Stanley O. Gaines

**Stanley O. Gaines** **Jr. ** – ijtimoiy psixolog va Brunel universiteti ijtimoiy fanlar fakulteti katta oʻqituvchisi. Geyns 1997-yilda Routledge tomonidan nashr etilgan *"Madaniyat, etnik kelib chiqish va shaxsiy munosabatlar jarayonlari"* kitobining bosh muallifidir. )

## Shaxsiy va biografik maʼlumotlar
Gaines 1991-yilda Texas universitetida psixologiya fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi. Bu vaqt davomida u UT-Ostin bitiruvchisi stipendiyasi, Milliy Fan jamgʻarmasi bitiruvchisi stipendiyasi va Makalester kolleji doktorlik stipendiyasini qoʻllab-quvvatladi. Aspiranturadan soʻng u ikki yil post-doktorant sifatida ishladi va koʻp oʻtmay 1993-2000-yillarda Pomona kollejida Psixologiya va Black Studies kafedrasi dotsenti boʻlib ishladi. 2000-yil 30-iyunda Gainesning shartnomasi muddati tugadi va u umrbod xizmat qilishdan bosh tortganidan keyin Pomona kollejini tark etishga majbur boʻldi. Buning ortidan Gainesda ochlik eʼlon qilish tahdidi paydo boʻldi va uni „kollejning menga nisbatan odobsiz, axloqsiz va noqonuniy xatti-harakatlariga qarshi kurashish“ga olib keldi. 1996-yilda u Chapel-Xilldagi Shimoliy Karolina universitetida koʻproq tadqiqot qilish uchun Ford jamgʻarmasi stipendiyasini oldi. 2000-yilda Gaines Gʻarbiy Hindiston universitetida Fulbrayt stipendiyasi sifatida bir yil ishladi va 2001-yildan hozirgacha Gaines Brunel universitetida katta oʻqituvchi boʻlib ishlab kelmoqda. Gaines, shuningdek, Aloqalarni oʻrganish boʻyicha xalqaro assotsiatsiyaning aʼzosi, Ijtimoiy va shaxsiy munosabatlar jurnali tahririyat maslahat kengashi aʼzosi va Bath universitetining tadqiqotchisidir.

## Muhim ish sohasinining muhokamasi
Shugʻullangan ijtimoiy psixolog sifatida Gaines yaqin munosabatlar va statistikaga ixtisoslashgan. U asosiy va Afrikaning markazlashgan nashriyotlarida nashr etishga muvaffaq boʻldi. Uning hozirgi tadqiqotlari ob’ektiv qashshoqlik va vaqt davomida insonning ichki farovonligi tajribasi oʻrtasidagi bogʻliqlikka, hamda Hindiston va Zambiya qishloqlaridagi turmush qurgan erkaklar va ayollar, shuningdek, uy xoʻjaliklarini boshqaradigan yolgʻiz ayollarga qaratilgan. Gainesning asosiy tadqiqot yoʻnalishlari yaqin munosabatlar, madaniyat va etnik kelib chiqish, gender psixologiyasi, guruhlararo munosabatlar, shaxslararo jarayonlar, shaxsiyat va individual farqlar, notoʻgʻri fikr va stereotiplar, tadqiqot usullari va baholash kabilarni oʻz ichiga oladi. Gaines, shuningdek, 1997-yilda Routledge tomonidan nashr etilgan „Madaniyat, etnik kelib chiqish va shaxsiy munosabat jarayonlari“ muallifidir.

## ''Buyuk Sharqiy Yaponiyadagi zilzila va yadroviy hodisaga psixologik javoblarni modellashtirish'' (2012)
2011-yilning mart oyida Sharqiy Yaponiyada zilzila, keyin yirik tsunami va yadroviy hodisa yuz berdi. Bu tadqiqot mazkur asosiy voqealarning xavf tushunchalaridagi ayrim farqlarini modellashtiradi. Bu inʼikoslarning ularni oʻrab turgan tegishli xatti-harakatlarga taʼsirini oʻrganadi. Tadqiqot voqealardan 11-133 hafta oʻtgach Yaponiyaning uchta hududi: Miyagi, Yokyo va Gʻarbiy Yaponiyadagi 844 nafar yosh respondentlardan maʼlumotlarni toʻpladi. Tadqiqot shuni koʻrsatdiki, zilzila va yadroviy xavf-xatarlar bilan bir qatorda tabiatni muhofaza qilish qadriyatlari, hukumat yordami va maslahatlariga ishonch yoʻqligi hamda yadroviy hodisa ustidan shaxsiy nazoratning yomonligi bilan aloqador umumiy meʼyoriy xavotirlar mavjud boʻlgan. Bularning barchasi zilzila va yadroviy xavflar bilan ijobiy bogʻliq edi. Ushbu inʼikoslarning koʻpchiligi oʻz uylarini yoki hatto Yaponiyani tark etish kabi aniq natijalarni oldindan bashorat qilgan.

Tadqiqot respondentning shaxsiy qadr-qimmati, ularning doʻstlari va oilasiga nisbatan meʼyoriy tashvishlari, tahdidlarni nazorat qilish hissi va hukumat yordamiga ishonishi oʻrtasida sezilarli bogʻliqlik mavjudligini koʻrsatdi. Barcha xavf tushunchalari endi kelajakda amalga oshiriladigan profilaktika choralarining oʻzgarishini bashorat qiladi. Qochish xatti-harakatlari turli xil xavfsizlik choralarini oʻz ichiga oladi (birinchi tibbiy yordam toʻplamlarini saqlash, yashash joylarini oʻzgartirish, niqob taqish va hatto mamlakatdan ketish haqida oʻylash). Ammo mintaqalar oʻrtasida tahdidga qanday javob berishda sezilarli tafovutlar mavjud edi. Tokioda kuchli takroriy zilzila kutilgan edi va 2011-yil mart oyi voqealaridan jabrlangan hududlarda xulq-atvordagi oʻzgarishlar koʻproq sezildi. Voqealardan soʻng hukumatga boʻlgan ishonch ularning xavf-xatarni idrok etishi boʻyicha ham kamaydi.

## ''Irqchilik bilan bogʻliq tajribalarning afrikalik odamlarning Buyuk Britaniyadagi stereotip tahdidiga moyilligiga taʼsiri'' (2008)
Birlashgan Qirollikdagi 103 nafar kishi ishtirok etgan ushbu tadqiqot individual, idoraviy, madaniy va jamoaviy irqchilikning afrikalik odamlar orasida stereotipga moyilligiga taʼsirini oʻrganib chiqdi. Tadqiqotda aniqlanishicha, ushbu turdagi irqchilik bilan bogʻliq turli tajribalar stereotip tahdidiga moyillik bilan aloqador boʻlganda ahamiyatli emas. Bu tadqiqotning asl gipotezasiga zid edi. Yagona muhim koʻrsatkich jamoaviy irqchilik tajribasi bilan shakllandi va bu sezuvchanlikning ijobiy bashoratchisi ekanligini isbotladi. Mazkur tadqiqot Erving Goffmanning Ramziy Interaksionist Nazariyasi va Stigma Konstruktsiyasining davom etayotgan ahamiyati uchun taʼsirlarni oʻrganib chiqdi. Bu Klod Stilning qora tanlilar psixologiyasi sohasiga stereotip tahdidi konstruktsiyasi bilan ham juda bogʻliq edi.

Stereotip tahdidiga oid oldingi tadqiqotlar asosan akademik nuqtai nazarlarga qaratilgan boʻlsa-da, bu tadqiqot Buyuk Britaniya boʻylab keng doiradagi stereotip tahdidiga eʼtibor qaratishga qaror qildi. Stereotip tahdidi insonning oʻz sohasida allaqachon baholangan deb hisoblagan ijtimoiy pastlik stigmasidan kelib chiqadigan tashvish va potentsial buzilgan ishlashni anglatadi. Stereotip tahdidi boʻyicha tadqiqotlarning koʻpchiligi Qoʻshma Shtatlarda oʻtkazilganligi sababli bu tadqiqot nisbatan yangi deb topildi. Tadqiqot gipotezasiga koʻra, Buyuk Britaniya, xuddi AQSh kabi, afrikalik odamlar oʻrtasida stereotip tahdidining yuqori koʻlamiga ega boʻlishi edi. Tadqiqotda ishtirok etganlarning 49 nafari erkaklar va 64 nafari ayollarni tashkil etib, ularning oʻrtacha yoshi 28,12 yoshni qayd etgan. Butun tadqiqot Gʻarbiy London hududidagi ishtirokchilar uchun qor toʻpi namunalaridan iborat edi. Ularga birinchi navbatda rozilik hujjati taqdim etildi va soʻngra stereotip tahdidi boʻyicha tadqiqot soʻrovini yakunlash soʻraldi.

Tadqiqotning eng yorqin topilmasi jamoaviy irqchilik tajribasining asli afrikalik boʻlgan odamlardagi stereotip tahdidiga moyilligiga sezilarli ijobiy taʼsiri tufayli kelib chiqdi. Taʼsir irqchilikning boshqa shakllarini nazorat qilgandan keyin ham ahamiyatli edi. Tadqiqot zamonaviy davrdagi stereotip tahdidi bilan oq toʻdalar qora tanlilar ustidan jamoaviy irqchilikning bir shakli sifatida toʻplanishi tarixi bilan bogʻliq ekanligini isbotladi. Irqchilikning qolgan shakllari ahamiyatsiz deb topildi hamda bu juda ajablanarli va kutilmagan tarzda qayd etildi. Tadqiqot oʻz hududi uchun innovatsion boʻlsa-da, katta boʻlmagan va hayotiy ham emas edi. Ularning kelajakdagi tadqiqotlari odamlarning tajribalarini bilish uchun faqatgina ob’ektiv tekshiruvga bogʻliqligining oʻrniga koʻproq hayotiy ssenariylarga ega boʻlishi kerak. Irqchilikka nisbatan individual taʼriflar va sezgirlik ham shubha ostiga olinishi mumkin. Odamlarning keng doirasi boʻylab solishtirganda, tadqiqot barcha javoblar nisbiy ekanligiga ishonch hosil qilishi va shunga oʻxshash oʻlchov turidan foydalanishi kerak. Shuningdek, maqolada haqiqiy soʻrov nimadan iborat ekanligi haqida batafsilroq maʼlumot berilishi kerak edi. Biroq, tadqiqotchilar xolis boʻlib yaxshi ish qildilar. Ular maqolaga oʻz fikrlarini kiritishiga qaramay, xulosa qilmadilar yoki bu tufayli maʼlumotlarni shubha ostiga qoʻyishmadi. Umuman olganda, tadqiqot doimo oʻzgarib turadigan mavzuni oʻrganishda axborot beruvchi va qiziqarli boʻldi.
## Manbalar

## Adabiyotlar

* Plous, S. (2009 yil, 21 dekabr). Stenli O. Geyns Jr. 2012-yil 17-noyabrda Ijtimoiy Psixologiya Tarmoq veb-saytidan olingan: http://gaines.socialpsychology.org/research
* Geyns, Stenli O. Jr. (05/01/2012). „Birlashgan Qirollikdagi irqchilik tajribasining afrikalik odamlarning stereotip tahdidiga moyilligiga taʼsiri.“ . Qora psixologiya jurnali (0095-7984), 38 (2), p.&nbsp;135.
* Geyns, S. (2013 yil, 8 mart). Stenli Geyns. 2013-yil 14-noyabrda Brunel universiteti, London veb-saytidan olingan: http://www.brunel.ac.uk/sss/psychology/staff-profiles/stanley-gaines 
* Gaines, SO (2000, 18 iyul). Doktor Geynsning ochlik eʼlon qilishi haqidagi Pomona kolleji bayonoti. 2013-yil 16-noyabr, Tripod veb-saytidan olindi: http://gmoses.tripod.com/gaines/sgdoc003.htm
* Gaines, SO Jr. (1997). Madaniyat, etnik kelib chiqish va shaxsiy munosabatlar jarayonlari. Nyu-York: Routledge.