Harbiy eshelon yodgorligi

**Harbiy eshelon** **yodgorligi** – Volgograddagi Stalingrad jangi panorama muzeyi yaqinida yodgorlik sifatida oʻrnatilgan. Yodgorlik majmuasi 2009-yil iyun oyida qurilgan boʻlib, Stalingrad jangi paytida Stalingrad frontiga harbiy yuklarni uzluksiz etkazib berishni taʼminlagan temir yoʻlchilar va harbiy quruvchilarga bagʻishlangan.

2008-yil 3-fevralda Volgograddagi „Stalingrad jangi“ panorama muzeyida Stalingrad jangidagi gʻalabaning 65 yilligini nishonlash doirasida Volgograd temir yoʻl faxriylari kengashi oʻrtasida uchrashuv boʻlib oʻtdi. Rossiya temir yoʻllari kompaniyasi prezidenti Vladimir Yakunin bilan Volga temir yoʻlining filiali ushbu yigʻilishda temir yoʻlchilar uchun parovoz va urushdan oldingi vagon yodgorligi sifatida „Harbiy echelon“ yodgorlik majmuasini yaratish toʻgʻrisida qaror qabul qilishdi.

2008-yilda „Qizil oktabr“ (Rus.Красный Октябрь) zavodida „Er“ parovozi topildi, u ilgari Chir stansiyasi zahira bazasida uzoq vaqt boʻlgan. Soʻngra eritishga joʻnatilgan, temir yoʻllari kompaniyasning shartnomasiga binoan „Er“ evaziga eritish uchun boshqa parovoz berildi. Bu vaqtga kelib „Er“ juda xarob holga kelgan va qayta tiklash ishlariga muhtoj edi. Paravozni qayta qurish uchun Saratovga yuborildi, bu deyarli bir yil davom etdi. Qisman restavratsiya qilingandan soʻng, bu parovoz Volgogradga treyler usulida etkazib berildi. Harakat tarkibini tiklash va uni oʻrnatish ishlari Volga temir yoʻlining Volgograd filiali korxonalari xodimlari tomonidan amalga oshirildi.

2009-yil iyun oyining oʻrtalarida tiklangan parovoz va toʻrtta vagon Stalingrad jangi panorama muzeyida relsli poydevorga oʻrnatildi. „Harbiy echelon“ yodgorlik majmuasining tantanali ochilishi 2009yil 24-iyunda Rossiya temir yoʻllari rahbarlarining V assambleyasining Volgogradga tashrifi chogʻida boʻlib oʻtdi.

2020-yilda Ulugʻ Vatan urushidagi Gʻalabaning 75 yilligi munosabati bilan yodgorlik majmuasida yangi eksponat – tez tibbiy yordam mashinasi paydo boʻldi. Urush paytida bunday mashinalar yaradorlarni orqaga evakuatsiya qiladigan tez yordam poezdlarining bir qismi edi. Mashinaning ichida yaradorlar qanday olib ketilgani va ularga tibbiy yordam koʻrsatilgani haqida hikoya qiluvchi ekspozitsiyani jihozlash rejalashtirilgan. Tez tibbiy yordam mashinasidan nafaqat ekskursiyalar, balki tibbiyot muassasalari talabalariga dars berish uchun ham foydalanish rejalashtirilgan.

Volgogradda „Harbiy eshelon“dan tashqari, Volgograd lokomotiv deposida oʻrnatilgan O<sup>v</sup>-5109 parovoziga yodgorlik va Maksim Gorkiy lokomotiv deposida L lokomotiviga yodgorlik oʻrnatish rejaga kiritilgan.

## Tavsif
Tavsif
„Harbiy echelon“ bezatilgan harbiy poyezd boʻlib, unga tenderli parovoz, yopiq vagon „teplushka“, neftni tashish uchun sisterna va ikkita universal platforma kiradi. 2020-yilda ikkita universal platforma tez yordam mashinasiga almashtirildi. Bundan tashqari, poyezd oldiga sema oʻrnatilgan, lokomotiv kabinasi yonida esa yonilgʻi quyish uchun ustun mavjud.

### Parovoz

„Er“ 743-64 parovozi dizaynerlar Lopusinskiy Vatslav Ivanovich va Lomonosov Yuriy Vladimirovich tomonidan 1930-yillarning oxirida E seriyali parovozlar harbiy tashish uchun tayyorlangan eng yaxshisi deb tan olindi. Ulugʻ Vatan urushi yillarida ushbu seriyadagi parovozlar asosan harbiy yuklarni toʻgʻridan-toʻgʻri frontga etkazib berish uchun NKPS maxsus zahirasining parovozlari ustunlari bilan jihozlangan.

Parovoz Lugansk lokomotiv zavodida 1935-yilda ishlab chiqarilgan, seriya raqami 4711. Urush paytida u Ryazan-Ural va Stalingrad temir yoʻllarida ishlatilgan. Qayta tiklash jarayonida lokomotivga „Er“ 739-99 raqami berildi, ammo bu raqam allaqachon boshqa lokomotivga berilgan edi, shuning uchun lokomotiv oʻrnatilgandan keyin u „Er“ 743-64 raqamiga oʻzgartirildi.

Texnik xususiyatlari: tezligi – 65 km / soat, maksimal quvvat – 1400 ot kuchi, tenderli parovozning uzunligi – 21,5 m, ish holatidagi parovozning ogʻirligi – 85 tonna, qozondagi bugʻning ishchi bosimi – 14 kg/ sm², isitish – koʻmir, koʻmir taʼminoti – 15 t, suv taʼminoti – 28 m3.

## Vagonlar
* Otilgan oʻqlarga qarshi ikki qavatli qoplamaga ega boʻlgan vagon. Qizil Armiya shaxsiy tarkibini Stalingrad jangi hududiga olib borish uchun ishlatilgan. Bayram tadbirlari paytida u tashrif buyuruvchilar uchun ochiladi, buning uchun vagonga pechka, kerosin chiroqlari, quyosh kreslolari va boshqa uy-roʻzgʻor buyumlari oʻrnatiladi. Texnik xususiyatlari: uzunligi – 7046/6444 mm, ichki kengligi – 2743 mm, ichki balandligi – 2222 mm, pol maydoni – 17,56 m², foydalanish mumkin boʻlgan hajmi – 39 m³. Karkas poʻlatdan, korpusining qolgan qismi yogʻochdan ishlangan.

* Ikki tomonlama platforma. Harbiy texnikani Stalingrad jangi hududiga tashish uchun foydalanilgan. Turli vaqtlarda platformada eksponatlar joylashtirilgan. Xoirgi vaqtda: „Katyusha“ BM-13, tank T-34 eksponatlari mavjud. Texnik xususiyatlari: uzunligi – 6400 mm, ichki kengligi – 2730 mm, yon/oxirgi tomonlarning balandligi – 500/300 mm.

* Ikki qavatli sisterna. Neft va neft mahsulotlarini tashish uchun vagon. Texnik xususiyatlari: tayanch – 3900 mm, qozonning tashqi uzunligi – 6740 mm, qozonning ichki diametri – 2200 mm, yuk koʻtarish quvvati – 25 tonna.

* Metall borti boʻlgan ikki tomonlma vagon. Turli vaqtlarda platformada eksponatlar oʻrnatilgan.

* Toʻrt qavatli tez yordam mashinasi. U 2019-yilgacha Saratov viloyatidagi Pokrovsk stantsiyasida turgan 1938-yilda ishlab chiqarilgan yengil avtomobildan restavratsiya qilinib yaratilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Ivanov A. Spasyonniy ot pereplavki. // Gazeta „Vecherniy Volgograd“ ot 26.06.2009. – Volgograd.
## Havolalar
* Paravoz E<sup>r</sup> 743-64 *[[parovoz.com]]* saytida
* Porovoz rasmlari  *dishmodels.ru* saytida