Qalin nizosi

**Qalin nizosi (Sep oʻlimi) -** nizolar tufayli oʻldirilgan yoki oʻz joniga qasd qilishga majburlangan turmush qurgan ayollarning oʻlimi. Qalin puli tufayli oʻlim holatlari asosan Hindiston, Pokiston, Bangladesh va Eronda uchraydi.

Hindiston 2010-yilda mahr uchun oʻlim holatlari boʻyicha eng koʻp oʻlim haqida xabar berildi, yaʼni 8391 ta oʻlim, yaʼni har 100 000 ayolga 1,4 nafar oʻlim toʻgʻri keladi. Hindistonda har yili qayd etilgan ayol qotilliklarining 40 dan 50 foizigacha ayollarning mahr oʻlimi ulushiga toʻgʻri keladi, bu 1999-yildan 2016-yilgacha boʻlgan davrda barqaror tendensiyani ifodalaydi. Aholi soniga qarab, yiliga 2000 ta bunday oʻlim qayd etilgan Pokistonda eng yuqori koʻrsatkich 100 000 ayolga 2,45 ni tashkil etadi.

## Hindiston
Mahr oʻlimlari kelinning oʻz joniga qasd qilishi yoki turmush oʻrtogʻi va uning oila aʼzolari tomonidan nikohdan koʻp oʻtmay, ular mahrdan norozi boʻlgani sababli sodir etilgan oʻlim bilan bogʻliq. Bu, odatda, erning oilasi tomonidan ilgari sodir etilgan maishiy zoʻravonliklarning avj nuqtasidir. Mahr oʻlimlarining aksariyati taʼqib va qiynoqlarga chiday olmagan yosh ayol oʻz joniga qasd qilganda sodir boʻladi. Bu oʻz joniga qasd qilishlarning aksariyati osish, zaharlash yoki olov bilan yoqib yuborish kiradi. Baʼzan ayol eri yoki qaynona-qaynotasi tomonidan oʻt qoʻyilib oʻldirilgan. Bu „kelinni yoqish“ deb nomlanadi va baʼzida oʻz joniga qasd qilish yoki baxtsiz hodisa sifatida yashiriladi. Hindistonlik ayollarning yondirilishi natijasida oʻlim koʻproq sep bilan bogʻliq mojarolar bilan bogʻliq. Sep oʻlimlari bilan bogʻliq oʻlimlarda kuyovning oilasi qotillik yoki oʻz joniga qasd qilishning jinoyatchisi hisoblanadi.

Hindiston Milliy Jinoyatlarni qayd etish byurosi maʼlumotlariga koʻra, dunyodagi eng koʻp sep bilan bogʻliq oʻlimlar soni Hindistonda yuz berganini oshkor qildi. 2012-yilda Hindiston boʻylab 8233 ta sep oʻlimi holatlari qayd etilgan. Bu har 90 daqiqada bir kelin yoqib yuborilganligini yoki Hindistonda har 100 000 ayolga toʻgʻridan-toʻgʻri sep bilan bogʻliq muammolar yiliga 1,4 kishining oʻlimiga zomin boʻlganini bildiradi.

Hindiston politsiyasining 1996-yildagi hisobotiga koʻra, har yili u kelinni yoqish haqida 2500 dan ortiq xabar oladi. Hindiston Milliy Jinoyat Roʻyxatga olish Byurosi (NCRB) xabar berishicha, 2011-yilda Hindistonda 8331 dona oʻlim holatlari qayd etilgan. 2008-yil davomida (8 172) sep bilan bogʻliq oʻlim holatlari 1998-yil darajasiga (7 146) [3] nisbatan 14,4 foizga oshgan. Hindiston aholisi 10 yil ichida 17,6 foizga oʻsdi. Bu raqamlarning toʻgʻriligi qalin tufayli oʻlimlar doimiy ravishda kam xabar qilinadi deb hisoblaydigan tanqidchilar tomonidan juda koʻp tekshiruvlar natijasida aniqlandi.

Hindistonda sep oʻlimlari faqat biron bir din bilan chegaralanmaydi.

### Taqiqlash
1961-*yildagi "Taqiqlash toʻgʻrisidagi qonun* „nikoh uchun toʻlov sifatida“ sep soʻrash, toʻlash yoki qabul qilishni taqiqlaydi, bunda „mahr“ nikoh uchun talab qilingan yoki taqdim etilgan sovgʻa sifatida belgilanadi. Hech qanday shartsiz berilgan sovgʻalar mahr hisoblanmaydi va qonuniydir. Oʻlimga undashga harakatlar olti oygacha qamoq yoki ₹₹ Avstraliya dollari) miqdorida jarima bilan jazolanishi mumkin. Bu Hindistonning turli shtatlari tomonidan qabul qilingan mahrga qarshi qonunlarning bir nechta qismlarini almashtirdi. Majburiy qotillik va oʻz joniga qasd qilish Hindistonning jinoiy jinoyat kodeksida koʻrib chiqiladi.

Hindistonlik ayollar huquqlari faollari 1961-*yildagi Sepni taqiqlash toʻgʻrisidagi qonun* va Hindiston Jinoyat kodeksining 498a-moddasi (1983-yilda kuchga kirgan) kabi qonunlar oʻlimni oʻz ichiga olishi uchun 40 yildan ortiq kurash olib borishdi. 2005-yilgi „Ayollarni uydagi zoʻravonlikdan himoya qilish *toʻgʻrisida“gi qonunga* (PWDVA) koʻra, ayol oiladagi zoʻravonlikdan himoya qilish boʻyicha ofitserga murojaat qilishi mumkin. Shaxsiy tadqiqotini oʻtkazgandan soʻng, Shalu Nigam ushbu qonunlarning samaradorligini shubha ostiga qoʻyib, „sudlar tez-tez ularga majburiy maslahat berishni taklif qilishdi, bu esa istalmagan natijalar va tor variantlarni talab qiladi“ va „Qonunlar qurbonlarning bevosita ehtiyojlarini qondira olmaydi va taklif qila olmaydi“ deb yozdi. Tibbiy yordam, qisqa muddatli uylar, bolalar bogʻchalari, psixologik yordam, boshpana uylari yoki ayollarga eng koʻp muhtoj boʻlgan iqtisodiy yoki moddiy yordam boʻyicha amaliy vositalarni qoʻllashni bildirdi.

Hindistonning sepga qarshi qonunlari oʻnlab yillar davomida amalda boʻlgan boʻlsa-da, ular samarasiz deb tanqid qilingan. Hindistonning koʻp qismlarida pul uchun oʻlim va qotillik amaliyoti nazoratsiz sodir boʻlishda davom etmoqda va bu huquqni qoʻllash tashvishlarini yanada kuchaytirdi.

## Pokiston
Pokistonda sep berish va kutish (*Jahez* deb ataladi) madaniyatning bir qismi boʻlib, Pokistonning har bir mintaqasida nikohlarning 95 % dan ortigʻi kelinning oilasidan kuyovning oilasiga mablagʻ oʻtkazilishi bilan bogʻliq.

Pokistonda bir necha oʻn yillardan beri oilaviy sep tufayli oʻlimlar ortib bormoqda. Pokiston mustaqil davlat boʻlganidan beri sep bilan bogʻliq zoʻravonliklar va oʻlimlar keng tarqalgan. Yiliga 2000 dan ortiq kelin puli bilan bogʻliq oʻlim va yillik koʻrsatkichlar 100 000 ayolga 2,45 dan oshib ketgan. Sep bilan bogʻliq zoʻravonlik bilan Pokiston dunyoda 100 000 ayolga toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlim koʻrsatkichlari boʻyicha eng yuqori oʻringa ega.

Pokistonda mahr oʻlim darajasi boʻyicha baʼzi tortishuvlar mavjud. Baʼzi nashrlarning taʼkidlashicha, Pokiston rasmiylari mahr uchun oʻlim holatlarini qayd etmaydilar va oʻlim darajasi madaniy jihatdan oshkor qilinmaydi va haqiqiy raqmlar bundan ancha yuqori boʻlishi mumkin. Misol uchun, Nasrullohning maʼlum qilishicha, Pokistonda jami oʻrtacha yillik pechka yoqish tezligi har 100 000 ayolga 33 tani tashkil etadi, shundan oʻlimlarning 49 % qasddan qilingan yoki oʻrtacha yillik koʻrsatkich 100 000 ayolga taxminan 16 ni tashkil qiladi degan taxminni ilgari surgan.

Pokistonning 2008-yildagi „Sep *va nikoh sovgʻalari (cheklovi)“ toʻgʻrisidagi qonun loyihasida* mahrni 30 000 PKR (~ 300 AQSh dollari) bilan cheklaydi, kelinlik sovgʻalarining umumiy qiymati esa 50 000 PKR bilan cheklangan. Qonun kuyovning oilasi tomonidan sep berish talablarini, shuningdek, toʻydan oldin yoki toʻy paytida oshkora koʻrsatishni noqonuniy deb belgiladi. Biroq, bu va shunga oʻxshash 1967, 1976 va 1998-yillardagi sep berishga qarshi qonunlar, shuningdek, 1964-*yildagi Oilaviy sud toʻgʻrisidagi qonun* ijro etilishi mumkin emasligi isbotlangan. SACHET, Pokiston kabi faollarning taʼkidlashicha, politsiya mahr bilan bogʻliq oiladagi zoʻravonlik va oʻlimga olib keladigan jarohatlar haqidagi daʼvolarni roʻyxatga olish va jinoiy javobgarlikka tortishdan bosh tortadi.

Pokistondagi turli harbiy va demokratik yoʻl bilan saylangan fuqarolik hukumatlari anʼanaviy qalin puli va qimmatbaho ziyofatlarni (*valima*) namoyish qilishni taqiqlashga harakat qilishdi. Shunday urinishlardan biri 1997-yilgi Qonun, 1998-yildagi Farmon (XV) va 1999-yildagi Farmon (III) edi. Bularga Pokiston Oliy sudida eʼtiroz bildirildi. Murojaatchi Islom dini *valima* va u bilan bogʻliq odatlarni ragʻbatlantirganini koʻrsatish uchun diniy shariat qonunlari ostidagi bir qancha hadislarni keltirdi. Murojaatchi Pokiston hukumatining bu qonunlarni qabul qilishga urinishi islom amrlariga zid ekanligini taʼkidladi. Oliy sud bu qonun va qarorlarni konstitutsiyaga zid deb topdi.

## Bangladesh
Bangladeshda *qalin puli joutuk* (bengalcha: যৌতুক) deb ataladi va ayollar oʻlimining muhim sabablaridan biri hamdir. Soʻnggi yillarda har 100 000 ayolga yiliga 0,6 dan 2,8 gacha kelinlar qalin bilan bogʻliq zoʻravonlik tufayli oʻlmoqda. Oʻlim usullariga oʻz joniga qasd qilish, yongʻin va uydagi zoʻravonlikning boshqa shakllari kiradi. 2013-yilda Bangladeshda 10 oy davomida 4470 ayol qalin berish bilan bogʻliq zoʻravonlik qurboni boʻlgan yoki Bangladeshda har 100 000 ayolga yiliga 7,2 kelin toʻgʻri kelgan.

## Eron
Qalin olish — Eronning qadimiy odati boʻlib, mahalliy tilda jahoz (baʼzan *johiziyeh* deb ham *ataladi*). Erondagi sep bilan bogʻliq zoʻravonliklar va oʻlimlar haqida Eron gazetalarida xabar qilinadi, ularning baʼzilari ingliz ommaviy axborot vositalarida ham yoritilgan. Kiani va boshqalar 2014-yilda oʻtkazgan tadqiqotida Eronda qalindan oʻlim holatlari qayd etilgan. Eronlik rejissyor Maryam Zahirimehrning 2018-yilgi „Endless?“ filmi Eronda qalin berish odatining oʻlim bilan bogʻliq jarohatlarga murojaat qiladi.

## Yoʻq qilish boʻyicha xalqaro harakatlar
Qalin puli tufayli oʻlim holatlari haqidagi xabarlar jamoatchilik qiziqishini uygʻotdi va bu amaliyotga chek qoʻyishga intilayotgan global faollar harakatiga turtki boʻldi. Ushbu faollar hamjamiyatidan Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ayollarga nisbatan zoʻravonlikka, jumladan, ularning oʻlimiga qarshi kurashda muhim rol oʻynadi.

### Birlashgan Millatlar Tashkiloti
Birlashgan Millatlar Tashkiloti 1945-yilda tashkil topganidan beri ayollar huquqlari himoyachisi boʻlib, bu haqda oʻzining Nizomi muqaddimasida, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasida (1948-yilda qabul qilingan), Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro pakt (1966-yilda qabul qilingan), Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktda (shuningdek, 1966-yilda qabul qilingan) (bu uchta hujjat birgalikda „ Xalqaro huquqlar toʻgʻrisida“gi Bill deb nomlanadi) va „Huquqlar toʻgʻrisida“gi Konvensiya. Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish (CEDAW) (2012) hujjatlarida aniq qayd etgan.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamgʻarmasi (UNICEF), garchi asosiy eʼtibor butun dunyo boʻylab bolalar uchun mavjud boʻlgan taʼlim sifatini yaxshilashga qaratilgan boʻlsa-da, shuningdek, sep oʻlimiga qarshi faol pozitsiyani egallagan. 2009-yil 9-mart (Xalqaro xotin-qizlar kuni) Vashingtonda boʻlib oʻtgan matbuot anjumanida UNICEFning Ijrochi direktori Enn M. Veneman qalin puli bilan bogʻliq oʻlimlarni va aybdorlarning jazosiz qolishiga imkon beruvchi qonunchilik tizimini ochiq qoraladi. 2009-yilda UNICEF gender tengligi boʻyicha birinchi strategik ustuvor harakatlar rejasini, 2010-yilda esa ikkinchi Harakat rejasini ishlab chiqdi. Ushbu rejalarning maqsadi gender tengligini UNICEFning barcha xalqaro dasturlari va funksiyalari doirasidagi ustuvor yoʻnalishga aylantirishdan iborat edi.

### Xususiy tashkilotlar
Xalqaro Amnistiya tashkiloti jamoatchilikni maʼrifatli qilish maqsadida, ayollarga qarshi global zoʻravonlikning asosiy hissasi sifatida qalin oʻlimini tilga oldi. Shuningdek, Xalqaro Amnistiya tashkiloti oʻzining yillik inson huquqlarini baholashda Hindistonni sepdan oʻlim holatlari, shuningdek, uning aybdorlari jazosiz qolgani uchun tanqid qiladi.

Human Rights Watch, shuningdek, Hindiston hukumatini 2011-yilda mahr oʻlimini bartaraf etish borasida hech qanday muvaffaqiyatga erisha olmagani va aybdorlarni javobgarlikka tortish boʻyicha sust ishlagani uchun tanqid qildi. 2004-yilda Ayollar uchun global jamgʻarma oʻzining „Hozir yoki hech qachon“ moliyalashtirish loyihasini ishga tushirdi. Ushbu kampaniya mamlakat ichida mablagʻ toʻplash va natijada butun dunyo boʻylab feministik tashkilotlar, jumladan hind ayollar huquqlari faollarining saʼy-harakatlarini moliyalashtirishga umid qiladi. 2007-yil holatiga koʻra „Hozir yoki hech qachon jamgʻarmasi“ taxminan 7 million dollar toʻplagan va mablagʻlarni tarqatgan.

Nisbatan kichikroq tashkilot V-Day oʻzini ayollarga nisbatan zoʻravonlikni tugatishga bagʻishladi. Amerika Qoʻshma Shtatlari boʻylab jamoalar va kollejlar kampuslarida spektakllar, sanʼat koʻrgazmalari va mahorat darslari kabi tadbirlarni tashkil qilish orqali V-Day mablagʻ yigʻadi va jamoatchilikni jinsga asoslangan zoʻravonlik, jumladan, sep oʻlimi mavzularida maʼlumot beradi. Sep oʻlimiga bagʻishlangan toʻliq metrajli pyesalarga „Yonmaydigan kelin“ kiradi.

## Manbalar


## Adabiyotlar

* *Sehr qotilligi: Madaniy jinoyatning imperatorlik kelib chiqishi,* Veena Talvar Oldenburg. Oksford universiteti nashriyoti, 2002 yil.
* *Mahr va turmush qurgan ayollarni himoya qilish*, Paras Divan, Peeyushi Divan. Deep & Deep Publications tomonidan nashr etilgan, 1987 yil.
* *Nikohdagi jinoyat, keng spektr*, Poornima Advani. Gopushi Publishers tomonidan nashr etilgan, 1994 yil.
* *Hindistonda ayollarga nisbatan zoʻravonlik va mahr oʻlimi entsiklopediyasi,* Kalpana Roy. Anmol Publications PVT tomonidan nashr etilgan. LTD., 1999 yil.ISBN&nbsp; .
* *Hindistonda dowry oʻlim,* Geetanjali Mukherji tomonidan. Hindiston nashriyoti distribyutorlari tomonidan nashr etilgan, 1999 yil.ISBN&nbsp; .
* *Dowry Death*, Kamakshya Prasad, Jawaid Ahmad Khan, Hari Nath Upadhyaya. Zamonaviy huquq nashrlari tomonidan nashr etilgan, 2000.ISBN&nbsp; .
* *Janubiy Osiyodagi ayollar: Sehr oʻlimi va inson huquqlarining buzilishi*, Pramod Kumar Mishra. Authorspress tomonidan nashr etilgan, 2000.ISBN&nbsp; .
* *Sehr qotilligi: madaniy jinoyatning imperator kelib chiqishi,* Veena Talvar Oldenburg tomonidan. Oksford universiteti matbuoti tomonidan nashr etilgan, 2002 yil.ISBN&nbsp; .
* *Yongʻin bilan oʻlim: Sati, Sehr, Oʻlim va Zamonaviy Hindistonda ayol goʻdak oʻlimi,* Mala Sen. Rutgers universiteti nashriyoti, 2002 yil.ISBN&nbsp; .

## Havolalar

* Ayollar faoli Madhu Kishvarning maqolasi
* Hindiston Milliy Jinoyat Byurosining mahr oʻlimlari haqidagi maʼlumotlari
* Hind gazetalarida mahr oʻlimlari haqidagi maqolalar 
* [Ayollar boʻyicha milliy komissiya, (NCW) Hindiston](http://ncw.nic.in —)
* Qalin talabi tufayli ikki ayolning oʻlimi
* Jamiyat yetakchilari dabdabali to‘ylarni to‘xtatishga chaqirmoqda 
* Qalin sharmandaligi va oʻz joniga qasd qilish 
* Panjob shtatida (Hindiston) mahr qurbonlarining aksariyati zaharlangan