open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Benben

**Benben** (Ben-ben) — Nunning asosiy suvlaridan paydo boʻlgan tepalik. Misrliklar mifologiyasiga koʻra yaratuvchi xudo Atum tepalikdan pastga tushib, qanday xudolarni yaratish haqida oʻylay boshladi. Piramida matnlaridagi 587- va 600-boblarda Atumning oʻzi baʼzan tepalik deb ataladi. Unda aytilishicha tepalik kichik piramidaga aylangan, u Junuda (Geliopolis) joylashgan boʻlib, u Atum oʻrni boʻlgan.

Boshqa shaharlarda birlamchi tepalikning koʻrinishi boʻyicha oʻz versiyalari mavjud edi. Memfis mifologiyasida asosiy tepalik yer xudosi Tatenenning mujassamlanishi boʻlib, undan „har xil taomlar va idishlar, muqaddas qurbonliklar va barcha yaxshi narsalar“ kelib chiqqan.
## Benben toshi

Benben toshi Feniks ibodatxonasida topilgan. U tirilish va qayta tugʻilishga qodir boʻlgan, shuningdek, fasllarning ketma-ketlik tabiatini ifodalovchi bu qushning ramzi edi. Nemis Misrshunoslaridan birining yozishicha, u bir vaqtlar muqaddas ustun ustida turgan.

Benben Toshi asosiy tepalik sharafiga nomlangan. Bu Geliopolning Quyosh ibodatxonasidagi muqaddas tosh edi. Bu quyoshning birinchi nurlari tushgan joy boʻlgan. U toʻrt tarafli piramidalar va obelisklarning prototipi boʻlgan deb ishoniladi. Shuningdek, obelisklarning tepalari va piramidalar zarhal qilingan deb ishoniladi. Feniks yoki Bennu qushi Geliopolda hurmatga sazovor boʻlib, u yerda Benben yoki muqaddas tol ustida yashashi aytilgan. Misrolog Barri Kempning fikriga koʻra, *Benben*, Feniks va quyosh oʻrtasidagi bogʻliqlik quyidagi soʻzlarning uygʻunligida boʻlishi mumkin: „Koʻtarilayotgan (*weben*) quyosh nurlari *Bennu* qushi yashaydigan Benbenga tushadi“. Piramida matnlarining 600-bobida shunday deyilgan: „Atum Geliopoldagi Bennu saroyida Benben kabi koʻtarildi“.

## Yana qarang

* Bennu
* Tatenen
* Piramida
* Baytil

## Manbalar

## Havolalar

* Sirli tosh Benben 
* BenBen tosh va piramidalar
* Benben. Der heilige Stein von Heliopolis )

## Adabiyotlar

* *Manfred Lurker*. Lexikon der Götter und Symbole der alten Ägypter. Sherz, 1998-yil.
* *Barri Jon Kemp*. Qadimgi Misr: tsivilizatsiya anatomiyasi. Routledge, 1991, p. 88.
* *Ketrin A. Bard*. Qadimgi Misr arxeologiyasi entsiklopediyasi. Routledge, 1999, p. 205.
* *Jorj Xart*. Misr afsonalari. Texas universiteti matbuoti, 1990, bet. 11, 12, 16.
* *Hans Bonnet*. Benben, in: Lexikon der ägyptischen Religionsgeschichte. Gamburg, 2000-yil. ISBN 3-937872-08-6. S. 100f.
* *Yadviga Lipinska, Marek Markinyak*. Mitologia Starozytnego Misr. Varshava: „Auriga“, 2006-yil. ISBN 83-922635-5-3.
* *[[:pl:Andrzej Niwiński|Andrzej Niwiński]]* : Bóstwa, kulty i rytuały starożytnego Misr. Varshava: Świat Książki, 2004, s. 165. ISBN 83-7391-201-0.
Raglay

**Raglay** (ray) (, soʻzma-soʻz „oʻrmon odamlari“) — Vetnamda, asosan janubda, markaziy togʻlarda, Nyachang (Khanxoa) va Fanrang-Thapcham (Nintxuan) shaharlari yaqinida yashovchi togʻ tyamlari guruhi odamlari. 1999-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 96 931 kishi. Ular Vetnamning rasman tan olingan 54 xalqiga kiritilgan.

Ular ikkita etnolingvistik — shimoliy va janubiy guruh bilan ifodalanadi (Chesnov 1999:675-bet).

## Oilaviy qurilma
Astroneziya oilasining cham guruhiga kiruvchi raglay klasterining — raglay (Shimoliy raglay) varay (Janubiy raglay) tillarida gapirishadi.

## Din
Raglay turdoshlikning matrilineal hisobi bilan tavsiflanadi.

## Anʼanaviy mashgʻulotlar
Asosiy mashgʻulotlar — oʻrmonda olovli qoʻlda dehqonchilik — sholi, ildiz va ildiz ekinlarini yetishtirish, vodiylarda esa shudgorchilik koʻproq tarqalgan. Qadim zamonlardan beri ular oʻrmonlarda shifobaxsh oʻtlar va aloe yigʻishgan, ular Xitoyda juda qadrlangan va Buddist va daos kultlarida ishlatilgan. Toʻqish rivojlangan. Madaniyat nuqtai nazaridan, raglaylar tyamlarga yaqin.

## Antropologik xususiyatlar
Raglay xalqining aksariyat vakillari anʼanaviy eʼtiqodlarni — totemizm, animizm, sehrni saqlab qolishgan.

Janubi-Sharqiy Osiyoning koʻplab xalqlari singari, Raglay ham bir qator negro-avstraloid xususiyatlarga ega boʻlib, bu terining sezilarli qorayishi, yuz balandligining pasayishi, burun kengligining oshishi, alveolyar prognatizm va lablarning qalinlashishiga moyillik bilan namoyon boʻladi. Ammo bu belgilarni hal qiluvchi deb atash mumkin emas, chunki ularning katta qismi kichik janubiy moʻgʻuloid irqiga tegishli (Tolstov 1966:169-bet).

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Чеснов Я. В. Раглай // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.:1998. С.675
* Горные индонезийцы // Народы Юго-Восточной Азии / Глав. ред. С. П. Толстов. М.: Наука, 1966. С. 169
* Сергеева М. Народы Южного Китая // Китай. — 2007. — № 5. — С. 42-45.
## Havolalar
* Северораглайский язык в Ethnologue. Languages of the World.
* Южнораглайский язык в Ethnologue. Languages of the World.
Tenemu

**Tenemu** (shuningdek, **Tenem**) qadimgi Misr mifologiyasining androgin xudosi boʻlib, qorongʻulik, gʻoyib boʻlish bilan bogʻliq. Boshqa baʼzi manbalarga koʻra Tenemu va Tenemuit salbiy xudolar boʻlgan va Ogdoad tomonidan qarshilik koʻrsatgan ibtidoiy xaos panteoniga (Isfet) tegishli — elementlarning, ijodiy kuchlarning timsoli.

Polshalik arxeolog va misrologga koʻra, bu xudolar juftligi dastlab Germopol Buyuk Sakkizligining (Ogdoada) bir qismi boʻlgan, ammo keyinchalik Fiva ruhoniylari taʼsiri ostida Amon va Amaunet tomonidan siqib chiqarilgan. Xuddi shunday pozitsiyani London Universitet kollejining faxriy aʼzosi Lusiya Galin ham bildiradi (): uning talqinida Tenemu oʻzining ayol gipostazi bilan Ogdoadning bir qismi boʻlib, bevosita Amun bilan aniqlangan va Ennead bilan chambarchas bogʻlangan.

Shu bilan birga Strasburg universitetining faxriy professori, Misrning Rim va Ptolemey davrlari boʻyicha mutaxassisi Ogdoadning toʻrtta obyekti va Sarkofag matnlaridagi nomlar oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri parallellik oʻrnatish notoʻgʻri ekanligini taʼkidlaydi, chunki ular butunlay boshqacha kontekstga ega va Misr tarixining turli davrlariga tegishlidir.

Uning ayol shakli — Tenemuit. Sarkofag matnlarida tilga olingan.

## Manbalar
Tunkin buryatlari

**Tunkin buryatlari** (bur Tүnxeney buryaaduud) — buryat etnik guruhi tarkibidagi etnohududiy guruh. Sharqiy Sayan togʻ tizmalaridagi Irkut daryosi va uning irmoqlari vodiylarida joylashgan.

## Qabila tarkibi

Tunkin buryatlarining etno-hududiy guruhiga xongodor, xurxud (xurxuud, xurxad), shosholog, terte, xoyxo (xoygo, hoyho), badarxon, chaldar (cheldar, shaldaarnuud), uryanxay, soyot, irkit, onxod, taxa, manday, bulagad, zungar, horshon (horchid, horshod), zalxa, engud, chaxar, dongoyd (dongod), monde, burutxan (buruutxan, burudhatan), dalhay (dalahay, dolhoy, borjoon dalahay, borjigon dalahay), burengud (burenguy), noyod, ulyaba (ulyaaba), doloongud (dolongud), shooshhoy, dalancha, shono, ersiisxed, tabalanguud, turayd, tulmashad, xarbyaad, iren kabi mayda qabilalar kiradi.

Tunkin tertelari ikki turkumga boʻlinadi: noyod va dalansha. Monde (mondeeten, monde yahan) turkumiga tegishli boʻlganlar orasida quyidagi suyaklar tilga olinadi: hulshaytan (xulshe yahan), magatan (marga yahan), mentirten (mentir yahan). Tunkin qamoqxonasi hududida yashovchi urugʻlar orasida M.N.Bogdanov xonyut, kirkult, sholot, chichedar, sharanut, sengenxin (sentigen), zayaktay kabilarni ham tilga oladi.

Eng koʻp sonli jamoa xongodorlar. Tunkin xongodorlari orasida ashxay, shurthu, sagan, mootongo, shuranxan, badarxan kabi urugʻlar bor. Asosiy qismini yirik buryat qabilalariga qoʻshilmagan mayda qabilalar tashkil etadi. Ilgari turkiy tilda soʻzlashuvchi soyotlar, irkitlar, shuningdek, tungus tilida soʻzlashuvchi zalxalar ham keng tarqalgan.

## Yana qarang
* Buryat etnik guruhlari, qabilalari va urugʻlari
## Manbalar


## Adabiyotlar
* *Цыдендамбаев Ц. Б.* Бурятские исторические хроники и родословные, как источники по истории бурят. — Улан-Удэ: Респ. типогр., 2001. — 255 с.
* *Нанзатов Б. З.* Племенной состав бурят в XIX веке // Народы и культуры Сибири. Взаимодействие как фактор формирования и модернизации: Сборник статей. — Иркутск, 2003. — С. 15-27.
* *Нанзатов Б. З.* Этногенез западных бурят (VI—XIX вв.). — Иркутск, 2005. — 160 с.
* *Балдаев С. П.* Родословные предания и легенды бурят. Ч. 1. Булагаты и эхириты. — Улан-Удэ, 1970. — 362 с.
Lev Belov

**Lev Grigorevich Belov** (asl familiyasi **Pevzner;** 1919-yil 23-dekabr, Toshkent — 1996-yil 1-avgust, Vladimir) — rus sovet yozuvchisi va jurnalisti, hajviy-nasr va bolalar fantastikasi janridagi asarlari bilan mashhur.

## Tarjimai holi
1919-yil 23-dekabrda Toshkent (Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi poytaxti, hozirgi Oʻzbekiston) shahrida tugʻilgan.

1943-yilda 2-Kiyev artilleriya bilim yurtini tamomlagan. Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi. Ikkinchi darajali Vatan urushi ordeni hamda yettita medal bilan taqdirlangan.

1950-yilda Toshkent kechki pedagogika institutini tamomlagan. 1972-yildan SSSR Jurnalistlar va Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi.

1990-yildan buyon Toshkentda yashab, keyin Vladimirga koʻchib ketadi. 1946-yildan boshlab ijod qila boshlagan. Uch yuz ellikdan ortiq felyeton, bir necha oʻnlab hikoyalarni chop ettirgan.

## Bibliografiyasi

* 1961-yilda „Qaynona tili“, hikoya
* 1962-yilda „Qoʻrqinchli yolgʻon“, hajviy qissa
* 1965-yilda „Ii gʻorni tark etishdi“, hajviy-sarguzashtli qissa
* 1965-yilda „Kamtar daho“, satirik qissa
* 1973-yilda Tamtalov azoblari, hajviy roman
* 1975-yilda „Bu yaramas Nogotkov“ (1975), „sof fantastik“ roman, fantastika janrida
* „Beton va yurak“ (1982), hajviy roman
* Perashka uchun eliksir
* „Tebranayotgan harf“, hikoya
* „Nozik tuygʻu“, hikoya
* „Birinchi mijoz“, hikoya
* „Yarim tayyor mahsulot“, hikoya
* Yuz oʻn sakkizinchi qoʻshiq, hikoya
* „Yupiterga nima ruxsat berilgan“ hikoyasi

## Manbalar
Tojikobod tumani

**Tojikobod tumani** () - Tojikistondagi respublikaga boʻysunuvchi tumanlarning biridir. Maʼmuriy markazi — Tojikobod qishlogʻi.

## Geografiyasi

Tojikobod tumani Rasht vodiysida joylashgan. Shimoli-sharqda Laxsh tumani, shimoli-gʻarbda Rasht tumani, janub va gʻarbda Sangvor tumanlari bilan chegaradosh. 

## Aholisi

2022-yil 1-yanvar holatiga koʻra aholining taxminiy soni 50 000 kishi (100% qishloq). 

## Hududiy bo'linishi

Tojikobod tumani tarkibiga 5 ta qishloq jamoati () kiradi:

## Manbalar
Ayxi

**Ayxi** (misrcha: *Jḥj*, *Hr-smi-tiwy-pi-hrd**; Herusmatauy*; boshqalar yunoncha *Harsomtus**)*, shuningdek, **Ixi**, **Harsomtus** — qadimgi Misr mifologiyasida musiqa xudosi (boshqa versiyaga koʻra, xudo — sistra).

## Ismi

Ayxi ismi, ehtimol, „musiqachi sistra“ yoki „ buzoq“ degan maʼnoni anglatadi.

## Rasmi
Rasmlar Yangi Qirollikdan olingan. Ayxi sistra oʻynayotgan trans holatidagi odam sifatida tasvirlangan; ogʻzida barmogʻi bor kichkina yalangʻoch bola yoki "yoshlik qulfi " va sistrumli oʻgʻil bola; boshida yulduz bilan. Keyinchalik u boshida Maat pati va qoʻlida ilmoq bilan sher boshli mumiya sifatida tasvirlangan.

## Mifologiyasi
Bir versiyaga koʻra Horus Ayxaning ukasi. Yosh xudoning tugʻilishi Yuqori va Quyi Misrning birlashishi bilan aniqlandi. Ayxi xudosiga Denderada Horus va Hathor kabi sigʻinishgan. Nektaneb I ikkinchi mammisini Ayxiga Denderada bagʻishlagan, u yerda uning tugʻilgan kuni Yangi yil kuni sifatida nishonlangan.

Ayxi musiqachilarning homiysi hisoblanib, ilohiy sudda.
ishtirok etgan.

Uning suratlaridan bir nechtasini Luksordan — Nilning gʻarbiy irmogʻidan 60 km uzoqlikda — qadimgi Dendera shahrida (Tantera, Qadimgi Yunonistonda Tentiris nomi bilan tanilgan), Yuqori Misrda topish mumkin. Shuningdek, uning tugʻilish sahnasi va maʼbuda Hathorning bir qator tasvirlari mavjud.

Osmon, sevgi, ayollik va goʻzallik maʼbudasi Hathorning oʻgʻli. Otasi haqida bir nechta versiyalar mavjud: Bexdetskiy xori, Ra, Horus.

## Manbalar

## Havolalar

* Qadimgi Misr xudolari va maʼbudalari )
* Ihy xudo haykali)
Ialu dalasi

**Ialu**yoki **Iaru** dalalari (misr. Sḫt-j3rw „qamishzorlar“) — qadimgi Misr mifologik anʼanalarida yer osti dunyosining bir qismi (Duat), unda solihlar (yoki Ka) abadiy hayotga ega boʻladilar va Osirishukmidan keyin boqiy baxtga erishadilar. Osirisning hukmidan oʻtgan marhumni qoʻriqchi xudo Shay Ialu dalalariga olib boradi, unga yoʻl Tota darvozalaridan oʻtadi. Ularni ochish uchun afsun qilish kerak edi:*Menga yoʻl bering.* *Men [sizni] taniyman.* *Men [sizning] qoʻriqchi xudoingizning ismini bilaman.* *Darvozaning nomi: „Devorlari baland boʻlgan qoʻrquv hukmdorlari <...> Oʻlim hukmdorlari, halok qiluvchilarni jilovlaydigan soʻzlarni aytadilar, keluvchini oʻlimdan qutqaradi“.* *Sizning darvozaboningizning ismi: „Qoʻrquvni qoʻzgʻatuvchi“*.Piramida matnlarida sharqdagi Qadimgi Qirollikning eʼtiqodlariga koʻra Ialu va Duat maydonlari tushunchalari amalda birlashadi. Qadimgi misrliklar nazarida Oʻrta Qirollik davridan boshlab Ra shaxsining kuchayishi bilan Ialu dalalari osmonda emas, balki yer ostida, gʻarbda paydo boʻla boshladi. Oʻrta Qirollikning oxiriga kelib, nafaqat fir’avn, balki har qanday marhum Osiris tomonidan sud qilingan va Ialu dalalari Duatda " voha " sifatida taqdim etilgan, bu yerga Osiris hukmidan oʻtgan har qanday marhum tushadi. Qadimgi Misr mifologiyasiga koʻra Osirisning jasadi boʻlgan qutini uning rafiqasi Isida Nil deltasidagi qamishzorlardan topib olgan 

Ialu dalalarida marhum yer yuzida olib borgan hayotni oladi, ammo boyroq darajaga erishadi. Marhum ish joyida qabrda qolgan ushabti bilan almashtirilishi kerak edi. Marhum nomidan ushebtida barcha ishlar roʻyxati bilan afsunlar qilingan yoki yozilgan boʻladi. Oʻliklar kitobining 109-bobida aytilishicha, Ialu bronza devorlar bilan oʻralgan, arpa balandligi 4 tirsak (1 tirsak ≈ 0,5 m), 9 tirsak balandlikda oʻsadi. „Oʻliklar kitobi“ ning boblaridan birining vinyetkasida toʻliq oqimli kanallar bilan kesilgan Ialu dalalari tasvirlangan.

Ialu dalalari qadimgi yunon mifologiyasida Yelisey dalalarining (Elizium) prototipiga aylandi.

Arxitektura qonunlariga koʻra dunyo modelini aks ettiruvchi ibodatxona qadimgi misrliklarning maʼlum diniy gʻoyalarini ramzi boʻlgan: shift osmonni, devorlar — Ialu dalalarini, pol — oxirat shohligini anglatardi.

## Manbalar

## Havolalar

* www.egyptmif.ru  Osirisning hukmi va Ialu dalalarida abadiy baxt
* legendami.ru Yaru dalalari
Bolgariyadagi turklar

**Bolgariyadagi turklar** (shuningdek *bolgar turklari* — , ) hozirgi Bolgariya Respublikasi aholisida bolgarlardan keyin ikkinchi yirik etnik, til va diniy guruhdir. 2011-yilda oʻtkazilgan soʻnggi aholini roʻyxatga olishga koʻra, turklar mamlakat aholisining 8,5 foizini yoki 588 ming kishini tashkil qilgan. Diniga koʻra, asosan sunniy musulmonlar, shuningdek, shialar — taxminan 50 000 kishi va oz sonli nasroniylar (pravoslavlar, protestantlar va katoliklar) ham mavjud. Ular mamlakatning janubi-sharqida (Frakiya) ixcham yashaydilar; Kyrdjali shahrida ular aholining 62 foizini, Kyrdjali viloyatida — 66,2 foizini tashkil qiladi. Koʻpgina turklar, shuningdek, Razgrad, Shumen, Silistra kabi shaharlarda va mamlakatning shimoli-sharqidagi qishloq joylarida (Janubiy Dobruja), Razgrad viloyatida — 50% yashaydi. Ona tili turk tili, koʻpchilik bolgar tilida (Bolgariyadagi oʻrta taʼlim tili), koʻpchilik rus, nemis va boshqa tillarda gaplashadi.

Mamlakatning janubi-sharqidagi bolgar turklari koʻchmanchi turklar (yuryuklarning) avlodlari; mamlakat shimoli-sharqida — assimilyatsiya qilingan bolgarlarning va eng xilma-xil koʻchmanchi turkiy qabilalar vakillarining avlodlari (kumanlar, pecheneglar, qipchoqlar, turklar, urumlar, turli xil muhojirlar va boshqalar).

Bolgariyadagi turklar va loʻlilarning aniq sonini aniqlash qiyin, chunki aholini roʻyxatga olish jarayonida musulmon etnik ozchiliklarining (loʻlilar, cherkeslar, pomaklar) baʼzi vakillari oʻzini turklar sifatida tanishtiradi.

## Tarixi
Uzoq vaqt davomida Usmonli Bolgariya jamiyatida imtiyozli mavqega ega boʻlgan, 1878-yilda Bolgariya mustaqillikka erishgach, siyosiy hokimiyatning qoʻllab-quvvatlovini yoʻqotish va Bolgarlashtirish siyosatining bosqichma-bosqich amalga oshirilishini musulmonlar, xususan, turklar umumiy qabul qilishga majbur boʻldilar. Jivkov hukumatining Tiklanish jarayoni deb nomlanuvchi kampaniyasi ayniqsa mashhur boʻlib, turklar oʻz ismlarini bolgar ismlariga oʻzgartirishga majbur boʻldilar. Ularning koʻpchiligi Turkiyaga koʻchib oʻtishni maʼqul koʻrdi, u yerda hozirda 326 ming Bolgariya turklari istiqomat qiladi.

## Hozirda
Oxirgi bir necha yil davomida Bolgariyadagi turklar davlat telekanalida har kuni 10 daqiqalik turk tilida yangiliklar koʻrsatuvini tashkil qilish uchun rasmiylardan ruxsat soʻrab muvaffaqiyat qozona olmadi. Bunga „Hujum“ milliy ittifoqi va uning rahbari Volen Siderov qarshi chiqmoqda, Bolgariyaning „Fuqarolar Yevropa taraqqiyoti tarafdori“ hukmron partiyasi rahbari Boyko Borisov esa bu masalani hal qilish uchun umumxalq referendumini oʻtkazish kerak, deb hisoblaydi.

Bolgariyadagi turk ozchiligining manfaatlarini „Huquq va erkinlik uchun harakat“ va „Demokratlar Mas’uliyat, xavfsizlik va bagʻrikenglik uchun“ (DOST) partiyalari himoya qiladi.

## Yana qarang
* Katta ekskursiya
* Germaniyadagi turklar
* Gretsiyadagi musulmonlar
## Manbalar


## Havolalar
* Bulgaristan Türklerinin tarihi ve Türkiye’nin politikası
* BULTÜRK Derneği
Sergey Agametov

**Sergey Aleksandrovich Agametov** (1972-yil 22-iyulda tugʻilgan) – maydonning barcha pozitsiyalarida oʻynagan sovet va oʻzbek futbolchisi.
## Tarjimai hol
Navoiy shahar oʻsmirlar sport maktabi tarbiyalanuvchisi. Katta faoliyatini Sovet Ittifoqining ikkinchi ligasida "Zarafshon" (Navoiy) klubi tarkibida boshlagan. SSSR parchalanganidan soʻng oʻzbekistonlik yosh futbolchilardan tashkil topgan "Paxtakor-79" jamoasiga qoʻshildi va u bilan Oʻzbekiston oliy ligasida oʻynadi.

1993-yilda u Qozogʻiston chempionati debyutanti boʻlgan „Qorachaganak“ga oʻtdi, mavsumning yarmini jamoada oʻtkazdi. Oʻsha yilning oʻzida u Krasnodarning „Kolos“ (Rossiya) jamoasiga oʻtdi, asosiy tarkibda Rossiya kubogida faqat bitta oʻyin oʻtkazdi, shuningdek, uchinchi ligada jamoaning dublida oʻynadi.

1994-yilda Zarafshonga qaytib, olti mavsumni jamoada oliy va birinchi ligada oʻtkazdi. Umuman olganda, SSSR chempionatlarini hisobga olsak, Navoiy klubi safida 270 dan ortiq oʻyin oʻtkazgan. Faoliyati yakunida Oʻzbekistonning boshqa bir klubi – "Qizilqum"da oʻynagan.

### Murabbiylik faoliyati
2002-yildan beri Tverning Kalyazin shahrida bolalar murabbiyi boʻlib ishlaydi. U, shuningdek, katta havaskorlar klubi „Kalyazin“ga murabbiylik qilgan. Kalyazin kollejini jismoniy tarbiya va hayot xavfsizligini taʼminlash mutaxassisligi boʻyicha, shuningdek, K. D. Ushinskiy nomidagi Yaroslavl davlat pedagogika universitetining Uglich filialini tamomlagan. Bir qator tuman va idoraviy mukofotlar bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Havolalar

* Sergey Agametov Footballfacts saytida
Lixtenshteyndagi turklar

**Lixtenshteyndagi turklar** (, ), yoki **Lixtenshteyn turklari** — Lixtenshteyn Knyazligi hududida yashovchi turklar guruhi. Ular Lixtenshteyndagi chet elliklar orasida shveytsariyaliklar, avstriyaliklar, italiyaliklar va nemislardan keyin beshinchi yirik guruhdir. Diniga koʻra ular sunniy musulmonlardir. Ular turk va nemis tilida gaplashadi.

## Joylashuvi
2007-yilda Lixtenshteynda 894 nafar turk fuqarosi yashagan (bu Lixtenshteyn fuqaroligiga ega boʻlgan turklarga taalluqli emas), bu mamlakatning umumiy aholisining 3 foizini tashkil qiladi, Lixtenshteynda 296 nafar Turkiya fuqarosi ish bilan taʼminlangan. Ular asosan Vaduts, Shan va Trizenda yashaydilar va islomga eʼtiqod qiladilar.

Boshqa mamlakatlardan koʻchib kelgan turklardan tashqari, Lixtenshteynda tugʻilgan, ammo turkiy ildizlarga ega boʻlganlar ham bor (yaʼni Turkiyadagi, Kiprdagi yoki turk diaspora jamoalaridagi ajdodlar).

## Lixtenshteyndagi taniqli turklar

* Bicher, Jengiz — futbolchi.

## Manbalar
* Турки в Лихтенштейне
* Лихтенштейнские турки
* Liechtenstein Okul Aile Birligi
* Abla, Liechtenstein'a nasıl gidebiliriz?
Kiprlik turklar

**Kipr turklari** () — Kiprning turk aholisi. Bu atama ostida 1974-yilda orolga bostirib kirgandan keyin Turkiyadan kelgan muhojirlar emas, asli kiprlik turklar tushuniladi. Kipr turklarining aksariyati orolning 1/3 qismini egallagan orolning shimoliy qismida yashaydi. Shuningdek, kiprlik turklarning katta diasporasi Buyuk Britaniyada ham mavjud.

## Kelib chiqish tarixi
Kiprning etnik va madaniy tarkibi 1571-yilda Usmonli imperiyasi tomonidan orol bosib olinganidan keyin tubdan oʻzgardi. Bir paytlar orolning deyarli sof yunon aholisi orasida orolga oʻz dini va madaniyatini olib kelgan turklar ham bor edi. Sulton Salim II farmoni bilan imperiyaning 5720 nafar aholisi Kichik Osiyoning janubiy qirgʻoqlaridan Kiprga koʻchib oʻtdi. Ularning koʻpchiligi fermer boʻlgan, shuningdek, hunarmandlar, zargarlar, tikuvchilar, poyabzalchilar va boshqa lasb vakillari ham boʻlgan. Bundan tashqari, Kiprga koʻplab harbiy xizmatchilar ham kelgan, ularning orasida 12 000 askar, 4 000 otliq va 20 000 sobiq harbiy xizmatchilar va ularning oilalari boʻlgan.

Musulmonlarga boʻysunish orolning pravoslav nasroniylik va maronizmni qabul qilgan koʻplab yunon aholisining oroldagi keyingi hayotida qiyinchiliklarga duch kelmaslik uchun islomni qabul qilishga majbur boʻlishiga olib keldi. Garchi bu oʻtish majburiy boʻlmasa-da va Kiprning musulmon aholisi pravoslav yunonlarga juda muloyim boʻlsa-da, ularning koʻplari shu yoʻldan borishgan. Oʻz eʼtiqodlarida xristianlik va islom anʼanalarini birlashtirgan bir qator sektalarning paydo boʻlishi bunday diniy oʻtishning natijasi edi.

Keyingi asrlar davomida Kiprning ikkala milliy hamjamiyatlari butun orol boʻylab yonma-yon yashadilar va shu qadar yaqin boʻlishiga qaramay, ularning har biri bir-biri bilan aralashmaydigan oʻz madaniyatiga ega edi (masalan, millatlararo nikohlar uzoq vaqt davomida taqiqlangan).

Oroldan koʻchib kelgan kiprlik turklarning birinchi muhim oqimi orolda inglizlar hukmronligi davrida (1881-1960) sodir boʻlgan. 1960-yilda Kipr mustaqillikka erishgach, yangi hukumatni 70% Gretsiya aholisi va 30% Turklardan tuzishga qaror qilindi, garchi orolda faqat 18% turklar yashagan boʻlsada. 1974-yilda turk harbiylari Kiprga bostirib kirganidan soʻng, mamlakat ikki qismga boʻlinib ketdi: turklar asosan shimolda, greklar janubda yashay boshladilar. Mamlakat janubida qolgan koʻplab turklar vaqti-vaqti bilan mamlakat shimoliga yoki Turkiyaga koʻchib oʻtishni davom ettirdilar, ularning katta jamoasi esa Buyuk Britaniyaga joylashdi. Ularning oroldan sezilarli darajada chiqib ketishi Shimoliy Kipr uchun xalqaro embargo bilan bogʻliq.

Hozirda Kipr turklarining asosiy qismi Shimoliy Kiprda (179 000), kichikroq qismi Buyuk Britaniyada (150 000), qolganlari Turkiyada (50 000), Avstraliyada (25 000),Germaniyada (10 000), Kanadada (5 000), AQShda (5 000), istiqomat qiladi, bunda Kiprning janubiy qismida hali ham 2500 ga yaqin odam yashaydi.

## Yana qarang
* Kipr yunonlari
* Niyozi Qizilyurek
* Neshe Yashin
## Manbalar


## Havolalar
* История турок-киприотов
* История турок-киприотов в Великобритании
* Ассоциация турок-киприотов
Amonemipet

**Amonemipet** (dr. Misr. *Jmn-m-jp.t* — „Karnaklik Amon“) — qadimgi Misr mifologiyasidagi xudo, XVIII suloladan Min-Amun va Min-Kamutef sifatida sigʻinishgan.

## Xudoning tasvirlari va funksiyalari
Amonemipetning „Kamutefning oʻgʻli“ unvoni bu xudo ilohiy dalalarni himoya qilganligi va qishloq xoʻjaligi ekinlarining oʻsishiga hissa qoʻshganligidan dalolat beradi. Bu xudoning borligi Misr yerlarining unumdorligini kafolatlagan. U qishloq xoʻjaligida oʻziga xos yordamchi boʻlib xizmat qilgan. XXI sulolaning boshidan u Nilning sharqdan gʻarbiy tomoniga suzib yurgan Amonemipetning muqaddas qayigʻida tasvirlangan.

Amonemipet taxtda oʻtirgan holda tasvirlangan. U tor kiyimda edi, undan faqat xudoning boshi koʻrinib turardi. Har oʻn yillikning boshida uning haykali Luksordagi ibodatxonadan Medinet Habu -Abudagi ibodatxonaga olib kelingan. Keyin ular unga oʻsimlik oziq-ovqat „murabbo“, birinchi navbatda lotus, soʻngra Yuqori va Quyi Misr ramzi boʻlgan papirus shaklida qurbonlik qilishdi.

## Yana qarang
# Min-Amun
# Min-Kamutef
# Medinet Habu

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Christian Leitz ua: *Lexikon der ägyptischen Götter va Götterbezeichnungen*. bd. 1:3 — y. Peeters, Leuven, 2002-yil. — S. 312-313. — ISBN 2-87723-644-7.
* Carola Metzner-Nebelsick: *Ritual in der Vorgeschichte, Antike und Gegenwart.* *Studien zur Vorderasiatischen, Prähistorischen va Klassischen Archaeologie, Ägyptologiya, Alten Geschichte, Theologie und Religionswissenschaft.* *Interdisziplinäre Tagung vom 1.-2.* *2002-yil fevral, Berlin Freien Universität.* Leidorf, Rahden, 2003-yil. — ISBN 3-89646-434-5.

## Havolalar

* Amenemopening koʻrsatmasi)
Aken

**Aken** (misr. Jqn „himoyachi“) — oʻliklarning ruhlarini daryo boʻylab Meseket qayigʻida yer osti dunyosiga olib borgan qadimgi Misr xudosi.

Marhum Ialu qirgʻoqlariga kelish uchun ibodat qilganiga qaramay, bu uning hayoti davomida qilgan ishlari, ibodatlari va xudolarga qilgan qurbonliklari bilan oldindan belgilab qoʻyilgan. Shu sababli Akenning mustaqil shaxsi yoʻq edi, bu xudo uchun diniy markazlar yoʻq edi, garchi u „Oʻliklar kitobi“ da bir necha bor eslatib oʻtilgan boʻlsa-da.

Qadimgi Misr mifologiyasiga koʻra keyingi hayot Duatning umumiy maydonidan (oddiy odamlar uchun) va qulayroq Ialudan (solihlar va tanlanganlar uchun) iborat edi. Akenning paydo boʻlishi davrida Anubis shunchaki balzamlash xudosiga aylandi va Osiris, garchi u yer osti dunyosining qiroli boʻlsa ham, faqat Ialu hududi uning nazorati ostida edi. Demak, Aken butun Duatni boshqargan.

Aken odatda qayiqning orqa tomonida turgan va rulni boshqaradigan qoʻchqor boshli odam sifatida tasvirlangan. Letopolis shahri uning ibodatining asosiy markaziga aylandi, u yerdan, ehtimol, bu xudoga sigʻinish tarqalgan va Oʻrta yer dengizi afsonalarida mustahkamlangan. Qadimgi yunon mifologiyasida Aken tashuvchi Xaronga mos keladi.

## Yana qarang

* Am-heh
* Hades
* Charon

## Manbalar

## Adabiyotlar

# Chegodaev, M.A. Qadimgi Misr oʻliklar kitobi — tarjima va sharhlar parchalari // Tarix savollari. 1994. No 8. S. 145-163; 9-son, 141-151-betlar.
OKMK (stadion)

**AGMK stadioni** — Oʻzbekistonning Toshkent viloyati, Olmaliq shahridagi koʻp maqsadli stadion. Bu mahalliy AGMK futbol klubining uy arenasidir. Olmaliq shahrining janubi-sharqida, Rashidov va Gagarin koʻchalari chorrahasida joylashgan. Hozirda u futbol oʻyinlari uchun, asosan, „AGMK“ futbol klubi tomonidan bir nechta musobaqalarda qoʻllanadi. Stadion 12.000 tomoshabinga moʻljallangan.

## Tarixi
Majmua 2011-2014-yillarda qurilgan. 2014-yil 16-mart kuni bir qator yuqori martabali amaldorlar ishtirokida tantanali ravishda ochilgan va shu kuni ushbu stadionda Oʻzbekiston Oliy ligasi doirasidagi „Olmaliq“ va „Metallurg“ klublari oʻrtasida ilk rasmiy oʻyin boʻlib oʻtgan (3:2).

## Tavsifi
Stadion 13 gektar maydonni egallagan **[[OKMK sport majmuasi]]** tarkibiga kiradi. Bu stadiondan tashqari, mini-futbol (futzal), basketbol, ​​qoʻl toʻpi, voleybol, boks, gimnastika, yengil atletika, jang sanʼati, tennis kortlari, sunʼiy futbol maydonchalari uchun tribunalarga ega ikkita yopiq sport arenasi mavjud.

2013-yilda foydalanishga topshirilgan sport majmuasi xalqaro standartlarga javob beradi. Respublikamizda yagona gibrid maydon hisoblangan oʻyingohda 12 ming sonli muxlisni oʻz bagʻriga sigʻdira oladigan katta futbol maydoni mavjud. Ushbu futbol maydoni 105x79 metrni tashkil qiladi. Oʻyingohda har biri 30 nafardan futbolchi va murabbiylarga moʻljallangan jami toʻrtta kiyim almashtirish xonasi sportchilar xizmatida. U yerda yumshoq oʻrindiqlar, kiyim-kechaklar uchun maxsus shkaf, yuvinish xonasi, massaj xonasi va boshqa qulayliklarga ega zarur sharoitlar yaratilgan.

Stadion  2014-yilda qurilgan. 12 000 tomoshabin uchun moʻljallangan. Yaqin atrofda ikkita zal-modul mavjud. Ulardan birida: futzal, basketbol, ​​voleybol va qo‘l to‘pi bo‘yicha jamoaviy sport turlari vakillari shug‘ullanadi. Ikkinchisining ustalari jangchilar: bokschilar, taekvondo, karate, dzyudo, sambo va kurashchilar, erkin va klassik kurashchilar boʻladi. Majmua, shuningdek, ochiq va yopiq tennis kortlari, sunʼiy qoplamali futbol maydonini oʻz ichiga oladi.

OKMK sport majmuasi stadioni Oʻzbekistondagi eng zamonaviy stadionlardan biri hisoblanadi. Bu yer toʻrtta kiyinish xonasi, zamonaviy dush, massaj xonasi, tibbiyot xodimlari xonasi, doping nazorati xonasi, sudyalar va komissarlar xonasi, boshqa yordamchi xonalar, OAV va televideniye vakillari uchun sharoitlar, zamonaviy matbuot anjumani zali, OAV tribuna, VIP va CIP joylari, nogironlar uchun joylar, zamonaviy elektron tablo, akustika va yoritish jihozlari bilan taʼminlangan.

Ushbu stadiondan 850 metr gʻarbda Olmaliq shahridagi ikkinchi yirik arena — 1960-yilda ochilgan va 11.000 tomoshabinga moʻljallangan „Metallurg“ stadioni boʻlib, AGMK (oʻsha paytda **Olmaliq** deb atalgan) 2014-yilgacha oʻz uy uchrashuvlarini oʻtkazgan.
## Yana qarang

* AGMK (futbol klubi)
* Metallurg Stadioni (Olmaliq)

## Manbalar



## Havolalar

* Saytdagi Oʻzbekiston stadionlari
* AGMK futbol klubi rasmiy Instagram sahifasi
Anna Olmatinskaya

**Anna Vladimirovna** (tugʻilgan sanasi 1882-yil 31-dekabr (ba’zi manbalarda 1883-yil 13-yanvar deb keltirilgan) — 1973-yil 30-avgust, Toshkent) — rus, sovet yozuvchisi, tarjimon. "**Olma-ota**" - uning adabiy taxallusi hisoblanadi. Qizlik familiyasi - **Drjeviskaya**, turmush oʻrtogʻiniki - Pankratiyev.

## Tarjimai hol
Anna Vladimirovna Toshkent proletar yozuvchilar uyushmasi (TPYOU) asoschilaridan biri edi. U 1902-yildan boshlab ijod qila boshladi.

Olmaotaning eng mashhur asari – “Zulm” (uchta kitob) romani u qariyb chorak asr davomida yozilgan, birinchi nashrida inqilobdan avvalgi Turkiston hayotining yorqin tasvirini ifodalagan boʻlsa, keyingilarida Oʻrta Osiyoda 1905-1907 va 1917-yillardagi inqilobiy voqealarni gavdalantirgan.

A.Olmatinskaya birinchi Turkiston adabiy-badiiy almanaxi «Dasht saroblari» (1914) muharriri boʻlib, unda uning bir qancha she’rlari nashr etilgan.

Anna “Yoʻl yoqasidagi oʻtlar” she’riy va nasriy toʻplami (1927), “Quyoshga qasam”, “Oʻlimni yengib” (N.M.Mahmudova bilan hammualliflikda) hikoyalari va “Oʻtmish xotiralari” kitobi muallifi hamdir. (1971).

Shuningdek, A.Olmatinskaya oʻzbek adiblari, jumladan, Asqad Muxtor, Said Nazir va boshqalarning asarlarini oʻzbek tilidan rus tiliga tarjima qilgan.

A.Olmatinskaya Toshkentda yashab, vafot etgan. U Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan.

## Mukofotlar

* 1959-yil 18-martda Mehnat Qizil Bayroq ordeni
* 1972-yil 29-dekabrda sovet adabiyoti sohasidagi xizmatlari uchun va tavalludining toʻqson yilligi munosabati bilan “Shon-sharaf belgisi” ordeni bilan ham taqdirlangan

## Manbalar

## Havolalar
* Anna Vladimirovna Almatskaya 
* Roman ESIKOV. Anna Almatinskayaning "ZULM".
Tripuri (xalq)

**Tripura** (tippera) — Bangladesh va Tripura shtati (Hindiston)ning tub aholisidan biri. Umumiy soni qariyb 950 ming kishini tashkil etadi.

## Etnik tarix va siyosiy tashkilot
Tripura xalqi Tibet-Birma etnik guruhiga mansub boʻlib, kelib chiqishini Yangtszi va Sariq daryoning yuqori oqimidan izlaydi. Tripura ajdodlari Xitoyni Sui sulolasidan ancha oldin tark etishgan. Migratsiya vaqtida ular animistlar edi va bu migratsiya milodiy 65-yildan oldin sodir boʻlgan deb taxmin qilish imkonini beradi, yaʼni buddizmning Xitoyga kirib kelishidan oldin. Shimoli-sharqdan kelgan muhojirlar oqimi bilan Tripuraning ajdodlari asta-sekin hozirgi Tripura shtati hududiga joylashib, oʻz taʼsirini hamma joyda tarqatdilar. Bu zaminda mustahkamlanib, Tripura XVI-asr boshlarida gullab-yashnagan oʻz davlatini yaratdi. Ikki ming yildan koʻproq vaqt davomida, 1949-yilda Hindiston Ittifoqiga qoʻshilgunga qadar, Tripura knyazligini mahalliy Debbarma sulolasi boshqargan. 1960-yillarda xalq muxtoriyatni tan olish uchun faol kurash olib bordi, natijada 1972-yilda Tripura davlati tashkil topdi.

## Til
Xitoy-Tibet oilasining markaziy guruhining Bodo kichik guruhining koʻkborok tilining (Tripura shtatining ikkita rasmiy tillaridan biri) turli lahjalarida soʻzlashadi. Soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, uning soʻzlashuvchilari soni 1 million kishini tashkil etardi, ular Hindistonning Assam va Mizoram shtatlarida, Bangladeshda ham yashaydilar. Yozuv Bengal yozuviga asoslangan.

## Hayot va madaniyat
Tripura qabilalarining boy madaniy merosi xalq oʻyinlari, musiqa va bayramlarda oʻz aksini topgan. Bu xalqning tili va urf-odatlari juda oʻziga xos va qoʻshni qabilalarning sheva va urf-odatlaridan farq qiladi.

### Joylashuvi
Tripura qishloqlari adirlar yonbagʻirlarida, daryolar qirgʻoqlarida joylashgan. Beshdan elliktagacha oila mavjud. Uylar yovvoyi hayvonlarning kirib kelishidan himoya qilish uchun ustunlarga qurilgan, asosiy qurilish materiali bambukdir.

### Kasb kori
Parrandalar, mayda chorva mollari, buyvollar ortib haydash kuchi sifatida boqiladi. Asosiy mashgʻuloti sugʻoriladigan dehqonchilikdir.

### Taom
Anʼanaviy Tripura taomlari qoʻshnilarning taomlaridan ancha farq qiladi. Tripura vegetarianizmga rioya qilmaydi, ularning parxezi asosini choʻchqa goʻshti, qoʻzichoq, dana, tovuq, baliq, toshbaqa, qisqichbaqalar, qurbaqalardan tayyorlangan goʻshtli taomlar tashkil etadi.

### Kiyim
Erkaklar oq yoki qora koʻylagi, lungi va oq salla kiyadilar, ayollar koʻkragiga bir parcha mato oʻrab, paxta yoki shoyi matodan yubka kiyib, yelkalarini yopadilar.

### Ijtimoiy tashkilot
Qabila munosabatlari deyarli butunlay buzilgan. Patrilineal qarindoshlik hisobi mavjud, meros birinchilik printsipi boʻyicha amalga oshiriladi. Nikoh turar-joylari patrilokaldir, chunki qalin sifatida kelin uchun ikki yillik ish odatiy holdir.

## Manbalar


## Havolalar
* Tripura
* TwiPra 
* Tripura Society’s Website
* Tippera на Ethnologue
Tsaangi

**Tsaangi** (kangi, nyebi) — Kongo Respublikasining markaziy mintaqasida va Gabon chegarasida yashovchi xalq. Aholisi: 95 000 (Bromley 1988: 449), 50 000 Kongoda 450,000 kishi. Gabonda. Til: Bantu guruhining Tsaang (Tishkov 2000:361).

## Din
Koʻpchilik anʼanaviy eʼtiqodlarga amal qiladi, ajdodlarga sigʻinish mavjud (Tishkov 2000:361).

## Anʼanaviy iqtisodiy faoliyat
Tsaanglar tropik qoʻlda dehqonchilik (kukunli banan, batat, yams, maniok) va (kola yongʻogʻi) yigi`sh bilan shugʻullanadi. Koʻpgina aholi yogʻoch kesish, palma yogʻi, yeryongʻoq, qahva plantatsiyalarida ishlaydi. Oziq-ovqat ekinlarini asosan ayollar bogʻ va dalalarda yetishtiradi. Anʼanaviy mashgʻulot — yogʻoch oʻymakorligi (uy-roʻzgʻor buyumlari, niqoblar, musiqa asboblari). Musiqiy va raqs folklori rivojlangan (masalan, ksilofon tovushlari ostida raqsga tushish) (Tishkov 2000:360).

## Ijtimoiy tuzilma
Patriarxal-jamoa munosabatlari hukmrondir. Jamiyatning asosini matrilineal qarindoshlik hisobiga ega boʻlgan oila jamoasi tashkil qiladi (Bromley 1988:449).

## Turar joy va hayot
Tsaang daryolar va yoʻllar boʻylab ixcham qishloqlarda yashaydi. Turar-joylar toʻrtburchak shaklda boʻlib, devorlari novdalardan yasalgan, tomi rafiya palma barglaridan toʻqilgan baland tomli uylardir. Yogʻoch konstruktsiyalar koʻpincha oʻymakorlik bilan bezatilgan. Tsaanglar yevropacha tikilgan kiyimlarni kiyishadi, paxta matolari ustunlik qiladi. Oziq-ovqat, asosan, oʻsimlikdan tayyorlanadi: tsaanglar xamirga oʻxshash pastalar va kukunli banan, yam, manok hamda batatadan tayyorlangan boʻtqalarni isteʼmol qiladilar; sabzavot va mevalardan souslar. Undan tashqari baliqni ham isteʼmol qilishadi (Tishkov 2000:360).

## Adabiyotlar
* *Андрианов Б. В.* // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. — : Большая Российская Энциклопедия, 2000. — С. 360—361.
* *Виноградов В. А.* Бантоидные языки // Виноградов В. А. Исследования по грамматике африканских языков — : Наука, 2004. — С. 367.
* *Мазов С. В.* Народ тсаанги / Гл. ред. Бромлей Ю. В.; редкол.: Артюнов С. А., Брук С. И., Жданко Т. А. // Народы мира. — : Советская энциклопедия, 1988. — С. 449.
* *Собченко А. И.* Этнический состав Конго // Африканский этнографический сборник. — Т. 4, 1962.
* *Burssens H.* Les peuplades de Lentre Congo-Ubangi. — Tervuren, 1958.

## Havolalar
* Статья Андрианова на https://web.archive.org/web/20061012043836/http://enc.mail.ru/article/?1900021042
* Тсаанги на http://www.cyclopedia.ru/89/210-2.html
Toubou

**Tubu** (tibbu, teda; arab tilidan tarjima qilingan — „tosh odam“) — Markaziy Sahroi Kabirda yashovchi xalq (asosan Chad Respublikasida, kichik guruhlar — Niger va Liviyada). Ularning soni 350 ming kishidan oshadi. Ular ikkita asosiy guruhga boʻlingan: *Teda* (shimolda) va *Daza* (janubda), Teda va Daza tillarida soʻzlashuvchi, Sahroi Kabir oilasiga (Nilo-Saxara makrofamiliyasi) tegishli. Ular Islomga diniga amal qiladilar.

Tubular chorvachilik (tuyalar ted, qoramollar daza) bilan dehqonchilikni (vodiylarda bugʻdoy, arpa, tariq, tamaki, paxta, anjir ekiladi, sugʻorish uchun vaqtinchalik oqimlardan foydalanadigan) yarim koʻchmanchilardir. Yovvoyi mevalarni yigʻish va ov qilish keng tarqalgan. Ular palma barglari bilan qoplangan yogʻoch kulbalarda (ferring) istiqomat qiladilar.

Tuareglar singari, tubuda ham qoʻshiqchilar va raqqosalar kabi alohida oʻrin egallagan temirchilar (assa) kastasi mavjud.

Chadning koʻplab siyosiy rahbarlari (masalan, sobiq prezidentlar Hisseni Xabre va Goukouni Oueddey) tubudan keladi. Tuba vakillari Habré armiyasining asosini tashkil etdi — Shimoliy Qurolli Kuchlar. DDS maxsus xizmatining birinchi direktori Solih Yunus ushbu millatga mansub edi.

Britaniyalik genetik Mark Xaber tubalarda neandertal genlari borligini aniqladi. Yevrosiyoliklar 2% neandertal genlariga ega boʻlsa, markaziy afrikaliklar 0,5% neandertal genlariga ega. Xaberning taʼkidlashicha, neandertal DNKsini tashuvchi afrikaliklar Yevroosiyoliklardan genlar oqimini koʻrsatadi, chunki afrikaliklarda topilgan neandertal DNK Y-xromosomali R1b gaplogrupiga ega boʻlgan afrikaliklar orasida topilgan. Xabar maʼlumotlariga koʻra, R1b haplogroup Markaziy Afrikaga ikkita migratsiya orqali kirgan — 6000-yil oldin va taxminan 3000-yil oldin. Afrikaliklar oʻrtasida Yevrosiyo „aralashmasi“ ning topilishi Mota (Efiopiya) dan kelgan odamning qoldiqlarini oʻrgangan maqola mualliflarining gʻarbiy va markaziy Afrika aholisining ajdodlarining 6-7% „yevroosiyolik“ degan asl fikrini tasdiqlaydi".

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Те́да (тибу) // Татары — Топрик. — М. : Советская энциклопедия, 1956. — С. 99. — (Большая советская энциклопедия : [в 51 т.] / гл. ред. Б. А. Введенский ; 1949—1958, т. 42).
Stiyeng

**Stiyeng** — Janubi-Sharqiy Osiyoda Vyetnamning togʻli hududlarida, shuningdek, Kambodjada yashovchi xalq. Aholisi XX asr oxirida taxminan 85 ming kishi edi.

## Tarixi
Fransiyaga mustamlakachilik qaramligi davrida stiyeng qiyosiy avtonomiyaga ega edi. Lekin mustamlakachilikdan keyingi yangi chegaralar belgilanar ekan, kichik bir xalq manfaati hisobga olinmay, chegara tarixiy stiyeng yerlarini ikkiga boʻlib tashladi. Shuning uchun koʻpchilikning qarindoshlari chegaraning narigi tomonida. Vyetnam urushi paytida koʻp sonli stiyenglar halok boʻldi va azob chekdi.

## Tili
Stiyeng tili avstroosiyo tillarining mon-kxmer boʻlimiga (Baxnar filiali) tegishli. Vyetnamdan farqli oʻlaroq, unda ohanglar yoʻq. Uzun va qisqa unlilar farqlanadi. Onomato-poetik iboralar, ichki olmoshlarga boy.

### Iqtisodiy tashkilot

### Faoliyat turlari
Stiyenglarning asosiy mashgʻuloti qoʻlda kesishga doir qishloq xoʻjaligidir. Eng keng tarqalgan ekinlar — guruch, sabzavot, makkajoʻxori. Hosilni yigʻish rivojlangan. Odamlar baliq ovlashning koʻplab usullarini bilishlariga qaramay, bu baliq ularning dietasining ahamiyatsiz qismini egallaydi. Koʻpgina oilalar uyning orqasida oʻzlarining sabzavot bogʻiga ega boʻlib, u yerda banan, papayya, piyoz, qalampir, yalpiz va boshqa ekinlar yetishtiriladi. Chorvachilik anʼanaviy ravishda aholi punkti atrofida (suvbuvol, choʻchqa, oʻrdak, tovuq) boqiladi.

## Ijtimoiy tashkilot
.Jamiyat qoʻllab-quvvatlanadi, uni saylangan boshliq bilan oqsoqollar kengashi boshqaradi. Oilalar patriarxal, asosan kichik. Oʻzaro munosabatlarning hisobi otaning chizigʻida amalga oshiriladi. Levirat va sororat bor.

## Umumiy xususiyatlari
1980-yillardan boshlab anʼanaviy iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich oʻtish jarayoni sodir boʻldi. Tovar-pul munosabatlari muvaffaqiyatli kirib bormoqda. Jamiyatda mehnat taqsimoti mavjud. Aholining erkak qismi ov, baliq ovlash yoki qurilish bilan shugʻullansa, ayollar odatda oʻtin tayyorlaydilar, ovqat pishiradilar va bolalarga qarashadi.

## Adabiyotlar

* Bernova A. A., Chlenov M. A. Stieng. // Dunyo xalqlari va dinlari / Bob. ed. V. A. Tishkov. M.: Buyuk rus entsiklopediyasi, 1999. S. 320.
* Indochinadan etnik ozchiliklar madaniyati haqida eslatmalar / Merilin Gregerson. Dallas: SIL Antropologiya muzeyi, 1980-yil.

## Havolalar

* http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?peo3=15088&rog3=VM
* http://www.etnolog.ru/people.php?id=STIE
Zarafshon (futbol klubi)

**"Zarafshon"** — Navoiy shahrining sobiq ittifoq va oʻzbek futbol klubi. 1962-yilda tashkil etilgan, 2013-yil mavsumi oxirida tarqatib yuborilgan.

## Nomlari
* 1962—1972-yillarda — „Zarafshon“
* 1973—1974-yillarda — „Soʻgʻdiyona“
* 1975—2009-yillarda — „Zarafshon“
* 2010-yilda — „Zarafshon“-NSZ
* 2011—2013-yillarda — „Zarafshon“

## Tarixi
U 1965-yilda Zarafshon daryosi boʻyida joylashgan Navoiy shahrida tashkil etilgan, jamoaning hozirgi nomi kelib chiqqan.

1965-yilda guruh SSSR chempionatining B klassi, 5-zonasida debyut qildi. 1968-yilda klub ikkinchi guruhga, 2-kichik guruhga koʻtarildi. 1970-yilda SSSR ligalarining qayta tashkil etilishi natijasida SSSR chempionati ikkinchi quyi ligasining Oʻrta Osiyo zonasi boʻlgan B toifasiga tushirildi. Keyingi 20 mavsum davomida u Ikkinchi ligada oʻynadi. 1991-yilda u SSSR chempionatining ikkinchi quyi ligasida jang qilgan.

1997-yilda klub Oʻzbekiston Oliy ligasida debyut qilgan. 2002-yilda u chempionatni soʻnggi 15-oʻrinda yakunladi va Birinchi ligaga tushib ketdi.

### Mahalliy musboqalardagi natijalar

## Yutuqlari
* SSSR Birinchi ligasi — „A“ klassi 2-guruh quyi guruhida 11-oʻrin (1968)
* SSSR kubogining 1/64 finali (1986/87)
* **Oʻzbekiston chempionati**
** 9-oʻrin: 1997-yil
* **Oʻzbekiston kubogi:**
** 1/4 final: 2002-yil

## Mashhur oʻyinchilar
* Sergey Agametov (klub uchun 270 dan ortiq oʻyin)
* Yuriy Sheykin.
* Vyacheslav Kupchenko
* Vohid Shodiyev

## Manbalar

## Havolalar
* Klub tarixi
* Klub profili  (Sovet Ittifoqi davri)
* Klub maʼlumotlari  (O'zbekiston davri, Oliy liga)
* teams.by
Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist

**Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist** – Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi tomonidan berilgan faxriy unvon xizmat koʻrsatgan fuqarolarning xizmatlarini davlat va jamiyat tomonidan eʼtirof etishlishidir. Mazkur unvon 1940-yil 16-fevralda tashkil etilgan. Teatr, musiqa, kino, sirk rivojida qoʻshgan hissasi alohida ajralib turuvchi sanʼatkorlar, rejissorlar, bastakorlar, dirijyorlar, baletmeysterlar, musiqa, xor, raqs va boshqa jamoalarning badiiy rahbarlari, ijodiy xodimlar, ijrochi sozandalarning yuksak mahorati va sanʼat rivojiga qoʻshgan hissasi uchun „Oʻzbekiston SSR xalq artisti“ keyin „SSSR xalq artisti“ unvonlari berilgan.

1919-yildan boshlab 1940-yil farmoniga qadar Respublikada xizmat koʻrsatgan artist unvoni berilgan. Ushbu unvon respublika xalq taʼlimi komissarlari kengashi, xalq taʼlimi komissarlarining farmoyishlari, Xalq deputatlari Kengashi ijroiya qoʻmitalari tomonidan tayinlangan.

1937-yilda mukofotlangan birinchi shaxs Muxtor Ashrafiy Ashrafovich – bastakor edi.1989-yilda ushbu faxriy unvonning soʻnggi sohibi Safarov Radik Rashidovich boʻldi. Boshqa ittifoq respublikalari vakillari ham faxriy unvonga sazovor boʻldilar. Shunday qilib, 1974-yilda Qirgʻiziston SSRda Oʻsh shahri Kirov teatri yetakchi artisti Joʻraxon Rahmonberdiyevich Rahmonovga Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist faxriy unvoni berildi. Sovet Ittifoqi parchalanishi bilan Oʻzbekistonda „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist“ mukofoti „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist“ unvoni bilan almashtirildi, unda Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolarining xizmatlari inobatga olinib, davlat mukofotlari bilan taqdirlangan. Sobiq SSSR va Oʻzbekiston SSR, ular sobiq SSSR va Oʻzbekiston SSRning mukofotlar toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan huquq va majburiyatlarini saqlab qolgan.

## Manbalar
Tsvana (xalq)

**Tsvana**, bechuanlar, chuana – Botsvanada Limpopo daryosining yuqori havzasidagi hududni (bu yerda davlat tuzuvchi xalq), Janubiy Afrikaning chegara hududlari, Namibiya (bu xalqning Bantustanlari Bophuthatsvana va Tsvanaland)ni egallagan xalq. (bir muncha vaqt mavjud edi) va Zimbabve. Umumiy soni 5 milliondan ortiq aholi. Tsvana tili Bantu guruhining soto-tsvana kichik guruhiga, Benue-Kongo tillari oilasiga kiradi. Aksariyat Tsvanalar nasroniylar, baʼzilari anʼanaviy mahalliy eʼtiqodlarga amal qiladi. Yevropa mustamlakasi davrida Limpopo qirgʻogʻidagi eng yaxshi Tsvana yerlari tortib olindi va Tsvana mustamlakachilar tomonidan qabila qoʻriqxonalariga joylashtirildi. Mustaqillikka erishgach, teskari jarayon yuz berdi. Tsvananing asosiy kasbi – chorvachilik (qoramol, qoʻy, echki); qishloq xoʻjaligi faqat Botsvananing sharqiy va shimoliy hududlarda rivojlangan. Tsvananing muhim qismi Janubiy Afrikadagi Afrikaner fermalari va togʻ-kon korxonalarida ishlaydi.

## Missionerlarning taʼsiri
XIX-asrda missionerlar tsvana xalqi yashaydigan hududga nafaqat xristian dinini, balki boshqa koʻplab yangiliklarni ham olib kelishdi. Chet elliklar oʻz mamlakatlarining gʻoyalari va eʼtiqodlarini xalqqa joriy etishdan tashqari, uy-joy qurilishini oʻzgartirish va oila shakllanishiga ham harakat qilganlar. Bundan tashqari, tadqiqotchilar (masalan, Jan Komaroff) missionerlik jamiyatiga aralashuvdan oldingi tsvana tili zamonaviy tildan sezilarli darajada farq qilishini taʼkidlashadi.

## Badiiy adabiyotda
Bechuanlar eskirgan nom ostida Lui *Boussenardning* „Olmos oʻgʻrilari“ sarguzasht romanlarida (1883), Genri Rider Xaggardning „Qirol Sulaymonning konlari“ (1885) va boshqalarda paydo boʻladi.

## Mashhur Tsvana

* Kgalema Motlanthe

## Manbalar


## Adabiyotlar
* *Potexin I. I.*, formirovanie natsionalnoy obщnosti yujno-afrikanskix bantu, M., 1955;
* *Archbel* Grammar of the Bechuana language, 1837.
* *Holub* Sieben Jahre in Südafrika, 2 t., Vena, 1880—81.
* *Fritsch* Die Eingeborenen Südafrikas, Breslavl, 1872.
* *Soga J. N.* The southeastern Bantu, Johannesburg, 1930.
* *Zoë Crossland* Signs of Mission: Material Semeiosis and Nineteenth-Century Tswana Architecture//Signs and Society, Vol. 1, No. 1 (Spring 2013), pp.&nbsp;79–113.
Yarih

**Yarih** — Gʻarbiy somiy mifologiyasida — oy xudosi, Yerixoning homiysi somiy mifologiyasida — oy xudosi, Yerixoning homiysi.

Ugaritda u oy maʼbudasi Ningalning turmush oʻrtogʻi hisoblangan.

Yarih va Ningalning (Nikkal) nikohi uygʻunlikni, oyning qayta tugʻilishini va unumdorligini taʼminlash uchun moʻljallangan edi.

U Kanʼon va amoriylarning xudosi Ammu va yamanlik Ammu bilan tanish.

Bibliyada, Eremiyo yigʻlashida eslatib oʻtilgan.

## Etimologiya
Yarih nomi *akkadcha Varkhum* / *Varux* soʻzi bilan bogʻliq boʻlib, oy degan maʼnoni anglatadi. Yarax shakli *shimoliy subsomiy* tillarida [w] shakli [j] ga aylanganligi bilan izohlanadi. Akkad tilidan farqli oʻlaroq, Kanʼon tillarining koʻpchiligi *oy (* planeta) va *oy (yilning bir oyi maʼnosida)* soʻzlari oʻrtasida farqlanadi: somiy ildizi YRH oy *(* planeta) uchun ishlatiladi (), HDSH ildizida oy *(yilning bir oyi maʼnosida)* uchun () yangi oy maʼnosida ishlatilgan.

## Yana qarang

* Yah
* 

## Manbalar
Yugi

**Yugi** (oʻz nomi *Yugin*, *Yuganlar*; eskirgan nomi — **Dyukanlar**, **Ostyaklar**, shuningdek Sim **Ostyaklari**, Sim **Ketalari**) — Yeniseyning oʻrta oqimida yashovchi mahalliy kam sonli xalq. Tarixiy jihatdan ular Krasnoyarsk oʻlkasining Turuxanskiy tumanida yashaydilar. Inqilobdan keyin va 2002-yilgacha ular aholini roʻyxatga olish bilan ajralib turmagan va Ketlar deb hisobga olingan. Aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 2002-yil holatiga koʻra, Rossiyada 19 yuglar va 2010-yilga kelib — bu xalqning 1 vakili yashagan.

Ilgari ular Turuxanskiydagi Dubches va Yenisey tumanidagi Sim daryosi boʻyida yashagan.

Ularning tili bitta ona tilida soʻzlashuvchida saqlanib qolgan (2010-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra). Yenisey tillari oilasiga mansub, Ketga yaqin. Yoʻq boʻlib ketish arafasida.

Yuglarning anʼanaviy mashgʻulotlari ovchilik (ular oqsuvsar va boshqa kemiruvchilarni ovlagan) va baliq ovlash. Anʼanaviy turar-joyi — bu qayin poʻstlogʻi oʻrindiqli konus shaklidagi chodir, tuproq bilan qoplangan yogʻoch karkasli yarim choh. Anʼanaviy ovqati — goʻsht, baliq, yovvoyi oʻsimliklar va ildizlar, keyinchalik — un va echki sutidan tayyorlangan pishiriqlar.

## Yana qarang
* Yug tili
## Manbalar


## Adabiyotlar
* 
*  

## Havolalar
*  Всероссийская перепись населения 2002 года. Том 4 — «Национальный состав и владение языками, гражданство»