open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Boydibek (tuman)

**Boydibek tumani** — Janubiy Qozogʻiston viloyatining markaziy qismida joylashgan. Maydoni 7,2 ming km2 (viloyat hududining-6,1 %). Aholisi 54,285 kishi. Tuman markazi — Shayan qishloʻgi. Tuman 1965-yilgacha Shayan, 1996-yilgacha Olgʻabos tumani deb nomlanib keldi.

## Aholisi
Tuman aholisi 54,285 kishi. Tuman aholisining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km 2 7,5 kishidan toʻgʻri keladi (2013). Aholisining asosiy qismini — qozoqlar tashkil qildai, shuningdek ruslar, oʻzbeklar va boshqa 18 ta millat vakillari istiqomat qilishadi.

## Katta qishloqlari
* Shayan
* Aqbastau
* Boʻralday
* Aqtas
* Aqmeshit
* Jariqbas
* Baydibek ota
* Maybulaq
* Shaqpaq
* Mingbuloq
* Tanatar
* Kenestoʻbe

## Iqlimi
Iqlimi kontinental. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati −4-6&nbsp;°C, iyulniki 25-28&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik miqdori 250–300&nbsp;mm, togʻli hududlarda 400–500&nbsp;mm.

## Iqtisodiyot
Tumanda qishloq xoʻjaligi yaxshi yoʻlga qoʻyilgan, tumandan: sut, goʻsht, gʻalla mahsulotlari boshqa hududlarga sotuvga chiqariladi.

## „Qizil koʻprik“ — tarixiy obidalari
Qizil koʻprik — 1886-yili eski yogʻoch oʻrniga qurilgan. Mohir injenerlik hisob bilan qurulish-montaj ishlarining yuqori darajada bajarilishidan binoning uzoq vaqt saqlanishiga hissasini qoʻshdi.
Koʻprik 1970-yillargacha shahararo avtomabillarning yoʻl qatnovlariga oʻz hissasini qoʻshdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Informatsiya o rayone na sayte Yujno-Kazaxstanskoy oblasti.
Ambloy

**Ambloy** — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Vendôme tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
152 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 11,9 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 12,8&nbsp;km2. 

## Manbalar
Oʻtror (tuman)

**Oʻtiror tumani** — Janubiy Qozogʻiston viloyatining gʻarbiy qismida joylashgan. 1935-yili Qizilqum tumani nomi bilan tashkil topgan va 1991-yili 18-yanvarda — Oʻtror tumani deb qayta nomlangan. Aholi soni 56,540 kishi (2013). Maydoni 18,1 ming km² , (viloyatning 15,4 %). Tuman markazi — Shavildir qishlogʻi.

## Aholisi
Tuman aholisining soni 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 56,540 kishi, oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km2 3,1 kishidan toʻgʻri keladi (2013). Tuman aholisining asosiy qismini qozoqlar (99,7 %) tashkil qiladi. Jinsiy tarkibi boʻyicha: erkaklar 49,8 % ni, ayollar 50,2 % ni tashkil qiladi.

## Iqlimi
Oʻtrar tumanining iqlimi keskin kontinental. Qishi iliq va qor kam yogʻadi. Yanvar oyining yillik oʻrtacha harorati tumanning shimoliy qismida −5—7&nbsp;°C, janubida −3—5&nbsp;°C, yoz oylari barcha hududida 26— 28&nbsp;°C. Qish oylaridagi eng sovuq daraja −38&nbsp;°C, yozda esa 52&nbsp;°C. Quyosh radiatsiyasining yillik miqdori 3200— 3400 soat/yil. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 170 milimetrdan 300 milimetrgacha. Qishdagi shamolning asosiysi (45 %) shimoli-sharqqa, yozda shimolga (45 %) keladi.

## Geografiyasi
Gʻarbiy tarafidan Qiziloʻrda viloyati bilan, sharqiy tarafidan Ordabasi tumani, janubiy sharqida Sariagʻash tumani bilan, janubiy, janubi-gʻarbida Shardara tumani bilan chegaradosh. Tuman hududi orqali Orenburg — Toshkent temir yoʻli oʻtadi. Avtomobil yoʻllarining umumiy uzunligi 361 kilometr. Tuman markazi — Shavildir qishlogʻidan Chimkent shahrigacha oraliq masofa 145 kilometr.

### Katta qishloqlari
* Shavildir (8,8 ming kishi)
* Temir (4,3)
* Koʻksaray (4,2),
* Oris (3,0),
* Baltakoʻl (2,9),
* Mayaqum (2,6),

## Ijtimoiy soha
Tumanda birinchi maktab 1926-yili „Temir“ temir yoʻl stansiyasida tashkil etilgan. 2003-yilgi maʼlumot boʻyicha tumanda aholiga bilim berish mahkamlarining soni 49 ga yetti. Ularning ichida 1 kasbiy-texnik maktab bor. Shuningdek tumanda madaniyat oʻchoqlaridan: 18 klub, 1 madaniyat uyi, 1 muzey, 1 litsey-internat, 15 kutubxona roʻyxatdan oʻtgan. Shunigdek har bir maktablarda kichik muzeylar tashkillashtirilgan. Hozirgi kunda tumanda aholiga tibbiy hizmat koʻrsatadigan 46 davolash-profilaktikalik mahkamasi faoliyat yuritadi. Ularning safida 1 markaziy kasalxona, 1 oʻpka kasalliklari dispanseri, 7 ta qishloq oilaviy ambulatoriya, 6 ta qishloq shifokorlik shifoxona, tuman SES mahkamasi faoliyat yuritmoqda.

## Manbalar
Autainville

**Autainville** — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
320 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 13,2 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 24,2&nbsp;km2. 

## Manbalar
La Chapelle-Montmartin

**La Chapelle-Montmartin** — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Romorantin-Lanthenay tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
380 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 35,8 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 10,6&nbsp;km2. 

## Manbalar
Membrolles

**Membrolles** — Fransiyaning Centre mintaqasida joylashgan kommuna. Loir-et-Cher departamenti Blois tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
219 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 11,2 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni – 19,5&nbsp;km2.

## Manbalar
Savay ovul okrugi

**Savay  ovul okrugi**  (, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Qorasuv tumaniga qarashli, ovul okrug tarkibiga 9 qishloq kiradi.

Markazi - Qizil-Sharq qishlogʻi

## Aholisi

Aholisi - 23 852 kishi.

## Qishloqlari
*Qizil-Sharq qishlogʻi 
*Keng-Soy qishlogʻi 
*Kechken-Jar qishlogʻi 
*Qurbon-Qora qishlogʻi  
*Qidirsha qishlogʻi  
*Oktabr qishlogʻi
*Intimoq qishlogʻi
*Savay qishlogʻi
*Sulton-Obod qishlogʻi

## Manbalar
Qashgʻar-Qishloq ovul okrugi

**Qashgʻar-Qishloq ovul okrugi**  (, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Qorasuv tumaniga qarashli, ovul okrug tarkibiga 8 qishloq kiradi.

Markazi - Qashgʻar-Qishloq qishlogʻi

## Aholisi

Aholisi - 27 089 kishi.

## Qishloqlari
*Qashgʻar-Qishloq qishlogʻi 
*Olgʻa-Bos qishlogʻi 
*Andijon-Mahalla qishlogʻi 
*Bek-Yor qishlogʻi  
*Jaz-Oʻoʻz qishlogʻi  
*Kenjagul qishlogʻi
*Tojik-Mahalla qishlogʻi
*Moʻnoʻq qishlogʻi

## Manbalar
Sarvak

**Sarvak** — Tojikiston shimolidagi Asht tumani Oriyon jamoatining eng seraholi oʻzbeklar yashaydigan punkti hisoblanadi. Bu Togʻli Sarvakning pastdagi eng yirik boʻlinib tushgan qishlog‘idir.. Geografik jihatdan Asht tumanining janubi-sharqiy qismida joylashgan boʻlib, Sirdaryo sohillariga yaqindir. Bu yerlar atrofi kenglikdan iborat boʻlib, Fargʻona vodiysining eng soʻlim joylari qatoridan joy olgan. Bu oʻlkada oʻzining shimoldagi qismida Togʻli Sarvakga qaraganda qish faslida u qadar qor yogʻmaydi va subtropik mevalar juda ham tez quyosh nuriga toʻyib pishadi.

## Iqlim
Iqlimi jihatidan issiq va tekislikda joylashgan. Qishloqda yoz oylarida havo harorati +30 dan +45 darajagacha issiq boʻladi, qish oylarida esa −0 dan −20 gacha sovuqlik hukmronlik qiladi. Kuzgi va bahorgi paytlarda esa iqlim deyarli bir hil +0 dan tortib to +12 darajagacha ob-havo almashinish hodisasi roʻy beradi.

## Aholi
Irqiy jihatidan — mongoloid irqiga mansub, ushbu aholining aksariyatini oʻzbeklar tashkil etadi.

## Xoʻjaligi

Atroflari keng daladan iborat bu maskanning asosiy tomorqalari, yerning ichidan singib chiqadigan suvlar bilan oziqlanadi. Bu oʻlkalarda anor, behi, tezpishar oʻrik, bugʻdoy, makka joʻxori, shaftoli, piyoz, kartoshka, uzum, olma, gilos, olcha, anjir, nok, qovun, handalak, tarvuz va boshqa poliz ekinlari yetishtiriladi.

## Tarix
Qishloqning asl kelib chiqishi, 60-yillar oraligʻida Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan Togʻli Sarvak aholisining (yaʼni Tojikistonga) pastki hududga koʻchishga, qoʻshni mamlakatning esa butun oʻziga tegishli atrofni qamal qilinishidan boshlandi.. Aslida oldinlari Sobiq Ittifoq davridan bu holatlarning boshlanishi Yu. Andropov davrida Markaziy Osiyoga millat ideologiyalarining paydo boʻlishi, odamlarda qayta qurish, kapitalistikani qoʻllash fikrlari va ohiri parokandalikga olib kelgan bu hokimiyat, qishloqni oʻzbek qardoshlarini oʻz hududlarida bu yerdan siqib chiqarish rejasini oʻylab chiqishga majbur qildi. 1959-yili Togʻli Sarvak aholisi pastlarda oʻz hususiy mulk yerlarini eggalashi boshlandi va u yerlarga sekin-sekin odamlar togʻlardan tushib kela boshlashdi. Oʻsha zamonlarda odamlar Sobiq Ittifoq tez orada parokanda, demografiya jihatidan yarmi aholi Oʻzbekiston hududida yashaydigan kimningdir akasi, singlisi yoki qarindoshini yana 30-yildan keyin bu yaqin insonlarini chegara ortida turib koʻrishni hech kim hayoliga ham keltirmagan edi.

### Qishloqdagi yashagan insonlar haqida

## Manbalar

## Havolalar
* Landkarte mit Sarwan 
* Enclaves of the World: Sarvan 
* Enclaves of the World: Datentabelle 
* Ferghana Valley enclaves become zones of risk , Bericht von Alexei Wolosewitsch auf *enews.ferghana.ru*
* The Borders Of Eternal Friendship? The politics and pain of nationalism and identity along the Uzbekistan-Kyrgyzstan Ferghana Valley boundary, 1999-2000 (PDF-Datei; 5,38 MB)
Paxtaorol (tuman)

**Paxtaorol** — Turkiston viloyatining janubiy qismida joylashgan tuman. Maydoni 1,8 ming km² (viloyat hududining 1,5 %). Aholisi 133 539 kishi. Tuman markazi — Mirzakent qishlogʻi.

## Tarixi
Oldingi Sirdaryo guberniyasi, Tashqazaq uezining Yirjan boʻlisi parchalanib, shuning asosida 1928-yili 3-sentyabrda Yirjar tumani nomi bilan qayta tashkil etildi. 1930-yilda Paxtaorol nomi berildi. 1997-yili 24-aprelda paxta etishtiruvchi uchta tuman (Asiqata, Jetisay, Paxtaorol) parchalanib, ularning hududi qoʻshilib markazi — Jetisay shahri nomi bilan Paxtaorol tumani tashkil topdi.
2018-yil 5-iyunda Paxtaorol tumani tarkibidan Jetisay tumani ajralib chiqdi.

## Aholisi
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 297,931 kishini tashkil qildi, ularning oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km 2ga 165,5 kishidan toʻgʻri keladi (2013). Tumanda salmoqli qiymatga ega millatlar: qozoqlar, oʻzbeklar, tojiklar va boshqalar

## Iqlimi
Iqlimi kontinental, qishi qisqa va iliq, yozi issiq. Yanvar oyining yillik oʻrtacha harorati −3-4&nbsp;°C, iyulniki 28-29&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 200–250&nbsp;mm.

## Korxonalari
Tumanda 37-ta korxonalar 2007-yilning 1-choragida 4-mlrd 267-million tangalik mahsulotlar ishlab chiqarib, shu yilning rivojlanish rejasini 101,6 % bajardi.

## Katta qishloqlari
* Atakent
* Asiqata,
* Mirzakent
* Algʻabas
* Jalin
* Besketіk,
* Qizilqum
* Satbayev

## Qishloq xoʻjaligi
Tuman dehqonlari 139-ming gektar ekinzorning 122744 gektariga paxta, 4834-gektariga gʻalla oʻsimliklari, 5092-gektariga ekinlar, 860-gektariga koʻchatlar, 566,2-gektariga uzum, 5830-gektariga bugʻdoy ekib, hozirgi kunda 1400-tonna bugʻdoy, 29000-tonna koʻkatlar, 37500- tonna mevalarning hosili olindi.

## Madaniyat, sport
Tumanda madaniy hizmat boʻyicha 30 ta madaniyat uylari, klublar va 36 ta kutubxona bor.

## Manbalar
Chordara

**Chordara** — (qoz. Шардара) Janubiy Qozog'iston viloyatidagi shahar (1968-yildan buyon), Chordara tumanning markazi. Viloyat markazi — Chimkent shahridan 300&nbsp;km uzoqlikda va janubi-gʻarbida joylashgan. Sirdaryoning oʻng qirgoʻgida, Chordara suv omborining yoqasida joylashgan. Shahar maydoni 21,24 ming km2. Aholisi 30,792 kishi (2012). „Chordara“ — qadimgi fors tilidan tarjima qilganda „Toʻrt darvoza“ degan maʼnoni anglatadi.

## Sanoati

Chordarada „Chordara suv elektr stansiyasi“ AAJ, „Chordara pahta“ AJ, „Qozogʻiston pahtasi“ korporatsiyasining filiali, „Mirzakent“ AJ, „Cjorrdaranon“ AJ, Qurulish materiallar kombinati, „Chordara suv-issiqlik tarmoqlari“ MchJ, „Budan“ MchJ, „Talapti“ SK, „Chordarabaliq“, oʻrmon xoʻjaligi, Chordara davlat gʻaznachilik baliq yetishtirish korxonasi, „Avtoservis“ markazi, asfalt zavodi, v. b. korxonalar faoliyat yuritmoqda.

## Ijtimoiy soha
Chordarada markaziy shifoxona, silga qarshi dispanser, sanitar-epidemiologik stansasisi aholiga xizmat qiladi. Shuningdek kasbi-texnik maktab, umumiy bilim beruvchi, musiqa, sport maktablari, madaniyat uyi, markaziy kutubxona, „Ulugʻ Vatan urushida halok boʻlganlar“ memorial yodgorliklari bor.

## Manbalar
Chordara (tuman)

**Chordara tumani** — Janubiy Qozogʻiston viloyatining janubi-gʻarbiy qismida joylashgan. Maydoni 13 ming km2 (viloyatning-11,1 %). Aholisi 79,028 kishi (2013). Tuman markazi — Shardara shahri. Tuman 1969-yili oktyabr oyida Qizilqum tumaning oʻrniga tashkil topdi.

## Aholisi
Tuman aholisi 2013-yilgi sanoq boʻyicha 79,028 kishini tashkil qildi. Aholining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km2-ga 6,07 kishidan toʻgʻri keladi. Tuman aholisining asosiy qismini qozoqlar — 93,9 % tashkil qiladi, shuningdek ruslar — 4 %, boshqalari — 2,1 %.

## Tarixi
Tuman yeri asosan Sirdaryoning soʻng yoqasida, Qizilqum qumining janubi-sharqida joylashgan. Qizilqumning minglagan gektar choʻlu-biyobonlariga, suv yuborib, aholini koʻchirish uchun 1958-yil „Shardara qurilis“ boshqarmasi tashkil topdi. Kengash ittifoqining boshqa hududlaridan kelgan minglagan komsomol yoshlar, yuqori bilimli mutaxasislar, shu hududning yosh mutaxasislari bilan ishladi. 1967-yili 15-oktyabrda Davlat komissiyasi hajmi 5 mlrd. 700 mln. m3 Shardara toʻgʻoni va suv elektr stansiyasining qurulishi nihoyasiga yetgani toʻgʻrisidagi aktga imzo chekdi. Shu yili Sirdaryo daryosi yoqalab uzun 130&nbsp;km Qizilqum magistralli kanali ishga tushdi.

## Ijtimoiy soha
Tumanda tibbiyot sohasida 43 mahkama faoliyat yuritadi. Ular: tuman kasalxonasi, 3 qishloq kasalxonasi, 9 qishloq shifokorlik ambulatoriya, 9 feldsher-akusherlik punkt, tuman silga qarshi dispanser, san-epidemiologik stansasi, stomatologik shifoxona. Taʼlim va madaniyat sohalaridan: 30 ta umumiy bilim beruvchi maktab, 1 kasbiy-texnik maktab, 35 ta kutubxona, 10 ta madaniyat uyi, klublar, xalq teatri, 1 kinoteatr, „Shardara tolqindari“ ansambli ish yuritmoqda. 1969-yildan boshlab tuman „Oʻsken oʻnir“ roʻznomasi chiqadi.

## Katta qishloqlari
* Chordara shahri
* Koʻksuv
* Shardara
* Qoʻsseyit
* Uzinata
* Qozogʻiston
* Tselinnoe

## Iqlimi
Iqlimi keskin kontinental. Qishi iliq, yanvar oyining yillik oʻrtacha harorati −4 — 6&nbsp;°C. Yoz oylari issiq, iyulning oʻrtacha harorati 28 — 29&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 150–200&nbsp;mm.

## Iqtisodi
Tumanda asosan qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi, yetishtiriladigan asosiy mahsulolati: pahta, mevalar va koʻkatlarni sotuvga chiqaradi.

## Manbalar

## Havolalar
* Информация о районе на сайте Южно-Казахстанской области.
Balkashino

**Balkashino** — qishloq, Oqmoʻla viloyati Sandiqtov tumanining maʼmriy markazi. Viliyat markazi sanalmish Koʻkchatov shahridan janubga tomon 108&nbsp;km masofada, Jabay daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Atrofida oʻrmonlar bor. Aholisi 4718 kihsi (2012). Podevori 19 asrning 90-yillarida qurilgan.

## Ijtimoiy soha
Balkashinoda turli korxonalar, moy zavoqlari, gʻalla qabullash punkti, oʻrmon xoʻjaligi, avtomabil va qurilish mahkamalri, tuman kasalxonasi, shifoxona, madaniyat uyi, oʻrta maktab v.b. faoliay yuritmoqda. Aholisi viloyat markazi bilan va boshqa qishloqlar bilan avtomabil yoʻli orqali bogʻlanadi.

## Manbalar
Qozogʻistonlik oʻzbeklar

**Qozogʻistonlik oʻzbeklar** — Qozogʻistondagi millatlar ichida soni boʻyicha uchinchi oʻrinni egallaydi. 2009-yilgi sanoq boʻyicha oʻzbeklar Qozogʻiston aholisining 2,8 %-ini tashkil qildi (457 200 kishi). Qozogʻistonlik oʻzbeklar asosan qishloq xoʻjaligi, kichik va oʻrta biznes bilan shugʻullanadi, shuningdek Qozogʻistonlik oʻzbeklar kirill alifbosidan foydalanadi. Biroq so'ngi yillarda Oʻzbekistondan ko'p oʻzbeklar ko'chib kelayapti va asta sekin lotin alifbosi bilan foydalanadigan odamlarning soni ko'payib borayapti.

## Joylashuvi
2012-yilgi statistika boʻyicha Qozogʻistonda oʻzbeklar soni 494 ming kishini tashkil qilgan. Soʻnggi oʻn yili ichida oʻzbeklar tezlik bilan koʻpaygan (1,2 % 1990-yilda, 2,3 % 2000-yilda). Yoshi jihatidan oʻzbeklar qozoqlarga qaraganda ancha yosh.

### Dinamikasi
* 1999-yil: 370 663 kishi (2,5 % aholi)
* 2005-yil: 419 000 kishi (2,8 % aholi)
* 2006-yil: 436 670 kishi (2,87 % aholi)
* 2007-yil: 445 304 kishi (2,86 % aholi)
* 2008-yil: 449 280 kishi (2,88 % aholi)
* 2009-yil: 457 200 kishi (2,90 % aholi)
* 2010-yil: 472 144 kishi (2,91 % aholi)
* 2011-yil: 484 463 kishi (2,95 % aholi)
* 2012-yil: 493 789 kishi (2,96 % aholi)
* 2013-yil: 511 ming kishi (3 % aholi)
* 2014-yil: 521 252 kishi (3,04 % aholi)
* 2015-yil: 534 968 kishi (3,07 aholi)
* 2016-yil: 548 ming kishi (3,11 % aholi) 
* 2017-yil: 563 103 kishi (3,12 % aholi)
* 2018-yil: 576 817 kishi (3,15 % aholi)
* 2019-yil: 590 993 kishi (3,21 % aholi)
* 2020-yil: 605 137 kishi (3,25 % aholi).
* 2021-yil: 620 324 kishi (3,29 % aholi)
* 2022-yil: 637 880 kishi (3,34 % aholi)
* 2023-yil: 643 363 kishi (3,25 % aholi)
* 2024-yil: 660 554 kishi (3,29 % aholi)
* 2025-yil: 678 487 kishi (3,30 % aholi) 

## Madaniyat
Qozogʻistonlik oʻzbeklarning asosiy qismi (87,9 %) Janubiy Qozogʻiston viloyatida istiqomat qilishadi. Janubiy Qozogʻiston viloyati boʻyicha oʻzbek madaniyat markazining 11 filiali faoliyat yuritadi. Viloyat miqyosida yiliga „Til, urf-odat va madaniyat kunlari“ bayramini, „Ofarin“, „Lapar“ konkurslari, „Askiya“ kulgu festivali oʻtkaziladi. Viloyat aholisi „Umid“, „Nur“, „Parvoz“, „Gʻuncha“, „Sayram“, „Nulifar“, „Koʻngil“, „Yulduzcha“, „Sadaf“ shekilli ansambllarni yaxshi bilishadi. Viloyat oʻzbek drama teatri faoliyat yuritadi.
Viloyatda toza oʻzbek tilida bilim beruvchi 64, aralash 78 maktab faoliyat yuritadi.
Viloyat markazida oʻzbek tilida 10 ta gazeta-jurnallar chiqariladi. Bundan boʻlak viloyat „Qazaqstan-Shimkent“, „Otirar“, tuman „Sayram“ telekanallarida oʻzbek tilida yangiliklar va dasturlar efirga uzatiladi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://www.assembly.kz
* http://e.gov.kz
* http://uzbek-nation.ru 
* http://www.sarty.kz/
Oʻrdabasi (tuman)

**Oʻrdabasi tumani** — Janubiy Qozogʻiston viloyatining janubiy qismida joylashgan. 1969-yili tashkil topgan. 1993-yilgacha Boʻgen tumani deb nomlanib keldi. Maydoni — 2,726&nbsp;km². Aholisi 115,856 ming kishi. Tuman markazi — Temirlanovka qishlogʻi. Ordabasi tumanining hududi dala-dashtdan iborat.

## Aholisi
Tuma aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 115,856 kishini tashkil qildi. Tuman aholisining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km2 42,5 kishidan toʻgʻri keladi. Tuman aholisining asosiy qismini qozoqlar tashkil qiladi.

## Katta qishloqlari
* Temіrlan
* Toʻrtkoʻl
* Sipataev
* Badam
* Boʻgen
* Qaynar
* Qaraaspan
* Shubar
* Qaraqum

## Iqlimi
Tuman iqlimi keskin kontinental. Qishi qisqa, yozi fasli esa uzoq davom etadi. Yanvar oyining yillik oʻrtacha harorati −3-5&nbsp;°C, Iyulda 26-28&nbsp;°C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 200-380 millimetr.

## Ijtimoiy soha
Tumanda 66 ta maktab faoliyat yuritadi, uning 37 oʻrta, 12 asosiy, 17 boshlangʻich maktablar. Oʻquvchilar soni — 22212.
* Tibbiyot sohasida: 1 tuman markaziy kasalxonasi, 1 silga qarshi dispanser, 2 qishloq kasalxonasi, 1 BMSK Qaraspan, 8 shifokorlik punkt, 42 MB faoliyat yuritadi.
* Madaniyat sohasida: 1 madaniyat uyi va 1 markaziy kutubxona, bolalar kutubxonasi, 4 qishloq madaniyat va 8 qishloq klubi, 31 qishloq kutubxonalari aholiga hizmat qilmoqda.
Tumanda 21 sport zal faoliyat yuritmoqda. D.Qoʻnaev nomidagi dam olish lageridagi suzish basseyni va standartga mos 1500 — kishilik stadioni bor.

## Manbalar
Yaxshi (qishloq)

**Yaxshi** — Akmola viloyati, Yaxshi tumanining maʼmuriy markazi, qishloq. Aholisi 2011-yilgi maʼlumot boʻyicha 4964 kishi.

## Tarixi
Qishloqning poydevori 1939-yili Astana — Qartali temir yoʻlini tashkil etish bilan qurilgan. 1957-yili tuman markazi Qiyma qishlogʻidan Yaxshi qishlogʻiga koʻchirildi.

## Ijtimoiy soha
### Taʼlim
* № 1 Axmet Baytursinov nomli qozoq maktabi
* № 2 Saken Seyfullin nomli rus maktabi
* musiqa maktab
* Yoshlar maktabi „Oʻquvchilar uyi“

### Tibbiyot
* Tuman markaziy kasalxonasi
* Tuman markaziy shifoxonasi
* Stomatologiya (Tuktubaeva koʻchasi)

## Manbalar
Lakin

**Ləkin** (shuningdek, **Lyakin**) — Ozarbayjonning Jalilabad tumanidagi qishloq va munitsipalitet.  1,536 kishi istiqomat qiladi. 

## Manbalar

*
Yoqutcha Vikipediya

**Yoqutcha Vikipediya** yoki **Saxa Vikipediya** () — Vikipediyaning yoqut tilidagi boʻlimi. 2008-yil may oyida oʻz faoliyatini boshlagan.

## Tarix
2006-yil 21-dekabrda Vikimedia fondiga yoqut tilida vikipediya boʻlimini ochish uchun ariza beriladi. 2007-yilning 8-yanvarida birinchi maqola yoziladi. Viki-interfeysni yoqut tiliga tarjima qilish boshlanadi. 2008-yil 18-mayda Tillar Fondining qoʻmitasi loyihani tasdiqladi. 2009-yilning 1-yanvarida maqolalar soni 1000 tani tashkil qildi. 10-oktabrda maqolalar soni 5000 yetdi.

## Hozirgi ahvoli
-yil   oyi boʻyicha Yoqutcha Vikipediyada  maqola mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator maqomiga ega. Jami tahrirlar soni — . Yoqutcha Vikipediyaning teranligi (bugun): 

### Statistik tarixi
* 2013-yil 7-may - 9 000 maqola

## Yana qarang
* Oʻzbekcha Vikipediya
* Yoqutcha Vikipediya (Bosh sahifa)

## Manbalar

## Havolalar
* **Российский комитет программы ЮНЕСКО** «Информатизация для всех» (2007.12.06, Москва): Круглый стол «Представление языков народов России и стран СНГ в российском сегменте Интернета» на конференции «EVA 2007 Москва» 
* Пресс-релиз, посвященный открытию интернет-энциклопедии «Саха Википедия»
* Популярный якутский портал рассказал о Википедии
Laredo

**Laredo** quyidagilardan birini anglatadi:

*Laredo (Cantabria), Ispaniyaning Cantabria mintaqasida joylashgan shahardir. Cantabria provinsiyasi tarkibiga kiradi.
*Laredo (Texas), AQShning Texas shtatida joylashgan aholi punktidir.
*Laredo (Missouri), AQShning Missouri shtatida joylashgan shahardir.
Sen

**Siz** suhbatdoshga murojaat qilish uchun ishlatiladigan olmoshdir .

## Chet tilidagi analoglar

* **[[Ingliz tili|Inglizcha]] :**

Zamonaviy ingliz tilida ikkinchi shaxs birlik olmoshi ko‘plik olmoshi ( ). Ilgari thou birlik olmoshi bor edi, uni hozirda faqatInjilda topish mumkin.

* **[[Ivrit|Ibroniycha]] :**

Ibroniycha ikkinchi shaxs olmoshlarining jinsga ko'ra bir bo'linishiga ega. Erkak jinsida "siz" olmoshi  ‎ "ata" deb talaffuz qilinadi), ayollarda - ibroniy  ‎ “at” talaffuzi).

* **[[Italyan tili|Italiya tili]]**, **[[Latish tili|Latviya tili]] :**

tu

* **[[Nemis tili|Nemis]] :**, **[[Shved tili|shved]] :**

du

* **[[Slavyan tillari]] :**

ti / ty / ti

* **[[Fransuz tili|Fransuzcha]] :**

tu, toi

*
* **[[Esperanto]] :**

vi, kamdan-kam hollarda ci (odatda kamsituvchi ma'noni anglatadi)

* **[[tojik tili]] :**

tu, barcha forszabon mamlakatlarda (eron, afgʻon, arab alifbosi ) keng qoʻllanadi.
Zerendi

**Zerendi** — qihsloq, Oqmoʻla viloyati Zerendi tumanining maʼmuriy markazi. Zerendi koʻlining sharqiy qirgʻogʻida joylashgan. Aholisi 8,3 ming kishi (2010). Poydevori 1824-yili qurilgan.

## Aholisi
1999-yil qishloq aholisi 7,698 kishini (3814 nafari erkaklar va 3884 nafari ayollar), 2009-yilda esa qishloq aholisi 7,083 kishini tashkil qildi (3388 nafari erkaklar va 3695 nafari ayollar).

## Sanoati
1997-yilda Zerendida gʻalla qabullash punkti, shirkat, sut zavodi, chorva xoʻjaliklari, MChJ lar tashkil topgan. Hozirgi kunda Zerendida: non zavodi, turli kombinatlar faoliyat yuritmoqda.

## Ijtimoiy soha
Zerendida umumiy bilim beruvchi 4 ta maktab, kutubxona, madaniyat uyi, kinoteatr, shifoxona, kasalxona, dorixona, sanepidemiya statsiyasi, qurilish va avtomabil mahkamalari, baliq pitomnigi bor. Kemgash Ittifoqining qahramoni M. Gʻabdullinning muzey uyi faoliyat yuritadi. Zerendi togʻining etagida yozgi oromgoh, 2 ta xordiq uyi joylashgan. Qishloq hududi orqali Koʻkchatov — Otbosar avtomobil yoʻli oʻtadi 

## Manbalar

## Havolalar
* Отели и новости Зеренды
* http://www.zerenda.kz 
* Отдых на озере Зеренда
Zerendi (koʻl)

**Zerendi** — Akmola viloyatining Zerendi tumanida joylashgan. Yuzasi 11,9 km², uzunligi 6,1 km, enlik joyi 3,8 km, chuqurligi 4 — 4,8 m. Janubiy va janubi-gʻarbiy qirgʻogʻining balandligi 10 m, gʻarbiy qirgʻogʻining balandligi 4 m-ga yetadi. Suvi chuchik, ichimlik suviga yaqorli. Zerendi koʻlining tabiati juda goʻzal, uning atrofini qalin qayrogʻochli togʻlar oʻrab turibdi. Janubi-gʻarbiy yoqasida xordiq uylari va yozgi oʻquvchilar oromgohi joylashgan.

## Manbalar
Kumush Razzoqova

**Kumush Razzoqova** — oʻzbek qoʻshiqchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist. Xonanda 1970-yillarning oxiridan beri sanʼat bilan shugʻullanib kelmoqda. Razzoqova oʻn yil atrofida yana boshqa ikki qoʻshiqchi bilan *Sado* guruhida ashula aytgan. Razzoqovaga birinchi marta yakkaxon qoʻshiqchi sifatida shuhrat olib kelgan qoʻshiq „Unutma meni“ ashulasidir.

## Hayoti
Kumush Razzoqova oʻzining shaxsiy hayoti haqida maʼlumot berishni xush koʻrmaydi. Xonandaning otasi unga Abdulla Qodiriyning „Oʻtgan kunlar“ asaridagi Kumush obrazi ismini bergan. Xonanda rus aktori va musiqachisi Vladmir Baramikov bilan oila qurgan. Yigirma yil yashagandan keyin ular ajrashishgan.

Razzoqova 2013-yil avtohalokatga uchrab qattiq jarohatlanganini „Darakchi“ gazetasiga bergan intervusida maʼlum qildi. Qoʻshiqchining aytishiga koʻra, avtohalokatdan keyin u ikki oy yura olmay qolgan.

## Ijodi
Kumush Razzoqova 1978-yil maktabni yakunlagach kimyo fanini oʻrganish uchun universitetda oʻqishga kirmoqchi boʻlgan. U maktabni yaxshi baholar bilan tugatgan. Ammo fizika fanidan muvaffaqiyatli imtihon topshira olmagani uchun oʻqishga kira olmagan.

Oradan ozgina vaqt oʻtgach Razzoqova yosh estrada qoʻshiqchilari uchun Oʻzbekkonsert tashkiloti tomonidan uyushtirilayotgan konkurs haqida xabar topgan. Razzova konkursda yaxshi ishtirok etgan. Konkurs komissiyasiga Botir Zokirov rahbarlik qilayotgan boʻlgan. Konkursdan oʻtgan Razzoqova va yana ikki boshqa qoʻshiqchi: Aziza Muhamedova va Mila birlashib *Sado* guruhini tuzishgan. Guruh oʻn yil faoliyat koʻrsatgan. Guruh parchalanib ketganidan keyin Razzoqova yakkaxon xonanda sifatida sanʼat bilan shugʻullanishda davom etgan.

## Manbalar
Shuchinsk

**Shuchinsk** (, ششۋچينسك) — Viloyat ahamiyatiga ega kurort shahri, Oqmoʻla viloyati Buraboy tumanining maʼmuriy markazi. 1939-yil 20-mayda shahar mavqeini oldi. Aholi soni 45,253 kishi (2012). Viloyat markazi sanalmish Koʻkchatov shahridan 75&nbsp;km uzoqlikda, Shuche koʻlining yoqasida joylashgan.

## Sanoati
Shaharda temir yoʻl va avtomobil transportlarining korxonalari joylashgan. Zavodlar: oyna (shisha) sanoati, rudasiz qurilish meteriallari, temirbetondan ishlangan narsalarni, sut zavodi, goʻsht kombinati, tikish fabrikasi. Shahardan shimoli-sharqqa tomon 25&nbsp;km uzoqlikda hammaga taniqli Borovoye kurorti joylashgan.

## Oʻquv yurtlari
Shaharda Milliy Mudofa Universiteti — 2002-yil 21-sentyabrda ochildi. Qozogʻiston Respublikasining mudofa vazirligining Choʻqon Valixanov nomidagi kadet korpusi. Sanoat va sayyohlik kolledji, Shuchinsk Pedagogika kolledji, Ekologiya va Oʻrmon xoʻjaligi kolledji, Shahar oliy taxnika maktabi va boshqalar faoliyat yuritmoqda.

## Manbalar

## Havolalar
* Веб-портал акимата Бурабайского (Щучинского) района 
* Региональный сайт г. Щучинска и Курорт-Боровской зоны отдыха
* Лыжный сайт города Щучинска 
* сайт Зоомагазина г. Щучинска
Gong Li

**Gong Li** — (talaffuzi, Gong li) Xitoy aktrisasi.

1965-yili 31-dekabrda Shenyanda tavallud topdi. Oilasidagi beshinchi farzand. Otasi Gong Litsee () **Lyaonin universiteti**ning iqtisod fanlari professori, onasi Jao In (), shu universitetda materialshunos boʻlgan.

Gong li dungoga kelganidan soʻng Shandunga koʻchib ketadi. Gun Li yoshligida musiqaga koʻngil qoʻyadi, akterlik hunurga juda ishtiyoq boʻladi. 1983-yili maktabni bitirgandan keyin ikki yil ketma-ket oliy oʻquv yurtlariga imtihon topshirib, oʻqishga kira olmaydi.

1985-yili rejisser In Davey bilan tanishadi, shu kishi Gong Lini oʻqishga kirishga tayyorlaydi.

1989-yili Pekindagi Markaziy drama akademiyasini bitirib, shu yili taklifnoma oladi. Uni jahon darajasiga koʻtarib, mashhur qilgan rejisser Jan Imou bilan shu vaqtda tanishadi.

Ilk bor „Krasni gaolyan“ filmida asosiy ayol roʻlini ijro etadi. Bu film Berlin xaliqaro kino festivalida mashhur deb topiladi. 1993-yili Chen Kaygening „Proshay, moya nalojnitsa“ filmidagi asosiy rolni ijro etadi. 2010-yili "Shanxay" trilleriga tushgan. Qirqqa yaqin filmda rol ijro etgan.

## Manbalar
Qoʻrgʻaljin

**Qoʻrgʻaljin** — Akmola viloyati Qoʻrgʻaljin tumanidagi qishloq, tuman markazi (1928-yildan buyon). Davlat poytaxti — Astana shahridan janubi-gʻarbga tomon 100&nbsp;km uzoqlikda joylashgan.

## Geografiyasi
Dengiz sathidan 307,5 m balandlikda joylashgan. Maydoni 330&nbsp;km2, uzunligi 33&nbsp;km, eni 21&nbsp;km, oʻrtacha chuqurligi 1,6 m, eng chuqur yeri 3 m, suvining miqdori 0,5&nbsp;km3-ga yaqin. Suv yigʻiladigan yuzasi 55 ming km2. Hududining koʻpchilik yeri ekinzor, qolgan yerlari yaylovga moʻljallangan. Nura daryosi bahorgi qor, yogʻin-sochin suvi bilan toʻladi. Suvining mineralligi 0,7 — 3,5 g/l.

## Manbalar
Shevchenko — Jetibay suv quvuri

**Shevchenko — Jetibay suv quvuri** — Mangʻistov viloyatida. U Fort-Shevchenko shahridan boshlanib, Jetibay qishlogʻi orqali Janaoʻzen shahrigacha tortilgan. Qishloqlarni ichimlik suvi va neft kasblarini texnik (dengiz) suvi bilan taʼminlash uchun 1966 — 1978 yili tashkil etilgan. Ichimlik suvi quvurining uzunligi 166&nbsp;km, yiliga 186 mln. m3 suv beradi, texnik suv quvurining uzunligi 152&nbsp;km, quvurdan yiliga 6,7 million m3 suv oʻtadi.

## Manbalar
Chigorin himoyasi

** Chigorin himoyasi** — debyut, keyingi yurishlar bilan boshlanadi:
**1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 Kb8-c6**, Yopiq debyutlarlarga kiradi.

## Nusxalar
* **3. c4:d5 Фd8:d5 4. Кg1-f3 e7-e5**
* **3. c4:d5 Фd8:d5 4. e2-e3 e7-e5**
* **3. c4:d5 Фd8:d5 4. e2-e3 e7-e5 5. Кb1-c3 Сf8-b4 6. Сc1-d2 Сb4:c3 7. b2:c3**
* **3. c4:d5 Фd8:d5 4. e2-e3 e7-e5 5. Кb1-c3 Сf8-b4 6. Сc1-d2 Сb4:c3 7. Сd2:c3**
* **3. e2-e3 e7-e5**
* **3. Кg1-f3**
* **3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. Кb1-c3 e7-e6**
* **3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. Фd1-a4**
* **3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. c4:d5 Сg4:f3 5. d5:c6 Сf3:c6 6. Кb1-c3 e7-e6**
* **3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. c4xd5 Сg4:f3 5. g2:f3 Фd8:d5 6. e2-e3 e7-e5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. d4-d5 Кc6-a5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. d4-d5 Кc6-e5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. Фd1-a4**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. d4-d5 Кc6-a5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. e2-e3 e7-e5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. Сc1-g5**
* **3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. e2-e4 Сc8-g4**
'

## Manbalar
* Morozevich Aleksandr, Barskiy Vladimir „Chigorin Qorgʻanisi Morozevich boyinsha“ Basilimi: Moskva. „Russian Chess House“, 2007 j., 240 bet.
Debut (shaxmat)

**Debyut** (fr.: debut — boshlash), shaxmat oʻyinida 10-15 yurishdan iborat yurishlar. Kuchlarini jamlab, figuralarini hujumga qulay joylashtirishdan boshlanadi. Uning Ispaniyalik, Italiyalik, Karo-Kani, Alexin mudofasi va boshqa turlari mavjud.

## Manbalar
Mutsio Gambit

** Mutsio gambiti ** (tt. Polerio—Mutsio gambiti) — debyut, shox gambitining koʻp turining biri, quyidagi yurishlardan boshlanadi:

**1. e2-e4 e7-e5 <br /> 2. f2-f4 e5:f4 <br /> 3. Kg1-f3 g7-g5 <br /> 4. Cf1-c4 g5-g4 <br /> 5. 0-0**.

Ochiq debyutlar tarkibiga kiradi.

Ilk bor 1874-yili Chigorin — Davidov partiyalarida oʻynalgan.

## Asosiy davomi
**5…g4:f3 6. F:f3**

## Havolalar
* chessproject.narod.ru
* 64.ru
Shimoliy Koreya yadroviy sinovi (2013)

2013-yil 12-fevralida **[[Shimoliy Koreya]] [[Atom bombasi|yadroviy qurol]] yerosti sinovini** oʻtkazganini maʼlum qildi. Bu Shimoliy Koreya oʻtkazgan uchinchi sinov boʻldi. Yadroviy bomba portlashidan vujudga kelgan zilzila magnitudasi 5,1 boʻldi va Qamrovli Yadroviy Sinovlarni Taqiqlash Shartnomasi Tashkiloti Tayyorlov Komissiyasi hamda AQSh Geologik Xizmati tomonidan aniqlandi. Janubiy Koreya Mudofaa Vazirligi portlash kuchi olti-yetti kilotonna boʻlganini eʼlon qildi. 

Shimoliy Koreya hukumati Xitoy va AQShni boʻlajak sinov haqida oldindan ogohlantirgan edi. 

## Xalqaro javob
Xalqaro hamjamiyat voqea yuzasidan tanqidiy fikrlar bildirdi.

* : Avstraliya Bosh Vaziri Julia Gillard Avstraliya hukumati Shimoliy Koreya tomonidan oʻtkazilgan yadroviy sinovni qattiq qoralashini bildirdi.
* : AQSh Prezidenti Barack Obama sinovni xoinona va mintaqa barqarorligiga rahna soluvchi harakat, deb atadi. U AQSh va uning ittifoqdoshlarini himoyalash yoʻlida ishlar olib borishini bildirdi.
* : Buyuk Britaniya Tashqi Ishlar Kotibi William Hague bunday amallar Koreya yarimorolida osoyishtalik oʻrnatilishiga toʻsqinlik qiladi, dedi.
* : Eron Tashqi Ishlar Vazirligi vakili Ramin Mehmanparast barcha yadroviy qurollar yoʻq qilinishi kerak, dedi.
* : Fransiya Prezidenti François Hollande sinovni qattiq qoralashini va BMT Xavfsizlik Kengashi bilan birgalikda javob amallarini ustida ishlashga roziligini bildirdi.
* : Hindiston Tashqi Ishlar Vazirligi Shimoliy Koreyani mintaqadagi tinchlik va barqarorlikka rahna soluvchi bunday amallardan oʻzini tiyishiga chaqirdi.
* : Isroil Tashqi Ishlar Vazirligi KXDR olib borayotgan bu ishlar ustidan xalqaro hamjamiyat tomonidan keskin choralar koʻrilishi lozim, deb bayonot qildi. 
* : Kanada Tashqi Ishlar Vaziri John Baird Shimoliy Koreyaning bu sinovi mintaqaviy tinchlik va xavfsizlikka xatar solishini aytdi.
* : Olmoniya Tashqi Ishlar Vaziri Guido Westerwelle sinovni qattiq qoraladi va xalqaro hamjamiyatni Shimoliy Koreyaga nisbatan keskinroq choralar koʻrishga chaqirdi.
* : Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligi huzuridagi „Jahon“ axborot agentligi 14-fevral kuni Shimoliy Koreyada yadroviy sinovlar oʻtkazilganini xavotir bilan qarshi oldi. „Oʻzbekiston rasmiy Pxenyanni jahon jamoatchiligining fikriga quloq tutishga va bundan keyin keskinlikni oshirishga va Koreya yarim orolida tinchlik va ishonch oʻrnatilishiga halal beradigan provokatsion harakatlardan tiyilishga qatʼiy chaqiradi“, — deya qoʻshimcha qilingan agentlik xabarida.
* : Rossiya Shimoliy Koreyani bu sinovi bilan xalqaro majburiyatlarni buzgani uchun qatʼiyan qoralashini bildirdi.
*: Turkiya Tashqi Ishlar Vazirligi Shimoliy Koreya BMT XK 1718, 1874 va 2087 raqamli qarorlarini buzganini va bunday amallarni qoralashini bildirdi.
* : Xitoy Tashqi Ishlar Vaziri Yang Jiechi Xitoy Xalq Respublikasi Koreya Xalq Demokratik Respublikasi oʻtkazgan yadroviy sinovga keskin qarshiligini bildirdi.
*: Yaponiya Bosh Vaziri Shinzō Abe sinovni chidab boʻlmas jiddiy tahlika, deb atadi.

## Manbalar

## Havolalar
* Пошалить по-крупному: Пхеньян отметил китайский Новый год ядерным взрывом, *[[lenta.ru]]*
Atomizm

**Atomizm** (yunoncha atomon — boʻlinmas) — xamma narsalar mustaqil element atomlardan tuzilgan, barcha narsaning sodir boʻlishi bu elementlarning aralashishi, birlashishi va boʻlinishiga asoslanadi, deb hisoblaydigan taʼlimot. 19-asr oxirigacha atomizm materiya alohida boʻlinmas zarralar — atomlardan tashkil topgan deb uqtirib keldi. Hozirgi atomizm nuqtai nazaridan elektronlar — elektr „atomlari“, fotonlar — nur „atomlari“ va hokazodir. Yanada kengroq maʼnoda atomizm obyektning diskret (dona-dona), jarayonning, xossaning uzlukliligini bildiradi. Bu taʼlimot materiyaning soʻnggi, oʻzgarmas mohiyati mavjudligini inkor etadi, uning miqdor va sifat jihatdan nihoyasizligiga asoslanadi.

## Yana qarang

* Atom

## Manbalar
Axromat

**Axromat** ( — rangsiz) — sferik va xromatik abberatsiyalari (linzalar nuqsoni) bartaraf qilingan murakkab optik tizim (obyektiv). Ikki linzali (masalan, Durbinlar, geodeziya asboblari, astronomiya refraktorlari) va koʻp linzali (masalan, Mikroskoplar) boʻlishi mumkin. Axromatlar bir-biridan shakli bilan ham farq qiladi.

## Manbalar
Auripigment

**Auripigment** ( — oltin va *pigmentum* — boʻyoq) — mineral. Mishyak sulfidi — As2S3. Tarkibida 61 % As va 39 % S bor. Qattiqligi 1,5—2. S. ogʻ. 3,4—3,5. Rangi oltinsimon-sariq, toʻq sariq, baʼzan qo`ng`ir. Yogʻsimon, yaltiroq, yumshoq. Auripigment epitermal konlar uchun xos boʻlib, realgar AsS, antimonit Sb2S3, oltin va b. minerallar bilan hamda qaynoq mineral buloqlar choʻkindilarida uchraydi. Bundan tashqari, Auripigment vulkan ogʻizlarida, choʻkindi temir konlarida ham boʻladi. Shoh aragʻi (oʻtkir kislotalar aralashmasi) va ishqorda eriydi. Qizdirilsa rangi qizaradi. Elektr oʻtkazmaydi, diamagnit. Auripigment asosan uch oksidli mishyak As203 ishlab chiqarish uchun yoki sariq boʻyoq olishda va koʻnchilik sanoatida terilarni oshlashda ishlatiladi.

## Manbalar

## Havolalar
* Auripigment na Kristallov.NET
* Auripigment v GeoWiki
* Auripigment kak mineralniy pigment
* Auripigment v Kataloge mineralov
* Auripigment v baze Mindat
Auksanometr

**Auksanometr** ( — oʻsaman va metreo - oʻlchayman) — oʻsimliklarning boʻyiga oʻsishini oʻlchaydigan asbob. Tuzilishiga koʻra bir necha xilga boʻlinadi. Eng oddiy Auksanometr darajalarga boʻlingan yey boʻyicha harakatlanuvchi uzun, yengil mil mahkamlangan gorizontal oʻq va yukchali ip oʻtkazilgan gʻildirakdan iborat.

Ipning bir uchi oʻsimlikka bogʻlab qoʻyiladi, oʻsimlik oʻsganda mil buriladi va mil ning harakati shkala boʻyicha hisoblanadi. Gʻildirakka mil oʻrniga koʻzgu mahkamlanishi ham mumkin. Avtomatik yozib oladigan moslamali Auksanometrga auksanograf deyiladi. Oʻsimliklarning oʻsishini qayd qilishda sekinlashtirib kinoga olish eng qulay usul hisoblanadi.

## Manbalar
Atomni uygʻotish

**Atomni uygʻotish** – Atomni normal (risoladagi) energiya holatidan yuqori energiya holatiga oʻtkazish. Atomni yorugʻlik, issiqlik taʼsirida yoki elektronlar bilan bombardimon qilib uygʻotish mumkin. Atom bu jarayon natijasida maʼlum miqdordagi energiyani yutib, uning orbitasidagi elektronlar yuqori energiya holatiga oʻtadi. Masalan, natriy atomini uygʻotish uchun 2 eV yoki 3,2 10-12 erg energiya kerak. Xona temperaturasida atomlarning oʻrtacha kinetik energiyasi 5 • 10-14 erg ga teng, bu uygʻonish energiyasidan 100-marta kichik. Atomning uygʻotilganligini uning normal holatga oʻtishida maʼlum toʻlqin uzunligidagi yorugʻlik chiqarishidan bilish mumkin. Elektron bilan toʻqnashgan atom undan qabul qilib olgan ortiqcha energiyani bir oz vaqt davomida saqlab turib, soʻngra atrofdagi atomlar harakati taʼsirida uni kaytarib beradi va yana normal holatga oʻtadi. Agar gaz bosimi juda kichik boʻlsa, atom ortiqcha energiyani yorugʻlik chikarish bilan kaytarishi mumkin. Agar simob atomining birinchi kritik poten-siali 4,9 eV ga teng boʻlsa, uni shunday energiyali elektron bilan bombardimon qilinganda uygʻotilgan holatga oʻtadi va, aksincha, normal holatga oʻtishi uchun uning ortiqcha uygʻotish energiyasi yorugʻlik kvanti holida nurlanishi kerak. Siyraklashtirilgan simob bugʻini monoxromatik yorugʻlik bilan nurlatilsa, atomning uygʻonishi (optik uygʻonish) roʻy beradi. Yutilgan yorugʻlik kvantining energiyasi qancha boʻlsa, atom qaytargan kvantning energiyasi ham shuncha boʻladi. Masalan, natriy bugʻlarini sariq natriy spektr chizigʻiga mos yorugʻlik kvanti bilan nurlatilsa, u yana qayta shu sariq spektr chizigʻga mos nur chikaradi. Maxsus usullar yordamida atomlarni ikkinchi, uchinchi va boshqa yuqori kritik potensiallar (yuqori energiya holatlari)gacha uygʻotish mumkin. Bu atomning qayta chiqargan energiyasi turli toʻlqin uzunliqdagi yorugʻlik nuridan iborat boʻladi. Uchinchi termik (issiqlik vositasida) uygʻotish usuli yuqori temperatura taʼsiri bilan bogʻliq. Gaz alangasiga kiritilgan osh tuzining zarrasi alangani sariq rangli qilib koʻrsatadi. Spektroskop yordamida alangada natriyning sariq spektr chizigʻi borligini kuzatish mumkin..

## Manbalar
Atom yadrosi momentlari

**Atom yadrosi momentlari** — Atom yadrosining mexanik moment (spin) I, magnit moment va elektr momentlari. Atom yadrosini tashkil qiluvchi nuklonlar yadrodagi harakatlari tufayli orbital harakat miqdori momenti (l) ni hosil qiladi. Nuklon spini bilan qoʻshilib, nuklonning toʻla momentini tashkil qiladi. Atom yadrosining mexanik momenti yadroni tashkil qiluvchi nuklonlarningu lari kombinatsiyasi yigʻindisiga teng boʻladi. Odatda, atom yadrosining mexanik momenti shu yadroning spini deb ataladi. Atom yadrosining magnit momenti uni tashkil qiluvchi nuklonlarning xususiy magnit momentlari yigʻindisidan iborat. Atom yadrolari magnit momentlardan tashqari elektr momentlarga ham ega boʻladi. Bu momentlar yadrodagi zaryadlarning taqsimlanishiga bogʻliq.

## Manbalar
Atom yadrolari izomeriyasi

**Atom yadrolari izomeriyasi** – baʼzi atom yadrolarining nisbatan uzoq yashash vaqtiga ega uygʻongan (metastabil) holatlarda boʻlish hodisasi. Bu hodisani 1921-yilda nemis olimi Otto Hahn va PaB (UZ) izotoplarida kuzatgan. Bu ikki izotop oʻzidan R-zarra chiqarib, bir xil izotop U234, ammo ularning yarim – yemirilish davri har xil boʻlib, UZ uchun 6,66 soat, U uchun 1,175 daqiqa. Xuddi shunday hodisani 1935-yil Igor Kurchatov, Lev Misovskiy va Lev Rusinovlar Vg80 izotopida kuzatganlar. Atom yadrolari izomeriyasi quyidagicha tushuntiriladi: sunʼiy element atom yadrolarining asosiy va uygʻongan holatlarida hosil boʻladi. Koʻpchilik yadrolar juda qisqa vaqt (10-22 – 10_10s) da nurlanish yoki ichki konversiya natijasida uygʻongan holatdan asosiy holatga oʻtadi. Baʼzi yadrolar (izomer yadrolar)da maʼlum uygʻongan holat nisbatan uzoq vaqt (YU-9s dan bir necha oygacha) saqlanib qoladi. Bunday holatlar metastabil holatlar deb ataladi. Veytszekker gipotezasiga asosan metastabil holatlar oʻzining asosiy holatidan kichik energetik oraliq (AYE<0,1 MeV) va katta harakat miqdori momenti bilan farq qiladi. Uygʻongan holat oʻzining asosiy holatidan katta spini bilan farq qilsa, radiatsion oʻtish ehtimoli juda kichik boʻladi. Masalan, Vg80 uchun metastabil holat spini asosiy holat spinidan 3 ga farq qiladi.

Sezilarli miqdorda neytron va proton sonlari toq boʻlgan yadrolarda ham atom yadrolari izomeriyasi mavjud. Ammo koʻpgina neytron va proton sonlari juft boʻlgan yadrolarda Atom yadrolari izomeriyasi juda kichik yashash vaqtiga ega; ajoyib istisnolardan biri gafniy-180 yadrosi (T = 5,5 soat).

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Atom vodorod yordamida payvandlash

**Atom vodorod yordamida payvandlash** — Metallni vodorod muhitida payvandlash. Asosiy issiqlik manbai — ikkita volfram elek¬trod orasida hosil boʻladigan elektr yeyil Yoyning yuksak (3500° gacha) harorati taʼsirida molekulyar holatdagi vodorod atomlarga dissotsiyalanadi (ajraladi) (N2-"2N) va maʼlum miqdorda issiqlik yutadi. Vodorod metall sirtiga tekkanda atomlar yana molekulyar holga oʻtib, yutgan issiqligini ajratadi va metallni yanada koʻproq qizdiradi. Dissotsiyalangan vodorod metallni himoya qiladi. Shu yoʻsinda payvandlangan metallarda (mis va uning qotishmalaridan tashqari) mustahkam va zich choklar hosil boʻladi.

## Manbalar
Autoallergiya

**Autoallergiya** — organizm reaktivligining oʻzgargan holati. Bunda organizm oʻzining toʻqima komponentlari tarkibiy qismlaridan birortasiga ortiqcha sezuvchanlik bilan javob beradi. Autoallergiyada sezuvchanligi ortgan limfotsitlar va autoantitelolar oʻz autoantigenlari bilan qayta reaksiyaga kirishadi.

## Manbalar
Autigen minerallar

**Autigen minerallar** ( — joyida hosil boʻlish, oʻziga xos) — choʻkindi jinslar minerallari, sedimentatsiya yoki choʻkindining oʻz joyida qayta oʻzgarishi natijasida vujudga keladi. Autigen minerallar terrigen minerallar, yaʼni quruqlikdan yuvilib kyoltirilgan chaqiq minerallarning aksi sifatida taʼriflanadi. Autigen minerallar koʻpincha yaxshi kristalli shaklga ega. Turli karbonatlar, eruvchi tuzlar, ruda minerallari, qisman kvars, barit, selestin, dala shpati, seolitlar va b. autigen hisoblanadi. Autigen minerallar choʻkindi togʻ jinsining sedimentatsiya sharoiti va uning keyingi oʻzgarishini koʻrsatadi. AUTO… ( — oʻzim) — qoʻshma soʻz boʻlagi; aynan avtoni anglatadi.

## Manbalar
Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa hamkorligi

**Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa hamkorligi** (*Yevratom*) — Atom energiyasi sohasida birga tadqiqot oʻtkazish va undan birga foydalanish, atom energiyasi va atom sanoati zaxiralarini birlashtirish maqsadida tuzilgan tashkilotincha. Unga dastlab Gʻarbiy Yevropadagi 6 mamlakat (Germaniya, Fransiya, Italiya, Niderlandiya, Belgiya va Lyuksemburg) kirgan. Yevratom 1957-yil 25-martda Rimda imzolangan shartnoma asosida vujudga kelgan. Rivojlangan Yevropa davlatlari tashkiloti boʻlgan bu mustaqil birlashmaga 28 davlat kiradi. Yevropa davlatlaridan tashqari unga Yaponiya, Meksika, Kanada va AQSh aʼzo. Yillik budjeti 80 mln. frank yoki 16 mln. AQSH dollariga teng (1997).

## Manbalar
Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa Agentligi

**Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa Agentligi** (*AEYA*) — Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti (*IHRT*) aʼzolari boʻlgan Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarining atom sanoati sohasidagi birlashmasi. U 1957-yil dekabrda tuzilgan. Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa Agentligining oʻz ustavi, rahbar qoʻmitasi (Parijda joylashgan) va xalqaro kotibiyati bor. Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa Agentligi faoliyati atom korxonalarini birgalikda qurishga, oʻzaro ilmiy-texnika hamtsorligini rivojlantirishga, Atom Energiyasidan foydalanish masalalarida milliy qonun va tartiblarni kelishib olishga qaratilgan. U Atom Energiyasi bo`yicha Yevropa Hamkorligi (*AEYH*) bilan yaqin aloqada.

## Manbalar
Astronomik asbob xatosi

**Astronomik asbob xatosi** — biror bir yoritqichni kuzatishda yoki kattalikni oʻlchashda asbobning nuqsonir notoʻgʻri ishlashi va b. sabablarga koʻra kelib chiqadigan xato. Hamma vaqt kuzatish va oʻlchash natijalarini koʻpaytirib yoki kamaytirib yuboradi. Osmon ismlarini kuzatishda kelib chiqadigan xato teleskop obyektivlari va koʻzgularining turli abberatsiyalari, mikroskoplarining notoʻgʻri ishlashi va texnik nuqsonlari bilan bogʻliqdir. Bularning hammasi izchil (*sistematik*) xato hisoblanadi. Astrofotografiyalarni laboratoriyada koordinatalarni oʻlchash mashinasi, astrofotometr, astrospektrometr va hokazo yordamida oʻlchashda, asboblarni yasashda, oʻrnatish yoki notoʻgʻri ishlashida yoʻl qoʻyilgan izchil xatolar uchraydi. Xatolarning hammasi atrof muhitdagi temperatura oʻzgarishiga bogʻliq. Kuzatish va oʻlchash davrida hamma izchil xatolar tekshiriladi va hisobga olinadi. Shu bilan birga kuzatishda teleskopga bogʻliq boʻlmagan, ammo kuzatish natijalarini izchil oʻzgartiradigan refraksiyani ham hisobga olishga toʻgʻri keladi. Yuqorida aytilgan hamma xatolar hisobga olinganda ham oʻlchash natijalari hisoblab topilgan natijalarga mos tushmaydi. Bu hol oʻlchashda tasodifiy xato borligini koʻrsatadi. Tasodifiy xatoning kelib chiqishi sabablari (qoʻpol xato bundan mustasno) juda murakkab va koʻp. Oʻlchash natijalarini bunday xatodan xoli qilish uchun har bir kattalikni bir necha marta qayta oʻlchash usuli qoʻllanadi. Tasodifiy xatolar nazariyasiga koʻra, istalgan kattalikni koʻp marta oʻlchash uning haqiqiy qiymatiga eng yaqin qiymatni topish imkonini beradi.

## Manbalar

## Havolalar
* http://referat.arxiv.uz
Atmosfera fizikasi

**Atmosfera fizikasi** — Atmosferada sodir boʻladigan hodisalarning fizik qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Atmosferadagi termodinamik jarayonlar, atmosferaning tarkibiy tuzilshi, unda suv bugʻlarining quyuqlanishi, bulut, tuman va yogʻinlarning hosil boʻlish jarayonlari, nurlanish, optik, elektr va akustik hodisalarni oʻrganish bilan shugʻullanadi. Atmosfera fizikasining taraqqiy etishi natijasida atmosferaning Yerga yaqin qatlami fizikasi alohida boʻlim sifatida vujudga keldi. U insoniyat, hayvonot va oʻsimlik dunyosi uchun bevosita ahamiyatga ega boʻlgan hodisalarni oʻrganadi. Atmosfera fizikasining yana bir boʻlimi — atmosferaning yuqori qatlamlari fizikasi. Meteorologik raketalar va yer sunʼiy yoʻldoshlarini uchirishda, sayyoralararo aloqa muammolarini hal qilishda, ob-havoni ifodalovchi hodisalarning toʻla fizik modelini tuzishda bu boʻlimning muhim ahamiyati bor.

## Manbalar
Hujum burchagi

**Hujum burchagi** yoki **ataka burchagi** — 1) (Aerodinamikada)- Uchish apparati qanoti shaklining vatari bilan qanotning ilgarilama harakat tezligi yoʻnalishi orasidagi burchak (rasm, α). Aerodinamik quvurda qanot ilgarilama harakatlanmaydi, balki havo qanotga tomon harakatlanadi; bunda qanot shakli vatari bilan havoning harakat tezligi yoʻnalishi orasidagi burchak Ataka burchagi boʻladi. Ataka burchagi uchish apparatlarining asosiy aerodinamik koʻrsatkichlari: koʻtaruvchi kuch koeffitsiyenti, roʻpara qarshilik koeffitsiyentini belgilaydi. Ataka burchagi kattalashea yoki kichiklashea, uchish apparati qanotiga taʼsir etuvchi aerodinamik kuch va momentlar va, demak, uchish rejimi ham oʻzgaradi; 2) (qishloq xoʻjaligida) — qishloq xoʻjalik quroli disksimon ish organining aylanish tezligi bilan uning harakat yoʻnalishi orasidagi burchak.

## Manbalar