To'tiqush baliq

**To'tiqush** baliqlari - 90 ga yaqin baliq turlarini o'z ichiga olgan guruh (Scaridae)  oilasiga mansub.  Taxminan 95 turga ega bu guruhning eng katta tur boyligi Hind-Tinch okeanida yashaydi. Ular marjon riflarida, toshli qirg'oqlarda va dengiz o'tlari orasida uchraydi va bioeroziyada muhim rol o'ynashi mumkin.

## Tavsifi
To'tiqush baliqlari boshqa baliqlardan, jumladan, boshqa labridlardan  tishlari bilan ajralib turishadi.Ularning ko'p sonli tishlari jag' suyaklarining tashqi yuzasi bo'ylab   o'ralgan mozaikada joylashgan bo'lib, to'tiqushnikiga o'xshash tumshuq hosil qiladi, ular yordamida marjon va boshqa toshloq substratlardan suv o'tlarini ajratib istemol qilishadi. (bu bioeroziya jarayoniga yordam beradi).

Maksimal o'lchamlar turga qarab o'zgarib turadi, turlarining aksariyati uzunligi  ga etadi. Biroq, bir nechta turlar uzunligi  dan oshadi va yashil dumbali to'tiqush baliqlari  gacha yetishi mumkin.  Eng kichik tur - bu ko'k to'tiqush baliqlari (*Cryptotomus roseus*), maksimal uzunligi  dona.

## Shilliq

Ba'zi to'tiqush baliqlari, shu jumladan malika to'tiqush baliqlari (*Scarus vetula*) shilimshiq modda chiqaradi, ayniqsa kechasi.Uyquga ketishdan oldin, ba'zi turlar og'zidan shilimshiqni chiqarib tashlaydi,shilliq baliqni qoplaydigan himoya pilla hosil qiladi va uning hidini yirtqichlardan yashiradi. Bu shilimshiq konvert, shuningdek, erta ogohlantirish tizimi sifatida ham harakat qilishi mumkin, bu to'tiqush baliqlarining membranani bezovta qilayotgan moray ilonlari kabi yirtqichlarni aniqlaganda qochishiga imkon beradi.  Terining o'zi boshqa shilliq modda bilan qoplangan bo'lib, u antioksidant xususiyatlarga ega bo'lib, u ultrabinafsha nurlanishidan himoya qilishdan tashqari, tanadagi zararni tiklashda, yoki parazitlarni qaytarishda yordam beradi.

## Oziqlanishi

To'tiqush baliqlarining ko'p turlari o'txo'r bo'lib, asosan suv o'tlari bilan oziqlanadi. Ba'zida boshqa kichik organizmlarning keng doirasi, shu jumladan umurtqasizlar (sotsil va bentik turlar, shuningdek zooplankton), bakteriyalar va detritlarni iste'mol qilishadi. Yashil to'tiqush baliqlari (*Bolbometopon muricatum*) kabi bir necha yirik turlar tirik mercan (poliplar)  bilan oziqlanadi.Ularning hech biri yirtqich marjon hayvonlari emas, lekin poliplar yashil dumbali to'tiqush baliqlarida ularning ozuqasini yarminiyoki undan ham ko'proq tashkil qilishi mumkin. Umuman olganda, to'tiqush baliqlarining chaqishining bir foizidan kamrog'i jonli marjonlarni o'z ichiga oladi va yashil dumbali to'tiqush baliqlaridan tashqari hammasi tirik mercanlarga qaraganda suv o'tlari bilan qoplangan sirtlarni afzal ko'radi.Ularning oziqlanish faoliyati rif biomasida marjon qumlarini ishlab chiqarish va tarqatish uchun muhim ahamiyatga ega va rif tuzilishidagi alglarning ko'payishini oldini oladi. Tishlar doimiy ravishda o'sib boradi va oziqlantirish paytida eskirgan materialni almashtiradi.  Ular marjon, tosh yoki dengiz o'tlari bilan oziqlanadimi, substrat faringeal tishlar orasiga maydalanadi. Toshdan qutulish mumkin bo'lgan qismlarni hazm qilgandan so'ng, ular uni qum sifatida ajratib, kichik orollar va qumli plyajlarni yaratishga yordam beradi. To'tiqush balig'i  yiliga  qum ishlab chiqarishi mumkin. Oziqlanish paytida to'tiqush baliqlari o'zlarining asosiy yirtqichlaridan biri - limon akulasining yirtqichligini bilishlari kerak. Karib dengizi marjon riflarida to'tiqush baliqlari gubkalarning muhim iste'molchilari hisoblanadi. To'tiqush baliqlarining gubkalarga o'tlashining bilvosita ta'siri, aks holda tez o'sadigan shimgich turlari tomonidan o'sib chiqadigan rif qurish marjonlarini himoya qilishdir. To'tiqush baliqlarini oziqlantirish biologiyasini tahlil qilish uchta funktsional guruhni tavsiflaydi: ekskavatorlar, qirg'ichlar va brauzerlar. Ekskavatorlar kattaroq, kuchliroq jag'larga ega bo'lib, ular taglikni o'yib tashlashi mumkin va sirtda ko'rinadigan izlar qoldiradi.Skreperlarning kamroq kuchli jag'lari bor, ular kamdan-kam hollarda substratda ko'rinadigan qirib tashlash izlarini qoldirishi mumkin.Ulardan ba'zilari qattiq sirt o'rniga qum bilan ham oziqlanishi mumkin.Brauzerlar asosan dengiz o'tlari va ularning epifitlari bilan oziqlanadi.Yetuk qazish turlariga *Bolbometopon* muricatum, *Cetoscarus*, *Chlorurus* va *Sparisoma viride kiradi.*Ushbu qazish turlarining barchasi erta voyaga etmaganlik davrida qirg'ich sifatida oziqlanadi, ammo erta voyaga etmaganlik davrida qirg'ich sifatida oziqlanadigan *Hipposkar* va *Skar*, kattalar sifatida qirib tashlash rejimini saqlab qoladi.Ko'rish turlari *Calotomus*, *Cryptotomus*, *Leptoscarus*, *Nicholsina* va *Sparisoma jinslarida uchraydi.*Oziqlantirish rejimlari yashash joylarining afzalliklarini aks ettiradi, brauzerlar asosan o'tloqli dengiz tubida, ekskavator va qirg'ichlar marjon riflarida yashaydi.

Yaqinda mikrofaglarning oziqlanishi haqidagi gipoteza to'tiqush baliqlarining suv o'tlari iste'molchisi sifatida hukmron bo'lgan paradigmasini shubha ostiga qo'ydi: " *ko'pchilik to'tiqush baliqlari siyanobakteriyalar va boshqa oqsillarga boy avtotrof mikroorganizmlarni (epilitik) yoki (endolitik) ichida yashaydigan mikrofaglardir. Substratlar suv o'tlari yoki dengiz o'tlarida epifitik yoki o'tirmaydigan umurtqasizlar ichida endosimbiotikdir.*

## Hayot davrasi

To'tiqush baliqlarining rivojlanishi murakkab bo'lib, jinsi va rangidagi bir qator o'zgarishlar (polixromatizm) bilan birga keladi. Aksariyat turlar ketma- ket germafroditlar bo'lib, ular urg'ochi sifatida boshlanadi (boshlang'ich faza deb nomlanadi) va keyin erkaklarga aylanadi (terminal faza). Ko'pgina turlarda, masalan, svetofor to'ti baliqlari (*Sparisoma viride*), to'g'ridan-to'g'ri erkaklarga aylanadi (ya'ni, ular urg'ochi sifatida boshlanmaydi). Bu to'g'ridan-to'g'ri rivojlanayotgan erkaklar odatda boshlang'ich fazaga o'xshaydi va ko'pincha bir xil turning terminal fazasidagi erkaklarga qaraganda boshqacha juftlashish strategiyasini namoyish etadi. O'rta yer dengizi to'tiqushlari (*S. cretense*) kabi bir nechta turlar ikkinchi darajali gonochoristlardir. Bu shuni anglatadiki, ba'zi urg'ochilar jinsini o'zgartirmaydilar (ular butun umri davomida urg'ochi bo'lib qoladilar), urg'ochilardan erkakka o'zgarib turadiganlar hali etuk bo'lmaganda (reproduktiv funksiyali urg'ochilar erkakka o'zgarmaydi) va urg'ochi ayollar bilan erkaklar yo'qligini anglatadi. ranglar kabi (boshqa to'tiqush baliqlarining boshlang'ich bosqichi erkaklar). Marmar to'tiqush baliqlari (*Leptoscarus vaigiensis*) jinsini o'zgartirmaydigan to'tiqush baliqlarining yagona turidir.  Ko'pgina turlarda boshlang'ich faza zerikarli qizil, jigarrang yoki kulrang, terminal bosqichi esa yorqin pushti, to'q sariq yoki sariq dog'lar bilan yorqin yashil yoki ko'k rangga ega. Kichikroq turlarda fazalar o'xshash,  va O'rta yer dengizi to'tiqush baliqlarida katta yoshli urg'ochi yorqin rangga ega, katta yoshli erkak esa kulrang. Ko'pgina turlarda o'smirlar kattalarnikidan farqli rang naqshiga ega. Ba'zi tropik turlarning o'smirlari boshqa turlarga taqlid qilish uchun vaqtincha ranglarini o'zgartirishi mumkin. Jinslar va yoshdagilar har xil bo'lgan joyda, hayratlanarli darajada farq qiladigan fazalar ko'pincha alohida turlar sifatida tasvirlangan.Natijada, olimlar to'tiqush baliqlarining 350 dan ortiq turlarini tan olishdi, bu haqiqiy sondan deyarli to'rt baravar ko'p.

Ko'pgina tropik turlar ko'payganda katta jamoalarni hosil qiladi va ular ko'pincha hajmi bo'yicha guruhlanadi. Ko'pgina turlarda bitta erkak boshqaradigan bir nechta urg'ochilardan iborat jamoa hosil qilishadi, erkaklar esa o'z o'rinlarini har qanday qiyinchilikdan himoya qiladilar.

Pelagik tuxum qo'yuvchilar sifatida to'tiqush baliqlari ko'plab mayda, suzuvchi tuxumlarni suvga chiqaradi. Tuxumlar erkin suzadi va tuxumdan lichinka chiqqunga qadar marjon qoyaga joylashadi.

To'tiqush baliqlarida jinsning o'zgarishi aylanma steroidlarning o'zgarishi bilan birga kechadi. Ayollarda yuqori darajadagi estradiol, o'rtacha darajadagi T va asosiy baliq androgeni 11-ketotestosteronning aniqlanmaydigan darajalari mavjud. Boshlang'ich rangdan oxirgi fazaga o'tish davrida 11-ketotestosteron kontsentratsiyasi keskin oshadi va estrogen darajasi pasayadi. Agar ayolga 11-ketotestosteron yuborilsa, bu jinsiy bezlar, gametik va xulq-atvor jinsiy aloqada erta o'zgarishlarga olib keladi. 
Fayl:Scarus psittacus femelle.jpg|Ayol *[[Scarus psittacus]]* (= boshlang'ich bosqich)
Fayl:Scarus psittacus mâle.jpg|Erkak *[[Scarus psittacus]]* (= terminal faza)


## Iqtisodiy ahamiyati
Tijorat uchun  ba'zi yirik turlar, xususan Hind-Tinch okeanida , shuningdek, O'rta yer dengizi to'tiqushlari kabi bir nechta boshqa baliqlar ushlanadi. To'tiqush baliqlari Karib dengizi marjon riflarini dengiz o'tlari va gubkalar bilan to'lib ketishdan saqlash uchun eng yaxshi usul sifatida taklif etilgan.Ajoyib ranglariga qaramay, ularning oziqlanish xatti-harakatlari ularni ko'pchilik dengiz akvariumlari uchun juda yaroqsiz qiladi. 

Tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, to'tiqush baliqlari Buyuk to'siq rifining salomatligi uchun muhim hisoblangan minglab rif baliqlarining yagona turi bo'lib, qirg'oqdagi marjon riflarini qirib tashlash va tozalash vazifasini muntazam ravishda bajaradi.

## Taksonomiya
An'anaga ko'ra, to'tiqush baliqlari Scaridae oilasiga mansub hisoblanadi. To'tiqush baliqlarining filogenetik va evolyutsion tahlillari davom etayotgan bo'lsa-da, ular hozirda Cheilini turkumiga  mansub deb qabul qilingan.  Ba'zi olimlar to'tiqush baliqlarini oila darajasidagi takson sifatida saqlash kerak deb hisoblaydilar.

Oila 2 ta kichik oilachaga bo'lingan

* Scarinae kenja oilasi
** *Bolbometopon* Smit jinsi, 1956 (1 tur)
** *Cetoscarus* Smith jinsi, 1956 (2 tur)
** *Chlorurus* Swainson jinsi, 1839 (18 tur)
** *Giposkar* Smit jinsi, 1956 (2 tur)
** *Scarus* Forsskål jinsi, 1775 (53 tur)
* Sparisomatinae turkumi
** *Calotomus* Gilbert jinsi, 1890 (5 tur)
** *Cryptotomus* Cope jinsi, 1870 (1 tur)
** *Leptoscarus* Swainson jinsi, 1839 (1 tur)
** *Nicholsina* Fowler jinsi, 1915 (3 tur)
** *Sparisoma* Swainson jinsi, 1839 (15 tur)

Yaqinda o'tkazilgan tadqiqotlardan keyin Scaridae bir oila sifatida saqlanib qoldi. Shuningdek, ular Scaridae ning ikkita kichik oilaga bo'linishini qo'llab-quvvatlashmadi.

## Galereya

Fayl:Scarus globiceps mâle.jpg|*[[Scarus globiceps]]* (erkak)
Fayl:Parrotfish turquoisse.jpg|*[[Chlorurus microrhinos|Xlorurus mikrorinoslari]]*
Fayl:Bolbometopon muricatum.jpg|*[[Bolbometopon muricatum]]*
Fayl:Viridescent Parrotfish - Calotomus viridescens.jpg|*[[Calotomus viridescens|Kalotomus viridescens]]*
Fayl:Cetoscarus ocellatus Great Barrier Reef.jpg|*[[Cetoscarus ocellatus]]*
Fayl:Chlorurus sordidus by Jaroslaw Barski.jpg|*[[Chlorurus sordidus]]*
Fayl:Hipposcarus longiceps.jpg|*[[Hipposcarus longiceps|Gippokar uzun boshi]]*
Fayl:Queen parrotfish Scarus vetula (2442375123).jpg|*[[Scarus vetula|Skarus vetula]]*
Fayl:Stoplight-parrotfish.jpg|*[[Sparisoma viride|Sparisoma virusi]]*


## Manbalar