Biznesda ayollar

**Ishbilarmon ayollar** iborasi, xususan, savdo, biznes va tadbirkorlik sohasida ayollarning yetakchilik rollarida tarixiy istisno qilinishini koʻrib chiqadi. Bugungi kunda ushbu ibora ayollarning biznesdagi faolligini oshirish, ishchi kuchini diversifikatsiya qilish va gʻoyalar rivojiga hissa qoʻshishni maqsad qilgan. Avvalgi bilan solishtirganda, ayollarning korporativ rahbarlik va tadbirkorlik rollarida adolatli taqsimlanishi kuzatilmoqda.

Ayollarning biznesdagi faolligini oshirish biznesni rivojlantirish, gʻoyalar va mahsulotlarning oʻzgarishi uchun muhim ahamiyatga ega. Ishtirok etish, shuningdek, ayollar va ularning ijtimoiy muhiti uchun ijobiy taʼsir koʻrsatadigan ijtimoiy tarmoqlar va qoʻllab-quvvatlashni rivojlantirishni ragʻbatlantiradi.

Ayollarning biznesdagi holati butun dunyoda sezilarli darajada oʻsdi. American Express tomonidan tayyorlangan „2018-yilda ayollarga tegishli korxonalarning holati“ hisobotiga koʻra, ayollarga tegishli korxonalar soni 1972-yildan beri qariyb 3000 foizga oshdi. Jamiyat ayollarni biznesda ragʻbatlantirish uchun sezilarli yutuqlarga erishgan boʻlsa-da, hali ham martaba yoʻnalishi, oilaviy majburiyat, jinsiy kamsitish, kapital yetishmasligi, yetarli taʼlim va undan foydalanish yoki texnologiyalardan foydalanish boʻyicha oʻqitish yoʻq. Ayollar oʻzlarining ijtimoiy va siyosiy muhiti bilan erkaklarnikiga qaraganda koʻproq cheklangan.

Rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda tadbirkor ayollar soni ortib bormoqda va milliy hukumatlar amaliyotga tobora koʻproq eʼtibor qaratmoqda.

## Korporativ rahbarlikdagi ayollar

2016-yil holatiga koʻra, ayollar S&P 500 direktorlarining atigi 20 foizini tashkil qiladi, garchi AQSh ishchi kuchining 47 foizini tashkil qiladi va uy xoʻjaliklari xarajatlarining taxminan 75 foizini va shaxsiy boylikning 50 foizdan koʻprogʻini nazorat qiladi Har bir kengashga 2 ayol, oʻrtacha S&P 500 kengashi 11 aʼzodan iborat. 2014-yil holatiga koʻra, ayollar rahbarlarning atigi 14,6 foizini va Fortune 500 bosh direktorlarining 4,6 foizini tashkil qiladi. 2015-yilda ayollar Fortune 1000 kompaniyalari direktorlar kengashining 17,9 foizini egallagan, bu esa korporativ direktorlar kengashlarida gender vakilligining nomutanosibligini koʻrsatadi. Fortune 500 korporativ kengashlaridagi ayollar soni oʻsishda davom etayotgan boʻlsa-da, oʻrtacha oʻsish sur’ati yiliga bir foizning yarmini tashkil etadi. Fortune 500 roʻyxatidagi har toʻqqiztadan birining boshqaruv kengashida hali ham ayol yoʻq.

2014-yil holatiga koʻra, 22 000 ta global firmaning deyarli 60 foizida direktorlar kengashining ayol aʼzosi boʻlmagan, yarmidan bir oz koʻprogʻida C-Suite rahbarligida ayol yoʻq va 5 foizdan kamrogʻida ayol bosh direktor mavjud edi. Biroq, turli mamlakatlar oʻrtasida sezilarli farq bor: Norvegiya, Latviya, Bolgariya va Sloveniyada yuqori lavozimli rahbarlar va boshqaruv aʼzolarida kamida 20 % da ayollar vakillik qilgan, Yaponiyada esa kengash aʼzolarida atigi 2 % va C-da 2,5 %da ayollar vakillik qilgan.

2009-yilda AQShda 2000 ta kompaniya va 87000 direktorlik ishtirokida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, oʻrta hisobda kengash aʼzolari qancha koʻp ayol boʻlsa, kompaniyaning samaradorligi past boʻladi.

Catalyst, notijorat tadqiqot tashkiloti, ayollar direktorlar kengashining yuqori foiziga ega boʻlish kompaniyaning oltita CSP (Korporativ ijtimoiy koʻrsatkich) oʻlchovlaridan toʻrttasi: atrof-muhit, hamjamiyat, mijozlar va taʼminot zanjiri boʻyicha ballari bilan ijobiy bogʻliqligini xabar qildi. Catalyst, shuningdek, kompaniyalar boshqaruv kengashi xilma-xilligi va xayriya yordami oʻrtasida ijobiy bogʻliqlik mavjudligini aniqladi..

Kelgusi 20 yil ichida millionlab " Baby Boomer " deb ataluvchi menejerlar va rahbarlar nafaqaga chiqishidan soʻng prognoz qilinayotgan isteʼdod tanqisligini hisobga olsak, rahbar ayollar soni ortib borayotgan ish beruvchilar tomonidan isteʼdodning foydalanilmagan manbai sifatida koʻrilishi mumkin. Biroq, 2018-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatadiki, ayol bosh direktorlar, agar ular yaxshi ish qilsalar ham, erkak hamkasblariga qaraganda 45 % koʻproq ishdan boʻshatiladi.

Ernst & Young va ESPN tomonidan 2015-yilda 400 nafar ayol C-suite rahbarlari ishtirokida oʻtkazilgan tadqiqot yengil atletika va korporativ muvaffaqiyat oʻrtasida ijobiy bogʻliqlik borligini aniqladi. C-suite rahbarlarining 52 % dan ortigʻi raqobatbardosh sport bilan shugʻullangan, quyi boshqaruv darajasidagi ayollar esa 39 %. *Fortune jurnalining* 2017-yilgi eng kuchli ayollar roʻyxatiga kiritilgan rahbarlarning 65 foizi oʻrta maktabda, kollejda yoki ikkalasida ham raqobatbardosh sport bilan shugʻullangan.

## Ayollar tadbirkor sifatida
Ayol ishbilarmonlar sayyoradagi eng tez rivojlanayotgan ishbilarmonlardan boʻlib, ular koʻplab sxolastikalarning qiziqishini uygʻotdi, ayniqsa soʻnggi yillarda. Global Entrepreneurship Monitor tadqiqot loyihasiga kiritilgan 59 ta iqtisodda ayollar tadbirkorligi katta yoshdagi ayollarning 1,5 foizdan 45,4 foizigacha oʻzgarib turadi. Rivojlanayotgan mamlakatlarda ayollarning tadbirkorlik faolligi eng yuqori (45,5 foiz) boʻlsa-da, barcha tadbirkor ayollarning ulushi iqtisodiyotlar oʻrtasida sezilarli darajada farq qiladi: Koreya Respublikasidagi 16 foizdan Ganadagi 55 foizgacha — erkaklar tadbirkorlarga qaraganda ayollar koʻproq boʻlgan yagona iqtisodiyot mavjud.Koʻp yillik tahlil shuni koʻrsatadiki, bu gender farqi soʻnggi toʻqqiz yil davomida (2002-2010) aksariyat iqtisodlarda saqlanib qolgan. Qolaversa, koʻplab rivojlanayotgan iqtisodlarda ayollar erkaklarnikiga qaraganda tezroq biznes boshlamoqda va yangi ish oʻrinlari yaratish va iqtisodiy oʻsishga salmoqli hissa qoʻshmoqda.

### Rivojlanayotgan davlatlar
Rivojlanayotgan mamlakatlarda ayollarga tegishli bizneslarning nomutanosib ulushi bugungi kunda kichik yoki oʻrta korxonalardir, ular koʻpincha salbiy oʻsish va qashshoqlik natijasida yetuk emas. Ayollar biznesi duch keladigan muayyan toʻsiqlarni tushunish va ularni hal qilish boʻyicha yechimlarni taqdim etish mamlakatlar oʻsish va rivojlanish maqsadlariga erishish uchun ayollarning iqtisodiy qudratini yanada oshirish uchun zarurdir.

#### Nigeriya
Nigeriyada hozirda Afrikadagi yetakchi iqtisodiyot boʻlib, bu ayol tadbirkorlar uchun katta salohiyatga ega. Rahbarlik rolidagi ayollar Nigeriyadagi erkaklarnikidan unchalik farq qilmaydi, bu kirish uchun toʻsiqlar olib tashlanganidan keyin sezilarli oʻsish potensialini koʻrsatadi

#### Qozogʻiston
Qozogʻiston kabi baʼzi rivojlanayotgan mamlakatlarda hukumatlar ayollar boshchiligidagi kichik va oʻrta biznesni rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlaydi. Masalan, Qozogʻiston YeTTB bilan hamkorlikda „Biznesda ayollar“ dasturini amalga oshirmoqda. Dastur byudjeti 50 million dollarni tashkil etadi. „Korporativ sektorda ayollarning imkoniyatlarini kengaytirish“ xalqaro forumi Qozogʻistonning Ostona shahrida oʻtkaziladi. Qozogʻistondagi barcha korxonalarning 44 foizi ayollarga tegishli boʻlib, Qozogʻistonning iqtisodiy rivojlanishi va modernizatsiyasiga hissa qoʻshadi.

Barqaror va inklyuziv rivojlanish maqsadida xotin-qizlar va ayollar tashkilotlarini qoʻllab-quvvatlash maqsadida Qozogʻistonda 2017-yil avgust oyida YeXHT tomonidan qoʻllab-quvvatlangan „Kelajak energiyasi: ayollar, biznes va global iqtisodiyot“ boʻyicha Ikkinchi Xalqaro ayollar forumi oʻtkazildi. Anjumanda ijtimoiy tadbirkorlikning bir shakli sifatida ayollarga yangi texnologiyalarni oʻrgatish muhimligiga ham eʼtibor qaratildi.

#### Keniya
Keniyada, shuningdek, ayollar tomonidan tadbirkorlikni ragʻbatlantiruvchi biznesdagi ayollar uchun sezilarli oʻsish kuzatildi , Keniyada qashshoqlikka muhim yondashuv boʻldi. Hukumat nodavlat notijorat tashkilotlari koʻmagida moliyaviy resurslar, kreditlar va tadbirkorlik uchun taʼlim olish imkonini beruvchi koʻplab dasturlarni yaratdi. Ikkita misol, 2007-yilda qabul qilingan Ayollar tadbirkorlik jamgʻarmasi va Ayollar fan va texnologiya universitetining tashkil etilishi. Ayollar tadbirkorligi jamgʻarmasi ayollarga kichik kreditlar va bank hisoblari kabi moliyaviy xizmatlardan keng foydalanish imkonini beradi. Keniyadagi birinchi ayollar universiteti boʻlgan Ayollar Fan va Texnologiya Universiteti ayollarga oliy maʼlumot olish va tadbirkorlik taʼlimi olish imkonini beradi. Ushbu turdagi dasturlar ayollarga tikuvchilik va munchoq yasash kabi kichik va oʻrta korxonalarni yaratish imkoniyatini berdi. Keniya jamiyati, shuningdek, " Vision 2030 "da talab qilinganidek, ayollarning rolida vasiylikdan biznes egalariga oʻzgarishi kuzatildi — Keniya hukumatining ayollar huquqlarini kengaytirish, gender tengligiga erishish, iqtisodiy oʻsish va qashshoqlikni yumshatish tashabbusi.

Biroq, Keniya aholisining 47 % dan ortigʻi qashshoqlik chegarasida, ayniqsa ayollar. Shunday qilib, tadbirkor ayollar sonini koʻpaytirish uchun hukumat ayollarga moliyaviy resurslar va cheklangan kredit kabi kapital manbalarini topishda yordam berishi kerak.

Ayollar tadbirkor boʻlish yoʻlida duch keladigan ushbu toʻsiqlar Keniyadagi mavjud tadbirkor ayollarning istiqbollari orqali misol qilib keltiriladi. Makini maktablari deb nomlangan xususiy maktablar klasterining ijrochi direktori Meri Okello kredit olish qiyinligini muhokama qildi. Uning tushuntirishicha, Keniyada asosiy muammo ayollarga tegishli boʻlgan mulkning atigi 1 foizi, bu ayollarning bankka garov taklif qilishini qiyinlashtiradi. Ishbilarmon ayollar uchun yana bir toʻsiq Keniya hukumati tomonidan cheklangan asosli yordamdir. Bu „Adopt A Light“ kompaniyasining boshqaruvchi direktori Ester Passarisning tajribasi orqali ifodalangan. Uning eslashicha, uning tashkiloti Kengash bilan hamkorlik qilganida, keyingi progressiv qadamlar uchun aniq va ravshan asos yoʻq edi va shuning uchun hukumat uning biznesini himoya qilishning yanada samarali usulini taqdim etishi mumkin edi.

#### Gana
Gana kabi Afrikaning boshqa mamlakatlarida Ayisha Fuseyni kabi ayollar NNT va Camfed va Mastercard Foundation Innovatsion Bursary dasturi (IBP) kabi yirik bizneslarning grantlari va homiyliklaridan foydalandilar va oʻzlari tadbirkor boʻlishdi.

**[[Tailand]]**

Rivojlanayotgan mamlakat hisoblanishiga qaramay, Tailand taʼlimdagi gender tafovutining pasayish sur’atlarini namoyish etishi maʼlum. Aholining yarmi ayollar (2014-yilda Tailand aholisi 64 871 000 kishi va Tailand ayollari aholisi 33 329 000 kishi) ayollar mamlakatda muhim rol oʻynaydi. „Tailand ayollari erkaklarnikiga (71,9 yil) nisbatan 78,0 yoshga koʻproq umr koʻrishadi. 2015-yilda 38,8 million kishining yarmini ayollar tashkil etdi; 17,6 millioni yoki 45,8 foizi ayollar edi“. Maʼlumki, Tailandda baʼzi rivojlangan davlatlar singari teng mehnat imkoniyatlari qonunlari mavjud emas, ular faqat Tailand konstitutsiyasida davlat arboblari va ayollar teng huquqlardan foydalanishlari haqidagi qoidaga ega. Shunga qaramay, Tailand rahbarlik lavozimlarida ayollar soni eng koʻp boʻlgan mamlakatlardan biri hisoblanadi. Maʼlumki, Tailand ayollariga ish joyida erkaklar bilan bir xil rivojlanish imkoniyati berilgan. Tailandda, shuningdek, bosh direktor lavozimlarida ayollar soni ASEAN mamlakatlari va Xitoydan 45 foizga koʻp, yuqori lavozimli ayollar soni esa 36 foizga koʻp, bu G7 davlatlaridan (21 foiz) yuqori. Tailand, shuningdek, yuqori lavozimdagi ayollar haqida gap ketganda, dunyodagi eng yaxshi natijalarga erishgan mamlakatlardan biri sifatida birinchi oʻrinda turadi. Qirollikda, shuningdek, 2019-yil mart oyida ayollarning ishchi kuchining yuqori ishtiroki darajasi 60,1 foizni tashkil qildi Ular doimiy ravishda Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi eng koʻp ayollar soni boʻyicha yetakchi beshlikka kiradi. Vaqt oʻtishi bilan gender tafovutining kamayishi bilan ayollar koʻproq ishtirok etishadi va Tailand iqtisodiyotida yanada katta ahamiyatga ega.

### Rivojlangan mamlakatlar

#### Birlashgan Qirollik
Buyuk Britaniyada tadbirkorlik faoliyatini boshlayotgan ayollar sonining koʻpayishi soʻnggi oʻn yil ichida kompaniya egalari erkak va ayol oʻrtasidagi „korxona farqi“ni qisqartirdi. Birmingemdagi Aston universiteti hisobotiga koʻra, 2013-yildan 2016-yilgacha boʻlgan uch yillik davrda biznesga kirgan mehnatga layoqatli ayollar ulushi 2003—2006-yillarga nisbatan 45 foizga oshgan. Shu davrda tadbirkorlik bilan shugʻullanayotgan mehnatga layoqatli erkaklar ulushi 27 foizga oshdi. Maʼlumotnoma: Financial Times

Birmingemdagi Aston universiteti hisobotiga koʻra, 2013-yildan 2016-yilgacha boʻlgan uch yillik davrda biznesga kirgan mehnatga layoqatli ayollar ulushi 2003—2006-yillarga nisbatan 45 foizga oshgan. Shu davrda tadbirkorlik bilan shugʻullanayotgan mehnatga layoqatli erkaklar ulushi 27 foizga oshdi.

#### Qoʻshma Shtatlar
Qoʻshma Shtatlarda ayollarga tegishli korxonalar soni barcha firmalarga qaraganda ikki baravar koʻp oʻsib bormoqda. 2018-yil holatiga koʻra, AQSh kompaniyalarining taxminan 40 foizi ayollarga tegishli. Tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan ayollarni korporativ qoʻllab-quvvatlash ham ortib bormoqda, bunda ayollarning iqtisodiy salohiyatini toʻliq roʻyobga chiqarishga yordam berish uchun grantlar ajratilmoqda.

Qoʻshma Shtatlarda 1988-yilda qabul qilingan „Ayollar biznesiga egalik toʻgʻrisida“gi qonun va undan keyingi chora-tadbirlardan soʻng, ijobiy harakatlar „ayollar avlodini biznes egaligiga jalb qilish“ bilan bogʻliq. Boshqa rivojlangan mamlakatlarning aksariyatida taraqqiyot ancha sekinroq. Masalan, Buyuk Britaniyada firmalarning 15 % ga yaqini ayollarga tegishli ekani taxmin qilinmoqda.

* **Biznesdagi qora tanli amerikalik ayollar**
** Biznesdagi afro-amerikaliklarning aksariyati erkaklar edi, ammo ayollar, ayniqsa goʻzallik sohasida katta rol oʻynagan. Goʻzallik standartlari oq va qora tanlilar oʻrtasida farq qilar edi va qora tanlilar hamjamiyati sochni parvarish qilishga urgʻu berib, oʻz standartlarini ishlab chiqdi. Kosmetologlar oʻz uylaridan tashqarida ishlashlari mumkin edi. Natijada, janubiy qishloqlarda, shaharlar va qishloqlar yoʻqligiga qaramay, qora tanli kosmetologlar koʻp edi. Janubdagi qishloq oq tanli ayollari ulardan qochgan bir paytda, ular kosmetikadan foydalanishga kashshof boʻlishdi. Blain Roberts koʻrsatganidek, kosmetologlar oʻz mijozlariga oʻzlarining jamiyatlari kontekstida erkalangan va goʻzal his qilishlari uchun joy taklif qilishgan, chunki „Qora goʻzallik doʻkonlarida goʻzallashtirish marosimlari ijtimoiylashuv marosimlari bilan birlashtirildi“. Goʻzallik tanlovlari 1920-yillarda paydo boʻlgan va oq jamiyatda ular qishloq xoʻjaligi okrugi yarmarkalari bilan bogʻlangan. Bundan farqli oʻlaroq, qora tanlilar jamiyatida goʻzallik tanlovlari oʻzlarining litseylari va kollejlarida uyga qaytish marosimlaridan tashqari ishlab chiqilgan. Eng mashhur tadbirkor Madam CJ Walker (1867-1919); u birinchi muvaffaqiyatli soch toʻgʻrilash jarayoni ixtirosi asosida Madame CJ Walker Manufacturing Company nomli milliy biznesini qurdi.

## Manbalar

## Havolalar

* Kichik biznes boshqaruvchisi