Āgama (buddizm)

Buddizmda **āgama** (sanskritcha: आणि; pāli: आगम; tibetcha: ལུང་, Wylie: lung) soʻzi „muqaddas asar“ yoki „muqaddas yozuv“ maʼnolarini bildiradi. Bu atama *dastlabki buddistik matnlar toʻplamini* anglatadi.

Ushbu beshta āgama birgalikda **Suttapiṭaka**ni tashkil etadi – bu dastlabki buddistik maktablarning qonunlar toʻplami boʻlib, har bir āgamaga turli variantlar mavjud boʻlgan. Theravada madanoyatida esa uning o'rniga „nikāya“ soʻzi ishlatiladi, va bu soʻz pāli kanonida uchramaydi.

## Maʼnosi
Agama soʻzi buddizmda dastlabki buddist maktablarning nutqlari (sanskritcha: sūtra; pāli: sutta) toʻplamini anglatadi. Bu matnlar asosan xitoycha tarjimada saqlangan, shuningdek sanskrit, prakit, gandhari va tibet tillarida ham saqlangan. Ushbu sutralar pāli kanondagi birinchi toʻrt nikāya (va baʼzi holatlarda beshinchisining bir qismi) bilan mos keladi. Shunday qilib, āgama va nikāya baʼzida sinonim sifatida ishlatiladi. Biroq mazmun jihatdan bu toʻplamlar orasida farqlar mavjud; koʻplab Anguttara va Saṃyutta nikāyalaridagi qismlar āgamalarda uchramaydi yoki mazmunan farq qiladi.

Baʼzan āgama umumiy atama sifatida ham ishlatiladi va bunda Sutta-pitaka ham Vinaya-pitaka bilan birga buddaning eng qadimgi taʼlimlar toʻplami sifatida koʻriladi. Theravada anʼanasi bu qarashni qoʻllab-quvvatlaydi, ammo ayrim zamonaviy tadqiqotchilar, masalan Brough (2001), matnlarning haqiqiyligini tahlil qilish uchun pāli kanoni va āgamalarning triangulyatsiyasini amalga oshiradilar.

Āsaṅga (4-asrdagi mahāyāna abhidharma muallifi) *Abhidharmasamuccaya* asarida pāritrik/sanskrit āgamalar toʻplamiga **Śrāvakapiṭaka** deb ataydi va bu discourseslarni śrāvaka va pratyekabuddha lar bilan bogʻlaydi. Mahāyāna sūtralari esa *Bodhisattvapiṭaka* deb nomlanadi va bodhisattvalar taʼlimotini oʻz ichiga oladi.

## Tarixi
Jens‑Uwe Hartmann taʼkidlaganidek:

Dastlabki maktablar, xususan Sarvāstivāda, Kāśyapīya, Mahāsāṃghika va Dharmaguptaka toʻrtta (baʼzan beshinchi ham) āgamaga ega boʻlib, ular  resenziya jihatdan farqlanadi. Ushbu āgamalar pāli kanondagi suttapitakaga taqqoslanib, mazmun uygʻunligi va farqlarni tadqiq qilish imkonini beradi.

Bu matnlar tarixi jihatdan dastlabki buddizmni tarixiy jihatdan qanchalik aks ettiradi, degan savol juda muhim hisoblanadi. Tadqiqotchilar Norman (1983), Brough (2001), Ānandajoti (2004) tomonidan amalga oshirilgan taqqoslashlar bunga oid dalillarni ko'rsatib bergan.

## Xozirgi āgama toʻplamlari
Hozirda mavjud boʻlgan toʻrtta āgama toʻplami va fragmentariyalardan tashqari, beshinchisi – Kṣudrakāgama agama faqat qisman maʼlumotlarda mavjud. Ushbu toʻplamlar toʻliq xitoy tilidagi tarjimada saqlangan, baʼzi qismlari sanskrit va tibet tillarida ham mavjud.

### Dīrgha Āgama
Maʼnosi: „Uzun nutqlar“ (xitoycha: 長阿含經), Taishō-kanonida 1-jild. Bu Theravada ta'limotida Dīgha Nikāyaga mos keladi. Dharmaguptaka maktabining versiyasi 413-yilda IX Imperator rahbarligida Buddhayaśas va Zhu Fonian tomonidan tarjima qilingan va 30 sūtra oʻz ichiga oladi (Theravada 34 suttaga nisbatan). Sarvāstivādin versiyasining bir qismi sanskritda va tibetcha mavjud.

### Madhyama Āgama
Xitoycha: 中阿含經. Theravada Majjhima Nikāyaga mos keladi. Sarvāstivādin maktabining versiyasi 397–398-yillarda Saṃghadeva tomonidan sharqda Jin sulolasida tarjima qilingan. Ushbu toʻplam 222 sūtra dan iborat, Theravadadagidan koʻproq.

### Saṃyukta Āgama
Xitoycha: 雜阿含經, Taishō 2‑bob. Theravada Saṃyutta Nikāyaga mos keladi. Sarvāstivāda (說一切有部) versiyasi 435–443-yillarda Guṇabhadra (求那跋陀羅) tomonidan tarjima qilingan. Sanskript va tibet nusxlari ham mavjud. 2014-yilda qayta nashr qilgan.

Kāśyapīya maktabining qisqa versiyasi (Taishō 100) ham mavjud.

### Ekottara Āgama
Xitoycha: 增壹阿含經, Taishō 125-bob. Theravada Anguttara Nikāyaga toʻgʻri keladi. Fu Qin davrida Dharmanandi tomonidan tarjima qilingan va Gautama Saṃghadeva tomonidan tahrir qilingan. Bu versiya Sarvāstivāda emas balki Dharmaguptaka boʻlishi ehtimoli bor. A. K. Warder bu toʻplamda prātimokṣa qoidalari Dharmaguptaka vinayaga mos kelishini bildirgan.

### Kṣudraka Āgama yoki Piṭaka
„Kichik toʻplam“, Khuddaka Nikāya ga mos keladi. Ayniqsa Dharmaguptaka maktabida boʻlgan. Xitoy tarjimasi tarkib roʻyxatini saqlagan, gandhari fragmentlari ham topilgan. Sarvāstivāda baʼzi hollarda uni āgama hisoblamagan.

### Qoʻshimcha matnlar
Bundan tashqari, asosiy to‘plamlar tarkibiga kirmaydigan, *agama* uslubidagi matnlar ham anchagina miqdorda mavjud. Ular turli manbalarda uchraydi:
# Xitoy kanonidagi mustaqil yoki qisman āgama toʻplamlar;
# Tibet kanonidagi mustaqil sutralar;
# Sanskript, Gandhari va boshqalardan topilgan manuskriptlar;
# Mahāyāna sūtralar, abhidharma, sharhlar va parcha ichida sitatalar;
# Insciptions’larda saqlangan frazalar (masalan Ashoka ustuni Lumbinida „iha budhe jāte“).

## Yana qarang
* Pāli anoni
* Sutta Piṭaka
* Anguttara Nikāya
* Majjhima Nikāya
* Samyutta Nikaya
* Digha Nikaya
* Xuddaka Nikāya
* Nikaya

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
* nandajoti Bhikkhu (2004). *The Uraga Sutta*. Retrieved 13 Dec 2008 from "Ancient Buddhist Texts" at http://www.ancient-buddhist-texts.net/Buddhist-Texts/C4-Uraga-Verses/index.htm.
* 
* Brough, John (2001). *The  Dharmapada*. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers Private Limited.
* Monier-Williams, Monier (1899, 1964). *A Sanskrit-English Dictionary*. London: Oxford University Press. . Retrieved 12 Dec 2008 from "Cologne University" at http://www.sanskrit-lexicon.uni-koeln.de/scans/MWScan/index.php?sfx=pdf.
* Ichimura, Shohei, trans. (2016–2017). The Canonical Book of the Buddha's Lengthy Discourses , Vol. I, Vol. II, Bukkyo Dendo Kyokai Amerika
* Norman, K.R. (1983). *Pali Literature: Including the Canonical Literature in Prakrit and Sanskrit of All the Hinayana Schools of Buddhism*. Wiesbaden: Otto Harrassowitz.
* Rhys Davids, T.W. & William Stede (eds.) (1921-5). *The Pali Text Society’s Pali–English Dictionary*. Chipstead: Pali Text Society. Retrieved 12 Dec 2008 from "U. Chicago" at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/pali/.
* Tripāṭhī, Chandra. (Ed.) (1962). 'Fünfundzwanzig Sūtras Des Nidānasaṃyukta' in Sanskrittexte aus den Turfanfunden (Vol. VIII). Edited by Ernst Waldschmidt. Berlin: Akademie-Verlag, 1962. [Includes translation into German]

## Adabiyotlar
* Ekottara Agama: The One‑up Discourses of the Buddha
* A Digital Comparative Edition of the Shorter Chinese Saṃyukta Āgama