open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bijopur sultonligi

**Bijopur** — Hindistondagi oʻrta asr davlati. Uning asoschisi bahmaniylar (qarang Bahmaniy sultonligi) noibi Yusuf Odilxon boʻlib, u 1489-yil oʻzini mustaqil deb zʼlon qilgan va odilshohlar sulolasini boshlab bergan. Shivaji rahbarligidagi marathalar qoʻzgʻoloni va boburiylar bilan boʻlgan urushlar Bijopurni zaiflashtirgan. 1686-yil Boburiylar davlati tomonidan boʻysundirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bijgʻish

**Bijgʻish, bijgʻitish, achish, achitish, fermentatsiya** — mikroorganizmlar yoki ular ajratadigan fermentlar ishtirokida organik moddalarning (asosan, uglevodorodlarning) parchalanish jarayoni. Bunda bijgʻiydigan mahsulotning bir qismi oksidlansa, ikkinchi qismi qaytariladi, natijada energiya ajraladi. Bijgʻish xalq tilida qaynash deb ham yuritiladi, chunki Bijgʻish jarayonida ajralib chiqadigan karbonat angidrid pufakchalari suvning qaynashini eslatadi. Mikroorganizmlarning turiga va xususiyatiga, bu jarayonning oʻtish sharoitiga qarab, Bijgʻishda har xil moddalar hosil boʻlishi mumkin. Maye, kislorodsiz sharoitda (obligat anaerob bakteriyalar ishtirokida) moy kislota, atseton, butil spirt va boshqa; ham kislorodli, ham kislorodsiz sharoitda (fakultativ anaerob bakteriyalar ishtirokida) spirt, sut kislota, propion kislota, V|2 vitamini; fakat kislorodli sharoitda sirka kislota, atseton, etil spirt, butilenglikoxol va limon kislota paydo boʻladi. Bijgʻish jarayonida musallas, boʻza, qimiz va boshqa ichimliklar hosil boʻladi. XVI asrda Vant Gelmont Bijgʻish jarayoni fermentlar ishtirokida, XIX asrning 30-yilda esa Kanyar de Latur, Shvan va Kyutinglar, bir hujayrali tirik mikroorganizmlar ishtirokida roʻy beradi, deb tushuntirdilar. Bijgʻishni faqat Lui Paster ilmiy asosda toʻgʻri tahlil qilib, Bijgʻish — mikroorganizmlardagi moddalar almashinuvi natijasi, degan fikrni isbotladi. Mikroorganizmlar ishtirokida organik moddalar (uglevodorodlar)ni bijgʻitib, xalq xoʻjaligiga zarur mahsulotlar — etil va butil spirtlar, sut, moy, propion kislotalar olinadi. Qanddan spirt hosil boʻlishida ATF va ADF asosiy energiya manbai boʻlib xizmat qiladi. Spirt, vino, pivo ishlab chiqarishda Saccharomyces cerevisia, Sacch. vini, Sacch. carlsbergens kabi turushlar (achitqilar) ishlatiladi. Sut mahsulotlaridan qatiq, pishloq, smetana, tvorog, kefir tayyorlashda Str. Lactis, Str. diacetilactis. Bact. casei, Bact. acidophilum ishtirok etadi. Propion kislota olishda Bact. acidi proponici, Propionibact. shermani mikroblari qatnashadi. Sanoatda pishloq, V12 vitamini olishda ham bakteriyalarning shu turlaridan foydalaniladi. Moy kislota olishda Clostridium butiricum bakteriyasi, atseton, butil spirt olishda Clostidium acetobutylicum bakteriyasi, sirka olishda Acetobacter aceti bakteriyasi, limon kislota olishda esa Aspergillus niger zamburugʻi ishtirok etadi. Bijgʻish jarayonidan foydalanib, rom, turli markadagi vinolar, pivo, sut mahsulotlari, non ishlab chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidiyorshum

**Bidiyorshum** (taxallusi; asl ismi Muhammad Solih) (?, Qoʻqon — 1842, Urumchi, Sharqiy Turkiston) — oʻzbek xalq anʼanaviy teatrining aktyori va ogʻzaki pyesalar ijodkori. 18-asr oxiridan 19-asrning birinchi yarmigacha Qoʻqon professional aktyorlar uyushmasi ("Kasabai sozanda")ning korfarmoni. Qad. oʻzbek xalq teatri va aktyorlik sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan. Ogʻzaki pyesalari va tomoshalarida kuchli ijtimoiy mavzuni koʻtarib jamiyatning ayrim illatlarini tanqid qilgan. "Mudarris", "Yer taqsimlash", "Choʻpon bola" pyesalarida oʻtkir hajv vosita si bilan mehnatkash xalq manfaatini himoya qilgan. Bidiyorshum hajviy sheʼrlar ham yozgan. Qoʻshiqlarga musiqa bastalash, raqslarni sahnalashtirish bilan ham shugʻullangan. Yana q. Bidiyorshum toʻdasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
George Beadle

**BIDL (Beadle) Jorj Uels** (1903-1989) — amerikalik genetik. Sitologiya va genetika, shuningdek metabolizmning genetik nazorati, irsiyatning fizik va kimyoviy asoslari sohasida tadqiqotlar olib borgan, genlarning tabiati va funksiyalarini har tomonlama oʻrgangan. "Bir gen — bir ferment" konsepsiyasining mualliflaridan biri (har bir gen fakat bitta ferment sinteziga javob beradi, 1941). Nobel mukofoti laureati (1958; E. Teytem bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Georges Bizet

**Georges Bizet** (; 1838.25.10, Parij — 1875.3.6, Bujival) — fransuz kompozitori. Parij konservatoriyasini tamomlagan (1857). Operetta, kantata, xor, kamervokal va fortepiano musiqasi, simfoniya va orkestr syuitasi, komik va lirik operalar va boshqa janrlarda ijod qilgan. B. fransuz mumtoz musiqasi anʼanalari bilan boshqa xalqlar folklorining jonli ohanglarini chambarchas bogʻlab, oʻziga xos uslub yaratgan. Sharq mavzusiga bagʻishlangan "Marvarid izlovchilar" (1863), "Pert goʻzali" (1866), arab xalq kuylaridan ijodiy foydalanib yozilgan "Jamila" (1872) operasi, "Arlezian qizi" spektakliga yozgan musiqalari mashhur. Optimistik fojia harakteriga ega boʻlgan "Karmen" operasi (1974, P. Merime novellasi asosida) B. ijodining hamda fransuz realistik operasining choʻqqisidir. B. kuylaridan foydalanib, rus kompozitori R. Shchedrin mashhur "Karmensyuita" baletini (1967, A. Alonso librettosi) yaratgan. B.ning "Karmen" va "Marvarid izlovchilar" operalari Navoiy nomidagi Katta akademik opera va balet teatrida sahnalashtirilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bizerta

**Bizerta** — Tunis shimolidagi shahar. Bizerta viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 95 ming kishidan ziyod. Oʻrta dengizga kanal bilan tutashgan Bizerta koʻli sohilidagi yirik port, temir yoʻl stansiyasi. Mamlakatning savdo-sanoat markazi. B da dastlab finikiyaliklar, soʻngra qadimgi rimliklar, 698 yildan arablar, 1535 — 72 yillarda ispanlar hukmronlik qilgan. 1881 — 1956-yillarda Fransiya protektorata va 1963-yilgacha yirik harbiydengiz bazasi boʻlgan. Neftni qayta ishlash zavodi, rangli metallurgiya, sement, kemasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik (gilam, toʻr toʻqish) rivojlangan. B. orqali chetga temir rudasi, qoʻrgʻoshin, sement, zaytun moyi va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznes inkubator

**Biznes inkubator** — kichik va oʻrta biznesni yuritish malakalarini berish va tadbirkorlik madaniyatini tarbiyalash bilan shug'ullanadigan ixtisoslashgan muassasa. Biznes inkubator, asosan, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlarga dastlabki faoliyatida bozor iqtisodiyoti boʻyicha zarur bilimlarni oʻrgatish, biznes reja tuzish, mablagʻlar topish, xalqaro grantlar olishda koʻmaklashish, tadbirkorlik gʻoyalarini amaliy loyihalarga aylantirish va joriy etish, shuningdek kichik va oʻrta korxonalarga menejment va marketing xizmatlari, tashkiliy, texnikaviy, iqtisodiy yoʻsindagi xizmatlar koʻrsatish kabi vazifalarni bajaradi. Biznes inkubator tadbirkorlik malakalarini rivojlantirish va mahalliy ishbilarmonlarni, shu jumladan yoshlar, ayollar va aholining boshqa guruhlarini xalq xoʻjaligiga jalb etishni kuchaytirish muammolarini yechishga xizmat koʻrsatadi. Biznes inkubator faoliyat turiga koʻra korxona inkubatorlari, tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash markazlari, innovatsiya va menejment markazlariga boʻlinadi. Dastlabki Biznes inkubator lar 20-asrning 70 —80 yil lari da AQSH da paydo boʻldi. Keyinchalik jahondagi boshqa mamlakatlarda ham keng tarqala boshladi. Hozirgi paytda dunyo boʻyicha 2000 dan ortiq yirik Biznes inkubator lar ish olib boradi. Oʻzbekistonda birinchi Biznes inkubator 1995-yilda BMTning YUNIDO tashkiloti va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulk qoʻmitasining hamkorlikdagi "Oʻzbekistonda biznes inkubatorlar tarmogʻini shakllantirish va rivojlantirish" loyihasi asosida tashkil etildi. Respublikada jami 25 Biznes inkubator mavjud boʻlib, ular yirik shaharlar va viloyat markazlarida faoliyat koʻrsatmoqsa, bir yilda 5 mingdan ziyod kishi oʻqitilgan (2001).

Alisher Sobirov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznes reja

**Biznes reja** — aniq tanlangan tadbirkorlik ishining barcha bosqichlari tavsiflangan va taxminan hisobkitob qilingan loyiha. Unda aniq tanlangan tadbirkorlik ishining hamma tomonlari oʻz aksini topadi. Biznes reja oʻz tarkibi jihatidan loyihaning afzalliklari va uni amalga oshirishdan kutiladigan moliyaviy natijalar bayon etilgan yakuniy xulosa hamda asosan 10 boʻlimdan iborat asosiy qismga boʻlinadi.

Biznes rejada loyiha boʻyicha ishlab chiqariladigan tovar (xizmat)larning tavsifi hamda uning xaridorgirligi va raqobatbardoshligini taʼminlaydigan omillar; bozor hajmini baholash asosida sotish bozori, tadbirkor bozorning qaysi segmentida ish yuritishi, savdo hajmi, tovar (xizmat)lar narxi prognozlari; ehtimoli boʻlgan raqobatchilar (ularning mahsulotlari sifati va xaridorgirligi, narxi toʻgʻrisida axborot beriladi); marketing xizmatining asosiy unsurlari (tovarning qanday yoʻl bilan sotilishi, tovar narxining shakkllanishi, sotishni ragʻbatlantirish, reklamaning qaysi usullarini tanlash va boshqalar); mahsulot ishlab chiqarish rejasi (ishlab chiqarish aloqalari, mahsulot sifatini nazorat qilish, ishlab chiqarish harajatlari va boshqalar); umuman ishni, xodimlar ishini tashkil etish; loyihaning tashkiliyhuquqiy shakllarini belgilaydigan yuridik reja; loyiha boʻyicha barcha maʼlumotlarni umumlashtiradigan hamda ularning qiymat ifodalari koʻrsatilgan moliya rejasi; loyihani moliyalash strategiyasi (vositalarni qayerdan va qanday shaklda olish, jami qancha pul kerakligi, uning qayerdan olinishi va harajatlarning qoplanishi, investorlarning daromad olish vaqgi va boshqalar) oʻz ifodasini topadi.

Biznes reja ni ishlab chiqishda tadbirkorning oʻzi („birinchi rahbar“), firma (xoʻjalik)larning mutaxassislari ishtirok etadi, tashqaridan maslahat va tavsiyalar olinadi. Biznes reja ekspertlar koʻrigidan oʻtkaziladi va olingan xulosalarga tayanib Biznes reja yanada mukammallashtiriladi. Biznes reja kredit berish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznes-vestnik vostoka

**Biznes-vestnik vostoka**, "BVV" ("Sharq biznes xabarlari") — ishbilarmon va tadbirkorlarning haftalik gazetasi. Toshkentda 1991-yil avgustdan rus tilida nashr etiladi. Oʻzbekiston Respublikasining iqtisodiyoti, savdo, moliya tizimi, korxonalar, tashkilotlar, firmalar, shuningdek tijorat sohasida ish yurituvchilar faoliyatini yoritadi. Asosan, ishbilarmonlik, tijorat xabarlari va koʻplab reklamalar, maslahatlar, jumladan, Oʻrta Osiyo tovar bozori haqida maʼlumotlar, Oʻrta Osiyo davlatlaridagi iqtisodiy islohotlar, xususan, iqtisodiyotga oid meʼyoriy qonun hujjatlariga sharhlar beradi. Birja byulletenlari, maʼlumotlarini chop etadi. Sharq va Gʻarb, uzoq va yaqin xorij mamlakatlari iqtisodiyotining muhim qirralari, mamlakatlararo hamkorlik munosabatlari, Oʻzbekistonning eng yaxshi firmalari va ishbilarmonlari haqida materiallar beradi. "BVV" Internet aloqa tizimidan foydalanadi. Adadi 10 mingdan ortiq nusxa (2001). MDH va Boltiqboʻyi mamlakatlarida ham oʻz obunachilariga ega.

## Manbalar
Bizon

**Bizon** — juft tuyoqlilar turkumining quvushshoxlilar oilasi zubrlar urugʻiga mansub yovvoyi qoramol zoti. Bizonning vatani — Shim. Amerika (keyinchalik Yevropaga tarqalgan). Amerika va Yevropa Bizonlariga bulinadi. Bizon yirik hayvon boʻlib, buqalarining tanasi uz. 3 m, boʻii 1,8 m, ogʻirligi 720&nbsp;kg ga yetadi. Gavdasi yoʻgʻon, yelkasida kichikroq oʻrkachi bor. Boshi va tanasining oldingi qismi qoʻngʻir tusli. Urgʻochilari nisbatan kichikroq. Hidlov va eshituv organlari yaxshi rivojlangan. Yevropaliklar kelgunicha butun Amerika qitasida, Kanadaning shim.gʻarbiy va markaziy qismidan jan.ga — Meksikaning markaziy qismigacha boʻlgan maydonlarda tarqalgan, choʻl va oʻrmonchoʻl mintaqasida hayot kechirgan edi. Kup ovlanishi natijasida 19-asrga kelib deyarli qirilib ketgan. Muhofaza tadbirlari natijasida AQSH va Kanada qoʻriqxonalaridagi Bizon soni bir necha oʻn mingga yetdi. Bizonni zubrlar bilan chatishtirib zubrbizon olingan, yaxshi goʻsht va teri beradigan duragaylar yetishtirilgan. Bizon AQSH, Kanada (VudBaffalo) va Yevropa (AskaniyaNova) qoʻriqxonalarida saqlangan.

## Yana qarang

* Qoramol
* Buyvollar
* Sigir

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bizgʻaldoq

**Bizgʻaldoq** – turnasimonlar turkumi tuvaloqlar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 1&nbsp;kg gacha, kattaligi tovukdek keladi. Yevropa, Osiyo va Shim. Afrika dashtlarida, baʼzan qumli choʻllarida yashaydi, uyasini ham shu yerlarga quradi. Qishlash uchun kuzda Oʻrta Osiyodan issiq mamlakatlarga uchib ketadi. Qish faslida deyarli sovuq boʻlmaydigan janabiy oʻlkalarda yashaydi. Bizgʻaldoq koʻpincha 3–5, baʼzan 7–8 va, hatto, 11 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumini urgʻochisi bosadi, erkagi esa joʻjalari uchirma boʻlguncha ularni boqishda qatnashadi. Bahor, kuz va qishda oʻtlar, yozda esa hasharotlar bilan oziqlanadi. Goʻshti juda mazali. Soni kamayib ketganligidan bizgʻaldoqni ovlash taqiqlangan. Bir qancha mamlakatlarning Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biy

**Biy** — 1) qabilaning yoki qabilalar ittifoqining boshligʻi, toʻrasi; 2) yuqori mansabli kishilarni ulugʻlash uchun ishlatilgan soʻz yoki ularga berilgan unvon; 3) koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi turkiy xalqlarning urugʻ oqsoqollariga berilgan unvon. 17 — 19-asrlarda B.lar yirik oʻzbek qabila va uruglarga boshchilik qilib, faqat markaziy hukumatga itoat etgan; 4) Xiva xonligida otal iqlarlan keyin keladigan mansab. Abulgʻoziy Bahodirxon oʻz yonidan B.larga toʻrtta oʻrin bergan. B.lar navkarlarta sarkardalik qilganlar; 5) Buxoro xonligida xizmat pogʻonasining 9mansabi; amorat panoh unvoni boʻlgan. Bu unvonni olgan shaxs uni keyingi mansablarni egallaganda ham oʻzida saqlab qolgan.
## Yana qarang
* Bek.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biylar

**Biylar**, tarantullar () – oʻrgimchakboʻrilar oilasiga mansub oʻrgimchaklar urugʻi. Tanasining uzunligi 3,5 sm gacha. Sizot suvlari yuza joylashgan nam tuprokli joylar (ariq va zovurlar boʻyi, ekin ekilgan maydonlar chekkasi, dare boʻylari)da 60 sm gacha chuqurliqda tik qazilgan uyalarida yashaydi. B. tungi hayvon, oʻlja (turli hasharotlar) tutgani inidan kechasi chiqadi. Yozda (iyun–iyul) oʻrgimchak ipidan toʻqilgan pillaga 100 ga yaqin tuxum qoʻyadi. Urgʻochi B. pillasini oʻrgimchak bezlariga yopishtirib yoki xelitserasida olib yuradi. Tuxumdan chiqqan biychalarni ham urgʻochi biylar 2–3 kun davomida koʻtarib yuradi. Biylar Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Janubiy Yevropa va Kavkazning choʻl, chala choʻl va dashtlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda tarqalgan 5 turidan nortman biyi () koʻp uchraydi. Samarqand janubida,  Qarshi choʻlida, janabiy biyi Chirchiq va Fargʻona vodiysida tarqalgan. Biylar zaharli, ammo odam va hayvonlar uchun xavfli emas.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biylar sudi

**Biylar sudi** — shariat va urfodatlarga tayanib ish koʻradigan sud. Biylar sudi qozoq va qirgʻiz xalkdari tarixiga mansub. Chor Rossiyasi maʼmuriyati Turkistonni bosib olgach, qozilar sudi bilan bir qatorda Biylar sudi ni ham joriy etgan. Biylar sudi 3 bosqichdan iborat edi: 1) ishni mazmunan koʻrib chiqib, maslahatchilarsiz hukm chiqaruvchi sud; 2) biylar chiqargan hukm ustidan shikoyatni koʻruvchi volost biylarining yigʻini; 3) eʼtiborli kishilar 3 yilga saylab qoʻygan biylarning favqulodda yigʻini. Biylar sudi jinoyat ishlari yuzasidan bir yarim yilgacha qamoq jazosi berish va jarima solish huquqiga ega boʻlgan. Koʻchmanchi aholi oʻrtasida ish olib borgan Biylar sudi 20- yillar oxirida barham topdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biysk

**Biysk** — Rossiya Oltoy. oʻlkasidagi shahar (1782-yildan). Biya daryosi boʻyidagi pristan, temir yoʻl stansiyasi. Biyskdan Oltoy orqali Mongoliya chegaras’iga olib boradigan Chuya avtomobil trakta boshlanadi. Aholisi 181 ming kishi (2024). Mashinasozlik (qozon, oziq-ovqat sanoati uchun asbobuskunalar), yengil sanoat (tikuvchilik, poyabzal, momiqpat fabrikalari, zigir tola kombinati), oziq-ovqat (goʻsht, yogʻsir kombinati, shakarqand, yogʻekstrakt, vltamin zavodlari va boshqalar), yogʻochsozlik, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Pedagogika instituti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, musiqa bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Biysk 1709-yilda harbiy qalʼa sifatida vujudga kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bizning era

**Bizning era** — milodiy yil hisobi 1-yili 1-yanvaridan boshlanib, hozirgi kungacha davom etayotgan davr.

## Qarang
* Eralar. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznesfond

**Biznesfond**, Xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni qoʻllab-quvvatlash fondi — OʻzRda xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni rivojlantirishga koʻmaklashuvchi maxsus nodavlat tuzilmasi, ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 1993 i. 21-iyulda "Kichik va oʻrta biznesni rivojlantirishga koʻmaklashuvchi fond" nomi bilan tashkil etildi (1995-yil 26-iyulda hozirgi nomda qayta tuzildi). Biznesfond Qoraqalpogʻiston, viloyatlar va Toshkent shahrida 14 boshqarma, 174 axborotkonsalting markazlariga ega. Biznesfond "Aksiyador jamiyatlar va aksiyadorlarning huquqdarini himoya qilish toʻgʻrisida"gi qonun (25.4.1996)ga muvofiq ish yuritib, dehqon (fermer) xoʻjaliklarini rivojlantirish; qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash; mahalliy sanoatni rivojlantirish; qurilish va qurilish industriyasi; xizmat koʻrsatish sohalarini rivojlantirish; turizm kabi sohalardagi ishbilarmonlik faoliyatini imtiyozli kredit bilan taʼminlaydi. Kreditlash muddati 3 — 10 yil, toʻlovlar muddatini 2 — 5 yilgacha uzaytirish mumkin. Kredit foiz qoʻyilmasi 10 — 25%. Biznesfond kapitali Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulk qoʻmitasining davlat mulkini sotishdan tushgan tushumlaridan (30%), Bandlikka koʻmaklashuvchi fond tushumlaridan (10%), Oʻzbekiston Respublikasi rezidentlari boʻlgan yuridik shaxslar va xalqaro moliya tashkilotlarining mablagʻlari va boshqa mablagʻlardan shakllanadi.

Anvar Yusupov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bik gʻoʻzasi

**BIK GʻOʻZASI** (Gossypium bickii Proch.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi S4, xromosomalari soni 2p=26. Birinchi marta ingliz olimi L. Beyli taʼriflab bergan (1910). 1964-yildan oʻrganilmoqda. Shimoliy Avstraliyaning ayrim shtatlarida tarqalgan. Bik gʻoʻzasi past boʻyli buta, oʻsuv shoxlari koʻp, zich tutamtutam tuklar bilan qoplangan. Hosil shoxlari kalta, 2—3 boʻgʻimli. Poyasi ingichka, yerbag'irlab usadi. Gullari mayda, naysimon, gulbargi och binafsha rangli, asosida toʻq olcha rang qizgʻish dogʻi bor. Koʻsaklari mayda, uzunchoqtuxumsimon, sayoz chuqurchalari bor. 3 — 4 chanoqli. Har bir chanogʻida 2 — 4 tadan mayda mallayashil tuklar (uz. 4&nbsp;mm) bilan qoplangan chigiti bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bikaner

**Bikaner** — Hindistonning shim.gʻarbiy chekkasidagi shahar, Rajastxon shtatida, Tar chulida. Aholisi 415 ming kishi (1991). Temir yoʻl tuguni. Savdo markazi. Kimyo sanoati rivojlangan. Kichikroq elektrotexnika va mexanika korxonalari bor. Bikaner yaqinidan fosfor, asbest, gips olinadi. Hunarmandchilik rivojlangan: qoʻlda gilam, jun roʻmol toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi, fil suyagidan turli badiiy buyumlar yasaladi. Bikanerga 1488-yilda asos solingan.


Bikaner-Junagarh-36-2018-gje.jpg|Junagarh Fort
Bikaner-Junagarh-82-2018-gje.jpg|Inside Junagarh Fort
Bikaner-Junagarh-84-2018-gje.jpg|Inside Junagarh Fort
Bikaner-Devikund Sagar-28-2018-gje.jpg|Devikund Sagar
Bikaner-24-Kamelkutsche-2018-gje.jpg|Camel taxi
Bikaner-Folklore-Abend-08-Taenzerin-2018-gje.jpg|Folklore festival
Fayl:BCFest2.jpg
Fayl:BCFest21.jpg
Fayl:BCFest19.jpg
Fayl:BCFest23.jpg
Fayl:BCFest24.jpg
Fayl:BCFest11.jpg


## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Bikov

**Vasiliy Vladimirovich Bikov** (19-iyun 1924, Vitebsk viloyati – 22-iyun 2003) — Belorus xalq yozuvchisi (1980). "Turnalar nidosi" (1960), "Uchinchi raketa" (1962), "Alp qissasi" (1964), "Uliklar ogʻriqni bilmaydi" (1966), "Tonggacha omon boʻlsak" (1973) povestlari Belorussiyadagi partizanlar harakati va urushga bagʻishlangan. Bularda oʻsha davr kishilarining qismati aks etgan. Bikov "Baxtsizlik alomati" (1982), "Karyer" (1986), "Tumanda" (1987) asarlarida yakkalanib qolganlar takdirining fojiaviyligi toʻgʻrisidagi mushohadalarini davom ettiradi va ularga tarixiylik nuqtai nazaridan yanada kengroq koʻlamda nazar tashlaydi.

## Manbalar
Bilak

**Bilak** — qoʻlning tirsakdan panjagacha qismi. Yuqoridan yelka suyagining pastki qismi yoki tirsak boʻgʻimi, pastdan bilak panja boʻgʻimi bilan chegaralangan. Bilak ikkita suyak (tirsak va bilak)dan iborat boʻlib, boʻgʻimlar orqali oʻzaro birikkan. Bu suyaklar orqa, old va ikki yon tomondan tirsak, bilakkaft va barmoq boʻgʻimlarini bo'quvchi hamda yozuvchi muskullar bilan oʻralgan. Yuzaroq muskullar yelka suyagidan, chuqur muskullar esa bilakdagi ikki suyakning va ular orasidagi pardaning oldingi hamda orqa tomonidan boshlanadi. Tirsak suyagining pastki uchi va bilak suyagining yuqori uchi yumaloq boʻlgani uchun ularning ikkala uchida buraluvchi ikkita boʻgʻim hosil boʻladi. Shu tufayli bilak ichkari va tashqari tomonga buriladi. Bilakda qon tomirlar, sezuvchi hamda harakatlantiruvchi nervlar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilakuzuklar

**Bilakuzuklar**, ilonquyruqlar () — ssinklar oilasiga mansub kaltakesaklar urugʻi. 32 taga yaqin turi bor. Janubiy Gʻarbiy Osiyo, Yevropa, Afrika, Avstraliya va Tinch okeani orollarida tarqalgan. Boʻyi 11 sm ga yaqin. Oʻzbekistonda Osiyo Bilakuzuklar (), Markaziy va janubiy hududlarda choʻl bilakuzuklar (), deyarli hamma joylarda va Toshkent viloyatining togli hududlarida oloy bilakuzuklar () tarqalgan. Bilakuzukning oyoqlari zaif, 2 — 5 barmoqli. Tanasi koʻpincha toʻq kulrang, ikki yonida qoramtir yoʻllari boʻladi. Ana shuning uchun bilakuzuklar deb ataladi. Dasht, choʻl, togʻ va oʻrmonlarda yashaydi, tez harakat qiladi. Qalin oʻtlar orasida qisqa oyoqlarini bagʻriga bosib, ilonga oʻxshab yurgani uchun ilonquyruq deb ham ataladi. Bilakuzuk xavf tugʻilganida toshlar orasiga, kovaklarga yoki boshqa hayvonlar uyalariga yashirinadi. Koʻp turlari tuxum qoʻyadi. Baland togʻlarda yashaydigan turlari tirik tugʻadi. Bilakuzuk turli hasharotlarni qirib, foyda keltiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilga xoqon

**Bilga xoqon** (qagʻan) (asl ismi Moʻgʻilon) (684 — 734) — Turk xoqonligi xoqoni (716 — 734).

Ikkinchi turk xoqonligining asoschisi Eltarish (asl ismi Qutlugʻ, Xitoy obidalarida Gudulu) xoqonning ugli, Kulteginnmng akasi. 693 yil Eltarish xoqon vafot etgach, turkiy xalqlarning udumiga koʻra taxtga ukasi Moʻchur, yaʼni Qapagʻan xoqon oʻtiradi. U jiyani Moʻgʻilonni xoqonlikning gʻarbiy hududlarida yashovchi tardushlar hukmdori — shadi etib tayinlaydi hamda uning zimmasiga muhim harbiy masalalarni hal etish vazifasini yuklaydi. 701 i. Moʻgʻilon 16 yoshli inisi Kultegin bilan birga Chuy vodiysiga yurish qiladi va u yerdagi qabilalarni boʻysundiradi, Sharqiy Baykalortidagi bayirqu qabilasi isyoni bostiriladi (705 yil). Dono Toʻnyuquqning qiziga uylangan Moʻgʻilon 704 yil Gʻarbiy xoqonlik qoʻshinlari bilan Yenisey (Enasoy) daryosining yuqori oqimidagi chik hamda az qabilalarini magʻlub etadi. Maʼlum fursatdan soʻng u hozirgi Tuva yerlarini ham qoʻlga kiritadi. 716 i. Qapagʻan xoqon bayirqu qabilasi vakillari tomonidan oʻldirilgach, Moʻgʻilon ukasi Kulteginning saʼyharakatlari tufayli xoqonlik taxtiga oʻtiradi va Bilga xoqon laqabini oladi. Bilga xoqon Kulteginni bosh qoʻmondon, Toʻnyuquqni esa bosh maslahatchi etib tayinlaydi. Bilga xoqon Qapagʻan xoqon davrida maʼlum darajada yoʻqotilgan imkoniyatlarni qayta tiklashga, turkiy qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro janjal va nizolarga chek qoʻyishga, ularni yagona davlat tevaragida birlashtirishga, tashqi hujumlarni daf etishga qodir harbiy kuchlarni, qisqa muddatga boʻlsada, barpo etishga erishadi. Bilga xoqon 734 yil zaharlab oʻldirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Bernshtam A. N., Sotsialnoekonomicheskiy stroy orxonoyeniseyskix tyurok v VI VIII vv., L., 1946; 
* Bichurin N. Ya. (Iakinf), Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 1 3, M.L., 1950 1953; 
* Malov S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M.—L., 1951;
* Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.
* Hamidulla Dadaboyev.
Bilga xoqon bitiktoshi

**Bilga xoqon bitiktoshi** — marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi. Bilga xoqon sharafiga qoʻyilgan (735-yil). Ulan Batordan 400&nbsp;km janubdagi Qorabalgʻasun shahrining xarobalaridan taxminan 40&nbsp;km shimolda joylashgan. Boʻyi 3 m 45 sm, eni 1 m 74 sm, qalinligi 72 sm. 

Bilga xoqon bitiktoshi 80 satrdan iborat: 41 satri toshning yuz tomoniga, 15 satrdan 30 satr ikki yon tomoniga, 7 satr orqa tomoniga, 2 satr toshning tarashlangan 2 qirrasiga yozilgan. Mazkur bitiktoshni Kultegin bitiktoshi bilan birga 1889-yilda rus olimi N. M. Yadrinsev Moʻgʻulistonning Kosho Saydam vodiysida Koʻkshin Urxun daryosi boʻyidan topgan. Yodgorlik matni nemis, fransuz, dan, ingliz va rus tillariga tarjima qilingan, turk va oʻzbek tillarida tavsif etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Malov S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M., 1951; Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.
Biliverdin

**Biliverdin** — 1lot. bills oʻt (safro) va frans. vert (ved) — yashil] — oʻt (safro) pigmentlaridan biri; yashil kristall modda, umurtqali hayvonlar jigari, talogʻi va koʻmigining makrofaglarida gemoglobin parchalanishidan verdoglobin hosil boʻladi, bu modda parchalanganda esa globin, temir va B. ajralib chiqadi. B. qaytarilganda bilirubin hosil boʻladi. Umurtqasiz hayvonlar (chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, hasharotlar)da ham B. topilgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilignost

**Bilignost** (Bilignostum) — oʻt pufagi va oʻt yoʻllarini rentgenda tekshirib, suratini olish uchun ishlatiladigan kontrast modda. Adipinat va triyodmetaaminobenzoat kislota hosilasi. Oq kristall poroshok, suvda yaxshi eriydi. Tarkibida yod koʻpligiga karamay, uncha zaharli emas. Organizm yodga ortiqcha sezgir boʻlganda, jigar faoliyati izdan chiqqanda, Bazedov kasalligi avj olganda B.ni ishlatish yaramaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yuriy Bikov

**Yuriy Mixaylovich Bikov** (1923-yil, Qorakoʻl qishlogʻi, Buxoro viloyati – 1945-yil 11-may, FrankfurtOder, Germaniya) – 2-jahon urush qatnashchisi (1944). Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasi katta serjanti. Pulemyot rotasining raschyot komandiri. Qrim platsdarmini kengaytirish uchun „Saryov“ va „Bezimyannaya“ tepaligi uchun boʻlgan jang (1943-yilning 20-noyabr)da jasorat koʻrsatganligi uchun Qahramon unvoni berilgan (1944). Krrakoʻl tumanidagi Bikov oʻqigan maktab va yashagan koʻchaga uning nomi qoʻyilgan.

## Biografiyasi
Bikov 1943-yil noyabr oyida Kerch yarim orolida Adjimushkay qishlogʻi yaqinida (hozirgi Kerch chegarasida) koʻprik yoʻlini kengaytirish boʻyicha janglar paytida harakatsiz qolgan vzvod komandirini almashtirdi va hujum uyushtirildi. Pulemyotni tepalikka oʻrnatdi, dushmanning 10 ta oʻq otish nuqtasini bostiridi. 20-noyabr kuni dushmanning navbatdagi qarshi hujumini qaytarish jarayonida, yakka oʻzi qolib, pulemyotdan otishma natijasida dushmanning bir necha oʻnlab askar va ofitserlari yoʻq qilindi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 16-maydagi farmoni bilan „Frontda nemis bosqinchilariga qarshi qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda bir vaqtning oʻzida koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ serjant Yuriy Bikov Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

1945-yil 11-mayda Bikov shnappsda zaharlandi va kasalxonada vafot etdi. U Frankfurt an der Oder markazidagi harbiy qabristonga dafn etilgan.

Shuningdek, u Qizil Bayroq va 1-darajali Vatan urushi ordenlari, bir qator medallar bilan taqdirlangan. Qorakoʻl shahridagi koʻcha va Qorakoʻl tumanidagi maktabga Bikov nomi berilgan.

## Manbalar
Bilaguzuk

**Bilaguzuk** — ayollarning bilakka taqadigan ziynat buyumi; keng tarqalgan qad. taqinchoklardan. Oltin, kumush, mis va boshqa metallardan quyib (quyma B.), bolgʻalab (yozma yoki yorma B.) ishlanadi, jilo beriladi, bosma, chizma, kandakori usulida islimiy, handasiy naqshlar bilan bezatiladi, qimmatbaho toshlar kadaladi, baʼzan bezakda yozuv (mas, arab yozuvi) ham uchraydi. B. ingichka va keng (qalin) shaklli boʻlib, tuzilishiga koʻra ikki — ochiq (uchlari ochiq qolib tutashmagan) va berk (yaxlit, ikki tabaqali oshiqmoshikli) turi farqlanadi. Oʻzbekiston hududidan topilgan arxeologik qazilmalar B.ning juda qad.ligini koʻrsatadi, ikki nayzani oʻzaro aylantirib ishlangan ochiq B. koʻgtlab topilgan. B. uchlari hayvon (mas, ilon, buka, baqa va boshqalar) boshi koʻrinishida boʻlgan, davrlar oʻtishi bilan u oʻzining dastlabki xususiyati (ilohiy maʼno)ni yoʻqotib, faqat bezak vazifasini saqlab qolgan. Berk B. yaxlit, ikki tabaqali (ochiladigan yoki egiluvchan oshiqmoshikli qilib tayyorlangan, oʻzaro ignaga oʻxshash ustun — "kalitcha" bilan mahkamlangan, "kalitcha" B.ka kalta zanjir bilan biriktirilgan) yoki kichik tabaqaeshikchali qilib ishlangan. Bezaklari soddadan tortib to murakkab naqshli oʻta hashamdor, baʼzan tosh va shisha koʻzlar kddalgan. Xorazm B.i kuyma usulida quyuq gullar hosil kilib tayyorlangan, toshkentlik va buxorolik ustalar bezakda sir (emal)dan ham foydalangan. Munchokli B. ham qadimdan mavjud boʻlgan. 19-asrda turli shaklli B.lar tayyorlangan. Xorazmda yaxlit B., Buxoro — Samarqandda shabaka — panjarali B., Toshkent — Fargʻona vodiysida qoraytirib ishlangan oʻyma naqshli yengil B. taqish rasm boʻlgan. Marjonlardan shoda qilib tayyorlangani "puncha" deb atalgan, odatda chaqaloq (soʻrgʻichli B.) va kuzchalar bilagiga taqilgan.

B. Toshkent zargarlik zavodida va xalq amaliy sanʼati ustalari tomonidan tayyorlanadi.

Dilera Faxretdinova.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilik

**Bilik** – 1) qadimgi turkiy qavmlarda ilm, bilish, hikmatli soʻz, dono maslahat maʼnosini anglatuvchi soʻz. Mahmud Qoshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“, Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilig“ asarlarida koʻp qoʻllangan. 2) Chingizxon hayot chogʻida aytgan va yozib qoldirilgan hikmatli soʻzlar majmui. B. moʻgʻul xonlari oʻrtasida zoʻr eʼtiborga ega boʻlgan va dare sifatida oʻqitilgan. Xitoyda bir vaqtlar daʼvogarlardan kimni taxtga oʻtqazish masalasi oʻrtaga qoʻyilganda, B.ni qay darajada bilishini sinab koʻrish lozim topilgan va B.ni yaxshi bilganlardan biri taxtga oʻtqazilgan. Chingizxon B.laridan ayrimlari Rashiduddinning „Jome attavorix“ kitobining ilovasida keltirilgan. B.ning bizgacha yetib kelgan dastlabki yigʻindisi – „Mongol un Niucha tobchon“ („Moʻgʻullarning sirli tarixi“) 1240-yilda tuzilgan boʻlib, mulk, oila, nikoh, jinoyat va jazo, maʼmuriy hamda boshqa huquqiy meʼyorlarni oʻz ichiga olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilim

**Bilim** – kishilarning tabiat jamiyat hodisalari haqida hosil qilgan voqelik maʼlumotlar; voqelikning inson tafakkurida aks etishi. Kundalik tasavvurimizda nimaning nima ekanligiga ishonsak va bu ishonchimiz biz odatlangan voqea va qoidalarga zid kelmasa bunda ishonch hisoblanadi. Voqelik haqidagi bilgan maʼlumotlarimiz bilim darajasiga koʻtarilishi uchun quyidagi shartlarni qanoatlantirishi lozim: birinchidan, bu maʼlumotlarning voqelikka mutanosibligi; ikkinchidan, yetarli darajada ishonarli boʻlishi; uchinchidan, bu maʼlumotlar dalillar bilan asoslangan boʻlishi lozim. Uchala shart birga mavjud maʼlumotlarni bilim darajasiga olib chiqadi. Inson ijtimoiy taraqqiyot jarayonida bilmasliqdan bilishga, mavhum bilimlardan mukammal va aniq bilimlar hosil qilish tomon boradi. Kishining moddiy dunyo toʻgʻrisidagi bilimi nisbiydir, u doimo rivojlanib boradi.

Bilim kundalik tajriba, kuzatish orqali toʻplanadi. Bilimlarni tadqiq etuvchi taʼlimot – epistemologiyada perseptiv (hissiy), hayotiy – kundalik (sogʻlom aql) va ilmiy bilim shakllari ajratib koʻrsatiladi. Ilmiy adabiyotlarda bilimlarning ilmiy va ilmdan tashqari shakllari ham farq qilinadi. Ilmdan tashqari bilimlarga madaniyat, adabiyot, sanʼat, mifologiya, din va shu kabi sohalarga oid bilimlar kiradi. Odatdagi fan sohalarida tadqiq etiladigan bilimlar ekzoterik (koʻzga tashlanuvchan) bilimlar deb atalsa, astrologiya va shu kabi sohalarga oid bilimlar ezoterik (pinhoniy) bilimlar deyiladi. Ekzoterik bilimlar ilm-fan qoidalariga zid kelmaydigan boʻlsa, ezoterik bilimlar bunday qoidalarga zid kelishi mumkin.

## Manbalar
Bilirubin

**Bilirubin** — 1lot. bills oʻt (safro) va ruber — qizil], C33H63O4N4 — oʻt (safro)ning qizilsargʻish pigmenti; mol. m. 584,68. Qoʻngʻir kristall modda. Gemoglobinning parchalanishidan vujudgakeladi. Asosan jigarda ishlanib, oʻt bilan ichakka, qisman qonga oʻtib turadi. Biliverdinning fermentlar taʼsirida qaytarilishi yoʻli bilan hosil boʻladi. Umurtqali hayvonlar va odamning qon zardobida ozroq miqdorda B. bor. Oʻt yoʻllarida oʻt dimlanib qolganida va baʼzi jigar kasalliklarida qonda B. miqdori ortadi (sariqlik kuzatiladi) va siydikda B. boʻladi. Shuning uchun qon va siydikdagi B.ni aniqlash kasallikka tashxis qoʻyishda muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Billion

**Billion** (frans. billion) — milliardning oʻzi, yaʼni 10^9 (1.000.000.000) soni; baʼzi mamlakatlarda (mas, Germaniyada) 10^12 (1.000.000.000.000) soni Billion deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Billur

**Billur**, xrustal — shishaning alohida turi. Tarkibida bariy oksidi va qoʻrgʻoshin oksidi (27%) koʻproq boʻladi. Shishaga qaraganda pishiqrokligi, qalinroqligi, yorugʻlik nurini yaxshi sindirishi bilan ajralib turadi. B. turlituman tuslarda jilvalanadi, chertganda jarangdor tovush chiqaradi. Undan qandillar, likopchalar, guldonlar, kanddonlar, turli bezak buyumlari yasaladi, binolarni bezashda ham foydalaniladi. Olmos bilan ishlov berib, B. buyumlarda nafis naqshlar hosil qilish, qirralar chiqarish mumkin. B. buyumlar qirralariga yorugʻlik tushganda rangbarang tusda tovlanib turadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Billur saroy

**Billur saroy** (Grystal Palace) -Londondagi inshoot. Muhandislik sanʼatining noyob namunasi. Gaydparkda Butunjahon koʻrgazmasi ochilishi munosabati bilan yagona nusxada qurilgan. Saroy 4 oy (26.9.1850 12.1.1851 )da Jozef Pekston (olim, bogʻbon) loyihasi asosida uch nefpi bazilika uslubida yigʻma temir boʻlaklari va shishadan hashamatli qilib bunyod etilgan. Uning asosiy nefi 563 m, eni 124 m, markaziy nefining balandligi 19,5 m ni tashkil qilgan. Bino oldindan tayyorlangan boʻlaklar — temir ustunlar (3300 dona), shu ustunlarni oʻzaro biriktirib turgan temir fermalar va oynavand temir romlardan yigʻib barpo qilingan. Boʻylama modul sifatida 7,3 m oʻlcham qabul qilingan. Inshoottarxda andozaviy (standart) kataklarga boʻlingan. Katak asosini 122x25 sm oʻlchamli andozalashtirilgan shisha plitalar tashkil qiladi. Bu plitalar temir romlar ichiga olingan boʻlib, pavilon sinchlarining orasiga shu romlar terib chiqilgan. Faqat inshootning usti yigʻma yogʻoch ravoqlar bilan yopilgan. Pavilon binosi yangi texnikaviy uslubda yaratilganligi bilan hammani hayratga solgan va qurilish texnikasining istiqboli timsoli boʻlib qolgan. U oʻz salobati va billuriy taassurota tufayli Billur saroy nomini olgan. Koʻrgazma tugagach, Billur saroy Saydenxemga olib kelinib, qayta oʻrnatilgan. 1936-yil yongʻin natijasida vayron boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilon tanga

**Bilon tanga** (frans. bilon — probasi past kumush) — nominali tarkibidagi metall qiymatidan va uni zarb qilish harajatlaridan ortiq boʻlgan mayda tangalar. Hozirgi davrda faqat Bilon tanga zarb etiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilor

**Bilor**, Bilyar — oʻrta asr shaharlaridan (10 — 13-asrlar), 12 — 13-asr boshlarida VolgaKama Bulgʻoriyasinnit poytaxti. Tatariston Respublikasidagi Bilyarsk qishlogʻi yaqinida harobalari saqlangan. Rus yilnomalarida Buyuk shahar deb qayd qilingan. 1236-yil B.ni moʻgʻullar vayron qilgandan soʻng oʻzini avvalgi iqtisodiy ahamiyatini yoʻqotgan. B. harobalaridan gʻishtin binolar, qabriston, mahalliy hunarmandlar yasagan turli buyumlar, shuningdek Eron, Movarounnahr, Old Osiyo, Xitoy, Vizantiya, Kavkaz va Rusda ishlangan koʻplab buyumlar topilgan. 1967-yildan muntazam arxeologik kazishmalar olib boriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilrot Teoﬂ op

BILROT (Billroth)Teoﬂ op (1829.26.4, Bergen — 1894.6.2, Abbatsiya) — nemis jarrohi. Hozirgi zamon jarrohligi asoschilaridan biri. U birinchi boʻlib qiziloʻngach (1872), hiqildoq (1874), qrvuqni olib tashlash operatsiyalarini oʻtkazgan. Meʼdaning yara qismini olib tashlash usullarini ishlab chiqqan (1881 84).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bimetallizm

**Bimetallizm** — qiymat oʻlchovi (qonunlashtirilgan umumiy ekvivalent) vazifasini 2 nodir metall — oltin va kumush bajaradigan pul tizimi hamda shu ikki metalldan zarb qilingan tangalarning mamlakatda muomalada yurishi. B. 16 — 19-asrlarda Gʻarbiy Yevropada keng tarqalgan edi. B.ning 2 shakli mavjud boʻlgan. Bular: 1) oltin tangalar bilan kumush tangalarning bir-biriga nisbati bozor qiymatiga qarab stixiyali ravishda belgilanadigan parallel valyuta. tizimi; 2) ikki metall qiymatlari oʻrtasidagi nisbat davlat tomonidan belgilanadigan qoʻsh valyuta tizimi. B. sharoitida qogʻoz pullar emissiya muassasalari xohishi bilan yo oltinga, yoki kumushga maydalangan, shuning uchun mamlakatning valyuta zaxirasi 2 metalldan iborat boʻlgan. Qoʻqon, Buxoro va Xiva xonliklaridagi pul tizimi B.dan ham murakkabroq boʻlib, muomalada 2 emas, balki 3 metall: oltin ("tilla"), kumush ("tanga") va mis ("pul") yurgan. Ularning qiymatlari oʻrtasidagi nisbat iqtisodiy va siyosiy sabablar tufayli doimo oʻzgarib turgan. Bu esa tovar-pul munosabatlarini juda qiyinlashtirgan. Zotan B. ham, muomalada 3 metall yurishi ham pulning umumiy yagona muqobil sifatidagi tabiatiga zid edi. Taraqqiy etgan mamlakatlar 19-asr oxirlariga kelib monometallizm (oltin)ga asoslangan pul tizimiga birinketin oʻtdilar. 20-asrning 60- yillar oxiridan qogʻoz pullarning oltin taʼminoti bekor qilinishi bilan monometallizm ham oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bimolekulyar reaksiyalar

**Bimolekulyar reaksiyalar** — kimyoviy reaksiyalarning eng koʻp uchraydigan xili, ularning oddiy turida ikkita zarracha qatnashadi, maye: NOJ+NOJ>2NO+J,. Ikki molekula oʻrtasida boradigan oddiy (bir bosqichli) reaksiyalar ham, murakkab reaksiyalarning tarkibiy qismi boʻlgan elementar reaksiyalarning koʻpchiligi ham Bimolekulyar reaksiyalar ga kiradi. Murakkab reaksiyalarning tarkibiy qismi boʻlgan Bimolekulyar reaksiyalar da molekulalar bilan birga atomlar, radikallar va ionlar ham qatnashishi mumkin, mas, SN3+SN,=S2N6 (erkin radikallar rekombinatsiyasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alan Bean

**Alan LaVern Bean** (; 15-mart, 1932-yil – 26-may, 2018-yil) – amerikalik fazogir, Harbiy dengiz kuchlarining isteʼfodagi rang kapitani. „Apollon 12“ kosmik kemasida parvoz qilib, Oy sirtiga tushgan (1969, noyabr), „Apollon“da, „Skylab“ orbital stansiyasida parvoz qilgan (1973, iyul – sentyabr).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zayn al-Abidin bin Ali

**Zayn al-Abidin bin Ali** (; Zayn al-'Ābidīn bin 'Alī; 1936-yil 3-sentyabr — 2019-yil 19-sentyabr) — Tunis Respublikasi davlat arbobi. General (1979). Tunisning Marokashdagi harbiy attashesi (1974— 77), Tunis milliy xavfsizligi bosh direktori (1977—80). Tunisning Polshadagi elchisi (1980—84), Tunis milliy xavfeizligi davlat kotibi (1984—1985), 1986—1987-yillarda ichki ishlar vaziri. 1987-yil oktyabrdan Tunis bosh vaziri. 1987-yil 7-noyabrdan 2011-yilgacha Tunis prezidenti. 2011-yilda mamlakatda yuz bergan „rangli inqilob“ oqibatida mamlakatni tark etishga majbur boʻlgan. Keyinchalik u Saudiya Arabistonida siyosiy boshpana olgan va oʻsha yerda yashab kelgan. 2012-yilda Tunis harbiy tribunali bin Alini ommaviy tartibsizliklar vaqtida namoyishchilarning oʻldirilishiga javobgar deb topib, sirtdan umrbod qamoq jazosiga hukm qilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Binar metallar

**Binar metallar** (bi... va metam) -ikki jinedagi metall yoki krtishmalar (mas, poʻlat va alyuminiy, titan va molibden, alyuminiy va titan)ning birikishidan hosil boʻlgan material. Qimmatbaho va noyob metallarni tejash maqsadida yoki dastlabki metallar xossasiga oʻxshash xossali materiallar olish uchun ishlatiladi. Ikki metallni bir vaqgda prokatlab yoki presslab, yengil eriydigan metallni kiyin eriydigan metall sirtiga quyib yoki qiyin eriydigan metallni suyuklangan yengil eriydigan metallga botirib, galvanik usulda, elektrik yoki plazmali qizdirib lenta, sim, list, plastinka va boshqa tarzida ishlab chikariladi. Ikki komponent (metallar yoki metall va metallmas material)dan iborat materiallar binar qotishmalar deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bil (shahar)

**Bil** (Biel) — Shveysariya shimolig‘arbidagi shahar, Bern kantonida. Aholisi shahar atrofi bilan qariyb 85 ming kishi. Transport yo‘llari tuguni. Bil ko‘li sohilidagi port. Soatsozlik, zargarlik buyumlari ishlab chiqarish, poligrafiya, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Bil osma yo‘llar bilan atrofidagi tog‘larga boglangan. Turizm rivojlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bilbao

**Bilbao** (Bilbao) — Ispaniya shim.dagi shahar. Basklar mamlakatida, Biskay provinsiyasining maʼmuriy markazi. Nervon daryosi boʻyidagi yirik port va temir yoʻl tuguni, xalqaro aeroport bor. Aholisi 369 ming kishi (1991), shahar atrofi bilan birga 950 mingdan ortiq. Mamlakatdagi qora metallurgiya sanoatining muhim markazlaridan. B. atrofida temir rudasiga boy konlar koʻp. Mashinasozlik (kemasozlik), elektrotexnika, kimyo (azot oʻgʻitlari, plastmassa), oyna va toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. B. orqali chetga temir rudasi, choʻyan, vino, konserva, mashina va uskunalar chiqariladi; chetdan toshkoʻmir, neft mahsulotlari, yogʻoch keltiriladi. B.ga 1300-yilda asos solingan. Yangi shahar 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida qurilgan. Universitet, oliy texnika maktabi, sanʼat muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 14-asr gotika sobori, 1890-yilda qurilgan ratusha saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binar nomenklatura

**Binar nomenklatura** (lotincha binarius — qoʻsh) — oʻsimlik yoki hayvonning qoʻsh nom — turkum (hayvonlarda urugʻ) va tur nomi bilan atalishi. Lotin tilida oʻsimlik va hayvonlarni qoʻsh nom (Binar nomenklatura ) bilan atash qabul qilingan. Masalan, Tulipaferganica (fargʻonalolasi): Tuli pa—turkum, ferganica — tur. Qoʻsh nom oʻzbek tilida ham qadimdan bor, mas, mirza terak, baqa terak, oq tol, oq tut, qora tut, shoh tut va boshqalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binaural effekt

**Binaural effekt** (bi... va lot. Auris — quloq) — tovush qabul qilish aʼzosi (quloq) orqali odam yoki hayvonlarning tovush chnqqan tomonni aniklay olish qobiliyati. Tovush manbaga yaqin tomondagi quloqqa tezroq eshitiladi, shuning uchun tovush toʻlqinining bosimi har ikki quloq kanalida faza va amplituda jihatdan farq qiladi. Bu farq yuksak chastotali tovush uchun katta boʻladi. Uzun toʻlqin (past chastotali) boshni aylanib oʻta olgani uchun past chastotada ikkala quloqqa eshitilgan tovush amplitudalarining farqi kichik boʻladi. Amplitudalar farqi 1 db dan ortiq boʻlsa, tovush manbai katta amplituda tomonda boʻladi. Binaural effekt dan radiotexnika va kinotexnikada foydalaniladi. Tovush qabul qilgichlar orasidagi masofani oʻzgartirib, Binaural effekt ni kuchaytirish mumkin; mas, tovush pelengatorlarining ishi shunga asoslangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binafsha

**Binafsha** (Viola), gunafsha — gunafshadoshlarga mansub, koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik, ekiladigan gul. B. Shim. yarim sharning oʻrta mintaqalarida tarqalgan. 500 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 14 ta yovvoyi, 3 madaniy turi oʻstiriladi. Erta bahorda ochiladi. Poyasi yer bagʻirlab oʻsadi. Gullari yirik, toʻq safsar, oq, sariq, havorang, xushboʻy hidli. B. yer tanlamaydi, salqin joylarda, shuningdek qishda berk joylarda ham oʻsadi. Asosan, urugʻidan, ayrim turlari ildiz poyasini boʻlib ekish bilan koʻpaytiriladi. Xushboʻy B. (V. odarata)ning guli (0,04%) va bargi (0,05%)dan efir moyi olinadi. B.ning bu turi Qrimda koʻp ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binafshagul

**Binafshagul**, gunafshagul - bezak sanʼatida qoʻllaniladigan islimiy naqsh. Naqqoshlik, kashtadoʻzlik, kulollik va boshqalarda keng ishlatiladi. Maye, kulollikda (Toshkentda koʻproq lagan oʻrtasiga, Rishton, Gʻijduvonda islimiy gullar orasiga) qalami uslubida chizilib, shu usulda boʻyaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfred Binet

BINE (Binet) Alfred (1857.8.7, Nitssa — 1911.18.10, Parij) — fransuz psixologi, tibbiyot va huquqdri (Parij universiteti). B. Fransiyada ochilgan birinchi eksperimental psixologiya lab.ning asoschisi (Sorbonna, Parij). U qobiliyat, ruhiy rivojlanish, individual psixologik tafovutlar sohalarida olib borgan tadqiqotlari bilan mashhur. T. Simon bilan birga ilk bor intellektning akliy rivojlanish saviyasini oʻrganuvchi psixometrik test (BineSimon aqliy rivojlanish shkalasi)ni ishlab chiqqan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerd Binnig

**Gerd Binnig** (20-iyul 1947) – nemis fizigi. Ilmiy ishlari past temperaturalarga, sirtqi hodisalarga oid. Nobel mukofoti laureati (rastrli tunnel mikroskopini yaratgani uchun, 1986, E. Rusk va G. Rorer bilan birga).

## Manbalar
Bino

**Bino** — kishilarning yashashi, bilim olishi, ishlashi, hordiq chiqarishi uchun hamda maishiy va ishlab chiqarish maqsadlari, shuningdek hayvon, parrandalarni boqish va buyumlarni saqlash uchun quriladigan inshoot. Turar joy va jamoat binolari (maktab, teatr, kasalxona, magazin, hammom va hokazolar) boʻladi. Koʻpincha, umumiy tarzda fuqaro va sanoat binolari deb ataladi. Binoning asosiy qismlari: koʻtarib turuvchi konstruksiyalar (poydevor, ustunlar, devorlar), toʻsuvchi konstruksiyalar (pardevorlar, yopmalar) va tom. Binolar moʻljaldagi xizmat muddatiga qarab, muvaqqat va kapital xillarga boʻlinadi. Bino nimaga moʻljallanganiga qarab, meʼmoriy jihatdan, qavatlilik jihatdan, ishlatiladigan qurilish materiallari jihatdan har xil turlarga (gʻishtin, paxsa devor, sinchli, koʻp qavatli va boshqalar) boʻlinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binom

**Binom** (bi... va lotincha nomen — nom) — ikki algebraik ifodaning yigʻindisi yoki ayirmasi. Maye, a+, 8a ^ va boshqa (qarang Nyuton binomi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binokor

**Binokor** — bino, inshoot quruvchi usta, ishchi. Bino va inshootlarni loyihalovchi meʼmor, qurilish muhandisi va texnigi, montajchi (qurilishda), umuman qurilishda ishlaydigan mutaxassis ham Binokor hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binomial taqsimot

**Binomial taqsimot** — ehtimollar nazariyasi va uning tatbiqlarida uchraydigan muhim taqsimotlardan biri. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bio...

**Bio...** (yun. bios — hayot) — yasama soʻzlar tarkibiy qismi: 1) hayotga oidlikni (mas, biogenez); 2) maʼnosiga koʻra, biologiyaga aloqadorlikni bildiradi (mas, biokataliz).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bio qonuni

**Bio qonuni** — tabiiy optik faollikka ega boʻlgan nokristall modda (suyuqlik yoki eritma) qatlamidan oʻtayotgan, chiziqli qutblangan yorugʻlik qutblanish tekisligining aylanish burchali F ni aniqlovchi qonun: f=1a]/s; bunda / — modda qatlami qalinligi, s — modda konsentratsiyasi, [a) — aylanish doimiysi. Bu qonun 1815-yil J. £"otomonidan topilgan; u f ning tarqalayotgan yorugʻlik yoʻlidagi optik faol molekulalar soniga mutanosibligini koʻrsatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil