open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Yarimtirnoq

**Yarimtirnoq** — zargarlik buyumi; Xorazm ayollarining chakka — quloqqa taqadigan taqinchogʻi. Yarimtirnoq mujassamotlaridan birining tuzilishi yuqori qismi 3 tishli (ikki ot oʻrtasida turgan onamaʼbuda), quyi qismi yarim oy yoki uyasida oʻtirgan qushchalar shaklidagi 2 zarhallangan kumush taxtachalardan iborat boʻlib, yuzasiga bezak toshlar yoki shisha koʻzlar qadalgan, ular atrofi bosma usulida mayda oʻsimliksimon naqshlar yoki chiziqlar bilan bezatilgan. Yarimtirnoqning yuqori qismiga ukpar qadash uchun naycha va ilgaklar ishlangan, quyi qismi esa yaproqcha, marjonlar terilgan shokilalar qatori bilan hoshiyalangan. Yarimtirnoq osmatuzi bilan birga ansambl hosil qiladi. Davr oʻtishi bilan Yarimtirnoq soddalashgan.
Yarimfabrikat

**Yarimfabrikat** — bir korxonada ishlab chiqarilgan va aksariyat boshqa korxonada ishlab chiqariladigan murakkab mahsulotlarning tarkibiy qismi tarzida foydalaniladigan tayyor mahsulot. Korxonaning oʻzida ishlab chiqarilgan hamda chetdan sotib olingan Ya.larga boʻlinadi. Masalan, avtomobil dvigateli yoki avtomobil gʻildiraklari avtomobilni yigʻishda foydalaniladigan yarimfabrikat hisoblanadi. Bir sexda tayyorlanib, ikkinchi sexda qayta ishlashni talab etadigan mehnat mahsulotlari (masalan, qora va rangli metallar, kimyoviy tolalarning dastlabki tayyorlamalari) korxonaning oʻzida ishlab chiqarilgan Ya. deyiladi. Kooperatsiya yoʻli bilan yetkazib beriladigan mahsulotlar sotib olingan Ya. deyiladi (masalan, paxta tozalash sanoati korxonalarida tayyorlangan paxta tolasi ip yigiruv korxonalari uchun yarimfabrikatdir).
Yarimoʻtkazgichli asboblar

**Yarimoʻtkazgichli asboblar** — yarimoʻtkazgichlarda yuz beradigan elektron jarayonlar asosida ishlaydigan elektron asboblar. Elektronikada turli signallarni oʻzgartirishda, energetikada esa bir turdagi energiyani boshqa turdagi energiyaga aylantirishda qoʻllanadi. Vazifasi, ishlash tarzi, materiali, tuzilishi va texnologiyasi, ishlatilish sohasiga qarab tasniflanadi: elektr kattaliklarini ikkinchi elektr kattaliklariga oʻzgartiradigan elektr oʻzgartirgich asboblar (diod, tranzistor, tiristor va boshqalar); yorugʻlik signallarini elektr signallariga va aksincha aylantiruvchi optoelektron asboblar (optron, fotorezistor, fotodiod, fototranzistor, fototiristor, yarimoʻtkazgichli lazer, yorugʻlik tarqatuvchi diod va boshqalar); issiqlik energiyasini elektr energiyasiga va, aksincha, aylantiruvchi termoelektr asboblar (termoelement, termoelektr generator, quyosh batareyasi, termistor va boshqalar); magnitoelektr asboblar; pyezoelektr va tenzometrik asboblar (asosiy sinf) va hokazo Integral sxemalar (elektr oʻzgartiruvchi va optoelektronli boʻlishi mumkin) ayrim sinfga kiradi. Yarimoʻtkazgichli asboblar yarimoʻtkazgich materialga qarab, germaniyli, kremniyli va hokazo boʻlishi mumkin. Tuzilishi va texnologik alomatiga koʻra, Yarimoʻtkazgichli asboblar nuqtali va yassi xillarga, ishlatilish sohasiga qarab, yuqori chastotali, yuqori voltli, impulsli va boshqalarga ajraladi.
Yarozit

**Yarozit** (Ispaniyadagi — Xaroso degan joy nomidan, ilk bor shu yerda topilgan) — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi KGʻe3(504)2(ON)6. Tarkibida №(2% gacha), A1(19 % gacha), R (3% chamasi) va 8e (% ulushida) aralashmalari mavjud. Trigonal singoniyada kristallanadi. Kristallangan, donador, zich va boʻsh tuproq shaklida uchraydi. Rangi sariq, shishasimon yaltiraydi. Qattiqligi 3,0—3,5; zichligi 2,9— 3,25 g/sm3. Gipergen kelib chiqishga ega, sulfid konlarining oksidlanish zonasida pirit va markazit bilan assotsiatsiyada uchraydi. Janubiy Ural, Qozogʻiston, Ispaniya va Fransiyada maʼlum miqdorda topilgan. Oʻzbekistonda Pirmirob, Choqadambuloq, Qoʻrgʻoshinkon, Qalmoqqir va Oltintopgan konlarining oksidlanish zonasida uchraydi.

## Manbalar
Yaroslav mudriy

**Yaroslav mudriy**, Yaroslav Dono (taxminan 978—1054) — Kiyevning ulugʻ knyazi (1019). Vladimir I ning oʻgʻli. Svyatopolk I ni quvib yuborib, birodari Mstislav bilan kurash olib borib, davlatni boʻlishib olgan (1026), 1036 yil davlatni qayta birlashtirgan. Bir qancha gʻalabalardan soʻng Rusning jan. va gʻarbiy chegaralari xavfsizligini taʼminlagan. Yevropaning koʻpgina mamlakatlari bilan sulolaviy aloqalar oʻrnatgan. Uning davrida qadimiy rus huquqi majmuasi — Rus haqiqati (Russkaya pravda) yaratilgan.
Yarimtepa

**Yarimtepa** — Iroqning shim.gʻarbida joylashgan, neolit davri, jumladan, xassun madaniyatiga (mil. av. 6ming yillik) oid bir necha manzilgoh xarobalari. Xom gʻishtdan qurilgan uylar, xumdonlar, dehqonchilik qurollari, mol suyagi va boshqalar chiqqan. Shuningdek, xalaf madaniyati (mil. av. 5ming yillik)ga oid Mesopotamiyadagi eng qadimiy sajdagoh qoldiqlari topilgan.
Yarim orol

**Yarim orol** – uch tomoni suv bilan oʻralgan va faqat bir tomondan materik yoki orolga tutashgan quruqlik. Koʻpincha Yarim orol geologik jihatdan ''materik'' bilan bir butunni tashkil etadi. Mas, Arabiston, Hindiston, Qrim, Bolqon, Kamchatka va boshqalar.

## Manbalar
 

## Havolalar
Yaroslavl

**Yaroslavl** — Rossiya Federatsiyasi Yaroslavl viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Volga daryosi boʻyidagi daryo porti, temir yo'l chorrahasi. Aholisi 613,1 ming kishi (2002). Ya.ga 1010-yilda Buyuk Kiyev knyazi Yaroslav Mudriy asos solgan. Ya. yilnomalarda dastlab 1071-yilda tilga olingan. 11—12-asrlarda chegaradagi istehkom. 1218-yildan Yaroslavl knyazligi markazi, 1463-yilda Moskva knyazligiga qoʻshib olingan. 1777-yildan Yaroslavl noibligi (1796-yildan — gubernyasi) markazi. 16—17-asrlarda Ya. yirik temirchilik savdo markazi, 18-asrda esa manufaktura markazi boʻlib qoldi. Sanoatida kimyo, mashinasozlik va toʻqimachilik yetakchi oʻrinda. Yirik korxonalari: asbobsozlik, dizel apparaturalari, shina, motorsozlik, sintetik kauchuk, texnik rezina buyumlari, elektr mashinasozligi, polimer mashinasozligi, yogʻochsozlik uskunalari, kemasozlik, kimyo mashinasozligi, radiozavod, toʻqimachilik, poligrafiya ktlari. Neftni qayta ishlash zavodi, poyabzal, tikuvchilik, tamakisigareta fabrikalari, oziq-ovqat sanoati korxonalari faoliyat koʻrsatadi. 5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, unt), 3 teatr, tarixiymeʼmorlik muzeyqoʻriqxonasi, planetariy, telemarkaz bor. qadimiy meʼmoriy yodgorliklardan Ilya Prorok, Nikola Mokriy, Ioann Predtecha cherkovlari (barchasi 17-asr) saqlangan.

## Manbalar
Yarus

**Yarus** — umumiy stratigrafik shkalaning bir qismi, geologik boʻlimga tobe, stratigrafik zonalarga boʻlinadi. Ya. bir geologik era mobaynida shakllangan togʻ jinslari qatlamlarini birlashtirib, Yer rivojlanishining maʼlum geologik etapini belgilaydi. Biostratigrafik analiz maʼlumotlari Ya.ning hajmi va chegaralarini belgilovchi asosiy mezon (kriteriy) boʻlib xizmat qiladi. Ya. nomlari mahalliy joy nomidan olinadi. Ayrim hollarda Ya. chegarasini boshqa paleobiogeografik oblastlarda aniq belgilab boʻlmaydi, bunday vaqtda parallel Ya.lar ajratiladi (mas, titon va volga Ya.lari). Bir qancha sistemalar (kembriy, paleogen, neogen)da hozirgacha faqat mazmuniga koʻra gorizontlarga yaqin boʻlgan regional Ya.lar ajratilgan.

## Manbalar
Yasama koʻz

**Yasama koʻz**, koʻz protezi — chinni, shisha yoki plastmassadan yasaladigan sunʼiy koʻz. Jarohatlanish yoki shikastlanish hamda koʻz kasalliklari oqibatida koʻz olib tashlanganda oʻrniga Yasama koʻz qoʻyiladi. Shisha yoki plastmassaga koʻzning oq pardasi, qon tomirlari, rangdor pardasi, qorachigʻi chizilgan boʻladi. Sogʻlom koʻzning rangdor pardasi va sklera rangiga mos qilib olingan Yasama koʻz koʻz kosasining kattakichikligi va shakliga mos kelishi kerak. Odatda, yaxshi joylashtirilgan Yasama koʻz hech xalaqit bermaydi. Agar u botib, ogʻritsa, yiring hosil qilsa, olib furatsilinning 1:500 eritmasida yuvib, yana oʻrniga qoʻyiladi. Yasama koʻz eskirib qolganda (ustida chiziq va dogʻlar paydo boʻlganda) tezda (koʻpincha 1,5 yilda) yangisiga almashtirish kerak. Yasama koʻzni olish uchun pastki qovoqni tortib, yuqori qovoqni salpal bosish lozim. Uni joyiga qoʻyish uchun Yasama koʻzning keng tomonini chakka tomonga, usti oʻyilgan qirrasini burun tomonga qaratib, chap qoʻlining bosh barmogʻi bilan yuqori qovoqni koʻtarib turib, uning ostiga oʻng qoʻlning uchta barmogʻi bilan ushlab qoʻyiladi. Standart Yasama koʻzlar respublikamizdagi maxsus protez punktlarida tanlanadi. Individual Yasama koʻzlar yirik shaharlarda tashkil etilgan koʻz protezlari zavodida va koʻzni protezlash lab. larida yasaladi.
Yasama soʻz

**Yasama soʻz** – yasovchi qoʻshimchalar yordamida hosil qilingan soʻz: bedazor, ishchi, yozuvchi, maktabdosh, odamsimon; bepul, boobroʻ, sermeva. Oʻzbek tilida yasama soʻz hosil qilishning quyidagi koʻrinishlari mavjud: 1) oʻzakdan yasash (ish+chi): birinchi derivatsiya (birinchi negiz); 2) negizdan yasash (oʻquv+chi); ikkinchi derivatsiya (ikkinchi negiz); oʻquvchi+lik: uchinchi derivatsiya (uchinchi negiz); 3) qoʻshma oʻzakdan yasash (ishbilarmon+lik, pirpir+ak, temiryoʻl+chi). Yasama soʻzga asos boʻlgan komponent – soʻz yasalish asosi yoki motivlovchi asos, undan hosil boʻlgan, yaʼni Ya.s esa motivlanuvchi asos deyiladi. Yasama soʻzning maʼnosi ana shu motivlovchi komponent va yasovchi qoʻshimchaning maʼnosi bilan asoslanadi, shu qismlarning maʼnosidan kelib chiqadi. Soʻzning yasalgan yoki yasalmaganligini belgilashda hozirgi til nuqtai nazaridan qaraladi. Masalan, toshloq soʻzi qismlarga ajraladi (tosh+loq; tosh bilan bogʻlanish bor), qishloq soʻzi esa ajralmaydi, chunki bugungi kunda bu soʻzning „qishda yashaydigan joy“ maʼnosi unutilgan. Boshqacha aytganda, Yasama soʻzlarda yangi hosil qilingan lugʻaviy birlik bilan avvalgisi (yangi birlikka asos boʻlgani) oʻrtasidagi aloqa sezilib turadi (yana qarang Soʻz yasalishi).
Yarus (maʼnolari)

**Yarus**:

* Yarus — umumiy stratigrafik shkalaning bir qismi, geologik boʻlimga tobe, stratigrafik zonalarga boʻlinadi.
* Yarus (meʼmorlik) (rus), meʼmorlikda — inshoot qismlaridan biri (qatlam, pogʻona); tarhli yoki konstruktiv tarzda takrorlanadi va bir-biridan keyin joylashadi.
Yarus (meʼmorlik)

**Yarus** (rus), meʼmorlikda — inshoot qismlaridan biri (qatlam, pogʻona); tarhli yoki konstruktiv tarzda takrorlanadi va bir-biridan keyin joylashadi. Mas, teatr zalida turli balandlikda pogʻonamapogʻona joylashgan galereya yoki balkonlar ham Ya. deb ataladi.
Yasama tish

**Yasama tish**, tish protezi — turli sabablar tufayli tushib ketgan yoki olib tashlangan tabiiy tishlar oʻrnini toʻldirish hamda tish nuqsonlarini yoʻqotish maqsadida ishlatiladigan maxsus ortopedik moslama. Bolalar tishi notoʻgʻri joylashganda va jagʻ tishlar jipslashuvi buzilganda maxsus moslama qoʻllanadi (ortodontik davo), bu esa ular yuzidagi nuqsonlarning oldini olish va davolash imkonini beradi.

YA.t. har bir kishining oʻziga, uning organizmiga zarar qilmaydigan materiallar: plastmassa, chinni va metall qotishmalar (oltin, kumush, platina, maxsus poʻlat va hokazo)dan yasaladi.

YA.t. ni oʻz vaqtida qoʻyish kerak, chunki bir nechta tish oʻrni boʻshab qolsa, ovqat toʻliq chaynalmaydi, bu esa meʼda va ichak faoliyatining buzilishiga sabab boʻladi.

YA.t. qoʻyishqoʻymaslikni stomatolog vrach belgilaydi. Yasama tishlar doimiy va olinadigan qilib qoʻyiladi.

Doimiy Yasama tishlarning qoplama (koronka), koʻpriksimon, shtift (mix) li va qistirma (vkladka) xillari bor.

Qistirma Yasama tishlar plastmassa va chinnidan yasaladi: ular, asosan, oldingi tish koronkasi chetnaganda yoki koʻp qismi yemirilib ketganda shaklini tiklash uchun qoʻllanadi (qarang Tish chirishi). Qoplamalar zanglamaydigan poʻlat, oltin, plastmassa va chinnidan yoki ularni aralashtirib qilinadi. Oldingi tish koronkasi yemirilganda, tish ildizini toʻla davolab, shtiftli tish bilan tiklash mumkin; uni tish ildiziga oʻrnatib qoʻyiladi. Koʻpriksimon Yasama tish 1—2 ta tish boʻlmaganda qoʻyiladi. Ular tayanch tishlar oraligʻiga qoplanadi — bu koronkalar plastmassa yoki chinnidan yasaladi, yo hammasini metalldan qilish mumkin. Koʻpriksimon Yasama tish shikastlanmagan yoki toʻliq davolangan tishlargagina oʻrnatiladi. Olinadigan (plastinkali) Yasama tish milkka yoki qattiq tanglayga mahkamlab qoʻyiladigan va sunʼiy tishlar oʻrnatilgan plastinka (asos)dan iborat. Koʻp tishlar yoʻq va sogʻlom tayanch tishlar boʻlmaganda olinadigan Yasama tish tavsiya etiladi. U toʻliqmas va toʻliq (hamma tishlar oʻrnini toʻldiradigan) boʻladi. Koʻp tishlar yoʻq va tayanch tishlar sogʻlom boʻlsa, yoysimon (byugel) Yasama tish qulay, bunda asos plastinka oʻrnida metall yoydan foydalaniladi. Hamma tish boʻlmaganda toʻliq Yasama tish qoʻllanadi: uning plastinkasi shilliq qavatga tiralib, soʻlak bilan hoʻllanib yopishib turganligi sababli protez ogʻizda yaxshi oʻrnashadi.

YA.t. qoʻyishdan oldin, albatta, ogʻiz boʻshligʻini sogʻlomlashtirish (chirigan tishlarni davolash, juda yemirilgan tishlar va tish toshlarini olib tashlash), tayanch tishlar ildizi atrofidagi toʻqimalar holatini tekshirish shart. Yasama tish qoʻydirishga muhtoj boʻlgan kishiga mos protez tuzilishini stomatolog vrach aniqlaydi.
Vasiliy Yasevich

**Vasiliy Kosmich Yasevich** (1894.6.1, Ashxobod — 1969.19.11. Toshkent) — xirurg, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1947), tibbiyot fanlari doktori (1937), professor (1937). Yuryev (Estoniya, Tartu shahri) universiteti tibbiyot fgitalabasi (1918), Harbiy lazaretlarda yordamchi vrach (1918—19), Oʻrta Osiyo universiteti tibbiyot fakulteti xirurgiya klinikasi ordinatori va ayni vaqtda shu ft talabasi; untni tugatgach (1922), shu kafedra assistenti (1923—31), dotsenti (1931—37). Toshkent tibbiyot akademiyasi pediatriya fakulteti xirurgiya klinika kafedrasi mudiri (1937—64), Oʻzbekiston Gematologiya va qon quyish ilmiy tekshirish institutida ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1964—69). Ilmiy ishlari qon gruppalarini oʻrganish, qon quyish va boshqalar masalalarga oid.
Yasli-bogʻcha

**Yasli-bogʻcha** — Oʻzbekistonda uzluksiz taʼlim tizimining maktabgacha taʼlim boʻgʻinidagi 2 oylikdan 6 (7) yoshgacha boʻlgan bolalarni tarbiyalash maskani. Yasli-bogʻchalarda bolalarning jismoniy, ruhiy, aqdiy, axloqiy va estetik rivojlanishi uchun lozim boʻlgan sharoit yaratiladi, shuningdek ularda mehnat qilish koʻnikmalari, xotira va tafakkur unsurlari shakllantirib boriladi.
Yasmiq

**Yasmiq**, adas — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik donli oʻtsimon oʻsimlik turkumi, don ekini. Oʻrta dengiz, Kichik Osiyo, Zakavkazye va Oʻrta Osiyoda 10 turi tarqalgan. Ya.ning oddiy xoʻraki turining yirik urugʻli va mayda urugʻli navlari qadimdan Yevropa mamlakatlarida, Shimoliy Afrika, Kolumbiya, Chili, Rossiya va boshqalar mamlakatlarda ekib kelinadi (Oʻzbekistonda 20-asrning 50-yillariga qadar koʻp ekilgan). Ya.ning ildizi oʻqildiz, boʻyi 60—70 sm. Bargi murakkab, juft patsimon, uchida jingalaklari bor. Gullari mayda, pushti, binafsha, koʻk, koʻpincha oq, barg qoʻltiqlariga 2—4 tadan joylashgan, oʻzidan changlanadi. Mevasi dukkak, urugʻi yumaloq, sariq, pushti, yashil, jigarrang. 1000 urugʻi vazni 20—65 g. Urugʻi tarkibida 2 3 3 2 % oqsil (oqsil miqdoriga koʻradukkakli ekinlar oʻrtasida sayadan keyingi oʻrinda turadi), 0,6—2,1% yogʻ, 47—70% kraxmal, 2,3—4,4% kul, 2,44,9% kletchatka, shuningdek, VrV2vitaminlari bor. Yirik urugʻli Ya. donidan taomlar tayyorlanadi (tez va ezilib pishadi), un va yorma ishlab chiqariladi, uni kolbasalarga qoʻshiladi, mayda urugʻli Ya. doni, umuman koʻk massasi, toʻponi chorva mollari uchun qimmatli ozuqa hisoblanadi. Ya. bahori, issiqsevar, namsevar, qisqa kun va uzun kun oʻsimligi. Urugʻi 4—5° (8—10 kun)da unib chiqadi. Naviga qarab oʻsuv davri 80—120 kun. Qisqa muddatli qorasovuqlar (—8°)ga chidamli. Erta bahorda keng qatorlab ekiladi. Hosili poyaning oʻrta va pastki qismidagi dukkaklar sargʻayganda oʻriladi. Hosildorligi 20—22 s/ga (baʼzan 30—35 s/ga).
Yasovul

**Yasovul**, yasavul – oʻrta asrda turkiy va moʻgʻul xonliklaridagi saroy mansabi. Dastlab, Yasovul koʻrsatmalariga asoslangan farmonlarni (hukmdor farmonlarini) ijro etuvchi mansabdor shaxs. Keyinchalik zimmasiga saroyda turli xildagi maʼmuriy-siyosiy mayda topshiriqlarni bajarish yuklangan kichik xizmatchi. Manbalarga koʻra, yasovullar soliq toʻplash va olingan oʻljaning xonga tegishli qismini hisoblash bilan ham shugʻullanganlar. „Mehmonnomayi Buxoro“ asarida aytilishicha, 1509-yil Shayboniyxon Arquqdan Turkistonning sharqiy tumanlariga tagʻor soligʻini yigʻish uchun yasovullar joʻnatgan. Shuningdek, Shayboniyxon Hisorda boʻlgan chogʻda (15050-yilda) yasovullar tushgan oʻljadan xonga tegishli qismini xon qarorgoxiga keltirganlar, uni xon farmoniga koʻra Samarqandga joʻnatganlar.

## Manbalar
Yasovulboshi

**Yasovulboshi** — Turkiston xonliklarida saroy mansablaridan biri. Mas, Xiva xonligida Ya.ning qoʻlida mirshabxona, qamoqxonalar, shuningdek, xonni qoʻriqlash ishlari boʻlgan. Maxfiy farmonlar ham Ya. orqali oʻtgan. Ya. koʻchmanchilardan tuzilgan askariy qismlarga qoʻmondonlik qilgan. Ya. xonning farmoniga muvofiq askarni vaqtida urushga boshlab borishgan. Har bir Ya.ning bir necha yordamchisi boʻlib, ular yasovumlar deb atalgan. Arznomani tekshirish uchun xondan farmon olgach, Ya. oʻz yordamchilaridan birini shikoyatchiga qoʻshib, hodisa yuz bergan joyga joʻnatgan. Tekshirish ishlari tamom boʻlgandan keyin, Ya. saroydan boshlab bosilgan har bir tosh (18 chaqirim) masofa uchun arzchidan oʻz foydasiga 3,5 tanga undirib olgan. Qadimda Ya.da uning unvonini koʻrsatadigan kumush qalpoqlik aso boʻlgan, 19-asr oxirlarida esa Ya. kamariga pichoq taqqan.
Yasol

**Yasol** (turkiycha yasa — safga tizish) —bolb na gap bu mutaxassislar  eʼtirof etilgan nisbiy Sohibqiron asosni tashkil qilgan otliq askarlar bilan bir qatorda piyodalar ham xizmat qilgan sohibqiron sharqda birinchilardan boʻlib armiyaga boʻlinmalar boʻlib Qrimni joylaetiri**b bolb ulardan erkaklar bilan bir satrda turgan qahramonlik matonat namunalarini koʻrsatgan** Sharq mamlakatlari, xususan, Oʻrta Osiyoda qoʻshinning harbiy safar hamda jang maydonida egallagan jangovar tartibi. Tarixiy maʼlumotlarning shahodat berishicha, har bir harbiy qism va boʻlinmalarning Ya.dagi doimiy oʻrinlari oldindan belgilab qoʻyilgan. Ya.dagi qatʼiy tartibintizomni hech kim oʻzboshimchalik bilan buzish huquqiga ega boʻlmagan. Vaqt oʻtishi bilan Ya. ham takomillashtirilgan, uning guzilmasi murakkab tus olgan. Ikkinchi Turk xoqonligi ijtimoiy, siyosiy, madaniy turmush tarzini aks ettiruvchi qadimiy turkiy run bitiklaridan xoqonlik qoʻshinining Ya.i quyidagi tarzda boʻlganligini, yaʼni u, asosan, yelma, qaraku (avanpost, soqchi guruh), yizak, ilki su (avangard, ilgʻor qism), oʻng (oʻng qanot) va soʻl (chap qanot) qismlardan iboratligini ilgʻab olish mumkin. Qoʻshin markazi va aryergardining mavjud boʻlgani, ularning qanday nomlanganligi haqida biron fikr aytish mushkul. Markazda yadak (piyodalar), oʻqchi (kamonkashlar) va yoʻrtugʻ (ogʻir qurolli suvoriylar) joylashgan. Mazkur Ya. anʼanaviy 5 qismdan tashkil topgan jangovar tartibning tipik namunasi hisoblanadi.

Amir Temur jahon harbiy sanʼati tarixida birinchi boʻlib janggohda qoʻshinni 7 boʻlakka taqsimlagan holda joylashtirishni joriy qilgan (qarang Jangovar tartib, Temuriylar harbiy sanʼati).
Yasoq

**Yasoq** (moʻgʻulcha dzasaq — qonun; jazolash) — 1) 1206-yil Chingizxon buyuk qurultoyda ulugʻ xon etyb saylanganda eʼlon qilingan qonunlar majmuasi; oʻrta asrlar moʻgʻul huquqi toʻgʻrisidagi asosiy manba (qarang Chingizxon yasosi); 2) Moʻgʻullar davlatida (13—15-asrlar) mavjud qonunqoidalarni buzgan, ularga itoat qilmagan shaxslarga beriladigan jazo. Tarixiy obidalarda qayd etilishicha, Ya.qa tortilgan jinoyatchilar aksariyat qatl etilgan; 3) Oltin Oʻrda xonligi tomonidan istilo qilingan mamlakatlardan, keyinchalik Moskva davlati va chor Rossiyasi tomonidan mazlum xalklardan natura bilan undiriladigan soliq. 15— 18-asrlarda Volga boʻyi, 17—20-asr boshlarida Sibirda ovchilik bilan shugʻullangan rus boʻlmagan xalqlardan olingan. Ya. moʻyna, baʼzan chorva mol bilan toʻlangan. Ya.ning toʻlanishi tobelikni ifodalash shakllaridan biri boʻlgan. Har bir qabila yoki urugʻ uchun alohida Ya. belgilangan. Kungur tatarlari va boshqirdlar uchun Ya. yer soligʻi, Sibirning ayrim xalqlari uchun jon soligʻi boʻlgan, yakutlarda chorva mol soniga qarab toʻlangan. 18-asrdan Ya. pul toʻlovi bilan almashtirilgan (Volga boʻyida 1720-yillardan, Sibirda 1822-yildan). Ya. toʻplovchilar (yasoqchilar)ning mansablarini suiisteʼmol qilishlari hukumatni Ya. majburiyatini Ya. komissiyalari orqali tartibga keltirishga majbur qilgan. Ya. oz miqdorda 1917-yildagi Fevral inqilobiga qadar saqlanib qolgan.

Ad. Rashid ad-Din; Sbornik letopisey, t. 1, kniga 2, M.— L., 1952.

Hamidulla Dababoyev.
Yaskaksuv

**Yaskaksuv** — Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyatidagi soy, Shoʻrbuloqsoy chap irmogʻi. Uzunligi 20&nbsp;km, suv yigʻish mayd. 130&nbsp;km². Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi Usmonjaylov degan joydan (bal. 2500 m) boshlanadi. Asosiy irmoklari: chapdan — Qoʻrgʻontepasoy, oʻngdan — Koʻlqoʻtonsoy. Qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi (Shahriston qishlogʻidan 2&nbsp;km yuqorida) 0,12 m³/sek. Aprel — avgust oylaridagi toʻlinsuv davrida suvi Shahriston qishlogʻi dala ekinzorlarini sugʻorishga sarflanadi.
Yasli

**Yasli** — Saraton yuldduz turkumidagi tarqoq yulduz toʻdasi (qarang Yulduzlar toʻdasi). Bir necha yuz yudduzdan iborat. Yerdan uzoqligi 160 parsek (ps), diametri 5 ps (3,7 yudduz kattaligida). Oddiy koʻzga dogʻ shaklida koʻrinadi. Fransuz astronomi Sh. Messye (Mez$1eg) 1781 yilda tuzgan birinchi tumanliklar va yulduzlar toʻdalari jadvalida 44oʻrinda turadi (M44). Ya.ni Oʻzbekiston hududidan ham kuzatish mumkin.
Karl Yaspers

**Karl Yaspers** (1883.23.2, Oldenburg — 1969.26.2, Bazel) — nemis faylasufi, ekzistensializm asoschilaridan biri, psixiatr. Germaniyaning bir necha untida tibbiyot va psixologiyani oʻrgangan. 1921—37 va 1945-yildan Geydelberg universiteti, 1948-yildan Bazel universiteti professor Yaspers ekzistensializmi chegaraviy faoliyatlar toʻgʻrisidagi taʼlimotida yaqqol koʻrinadi. Uning fikricha, borliqning mohiyati insonga uning chuqur kechinmalari davri (qoʻrquv, oʻlim, mudhish jinoyat va boshqalar)da ayon boʻladi. Insonning vujudga kelishi toʻgʻrisidagi masalani Yaspers eng muhim masala deb hisoblab, inson hamma narsaning bevosita asosidir, olamdagi aloqadorlikning barcha turlari va barcha biologik taraqqiyot jarayoni odamning oʻziga emas, balki insoniy modda, insoniy materialga daxldor, degan fikrni ilgari suradi. Asosiy asarlari: "Ekzistensial falsafa" (1938), "Haqiqat toʻgʻrisida" (1947), "Tarixning maʼnosi va vazifasi" (1949), "Falsafaga kirish" (1950), "Atom bombasi va insoniyatning kelajagi" (1958) va boshqalar
Forscha Vikipediya

**Forscha Vikipediya** — Vikipediyaning fors tilidagi boʻlimi. Forscha Vikipediya 2003-yilning dekabr oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Forscha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Statistik tarixi
* 18-fevral 2006-yil - 10 000 maqola. 
* 31-oktyabr 2008-yil - 50 000. 
* 25-avgust 2010-yil - 100 000. 
* 22-may 2011-yil - 150 000. 
* 10-iyul 2012-yil - 200 000.
* yanvar 2013-yil - 250 000.
* fevral 2013-yil - 300 000.
* iyul 2014-yil - 400 000.
* iyul 2016-yil - 500 000.
* mart 2018-yil - 600 000.
* noyabr 2019-yil - 700 000.
* may 2021-yil - 800 000.
* aprel 2022-yil - 900 000.
* aprel 2024-yil - 1 000 000

## Manbalar

## Havolalar

* Persian Wikipedia’s Entries Pass the 100,000 Mark (Payvand News) 
* شرمنده، عبارت پرس و جوی شما یافت نشد! (دویچه وله)
* درآمدهای ویکیپدیای پارسی از صد هزار گذشت (رادیو زمانه)
Chexcha Vikipediya

**Chexcha Vikipediya** () — Vikipediyaning chex tilidagi boʻlimi. Chexcha Vikipediya 2002-yilning may oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Chexcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 

## Statistik tarixi
* 3-may 2002-yil — chexcha boʻlim tashkil topdi 
* 20-oktyabr 2003-yil — 1000 maqola
* Aprel 2004-yil — 180 foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtdi. 
* Iyun 2005-yil — 10,000 maqola
* Dekabr 2005-yil — 20,000 maqola 
* Noyabr 2006-yil — 30,000 maqola
* 18-noyabr 2006-yil — 50,000 maqola
* 1-iyun 2008-yil — 100 000 maqola
* 17-fevral 2010-yil — 150 000 maqola
* 6-iyul 2011-yil — 200 000 maqola
* 13-dekabr 2012-yil — 250 000 maqola

## Manbalar

## Havolalar

* Чешская Википедия
* encyklopedie.seznam.cz — поиск в чешских энциклопедиях, включая Википедию
* Ĉeĥa Vikipedio estis fondita pere de Esperanto  (интервью с М. Маловецом, основателем чешской википедии) *эсперанто* http://www.transparent.com/esperanto/czech-wikipedia-translated-from-esperanto/  *английская версия*
* Милош Чермак, «Люди с планеты Вики» , *Рефлекс*, № 16/2006, 20.4.2006 
* Давид Антош, «Споры на Википедии или война за букву „h“», lupa.cz
* Дела, медиа, политика — блог, участники которого состоят в обществе «оппозиционных» википедистов (на чешском: Zprávy, media, politika — blog, jehož tvorby se účastní skupina «opozičních» wikipedistů (Vít Zvánovec, Tomáš Pecina, Ross Hedvicek, Jvano a další), zveřejňující mnohé kritické komentáře ke stavu české Wikipedie)
Arabcha Vikipediya

**Arabcha Vikipediya** ( *Arabcha Vikipediya* yoki  *Vikipediya — ochiq ensiklopediya*) — Vikipediyaning arab tilidagi boʻlimi. Arab Vikipediyasi lotin alifbosini foydalanmaydigan eng yirik boʻlimlarining biridir.

2012-yilning dekabr oyining boshida Arabcha Vikipediya vikipediya boʻlimlarining orasida 24-oʻrinda, teranligi boʻyicha esa 100 000 maqoladan ziyod boʻlimlarning orasida ikkinchi oʻrinni egalladi.

Alexa.com-ning statistikasi boʻyicha Arabcha Vikipediya saytning mehmonlari soni boʻyicha Vikipediya boʻlimlarining orasida 11-oʻrinni egallab, xitoycha va polyakcha vikipediyadan keyingi safga joylashdi (wikipedia.org saytiga kiruvchilarning 0,74 %).

Arab Vikipediyasining turi boshqa Vikipediyalardan oʻzgachadir, sababi arab alifbosi oʻngdan chapga yozilganidan, u „doimiy“ shaklning qarama-qarshi turidir. Shuningdek Arabcha Vikipediyada fon tasviri sifatida kitob emas, arabeska foydalaniladi (tasviri).

2008-yilning 2-aprelida Vikipediyada arab tilining dialektі — misr-arab tilida Misr-arabcha Vikipediya oʻz faoliyatini boshladi.

## Hozirgi holati
-yil - boʻyicha Arabcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): .

## Statistik tarixi
* Sentabr 2001-yil — birinchi maqola.
* 31-dekabr 2007-yil — 50 000 maqola.
* 25-may 2009-yil — 100 000 maqola.
* 27-iyun 2011-yil — 150 000 maqola.
* 21-oktyabr 2012-yil — 200 000 maqola.

## Manbalar

## Havolalar
* Arabic Wikipedia
* Arabic Wikipedia mobile version
Yassi (maʼnolari)

**Yassi**:

* Yassi, Yassi (asli — Saksi) — 1) Turkiston shahrining eski nomi.
* Yassi (daryo) — Qirgʻizistonning Oʻsh viloyatidagi daryo.
* Yassi (shahar) — Ruminiyaning shim.
Yassi (daryo)

**Yassi** — Qirgʻizistonning Oʻsh viloyatidagi daryo. Qoradaryoning oʻng irmogʻi. Uzunligi 122&nbsp;km. Fargʻona tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan, Bolsun togʻidan 2,5&nbsp;km gʻarbda, 3500 m balandlikda boshlanadi. Havzasining mayd. 2620&nbsp;km². Qor suvlaridan toʻyinadi. Qoradaryoga Oʻzgan shahridan 12&nbsp;km quyiroqda qoʻshiladi. Asosiy irmoqlari: Ulugʻchat, Zindonsu, KichikQoʻshbuloq, Doʻngʻuztov, Zerger (oʻngdan) va Koʻlduk (chapdan). Koʻlduk soyining qoʻshilishidan quyiroqda daryo suvi sugʻorish kanallari orqali taqsimlanadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Salomalik qishlogʻi yonida 42,2 m³/sek. dan 9,52 m³/sek.gacha; Oʻzgan shahri yonida 75 m³/sek. dan 16,8 m³/sek. gacha oʻzgaradi. Toʻlinsuv davri mart—avgustda.
Yassi (shahar)

**Yassi** — Ruminiyaning shimoli-sharqiy qismidagi shahar, Baxluy daryosi boʻyida. Yassi judetsining maʼmuriy markazi. Aholisi 348,1 ming kishi (1998). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Ruminiya sharqining muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Qora metallurgiya, mashinasozlik (xususan, ogʻir mashinasozlik, radioelektronika, stanoksozlik) sanoatlari rivojlangan. Kimyo sanoatining (plastmassa, sintetik tola, antibiotiklar ishlab chiqarish) yirik korxonalari mavjud. Mebel, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. universitet (1860), Fanlar akademiyasi filiali, badiiy, etnografiya muzeylari, teatrlar bor. Shahar 1395-yildan Aspazar nomi bilan maʼlum, 1408-yildan Ya. nomi bilan ataladi. Meʼmoriy yodgorliklardan cherkov (15—17-asrlar) va monastirlar saqlangan.
Yassi oyoq

**Yassi oyoq** – oyoq panjasi gumbazining yalpayib, tekis boʻlib qolishi. Oyoq boʻyiga yoki eniga yassi boʻlishi mumkin, goho har ikkisi birga uchraydi. Oyoq eniga yassi boʻlsa, uning tagi eniga yalpayadi, ogʻirlik esa oyoqning 1 va 5 barmoqlariga tushmay, barmoq tagiga, kaft suyaklarining boshchasiga tushadi. Oyoq boʻyiga qarab yassi boʻlsa, uning tagi yerga bir tekis tegib turadi. Oyoq yassiligi tugʻma (juda kam) yoki hayotda orttirilgan boʻladi. Hayotda orttirilgani koʻproq uchraydi. Asosan oyoq panjasi muskulboylam apparatining zaiflashishi (masalan, raxit yoki haddan tashqari zoʻr kelishi oqibatida), poyabzalning noqulay boʻlishi, maymoqlik, oyoq shikastlanishi yoki falajlanishi (koʻpincha poliomiyelitda) sabab boʻladi. Baʼzan kasallik ish kunining koʻp qismini oyoqda tik turib oʻtkazadigan kishilar (sartaroshlar, sotuvchilar va boshqalar) da paydo boʻladi. Kasallikning dastlabki belgisi: oyoq tez toliqadi, tagi ogʻriydi, boldir, son sohasida ham ogʻriq seziladi; keyinchalik ogʻriq tizza boʻgʻimlari va belga ham tarqaladi. Kechqurunga borib oyoq shishadi, kechasi shish qaytadi. Oyoq juda yassi boʻlsa, oyoq panjasi uzun, oʻrta qismi esa serbar tortadi.

Yassi oyoq kishilar oyogʻini kerib, tizza va chanoqson boʻgʻimini sal bukib, qoʻllarni silkib yurishadi, ularda koʻproq poyabzalning poshnasi va tagcharmi (ichki yuzasi) yeyiladi. Yassi oyoqning oldini olishda poyabzalning oddiy va qulay boʻlishi (siqmasligi, poshnasi juda baland boʻlmasligi) nihoyatda muhim.

Bolalarda uchraydigan yassi oyoqning oldini olish uchun ularning qad-qomatiga eʼtibor berish, boshi va tanasini toʻgʻri tutishga oʻrgatish lozim. Oyoqning muskul va boylamlarini mustahkamlashda badan tarbiya va sport bilan shugʻullanish, shuningdek, yozning issiq kunlari tuproqda oyoq yalang yurishning foydasi bor. Oyogʻi yassi kishilarni ortoped vrach davolaydi. Davoni iloji boricha erta boshlagan maʼqul.
Yassi tanalilar

**Yassi tanalilar** 1) qoʻngʻizlar oilasi. Uz., odatda, 1–6&nbsp;mm, tropik turlarida 30&nbsp;mm gacha. Tanasi orqa tomonidan kuchli yassilashgan. 1100 ga yaqin turi bor; keng tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida mayda, yashirin yashovchi turlari uchraydi; yaxshi oʻrganilmagan. Qoʻngʻizlar va ularning qurtlari, asosan, yirtqich hayot kechiradi; hammaxoʻr turlari ham bor. Daraxt poʻstlogʻi ostida va quruq yogʻochlarda, baʼzan toʻkilgan barglar orasida va chumolilar inida yashab, hasharotlar qurtlari bilan oziqlanadi. Ayrim turlari un, krupa va quruq mevalarda yashaydi. Surinam unxoʻri keng tarqalgan; rangi qoʻngʻir. Uzunligi 2,5—3,5&nbsp;mm. Boshqa koʻp uchraydigan turi sariq unxoʻrning uz. 1,5–2&nbsp;mm. 2) Kanalar oilasi.
Yassi universiteti

**Yassi universiteti**, **A.Y. Kuza nomidagi Yassi universiteti** — Ruminiyadagi yirik oliy oʻquv yurti. 1860-yil Yassi shahrida tashkil etilgan. Fizika, matematika, tarix, pedagog, falsafa, biologiya, iqtisodiyot, geografiya, huquq, filologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1839-yiltashkil etilgan)da 2 mln.ga yaqin asar bor. 4,5 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.
## Manbalar
Yassi

**Yassi**, Yassi (asli — Saksi) — 1) Turkiston shahrining eski nomi. Bu haqda Mahmud ibn Vali (17-asr) "Bahr ulasror" ("Sirlar dengizi") asarida quyidagi maʼlumotlarni keltiradi: "Hozirgi Turkiston — bu Saksi shahri, avom xalq uni Yassi deb ataydi". Arab geograflarining yozishicha, Ya. oʻrnida 10-asrda Shavgʻar shahri boʻlgan. 11 — 12-asrlarda Ya. nomi tarixiy manbalarda uchraydi. Amir Temur va shemuriylar davrida qishloq(qarʼya). 1397 yil Sohibqiron Ya.ga kelib shayx Ahmad Yassaviy mozorini tavof qilgan va uning mozori ustiga maqbara solishni buyurgan. Maqbara 2 yilda qurib bitkazilgan (qarang Yassaviy maqbarasi majmuasi). Sohibqiron Xitoyga yurish qilganida (1404 yilnoyab.) qoʻshinning amirzoda Sulton Husayn boshchiligidagi soʻl qanoti Ya. va Sabronda qishlaganlar. Dashti Qipchoq va Movarounnahr aholisi tomonidan muqaddas shahar sifatida eʼzozlanib kelingan va Ahmad Yassaviyga nisbat berilib Hazrat, Turkiston, Turkiston ota kabi nomlar bilan ham atalib kelingan. 17-asr oxiri — 18-asrdan Ya.nomi manbalarda uchramaydi; 2) Fargʻona vodiysining sharqida joylashgan dovon va uning atrofidagi viloyat — Yassi Dabon, Yassi dovon, Yassi viloyati. Nizomiddin Shomiynmnt "Zafarnoma"sida yozilishicha, Sohibqiron 1376 yil erta bahorda Qamariddinta qarshi Moʻgʻulistonga yurish qilganida Ya. viloyati va dovonidan oʻtgan.
Yassitogʻlik

**Yassitogʻlik** — platformali tektonik rejimli sharoitlarda uzoq davom etgan denudatsiya taʼsirida tekislangan va keyinroq koʻtarilgan hamda eroziyaga uchragan keng maydonlar. Yassitogʻliklarga dengiz sathidan 500 m dan balandroq boʻlgan, yer yuzasi tekis yoki bir oz toʻlqinsimon tekislik va kirlar misol boʻladi.
Yasugay bahodir

**Yasugay bahodir**, Yesugay bahodir (? — taxminan 1168) — Moʻgʻulistondagi koʻchmanchi qabilalar ittifoqidan birining rahbari. Chingizxonning otasi. Yasugay bahodirning otasi — Bartan bahodir, bobosi — Qobulxonlar ham qabila sardori boʻlishgan. Yasugay bahodir kuchli totor qavmi bilan qattiq kurash olib borib, ular yurtini tobe ettirgan.

YA.b.ning beshta oʻgʻli boʻlgan. Temuchin (Chingizxon), Joʻchi Qasar, Qachun, Tamuka, Bilgutoy oʻtchikin. Yasugay bahodir oʻgʻillari va urugʻaymogʻining aksariyati oq yuzli va qora koʻz boʻlishgan; moʻgʻullar qora koʻzli odamlarni burjigin deb atashgan. Shu tufayli Yasugay bahodir urugʻi burjigin — qiyot (moʻgʻulcha qiyot — kuchli, shiddatli) deb nom olgan. Yasugay bahodir vafot etganda Chingizxon 13 yoshda, ukalari esa yanada yosh boʻlishgan.

Ad.:Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994; Abulgʻozi y, Shajarayi turk, T, 1992.
Yatrokimyo

**Yatrokimyo** — alkimyoning alohida yoʻnalishi (tibbiyot kimyosi), 16—18-asrlar tibbiyotida paydo boʻldi. Ya.ning asoschisi nemis shifokori va tabiatshunosi T.Paratsels. Ya. namoyandalari organizmda sodir boʻladigan jarayonlar kimyoviy hodisalardan iborat, kasallik esa kimyoviy muvozanatning buzilishidan kelib chiqadi, deb tushuntirganlar va bemorlarni davolashda kimyoviy moddalarni ishlatishni buyurganlar.
Yaunde

**Yaunde** — Kamerun poytaxti (1960-yildan). Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 800 ming kishi (2001). Shahar tropik oʻrmon orasidagi yassitogʻlikda, 750 m balandlikdagi "etti tepalik"da joylashgan. Iqlimi ekvatorial, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 22,8°, iyulda 20,7°, yillik yogʻin 1600&nbsp;mm. Mamlakatning yirik transport yoʻllari chorrahasi. Okean orqali keltiriladigan yuklar shahardan mamlakat ichkarisi, Markaziy Afrika Respublikasi va Chadga tashiladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat (kakao moyi ishlab chiqarish, pivo pishirish, tamaki fabikasi va boshqalar) va yogʻochsozlik korxonalari mavjud.

Shaharga 1888-yilda nemislarning harbiy posti sifatida asos solingan. 1919-yildan Fransiyaning Sharqiy Kamerun mulkining, 1946— 60 yillarda Fransiya boshqaruvi ostidagi BMT vasiyligidagi hududning maʼmuriy markazi. Shahar zamonaviy reja asosida qurilgan. Ya.da hukumat muassasalari, banklar joylashgan. Universitet, ilmiy tekshirish institutlari, kutubxona va muzeylar bor.
Yahova

**Yaxva**, Yaxve, Yagve, Iyegova — iudaizmdagi xudo. Dastlab Iuda qabilasining xudosi edi. Keyinchalik IsroilIuda davlatining bosh xudosi deb eʼlon qilingan. Yahudiy manbalariga koʻra, Sulaymon paygʻambar Quddusda unga atab ibodatxona qurdirgan. Mil.av. 7-asrda Ya. yagona xudo deb eʼlon qilinib, boshqa xudolarga sigʻinish man etilgan.
Yaxlit boshlilar

**Yaxlit boshlilar**, yaxlit bosh suyaklilar — togʻayli baliqlar kenja sinfi. Skeleti togʻaydan iborat. Yuqori jagʻ suyagi yaxlit. Yuqori jagʻ togʻayli bosh qutisi bilan qoʻshilib ketgan (golostiliya, nomi shundan). Terisi yalangʻoch, baʼzan tishchalar yoki tangachalar bilan qoplangan. Tishlari naysimon dentin, emalsiz, koʻpincha qoʻshilib plastinka hosil qiladi. Jabra yoriqlari 2 juft, teri burmalari bilan yopilgan. Yaxlit boshlilarning 1 ta ximerasimonlar turkumiga birlashadigan bir necha oʻn xil turi bor.
Yassi chuvalchanglar

**Yassi chuvalchanglar** — tuban chuvalchanglar tipi. Gavdasi 2 tomonlama simmetriyali, choʻziq, koʻpincha orqaqorin yoʻnalishida yassilashgan. Uzunligi 0,2&nbsp;mm dan 18 m gacha. Erkin yashovchi turlarining gavda qoplogʻichi — kiprikli epiteliy, parazitlariniki — ichkariga botib kirgan yadrosiz qavat — tegumentdan iborat. Parazit turlari tanasining oldingi, baʼzan keyingi tomonida soʻrgʻichlar, soʻrgʻichli disk, klapanlar va irmoklardan iborat yopishuv organlari boʻladi. Ogʻzi tanasining qorin yoki oldingi tomonida. Halqumi rivojlangan, ichagi toʻgʻri (shoxlanmagan, 2—3 yoki koʻp marta) shoxlangan, baʼzi erkin yashovchi turlarida rivojlangan; tasmasimon chuvalchanglarda ikkilamchi tarzda yoʻq boʻlib ketgan. Ichakning keyingi boʻlimi va anal teshigi boʻlmaydi. Tuban ichaksiz kiprikli chuvalchanglar ozigʻi hazm qilish parenximasida hazm boʻladi; tasmasimon chuvalchanglarda va ayrim boshqa guruhlarda oziq butun tana yuzasi orqali shimiladi. Ayirish organi — protonefridiy. Qon aylanish va nafas olish sistemasi yoʻq. Teri orqali nafis oladi. Nerv sistemasi bosh gangliylar, halqumni aylanib oʻtadigan halqa komissuralar va bir juft boʻylama nerv poyalari hamda ularni tutashtirib turadigan nerv tolalaridan iborat. Yassi chuvalchanglarga erkin yashovchi ksenoturbidlar va kiprikli chuvalchanglar, parazit yashovchi aspidagastreylar, trematodalar, monogeniylar, girokotilidlar, amfilinidlar va sestodalar sinflari hamda 12000 tur kiradi. Yassi chuvalchanglar germafrodit, jinsiy sistemasi juda murakkab, baʼzi turlari ayrim jinsli. Koʻpchiligining hayot sikli juda murakkab. Yassi chuvalchanglar orasida odam va hayvonlar uchun xavfli parazitlar ham koʻp uchraydi.
Yassitepa

**Yassitepa**, Yassidepe — Turkmanistondagi Qaahqa aholi punktidan 9&nbsp;km shim.gʻarbda joylashgan qadimiy manzilgoh xarobasi (mil. av. 4-ming yillik). 1950—51 yillarda S.A.Yershov va 1952-yil B.A.Kuftinlar tomonidan tadqiq etilgan. Xom gʻishtdan qurilgan turar joylar, xoʻjalik binolari qoldiklari chiqqan; geometrik naqsh bilan bezatilgan sopol idishlar, suyak bigizlar, oʻgʻirtoshlar, loydan yasalgan sanam, mis buyumlar siniqlari topilgan. Turar joy devorida qalin qilib qora va qizil boʻyoq bilan boʻyalgan devoriy rasm qoldiqlari saqlangan. Bu rasm Oʻrta Osiyo hududida eneolit davrida shakllangan dehqonchilikkoʻchmanchilik madaniyatidan qolgan eng qadimiy devoriy rasm hisoblanadi.
Yaxlit muhitlar mexanikasi

**Yaxlit muhitlar mexanikasi** — mexanikaning gazlar, suyuqliklar, plazma va deformapiyalanuvchi qattiq jismlarning harakati hamda muvozanatini oʻrganish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi (qarang Tutash muhitlar mexanikasi).
Yaxlitlash

**Yaxlitlash** (matematikada) — biron bir ulushli sonni taqribiy yaxlit son bilan almashtirish. Ushbu qoida boʻyicha bajariladi: ulushli sonning oxirgi raqami qiymati 4 dan kichik (a  5) boʻlsa, chapdan oʻngga oxirgi raqam bir birlikka orttiriladi (masalan, 217,7 soni 218 qilib olinadi). Sonlarni oʻnlar xonasigacha, yuzlar xonasigacha kami bilan yoki ortigʻi bilan yaxlishlash mumkin. Masalan, a = 21,46 sonini kami bilan oʻnlar xonasi gacha yaxlitlaganda 21 soni, koʻpi bilan yaxlitlaganda 22 soni hosil boʻladi. Sonlarni yaxlitlash xatolik, yaʼni {a — a0) ayirmaga bogʻliq, bunda a — berilgan son, a0 — qisqargan yaxlitlangan son, yaʼni uning taqribiy qiymati.
Yaxmalak

**Yaxmalak** — konki va chanada uchish uchun moʻljallangan usti tekis muz maydon. Sport yaxmalagi va ommaviy uchish yaxmalagi mavjud. Sport yaxmalagida konkida yugurish va chana sporti, konkida figurali uchish, xokkey boʻyicha oʻquv mashgʻulotlari va musobaqalari oʻtkaziladi. Ommaviy Ya. faol dam olish joyi hisoblanadi. Tayyorlash usuli boʻyicha tabiiy (qishda tabiiy xrvuzlarda tashkil qilinadi), suv quyilib tayyorlanadigan (sport maydonlari, stadion va shahrik.da) va sunʼiy (maxsus sovituvchi qurilma yordamida tashkil qilinadi) Ya.lar mavjud.
Yaxna

**Yaxna** (fors-tojik — sovutilgan) — qadimiy taomlardan biri. Dastlab olov kashf qilinib, qozon paydo boʻlganidan keyin suvda qaynatib pishirib sovitilgan holda isteʼmol qilinadigan taomlar; sovitilgan ichimliklar. Yaxna taomlarga hayvonot masalliqlaridan tayyorlanadigan qazi, qarta, qorin, xasip, dumba-jigar, kalla-pocha, sutli oʻpka, liqliq, yaxna goʻsht va boshqalar kiradi. Yaxna ovqatlarni sabzavotlardan ham tayyorlash mumkin. Yaxna goʻsht tayyorlash uchun yaxlit goʻsht boʻlaklari qaynab turgan suvga yoki shoʻrvaga solinadi, 1 — 1,5 soat mildiratib qaynatiladi, qozonga tuz, archilgan butun piyoz, sabzi, sarimsoq va boshqa solinadi. Goʻsht pishgach, suvdan olinib, havoda sovitiladi, qalamlab yoki yaproqlab kesib, murchli piyoz yoki sabzavotlar bilan dasturxonga tortiladi.

## Manbalar
Yaxob

**Yaxob** — tuproqda nam zaxirasini hosil qilish va ekinning unib chiqishi va normal rivojlanishi uchun sharoit yaratish maqsadida haydalma yerlarga, bogʻlar va tokzorlarga qish, erta bahorda suv berish. Yogʻin miqdori yetarli boʻlmagan (yiliga 250&nbsp;mm dan kam) rayonlarda qoʻllanadi. Ya. grunt suvlari 3 m dan chuqur joylashgan avtomorf tuproqlarda yaxshiroq samara beradi. Turli darajada shoʻrlangan gidromorf tuproqlart Ya. shoʻr yuvish vazifasini bajaradi. Baʼzi joylarda (yengil va qatlami yupqaroq tuproqparda) Ya. ekish oldidan oʻtkaziladi (ekish oldidan suv berish). Ya. tekis yerlarda marza olinib, nishabli yerlarda aylanma yoki dandana ariq solib beriladi. Ya. texnikasi vegetatsion suv berish texnikasi bilan deyarli bir xil. Ya. normasi turlicha boʻladi: tagzamini qum yoki shagʻal boʻlgan 0,5–1 m qalinlikdagi tuproqlarda 1000–1800 m³/ga, qalin avtomorf tuproqlarda 2500 m5/ga gacha boradi (qarang Yer shoʻrini yuvish).
Vladimir Yaxontov

**Vladimir Vladimirovich Yaxontov** (1899.23.11, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Kurgan gubernyasi, Shadrin tumani — 1970.17.1, Toshkent) — entomolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), professor (1935), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1960). Leningrad amaliy zoologiya va fitopatologiya institutini va ayni vaqtda chet tillar institutini tugatgan (1927). Shirobudin (Buxoro) tajriba stansiyasida boʻlim boshligʻi (1927—29), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti oʻsimliklarni himoya qilish kafedrasida dotsent, professor (1930—34), entomologiya va zoologiya kafedrasi mudiri (1935—61; 1965—70). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya institutida entomofaglar laboratoriya mudiri, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktor (1961—65). Ilmiy ishlari, asosan gʻoʻza, beda zararkunandalari, hasharotlar ekologiyasini tadqiq etishga, qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalariga qarshi kurashning biologik usullariga bagʻishlangan. Ya. Oʻrta Osiyodagi tripslarning 10 ta yangi turini aniqlagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Listovoy lyutsernovsh slonik ili fitonomus, T., 1934; Vrediteli selskoxozyaystvennmx rasteniy i produktov Sredney Azii i borba s nimi, T., 1953: Ekologiya nasekommx, M., 1969.

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jan-18-1970-3574479/
Yaxsuv

**Yaxsuv** — Tojikiston Respublikasi Xatlon viloyatidagi daryo. Panj Qizilsuvining chap irmogi. Boshlanishida Mujnakion deb ataladi. Hazratisho tizmasining gʻarbiy yon bagridan 3580 m balandlikda, kichkina muzlikdan boshlanadi. Uz. 160&nbsp;km, suv yigʻish havzasi mayd. 2710&nbsp;km². Asosiy irmoqlari: Dondushkan, Obisurx. Obishoʻr, Obikaptarxona, Koʻlobdaryo. Qor suvlaridan toʻyinadi. Fev. oxiridan iyungacha — toʻlinsuv davri. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi (Karbostonak qishlogʻi yonila, boshlanishidan 70&nbsp;km, quyilishidan 90&nbsp;km da) 34 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 79,5 m’/sek. dan (koʻp suvli 1969-yil da) 17,1 m³/sek. gacha (kam suvli 1947-yil da) oʻzgaradi. Suvi yuqori darajada loyqalangan. Daryo yiliga 2600 t oqiziqlar|oqiziq]] keltiradi. Karbostonak qishlogʻidan quyiroqda qurilgan suv taqsimlovchi inshoot orqali daryo suvi ekinzorlarni sugʻorishga sarflanadi.
Yaxton volfram koni

**Yaxton volfram koni** — Samarqand viloyati Urgut tumanidagi kon. Urgut shahridan 10&nbsp;km shimolida joylashgan. Yaxton volfram konik. hududida yana bir qancha mayda volfram konlari va namoyonlari (Choshtepa, Kamongaron, Zinak va Turangli) mavjud. Yaxton volfram konik. Yaxton rudali maydonida koʻproq oʻrganilgan va muhim obʼyektlardan hisoblanadi. Bu maydon yirik Xoʻjadik—Avgayjuman gektonik zonasida mujassamlashgan. Konda vulkanogenterrigenli, tufogenkarbonatli, karbonatli va kremniykarbonatli yotqiziqlar mavjud boʻlib, ularni intruziv hosilalar (granitoidli va ishqorbazaltli) majmuasi yorib chiqqan. Skarnlashgan metasomatik jinslar konning rudalarini oʻzida qamrovchi asosiy minerallashgan hosilalar boʻlib, ular qatlamlararo chegara va chegaraoldi hamda shtokverksimon tanalar shaklida intruziv va choʻkindi jinslar kontakt zonalarida rivojlanadi. Baʼzida skarnlar choʻkindi togʻ jinslari orasida joylashib, chegaradan 150–200 m uzoqlikda ham uchraydi. Konning asosiy zaxiralari skarnsheyelitli shtokverk va shim.gʻarbiy maydondagi qatlamlararo rudali jismlarda toʻplangan. Ushbu maydondagi kontaktoldi skarnli zona 500–600 m chuqurlikda boʻlib, 1000 m ga choʻzilgan. Skarnrudali jismlar qalinligi oʻzgaruvchan boʻlib, 2–3 m dan 20–25 m gacha. Barcha skarnlar volfram, oltin, vismut, margimush hamda kumush, molibden, rux, qalayning yuqori konsentratsiyasiga ega. Asosiy rudali mineral — sheyelit; oltin esa, yoʻldosh komponent boʻlib hisoblanadi. Sulfidlardan, odatda, pirrotin, arsenopirit, pirit, xalkopirit, baʼzan galenit, sfalerit, vismutin uchraydi. Norudalardan albit, kvars, xlorit, seritsit, piroksen va boshqalar mavjud. Asosiy rudali komponent — \\Yu, ning aniqlangan zaxiralari 22 ming t dan koʻproq, bashoratlanganlari 50 ming t dan ortiq.
Yaxshi umid burni

**Yaxshi umid burni** (afrikaanscha: *Kaap de Goede Hoop*, )  — Janubiy Afrika respublikasining janubiy qismidagi qoyali burun (34°2’ janubiy kenglik va 18°30’ shqarqiy uzunlik). Yaxshi umid burniga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1488-yilda Portugaliyalik dengizchi sayyohi Bartolomey Diash borgan va uni Boʻronlar burni deb atagan. Portugaliya qiroli Jon II Hindistonga borish yoʻlini topish umidida Yaxshi umid burni deb nomlashni buyurgan.