Sichuan qalampiri

**Sichuan qalampiri** (      ), shuningdek, **Szechuan qalampiri**, **Shexvan qalampiri**, **xitoy tikanli kuli**, **xitoy qalampiri**, **Timut qalampiri** va ***mala*** **qalampiri** sifatida ham tanilgan ziravorlar Sichuan oshxonasida keng qoʻllanadi. Nomiga qaramay, Sichuan qalampiri qora qalampir yoki chili qalampiri bilan chambarchas bogʻliq emas. U sitrus va rue oʻz ichiga olgan Rutaceae oilasidagi *Zanthoxylum* jinsi oʻsimliklaridan tayyorlanadi.

Sichuan qalampiri isteʼmol qilinganda, gidroksi-alfa sanshool mavjudligi sababli uyqusizlik taʼsirini keltirib chiqaradi.  Ziravorlar birgalikda yoki koʻp oʻtmay tatib koʻrilgan boshqa lazzatlarni oʻzgartirish taʼsiriga ega. U *mapo dufu* va Chongqing qaynatgichi kabi Sichuan taomlarida ishlatiladi va koʻpincha *mala* deb nomlanuvchi lazzat yaratish uchun chili qalampiri bilan qoʻshiladi (   ; "achchiq-achchiqlik").

## Turlari va navlari

Sichuan qalampiri Xitoyda asrlar davomida pazandalik va dorivor maqsadlarda ishlatilgan va koʻp sonli *Zanthoxylum* turlari *huājiāo* (lit. "gul qalampiri") deb ataladi. Xitoyda keng tarqalgan sichuan qalampiriga *honghuājiao* (   ) yoki *Zanthoxylum bungeanum* va *qīnghuājiāo* (   ) yoki *májiāo* (   *armatumdan* yigʻib olingan yashil Sichuan qalampir noʻxati deb nom berilgan. Qizil Sichuan qalampiri odatda kuchliroq taʼmga ega, yashil Sichuan qalampiri esa yumshoqroq, ammo xushboʻyroq va kuchliroq hissizlantiruvchi taʼsirga ega. Yillar davomida xitoylik fermerlar ushbu ikki navning bir nechta navlarini yetishtirishdi. *Zanthoxylum simulans*, Xitoy-qalampir yoki yassi tikanli kul sifatida tanilgan, boshqa qizil Sichuan qalampirining manbai.

*Zanthoxylum armatum* Himoloy togʻlari boʻylab, Kashmirdan Butangacha, shuningdek, Tayvan, Nepal, Xitoy, Filippin, Malayziya, Yaponiya va Pokistonda joylashgan va turli mintaqaviy nomlar bilan tanilgan, jumladan, *timur* (  ) Nepal va Hindko tillarida, *yer ma*  ) Tibetda va Butanda *thingye* .

### Boshqa Zanthoxylum ziravorlari
*Zanthoxylum* turlari bir qator madaniy va oshxona anʼanalarida ziravorlar va mavsumiy ishlab chiqarish uchun yigʻib olinadi. Bu ziravorlar orasida andaliman, chopi, sancho, sansho, teppal va tirfal bor .

## Pazandachilikda foydalanish
Sichuan qalampiri Himoloy togʻlarining Xitoy, Nepal, Kashmir, Tibet va Butan oshxonalarida muhim ziravor hisoblanadi. Sichuan qalampiri sitrusga oʻxshash taʼmga ega va gidroksi-alfa sanshool mavjudligi sababli ogʻizda 50 gerts tebranishiga oʻxshash karıncalanmani keltirib chiqaradi.

## Dorivor maqsadlarda foydalanish
Anʼanaviy xitoy tabobatida *Zanthoxylum bungeanum* oʻsimlik dori sifatida ishlatilgan, Xitoy Xalq Respublikasi Farmakopeyasida sanab oʻtilgan va qorin ogʻrigʻi, tish ogʻrigʻi va ekzema kabi turli xil kasalliklar uchun buyurilgan. Biroq, Szechuan qalampirining dalillarga asoslangan tibbiyotda foydalanish uchun koʻrsatmalari yoki qabul qilingan holatlari yoʻq. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, *Z. bungeanum* model hayvonlar va hujayra madaniyatlarida analjezik, yalligʻlanishga qarshi, antibakterial va antioksidant taʼsirga ega boʻlishi mumkin. Quyonlarda *Z. armatumning* oshqozon-ichak, nafas olish va yurak-qon tomir kasalliklarini davolashda potentsial qoʻllanilishi eksperimental ravishda oʻrganildi.