open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Akrilatlar

**Akrilatlar** — akril kislotaiit efir va tuzlari. Yorugʻlik, issiqlik va kislorod taʼsirida yuqori molekulyar moddalarga — polimerlarga aylanadi. Akrilatlar sanoatda etilensiangidrin va spirtlardan (sulfat kislota ishtirokida) olinadi. Poliakrilat plyonka, lok va yelim ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Akrilonitril

**Akrilonitril** — rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperatura 83°, qaynash temperaturasi 77,3°. Organik erituvchilarning koʻpchiligida eriydi. Suv bilan 70,5-70,7° da qaynaydigan azeotrop aralashma hosil qiladi. Akrilonitrilni saqlahda uning polimerlanish va yonuvchanlik xossalarini eʼtiborga olish kerak. Sanoatda sianid kislota va atsetilendan katalizator ishtirokida olinadi. Yuqori molekulyar moddalar olishda ishlatiladi.

## Manbalar
Akrosoma

**Akrosoma** (yunoncha, akron — choʻqqi va soma — tana) — spermatozoid boshchasi ustidagi gʻilofcha. Zich tanacha shaklida yotadi. Akrosoma urugʻlanish uchun zarur tuzilma. A. da tuxumhujayra qobigʻini yemiradigan gialuronidaza fermenti boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akroteriy

**Akroteriy** (yunoncha, akroterion) – haykaltaroshlik bezagi (haykal, palmetta va boshqalar), klassik orderlarni qoʻllab qurilgan meʼmoriy inshoot fronton burchaklari ustiga joylashtiriladi.

## Manbalar
Aks sado

**Aks sado** — tovushning biror toʻsiqqa urilib undan qaytishi. Aks sado tovush chiqqan paytdan kamida 0,05- 0,06 s keyin kelsagina eshitiladi. Aks sado tabiatda togʻli, oʻrmonzor yoki stadi-on singari joylarda koʻproq roʻy beradi. Radio Aks sadoradiolokatsiyada, tovush Aks sado esa gidrolokatsiya va ultratovush defektoskopiyada qoʻllanadi. Dengizlar chuqurligini aniqlash (exolot) va suv tagidagi jismlarning oʻrnini bel-gilash Aks sado sta asoslangan. Aks sado ayrim hayvonlar, mas, koʻrshapalaklar uchun oʻz yoʻnalishlarini aniqlash, toʻsiqlarni aylanib oʻtish hamda oʻziga yemak qidirib topishda muhim oʻrin egallaydi.
## Manbalar
Aks sado (maʼnolari)

**Aks sado**:

* Aks sado — tovushning biror toʻsiqqa urilib undan qaytishi.
* Aks sado (musiqa) (musiqada) — musiqali ibora yoki hamohang tovushlarning zaif kuch bilan takrorlanishiga (ayni yoki boshqa ovozlar, sozlarda) asoslangan badiiy us-lub.
Aks sado (musiqa)

**Aks sado** — musiqali ibora yoki hamohang tovushlarning zaif kuch bilan takrorlanishiga (ayni yoki boshqa ovozlar, sozlarda) asoslangan badiiy uslub. Xor, opera, orkestr va boshqa musiqasida qoʻllanadi. O. Lassoning mashhur „Aks sado“ („Exo“) xor asari aks sado uslubida yaratilgan. Ludwig van Beethoven, E. Grig, G. Maler va boshqa kompozitorlar ijodida koʻp uchraydi. Oʻzbekiston kompozitorlari asarlarida aks sado ifodaviy vosita sifatida qoʻllanadi. Masalan, Mutal Burhonovning „Alisher Navoiyga qasida“ joʻrsiz xorlari, M. Mahmudovning „Muhammas va ufor“ va hokazo. Organ cholgʻusi registrlaridan biri ham „Aks sado“ deb ataladi.
## Manbalar
Akselerator

**Akselerator** (lotincha accelero — tezlataman) — ichki yonuv dvigateliga kar-byuratordan silindrga keladigan yonuvchi aralashma miqdorini yoki dizellarda nasosdan keladigan yonilgʻi miqdorini rostlab turuvchi moslama. Dvigatel va-lining aylanishlar sonini oʻzgartirish (oshirish yoki kamaytirish)ga, yaʼni transport mashinasi harakat tezligini oʻzgartirishga moʻljallangan. Akselerator karbyurator (yoki nasos)ga tros yoki tortqi bilan ulanadi. Avtomobilda oʻng tomondagi birinchi tepki yordamida boshqariladi.

## Manbalar
Akselerograf

**Akselerograf** ( — tezlataman va …graf) — qayd qilish (yozib borish) qurilmasi boʻlgan akselerometr. Aviatsiya, vibrometriya (titrashni oʻlchash) va seysmologiyada qoʻllanadi.

## Manbalar
Akselerometr

**Akselerometr** ( — tezlataman va yun. metreo — oʻlchayman) — mashinalar, dvigatellar va hokazo, kos-mik uchish apparatlari, raketalar, samo-lyotlar va boshqa harakatlanuvchi ob’ektlarda paydo boʻladigan tezlanishni (oʻta yuklanishni) oʻlchaydigan asbob. Harakat turiga qarab chiziqli va burchakli akselerometr ishlash tarziga kura mexaniq elektr mexanik va boshqa; vazifasiga koʻra vaqt yoki yoʻl funksiyasi sifatida tezlanishni hamda tez oʻtadigan jarayonda tezlanishning eng katta (maksimal) qiymatini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi. Yozib oluvchi qurilmali akselerometr akselerograf deb ataladi.
## Manbalar
Aksial-porshenli nasos

**Aksial-porshenli nasos** — rotori aylanma va porshenlari (7-9 ta) ilgarilama-qaytma harakat qiladigan rotorli nasos. Rotorining aylanish oʻqi porshenlar oʻqi bilan 0-45° burchak tashkil qiladi. Suyuqlikni haydash bosimi — 30 MPa. Gidravlik uzatmalar, kuch nazorat yuritmalarida qoʻllanadi, gidravlik dvigatel sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Aksinit

**Aksinit** (yunoncha, axine — bolta; kristalining shaklidan olingan) — mineral. Rangi koʻpincha moviy yoki bi-nafsha rangda tovlanuvchi qoʻngʻir tusda. Kristallar, druzalar, massalar holida boʻladi. Aksari temir, mis, polimetall, qalay va marganes rudalari bilan birga uchraydi. Aksinit bor elementi olish uchun xom ashyo boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Aksiologiya

Aksiologiya (boshqa yunoncha ἀpía „qiymat“ + lós „soʻz, taʼlimot“ dan) – qadriyatlar nazariyasi, falsafaning boʻlimi.

Aksiologiya qadriyatlarning tabiati, ularning voqelikdagi oʻrni va qadriyatlar dunyosining tuzilishi, yaʼni turli qadriyatlarning oʻzaro, ijtimoiy va madaniy omillar va shaxs tuzilishi bilan bogʻliqligini oʻrganadi.

Qadriyatlar masalasi birinchi marta Sokrat tomonidan koʻtarildi, u uni oʻz falsafasining markaziy nuqtasiga aylantirdi va uni nima yaxshi degan savol sifatida shakllantirdi. Yaxshilik amalga oshirilgan qiymatdir – foydalilik. Yaʼni, qiymat va foydalilik bir tanganing ikki tomonidir.

Qadimgi va oʻrta asr falsafasida qadriyatlar haqidagi savollar borliq haqidagi savollarga bevosita kiritilmagan: borliqning toʻliqligi inson uchun axloqiy va estetik ideallarni ifodalovchi mutlaq qadriyat sifatida tushuniladi. Platon kontseptsiyasida Yagona yoki Yaxshilik borliq, yaxshilik va goʻzallik bilan bir xildir. Qadriyatlar tabiatining bir xil ontologik va yaxlit talqini falsafaning butun Platonik boʻlimi tomonidan, Hegel va Kryuchkomgacha amal qilgan.

Shunga koʻra, aksiologiya falsafiy bilimlarning maxsus boʻlimi sifatida borliq tushunchasi ikki elementga boʻlinganda paydo boʻladi: reallik va qiymat amaliy amalga oshirish imkoniyati sifatida. Bu holda aksiologiyaning vazifasi borliqning umumiy tuzilishidagi amaliy aql imkoniyatlarini koʻrsatishdan iborat.

## Manbalar
Aks ettirish

**Aks ettirish** — matematik tushunchalaridan biri. Ikki ixtiyoriy X va Y toʻplam hamda biror qonun (qoida) berilgan boʻlib, bu qonunga binoan X ning har bir x elementiga Y ning aniq bir u elementi mos qoʻyiladi. Bu holda X toʻplam Y toʻplamga aks ettirilgan dey-ilib, quyidagicha belgilanadi: f:x->y yoki X da aniqlangan va qiymatlari sohasi U boʻlgan u — f(x) operator berilgan deyiladi. Moslik oʻrnatiladigan qonun analitik, grafik, jadval va hokazo tarzida berilishi mumkin.
## Manbalar
Aks shuʼla

**Aks shu’la** — osmonning Quyoshga diametrial qarama-qarshi tomonida tumansimon, yoyiq dogʻday koʻrinadigan kuchsiz shu’la. Sayyoralararo changga tushayotgan quyosh nurlarining qaytishidan hosil boʻladi. Aks shuʼlani faqat oydinsiz, tim qorongʻi va havo ochiq tunlarda, mart-aprel hamda sentabr-oktabr oylarida kuzatish mumkin. U Kavkaz va Oʻrta Osiyo hududlarida yaxshi kuzatiladi. Aks shu’la yorqinligi tungi osmon yorqinligidan 10-15% ortiq. Aks shu’laning yorqinligi va shakli quyosh nuri faolligiga qarab oʻzgarib turadi. Aks shu’la tabiati hali yaxshi oʻrganilgan emas.

## Manbalar
Aksioma

**Aksioma** ( – axioma) – oʻz-oʻzidan ravshanligi, ayonligi sababli isbotsiz qabul qilinadigan holat, tasdiq, fikr. Deduktiv quriladigan ilmiy nazariyalarda asosiy tushunchalarning boshlangʻich xossalari. Aksiomalar tizimi bilan kiritiladi va boshqa hamma xossalar, tasdiqlar (teoremalar) ulardan foydalanib mantiqiy isbot qilinadi. Ayniyat qonuni, ziddiyat qonuni, uchinchi istisno qonuni mantiqiy Aksioma hisoblanadi. Aksiomaga misol sifatida Yevklid geometriyasifat parallellik Aksiomasini keltirish mumkin: „Tekislikda a toʻgʻri chiziqqa tegishli boʻlmagan O nuqta orqali shu toʻgʻri chiziqqa bittadan ortiq parallel toʻgʻri chiziq oʻtkazish mumkin emas“. Arximed aksiomasi, Sermelo aksiomasi va boshqa Aksioma atamasi Yunonistonda paydo boʻlgan, birinchi marotaba Aristotel asarlarida ishlatilgan.Abu Nasr Forobiy, Umar Xayyom, al-Xorazmiy va boshqa allomalar ham Aksiomani atroflicha tekshirishgan.

## Yana qarang

* Teorema
* Gipoteza
* Dogma

## Manbalar
Aksonograf

**Aksonograf** (yun. axop – oʻq va grafin) – aksonometrik tasvirlar yoki predmetlarning yaqqol tasvirlarini chizish uchun moʻljallangan mexanizm. Ishi aksonometrik proyeksiyalahga asoslangan (qarang Aksonometriya).

## Manbalar
Aksonometriya

**Aksonometriya** (yunoncha, axon — oʻq va metriya — oʻlchash) — predmetlarni chizmada parallel proyeksiyalar yordamida tasvirlash usuli. Fazoviy shakllarning aksonometrik proyeksiyalarini qurish uchun uchta oʻzaro perpendikulyar oʻqlar Ox, Oy, Oz va shu oʻqlardagi masshtab uzunliklar tanlanadi. Soʻngra ushbu shakl va bu oʻqlar masshtab bilan birga proyeksiyalar tekisligiga proyeksiyalanadi. Proyeksiyalash yoʻnalishi bilan aksonometrik pro-yeksiyalash tekisligi orasidagi burchakka qarab toʻgʻri burchakli va qiyshiq burchak-li aksonometriya xillarga boʻlinadi. Uch koordinata kesmalari bir xil oʻzgaradigan (izometriya) va faqat ikki koordinata kesmalari bir xil oʻzgaradigan (dimetriya) aksonometriyalar koʻproq uchraydi. Aksonometriya yaqqol boʻlishi bilan birga, unda tasvirlangan narsaning oʻlchamlarini topishga, predmetning askonometrik tasviri uning koordinatalar sistemasiga nisbatan toʻla shaklini va joylashishini tiklashga imkon beradi.

## Manbalar
Akt

**Akt** (lotincha *actus* — harakat, *as turn* — hujjat):
# harakat, amal;
# maʼlum shaklda tuzilgan rasmiy hujjat (qarang Dalolatnoma);
# dramatik asar yoki teatr tomoshasining tugʻallangan qismi (parda).

## Manbalar
Aktyorlar uyi

**Aktyorlar uyi** – teatr xodimlarining ijodiy klubi. 1966-yil tashkil etilgan. 1997-yildan „Oʻzbekteatr“ ijodiy ishlab chiqarish birlashmasi qoshida. Aktyorlar uyida respublika sahna ustalari va yosh aktyorlarning ijodiy uchrashuvlari, hisobotlari muntazam oʻtkaziladi, xotira kechalari, maʼruza va munozaralar, koʻrgazma, koʻrik tanlovlar, ogʻzaki jurnallar uyushtiriladi, yangi filmlar namoyish qilinadi. Aktyorlar uyi qoshida „Toshkent“ teatr-studiyasi, „Oʻzbekiston“ xalq raqs ansambli, „Sin Sen“ koreys folklor teatr-studiyasi va boshqa ijodiy jamoalar faoliyat koʻrsatadi (1998).
## Manbalar
Aktiv

**Aktiv** (lotincha, activus — faol, taʼsirchan, ishchan) — 1) buxgalteriya balansining chap qismi, korxonaning muayyan sanada va pul ifodasida barcha vositalarini, ularning tarkibi va joylashuvini (asosiy fondlar, aylanma vositalar, pul vositalari, kapital sarflar, qarzdorlik talabnomalari va boshqalar) aks ettiradi; 2) korxona yoki tashkilotning mulki yoki resurslari (bino, mashina, nakd pul, qimmatbaho qogʻozlar va boshqalar). Pulga tez sotilishi (aylanishi) mumkin boʻlgan, bozori chaqqon aktiv (veksellar, qimmatbaho qogʻozlar, oltin, naqd pul va boshqalar) likvid aktiv deyiladi.

## Manbalar
Aksirish

**Aksirish**, tushkirish — organizmning himoya reaksiyalaridan biri. Yot jismlar (chang, shilliq modda, achchiq, qoʻlansa islar va boshqalar) burun boʻshligʻidagi shilliq qavatning nerv hujayralariga taʼsir etishi natijasida aksirish sodir boʻladi. Taʼsirlovchilar uch tarmoqli nervning burun boʻshligʻida joylashgan sezuvchi nerv oxirlariga taʼsir etadi. Bunga javoban kishi reflektor tarzda chuqur nafas oladi. Soʻngra yumshoq tanglay koʻtarilib, burunning ichki teshigini berkitadi, natijada koʻkrak boʻshligʻida bosim oshib ketadi. Shundan keyin burunning ichki teshigi birdan ochilib, toʻplanib qolgan havo burun orqali chiqib ketadi. Shilliq qavatni taʼsirlab turgan yot modda ham havo bilan chiqadi. Aksirish baʼzi kasalliklar (masalan, gripp, tumov va boshqalar)ning boshlangʻich belgisi boʻlishi ham mumkin.
## Manbalar
Akson

**Akson** ( — axon — oʻq), neyrit — nerv tolalarining yigʻindisidan paydo boʻlgan oʻq; nerv hujayrasining uzun oʻsimtasi. Akson taʼsirotni (nerv impulsini) periferik aʼzolardan markaziy nerv sistemasiga va aksincha, markaziy nerv sistemasidan aʼzolarga yoki bir aʼzodan ikkinchisiga (akson-refleks) oʻtkazib beradi. Aksonning boshlangʻich qismi ingichka, oxiri yoʻgʻon va maxsus poʻst bilan uralgan buladi. Akson tutashgan joylarda ranvye boʻginlati mavjud.

## Manbalar
Aktiv choʻkmalar

**Aktiv choʻkmalar** — radioaktiv yemirilish yoki yadro reaksiyasi natijasida tezlashgan radioaktiv atomlardan vujudga kelib, gaz fazasidan qattiq jismlar sirtiga oʻtirib qolgan zarrachalar toʻplami. Ularni tadqiq etish yo'li bilan zarralar qanday radioaktiv moddadan chiqqan bulsa, shular miqdorini aniqlash va oʻrganish mumkin, buni aktiv choʻkmalar usuli deyiladi. Undan atomning radioaktiv zarralar bilan ifloslanganligini bilishda va qisqa vaqtda barqaror boʻlib, radioaktiv zarralarga parchalanadigan izotoplarni oʻrganishda foydalaniladi. Radioaktiv izotoplar olishda ham ishlatiladi.

## Manbalar
Aktivatsion tahlil

**Aktivatsion tahlil**, radioaktivatsion tahlil — moddaning sifati va miqdoriy tarkibini aniqlash usuli. 1936-yilda D. Xeveshi va G. Levi taklif etgan. Neytronlar, zaryadlangan zarrachalar (protonlar va boshqalar) yoki kvantlar oqimi taʼsirida hosil boʻlgan nuklidlarning radioaktiv nurlanishini tadqiq qilishga asoslangan. Oʻzbekistonda aktivatsion tahlil boʻyicha tadqiqotlar 1960-yilda Ye. M. Lobanov tomonidan boshlangan va uning rivojiga A. A. Kist, V. A. Moʻminov, A. G. Gʻaniyevlar katta hissa qoʻshishgan. Intensivligi −1013 sm 2-s2 boʻlgan neytronlar oqimidan foydalanilganda koʻpgina elementlarni 10’5-10"10 aniqlik bilan sezish mumkin. Aktivatsion tahlil uchun yuqori energiyali elektronlarni tormozlaganda chiqadigan katta intensivli (10y-10ls kvantGʻs) nurlanishdan foydalaniladi. Bu usul bilan davriy sistemaning barcha elementlarini aniqlash mumkin va undagi sezgirlikning chegaraviy qiymati −10-10% ga yetadi. Olingan spektrlarni tahlil qilish va natijalarga ishlov berish uchun koʻp kanalli analizatorlar va E.M qoʻllanadi, bu esa jarayonni avtomatlashtirish imkonini beradi. Aktivatsion tahlilning asosiy ustunliklaridan biri  turli obyektlardagi elementlarning juda oz miqdorini aniqlay olish va koʻplab namunalarni tez tahlil qila bilish imkonidir. Aktivatsion tahlil oʻta toza materiallardagi kirishmalarni, biologik obyektlardagi mikroelementlarni aniqlashda, arxeologiya, geologiya, tibbiyot, kriminalistika va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Aktivlanish energiyasi

**Aktivlanish energiyasi** — molekulalarni faol holatga oʻtkazish uchun sarflanadigan energiya. Oʻlchov birligi j/mol. Molekulani aktivlash uchun unga yuqori temperatura, ultratovush, nur energiyasi yoki katalizator taʼsir ettiriladi. Har bir reaksiyaning uziga xos Aktivlanish energiyasi (Ye) mavjud. Bunday energiyaga ega boʻlgan molekulalar (atomlar, radikallar) toʻqnashgandagina reaksiya sodir boʻladi.

## Manbalar

*
Aktivlik qatori

**Aktivlik qatori**, kuchlanishlar qatori — metallarning elektrolit eritmalaridagi normal potensiallarining ortib boradigan tartibda joylanishi: Li, K, Ca, Na, Mg, Al, Mn, Zn, Cr, Fe, Cd, Ni, Sn, Pb, H<sub>2</sub>, Cu, Hg, Ag, Pt, Au Aktivlik qatori ga taqqoslash maqsadida, metallardan tashqari, vodorod (potensiali nolga teng deb qabul qilingan) ham kiritiladi. Aktivlik qatori da muayyan oʻrinda turgan metall oʻzidan oʻngda turgan (potensiali musbatroq) metallarni ularning birikmalaridan siqib chiqaradi. Masalan, toʻtiyo (mis kuporosi) eritmasiga rux tashlansa, rux misni uning birikmasidan ajratib chiqaradi. Vodoroddan chapda turgan (potensiali manfiyroq) metallar vodorodni uning birikmasidan (mas, kislotadan) siqib chiqaradi. Tarkibida bir qancha metall tuzlari boʻlgan eritma elektroliz qilinsa, katodda avvalo Aktivlik qatori da oʻngda turgan metall ajralib chiqadi. Metallarning qotishmasida avval Aktivlik qatori da chapda turgan element korroziyalanadi. Metallmaslarning ham oʻziga xos kuchlanishlar qatori mavjud.

## Manbalar
Aktiniy

**Aktiniy** (lotincha: Actinium, yun. aktinos — nur), Ac — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy radioaktiv element. Tartib raqami 89, atom massasi 227. Aktiniy Yer qobig'ida juda kam uchraydi. Uning ko'pligi trillion massa bo'yicha taxminan 0,0005 qismni tashkil qiladi. Aniqrogʻi, uranga boy ruda bo‘lgan har tonnaga 0,15 milligramm aktiniy to‘g‘ri keladi. 1899-yilda fransuz kimyogari A. Debern uran rudasi chiqindilarini nurlantirish natijasida kashf etgan. Uning 34 ta izotopi maʼlum. Ac227 (yarim yemirilish davri 21,7 yil), Ac228 (yarim yemirilish davri 6,13 soat), Ac225 (yarim yemirilish davri 10 kun). Aktiniy kumush rang metall; suyuqlanish temperaturasi 1050° C, kimyoviy xossalari jihatidan lantanga oʻxshaydi. U 3 valentli, havoda tez oksidlanadi, xlorid va nitrat kislotalarda eriydi. Toza aktiniyni yadroviy jarayonlar yordamida olish qulay.Radiyni atom reaktorida neytronlar yordamida nurlantirish yoʻli bilan koʻp miqdorda Aktiniy olish mumkin.

## Manbalar
Aktiniyalar

**Aktiniyalar** (*Actiniaria*) — dengiz boʻshliqichlilari turkumi; marjon-poliplar sinfi olti nurlilar kenja sinfiga mansub. Koʻpchilik turlari yakka yashaydi. Tanasi silindr shaklida, yorqin rangli, koʻndalang kesimi bir necha mm dan 1,5 m gacha, pastki yassi tomoni tovon deyiladi. Aktiniyalar muskulli tovoni yordamida sekin harakatlanishi mumkin. Ayrim turlari suv tubiga yopishib yoki qumga koʻmilib olib harakatsiz yashaydi, suzib yuradigan turlari ham maʼlum. Tanasining yuqori uchida juda koʻp paypas-lagichlar bilan oʻralgan ogʻzi joylashgan. Aktiniyalar yirtqich, mayda umurtqasizlar, hatto mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Oʻljasini otuvchi hujayralar bilan qurollangan pay-paslagichlar yordamida falajlaydi yoki oʻldiradi. Otuvchi hujayralari zahari odam terisini ham kuydirib, ogʻriq paydo qilishi mumkin. Jinsiy va jinssiz — boʻyiga yoki koʻndalangiga boʻlinish orqali kupayadi. 1500 ga yaqin turi Orol va Kaspiy dengizidan boshqa barcha dengizlarda tarqalgan. Koʻpchilik turlari zohid qisqichbaqalar va boshqa umurtqasizlar bilan simbioz yashaydi.

## Manbalar
Aktinobatsillyoz

**Aktinobatsillyoz**, soxta aktinomikoz — hayvonlarda Actinobacillus lignelressi mikroorganizmi qoʻzgʻatadigan kasallik. Lifmatik boʻgʻimlarda, kallaning yumshoq toʻqi-malarida (til, lab), boʻyin, baʼzan ichki aʼzolarda absses-slar hosil qilish bilan kechadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi hayvon organizmiga shikastlangan teri yoki ogʻiz boʻshligʻining shilliq pardasi orqali (ozuqa bilan) kiradi. Aktinobatsillyozni chorva mollarining leykoz kasalligidan farqlamoq kerak. Kamdan-kam hollarda kasal qayvondan odamga yuqadi. Davosi, oldini olish va karshi kurash choralari aktinomikoz maqolasida berilgan.

## Manbalar
Aktinograf

**Aktinograf** (aktino…va graf) —Quyosh radiatsiyasi jadalligini uzluksiz yozib boruvchi asbob. Aktinograf radiatsiyani qabul qiluvchi qism priyomnik bilan uni qayd qilib boruvchi galvanografdan iborat. Quyoshdan bevosita keluvchi radiatsiyani ulchash uchun termoelektr aktinograf, sochma va yigʻindi radiatsiyani qayd qilib borish uchun piranograf va solyarigraf ishlatiladi. Asbob priyomnigining koʻrsatishi koʻpincha mexanik usulda, ayrim hollardagina fotografik usulda qayd qilinadi.

## Manbalar
Aktinoidlar

**Aktinoidlar**, **aktinidlar** — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhi VII davrida aktiniydan keyin turadigan 14 ta elementning umumiy nomi. Ularning tartib raqami 90 dan 103 gacha: toriy Th (№ 90), protaktiniy Ra (№ 91), uran U (№ 92), neptuniy Np (Nb 93), plutoniy Pu (№ 94), ameritsiy Am (№ 95), kyuriy Cm (№ 96), berkeliy Bk (№ 97), kali-forniy Cf (№ 98), eynshteyniy Es (№ 99), fermiy Fm (№ 100), mendeleeviy Md (Nb 101), nobeliy No (№ 102), lou-rensiy Lr (№ 103). Bu elementlarning aksarisida sirtqi 1-va 2-qavatlaridagi elektronlar soni bir xil boʻlib, sirtdan hisoblanganda 3-qavatlarida elek-tronlar soni bir xil emas, aktiniydan lourensiyga oʻtgan sari elektronlar soni ortib borib, 32 taga yetadi; atom va ion radiuslari kichiklashadi; ularning barchasi radioaktiv; uran izotoplari — uran-235 (U 235) va uran-233 (U 233) hamda plutoniy-239 (Pu 239) yadro reak-torlarida yoqilgʻi va atom bombalarida portlovchi moddalar sifatida ishlatiladi. A. oqish-kumush rangli metallar. Koʻpchilik A.ning s.of. 20 g/sm3 ga yaqin. Neptuniy va plutoniyning erish temperaturasi 640° atrofida, boshqalarining erish temperaturalari 1000° dan yuqori. A. vodorod, kislorod, ol-tingugurt, azot, gallogenlar va boshqa metallmaslar bilan kimyoviy reaksiyaga oson kirishadi. Kimyoviy xossalari jihatidan uran, neptuniy, plutoniy va ameritsiy bir-biriga juda yaqin. Ber-keliy, fermiy, mendeleeviy, nobeliy va lourensiylar esa kimyoviy xossalariga koʻra lantanoidlarga yaqindir.

## Manbalar
Aktinometriya

**Aktinometriya** — meteorologiyaning atmosfera, quyosh va yer nurlanishini (radiatsiyasini) tabiiy sharoitda tadqiq qilish hamda radiatsiyani oʻlchash usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Vazifasi radiatsiyaning har xil turlarini oʻlchash, quyosh radiatsiyasining atmosferada yutilish, sochilish va qaytarilishi qonuniyatlarini tekshirish, shuningdek, atmosfera, yer osti va boshqa yuza hamda qatlamlarning radiatsiya balansini oʻrganish, xalq xoʻjaligida radiatsiyadan foydalanish usullarini ishlab chiqishdan iborat.

## Manbalar
Aktinomikoz

**Aktinomikoz** (aktino… va yun. mykes — zamburugʻ) — turli nursimon zamburugʻlar — aktinomitsetlar kel-tirib chiqaradigan yuqumli kasallik. Odamda kam uchraydi; koʻpincha hayvonlar (aksari qoramollar) kasallanadi. Aktinomikoz bilan asosan jagʻ va boʻgʻim sohasi, qorin boʻshligʻi aʼzolari, shuningdek oʻpka kasallanadi. A. paydo boʻlgan joyning tagi qattiq tortib, berchlashadi va madda yigʻib, bir qancha vaqtdan keyin yoriladi; bunda yaradan yopishqoq yiring oqib chiqadi; shu yiringda koʻpincha aktino-mitsetlar boʻladi. Yara bitib ketganidan keyin chandiq boʻlib qoladi. Aktinomikoz vaqtida davolanmasa. U badanning boshqa joylariga ham tarqalib ketishi mumkin. Zamonaviy davo usullari koʻpincha bemorning butunlay sogʻayib ketishiga imkon beradi.

## Manbalar
Aktinomitsetlar

**Aktinomitsetlar**, nursimon zamburugʻlar — shoxlangan hujayralar yoki giflarni hosil qiluvchi bakteriyalar. Ular tuzilishida zamburugʻlarga xos xususiyatlar ham mavjud. Aktinomitsetlarga chin aktinomitsetlar, mikobakteriyalar, streptomitsetlar va boshqa kiradi; 700 ga yaqin turi bor. Aktinomitsetlar sub-stratdan nursimon oʻsib chiqqan ingichka 78 ipchalardan iborat (nursimon zamburugʻ nomi shundan kelib chiqqan). Ipcha (mitselliy) shoxchalarining uchida sporalar boʻladi. Anashu sporalardan koʻpayadi. Tuproq, suv havzalari, havo va oʻsimlik qoldiqlarida uchraydi. Baʼzilari odam va hayvonlarda (aktinomikoz, sil, difteriya), shuningdek oʻsimliklarda parazitlik qiladi. Antibiotiklarni hosil qiluvchi turlari (asosan, streptomitsetlar), pigmentlar, vitaminlar va shu kabilardan mikrobiologiya sanoatida foydalaniladi, shuningdek doridarmonlar (antibiotiklar) olinadi.

## Manbalar
Aktinon

**Aktinon**, An – aktiniynit emanatsiyasi, inert, gaz, atom massasi 219, tartib raqami 86, radonning izotoplaridan biri.

## Manbalar
Aktograf

**Aktograf** — hayvonlarning faollik (harakatchanlik) tarzini avtomatik qayd qiladigan asbob. Tubi (poli, maydonchasi) suriladigan toʻr katakdan iborat. Tajriba oʻtkaziladigan hayvon kataqda uyoqdan-buyoqqa yurib, oʻz ogʻirligʻi taʼsirida atograf tubini pastga tushiradi. Shunda mexaniq pnevmatik yoki elektr yuritma yordamida barabanga tarang tortilgan lentaga tubning surilish (tushish) kattaligi qayd qilib boriladi. Shu qaydga asoslanib hayvonning faolligini aniqlash mumkin.

## Manbalar
Aktualizm

**Aktualizm** (geologiyada), aktualistik metod (inglizcha, aktual — zamonaviy haqiqiy, amalda mavjud) — Yer taraqqiyotining tarixini oʻrganish uchun qo`llaniladigan qiyosiy-tarixiy metod. Aktualizm oʻtmishdagi geologik jarayonlar hamda ular natijasida roʻy bergan hodisalar hozirgi zamonda boʻlayotgan jarayon va hodisalarga oʻxshash degan fikrga asoslangan. Shunga asosan, hozirgi zamonda boʻlib turadigan geologik jarayonlar, muhitlar va ular natijasida kelib chiqqan hodisalarni (hozirgi zamon choʻkindilari, vulqon mahsulotlari, relef va hokazo) oʻtmishda paydo boʻlgan jinslarga, organik choʻkindilarga, relef shakllariga taqqoslash yoʻli bilan oʻtmish geologik davrlarda boʻlib oʻtgan geologik jarayonlar va tabiiy geografik sharoitlar taxminan aniqlanadi. Ammo Yer doim taraqqiy etib turganligidan oʻtmish geologik jarayonlarini hozirgi jarayonlar bilan taqqoslab boʻlmaydi. Baʼzi bir jarayonlar ayrim geologik davr uchungina xos. Shuning uchun Yerning oʻtmish tarixidagi geologik jarayonlarni hozirgi vaqtda kuzatilayotgan geologik jarayonlar bilan aynan taqqoslash unchalik toʻgʻri emas. Aktualizm termini nemis geologik adabiyotida XIX asr 2-yarmida paydo boʻlib, XX-asr 20-yillaridan ommalashdi. Aktualizm kurtaklari insonning dastlabki bilimlari vujudga kelgan davrda, eng qadimiy afsonalarda va yozma manbalarda uchraydi. Keyinroq geologik tarixni tushuntirishda aktualizmdan Ibn Sino, Beruniy, XVIII asr oʻrtalaridan Rossiyada M. V. Lomonosov, Buyuk Britaniyada J. Getton va boshqa foydalandilar. Aktualizmning birinchi shaklini hozirgi uniformizm deb ataydilar. Aktualizm ilmiy prinsip sifatida XIX-asr 1-yarmida ingliz olimi Ch. Layelning „Geologiya asoslari“ asarida olgʻa surilgan. U katta dalillarga asoslanib, Aktualizmni geologiyani oʻrganish usuli tariqasida tavsiya qildi. Layelning fikricha, oʻtmish geologik jarayonlar hozirgi zamon jarayonlaridan hech farq qilmaydi. Baʼzi bir xorijiy mamlakat geologlari hozir ham shunday fikrdalar. Uniformizmga hozirgi geologik dunyoqarash sifatida geologik tafakkurning bosib oʻtilgan davri deb qaraladi. Oʻzbekistonda yosh yotqiziqlarni oʻrganish asosida qadimiy  davr choʻkindilarining hosil boʻlish sharoitlarini aniqlash sohasida koʻpgina ishlar qilingan.

## Manbalar
Aktinolit

**Aktinolit**, nur sochuvchi tosh (lotincha, actis — *nur*, lithos — *tosh*) — amfibollar guruhidan boʻlgan jins hosil qiluvchi mineral. Baʼzan MpO aralashmasi bilan uchraydi (manganaktinolit). Qattiqligi 5-6. C. ogʻ. 3,2-3,3. Rangi och yashildan toʻq yashilgacha. Shishasimon yaltiroq. Monoklin sistemasida kristallanadi. Radial-nursimon agregatlarga toʻplangan choʻziq, ignasimon va ipsimon kristallar hosil qiladi. Uning zich turi nefrit deb ataladi. Aktinolit skarnlarda, magmatik va me-tamorfik jinslarda uchraydi. Kislotaga chidamli material tayyorlashda ishlatiladi.

## Manbalar
Aktinometr

**Aktinometr** (aktino… va metr) — Quyoshdan bevosita keluvchi radiasiya jadalligini ulchaydigan asbob. Ishlash tarzi tushayotgan radiatsiyaning qoraytirilgan sirtga yutilishiga va nur energiyasining issiqlik energiyasiga ay-lanishiga asoslangan. Bunday Aktinometrlarda radiatsiyani qabul qiluvchisi sifatida qoraga boʻyalgan yupqa metall boʻlagi (plastinka) ishlatiladi. Yutilgan radiatsiya issiqligini bir necha usul bilan, masalan, radiatsiya taʼsirida asbob qabul qiluvchisi temperaturasining oshish qiymatini (kumush diskli aktinometr), qabul qiluvchi bilan uning atrofidagi muhit temperaturasi orasidagi farq natijasida hosil boʻluvchi termotokni (Yanishevskiy termoustuni, Moll A.i), bimetall plastinkaning quyosh nuri taʼsirida deformatsiyalanish kattaligini (Mixelson aktinometri) oʻlchab to-piladi. Noʻrning ayrim spektri (rangi) quvvatini oʻlchashda fotokimyoviy, foto-elektrik hamda fotografik kabi selek-tiv usullar ishlatiladi. Bir necha nur filtrlari bilan taʼminlangan aktinometr ham shu maqsadda qoʻllanadi.

## Manbalar
Aktuariy

**Aktuariy** (lotincha, actuarius – tezkor mirza) – sugʻurta kompaniyasining sugʻurta xatarini baholash hamda sugʻurta toʻlovlari hisob-kitobi bilan shugʻullanuvchi mutaxasis, ish yurituvchi xodim.

## Manbalar
Gosplan

**Gosplan** yoki **Davlat Planlashtirish Komiteti** () Sovet Ittifoqida iqtisodiy rejalashtirishni amalga oshirgan komitet. „Gosplan“ soʻzi ruscha „Государственный комитет по планированию“ soʻzlarining qisqartmasidir. Gosplanning asosiy vazifalaridan biri besh yillik rejalarni tuzish boʻlgan.
Alibi

**Alibi** (lotincha *alibi* — biror-bir boshqa yerda) — kriminalistikada ayblanuvchining oʻzini himoya qilish taktikasi. Alibi biror jinoyatda ishtirok etgan deb gumon qilingan yoki ayblanayotgan shaxsning jinoyat sodir boʻlgan joyda boʻlmaganini va uning aybsizligini koʻrsatuvchi dalolatdir. Jinoyat yuz bergan vaqtda ayblanuvchi mutlaqo boshqa joyda boʻlgani isbotlansa, alibi aniqlangan hisoblanadi. Jinoyat qilingan paytdan ayblanuvchi boshqa joyda koʻringanligi oʻrtasida tegishli vaqt oʻtgan boʻlsa, jinoyat qilishda boshqa yoʻl bilan yoki bilvosita ishtirok etgan boʻlsa, bu hol ayblovni rad etolmaydi.

## Manbalar

## Havolalar
* Alibi, *Iqtisod va huquqshunoslik boʻyicha ensiklopedik lugʻat* 
* Ailib, *Katta sovet ensiklopediyasi*
Digraf

**Digraf** ( + ) yoki **digramma** — bitta fonemani (tovushni) ifodalovchi ikki belgili harf. Ingliz tilida quyidagi digraflar mavjud: **th, ch, sh, oo, qu** va boshqalar. Oʻzbek tilida boʻlsa **sh**, **ch** va **ng** digraflari harf qatori alifboga kirgizilgan.
Ajdar (yulduzlar turkumi)

**Ajdar** — Kichik Ayiq yulduz turkumiga yaqin joylashgan va osmonning shimoliy yarim shari qutbi atrofida yoyilib yotgan yulduzlar turkumi. Eng ravshan (2-kat-206talikdagi) yulduzini ingliz astronomi J. Bradley kuzatib, 1725-yilda yorugʻlik aberratsiyasi hodisasini kashf etgan. Ajdar yulduzi yaqinida ekliptika qutbi joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik zond

**Akustik zond** — tovush maydonining maʼlum nuqtasida tovush bosimini oʻlchashda ishlatiladigan qurilma. Tovush maydoniga oʻtadigan taʼsirlarni bartaraf qiladi. Koʻpincha tovush toʻlqin uzunligidan kichikroq qilib yasaladi. Akustik zond yasashda turli toʻlqin oʻtkazgichlardan foydalaniladi.

## Manbalar
Akustik zondlash

**Akustik zondlash** — atmosfera yuqori qatlamlarining temperaturasi, namligi, bosimi, tarkibidagi gazlarning oʻrtacha molekulyar hamda atom ogʻirligi va boshqa koʻrsatkichlari haqida maʼlumot olish. Atmosferada tovush tarkalishini oʻlchab amalga oshiriladi. Tovush toʻlqinlari oʻz xossalari bilan farq qiladigan at-mosferaning bir qatla-midan ikkinchisiga oʻtayotganda sinadi va tarqalish yoʻnalishi oʻzgara borib, yer sirti tomonga burila boshlaydi.

## Manbalar
Veniamin Akudin

**Veniamin Georgiyevich Akudin** (1936.3.1, Mirzachoʻl, hozirgi Guliston sh.) 279 — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Respublika rassomlik bilim yurtida (1951-56), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida (1957-62) taʼlim olgan, shu institutda oʻqituvchilik qilgan (1962-72); 1961-yildan Respublika qoʻgʻirchoq teatrida ras-som. Dekoratsiya eskizlari, qoʻgʻirchoqlari asar mazmuniga mosligi bilan diqqatga sazovor. Veniamin Akudin yaratgan koʻpgina qoʻgʻirchoqlar (Kachal polvon, Oygul, Baxtiyor va boshqalar) bolalarning sevimli ovunchoqlariga aylandi. Qoʻgʻirchoq teatri jamoasi bilan birga koʻpgina mamlakatlarda boʻlib, safar taassurotlari asosida akvarel rasmlar turkumini yaratdi („Birma-72“, „Hindiston-77“, „Kobul-80“, „Bolga-riya-82“; „Chimyon“, 1995).

## Manbalar
Akulalar

**Akulalar** (*Selachomorpha*) — togʻayli baliqlar sinfi plastinka jabralilar kenja sinfining katta turkumi. Tanasi suyri shaklda, suv tubida yashovchi akulalar yassi, uzunligi 15-40 sm dan (tikanli qora akulalar) 15-20 m gacha (gigant akulalar), ogʻirligi 14 t gacha (gigant va kit akulalar). Tanasi plakoid tangachalar bilan qoplangan. Jabra yoriqlari 5 (baʼzi turlarida 6-7) tadan boʻlib, boshining ikki yonida, ogʻzi boshining ostida tanasiga koʻndalang joylashgan. Dum suzgichi kuchli rivojlangan, har xil kattalikdagi (sterotserkal) ikkita boʻlakdan iborat. Tishlari koʻp, uchi oʻtkir. Yirtqich akulalarning tishlari juda yirik. Koʻpchilik akulalar  baliqlar, mollyuskalar va boshqa hayvonlar bilan, kit va gigant akulalar esa plankton bilan oziqlanadi. Akulalar tuxumdan tirik tugʻadi yoki tuxum qoʻyib koʻpayadi.
## Galereya

## Hayoti
 Akulalar 6 turkumni (har xil tishlilar, koʻp jabralilar, lamnosimonlar, katransimonlar, arraburunsimonlar, skvatinsimonlar), 20 oilani oʻz ichiga oladi. Akulalar Orol va Kaspiy dengizidan boshqa hamma dengiz va okeanlarda, ayrim turlari chuchuk suv havzalari (Gang va Amazonka daryolari, Nikaragua koʻli)da yashaydi. Qora va Uzoq Sharq dengizlarida tikanli qora akulalar, yaʼni katran, Shimoliy va Uzoq Sharq dengizlarida seld akulalar, Shimoliy dengizlarda qutb akulalar tarqalgan. Akulalar ayniqsa tropik dengizlarda xilma-xil boʻladi. Koʻpchilik akulalar ovlanadi, jigaridan baliq yogʻi olinadi, goʻshti ovqat uchun ishlatiladi. skeletidan baliq yelimi tayyorlanadi. Koʻpchiligi yirtqich akulalar (yoʻlbars akulalar, karharodon, bolgʻabosh akulalar, makoakulalar va boshqalar), asosan baliqlar va suvdagi umurtqasizlar bilan oziqlanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Akustik rezonator

**Akustik rezonator** (*Gelmgols rezonatori*) — kichik tirqish yoki naycha orqali tashqi muhit bilan tutashgan idish. Past takroriylikli (chastotali) tebranishlarni oʻz oʻlchamlaridan ancha katta masofaga tarqatadi. Gelmgols va Reley nazariyalariga koʻra, Akustik rezonatorni bitta erkinlik darajali tebranish tizimi deb qarash mumkin. Masalani soddalashtirib qaraganda barcha kinetik energiya rezonator boʻgʻzida harakatlanuvchi havo qatlamida toʻplangan, potensial energiya esa idish ichidagi havoning elastik deformatsiyasiga bogʻliq deyish mumkin. Bu holda akustik rezonator ning xususiy takroriyligi idish va idish boʻgʻzining shakliga bogʻliq boʻlmaydi. Agar akustik rezonator Gʻ takroriyligi boʻlgan garmonik tovush maydoniga joylashtirilsa, shu Gʻ takroriylik Akustik rezonatorning xususiy takroriyligi f0 ga teng boʻlganda Akustik rezonatordagi majburiy tebranishlar amplitudasi tovush maydoni amplitudasidan bir necha marta ortib ketadi. Xususiy takroriylik maʼlum boʻlsa, tashqi tovush takroriyligini topish mumkin. Akustik rezonator ning bu xususiyati tovush maydonini uning takroriyliklariga karab tahlil qilishga imkon beradi. Rezonans boʻlganida Akustik rezonator boʻgʻzi yoki naychasida havo zarralari katta tezlik bilan tebranadi va ishqalanish mavjud boʻlganida takroriylikli tovush jadal yutiladi. Akustik rezonatorning bu xossasidan meʼmoriy akustikada foydalaniladi.

## Manbalar
Akustik rele

**Akustik rele** – tovush tebranishlari takroriyligi (chastotasi) oʻzgarishlarini, akustik bosim yoki materiallarning koʻrsatkichlari (yutish va qaytarish koeffitsiyentlari) oʻzgarishini sezadigan qurilma. Mexanik va elektr taʼsir usullariga asoslangan xillari bor. Meʼmorlik akustikasi, qurilish akustikasi va boshqa sohalarda qoʻllanadi.
## Manbalar
Akustik filtr

**Akustik filtr** — maʼlum takroriylik (chastota)li tovushni ajratib oʻtkazadigan yoki yutib qoladigan akustik qurilma. Eng oddiy Akustik filtr — akustik rezonator. Akustik filtr nazariyasi elektr filtr nazariyasi asosida ishlab chiqilgan. Boshlangʻich takroriylikdan maʼlum takroriylikkacha boʻlgan barcha tovush tulqinlarini oʻtkazadigan Akustik filtr past ta-kroriylikli, maʼlum takroriylikdan yuqori tovush toʻlqinlarini oʻtkazadigan Akustik filtr yuksak takroriylikli va past takroriylik bilan yuksak takroriylik orasidagi tovush toʻlqinlarini oʻtkazadigani polosali Akustik filtr deyilib, u past va yuqori takroriylikli akustik filtrlardan iborat boʻlishi mumkin. Akustik filtr shovqinlarni kamaytirish maqsadida texnikada, meʼmorchilik va qurilishda keng tatbiq qilinadi (masalan, avtomobil soʻndirgichlari).

## Manbalar
Akustik shovqin

**Akustik shovqin** — garmonik boʻlmagan tovush toʻlqinlari. Turmushda Akustik shovqin nutq va musiqani toʻgʻri eshi-tishga xalaqit beruvchi turli tovushlar shaklida uchraydi. Akustik shovqin kuyidagi turlarga ajraladi: 1) qattiq jismlar teb-ranishi natijasida vujudga keladigan mexanik shovqin; 2) harakatlanayotgan gaz, bugʻ yoki suyukliklarda uyurma oqimlar qatlamining turli tezlik bilan harakatlanishi tufayli hosil boʻladigan a er o yoki gidrodinamik shovqin; 3) gazlarning yonishi natijasida yuz beradigan uyurma oqim va zichlik oʻzgarishlaridan hamda portlash yoki razryad paytida qisqa vaqtda bosimning ortishi tufay-li vujudga keladigan termik shovqin; 4) suyuqlikdagi pufakchalarning yorilishi natijasida hosil boʻladigan ka-vitasion shovqin. Tutash spektrli shov-qin „oq shovqin“ deyiladi. Akustik shovqinni nazariy oʻrganishda ehtimollik naza-riyasiga asoslangan statistik fizika qonunlaridan foydalaniladi. Akustik shovqinni oʻrganishdan asosiy maqsad uning manba-281larini aniqlab, odam organizmiga hamda baʼzi bir tizimlarga koʻrsatadigan sal-biy taʼsirini kamaytirishdan iborat. Akustik shovqin xossalari turli analizatorlar yordamida aniqlanadi. A.shahrining eshitish aʼzolariga taʼsiri uning jadalligi va takroriyligiga bogʻliq. Uzoq vaqt taʼsir etuvchi Akustik shovqin kishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi, charchashni kuchaytirib, ish qobiliyatini pasaytiradi. Jadalligi 80-90 db va tarkibida past takroriylikli tovushlardan tashqari ultrato-vush takroriylikli tovushlar boʻlgan Akustik shovqin taʼsirida kishining asabi buzilishi natijasida oshqozon va ichak yarasi, gipertoniya va boshqa kasalliklar kelib chiqishi mumkin. Odatda, sanoat korxonalari va qurilish muassasalarida Akustik shovqinni kamaytirish choralari koʻriladi. Baʼzan, Akustik shovqindan xabarchi (signal) sifatida foydalaniladi. Mas, suv osti kemasining yaqinlashuvini undan tarqaladigan Akustik shovqindan sezish mumkin.

## Manbalar
Akustik oʻlchashlar

**Akustik oʻlchashlar** — tovush tebranishlari toʻlqinlarini hamda akustik oʻzgartirgichlar, uskunalar, materiallar, konstruksiya va imoratlarning akustik xususiyatlari kattaligini aniqlash vositalari. Odam, hayvon, hasharot, parrandaning tovush chiqarishi va eshitish xususiyatlarini miqdoriy baholash ham Akustik oʻlchashlarga kiradi. Akustik oʻlchashlarda tovush tezligi, yutilishi, qaytishi, bosimi va tovush manbalarining baʼzi bir koʻrsatkichlari ham oʻlchanadi. Akustik oʻlchashlar texnikasida elektron usullar keng qoʻllanadi. Bu usullar qoʻllanganda tebranish buzilmay elektr toki yoki kuchlanishga aylantiriladi. Elektr akustik apparatlar, telefon, mikrofon va radiokarnaylarning koʻrsatkichlarini oʻlchash ham Akustik oʻlchashlar. jumlasiga kiradi. Qurilish va meʼmorchilik akustikasida zal va turli binolarning tovush tarqatish xususiyatlari oʻlchanadi. Akustik oʻlchashlarda ishlatiladigan asboblar: mikrofon, gidrofon, termofon, shovqin oʻlchagich, soʻndirish boʻlmasi, reverberatsiya boʻlmasi, audiometrlar.

## Manbalar
Akustik qarshilik

**Akustik qarshilik**, akustik impedans akustik tizimlar tebranishlarini oʻrganish maqsadida kiritiluvchi kompleks qarshilik. Akustik qarshilik tovush bosimining zarra (qaytaruvchi sirtga tik yoʻnalishda harakatlanayotgan zarra) tezligiga nisbati bilan aniqlanadi. Bu fizik kattalik elektrotexnikada uchraydigan impedans (toʻla qarshilik) tushunchasi kabi aktiv Ra va reaktiv Xp Akustik qarshilik umumiy yigindisidan iborat. Tizimdagi ishkalanishlar va atrofga nurlanadigan akustik energiya tufayli aktiv akustik karshilik, inersiya kuchlari (massalar) yoki elastik kuchlar reaksiyasi taʼsirida reaktiv akustik qarshilik hosil boʻladi.

## Manbalar
Akustik koʻzgu

**Akustik koʻzgu** — tushayotgan tovush toʻlqini uzunligidan chiziqli oʻlchamlari bir necha marta katta boʻlgan silliq yuzali tovush kaytargich. Masalan, dengiz sathi, imorat devori va boshqa sirtdagi gʻadir-budurliklarning chiziqli oʻlchamlari tushayotgan tovush toʻlqini uzunligining 1 dam 20 qisminigina tashkil etadigan Akustik koʻzgu silliq koʻzgu deyiladi. Takroriyligi (chastotasi) 500 gs dan yuqori boʻlgan tovush toʻlqinlari qaytargichning oʻlchami 2x2 m boʻlishi kerak. Tovush toʻlqinining tarqalish yoʻnalishini oʻzgartirish uchun yassi Akustik koʻzgu dan, parallel tovush toʻlqinlarini bir nuqtaga toʻplash (yoki yoyish) uchun paraboloid Akustik koʻzgu dan, bir nuqtadan chiqqan tovush toʻlqinlarini 280ikkinchi bir nuqtaga toʻplash uchun ellipsoid Akustik koʻzgu dan foydalaniladi. Akustik koʻzgu kurilish akustikasi, ultratovushlarni ilmiy tekshirish, texnika, tibbiyot va boshqa sohalarda ishlatiladi.

## Manbalar
Akustik linza

**Akustik linza** — tovush toʻlqinlarini fokuslovchi (toʻplovchi) qurilma. Akustik linza xossalari linza materialiga, uning atrofidagi muhitga va linzaning toʻlqinlarni sindiruvchi sirti shakliga bogʻliq boʻladi.

## Manbalar
Akustika materiallari

**Akustika materiallari** — tovush yutuvchi va qaytaruvchi materi-allar. Akustika materiallarining tovush yutuvchanligi ulardagi gʻovaklarning yirik-maydali-giga va tutash-tutashmasligiga bogʻliq. Gʻovak betonlar, koʻp qatlamli gips tax-talar, akustik suvoq (gʻovak toʻldirgich va bogʻlovchi asosida tayyorlangan qorishma), mineral paxta va undan ishlangan na-mat, yogʻoch qipigʻidan va asbest-kartondan tayyorlangan taxtalar, qamish va somon taxtalar Akustika materiallari hisoblanadi. Bu mate-riallar sukunat talab etiladigan xona devorlariga va sanoat uskunalari tagiga qoʻyishda ishlatiladi.

## Manbalar
Akustooptika

**Akustooptika** – akustikaning fizika bilan texnika orasidagi sohasi; elektromagnitik toʻlqinlarning tovush toʻlqinlari bilan oʻzaro taʼsiri oʻrganiladi hamda bu hodisalarning texnikada qoʻllanish asoslari ishlab chiqiladi. Yorugʻlikning tovush bilan oʻzaro taʼsiridan optikada, optoelektronikada, lazer texnikasida kogerent yorugʻlik nurlanishini boshqarishda foydalaniladi. Akustooptik qurilmalar yorugʻlik signalining amplitudasini, takroriy-ligi (chastotasi)ni, qutblanishini spek-tral tarkibini hamda yorugʻlik nurining tarqalish yoʻnalishini bosh-qarishga im-kon beradi. Akustooptik effektlarning muhim amaliy qoʻlanish sohasi OʻYUT (oʻta yuqori tovushlar) – signallarga chin vaqt koʻlamida ishlov berish tizimlaridir. Tovush toʻlqini vujudga keltirgan mexanik qayishishlar taʼsirida muhit optik xossalarining fazoviy modulyatsiyasi yuzaga kelib, uni fotoqayishish ef-fekti deyiladi. Bunda muhitning optik xossalari tovush toʻlqini takroriyligida oʻzgaradi. Akustooptik oʻzaro taʼsir effektlari fizika tadqiqotlarida ham-283da texnikada qoʻllanadi. UT (ultra tovushlar)dagi yorugʻlik difraksiyasi UT – maydonlarning mahalliy harakteristikalarini aniqpash imkonini beradi. Optik nurlanishning past jadalli-gida akustooptik oʻzaro taʼsirlar faqat optik refraksiya va difraksiya effektlariga olib keladi. Nurlanish jadal-ligi ortishi bilan muhitga nurlanishning nochiziqli taʼsirlari koʻproq rol oʻynay boshlaydi. Tovushning optoakustik generatsiyasi asosida fotoakustik spektroskopiya usuli yaratilgan. UT larda yorugʻlikning difraksiyasi va refraksiyasi ef-fektlari asosida yorugʻlikning barcha koʻrsatkichlarini boshqarish imkonini beruvchi faol optik elementlar yaratilgan. Ad.: Fizicheskaya akustika (ing. tilidan tar-jima), 7- jild, M., 1974; Rebrin Yu. K., Upravleniye opticheskimi lucha-mi v prostranstve, M., 1977; Magdich L. N., Molchanov V. Ya., Akustoopticheskiye ustroytsva i ix primeneniye, M., 1978.
## Manbalar
Akustoelektronika

**Akustoelektronika** — aku-stikaning qattiq jism akustikasi, yarim-oʻtkazgichlar fizikasi va radio-elektronika chegarasidagi qismi. A. radiosignallarni oʻzgartirish va ularga ishlov berish uchun UT (ultratovush) qurilmalarini yaratish prinsiplarini tadqiq qilish bilan shugʻullanadi. OʻYUT (oʻta yuqori takroriylik)li signalni toʻlqin uzunligi 105-marta kichik boʻlgan tovush signaliga aylantirish unga ish-lov berishni ancha yengillashtiradi. Signallar ustida amallarni bajarish uchun UTning oʻtkazuvchanlik elektronlari, elektromagnitik maydonlar, op-tik nurlanishlar, shuningdek, akustik toʻlqinlarning nochiziqli oʻzaro taʼsirlaridan foydalaniladi. Akustoelektron qurilmalar sig-nallar ustida quyidagi amallarni ba-jarish imkonini beradi: vaqt mobaynidagi oʻzgartirishlar (signallarni tutib turish, ularning davomiyligini oʻzgartirish), takroriylik (chasto-ta) boʻyicha va fazaviy oʻzgartirishlar (fazalarni siljitish, takroriylik va spektrni oʻzgartirish), amplitudani oʻzgartirish (kuchaytirish, modulyatsiya-lash), shuningdek, murakkabroq funksional oʻzgarishlarni amalga oshirish (integrallash, kodlash va kodsizlash, yigʻuv funksiyalarini hosil qilish, sig-nallarni korrelyatsiyalash va boshqalar). Bunday muolajalarni, koʻpincha, radiolokatsiyada, uzoq aloqa texnikasida, avtomatik boshqaruv tizimlarida, hisoblagich va boshqa radioelektron qurilmalarda bajarish lozim. Koʻpchilik hollarda radioelek-tron usullar ushbu amallarni ancha sodda va tejamli yoʻllar bilan amalga oshirish imkonini beradi. Ishlash zaminida yotuvchi fizik prinsiplar va vazifalariga koʻra, akustoelektron qurilmalar signallar chiziqli oʻzgartiriladigan (tutib qolish liniyalari, filtrlar va boshqalar) suct chiziqli qurilmalarga, faol chiziqli qurilmalarga (signal kuchaytirgichlari va generatorlari) hamda signalning generatsiyasi, modulyatsiyasi, oʻzaro koʻpaytirilishi va boshqa oʻzgarishlari sodir boʻladigan nochiziqli qurilmalarga boʻlinadi. Ad.: Gulyayev Yu. V., Akustoelektronnie ustroystva dlya sistem svyazi i ob-rabotki informatsii, [v kn.: Problemi sovremennoy radiotexniki i elektroniki], M., 1980; Xayasaka Tetsuo, Elektro-akustika, pers yapon. I. I. Ivanchika, M., 1982; Pavlovskaya V. I. i dr., Akustika i elektroakusticheskaya apparatura, M., 1986.

## Manbalar
Akseleratsiya

**Akseleratsiya** (lotincha, accelaratio — tezlashish) (biologiyada) — embrion (pusht) rivojlanishining maʼlum bosqichlarida uning ayrim aʼzolari shakllanishining tezlashuvi. Bolalar va oʻsmirlar oʻsishi hamda jismoniy rivojlanishining tezlashishi. Hozirgi bolalar va oʻsmirlar har bir yoshda ancha oldingi yillardagi tengqurlariga nisbatan boʻychan boʻlib, vazni ogʻirroqdir. Bolalar katta boʻlgan sari, bu farq shunchalik seziladi. Ularning sut tishlari oldin boʻrtadi, doimiy tishlar bilan tezroq almashinadi, skeletining suyaklanishi ham oldinroq yuz beradi. Ogʻir mehnatning kamayishi, umumiy hayot tarzi, maishiygigiyenik shart-sharoitlarning yaxshilanishi, shuningdek yaqin qarindoshlar oʻrtasidagi nikohga yoʻl qoʻymaslik va boshqa akseleratsiyaga olib kelishi mumkin. Akseleratsiya faqat bolalar gavda oʻlchamlarining jadal kattalanishida emas, balki ularning dunyoqarashi hamda fikrlashlari ilgarilab ketishi, shuningdek erta balogʻatga yetishida ham namoyon boʻladi.

## Manbalar
Aksent

**Aksent** (lotincha, accentus urgʻu): 1) urgʻu; 2) urgʻu belgisi; 3) begona, chet tilida gapirayotgan odamning talaffuzi. Asosan, ularni kuchaytirish (dinamik aksent), baʼzan uzayishi agogik aksent orqali namoyon boʻladi.

Boʻgʻinlarga boʻlinishi: **[ak-sent]**

**AKTsYeNT** soʻzining kirillcha yozilishi.

**AKSENT** soʻzining maʼnosi va izohi bilan Izoh.uz saytida tanishsangiz boʻladi.

**AKSENT** soʻzida unli harflarning soni **2** ta va ular qizil rang bilan belgilangan.

Ular quyidagilar: **A, E**

**AKSENT** soʻzida undosh harflarning soni **4** ta.

Ular quyidagilar: **K, S, N, T**

**AKSENT** soʻzidagi barcha harflarning va boʻgʻinlarning soni:

* unlilar: 2
* undoshlar: 4
* hamma harflar: 6
* boʻgʻinlarning soni: 2.

## Manbalar