Charminar

**Charminar** () – Haydarobod, Telangana, Hindistonda joylashgan yodgorlik. 1591-yilda qurilgan bu diqqatga sazovor joy Haydarobodning ramzi boʻlib, rasmiy ravishda Telangana gerbi tasvirida aks etgan. Charminarning koʻp yillik tarixini uning yuqori qavatida 425 yildan buyon faoliyat yuritib kelayotgan masjid ifodalab turadi. Tarixiy va diniy ahamiyatga ega boʻlishiga qaramay, u tuzilmani oʻrab turgan mashhur va gavjum mahalliy bozorlari bilan ham mashhur hamda Haydarobodning eng koʻp tashriflar amalga oshiriladigan sayyohlik joylaridan biriga aylangan. Charminar, shuningdek, Qurbon hayiti va Iyd al-Fitr kabi diniy bayramlarni nishonlash joyi hamdir, chunki u shaharning bosh masjidi Makka masjidiga tutashgan.

Charminar Musi daryosining sharqiy qirgʻogʻida joylashgan. Gʻarbda Laad bozori, janubi-gʻarbda esa turli bezaklarga boy Makka masjidi joylashgan. U Hindiston arxeologiya xizmati tomonidan tayyorlangan yodgorliklarning rasmiy roʻyxatida arxeologik va meʼmoriy xazina sifatida roʻyxatga olingan. Masjid nomi urducha *chār* va *minar* yoki *meenar* soʻzlarining kombinatsiyasi boʻlib, bu soʻz „Toʻrt ustun“ deb tarjima qilinadi; masjidda toʻrtta katta archa daraxtidan tayyorlangan va mustahkam bezakli minoralar mavjud.

## Tarixi
Qutb Shohilar sulolasining beshinchi hukmdori Muhammad Quli Qutb Shoh 1591-yilda poytaxtini Golkondadan yangi tashkil etilgan Haydarobod shahriga koʻchirgach, mazkur Charminar masjidini barpo ettiradi.

Tuzilmaning hozirgi vasiysi Hindiston arxeologik tadqiqoti (ASI) oʻz yozuvlarida shunday deb taʼkidlaydi: "Charminar qanday maqsadda qurilganligi haqida turli xil nazariyalar mavjud. Biroq, Charminarning shahar markazida, usha vaqtdakeng tarqalgan xavfli vabokasalligini yoʻq qilinishini xotirlash maqsadida qurilganligi tan olingan. XVII asrdagi fransuz sayyohi Jean de Thévenotning soʻzlariga koʻra, ayrim forscha matnlarda yozilishicha, Charminar ikkinchi islom ming yilligining boshlanishi (hijriy 1000-yil) munosabati bilan milodiy 1591-yilda qurilgan. Bu voqea islom olamida keng tarzda nishonlangan, shuning uchun Qutbshoh voqeani nishonlash va ushbu binoning qurilishi bilan Haydarobod shahriga asos solgan.

Qurilish 1589-yilda boshlangan va masjid ikki yil ichida qurib bitkazilgan. Qurilishga 9 lakh mablagʻ sarflangan, bu oʻsha paytlarda taxminan 2 lak hun/oltin tangaga teng boʻlgan. Binoning ogʻirligi 14000 tonna atrofida, poydevori kamida 30 fut chuqurlikda ekanligi aytiladi. 1670-yilda minora chaqmoq urishi natijasida qulab tushgan. Keyin u taxminan 58 000 rupiy xarajat evaziga qayta taʼmirlangan. 1820-yilda uning bir qismi Sikandar Jah tomonidan 2 million rupiy evaziga taʼmirlangan.

Charminar Machilipatnam port shahri orqali shaharni xalqaro bozorlar bilan bogʻlaydigan tarixiy savdo yoʻli chorrahasida qurilgan. Haydarobodning Eski shahar markazi Charminar quilishi bilan barpo etilgan. Shahar Charminar atrofida toʻrt xil kvadrat shakldagi uylar joylashgan boʻlib, bu hududda yashaydigan aholi punktlariga koʻra ajratilgan. Charminarning shimolida Char Kaman yoki asosiy yoʻnalishda qurilgan toʻrtta shlyuz mavjud. Shahar rejasini ishlab chiqish uchun Erondan qoʻshimcha ravishda taniqli meʼmorlar ham taklif qilingan. Tuzilmaning oʻzi masjid va madrasa sifatida xizmat qilish uchun moʻljallangan edi. U hind-islom meʼmorchiligi uslubida qurilgan boʻlib, fors meʼmorchiligi elementlarini ham oʻzida mujassam etgan. Charminarning kichik namunasi Dabirpura/Nagaboli qabristonida haqiqiy qurilishdan oldin yaratilgan.

Tarixchi Maʼsud Husayn Xon Charminarning qurilishi 1592-yilda yakunlanganini va u aslida 1591-yilda tashkil etilgan Haydarobod shahrida joylashgan ekanligini aytadi . „Days of the Beloved (Sevimlilar kunlari)“ kitobiga koʻra, Qutbshoh 1589-yilda oʻzining boʻlajak malikasi Bhagmatini koʻrgan joyida Charminarni qurdirgan va u islomni qabul qilgandan keyin Qutbshoh shahar nomini „Haydarobod“ deb oʻzgartirgan. Bu hikoya tarixchilar va olimlar tomonidan rad etilgan boʻlsa-da, u mahalliy aholi orasida mashhur folklorga aylangan .

Qutb Shoh ham Dakkani Urdusining ilk shoirlaridan biriboʻlgan. Charminarga poydevor qoʻyish chogʻida daxiniy qoʻshiqlarni aytib namoz oʻqigan boʻlib, ular quyidagicha qayd etilgan:

### Boburiylar hukmronligi
Charminar keyinchalik qoʻlga kiritilgan va Boburiylar imperiyasining ramziga aylantirilgan, Asaf Jah I mashhur tuzilmaning qoʻriqchisi boʻlgan.

Boburiylar imperiyasiga sodiq boʻlgan 80 000 Sepoy birliklari „Charminar garnizoni“ tarkibida yashashgan. Odatda bu majmuani Toj Mahal bilan qiyoslashadi.

### Britaniya Raji
Charminar Haydarobod Nizomi deb nomlanuvchi knyazlik davlati tomonidan boshqarilgan.

## Tuzilishi

File:Minaret of the Charminar.jpg|Charminar minorasi
File:Charminar in detail.jpg|Bezaklar
File:Clock of the Charminar.jpg|Charminar soati, 6-Nizom Mir Mahbub Alixon tomonidan oʻrnatilgan.
File:The interior view of Charminar.jpg|Ichki koʻrinishi
File:Mosque on Second Floor.jpg|2-qavat
File:Panoramic morning view.jpg|Koʻchdan koʻrinishi
File:Charminar in Night.jpg|Tungi koʻrinishi
File:Minarets of the Charminar.jpg|Ikki minorasi
File:Charminar in tri-color lightings.jpg|Charminarning Hindiston bayrogʻi ranglari bilan yoritilishi
File:Charminar - May 2023.jpg|Charminar - may 2023-yil

Charminar masjidi kvadrat shaklida boʻlib, har bir tomoni  uzunlikka ega. Toʻrt tomonning har birida toʻrtta katta ark oʻrnatilgan, ularning har biri toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchaga ochiladigan asosiy kirishga qaragan. Har bir burchakda nafis shakldagi  balandlikdagi minora boʻlib, ularning har biri ikki qavatli balkonga ega. Har bir minora yuqorisi gulbarglarga oʻxshash nafis naqshli gumbaz bilan qoplangan. Toj Mahal minoralaridan farqli oʻlaroq, Charminarning toʻrtta nayli minorasi asosiy inshoot asosiga qurilgan. Yuqori qavatga chiqish uchun 149 ta oʻralgan zinapoyalardan oʻtish kerak. Bundan tashqari, struktura oʻzining koʻplab stukko bezaklari va balustradlar va balkonlarining joylashuvi bilan ham mashhur.

Majmua granit, ohaktosh, ohak va maydalangan marmardan yasalgan boʻlib, har birining ogʻirligi taxminan 14 000 tonnani tashkil qiladi. Dastlab yodgorlik shu qadar mutanosib ravishda rejalashtirilgan ediki, qal’a birinchi marta ochilganda, toʻrtta katta arkning har biri orqali gavjum Haydarobod shahrining toʻrt burchagini koʻrish imkoniyat mavjud edi, chunki har bir arka qirollikning eng serqatnov koʻchalaridan biriga qaragan edi.

Masjid ochiq tomning gʻarbiy qismida joylashgan. Tomning qolgan qismi Qutb Shohi davrida qirollik saroyi vazifasini bajargan. Haqiqiy masjid toʻrt qavatli binoning yuqori qavatinigina egallagan. Gumbazdagi galereyalarning tepasida toshli balkon bilan chegaralangan tom vazifasini oʻtagan terassa mavjud. Asosiy galereyada juma namoziga koʻproq odamlarni sigʻdirish uchun oldida katta ochiq maydon boʻlgan 45 ta yopiq ibodat joylari ham qurilgan.

Toʻrtta asosiy yoʻnalishga qaratilgan soatlar 1889-yilda oʻrnatilgan. Charminar masjidida namoz oʻqishdan oldin tahorat olish uchun oʻrtada vazu (suv sardoni) joylashtirilgan.

## Atrofdagi hudud

Charminar atrofidagi hudud ham xuddi shu nom bilan mashhur. U Charminar saylov okrugi tarkibiga kiritilgan.

### Makka masjidi

Yodgorlik Makka masjidi deb nomlangan yana bir katta masjidni hamoʻz tarkibiga oladi. Qutb Shohilar sulolasining 5-hukmdori Muhammad Quli Qutbshoh islom dinining eng muqaddas maskani Makkadan olib kelingan tuproqdan gʻisht yasashni buyurib, undan masjidning markaziy arkasini qurishda foydalanishga buyruq beradi, shuning uchun ham masjid shu nomni oladi.

### Bozorlari

Charminar atrofida Laad Bazaar nomli mashhur bozor joylashgan. U zargarlik buyumlari, ayniqsa, bilakuzuklar savdosi bilan mashhur. Yaqin atrofdagi Pathargatti bulvari ham oʻzining marvaridlari bilan mashhur boʻlgan muhim biznes koʻchalaridan biridir. Charminar bozori oʻzining eng gullagan davrlarida 14 000 ga yaqin doʻkonga ega boʻlgan. Charminar atrofidagi bozorlar Sarojini Naiduning „Haydarobod bozorlarida“ sheʼrida ham tasvirlangan.

### Char Kaman va Gulzor Houz

Charminarning shimolidagi toʻrtta arka Char Kaman nomi bilan mashhur. Bular XVI asrda Charminar bilan birga qurilgan. Ular *Kali Kaman*, *Machli Kaman*, *Seher-e-Batil ki Kaman* va *Charminar Kaman* nomlari bilan ataladi. Bu arklarning markazida Gulzor houz deb nomlangan favvora joylashgan. Char Kamanning hozirgi ahvoli juda yomonligi sabbali, qayta taʼmirlanishi kerak.

## Maxsus atalgan nomlar, kichik nusxalar va banknotalardagi tasviri
2007-yilda Pokistonda yashovchi Haydarobodlik musulmonlar Karachi shahridagi Bahodurobod mahallasining asosiy chorrahasida Charminarning kichik hajmdagi nusxasini barpo etdilar.

Lindt firmasining shokolad tayyorlovchi ustasi Adelbert Boucher 50 kilogramm shokoladdan Charminarning kichik masshtabli modelini yasashga muvaffaq boʻldi. Uch kunlik mehnat talab qiladigan model 2010-yil 25 va 26-sentyabr kunlari Hindistonning Haydarobod shahridagi The Westin koʻrgazmasida namoyish etilgan.

Charminar Express – Haydarobod va Chennay oʻrtasida harakatlanadigan Charminar nomi bilan ataluvchi tezkor poyezd hisoblanadi.

File:PK Karachi asv2020-02 img88 Charminar Chowrangi.jpg|Pokistonning Bahodurobod, Karachi shahrida qurilgan Charminarning nusxasi
File:Silver one rupee coin from the princely state of Hyderabad featuring the iconic Charminar Gate.jpg|Kumush bir rupiy tanga Knyazlikdagi Haydarobod shtati, Charminar tasvirlangan
File:Five-rupee note from Hyderabad anoyher side.jpg|Asaf Jah VII hukmronligi davrida chiqarilgan beshta Haydarabadiy rupisi banknotalari

Charminar, shuningdek, eski Haydarobod davlatining pul birligida ham tasvirlngan, hozirda muomaladan chiqarilgan Haydarabad rupiyasining tanga va banknotlarida ham uning tasviri uchraydi.

Haydarobod shahri va Telangana shtatining ramzi sifatida mazkur inshoot Kakatiya Kala Toranam bilan birga Telangana gerbida ham tasvirlangan.

## Charminarni piyodalarga aylantirish loyihasi
Charminarni piyodalarga aylantirish loyihasi bu Hindistonning Haydarobod shahridagi mashhur Charminar yodgorligi atrofidagi hududni piyodalar uchun qulay hududga aylantirishga qaratilgan tashabbusdir. Loyiha 2016-yilda Telangana hukumati tomonidan taklif qilingan va shaharning shahar infratuzilmasini yaxshilash boʻyicha katta saʼy-harakatlarning bir qismi hisoblanadi. Charminar har yili millionlab sayyohlarni oʻziga tortadigan tarixiy yodgorlik boʻlsa ham, uning atrofidagi hudud tirband va piyodalar yurish uchun qulay emas. Piyodalar harakatini yoʻlga qoʻyish loyihasi ushbu muammoni hal etish, yodgorlik atrofida avtomobillardan holi hudud yaratish va umumiy piyodalar uchun mavjud holatni yaxshilashga qaratilgan.

Loyiha mehmonlar uchun yanada qulay va mehmondoʻst muhit yaratish maqsadida kengroq boʻlgan piyodalar yoʻlaklari, piyodalar oʻtish joylarini qurish va yoritish holatini yaxshilash, shuningdek, koʻchaga kursilarini oʻrnatish va obodonlashtirishni nazarda tutilgan. Rejaga Charminarga tashrif buyuruvchilar uchun piyodalar zonasidan tashqarida joylashgan maxsus avtoturargohni barpo etish ham kiritilgan.

Loyiha koʻplab bahs-munozaralarga sabab boʻlgan, chunki u amalga oshirilishi hozirda hududda faoliyat yuritayotgan bir qancha koʻcha sotuvchilari va korxonalarni boshqa joyga koʻchirishga sabab boʻlar edi. Biroq loyiha tarafdorlarining taʼkidlashicha, Charminar atrofida piyodalar uchun qulay muhit yaratishning foydasi bu buzish ishlaridan koʻra koʻproq boʻladi.

Umuman olganda, Charminar piyodalarni yoʻlga qoʻyish loyihasi Haydarobodning shahar infratuzilmasini yaxshilash va shaharning eng diqqatga sazovor joylaridan biriga tashrif buyuruvchilar uchun yanada yoqimli va qulay muhit yaratish boʻyicha amalga oshirilayotgan muhim saʼy-harakatlarni oʻzida ifodalaydi. Keyinchalik, 2017-yil yanvar oyida Telangananing yangi hukumati yodgorlikni ekologik toza turizm va meros obyekti sifatida rivojlantirishning maqsadga muvofiqligini baholash uchun loyihani oʻz zimmasiga olish maqsadida 14 kishidan iborat Fransiya delegatsiyasini taqdim etdi. Jamoa atrofdagi Gulzor uyi, Makka masjidi, Lad Bozori va Sardor Mahal kabi hududlarni koʻzdan kechirib chiqqan.

## UNESCOning Jahon merosi roʻyxati

Charminar, Haydarobodning Qutb Shohi yodgorliklari bilan bir qatorda: Golkonda qal’asi va Qutb Shohi maqbaralari UNESCOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Yodgorlikni roʻyxatga kiritish taklifi Hindistonning UNESCOdagi doimiy delegatsiyasi tomonidan 2010-yil 10-sentyabrda berilgan.

## Ziyoratgohning tuzilishi
Bhagyalakshmi ziyoratgohi Charminar etagida joylashgan. Charminarni boshqaradigan Hindiston arxeologik tadqiqoti (ASI) ziyoratgoh tuzilishini hokimiyat ruxsatisiz qurilgan deb eʼlon qilgan. Haydarobod Oliy sudi ibodatxonani yanada kengaytirish ishlarini toʻxtatib qoʻygan. Ziyoratgohning kelib chiqishi haqidagi qarashlar hozirda bahsli boʻlsa-da, hozirgi inshoot 1960-yillarda qurilganligi aniq. 2012-yilda *The Hindu* gazetasi ibodatxonaning hech qachon mavjud boʻlmaganligini koʻrsatadigan eski fotosuratni nashr etdi. Nashriyotdagilar, shuningdek, fotosuratlarning haqiqiyligini tasdiqlovchi eslatmani ham eʼlon qilgan va 1957 va 1962-yillarda olingan fotosuratlarda ziyoratgoh tuzilishiga aloqador hechnima yoʻqligini taʼkidlagan. Bundan tashqari, unda ziyoratgoh yaqinda qurilgan inshoot ekanligini tasdiqlovchi fotosuratlar koʻrsatilgan – ibodatxona inshootini 1990 va 1994-yillarda olingan fotosuratlardagina koʻrish mumkin. Shuningdek, ziyoratgoh 1986-yilda olingan fotosuratda ham koʻzga tashlanadi, u Ogʻa Xon vizual arxivida, MIT kutubxonalari kolleksiyalarida saqlanadi.

## Yana qarang
* Haydarobod Nizomlari
* Haydarobod tarixi
* Haydarobod qirolligi
* Haydarobodning sayyohlik joylari
* Haydarobod shahri
* Telangana shtati

## Manbalar

## Havolalar
* Eski Charminar klip
* Haydarobodning eski shahri bilan birga Charminarning panoramik tasviri ; Earth Platinum Atlacharmin jurnalida chop etilgan
* 
* 
* Tarixni thenewsminute.com saytida toʻldiring