open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xloraminlar

**Xloraminlar** — molekulalardagi xlor atomi azot bilan bogʻlangan xlor hosilali ammiak (anorganik X.) va aminlar (organik X.). (Anorganik X. haqida q. Azot xloridlari).

Organik X. — oʻtkir hidli suyuqlik yoki qattiq moddalar. N — xlordimetilamin (CH3)2NC1 46° da, N, Ndixlormetilamin CH3NC12 58—60°da, N, Ndixloretilamin C2H5NC12 va Nxlordietilamin (C2HS)2 NCI 91° da qaynaydi; geksaxlormelamin — sariq kristall modda, 149° da suyuklanadi. X. suv va havo namida amin bilan gipoxlorid kislota (NOS1)ga parchalanadi. X. aminlarga va ularning tuzlariga xlor yoki gipoxlorit kislota taʼsir ettirib olinadi.

X. oksidlovchi va xlorlovchi taʼsirga ega boʻlganligidan analitik kimyoda, toʻqimachilikda matolarni oqartirishda, degazatsiya, dezinfeksiya ishlarida, suvni xlorlashda qoʻllanadi.
Xloratlar

**Xloratlar** — xlorat kislota (HClO3) tuzlari. Oddiy temperaturada barqaror kristall modda, qizdirilganda yoki katalizatorlar ishtirokida kislorod chiqarib parchalanadi. Koʻpchilik xloratlar suvda va baʼzi organik erituvchilarda eriydi. Organik va oson oksidlanadigan moddalar bilan portlovchi aralashmalar hosil qiladi. Metall xloridlarning suvdagi eritmalarini elektrokimyoviy oksidlanish, metall gidroksidlarni xlorlash usullari bilan olinadi. Xloratlardan natriy xlorat NaClO3, kaliy xlorat KClO3 (bertolle tuzi), kalsiy xlorat Ca(ClO3)2, magniy xlorat Mg(ClO3)2 sanoat miqyosida ishlab chiqariladi. Natriy xlorat gugurt va pirotexnik tarkiblarni tayyorlashda, kalsiy xlorat kaliy xlorat olishda oraliq mahsulot sifatida ishlatiladi.

Magniy xlorat desikantlar guruhiga kiradi. Unga oz miqdorda etanolamin fosfatning suvdagi eritmasini qoʻshib samarali taʼsir etuvchi defoliantlar olinadi. Bu preparatlar gʻoʻzaga qoʻllanganda yosh yashil koʻsaklar saqlanib qoladi, barglar qurimasdan 80—90% gacha toʻkiladi, hosil gektariga 3—4 s ga ortadi.
Xlorbenzol

**Xlorbenzol**, C6H5Cl — oʻziga xos hidli rangsiz suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi —45,6°, qaynash temperaturasi 132°; suvda oz eriydi, Spirt, efir benzol va boshqa organik erituvchilarda eriydi. Suv bilan azeotrop aralashma (71,6% X, qaynash temperaturasi 90,2°) hosil qiladi. Sanoatda benzolni katalizator (FeCl3, AlCl3) ishtirokida 40—60°da xlorlab olinadi. Xlorbenzol va uning baʼzi hosilalari organik sintezda va erituvchilar sifatida qoʻllanadi.
Xishrov

**Xishrov** – Samarqand viloyatidagi shaharcha. Samarqand shahridan 7 km uzogʻlikda, Dargʻom kanalining oʻng sohilida joylashgan. Maʼmuriy jihatdan Samarqand shahar Kengashiga qaraydi. 1951 yilda tashkil etilgan. Aholisi 4,5 ming kishi (2003). Xishrovda: avtokorxona, „Oʻzelektrqurilish“ mexanizatsiyalashgan kolonnasi, Xishrov GES kaskadi, „Samarqand“ kichik styasi, gidrotsex, transport sexi, tikuvchilik atelyesi, dehqon bozori va boshqa bor. Umumiy taʼlim, musiqa maktablari, kasalxona, ambulatoriya, tibbiy punkt mavjud. Kutubxona, madaniyat uyi aholiga xizmat koʻrsatadi.
Xlorella

**Xlorella** (Chlorella) – bir hujayrali xlorokokk suvoʻtlar urugʻi. Hujayrasi sharsimon, 15 mkm, qobigʻi silliq, 4—8 (baʼzan 16) tagacha avtosporalar hosil qilish orqali jinssiz koʻpayadi. 20 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekistonda bir necha turlari tarqalgan. Chuchuk va dengiz suvlarida, nam tuproqda uchraydi; lishayniklar va suvda yashovchi organizmlar tanasida simbioz yashaydi. Oqar suvlarni biologik tozalashda, yopiq ekosistemalar (masalan, kosmik kemalar, suv osti kemalari)da havoni qayta tozalashda va fotosintez jarayonlarini oʻrganishda keng miqyosda foydalaniladi.
Xlorella juda tez koʻpayadi. Bir kecha-kunduz yashagan har bir yosh hujayra ham boʻlina boshlaydi.
Kuz kelishi bilan xlorella qalin, zich qobiqqa oʻralib, sporaga aylanadi va shu holda qishlaydi. Bahor kelib, qulay sharoit tugʻilgach, spora shaklida qishlagan hujayraning oddiy boʻlinishi natijasida bir necha xlorella hosil boʻladi. Ular hujayra qobigʻini yorib chiqadi va mustaqil hayot kechira boshlaydi.
Xlorid kislota

**Xlorit kislota**, HCl - bir asos li kuchli kislota; vodorod xloridning suvdagi eritmasi. Rangsiz tiniq suyuklik, vodorod xlorid hidi keladi; Xlorid kislotaning maksimal konsentratsiyasi 36% dan oshmaydi; bunday konsentratsiyadagi eritmaning zichligi 1180&nbsp;kg/m3, u havoda tutaydi.

16-asrning oxirida Xlorid kislota osh tuzini temir kuporosi bilan qizdirib olingan. 17-asr oʻrtalarida nemis kimyogari I. Glauber NaCl ga H2SO4 taʼsir ettirib Xlorid kislota olgan.

Sanoatda Xlorid kislota S12 va N2 ni biriktirish yoʻli bilan olinadi. Organik birikmalarni xlorlashda yonaki mahsulot sifatida koʻp miqdorda NS1 hosil boʻladi. 24% va undan ortiq NS1 boʻlsa, "konsentrlangan" kislota deyiladi.

Xlorid kislota kuchli kislota; u suvdagi eritmasida H+ va Cl- ionlarga toʻla dissotsilanadi. Xlorid kislota turli metall xloridlari va xlorli organik mahsulotlar olishda, metallar sirtiga ishlov berishda, turli xil idishlarni, burgʻilash trubalarini karbonatlar, oksidlar va boshqalardan tozalashda, metallurgiyada" rudalarga ishlov berishda, koʻnchilik sanoatida terini oshlashda, lab.da ishlatiladi. Xlorid kislota shisha ballonlarda yoki ichiga rezina qoplangan metall idishlarda saqlanadi va tashiladi.

Gazsimon HCl — zaharli, oʻtkir xidli rangsiz gaz; havoda tutaydi. Kaynash temperaturasi — 84,8°, zichligi 1640 kg/m3. Suvda juda yaxshi eriydi. Xlorid kislota va organik birikmalarning xlorli hosilalarini i.ch.da qoʻllanadi. U kishiga uzoq vaqt taʼsir etganda nafas yoʻllarining yalligʻlanishiga, tishning va meʼdaichak faoliyatining buzilishiga sabab boʻladi. Konsentrlangan HCl bilan ishlaganda protivogaz, rezina qoʻlqop, poyabzal va fartuk kiyish, koʻzoynak taqish kerak. Meʼda shirasida 0,3% gacha Xlorid kislota boʻladi, u ovqat hazm boʻlishiga va kasal qoʻzgʻatuvchi bakteriyalarni oʻldirishga yordam beradi. Tibbiyotda meʼda shirasida kislota yetishmaganda buyuriladi.
Xloridlar

**Xloridlar** — xlorning kislorod va ftordan boshqa barcha elementlar (metallar va metallmaslar) bilan hosil qilgan birikmalari. Metallarning xloridlari qattiq moddalar, ular suvda yaxshi eriydi. Metallmaslarning xloridlari gazsimon, suyuq yoki qattiq moddalardir. Natriy, kaliy, magniy, kaltsiy xloridlari tabiatda keng tarqalgan (X.ning xossasi, olinishi va ishlatilishi haqida tegishli elementlarning Xloridlariga q.).
Xloridlar (maʼnolari)

**Xloridlar**:

* Xloridlar — xlorning kislorod va ftordan boshqa barcha elementlar (metallar va metallmaslar) bilan hosil qilgan birikmalari.
* Xloridlar (mineral), tabiiy xloridlar — NS1 tuz kislotasining tuzlari, minerallar sinfi.
Xloridlar (mineral)

**Xloridlar** (tabiiy xloridlar) — NS1 tuz kislotasining tuzlari, minerallar sinfi. Tarkibi, xususiyati va hosil boʻlish sharoitiga qarab Xloridlar 2 guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga (28 ta mineral) Na, K, NH4, Mg, Ca, Al, Mn va Gʻe ning erish xususiyatiga ega boʻlgan suvli va suvsiz X. kiradi. Asosiy minerallari: galit, silvin, bishofit, karnallit, taxgidrit, rinneit va boshqa boʻlib, tarkibida 20—70% S1 mavjud. Kub yoki trigonal singoniyada kristallanadi. Odatda, rangsiz; kattikligi 1—2, zichligi 1,6—3,2 g/sm3. Gigroskopik, suvda, kisman spirtda eriydi, achchiq va shoʻr mazali. Koʻllardagi choʻkindilarda, shoʻr tuproqlarda, vulkanik va fumarol faoliyati mahsulida hosil boʻladi. Koʻpgina Xloridlardan kimyo va oziq-ovqat sanoatida, qishloq xoʻjaligida keng foydalaniladi. Ikkinchi guruhga (49 ta mineral) Si, Pb, Ag, Hg, As, Sb va Bi ning erish xususiyatiga ega boʻlmagan X. kiradi. Asosiy minerallari: nantokit, atakamit, konnelit, laurionit, matlokit, mendipit, xlorarnirit va boshqa boʻlib, tarkibida 6— 35% S1 mavjud. Romb va tetragonal singoniyada kristallanadi. Rangsiz, koʻk, yashil, sariq, qattiqligi 4, zichligi 3,7—8,3 g/sm3. Suvda erimaydi. Quruq iqlim sharoitida rudali konlarning oksidlanish zonasida; rudali minerallar va sanoat shlaklariga shoʻr suvlarning taʼsiri boʻlganda, vulkan harakatlari jarayonida hosil boʻladi. Oksidlangan rudalar tarkibida Si, R, Ag olish uchun xom ashyo hisoblanadi.
Xislat

**Xislat** (taxallusi; asl ismsharifi Haybatullaxoʻja Orifxoʻja oʻgʻli) (1880.10.5 Toshkent 1945.8.6) - shoir va tarjimon. Oʻzbek mumtoz adabiyotining soʻnggi namoyandalaridan biri. 16—17 yoshlarida Toshkent shahri Kesaqqoʻrgʻon mahallasidagi madrasaga oʻqishga kirib, arab va fors tillarini mukammal oʻzlashtirgan; o’zbek , ozarbayjon, turk, fors va arab adabiyotlarini puxta oʻrgangan. 1908—09 yillarda Navoiy ijodini mutolaa qilib, "Farhod va Shirin" hamda "Layli va Majnun" dostonlarining soddalashtirilgan nasriy nusxalarini tayyorlagan va oʻz hisobidan nashr etgan. 1910—14 yillarda madrasadoshi Sidqiy Xondayliqiy bilan hamkorlikda "Armugʻoni Xislat", "Hidoyai Xislat", "Savgʻoti Xislat", "Tuhfai Xislat" kabi bayozlarini nashr ettirgan. Bu bayozlarda shoirning 100 dan ziyod lirik sheʼrlari eʼlon qilingan. X.ning lirik sheʼrlarida Bobur, Mashrab va, ayniqsa, Navoiy ijodining taʼsiri kuchli. Bu taʼsir uning "Naylaram bogʻu chaman sayrini jonon boʻlmasa", "Qandoq qilay", "Ey nigorim", "Iqlimi devona qilgan bir pari savdosidur", "Oʻldim asiring, ey yor", "Ey xublar sarosi", "Orazingmu yo guli raʼnomidur", "Ey parivash" singari gʻazallarining badiiy qurilmasida ham, gʻoyaviy yoʻnalishida ham yaqqol koʻrinadi. X.ning dunyoviy gʻoyalar bilan yoʻgʻrilgan bir qancha gʻazallari Mulla Toʻychi Toshmuhamedov va Hamroqul qori kabi mashhur hofizlar tomonidan ijro etib kelingan.

X. 1917 yildan keyin ham badiiy ijod bilan shugʻullanib, zamonaviy mavzularda gʻazal va muxammaslar yaratgan. Ammo Sovet davlatining jadid shoirlarga nisbatan sovuq munosabati tufayli u yoshlikda egallagan hunari — duradgorlikni davom ettirib, 1940 yilga qadar imoratsozlik ishlari bilan koʻproq mashgʻul boʻlgan.

X.ning adabiy merosida tarjima asarlar katta oʻrin egallaydi. U Nizomiyning "Layli va Majnun" dostoni, Firdavsiyning "Shohnoma" dostoni asosida nasrlashtirilgan "Barzuyi sher", "Pahlavoni Ahmad", Ubayd Zokoniyning "Mushuk va sichqon" asarlarini fors tilidan tarjima qilgan, arab va fors mumtoz adabiyotlaridagi bolalarbop rivoyatlar va masallarni sheʼriy tarjima qilib, "Non va halvo" degan majmua tuzgan. Toshkent shahridagi koʻchalardan biri X. nomi bilan ataladi.

## Manbalar
* Gʻazallar, T., 1971.
Xlor-kauchuklar

**Xlor-kauchuklar** — xlorlangan kauchuk mahsulotlari. Xlorlangan tabiiy kauchuklar (xlorkauchuk), [C10HnCL7]n — termoplast. Molyar massasi 100 minggacha, yumshash temperaturasi 70" atrofida, zichligi 1630–1660&nbsp;kg/m3. Aromatik uglevodorodlarda, xloroformda, ketonlarda, murakkab efirlarda, nitrobenzolda eriydi. Kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamli, yonmaydi. Plastik holatdagi tabiiy kauchukning eritmasi orqali 80°da xlor oʻtkazish yoʻli bilan olinadi. Lokboʻyoq, yelim i.ch.da qoʻllanadi.
Xlorli ohak

**Xlorli ohak**, oqartkich ohak — qoʻshaloq tuzlar Ca(OCl)2,CaCl2, CaOCl2 bilan kristallizatsiya suvidan iborat murakkab kompleks; xlor hidi keladigan quruq oq gigroskopik kukun. Tovar Xlorli ohak tarkibi 1,5 Sa(SYU)2 1,5 SaS12 ZSa(ON)2pN2O ga yaqin. Unda 28% dan 38% gacha faol xlor va 10% gacha suv boʻladi. Kuchli oksidlovchi. Xlor bilan soʻngdirilgan ohak Sa(ON)2 ni birbiriga taʼsir ettirib olinadi. Xlorli ohak saqlanganda astaseqin parchalanadi. Tibbiyotda antiseptik vosita sifatida eritmasi binolar, idishlar va suvni xlorlashda, tashlandiklarni zararsizlantirishda va boshqalarda ishlatiladi.
Xloritlar

**Xloritlar** (yun. chloros — yashil) — minerallarning keng tarqalgan guruhi, magniy va temirning metaalyumosilikatlari. Kimyoviy tarkibi oʻzgaruvchan (Mg, Fe2+)[AlSi3O|0(OH)2]. 3(Mg, Fe)(OH2). Tarkibidagi Gʻe2+ Gʻe3+ ning oʻzaro nisbati boʻyicha X. o r t o xloritlar valeptoxloritlarga boʻlinadi. Si va Gʻe2++Gʻe3+ ning miqdoriga koʻra X. 2 guruhga ajratiladi. 1guruh magnezial X. (korundfillit, sherydanit, klinoxlor, pennin, talkxlorit), magnezial — temirli X. (ripidolit, piknoxlorit, diabantin) vatemirli X. (psevdotyuringit, dafnit, brunsvigit)dan iborat. 2guruhga mansub X. — tyuringit, shamozit, delessit. Hamma X. monoklin yoki triklin singoniyada kristallanadi. Varaqvaraq, poʻstloq, tangasimon, sferolit, oolit shaklida, yashirin kristalli, yupqa varakchalari egiluvchan boʻlsa ham, qayishqoq emas; bir-biridan termik analiz orqali farklanadi. Asosan, yashil, shuningdek oq, sariq, pushti, qizilbinafsha rang, qoʻngʻirqora xillari bor. Qattiqligi 2—3, zichligi 2,6—3,3 g/sm3. X. tabiatda keng tarqalgan. Asosan, past trali gidrotermal jarayonlar taʼsirida, tarkibida alyuminiy, magniy va temirli silikatlar koʻp boʻlgan jinslarning oʻzgarishidan hosil boʻladi. Ortoxloritlar qogʻoz sanoatida ishlatiladi. Kattakatta qatlam tarzida topilgan leptoxloritlar temir rudasi sifatida sanoat ahamiyatiga ega.
Xloritoid

**Xloritoid** [xloritlar (minerallar)ga oʻxshash va yunoncha, eidos – koʻrinish] – orolli silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi (Fe, Mg)2 (AlFe3+)Al3[SiOJ2O2(OH)4 Ottrelitda 16,6% gacha MpO bor. Monoklin yoki triklin singoniyada kristallanadi. Toʻgri tuzilgan kristallari kam uchraydi, koʻpincha varaqvaraq, tangasimon afegatlar shaklida tarqalgan. Rangsiz, yashilsargʻish, sariq, qoʻngʻirkoʻk, qoramtir koʻk; shishadek yaltiroq. Qattiqligi 6,5, zichligi 3,5—3,8 g/sm3. Xloritlar va slyudalardan qattikligi, moʻrtligi va optik xususiyatlari bilan farklanadi. Baʼzi metamorfik slanetslar va kontaktli rogoviklarda jins hosil qiluvchi mineral hisoblanadi. Xloritoid najdak konlarida uchraydi. Korund, diaspor, xlorit, Margarit, kaltsit, rutil va anataz bilan assotsiatsiyada topiladi. Oʻzbekistonda Nurota, Molguzar toglarida uchraydi. Abraziv xom ashyo sifatida ishlatiladi.
Xlorli suv

**Xlorli suv** — xlorning suvdagi eritmasi. Xloratorda suvdan xlor oʻtkazib hosil qilinadi (konsentratsiyasi ~7 g/l, 20°da). Xlorli suv sovitilganida xlorgidrat —9,6°da parchalanadigan sariq kristall modda S12pN2O hosil boʻladi. Eritmada xlor suv bilan kisman birikib, gipoxlorit va xlorid kislota hosil qiladi: gipoxlorit kislota NSYU yorugʻlik taʼsirida O2va NS1 ga parchalanadi. Kuchli oksidlovchi. Xlorli suv suvni zararsizlantirishda va matolarni oqartirishda ishlatiladi.
Xloropren

**Xloropren**, 2-xlor butadiyen 1,3, СН2=ССl-СН=СН2 - oʻtkir hidli rangsiz suyuklik; mol. m. 88,536. Suyuqlanish temperaturasi — 130°, qaynash temperaturasi 59,4°, zichligi 959&nbsp;kg/m3 (20° da). Suvda erimaydi, organik erituvchilar bilan aralashadi. Mis xlorid va ammoniy xlorid ishtirokida 0—20° da vinilatsetilenni gidroxlorlab olinadi. Zaharli; nerv sistemasiga taʼsir etadi, nafas yoʻllarini yalligʻlantiradi. Oson polimerlanadi, xlorpren kauchuklar i.ch.da qoʻllanadi.
Xloropren kauchuklar

**Xloropren kauchuklar**, nairit, neopren, [ —SN2S(S1) = = SNSN2] -pMol.m. 100200 ming. Shishalanish temperaturasi —40°dan —50° gacha, kristallanish temperaturasi —10°, zichligi 1200–1240&nbsp;kg/m3. Yuqori yopishqoklikka ega. Aromatik va xlorlangan uglevodorodlarda eriydi. Xloroprenni emulsion polimerlash yoʻli bilan olinadi. Rux, magniy va boshqa metallarning oksidlari taʼsirida vulkanizatsiyalanadi.

Rezinalar moy, benzin, ozonga, issiqqa, ishqorlar, suyultirilgan kislotalar taʼsiriga chidamli, yonmaydi, yedirilishga bardoshli, elastik. Rezina texnik mahsulotlar, yelimlar i.ch.da, simlar, kimyoviy jihozlar va vallar uchun krplamalar tayyorlashda, shuningdek, lateks sifatida qoʻllanadi.
Xlorofill

**Xlorofill** (yun. chloros — yashil va phyllon — barg) — oʻsimliklarning yashil pigmenti, yuksak oʻsimliklarning xloroplastlarppya, tuban oʻsimliklar (suvoʻtlar)ning xromatoforalarida joylashadi. Kimyoviy tarkibi — gemoglobinga yakin turadi. X.ning biologik xususiyati yorugʻlik energiyasini oʻzlashtirish va uni organik moddalarning kimyoviy energiyasiga aylantirishdan iborat. X.ni birinchi marta fransuz olimlari P. Pelte va J. Kavantu yashil rang sifatida oʻsimlik bargidan ajratishgan (1818). Rus olimi M. S. Svet bir-biriga oʻxshash ikkita yashil pigment X. "o" va X. "v"ni kashf etgan (1910). X.ni 1960 yil amerikalik kimyogar R. B. Vudvord xodimlari bilan toʻla sintez qilib oldi. X.ning miqsori oʻsimliklar turiga, bargning joylashishiga va boshqa sharoitlarga bogʻliq. X. yetishmasa oʻsimliklar oʻsishi susayib, barglari sargʻayadi. Bu esa oʻsimliklarda xloroz kasalligini qoʻzgʻatadi.
Xloroform

**Xloroform**, trixlormetan, CHCl3 — oʻtkir hidli, shirin taʼmli, rangsiz suyuklik. Suyuqlanish temperaturasi —63,5°, qaynash temperaturasi 61,2°, zichligi 1148&nbsp;kg/m3 (20° da). Suvda erimaydi, organik erituvchilar (spirt, efir va boshqalar) bilan aralashadi. Yorugʻlikda havo kislorodi taʼsirida astasekin parchalanib fosgen, xlor, vodorod xlorid va chumoli kislota hosil qiladi. Xloroformni  barqarorlashtirish uchun unga 1% li etil spirta qoʻshiladi. Xloroform metan, atseton yoki spirtni xlorlab olinadi. Freonlar sintezida boshlangʻich xom ashyo hisoblanadi. Narkotik moddalar guruhiga mansub. Tibbiyotda narkoz, sanoatda erituvchi sifatida qoʻllanadi.
Xlor-sirka kislotalar

**Xlor-sirka kislotalar** - organik birikmalar, sirka kislotaning 1,2 yoki 3 ta xlor atomi tutgan, mono, diva trixlorsirka kislotalari, SN2S1OON, SNSSSOON, SSSSOON. Mono va triX.k. rangsiz kristall moddalar; suyuqlanish temperaturasi tegishlicha 63° va 59,2°, qaynash temperaturasi 189,3° va 197°. Xlor-sirka kislotalar suv, spirt, atseton va efirda eriydi. Bularning ichida mono Xlor-sirka kislotalar muhim amaliy ahamiyatga ega. U nil boʻyoq va koʻpgina boʻyagichlar sintezida oraliq mahsulot sifatida, karboksimetilsellyuloza, uxlatuvchi modda — barbital, gerbitsidlar olishda ishlatiladi. Muz holatdagi sirka kislotani xlorlab va boshqa usullarda olinadi.
Xlorsulfon kislota

**Xlorsulfon kislota**, SO2 S1(ON) — sulfat kislota monoxlorangidridi. Rangsiz suyuklik; suyuqlanish temperaturasi — 80°, qaynash temperaturasi 155° (parchalanadi), zichligi 1750&nbsp;kg/m3. Xlorsulfon kislota juda faol, suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishib, sulfat va xlorid kislota hosil qiladi. Kuchli kislota. Vodorod xlorid bilan sulfat angidridning oʻzaro taʼsirida hosil boʻladi. Organik sintezda, boʻyagichlar, yuvuvchi vositalar va dori moddalari, tutun hosil kiluvchi moddalar tayyorlashda ishlatiladi.
Xloroplastlar

**Xloroplastlar** (yun. chloros — yashil va plastos — yasalgan) — oʻsimliklarning fotosintez qiladigan ichki organoidlari (plastidalari). Xloroplastlar oʻsimliklarning yer ustki qismida joylashgan hujayralari, ayniqsa, barglar va yashil mevalar hujayralari sitoplazmasida kup uchraydi. Yashil suvoʻtlar hujayrasi Xloroplastlari xromatoforalar deyiladi. Xromatoforalar, odatda, bitta, baʼzan bir nechta boʻladi. Xloroplastlarda fotosintez bilan bir vaqtda aminokislotalar va yogʻ kislotalari ham sintezlanadi; kraxmalning vaqtinchalik zaxiralari saqlanadi. Xloroplastlar 5—10 mkm, eni 2—4 mkm ga yaqin, shakli yumaloqlinzasimon yoki ellipssimon. Xloroplastlar sitoplazmadan ikki qavat membrana bilan ajralgan, ichki boʻshligʻi stroma deyiladi. Xloroplastlar stromasida joylashgan tuzilma birlik — tilakoidlar yassi xaltachalarga oʻxshaydi. Bir guruh disksimon tilakoidlar ustmaust joylashib, granlar (qirralar) hosil qiladi. Granlardagi tilakoidlar boʻshligʻi oʻzaro tutashgan boʻladi. Xloroplastlarda granlar soni 40—60, baʼzan 150 taga yetadi. Tilakoidlar membranalarida asosiy pigment — xlorofillar va qoʻshimcha pigmentlar — karotinoidlar joylashgan. Elektron mikroskopda tilakoidlar ustmaust qoʻyilgan tangachalarga oʻxshaydi. Xloroplastlar stromasida ribosomalar, DNK hamda fotosintez va ATF sintezida qatnashuvchi fermentlar joylashgan; stromada lipidlar, kraxmal va oqsil ham uchraydi. Xloroplastlarda ribosomalar, fotosintezning yorugʻlik fazasi reaksiyalarini katalizlovchi fermentlar va tilakoid membranalari tarkibiga kiruvchi oqsillar ham sintezlanadi. Xloroplastlar oʻz genetik apparate va maxsus oqsil sintezlovchi sistemaga ega boʻlgani uchun hujayraning avtonom organoidlari qatoriga kiritiladi. Xloroplastlardagi oqsillarning 25—30% ga yakini ularnint oʻzida, qolgan qismi yadro genlari nazoratida sintezlanadi. Xloroplastlar tuzilishiga binoan ayrim bakteriyalarga oʻxshaydi. Xuddi bakteriyalardagi singari Xloroplastlar stromasida bir yoki bir nechta DNK molekulalari mavjud, lekin gistonli oqsillar boʻlmaydi. Xloroplastlar ham bakteriyalar kabi boʻlinish nuli bilan koʻpayadi va hujayradagi soni ortadi. Xloroplastlar proplastidlarning boʻlinishi natijasida hosil boʻladi. Barglar va poyalar qariganida yoki mevalar pishganida xlorofill pigmentlari parchalanishi tufayli oʻsimlik yashil rangini yoʻqotadi; barglar sargʻayib, mevalar oʻziga xos rangta kiradi. Bu oʻzgarishlar tufayli Xloroplastlar oʻzgarib xromoplastlarga aylanadi. Xloroplastlar sianobakteriyalarning qadimgi yadroli geterotrof suvoʻtlar bilan simbiogenezi natijasida kelib chiqqan deb taxmin qilinadi.

Kurash Nishonboyev.
Xlorozlar

**Xlorozlar** (yun. chloros — och yashil, yashilsargʻish), oʻsimlik barglarining rangeizlanishi — barglarning kisman yoki butunlay sargʻayishi bilan kechadigan kasallik. X.da bargda xlorofill hosil boʻlishi buziladi va fotosintez jarayoni susayadi (barglarning maydalashuvi, ularning barvaqt toʻkilishi, poya uchlarining qurishi, ildiz tuklarining nobud boʻlishi va boshqa kuzatiladi). Patogen mikroorganizmlar, tuprokda temir va boshqa mikroelementlarning yetishmasligi hamda yuqori namlik sabab boʻladi. Koʻproq mevali va manzarali oʻsimliklar zararlanadi. Infeksion (yuqumli) X.ga virus lar, zamburugʻlar va boshqa mikroorganizmlar, shuningdek, virusli X.ni tarqatuvchi zararkunandalar (tripe, shiralar va boshqalar) sabab boʻladi. Irsiy X. (ola chiporlar) manzarali oʻsimliklarning maʼlum shakli va navlari uchun normal holat. Noinfeksion yoki funksional X. noqulay tuproqiqlim sharoiti hamda ekinlarni oʻstirish texnologiyasi buzilganda kelib chikib, tabiatda koʻproq uchraydi. Noinfeksion X. mineral oziq moddalar — temir, rux, magniy va boshqa yetishmasligi yoki ular faolligining buzilishi natijasida yuz berishi mumkin. Xlorozlar qishloq xoʻjaligi ga katta zarar keltiradi. Karbonat angidrid gazining oʻzlashtirilishi va organik moddalar hosil boʻlishining keskin susayishi tufayli kasallangan oʻsimlik oʻsish hamda rivojlanishdan orqada qoladi, hosil kamayadi va sifati yomonlashadi. Sugʻorib yetishtiriladigan ekinlarda X. karbonat tuzlariga boy tuprokli joylarda koʻp kuzatiladi, chunki karbonatlar temir tuzlarini suvda erimaydigan birikmalarga aylantirib yuboradi, temir yetishmasligi sababli barglar rangsizlanadi. Shuningdek, ekinlarda X. suv kuchli minerallashganda, yaʼni tuprokda har xil mineral tuzlar koʻp boʻlganda ham yuz berishi mumkin.

Kurash choralari: yerga temir tuzlari, mineral va mikrooʻgʻitlar solish, drenajlar qurish, soʻruvchi hasharotlar va begona oʻtlarga qarshi kurash, almashlab ekish, kuzgi shudgorlash.
Xmelnitskiy

**Xmelnitskiy** (1954-yilgacha *Proskurov*) — Ukrainaning Xmelnitskiy viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Janubiy Bug daryosi boʻyida. Transport yoʻli chorrahasi. Aholisi 254 ming kishiga yaqin (2004). X. 15-asrda istehkom sifatida vujudga kelgan (B. Xmelnitskiy nomi bilan atalgan). 1793-yilgacha Polsha tarkibida, 1793-yildan Rossiya imperiyasida. Mashinasozlik (transformator kichik stansiyasi, temirchilikpresslash asbobuskunalari, radioapparatura, priborlar i.ch.), qurilish materiallari (gʻisht, temirbeton buyumlari zavodlari), oziq-ovqat (yogʻsir, goʻsht tarmoqlari), yengil (poyabzal, tikuvchilik, trikotaj va boshqalar), kimyo va boshqa sanoatlar rivojlangan. Maishiy xizmat koʻrsatish texnologiyasi instituti, 2 teatr, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi, rus rassomi G.S. Vereyskiy (1886— 1962) uy-muzeyi mavjud.

## Manbalar
Xmelnitskiy viloyati

**Xmelnitskiy viloyati** (1954 yilgacha Kamenets-Podolskiy) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1937 yil 22 sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 20,6 ming km². Aholisi 1396 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar (90,8%); shuningdek, rus, polyak, yahudiy, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 32%. Muhim shaharlari: Xmelnitskiy, KamenetsPodolskiy, Shepetovka, Slavuta. 20 tuman, 24 shaharcha bor. Markazi — Xmelnitskiy shahri.

## Tabiati
Xmelnitskiy viloyati Podoliya qirlarining markaziy qismida joylashgan. Iklimi moʻʼtadil, kontinental. Yozi iliq va sernam; iyulning oʻrtacha tempaturasi 19,4°; qishi yumshoq, yanvarning oʻrtacha tempaturasi −5,6°. Yiliga 563-622&nbsp;mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 217 kun. Daryolari Dnestr, Janubiy Bug, Gorin, Sluch. Tuprogi, asosan, kam chirindili qoratuproq, podzollashgan krratuproq, sur va och sur tusli, qumoq, chimlipodzollashgan, chimlikarbonatli tuproklar. Xmelnitskiy viloyati, asosan, oʻrmonli dasht zonasida. Hududining 13,4% oʻrmon (dub, qayin, togʻterak, grab, zarang, joʻka oʻsadi). Quyon, tulki, boʻri, yelik, los, tiyin, kemiruvchilar bor.

## Iqtisodiyoti
Oziq-ovqat sanoatida, ayniqsa, shakarqand tarmogʻi rivojlangan. Moysir korxonalari, goʻsht kombinatlari, sabzavotkonserva, pivo, qandolatpazlik sanoat tarmoqlari bor. Yengil sanoat tarmoklaridan movut ishlab chiqarish, tikuvchilik, trikotaj, koʻnattorlik, poyabzal, yigiruvtoʻquv tarmoklari rivojlangan. Stanoksozlik va asbobsozlik zavodlari, elektrotexnika, avtomatlashtirish va boshqaruv sistemasi vositalari priborsozligi, radiotexnika, traktor va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, avtoagregat, mashinasozlik (yengil va oziq-ovqat sanoatlari uchun mashinalar) zavodlari bor.

Qishloq xoʻjaligi gallachiliklavlagikorlik bilan sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Gʻalla, sabzavot va kartoshka, yemxashak, texnika ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Krramol, choʻchqa, qoʻy va parranda boqiladi. Hovuz baliqchiligi va asalarichilik bilan ham shugʻullaniladi. Transport yoʻli uzunligi 732&nbsp;km. Dnestr daryosida kema qatnaydi. Xmelnitskiy shahri avialiniyalari orqali Kiyev, Lvov, Chernovsi va boshqa viloyatlar bilan bogʻlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 3 muzey, 2 teatr, filarmoniya bor.

## Manbalar
Xo (xalq)

**Xo** — Hindiston (Bihar shtata )dagi munda guruhiga mansub xalq. 1,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Munda lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — hinduizmga eʼtiqod qiladi. Asosan, dehqonchilik, ovchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadilar.
Ho Chi Minh

**Xo Shi Min** (Ho Chi Minh), Hryen Tat Txan (1890.19.5, Ngean provinsiyasi, Kimliyen qishlogʻi — 1969.3.9, Xanoy sh.) — Vyetnam mehnatkashlar partiyasi MK raisi (1951-yildan), Vyetnam prezidenti (1946-yildan); ayni vaqtda Vyetnam bosh vaziri (194655). 1945-yil avgust 1946-yil martda Vyetnam Muvaqqat hukumati raisi. Vyetnam adabiyotining taniqli vakili. Fransuz tilida hikoya va ocherklar, xitoy tilida sheʼrlar yozgan. Saygon shahriga X.Sh.M. nomi berilgan.

## Manbalar
Xoanalar

**Xoanalar** (yun. choane — voronka, voronkasimon teshik) — ichki burun teshigi. X. ayrim baliklar va quruqlikda yashovchi hayvonlar uchun xos. Panja qanotli va ikki xil nafas oluvchi baliqlar, suvda va kuruklikda yashovchilar hamda koʻpchilik sudralib yuruvchilarning burun boʻshligʻi birlamchi X. orqali ogʻiz boʻshligʻiga ochiladi. Toshbaqalar, ayrim qushlar, ayniqsa, timsohlar va sut emizuvchilarda qattiq tanglay paydo boʻlishi tufayli burun boʻshligʻining keyingi qismi choʻzilib, halqumning yuqori qismiga ochiladigan ikkilamchi X. (boʻgʻiz)ni hosil qiladi. Hosil boʻlgan nafas nayi ogiz boʻshligʻida ovqat boʻlganida ham nafas olishga imkon beradi.
Xobart

**Xobart** — Avstraliyadagi shahar, Tasmaniya o.da, Deruent daryosi boʻyida joylashgan. Tasmaniya shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 194,2 ming kishi (1999). Storm qoʻltigʻi sohilidagi port. Transport yoʻllari chorrahasi. Rangli metallurgiya, avtomobilsozlik va kemasozlik, sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Botanika bogʻi, kartinalar galereyasi, universitet bor. Shaharga 1804-yilda asos solingan.
Mixail Xovrenko

**Mixail Aleksandrovich Xovrenko** (1866.17.3, Stepanakert — 1940. 24.11, Toshkent) — vinoshunos-kimyogar olim. Oʻzbekistonda vino sanoati tashkilotchilaridan biri. Moskva oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1892). "Magarach"da kimyogarvinochi, 1909-yildan Moskva qishloq xoʻjaligi institutida  oʻqituvchi, professor (1912). 1927-yilda "Oʻzbekvino" trestida bosh vinoshunos va Oʻrta Osiyo universitetida (Samarqand) professor Kagor tipidagi va boshqa vinolar ishlab chiqarish texnologiyasini soddalashtirishga imkon beruvchi "rozenshteynxovrenko usuli"ni taklif qilgan; portveyn va madera tayyorlashda vinolarni issiq (haroratda saqlab) yetiltirish texnologiyasini ishlab chiqqan va bu usul korxonalarda ommaviy tarzda qoʻllanila boshlandi. X. Oʻzbekistonda uzumchilik va vinochilik rivojiga katta hissa qoʻshdi. 

## Biografiyasi
1866-yil 17 (29)-martda Xonkendida (hozirgi Stepanakert, Togʻli Qorabogʻ, Ozarbayjon) tugʻilgan.

1884-yilda maktabni tamomlagan va xayriya jamiyati mablagʻlari hisobidan Moskva texnika maktabida oʻqishni davom ettirgan. 1892-yilda kollejni imtiyozli diplom bilan tugatib, harbiy xizmatni oʻtagan va Starojilovskiy spirtli ichimliklar zavodida ishlay boshlagan. 1895-yilda Magarachdagi vinochilik oliy kurslarini tamomlagandan keyin 1896-yildan 1906-yilgacha shogirdlari bilan birgalikda rus vinolarining kimyoviy tarkibini oʻrgandi. 1897-yilda Xovrenko Fransiya va Avstriyaga 8 oylik xizmat safari bilan borib, vinochilik sohasida eksperimental-maʼrifiy ishlarni tashkil etish bilan tanishgan.

1906-yilda inqilobiy faoliyatda ayblanib hibsga olingan va Feodosiya qamoqxonasiga tashlangan. 1908-yilda ozodlikka chiqqandan soʻng, u Sankt-Peterburg qishloq xoʻjaligi boshqarmasida uzumchilik va vinochilik boʻyicha katta mutaxassis darajasini olgan.

1927-yilda Oʻzbekistonga koʻchib oʻtadi va u yerda „Oʻzbekvino“ trestining bosh vinochisi boʻladi, keyinroq oʻqituvchilik faoliyatini boshlaydi: dastlab Toshkentdagi Oʻrta Osiyo davlat universiteti professori, keyinchalik Samarqand davlat universiteti professori boʻlgan. 1930-yildan Oʻrta Osiyo meva-sabzavot va Sabzavotchilik instituti ishlagan. 1936-yilda „Oʻzbekvino“ trestida bosh muhandis-vinokor boʻlib ishlagan, Samarqand shahrida joylashgan vino zavodiga (hozirgi Xovrenko vino zavodi) rahbarlik qilgan. 1940-yildan Samarqand sharob kombinati uning nomi bilan atalgan.

Markaziy Osiyo uchun yangi uzum navlari – Furmint, Touriga yetishtirishni tashkil etish; maydonni Saperavi, Cabernet Sauvignon, Morastel navlari bilan uzumzorlar bilan kengaytirdi. Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan bir qancha vinolar, jumladan, likyor tipidagi markali „Oʻzbekiston“ va markali „Hosilot“ vinolari muallifi. Bir necha bor xalqaro degustatsiya tanlovlarida qatnashgan.
Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan. 1940-yil 24-noyabrda Toshkentda vafot etgan.
Samarqanddagi Xovrenko nomidagi Vino zavodi hozir ham vino, konyak va aroqning yangi navlarini ishlab chiqarmoqda.

## Manbalar
Nikolay Xodukin

**Nikolay Ivanovich Xodukin ** (1896-yil 15-iyul, Troitske shahri – 1957-yil 22-may, Toshkent) – sovet parazitolog va epidemiolog olim. SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1947). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1940). Tibbiyot fanlari doktori (1936), professor (1936).

## Biografiyasi
Nikolay Ivanovich 1896-yil 15-iyulda Troitske shahrida tavallud topgan. 1919-yil Qozon universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan. 1919–1925-yillarda Qizil Armiyada shifokor boʻlib xizmat qilgan. Keyinchalik Maryam shahrida ishlagan. Xodukin u yerda bezgak stansiyasini tashkil qilgan. 1924-yilda Mirzachulinskiy bezgak stansiyasiga rahbarlik qila boshlagan. Keyinchalik Toshkentdagi bezgak stansiyasini boshqargan. 1925–1940-yillarda Toshkent Vaksina va zardoblar institutining parazitologiya boʻlimi mudiri, 1940–1957-yillarda ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari boʻlib ishlagan. Uning ilmiy ishlari Oʻzbekistonning oʻlka patologiyasi, bezgak, leyshmanioz kasalliklarini oʻrganishga oid.

1928-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Oʻrta Osiyo shifokorlarining III ilmiy kongressida Xodukin va uning hamkasbi B. N. Derevshikovlar „Teri leyshmaniozida intradermal probp“ mavzusida maʼruza qilganlar.

Xodukin 1933-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Oʻrta Osiyodagi tropik kasalliklarni oʻrganishga bagʻishlangan anjumanda „Oʻrta Osiyoda leyshmanioz va unga qarshi kurash“ mavzusida maʼruza qilgan.

1940–1957-yillarda Toshkent ichki kasalliklar ilmiy-tadqiqot instituti direktorining fan boʻyicha oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

Xodukin Oʻrta Osiyoda mikrobiologiya va parazitologiya boʻyicha mutaxassis edi. Bir necha yillar davomida Oʻrta Osiyo universitetining biologiya fakultetida umumiy va xususiy parazitologiya kursidan dars bergan. Uning rahbarligida 10 ta doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari yozilgan.

Xodukin Oʻzbekistonning tabiiy kasalliklari va mintaqaviy patologiyasini (bezgak, leyshmanioz) oʻrganish boʻyicha 150 dan ortiq ilmiy ishlar yozgan. Itlarda leyshmanioz boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazgan, ensefalit, flebotomiya isitmasi va rikketsioz ​​kabi virusli infeksiyalarni oʻrgangan.

Nikolay 1957-yil 22-mayda vafot etgan va Botkin qabristoniga dafn qilingan.

## Mukofotlari
Xodukin ikki marta Lenin ordeni, "Hurmat Belgisi" ordeni va „Sogʻliqni saqlash aʼlochisi“ koʻkrak nishoni bilan taqdirlandan.

1950-yilda visseral leyshmaniozga oid sikli uchun Braziliyaning „Kaspar Vian“ medali bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Xoja (unvon)

**Xoja** (fors. — xoʻja, xoʻjayin) — tasavvufda tariqat mashoyixlariga beriladigan unvon. Bu unvon, asosan, Yusuf Hamadoniydan boshlab ishlatila boshlangan. Mas, Xoja Yusuf Hamadoniy, Xoja Abduxoliq Gʻijduvoniy, Xoja Axmad Yassaviy, Xoja Muxammad Samosiy, Xoja Bahouddin Naqshband, Xoja Ahror Valiy va hokazo Undan oldingi ulugʻ pirlarga "shayx" unvoni berilar edi.
Xoja Abdulqodir Marogʻiy

**Xoja Abdulqodir Marogʻiy** (toʻliq ismi Xoja Abdulqodir bin Gʻoibi al-Hofiz al-Marogʻiy) (14-asr 2-yarmi, Marogʻa sh. — 1434/35) — sozanda (ud, chang, nay), xonanda, bastakor va musiqashunos. Hayoti asosan Jaloyirishshr davlatida oʻtgan. Amir Temur uni Bagʻdoddan Samarqandga olib kelgan va 1394—1405-yillarda u Sohibqiron, soʻng Shohrux Mirzo, Xalil Sulton saroylarida umrining oxirigacha xizmat qilgan.

X.A.M. musiqa nazariyasi sohasida boy meros qoddirgan: "Kanz ulalhon" ("Kuylar xazinasi"), "Jome ulalhon" ("Kuylar majmuasi"), "Maqosid ulalhon" ("Kuylar hosil qilish oʻrni"), "Sharhaladvor" (Safiuddin alUrmaviyning "Kitob uladvor"iga sharh) va boshqa Shuningdek, u "Kitob uladvor"ni turk tiliga tarjima qilgan. X.A.M. asarlarida Forobiy, Safiuddin alUrmaviy, Mahmud ashSheroziylarning musiqaga oid nazariy fikrlarini rivojlantirib, qator masalalarda aniqdiklar kiritgan (mas, advor ilmida jamlar doiralarining 103 xilini keltirgan). U oʻz davrida qoʻllangan 45 cholgʻu (ud, rubob, chang, yotugʻon, ruhafzo, egri, qoʻbiz va boshqalar)ni tavsiflagan. X.A.M. udi murassaʼ deb atalgan torli soz ixtiro qilgan. Bastakor sifatida Sharq xalqlari musiqasida mashhur tasnif, peshrav, amal, savt shakllarida ("TasnifiXoja Abdulqodir", "Amali Boʻston" kabi) kuy va ashula yoʻllari, yangi (Zarbul fath, Chohor zarb singari) doira usullari yaratgan, ularning baʼzilari hozir ham ijro etiladi (mas, turklarda "Qiyor" kuyi va boshqalar). U fors va turk tillarida gʻazallar ham yozgan; gʻazallari ravonligi va musiqiyligi bilan ajralib turadi. X.A.M.ning merosi Eron, Ozarbayjon, Xuroson, Iroq, Turkiya, Oʻrta Osiyo (xususan, Uzbekistan) xalqlari musiqa tarixini oʻrganishda muhim manbalardandir.
Xovdogʻ

**Xovdogʻ** — Surxondaryoning oʻng sohilidagi qir. Shimolidan janubga taxminan 15&nbsp;km ga choʻzilgan, eni 5–8&nbsp;km. Surxondaryo va Sherobod vohalari oraligʻida. Bal. 553 m gacha. Atrofidagi tekisliklardan deyarli tik koʻtarilgan. Tektonik jihatdan antiklinal struktura. Boʻr, paleogen, neogen, qumtosh, konglomerat, gil, ohaktoshlardan tashkil topgan. Iqlimi keskin kontinental, yogʻingarchilik kam (100–130&nbsp;mm). Surqoʻngʻir tuproklar tarqalgan, efemer va efemeroidlar usadi. Neft konlari ochilgan.
Xoja ahroriy

**Xoja ahroriy** — mahalliy ertapishar xoʻraki uzum navi. Tupi urtacha usadi. Bargi tugarak, butun yoki uch bulmali, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, silindrsimon, oʻrtacha zich yoki havol. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq tuxumsimon, poʻsti yupqa va mayin, xushxoʻr, koʻkimtirnovvotrang. Tarkibida qand moddasi 20—22%. Avgust boshlarida pishadi. Hosildorligi 100—140 s/ga. Asosan, tomorqa bogʻlarda yetishtiriladi.
Xoja Bahriddin maqbarasi

**Xoja bahriddin maqbarasi** — Toshkent shahridagi meʼMoriy yodgorlik (19-asr oʻrtalari); sufiylik tariqati vakili Xoja Bahriddin dono qabri ustiga qurilgan. "Qoʻshchimozor" qabristonida joylashgan. Maqbara peshtoqgumbazli qilib pishiq gʻisht (24,5x25x4,5 sm)dan qurilgan xona va uning gʻarbidagi sinch devorli oldi ayvonli ziyoratxonadan iborat. Makbara tarhi toʻrtburchak (4,6X5,4 m), devorning tashqi sirtidagi gʻisht choklari ganch qorishmasi bilan toʻldirib, tekislangan. Peshtoqning gʻarbiy tomonidagi derazadan xonaga yorugʻlik tushadi. Maqbara ichki devorlariga ravoqlar ishlangan. Gumbaz (diametri 2,5 m) va xonaning tomonlari teng, gumbaz ostidagi davra devor Toshkent meʼmorligiga xos, yaʼni tepaga tomon kichrayib boradi; gumbaz poygumbazdan gʻishtin sharafa bilan ajratilgan. X.Xoja bahriddin maqbarasi Toshkent meʼmorligi anʼanalarida qurilgan maqbara namunasidir.
Xoja Mir Muhammad Salim

**Xoja Mir Muhammad Salim**, Muhammad Rustam sulton oʻgʻli (17-asr oxiri – 18-asrning 1-yarmi) – tarixchi olim. Ashtarxoniy sultonlar oilasida tugʻilgan. Ubaydullaxon II oʻldirilgach (1711), haj qilish bahonasi bilan Arabistonga joʻnagan. Haj marosimidan keyin boburiylardan Nosiruddin Muhammadshoh (hukmronlik davri 1719—48) xizmatiga kirgan. Nosiruddin Muhammadshohning topshirigʻi bilan u 1731-yilda fors tilida „Silsilat as-salotin“ („Podsholar silsilasi“) tarixiy asarini yozgan. Asar muqaddima va 4 qismdan iborat. Asarning 3—4-qismlari alohida qimmatga ega boʻlib, Buxoro xonligining 16— 18-asr 1-choragi tarixini oʻz ichiga oladi. Asarda Buxoro xonlari va Dinmuhammadxonning Hindiston, Turkiya va Eron hukmdorlari bilan yozishmalari (20 ta maktub) matni keltirilgan. Shuningdek, asarda ulus tizimi, soliqdar, Oʻrta Osiyo shaharlari, aholisi va urfodati haqida kimmatli maʼlumotlar bor. Bu asarning qoʻlyozmasi Bodli kutubxonasi (Angliya)da (inv. № 269) saqlanadi.

## Adabiyot
* Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991.
Xoja Muxammad Islom Ibn Xoja Ahmad

**Xoja Muxammad Islom Ibn Xoja Ahmad**, Faxriddin Xoja Muhammad Islom, Xoja Islom Joʻyboriy (1493 —Buxoro—1563.15.9) — Joʻybor xojalarining mashhur namoyandasi, Buxoro shayx ulislomi.

Buxoro xonlari Ubaydullaxon va Abdullaxon II ning piri. X.M.I. yoshligidan naqshbandiya tariqati asoslarini puxta oʻrgangan. Maxdumi Aʼzam unga ustozlik qilgan. X.M.I. keyinchalik naqshbandiylik tariqatini keng targʻib qilgani uchun "Piri Shastiy" unvoniga ham sazovor boʻlgan. X.M.I. yoshligidan davlat va siyosat ishlariga faol aralashgan. Buxoro hokimi Ubaydulla sulton saroyida xizmatda boʻlgan.

X.M.I. Abdullaxon II ning markazlashgan davlat tuzish yoʻlidagi qattiqqoʻl siyosatini qoʻllab quvvatlagan. Buxoro xonligidagina emas, balki butun musulmon Sharqida uning nufuzi baland boʻlgan. Hindiston, Eron, Koshgʻar, Badaxshon hukmdorlari u bilan xat yozishib turishgan. Movarounnaxrdagi siyosiy jarayonlarda Maxdumi Aʼzam vafoti (1542)dan soʻng markaziy siymo (yirik diniy ulamo) sifatida asosiy rol oʻynagan. Abdullaxon II Balx hokimi Pirmuhammadxon taklifini qabul qilib, Buxorodagi hokimligini Balxdagi hokimlikka almashmoqchi boʻlganida X.M.I. Abdullaxon II bilan uchrashib, uni bu yanglish qaroridan qaytaradi (1561).

Buxoro xonligida shu davrda qurilgan koʻplab meʼmoriy obidalar (masjidlar, madrasalar, hammomlar, sardobalar, ustaxonalar, savdo rastalari va kanallar, xonaqoh va boshqalar) otaoʻgʻil: X.M.I. va Xoja Saʼduddin nomlari bilan bogʻliqdir. X.M.I.ning Gavkushon va Joʻybor madrasalarida 8 ming jildlik ulkan kutubxonasi boʻlgan. U saxovatli va muruvvatli inson boʻlgani uchun Buxoro xalqi tomonidan "Qutbul gʻavs" ("Madadkor qutb"), yaʼni avliyo deb eʼzozlangan.
Xoja Muhammad Porso

**Muhammad ibn Mahmud Hofiziddin al-Buxoriy (Xoja Muhammad Porso)** (1345, Buxoro — 1419, Madina) — naqshbandiya tariqati namoyandasi. Buxorodagi madrasalarda tahsil olgan. Qurʼon va hadislarni, kalom ilmini chuqur oʻrgangan. Bahouddin Naqshband uni shogirdlikka qabul qilgan va *porso* (taqvodor, dindor) taxallusini bergan. Bahouddin Naqshband vafotidan soʻng, uning oʻrniga tariqatga rahbarlik qilgan.

Jomiy, Navoiy, Safiy va boshqa allomalar Xoja Muhammad Porso haqida oʻz asarlarida yozganlar. Xoja Muhammad Porso Buxoro madrasalarida oʻqib, ilm olgan. oʻsha davrdagi siyosiy jarayonlarda faol ishtirok etgan. Movarounnahr hukmdori Xalil Sulton bilan muloqotda boʻlgan; Shohrux bilan turli masalalar boʻyicha yozishmalar olib borgan. Ulugʻbek saroyidagi (Samarqand va Buxoro) ilmiy munozaralarda qatnashgan.

Tasavvuf va islom tarixiga oid *Risolai qudsiya* (Xoja Bahouddinning qudsiy kalimalari haqidagi risola), *Eʼtiqod* (Eʼtiqod haqida risola), *Tahqiqot* (Tasavvuf istilohlari boʻyicha risola), *Tafsiri Qurʼon* (Qurʼon tafsiri), *Risolai kalifiya* (Karomatlar haqida risola), *Muxtasari tarixi Makka* (Makka shahrining qisqacha tarixi), *Maqomoti Xoja Bahouddin Naqshband* (Xoja Bahouddin Naqshband maqomoti), *Haftodu du firqa* (Yetmish ikki firqa) kabi 20 dan ortiq asar yozgan. Shariat va tariqat masalalariga bagʻishlangan va unga katta shuhrat keltirgan asari *Fasl ul-xitob bivusulil ahbob* (Doʻstlar visoliga yetishda oq ila qorani ajratuvchi kitob) boʻlib, u oʻrta asrlarda islom ulamolari uchun qoʻllanma vazifasini oʻtagan. Asar 494 ta masalaga bagʻishlangan boʻlib, ularning hammasi islomda bahsli hisoblangan va muallif turli asarlarga suyangan holda bu masalalarni yechib bergan. Asar bir necha marta chop etilgan.

Xoja Muhammad Porso 1-marta haj ziyoratiga ustozi Bahouddin Naqshband bilan borgan. U 2-marta haj ziyorati paytida kasalga chalinib, Madinada vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* Muhammad Boqir, Bahouddin Balogardon, T., 1993; Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001; Faxruddin Ali Safiy, Rashahot (2nashri), T., 2004.
Xoja Fazlulloh

**Xoja fazlulloh**, Xoja Jamoluddin Fazlulloh Abullaysiy (15-asr) — samarqandlik shoir, mudarris. Alisher Navoiynnnt ustozi. Falsafa, fiqh fanlarini, fors va arab tillarini yaxshi bilgan. Fiqh ilmi borasida "Ikkinchi Abu Hanifa" (qarang Mazhab) laqabini olgan. Alisher Navoiy Samarqandda oʻqib yurgan chogʻlarida (1465—69), X. F. xonadonida yashagan, taʼlim olgan. Navoiy keyinchalik "Majolis unnafois" tazkirasining 2majlisida u haqsa: "Faqih Abdullays avlodidandir. Fiqhda ani Abu Hanifai Soniy derlar edi va arabiyat (arab filologiyasi)da Ibn Hojib (arab tili grammatikasi boʻyicha "alKofiya" nomli mukammal darslik muallifi) kaffasida tutarlar erdi", deb yozadi. X.F. madrasada dars berish huquqini ustozi, buyuk tilshunos olim Sayid Sharifdan olgan.

X.F. katta tilshunos boʻlish bilan birga ijodiy ishlar bilan ham shugʻullangan. Uning sheʼrlari, xususan, muammolari oʻz davrida mashhur boʻlgan. X.F. 15-asr ilmiy va adabiy muhitida, maʼnaviy hayotida katta oʻrin tutgan.

Ad..Abdullayev V., Tanlanganasarlar, 1j., T., 2002; Valixoʻjayev B., Mumtoz siymolar, 1j., T., 2002.
Xoja Hasan Andoqiy

**Xoja Hasan Andoqiy**, Abu Muhammad Hasan ibn Husayn al-Andoqiy (1069, Buxorodagi Andoq qishlogʻi – 1157.2.11, Buxoro) – xojagonlik tariqatining yirik namoyandasi. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Xojagon-naqshbandiya tariqatining mashhur shayxi Xoja Yusuf Hamadoniyning isteʼdodli muridi va 2-xalifasi sifatida ustozi bilan birgalikda Xorazm va Bagʻdodga borgan. Oʻz umrini muridlarni tarbiyalash bilan oʻtkazgan. Shuningdek, Xoja Hasan Andoqiy tasavvufning xojagonlik tariqatini ishlab chiqishda Abduxoliq Gʻijduvoniyga katta yordam bergan. „Rashahot“ asarida yozilishicha, „u oʻz davrining buyuk shayxlaridan biri va tariqat yoʻlida eng yaxshi insonlardandir“. Mashhur olim Samʼoniy Marvdagi Yusuf Hamadoniy xonaqosi va Buxorodagi xonaqoda ul zotdan hadis ilmini oʻrgangan.

## Adabiyot
* Abdulkarim as-Samʼoniy, Nasabnoma (Al-Ansob), Buxoro, 2003;
* Faxruddin Ali Safiy, Rashahot, T., 2003;
* Hasaniy M., Razzoqova M., Xojagon tariqati va Xoja Hasan Andoqiy, T., 2003.
Alan Lloyd Hodgkin

**Alan Lloyd Hodgkin** (1914.5.2, Binberi, Oksfordshir, Angliya) — ingliz fiziologi; London qirollik jamiyati aʼzosi (1948) va prezidenti (1970—75). Kembrij universitetini tugatgan (1936). Shu universitet professor (1952-yildan), Lester universiteti rektori (1971-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nerv hujayralari fiziologiyasi, nerv qoʻzgʻalishi va tormozlanishi mexanizmlarini oʻrganishga oid. Biopotensiallarning hosil boʻlishi hujayra membranalari orqali ionlarning oʻtkazilishi bilan bogʻliq ekanligini nazariy va eksperimental isbotlab bergan. Nerv tolalarida potensiallar taʼsiri mexanizmlarini tadqiq qilish maqsadida membranalarda potensiallarni oʻlchaydigan original usulni ishlab chiqqan. Nerv impulslari hosil boʻlishida ion gradiyentlarining ahamiyati toʻgʻrisidagi asosiy nazariya muallifi. Nobel mukofoti laureati (1963; hamkorlikda).

## Manbalar
Xok xazinasi

**Xok xazinasi** - hozirgi Namangan viloyati Xok qishlogʻidan 1894-yilda topilgan metall buyumlar (mil. av. 2ming yillikning 1-yarmi). Jami 6 ta buyumdan iborat boʻlib, 5 tasi jezdan va bittasi kumushdan tayyorlangan. Bular: koʻza, pichoq boʻlagi, 3 ta toʻgʻnogʻich (bittasi kumushdan yasalgan), iskana boʻlagi. Toʻgʻnogʻichlar juda mayda ishlangan boʻlib, uning bir tomoniga buzoqcha hamda sigir sogʻayotgan ayol juda ustalik bilan tasvirlangan. Xok xazinasi Fargʻona vodiysi arxeologiyasida noyob hisoblanadi. Xok xazinasi Sankt-Peterburgdagi Davlat ermitajining Sharq boʻlimida saqlanadi.
Xoka

**Xoka** — AQShning Kaliforniya shtatida va Meksikadagi indeys xalklari GURUHI (shasta, pomo, karok, yana, vasho, salina, chumash, yuma, achomaviatsugevi, chimariko, chontallar, tlapaneklar). 70 ming kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Xokaltek tillarida soʻzlashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Asosan, dehqonchilik, ovchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadilar.
Xoja Saʼd Joʻyboriy

**Xoja Saʼduddin**, Xoja Saʼd Xoja Kalon Xoja (1531—Buxoro — 1589.23.10. ) — Joʻybor xojalaridan, Buxoro shayx ulislomi. Xoja Muhammad Islomnint oʻgʻli. Otasi vafoti (1563)dan soʻng uning oʻrniga Abdullaxon II tomonidan Buxoro shayx ulislomi qilib tayinlangan. Abdullaxon II X.S. fatvosisiz birorta jiddiy ishga qoʻl urmagan. X.S.ga "Qutblar qutbi" va "Sayyidlar panohi" unvonlari berilgan.

X.S. otasi kabi katta yersuv va koʻchmas mulk egasi boʻlgan. Abdullaxon II unga Badaxshondagi Arxang viloyati va Koʻlobdagi Vaxshni hadya etgan.

## Adabiyot
* Ahmedov B., Tarihdan saboqlar, T., 1994; Husenov S, Rajabova I., Chor Bakr, T., 2001.
Xoja Ubbon

**Xoja Ubbon** - Buxoro shahridan 50&nbsp;km shim.gʻarbda, Dashti Urganjiy qumligida joylashgan shifobaxsh suvli quduq va qadamjo (sagʻanali daxma). Aslida u "Xoja Obbon" shaklida yuritilib, "suv qoʻriqchisi, suv homiysi" maʼnosini anglatgan.

Rivoyat qilinishicha, X.U.Amudaryo qayiqchi va kemachilarining shfi va suv muakkili: qoqshoq qoʻriq yerlar va dashtlarga bulutlarni haydab yomgʻir yogʻdiradigan avliyo hisoblangan. Shu boisdan Buxoro viloyatining suvsiz dashtliklaridagi ayrim qishloq va qadamjolar Ubbon, Sulton Xubbi, Hazrat Xubbin va Oqshix bobo kabi nomlar bilan ataladi. X.U. qudugʻining suvi mineral tuzlarga boy, taʼmi shoʻr va achchiq boʻlib, oʻtmishda teri kasalliklariga yoʻliqqan kishilarning davolanish maskani va ziyoratgohi boʻlgan.

X.U. ziyoratgohi ilgari bir necha inshootlar majmuidan iborat boʻlgan. Quduq usti pishiq gʻishtdan chortoq uslubida gumbazli bino, uning yonginasida xonaqoh va panja shaklida mis tugʻlar ishlangan, bir nechta sagʻanalarning bosh qismida arxar shoxlar oʻrnatilgan.

1964-yilda X.U. qudugʻi ustidan 14-asr meʼmoriy hamda nodir gidrotexnika obidasi buzib tashlangan. Biroq, koʻp vaqt oʻtmay u joyda yangi quduq kavlanib, yangi imoratlar qad koʻtardi, sagʻanalar taʼmirlandi, davolanuvchi ziyoratchilarning soni esa ortib bordi.

Ad. Ayniy S, Esdaliklar, T., 1953; Gʻulomov Ya., Xorazmning sugʻorilish tarixi. Qadim zamonlardan hozirgacha, T., 1959; Yoʻldoshev N., Buxoroavliyolariningtarixi, Buxoro, 1997.

Abdulahad Muhammadjonov.
Xokkaydo

**Xokkaydo** — Yaponiyaning shimoliy qismidagi orol, kattaligi boʻyicha 2oʻrinda (Xonsyu o.dan keyin). Tinch okean va uning Yapon va Oxota dengizlari oʻrab turadi. Maydoni 77,7 ming km² (atrofidagi orollar bilan 78,5 ming km²). X. murakkab shaklga ega. Relyefi, asosan, togʻli, eng baland joyi 2290 m (Asaxi choʻqqisi). Harakatdagi vulkanlar bor. Teztez kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Toshkoʻmir, oltingugurt, temir rudasi konlari bor. Iqlimi moʻʼtadil, mussonli iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —3° dan Ggacha, iyulniki 17—21°. Yillik yogʻin 800–1500&nbsp;mm. Kuzda tayfunlar boʻladi. Daryolari sersuv, gidroenergiyaga boy. X. maydonining 60% oʻrmon. Yirik shaharlari — Sapporo, Xakodate. Xoʻjaligi haqida Yaponiya maqolasiga qaralsin.