AQSH mudofaa vazirligi

Amerika **Qoʻshma Shtatlari Mudofaa vazirligi** (**DoD**, **USDOD** yoki **DOD**) – federal hukumatning ijroiya boʻlimi boʻlib, hukumatning milliy xavfsizlik va Qoʻshma Shtatlar Qurolli Kuchlari bilan bevosita bogʻliq boʻlgan barcha agentliklari va funksiyalarini muvofiqlashtirish va nazorat qilish bilan shugʻullanadi. DOD dunyodagi eng yirik ish beruvchi boʻlib,  2021-yil holatiga koʻra 1,4 milliondan ortiq muddatli harbiy xizmatchilarga (askarlar, dengizchilar,  uchuvchilar va qoʻriqchilar) ega.826 000 dan ortiq xodimlar Milliy gvardiya va rezervchilar hisoblandi. qurolli kuchlardan va 732 000 dan ortiq tinch aholidan jami 2,8 milliondan ortiq xodimlarga ega. Shtab-kvartirasi Virjiniya shtatining Arlington shahridagi Pentagonda joylashgan. 

Mudofaa vazirligini mudofaa kotibi, vazirlar mahkamasi darajasidagi boshliq boshqaradi, u bevosita Qo'shma Shtatlar prezidentiga bo'ysunadi. Mudofaa vazirligi ostida uchta bo'ysunuvchi harbiy bo'lim mavjud: Armiya bo'limi, Dengiz floti boshqarmasi va Harbiy havo kuchlari departamenti. Bundan tashqari, to'rtta milliy razvedka xizmati Mudofaa vazirligiga bo'ysunadi: Mudofaa razvedka agentligi (DIA), Milliy xavfsizlik agentligi (NSA), Milliy geofazoviy-razvedka agentligi (NGA) va Milliy razvedka idorasi (NRO). Boshqa mudofaa agentliklari qatoriga Mudofaa ilg'or tadqiqot loyihalari agentligi (DARPA), Mudofaa logistika agentligi (DLA), raketaga qarshi mudofaa agentligi (MDA), Mudofaa sog'liqni saqlash agentligi (DHA), Mudofaa tahdidlarini kamaytirish agentligi (DTRA), Mudofaa qarshi razvedkasi va Xavfsizlik agentligi (DCSA), Koinotni rivojlantirish agentligi (SDA) va Pentagon kuchlarini himoya qilish agentligi (PFPA) ularning barchasi mudofaa vaziriga bo'ysunadi. Bundan tashqari, Mudofaa shartnomalarini boshqarish agentligi (DCMA) DoD uchun shartnomalarni boshqarish uchun javobgardir. Harbiy harakatlar o'n bitta mintaqaviy yoki funktsional birlashgan jangovar qo'mondonlik tomonidan boshqariladi. Mudofaa vazirligi shuningdek, Eyzenxauer maktabi (ES) va Milliy urush kolleji (NWC) kabi bir nechta qo'shma xizmatlar maktablarini boshqaradi.

## Tarix
O'n uchta mustamlaka va Britaniya hukumati o'rtasidagi ziddiyatning kuchayishi bilan 1774-yil sentabr oyida Birinchi Kontinental Kongress tomonidan ko'rilgan harakatlardan biri mustamlakalarga mudofaa harbiy tayyorgarliklarini boshlashni tavsiya qilish edi. 1775-yil iyun oyining o'rtalarida, Inqilobiy urush boshlanganidan so'ng, Ikkinchi Kontinental Kongress har qanday alohida mustamlaka chegaralaridan tashqarida harakatlana oladigan va jang qila oladigan milliy armiyaga ega bo'lish zarurligini tan olib, 1775-yil 14-iyunda Qit'a armiyasini tashkil qildi. Ushbu muhim voqea har yili AQShda Bayroq kuni sifatida nishonlanadi. O'sha yilning oxirida Kongress 13-oktabrda  Kontinental dengiz flotini va 10-noyabrda Kontinental dengiz piyodalarini tashkil qiladi.

### Harbiy va dengiz floti departamenti
1789-yil 4-martda AQSH 1-Kongressi yigʻilishidan soʻng, harbiy mudofaa kuchlarini yaratish toʻgʻrisidagi qonunchilik toʻxtab qoldi, chunki ular yangi hukumatni tashkil etish bilan bogʻliq boshqa masalalarga eʼtibor qaratdi. Prezident Jorj Vashington bu vaqt ichida ikki marta armiya tashkil etish majburiyatini eslatish uchun Kongressga bordi. Nihoyat, sessiyaning so'nggi kuni, 1789-yil 29-sentabrda Kongress Urush bo'limini yaratdi.  Urush departamenti 1798-yilda Kongress Harbiy-dengiz kuchlari departamentini tashkil qilguniga qadar dengiz ishlari bilan shugʻullangan. Har bir boʻlimning kotiblari 1949-yilgacha, barcha harbiy boʻlimlar Mudofaa vaziriga boʻysunadigan boʻlgunga qadar, toʻgʻridan-toʻgʻri vazirlar mahkamasi darajasidagi maslahatchilar sifatida prezidentga hisobot berishgan.

### Milliy harbiy muassasa

Ikkinchi jahon urushi tugagandan so'ng, prezident Harri Truman yagona milliy mudofaa departamentini yaratishni taklif qildi. 1945-yil 19-dekabrda Kongressga yoʻllagan maxsus murojaatida prezident isrofgarchilikka uchragan harbiy xarajatlarni ham, idoralararo mojarolarni ham tilga oldi. Kongressdagi muhokamalar bir necha oy davomida harbiylarning jamiyatdagi o'rni va ijroiya hokimiyatiga haddan tashqari ko'p harbiy kuch berish tahdidiga e'tibor qaratdi. 

1947-yil 26-iyulda Truman 1947-yilgi Milliy xavfsizlik to'g'risidagi qonunni imzoladi, unda "**Milliy harbiy muassasa**" deb nomlanuvchi birlashgan harbiy qo'mondonlikni tashkil etdi, shuningdek, Markaziy razvedka boshqarmasi, Milliy xavfsizlik kengashi, Milliy xavfsizlik resurslari kengashi, Birlashgan Davlatlar Harbiy-havo kuchlari va Birlashgan shtab boshliqlari qatnashdi. Qonun Milliy harbiy muassasani yagona mudofaa kotibi nazorati ostiga qo'ydi. Senat Jeyms V.Forrestalni birinchi mudofaa kotibi etib tasdiqlagan kundan keyin Milliy harbiy muassasa rasman o'z faoliyatini 18-sentabrda boshladi.  Milliy harbiy muassasa 1949-yil 10-avgustda "Mudofaa departamenti" deb o'zgartirildi va 1947-yilgi dastlabki qonunga kiritilgan o'zgartirishda vazirlar mahkamasi darajasidagi uchta harbiy bo'limni o'z ichiga oldi. 

1958-yildagi Mudofaa vazirligini qayta tashkil etish to'g'risidagi qonunga binoan, departament ichidagi hokimiyat bo'limlari tartibga solindi, shu bilan birga Harbiy bo'limlarning ular bilan bog'liq kuchlarni tashkil etish, tayyorlash va jihozlash bo'yicha oddiy vakolatlari saqlanib qoldi. Qonun ushbu bo'ysunuvchi Harbiy departamentlarga nisbatan mudofaa vazirining qarorlar qabul qilish bo'yicha umumiy vakolatlarini aniqlab berdi va AQSh harbiy kuchlari ustidan qo'mondonlikning prezidentdan tortib kotibgacha bo'lgan tezkor zanjirini yanada aniq belgilab berdi.  Shuningdek, ushbu qonunchilikda markazlashtirilgan tadqiqot organi–Ilg'or tadqiqot loyihalari agentligi ham nazarda tutilgan, oxir-oqibat DARPA sifatida tanilgan. Hujjat Eyzenxauer ma'muriyati tomonidan yozilgan va targ'ib qilingan, shuningdek,1958-yil 6-avgustda imzolangan.

### Moliyaviy tafovutlar
2001-yil 11-sentabr xurujlaridan bir kun oldin Mudofaa vaziri Donald Ramsfeld departament taxminan 2,3 trillion dollarlik tranzaktsiyalarni hisoblab chiqa olmasligini e'lon qildi. Reuters agentligi 2013-yilda xabar berishicha, Pentagon 1992-yilgi qonun talabiga koʻra yillik audit oʻtkazmagan yagona federal agentlikdir. Reuters agentligiga ko'ra, Pentagon "har yili Kongressga o'z kitoblari shunchalik tartibsiz bo'lib qolganki, audit o'tkazib bo'lmaydi" degan. 2016-yil iyun oyida Bosh inspektor idorasi armiya 2015-yilda buxgalteriya yozuvlariga 6,5 ​​trillion dollar notoʻgʻri tuzatishlar kiritganligi haqida hisobot chiqardi.

## Tashkiliy tuzilma

Senatning maslahati va roziligi bilan prezident tomonidan tayinlanadigan mudofaa kotibi federal qonunga ko'ra Mudofaa vazirligining boshlig'i, "Prezidentning Departamentga tegishli barcha masalalar bo'yicha asosiy yordamchisi" hisoblanadi. Mudofaa va Mudofaa vazirligi ustidan hokimiyat, rahbarlik va nazorat mavjud. Chunki Konstitutsiya barcha harbiy vakolatlarni Kongressga beradi va prezident, mudofaa vazirining qonuniy vakolatlari ularning konstitutsiyaviy vakolatlaridan kelib chiqadi. Kongress yoki prezidentning Mudofaa ishlari bo'limining har bir bo'limida ishtirok etishi amaliy bo'lmagani uchun, mudofaa kotibi va kotibga bo'ysunuvchi amaldorlar odatda harbiy hokimiyatni amalga oshiradilar.

Mudofaa departamenti: Mudofaa vazirining idorasi (OSD), Birlashgan shtab boshliqlari (JCS) va Birlashgan shtab (JS), Bosh inspektor idorasi (DODIG), Jangovar qo'mondonliklari, Harbiy bo'limlardan iborat. Armiya departamenti (DA), Harbiy-dengiz kuchlari departamenti (DON) va Harbiy havo kuchlari departamenti (DAF), Mudofaa agentliklari va Mudofaa dala faoliyati departamenti, Milliy gvardiya byurosi(NGB) va qonun bilan yoki prezident yoki mudofaa kotibi tomonidan tashkil etilgan yoki tayinlangan boshqa idoralar, tashkilotlar va qo'mondonliklar kiradi.Mudofaa vazirligi direktivasi 5100.01 bo'lim ichidagi tashkiliy munosabatlarni tavsiflaydi va bo'limning asosiy funktsiyalarini belgilash uchun asos bo'lib hisoblanadi. Sobiq mudofaa kotibi Robert Geyts tomonidan 2010-yil dekabr oyida imzolangan soʻnggi versiya 1987-yildan beri birinchi yirik qayta yozish hisoblanadi. 
### Mudofaa vaziri devoni
Mudofaa vaziri devoni (OSD) kotib va ​​uning oʻrinbosari  fuqarolik xodimlari hisoblanadi.

OSD siyosatni ishlab chiqish, rejalashtirish, resurslarni boshqarish, moliyaviy va dasturlarni baholash va nazoratni amalga oshirishda, shuningdek, AQShning boshqa davlat departamentlari va agentliklari, xorijiy hukumatlar va xalqaro tashkilotlar bilan aloqa va almashinuvni amalga oshirishda mudofaa kotibining asosiy shtat elementi hisoblanadi. OSD shuningdek, Mudofaa agentliklari, Mudofaa dala faoliyati departamenti va ixtisoslashtirilgan o'zaro faoliyat guruhlari ustidan nazorat va boshqaruvni amalga oshiradi.
#### Mudofaa idoralari
OSD shuningdek, quyidagi mudofaa agentliklarini ham nazorat qiladi:

* Qurolli Kuchlar Radiobiologiya tadqiqot instituti (AFRRI)
* Mudofaa Ta'lim Faoliyati Departamenti (DoDEA)
* Mudofaa ilg'or tadqiqot loyihalari agentligi (DARPA)
* Mudofaa Komissarligi Agentligi (DeCA)
* Mudofaa kontraktlarini tekshirish agentligi (DCAA)
* Mudofaa shartnomalarini boshqarish agentligi (DCMA)
* Mudofaa moliyasi va buxgalteriya xizmati (DFAS)
* Mudofaa axborot tizimlari agentligi (DISA)
* Mudofaa yuridik xizmatlari agentligi (DLSA)
* Mudofaa logistika agentligi (DLA)
* Mudofaa asirlari/MIA hisob agentligi (DPAA)
* Mudofaa xavfsizligi bo'yicha hamkorlik agentligi (DSCA)
* Mudofaa qarshi razvedka va xavfsizlik agentligi (DCSA)
* Mudofaa texnik axborot markazi (DTIC)
* Mudofaa tahdidlarini kamaytirish agentligi (DTRA)
* Kosmik rivojlanish agentligi (SDA)

#### Milliy razvedka agentliklari
Bir nechta mudofaa agentliklari Qo'shma Shtatlar razvedka hamjamiyatiga a'zodir. Bu milliy darajadagi razvedka xizmatlari bo'lib, ular Mudofaa vazirligi yurisdiktsiyasi ostida ishlaydi, lekin bir vaqtning o'zida milliy razvedka direktori vakolatiga kiradi. Ular milliy siyosatchilar va urushni rejalashtiruvchilarning talablarini bajaradilar, jangovar yordam agentliklari sifatida xizmat qiladilar, shuningdek, Mudofaa departamenti bo'lmagan razvedka yoki huquqni muhofaza qilish xizmatlariga, masalan, Markaziy razvedka boshqarmasi va Federal qidiruv byurosiga yordam beradilar.

Harbiy xizmatlarning har biri o'ziga xos razvedka elementlariga ega bo'lib, ular Mudofaa vazirligi qoshidagi milliy razvedka agentliklaridan farqlanadi, lekin ular tomonidan muvofiqlashtiriladi. Mudofaa vazirligi signal razvedkasi, geofazoviy razvedka, o'lchash va imzo razvedkasi bo'limlari bilan mamlakatning muvofiqlashtiruvchi organlari va aktivlarini boshqaradi, shuningdek, *Intelligence* hamjamiyatining sun'iy yo'ldosh aktivlarini quradi, ishga tushiradi va boshqaradi. Mudofaa vazirligi shuningdek, Markaziy razvedka boshqarmasining insoniy razvedka bo'yicha sa'y-harakatlariga hissa qo'shadigan, shuningdek, harbiy razvedkaning ustuvor yo'nalishlariga e'tibor qaratadigan shaxsiy razvedka xizmatiga ega. Bu idoralar bevosita Mudofaa vazirining razvedka bo'yicha o'rinbosari tomonidan nazorat qilinadi. 

## Byudjet

2017-yilda Mudofaa vazirligi xarajatlari yalpi ichki mahsulotning 3,15 foizini tashkil etdi va budjetda rejalashtirilgan global harbiy xarajatlarning qariyb 38 foizini tashkil etdi - bu keyingi 7 ta eng yirik harbiy harajatlarni birlashtirgandan ko'proq. 2019-yilga kelib 27-mudofaa kotibi mudofaa byudjetini bosqichma-bosqich ko'rib chiqishni boshladi. 2020-yilda kotib 106 milliard dollarlik oraliq jamidan 5,7 milliard dollarga teng bo'lgan narsalarni aniqladi (raketalarga qarshi mudofaa va mudofaa razvedkasi kabi "to'rtinchi hokimiyat" agentliklari mudofaa byudjetining 16 foizini tashkil qiladi).  U hipersonika, sun'iy intellekt va raketaga qarshi mudofaani modernizatsiya qilish uchun qayta joylashadi. 2021-yildan keyin 27-mudofaa kotibi modernizatsiya qilish uchun har yili byudjetni 3-5 foizga oshirish zarurligini taxmin qilmoqda. 

Mudofaa vazirligi federal ixtiyoriy xarajatlarning ko'p qismini tashkil qiladi. 2017-yil moliya yilida Mudofaa vazirligi byudjet xarajatlari AQSh federal byudjetining 15 foizini va federal ixtiyoriy xarajatlarning 49 foizini tashkil etdi, bu oldindan mavjud bo'lgan majburiyatlar bilan hisobga olinmagan mablag'larni ifodalaydi. Biroq, bu Mudofaa vazirligi byudjetidan tashqarida bo'lgan ko'plab harbiy sohalarga oid xarajatlarni o'z ichiga olmaydi, masalan, yadroviy qurollarni tadqiq qilish, texnik xizmat ko'rsatish, tozalash va ishlab chiqarish Energetika vazirligi byudjeti, faxriylar ishlari, G'aznachilik departamentining pensiyalarga to'lovlari, harbiy nafaqaxo'rlar va bevalar va ularning oilalariga yordam, o'tmishdagi urushlarda olingan qarzlar bo'yicha foizlar yoki Davlat departamentining xorijiy qurol savdosini moliyalashtirish va harbiy sohadagi rivojlanish yordami. Shuningdek, u harbiy xarakterga ega bo'lmagan mudofaa xarajatlarini o'z ichiga olmaydi, masalan, Ichki xavfsizlik departamenti, FBIning terrorizmga qarshi xarajatlari va NSA tomonidan razvedka to'plash xarajatlari.

2010-yilgi Amerika Qo'shma Shtatlari federal byudjetida Mudofaa vazirligiga 533,7 milliard dollarlik bazaviy byudjet ajratildi, 2009-yilga nisbatan yana 75,5 milliard dollar va chet eldagi favqulodda vaziyatlar uchun 130 milliard dollar tuzatish kiritildi.  Keyingi 2010-yil Mudofaa departamenti moliyaviy hisobotida 2010-moliyaviy yil uchun jami byudjet resurslari 1,2 trillion dollarni tashkil etganini ko'rsatadi. Ushbu resurslarning 1,1 trillion dollari majburiy bo'lib, 994 milliard dollari o'zlashtirildi, qolgan mablag'lar sotib olish uchun qo'shimcha vaqt talab qiladigan ko'p yillik modernizatsiya loyihalariga tegishli. O'n yildan ko'proq vaqt davomida talablarga rioya qilmaslikdan so'ng, Kongress moliyaviy yil uchun oxirgi muddatni belgiladi.

2015-yilda Mudofaa vazirligi uchun ajratilgan mablag' 585 milliard dollarni tashkil etdi, bu barcha federal agentliklar orasida eng yuqori byudjet resurslari va bu Amerika Qo'shma Shtatlari federal byudjetining ixtiyoriy byudjetidagi yillik Federal xarajatlarning yarmidan ko'pini tashkil qiladi. 

2018-yil Prezident Donald Trump Mudofaa va mehnat, sogʻliqni saqlash va aholiga xizmat koʻrsatish departamenti hamda 2019-yilda ta’limga oid mablagʻlar toʻgʻrisidagi qonunni va 2019-yilda davom etayotgan mablagʻlar toʻgʻrisidagi qonunni (HR6157) imzoladi.  ​​2018-yil 30-sentabrda 2018-yilgi moliya byudjeti muddati tugadi va 2019-yilgi moliya byudjeti kuchga kirdi.

## Manbalar