Koʻmir qazib olish

**Koʻmir qazib olish** – bu yerdan koʻmir qazib olish jarayoni. Koʻmir oʻzining energiyaga boy tarkibi uchun qadrlanadi va 1880-yillardan boshlab elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun keng foydalaniladi. Poʻlat va sement sanoatida temir rudasidan temir olish va sement ishlab chiqarish uchun yoqilgʻi sifatida koʻmir ishlatiladi. Birlashgan Qirollikda va Janubiy Afrikada koʻmir koni va uning tuzilmalari „chuqur“ deb ataladi. Avstraliyada „koʻmir“ odatda yer osti koʻmir koniga ishora qiladi.

Soʻnggi yillarda koʻmir qazib olishda odamlar tunnel qazish va koʻmirni qoʻlda qazib olishdan tortib yirik ochiq va uzun devorli shaxtalargacha koʻplab oʻzgarishlarga duch keldi. Koʻmirni Ushbu miqyosda qazib olish uchun draglinlar, yuk mashinalari, konveyerlar, gidravlik domkrat va qirqim mashinalaridan foydalanish talab etiladi.

Koʻmir qazib olish sanoati uzoq vaqtdan beri mahalliy ekotizimlarga jiddiy salbiy ekologik taʼsir koʻrsatadi. Mahalliy jamoalar va ishchilar salomatligiga taʼsir qiladi va yomon havo sifati, iqlim o'zgarishi kabi global ekologik inqirozlarga katta hissa qoʻshadi. Shu sabablarga koʻra, koʻmir global energiya iqtisodiyotining turli qismlaridan bosqichma-bosqich chiqarib yuborilgan birinchi fotoalbom yoqilgʻilardan biri boʻldi.

## Ekstraksiya qilish usullari
Koʻmir qazib olish usullari yer osti, yoki yer usti turlariga boʻlinadi. Bundan tashqari, koʻmir qatlamining qalinligi va geologiyasi, kon usulini tanlashda muhim omil boʻlib xizmat qiladi. Yer usti konlari uchun koʻmir qazib olishning eng tejamli usuli elektr belkurak yoki tortish chizigʻidir. Yer osti konlarini qazib olishning eng tejamli shakli uzun devorli yoʻl boʻlib, u koʻmir qatlamining uchastkalari boʻylab oʻtadigan karbid bitli ikkita aylanuvchi barabandan foydalanishni oʻz ichiga oladi. Yer usti va osti konlaridan olingan koʻmirlarni koʻmir tayyorlash zavodida yuvish kerak boʻladi. Texnik va iqtisodiy maqsadga muvofiqligi quyidagilardan kelib chiqib baholanadi: hududiy geologik sharoitlar; ortiqcha yuk xususiyatlari; koʻmir qatlamining uzluksizligi, qalinligi, tuzilishi, sifati va chuqurligi; topografiya (ayniqsa, balandlik va qiyalik); iqlim; yerga egalik qilish, chunki u qazib olish va foydalanish uchun yerlarning mavjudligiga taʼsir qiladi; sirtdagi drenaj naqshlari; yer osti suvlari sharoitlari; mehnat va materiallarning mavjudligi; tonnaj, sifat va maqsad boʻyicha koʻmir sotib oluvchi talablar; va kapital qoʻyilmalarga qoʻyiladigan talablar.

Yer usti va chuqur yer osti konlarini qazish, qazib olishning ikkita asosiy usuli hisoblanadi. Qazib olish usulini tanlash, birinchi navbatda, koʻmir qatlamining chuqurligi, zichligi, ortiqcha yuki va qalinligiga bogʻliq; Yer sirtga nisbatan taxminan  dan kam chuqurlikda boʻlsa, odatda koʻmir yer ustidan qazib olinadi. 

Koʻmir qatlamlari yer yuzasiga yaqin boʻlganda, koʻmirni ochiq usulda qazib olish usullaridan foydalangan holda qazib olish tejamkor boʻlishi mumkin. Ochiq koʻmir qazib olish yer osti usullariga qaraganda koʻmir konining koʻproq qismini qayta tiklaydi. Ushbu qazib olish usulida portlovchi moddalar birinchi navbatda qazib olinadigan maydonning sirtini yoki ortiqcha qatlamini yorib oʻtish uchun ishlatiladi. Keyin ortiqcha yuk draglinlar yoki yuk mashinasida olib tashlanadi. Koʻmir qatlami ochilgandan soʻng, u burgʻulash, sindirish bilan yaxshilab qazib olinadi. Keyin koʻmir, koʻmir tayyorlash zavodiga yoki toʻgʻridan-toʻgʻri ishlatiladigan joyga tashish uchun katta yuk mashinalari yoki konveyerlarga yuklanadi.

### Yer ostida qazib olish

Koʻmir qatlamlarining koʻpchiligi ochiq usulda qazib olish uchun juda chuqur hisoblanib, yer osti qazib olishni talab qiladi, bu usul hozirda jahon koʻmir qazib olishning qariyb 60 foizini tashkil qiladi. Chuqur qazib olishda ustun yoki bord usuli boʻylab oldinga siljiydi, ustunlar va yogʻochlar esa shaxta tomini maxkamlash uchun qoldiriladi. 

## Ishlab chiqarish

Koʻmir 50 dan ortiq mamlakatlarda tijorat maqsadida qazib olinadi. 2019-yilda 7,921 million tonna (Mt) koʻmir qazib olindi, bu 1999-yildan buyon 20 yil ichida 70 foizga koʻpdir. 2018-yilda qoʻngʻir koʻmirning (qoʻngʻir koʻmir) jahon ishlab chiqarishi 803,2 million tonnani tashkil etdi, Germaniya 166,3 million tonna bilan dunyodagi eng yirik ishlab chiqaruvchi. Xitoy, ehtimol, qoʻngʻir koʻmirni ishlab chiqarish boʻyicha aniq maʼlumotlar mavjud boʻlmasa-da, dunyodagi ikkinchi yirik ishlab chiqaruvchi va qoʻngʻir koʻmir isteʼmolchisi hisoblanadi.

Koʻmir qazib olish Osiyoda eng tez oʻsdi, Yevropada esa pasaydi. 2011-yildan beri jahonda koʻmir qazib olish barqaror boʻlib, Yevropa va AQShda pasayish Xitoy, Indoneziya va Avstraliyadagi oʻsishlar bilan qoplanadi. Koʻmir qazib oluvchi eng yirik davlatlar:

Koʻmirning asosiy qismi ishlab chiqarilgan mamlakatda qoʻllanadi, toshkoʻmirning 16 foizi eksport qilinadi. 

### Iqtisodiy taʼsir
Global miqyosda koʻmir qazib olish sanoatning ijtimoiy va iqtisodiy taʼsirining katta qismini jamlagan. Global miqyosda sanoatda bevosita 7 milliondan ortiq ishchi ishlaydi, bu esa millionlab bilvosita ish oʻrinlarini yaratadi. Dunyoning koʻplab qismlarida ishlab chiqaruvchilar koʻmirning eng yuqori choʻqqisiga chiqdi, chunki global iqtisodiyot iqlim oʻzgarishini hal qilish uchun koʻmir kabi qazib olinadigan yoqilgʻidan voz kechmoqda. 2020-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, adolatli oʻtishning bir qismi sifatida koʻmir qazib olish boʻyicha koʻplab ish oʻrinlarini almashtirish uchun ushbu geografiyalarda qayta tiklanadigan energiya sanoatida ish oʻrinlari yaratilishi mumkin

## Zamonaviy kon

Texnologik taraqqiyot bugungi kunda koʻmir qazib olishni har qachongidan ham samaraliroq qildi. Texnologiyani kuzatib borish va koʻmirni iloji boricha samarali qazib olish uchun zamonaviy konchilik xodimlari yuqori malakaga ega boʻlishi va murakkab, zamonaviy asbob-uskunalardan foydalanish boʻyicha yaxshi tayyorgarlikka ega boʻlishi kerak. Koʻpgina ishlar toʻrt yillik universitet darajasini talab qiladi. Kompyuter bilimlari sanoatda ham juda qadrlanadi, chunki mashinalar va xavfsizlik monitorlarining aksariyati kompyuterlashtirilgan. 

Havo sifatini kuzatish uchun murakkab sensorli uskunalardan foydalanish keng tarqalgan boʻlib, koʻpincha " konchilarning kanareykalari " deb ataladigan kanareykalar kabi mayda hayvonlardan foydalanishni almashtirdi.

## Xavfsizlik

Tarixiy jihatdan, koʻmir qazib olish juda xavfli faoliyat boʻlib kelgan. Birgina AQShda 1900-yildan beri 104 895 koʻmir konchi halok boʻlgan, oʻlim holatlarining 90 foizi 20-asrning birinchi yarmida sodir boʻlgan. 1907-yilda 3242 kishi vafot etdi, bu tarixdagi eng yomon yil; 2020-yilda beshta inson halok boʻlgan.

Oʻpkaning surunkali kasalliklari, masalan, pnevmokonioz (qora oʻpka) bir vaqtlar konchilarda keng tarqalgan boʻlib, yashash davomiyligining qisqarishiga olib keldi. Baʼzi togʻ-kon sanoati mamlakatlarida qora oʻpka hali ham keng tarqalgan boʻlib, har yili AQShda qora oʻpkaning 4000 ta yangi holatlari (har yili ishchilarning 4 foizi) va Xitoyda har yili 10 000 ta yangi holatlar (ishchilarning 0,2 foizi) uchraydi. Togʻ-kon uskunalarida suv purkagichlardan foydalanish konchilar oʻpkasi uchun xavfni kamaytiradi. Xavfli gazning toʻplanishi namlik deb nomlanadi, ehtimol nemischa  soʻzidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin.

*

Shovqin ham koʻmir konchilarining sogʻligʻiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan omil hisoblanadi. Haddan tashqari shovqin tufayli eshitish qobiliyatini yoʻqotishiga olib kelishi mumkin. Kasbiy taʼsirlar natijasida rivojlangan eshitish qobiliyatining yoʻqolishi kasbiy eshitish halokati deb ataladi.

### Xavfsizlikni yaxshilash

Koʻmir qazib olish jarayonida chiqarilgan gazlar, elektr energiyasi ishlab chiqarish va gaz dvigatellari bilan ishchilar xavfsizligini yaxshilash uchun qayta ishlanishi mumkin. Soʻnggi yillardagi yana bir yangilik – bu mina ventilyatsiyasi buzilgan holatlar uchun yopiq elektron qochish respiratorlari, kislorodni oʻz ichiga olgan respiratorlardan foydalanish. AQSh Mehnat Departamentining Minalar xavfsizligi va salomatligi boshqarmasi (MSHA) tomonidan oʻtkazilgan statistik tahlillar shuni koʻrsatadiki, 1990 va 2004-yillar oraligʻida sanoat jarohatlar darajasini yarmidan koʻproqqa va oʻlim holatlarini uchdan ikkiga qisqartirgan. Ammo Mehnat statistikasi byurosining maʼlumotlariga koʻra, hatto 2006-yilda ham konchilik Amerikada oʻlim darajasi boʻyicha oʻlchanadigan ikkinchi eng xavfli kasb boʻlib qoldi.  Biroq, bu raqamlar barcha konchilik faoliyatini oʻz ichiga oladi, masalan neft va gaz qazib olish jrayoni ham koʻpchilik oʻlimga sabab boʻladi.

## Mamlakat boʻyicha koʻmir qazib olish

2012-yilda **qattiq va qoʻngʻir koʻmir ishlab chiqaruvchi 10 ta** yirik davlat (million tonnada): Xitoy 3621, AQSh 922, Hindiston 629, Avstraliya 432, Indoneziya 410, Rossiya 351, Janubiy Afrika 261, Germaniya 196, Polsha 144 va Qozogʻiston 122.

### [[Avstraliya]]

Koʻmir Avstraliyaning asosan Kvinslend, Yangi Janubiy Uels va Viktoriyada qazib olinadi U asosan elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun ishlatiladi va yillik koʻmirning 75% asosan Sharqiy Osiyoga eksport qilinadi.

### [[Kanada]]
Kanada 2010-yilda jami 67,9 million tonna koʻmir qazib olish bilan dunyoda 15-chi koʻmir qazib oluvchi davlat boʻldi. Kanadaning koʻmir zaxiralari dunyodagi 12-oʻrinda turadi va asosan konlar Alberta provinsiyasida joylashgan.

### [[Chili]]
Janubiy Amerikaning boshqa mamlakatlari bilan solishtirganda Chilida koʻmir resurslari cheklangan. Chilidagi koʻmir asosan pastki bitumli hisoblnadi, lekin markaziy Chilidagi Arauko havzasining bitumli koʻmirlari bundan mustasno.

### [[Xitoy]]
Xitoy dunyodagi eng yirik koʻmir ishlab chiqaruvchisi boʻlib, 2,8 mlrd tonnadan ortiq koʻmir ishlab chiqaradi. 2007-yil davomida dunyoda ishlab chiqarilgan barcha koʻmirning taxminan 39,8 foizi. Taqqoslash uchun, ikkinchi yirik ishlab chiqaruvchi Qoʻshma Shtatlar 1,1 mlrd tonnadan ortiq ishlab chiqargan. Taxminan 5 million kishi Xitoyning koʻmir qazib olish sanoatida ishlaydi. Har yili 20 000 ga yaqin konchi baxtsiz hodisalarda halok boʻladi. Koʻpgina Xitoy konlari yer osti chuqurligida joylashgan.

### [[Germaniya]]

Germaniya oʻrta asrlarga borib taqaladigan koʻmir qazib olishning uzoq tarixiga ega. Sanoat inqilobi va keyingi oʻn yilliklarda koʻmir qazib olish sezilarli darajada oshdi. Asosiy koʻmir qazib olish joylari Axen va Rur hisoblanadi

### [[Gretsiya]]
Qoʻngʻir tosh koʻmir 1873-yildan beri Gretsiyada qazib olinadi va bugungi kunda mamlakat energiyaning taxminan 75% ni taʼminlaydi. Asosiy qazib olish joylari Gʻarbiy Macedonia (Ptolemaida) va Peloponnesda (Megalopolis) joylashgan.

### [[Hindiston]]

Hindistonda koʻmir qazib olish 1774-yilda Damodar daryosining gʻarbiy sohilidagi Raniganj koʻmir konida Sharqiy Hindiston kompaniyasidan Jon Sumner va Suetonius Grant Heatly bilan boshlangan uzoq muddatli tijorat ekspluatatsiyasiga ega. 1853-yilda parovozlar ishlab chiqarilgunga qadar koʻmirga boʻlgan talab past boʻlib qoldi. Shundan soʻng, ishlab chiqarish yiliga oʻrtacha 1 Mt ga koʻtarildi va Hindiston 1900-yilga kelib yiliga 6,12 Mt va 1920-yilga kelib 18 Mt ishlab chiqardi. Birinchi jahon urushida talab ortib ketgan, ammo 30-yillarning boshlarida tanazzulga yuz tutdi. Ishlab chiqarish 1942-yilga kelib 29 Mt va 1946-yilga kelib 30 Mt ga yetdi. Mustaqillikka erishgach, mamlakat besh yillik rivojlanish rejalarini ishlab chiqishga kirishdi. 1-rejaning boshida yillik ishlab chiqarish 33 million tonnaga yetdi, 1-reja davrida koʻmir sanoatini tizimli va ilmiy rivojlantirish hisobiga koʻmir qazib olishni samarali oshirish anchagina sezildi. 

### [[Yaponiya]]

Yaponiyaning eng boy koʻmir konlari Xokkaydo va Kyushuda topilgan.

Yaponiyada koʻmir qazib olish uzoq tarixga ega. Aytishlaricha, koʻmir birinchi marta 1469-yilda Kyushu markazidagi Omuta yaqinida dehqon er-xotin tomonidan topilgan. 1478-yilda dehqonlar orolning shimolida yonib turgan toshlarni topdilar, bu esa Chikuho koʻmir konini ekspluatatsiya qilishga olib keldi.

### [[Rossiya]]
Rossiya 2010-yilda koʻmir qazib olish boʻyicha dunyoda beshinchi mamlakat boʻlib, umumiy ishlab chiqarish 316,9 million tonnani tashkil etdi. Rossiya koʻmir zaxiralari boʻyicha dunyoda ikkinchi oʻrinda turadi. Rossiya va Norvegiya Svalbard shartnomasi boʻyicha Arktika arxipelagining koʻmir resurslarini baham koʻradi. 

### [[Ispaniya]]
Ispaniya 2010-yilda dunyoda koʻmir qazib olish boʻyicha 30 -oʻrinni egalladi. Ispaniyaning koʻmir konchilari Ispaniya fuqarolar urushida respublikachilar tomonida faol boʻlgan. 1934-yil oktyabr oyida Asturiyada kasaba uyushma konchilari va boshqalar Ovyedo va Gijonda oʻn besh kunlik qamalda qolib ketishagan. Kataloniya hududida koʻmir qazib olishga bagʻishlangan muzey(Cercs Mine Museum) bor.

### [[Janubiy Afrika]]
Janubiy Afrika dunyodagi eng yirik koʻmir qazib oluvchi oʻnta davlatdan biri boʻlib, eksport qilish boʻyicha toʻrtinchi oʻrinda turadi.

### [[Ukraina]]
2012-yilda Ukrainada koʻmir qazib olish 85,946 million tonnani tashkil etdi, bu 2011-yilga nisbatan 4,8% ga koʻpdir .

### [[Amerika Qoʻshma Shtatlari|Qoʻshma Shtatlar]]

Amerikada koʻmir 18-asrning boshlarida qazib olingan. 1730-yillarda Virjiniya shtatining Midlotian shahrida tijorat konlarini paydo boʻla boshlandi.

Amerikaning jahon koʻmir qazib olishdagi ulushi 1980-yildan 2005-yilgacha 20 foiz atrofida saqlanib qoldi. Qoʻshma Shtatlar 2010-yilda dunyodagi eng koʻp koʻmir qazib olish boʻyicha ikkinchi oʻrinni egalladi va dunyodagi eng katta koʻmir zahiralariga ega davlat sifatida etirof etildi. 2008-yilda oʻsha paytdagi prezident Jorj Bush koʻmir elektr energiyasining eng ishonchli manbayi ekanligini aytdi. Biroq, 2011-yilda Prezident Barak Obama, AQSh karbonat angidridni kamroq chiqaradigan yoki umuman chiqarmaydigan toza energiya manbalariga koʻproq ishonishi kerakligini aytdi. Bir muncha vaqt elektr energiyasi uchun ichki koʻmir isteʼmoli tabiiy gaz bilan almashtirilgan boʻlsa-da, eksport hajmi ortib bordi. AQShning sof koʻmir eksporti 2006-yildan 2012-yilgacha toʻqqiz baravar koʻpayib, 117 million tonna ga yetdi. 2015-yilda AQSh sof eksportining 60 foizi Yevropaga, 27 foizi Osiyoga toʻgʻri keldi. AQShda koʻmir qazib olish gʻarbiy qismidagi konlardan, masalan, Vayoming va Montanadagi Powder daryosi havzasidan olinadi.

## Havolalar

* Kon atamalarining lugʻati
* Global Coal Mine Tracker,
* Koʻmir konlarini qidirish va saqlash
* Tashlab ketilgan kon tadqiqotlari
* Qazib olish usullari
* Britaniya orollarida koʻmir qazib olish (Shimoliy kon tadqiqot jamiyati)
* Angliya uchun Milliy koʻmir qazib olish muzeyi
* NIOSH koʻmir ishchilarining salomatligini nazorat qilish dasturi
* Purdue universiteti
* Wollongong universiteti
* Virtual koʻmir koni 
* Jahon koʻmir instituti – Koʻmir qazib olish 

## Manbalar