Alice Coachman

**Elis Mari Koachman Devis** (1923-yil 9-noyabr – 2014-yil 14-iyul) — amerikalik yengil atletikachi. U balandlikka sakrash yoʻnalishiga ixtisoslashgan va Olimpiya oltin medalini qoʻlga kiritgan birinchi qora tanli ayol sportchi boʻlgan.

## Biografiyasi

### Ilk hayoti va taʼlimi
Elis Koachman 1923-yil 9-noyabrda Albani, Jorjiyada tug‘ilgan. U Fred va Evelin Koachmanlarning oʻn farzandidan beshinchisi edi. O‘sha davrda teri rangi sababli sport inshootlari va tashkil etilgan sport musobaqalariga kirish imkoniyati yo‘q edi. Shuningdek, ayol sportchilarga qarshi umumiy qarshilik tufayli ham murakkabliklarga duch kelgan. U uy yaqinidagi chang yo‘llarda oyoq yalang yugurib, o‘z qo‘li bilan tayyorlagan uskuna bilan sakrash mashqlarini bajargan.

U Monro koʻchasi boshlangʻich maktabida oʻqigan va 5-sinfda oʻqituvchisi Kora Beyli va xolasi Kerri Spry tomonidan sportga rag‘batlantirilgan. 1938-yilda Madison oʻrta maktabiga kirgach, u yengil atletika jamoasiga qo‘shildi va Garri E. Lash rahbarligida sport ko‘nikmalarini rivojlantirdi. Oradan bir yil o‘tib, Tuskigi instituti uning iste’dodiga qiziqdi.

1939-yilda, 16 yoshida, u stipendiya asosida Tuskegee tayyorlov maktabiga o‘qishga qabul qilindi. Stipendiya unga sport mashg‘ulotlari bilan birga tozalash, forma tikish kabi vazifalarni ham yuklagan.

1946-yilda u tikuvchilik bo‘yicha Tuskigi institutini tamomladi. 1949-yilda esa Albani shtat kollejida uy iqtisodiyoti bo‘yicha bakalavr darajasini oldi. So‘ngra u oʻqituvchi va yengil atletika murabbiyi boʻlib ishlagan.

### Sport faoliyati
Tuskegee maktabiga kirishdan avval, u AAU musobaqalarida ishtirok etgan va yalangoyoq sakragan holda milliy va kollej rekordlarini yangilagan. Uning sakrash uslubi — to‘g‘ridan-to‘g‘ri sakrash va “western roll” uslublarining aralashmasi bo‘lgan.

1939-yildan 1948-yilgacha u AAU balandlikka sakrash bo‘yicha musobaqalarida ketma-ket 10 marta chempion bo‘ldi. Bundan tashqari, u 50 va 100 metr yugurish hamda 400 metr estafeta bo‘yicha ham g‘alabalar qozondi. U, shuningdek, Tuskegee ayollar basketbol jamoasida himoyachi sifatida 3 ta konferensiya chempionligini qo‘lga kiritdi.

1940 va 1944-yilgi Olimpiada oʻyinlari Ikkinchi jahon urushi sababli bekor qilinib, u oʻzining eng yuqori sport formasida qatnasha olmadi. Sport jurnalisti Erik Uilyams fikricha, agar u oʻsha Olimpiadalarda ishtirok etganida, tarixdagi eng buyuk ayol sportchi sifatida eslanishi mumkin edi.

Elis Koachman 1948-yilgi London Olimpiadasida AQSH terma jamoasiga qabul qilindi va  balandlikka sakrab saralashdan oʻtdi. Finalda esa  natija bilan birinchi urinishdayoq muvaffaqiyatga erishdi. Britaniyalik Doroti Tayler ham bu natijani takrorladi, biroq ikkinchi urinishda. Shunday qilib, u 1948-yilda yengil atletika boʻyicha oltin medal olgan yagona amerikalik ayol sportchi boʻldi. Uning medali qirol Jorj VI tomonidan topshirildi.

Olimpiadadan qaytgach, u mashhur shaxsga aylandi — Prezident Garri Trumen va sobiq birinchi xonim Eleanor Ruzvelt bilan uchrashdi, Albani va Atlantada paradlar oʻtkazildi. Count Basie uning sharafiga ziyofat berdi.

1952-yilda u xalqaro kompaniya — Coca-Cola bilan shartnoma imzolab, reklamalarda ishtirok etgan ilk qora tanli ayol sportchiga aylandi. U 1936-yilgi Olimpiada g‘olibi Jessie Ouens bilan birga reklama bannerlarida tasvirlangan.

Uning sharafiga “Alice Avenue” ko‘chasi va “Coachman boshlang‘ich maktabi” nomlari berilgan.

### Keyingi hayoti
Kochmanning sportchilik faoliyati 24 yoshida yakunlandi. U umrining qolgan qismini taʼlimga va Job Corps dasturiga bagʻishladi.

Kochman 2014-yil 14-iyulda Jorjiya shtatining Albany shahrida yurak urishining toʻxtab qolishi oqibatida vafot etdi, u bunga qadar nafas olish muammolari bilan qiynalgan edi. U bir necha oy avval insultga uchragan va shundan soʻng qariyalar uyida davolangan. U birinchi eri N. F. Devisdan ikki farzand koʻrgan, bu nikoh ajralish bilan tugagan. Ikkinchi eri Frenk Devis undan avval vafot etgan.

### Merosi

1979-yilda Kochman Jorjiya sport shon-shuhrat zaliga kiritildi. 1996-yilgi Atlanta yozgi Olimpiada oʻyinlarida Kochman 100 nafar eng buyuk olimpiadachilar qatorida eʼtirof etildi. U 1998-yilda Alpha Kappa Alpha sororitetining faxriy aʼzosiga aylandi. 2002-yilda u National Women's History Project tomonidan Ayollar tarixi oyining faxriy shaxsi deb eʼlon qilindi. Kochman, shuningdek, 1975-yilda AQSh yengil atletika shon-shuhrat zaliga, 2004-yilda esa AQSh Olimpiya shon-shuhrat zaliga kiritilgan.

Kochman qora tanli amerikalik yengil atletikachilarga yoʻl ochib bergani uchun eʼtirof etilgan. Masalan, Evelin Eshford, Florens Grifit Joyner va Jeki Joyner-Kersi kabi yulduzlar uning izidan borishdi. Aslida, uning Olimpiya oʻyinlaridagi muvaffaqiyatidan beri qora tanli ayollar AQSh ayollar yengil atletika terma jamoasining koʻp qismini tashkil etadi. "Oʻylaymanki, men ularning barchasi uchun yoʻl ochdim," degan edi u. "Ular shunday deb oʻylashadimi-yoʻqmi, farqi yoʻq — ular qora tanli biror kishiga minnatdor boʻlishi kerak, chunki men bu narsalarni uddalashga muvaffaq boʻldim".