Musa Bigiyev

**Musa Yarullovich Bigeyev** (*Musa Bigi*, *Musa Jarulla*, ; 1873-yil 25-dekabr, p. Kikino, Penza viloyati - 1949-yil 28-oktyabr, Qohira) - taniqli tatar faylasuf- teologi, publitsist, 20-asr boshlarida Rossiya musulmonlari oʻrtasidagi progressiv harakat (jadidchilik) yetakchilaridan biri.

## Tarjimai holi

Musa Yarullovich Bigeyev (Bigi - Penza tatar-Mmsharlarining eski transkripsiyasida) 1873-yil 25-dekabrda Penza viloyati, Chembarskiy tumani, Kikino qishlog'ida (hozirgi Kamenskiy rayon Penza viloyati yaqinida) tug'ilgan. Uning otasi Rostov- Donga oxun etib tayinlangan va oila ko'chib borishgan. Bigeyevning o'zi tug'ilgan sana va joyga yetarlicha e'tibor bermagan, bu esa hozirda ba'zi bahslarga sabab bo'lmoqda. U dunyoviy va diniy ma'lumotga ega bo'lib, Rostov-Don shahridagi haqiqiy maktabni tamomlagan, Baxchisaroy, Qozon, Buxoro madrasalarida, Qohiradagi eng qadimgi musulmonlar universiteti "Al-Azhar" da tahsil olgan. 1905-yil may oyida vataniga qaytib, Chistopol savdogari va Kamoliya madrasasi asoschisi eshon M.Z.Kamolovning qizi Bibi-Asma Muhammad-Zakir qiziga uylandi.

Sankt-Peterburgga ko‘chib o‘tib, u Imperator Sankt-Peterburg universitetining yuridik fakultetida ko‘ngilli sifatida ma’ruzalarda qatnashdi, Abdrashid Ibrohimovning “Ulfyat” gazetasini nashr etishdi, “Ittifoq al-Muslimin” (Musulmonlar ittifoqi) partiyasini yaratish ishida qatnashdi, Ushbu partiya mafkuraviy jihatdan kadetlar partiyasiga yaqin. U 1905-yil 15-avgustda Yevropadagi eng yirik Nijniy Novgorod yarmarkasida boʻlib oʻtgan musulmonlarning birinchi tashkiliy qurultoyi ishida qatnashdi. U 1906-yil musulmonlarning ikkinchi va uchinchi qurultoylarida faol qatnashgan, partiya Markaziy byurosi aʼzoligiga saylangan. Rus tilida “Harakatimizning boshlanishi” soʻzboshi bilan “Umumrossiya musulmonlari ittifoqi ustavi” risolasini nashr ettirdi. 1914-yilda Peterburgda boʻlib oʻtgan musulmon ziyolilarining toʻrtinchi qurultoyining kotibi. Keyinchalik qurultoylar materiallarini “Islohotlar asoslari” kitobida nashr ettirdi. Bigeyev 1906-yilda ilohiyotga oid asarlarini nashr eta boshladi. Tez orada u keng tanildi. 1908-yilda u o'zining marhum akasi, birinchi tatar yozuvchilaridan biri, dunyoviy adabiyotlar muallifi Muhammad-Zagir Bigeyevning (1870, Kikino, Penza viloyati - 1902, Rostov-Don ) "Mesopotamiya bo'ylab sayohat" kitobini, shuningdek “Minglar yoki go‘zallik Hadicha” (1887) va “Katta gunohlar” (1890) romanlarini nashr etdi.

1909-yil oxirida uning qisqa muddatli muallimlik faoliyati Orenburgdagi Xusayniya madrasasida boshlanadi. Bigeyev islom huquqi, arab tili va adabiyoti fanlaridan ma’ruza qildi. Shu davrdan boshlab Bigeyev  o'z maqolalarini turkcha nom Muso Jarulla nomi bilan imzolay boshladi. U Qur'onni tatar tiliga tarjima qilish ustida ishlagan. 1912-yilda ish tugallandi, ammo uning nashr etilishiga musulmon ruhoniylarining reaksion qismi o'rtasidagi tortishuvlar va Qur'onning ilohiy kalomini tarjima qilish kerak emas deb hisoblagan Orenburg muftiysining keskin salbiy bahosi to'sqinlik qildi. 1914-yilda " Tarixiy xabarnoma " jurnalida N.Fedotov "Musulmon Lyuteri", ilohiyotshunos haqida ba'zi asl qarashlarining mohiyatini bayon qiladi. U Sankt-Peterburgda savdogar Muhammad-Olim Maqsutovning "Amanat" nashriyotining hammuallifi bo'lib, uning bosmaxonasi uchun shriftlarni ishlab chiqqan.

Fevral inqilobi kunlarida u 1917-yil may oyida Moskvada bo'lib o'tgan Butunrossiya musulmonlari qurultoyi ishida qatnashgan, Butunrossiya musulmonlari kengashi a'zosi etib saylangan. 1917-yil oxirida u 1-Muhammed masjidini boshqargan, Petrograddagi masjidining imomi bo'lgan. “Al-minbar” gazetasini nashr etgan. Keyin u sovet hokimiyati bilan hamkorlik qilishga harakat qildi: faollar bilan hamkorlikda musulmon jamiyati nizomini tuzdi, tatar bolalari uchun tatar tili, turk-tatarlar tarixi va adabiyoti o'qitiladigan maktab ochilishiga erishdi.

1920-yilda Ufada boʻlib oʻtgan musulmon ruhoniylarining qurultoyida Bigeyev delegatlarni islom konstitutsiyasining oʻziga xos “Musulmon xalqlariga Murojaat” bilan musulmon jamiyatini qayta tashkil etish boʻyicha takliflari bilan tanishtirdi. Ushbu nutqning asosiy qoidalari uning 1923-yilda Berlinda nashr etilgan "Islom alifbosi" kitobining bir qismini tashkil etdi. Ushbu nashrdan so'ng Petrograddan Hindistonga konferenysiyaga ketayotganda Moskvada hibsga olingan. Bu hibsga olish norozilik to'lqinini keltirib chiqardi. Finlandiya tatarlari Sovet Rossiyasiga do'st bo'lgan Turkiya hukumatiga yordam so'rab murojaat qilishdi. Istanbul va Anqaradagi yetakchi gazetalar ilohiyot olimining ozod etilishini talab qilib, telegrammalar chop etdi. Bigeyev rasmiylar nazorati ostida ikki yil Moskvada yashash sharti bilan ozod qilindi. 1924-1926-yillarda Bigiev Moskvadagi Tarixiy masjidda islom asoslaridan dars bergan.

Muso Bigeyev sovet tuzumiga qarshi yashirin kurash olib borgan ozarbayjon musavatchilari bilan aloqada bo'lgan. 1922-yilda u "Musavat" yashirin tashkiloti a'zolari Dadash Gasanov va Rahim bey Vekilov bilan birgalikda sovet hokimiyati tomonidan ta’qibga uchragan Ozarbayjon “Musavat” partiyasi rahbari, Ozarbayjon Milliy kengashining sobiq raisi Mammad Emin Rasulzodaning Finlandiya chegarasi orqali qochishini tashkil etishda ishtirok etgan.

1926-yil may oyida Makkada bo'lib o'tadigan qurultoyda qatnashish uchun sovet musulmonlari delegatsiyasiga surgun qilingan Bigeyev kiritildi. Keyin Bigeyev haj ziyoratini amalga oshirdi. Shu bilan birga, Leningrad tatarlari jamoasi uni 1926-yil oktyabr-noyabr oylarida Ufada bo'lib o'tgan imomlarning navbatdagi qurultoyiga delegat etib sayladilar. Ushbu qurultoyda Bigeyev Ilmiy kengash a'zosi etib saylandi.

1927-yilda Leningradga qaytib, Bigeyev jangari ateistlar ittifoqi faoliyatini va hokimiyatning navbatdagi "sobiq" (Oldingilar) ga qarshi kurash kampaniyasini kuzatdi. Noproletar va dehqon bo'lmagan barcha shaxslar ushbu toifaga kiradi. Barcha tashkilotlar istisnosiz tozalandi. Ko'plab mutaxassislar ishdan mahrum qilindi, ularning lavozimlariga faol ishchilar tayinlandi. U Leningrad universitetida o‘qituvchilik lavozimini egallashda yordam so‘rab akademik I.Yu.Krachkovskiyga qayta-qayta murojaat qilgan va arab, fors yoki turk tillaridan dars berishga tayyor edi. 1929-yilda ish izlab Afg‘oniston hukumatiga murojaat qiladi. Bigeyev hech qayerda ishlamaganiga qaramay, u ilmiy xodim hisoblangani uchun soliq to'lashga majbur bo'lgan. Shahar hokimiyati barcha toifadagi fuqarolarni, shu jumladan din vakillari va ularning oilalarini oziq-ovqat kartalaridan mahrum qilishga qaror qildi. 1930-yil oxirida Bigeyev hijrat qilishga qaror qildi.

Bigeyevning qochishi munosabati bilan 1931-yil 15-fevraldan 16-fevralga o'tar kechasi Leningrad masjidining bir guruh dindor vakillari Sovet hukumati tomonidan hibsga olindi. Hibsga olinganlar orasida Bigeyevning rafiqasi va uch farzandi ham bor. Hibsga olinganlar aksilinqilobiy tashviqotda va Finlandiyadagi tatar jamiyati bilan aloqada ayblangan. OGPU kengashining 1931-yil 23-iyuldagi qarori bilan hibsga olinganlarning 23 nafari turli muddatlarga qamoq jazosiga hukm qilindi.

### Surgunda
Bigeyev taraqqiyparvar musulmonlarning oxirgisi bo'lib, Moskvadan Xitoy Turkistoniga noqonuniy hijrat qilgan. Mubolag'asiz aytish mumkinki, o'sha davrda u butun musulmon olamida 120 ta ilohiy asarlar, jumladan, Qur'onning tatar tiliga tarjimasi muallifi sifatida keng tanilgan edi. Bigeyev Leningraddan Moskvaga jo'nab ketdi, so'ngra temir yo'l orqali O'rta Osiyoga borib, chegarani kesib o'tib, Qashqarga keldi. Xitoy Turkistonidan Afgʻonistonga koʻchib oʻtgan, u yerda Nodirshoh yordami bilan pasport olib Hindistonga ketgan, soʻngra Misrga joʻnab ketgan va u yerda Otaturk nomiga yozilgan “Turkiya Buyuk Millat Majlisiga Murojaat” asarini qayta nashr ettirgan. 

1933-yilda Berlinda yashagan. Bosmaxonada A. Muhammedov tomonidan Finyandiya tatarlarining moliyaviy ko‘magida “Ilohiy rahmatning qudratliligiga dalil”, “Yajuj Qur’oni karim oyatlarining mo‘jizaviy xabarlari nurida” va o'z xotiniga bag'ishlab "Qur'oni Karim oyatlari nurida ayol"  nomli kitob nashr etgan. Qisqa vaqt Finlandiyada yashab ishladi, tatar yoshlariga ma'ruzalar o'qidi.

1934-yilda Finlandiyani tark etgach, u Eron va Iroqqa sayohat qildi, shialarning diniy harakatini tadqiq qildi, sanskrit va hindlarning Mahabharata va Hindistondagi Veda kitoblarini o'rgandi. 1938-yilda u missionerlik maqsadida Yaponiya, Xitoy, Java, Sumatraga sayohat qildi. 1939-yil oxirida u Afgʻonistonga ketish va Kobulga joylashish niyatida yana Hindistonga boradi, lekin mustamlakachilar tomonidan hibsga olinadi va bir yarim-ikki yilni Peshevar qamoqxonasida oʻtkazadi. Bxopal shahri hukmdori Muhammad Hamidullaning aralashuvi tufayli ozod bo'ldi, ammo u 1945-yilgacha Peshevarda inglizlarning ochiq nazorati ostida qoldi. Bu uning ilmiy faoliyatida samarali davr bo'ldi. U sakkizta kitob yozgan va nashr etgan. Muallif kitob sotishdan tushgan daromadni Bombeyliklarning farzandlari uchun madrasa barpo etishga xayriya qilgan. 1946-yildan Misrda yashab, Turkiyaga jo‘nab ketdi. U ko‘p marta haj qilgan. 1947-yilda uyga qaytishga harakat qildi.

1949-yil 28-oktyabr Bigeyev Qohirada vafot etdi. Sayyid Nefis masjidida janoza namozi o'qildi, u Afifida Xediv oilasi qirollik qabristoniga dafn qilindi. Bigeyevning shaxsiy kutubxonasidagi kitoblar marhumning iltimosiga binoan Turkiya Milliy kutubxonasiga topshirildi.

## ijodiy meros

* "Bilim - bu kuch"
* “Arab adabiyoti va musulmon ilmi”,
* "Qur'on va Muqaddas Kitob tarixi",
* "Odamlarning e'tiqodlari haqida gapirganda",
* "Allohning marhamatining dalili"
* "Uzoq kunlarda ro'za"
* Qur'onning tatar tiliga tarjimasi,
* "Qur'on nashrlariga grafik tuzatishlar",
* “Hofiz devonining tarjimasi”,
* "Musulmon huquqshunosligi"
* “Al-Luzumiyyot” (“Majburiy ixtiyoriy”) muallifi faylasuf Imom Abu-l-Alaal-Maarriyning tarjimai holi”,
* "Ajoyib mavzular bo'yicha kichik fikrlar"
* “Mulohazalar: Rizoaddin b. kitobining tanqidi haqida. Faxr ad-din "Diniy va ijtimoiy masalalar",
* "ABC of Islam"
* "Yajuj Qurjizaviy xabarlari nurida",
* “Qur’oni Karimning muqaddas oyatlari nurida ayol”,
* "Shia qarashlarini tanqid qilish",
* Payg'ambarimiz hayotining kunlari
* "Qur'ondagi morfologiya",
* "Islomdan oldingi davrdagi odamlar bo'lishi",
* "Islom fanlari universiteti dasturi",
* "Islomda Konstitutsiya"
* "Islomda o'sish va bank ishi"

## Oilasi

* Xotini - Asma Zakirovna (1884, Chistopol - 1975, Ufa).
* O'g'li - Axmed (1906, Chistopol - 1906, Rostov-Don).
* Qizi - Maryam (1907, Chistopol - 1993, Ufa).
* Qizi - Zaynab (1908, Chistopol - 1967, Moskva).
* O'g'li - Muhammad (1909, Chistopol - 1942?, Moskva? ).
* Qizi - Hind (1911, Chistopol - 1962, Ufa).
* O'g'li - Ahmad (1912, Chistopol - 1942? ).
* Qizi - Oysha (1915, Chistopol - 1915, Chistopol).
* Qizi - Fotima (1918, Petrograd - 2006, Sankt-Peterburg).

1931-yil aprel-may oylarida Muso Bigeyevning noqonuniy hijratidan so'ng, Maryam, Hind va Ahmad Leningradda, Zaynab Qozonda, Muhammad Gorkiyda hibsga olingan. 1931-yil 18-avgustda barcha oila a'zolari (ona va bolalar) vatan xoinlari oilasi a'zolari deb e'lon qilindi va 3 yilga Vologdaga surgun qilindi.

Bigeyevning avlodlari Rossiyada (Ufa, Moskva, Sankt-Peterburg) va Ukrainada (Kiyev, Zaporojye, Dnepropetrovsk) yashaydi. Bigeyevning kuyovi uning shogirdi, filologiya fanlari doktori Tagirjanov Abdurahmon Tagirovich (1907-1983), sharqshunos olim, Leningrad davlat universiteti professori edi. Dinshunosning amakivachchasi texnika fanlari doktoriBigeyev Abdrashit Museyevich (1917-2010) - metallurgiya olimi, Magnitogorsk davlat texnika universiteti professori, RSFSRda xizmat ko'rsatgan fan va texnika arbobi, Magnitogorskning faxriy fuqarosi.

## Eslatmalar

## Manbalar
* *Bigiyev M. D.* Tanlangan asarlar: 2 jildda (rus tilida). - Qozon, 2005, 2006-yil. - (Tatar teologik fikr antologiyasi)
* *Tagirdjanova A.N.* Muso afandi, uning davri va zamondoshlari haqida kitob. - Qozon: B.I., 2010. - 576 b. - ISBN 978-5-91236-002-2 .
* *Tagirdjanova A. N.* Sankt-Peterburg masjidlari: loyihalar, amalga oshirish, musulmon jamiyati tarixi. - Sankt-Peterburg. : Poltorak, 2014. - 163 b. — ISBN 978-5-904819-73-6 .
* Tatar ensiklopediyasi. - Qozon, 2002-yil.
* Xayrutdinov A.G. Muso Jarullax Bigievning yozma merosi. – Qozon: Tojikiston Fanlar akademiyasi Sh.Marjoniy nomidagi Tarix instituti, 2019. – 188 b.
* Xayrutdinov A.G. Oxirgi tatar ilohiyotchisi. Muso Jarullox Bigiev hayoti va merosi. / A.G.Xayrutdinov. - Qozon: Imon, 1999. - 138 b.
* 
*