open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chagʻon

**Chagʻon** – VIII asr boshlarida Xorazmda hukmronlik qilgan xorazmshoh. Poytaxt Fir (Fil) shahri (qarang Kot)sa. xorazmshohning saroyi joylashgan. Manbalarda aytilishicha, xorazmshoh chagʻon oʻziga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan xalqqa boshchilik qilgan ukasi Hurzod (Xoʻrzod) ga qarshi kurashish uchun Xorazmga bostirib kirgan arablar lashkarboshisi Qutayba ibn Muslimdan harbiy yordam soʻraydi va oʻz shaharlarining oltin kalitlarini unga yuboradi (711-yil). Hurzod bu paytda oʻz tarafdorlari bilan Mizdahqonda turgan. Xorazmni bosib olishga 2 yilcha tayyorgarlik koʻrgan Qutayba bu ixtilofdan unumli foydalanib, Ibn alAsirning yozishicha, 712-yilda oʻz koʻshini bilan Fir shahriga bostirib kirgan. Qutaybaga qarshi Hurzod qoʻshini mardlik bilan kurashgan. Biroq Hurzod jangda asir olinib oʻldirilgan. Xorazmshoh chagʻon Hurzod tarafdorlari va oʻziga qarshi chiqayotgan Hamjir hokimlariga qarshi kurash olib borish uchun yana Qutaybadan yordam soʻraydi. Xorazmshoh chagʻon oqibatda arablar hukmronligini tan olib, ularga xiroj toʻlashga majbur boʻladi. Xullas, chagʻon hukmronligi davrida Xorazm oʻz mustaqilligini yoʻqotgan. Xorazmshoh chagʻonning qoʻshinlari arablarning Samarqand va boshqa shaharlar ustiga qilgan yurishlarida bir necha marta ishtirok etganlar. Qutayba Xorazmni tark etgach, vatanparvarlar chagʻonni xoinlikda ayblashgan. Sarosimada qolgan chagʻon – turklar, soʻngra Qutayba huzuriga qochib borgan.

## Adabiyot
* Istoriya Xorezma, T., 1976.
Pafnutiy Chebishyov

**Pafnutiy Lvovich Chebishyov** [1821.14(26).5, Kaluga gubernyasi, Okatovo qishlogʻi — 1894.26.11(8.12), Peterburg] — rus matematigi va mexanigi, ehtimollar nazariyasi rus maktabining asoschilaridan biri. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1856). Moskva universitetini tugatgan (1841), professor (1850). Ilmiy ishlari ehtimollar nazariyasi, sonlar nazariyasi, matematik analiz, mexanizmlar nazariyasiga oid. Ch. tasodifiy miqdor tushunchasini ehtimollar nazariyasiga tatbiq qilgan; ehtimollar nazariyasining limit teoremalarini isbotlashning yangi usuli — momentlar usulini yaratdi; katta sonlar qonunini umumiy holda isbotladi. Sonlar nazariyasida tub sonlar taqsimotining asimptotik qonuni va boshqalarni umumiy shakdda isbotladi. Ortogonal koʻphadlar, funksiyalarni eng yaxshi yakinlashtirish muammolari bilan shugʻullandi. Differensial binomni elementar funksiyalarda integrallash shartlarini topdi. Ch.ning kup (asosan, mexanizmlar nazariyasi sohasidagi) kashfiyotlari amaliy tadqiqotlar rivojiga sabab boʻldi.

## Manbalar
Cheboksari

**Cheboksari** (chuvashcha — *Shupashkar*) — Rossiya Federatsiyasi Chuvashiya Respublikasidagi shahar, respublika poytaxti (1925-yildan). Volga daryosining oʻng sohilida, Cheboksar daryosining Volgaga kuyilish joyida. Cheboksari stansiyasi, avtomobil yoʻllari chorrahasi, aeroport bor. Yirik dare porti. Aholisi 500 ming kishi (2024). Ilk bor 1469-yil solnomasida uchraydi. 1555-yildan Rus davlati qalʼasi. Volga boʻyining yirik savdo markazi. 1781-yildan Kozon gubernyasi uyezd markazi. 1920-yildan Chuvashiya muxtor viloyati markazi, 1925-yildan Chuvashiya Muxtor Respublikasi poytaxti, 1992-yildan Chuvashiya Respublikasi poytaxti. Yetakchi sanoat tarmoqlari: mashinasozlik (elektrotexnika sanoati, priborsozlik, traktorsozlik va boshqalar), yengil (shu jumladan, ipgazlama kti); shuningdek, oziq-ovqat (sut zdi, goʻsht kti), qurilish materiallari sanoatlari mavjud. Issiqlik elektr styasi bor. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, Chuvashiya universiteti), 5 teatr, 4 muzey (oʻlkashunoslik, badiiy, adabiyot va boshqa muzeylar), filarmoniya, kartinalar galereyasi faoliyat koʻrsatadi.

Meʼmoriy yodgorliklardan Troitsa monastiri (16-asr), Vvedeniye sobori (1651), Vozdvijeniye (1702) va Uspeniye (1763) cherkovlari, 17—18-asrlarda qurilgan turar joy binolari saqlangan.

## Manbalar
Chegara qatlam

**Chegara qatlam** — suyri jismlarning sirti yaqinida, kanal devorlarida yoki suyuqlikning xar xil tezlikli, trali, yo boʻlmasa, turlicha kimyoviy tarkibli ikki oqimning boʻlinish chegarasida suyukdik yoki gazning oqish sohasi. Chegara qatlam nazariyasini 1904-yilda L. Prandtlʼ yaratgan. Oqish rejimi suyuqlik yoki gazning qalinligi, tashqi muhitning qandayligi, suyuqlik (yoki gaz) tegib turgan yuzaning sillikligiga bogʻliq. Chegara qatlamda yopishqoqlik kuchi hisobga olinadi. Nisbiy tezlikka ega boʻlgan ikki oqimning qoʻshilishi natijasida ham Chegara qatlam hosil boʻladi va u erkin qatlam deb ataladi. Chegara qatlamda oqimning laminar (tekis) va turbulent (uyurmali) rejimi yuz berishi mumkin. Laminar Chegara qatlam qalinligi turbulent Chegara qatlam uchun esa formula orqali aniqlanadi.

CH.q.da muhit zarralari tormozlanadi, maʼlum vaqtdan keyin ularning kinetik energiyasi hosil boʻlgan bosimni yengish uchun yetarli boʻlmay qoladi, bu vaqtda Chegara qatlamda teskari o qi m hosil boʻladi. Suyuqlik zarralari dastlab jism yuzasiga parallel harakat qiladi, teskari oqim hosil boʻlishi bilan jism yuzasidan uzoqdashadi. Bu hodisani Chegara qatlamning ajralishi deyiladi. Chegara qatlamda ajralish kancha oddin roʻy bersa, jismning quyruq qismida bosim shuncha kam boʻladi. Chegara qatlam ajralishi bilan Ch.qdan tashkarida suyuklik (gaz) oqimi tubdan oʻzgaradi. Bu, oʻz navbatida, jismga, mac, samolyot qanotiga qarshilik kuchini koʻpaytirib, koʻtarish kuchini kamaytiradi.
Chegara qoʻshinlari

**Chegara qoʻshinlari** (baʼzi davlat larda chegara qoʻriqchilari, chegara soqchilari) — davlatning quruqlikdagi, dengiz va daryo (koʻl)dagi chegaralarini himoya qilishga moʻljallangan qoʻshinlar. Chegara qoʻshinlari davlatlar va ular orasida chegara ayirish yuzaga kelgan qad. davrlardayoq maʼlum shaklda mavjud boʻlgan. Baʼzi davlatlar uz chegaralarida mudofaa devorlari barpo etgan (qarang Buyuk Xitoy devori, Kanpir devor va b.). Mazkur mudofaa devorlarining xar joyxdr joyida qoʻshin (chegara garnizoni) turadigan qoʻrgʻonlar qurilgan. Bu qoʻshinlar viloyat darvozalarini qoʻrikdash, inshootlarni kuzatish, dushman hujum qilgan takdirda mamlakat ichkarisiga bu haqda xabar berish singari vazifalarni bajarganlar. Oʻzbekiston Respublikasida Chegara qoʻshinlari mamlakat chegarasining daxleizligini taʼminlaydi, davlat chegarasining qonunsiz buzilishiga qarshi kurashadi. Chegara qoʻshinlari zamonaviy harbiy texnika vositalari bilan qurollantirilgan. Chegara qoʻshinlarini, asosan, chegarachilar harbiy oʻquv yurtlari zobit kadrlar bilan taʼminlab turadi. Chegara qoʻshinlariga Oʻzbekiston Respublikasi davlat chegaralarini himoya qilish qoʻmitasi mutasaddilik qiladi.
Chegaraviy masalalar

**Chegaraviy masalalar** - berilgan sohada aniqlangan funksiyalarning biror sinfidan bu soxaning chegarasida berilgan shartlarni kanoatlantiruvchi funksiyani topish uchun moʻljallangan masalalar. Aniq hodisalarni ifodalovchi funksiyalar, odatda, matematik fizika tenglamalarining yechimlaridan iborat boʻladi. Matematik fizika tenglamalari (differensial, integral, integrodifferensial, funksionaltenglamalar) cheksiz kup yechimlarga ega, shuning uchun ham kerakli birdanbir yechimni aniqlash uchun qoʻshimcha chegaraviy shartlar beriladi. Chegaraviy masalalarni tekshirishda integral tenglamalar, oldindan baholashlar, chekli ayirmalar usuli va boshqa usullar keng kullanadi.
Chegirma

**Chegirma** (sonlar nazariyasida) — agar a — b ayirma t ga boʻlinsa (a,, t > O— butun sonlar), u hodda a soni ʼ sonining t moduli boʻyicha Ch.si deyiladi. Aks holda a Ch. boʻlmaydi. Masalan, 24 soni 3 sonining 7 soni boʻyicha Ch.si (25 soni esa 3 ning 7 boʻyicha Ch.si emas), chunki 24—3=21 va 7 ga boʻlinadi (25—3=22 esa 7 ga boʻlinmaydi).
Chafpak

**Chafpak**, chigʻrogʻ, chigʻrak — turkiy etnik guruh. Bobur chafpaklar haqida shunday yozgan: "Andijon viloyatining sahronishinlaridan biri chagʻrak eldir, qalin eldur. Besholti ming uyluq el bordur. Fargʻona bilan Qashqar orasidagi togʻda boʻlurlar. Otlari koʻp va qoʻylari qalindur". Chafpaklarning baʼzi guruxlari qipchoqlar bilan birga XI asrning 1-yarmidayoq Xorazmning siyosiy hayotida faol qatnashganlar. Taxmin qilinishicha, Chafpaklar qipchoq qabilalaridan biri boʻlib, XI asrlarda Fargʻona vodiysining togʻli hududlariga kelib oʻrnashib qolgan.
Chegrava

**Chegrava** (Hydroprogne caspia) — baliqchisimonlar turkumining chigirtchilar oilasiga mansub qush. Oilaning eng katta vakili. Vazni 600—700 g. Qanotlari yozilganda 120—130 sm. Dumi ayrisimon. Boshini usti qora. Tanasining usti och kulrang, korni oq. Tumshugʻi baquvvat, qizil, oyogʻi qora. Janubiy Amerikadan boshqa hamma joylarda tarqalgan. Afrikada va Janubiy Osiyoda qishlaydi. Shoʻr suvli havzalarning kumli va kum toshli orollarida koloniya boʻlib uya quradi. 3 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumini nari va modasi navbat bilan 22—25 kun bosadi. Asosan, baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchi umurtqasizlar, baʼzan qushlar tuxumi va joʻjalari bilan oziqlanadi.
James Chadwick

**James Chadwick** () (1891.20.10, Manchester 1974.24.7) - ingliz fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1927). Ernest Rutherfordning shogirdi. Manchester va Kembrij universitetlarini tugatgan. 1943—45 yillarda LosAlamos (AQSH)dagi atom bombasi loyihasi ustida ish olib borayetgan bir guruh olimlarni boshqargan. Liverpul universiteti prossori (1935—48), Kembrij universiteti qoshidagi Ganvill va Kiz kolledji direktori (1948—58). Ilmiy ishlari atom yadrosi fizikasiga oid. Betanurlanish energiyasining tutash spektrini kashf etgan (1914), yadroda alfazarralar sochilishini oʻrganib, yadro zaryadini bevosita oʻlchagan (1920) va Rezerford atom nazariyasini uzilkesil tasdiqlagan. Berilliyni alfazarralar bilan nurlatganda vujudga keladigan nurlanishni oʻrganib, neytronni kashf etgan (1932). Nobel mukofoti laureati (1935).

## Manbalar
Ernst Boris Chain

**Ernst Boris Chain** (1906. 19.6, Berlin — 1979.12.8) — ingliz biokimyogari, London qirollik jamiyati aʼzosi (1949-yildan). Berlin universitetini tugatgan (1930). 1933 ydan Angliyada. Kembrij biokimyo instituti (1933—35), Oksford universiteti (1935—48), Italiyadagi Xalqaro kimyo mikrobiologiya markazida turli lavozimlarda ishlagan (1948—61). 1961 ydan London universitetida biokimyo professor Ilmiy faoliyati insulinning kimyoviy asoslari, penitsillinning kimyoviy va klinik xususiyatlarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1945; Alexander Fleming va X. Flori bilan xamkorlikda).

## Manbalar
Thomas Cech

**Chek Tomas** (1947.8.12, Chikago) - amerikalik kimyogar. Kaliforniya universitetini tugatgan (falsafa doktori, 1975). Kolorado universiteti professor (1980-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nuklein kislotalar kimyosiga oid. Genlarning mozaik (uzukli) tuzilishini oʻrganish okibatida ulardagi kodlangan qismlar (ekzonlar) kodlanmagan qoʻyilmalar (intronlar) bilan galmagal joylashishini topgan (1970). Silaysing reaksiyasi uchun, yaʼni eng oddiy organizmlardan tetraximena genidagi 2 ekzonni ajratib turuvchi intronni olib tashlash va ekzonlarni oʻzaro bogʻlash (dimerizatsiya) uchun zarur fermentni topish maqsadida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasida bu reaksiya hech qanday oqsilfermentlar ishtirokisiz, oʻzoʻzidan oʻtishini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1989, S. Oltmen bilan hamkorliqda).

## Manbalar
Chek

**Azizbek.A** 

(forstoj — pul xujjati) — 1) bankdagi hisobvaraq egasi (Chek beruvchi)ning muayyan summadagi pulni biror shaxe (Chekni taqdim qiluvchi)ga toʻlash toʻgʻrisida bankka yoki kredit muassasasiga yoʻllagan yozma buyrugʻi, farmoyishi; pul hujjati, kimmatli qogoz turi. Chek yoziladigan qog'oz (Chek qogozi) belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan blanka (ish qogozi) tarzida maxsus daftarcha holida chiqariladi. Chek beruvchi oʻz hisobvaragʻidan oʻzi uchun pul olishda ham Chekdan foydalanadi. Cheklar nomi koʻrsatilgan (aniq bir shaxs nomiga yozilgan), order l i (biron bir shaxs foydasiga yozilgan) yoki taqdim etiladigan (takdim etuvchiga yozilgan) turlarga boʻlinadi. Banklar oʻrtasidagi oʻzaro hisobkitoblarda bank Cheklari, sayohat va xizmat safarlarida har qanday bankda tezda naqd pulga almashtirish mumkin boʻlgan yoʻl Cheklari ishlatiladi. Yoʻl Cheklari nakd pul va kredit kartochkalari kabi toʻlaqonli toʻlov vositasi boʻlib, unda takdim etuvchining nomi koʻrsatiladi, Chek beruvchining shaxeiy imzosi bilan tasdiklanadi va pul olishda shaxeini isbotlaydigan hujjat koʻrsatilishini talab etadi; 2) chakana savdoda kassaning xaridordan pulni qabul qilib olgani toʻgʻrisidagi pattasi. Toʻlov oʻtkazilgan va xaridni olish mumkinligini tasdikdaydi va toʻlov oʻtkazilgan doʻkon (magazin) doirasida amal qiladi.
Chek yer

**Chek yer** — oʻtmishda yerdan foydalanish shakllaridan biri. Oʻrta Osiyoda 20-asrning boshlariga qadar oʻtroq hayot kechiradigan qishloq jamoalariga qarashli, foydalanuvchilarga har yili taqsimlab beriladigan qishloq xoʻjaligi yerlari. Chek yerning unumdorligi, tekisqiyaligi jihatidan farqlanadigan paykallari, xususiy mulk boʻlmagan suvli va lalmi yerlardan iborat boʻlib, jamoaning oʻz yermulkiga ega boʻlgan yoki yersiz xonadonlariga qoʻshimcha dehqonchilik qilish uchun har yili bahorda oilasi va qoʻshhoʻkizi soniga (yerni eka olish quvvatiga) koʻra muayyan tanoblarda qurʼa tashlash yoʻli bilan ("chekiga tushganiga qarab") ajratib berilgan. Dehqonchilik yili tugaganidan keyin yanagi yili bahorda paykallar foydalanishga yana qayta taqsimlangan.
Chekish

**Chekish** – ayrim tutovchi oʻsimlik mahsulotlari (tamaki, afʼyun va boshqalar) tutunidan nafas olish. Tamaki chekish keng tarqalgan zararli odatlardan boʻlib, chekuvchi va uning atrofidagi odamlar sogʻligʻiga yomon taʼsir etadi; yuraktomir, meʼda, oʻpka kasalliklari rivojlanishiga olib keladi. Tamaki chekkan odam unga oʻrganib, chekmasdan turolmaydigan boʻlib qoladi. Tamaki tarkibidagi nikotin odam organizmiga kuchli taʼsir etib, u markaziy va periferik nerv sistemasiga vaqtincha qoʻzgʻatuvchi taʼsir koʻrsatadi, arterial qon bosimini oshiradi, mayda tomirlarni toraytiradi; nafasni tezlashtiradi va hokazo. Nikotin bilan birga tamaki tutunidagi yonish mahsulotlari ham organizmni zaharlaydi. Tamaki tutunida kanserogen moddalar boʻladi. Tamaki tutunidan tish emali shikastlanadi, kariyes, stomatit, gingivit kabi kasalliklar vujudga keladi, u bronxlar shilliq pardasiga taʼsir etib, surunkali bronxit va oʻpka emfizemasiga, keyinchalik tuzatib boʻlmaydigan xavfli oʻsmalar rivojlanishiga olib keladi.

Surunkasiga uzoq vaqt chekish kishining tez qarishiga sabab boʻladi. Toʻqimalarning kislorod bilan yomon taʼminlanishi, mayda tomirlarning torayishi chekuvchilarning tashqi koʻrinishini oʻzgartirib yuboradi (koʻz oki va teri sargʻimtir tusga kiradi, soʻlgʻinlik paydo boʻladi). Nafas yoʻllari shilliq pardasidagi oʻzgarish tovushga taʼsir etadi (tovush boʻgʻiqlashadi, odam xirillab nafas oladi). Nikotin yoshlarga va keksalarga ancha salbiy taʼsir koʻrsatadi, chunki ularning nerv sistemasi nikotin taʼsiriga oʻta sezuvchan boʻladi. Chekish homiladorlik davrida ayniqsa, zararlidir, bunda nikotin ona qoniga oʻtib, homilani zaharlaydi.

Chekish irsiyatni ham zaharlab, nimjon, nuqsonli farzandlar tugʻilishiga olib kelishi mumkin.

Chekish oʻta zararli boʻlgani uchun keyingi paytlarda qator mamlakatlarda, jumladan, Oʻzbekistonda ham chekishga qarshi qaratilgan bir qancha tadbirlar amalga oshirilmoqda, tamaki mahsulotlarini reklama qilish va uni bolalarga sotish, jamoat joylarida va transportda chekish taqiqlanadi va hokazo. Koʻpchilik chekuvchilarning chekishni tashlagandan soʻng kishi xastalanib qolishi mumkin degan gapi asossiz, chunki zahardan oʻzini tiygan kishi hech qachon zarar koʻrmagan.

Kishi har qancha kashanda boʻlsa ham chekishdan qutulish mumkin. Buning uchun unda mustahkam iroda va chekishni tashlashga qatʼiy qaror boʻlishi kerak. Chekishni tashlagan kishida qandaydir noxushlik, jizzakilik, uyqu buzilishi, baʼzan bosh ogʻrigʻi kabi holatlar kuzatiladi. Lekin bular keyinchalik barham topadi. Chekishni tashlamoqchi boʻlganda vrachnarkologga uchrashish va tegishli maslahatlar olish lozim.
Chekka bukilmalar

**Chekka bukilmalar** - Yer poʻstining bukilmalari boʻlib, geosinklinal rivojlanishining kechki bosqichida, geosinklinal bilan platformalar oraligʻida hosil boʻladi. Chekka bukilmalarning, asosan, palaxsali burma va diapirli gumbaz koʻrinishidagi qatlamlari siljigan laguna va molassli formatsiyalarning choʻkindilari bilan toʻlishi kuzatiladi. Chekka bukilmalarda kumir, neft, tabiiy gaz va tuz konlari koʻplab uchraydi.
Chekka dengizlar

**Chekka dengizlar** - materiklarga yondashib turgan va okeandan yarim orollar hamda orollar orqali ajralgan dengizlar. Chekka dengizlar, odatda, materik sayozligida va materik yon bagʻrida joylashgan boʻladi. Bu dengizlarning barcha xususiyatlari (tub yotqiziqlarning turi, iqlimi, gidrologik rejimi, organik dunyosi)ga materik ham, okean ham kuchli taʼsir etib turadi. Barens, Kara, Laptevlar, Sharqiy Sibir, Chukotka, Norvegiya, Bellinsgauzen dengizlari Chekka dengizlardir.
Chekka nuqta

**Chekka nuqta** — ishlab turgan porshenli mashina silindrida porshenning oʻz harakat yoʻnalishini oʻzgartiradigan eng chekka holati. Porshenning tirsakli val (krivoship) dan eng uzoqlashgan holati yuqori chekka nuqta, unga eng yaqinlashgan holati pastki chekka nuqta deb ataladi. Porshen Chekka nuqtada turganida uning tezligi nolga teng boʻladi. Porshen yuqori chekka nuqta bilan pastki chekka nuqta orasida oʻtadigan masofa porshen yoʻli deb ataladi. Porshen yuqori chekka nuqta bilan pastki chekka nuqtaga siljiganda silindrda hosil boʻladigan boʻshliqqa silindrning ish hajmi deyiladi. Porshen yuqori chekka nuqtada turganida uning ustida eng kichik boʻshliq qoladi. Ana shu boʻshliq yonilgʻi yonish kamerasining hajmi deb ataladi (qarang Ichki yonuv dvigateli).
Chekli matematika

**Chekli matematika**, diskret matematika — matematikaning chekli tarzdagi obʼyektlar xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi. Obʼyektlari: chekli gruppalar, chekli grafalar, chekli avtomatlar, Tyuring mashinasi va boshqa
Chek (maʼnolari)

**Chek**:

* Chek (forstoj — pul xujjati) — 1) banqsagi hisobvaraq egasi (Ch.
* Chek (dala uchastkasi), pol — tekislangan tuproq va marzalar bilan oʻralgan dala uchastkasi; sholi ekishda, bostirib sugʻorishda yoki tuproq shoʻrini yuvishda qoʻllanadi.
Chek (dala uchastkasi)

**Chek**, pol — tekislangan tuproq va marzalar bilan oʻralgan dala uchastkasi; sholi ekishda, bostirib sugʻorishda yoki tuproq shoʻrini yuvishda qoʻllanadi. Ch.ning kattakichikligi yer nishabi va joy relyefiga bogʻliq. Yer nishabi 0,0005 dan kichik boʻlsa, Ch. eni 10–25 m (nishabi katta tomon boʻyicha), uz. 50–70 m (nishabi kichik tomon boʻyicha), imkoni boricha eni toʻgʻri burchakli qilib olinadi, yaʼni Ch. maydoni 0,07—0,20 ga boʻladi. Nishabi bundan katta boʻlgan yerlarda Ch. eni kamaytiriladi. Nishabi past uchastkalarda va mexanik tarkibi ogʻir qumoqli va gilli tuproqlarda Ch. maydoni 2 ga gacha boʻlishi mumkin. Kapital shoʻr yuvishda Ch. maydoni va kattakichikligi (oʻlchamlari), odatda, muvaqqat zovurlarning joylashish holatiga qarab belgilanadi. Bostirib shoʻr yuvilganda Ch.da suv qatlami 20—30 sm boʻlishi kerak; marza bal. (suv sathi yuqorisida zapas boʻlishini nazarga olib) 45—60 sm boʻladi.
Cheklilik va cheksizlik

**Cheklilik va cheksizlik** (falsafada) — narsa va hodisalarning qaramaqarshi tomonlarini ifodalovchi tushunchalar. Cheklilik — fazo va vaqtda oʻz ibtidosi va intihosi boʻlgan aniq, chegarali obyektlar (narsa, jarayon, hodisa, holat, xususiyat va shahrik.)ni anglatadi. Cheklilik chegarasi obyekt intihosini boshqa obyektdan ajratib turadi va ularni birbiriga bogʻlaydi. Cheklilik doim oʻzgarishda, harakatda. Voqelikdagi har bir bilish obyekti muayyan munosabatda, cheklilik sifatida namoyon boʻladi. Cheksizlik — materiya va uning turli xususiyatlariga xosdir. U dunyoning fazo va vaqtda benihoyaligini anglatadigan tushuncha. Har qanday narsa va hodisalar cheklidir, chunki u boshqa predmet va hodisalardan mustaqil holda mavjud boʻlib, fazo va vaqtda maʼlum koʻlamni egallaydi. U oʻzini qurshab olgan dunyo bilan tinimsiz aloqada boʻlganligi uchun cheksizdir. Har qanday chekli narsa — cheksizlikning yuz berishi shaklidir. Ilmfan cheklili obyektlarini bilish orkali cheksizlikni ochib berishga yaqinlashadi.
Cheksiz katta miqdor

**Cheksiz katta miqdor** - oʻzgarish jarayonida mutlaq qiymati boʻyicha berilgan har qanday sondan katta 6oʻlib qoladigan oʻzgaruvchi miqdor. Cheksiz katta miqdorm. oʻzgarish jarayonida mutlaq qiymati boʻyicha avvaldan berilgan har qanday musbat sondan katta boʻla oladi. 2) chegaralangan miqdor bilan Cheksiz katta miqdorm. koʻpaytmasi Cheksiz katta miqdorm.dir; 3) Cheksiz katta miqdorm.ga teskari boʻlgan miqdor cheksiz katta miqdordir; 4) cheksiz katta miqdorga teskari boʻlgan miqdor Cheksiz katta miqdorm. boʻladi.
Cheksiz koʻpaytma

**Cheksiz koʻpaytma** - hadlari noldan farqli boʻlgan ketma-ketlik hadlarining koʻpaytmasidan tuzilgan.
Chelak xazinasi

**Chelak xazinasi** - Samarqand viloyati (hozirgi Payariq tumani Chelak shahri)dagi Chelak shahar xarobasidan topilgan kumush buyumlar (1961). Topilmalar 4 ta kumush idishdan iborat boʻlib, ulardan biri — sosoniylar davriga oid. Idishda, shahanshoh Peroz tasviri tushirilgan, 2idish qalin boʻlib, unda bir eftaliy zodagonining tasviri bor. Qolgan 2 idish yupqa, nozik ishlangan boʻlib, Sugʻdda qilingan. Chelak xazinasi milodiy 6-asrning oxiri — 7-asrning boshida Sugʻdda yashagan shaharlikning xonadonidan topilgan boʻlib, bu yerga aftidan bir asr muqaddam kelib qolgan. Chelak xazinasi SanktPeterburgdagi Ermitajda saqlanmoqda.
Cheleken

**Cheleken** — Kaspiy dengizining sharqiy qirgogʻidagi yarim orol, Turkmaniston hududida. Dastlab (20-asrning 30-yillarida) orol boʻlgan. Kaspiy dengizi suv sathining pasayishi natijasida 1937-yildan yarim orolga aylangan. Maydoni 500&nbsp;km². Yer yuzasi tekislik. Markaziy kismida Chuxrak qirlari (100 m) joylashgan. Ch.ning koʻp kismini shoʻrxoktaqirlar, doʻng va barxan qumlar egallagan. Iklimi quruq, yozi issiq, qishi nisbatan iliq. Tuproqoʻsimlik qoplami jihatidan tipik choʻl. Neftgaz, ozokerit konlari; tarkibida yod, brom boʻlgan mineral buloqlar bor, dengiz boʻylarida baliq ovlanadi. Gʻarbiy qismida (dengiz boʻyida) Cheleken shahri joylashgan.
Chelyuskin burni

**Chelyuskin burni** &mdash; Taymir yarim orolining shim. chekkasi va Yevrosiyo materigining eng shim. nuqtasi (77°43’ shahrik. va 10448’ shahriu.). 1932-yildan Qutb styasi faoliyat koʻrsatadi. Ilk bor Chelyuskinga rus qutb dengizchisi S.I.Chelyuskin rahbarligidagi 2Kamchatka (Buyuk Shimol) ekspeditsiyasi 1742-yilda borgan (S.I.Chelyuskin nomiga qoʻyilgan).
Chelyabinsk

**Chelyabinsk** - Rossiya Federatsiyasi Chelyabinsk viloyatidagi shahar (1743-yildan), viloyat markazi. Rossiya Federatsiyasining muhim iqtisodiy, madaniy, ilmiy markazi, yirik transport yoʻllari chorrahasi. Janubiy Uralning sharqiy yon bagʻrida, Miass daryosi sohilida joylashgan. Aholisi 1077 ming kishi (2025). Qora (metallsozlik kombinati, quvur prokati zavodi) va rangli metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik ("Chelyabinsk abraziv zavodi", "Polyot", "Turbodetal" korxonalari; traktor, stanoksozlik, "Teplopribor", soatsozlik, yoʻl tuzatish mashinalari zavodlari va boshqalar) sanoatlari mavjud. Issiklik elektr styasi ishlab turibdi.

1736-yilda rus qalʼasi sifatida boshqirdlarning Selyaba (Chelyaba) qishlogʻi oʻrnida vujudga kelgan. 1743-yildan shahar, Iset provinsiyasi (Perm, keyinroq Ufa noibligi), 1796-yildan Orenburg gubernyasining uyezd shahri. 19-asrning 90-yillarida Buyuk Sibir magistrali va Yekaterinburg yoʻnalishidagi temir yoʻl qurilishi munosabati bilan shahar yirik transport va savdo markaziga aylandi. Sanoattez rivojlandi. 1933-yilda traktor zavodi (CHTZ) qurylib foydalanishga topshirildi. Urush davrida (1941—45) Ch.ga 60 ga yaqin sanoat korxonasi evakuatsiya qilindi. Shu davrda shahar sanoati turli harbiy qurollarni ishlab chikardi. Aeroport bor. universitet, politexnika, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrifikatsiyalash, tibbiyot, jismoniy tarbiya, pedagogika, madaniyat oliy ukuv yurtlari, ilmiy tadqiqot institutlari faoliyat koʻrsatadi. 4 teatr, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi, kartinalar galereyasi mavjud.

## Manbalar
Chelyabinsk viloyati

**Chelyabinsk viloyati** – Rossiya Federatsiyasidagi viloyat, 1934 yil 17 yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 87,9 ming km². Aholisi 3606,1 ming kishi (2002), asosan, ruslar (81%), shuningdek, tatar, boshqird, ukrain, nemis va boshqa millat vakillari yashaydi. Shahar aholisi 81,8%. Tarkibida 24 maʼmuriy tuman, 30 shahar, 30 shaharcha bor. Markazi – Chelyabinsk shahri Boshqa yirik shaharlari: Magnitogorsk, Zlatoust, Miass, Kopeysk.

Chelyabinsk viloyati Janubiy Uralning sharqiy yon bagʻirlari va Ural orti platosi bilan yondosh hududda joylashgan. Foydali qazilmalari: temir, nikel, misrux rudalari, qoʻngʻir kumir, magnezit, grafit, boksit, marmar, kvars kumlari va boshqa Iklimi kontinental, kishi sovuq, davomli. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 16°dan –18° gacha. Yozi iliq, janubi-sharqida issiq, iyulning oʻrtacha tempaturasi 17–20°. Yiliga 300&nbsp;mm dan (tekislikda) 600&nbsp;mm gacha (togʻlarda) yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 130–150 kun. Asosiy daryolari – Ural, Miass. Chuchuk va shoʻr suvli koʻl koʻp. Eng yirik koʻllari: Uvildi, Irtyash, Turgoyak, Katta Kasli, Chebarkoʻl. Viloyat oʻrmonli dasht va shimoliy dasht zonasida joylashgan. Tuproklari, asosan, oddiy va yuvilgan qoratuproq hamda boʻz oʻrmonli, boʻz togʻoʻrmonli va oʻtloqi tuproq. Shimolida togʻterakqayin va qaragʻay oʻrmonlari, markaziy qismida oʻrmonli dasht oʻsimliklari keng tarqalgan. Oʻrmon va dasht hayvonlari uchraydi. Chelyabinsk viloyati hududida milliy bogʻlar, Ilmen qoʻriqxonasi bor. Oʻrmonlar viloyat hududining 25% ni egallaydi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: qora (Rossiyadagi poʻlatning 22% dan ortigʻi, qora metall prokatining 22%, poʻlat quvurlarning 18% ishlab chiqariladi) va rangli metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik (elektrodvigatellar, radio moslamalari, sovitkich va muzlatkichlar, yuk mashinalari, konchilik jihozlari, stanoklar, soatlar va boshqalar), kimyo (mineral oʻgʻitlar, sintetik smolalar, lok va boʻyoqlar) sanoatlari. Yengil va harbiy sanoat majmuasi korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Qoʻngʻir koʻmir, qora va rangli metallar rudalari, magnezit qazib olinadi. Yirik korxonalari: Chelyabinsk traktor zavodi, Yuryuzan mexanika zavodi, UstKatav vagonsozlik zavodi va boshqa Elektr energiyaning koʻp qismi mahalliy elektr stansiyalarda ishlab chiqariladi.

Chelyabinsk viloyatining yetakchi tarmogʻi sutgoʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan chorvachilik (qoramol, qoʻy va echki, choʻchqa), parrandachilik. Gʻallachilik (asosan, bugʻdoy ekiladi) va donloviyachilik, sabzavotchilik rivojlangan. Kartoshka kup ekiladi.

Chelyabinsk viloyati uzunligi 1793&nbsp;km, qattiq qoplamali avtomobil yullari 8137&nbsp;km (2002). Viloyat hududidan tranzit neft va gaz quvurlari, avialiniya shoxobchalari utgan. Magnitogorsk va Chelyabinskda yirik xalqaro aeroportlar bor. 10 oliy uquv yurti, 34 ilmiy tadqiqot instituti, 13 muzey, 7 teatr faoliyat kursatadi. Viloyatda 160 dan ziyod sanatoriykurort muassasalari va dam olish joylari bor.

## Manbalar
Neville Chamberlain

**Neville Chamberlain** (1869-yil, 18-mart, Ejboston, Birmingem — 1940-yil, 9-noyabr, Xikfild) — Buyuk Britaniya davlat arbobi. Konservatorlar partiyasi rahbarlaridan biri. 1915—1916 yillarda Birmingem shahrining lordmeri. 1918-yildan parlament aʼzosi (konservatorlar partiyasidan). Pochta vaziri (1922—1923), Sogʻliqni saqlash vaziri (1923, 1924—1929, 1931). Moliya vaziri (1931—1937). Konservatorlar partiyasi raisi (1930—1931). 1937—1940 yillarda bosh vazir va konservatorlar partiyasi rahbarlaridan biri. Gitler, Mussolini va Daladye bilan 1938-yilda Myunxen bitimini imzolagan. Chamberlain 1939-yilda Moskvada boʻlib oʻtishi koʻzda tutilgan agressorlarni jilovlashga qaratilgan harbiy-siyosiy ittifoq boʻyicha muzokaralarni barbod qilganlikda ayblangan. Natijada Angliya nihoyatda ogʻir vaziyatda Ikkinchi jahon urushiga kirgan. Ayni vaqtda Chamberlain Germaniya agressiyasini Sharqqa, yaʼni SSSRga qarshi yoʻnaltirish boʻyicha koʻp harakatlarni amalga oshirdi. Germaniya 1940-yilning bahorida Gʻarbiy frontda keng koʻlamda xujumga oʻtganda Chamberlain bosh vazir lavozimidan isteʼfoga chiqishga majbur boʻlgan.
Owen Chamberlain

**Owen Chamberlain** (1920.10.7, San-Fransisko) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1960). Chikago universitetini tugatgan (1948). 1942—46 yillarda LosAlamos laboratoriyada va 1948-yildan Berkli Kaliforniya universitetida ishlagan. Atom bombasi yaratuvchilaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, neytron fizikasi va yuqori energiyalar fizikasiga oid. E. Segre va boshqa olimlar bilan hamkorlikda antiprotonni kashf etgan. Yukrri energiyali yadro reaksiyalari yaratish bilan shugʻullangan. Tarkibida qutblangan protonlar mavjud nishonni olishga muvaffaq boʻlgan (1963— 64). Nobel mukofoti laureati (1959; E.Segre bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Chempionat

**Chempionat** — rasmiy sport musobaqalari, sportning biror turi boʻyicha gʻolib — chempion (sportchi, jamoa)ni aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan birinchilik. Ayrim hollarda "CHempionat" va "birinchilik" tushunchalari farqlanadi (mas, futbol, boks boʻyicha Oʻzbekiston Chempionati — kattalar oʻrtasida va sportning ana shu turlari boʻyicha mamlakat birinchiligi — yoshlar oʻsmirlar, sport jamiyatlari uchun).

"CHempionat" atamasi hayvonlarning eng yaxshi biror naslini aniqlash uchun oʻtkaziladigan koʻrgazma musobaqalarda ham qoʻllanadi.
Chelesta

**Chelesta** (ital. celeste — samoviy) — plastinkali klavishliurma musiqa cholgʻu asbobi. Kichik pianino shaklida boʻlib, soddalashgan fortepiano mexanizmi va xromatik sozlangan poʻlat plastinkalar yoki trubkalarga ega. Ch.ni Parijdagi O.Myustel firmasi chiqargan (1886) va tez orada uni fransuz, rus kompozitorlari simfonik orkestrga kiritgan. Diapazoni 4 oktava (s1— s5). Mayin, kuychan (qoʻngʻiroqchasimon) tovushi bilan ajralib turadi.
Challenger

„**Challenger**“ (**OV-099**) () – AQShning koʻp marta uchirishga moʻljallangan, bortida kosmonavt-uchuvchisi boʻlgan transport kosmik kemasi. „Space Shuttle“ transport kosmik kema majmuasi tarkibiga kiradi. „Challenger“ning startoldi massasi – 2000 t, uzunligi – 56 m. Ekipaji 7 kishidan iborat boʻlgan. Ikki bosqichli tizim asosida uchirilgan. Kemaning 1 bosqichi qattiq yoqilgʻili raketa dvigateli boʻlgan 2 ta tezlatkichdan iborat, 2 bosqichi (orbital) bortida astronavt boʻlgan, qanotli boʻlib, orbitadan chiqqandan soʻng „samolyot“ rejimida qoʻnish qobiliyatiga ega boʻlgan. „Challenger“ 1986-yil 28-yanvarda halokatga uchragan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Havolalar

* „Space Shuttle“  (inglizcha)
* „Challenger“ (OV-99) (inglizcha)
Chenla

**Chenla** — ilk oʻrta ayerlar (6-asr oʻrtasi — 8-asrlar)da Mekong daryosi oʻrta oqimi boʻylarida yashagan monkxmer qabilalari birlashmasi. 8-asrda Ch.ning soʻnggi xukmdori malika Jayadeva davrida oʻzaro raqobatda boʻlgan knyazliklarga parchalanib ketgan. Ch. xukmdori Ishanavarman I (7-asr boshi — taxminan 635) Funan viloyatini egallab, oʻz hokimiyatini Gʻarbga, Angkor tomongacha tarqatgan hamda StungSen daryosi boʻyida Ch. poytaxti — Ishanapur shahriga asos solgan. Ch. davridan gʻishtdan kurilgan koʻplab sajdagoxlar, xaykaltaroshlik namunalari, epigrafik yodgorliklar saqlanib qolgan. Ch.ning madaniy anʼanalari keyinchalik Kambudjadesha davlatida davom ettirilgan.
Chennay

**Chennay** (1996-yilgacha Madras) -Hindistonning janubiy qismidagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻi sohilida. Tamilnad shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,8 mln. kishi (2001).

Iqlimi issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 32°. Yiliga oʻrtacha 1200&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Tez-tez boʻlib turadigan tropik siklonlar shaharga katta zarar keltiradi. Chennay kattaligi jihatdan mamlakatda Mumbay, Dehli, Kalkuttadan keyin 4-oʻrinda turadi. Chennay – Hindistonning eng katta portlaridan. Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Yirik sanoat, savdo-moliya va madaniyat markazi. Chennayda mamlakat sanoat mahsulotining asosiy qismi ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik (ip gazlama), mashinasozlik (jumladan vagonsozlik, harbiy), metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Neft qayta ishlanadi. Oziq-ovqat, tamaki, poligrafiya, elektronika, sement, koʻn poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1857), Hindiston geografiyasi jamiyati, ilmiy tadqiqot institutlari, texnika instituti, musiqa akademiyasi, markaziy kutubxona, davlat muzeyi, Milliy badiiy galereya, teatr, kinostudiya, rasadxona va boshqalar bor. Chennay oʻrnidaXVII -asr boshlarida baliqchilarning Madraspatam nomli qishlogʻi boʻlgan. Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi bu yerda qalʼa qurib (1639-1640), bosh qarorgohini koʻchirib keltirgan. Oʻsha vaqtdan Chennay inglizlarning Hindistondagi harbiy tayanch bazasi va savdo punkti hisoblanadi. 1746-1749 – yillarda fransuzlar qoʻl ostida boʻlgan. XVIII-asrning 2-yarmi va XIX-asr boshida Chennay inglizlarning Hindistonning janubi-sharqiy qismidagi bosib olgan yerlarining siyosiy-maʼmuriy markazi. Hindiston mustaqillikka erishgach (1947), Chennay Madras (1969-yildan Tamilnad) shtatining maʼmuriy markazi. Chennay yaqinida tamil meʼmorligi yodgorliklaridan Maqabalipuram majmuasi saqlangan.
Chenstoxova

**Chenstoxova** — Polshaning janubiy qismidagi shahar. Varta daryosi boʻyida. Chenstoxova voyevodaligining maʼmuriy markazi. Aholisi 248,9 ming kishi (2004). Transport yoʻllari chorrahasi. Metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, qogʻoz, mebel sanoati korxonalari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 15—18-asrlarda qurilgan binolar (paulinlar monastiri) saqlangan.
Konstantin Cheprakov

**Cheprakov Konstantin Pavlovich** (1907-yil, 13-sentyabr, Ukraina, Berdyansk shahri — 1972-yil, 31-may, Toshkent) — moyboʻyoqchi rassom, grafik. Oʻzbekston xalq rassomi (1967). Rassomlikni mustaqil oʻrgangan. 1933-yildan Toshkentda yashagan. Maishiy kartinalari („Dam olish kunida“, „Pensionerlar“, „Mehmondorchilikda“ va boshqalar)da Oʻzbekiston manzaralari zaminida baxtiyor hayotni ifodalaydi. Moyboʻyoq va akvarelda ham manzaralar tasviri („Chirchiq yoʻlida tong“ va boshqalar)ni yaratdi.
Cheragalar

**Cheragalar** (Mergus) — oʻrdaksimonlar oilasiga mansub qushlar urugi. 7 turi maʼlum. Tumshugʻi uzun, ingichka, chetida oʻtkir tishchalari bor. 5 turi Shim. yarim sharda, 1 turi Janubiy Amerikaning tropik qismida va 1 turi Oklend o.larida yashaydi. Katta cheraga turi Oʻrta Osiyo togʻlari va Sevan koʻlida tarqalgan. Uning tanasi 80 sm cha, ogʻirligi 1,5— 2 kg. Uzun tumshuk, Ch., tangachali Ch. va qishlash joyiga uchib oʻtayotganda uchraydi. Ch. uyasini yerga, qoya yoki kovaklarga yasaydi. 8—15ta tuxum qoʻyadi. Baliq, suvdagi qasharotlar, baʼzan mollyuskalar bilan oziqlanadi. Xoʻjalik ahamiyati kam.
Chervetslar

**Chervetslar** — koksidlar kenja turkumiga mansub teng qanotli hasharotlar. 250 ga yaqin turi uchraydi. Tanasining uzunligi 0,5–35&nbsp;mm. Urgʻochisi qanotsiz. Erkaklarida bitta oldingi juft qanotlari bor, ogʻiz apparata rivojlanmagan. Urgʻochisining ogʻiz apparati soʻruvchi tipda. Tanasining usti mumsimon yoki unsimon gubor bilan qoplangan. Koʻpchilik turlari mavsumda 1—2, ayrimlari esa 3—4 avlod beradi. Jinsiy yoʻl bilan yoki partenogenetik koʻpayadi. Urgʻochisi 3000 tagacha tuxum qoʻyadi, tirik tugʻadiganlari ham bor. Oʻrta Osiyoda komstok chervetsi, unsimon uzum chervetsi, dumaloq chervets, akatsiya va boshqa turlari zarar keltiradi. Chervets qishloq xoʻjalik va texnika ekinlari, manzarali hamda oʻrmon oʻsimliklari zararkunandasidir. Koʻpchilik turlari ihota daraxtlari (tut)ni shikastlaydi. Zararlangan daraxtlar oʻsishi yomonlashadi, barg, mevalari toʻkiladi, novdalari qurib qoladi. Boʻyoqchilik sanoatida ayrim chervestlar ajratgan moddalardan foydalaniladi.

Kurash choralari: qirqilgan novdalarni bogʻdan tashqariga olib chiqarib yoqib yuborish; daraxt kurtaklari rivojlanmasdan oldin unga mineralmoy emultsiyasi (bir tup daraxtga 10—15 l) purkash va boshqa ekiladigan koʻchatlarni metil bromid preparati (50—60 g/m3) bilan fumigatsiya qilish.
Cheremuxa

**Cheremuxa** (Padus) — raʼnodoshlar oilasiga mansub daraxt yoki butalar turkumi. Boʻyi 2—17 (20) m, diametri 40 sm. Shoxshabbalari keng, kalin, egilib turadigan poyasining poʻstlogʻi kulrangqora, yosh novdalariniki ochiq yashil yoki qiziljigarrang, yaltiroq. Bargi 5—15 sm. Gullari xushboʻy, hidli, 8—12 sm uzunlikdagi shingilga toʻplangan. Mevasi danakli, bir urugʻli, sharsimon kora, yaltiroq, shirin reeavor. May—iyun oylarida gullaydi. Bargi, poʻstlogʻi, guli, mevasi va urugʻida amigdalin glyukozidi bor. Shimoliy Amerika, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. 20 turi maʼlum. Shulardan oddiy Cheremuxaning (P.racemosa) ahamiyati katta. Oʻzbekistonda oddiy Cheremuxa va virgi n Cheremuxa manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Poʻstlogʻidan yashil va qoʻngʻir boʻyoq olinadi. Mevasida olma, limon kislota va 5% qand, bargida vitamin C va efir moyi — prunozin bor. Mevasi isteʼmol qilinadi va ichimliklar tayyorlashda ishlatiladi, shuningdek, ichburugʻga qarshi dori tayyorlanadi.

## Manbalar
Pavel Cherenkov

**Pavel Alekseyevich Cherenkov** (1904.28.7, Voronej viloyati — 1990) — rus fizigi, akademik (1970); Voronej universitetini tugatgan (1928). SSSR Fanlar akademiyasi Fizika institutida ishlagan (1930-yildan). Ilmiy ishlari fizik optika, yadro fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va htezlatkichlar texnikasiga oid. C.W.Bavilov rahbarligida uran tuzlari eritmasining gammanurlanish taʼsiridagi lyuminessensiyasini oʻrganib, odatdagi lyuminessensiyadan farklanuvchi yorugʻlik (Cherenkov — Vavilon nurlanishi) yuzaga kelishini qayd etdi, uning asosiy xossasi — yoʻnalganligini aniqladi (1936). Moddada yorugʻlik tezligidan katta tezlikli zaryadli zarralar taʼsirida moddaning yorugʻlanish effekti Vavilov — Cherenkov effekti nomini oldi. Ch. birinchi sinxrotronlarning yaratilishiga hissa qoʻshgan. Tormozlanish nurlanishining nuklonlar va yadrolar bilan oʻzaro taʼsirini, fotoyadro va fotomezon reaksiyalarni, yuqori energiyali gammakvantlar bilan yengil yadrolarning parchalanishini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1958).

## Manbalar
Cherenkov-Vavilov nurlanishi

**Cherenkov-vavilov nurlanishi**, Cherenkov-Vavilov effekti — tez harakatlanuvchi zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, mezonlar va boshqalar) biror moddadan oʻtganda sodir boʻladigan yorugʻlik nurlanishi. SM.Vavilov tashabbusi bilan P.A.Cherenkov radiyning unurlari taʼsirida toza suyuklikning yorugʻlanishini kuzatayotib kashf etgan (1934). Bu hodisani 1937 yilda N.Ye.Tamm va I.M.Frank nazariy tomondan tushuntirib berganlar. Zichligi katta moddadagi elektronlarning nurlanish sodir qilishi uchun bir necha yuz ming eV protonlar shunday tezlikka erishishi uchun 10 mln. eV energiya kerak boʻladi (chunki protonning massasi elektronnikidan ancha ogʻir).

CH.—Cherenkov-vavilov nurlanishining oʻziga xos xususiyati uning yoʻnalganligi: yorugʻlik har tomonga nurlanmay, balki zarraning harakat trayektoriyasi bilan oʻtkir burchak hosil qiladigan yoʻnalishda nurlanadi. Nurlanish burchagi v kuyidagi munosabatga boʻysunadi:Burchak v ni topib, zarra tezligini aniklash mumkin. Ch.—Cherenkov-vavilov nurlanishi tez zarra (elektron, proton, mezon)larning tezligini oʻlchash va harakat yoʻnalishini aniklashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Cherepitsa

**Cherepitsa** (rus.) — asosan, bino tomiga yopish uchun ishlatiladigan qurilish materiali. Cherepitsalarning aksariyati sopol va sementqum qorishmasidan tayyorlanadi. Sopol cherepitsalar 1000— 1100°C da kuydirish yoʻli bilan, sementqum qorishmali cherepitsalar esa mexanik presslar yordamida tayyorlanadi. Cherepitsa  kamida 30° li tom ustiga oʻrnatilgan yogʻoch reykalarga bir-biriga ilashtirib terib chiqiladi. Oʻzbekistonda kam tarqalgan, lekin keyingi yillarda plastmassa, metall va boshqa materiallardan tayyorlangan cherepitsalar paydo boʻla boshladi.
Cherepovets

**Cherepovets** — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatidagi shahar. Vologda—Baltika suv yoʻlida. Cherepovets stansiyasi. Ribinsk suv omboridagi port. Aholisi 298 ming kishi (2024). Cherepovets — qora metallurgiyaning yirik markazi. Kime, kemasozlikkema taʼmirlash, maxsus avtomobil jihozlari, mexanika zavodlari, faneramebel kombinati, trikotaj, tikuvchilik fabriklari mavjud. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, oʻlkashunoslik muzeyi (badiiy boʻlimi bilan), Vasiliy Vereshchagin uymuzeyi (Cherepovetsda tugʻilgan) faoliyat koʻrsatadi.

Cherepovets 14-asrdan mavjud boʻlgan Voskresenye monastiri yaqinida sloboda sifatida vujudga kelgan. 1777-yildan Novgorod noibligi shahri, 1780-yildan Novgorod gubernyasining uyezd shahri. 1918—27 yillarda Cherepovets gubernyasi markazi.

## Manbalar
Chervyakli uzatma

**Chervyakli uzatma** – vint (chervyak) va u bilan ilashadigan chervyak gʻildiragi vositasida ayqash vallarga aylanma harakat uzatadigan mexanizm. Harakat chervyakdagi trapetsional rezba bilan gʻildirakning yoysimon tishlari orasidagi ilashish kuchi natijasida uzatiladi. Chervyak rezbasining kirimlar soniga kura, bir, ikki va toʻrt kirimli, rezba oʻrami shakliga koʻra, arximed spiralli, botiq profilli va boshqa xillarga boʻlinadi. Chervyakli uzatmada uzatish soni 300 va undan katta boʻladi va u quyidagi formula orqali aniqlanadi: /=z2/zp bunda / – uzatish soni, z, – chervyakning kirimlar soni, z2 – chervyak gʻildiragi tishlari soni.

CH.u.ning boshqa uzatmalardan afzalligi tekis, shovqinsiz ishlashi, ixchamligi; kamchiligi tutashuvchi elementlar (chervyak oʻrami bilan gʻildirak tishi) ning birbirining ustida nisbiy sirpanishi, foydali ish koeffitsiyenti pastligi, detallar qizib yeyilishi xisoblanadi. Chervyak gʻildiraklari yeyilishini kamaytirish uchun ular antifriksion xossali materiallar (asosan, bronza) dan, rangli metallarni tejash uchun tarkibiy materiallar (bronzapoʻlat, bronzachoʻyan)dan, kuchsiz uzatmalarda esa tekstolit, poliamid va boshqalardan tayyorlanadi.

CH.u.dan mashinalarni harakatlantirishda, boshqarish qurilmalari (mac, avtomobilning rul boshqarmasi)da, metall kesish stanoklari, gidrotexnika inshootlari, koʻtarishtashish mashinalari va boshqalarda foydalaniladi.
Cherik

**Cherik** (sanskritcha ksatrika — koʻshin, lashkar) — 1) Turk xoqonligi (6—8-asrlar), Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Chingiziylar, Temuriylar, Shayboniylar, Xiva va Buxoro xonliklarida harbiy yurish vaqgida tuman, viloyat, oʻlka va uluslardan oliy hukmdor tomonidan chiqarilgan farmonga muvofiq yigʻiladigan muntazam koʻshin. Cherik, asosan, otliq, qisman piyoda qismlardan tashkil topgan. Cherikni belgilangan joy (miod yeri)ga toʻplash vazifasi oliy bosh qoʻmondon adʼyutanti — tavochi zimmasiga yuklatilgan. Cherik oʻnlik, yuzlik, minglik va tumanlarga taqsimlangan va ularga oʻnbegi, yuzbegi, mingbegi va tumanbegilar sardorlik qilgan. Buxoro xonligida nomuntazam qoʻshin qora Cherik deb nomlangan; 2) Usmoniylar saltanatida 1362-yil Murod I tomonidan jangda asirga olingan va maxsus tarbiyalangan nasroniy oʻsmirlardan tuzilgan alohida muntazam harbyy qism. Tarixda "yeni cheri" ("yangi qoʻshin") nomi bilan shuhrat topgan (qarang Yanicharlar).
Cheriklar

**Cheriklar**, choriklar — turkiy qabilalardan biri. "Cherik" etnonimi 8-asrdan buyon maʼlum. Cheriklar qadimiy turkiy qabilalardan biri sifatida ilk va soʻnggi oʻrta asrlarda oʻzbeklar va qirgʻizlar tarkibida boʻlganlar. Cheriklar Fargʻona qipchoqlarining sari qipchoq uyushmasiga kirgan. Nurota turkmanlari tarkibida cherikli tarmogʻi mavjud boʻlgan. Shuningdek, urugʻ tarmogʻi sifatida qirgʻizlarning bogʻish qabilasi tarkibiga ham kirgan. Oʻzbeklar tarkibidagi Cheriklar oʻtroqlashib dehqonchilik, qirgʻizlar ichidagi Cheriklar chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Davrlar oʻtishi bilan Cheriklar oʻzbek va qirgʻizlar tarkibiga qoʻshilib ketganlar.
Cherkaslar

**Cherkaslar** (oʻzlarini — adige deb atashadi) — Qorachoy Cherkasiyadagi xalq (40,2 ming kishi). RFda jami 50,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turkiya va Old Osiyoning boshqa mamlakatlarida kelib chiqishi Shim. Kavkazdan boʻlgan barcha aholini Ch. deb ataydilar. Umumiy soni 270 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kabardin-cherkas tilida soʻzlashadi. Dindor Cherkslar — sunniy musulmonlar.
Cherkassi

**Cherkassi** — Ukrainaning Cherkassi viloyatidagi shahar (1795-yildan), viloyat markazi. Kremenchug suv ombori (Dnepr daryosi) oʻng sohilidagi port. Cherkassi va avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 263,9 ming kishi. Cherkassi Litva qoʻl ostida boʻlgan Kiyev knyazligi tarkibida 1394-yildan maʼlum. 1954-yildan viloyat markazi. Sanoatning muhim tarmoqlari: kimyo, mashinasozlik va metallsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoatlari. Yirik korxonalari: kimyo kombinati, kimyoviy tola va kimyoviy reaktivlar, plastmassa va boshqa, "Rotor" ishlab chiqarish birlashmasi, shakarqand, sut zavodlari, konserva, goʻsht, tamaki, tikuvchilik birlashmasi, trikotaj fabriklari, shoyi gazlamalar kombinati va boshqa faoliyat koʻrsatadi. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, 2 teatr, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Manbalar
Cherkassi viloyati

**Cherkassi viloyati** — Ukraina tarkibidagi viloyat, 1954-yil 7-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 20,9 ming km². Aholisi 1336,8 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqamillat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 43%. 20 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 15 shahar, 19 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Cherkassi, Uman, Smela, Zvenigorod, Zolotonosha, Kanev, Shpola. Markazi – Cherkassi shahri.

Kremenchug va Kaniv suv omborlarining (Dnepr daryosi) har ikkala sohilida. Oʻng sohilidagi katta qismi Dneprboʻyi qirlari (eng baland joyi 270 m), chap sohilidagi qismi Dneprboʻyi pasttekisligida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental, yanvarning oʻrtacha temperaturasi –5°, iyulniki 19,5°. Yillik yogʻin 450–500&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 206–212 kun. Yirik daryosi — Dnepr. Tipik podzollashgan qora, sur tuproklar, chap sohilida oʻtloq va chimli podzol tuproqlar keng tarqalgan. Viloyat hududining 15,5% oʻrmon. Dasht oʻsimliklari kam tarqalgan. Oʻrmon va dasht hayvonlari uchraydi.

Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — oziq-ovqat sanoati (goʻsht kombinatlari, sut, spirtaraq va boshqa zavodlar). Qandshakar ishlab chiqarish boʻyicha viloyat mamlakatda 1oʻrinda. Mashinasozlik va metall sozlik rivojlangan. Kimyo kombinati, kimyoviy tola, kimyoviy reaktivlar, plastmassa zavodlari ishlab turibdi. Shoyi va ip gazlamalar, gigroskopik paxta, tikuvchilik buyumlari ishlab chiqariladi. Cherkasi issiqlik elektr markazi va Kaniv GES viloyatni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi. Qurilish sanoati rivojlangan (uysozlik kombinati, granit karyeri, gʻisht zavodlari). Cherkasi viloyati lavlagidon ekinlari yetishtirish va goʻshtsut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Don, qandlavlagi, kartoshka, ozuqa ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik va sabzavotchilikning ham salmogʻi katta. Viloyat xoʻjaliklarida qoramol, qoʻyechki va parranda boqiladi.

Cherkasi viloyati uzunligi 605&nbsp;km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 5,6 ming km ga yaqin. Dnepr daryosida kema qatnaydi. Havo transporti rivojlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 7 muzey, 2 teatr, filarmoniya faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Cherkez

**Cherkez**, norboyalish () — shoʻradoshlar oilasiga mansub yirik buta yoki daraxt Oʻrta Osiyoning qumli choʻllari, Eron va Afgʻonistonda oʻsadi. Boʻyi 4 m cha, barglari ingichka, deyarli ipsimon, uz. 4—8 sm. Gulyonbargchalari gullaridan qisqa yoki ularga teng. Gullari koʻrimsiz, gulqoʻrgʻoni oddiy, besh boʻlakli. Iyun—sentabrda gullab, meva beradi. Oʻzbekistonning qumli yerlarida keng tarqalgan. Yemxashak va dorivor oʻsimlik. Undan koʻchma qumlarni mustahkamlashda ham foydalaniladi. Xashagi toʻyimli, mevasidan dorivor moddalar, yangi barglaridan gazlama boʻyoqlari olinadi, yagdil novdalari sovun tayyorlashda ishlatiladi. Urugʻi, qalamchasi va ildiz bachkilaridan koʻpayadi.
Cherkessk

**Cherkessk** (1825-1931-yillarda Batalpasha stansiyasi, 1936—37 yillarda Sulimov, 1939-yilgacha Batalpashinsk) — Rossiya Federatsiyasi QorachoyCherkasiya Respublikasidagi shahar (1931-yildan). KrrachoyCherkasiya Respublikasi poytaxti (1991-yildan). Kuban daryosi boʻyida. Cherkessk stansiyasi. Aholisi 116,2 ming kishi (2002). Mashinasozlik (sovitkichlar, past voltli apparatura ishlab chiqarish), elektrotexnika, kimyo, qurilish materiallari, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari mavjud. Texnologiya instituti, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, bir necha ilmiy tadqiqot instituti faoliyat koʻrsatadi. Shahar 1803-yilda rus harbiylarining Kavkazdagi tayanch punkti sifatida vujudga kelgan. 1922—26, 1957—91 yillarda QorachoyCherkasiya muxtor viloyati, 1926—28 yillarda Cherkasiya okrugi, 1928—43 yillarda Cherkasiya muxtor viloyati markazi.