Nizomiy parki

**Nizami bogʻi** () — Ozarbayjon poytaxti Boku shahridagi eng qadimiy bogʻlardan biri. U shaharning Xatoiy tumanida, XIX asr oxirida Nobel birodarlari tomonidan oʻz kompaniyasi xodimlari uchun Boku chekkasidagi "Qora shahar" (Black City) chegarasida qurilgan turar-joy majmuasi — Villa Petrolea hududida joylashgan. Bogʻning umumiy maydoni 13,6 gektarni tashkil etadi.

Keng hududdagi sanoat landshafti oʻrtasida barpo etilgan ushbu bogʻ Absheron yarim orolining bogʻdorchilik arxitekturasiga ijobiy taʼsir koʻrsatdi. 1920-yildan keyin Villa Petroleaning sobiq bogʻi Lunacharskiy nomi bilan, keyinchalik — nemis gazetasi sharafiga “Rote-Fane” deb atalgan, soʻngra Nizomiy Ganjaviy nomi berilgan.

## Bogʻ tarixi
### Bogʻning yaratilishi
1882–1883-yillarda Absheron yarim orolidagi neft konlarini oʻzlashtirish bilan shugʻullangan Nobel birodarlari saʼy-harakatlari bilan Boku shahridagi "Qora" va "Oq" shaharlar chegarasida kompaniya xodimlari uchun "Neft villasi" (Villa Petrolea) turar-joy majmuasi yaratildi. Atigi bir-ikki yil ichida 10,26 gektar maydon koʻkalamzorlashtirildi. Taqqoslash uchun, 1920-yilga kelib Bokuda (shahar devorlaridan tashqarida) 80 yil davomida yaratilgan jamoat koʻchatlarining umumiy maydoni ham taxminan shuncha (10,03 gektar) boʻlgan.

Boku markazidan deyarli 8 km uzoqlikda joylashgan zavodlar hududi tabiiy maʼlumotlar va obodonlashtirish nuqtai nazaridan juda noqulay edi. Shunga qaramay, bu joy Boku proletariati hayoti uchun maqbul deb hisoblangan. Biroq, maʼmuriy va texnik xodimlar, hatto yuqori maosh evaziga ham, bunday muhitda ishlashga va yashashga rozi boʻlishmagan. Shu sababli, Nobellar taklif etilgan mutaxassislarni yoʻqotmaslik uchun ular uchun imtiyozli yashash sharoitlarini taklif qilishdi. Keshla qishlogʻi yaqinidagi neft baklari, omborlar va neftni qayta ishlash zavodlari orasida 10 gektarga yaqin yashil maydon yaratish uchun taniqli mutaxassis E. Bekle taklif qilindi. Uning rahbarligida avvalroq Varshavada koʻplab bogʻ va parklar yaratilgan edi.

Bekle neft chiqindilari bilan toʻyingan joy bilan tanishgach, bogʻ uchun unumdor tuproq keltirishni talab qildi. Tez orada Lankaran tumanidan unumdor tuproq ortilgan barjalar "Qora shahar"dagi kompaniya pristaniga kela boshladi. Biroq, sugʻorish uchun chuchuk suv yetkazib berish masalasi qiyinroq kechdi. Shunda Nobel birodarlari firmasi Astraxan reydidan qaytayotgan tankerlarni ballast sifatida Volga suvi bilan toʻldirib, "Qora shahar" sohillariga yuborishni buyurdi.

Shunday qilib, "Qora" va "Oq" shaharlar tutashgan joyda Villa Petrolea deb nomlangan bogʻ paydo boʻldi. Bogʻbon E. Bekle Absheronning tabiiy xususiyatlarini oʻrganib, villaning hajmiy-fazoviy tuzilishini hal qilish uchun daraxt turlarini tanlashga alohida eʼtibor qaratdi. Bekle koʻchat materiallarini Lankaran, Tiflis, Batumi va boshqa shaharlardan toʻpladi, shuningdek, Rossiya va Yevropadagi pitomniklardan buyurtma qildi.

Villaning bogʻida 80 000 ga yaqin buta va daraxtlar oʻsgan boʻlib, ularning aksariyati mevali daraxtlar edi. Hududning relyefi (dengizga qaragan qiyalik), turar-joy va boshqa binolarning joylashishi Villa Petroleaning asosiy rejalashtirish tuzilishini belgilab berdi. Koʻplab yoʻlaklar va xiyobonlar binolarga olib borar, ularning qarshisida gulzorlar va daraxt guruhlari joylashtirilgan edi. Asosiy xiyobonlar kuzatuv maydonchalariga chiqardi. U yerdan zich koʻkatlar orasidan "Qora shahar"ning zavod moʻrilari va Kaspiy dengizi koʻrinib turardi.

Rim meʼmorchiligi motivlari qoʻllanilgan, janubga xos terassa va balkonli binolar meʼmorining ismi aniqlanmagan. Biroq, villaning bosh rejasi va bogʻning kompozitsion gʻoyasi bu yerda mahoratli meʼmor ishlaganidan dalolat beradi. Arxitektura doktori Shamil Fatullayevning fikricha, bularning barchasi ismsiz meʼmor tomonidan Beklening bevosita ishtirokida ishlab chiqilgan. Fatullayevga koʻra, "sanoat landshaftidagi ushbu ajoyib bogʻ Absheronning park arxitekturasiga ijobiy taʼsir koʻrsatdi va kapitalistik Boku meʼmorchiligida yangi mavzuni ochib berdi".

1931-yil 9-iyulda Boku neftchilarining ushbu madaniyat va istirohat bogʻida "Rote-Fane" Qizil bayrogʻi kelishiga bagʻishlangan butun Boku neftchi-zarbdorlarining yigʻilishi boʻlib oʻtdi. Yigʻilishda Germaniya kommunistlari yetakchisi Ernst Telmanga telegramma yuborishga qaror qilindi. Shundan soʻng yigʻilish oʻtkazilgan bogʻ "Rote-Fane madaniyat va istirohat bogʻi" deb nomlandi.

Bokuning ishchilar tumanidagi Rote-Fane bogʻida 1932-yilgi mavsum radio simfonik orkestri hamda Ozarbayjon davlat xalq cholgʻu asboblari orkestrining katta konsertlar sikli bilan ochildi.

### Bogʻning rekonstruksiya qilinishi

1939-yilda Bokuning “Rabochiy” gazetasida bogʻni rekonstruksiya qilish ishlari shu yozda boshlanishi haqida xabar berildi. Baksovet bogʻlar va parklar boshqarmasining loyiha byurosi Rote-Fane bogʻini qayta qurish loyihasini ishlab chiqishga kirishdi. Loyiha mualliflari meʼmorlar — M. Koxman, V. Ivanov va A. Alekseyev edi. Xabarda bogʻ kengayib, uning hududi 6 gektarga koʻpayishi, xiyobon va yoʻlaklar qayta ishlanib, subtropik va doimiy yashil daraxtlar bilan bezatilishi aytilgan edi.

Raqs maydonchasi ortidagi "erkin dam olish xiyoboni" uchun katta maydon ajratildi. Bu yerda bogʻ-oʻrmon muhitini yaratish rejalashtirilgan edi: daraxtlar ekildi, maysazorlar yaratildi. Bogʻ hovuzi markazida favvora va suv bilan oʻralgan sahna joylashgan yashil orolcha barpo etish koʻzda tutilgan edi. Bogʻni haykallar bilan bezatish, pavilyon va kioʻsklarni yangilash, shuningdek, sport stadioni qurish ham rejalashtirilgan edi. Rekonstruksiyani 1941-yilgacha yakunlash belgilangan edi.

2021-yilda bogʻ hududida navbatdagi obodonlashtirish ishlarini amalga oshirish rejalashtirildi.

## Shuningdek qarang
* Xoqoniy bogʻi
* Aliogʻa Vohid bogʻi
* Mirzo Alakbar Sobir bogʻi

## Manbalar

## Havolalar
* Nizami bogʻining rekonstruksiyadan soʻnggi koʻrinishi — Video
* Boku bogʻlari tarixi haqida maʼlumotlar