Illyuzionistik uslubdagi shiftlar

Istiqbolli uslublarni oʻz ichiga olgan **illyuzionistik shiftni boʻyash** Uygʻonish davrida, barokko va rokoko sanʼatida anʼanaviy uslub boʻlib, unda *bu uslubdan* istiqbolni qisqartirish va boshqa fazoviy effektlarni yaratish uchun foydalaniladi. Tomoshabin ustidagi boshqa ikki oʻlchovli yoki asosan tekis shift yuzasida uch oʻlchovli makonning illyuziyasi boshqa uslubda uchramaydi. Bu uslub Andrea Mantegnaning " Camera degli Sposi " asaridagi okulus kabi ochiq osmon illyuziyasini yoki SantʼIgnaziodagi Andrea Pozzoning freskalaridan biri boʻlgan gumbaz kabi meʼmoriy makon illyuziyasini yaratish uchun ishlatilgan.

## Di sotto in sù

*Di sotto in sù* (yoki *sotto in su*), italyanchada „pastdan koʻrilgan“ yoki „pastdan, yuqoriga“ degan maʼnoni anglatadi. Italiya Uygʻonish davri rasmida, xususan Andrea Mantegnaning Mantuadagi Camera degli Sposi va Melozzoning freskalarida shu uslubning rivojlangan koʻrinishi mavjud. Ushbu uslub uchun italyan terminologiyasi oxirgi rassomning taʼsirini aks ettiradi va *prospettiva melozziana* („Melozzoning istiqboli“) deb ataladi. Yana bir diqqatga sazovor joy — Parma soboridagi Antonio da Korregjio boʻlib, bu barokko meʼmorchiligining ulugʻvorligini anglatadi.

Texnikasi koʻpincha tomoshabin ustidagi boʻyalgan, freska bilan qoplangan shiftda haqiqiy makonni idrok etish uchun qisqartirilgan dizaynlar va meʼmoriy uslublar birlashmasi hisoblanadi.

## Kvadratatura

XVII asrda kiritilgan va odatda ingliz tilida ham qoʻllaniladigan "*Quadratura*" atamasi barokko rassomlari orasida mashhur boʻldi. Bu meʼmoriy illyuziya orqali devorlarning „ochilishi“ ni ham anglatishi mumkin boʻlsada, bu atama koʻpincha italyan shiftini boʻyash bilan bogʻliq boʻlgan. Perspektiv nazariyaga tayanganligi sababli, bu uslub arxitektura, rasm va haykaltaroshlikni toʻliq birlashtiradi va oldingi misollarga qaraganda illyuzionizmning ajoyib taassurotini beradi.

Rassom soxta arxitekturani yassi yoki bochkali tonozli shiftga shunday chizadiki, u mavjud arxitekturani davom ettiradi. Ushbu illyuziyaning istiqboli bitta markazlashtirilgan nuqtaga qaratilgan boʻladi. Shakllarning keskin qisqarishi, boʻyalgan devorlar va ustunlar chuqur tanazzul, samoviy sfera yoki hatto ochiq osmon xayolini yaratadi.

*Kvadratatura*, shuningdek, anamorfoz kabi boshqa illyuzionistik rasm usullarini ham qoʻllashi mumkin.

Illyuzionistik rasmga misollar:

* Andrea Pozzo SantʼIgnazio, Rim va Yezuit cherkovi, Vena. U oʻzining badiiy gʻoyalarining standart nazariy asarini „ *Perspectiva pictorum et architectorum Andreae Putei a societate Jesu“* (Rim, 1693 &#x2013; 1700) ikki jildida yozgan.
* Polshaning Bjeg shahridagi Muqaddas Xoch cherkovi ,
* Pietro da Kortona Barberini saroyida,
* Gianbattista Tiepolo Venetsiyadagi Caʼ Rezzonicoʻda, Strada Villa Pisani va Madrid Qirollik saroyidagi taxt xonasi.

## Rivojlanish tarixi

Italiya Uygʻonish davri rassomlari arxitekturani yoʻq qilish va cheksiz makon illyuziyalarini yaratish uchun shiftlar uchun loyihalarda istiqbolni koʻrib chiqishda oʻzlarining ishonchlarini qoʻlladilar va gumbazlarning konkav yuzalariga chiziqli istiqbolni qoʻllash muammolarini yengdilar.

Boʻyalgan va naqshli shiftlar boshqa joylarda boʻlgani kabi Italiyada ham gotika anʼanasi boʻlgan, ammo ochiq maydonni tasvirlash uchun boʻyalgan birinchi shiftni Mantuaga Gonzaga saroy rassomi sifatida borgan istiqbol ustasi Andrea Mantegna yaratgan. Uning eng yaxshi asari 1474-yilda Dyukal saroyidagi Camera degli Sposi’da yakunlangan bir qator freskalar edi. Bu asarlarda u illyuzionistik nuqtai nazar sanʼatini yangi chegaralarga olib chiqdi. U devorlarni saroy hayotining illyuzionistik manzaralari bilan freskalagan, shift esa xuddi osmonga ochilgan koʻzgudek koʻrinardi, saroy aʼzolari, tovuslar va toʻshakka suyanib, pastdan qatʼiy qisqartirilgan nuqtai nazardan koʻrinardi; *di sotto in sù*. Bu italyan barokko sanʼatining muhim elementiga aylanishi kerak boʻlgan illüzyonistik ship rasmining prototipi edi. Arxitektura interyeri va uning boʻyalgan yuzalari oʻrtasidagi vizual uzluksizlikda Korregio bulutlari va figuralari tomoshabin turgan bir xil meʼmoriy makonda yashaydigan koʻrinadi.

Barokko Rimda freskali shiftlarning uzoq davom etgan anʼanasi Annibale Carracci va uning jamoasi rahbarligida Palazzo Farnesedagi yirik loyihalardan turtki oldi, ammo figurali mavzular hali ham bir nechta ramkali boʻlinmalarga (*quadri riportati*) yopilgan va pastdan koʻrinadigan sub’ektlarning istiqbollari doimiy ravishda eʼtiborga olinmagan. 1625-yildan 1627-yilgacha Korregjio gumbazini biladigan Parmalik Jovanni Lanfranko SantʼAndrea della Valle cherkovining ulkan gumbazini *Bokira farazi* bilan boʻyab, zamonaviy tomoshabinlarni oʻzining hayajonli illyuzion effektlari bilan hayratga soldi. Yuqori barokko durdonalari. Lanfrankoning Rim (1613-1630) va Neapoldagi (1634-1646) ishlari Italiyada illyuzionizmning rivojlanishi uchun asos boʻldi.

Pietro da Kortona deb nomlangan Pietro Berrettini, Palazzo Barberini *granit salonining* shiftini (1633 &#x2013; 1639) asarida illyuzionistik shift freskasini ajoyib darajada rivojlantirdi. Keyinchalik 1691-yildan 1694-yilgacha Andrea Pozzo Rimning SantʼIgnazio hovlisida *Avliyo Ignatiyning jannatga* kirishini teatr va hissiyot bilan chizdi.

## Yana qarang

* Klassik arxitektura
* Barokko uslubi
* Gotika uslubi
* Vizantiya meʼmorchilik sanʼati

## Manbalar

## Havolalar

* Trevor Xant, „Mantegnadan Mikelanjelogacha: Uygʻonish davrining illyuzionistik shiftdagi rasmlari barokkoning ortiqchaligiga yoʻl ochadi“
* RomeArtLover: Barokko shiftlari