SSRI ittifoq respublikalari roʻyxati

**[[Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi]]** tarkibidagi **ittifoq respublikalar**ining soni 4 tadan 16 taga yetkazildi.
## Tarixi
1922-yil 30-dekabrda SSSR tashkil topgan vaqtda 4 ta respublikadan (RSFSR, USSR, BSSR, ZSFSR) iborat edi.

1924—1925-yillarda Oʻrta Osiyoda milliy-davlat chegarasining belgilanishi natijasida Buxoro Sovet Sotsialistik Respublikasi (sobiq Buxoro Xalq Sovet Respublikasi) va Xorazm Sovet Sotsialistik Respublikasi (sobiq Xorazm Xalq Sovet Respublikasi) SSSR tarkibiga qabul qilindi. Oʻzbekiston SSR va Turkmaniston SSR tuzildi (SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining 1924-yil 27-oktyabrda qabul qilingan qarori bilan tashkil etish toʻgʻrisidagi deklaratsiyalar 1925-yil fevralda respublikalar Sovetlarining taʼsis qurultoylarida qabul qilingan va 1925-yil may oyida Sovetlarning III qurultoyida rasman qabul qilingan); Ittifoq respublikalari 6 taga yetdi. 1929-yil 16-oktabrda Sovetlarning 3-Umumtojik qurultoyi Tojikiston ASSRni RSFSR tarkibidan chiqarish va uni Tojikiston SSRga aylantirish toʻgʻrisida deklaratsiya qabul qildi va 1929-yil 5-dekabrda SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi tomonidan tasdiqlandi; ittifoq respublikalari 7 taga yetdi.

1936-yil 5-dekabrda SSSR Konstitutsiyasi qabul qilinganda ZSFSR Ozarbayjon SSR, Armaniston SSR va Gruziya SSRga boʻlindi, RSFSR tarkibiga kiruvchi Qozogʻiston ASSR va Qirgʻiziston ASSR esa uning tarkibidan chiqarildi. Qozogʻiston SSR va Qirgʻiziston SSRga aylantirildi; Ittifoq respublikalari 11 taga yetdi.

1940-yil 31-mart Finlandiya chegara hududlarining bir qismi qoʻshib olinganidan keyin, Sovet-Fin “qishki” urushini (1939—1940-yillar) tugatgan Moskva Tinchlik shartnomasi boʻyicha SSSR tomonidan; Kareliya ASSR RSFSR tarkibidan chiqarilib, SSSR tarkibidagi ittifoq respublikasi – Karel-Fin SSRga aylantirildi; Ittifoq respublikalari 12 taga yetdi.

1940-yil avgustda Moldova SSR (2-avgust), Litva SSR (3-avgust), Latviya SSR (5-avgust) va Estoniya SSR (6-avgust) SSSR tarkibiga qabul qilindi; Ittifoq respublikalari 16 taga yetdi. 1944 yilda SSSRda Tuva Xalq Respublikasi qabul qilinganda u ittifoq respublikasi emas, balki RSFSR tarkibidagi Tuva muxtor viloyatiga aylandi.

1956-yil 16-iyulda Karel-Fin SSR RSFSR tarkibidagi muxtor respublika maqomiga qaytarildi va yana Kareliya ASSRga aylantirildi; Ittifoq respublikalari 15 taga yetdi.

Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 1960-yillarda Todor Jivkov davrida ular Bolgariyani SSSR tarkibiga ittifoq respublikasi sifatida kiritish taklifini ilgari surgan, ammo qabul qilinmagan.

“1989—1991-yillardagi suverenitetlar paradida” 15 ittifoq respublikasidan oltitasi (Litva, Latviya, Estoniya, Armaniston, Gruziya va Moldova) yumshoq federatsiya boʻlishi kerak boʻlgan yangi “Sovet Suveren Respublikalari Ittifoqiga”, keyin esa “Suveren Davlatlar Ittifoqiga” (SDI) qoʻshilishdan bosh tortganliklarini eʼlon qildilar. Shu bilan birga, Rossiyaning bir qator sobiq muxtor respublikalari (Tatariston, Boshqirdiston, Chechen-Ingushetiya), Gruziya (Abxaziya, Janubiy Osetiya), Moldova (Dnestrboʻyi, Gagauziya), Ukraina (Qrim) ittifoqga aʼzo boʻlish istagini eʼlon qildi.

Keyin, GKChPning avgust oyidagi toʻntarishidan keyin SSSR parchalanib ketganida, SSSR hukumati uchta Boltiqboʻyi respublikalarining mustaqilligini tan oldi va qolgan deyarli barcha ittifoq respublikalari mustaqillikni eʼlon qildi. Yetti ittifoq respublikasi (Rossiya, Belarus, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston) konfederatsiya sifatida SDIni tuzish toʻgʻrisida shartnoma tuzishga qaror qildi. Biroq, Ukrainaning mustaqilligi toʻgʻrisidagi soʻnggi referendumdan soʻng, SSSRning uchta taʼsischi respublikalari (RSFSR, Ukraina SSR va BSSR) uni tarqatib yuborish toʻgʻrisida Belovej shartnomalarini imzoladilar. Barcha oʻn ikkita respublika tomonidan tasdiqlandi va SDI oʻrniga xalqaro (davlatlararo) tashkilot sifatida Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi tuzildi. Shu bilan birga, 1991-yil 8—12-dekabrda SSSR parchalanganida barcha ittifoq respublikalaridan faqat uchtasi mustaqilligini eʼlon qilmagan edi. Shuningdek, (Rossiya, Belarus, Qozog'iston) mustaqillik boʻyicha referendum oʻtkazmadi.
## Konstitutsiyaviy tartibi
SSSRning 1977-yilgi Konstitutsiyasiga muvofiq (8-bob, 71-modda) Sovet Ittifoqi respublikalari quyidagi tartibda joylashgan:
# RSFSR
# Ukraina SSR
# Belorussiya SSR
# Oʻzbekiston SSR
# Qozogʻiston SSR
# Gruziya SSR
# Ozarbayjon SSR
# Litva SSR
# Moldova SSR
# Latviya SSR
# Qirgʻiziston SSR
# Tojikiston
# Armaniston SSR
# Turkmaniston SSR
# Estoniya SSR
Xuddi shu tartibda ittifoq respublikalarining shiorlari SSSR gerbida joylashgan - pastdan yuqoriga, navbat bilan chapga va oʻngga (tomoshabin uchun).

Bu tartib respublikalar tashkil etilgan paytdagi aholi soniga taxminan mos keladi. Ushbu tartib SSSRning 1947-yil 25-fevraldagi “SSSR Konstitutsiyasi (Asosiy qonuni) matniga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonuni bilan kiritilgan, xususan: “13-moddada ittifoq respublikalarini aholi soniga qarab sanab o‘ting va ushbu moddani quyidagicha ko‘rsating...”.
## Aholi zichligini pasaytirish tartibida

## Iqtisodiyot hajmini kamaytirish tartibida
### Aholi jon boshiga YaIMning kamayish tartibida (1985)
# RSFSR (17,5 ming dollar)
# Latviya SSR (16,5)
# Estoniya SSR (15,8)
# Belorussiya SSR (15,6)
# Litva SSR (13,0)
# Ukraina SSR (12,4)
# Gruziya SSR (10,6)
# Qozogʻiston SSR (10,1)
# Moldova SSR (10,0)
# Armaniston SSR (9,5)
# Turkmaniston SSR (8,6)
# Ozarbayjon SSR (8,3)
# Qirgʻiziston SSR (7,2)
# Oʻzbekiston SSR (6,6)
# Tojikiston SSR (5,5)
### Sanoat ishlab chiqarishining qisqarish tartibida
# RSFSR
# Ukraina SSR
# Belorussiya SSR
# Qozogʻiston SSR
# Oʻzbekiston SSR
# Gruziya SSR
# Armaniston SSR
# Latviya SSR
# Ozarbayjon SSR
# Estoniya SSR
# Litva SSR
# Moldova SSR
# Qirgʻiziston SSR
# Tojikiston SSR
# Turkmaniston SSR
### Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining kamayishi tartibida
# RSFSR
# Ukraina SSR
# Qozogʻiston SSR
# Belorussiya SSR
# Oʻzbekiston SSR
# Litva SSR
# Moldova SSR
# Ozarbayjon SSR
# Gruziya SSR
# Estoniya SSR
# Latviya SSR
# Qirgʻiziston SSR
# Tojikiston SSR
# Turkmaniston SSR
# Armaniston SSR
### Kon hajmini kamaytirish tartibida
# RSFSR
# Qozogʻiston SSR
# Ukraina SSR
# Turkmaniston SSR
# Ozarbayjon SSR
# Oʻzbekiston SSR
# Belorussiya SSR
# Tojikiston SSR
# Estoniya SSR
# Qirgʻiziston SSR
# Armaniston SSR
# Gruziya SSR
# Litva SSR
# Moldova SSR
# Latviya SSR
## Pochta markalarida

File:Stamp of USSR 1120.jpg|Ozarbayjon SSR
File:Stamp of USSR 1126.jpg|Armaniston SSR
File:Stamp of USSR 1116.jpg|Belorussiya SSR
File:Stamp of USSR 1119.jpg|Gruziya SSR
File:Stamp of USSR 1118.jpg|Qozogʻiston SSR
File:Stamp of USSR. Karelo-Finnish SSR 1947.jpg|Karel-Fin SSR
File:Stamp of USSR 1124.jpg|Qirgʻiziston SSR
File:Latvia 1947 30kop USSR.jpg|Latviya SSR
File:Stamp of USSR 1121.jpg|Litva SSR
File:StampUSSR1947CPA1122.jpg|Moldova SSR
File:Stamp of USSR 1114.jpg|RSFSR
File:Stamp of USSR 1125.jpg|Tojikiston SSR
File:Stamp of USSR 1127.jpg|Turkmaniston SSR
File:Stamp of USSR 1117.jpg|Oʻzbekiston SSR
File:Stamp of USSR 1115.jpg|Ukraina SSR
File:StampUSSR1947CPA1128.jpg|Estoniya SSR

## Izoh