open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chigirtkasimonlar

**Chigirtkasimonlar** (Acridoidea) — toʻgʻriqanotli hasharotlar turkumining katta oilasi. 10 mingdan ortiqturi bor. Tanasining uz. 9 sm cha; ipsimon moʻylovlari tana uzunligining yarmicha. Kanotlari 2 juft, baʼzan rivojlanmagan yoki butunlay yoʻq. Orqa oyoklari sakrovchi; panjasi 3 boʻgʻimli. Orqa oyoq sonini ustqanotga ishqalab tovush chiqaradi. Eshitish organi qorin old boʻgʻimining yon qismida. Tuxumqoʻygichi qisqa. Tuxumlarini tuproqqa toʻptoʻl qilib koʻyadi. Urgʻochisi tuxum qoʻygichi yordamida chuqurcha yasaydi va unga tuxumi bilan birga maxsus bezlardan koʻpiksimon suyuqlik ajratadi. Shu suyuqlik qotib, koʻzacha hosil boʻladi. Lichinkasi, odatda, bahorda paydo boʻladi va 4—7-marta pust tashlab 1—1,5 oyda rivojlanadi. Yozda jinsiy yetilgan individlar hosil boʻladi va urugʻlanib, tuxum qoʻyaboshlaydi. Gala boʻlib (chigirtkalar) va yakka yashovchi Ch. bor. Gala boʻlib yashovchi Ch. serharakat lichinkalar yoki kdnotli imagodan iborat toʻdalar hosil qilish xususiyatiga ega. Ular siyraklashganda yakka yashovchi individlar vujudga kelib, koʻchmanchilik xususiyatini yoʻqotadi. Hamma Ch. oʻsimlikxoʻr, baʼzan esa hayvonlar organizmi bilan ham oziqlanadi. Koʻpgina Ch., ayniqsa, gala boʻlib yashovchilari qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Baʼzi qurgʻoqchil viloyatlarda tuproq hosil boʻlish jarayoni hamda moddalar almashinuvini jadallashtirishda Ch. roli borligi aniqlangan (qarang Chigirtka).
Chiziqli funksiya

Matematikada chiziqli funksiya deb f(x)=kx+b formula bilan aniqlanadigan funksiyaga aytiladi, bunda k va b – haqiqiy sonlar.

Koordinatalar sistemasida grafigi toʻgʻri chiziqdan iborat. Bu toʻgʻri chiziq bilan oX oʻqi orasidagi burchak a ning tangensi k ga teng: k = tga
.

Funksiya grafigi:

* k > 0 da:
** Agar b
 > 0 boʻlsa, koordinatalar sistemasining I, II va III choraklaridan oʻtadi
** Agar b
 = 0 boʻlsa, koordinatalar sistemasining I va III choraklaridan, shuningdek, (0,0) nuqtadan oʻtadi
** Agar b
 k b
 > 0 boʻlsa, koordinatalar sistemasining I, II va IV choraklaridan oʻtadi
** Agar b
 = 0 boʻlsa, koordinatalar sistemasining II va IV choraklaridan, shuningdek, (0,0) nuqtadan oʻtadi
** Agar b
 y = kx + b
 chiziqli funksiya:

* Barcha haqiqiy x sonlar uchun aniqlangan
* k > 0 da oʻsuvchi, k k = 0 da oʻzgarmas
* OY oʻqni (0,b) nuqtada kesib oʻtadi
* y = kx + b
 va y = ax + m
 chiziqli funksiyalar:
** k ≠ a da bir nuqtada kesishadi
** k = a da parallel boʻladi, xususan, b = m da ustma-ust tushadi
Chizma

**Chizma** — qogʻoz, kalka (qora qogʻoz), taxta, yer sirti va boshqa ga chizilgan loyiha; maxsus chizmachilik asboblari (reysfeder, sirkul, reysmus, reysshina, chizgʻich va boshqalar) yordamida qalam, tush bilan maʼlum qoidalar asosida chizilgan grafik tasvir. Mashinalar, mexanizmlar, bino va inshootlar, vertolyot va samolyotlar, raketa va kosmik kemalar, radio va televizorlar, xullas korxonalarda tayyorlanadigan, qurilish maydonlarida quriladigan narsalar va obʼyektlarning qismlarini tayyorlash, buzilganda taʼmirlash (tuzatish), tekshirish uchun Ch.dan foydalaniladi. Mashinasozlikda qoʻllanadigan Ch. 3 turga boʻlinadi: turkumlab va koʻplab ishlab chiqarish Ch.lari, yakka tartibda ishlab chiqarish Ch.lari va taʼmirlash Chlari. Ch.larda tayyorlanadigan, taʼmirlanadigan va tekshiriladigan narsalarning oʻlchamlari, materiali, vazifasi, aniqlik, tozalik sinflari va boshqa maʼlumotlar koʻrsatiladi. Qurilishdagi Ch. umumiy qoʻrinish Chlari va ishchi (qurish) Ch.lariga boʻlinadi.
Chizma geometriya

**Chizma geometriya** - geometriyaning fazoviy figuralarni tekislikda tasvirlash va ular yordamida fazoviy masalalarni yechish usullarini oʻrganadigan boʻlimi. Ch.g. insoniyatning amaliy faoliyatida astasekin vujudga kelgan; u inshootlar va mashinalarni loyixalashda, tasviriy sanʼat va boshqa sohalarda qoʻllangan. Urta Osiyo meʼmorlari xam gumbazli binolar, koʻpriklarni loyihalashda geometrik shakllardan foydalanishgan. Hozir xam xar xil geometrik shaklli bino va inshootlarni qurishda Ch.g. usullari keng qoʻllanadi.

Fazoviy figuralarni tekislikda tasvirlashning 2 usuli bor: markaziy proyeksiyalash va parallel proyeksiyalash. Masalan, narsalarning fotosuratlari va yorugʻlik nurlaridan jismlarning tekislikda hosil boʻlgan soyalari markaziy proyeksiyalashdir. Markaziy proyeksiyalash usuli bilan yasalgan tasvir perspektiva deb ataladi. Perspektivadagi tasvirda figuraning qaqiqiy shakli va oʻlchamlarini aniqlab boʻlmaydi (1rasm). Parallel proyeksi ya l ashda markaziy proyeksiyalashdagi proyeksiya markazi 5 cheksiz uzokda deb faraz qilinadi. Parallel proyeksiyalashda proyeksiyalovchi toʻgʻri chiziqlarning aniq yoʻnalishi berilishi kerak. Quyosh yoki Oy nuridan jismlar soyasining paydo boʻlishi parallel proyeksiyalashga misol boʻladi.

Figuralarni oʻzaro perpendikulyar ikki tekislikka toʻgʻri burchakli proyeksiyalash ortogonal proyeksiyalash deb ataladi. Baʼzan, chizmani mukammallashtirish maqsadida gorizontal va frontal tekisliklarning ikkalasiga ham perpendikulyar boʻlgan tekislik (profil tekisligi) dan foydalaniladi. Ortogonal proyeksiyalar vositasida chizmalar oson yasaladi, ortogonal proyeksiyada (izometriyada) tasvirlangan narsa oʻlchamlari (boʻyi, eni, balandligi)ni bevosita aniklash mumkin (2rasm). Lekin bunday chizma buyum toʻgʻrisida yaqqol tasavvur bermaydi. Undan, ayniqsa, murakkab figuralarning fazoviy shakllarini koʻz oldiga keltirish qiyin. Shuning uchun narsaning ortogonal proyeksiyalash asosida yasalgan tasviri uning aksonometrik proyeksiyasi bilanMuhandislik qurilish ishlarida koʻpincha sonlar bilan belgilangan proyeksiyalar deb ataluvchi usuldan foydalaniladi. Bunda nuqtalar proyeksiyalar tekisligiga ortogonal proyeksiyalanib, proyeksiya yoniga nuqtaning tekislikdagi vaziyatini ifodalovchi sonlar — balandliklar koʻyiladi. Bu chizma ayoniy boʻlishi uchun bir xil balandlikdagi nuqtalar orqali balandliklar chiziti oʻtkaziladi. Agar yer sirtini (relyefini) chizmada tasvirlash lozim boʻlsa, gorizontal proyeksiyalash tekisligidan foydalaniladi. Bunda sathchiziklari gorizontallar deb ataladi. Gorizontallarning shakli va joylashishiga qarab yer sirtining tasvirlanayotgan qismi toʻgʻrisida tasavvur hosil qilish mumkin. Gorizontallar tizimi yordamida sirtni bunday tasvirlash usuli topografik usul deb ataladi (3rasm). Ch.g. usullari meʼmorlik, tasviriy sanʼat, texnika va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi.
Chizmachilik

**Chizmachilik** — obʼyektlar (turli mashinalar, mexanizmlar, binolar, inshootlar va boshqalar)ning chizmalarini, sxemalar, xaritalar va grafiklarni chizishga, turli buyumlarning tasvirlarini yasashga oid krnunkridalar va usullarni oʻz ichiga olgan texnika fani; chizmalar, loyihalarni chizish bilan shugʻullanish. Chizmachilikning asosini geometriya, chizma geometriya fanlari tashkil etadi. Vazifasi — chizmachilik asboblaridan foydalanib turli buyumlarning tasvirlarini, loyihalar va eskizlarini chizishga, chizilgan chizmalarni oʻqishga, aksonometriya yasashga oʻrganish. Chizmachilikning mazmuni va hajmi uning fan va texnikaning qaysi sohasi uchun moʻljallanganligiga qarab aniqlanadi. Chizmachilik fanining boʻlimlari: geometrik chizmachilik; proyeksion chizmachilik; mashinasozlik chizmachiliki, qurilish chizmachiliki va boshqa geometrik chizmachilikda chizmachilik asboblari, chizmalarni rasmiylashtirish, geometrik yasashlar, tutashmalar va egri chiziqlar oʻrganiladi. Proyeksion chizmachilikda nuqta, toʻgʻri chiziq, tekis shakllar, geometrik jismlarning tasvirlarini yasash va ularning oʻzaro vaziyatiga oid masalalar, aksonometrik tasvirlar va boshqa koʻriladi. Mashinasozlik chizmachilikida chizmalarning turlari, koʻrinishlar, qirqimlar, kesimlar, rezbalar va boshqa, qurilish chizmachiligida esa bino qismlari, sanitariya texnikasi buyumlarining shartli belgilari hamda bino va inshootlarning chizmalari oʻrganiladi. Chizmalar (sxemalar, xaritalar va grafiklar)ni chizish bilan shugʻullanuvchi kishilar chizmakashlar deb ataladi. Turli sohalarning muhandislari, konstruktorlari va loyihachilari chizmakashlikni bilishlari shart.
Chiy

**Chiy** (Losiagrostis caragana Trin.) — boshoqdoshlarga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik. Boʻyi 2 m ga boradi. Aprel—may oylarida gullab, meva tugadi. Choʻladirlarda, togʻ oldi yon bagʻirlarida, qisman togʻlarning oʻrta mintaqalarida oʻsadi. Yemxashakbop oʻsimlik boʻlib, Toshkent, Samarqand, Buxoro viloyatlarida tarqalgan.
Chiy (maʼnolari)

**Chiy**:

* Chiy (Losiagrostis caragana Trin.
* Chiy (qurilish) — qamish yoki savagʻich poyasidan tayyorlanadigan mahalliy qurilish materiali.
Chikago universiteti

**Chikago universiteti** AQShning yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1857-yil tashkil etilgan (1886—89-yillarda ishlamagan, J.D.Rokfellerning moliyaviy yordami tufayli 1890-yil faoliyatini tiklagan, doimiy mashgʻulotlar 1892-yildan boshlangan). IXX-asr oxirida xotin-qizlarga taʼlim olish huquqini bergan AQShdagi dastlabki universitetlardan biri. XX-asr 1-yarmidan yirik ilmiy markaz. 1942-yil bu yerda E.Farmi rahbarligida birinchi marta zanjirli yadro reaksiyasi amalga oshirilgan. Universitet biologiya, gumanitar fanlar, fizika, tijorat, kutubxonachilik, tibbiyot, pedagogika, huquq va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1892-yil tashkil etilgan)da 3,5 millionga yaqin asar saqlanadi. Universitetda 6 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Chiy (qurilish)

**Chiy** — qamish yoki savagʻich poyasidan tayyorlanadigan mahalliy qurilish materiali. Ch. 1,5–2 m uzunlikdagi yaxshi pishgan, yorilmagan, sinmagan va barg qinidan tozalanmagan qamish poyasidan yakkayakka holda qatorlab kanop ip yoki yumshoq sim bilan 3 ipli qilib bogʻlab (ikki chekkasi va oʻrtasidan) toʻqiladi. Shipga qoqilib, ustidan alebastr, ganch yoki somonli loy bilan suvaladi. Bunday ship chiylampa deb ataladi. Ch. uyroʻzgʻor va xoʻjalikning boshqa sohalarida (qishda ayvon oldini qordan toʻsish, uzumni saqlash, ipak qurti boqishda tag toʻshama sifatida) ishlatiladi. 20-asrning 90-yillaridan shaharlarda umumiy ovqatlanish nuqtalari atroflarini oʻrab toʻsishda ("chiy devor") ham Ch.ning turli shakllaridan foydalanilmoqda.
Chil Avliyo minorasi

**Chil (Chilla) avliyo minorasi** – Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. XIX asrda qurilgan minora. Minora Qirq avliyo masjidi (bugungi kunda saqlanmagan) yonida barpo etilgan. Hozirda Xiva shahridagi Kaltaminor mahalla fuqarolar yigʻini, Rahmat Majidiy koʻchasida joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, XX asr boshlarida Xivadagi har bir masjid va madrasa yonida minora qurilgan. Tadqiqotlarlar orqali minoralarning oʻsha davrda saksonga yaqin boʻlganligini bilish mumkin. Bugungi kunda faqatgina oʻn toʻrtta yoki oʻn ikkita minoralar saqlanib qolgan. Ulardan biri Chil Avliyo minorasidir.

## Tarixi
Chilla Avliyo minorasi XIX asrda, yaʼni 1888-yilda Dishan qalʼa yaqinida qurilgan. Minora Chilli Avliyo madrasasi yonida, Yoqubov koʻchasi bilan kesishgan joyda joylashgan. Minora yonida mahalla masjidi va tahoratxona ham mavjud boʻlgan. Sovet hukumati davrida qurilish materiallariga boʻlgan ehtiyoj va talab hamda aholi uy-joylarini barpo etish maqsadida yaroqsiz holatga tushib qolgan masjid va tahoratxona binolari toʻliq tarzda buzib tashlangan. Minora pishiq gʻishtdan qurilgan, minoraning balandligi 17 metr (baʼzi manbalarda 12 metr), diametri 3,5 metrni (ayrim manbalarda 3,7 metr) tashkil qiladi. Minoraning balandligini yer ostki qismidagi devori bilan hisoblansa 20 metrni tashkil qilgan. Minora fonusining tepasi qubbali qilib qurilgan. Minora toʻrt ravoqli boʻlib, ichki teshiklari mavjud. Tanasiga oq va koʻk koshindan belbogʻ qilingan. Giʻshtlarning oʻlchami 25x25x5 sm, gʻisht terishda ganch qorishmasidan foydalanilgan. Minoraning ichki qismidan pastdan yuqoriga aylanma yoʻlak (zina) orqali chiqilgan. Yuqori qismida muazzin azon aytib, mahalliy aholini namozga chaqirgan.

## Manbalar
Chilangarlik

**Chilangarlik** — mayda buyumlar (ustara, qaychi, bigiz, arra, iskana kabi ish asboblari)ni yasash kasbi, zamonaviy ishlab chiqarish sharoitida turli mexanik amallarni bajarish. Chilangarlik buyumlari avval xonaki hunarmandchilik usullarida ishlab chiqarilgan. Chilangarlar, asosan, oʻchoq, dam, bozgʻon, bolgʻa, ombur vab. asboblardan foydalangan. Ular sartaroshlik, etikdoʻzlik, kavushmahsidoʻzlik, tikuvchilik va duradgorlik kasblariga kerakli, shuningdek, binokorlik uchun ish qurollari yasashgan. Hozir chilangarlik mahsulotlari asosan korxonalarning maxsus sexlarida koʻplab ishlab chiqariladi. Korxonalardagi chilangarlik (slesarlik) rejalash, kesish yoki qirqish, tekislash yoki toʻgʻrilash, egish, parmalash, oʻyish, egovlash, parchinlash, kavsharlash, qalaylash va boshqa amallarni oʻz ichiga oladi. Biror mahsulotni tayyorlashda bu amallarning baʼzilari birin ketin muayyan tartibda bajariladi. Bu tartib texnologik jarayon deb ataladi. Texnologik jarayondagi amallar maxsus asbob uskunalar, dastgohlar, stanoklar, kavsharlash va payvandlash jihozlari yordamida bajariladi.
Chili arxipelagi

**Chili arxipelagi** - Tinch okeandagi bir nechta togʻli orollar guruhining umumiy nomi, Chilining jan.gʻarbiy qirgʻoklari yaqinida. Yirik orollari: Chiloe, Uellington, SantaInes (eng baland joyi 1341 m). Teztez zilzila boʻlib turadi. Qirgʻoqlari qoʻltiq va buxtalar bilan kuchli parchalangan. Oʻrmonlari past boʻyli barg toʻkuvchi daraxtlardan iborat, botqoq va yaylov oʻsimliklari oʻsadi. Aholi oʻrmonchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Bosh shahri va porti — Ankud (Chiloe o.da). Milliy parklar tashkil etilgan.
Chili zilzilasi

**Chili zilzilasi(Valdiviya zilzilasi)** - 20-asrning eng dahshatli yer qimirlashlaridan biri. U tarixga "Chilidagi halokat" nomi bilan kirgan. Zilzila 1960-yil 22-may shanba kuni mahalliy vaqt bilan soat 15 dan 11 min. oʻtganda boshlangan. Avvaliga bir necha kuchli tebranish (forshoklar) boʻlgan. Ularning ham magnitudasi 7+ boʻlganligi uchun rejalashtirilgan bir necha ommaviy tadbirlar qoldirilgan. 22-may soat 15:11 larda roʻy bergan asosiy zilzila Janubiy Amerikani larzaga keltirgan. And togʻlarining uz. 1000&nbsp;km va eni 300&nbsp;km li katta boʻlagi (bloki) deformatsiya tufayli bir vaqtda harakatga kelishi bir necha zilzila oʻchoqlarini hosil qilgan. Bular ichida eng halokatli yer qimirlash oʻchogʻidan magnitudasi 9.5 (ayrim manbalarda 9.6) ga teng boʻlgan energiya ajralib, epitsentrda seysmik tebranishlar kuchi 12 ballga yetgan.Bu ko'rsatkich bilan mazkur zilzila o'lchov uskunalari yaratilganidan beri insoniyat tarixida sodir boʻlgan eng kuchli zilzila hisoblanadi. Natijada Arauko yarim oroldagi qishloqlar va Konsepson shahri tiklab boʻlmas darajada xarobaga aylangan. Shuningdek, Valdiviya, PuertoMont, Kastro, Chilyan kabi boshqa bir qancha shaharlar 11 balli zilziladan vayron boʻlgan. PuertoMontda tebranish qudrati shu qadar kuchli boʻlganki, portning beton toʻsiklari, port kranlari, 40 t li vagonlar, hatto tovar omborxonalari dengizga surib tashlangan. Yer yuzasining baʼzi joylari odam boʻyi choʻkib, baʼzi joylari tik koʻtarilgan. Zilziladan hosil boʻlgan seysmik toʻlqinlar Yer sharini bir necha marta aylanib chiqqan. Shu sababli Tinch okeanda sunami paydo boʻlgan, vulkanlar, togʻ koʻchkilari harakatga kelgan va 200 ming km² maydonni xonavayron qilgan. Halokatga uchragan joylardagi 352,5 ming imoratdan 58,7 mingtasi yer bilan yakson boʻlgan, qolganlari yaroqsiz holga kelgan. Qurbon boʻlganlar soni 6000 ga yetgan. Zilzila sodir boʻlgan okeandagi suv toʻlqini 6 m koʻtarilib, soatiga 640&nbsp;km tezlik bilan Gavayi o.lari va Yaponiya qirgʻoklariga yetib borgan, yuzlab odamlarni halok qilgan. Zilzila 8 kun mobaynida 3-marta qattiq tebranishlar (aftershoklar) bilan davom etgan.

## Adabiyot
* Ibrohimov R., Kuchli zilzilalar izidan, T., 1982.
Chili soyligi

**Chili soyligi** - Tinch okeanning jan.sharqiy qismidagi soylik. Sharqda Chili novi, shim.gʻarbda SalaiGomes va Naska suv osti tizmalari, jan.gʻarbda Gʻarbiy Chili tizmasi bilan chegaralanadi. Shim.dan janubga 1700 km ga, sharqdan gʻarbga 2400 km ga choʻzilgan. Chuq. 3500—4000 m, eng chuqur joyi 5537 m. Baʼzi tizmalarning choʻqqilari suv yuzasidan orollar koʻrinishida koʻtarilib turadi.
Chililar

**Chililar** — xalq, Chilining asosiy aholisi (11,4 mln.dan ortiq kishi). Umumiy soni 11,78 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar. Ch. ispan bosqinchilari bilan mahalliy indeys aholi — araukanlar, diagitlar va boshqalarning qoʻshilishi natijasida shakllangan. Ch.ning aksariyati dehqonchilik, chorvachilik, konchilik, qayta ishlash sanoatida band.
Chil

**Chil** () – tovuqsimonlar turkumining qirgʻovullar oilasiga mansub qush. Tanasi 35 smga yetadi. Vazni 350–600 g. Umumiy koʻrinishi kichikroq tovuqni eslatadi. Narining usti kulrangqoʻngʻir, qora chiziqchalari, qornida taqasimon jigarrang dogʻi bor. Modasi odmiroq tusda. Yevropa, Osiyo, Janubiy Gʻarbiy Sibir va Oʻrta Osiyoning sharqiy hududlarida tarqalgan. Asosan, dasht va oʻrmondasht, daryo qayirlari, gʻalla dalalarida qish va kuzda toʻda, boshqa fasllarda juftjuft boʻlib yashaydi. Uyasini yerga yasaydi. 12–20 ta tuxum qoʻyib, nari va modasi navbat bilan 24–25 kun bosadi. Asosan, oʻsimlik urugʻlari, mevalari, yashil qismi, yoz va kuz oylarida hasharotlar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali, ovlanadi. Ovchilik xoʻjaliklarida koʻpaytiriladi.

## Manbalar
Chilim

**Chilim** — tamaki solib chekiladigan asbob. Qadimdan Oʻrta Osiyoda, shuningdek, Turkiya, Eron, Hindiston, Xitoy, Afgʻonistonda keng tarqalgan. Asosan, qovoqning alohida navidan, baʼzan, metall (mis, bronza, kumush va boshqalar)dan tayyorlanadi. Uning tashqi tomoni turli handasiy shakllar va naqshlar bilan bezaladi. Ichiga suv solinadigan idish, unga ulangan nay (qamish yoki yogʻochdan), tik oʻrnatilgan naycha qoʻyiladigan sarxona va oʻtxonadan iborat shaklga ega. Ch. chekish kishi sogʻligʻi uchun oʻta zararli.
Chilkaklik

**Chilkaklik** (Ammoperdix griseogularis) — qirgʻovullar oilasiga mansub kush. Ogʻirligi 200 g cha. Nari kulrangsargʻish, pushti tusda. Biqinida jigarrang va qora yoʻllari bor, peshonasi va koʻzining atrofi ham qora. Tumshugʻi qizgʻish, oyogʻi boʻgʻiq sariq. Modasi odmiroq. Iroq,i Eron, Afgʻoniston, Pokiston, Oʻzbekiston, Turkmaniston, Tojikiston va Qozogʻistonda tarqalgan. Togʻ oldi, qir adirli qoyatoshli joylarda yashaydi. Uyasini yerda yasaydi; 8—16 ta tuxum qoʻyadi. Modasi ularni 3 haftaga yaqin bosadi. Oʻsimliklar urugʻi, kurtagi, baʼzan hasharotlar bilan oziqlanadi. Ovlanadi.
Chilla

**Chilla** (forscha:  چھل روزى > ݘهله/ݘلّه — "qirq") — 1) yilning eng issiq yoki eng sovuq 40 kuni. **Qish chillasi** yoki **qishki chilla** 25-dekabrdan 5-fevralgacha bo‘lgan eng sovuq qirq kun. **Yoz chillasi** yoki **yozgi chilla** 25-iyundan 5-avgustgacha bo‘lgan eng issiq 40 kun. **Chilla suvi** yoz chillasida ekinlarga beriladigan suv; 

2) Bola tug‘gan yoki tug‘ilgandan, qiz turmushga chiqqandan, yigit uylangandan, marhum ko‘milgan kundan keyingi 40 kunlik davr: turmushdagi baʼzi hodisa-holatlarning eng mas’uliyatli davri (qarang: Chilla davri); 

3) So‘fiy yoki muridning yakka o‘zi alohida xona(xujra)da, odamlardan yashirinib, 40 kun davomida toat-ibodat qilishi. 

## Islom dini nuqtayi nazariga ko‘ra kelib chiqishi
Qirq kunlik chilllaning kelib chiqishini Alixonto‘ra Sog‘uniy o‘zining islom dini payg‘ambari haqidagi "Tarixi Muhammadiy" asarida Umar ibn Xattobning islomga qirqinchi bo‘lib kirganligi bilan bo‘glaydi:Mana shundoq bo‘lib, hazrat Umar imonga kirishlari bilan mo‘minlarning soni qirqqa yetdi. Endi qirq kishining himmati, niyati bir maqsad ustida to‘plansa, aning "qirqi chiqdi" demakdur. Sonlar ichida qirq sanog‘i diniy tomondin qaralganda ham bir xosiyatga ega ekanligini ma’lum bo‘ldi.So‘ngra bu hodisaga quyidagi hadisni ham dalil sifatida keltiradi:  — Har kim qirq kungacha uzmasdin dilini Xudo yodida tuta bilsa, aning dilidin hikmat bulog‘i tiliga qaynab chiqar. *(Quzoiy. Musnadush-shihob, 1/285)*  Alixonto‘ra Sog‘uniy avliyolardan biri Najmiddin Kubroning chilla ibodatini bajarib chillaxona*(chilla ibodatini bajaradigan joy)*dan chiqishi bilan ko‘rlar, shollar va boshqa bemorlarni tuzatishi haqida ham zikr qilib o‘tadi. Bundan tashqari Muso payg‘ambarning Tur tog‘ida 40 kun ro‘za tutishi hamda Yunus payg‘ambarning baliq qornida 40 kun turib chiqqanligini yozib yuqoridagi fikrlarni quvvatlantiradi.

## Manba
Chillaki

**Chillaki** — 1) mahalliy ertapishar xoʻraki uzum navi. Chillakining Qizil Chilaki va Oq Chillaki xillari bor. Uzbekistan, Tojikiston, Qirgizistonda tarqalgan. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi oʻrtacha usadi. Bargi mayda (diametri 8—10 sm), toʻgarak, chuqur kertikli, besh boʻlmali, toʻq yashil, nafis, silliq. Guli ikki jinsli. Uzumi iyunning 2yarmida pishadi. Uzum boshi 200—250 g, konussimon, tigʻiz. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq (Qizil Ch.niki toʻq qizil, oq Chillakiniki novvotrangsargʻish), shirinligi oʻrtacha, poʻsti yupqa. Tarkibida 14—15% qand, 3—3,5% kislota bor. Hosildorligi 80—100 s/ga. Asosan, yangiligida isteʼmol qilinadi. Zamburugʻli kasalliklarga (ayniqsa, Qizil Chillaki) chidamsiz. Toshkent, Fargʻona, Samarqand viloyatlarida koʻp uchraydi; 2) ekinlarning ertapishar navlari.
Chigirtka

**Chigirtkalar** - Caelifera turkumiga mansub boʻlgan hasharotlar guruhi. Ular, ehtimol, 250 million yil avval erta Trias davriga mansub o'txo'r hasharotlarning eng qadimgi tirik guruhidir.

Chigirtkalar, odatda, kuchli orqa oyoqlari boʻlgan yerda iste'qomat qiluvchi hasharotlar bo'lib, ularga kuchli sakrash orqali dushmanlardan qochishga imkon beradi. Ularning old oyog'i qisqaroq va yemishni ushlash uchun ishlatiladi. Hemimetabolous hasharotlar sifatida ular to'liq metamorfozga uchramaydilar; ular tuxumdan nimfa yoki "bunka" ga aylanadi, ular besh marta tanazzuldan o'tadi va har bir rivojlanish bosqichida kattalar hasharotiga o'xshash bo'ladi. Chigirtka qorin bo'shlig'ining ko'krak qafasiga biriktirilgan birinchi segmentida joylashgan timpanal organ orqali eshitadi; uning ko'rish hissi qo'shma ko'zlarda bo'lsa, yorug'lik intensivligining o'zgarishi boshqa  ko'zlarda (ocelli) seziladi. Populyatsiyaning yuqori zichligida va ma'lum ekologik holatlarda ba'zi chigirtka turlari rangi va xatti-harakatlarini o'zgartirib, jamoalarini hosil qilishi mumkin. Bunday sharoitda ular **chigirtkalar** deb yuritiladi.

## Filogeniya
Chigirtkalar Caelifera oilasiga kiradi. Garchi “chigirtka” umuman bo‘lak turkumining umumiy nomi sifatida ishlatilgan bo‘lsa-da, zamonaviy manbalar uni yanada “rivojlangan” oilalar bilan cheklaydi. Ular Acrididea infratuzilmasiga joylashtirilishi mumkin  va eski matnlarda ularni eskirgan "uzun shoxli chigirtkalar" (hozirgi buta-kriketlar ) atamasidan ajratish uchun  "qisqa shoxli chigirtkalar" deb atalgan Katydidlar) ancha uzun antennalari bilan. 7 ta super turlardan oltitasida 32 ta taksonning mitoxondrial ribosoma RNKsiga asoslangan Caelifera filogeniyasi kladogramma sifatida ko'rsatilgan. Ensifera (kriketlar *va boshqalar).* ), Caelifera va Pamphagoidea bundan tashqari chigirtkalarning barcha oilalari monofiletik ko'rinadi.

Evolyutsion nuqtai nazardan, Caelifera va Ensifera o'rtasidagi bo'linish Permo-Trias chegarasidan ko'ra yaqinroq emas; Caeliferlar boʻlgan eng tarixiy hasharotlar, taxminan 250 million yil avval, erta Trias davridan Locustopseidae va Locustavidae yo'q boʻlgan oilalarida. Guruh Trias davrida xilma-xil bo'lib, o'sha vaqtdan hozirgi kungacha muhim o'simlik iste'molchisi bo'lib kelgan. Eumastacidae, Tetrigidae va Tridactylidae kabi birinchi zamonaviy turkumlar bo'r davrida paydo boʻlgan, ammo bu guruhning so'ngi ikkitasiga tegishli bo'lishi mumkin boʻlgan ba'zi hasharotlar Yuraning boshida joylashgan. Morfologik tasniflash qiyin, chunki bir qancha taksonlar umumiy yashash  turiga yaqinlashgan; so'nggi taksonomlar ichki jinsiy a'zolarga, ayniqsa ayollardan ko'ra erkaklarga ko'proq e'tibor qaratishgan. Ushbu ma'lumotni foto albom namunalaridan olish mumkin emas va paleontologik taksonomiya asosan orqa qanotlarning venalanishiga asoslanadi.
Chillisoy

**Chillisoy** — Toshkent viloyatidagi soy. Uzunligi 35&nbsp;km. Suv sarfi 4 m³/sek. Ch. Buzsuv kanalidan boshlanadigan Chap Sohil Qorasuv kanalidan suv oladi va Boʻka tumanidagi bir necha kollektor (tashlama) suvini qabul qiladi. Boʻka tumanidagi ekin maydonlarini sugʻoradi. Suvining qolgan qismi Sirdaryo boʻyidagi botqoqliklarga quyiladi.
Chilonjiyda

**Chilonjiyda**, unabi, xitoy xurmosi (Ziziphus Mill.) — jumrutdoshlar oilasi, zizifus turkumiga mansub daraxt yoki buta; ekiladigan meva daraxti. Osiyo, Afrika, Shimoliy Amerika, Avstraliyaning tropik va *subtropik mintaqalarida* oʻsadigan 50 dan ortiq turi maʼlum. Jumladan, Oʻrta Osiyoning togʻli hududlarida mayda mevali yovvoyi turi oʻsadi. Xitoy Ch.si (unabi; Z.jujuba Mill.) madaniylashtirilgan. Yaponiya, Xitoy, Pokiston, Afgʻoniston, Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmanistonda ekiladi. Daraxti balandligi 8– 12 m ga boradi, tanasining yoʻgʻonligi 40—60 sm (baʼzan 4 m li buta holida oʻsadi). 100 yildan ortiq yashaydi.

Bargi tuxumsimon, yaltiroq, chetlari mayda arra tishli. May oxiri — iyul boshlarida gullaydi, gullashi 30—35 kun davom etadi. Guli xushboʻy, ikki jinsli, mayda, sargʻimtirkoʻkish. Oʻzidan va chetdan changlanadi. Mevasi 26— 32 g, uz. 3—3,5 sm, noksimon, tuxumsimon, qizgʻishjigarrang, yaltiroq, poʻsti qattiq. Sentabr oxirida pishadi. Eti och yashil, oq, shirin. Tarkibida 19—20% qand, 0,3—0,5% kislota, 2,8—2,9% oqsil, 1,73% kul moddasi, 500–523&nbsp;mg% S va R, A vitaminlari; ildiz, barg va poʻstlogʻida 4—9,5% oshlovchi modda bor; shifobaxsh.

CH. namsevar, qurgʻoqchilik va sovuqqa chidamli, bahorgi qorasovuqsan zararlanmaydi. Koʻchati oʻtqazilgach 2—4yili hosilga kiradi. 18—20 yoshida bir tup daraxti 40–45&nbsp;kg meva beradi. Hosildorligi 150—200 s/ga. Qalamcha, payvandlash yoʻli bilan hamda urugʻidan koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, quritiladi, sukatlar, murabbo, kompotlar, konserva qilinadi.

Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida 1967-yildan Xitoy va 1934-yilda Kaliforniya (AQSH)dan keltirilgan Tan Yanszao, U Sinxun navlari ekiladi.

Zararkunanda va kasalliklari. Ch. kasallik va zararkunandalarga chidamli. Mevasiga Ch. pashshasi katta zarar yetkazadi. Kurash choralari qoʻllanilmaganda chilonjiyda pashshasi qurtlari mevaning 90—95% ini zararlaydi.

Ad..Toshmatov L., Chilonjiyda, T., 1962; Pomologiya Uzbekistana, T., 1983; Ahm ye do v Oʻ.A., Xol matov H.H., Chilonjiyda dorivor oʻsimlik, T., 1993.

## Manbalar
Chilonjiydadoshlar

**Chilonjiydadoshlar** (Rhumnaseaye) — chilonjiydanamolar (Rhumnales) qabilasiga mansub oila. 60 turkumga oid 900 ga yaqin turi bor. Ch. yer yuzida juda keng tarqalgan. Oʻrta Osiyoda tabiiy holda 5 turkumga mansub 8 turi, Oʻzbekistonda esa 3 turkumga kiradigan 6 turi oʻsadi. Hayotiy shakliga koʻra, buta va past boʻyli daraxtlardan iborat. Barglari butun, yon bargchali, gullari toʻgʻri, oq yoki och yashil. Bir yoki ikki jinsli. Kosachasi 4—5 boʻlakli. Gultojibarglari 4—5 ta, changchilari 4—5 ta, ustunchasi 1 ta, tugunchasi ustki, mevasi danakcha. Ch.ning chilonjiyda turkumi mevasining shifobaxshligi bilan juda qadrli. Xalq tabobatida qonni suyultirishda va qon bosimini tushirishda foydalaniladi.
Chilonzor Oqtepasi

**Chilonzor Oqtepasi** — Toshkent ning jan.gʻarbiy qismida joylashgan arxeologik yodgorlik (IV—VIII asrlar; X—XI-asrlar). Boʻzsuv anhori boʻyida. 1940-yil A. I. Terenojkin kayd etgan; 1960-yil A. S. Shiller va Yuriy Buryakov, 1969—71-yilda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Chilonzor Oqtepasi balandligi 15 m li tepalik boʻlib, atrofida umumiy maydoni 60x75 m2 keladigan qad. qishloq xarobasi qoldiqlari joylashgan. Tepalikda olib borilgan qazishmalar natijasida undagi imoratlar majmuasi ustmaust xom gʻisht va paxsadan qurilganligi aniklangan. Vazifasiga koʻra, majusiylik bilan bogʻliq boʻlgan, kompozitsiyasi jihatdan birbiridan farq qiladigan binolar 3 davrga mansubligi aniklangan. 1davrda (IV asr) bino paxsa poydevorni ustiga qurilgan 4 minorali qasrdan iborat boʻlgan. Bino kvadrati (13,5x 13 m2) ichki tomondan gumbazli uzunchoq 3 xonaga ajratilgan. 2 davrda (V—VI asrlar) dastlabki imorat atrofiga yangy xonalar va yordamchi xoʻjalik xonalari qurilgan, shinakli qoʻshimcha qalʼa devori bilan mustahkamlangan. 3davr (7—8-asrlar)da dastlabki imorat krldiqlari tuproq bilan toʻlgʻazilib shibbalanishi natijasida vujudga kelgan, 9 m li tag kursi ustiga qurilgan tepasi ochiq toʻrtburchak (38x27 m2) hovli koʻrinishidagi noyob bino boʻlgan. Qazishmalar natijasida hovli sahnining qalin qatlamlaridan organik qoldiqlar, Qovunchi II madaniyati (qarang Qovunchi madaniyati)ta xos sopol buyumlar, yorgʻuchoklar va boshqa, shuningdek, turkashlarning VIII asrga oid tangasi ham topilgan. Arab xalifaligi istilosidan soʻng bino bir qancha vaqt zardushtiylarning dafn etish joyi boʻlib xizmat qilgan, soʻngra xarobaga aylangan. Keyinchalik (X-XI asrlar) xaroba atrofida hayot tiklanib kichik qishloq vujudga kelgan. Hozir Chilonzor Oqtepasi atrofida zamonaviy imoratlar qad koʻtargan.

## Manbalar
Chiltoʻgʻon

**Chiltoʻgʻon** (aslida nomi Chilchoʻptoʻgʻon, yaʼni Chilpoya — yogʻochdan yasalgan qirq oyok^i toʻgʻon) — qad. gidrotexnika moslamasining maxsus turi. "Chorpoya — toʻrt oyoq", "sepoya — uch oyoq" turlari ham boʻlib, daryo, soy va kanal (shohariq) sohillarini mustahkamlash, toʻgʻon yoki suvayirgʻichlar barpo etishda foydalanilgan. Chilpoya toʻsinga ayri shaklida yogʻochda qator qirqta oyoq oʻrnatilib yasalgan.

CH. — chilpoyali chilchoʻptoʻgʻon Toshkent shahrining asosiy suv manbai Kaykovus kanali. ustiga oʻrta asrlarda qurilgan. Sebzor va Koʻkcha daha yerlarini suv bilan taʼminlovchi suvayirgʻich — bosh toʻgʻon hisoblangan. Hozirgi Ch. oʻrnida Taxtapul suv taqsimlovchi gidrotexnika inshooti barpo etilgan.
Chilustun

**Chilustun** — Oʻzbekistonning Andijon viloyati va Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati chegarasidagi past togʻlar, PomirOlay tizmalarining tarmogʻi.

Xoʻjaobod tumani hududida. Shimoli-gʻarbdan janubi-sharq va sharqqa 12&nbsp;km ga choʻzilgan. Balandligi 1200–1400 m gacha. Shimoliy yon bagʻri qiyaligi kamroq, asosan, adirlardan iborat.
Chiluchor chashma

**Chiluchor chashma** — mezolit davriga oid makon (miloddan avvalgi 8—7ming yilliklar). 40 dan ortiq buloqlarning qoʻshilish joyidan topilgani uchun shu nom bilan atalgan. Tojikistonning Xatlon viloyati, Shahrituz tumani gʻarbida joylashgan. 1953-yilda A.P. Okladnikov oʻrgangan. Topilgan tosh qurollar, asosan, chaqmoqtoshdan yasalgan, ular uchi oʻtkir tosh parrakchalar, toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi mayda tosh qurollar, prizma shaklidagi nukleuslar, qirgʻichlar va boshqa har xil tosh parchalaridan iborat. Chiluchor chashma makonidan topilgan qurollar Kapsa madaniyatiga xos qurollar xiliga kiradi.
Chilhujra

**Chilhujra** (fors. — qirq va hujra) — ilk oʻrta asr (4-asr oxiri — 8-asr boshi) qoʻrgʻoni. Tojikistonning Shahriston tumanining jan. joylashgan. 1961—66 yillarda qazish ishlari olib borilgan. Qoʻrgʻon toʻrtburchak shaklda, atrofi qalin devor bilan oʻralgan, burchaklarida minoralari boʻlgan4. Qoʻrgʻon paxsadan tiklangan. Ch. meʼmorligida gumbaz va ravoqlardan foydalanilgan. Ch.dan devoriy rasmlar, yogʻoch haykallar, Tojikiston hududidagi eng qad. musiqa asboblari, zargarlik buyumlar topilgan. Sugʻd yozuvi bitilgan 3 ta taxtacha Ch.dan topilgan noyob yodgorlik boʻlib, u Us t rushonapa yashagan aholining tili va yozuvi toʻgʻrisida qimmatli maʼlumotlar beradi.
Chim

**Chim** — tuproqning koʻp yillik oʻt (ajriq, itqoʻnoq va boshqalar) ildizlari, poyalari va ildizpoyasi oʻrami bilan qoplangan ustki qavati. Tarkibida organik modda koʻp. Qoʻriq va oʻtloq yerlarda paydo boʻladi, nam toʻplash va shimish uchun xizmat qiladi. Ch.dan maxsus usulda koʻchirilgan boʻlaklar koʻkalamzorlashtirish va sugʻorishda egatlarga suv tarashda suv tuproqni yuvib ketmasligi uchun dahana yonlariga bosishda ishlatiladi. Yerni haydashda va mol boqilganda Ch. buzilsa, tuproq eroziyasi roʻy beradi. Ch.li tuproqlar chimqirqar plug bilan haydaladi, disklanadi.
Chim devor

**Chim devor** - Shahrisabz, Kitob va ular atrofidagi qalʼalarni oʻragan qad. mudofaadevorining qoldigʻi (milodiy 6-asr). Chimdan barpo qilingani uchun shu nom bilan atalgan. Chim devor xarobalari 1870, 1959-yillarda tekshirilgan. 19-asr oʻrtalarigacha bir necha marta taʼmirlangan. Chim devor boʻylab bir qancha istehkom, rabot, burj va darvozalar qurilgan. Devorning tashqi tomonida xandaq qazilgan. Chim devor qoldiklari sunʼiy marza holida saqlangan, eni 10–12 m, balandligi 3 m gacha, uz. 90&nbsp;km dan ziyod.
Chilpish

**Chekanka** – bolg‘a yordamida medal, tanga yoki yassi metallarga yuqori bosim orqali tasvir yaratish.

Chilpish, chekanka, dekapitatsiya — oʻsimlikni boʻyiga oʻsishdan toʻxtatish, hosil toʻplash va yetilishini tezlatish maqsadida oʻsish nuqtasi yoki hosil novdaning uchki qismini olib tashlash; qoʻshimcha agrotexnika tadbirlaridan biri. Ch. shakllanayotgan hosilga oziq moddalarning yetib kelishini kuchaytiradi, ularning rivojlanishiga qulay sharoit yaratadi. Asosan, gʻoʻza, tok, mevali daraxtlar, tamaki, kanakunjut, pomidor va boshqa chilpiladi. Gʻoʻzani Ch.da uning poyasi va yon shoxlari uchi olib tashlanadi. Agrotexnik nuqtai nazardan yorugʻlik va issiqlik rejimini yaxshilaydi, koʻsaklarning ortiqcha toʻkilib ketmasligiga, tupning yotib qolmasligiga yordam beradi, hosildorlikni 1—4% ga oshiradi. Tolaning yetilishini va chanoqning ochilishini tezlashtiradi. Odatda, Ch. gʻoʻza yalpi koʻsaklay boshlagan paytda — oʻrta tolali gʻoʻzada 14— 16, ingichka tolali gʻoʻzada 20—22 hosil shoxi shakllanganda — iyulning oʻrtalari — avgustning birinchi oʻn kunligida oʻtkaziladi. Asosiy poya uchi 4—6 sm, yon shoxlar uchi 2—3 sm uzunlikda chilpib tashlanadi. Gʻoʻzani Ch. qoʻlda yoki maxsus Ch. moslamalari, mashinalarda oʻtkaziladi. Tokni Ch. novdalarining pishishini tezlashtiradi, ularda oziq moddalarning toʻplanishiga yordam beradi, qishga chidamliligini oshiradi, yetarli yoruglik, havo, issiqlik taʼsirida gʻujumlari yirik, rangdor va shirali boʻladi. Ch. sugʻoriladigan hosilli tokzorlarda yaxshi samara beradi. Toklar, birinchi marta shoʻra xomtokda (1—2 sm), asosan, ikkinchi marta avgust ning 2oʻn kunligida novdalarning oʻsish davri sekinlashganda chilpiladi, bunda novdalar uchining 1/3 — 1/4 qismi olib tashlanadi. Sabzavotch i l i kda bodring va pomidor (issiqxonalarda avgustda ekilgan pomidor 7— 9 shoxi ustidan)ni Ch. gʻovlashga yoʻl qoʻymay, hosil shox (palak)larini koʻpaytiradi. Baklajon, bryussel karami, urugʻlikka ekilgan lavlagi ham chilpiladi.
Chim ustida xokkey

**Chim ustida xokkey** (yoki oddiygina xokkey) – bu standart xokkey formatida tuzilgan jamoaviy sport turi boʻlib, unda har bir jamoa jami 11 nafar oʻyinchi bilan oʻynaydi, 10 tashqi oʻyinchisi va darvozabondan iborat. Jamoalar xokkey toʻpini(shayba) maydon boʻylab xokkey tayoqchasi(klyushka) bilan raqib jamoaning otish doirasi tomon urib, soʻngra darvoza tomon harakatlantirishi kerak. Uchrashuvda eng koʻp gol urgan jamoa gʻalaba qozonadi. Oʻyinlar maysa, sugʻorilgan maysa, sunʼiy maysa yoki yopiq taxtali sirtda oʻtkaziladi. Chim ustidagi xokkey odatda Kanadadagi bolalar tomonidan koʻchada toʻr oʻrnatish va oʻynash uchun yoʻl sirtidan foydalanish orqali oʻynaydigan tayyor xokkey turidir.

Tayoq yogʻochdan, uglerod tolasidan, shisha tolali va ugleroddan yoki turli miqdorda uglerod tolasi va shisha tolali birikmalardan tayyorlanadi. Tayoqning ikki tomoni bor; bitta yumaloq va bitta tekis; toʻpni oldinga siljitish uchun faqat tayoqning tekis yuziga ruxsat beriladi. Oʻyin davomida darvozabonlar toʻpga tananing istalgan qismi bilan tegishi mumkin boʻlgan yagona oʻyinchidir. Agar tayoqni ushlab tursa, oʻyinchining qoʻli tayoqning bir qismi hisoblanadi. Agar toʻp tayoqning yumaloq qismi bilan „oʻynatilsa“ (yaʼni, ataylab toʻxtatilgan yoki urilgan boʻlsa), bu jarimaga olib keladi (tasodifiy teginishlar oʻyinga jiddiy taʼsir qilmasa, huquqbuzarlik hisoblanmaydi). Darvozabonlar koʻpincha tayoqning boshqa dizayniga ega; ular ham tayoqning dumaloq tomoni bilan toʻpni oʻynay olmaydilar.

Zamonaviy oʻyin 19-asrda Angliyada davlat maktablarida ishlab chiqilgan va hozir u butun dunyoda oʻynalmoqda. Boshqaruv organi Xalqaro chim ustida xokkey federasiyasi(FIH) boʻlib, frantsuzcha *Fédération Internationale de Hockey* deb ataladi. Erkaklar va ayollar xalqaro miqyosda Olimpiya oʻyinlari, Jahon kubogi, FIH Pro ligasi, oʻsmirlar oʻrtasidagi jahon chempionati va oʻtmishda Jahon ligasi, Chempionlar kubogi kabi musobaqalarda qatnashadilar. Koʻpgina mamlakatlarda oʻsmirlar, kattalar va magistrlar oʻrtasida keng qamrovli klub musobaqalari oʻtkaziladi. FIH shuningdek, Xokkey qoidalari kengashini tashkil etish va sport qoidalarini ishlab chiqish uchun javobgardir.

Bu sport xokkeyning keng tarqalgan turi boʻlgan mamlakatlarda oddiygina „xokkey“ deb nomlanadi. „Child xokkeyi“ atamasi asosan Kanada va Qoʻshma Shtatlarda qoʻllanadi, bu yerda „xokkey“ koʻproq muz ustidagi xokkeyga tegishli. Shvetsiyada landhokkey atamasi qoʻllanadi. Mashhur variant – bu xokkeyning asosiy tamoyillarini oʻzida mujassam etgan holda bir qator jihatlari bilan ajralib turadigan yopiq dala xokkeyi.

## Manbalar
Chimboy tumani

**Chimboy tumani** - Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi tuman. 1927-yil 3-iyulda tashkil etilgan. Shim, gʻarbdan Moʻynoq, gʻarbdan Boʻzatov va jan.dan Kegeyli, sharq va shim.sharqdan Qoraoʻzak, tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 3 ming km². Aholisi 92,8 ming kishi (2004). Tumanda 8 ovul fuqarolari yigʻini (Baxtli, Kenes, May, Mayjap, Tagjap, Tozajoʻl, Qiziloʻzek, Qoʻsterek) bor. Markazi — Chimboy shahri

Tabiati. Tuman hududi Amudaryo quyi oqimining oʻng sohilidagi tekislikda, Kegeyli kanali sohilida joylashgan. Balandligi 60–70 m. Gʻarbiy va shim. qismlari botqoklashgan toʻqaylardan iborat. Shim.gʻarbidagi qum tepalari uncha baland boʻlmagan (250 m) Qoʻshxona togʻlariga tutashadi.

Iklimi keskin kontinental. Yer osti suvlari yaqin. Yozi issiq, quruq. Kishi sovuq. Yillik oʻrtacha temperatura 11°. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6,9°. Eng past temperatura —32°. Amudaryo sohilida koʻlmak koʻp. Tuman hududida Qozoqdaryo va uning irmogʻi Erkindaryo oqadi. Ulardan Tasjarma, Qiziloʻzak, Qoʻshqarjiqqan kanallari chiqarilgan. 1939—1940-yillarda qurilgan Mayjap va Obodjap kanallaridan ham ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi. Tuman hududi orqali Kegeyli kanali oʻtadi (tuman hududidagi uz. 70&nbsp;km). Kizketgan, Oʻrjap va boshqa kanallar, Qorakoʻl, Maqpalkoʻl, Shardaryo, Tobonkoʻl kabi koʻllar bor. Ulardan ham ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi. Tuproqlari, asosan, och boʻz, koʻngʻir, oʻtloqi, botqoqoʻtloqi tuproq; baʼzi joylarda shoʻr tuproklar va takirlar ham bor. Tabiiy oʻsimliklardan qamish, qoʻgʻa, yulgʻun va boshqa oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan quyon, boʻrsiq, tulki, qobon, chiyaboʻri, boʻri, tipratikan, koʻrsichqon, har xil ilonlar, kaltakesaklar; qushlardan oʻrdak, gʻoz, birqozon, qoʻton, qiziloyoq, yilqichi, qirgʻovul, toʻrgʻay, kaptar, qirgʻiy, musicha va boshqa yashaydi.

Aholisi, asosan, qoraqalpoqlar; oʻzbek, rus, qozoq, tatar, koreys va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km² ga 31 kishi. Shahar aholisi 46,2 ming kishi, qishloq aholisi 46,6 ming kishi (2004).

Xoʻjaligi. Tuman xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi asosiy oʻrinni egallaydi. Paxtachilik va sholikorlik, chorvachilik va polizchilik yaxshi rivojlangan. Pillachilik bilan ham shugʻullaniladi.

Tumanda maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, paxta tozalash, yogʻmoy, gʻisht, qurilish materiallari, keramika, asfaltbeton zdlari va boshqa bor.

Chimboy tumanida 9 shirkat, 570 dan ziyod fermer xoʻjaligi faoliyat koʻrsatadi. Chimboy tumanida foydalaniladigan yerlarga paxta, sholi, sabzavot va poliz, yemxashak ekinlari ekiladi.

Tuman jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi.

Chimboy tumanida pedagogika kasbhunar kolleji, umumiy taʼlim maktablari, Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti, naslchilik styasi faoliyat koʻrsatadi. 6 kutubxona, bolalar madaniyat saroyi, 4 madaniyat uyi, 5 kasalxona, poliklinika, tugʻruqxona, 11 qishloq vrachlik punkti aqoliga xizmat koʻrsatadi.

## Manbalar
Chimboyliq topilmasi

**Chimboyliq topilmasi** - jez davriga oid yodgorlik, topilma (miloddan avvalgi 2ming yillikning 2yarmi). Toshkent shahridan 50&nbsp;km sharkda, Chirchiq shahrining oʻng tomonida, Chimboyliq qishlogʻi yaqinida oltin qidirish maqsadida oʻtkazilgan qidiruv ishlari olib borilayotgan paytda topilgan (1898). Chimboyliq topilmasi — bolta, mix shaklidagi bigiz, bargsimon pichoq va 580 g quyma jezdan iborat. Chimboyliq topilmasi katakomba shaklida boʻlib, Andronovo madaniyatiga yaqin turadi.
Chimyon

**Chimyon** — Fargʻona viloyati Fargʻona tumanidagi qishlog'(1943-yildan). Fargʻona shahridan 28&nbsp;km, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Oltiariq (24&nbsp;km). Aholisi 3,4 ming kishi (2004). Chimyonda 2 umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, madaniyat saroyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, stadion, poliklinika, dorixona mavjud. Chimyon hududida eski neft koni, balneologik kurort bor. Kurort mineral suvi tarkibida vodorodsulfid (300–500&nbsp;mg/l) va natriy xlorid asosiy oʻrin tutadi. Tarkibi jihatdan Kavkazdagi SochiMatsesta mineral suvlariga tenglashadi. Chimyonda yuraktomir, periferiya nerv sistemasi, tayanchharakat apparatlari, ovqat hazm qilish organlari, teri, radikulit, spondilyoz, revmatizm va boshqa kasalliklar davolanadi.

## Manbalar
Chillashir

**Chillashir** (chilla va forstoj. — *sut*) — odamda toʻxtovsiz ich ketishi, glossit, anemiya, ozib ketish bilan kechadigan kasallik. Asosan, subtropik va tropik iqlimli joylarda uchraydi. Ch. hammada, koʻproq tuqqan ayollarda chilla davriyaa kuzatiladi (nomi shundan). Oqsilli moddalar’ kam, uglevodli ovqatlar koʻp isteʼmol qilinishi, issiq iqlim sharoiti va boshqa natijasida ichakda turli zamburugʻlarning koʻpayib, bijgʻish jarayonining kuchayishi hamda vitaminlar tanqisligi Ch.ga sabab boʻlishi mumkin.

Kasallik sekin-asta boshlanadi (homiladorlik vaqtida boshlanishi ham kuzatiladi). Dastlab, bemorning qorni dam boʻlib, ogʻriydi, quldiraydi, koʻp yel chiqadi, gavda temperaturasi normal yoki baland, yoxud past boʻladi. Toʻxtovsiz (sutkasiga 8—10-marta) ich ketadi (najas koʻpiksimon, oq rangda boʻladi). Til qizaradi, milk, tanglay, ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavati va yutqin yalligʻlanib, ularda yaralar paydo boʻladi. Koʻp ich ketishi ichakda soʻrilish jarayonini susaytiradi, ichki sekretsiya bezlari va nerv sistemasi faoliyati oʻzgaradi, qon ishlab chiqarilishi buzilib, kamqonlik yuzaga keladi, bemor ozadi, darmoni quriydi.

Davo kasallik belgilariga qarab tayinlanadi.

## Manbalar
Chimyon adiri

**Chimyon adiri** — Fargʻona viloyati hududidagi adir. Fargʻona botigʻining jan.da joylashgan. Shim.dan Yormozor, jan.dan VodilChimyon adir orasi botiklari bilan tutashgan. Gʻarbdan sharqqa 25&nbsp;km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 856 m. Shimoliy yon bagʻri qiyaroq. Chimyon adiri yon bagʻirlari koʻplab quruq soy oʻzanlari va jarliklar bilan zich oʻyilgan. Tektonik jihatdan braxiantiklinal struktura. Paleogen, neogen va quyi toʻrtlamchi davr qumtoshlari, gillari, konglomeratlari, qum, shagal toshlar va lyosslardan tashkil topgan. Chimyon adiri toʻrtlamchi davrda yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan. Iqlimi kontinental, yiliga 250–300&nbsp;mm yogʻin tushadi. Boʻz tuproqlar tarqalgan. Ularda rang, qoʻngʻirbosh, shaytonkovush va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan kalamush, qoʻshoyoq, boʻrsiq, jayra, kaltakesak, ilon va boshqa uchraydi. Adir hududi yaylov sifatida foydalaniladi.
Chimyon sanatoriysi

**Chimyon sanatoriysi** - balneologik kurort. Fargʻona shahridan 32&nbsp;km masofada, Katran tizmasi yon bagʻrida, dengiz sathidan 450 m balandlikda, Oltinsoy daryosi vodiysida joylashgan. 1979-yil 17-aprelda tashkil etilgan. Maydoni 28 ga. Sanatoriyda ovqat xazm qilish, qon aylanish, nerv, tayanchharakat sistemasi, ginekologik va urologik kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Sanatoriy 1000 oʻringa moʻljallangan, birikki kishili palatalari boʻlgan yotoq korpuslariga ega; u yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan, gulzor va manzarali daraxtlari bor. Iqlimi kontinental; yozi issiq, quruq, qishi yumshoq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1,5°, iyulniki 26°, havoning nisbiy namligi 48%.

Davolash omili — vodorodsulfidli matsesta tipidagi mineral suvlar va Baliqli koʻlining balchigʻi. Bundan tashqari, ichish uchun sulfatgidrokarbonatnatriyli kuchsiz (1 g/l gacha) mineral suv ishlatiladi.

Mineral suvdan, asosan, vannalar uchun, meʼdani yuvish, ichaklarni chayish, tyubaj, dush, suv osti massaji qilishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, davo fizkulturasi, shifobaxsh balchikli applikatsiya bilan davolash usullari ham qoʻllanadi. Sulfidli suvlar odam organizmiga teri shilliq qavatlari va nafas yoʻllari orqali tushganda shifobaxsh taʼsir qiladi, erkin vodorodsulfidi borligi tufayli odamni sogʻlomlashtiradi. Ular energiya almashinuviga taʼsir qilib, tomirlar oʻtkazuvchanligini oshiradi, regenerativ jarayonlarni faollashtiradi, yurak faoliyatini kuchaytiradi, arterial bosimni pasaytiradi, ogʻriqqa hamda yalligʻlanishga qarshi taʼsir koʻrsatadi va hokazo. Sanatoriy zamonaviy tibbiy asbobuskunalar bilan jihozlangan; unda yotoq korpuslaridan tashqari madaniyat saroyi, kutubxona, sport maydonchalari, madaniymaʼrifiy binolar mavjud (2004). Bolalar va otaonalari uchun yil boʻyi ishlaydigan boʻlim ham bor (200 oʻrinli).
Chimyon zilzilasi

**Chimyon zilzilasi** - 1982-yil 6-may kuni Fargʻona vodiysining Chimyon shaharchasi atrofida roʻy bergan. Avvaliga portlashga oʻxshash tovush eshitilgan va bir zumda yer qattiq silkinib, hamma joyda changtoʻzon koʻtarilgan. Togʻlarda oʻprilish, koʻchki va tosh koʻchish jarayonlari boshlangan. Zilzila markazi Langar qishlogʻida (Oxunboboyev tumani) boʻlib, kuchi 7—8 ballga yetib, magnitudasi 5,8 boʻlgan. Zilzila oʻchogʻining chuq. 20&nbsp;km. Langardagi koʻplab uylar shikastlangan, ayniqsa, guvala va paxsadan qurilganlari buzilgan. Hamza va Vodildagi 2 qavatli gʻishtli imoratlarda kattakichik yoriqlar paydo boʻlgan, eshik va romlar oʻrnidan qoʻzgʻalgan, tomlardagi pechka moʻrilari buzilib ketgan. Bu joylarda tebranishlar kuchi 7 ballga yetgan, shuningdek, Fargʻonada 6 ball, Andijonda 5—6 ball, Namanganda 5 ball, Toshkentda 4 ball bilan sezilgan. Zilzila izoseystlari Janubiy Fargʻona seysmogen zonasining yoʻnalishiga moye kelgan. Yer qimirlash epitsentri avvaldan kuchli zilzilalar boʻlishi ehtimoli bor joy deb belgilab qoʻyilgan seysmogen zonada sodir boʻlganligi, oʻzbek seysmologlarining bashoratini tasdiqladi.
Chimyon choʻqqisi

**Chimyon choʻqqisi**, Katta Chimyon choʻqqisi — Gʻarbiy Tyanshanning Chatqol tizmasidagi choʻqqi. Katta Chimyon togʻida. Toshkentdan 80&nbsp;km sharqda. Chimyon choʻqqisini shimolidan Chatqol, sharqdan Oqbuloq daryolari (Chatqolning chap irmogʻi), janubiy va gʻarbdan Chimyonsoy vodiylari oʻrab turadi, balandligi 3309 m. Atrofdagi hududlardan tik koʻtarilgan. Asosan, paleozoy davri ohaktoshlaridan tashkil topgan. Choʻqqining yon bagʻirlari koʻplab soylar bilan kesilgan. Ular orasida tik koʻtarilgan qoyalar, qurumlar, doimiy qor uyumlari uchraydi.