruhoniysi ham qochishga uringan, biroq yaralanib, Xevronga ketish yoʻlida vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
*
Tafsiri Raman

**Tafsiri Raman**, toʻliq nomi **Tafsiri Raman li Maʼnaa al-Qur’an va al-Gʻarad Minh** (Sorani: تەفسیری ڕامان لە ماناو مەبەستی قورئان) – zamonaviy Qurʼon tafsiri boʻlib, Iroqlik olim Ahmad Kaka Mahmud tomonidan yozilgan. Asar Sorani tilida yozilgan va bir necha marta qayta nashr etilgan, eng soʻnggi nashri 2020-yilda boʻlgan.

## Nashr tarixi
Ahmad Kaka Mahmud Qurʼon tafsirini yozishni 1992-yilda boshlagan va 2005-yilda yakunlab nashr ettirgan. Keyin asar 2012-yilda qayta nashr etilgan. 2020-yilda muallifning oʻgʻli Irfan Ahmad Kaka Mahmud tomonidan qisqartirilgan va qayta koʻrib chiqilgan versiyasi chop etildi. 2022-yilda tafsirning toʻliq versiyasi bepul mobil ilova sifatida ishlab chiqildi va u iOS hamda Android operatsion tizimlari uchun moslashtirilgan.

## Mazmuni
Sorani tilida yozilgan Tafsiri Raman Qurʼon oyatlarining tafsiri va talqiniga bagʻishlangan. Ahmad Kaka Mahmud oʻz tafsirida Isroiliyatdan iloji boricha foydalanmagan. Uning Qurʼon talqini uslubi tobein va taba tobein uslubiga yaqin boʻlib, bir necha kichik farqlar bilan ajralib turadi.

## Yana qarang
* Tafsir Ibnu Abbos
* Tafsir asarlari roʻyxati

## Manbalar
Nor (ism)

**Nor** ( — tamgʻa, belgi) — kelib chiqishi forscha boʻlgan erkaklar va xotin-qizlar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

* Norboy Karimov — iqtisod fanlari doktori, Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti professori;
* Norboy Beknazov — iqtisod fanlari nomzodi, professor;
* Norboy Ishmuratov — sovet jamoat, davlat va siyosat arbobi, Sotsialistik Mehnat Qahramoni;
* Norxon Sheripov — oʻzbekistonlik futbolchi.

## Manbalar
Tafsir Mujohid

***Tafsir Mujohid*** () – tobeinlardan boʻlgan Mujohid ibn Jabr tomonidan yozilgan sunniy tafsir boʻlib, Qurʼon talqinlari orasidagi eng dastlabki va muhim asarlardan biri hisoblanadi.

Mujohid Paygʻambar Muhammadning safdoshi va Qurʼon tafsiri sohasida hukmron boʻlgan Abdulloh ibn Abbosning taniqli shogirdi edi. Rivoyat qilinishicha, Mujohid Ibn Abbos bilan Qurʼon va uning maʼnolarini bir necha marta koʻrib chiqqan, bu esa uni islomning dastlabki davridagi eng yetuk tafsir olimlaridan biriga aylantirgan. Shu sababli, uning talqiniga Shofiʼiy va Al-Buxoriy kabi olimlar tayanagan. Sahihi Buxoriydagi Tafsir kitobida Al-Buxoriy tez-tez Mujohidning tafsiridan iqtibos keltiradi. Dastlabki avlod salaf ulamolari Mujohidning Qurʼonni tushunishda tobeinlar orasida eng bilimdonlaridan biri ekanligini tasdiqlagan.

Kitob Qurʼonning suralari va oyatlari tartibida yozilgan. Biroq, unda Fotiha surasi yoki Kofirun surasi haqida hech qanday tafsir keltirilmagan. Birinchi qarashda tafsirning qamrov jihatidan toʻliq emasligi seziladi. Buning oʻrniga, u baʼzi oyatlarning lingvistik maʼnosini qisqa ifodalar bilan tushuntiradi, shuningdek, keyinchalik turli mazhablar tomonidan qabul qilingan baʼzi fiqh qarashlariga ishora qiladi. Bundan tashqari, u baʼzi kelishuv muhokamalariga ham toʻxtalib oʻtadi, ular keyinchalik baʼzi olimlar uchun muhim asos boʻlib xizmat qilgan.

## Yana qarang
* Sunniy kitoblar roʻyxati

## Manbalar
Daaim al-Islom

**Daaim al-Islom** ( yaʼni *Islom ustunlari*) – Ismoiliyya shia mazhabiga oid fiqh kitobidir.

Kitob Qadi Numan tomonidan yozilgan boʻlib, u 4 imom (Misrning dastlabki 4 Fotimiy xalifasi – 11-imom Abdulloh al-Mahdiy Billohdan 14-imom al-Muʼizz li-dinillahgacha) davrida dai boʻlib xizmat qilgan. Asarda Ibodat (Xudoga ibodat) bilan birga odob-axloq qoidalarining ahamiyati taʼkidlangan, bunda dastlabki besh Fotimiy imomlar (Imom Hasan, Imom Husayn, Imom Ali Zaynul Abidin, Muhammad al-Baqir va Jaʼfar as-Sodiq)ning hadislari keltirilgan.

Keyingi Fotimiy imomlari, xalifalari va ismoiliy daʼiylari „Daaim al-Islom“ asariga tayangan. 16-Fotimiy imomi – xalifa Abu ali al-Mansur (996–1021) Yamandagi daʼisi Horun ibn Muhammadga faqat „Daaim al-Islom“ asariga muvofiq hukm chiqarishni buyurgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Sodiq Ganji

**Sodiq Ganji** (vafoti 1990-yil), Pokistonning Lohur shahridagi Eron madaniyat markazi (**Xona**-e-**Farhang**-e-Eron) direktori boʻlgan. U 1990-yil dekabr oyida oʻldirilgan va bu voqea Pokistonda yigirma yildan ortiq davom etgan mazhabiy zoʻravonlikda halok boʻlgan birinchi taniqli eronlik shaxs hisoblanadi.

Ushbu qotillik sunniy harbiy guruhi Sipah-e-Sahaba Pakistan aʼzosi Shayx Haq Navoz Jhangvi tomonidan amalga oshirilgan. Jhangviy 1991-yilda Pokistonning anti-terror sudi tomonidan Ganji qotilligida aybdor deb topilgan va oʻlimga hukm qilingan. U 2001-yil mart oyida qatl etilgan.

## Yana qarang
* Pokistondagi mazhabiy zoʻravonlik
* Eron–Pokiston munosabatlari

## Manbalar
Kamoliddin Isfahoniy

**Kamoliddin Isfahoniy** (; 1172 – 1237) – fors tilida qasidalar va boshqa sheʼriy janrlarda asarlar yozgan fors shoiri boʻlib, 1172–1237-yillar oraligʻida yashagan. U va uning otasi, shoir Jamoliddin Muhammad Isfahoniy, Isfahonda taniqli shaxslar boʻlgan. U Moʻgʻullar istilosi paytida oʻldirilgan va oddiygina qabrga dafn etilgan. Unga bagʻishlangan maqbara Isfahonning Jouybareh tumanida joylashgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*