open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bolalar folklori

**Bolalar folklori** — ogʻzaki ijod namunalari. Odatda bolalar yoki ular uchun kattalar tomonidan yaratiladi. Folklor janrining tarkibiy qismi. Oʻzbek Bolalar folklori alla, ertak, ermaklar, tez aytish, topishmoq, bolalar oʻyin qoʻshiqlari, erkalama, masxaralama va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Bolalar folklori bolaning tinglashiga, aytib yurishiga, oʻyiniga, qoʻshigʻiga moslangan boʻladi. Oʻzbekistonda Bolalar folklori namunalari toʻplam holida 1932-yildan nashr etila boshladi. Kattalar tomonidan yaratiladigan alla, ovutmachoq va erkalamalar onalar mehrmuhabbati bilan yoʻgʻrilgan boʻlib, ularda goʻdakning istiqboliga oid orzuumidlar, bola yashayotgan muhit oʻz ifodasini topadi. Bolani belash, oʻtqazish, atakchechak yurgizish, sakratish, oʻynatish va ovutishlarda "Toytoy", "Bordibordi" va boshqa ovutmachoklar aytiladi. Bolalar qoʻshiqlarining koʻplari yil fasllari bilan bogliq. "Boychechak", "Oftob chiqdi olamga", "Chittigul", "Laylak keldi, yoz boʻldi", "Qurbaqa", "Qaldirgʻoch" kabi qoʻshiqlarni bolalar tom boshida, dalalarda, qishloq koʻchalarida aytishadi. Ular bahor kelishi, yomgʻir yogʻishi, quyoshning olamni isitishi, ilk chechak, birinchi qor kabi fasl va tabiat hodisalari bilan bogʻliq. "Bu bogʻchada olcha", "Zuvzuv boragʻon", "Chamandagul", "Oq sholi, koʻk sholi" va boshqa qoʻshiqlar turli davrda aytilaveradi. Ularda ovchilik, dehqonchilik, chorvachilik, hunar va sanʼat bilan bogʻliq mehnat jarayonlari, kattalar xatti-harakatlariga taqlid aks etadi. Oʻyinlar ham, qoʻshiqlar ham bolalarning aqliy va jismoniy kamolatga yetishiga yordam beradi, ularda zavq uygʻotadi. Oʻyinlar Bolalar folklori ning murakkab turi boʻlib, ularda drama va musiqa unsurlari chatishib ketadi. Oʻyinlarni kichik yoshdagi bolalar "Choriy chambar", "Hakkalakam" kabi sanama oʻyinidan, katta bolalar "Qushim boshi" degan topishmoqdan boshlaydi.

Bolalar bogʻchalari, maktablarda oʻyinlardan keng foydalaniladi. Bolalar folklori yosh avlodni intizomli, jasur, qatʼiyatli, qiyinchiliklarni yengishga, oʻrtoqlariga yordam berishga tayyor boʻlish singari yaxshi sifatlarga ega boʻlib oʻsishlariga yordam beradi. Uning ayrim namunalari maktab darsliklari va oʻqish kitoblariga kiritilgan (yana qarang Bolalar oʻyin qoʻshiqlari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Jahongirov F., Oʻzbek bolalar folklori, T., 1975; Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980; Safarov O., Oʻzbek bolalar poetik folklori, T., 1985.
Bolalar musiqasi

**Bolalar musiqasi** – bolalarning tinglashi va ijro etishi uchun moʻljallangan musiqa asarlari. Bolalar musiqasi namunalari sodda shakli, yorqin ifodasi, jonli badiiy mazmuni bilan ajralib turadi. Bolalar hayoti, xalq ertaklari, tabiat manzaralari, hayvonot dunyosi Bolalar musiqasida oʻz ifodasini topadi. Bolalar ijrosiga moʻljallangan asarlarda ularning ijro imkoniyatlari (bolalar ovozining koʻlami, xorda kuylashga tayyorligi, ijro usuli murakkabligi va hokazo) nazarda tutiladi. Bolalar tinglashi uchun maxsus yaratilgan musiqa asarlari orasida talaygina sahna asarlari (opera, balet, musiqali spektakl), kinofilm va multfilm, telekoʻrsatuv va radioeshittirishlarga yozilgan musiqalar ham mavjud. Bolalar va ayni ular uchun kattalar tomonidan ijro etiladigan xalq musiqa ijodiyoti namunalari (qoʻshiq, musiqiy tomosha va oʻyinlar) Bolalar folkloriga kiradi.

I. S. Baxning „Anna Magdalena Baxning nota daftari“, P. Chaykovskiyning „Bolalar albomi“, R. Shumanning „Yoshlar albomi“, K. SenSansning „Xayvonlar karnavali“ orkestr fantaziyasi, S. Prokofyevning „Petya va boʻri“ simfonik ertagi, K. Orfning „Bolalar uchun musiqa“ 5 jildli toʻplami (G. Ketman bilan hamkorlikda) Bolalar musiqasining yorqin namunalaridir.

Oʻzbekistonda Bolalar musiqasi 20-asrning 30-yillarida yuzaga kelgan. Ilyos Akbarov, H. Muhamedova, K. Abdullayevlar birinchi bolalar qoʻshiqlari, V. Uspenskiy, B. Nadejdinlar bolalar uchun ilk fortepiano asarlari yaratgan. Lekin 1950-90-yillardagina Bolalar musiqasi tizim tarzida rivoj topdi. M. Burhonov, A. Muhamedov, F. Qodirov, N. Norxoʻjayev, Ye. Shvars, A. Mansurov va boshqa ommabop qoʻshiqlar, S. Varelas, B. Giyenko, D. Zokirov, G. Mushel, F. Nazarovlar turli janrlarda cholgʻu asarlar. X Azimov, S. Abramova, P. Xoliqov, Gʻ.Qodirov kabi kompozitorlar bolalar musiqa taʼlimiga oid asarlar yozgan. Bolalar uchun opera („Yoriltosh“, S. Boboyev; „Alovuddinning sehrli chirogʻi“, S. Varelas; „Malikai ayyor“, S. Jalil; „Ali Bobo va qirq qaroqchi“, V. Milov; „Xayvonlar sultoni“, A. Mansurov va boshqalar) va baletlar („Oltin kalitcha“, B. Zeydman; „Goʻzal Vasilisa“, A. Berlin), musiqali komediya („Dono qiz va ahmoq podsho“, D.Zokirov va boshqalar) yaratilgan. Kompozitorlardan T. Toshmatov, N. Norxoʻjayev, M. Bafoyev, A. Ergashev, A. Nabiyev, A. Mansurov va boshqa yosh tomoshabinlar va qoʻgʻirchoq teatrlarida sahnalashtirilgan spektakllarga musiqalar yaratishgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolalar oʻyin qoʻshiqlari

**Bolalar oʻyin qoʻshiqlari** — folklor janri. Bolalar oʻyini jarayonida aytiladi. Bolalar oʻyinining tarkibiy qismi boʻlib, oʻyin uchun zamin, kayfiyat hozirlaydi, ishtirokchilar harakatini toʻldiradi, dramatik holatni yuzaga keltiradi. Oʻzbek bolalarining koʻplab anʼanaviy oʻyini qoʻshiqlari bor. Odatda, bolalar oʻz oʻyinlarini chek tashlash yoki sanamalar ("Bir, ikki ...oʻn olti", "Choriy chambar" va boshqalar), shuningdek "Oʻrta qoʻl topish", "Guldur gup" va boshqa yordamida boshlaydilar. Oʻgʻil va qiz bolalar oʻrtasida "Toʻp", "Toʻp tosh", "Chittigul" kabi oʻyinlar keng tarqalgan va oʻziga xos qoʻshiqdari ham bor. Bolalar oʻz davrasida ularni aytish orqali qoʻshiqchilik mahoratini namoyish etadilar, akalari, kelinoyilari va boshqalarni tasvirlaydilar. Koptok oʻyinida aytiladigan qoʻshiq koptokning yer yoki devorga urilishiga hamohang boʻlib, u orqali yutuqlar soni hisoblanadi. Harakat va ovozning ritmik birligi oʻziga xos musiqiylik yaratib, bolaning oʻyin holatidagi kayfiyatini ifodalaydi. Unda maʼlum tarixiy davr, bolalar oʻsayotgan sharoit, oilaviy muhit va bunga ularning munosabati, shuningdek kayfiyat va kechinmalari yaqqol sezilib turadi.

Bolalar oʻrtasida keng tarqalgan "Oq terakmi, koʻk terak?", "Chuchvara qaynaydi", "Tepdim, sandiq ochildi", "Dumsiz tulki", "Quyonim, quyonim, ne boʻldi" kabi oʻyin va ularning qoʻshiqlari Oʻzbekistonning turli joylarida turlicha nomda uchrasa ham, mazmuni asosan bir xil. Bolalarning oʻzaro muomala madaniyatining oshishi, kirishimlilik, dilkashlik kabi fazilatlarining shakllanishi, shuningdek ham jismoniy, ham maʼnaviy oʻsishida bunday qoʻshiqlar muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Bolalar oʻyinlari

**Bolalar oʻyinlari** — bolalarni aqliy, axloqiy, jismoniy va estetik tarbiyalash vositalaridan biri. Bolalar oʻyinlari bolalarning har tomonlama kamol topishiga katta taʼsir qiladi. Oʻyin vaqtida sezgi, idrok, tafakkur, xayol, xotira, diqqat, iroda, hissiyot va boshqa ruhiy jarayonlar ishtirok etadi. Bolalar oʻyinlarining 3 asosiy xususiyati bor. Birinchidan, bola oʻyin faoliyatini erkin, oʻz xohishi bilan bajaradi. Ikkinchidan, mazkur faoliyatning ijodiy va faolligidir. Uchinchidan, oʻyin harakatlarining joʻshqinligi: bola oʻyinga qiziqib ketadi, zavqlanadi, unda oʻrtoqlik hissi kuchayadi va hokazo. Bolalar oʻyinlari mazmuniga qarab oʻyinchoqli, voqeaband (syujetli), harakatli va didaktik oʻyinlarga boʻlinadi: 1) oʻyinchoqli oʻyinlar asosan maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning oʻyinlaridir (sodda oʻyinchoqlar, mas, shiqildoq, kubiklar oʻynash; qum bilan oʻynash); 2) voqeaband oʻyinlarda bolalar kattalar faoliyatiga tadbid qilishadi. Bu oʻyinlar bolaning tashqi muhitidagi voqelikni aks ettiradi (mas, "bola boqish", "ovqat pishirish", "bogʻchabogʻcha" oʻynash va boshqalar) Bolalar ulgʻaygan sari ularning voqeaband oʻyinlari ham murakkablasha boradi; 3) harakatli oʻyinlarni bolalar yakka-yakka yoki birgalikda bajaradilar (koptok oʻynash, tez yugurish va boshqalar). Bu oʻyinlar maktab yoshidagi bolalarga ayniqsa foydalidir: bolalar sogʻligʻini mustahkamlaydi, ularni irodali qilib tarbiyalashga yordam beradi. Bolalarning sport oʻyinlari ham harakatli oʻyinlardandir; 4) didaktik oʻyinlarni tarbiyachilar oʻylab topadi. Bu oʻyinlar bogʻchalarning katta guruxlarida tarbiyalanadigan va boshlangʻich sinflarda oʻqiydigan bolalarga moʻljallanadi (tabiiy-ilmiy mavzularga, chet tili soʻzlarini eslab qolishga oid, loto oʻynash va hokazo.). Bu oʻyinlar bolalarda sezgi, idrok, diqqat, xotira, zehn kabi sifatlarni rivojlantirishga xizmat qiladi. Bolani sogʻlom va baquvvat boʻlib oʻsishiga imkon beradi.

## Manbalar
Bolaliktepa

**Bolaliktepa** — termizshohlar qalʼa qasri harobasi (5-6-asrlar). Termiz shahridan 30&nbsp;km shimolda. Katta va kichik tepaliklardan iborat boʻlgani uchun shunday atalgan. Bolaliktepani sanʼatshunosarxeolog L. I. Albaum oʻrgangan (1953— 55). Qalʼaqasr toʻrtburchak shakldagi paxsa poydevor (30×30×6 m) ustiga xom gʻisht (50×30×10 sm) dan qurilgan boʻlib, 16 xonadan iborat (ulardan 11 tasi 5-asrda, 5 tasi 6-asrda bunyod etilgan). Tashqariga qaragan xonalarning devorlari nishon tuynukli. Eng katta xona oʻrtasiga xom gʻishtdan davra tarhli otashkada (diametri 1,2 m, bal. 60 sm) ishlangan. Undagi kul qoldiqlari ichidan kuygan bugʻdoy doni va oʻrik danaklari topilgan. Xonalardan sopol va shisha idishlar, turli musiqiy asbob boʻlaklari, naqshinkor chilim, taqinchoqlar qadalgan ipak kiyimlar parchasi, chordana qurib bola emizayotgan ayol tasviri tushirilgan shisha turunj (medalon), yogʻoch qoshiq va boshqa topilgan. Xonalardan birida devorlarida toʻy marosimi aks ettirilgan devoriy rasmlar topilgan.

## Manbalar
Bolan yoʻlagi

**Bolan yoʻlagi** — Pokistonning gʻarbidagi, Makron va Sulaymon togʻlari tutashgan joydagi togʻ yoʻlagi. Bolan dovoni (balandligi 1792 m), Bolan daryosi vodiysi va Shirinob daryosi irmoqlaridan birining vodiysi orqali oʻtiladi. Qadimgi karvon yoʻllaridan biri. Sukkurdan Kvetta shahriga va undan Afg'oniston chegarasigacha boruvchi temir yoʻl va shosse yoʻli oʻtgan.

## Manbalar
Bolasogʻun

Bolasogʻun – oʻrta asrlardagi yirik shahar (7-14-asrlar). Qadimgi Yettisuv viloyatining markazi. Uning xarobalari Toʻqmoq shahrining (Qirgʻiziston) janubi-gʻarbida, 12&nbsp;km masofa (Chu vodiysi) da joylashgan. Tarixda Goʻbaliq („Yaxshi shahar“), baʼzan Koʻzbaliq, Qoʻz ulush, Xosun ordu (Kuchli Oʻrda) deb ham atalgan. Bolasogʻun 11-12-asr 1-yarmigacha qoraxoniylar 12-asr 2-yarmidan qoraxitoylar davlati poytaxti. 14-asrdagi oʻzaro urushlar natijasida vayron boʻlgan. Maxmud ibn Valining „Bahr ul-asror“ asarida yozilishicha, Bolasogʻunda 12-asr da 40 ta jome va 200 ta kichik masjid, 20 ta xonaqoh boʻlgan. A. N. Bernshtam olib borgan arxeologik qazishlar natijasida shahar chekkasida 7-8-asrlarga oid budda ibodatxonasi qoldiqlari topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulgʻor qalampiri

**Bulgʻor qalampiri -** (Capsicum annuum L), chuchuk garmdori — tomatdoshlarga mansub bir yillik sabzavot ekini. Vatani — Amerika. Barcha mamlakatlarda yetishtiriladi. Markaziy Osiyoda, ayniqsa Oʻzbekistonda koʻp ekiladi. Tupi oʻrtacha, tik, kam barg, yashil. Koʻkarib chiqqandan keyin mevasi 130—138 kunda yetiladi. Bargi yirik (boʻyi 10—11 sm, eni 5—6 sm), tuxumsimon, yashil. Gultoj barglari oq, gulkosasi yalpoq. Mevasi oʻrtacha, boʻyi 8—8,5 sm, eni 4,5—5 sm, ogʻirligi 60—115 g, yashil, ayrim navlari pishganda kizil rangga kiradi. Pusti dagʻalroq, eti 2–3&nbsp;mm, tarkibida 10— 11% quruq modda, 2—6% qand, kraxmal, 1,5% oqsil, yogʻ, kletchatka, vitamin S (100 g da 800&nbsp;mg), oz miqdorda vitamin V va V2, karotin bor. Urugʻi fevral boshida parnik yoki issiqxonaga sepiladi. 8—12 kunda maysalari koʻrinib qoladi. Birinchi chinbarg chiqarganda koʻchirib, 5—8 sm oralikda oʻtqaziladi. Koʻchatlari parnikda 5—10 kun oralatib, ikki marta (10 l suvga 7—8 g selitra, 25 g superfosfat va 15 g kaliy tuzi) oziqlantiriladi. Koʻchatlar dalaga aprelning birinchi yarmida 70x30 sm oraliq bilan ekiladi. Har gektar yerga 100&nbsp;kg sof azot, 120&nbsp;kg sof fosfor, 60&nbsp;kg sof kaliy hisobidan mineral oʻgʻit va 10—15 t chirigan goʻng solinadi. Goʻngning hammasi, fosfor va kaliyli mineral oʻgʻitning 75% kuzgi shudgorlash oldidan, qolgan qismi va azotli oʻgʻit oʻsish davrida yerga solinadi. Dastlab har 8—10 kunda, keyin har 11 — 13 kunda sugʻorilib, qator oralari 4—5-marta yumshatiladi. Yetilishiga qarab bir necha marta terib olinadi. Har gektardan 300 s gacha hosil beradi. Ovqatga ishlatiladi va konservalar tayyorlanadi. Oʻzbekistonda ekiladigan navlari: Bolgar 79. Oʻrtapishar nav, mevasi yashil, kesik piramida shaklida.

Toshkent sovgʻasi. Oʻrtapishar nav, kasallikka chidamli, mevasi konussimon, serhosil, urugʻi kam, ogʻirligi90—115g.

Yirik sariq903. Mevasi toʻq yashil, xiyol qovurgʻali (yana qarang Qalampir).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Boʻriyev H., Abdullayev A., Tomorke sabzavotchiligi, T., 1994.

Orif Qodirxoʻjayev.
Bolgariya telegraf agentligi

**Bolgariya telegraf agentligi** (BTA) - 1898-yilda tashkil etilgan. Sofiyada joylashgan. 1973-yildan Bolgariya Vazirlar Kengashi huzuridagi qoʻmita maqomini olgan. Bolgariyaning yirik shaharlarida, shuningdek xorijiy mamlakatlar poytaxtlarida (NyuYork, London, Parij, Moskva, Berlin, Ankara, Qohira, Dehli, Pekin va boshqalar) muxbirxonalari bor. Mamlakat gaz va radiosini ichki va tashki hayot masalalariga doir xabarlar bilan taʼminlaydi. Chet ellarga bolgar xalqi iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti haqida maʼlumotlarni tarqatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgar tili

**Bulg'or tili** — bolgarlar tili. Slavyan tillari (jan. guruxi) ga mansub. Bolgar tilida 7,85 mln. kishi soʻzlashadi (1992). Bolgar tili boshqa slavyan tillaridan oʻziga xos talaffuz meʼyoriga koʻra farqlanadi; "sht" va "jd" qorishiq tovushga ega. Hozirgi adabiy Bolgar tili 16-asr 2-yarmidan shakllangan, 19-asr 2-yarmiga kelib toʻliq qaror Yettisuvdan topilgan bolbollar (4-8-asrlar) topgan. Bunga shimoli-sharqiy bolgar shevalari asos boʻlgan. Yozuvi yunon grafikasi asosidagi kirillitsa alifbosida.

## Manbalar
Bolgariya fanlar akademiyasi

**Bolgariya fanlar akademiyasi** — Bolgariyaning oliy ilmiy muassasasi. Sofiya shahrida joylashgan. 1911-yil tuzilgan. 1949-yilda qayta tashkil etilgan. Asosiy vazifasi mamlakatda tabiiy va ijtimoiy fanlarni rivojlantirish hamda ularni muvofiklashtirishdan iborat. Akademiya tarkibida 50 dan ortiq akademiklar, 80 dan ortiq muxbir aʼzo, 90 dan ziyod xorijiy aʼzo, 10 ta tadqiqot va oʻquv markazi, kutubxona bor. Intlarning "Doklad", "Axborot"larini, shuningdek turli ilmiy davriy nashrlarni chop etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgarlar

**Bolgarlar** yoki **bulgʻorlar** () — etnik guruh, Bolgariyaning asosiy aholisi (6 million kishi), Bolgarlar yana Turkiya (351-600 ming), Germaniya (310 ming), Ukraina (204-500 ming), Moldova (52 ming), Rossiya (24 ming) va boshqa mamlakatlarda ham yashaydilar. Bolgarlarning mumiy soni 9 million kishi boʻlib, ular asosan bolgar tilida gaplashadilar. Ular Yevropeoid irqiga mansub. Dindorlari — asosan pravoslavlar, bir qismi islom dinida. Bolgarlarning etnogenezida frakiyaliklar, Bolqon yarim orolga 6—7-asrlarda koʻchib kelgan slavyanlar hamda Qora dengiz boʻyi dashtlaridan Asparux boshchiligida kelgan qad. turkiy elat protobolgarlar asosiy rol oʻynaganlar. 8—9-asrlarda slavyan va protobolgar etnik guruhlari bir-biri bilan yaqinlashib va bolgar etnik kelib chiqishi hosil boʻlgan slavyan tili va madaniyati bilan. Bolgarlar run, polyan, bolqon, shon kabi etnik guruhlarga boʻlinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* 
* 
* 
## Manbalar
Boldir

**Boldir** — tizza bilan oyoq panjasi oʻrtasidagi qism. Yuqoridan taqim oʻrtasidan oʻtgan gorizontal chiziq bilan, pastdan boldir oyoq kafti boʻgʻimi bilan chegaralangan. Boldir skeleti katta va kichik boldir suyaklaridan iborat. Suyaklar orasi ochiq boʻlib, uni qalin parda toʻldirib turadi. Suyaklar va pardaning old tomonida uchta, tashqi tomonida ikkita va orqa tomonida sakkizta muskul ustma-ust joylashgan. Ular tizza boʻgʻimini bukadi, panja va barmoqlarni bukadi va yozadi, panjani ichki va yon tomonga koʻtaradi. Boldirning ichki tomonida muskul boʻlmaydi. Orqadagi eng ustki kambalasimon muskul Boldirga maʼlum shakl berib turadi. U uch joydan, yaʼni son suyagining ikki cheti va boldir suyagining orqa yuzasidan boshlanganligi uchun "uch boshli muskul" deb ham yuritiladi. Bu muskulning yoʻgʻon, pishiq, kuchli payi (Axill payi) tovon suyagiga yopishadi va oyoqni erkin koʻtarib yurishga imkon beradi. Boldir terisiga sezuvchi, muskullarni harakatlantiruvchi nervlar hamda qon tomirlar keladi. Boldir oyoqning boshqa qismlari bilan birga gavdani koʻtarib turishda, yurishda qatnashadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boldirpanja boʻgʻimi

**Boldirpanja boʻgʻimi** — katta va kichik boldir suyaklarining pastki boʻgʻim yuzasi, oʻng va chap toʻpiqlarning boʻgʻim yuzasi bilan oyoq panjasining oshiq suyagi ustki boʻgʻim yuzalarining oʻzaro qoʻshilishidan vujudga kelgan boʻgʻim. Boldirpanja boʻgʻimi gʻaltaksimon boʻgʻim boʻlib, unda faqat bukilish va yozilish harakati roʻy beradi. Toʻpiqlar boʻgʻimni yon tomonga bukilishdan saqlaydi, natijada yurish oson boʻladi. Boldirpanja boʻgʻimini birlashtirib turuvchi boylamlar ham asosan ikki yon tomonda joylashib, boʻgʻim hosil qiluvchi suyaklarni oʻzaro birlashtirib turadi.

## Manbalar
Boldirqora

**Boldirqora** (Adiantum capillus-veneris L.) — qirqquloqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Togʻlardagi gʻorlarda, qoyalarning soya va sernam yoriqlarida, buloq yoqasida o'sadi. Boldirqoraning poya va barglaridan tayyorlanadigan kukun va ekstrakt safro va siydik haydovchi, balgʻam koʻchiruvchi, koʻkrak ogʻriqlari va nafas qisishini bosuvchi dori sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boldoq

**Boldoq** — 1) koʻzsiz silliq uzuk; 2) isirgʻa turi, faqat halqadan iborat, nafis va bezakdor boʻladi. Turkistonda uning oy tasvirli oy Boldoq, fargʻonacha Boldoq, qashqarboldoq va boshqa turlari keng tarqalgan; 3) biror asbob yoki buyumga yorilib ketmasligi uchun kiydiriladigan metall halqa; arava toʻgʻini japsarining ikki uchini qisib turuvchi bellikka kiydiriladigan temir halqa; 4) qilichning dastasi bilan tigʻi birikkan joydagi (qoʻlni toʻsib turadigan) halqasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stanley Baldwin

**Bolduin Stenli** (1867.3.8, Byudli, Vustershir — 1947.14.12, AstliXoll, Vustershir) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1923-24, 1924-29, 1935-37). Konservator B. hukumati 1926-yilda mamlakatdagi umumiy ish tashlashni bostirgan. Sovet Ittifoqi bilan diplomatik aloqalarni uzgan (1927).

## Manbalar
Bolero

**Bolero** (ispancha bolero) — ispan xalq raqsi. Surʼati oʻrtacha, oʻlchovi 3/4. Bolero odatda gitara va baraban joʻrligida ijro etiladi, raqsga tushuvchilar kastanyetalarda murakkab ritmlarni chalib, baʼzan qoʻshiq ham aytishadi. Yakka, juft va boshqa turlari mavjud. Bolero taxminan 1780-yilda paydo boʻlgan, ispan xalq bayramsayillarida ijro etilgan. 19-asrda kompozitorlarning sahna asarlari (xususan, opera va balet) ga kiritilgan, keyinchalik mustaqil musiqa asari (F. Shopen, I. Albenislarning fortepiano kuylari, M. Glinka, A. Dargomijskiy, L. Deliblarnint romanslari va boshqalar) sifatida ham rivoj topgan. Oʻzbekistonda Nayuiy nomidagi opera va balet teatrida M. Ravelning mashhur "Bolero" asari asosida balet sahnaga koʻyilgan, kompozitor S. Karimxoʻjayevning "M. Ravel xotirasiga" deb nomlangan xoreografik poemasi (1974) aynan mazkur asariga taqlidan yuzaga kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Simón Bolívar

**Bolivar Simon** (1783. 24.7-1830. 17.12) — Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik uchun olib borilgan kurash rahbari. Venesuela, Yangi Granada (hozirgi Kolumbiya va Panama), Kito provinsiyasi (hozirgi Ekvador) ni Ispaniya hukmronligidan ozod qilib, shu mamlakatlar hududida vujudga kelgan Buyuk Kolumbiya respublikasi prezidenta (1819—30). 1824 i. Peruni ozod qilgan va uning janubi-sharqiy qismi Yuqori Peruda B. nomi bilan atalgan Boliviya respublikasiga bosh boʻlgan. Venesuela milliy kongressi tomonidan Xaloskor deb eʼlon qilingan (1813).

## Manbalar
Bolivar

### Valyuta
**Bolivar** — Venesuelaning pul birligi. 100 sentimoga teng . 1910-yilda muomalaga kiritilgan. 1 AQSH dollari=169,8 B. (1994-yil oxiri). 1 AQSH dollari= 236 910,68 B. (iyul, 2020-yil).

### Tarixiy shaxslar

**Bolivar Simon** (24-iyul 1783-yil. - 17-dekabr 1830-yil.) — Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik uchun olib borilgan kurash rahbari. 
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boliviyaliklar

**Boliviyaliklar** (oʻzlarini bolivianos deb ataydilar) — xalq, Boliviyaning asosiy aholisi. 

Boliviyada (3 mln. kishi), Argentinada (150 ming kishi), Braziliya, AQSH, Peru va Chilida ham yashaydilar. Umumiy soni 3,2 mln. (1992). Boliviyaliklarni kanichana, kayuvava nomli indeys xalqlari; ispan-indeyslardan tarqalgan metislar (cholo); qisman ispanlardan tarqalgan kreollar tashkil qiladi. Ispan va guarani tilitsy gaplashadilar. Dindorlari — katoliklar. Asosan dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolbollar

**Bolbollar**, tosh maʼbudlar — tosh haykallar yoki tosh taxtalarga boʻrttirib ishlangan odam tasviri. Markaziy Osiyo, Tuva, Oltoy, Janubiy Sibir, Moʻgʻulistonning turkiy xalqlar yashagan dashtlaridagi tepaliklarga oʻrnatilgan. Ohangaron vodiysidan topilgan erkak shakli boʻrttirib ishlangan tosh taxta muhim ahamiyatga ega. Bolbollar asosan 6-8-asrlarda, baʼzi yerlarda 12-asrgacha rasm boʻlgan. Bolbollarni ilmiy jihatdan oʻrganishga V. V. Bartolʼd, N. I. Veseldvskiy asos solishgan.

Bolbollar qabrlar, shuningdek maxsus tepaliklarga oʻrnatilgan. Ular asosan erkak, ayrim hollarda ayol haykallari boʻlgan. Koʻpchilik Bolbollar qoʻlida idish ushlagan qurolli erkak shaklida tasvirlangan. Baʼzi olimlar Bolbollar oʻlgan odam (jumladan qabila zodagoni) ning, ayrimlari esa oʻldirilgan dushmanning tasvirini anglatadi deb hisoblaydilar.

Bolbollarga topinish va ular oldida turli marosimlarni oʻtkazish ajdodlar ruhiga sigʻinish bilan bogʻliq. Bolbollarni oʻrganish turkiy xalqlarning ijtimoiy tuzumi, urfodatlari, sanʼati, tarixi kabi masalalarni tushunishda katta yordam beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boldirgʻon

**Boldirgʻon** () — raʼnodoshlar oilasiga mansub oʻsimlik turi (qarang Maymunjon).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolid

**Bolid** – Yer atmosferasining quyi qatlamigacha kirib keladigan katta massali yorqin meteor jism. Koʻpincha, meteor jismlar atmosferaga kirganda boʻlinib, bugʻlanib ketadi. B. uchganda choʻgʻlangan gaz oqimlari va meteor jismning erigan tomchilari jism ortida „olovli dum“ hosil qilib, yorugʻ iz qoldiradi. Bu iz bir necha minut koʻrinib turadi. B. yoʻlidagi havoning qattiq siqilishi va siyraklashishi oqibatida baʼzan kuchli gumburlash eshitiladi. Baʼzida havo ochiq kunlari B. kunduzi ham koʻrinishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolish (pul)

**Bolish** (oʻlchovshunoslikda) — 1) moʻgʻullar va qisman turklar orasida (13—14 a.lar) muomalada boʻlgan tilla va kumush pul. Baʼzi manbalarda 75 dinorta, baʼzilarida 300 dinorga teng deb koʻrsatiladi. Vazni 150—600 misqol boʻlgan; 2) moʻgʻullar davlatida pul birligi oʻrnida yurgan oltin yoki kumush yombi. Chigʻatoyxon davrida (13-asr) 1 b. 300 dinorga, baʼzi hollarda 500 misqolga teng boʻlgan (Mirzo Ulugʻbek, "Toʻrt ulus tarixi", T., 1994, 3526.).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hassanal Bolkiah

**Bolkiax Muizzaddin Vaddaulax Muda Hassanal** (15-iyul 1946-yil, Bruney shahri, hozirgi BandarSeriBegavan) – Bruney sultoni. Sulton Muda Omar Ali Sayfuddin oʻgʻli. Kuala Lumpur (Malayziya)dagi „Viktoriya“ institutini va Buyuk Britaniyadagi Qirollik harbiy akademiyasini tugatgan. 1964-yildan valiahd, 1967-yil 5 oktyabrdan sulton. Ayni vaqtda 1984—1986-yillarda bosh vazir, moliya va ichki ishlar vaziri, 1986-yildan bosh vazir, moliya va mudofaa vaziri.

## Manbalar
Bolls asbobi

**Bolls asbobi** — paxta tolasining uzunligi oʻlchanadigan asbob. Ingliz ixtirochisi V. L. Bolls nomidan. Choʻzish apparati va undan olingan piltani lentaga boʻlib chiquvchi moslamadan iborat. Choʻzish apparatida 2 juft metall valik bor. Ostki valikka charm qoplangan. Valiklar bir-biriga prujina yordamida siqilib turadi. Paxta namunasidan 200—300 g tola ajratilib, 32 teng boʻlakka boʻlinadi va aralashtiriladi. Aralashmani yana 4 boʻlakka boʻlib, har biri alohidaalohida choʻzish apparatidan oʻtkaziladi va 4 pilta olinadi, soʻngra ularni qoʻshib, choʻzib bitta pilta yasaladi. Undan tarozida 0,1—0,13 g namuna tortib olib, tolalari parallel boʻlguncha choʻzish apparatidan oʻtkaziladi, keyin duxoba qoplangan valikka oʻrab, uz. 22 sm, eni 15&nbsp;mm li pilta hosil kilinadi. Bolls asbobi ning ikkinchi qismi karetka va taʼminlash valiklaridan iborat. Tayyorlangan pilta taʼminlash valiklari orasidan oʻtkazilib, karetkaga oʻrnatiladi. Karetka duxoba qoplangan stol ustida yurgiziladi,shunda piltadagi tolalar duxobaga oʻtadi. Duxobaga oʻtgan tolalar maxsus tarozida tortiladi. Tolalarning ogʻirligiga qarab diagramma tuziladi. Diagrammaning vertikal koordinata oʻqi tolalar ogʻirligini, gorizontal koordinata oʻki tolalar uzunligini koʻrsatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maxash Bolmahambetov

**Maxash Bolmahambetov** (1914—1977, Nukus) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi serjant. Dasht fronti 7-armiyasining 73-gvardiyachi oʻqchi diviziyasi alohida oʻqchi bataloni 2-rotasining boʻlinma komandiri. Bolmahambetov 1943-yil 9-sentabrda oʻz boʻlinmasi bilan batalonda birinchilardan boʻlib Dnepr boʻyidagi Borodayevka qishlogʻiga yorib kirib, tungi hujum vaqtidagi nayzabozlik jangida koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (22.02.1944). Dushmanning bir nechta oʻt ochish nuqtasini portlatgan. Urushdan keyin Nukus shaharda yashagan.

## Biografiyasi
1914-yilda Qoraqalpogʻistonning Qorauzyak tumani, Oxunboboev nomidagi kolxozning 6-son qishlogʻida chorvachi oilasida tugʻilgan. Millati qozoq. U kolxozda hisobchi va texnik boʻlib ishlagan.

Oʻzbekiston SSR Qoraqalpogʻiston Muxtor SSR Qoraqalpogʻiston Avtonom SSR Qorauzyak tuman harbiy komissarligi tomonidan 1943-yilda Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1943-yil mart oyidan Ulugʻ Vatan urushi janglarida qatnashgan. 1944-yildan KPSS(b)/KPSS aʼzosi boʻlgan.

1943-yil 25-sentyabrda gvardiya serjanti Maxash Balmahambetov boshchiligidagi alohida oʻquv batalonining 2-rota otryadi (73-gvardiya miltiq diviziyasi, 7-armiya, Dasht fronti) batalonda birinchi boʻlib qishloq yaqinida Dnepr daryosini kesib oʻtdi.

Kun davomida uning qoʻmondonligi ostidagi otryad miltiq kompaniyasining boshqa boʻlinmalarini kesib oʻtishni taʼminlab, dushmanning uchta qarshi hujumini qaytardi. Tungi hujum paytida jangchilar Borodayevka qishlogʻi chetiga bostirib kirib, qoʻshimcha kuchlar kelguniga qadar bosib olingan chiziqni ushlab turishdi. 1943-yil 28-sentyabrga oʻtar kechasi u dushmanning bir nechta oʻq otish joylari boʻlgan uyni portlatib yubordi, bu batalonning rivojlanishiga va qishloqni bosib olishga yordam berdi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 22-fevraldagi „Qizil Armiya ofitserlari, serjantlari va askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „*Qizil Armiyaning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganliklari uchun* *Dnepr daryosidan oʻtishda qoʻmondonlik, daryoning oʻng qirgʻogʻida harbiy muvaffaqiyatlarning rivojlanishi va bir vaqtning oʻzida koʻrsatilgan jasorat va qahramonlik*“ Lenin va Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

1945-yilda katta serjant unvoni bilan demobilizatsiya qilindi. U Qoraqalpogʻiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasining poytaxti — Nukus shahrida yashab ijod qilgan. 1977-yil 29-sentyabrda vafot etgan.

## Manbalar

## Havolalar
Bolodari

**Bolodari** (fors, bola — tepa, yuqori, dar — eshik) — eshik kesakisining tepa qismi. Quyi yogʻoch, yaʼni ostona tagdari, yon tomondagi ikki yogʻoch yondari deb ataladi. Ostonaga parallel qilib, ikki yondarining ustiga oʻrnatiladi. Baʼzan, ayniqsa mehmonxonalarda, jamoat binolarida yondarilar bilan birga oʻyma naqsh bilan ham bezatiladi (Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasining eshiklari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolometr

**Bolometr** (yun. bole — nur t...metr) — nurlanish energiyasini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Yutilayotgan nurlanish oqimi taʼsirida elektr karshiligi oʻzgaradigan termosezgir element ishiga asoslangan. Termosezgir element yuzasi yuqori yutish krbiliyatiga ega qora qurumga boʻyalgan, odatda, yupqa (0,1—1 mkm) metall qatlam yoki katta traviy qarshilik koeffitsiyentiga ega yarim oʻtkazgich yoki dielektrik boʻlishi mumkin. B. Uinston koʻprigi singari sxemada yasaladi. Koʻprikning bir tomonidagi termoelementga nurlanish oqimi tushiriladi, ikkinchi tomondagisi yopiq boʻladi. Nurlanish oqimi taʼsirida termoelement temperaturasi oʻzgaradi, natijada B.ning elektr qarshiligi, elektr zanjirida esa tok kuchi oʻzgaradi va yuklama qarshilikda kuchlanish pasayadi. Kuchlanishning ana shu pasayishi oʻlchanayotgan nurlanish oqimi quvvati oʻlchami boʻlib xizmat qiladi. Metall va yarimoʻtkazgichdan yasalgan B. ni sovitish talab etilmaydi. Sovitiladigan yarimoʻtkazgich (germaniy) li B. juda sezgir boʻladi. Oʻta va oʻta oʻtkazuvchan B. 2—4° K tragacha sovitiladi. Hozir eng sezgir B. germaniy va galliydan yasaladi va 1015 Vt quvvatni oʻlchashga imkon beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolish

**Bolish**, loʻla bolish — yostiq turi, uzunchoq va dumaloq shaklda boʻladi. Kashta tikib bezatilgan jildi bolinpoʻsh, takyapoʻsh deb ataladi. Yana qo'shimcha Yostiqpoʻsh ham deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolish (maʼnolari)

**Bolish**:

* Bolish, loʻla bolish — yostiq turi, uzunchoq va dumaloq shaklda boʻladi.
* Bolish (pul) (oʻlchovshunoslikda) — 1) moʻgʻullar va qisman turklar orasida (13—14 a.
Bolonya

**Bolonya** — Shim. Italiyadagi shahar, Emiliya-Romanya viloyati va Bolonya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Shim. Apennin togʻlari etagida, Reno daryosi boʻyida, Po daryosi bilan kanal orqali bogʻlangan. Aholisi 404 ming kishi (1995). Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Yirik transport yoʻllari tuguni. Bolonya mahsulotlarini qayta ishlaydigan, oziq-ovqat, priborsozlik, traktorsozlik, poligrafiya, elektrotexnika, qora metallurgiya sanoati rivojlangan. Gidroturbina, temir yoʻl uskunalari, oziq-ovqat va kimyo sanoatlari uchun mashinalar, oʻgʻit, keramika va poyabzal ishlab chiqaradigan korxonalar bor. Yevropadagi eng qad. universitet (11-asr), muhandis, veterinariya, savdo intlari, Badiiy akademiya va badiiy litseylar, muzeylar mavjud. Shahar miloddan avvalgi 6-asr oxirlarida etrusklarning yirik shahri sifatida tashkil topgan. Oʻrta asrlarda oʻzining huquq maktablari bilan nom chiqargan. 1861-yildan Italiya qirolligi tarkibida. B. markazida meʼmoriy yodgorliklarga boy Viktor Emmanuil maydoni bor: SanStefano roman cherkovi majmuasi (11—13-asrlar), uyminoralar (11—12-asrlar), gotika palatssosi (13— 15-asrlar), SanPetronio cherkovi (14— 17-asrlar), barokko va renessans uslubidagi hashamatli saroylar (15-asr) va boshqa

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolonya maktabi

**Bolonya maktabi** — Italiya tasviriy sanʼatidagi maktablardan biri. Markazi — Bolonya shahri Asarlarining oʻziga xos xususiyatlari va taʼsirchanligi bilan 14-asrdayoq Italiya tasviriy sanʼatida muhim oʻrin egalladi. Akauka Karrachchilar tomonidan "Toʻgʻri yoʻlga kirganlar akademiyasi" ning tuzilishi (taxminan 1585) bu yerda Yevropa akademizmi qoidalari va kelgusida shakllanadigan BAlar faoliyatini belgilab berdi. Bolonya maktabi vakillari (akauka Karrachchilar, Domenikino, G. Reni, Gverchino) diniy va afsonaviy mavzularda bezak kompozitsiyalar, devoriy rasmlar yaratgan. Bolonya maktabi sanʼat tarixida badiiy taʼlim tizimini yaratdi, barokkoga xos mehrob kartinalar, mahobatli bezak rasmlar, "qahramonona" manzaralar turini ishlab chiqdi. Dastlab asarlari (portret va maishiy janr)ga tuygʻularning haqqoniyligi va gʻoyaning yangiligi xos boʻlgan. Bolonya maktabi akademizmi keyinchalik (Italiya va undan tashqarida keng tarqaldi) hayotdan ajralib qolgan hissiz badiiy voqeaga aylandi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolonya universiteti

**Bolonya universiteti** () — Yevropadagi qadimgi universitetlardan biri. Italiyaning Bolonya shahrida joylashgan. 1088-yili Bolonya shahrida asos solingan. 12—15-asrlarda mashhur boʻlgan; 13-asrda untdagi oʻquvchilar soni 10 mingga yetgan. Bolonya universiteti yuridik, siyosiy fanlar, iqtisodiyot va tijorat, falsafa va sanʼat, pedagogika, tibbiyot, dorishunoslik, kimyo, muhandislik, qishloq xoʻjaligi, veterinariya va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bolonya universitetida 60 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Universitet kutubxonasida 1 mln.ga yakin asar saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolor qoʻydi

**Bolor Qoʻydi**, bolor oshirdi (toʻsin chiqardi) — uy-joy qurish bilan bogʻliq marosimlardan biri, uyning devori tiklangach, birinchi bolor (toʻsin) chiqariladi. Shunda quruvchi ustalar "bolor oʻtirmayapti" deyishadi. Uy egasi ustalarga bittadan yo koʻilak, yo chorsi beradi. Mana shundan keyin uyning bolorlari chiqariladi, ustalarga, qurilishda yordam berayotgan va hozir boʻlganlarga ziyofat beriladi. Bolor qoʻydi (oshirdi) marosimi uyning tomini yopish uchun chiqariladigan toʻsinlar yaxshi oʻtirsin, tomi mustahkam boʻlsin degan maqsadda qilinadigan xayrsadaqa koʻrinishlaridan biridir.

## Manbalar
Bolosoy

**Bolosoy**, Forishsoy — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Nurota tizmasining shim. yon bagʻri (1800 m) dan boshlanadi. Uzunligi 25&nbsp;km, havzasining maydoni 18&nbsp;km². Bolosoy bosh qismida koʻp joylarda qoyali daralardan iborat tor vodiyda, shagʻal va harsang toshli serostona oʻzanda oqadi. Bolosoy kamsuv soy, oʻrtacha suv sarfi 80 l/sek. Bolosoy da asosan erta bahorda, qor erigan va yomgʻir yoqqan vaqtlarda sersuv boʻladi, yozda tekislik qismida soy qurib qoladi. Bolosoy Forish qishlogʻi yerlarini sugʻoradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Bolotnikov

**Ivan Isayevich Bolotnikov** (? 1608) – Rossiyadagi qoʻzgʻolon (1606–07) rahbari. U yoshligida boyar Telyatevskiyning qaroli (xolopi) boʻlgan, keyinchalik kazaklar tomoniga qochgan, tatarlar uni tutib olib, turklarga qul qilib sotishgan. Bolotnikov Turkiya harbiy kemasida eshkakchi boʻlib ishlagan. Qullikdan qochib Rossiyaga qaytgan. Rossiyaningjan. hududlari, Moskva atrofi, Kaluga, Tulada qoʻzgʻolonchi qoʻshinlar tashkilotchisi. Qoʻzgʻolon bostirilgach, Bolotnikov Kargopolga surgun qilingan (1607-yil oktabr), ikkala koʻzi oʻyilib, suvga choʻktirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolt kesish stanogi

**Bolt kesish stanogi** — bolt, shpilka, trubalarga rezba kesuvchi metall kesish stanogi. Plashkalar (rezba qirqish asboblari) oʻrnatilgan vint kesish kallagi bilan jihozlangan. Ishlov beriladigan buyum support tiskilariga mahkamlanib, stanok staninasi boʻylab suriladi va plashkalarga tegadi; shundan soʻng buyum harakatini plashkalar amalga oshiradi va rezba kesadi. Ishlov berilgandan soʻng plashkalar buyumni avtomatik tarzda boʻshatadi. Bolt kesish stanogi s. ning ish unumdorligi tokarlik va rezba frezalash stanoklarinikiga nisbatan yuqori.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boloi Hovuz masjidi

**Boloi Hovuz masjidi** — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik .

## Tarixi
Boloi Hovuz masjidining katta gumbazli masjidi va bir kayvonli ayvoni oʻzbek hukmdori Abulfayzxonning onasi — Sitorai Mohi xossaning donatorligida 1712-yilda, hovli va hujralari esa XIX asrda qurilgan. M. Y. Saidjonovga koʻra, 1915—1917-yillarda masjid ayvoni 3 kayvonli qilib qayta taʼmirdan chiqarilgan. Masjid minorasi saqlanib qolmagan, u 1917-yilda Usta Shirin Murodov va usta Hafizovlar tomonidan boshqa xil koʻrinishda bunyod etilgan. Masjidda juma namozi oʻqilgan.

## Meʼmorchiligi
Tomonlari 11,5 m li murabba tarhli bino. Boloi Hovuz masjidi qalqonsimon va murakkab boʻrtma naqshlar bilan bezatilgan. Mehrobiga nafis naqshlar ishlangan. Ganch shuvoqli peshtoq masjidning sharq tomonida boʻlib, boʻgʻot osti ganch naqshlar bilan bezatilgan. Peshtoqning yon tomonlariga ikki qavatli baland tokchali hujralar qurilgan.

Masjidning 20 ta baland va ingichka yogʻoch ustunli ayvoni bor. Ayvonning yon devorlaridagi tokchalari nakshlar bilan bezatilgan. Masjidning ayvoni va qandil osilgan shipi ayniqsa serhasham. Registon maydoni tomonidan Bolohovuz masjidiga qaralsa peshayvoni, maydon yonboshidagi kichkina minorasi va oʻrtasidagi hovuz kishida ajoyib taassurot qoldiradi. Hovuz qirgʻoqlari yirik toshlar bilan zinapoyali qilib mustahkamlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar
Abdulla Boltayev

**Abdulla Boltayev** (1896 — Xiva 1966) — naqqosh, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Xorazm naqqoshligining yirik vakillaridan bo'lib, chizma va boʻyama naqsh ustasi. Boʻyoqchi, matoga gul bosuvchi usta oilasida tugilgan. Xivalik mashhur naqqosh va koshinkor usta Eshmuhammad Xudoyberdiyevdan hunar oʻrgangan. Yirik hashamatli binolar ( Islomxoʻja madrasasi va minorasi, 1912) qurilishida va ularni bezashda ishtirok qilgan. 1920-yildan mustaqil ishlay boshlagan. 1924-yildan Xorazm viloyati oʻlkashunoslik muzeyida ilmiy xodim. Xorazm vohasidagi atoqli ganch, tosh, yogʻoch oʻymakorlari, naqqosh larning eng yaxshi naqshlarini toʻplagan, ularni ijodiy oʻrganib, oʻzi ham naqsh na'munalari yaratgan. Xiva naqqoshligiga xos shox, poya (tanob, raftor), barg, gul va gʻunchalarga oʻxshash aylanma islimiy naqshlar Abdulla Boltayev ijodida asosiy oʻrin egallaydi. Naqsh namunalari, axtalari va girixlarida islimiy naqshlar uygʻunlashtirilgan. Koʻpgina xorazmlik ustalar uning chizmalari asosida ishlagan. Maye, Ota Polvonov uning chizmalari asosida bezagan ustun va eshik 1937-yil Parijda Amaliy sanʼat koʻrgazmasida namoyish qilingan. Abdulla Boltayev ishtirokida Koʻhna Ark, Toshhovli, Nurullaboy saroyi va boshqa meʼmoriy yodgorliklar taʼmirlangan. 1946—1947 yillarda Toshkentdagi Navoiy teatri binosining Xiva zalini bezagan ustalarga rahbarlik qilgan, shu teatr binosi eshiklari, tosh detallaridagi naqshlar uning chizmalari asosida ishlangan. Abdulla Boltayev tayyorlagan naqsh namunalari, uning chizmalari asosida ishlangan kulollik buyumlari Moskva (Sharq xalqlari sanʼati muzeyi), Toshkent (Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi, Amaliy sanʼat muzeyi, Oʻzbekiston Adabiyot akademiyasi Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi), Xivadagi muzeylarda saqlanadi.
U 30 yil Xiva muzeylarida saqlovchilik qilgan, SSSR davlat mukofoti laureate bo‘lgan.
## Manbalar

* Xoʻjayev A., Naqqosh Abdulla Boltayev,T., 1963.
Bolt

**Bolt** () — mashina yoki inshootlarning ajraluvchi qismlarini biriktiruvchi mahkamlash detali; bir uchida rezba qirqilgan, ikkinchi uchida toʻrt yoki olti qirrali kallagi boʻlgan dumaloq sterjendan iborat. Bolt biriktiriladigan detallardagi teshikdan oʻtkazilib, rezbali uchiga gayka burab qoʻyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurauf Boltayev

**Abdurauf Boltayev** (1909.2.6, Kattaqoʻrgʻon 1978.6.10, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1931—34 yillarda Qoradaryo, Narpay, Sariosiyo tumanlari, Kattaqoʻrgʻon shahri, Qashqadaryo viloyati teatrlarining tashkilotchilaridan, 1934—39 ylar Samarqand viloyat teatri da, 1939-yildan Muqimiy teatrida aktyor. Mashhur rollari: Qozi ("Maysaraning ishi"), Boboxon ("Tohir va Zuhra"), Jiyanboy ("Gʻunchalar"), Umurzoqboy ("Paranji sirlari"), Flores ("Qoʻzibuloq"), Qozi ("Navoiy Astrobodda"), Mulla Kamol ("Nurxon") va boshqa "Opasingillar", "Qutlugʻ qon", "Qalbingda quyosh" filmlari, "Nashtar" satirik kinojurnalining koʻp sonlarida turli rollar ijro etgan. B. kulgili, hajviy rollarda tanilgan. U oʻz kahramonlarining asosiy xususiyatlarini boʻrttirib tasvirlaydi, hajv va kinoya vositalaridan keng foydalangan. B. yaratgan qahramonlar soddaligi va samimiyligi bilan ajralib turgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Abdurauf Boltayevga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Boltayev Botir

**Boltayev Botir** (1942. 15. 12, Xiva) — meʼmoriy yodgorliklarni taʼmirlash ustasi, meʼmor. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining akademik (1997). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1974). Madaniyat ishlari vazirligining Madaniy yodgorliklarni asrash ilmiy ishlab chiqarish boshqarmasining maxsus loyihalash ustaxonasida meʼmor, usta. Meʼmor, naqqosh, koshinkor va oʻymakor usta sifatida qad. meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda faol ishtirok etadi. 90- yillarda Mchan qalʼadatn Toshhovli (haramxona), Koʻhna Ark (arzxona), Qibla Tozabogʻdagi masjid, Pahpavon Mahmud maqbarasi, Uch avliyo maqbarasi, Shahrisabzdagi Gumbazi Sayidon, Koʻk gumbaz masjidi, Buxorodagi Bahouddin majmuasi va boshqalarni taʼmirlashda qatnashdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikroma Boltayeva

**Ikroma Boltayeva** (1916.16.1, Kitob – 1993.21.11, Toshkent) – O‘zbekiston SSR xalq artisti (1956). Pedagogika bilim yurtida (1930—1932), Lohutiy nomidagi Toshkent teatr texnikumida (1933—1934) taʼlim olgan. Ijodiy faoliyatini Qashqadaryo teatrida boshlagan. 1934—1945-yillar Samarqand teatrida ishlab, Qunduz („Togʻ qizi“), Ledi Milford („Makr va muhabbat“), Maysara, Jamila („Maysaraning ishi“, „Boy ila xizmatchi“) kabi obrazlarni yaratgan. 1946-yildan Hamza teatrida. Boltayevaning obrazlari mukammal va tugalligi bilan ajralib turadi. Yuksak aktyorlik mahorati, ifodali nutqi, yorqin maishiy boʻyoqlar vositasida oʻziga xos qaytarilmas obrazlar yaratishga erishdi. Mashhur rollari: Varvara („Momaqaddiroq“), Hafiza, Saltanat, Netayxon, Shakarbuvi („Yangi yer“, „Shohi soʻzana“, „Tobutdan tovush“, „Ayajonlarim“), Dezdemona („Otello“), Nuri („Qutlugʻ qon“), Marhamat („Parvona“), Huriniso, Saodat („Oltin devor“, „Istanbul fojiasi“), Bashorat, Farmonbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“) va boshqa Kinoda (Halima, „Mahallada duv-duv gap“ va boshqalar) ham rollar ijro etgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979).

## Manbalar
Hojixon Boltayev

**Hojixon Boltayev** (1902, Xonqa (hozirgi Yangiariq) tumani Qorchimon qishlogʻi 1987.12.8, Chorjoʻy (Xonqa tumani qabristoniga dafn etilgan)) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Xorazmmaqomchilik maktabining namoyandasi. Xorazm viloyati musiqali drama teatrida (1934— 41, 1949-61), milliy estradada (1942-49), M. Xudoybergenov rahbarligidagi maqom ansamblida (1942— 45) ishlagan. 1962—72 yillarda Urganch shahri madaniyat uyida oʻzi tashkil etgan maqomchilar ansamblining rahbari. Repertuaridan Xorazm maqomlari, suvoralar va boshqa yirik ashula yoʻllari oʻrin olgan. Jarangdor va yoqimli ovoz sohibi. Tovush kuchini ravon taqsimlash, avjlarga yengil chiqa borish va ularni uzoqsaqlay olish B. uslubiga xos. B. toʻla ijro etgan Buzruk, Segoh maqomlari Sanʼatshunoslik instituti, koʻplab suvora va maqom yoʻllari Oʻzbekiston radiosi hamda Toshkent gramyozuv studiyasi tomonidan yozib olingan. Hajixon Boltayev Xorazm maqomchilaridan N. Yusupova, Q. Iskandarov, hofizlardan R. Jumaniyozov, K. Hojiyev, S. Avazov va boshqa ning ustozi. 1990-yildan Xorazmda B. nomida xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.

## Manbalar
Boltachi

**Boltachi** — Usmonli turk imperiyasida sulton saroyi qoʻriqchisi. B.lar harbiy yurishlar vaqtida hukmdor haramini qoʻriqlab borganlar. Tunda qoʻshin dam olishga toʻxtaganda chodirlarini haram atrofiga tikkanlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltachi muhammad posho

BOLTACHI (TABARDOR) MUHAMMAD POSHO (1660—1712) -Usmonli turk imperiyasi sultoni Ahmadxon III davri (1703—30) dagi sadri aʼzam. Oʻsmirlik chogʻida sulton saroyiga kelib, boltachilar safiga xizmatga kirgan. Xushroʻy va xushovoz boʻlganidan edda "Xushroʻy muazzin" degan nom bilan tanilgan. 1704-yil sulton Ahmadxon III uni bosh miroxur etib tayinlagan, bir yildan keyin esa sadri aʼzam lavozimiga koʻtargan. 18 oy shu lavozimda ishlagach, amaldan tushirilgan, keyinchalik Arzirum va Halab voliysi etib tayinlangan. 1710-yil rusturk urushi boshlangach, sadri aʼzam lavozimiga qayta tayinlangan. Turk lashkari rus qoʻshinlarini Prut daryosi etagida butunlay tormor qilib, Pyotr I ni asir olishiga bir bahya qolganda, B.(T)M.P. ruslarga sulh tuzishni taklif qilib gʻoyatda katta xatoga yoʻl qoʻygan. U bu xatosi uchun amaldan tushirilib, Mitilena, soʻng Lemnos o.ga surgun qilingan va bir yildan keyin oʻsha yerda vafot etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muhammad Nazarovich Boltayev

**Boltayev Muhammad Nazarovich** (1928. 1.10, Buxoro) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978), falsafa fanlari doktori (1966), professor (1968). Buxoro davlat pedagogika institutini tugatgan (1950). Dushanbe, Toshkentdagi oliy oʻquv yurtlarida falsafadan dare berdi. Qarshi davlat pedagogika instituti rektori (1977—86), Buxoro davlat universiteti falsafa kafedrasi mudiri (1986-yildan). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo mutafakkirlarining falsafiy fikr taraqqiyotiga qoʻshgan hissasi, tasavvuf vakillarining inson hayotining maʼnosi haqidagi fiqolariga, umuminsoniy maʼnaviyaxloqiy qadriyatlarga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltipiq

**Boltipiq** (Cardaria repens L. (Schrenk) larm.) — krestguldoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi tik usadi, sershox, boʻyi 15—20 sm. Barglari ketmaket joylashgan, gullari oq, qalqonsimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi toʻrt urugʻli qoʻzoq. Aprel — iyunda gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan hamda ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Bir tup oʻsimlik 3—5 mingtagacha urugʻ beradi. Urugʻlari asosan suv orqali tarqaladi. 15—20° trada unib chiqadi. Ildizi oʻq ildiz boʻlib, tuproqqa 1,5–2 m gacha chuqur kiradi. Qurgʻoqchilik va shoʻrga chidamli. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Bedapoyalar, paxtazor, sugʻoriladigan va lalmi ekinlar orasida, yoʻl yoqalari, tashlandiq yerlar, ariq boʻylari, bogʻuzumzorlarda uchraydi.

Kurash choralari: angʻizni yumshatish, yerni chuqur shudgor qilish, kultivatsiyalash va boshqa

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltayutar

**Boltayutar** – yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub qush. Oʻzbekistonda uchraydigan yirtqich qushlarning eng yirigi. Uzunligi 1,1 m gacha, qanoti yoyilganda 2,7 m ga boradi. Boshi va tanasining qorin tomoni oqish yoki sargʻish, orqa tomoni qoramtir. Tumshugi ostida qattiq qilsimon patlardan hosil boʻlgan bir tutam kokili bor. Boltayutar Markaziy Osiyo, Arabiston, Janubiy Yevropa va Afrikaning shimoli sharqida tarqalgan, Oʻzbekistonda togʻlarning qoyali joylarida yashaydi. Nurota togʻlaridek past togʻlarda ham, Pomir va Tyanshan kabi baland togʻlarda ham uchraydi. Uyasini qoyalar orasiga quradi. Dekabr–yanvarda 1–2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini erkagi bilan urgʻochisi galma-gal bosadi, lekin urgʻochisi koʻproq oʻtiradi. 55–60 kunda bola ochadi, bolasi 4 oyda uchirma boʻladi. Boltayutar odamga va yirik sut emizuvchilarga hujum qilmaydi. Oʻlimtiklar va suyaklar bilan oziqlanadi. Qanoti katta va keng boʻlib, oʻlimtiklar axtarib uzoqqa uchishga moslashgan. Baʼzan kaklik, quyon, sugʻurlarga hujum qiladi. Kopetdogʻ etagida toshbaqalar bilan oziqlanishi aniqlangan. Boltayutar toshbaqa kosasini kuchli tumshugʻi bilan sindira oladi. Suyaklarni ham hazm qiladi. Tirnoqlari toʻmtoq, barmoklari kaltaligidan tirik hayvonlarni tutib oʻldira olmaydi, lekin oʻljasini panjalari bilan changallab ucha oladi. Boltayutar koʻpchilik mamlakatlar Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltatumshuq

**Boltatumshuq** – chumchuqsimonlar turkumining targʻilboshlilar oilasiga mansub sayroqi qush. Yevropa va Osiyoning oʻrta mintaqalarida tarqalgan. Qishlash uchun janabiga – Qora dengiz atrofi va Sharqiy Xitoyga uchib ketadi. Afgʻoniston, Pokiston va Shimoliy Gʻarbiy Hindistonda oʻtroq yashaydi. Oʻzbekistonda Hisor-Olay togʻlarida uchraydi. Oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Tumshugʻi katta va baquvvat, meva danaklarini chaqishga yaxshi moslashgan. Uyasini daraxtga quradi. 4–5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini urgʻochisi bosadi. Erkagi unga oziq tashiydi. Bolasi 14 kunda tuxumdan chiqadi, yana 11–14 kundan soʻng uchirma boʻladi. Oʻzbekiston togʻlaridagi archazorlarda archa boltatumshugʻi uchraydi. Turli xil mevalar, oʻsimliklar urugʻi va don bilan oziqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil