Forsythia

***Forsythia*** ,  — zaytundoshlar oilasiga mansub gulli oʻsimliklar turkumi. Taxminan 11 turi mavjud boʻlib, ular asosan Sharqiy Osiyo va janubi-sharqiy Yevropada oʻsadi. *Forsythia* &#x2013; bu oʻsimlikning umumiy nomlaridan biri &#x2013; Uilyam Forsyth sharafiga nomlangan.

## Tavsif
*Forsythianing boʻyi* odatda  ga yetadigan butadir. Barglari bir-biriga qarama-qarshi boʻlib, odatda oddiy boʻladi. Turlarga qarab, novdalar ichi boʻsh yoki kamerali boʻlishi mumkin. 

Gullar barglardan oldin erta bahorda ochiladi. Gullarinyomgʻirli ob-havoda pastga qarab osilib qoladi va urugʻchi bilan changchini himoya qiladi. Meva quruq koʻsak boʻlib, bir nechta qanotli urugʻlarni oʻz ichiga oladi.

Forsythia gullari laktoza ishlab chiqaradi, degan afsona mavjud, ammo laktoza sutdan tashqari tabiiy manbalarda juda kam uchraydi. Forsythiadan laktoza topishga urinishlar muvaffaqiyatsiz yakunlangan.

Bu turkum shotlandiyalik botanik, qirollik bogʻboni va Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining asoschisi boʻlgan Uilyam Forsyth (1737—1804) sharafiga nomlangan.

Forsythianing quyidagi turlari hujjatlashtirilgan:

* *Forsythia europaea* Degen & Bald. - Albaniya va Serbiyadagi Bolqon
* *Forsythia giraldiana* Lingelsh. - shimoli-gʻarbiy Xitoy
* Forsythia intermedia Zabel - *F. suspensa* va *F. viridissima* oʻrtasidagi sunʼiy bogʻ gibridi
* *Forsythia japonica* Makino - Yaponiya
* *Forsythia koreana* (Rehder) Nakai - Koreya
* *Forsythia likiangensis* Ching & KMFeng - janubi-gʻarbiy Xitoy
* Forsitiya Mandschurica Uyeki - shimoli-sharqiy Xitoy
* *Forsythia mira* MCChang - Shimoliy markaziy Xitoy
* *Forsythia ovata* Nakai - Koreya
* *Forsythia saxatilis* (Nakai) Nakai - Koreya
* *Forsythia suspensa* (Tunb. ) Vahl – sharqiy va markaziy Xitoy
* *Forsythia togashii H.Hara* – Yaponiya (Shodoshima)
* *Forsythia velutina* Nakai - Koreya
* *Forsythia viridissima* Lindl. - Sharqiy Xitoy

Forsythialarga Lepidoptera turlarining lichinkalari, jigarrang dumli va gotik kuya tomonidan zarar yetkaziladi.

## Bogʻ tarixi

Bogʻda oʻstiriladigan ikkita asosiy tur mavjud: *Forsythia suspensa* va *F. viridissima* . „Bu ikki tur, goʻyo, forsythia oilasining asoschisi-aʼzolari“, deb yozadi Alice Coats. Ular Uzoq Sharqdan Gʻarb bogʻlariga olib kelingan eng qadimgi turlar edi.

Gʻarbliklar tomonidan birinchi boʻlib eʼtiborga olingan *Forsythia suspensa* ni yapon bogʻi botanigi Karl Piter Tunberg aniqlagan. Tunbergning Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi bilan aloqalari boʻlgan. *F. suspensa* birinchi boʻlib 1833-yilda Gollandiyaga yetib borgan.

*Forsythia* × *intermedia*, uning nomidan koʻrinib turibdiki, *F. suspensa* va *F. viridissima gibrididir.* *F.* × *intermedia* Week End 'Courtalynʼ va *F.* Marée d'Or 'Courtasol' kabi navlar Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotiga sazovor boʻlgan.

Taxminan Birinchi jahon urushi davrida Xitoyda oʻsimlik izlovchilar tomonidan boshqa turlar topilgan: *F. giraldian* (1910-yilda topilgan) va *F. ovata* (Koreyadan EH Vilson tomonidan toʻplangan).

## Oʻstirish va foydalanish

Forsythias laqabli *Pasxa daraxti*, kelayotgan bahorning ramzi boʻlgan. Ikkita nav bezak uchun yetishtiriladi, *Forsythia × intermedia* va *Forsythia suspensa* . Ularning ikkalasi ham bahorgi gulli butalar, gullari sariq rangda.  *Forsythia × intermedia* koʻproq oʻstiriladi, kichikroq, tik oʻsadi va yorqin rangli gullar hosil qiladi. *Forsythia suspensa* juda katta buta boʻlib, qirgʻoqlarda oʻstirilishi mumkin va gullari yorqin emas.

Savdo uchun oʻsimlik qalamchalaridan foydalaniladi. Qalamchalar gullash tugaganidan keyin yashil yogʻochdan olinadi. Pastga osilgan novdalar koʻpincha ildiz otadi, ularni boshqa joyga koʻchirish orqali oʻsimlikni koʻpaytirish mumkin. Koʻpaytirishda keng tarqalgan usul (qatlamlash deb nomlanadi) shoxni yerga egib qoʻyish va u ildiz otgandan soʻng, ildizlarni qazish va asosiy shoxdan ildiz qismini kesish. 

*Forsythia suspensa* anʼanaviy Xitoy tabobatining 50 ta asosiy oʻtlardan biri hisoblanadi. Forsythia poyalari *[[ajen]]* deb nomlangan koreys torli asbobini tayyorlash uchun ishlatiladi.

## Umumiy nomlar
Baʼzi hududlarda bu o‘simlik **Pasxa daraxti**, gullari esa *sariq qoʻngʻiroqlar* sifatida tanilgan.  Eronda uni „sariq yasemin“ nomi bilan atashadi.

## Galereya

Fayl:Pörtschach Hans-Pruscha-Weg 5 Forsythien in Blüte 07042016 1210.jpg|*Gullaydigan Forsythia* Klagenfurt, Karintiya, Avstriya
Fayl:Tree dsc00856.jpg|Yosh Forsythia butasi
Fayl:Forsythia.x.intermedia03.jpg|*Forsythia* gullari va yosh barglari
Fayl:Forsythia flower cut.JPG|Forsytiya guli
Fayl:Forsythia 50years.jpg|Yagona, 50 yoshli Forsythianing katta o'lchami
Fayl:Forsythia flower 1r.jpg|Forsytiya guli
Fayl:Forsythia in Cambridge, MA.jpg|Forsytiya gullarining yaqindan ko'rinishi
Fayl:Forsythia Close-up.jpg|O'sayotgan Forsytiya.


## Manbalar