open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sulola

**Sulola** — muayyan urugʻdan, avloddan tarqalgan, vorislik, valiahdlik huquqiga ega boʻlgan, asosan, birin-ketin taxtga oʻtirgan podsholar, amirlar va xonlar nasli yoki biror oqsuyak oilalar ota avlodidan hozirgacha boʻlgan sulola vakillari tarixi, bir oiladan boʻlgan hukmdorlar ketma-ketligi, odatda monarxiya tuzumi sharoitida, lekin ba’zan respublikalarda ham paydo boʻladi. Sulolani „uy“, „oila“ yoki „klan“ deb ham atash mumkin. Sulolalarga abbosiylar, axomaniylar, buvayhiylar, somoniylar, mangʻitlar, gʻaznaviylar va boshqalar misol boʻladi.

Tarixchilar ketma-ket sulolalar doirasidan foydalangan holda Qadimgi Eron (miloddan avvalgi 3200 – 539-yillar), Qadimgi Misr (miloddan avvalgi 3100 – 30-yillar), Qadimgi va Imperator Xitoy (miloddan avvalgi 2070 – milodiy 1912-yillar) kabi ko‘plab davlatlar va sivilizatsiyalar tarixini davriylashtiradilar.  Shunday qilib, „sulola“ atamasi oila hukmronlik qilgan davrni chegaralash uchun ishlatilishi mumkin.
Suls

**Suls**, xatti suls — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublari dan biri. Goʻzalligi tufayli "xatlar imomi", deb atalgan. Kufiy xatidan keyin ixtiro qilingan boʻlib, ijodkori Ibn Muqla. Harflarning 4 qismi toʻgʻri, ikki qismi egri chiziqlar dan iborat (nomi ham shundan: S. Soʻzi bir narsaning 1/3 qismi yoki 3-qismi degan maʼnoni bildiradi). S.da "alif", "dol" va "lom" harflari gajakli boʻladi, "dol", "re" va "vov" harflari nafis buralma (shamra) bilan tugaydi; soʻz oxirida "ho" harfi choʻziq yoziladi. S. dastlab rasmiy qujjatlarni yozish, keyinroq Qurʼon koʻchirishda qoʻllangan; kitoblardagi shams naqshi ichidagi yozuv, asar nomlari, Qurʼon va hadislardan keltirilgan ibora va jumlalar S.da bitilgan. Kitoblarda, maxsus mufradot yoki qitalarda ham qoʻllangan. Yoqut Mustaʼsimiy S. yozuvida maxsus ("Yoqut sulsi" yoki "Yoqut taʼriyqi" deb ataluvchi) uslub yaratgan.
Sulton

**Sulton** ( — hukmdor, podshoh) — 1) musulmon davlatlari boshliqlarining unvoni. 10-asrda islom mamlakatlarida xukmdor sulton deb yuritilgan. Shohlar, xonlar va ularning farzandlari ismiga S soʻzi qoʻshib aytilgan. Rum sultonligi hukmdorlariga sulton unvoni 11 a.ning 30y.laridan berila boshlangan. Mazkur unvonni 1-boʻlib saljuqiylardan boʻlgan Toʻgʻrulbek 1038-yilda olgan va bu unvon 1055-yil Bagʻdod zabt etilganidan soʻng xalifa tomonidan eʼtirof etilgan. Usmonli turk hukmdorlari, Xorazmshoxlar, Gʻaznaviylar singari mustaqil davlat hukmdorlari ham sulton atamasi bilan ifodalangan. Moʻgʻul istilosidan keyin Chingizxon xonadonining har bir vakili sulton deb atalgan. Temuriylar saltanatida ham keng isteʼmolda boʻlgan. Shayboniylarda sulton hukmdorlar, sulola vakillariga berilgan. Janubiy Arabiston va Gʻarbiy Afrikadagi yirik mulkdorlar, baʼzi qabila boshliklari, Hindiston va Indoneziyadagi ayrim hokimlar sulton deb nomlangan. Marokashda 1957-yilgacha, Turkiyada 1922-yilgacha amalda boʻlgan; 2) kishi ismining tarkibiy qismi. Mas, Sulton Sanjar, Sulton Boyazid, Sulton Muhammad, Xalil Sulton, Ruqiya Sulton va boshqa

## Yana qarang
* Davlat boshligʻi
* Monarx
* Monarxiya

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Petrosyan Yu.A., Osmanskaya imperiya, Moguhestvo i gibel, M., 1990.

## Havolalar
Sulton ali xurosoniy

**Sulton ali xurosoniy** (??) — xurosonlik tabib. 15-asrning 2-yarmi va 16-asrning 1-yarmida yashab ijod etgan. Oʻrta Osiyoning bir qancha shaharlarida, jumladan, Samarqandda uzoq muddat yashagan. Koʻp yillik tajribalari asosida "Dastur uliloj" ("Kasalliklarni davolash boʻyicha qoʻllanma", Samarqand, 1526) va "Muqaddimayi dastur uliloj" ("Kasalliklarni davolash boʻyicha koʻllanmaga muqaddima") asarlarini yozgan. "Dastur uliloj"da turli kasalliklar va ularni davolash yoʻllari haqida maʼlumot berilgan. "Muqaddiymayi dastur uliloj"da esa tabobatning umumiy masalalari — sogʻliqni saqlash, odam aʼzolarining sogʻ va kasallik vaqtidagi holati, qon tomirlari hamda kasallik boʻhroni (krizisi) haqida fikr yuritilgan. "Muqaddimayi dastur uliloj" asari fors tilidan oʻzbekchaga tarjima qilingan. Uning 19-asr boshlarida koʻchirilgan bir nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining qoʻlyozmalar fondida saqlanadi.
Sulton ahmad

**Sulton ahmad** (? 1410) - Jaloyiriylar davlati hukmdori (1382— 1410). Shayx Uvays I Jaloyiriyning oʻgʻli. S.A. Ozarbayjon va Iroqda hukmdorlik qilgan. Amir Temur Bagʻdodni zabt etgach (1393), S.A. Misrga mamluk sultoni Barquq (1382—99) xuzuriga qochgan. Shundan soʻng u oʻz yerlarini gohida zabt etib, gohida qoʻddan chiqargan. 1394-yil Amir Temur 2marotaba Bagʻdodni egallaganda u yana qochgan. Biroq Shom (Suriya)da hibsga olinib, 1405-yil Amir Temur vafotidan keyingina ozod etilgan. 1406-yil qaytadan Bagʻdodda hukmronlik qilayotgan paytda turkman Qora Yusuf bilan uning orasida nizo chiqib, keyinroq urushga aylangan. Natijada, 1410-yilda Tabriz ostonasidagi jangda halok boʻlgan.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996.
Sulton Ahmad Mirzo

**Sulton Ahmad Mirzo** (1451, Samarqand — 1494, Oqsuv mavzesi, Oʻratepa) — Movarounnahr hukmdori (1469—94). Temuriylar sulolasidan. 

Abu Said Mirzoning katta oʻgʻli. Onasi — Oʻrda Bugʻa Tarxonning qizi. Otasi unga Samarqand va Buxoro viloyatlari hokimligini bergan. Keyinchalik Toshkent, Shoxruxiya va Sayramni oʻz tasarrufiga kiritgan. Toshkent va Sayramni ukasi Umar Shayx Mirzoga topshirgan. Xoʻjand bilan Oʻratepa ham bir necha muddat uning tasarrufida boʻlgan. 1493-yil Sulton Ahmad Mirzo kuyovi, Toshkent xoni Sulton Mahmudxon bilan ittifoq tuzib Andijonga — Umar Shayx Mirzoga karshi yurish boshlaydi, ular Andijon, Axsi va Margʻilonni qamal qiladilar. Shu paytda Axsida Umar Shayx Mirzo toʻsatdan vafot etib, taxtga 12 yoshli Bobur oʻtirgan. Bek va amirlar xalqni dushmanga karshi safarbar etadilar. Sulton Mahmudxon Toshkentga qaytib ketgan. Sulton Ahmad Mirzo Boburga Fargʻona hukmronligini „inʼom“ etib Samarqandga qaytgan, biroq Oʻratepaga yetganda vafot etgan. Sulton Ahmad Mirzo Movarounnahrda nufuzi nihoyatda baland boʻlgan Xoja Ahrorni oʻziga pir tutgan. Oysha Sulton begim va Maʼsuma Sulton begim ismli qizlari Boburning xotinlari boʻlgan.

## Adabiyot
* Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995; M ugʻam madjonov A., Temur va temuriylar saltanati, T., 1994.
Sulton Ahmadxon

**Sulton Ahmadxon**, Olachaxon (? – 1504) – Moʻgʻuliston sharqiy qismining xoni (1487—1504). Chigʻatoiylardan. Yunusxoning kenja oʻgʻli. Eson Toyshi boshchiligidagi qalmoqlar ustidan 2 marta qozongan gʻalabasi va ularni qattiq qirgʻin qilgani uchun qalmoqlar tomonidan „Qon toʻkuvchi“, „Olacha“ yoki „Olachi“, yaʼni „qonxoʻr“ deb atalgan. Umar Shayx Mirzo (Boburning otasi) Yunusxonga Toshkent va Sayramni berganida (1487) shahar va viloyatda yashashni istamagan moʻgʻullar Sulton Ahmadxonni Moʻgʻulistonga qochishga koʻndirganlar. Otasi uni taʼqib etmagan. Sulton Ahmadxon Moʻgʻulistonda markaziy hokimiyatga qarshi bosh koʻtargan qabilalar bilan 10 yilga yaqin kurashib, nihoyat hokimiyatni mustahkamlab olgan. Qashqarga egalik qilish uchun Mirzo Abu Bakr dugʻlat bilan muvaffaqiyatsiz kurash olib borgan. Shayboniyxonga qarshi kurashda yordam berish uchun akasi Sulton Mahmudxon oldiga, Toshkentga kelgan (1503), Axsi yonidagi jangda ular Shayboniyxon qoʻshinidan magʻlubiyatga uchrashgan, har ikki xon asir olingan. Shayboniyxon ularga shafqat qilib Moʻgʻulistonga ketishlariga ruxsat bergan. S. A. Oqsuvda vafot etgan.
Sulton baxt begim

**Sulton Baxt begim** (1360-66— 1430-yillar, Nishopur) — Amir Temurning qizi. Onasi — Oʻljoy Turkon Ogo begim. S.B.b. tabiatan shaddod, oʻjar va erkaklarga xos tabiatga molik boʻlib, erkaklarni unchalik yoqtirmagan. S.Sulton baxt begim Sher Baxromning oʻgʻli Muhammad Mirkaga nikoxlangan. Sohibqiron kuyoviga Xuttalon viloyatini inʼom qilgan. Biroq Muhammad Mirka 1388-yil isyon koʻtargan, isyon bostirilib Muhammad Mirka ukasi Abulfath bilan Sohibqironning oʻgʻli Umarshayx Mirzo farmoniga koʻra qatl etilgan. 1389-yil malika S.Sulton baxt begim amir Dovud dugʻlatning oʻgʻli amir Sulaymonshohga nikoh qilingan.
Sulton valad Muhammad Bahouddin

SULTON VALAD (Sultan Velet) Muhammad Bahouddin (1226, Qaraman — 1312, Koʻniya sh.) — turk shoiri. Jaloliddin Rumiyning oʻgʻli. Sufiylar orasida tarbiya olgan; oʻzi ham sufiylikning mavlaviya tariqati boshligʻi (shayx) boʻlgan. S.V.ning butun ijodi otasining hayoti, faoliyati va taʼlimotini ommalashtirishga bagʻishlangan. Forsiy sheʼrlar devoni va "Valadnoma" dostonining muallifi. Mazkur doston 3 ta mustaqil qismdan iborat: "Ibtidonoma", "Intihonoma" va "Rubobnoma". 1va 3qismlarda turk tilining koʻniya lahjasida yozilgan kattakatta parchalar ("saljuqona sheʼrlar") uchraydi. Bular kichik Osiyoda yaratilgan va sanasi aniq koʻrsatilgan (1301) dastlabki turkiycha sheʼrlardir. S.V.ning "Ilmnoma" risolasi ham bor.

## Adabiyot
* Garbuzova B.C., Poetoʻ srednevekovoy Tursii, L., 1963.
Sulton Ali Mirzo

**Sulton ali mirzo** (1483 1500) — Movarounnahr hukmdori (1498—1500). Temuriylardan. Sulton Maxmud Mirzoning 3oʻgʻli. Onasi — Zuhra begim. Otasining vafotidan soʻng Qarshi viloyati hokimi boʻlib, keyinchalik akasi Boysungʻurdan Buxoroni (1497 y. dekabr), Bobur esa, Samarqandni tortib olgan. Bobur ota meros shahar dushman qoʻliga oʻtishi haqida xabar topib, beklaridan birini Samarqandda qoldirib, Andijon tomon yurgan. Bundan foydalangan S. A. M. Samarqandni ishgol qiladi (1498-yil fevral—mart). 1499 yilda S. A.M. bilan Muhammad Mazid tarxon orasida nizo vujudga keladi. Tarxonlar Movarounnahrda katta nufuzga ega edilar (qarang Darxon). Mazid tarxon Samarqand va uning atrofidagi mulklarni oʻz oʻgʻillari, qarindoshurugʻlari va yaqin kishilari ixtiyoriga berib qoʻygan edi. S. A.M. taxtga muqim oʻrnashib olgach, Mazid tarxonga qarshi siyosat yuritadi. Natijada Mazid tarxon Samarqanddan chiqib ketadi. Shunda Toshkent hokimi Sulton Mahmudxon jiyani Xon Mirzoni (Mirzoxon, S. A.M.ning ukasi) moʻgʻul qoʻshinlari bilan Samarqandni zabt etishga joʻnatadi. S. A.M. Samarqand tashqarisida, Yoryayloqda boʻlgan jangda gʻolib chiqadi. Onasi Zuhra begimning nodonligi tufayli yozilgan maktub sabab Shayboniyxon Samarqandni jangsiz egallaydi (1500). S. A.M. Qoʻlba yalangligida qatl etiladi.
Sulton Akbariy

**Sulton Akbariy** (taxallusi; asl ism-sharifi Akbarov Sulton) (1923.3.12 —Toshkent—1997.3.6) – shoir, jurnalist. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi. Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1942). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—45). „Lenin uchquni“ (1946—47), „Yosh leninchi“ (1952—53), „Qizil Oʻzbekiston“ (1953—59) gaz. larida ishlagan. Badiiy adabiyot nashriyotida bosh muharrir (1960—63), „Toshkent haqiqati“, „Sirdaryo haqiqati“ gaz. larida masʼul kotib, muharrir oʻrinbosari (1963—64). „Sharq yudduzi“ (1964—66), „Guliston“ (1968) jurnalilarida boʻlim mudiri, masʼul kotib, „Oʻqituvchilar gazetasi“da muharrir oʻrinbosari (1968-yildan). Ijodi 1940-yildan boshlangan. Baxshiyona uslubda ijod qilgan. „Imonim, eʼtiqodim“, „Yaralangan qoʻshiqlar“, „Suluv suluv emas, suygan suluv“, „Shukrona“, „Mehrigiyo“ (1956), „Dovon va devon“, „Koʻngil ohanglari“ (1968) va boshqa sheʼriy toʻplamlar muallifi. Sulton Akabariy dostonnavis sifatida ham koʻplab asarlar yozgan: „Girdob“, (1964), „Us tod“ (1970), „Qatagʻon“ (1992). Qirgʻiz eposi Manasning 3-kitobini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.
Sulton Joʻra

## Hayoti
**Sulton Joʻra** (taxallusi; asl ism-sharifi Joʻrayev Sulton) (1910-yil 15-yanvar; Buxoro viloyati Shofirkon tumani — 1943-yil 10-noyabr; Gomel shahri) — shoir. Buxorodagi pedagogika bilim yurtida oʻqigan, soʻng maktabda oʻqituvchilik qilgan (1930—1936). 1936—1939-yillarda Andijon pedagogika institutida oʻqigan va shu yerda dars bergan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi; urushda halok boʻlgan.

## Ijodi
Sulton Joʻraning „Fidokor“ (1939), „Shodligim“, „Ochiq chexralar“ (1939), „Moskva“ (1941) sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilingan. 1939-yil shoir ijodining eng samarali pallasi boʻlib, u shu yili „Parvoznoma“ balladasi, xalq rivoyatlari asosida „Zangori gilam“, „Qaldirgʻoch“, shuningdek, „Karim va Qunduz“ dostonlarini yozgan. Shoirning mashhur italyan astronomiga bagʻishlangan „Bruno“ dostoni (1938) 30-yillarda yaratilgan oʻzbek dostonlarining eng yaxshi namunalaridan biri hisoblanadi. Badiiy soddalik, samimiylik, xalq ogʻzaki ijodiga yaqinlik Sulton Joʻra sheʼriyatining eng yaxshi xususiyatlaridir. Shoirning adabiy merosida bolalar hayotidan olingan asarlar alohida oʻrinni egallaydi. Uning soʻnggi asari — „Iroda“ dramasi (1942, Vosit Saʼdulla bilan hamkorlikda) Andijon viloyat teatrida sahnalashtirilgan.

## Vafoti
Shoirning jasadi Gomel shahri Loyev tumani Kozerogi qishlogʻida dafn etilgan. Andijon, Buxoro va Shofirkon shaharlaridagi koʻchalarga, shuningdek, Shofirkon tumanidagi maktab, kinoteatr va fuqarolar yigʻiniga Sulton Joʻra nomi berilgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* Moʻminov Gʻ., Otashqalb shoir, T., 1970; Aliyev S, Buxoroda bitilgan baytlar, T., 1992.
* Yomgʻirdan soʻng, T., 1965; Sheʼrlar, T., 1 1973.
Sulton Mahmudxon

**Sulton Mahmudxon (Ofoqxon)** (1463 yoki 1464 – 1508) – Moʻgʻuliston xoni (1487 – 1508). Chigʻatoy xonlaridan. Shajarasi Sulton Mahmudxon ibn Yunusxon ibn Uvaysxon ibn Sherali ibn Muhammadxon ibn Xizr Xoʻjaxon ibn Tugʻluq Temur ibn Esan Boʻgʻa ibn Doʻvaxon ibn Yesun Tuva ibn Moʻtugon ibn Chigʻatoy ibn Chingizxon, onasi – Shohbegim, Badaxshon shohi Shoh Sulton Muhammadning qizi. Boburning bobosi Yunusxon 1487-yil otasi vafot etgach taxtga Sulton Mahmuxon. Bundan xabar topgan Umarshayx Mirzo Fargʻona tomondan, Sulton Ahmad Mirzo Samarqand tomondan Sulton Mahmudxonga qarshi chiqqan. Umarshayx Mirzo qoʻshini Toshkent yaqinidagi mustahkam Ashtar qalʼasini qamal etgan. Sulton Mahmudxon qoʻshinga bosh boʻlib mudofaaga rahbarlik qilgan va jangda gʻolib chiqqan. 1488-yil Sulton Ahmad Mirzo qoʻshini ustidan Chir (Chirchiq) daryosi boʻyida gʻalaba qozongan. Natijada Sulton Mahmudxonning obroʻsi, kuchqudrati oshgan.

Moʻgʻulistonning sharqiy qismiga ukasi Sulton Ahmadxon (Olachaxon), Gʻarbiy qismiga oʻzi bosh boʻlib, qarorgohi – Toshkent shahrida joylashgan. 1493-yil Movarounnahr hukmdori Sulton Ahmad Mirzoning katta qizi Robiya Sulton begim (Qorakoʻz begim)ga uylangan. Samarqand va uning atrofida Sulton Mahmudxonni Xonikaxon deb atashgan. Sulton Mahmudxon doimo qoʻshni davlatlarning ishlariga aralashgan. Sulton Ahmad Mirzo vafotidan soʻng Sulton Mahmudxon Samarqand taxtini egallash uchun yurish qilgan, biroq 1495-yil Kanboy yaqinida Mahmud Mirzo tomonidan magʻlubiyatga uchragan. Sulton Mahmudxonni Fargʻonaga yurish qilishi ehtimolidan xavfsiragan Bobur uning oliy hokimiyatini tan olgan. 1498-yil 5 ming kishilik qoʻshin bilan Samarqandga yurish qilgan, biroq shimoldan Shayboniyxon qoʻshinlari Movarounnahrga kelayotganidan xabar topgach, chekinishga majbur boʻlgan. U temuriylarga qarshi kurashda Shayboniyxonni oʻziga ittifoqchi qilish maqsadida unga Oʻtror shahrini bergan. Shayboniyxon CM. yordamida Samarqand, Buxoroni qoʻlga olgan. Shayboniyxonning kuchayib ketishidan xavfsiragan Sulton Mahmudxon temuriylarni qoʻllab quvvatlay boshlagan.

Boburga Samarqandni egallashida harbiy yordam bergan. Bobur uning saroyida, Toshkentda maʼlum muddat yashagan (1501—02). 1503-yil Sulton Mahmudxon va ukasi Sulton Ahmadxonlarning birlashgan qoʻshini Arxiyon qalʼasi (Fargʻona) yaqinvda Shayboniyxon qoʻshini tomonidan tormor keltirilgan, aka-ukalar asir tushgan. Sulton Mahmudxonning Toshkentga vaqtinchalik hokim qilib qoldirilgan oʻgʻli Sulton Muhammad shaharni tashlab qochgan. Shayboniyxon Toshkentni egallab, uni amakisi Suyunchxoʻjaxonga bergan. Sulton Mahmudxon va ukasiga shafqat qilib qoʻyib yuborgan. Ular Moʻgulistonga ketishgan, bir ozdan soʻng Sulton Ahmadxon vafot etgan. Taxt uchun kurashda Sulton Mahmudxon yolgʻizlanib, ancha qiyinchiliklarga duch kelgan. U koʻmak istab Shayboniyxon xuzuriga kelgan. Biroq Shayboniyxon Sulton Mahmudxonni farzandlari bilan birga Xoʻjand daryosi boʻyida qatl ettirgan.

## Adabiyot
* Baburname, T., 1993; Materialoʻ po istorii kazaxskix xanstv XV—XVII vv., AlmaAta, 1969; Mirzo Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi, T., 1996.
* Yulduzli tunlar., 1978; Roman; Pirimqul Qodirov
Sulton Mahmud Mirzo

**Sulton Mahmud Mirzo** (1453, Samarqand — 1495) — Samarqand va Buxoro hukmdori (1494—1495). Temuriylardan. 

Abu Said mirzoning 3oʻgʻli. Otasi davrida Astrobod viloyati hokimi. Abu Said Mirzo vafoti (1469) dan soʻng Termiz, Chagʻoniyon, Hisor, Xuttalon, Qunduz, Badaxshon va Hindukush togʻlarigacha boʻlgan yerlar uning tasarrufiga oʻtgan. Akasi Sulton Ahmad Mirzoning vafoti (1494)dan soʻng esa, Samarqand taxtiga oʻtirgan. U zulmni haddan oshirgani uchun mamlakatning katta kichik aslzodalari, sipohiylar va oddiy xalq har tarafga tarkalib qocha boshlagan. Sulton Mahmud Mirzo taxtga daʼvogar boʻlib kelgan amakivachchasi Malik Muhammad Mirzo va u bilan birga kelgan mirzolarni qatl ettirgan. Sulton Mahmud Mirzo oʻz hukmronligi davrida 2-marta Husayn Boyqaro bilan jang qilib, ikkalasida ham magʻlub boʻlgan. Boburning Sulton Nigor xonim ismli xolasi uning toʻrtinchi xotini.

Sulton Mahmud Mirzo 1495-yil yanvar oyida ogʻir kasallikdan vafot etgan.

## Adabiyotlar
Fayziyev T., Temuriylar shajarasi. T., 1995; M uhammadjonov A., Temur va temuriylar saltanati, T., 1994.
Sulton Mahmudxon (Suyurgʻatmishxonning oʻgʻli)

**Sulton maxmudxon** (? 1404) -Amir Temur hukmronligi davrida nomigagina Movarounnaxr taxtiga oʻtqazilgan xon (1388—1404). Suyurgʻatmishxonning oʻgʻli. Amir Temur Xorazmga qilgan 4yurishidan qaytib kelgach, Buxoroda olamdan oʻtgan Suyurgʻatmishxon oʻrniga S.M. oʻtqazilgan. SM. nomiga tangalar zarb qilingan. 1395-yil Toʻxtamishta qarshi qilingan 2yurish vaqtida SM. oʻgʻruqobozga boshchilik qilgan va jangdan keyin hozirgi Saratov sh. yaqinida joylashgan Yuluqluq va Uzuk,luq nomli mavzeda Sohibqironga kelibqoʻshilgan. 1398—99 yillardagi Hindiston fathida faollik koʻrsatgan SM. koʻshinning soʻl qanoti juvongʻarga rahbarlik qilgan. 1402-yildagi Ansara jangiyaa Boyazid I Yildirimni asir olishga muvaffaq boʻlgan.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, 1996; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1993.
Sulton Muhammad Nur

**Sulton Muhammad Nur** (1472— 1530) – xattot, nastaʼliq xati ustasi. Sulshonali Mashhadiynmng shogirdi. Hirotda Navoiy homiyligida xattotlik sanʼatini oʻrgangan, ijodini ham Navoiyning shaxsiy kutubxonasida boshlagan, turli majlislarda ishtirok etgan. Asosan, Hirotda ijod qilgan, maʼlum muddat Buxoroda ham boʻlgan. Navoiy uning sanʼatini yuqori baholab, oʻz davrida „hech kim mayda nastaʼliq xati yozishda unga teng kelmagan“, deb yozgan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan, ulardan Salim Kotib, Ayniy va boshqa ustozining xat uslubini davom ettirgan. S. M.N. koʻchirgan koʻlyozmalar: Abdulla Hotifiyning „Hamsa“ dostonlaridan olingan terma baytlar (1500, Britaniya muzeyida); Saʼdiyning „Boʻston“ (1501, Tehrondagi Milliy qutubxonada); Saʼdiy va Jomiy gʻazallari terma „Devon“i (1519, Tehrondagi Saltanat kutubxonasida); Nizomiyning „Hamsa“ (1524, NyuYorkdagi Metropoliten muzeyida); Jomiyning „Yusuf va Zulayho“ (1528, Istanbuldagi Avliyo Sofiya soborida); „Subhat ulabror“ (Lohurda: Muhammad Shafi shaxsiy kutubxonasida); Sharafiddin Ali Yazdiyning „Zafarnoma“ (1528; Tehrondagi Saltanat kutubxonasida: Behzod rayem ishlagan); Nizomiyning „Xusrav va Shirin“ (1530), Navoiyning „Devon“i (Rossiya milliy kutubxonasida); „Kalila va Dimna“ (Hindiston, Rampur shahrida) va boshqa S. M.N. bitgan qitʼalardan 9 tasi Rossiya milliy kutubxonasida saqlanadi.

## Adabiyot
* Bayoniy M., Ahvol va osori xushnavison, 2 j., Tehron, 1967.
Sulton sayidxon

**Sulton sayidxon** (1490, Turfon 1533.9.7) — Yorkend xonligi xukmdori (1514—33). Chigʻatoiylardgm. Sulton Ahmadxonning oʻgʻli. 1503-yil otasi bilan amakisi Sulton Mahmudxonnmt Axsi yaqinida Shayboniyxon bilan boʻlgan jangida qatnashgan. Sulton Ahmadxon vafotidan soʻng taxt uchun kurashlarda akasi Mansurxondan yengilgan. S.S. Andijonga, soʻngra Kobulga, qarindoshi Bobur huzuriga borgan. Bobur uni izzatikrom bilan kutib olgan. 1510-yil Boburning Kobuldan Qunduzga yurishi chogʻida S.S. u bilan birga boʻlgan. Tarixchi Mirzo Haydarning amakisi Sayid Muhammad mirzo Andijonni shayboniylardan (Jonibek sultondan) qaytarib olgach (1511), Boburni taklif etadi. Bobur S.S.ga Andijon taxtini beradi. Qashqar hokimi Abu Bakr mirzo 20 ming kishilik qoʻshin bilan Andijonga yurish qilgan, S.S. kichik qoʻshin (1,5 ming kishi) bilan Andijondan 2 farsax uzoklikdagi NutNugʻ mavzeida bu katta qoʻshin ustidan zafar qozongan (1511-yil 24 oktabr). S.S. shayboniylarga qarshi kurashda Boburga yordam bergan. 1514-yil shayboniy sultonlar Andijonga yurish uyushtirganlar. S.S. shaharni tashlab Sharqiy Turkistonga ketgan. 1514-yil Abu Bakr mirzoni yengib, Qashqarni egallagan. 1522-yil butun Sharkiy Turkistonni tobe etgan. Umrining soʻnggi yillarida Tibetni egallash uchun kurash olib borgan. Mamlakatda tartib oʻrnatish yuzasidan qator tadbirlarni amalga oshirgan. Abu Bakr mirzodan krlgan davlat xazinasini musodara etib, uning. bir qismini davlat arkonlari, lashkarboshilari, qoʻshin va fuqarolarga taqsimlab bergan. Oqsu va Turfon sh.lari va bir qancha kjshtoklar qayta kurilgan. Din arboblariga katta hurmat koʻrsatilgan. Birok, S.S. 1522-yildan boshlab maishatga, ichkilikka berilib ketib davlat ishlariga eʼtibor bermay qoʻygan. Tarixchilarning taʼrifiga koʻra, S.S. atoqli siyosatdon boʻlibgina qolmasdan, taniqli olim, shoir, musiqashunos ham edi. Saʼid taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. S.S. mohir xattot, musavvirlikda, muqr oʻyish, tosh qirqish (sangtaroshlik), zargarlik, otni bezash, quymachilik, kamon, xanjar, shamshir yasash, duradgorlik hunarlarida shuhrat qozongan. S.S. shikorni yaxshi koʻrgan, uning qonunqoidalaridan saboq bergan.

Omonbek Jalilov.
Sulton sayidxon (maʼnolari)

**Sulton sayidxon**:

* Sulton sayidxon (1490, Turfon 1533.
* Sulton sayidxon (xon) (? 1868) -Qoʻqon xoni (1863—65).
Sulton Sayidxon (xon)

**Sulton sayidxon** (? 1868) -Qoʻqon xoni (1863—65). Mallaxonning oʻgʻli. 1863-yil iyulda qirgʻizlar va qipchoklar amir lashkar Alimqul boshchiligida hokimiyatni egallagan. S.S. nomigagina xon kilib koʻtarilgan, amalda davlat ishlari Alimqul qoʻlida boʻlgan. Rus qoʻshinlari bu paytda Yangiqoʻrgʻon, Pishpak, Marki, Avliyoota, Turkiston, Chimkentni bosib olishgan. 1865-yil bahorida M.G.Chernyayev boshchiligidagi qoʻshin Toshkentni qamal qilgan. S.S. Alimkul bilan birga Toshkent mudofaasiga rahbarlikni oʻz qoʻliga olgan. Alimqul jangda oʻddirilgach, qirgʻiz va qipchoklar qoʻshini Qoʻqonga qaytib ketib, taxtga boshqa xonni oʻtqazish payiga tushgan. Tarixchi Muhammad Solihning yozishicha, Toshkent xalqi S.S.ga sodiq qolib, uni qayta xonlik taxtiga oʻtqazishadi. Shu ravishda Toshkent oʻz xoniga ega boʻlib, Qoʻqondan mustaqilligini namoyish etadi.

S.S. Rossiya tajovuziga qarshi yordam soʻrab Turkiya sultoniga, Buxoro amiriga va Qoʻqonga elchilar joʻnatgan. Buxoroga sebzorlik eshon Hakimxoʻja qozikalon boshchiligida har dahadan toʻrt oqsoqol yuboriladi. Buxoro amiri oʻz maktubida S.S. uning huzuriga kelib boʻysunishi va shundan keyingina Toshkentga yordam berishi mumkinligini yozgan. Amirning bu talabi qondirilgan.

## Adabiyot
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1kitob [Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Beysimbiyev T.K., Tarixi Shaxruxi, AlmaAta, 1987.
Sulton Sanjar maqbarasi

**Sulton Sanjar maqbarasi** - Marv (Turkmaniston)dagi meʼmoriy yodgorlik (12-asr 40y.lari). Meʼmori Muhammad ibn Otsiz as Saraxsiy. Sulton kalʼa markaziga joylashgan. Sulton Sanjar (1157 yilda vafot etgan) maqbarasi bizgacha haroba holda yetib kelgan. Maqbara murabba tarhli (tashqarisi 27×27 m, ichkarisi 17×17 m). Xona bal. 36 m (ichki gumbazgacha, tashqi gumbaz saqlanmagan). Mahobatli toʻrtburchak devor (bal. 15 m, kalinligi 5 m) ustiga 8 qirrali poygumbaz (qalinligi 1,5 m) oʻrnatilgan. Poygumbaz 3 pogʻonali. 1pogʻonasi 4 tomondagi ravoklarga tayangan, 2pogʻonasidagi mayda ravoqchalar 6 qirrali, 3pogʻonasi ustiga gumbaz oʻrnatilgan. Maqbara ichki devorlarida oq, koʻk va qizil rangli boʻyoqlar saqlangan. Nozik islimiy naqshlar bilan bezatilgan devor tepasida yozuvlar, sharqiy gumbazga ishlangan ganchkor naqshlar zaminida meʼmor nomi qayd etilgan. Maqbaraga Saljuqiylar saroyi va masjid tutash boʻlgan. Sulton Sanjar maqbarasiga turli urushlar koʻp putur yetkazilganiga qaramay, oʻz mahobatini yoʻqotmagan. 1980-yilda qayta tiklangan.

## Adabiyot
* Vseobshaya istoriya arxitekturi, v 12 tomax, t. 8, M, 1969.
Sulton Muhammad Tabriziy

**Sulton muhammad tabriziy** (1470 y. oxiri — Tabriz — 1555) — musavvir, Tabriz miniatyura maktabi asoschilaridan. Safaviylar (Shoh Ismoil va Shahzoda Tahmosib I) saroy kutubxonasida ishlagan. Bexzod bilan hamkorlikda ijod qilgan, shahzoda Tahmosibga rayem oʻrgatgan. Ogʻa Mirak Isfahoniy, Mir Said Ali, Muzaffar Ali va boshqa bilan birga qoʻlyozma kitoblarga asarlar yaratgan. Asarlari yorqin, sof ranglar jozibasi, nozik chiziklari, ajoyib naqshlar va puxta oʻylangan tarhi, koʻtarinki obrazlar silsilasi bilan alohida ajralib turadi. Navoiyning "Devon"i (1527), Hofizning "Devon"i (1537), Nizomiyning "Hamsa" (1539—43, Britaniya muzeyida), Firdavsiyning "Shohnoma" (1537) asarlari qoʻlyozmalariga rasmlar ishlashda qatnashgan, portretlar va boshqa alohida miniatyuralar yaratgan.
Sulton Muhammad Xandon

**Sulton muhammad xandon** (15—16-asr 2-yarmi, gʻirot) – xattot, shoir, nastaʼliq xati ustasi. Sultonali Mashhadiynnng shogirdi, xushtabiat, xushchaqchaqlikka moyil boʻlgani uchun „xandon“ laqabini olgan. Ijodini Navoiyning shaxsiy kutubxonasida boshlagan. Sulton Muhammad Xandon koʻchirgan qoʻlyozma kitoblarga baʼzan otini yozmagan. Xondamir xattotni „nastaʼliq xatida isteʼdodi juda zoʻr“, deb baholagan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Sulton Muhammad Xandon koʻchirgan Saʼdiyning „Boʻston“ asari (1514, Jaʼfar Sulton Alqaroyi majmuasida), Hofizning „Devon“i (1519, Kobuldagi Davlat muzeyida va yana bir nusxasi 1515, Britaniya muzeyida), Xusrav Dehlaviyning „Devon“i (1497, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi SHI da) va „Qiron ussadayin“ asari (1515, Britaniya muzeyida), Jomiyning „Yusuf va Zulayho“ (Texrondagi Milliy kutubxonada va bir nusxasi shaxsiy majmuada), „Subxat ulabror“ (1523, Texrondagi Jaʼfar Sulton Alqaroyi majmuasida), Navoiyning „Devon“i (1528, Rossiya milliy kutubxonasida) va boshqa qoʻlyozmalar, koʻplab qitalari bizgacha yetib kelgan.
Sulton Uvays togʻi

**Sulton Uvays togʻi** - Qoraqalpogʻistondagi togʻ tizmasi. Qizilqumning shimoli-gʻarbida, Amudaryoning oʻng sohilida. Kenglik boʻylab 40–45&nbsp;km masofaga choʻzilgan, eni 10–15&nbsp;km. Togʻ unchalik baland emas, atrofdagi tekislikdan 350–400 m koʻtarilib turadi. Eng baland joylari: Qorachingʻil (485 m), Achchiktogʻ (473 m). Janubiy yon bagʻri nisbatan tikroq. Gʻarbiy qismi bir qancha tepaliklarga (Shayxjali, Quyonchiq, Zangibobo, Jumurtogʻ) boʻlingan. Yiliga 80–100&nbsp;mm yogʻin tushadi. Yillik temperatura 12°—13°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5°, —8°, iyulniki 26°—28°. Doimiy oqar suvlar yoʻq. Uzunligi 5–12&nbsp;km li quruq soylar (Jamansoy, Qizilsoy, Kazansoy, Sultonbobosoy, Kaxralsoy, Aximbeddinsoy)da faqat yogʻingarchilik vaqtida suv oqadi. Tektonik jihatdan antiklinal struktura. Kuchli burmalangan paleozoy davri metamorfik, choʻkindi, vulkanik togʻ jinslari (slanets, kvarsit, ohaktosh va boshqalar)dan tashkil toptan. Choʻl tuproqlarida shuvoq, rang kabi efemer oʻsimliklar, buloqlar atrofida turli xil butalar usadi.
Sulton Hasan masjid-madrasasi

**Sulton Hasan masjid-madrasasi** () — Qohiradagi (Misr) tarixiy tumanidagi Salohiddin maydonida joylashgan boʻlib, 1356—1363-yillarda Sulton an-Nosir Hasan tomonidan qurilgan meʼmoriy yodgorlik majmua. Majmua masjid, madrasa va Sulton Hasan maqbarasidan iborat. Masjid oʻzining ulkan oʻlchami va innovatsion meʼmoriy tarkibiy qismlari bilan ajoyib hisoblangan va bugungi kunda ham Qohiradagi eng taʼsirchan tarixiy yodgorliklardan biri hisoblanadi.
## Tarixi
### Sulton Hasan

Sulton an-Nosir Hasan (toʻliq ismi: An-Nosir Badr ad-Din Hasan ibn Muhammad ibn Qalavun) hijriy 748/milodiy 1347-yilda 13 yoshida taxtga oʻtirdi. 1350-yilda kamolotga yetgach, davlat ishlarini boshqargan amir Manjaqni hibsga oladi. Hibsga olinishidan oldin amir kuniga atigi yuz dirham miqdorida nafaqa olishi mumkin edi. Bu choʻntak puli sulton uchun xizmatkorlar tomonidan yigʻilgan. Ayniqsa, oʻsha davrda amir Shayxuning kundalik daromadi 200 000 dirham boʻlganini hisobga olsak, bu hayratlanarli miqdordir. Sulton Hasan jilovni oʻz qoʻliga olgach, oʻziga yoqqan odamlarni hokimiyat lavozimlariga joylashtirdi. Lekin bu xolat amalda lavozimda boʻlgan nufuzli shaxslar hisobiga sodir boʻldi va qolganlarni koʻplarini xafa qildi. Norozi amirlar 1351-yilda sultonni hibsga olib, uni uch yil qamoqda saqlaydilar va uning ukasi as-Solih Solihni taxtga oʻtqazadilar. Hasan qamoqdagi vaqtini oʻqish bilan oʻtkazdi. U hokimiyatga qaytdi va hokimiyatni mustahkamlashga urinib, hukmron tuzilmani yana oʻzgartirdi, ammo Sulton Hasan oʻzining armiya bosh qoʻmondoni Yalbugʻa al-Umariy tomonidan tomonidan oʻldirildi.  Buning sababi Sultonning ayollar uchun boyliklarini isrofgarchilik bilan sarflashi va boshqa nojoʻya harakatlaridir. Zamonaviy suriyalik tarixchi Ibn Kasir sultonni ochkoʻzligi va davlat mablagʻlarini isrof qilishda ayblaydi.  1361-yilda Sulton Hasan oʻldiriladi, lekin uning jasadi topilmadi va u ushbu maqbaraga dafn qilinmagan.

## Tuzilishi

Tarxi 68x155 metr. Madrasa 4 ayvonli, hovli maydoni (32x34,6 metr) 4 tomondan ravoqli ayvonlar bilan oʻralgan (devor balandligi 35 metr gacha), ayvonlarning eng kattasida masjid xonaqohi joylashgan. Madrasaga hovlining 4 tomonidagi darvozadan kiriladi. Atrofidagi hujralar 4 qavatli. Masjid devorlari marmar bilan qoplangan, poliga koshin yotqizilgan. Mehrob yonidagi minbar marmardan ishlangan. Mehrobning 2 yonida maqbaraga kiriladigan eshiklar bor. Eshiklardan biri oltin va kumush bilan, maqbara (21x21 metr) marmar bilan qoplangan. Gumbaz osti bagʻali muqarnasli (XVII asrda kayta tiklangan). Hovli oʻrtasidagi marmar ustunli koʻshk oʻrtasiga favvora oʻrnatilgan. Peshtoqi (balandligi 38 metr) muqarnas bezaklar tosh oʻymakorligi va qadama naqsh bilan jozibador bezatilgan. Guldastaminorasi oʻziga xos milliy uslubda ishlangan. Sulton Hasan masjid-madrasasi Mamluklar hukmronligi davri qurilishidan qolgan, koʻlami va hashamdorligi jihatdan eng ahamiyatli yodgorliklardandir.

## Manbalar
Sultonali Qoiniy

**Sultonali qoiniy** (15-asr 2-yarmi 1517) — xattot, shoir; nastaʼliq xati ustasi. Xattotlikni Azhar Tabriziydan oʻrgangan. Ijodini Tabrizda boshlagan, keyin Xirotga kelib Jomiy xizmatida boʻlgan. Navoiyning shaxsiy kutubxonasida ijod qilgan. Navoiy "Majolis unnafois" tazkirasida "tabʼi va salohiyati koʻptur", deb taʼriflaydi, Xondamir "Xulosat ulaxbor" asarida "nastaʼliqni bagʻoyat toza va yaxshi uslubda yozadi", deb taʼkidlaydi. S.Q. oʻz ijodida ustozining xat uslubini rivojlantirgani bilan Sultonali Mashhadiyga yaqin turadi, ayniqsa, mayda nastaʼlikda yaxshi yozgan;. Jomiyning "Devon"i (Texrondagi Saltanat kutubxonasida), Hamadoniyning "Tamhidot" (1479, Rossiya milliy kutubxonasida), Navoiyning "Gʻaroyib ussigʻar" (Istanbul, universitet kutubxonasida 7 ta rayem bor) asarlari va boshqa qoʻlyozmalarni koʻchirgan. S.Q. koʻplab lar bitgan, aksariyati Turkiya majmualarida, jumladan, 13 namunasi Bahrom Mirzoning muraqqaʼsi (Istanbul, Oʻfqof, Xazina kutubxonasida sakdanadi.
Sultoniy

**Sultoniy**, Jaus, Oqpar, Shakarak — oʻrta kechpishar mahalliy xoʻraki, mayizbop va vinobop uzum navi. Oʻrta Osiyoda chiqarilgan. Oʻzbekiston (Surxondaryo, Qashqadaryo viloyatlarida koʻproq), Tojikiston, Turkmaniston, Qozogʻistonda ekiladi. Tupi oʻrtacha kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, 5 boʻlmali, beti bir oz burishgan, orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, vazni 400—500, baʼzan 800—1100 g. Konussimon, tigʻiz joylashgan. Gʻujumi yirik, 5—6 g keladi, yumaloqchoʻziq, och sariq, pishganda qahrabo, oftobga qaragan tomoni toʻq sariq. Poʻsti qalin, qoʻngʻir nuktalar bilan qoplangan. Eti sershira, yeganda karsillaydi. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3360° boʻlganda, sentyabr boshlarida 148— 154 kunda pishadi. Tarkibida 2324% qand, 3—3,5% kislota bor. Novdalari yaxshi pishadi. Hosildorligi 200240 s/ga. Sovuqqa chidamsiz, oidium bilan kasallanadi. Uzun novda qoldirib kesiladi. Qurgʻoqchilikka chidamli. Uzumi yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz solinadi, yuqori sifatli desert vinolari tayyorlanadi.

## Manbalar
Sultoniya

**Sultoniya** (, shuningdek **Saidiya** nomi bilan ham tanilgan) — Eronning Zanjon ustoni, Sultoniya shahristoni ma'muriy markazi. 

2006 yilgi aholini ro'yxatga olishda aholisi 1649 xonadonda 5864 kishidan iborat edi. O'sha vaqtda shahar Obhor shahristoni tarkibida boʻlgan . 2011-yilgi aholini ro'yxatga olishda 2013 ta xonadonda 7116 kishi ro'yxatga olingan . 2016-yilda oʻtkazilgan soʻnggi aholini roʻyxatga olishda 2319 ta xonadonda 7638 kishi istiqomat qilgan boʻlib, bu vaqtga kelib ma'muriy markazi Sultoniya shahri boʻlgan Sultoniya shahristoni sifatida tashkil etilgan.

## Tarixi
Tehrondan  shimoli-gʻarbda joylashgan Sultoniya 14-asrda Eronda hukmronlik qilgan Hulokuiylar davlati poytaxti sifatida qurilgan. Shahar qurilishi sulton Argʻun davrida (1284—91) boshlanib, Oʻljoytuxon hukmronligi vaqtida (1304—16) yakunlangan. Sultoniya beshta muhim karvon yoʻllari tugashgan yerda joylashgani tufayli XIV asrda uning ahamiyati kuchaygan. Amir Temur Yaqin va Oʻrta Sharqqa yurishlari chogʻida Sultoniyada qarorgoh qurgan. Mirzo Ulugʻbek shu shaharda tugʻilgan. Shaharga tashrif buyurgan Ruy Gonsales de Klavixo uning ipak eksporti markazi ekanligini qayd etadi .

2005-yilda YuNESKO Sultoniyani Umumjahon merosi obyektlari roʻyxatiga kiritdi. Zanjondan Sultoniyagacha boʻlgan yoʻl **Katale gʻor** gʻoriga yetguncha choʻziladi.

Uilyam Dalrimplning qayd etishicha, O‘ljaytu Sultoniyani “dunyodagi eng katta va eng ajoyib shahar” ga aylantirishni maqsad qilgan, biroq o'zi “u bilan birga halok bo‘lgan” va hozir “xarobalar cho‘l va vayronaga aylangan” .

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996.
Abdulla Sultonov

**Abdulla Sultonovich Sultonov** (1913.13.3 Toshkent 1983.26.10) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973). Kimyo fanlari doktori (1964), professor (1966). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgach (1935), shu universitet organik kimyo kafedrasida assistent (1935—40), dotsent (1940—47). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida laboratoriya mudiri (1947—59). Polimerlar kimyosi ilmiy tadqiqot institutida direktor muovini (1959— 63). Oʻrta Osiyo neftni qayta ishlash ilmiy tadqiqot instituti direktori (1964—78), laboratoriya mudiri (1978—83). Asosiy ilmiy ishlari neftni kayta ishlash va neft kimyosi sanoati organik katalizi muammolariga oid. S. gidrokreking, gidrooltingugurtsizlash, gidrogenizatsiya, gazlarni oltingugurt birikmalaridan tozalash va boshqa kimyoviy jarayonlarda qoʻllanadigan katalizatorlarning yangi turlarini sintez qilgan. Karbon kislotalarni dekarboksillash va biologik faol katalizatorlarni qoʻllashning nazariy asoslarini ishlab chiqqan.

## Manbalar
* Ximicheskaya teoriya kataliza D.I.Mendeleyeva i dalneyshiye yeyo razvitiya, T.. 1961.
Abdurayim Sultonov

**Abdurayim Sultonovich Sultonov** (1930.15.10, Chimboy 1992.15.9, Nukus) — qoraqalpoq kompozitori va dirijyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1955). Qoraqalpoq teatri bosh dirijyori (1955— 57, 1966—71), Qoraqalpoq davlat filarmoniyasi xalq cholgʻu asboblari orkestrining tashkilotchisi va rahbari (1957—63), Nukus musiqaxoreografiya bilim yurtida direktor muovini (1963 — 66) va oʻqituvchi (1963-yildan), Qoraqalpogʻiston televideniye va radioeshittirish qoʻmitasi xalq cholgʻu asboblari orkestrining badiiy rahbari va bosh dirijyori (1971-yildan), Qoraqalpogʻiston kompozitorlar uyushmasi raisi (1991—92). Simfonik ("Krraqalpoqcha syuita", B.Giyenko bilan hamkorliqda; "Yoshlik") va vokalsimfonik ("Boʻzatov") syuitalar, poemalar, "Qoraqalpoqcha rapsodiya"; shuningdek, "Ravshan" (J.Oymirzayev), "Baxt", "Arular", "Dilbarlar" (S.Xoʻjaniyozov), "Qirli soʻqmoqlar" (T.Seitjonov), "Artist takdiri" (I.Yusupov), "Orol ovozi" (Q. Doʻsanov) kabi spektakllarga yozilgan musiqa va qoʻshiqlar (Ajiniyoz sheʼrlari — "Sevgilim", "Goʻzallar", "Bormikin" va boshqalar) muallifi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1974).

## Manbalar
Abdurahmon Sultonov

**Abdurahmon Sultonov** (1946.18.10, Toshkent) – ganchkor usta, meʼmor, Oʻzbekiston xalq ustasi (2001). Toshkent politexnika institutining meʼmorlik fakultetini tugatgan (1970). Sultonov ish faoliyatini Toshkent amaliy sanʼat ijodiy eksperimental kombinatida ganchkorlikdan boshlagan. Usta Mahmud Usmonovning shogirdi. Toshkent metropoliteni („Mustaqillik“, „Hamza“ va boshqalar) bekatlari, „Oʻzbekiston“ mehmonxonasi, „Zarafshon“ restorani, Toshkent operetta teatri, „Oʻzbekiston“ sanatoriysi (Sochi), Milliy bogʻdagi Navoiy haykali gumbazi ostidagi bezaklar, Turkiston saroyi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi (binoning tashqi ustunlari), Germaniyadagi Oʻzbekiston elchixonasi va boshqa uchun yaratgan nafis ganch oʻymakorligi asarlari yuksak mayorat bilan ishlangan. „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlangan (1997).
Joʻraxon Sultonov

**Joʻraxon Sultonov** (1903.29.1 Margʻilon – 1965.19.10) – xonanda, bastakor, Oʻzbekiston xalq hofizi (1939), "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni sohibi (2000). 

## Ijodi
Keng diapazonli, kuchli, yumshoq xirildoq va dardli ovoz sohibi. Xonandalik saboqlarini ilk bor otasidan olgan, keyinchalik Madali xofizdan yalla yoʻllarini, Boltaboy Rajabov, Mamatbuva Sattorovlardan katta ashula, Sodirxon hofiz, Mulla Toʻychi hofizlardan maqom yoʻllarini oʻzlashtirgan. Dastlab xalq toʻysayillari, choyxonalarda xizmat qilgan. 1926-yildan Muhitdin Qoriyoqubov rahbarligidagi Oʻzbek davlat konsertetnofafik truppasiga qatnashgan. Margʻilon (1928—1932) va Toshkent (1932—1936 va 1940—1958) teatrlarida, Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1936—1939), Oʻzbekiston radioqoʻmitasi (1950—1958)da yakkaxon xonanda. Muqimiy teatrida Parfi hofiz („Tohir va Zuhra“), Norqoʻzi („Nurxon“) kabi rollarni ham ijro etgan.

Sultonov xalq orasida „katta ashula piri“ nomini olgan, shuningdek, yallalar ustasi, askiyachi sifatida ham tanilgan. Shogirdi Ma'murjon Uzoqov bilan 25 yildan ortiq, hamnafaslik qilib, oʻziga xos talqin yoʻlini yaratgan. Repertuaridan „Ushshoq“ va „Sodirxon Ushshogʻi“, „Dugoh Husayn“, „Besh parda Suvora“ va „Savti Suvora“, „Hanuz“, „Chor zarb“, „Chaman yalla“ kabi mumtoz ashula va yallalar, „Bogʻ aro“, „Shafoat“, „Xayrul bashar“, „Otga mindim“ va boshqa katta ashulalar oʻrin olgan. U oʻzbek xalq kuy va usullari asosida bir qancha ashulalar ijod qilgan. „Naylayin“, „Oʻlmasun“ (Navoiy), „Keling, ey ahboblar“ (Furqat), „Bir qadah“ (Chustiy), „Mubtaloman“ (S.Abdulla), „Ming qadam“ (Habibiy), „Bir kelsin“, „Ey dilbari jononim“, „Ohkim“ kabi katta ashulalarni cholgʻu joʻrligida ijro etib yangi uslub yaratgan. Sultonov ijrolari Oʻzbekiston radiosi va Sanʼatshunoslik instituti fonojamgʻarmalarida saqlanmoqda, bir necha grammplastinka, audiokasseta va kompakt disklarga yozilgan. Vafotidan soʻng „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (2000). 1997-yildan Margʻilonda Joʻraxon Sultonov va Maʼmurjon Uzoqovlar nomidagi Respublika xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.

## Manbalar
Karamatdin Sultonov

**Karamatdin Sultonov** (1924.5.9, Qoraqalpogʻiston, Moʻynoq tumani Okdaryo qishlogʻi — 1989, Nukus) — Qoraqalpogʻiston xalq yozuvchisi (1973). 1949—51 yillarda "Qizil Karakalpakstan" va "Jas leninshi" gaz.larida ishlagan. Ilk hikoyalar toʻplami — "Mening doʻstlarim" (1956). "Ovuldoshlarim" (1960), "Oltin davr shamoli" (1959), "Davr qoʻshigʻi" (1972) kabi hikoya va sheʼrlar toʻplamlarida qoraqalpoq xalqininghayoti aks etgan. 1962-yil "Oqdaryo" romanini yozgan. Asar oʻzbek (1967) va rus (1974) tillarida nashr etilgan. S.ning "Ajiniyoz" tarixiy romani (1971) qoraqalpoq xalqining mashhur shoiri va klassigi Ajiniyozta bagʻishlangan. "Davr taʼrifi" (1971), "Keksalar qikoyalari" (1972), "Oʻtgan kunlar" (1973), "Xotiralar" (1975) kabi qissalar muallifi. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat mukofoti laureati (1985).
Muhammad Sultonov

**Muhammad Aliyevich Sultonov** (1915.2.2 — Toshkent — 1980.12.7) - gelmintolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), biologiya fanlari doktori (1963). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1937). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya institutida kichik ilmiy xodim (1941—43), katta ilmiy xodim (1943—56), gelmintologiya laboratoriya mudiri (1956—78), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktor (1962— 66). Ilmiy ishlari Oʻzbekistonning uy va ov xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan parrandalari gelmintlari, ot oshqozon boʻkasi hamda boshqa yovvoyi hayvonlar parazitofaunasini oʻrganish, ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqishga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Gelminti domashnix i oxotnichyepromislovix ptits Uzbekistana. T., 1967, Gelminti domashnix melkopitayushix Uzbekistana (v soavtorstve), T., 1975.
Moʻmin Sultonov

**Moʻmin Mannopovich Sultonov** (1947.10.2, Toshkent) — ganchkor usta, Oʻzbekiston xalqustasi (2000). Toshkent politexnika instituti meʼmorlik ftini tugatgan (1971). 1961-yildan Toshkent amaliy sanʼat ijodiy eksperimental kombinatida ganchkor usta. 1973-yildan "Us t a zoda" birlashmasida ijodiy rahbar. Us t a Mahmud Usmonovning shogirdi. S. shogirdlari bilan Navoiy xaykali gumbaz osti bezaklari, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Turkiston saroyi, Toshkent sh. hokimiyati, Oʻzbek milliy akademik drama teatri, Oʻzbekiston konservatoriyasi, Germaniyadagi Oʻzbekiston elchixonasi, Malayziyadagi Butunjahon islom muzeyi binolari va boshqa inshootlarning ganchkori bezaklarini yaratgan.
Toli Sultonov

**Toli Hojiahmedovich Sultonov** (1950.8.11, Ellikqalʼa tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Respublika rus tili va adabiyoti pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Ellikkalʼa tumanidagi 2maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi (1987—2000-yillarda direktor). Darsni texnika vositalaridan, koʻrgazmali qurollardan foydalangan holda tashkil etadi.
Xayriddin Sultonov

**Sultonov Xayriddin Madriddinovich** (15-yanvar 1956-yil, Toshkent viloyati Qibray tumani Tuzel qishlogʻi) – yozuvchi, publitsist, davlat va jamoat arbobi. O‘zbekiston Respublikasi xalq yozuvchisi.

## Hayoti

* Toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan (1978).
* „Guliston“ (1974—80) va „Yoshlik“ (1982—85) jurnalilarida adabiy xodim, boʻlim mudiri, Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida muharrir (1980—82), bosh muharrir (1985-93).
* 1993 yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida masʼul xodim,
* 2001-yildan Prezidentning Davlat maslahatchisi.

## Taʼlim
1963-1973-yillarda Parkentdagi oʻrta maktabda oʻqidi.
1973-yilda Toshkent Davlat jurnalistika fakultetiga oʻgishga kirib, 1978-yilda uni muvaffaqiyatli tugalladi.

## Mehnat faoliyati

Talabalik yillaridayoq ijodiy tashkilotlarda ishlay
boshlagan Xayriddin Sultonov 1974–1980-yillarda
.Guliston, 1982-1985-yillarda ,,Yoshlik" jurnallarida,
1980-1982-, 1985–1993-yillar orasida Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida turli lavozimlarda mehnat qildi. 1993-yildan buyon Oʻzbekiston
Respublikasi Prezidenti devonida faoliyat koʻrsatmoqda.

## Ijodi

X.Sultonov – nasrda yozuvchi Asqad Muxtor asos
solgan ijodiy martabning vakili. Talabalik yillaridayoq badiiy
ijod bilan jiddiy shugʻullangan X.Sultonovning, „Chol“
nomli dastlabkí hikoyasi XX asrning yetmishinchi yillarida
„Toshkent oqshomi“ gazetasida bosilgan. Yosh yozuvchi
„Guliston“ jurnalida ishlab yurganida bevosita Asqad
Muxtordan badiiy ijod sirlarini oʻrgandi.
Adibning, „Quyosh barchaga barobar“ (1980), „Bir
oqshom ertagi“ (1983), ,"Onamning yurti" (1987), „Umr
esa oʻtmoqda“ (1988), ,"Boburning tushlarí" (1992).
„Yoʻqchilik va toʻqchilik“ (1995), „,Boburiynoma“ singarí
hikoya, qissa va romanlari mavjud.
Xayriddin Sultonov ,,Saodat sohili", „,Yozning yolgʻiz
yodgori“, ",Koʻngil ozodadur, „Ajoyib kunlarning birida
singari qissalari bilan adabiyot rivojiga hissa
qoʻshgan.
X.Sultonov ssenariychi sifatida ,Changak“.
"Moziydan bir sahifa kabi telefilmlar hamda ,Tushlarimda koʻrib yigʻlayman, „Yolgʻiz yodgor“ singari badiy
filmlar ham yaratgan.
X.Sultonov dunyo adabiyotining eng sara asarlarini
oʻzbekchaga tarjima qilgan. Uning Y. Nagibin, V. Shukshin
singari rus yozuvchilari ijodidan qilgan tarjimalari mavjud.

## Mukofotlari

* „Shuhrat“ medali (1996)
* „Mehnat shuhrati“ ordeni (2003)
* „Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist“ faxriy unvoni (2006-yil)
* „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni (2016-yil)
* „O‘zbekiston Respublikasi xalq yozuvchisi“ faxriy unvoni (2026-yil)

## Manbalar
Yusuf Sultonov

**Yusuf Sultonov** (1911.25.9 — Toshkent — 1991.24.6) — adabiyotshunos. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1952). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), filologiya fan nomzodi (1949). Urta Osiyo universitetida oʻqigan (193032). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida direktor oʻrinbosari, direktor (1950—52), sektor mudiri (1960—86), katta ilmiy xodim (1986-yildan). Oʻzbekiston KP MK apparatida boʻlim boshligi oʻrinbosari va boʻlim boshligʻi (1952—60). Hamzashunoslikka oid dastlabki yirik tadqiqoti "Hamza Hakimzoda Niyoziyning hayoti va ijodi" (1940; 3nashri, 1973)dir. Hsshzaiipt "Tanlangan asarlar"ini (1939; 5nashri, 1969, S.Husainov bilan hamkorlikda) toʻldirib, bir necha marta chop ettirgan. S. oʻrta maktablarning 10-sinfi uchun ("Adabiyot darsligi", 1938) va 9—10sinflari uchun ("Oʻzbek sovet adabiyoti tarixi", S. Azimov bilan hamkorlikda, 1953-yildan) adabiyot darsliklarini yozgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).
Vera Sultonova

**Vera Andreyevna Sultonova** (1917.30.7, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1975). Qizil Armiya markaziy teatri qoshidagi bilim yurtini tugatgan (1937). Yermolova nomidagi teatrda (1938), Ryazan teatrida (1939—41), Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida (1944—45), Sovet Armiyasining Sibir va Uzoq Sharq qismlariga xizmat qiluvchi estrada jamoasida (1945— 56), Stalingrad viloyat drama teatrida (1948—49) ishlagan; 1956—77 yillarda Toshkent rus yosh tomoshabinlar teatrida aktrisa. S. satirik, lirik ruxdagi aktrisa boʻlib, uning ijodiga hayotiy detallardan omilkorlik bilan foydalanish xos. "Qorongʻulikdagi uchrashuv"da Varya, "Kambagʻallik ayb emas"da Lyubov Gordeyevna, "Zolushka"da oʻgay ona, "Uzoqyaqin yillar"da Mehri opa, "Amu qahramonlari"da Biyjon xoda kabi rollari bilan tanilgan. U, shuningdek, oʻgʻil bolalar obrazlarini ham mohirona ijro etgan: Alyosha Peshkov ("Alyosha Peshkov"), Buratino ("Oltin kalitcha") va boshqa.

## Manbalar
Rushana Sultonova

**Rushana Ramilovna Sultonova** (1965.27.11, Buxoro viloyati Gazli shahri)— raqqosa, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). 1979—84 yillar Xoreografiya bilim yurtida, Toshkent davlat madaniyat institutida (1991) o'qigan.1984—94 yillar Navoiy teatrida, 1994—98 yillarda "Bahor" ansamblida, 1998—99 yillar "Yetti goʻzal" ansamblida, 2000-yildan "Oʻzbekraqs"da yetakchi raqqosa. Shuningdek, 2002-yil oʻzi tashkil etgan (Sh. Vohidov bilan birgalikda) "Ey sanam" ansamblida faoliyat koʻrsatmoqda. R. Sultanova raqslari tabiiy talqini, musiqaviyligi, ohangga mos xirom etishi, yuqori raqs madaniyati bilan ajralib turadi. S. barcha viloyatlar boʻyicha folklor raqslarni ijro etgan. "Doira chorlaydi", "Buxorocha", "Qizbola", "Xorazm raqsining tugʻilishi" (klipi bilan), "Firoq", "Bahor ayyomi", "Noznoz", "Bonubonu", "Sarvinoz", "Orazibon lazgisi", "Tanavor 2", "Gulsanam", "Uchrashuv", shuningdek, tojikcha, afgʻoncha, loʻlilar raqsi va boshqa koʻpgina xalqlarning raqslarini ijrochisi sifatida tanilgan. R.Sultanova haqida "Rushana Sultonova raqsga tushadi" filmlari (1986  telefilm, rejissyor Sh.Xoʻjayev; 2000, rejissyor Davron Salimov) ishlangan.

## Manbalar
Toshxon Sultonova

**Toshxon Sultonova** (1909.7.1, Fargʻona viloyati Toshloq tumani — 1989.25.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgach (1927), Hamza teatrida ishlagan. Toshxon Sultonov ijodiga oʻzbek ayollari obrazi xos, u ayniqsa, harakterli rollar ustasi. Qaxramonlari psixologiyasi, ularning ichki dunyosini ochishda hayotiy unsurlardan samarali foydalangan, ularning milliyligiga alohida eʼtibor bergan. "Ikki boyga bir malay"dagi Smeraldina, "Revizor"da Anna Andreyevna, "Boy ila xizmatchi"da Rahima xola, "Muhabbat"da Toshxon, "Yurak sirlari"da Roʻzvon, "Turkiya haqida hikoyalar"da Fotima, "Ogʻriq tishlar"da Rohila, "Hurriyat"da Xosiyat, "Parvona"da Adolat, "Mirzo Ulugʻbek"da Gavharshodbegim, "Komissiya"da Tuhfa kabi rollari bilan tanilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979). 

## Manbalar

## Havolalar
* Toshxon Sultonovaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi