open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ergash Fozilov

*Fozilov Ergash Ismoilovich*' (1933.10.3, Yangiyoʻl shahri — 12.05.2014) — tilshunos, turkiyshunos olim.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), filologiya fanlari doktori (1967), professor (1976). Moskva universiteti filologiya fakultetini va ayni paytda shu universitet qoshidagi Sharq tillari intstitutini tugatgan (1957). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida kichik va katta ilmiy xodim (196068), tarixiyetimologik lugʻatlar boʻlimi mudiri (1968 — 82), ayni paytda direktor oʻrinbosari (1974—82), Berlin universiteti sharq tillari fakulteti professor (1982—86), Toshkent viloyati partiya komiteti kotibi (1987—89), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirining oʻrinbosari (1990—92). F.ning ilmiy ishlari turkiy tillar, jumladan, oʻzbek tilining shakllanish tarixi, taraqqiyot yoʻllari, eski oʻzbek tili grammatikasi, leksikasi tadqiqiga, 14— 15-asr yozma yodgorliklarini oʻrganishga bagishlangan. F. 4 jidsli "Alisher Navoiy asarlari tilining izoxli lugʻati" (1983— 85) tuzuvchilaridan biri.

## Manbalar
* Oʻzbek tilining tarixiy morfologiyasi, T., 1966; Eski oʻzbek tili. 14asr Xorazm yodnomalari, 13 j.lar, T., 1996, 1971, 1973; Xoʻjandiy. Latofatnoma, T., 1976.
Hosil Fozilov

**Hosil Fozilovich Fozilov** (1909.28.8 Toshkent — 2003.8.3) — oʻzbekistonlik energetik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1956). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1959); Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan energetik (1989), "Do‘stlik" ordeni sohibi (1994). Texnika fanlari doktori (1953), professor (1954). Fozilov elektr tizimlari rejimlarini tahlil qilish nazariyasining asoschilaridan biridir.

Fozilov Oʻrta Osiyo industrial institutini tugatgan (1934). Toshkent politexnika institutida assistent (1935—37), ToshPIda katta oʻqituvchi, dotsent (1940—47), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi katta ilmiy xodimi (1947—56), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika instituti direktori (1956—62), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi bosh ilmiy kotibi (1956—62), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi texnika boʻlimi boshligʻi (1962—63), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika instituti laboratosiyasi boshligʻi (1963— 69), ToshTU kafedra mudiri (1969—93), kafedra professori (1993-yildan).

Ilmiy ishlari elektr energiyasini uzoq, masofaga uzatish muammolarini hal etish, elektr energetikasini rivojlantirish muammolariga bagʻishlangan. Uning rahbarligida respublikaning elektr energetika resurslarini oʻzlashtirish loyihalari ilmiy jihatdan asoslab berildi, elektr tizimlarini hisoblash algoritmi yaratiddi. Fozilov respublikaning energetika va suv muammolarini yechishga katta hissa qoʻshgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Optimizatsiya rejimov elektroenergeticheskix sistem, T., 1987; Us t anovivshiyesya rejimi elektroenergeticheskix sistem i ix optimizatsiya (v soavtorstve). T., 1999.
* Hosil Fozilovich Fozilov (bibliografiya), T., 1984.
Oltinoy Fozilova

**Oltinoy Fozilova** (1947.25.10, Jizzax tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Jizzax tumanidagi 5, 1981-yildan 4maktabda kimyobiol. oʻqituvchisi.
Hakima Fozilova

**Hakima Fozilova** (1952.4.2, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1988). 1971—97 yillarda Toshkent shahridagi maktablarda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1997-yildan Sergeli tumanidagi 318-ixtisoslashgan maktab , bogʻcha majmuasi direktori oʻrinbosari.
Fobos

**Fobos** (, „qo‘rquv“) — yunon mifologiyasida qo‘rquvni ifodalagan xudo; urush xudosi Ares va Afroditaning, Garmoniyaning ukasi va Deymosning (dahshat) egizagi. Fobos otasiga janglarda hamrohlik qilgan. Eridaning aravakashi.

Kipsel qutisidagi Agamemnon qalqonida sherning boshi bilan tasvirlangan.

1877-yilda Marsning yo‘ldoshlarini kashf etgan Asaf Xoll ularga Fobos va Deymos sharafiga nom berdi.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Мифология. Большой энциклопедический словарь (Москва, 1998).
* В цикле книг Рика Риордана «Перси Джексон».
Foziltepa

**Foziltepa** (*Qangʻli qoʻrgʻoni*) — ilk oʻrta asrlarga oid arxeologik yodgorlik (V asr oxiri — XII-asr). Toshkentning janubi gʻarbida, Izzasoy vodiysida joylashgan. Yodgorlik oʻz vaqtida qangʻlilarning kuzatuv joyi boʻlgan, degan taxminlar bor. Aslida ilk oʻrta asrlardagi badavlat dehqon qasrkoʻshki xarobasi. Ya.Gʻ.Gʻulomov rahbarligidagi Toshkent arxeologiya otryadi tomonidan tekshirilgan (1967—68). F.ning saqlanib krlgan bal. 20 m ga yaqin, uning shimoli-sharqida qishloq boʻlib, uning izlari 250 m gacha masofada qayd etilgan. Tepalik maydoni 41×35 m.

F.da oʻtkazilgan stratigrafik tadqiqotlar ilk oʻrta asrlarda hayot 2 bosqichda davom etganligini kursatdi: 1) xoʻjalik chiqindilari toʻplangan qatlam va paxsa devor qurilgan davri (5-asr oxiri — 7-asrboshi); 2) paxsa supa ustiga qurilgan mustahkam bino (qasrkushk) mavjud boʻlgan davr (VII asrning 2 yarmi — VIII asr). Foziltepada yashagan ilk odamlar soʻnggi Qovunchi madaniyatiga mansub boʻlganlari, shubhasiz. Foziltepa etagida olib borilgan qazishmalar natijasida tepalik atrofida paydo boʻlgan qishloqning yoshi aniqlangan. Tadqiqotlarga koʻra, qishloq nisbatan tekis yerda (har 2 yerdagi materik qatlam orasidagi farq 0,3 m dan oshmaydi) vujudga kelgan. Qishloq ancha katta hududni qamrab olgan, VI-asrning 2 yarmida uning xarobalarining bir qismida qasr yoki ark binosi bunyod etilgan. Foziltepadan sirlanmagan sopol idishlar: xumlar, xumchalar, dastali koʻzalar, kichik koʻzachalar (VI—VII-asr) topilgan.

## Adabiyot
* Drevniy Tashkent, T., 1973.
Qodir Fozilxoʻjayev

**Qodir Fozilovich Fozilxoʻjayev** (1930-yil 5-iyul, Toshkent 2001-yil 20-may) – tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980-yil). Tarix fanlari doktori (1969-yil), professor (1974-yil). Oʻrta Osiyo universitetining tarix fakultetini tugatgan (1950-yil). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutida katta ilmiy xodim (1956—59), „Bilim“ jamiyati boshqaruvi raisining birinchi oʻrinbosari (1958—76), Oʻzbekiston kompartiyasi MK huzuridagi Partiya tarixi instituti direktorining oʻrinbosari (1976—89), Qori-Niyoziy nomidagi pedagogika ilmiy instituti direktori (1989—92), Respublika oʻqituvchilar uyining direktori (1992—96). Ilmiy ishlari oʻzbek xalqining qardosh xalqlar bilan aloqalari va kasaba uyushmalari tarixini oʻrganishga bagʻishlangan.
Flyuorografiya

**Flyuorografiya**, **radiofotografiya**, **rentgenofotografiya ** — rentgenodiagnostika usuli; bunda obyektning rentgen apparati ekranidagi tasviri unchalik katta boʻlmagan fotoplyonkaga tushiriladi. Oʻlchami 70x70 yoki 90x90 boʻlgan flyuorogrammalarda koʻkrak qafasi aʼzolari tasviri olinadi.

Flyuorografiya, asosan, koʻkrak qafasi aʼzolari, sut bezlari, suyak sistemasi va boshqalarni tekshirishda qoʻllaniladi. Yashirin kechadigan kasalliklarni ommaviy tekshirish mumkinligi uning boshqa rentgenodiagnostik usullardan afzalligidir. Flyuorografiya kabinetlari koʻchma va statsionar boʻladi.
Foydali qazilma konlari razvedkasi

**Foydali qazilma konlari razvedkasi** — yer osti mineral xom ashyolari zaxirasini geologikiqtisodiy baholash hamda geologiya razvedka ishlari jamlanmasi va ular bilan boglik boʻlgan izlanishlar. Razvedka natijasida konning geologik tuzilishi, fazoviy joylanish qonuniyatlari, foydali qazilma uyumlarining tuzilishi, oʻlchami, shakli, yotish sharoitlari, yer osti mineral xom ashyolarining miqdori va sifati, kelajakda olib boriladigan oʻzlashtirish ishlari sharoitlarini aniklaydigan texnologik xususiyatlari va omillari belgilanadi. Foydali qazilma konlari razvedkasik.r. geologik sʼyomka, geologik qidirish ishlaridan keyin 2 boskichda — dastlabki va mufassal razvedka olib boriladi. Dastlabki razvedka maydonning geologik tuzilish sxemasi, sanoat mineralizatsiyasining umumiy koʻlami, yer osti mineral xom ashyolarining oʻrtacha sifati, konning sanoatda oʻzlashtirilishi navbati va maqsadga muvofiqligi aniklanadi. Mufassal razvedka birinchi oʻrinda oʻzlashtirishga moʻljallangan konlarda bajariladi. Dastlabki razvedkadan farkli ravishda, mufassal razvedka qilinadigan maydon butun konga taalluqli boʻlmay, foydali qazilmalarning maʼlum uyumlarigagina tegishli boʻladi. Geologiya razvedka ishlari burgʻi quduqlari va kon inshootlari oʻtkazish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Burgi quduqlari chuqurlikda joylashgan konlar uchun, yer osti kon inshootlari murakkab tuzilishga ega boʻlgan qattiq foydali qazilma konlari uchun qoʻllanadi. Ularda geologik, geokimyoviy, geofizik, gidrogeologik va muhandislik geologiyasi boʻyicha izlanishlar amalga oshiriladi. Ushbu izlanishlar va namunalash natijalariga qarab, geologik rejalar va kesimlar tuzilib, chegaralanadi va foydali qazilma zaxiralari hisoblab chiqiladi.
Foydali qazilma konlarini oʻzlashtirish

**Foydali qazilma konlarini oʻzlashtirish** - Yer qaʼridan qattiq, suyuq va gazsimon foydali qazilmalarni chiqarib olishning oʻzaro boglangan kon ishlari jarayoni majmui. Foydali qazilma konlarini oʻzlashtirishk.oʻ.ning ochiq (karyer), yer osti (shaxta), burgʻi quduqlari va dengiz tubidan olish (dengiz sathidan pastdagi ishlar) usullari mavjud. Ochiq va yer osti usullaridan qattiq foydali qazilmalarni, burgʻi quduqlaridan esa, asosan, suyuq va gazsimon foydali qazilmalarni chiqarib olishda foydalaniladi. Yer osti usuli bilan katta chukurlikda yotgan foydali qazilmalar qazib olinadi. Foydali qazilma konlarini oʻzlashtirishk.oʻ.da Dunyo okeanida konlarni oʻzlashtirish va dengiz tubidan foydali qazilmalarni chiqarib olish alohida urin egallaydi. Dunyo boʻyicha ochiq usul bilan 60% ga yaqin metall rudalari, 85% nometall rudalar, 100% noruda foydali kazilmalar va 35% ga yaqin kumir qazib olinadi.
Foydali qazilmalar

**Foydali qazilmalar**, **mineral xom ashyolar** — Yer poʻstida qattiq, suyuq va gazsimon holatlarda uchraydigan, turli geologik jarayonlar natijasida toʻplangan hamda miqdori, sifati, joylashish sharoitlariga koʻra sanoatda ishlatishga yarokli boʻlgan tabiiy mineral moddalar. Foydali qazilmalar turli konlarni hosil qiladi. Paydo boʻlish sharoitiga koʻra Foydali qazilmalar konlari seriyalar — sedimentogen (gipergen), magmatogen (gipogen) va metamorfogen konlarga bulinadi (qarang Gipergen konlar, Gipogen konlar, Metamorfogen konlar). Geologik davr jihatidan Foydali qazilmalar konlari ichida arxey, proterozoy, rifey, paleozoy, mezozoy va kaynozoy yoshidagi konlar farq qilinadi. Shakllanish joyi jihatidan geosinklinal (burmalagan oblastlar) va platformalardagi konlar boʻladi. Qanday chuqurlikda paydo boʻlishiga koʻra, Foydali qazilmalar konlari ultraabissal (10-15&nbsp;km dan chuqur), abissal (3-5&nbsp;km dan chuqur), gipabissal (1,5&nbsp;km chuqurlikda joylashgan) konlarga boʻlinadi. Foydali qazilmalar uch guruhga: metall, nemetall va yonuvchilarga boʻlinadi. Metall Foydali qazilmalar sof metallar, qora, rangli, siyrak va radioaktiv metall rudalari, shuningdek, nodir yer elementlaridan iborat. Nemetall Foydali qazilmalarga konchilikkimyo xom ashyosi (turli tuzlar, gips, barit, oltingugurt, fosforitlar, apatitlar), olovbardosh, elektrotexnik, pyezooptik, issikdik va tovushni izolyatsiya qiluvchi, kislota va ishqorlarga chidamli xom ashyo, qurilish materiallari, qimmatbaho va texnik toshlar kiradi. Neft, yonuvchi gaz, toshkoʻmir va qoʻngʻir kumir, torf, yonuvchi slanetslar yonuvchi Foydali qazilmalarga mansub. Fizik holatiga koʻra, qattiq (qazilma koʻmirlar, rudalar, noruda Foydali qazilmalar), suyuq (neft, mineral suvlar) va gazsimon (yonuvchi tabiiy va inert gazlar) Foydali qazilmalar boʻladi. Mineral resurslar mamlakat, qitʼa yoki butun dunyo zaminidagi Foydali qazilmalar yigʻindisi boʻlib, sanoat ishlab chiqarishining muhim tarmoqlari (energetika, qora va rangli metallurgiya, kimyo sanoati, qurilish) taraqqiyoti negizi hisoblanadi. Mineral resurslar sanoatda ishlatilishiga qarab, bir qancha guruxlarga ajratiladi: a) yoqilgʻi energetika resurslari (neft, tabiiy gaz, kazilma kumir, yonuvchi slanetslar, torf, uran rudalari); b) kora va rangli metallurgiya xom ashyosi hisoblangan ruda resurslari (temir va marganets rudalari, xromit, boksit, mis, qoʻrgʻoshinrux, nikel, volfram, molibden, qalay, surma rudalari, nodir metallar rudalari va boshqalar); v) konchilikkimyo xom ashyosi (fosforit, apatit, osh tuzi, kaliy va magniy tuzlari, oltingugurt va uning birikmalari, barit, bor rudalari, brom va yod tarkibli eritmalar); g) tabiiy qurilish materiallari va noruda Foydali qazilmalarning katta guruhi, shuningdek, bezak, texnik va qimmatbaho toshlar (marmar, granit, yashma, agat, togʻ xrustali, granat, korund, olmos va boshqalar); d) gidrotermal mineral resurslar (yer osti chuchuk va mineral suvlari). Mineral boyliklar koʻp tabiiy resurslardan farqli ravishda qaytadan tiklanmaydi. Dunyo okeani suvlari va yer osti shoʻr suvlari mineral xom ashyoning muhim rezervlari hisoblanadi.
Foydali qazilmalar koni

**Foydali qazilmalar koni** — geologik jarayonlar natijasida yer osti va ustida yigʻilgan mineral moddalarning miqdori, sifati va sanoatda foydalanishga yaroqli sharoitda toʻplanib yotishi. Gaz (uglevodorod tarkibli yonuvchi gazlar va geliy, neon, argon, kripton — yonmaydigan gazlar), suyuq (neft va yer osti suvlari) va qattiq (qimmatbaho elementlar, kristallar, minerallar, togʻ jinslari) foydali qazilmalardan iborat konlar mavjud. Sanoatda foydalanishiga koʻra, Foydali qazilmalar koni rudali, noruda, yonuvchi va gidrominerallilarga boʻlinadi. Undan tashqari, yer osti suvlari (ichimlik, texnik, balneologik yoki mineral suvlar hamda neftli, brom, yod, radiy tarkibli va boshqa suvlar) konlari mavjud. Foydali qazilmalar koni yer ustida (ochiq konlar) yoki yer ostida (yopiq konlar) boʻlishi mumkin. Foydali qazilmalar koni Yer pusti rivojlanishining hamma davrlarida hosil boʻlgan. Paydo boʻlish joylariga qarab geosinklinal va platforma Foydali qazilmalar koniga ajratiladi. Konlarning hosil boʻlish sharoitiga qarab seriyalarga [sedimentogen (gipergen), magmat o gen (gipogen) va metamorfogen], seriyalar oʻz navbatida, guruh, sinf va kichik sinflarga boʻlinadi.
## Yana qarang
* Gipergen konlar
* Gipogen konlar
* Metamorfogen konlar
Foydali qazilmalar havzasi

**Foydali qazilmalar havzasi** — togʻ jinslarining maʼlum formatsiyasi bilan bogʻliq, qatlamli choʻkindi foydali qazilmalarining uzluksiz yoki deyarli uzluksiz tarqalgan berk oblasti. Foydali qazilmalar havzasih. kumir (Kuznetsk, Donetsk, Moskva yoni va boshqalar), neft va yonuvchi gaz (Amudaryo, Buxoro neftgaz oblasti bilan birga, Fargona, Fors qoʻltigʻi, Perm — AQShda, Gʻarbiy Sibir, Meksika qoʻltigʻi va boshqalar), noruda foydali kazilmalari (tuz havzalari — ArtyomovskSlavyansk, Irkutsk va boshqalar), rudali (Krivoy Rog temir rudasi, Nikopolsk marganets rudasi va boshqalar) konlar uchun xos. Foydali qazilmalar havzasih maydoni bir necha yuz km² dan bir necha yuz ming km² gacha boʻlib, uning hududida yirik konchilik sanoati majmualari mavjud.
Foydali hasharotlar

**Foydali hasharotlar** - qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalari miqdorini kamaytiradigan, shuningdek, odamga bevosita yoki bilvosita foyda keltiradigan hasharotlar. Foydali hasharotlar oʻsimlik gullarini changlatuvchi, oziq-ovqat mahsulotlari va sanoat uchun xom ashyo beruvchi, ekinlar zararkunandalari va boshqa zarar beruvchi hayvonlar hamda begona oʻtlarning tabiiy kushandalari, tabiiy jarayonlarda ishtirok etuvchilar kabi guruxlarga ajratiladi. Hasharotlarning, ayniqsa, ari va asalarilarning oʻsimlik gullarini changlatishdagi ahamiyati qadimdan maʼlum. Oziq-ovqat mahsulotlari va texnika materiallari beruvchi Foydali hasharotlarga asalarilar (asal va mum beradi), tut ipak qurti (pilla), ayrim chervetslar (lok ishlab chiqaradi) va boshqa kiradi. Zararkunanda hasharotlar kushandasi yoki ularda parazitlik qiluvchi koʻpgina Foydali hasharotlar maʼlum. Masalan, oltinkoʻzlar, sirfidlar, xonqizi qoʻngʻizlari, kanaxoʻr, tripslar, yirtqich qandala — oriuslar, afididlar va boshqa Oʻsimliklarni himoya qilishning biologik usulida parazit entomofaglardan trixogramma, gabrabrakondsh (tunlamlar tuxumi va qurtiga qarshi) foydalaniladi. Shumgʻiyap qarshi mahalliy gerbifag — fitomiza pashshasi muvaffaqiyatli qoʻllanadi.

Hasharotlar tuproq paydo boʻlishida ham ishtirok etadi (mas, birlamchi qanotsiz hasharotlardan oyoqdumlilar). Koʻpgina hasharotlar tuproq qatlamini organik moddalar bilan boyitadi (tuproqda yashovchi chumolilar, termitlar, chuvalchanglar va baʼzi qoʻngʻizlar).

## Adabiyot
* Davletshina A.G., Yeremenko T.S., Poleznie i vrednie nasekomie xlopchatnika, T., 1979; Murodov S.A., Umumiy entomologiya kursi, T., 1986.

Sulton Alimuxamedov.
Foydali ish koeffitsiyenti

**Foydali ish koeffitsiyenti** — biron bir tizim (qurilma, mashina, dvigatel va boshqalar) sarflagan energiyaning samaradorligini ifodalovchi tushuncha; qancha energiya foydali ishga aylanishini, qancha energiya yoʻqolishini koʻrsatadigan son (odatda, foizlarda ifodalanadi). Foydali ishga sarflangan energiyaning mashina olgan umumiy energiya miqdoriga nisbati bilan aniklanadi.

Issiqlik dvigatellaridagi foydali ish koeffitsiyenti — mexanik foydali ishning sarflangan issiklik miqdoriga nisbati, elektr transformatorlardagi foydali ish koeffitsiyenti — ikkinchi chulgamda olingan elektromagnit energiyasining birlamchi isteʼmol chulgʻamidagi energiyaga nisbati, elektr dvigatellaridagi foydali ish koeffitsiyenti — foydali mexanik ishning manbadan olingan elektr energiyasiga nisbatidan iborat va boshqa.

Mashinaning umumiy foydali ish koeffitsiyenti uning ayrim qismlari foydali ish koeffitsiyentilari yigindisiga teng. Energiyaning turli koʻrinishda yoʻqolishi tufayli foydali ish koeffitsiyenti hamisha 1,0 dan kichik boʻladi. Takomillashgan elektr transformatorlarda foydali ish koeffitsiyenti 98—99%, elektr generatorlarida 90—95%, ichki yonuv dvigatellarida 40—50% va issiklik elektr styalarida 35—40%.
Foydali qazilma zaxiralari

**Foydali qazilma zaxiralari** — foydali qazilma konlari tuzilishini oʻrganish, geologiya qidiruv ishlari, razvedka qilish, ularni qazib odish va foydalanish jarayonida olingan maʼlumotlarga koʻra yer ostida, ustida, havzalar ostida aniqlangan foydali qazilma miqdori. Ushbu maʼlumotlar foydali jism hajmini hisoblab chiqishga imkon beradi, bu hajmni zichlikka koʻpaytirganda Foydali qazilma zaxiralariz. ogʻirligini xisoblash mumkin. Suyuq va gazsimon (neft, yer osti suvlari, yonuvchi gazlar) Foydali qazilma zaxiralariz. burgʻi quduqlaridagi oqimni hisoblash usuli bilan aniklanadi. Baʼzi konlar uchun undan tashqari, ulardan qimmatbaho komponentlarning zaxiralari, mas, rudalardagi metall miqdori xisoblab chiqiladi. Zaxiralar m3 (qurilish materiallari, yonuvchi gazlar va boshqalar), t (neft, kumir, rudalar), kg (nodir metallar) va karatda (olmoslar) oʻlchanadi. Foydali qazilma zaxiralariz. ularni aniklanganlik darajasiga qarab, A, V, S va S2 toifalarga boʻlinadi. Oʻzlashtirishning iqtisodiy jihatdan samaradorligiga qarab zaxiralar balans va balansdan tashqari turlarga ajratiladi. Foydali qazilma zaxiralariz. konlarni sanoatbop toifaga ajratishda muhim omillardan hisoblanadi.
Vicente Fox

**Foks Kesada Visente** (1942.2.7, Mexiko) — Meksika davlat arbobi. Mexikodagi Iberoamerika universiteti va Garvard universiteti (AQSH) aspiranturasini tugatgan. 1987-yil Milliy harakat partiyasi, 1988 yil Kongress aʼzosi, 1995 yildan Guanaxuato shtati gubernatori. 2000-yildan 2006-yilgacha Meksika Qoʻshma Shtatlari prezidenti.

## Manbalar
Fokus

**Fokus** (lotincha: focus — *oʻchoq*, *olov*), optikada — nurlarning parallel dastasi optik tizimdan oʻtganidan soʻng dasta nurlari kesishadigan (yoki, agar tizim parallel dastani yoyiluvchi dastaga aylantirsa, nurlarning davomi kesishadigan nuqtadir. Agar nurlar tizimning optik oʻqiga parallel boʻlsa, fokus shu oʻqda joylashadi; bu holda u *bosh fokus* deb ataladi. Har qaysi optik tizim ikkita bosh fokusga ega: predmet joylashgan fazodagi old bosh fokus va tasvir hosil boʻlgan fazodagi orqa fokus (yana qarang: Linza). Ideal optik tizimda hamma fokuslar tizimning optik oʻqiga perpendikulyar boʻlgan vafokal tekislik deb ataladigan tekislikda yotadi. Real tizimda esa fokus boshqa bir fokal sirtda joylashishi mumkin.

## Manbalar
Fokus (maʼnolari)

**[[Fokus]]**, optikada nurlarning davomi kesishadigan nuqta.

**Fokus** atamasining boshqa maʼnolariga qarang:
## Fan
* Fokus (matematika) 
## Film
* ''Fokus'' (film, 2015)
## Boshqa
Fokus (matematika)

**Fokus** (matematikada) — 1) ikkinchi tartibli egri chiziq (ellips, giperbola, parabola) ning fokusi ushbu egri chiziq tekisligidagi shunday Gʻ nuqtaki, unda egri chiziqdagi har qanday nuqta bilan Gʻ orasidagi masofaning direktrisagacha boʻlgan masofaga nisbati oʻzgarmas va bu nisbat ekssentrisitetiga teng; Fokus ikkinchi tartibli chiziklarning optik xossalarini ifodalashda muhim oʻrin tutadigan nuqta. "F." terminini 1609-yil nemis olimi I.Kepler kiritgan; 2) differensial tenglamalar nazariyasida Fokus differensial tenglamalar maxsus nuqtalarining bir turi. Bu nuqtadan oʻtuvchi integral egri chiziqlar oʻramlari soni cheksiz boʻlgan spirallardan iborat.
Fokstrot

**Fokstrot** (ing. fox — tulki va trot — yoʻrtish, tez yurish) — salon raqsi. 20-asr boshida AQShda jaz raqslari asosida paydo boʻlib, Birinchi jahon urushidan soʻng ommaviylashgan Yevropa raqsi. Oʻzbekistonda 1930—40-yillardan kinoteatr, bogʻpark konsert hamda raqs maydonchalari va boshqalarda faoliyat koʻrsatgan harbiy, estrada orkestr va ansambllari repertuaridan kengoʻrin olgan. Fokstrot kuylari 4/4 oʻlchovida, marshsimon, bir oz sinkopalashgan ritmi bilan ajralib turadi ("tulki qadamlari"). 2 turi mavjud — shoshmasdan ijro etiladigan "slow" Fokstrot va tez surʼatli "quickstep". Fokstrot ritm va ohanglaridan kompozitorlar ham keng foydalanishgan (J.Puchchini, F.Pulenk, I.Stravinskiy, D.Miyo, D. Shostakovich, Oʻzbekistonda V.Saparov va boshqalar).
Follikulalar

**Follikulalar** (lotincha folliculus xaltacha) — hayvonlarning turli organlarida joylashgan yumshoq, oval yoki noksimon koʻp qavatli kovak tuzilmalar; har xil funksiyani bajaradi. Sut emizuvchilar tuxumdonidagi F.da tuxum hujayra yetiladi. Qalqonsimon bez F.ida tireoid gormonlar sintezlanishi uchun lozim boʻlgan sekret ishlab chiqariladi. Soch follikulasi (soch xaltasi) ga yogʻ bezlarining chiqarish yoʻli ochiladi. Ovqat hazm qilish, nafas olish, ayirish organlari shilimshiq qavatlarida juda koʻp F. joylashgan.
Follikulin

**Follikulin** (Folliculinum), estron — ayollar jinsiy gormoni. Homilador ayollar yoki boʻgʻoz hayvonlar siydigidan olinadi. Suvda erimaydigan, efirda, atsetonda va yogʻda yaxshi eriydigan kristall modda. Tuxumdonlar funksiyasi yetishmovchiligida, ayollar jinsiy aʼzolari yetarli rivojlanmaganida, amenoreyada buyuriladi. Yogʻli eritma holida ampulalarda 1 ml dan chiqariladi.
Folat kislota

**Folat kislota** ( Vitamin B9 yoki Bc) Asl nomi -Pteroilglutamin. 1941- yil oʻsimliklar yashil bargidan topilgan. Uchta tarkibiy qismdan iborat: ptetidin, paraaminibenzoy va glutamin kislota.

Uchraydi: yashil oʻsimliklar, xamirturush, jigar, buyrak, goʻsht va boshqa maxsulotlar.

Bir kecha kunduzda 1-2 mg isteʼmol qilish kerak.
Fokus masofasi

**Fokus masofasi** — optik tizimning bosh nuqtasidan unga moye bosh fokusgacha boʻlgan masofa. Fokus va bosh nuqta buyumlar fazosiga tegishli boʻlsa, Fokus masofasi old Fokus masofasi /deyiladi, agar ular tasvirlar fazosiga tegishli boʻlsa, Fokus masofasi orqa Fokus masofasi/ deyiladi. Agar muhitning sindirish koʻrsatkichi buyumlar fazosida i, tasvirlar fazosida p’ boʻlsa, u holda f/n’=f/n. Agar optik tizimning ikkala tomonida aynan bir muhit boʻlsa, f=f. Fokus masofasi — optik tizimning muhim xarakteristikasidir.
Akvinalik Foma

**Thomas Aguinas** yoki **Foma Akvinskiy** (Foma Akvinat) (, ; 1225 yoki 1226, Akuino yaqinidagi Rokkasekka qalʼasi – 1274.7.3, Janubiy Italiya, Fossanuova monastiri) – oʻrta asr faylasufi va sxolastteolog, tomizm asoschisi.

Otasi uni kelajakda cherkovda ishlashini xohlardi. Onasi neapollik badavlat xonadon farzandi edi. 1244-yildan dominikochilar ordeni monaxi. 1257-yili drlik darajasini olgan. Foma Akvinskiyning obyektividealistik falsafiy tizimi din va aql uygunligi tamoyiliga asoslangan boʻlib, Aristotel taʼlimotini ilohiy jihatdan talqin qilish natijasida vujudga kelgan. Foma Akvinskiy tabiiy borliqning va inson aqlidrokining nisbiy mustaqilligini eʼtirof qilib (tabiiy huquq konsepsiyasi va boshqalar), tabiat xudoning marhamatida, aiyiidrok eʼtiqodda, falsafiy bilish va tabiiy ilohiyot esa gʻayritabiiy vahiyda yakunlanadi, deb hisoblagan.

1323-yili Foma Akvinskiy avliyolar qatoriga qoʻshilgan, 1879-yil esa uning taʼlimoti katolitsizmning birdan bir chin falsafasi deb eʼlon qilingan. Asosiy asarlari: „Majusiylarga qarshi toʻplam“ (1261—64), „Ilohiyot toʻplami“ (1265—73) va b (yana qarang Neotomizm).
Foma Slavyanin

**Foma Slavyanin** (taxminan 760823) — Kavkaz va arab xalklari qoʻllab quvvatlagan Vizantiyapagi ommaviy qoʻzgʻolonlar rahnamosi (taxminan 820). Konstantinopolni qamal qilishda muvaffaqiyatsizlikka uchragan, Frakiyaga chekingan. Vizantiya hukumati tomonidan qoʻlga olingan va qatl etilgan.
Ivan Fomenko

**Ivan Ivanovich Fomenko** (1904.13.4, Samara 1985.1.3, Toshkent) — pianinochikonsertmeyster, pedagog. Oʻzbekiston xalq artista (1967). Toshkent davlat musiqa bilim yurtini tugatgan (1931). 1920-yildan Toshkentda. Dastlab kinoteatrlar (ovozsiz kino seanslari)da, keyinchalik Oʻzbek davlat estrada va sirk birlashmasida (1924—36) pianinochi, Oʻzbek davlat filarmoniyasida konsertmeyster (1936—72), Toshkent konservatoriyasida dotsent (1972-yildan). 2 jahon urushi davrida Tamaraxonim ansambli konsertlarida qatnashgan. Oʻzbek adabiyoti va sanʼati dekadalari (Moskva, 1937, 1951) ishtirokchisi. Chet el gastrollarida boʻlgan.
## Manbalar
Fomoz

**Fomoz** — sabzavot ekinlarining yuqumli kasalligi. Phoma turkumiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Karam (qoʻzgʻatoʻvchisi — P. lingam), sabzi (qoʻzgʻatuvchisi — P.rostrupii), kartoshka (qoʻzgʻatuvchisi — P. solanicola), lavlagi (qoʻzgʻatuvchisi — R. ye1aye)ning poyasi, bargi, ildizmevalarini zararlaydi. Oʻsimlik poya va barglarida botiq qora dogʻlar paydo boʻladi, kasallik yuqqan iddizmevalar va tuganaklar (sabzi va kartoshka) sakdash paytida chiriydi, toʻqimalarida qoʻngʻir halqalar paydo boʻladi, isteʼmolga yaroqsiz holga keladi. Kasallik kasallangan urugʻlik, oʻsimlik qoldiklari, tuproqdan yuqadi.

Kurash choralari: urugʻlikni dorilash; dalada kasallangan oʻsimliklarni yulib tashlash; mineral oʻgʻitlarni toʻgʻri nisbatlarda qoʻllash, dalani oʻsimlik qoldiklaridan tozalash; kartoshka, sabzi, karam va boshqalarni saqlash qoidalariga amal qilish.
Fon (maʼnolari)

**Fon**:

* Fon (zamin) — 1) oʻyma va boʻyama naqsh bezagining asosi; 2) yer, tuproq; xonaning tagi.
* Fon (birlik) (yun. phone — tovush) — tovush balandligi darajasining birligi.
Folklorizm

**Folklorizm** — yozma adabiyotda qoʻllangan ogʻzaki poetik ijod materiali. Ilmiy adabiyotlarda Folklorizm "ikkinchi shakl" (K.Chistov) atamasi bilan ham yuritiladi. Yozma adabiyotda muallif yoki personaj nutqida qoʻllangan xalq maqollari, matal hamda iboralar oddiy Folklorizm sanaladi. Ijodkorning folklorga xos tasvir uslubiga ergashishi, folklor materialidan oʻz asarida foydalanishi, folklorga mansub syujet yoki motivni asariga olib kirishi va boshqa murakkab Folklorizm hisoblanadi. Asqad Muxtorning "Chinor", Turob Toʻlaning "Suyuk momo", Erkin Vohidovning "Ruxlar isyoni", Abdulla Oripovning "Qasam dara", Oʻtkir Hoshimovning "Parvona kuni" kabi asarlarida Folklorizmning yorqin namunalari bor. Folklorizmlar madaniy hayot rivojining hozirgi bosqichida adabiyot va sanʼatning gʻoyaviy badiiy jihatdan uzluksiz taraqqiyotini taʼminlovchi bosh omilga aylandi.
Fon (birlik)

**Fon** (yun. phone — tovush) — tovush balandligi darajasining birligi. Turli chastotali tovushlar har xil balandlikka ega boʻlsada, ularning intensivligi turlicha boʻladi. Tovush balandligi chastotasi 2000 Gs boʻlgan toza tondagi tovush bilan taqqoslanib baholanadi. 1 F. — chastotasi 1000 Gs, balandligi boʻyicha teng, intensivligi boʻyicha 1 detsibelga farq qiluvchi 2 ta tovushning balandliklar darajasi ayirmasi.
Fon togʻlari

**Fon togʻlari** — Pomir-Olay sistemasidagi baland togʻlar. Zarafshon va Turkiston tizmalari oraligʻida. Shimoldan Zarafshon vodiysi, gʻarbdan Kishtut daryosi vodiysi va sharqdan Fondaryoning chuqur darasimon vodiysi bilan chegaradosh. Eng baland joyi Chimtargʻa togʻi (5489 m). Fon togʻlarida Iskandarkoʻl bor. Oʻrtacha balandlikdagi qismlarida oʻrmon, oʻtloqi dasht landshaftlari asosiy oʻrin tutadi. Baland togʻlar alp va subalp oʻtloklari, choʻqqilari doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Yon bagʻrilarida qoya va qurum koʻp. Yanvarning oʻrtacha harorati — 10-15°; iyulniki 10-15°. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Fon togʻlaridan Toshkent-Dushanba avtomobil yoʻli oʻtgan. Turistlar koʻp keladi.
Denis Fonvizin

**Denis Ivanovich Fonvizin** (1744.3(14).4 yoki 1745, Moskva 1792.1(12). 12, Peterburg) – rus yozuvchisi maʼrifatparvar. Rus ijtimoiy komediyasining yaratuvchisi. Moskva universiteti qoshidagi gimnaziyada oʻqigan (1755—62). Peterburg Tashqi ishlar kollegiyasida tarjimon (1762), N. I. Panin rahbarligidagi Tashqi ishlar kollegiyasida kotib (1769). Fonvizin erkin fikrlovchi yosh ofitserlar toʻgaragi bilan yaqinlashgan. Umumtaʼlim uchun kurashgan, maʼrifatparvar podshoh tarafdori boʻlgan. „Xizmatkorimga maktubim“ (1763 – 69) hajviy asari hamda „Brigadir“ satirik komediyasi (1770-yil sahnalashtirilgan)da dvoryanlar axloqi, ularning fransuzparastligi hajv qilingan. 1777— 1778 yillar Fransiyaga sayohat qilgan. Shu sayohat taassurotlari asosida yozilga „Birinchi sayohat xotiralari“ (N. Paninga xatlar, 1800) asari rus nasrining shakllanishida muhim rol oʻynagan. Fonvizin „Zaruriy davlat qonunlari haqida mulohazalar“ (1780) asarida chor Rossiyasi davlat tartiblarini tanqid qilgan. „Nodon“ („Nedorosl“, 1783) komediyasi rus realistik teatri, komediyasi taraqqiyotiga kuchli taʼsir etgan. 1784-yil „Graf Nikita Ivanovich Panin hayoti“ asarini imzosiz, fransuz tilida nashr ettirgan. „Kallisfen“ qissasi (1786, imzosiz) ham bor. 1789-yil yoza boshlagan avtobiografik qissasi tugallanmay qolgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
Fond birjasi

**Fond birjasi** - qimmatli qogʻozlar va boshqa moliyaviy vositalar oldi sotdi qilinadigan birja; pul kapitali harakatiga xizmat koʻrsatadigan moliya bozorining dastaklaridan biri. Bozor infratuzilmasining muhim boʻgʻini, qimmatli qogʻozlar (davlat obligatsiyalari, korxonalar aksiya va obligatsiyalari, bank kredit biletlari, tijorat veksellari), valyuta oldi sotdisi boʻyicha muntazam va tashkiliy faoliyat koʻrsatadi.

Fond birjasining asosiy vazifalari: boʻsh turgan pul va qimmatli qogʻozlarni sotishni tashkil etish orqali jamgʻarilgan pul kapitalini safarbar etish va toʻplash; xususiy xoʻjalik subʼyektlari va davlat investitsiyalarini ularning qimmatli qogʻozlari xaridini tashkil etish yoʻli bilan moliyalashtirish; qimmatli qogʻozlarning yuqori darajadagi likvidligini, yaʼni qimmatli qogʻoz egalari uchun yoʻqotishlarsiz tezda pul mablagʻlariga aylanishini taʼminlash. Huquqiy maqomiga koʻra, jahon amaliyotida doimiy davlat nazoratida faoliyat koʻrsatadigan yalpi huquqiy, aksiyadorlik jamiyatlari shaklidagi hususiy va davlat kapitali ishtirokidagi aralash Fond birjasi turlari bor.

Fond birjasi 16-asrda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida paydo boʻlgan. Jahonda 150 dan ortiq yirik Fond birjasi bor (2003). Oʻzbekistonda birinchi fond birjalari 1991-yildan boshlab tashkil etila boshladi, lekin ularning ko'pi keyinchalik yopildi.

## Shuningdek qarrang

* "Toshkent" respublika fond birjasi
Fondaryo

**Fondaryo** — Tojikiston shimoli-gʻarbidagi jamoat . Sug'd viloyatining Ayniy tumanida joylashgan. 2015-yil hisobiga ko'ra 9478 nafar aholi istiqomat qilgan. O'z nomini Fandaryo daryosidan olgan. U 12 qishloqdan iborat, jumladan Dijik, Kante, Xayronbed va Piniyon.

## Manbalar
Fonema

**Fonema** (yun. phonema — tovush) — til tovush qurilishining maʼnoli birliklar — morfemalar tanib olish va farqlash uchun xizmat qiladigan birligi; oʻz navbatida, morfemalarning eng kichik tarkibiy qismi sifatida soʻzlarni ham oʻzaro ajratadi va farqlaydi. U faqat soʻz va morfemalar tarkibidagina muayyan maʼnoga, maʼno farqlash xususiyatiga ega boʻladi. Mas, oʻzbek tilida k Fonemasi yaqin til orqa, portlovchi jarangsiz undosh tovush boʻlib, chuqur til orqa, sirgʻaluvchi, jarangli gʻ, lablab, portlovchi, jarangli b Fonemalaridan farqlanadi. Fonema qandaydir eng sodda element emas, chunki bir paytning oʻzida mavjud belgilardan iborat birlikdir.

Fonemaning belgilari farqlovchi (differensial) va farqlanmaydigan (integral) turlarga boʻlinadi. Farqlovchi belgilariga koʻra, Fonemalar oppozitsiyalar (zidlanishlar) hosil qiladi. Farqlanadigan fonemalar pozitsiya, yaʼni uning oʻz artikulyatsiyasi bilan aniq talqin etish uchun qulay sharoit - kuchli pozitsiya deb nomlansa, farqlanmaydigan fonemalar, boshqa bir Fonema bilan mos tushib qoladigan pozitsiya, sharoit kuchsiz pozitsiya deb ataladi. Kuchli pozitsiyada Fonema morfema va soʻzlarni farqlash vazifasiga (semasiologik vazifaga) ega boʻladi, kuchsiz pozitsiyada esa Fonema bunday vazifaga ega boʻlmaydi. Oʻzbek tilida unlilar oldidan kelgan undoshlar koʻpincha kuchli pozitsiyada (may, bola, mola, qozon, dor, gul), soʻz oxiridagi jarangli va jarangsiz Fonemalar kuchsiz pozitsiyada (tob, sud, maqsad, bugʻ, barg) boʻladi. Kuchsiz pozitsiyada Fonemaning turli variantlari yuzaga chiqadi, kuchli pozitsiyada esa uning asosiy koʻrinishi oʻzining barcha farqlovchi belgilari bilan namoyon boʻladi. Tafovuti, farqi birgina Fonemaga tayangan morfema va soʻzlar juftligida Fonema ayniqsa aniq bilinadi (qoʻl—soʻl, chol— chal—choʻl). Fonemaning mavjudligi yoki yoʻqligi ham morfema va soʻzlarni farqlashi mumkin (darmon—armon, uni—unni).

Fonemaning farqlovchi belgilari juda xilma-xil, lekin har bir tilda ularning toʻplami cheklangan boʻladi. Masalan, rus tilida undoshlarning qattiqlik— yumshoqlik belgisi farqlovchi belgi hisoblansa, oʻzbek va fransuz tillarida bu belgi deyarli ahamiyatsiz, yaʼni farqlovchi belgi emas. Muayyan bir Fonemani roʻyobga chiqaruvchi barcha tovushlar uning allofonlari (yun. allos — boshqa va ...fon - tovush) deyiladi. Ular Fonemaning variantlari oʻlaroq uning asosiy koʻrinishiga oʻxshamasligi mumkin.

Hozirgi termin maʼnosidagi "Fonema" tushunchasi, shuningdek, fonologiya nazariyasi birinchi marta 19-asrning 70—80 yillarida rus-polyak tilshunosi Boduen de Kurtene tomonidan ishlab chiqilgan. Fonemafonologiya va morfonologiyaning oʻrganish obyektidir.

## Adabiyotlar
* Trubetskoy N. S., Osnovi fonologii, M., 1960;
* Hozirgi oʻzbek adabiy tili, lqism, T., 1980;j
* Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998. Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.
Fonogramma

**Fonogramma** ( phone — tovush va  gramma) — maxsus texnik vosita (fonograf, magnitofon, raqamli rekorder kabi)lar yordamida yozilgan tovush sadolari yigʻindisi. Tayyorlanish usuli (mexanik, foto, elektromagnit, elektronraqamli va boshqalar)ga koʻra turli shakllarda namoyon boʻladi: grammofon plastinkasi, magnit tasma, kinotasma, trek, elektron fayl va boshqa Yozish jarayoni xususiyatlariga binoan mono, stereo, kvadro va boshqa turlari ajratiladi. Fonogramma, odatda, maxsus ovoz yozish studiyasi hamda kinostudiyalarda tayyorlanadi. Fonogramma yuqori akustik sifatlari, eng yaxshi ijrolarni tanlash hamda ulardan uzoq muddat mobaynida foydalanish imkoniyatlari tufayli radio (1940-yillar oxiri), televideniye (1950-yillardan), ommabop musiqa madaniyati (ayniqsa, popmusiqa)lan keng oʻrin olgan.

Oʻzbekistonda ovozli kino, radio va televideniye, gramplastinkaga ovoz yozish (Toshkent gramplastinka zavodi, 1945) tizimlari tashkil topishi fonogramma tayyorlash jarayoniga asos soldi (ovoz rej.lari A. Timoxin, Yu. Salnikov va boshqalar). 1962-yildan N. Hasanov tashabbusi bilan stereo fonogrammalar tayyorlana boshlandi ("Shashmaqom" yozuvlari va boshqalar). Keyinchalik A. Tojiyev, R. Umarxoʻjayev, V. Gushchinlar va keyingi yillarda "Mustaqillik", "Navroʻz" kabi davlat bayramlari, yirik shoukonsertlar uchun sifatli fonogrammalarni tayyorlashda I. Iosis, I. Minichlar alohida xizmat koʻrsatdilar. Ayni paytda, Oʻzbekistonda fonogrammalar ochiq konsert va turli marosimlarda odat tusini olib, jonli ijrolar kamayib ketishi, musiqiy ijod jarayoniga muayyan (ayniqsa, Gʻarb popmusiqasiga oid) uslubiy qoliplarning singdirishiga sabab boʻlmokda.

Muhiddin Nosirov.
Fonografik yozuv

**Fonografik yozuv**, fonografiya (fono... — ... grafiya) — tilning fonetik tuzilishini, tovush tarkibini aniqroq, toʻlikroq aks ettiruvchi yozuv turi; yozuv tarixida piktografik (rasmli) va ideografik (soʻz—tushuncha) yozuvlardan keyingi bosqichdagi yozuv. Ushbu yozuv belgilari (fonofammalar) soʻzning tovush elementlarini, yaʼni boʻgʻin va tovushlar (fonemalar)ni ifodalaydi; shunga karab fonografiyaning 2 turi — sillabik (boʻgʻinli) yozuv (qarang) va harf—tovush yozuvi (qarang) farkdanadi. Sillabik yozuv namunasi sifatida hind yozuvi — devanagarini, harf—tovush yozuvi namunasi sifatida esa kirillitsa asosidagi hozirgi oʻzbek yozuvini koʻrsatish mumkin. 

= Yana qarang =

* Tilshunoslik
Fonon

**Fonon** (yun. phone — tovush) — kristall panjara tebranishlari maydonining kvanti. Kristall atomlarining tebranishlari oʻzaro taʼsir natijasida toʻlqin shaklida tarqaladi. Har bir shunday toʻlqinga kvazizarra — fononni moye qoʻyish mumkin. Fononning energiyasi ye=yyu , kvaziimpulsi r — yk, bunda y — plank doimiysi, so — toʻlqin chastotasi, k— kvazitoʻlqin soni. Fonon bozon boʻlib, Boze — Eynshteyn statistikasita boʻysunadi. Barcha qattiq jismlardagi fononlar soni 1CH|f~ temperatura T ga bogʻliq: T—>O da 1Chf ~ T3 va T"eD da (8D Debay temperaturasi) If ~ T. Fononlar bir-biri bilan va boshqa kvazizarralar (oʻtkazuvchanlik elektronlari, magnonlar va hokazo) va kristallning statsionar defektlari bilan taʼsirlashadi. Kristallarning issiqlikdan kengayishi va hokazo shu taʼsir tufayli boʻladi. Xususan, oʻta oʻtkazuvchanlik elektron — fonon oʻzaro taʼsir bilan tushuntiriladi.
Fonoteka

**Fonoteka** (fon... va yun. theke — narsalar saqlanadigan joy), fonogramarxiv — muayyan tartibda saqlanadigan ovoz (musiqali, adabiy, hujjatli, maxsus oʻquv va boshqalar) yozuvlari (fonogrammapar) toʻplami, ovoz yozuvlarini toʻplovchi, qayta ishlovchi, saklovchi muassasa. Yevropada 19-asr oxiri — 20-asr boshida yuzaga kelgan (Avstriya Fanlar akademiyasi fonotekasi, 1899; Berlin psixologiya instituti fonotekasi, 1900 va boshqalar). Universal hamda ixtisoslashtirilgan (mas, kinostudiyalardagi) fonotekalar mavjud. Oliy, oʻrta maxsus (ayniqsa, musiqa, teatr, pedagogika va boshqalar) oʻquv yurtlarida oʻquv fonotekalar keng tarqalgan. Oʻzbekiston Oʻzteleradiokompaniyasining Radio uyi, Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot instituti, Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi, Oʻzbekiston milliy kutubxonasi va boshqalarda yirik fonotekalar mavjud.

## Manbalar

## Havolalar
Fono...

**Fono...**, ...FON (yun. phone — ovoz, tovush) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi yoki ikkinchi qismi; shunday soʻzlarning tovushga, ovozga aloqadorligini bildiradi (mas, fonogramma, fonoteka; telefon, gidrofon, magnitofon).
Fonus

**Fonus**, fonar — 1) qoʻlda koʻtarib yuriladigan (ichiga chiroq yoki sham qoʻyiladigan), shamol va yoginsochindan muhofaza qilingan, biror joy (koʻcha, maydon)ga oʻrnatiladigan chiroq, qandil; 2) meʼmorlikda bino tomi qubbasidagi dumaloq yoki koʻpqirrali ichkarini tabiiy yoritish va shamollatish uchun xizmat qiladigan meʼmoriy shakl. Darboziy uslubi  fonuslarning dastlabki koʻrinishidir (Niso, Panjakentsat turar joy va mehmonxonalar rekonstruksiyalari).  Fonuslar, asosan, zal, gumbaz, minora choʻqqisiga ishlanadi. Uning sodda koʻrinishlari Parfenon, Qad. Misrning gipostil zallari, Qad. Rim bazilikalariaa, Panteon, Juma masjid, Abulfazl maqbarasi, Sofiya ibodatxonasi, Toʻrabekxonim maqbarasi gumbaz gardishidagi darchalar qatorida uchraydi. Buxorodagi Abdullaxon madrasasi  fonusning 8 tuynugidan tushayotgan yorugʻlik ikki qavatli hujralarni yoritib turadi. Zamonaviy meʼmorlikda xona (zal)larni tepadan oynavandli  fonuslar orqali yoritish keng tarqalgan (Toshkentdagi Oʻzbek milliy akademik drama teatri, bank binolari va boshqalar).

## Manbalar
Soya teatri

**Soya teatri** — oʻzbek xalq qoʻgʻirchoq teatrining turi. Xitoy 1700-yil oldin vizual sanʼatning shakli — soya teatri tugʻildi. Navoiyning "Hayratulabror" dostonida berilgan va boshqa maʼlumotlarga Karaganda, soyalar teatri  XIV—XVI asrlarda yaxshi taraqqiy etgan. Qoʻgʻirchoklar charm yoki taxtadan yassi qilib ishlangan, kiyimkechaklari tikish va rang bilan belgilangan. Qoʻgʻirchoklar dastchoʻplarga oʻrnatilgan. Dastchoʻplarni harakatlantirish va ularning boʻgʻinlariga bogʻlangan iplarini tortish orqali ular jonlangan. Tomoshalar kechqurun va tunda bino ichida koʻrsatilgan. Ular yupqa oq parda ortida, unga juda yaqin masofada (5—7 sm) harakatlantirilgan. Qoʻgʻirchoklarning ortidan shaʼm oʻrnatilgan yoki zigʻir yogʻi quyilgan bir necha fonuslar yoritib turgan. Natijada qoʻgʻirchoqlarning aksi pardaga tushgan. Soya teatri tomoshalarida qahramonlik dostonlarining syujetlari aks ettirilgan va u koʻpincha saroylarda koʻrsatilgan.

## Adabiyot
* Qodirov M., Xalq qoʻgʻirchoq teatri, T., 1972.
Forvard (shartnoma)

**Forvard** (ing. forward — oldindan, oldingi) — valyuta yoki boshqa turdagi bitim tuzilgan vaqtdan 2 ish kuni oʻtgach, bajariladigan hisobkitob amali. Odatda, Forvard bitimlari banklar, savdo-sanoat firmalari tomonidan narxlar, valyuta kurslari oʻzgarishlari tebranishlaridan koʻrilishi mumkin boʻlgan zararlarga yoʻl qoʻymaslik maqsadlarida tuziladi.
Gerald Ford

**Gerald Ford** () (1913.14.7, Omaxa, Nebraska shtati) — AQShning 38-prezidenti (1974—77). Respublikachilar partiyasidan. 1973—74 yillarda vitse-prezident. 1974-yil 9-avgust da Richard Nixon isteʼfoga chiqishi munosabati bilan AQSH prezidenti boʻlgan. F. prezidentligi davrida ilgarigi maʼmuriyatning ichki va tashqi siyosatini davom ettirgan. F. hukumati AQSHning harbiy potensialini kuchaytirishga intilgan, xususan, 1975-yil AQSHning Janubi-Sharqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasidagi mavqeini oshirishga qaratilgan "Tinch okean doktrinasi"ni eʼlon qilgan. 1976-yildagi prezidentlik saylovlarida magʻlubiyatga uchragan.

## Manbalar

## Havolalar
Foryob

**Foryob**, Pareb, Baryob — oʻrta asrlarda Xurosonga mansub viloyat va shaqar. F. va forob soʻzlarining maʼnosi bir boʻlib "haydalgan, ishlov berilgan yer" yoki "sugʻoriladigan yer"ni anglatgan. Gardiziytsht yozishicha, sosoniylardan Feruz ibn Yazdigard II (459—484 yillarda hukmronlik qilgan) asos solgan. Arablar istilosi arafasida F. alohida mustaqil mulk markazi boʻlgan. Uning hokimi Tursul dehqon unvoniga ega boʻlgan. 7-asrning 3choragida F.ni arablar egallagan. 8-asr boshida arablar F. viloyatidan 70 ming dirham miqdorida xiroj soligʻi, 820—827 yillarda esa 55 ming dirham olganlar. F. axrlisi Toxariston xalqlarining arablarga qarshi qoʻzgʻolonlarida bir necha bor qatnashgan. F. viloyatini boshqargan arablar noibi qarorgohi Yahudon shahri boʻlgan. 10-asrda, Somoniylar va Farigʻuniylar davrida F. shahri va viloyati Guzganon shohiga tobe etilgan. F. savdo-sotiq rivojtopgan chiroyli shahar boʻlgan. F.da minorasi boʻlmagan jome masjidi boʻlgan, shahardagi hamma binolar paxsadan qurilgan, shaharda hunarmandchilikning deyarli barcha turlari taraqqiy etgan. 1220-yil F. shahri moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan va u 16-asrning 1yarmida xaroba holga kelgan, soʻngra qayta tiklangan. F. — hozirgi Afgʻonistonning shim.gʻarbidagi kichik viloyat nomi. Markazi — Davlatobod shahri B. A. Ahmedovnknt fikricha, Davlatobod yaqinidagi Salurtepa shahri xarobasi F.ning qoldiqlari hisoblanadi. Davlatobod shahrining oʻzi manbalarda 17-asr boshidan qayd etilgan.

## Adabiyot
* Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Ford Motor Company

**Ford Motor Company** — jahondagi eng yirik avtomobil kompaniyalaridan biri. 1903-yilda AQSH avtomobil sanoati asoschilaridan biri, sanoatchi Genri Ford tomonidan tashkil etilgan. Boshqaruv idorasi Michigan shtatining Dirborn shahrida, eng katta zavodi Deytroyt shahrida joylashgan. Turli rusumdagi yengil, yuk avtomobillari, turli qishloq xoʻjaligi texnikasi (traktorlar) ishlab chiqaradi. „F.M.“ dastavval ishni arzon avtomobillarni ishlab chiqarishdan boshladi. „F.M.“da jahonda birlamchi boʻlib avtomobillarni yigʻishda standartlashtirish va konveyer usuli qoʻllandi. 8 soatlik ish vaqti joriy qilindi. „F.M.“ XX asrning 90-yillari oxiriga qadar yangi zavodlar qurish, boshqa avtomobil kompaniyalarini sotib olish hisobiga kengaydi. „F.M.“da avtomobillarning „Ford“, „Lincoln“, „Mercury“, „Jaguar“, „Aston Martin“, „Mustang“ kabi 70 dan ortiq modellari yaratildi va ishlab chiqarildi. 1996-yilga kelib „F.M.“ konveyeridan jami 250 million avtomobil chiqdi. 1998-yilda kompaniya yengil va yuk avtomobillari ishlab chiqarish hajmi boʻyicha jahonda 2-oʻrinni egalladi. „F.M.“ AQShdan tashqari dunyoning 30 mamlakatida oʻzining ishlab chiqarish, yigʻuv va savdo markazlariga, shuningdek, „Mazda Motor“, „Kia Motors Corporation“ kompaniyalari aksiyalarida ulushga ega. Ford kompaniyasi yiliga 200 milliard $ (dollar) foyda topadi.
Forzats

**Forzats** (nem. Vorsats) — kitobda blok (tartib bilan tikilgan varaklar) va muqova orasiga qoʻyiladigan qoʻshaloq qalin qogʻoz varakdari. Blokni muqova bilan birlashtiradi va kitobning chetki varaqlarini kirlanishdan asraydi, ayni vaqtda kitobni bezash vositasi ham hisoblanadi. Tayyorlanish texnologiyasi boʻyicha yopishtirma, tikma va qadama; bezalishiga koʻra, oddiy (hech narsa bosilmagan), mavzuli (biror mavzudagi matn yoki rayem bosilgan) va bezakornamental turlarga boʻlinadi.
Forint

**Forint** (vengercha forint, ital. forin — florin) — Vengriya pul birligi. 1946-yil 1 avgustdan muomalaga kiritilgan. 1 F.= 100 filler. Xalqaro ifodasi HUF. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 281,55 F. (2003).
Forma

**Forma** ( — koʻrinish) (matematikada) — bir hadlarning darajasi bir xil boʻlgan bir nechta oʻzgaruvchili koʻphad. Oʻzgaruvchilar soni p ga qarab formalar binar (p=2), ternar (p=3) va boshqa, darajasiga qarab chiziqli (t = 1), kvadratik (t=2), kubik (t=3) va hokazo deyiladi. Tatbiq uchun kvadratik formalar katta ahamiyatga ega. Masalan, vektor uzunligining kvadrati vektor koordinatalaridan tuzilgan kvadratik forma bilan ifodalanadi. Sonlar nazariyasida butun sonlarni butun koeffitsiyentli kvadratik forma yordamida tasvirlash juda muhim masaladir. Formalar algebra, geometriya, sonlar nazariyasi, mexanika va matematikaning boshqa sohalarida qoʻllanadi.
Formalizm

**Formalizm** (lot. sormalis — forma, shaklga oid) — inson faoliyatining turli sohalarida shakl (forma)ni mazmunga nisbatan ustun qoʻyish. Urfodat, axloq qoidalarini, hatto hayotiy vaziyat ularni ahamiyatsiz qilib qoʻyganda ham, soʻzsiz bajarishda, kishi koʻziga qonunni hurmat qilayotgandek boʻlib, aslida unga koʻpda rioya qilmaslikda koʻrinadi. Jamiyatni boshqarishda byurokratizm, toʻrachilikda namoyon boʻladi.

Sanʼat va adabiyotda F. — realizmga zid boʻlgan badiiy metod. Sanʼatda F. sanʼat va voqelikni qaramaqarshi qoʻyish, badiiy shaklni mazmundan ajratish, shaklning alohidaligi va ustunligini taʼkidlashdan iborat. F. 19-asrning oxiri va 20-asrda paydo boʻlgan formalistik oqimlar — futurizm, ekspressionizm, syurrealizm va boshqalarning umumiy nomi. F. sanʼat mavjud hayotning inʼikosi emas, inson subyektiv olamining hayotdan mustaqil koʻrinishidir, deb daʼvo qiladi. Sanʼatning tarbiyaviy rolini, uning milliyligini, milliy anʼanalarini inkor etadi.
Formalin

**Formalin**, formol — tarkibi 37 37,3% formaldegid, 6—15% metil spirt, 0,02—0,04% chumoli kislotadan iborat suvli eritma; zichligi 10761111&nbsp;kg/m3(18°da).Formaldegidni suvdagi 40%li eritmasi. F. taʼsirchan hidga ega. Suv va spirt bilan har qanday nisbatda aralashadi; zaharli. Dezinfeksiyalovch’i va dezodoratsiyalovchi vosita, fungitsid sifatida, teri oshlashda, organik sintezda va boshqalarda qoʻllanadi.