Shimoliy Yevropa

**Shimoliy Yevropa** – deganda biz 2 ta boshqa boshqa narsalarni tushunchalarni tushunimiz lozim. Masalan iqtisodiy jihatdan oladigan boʻladigan Shimoliy Yevropa bu Yevropaning Shimolida joylashgan qismi. Ammo tabiiy geografiya nuqtai nazardan olinadigan boʻlsa, Shimoliy Yevropaga Kattaroq hudud tushuniladi. Misol uchun A.Soatov, Abdulqosimov, M.Mirakmalov ning Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi) kitobida Shimoliy Yevropa oʻlkasiga Skandinaviya yarimoroli, Yutlandiya yarimoroli, Kola yarimoroli, Islandiya oroli, Shpitsbergen arxipelagi, Frans-Iosif Yeri kiritilgan. X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI kitobida Shimoliy Yevropa rayoniga Fenoskandiya, Sharqiy Yevropa tekisligi, Ural togʻlari kiritiladi.

## Fenoskandiya
Skandinaviya yarimoroli va Kola yarim oroli, Finlandiya va Kareliyadan tarkib topgan. Fenoskandiya oʻlkasining katta qismini Yevropada eng yirik boʻlgan Skandinaviya yarim oroli tashkil etadi. Oʻlka hududi 71° va 55° sh.k. lar oraligʻida shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon choʻzilgan, maydoni 1,5 mln. km2, Fenoskandiya
sohillarida orollar va arxipelaglar keng tarqalgan. Shulardan eng yiriklarijanubi-sharqda Gotland, Eland va Bornxolm orollari hamda shimoli-gʻarbdagi Vesterolen va Lofoten arxipelaglaridir. Oʻlkaning gʻarbiy
sohillarida koʻplab mayda orollar joylashgan boʻlib, shimoliy va shimoli-gʻarbiy qirgʻoqlari fordlar bilan kuchli parchalangan boʻlsa, shimoli-sharqiy qismidagi Kola yarim orolining qirgʻoqlari esa aksincha kam
parchalangan. Oʻlkaning qirgʻoqlarini Atlantika okeanining Boltiq va
Shimoliy dengizlari, Shimoliy Muz okeanining Norvegiya, Barens va Oq
dengizlari oʻrab turadi. Fenoskandiya oʻlkasi hududi uchun tabiiy
sharoitining qattiqligi, qadimgi kristall jinslarning keng tarqalgani va
ularning yer yuziga chiqib qolganligi, oxirgi materik muzligi izlarining
yaxshi saqlanganligi, landshaft komplekslari tarkibida tayga oʻrmon
landshaftlarining va togʻ tundra landshaftlarining hukmronlik qilishi
xarakterlidir. Skandinaviya togʻlarining eng baland nuqtasi uning janubiy
qismida joylashgan Yutinxeymen (Galxyopiggen, 2468 m) massivi boʻlib,
butun Fenoskandiya oʻlkasining eng baland nuqtasi hisoblanadi.
Skandinaviya yarim orolining shimoliy chekka qismida togʻlar pasayib
Finmarken (1000m) yassi togʻligi bilan tugaydi. Yassi togʻlikning oʻrtacha
balandligi 300-400 m ni tashkil etadi. Kola yarim orolida Xibin togʻi (1191
m), Lavozero togʻi (1120 m) joylashgan. Fenoskandiyaning gʻarbiy
338
qirgʻoqlari kuchli parchalangan, uning asosiy sababi yangi tektonik
harakatlar va materik muzliklarining taʼsiridir. Daryolar ham oʻz
vodiylariga shu yoriqlarda asos solgan. Natijada Skandinaviya va Kola
yarim orollari uchun xarakterli boʻlgan tor, uzun, tik yonbagʻirli qoʻltiqlar
— fordlar hosil boʻlgan. Eng yirik fordlar gʻarbiy sohillarning janubiy
qismida joylashgan Sochne-ford (220km), Xardanger-ford (185km),
Tronxeyms-ford (180km) va boshqalar. Fenoskandiya iqlim sharoitining
xilma-xil boʻlishi uning shimoldan janubga, gʻarbdan sharqqa tomon uzoq
masofaga choʻzilganligiga, Skandinaviya togʻlarini Atlantika okeanidan
keladigan havo massalari harakatiga toʻsqinlik qilishiga, Arktika havo
massasining kirib kelishiga bogʻliq. Oʻlkaning gʻarbiy va janubiy qismlari
bevosita gʻarbdan keladigan havo massalari taʼsirida boʻladi. Yanvarning
oʻrtacha harorati shimolda −4°S dan 00S gacha, janubida 0°S dan +2°S
gacha boʻladi. Oʻlkaning shimoliy qismida qish 6-7 oy davom etadi, havo
sovuq, shimolda yanvarning oʻrtacha harorati −14°,-16°S, iyulning oʻrtacha
harorati +10°,+12°S atrofida boʻlsa, janubi-sharqda +16°,+17°S gacha
koʻtariladi. Skandinaviya yarim orolining gʻarbiy sohillarida 2000 mm
yogʻin yogʻadi. Fenoskandiyaning relef va iqlim sharoiti yer usti
suvlarining keng tarqalishiga va sersuv boʻlishiga imkon yaratgan.
Shuning uchun oʻlka hududi daryolarga va koʻllarga juda boy, daryolari
oʻz suvini koʻllarga, dengizlarga hamda koʻrfazlarga quyiladi.
Skandinaviyaning eng yirik daryosi boʻlgan Glomma (587 km),
Finlyandiyadagi Kemiyoki daryosi (550 km) da yirik sharsharalari bor.
Fenoskandiya landshaftlarining xarakterli xususiyatlaridan biri,
koʻllarning nihoyat darajada koʻpligidir. Finlyandiyada 60000ga yaqin koʻl
boʻlib, koʻllar koʻp boʻlgani uchun ham uni „koʻllar oʻlkasi“ deb
ataydi. Eng katta koʻllari Venern (5546 km2
), Vettern (1900 km2
), Sayma
(1800 km2
), Payyanne (1065 km2
), Inari (1000 km2
), Melaren, Yelmaren,
Imandra, Pyaozero, Topozero, Vigozero, Segozerolar hisoblanadi.
Skandinaviya togʻlarida hozirgi zamon muzliklarining markazi joylashgan.
Muzliklarning umumiy maydoni 5000 km2
, ular Skandinaviya togʻlarining
gʻarbiy polosasida, atmosfera yogʻinlari koʻp yogʻadigan massivlarda
joylashgan boʻlib, uning maydoni 850 km2 ga yaqin. Qor chiziqlarining
balandlik chegarasi janubda 1200 m ni, shimolda 400-500 m ni tashkil
etadi. Vodiy muzliklari dengiz sathidan 100-200 m balandlikkacha tushib
keladi.
Fenoskandiyaning oʻsimlik dunyosi xilma-xil. Ularning orasida igna
bargli oʻrmonlar hukmronlik qiladi. Igna barglilardan Yevropa yeli va
oddiy qaragʻay koʻp tarqalgan. Tayga oʻrmonlari uchun podzol, gleyli-podzol va botqoq tuproqlar xarakterli. Skandinaviya yarim orolining
janubida igna bargli oʻrmonlar aralash oʻrmonlar bilan almashinadi.
Aralash oʻrmonlarda yel va qaragʻaydan tashqari zarang, joʻka, eman
daraxtining bir necha turi oʻsadi. Oʻrmonlar Fenoskandiya
mamlakatlarining asosiy tabiiy boyligi hisoblanadi. Finlyandiyaning 75%
maydoni, Shvesiyaning 50% maydoni, Kareliyaning katta qismi oʻrmonlar
bilan band.
Fenoskandiya hayvonot olamiga uncha boy emas. U yerda eng koʻp
tarqalgan turlari oʻrmonlarda yashaydigan hayvonlardir. Ularning ham
juda katta qismi qirib tashlangan. Ayniqsa, yirtqich hayvonlar qoʻngʻir
ayiqlar, boʻrilar va tulkilar butunlay yoʻqolib ketish arafasida.
Oʻrmonlarda olmaxon, asl zotli bugʻu, kosulya, turli xil oʻrmon qushlari -
qarqurlar, chiplar, qurlar yashaydi.
## Sharqiy Yevropa tekisligi
Sharqiy Yevropa tekisligi dunyodagi eng
yirik tekisliklardan biri, shimoldan janubga Shimoliy Muz okeanidan (690
sh.k.) Qora va Kaspiy dengizlargacha (400
sh.k.), gʻarbdan sharqga esa
Karpat togʻlaridan Ural togʻlarigacha boʻlgan keng maydonni egallaydi.
Oʻrtacha balandligi 170 m, eng baland qismlari tekislikning janubiy va
shimoliy qismlarida joylashgan, mutloq balandligi 384-525 m gacha
yetadi. Kengliklar boʻylab joylashgan Belarussiya-Smolensk, Moskva-Klin-Dmitrov-Shimoliy uval balandliklari, Sharqiy Yevropa shimoliy va
janubiy qismlarga ajraladi. Shimoliy qismi Shimoliy Muz okeani
havzasiga, janubiy qismi Qora va Kaspiy dengizi havzasiga qaraydi.
Shimoliy qismining relefi tektonik harakatlar toʻrtlamchi davr materik
muzliklari va dengiz transgressiyalari taʼsirida shakllangan. Shuning uchun
bu yerda toʻlqinsimon balandliklar, morena qirlari keng tarqalgan. Tekislik
janubiy qismining relefi esa asosan tektonik harakatlar va energiya
taʼsirida shakllangan. Bu yerning asosiy relef shakllari meredian
yoʻnalishidagi Podol, Dneprboʻyi, Oʻrtarus, Volgaboʻyi, Umumiy sirt
tepaliklari va ular oraligʻida joylashgan Dneprboʻyi, Don
pastekisliklaridan iborat. Sharqiy Yevropa tekisligida tuproq oʻsimliklarning tarqalishida gorizontal zonallik aniq aks etgan. Shimoldan
janubga tomon tekislikda tundra, oʻrmon, oʻrmon-dasht, dasht, choʻl va
chala choʻl tabiat zonalari ajratiladi.
Sharqiy Yevropa tekisligining relefi uning geologik tuzilishi bilan
bogʻliq. Tekislik Sharqiy Yevropa metamorfiklashgan arxey-proterozoy
yotqiziqlaridan iborat. Platforma qolqonlari va antiklizalar relef
balandliklar sifatida, sinklizalar esa pastekisliklar va tekisliklar sifatida aks
etgan. Toʻrtlamchi davrda shimoliy yarim sharda roʻy bergan iqlimiy
oʻzgarishlar natijasida Sharqiy Yevropa tekisligining katta qismini bir
necha bor materik muzliklari qoplagan. Bu albatta tekislikdagi fauna va
floraning migrasiyasiga, relef shakllariga, choʻkindi togʻ jinslarining
tarkibga katta taʼsir koʻrsatgan. Sharqiy Yevropa tekisligi 400 va 690
sh.k. oraligʻida joylashgan, natijada bu yerga tushadigan Quyosh radiatsiyaning
miqdori shimolda va janubda bir-biridan katta farq qiladi. Eng koʻp yogʻin
tekislikning gʻarbiy qismida 600-650 mm, shimoliy va janubiy qismlarida
200-400 mm ni tashkil etadi. Sharqiy Yevropa daryolari Mozen, Onega,
Shimoliy Dvineya, Legara Shimoliy Muz okeani havzasiga, Neva, Gʻarbiy
Dvina Atlantika okeanining Boltiq dengiziga, Dnepr, Janubiy Bug, Dnestr
daryolari Qora dengizga, Don esa Azov dengiziga quyiladi.
Oʻlkada bir qator yaqqol koʻzga tashlanuvchi tabiat zonalari
uchraydi. Tundraning janubiy chekkasida oʻrmon zonasiga oʻtkinchi
qismida oʻrmon tundra tabiat zonasi joylashgan, u past boʻyli oʻsuvchi oq
qayin, qaragʻayli siyrak oʻrmon va butazorlardan iborat. Sharqiy Yevropa
tekisligi podzol tuproqlarida igna bargli va aralash oʻrmonlar zonasi eng
katta maydonni egallagan. Igna bargli oʻrmonlarda asosan yel, qaragʻay,
sibir pixtasi, tilyogʻoch, kedr daraxtlari oʻrmon hosil qiluvchi daraxtlar,
aralash oʻrmonlar zonasida dub va yel daraxtlari oʻsadi. Qaragʻay, pixta,
osina, lipa, oq qayin, chrab, vez, zarang, yasen daraxtlari bilan birgalikda
dub va yel oʻrmon hosil qiluvi oʻsimliklar tarqalgan. Oʻrmon dasht
zonasida oʻrmonlar va dashtlar bir birini ichiga kirib borgan boʻlib,
oʻrmonlarida dub, zarak, iqlimi yumshoqroq joylarda buk, dashtlarida esa
proleska, betaga va boshqa boshoqli oʻsimliklar keng tarqalgan va
oʻsimliklarning eng koʻp turlari tarqalgan zonalardan biri hisoblanadi.
Dasht zonasi boshqa tabiat zonalaridan katta tekis maydonlarni
egallaganligi har joy har joyda shoʻrxokliklar, botqoqli oʻtloqzorlar
uchratilishi bilan ajralib turadi. Chalachoʻl zonasi Volga,Sulak
daryosining quyi oqimi atrofidagi maydonlarni egallab koʻp joylari och
kashtan tuproqlari bilan qoplangan. Chalachoʻl zonasida koʻplab shoʻr
koʻllarni, shoʻrxok, shoʻrtob joylar uchratiladi. Zonaning shimoliy qismida
shuvoq va boshoqli oʻsimliklar, janubida esa shuvoq va shoʻra koʻp. Oʻlka
hayvonot dunyosi toʻrtlamchi davrning ikkinchi yarmida materik
muzliklari chekingandan soʻng shakllangan boʻlib, gʻarbiy va sharqiy
zoogeografik oʻlkalarning vakillari mavjud. Shimoldan janubga tomon
tundra zonasida shimoliy bugʻu, oq ayiq, boʻri, qutb tulkisi, qora nazarka,
tundra oq qushi, pushti rang chayka, oq kaklik, los, shimoliy bugʻu, ayiq,
boʻri, daryo boʻylarida qunduz, burunduq, oq quyonni uchratish mumkin.
Sharqiy Yevropa tekisligi ham qadimdan inson tomonidan
oʻzlashtirilgan boʻlib, uning tabiiy landshaftlari oʻzgartirib yuborilgan.
Tabiiy landshaftlarni saqlab qolish maqsadida bir qator qoʻriqxonalar,
jumladan, Kandalaksha, Darvin, Voronej, Belovej, Askaniya-Nova,
Astraxan, Xojer va boshqa qoʻriqxonalar tashkil etilgan.
## Ural togʻligi
Ural tabiiy-geografik oʻlkasi oʻzining bir qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. Eng asosiylaridan biri Ural togʻlari ikki
qitʼa orasida chegara vazifasini oʻtaydi. Ural togʻlari shimolda Kara
dengizi qirgʻoqlaridan meridional yoʻnalishda 2000 km dan ortiq masofaga
choʻzilgan. Mugʻojar togʻlari ham tektonik va geomorfologik jihatdan Ural
togʻlarining janubiy davomi hisoblanadi. Ural togʻlari shimoliy qutbiy
doirada kengligi 50 km boʻlsa, janubda uning kengligi 150 km ni tashkil
etadi. Ural togʻlari shimoldan janubga tomon Yevrosiyo materigining
tundra, oʻrmon-tundra, oʻrmon, oʻrmon-dasht va dasht zonalarini kesib
oʻtadi. Ural-geologik tuzilishi va relefi jihatidan murakkab togʻ tizimi
boʻlib, togʻning mutloq balandligi va gorizontal boʻlinishidan kelib chiqib,
quyidagi orografik qismlarga ajaratiladi:
* 1. Pay-Xoy balandligi. Bu balandlik Yugar shar boʻgʻizi bilan Kara
daryosi vodiysida joylashgan. Mutloq balandligi 400-450 m ni tashkil
etadi.
* 2. Qutbiy Ural — Konstantinov Kamen togʻidan boshlanib, Xulta
daryosigacha davom etadi. Ayrim balandliklar 1200-1400 m gacha yetadi.
Qutbiy Ural kengligi katta qismda 20-30 km dan oshmaydi. Pay Yer togʻi
1500 m gacha koʻtarilgan.
* 3. Qutbyoni Ural togʻi — Ural togʻ tizimining eng baland qismi
hisoblanadi. Xulga va Shugora daryolari vodiysi oraligʻida joylashgan. Bu
qismda Ural togʻining eng baland joyi Narodniya togʻi (1894 m)
joylashgan.
* 4. Shimoliy Ural — Shugora daryosi vodiysidan Kachkanar
togʻlarigacha davom etadi. Bu qismning eng baland qismi 1500 m ga
toʻgʻri keladi.
* 5. Oʻrta Ural — Kachkanar va Yurma togʻlari oraligʻida va Ural togʻ
tizimining ancha pasaygan qismi boʻlib, maksimal balandligi 1000 m dan
past.
* 6. Janubiy Ural — Yurma togʻidan Ural daryosi vodiysigacha
choʻzilgan. Bir nechta tizmalaridan iborat boʻlib, balandliklar 1200-1600
m gacha yetadi.
* 7. Mugʻojar togʻlari — Ural togʻlarining janubiy qismi hisoblanadi.
Ural daryosidan Qozogʻistonning shimolidagi chala choʻllargacha 450 km
masofaga choʻzilgan, maksimal balandligi 650 m ga yaqin.
Ural togʻlarida balandlik landshaft mintaqalari shakllangan. Relefiga
koʻra Uralni uch qismga: gʻarbiy yonbagʻir, markaziy togʻli qism va
sharqiy yonbagʻirlarga ajraladi. Ural togʻlari turli xil foydali qazilmalarga
boy boʻlib, turli geologik yoshga mansub boʻlgan togʻ jinslari va ular bilan
bogʻliq turli-tuman foydali qazilmalar kristalli slaneslar, magmatik va
choʻkindi jinslar mavjud. Ural togʻlarining meridional boʻylab uzoq
masofaga choʻzilganligi, uning ayrim qismlarida iqlimining turlicha
boʻlishiga sabab boʻlgan. Katta hududni subartktika va moʻtadil iqlim
mintaqalari kesib oʻtadi. Shimoliy va janubiy hududlar iqlimi oʻrtasidagi
asosiy farqlar shimoldan janubga borgan sari yalpi quyosh radiatsiyasining
ortib borishi bilan farqlanadi. Oʻlka iqlimining shakllanishida gʻarbdan
Atlantika okeanidan, shimoldan Arktika havo massalari keltiradigan
siklonlar taʼsir koʻrsatadi. Oʻrta Uralda sovuqsiz kunlar 86-108 kun,
janubiy Uralda esa 119 kungacha yetadi. Ural daryolarining toʻyinishida
qor va yomgʻir suvlari asosiy oʻrinda turadi. Barcha daryolar bahorda
sersuv boʻlib, yil fasllari boʻyicha suv sathida sarfi keskin koʻllar tektonik
soyliklarda, shimolda qadimgi muzlik hosil qilgan chuqurlarda va
morenalar toʻsib qolgan vodiylarda joylashgan.
Oʻlkaning tekisliklarga tutash qismlarida zonal tuproqlari, togʻlarda
togʻ-arktika va togʻ-tundra tuproqlari ajratiladi. Tundra tuproqlari mavjud
yerlarda botqoq tuproqlar keng tarqalgan. Koʻp yillik muzloq maydonlar
ham uchraydi. Ural togʻlari tundra, oʻrmon zonalarini kesib dashtlar
zonasiga kirib boradi. Oʻlkada mox, lishayniklar, yagel, brusnika, Sibir
yeli, qayin, kedr, olxa, pixta va boshqa oʻsimlik turlari oʻsadi. Ural oʻlkasi
florasi 1600 turdan iborat, 25 ta endemik tur mavjud. Hayvonot olami juda
boy, moʻyna beruvchi hayvonlar keng tarqalgan.

Iqtisodiy jihatdan Shimoliy Yevropada joylashgan mamlakatlarning va ularning poytaxtlari :
* Daniya — Kopengagen
* Islandiya — Reykyavik
* Norvegiya — Oslo
* Finlandiya — Helsinki
* Shvetsiya — Stokgolm
* Latviya — Riga
* Litva — Vilnyus
* Estoniya — Tallinn

## Havolalar
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Daniya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Kopengagen
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Islandiya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Reykyavik
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Norvegiya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Oslo
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Finlandiya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Helsinki
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Shvetsiya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Stokgolm
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Latviya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Riga
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Litva
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Vilnyus
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Estoniya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/TallinDasht zonalari
## Manbalar

# T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981
# X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR
TABIIY GEOGRAFIYASI-Toshkent ,2021
# A.Soatov, .Abdulqosimov, M.Mirakmalov ning Geografiya (Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi)