Oriental melon

**Sharq qovuni** (*Cucumis melo* Makuwa Group), **koreys qovuni** sifatida ham tanilgan, Sharqiy Osiyoda yetishtiriladigan *[[Qovun|Cucumis melo]]* navlari guruhidir. Oʻsimlikning genetik nasl-nasabini oʻrganuvchi filogenetik tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, u Sharqiy Hindistonda paydo boʻlgan, soʻngra Ipak yoʻli orqali Xitoyga olib kelingan, u yerdan Koreya va Yaponiyaga tarqalgan. Uning taʼmi, asalli qovun va bodring oʻrtasidagi gibrid sifatida tasvirlangan. Qovunning gʻarbiy mintaqada tarqalgan navlari boshqa turlarga qaraganda sezilarli darajada shirasi past boʻlib, taxminan 90 % suvdan iborat. Mevalar odatda yangi yetilgan paytda isteʼmol qilinadi; yupqa qobigʻi va mayda urugʻlari bilan qovunni butun holda isteʼmol qilish mumkin.

Xitoyda sharq qovuni mahalliy tilda *xiāng guā* (xiang guā, „xushboʻy qovun“) deb ataladi. U qadimda tián *guā* (yangi qovun, „shirin qovun“), *gān guā* (shīngān, „shirin qovun“) yoki guǒ *guā* („mevali qovun“) deb atalgan. Biroq, soʻnggi ikki nom hozirda kamdan-kam qoʻllanadi va tián *guā* (ján) *Cucumis melo* turining nomiga aylandi va shu bilan qovun va asal taʼmiga ega boshqa qovun turlari ham Cucumis melo deb ataladi.

Koreyscha nomi *chamoe* soʻz birikmasidir: *cham* „haqiqiy“ yoki „asl“ va *oe* „bodring (qovun)“ maʼnosini bildiradi. Sharq qovuni Koreyaga Xitoy orqali Uch Qirollik davrida olib kelingan deb taxmin qilinadi. Meva Koreyada uzoq vaqt mashhur boʻlgan, u yerda yozning vakillik mevasi hisoblanadi. Sharq qovunlari odatda *chamoe -jangajji* deb ataladigan garnituraga tayyorlanadi va ular ziravorlar bilan tuzlangan. 2017-yilda ularni etishtirish uchun 41,943 gekta yer ishlatilib, 166000 tonna hosili olingan. Janubiy Koreyaning Shimoliy Kyonsan provinsiyasidagi Seongju okrugi Koreyadagi sharqona qovun yetishtirish markazi sifatida mashhur boʻlib, bu hududdagi fermer xoʻjaliklari mamlakatdagi umumiy mahsulotning 70 foizini beradi.

Yapon tilida ular *makuwa uri deb ataladi*. Sharqiy qovun urugʻlari Jomon davri arxeologik yodgorliklar orasidan topilgan boʻlib, bu Yaponiyada uzoq vaqtdan beri yetishtirilishidan dalolat beradi. *Makuva uri* nomi qadimgi Mino provinsiyasidagi (hozirgi Motosu, Gifuning bir qismi) Makuva qishlogʻidan kelib chiqqanligi, u eramizning II asrida yuqori sifatli Sharq qovunlari bilan mashhur boʻlgan. Ular bir vaqtlar Yaponiyada keng isteʼmol qilingan va shu qadar keng tarqalganki, umumiy soʻz qovun degan maʼnoni anglatadi, ayniqsa Sharq qovuniga tegishli boʻlgan. 1925-yildan boshlab, birinchi gʻarbiy qovun navlari paydo boʻlgandan soʻng, Sharq qovuni badavlat isteʼmolchilar orasida yoʻqola boshladi va 20-asrning oxiriga kelib, dehqonlarning oziq-ovqati sifatida koʻrila boshlandi. U odatda Bon festivalida qurbonlik sifatida ishlatiladi, festival atrofidagi davr ularni yigʻish uchun eng yaxshi vaqt hisoblanadi. Pishmagan qovunlardan koʻpincha turli xil *tsukemono* (tuzlama) tayyorlanadi.

Oʻsimlik birinchi marta 1928-yilda yapon botanigi Tomitaro Makino tomonidan "*Cucumis melo* L. var. *makuwa* " deb tasniflangan. Biroq, endi u odatda *Cucumis melo* Makuwa guruhi navlari guruhi sifatida muomala qilinadi. Makinoning taklif qilingan nomi sinonim sifatida tan olingan.

## Ekologiya va botanika
Sharq qovuni past harorarda moʻtadil iqlimda oʻsadigan ekin boʻlib, kunduzgi harorat  ° gacha boʻlganida yaxshi oʻsadi kechasi harorat  gacha. Bu yaxshi quyosh nuri va boy, yaxshi quritilgan, moʻrt va namlikni saqlaydigan tuproqni talab qiladi. U qurgʻoqchilikka chidamli, ammo yaxshi oʻsishi uchun etarli miqdorda suv talab qiladi.

Oʻsimlik, yaʼni qovoq, bir yillik oʻtsimon oʻsimlik boʻlib, shoxlanadi. Poyasi burchakli va tukli va diametrida. Barglari reniform (buyraksimon), 5-7 boʻlakli. Sariq gullari bilan andromonik (bir oʻsimlikdagi ikkala jinsli va erkak gullar).
Fayl:Growing Korean melons 1 Seeds.jpg|Urug'lar
Fayl:Growing Korean melons 4 Seedlings.jpg|Ko'chatlar (6 kun)
Fayl:Growing Korean melons 5 Young plants.jpg|Yosh o'simliklar (12 kun)
Fayl:Cucumis melo var. makuwa 01.jpg|Pishmagan qovunlar
Fayl:Korean melons 1.jpg|Pishgan qovunlar
Fayl:Cucumis melo var. makuwa 02.jpg|Gullar
Fayl:Cucumis melo var. makuwa 03.jpg|Barglar
Fayl:Korean melon1.jpg|Meva
Fayl:Korean melon transverse.jpg|Transvers qism
Fayl:Korean melon longitudinal.jpg|Uzunlamasına bo'lim


## Turlari

Eng mashhur navi yapon tilida  va *euncheon-chamoe* ( -camoe) deb ataladi.) koreys tilida. *Euncheon* — bu yaponcha nomda ishlatiladigan xitoycha belgilarning koreyscha oʻqilishi. Qovunning bu turi Yaponiyaning Toyama shahrida ishlab chiqilgan boʻlib, u hozirda „anʼanaviy sabzavot“ sifatida tan olingan. U 1957-yilda Koreyada olib kelingan, tezda u yerda asosiy savdo naviga aylandi va uning avlodlari bugungi kunda ham shunday boʻlib qolmoqda. *Euncheondan* ishlab chiqarilgan navlarga quyidagilar kiradi: 1970-yillarda ishlab chiqilgan *sin-euncheon* („yangi euncheon“) va *geumssaragi-euncheon* (gae- ) , 'gold dust euncheonʼ), 1984-yilda ishlab chiqilgan boʻlib, hozirda hukmronlik qilmoqda. U sariq rangda, odatda taxminan uzunligi 15 sm vogʻirligi taxminan 450 gr. U silliq va choʻzinchoq, meva uzunligi boʻylab oq chiziqlar bilan qoplangan. U suvli va shirin oq etga ega va kichik oq urugʻlar bilan toʻldirilgan.

Koreyada chamoening ikkita asosiy *irqlari* mavjud: *sunghwan-chamoe* (), shuningdek, *gaeguri-chamoe* ( -chamoe) nomi bilan ham tanilgan. *Sunghwan-chamoe* baʼzan boshqa navlar guruhiga, *Cucumis melo* Chinensis guruhiga tasniflanadi. *Gotgam-chamoe* ayniqsa oʻziga xos boʻlib, quritilgan xurmo (koreyscha *getgam* deb ataladi) xushboʻy hidiga ega boʻlib, u oʻz nomini olgan. Bu ikki er irqlari koʻproq ozuqaviy moddalarni oʻz ichiga oladi va boshqa navlarga qaraganda koʻproq kasalliklarga chidamli.

 deb nomlanuvchi nav Nara prefekturasi hukumati tomonidan  sifatida tan olingan, bu uning oʻsha mintaqaning qishloq xoʻjaligi va oshxona anʼanalarida muhimligini koʻrsatadi. Uning poʻsti oltin rangda, eti oq va ogʻirligi odatda 300 grga teng. 1955-yilda Oltin Makuwa Osaka markaziy ulgurji bozorida sotilgan barcha qovunlarning (gʻarbiy va sharqiy) 85,6 % ni tashkil etdi.

New melon navi sharsimon, poʻsti yashil-sariq, eti yashil, vazni odatda 300-400gr ga teng. 1962-yilda Sakata Seed kompaniyasi uni Yevropa qovunining bir turi boʻlgan Charentais qovuni bilan chatishtirdi va shahzoda qovun navini ishlab chiqardi, bu nav tezda Yaponiyada asosiy tijorat qovun naviga aylandi. *Shahzoda* qovunlarining vazni 500-600 gr kulrang-oq teriga va toʻq sariq rangga ega. Gibrid qovunning shirinroq va ishlab chiqarish oson navlarini, xususan, *Shahzodani* ishlab chiqish Yaponiyada sharq qovunlarini etishtirishning tez pasayishiga olib keldi.
Fayl:銀泉まくわうり.jpg|Yaponiyadan *Jinsen-makuva*
Fayl:개구리참외.jpg|*Koreyadan Gaeguri-chamoe* (qurbaqa *chamoe*).
Fayl:ニューメロン.jpg|Yaponiyadan *yangi qovun*
Fayl:Ougon-makuwa.JPG|*Ogon-makuva* (oltin *makuva*) Yaponiyadan
Fayl:사과참외 2.jpg|Koreyadan Sagwa *-chamoe* (olma *chamoe*).

Fayl:Musk melons on vine (Makuwauri).jpg|Shibata Zeshin tomonidan uzumdagi sharq qovunlarini chop etish
Fayl:청자 참외모양 병 02.jpg|Goryeodagi qovun shaklidagi seladon shishasi (918–1392), Koreya Milliy muzeyida
Fayl:청자 상감모란국화문 참외모양 병.jpg|Koreya Milliy muzeyida Goryeo shahridan pion va xrizantema bilan bezatilgan qovun shaklidagi seladon shishasi
Fayl:Korea-Goryeo celadon-06.jpg|Goryeo shahridan qovun shaklidagi Seladon choynak, Metropolitan san'at muzeyida
Fayl:청자 양각 대나무 마디 무늬 참외 모양 주전자 고려-靑磁陽刻竹節文瓜形注子 高麗-Melon-shaped ewer with bamboo decoration MET h1 1996.471.jpg|Goryeo shahridan qovun shaklidagi Seladon choynak, Metropolitan san'at muzeyida
Fayl:Box in the Form of a Melon LACMA M.2000.15.145a-b.jpg|Los-Anjeles okrugi san'at muzeyidagi Joseon shahridan qovun shaklidagi lak idishlari
Fayl:Buson Oriental Melon.jpg|18-asr Yosa Buson tomonidan chizilgan "sharq qovun yirtqich hayvoni".
Fayl:Korea-Yecheon County-Korean melon Tower at Wolpori-01.jpg|Koreyaning Yecheon shahridagi sharq qovun minorasi
Fayl:Melonpan Kure.JPG|Asl yapon qovuni sharqona qovun shaklida ishlab chiqarilgan.

Fayl:Korea-Chamoe-Oriental melon-01.jpg|Janubiy Koreyaning Seul shahridagi sharq qovun doʻkoni
Fayl:Sold ougon-makuwa.JPG|Yaponiyada sotiladigan oltin Makuwa qovunlari
Fayl:Chamoe Jangajji.jpg|*Chamoe- [[Jangajji|janajji]]* Seuldagi Namdaemun bozorida sotiladi


## Manbalar