open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bosma taboq

**Bosma taboq** — nashrning haqiqiy (amaldagi) hajmi oʻlchov birligi. Bichimi (formati) 60x90 sm boʻlgan qogʻoz varagʻining bir tomonidagi nusxa. Standart oʻlchamli va boshqa oʻlchamlarga ega boʻlgan qogʻozdagi nusxa shu oʻlchamlar uchun fizik Bosma taboq deb ataladi. Nashr mahsulotlarni hisobga olishda har qanday oʻlchamdagi qogʻoz uchun hisoblangan Bosma taboq 60x90 sm bichimdagi qogʻoz oʻlchov birligi sifatida olinib, shartli taboqlarga qayta hisoblanadi (yana qarang Mualliflik tabogʻi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosmachilik

**Qoʻrboshilar harakati** — Turkistonda sovet hokimiyati va bosqinchi qizil armiyaga qarshi olib borilgan qurolli harakatga shoʻro hukumati davrida berilgan rasmiy nom.

## Etimologiya
"Bosmachi" soʻzi aslida turkiy „bosmoq“ (hujum qilmoq) feʼlidan yasalgan. Xalq oʻrtasida „bosmachi“ deb harbiy birlikka aloqasi boʻlmagan jinoyatchi unsurlar, oʻgʻri va bezorilar tushunilgan. Shuningdek birovlarning yurtini bosib olgan bosqinchilarni ham „bosmachilar“ deyish mantiqan toʻgʻri keladi. 1918-yilning boshidan 1919-yil oʻrtalarigacha boʻlgan arxiv hujjatlarida „bosmachi“ soʻzi uchramasdan, uning oʻrniga „qaroqchi“, „bosqinchi“ iboralari qoʻllangan. 1919-yilning oʻrtalaridan boshlab avval vaqtli matbuotda, soʻngra rasmiy hujjatlarda „bosmachi“ va „bosmachilik“ iboralari keng ishlatilgan. Bu iboralar milliy ozodlik harakatining mohiyatini soxtalashtirish, ajdodlarimizning sovet rejimi va bolsheviklar hukmronligi hamda qizil armiyaning bosqinchilik siyosatiga qarshi olib borgan qurolli kurashlarini niqoblash uchun buyuk davlat shovinistlari tomonidan oʻylab topilgan hamda „banditlik“, „qaroqchilik“ degan soʻzlar bilan asossiz ravishda bir qatorga qoʻiilgan.

### Afgʻonistondagi
1979—89-yillarda SSSRning Afgʻonistondagi intervensiyasiga qarshi afgʻon xalqining olib borgan ozodlik kurashi qatnashchilarini ham dastlab sovet matbuoti „bosmachilar“ deb nomladi. Keyinchalik oʻz vatanining mustaqilligi uchun kurashgan afgʻon mujohidlari „dushmanlar“ deb ataldi.

## Yana qarang

* Turkiston general-gubernatorligi
* Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat
* Ibrohimbek
* Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloni

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosmillar

**Bosmillar**, basmillar ―(xitoy manbalarida, *boʻma*, *bila*, *xe la* — ola, chavkar ot degani) — toʻqqiz oʻgʻuz qabilalaridan biri. Xitoy manbalarida dastlab Suy xoqonligi (581—618) davrida tilga olinadi. Bosmillar Beshbaaiq shahrining janubidan to Baykalgacha boʻlgan hududda yashashgan. Xitoy manbalarida Bosmillar atamasi ularning otlari chavkar boʻlganligidan olingan deyiladi. Bosmillar asosan chorvachilik, ovchilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullangan. VII asrda B.ning 5 ta katta urugʻdan iborat kabila ittifoqi tashkil topib, uning 30 ming saralangan qoʻshini, 300 ming oti boʻlgan. VIII asrdan uygʻur va Bosmil boshchiligidagi toʻqqiz oʻgʻuzlar Koʻk turk xoqonligiga qarshi qudratli kuchga aylangan. Bosmillar yetakchi boʻlgan uygʻur va qarluq qabilalari birlashmasi Koʻk turk xoqoni Oʻzmish (740—742) ni oʻldirib Bosmil xoqonligi (742—744) ni tuzishgan. Bosmillar boshligʻi Elteris qogʻon unvoni bilan taxtga oʻtiradi. Xoqonlikning sharqiy qismini uygʻurlar egallab, ular soʻl yobgʻu, gʻarbiy qismiga qarluqlar joylashib ular oʻng yobgʻu deb nomlangan. Xitoy Bosmillar xoqonligi bilan yaxshi qoʻshnichilik munosabatlari oʻrnatishga intilgan. Uygʻurlar soʻnggi turk xoqoni Boʻlmish (Baymi, 742—745)ni oʻldirib, soʻngra qarluklar bilan birga sobiq ittifoqchilari B.ga hujum qilishgan, Elteris xoqon oʻldirilgan. Natijada Bosmil xoqonligi tugatilib, Bosmil tarqab ketganlar. Oltoy bilan Tangritogʻ (Tyanshan) oraligʻida yashaydigan Bosmil keyinchalik Uygur xoqonligi tugatilgach, Idiqut xonligini tashkil topishida ishtirok etgan. XI-XII asrlarda Bosmillar Qoraxoniylar davlati hududidagi boshqa turkiy qabilalar bilan aralashib yashaydilar. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, 1j., T., 1960; Malyavkin A. G., Tanskiye xroniki o gosudarstvax Sentralnoy Azii, Novosibirsk, 1989.
Bosma montaj

**Bosma montaj** — mikroelektron qurilmalar elementlari (qismlari)ni montaj qilish usuli. Bunda elektr ulashlar elektr oʻtkazuvchi yupqa metall lentalar (simlar) orqali amalga oshiriladi( q. Bosma plata). Bosma montaj elementlari oʻzgarmas va oʻzgaruvchan qarshiliklar, kondensatorlar, induksiya gʻaltaklari, transformatorlar, tranzistor va diodlar, rele, ulagichlar va almashlab ulagichlardan iborat. Radioelektronikada va, ayniqsa, kosmik apparatlarda mikroelektron qurilmalarni mumkin qadar ixchamlashtirishning juda katta ahamiyati bor. Bu sohada 3 omil; qurilmaning oʻlchami, puxtaligi va narxi muhim rol oʻynaydi. Mikroelektron sxemada 1 sm2 sathga elementlarni oʻzaro ulovchi 14 ga yaqin sim toʻgʻri keladi. Bunga erishish uchun koʻp qavatli Bosma montaj dan foydalaniladi. Oʻtkazgichlar (simlar) bir-biriga elektron nur yordamida payvandlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma mashina

**Bosma mashina** — kitob, gazeta, jurnal, broshyura, etiketka, plakat va boshqa matbaa mahsulotlari chop etiladigan mashina. Matbaa jihozlaridan asosiysi hisoblanadi. Dastlabki Bosma mashina (bosma stanok)ni nemis ixtirochisi I. Guttenberg 1441—1445 yillarda ixtiro qilgan.

Bosma mashina ning asosiy uzellari: boʻyoqni qolipdan qogʻozga oʻtkazuvchi bosish apparati; qolipga boʻyoq surkash apparati, qogʻozni bosish apparatiga uzatuvchi va nusxalarni mashinadan chiqaruvchi qogʻoz oʻtkazish mexanizmi; bosilgan mahsulotlarni qabul qiladigan va ularga ishlov beradigan qoʻshimcha qurilma; mashinani boshqarish yuritmasi va tizimi.

Bosish usuliga koʻra, bosmaxona Bosma mashina si yuqori bosma, tekis bosma va chukur bosma xillarga boʻlinadi. Bosish qolipi va unga qogʻoz (yoki boshqa material)ni siqib turuvchi sirtning turiga koʻra, tigelli, tekis va rotatsion Bosma mashina lar boʻladi (rasm). Tigelli Bosma mashina da nusxalar ikki sirt — bosma qolip va qogʻozni qolipga siqib turuvchi tigelning oʻzaro taʼsiri natijasida olinadi. Unda blanklar, muqovalar, bezaklar bosiladi. Tekis Bosma mashina da bosma qolip bir tekislikda yotadi, qogʻozni shu qolipga silindr siqadi. U bezak va koʻp boʻyoqli bosmalar uchun moʻljallangan. Rotatsion Bosma mashina da qolip va unga qogʻozni siqadigan sirt silindr shaklida boʻladi; ular bir xil tezlikda aylanadi. Bunday mashinada gazeta, jurnal, kitob, blanklar, bilet va boshqa mahsulotlar bosiladi. Bosma mashina qogʻoz turiga qarab ham xillarga boʻlinadi: varaqlarga bosadigan va qogʻoz oʻrami (rulon) dan uzluksiz uzatib turiladigan qogʻozga bosadigan (rotatsion) mashinalar. Bosma mashina qogʻozdan tashqari temir, karton, oyna, plastmassa, toʻqimachilik materiallari va boshqalarga bosadigan xillarga ham boʻlinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosniyaliklar

**Bosniyaliklar** (oʻzlarini "musulmonlar", bosanlar deb ataydilar) — xalq. Bosniya va Gersegovinaning asosiy aholisi. 1,8 mln. kishi (1990- yillar oʻrtalari). Umumiy soni 2100 ming kishi (1992). Shu jumladan: Yugoslaviyada 220 ming kishi, Xorvatiyada 14 ming, Turkiyada 30 ming, AQShda 30 ming kishi. Kad. yozma manbalarga Karaganda Bosniya va Gersegovinada illiriy qabilalari yashagan. Bosniya va Gersegovina Turkiya tarkibiga kirgandan keyin aholisi (asosan serb va xorvatlar) islom dinini qabul qilgan. Serbxorvat tilida gaplashadilar. Dindorlari — musulmon-sunniylar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bospor devorlari

**Bospor devorlari** — miloddan avvalgi 51-asrlarda Qora dengizning shim. boʻylarida qurilgan Tiritaka, Akkos (Uzunlar) va Asandra nomli mudofaa devorlari.

Tiritaka devori — Kerchga eng yaqin devor boʻlib, Azov dengizi jan. dagi Oltin Qoʻrgʻon (Zolotoy Kurgan) va undan Tiritakagacha borgan. Devorning gʻarb tomoni boʻylab xandaq qazilgan. Balandligi 3,5 m gacha boʻlgan harobasi saqlangan. Xandaqning chuq. 3,5 m. Devor eni va xandaqning kengligi 34 m. Devor ostiga tosh terib ishlangan, devor boʻylab koʻp sonli burjlar qurilgan.

Akkos (Uzunlar) devori jan.dan shim.ga tomon yoʻnalishda Uzunlar koʻlidan Azov dengiziga qadar davom etgan. Bu devorning uz. 35–36&nbsp;km, kengligi 28 m. Qoldigʻining balandligi 6 m. Poydevori tosh terib ishlangan. Harobasi boʻylab yarim doyra shaklidagi burjlar qoldigʻi saqlangan. Tiritaka devori va Akkos devori Bosporga yunonlar kelmasdan oldin kimmeriylar tomonidan bino qilingan. Bospor podsholigi oʻz hududini mudofaa qilish uchun ulardan foydalangan. Bospor podsholigi tashkil topgach (miloddan avvalgi 480 yil), Tiritaka devori yangidan tiklangan. Feodosiya bilan urush boshlanmasdan oldin birinchi spartokidlar davrida bosporliklar Akkos devorini mustahkamlab undan foydalangan.

Asandra devori Bospor hokimi Asandra hukmronligi davri (miloddan avvalgi 47—17 yillar)da bino etilgan. Devor boʻylab dumaloq burjlar qurilgan va xandaq qazilgan. Asandra devori Feodosiya — Arabat chizigʻida qurilgan va Perekop boʻyida bunyodga keltirilgan, degan fiqolar bor. Yunon tarixchisi Strabon keltirgan maʼlumotga koʻra, Asandra Meotidada Xersones boʻyini 360 stadiy uzunlikdagi devor bilan toʻsib olgan va har stadiy (1 stadiy — 185–192 m ga teng) masofada oʻntadan burj bino qildirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bospor podsholigi

**Bospor podsholigi** — Qora dengizning shimoliy sohilidagi quldorlik davlati (miloddan avvalgi 5-asr — milodiy 4-asr). Miloddan avvalgi 480 yillarda Kerch, Taman yarim orollaridagi yunon shaharlarining birlashuvi natijasida vujudga kelgan. Poytaxti — Pantikapey (hozirgi Kerch), bundan tashqari Fanagoriya, Germonassa (hozirgi Taman), Feodosiya, Nimfey kabi yirik shaharlari boʻlgan.

Bospor podsholigi ni dastlab yunon sulolalaridan boʻlgan arxeanaktidlar (miloddan avvalgi 480— 438), keyin — yunonmahalliy spartokiylar (miloddan avvalgi 438—109) sulolasi boshqargan. Bu davlatning iqtisodiy va madaniy jihatdan eng yuksalgan davri miloddan avvalgi 4—3-asrlarga toʻgʻri keladi. Yunoniston va Kichik Osiyoga galla, koramol, baliq, teri, qullar savdoga chiqarilgan, bu mamlakatlardan esa vino, zaytun moyi, sopol va metall buyumlar, gazmol olingan. Bospor podsholigi xoʻjaligida dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik va hunarmandchilik taraqqiy etgan. Milodiy 4-asr oxirida Bospor podsholigi gunnlar tomonidan tugatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mariyash Bostanova

**Mariyash Bostanova** (3-yanvar 1945, Chimboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967—76 yillarda Chimboy, Taxtakoʻpir tumanidagi maktablarda tarbiyachi, qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. 1976-yildan Qoraoʻzak tumanidagi 5-maktabda qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Bostanova darslarni koʻrgazmali qurollar, texnika vositalari asosida tashkil etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bostirib sugʻorish

**Bostirib sugʻorish**, yoppasiga sugʻorish — sugʻorish usullaridan biri. Tuproq sharoiti va yerning nishabiga qarab, sugʻoriladigan yer 0,1—0,25 ga kattalikdagi maydonilarga boʻlinadi, atrofiga 0,2—0,4 m balandlikda marza olinadi. Bostirib sugʻorish usuli faqattuproqshoʻrini yuvish, yaxob berish, sholi va bedani sugʻorishda qoʻllanadi. Bostirib sugʻorish suvning ortiqcha sarflanishiga, tuproq tarkibining buzilishiga, yerning shoʻrlanishi va botqoklanishiga sabab boʻlgani uchun bu usuldan kam foydalaniladi.

## Manbalar
Bostiriq

**Bostiriq** 1) toʻquvchilikda kudung (toʻqmoqsimon yogʻoch asbob) urilgan atlasga tak berish (buklash) uchun uni taxtakach orasiga olib, ustidan tosh bostirib qoʻyish. Ilgari atlas qoʻlda kudunglanar edi. Atlasni mashina (kalandr)da silliqlashga koʻchilgach, B. usuli qolib ketdi; 2) tikuvchilikda kiyim chokini bostirib tikish. Bostirma chok—kiyim choklari ustidan yana bir bostirib tikilgan chok. Maye, burma koʻylakning koʻkrak yoki paltoning yeng va yoqa choklari ustidan yana bir bor yurgizilgan chok bostirma chok hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boston (maʼnolari)

**Boston**:

* Boston — AQSH ning Massachusets shtatining maʼmuriy markazi
* Boston (jun gazlama) (frans.
Aholi punktlar:
*Boston (Novken tumani) (qirgʻ. ) — Qirgʻizistonning Jalolobod viloyati Novken tumaniga qarashli qishloq
*Boston (Qizil-Tuu) (qirgʻ. ) — Qirgʻizistonning Jalolobod viloyati Suzoq tumani qarashli qishloq
*Boston (Georgia) — AQSHning Georgia shtatida joylashgan shahar
*Boston (Indiana) — AQSHning Indiana shtatida joylashgan shahar

Yana q.
*Boʻston (maʼnolari)
Bosfor

**Bosfor** (turkcha *İstanbul Boğazı*, yun. *Βόσπορος,* *Bosporos*) — Qora dengiz bilan Marmar dengizini tutashtirgan boʻgʻoz; Yevropa bilan Kichik Osiyo yarimoroli oʻrtasida; uzunligi 30&nbsp;km ga yaqin, eni oʻrtacha 2&nbsp;km. Qadimgi dare vodiysi boʻlib, antropogen davrida dengiz suvi bosgan. Bosfor kirgoklari baland, tik va manzarali. Chuqurligi 33 m dan 80 m gacha. Qulay tabiiy gavanlari koʻp, eng yaxshisi Yevropa sohilidagi Xalich (Oltin Muguz) gavani; Osiyo sohilida Istanbul shahri joylashgan, uning portidan Bosforni kesib oʻtuvchi avtomobil koʻprigi (uzunligi 2,8&nbsp;km) qurilgan. Bosforda 2 oqim bor: ustki oqim nisbatan chuchuk (shoʻrligi 18‰) boʻlib, Qora dengizdan Marmar dengiziga oqadi; ostki oqim ancha shoʻr (38‰), Marmar dengizidan Qora dengizga tomon oqadi.

## Yana qarang

* Istanbul kanali

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqichli narxlar

**Bosqichli narxlar** — ishlab chiqarish maqsadlaridagi turkumlab ishlab chikariladigan aniq bir mahsulotlarga belgilanadigan va harajatlarning qisqarib borishi yoki tovarning maʼnaviy eskirishi darajasiga qarab bosqichmabosqich pasaytyrib boriladigan ulgurji narxlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqon

**Bosqon** yoki **bozgʻon** — 1) katta zalvar bolgʻa. Qadimgi ishlab chiqarish qurollaridan biri. Poʻlatdan yasaladi, ogʻirligi 4—6 kg, yogʻoch dastasining uzunligi 1 m gacha boʻladi. Qizigan poʻlat yoki temirni sandonda bosqon bilan urib yalpoqlanadi. Ayrim joylarda, chunonchi Samarqandda temirchilarning dami ham bosqon deyiladi; 2) yuqoridan tushadigan zarb kuchi hisobiga metall xom ashyoga bosim bilan ishlov beradigan mashina. Qoʻl kuchi bilan ishlatiladigan dastlabki bosqon — richagli bosqon 13—14-asrlarda maʼlum boʻlgan. 16-asr boshlarida charxpalakdan harakatlanadigan bosqon paydo boʻldi, 18-asrda charxpalaklar oʻrnini bugʻ kuchidan, keyinchalik havo kuchidan foydalanib ishlaydigan bosqon egalladi. 20-asr boshlaridan elektr yuritmali bosqonlar, 1940-yillarda portlama bosqonlar, 1950-yillarda gaz bosqonlari yaratildi. Vazifasiga koʻra, bolgʻalash va shtamplash bosqonlariga; harakatlantirish vositasiga koʻra, bugʻhavo, pnevmatik (havo), mexanik, gidravlik (suyuqlik), portlama, gaz elektrmagnitli bosqonlarga boʻlinadi. Ishlash usuliga koʻra, oddiy (tushuvchi) va qoʻsh harakatli (tushuvchi qismlari qoʻshimcha tezlashtirilgan) bosqonlar buladi.

Bosqonning asosiy qismlari: porshen, shtok va baba (muxra); shabot (zalvor asos), stanina, yuritma va boshqarish mexanizmlari. Bosqon temirchilik shtamplash ishlab chiqarishining asosiy mashinalaridan biri hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqoq

**Bosqoq** (*turkiycha* — bosuvchi, ezuvchi) — moʻgʻul xoni tomonidan qaram mamlakatlarga maxsus yorliq bilan yuborilgan amaldor, noyib.

Moʻgʻul tilidagi *darugʻachi* (dorugʻa) va forscha *shihna* turkiylarning “bosqoq” atamasi bilan bogʻliq boʻlib, u bilan bir xil maʼnoda qoʻllangan.

Bosqoq oʻz maʼmuriy mavqeiga koʻra bek va lashkarboshilardan yuqori turgan. Plano Karpinining aytishicha, bosib olingan yerlardagi moʻgʻul boshliqlari bosqoqlar deb atalgan. Bosqoqqa maxsus harbiy otryad va turli mayda amaldorlar biriktirilgan boʻlib, uning vazifasi mahalliy hokimiyat faoliyatini nazorat qilish, soliq va oʻlpon yigʻish, tub aholini roʻyxatga olishdan iborat boʻlgan. Bosqoqlar soliq va oʻlpon yigʻishda benihoyat shafqatsizlik qilganlari boisidan mustamlaka mamlakatlarda tez-tez qoʻzgʻolonlar sodir boʻlib turgan. Xususan 1262-yilda Suzdal, Yaroslavl va Rostovda soliq toʻlashga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarilgan. 1327-yilda esa Tver qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtgan. Keyinchalik bosqoqlar Oltin Oʻrdada elchilariga aylanishdi. Bosqoqlik XIII asrning oʻrtalarida Eron va Rusda ham joriy etilgan. Moʻgʻul xonlari XIV asrning boshlarida mazlum xalqlar kurashining kuchayishi munosabati bilan Bosqoqlikni bekor qilib, soliq va oʻlpon yigʻishni mahalliy hokimiyatga topshirishga majbur boʻlishgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqunchoq

**Bosqunchoq** — RF Astraxon viloyatidagi tuzi tagiga choʻkib turadigan shoʻr koʻl. Volga daryosidan 50&nbsp;km sharqda. Katta Bogdo togʻi yaqinida. Maydoni 106&nbsp;km². B. okean sathidan 19,5 m past. B. oʻrni tektonik yoʻl bilan paydo boʻlgan. Koʻlga koʻpdan koʻp shoʻr buloqlar va jilgʻalar quyiladi. B.dan tuz qazib olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqinchilik

**Bosqinchilik** 1) ijtimoiy xavfli, oʻta ogʻir jinoyat, oʻzganing molmulkini talash maqsadida oshkora hujum qilish. Oʻzbekistonda Bosqinchilik jinoyati jabrlanuvchiga zoʻrlik ishlatib yoxud unga zoʻrlik qilish bilan qoʻrqitib sodir etilgan boʻlsa, jinoyatchi molmulki musodara etilib, 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi (OʻzR JK 164modda). Boqinchoning xavflilik darajasiga qarab, jazoning yana ham ogʻir turlari belgilangan. Masalan, Bosqinchilik juda koʻp miqdordagi mulk talontaroji bilan bogliq holda oʻta xavfli residivist yoki uyushgan guruh tomonidan sodir etilsa, jinoyatchilar molmulki musodara qilinadi va ularga 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish haqida jazo belgilanadi; 2) hozirgi xalqaro huquqdagi tushuncha (qarang Agressiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanik geografiya

**Botanik geografiya**, fitogeografiya — biogeografiyaning oʻsimliklarning yer yuzida tarqalishi qonunlarini oʻrganadigan boʻlimi. Oʻsimliklar geografiyasi va oʻsimliklar jamoalari geografiyasini oʻz ichiga oladi. Biologik geografiya har xil mintaqalarda oʻsadigan oʻsimliklarning xilma-xilligi, oʻsimliklar qoplami va ularning geografik tarqalish qonuniyatlarini oʻrganadi. Biologik  materiallari asosida Yer yuzidagi oʻsimlik qoplamlari oblastlar, kichik oblastlar, provinsiyalar va yanada mayda botanik-geografik birliklarga boʻlinadi. Keyingi davrda Biologik geografiyada oʻsimlik zaxiralarini va oʻsimlik qoplami mahsuldorligini aniqlaydigan usullar keng qoʻllanilmoqda.
## Botanika geografiyasi, oʻsimlik qoplami geografiyasi
G'arbiy Sibir, Qozog'iston va O'rta Osiyoda, eng aniq. O'simliklarning zonal tarqalish qonuniyatlarini iqlim va tuproq zonaliligi bilan bog'liq holda o'rganish rus va sovet olimlarining qishloq xo'jaligi sohasidagi ishlarining muhim qismini tashkil etdi.Odatda zonalar ajralib turadi: arktik cho'l, tundra, o'rmon-tundra, ignabargli va ignabargli-bargli o'rmonlarning pastki zonalari va bargli o'rmonlar (faqat SSSR va Uzoq Sharqning Yevropa qismida), o'rmon-dasht yoki dasht dashtlari, dashtlar, cho'l dashtlari yoki yarim cho'llari, cho'llari bilan tayga. Har bir zona tog'larda o'simliklarning vertikal zonalanishining maxsus tizimi bilan tavsiflanadi.
xo'jaligi boshqarmalari. va oʻrmon xoʻjaligi boshqarmalari va boshqalar botanika-geografik ishlarning natijalaridan SSSR va ittifoq respublikalari Davlat plan komissiyasi, qishloq va oʻrmon xoʻjaligi vazirliklari va boshqalar foydalanadi.

## Yana qarang

* Botanika 
* Geografiya

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bostirma

**Bostirma** — toʻrt tomoni yoki ikki yoni va oldi ochiq usti yopiq bino; ayvonning bir xili; usti yengilgina yopiladi. Sharq, shu jumladan Oʻrta Osiyo xalq binokorligida qadimdan keng tarqalgan. Asosan, xoʻjalik maqsadlarida (roʻzgʻor buyumlarini saqlash, pichan, gʻoʻzapoyalarni bosib qoʻyish uchun, yozgi oshxona, oʻtinxona yoki molxona sifatida) foydalanilgan. Hozir B.dan dala shiyponlari, shuningdek yakka tartibdagi qishloq turar joy meʼmorligida yengil inshoot sifatida foydalaniladi. Usti yopiq uzun yoʻlak ham B. deb nomlanadi. Uy sifatida ham foydalansa bo'ladi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botallo yoʻli

**Botallo yoʻli** (16-asr italyan vrachi L. Botallo nomidan) (ductus Botallo), arterial yoʻl — quruqlikda yashovchi umurtqalilar embrionida oʻpka arteriyasini orqa aortasi bilan bogʻlaydigan 6arterial yoyning yuqori bulimi. Yurakning oʻng qorinchasi (yoki bir butun qorinchaning oʻng boʻlagi)dan kelgan qonning kupi hali takomil etmagan kichik qon aylanish doirasidan oʻtmay, Botallo yoʻli orqali aortaga boradi. Koʻpchilik hayvonlar tugʻilganidan keyin bu yoʻl berkilib, boylamga aylanib ketadi.

Odamlarda Botallo yoʻli homilaning oʻpka arteriyasini aorta bilan bogʻlaydi. Ona krrnidagi embrion taraqqiyoti davrida bolaning oʻsishi uchun zarur boʻlgan oziq moddalar, kislorod ona qoni orqali homilaga boradi. Onadan keladigan >d kislorodli qonning bir qismi yurakt ning oʻng boʻlmasiga quyilib, koʻp qis| mi ovalsimon teshik orqali chap boʻlmaI chaga, qolgan qismi oʻng qorinchaga, undan oʻpka arteriyasiga oʻtadi. Lekin homilada oʻpka hali ishlamasligi tufayli oʻpka arteriyasidagi qon yurakning embrion rivojlanishida paydo boʻlgan arteriya yoʻli orqali aortaga quyilib tanaga tarqaladi. Bola tugʻilishi bilan mustaqil qon aylanish boshlanib, kislorod almashishi oʻpka orqali bajariladi, natijada arteriya yoʻli puchayib, biriktiruvchi toʻqimali boylamga aylanadi. Baʼzan Botallo yoʻli berkilmay qolib, qon aylanishi keskin buziladi (qarang Yurak porogi), bunday hollarda albatta jarroxlik usuli qoʻllanadi.

## Manbalar
Botanik kolleksiya

**Botanik kolleksiya** — ilmiy va amaliy ahamiyatga molik oʻsimlik formalari va turlarini muntazam ravishda yigʻib borish. Ular oʻsimliklarning jahon genetik fondini saqlash, oʻrganish, seleksiya ishlarida foydalanish, tadqiq etish maqsadida yigʻiladi. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida mahalliy va chet ellarda ekiladigan 120 ekinning 50 mingdan ortiq nav’ namunalari toʻplangan. Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida esa gʻoʻzaning madaniy va yovvoyi turlarini noyob jahon kolleksiyasi (10000ga yaqin namuna) toʻplangan. Botanik kolleksiya yangi materiallar bilan uzluksiz toʻldirib boriladi, urugʻlarning unuvchanlik qobiliyati va toʻplangan namunalarning biologik aynanligi oʻzidan changlanish hamda notipik oʻsimliklarni olib tashlash yoʻli bilan saqlab turiladi, shuningdek ilgari tekshirib chiqilgan mamlakatlarga ekspeditsiyalar uyushtirib, toʻplanadigan materiallar hisobiga toʻldiriladi. Oʻsimliklarning qimmatli formalari (genetik plazmalar)ni ularning kelib chiqish markazlari (Meksika, Gvatemala, Ekvador, Boliviya, Gonduras, Peru, Braziliya, Argentina, Venesuela, Avstraliya, Afrika, Markaziy Osiyo va boshqalar)da tabiiy populyatsiyalarp orasidan qidiriladi. Jahon kolleksiyasi materiallaridan yangi seleksiya navlarini chiqarishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanik nomenklatura

**Botanik nomenklatura** — oʻsimliklar (turlar)ning nomlari, sistematik birliklar, sistemalar, tiplar va nomlarni mustahkamlash, qonuniy nomlar, sinonimlar, taksonlarni tavsiflash, yangi taksonlarni yozish va boshqa bilan bogʻliq boʻlgan qatiy qonun va qoidalar majmui.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanika bogʻi (maʼnolari)

**Botanika bog‘i**:

* Botanika bog‘i — tirik o‘simliklar kolleksiyasini yig‘adigan va shu asnoda o‘simliklar dunyosi xillari va boyligini o‘rganadigan, botanika sohasidagi bilimlarni tashviqot qiladigan i.
* Botanika bog‘i, O‘zbekiston FA Botanika instituti va botanika bog‘i
Botanika sanatoriysi

**Botanika [[Sanatoriy|sanatoriysi]]** — balneologik kurort. Toshkent shahridan 30&nbsp;km uzoqlikda. Chatqol togʻi etaklarida, Chirchiq shahridan 15&nbsp;km masofada, dengiz sathidan 570 m balandlikda joylashgan. Maydoni 19,7 ga. Sanatoriy hududida dastlab temir yoʻl xodimlari uchun dam olish uyi (1942-yil gacha), harbiy gospital (1942-46), mavsumiy (1947-56) va yil boʻyi ishlaydigan (1956—66) dam olish uyi boʻlgan, 1966-yildan markaziy va periferik nerv sistemasi hamda hazm aʼzolari kasalliklari bilan ogʻrigan kishilar davolanadigan sanatoriyga aylantirilgan. Sanatoriy yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan, yaqinidan Boʻzsuv oqib oʻtadi. Iqlimi kontinental: qishi yumshoq, yozi issiq, yanvar ning oʻrtacha temperaturasi — G, iyulniki +26°, nisbiy namlik 50%, quyoshli kunlar davomiyligi yiliga 2700 soat. Sanatoriydagi termal xloridgidrokarbonatnatriyli mineral suvdan ichish, vannalar uchun, ichaklarni chayish, meʼdani yuvish maqsadida, Jizzax viloyati Zomin tumani "Baliqli koʻl"dan olib kelinadigan balchiqsan esa chaplash (applikatsiya) va galvanik balchiq koʻrinishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, refleksoterapiya, davo fizkulturasi, massaj, issiq (parafin va ozokerit) hamda lazer bilan davolash usullari ham qoʻllanadi.

526 oʻringa moʻljallangan yotoq korpuslari (bir va ikki oʻrinli), yozgi va qishki klub, kutubxona, sport maydonchalari mavjud, Bolalar va onalari uchun yil davomida ishlaydigan 68 oʻrinli boʻlim ham bor (1990-yildan).

## Yana qarang

* Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

## Manbalar
Walther Bothe

**Walther Wilhelm Georg Bothe** () (8-yanvar 1891, Oraniyenburg, Berlin yaqinida — 8-fevral 1957, Geydelberg, Germaniya) — nemis fizigi. Max Planck shogirdi. Moye tushishlar usuli muallifi (1924); uni kosmik nurlarni tadqiq qilishga tadbiq qiddi. Bothe va X. Geyger elektronlarda qattiq unurlar tarqalganda energiyaning saqlanish qonuni bajarilishini isbotlashdi (1925). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1954).

## Manbalar
Botiniylar

**Botiniylar** (arab, botin ichkari, yashirin, sirli) — islomdagi mafkuraviy oqimlardan birining tarafdorlari. 8-asrda vujudga kelgan. Bu oqim tarafdorlari Qurʼon oyatlari va hadislarni zohiriy va lugʻaviy talqin etishga qarshi chiqqan. Ularning iddaolaricha, oyat va hadislarning zohiriy maʼnolarini emas, balki zimnidagi yashirin mazmunlarini olish zarur emish. Bu aqida bilan ular islom shariatiga qarshi chiqqan boʻldilar. Zero shariat hukmi boʻyicha oyat, hadis va boshqa barcha manbalarning iboralari, u qaysi tilda boʻlmasin, zohiriy, lugʻaviy va istilohiy maʼnolariga asoslangan holda talqin etiladi. Baʼzi fasohat, kinoya, tanbeh, istiora, ishora kabi soʻz oʻyinlari, "mutashobih" oyatlar va tasavvufiy talqinlar bundan mustasnodir. Islomning "Ahli sunna va jamoa" aqidasiga binoan, B. shariatga xilof eʼtiqodda boʻlganliklari uchun dinsizlar qatorida sanalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botirboy

**Botirboy** — Hisor tizmasining shim. yon bagʻridagi muzlik, tovoqsimon tabiiy chuqurlikda joylashgan. Qashqadaryoning chap irmogʻi Oqsaryo (Oqsuv) ga quyiluvchi Botirboy soyi havzasida. Uz. 2,4&nbsp;km, maydoni 1,6&nbsp;km². B.ning atrofida taqasimon joylashgan 11 ta kattakichik muzlik mavjud (umumiy maydoni 4,2&nbsp;km²). B. muzligining tili 3280 m, eng yuqori nuqtasi esa 3500 m balandlikda. Muzlik joylashgan hududda oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 1250&nbsp;mm.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanika bogʻi

**Botanika bogʻi** — tirik oʻsimliklar kolleksiyasini yigʻadigan va shu asnoda oʻsimliklar dunyosi xillari va boyligini oʻrganadigan, botanika sohasidagi bilimlarni tashviqot qiladigan ilmiy tadqiqot, oʻquvyordamchi va madaniymaorif muassasasi. Botanika bogʻi asosini ochiq dalada va oranjereyalarda oʻstirilib, ilmiy tadqiqot ishlarida va koʻrgazmalarda foydalaniladigan oʻsimliklar kolleksiyasi tashkil etadi. Oʻsimliklarni joylashtirishda geografik, sistematik va ekologik tamoyillardan foydalaniladi. Kupchilik Botanika bogʻi da dendrariylar va togʻ oʻsimliklari (alpinariylar), foydali oʻsimliklar (dorivor, oziq-ovqat, texnika, dekorativ va boshqalar) uchastkalari boʻladi. Yirik Botanika bogʻi da 2—3 minglab oʻsimlik turlari oʻstiriladi. Botanika bogʻi ning asosiy ilmiy vazifasi — foydali oʻsimliklarni qidirib topish, ularni kompleks oʻrganish va introduksiya qilishdan iborat.

Botanika bogʻi tarixan dastlabki ilmiy botanik markaz hisoblanadi. Ulardan koʻpchiligi botanikaning bir qator boʻlimlari boʻyicha tadqiqot olib boradigan kompleks intlar hisoblanadi; boshqalari muayyan mavzu yoki muammolar boʻyicha ixtisoslashgan boʻladi.

Botanika bogʻi Yevropada monastir bogʻlari asosida vujudga kelgan. Dastlabki Botanika bogʻi 14-asrda Italiyada (Salerno, 1309; Venesiya 1333) paydo boʻlgan. 16— 17-asrlarda Botanika bogʻi Fransiya, Germaniya, Niderlandiya, Angliya, Shvesiya va boshqa mamlakatlarda tashkil etilgan, ularda asosan dorivor oʻsimliklarni oʻrganish sohasida tadqiqotlar olib borilgan. Buyuk geografik kashfiyotlar davrida Botanika bogʻi lari boshqa oʻlkalardan keltirilgan oʻsimliklarni sinovdan oʻtkazish bilan shugʻullanadi. Botanika bogʻi dan eng yiriklari 25 ming oʻsimlik turiga ega boʻlgan Ksyu (London), Edinburg (35 ming), K. Linney ishlagan Upsala (10 ming), Utrext (10 ming), Bryussel (13,5 ming), Berlin (18 ming), Jeneva (15 ming) va boshqa shaharlarda mavjud. Amerika qitʼasida Botanika bogʻi 18-asrdan tashkil etila boshlandi. Bu kitʼada NyuYork (15 ming), Bruklin (8 ming), Monreal (20 ming), RiodeJaneyro (7,5 ming) Botanika bogʻi eng yirik bomardir. 18—19-asrlarda Botanika bogʻi lari Osiyo va Afrika mamlakatlarida tashkil etila boshlandi. Ular orasida eng mashhurlari Kalkutta (Hindiston), Bogor (Indoneziya), Paradeniya (Indoneziya)dagi Botanika bogʻi hisoblanadi. Podsho Rossiyasi hududida Botanika bogʻi 19-asr dan tashkil etila boshlagan. Ular orasida eng asosiylari Nikita (Qrim), Tbilisi, Batumi, Ukraina, Sibir Botanika bogʻi va Moskvada joylashgan Rossiya Fanlar akademiyasining Bosh Botanika bogʻi hisoblanadi.

Oʻzbekistonda Botanika bogʻi 1921-yilda Toshkent davlat universiteti qoshida tashkil etilgan. Toshkentdagi Botanika bogʻi dunyodagi eng yirik Botanika bogʻi qatoriga kiradi.

## Yana q.

* Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Botanicheskiye sadi mira (Kratkiy spravochnik) M., 1959; Rusanov F. N., Botanicheskiy sad AN UzSSR, T., 1963.
Botirsoy

**Botirsoy** — Soʻx daryosidagi Sariqoʻrgʻon suv taqsimlagichidan boshlanadigan soy (ariq) (Fargʻona viloyati). Uzunligi 24 km. Botirsoy dastlab 10 km masofada Soʻx yoyilmasidagi shagʻalli choʻldan oʻtib, Oʻzbekiston va Bagʻdod tumanlaridagi ekinzorlarga suv beradi. Yozda toʻlib oqadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botiq

**Botiq** — quruqlikda yer yuzasining, shuningdek okean va dengizlar tubining atrofga nisbatan ancha pastga botgan joylari. Tubi koʻpincha tekis, chuqurligi har xil boʻladi. Botiq koʻproq tektonik yoʻl bilan vujudga keladi. Shakli odatda, yumaloq, oval hamda uzunchoq boʻladi. Diametri yoki uzunligi oʻn va yuzlarcha km ga yetadi (Fargʻona, Sariqamish, Borsakelmas botiqlari). botiq soʻzi soylik, depressiya, bukilmalar terminlarining sinonimi sifatida ishlatiladi. Tinch okeanda Mariana (11022 m), Tonga (10882 m) botiqlari bor. botiq ilgari choʻkma deb yuritilgan. botiq atamasi Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida qayd qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Botkin

**Sergey Petrovich Botkin** [1832. 5 (17)9, Moskva — 1889.12(24) 12, Mentona, Peterburgda dafn etilgan] — vrach terapevt, pedagog, jamoat arbobi. 1861-yildan Peterburg Tibbiyotjarrohlik akademiyasining professor Botkin tibbiyotda yangi yoʻnalish, yaʼni kasallikning paydo boʻlishi va avj olishida nerv sistemasining ahamiyatini izohlovchi "nervizm" nazariyasini yaratdi. Sariq kasalligini chuqur talqin qildi. U organizmni atrof muhit bilan bogʻliq yaxlit tarzda oʻrgandi. Botkin fikricha, tibbiyot "kasallikning oddini olish va bemorni davolash" haqidagi fandir. Botkin hozirgi zamon terapiyasining nazariy asosini ishlab chiqdi. Ilmiy ishlari yuraktomirlar sistemasi, jigar, buyrak kasalliklari, dori moddalarning taʼsirini oʻrganish, yuqumli kasalliklar, harbiydala terapiyasi va boshqalarga oid.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botmon

**Botmon** (arab.) – ogʻirlik oʻlchov birligi. Yaqin va Oʻrta Sharqmamlakatlari (Arabiston, Misr, Suriya, Iroq, Eron, Turkiya, Hindiston) da, shuningdek Oʻrta Osiyoda qoʻllanib kelingan. Shariatga koʻra, botmon (manni sharʼiy) asosan 0,832&nbsp;kg ni tashkil qilgan, lekin turli mamlakatlar va turli davrlarda uning mezoni har xil boʻlgan. Oʻrta Osiyoda ham botmonning vazni oʻzgarib turgan. Maye, XIX asrda Xorazmda botmon 20,16&nbsp;kg dan 40,95&nbsp;kg gacha, Buxoro va Samarqandda asosan 8 pud (131,044&nbsp;kg), Fargʻonada 8—10 pud (131,044—163,805&nbsp;kg) boʻlgan. Bu oʻlchov paxta va mevalarni oʻlchashda qoʻllangan. 1884-yil maʼlumotlariga koʻra, Qoʻqonda 1 botmon 10 pudga, yaʼni 163,805&nbsp;kg ga teng boʻlib, donlarni ulchashda qoʻllangan. Toshkent va Chimkentda 1 botmon 10,5 pud (171,995&nbsp;kg) boʻlgan. Oʻrta Osiyoning koʻp joylarida botmon yer sathini oʻlchash birligi sifatida ham qoʻllanilib, 1 botmon yer deganda 1 botmon don ekiladigan maydon tushunilgan. Masalan, Samarqandda 1 botmon (8 pud) bugʻdoy 1,63881 ga yerga sepilganligi sababli, shunday kattalikdagi yer bir botmon deb atalgan. Hozirgi vaqtda botmon taxminan bir gektarga teng sath oʻlchov birligi hisoblanadi. Baʼzi Sharq mamlakatlarida botmondan ogʻirlik oʻlchov birligi sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Mann

**Mann** —

1) qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati Xorazmda 15-asrgacha 1M. 3 qadok, yaʼni 1,255&nbsp;kg, 17-asrda 10 va 12 qadoqqa teng boʻlgan. 19-asr oʻrtalaridan asosan, 1M.=48 qadoq =480,409512&nbsp;kg =19,657&nbsp;kg boʻlgan. Buxoroda 1671-yil 1M =5120 misqol =25,6&nbsp;kg boʻlgan (1 misqol = 5g). Buxoro "katta ogʻirligi"da 1M = 25600 misqol = 128 kg. 1723-yil maʼlumotlariga koʻra, Qarshida 1M = 10 qadoq = 4,095 kg, Samarqandda 1M = 20 kg ga teng boʻlgan. Toshkentda M. oʻrnida koʻproq botmon ishlatilgan: 1 Toshkent botmoni, asosan, 10,5 pud = 171,995 kg boʻlgan. Hindistonda 14-asrda 1M = 12,832 kg, Boburiylar davrida M.ning bir necha turlari boʻlgan. Shulardan Akbarshoh M.i, yaʼni Akbariy Mann 25,156 kg ga teng boʻlgan;

2) qad. yuza ulchov birligi, mamlakatimiz xududida ekin maydonlarini ulchashda qoʻllangan; qiymatlari ham har xil. Amalda "katta ogʻirlik M." guruhi yer maydonini oʻlchashda koʻproq qoʻllangan. Toʻppi M.idagi (boshqacha nomi — mani taki) donning ogʻirligi 4,32&nbsp;kg boʻlgan (14-a; Buxoro). Demak, toʻppi M.i 4,32&nbsp;kg don ekilgan maydonni ifodalagan. Katta ogʻirlik Mann Samarqandda (15—16-asrlar.) 20&nbsp;kg ga, Buxoroda (19-asr) 1M = 2 tanob boʻlgan. Xorazmda esa 1 tanob yerga 5 botmon bugʻdoy (1 botmon = 20&nbsp;kg) ekilgan.

Ogʻirlik oʻlchovi M.ining qiymatlari har xil boʻlgani uchun ularga mos keladigan maydonlar ham har xil boʻlgan.

## Manbalar
Botiroy

**Botiroy** (18311910) - dargʻin shoiri. Realistik dargʻin adabiyoti asoschilaridan biri. "Hayot haqida", "Qahramonlik haqida", "Sevgi haqida" turkum qoʻshiqlari bor. Bular toʻplab nashr etilgan (1928).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Roald Botirov

**Roald (Ravil) Ismoiloshch Botirov** (1931.4.4, Astraxon) — kinorejissyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1952). Buxoroteatrida bosh rejissyor (195259). Teatrda 20 ga yaqin spektakl qoʻygan: "Momaqaldiroq", "Oqpadar", "Tohir va Zuhra", "Oltin koʻl" va boshqa Shuningdek, Namangan teatrida "Revizor", Hamza teatrida "Vassa Jeleznova" spektakllarini qoʻygan. 1959—90 yillar "Oʻzbekfilm"da rejissyor 1990-yildan oʻzi tashkil etgan "Inson" kinostudiyasining badiiy rahbari. Mashhur filmlari: "Dorbozlar", "26otilmasin", "41yil olmalari", "Seni kutamiz, yigit", "Unutilmagan qoʻshiq", "Muhabbat va nafrat" (Yugoslaviya bilan hamkorliqda), "Mana oʻsha yigit qaytib keldi", "Leytenant Nekrasovning xatosi", "Ikkinchi davra" va boshqa Obrazli tasvir, musiqa, kadr va kadr ortida yangraydigan badiiy matnni aktyor oʻyini bilan bogʻlash, film qahramonlarining harakterini ochib berish, xalqlarning maʼnaviy birligini kuylash B. ijodiga xos. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotining laureata (1986).

## Manbalar
Botniya qoʻltigʻi

**Botniya qoʻltigʻi** – Boltiq dengizining shimoliy qismi, Shvesiya va Finlandiya oraligʻida. Maydoni 117 ming km². Uzunligi 668&nbsp;km, eni 240&nbsp;km gacha. Eng chuqur joyi shimolda 112 m, janubda 290 m. Gidrologik rejimi dengiznikiga oʻxshash. Suvining shoʻrligi shim.da 2—3‰, jan.da 5‰ gacha. Oktabr—iyun oylarida muzlaydi. Botniya qoʻltigʻiga kiraverishda Aland o.lari joylashgan. Asosiy portlari: Vasa, Oulu (Uleaborg), Pori (Finlandiya); Luleo, Sundsvall (Shvesiya).

## Manbalar
Botridium

**Botridium** (Botrydium) — sariqyashil suvoʻtlar turkumi. Tanasi noksimon, diametri 3 mm gacha, bir hujayrali, koʻp yadroli, rizoidlari rangsiz. Suv havzalari qirgʻoqlari yaqinidagi choʻkma balchiqlarda, suvi quriyotgan hovuz va koʻlmak suvlar tubidagi loyda oʻsadi. B. sochilgan marjonga oʻxshash koloniya hosil qiladi. Suvda — zoosporalar, tuproqsa — aplanosporalar hosil qilib koʻpayadi. Jinsiy koʻpayishi aniqpanmagan. Bir necha turi maʼlum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botriomikoma

**Botriomikoma** (yunoncha botrys shingil, mykes — zamburugʻ, oma — oʻsma), piogen granulyoma — teri yoki shilliq qavatdan shingilga oʻxshab osilib turadigan oʻsmtasimon tuzilma; xavfsiz oʻsmta, yumshoq, tez qonaydi, qizgʻishjigarrang. Terining shikastlanishi, tirnalishi, unga biror narsa yoki yiring paydo qiluvchi mikroblar tushishi sabab boʻladi. Koʻproq qoʻl barmoqlarida, yuz sohasida uchraydi. Jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bottichelli Sandro

**Bottichelli** (Botticelli; asli Alessandro di Mariano Filipepi) **Sandro** (1445 — 1510) — italiyalik rangtasvir ustasi, Italiya Ilk Uygʻonish davri Florensiya rassomligi maktabining yirik vakili; Filippo Lippining shogirdi. Medichilar xonadoniga yaqin boʻlgan. B. asarlaridagi nafis va yengil ifodali chiziklarning musiqaviyligi, bir muncha sovuq va shaffof tiniq ranglar tizimi, kompozitsiyadagi ritm nafosati va chuqur lirik tuygʻularga boy tabiat kurinishlari uning asarlariga B.gagina xos boʻlgan betakror latofat va taʼsirchanlik baxsh etadi. B. maʼjozii va antik mavzulardagi asarlar, jumladan, "Bahor" (1477—78),"Veneraning tugʻilishi" (1483—84), "Madonna del Manifikat" (1482— 83), "Anorli Madonna" (1487), shuningdek Vatikandagi sikstin kapellasi devoriy rasmlari (1481—82) hamda qator portretlar (mas, "Juliano Medichi", 1470- yillar) muallifi. 1490- yillardan B. asarlarida tushkunlik kayfiyati kuzatiladi: "Isoga aza tutish" (1490), "Tuhmat" (1495) va boshqa U Dantening "Ilohiy komediya"siga birinchi boʻlib rasm ishlagan sanʼatkorlardan (1492—97).

B. ijodi koʻpgina rassomlar ijodiga taʼsir etgan. Jumladan, oʻzbekistonlik rassomlar R. Choriyev, J. Umarbekov va boshqa ijodida bu taʼsirni sezish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botu

**Botu** (taxallusi; asl ismi Mahmud Hodiyev) (1904.15.5, Toshkent – 1938.9.5) – shoir, jurnalist. Rus-tuzem maktabi (1914–17), oʻqituvchilar tayyorlash kursi (1918–20), Moskva davlat universitetining iqtisod fakultetida (1921–1927) oʻqigan. „Fargʻona“ gazetasida, „Alanga“ jurnalida bosh muharrir, ayni vaqtda Oʻzbekiston xalq maorifi komissari oʻrinbosari boʻlib ishladi (1928–1930). Dastlabki sheʼrlarida Munavvarqori singari milliy istiqlolchilar taʼsiri seziladi. „Umid uchqunlari“ (1925), „Toʻlqin tovushlari“ (1929) toʻplamlari nashr etiladi. U yangi tuzumga chin dildan ishongan, xalqqa haqiqiy tenglik, ozodlik, baxt-saodat beradi, deb umid qilgan. Shu maʼnoda yangilikni, yoshlikni, xotin-qizlar ozodligini kuyladi. Botu „Yangi qishloq“ (1928), „Hoshimjon“, „Tursun“ (1929), shuningdek bolalarga bagʻishlangan hikoyalari („Bolalar yolgʻoni“, „Mening kitobim“ va boshqalar)da yangi ijtimoiy munosabatlar hamda bolalar dunyosi ruhiyatini tasvirladi.

Botu oʻzbek-arab alifbosini lotin grafikasi asosidagi alifboga almashtirish tashabbuskorlaridan boʻlgan (1920). Tilshunoslik va adabiyotshunoslik masalalariga oid bir qator maqolalar muallifi. Botu 1930-yilda nohaq ayblanib, qamoqqa olindi va qatagʻon qurboni boʻldi. Toshkent koʻchalaridan biriga va maktabga Botu nomi qoʻyilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Yoz kuni: sheʼrlar, dostonlar, hikoya va maqolalar, T., 1980.
* Sharipov B., Shoir va jamoatchi, T., 1989.
Botur xuntayji

**Botur xuntayji**, Erdeni Botur Xuntayji (? – taxminan 1660) – Oyrot xonligi hukmdori (1635-yildan). B. X. oʻz otasi Hara (Qora) Xulaning siyosatini davom ettirib, markaziy hokimiyatga itoat etishdan bosh tortgan oyrot hokimlari qarshiligini bartaraf qilgan. 1635-yil Gushixon bu kurashda yengilib, Jungʻoriyadan Kukunorga ketgach, B. X. Oyrot xonligining barcha eʼtirof etgan yagona hukmdoriga aylandi. 1640-yil B. X. tashabbusi bilan oyrot, xalxa va qalmiq mulkdorlari yigʻini uyushtirilib, unda „Moʻgʻul oyrot qonunlari“ deb atalgan qonunlar qabul qilindi. B. X. bir necha marta Rossiyaga oʻz elchilarini yuborib, u bilan tinchtotuv yashash va savdo-sotiqni rivojlantirishga intilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boturboshi

**Boturboshi (Bahodirboshi)** — Qoʻqon xonligi shahar hokimi qaramogʻidagi qoʻshin boshligʻi. B., shuningdek koʻchmanchi qabilalar bilan bogʻliq yumushlarni ham bajargan. Uning qoʻl ostidagi qoʻshin urushlar chogʻida xon lashkari tarkibida jang qilgan. 1842-yil Toshkentda Davronbek dodxoh, 1822—23 yillari Toʻraqoʻrgʻonda Qoʻshyuz B. boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botriomikoz

**Botriomikoz** (lotincha: botrys — shingil, mykes — zamburugʻ) — hayvonlarda uchraydigan surunkali yuqumli kasallik. Koʻpincha otlar, baʼzan koramol, qoʻy va choʻchqalar kasallanadi. Kasallikni Botryomyces ascoformans zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Zamburugʻ organizmga shikastlangan teri yoki yogʻ va ter bezlari orqali kirib, shishlar paydo qiladi. Shishlar avval qattiq boʻlib, keyin yiringlab yoriladi va yaraga aylanadi. Baʼzan ichki organlarga ham tarqalib, yiringli shishlar paydo qilishi mumkin. Kasallik oylab, hatto yillab choʻziladi, lekin hayvonning umumiy ahvoli uncha yomonlashmaydi. Shishlarning yiringlanish davrida kasal hayvon harorati koʻtarilib, oqsoqlanadi. Kasallik klinik belgilariga va lab. maʼlumotlariga asoslanib aniqdanadi. B. jarrohlik yoʻli bilan davolanadi. Kasallikning oldini olish uchun hayvonlar terisini shikastlanishdan saqlash, axtalashda aseptika kridalariga rioya qilish kerak.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botrik toʻpgul

**Botrik toʻpgul** (yunoncha botrys — shingil, shoda) — monopodial (oddiy) shoxlanadigan toʻpgul. Gullari pastdan yuqori tomonga navbat bilan ochiladi. Dastlab poyaning pastki tomonidagi, soʻngra poyaning eng uchida joylashgan gullar ochiladi. Gul oʻqining oʻsishi uzoq davom etadi. Botrik toʻpgul oddiy (shingil, boshoq, soʻta, soyabon, kallakcha, shoda, savatcha) va murakkab (murakkab boshoq, soyabon, murakkab qalqon) boʻladi. Botrik toʻpgul ning aksi simoz toʻpguldir.

## Manbalar
Botuxon

**Botuxon**, Botu, Sainxon (1208-1255) - moʻgʻul xoni, Jo'jixonning ikkinchi o'gli, Chingizxoning nabirasi. B.ning onasi qoʻngʻirot urugʻidan boʻlgan Elchi noyonning qizi Ukifuj xotun edi. Otasining oʻlimi (1227)dan keyin Joʻji ulusini idora qilgan, moʻgʻullarning barcha asosiy harbiy yurishlarida qatnashgan. Abulgʻoziy Bahodirxonning yozishicha, Oʻqtoyxon Xitoyni zabt etib, Moʻgʻuliston ga qaytib kelgach (1235), B.ni Tulixonning ugli Munke, oʻzining ugli Guyukxon va Chigʻatoyning oʻgʻillari hamrohligida rus, cherkas, bulgʻor, turo, boshqird va b. xalklar yerlarini bosib olish uchun joʻnatadi. Ularga Chingizxonning eng yirik sarkardasi Subutoy bahodirni harbiy maslahatchi qilib tayinlaydi. Yurishda jami 14 moʻgʻul xoni ishtirok etib, qoʻshinning soni 150 mingga yetadi. B. 1236—38 yillarda VolgaKama Bulgʻoriyasi, alanlar, qipchoqlar, Oʻrta Volgaboʻyi xalqlari, Ryazan, Vladimir knyazliklarini (qarang Sit ekangi) buysundiradi, Moskva, Kolomna, Vladimir, Rostov, Uglich, Yaroslavl, Kostroma kabi 14 rus shahrini bosib oladi. 1240—41 yillarda u Janubiy Rusdagi Kiyev, VladimirVolinskiy, Galich va b. shaharlarni zabt etgach, Karpat dovonlari orqali Vengriyaga kirib qirol Bela IV ning 60 minglik qoʻshinini tormor keltiradi (qarang Sayo jangi). Soʻng Polshaga bostirib kirib, Legnitsa sh. ostonasida polyak va nemis knyazliklarining birlashgan qoʻshinlarini (ritsarlarni) magʻlub qiladi (qarang Legnitsa jangi). Keyin u Chexiya, Avstriya, Xorvatiya, Bosniya va Serbiyani zabt etib, Adriatika dengizi boʻyiga chiqadi. Shunda ulugʻ qoonning vafot etgani haqida xabar topib, ortiga qaytadi (1242). B. Dunay daryosidan Irtish daryosigacha boʻlgan ulkan hududda Oltin Oʻrda davlatini barpo qilgan (yana qarang Moʻgʻullar istilosi).

Flamandlik sayyoh va monax Rubrukning yozishicha, B.ning Quyi Volga boʻyidagi qarorgohi shu qadar katta maydonni egallaganki, hatto unga butun bir yirik shahar sigʻishi mumkin boʻlgan. Qarorgoh markazida B. chodiri joylashgan. Uning jan., yaʼni eshik tomonigina ochiq qoddirilib, qolgan taraflarida har bir moʻgʻul qavmi oʻzi uchun tayin qilingan joyga oʻtovlar tikkan.

B. mamlakatda savdo-sotiq va hunarmandchilikni taraqqiy ettirishga katta eʼtibor bergan. Volganing sharqiy qirgʻogʻida Astraxon (Ashtarxon) sh. yaqinida oʻziga poytaxt shahar — SaroyBotuni qurdirgan. U moʻgʻullar imperiyasidagi davlat toʻntarishi (1251)da qatnashib, Munke (Mangu)ning ulug qoon (xoqon) boʻlmogʻiga koʻmaklashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
*Grekov B. D.,Yakubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1966.
Botqaldoqlar

**Botqaldoqlar**, shoʻngʻuvchi oʻrdaklar (Aythya) — gʻozsimonlar turkumining oʻrdaklar kenja oilasiga mansub qushlar urugʻi. Orqa barmoqlari orasida keng teri pardalari boʻlishi bilan boshqa oʻrdaklardan farq qiladi. B. yaxshi uchadi, suzadi va shoʻngʻiydi, suv tagidan oʻlja tutadi. Shuning uchun ularga "botqaldoq" yoki "shoʻngʻuvchy oʻrdaklar" degan nom berilgan. B. uyasini yirik va chuqur koʻllar sohilidagi qamish va qoyalar orasiga quradi. 7—12 ta tuxum qoʻyadi. Suv oʻsimliklarining ildizi, barg va urugʻlari, mollyuska, qisqichbaqasimonlar va suv hasharotlari bilan oziqlanadi. B.ning goʻshti, pati va terisidan foydalaniladi.

Oʻzbekistonda koʻkbel B. (Aytya Kegta),olaqanot B. (Aythya nyroca), haydarkokil B. (Aythya fuli gula) kabi turlari uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoq balchiqchilar

**Botqoq balchiqchilar** (Sitova) — balchiqchilar turkumining chuldoqlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 4 ta turi mavjud. Shim. yarim sharda tarqalgan. Oʻzbekistonda katta Botqoq balchiqchilar (L. limosa) va kichik Botqoq balchiqchilar (L. lapponica) deb ataladigan turlari qushlarning bahorgi va kuzgi uchib oʻtishi davrida uchraydi, lekin ularning soni koʻp emas. Botqoq balchiqchilar suvga yaqin joylarda yashaydi, uyasini esa koʻl va daryolar qirgʻogʻiga, oʻtloq, nam yerlar va botqoqliklarga quradi. Katta Botqoq balchiqchilar qanotining uz. 19—24 sm, ogʻirligi 235—270 g, juftlashish davrida boshi, boʻyni va tanasining koʻkrak qismi malla rangda boʻladi. Qush uchayotganida uning qanotidagi oq yoʻlyoʻl chiziq koʻzga yaqqol tashlanadi. Nari va modasi navbat bilan tuxum bosadi. Baqalar va boshqa suv yaqinida yashovchi mayda hayvonlar bilan oziqlanadi, baʼzida oʻsimliklar urugʻini ham isteʼmol qiladi. Botqoq balchiqchilar ovlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoq oʻsimliklari

**Botqoq oʻsimliklari** — balchiqda oʻsishga moslashgan oʻsimliklar (mas. qamish, qoʻgʻa, qiyoq va boshqalar). Botqoq oʻsimliklarning aerenxima toʻqimasi yaxshi rivojlangan; poya va ildizlarida havo yoʻllari va hujayralararo havo kameralari boʻladi. Botqoq oʻsimliklarining urugʻlari suv va qushlar orqali tarqaladi.

## Manbalar