Kilij Arslon I

**Kilij Arslon I ibn Sulaymon** (;  yoki *Kılıcarslan*, „Qilich Arslon“) (1079–1107) Rum saljuqiy sultoni boʻlgan. 1092-yildan 1107-yilda vafotigacha hukmronlik qilgan. Birinchi salib yurishi davrida sultonlikni boshqargan va shu bois nasroniy kuchlarning dastlabki hujumlariga duch kelgan. Shuningdek, Saljuqiylar imperiyasi hukmdori Malikshoh vafotidan soʻng Rum sultonligini qayta tiklagan hamda 1101-yilgi salib yurishi chogʻida salibchilarni uchta jangda magʻlub etgan. Kilij Arslon salibchilarga qarshi jang qilgan birinchi musulmon va turkiy qoʻmondon boʻlib, oʻsmirlik chogʻidayoq otliq kamonchilarga boshchilik qilgan.
## Hokimiyatga kelishi
1086-yilda otasi Sulaymon ibn Qutalmish vafotidan soʻng, Buyuk Saljuqiylar sultoni Malikshoh tomonidan Isfahonda garovga olingan. Biroq, 1092-yilda Malikshoh vafot etgach, qoʻriqchilari oʻrtasidagi nizolar ortidan ozod etilgan. Shundan soʻng Kilij Arslon turkiy oʻgʻuzlarning Yiva qabilasi qoʻshini bilan yurish qilib, poytaxtini Nicaeada barpo etgan va Malikshoh tomonidan tayinlangan hokim Amin ul-Gʻazniyni hokimiyatdan chetlatgan.

Malikshoh vafotidan soʻng alohida qabilalar Donishmandlar, Mangujekidlar, Saltuqiylar, Tengribirmish beklari, Artuqiylar va Axlatshohlar oʻz mustaqil davlatlarini barpo etish uchun oʻzaro raqobat qila boshlaganlar. Aleksiy Komnenning vizantiyaliklarga xos fitnalari vaziyatni yanada murakkablashtirgan. Kilij Arslon kuchli harbiy-dengiz flotiga ega boʻlgan Vizantiyaga qarshi ittifoq tuzish maqsadida amir Tzachasning qizi Oysha Xotunga uylangan. Ularning toʻrt nafar oʻgʻli boʻlgan. Ular Malik shoh, Mesud I, Arab va Toʻgʻrul. 1094-yilda Kilij Arslon Aleksiydan maktub olgan boʻlib, unda Tzachas Vizantiyaga qarshi yurish qilish uchun avval Kilij Arslonni nishonga olmoqchi ekani bildirilgan. Shundan soʻng Kilij Arslon qoʻshin bilan Tzachas poytaxti Smyrnaga yurish qilgan va qaynotasini oʻz chodiridagi ziyofatga taklif etib, mast boʻlgan paytda oʻldirgan.

## Dehqonlarning salib yurishi

1096-yilda Peter Hermit va Valter Penniless boshchiligidagi Dehqonlar salib yurishi qoʻshini Nikeyaga yetib kelgan. Ular Nikeyadan toʻrt kunlik yoʻl masofasida joylashgan Xerigordos deb atalgan qal’ani (zamonaviy tarixiy adabiyotlarda koʻpincha Xerigordon deb ataladi) egallashga muvaffaq boʻlgan edilar. Salibchilarning bir boʻlinmasi Xerigordos qal’asini bosib olib, Kilij Arslon ularni ochlik bilan taslim qilish uchun qoʻshin yuborguniga qadar qalʼani qoʻlda tutib turgan. Nasroniylikdan voz kechganlar omon qoldirilib, sharqqa asirlikka joʻnatilgan, qolganlari esa qatl etilgan. Kilij Arslon, shuningdek, ayyorlik bilan josuslar yuborib, salibchilarni Xerigordonni egallash oson degan fikrga ishontirgan va tartibsiz salibchilar bunga qarshi berilgan buyruqlarga qaramay Xerigordos tomon shoshilganlar. Natijada, ular pistirmaga tushirilgan va bu holat oxir-oqibat Peter Hermitning salib yurishidan voz kechishga majbur boʻlishiga olib kelgan.

Deyarli toʻliq qurolsiz tinch aholidan iborat boʻlgan Peter salibchilarining qolgan qismi Kilij Arslon qoʻshini tomonidan Civetot qishlogʻi yaqinida kutilmaganda hujumga uchragan. Ular osonlikcha tor-mor etilgan va qolgan 20 mingga yaqin nasroniyning taxminan 17 mingi halok boʻlgan. Shundan soʻng, sharqiy Onadoʻlidagi Donishmand amirligi hukmdori Malik Gʻoziy hududiga bostirib kirgan.

Birinchi salib yurishi bir necha oydan keyin boshlangan.
## Birinchi salib yurishi

Osongina gʻalaba qozongan Kilij Arslon Gʻarbiy Yevropaning turli zodagonlari boshchiligidagi asosiy salibchilar qoʻshinini jiddiy tahdid deb hisoblamagan. Donishmandlarga qarshi urushini davom ettirgan va 1097-yil mayida bu yangi salibchilar Nikeyani qamal qilganlarida Nikeyada boʻlmagan. Shoshilinch ravishda poytaxtiga qaytgan. Biroq, shahar allaqachon salibchilar qamalida qolgan edi. 21-may kuni salibchilar bilan boʻlgan jangda magʻlub etilgan. Shundan soʻng shahar Vizantiya imperiyasiga taslim boʻlib, xotini hamda farzandlari asir olingan. Salibchilar sultonning xotinini Konstantinopolga yuborganlar. Biroq, oradan koʻp oʻtmay ularning hafsalasi pir boʻlgan. Chunki 1097-yilda Kilij Arslon bilan Alexios I Komnenos oʻrtasidagi munosabatlar sababli u badal talab qilinmasdan qaytarib yuborilgan.

Kuchliroq bosqin natijasida Rum saljuqiylari va Donishmandlar salibchilarni ortga qaytarish maqsadida ittifoq tuzgan. Salibchilar esa Onadoʻli boʻylab yurish chogʻida qoʻshinlarini boʻlib yuborishda davom etganlar. Donishmand va Rum qoʻshinlarining birlashgan kuchlari 29-iyunda Dorilaeum jangida salibchilarga pistirma uyushtirishni rejalashtirgan. Biroq, Kilij Arslonning otliq kamonchilari salibchi ritsarlar tuzgan mudofaa safini yorib oʻta olmagan va 1-iyul kuni Bohemond boshchiligidagi asosiy kuch yetib kelib, turklar lagerini egallagan. Ushbu jangda Kilij Arslon va uning qoʻshinlari dushmanlar hurmatini qozongan. Chunki *[[Gesta Francorum]]* asarida shunday deyiladi: „agar turklar nasroniy boʻlganida, ular barcha xalqlar orasida eng yaxshisi boʻlur edi“.

Kilij Arslon magʻlubiyatga uchragach, salibchilar qoʻshinini partizan urushi hamda tezkor hujum–chekinish taktikasi orqali bezovta qilish bilan kifoyalangan. Shuningdek, salibchilar yoʻnalishi boʻylab ekinlarni yoʻq qilib, suv manbalarini vayron etgan. Shu orqali salibchilarning taʼminot toʻplashini qiyinlashtirishga uringan. Biroq, bu harakatlar yakunda katta samara bermagan.
## 1101-yilgi salib yurishi

Gʻoziy Gümüshtigin Bohemondni asir olganidan soʻng, uni qutqarish uchun lombardlardan iborat yangi kuch yoʻlga chiqqan. Ular yurish davomida Arslondan Donishmandlar nomidan Anqarani tortib olganlar. Halab atabegi Radvan bilan ittifoqda Kilij Arslon bu qoʻshinga Mersivan jangida pistirma uyushtirgan. 1101-yilda Suriyada endigina shakllanayotgan salibchilar davlatlariga yordam berish uchun kelgan yana bir salibchi qoʻshinini Heraclea Cybistrada magʻlub etgan. Bu turklar uchun muhim gʻalaba boʻlib, salibchi ritsarlar qoʻshini yengilmas emasligini isbotlagan. Ushbu gʻalabadan soʻng poytaxtini Koʻniyaga koʻchirgan va Neverslik Uilyam II boshchiligidagi kuchning Koʻniya tomon yurishini, shuningdek bir hafta oʻtib kelgan keyingi qoʻshinni ham tor-mor etgan.

1104-yilda Malik Gʻoziy vafotidan soʻng zaiflashgan Donishmandlarga qarshi urushni qayta boshlagan va Bohemond uchun olingan badalning yarmini talab qilgan. Natijada, Bohemond Rum saljuqiylari va vizantiyaliklarga qarshi Donishmandlar bilan ittifoq tuzgan.
## Urush va daryoga choʻkishi
Salib yurishlaridan soʻng sharqqa tomon yurish qilib, Harron va Diyorbakrni egallagan. 1107-yilda Mosulni zabt etgan. Biroq, artuqiylardan Ilgʻoziy va Halabdan Faxr ul-Mulk Ridvon qoʻllovidagi Muhammad I Taparga qarshi Xobur daryosi boʻyidagi jangda magʻlub boʻlgan. Jangda yengilgach, Kilij Arslan daryodan qochib oʻtishga uringan paytda choʻkib halok boʻlgan.
## Dafn etilgan joyining aniqlanishi
2021-yil yanvar oyida Dijla universiteti professori Ahmet Tanyıldız boshchiligidagi arxeologlar Silvanda Kilij Arslon va qizi Saida Xotunning qabrlari topilganini eʼlon qilgan. Tadqiqotchilar Orta Çeşme bogʻida 35 kvadrat metr maydonda ikki metr chuqurlikkacha qazish ishlari olib borib, ikki qabriston joyiga diqqat qaratganlar.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* 
*