open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Grenlandiya kiti

**Grenlandiya kiti**, qutb kiti (Balaena musticetus) — sut emizuvchilar sinfining tishsiz kitlar kenja turkumiga mansub hayvon. Uzunligi 21 m gacha, boshi juda katta, ogʻiz boʻshligʻida tanglaydan oʻsib chiqqan 3–4 m keladigan 300—400 tacha shoxsimon plastinkalar — kit "moʻylov"lari bor. Orqa suzgichi boʻlmaydi. Usti va biqinlari kulrang yoki qora, tomogʻi va baʼzan qorni oqish. Mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. G. k., asosan, Atlantika okeani va Tinch okeanning shim. rayonlarida tarqalgan, hozir Chuqot va Bering dengizlarida kamdan-kam uchraydi. Kuzda urchib, bahorda (ikki yilda bir marta) uz. 5 m gacha boʻlgan 1 ta bola tugʻadi. 1946-yildan buyen ovlash man etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grenlandiya tyuleni

**Grenlandiya tyuleni** (Pagophilus groenlandica) — tyulenlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon, urugʻning yagona turi. Tanasining uz. 2 m gacha, ogʻirligi 150–160&nbsp;kg . Tugʻilgan bolasi oq yoki sargʻish oq., uz. 80 sm ga yaqin. Voyaga yetgan erkaklarining ikkita qora, urugʻochilarining qoʻngʻir qanotsimon dogʻlari bor. Boshi qora. Atlantika okeanining shim. qismi va Shim. muz okeanida, jumladan Oq, Barens dengizlari va Kare dengizining gʻarbiy qismida tarqalgan. Koʻpayish va tullash davrida uchta populyatsiya (oq dengiz, nyufaundlend, yanmayen-norvegiya) hosil qiladi. Doimo mavsumiy migratsiya qiladi. Baliq va umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Katta muz boʻlaklari ustida koʻpayadi. Homiladorlik davri 11 — 11,5 oy, 40 yilga yaqin umr koʻradi. 1—2 bola tugʻadi. Moʻynasi va yogʻi uchun koʻp ovlanishi tufayli soni 7—10 mln.dan (1950-yil) 1,75—2,5 mln. gacha (1960-yil) kamayib ketganligi uchun ovlash qatʼiy man qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gresiya inqilobi

**Gresiya inqilobi** (1821-29) (Gresiyaning mustaqillik urushi) — xalq inqilobi; Gresiya usmonlilar istibdodidan xalos boʻlib mustaqillikka erishgan. Asosan „Filiki Eteriya“ („Ahil jamiyat“) umummilliy yashirin tashkiloti aʼzolari tomonidan puxta tayyorlangan. 1821-yil mart (25-mart Gresiya mustaqilligi kuni)dagi qoʻzgʻolon bilan boshlangan. 1822-yil 12yanv. da Milliy majlis Gresiyaning mustaqilligini eʼlon qildi va birinchi grek konstitutsiyasi — Epidavr organik statusini qabul qildi (1822). 1822-yil yozida Moreya (Peloponnes yarim orol) ga bostirib kirgan 30 ming kishili turk armiyasi tor-mor qilingan. Turli tabaqa vakillaridan tashkil topgan inqilobiy kuchlar orasida ziddiyatning kuchayishi fuqarolar urushini keltirib chiqargan (1823-24 va 1824-25). 1827-yil Milliy majlis I. Kapodistriyani Gresiya prezidenti qilib saylagan. 1827-yil oktabrdagi Navarin jangida Usmonli turk imperiyasi floti yakson qilingan. Adrianopol sulh shartnomasi (1829)ga koʻra Turkiya Gresiya muxtoriyatini tan olgan (1830-yildan Gresiya mustaqil davlat). G.i.da xorijiy koʻngillilar ham qatnashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Gribachyov

**Nikolay Matveevich Gribachyov** [1910.6(19).12, Bryansk viloyati — 1992, Moskva] — rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941-45). "Shimoli-Gʻarb" (1935), "Urush yoʻllari boʻylab" (1945) sheʼriy toʻplamlari muallifi. "Gʻalaba"da bahor" (1948) dostonida, "Momaqaldiroqdan soʻng" (1952), "Aziz hamshaharlar" (1954), "Oʻy" (1955) sheʼriy va "Avgust oyi yulduzlari" (1958), "Tungi momaqaldiroq" (1964), "Mening daydi sevgim" (1967) nasriy toʻplamlarida zamondoshlarining mehnati va maʼnaviy goʻzalligi aks ettirilgan. "Amerika bilan yuzmayuz" (1959) asari xalqaro mavzuda. G.ning "Bahs" (1963) toʻplami adabiyotshunoslik masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Dala kapalagi [Sheʼrlar, balladalar, dostonlar], T., 1980.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gribov Anisim

**Gribov Anisim** (17-asr) — rus diplomati. Ashtarxon (Astraxon)lik tijorat axlidan. G. boshchiligidagi 1-rus elchiligi (1641—43) Xiva xonining hamda Buxoro va Balx xoni Nodir Muhammadxonning huzuriga borib, rus podshohi Mixail Fyodorovichiint topshirigʻiga binoan diplomatik va savdo-sotiq aloqalarini rivojlantirishni taqlif qilgan. Bu taqlif Oʻrta Osiyoda kabul kilingan. Mixail Fyodorovich Oʻrta Osiyoga yoʻllagan G. boshchiligidagi 2-rus elchiligi esa koʻzlagan manziliga yetib boraolmagan. Soʻng , G. 1651-yil Eron shohi Abbos II huzuriga chopar etib yuborilgan. G. boshchiligidagi elchiliklar diplomatik missiya ekanligidan tashqari harbiy-strategik, josuslik va yirik savdo-sotiq ekspeditsiyalari ham edi. Mazkur elchiliklar hujjatlari Oʻrta Osiyoning 17-asr 40-y.lari tarixiga doir muhim manbadir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grivs Jon

**Grivs Jon** (1602 - 1652) - ingliz astronomi. Oksford (Angliya) universiteti professor Yevropada birinchi boʻlib "Ulugʻbek ziji"ni tekshirgan. Unda berilgan yulduzlar jadvalidagi 98 yulduzning vaziyatini uz ichiga olgan birinchi ishi lotin tilida Oksfordda (1648) eʼlon qilingan. Shu yili Londonda geografik jadvallar, ikki yildan keyin esa xronologiyasi bosildi. Bu ikkala ishi "Ulugʻbek ziji" asosida yozilgan. G. asarlari 15-asr Samarqand olimlari ishlarini oʻrganish va yoyishga gʻarb olimlari diqqatini jalb etdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edvard Grieg

**Edvard Hagerup Grieg** (; 1843.15.6 – Bergen – 1907.4.9) -norveg kompozitori, pianinochi, dirijyor, norveg milliy musiqa maktabi asoschisi. Leypsig konservatoriyasini tamomlagan (1862). Griegning ijodiy faoliyati Norvegiya milliy madaniyati yuksalishi davrida shakllangan. U Kristianiya (hoz. Oslo sh.)da Musiqa akademiyasini (1867) va Musiqa jamiyati (hoz. Filarmoniya, 1871) ni tashkil etgan. Pianinochi va dirijyor sifatida Yevropa mamlakatlarida konsert berib, milliy kompozitorlar asarlarini targʻib etgan. Grieg xalq kuylarini toʻplab, koʻplarini qayta ishlagan („Norveg raqslari“, „25 ta xalq raqs va qoʻshigʻi“ va b.). Grieg ijodida Norvegiya tabiati, xalq hayoti lavhalari nozik did bilan ifodalangan. Koʻpchilik asarlari kamer janrlarida: fortepiano pyesalari („Xalq hayoti manzaralari“, 10 daftardan iborat „Lirik pyesalar“ va b.), violonchel bilan fortepiano, skripka bilan fortepiano (3 ta) va fortepiano uchun sonatalar, norveg, daniya va nemis shoirlari sheʼrlariga yozilgan romanlar va qoʻshiqlar (150 tadan ziyod), torli kvartet, kvintet va boshqalar. Eng yaxshi orkestr asarlari teatr bilan bogʻlangan (Ibsenning „Per Pont“ pyesasiga 2 ta syuita, 1875; Byornsonning „Sigurd salibchi“ dramasiga musiqa, 1892). Fortepiano va orkestr uchun konserti (1868), „Xolberg zamonidan“ syuitasi (1885), „Simfonik raqslar“i (1898) mashhur. Shvesiya va Leyden musiqa akademiyalari (1872, 1883), Parij va Berlin sanʼat akademiyalari (1889, 1897) aʼzosi, Kembrij va Oksford universitetlarining musiqa doktori (1893, 1906). Oʻzbekistonda fortepiano va orkestr uchun konserti, „Per Gyung“ syuitasi va kamer asarlari ijro etilmoqda.

## Manbalar
Vasiliy Grigoryev

**Vasiliy Vasilyevich Grigoryev** [1816.15(27)3- 1881.19.(31). 12] - sharqshunos.

Rossiya FA muxbir aʼzosi (1853), sharq adabiyoti dri (1863). Grigoryev Rossiyada birinchi boʻlib Sharq tarixi boʻyicha universitetda maʼruzalar qilgan. Rus tarixchilari orasida birinchilardan boʻlib Oʻrta Osiyo xalklari tarixi va madaniyatini oʻrganishga kirishgan.G. — 200 ga yaqin asar muallifi. Ilmiy ishlari orasida saqlar, Yunon-Baqtriya podsholigi, arab sayyohi Abu Dulafning Movarounnahrga sayohati, Xiva, Buxoro va Qoʻqon xonliklari haqidagi asarlari ilmiy qimmatga ega. Grigoryev ilmiy-pedagogik faoliyat bilan bir qatorda 35 yildan ortiq (1844 — 80) Tashqi ishlar vazirligida xizmat qilgan, jumladan Oʻrta Osiyo xonliklari va qirgʻizlar bilan ish olib boruvchi Orenburg chegara komissiyasi (1854 — 1863) va Davlat matbuot ishlari Bosh boshqarmasi (1874 — 1880) boshligʻi boʻlib ishlagan. Grigoryev oʻzining maʼmuriy faoliyatida podsho Rossiyasining siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan.

## Manbalar
Grivna

**Grivna** (, ISO 4217: **UAH**) — Ukraina pul birligi. 1996 yilda karbovanes oʻrniga chiqarilgan. 1 Grivna = 100 kopeek. Xalqaro ifodasi **UAH**. Valyuta kurslari boʻyicha 1 AQSH dollari = 5,32 G; 1 G. = 130 soʻm 58 tiyin (2002, fevral)

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artur Grigoryan

**Artur Razmikovich Grigoryan** (1967.20.10, Toshkent) — bokschi. Xalqaro sport ustasi (1987). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sportchi (1991). Oʻzbekistonning koʻp karra chempioni. Oʻzbekiston davlat jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1993). 1978-yildan boks bilan shugʻullanadi. Birinchi ustozi L. Ahmadjonov. Grigoryanga 1986—1993-yillarda Vladimir Shin murabbiylik qilgan. Havaskorlik boksida 387 ta jang qilib 372 tasida gʻolib chiqqan. 1994-yildan professional boksda (germaniyalik Frits Sdunek rahbarligida musobaqalarga tayyorlanadi). Qitʼalararo chempion (1995). Grigoryan Jahon boks tashkiloti (WBO) tasnifi boʻyicha 61,2&nbsp;kg vazn toifasida 16-marta jahon chempioni (1996 — 2002, yanvar; Berlin, Gamburg, Kotbus va hokazo). Professional boksda 34 marta jang qilib hammasida yenggan, „Qirol“ („Konig“) nomi bilan tanilgan. Grigoryan chempionlik „Oltin kamar“ining biri Toshkentdagi Olimpiya shon-shuhrati muzeyida saqlanadi. „Oʻzbekiston iftixori“ faxriy unvoni (1998), Mehnat shuhrati ordeni (1996) bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Grizayl

**Grizayl** (, gris soʻzidan — kulrang) — biror-bir rang (qora, jigarrang, koʻk, koʻpincha kulrang)ning nozik tuslanishi (ochdan toʻq tusga oʻtishi) hisobiga yaratiladigan asar; bezak rassomligi turi. 17-asrdan qoʻllanadi, klassitsizm uslubidagi binoning ichki bezaklarida haykaltaroshlik relyeflariga taqlid sifatida keng tarqalgan. Shuningdek, tasvirning boʻrtmali koʻrinishi tasavvuriga erishilgan bir rangli emal (kulrang, jigarrang, pushti rang) bilan ishlangan hamda zarhallangan rasmlar ham grizayl deb ataladi. Oʻzbek tasviriy va amaliy bezak sanʼatida ham grizayl uslubida asarlar yaratilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grigulis Arvids

GRIGULIS (Grigulis) Arvids (1906 — Ladskaya — 1989) — Latviya xalq yozuvchisi (1976). Latviya Fanlar akademiyasi akademik (1978). "Sharxlovchining xotiralari" (1929), "Tanqid va qalb" (1931), "Boʻronga" (1946) va "Nastarin shoxchasi" (1959) kabi sheʼriy toʻplamlari, "Qaysi bandargoh?" (1945), "Garpeterax tarixi haqida" (1946), "Loy va chinni" (1947), "Soldat shineli" (1955), "Boltiq dengizi hayqirmoqda" (1957) va b. pyesa hamda dramalari bor. G. "Yomgʻir va shamol derazani qoqqanda" (1965), "Shoira Kamilla maktubi" (1981) romanlari muallifi. "Latish adabiy tanqidi" (1 — 5 j., 1956 — 64) toʻplamlarini tuzgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Griboyedov

**Aleksandr Sergeevich Griboyedov** [1795.4.(15).1, Moskva-1829.30.1 (11.2), Tehron, Tbilisida dafn etilgan] — rus yozuvchisi, diplomat. Moskva universitetining falsafa, til-adabiyot, huquq va fizikamatematika fakultetlarida oʻqigan (1806-10). Talabalik yillarida boʻlajak dekabrist (N.M. vaA. 3. Muravyovlar, I. D. Yakushkin, A.I. Yakubovich)lar bilan aloqada boʻladi. Keyinchalik rus mutafakkiri va publitsisti P.Ya. Chaadayev bilan yaqindan tanishadi. 1812-yilda koʻngilli boʻlib armiyaga xizmatga kiradi. Rossiyaning Erondagi elchisi boʻlib ishlayotgan vaqtida mutaassiblar tomonidan vahshiylarcha oʻldirilgan. Griboyedov dastlab fransuz yozuvchilariga taqlidan komediyalar („Yosh kelin-kuyovlar“ 1815; „Talaba“, 1817) yozgan. „1812-yil“ pyesasi (1824— 25) vatanparvarlik va fuqarolik ruhi bilan sugʻorilgan. „Aqllilik balosi“ (1824) komediyasi Griboyedovga katta shuhrat keltirdi. Dastlab qoʻlyozma holida tarqalgan bu komediya rus adabiyoti, rus dramaturgiyasi va rus teatrining oʻsishida muhim bosqich boʻldi. Griboyedov bu asarda rus jamiyatidagi ijtimoiy va maʼnaviy qoloqlikni qattiq fosh qiladi, uning rivojiga toʻsiq boʻlib turgan zodagonlarning farosatsizligi, kaltafahmligi va xudbinligi ustidan kuladi. Asar fojiaviy ruhda yozilgan. Griboyedovning „Aqllilik balosi“ komediyasi Toshkentdagi rus akademik drama teatrida sahnalashtirilgan.

Ad,: Piksanov N. K., A.S.Griboyedov i yego tvorchestvo, M., 1945; Lebedev A. A., Griboyedov. Fakti i gipotezi, M., 1980.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grilparser Frans

GRILPARSER (Grillparzer ) Frans (1791.15.1 - Vena - 1872.21.1) - Avstriya dramaturgi. Avstriya zamonaviy adabiyoti asoschilaridan. Sheʼr va epigrammalar, realistik novellalar ("Qashshoq musiqachi", 1848) yaratgan. G. asosan dramaturg sifatida shuhrat qozongan. "Avlod onasi" (1817), mifologik mavzu asosidagi "Safo" (1818), "Oltin poʻstin" (1821),"Dengiz va sevgi toʻlqinlari" (1831), milliy-tarixiy mavzudagi "Qirol Ottokarning buyukligi va inqirozi" (1825), "Xoʻjasining sodiq quli" (1828), "Yolgʻonchining jazosi" (1838), "Gabsburglar xonadonida aka-ukalar janjali" (1850), realistik ruhdagi "Toledolik yahudiy ayol" (1855) kabi fojiaviy asarlarida teskarichi guruxlarning rasmiyatchilik tartiblarini qoralagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ólafur Ragnar Grímsson

**Grimsson Olavur Ragnar** (1943.14.5, Isafordyur sh.) — Islandiya prezidenta. Manchester universitetini tugatgan (1965). 1970-yildan Reykyavik sh.dagi Islandiya universitetida oʻqituvchi, 1971-yildan professor 1976-yildan soʻl pozitsiyadagi Xalq ittifoqi partiyasi aʼzosi, 1978 —83 yillarda Xalq ittifoqi partiyasining parlament guruhi yetakchisi, 1987-yildan Xalq ittifoqi partiyasi raisi. 1988— 91 yillarda Islandiya moliya vaziri. 1991 va 1995-yil Xalq ittifoqi partiyasidan parlament aʼzoligiga saylangan. 1996-2006-yillarda Islandiya Respublikasi prezidenti. Indira Gandi nomidagi xalqaro mukofot bilan taqdirlangan (1987).

## Manbalar
Grin formulalari

**Grin formulalari** — har xil turdagi integrallarni oʻzaro bogʻlovchi integral hisob formulalari. Ulardan eng oddiysi — muayyan yassi soha (G) boʻyicha qoʻsh integralni shu soha chegarasi (S) boʻyicha olingan egri chiziqli integral bilan bogʻlovchi formula. Ingliz matematigi va fizigi J. Grin (1793 — 1841) taqlif qilgan (1828).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Grinberg

**Aleksandr Mixaylovich Grinberg** (1924.19.6, Odessa – 1997.3.7, Toshkent) – aktyor va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1949). 1955-yildan Samarqand rus drama teatrida aktyor va rejissyor, 1964 – 87 yillar bosh rejissyor 1987-yildan Toshkent davlat madaniyat institutida dotsent. Eng yaxshi rollari: Ferdinand („Makr va muhabbat“), Osvald („Arvoh“), Rustam („Paranji sirlari“), Hamlet („Hamlet“), Arbenin („Maskarad“), Mirzo Ulugʻbek („Mirzo Ulugʻbek“), Devyatoye („Imzo“) va boshqalar. Sahnalashtirgan eng yaxshi spektakllari: „Jalalar oraligʻida“, „Amerika fojiasi“, „Momaqaldiroq“, „Qizbuloq“, „Quturgan pullar“ „Vanya togʻa“. „Medeya“, „Krechinskiyning toʻyi“, „Qiyomat qarz“ va boshqalar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greenwich

**Grinvich** (inglizcha: Greenwich), Birlashgan Qirollikda joylashgan shahar. Ushbu shahar Temza daryosining oʻng sohilida joylashgan. Aholisi 215,3 ming kishi (1997). Shaharda Grinvich astronomiya rasadxonasi boʻlgani bilan mashhur. Grinvichdan butun dunyoda vaqt va uzunlik hisobiga asos qilib olingan grinvich meridiani oʻtadi. Shuningdek, bu yerda Milliy dengizchilik muzeyi ham mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grim

**Grim** (,  — ajinli) — 1) aktyorlik sanʼatida qiyofa (asosan yuz)ni ijro etiladigan rolga moslab (maxsus boʻyoq bilan boʻyab, sunʼiy soch-soqol yopishtirib, sochni rolga moslab tarash va sh.k.) oʻzgartirish sanʼati. Obraz yaratishda muhim vositalardan biri. Pyesa yoki ssenariyning badiiy xususiyatlari, bezaklari, qahramonning feʼl-atvori, aktyor va rejissyorning ijodiy maqsadiga qarab xar xil boʻladi.

Teatrda grim tarixi qadimda xalq sayillari va oʻyinlariga borib taqaladi. Xitoy, Hindiston, Yaponiya va boshqa Sharq mamlakatlarida ham grimdan foydalanilgan. Aktyor yuziga chizilgan rasmlar koʻrinish jihatidan niqobga yaqin boʻlib, baʼzan uning oʻrnini bosgan. Lekin grim niqobga nisbatan harakterliroq boʻlgani sababli aktyorlar faqat grimdan foydalanganlar. XVIII-XIX asrlarda koʻpgina rus aktyorlari grimga obraz yaratishda milliy va tarixiy harakteristika vositasi deb qarashgan. K. Stanislavskiy ham grimni qahramon psixologiyasini ochishga yordam beruvchi eng zarur vosita deb bilgan. Grim rejissyor gʻoyasini amalga oshirishda eng muhim tarkibiy qismlardan boʻlgani sababli teatr rejissyori va rassomning eng yaqin yordamchisi boʻlib grimchi-rassom vazifasi yuzaga keldi.

Kinoda grim oʻziga xos xususiyatga ega. Grim operator texnikasi talabiga (plyonkaning rang yoki yorugʻlikka taʼsirchanligiga qarab) mos boʻlishi lozim. Grim qilishda salgina soxtalik, sunʼiylikka yoʻl qoʻyilishi filmga nuqson boʻlib tushadi. Grim qilish murakkab jarayon boʻlib, u ssenariychi, rejissyor fikri va operator ishi bilan bogʻliq. Grimchi-rassom suratga olish jarayoni va kinotexnika imkoniyatlarini bilishi lozim. Agar aktyorning yuzi katta oʻzgarishlarni talab qilsa, u holda plastik grim yopishtiriladi, yengil, yumshoq, rezina qoʻllanadi. Plastik grim egiluvchan, elastik boʻlib, u kishi yuziga juda qulay joylashadi. Bu uslubni birinchi marta 1930-yilda Sankt-Peterburglik rassom R. Raugul qoʻllagan. Rangli filmlarning takomillashib borishi grimchi-rassomlar oldiga yangi vazifalar qoʻymoqda, ular grimni kiyimning oʻziga xos xususiyatlari bilan uygʻunlashtirishga harakat qilib, grimdan foydalanish usullarini muntazam oʻzgartirib bormoqdalar.

Sirkda masxarabozlarning chiqishlarida va harakterli rollari bor yirik tomoshalarda qoʻllanadi. Sirk yuzaga kelgan davrdan boshlab masxarabozlar yuzlariga oq narsalar surib tomosha koʻrsatishgan. XIX asr oxiri XX asr boshlarida grim masxarabozlikda muhim omillardan biriga aylandi. Zamonaviy sirkda hayotiy grim koʻproq qoʻllanilmoqda. Oʻzbek xalq masharaboz va qiziqchilari — Yusufjon qiziq Shakarjonov, Aka Buxor, Akrom Yusupov kabilar oʻz ijodlarida grimdan koʻp foydalanishgan.

2) Grim uchun zarur boʻlgan boʻyoq va buyumlar. Grim boʻyoqlari maxsus resept asosida tayyorlanib, turli xil ranglar bilan aralashtiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grimaldi Franchesko Mariya

GRIMALDI (Grimaldi) Franchesko Mariya (1618.2.4 — Bolonya — 1663.28.12) — italyan fizigi va astronomi. Yorugʻlik difraksiyasini kashf qilgan (1665-yilda eʼlon qilgan). Iyezuit J. B. Richolli bilan hamkorlikda Oy haritasini tuzgan. Geliotsentrik sistemaga qarshi boʻlgan. Richollining N. Kopernikkya qarshi qaratilgan traktatini tuzishda qatnashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Greenwich astronomiya rasadxonasi

**Grinvich astronomiya [[Rasadxona|rasadxonasi]]** — Buyuk Britaniyadagi ilmiy tadqiqot muassasasi. Grinvichda asos solingan (1685). 1953-yilda Grinvich sh.dan 70&nbsp;km jan.-sharqda joylashgan Xyorstmonso qasriga (15-asr) koʻchirilgan. Unda dastlab yulduzlarning oʻrinlarini koʻrsatuvchi yulduzlar jadvallarini tuzish va Oy harakatini aniqlash ishlari olib borilgan. XIX asrdan boshlab yulduzlar parallaksini (qarang Parallaks) aniqlash, Quyosh yuzini izchil fotosuratga olish, fotogeliogrammalar yordamida Quyosh yuzidagi dogʻlar, mashʼallarning geliografik koordinatalarini oʻlchash va Quyosh yuzidagi hodisalarning tabiatini oʻrganish bilan shugʻullanadi. Grinvich astronomiya rasadxonasi passaj asbobi orqali oʻtgan meridian bosh meridian deb qabul qilingan (1884); geografik uzunlik (qarang Geografik koordinatalar) shu meridiandan boshlab hisoblanadi. Grinvich astronomiya rasadxonasi meridian vaqgi dunyo vaqti deb qabul qilingan. Undagi asboblar: 28 dyuymli va 26 dyuymli refraktor, 98 dyuymli reflektorlar va boshqalar.

## Yana qara

* Garvard astronomiya rasadxonasi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grinvich meridiani

**Grinvich meridiani**, boshlangʻich meridian, nolinchi meridian – Yerda geografik uzunliklarni hisoblashda shartli ravishda boshlangʻich deb qabul qilingan meridian. Xalqaro kelishuvga muvofiq, Grinvich astronomiya rasadxonasidan oʻtadi. grinvich meridiani geografik uzunliklar hisobi olinadigan boshlangʻich meridian boʻlib, nolinchi soat mintaqasining oʻrta meridiani hisoblanadi (qarang Vaqt). Grinvich meridianidagi mahalliy oʻrtacha quyosh vaqti astronomiyada keng qoʻllanadi. (qarang Dunyo vaqti).

Gʻarbda bir qancha mamlakatlar 1884 y.gacha uzunliklarni oʻlchashda Parij, Berlin, Rim, Nankin kabi poytaxt yoki yirik shaharlar rasadxonalari, Rossiyada 19-asrgacha Sankt-Peterburg sh. yaqinidagi Pulkovo rasadxonasidan oʻtgan meridianlarni oʻzlari uchun boshlangʻich meridian qilib olganlar. Qadimda va oʻrta asrlarda xarita tuzishda Sharqda Ujjayn sh. (Hindiston), Xoʻjand sh., Ferro o. (Kanar orollari)dan oʻtgan meridiandan boshlangʻich meridian sifatida foydalanganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyacheslav Grinchenko

**Vyacheslav Aleksandrovich Grinchenko** (1938.21.9, Harkov viloyati, Krasnograd shahri) — opera xonandasi (bas). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1971), Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1966 — 1985), 1985-yildan Moskva filarmoniyasi yakkaxoni. Don Karlos (J. Verdi, "Don Karlos"), Boris (M. Musorgskiy, "Boris Godunov"), don Bazilio (J. Rossini, "Sevilya sartaroshi"), Konchak, knyaz Galitskiy (A. Borodin, "Knyaz Igor"), Vojak (A. Xolminov, "Hayotbaxsh oʻlim"), Pyotr I (A. Petrov, "Pyotr Birinchi") va boshqalar partiyalarning moxir ijrochisi. Grinchenko keng diapazonli va kuchli ovoz sohibi. Har bir obrazni haqqoniy ifoda etishga intiladi. Oʻzbekiston kompozitorlari (G. Mushel, B. Giyenko, A. Berlin va boshqalar)ning kamer-vokal asarlarini ijro etgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

## Manbalar
Grifon

**Grifon**, **grif** (, ) – qadimgi afsonalardagi burgut boshli va sher tanasiga ega afsonaviy maxluq. Grifon tasviri qadimgi dunyo sanʼati (meʼmorlik, rassomlik, haykaltaroshlik, amaliy sanʼat) da keng tarqalgan. Keyingi davrlar sanʼatida bezak (muhr, tamgʻa) sifatida koʻp ishlatilgan. Shu bilan birga afsoniy asarlarda majoziy maʼnoda boylik va shon-shuhrat olib keluvchi jonzot sifatida tasvirlangan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Grif

**Grif** – *(ing . stamp , signature ; Fr . griffe)* - 1 ) imzo yoki biron - bir boshqa matn nusxasi tushirilgan muhr , shtempel , shuningdek ana shunday muxr yoki shtempelning xujjatdagi izi ( ottiski ) ; 2 ) xujjat yoki nashr etilgan narsa ustidagi undan foydalanishning maxsus tartibini belgilovchi yozuv . Mas . , " xizmatda foydalanish uchun " , " maxfiy " , " oʻta maxfiy " ; 3 ) Nashr etishni tasdiqlaydigan va foydalanishga ruxsat beradigan yoki oʻquv , rasmiy va b . nashr sifatida tavsiya etiladigan maʼlumotlar.

## Manbalar
D. W. Griffith

**David Wark Griffith** (; 1875.22.1, La Greynj — 1948.23.7, Hollywood) — amerikalik kinorejissyor. AQSH kinosida aktyorlik maktabiga asos solgan. Kinoda 1907-yildan ishlagan. 1913-yildan Hollywoodda ijod qilgan. Muqim va tushunish oson boʻlgan usul sifatida parallel montaj va yirik planni birinchi boʻlib qoʻllagan, kinoni suratga olish texnikasini qayta qurgan. Griffithning gʻoyaviy jihatdan bir-biriga qaramaqarshi ijodi namoyon boʻlgan: „Millatning tugʻilishi“da irqchilik tendensiyasi ilgari surilgan boʻlsa, „Jahon yuragi“ filmida esa oq va qora tanlilar birligi olqishlanadi. „Chidamsizlik“ kinosida axloq-odob va etik muammolar koʻtariladi. Shuningdek, „Sindirilgan novdalar“, „Sharq tomon yoʻl“, „Ikki yetimcha“ filmlari ham Griffith ijodida alohida oʻrin tutadi. 1931-yil kinoni tark etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Filipp Grishchenko

**Filipp Ivanovich Grishchenko** (1915.11.1, Pavlovka qishlogʻi, Rossiya Federatsiyasi — 1985.11.1, Toshkent) — haykaltarosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Ijodini yogʻoch portretlar yaratish bilan boshlagan ("A. Pushkin", "Mirzo Ulugʻbek", 40-yillar), yoshlar hayoti aks ettirilgan kompozitsiyalar ishlagan ("Hunar bilim yurtining talabasi", yogʻoch, 1950 va boshqalar). Portretlar, maishiy holatlar, mahobatli bezak haykallar va boshqalar yaratgan.

## Manbalar
Grodno

**Grodno** () — Belarusdagi shahar, Grodno viloyatining markazi. Neman daryosi sohilida. Daryo pristani. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 307 ming (1998). Kimyo ("Ximvolokno", "Azot" ishlab chiqarish birlashmalari), mashinasozlik va metallsozlik, yengil (toʻqimachilik va koʻn poyabzal) sanoati rivojlangan. Mebel fabrikasi bor, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet), 2 teatr, tarix-arxeologiya muzey-qoʻriqxonasi bor. Grodno 1128-yildan maʼlum. 1376-yildan Litva va Polshada, £ 1795-yildan Rossiya imperiyasi, 1920 – 39 yillarda Polsha tarkibida. Borisoglebsk cherkovi (12-asr), Koʻhna qasr (16-asr oxiri), Yangi qasr (18-asr oʻrtalari), iyeuzit kostyoli (17 – 18-asrlar) saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grodno viloyati

**Grodno viloyati** — Belarus tarkibidagi viloyat. 1944 yil 20 sentabrda tashkil etilgan. Respublikaning garbida, Neman daryosi havzasida. Mayd. 25,0 ming km. Aholisi 1198,5 ming kishi (1998), asosan belaruslar; polyak, rus, ukrain va b. ham yashaydi. Grodno viloyati 17 tumanga boʻlingan; 10 shahar, 22 shaharcha bor. Markazi – Grodno shahri.

Grodno viloyatining yer yuzasi asosan tekislik, shuningdek, pasttekislik va qirlardan iborat. Foydali qazilmalari: torf, gil, mergel, boʻr, silikat qumlar, ohaktosh, shagʻal.

Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 5° dan – 7° gacha, iyulniki 17,5 – 18,5°. Vegetatsiya davri 188 – 200 kun. Yillik yogʻin 550 – 650&nbsp;mm. Daryolari: Neman va uning irmoqlari, janubida Narev (Visla havzasi). Koʻllari: Beloye, Ribnitsa, Svityaz. Tuproqlari: chimli podzol, torfli botqoq va oʻtloqli allyuvial. Hududining qariyb 31% oʻrmon, 20% ga yaqini botqoklik. Grodno viloyati jan.ni Belaya Veja pushchait shim. qismi egallagan.

Grodno viloyatining xoʻjaligi qurilish materiallari, mineral oʻgʻitlar, qishloq xoʻjaligi mashinalari, karton, qogʻoz, fanera, mebel, poyabzal va oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Energetikasi mahalliy torf asosida ishlaydi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari (qarangx. mashinalari, avtomobil ehtiyot qismlari va avtomobil agregatlari, quyma jihozlar, elektr buyumlari ishlab chiqariladi) rivojlangan. Qurilish materiallari sanoatida sement, temir-beton, yirik bloklar, panellar, gʻisht, ohak ishlab chiqariladi. Kimyo sanoati (azotli oʻgʻitlar, kaprolaktam, lak va boʻyoqlar) rivojlanmoqda. Oziq-ovqat (goʻsht, moysir, sut, spirt), yengil (koʻn poyabzal, tikuvchilik, jun, ip, gazlama, zigʻir tola), yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor.

Qishloq xoʻjaligi gʻalla (javdar, arpa, bugʻdoy, suli) va texnika ekinlari (qand lavlagi, tolali zigʻir) yetishtirishga ixtisoslashgan. Shuningdek, kartoshka va yem-xashak ekinlari eqiladi. Botqoqliklardan quritilgan maydonlar dehqonchilikda foydalanilmoqda. Sut-goʻsht chorvachiligi va choʻchqachilik yetakchi oʻrinda. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari bor. Neman daryosida kema qatnaydi. Grodno viloyatida universitet, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi institutlari, drama teatri, 8 muzey mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grozniy

**Grozniy (**) - Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1870-yildan), Chechen Respublikasi (Ichkeriya) poytaxti (1944-yildan 1957-yilgacha Grozniy viloyatining markazi). Sunja daryosi (Terek irmogʻi) vodiysida joylashadi. Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro aeroport (Xonqalʼa) bor. Grozniy 1818-yilda Grozniy qalʼasi sifatida barpo etilgan. 19-asr oxirida Beslan — Petrovskport (hozirgi Maxachqala) temir yoʻl qurilishi va neft sanoatining vujudga kelishi bilan tez oʻsa boshladi. Grozniy neft qazib olish rnining markazi. Sanoati neftni qayta ishlash, neft kimyosi, kimyo, mashinasozlik (neft jihozlari, tibbiy asboblar va boshqalar), oziq-ovqat (konserva, vino, vino-konyak, sut-yogʻ, pivo zavodlari, goʻsht kombinati, makaron, konditer fabikalari va boshqalar) va yengil sanoat korxonalari (tikuvchilik va poyabzal fabikalari)dan iborat boʻlgan. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari bor. Rossiya armiyasi va ichki qoʻshinlarining Chechenistonda separatizmga barham berish maqsadida 1995 va 2000-yillarda olib borgan harbiy operatsiyalari natijasida Grozniy butunlay vayron qilib tashlandi. Shu bois Grozniy aholisi keskin kamaydi, 2000-yilda taxminan 70 ming kishi (1992-yilda 387,5 ming kishi edi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Groningen (maʼnolari)

**Groningen**:

* Groningen - #REDIRECTGröningen
* Groningen (Niderlandiya) — Niderlandiya shim,-sharqidagi shahar.
Groningen (Niderlandiya)

**Groningen** — Niderlandiya shim,-sharqidagi shahar. Groningen provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 170 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oxiri). Mamlakatning shim.-sharqiy rnining savdo-transport, madaniy markazi. Bir necha kanallar kesishgan yerdagi port. Shakarqand, kimyo, tikuvchilik, radioelektronika, poligrafiya sanoati korxonalari, universitet (1614) bor. Shahar 11-asrdan maʼlum. Gotika cherkovi va 15 — 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shahar yaqinida yirik gaz koni (dastlabki zaxirasi 1960 mlrd. m3) ochilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gropius Valter

GROPIUS (Gropius) Valter (1883.18.5, Berlin — 1969.5.7, Boston, AQSH) — nemis meʼmori, dizayn loyihachisi va meʼmorlik nazariyotchisi. Funksionalizm asoschisi. Meʼmorlikda ratsionalizm qoidalarini ishlab chiqqan. Qurilish va badiiy loyihalash oliy maktabi — "Bauxauz" asoschisi va direktori (1919 — 28). Funksionalizm tajribalariga suyanib, yangi qurilish texnikasi yutuqlaridan foydalanib, neoklassitsizm ruhidagi binolar qurgan: Kembrijdagi Garvard universitetining yangi korpusi (1948 — 50), Afinadagi AQSH elchixonasi (1957 — 61), Nyu-Yorkdagi "Panamerikan erlayns" aviatsiya shirkati koʻp qavatli binosi (1958 — 63) va b. 1937-yildan AQShda yashagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grossmeyster

**Grossmeyster** (nemischa: GroBmeister — *ulugʻ magistr*, *katta usta*) — 1) shaxmat va shashkada eng yuksak sport unvoni. Xalqaro shaxmat federatsiyasi 1949 yildan, Xalqaro shashka federatsiyasi 1948 yildan xalqaro grossmeyster unvonini taʼsis etgan. Oʻzbekistonda grossmeyster unvoniga sazovor boʻlgan 7 shaxmatchi va 2 shashkachi istiqomat qiladi (2001). Yurtdoshlarimizdan Georgiy Aʼzamov (1954 — 86) ilk bor xalqaro grossmeyster unvonini olgan (1984). Rustam Qosimjonov eng yosh grossmeyster hisoblanadi (1997). 2) Katolik cherkovida diniy ritsarlik ordeni boshligʻi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grossulyar

**Grossulyar** — granatlar guruhiga mansub mineral. Tuzilishi krijovnik mevasiga oʻxshash, lotincha (grossularia — krijovnik) nomi shundan. Kimyoviy formulasi Ca3Al2(SiO4)3 Kub singoniyali, shishasimon yaltiraydi. Qattiqligi 6,5 — 7,5. Zichligi 3530 - 3600 kg/m3. Och yashil, sargʻish, qoʻngʻir, rangsiz kristallar, agregatlar. Skarnlar minerali. Shaffof turi zargarlikda ishlatiladi. Oʻzbekistonda (skarn jinslarda), Avstriya va Shveysariya (alp tomirlarida), Pokiston (pokiston zumradi), Tanzaniya, RF (Sharqiy Sibir)da uchraydi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Victor Grignard

**Victor Grignard** () (1871.6.5, Sherbur — 1935.13.12, Lion) — fransuz organik kimyogari. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1926-yildan). Asosiy ishlari organik birikmalar sintezi va ularni tekshirishga bagʻishlangan. Alkilgalogenidlar va efir muhitidagi magniy asosida olinadigan aralash magniyorganik birikmalar ishtirokida organik birikmalarni ilk bor sintez qilgan (1900). Bu reaksiyalarda efirda eritilgan alkilmagniy galogenidlar (Grinyar reaktivi) asosiy reagent ekanligini aniqlagan. Uglevodorodlar, spirtlar (1901 — 03), ketonlar, aldegidlar (1906), efirlar, nitrillar, aminlar (1920), kislotalar va b. sintezida magniyorganik birikmalardan foydalangan. Bu sintezlar (Grinyar reaksiyasi) kimyo amaliyotida keng qoʻllanadi. Nobel mukofoti laureati (1912).

## Manbalar
Gruzin yozuvi

**Gruzin yozuvi** — gruzin tilidagi mustaqil yozuv tizimi. Soʻnggi tadqiqotlarga koʻra, gruzin yozuvi sharqiy oromiy yozuvi asosida, taxminan miloddan avvalgi 3-asrda yuzaga kelgan. Keyinchalik yunon yozuvi taʼsirida oʻzgarishlarga uchragan. Masalan, yozuv yoʻnalishi, alifbodagi tartibi oʻzgargan, baʼzi unlilar ham oʻzlashtirilgan.

Gruzin yozuvining rivojlanish jarayonida bir-biridan keskin farqlanadigan 3 shakli paydo boʻlgan: 1) sarlavhalarda uchraydigan (mtavruli) shakli; 2) satriy yozuv (nusxuru) va 3) aslzodalar yozuvi (xutsuri). Uchinchisi avvalgi ikki turidan keskin farq qilgan. Bu yozuv asosan cherkovlarda, shuningdek, harbiy sohada, aslzodalarning yozishmalarida qoʻllangan. Yangi gruzin yozuvi kitob nashri boshlanishi tufayli yuzaga kelgan (1709-yil). Hozirda gruzin yozuvi qatʼiy fonologik tartibga asoslangan (har bir fonema maʼlum grafemaga toʻgʻri keladi), 33 belgidan iborat alifbo — 5 unli, 28 undoshga ega. Bosma matnlarda, odatda, bosh harf boʻlmaydi.
## Koʻrinishi

## Turlari
Gruzin yozuvlari gruzin tilida yozish uchun ishlatiladigan uchta yozuv tizimidan iborat. Bular: Asomtavruli, Nusxuri va Mxedruli. Tizimlar tashqi koʻrinishidan farq qilsa-da, ularning harflari bir xil nomlar va alifbo tartibida boʻlib, chapdan oʻngga gorizontal ravishda yoziladi. Uchta skriptdan bir vaqtlar Gruziya Qirolligining fuqarolik qirol yozuvi boʻlgan va asosan qirollik nizomlari uchun foydalanilgan Mxedruli uslubi hozirda zamonaviy gruzin va unga aloqador kartvel tillari uchun standart skript hisoblanadi. Asomtavruli va Nusxuri esa faqat gruzin pravoslavlari tomonidan qoʻllanadi. Shuningdek, cherkov, tantanali diniy marosim matnlarda va ikonografiyada ham foydalaniladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar

* &nbsp;
* &nbsp;
Gruzin tili

**Gruzin tili** () — gruzin xalqi tili. Kavkaz (iberg-kavkaz) tillari kartvel guruhiga mansub. Unda.3917,7 ming kishi soʻzlashadi. Gruzin adabiy tili tarixi 2 davrga ajraladi: qad. gruzin (5 — 11-asrlar), hozirgi gruzin (12-asrdan boshlab). Kart dialekta gruzin adabiy tilining asosini tashkil etadi. Gruzin tilining dialektlararo differensiyasi juda kuchsiz. hozirgi gruzin tili fonetika tizimida 5 unli 25 undosh boʻlib, bular 3 turga ajraladi: jarangli, jarangsiz va boʻgʻiz usti. Morfologiyada prefiks (old qoʻshimcha) va suffiksdan foydalaniladi. Gruzin tilining morfologik tuzilishi agglyutinativdir. Grammatik jins farqlanmaydi, 6 ta kelishik bor. Tushum kelishigi yoʻq, uning oʻrnida ergativlik mavjud. Koʻmakchilardan keng foydalaniladi. Gruzin tili sintaksisi predikativlik tuzilmaga ega. Ergash gapli qoʻshma gaplar ancha taraqqiy etgan.

## Manbalar
Gruzinlar

**Gruzinlar**, **gurjilar** yoki **kartveller** (oʻzlarini kartveli deb ataydilar) – xalq, Gruziyaning asosiy aholisi (3787 ming kishi). Rossiyada 131 ming kishi. Umumiy soni 4,15 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, Ozarbayjon, Ukraina, Gretsiya, Qozogʻiston, Turkiya, Eron va boshqa mamlakatlarda ham yashaydi. 17 ta subetnik guruhga boʻlingan: ajarlar, guriylar, imeretinlar, kartlilar, kaxetinlar, xevsurlar, megrellar, svanlar, javaxlar va boshqa Gruzin tilida soʻzlashadi. Dindorlari – asosan pravoslavlar, bir qismi (ajarlar, mesxilar guruhi) – musulmon-sunniylar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gruziya fanlar akademiyasi

**Gruziya fanlar akademiyasi** () – Gruziyaning oliy ilmiy muassasasi. 1941-yil sobiq SSSR Fanlar akademiyasi Gruziya filiali va Tbilisi universiteti huzuridagi bir qancha ilmiy tadqiqot muassasalari negizida tashkil etilgan. Tbilisi shahrida joylashgan. 1998-yil akademiya tizimida 9 boʻlim, 50 dan ortiq ilmiy tadqiqot muassasa, 5346 ilmiy xodim ishladi. Akademiya „Gruziya fanlar akademiyasi xabarlari“ (1941-yildan), „Matsne“ („Axborotnoma“, 1960-yildan, Ijtimoiy fanlar boʻlimi organi) va „Mesniyeraba da texnika“ („Fan va texnika“, 1949-yildan) ilmiy jurnallari, monografiya, fanning turli sohalari boʻyicha ilmiy asarlar nashr etadi. Akademiya prezidenti – Roin Metreveli (2023-yildan).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Grumbat

**Grumbat** (4-asr) — qadimda Turonzaminning shim.da yashagan xioniylar podshosi. Mil. 353 yilda xioniylar Grumbat boshchiligida Sugʻdga bostirib kiradilar. Soʻngra ular Oʻrta Osiyoga siyosiy tazyiqi kuchayib borayotgan Sosoniylar davlati bilan toʻqnashib, Shopur II ni yengganlar. Mil. 356 y. Shopur II Amid (Suriya) sh.ni qamal qilgan paytda Grumbat ugli bilan unga ittifoqchi sifatida qatnashgan. Rim tarixchisi Ammian Marsellin (4-asr) ning yozishicha, bu jangda xioniylar shahzodasi, Grumbatning oʻgʻli halok boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grumm-Grjimaylo muzligi

**Grumm-grjimaylo muzligi** — 1) Bogdo-Oʻla togʻidagi (Sharqiy Tyanshan) kichik muzlik; 2) Yazgʻulom tizmasining shim. yon bagʻridagi muzlik (Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyati). Fedchenko muzligidan Tanimas darasigacha choʻzilgan. Uzunligi 37&nbsp;km, eni 700–1700 m, mayd. 143&nbsp;km. Muzlik tili 3620 m balandda yotadi. 1887-yil rus ekspeditsiyasi G. Ye. va V. Ye. GrummGrjimaylolar tomonidan oʻrganilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grunt

**Grunt** (nemischa: Grand - *asos*, *tuproq*) — asosan, nurash zonasida joylashgan togʻ jinsi (tuproq bilan birga) qatlami. Grunt qoyali (granit va boshqa), metamorfik (gneys) va baʼzi choʻkindi jinsli (ohaktoshlar, qumtoshlar), yarim qoyali (mergel) va yumshoq boʻlishi mumkin. Yumshoq gruntlar Yer yuzasida keng tarqalgan. Zarralar oʻlchamiga qarab gilli (0,005 mm), changli (0,05—0,005 mm) va qumli (2—0,05 mm) boʻladi. Qurilish amaliyotida bino va inshootlarning tagzamini boʻlgan yoki tuproqli inshootlarni (damba, koʻtarma, toʻgʻon) tiklashda qurilish materiallari sifatida ishlatiladigan turli togʻ jinslari ham grunt deb ataladi.

## Manbalar
Grunt (maʼnolari)

**Grunt**:

* Grunt (nem.
* Grunt (qurilish), zamin (qurilishda) — yerning asosan nurash zonasida yotuvchi togʻ jinslarining umumlashma nomi, insonning muhandislik-qurilish faoliyatining obʼyekti.
Zamin

**Zamin**, fon — 1) oʻyma va boʻyama naqsh bezagining asosi, naqsh shakllari orasidagi joy; 2) yer, tuproq; xonaning tagi.

## Manbalar
Grunt suvlari

**Grunt suvlari** — yer yuzasidan pastda, birinchi suvli togʻ jinslari gʻovaklarida yigʻilgan suv. G. s. oʻzidan suv oʻtkazmaydigan ikkinchi qatlam ustida boʻladi. Bu qatlam giltuproq, yaxlit ohaktosh, otqindi hamda metamorfik jinslardan iborat boʻlishi mumkin. G. s. yer yuzasidan kanal, daryo, yogʻin suvlari, atmosferadagi suv bugʻlarining (quyuqlashganidan keyin) togʻ jinslari gʻovaklaridan pastga tushib, suv oʻtkazmaydigan qatlamda yigʻilishidan paydo boʻladi. Ularning joylanishi chuqurligi suv oʻtkazmaydigan qatlamning yotish holati va suvli togʻ jinslari qatlamiga bogʻliq. G. s. yer yuziga yaqin birinchi gʻovak qatlamda joylashadi va shuning uchun uning sathi, kimyoviy tarkibi va fizik xususiyatlari yerning ustki qismidagi tabiiy (havo harorati, yogʻinning turi va miqdori, tabiiy suv havzalarining yer yuzasiga yaqin-uzoqligi) va sunʼiy (suv omborlari, sugʻorish inshootlari, kanalizatsiya va hokazo) sabablarga koʻra oʻzgarib turadi. G.s. daryo vodiilaridagi allyuvial yotqiziqlar (qum, qumtuproq, shagʻal) hamda muzliklarning surilishi natijasida yotqizilgan togʻ jinslari va sahrolardagi dyun yotqiziqlari gʻovaklarini toʻldirib turadi. Shahar va sanoatni toza suv bilan taʼminlashda G. s goho asosiy manba boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekiston hududida G.s.ning paydo boʻlishi, tarqalishi va ularni qidirish hamda ishlatish uslublari Gʻ. O. Mavlonov, O. K. Lange, N. A. Kenesarin, U. M. Ahmedsafin va b. tomonidan ishlab chiqilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grinyar reaksiyasi

**Grinyar reaksiyasi** - alkil yoki arilmagniy galogenidlar yordamida organik moddalarni sintez qilish reaksiyasi. 1900-yil V. Grinyar kashf etgan. Alkil va arilmagniygalogenidlar tarkibida faol vodorod atomi boʻlgan moddalar bilan tez reaksiyaga kirisha oladi. G.r.dan foydalanib, uglevodorodlar, spirtlar, ketonlar, kislotalar va b. birikmalar olish mumkin. Quyidagi reaksiya G.r.ga misol boʻla oladi: CH3MgX+ROHH>CH4+ROMgX. Bu yerda R — alifatik yoki aromatik radikal; X — galogen....

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grigoriy Grumm-Grjimaylo

**Grigoriy Yefimovich Grumm-Grjimaylo** [1860.5(17).2, Peterburg — 1936.3.3, Sankt-Peterburg] — rus geografi, sharqshunos. Oʻrta Osiyo va Markaziy Osiyoni tadqiq qilgan sayyoh. Rossiyada xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1928). 1920—31 yillarda sobiq Ittifoq geografiya jamiyatining vitseprezidenti. 1884—87 yillarda Olay, Pomir, Tyanshan togʻlari, Qashqar, Qoraqurumga sayohat qilgan. 1889 — 90 yillarda Markaziy Osiyoni oʻrganish ekspeditsiyasiga rahbarlik qilib, tadqiqotlar olib borilgan joylarning tarixiy-etnografik tavsifini yozgan. Ekspeditsiya davrida Turfon choʻkmasi chuqurligini (— 130 m, hozirgi zamon maʼlumotlariga koʻra — 154 m) aniqladi. 1903—1914-yillarda bir necha marta Mongoliya gʻarbiga, Tuva (oʻsha vaqtdagi Uryanxay oʻlkasi), Uzoq Sharq va b. joylarga sayohat qildi va ekspeditsiyalar uyushtirdi. Asarlari tarixiy geografiya va etnografiyaga bagʻishlangan. G. nomiga Sixote-Alin togʻlaridagi dovon, Pomirda oʻzi kashf qilgan muzlik va Bogdo-Oʻla togʻidagi muzlik qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gruppa

**Gruppa** (nem. Gruppe) — 1) guruh — biror jihati (belgisi, xususiyati, maqsad-gʻoyasi, faoliyati va b.) bilan oʻzaro bogʻliq yoki yaqin narsa va jonzodlar majmui (mas, qon G.si, ijtimoiy G.); 2) matematikada — algebraik sistemalarning bir turi. Matematika ning turli yoʻnalishlarini munosabatlar va amallar nuqtai nazaridan qayta koʻrib chiqish natijasida vujudga kelgan. G.lar nazariyasi matematika va uning tatbiqlarida koʻp uchraydigan algebraik amallarning eng umumiy xossalarini oʻrganadi. Masalan, sonlarni koʻpaytirish, vektorlarni qoʻshish, almashtirishlarni ketma-ket qoʻllash va hokazo.

Biror S toʻplamning ixtiyoriy a va b elementlariga uchinchi bir s elementini mos qoʻyuvchi * — amal kiritilgan boʻlib, quyidagi uch shart oʻrinli boʻlsa, G toʻplam deyiladi: 1) amal assotsiativ, yaʼni ixtiyoriy a, b, se G uchun (a*b) * c=a*(b*c) boʻladi; 2) amalga nisbatan birlik element mavjud, yaʼni G da shunday ye elementi borki, ixtiyoriy aye G uchun a*ye=ye*a~a boʻladi; 3) amalga nisbatan teskari elementlar mavjud, yaʼni G ning har bir a elementi uchun G da shunday a~’ element borki a*a-1=a~[*a=ye boʻladi. Mac: 1. Butun sonlar toʻplamidagi qoʻshish amaliga nisbatan birlik element 0; a ga teskari element (—a) boʻladi. 2. Noldan farqli xaqiqiy sonlar toʻplamida koʻpaytirish amalini qarasak, birlik element 1; a ga teskari element boʻladi. G. tushunchasi dastlab J. Lagranj ishlarida uchraydi. U algebraik tenglamalarni radikallarda yechish masalasi bilan shugʻullanganda oʻrniga qoʻyishlar G.sini ishlatgan. Oʻrniga qoʻyishlar G.sining xossalari va tenglamalar xossalari orasidagi gʻoyaviy chuqur bogʻlanishlar Abel va Galualar tomonidan ochib berilgan.

Keyinchalik G. tushunchasi geometriyada paydo boʻldi. Turli almashtirishlarga nisbatan geometrik shakllarning oʻzgarishini yoki oʻzgarmay qolishini oʻrganish sekin-asta almashtirishlarning oʻzini oʻrganishga olib keldi. Ingliz matematigi A. Keli (1821 — 1895) invariantlar nazariyasini tadqiq qilar ekan, har qanday chekli G. oʻrniga qoʻyishlar G.si orqali ifodalanishini koʻrsatdi. Sonlar nazariyasi sohasida ish olib borgan Gauss chekli Abel G.lari muhim ahamiyat kasb etishini isbotladi. Nazariy gʻoyalarning rivojlanishi matematikada muhim boʻlgan abstrakt G.lar tushunchasi yaratilishiga olib keldi. Li G.si — elementlari tabiatiga hech qanday shartlar qoʻymasdan, faqat kiritilgan amal nuqtai nazaridan oʻrganadigan yoʻnalish sifatida matematikaning mustaqil sohasi boʻlib shakllandi. G.lar nazariyasi ilm-fanning juda koʻp tarmoqlarida qoʻllanadi. Masalan, fizikada Galiley almashtirishlari G.si, nisbiylik nazariyasida Lorens almashtirishlari G.si vab. 3)geologiyada — bir geologik era davomida vujudga kelgan jinslar majmuini birlashtiruvchi umumiy stratigrafik shkala boʻlimi (qarang Eratema).

Musulmonqul Berdiqulov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gryunvald jangi

**Gryunvald jangi** - Gryunvald va Tannenberg qishloqlari (Sharqiy Prussiya) yaqinida, buyuk magistr Ulrix fon Yungingen rahbarligidagi nemis Tevton ordeni qoʻshinlarini (nemis, fransuz va b. ritsarlar, ingliz, shveysariyaliklar harbiy qismi) Polsha qiroli Vladislav III Yagello (Yagaylo) qoʻmondonligi ostidagi polyaklitva-rus armiyasi (uning tarkibida shuningdek valax, chex, moraviyaliklar, venger va tatar harbiy qismlari boʻlgan) tomonidan qurshovga olinib tor-mor keltirilishi (1410 y. 15 iyul). G. j. Tevton ordenini Sharqqa tomon yurishiga chek qoʻygan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lyudmila Gryaznova

**Lyudmila Nikolayevna Gryaznova** (1939.16.11, Buxoro viloyati, Kogon sh. — 1991.31.6, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1985). 1971-yildan M. Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida aktrisa. G. lirik aktrisa boʻlib, ijodiga muloyim, maftunkor, ayniqsa nozik qistuygʻuli, rostgoʻy va samimiy ayollar obrazi juda yaqin. Rollari: Blansh Dyubua ("Orzu tramvayi"), Alina ("Qashshoq qalb qissasi"), Lidiya Cheboksarova ("Quturgan pullar"), Ranevskaya ("Olchazor"), Arkadina ("Chayka"), Ledi Makbet ("Makbet"), Susana Melitonovna ("Uchdan oltiga qadar") va b.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guanako

**Guanako** (Lama guanacoe) — tuyasimonlar oilasining lamalar urugʻiga kiradigan sut zmizuvchi hayvon. Tanasining uz. 120 — 175 sm, yagrinidan balandligi 90 — 100 sm, ogʻirligi 48 — 96 kg . Fakat Jan. Amerikaning aholi kam yashaydigan And baland togʻli chalachoʻl mintaqasida yashaydi. Poda boʻlib yuradi. Goʻshti va terisi uchun ovlanadi. Soni kamayib bormoqda. Xonaki lamalarning yovvoyi ajdodi (qarang Lamalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guanaxuato

**Guanaxuato** — Meksikadagi shtat, mamlakatning markaziy qismida. Maydon 30,5 ming km. Aholisi 4,6 mln. kishidan ziyod (2000). Maʼmuriy markazi — Guanaxuato sh. Meksika togʻligining janubida, Lerma daryosining yuqori oqimida joylashgan. Yer yuzasi oʻrtacha balandligi 1800 m li platolardan iborat, baʼzi choʻqqilarning balandligi 3000 m gacha. Iqlimi tropik iqlim. Yillik yogʻin oʻrtacha 500–1000&nbsp;mm. Qadimda ahrli zich yashagan. 16—19-asrlarda kumush qazib olingan. Konchilik ishlarining pasayishi bilan iqtisodi qam tushkunlikka uchrab, aholi ham boshqa shaharlarga koʻchib keta boshlagan. Oziqovqat, koʻn poyabzal, neftni qayta ishlash korxonalari bor. Hududining katta qismida ichki ehtiyojlar uchun oziqovqat ekinlari ekiladi. Lerma daryosi gʻavzasida esa tovar qishloq xoʻjaligi (makkajoʻxori, bugʻdoy, paxta, kofe, qand lavlagi), chorvachilik rivojlangan.

## Manbalar
Gruntlar mexanikasi

**Gruntlar mexanikasi** — mexanikaning bir boʻlimi; sochiluvchan muhitlarga doir ilmiy fan sohasi. Gruntlarning zoʻriqqan-deformatsiyalangan holatini, mustahkamligi va ustuvorligi shartlarini, tashqi (asosan, mexanik) taʼsirlar ostida xossalarini oʻzgartirishi va b.ni oʻrganish bilan shugʻullanadi. G. m.da olingan natijalardan binolar, sanoat va gidrotexnika inshootlarining zaminlari va poydevorlarini loyihalashda, yoʻl qurilishi va aerodromlar qurilishida, yerosti kabellari va quvurlarini oʻtkazishda, qurilish va sanoat ehtiyojlari uchun portlatuv ishlari olib borilishi va zilzilalar tufayli inshootlarga qanday zarar yetishi mumkinligini oldindan aytishda foydalaniladi. Bunda G. m. muhandislik geologiyasi, muhandislik gidrogeologiyasi, yaxlit muhitlar mexanikasi, sochiluvchan muhitlar mexanikasi, elastiklik, plastiklik va yoyiluvchanlik nazariyalari, sochiluvchan muhit statistikasi maʼlumotlaridan foydalanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gruntshunoslik

**Gruntshunoslik** - gruntlarni ular ustiga turli inshootlar qurish imkoniyati nuqtai nazaridan oʻrganadigan muhandislik geologiyasinnng bir sohasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guanaxuato (maʼnolari)

**Guanaxuato**:

* Guanaxuato — Meksikadagi shtat, mamlakatning markaziy qismida.
* Guanaxuato (shahar) — Meksikadagi shahar, Guanaxuato shtatining maʼmuriy markazi.