Birinchi jahon urushi oqibatlari

**Birinchi jahon urushi oqibatlari** – Yevropa, Osiyo, Afrika va urushda bevosita qatnashmagan boshqa mintaqalarda ham chuqur madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy oʻzgarishlarga sabab boʻldi. Urush natijasida toʻrtta imperiya quladi, eski davlatlar tugatildi, yangi davlatlar tashkil etildi, siyosiy chegaralar qayta chizildi, xalqaro tashkilotlar tuzildi, koʻplab yangi va eski mafkuralar odamlar ongida mustahkam oʻrnashdi. Bundan tashqari, urushda qatnashgan mamlakatlarning madaniy hayoti tubdan oʻzgardi. Birinchi jahon urushi, shuningdek, asosiy ishtirokchi davlatlarda siyosiy oʻzgarishlarni keltirib chiqardi. Germaniya (1919-yilgi federal saylovlar), Buyuk Britaniya (1918-yilgi umumiy saylovlar) va AQSh (1920-yilgi prezidentlik saylovlari) misolida koʻringanidek, tarixda birinchi marta deyarli umumiy saylov huquqi joriy etildi va bu mamlakatlar saylovga asoslangan demokratik tizimga oʻtdi.

## Germaniya qamali

1918-yil 11-noyabrdagi Kompen sulhidan to 1919-yil 28-iyun kuni Weimar Respublikasi bilan Versal shartnomasining imzolanishigacha boʻlgan davrda I jahon urushi ittifoqchilari urush paytida boshlangan Germaniya dengiz qamalini davom ettirdi. Germaniya iqtisodiyoti importga kuchli bogʻliq boʻlgani sababli, bu qamal yarim millionga yaqin tinch aholi oʻlimigasabab boʻlgan deb hisoblanadi. Sheffild universiteti olimi N. P. Howard hisob-kitoblariga koʻra, urush tugaganidan keyingi sakkiz oy ichida yana qoʻshimcha 250 ming oʻlim holati qayd etilgan, ularning 40 foizi 1918-yil noyabrida sodir boʻlgan. Shunday qilib, 1914–1919-yillar oraligʻida jami 474 085 nafar tinch aholi oʻlimi kuzatildi. Tadqiqotchi Robert Leckie „Delivered from Evil“ asarida yozishicha, janglar tugagach ham davom etgan qamal „nemislarni koʻproq qiynadi… ularni shaytonning quchogʻiga tashladi“. Sulh shartlariga binoan Germaniyaga oziq-ovqat yetkazishga ruxsat berilgan boʻlsa-da, ittifoqchilar yuk tashish vositalarini Germaniyaning oʻzi taʼminlashi kerakligini talab qildi. Germaniya hukumati esa AQShdan qarz ololmagani uchun oltin zaxiralarini ishlatishga majbur boʻldi.

Tarixchi Sally Marks taʼkidlaganidek, harbiy harakatlar qayta boshlanishi ehtimolini hisobga olib, ittifoqchi harbiy kemalar oʻz joylarida qolgan boʻlsa-da, sulhdan soʻng ular Germaniyaga oziq-ovqat va dori-darmon taklif qilgan, biroq nemis hukumati oʻz kemalarini bu maqsadda ishlatishga ruxsat bermagan. Marksning soʻzlariga koʻra, barcha qiyinchiliklarga qaramay, ittifoqchilarning oziq-ovqat yuklari Versal shartnomasi imzolanishidan avvalroq Germaniyaga yetib borgan. Bu fikrni tarixchi Elisabeth Gläser ham qoʻllab-quvvatlaydi. U 1919-yil boshida nemis aholisini oziq-ovqat bilan taʼminlashga yordam berish uchun ittifoqchi ishchi guruhi tuzilganini va 1919-yil may oyiga kelib Germaniya „Amerika va ittifoqchilarning oziq-ovqat yuklarining asosiy qabul qiluvchisiga aylanganini“ taʼkidlaydi. Gläserning yozishicha, 1919-yilning dastlabki oylarida asosiy yordam dasturi tayyorlanayotgan paytda Fransiya Bavariya va Reyn viloyatlariga oziq-ovqat yuborgan, biroq nemis hukumati oʻz savdo flotini ittifoqchilarga topshirishdan bosh tortgani sababli yordam kechikkan. Nihoyat, u shunday xulosaga keladi: „Yordam berish saʼy-harakatlarining muvaffaqiyati amalda ittifoqchilarni Germaniyani Versal shartnomasini imzolashga majburlash uchun ishonchli tahdiddan mahrum qildi“. Biroq, jang harakatlari tugaganidan keyingi sakkiz oy davomida qamalning turli shakllari davom ettirilgani ham haqiqat. Baʼzi zamonaviy hisob-kitoblarga koʻra, avvalgi yuz minglab qurbonlar ustiga, ochlik tufayli nemis fuqarolari orasida yana 100 000 kishi halok boʻlgan. Bundan tashqari, oziq-ovqat yetkazib berish butunlay ittifoqchilarning xayrixohligiga bogʻliq boʻlib, bu hol urushdan keyingi beqarorlikning qisman sababchisi boʻldi.

## Manbalar

##### Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Qoʻshimcha adabiyotlar
* 
* 
*  Full coverage for major countries.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Wide ranging political, social and economic coverage of Britain, 1910–35
* 

## Havolalar

* Post-war, in: 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War.
* Kitchen, James E.: Colonial Empires after the War/Decolonization, in: 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War.
* Bessel, Richard: Post-war Societies, in: 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War.
* Rothermund, Dietmar: Post-war Economies, in: 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War.
* Sharp, Alan: The Paris Peace Conference and its Consequences, in: 1914–1918-online. International Encyclopedia of the First World War.
* FirstWorldWar.com „A multimedia history of World War I“
* The war to end all wars on BBC site
* „The Heritage of the Great War“ 
* The British Army in the Great War