Astronomik tatqiqot

**Astronomik tadqiqot** - bu aniq kuzatish maqsadiga ega bo'lmagan osmon mintaqasining (yoki butun osmonning) umumiy xaritasi yoki tasviri. Shu bilan bir qatorda, astronomik tadqiqot umumiy tur yoki xususiyatga ega boʻlgan obyektlarning tasvirlari, spektrlari yoki boshqa kuzatishlarini o'z ichiga olishi mumkin. Tekshiruvlar ko'pincha instrumental cheklovlar tufayli elektromagnit spektrning bir diapazoni bilan cheklanadi, biroq ko'p to'lqinli so'rovlar har biri boshqa tarmoqli kengligiga sezgir boʻlgan bir nechta detektorlar yordamida amalga oshirilishi mumkin.

Tadqiqotlar, odatda, astronomik katalog ishlab chiqarishning bir qismi sifatida amalga oshiriladi. Ular, shuningdek, vaqtinchalik astronomik hodisalarni qidirishlari mumkin. Tatqiqotlar ko'pincha keng maydonli astrograflardan foydalanadilar.

## Ilmiy qiymat

Osmon tadqiqotlari, ma'lum bir obyektni maqsadli kuzatishdan farqli o'laroq, astronomlarga samoviy jismlarni kataloglash va tanlash effektlari uchun murakkab tuzatishlarsiz ular bo'yicha statistik tahlillarni amalga oshirish imkonini beradi. 

So'rovlar astronomlarga kattaroq, kuchliroq teleskoplar yordamida yaqinroq o'rganish uchun maqsadlarni tanlashda ham yordam beradi. Agar oldingi kuzatuvlar gipotezani qo'llab-quvvatlasa, teleskopni rejalashtirish qo'mitasi uni sinab ko'rish uchun yangi, batafsilroq kuzatishlarni tasdiqlashi mumkin.

Astronomik o'zgarishlarni aniqlash uchun mavjud so'rov tasvirlarini joriy kuzatuvlar bilan solishtirishi mumkin; bu vazifa hatto tasvirni tahlil qilish dasturi yordamida avtomatik ravishda amalga oshirilishi mumkin. Ilm-fandan tashqari, ushbu tadqiqotlar potentsial xavfli obyektlarni ham aniqlaydi. Xuddi shunday, o'zgaruvchan yulduzlar kabi vaqtinchalik astronomik hodisalarni aniqlash uchun turli xil tadqiqotlar tomonidan olingan bir xil obyektning tasvirlarini solishtirish mumkin.

## Osmon tadqiqotlari ro'yxati

**Optik**
*Gipparx - 850 dan ortiq yulduzdan iborat birinchi mashhur yulduzlar katalogini yaratdi. Ma'lumotlar yulduz kattaliklarining birinchi ro'yxati bilan bir qatorda Almagestga kiritilgan va hozirgi zamongacha, miloddan avvalgi 190-120 yillargacha asosiy astronomik ma'lumotnoma boʻlgan.
* Bonner Durchmusterung - butun osmon astrometrik yulduzlar katalogi, 1859-1903
Astrografik katalog - butun osmonning xalqaro astronomik tatqiqoti. Tatqiqot 18 ta observatoriya tomonidan 22 000 dan ortiq fotografik plita yordamida amalga oshirildi. Natijalar 1887-1975-yillardagi keyingi barcha so'rovlarni taqqoslash uchun asos bo'ldi.
* Genri Draper katalogi - fotografik plitalarga asoslangan spektral tasniflar, 1918-1924, kengaytma 1925-1936
* Catalina Sky Survey - kometalar va asteroidlarni kashf qilish uchun astronomik tatqiqot.
Pan-Andromeda arxeologik tadqiqoti
* Milliy geografik jamiyat - Palomar rasadxonasi osmon tatqiqoti (NGS-POSS) - shimoliy osmonni fotografik plitalarda o'rganish, 1948-1958-yillarda amalga oshirilgan.
* CfA Redshift Survey - Garvard-Smithonian Astrofizika Markazidan dastur. U 1977-yildan 1982-yilgacha, keyin 1985-yildan 1995-yilgacha amalga oshirilgan.
* Raqamli osmonni o'rganish - raqamli fotosurat plitalaridan yaratilgan optik to'liq osmonni o'rganish, 1994-yil
2dF Galaxy Redshift Survey (2dfGRS) - 1997- va 2002-yillarda Angliya-Avstraliya rasadxonasi tomonidan o'tkazilgan qizil siljish tadqiqoti.
* VIMOS-VLT chuqur tadqiqoti (VVDS) - Paranal rasadxonasida juda katta teleskopdan foydalangan holda Franko-Italiya tatqiqoti
* Palomar Distant Quyosh tizimi tadqiqoti (PDSSS)
* WiggleZ Dark Energy Survey (2006–2011) Avstraliya Astronomik Observatoriyasidan foydalangan.
* Dark Energy Survey (DES) qorong'u energiyaning xususiyatlariga oid ma'lumotlarni topish uchun osmonning o'ndan bir qismini o'rganishdir.
* Calar Alto Legacy Integral Field Area Survey (CALIFA) - galaktikalarning spektroskopik tadqiqoti
SAGES Legacy Unifying Globulars and GalaxieS ( SAGES Legacy Unifying Globulars and GalaxieS Survey (SLUGGS) tadqiqoti - yaqin atrofdagi 25 ta erta turdagi galaktikalarning yaqin infraqizil spektro-fotometrik tadqiqoti (2014)
* Katta osmon maydoni ko'p obyektli tolali spektroskopik teleskopi (LAMOST) - galaktika va yulduzlardan tashqari spektroskopik tadqiqot.
* Optik tortishish linzalari eksperimenti (OGLE) - keng ko'lamli o'zgaruvchan osmonni o'rganish (I va V diapazonlarida), 1992-yildan hozirgi kungacha davom etadi.
* DESI Legacy Imaging Surveys (Legacy Surveys) - 2013-yildan hozirgi kungacha osmonning uchdan bir qismini qamrab oluvchi ekstragalaktik osmonni uchta diapazonda tasvirlash tadqiqoti.
* GSNST - Global Supernovae Search Team - astronomik o'tishlarni qidirish uchun 2018-yil avgust oyida boshlangan butun osmon tatqiqoti.

**Infraqizil**

* Infraqizil astronomik sun'iy yo'ldosh 1983-yilda 12, 25, 60 va 100 mkm masofada butun osmonni o'rgandi.
* 2 mikronli All-Sky Survey (2MASS), J, H va Ks diapazonlarida (1,25, 1,65 va 2,17 mkm) 1997–2001 yillarda butun osmonni yerdan o'rganish.
* Akari (Astro-F) yapon o'rta va uzoq infraqizil osmonni o'rganish sun'iy yo'ldoshi (2006-2008)
* Keng maydonli infraqizil Survey Explorer (WISE) 2009-yil dekabr oyida 3,3, 4,7, 12 va 23 mkm toʻlqin uzunliklarida osmonning 99 foizini oʻrganishni boshlash uchun ishga tushirilgan. Teleskop avvalgi infraqizil tadqiqotlarga qaraganda ming baravar sezgir. Kamida sakkiz marta tasvirlangan har bir osmon pozitsiyasidan iborat dastlabki tadqiqot 2010-yil iyulida yakunlandi.
* UKIRT infraqizil chuqur osmon tadqiqoti (UKIDSS) - UKIRTda WFCAM kamerasi yordamida shimoliy yarim sharni (GPS, GCS, LAS, DXS, UDS) yerga asoslangan tadqiqotlar to'plami , ba'zilari keng va ba'zilari juda chuqur, Z, Y, J, H. , & K guruhlarini o'rganishga moslangan.
* VISTA jamoat tadqiqotlari - Z, Y, J, H va Ks diapazonlarida turli sohalarda va chuqurlikdagi janubiy yarim sharning yer osti tadqiqotlari ( VVV , VMC, VHS, VIKING, VIDEO, UltraVISTA) to'plami, 2009-yildan hozirgi kungacha
* SCUBA-2 All Sky Survey
# *Radio*
* Radio manbalarining uchinchi Kembrij katalogi ("3C") - 159 va 178 MGts chastotada tadqiqot 1959-yilda nashr etilgan.
* HIPASS - Radio tadqiqoti, butun janubiy osmonni qamrab olgan birinchi ko'r-ko'rona HI tadqiqoti. (1997–2002)
* Ohio Sky Survey - 1415 MGts chastotada 19 000 dan ortiq radio manbalari. 1965–1973 yillar.
* NVSS - 1,4 gigagertsli chastotada osmonni -40 gradusdan shimolda xaritalash
* FIRST - Yigirma sm masofada zaif radio manbalarini izlash uchun so'rov. 
* SUMSS - 843 MGts chastotada tadqiqot, shimoliy NVSSga o'xshash sezgirlik va o'lchamlari bilan -30 gradus janubdagi osmonni xaritalash.
* PALFA Survey - Arecibo rasadxonasi yordamida radio pulsarlar uchun 1,4 gigagertsli davom etayotgan tadqiqot .
GALEX Arecibo SDSS Survey GASS ~1000 massiv galaktikalar namunasidagi neytral vodorod miqdorini o'lchash uchun mo'ljallangan.
* C-BASS - Kosmik mikroto'lqinli fon xaritalaridan galaktikaning oldingi fonlarini olib tashlashga yordam berish uchun 5 gigagertsli doimiy osmonni o'rganish.
* EMU - Osmonning 3/4 qismini qamrab olgan katta radio uzluksiz tadqiqot, taxminan 70 million galaktikani kashf etishi kutilmoqda.
* GMRT - Gigant Metwave radioteleskopining TGSS ADR 150 MGts chastotada osmonni xaritaga tushirdi.
* HTRU - Parkes radio teleskopi va Effelsberg teleskopi yordamida shimoliy va janubiy osmonni pulsar va radio o'tkinchi tadqiq qilish.
**Gamma-nurlari**
* Fermi Gamma-nurli kosmik teleskopi, ilgari "Gamma-nurlari katta maydon kosmik teleskopi (GLAST)" deb atalgan. 2008-yildan hozirgacha; teleskopning ishlash muddati - 10 yil.
**Ko'p to'lqin uzunlikdagi tadqiqotlar**
* GAMA – Galaktika va Ommaviy Assambleya tadqiqoti Angliya-Avstraliya teleskopida amalga oshirilgan yirik qizil siljish tadqiqoti bilan bir qator yerdagi va kosmik observatoriyalar maʼlumotlarini birlashtiradi. Olingan ma'lumotlar to'plami galaktika populyatsiyasi va yaqinda paydo boʻlgan koinotdagi asosiy massa tuzilmalari fizikasini o'rganish uchun keng qamrovli resurs bo'lishga qaratilgan.
* BUVLAR - Buyuk rasadxonalar chuqur tadqiqotdan kelib chiqadi.
* COSMOS - Kosmik evolyutsiya tadqiqoti.
* CANDELS - Kosmik Assambleyaning yaqin infraqizil chuqur ekstragalaktik merosni o'rganish.
(Oxirgi uchta tadqiqot Hubble kosmik teleskopi, Spitzer kosmik teleskopi, Chandra rentgen observatoriyasi va XMM-Nyuton sun'iy yo'ldoshi yordamida kosmosdan olingan kuzatuvlarni birlashtiradi va yerdagi teleskoplar yordamida olingan kuzatuvlarning katta hisoblanadi).
Atlas 3d Survey - Astrofizika loyihasi uchun 260 ta galaktikalar namunasi. 
**Rejalashtirilgan**
* Vera C. Rubin rasadxonasi - taklif qilingan juda katta teleskop, uning joylashgan joyidan ko'rinadigan butun osmonni qayta-qayta o'rganish uchun mo'ljallangan.
* Widefield ASKAP L-Band Legacy All-Sky Blind Survey (WALLABY)

## Manbalar