Paititi

**Paititi** (*Paititi*, *Paitití*, *Paytiti*, *Paipite*, *Paykikin*, *Pareti*, *Pareties*, *Parechis*, *Parechies*, *Paresis*) — Peru janubi-sharqidagi tropik selvadagi And togʻlarida joylashgan yoʻqolgan yoki afsonaviy inklarning oltin shahri (Pantiaqulla, Kamanti, Qallanqa i Apuqañaqway), shimoliy Boliviya yoki janubi-gʻarbiy Braziliya (Paresis mikroregioni). Hozirgacha u Janubiy Amerikada topilmagan va hech qanday shahar xarobalari bilan aniqlanmagan deb hisoblanadi. Bu " Eldorado " maʼnosiga teng, chunki bu shahar oltin bilan toʻldirilgan, hatto uylar va yoʻllar bu metalldan yasalgan. Afsonaga koʻra, aynan u yerda inklar „bir necha asrlar davomida tadqiqotchilar va sarguzashtchilar taʼqib qilgan son-sanoqsiz oltin boyliklarni yashirishgan“.

Bir qator mustamlaka yilnomalarida Paititi — Inklar imperiyasining sharqiy chegarasini belgilaydigan toponimdir. Boshqa hollarda, biz sharqiy ekspeditsiyalardan birida Inklar tomonidan kashf etilgan And togʻlarining sharqida Amazoniya oʻrmonida joylashgan bir boy mamlakat haqida gapiramiz. Ispaniya istilosidan soʻng, Inklarning bir qismi Perudan Paititi shahriga koʻchib oʻtdi va ularning avlodlari Yevropa taʼsiridan uzoqda 17-asr va, ehtimol, 18-asr davomida u yerda yaxshi yashashni davom ettirdilar. Bu vaqt davomida hujjatlarda Paititi tirik, aholi yashaydigan mamlakat sifatidagi havolalar mavjud. 19-asrda ular yoʻqoladi. *Moxos* yoki *Musus* koʻpincha *Paititi* nomining sinonimi sifatida ishlatiladi.

Janubiy Amerikada joylashgan haqiqiy oltin shahar Inkla imperiyasining poytaxti — Kusko boʻlib, u yerda bir necha oʻnlab yirik uylar mavjud boʻlib, " *devorlari tashqi va ichkarida yupqa oltin plitalar bilan qoplangan. Bu shaharda juda koʻp chiroyli binolar mavjud. Xuddi shu joyda Kusko (yaʼni Sapa-Inka) oʻz xazinalarini saqlagan; uchta kulba oltin va beshtasi kumush bilan toʻldirilgan, qoʻshimcha ravishda konlarda qazib olingan yuz ming oltin tanga; har bir oltin tosh ogʻirligi ellik kastellano* " . Shuningdek, imperiyaning viloyatlari poytaxtlaridagi barcha Quyosh ibodatxonalari, qirol saroylari va bosh kuraka turar joylari oltin bilan qoplangan, ammo ularning barchasi qisqa vaqt ichida konkistadorlar tomonidan talon-toroj qilingan. Fransisko Pizarro va Diego de Almagro otryadlari), yangi oltin shaharni topish va bir zumda boyib ketish istagi Paititi va Eldorado afsonasiga asos boʻldi.

## Soʻzning etimologiyasi
Paititi soʻzining kelib chiqishining koʻplab versiyalari mavjud.

Afsonalardan birida " *Paikikin* " soʻzi mavjud boʻlib, u Kechua tilida " *xuddi shunday* " degan maʼnoni anglatadi, u bosib olingan hududlarda Inklar tomonidan qurilgan yangi Kuskoga nom berish uchun ishlatilgan. Biroq, shaharning asl nomi inklar xotirasidan oʻchib ketdi, uning oʻrnini " *Paikikin* " egalladi, keyinchalik u " *Paititi* " ga aylandi. Familiyaning kelib chiqishini boshqa yoʻl bilan tushuntirish mumkin. Ehtimol, Inklar imperiyasida bu " *metall* " yoki " *qoʻrgʻoshin* ", yaʼni Kechua tilida " *titi* " degan maʼnoni anglatadi. Bu holda, „Paititi“ „metallning oʻzi“ deb tarjima qilingan va Kechua majoziylik moyilligini hisobga olsak, bu nom " *metall shahar* ", „ *metalldan* shahar“ degan maʼnoni anglatishi mumkin 
Men Kuskoda boʻlganimda, u yerdagi boj zodagonlardan inklarning xabarini qoʻlga kiritganimda eshitdimki, Paulo Inka va boshqa zodagonlar, agar viloyatlar va uakalar [Guakas] dagi barcha xazinalar, yaʼni ularning ibodatxonalaridagi va dafnlardagi [birga] qoʻshsa, u holda ispanlar oʻzlariga olgan narsadan inklarga zarar shunchalik kichik boʻlar ediki, hudda bitta katta suv idishidan uning bir tomchisini olish qanchalik kichik boʻlishi kabi, deyishganini eshitdim.

Va aniq taqqoslashni yaxshiroq tushunirish uchun ular bitta katta hajmdagi makkajoʻxori oldilar va undan bir hovuch olib, bir vaqtning oʻzida oʻsha yerga boʻlgan nasroniylarga, ularning koʻp qismi shunday joylarda ekanligini va ular biz oʻzimiz ham bu haqida bilmaymiz deb aytishdi. Shunday qilib, bu joylardagi buyuk xazinalar yoʻqolgan.

### Konkistadorlar tomonidan qoʻlga olingan Chibcha-Muiska xazinalari

Kolumbiyadagi konkistador Gonsalo Ximenes de Kesada tomonidan chibcha-muiskalardan tortib olingan xazinalar Fransisko Pisarro tomonidan inklardan tortib olinganidan koʻra kichikroq boʻlgan, bu qirol amaldorlaridan biri Xuan de San Martinning hisobotidan koʻrinib turibdi. Kampaniyada shaxsan ishtirok etgan Antonio de Lebriya shunday deydi (1539 yil iyul):


Oʻrinbosar [Xieménez de Kesada] Tunxaga qaytib kelganida, mavjud oltinlar tortildi, Tunxada qoʻlga kiritilgan ham, Sogamosodan va mintaqada qoʻlga olingan boshqa oz miqdordagi oltinning ogʻirligi **bir yuz va toʻqson bir bir ming bir yuz toʻqson toʻrt peso sof oltin** va boshqa, quyi navli oltin oʻttiz yetti ming, ikki yuz oʻttiz sakkiz peso va oltin qoldiqlari deb ataladigan boshqa oltinlar, oʻn sakkiz ming, uch yuz toʻqson peso yigʻilgan. **Bir ming sakkiz yuz oʻn besh zumrad tosh** qoʻlga kiritildi, ular orasida yuqori sifatli toshlar boʻlgan, baʼzilari katta, boshqalari kichik va xilma-xil.

— Xuan de San Martin va Antonio de Lebriya. Yangi Granada qirolligining zabt etilishi haqida hisobot (1539-yil iyul).
Bu xabardan ham maʼlumki, qarshilik koʻrsatgan mahalliy hukmdorlar xazinaning koʻpini va eng yaxshisini ispanlardan yashirgan.

## Paititi haqidagi tarixiy maʼlumotlar va hujjatlar

### Kipukamayoʻklarning xabarlari, 1542-yil
Aftidan, Peruni zabt etish yilnomalarida *Paititi* haqida birinchi eslatma 1542 yilda tuzilgan " *Kipukamayoklarning xabari* " nomi bilan mashhur boʻlgan "Inklarning *kelib chiqishi va hukmronligi toʻgʻrisida hisobot* " da (tarjimon va yozuvchiXuan de Betansos), unda Virakocha Inkaning oʻgʻli Pachakuti Inka haqida shunday maʼlumot beradi: u koʻplab yerlarni qurol bilan zabt etgan (Charkas, Chichas, Diagitov va Kordilyera, And togʻlari va Karabay barcha aholi yashash joylarini, Kitogacha va Tarapakning butun qirgʻoqlari) va u qurol ishlata olmaydigan joyda, u " *xushomad va sovgʻalar orqali boʻysunishga erishdi, ammo bular [qabilalar] Chunchos, Mohos va Andes viloyatlari edi va *'Patite** daryosi yonida va garnizonlarida uning'' ''qal’alari boʻlishi uchun u bu yerlarni boʻysundurdi.'' "  .

=== Kristobal Vaka de Kastro, 1544-yilgacha ===

Paititi daryosi haqida qisqacha maʼlumot Kristobal Vaka de Kastroda ham bor, bu Tupak Yupankining otasi Inka Pachakutekning istilolari bilan bogʻliq:
<blockquote>
… Urushlar va qurollar bilan [zabt eta] olmaganlarni xushomad va sovgʻalar bilan boʻysundirdi, bular Chunchos [Chunchos], Mohos [Mojos] va Andes [Andes] provinsiyalari edi. Uning Paiti daryosi [Paitite] qalʼalari va ulardagi garnizonlari boʻlganligicha davom etdi.— <cite>Levillier R. El Paititi, El Dorado y las Amazonas. </cite><cite>Buenos Aires: Emece Editores, 1976. S. 6.</cite></blockquote>

=== Xuan Alvares Maldonado, 1567-1569 ===
[[1567|1567-yilda]] Vaka de Kastro litsentsiati Kuskoda yashovchi Xuan Alvares Maldonado bilan [[And togʻlari|Kordilyeraning]] narigi tomonidagi koʻl va Kusko yaqinidigi (30 liga) yirik aholi punkti [[1539]] yilda kapitan Kandiya tomonidan 200 kishilik otryad bilan kashf etilgan Opotari qalʼasidan boshlab, yerni oʻrganish va aholi turar-joyi toʻgʻrisida shartnoma tuzdi.. Maldonado Byerso turar-joyiga asos solgan. U Tormonga ekspeditsiya yubordi, lekin ular vafot etdilar. Har ikki yoʻnalishda 200 dan ortiq ligai bosib oʻtdi, 70 liga materikga chuqur kirib borib; u birinchi boʻlib ''Opotaridan'' naridagi savannalarni kashf etdi va daryo boʻyida birinchi boʻlib Montanya — zich oʻtib boʻlmaydigan oʻrmonlarni yengdi. U Paypite (Paipite) daryosi va koʻli va **Korokora''' hindulari va ayollari (de los Corocoros y de las Mujeres) provinsiyasi haqida xabar berdi. Barcha ochiq yerlarni u Yangi Andalusiya deb atadi. U bilan birga balandliklar va yoʻnalishlarni oʻlchaydigan lotsmanlarni olib yurgan va Mano daryosining Sharq-Gʻarb yoʻnalishda oqayotganini aniqlagan. U Benining irmogʻi boʻlgan Mayu-tata daryosi oqimini „sharqdan va gʻarbdan“ oʻrgangan.

### Sarmyento de Gamboa, 1572-yil