open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Afgʻon ayollari tarmogʻi

**Afgʻon ayollar tarmogʻi** (, qisqartmasi **AWN**) — Osiyodagi nodavlat tashkilot. Tashkilot 1995-yilda Pekin shahrida boʻlib oʻtgan Ayollar ahvoli boʻyicha jahon konferensiyasidan soʻng Afgʻonistondagi ayollar tomonidan tashkil etilgan boʻlib, ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish hamda ularning afgʻon jamiyatida teng va toʻliq ishtirokini taʼminlash ustida ish olib boradi.

## Faoliyati
Afgʻon ayollari tarmogʻi 1995-yilda Xitoyning Pekin shahrida boʻlib oʻtgan BMTning Ayollar ahvoli boʻyicha toʻrtinchi butunjahon konferensiyasida ishtirok etgan ayollar qarori bilan tashkil etilgan. Tashkilot Afgʻonistonda ayollar va erkaklarni kamsitishdan xoli boʻlgan jamiyat yaratish, davlat ishlarida va mamlakatdagi tinchlik jarayonida ayollarning ishtirokini kuchaytirish uchun kurashadi. Asosiy loyihalari „Ayollar, tinchlik va xavfsizlik“, „Ayollarning siyosiy ishtiroki va yetakchiligi“, „Ayollarni ijtimoiy-huquqiy himoya qilish“. Tashkilot Afgʻoniston va Pokistondagi ayollar huquqlarini himoya qilishga qaratilgan boshqa nodavlat tashkilotlarni qoʻllab-quvvatlovchi fond sifatida ham faoliyat olib boradi. Tashkilot Fransiya elchixonasi, ActionAid, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qochqinlar boʻyicha Oliy komissarligi va Roland Berger fondi kabi donor agentliklardan mablagʻ oladi. Tashkilot Kobul, Hirot, Balx, Qandahor, Bomiyon, Paktiya, Nangarhor va Qunduzda ishlaydi. Tashkilot aʼzoligida 125 ta ayollar tashkiloti va 3500 dan ortiq ayollar mavjud. Ijroiya kengashining birinchi tarkibiga Manija Vafeq kirgan, hozirgi ijrochi direktori Hasina Safi. 2013-yilda tashkilot „ArtWORKS Projects for Human Rights“ tashkiloti vakili Leslie Thomas tomonidan tashkil etilgan „Ayollar tinchlik va urush oʻrtasida: Afgʻoniston“ () koʻrgazmasini tashkil etishda ishtirok etgan. 2014-yil mart oyida tashkilot Heinrich Böll fondi koʻmagida „Afgʻon ayollarining 2024-yilgi nigohi“ () gazetasiga asos solgan. 2014-yilda gazeta har yili afgʻon ayollari orasida 150 ta nomus qotilligi sodir boʻlayotganini maʼlum qilgan. Amerika qoʻshinlari Afgʻonistondan asta-sekin olib chiqib ketilgandan soʻng, tashkilot oʻz eʼtiborini Amerika qoʻshinlari mavjud boʻlgan davrda qabul qilingan ayollar huquqlari imtiyozlarini saqlab qolishga qarata boshladi. 2015-yil fevral oyida tashkilot prezident Ashraf Gʻanidan adolatli gender vakolatni taʼminlash uchun hukumatda ayollar uchun 4 ta vazirlik lavozimini ajratishni soʻrab, namoyish oʻtkazishgan. 2016-yilda Tolibon taʼsirining yana kuchayishidan keyin tashkilot Afgʻonistonda ayollarni ommaviy qatl qilish qayta tiklanishi yuzasidan oʻz xavotir bildiradi.

## Manbalar
Muhamed Olawale

**Muhamed Tehe Olawale** (1999-yil 20-fevralda tugʻilgan) — Kot-d’Ivuarlik futbolchi.

## Klubdagi faoliyati
2021-yil 7-yanvarda Finlyandiyaning Mariehamn jamoasiga ijaraga berildi.

2022-yil 6-yanvarda Ruminiyaning „Voluntari“ klubiga bir yarim yil muddatga ijaraga berildi. 2022-yil 25-iyulda Olawale 2023-yilgi mavsum oxirigacha shartnoma asosida Mariehamn klubiga qaytdi.

2026-yilda Oʻzbekistonning Shoʻrtan futbol klubiga oʻtdi.
## Karyera statistikasi

## Izohlar

## Manbalar
Pedro Urdemales

**Pedro Urdemales** (ispancha: „Yovuz rejalarni amalga oshiruvchi Petr“) — Ispaniya hamda Lotin Amerikasi (ayniqsa Chili, Meksika va Gvatemala) xalq ogʻzaki ijodiga mansub afsonaviy personajdir. U folklor anʼanalarida hiylagar, trikster va har qanday vaziyatdan ayyorlik bilan chiqib ketuvchi oʻtkir zehnli qahramon sifatida tasvirlanadi. Braziliya, Portugaliya va luzofoniya (portugal tilida soʻzlashuvchi) madaniyatlarida u **Pedro Malasartes** (portugalcha: „Yomon sanʼatli Petr“) nomi bilan tanilgan.

## Kelib chiqishi
Ushbu personajning ildizlari oʻrta asr ispan afsonalariga borib taqaladi. Unga oid eng qadimiy yozma manba XII asr oxiriga mansub aragoncha hujjatda uchraydi va u yerda qahramon „Pedro de Urdemalas“ nomi bilan atalgan. Pedro nafaqat sarguzasht qidiruvchi, balki ijtimoiy adolatni oʻziga xos tarzda (hiyla orqali) oʻrnatuvchi obraz hisoblanadi. U koʻpincha kibrli boylarni, ochkoʻz ruhoniylarni va adolatsiz hokimiyat vakillarini dogʻda qoldiradi.

## Adabiyotdagi oʻrni
Pedro Urdemales haqida birinchi adabiy eslatma 1440-yilda Suero de Quiñones tomonidan yozilgan „Libro del paso honroso“ asarida uchraydi. Keyinchalik u ispan dramaturgiyasida oʻziga xos qahramon tipiga aylandi. Juan del Encina, Lope de Rueda va Juan de Timoneda kabi mualliflar oʻzlarining hajviy asarlarida (entremeses) ushbu obrazdan keng foydalanganlar.

Jahon adabiyotining yirik vakili, „Don Kixot“ asarining muallifi Miguel de Cervantes ushbu personajga bagʻishlangan „Pedro de Urdemalas“ nomli toʻliq sheʼriy komediya yozgan. Bu asar 1615-yilda „Ocho comedias y ocho entremeses“ (Sakkiz komediya va sakkiz intermediya) toʻplami tarkibida nashr etilgan. Servantes talqinidagi Pedro hayotning turli jabhalarini koʻrgan va oxir-oqibat aktyorlik kasbini tanlagan murakkab shaxs sifatida gavdalanadi.

## Madaniy taʼsiri
Lotin Amerikasida Pedro Urdemales haqidagi hikoyalar mahalliy madaniyat bilan qorishib ketgan. Xususan, Chilida u milliy folklorning eng sevimli qahramonlaridan biri hisoblanadi. U haqidagi latifalar va ertaklar avloddan-avlodga oʻtib kelmoqda. Pedro obrazi koʻpincha sodda dehqon qiyofasida boʻlsa-da, u dunyodagi eng aqlli va tadbirli insonlardan ham ustun keladi.

Uning xarakteri boshqa madaniyatlardagi hiylagar qahramonlarga, masalan, nemis folkloridagi Till Eulenspiegel, turk va oʻzbek folkloridagi Nasriddin Afandiga hamda shimoliy Amerika hindulari mifologiyasidagi Koyot (Coyote) obraziga qiyoslanadi.

## Yana qarang
* Nasriddin Afandi
* Till Eulenspiegel
* Trikster
* Ispan adabiyoti

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun
* Morillo, María Dolores. „Pedro de Urdemalas: del folclore a la literatura en los siglos XV-XVII“. Frankfurt a. M., Madrid: Vervuert Verlagsgesellschaft, 2023. pp. 83-120.
İncili Çavuş

**İncili Çavuş** (yoki **Injili Chavush**) — Usmonlilar imperiyasi davrida yashab oʻtgan, oʻzining zukkoligi, latifalari va hajviy hikmatlari bilan tanilgan tarixiy hamda xalq ogʻzaki ijodi personaji. Uning asl ismi Mustafo boʻlib, u haqiqiy tarixiy shaxs boʻlganligi haqida bir qancha dalillar mavjud. U koʻpincha sultonlar saroyida xizmat qilgan va oʻzining oʻtkir zehni bilan ajralib turgan zukko qahramon sifatida tasvirlanadi.

## Kelib chiqishi va ismi
Uning aniq tugʻilgan yili maʼlum emas, biroq tugʻilgan joyi haqida turli taxminlar mavjud. „Kayseri Ansiklopedisi“ maʼlumotlariga koʻra, u Kayseri (Qaysari) viloyatining Tomarza tumanidagi Tirafshin (hozirgi nomi İncili) qishlogʻida tugʻilgan.

Uning nima uchun „İncili“ (yaʼni „Injili“) deb atalishi borasida bir nechta qiziqarli nazariyalar mavjud. Birinchi taxminga koʻra, Abdulboqi Goʻlpinarli uning 1933-yilda Kayserida topilgan arab va turk tillaridagi risolasini oʻrgangan. Ushbu risolada Muhammad paygʻambarning ismi Injilda zikr etilganligi haqida soʻz borgani sababli unga „İncili“ (Injilli) laqabi berilgan. Boshqa bir mashhur rivoyatga koʻra, Sulton Sulaymon Qonuniy (1520–1566) kamondan oʻq otish musobaqasida Mustafoning mahoratidan nihoyatda mamnun boʻladi va unga: „Senga chavushlik unvonini beraman va seni boshqalardan ajratib turish uchun sallasangga marvarid (turkcha inci — inji) taqaman“, deb aytadi. Shundan soʻng u „İncili Çavuş“ nomi bilan tanilgan.

## Tarixiy faoliyati
Tarixchi Naimaning „Tarih“ asarida qayd etilishicha, u 1615-yilda yaniyacharlar (Janissary) korpusi tarkibida boʻlgan. Boshqa manbalar uning Sulton Ahmed I (1603–1617) davrida saroyning eng yaqin suhbatdoshlaridan (musahiblaridan) biri boʻlganini va 1626-yilda Safaviylar davlatiga yuborilgan Usmonli elchilari tarkibida boʻlganini tasdiqlaydi.

Uning latifalari ilk bor 1923-yilda Sulaymon Tavfiq tomonidan toʻplangan va nashr etilgan. Uning hazillari koʻpincha hayotiy haqiqatlar, ijtimoiy tahlil va sultonlarga qarshi aytilgan nozik kesatiqlar bilan sugʻorilgan. İncili Çavuş latifalari oʻzining oʻtkir hajvi bilan Nasriddin Xoʻja latifalari bilan bir qatorda turadi. Ayrim manbalarda uning 1632—1633-yillar atrofida vafot etganligi taxmin qilinadi, biroq uning shaxsi va hayoti haqidagi maʼlumotlar koʻproq afsona va rivoyatlar bilan aralashib ketgan.

## Yana qarang
* Nasriddin Afandi
* Bekri Mustafa

## Manbalar
Ajoyib tentak

**Ajoyib tentak** (yaponcha: おバカさん, *Obaka-san*) — mashhur yapon yozuvchisi Syusaku Endo qalamiga mansub boʻlgan roman. Ushbu asar dastlab 1959-yilda Yaponiyaning nufuzli „Asahi Shimbun“ gazetasida boʻlimma-boʻlim, yaʼni serial tarzida nashr etilgan. Romanning bosh qahramoni Gaston Bonapart ismli fransuz boʻlib, u mashhur imperator Napoleon Bonapartning uzoq qarindoshi hisoblanadi. Gaston Tokioda yashovchi eski doʻstini koʻrish maqsadida Yokogama bandargohiga kirib keladi.

## Qisqacha mazmuni
Gaston obrazi jahon adabiyotidagi „donishmand tentak“ tipajiga mos keladi. U nihoyatda mehribon, begubor va hatto oʻta sodda boʻlib, bu xislatlari tufayli baʼzi odamlar uni yaxshi koʻrib qolsa, boshqalar uning soddaligidan foydalanishga harakat qiladi. Shunga qaramay, Gaston insoniyatning ezguligiga boʻlgan ishonchini hech qachon yoʻqotmaydi hamda eng toshbagʻir kimsalarning ham qalbiga yoʻl topadi. Hikoyaning yengil hazil-mutoyiba bilan sugʻorilgan qatlamlari ostida Syusaku Endoning shaxsiy hayot yoʻli va uning xristianlik eʼtiqodi bilan bogʻliq chuqur maʼnaviy havolalar mavjud.

Voqealar Takamori ismli yosh yigit va uning oʻktam singlisi Tomoe yashaydigan xonadonda rivojlanadi. Ular Singapurdan kelgan gʻalati xatni zoʻrgʻa oʻqib, Takamorining qadimgi xat yozishib yuradigan doʻsti Gaston Yaponiyaga kelishini bilib olishadi. Gaston kelganida esa, yapon mezbonlar Napoleon avlodidan kutilgan ulugʻvorlikni emas, balki gʻaribona kiyingan va soddadil yigitni koʻrib hayron qolishadi. Gaston kelishi bilan „Napoleon“ deb ism qoʻygan bir qarovsiz it bilan doʻstlashib oladi.

Gastonning Yaponiyadagi sarguzashtlari kutilmagan burilishlar bilan davom etadi. U uydan chiqib ketib, Sibuya tumanidagi „sevgi mehmonxonasi“ga joylashadi. Kechasi u oʻzi tushunmagan holda bir oʻgʻri fohishaga qochishga yordam beradi va natijada mehmonxonadan haydaladi. Keyinchalik Gastonni ikki nafar sobiq harbiy ofitserdan qasos olmoqchi boʻlgan Endo ismli jinoyatchi (gangster) oʻgʻirlab ketadi. Gaston bu odamni qotillik yoʻlidan qaytarishga harakat qiladi va oxir-oqibat oʻz hayotini xavf ostiga qoʻyib boʻlsa ham uning qonli rejasini amalga oshishiga yoʻl qoʻymaydi.

Asar yakunida Gaston gʻoyib boʻladi, biroq uning Yaponiyaga tashrifi barcha asosiy qahramonlarning, ayniqsa Takamorining dunyoqarashini butunlay oʻzgartirib yuboradi. Gastonning kundaligidan maʼlum boʻladiki, u aslida missionerlik imtihonidan oʻta olmagan boʻlsa-da, Yaponiya xalqi qalbidan joy olishni oʻzining muqaddas burchi deb bilgan.

## Bosh qahramonlar
* **Gaston Bonapart** — bosh qahramon, fransuz yigiti. Uning „tentakligi“ aslida dunyoviy narsalarga qiziqmasligi va faqat mehr-oqibatga tayanishini ifodalaydi.
* **Takamori** — Gastonning yaponiyalik doʻsti. U orqali muallif zamonaviy yapon yoshlarining oʻzlikni qidirishi haqidagi fikrlarini bayon qiladi.
* **Tomoe** — Takamorining singlisi. U dastlab Gastonga nisbatan shubha va kinoya bilan qarasa-da, asar oxirida uning qadrini anglab yetadi.

## Manbalar
Donishmand tentak

**Donishmand tentak** (inglizcha: *The wise fool*) yoki **tentaklik donoligi** — adabiy paradoksning bir shakli boʻlib, unda tashqi koʻrinishidan ahmoq yoki tentak deb hisoblangan qahramon aslida yuksak donolik tashuvchisi sifatida namoyon boʻladi. Ushbu arxetip antik davrdan hozirgi kunga qadar sanʼat va adabiyotda keng qoʻllanilib keladi. U intellektualizm tushuntirib bera olmagan hayotiy haqiqatlarni sodda va samimiy yoʻl bilan ochib berishga xizmat qiladi.

## Tarixi

### Antik davr
Qadimgi dunyoda tentaklik va donolik oʻrtasidagi aloqa muhim oʻrin tutgan. Platon oʻzining „Davlat“ asarida „Gʻor haqidagi allegoriya“ orqali donishmand tentakning ilk namunalaridan birini keltirgan. Koʻplab tadqiqotchilar Sokratni antik davrning eng buyuk „donishmand tentagi“ deb hisoblashadi. U oʻzining mashhur „Men hech narsa bilmasligimni bilaman“ degan iborasi (Sokrat paradoksi) orqali oʻzini bilimsizdek koʻrsatib, aslida oʻzini aqlli hisoblagan kishilarning bilimsizligini isbotlagan.

### Oʻrta asrlar va Sharq uygʻonishi
Oʻrta asrlarda donishmand tentak obrazi koʻpincha diniy shaxslar qiyofasida namoyon boʻlgan. Islom oltin davrida „aqlli jinnilar“ (intelligent insane) haqida butun bir adabiy janr shakllangan. „Ming bir tun“ ertaklaridagi Buhlil obrazi yoki butun Sharq dunyosiga mashhur boʻlgan Nasreddin afandi (Xoʻja Nasriddin) aynan ushbu toifaga kiradi. Ular oʻzlarining gʻalati va kulgili hatti-harakatlari orqali jamiyatdagi illatlarni va hokimiyatning adolatsizligini fosh qilishgan.

### Uygʻonish davri
Ushbu paradoks Renessans davrida oʻzining choʻqqisiga chiqdi. Erazm Rotterdamskiy oʻzining 1511-yilda nashr etilgan „Tentaklikka madhiya“ (*In Praise of Folly*) asarida Stultitia (Tentaklik maʼbudasi) obrazini yaratdi. Shuningdek, William Shakespeare oʻzining pyesalarida, ayniqsa „Qirol Lir“ asaridagi Masxaraboz obrazi orqali bu mavzuni mukammal darajaga yetkazdi. Shakespeare masxarabozi qirolni jazolanishdan qoʻrqmasdan tanqid qila oladigan yagona „donishmand“ shaxsdir. Miguel de Cervantesning „Don Kixot“ asari ham xayolparast ritsar va uning sodda qurolbardori Sancho Pansa orqali donishmand tentaklik olamini yoritib beradi.

## Xarakterli xususiyatlari
Donishmand tentaklar odatda quyidagi xislatlari bilan ajralib turadi:
* **Ijtimoiy normalardan ozodlik:** Ular jamiyat tomonidan oʻrnatilgan qoidalarga boʻysunmaydilar, shu sababli ular haqiqatni qoʻrqmasdan ayta oladilar;
* **Samimiylik va beguborlik:** Ularning donoligi kitobiy bilimga emas, balki tabiiy instinkt va pok qalbga asoslangan;
* **Soʻz oʻyinlari:** Ular koʻpincha majoziy maʼnoda gapiradilar va raqiblarini soʻz oʻyinlari orqali mot qiladilar.

Tadqiqotchi Valter Kayzerning fikricha, bunday qahramonlar „oxymoron“ (teskari maʼnoli birikma) timsolidir: ular bir vaqtning oʻzida ham ahmoq, ham eng oʻtkir zehnli kishilardir.

## Zamonaviy madaniyatda
Bugungi kunda ham ushbu arxetip adabiyot va kinoda yashamoqda. Masalan, George R. R. Martinning „Muz va olov qoʻshigʻi“ asaridagi Patchface obrazi yoki yapon yozuvchisi Syusaku Endoning „Ajoyib tentak“ (*Wonderful Fool*) romanidagi Gaston Bonapart obrazi zamonaviy donishmand tentaklarga yaqqol misoldir.

## Manbalar
Crystal Eastman

**Crystal Catherine Eastman** (talaffuzi: *Kristal Ketrin Istmen*; 1881-yil 25-iyun — 1928-yil 8-iyul) — amerikalik mashhur huquqshunos, antimilitarist, feminist, sotsialist va jurnalist. U AQShda ayollarning saylov huquqi uchun kurashning eng faol yetakchilaridan biri boʻlgan. Shuningdek, u oʻz akasi Max Eastman bilan birgalikda „The Liberator“ nomli radikal siyosiy-adabiy jurnalga asos solgan. Crystal Eastman dunyoga mashhur Amerika fuqarolik erkinliklari ittifoqi (ACLU) hamda Ayollarning tinchlik va erkinlik xalqaro ligasi tashkilotlarining hammuassisi hisoblanadi.

## Yoshligi va oilasi
Crystal Eastman Massachusets shtatining Marlboro shahrida tugʻilgan. Uning oilasi maʼrifatli va diniy muhitda yashagan. Uning onasi Annis Bertha Ford AQShda rasman tayinlangan birinchi ayol protestant ruhoniylaridan biri boʻlgan boʻlsa, otasi Samuel Elijah Eastman ham Kongregatsional cherkovi xizmatchisi boʻlgan. Crystalning bolaligi Nyu-York shtatida oʻtgan va u yerda mashhur yozuvchi Mark Twain oilasi bilan yaqin aloqada boʻlgan.

## Taʼlimi
U dastlab Vassar kollejida bakalavr darajasini oldi (1903), soʻngra Kolumbiya universitetida sotsiologiya boʻyicha magistrlik darajasini tamomladi (1904). Keyinchalik u oʻz faoliyatini huquq bilan bogʻlashga qaror qildi va Nyu-York universitetining huquq maktabiga oʻqishga kirdi. U 1907-yilda ushbu nufuzli dargohni oʻz kursida ikkinchi eng yuqori natija bilan bitirgan kam sonli ayollardan biri boʻldi.

## Mehnat huquqi va ijtimoiy islohotlar
Eastmanning professional faoliyati „Pitsburg tadqiqoti“ (The Pittsburgh Survey) bilan boshlandi. U ishdagi baxtsiz hodisalar va ularning huquqiy oqibatlarini oʻrgandi. Uning 1910-yilda nashr etilgan „Work Accidents and the Law“ (Ishdagi baxtsiz hodisalar va qonun) nomli fundamental asari AQShda mehnat xavfsizligi sohasidagi islohotlarga turtki berdi. U Nyu-York shtatida ishchilarning mehnat qobiliyatini yoʻqotishi boʻyicha kompensatsiya toʻlash toʻgʻrisidagi birinchi qonun loyihasini ishlab chiqdi. Ushbu hujjat butun Shimoliy Amerika uchun namunaviy modelga aylandi.

## Siyosiy va tinchlik faoliyati
Birinchi jahon urushi yillarida Eastman urushga qarshi harakatlarning markazida turdi. U „Ayollarning tinchlik partiyasi“ (Womanʼs Peace Party) asoschilaridan biri boʻlib, keyinchalik ushbu tashkilot dunyodagi eng qadimgi ayollar tinchlik tashkiloti boʻlgan Ayollarning tinchlik va erkinlik xalqaro ligasi (WILPF)ga aylandi. 1917-yilda u harbiy xizmatdan vijdonan voz kechganlarni himoya qilish uchun Milliy fuqarolik erkinliklari byurosiga asos soldi, bu esa keyinchalik mashhur ACLU tashkilotiga aylandi. Shuningdek, u ayollarga teng huquqlar beruvchi „Teng huquqlar toʻgʻrisidagi tuzatish“ (Equal Rights Amendment) mualliflaridan biri hisoblanadi.

## Shaxsiy hayoti va vafoti
Crystal Eastman britaniyalik muharrir Walter Fuller bilan turmush qurgan. U oʻz familiyasini saqlab qolgan, bu oʻsha davr uchun ayollar mustaqilligining kuchli ramzi edi. U 1928-yil 8-iyulda buyrak kasalligi — nefrit oqibatida vafot etdi. 2000-yilda uning nomi Nyu-Yorkdagi Milliy ayollar shon-sharaf zaliga kiritildi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* crystaleastman.org
Till Eulenspiegel

**Till Eulenspiegel** (olmoncha talaffuzi: [tɪl ˈʔɔʏlənˌʃpiːɡəl]) — oʻrta asr nemis xalq ogʻzaki ijodining mashhur qahramoni, hiylagar va sarguzashtchi shaxs. U haqidagi birinchi arzon xalq kitobi taxminan 1510-yilda nashr etilgan boʻlib, u Yevropa hikoyachilik anʼanasining eng qadimgi namoyandalaridan biri hisoblanadi. Personajning hayoti XIV asrning birinchi yarmiga toʻgʻri keladi va uning oʻlimi 1350-yildagi Qora oʻlim (vabo) epidemiyasi bilan bogʻlanadi.

## Ismining maʼnosi va kelib chiqishi
Eulenspiegel familiyasi nemis tilidan soʻzma-soʻz tarjima qilinganda „boyqush-koʻzgu“ degan maʼnoni anglatadi. 1515-yilgi nashr muqovasida hamda uning Myolln shahridagi taxminiy qabr toshida boyqush va qoʻl oynasi aks etgan rebus tasvirlangan. Biroq, koʻplab tilshunoslar bu ism aslida quyi nemis tilidagi „ul’n spegel“ (oʻzbekcha: „ortingni art“) iborasining buzilgan shakli ekanligini taʼkidlashadi. Bu ibora personajning qoʻpol hajviyoti va jamiyat normalari ustidan kulishiga ishora qiladi.

Rivoyatlarga koʻra, Till Braunshvayg yaqinidagi Kneitlingen qishlogʻida tugʻilgan. U daydi sifatida Muqaddas Rim imperiyasi hududlarini, ayniqsa Shimoliy Olmoniya, Chexiya va Italiyani kezib chiqqan. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, Braunshvayg shahri arxivlarida 1339-yilda „Till van Cletlinge“ (Kneitlingenlik Till) ismli shaxs yoʻltoʻsarlik uchun hibsga olingani haqida maʼlumotlar saqlanib qolgan.

## Adabiy shakllanishi
Till haqidagi birinchi mukammal toʻplam 1510–1512-yillarda Strasburgda nashr etilgan. Ushbu asar 95 ta bobdan iborat boʻlib, ularning har birida Tillning oʻz zamondoshlari (hunarmandlar, zodagonlar va hattoki Rim papasi) ustidan kulgan sarguzashtlari hikoya qilinadi. Tillning hazillari koʻpincha soʻzlarni soʻzma-soʻz tushunishga asoslangan. Masalan, u majoziy maʼnoda aytilgan buyruqlarni toʻgʻridan-toʻgʻri bajarish orqali xoʻjayinlarini noqulay ahvolga solib qoʻyadi. Gyote ham uning barcha nayranglari odamlarning majoziy nutqini Tillning real qabul qilishi asosiga qurilganini kuzatgan.

## Madaniy taʼsiri
XIX asrda belgiyalik yozuvchi Charles De Coster Till Eulenspiegel obrazini butunlay oʻzgartirdi. Oʻzining 1867-yilda yozilgan „Til Ulenshpigel va Lamme Gutzak afsonasi“ nomli romanida u Tillni XVI asrdagi flamand vatanparvari va ispan zulmiga qarshi kurashuvchi qahramon sifatida tasvirladi. Bu asardan soʻng Till Belgiya va Niderlandiyada milliy ozodlik ramziga aylandi.

Bastakor Richard Strauss 1895-yilda uning sharafiga „Till Eulenspiegelning quvnoq nayranglari“ (Op. 28) nomli mashhur simfonik poema yaratdi. Bugungi kunda Olmoniyaning Schöppenstedt va Mölln shaharlarida uning sharafiga ochilgan maxsus muzeylar faoliyat koʻrsatmoqda. Till Eulenspiegel obrazi oʻzining erkinligi, ayyorligi va ijtimoiy adolatsizlikka qarshi kulgisi bilan jahon adabiyoti hamda sanʼatining ajralmas qismiga aylangan.

## Yana qarang
* Nasriddin Afandi — Sharq folkloridagi oʻxshash qahramon.
* Hitar Petar — bolgar va makedon folkloridagi zukko personaj.
* Giufà — sitsiliyalik hajviy qahramon.

## Manbalar

## Havolalar
* Till Eulenspiegel hikoyalari toʻplami — Project Gutenberg
* Till Eulenspiegel sarguzashtlari (inglizcha tarjima)
Varamin gilami

**Varamin gilamlari** yoki **Veramin gilamlari va paloslari** () — Varamin shahri va uning atrofida, Tehronning janubi-sharqida toʻqiladigan gilam va paloslardir. Koʻplab gilam va palos mutaxassislari Varamin gilamlarini anʼanaviy uslub va naqsh nuqtai nazaridan eng asl fors gilami turlaridan biri deb hisoblaydilar.

## Texnika va tugunlari
Asos, asosan, paxtadan tayyorlanadi, bu gilamlar uchun keng tarqalgan turk tuguniga qarama-qarshi tarzda fors Senneh tuguni qoʻllaniladi. Varamin fors gilamlari elita qatoriga kiradi, deb hisoblanadi. Varamin gilamlari Varamin hududida yashovchi yoki u yerdan oʻtib yuruvchi koʻchmanchi qabilalar tomonidan toʻqiladi. Bu gilamlar odatda tik dastgohda toʻqiladi.
Varamin gilamlarida ishlatiladigan asosiy ranglar odatda xaki yoki toʻq koʻk fon ustida toʻq jigarrang va toʻq qizil rangda boʻladi. Qishloq va ustaxona toʻquvchilari asosan nosimmetrik (forscha) tugundan foydalanadi, koʻchmanchilar esa oʻzlarining etnik kelib chiqishiga qarab, nosimmetrik yoki simmetrik (turk) tugunni qoʻllaydilar.

## Naqshlari
Varamin gilamlarining oʻziga xos jihati shundaki, ular odatda fil suyagi rangidagi, och koʻk, och yashil yoki oltin kabi yorugʻ fon rangiga ega boʻladi. Rang tanlovi Varamin gilamlarini Koshon kabi shaharlarda ishlab chiqariladigan gilamlardan ajratib turadi. Anʼanaviy qizil va koʻk tuslar ham fon uchun ishlatilgan. Bu ranglar chegaralarda ham oʻzaro almashib qoʻllanadi. Varamin gilamlarida eng koʻp uchraydigan naqsh — bu „Mino Xoniy“ boʻlib, u romb shaklida joylashgan, toʻrt dumaloq, kamalak kabi rayhonga oʻxshash guldonlardan iborat boʻlib, ular bir-biriga orasida kichik gul orqali ulangan va butun maydonda takrorlanib boradi. „Mino Xoniy“ atamasining kelib chiqishi nomaʼlum, biroq „Mino“ ayol ismi hisoblanadi. Mino Xoniy sharqiy Eron hududida keng tarqalgan Herati naqshi bilan ham bogʻliq koʻrinadi.
Boshqa mashhur naqshlarga Zil-i-sulton kiradi; u guldonga joylashtirilgan gullar tasviri boʻlib, fors gilamlarining eng koʻp uchraydigan klassik naqshlaridan biridir; shuningdek, oʻsimliklar va hayvonlar tasvirlari ishlatiladigan naqshlar ham bor boʻlib, ularda murakkab gullar ornamenti orasiga sochib yuborilgan hayvon tasvirlari kiritiladi.

## Gallery

Image:Varamin Carpet 2.jpg|Mino Xoniy naqshli gilam
Image:Varamin Carpet.jpg|Mino Xoniy naqshli gilam
Image:Varamin Carpet 7.jpg|Zell as-Sulton naqshli gilam
Image:Varmin Carpet 5.jpg|Pashotori naqshli gilam


## Manbalar
Sheroz gilami

**Sheroz gilami** () — Forsning Sheroz shahri atrofidagi qishloqlarda toʻqiladigan bir turdagi fors gilami.

Naqshlar odatda oʻtroqlashgan qabila toʻquvchilaridan kelib chiqqan boʻlib, ular qashqay, Xamse (Basseriy va Xamse arablar) , Afshor, Abade va Lur naqshlarini taqlid qiladi. Toʻquvchilar oʻrnatilgan dastgohlardan foydalanganlari uchun gilamlar koʻproq katta va koʻpincha koʻchmanchilarning gilamlariga qaraganda dagʻalroq boʻladi. Sheroz gilamlari odatda juda nozik tugun bilan toʻqilmaydi, qashqay hamda Abade gilamlarida esa tugunlar nozikroq boʻladi. Sheroz gilamlarida forscha (nosimmetrik) tugun ishlatiladi.

Baʼzi namunalarda Kirusning oq oti tasvirlanadi. Sheroz gilami bulbulni tasvirlaydigan yagona gilam boʻlib, ular burchakli shakldagi qushlar sifatida koʻrsatiladi. Ushbu qushlar rozi boʻlish va baxtiyorlik ramzi, deb aytiladi.

Fors viloyatining fors qabilalaridan biri boʻlgan Basseriy qabilasi gilamlari oʻzining rang-barang naqshlari bilan mashhur. Toʻq sariq rang Basseriy gilamlariga xos boʻlgan alohida rang hisoblanadi.

## Manbalar
Shohsevon gilami

**Shohsevon gilami** yoki **Shohsevon kilimi** — eroncha uslubda qoʻlda tayyorlanadigan gilam boʻlib, uni Shohsevonlar Ozarbayjon mintaqasida, Eron hududida toʻqiydilar.

## Yana qarang
* Heriz gilami
* Tabriz gilami

## Manbalar
Seraband gilami

**Seraband gilami** yoki **Saraband**, Eron (fors)ning Ser-e Band tumani (Arokning janubi-gʻarbida joylashgan)dan kelib chiqqan qoʻlda toʻqilgan pol gilamidir. Bu 19-asr va 20-asr boshlariga oid gilamlar diagonal qatorlarda joylashgan mayda nok yoki barg shakllari bilan xarakterlanadigan „mir“ naqshiga ega.

## Manbalar
Qum gilami

**Qom gilamlari** (yoki Qum, Ghom, Ghum) Qum viloyatida, Eronning Tehron shahridan taxminan 100&nbsp;km janubdagi hududlarda toʻqiladi. Garchi Qumda gilam toʻqish soʻnggi 100 yilgacha yirik sanoat ishi boʻlmagan boʻlsa-da, Qumning hashamatli ipak va jun gilamlari yuqori sifati bilan tanilgan va dunyodagi eng qimmat gilamlar qatoriga kiradi. Forscha Qum gilamlari koʻpincha investitsiya sifatida qaraladi, chunki ularning qiymati doimiy ravishda oshib bormoqda.

Hayot daraxti va medalon naqshlari Qumda tugunlangan gilamlarda katta oʻrin tutadi. Rang tuslari koʻk, qizil va fil suyagi kabi fors gilamlarining eng mashhur ranglariga oʻxshash. Qum gilamlari odatda boshqa fors gilamlari turlariga qaraganda kichikroq boʻladi. Ular koʻpincha devorlarga osib qoʻyiladi.

## Shinzo Abe uchun sovgʻa
Shinzo Abening Tehronga tashrifi chogʻida unga Hasan Ruhoniy tomonidan juda nafis Qum ipak gilami sovgʻa qilingan.

Ruhoniyning taʼkidlashicha, fors gilamini sovgʻa sifatida tanlash Eron xalqi sabr-toqati, aniqligi va izchilligini namoyon etish bilan birga Eronda gilam toʻqish sanʼatini ham koʻrsatadi.

Oʻlchami 205 × 205 sm boʻlgan va 4 milliondan ortiq tugunga ega gilam ikki nafar qumlik ustoz gilamtoʻquvchi tomonidan uch yil davomida toʻqilgan. Ushbu gilam Husayn Ermi ustaxonasi sanʼat asarlaridan biri boʻlib, u golfarang (atirgul naqshi) va turli xil koʻk rangdagi oltin medalonning goʻzal naqshlari bilan toʻldirilgan. Gilamning oltin lachaklari (burchaklari) markazdagi toranj (medalon) bilan uygʻunlashib, gilamning asosiy hoshiyasi bilan birga eron miniatyurasi uslubidagi yangi qoʻshilma hosil qiladi.

## Yana qarang
* Fors gilami

## Manbalar
Nizom Nortojiyev

**Nizom Normatovich Nortojiyev** (1955-yil 13-mart — 2015-yil 16-dekabr) — sovet va oʻzbek futbolchisi, hujumchi va yarim himoyachi pozitsiyalarida oʻynagan. Oʻzbekiston futbol klublarida bosh murabbiy va yordamchi murabbiylik qilgan.

## Biografiya
Ota-onasi urush paytida bir sanitariya poyezdida xizmat qilayotganlarida tanishib qolishgan. Onasi hamshira Aleksandra Kiselyova (Nortojiyeva). Ikki akasi va bir ukasi boʻlgan.

12 yoshidan Toshkent yoshlar futbol maktabida murabbiy Sergey Arutyunov qoʻl ostida shugʻullana boshlagan. Oʻzbekiston davlat jismoniy tarbiya institutini tamomlagan.

### Futbolchilik faoliyati
1972—1975-yillarda „Paxtakor“ klubining oʻrinbosarlar jamoasi tarkibida faoliyat olib borgan. 1972-yilda Paxtakor jamoasi safida birinchi ligada bitta oʻyin oʻtkazgan, 1973-yilda esa ikkinchi ligada „Yangiyer“ jamoasi sharafini ham himoya qilgan. 1976—1978-yillarda „Meliorator“/"Yangiyer", 1979-yilda „Shahrixonchi“ jamoalarida maydonning barcha pozitsiyalarida toʻp surgan. „Sovetskiy sport“ nashri maʼlumotlariga koʻra, 1979-yilda markaziy himoyachi sifatida oʻynab, 15 ta gol urgan (statistik saytlar maʼlumotlariga koʻra esa — 5 ta gol).

1979-yilda „Paxtakor“ safida SSSR oliy ligasida debyut qilib, toʻrtta oʻyinda maydonga tushgan. 1980-yilda 30 ta oʻyinda oltita gol urgan. 1981-yilda 16 ta oʻyin oʻtkazgach, Samarqandning ikkinchi liga jamoasi „Dinamo“ klubi safiga oʻtgan. Ikki yil davomida maydonga tushmagach, faoliyatini quyi liga klublari — Xalqobodning „Sohibkor“ (1984—1986), „Paxtakor“ (1986—1988), Andijonning „Spartak“ (1989), Jizzaxning „Soʻgʻdiyona“ va Qarshining „Geolog“ (1990), „Sohibkor“ (1991) jamoalarida davom ettirgan. 1991-yil iyun oyidan „Sohibkor“ jamoasining bosh murabbiyi etib tayinlangan.

### Murabbiylik faoliyati
Oʻzbekiston chempionatida: „Baxt“ (1992) bosh murabbiyi, MHSK (1993) safida toʻrtta oʻyin oʻtkazgan, „Gʻazalkent“ (1994), „Oqtepa“ (2006—2007) klublarida bosh murabbiy sifatida faoliyat yuritgan.

## Vafoti
2015-yil 16-dekabrda vafot etgan.

Toshkentda Nizom Nortojiyev nomidagi futbol maktabi ochilgan. Nortojiyev nomidagi futbol festivali tashkil etilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Nizom Nortojiyev Footballfakts saytida
Muqadasa Ahmadzay

**Muqadasa Ahmadzay** (1992 yoki 1993-yil, Nangarhor, Afgʻoniston) — 2018-yilgi Afgʻoniston parlament saylovlarida ishtirok etgan afgʻonistonlik jamoat arbobi, siyosatchi va shoira. Muqadasa N-Peace mukofoti sovrindori va 2021-yilda BBCning „100 ayol“ roʻyxatiga kiritilgan. 

## Tarjimayi holi
Muqadasa Ahmadzay 1992 yoki 1993-yilda Afgʻonistonning Nangarhorda tugʻilgan. 2017-yilda 24 yoshda boʻlgan.  Ahmadzayning Nangarhordan boʻlgan jamoat arbobi va shoira ekanligidan xabar topgan olilasi dastlab uning faoliyatidan norozi boʻlishgan hamda Muqadasani jismoniy jazolashgan. Oʻsmirlik chogʻidayoq sheʼriy kitobini nashr ettirgan va kitobga amakisining bergan bahosi tufayli oilasining Muqadasa ijodiga boʻlgan fikrini oʻzgarishiga sabab boʻlgan. Ahmadzay Afgʻoniston Yoshlar parlamentining sobiq aʼzosi va spikeri oʻrinbosari, COVID-19 pandemiyasi davrida ayollar va jamiyatni dezinformatsiyaga qarshi qoʻllab-quvvatlashda jonbozlik koʻrsatgan. Muqadasa yana Afgʻonistondagi Milliy yoshlar kengashi asoschisi boʻlib, Afg‘oniston va Pokiston tinchlik muloqotlari doirasida afg‘on ayollari huquqlarini himoya qilgan. Boshqa ayollar bilan birga Jalolobodda ayollar huquqlarini ommaga xabardor qilish maqsadida shahar devorlarni bo‘yash kampaniyasini boshlagan. Shuningdek, Ahmadzay butun mamlakat boʻylab, jumladan, oʻsha paytda Tolibon nazorati ostida boʻlgan hududlardagi oilaviy zoʻravonlikka duch kelgan ayollarning uylariga tashrif buyurgan 400 nafar ayoldan iborat tarmoqni yaratgan. Afgʻonistonda ayollar huquqlari haqida xabardorlikni oshirishga qaratilgan „Kor“ assotsiatsiyasining asoschisi va direktori hamdir. 2018-yilda Afgʻoniston parlamentiga boʻlib oʻtgan saylovda ishtirok etgan. Ahmadzay Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi tomonidan N-Peace mukofoti bilan taqdirlangan. 2021-yilda BBCning „100 ayol“ roʻyxatiga kiritilgan. 

## Manbalar
Microrape camela

**Microrape camela** — Megalopygidae oilasiga mansub kuya turi. Tur ilk bor 1927-yilda Walter Hopp tomonidan tavsiflangan. Ushbu tur Kolumbiyada uchraydi.
## Manbalar
Stanislav Semyonov (futbolchi)

**Stanislav Andreyevich Semyonov** (1937-yil 24-avgust — 1988-yil 22-oktyabr) — sovet futbolchisi, yarim himoyachi va himoyachi pozitsiyalarida oʻynagan. Oʻzbekiston klublarida murabbiylik qilgan.

## Biografiyasi
1957-yilda Toshkentning „Paxtakor“ jamoasi tarkibida „B“ klassida oʻynay boshlagan. 1960—1963-yillarda „A“ klassida toʻp surib, 49 ta oʻyinda ikkita gol urgan. 1960-yil 20-aprelda „Paxtakor“ning „Zenit“ga qarshi oʻz maydonidagi uchrashuvida (0:5) oʻz darvozasiga ikkita toʻp kiritib qoʻygan. 1964—1966-yillarda Toshkent viloyatining „Politotdel“ klubi sharafini himoya qilgan.

Olmaliqning „Metallurg“ (1967—1968) va „Yangiyer“ (1969) klublari bosh murabbiyi. „Narimanovets“ jamoasida murabbiy boʻlib ishlagan.

### Vafoti
1988-yil oktyabr oyida avtomobil urib yuborishi oqibatida halok boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Stanislav Semyonov Transfermarkt saytida
* Stanislav Semyonov Sport-strana.ru saytida
* Stanislav Semyonov Footballfakts saytida
Hadicha Sulton saroyi

**Hadicha Sulton saroyi** () tarixiy *yalı* () boʻlib, Turkiyaning Istanbul shahridagi Ortaköy mahallasida, Bosfor boʻgʻozi boʻyida joylashgan. Dastlab unga egalik qilgan shaxs Hadicha Sulton nomi bilan atalgan. Bugungi kunda suv sporti klubi binosi sifatida foydalaniladi.

Ortaköydagi Defterdarburnudagi ushbu qarorgoh Usmoniylar sulolasi Turkiya Respublikasiga aylantirilgach, dastlab bolalar uyi, keyinchalik esa boshlangʻich maktab sifatida foydalanilgan.

## Manbalar
Bacalhao oroli

**Bacalhao oroli** — Kanadaning Nyufaundlend oroli hududidagi Twillingate shaharchasiga qarashli orol. Unda mayoq mavjud. 1911-yilda bu yerda mayoq qoʻriqchilari va ularning oilalari yashagan.

## Manbalar
Barnes oroli

**Barnes oroli** (**Barn oroli** nomi bilan ham tanilgan) — New Brunswick provinsiyasining Charlotte grafligiga qarashli, oʻzlashtirilmagan 33 akrlik orol

## Manbalar
Fotima al-Qobbaj

**Fotima al-Qobbaj** (arabcha: فاطمة القباج) Al-Qaraviyyin universitetiga qatnashgan ilk ayol talabalardan biri boʻlgan. Keyinchalik u Marokash Oliy Diniy Ilmlar Kengashining yagona ayol aʼzosiga aylangan.

## Taʼlimi
Fotima al-Qobbaj oʻz taʼlimini qizlar uchun moʻljallangan anʼanaviy marokashcha islomiy maktab — *Dar al-Faqiha*da boshlagan, u yerda u Qur’onni oʻrgangan. Keyin u boshlangʻich taʼlimi uchun *Madrasat an-Najoh*ga oʻtkazilgan. Oʻqishini tugatgach, Fotima al-Qobbaj va uning oilasi ayollar uchun oliy taʼlim olish imkoniyatlari cheklanganini anglab yetdi. Ayollarning Al-Qaraviyyin universitetiga qabul qilinishi masalasida bir necha bor muhokama va bahslar olib borilgach, Fotima al-Qobbaj yana toʻqqiz nafar ayol talaba bilan birga universitetga qabul qilindi. Fotima al-Qobbaj u yerda 10 yil tahsil olgan va 1950-yillarning oʻrtalarida uni bitirgan.

Keyinchalik u podshoh va uning oilasiga *[[Shariat|shariat]]* boʻyicha taʼlim bera boshladi. Uning taʼkidlashicha, ayollar koʻpincha savodsiz va kambagʻal qatlam vakillari bilan davlat tayinlagan imomlarga qaraganda yaxshiroq muloqot oʻrnatishga qodir edi.

Uning tajribasi „marokashlik ayollarning diniy hokimiyatga tarixiy kirish imkoniyati va islom ilmi erkaklar ustun boʻlgan sohasidagi harakatchanligi haqidagi tasavvurlarga qarshi chiqadi“, deb baholangan.

## Manbalar
Bear oroli

**Bear oroli** — Shimoli-sharqiy Ontarioning Temagami ko‘lida joylashgan orol. Maydoni 4,66 km² bo‘lib, Temagami ko‘lidagi Temagami orolidan keyin ikkinchi eng katta orol hisoblanadi.

## Manbalar
Beaver oroli

**Beaver oroli** — Kanadaning Saskachevan provinsiyasining shimoliy qismidagi Reindeer koʻli bilan oʻralgan kichik orol.

## Manbalar
Bell oroli

**Bell oroli** — Grey orollari tarkibiga kiruvchi, Nyufaundlendning Katta Shimoliy yarimorolining sharqida, Atlantika okeanida joylashgan orol.

## Manbalar
Hidayet Şefkatli Tuksal

**Hidayet Şefkatli Tuksal** (1963-yilda tugʻilgan) — turk inson huquqlari faoli, islomiy feminist va kolumnist. U Mardin Artuklu universitetida ilohiyotdan maʼruzalar oʻqiydi.

## Hayoti
Hidayet Şefkatli Tuksal 1963-yilda Turkiyaning Anqara shahrida Bolqondan chiqqan musulmon oilada tugʻilgan. 1980-yilda u Anqara universitetining ilohiyot fakultetiga oʻqishga kirgan. U bu yerda oʻqib yurganida diniy tariqatga qoʻshiladi va hijob oʻrashni boshlaydi. Hidayet Şefkatli Tuksal shu yerda islom ilohiyotidan falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olgan.

1994-yilda Tuksal „Poytaxt Ayollar Platformasi“ (*Başkent Kadın Platformu*)ni hammuassislik qildi. Platforma jinsiy kamsitishning diniy asoslarini shubha ostiga olgan va dunyoviy muhitlarda dindor ayollar boshdan kechirayotgan kamsitish va adolatsizlikka eʼtibor qaratishga chaqirgan.

Hidayet Şefkatli Tuksal Yaqin Sharq texnika universitetida falsafa boʻyicha magistratura bosqichida tahsil olgan. Bosh roʻmoliga (roʻmol oʻrashiga) doir toʻsiqlar va hujumlarni boshdan kechirganidan soʻng, u universitetni tark etishga majbur boʻladi. Oʻzi yoqtirgan ishni topa olmagach, singillari va onasi bilan birga kiyim-kechak doʻkoni ochadi. Tuksal bir muddat Imom Hatip maktabida dars bergan, soʻng doktorantura dasturiga oʻqishga kirgan. 1997-yilgi postmodern toʻntarish va 28-fevral jarayonidan soʻng Turkiyadagi taʼlim muassasalarida roʻmol oʻrash taqiqlangan edi. Tuksal buni ayollar masalasi sifatida koʻrdi va roʻmol oʻraydigan ayollar jarayondan eng koʻp zarar koʻrganini taʼkidladi. U hatto ayrim konservativ musulmon va islomchi erkaklar ham islomiy muassasalarda roʻmol oʻragan ayollarni hukmron otaturkchi diskurs tufayli yetarlicha „taqdim etish mumkin“ deb hisoblamaganini qayd etgan.

Tuksal oʻzini dindor feminist sifatida tanitadi. U diniy matnlarni oʻrgangan va ayollarning chetlashtirilishiga olib keladigan islomchi gʻoyalarni tanqid ostiga olgan. U 2001-yilda „hadis“larda gender tarafkashligi boʻyicha ilmiy tadqiqot kitobi yozgan. U „hadis“larda ayollar huquqlariga oid bir-biriga zid daʼvolarni hal qilish zarurligini ilgari surgan.

Hidayet Şefkatli Tuksal, shuningdek, Turkiyadagi islomchi ayollar harakati tarixini yozgan. U Turkiyada islomiy va dunyoviy feministlar oʻrtasidagi tafovutni qayd etgan.

2012-yildan boshlab Tuksal *[[Taraf (gazeta)|Taraf]]* gazetasida kolumnist sifatida maqolalar yozgan.

Tuksal turmush qurgan va uch nafar farzandi bor.

## Manbalar
Big Chicken oroli

**Big Chicken oroli** — Kanadaning Ontario provinsiyasidagi Eri koʻli ichida joylashgan kichik, tekis va daraxtsiz orol.

## Manbalar
Iftixor at-Tujjor

**Iffat az-Zamon Amin** (1912 - 1977), shuningdek Iftixor at-Tujjor nomi bilan tanilgan, Banu Aminning shogirdi va jiyani boʻlib, u 20-asrda yashagan Eronning eng mashhur ayol diniy olimi edi.

Iffat az-Zamon Amin Najafda oyatulloh Mahmud Hoshimiy Shohrudiydan ijozat (rivoya boʻyicha sanad) olgan. U 1999–2009-yillarda Eron Islom Respublikasi Sud hokimiyati rahbari boʻlib ishlagan.

Uning asarlari orasida “Chehel hadisi Amin” (“Aminning qirq hadisi”), shuningdek “Hashtsad
va bist vaʼza” nomi bilan ham tanilgan kitobi bor.

Iffat az-Zamon Aminning otasi Ahmad Amin boʻlib, u Nusrat Aminning eri va amakivachchasi Haj Mirzo (boshqa nomi Muin at-Tujjor (1950-yillarda vafot etgan))ning ukasi edi. Iffat az-Zamonning qarindoshlari orasidan, shuningdek, mujtahida boʻlgan katta ammasi, Hashimiya at-Tujjor ham bor edi.

## Yana qarang
*Ollima Banu Amin
*Hashimiya at-Tujjor
*Zuhra Sefatiy
*Ziynat as-Sodot Humoyuniy

## Manbalar
Zuhra Sefatiy

**Oyatulloh Zuhra Sefatiy** ayol mujtahida. Sefatiy Ayollar ijtimoiy-madaniy kengashining aʼzosi va Madaniy islohotlar oliy kengashiga vakildir.

## Shaxsiy hayoti va taʼlimi
Zuhra Sefatiy diniy oilada voyaga yetgan. U 1948-yilda Eronning Abadon shahrida tugʻilgan. U 1966-yilda ilohiyot maktabiga kirishidan oldin oʻrta maktab fanlarini uyda oʻrgangan. Zuhra Sefatiy Abadonda fiqh, adabiyot va islomiy fanlar boʻyicha dastlabki saboqlarni olgan. 1970-yilda u oʻqishini davom ettirish uchun Qum ilohiyot maktabiga ketgan. U Oyatulloh Shohidiy, Oyatulloh Haqqiy, Oyatulloh Ali Meshkiniy va Oyatulloh Muhammad Hasan Ahmad Faqih (uning eri) kabi mashhur olimlarning shogirdi boʻlgan.

Sifati fiqh boʻyicha eng yuqori daraja — ijtihod darajasiga erishgan, bu juda oz sonli ayollar erishgan yutuqdir. Uning ijtihod darajasi bir necha oyatullohlar, jumladan Oyatulloh Ali Yori Gʻaraviy-Tabriziy (Oyatulloh Naeiniyning shogirdi), Sofi Gulpaygoniy, Fozil Lankaroniy va Muhammad Hasan Ahmad Faqih tomonidan tasdiqlangan.

## Faoliyati
Zuhra Sefatiy Qum shahrida ayollar uchun ilohiyot maktabini ham hamasoschilik qilgan, bu maktab keyinchalik Maktab-i Tavhid nomi bilan tanilgan. Zuhra Sefatiy eronlik prezident Mahmud Ahmadinajod tomonidan eʼtirof etilgan 3 000 nafar ibratli ayollardan biri boʻlgan va 2006-yil oktabrida prezidentdan faxriy yorliq olgan.

Zuhra Sefatiyning ikki akasi bor. Ulardan biri Gʻulomhusayn Sefotiy-Dezfuliy (1952–1977) boʻlib, radikal antikapitalistik „Mansuron“ guruhining aʼzosi boʻlgan. Uning boshqa akasi, Iroj Sefotiy-Dezfuliy (1940-yilda tugʻilgan), Abadon shahrini birinchi va beshinchi Majlisda (Eron parlamentida) vakillik qilgan va Majlis Oliy hisob palatasining aʼzosi boʻlgan.

Zuhra Sefatiy va Yusuf Soneʼiy ayrim erkak faqihlar kabi ayol mujtahid ham taqlid manbai (yaʼni marja) boʻlishi mumkin, yaʼni erkaklar ham, ayollar ham ayol mujtahidga taqlid qilishi mumkin, deb hisoblaydilar. Aksar shia mujtahidlar esa ayollar marja boʻla olmaydi, degan fikrdalar.

## Yana qarang
* Honim Amin
* Amina bint al-Majlisiy
* Iftixor at-Tujjor
* Ziyona as-Sodat Humoyuniy

## Manbalar
Bonalds oroli

**Bonalds oroli** — Kanadaning Nyufaundlend orolining janubiy qirg‘og‘i yaqinidagi orol.

## Havolalar
*Google Earth
Bengard

**Amir Mehdi Rajabiy** (; 2004-yil 12-oktabrda tugʻilgan), professional tarzda **Bengard** () nomi bilan tanilgan, eronlik reper, bastakor va qoʻshiq muallifi. U 2025–2026-yillardagi Eron norozilik namoyishlaridan soʻng hibsga olingan.

## Faoliyati
16 yoshida u „God“ („Xudo“) nomli oʻzi bastalagan qoʻshigʻini chiqardi; unda shaxsiy mavzular haqida soʻz boradi va hayotidagi qiyinchiliklar yoritiladi. Bengard mustaqil musiqiy loyihalarini streaming servislarida eʼlon qilgan. Ularga *Amir Bengard Is Back* (2016), *Baroon* (2022), *Etehad* (2022) va *XxX Lucifer 013* (2022) albomlari kiradi.

Rasanashrga bergan intervyusida u shunday degan: 

## Hibsga olinishi
2023-yilda, majburiy harbiy xizmat davomida, u jonli rep ijrosini koʻrsatuvchi video eʼlon qilgach, bir oy muddatga Huquqni muhofaza qilish qoʻmondonligining Razvedka himoyasi tashkiloti tomonidan hibsga olingan. Harbiy prokuratura idorasidagi sud jarayonidan soʻng, xabarlarga koʻra, unga qoʻshimcha uch oy xizmat qilish jazosi va 27 million Eron tumani miqdorida jarima toʻlash majburiyati yuklangan.

2025–2026-yillardagi Eron norozilik namoyishlaridan keyin u 2026-yil 19-yanvarda Razvedka vazirligi tomonidan hibsga olingan. IranWire va Radio Zamaneh xabariga koʻra, razvedka xodimlari undan majburiy iqror olish maqsadida unga nisbatan jismoniy zoʻravonlik va psixologik qiynoq qoʻllashgan; bunda banklarga oʻt qoʻyish, Molotov kokteyllari tayyorlash va Eron agentlari bilan jismoniy toʻqnashuvlarda qatnashganlik haqidagi ayblovlar ilgari surilgan. Hisobotda aytilishicha, u, jumladan, „Boʻyningdagi ilgakning sovuqligini his qil“ kabi tahdidlarni oʻz ichiga olgan psixologik qoʻrqitishga ham duchor boʻlgan. Inson huquqlari tashkilotlari xabarlariga koʻra, unga yetkazilgan jismoniy va psixologik jarohatlar suhbat chogʻida nutq buzilishi (duduqlanish) keltirib chiqaradigan darajada ogʻir boʻlgan.

## Yana qarang
* 2025–2026-yillardagi Eron norozilik namoyishlari
* Eron rep musiqasi
* Eronlik rep ijrochilari roʻyxati
* Eron musiqasi

## Manbalar
Microrape nivea

**Microrape nivea** — Megalopygidae oilasiga mansub kuya turi. Tur ilk bor 1922-yilda Walter Hopp tomonidan tavsiflangan. Ushbu tur Boliviyada uchraydi.
## Manbalar
Norapella bipennis

**Norapella bipennis** — Megalopygidae oilasiga mansub kuya turi. Tur ilk bor 1930-yilda Walter Hopp tomonidan tavsiflangan.
## Manbalar
Microrape

**Microrape** — Megalopygidae oilasiga mansub kuyalar urug‘i.
## Turlari
**[[Microrape camela]]* Hopp, 1927
**[[Microrape cristata]]* Hopp, 1927
**[[Microrape filata]]* Hopp, 1927
**[[Microrape gnathata]]* Hopp, 1927
**[[Microrape hippopotama]]* Hopp, 1927
**[[Microrape jasminatus]]* (Dognin, 1893)
**[[Microrape minuta]]* (Druce, 1886)
**[[Microrape nivea]]* (Hopp, 1922)
**[[Microrape santiago]]* (Hopp, 1922)
**[[Microrape shilluca]]* Schaus, 1929
**[[Microrape signata]]* Hopp, 1930
**[[Microrape simplex]]* Hopp, 1927

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Norapella

**Norapella** — Megalopygidae oilasiga mansub kuyalar urug‘i.
## Turlari
**[[Norapella bipennis]]* Hopp, 1930
**[[Norapella gracilis]]* (Dognin)
**[[Norapella parva]]* (Schaus, 1896)
**[[Norapella rhadina]]* Dognin, 1914

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Bull, Cow and Calf

**Bull, Cow and Calf** — Kanadaning Nyufaundlend va Labrador provinsiyasidagi orollar guruhi. Ular Avalon yarimorolining janubiy qirg‘og‘i yaqinida joylashgan.

## Manbalar
Calvert oroli

**Calvert oroli** — Ontario provinsiyasining Kenora okrugidagi Whitefish qo‘ltig‘ida joylashgan orol.

## Manbalar

*
*
Trosia flavida

**Trosia flavida** — Megalopygidae oilasiga mansub kuya turi. Tur ilk bor 1911-yilda Paul Dognin tomonidan tavsiflangan.
## Manbalar

## Havolalar
* https://www.inaturalist.org/observations/67967935
Chick oroli

**Chick oroli** — Kanadaning Ontario provinsiyasidagi Eri koʻli ichidagi kichik, tekis va daraxtsiz orol. U orol deb atalishiga qaramay, aslida rif hisoblanadi.

## Manbalar
Cooks oroli

**Cooks oroli** (avval **Oak oroli** nomi bilan ham tanilgan) — Kanadaning Nyu-Bransuyk provinsiyasidagi Charlotte okrugiga qarashli oʻzlashtirilmagan orol.

## Manbalar
Dimension PSI

**Dimension PSI** — olti qismdan iborat paranormal hodisalar haqidagi Germaniya hujjatli teleserial. 2003-yilda Das Erste telekanalida ilk bor efirga uzatilgan.

## Havolalar
*
Diese Drombuschs

**Diese Drombuschs** — 1983-yildan 1994-yilgacha ZDF telekanalida efirga uzatilgan nemis teleseriali.

## Havolalar
*
Dr. Stefan Frank – Der Arzt, dem die Frauen vertrauen

**Dr. Stefan Frank – Der Arzt, dem die Frauen vertrauen** — 1995-yildan 2001-yilgacha RTL telekanali uchun Phoenix Film tomonidan ishlab chiqarilgan Germaniya teleseriali. Serial syujeti Gerhard B. Wenzel tomonidan yozilgan pulp jurnallar turkumiga asoslangan.

## Rollar va obrazlar
* Sigmar Solbach — Stefan Frank
* Hans Caninenberg — Eberhard Frank
* Erna Waßmer — Martha Brunnacker
* Alfons Biber — Louis Brunnacker
* Daniela Strietzel — Susanne Berger
* Christiane Brammer — Marie-Luise Flanitzer
* Hartmut Becker — Ulrich Waldner
* Dorothée Reize — Ruth Waldner
* Claudia Wenzel — Irene Kadenbach

## Havolalar
* 
* Informationen bei DrStefanFrank.de
* Informationen bei fernsehserien.de
* Informationen bei wunschliste.de
* Episodenführer
Drei Damen vom Grill

**Drei Damen vom Grill** — 1978-yildan 1992-yilgacha ARD telekanalida efirga uzatilgan Germaniya teleseriali.

## Rollarda
* Brigitte Mira — Margarete Färber
* Brigitte Grothum — Magda Färber / Marion Mann
* Gabriele Schramm — Margot Färber
* Günter Pfitzmann — Otto Krüger
* Harald Juhnke — Ottmar Kinkel

## Havolalar
*
Shiva Nazar Ahari

**Shiva Nazar Ahari** (; 1984-yil 10-iyunda tugʻilgan) eronlik inson huquqlari faoli va Inson huquqlari haqida xabar beruvchilar qoʻmitasining asoschilaridan biridir. U bir necha marta Eron hukumati tomonidan qamoqqa olingan.

## Hayoti
Shiva Nazar Ahari 2009-yil 14-iyunda qamoqqa olingan va 2009-yil 23-sentabrgacha Evin qamoqxonasida saqlangan, soʻngra 200 ming AQSh dollariga teng kafil evaziga ozod qilingan. U 33 kun yakka kamerada ushlab turilgan.

2009-yil 21-dekabrda u yana bir necha boshqa faollar bilan birga buyuk oyatulloh Husayn Ali Muntazeriyning dafn marosimida qatnashish uchun Qum shahriga yoʻl olayotganlarida yana hibsga olingan.

Eng soʻnggi sud majlisi 2010-yil 4-sentabrda Tehron viloyatidagi Islom inqilobiy sudining 26-boʻlimida boʻlib oʻtgan, unda unga „Islom hukumatini obroʻsizlantirishga urinish“, „Islom hukumatiga qarshi fitna uyushtirish maqsadida yigʻilish“, „jamoat tartibini buzish“ va mohareba yoki „Xudoga qarshi urush ochish“ kabi ayblovlar qoʻyilgan. Uning hibsga olinishi va sud jarayoni boshlanganidan beri bu ish xalqaro miqyosda keskin tanqid qilinib kelinmoqda. Eron Islom Respublikasi tomonidan mamlakatda norozilik va soʻz erkinligi huquqlarini yanada bostirish uchun koʻrilgan noqonuniy choralar ekani taʼkidlanib, uni darhol ozod qilish talabi bildirilgan.

266 kun qamoqda boʻlgach, u 2010-yil 12-sentabrda besh milliard eron riali (taxminan 500 ming AQSh dollaridan ortiq) garov evaziga ozod qilingan.

Sud chaqiruvi asosida Shiva Nazar Ahari 2012-yil 8-sentabrda 4 yillik qamoq jazosini oʻtash uchun Evinga kelgan. Bir qator tashkilotlar uning darhol ozod qilinishini talab qilgan, jumladan, Chegaralarsiz muxbirlar, Jahon gazetalar va nashriyotlar assotsiatsiyasi hamda PEN International.

2018-yil oktabrdan beri Shiva Nazar Ahari Lyublyanada (Sloveniya) yashaydi, u yerga u Xavfsiz shaharlar xalqaro tarmogʻi (ICORN) yordamida koʻchib oʻtgan.

## Mukofotlar
2011-yil 13-mart, yakshanba kuni Shiva Nazar Aharining 2011-yil uchun  sovrindori boʻlgani eʼlon qilindi, bu mukofot unga „inson huquqlari buzilishi boʻyicha dadil internet xabarlari uchun“ berilgan. Mukofot faylasuf, yozuvchi va anti-Nazi madaniy tanqidchi Teodor Haecker nomi bilan atalgan.

## Manbalar