Kichik Osiyo togʻligi

**Kichik Osiyo togʻligi** — Turkiyadagi togʻlik, Kichik Osiyo yarim oralining katta qismini egʻallaydi. Kichik Osiyo togʻligining markaziy qismi Anadolu yassitogʻligidan, shimolida Pontiya va jan.da Tavr togʻlaridan iborat. Sharkda K.Kichik Osiyo togʻligi sekin-asta Sharqiy Tavr togʻlariga oʻtib boradi. Uzunligi. 1200&nbsp;km chamasida. Kengligi 600&nbsp;km gacha, koʻp qismining bal. 800-1500 m, Ichki rayonlariga chala choʻl landshafti xos. Togʻlarning tashqi yon bagʻirlari oʻrmon va Oʻrta dengiz boʻyi butalari bilan qoplangan.
## Geografiyasi
Kichik Osiyo togʻligi hududiy jihatdan
Osiyoning gʻarbiy qismida joylashgan Kichik Osiyo yarim oroliga toʻgʻri
keladi. U shimolda Qora, gʻarbda Marmar va Egey, janubda Oʻrta
dengizlari bilan, sharqda Armaniston togʻligi bilan chegaralangan. Kipr,
Rodos, Lesbos va boshqa orollar ham shu oʻlka tarkibiga kiradi. Oʻlkaning
shimoliy va janubiy chekkalari uchun tizma togʻlar, markaziy qismi uchun
keng yassi togʻlik relef tiplari xarakterli. Sharq tomonda chekka togʻ
tizmalari bir-biriga yaqinlashib, ularni daryo vodiylari ajratib turadi, yassi
togʻlik esa bir necha qismlarga boʻlinadi. Relefining asosiy qiyofasi
neogen va antropogenda shakllangan. Kichik Osiyo togʻligining shimoliy
chekkasidagi togʻ tizmalari Pontiya togʻlari deb ataladi va bu togʻlarning
shimoliy yonbagʻirlari Qora dengiz tomon tik tushgan. Pontiya togʻlari
boʻylama botiqlar va vodiylar bilan ajralib turgan ikkita parallel tizmadan -
shimolda Kyure, janubda Ilgaz va Koʻroʻgʻli tizmalaridan iborat. Pontiya
togʻlari kembriydan oldingi va paleozoyning kristall jinslaridan tarkib
topgan, vulkanik jinslar sharq tomonda koʻp uchraydi.
Pontiya togʻlari orografik tuzilishi va relef xususiyatlariga koʻra
Gʻarbiy, Oʻrta va Sharqiy qismlarga boʻlinadi. Gʻarbiy Pontiya kuchli
parchalangan oʻrtacha balandlikdagi togʻlardir. Ayrim baland choʻqqilari
2000 m dan oshadi. Jumladan, Ulugʻtogʻ choʻqqisi dengiz sathidan 2543
m, Koʻroʻgʻli togʻi 2378 m baland. Togʻoraligi botiqlari va daryo vodiylari
maksimal darajada oʻzlashtirilgan. Oʻrta Pontiya kuchli parchalangan va
eng past togʻlardan tashkil topgan. U Qizil Irmoq va Yashil Irmoq daryo
vodiylari oraligʻida joylashgan boʻlib, shimolda togʻ etaklari botqoqlangan
delta tekisliklari bilan tutashgan. Sharqiy Pontiya togʻlari Gʻarbiy va Oʻrta
Pontiyaga nisbatan balandligi va kam parchalanganligi bilan farq qiladi.
Bu yerda ayrim togʻlarning balandligi 3000 m dan oshadi, choʻqqilarda alp
tipidagi relef shakllari va kichik-kichik muzliklar uchraydi. Eng baland
nuqtasi Laziston tizmasidagi Kachkar (3937 m) choʻqqisidir.
Kichik Osiyo togʻligining janubiy chekkasida yoysimon shaklda
choʻzilgan tizmalar Tavr togʻlari deb ataladi. Ularning janubiy yonbagʻri
Oʻrta dengizga tik tushgan. Uzunligi 1500 km, maksimal balandligi
Kaldidogʻ massivida 3726 m ga yetadi. Bu yerda 2000-3000 m
balandlikdagi togʻlar koʻpchilikni tashkil etadi. Faqat Jayxon daryosining
Iskandaron qoʻltigʻiga, Sayxon daryosining Mersin qoʻltigʻiga, Oqsuv va
Kyopryu daryolarining Antalya qoʻltigʻiga quyilish joylarida hosil boʻlgan
pastekisliklar togʻ ichki qismiga bir oz kirib boradi. Tavr togʻlari alp
orogenezida burmalangan, asosan mezozoy ohaktoshlaridan, qisman
metamorfik va kristall jinslardan tarkib topgan. Ohaktoshli togʻlarda karst
jarayonlari va karst relef shakllari keng tarqalgan. Tavr togʻlari Gʻarbiy,
Markaziy va Sharqiy Tavrga boʻlinada. Uning eng baland joylari Taxtali
togʻidagi Bey (3054 m), Tejer togʻidagi Bey (2792 m), Munzur togʻidagi
Oqbobo (3449 m), Temirqoziq (3726 m), Madadsiz (3585 m), Oqtogʻ
(3086 m) choʻqqilaridir. Pontiya va Tavr togʻ tizmalari oraligʻida
Anatoliya yassi togʻligi joylashgan. Uning balandligi gʻarbda 800 m dan
sharqda 1500 m gacha koʻtarilib boradi. Yassi togʻlik yuzasidan ayrim
palaxsali togʻlar va vulkanlarning choʻqqilari 2500-3000 m gacha
koʻtarilib turadi. Jumladan, dengiz sathidan Nurxok togʻi 3090 m, Toprak
togʻi 2531 m, Erjiyos vulkani 3916 m baland. Yassi togʻlikdagi botiqlar
shoʻr koʻllar va shoʻrxoklar bilan band. Gʻarbda dengiz sohillari, togʻ
tizmalari va yassi togʻlik massivlari kuchli parchalangan.
Oʻlkaningʻ iqlimi tipik Oʻrta dengiz subtropik iqlim. Yanvarning
oʻrtacha harorati gʻarbda +5°S, janubda +10°S. Yoz issiq, iyulning
oʻrtacha harorati +25°,+30°S ga teng. Sharqda qish sovuq, yanvarning
oʻrtacha harorati −16°S gacha pasayadi. Yozda botiqlarda va yassi
platolarda harorat +30°S gacha koʻtariladi. Togʻlarda harorat +15°,+20°S
dan oshmaydi, yogʻinlar notekis taqsimlangan. Anatoliya yassi togʻligida
yillik yogʻin 200 mm, Pontiya togʻlarining shimoliy yonbagʻrida 3000 mm
gacha yogʻin tushadi. Tavriya togʻlarining janubiy yonbagʻirlari ham
yiliga 1000 mm dan 3000 mm gacha yogʻin oladi. Oʻlkaning gʻarbiy
qismidagi havo oqimiga roʻpara joylashgan togʻ yonbagʻirlarida yogʻin
miqdori 1000 mm dan oshadi. Ichki hududlarda va baland togʻlarda qishda
yogʻin qor tarzida tushadi.
Kichik Osiyo togʻligida gidrografik toʻr kam rivojlangan. Uning
hududidan boshlanuvchi daryolar Qora, Marmar, Egey, Oʻrta dengizlarga
va Fors qoʻltigʻiga quyiladi. Eng yirik daryolari Qizil Irmoq (950 km),
Yashil Irmoq, Sayxon, Jayxon, Katta Menderes va boshqalar. Dajla va Frot
daryolari ham Kichik Osiyoning sharqiy qismidagi togʻlardan
boshlanuvchi yirik daryolardan boʻlib, ularning suv rejimi fasllarga qarab
keskin oʻzgarib turadi, koʻllar kam tarqalgan. Ular kelib chiqishiga koʻra
tektonik va karst koʻllar tipiga kiradi. Eng katta koʻli Anatoliya yassi
togʻligida joylashgan Tuz tektonik koʻlidir. Uning suvi shoʻr, atrofi botqoq
tekislik bilan oʻralgan. Tektonik koʻllar Gʻarbiy Tavrda koʻp uchraydi.
Ohaktoshli togʻlarda karst koʻllari keng tarqalgan.
Kichik Osiyo oʻlkasida oʻrmonlar unchalik koʻp emas. Pontiya
togʻlarining yogʻin koʻp boʻladigan shimoliy yonbagʻirlarida namlikni
sevadigan Kolxida tipidagi doimiy yashil oʻrmonlar oʻsadi. Oʻrmonlar
tagida qizil tuproqlar rivojlangan. 600-700 m dan yuqorida togʻ qoʻngʻir
tuproqlari Oʻrta dengiz tipidagi oʻrmon va butazorlar bilan qoplangan.
Tavrning janubiy yonbagʻirlarida Livan kedridan iborat oʻrmon massivlari
uchraydi. Baland togʻlarda subtropik oʻsimliklar bargini toʻkadigan keng
bargli (buk, grab, kashtan, joʻka) oʻrmonlar bilan, undan yuqorida aralash
oʻrmonlar, igna bargli oʻrmonlar, subalp butazorlari va togʻ oʻtloqlari bilan
almashinadi. Ichki qurgʻoqchil yassi togʻliklarda oʻrmonlar oʻsmaydi, u
yerda oʻsimlik qoplami siyrak holda oʻsadigan qaragʻay butalaridan, past
boʻyli yostiqsimon butalardan, shuvoqlardan va turli boshoqli oʻtlardan
iborat. Och tusli qoʻngʻir va shoʻrxok tuproqlar koʻp uchraydi. Hayvonot
olami Yevropa va Osiyoga xos turlardan tarkib topgan. Pontiya
oʻrmonlarida asl zotli bugʻu, qoʻngʻir ayiq, kosulya, yovvoyi choʻchqa,
boʻri va tulkilar yashaydi. Ichki togʻli hududlarda muflon va yovvoyi
echkilarni uchratish mumkin. Dasht va oʻrmonlarda kemiruvchilar keng
tarqalgan.
## Havolalar
* https://uz.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_milliy_ensiklopediyasi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkiya
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Anadolu_yassitog%CA%BBligi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Pontiya_tog%CA%BBlari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Tavr_tog%CA%BBlari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Sharqiy_Tavr_tog%CA%BBlari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Chala_cho%CA%BBl_zonalari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBrta_dengizbo%CA%BByi_o%CA%BBlkasi
## Manbalar

* T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
* X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]