open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Radiofizika

**Radiofizika** — fizikaning radiotexnika va unga bogʻliq texnika sohalari asosini oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Unda chastotalari 103 Gs dan 1015 Gs gacha boʻlgan elektromagnit tebranishlar va toʻlqinlarning uygʻonishi, nurlanishi, muhitda tarqalishi, qabul qilinishi hamda parametrlari (chastota, amplituda, faza va boshqalar)ning oʻzgarishi; toʻlqinni hosil qilayotgan oʻzgaruvchi elektr va magnit maydonlarning vakuumdagi va jismdagi zaryadlar bilan oʻzaro taʼsirlari oʻrganiladi.

Radiotexnika, radioaloqa, radioeshittirish va telekoʻrsatuvlar kabi sohalarning keng koʻlamda rivojlanishi natijasida 20-asrning 30—40-yillarida R. toʻla shakllandi. R.ning asosiy vazifasi: 1) tebranma tizimlarda vujudga keluvchi elektr va magnit tebranishlarni barcha parametrlari bilan nazariy va amaliy jihatdan oʻrganish. Bundan 1—2 Gs dan 10" Gs gacha va undan yuqori chastotali tebranishlar hosil qilishning yangi usullarini ishlab chiqishda foydalaniladi; 2) radiodiapazondagi elektromagnit toʻlqinlarining vakuumdagi, gazlar va qattiq jismlardagi tok tashuvchilar — zaryadlar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish. Vakuumdagi elektron oqimning elektromagnit maydon bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish natijasida elektron lampalar va elektron asbob (magnetron, klistron) lar ixtiro kilindi. Elektromagnit maydonning ionlashgan gazlar oʻzaro taʼsirini oʻrganish natijasida gaz razryadli asboblar yaratildi. Radiodiapazondagi elektr tebranishlar va toʻlqinlarning yarimoʻtkazgich, dielektrik kristallar va oʻta oʻtkazuvchan qurilmalardagi elektron jarayonlari bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish natijasida generatorlar, kuchaytirgichlar (yarimutkazgichli diod, tranzistor va boshqalar) yaratildi; 3) radiotoʻlqinlarning nurlanishi va tarqalishini oʻrganish. Turli xil antennalardan elektromagnit toʻlqinlarning nurlanishi va ularning muhitdagi tarqalishini nazariy va amaliy oʻrganish radioaloqa tizimini yaratishda muhim ahamiyatga ega. Radiosignallarni Yerdan tashqarida yoki uning ichida tarqalishi ham muhim masalalardan biri boʻlib, R. ularni atmosfera, troposfera, ionosfera va kosmik fazoda tarqalishini barcha geofizik va kosmik koʻrsatkichlarini hisobga olib, geofizika bilan birga oʻrganadi.

R.ning rivojlanishi yangi hodisalarning ochilishi va ularni amalga oshirish bilan; uning muvaffaqiyatlari yaqin sohalar — dielektriklar fizikasi, yarimoʻtkazgichlar fizikasi, kvant elektronika, oʻtkazgichlar fizikasi bilan uzviy bogʻliq. R.ning baʼzi boʻlimlari fizikaning mustaqil sohasi (radioastronomiya, radiospektroskopiya, radiometeorologiya va boshqalar) boʻlib qoldi.

## Manbalar
Vasiliy Radlov

**Vasiliy Vasilyevich (Fridrix Vilgelm) Radlov** (1837.5.1, Berlin — 1918.12.5, Petrograd) — rus sharqshunosi, turkiyshunosi, etnograf va tarjimon.

Peterburg Fanlar akademiyasi aʼzosi (1884), falsafa fanlari doktori (1858). Berlin universitetini tugatgan (1858). Peterburg Fanlar akademiyasi Osiyo muzeyi (1885—90), Antropologiya va etnografiya muzeyi direktori (18941918). 1858-yildan umrining oxirigacha Rossiyada yashagan R.ning hayoti va ilmiy faoliyati shartli ravishda 3 davrga boʻlinadi: Oltoy davri (1859-71)da R. Oltoy va Gʻarbiy Sibirdagi turkiy xalqlar tillarini oʻrgangan, bu xalqlarning tillari, folklori, etnografiyasi va arxeologiyasiga oid materiallar toʻplab, ularni dastlabki ishlovdan oʻtkazgan. Qozon davri (1871—84)da uning turkiy tillar fonetikasiga bagʻishlangan yirik asari — "Shimoliy turkiy tillarning chogʻishtirma grammatikasi. lqism. Fonetika" Leypsigda nemis tilidachop etilgan (1882—83). Peterburg — Petrograd davri (1884—1918)da R. nomini jahonga tanitgan 4 j.li 24 kitobchadan iborat "Turkiy lahjalar lugʻati tajribasi" ("Opit slovarya tyurkskix narechiy") dunyoga keldi. Ushbu fundamental asar 40 dan ortiq turkiy tilda uchraydigan 70 ming lugʻaviy birlikni qamrab olgan.

R. 1860—70 yillardagi Oltoy, Sibir, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo ekspeditsiyalarining ishtirokchisi, 1891-yildagi Urxun ekspeditsiyasining rahbari, 1898-yildagi Turfon ekspeditsiyasining tashkilotchisi boʻlgan, birinchilardan boʻlib turkiy urxun-enasoy yozuvini oʻqigan; 11-asr yozma yodgorligi boʻlmish "Qutadgʻu bilig"ning Vena kutubxonasidagi uygʻur yozuvli nusxasining faksimilesini va nemischa tarjimasini nashr etish bilan (1891—1910) ushbu asarni oʻrganishga asos solgan.

R. oʻzining 60 yillik ilmiy faoliyati davomida oʻz ilmiy qiziqishlari doirasiga asta-sekin turkiyshunoslikning barcha sohalarini qamrab olgan va mazkur sohalarda rus va nemis tillarida yaratgan ishlari bilan turkiyshunoslikning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.

## Manbalar
* Obrazsi narodnoy literaturi tyurkskix plemen, jivushix v Yujnoy Sibiri i Dzungarskoy stepi, ch. 1 — 10—SPb., 1866— 1907; Opit slovarya tyurkskix narechiy, tt. 1— 4SPb., 1893-1911.

## Adabiyotlar
* Kononov A. N., Istoriya izucheniya tyurkskix yazikov v Rossii. Dooktyabrskiy period, L., 1972; Qoʻchqortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kirish, T., 1984.
Radom

**Radom** — Polshaning markaziy qismidagi shahar. Radom voye vodasining maʼmuriy markazi. Aholisi 232,3 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (tikuv mashinalari, telefon apparatlari ishlab chiqarish), kimyo, koʻnpoyabzal, oyna-shisha, oziq-ovqat (tamaki, goʻsht) sanoati korxonalari bor.

Radom Polshaning qadimiy shaharlaridan. Qoʻlyozmalarda 12-asrdan tilga olingan. 1505-yilda  Radom konstitutsiyasi qabul qilingan. 14—16-asrlarda Polsha majlisining qarorgohi boʻlgan. 14—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. 

## Manbalar
Radon

**Radon** (radonum), Rn — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy radioaktiv element. Tartib raqami 86. Inert gazlar jumlasiga kiradi. Eng barqaror izotopining massa soni 222. Radiy (226Ra)ning a — yemirilishida 222Rn (T1/2=3,823 kun) hosil boʻlgani sababli unga "Radon" nomi berilgan. Bu izotopni 1899-yilda nemis olimi Radon Dorn kashf qilgan. Hozirgi vaqtda Radonning 20 dan ortiq izotopi maʼlum. Radonning 3 ta izotopi (radon — Rn, toron — Tp va aktion — An) tabiiy 3 radioaktiv katordagi izotoplar jumlasiga kiradi. Ular havoda, suvda va tuprokda uchraydi. Normal sharoitda 1m³ havoda 7106 Radon boʻladi.

Radon normal sharoitda rangeiz, hidsiz va taʼmsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 71°, kaynash temperaturasi —62°, zichligi 9,9&nbsp;kg/m³. Radon radioaktivligi jihatidan juda xavfli zaharli moddalar jumlasiga kiradi. Radon radiy tuzlaridan olinadi. U xuddi ksenon kabi baʼzi moddalar bilan molekulyar birikmalar hosil qiladi.

Radon ilmiy tadqiqotlarda va tibbiyotda (Radonli vannalar) ishlatiladi (qarang Alfaterapiya). Metall sirtlarining notekisligini aniqlashda, radioaktiv elementlarni topishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Iosif Radun

**Iosif Veniaminovich Radun** (1911.31.7, Melitopol shahri — 1988) - rejissyor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). Moskva teatr sanʼati institutini tugatgan (1939). Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida bosh rejissyor (1947—48), ayni vaqtda Rus akademik drama teatrida (1945—46) rejissyor 1945-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida kafedra mudiri, dotsent (1948-yildan) bo'lib ishlagan. Oʻzbekiston teatrlarida koʻpgina spektakllar ["Vanya togʻa" (A. Chexov), "Shoh Edip" (Sofokl), "Revizor" (N. Gogol), "Otello" (U. Shekspir), "Qoʻzibuloq qishlogʻi" (Lope de Vega), "Uch baxrdir" (T. Sobirov), "Kimga toʻy, kimga aza" (N. Safarov), "Zarafshon qizi" (D. Fayziy) va boshqa] sahnalashtirib, oʻzbek teatri sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi.

## Manbalar
Sarvepalli Radhakrishnan

**Sarvepalli Radhakrishnan** (1888.5.9, Andhra Pradesh shtati — 1975.17.4, Madras) — Hindiston vitse-prezidenti (1952—62), prezidenti (1962—67), faylasuf olim, davlat va siyosiy arbob, diplomat. Madras universitetida tahsil olgan. Maysur universitetida professor (1918—26), Kalkutta universitetida falsafa kafedrasining mudiri (1921—31). Hindiston faylasuflar jamiyatining prezidenti (1927—50), Andhra (1931—36) va Banoras untlarida boshkansler (1939—40). UNESCOda Hindiston delegatsiyasining rahbari (1946 — 50), Hindistonning SSSRdagi elchisi (1949—52). Dehli universitetida kansler (1953—62), Oksford universitetida professor, Moskva davlat universitetida professor (1956). Xalq ozodlik harakatida faol ishtirok etgan. Mahatma Gandi va Jawaharlal Neruning safdoshi. R. mustamlaka tizimini tugatishga daʼvat qilgan, harbiy uyushmalarni qoralagan, urushlardan voz kechishga chaqirgan. R. koʻplab falsafiy hamda adabiyot, taʼlim, tarix, siyosatga oid asarlar muallifi. R.ning 2 jilddan iborat "Hind falsafasi" asari rus tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
Rajab oyi

**Rajab oyi** — musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida 7-oyning arabcha nomi. 30 kunga teng. Arabiston yarim orolda islomdan avvalgi — johiliya davrida urush harom qilgan 4 oydan biri (zulqaʼda, zulhijja, muharram oylari bilan bir qatorda).

## Manbalar
Rajabiylar

**Rajabiylar** — 20-asr oʻzbek sanʼatiga ulkan hissa qoʻshgan sanʼatkorlar sulolasi.

* Yunus Rajabiy
* Rizqi Rajabiy
* Ahmad Yunusov
* Ishoq Rajabov
* Obid Yunusov
* Hasan Rajabiy
* Tohir Rajabiy
* Aziz Rajabiy
* Feruzbek Rajabiy
Boltaboy Rajabov

**Rajabov Boltaboy** (1878.20.2, Margʻilon yaqinidagi Shakar qishlogʻi — 1960.17.3, Margʻilon) — Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Tiniq va mayin ovoz sohibi. Ashula yoʻllarini dastlab bobosi Matxoliq hofiz, otasi Rajabboy, togʻasi Maksud hofizlardan, keyinchalik Hamroqul qori, Turgʻun sariq, Xolqora ota, Abu Baxriddin kabi ustoz sanʼatkorlardan oʻrgangan. 1920—30 yillarda Fargʻona vodiysida katta ashula ijrochisi sifatida tanilib, mazkur janr rivojiga katta hissa qoʻshgan va talqinchilik maktabini yaratgan. Fargʻona, Andijon, Namangan, Qoʻqon shaharlari va tumanlarida, Katta Fargʻona kanali (1939) va boshqa qurilishlarda madaniy xizmat qilgan. Repertuaridagi 150 dan ziyod xalq qoʻshiq, yalla va ashulalari, ayniqsa, ashulalar ("Kelibman", "Ey sanam", "Xayrul bashar", "Judo qilma", "Shoyad", "Oh kim", "Boʻston", "Bu gulshan") taʼsirchan ohangda, jozibali yangragan. Mamatbuva hofiz, J. Sultonov, M. Uzoqov kabi hofizlarga ustozlik qilgan.

## Manbalar
Davron Rajabov

**Davron Bahromovich Rajabov** (1936.28.12, Navoiy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1960). 1960-yildan Navoiy tumanidagi 7-maktabda matematika va chizmachilik oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari. Oʻquvchilarga bilim berishda texnika vositalari, kompyuterdan foydalanadi va darsni yangi pedagogik texnologiya asosida tashkil etadi.

## Manbalar
Narzi Rajabov

**Narzi (Narza) Radjabov** (1924-yil, Jondor tumani, Buxoro viloyati — 22-avgust, 1944-yil, Ungeni shahri, Moldova) — Sovet Ittifoqi askari. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Sovet Ittifoqi Qahramoni (1944). Kichik serjant.

## Biografiyasi
Narzi Rajabov 1924-yil iyun oyida Buxoro Xalq Sovet Respublikasining Xazarmon qishlog‘ida (hozirgi O‘zbekiston Respublikasi Buxoro viloyati Jondor tumanidagi shahar posyolkasi) dehqon oilasida tug‘ilgan. Millati oʻzbek. oʻrta taʼlimni toʻliq tugatmagan. Harbiy xizmatga chaqirilgunga qadar kolxozda ishlagan.

Rajabov 1942-yil 1-yanvarda O‘zbekiston SSR Buxoro viloyati Sverdlovsk tuman harbiy komissarligi tomonidan Ishchi-dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirilgan. Xizmatini SSSR IIXK ichki qoʻshinlarida boshlagan. 1942-yil yanvardan frontda, 2-Ukraina fronti 52-armiya 31-oʻqchi diviziyasining 818-oʻqchi polki pulemyotchisi boʻlgan. Donbass operatsiyasida qatnashgan, Aul koʻprigida jang qilgan. 1943-yil 3-dekabrdan 31-oʻqchi diviziyasi 2-Ukraina frontida harakat qilgan va Kirovograd operatsiyasida qatnashgan.

Qizil Armiya askari Rajabov Dneprning o‘ng qirg‘og‘idagi janglarda qurol-yarog‘ni mohirlik bilan boshqarib, o‘zini yaxshi pulemyotchi ekanligini koʻrsata oldi. 

Korsun-Shevchenko operatsiyasida ham oʻzini juda yaxshi koʻrsatdi.

1944-yil may oyining boshida Rajabov SIKP aʼzoligiga nomzod boʻldi. Shu bilan birga, batalyon partiya tashkilotchisi ham boʻldi. Ertasi kuni, pulemyotchilarga koʻrsatmalar berdi. Oʻsha yil iyun oyining ilk kunlari holatiga koʻra, Rajabov pulyemotchilik boʻyicha 6 nafar jangchini tayyorlagan. 1944-yil iyul oyida gvardiya polki qoʻmondoni buyrugʻi bilan podpolkovnik Akievskiy buyrugʻi bilan pulemyotchi Narzi Rajabovga kichik serjant harbiy unvoni berildi.

1944-yil 20-avgustda Iasi-Kishinev operatsiyasi doirasida 31-oʻqchilar diviziyasi hujumga oʻtdi. Dushman mudofaasini yorib oʻtib, diviziya qismlari umumiy yoʻnalishda Ungheni tomon oldinga siljiy boshladi. 1944-yil 22-avgustda Todireshti qishlog‘ida bo‘lgan jangda kichik serjant Rajabov halok bo‘ldi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 13-sentyabrdagi farmoni bilan Narzi Rajabovga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan. Uning dafn etilgan joyi haqidagi maʼlumotlar turlicha. Diviziyaning tuzatib bo‘lmaydigan yo‘qotishlar ro‘yxatiga ko‘ra, kichik serjant Narzi Rajabov Moldova Respublikasining Ungheni tumani, Todiresti qishlog‘idagi sovet askarlarining ommaviy qabriga dafn etilgan. „Geroi Sovetskogo Soyuza: kratkiy biograficheskiy slovar“ maʼlumotnomasida uning dafn etilgan joyi Starye Negureni qishlogʻi ekanligi yozilgan.

## Mukofotlari

* „Oltin yulduz“ medali (13.09.1943);
* Lenin ordeni (13.09.1943);
* Qizil Yulduz ordeni (12.06.1944);
* „Jasorat uchun“ medali (15.02.1944)

## Xotirasi
Rajabovning yurtida byusti oʻrnatilgan, oʻrta maktablardan biriga uning nomi berilgan.

## Manbalar
Siddiq Rajabov

**Siddiq Rajabovich Rajabov** [1910.19.3 (1.4), Qozogʻistonning xrz. Taroz shahri — 1993.28.2, Toshkent] — pedagogikaagog olim, pedagogika. fanlari doktori (1958), professor (1959), SSSR pedagogika. Fanlar akademiyasi haqiqiy aʼzosi (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Fargʻona pedagogikaagogika institutini tugatgan (1933). Ilmiypedagogikaagogik faoliyatini shu institutning pedagogika. nazariyasi va tarixi kafedrasida assistentlikdan boshlagan. 1935-yildan Toshkent pedagogikaagogika institutida oʻqituvchi, 1941 — 42 yillarda maʼmuriy ishlarda. 1943-yildan "Qizil Uzbekistan" gazeta muharriri, 1947—61 va 1966-yildan Toshkent pedagogikaagogika institutining pedagogika. kafedrasi mudiri. 1962 — 66 yillarda Oʻzbekiston pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot instituta direktori. Ilmiy ishlari didaktika, pedagogika. nazariyasi. Oʻzbekistonda pedagogika. tarixi masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
* pedagogikaagogika fani taraqqiyotining baʼzi masalalari, T., 1977; Xalq maorifi va pedagogikaagogika fanining buyuk allomalari, T., 1990.
Natalya Trofimovna Rayevskaya

**Natalya Trofimovna Rayevskaya** (1903.16.8, Tavrida gubernyasi) — ginekolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961), tibbiyot fanlari doktori (1961), professor (1961). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1947), Oʻrta Osiyo tibbiyot institutini tugatgach (1930), shu institut akusherlikginekologiya klinikasida assistent (1933—42), dotsent (1942—61). 1951-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti akusherlik va ginekologiya kafedrasi mudiri. R.ning ilmiy ishlari akusherlik va ginekologiyaning turli masalalariga oid. R. brutsellyozning homilador ayollarda kechishi, uning davosi va oldini olish ustida tadqiqot olib borgan.

## Manbalar
Sobir Rajabov

**Sobir Rajabov** (1940.1.9, Hazorasp tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Hazorasp tumanidagi 1, 45maktablarda fizikamatematika, 1993-yildan 1iqtidorli bolalar litseyida matematika oʻqituvchisi. Darslarni koʻrgazmali qurollar, texnika vositalaridan foydalangan holda oʻtadi.

## Manbalar
Tohir Rajabov

**Tohir Rajabov** (1942.17.9, Shoʻrchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1993). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Shoʻrchi tumanidagi 35maktabda oʻqituvchi, maktab direktori oʻrinbosari, 1979—99 yillarda Oltinsoy tumanidagi 24maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari. Darsni koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan unumli foydalangan holda oʻtgan.

## Manbalar
Qoʻzi Rajabov

**Qoʻzi Uzoqovich Rajabov** (1946.10.3, Usmon Yusupov tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967-yildan Usmon Yusupov tumanidagi N. Nuriddinov nomli maktabda, 1995—2001-yillarda 2ixtisoslashgan maktabda fizikamat, oʻqituvchisi. Oʻquvchilarga bilim berishda darsning noanʼanaviy usullaridan unumli foydalangan.

## Manbalar
Razvyortka

**Razvyortka** (rus.) — metall detallarning teshiklariga toza ishlov berish uchun moʻljallangan koʻp tigʻli asbob. Oʻtkir qilib charxlangan boʻylama tishlari bor tana (sterjen) koʻrinishida boʻladi. Dastaki (buramaga oʻrnatib qoʻlda ishlatiladigan) va mashina (stanokka oʻrnatib ishlatiladigan) R.lar bor. Tuzilishiga koʻra, R. yaxlit, yigʻma, kerma va boshqa xillarga boʻlinadi. R. pishiq legirlangan (qarang Legirlash) asbobsozlik poʻlati, qattiq qotishmalardan tayyorlanadi.

## Manbalar
Razdan

**Razdan**, *Zanga* — Armanistondagi daryo. Kura havzasidagi Araks daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 146&nbsp;km. Havzasining maydoni 2560&nbsp;km² (Sevan koʻli havzasi bilan birga 7310&nbsp;km²). Sevan kulidan oqib chiqadi. Yuqori qismida togʻ vodiysidan, quyi qismida Ararat tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi boshlanishida 2 m³/sek., quyilish joyida 17,9 m³/sek. Suvi sugʻorishda foydalaniladi. Daryoning umumiy nishabi 1097 m (1,8 m/km). Razdanda 6 ta GES kaskadi qurilgach, suv sarfi Sevan koʻli suvi hisobiga 44,5 m³/sek. gacha ortdi. Lekin koʻl suvi sathini saqlab qolish maqsadida suv sarfi keskin kamaytirildi. Daryo sohilida Yerevan, Sevan, Razdan, Charensavan, Arzni shaharlari joylashgan. 

## Manbalar
Razdan (shahar)

**Razdan** (1959-yilgacha Axta posyolkasi) — Armanistondagi shahar, Razdan tumani markazi. Yerevandan 50&nbsp;km shimolidagi temir yoʻl stansiyasi. Razdan daryosi boʻyida. Aholisi 60,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Konkimyo kombinati, issiklik elektrstansiyasi, Atarbekyan GES, sut, pivo, mashinasozlik zdlari, yirik panelli uysozlik kombinati, sovitkichlar ishlab chiqarish kombinati, tikuvchilik fabrikasi ishlab turibdi. Vino ishlab chiqariladi. Teatr, industrialtexnologik texnikumi bor.

## Manbalar
Hoshimjon Razzoqov

**Hoshimjon Razzoqov** (1916-yil Andijon viloyati Koʻnchi qishlogʻi — 1982-yil 15-mart, Andijon) — adabiyotshunos, folklorshunos olim. 1972-yilda Filologiya fanlari doktori, 1973-yilda professor boʻlgan. Zavqiy, Hayratiy, Oraziy kabi shoirlar asarlarini nashr ettirgan. „Fargʻona chashmalari“ sheʼrlar toʻplami va „Nodira“ pyesasini yozgan.

## Biografiyasi
Hoshimjon Razzoqov 1916-yilda Andijon viloyati Shahrixon tumani Xoldovonbek qishlogʻi Qoʻshtepa mahallasida dunyoga kelgan. Yoshligidan adabiyotga qiziqqan va Oybek asarlarini oʻqigan. Toshkent Pedagogika institutida tahsil olib, 1941-yili uni tamomlagan.

Shuningdek, Zavqiy ijodiga qiziqib, uning merosini yigʻish bilan mashgʻul boʻlgan, asarlarini nashr ettirgan va ilmiy jihatdan tadqiq etgan. Keyinchalik Muqimiy, Furqat, Uvaysiy, Oraziy, Hayratiy singari shoirlar ijodi haqida koʻplab ilmiy maqolalar chop qilgan. Undan tashqari Navoiy, Bobur, Nodira ijodiga bagʻishlangan tadqiqotlar ham qilgan.

Hoshimjon Razzoqov Oʻzbekistonning turli hududlari boʻylab, xususan, Fargʻona vodiysida tarqalgan xalq ogʻzaki ijod namunalarini, folklor namunalarini toʻplagan, nashrga tayyorlagan, oʻrgangan („Latifalar“, 1965; „Gulyor“ qoʻshiqlar toʻplami, 1967), shuningdek, yuzdan ortiq oʻzbek xalq ertaklarini, askiya, drama, latifa hamda qoʻshiqlarni yozib olgan.

Hoshimjon Razzoqov oʻzining „Nodira“ spektaklida asosiy qahramon Roziqqa „Qargʻalar“ radifida qoʻshiq yozib bergan. Ushbu qoʻshiqni Roziq obrazida uning sevgilisi Oypariga atab gʻamgin ohangda Oʻrinboy Eraliyev ijro qilgan.

Hoshimjon Razzoqovning asosiy ilmiy ishi oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida satira va mutoyiba mavzusida boʻlib, 1960—1965-yillarda oʻzi toʻplagan materiallar asosida „Oʻzbek xalq ijodida satira va yumor“ nomli monografiyasini nashr qildirgan.

Hoshimjon Razzoqov 1952—1954-yillarda Andijon pedagogika instituti oʻqituvchisi sifatida faoliyat yuritgan. 1954—1982-yillarda oʻzbek adabiyoti kafedrasi mudiri boʻlgan. Oliy oʻquv yurtlari uchun „Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi“ nomli oʻzining ilk darsligini nashr ettirgan.

Hoshimjon Razzoqov adib sifatida ham ijod qilgan. 1930-yillar oxiri 1940-yillarning boshida „Mushtum“ jurnali sahifalarida sheʼrlari chop etila boshlagan:

Hoshimjon Razzoqov 1960-yillarda dramaturgiya sohasiga kirdi. „Nodira“ spektakli ijodkorning ilk asari boʻldi. Shuningdek, dramaturg „Bobur“, „Toyilgan tirgak“, „Nasriddin afandi“ kabi asarlar muallifi.

### Vafoti
Hoshimjon Razzoqov 1982-yili 15-mart kuni 66 yoshida Andijon shahrida vafot etgan.

## Manbalar
Muyassar Razzoqova

**Muyassar Qodirovna Razzoqova** (1964.29.2, Nukus) – xonanda (lirikkoloraturali soprano), Oʻzbekiston (1998), Qoraqalpogʻiston (1999) xalq artisti. Yoqimli, jilvador va kuchli ovoz sohibasi. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1988). Navoiy teatri yakkaxon xonandasi (1988-yildan). Teatr saxnasida Oyxon („Maysaraning ishi“, S.Yudakov), Dilorom („Dilorom“, M. Ashrafiy), Rozina („Sevilya sartaroshi“, J.Rossini), Violetta, Jilda („Traviata“, „Rigoletto“, J. Verdi), Lyuchiya („Lyuchiya di Lamermur“, G.Donitsetti) kabi bosh partiyalarni ijro etgan. Konsert repertuaridan oʻzbek va chet el kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. Ijro uslubi virtuoz texnika, musiqali obrazlarning emotsionalligi, samimiyligi va saxnaviy jozibadorligi, dramatikifodaviy vositalarning oddiyligi va aniq diksiyasi bilan ajralib turadi. Germaniya, AQSH, Fransiya, Turkiya, Rossiya, Misr kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Xalqaro xonandalar tanlovi (Riga, 1989; Vengriya, 1990; Rim, 1997) va opera festivali (Turkiya, 2003)da qatnashib mukofotlarga sazovor boʻlgan. 2-chaqiriq Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati. „Mehnat shuhrati“ ordeni sohibasi (2020). Toshkent davlat konservatoriyasida professor.

## Manbalar
Rajput maktabi

**Rajput maktabi** — Hindiston miniatyura maktablariyash biri; 16— 19-asrlarda Rajput knyazlik (roja)lari hududi (Rojaston va Markaziy Hindiston)da mavjud boʻlgan; asosiy markazlari — Mevar, Marvar, Bundi, Kishangarx, Malva va boshqa Rajput maktabi miniatyuralarida Krishna bilan bogʻliq liniy mifologik syujetlar asosiy oʻrin egallaydi; unda muhabbat orqali xudoni anglash ("bhaqti") gʻoyalari oʻziga xos tarzda aksini topgan. Rajput maktabida, shuningdek, oʻziga xos janr boʻlgan "ragi" yoki "ragini" keng tarqalgan. Rajput maktabi uchun tabiatning lirik ibtidosi rivoji, uni nozik his etish xos. 17-asrda Boburiylar davri miniatyura maktabi taʼsirida boʻlgan. Rajput maktabi miniatyuralarida shartlilikni saqlab qoldi. Shakllarni tekis yuzadagi talqini, sof toʻyingan tusli jarangdor koloriti, bir maromdagi bezak xususiyatiga ega egiluvchan chiziklari Rajput maktabini hind devoriy rassomligi anʼanalari bilan boglaydi.

## Manbalar
Razvedka

**Razvedka** — vaziyatni baholash va qaror qabul qilish uchun mavjud yoki ehtimol tutilgan dushman, joy va boshqa xaqida maʼlumotlar toʻplash maqsadida amalga oshiriladigan tadbirlar majmui.
## Manbalar
Stepan Razin

**Razin Stepan Timofeyevich** (taxminan 1630—71) — Rossiyada dehqonlar urushi (1670—71) rahbari, Don kazagi. 1662—63 yillarda Don atamani, qrim tatarlar va turklar bilan kurashgan. 1667-yil kambagʻal kazaklar otryadi bilan Volga va Yoyiqqa, 1668—69 yillarda Kaspiy dengizi orqali Eronga harbiy yurishlar uyushtirgan. 1670-yil bahorida dehqonlar urushiga rahbar boʻlgan. Kazak starshinasi (oqsoqoli) tomonidan chor hukumatiga xoinona tutib berilgan. Moskvada qatl etilgan (yana qarang Razin qoʻzgʻoloni).

## Manbalar
Razin qoʻzgʻoloni

**Razin qoʻzgʻoloni**, Stepan Razin boshchil igidagi dehqonlar urushi (1670—71) — Rossiyada pomeshchiklarga va krepostnoylikka qarshi dehqonlar urushi. Don, Volgaboʻyi va Volga ortiga yoyilgan. 17-asr oʻrtasida krepostnoy dexdonlarni asoratga solishning juda kuchayishi tufayli kelib chiqqan. Urushga S.T.Razin, V.R.Us, F.I.Sheludyak va boshqa boshchilik qilgan. Bu urushda harakatlantiruvchi kuch — krepostnoy dehqonlar, kazaklar, savdogarlar, hunarmandlar va Volga boʻyining rus boʻlmagan xalqlari (chuvashlar, marilar, mordvalar, tatarlar) boʻlgan. Razin otryadlari 1670-yilning kuzida quyi Volgaboʻyini egallaganlar. Shu yilning avgustda Razin katta qoʻshin (taxminan 10 ming kishi) bilan Saritsindan chiqib, Volga boʻylab Moskva tomon yurgan va sentabrda Simbirskiy qamal qilgan. Ayni paytda qoʻzgʻolonchilar otryadlari Kurmish, Alatir, Saransk, Penza va boshqa joylarni ham qoʻlga kiritganlar. Qoʻzgolonchilar oktabrda Simbirsk ostonalarida magʻlubiyatga uchradilar.

## Manbalar
Lyudmila Raimberdiyeva

**Lyudmila Boltaboyevna Raimberdiyeva** (1948.15.4, Oʻrta Chirchiq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Respublika rus tili va adabiyoti institutini tugatgan (1973). 1969-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 40maktabda nemis tili, 1981—98 yillarda 52maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtgan.

## Manbalar
Rais

**Rais** (arab. – rahbar, sardor) – 1) Oʻrta Osiyo xonliklarida shariat qonunqoidalari, diniy marosimlar, urfodatlar, roʻza tutish, namoz oʻqish, xayru ehson ishlarining oʻz vaqtida aniq bajarilishini nazorat qiluvchi, ota-onalarning bolalarini maktabga yuborishlarini, savdo axlining haridorlar haqiga xiyonat qilmasligi uchun tarozi va toshlarning toʻgʻri boʻlishini tekshirib turuvchi mansabdor. Rais, shuningdek, shahar orastaligi va xavfsizligi uchun ham masʼul hisoblangan. Har bir yirik qishloq va shaharning oʻz Raisi boʻlib, qozikalon tavsiyasiga binoan xukmdor tomonidan tayinlangan. Xorazmshoxlar saltanatida boshqa oʻrta asr sulolalaridan farqli oʻlaroq butun mamlakat Raisi lavozimi mavjud boʻlgan; 2) muayyan saylov organlari va tashkilotlar rahbari (Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlis raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi raisi va hokazo); 3) anjuman, majlis yoki yigʻinga rahbarlik qiluvchi shaxs. 

## Manbalar
Raiyat

**Raiyat** (arab.) — 1) biror oʻlka yoki mamlakat aholisi; 2) oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida dastlab barcha soliq toʻlovchi qishloq va shahar aholisi. Usmonli turk imperiyasida 18-asr oxiridan boshlab "R." (raiya) atamasi faqat musulmon boʻlmagan aholiga nisbatan ishlatilgan. Indoneziyada "R." xalq maʼnosida qoʻllanadi.

## Manbalar
Ray

**Ray** () — (Rayning tarixiy nomi bilan- Ava) — Eronning Tehron viloyatining markazi Ray shahri . Ray dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri . Shuning uchun bu hudud oʻtmishda „Shayx al-Balad“ deyilgan. Rayning yaratilish tarixi oriy qabilalari davriga borib taqaladi . Ray Midiyaning barcha shaharlaridan kattaroq edi. Ray soʻzma-soʻz qirollik shahri degan maʼnoni anglatadi. Ray aholisi Rozey deb atalgan. Ray Ziyyor va Saljuqiylar davrlarida Eronning poytaxti boʻlgan. Tarix davomida bu shahar turli nomlar bilan atalgan: Raks, Rags, Raga, Raghe, Arshakiya, Ram Ardeshir, Umm El Balad, Ray Shahr, Shayx Al Balad va Muhammadiyah Rayning nomlaridan edi . Avestoda qayd etilishicha, Ray qurilgan oʻn uchinchi shahardir. Bu shaharda joylashish tarixi miloddan avvalgi 8000 yilga borib taqaladi. Ray har doim qadimgi Eronning muhim shaharlaridan biri hisoblangan boʻlsa-da, u hech qachon qadimgi Eronning poytaxti boʻlmagan.
Bu shahar hijriy 4-asrda Jabal viloyatining toʻrtta markazidan eng kattasi boʻlgan. Bag‘doddan keyin sharqda Raydan boyroq shahar yo‘q, faqat Niyshobur undan kattaroq edi.
Ray shahri mustaqil shahar ham Tehron munitsipalitetining 20-okrugi hisoblanadi. Aholi bu shahar Abdul Azim Husni dafn etilganligi sababli Shoh Abdul Azim deb ham atashadi.
## Tarixi
Ahamoniy yozuvlarida va yunon manbalarida Ray nomi 𐎼𐎥𐎠 Ragā va Ῥάγαι Rhágai shaklida uchraydi. Salavkiylar Ray va parfiyaliklar esa Arashkiya deb atashgan.

## Geografiya
Ray shahri hududi 2293 kvadrat kilometr boʻlgan, shimoldan Tehron, janubdan Qum shahri, sharqdan Varamin shahri va Pakdasht shahri, gʻarbdan Islomshahr, Rabot Karim va Zarandiya shaharlari bilan chegaralangan. Ray shahrining uchta qismining maydoni: markaziy qismi 174; Qahrizak uchastkasi 543 kvadrat kilometr va Feshapoyeh 1645 kvadrat kilometrni tashkil etadi. Bu shaharning balandligi dengiz sathidan 1062 metr balandlikda. Ray shahri Tehronning janubida joylashgan boʻlib, shahar bilan bogʻlangan. Raydan Tehron markazigacha bo‘lgan masofa 10 kilometrdan ortiq.
## Tashqi havola

* Ray shahridagi ishlar roʻyxati, Tehronning madaniy merosi
* Ray okrugi gubernatorligi
* Islomiy Azad universiteti Ray shahar filiali  tomonidan
Arkadiy Raykin

**Arkadiy Isaakovich Raykin** (1911.11.10, Riga – 198717.12) – aktyor, xgrada artisti. Xalq artisti (1968). Mehnat qahramoni (1981). Leningrad teatr texnikumini tugatgan (1935). 1935-yildan sahnada. 1939-yildan Leningrad miniatyura teatri [1982-yildan Moskvadagi Davlat miniatyura teatri (1987-yildan Moskva "Satirikon" teatri)] aktyori va badiiy rahbari. Lahzada turli obrazlarga kirish ustasi. Estrada felyetonlari, xajviy pyesalar, monologlarning moqir ijrochisi. Uning ishtirokida bir qancha spektakl va mavzuli dasturlar, miniatyura teatrlari, oʻtkir satirik va lirik portretlar yaratilgan ("Bir piyola choyga", "Dunyo boʻylab 80 kun", "Sevgi va uch apelsin", "Svetofor", "2 dan 50 gacha" va boshqalar).

## Manbalar
Raygras

**Raygras** (Arrhenatherum) — qoʻngʻirboshdoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, yemxashak ekini. Uning boʻychan P., koʻp oʻrimli R. va bir yillik (yaylov) R. turlari bor. Boʻychan P. (A.elatius) — koʻp yillik oʻt. Yevropada, Shimoliy Afrika, Osiyo va Oʻrta Osiyoda ekiladi. Asosan, pichan qilinadi, koʻk poyalari taxirroq. Mollarga boshqa gʻalladoshlar va dukkakli oʻtlar bilan aralash holda beriladi. 100&nbsp;kg pichanida 46,7 ozuqa birligi va 3,4&nbsp;kg hazm boʻluvchi protein bor. Bahorda erta koʻkaradi, tez oʻsadi. R hosildorligi urugʻ boʻyicha 2—3, pichan boʻyicha 6070 s/ga. Ozuqa uchun R.ni> roʻvaklanish va gullashigacha oʻriladi. Kech oʻrilsa poyasi dagʻallashadi. Boʻychan R., shuningdek, gazon oʻti sifatida ham ekiladi. Koʻp oʻrimli R. (A.lolium multiﬂ orum) siyrak tupli ekin, beda va dukkakli oʻtlar bilan aralash ekiladi. Tez oʻsadi, sugʻorilsa 6—7 marta oʻrib olish mumkin. Pichan tarkibida 12% protein va 2,6% moy bor. Yaylov R. koʻp oʻrimli R.ning bir yillik turi. 100&nbsp;kg poyasida 20 ozuqa birligi, 1,2&nbsp;kg hazm boʻladigan protein bor. Boshoq tortish va gullash davrida uriladi. Gektaridan 60—80 s pichan olinadi.

## Adabiyot
* Otaboyeva H. va boshqa, Oʻsimlikshunoslik, T., 2000.

## Manbalar
Xudoynazar Rayimov

**Xudoynazar Rayimov** (1947.3.9, Besh1riq tumani) — Oʻzbekiston Respubshkasi xalq oʻqituvchisi (2002). Qoʻqon pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Beshariq tumanidagi 4makgabda, 1970–2002-yillarda 13maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Bo.sharga bilim berishda noanʼanaviy dars usullaridan foydalangan.

## Manbalar
Yan Raynis

**Yan Raynis** (taxallusi; asl ismsharifi Yanis Pliyekshans) [1865. 30.8(11.9), Varslavani qishlogʻi, hozirgi Yekabpile tumani — 1929.12.9, Riga] — Latviya xalq shoiri (1940), daramaturg va jamoat arbobi. Peterburg universitetini tugatgan (1888). "Diyenas lapa" gaz. muharriri (1891—95). Revolyusion faoliyati uchun qamalgan (1897). Pskovga, soʻngra Vyatka gubernyasidagi Slobodskoy sh.ga (1899) surgun qilingan. 1903 yil surgundan kaytgan. Shveysariyada emigratsiyada boʻlgan (1905—20). "Moviy oqshom sadolari" (1903), "Boʻron nihollari" (1905), "Ajoyib kitob" (1909), "Boshi va oxiri" (1912), "Dagʻdagʻaning besh nusxa daftari" (1920— 25) va b. sheʼriy toʻplamlar muallifi. "Ave sol" dostonida (1910) quyosh ozodlik simvoli sifatida tasvirlangan. "Guvullayver, shamol" pyesasi (1913) Latviya dramaturgiyasida muhim oʻrin tutadi. "Oʻt va tun" (1905), "Indulis va Ariya" (1911), "Iosif va uning akaukalari" (1919) pyesalari ham bor. Rus dostonlari asosida "Ilya Muromets" tragediyasini yozgan (1922). Asarlari oʻzining yangi uslubi, chukur falsafiy teranligi va yuksak gʻoyaviyligi bilan ajralib turadi, "Yangi zamon" sheʼriy toʻplami oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1967). 

## Manbalar
Rayonlashtirish

**Rayonlashtirish** — geografiya tizimidagi fanlarda qoʻllaniladigan ilmiy tadqiq qilish metodi. R. geografik qobiq yoki uning ayrim qismlarining hududiy tabaqalanishini, tabiat va jamiyat oʻrtasidagi taʼsirning tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarini aniqlab beradi. R.ning iqtisodiy, iqtisodiy-geografik, tabiiy geografik hamda xususiy tabiiy geografik (geomorfologik, iqlimiy, gidrologik, geobotanik, zoogeografik va b.) kabi turlari mavjud. R. masshtabiga koʻra, mayda, oʻrta va yirik masshtabli, qoʻyilgan vazifaga bogʻliq ravishda umumilmiy yoki amaliy boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Frank Lloyd Wright

**Frank Lloyd Wright** (; 8-iyun 1869-yil, Richland Center, Viskonsin — 9-aprel 1959-yil, Phoenix, Arizona) — amerikalik meʼmor. Chikagodagi meʼmorlar Joseph Lyman Silsbee (1887) va Louis Sullivan (1888) ustaxonalarida taʼlim olgan. Qurilish materiallari va qurilmalarning manzara bilan uygʻunlashuvidagi shakllarning oʻziga xos mutanosibligini koʻrsatish Wright ijodining asosini tashkil etdi. Qurilish ishlarida meʼmoriy talablardan, inshoot qurilish shartlari va maqsadlaridan ratsional va maksimal foydalanishni talab etdi. Dastlab kichik turar joylar meʼmorligi bilan shugʻullanib, keyinchalik bino va inshootlar loyihasini yaratgan (Buffalodagi „Larkin“ firmasi, 1905; Tokiodagi „Imperial“ mehmonxonasi, 1916—22; „Sharshara ustidagi uy“, Pensilvaniya shtati, 1936; Nyu-Yorkdagi Guggenxeym muzeyi, 1956—59 va boshqalar). Wright loyihalarining Berlinda utkazilgan koʻrgazmasi (1910) Yevropa meʼmorligi rivojiga turtki boʻldi. 30-yillarda Wright organik arxitektura asoschisi va yetakchi ustasiga aylandi. 20-asr meʼmorligining shakllanishi va rivoj topishida Wright ijodining taʼsiri katta boʻldi.

## Manbalar
* Budusheye arxitekturi, M., 1960.

## Adabiyotlar
* Goldshteyn A.F., F.L.Wright, M, 1973.
Rayhon (maʼnolari)

**Rayhon** quyidagilardan birini anglatishi mumkin:  

* Rayhon — oʻsimlik
* Rayhon — oʻzbek qoʻshiqchisi, aktrisasi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist.
Rayhon (oʻsimlik)

**Rayhon** () — labguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar, chala va past boʻyli butalar turkumi; manzarali, dorivor va ziravor ekin. 60 (ayrim maʼlumotlarga koʻra, 150) turi tropik va subtropik mintaqalarda usadi. Evgenol rayhon () turi Janubiy Afrika, Hindiston, Shri Lanka, Gruziya, RF ning Krasnodar oʻlkasi janubida (oz miqdorda) bir yillik ekin sifatida ekiladi. Issiqsevar, namsevar, yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka’ chidamli oʻsimlik. Bargi yirik, tuxumsimon, gullari oq yoki pushti, poya va novdalari ichida boshoqsimon toʻpgulga yigʻilgan. Yashil massasi tarkibida 0,3% efir moyi bor (efir moyining 70%'ni atirupa, oziq-ovqat sanoati va tibbiyotida ishlatiladigan evgenol modsasi tashkil etadi). Urugʻi erta bahorda issiqxona va parniklarga sepiladi, dalaga koʻchat qilib ekiladi. Hosildorligi 40—80 s/ga koʻk massa. Janubiy Osiyodan kelib chiqqan  (oddiy rayhon) turi Oʻzbekistonda manzarali, oshkoʻk va ziravor ekin sifatida oʻstiriladi. Boʻyi 25—40 sm, gultojisi 2 labli, may—oktabr oylarida gullab urugʻlaydi, koʻchat qilib ekiladi. Bargining rangi va oʻsimlik shakliga qarab oq rayhon, osh rayhon, sada rayhon, qora rayhon, hoji rayhon kabi xillarga boʻlinadi. Ularning 300 dan ortiq navi bor.

## Manbalar
Rayhoniy

**Rayhoniy** — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. Muhaqqaq xati asosida yaratilgan, ixtirochisi Ibn Bavvob va Ibn Muklaʼ. Xat goʻzalligi va nozikligi tufayli rayhon nomi bilan R. deb ataladi. Suls xatiga qaraganda R. da aylanma shaklli harflar yotiqroq, "vov", "mim" harflari choʻziqroq yoziladi va harflar oxiridagi qayrilmalar boʻlmaydi. Bu xat kitob sahifalari bezagida, 14—15-asrlarda kitob xotimalarini yozishda ishlatilgan. Jamoliddin Yoqut, Jaʼfar Boysunquriy, Boysunqur Mirzo ushbu xat ustasidir.

## Manbalar
Ilariya Raykova

**Ilariya Alekseyevna Raykova** (1896.17.9, Samarqand viloyati – 1981.25.10, Toshkent) – botanik. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1945), biologiya fanlari doktori (1944), professor (1945). Samarqanddagi xotinqizlar gimnaziyasini tugatib (1913), Petrograddagi Oliy kurslardaoʻqigan (191419), 1920-yildan Turkiston universitetida oʻqituvchi, dotsent (193033), professor (193345), tuban oʻsimliklar (1938—40), 1945-yildan darvinizm, genetika va eksperimental morfologiya kafedrasi mudiri. R. Oʻrta Osiyo boʻylab koʻp ekspeditsiyalar uyushtirgan va ularga boshchilik qilgan. Asosiy ilmiy ishlari Pomirdan qishloq xoʻjaligi maqsadlarida foydalanishga, gʻoʻzaning tuzilishi va rivojlanishiga hamda Oʻrta Osiyo uzumlariga bagishlangan.

## Manbalar

* Sornie rasteniya, vrediteli i bolezni rasteniy na polyax Vostochnogo Pamira i ix proisxojdeniye, T., 1953.
Martin Ryle

**Martin Ryle** () (1918.27.9 – 1984) — ingliz astronomi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1952-yildan), Bredfild (Oksford) kollejida maʼlumot olgan. 1939—45 yillarda olis aloqa tekshiruv markazida ishlagan. Kembrij universitetida professor (1955-yildan). R.ning asosiy ilmiy ishlari radioastronomiyaga oid. 1948-yilda (G.Smit bilan birga) Kassiopeya yudduz turkumida kosmik radionurlanishning quvvatli manbaini kashf qilgan; birinchilardan boʻlib galaktikadan tashqaridagi radioastronomiyani kosmologiyaga qoʻllagan. R. tadqiqotlarining galaktika radiotuzilishida ahamiyati katta. Nobel mukofoti laureati (1974; E.Xyuish bilan hamkorliqsa).

## Manbalar
Rakaat

**Rakaat** (arab. — muayyan amallarning namozda takrorlanishi) — islomda namozning asosiy qismi, namoz oʻqishda bajariladigan muayyan harakatlar va ular bilan qoʻshib oʻqiladigan duolar. Har Rakat bir necha ibodat harakatlarini oʻz ichiga oladi: tik turish, belgacha egilish (rukuʼ), boshni yerga qoʻyish (sajda), tiz choʻkish (qaʼda) va yana tik turishdan iborat bir tartibdagi harakatlardan tashkil topadi. Bir Rakat tugagach, yangi Rakat boshlanadi. Har bir namoz — xoh farz boʻlsin, xoh sunnat boʻlsin, maʼlum miqdordagi Rakatlarni oʻz ichiga oladi. 

## Manbalar
Rakvere

**Rakvere** (1917-yilgacha rasmiy nomi Vezenberg) — Estoniyadagi shahar. Tallin — Narva yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Tallindan 98&nbsp;km sharqda joylashgan. 

## Tarixi

Rakvere ilk bor rus solnomalarida 13-asrda tilga olingan. Vallimyagi tepaligida 13-asrga oid qasrning harobalari saqlangan.

## Aholi

Aholisi 20,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). 

## Sanoat

Mashinasozlik, oʻrmonyogʻoch, yengil sanoat korxonalari mavjud. Kraxmalqiyom, goʻsht, sut mahsulotlari, yogʻochsozlik ktlari, pedagogika bilim yurti, 

## Madaniyat

Rakvereda drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 

## Manbalar
Raketa

**Raketa** (italyancha *rokchetta* — kichik urchuq) — faqat oʻz massasining bir qismini (ishchi massa) itarish natijasida yuzaga keladigan reaktiv zarba taʼsirida fazoda harakatlanadigan qurilma va atrof-muhitdan, materiyadan foydalanmaydi. Raketaning parvozi atrofdagi havo yoki gazsimon muhitning mavjudligini talab qilmagani uchun, bu nafaqat atmosferada, balki vakuumda ham mumkin. Raketa soʻzi bayramona oʻyin-kulgidan tortib kosmik raketalargacha uchadigan qurilmalarning keng doirasini anglatadi.

Harbiy terminologiyada raketa soʻzi, odatda, uzoqdan nishonlarni yoʻq qilish uchun ishlatiladigan va parvoz uchun reaktiv harakat tamoyilidan foydalanadigan uchuvchisiz uchish apparatlari sinfini anglatadi.

82&nbsp;mm M-8(BM-8-24 va BM-8-48 uchun)dan 425&nbsp;mm gacha (WS-2D uchun)(boshqa kalibrli loyihalar mavjud edi, masalan,1912-yildagi Volovskiy MLRS loyihasi oʻt oʻchirishi kerak edi. 2 dyuymli raketalar — 50,8&nbsp;mm)
Raketa dvigateli

**Raketa dvigateli** (RD) — atrofmuhit (havo, suv) dan foydalanmay ishlaydigan reaktiv dvigatel. Reaktiv oqim kinetik energiyaga aylanuvchi energiyaning turiga qarab, kimyoviy, yadroviy, elektr xillariga bulinadi.

Kimyoviy RD, asosan, ikki kiyem — yonish kamerasi va reaktiv soplodan iborat. Yonish kamerasida oʻtadigan kimyoviy reaksiya natijasida yonilgʻi qizigan gazlarga aylanadi. Bu gazlar reaktiv soplolarda kengayib, katta tezlik bilan tashqariga chiqqanda reaktiv tortish kuchi vujudga keladi. Gaz kancha tez chiqsa, reaktiv tortish kuchi shuncha katta boʻladi. Bu koʻrsatkich yonilgʻining sifatiga bogʻliq. RD suyuq yonilgʻi va qattiq yoqilgʻida ishlashi mumkin. Qattiq yoqilgʻili RD (QYORD) bir necha yuz yildan beri maʼlum. Dastlab, yoqilgʻi sifatida qora porox, soʻngra tutunsiz porox ishlatilgan, keyinchalik murakkab tarkibli yonilgʻi ishlatila boshladi. QYORD, asosan, harbiy texnikada (raketa artilleriyasida), yaʼni turli tipdagi reaktiv qurilmalarda ishlatiladi. Juda katta oʻlchamli va juda uzoqqa uchib boradigan raketalar (Mas, qitʼalararo ballistik raketalar) kosmonavtikatsz. ham qoʻllanadi. Mas, bir bosqichli eltuvchi raketa uchun QYORD ishlatish mumkin. QYORD yuzlarcha t tortish kuchi vujudga keltira oladi.

Kosmik parvozlar uchun, asosan, suyuq yonilgʻili RD (SYORD) ishlatiladi (racm). Uni K.E. Siolkovskiy 1903-yilda taklif qilgan. Birinchi sovet SYORD Leningraddagi Gazodinamik laboratoriya (GDL)da 1930—31 yillarda yaratildi. F.A.Sander ishlab chiqqan RD suyuq kislorod va benzindan iborat yonilgʻida sinab kurildi (1933). Keyinchalik, Yer sunʼiy yoʻldoshlari uchirishni, birinchi kosmonavtlarning parvozini taʼminlagan kuchli dvigatellar (RD107 va boshqalar) ishlab chiqildi. SYORD yonish kamerasi, reaktiv soplo, turbonasos agregati, gaz generatori, bugʻgaz generatori, avtomatik tizim, rostlash organlari, oʻt oldirish tizimi, telemetrik datchiklar, yordamchi agregatlar, rama va boshqalardan iborat. SYORD bir yoki koʻp kamerali bulishi mumkin. U vazifasiga koʻra, asosiy (marsh), korreksiyalovchi (tuzatuvchi), yunalishini tormozlovchi, uzgartiruvchi xillarga ajraladi.

Aralash yonilgʻili RD da yonilgʻining suyuq va qattiq komponentlaridan bir vaqtda foydalaniladi. Bunda geterogen yonilgʻi RD ning yonish kamerasiga qattiq yonilgʻi joylashtiriladi, suyuqyonilgʻi esa bakdan uzatiladi. Yadro RD da erishiladigan solishtirma tortish kuchiga qaraganda ancha katta tortish kuchi hosil kilish mumkin.

Reaktorda ajratiladigan issiklik ish jismini qizdirishga sarflanadi, chunki bunda energiya manbai va ish jismi alohidaalohida boʻladi. RD ning solishtirma tortish kuchini oshirishda yadro energiyasidan foydalanish yaxshi samara beradi. Elektr RD (ERD) yordamida solishtirma tortish kuchini yuzlarcha marta oshirish mumkin. Bunda elektr energiyasi reaktiv oqimning kinetik energiyasiga aylanadi.

Foton yoki kvant RD nazariy jihatdan eng mukammal dvigatel hisoblanadi. Bunda reaktiv oqimni nurlanish kvantlari hosil qiladi. Juda uzoq va murakkab kosmik parvozlarda foton RD juda qoʻl kelardi, lekin hali bunday dvigatellar yaratilganicha yoʻq (2004). Aviatsiyada RD asosan yordamchi dvigatellar sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Raketa yonilgʻisi

**Raketa [[Yoqilgʻi|yonilgʻisi]]** — raketa dvigateli uchun energiya manbai sifatida ishlatiladigan modda yoki moddalar majmui. Kimyoviy va nokimyoviy Raketa yonilgʻisi bor. Kimyoviy Raketa yonilgʻisi — modda yoki moddalarning kimyoviy parchalanish yoki oksidlanish reaksiyasi natijasida issiklik energiyasi ajratadi. Energiya ajralishi natijasida hosil boʻlgan gazsimon mahsulotlar kengayib ish bajaradi. Raketa yonilgʻisi alohida saqlanadigan komponentlarning soniga qarab, bir, ikki, uch va koʻp komponentli, komponentlarning agregat holatiga qarab, suyuq, qattiq, gibrid yonilgʻili va boshqa xillarga boʻlinadi. Raketa yonilgʻisi suyuq yonilgʻili raketa dvigateli (SYORD), qattiq yoqilgʻili raketa dvigateli, gibrid yonilgʻili raketa dvigateli va boshqalarda ishlatiladi. Nokimyoviy Raketa yonilgʻisi yadro va elektr xillarga boʻlinadi. Yadro Raketa yonilgʻisi — radioaktiv parchalanish, yadrolarning boʻlinishi yoki sintezi natijasida energiya ajratadigan modda yoki moddalar. Ish jismi sifatida yoki boshqa ish jismiga energiya berish uchun qoʻllanadi. Elektr raketa dvigatelida elektr energiyasi maxsus modda (ish jismi)ga uzatiladi yoki uning manbai boʻladi. Deyarli barcha raketa dvigatellarida, asosan, kimyoviy Raketa yonilgʻisi ishlatiladi.

## Manbalar
Raketa-yadro qurollari

**Raketa-yadro qurollari** - yadro va termoyadro zaryadli raketalar; dushmanga zarba berishning qudratli vositasi. Raketa-yadro qurollari q. jang olib borish hamda strategik vazifalarni hal qilishda qoʻllanadi. Raketa-yadro qurollari q. turli sinfdagi raketalarning yaratilishi hamda turlicha quvvatdagi yadro, termoyadro zaryadlarining ishlab chiqilishi bilan yuzaga keldi. Raketa-yadro qurollari q.da qirgʻin vositasi yadro zaryadi, nishonga yetkazish vositasi — raketa. Raketalar yer sharining har qanday nuqtasiga qisqa muddatda (40 min.ga yaqin vaqt ichida) yadro zaryadini elta oladi. Raketa-yadro qurollariq.ning asosiy vazifasi dushmanning yadro qurollari va boshqa ommaviy qirgʻin vositalarini yoʻq qilishdir. Raketa-yadro qurollariq.ni ommaviy suratda qoʻllash jang maydonida qisqa muddat ichida dushmanga hal qiluvchi zarba berish va kuchlar nisbatini oʻz foydasiga tubdan oʻzgartirish imkonini beradi.

## Manbalar
Rakurs

**Rakurs** ( — qisqartirmoq) — tasviriy sanʼatda turli narsalarni perspektiv qisqartirib aks ettirish. Bezak rassomligida rakurs fazoviy kenglik va harakatni oʻta samarali koʻrsatish uchun qoʻllanadi. Meʼmoriy inshootlar (shift, gumbaz kabilar)ning rasmi chizilayotganda bino toʻgʻrisida kishida toʻgʻri tasavvur hosil qilish uchun rakurs meʼyoriga alohida eʼtibor beriladi. Kino sanʼatida — bir joyda turgan yoki harakatdagi kinokamera orqali bir obʼyektning turli tomonlardan suratga olinishi. Voqeani, kishini har tomonlama koʻrsatish imkonini beradi.

## Manbalar
Rama

**Rama** — Chibcha guruhiga mansub boʻlgan va Rama (Nikaragua) shahrida va Karib dengizining gʻarbiy qirgʻogʻida yashovchi kam sonli (1000 kishidan kam) Markaziy Amerika hindu xalqi. Rama tili deyarli kreollashtirilgan ingliz tili bilan siqib chiqarilgan, Rama aholisining kichik bir qismi miskito va ispan tillarida gaplashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlar bilan bir qatorda, Rama protestantizmni („Moraviyalik birodarlar“) eʼtiqod qiladi.

Rama xalqining anʼanaviy mashgʻulotlari — oʻrmondagi olovli qoʻl dehqonchiligi (batat, loviya, banan, makkajoʻxori, shakarqamish, shirin maniok, shaftoli palmasi), ovchilik, terimchilik, baliq ovlash, choʻchqa, tovuq, kurka boqadi. Erkaklar asosan yollanib ishlaydilar, ayollar sotish uchun suvenir tayyorlaydilar.

Rama xalqi vakillari katta uylarda yashaydigan koʻpxotinli oilalarda (kvinbalut, kzima) yashaydi. Jamiyat ikkita marosim yarmidan iborat boʻlib, ular rahbarlar kengashi tomonidan boshqariladi.

Rama dinida anʼanaviy marosimlar va shamanizm saqlanib qolgan.

## Adabiyotlar
* Березкин Ю. Е. Рама // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. https://web.archive.org/web/20061012043758/http://enc.mail.ru/article/?1900020867
* Минц Л. М. // Большая энциклопедия народов. — М.: ОЛМА Медиа Групп, 2007.
Sharif Ramazonov

**Sharif Abdullayevich Ramazonov** (1910.16.6, Xiva tumani Gandimiyon qishlogʻi — 2002.3.7, Toshkent) — kompozitor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1952), Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Urush qatnashchisi (1941—45). Samarqand musiqa va xoreografiya institutini tugatgan (1930). 1933-54 yillarda Toshkent, Urganch va Namangan musiqali teatrlarida dirijyor va badiiy rahbar, ayni paytda Xorazm (193638) va Namangan (1948—54) viloyatlari madaniyat boshqarmasi boshligʻi. Oʻzbekiston davlat estrada teatri badiiy rahbari (1954—58), Oʻzbekiston estrada orkestri tashkilotchisi va badiiy rahbari (1958—60), Toshkentdagi 1son musiqa maktabi direktori (1960—87). "Xolisxon" (Majidiy, 1936), "Shohsanam" (S. Abdulla, 1938), "Asl farzand" (A. Ahmadiy, 1947), ""Hayot chaqirigʻi" (S. Abdulla, 1958) va boshqa musiqali dramalarning musiqasi, "Serquyosh Oʻzbekiston", "Xorazmcha" kabi simfonik syuitalar, "Mard paxtakorlar" kantatasi, "Mirzachoʻl" uvertyurasi va boshqa asarlar muallifi. Shuningdek, uning ijodida qoʻshiq katta oʻrin tutadi: "Intizorman", "Shax/io koʻzim", "Yor kelur", "Dilrabo", "Oʻzbekiston" va boshqa Oʻzbek xalq qoʻshiqlarini estrada uslubida qayta ishlagan ("Namanganning olmasi", "Ey, mehribonim" va boshqalar).

## Manbalar