Oʻsimliklar morfologiyasi

**Oʻsimliklar morfologiyasi**, fitomorfologiya — botanikaning boʻlimi; oʻsimliklarning tuzilishi va forma hosil boʻlishi jarayonlaridagi qonuniyatlarni oʻrganadigan fan. Oʻsimliklar morfologiyasining tarixiy taraqqiyoti davomida undan oʻsimliklar anatomiyasi, oʻsimliklar embriologiyasi, sitologiya mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi. Tabiatdagi oʻsimliklarning morfologik jihatdan turli tumanligini aniqlash; tuzilishi, organlar va organlar sistemasining oʻzaro joylashuvi qonuniyatlarini oʻrganish; oʻsimliklarning umumiy tuzulishi va ayrim organlarining individual rivojlanishida (ontomorfogenez) oʻzgarishini tadqiq etish; oʻsimlik dunyosining evolyutsion rivojlanishida organlarning paydo boʻlishini izohlash (filomorfogenez); forma hosil boʻlishida turli xil tashqi va ichki omillar taʼsirini oʻrganish Oʻsimliklar morfologiyasining asosiy muammolaridan hisoblanadi. Morfologik tadqiqotlarning asosiy metodlari — tasvirlash, chogʻishtirma va eksperimental metodlardir. Birinchisi oʻsimlik organlari va organlar sistemasini tasvirlaydi (organografiya), ikkinchi metodda tasvirlangan material tavsiflanadi va hokazo. Eksperimental metodda nazorat etiladigan tashqi muhit kompleksi sunʼiy hosil qilinadi hamda bu sharoitda oʻsimliklarning morfologik reaksiyasi va boshqalar oʻrganiladi. Oʻsimliklar morfologiyasi botanikaning boshqa boʻlimlari: oʻsimliklar paleobotanikasi, oʻsimliklar sistematikasi va filogeniyasi, oʻsimliklar fiziologiyasi, oʻsimliklar ekologiyasi, oʻsimliklar geografiyasi va geobotanika, genetika va oʻsimlikshunoslik bilan chambarchas bogʻliq.

Oʻsimliklar morfologiyasi juda qadimdan oʻrganila boshlangan. 17-asrda Oʻsimliklar morfologiyasini nazariy umumlashtirish sohasida dastlabki ishlar qilingan (italiyalik olimlar A.Sezalpin, M.Malpigi, nemis olimi I.Yung). Lekin Oʻsimliklar morfologiyasi soha sifatida 18-asr oxirlarida shakllandi. Bu vaqtda "Oʻsimliklar metamorfozi haqida tajriba" ("Opnt o metamorfoze rasteniy", 1790) kitobi nashr qilinib, bunda I.V.Gyote "morfologiya" terminini fanga joriy etishni taklif etdi.

19-asrning birinchi yarmida Oʻsimliklar morfologiyasi ancha rivojlandi. O.P.Dekandol (1827) Gyotedan mustasno organlar va ular metamorfozi toʻgʻrisida xulosaga keldi. Ochiq urugʻlilar urugʻkurtagi ustidagi dastlabki tadqiqotlar angliyalik botanik R.Brounga tegishlidir; u ignabarglilarda arxegoniy va spermiyni anikdadi. Oʻsimliklar morfologiyasi fanining chogʻishtirma metodi rivojlanishida nemis botanigi A.Braunning xizmati katta. 19-asrning 2-yarmi va 20-asr boshlarida Oʻsimliklar morfologiyasining rivojlanishiga Ch.Darvinning evolyutsion nazariyasi katta taʼsir koʻrsatdi (qarang Darvinizm). Oʻsimliklar morfologiyasi evolyutsiyasidagi boshqa yoʻnalishlar rivoji, asosan, qazilma oʻsimliklarnn oʻrganishga asoslandi. Mas, angliyalik botanik F.Bouer, nemis olimi G.Potonye va fransuz O.Linyelar tomonidan quruqlikdagi yuksak oʻsimliklar asosiy organlari oʻrganildi. Gulning kelib chiqishi nazariyasi Oʻsimliklar morfologiyasi evolyutsiyasini tushuntirishda muhim ahamiyatga ega. Angliyalik botaniklar N.Arber va J.Parkin va avstriyalik botanik R.Vettshteyn, rus botanigi X.Ya.Gobi mevalarning birinchi evolyutsion tasnifini ishlab chiqishdi. Ontogenetik Oʻsimliklar morfologiyasi filogenetik va eksperimental Oʻsimliklar morfologiyasi bilan mustahkam aloqada rivojlandi. Nemis botanigi A.Eyxler bargning rivojlanish tarixi (1869) va gul tuzilishi qonuniyatini (1878—82), rus botanigi V.A. Deynega esa bir pallali va ikki pallali oʻsimliklar bargi otnogenezini tadqiq etdilar.

Oʻsimliklar morfologiyasining eksperemental metodi (termin K.A.Timiryazev tomonidan taklif etilgan, 1890)ning rivojlanishiga A.N.Beketov katta hissa qoʻshdi; u oʻsimlik organlarining fiziologik funksiyalari va tashqi muhit taʼsirini forma hosil boʻlishida muhim omil deb hisobladi. Rus botanigi N.F.Levakovskiy quruqlikda yashovchi oʻsimlik novdalarining suv muhitidagi holatini eksperemental oʻrgandi (1863), nemis fiziologi G.Fyoxting oʻsimlik formasiga turli tabiiy sharoit taʼsirini eksperemental kuzatdi (1878—82) hamda oʻsimliklarda qutblik hodisasini ochdi. Nemis botaniklari G.Klebs (1903) va K. Gyobel (1908) organlarning oʻsish formasi aniq omillar (yorugʻlik, namlik, oziq) ga bogʻliq ekanligini tajribada aniklashdi va sunʼiy metamorfoz hosil qilishdi. Ekologik Oʻsimliklar morfologiyasi oʻsimliklar geografiyasi va ekologiyasi bilan bir vaqtda paydo boʻldi. Daniyalik E.Varming va K.Raunkiyer, nemis botanigi A.Shimper mazkur yoʻnalishga asos solishdi. Chogʻishtirmamorfologik yoʻnalish V.Trollya (GFR) va uning shogirdlari ishlari bilan boshlandi. Yopiq urugʻlilarning morfologik evolyutsiyasini rus botanigi A.L.Taxtajyan tavsiflab berdi. Ontogenetik va eksperimental yoʻnalish oʻsimliklar fiziologiyasi bilan birga jadal rivojlandi (morfogenez). Morfogenez toʻgʻrisida amerikalik olim E.Sinnot ishlarida batafsil maʼlumot beradi. Yuksak oʻsimliklarda organo va gistogenezning asosiy manbai hisoblangan novda va ildiz oʻsish konusini oʻrganish boʻyicha bajarilgan ishlar ayniqsa muhim ahamiyatga ega. Mazkur sohadagi nazariy umumlashmalar shved olimi O.Shyupp (1938), amerikalik — A.Foster va uning xodimlari (1936— 54), K.Esau (196065), nemis G.Guttenberg (1960—61), angliyalik — F.Klous (1961)ga tegishli.

Oʻzbekistonda anatomik metod keng qoʻllanishi asosida morfogenez sohasida muhim ishlar olib boriddi; qiyin ekologik sharoitda yashovchi obʼyektlarda organogenez etaplar va ularning tashqi muhitga bogʻliqligi toʻgʻrisidagi taʼlimot shular jumlasidandir. Chogʻishtirma ekologik Oʻsimliklar morfologiyasi sohasidagi maʼlumotlar faqat forma hosil boʻlish qonuniyatini tushuntirish bilan birga ulardan amaliyotda foydalanishga imkon berdi. Ontomorfogenez, ekologik va eksperimental Oʻsimliklar morfologiyasi sohasidagi tadqiqotlar oʻrmonchilik va oʻtloqchilikning biologik asoslarini yaratishda hamda manzarali oʻsimliklar yetishtirish usullarini ishlab chiqishda ahamiyatga ega. Botanika bogʻlaridagi introduksiyalash ishlarida ontogenetik va ekologik Oʻsimliklar morfologiyasi maʼlumotlariga asoslaniladi va ayni vaqtda bu ishlar yangi nazariy xulosalar uchun material beradi. Oʻzbekistonda "Botanika" ilmiy ishlab chiqarish markazida ham Oʻsimliklar morfologiyasining turli sohalarida tadqiqot ishlari olib boriladi.

Egamberdiyev Dilshodbek

Ad.\ Serebryakov I.G., Morfologiya vegetativnmx organov vmsshix rasteniy, M., 1952; Taxtadjyan A.L., Osnovn evolyutsionnoy morfologii pokrmtosemyannmx, M.— L., 1964.