open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qizilqiya koʻmir koni

**Qizilqiya koʻmir koni** — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatidagi kon. Fargʻona shahridan 28&nbsp;km jan.da, Olay togʻlarining shim. togʻ oldida joylashgan. Qizilqiya koʻmir konik. 1898-yildan oʻzlashtirilgan, zaxira maydonlar mavjud emas. Koʻmir qatlamlari yura jinslarida mujassamlashgan. Qalinligi 600 m gacha boʻlgan koʻmirli yura qatlamlari qizilqiya, olmaliq va aravon svitalariga boʻlingan. Ular antiklinalning shim. qanotiga yondoshgan, shim. tarafdan yirik yoriq bilan boʻlingan monoklinaldan iborat. Konning gʻarb tomonida bitta koʻmirli qatlam mavjud, sharq tomonga qarab qatlamlarning soni koʻpayib, 6 taga yetadi. Kondagi koʻmir gumusli, metamorfizm darajasiga koʻra — qoʻngʻir, B va ZB markalariga tegishli. Qizilqiya koʻmir konik. koʻmiri tarkibida oltingugurt koʻp, namligi yuqori, issiqlik quvvati 3980—4270 kkal/kg. Umumiy resurslari 0,25 mlrd. t chamasida. Qizilqiya koʻmiridan, asosan, energetik yonilgʻi sifatida foydalaniladi.
Qizilqum fosforit majmuasi

**Qizilqum fosforit majmuasi** — fosforit konsentratlari ishlab chiqaradigan zamonaviy yirik konboyitish korxonasi. Boyitilmagan fosforit uni, kuydirilgan fosforit konsentrati va boshqalar mahsulotlar ishlab chiqaradi. Majmuaga Oʻzbekiston Respublikasi hukumatining 1997-yilda Markaziy Qizilqumdagi JeroySardara fosforit koni (mineral zaxirasi 223,9 mln. t, 100% li R205miqdori 45,5 mln. t) negizida Qizilqum fosforit majmuasini barpo etish toʻgʻrisidagi qaroriga koʻra asos solindi, korxona qurilishi va fosforit konini oʻzlashtirish NKMKga topshirildi. Shu yilning oʻzida majmuaning 1navbatini qurish va Toshkura konida fosforit rudalari qazib olish boshlandi.

1998-yil aprelda majmuaning yillik loyiha quvvati 300 ming t 16— 18% R205(boyitilmagan fosforit uni) boʻlgan 1navbati mahsulot ishlab chiqara boshladi. 2 yildan kamroq muddatda majmua 1 navbatining 1bosqichi qurilishi tugallandi. Natijada respublika korxonalarida oddiy ammoniylashgan superfosfat va ammofos ishlab chiqarish uchun chetdan fosorit xom ashyosini sotib olish toʻxtatildi.

Majmuada 1998—2001-yillarda "quruq" va "hoʻllangan" usullarda fosforitni boyitishning kombinatsiyalashgan texnologiyasi ishlab chiqildi, tarkibida 26—28% R205boʻlgan kuydirilgan fosforit konsentratini ishlab chiqarish, oʻzlashtirildi. NKMK mutaxassislari va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi olimlari bilan hamkorliqda tarkibida fosfori kam boʻlgan fosforitlardan fosforli kompleks va organikmineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish dala sharoitlarida agrokimyoviy sinovdan oʻtkazish texnologiyasini yaratish, ularni sanoat miqyosida joriy etishgacha boʻlgan ishlar amalga oshirildi. 2002—2003-yillarda tarkibida 12— 15% R205boʻlgan kambagʻal fosforitlardan organikmineral oʻgʻitlar (superfosfat va azosuperfosfat) ishlab chiqarish ning soddalashtirilgan texnologiyasi yaratildi va respublika kimyo sanoati korxonalarida joriy etildi ("Navoiy elektrokimyo zavodi" aksiyadorlik jamiyati, Samarqand kimyo zavodi va boshqalar).

2004-yil noyabrda Respublika hukumatining maxsus qaroriga koʻra, 2004—06 yillarda Qizilqum fosforit majmuasim.ning 1navbatini kengaytirish va rekonstruksiya qilish loyihasining 2bosqichini amalga oshirish va yuvilgan kuydirilgan (28% R205) hamda yuvilgan quritilgan (20% gacha R205) konsentratlari ishlab chiqarish ga oʻtish, majmuaning yillik quvvatini 800 ming t fosforit mahsulotiga yetkazish ishlari boshlandi...

2018-yil 14-dekabrda Olmaliq konmetallurgiya kombinati (OKMK) tarkibida boʻlgan. 2022-yil 4-martdan OʻzKimyoSanoat AJ tasarrufiga oʻtgan. Amaldagi rahbari(29.06.2022): **Samadov Farrux Xamzayevich.**
Qizilqum qoʻriqxonasi

**Qizilqum qoʻriqxonasi** — Buxoro viloyatida Amudaryoning oʻrta oqimida, daryoning ikkala sohilida joylashgan. Turkmaniston bilan chegaradosh. Maydoni 10311 ga, shu jumladan, oʻrmon bilan qoplangan maydon 5338 ga, 800 ga maydoni qumli choʻl, 1883 ga toʻqayzor. Daryo sohillari boʻylab shim gʻarbdan janubi-sharqqa 30&nbsp;km ga, sharqdan gʻarbga 3&nbsp;km ga choʻzilgan. Vazifasi qoʻriqxona hududidagi oʻsimlik va hayvonot olamini oʻrganish, ilmiy tekshirish ishlarini olib borish va boshqalar Qoʻriqxona toʻqayzor va qumli choʻllardan tashkil topgan. Iklimi keskin kontinental, havoning quruqligi, haroratning oʻzgarib turishi, yogʻingarchilik miqdorining kamligi bilan ajralib turadi. Yogʻinlarning asosiy qismi (85—87%) qish va bahorda yogʻadi. Maksimal harorat yozda 41—44°, qishda 20—21°. Tuproqlari qumli, taqirsimon, allyuvial oʻtloqi, oʻtloqibotqoqi tiplardan iborat. Qoʻriqxona hududida oʻsimliklarning 15 turi: turangʻi, qamish, qizilmiya, jiyda, saksovul, qandim, cherkez, efemerlar, Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan Bobrov astragali, Korolkov shirachi, qizilqum kovragi oʻsadi. Qoʻriqxona hayvonot dunyosi boy va xilmaxil. Umurtqali hayvonlarning 359, suv havzalarida baliqlarning 27, suvda hamda quruqlikda yashovchilarning 2, sudralib yuruvchilarning 28, qushlarning 267 va sut emizuvchilarning 35 turi bor. Buxoro bugʻusi (xongul), jayran, barxan mushugi, burgut (Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan), chiyaboʻri, yovvoyi choʻchqa (toʻngʻiz), choʻl mushugi, tulki, amudaryo tustovugʻi, kabutar, qora qargʻa, janubiy va toʻqay bulbullari uchraydi. Buxoro bugʻusi alohida muhofaza qilinadi.

Qoʻriqxonada uning hayvonot va oʻsimliklar dunyosini saqlash, koʻpaytirish, oʻrganish boʻyicha ilmiy va amaliy ahamiyatga ega boʻlgan tadqiqot ishlari olib boriladi.
Qizilqum halqa yoʻli

**Qizilqum halqa yoʻli** — (D191, oldingi kod 4R57) davlat ahamiyatiga molik avtomobil yoʻli. Navoiy viloyatining Karmana shahridan boshlanib, Qalqonota — Deboland — Nurota shahri — Qoʻshquduq — Boymurot — Uchtepa — Utemurot — Tomdibuloq aholi punktlari orqali oʻtib Zarafshon shahrida Navoiy— Uchquduq magistral yoʻli (A379)ga tutashgan. Yoʻl qurilishi 1969-yilda boshlanib, _" 1976-yilda toʻliq foydalanishga topshirilgan. Qurilish sarfxarajatlari Respublika Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan mablagʻ bilan taʼminlangan (oʻsha davrda "Hayot yoʻli" deb nomlangan). Umumiy uz. 477&nbsp;km, shundan 22&nbsp;km asfaltbeton toʻshamali, 455&nbsp;km qora toʻshamali, toifasi: 3&nbsp;km — I darajali, 2&nbsp;km — II darajali, 26&nbsp;km — III darajali, 446&nbsp;km — IV darajali. Yoʻl hozirgi davrda Navoiy avtoyoʻl birlashmasiga qaraydi. Yil boʻyi barcha transport turlarining uzluksiz harakati taʼminlangan. Qizilqum halqa yoʻli yil, ayniqsa, qish faslida chorva mollarini yemxashak bilan taʼminlashda, qorakoʻlchiliyut rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Yoʻlda sanoat, qishloq xoʻjaligi, qurilish yuklari tashiladi, yoʻlovchilarga avtotransport xizmatlari koʻrsatiladi.
## Manbalar
Qizilqumit

**Qizilqumit** (Qizilqumda topilgan, nomi shundan) — murakkab oksidlar guruhiga mansub yangi mineral. 1981-yilda topilgan. Tarkibi shreyerit (U2T130,)ga oʻxshash. Albitlashgan uglerodli-kremniyli jinslarda uchraydi. Q. kremniyli slanetslarning oʻta ingichka oʻzaro kesishgan tomirchalarida xlorit, pirit, rutil bilan birga uchraydi. Q. donachalari prizmatik gabitusga ega, uz. 0,01&nbsp;mm dan 0,2&nbsp;mm gacha. Shaffof emas. Rangi qora, yaltirashi shisha kabi, baʼzan mumsimon koʻrinishgacha yaltiraydi. 320—390° da qizdirilganda rutilga aylanadi.
Qiziriq tumani

**Qiziriq tumani** — Surxondaryo viloyatidagi tuman. 1975-yil 6-martda tashkil etilgan. Gʻarbdan Sherobod, janubidan Angor, shimolidan Bandixon, sharqdan Jarqoʻrgʻon, Shimoli-sharqdan Qumqoʻrgʻon, shimoli-gʻarbda Muzrabot tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,33 ming km. Aholisi 350 ming kishi (2022). Tarkibida 1 shaharcha (Sariq), 5 qishloq fuqarolari yigʻini (Boʻston, Mehnatobod, Paxtakor, Yangiyoʻl, Yangi Hayot) bor. Markazi — Sariq shaharchasi.

## Tabiati
Relyefi tekislik, adir va togʻoldi qismlaridan iborat. Foydali qazilmalardan osh tuzi, oltingugurt, yonuvchi slanets, qurilish materiallari konlari bor. Iqlimi quruq subtropik iqlim. Yillik oʻrtacha temperatura 18°. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi tekislik, choʻl va adirlarda 3,6°, togʻlarda −6°, eng past temperatura −20°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 32,1°, eng yuqori temperatura 48°. Yillik yogʻin 150&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 260 kun. Tekislikda och va toʻq boʻz, adirlarda arid, togʻlarda sur tuproqlar tarqalgan. Yovvoyi oʻsimliklardan archa, mavrak, kiyikoʻt, togʻrayhon, kovrak, shuvoq va boshqa oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, jayra, koʻrsichqon; toʻqayzorlarda toʻqay mushugi, qobon, chiyaboʻri; qushlardan: kaklik, mayna, qaldirgʻoch, soʻfitoʻrgʻay, chil, gʻoz, oʻrdak; sudralib yuruvchilardan oʻqilon, gekkon, koʻzoynakli ilon va boshqa bor.

## Aholisi
Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, turkman, tatar, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;kmga 236,4 kishi. Shahar aholisi 102 ming kishi, qishloq aholisi 248 ming kishi (2022).

## Iqtisodiyoti
Xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi sohalari — paxtachilik, gʻallachilik yetakchilik qiladi, shuningdek, chorvachilik, sabzavotchilik, polizchilik, bogʻdorchilik, tokchilik ham rivojlangan. Tumanda paxtaning, asosan, ingichka tolali navlari ekiladi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, dehqon bozori, MTP, don kombinati, vino tayyorlash korxonasi, tajriba xoʻjaligi bor. Kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. Shirkat, dehqon, fermer xoʻjaliklari mavjud. Sugʻoriladigan maydonlarga paxta, don, poliz, sabzavot, ozuqa ekinlari ekiladi. Tumandagi jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi.

50 ta  umumiy taʼlim maktabi (20 mingdan ziyod oʻquvchi), bolalar musiqa maktabi, litsey, kasb-hunar kollejlari bor.

Tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, 7 klub muassasasi, 8 ashula va raqs xalq dastasi, shu jumladan, „Qoʻngʻirot“ folklor-etnografik, estrada vokalcholgʻu dastalari faoliyat koʻrsatadi. Stadion, sport maydonchalari, sport zallari va boshqa sport inshootlari bor.

Tuman markaziy kasalxonasi, 2 poliklinika, 50 ga yaqin feldsher-akusherlik punkti, 7 vrachlik ambulatoriyasi, 7 dorixona va boshqa tibbiy muassasalarda 115 vrach, 436 oʻrta tibbiy xodim ishlaydi.

Tuman hududidan Toshkent — Dushanbe xalqaro avtomobil magistrali oʻtadi. Shuningdek, bir necha yoʻnalishda avtomobil yoʻllari oʻtgan. Tuman markazidan Termizga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

## Manbalar
Qizilquloq

**Qizilquloq** – qurbaqaboshlar urugʻiga mansub kaltakesak. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston choʻllarida tarqalgan. Tanasi 24 sm cha. Usti qum rang, sargʻish va kulrang dogʻli, toʻrsimon naqshli; qorin qismi oq, koʻkragida qora dogʻlari bor (bu dogʻlar yosh individlarida boʻlmaydi). Q. qum tepaliklarning pastki qismida bir necha uya qaziydi va undan qishda urchish davrida foydalanadi. Uyasiga boshqa kaltakesaklarni kiritmaydi. Yozda qumga koʻmilib yotadi. Xavf sezganda dushmanini choʻchitish uchun ogʻzini katta ochib, ogʻiz chetidagi qizil va yashil tusda tovlanadigan teri pardani yoyib yuboradi (nomi shundan). Yilda ikki marta 2—6 tadan tuxum qoʻyadi. Hasharotlar va ularning lichinkasi, baʼzan oʻsimlik bargi va mevalari bilan oziqlanadi.
Qiziriqdara choʻli

**Qiziriqdara choʻli** - Surxondaryo viloyatining jan.-gʻarbiy qismida joylashgan yassi tekislik. Surxon —Sherobod vodiysida. Janubida Sherobod choʻli bilan tutash. Zamini 25 m chuqurlikkacha qumloq, uning tagida gil va qum aralashmasidan iborat qatlam yotadi. Sizot suvlari shimolida 40 m, janubida 5 m chuqurlikda joylashgan, kimyoviy tarkibiga koʻra, sulfat-xlorid — natriyli yoki magniyli. Minerallashish darajasi markaziy qismida 1 l suvda 5—10 g, gʻarbi va sharqida 10—25 g. Qiziriqdara choʻlida, asosan, oʻrta va kuchli darajada shoʻrlangan taqirsimon tuproqlar tarqalgan. Choʻlda efemeroid va shoʻradoshlar, shoʻrlangan yerlarda seta koʻproq uchraydi. Dasht yaylov sifatida foydalaniladi. Qiziriqdara choʻli sugʻorish uchun ancha qulay.
Qiziqish

**Qiziqish** — shaxsning oʻzi uchun qimmatli va yoqimli boʻlgan muayyan narsa va hodisaga munosabati. Bunda insonning oʻziga xos xususiyati bevosita mujassamlashadi. Q. bilimlarni ongli, puxta, barqaror, anglagan holda oʻzlashtirishda, koʻnikma va malakalarni shakllantirishda qoʻl keladi, shaxs qobiliyati, zehni, uquvchanligini rivojlantirishga, olamni mukammalroq tushunishiga yordam beradi. Q. insonda intilish, faollik, ichki turtki, ehtiyojni roʻyobga chiqarish manbai vazifasini bajaradi. q. shaxsning borliqqa tanlab munosabatda boʻlishida, oʻziga xos qaror qabul qilishida, oʻzini oʻzi nazorat eta bilishida, maqsadga intiluvchanligida, yuzaga kelgan toʻsiqlarni yengishida ifodalanadi. Q.lar shaxsiy va ijtimoiy, bevosita va bilvosita, keng va tor, beqaror va barqaror boʻladi. Q. sinchkovlik, qiziquvchanlik, bilishni oʻz ichiga oladi. Odamlarni shaxsiy Q.ini idora qilishga oʻrgatish, bu ioʻnalishda mashqlantirish, treninglar, testlardan foydalanish intiluvchan, toliqmas xislatlarni shakllantirishga yordam beradi.
Qiziqchilik

**Qiziqchilik** - oʻzbek anʼanaviy teatr turi. Q. teatri, asosan, Qoʻqon xonligi hududida (ayniqsa, Fargʻona vodiysi va Toshkentda) rasm boʻlgan, ijrochisi qiziqchi (qiziq), toʻda boshligʻi va ish yurituvchisi korfarmon deb atalgan. Uning repertuarini tanqid va muqallid janrlaridagi hajviy va yumoristik komediyalar, kulki-hikoya tashkil etgan. Q. ogʻzaki dramaturgiyaga asoslangan; bunda koʻrsatiladigan tomoshalarning fabulasi, syujeti, ayrim barqaror savoljavoblari maʼlum boʻlib, qiziqchilari tomonidan oldindan oʻzlashtirilgan va shu asosda ijod va ijro qilingan. Qiziqchilar oʻz ijodlarida koʻproq soʻz sanʼatiga tayangan, xalq poetik ijodi, til boyligi, askiyachi, mumtoz adabiyot namunalaridan ustalik bilan foydalanganlar; muayyan rolda oʻynaganda xarakterga yarasha liboslarda chiqsa-da, odatda, qizil, sariq yoki jigarrang matodan tikilgan yoki quroq kamzul kiygan. 19-asrda qiziqchilarning truppalari (mas, Bidiyorshum, Zokir Eshon boshchiligidagi toʻdalar) faoliyat koʻrsatgan. Zokirjon qiziq toʻdasiga 20 dan ziyod qiziqchi uyushgan boʻlib, yuzga yaqin tanqid, muqallid, kulki-hikoyalar va latifalar namoyish etishgan. 20-asrning 1-yarmida Yusufjon qiziq Shakarjonov boshliq 50 ga yaqin qiziqchi Q. merosini saqlab, yangi sharoitlarda baholiqudrat ijod qilib, oʻz bilim va tajribalarini yosh ijrochilarga singdirib keldilar. 20-asrning 2-yarmida qiziqchilarning yangi avlodi maydonga keldi. Ular anʼanaviy teatr merosi, ijro madaniyatidan taʼsirlangan boʻlsalar-da, Q.ni milliy anʼanalarga tayangan va jahon kulgi ustalari ijodidan taʼsirlangan holda oʻz dasturlarini oʻzlari toʻqib, oʻzlari ijro etadilar. Bu tarixiy jarayon Zaynobiddin Yusupov, Muhiddin qiziq Darveshov, Joʻraxon Poʻlatov kabi qiziqchilar faoliyatidan boshlangan. Mustaqillik davrida Mirzobek Xolmetov, Obid Asomov va ular tuzgan Q. teatri shuhrat qozondi. Shuningdek, "Mirzo", "Obid-A", "Qahqaha", "Handalak" kabi Q. guruhlarining tanilishida televideniye muhim rol oʻynadi.

Ad. Qodirov M., Oʻzbek teatri tarixi, T., 2003.

Muhsin Qodirov.
Qizketgan

**Qizketgan** — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shaharcha (1958-yildan). Nukus shahar Kengashiga qarashli. Amudaryo sohilida, Nukus — Taxiatosh avtomobil yoʻli ustida, Nukusdan 10&nbsp;km narida. Aholisi 23,9 ming kishi (2003). Gʻisht, marmar, asfalt-beton zavodlari, 3 qurilish tashkiloti, qurilish kombinati, avtokorxonalar bor. Umumiy taʼlim maktablari, madaniyat uyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar mavjud.
Qizketgan (maʼnolari)

**Qizketgan**:

* Qizketgan — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shaharcha (1958 y.
* Qizketgan (magistral kanal) — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi magistral kanal.
Qizqush

**Qizqush** (Vanellus vanellus) — rjankasimonlar oilasiga mansub qush. Uzunligi 30 sm ga yaqin. Qanotlari keng. Boshida uzun va ingichka kokili bor. Yevrosiyoda tarqalgan. Uchib ketuvchi qush. Koʻpincha koloniya boʻlib botqoqliklar, oʻtloqlar va boshqa dalalarda uya quradi. 4 ta tuxum qoʻyadi. Ayrim joylarda tuxumlari ovqatga ishlatiladi. Oʻzbekistonda qushlar uchib oʻtish davrida uchraydi.

## Manbalar
Qizqoʻrgʻon qoʻrgʻoshinqalay koni

**Qizqoʻrgʻon qoʻrgʻoshinqalay koni** — Samarqand viloyatidagi Zirabuloq togʻining jan. yon bagʻridagi kon. 1951-yilda G.F.Shenderey ochgan. Kon geologiyasini H.N.Boymuhamedov, E.A.Usmonov oʻrgangan. Konning geologik tuzilishida silur davrining marmarlashgan ohaktosh va dolomitlari bilan yuqori karbon — quyi perm otqindi jinslari ishtirok etgan. Otqindi jinslar granodiorit, leykokrat, granit va lamprofir, aplit day-kalaridan iborat. Kon Zirabuloq an-tiklinalining jan. qanotiga birikkan boʻlib, unda shim.sharqiy va shim.-gʻarbiy yoʻnalishlardagi tektonik dislokatsiyalar mavjud. Konda qoʻrgʻoshin-qalayli magnezial skarnlar, gidrotermal oʻzgargan zonalar va tomirlar ajratiladi. Rudali skarnlar granodiorit va granit-aplit daykalari bilan dolomitli ohaktoshlarning tutashgan joylari hamda karbonat jinslar ichida hosil boʻlgan. Ohaktoshlarda gidrotermal oʻzgargan zonalar va tomirlar rivojlangan. Kon rudalaridagi asosiy foydali qazilmalar — qoʻrgʻoshin minerali — galenit bilan qalay minerallari — kassiterit, stanin, tillit, frankit. Noruda minerallardan piroksen, amfibol, kvars, kaltsit bor. Qizqoʻrgʻon qoʻrgʻoshinqalay koni-q.k. qoʻrgʻoshinqalayli skarn gidrotermal konlarga kiradi.
Qiyin eriydigan metallar

**Qiyin eriydigan metallar**, qiyin suyuqlanuvchi metallar — suyuqlanish temperaturasi 1650—1700° dan yuqori boʻlgan metallar; 1000° dan yuqori temperaturada mexanik xossalarini, puxtaligini yoʻqotmaydi. Qiyin eriydigan metallar m.ga titan I, vanadiy V, xrom Sg, sirkoniy 2g, niobiy N5, molibden Mo, texnetsiy Ts, ruteniy Ki, gafniy NGʻ, tantal Ta, volfram XV, reniy Ke, osmiy 08, iridiy 1g, rodiy Kp metallari kiradi.

Qiyin eriydigan metallar m. atomlarining elektron tuzilishi bir-biriga yaqinligi va ularning oʻzgaruvchan valentligi koʻp turda kimyoviy birikmalar olishga imkon beradi; ular qiyin suyuqlanuvchan metallsimon qattiq birikmalar hosil qiladi (qarang Kukun metallurgiyasi).

Qiyin eriydigan metallar m.ning baʼzilari, mas, Sg, V, ^ ni sof holda ajratib olish osonroq boʻlganligi uchun koʻproq tarqalgan boʻlsa, baʼzilari, mas, K, Ke, 1g, Ov va Ki siyrak metallardir.

Q e. m. ularning tuzlaridan qaytarish va elektroliz yoʻli bilan olinadi. Qiyin eriydigan metallar m. legirlovchi elementlar sifatida, sof holda, qotishmalar holida ishlatiladi. Mas, Kp agressiv moddalar taʼsiriga juda chidamli, mustahkamlik chegarasi 560 MN/m2, rodiy lentasi yuqori temperatura hosil qiladigan va oksidlovchi muhitda ishlaydigan elektr pechlarining qizdirish elementlari uchun ishlatiladi, 60% K bilan 40% 1g qotishmasi 2300° gacha boʻlgan temperaturalarni oʻlchashda foydalaniladigan termoparalar uchun, NG elektrotexnika va radiotexnikada, gafniy karbidi esa keskichlar, shtamp matritsalari tayyorlashga ketadigan qattiq qotishmalarga qoʻshish uchun ishlatiladi va hokazo. Qiyin eriydigan metallar m.dan qotishmalarning xossalarini yaxshilovchi qoʻshimcha sifatida, tigellar tayyorlashda, korroziyabardosh qoplamlar uchun, turbinalar, yadro reaktorlari, elektron asboblar, raketalar, kosmik kemalar va boshqalarda keng foydalaniladi.
Qiymat

**Qiymat** – 1) tovar narxi; 2) pulning xarid qobiliyati, muayyan bozor narxlari darajasida pul birligi hisobiga sotib olish mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori; 3) ingliz klassik siyosiy iqtisodi (Adam Smith, David Ricardo), shuningdek, marksizm (Karl Marx)ning iqtisodiy kategoriyasi, tovar ishlab chiqaruvchilarning tovarda gavdalangan va unda moddiylashgan ijtimoiy mehnati. Qiymatning mehnat nazariyasiga koʻra, qiymat tovar ishlab chiqarish negizini tashkil etadi, kapital harakati va rivojlanishining jami qonunlarini belgilab beradi. Qiymat nazariyasi uch elementni oʻz ichiga oladi: a) qiymat asosida ijtimoiy mehnat turadi; b) qiymat meʼyorini zaruriy mehnat sarflari tashkil etadi; v) ayirboshlash qiymat asosida yuz beradi. Tovar qiymatining meʼyori uni ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan ijtimoiy zaruriy mehnat miqdori bilan belgilanadi, ijtimoiy normal sharoitda mamlakat boʻyicha oʻrtacha mehnat mahorati va intensivligi darajasida tovar ishlab chiqarish uchun ketadigan ijtimoiy zaruriy ish vaqti bilan oʻlchanadi. Ijtimoiy zaruriy ish vaqti ishlab chiqarishning mavjud ijtimoiy meʼyordagi sharoitida va shu jamiyatda mehnat mahorati va jadalligining oʻrtacha darajasida biron isteʼmol qiymatini yaratish uchun talab qilinadigan ish vaqtidir. Tovar qiymati meyori uni tayyorlashga ketgan mehnat miqdoriga toʻgʻri proporsional, mehnat unumdorligiga esa teskari proporsionaldir. Bozor munosabatlarining rivojlanishi bilan narxlarning tarkib topishi takomillashib, ular borgan sari tovarga sarflangan ijtimoiy zaruriy mehnat xarajatlariga yaqinlashadi. Lekin ular oʻrtasidagi farq ayrim tovar turlariga nisbatan talab va taklif, bozor konʼyukturasini hisobga olgan holda saqlanib qoladi (qarang: Klassik siyosiy iqtisod maktablari).

Aralash iqtisodiyot sharoitlarida (20-asr) iqtisodiy nazariyalarda naflilik tobora muhim ahamiyat kasb etdi, bu esa hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning klassik kapitalizmga nisbatan tubdan farq qilishini koʻrsatadi.

## Manbalar
Qiyshiq boʻyin

**Qiyshiq boʻyin** - boʻyin yumshoq toʻqimalari va muskullarining bir tomonlama tortishishi, umurtqa pogʻonasi boʻyin qismining qiyshayishi yoki kasallanishi natijasida boshning bir tomonga qiyshayib qolishi. Koʻpincha homilaning ona qornida notoʻgʻri rivojlanishi yoki tugʻruq vaqtida bola boʻynining yumshoq toʻqimasiga shikast yetishi oqibatida paydo (tugʻma Qiyshiq boʻyin) boʻladi. Kishi kuyganda, jarohatlanganda, yalligʻlanish jarayonlaridan soʻng boʻyinda chandiq hosil boʻlganda ham boʻyin qiyshayib qolishi mumkin. Tugʻma Qiyshiq boʻyinda boʻyin bir tomonga (shikast yetgan muskul tomonga) qiyshayib qoladi, ensa oʻsha tomonda yelkaga yaqin turadi, iyak esa koʻtarilgan va qarama-qarshi tomonga burilgan boʻladi. Chandiqlanish natijasida paydo boʻlgan Qiyshiq boʻyinda boʻyinning qiyshayishi chandiqning joylashishi va katta-kichikligiga bogʻliq. Bola boshini bemalol qimirlata olmasa-da, ogʻriq sezmaydi. Tugʻma Qiyshiq boʻyinda boʻyinning qiyshiqligi bola tugʻilgan kunidan boshlab bilinadi. Oʻz vaqtida davolanmasa, unga ikkilamchi nuqsonlar — umurtqa pogʻonasi boʻyin qismining qiyshayishi qoʻshiladi. Koʻpincha chaqaloq boshi uzunchoq va yon tomonlari goʻyo yassi boʻlib koʻrinadi. Tugʻruq tufayli bosh shaklining bu xildagi oʻzgarishi keyinchalik yoʻqolib ketadi. Biroq bunday bola doimo boshini bir tomonga qiyshaytirib yotadi, bu esa Qiyshiq boʻyinning rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Shu sababli, bolalar ensasi ostiga bosh toʻfi tursin uchun yumshoq paxta chambar qoʻyish tavsiya etiladi. Ona bolada salgina, hatto vaqtinchalik oʻzgarish sezsa, darhol vrachga murojaat etishi kerak.

Baʼzi hollarda Qiyshiq boʻyin operatsiya qilinadi. Operatsiyadan soʻng ota-ona vrach nazoratida davo gimnastikasi va massaj qilib turishlari kerak.
Qizketgan (magistral kanal)

**Qizketgan** — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi magistral kanal. Amudaryodan suv oladi. Uz. 38,2&nbsp;km, suv oʻtkazish imkoniyati 320 m³/s Nukus, Kegeyli, Qoraoʻzak, Boʻzatov, Chimboy tumanlaridagi 130,2 ming ga yerni sugʻoradi. Kanalning bosh inshooti 1935 yilda qurilgan; 1959-yilda kanalning oxirida Kegeyli (115 m³/s), Quvonishjarna (110 m³/s), Staxanovarna (25 m³/s) kanallariga suv berish uchun suvayirgʻich qurilgan; etak qismidagi 1&nbsp;km masofada kanal oʻzani 117 m ga kengaytirildi va 5 m gacha chuqurlashtirildi (tindirgich vazifasini oʻtaydi va tarmoq kanallariga choʻkindilarning oʻtishini kamaytiradi). 1965 yilda Q.ga qoʻshimcha suv olish maqsadlarida Taxiatosh toʻgʻonining pastki bʼyefida Kattagʻor nasos stansiyasi (suv sarfi 54 m³/s) va Kegeyli kanaliga ulangan 18&nbsp;km li kanal qurildi. Natijada kanal suvi bilan 218 ming ga dan koʻproq yerni sugʻorish mumkin boʻldi.
## Manbalar
Qiljagʻlilar

**Qiljagʻlilar** - dengiz umurtqasiz hayvonlari tipi. 6 urugʻ, 30 turi maʼlum. Tanasi (5 mm — 9 sm gacha) tiniq, choʻziq. Yon va dum suzgich qanotlari bor. Boshidagi oʻroqsimon qili (nomi shundan) yordamida oʻljasini tutadi. Gavdasi, ikkilamchi tana boʻshligʻi koʻndalang toʻsiqlar bilan bosh, tana va dum qismlariga boʻlingan. Qon aylanish va ayirish sistemasi yoʻq. Nerv sistemasi halqum usti nerv tuguni va tolalar bilan tutashgan qorin gangliyasidan iborat. Germafrodit (qarang Germafroditizm). Yirtqich plankton bilan oziqlanadi.
Qilichbardorlar ordeni

**Qilichbardorlar ordeni** - nemis katoliklarining diniy-ritsarlik harbiy tashkiloti. Sharqiy Boltiqboʻyi yerlarini bosib olish maqsa-dida 1202-yil Riga yepiskopi Albert hamda Rim papasi Innokentiy III hamkorligida barpo etilgan. Ritsarlarning oq chakmonlarida krest (xoch) bilan qizil qilich tasviri boʻlgani uchun shunday atalgan. 1236-yil litvalar va zemgallarning birlashgan kuchlari Qilichbardorlar ordeni qoʻshinlarini tor-mor keltirganidan soʻng, 1237-yil ordenning qolgan-qutgan qismi Tevton ordeni bilan birlashib, Sharqiy Boltiqboʻyida Livon ordenini tashkil etgan.
Saodat Qilicheva

**Saodat Ziyodullayevna Qilicheva** (1950.15.1, Kattaqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1973). 1973-yildan Kattaqoʻrgʻon tumanidagi 13-, 1974-yildan Nurota tumanidagi 27-, 1976-yildan 18-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi.
Qilichniyozboy

**Qilichniyozboy** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati, Turkmanistonning Toshhovuz viloyati hududidan oʻtadigan davlatlararo kanal. Amudaryodan suv oladi. Ikki tarmoq Qilichniyozboy va Gurlandan iborat. Umumiy uz. tarmoqlari bilan birga 102&nbsp;km. Bosh qismida suv oʻtkazish imkoniyati 120 m³/s. Kanal va uning shoxobchalari 1939—42 yillarda hashar yoʻli bilan qurilgan. keyingi yillarda bir necha marta rekonstruksiya qilingan. 1965-yilda magistral kanalning yangi bosh uchastkasi qurildi. 1969-yilda kafolatli suv olish uchun uz. 7&nbsp;km, suv sarfi 120 m³/s boʻlgan toʻyintiruvchi kanal — Turangasoqa qazildi. Q. 70 ming gektarga yaqin yer (shundan 20,7 ming ga Gurlan tumanida, 16,7 ming ga Qoraqalpogʻistonning Amudaryo tumanida, 26,2 ming ga Toshhovuz viloyatida)ni sugʻoradi.
Qilchuvalchanglar

**Qilchuvalchanglar** — umurtqasiz hayvonlar sinfi. 12 urugʻi maʼlum. Tanasi qilsimon (nomi shundan). Oq, och jigarrang yoki qora, uz. bir necha mm dan 1,5 m gacha. Yoʻgʻonligi 0,5–2&nbsp;mm. Hasharotlar va qisqichbaqasimonlarda parazit. Ichagi qisman reduksiyaga uchragan; hayvon tanasida osmotik oziqlanadi. Ayirish organlari boʻlmaydi, 5 turkumga mansub 300 turi tarqalgan. Voyaga yetgan Q. chuchuk suvlar va dengizlarda yashaydi. Bir necha mln. tuxumini oq tizimcha koʻrinishida qoʻyadi. Lichinkalari dastlab erkin yashaydi; keyinroq harakatchan xartumi yordamida oraliq xoʻjayini (ninachilar, xironomidlar, kunliklar lichinkasi)ga oʻtib, sista hosil qiladi. Q. asosiy xoʻjayini tanasida voyaga yetadi va uning qobigini teshib suvga chiqadi. Suvga tuxum qoʻyib, oʻzi halok boʻladi. Q.ning toʻliq rivojlanish sikli 1 yildan koʻproq davom etadi. Chuchuk suv havzalarida, jumladan, Oʻzbekistonda oddiy q. koʻp uchraydi.
Qimiz bilan davolash

**Qimiz bilan davolash** - qimizni davo sifatida iqlim bilan davolash (klimatoterapiya) bilan birga qoʻllash. U sigir sutiga nisbatan yengil hazm boʻlishi va soʻrilishi bilan ajralib turadi. Qimizning tibbiy jihatdan foydali ekanligi oʻrganilgan. Darmonsizlik, kamqonlik, meʼda-ichak, asab tizimi kasalliklari, sil va boshqalarda davo maqsadida qimizdan foydalaniladi. U ishtahani ochadi, meʼda sekretsiyasini kuchaytiradi va ovqatni ichaklarda soʻrilishini yaxshilaydi, yurak muskulini mustahkamlab, uning oziqlanishini ravonlashtiradi.

Oʻzbekistondagi ayrim shifoxona va sanatoriylarida ("Paxtali koʻl", "Chimyon" da) Qimiz bilan davolashd. yoʻlga qoʻyilgan. Qimizni kuniga 6 mahal 100 ml dan (kam quvvat bemorlarga 50 ml dan) beriladi, keyinchalik 250 ml ga yetkaziladi. Uy trasida boʻlgan qimizni nahorda, nonushta va tushlikdan keyin 1,5 soat oʻtgach, hoʻplabhoʻplab ichiladi. Kechki ovqatdan keyin ichish tavsiya etilmaydi. Ichakka infeksiya tushishi va zaharlanishning oldini olish maqsadida qimiz faqat pasterizatsiya qilib tayyorlanadi (qarang Pasterlash).
Qimiz

**Qimiz** — biya sutidan tayyorlanadigan shifobaxsh ichimlik. Har 3 soatda bir marta sogʻiladigan biya sutini sut kislota bakteriyalari va achitqilari bilan yoʻli bilan maxsus meshlarda aralashtirib tayyorlanadi. Tayyor Q. meshlarda saqlanadi, tashiladi. Quyganda koʻpiradi. Tarkibida 2—2,5% oqsil, 1—2% yogʻ, 3,5-4,8% qand, 1 l Q.da 100–200&nbsp;mg S, A, D, Ye, RR va V guruh vitaminlar; 400–600&nbsp;mg fosfor hamda 800–1000&nbsp;mg kaltsiy bor. Kuchsiz Q. tarkibida 0,6—0,8%, oʻrtachasida 0,8— 1%, kuchligida 1 — 1,2% sut kislota; kuchsizida 1% gacha, oʻrtachasida 1 — 1,5% va kuchligida 3% gacha spirt boʻladi. Q.ning energetik qiymati 300—400 kkal.

Q. organizmda ovqat tarkibidagi oqsil va yogʻlarning tez hazm boʻlishiga yordam beradi, moddalar almashinuvini yaxshilaydi, ishtaha ochadi, parhez va shifobaxsh xususiyatlarga ega. Q. tayyorlash va ichish zamonlardan beri, ayniqsa, koʻchmanchi chorvador xalqlar oʻrtasida keng yoyilgan. Miloddan avvalgi 5-asrda Gerodot skiflar turmushini tasvi.rlaganda ularning eng yaxshi koʻradigan ichimligi oldindan alohida tayyorlab qoʻyiladigan biya suti ekanligini qayd etgan. Q.ni davo maqsadlarida oʻpka sili kasalligining oldini olish va davolashda, shuningdek, ayrim oshqozon-ichak kasalliklarida tavsiya qilinadi. Osiyo, qisman Yevropa mamlakatlarida Q. koʻp tayyorlanadi.
## Adabiyotlar

* Panfilov N.Ye., Sut va salomatlik, T. 1991.
Qimron

**Qimron** — tuya sutidan tayyorlanadigan shifobaxsh ichimlik. Tuya boqiladigan mintaqalarda, qozoqlar, turkmanlar, qoraqalpoqlarda choʻl sharoitida chanqovbosar ichimlik sifatida koʻp tayyorlanadi. Qimizga nisbatan quyuqroq (yogʻ miqdori koʻp). Shifobaxsh, ayniqsa, qand kasalligini davolashda qadimdan qoʻllanib kelingan.
Qin

**Qin** (*biologiyada*) — 1) hayvon va oʻsimlikning turli organlarini oʻrab turadigan tuzilma. Mas, paylar qini, nerv toʻqimalari qini, baʼzi baliklar xordalari qini va boshqa Oʻsimlik barg bandining yoki yaprogʻining quyi qismi, nov shaklida bir tomoni ochiq boʻladi. Baʼzi oʻsimliklarda (mas, banan daraxtida barg qini bir-birini oʻrab olib, soxta poya hosil qiladi; 2) hayvonlar teri qoplamining baʼzi organlari joylashadigan boʻrtgan qismi (mas, pat qini, soch qini, ilonlarda esa til qini va boshqalar); 3) urgʻochi sut emizuvchi hayvonlar (mas, xaltalilar) jinsiy yoʻllarining jinsiy aloqa va homilaning tashqariga chiqishi uchun xizmat qiladigan eng oxirgi qismi. Xaltalilarda Q. juft, yoʻldoshlilarning tuxum yoʻllari qoʻshilib yagona q. hosil qiladi; 4) odamlarda ayollar kichik chanogʻida oldindan qovuq va siydik chiqarish kanali, orqadan toʻgʻri ichak oʻrtasida joylashgan choʻziluvchi muskulli naycha. q. devori epiteliyli, muskulli va biriktiruvchi toʻqima qavatlaridan iborat; ichkarisi koʻndalang burmalar hosil qiluvchi shilliq qavat bilan qoplangan.

## Manbalar
Qir

**Qir** — atrofidagi yerlardan bir oz koʻtarilib turgan, yassi yoki salgina gumbazsimon balandlik, tepalik, platolar. Pasttekisliklarga nisbat qilib, mutlaq baland. 200 m dan 500 m gacha deb qabul qilingan. Baʼzan bundan ham baland boʻlgan usti yassi past togʻlar ham qir deyiladi. Mas, Oʻrta Rossiya, Volgaboʻyi, Qizilqum va Qoraqumdagi togʻlar. Qirlar baland tekisliklar, togʻlarning oqar suv, shamol, nurash natijasida yemirilishidan, tektonik koʻtarilishlar natijasida hosil boʻladi. Qirlardan Oʻzbekistonda chorva mollari uchun yaylov sifatida va bahorikor dehqonchilik qilishda foydalaniladi. Fargona vodiysi landshafti Oʻrta Osiyodagi tipik qirlarga misol boʻladi.
Qir chigirtkasi

**Qir chigirtkasi**, turon chigirtka — toʻgʻriqanotlilar turkumiga mansub hasharot. Gʻalla ekinlari zararkupandasi. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda tarqalgan. Erkagining kattaligi 24–32&nbsp;mm, urgʻochisi 35–50&nbsp;mm. Soni sariq yoki kulrang, boldiri tashqi tomonidan sargʻish, ichki qismi och qizgʻish. May oʻrtalarida lichipkasi chiqadi. Rivojlanish davri 40—45 kun. Asosan, lalmikor yerlarda yashab, gʻalla ekinlariga zarar keltiradi. Kurash choralari: agrotexnika tadbirlariga rioya qilish va zaharli xoʻraklardan foydalanish.
Qimmatli qogʻozlar

**Qimmatli qogʻozlar** - oʻz egasiga mulkka egalik huquqini va daromad koʻrinishida muayyan pul summasini olish huquqini beradigan pul yoki tovar hujjatlari (aksiya, obligatsiya, akkreditiv, veksel, chek va boshqalar). Qimmatli qogʻozlar taqdim etuvchi yoki egasining ayrim huquqlari qayd etilgan maxsus tarzda rasmiylashtiriladigan moliyaviy hujjat. Qimmatli qogʻozlar maʼlum shaxs nomiga yozilgan (ismli), dastlab sotib olgan shaxs nomiga yozilgan va uning roziligi bilan boshqa shaxsga oʻtkaziladigan orderli va egasi yozilmaydigan (egasi koʻrsatilmaydigan) turlarga boʻlinadi.

Korxonalarning aksiya, obligatsiyalari va davlat obligatsiyalari qimmatli qogʻozlarning asosiy turlari hisoblanadi. Qimmatli qogʻozlar korxona kapitalida qatnashish yoki pulni ssudaga taqdim etish va dividend yoki foiz tarzida daromad olish huquqini beradi. Qimmatli qogʻozlar oʻz egasiga daromad keltirgani uchun fond birjasida maʼlum kurs boʻyicha oldi-sotdi qilinadi (qarang Fond bozori).
Qirma temiratki (maʼnolari)

**Qirma temiratki**:

* Qirma temiratki - #redirect Trixofitiya 
* Qirma temiratki (kasallik), mikrosporiya — odam va hayvonlarda uchraydigan terining zamburugʻ kasalliklaridan.
Qirma

**Qirma** — qoʻsh qavatli (pogʻonali) oʻyma usuli; ganch oʻymakorligit bezak, naqsh rangli qorishmalar vositasida yaratiladi. Shu usulda yaratilgan naqsh, bezak ham Q. deb ataladi. Q.ga necha xil rang ishlatilsa, ish shuncha bosqichla amalga oshiriladi, shuning uchun Q.da koʻpincha 2—3 xil rangdan foydalaniladi: har bir rang alohida-alohida bosqichmabosqich bajariladi. Us t a bir xil ranshing oʻrnini oʻyib chiqqach, avvaldan tayyorlab qoʻygan quruq rangli qorishmadan oz-ozdan qorib oʻyma ustiga quyib chiqadi va naqsh sathini tekislab qirib tashlaydi, shunda naqsh chegaralari aniq va jozibali namoyon boʻladi. Soʻng axta yordamida naqsh nusxasi 2-marta tushiriladi, bu safar 2rangning oʻrni oʻyilib, 2rangli qorishma quyiladi, naqsh sathi ochilguncha qiriladi. Har bir rangana shunday jarayonda amalga oshiriladi. Q.ning yaxlitligi va rang turining kamligi naqshlarda yaqqol koʻzga tashlanadi. Rangli ganch tayyorlashda ustalar avval koʻmir, pishiq gʻisht kukunlaridan foydalangan, hozirda esa har xil tayyor rangli pigmentlar ishlatiladi. q. quyosh nurida yaltiramay, bir xil mayinlikda koʻrinadi. Q.ni ilk bor Usta Shirin Murolov, Quli Jalilov va boshqa ustalar qoʻllagan; hozirda ganch oʻymakorligida keng qoʻllanadi.
Qirma temiratki (kasallik)

**Qirma temiratki**, mikrosporiya — odam va hayvonlarda uchraydigan terining zamburugʻ kasalliklaridan. Parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Ular nafaqat teriga, balki soch, qosh, soqolmoʻylov, baʼzan tirnoqqa ham zarar yetkazadi. Qirma temiratki (kasallik) ni qoʻzgʻatuvchi zamburugʻlarning ikki turi faqat odamda parazitlik qiladi va bu zamburut qoʻzgʻatadigan kasallik juda yuqumli boʻlib, koʻpincha bolalarda uchraydi. Qirma temiratki (kasallik) bemor bilan muloqotda boʻlganda uning buyumlaridan yuqadi. Zamburuglarning boshqa guri mushuk, ot va boshqa moʻynali hayvonlar terisi va moʻynasida parazitlik qiladi. Bunda Qirma temiratki (kasallik) kasal hayvonlarni parvarish qilganda yoki ularning yungidan zararlangan buyumlardan yuqadi, unda, asosap, silliq gsri va sochlar zararlanadi. Qirma temiratki (kasallik)da silliq teri yoki boshningsochli qismi qipiqlanib turadigan pushti rang mayda dogʻlar bilan qoplanadi. Kasallangan joydagi sochlar sinib, kalta boʻlib qoladi (goʻyo soch olinganga oʻxshaydi). Bazan, yalligʻlanish, qizarish, follikulitlar paydo boʻlib, kasallik manzarasi yiringli trixofitiyaga oʻxshab ketadi. Kasallanish oʻchogʻi talaygipa boʻlgan bemorlar kasalxonada davolanadi. Asosan. antibiotiklar qoʻllanadi.
Qiroat

**Qiroat** — islom anʼanasida Qurʼon oyatlarini tajvid qoidalariga rioya qilgan holda, oʻziga xos ohangda oʻqish. Qiroat bilan tilovatning farqi shundaki, Qiroat ilohiy oyatlar, vahiyni oʻqishga ham, inson tomonidan bitilgan yozuv va sheʼrlarni oʻqishga ham qoʻllanaveradi. Tilovat esa, asosan, vahiy etilgan oyatlarni oʻqishdir.
Hozirgi vaqtda Qiroatlarning ichida 2 xil — Imom Hafs rivoyati bilan Imom Osim Q.i va Imom Varsh rivoyati bilan Imom Nofeʼ Qiroati mashhur hamda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda Imom Osim Qiroati boʻyicha Quron oʻqiladi.

## Manbalar
Qiroatxona

**Qiroatxona** — kutubxonaning oʻquv zali; kitobxonlar matbuot nashrlari (gazeta, jurnal va boshqalar) va kutubxonaning barcha fondidan (jumladan, noyob va qimmatbaho nashrlardan ham) foydalanishi mumkin boʻlgan maxsus jihozlangan xona. Q.da kitob bilan ishlash uchun zarur shart-sharoitlar (qulay mebel, yorugʻlik va tinchlik), mikrofilmlarni oʻqish uchun, audiovizual materiallar bilan ishlash uchun maxsus apparatlar boʻlishi zarur. Yirik kutubxonalarda alohida kitobxonlar guruhlari uchun (mas, ilmiy xodimlar, talabalar, maktab yoshidagi bolalar uchun va hokazo), bilim sohalari boʻyicha (ijtimoiy-siyosiy, texnika, qishloq xoʻjaligi va hokazo) va nashr turlari boʻyicha (gazeta, musiqa-nota, mikrofilmlar, xaritagrafik nashrlar va hokazo) zallar boʻlishi mumkin. Q.ning oʻzida koʻp soʻraladigan adabiyotlardan yordamchi fond tashkil etiladi.

## Manbalar
Qirov

**Qirov** — ayozli, havo ochiq va sokin (shamolsiz) tunlarda tuproq, oʻt va yerdagi narsalar ustida hosil boʻladigan muz kristallari. q. zarralari qor uchqunlariga oʻxshaydi, lekin ulardan farqli ravishda jimjimador boʻlmaydi. Q. ham shudring singari, havoning sovishi, maʼlum yuza ustida suv bugʻining toʻyinishi va 0° dan past temperaturada qotishi oqibatida paydo boʻladi. Koʻpincha, kunduzi erib ketadi.
Qirol

**Qirol** yoki **Qirolicha** — qirollik boshligʻi; davlat hukmdorining unvoni. Oʻrta asrlarda ayrim Gʻarbiy Yevropa davlatlaridagi mutlaq hukmdor.

## Atamaning kelib chiqishi
Qirol soʻzi „korol“ soʻzining oʻzgargan varianti hisoblanadi. Taxminlarga koʻra, asli Buyuk Karl nomidan olingan.

## Hozirgi zamonda
Hozirda qirollar rasman davlat boshligʻi hisoblansalarda, mamlakatni bevosita idora etish parlament va ijroiya hukumati qoʻliga oʻtgan. Masalan, Angliyada qirol Georg 1 davridan (1714-yildan) boshlab qirollar mamlakatni idora etish ishlariga bevosita aralashmaydi.

## Yana qarang
* Davlat boshligʻi
* Monarx
* Monarxiya
Qirolicha mod yeri

**Qirolicha mod yeri** - Sharqiy Antarktidaning 20° gʻ.u. va 45° shq.u.lar oraligʻidagi qismi. Shim.dan Lazarev, Riserlarsen va Kosmonavtlar dengizlari oʻrab turadi. Yer yuzasi 3500 m qalinlikdagi muz bilan qoplangan. Sohilboʻyi qismida balandligi 3000 m va undan yuqori boʻlgan alohida togʻ choʻqqilari uchraydi. Rossiya, Germaniya, Hindiston, JAR, Yaponiya davlatlarining ilmiy st-yalari ishlab turibdi. 1930-yilda norveglarning Riserlarsen ekspeditsiyasi tomonidan kashf qilingan va Norvegiya qirolichasi nomi bilan atalgan.
Qirolicha meri yeri

**Qirolicha meri yeri** - Sharqiy Antarktidaning 92°03’ va 100°04’ shq.u.lar oraligʻidagi qismi. Gʻarbda Vilgelm II, sharqda Uilks Yeri bilan chegaradosh. Qirgʻoqlarini Deyvis va Mouson dengizlari yuvib turadi. Hududining aksari qismi qalinligi 2500–3000 m li muz bilan qoplangan, sohil qismida tub jinslar qisman ochilib qolgan. D. Mouson boshchiligidagi Avstraliyaning Antarktika ekspeditsiyasi tomonidan 1912-yilda kashf qilingan va ingliz qirolichasi nomi bilan atalgan. Hududda observatoriya ishlab turibdi.
Qirsildoq qoʻngʻizlar

**Qirsildoq qoʻngʻizlar** — qattiqqanotlilar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi. 10 000 ga yaqin turi uchraydi. Qoʻngʻizlarning tana uzunligi 10–20&nbsp;mm, boshi kichkina, moʻylovi arrasimon yoki taroqsimon. Old yelka qismining orqa burchagi tikansimon turtib chiqqan. Oldkoʻkrak oʻsimtasi oʻrta koʻkrak chuqurchasiga kirgan boʻlib, toʻnkarilib qolgan qoʻngʻizlar shu moslama yordamida harakatlanib (shunda qirsillagan ovoz chiqadi; nomi ham shundan) agʻdariladi. Qanotlari yaxshi rivojlangan. Urgʻochisi tuproqqa 150—200 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumi oq, bir oz ovalsimon, silliq. Lichinkasi sariq, choʻziqroq va qattiq, simga oʻxshaydi (shuning uchun simqurt deyiladi), 3 juft oyoklari bor. Lichinkasi tuproqda yashaydi (rivojlanish davri 3—4 yil). Ivigan urugʻlar, oʻsimlik nihollari hamda qoldiqlari va boshqa bilan ovqatlanadi. Qoʻngʻizi va lichinkasi qishlaydi. Qoʻngʻizlar aprelmay oylarida tuproq yuzasiga chiqadi. Oʻsimlik barglari, gul va boshqalarni yeydi. Zararkunandaning 15 turi maʼlum boʻlib, asosan, lalmikor va togʻ oldi hududlaridagi ekinlarni shikastlaydi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor, oʻsimlik qoldiqlarini yoʻq qilish, asosan, ammiakli mineral oʻgʻitlar, nordon tuproqlarga ohak solish, qator oralariga chuqur ishlov berish; ekishdan oldin urugʻlikni dorilash va boshqa
Qirsichqonlar

**Qirsichqonlar** - kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchi hayvonlarning kenja oilasi. Baʼzi olimlar fikricha, mustaqil oila. 40 ga yaqin urugʻi mavjud. Shimoliy yarim shar materiklari va koʻpgina orollarida, Shimoliy Afrika, Hindiston, Yaponiya, Kuril, Komandor orollari, shuningdek, Meksikaning Shimoliy qismigacha boʻlgan joylarda tarqalgan. Tanasining uz. 10—12 sm, baʼzilari-niki 36 sm gacha. Dumi tanasining yarmicha. Rangi — qoʻngʻir yoki kulrang. Jagʻ tishlari doim oʻsib turadi. Koʻpchilik turi koloniya boʻlib yashaydi. Yil boʻyi faol hayot kechiradi. Oʻsimliklarninger ustki qismlari bilan oziqlanadi. Yilda 4—6-marta 4—8 tadan bola tugʻadi. Koʻpgina qishloq xoʻjaligi ekinlarining xavfli zararkunandasi. Tulyaremiya, leptospiroz kabi kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining tabiiy manbai. Iirik turlari (mas, ondatra) moʻynasi uchun ovlanadi. Oʻzbekistonda oddiy Q, zakas-piy qirsichqoni, jamoatchi Q. va boshqa tarqalgan.
Qirq

**Qirq** — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan yirik qabilalardan biri. Tarqoq holda Samarqand atrofida, Panjikentning janubida, hozirgi Gʻallaorol, Jizzax, Zomin va Oʻratepa hududlarida yashaganlar. Koʻpincha oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri — Yuzlar bilan aralashgan holda yashaganlar. Shuning uchun ham koʻpchilik manbalarda "qirq yuz" nomi bilan ham maʼlum. Qirq, yuz va ming qabilalari marqa degan umumiy nom bilan atalgan. Qirqarning etnogenezi Dashti Qipchoq oʻzbeklari bilan bogʻliq. Qirqlar oʻtmishda bir qancha urugʻlarga boʻlingan. Shulardan eng yiriklari: oq-qoʻyli, qora-qoʻyli, qorasirak, qoracha, olmasa-un, chaparashli va boshqalar. Ular XX asrning boshlariga qadar yarim oʻtroq holda yashab, chorvachilik bilan, bir qismi togʻ yon bagʻrida, adirlarda yashab lalmikor va sugʻorma dehqonchilik bilan shugʻullangan.
Qirq qiz

"QIRQ QIZ" — qoraqalpoq xalq qahramonlik eposi. Qoraqalpoq xalqining madaniy yodgorligi. Qurbonboy baxshi Tojiboy oʻgʻlidan yozib olingan (1939— 40). Asarda tasvirlanishicha, Olloyor boyning yagona qizi Guloyim qirq dugonasi va oʻz oshigʻi Arslon bilan Eron shohi Nodirshoh va qalmoq xoni Surtaysha hujumidan yurtini himoya qilishga otlanadi. Asar erksevarlik, vatanparvarlik va gumanizm gʻoyalari bilan sugʻorilgan. Undagi Guloyim, Ol-tinoy, Oʻtbosgan, Arslon, Sarvinoz kabi obrazlarda jasurlik, vatanga sadoqat, insoniylik, dushmanga shafqatsizlik gʻoyalari mujassamlashgan. Asarning syujet chizigʻi Toʻmaris, saklar malikasi Zarina haqidagi rivoyatlarga oʻxshab ketadi. Asarning qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston filiali kutubxonasida saqlanadi. "Qirq qiz" oʻzbek, turkman, qozoq, qirgʻiz va rus tillarida nashr qilingan. Epos haqida V.M.Jirmunskiy, Q.Maqsetov, N.Dovqorayev va boshqalarning tadqiqotlari bor. Asar syujeti asosida A.Halimov "Qirq qiz" simfonik dostonini yaratgan (1940).
Qirqboʻgʻim

**Qirqboʻgʻim** – qirqboʻgʻimdoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda dala qirqboʻgʻimi va tarnovchoʻp qirqboʻgʻim turlari uchraydi. Poyasi qattiq, tik, boʻgʻimli, qobirgʻali, sershox. Boʻyi 40-60 sm. Boʻgʻimlaridan gʻuj shoxchalar chiqadi. Qizgʻish-qoʻngʻir novdalari uchida sporali boshoq hosil boʻladi. Ildizpoyalari va sporalari koʻpayadi. Qirqboʻgʻim bedazor, paxta maydonlari, sholipoyalarda, shuningdek, sugʻorish shoxobchalari boʻylari, zax va botqoq yerlarda oʻsadi.

Kurash choralari: yerni chuqur haydash; tuproqni yumshatish; gerbitsidlar purkash.
## Manbalar
Qirqboʻgʻimdoshlar

**Qirqboʻgʻimdoshlar** — qirqboʻgʻimnamolarga mansub oʻsimliklar oilasi. Yagona qirqboʻgʻim turkumidan iborat. Poyasi yashil, oddiy, boʻgʻimlarga ajralgan. Barglari rivojlanmagan, mayda, tumorchasimon, pastki qismi qoʻshilib oʻsib, boʻgʻimining tagida halqa boʻlib joylashadi. Poyasi uchida sporali boshoq (strobila) hosil qiladi. U oʻzak va unda halqa boʻlib joylashgan qalqon shaklidagi sporofillardan iborat. Sporofillar ichida 5—10 ta sporangiy, ular ichida esa sporalar yetishadi. Sporalardan rivojlangan erkak gametofitlarda anteridiy, urgʻochi gametofitlarda esa arxegoniy hosil boʻladi. Anteridiyda koʻp xivchinli spermatozoidlar, arxegoniyda esa tuxumhujayra vujudga keladi. Urugʻlangandan soʻng gametofit bir yoki bir necha jinssiz nasl (sporofit) beradi. Jinssiz va jinsiy boʻgʻimlar gallanadi. Q.ning hozirgi vaqtda yashab turgan qirqboʻgʻim turkumi, urugʻi qurib bitgan ekvizetites turkumining sxizonevra turi va boshqa maʼlum.
Qirqma

**Qirqma** – xalq seleksiyasida chiqarilgan kechpishar qovun navi. Shakli ellipssimon, yirik, uchi toʻmtoq, uzuznligi 30—36 sm, ogʻirligi 4—6 kg. Dum tomoni sal burishgan, uch qismi deyarli tekis. Toʻri toʻliq, yirik, nozik. Tusi jigarrangsariq. Ustidagi gullari ingichka. Poʻsti qattiq, eti och yashil, qalinligi 4,5—5 sm, oʻrtacha tolali, sersuv, shirin. Uzish vaqtida tarkibida 7,4% qand (shu jumladan, saxaroza 3,9%), 8,7% quruq modda bor. Saqlanish davrida shirasi ortadi. Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda, urugʻi yirik. Urugʻi unib chiqqandan keyin hosili 100—110 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 240—280 s/ga. Uzoq vaqt asrash va tashishga chidamli. Toshkent viloyatida keng tarqalgan.
Qirqoyoqlilar

**Qirqoyoqlilar**, skolopendralar— laboyoqlilar kenja sinfiga mansub koʻpoyoqlilar turkumi. 900 ga yaqin, jumladan Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi bor. Urgʻochisi oʻzi qoʻygan tuxumlari va ulardan chiqqan bolalarini yirtqichlardan himoya qiladi: tanasi bilan ularni oʻrab olib yotadi. Asosan, mayda umurtqasizlar, ayrim yirik Q. mayda umurtqalilar (qurbaqalar, kaltakesaklar, qushlar) bilan oziqlanadi. Koʻpchilik Q. tropik, subtropik va moʻʼtadil mintaqalarda yashaydi; tuproq Q.i Yevropaning choʻl va oʻrmon zonasida tarqalgan. Q. turkumiga 2 oila kiradi. Kriptopidlar, asosan, tuproqda yashaydi, soʻqir. Skolopendradar — eng yirik Q. (uz. 30 sm gacha). Q. odamni chaqqanida ogʻritadi. Yirik tropik Q.ning chaqishi odam hayoti uchun xavfli. Q. kunduzi, odatda, toshlar ostiga, yoriqlar va boshqa pana joylarga bekinib oladi. Kechasi ovga chiqadi. Oʻzbekiston faunasida uz. 10 sm ga yaqin boʻlgan halqali Q. uchraydi.
Qirqqalʼa

**Qirqqalʼa** — Turkiyadagi shahar, Anadolu yassitogʻligining markaziy qismida. Aholisi 205,1 ming kishi (2000). Harbiy sanoat markazi: qurolyarogʻ, oʻq-dorilar ishlab chiqariladi. Poʻlat eritish zavodi, kimyo va mashi-nasozlik korxonalari mavjud.
Qirqquloq

**Qirqquloq** — qirqquloqdoshlarga mansub oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda Qirqquloqning botqoq Q.i yoki botqoq paparotnigi va erkak Qirqquloq yoki erkak paparotnik turi oʻsadi. Botqoq Qirqquloqning ildizpoyasi ingichka, qoramtir, eski barg bandlari bilan oʻralgan. Barglari 15—60 sm, yakka-yakka joylashgan, barg plastinkasi qatlami, ikki karra patsimon qirqilgan. Avgust—sentabrda spora hosil qiladi. Choʻl, adir va togʻ zonalarida uchraydi. Botqoqliklarda, ariq va daryo boʻylarida oʻsadi. Erkak  qirqquloqning ildizpoyasi yoʻgʻon, eski barg bandlari bilan oʻralgan. Barglari toʻp-toʻp boʻlib joylashgan. Barg plastinkasi uzunchoq ellipssimon, ikki karra patsimon qirqilgan. Avgust-sentabrda spora hosil qiladi. Tibbiyotda lentasimon gijjalarni davolashda foydalaniladi. Togʻ zonasida mayda toshli tuproqlarda, daraxt va toshlarning soyasida, zax joylarda oʻsadi.
Qirqquloqdoshlar

**Qirqquloqdoshlar** — qirqquloqnamolar yoki siateyanamolar qabilasiga mansub oila. 50 ga yaqin turkumi, 1500 ga yaqin turi maʼlum. Q. Yer yuzida keng tarqalgan. Oila vakillarining ildizpoyalari yoʻgʻon, ayrimlarining poyalari shoxlangan va tashqi tomonidan qoʻngʻir rangli tangachalar bilan qoplangan. Barglari murakkab patsimon. Oval yoki dumaloq shakldagi soruslari barglarining ostki tomonida joylashgan. Yumshoq, seret va shirin ildizpoyasida glyukozid, olma kislotasi va saponinlar boʻladi. Bargi va ildizpoyasining qaynatmasi tibbiyotda ishlatiladi. Oilaning baʼzi turlari barglari uchun manzarali oʻsimlik sifatida gultuvaklarda oʻstiriladi.