Intentona de Yauco

24-26-mart 1897-yillarda ***Intentona de Yauco*** (Yauco hujumini qoʻlga kiritish) – Puerto-Riko Ispaniya hukmronligi qarshi ikkinchi va oxirgi qisqa muddatli isyoni edi. Bu Puerto-Riko mustaqillik tarafdorlari tomonidan Janubi-gʻarbiy Yauco shaharchasida, birinchi muvaffaqiyatsiz isyondan 29 yil oʻtgach, *Grito de Lares* * (Laresning yigʻi) * deb nomlangan. Intentona de Yauco davrida Puerto-Riko bayrogʻi birinchi marta orolga oʻtkazilgan.

1868-yilda birinchi katta jang *El Grito de Lares* deb tanilgan. Bu qisqa muddatli isyonning muvaffaqiyatsiz boʻlishidan soʻng, mahalliy yetakchi va ishtirokchilarning koʻpchiligi hibsga olingan va baʼzilari oʻldirilgan. Oʻz qamoq jazosiga qoʻshilganlar keyinchalik ozodlikka chiqdi va baʼzilari, ayniqsa, Nyu-York shahrida mustamlakaga ketishdi.

1868-yilgi isyondan koʻp oʻtmay, Ispaniya orolga liberal islohotlarni amalga oshirdi. Bu Puerto-Rikoga oʻzining Janubiy Amerika sobiq koloniyalariga ruxsat bergan liberal konstitutsiyalarning baʼzi elementlarini kengaytirdi. Siyosiy islohotlar Puerto-Rikoliklarga maxsus saylovlarda ishtirok etishga va rasmiy ravishda tan olingan siyosiy partiyalarni tashkil etishga imkon berishgan. Keyingi yillarda orolning turli shaharlarida markazchilik hukmronligiga qarshi koʻp boʻlmagan noroziliklarni hukumat tezda yengdi.

Nyu-York shahrida surgunlikda boʻlgan *El Grito de Lares* rahbarlari 1895-yil-8 dekabrda tashkil etilgan Puerto-Riko inqilob qoʻmitasi qoʻshildilar. 1897-yilda Yauco shahrining mustaqillik harakati mahalliy rahbarlarining yordami bilan ular Intentona de Yauco deb nomlangan yana bir koʻtarilishni tashkil etishdi. Bunday harakat siyosiy avtonomiya uchun kurashlariga tahdid solishi mumkin deb hisoblagan mahalliy avtonomiy siyosiy fraksiyalar bunday harakatga qarshilik koʻrsatishdi. Rejalashtirilgan tadbir haqida noroziliklar mahalliy hokimiyatga tarqaldi, ular tez harakat qildilar va oroldagi oxirgi katta isyonni ispan markazchi hukmronligiga tugatdilar .

## Boshqacha

1868-yil 23-sentabr kuni Lares shahrida Puerto-Rikoda Ispaniya koloniyasi hukmronligiga qarshi birinchi katta koʻtarilish boʻlib oʻtdi. Puerto-Riko vatanparvarlari, doktor Ramón Emeterio Betances va Segundo Ruiz Belvis tomonidan rejalashtirilgan koʻtarilish Manuel Rojas, Mathias Brugman, Mariana Bracetti, Xuan Ríos Rivera, Juan de Mata Terreforte va Aurelio Méndez Martinez boshchiligidagi bir nechta inqilobchi amaldorlar tomonidan amalga oshirildi. Ular Laresni nazorat qilishdi va keyin San Sebastián del Pepino degan keyingi shaharni egallab olish uchun harakat boshlandi. Ispaniyalik milislar guruhni kuchli qarshilik bilan hayratda qoldirib, qurolli isyonkorlar orasida katta muammo keltirdilar. Manuel Rojas boshchiligida ular Laresga qaytib kelishdi. Gubernator Julián Paviya ispan milislariga isyonkorlarni toʻplashga buyurdi va tez orada isyonni tugatdi.

475 ga yaqin isyonkorlar, jumladan, Manuel Rojas, Mariana Bracetti va Xuan Rius Rivera Arecibo shahridagi mahalliy qamoqda saqlangan. 17-noyabr kuni harbiy sud ularni sotqinlik va isyon uchun hukm chiqardi va barcha mahbuslarni oʻlimga mahkum qildi. Shu bilan birga, Madrida Eugenio María de Hostos va boshqa taniqli puerto-rikliklar prezident Fransisko Serrano bilan muvaffaqiyatli hamkorlik qilishdi. Oroldagi noodatiy vaziyatlarni bartaraf etish maqsadida, 1869-yil boshida yangi gubernator Xose Laureano Sanz umumiy armitsiyani berdi va barcha mahbuslar ozod qilindi. Betances, Rojas, Rius Rivera, Terreforte, Méndez Martínez va koʻplab boshqa kishishilar surgun qilindi .

Ispaniya Koronasining gʻarbiy yarim qirollikda qolgan ikkita koloniyasini, Puerto-Riko va Kuba mustaqillik isyonkorlariga boy berishdan qoʻrqqan. Lares isyonining natijasida Ispaniya Puerto-Rikoga viloyat maqomi berdi va uning mahalliy aholisiga Ispaniya fuqaroligi berildi. Puerto-Rikadagi fuqarolarga maxsus saylovlarda ishtirok etishga va rasmiy tan olingan siyosiy partiyalarni tashkil etishga ruxsat berildi.

## Siyosiy va mustaqillik tarafdorlikdagi norozilik va janglar

Grito-dan keyingi yillarda Las Marías, Adjuntas, Utuado, Vieques, Bayamon, Ciales va Toa Baja (Palo Seco) shaharlarida ispan hokimiyati bilan kichik mustaqillik uchun norozilik namoyishlari va isyonlar boʻldi.

1871-yil iyul oyida bir guruh odamlar Puerto-Riko poytaxti San-Xuan shahrida ispanlik askarlari va mahalliy milis aʼzolariga hujum qilishdi. Ispaniyaning tayinlagan gubernatori general-leytenant Gabriel Baldrich harbiy vaziyatni eʼlon qildi. Baʼzi protestlar orolning liberal va konservativ siyosiy fraksiyalari oʻrtasida boʻlib, mustaqillik muhojirligi bilan bogʻliq emas edi. Bulardan 1871-yilgi *"Motin de Yabucoa*" va 1873-yilgi „*La Estrella* va *Sucesos de Camuy*“ ham bor .

1895-yil 8-dekabr kuni Nyu-York shahrida Puerto-Riko revolyusiya qoʻmitasi tashkil etildi. Ushbu guruh Puerto-Riko Ispaniyadan mustaqil boʻlishiga umid bogʻladi. Unda Ramon Emeterio Betances, Juan Rius Rivera, Juan de Mata Terreforte va Aurelio Méndez Martínez kabi El Grito de Lares ishtirokchilari aʼzolari sifatida ishtirok etdi. Qoʻmita Terreforte-ni oʻz vitse-prezidenti etib tayinladi . 1892-yilda Terreforte va Inqilob qoʻmitasi aʼzolari Kuba bayrogʻiga oʻxshash, ammo ranglari oʻzgartirilgan bayroqning dizayni qabul qildilar. Puerto-Riko Respublikasini ifodalaydigan ushbu yangi bayroq hali ham orolda ishlatiladi [1].

1896-yilda Puerto-Riko toʻliq mustaqilligini qoʻllab-quvvatlagan *Yaukanolar* guruhi (Yauco mahalliy aholi deb ataladi) kuchlarini birlashtirdi va *Barrio Barinas* toʻqnashdi. Guruhni boy kofe ekinlari oʻstiruvchi Antonio Mattei Lluberas va Mateo Mercado boshchilik qilishdi. Oʻsha yilning dekabr oyida mahalliy fuqarolik qoʻriqchisi ularning rejalarini topib, barcha ishtirokchilarni, shu jumladan, Darío, Carlos Franchesi va Emiliano Lavergue-ni hibsga oldilar. Ammo ular tez orada ozodlikka chiqarib, uylariga qaytishdi.

1897-yilda Mattei Lluberas Nyu-York shahrida Puerto-Riko inqilob qoʻmitasiga tashrif buyurdi. U yerda u Betances, Terreforte va Méndez Martínez bilan uchrashdi; ular birgalikda katta davlat tuzumini rejalashtirdilar. Betances uni yoʻnaltiradi, Méndez Mercado uni tashkil etadi, General Rius Rivera esa qurolli kuchlarga komandanlik qiladi. Oʻsha paytda Kuba ozodlik armiyasiga va Xose Martining Kuba mustaqilligi uchun kurashlariga qoʻshilgan Rius Rivera Gʻarbning Kuba ozodlik armasi bosh komondoni edi.

Mattei Lluberas 30 mingta maket sotib oldi va ularni isyonkorlarga tarqatdi. U Puerto-Riko bayrogʻi bilan Puerto-Rikonga qaytib keldi va isyon rejalarini amalga oshirishni boshladi. Budet Rivera birodarlari Guillermo Velazkoning fermasida isyonkorlarni oʻqitish lagerini tashkil etishdi. Oʻz qoʻshni isyonkorlar Gerardo Forest Vélez va Agustín F. Morales (Dominikan Respublikasi armiyasidagi general) targʻibot qilish uchun mas’ul edilar. Ular butun orol boʻylab sayohat qilib, oʻz ishini qoʻllab-quvvatlash yoʻlini izlashdi. Kubadagi inqilobchi Tomás Estrada Palma 500 ta puf va yarim million ta oʻq-dori taklif qildi va uning sheriklaridan biri general Morales boshchiligida 200 kishidan iborat hujumchi kuch bilan jihozlangan bugʻ kemasi taklif qildi. Inqilob 1897-yil dekabr oyining boshida oʻtkazildi.

Bu vaqtga kelib Luis Muñoz Rivera va uning Avtonomist partiyasi Ispaniyaning Liberal partiyasi rahbari Práxedes Mateo Sagasta bilan shartnoma imzolagan edi. Sagasta oʻzi va liberallar Ispaniyada hokimiyatni egallashiga vaPuerto-Rikoga avtonimiyani berishini vaʼda qilgan edi. Puerto-Rikodagi yirik siyosiy rahbarlar bu vaqtda toʻliq mustaqillikka erishish ularning faoliyatini avtonomiya olish va ispan hokimiyati tomonidan qattiq repressiyaga duchor boʻlish xavfi ostida qoʻyishiga ishonishgan. Yauco shahar hokimi Francisco Lluch Barreras rejalashtirilgan isyon haqida xabar topganida, u darhol orol hokimi general Sabas Marín Gonzalezni xabardor qildi.

Separatistlarning yetakchilaridan biri Fidel Vélez Ispaniya hukumati ularning rejalari haqida bilganini bilib, tez orada Mattei Lluberas va boshqa yetakchilar bilan uchrashdi. U hibsga olinishidan qoʻrqqanligi uchun, dekabr oyida emas, oldinroq harakatni boshlashni talab qildi. Boshqa rahbarlar bunday shoshilinch harakat *El Grito de Lares.* davrida sodir boʻlganidek halokatli natijalarga olib kelishi mumkin deb qoʻrqishgan.

1897-yil 24-mart kuni Fidel Vélez va José „Aguila Blanca“ Maldonado Román Susúa Arriba shahrida Yauco shahri tashqarisida kichik bir erkaklar armiyasi bilan uchrashishdi. Ular orolda birinchi marta Puerto-Riko bayrogʻini tastiqladilar va shaharga qarab saf tortishdilar. Ular oʻsha yerda saqlangan qurol va ammunisiyalarni nazorat qilish uchun Ispaniya fuqarolik qoʻriqchilarining qoʻshiniga hujum qilishni rejalashtirdilar. Ular kelganida, ispan qoʻshinlari tomonidan qoʻlga kiritilgan va ular oʻzlarining himoyasiga qoʻygan. natija aniq boʻlganidan soʻng, isyonchilar tezda orqaga chekindi.

26-mart kuni Xose Nikolás Quiñones Torres va Ramón Torres boshchiligidagi boshqa guruh Yauco *Quebradas* tumanida ispanlarga hujum qildi va ular magʻlub boʻldilar. 150 dan ortiq isyonkorlar hibsga olingan, davlatga qarshi turli jinoyatlarda aybdor deb tan olingan va Ponsiya shahriga qamoqqa yuborilgan. Vélez Sankt-Tomasga qochib ketdi, u yerda hijratda yashardi, Mattei Lluberas esa Nyu-Yorkda hijratga ketib, „Puerto-Rikoning komissiyasi“ deb nomlangan guruhga qoʻshildi.

## Natijasi

Sagasta partiyasi Ispaniyada saylovlarda gʻolib boʻldi va 1897-yil 25-noyabrda Ispaniya Puerto-Rikoga avtonomiyani berdi. Muñoz Rivera Xususiylik, Adliya va Hukumat kotibi va Puerto-Riko mustaqil hukumati uchun kabinet boshligʻi sifatida xizmat qilgan. 1897-yil dekabr oyida *Intentona de Yauco* ishtirok etganlar jazolari yengillashtirilib, qamoqdan ozod etilgan.

Kuba shahridagi Havanada „Maine“ jang kemasi choʻkganidan soʻng, Qoʻshma Shtatlar Ispaniyaga Kubadan chiqish uchun ultimatum yubordi. Buning javobi sifatida Ispaniya AQSh bilan diplomatik munosabatlarni uzdi va 1898-yil 23-aprel kuni Ispaniya urush eʼlon qildi. 25-aprel kuni AQSh Kongresi AQSh va Ispaniya oʻrtasida urush holati 20-apreldan beri mavjudligini eʼlon qildi. Ispaniya-Amerika urushida AQShning asosiy maqsadlaridan biri Atlantika okeanidagi ispan kolonikalarini: Puerto-Riko va Kubani nazorat qilish edi.

Mattei Lluberas va Nyu-Yorkdagi Puerto-Riko komissiyasi Prezidenti Viliam Makkinlini bir muncha vaqt davomida Puerto-Rikoning tartib oʻrnatishiga ishontirishga harakat qilishgan. AQSh Kubani nazoratga olgandan soʻng, Makkinli Puerto-Rikoga bostirib kelishni tasdiqladi. Kemalar konvoyi Florida shtatining Tampa shahridan chiqib, 21-iyul kuni yana bir konvoy 4 kunlik sayohat uchun Guantanamo shahridan Puerto-Rikoga joʻnab ketdi. Orol qoʻshinining bosh qoʻmondoni general-mayor Nelson A. Miles oʻz qoʻshinlarini orolning janubiy mintaqasida joʻnatdi va oʻsha paytda Yauco shaharchasining bir qismi boʻlgan Guánica-ni joʻnatish zonasi sifatida tanladi [1] . 1898-yil 31-iyul kuni Mattei Lluberas va uning guruhi Poncega USS St. Louis bilan yetib kelib, general Maylz bosh vazirligiga tayinlandilar. 13-avgust kuni Puerto-Riko kampaniyasi yakunlandi.

1898-yil 10-dekabrda ratifikatsiya qilingan Parij shartnomasi asosida Qoʻshma Shtatlar Puerto-Rikoga qoʻshildi. 1904-yilda Mattei Lluberas Puerto-Rikoda davlatni qoʻllab-quvvatlovchi Respublikachi partiyasini vakil qilib Yauco shahar hokimi etib saylandi. Mattei Lluberas 1908-yil 15-yanvarda vafot etdi . Fidel Vélez Sabana Grandega qaytib keldi va 1950-yilgacha u yerda yashadi, u 86-yoshida tabiiy ofat sabab vafot etdi .

## Shuningdek qarang

* Puerto-Riko harbiy tarixi
* Ramón Emeterio Betances
* 1950-yillarda Puerto-Riko milliy partiyasi isyonlari
* Puerto-Riko mustaqillik partiyasi
* Puerto-Riko milliy partiyasi
* Inqiloblar va isyonlarning roʻyxati

## Maʼlumotnomalar

## Qayta oʻqish
Rubén Collado Salazar, Don Fidel Vélez Vélez y la intentona de Yauco: – a conspiración centenaria (ispan tilida); 1998, [s.n.] (Guánica, P.R); LCCN: 98195895; Dewey: 972.95/04; LC: F1981.Y3 C65 1998 (ochiq kutubxona)