open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xurshid (gazeta)

"XURSHID" ("Quyosh") — ilk oʻzbek gazetalaridan biri. "Ilmiy, adabiy, siyosiy, madaniy, turkcha jaridai islomiyadur". 1906-yil 7-sentabrdan haftada 1 marta Toshkent shahrida nashr etila boshlagan. Ilin bosmaxonasida dastlab toshbosma (kotibi Oʻtab Rasulov), soʻng mixbosmada bosilgan. Noshir va muharriri Munavvarqori Abdurashidxonov.

Gaz. "hech partiyaga mansub emasmiz, milliy betaraf, toʻgʻrihaqqoniyatchimiz" degan fikrga amal qilgan. "Felyeton", "Axbori doxiliya", "Axbori xorijiya" ruknlari ostida kundalik muammolar, siyosiy ahvol, xalqaro vaziyat, milliy turmush masalalari haqida maʼlumot berib borgan. "Tarjimon", "Vaqt", "Ulfat" gaz. laridan siyosat, xalqaro vaziyat va milliy masalalarga oid maqola va xabarlarni koʻchirib bosgan. Matbuotning milliy madaniyatdagi oʻrni va rolini toʻgʻri tushuntirib bergan. Soʻl yoʻnalishdagi asarlarni bosgani uchun chor Rossiyasining Turkiston senzurasi tomonidan toʻxtatib qoʻyilgan.
Xurmo

**Xurmo** () — xurmodoshlar oilasiga mansub subtropik daraxt yoki butalar turkumi, ekiladigan meva daraxti. Tropik va subtropik mintaqalarda 500 ga yaqin turi uchraydi. Xitoy, Yaponiya, Oʻrta dengiz boʻyi mamlakatlari, Avstraliya, AQSH, Kavkaz, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Mevasi uchun, asosan, sharq xurmosi., sovuqqa chidamli virginiya xurmosi (), shuningdek, Kavkaz X.si () oʻstiriladi. Oʻzbekistonda ekiladigan sharq X.si ()ning vatani — Xitoy. Daraxti 8–12 m, chiroyli, shoxshabbasi dumaloq yoki piramidasimon. 100 —400 yil, baʼzan undan ham koʻproq yashaydi, lekin 50— 60 yilgacha yaxshi meva beradi. X. —15, —20° gacha sovuqqa chidaydi, yorugʻsevar oʻsimlik. Bargi yirik tuxumsimon, usti toʻq yashil, orqasi tukli, ketmaket joylashgan, toʻkilish oldidan qizgʻish rangga kiradi.

Guli bir, baʼzan ikki jinsli. Aprel — mayda gullaydi, oktabr —noyabrda pishadi. Mevasi turli shakdda (500 g gacha). X. tarkibida qand, S vitamini, protein, temir tuzlari, oqsil, oshlovchi moddalar va boshqa bor. Mevasi 2 —3 oy saqlanadi, yangiligida hamda quritilgan holda isteʼmol kilinadi, qandolatchilik sanoatida ishlatiladi, likyor, vino, jem tayyorlanadi. X., asosan, payvandlash yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Koʻchati kuzda yoki bahorda 8x6 va 6x6 m sxemada ekiladi. Kumli, shagʻalli shoʻr yerlarni yoktirmaydi. 3—4yili hosilga kiradi, 10—12 yoshida toʻliq hosil bera boshlaydi. Bir tup daraxti 250&nbsp;kg gacha hosil beradi. Oʻsuv davrida yer sharoitiga qarab 10 —12 marta sugoriladi; oʻgʻitlanadi, atrofi yumshatib turiladi. X.NING Oʻzbekistonda tarqalgan va Surxondaryo, shuningdek, Navoiy, Namangan, Samarqand viloyatlari uchun oʻrnlashtirilgan asosiy navlari — Vaxsh, Xiakume, Zendjimaru, Tojikiston va boshqa

## Adabiyotlar
* Kulkov O. P., Muxamedzyanov Sh. 3., Oʻzbekistonning subtropik oʻsimliklari,T., 1968
* Jivotinskaya S., Vostochnaya xurma v Uzbekistane, T., 1989.

Rixsivoy Joʻrayev.
Xusrav

**Xusrav** — Sharqda anʼanaviy badiiy obraz. X. dastlab 6-asrda pahdaviy tilida yaratilgan "Xusrav va Ridak" asarida uchraydi. Asar axloqiytaʼlimiy xarakterga ega boʻlib, unda musiqa, xattotlik, insho, oʻq otish, chovganbozlik, kurash, shatranj va nard oʻyinlarini egallagan yosh yigitning hojasi Xusrav bilan savoljavoblari tasvirlangan. X.ning prototipi sosoniylar shahanshohi Xusrav II Parvizdir. X. Firdavsiy "Shohnoma"si qahramonlaridan biri hisoblanadi. Nizomiy Ganjaviyning "Xusrav va Shirin" dostonida u mukammal badiiy obraz darajasiga koʻtarilgan. Shundan soʻng bu obraz Yaqin va Oʻrta Sharq hamda Hindiston xalqlarining ogʻzaki ijodi, yozma adabiyotidan keng oʻrin olgan. Hatto X. Tabariy, Johiz, Balʼamiy, Saolibiy singari olimlar asarlarida ham ijobiy obraz sifatida tasvirlangan. Keyinchalik X. obrazi Xusrav Dehlaviyning "Xusrav va Shirin" (13-asr), Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" (15-asr), Hotifiyning "Xusrav va Shirin" (16-asr), Vahshiy Bafqiyning "Farhod va Shirin", (16-asr), Ruhilaminning "Xusrav va Shirin" (17-asr) singari asarlarida ham keng tasvirlangan.

Garchi Nizomiy X.ni haqiqiy oshiq sifatida tasvirlasada, undagi xudbinlik, maishatparastlik, davlatni boshqarishdagi oʻzboshimchalikni qattiq qoralaydi. Navoiy X.ni boskinchi, zolim, xudbin shoh sifatida tasvirlagan va qoralagan. Xurshidning "Farhod va Shirin" (1948), Samad Vurgʻunning "Farhod va Shirin" (1942), Nozim Hikmatning "Ishq qissasi" (1948), M. Tursunzoda va A. Dehotiylarning "Xusrav va Shirin" (1936), G. Ptitsinning "Xusrav va Shirin" (1939) dramalarida ham X. obrazi mavjud.

## Adabiyot
* Aliyev G. Yu., Legenda o Xusrave i Shirin v literaturax narodov Vostoka, M., 1960.
Xusrav II Parviz

**Xusrav II Parviz** (aynan — muzaffar, gʻolib)(? — 628) — sosoniylar shahanshoxi (591 yildan). Hurmuzd IV ning oʻgʻli. Bahrom Choʻbin boshchiligidagi isyonkor zodagonlar 590 yil Hurmuzd IV ni taxtdan agʻdarishgan. Biroq zodagonlarning boshqa bir guruhi X. II ni shahanshoh deb eʼlon qilgan. X. II Bahromdan xavfsirab Vizantiyaga, imperator Mavrikiy huzuriga qochgan va 591 yil vizantiyalik va arman qoʻshinlari yordamida Baxromni yenggan va taxtga chiqqan. 7-asr boshida Eronga Vizantiya imperiyasining sharqiy va jan. viloyatlarini qoʻshib olgan. X. II ning harbiy yutuqlari bilan bir qatorda bosib olingan viloyatlar talontoroj etilgan, mamlakatda soliqdar miqsori koʻpaygan, podsho saroyi uchun sarfxarajatlar oshgan. Shu bilan birga yangi saroylar qad. koʻtargan.

X.P shoirlar, mashshoqlar, olimlarga homiylik qilgan. 7-asrning 20-yillarida Vizantiya xazarlar va turklar bilan ittifoq tuzib X. II ga qarshi chiqqan. Imperator Irakliyning Ktesifonga yurishidan soʻng X. II. zodagonlar tomonidan taxtdan tushirilib, qatl etilgan. Sharq xalklari ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotida uning obrazi keng tarqalgan (qarang Xusrav).
Xusravoniy

**Xusravoniy** (fors. shohlarga mansub) — Oʻrta Osiyo va Eron qad. bastakorlik sanʼati, xususan, Borbad ijodiga nisbat etilgan musiqiy asarlar turkumi. Dastlab, 7 qismdan iborat boʻlib, 7 xil pardada kuylanuvchi shohona (jasorat, mardlik va boshqalar) mavzularga oid (ayrimlari "Avesto" matnlaridagi) qoʻshiklardan tuzilgan. Keyinroq bular asosida oʻzga mavzular qamrovidagi turkumli asarlar yuzaga kelgan (mas, "Arus Ganji" — "Gov ganji" — "Shaboda ganji" — "Afrosiyob ganji"; "Eraj qasdi" — "Siyovush qasdi" — "Gʻamdor" — "Dodu faryod"; va boshqalar). X. turkumlari Sharq badiiy (Firdavsiy, Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Navoiy va boshqalar) va ilmiy (Forobiy, Abu Abdulloh Xorazmiy, Muhammad Nishopuriy, Xoja Abdulqodir Marogʻiy va boshqalar) asarlarda keng taʼriflangan. Risolalarda koʻrsatilishicha, turli ommaviy tadbirlar, xususan, Navroʻz bayrami va hatto harbiy yurishlar X. turkumidagi kuy va qoʻshiqlarsiz oʻtmagan. X. keyinchalik Oʻn ikki maqom tizimi va oʻzga mukammal turkumlar shakllanishida omil vazifasini oʻtgan.

## Adabiyot
* Gafurbekov T., Tvorcheskiye resursi natsionalnoy monodii, T., 1984; Borbad, epoxa i traditsii kulturi, Dushanbe, 1989.

Toʻxtasin Gʻafurbekov.
Xusrav sulton

**Xusrav sulton** (toʻliq ismi Xusrav ibn Yormuhammad ibn Jonibek) (? — 1562) — shayboniylardan. Kesh hokimi (1550—62). 1554-yil Navroʻz Ahmadxon (Baroqxon) Keshga hujum qilganda Balxga qochgan. 1556-yil Keshni qaytarib olgan. 1562-yil Samarqand hokimi Abulxayr ibn Juvonmardali undan Keshni tortib olib, qizi Xonbibyta uylangan. Bunga chiday olmagan X. S. Abdullaxon II ni yordamga chaqirgan, biroq Kesh uchun boʻlgan jangda halok boʻlgan. Kesh uning oʻgʻli Isfandiyor Sultonga topshirilgan. "Muzakkiri ahbob" tazkira muallifi, shoir Hasanxoja Nisoriy X. S huzurida (1553; 1555—56 yillarda) xizmat qilgan.

Ad..Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob (Doʻstlar yodnomasi), T., 1993.
Xususiy huquq

**Xususiy huquq** - fuqarolar va yuridik shaxslarning mulkiy va ayrim boshqa munosabatlarini tartibga soluvchi huquq tarmoqlari. Umum manfaatlarini tartibga soluvchi va muhofaza qiluvchi ommaviy huquqdan farqli ravishda Xususiy huquq yakka mulkdorlar va birlashmalar (korporatsiyalar)ni ularning mulkiy faoliyatidagi va shaxsiy munosabatlaridagi mustaqilligi va tashabbusiga asoslangan xususiy manfaatlarini ifoda etuvchi munosabatlarni tartibga soladi. Xususiy huquqning asosini fuqarolik huquqi, shuningdek, turli koʻrinishlardagi savdo huquqi (savdo huquqi amal qiladigan davlatlarda) tashkil etadi.
Xususiylashtirish

**Xususiylashtirish** - davlat mulkiga egalik huquqining davlatdan xususiy subʼyektlarga oʻtishi jarayoni, xilmaxil mulkchilikni shakllantirish, iqtisodiyotni davlatlashtirishdan qaytish yoʻllaridan biri. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish X.dan tashqari shu mulk hisobidan boshqa nodavlat mulk shakllarini vujudga keltirishni ham nazarda tutadi (qarang Davlat mulkini xususiylashtirish, Davlat tasarrufidan chiqarish).
Xususiyat

**Xususiyat** — biror narsa va hodisaning boshqa narsa va hodisadan farqini yoki ularning umumiyligini kursatib turuvchi xossalari, jihatlari va belgilari. X. narsalarning uzaro taʼsir va munosabatlari jarayonida uzini namoyon etadi. Xossa X.ni bilishda pogʻona boʻlib xizmat qiladi. X. barcha narsaga tegishli bulib, uziga xos va umumiy, asosiy va asosiy bulmagan, zaruriy va tasodifiy, tabiiy va sunʼiy va sh.k. xossalarga ajratiladi. X. narsalarning ichki mohiyatini belgilab, inson ongiga boglik boʻlmagan holda mavjud. Har qanday X. nisbiydir. Narsa va hodisalar X.larini oʻrganish ularning sifatini bilishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Xutak xotun

**Xutak xotun** — arablarga qarshi kurashgan Buxoro malikasi (673—695). 673-yilda arab sarkardasi Ubaydulloh ibn Ziyod Toxariston oʻlkasini ishgʻol qilgandan keyin Amudaryoni kechib oʻtib, Poykend va Romitan sh.larini bosib oladi. Unga qarshi chiqqan Buxoro hukmdori Bidun oʻldirilgach, Buxoro hokimiyati uning ayoli qoʻliga oʻtadi va u arablarga qarshi kurashga boshchilik qiladi. Arabfors manbalarida ushbu ayolning ismi Xutak xotun, Qabaj xotun, Xotun shakllarida zikr etiladi. Narshaxiyning "Buxoro tarixi" asarida kayd etilishicha, arablar tomonidan buxorxudot Bidun oʻldirilgach, uning oʻgʻli Tugʻshoda yosh boʻlganligi sababli oʻrniga ayoli Xotun oʻtiradi. Xotun 695-yilgacha Buxoroni boshqargach, uning oʻrnini oʻgʻli Tugʻshoda oladi. Narshaxiyning taʼkidlashicha, Xotun hukmronlik qilgan davrda undan donoroq biror kishi boʻlmagan. U donolik bilan hukmronlik qilgani uchun xalq unga itoatda boʻlgan. Tabariyning "Tarix arrasul valmuluk" asarida qayd etilishicha, 681-yil arablarning Xurosondagi noibi amir Salm ibn Ziyod Buxoroga yurish boshlaydi. Bundan xabar topgan Xutak xotun turk xoqoni huzuriga elchi yuborib, uni yordamga chaqiradi. Oʻzining maktubida Xutak xotun xoqon bilan nikoh tuzishga rozi ekanligini xabar qiladi. Turk xoqoni katta qoʻshin bilan Buxoroga yetib kelib, arablar bilan qattiq jang qiladi. Lekin, u arablardan magʻlubiyatga uchragach, Xutak xotun arablar bilan sulh tuzishga majbur boʻlsada, Buxoroni ancha yillar arablar hukmronligidan saqlab qoladi.

## Adabiyot
* Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.
Xutba

**Xutba** (arab. — targʻibot, nutq) — juma namozi oldidan va hayit namozidan keyin xatib (masjid imomi)ning vaʼzxonligi, diniy pandnasihat. Oʻrta asrlarda X.ning muxim siyosiy ahamiyati boʻlgan. Namozxonlar mamlakat hukmdori ismini aytib, uning haqiga duo qilishlari lozim edi. 9-asr 2-yarmidan ayrim hukmdorlar X.da uz ismlarini xalifa ismidan keyin qoʻshib aytilishi uchun harakat qilishgan. X.da hukmdor ismining yodga olinishi hukmdorning mustakil ekanligining asosiy tashqi belgilaridan biri hisoblangan.
Xususiy ajrim

**Xususiy ajrim** - sud qarorining alohida turi. Sud muhokamasi davrida hukm bilan birga chiqariladigan qaror. Jinoyat ishini qoʻzgʻatish jarayonida jinoyatning sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan shartsharoitlar aniqlanganidan keyin sud Xususiy ajrim chikarib, unda tegishli davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, jamoalar yoki mansabdor shaxslardan ana shu sabab va shartsharoitlarni bartaraf etish choralarini koʻrishni talab qiladi. Jinoyatning sabablarini va uning sodir etilishiga imkon bergan shartsharoitlarni bartaraf qilish toʻgʻrisidagi taqdimnoma yoki Xususiy ajrim yuborilgan tashkilot, jamoa yoki mansabdor shaxs zarur choralarni koʻrishi va ularning natijalari toʻgʻrisida kechi bilan 1 oylik muddat ichida tegishincha surishtiruvchini, tergovchi, prokuror yoki sudni xabardor qilishi shart.
Xususiy ayblov

**Xususiy ayblov** — ayrim kategoriyadagi jinoiy ishlar boʻyicha sud ishlarini yurgizish tartibi; bunday jinoiy ishlar, odatda, faqat jabrlanuvchining aybdorni javobgarlikka tortishni soʻrab bergan shikoyat arizasi bilan qoʻzgʻatiladi. Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat protsessual qonunida Xususiy ayblov tartibida ish koʻrish qisman mavjud boʻlib, u jinsiy erkinlikka qarshi jinoyat ishlari asosidagina qoʻzgʻatiladi (Oʻzbekiston Respublikasi JK 118moddasining 1qismi va 119moddasining 1qismi). Jabrlanuvchi nochor ahvolda qolganligi tufayli, ayblanuvchiga qaram boʻlgani yoki boshqa sabablarga koʻra, huquqini va qonuniy manfaatlarini shaxsan oʻzi himoya qila olmaydigan favqulodda hollarda prokuror jabrlanuvchining arizasisiz ham jinoyat ishini qoʻzgʻatadi.
Yuriy Xutornoy

**Yuriy Petrovich Xutornoy** (1921.16.3, Namangan — 1979.3.6, Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1971). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1948). G.S. Zaysev nomidagi Butunittifoq gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot instituti ingichka tolali gʻoʻza navlari seleksiyasi laboratoriya mudiri (1956—79). Rnlashtirilgan ingichka tolali S6022, S6030, S6037 navlarini yaratgan. S6002 navi mualliflaridan biri. U yaratgan S6015, S6034, S6035, S6038 va boshqa navlar boshlangʻich material sifatida amaliy seleksiyada keng foydalaniladi.
Xufton namozi

**Xufton** (fors. uxlash) – Quyosh botib ufqdagi qizillik yoʻqolganidan keyin ado qilinadigan kechki namoz; bomdod namozi vaqti kirgungacha davom etadi.

## Ado etilishi
Xufton namozi 4 rakat farz, ikki rakat sunnatdan iborat boʻlib, uning 4 rakat farzi asr namozining farzi kabi oʻqiladi va faqat niyatda farq boʻladi. Yaʼni, niyat qilinayotganda asr namozining oʻrniga xufton namozi deb aytiladi. Xuftonning ikki rakat sunnati ham bomdod va shom namozlarining ikki rakat sunnatlari kabi bir xil tartibda oʻqiladi. Bundan tashqari xufton namozi oʻz ichiga 3 rakat vitr namozini ham oladi. Ushbu vitr namozining 3-rakatida Fotiha va zam suralarni oʻqigandan keyin qunut duosi oʻqiladi.

## Yana qarang

* Namoz
** Bomdod namozi
** Peshin namozi
** Asr namozi
** Shom namozi
** Vitr namozi
** Qunut duosi

## Manbalar

## Havolalar
Xuxxoto

**Xuxxoto**, XuxeXaoto (avvalgi nomi Guysuy) — Xitoyning shim. qismidagi shahar. Ichki Mongoliya muxtor rnining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,04 mln. kishi (1999). Pekin—Baotou t.yildagi yirik savdotransport chorrahasi. Mamlakatning muxim madaniyat va ilmiy markazlaridan. Qora metallurgiya, mashinasozlik, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi (koʻnteri, jun, goʻsht, shakarqand, un tortish) korxonalari ishlab turibdi. universitet bor. Hunarmandchilikda turli buyumlar ishlab chiqariladi. Shaharga 16-asrda asos solingan.
Hu Jintao

**Xu Szintao** (1942.25.12, Anxoy provinsiyasining Szisi uyezdi) — Xitoy davlat arbobi. Xitoy KP aʼzosi (1964). Pekin universitetini tugatgan (1965). Gansu provinsiyasidagi GES qurilishida mehnat faoliyatini boshlagan. 1974-yildan Gansu provinsiyasida qurilish boʻyicha partiya qoʻmitasi kotibi, 1980-yildan partiya qoʻmitasi raisi oʻrinbosari, 1982-yildan Gansu provinsiyasi kommunistik yoshlar ittifoqi qoʻmitasi kotibi, 1984-yildan 1-kotibi, 1985-yildan Guychjou provinsiyasi, 1988-yildan Tibet muxtor rayoni partiya qoʻmitasi kotibi. 1992-yil Xitoy KP MQ Siyosiy byurosi doimiy qoʻmitasi va kotibiyat aʼzosi etib saylangan. Xitoy KP MQ huzuridagi Partiya maktabi direktori (1993—2002), XXR Raisi oʻrinbosari (1998-2002), Xitoy KP MQ Harbiy kengashi raisi oʻrinbosari, XXR Markaziy Harbiy kengashi raisi oʻrinbosari (1999—2002), raisi (2004-yildan). 2002-yil noyabrdan Xitoy KP MQ Bosh kotibi. 2003-2013-yillarda Xitoy Xalq Respublikasi raisi,  2004-yil sentyabrdan hozirgi kungacha Xitoy Qurolli kuchlari Bosh qoʻmondoni. Rasmiy tashrif bilan 2004-yil Oʻzbekistonda boʻlgan.

## Majlisda
2022-yil 22-oktyabrda boʻlib oʻtgan Xitoy Kommunistik partiyasi 20-qurultoyi boʻlib oʻtdi. Unda prezidiumda o‘tirgan sobiq Xitoy yetakchisi Hu Jintao zaldan majburan olib chiqib ketildi. Videolavhalarga ko‘ra, 79 yoshli Hu hayratda qolgan va dastlab o‘z joyini tark etishni istamagan. Hodisa sabablari haqida xabar berilmagan.

Hu Jintao prezidiumda amaldagi yetakchi Xi Jinping bilan birga o‘tirgan edi. Hu Jintao prezidiumni tark etgach, Xi ga nimadir dedi, u esa bunga javoban bosh irg‘adi. Shundan so‘ng Xitoyning sobiq rahbari majlis zalidan olib chiqib ketildi.

TASS axborot agentligi xabariga ko‘ra, qurultoyning yopilish marosimida Hu Jintaoning mamlakat yetakchisi yonidagi o‘rni bo‘sh qolgan.

Keyinroq Xitoyning „Sinxua“ axborot agentligi tarqatgan xabarga koʻra bu holatning sababi Huning biroz betobligi ekanligi bilan izohladi.

## Manbalar
Xushboʻy oʻsimliklar

**Xushboʻy oʻsimliklar** - ayrim organlari yoki tanasining hamma qismida xushboʻy moddalar (koʻpincha efir moyi) hosil qiluvchi va saqlovchi oʻsimliklar (qarang Efir moyli oʻsimliklar).
Xueylar

**Xuey** (xuetuzu, tungan, dungan) — Xitoydagi xalq (asosan, Ninsya — Xuey muxtor rnida). 8,9 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xitoy tili lahjasida soʻzlashadi. Umumiy soni 7,6 mln. kishi. Etnogenetik jihatdan Markaziy Osiyodagi dunganlar bilan qardosh. Dindorlari sunniy musulmonlar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, bogʻdorchilik va chorvachilik.
David H. Hubel

**David Hunter Hubel** (1926)— amerikalik vrach, neyrofiziolog. Kanadada tugʻilgan, 1951-yildan AQSHda. Asosiy faoliyati koʻrish neyroxirurgiyasiga oid. Miyaning tashqi taʼsirotlarni qabul qiluvchi neyron strukturalarida axborotni qayta ishlash prinsiplarini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1981-yil; T. N. Vizel bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Antony Hewish

**Antony Hewish** () (11-may 1924, Foy, Kornuoll grafligi) — ingliz astronomi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1968-yildan). Kembrij universitetida oʻqigan. Kembrij universitetining Mallard radioastronomik rasadxonasida ishlagan (1946-yildan). Ilmiy ishlari radioastronomiyaga oid. Kichik burchak oʻlchamli radiomanbalarning ssintillyatsiyaskni tadqiq qilgan va Quyosh tojining tashqi qatlamlarini oʻrganish usullaridan birini taklif qilgan. Pulsarlarnk ochgan radioastronomlar guruhiga rahbarlik qilgan (1967). Nobel mukofoti laureati (1974; M. Rayl bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Xebey

**Xebey** – Xitoyning shimoliy qismidagi provinsiya, sharqdan Sariq dengizning Lyaodun va Boxayvan qoʻltiqlari oʻrab turadi. Maydoni 202,7 ming km². Aholisi 65,7 mln. kishi (1999). Hududining katta qismi Buyuk Xitoy tekisligida, gʻarb, shimoliy va shimoli-gʻarbida togʻlar bor. Daryolari zich. Maʼmuriy markazi – Shitszyachjuan shahri.

Xebey – Xitoyning eng rivojlangan provinsiyalaridan biri. Koʻmir, metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, farforchinni sanoatlari mamlakat ahamiyatiga ega tarmoqdar. Mamlakatda qazib olinadigan koʻmirning katta qismi Xebeyga toʻgʻri keladi, shuningdek, temir rudalari hamda neft konlari topilgan. Koʻp tarmoqli mashinasozlik, xususan, energetika, konchilik, transport, metallurgiya, neft sanoati uchun jihozlar, qishloq xoʻjaligi mashinalari i.ch. rivojlangan. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Xandan va Shitszyachjuanda yirik toʻqimachilik ktlari, Tanshanda keramika kti ishlab turibdi. Provinsiyaning markaziy va sharqiy qismlari provinsiya tarkibida boʻlmagan Pekin va Tyantszin markazga boʻysunuvchi shaharlar bilan mamlakatning yagona sanoat rnini tashkil qiladi. Xebey – mamlakatning muhim dehqonchilik rayoni. Asosiy ekinlari: gʻalla va paxta, shuningdek, moyli va boshqa texnika ekinlari ekiladi. Qishloq xoʻjaligi, asosan, shaharlar aholisini oziq-ovqat xom ashyosi bilan taʼminlashga qaratilgan. Bugʻdoy, makkajoʻxori, gaolyan, tariq, sholi ekinlari katta hududlarni egallaydi. Shuningdek, soya, yer yongʻoq, kunjut, kanop ham ekiladi. Tamakichilik, sabzavot va bogʻdorchilik bilan ham shugʻullaniladi. Chorvachilikda qoramol, eshak, qoʻy va choʻchqa boqiladi. Parrandachilik rivojlangan. Qirgʻoqqa yaqin suvlardan baliq ovlanadi. Buyuk kanal orqali kema qatnaydi.

Xebey hududida qadimgi odam – sinantroplar qoldiqlari topilgan. Qadimda Xebey hududi „Yan va Yu yeri“ deb nomlangan. 17-asr oʻrtalarigacha turli podshohlik va davlatlar tarkibida boʻlgan, oʻsha vaqtdan Chjili provinsiyasi tarkib topgan. 1928-yildan Xebey nomi bilan ataladi.
Xeylunszyan

**Xeylunszyan** - Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi provinsiya, Amur daryosi (xitoycha Xeylunszyan) havzasida. Maydoni - 463,6 ming km². Aholisi - 37,73 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Xarbin shahri.

Yer yuzasining aksari qismi tekislik. Shimoli-gʻarbida Katta Xingan, oʻrta qismida Kichik Xingan, janubi-sharqida Sharqiy Manchjuriya togʻlari joylashgan. Maydonining 30% oʻrmon bilan qoplangan. Xoʻjaligi agrar-industrial xarakterga ega. Qishloq xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — dehqonchilik. Bugʻdoy, makkajoʻxori, gaolyan, kartoshka, arpa, suli va boshqa ekiladi. X. qand lavlagi, soya, uzun tolali zigʻir, kungaboqar yetishtirishda mamlakatda 1oʻrinda. Kumir, yonuvchi slanets, temir rudasi va rangli metall rudalari qazib olinadi. Neftni qayta ishlash sanoati rivojlangan. Neft quvurlar orqali Datsin, Pekin, Shanyan Dalyan shaharlariga yuboriladi. Mashinasozlikning turli tarmoqlari, metallurgiya, kimyo, qogʻoz, yogʼochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari, stanoklar, elektrotexnika, radioelektronika buyumlari ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Daryolarida kema qatnaydi. Asosiy shaharlari — Sitsikar, Mudantszyan, Xegan va boshqalar.

## Manbalar
Xenan

**Xenan** — Xitoydagi provinsiya, Xuanxe va Xuayxe daryolarining oʻrta va quyi oqimi havzalarida. Maydoni 167 ming km². Aholisi 93,2 mln. kishi (1999).  markazi — Chenjou shahri.

Xenanning sharqiy qismi Buyuk Xitoy tekisligida, garbida Sinlin va Tayxanshan togʻlari tarmoqyaari joylashgan. Daryolari zich. Xitoyning muxim dehqonchilik rni. Asosiy ekinlari: bugʻdoy, makkajoʻxori, gaolyan, dukkaklilar, sholi. 2 yil davomida 3 marta hosil yigʻishtirib olinadi. Xenan Xebey provinsiyasi bilan birga mamlakatning asosiy paxtachilik rayoni hamdir. Shuningdek, yer yongʻoq, kunjut, togʻ yon bagʻirlarida choy ekiladi. Bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi. Xenanda oziq-ovqat va yengil sanoatlar rivojlangan. Kumir sanoati — ogʻir sanoatning yetakchi tarmogʻi. Metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, sement, qogʻoz sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik bilan shugʻullaniladi. Xenan xududidan muhim temir yoʻllar oʻtgan. Asosiy sanoat markazlari: Chjenchjou, Loyan, Kayfin, Nanyan va boshqalar.
Sapar Xushnazarov

**Sapar Xushnazarov** (1906, hozirgi Samarqand viloyati Kattaqoʻrgʻon shahri, Ingichka shaharchasi — 1943.7.10, Chernigov viloyati, Semaki qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942 yildan armiyada. Markaziy frontning 61-armiyasi, 81-oʻqchi diviziyasi, 467-oʻqchi polkining oddiy askari. 1943 yil 2 oktabrda Gomel oblastning Goyev rayoni, Glushets qishlogʻi yaqinida Dnepr daryosini kechib oʻtishda jasorat koʻrsatgan va 7 oktabrda jarohatdan vafot etgan. 1944 yil 15 noyabrda Qahramon unvoni berilgan. Semaki qishlogʻida dafn etilgan. Kattaqoʻrgʻon shahri va Ingichka shaharchasidagi koʻchalarga nomi berilgan. Oqtosh, Kattaqoʻrgʻon shahrilarida byusti oʻrnatilgan.

## Manbalar
Xushholxon Xattak

**Xushholxon xattak**, Xushholxon (1613.18.6 — Akora —1691) — afgʻon shoiri, mutafakkiri. Afgʻonlarning xattak qabilasi boshligʻi, Boburiylar saltanatiga qaram Akora viloyatining hokimi (1641 yildan). U afgʻon qabilalarini birlashishga daʼvat etgan, xalqning milliy ozodlik harakatiga boshchilik qilgan, yurtdoshlarini oʻz mustaqil milliy davlatlarini tuzishga chaqirgan, taʼsirchan sheʼriyati bilan xalqni kurashga ruhlantirgan. Milliy afgʻon tili — pushtu (pashtu)da forstojik mumtoz adabiyoti anʼanalarini mujassamlashtiruvchi goʻzal sheʼriyat yaratgan. Asarlarida birodarlik, doʻstlik, ishqmuhabbat, mustaqillik, odobaxloqni kuylagan. X.X. yaratgan adabiy maktab afgʻon adabiyotining keyingi taraqqiyotiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

40 ming bayt sheʼrni oʻz ichiga olgan "Kulliyot" devoni X.X.ning asosiy adabiy merosini tashkil etadi. X.X. bundan tashqari, tarix, geografiya, tibbiyot, harbiy sanʼat, siyosat va boshqa sohalarga oid asarlar xam yaratgan. Masnaviy shaklida yozilgan "Fazlnoma" dostoni diniy masalalarga, "Faraxnoma" dostoni kilich va qalam munozarasiga bagʻishlangan. "Firoqnoma" toʻplami shoirning mahbuslik davrida yozgan masnaviy va gʻazallarini oʻz ichiga oladi. "Dastornoma" siyosat, mazhab, axloq, harbiy sanʼat singari turli mavzularni qamragan nasriy asardir. "Sihat ulbadan" — tibbiyot, "Boznoma" asari esa ov toʻgʻrisida hikoya qiladi.

X. X. "Hidoya" asarini arab tilidan, Anvar Suhayliyning "Aʼyori donish" ini fors tilidan pushtu tiliga tarjima qilgan. "Kulliyot"i Kobul, Peshovar, Dehli, Kalkutta va London kutubxonalarida saqlanadi.

## Adabiyot
* Gʻaniyev A., Abayeva T., Afgʻon klassik shoiri Xushholxon Xagtak, T., 1967.
Xefey

**Xefey** — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Anxoy provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 4,3 mln. kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Metallsozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor.
Xyue

**Xyue**, Gue — Vyetnamdagi shahar. Janubiy Xitoy dengizi sohili yaqinida. Binchitxyen provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axoliyey 260,5 ming kishi (1990-yillar boshlari). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Sholi oqlash, taxta tilish, toʻqimachilik korxonalari bor. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shaharga mil. av. 3-asrda (Nyatnam nomi bilan) asos solingan. 1471-yildan Vyetnam davlati tarkibida. 1804-yildan X. nomi bilan Vyetnam poytaxti. 1884-yilda fransuz protektorata oʻrnatilgan vaqtda ham Vyetnam imperatorlari qarorgohi boʻlgan.
Xoʻja

**Xoʻja** (forscha — xoʻjayin, sohib) — islom mamlakatlarida turli davrlarda turlicha maʼnoda ishlatilib kelingan faxriy unvon va murojaat shakli. Ijtimoiy tabaqa sifatida sayyidlardan keyingi oʻrinda turgan. Xoʻjalarning kelib chiqishi haqida har xil fikr bor. Baʼzi, ma'lumotlarda xo'jalar  arablarning istilochilik davrida kelib qolishgan deyiladi, va Xo'jalar Ali roziyallohu anhuning avlodlari deb yuritiladi. (Saidlar va Xoʻjalar tengdir ular bazi joylarda said bazi joylarda esa xoʻjalar deyiladi). Xoʻjalar muayyan imtiyozlarga ega boʻlganlar. Baʼzi mamlakatlarda bu imtiyoz maʼlum darajada saqlanib qolgan. Shu bilan birga Namangan, Fargʻona, Toshkent va Samarqand viloyatlarida xoʻjalar sulolasi vakillari hali ham yashab kelmoqda.
Xoʻja Alambardor maqbarasi

**Xoʻja Alambardor maqbarasi** — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (19-asr); Kamolon qabristoni hududida joylashgan. Xoʻja Abdul Aziz Alambardor (alambardor — bayroqdor) nomi bilan maʼlum boʻlgan shaxsga atab qurilgan. Maqbara gʻishtdan bezaksiz qurilgan. Peshtoq gumbazli, toʻrtburchak tarhli (8,87x8,0 m), gumbaz balandligi 10,3 m. Peshtoq orqali murabba tarhli (6,08x6,08 m) xonaga kiriladi. Xonaning gumbaz osti bagʻallaridagi gʻishtlar mavj usulida terilgan. Maqbara sharqidan 9 m naridagi chillaxona yer ostida joylashgan boʻlib, chortoq tarhli fonusi yer yuziga turtib chiqqan, ichki devorlari chuqur ravoqli. Unga zinapoya orqali tushiladi.
Xoʻja Amin maqbarasi

**Xoʻja amin maqbarasi**, Xoʻjamning qabri — Namangandagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr). Shayx Xovandi Tohur avlodlaridan boʻlgan, Toshkentdan Namanganga kelib oʻrnashib qolgan Iminxoʻja Eshon qaynotasi Ibroximxoʻja qabrining odd tarafiga, pishiq gʻishtdan qabrdan jan. roqda maqbara qurdirgan. Maqbara 11—12-asrlar meʼmorligi anʼanalari asosida qurilgan boʻlib, gʻishtlar orasi ganch qorishmasi bilan toʻldirib tekislangan. Qabr ustiga toʻgʻri toʻrtburchakli sagʻana qoʻyilgan. Maqbara (9x12 m) peshtoqgumbazli; peshtoq va uning ikki yonidagi guldastalari oʻzaro mutanosib hamda oʻyma girih naqshlar bilan nafis bezatilgan; gʻishtga xomligida oʻyma naqshlar ishlanib, soʻng xumdonda qizdirilgan. Peshtogʻining ravogʻi oʻyma bezakli ustunlar — guldastalarga tayangan. Xonaning ichki gumbazi naqshinkor qovurgʻalar bilan boʻlinib, har bir  boʻlagiga turunjlar, gumbaz osti bagʻallariga muqarnasli ravoklar ishlangan; xona devorining yuqori qismi yozuv qatori bilan gir aylantirib hoshiyalangan. Binoning tashqi bezagida qora va qizil sir, ravoqlarida qizil va yashil sirlangan gʻisht, gumbazida qizil va qora sirkori parchinlardan jozibador naqshlar hosil qilingan.
Xoʻja ahmad abbos

**Xoʻja ahmad abbos** (1914.7.6, Panipat shahri — 1987, Bombay) — hind yozuvchisi, kinodramaturg, rejissyor Urdu va ingliz tillarida ijod qilgan. Talabalik yillaridayoq milliy ozodlik harakatida ishtirok qilgan. "Ertangi kun bizniki" (1945), "Toʻrt qalb, toʻrt yoʻl" (1959) kabi romanlarida, qoʻp sonli hikoyalari ("Oʻgʻlim — dushmanim", "Tosh toʻshak ustida ming kecha", "Guruch" va boshqalar)da, "Zubayda" (1941), "Ananas va atom bombasi" (1943), "Mangulik" (1951) kabi pyesalarida, "Daydi", "Janob 420", "Uch dengiz osha sayohat" (M. Smirnova bilan hamkorlikda) filmlariga yozgan ssenariylarida jiddiy ijtimoiy muammolar yoritilgan, bu asarlar kuchli dramatizmi bilan diqqatga sazovor. Rej. sifatida dastlabki asari — ingliz mustamlakachilarini ayblovchi "Yer farzandlari" filmi (1946)da xalq turmushi real aks etgan. "Shahar va orzu", "Bombay tun ogushida", "Ikki tomchi suv" kabi filmlarida hayot haqkrniy tasvirlangan. Bombayda kino firmasi bor. Bir necha marta Oʻzbekistonga (jumladan, 2Toshkent kinofestivali, 1972) kelgan.
Xoʻja Magʻiz maqbarasi

**Xoʻja magʻiz maqbarasi** — Mapgʻilondagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr 1-yarmi). Maqbara toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (6,4x7,4 m), bir xonali, gumbaz tomli (diametri 4,4 m) qilib pishiq gʻishtdan qurilgan. Gumbaz osti qirrador boʻlib, gʻoʻlasimon asosga oʻrnatilgan. Xonaning ichki tomoni sakkiz burchakli, tokchasi ravoqli. Sagʻana quyma ganch taxtalaridan tashkil topgan, boʻrtma islimiy naqshlar ishlangan.
Xoʻja Parixontepa

**Xoʻja parixontepa**, Xoʻja Farxon — Toshkentdagi ilk oʻrta asrlarga oid arxeologik yodgorlik, otashparastlar qabristoni (mil. 6—7-asrlar). Beruniy shohkoʻchasi bilan Niyozov koʻchalari kesishgan yerda joylashgan. 1988 yil Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi (M.I. Filanovich) tomonidan oʻrganilgan. X. P. marhumlar ossuariylarda dafn etilgan nekropol ekanligi aniqlangan. X. P. ning oʻtmishda bal. 5 m boʻlgan. X. P.ning ustki qatlami 20-asr boshida qabriston boʻlib Tojik mozor deb atalgan. X.P.da qoraxoniylar davrida xumdon boʻlgan. X. P.dan topilgan koʻplab ossuariylar Choch va Iloq aholisi oʻrtasida islomdan avval zardushtiylik keng tarqalgani, Sugʻd va Xorazm bilan yaqindan aloqalar mavjud boʻlganidan dalolat beradi. X.P. oʻrnida hozir zamonaviy binolar bunyod etilgan.
Xoʻja Roʻshnoi maqbarasi

**Xoʻja roʻshnoi maqbarasi** - Termizdagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Maqbara peshtoqgumbazli, bir xonali (tarhi 6x6 m), xom gʻisht (26x26x5 sm)dan qurilgan; bezaksiz, Bosh tarzi sharqqa qaragan; chuqur ravokli peshtoq orkali goʻrxonaga kiriladi. Xonaning ichki qismi yaxshi saqdangan, bagʻallari muqarnasli, yorugʻlik darchalar orqali tushadi. Gumbazi pishiq gʻishtdan qayta tiklangan.
Xoʻja (maʼnolari)

**Xoʻja**— koʻp maʼnoli atama. Maʼnolari:
* Xoʻja — forsiy unvon. Shuningdek, turkiy tilli xalqlarda ham qoʻllanadi.
* Xoʻjalar — Arabistondan islom dinini olib kelgan arablardan kelib chiqqan Markaziy Osiyodagi shajara, urugʻ.

## Shaxsiyat
* Xo'ja Nasriddin — Sharq xalqlari folklor personaji.  
* Alban Xo'ja (1987-yilda tuğ.) — albaniyalik futbolchi. 
* Buyar Xo'ja — albaniyalik shaxmatchi.
* Anvar Xo'ja (1908—1985) — albaniyalik davlat arbobi.
* Poshshoxoja, Xoja (1480, Niso — 1547, Buxoro) — shoir, davlat arbobi va yirik ulamo.
## Boshqalar
* «Xo'ja» — 2012-yilda suratga olingan ozarbayjon harbiy filmi. 
## Toponomiya
* Xoʻja (Qadamjoy tumani) — Qirgʻiziston Respublikasining Botken viloyati Qadamjoy tumaniga qarashli qishloq.
Xoʻja Sinon

**Xoʻja Sinon** (1489, Qayseri — 1588, Istanbul) — turk meʼmori va muhandisi, 1538-yildan Sulton Sulaymon I huzurida bosh meʼmor. Xoʻja Sinon Vizantiya meʼmorligini ijodiy oʻrgangan. Uning bevosita rahbarligida juda koʻp saroy, masjid, maqbara, istehkom, koʻpriklar va boshqa inshootlar bunyod etilgan. U yaratgan binolar, asosan, markaziy gumbazli boʻlib, ulugʻvorligi, interyerlarining kengligi va hashamatliligi, yaxlit mujassamoti bilan diqqatga sazovor: Istanbuldagi Shahzoda masjidi (1548), Sulaymoniya masjidi (1557), Edirnedagi Salimiya masjidi (1575), Yevpatoriya masjidi (1552) masjidlari va boshqa

## Manbalar
Xoʻja Ilgʻor masjidi

**Xoʻja Ilgʻor masjidi** — Rishtondagi meʼmoriy yodgorlik (20-asrboshi). Shokir mingboshi buyurtmasi bilan otaoʻgʻil ustalar Eshonxon va Norboylar qurishgan. Masjid toʻrtburchak tarhli (40x13 m), uch ustunli, atrofi uch tomondan ayvon bilan oʻralgan. Xonaqohning gʻarbiy devoriga va ayvoniga mehroblar ishlangan, shifti islimiy naqshlar, qirrali tag ustunlar handasiy naqshlar bilan serhasham bezatilgan. Gul va naqshlarning oʻzaro uygʻunligi va rangbarangligi eʼtiborni tortadi. Masjidning shim. tomonida hovuz boʻlib, atrofiga daraxtlar ekilgan.

Qashqadaryo viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (16—17-asrlar); "Imkonagiy" nisbali olim, shayx Xoʻja Abduboqiy tomonidan qurilgan (nomi shundan). X.Xoʻja ilgʻor masjidi dastlab qishloq qabristoni tepaligidagi yuqori (xonaqoh va 2 daxma) va tepalik yon bagʻridagi quyi (oʻzaro tutashgan 2 hovli atrofida joylashgan masjid, Madrasa, karvonsaroy) inshootlar guruhidan iborat majmua tarkibida boʻlgan. Yuqori va quyi guruhi inshootlar gʻishtdan qurilgan devor ustidagi yoʻl (pandus) orqali birlashgani bilan oʻziga xos meʼmoriy mujassamot yechimiga ega boʻlgan. Quyi guruhdagi inshootlar 20-asr 60-yillari buzilgan, yuqori guruhsagi xonaqoh va (2 katta va kichik) daxma saqlangan.

Xonaqoh toʻgʻri toʻrtburchak (24,0x20,2 m) tarhli, anʼanaviy gumbaz tomli, tarzlari peshtoqli (asosiy kirish qismidagi peshtogʻi boshqalaridan birmuncha baland); devorlardagi ravokli darchalarga ganchkori panjaralar, bino burchaklariga guldastaminoralar ishlangan; mehrobi serhasham bezatilgan — murakkab iroqi muqarnas hamda chaspak usulidagi namoyonlar diqqatni tortadi. Katta va kichik daxmalar ustidagi oq marmar qabrtoshlarining yon tomonlari kulrang marmar bilan qoplangan, ular yuzasi handasiy (toʻrtburchak, murabba va boshqalar) shakllarga boʻlinib, oʻyma naqshlar bilan nafis bezatilgan.

## Yana qarang

* Xoʻja Ilgʻor va Mulla Ismatulloh qori ziyoratgohlari

## Manbalar
Xoʻjabaqirgʻon

**Xoʻjabaqirgʻon** yoki **Xoʻjabaqirgan** — Fargʻona vodiysidagi daryo. Turkiston tizmasining shimoliy yon-bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 130&nbsp;km. Havzasining umumiy maydoni 2150&nbsp;km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 10,3 m³sek. Muzlik va qor suvlaridan toʻyinadi. Asosiy irmoqlari — Laylak va Qozbola. Koʻp qismi Qirgʻiziston hududidan oqadi, suvi sugʻorishga sarflanib, Tojikistonning Xoʻjand shahri yaqinida tugaydi.

## Havolalar
Azmiddin Xoʻjayev

**Azmiddin Xoʻjayev** (1892 – Toshkent – 1946) – shaxmatchi. Oʻzbekistonning birinchi chempioni (1930, Samarqand). Xoʻjayev 1924-yildan Oʻzbekistonda zamonaviy shaxmat qridalarini targʻib etishga boshchilik kiday. Yetakchi shaxmatchilarni taklif etib, ommaviy musobaqalar uyushtirdi, shaxmat toʻgaraklari ochdi. Toshkentning Eski shahar kismida jonli shaxmat (har bir sipohga xos kiyingan odamlar ishtirok etuvchi) oʻyinlarini tashkil etdi. Xayrulla Abdullayev, Aleksandr Ayrapetov, Ulugʻbek Elbekov kabi iqtidorli shaxmatchilarning kamol topishiga koʻmaklashdi. 1972-yildan Oʻzbekistonda Xoʻjayev xotirasiga bagʻishlangan anʼanaviy musobaqalar oʻtkazib kelinadi.
Bobo Xoʻjayev

**Bobo Xoʻjayev** (15-iyun 1916 Toshkent — 3-yanvar 1993) —aktyor, rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1930). 1930—32 yillar Buxoro teatrida aktyor va rejissyor 1932—56 yillarda respublikaning turli teatrlarida ishlagan. 1956—77 yillar Oʻzbekiston televideniyesida rejissyor. Aktyor sifatida Gʻofir ("Boy ila xizmatchi"), Kalaf ("Malikai Turandot"), Karl Moor ("Qaroqchilar") kabi obrazlar yaratgan. "Uylanish" (N. Gogol), "Hamlet" (U. Shekspir; M. Uygʻur bilan hamkorliqsa), "Farhod va Shirin" (Xurshid), "Gulsara" (K. Yashin), "Maysaraning ishi" (Hamza; M. Miroqilov bilan hamkorlikda), "Skapenning nayranglari" (Molyer), "Front" (A. Korneychuk) va boshqa spektakllarni sahnalashtirgan.

## Manbalar
Nizomiddin Xoʻjayev

**Nizomiddin Asomiddinovich Xoʻjayev** (1885 – Toshkent – 1942) – siyosat va jamoat arbobi. Boshlangʻich rustuzem maktabi (1900) va Oʻrta Osiyo universitetining ijtimoiy fanlar fakultetida (1929) oʻqigan. 1901-yilda Toshkentdagi Ilin bosmaxonasida ishchi boʻlib ishlagan. „Turon“ jamiyatida faol qatnashgan (1913—17). 1916-yildan Oʻrta Osiyoda koʻtarilgan qoʻzgolonni kuvvatlab, xalkni podsho Rossiyasiga qarshi kurashga daʼvat etgan. Fevral inqilobi (1917)dan soʻng Toshkent Eski shahar hunarmandlar uyushmasi rahbari, oziq-ovqat qoʻmitasi aʼzosi. Turkiston muxtoriyatini quvvatlab, Toshkentda oʻtkazilgan namoyishning tashkilotchilaridan biri (1917-yil dekabr). Keyinchalik bolsheviklarga yaqinlashib, partiya safiga kirgan (1918). Toshkent Eski shahar soveti Ijroiya qoʻmitasi raisi, Eski shahar partiya komiteta kotibi (1918— 19). Fargona viloyati inqilobiy qoʻmitasi raisi, Turkiston ASSR MIQ aʼzosi (1919—20). Turkiston Kompartiyasi huzuridagi Musulmonlar byurosi ishida qatnashgan.

X. 1921—23 yillarda Butun Rossiya yogʻoch sanoati viloyat boʻlimi va Turkiston Kompartiyasi Markaziy Nazorat komissiyasi raisi lavozimlarida ishlagan. 1924-yil martda Xorazm Xalq Sovet Respublikasshg. masʼul lavozimga joʻnatilgan. Keyinchalik Oʻzbekiston SSR Davlat Plan komissiyasida prezidium aʼzosi (1929—32; 1933-yildan), Oʻzbekiston tarixiy yodgorliklari va sanʼatini saqlash komiteti raisi (1932—33). 1934-yildagi „tozalash“ kompaniyasidan keyin ijtimoiy faoliyatdan chetlashtirilgan. Keyinchalik Qatagʻon qilingan va 1942-yilda otib tashlangan. Ulimidan soʻng oklangan. Toshkentdagi koʻchalardan biriga uning nomi qoʻyilgan.

Ld..Azizzoda L. Yangi hayot kurashchilari. T., 1977; Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T. 2000; Rajabov Q., Haydarov M. Turkiston tarixi (1917—1924), T., 2002.
Xoʻja Qurbon madrasasi

**Xoʻja Qurbon madrasasi** — Qashqadaryo viloyati Qarshi shahri Darvozatutak MFYda joylashgan meʼmoriy yodgorlik (XIX asr oxirlari — XX asr boshlarida qurilgan). Meʼmoriy yodgorlik Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

## Tarixi

Xoʻja Qurbon madrasasi bir qavat boʻlib old qismi sharqqa qaragan va gʻarbiy tarafi aholi uy-joylari bilan qoʻshilib ketgan. Hokimiyat undan 1925-yilda hibsxona oʻrnida foydalanadi. 1954-yillarda ham uning saqlanish holati ancha yaxshi boʻlgan. Bu paytga kelib u shahar maishiy xizmat xoʻjaligi ixtiyoriga berilgan. Xoʻja Qurbon madrasasi 1970- yillardagi ahvoli toʻgʻrisida L. Mankovskaya ham qisqacha maʼlumot berib oʻtadi. Oʻsha paytda ham u yaxshi saqlangan tarixiy obidalar sirasiga kirgan. Madrasa hozirgi kunga kelib faqat kirish qismi toʻliq saqlab qolingan.

## Arxitekturasi
Madrasa asosi 21,25 x 21 metrni tashkil etgan, hujralari tepasi balxi gumbaz uslubida yopilgan. Xoʻja Qurbon madrasasi kichik hovlisi (10,7×9,1 m) ham mavjud boʻlgan. Madrasa rus gʻishtlaridan qurilgan boʻlib murabba tarxli, bosh tarzi peshtoq bilan ajratilgan, pishiq gʻishtdan qurilgan. Kichik hovli atrofi hujralar bilan oʻralgan; hujralar murabba tarxli, balxi gumbazli boʻlgan. Peshtoqdan gumbazli miyonsaroy orqali hovliga oʻtiladi. Madrasagaga faqat bir tomondan murabba tarxli darsxona tutash (darsxona devorlariga tokchalar ishlab kengaytirilgan, gumbazi qalqonsimon bagʻallarga tayangan), darsxonaning qaramaqarshi tomonini bir juft tor hujralar egallagan. Xoʻja qurbon madrasasi sirti silliqlangan gʻishtlar bilan tekis ishlangan.

## Galereya

## Adabiyotlar

Jumanazar A. K*. Nasaf*. Toshkent: Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2007 — 204 bet. 

## Manbalar
Azimmurod Xoʻjayev

**Azimmurod Xoʻjayev** (1909 – Samarqand – 1968) – koshinkor, kulol. Hunarni usta Gʻulomdan oʻrgangan. X. boshchilik qilgan ustaxona rejali ravishda qoplama sopol parchalarini tayyorlagan. Tillakori madrasaning burchak minorasiga sharafalar ishlagan; Amir Temur maqbarasi gumbazining aslini tiklab, koshinlar bilan bezagan (hamkorlikda); Buxorodagi Koʻkaldosh madrasasi, Mir Arab madrasasi, Turkiston (Qozogʻiston)dagi Xoʻja Ahmad Yassaviy maqbarasi va boshqa obidalarni taʼmirlashda ishtirok etib, ular uchun koshinlar tayyorlagan.
Sulaymon Xoʻjayev

**Sulaymon Xoʻjayev** (asli Sulaymonxoʻja Nasrullaxoʻja oʻgʻli) (1866— Toshkent — 1947.21.1) — yogʻoch oʻymakori, Mehnat Qahramoni (1932). Toshkent yogʻoch oʻymakorligining yirik vakili, pargari va lavh boʻyicha mohir usta. 17 yoshigacha otasi — duradgor usta bilan ishlab hunar oʻrgangan, soʻng usta Iskandar Mirzayoqubov ustaxonasida ishlagan. 1891-yildan usta Toshpoʻlat Ayyubxoʻjayevtn pargari usulini mukam mal egallagan. X. Toshkent oʻquv i.ch. ustaxonalarida oʻqituvchi, Toshkent sh. Xalq maorifi boʻlimi huzuridagi toʻgaraklarga rahbarlik qildi, koʻplab shogirdlar tayyorladi (jumladan, M. Asqarov, M. Qosimov va boshqalar). Toshkent toʻqimachilik ktida milliy naqshlar asosida matoga gul solish boʻyicha maslahatchi rassom boʻlgan. X. yaratgan xontaxta, kursi, qugicha, lavh va boshqa badiiy buyumlar naqsh mujassamoti, nafis, yuksak mahorat bilan ishlanishi va boshqa xususiyatlari bilan diqqatga sazovor.

1913-yildan X. badiiy asarlari bilan Xalqaro koʻrgazmalar (Sankt-Peterburg, Parij va boshqalar)da ishtirok etgan. Uning asarlari va naqsh mujassamotlari respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.
Xoʻjayev Sulaymon (maʼnolari)

**Xoʻjayev Sulaymon**:

* Xoʻjayev Sulaymon (asli Sulaymonxoʻja Nasrullaxoʻja oʻgʻli) (1866— Toshkent — 1947.
* Xoʻjayev Sulaymon (aktor) (1893, Toshkent — 1937.
Sulaymon Xoʻjayev (aktor)

**Sulaymon Xoʻjayev** (1893, Toshkent — 1937.20.8, Toshkent viloyati) — ilk oʻzbek kino aktyori, ssenariychi, kinorejissor. Oʻzbek kino sanʼatining asoschilaridan. Hamid Sulaymonovnint otasi. Toshkentdagi "Koʻkaldosh", Abulqosim madrasalari (1902—1912) va Moskvadagi kinematografiya instituti (1927—32)da tahsil koʻrgan. "Turon" teatr toʻdasi spektakllarida artist sifatida qatnashgan (1916—17), "Behbudiy" maktabida oʻqituvchilik qilgan (1927—32). "Turk adam markaziyat" va "Milliy istiqlol" aksilshoʻroviy tashkilotlari aʼzosi (1917—1921). X.20-yillarning 2-yarmi — 30-yillarning boshlarida yaratilgan dastlabki oʻzbek filmlarida artist ("Ravot qashqirlari", 1926; "Chachvon", 1927; "Soʻnggi bek", "Avliyo qizi", 1930; "Tong oddidan", 1933), ssenariy muallifi, rejissor assistenti va rejissor sifatida ishtirok etgan. Jizzax qoʻzgʻoloniga bagʻishlangan "Tong oldidan" filmida 1916-yil xalq qoʻzgʻolonining shafqatsiz bostirilishi haqqoniy tasvirlangan. Asarda X. ovozsiz kinoning barcha tasviriyemotsional imkoniyatlaridan mohirona foydalana oluvchi, montaj sanʼatini egallagan yetuk ijodkor ekanini namoyish etgan. X. navbatdagi filmni suratga olish paytida (1934) hibsga olinib, 6 yillik jazo muddatini oʻtash uchun "Malik" lagersziga yuborilgan. Koʻp utmay, aksilshuroviy targibotda ayblanib, usha yerda otib tashlangan.
Toshxoʻja Xoʻjayev

**Toshxoʻja Umarovich Xoʻjayev** (1922.1.9 Toshkent 1975.22.5) - rejissor, aktyor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1951). 1950-60 yillar Hamza teatrida rejissor, bosh rejissor, ayni vaqtda (1957—70 yillar) Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intida pedagog. 1970-75 yillar "Oʻzbekfilm"da kinoaktyorlar studiyasiga rahbar, aktyor sifatida ishlagan. Zamonaviy rejissuraga xos maksimal aniqlik, har bir detal va xattiharakatni simvol darajasiga kutarish uslubi, keng qamrovlilik, yetakchi murabbiylik X. ijodiga xos. "Skapenning nayranglari" (J.B.Molyer) X.ning sahnaga qoʻygan ilk spektaklidir. "Mangu hayot" (Bragin va Tovstonogov), "Shohi soʻzana" (A. Qaxdor, A. Ginzburg bilan xamkorlikda), "Yurak sirlari" (B. Raxmonov), "Ayajonlarim" (A. Kahhor), "Qutlugʻ qon" (Oybek), "Shaxsiy ish" (A. Shteyn), "Oltin devor" (E. Vohidov), "Yurak yonmogʻi kerak", "Chin muhabbat" (O. Yoqubov), "Hurriyat" (Uygʻun), "furqat" (T. Xoʻjayev oʻz pyesasi asosida, B. Avazov bilan hamkorliqda), "Sarvqomat dilbarim" (Ch. Aytmatov), "Oʻgʻirlangan umr" (M. Kaoru), "Monserra" (Robles) kabi spektakllarida yumor, satira va lirik yondashuvlarni, spektakl mazmunini aktyor ijrosiga uygunlashtira oldi. Shuningdek, Rus drama teatrida "Bayramning birinchi kuni" (N. Hikmat), Mukimiy teatrida "Gʻazal fojiasi" (A. Bobojon) singari spektakllar qoʻygan. U "Sarvqomat dilbarim" (Ch. Aytmatov) spektaklini Tatariston teatrida ham sahnalashtirgan. X. bir qancha chet el mumtoz dramaturgik asarlar va K.S. Stanislavskiyning "Aktyorning uz ustida ishlashi" asarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Abdulla Toʻqay nomidagi Tatariston Davlat va Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotlari laureati (1966, 1970).

## Manbalar
Porso Xoʻjayev

**Xoʻjayev Porso**, Porso Xoʻja Hasan (1867-yil, Buxoro — 1937-yil 25-oktabr, Toshkent) — Buxorodagi jadidchilik harakatining namoyandalaridan biri, Buxoro XSR va Oʻzbekiston SSR davlat va jamoat arbobi, pedagog.

## Hayoti va faoliyati
Porso Xoʻjayev 1867-yil Buxoro amirligining poytaxti Buxoro shahrida tavallud topgan. Buxoroda madrasa tahsilini olgan. 1890-yillardan jadidchilik gʻoyalariga qiziqa boshlagan. 1905-yildan Buxorodagi jadidchilik va „Yosh buxoroliklar“ safida yangi usul maktablari ochish va jadid gazetalarini chiqarish, koʻplab qiroatxona va kutubxonalar tashkil etishda faol qatnashgan. 1918-yil martdan Samarqand, Shahrisabz, Qarshi, Buxoroda amirlik tuzumiga qarshi kurashda ishtirok etgan.

Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) tuzilgach, Xatirchi va Karmana viloyatlari inqilobiy qoʻmitasi raisi (1920—1921-yillar), BXSR dehqonchilik noziri va nozir oʻrinbosari (1921-yil), Buxoro markaziy kasaba ittifoqi raisi (1922-yil), BXSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi (1922-yil avgust — 1924-yil noyabr) sifatida faoliay olib borgan. 1925-yildan Buxoro shahar ijroiya qoʻmitasi raisining oʻrinbosari, Buxoro okrugida yer islohoti boʻyicha komissiya raisi boʻlib, 1929-yildan Toshkentda koʻchib oʻtgan.
## Vafoti
Porso Xoʻjayev BXSRning rahbar arboblari bilan birgalikda millatchilik va sovet davlatchiligiga qarshi harakatlarda ayblanib, 1937-yil 14-oktyabrda otishga hukm qilingan va shu yilning 25-oktabrida, 70 yoshida Toshkentda otib oʻldirilgan. 1962-yil 26-noyabrda oqlangan.
## Mukofotlari
Porso Xoʻjayev Buxoro Xalq Sovet Respublikasining 1-darajali Qizil yulduz ordeni bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Shuhrat Xoʻjayev

**Shuhrat Xurshidovich Xoʻjayev** (1969.11.7, Buxoro) — sambochi-kurashchi. Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sport ustasi (2000), „Oʻzbekiston iftixori“ (1998). Sambo boʻyicha 90&nbsp;kg vaznda Osiyo chempioni (1996, Krasnoyarsk; 1997, Ulan-Bator; 1998, Toshkent; 1999, Singapur; 2000, Uralsk; 2001, Toshkent), Osiyo kubogi gʻolibi (1995, Bishkek), jahon chempioni (1996, Tokio; 2000, Kiyev), jahon kubogi gʻolibi (1996, 1998, Kstova). Kurash boʻyicha Osiyo chempioni (2001, Toshkent), jahon chempionati bronza medali sovrindori (1999, Toshkent). Shuhrat Xoʻjayev kurashning sumo turi boʻyicha ham koʻplab xalqaro musobaqalarda sovrinli oʻrinlarni egallagan. Buxoro oziq-ovqat va yengil sanoat texnologiya institutini tugatgan (1994). 1990-yildan Buxorodagi kurashga ixtisoslashgan 2-bolalar-oʻsmirlar olimpiya zaxiralari maktabida murabbiy.

## Manbalar
Ernafas Xoʻjayev

**Ernafas Xoʻjayev** (1916.15.5, hozirgi Buxoro viloyati Romitan shahar — 1944.13.11, Polsha, Malaya Turka qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1941-yildan frontda. 717-oʻqchi polki (1-Belorussiya fronti 48-armiyaning 170-oʻqchi diviziyasi)da vzvod komandiri oʻrinbosari, starshina. 1944-yil 18-iyulda Polshaning Xaynuvka shahridan shimoli-sharqda joylashgan Semenuvka qishlogʻi yaqinidagi jangda safdan chiqqan vzvod komandiri oʻrnida jangchilarni hujumga boshlagan. Qoʻl jangida jasorat koʻrsatgani uchun Qahramon unvoni berilgan (1945-yil 24 mart, vafotidan soʻng). Romitan shahar va Romitan tumanidagi qishloqlardan birida byusti oʻrnatilgan. Qishloqdagi oʻrta maktabga uning nomi berilgan.

## Manbalar