open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qutayba ibn Tugʻshoda

**Qutayba Ibn Tugʻshoda** (8-asr, buxoro) — buxorxudot (738—753). Q. ibn T.ning otasi Tugʻshoda 32 yil Buxoroda buxorxudot lavozimida turgan. Tugʻshoda musulmon boʻlgandan soʻng tugʻilgan oʻgʻliga Qutayba ibn Muslim sharafiga Qutayba deb ism qoʻygan. Tu-shoda arablar tomonidan Samarqandda oʻldirilgach, Buxoro taxtiga uning oʻgʻli Q. ibn T. oʻtirgan (738). Narshaxiyning yozishicha, Q. ibn T. Sharik koʻzgʻolonini bostirishda arab lashkarboshisi Ziyod ibn Solihga yordam bergan. Biroq Q. ibn T. keyinchalik arablarga qarshi kurash eʼlon qilgach, Xuroson va Movarounnahr noibi Abu Muslim tomonidan oʻzi, birodari, oila aʼzolari va tarafdorlari bilan birga oʻldirilgan (753).

Q. ibn T.ning oʻlimidan keyin uning boshqa birodarlari Sukon ibn Tugʻshoda va Bunyot ibn Tutshoda Buxoroga buxorxudot (podshoh) boʻlganlar.

Manba: Narshaxiy, Buxoro tarixi. T., 1966.
Qutb yulduzi (maʼnolari)

**Qutb yulduzi**:

* Qutb yulduzi - #redirect Temir qoziq 
* Qutb yulduzi (Katta Ayiq) — Katta Ayiq yulduz turkumining sx si.
Qutb yulduzi (Katta Ayiq)

**Qutb yulduzi,Yo‘lchi yulduz.** —Cho‘mich yulduz turkumi. (Kichik Ayiq) yulduz turkumining eng yorugʻ yulduzi. Olamning shimoliy qutbidan ~1 gradus burchak masofada joylashgan. Ravshanligi 1,95, spektral sinfi KO. Havo ochiq tunlarda Qutb yulduzini Katta Ayiq yulduz turkumi yordamida topish mumkin va shundan soʻng olam tomonlarini aniqlash mumkin.
Qutb yulduzi quyoshdan 120 marta katta boʻlib 10 ming marta kuchliroq nur taratadi
Qutbiddin Muhammad

**Qutbiddin muhammad** (1050 -1127) — anushteginiylar sulolasidan boʻlgan Xorazm hukmdori (1097—1127). Anushteginning oʻgʻli. Yoshligida Marvda yaxshi taʼlim olgan, ilmi adab va din ilmlarini oʻrgangan. Otasi vafotidan keyin saljuqiylarning Xurosondagi isyonkor noibi amir Dodbek Habashiy tomonidan Xorazm noibi etib tayinlangan va xorazmshoh unvonini olgan (1097). Anushteginiylar - xorazmshohlar sulolasining tarixi aslida Qutbiddin Muhammaddan boshlanadi. 1100-yil saljuqiylar sultoni Barqiyoruq va ukasi Sanjar Dodbek Habashiy isyonini bostirganlar. Sanjar Xurosonni qoʻlga kiritgach, Qutbiddin Muhammadni Xorazm hokimligi mansabida qoldirib tasdiqlagan.

Qutbiddin Muhammad sulton Sanjarga sadoqat bilan xizmat qilgan, har yili ikki marotaba shaxsan sulton saroyiga borib turgan, Sanjar olib borgan janglarda oʻz qoʻshini bilan qatnashib, xiroj, oʻlponlarni oʻz vaqtida toʻlab turgan. Qutbiddin Muhammad olimu fuzalolarga homiylik qilgan adolatli hukmdor boʻlgan. Jurjoniyning tabobatiga oid "Zahirayi xorazmshohiy" asari Qutbiddin Muhammadga bagʻishlangan.

## Adabiyot
* Bartold V.V., Sochineniya, t. 2 (chast 2), M., 1964; Buniyodov 3., Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097—1231), T, 1998.
Qutbiddin oyboq

**Qutbiddin oyboq** - Dehli sultonligining asoschisi va 1-hukmdori (1206—10). Oʻrtaosiyolik turkiylardan, oʻtmishda gʻulom boʻlgan. Gʻur hokimi Shahobiddin Gʻuriy (Muhammadshoh) saroyida yuqori mansablarni egallagan. 1192-yil Q.O. Shahobiddin Gʻuriyning Hindistonga qilgan yurishida qatnashgan va Shimoliy Hindistondagi bir qancha knyazliklar (hokimliklar) tor-mor qilingach, Gʻur hukmdorining Hin-distondagi mulklari noibi etib tayinlangan. Shahobiddin vafotidan soʻng oʻzini mustaqil hukmdor — sulton deb eʼlon qilgan (1206). Davlat poytaxtlari — Lohur, soʻngra Dehli boʻlgan. Shahobiddinning Hindiston va Afgʻoniston hududidagi boshqa gʻulomlari, shuningdek, hind rojalari bilan urushlar olib borgan. Uning davrida Dehli va Ajmirda bunyod etilgan mas-jidlar hind-musulmon meʼmorligining buyuk yodgorliklari hisoblanadi.
Qutblanuvchanlik

**Qutblanuvchanlik** - zarralar (atom, ion va molekula)ning elektr maydonda dipol momentiga ega boʻlish xossasi. Elektr maydon (Ye) taʼsirida atom sistemalaridagi elektr zaryadlar siljib, dipol moment (R) induksiyalanadi. Maydon oʻchirilganda induksiyalangan r moment yoʻqoladi. Q. tushunchasi, odatda, doimiy dipol momentiga ega boʻlgan zarralarga, mas, qutbli molequlalarga qoʻllanmaydi. Nisbatan zaif maydonlarda r ning Ye ga bogʻlanishi chiziqli boʻladi va quyidagicha ifodalanadi: r=aYe, (bunda a — hajmiy oʻlchamlikka ega boʻlgan Q.). Baʼzi molekulalar uchun Q.ning qiymati Ye ning yoʻnalishiga bogʻliq boʻladi (ani-zotrop Q). Kuchli maydonlarda r(Ye) bogʻlanish chiziqli boʻlmaydi. Maydon yoqilganda r bir onda paydo boʻlmaydi, uning turgʻunlik vaqti t zarralarning tabiati va atrof muhitga bogʻliq. Statik maydonga Q.ning statik qiymati mos keladi. Oʻzgaruvchan maydonda Q. turgʻunlashishi vaqti t va maydon chastotasi so ga bogʻliq boʻladi. Yetarlicha kichik vaqt va past sh chastotalarda r momentning oʻzgarishlari Ye ning oʻzgarishlari bilan sinfaz bogʻlangan va Q. statik Q. bilan mos tushadi. Juda yuqori so va katta x vaqtlarda r moment umuman hosil boʻlmasligi mumkin (zarra maydonni "sezmaydi"), Q.ning elektron, ion va atom xillari bor. Elektron Q.ga sabab Ye maydonda elektron qobiqlar atom yad-rosiga nisbatan siljishidir. I o n Q. (ion kristallar) da turli ishorali ionlar muvozanat vaziyatidan qarama-qarshi yoʻnalishlarda siljiydi. A t o m Q.da molekuladagi turli xil atomlar siljiydi. Qattiq va suyuq dielektriklar fizikasida Q. deganda oʻrtacha Q, yaʼni, dielektriklarning bitta zarrasiga va elektr maydonning birlik quchlanganligiga toʻgʻri keluvchi R qutblanganligi: a=R/YEI (bu yerda N — hajm birligidagi zarralar soni) tushuniladi. Q. tushunchasi dielektriklar fizikasi, molekulyar fizika va kimyoda qoʻllanadi.
Qutbshohlar

**Qutbshohlar** — oʻrta asrlarda Hindistondagi Golkonda sultonligini idora etgan sulola (1512—1687). Bahmaniylar davlati tanazzulga uchrashi natijasida vujudga kelgan. 1512-yil Telinganadagi bahmaniy noib turkiy qavmdan boʻlgan Sultonquli Qutbshoh oʻzini mustaqil hukmdor — sulton deb eʼlon qilgan. Uning vorislari qoʻshni davlatlar — Bijaypur, Vijayanagar, Boburiylar davlati bilan urushlar olib borishgan. 1636-yil Abdulla Qutbshoh oʻzini Shoh Jahonksht vassali deb hisoblagan. 1687-yil Avrangzeb bilan urush natijasida Q. oʻz mulklaridan ajralganlar.

## Qutbshohlar roʻyxati
* Sultonquli Qutbshoh
* Jamshidquli Qutbshoh
* Subhonquli Qutbshoh
* Ibrohimquli Qutbshoh
* Muhammadquli Qutbshoh
Yerkinboy Qutiboyev

**Yerkinboy Menliboyevich Qutiboyev** (1972.28.8, Nukus) — muaytaychi, kikboksingchi. „Oʻzbekiston iftixori“ (1999). Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2004), qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2002). Q. dastlab sportning erkin kurash va boks turlari bilan shugʻullandi, kikboksing boʻyicha Yevropa chempioni boʻldi (1994, Rimini). Kurashning muaytay turida katta shuhrat qozondi: 91 kg vaznda Oʻzbekiston (1997—2004), Osiyo oʻyinlari (1998, Bangkok), jahon (1995, 1997, 1998, 2002, 2004, Bang-kok) chempioni. q. Kiyev texnika universitetini tugatgan (1994), Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy aloqalar vazirligi bosh mutaxassisi (1997—2001), Qoraqalpogʻiston Respublikasi jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi raisi (2001—2002), Oʻzbekiston Bolalar sportini rivojlantirish jamgʻarmasining Qoraqalpogʻiston filiali direktori (2002— 2004), Nukus olimpiya zaxiralari kolleji direktori (2004-yildan). Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati aʼzosi (2005), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi deputati (2005). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirining 1-oʻrinbosari (2006-yildan).

## Manbalar
Qutlugʻ Nigorxonim

**Qutlugʻ Nigorxonim** (? — 1505/ 1506) — Fargʻona viloyati hukmdori Umarshayx mirzoning toʻngʻich xotini. Qutlugʻ Nigorxonimning otasi Yunusxon Chingizxonning 2-oʻgʻli Chigʻatoyxon naslidan boʻlgan, onasi Eson Davlat begim tuman beklaridan Sher Xonibekning qizi edi. Yunusxon Eson Davlat begimdan 3 qiz koʻrgan. Qutlugʻ Nigorxonim oʻrtancha qiz boʻlgan. Qutlugʻ Nigorxonim Umarshayx mirzoga uzatilgach, undan bir qiz (Xonzodabegim) va bir oʻgʻil (Zahiriddin Muhammad Bobur) koʻrgan. Dono, oqila, mehribon va vafodor bu ayol Boburning Temuriylar saltanatini inqirozdan saqlab qolish maqsadidagi harakatlarida madadkor boʻlgan va darbadarlik vaqtlarida hamrohlik qilgan. Bobur Kobulni qoʻlga kiritgandan soʻng, 5-6 oy oʻtgach, Qutlugʻ Nigorxonim ich terlama kasaliga chalinadi va dunyodan koʻz yumadi. U Ulugʻbek tomonidan qurilgan Bogʻi Navroʻziyda dafn etilgan.

## Adabiyot
* Zahiriddin Muhammad bobur, Boburnoma, T., 1989.
Qutbiy doira

**Qutbiy doira**, qutb doirasi — Yer sharida ekvatordan 66°33’ shim. va jan.dan oʻtgan parallel. Shimoliy yarim shardan oʻtgan Qutbiy doira Shimoliy Qutbiy doira, Janubiy yarim shardagi Qutbiy doira esa Janubiy Qutbiy doira deyiladi. Shimoliy yarim sharda qishki Quyosh turishi kuni (21 yoki 22 dekabr)da Qutbiy doiradan shimolda Quyosh chiqmaydi, yozgi Quyosh turishi kuni (21 yoki 22 iyun) Quyosh botmaydi. Janubiy yarim sharda esa aksincha boʻladi. Quyosh botmaydigan yoki chiqmaydigan qunlar soni qutbga tomon orta boradi va qutbda qun bilan tun yarim yildan davom etadi (qarang Qutb kuni va Qutb tuni). Nur refraksiyasi hodisasi natijasida qutb kuni qutb tuni hisobiga koʻproq davom etadi va Quyosh botmaydigan kunlar soni koʻproq boʻladi. Qutbiy doira sovuq iqlim mintaqalari chegarasi hisoblanadi.
Qutbiy oʻlkalar

**Qutbiy oʻlkalar**, qutb oʻlkalari — Yer sharining Shimoliy va Janubiy qutblari atrofidagi qattiq tabiatli sovuq oʻlkalar. Eng iliq oyning oʻrtacha temperaturasi 5° boʻlgan izotermalar oʻtgan joylar Q.oʻ. chegarasi hisoblanadi. Yillik radiatsiya balansi 1 sm2ga 1 kkal. Yil davomida arktika va antarktika havosi hukmron. Quyosh nurining kam tushganligidan iqlim sovuq. Qish oylarida oʻrtacha temperatura shimoliy Q.oʻ.da —40° gacha, janubiy Q.oʻ.da —60°, —70° ga yetadi, yoz oylarida shimolida 0—5° va janubida —20°, —30°. Yer sharining sovuqlik qutbi ham shu oʻlkada — Sharqiy Antarktidada boʻlib, havo temperaturasi —89,2° kuzatilgan. Yogʻin kam, asosan, qor yogʻadi. Yillik yogʻin shimoliy Q.oʻ.da 150–400&nbsp;mm, janubida 100–200&nbsp;mm. Yer yuzasining katta qismi muz bilan qoplangan. Qor va muzdan holi joylarda ham tuproq qatlami deyarli yoʻq. Oʻsimliklardan yoʻsin va toshlarga yopishgan lishaynik uchraydi. Dengiz hayvonlaridan morj, tyulen, baliqlar, qisqichbaqa bor. Yozda "qushlar bozori" boʻladi. Yirik hayvonlardan oq ayiq, qutb tulkisi, Antarktidada pingvin bor (yana qarang Geografik qutblar).
Qutlugʻ Temur

**Qutlugʻ temur** (14-a) - Oltin Oʻrdautsh nufuzli amirlaridan. Oʻzbekxoining xolavachchasi va eng buyuk amiri, Oʻzbekxonning Xorazmdagi voliysi (1321 yildan). Q.T.ning oʻgʻli Horun-bek Oʻzbekxonning qiziga uylangan. Q.T.ning zavjasi Toʻrabeka-xotun (Toʻrabekaxonim) boʻlgan. Ibn Xaldunning yozishicha, Q.T. 1321-yil Qrim viloyati noibligidan olinib, Xorazmga yuborilgan. 1328 yil yana Qrimga noib etib tayinlangan. 1338 yil boshlarida Xorazmda boʻlgan sayyoh Ibn Battuta Urganchda Q.T. saroyida qabul qilingan. Q.T. Qrim va Xorazmda koʻplab quduq, sardoba, madrasa, masjid, minora (qarang Qutlugʻ Temur minorasi), saroylar bunyod etgan.
Qutlugʻ Temur minorasi

**Qutlugʻ Temur minorasi** - Koʻhna Urganchshtn meʼmoriy yodgorlik (1321—33); Sulton Takash maqbarasi yaqinida. Oʻrta Sharqdagi eng baland minoralardan (bal. 62 m). Pishiq gʻishtdan qurilgan minora yuqori tomon ingichkalashib boradi; minora mavj usulida terilgan gʻishtli belbogʻlar va kitobalar bilan bezatilgan. Quyi qismida Kutlugʻ Temur va Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonnnnt nomi kufiy yozuvida bitilgan. Jome masjid (saqlanmagan) tomi orqali eshikdan minoraga kirib, aylana zinapoya orqali yuqoriga chiqilgan. Quyi qismida muazzin uchun yogʻochdan ishlangan maxsus joy qoldiqlari saqlangan.

## Manbalar
Qutlugʻ Turkon ogʻo

**Qutlugʻ turkon ogʻo** (1331 1383) — Amir Telgurning opasi. Amir Dovudbek dugʻlatning xotini. Sohibqiron 1360-yillarning boshlarida gʻanimlari taʼqibi tufayli Samarqandga kelib Q.Qutlugʻ turkon ogʻo uyida 48 kun turgan. 1375 yil Sohibqiron Oʻzganda Dilshod ogʻoga uylangan chogʻda Q.Qutlugʻ turkon ogʻo noʻyonlar va amirlar bilan toʻyga yetib kelgan. Ni-zomiddin Shomiyning yozishicha, 1383 yil Dilshod ogʻo vafotidan bir necha kun oʻtgach, "oʻzining xayrli ishlari, inʼomu ehsoni bilan zamonasi xotinlaridan oʻzgan, oʻz xolis mollaridan madrasalar, xonaqohlar qurdirgan, har nav ezguliklari bilan jahon xalqiga foyda yetkazgan ulugʻ xotun — Amir Sohibqironning opa-si" Q.Qutlugʻ turkon ogʻo vafot etgan. Sohibqiron bundan qattiq iztirobga tushgan. Bir necha muddat mamlakat va davlat ishlari bilan shugʻullanmay qoʻygan. Q.Qutlugʻ turkon ogʻo nihoyatda dono va zakovatli ayol boʻlgan. Amir Temur barpo etgan koʻp binolar uning maslahati bilan ishlangan. Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishicha, "uning qabrini... Qusam ibn Abbosning mazoriga yaqin qazdilar va qoʻydilar".
Joʻldosbek Quttimurodov

**Joʻldosbek Jontoyevich Quttimurodov** (1934.29.8, Kegeyli tumani) — haykaltarosh, qoraqalpoq haykaltaroshligi asoschisi. Oʻzbekiston BAakad. (1997), Oʻzbekistonda (1982) va Qoraqalpogʻistonda (1970) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1961). qoraqalpogʻiston davlat nashriyotida bosh rassom (1961 — 64), 1964-yildan I. Savitskiy nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat sanʼat muzeyida taʼmir-lovchi rassom. Q. asarlarida goʻzallik tuygʻusi estetik ideal tarzida namoyon boʻladi, zamondoshlari qiyo-fasi, tarixiy mavzularni oʻziga xos tarzda talqin qiladi, qoraqalpoq ayoli goʻzalligini ramziy obrazlarda ifoda etadi, bu obrazlar mahalliy tabiat manzaralari bilan uygʻunlashgan; har bir asari uchun oʻziga xos yangicha usul izlaydi, eng asosiy narsani aniq va ravshan, sodda ifodalashga intiladi. Yogʻoch va marmardan "Orzu" (1967), "Qiz bolaning boshi" (1967), "Amudaryo" (1967), "Shamol" (1967), "Kelin-chak" (1967), "Ikki shoxli Iskandar" (1967), "Arslon" (1968), "Nihol" (1970), "Beruniy" (1975), "Sohibjamol" (1977), "Farhod" (1981), "Layli va Majnun" (1983), "Toʻmaris" (1984), "Guloyim" (1984), "Anaxita — suv va hosildorlik xudosi" (2000) va boshqa yaratgan asarlarining asosiy qismi Qoraqalpogʻiston muzeyida. "Mening Qoraqalpogʻistonim" turkum asarlari uchun Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1972). Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Oltin medali bilan taqdirlangan (2000).

## Adabiyot
* Taktash R. X., Joldasbek Kuttnmuratov, T., 1985.
## Manbalar
Qutchi

**Qutchi** — turkiy qabila. Qutchilarning ilk ajdodlari Janubiy Sibirda, 10-13-asrlarda esa Qashqar va Yettisuvda yashagan. 13-14-asrlarda Qutchilarning katta bir qismi Movarounnahr hududiga kelib mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. Bir qismi qirgʻizlar tarkibida ham mavjud boʻlgan. Qutchilarning ozroq qismi oʻz nomlarini 20-asrning boshlarigacha saqlab kelgan. Bular, asosan, Zarafshon tizma togʻ etaklarida — Urgut atroflarida, Qashqadaryoning yuqori oqimlarida Shahrisabz vohasida joylashgan. Qutchi bir necha urugʻlarga boʻlingan. Eng yiriklari: shixsayot, moli, movar, qashqari. Qutchilar, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanishgan.
Qushbegi

**Qushbegi**, qushchi — tarixiy ata-ma. Oʻrta asrlarda podsho va xonning ovchi qushlari (qushxonasi) va ov hayvonlarining mutasaddisi; ov begi (amiri shikor). U hukmdorning ovini tashkil qilish va oʻtkazishga javobgar boʻlgan. Qushchilar qarchigʻaychi degan nom bilan ham atalgan. Xiva xonligida Q. mehtarsln keyin turgan. U xonlikning shim. qismiga mutasaddi boʻlgan; Qoʻqon xonligitsa Q. harbiy qoʻshinning boshligi boʻlib, bu mansab harbiy yurish va jang paytlarida berilgan. Q. mingboshi unvonini olishga daʼvogar boʻlgan.
Qushlar bozori

**Qushlar bozori** - dengiz qushlarining koloniya boʻlib uya qurgan va yashaydigan makonlari. Qushlar bozorini, asosan, baliqchilar, chistiklar, qay-ralar, olushalar, qoravoylar, baʼ-zan pingvinlar va boshqa dengiz qirgʻo-gʻidagi tik qoyalarda hosil qilishadi. Qushlar bozori Yevropa, Osiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika, Janubiy Afrika, Yangi Zelan-diya va Janubiy yarim shardagi okeanlar, orollarda koʻproq uchraydi. Baʼzan Qushlar bozori bir necha oʻn km ni egallaydi va unda yuz minglab qushlar boʻladi. Qushlar bozoridagi qushlar tuxum va bolalarini yirtqichlardan birga himoya qiladi. Qushlar bozori dengiz biologik balansini saqlashda katta ahamiyatga ega. Qushlar bozoridan qush tuxumi (ayniqsa, qayraniki) yigʻib olinadi, qushlar esa ovlanadi. Peru va Chilida guano (qush axlati)dan oʻgʻit sifatida foydalaniladi. Koʻp mamlakatlarda Qushlar bozori muhofazaga olingan.
Qushxurlar

**Qushxurlar** - oʻrgimchaklar oilasi. Tanasining uz. 10 sm gacha; tuk bilan qoplangan. Upkasi 2 juft. 600 ga yaqin turi bor. Xeliperasi tirnoqlari qayrilgan. Ularga zahar bezlari yoʻli ochiladi. Janubiy Amerikaning tropik oʻrmonlarida yashaydi. Tunda faol. Asosan, hasharotlar, mayda qurbaqa, kaltakesak; baʼzan qushlar bolasi bilan oziqlanadi (nomi shundan). Oddiy Q. (tanasi 5 sm, qora) va yava qushxoʻrlari (tanasi 10 sm cha, qizgʻish-qoʻngʻir) koʻp tarqalgan. Ayrim turlari odam uchun xavfli. Oʻrta Osiyo faunasida Q.dan nemeziya urugʻining vakillari uchraydi.
Qushqoʻnmas

**Qushqoʻnmas**, kafsha — murakkabguldoshlarga mansub bir va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda bir yillik oq Q., bir yoki ikki yillik shishkin Q.i yoki tuyaquyruq, ikki yoki koʻp yillik boʻyalgan Q. kabi turlari uchraydi. Poyasi tik oʻsadi, yuqori qismi sershox, serbarg. Barglari seret, uzunchoq nashtarsimon, chetlari tikanli. Gullari mayda, naysimon, och sariq, savatcha toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi urugʻcha. Oʻqildizi tuproqqa juda chuqur kiradi. Iyun—iyulda gullaydi, avgust—sentabrda mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Urugʻlari 16—25° da koʻka-radi. Lalmi va sugʻoriladigan don ekinlari orasida oʻsadi. Shuningdek, tashlandiq yerlar, yoʻl yoqalari, bogʻ, tokzor, ariq boʻylarida uchraydi. Zarar-kunanda hasharotlar va oʻsimlik bitlariga makon. Kurash choralari: angʻizni yum-shatish, shudgor qilish; don ekinlariga gerbitsidlar purkash.

## Manbalar
Quturgʻurlar

**Quturgʻurlar** — qad. turkiy qabilalardan biri. Bulgʻor qabilalari guruhiga kirgan. Q. nomi 5-asr oxiri — 6-asr boshlarida manbalarda ilk bor uchraydi. Bu davrda ular Dnepr va Don daryolarining quyi oqimlari atrofida koʻchib yurgan. Vizantiya imperiyasi hududlariga tinimsiz hujum uyushtirgan. 558 yil Q. hukmdori Zabergan hagto Konstantinopolga yurish qilgan. Vizantiya ularga qarshi Azov dengizi atrofida koʻchib yurgan boshqa bulgʻor qabilasi — uturgurlartl gijgijlagan va natijada ular oʻrtasida kurash uzoq davom etib oʻzaro qirilib ketishga olib kelgan. 560 yil Q. avarlar tomonidan boʻysundirilgan va keyinchalik ular Sharqiy, Markaziy va Jan.-Sharqiy Yevropa qabila va xalqlari tarkibiga singib ketgan.

Ad.:Artamonov M.I., Istoriya xazar. L., 1962.
Quyun

**Quyun** — atmosferada vujudga keladigan kuchli uyurma shamol. Diametri bir necha 10 m dan bir necha 100 m, balandligi 800– 1500 m ga yetadi. Havo qatlamlarida temperatura beqaror boʻlganda, qattiq isigan havo yuqoriga tez koʻtarilishi natijasida, koʻp hollarda momaqaldiroqli bulutlarda vujudga keladi. Yeng yoki xartum shaklida boʻlib, quruqlik yoki dengiz boʻylab asosan soat mili harakatiga teskari yoʻnalishda spiral koʻrinishida yuqoriga harakat qiladi. Yer yuzasidan chang-toʻzon, suv va boshqa buyumlarni koʻtarib ketadi. Us tki qismi voronkasimon boʻlib, bulutlar bilan tutashadi. Sequndiga 50– 100 m tezlik bilan aylanadi. Yer yuzasi boʻylab sekundiga 10–20 m tezlikda harakat qiladi va 40–60&nbsp;km gacha davom etadi. Q. AQShda tornado deb ataladi.
Qoʻbiz

**Qoʻbiz** (**qil qoʻbiz**, **qobuz**) – torli-tirnama cholgʻu asbobi

## Tarixi
Oʻrta asr (Mahmud Qoshgʻariy, Navoiy, Bobur, Darvishali Changiy va boshqalar) manbalarida qoʻbiz turkiy xalqlarning eng sevimli torli-tirnama musiqa cholgʻusi sifatida taʼriflangan. Bu shakldagi qoʻbiz (hozirgi doʻmbiraga yaqin) qirgʻizlarda qoʻmuz, xakaslarda xomis nomi bilan saqlangan. Oʻzbek, qozoq, qoraqalpoqlarda qoʻbiz – torli-kamonli cholgʻu sifatida mashhur.

## Tuzilishi
Umumiy uzunligi 700&nbsp;mm atrofida. Oʻyma kosasi (rezonatori) va yoysimon bukilgan yoʻgʻon dastasi bir butun yogʻochdan yasaladi. Kosasining uzunchoq pastki qismi teri bilan qoplanadi. Otning chiyratilmagan qilidan yasalgan 2 tori kvarta (baʼzan kvinta)ga sozlanadi. Yoysimon kamon (600-700&nbsp;mm atrofida) qillari barmoqlar yordamida taranglashtiriladi. Rivoyatlarga koʻra, ilk qoʻbizni afsonaviy Qoʻrqit (oʻgʻuz baxshilarining piri) yasagan. Qoraqalpoq (XVIII asrga qadar qozoq) jirovlarida, shuningdek, baxshi-shomonlarda qoʻbiz asosiy cholgʻu hisoblangan. Mayin, nolalarga boy tovushga ega qoʻbiz Oʻzbekistonda 1930-yillargacha Buxoroda maqom ansambllari tarkibida boʻlgan. 1940–1950-yillarda qoʻbizning rekonstruksiya qilingan (prima, alt, bas va boshqalar) turlari xalq cholgʻulari orkestri tarkibiga kiritilgan;

2) turkman, tatar, boshqirdlarda temir changqoʻbiz nomi.

## Turlari

### Alt qoʻbiz
Torli kamonli qozoq xalq cholgʻusining kattaroq hajmda qayta ishlangan turi. Alt qoʻbizda uchta tor kvinta oraligʻida kichik oktavadagi do, sol va birinchi oktavadagi re notasiga sozlanadi. Diapazoni kichik oktavadagi do notasidan, ikkinchi oktavadagi re notasigacha boʻlib, notalar alt kalitida yoziladi.

## Galereya


File:Kobyz.jpg|thumb|right|
File:Raushan Urazbayeva à la vièle qyl-qobyz Kazakhstan, Concert Bardic Divas Les poétesses de lAsie Centrale Kazakhstan et Ouzbékistan avec la collaboration de lAga Khan Music Initiative, Festival Les Orientales (Saint-Florent-Le-Vieil).jpg|thumb|200px|left|
File:Kazakhstan postage stamp depicting a Kobyz.png|thumb|200px|left|


## Manbalar


## Havolalar
Qoʻblon

"QOʻBLON" — qoraqalpoq va qozoq xalq qahramonlik eposi. Qoʻblondi botir haqidagi bu eposning qozoqcha versiyasi hajmi va mukammalligi jihatidan boshqa versiyalaridan farq qiladi. Asar keksa va farzandsiz Toqtarboy oilasida eposga xos gʻayritabiiy ravishda qahramonning tugʻilishi, uning voyaga yetishi, sevgi sarguzashtlari hamda uning oʻz yurtini dushmanlardan himoya qilishi aks etgan. Asarda xalqchil va demokratik motivlar kuchli. Unda xotin-qizlar ham mehribon ona, vafodor yor, hamdard singillar sifatida tasvirlangan. Epos chuqur vatanparvarlik va xalqning birligi gʻoyalari bilan sugʻorilgan. "QOʻBLON" voqealar rivoji hamda obrazlar tizimi jihatidan "Alpomish"ga oʻxshash. Eposning yozib olingan bir qancha versiyalari Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston filiali kutubxonasida saqlanadi. Qoraqalpoq versiyasining akademik nashri chop etilgan (1974).
Qoʻzi

**Qoʻzi**, qoʻzichoq — qoʻyning 4—5 oylik bolasi. Q.lar jinsidan qatʼi nazar ona qoʻylar bilan birga asraladi (boqiladi). Shu sababli ular emizikli (shirvoz yaʼni sut bilan boqiladigan) qoʻzilar deb ataladi. Qoʻzilatish mavsumida Q. oʻsishini toʻgʻri yoʻnal-tirish va ular sonini toʻla saqlab qolish maqsadida, yoshiga va rivojlanishiga qarab, kichik, oʻrta va katta saqmonlar (mini suruv)ga ajratiladi va yordamchi saqmonchilar (choʻponlar) yordamida qoʻzilar emizib turiladi. Q.lar 4—5 oylik boʻlgach onalaridan ajratiladi va alohida erkak (qarang Qoʻchqor) va urgʻochi (qarang Toʻqli) qoʻzilar guruhi (suruvi)ga boʻlib boqiladi. Yangi tugʻilgan Q.larning tirik vazni mayin junli qoʻylarda 3,8—4,2; dumbali qoʻylarda 4,5—5,5; qorakoʻl qoʻylarida 3,8—4,5 kg ga toʻgʻri keladi, 4—5 oyligida tirik vazni 35— 40 kg ga boradi.

Q. goʻshti arzon va parhez oziq-ovqat mahsuloti, terisi va juni yengil sanoat uchun qimmatbaho xom ashyo.
Qoʻzi (maʼnolari)

**Qoʻzi**:

* Qoʻzi, qoʻzichoq — qoʻyning 4—5 oylik bolasi.
* Qoʻzi (yulduz turkumi) — Hamal yulduz turkumining ikkinchi nomi.
* Qoʻzi (ism) — oʻzbekcha erkaklar ismi.
Neʼmat Qoʻziboyev

**Neʼmat Mirzaboyevich Qoʻziboyev** (1929.20.7, Fargʻona – 2004.14.5, Toshkent) – rang-tasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademik (1997), Oʻzbekiston xalq rassomi (1970). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1947) va Leningrad rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik instituti (1953) ni tugatgan. 1953-yildan Respublika rassomlik bilim yurtida, 1959-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (hozirgi Milliy rassomlik va dizayn instituti)da pedagog, 1984-yildan professor (1985-yildan Qoʻziboyev ustaxonasi mavjud boʻlgan). Qoʻziboyev ijodi badiiy uslubining ifodaliligi bilan diqqatga sazovor; asarlarida mazmunning teranligi, davr ruhi, kishilar kayfiyatini ifodalashda mahorati namoyon boʻldi: „Oʻzboy oʻzanida“, „Qidiruvchilar“, „Yangi yoʻl“, „Choʻponlar huzurida“ kabi maishiy janrga oid asarlar, „Yunus Rajabiy“, „Mirshohid Miroqilov“, „Nodirabegim“, „Abdulla Qodiriy“ „Ibn Sino“, „Beruniy“. „Navoiy va Sulton Husayn“, „Navoiy portreti. Qush tili“ kabi portretlar, „Bahor“, „Fargʻona vodiysi“, „Qoʻqon manzarasi“ kabi tasvirlar va boshqalar.

Qoʻziboyev asarlari bilan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etgan; asarlari respublika va chet el muzeylari va xususiy toʻplamlarda saqlanadi. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Neʼmat Qoʻziboyev (katalog), Olmaota, 2005.
Qoʻziboy

**Qoʻziboy** — kechpishar mahalliy tarvuz navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida mahalliy navlardan yakka tanlash usuli bilan yaratilgan (A.G.Nikulina).

Mevasi choʻziq-sharsimon, yuzasi sil-liq, poʻsti qoramtir-yashil, qalin (2,5—3,5 sm), noaniq chiziqlari bor, ogʻirligi 8—18 kg. Eti pushti rangda, oʻrtacha tolali, sersuv, shirin. Tarkibida qand miqdori 8—9%. Urugʻi yirik (1,6 sm). Niholi unib chiqqanidan keyin birinchi hosili 96—110 kunda pishadi. Hosildorligi 400—500 s/ga. Jizzax, Samarqand, Qashqadaryo va Toshkent viloyatlarida ekish uchun rayonlashtirilgan.
Tursunali Qoʻziyev

**Tursunali Karimovich Qoʻziyev** (1954.18.11, Surxondaryo viloyati Surxon qishlogʻi) — grafik rassom, kandakor, foto sanʼati ustasi. Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi aʼzosi. (1997), Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1999).
## Biografiyasi
Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1976) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1982)ni tugatgan; badiiy kandakorlikni usta O. Azizovdan oʻrgangan. Qoʻziyev ish faoliyatini Jarqoʻrgʻon shahar bosh rassomi sifatida boshlagan. Surxondaryo viloyati madaniyat fondi raisi (1987—92), Respublika rassomlik bilim yurti direktori (1993—95), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devoni masʼul xodimi (1995—96), Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirining birinchi oʻrinbosari (1996—97); 1997-yildan Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi raisi, ayni bir vaqgda Oʻzbekiston badiiy ijodkorlar uyushmasi raisi, 1998-yildan Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn instituti professori. 2011-2013-yillarda — Oʻzbekiston Madaniyat va sport ishlari vaziri lavozimida ishlagan. 2013-2017-yillarda Jahon tillari universiteti professori, 2017-2021-yillarda Islom Karimov yodgorlik majmui direktori oʻrinbosari, 2021-yilda madaniy meros agentligi direktori boʻlgan.
## Ijodi
Qoʻziyev asarlariga borliqni shoirona talqin etish, ranglar yorqinligi, nafisligi xos. „Jarqoʻrgʻonlik bogʻbon“, „Ona yurtim“, „Olimlar“, „Naqshbandiyga bagʻishlov“ uchligi (tritpixi), „Toʻlinoy“, „Qiz portreti“, „Munojot“, „Shoira portreti“ kabi rangtasvir, „Alisher Navoiy“ (mis), „Tib qonunlari“ (mis), „Afsona“ kabi kandakorlik asarlarini yaratgan. Grafik rassom sifatida Mirtemir asarlariga hamda oʻzbek, rus, gruzin ertaklariga bezaklar, „Yoshlik qoʻshigʻi“ devoriy rasm (1979, hamkorlikda, Jarqoʻrgʻonda), „Turnalar“ yodgorligi (1982, Sherobod tumanida) kabi monumental asarlar ishlagan. Badiiy foto asarlari mavzu jihatidan rang-barang, ularda ona yurt madhi, jahon madaniy merosi, oʻziga xos tabiati, tarixiy obidalari, xalqning milliy urf-odati poetik talqinini topgan. „Oʻzbek fotografiyasi. 125 yil“ antologiyasi, „Langar“, „Ijodimiz haqida gapirsak“ albomlari muallifi. Qoʻziyev Respublika va xorijiy mamlakatlar (Hindiston, Yaponiya, Koreya, Misr, Pokiston, Fransiya, Italiya, Germaniya) koʻrgazmalarida asarlari bilan ishtirok etgan. 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining deputati. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Bosh tahrir hayʼati aʼzosi (2000). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

## Manbalar
Qoʻzgʻalish

**Qoʻzgʻalish** (fiziologiyada) - tirik hujayraning biror taʼsirga javob reaksiyasi, tirik sistemaning fiziologik nisbiy tinch holatdan maz-kur toʻqima yoki hujayra uchun xos boʻlgan faol holatga oʻtishi. Q, asosan, ixtisoslashgan strukturalar; retseptorlar, nerv va muskul hujayralari, nervtolalari uchun xos. Q. — fiziolo-gik, biokimyoviy, energetik va struk-turaviy oʻzgarishlarni oʻz ichiga oladi. Q. hujayra membranasi ion oʻtka-zuvchanligining qisqa muddatli oʻzgarishi bilan boshlanadi. Bu jarayonda ionlarning koʻchishi membranalar qutblanishining oʻzgarishiga va elektr potensiali (elektr toki)ning hosil boʻlishiga olib keladi (qarang Bioelektr potensiallar). Q.da adenozintrifos-fat kislota (ATF) parchalanadi; gli-kolitik va oksidlanish jarayoni kuchayadi; oqsil va lipid almashinuvi oʻzgaradi.

Q. mahalliy (bir joyning oʻzida) yoki yoyiluvchi (tarqaluvchan) boʻladi. Mahalliy Q. faqat taʼsirlanish sodir boʻlgan joyning oʻzida, yaʼni neyronning bir qismida, qabul qilish yoki periferik taʼsirga ixtisoslashgan retseptorlar yoki sinapslarda paydo boʻladi. Mahalliy Q. taʼsirlanishdan soʻng tezda yuzaga chiqadi, taʼsir kuchining oshishi bilan kuchayib boradi. Mahalliy Q.da bir nerv yoki mus-kul hujayrasining boshqa nerv hujayrasi aksonlari bilan tutashgan joyi (si-naps)dagi retseptor va generator potensiallari muhim ahamiyatga ega. Mahalliy Q. amplitudasi va taʼsir kuchi, uning davomiyligi, tezligining ortishi yoki kamayishiga qarab oʻzgarib turadi.

Yoyiluvchi Q. nerv va muskul tolalari uchun xos. Nerv tolalari boʻylab tarqaladigan Q. nerv impulsi deyiladi. Yoyiluvchi q. hujayra membranasining barcha qismi boʻylab tarqaladigan harakat potensiali bilan bir vaqtda yuzaga chiqadi va axborotni nerv tolalari boʻylab uzoq masofaga tez oʻtkazilishini taʼminlaydi. Harakat potensiali muskul hujayralaridagi miofibrillarning qisqarishini, nerv hujayralari aksonlari uchidan toʻqimalarning quzgʻalishi yeki tormozlanishiga taʼsir qiladigan kimyoviy moddalar ishlab chiqarilishini faollashtiradi.

Q.da sitoplazmaga N8* va Sa2" ionlarining oʻtishi membrananing har 2 tomonida Ia*, K*, Sa2+ionlarining dastlabki teng boʻlmagan konsentratsiyali holatini tiklovchi hamda mem-brana va sitoplazmaning yangilanishi uchun zarur boʻlgan oqsillar va fosfolipidlarni sintezlovchi fer-mentlarni faollashtiradi. Q. va u bilan bogʻlangan tormozlanish jarayoni nerv faoliyatining asosini tashkil etadi.
Qoʻziqorin

**Qoʻziqorin** - diskomitsetlar urugʻi askomitsetlar sinfiga mansub zamburugʻlar turkumi. Apotetsitlari yirik, balandligi 6—15 sm, kengligi 1,5—5 sm, tik va etdor, poyacha va qalpoqchaga boʻlingan. Poyachasi silindrsimon, yoʻgʻonligi 2—3 sm. Qoʻngʻir tusli qalpoqchasi poyachaga yopishgan, konussimon sirti uyachali. Askalari silindrik, uzun (350 mkm gacha). Sporalari bir hujayrali. Q.ning 6 turi bor. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida, Avstraliya aralash va ignabargli oʻrmonlarining yalang joylarida, ayniqsa, yongʻin ketgan qismida, oʻrmon chetlari va togʻlarda tarqalgan. Tuproq saprofiti. Erta bahorda uchraydi. Pishirib yeyiladi. Oʻzbekistonda choʻl Q.i oʻsadi.
Qoʻziquloq

**Qoʻziquloq** - yalpizdoshlar oilasiga mansub turkum. Yer yuzida 100 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda 20 turi oʻsadi. Q.ga koʻp yillik sertuk oʻt oʻsimliklar kiradi. Poyasi tik, balandligi 120 sm gacha. Gullari, asosan, poyaning yuqori qismidagi barglar qoʻltiqlarida halqa shaklida oʻrnashgan boʻlib, qiyshiq, ikki labli. Kosachabarglari tukli. Gultojbargchalari turiga qarab har xil rangda boʻladi. Barglarining shakli nashtarsimondan tuxumsimongacha; qalin tuklar bilan qoplangan. Q., asosan, iyun—iyulda gullab, meva tugadi. Oʻzbekistonning togʻli hududlarida turli ekologik sharoitda oʻsadi.
Qoʻytosh

**Qoʻytosh** — Jizzax viloyati Gʻallaorol tumanidagn shaharcha (1942-yildan). Tuman markazi va yaqin temir yoʻl stansiyasi (Gʻallaorol shahri)dan 35&nbsp;km. Aholisi 5,5 ming kishi (2005). 3 umumiy taʼlim maktabi, sanoat korxonalari, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, savdo, madaniy va mai-shiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Madaniyat uyi, kutubxona, sta-dion, kasalxona, tugʻruqxona, poli-klinika, dorixona aholiga xizmat koʻrsatadi. Q. — Gʻallaorol yoʻnalishida avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.

## Manbalar
Quytosh volfram-molibden koni

**Quytosh volfram-molibden koni** — Jizzax viloyatining Gʻallaorol tumanidagi kon. Jizzax shahridan 45&nbsp;km shim.-sharqda, Nurota togʻlarida joylashgan. Asosan, ter-rigen, kamroq karbonat jinslardan tarkib topgan. Konning markaziy qismini granitoid tarkibli Qoʻytosh intruzivi yorib chiqqan. Asosiy ruda qamrovchi jinslar kontaktli metamor-fizmda rivojlangan skarn va rogoviklardir. Skarn-rudali jismlar kontaktli, qatlamlararo va kesishgan morfologik tipdan tashkil topgan. Skarn-rudali jismlarning qalinligi 0,5–20 m (oʻrtacha 1 — 1,5 m), yoʻnalish boʻyicha uz. 50–300 m gacha, volframning uch oksidi 0,4—0,65%. Yoʻl-yoʻlakay uchraydigan komponentlardan mis (0,077%) va molibden (0,011%) mavjud. Skarnrudali jis-mlarning mineral tarkibi gedenber-gitli, vollastonit bilan birga gros-sulyar-gedenbergitli. Boshqa minerallardan koʻproq uchraydiganlari kvars, andezin, amfibol, kaltsit va ulardan tashqari sheyelit, molibdenit, pirrotin, pirit va boshqa Rudaning asosiy komponentlari volfram, molibden, mis va vismut. Turli bloklarda volfram 0,25 dan 0,4% gacha, molibden 0,023%, mis 0,077%. Sul-fidlarda vismut (0,5—1%), talliy (1,25 g/t), selen va tellur konsentratsiyada boʻladi. Hozirgi vaqtda konning asosiy zaxiralari oʻzlashtirilib boʻlingan. va 1998-yildan foydalanilmaydi.
Qoʻytosh togʻi

**Qoʻytosh togʻi** — Shimoliy Nurota togʻlarining janubiy -sharqiy qismi. Sharqda Sangzor vodiysi, gʻarbda Savurbel dovoni oraligʻida. Jizzax viloyatida. Uz. 65&nbsp;km; eni 8-13&nbsp;km, eng keng joyi 25&nbsp;km. Eng baland joyi — Toʻngʻizlitogʻ (1905 m). Janubi-gʻarbida Sangzor — Nurota, shimoliy -sharqida Mirzachoʻl botiqlari oʻrab olgan. Suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlarida tekislangan yuzalar keng tarqalgan. Qoʻytosh togʻi qumtosh, slanets, ohaktosh, marmar, granodiorit, granitdan iborat. Qatlamlarning yotish holatlari tektonik harakatlar natijasida kuchli oʻzgargan. Marmarlashgan ohaktoshlar yuzaga chiqqan ayrim joylarda soy yon bagʻirlari tik. Jinslar nurash oqiba-tida qoʻy, tik devorli qalʼa, turli xil jonivorlar qiyofasini eslatuvchi tabiat ajoyibotlarini hosil qilgan. Togʻning shimoliy yon bagʻridagi tik qoyalarda tosh uyumlari, slanetsli hududlarda toshloqli buzuq yerlar keng tarqalgan. Shimoliy yon bagʻrida ohak-toshlar yuzaga chiqib qolgan. Togʻning janubiy yon bagʻridagi bir muncha tekis yuza Gʻallaorol va Qoʻytosh botiqlari tomon pastlasha boradi. Qoʻytosh togʻi yon bagʻirlari assimetrik tuzilishga ega. Shimoliy yon bagʻrida Ustixonsoy, nuraksoy, Osmonsoy, Ilonchisoy; jan yon bagʻrida Chayonlisoy, Ingichkasoy, Savrunsoy, Sagʻanaqsoy, Norvonsoy kabi soylar oqib tushadi. Buloqlar ham bor. Tipik boʻztuproq, toʻq tusli boʻz tuproqlar tarqalgan. Oʻsimliklardan shimoliy yon bagʻrida qoʻngʻirbosh, rang, shuvoq, flemis, yaltirbosh; janubiy yon bagʻrida turli xil oʻtlar, shuvoq, yaltirbosh, rovoch, chayir, koʻztikan, ayrim joylarda naʼmatak, bodomcha uchraydi. Togʻ tepasi va yon bagʻirlaridan bahorgi yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Qoʻytosh togʻida Qoʻytosh volf-ram-molibden koni bor.
Qoʻyxona

**Qoʻyxona** — qoʻylar asraladigan va boqiladigan xona yoki bino. Umumiy va maxsus Q.lar boʻladi. Umumiy Q. turli jins va yoshdagi, maxsus Q. esa bir jins va yoshdagi qoʻylarni boqish uchun moʻljallanadi. Umumiy Q. 300— 500 boshdan ortiq qoʻylarga moʻljal-lab quriladi va sovliqlar, qoʻzilar, qoʻchqorlar uchun alohida boʻlimlari boʻladi. Maxsus Q. 800—1000 bosh yoki 1000—1200 bosh qoʻzi yoki axtaga moʻljallanadi. Q. toʻgʻri burchakli, "G" va "P" shaklida quriladi. "P" shaklidagisi keng tarqalgan. Q. bir necha boʻlimga boʻlinadi. Q.ning qishki qoʻzilashga moʻljallangan, yangi tugʻilgan qoʻzilari bilan sovliqlarni boqishga ajratilgan boʻlimlari isitiladi (issiqxona) va bu issiqxonalarda nasldor qoʻylar uchun alohida qoʻzilatish boʻlimlari va profilaktoriylartashkil qilinadi. Katta Q.larda ventilyatsiya qurilmasi oʻrnatiladi. Qoʻylarni sugʻorish, ozuqalarni tarqatish va goʻng yigʻishtirish mexani-zatsiyalashtiriladi. Baʼzi iqlimi yumshoqjan. mintaqalarda Q.larning 3 tomoni oʻraladi, tomi bostirma qilib yopiladi.
Qoʻybosh-476

**Qoʻybosh-476** — kechpishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida chiqarilgan (P.N. Dudko, Ye.I.Drujinina). Shakli tuxumsimon va choʻzinchoq tuxumsimon (uz. 25—30 sm, ogʻirligi 3 – 9&nbsp;kg). Mevasining sirti biroz boʻginli, toʻri toʻliq, band tomoni quyuq, uch tomonida esa siyrak, goxida toʻri faqat mevasining oʻrtasigacha davom etadi. Mevasining rangi band oldida koʻkish-jigarrang, uch tomoni sargʻishjigarrang. Sirtida gullari yoʻq. Poʻsti qattiq, eti oʻrtacha qalinlikda, toʻla pishmaydi, rangi oq, poʻsti yaqinida koʻkish, tigʻiz, shirin. Urugʻdonlari urugʻxonaning yar-mini egallaydi. Oʻrugʻi oʻrtacha kattalikda, keng ovalsimon, toʻqsariq. tarkibida 7,6-10,4% qand, 10,2-13,3% quruq modda bor. Urugʻi unib chiqqandan soʻng birinchi hosili 85—95 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ ga. Tashishga, saqlashga yaroqli (90—100 kun), soʻlish kasalligiga chidami oʻrta-cha. 1939-yildan Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻiston Respublikasida ekish uchun davlat reyestriga kiritilgan.
Qoʻytikan

**Qoʻytikan** — murakkabguldoshlarga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi. Yer yuzida 25 turi mavjud. Oʻzbekistonda gʻoʻza Q.i yoki gʻoʻzatikan va oddiy Q. turlari uchraydi. Oddiy Q.ning boʻyi 20—90 sm, gullari bir uyli, ayrim jinsli, urugʻchi savatchalarining oʻrama barglari birikib, mevasida ilmoqli tikanlarga aylanadi. Gʻoʻza Q.i boʻyi 20—60 sm, poyasi shoxlangan. Toʻpmevasi choʻziq-tuxumsimon, usti bir qancha ilgaksimon tikanchalar bilan qoplangan. Iyun — sentabr oylarida gullab, urugʻlaydi. Ariqlar va yoʻl boʻylarida, sugʻoriladigan ekinlar orasida oʻsadi. Yoʻqotish qiyin boʻlgan begona oʻt. Barcha qismida yod, urugʻida alif tayyorlashda ishlatiladigan moy (40%) bor. Barg va ildizidan boʻyoq (sariq va yashil) olish mumkin. mevasining usti ilmoqli mayda tikanchalar bilan qoplanganligidan qoʻylar juniga yopishadi (nomi ham shundan).
Qoʻyhoʻkiz

**Qoʻyhoʻkiz**, qoʻybuqa, mushkli qoʻyhoʻkiz (OU1008 tozspaShz) — quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli sut emizuvchi hayvon. Grenlandiya, Kanada, Arktika arxipelagidagi orollarda tarqalgan. Shpitsbergen, Nunivak, Nelson orollari va Alyaskaga olib kelingan. Pleystotsen, qisman golotsenda Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada ham koʻp boʻlgan. Boʻyi (yagʻrinidan) 1,1 m ga yaqin, tanasining uz. 2,5 m cha, ogʻirligi 300&nbsp;kg cha.

Gavdasi uzun (60—90 sm li) qora koʻngʻir jun bilan qoplangan. Boʻyni qisqa va yoʻgʻon. Shoxining asosi yoʻgʻon, uchi qayrilgan. 20—30 bosh Q. poda boʻlib yashaydi. Avgust-sentabrda urchiydi. Boʻgʻozlik davri 9 oy. 1—2 ta bola tugʻadi. Lishaynik, mox va oʻtlar bilan oziqlanadi. Q. soni kamayib ketgan (25 ming boshga yaqin), muho-faza qilinadi. Rossiyaning shim. hududlariga Kanadadan olib kelib koʻpaytirilmokda.
Qoʻl panjasi

**Qoʻl panjasi** - yerda yashovchi umurtqali hayvonlar oldingi oyogʻi va odam qoʻlining tirsak va bilak suyaklaridan keyingi qismi. Odamning Qoʻl panjasi murakkab harakatlarni bajaradi; u kaft usti suyaklari (8 ta), kaft suyaklari (5 ta) va harakatchan barmoklardan (3 ta falangadan iborat, bosh barmoqdan tashqari) tashkil topgan.
Qoʻl

**Qoʻl**, gʻoʻl (turkiycha — markaz, oʻrta):

1) Chingizxonning ming kishidan iborat shaxsiy xos qoʻriqchisi; 

2) Temuriylar qoʻshinida aksariyat oliy bosh qoʻmondon tomonidan boshqariladigan, qoʻshinning asosiy jangovar bayroqlari olib yuriladigan markaziy qism. Tarixiy manbalarda taʼkidlani-shicha, Sohibqironning 12 ming kishilik qoʻshini Q.i amir ulumaro tomonidan boshqarilgan. Lashkar soni bir necha 10 mingdan ziyod boʻlgan paytlarda Q. 40 boʻluk (polk) larga taqsimlangan va bevosita Amir Gemurning koʻmondonligida boʻlgan. Ushbu boʻluklar tajribali va saralangan jangchilardan tashkil qilingan; 12 boʻluki safning 1qatorida, qolgan 28 boʻluki esa 2- va 3qatorlarda joylashgan. Qdan istalgan paytda boshqa qoʻshin qismlariga madad berilgan. Eski oʻzbek adabiy tili obidalarida, xususan, Alisher Navoiy, Bobur asarlarida qoʻshinning "markazi" tushunchasi gʻoʻl qatori arabcha — qalb, arabcha-forscha — qalbgoh isti-lohlari bilan ifodalangan.

Hamidulla Dadaboyev.
Murod Qoʻldoshev

**Murod Qoʻldoshev** (1900 – Qoʻqon — 1975) — aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Qoʻqon teatri (1920-27; 1950-yildan), Oʻzbek davlat drama truppasi (Samarqand, 1927-28), Andi-jon (1928-40), Yangiyoʻl (1941 — 50) teatrlarida ishlagan. Andijon teatrini mustah-kamlashda faol ishtirok etgan. Qahramonl ar i kuchli tuygʻularini tabiiy va haroratli ifoda etish, ohangdor nutq, harakat rang-barangligi, musiqiy va sermaʼnolikka erisha olish Q. ijodiga xos. Majnun (Xur-shid; T.Sodiqov, N.Mironov, "Layli va Majnun"), Neʼmat (Gʻ.Za-fariy, "Halima"), Tartalya (K.Gotssi, "Malikai Turandot"), Asqar (U.Hojibekov, "Arshin mol olon") va boshqa rollari bilan tanilgan.
Qoʻmita

**Qoʻmita** — 1) maxsus tadbirlarni oʻtkazish yoki biron-bir sohaga rahbarlikni amalga oshirish uchun tuziladigan davlat organi. Oʻzbekiston Respublikasida bunday organ Prezidentning farmoniga asosan tashkil etiladi va tugatiladi hamda Oliy Majlis palatalari tasdigʻiga kiritiladi. Ular vakolatining chegarasi farmonda va shu organlar toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan nizomda koʻrsatiladi. Ushbu organlar rahbari etib Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga asosan rais tayinlanadi. Qoʻmita rahbarlarining buyrugʻiga asosan quyi organlar tashkil qilinishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida davlat qoʻmitalari va qoʻmitalar mavjud. **Qoʻmitalar** — Oʻzbekiston Respublikasi „Xotin-qizlar qoʻmitasi“, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi huzuridagi „Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari qoʻmitasi“; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi „Davlat zaxiralarini boshqarish qoʻmitasi“; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi „Din ishlari boʻyicha qoʻmita“; 2) siyosiy partiyalar, jamoat tashkilotlari va boshqalarda saylab qoʻyiladigan kollegial rahbar organ (partiya markaziy qoʻmitasi, kasaba uyushmalari qoʻmitasi.)

## Yana qarang
* Davlat qoʻmitalari
Qoʻmiqlar

**Qoʻmiqlar** () — Dogʻistondagi xalq (232 ming kishi). Turkiy xalq. RFda jami 282 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Qoʻmiq tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Asosiy mashgʻulotlari dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik, shuningdek, uy hunarmandchiligi (gilam toʻqish, teri, yogʻoch, metall, tosh va boshqalarni qayta ishlash).
Qoʻmsash

**Qoʻmsash** — oʻz vatani, tugʻilgan yurti, yaqin kishisi (kishilari) yoki narsasidan umrbod yoki vaqtincha ajralgan, uzoqlashgan kishilarda roʻy beradigan ruhiy holat. Q. goʻdaklar-da, yosh bolalarda ota-onasiga, oʻrga nib qolgan yaqin kishilariga tan ichikish tarzida, katta kishilarda esa oʻz vataniga hayotining maʼlum davr va voqealariga nisbatan nostelgiya (yun.— qaytish, qaytib kelish — ogʻriq) tarzida kuzatiladi.
Qoʻlyozma

**Qoʻlyozma:**

1) keng maʼnoda — qoʻlda yozilgan yoki yozuv mashinkasida, kompyuterda koʻchirilgan matn. Taniqli shoir va yozuvchilarning oʻtmishda oʻzlari koʻchirib yozgan asarlari dastxati (avtografi);

2) qoʻlda yozilgan asar, yozma yodgorlik. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarigacha Oʻrta Osiyoda matbaa-nashriyot ishlarining sustligi sababli qoʻlyozma' holida kitob tayyorlash keng tarqalgan va bu jarayon mashhur xattotlar tomonidan amalga oshirilgan (qarang Xattotlik). Qadimiy qoʻlyozma'lar muhim adabiy, tarixiy, ilmiy manbalar hisoblanadi va ular payayeografiyada oʻrganiladi;

3) noshirlik ishida — muallif tomonidan nashriyotga taqdim etilgan matn.
Qoʻltiqtumor

**Qoʻltiqtumor** - zargarlik buyumi; ayollarning yelka oshirib qoʻltiq ostidan oʻtkazib taqiladigan taqin-chogʻi. Q. toʻrtburchak shaklli qopqoqli qugacha va uning yuqori qismiga ulangan uzun zanjirdan iborat. Quticha yuzasi sovotkori, kandakori va bosma usulida naqshlar bilan bezatiladi, baʼzan feruza koʻzlar qadaladi; qutichaning tag qismi kunguralar bilan hoshiyalangan, kunguralarga marjon, sadaf munchoqli shokilalar osiladi. Q. ichiga duo, Qurʼon oyatlari bitilgan qogʻoz solib qoʻyiladi. Respublika muzeylarida Q.ning hashamdor bezatilgan nusxalari saqlanadi.
Qoʻnoq

**Qoʻnoq** — qoʻngʻirboshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi; gʻalla va yem-xashak ekini. Vatani — Xitoy va Mongoliya. Rossiyaning Volgaboʻyi rayonlarida, Uk-raina, Qozogʻistonda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda q. qadimdan ekib kelingan. Hozirgi davrda qisman oziq-ovqat sifatida ishlatiladigan doni hamda qoʻk poyasi uchun ekiladi. Ildizi popuk ildiz. Poyasi tuk bilan qoplangan, boʻyi 70—150 (angʻizga ekilgan oʻsimlikning boʻyi 160—190) sm, barglari 8—9 ta.

Toʻpguli zich roʻvak, kiga nisbatan mayda. 1000 dona uruti vazni 1,5-2,5 g. Urugʻi 10-12° da unib chiqadi. Maysasi qisqa muddatli —1—2° sovuqqa chidaydi. Oʻsuv davri 75—100 kun, qurgʻoqchilikka chidamli, ammo roʻvak tortguncha 2 — 3 marta sugʻoriladi. Yer osti suvlari 1 — 1,5 m chuqurlikda joylashgan tuproqlarda ham yaxshi hosil beradi. Q. donida 10,5%, koʻk poyasida 14,5% protein bor. Doni yorma tarzida ovqatga ishlatiladi, xonadonlarda boqiladigan sayroqi qushlarga yem, spirt olishda foydalaniladi, koʻk poyasi va poxoli chorva uchun toʻyimli yem-xashak. Doni hosildorligi 40—60 s/ga, koʻk poya hosildorligi 300—350 s/ga. Q.ni, asosan takroriy ekin sifatida angʻizga ekish yaxshi samara beradi.

Dilorom Yormatova.
Qoʻngʻizlar

**Qoʻngʻizlar** — hasharotlar turkumi. 140 oilasi, 300 mingdan ortiq turi maʼlum. Qo'ng'izning tana uz. 0,25–180&nbsp;mm. Yumshoqtanlilar oilasining vakillaridan boshqalarida tana qoplami sklerotlashgan. Bosh, koʻkrak, qorin qismlari bir-biridan aniq chegaralangan. Oldingi juft qanotlari qattiq ustqanot (elitra)ga aylangan boʻlib, qorin va ikkinchi - orqa juft parda qanotlarini himoya qiladi. Toʻla oʻzgarish bilan rivojlanadi (masalan hasharotlar). Ovalsimon tuxumlari silliq qobiq bilan oʻralgan. Lichinkalari 2 xil: kampodesimon - harakatchan, oyoqlari yaxshi rivojlangan, yirtqich (mas, sassiq qoʻngʻizlar, yumshoqtanlilar, bitxoʻr xonqizi qoʻngʻizlari va boshqalar) va eruksimonlar - seret, kamharakat. Qo'ng'izning koʻpchiligi qishloq xoʻjaligi ekinlari, daraxt va oziq-ovqat mahsulotlarining zararkunandasi (yana qo'ng'iz Ombor zararkunandalari). Yetuk hasharotlar hamda ular lichinkalarining shikastlash xarakteriga qarab, qo'ng'iz barg kemiruvchilar (masalan, bargxoʻrlar, uzun-tumshuklar va boshqalar), poʻstloq osti yoki yogʻochda rivojlanuvchi poya-tana kemiruvchilar (tilla qoʻngʻizlar, poʻstloqxoʻrlar, uzun moʻylov qoʻngʻizlar va boshqalar), tuproqdagi ildiz kemiruvchilar (asosan, may qoʻngʻizi lichinkalari, qora qo'ng'iz qirsildoq), meva va urugʻ zararkunandalari (nay oʻrovchilar, urugʻ-xoʻrlar, donxoʻrlar va boshqalar), gʻalla mahsulotlari vateri zarar-kunandalariga boʻlinadi. Sugʻorma dehqonchilik mintaqasida foydali qo'ng'iz (xonqizi qoʻngʻizlari, sassiq qoʻngʻizlar) ham yashaydi. Goʻngxoʻr qo'ng'iz, oʻlimtikxoʻr qo'ng'iz kabi turlari chirindi va oʻlimtiklar bilan oziqlanib, tabiyatda sanitar vazifasini oʻtaydi.

## Manbalar
Qoʻngʻir (qush)

**Qoʻngʻir** - qoʻngʻirsimonlar oilasiga mansub qush. Sharqiy yarim sharda keng tarqalgan. Tropik hududlarda oʻtroq yashaydi. Yevropa va Osiyoning janubida qishlaydi. Tanasining uz. 60—65 sm, ogʻirligi 800—1000 g. Gavdasi duksimon, tumshugʻi toʻgʻri, oʻtkir. Oyoklari juda kalta. Urchish davrida narining bosh qismi chiroyli patlar bilan qoplanib, 2 ta kokil oʻsib chiqadi. Uyasini suv ustiga, qamishlarga ilashtirib yasaydi. 3—5 ta tuxum bosadi. Asosan, baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, hasharotlar, mollyuska va boshqa bilan oziqlanadi.
Qoʻngʻir zang

**Qoʻngʻir zang** — suli, bugʻdoy, javdar kabi gʻalla oʻsimliklarida parazitlik qiluvchi zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan kasallik (qarang Zang kasalligi).
Qoʻmuz

**Qoʻmuz** — 1) qirgʻiz torli-tirnama musiqa cholgʻusi. Oʻzbek doʻmbirasiga yaqin. Qirgʻizistonning janubiy vohalarida chertmek nomi bilan mashhur. Rivoyatlarda aytilishicha, uni afsonaviy Qambarkan (Aliqambar) kashf etgan. Bir butun yogʻoch (oʻrik, archa va baʼzida yongʻoq va boshqa daraxt) boʻlagidan yasaladi. Noksimon kosaxonasi, pardasiz dasta va 3 torni ushlab turgan quloqlaridan iborat. Umumiy uzunligi 85—90 sm. Mayin tovushga ega. Qoʻmuz qirgʻizlarda eng sevimli va keng tarqalgan professional cholgʻusi boʻlib, unda xalq qoʻshiqlari ohanglariga asoslangan „obon kuylar“ („Semetey kuu“, „Qoraqoʻl boʻtam“, „Nalima“, „Kerme too“ va boshqalar), virtuoz xarakteridagi, baʼzan oʻyin-kulgu bilan bogʻliq „aytish kuylar“ („Koʻyroʻn kuu“, „Armandu chimchiq“) hamda yirik shakldagi mumtoz kuylar („Qambarkan“, „Botoy“, „Kerbez“ va boshqalar) ijro etiladi. Qoʻmuz, shuningdek, qirgʻiz oqin va ir (qoʻshiq)chilari tomonidan joʻrnavoz soz sifatida ishlatiladi; 2) qirgʻiz changqoʻbizining nomi (yogʻochqoʻmuz, temir-qoʻmuz); 3) chechen va ingushlarda 19-asrdan tarqalgan garmon nomi.