open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mulkdor (gazeta)

"MULKDOR" — haftalik iqtisodiy gazeta. 1994-yil 31-avgustda "Yogʻdu" nomi bilan chiqa boshlagan. 1995-yil 21-yanvardan qozirgi nomda. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi, Koʻchmas mulk birjasi va "Matbuot tarqatuvchi" ak-siyadorlik kompaniyasi. Oʻzbekistonda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davridagi iqtisodiy islohotlarning borishi, kichik va oʻrta biznesning faoliyati, ishbilarmonlar, dehqon va fermerlarning ilgʻor tajribalari keng yoritiladi. Bevosita kichik va oʻrta biznes tuzilmalariga oid xuquqiy-normativ hujjatlar, jahon iqtisodiyotiga doir maʼlumotlar, mahsulotlar va xizmatlar reklamasi, xorij iqtisodiy yangiliklari, turli mavzulardagi ilmiy-ommabop maqolalar eʼlon qilinadi. Gaz.ning "Tadbirkor va huquq", "Mulkdor — sport" kabi ilovanashrlari bor. Gaz. 16 sahifa (A-3 bichim)da bosiladi. Adadi 3,5 ming nusxa (2003). Bosh muharriri M.A.Abdurahmonov.

## Manbalar
Mulkiy jinoyatlar

**Mulkiy jinoyatlar** (OʻzRda) -iqtisodiy jinoyatlardan biri. Mulkiy jinoyatlar oʻzgalar mulkini talontoroj qilish bilan bogʻliq boʻlgan va bogʻliq boʻlmagan jinoyatlarga boʻlinadi. Mulkni talontoroj qilish va talontoroj qilish bilan bogʻliq boʻlmagan, ammo jinoyat tufayli mulkiy zarar kelib chiqadigan jinoyatlar uchun javobgarlik JK "Maxsus qismi"ning 11 — 13-boblarida nazarda tutilgan. Mulkni talontoroj qilish uchun javobgarlik Oʻzbekiston Respublikasi JKning 10-bobida berilgan boʻlib, bularga bosqinchilik (JK, 164modda), tovlamachilik (JK, 165modda), talonchilik (JK, 166modda), oʻzlashtirish yoki rastrata qilish (JK, 167modda), firibgarlik (JK, 168modda), oʻgʻrilik (JK, 169modda) jinoyatlari kiritilgan. Mulkni talontoroj qilish — oʻzganing mulkini yoxud mulkiy huquklarni q.asddan qonunga xilof ravishda gʻaraz niyatlarda qaytarib bermaslik maqsadida qonuniy egasi yoki mulk uchun javobgar boʻlgan yoxud mulkning gʻayriqonuniy egallanishiga toʻsqinlik qilgan shaxsdan aybdorning oʻz ixtiyoriga yoki bo-shqaning ixtiyoriga olinishidir. Mulkiy jinoyatlarning predmeti — insonlarning mehnati natijasida yaratilgan, iqtisodiy jihatdan foydali sotish, sotib olish va almashuv qiymatiga ega boʻlgan, insonlarning moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondiradigan buyumlar, sanoat yoki qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, shuningdek, Oʻzbekiston puli yoki chet el valyutasi hisoblanadi. Oʻzgalar mulkini talontoroj qilish bilan bogʻliq boʻlmagan jinoyatlarga, aybdorning qarakati tufayli mulk shaklidan qati nazar, oʻzgalarning mulkiga zarar yetka-zuvchi yoki mulkni nobud qiluvchi jinoyatlar (JKning 170— 174moddalari), iqtisodiy asoslarga putur yetkazuvchi jinoyatlar (JKning 175— 185moddalari) hamda xoʻjalik soqasidagi jinoyatlar (JKning 186—192moddalari) kiradi.

Mirzayusuf Rustamboyev.

## Manbalar
Mulkiy zarar

**Mulkiy zarar** (Oʻzbekiston Respublikasi da) - jismoniy yoki yuridik shaxsga yetkazilgan moddiy zarar. Mulkiy zarar va uni qoplash masalalari fuqarolik xuquqiga taalluk,li masalalardir. Umumiy qoidaga binoan, yetkazilgan Mulkiy zarar toʻla miqdorda qoplanishi kerak. Yetkazilgan Mulkiy zararni kamroq miqdorda qoplashga faqat qonun yoki shartnomada nazarda tutilgan hollarda yoʻl qoʻyiladi. Mulkiy zarar "haqiqiy zarar" va "boy berilgan foyda" kabi turkumlarga boʻlinadi. Haqiqiy zarar deganda, buzilgan mulkiy huquqni tiklash uchun qilingan yoki qilinishi kerak boʻlgan harajatlar, mol-mulkning yoʻqolishi, kamayishi, nobud boʻlishi, shikastlanishi tushuniladi. Boy berilgan foyda deganda, zarar koʻrgan shaxsning huquqlari buzilmaganida olinishi mumkin boʻlgan, lekin olinmay qolgan daromad tushuniladi. Amaldagi fuqarolik kodeksida Mulkiy zarar mulkiy va ashyoviy huquqlar buzilgan takdirda qoʻllanishi mumkin boʻlgan javobgarlik si-fatida belgilangan. Davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari yoki ushbu organlarning mansabdor shaxslarining gʻayriqonuniy harakatlari (harakatsizligi), shuningdek, ushbu organlarning qonunga muvofiq boʻlmagan hujjatlari Mulkiy zarar yetkazilishiga sababchi boʻlishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga koʻra, har bir shaxsga davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalarining gʻayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi (44modda). Bu asosiy qoida Fuqarolik kodeksida ham oʻz ifodasini topgan. Unga koʻra, davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari fuqaro yoki yuridik shaxsning huquq va manfaatlarini gʻayriqonuniy ravishda buzishga qaratilgan hujjat qabul qilsa, bunday hujjatni haqiqiy emas deb topish va bunday hujjat natijasida yetkazilgan Mulkiy zararni undirish haqida fuqarolar, yuridik shaxslar sudga murojaat qilishlari mumkin. Yetkazilgan Mulkiy zararni davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari yoki mansabdor shaxs toʻlaydi.

Hojiakbar Rahmonqulov.

## Manbalar
Mulkni xatlash

**Mulkni xatlash** (OʻzRda) — molmulkni roʻyxatga olish va uni tasarruf etish man etilganligini eʼlon qilish, zarur hollarda esa, mol-mulkdan foydalanish huquqini cheklash, uni olib qoʻyish va saqlashga topshirish. Fuqarolik protsessida Mulkni xatlash sud qal qiluv qarorlarini ijro qilish bosqichida, daʼvoni taʼminlashning bir chorasi sifatida qoʻllanadi. Jinoyat protsessual qonunchiligida esa, fuqaroviy daʼvolarni taʼminlash maqsadida tergovchi ham Mulkni xatlashi mumkin. Bunday paytda bayonnoma tuzilib, uning nusxasi tilxat asosida mulk egasiga beriladi. Mulk xatlangach, uning egasi: mulkni sotib yuborish, sovgʻa qilish, almashtirish, garovga qoʻyish kabi huquqlardan mahrum boʻladi. Mulkni xatlash dalolatnoma orqali rasmiylashtiriladi. Dalolatnomada: u tuzilgan vaqt va joyi, sud ijrochisining, dalolatnoma tuzilishida ishtirok etgan shaxslarning ism-shariflari, Mulkni xatlash uchun asoslar, undiruvchi va qarzdorning ism-shariflari, mulk haqidagi maʼlumotnoma, uning tavsifi va qiymati, mulkni saqlashga berilgan shaxsning nomi, Mulkni xatlash jarayonida qatnashgan shaxslarning eʼtirozlari va shahrik. koʻrsatiladi. Dalolatnomaga sud ijrochisi,qarzdor va dalolatnoma tuzilishida ishtirok etgan shaxslar imzo chekadi. Mulkni xatlash jarayonida sud ijrochisi noqonuniy xatti-harakatlar qilgan (mas, qonun boʻyicha xatlash mumkin boʻlmagan mulkni roʻyxatga olgan) boʻlsa, manfaatdor shaxslar sudga shikoyat bilan murojaat qilishlari mumkin.

Muzaffarjon Mamasiddiqov.

## Manbalar
Mulla Shodiy

**Mulla Shodiy** (**Mula Shodi**) (XVI asr) — Shayboniylar davri tarixchisi.

Uning hayotiga oid maʼlumotlar juda kam. Mulla Shodiy Shayboniyxonning inisi Mahmud sulton saroyida xizmat qilgan, fors tilida yozilgan Fathnoma asari muallifi. Dostonni Mahmud sulton topshirigʻiga binoan yozgan. Asarda Shayboniyxonning Samarqandni bosib olguniga qadar Dashti qipchoq, Movarounnahr va Xorazmdagi hayoti va faoliyati bilan bogʻliq asosiy siyosiy voqealar; Xorazmning toponimikasi, asosan, Vazir va Adak shahar-qalʼalar toʻgʻrisida, Qorakoʻldagi xalq qoʻzgʻolonining bostirilishi, urushlarda koʻplab aholining qoni toʻkilganligi va ularning ogʻir ahvoli haqida maʼlumotlar keltirilgan. Asarning qoʻlyozma nusxalari Rossiya, Tojikistonda va Oʻzbekistonda Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyot
* Axmedov B.A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., T., 1985.

## Manbalar
Mulla Gʻoyib

**Mulla Gʻoyib**, Koʻr Gʻoyib, Gʻoyib — xalq ijodida yaratilgan afsonaviy obraz, baxshilar piri. Fozil Yoʻldosh oʻgʻlidan 1934-yilda yozib olingan. Dostonda tasvirlanishicha, M. Gʻ. buxorolik boʻlib, shu yerda taxsil olgan. Us tozi Eshon Namoz imomlik qilayotganda, orqada imomga iqtido qilib namoz oʻqiyotgan qizlarga ikki bor nazartashlagani uchun koʻr qilingan. Eshon M.Gʻ.ga koʻzining xuni evaziga baxshilarning dastlabki ilhom makoni Murodbaxsh gʻoriga borib tunashga ruxsat bergan. Murodbaxsh gʻori haqidagi afsonaga koʻra, gʻor oldida buloq boʻlib, gʻorning toʻrida vassa (toqi) yoʻnib turgan usta (dev) bor. Agar boʻlajak baxshi gʻor oldida tunab, buloq suvidan ichib, unga kira olsa, usta doʻmbira yasab berib, juda oz fursatda baxshilik yoʻllarini oʻrgatar ekan. Murodbaxsh gʻori oldida tunagan M. Gʻ. ham bexosdan shoirlik salohiyatiga ega boʻlib, Buxoro koʻchalarida qoʻshiq aytib yurganda, sheʼriyatni gunoh sanagan amir uni zindonga tashlatadi. M. Gʻ. zindonda ham soʻz va sozning qadimiyligini, uning Odam Atodan qolganligini kuylab, zindondan qutulib ketadi. Dostonchilikni ilohiy, sirli sanʼat sifatida tushunishdagi qad. tasavvurlarga koʻra, baxshilar M. Gʻ. ni oʻz pirlari hisoblaydilar.

## Manbalar
Mullaboy Mansurov sirki

**Mullaboy Mansurov Sirki** - birinchi professional oʻzbek sirk truppasi. Mullaboy Mansurov 20-asrning boshida koʻchma sirk va turli tomoshalarni uyushtirishda dong taratgan. Oʻzining tashkilotchiligi va xalq sanʼatini yaxshi bilishi tufayli, tarqoq sirk toʻplarini birlashtirib, 1903-yil Toshkentda Yevropa shaklidagi dastlabki oʻzbek sirk truppasini tuzdi. Truppada aka-uka Rahmon va Parzin Abduxalilovlar (chigʻiriqchi va muallaqchilar), Muhammad (Chaqqon) Xoʻjayev bilan Qodir bola (akrobat), Karim Zaripov bilan Ortiq qiziq (bambuk; biri 4—5 metrli yogʻochni qorniga qoʻyib, ikkinchisi oʻsha yogʻoch ustiga chiqib oʻynagan), Muqiddin Shokirov ("besuyak"), Kal Shokir (jonglyor), Said-afgʻon (qilichboz), Yusufjon qiziq Shakarjonov, Sobir qori va Rafiq qiziq (qiziqchilar), Zokirjon Ovulov (jarchi), Ashirmat va Kenja-boy (surnaychi) singari 20 dan ortiq kishi uyushgan. Mullaboy Mansurov oʻzi boshliq va badiiy rahbar boʻlgan hamda oʻrgatilgan otlar bilan manejga chiqqan.

1904—06 yillarda M.Mullaboy Mansurov Sirki Turkiston oʻlkasi, Buxoro amirligi, Xiva xonligi, hattoki Sharqiy Turkiston (Sinszyan) shahar va qishloklarida oʻz tomoshalari bilan gastrolda boʻlgan. 1908—09 yillar M.Mullaboy Mansurov Sirki yana bir nechta mayda toʻplarga boʻlinib ketdi. Oʻzbek sirk artistlari uchun M.Mullaboy Mansurov Sirki professional maktab vazifasini oʻtadi va ular bu yerda faoliyat koʻrsatib, oʻz mahoratlarini birmuncha oshirishdi va murakkab mashklarni oʻzlashtirib, repertuarni kuchaytirishdi. M.Mullaboy Mansurov Sirkining tashkil boʻlishi tarqoq sirk oʻyinchilari birlashib, yaxlit dastur bilan maydonga chiqishida muhim ahamiyat kasb etdi.

Poʻlat Toshkanboyev.

## Manbalar
Mulla

**Mulla** (arab.) — Oʻrta Sharq, Markaziy Osiyo mamlakatlarida Madrasa taʼlimini olgan shaxs. Kuchma maʼnoda — bilimdon, dono, savodli, ilmli odam.

## Manbalar
Mulla Abdulqahhor

**Mulla Abdulqahhor**, Qahhorbek (1884, Gʻijduvon tumanidagi Saidkent qishlogʻi — 1924, Qizilqum) — Buxoroda Qizil armiyaga qarshi harakat rahbarlaridan biri, yirik ulamo. Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil olgan. Buxoro bosqinidan soʻng, sobiq hukmdor Sayd Olimxonning farmoni bilan Mulla Abdulqahhor Gʻarbiy Buxorodagi 15000 nafar askarga Bosh qoʻmondon qilib tayinlandi (1920-yil kuzi). Uning rahbarligida Buxoro, Karmana, Nurotadagi 20 dan ortiq qoʻrboshi guruxlari birlashtirildi.

1921-yilda Mulla Abdulqahhor Gʻijduvon, Shofirkon, Vobkent, Romitanda oʻz hokimiyatini oʻrnatgach, Nurota viloyatiga yurish qildi. Oʻz qarorgohini Nurotada joylashtirgach, bu yerdan atrofdagi tumanlarga o’z vakillarini joʻnatib, aholini qizil askarlarga qarshi kurashga koʻtardi. Sayd Olimxonning yozishicha, bu paytda uning qoʻl ostida 25000 yigit toʻplangan. Mulla Abdulqahhor Buxoroga yurish qilib uning bir qismini egalladi, Bahouddin Naqshband ziyoratgohini qizil askarlardan ozod qildi (1922-yil mart). Biroq, Turkiston fronti jangchilari, Zakaspiydan yetib kelgan S. M. Budyonniynnng otliq armiyasi va qizil askarlarning boshqa kuchlari Mulla Abdulqahhor qoʻshinini Buxorodan siqib chiqardi. Bu magʻlubiyatdan soʻng u 1923— 24-yillarda oʻz harakatlarini Karmana va Nurota viloyatlarida yana faollashtirdi. Mulla Abdulqahhor bilan Ibrohimbek va Sayd Olimxon oʻrtasida doimiy aloqalar boʻlgan. Mulla Abdulqahhor va Sayd Aʼzam Xoʻja imzolari bilan „Buxoro, Turkiston va Kavkazning barcha musulmonlariga“ murojaatnoma chiqarilgan (1924-yil mart). Qizil askarlar bilan boʻlgan toʻqnashuvlarning birida (1924.21.6) u ogʻir yarador boʻldi va magʻlubiyatga uchradi. 1924-yil yozi va kuzida Gʻijduvon tumanining Gʻishti va Katta Gʻamxoʻr qishloqlarida, Nurota togʻlarida, Shofirkon tumaniga tutash Qizilqumning Jilvon qumliklarida qattiq toʻqnashuvlar boʻldi. Qizilqumda boʻlgan ana shunday janglarning birida Mulla Abdulqahhor halok boʻldi.

## Yana qarang

* Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

## Adabiyot

* Amir Sayyid Olimxon, Buxoro xalqining hasrati tarixi, T., 1991; Oʻzbekistonning yangi tarixi. 2-kitob [Oʻzbekiyeton sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Rajabov Q., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.

Qahramon Rajabov.

## Manbalar
Mullaqandovlar

**Mullaqandovlar** — aka-uka maqomchi xonanda va sozandalar. Oʻzbekiston xalq artistlari (1936). Mixail Aronovich (1896—Samarqand — 1956). Ota Jalol Nosirov, Levina hofiz Boboxonovlardan maqomlarning cholgʻu va ashula yoʻllarini urgangan. Akalari Nasim, Abo, Shalamo, Manashi va ukasi Gabriel M. bilan birgalikda maqom ijrochiligida tanilgan. Samarqanddagi turli madaniyat va teatr muassasalari (1923—41 va 46—48), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1941—46), Oʻzbekiston radiosi krshidagi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri (1949—52) da xonanda va sozanda (tanbur, doyra). Maqomlarning cholgʻu va, ayniqsa, ashula yoʻllarini mahorat bilan ijro etgan. U ijro etgan Talqini Uz zol, Nasri Uz zol, Talqini Ushshoq, Nasri Ushshoq, Savti kalon, Moʻgʻulchai Navo va boshqa murakkab ashula yoʻllarini Yu. Rajabiy notaga olib, Shashmaqom nashrlarida keltirgan. Repertuaridan oʻzbek, tojik ashulalari keng urin olgan. Gabriel Aronovich (1900— Samarqand — 1971). Samarqanddagi buxoro yahudiylari klubi (1921—23), Oʻzbek davlat musiqali teatri (1932— 35)da xonanda va sozanda (tor, tanbur, dutor, doyra), Samarqanddagi yahudiylar teatrida aktyor, xonanda va sozanda (1935—41), Oʻzbek davlat filarmoniyasida (1941—50) xonanda va sozanda. Repertuaridan Samarqand Ushshogʻi, Qoʻqon Ushshogʻi, Oromijon, Qashqarchai Buzruk, Iroq, Toshkent Irogʻi kabi maqom yoʻllari bilan birga oʻzbek bastakorlari ashulalari ("Bebokcha", "Guluzorim" va boshqalar), tojik ("Diliman", "Xokistari dil" va boshqalar), ozarbayjon ("Qurbon oʻlam" va boshqalar) ashulalari oʻrin olgan.

## Manbalar
Mullit

**Mullit** — 1) silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi doim bir xil emas (ZA12O3- 2SiO2). Romb singoniyali. Qattiqligi 6—7; zichligi 3,2 g/sm3. Erish temperaturasi 1810°. Sof M. rangsiz; temir va titan oksidi qoʻshilganlari pushti va koʻk rangda. M. A12O3 ning SiO2 bilan yagona birikmasidir; yukori t-para bardoshli. Tabiatda kam uchraydi. Tabiiy sharoitda yukori temperaturada kaolin va sillimanit guruhidagi minerallardan hosil boʻladi. Mall (Mull, Shotlandiya) o.dagi toʻrtlamchi davr lavalarida yuqori temperaturada erigan gilli qoʻshimchalarda topilgan. Elektr pechlarda giltuprok va kvarsning, shuningdek, kianit, sillimanit va andaluzit aralashmasini eritib olinadi. Oʻzbekistonda M. Angren qoʻngʻir koʻmirkaolin konida uchraydi. U konda sodir boʻladigan yer osti yongʻinlari (gliyej) natijasida hosil boʻladi; 2) sintetik M. olovbardosh material lar, chinni va boshqa tex. mahsulotlar olishda muhim qoʻshilma hisoblanadi; elektr pechlarda alyuminiy silikatlarini eritib olinadi.

## Manbalar
Muloyimat

**Muloyimat** (arab. — munosiblik, hamohanglik) — musulmon Sharq musiqasi nazariyasida yoqimli, hamohang tovushlar va boʻʼd (interval)lar. Aksi — munofirat.

## Manbalar
Muloqot (maʼnolari)

**Muloqot**:

* Muloqot - **Muloqot**
* Muloqot (jurnal) - "MULOQOT" — milliy, ijtimoiysiyosiy va tarixiybadiiy jurnal.
Muloqot (jurnal)

"Muloqot" — milliy, ijtimoiy-siyosiy va tarixiy-badiiy jurnal. Muassisi: Oʻzbekiston xalq demokratik partiyasi Markaziy kengashi.

1991-yil yanvardan nashr etila boshlagan. Jur. sahifalarida Oʻzbekiston Respublikasining ijtimoiy-siyosiy, madaniy-iqtisodiy, maʼnaviy-maʼrifiy hayoti yoritib boriladi. Mustakillik zamonida xalq va yurt hayotida sodir boʻlgan oʻzgarishlar, islohotlar ilmiy-ommabop ravishda tahlil kilingan maqolalar bosiladi. Jur. sahifalarida turli jamoa tashkilotlari, jamgʻarmalar faoliyatining dolzarb muammolari yuzasidan tanqidiy taxlillar va amaliy takliflar oʻrtaga qoʻyiladi. Adadi 5.190 (2003). Bosh muharriri Barot Boyqobilov.

## Manbalar
Mulda

**Mulda** (nem. mulde — togʻora) (geologiyada) — qiya sinklinal burmalanish yoki tektonik choʻkish natijasida shakllangan tovoqsimon yotqiziklar. Baʼzan sinklinal burmalarning pastki qismi ham M. deb ataladi. Geosinklinal-orogen va platforma strukturalarining oraligʻida qoʻshimcha deformatsiya natijasida vujudga kelgan va koʻpincha qoʻngʻir koʻmir havzalari paydo boʻlishi bilan bogʻliq M.lar farq qilinadi.

Konlarni qazib olish natijasida paydo boʻladigan va taʼsiri yer yuzasigacha tarqaladigan jinslarning siljish hollari choʻkish yoki siljish M.si deb yuritiladi. Yer ostidan foydali qazilmalar kazib olinadigan hududlarda choʻkish ehtimoli boʻlgan, yaʼni siljish M.sida bino va inshootlar qurilishi taqiklanadi, bu maydonlar konga ajratilgan hudud deb hisoblanadi. 

## Manbalar
Shoista Mullajonova

**Mullajonova Shoista Rubinovna** (1925.3.9, Dushanba) — opera xonandasi (lirik soprano), Tojikiston xalq artisti (1957). Nihoyatda keng nafasli, kuchli, ayni paytda oʻziga xos va yoqimli ovoz sohibasi. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1953). 1941—43 yillar (yana 1958-yildan) Tojik filarmoniyasida, 1944—58 yillar Tojik opera va balet teatrida ishlagan. Eng yaxshi partiyalari: Mohim (Lenskiy, "Tohir va Zuhra"), Guluzor (Balasanyan, "Vose qoʻzgʻoloni"), Marfa (Rimskiy—Korsakov, "Shoh qayligʻi"), Gulchehra (U. Hojibekov, "Arshin mololon") va boshqa M. tojik xalq qoʻshiklari, Tojikiston va Oʻzbekiston kompozitorlarining asarlari va boshqa xalqlar qoʻshiklarining mohir ijrochisi sifatida tanilgan.

## Manbalar
Mullanafas Qodirberdi oʻgʻli

**Mullanafas Qodirberdi oʻgʻli** (1810, Seraxs yaqinida (hozirgi Ashxobod viloyati) – 1862) – turkman shoiri, musiqachi. Madrasada tahsil olgan. Insoniy sevgi, mehr-muhabbat Mullanafas lirikasining bosh mavzusi hisoblanadi.

Asarlarida oʻz davrining ilgʻor kishisi sifatida ayollarni, ularning aql-u zakovati, goʻzalligi va samimiyligini aks ettirgan („Sevgilim“, „Kelaqol“, „Unutma“, „Durdaxonga“ va boshqalar). Mullanafas sheʼriyati hayotiy voqealarga boy. Sheʼrlarida xalqning hayoti va urf-odatlari tasvirlangan. Ayrim sheʼrlari baxshilar repertuaridan yozib olingan. „Zuhra va Tohir“ ijtimoiy-romantik dostoni mashhur. Sharq xalqlari oʻrtasida mashhur syujet asosida yozilgan mazkur doston turkman sheʼriyatining eng salmoqli asarlaridan biridir. Bu doston asosida musiqali drama va opera yaratilgan.

Asarlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan, hofizlar repertuaridan oʻrin olgan.

## Adabiyot
* Kekilov A., Velikiy lirik, Ashxabad, 1963.

## Manbalar
Multi...

**Multi...** (lotincha multum — koʻp, ancha) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi boʻlib, biror narsaning koʻpligini, koʻp kaytarilishi (karraliligi)ni bildiradi (mas, multivibrator).

## Manbalar
Multivibrator

**Multivibrator** (multi... va lot. vibro — tebrataman) — ikki kuchaytirgich (lampa) li elektr tebranishlar generatori. Ikkala kuchaytirgich oʻzaro musbat teskari aloqa bilan bogʻlangan. M.ning elektron lampalar, tranzistor, tiristor va integral sxemapardan yasalgan bir necha variantlari bor. M.da tebranish birdaniga bir holatdan (lampa L1 — ochiq, lampa L2 — berk) ikkinchi teskari holatga (lampa L, — berk, lampa L2 — ochiq) oʻtadi (1rasm). M.da Gs dan minglarcha kGs chastotali toʻlqinlar hosil qilish mumkin. Tranzistorli M. keng qoʻllanadi. Agar bir tipdagi (r—p—r yoki p—r—p) tranzistorlardan foydalanilsa, kuchaytirgichlar galmagal uygʻonadi (G, vaqtda bir kuchaytirgich, T2 vaqtda ikkinchi kuchaytirgich uygʻongan holatda boʻladi, 2rasm). Bunday M. ikki fazali M. de-yiladi. Koʻp fazali (p fazali) M.lar ham bor. M. televideniye, radiolokatsiya va boshqalarda aloqa impulyelari olish, chastotani koʻpaytirish va boʻlish hamda elektr zanjirlarni kontaktsiz almashlab ulashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Multiplikator (iqtisodiyot)

**Multiplikator** ( — „koʻpaytiruvchi“, „oshiruvchi“) — iqtisodiyotdagi moliyaviy okimlarning ikki (baʼzan ikkitadan koʻprok) koʻrsatkich (parametr)lari oʻrtasidagi bogʻlanishlarni [mas, davlat byudjeta xarajatlarining oʻsishi bilan yalpi ichki mahsulot (YIM) ning hajmi, depozitlar hajmi bilan muomalada boʻlgan pul massasi oʻrtasidagi) tavsiflovchi koʻrsatkich. Akselerator (ishlab chiqarish hajmini oshirish natijasida ishlab chiqarishga jalb etiladigan yangi investitsiyalar necha marta koʻpayishini aks ettiradigan makro-iqtisodiy koʻrsatkich) bilan birgalikda qoʻllanadi. „Multiplikator“ tushunchasini iqtisodiy amaliyotga birinchi marta John Maynard Keynes kiritgan. Paul Samuelson va boshqa tomonidan rivojlantirilgan. Harajatlar, daromadlar, investitsiyalar yoki boshqa moliyaviy okimlarning kaysi to-ifasi boshlangʻich asos tarzida olinishiga qarab multiplikatorlarning investitsiya xarajatlari Multiplikator, hukumat xarajatlari Multiplikator, xarajatlar Multiplikator va boshqa turlari bor. Multiplikativ samara (Multiplikator samarasi) asosida iktisodiyotning bir subyekti xarajatlari boshqa subʼyektning daromadini hosil kilish hodisasi yotadi. Masalan, davlat byudjetining xarajatlari (ijtimoiy ehtiyojlar, sogʻlikni saqlash, yangi kurilishlar, harbiy texnika sotib olish, davlat apparatini saqlash va hokazo) turli korxonalar, muassasalar daromadlarini (sogʻliqni saqlash muassasalari va tibbiyot xodimlari, qurilish tashkilotlari, harbiy qurol-yarogʻ ishlab chiqaruvchi korxonalar) hamda, umuman, fuqarolar (pensionerlar, davlat muassasalari xodimlari va boshqalar) daromadlarini yaratadi. Oʻz navbatida bu korxonalar, tashkilotlar va fuqarolarning xarajatlari ular bilan texnologik zanjir boʻyicha bogʻliq boʻlgan korxonalar daromadini hosil qiladi; byudjet hajmining bir birlikka ortishi YIM hajmini 2, 3 va undan ortiq birlikka koʻpayishiga olib kelishi mumkin. Xuddi shunga oʻxshash davlat xarajatlari koʻlamining kamayishi multiplikatorga, YIM hajmini tegishlicha pasayishiga olib keladi. Bu davlat xarajatlari multiplikatori deb ataladi. Soliq multiplikatori — soliq toʻlovlari hajmi oshganda (kamayganda) YIM hajmining pasayishi (koʻpayishi) koʻlamini koʻrsatadi. Muvozanatli byudjet multiplikatori — davlat xarajatlarining koʻpayishi (qisqarishi) soliqlarni oshirish (pasaytirish) bilan qoplanadigan sharoitlarda YIM oʻsishi (pasayishi)ni tavsiflaydi. Pul multiplikatori — pul bazasining (bevosita Markaziy bank tomonidan muomalaga chiqariladigan pullar) oʻsishi natijasida pul massasining koʻpayishini tavsiflaydi. Pul multiplikatori umuman iqtisodiyotning, xususan bank tizimining muomaladagi pul massasini koʻpaytirish imkoniyatlarini aks ettiradi. Pul multiplikatori baʼzan *kredit multiplikatori*, *depozitlar multiplikatori* yoki *bank multiplikatori* deb ham ataladi.

## Adabiyotlar
* Oʻlmasov, Ahmadjon. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Multiplikator (qurilma)

**Multiplikator** - 1) mashina valining aylanishlar chastotasini (sonini) oshirish uchun moʻljallangan qurilma. Kuchaytiruvchi tishli uzatmalardan iborat. Alohida mexanizm tarzida tayyorlanadi. Mashina valining aylanishlar chastotasi muayyan opera-siyani bajarish uchun yetarli boʻlmagan hollarda M.dan foydalaniladi. M. asosan turli sinov ishlarida, lab.da qoʻllanadi; 2) suyuklikning bosimini oshirish uchun moʻljallangan gidravlik qurilma. Birbiriga tutashtirilgan ikki silindrdan iborat (rayem). Silindrlardan biri yuqori bosimga, ikkinchisi past bosimga moʻljallanadi. Past bosim silindrida katta diametr (D) li porshen joylashgan. U yuqori bosim silindrida joylashgan kichik diametr (d) li plunjer bilan biriktirilgan. Ish silindriga boradigan bosim R dan -g- marta (40—60-marta) katta boʻladi. M. gidravlik presslarda, pnevmogidravlik kuchaytirgichlarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Multiprogrammalash

**Multiprogrammalash** (multi... va *programma*) — turli masalalarga taalluqli bir necha dastur (programma)ni raqamli hisoblash mashinasi (RHM) da bir vaqtda bajarish usuli. Koʻp dasturli rejimda RHM xotirasida bir yoʻla bir necha masala dasturi boʻladi. Bir dastur tugashi bilan (yoki bir dasturni bajarish kechiksa) M. 2das-turga oʻtishga imkon beradi. Agar RHM bir vaqtda bir necha abonentning dasturi bilan band boʻlsa, u koʻp dasturli rejimda, bir abonentning dasturi bilan band boʻlsa, bir *dasturli rejimda* ishlayotgan hisoblanadi. M.dan asosiy maqsad — RHM qurilmalarining boʻsh turib qolishiga yoʻl qoʻymaslik, ish unumdorligini oshirish. Boshkaruvchi dastur (monitor) bir dastur tugashi bilan 2-dasturning bajarilishini taʼminlaydi. M. apparat va dastur vositalari bilan amalga oshiriladi. Apparat vositalariga xotira muhofazasi va toʻxtatishlarni tashkil qilish kiradi. Dastur vositalari *dispetcherdasturlar* va programmalash tillaridan iborat.

## Yana qarang
• Hisoblash texnikasi

## Manbalar
Mulchalash

**Mulchalash** (ing. mulch — qoplash) — tuproq betini kalin mulchaqogʻoz yoki havol (poxol, torf, chirindi, goʻng va boshqalar) materiallar bilan yoppasiga yoki qator oralatib yopish. M. oʻsimlikning oʻsishi sharoitiga ijobiy taʼsir etadi; yer betidan namning bugʻlanishini kamaytiradi, sutka davomida haroratning oʻzgarish amplitudasi muqobil boʻlishini taʼminlaydi, yer betini suv yuvib ketishi va shamol uchirib ketishidan himoya qiladi, tuproq strukturasini saqlash va yaxshilash imkonini beradi, tuprokda kechadigan biokimyoviy foydali jarayonlarni kuchaytiradi; natijada oʻsimlikning oziqlanishi yaxshilanadi, yer betini qatqaloq bosishdan saqlaydi.

Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan yengil mexanik tarkibli va qumoq tuproklari sharoitida ekinlarni yetishtirishda, tuproqning ustki qismini mustahkamlovchi va uni yuvilishi hamda shamol koʻtarib ketishidan saklovchi oraliq ekinlar angʻizi mulcha vazifasini bajaradi. M. kuchli shamol eroziyasi kuzatiladigan yerlarda cheklangan maydonlarda qoʻllanadi. 20-asrning 90-yillar oxirida Oʻzbekistonda chigitni Andijon texnologiyasi asosida plyonka ostiga ekishda M.ning yangi usuli katta maydonlarda amalga oshirilmok,da. Bunda chigit ekish bilan bir vaqtda pushta ustiga seyalkaga oʻrnatilgan maxsus moslama yordamida plyonka toʻshalib, har bir uyaga 3—4 tadan chigit ekiladi, uya ustidagi plyonka teshib ketiladi. Gʻoʻza qiygʻos shonalangandan keyin plyonka yigʻishtirib olinadi.

Ziyomiddin Artukmetov.

## Manbalar
Mulyaj

**Mulyaj** (frans. mouler soʻzidan — qoliplamoq, quymoq) — birorbir obʼyektdan gips, mum, papyemasheda olingan nusxa; odatda boʻyalgan, asosan, koʻrgazmali qurol vazifasida xizmat qiladi (tabiiy yoki patologik oʻzgartirilgan tana aʼzolari, tana boʻlagi, sabzavotlar, baliklar va boshqalar). M. naturadan olingan qolipda quyiladi yoki oʻlchovlar asosida koʻldatayyorlanadi. Haykaltaroshlikda baʼzan murdaning yuzidan (niqob), mashhur kompozitorning kulidan olingan, oʻquv maqsadlarida mumtoz asarlardan turkumli takrorlab qilingan nusxa ham M. deb ataladi.

## Manbalar
Mum

**Mum** — 1) hayvon yoki oʻsimlik mahsuloti boʻlgan yogʻsimon modda, asosan, yuqori yogʻ kislotalarning murakkab efirlari va yuqori molekulyar spirtlardan iborat. M. — amorf, plastik, qizdirilganda oson yumshaydigan modda, 40—90° orasida suyuklanadi. M.ning qazilma xillari ham boʻladi. Asalari mumi, qoʻy juni yuvilganda chiqadigan M., kashalot yogʻidan olinadigan spermatset hayvon mahsuloti M.iga, Braziliya palmasi bargidan olinadigan karnauba, kandelil, palma mumi va boshqa oʻsimlik mahsuloti M.iga, ozokeritni tozalab olinadigan serezin, qoʻngʻir koʻmir yoki torfdan ajratiladigan montan M.i qazilma M.iga kiradi. Sanoatda sintetik M. ham ishlab chiqariladi. Hayvon mahsulotidan olingan, qazilma va sintetik M.lar texnikada ishlatiladi. Oʻsimlik M.i oʻsimliklarda suv rejimini tartibga solishda muxim biologik funksiyani bajaradi. M. dan amaliy va tasviriy sanʼatda ham foydalaniladi; 2) asalari mum bezlarida ishlab chikariladigan yogʻsimon suyuklik (qarang Asalari mumi).

## Manbalar
Mum rassomligi

**Mum rassomligi** - bogʻlovchi moddasi mum boʻlgan boʻyokda ishlanadigan rangtasvir usuli. Kimyoviy aktivligining sustligi va namga chidamliligi tufayli bu usulda yaratilgan asarlar koʻp asrlar davomida oʻzining dastlabki koloriti, sofligi, pishiqligi va boʻyoq qatlamining sifatini saqlabturadi. Miloddan avvalgi 14-asrdan Qad. Misrda ibodatxonalarni boʻyashda qoʻllangan. Miloddan avvalgi 5-asrda Yunonistonda issiqusul deb ataluvchi (enkaustika) eng mustahkam Mum rassomligi texnologiyasi yaratilgan: bunda qizdirilgan mum boʻyoklar qizdirilgan jez kurakcha yordamida asosga surtiladi. Bu usul, asosan, dastgoh sanʼatida qoʻllangan, shuningdek, ma-hobatli rasmlarda noqulay tashqi sharoitga chidamli mustahkam boʻyoq qatlami talab qilinganda ishlatilgan. Fay-yum portretlari va Vizantiya ikonalarida (12-asrgacha) enkaustika oʻrnini uncha pishiq boʻlmagan hamda ishlanishi osonroq skipidarli mum boʻyoqlar (sovuq usul deb ataladi) va mumli tempera (uchuvchan moyli emulsiya aralashmasi) egallay boshlagan. Mum rassomligi hozir asosan rasmlarni taʼmirlashda, yoʻqotilgan boʻyoq qatlamini toʻldirish va uni mustahkamlashda ishlatiladi.

## Manbalar
Mumdaraxt

**Mumdaraxt** (Hoya carnosa) — pechakdoshlar oilasiga mansub chirmashib usadigan doim yashil buta. Bargi etli, yaltiroq, guli xushboʻy, pushti, mumdan yasalganga oʻxshaydi, toʻpguli soya-bonsimon. Jan.-Sharqiy Osiyo va Sharqiy Avstraliyaning nam subtropik oʻrmonlarida usadi. Xonada tuvakda ham oʻstiriladi.

## Manbalar
Mumiyo

**Mumiyo** (arabcha, lotincha mumia), mumiyoyi asl, togʻ balzami, brag-shun, bargshun, chaotun – fiziologik funksiyalarni kuchaytiradigan murakkab biologik tabiiy mahsulot, kryalarning yoriklaridan sizib chiqadigan smolasimon modda. Umuman Mumiyoni biologik, geologik va biomineralogik oʻzgarishlar mahsuloti deyish mumkin.

Tabobatda qadimdan ishlatib kelingan. Abu Bakr-ar Roziy bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, yuz nervi falaji, tutqanoq, yurakqon tomir sistemasi, nafas yoʻllari va boshqa aʼzolar kasalliklarida mumiyo ishlatgan. Abu Ali ibn Sino oʻzining „Tib qonunlari“da mumiyoni meʼdani mustahkamlaydigan, nafas olishni yengillashtiradigan, binobarin eng takomillashgan universal dori deb tavsiflagan. Mumiyoning kelib chiqishi haqida juda koʻp fikrlar mavjud.

Mumiyo hamirday muloyim, taʼmi achchiq, suvda eriydi. Tarkibida turli organik moddalar va mikroelementlar bor. Oʻrta Osiyo hududida mumiyoning manbalari koʻp. Tilla rang (qizil), kumush rang (oqish), mis rang (koʻkish) va temir rang (qoramtir-qoʻngʻir) mumiyo boʻladi. Temir rang mumiyo koʻproq tarqalgan. Asosan, tibbiyotda qoʻllanadi. Mumiyo yiringlatuvchi mikroblarni oʻldiradi, jarohat, yara va singan suyaklarni tez tuzatadi. Lat yegan, singan suyaklarni davolashda mumiyodan foydalanish sir-asrorlarini Oʻzbekistonda professor O. Sh. Shokirov ilmiy jihatdan asoslab berdi.

Mumiyoni membrana orqali tozalash, purkash usulida quritish va kukunga aylantirish, tabletkasini qobiqlash texnologiyasi, tarkibidagi mikroelementlar, aminokislotalar, yogʻ kislotalarining sifat va miqdor analizi, standartlash usullari Toshkent farmatsevtika institutida ishlab chiqildi (S. N. Aminov, V. Ye. Kim, L. M. Soliyeva). Hozirgi mumiyo Oʻzkimyofarm OAJ da tabletka holida (M. Usubboyev) ishlab chiqariladi.

Mumiyodan oʻz bilganicha foydalanish yaramaydi, uni faqat vrach tavsiya etgan hollardagina qoʻllash mumkin.

## Adabiyot
* Shakirov A. Sh., Mumiyo asil v kompleksnom lechenii perelomov kostey, T., 1976; Burdi kin B., Mumiyo. SanktPeterburg, 2001.

## Manbalar
Mumtoz adabiyot

**Mumtoz adabiyot** - milliy va jahon badiiy madaniyati xazinasini tashkil etgan, koʻpchilik tomonidan tan olingan mashhur asarlar silsilasi (qarang Klassika, klassitsizm). 

## Manbalar
Multiplikator

**Multiplikator**:

* Multiplikator (iqtisodiyot) — iqtisodiyotdagi moliyaviy oqimlarning ikki koʻrsatkich (parametr)lari oʻrtasidagi bogʻlanishlarni tavsiflovchi koʻrsatkich.
* Multiplikator (qurilma) — mashina valining aylanishlar chastotasini (sonini) oshirish uchun moʻljallangan qurilma.
* Multiplikator-rassom — multiplikatsion filmlar uchun kadrlar ishlovchi rassom.
Munabbat

**Munabbat** (arab. — oʻstirmoq) — toʻgʻri toʻrtburchak shaklli asosga ega boʻlgan naqsh taqsimi. M.ning toʻrt tomonga qarab takrorlanishidan naqsh mujassamoti yaratiladi. Naqqosh M.ning toʻrtdan bir qismini chizib oladi, sungra shu chizmadan foydalanib naqsh axtasi (ulgi)ni tayyorlaydi. Axta yordamida bezatiladigan sathga tushirilgan M. buyama, uyma, tirnama usullarda ishlanadi. M. Oʻrta Osiyo naqqoshligida, ayniqsa, katta yuzadarni bezashda kup qoʻllanadi. Mujassamotiga kura, M.ning usimliksimon (islimiy M., M.i gulzor), xandasiy (girih M.), ramziy va boshqa turlari bor.

## Manbalar
Munda

**Munda** (oʻzlarini xoroko — *odamlar* deyishadi) — Hindistondagi xalq. Asosan, Bihar shtatida 2 mln. dan ortiq (1990-yillar oʻrtalari), Bangladeshda taxminan 20 ming kishi, Gʻarbiy Bengaliya, Orissa va Madhya-Pradeshda yashaydi. Xindistonning eng qadimgi aholining ajdodi. Ularni dravidlar, soʻngra oriy qabilalar Markaziy Xindistonning togʻli, oʻrmon rayonlariga surib chiqarganlar. M. 18-asr oxiridan inglizlarning mustamlaka asoratiga tushgan. 1818—20, 1855—95 yillarda M.larning yirik milliy ozodlik qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan. M.lar munda tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hin-duizm, xristian va anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qilishadi. M. dehqonchilik, baliq ovlash, ovchilik, hunarmandchilik va terimchilik bilan mashgʻul, bir qismi konlarda va metallurgiya sano-atida ishlaydi. Goʻshtni kam isteʼmol qilishadi, sut ichish man qilingan.

## Manbalar
Mumli palmalar

**Mumli palmalar** - mum beradigan palmalar turkumiga mansub oʻsimliklar. Eng mashhurlari — braziliya va and mumli palmalardir. Braziliya Mumli palmalar yoki karnaubaning boʻyi 10– 12 m, bargi yelpigʻichsimon (diametri 2 m gacha). Braziliya, Boliviya va Paragvay savannalarida uchraydi. Mum kotlami (0,5 sm cha) yosh barglarni nam yoʻqotishdan saqlaydi. Bargidan boʻyra va boshqa buyumlar toʻqiladi. Mumi turmushda va texnikada ishlatiladi. And Mumli palmalarning tanasi mum bilan krplanganidan oppoq, boʻyi 30 m, bargi patsimon, uz. 6–7 m. Kolumbiya And togʻlarining yon bagʻirlaridagi oʻrmonlarda (dengiz sathidan 2500 m balandlikda) usadi. Bitta palmadan yiliga 10&nbsp;kg mum olish mumkin.

## Manbalar
Mumtoz raqs

**Mumtoz raqs** — oʻzbek milliy raqs turkumi; avloddan-avlodga o'tib, sayqal topib, asosan professional raqs ustalari tomonidan ijro etib kelingan, shakli va harakatlari tartiblashgan raqslar. Mavzu ramziy vositalar, timsollar va shartli-umumlashma harakatlar bilan ifoda qilinishi, illyustrativ harakatlar, maishiy unsurlar deyarli ishlatilmasligi mumtoz raqsning eng muhim xususiyatidir. Mumtoz raqs markazida — inson, uning ehtiroslari, his-tuygʻulari turadi. Mumtoz raqs bir kishi yoki guruh boʻlib ijro etiladi. Tarkibiga quyidagilarni kiritish mumkin: 1) maqom raqsi (maqom ohanglarida ijro etiladigan raqslar); 2) katta oʻyin (Fargʻona raqslari); 3) sozanda va mavrigixonlarning raqslari; 4) lazgi (Xorazm turkum raqslari). Oʻzbekiston hududida Mumtoz raqs islomgacha boʻlgan davrlardayoq (I-VII asrlar) shakllangan. Buxoro, Samarqand, Toshkent va Shahrisabzdan chiqqan raqqosalarning Xitoy imperatori saroyida Mumtoz raqslarni namoyish etganligi haqida maʼlumotlar saqlangan. Uygʻonish davrida (IX-XII asrlar), ayniqsa Amir Temur va temuriylar hukmronligi davrida Mumtoz raqs ravnaq topdi. XX asrda zamonaviy sahnalarda namoyish qilina boshladi. Bunda Mirza Hamdam. Makaylik (Usta Muhammadxon), Tamaraxonim, Mahkam hofiz, Mukarrama Turgʻunboyeva va boshqalarning xizmatlari katta. "Dilxiroj", "Pilla", "Rohat", "Tanavor", "Bahor" kabi sahnaviy raqslarni mumtoz raqs tushunchasiga kiritish mumkin.

## Adabiyot
* Avdeyeva L., Oʻzbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Munjon

**Munjon**, Minjon — Badaxshon tarixiy viloyatidagi rustoq. Hindukush togʻlarida, Badaxshonning Kofiriston bilan chegara hududida joylashgan. M. rustogi Ibn al-Faqih asarida 826—827 yillarda tohiriylardan Abdulloh ibn Tohirga xiroj toʻlagan Tohariston viloyatlari qatorida almizjon yoxud alMuttajon shaklida qayd etilgan.

"M." atamasi Badaxshondagi eng qad. nomlardan hisoblanadi. Miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtalarida qad. hind adibi Panini Munjayon mamlakati va "Munji" qabila birlashmasini qayd etib oʻtgan. 7-asrning 1-yarmida Syuan-Szan bu mulkni Munki-yen shaklida keltirgan. Uning maʼlumotiga koʻra, M. Xu mulki (yaʼni Qunduz)dan sharqsa joylashgan.

M. rustogʻi oʻzining qad. nomini hozirgacha saqlab qolgan boʻlib, u Kishm va Jirm oʻrtasida joylashib, maʼmuriy jihatdan Zeyboqqa qaraydi. M.ning iqlimi sovuq, aholisi oq yuzli, asosan, toʻqimachilik bilan shugʻullanadi. 19-asrda M. aholisi Kofiristondan Badax-shonga muntazam suratda bosqinchilik qilib turgan "kofirlar" bilan urush olib borganlar. M. chegarasida rabot qurilgan boʻlib, u M. vodiysini dushmanlar hujumidan muhofaza qilib turgan.

Javli Tursunov.

## Manbalar
Munjonlar

**Munjonlar** — Pomir xalqlari tarkibidagi etnik guruh. Afgʻoniston Badaxshoni, Panj daryosining yuqori oqimlari havzasida yashagan. 1ming yillik boshida Hindukush, Pomir, hozirgi Tojikistonning togʻli rayonlarida yashagan baqtriyaliklarning ajdodlari. M.ning umumiy soni haqida maʼlumot yoʻq. Qishloklarda yashaydi. Tojik tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.

## Manbalar
Munk (shahar)

**Munk**, Mink — oʻrta asrlardagi (10-asr) Xuttalon viloyatining eng yirik shahri. Qizilsuv daryosi (Tojikiston)ning yuqori oqimida, Obimozor daryosining oʻng qirgʻogʻida, Hovaling qishlogʻidan 1&nbsp;km shimoli-gʻarbda joylashgan shahar Ming harobasi oʻrnida boʻlgan. M.da hayot Kushon podsholigi davri (1—4-asr)dan moʻgʻullar istilosigacha (13-asr boshi) davom etgan.

M. dastlab Avestoda va "Shohnoma"da tilga olingan. Ilk oʻrta asrlarda M. kichik shahar boʻlsada, keng rustoqqa ega boʻlgan. M. obod, chiroyli shahar boʻlib, aholisi jangovarligi bilan ajralib turgan. V. V. Bartold M.ni hozirgi Baljuvon oʻrnida boʻlgan deb hisoblaydi. M.ning qabristoni hozirgi Xonaqo qishlogʻi yonida boʻlgan, mayyitlar yogʻoch tobutlarda, shim.ga qaratib dafn qilingan. Mayyitlarning bir qismi (10—14-asr) mongoloid irqiga mansub boʻlgan, 10—12-asrlarda M.da hunarmandchilik taraqqiy etgan.

## Manbalar
Munkar va nakir

**Munkar va nakir** - islomiy tasavvurga koʻra, oʻlganlarni Rabbing kim, dining nima, paygʻambaring kim, deb qabrda dastlabki soʻroq qiluvchi farishtalar. M. va N. taqvodor boʻlgan mayyitlarni to qiyomat boʻlgunga qadar tinch qoʻyadi, gunohkorlarni esa, aksincha, Alloh qancha xohlasa, shuncha azoblaydi. M. va N. nomlari hadislarda eslatiladi, Qurʼonda esa bu farishtalar tilga olinmaydi.

## Manbalar
Mundigak

**Mundigak** - Qandahor shahri (Afgʻoniston)dan 55&nbsp;km shim.-gʻarbdagi eneolit, jez va ilk temir davriga oid qaror-goh qoldigʻi. Fransuz ekspeditsiyasi tomonidan kavlangan (1951—58). M.ning yuqori qatlamidan terrakotadan yasalgan haykalchalar va tosh muhrlar, oʻrta qatlam (miloddan avvalgi 3ming yillik oʻrtalari) dan mis va jezdan yasalgan quyma idishlar, jamoa uchun moʻljallangan dafn xonalari topilgan. Quyi qatlamlardan (4ming yillik oxiri) oʻtroq aholi yashagan turar joy qoldiklari va kulolchilik charxida tayyorlangan guldor sopol idishlar (Eron sopol idishlariga oʻxshash) topilgan. 3ming yillik oxiri va 2-ming yillik boshlarida mahalliy madaniyat gullab yashnagan. Hashamatli meʼmoriy yodgorlik (eqrom, mahalliy hukmdorning qaror-gohi) va tosh haykallar topilgan. To-pilmalardan M.da yashagan qabilalar Shim. Balujiston (Kvetta madaniyati), Oʻrta Osiyo (Qoratepa), Eron (Hisor) va Hindiston (Harappa madaniyati) xalqlari bilan madaniy aloqada boʻlganligini koʻrsatadi. Miloddan avvalgi 2-ming yillikda M. inqirozga uchragan (turar joylar kamaygan, sopol idishlar qoʻlda yasalgan).

## Manbalar
Munda tillari

**Munda tillari** — avstraloosiyo tillari oilasining gʻarbiy guruhi. Hindistonning sharqiy va gʻarbiy hududida (asosan, Bihar, Gʻarbiy Bengaliya, Orissa shtatlarida) tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 9 mln. kishidan ortiq. Santali — Munda tillari ichida eng koʻp kishi soʻzlashadigan til (5,5 mln. dan ortiq). Munda tillari 17 ta deb taxmin qilinadi, lekin ular hanuz toʻla tasnif etilmagan. Shimoliy va markaziy-janubiy guruhlarga boʻlinadi.

Bir qator fonetik (jarangli va jarangeiz undoshlarning, nafasli va nafas ishtirokisiz undoshlarning oʻzaro qarshi qoʻyilishi, oʻziga xos burun undoshlarining mavjudligi, baʼzi undoshlarning soʻz boshida uchramasligi) va grammatik (soʻz oʻzgarishi va soʻz yasalishida prefiks va infikslarning faolligi, reduplikatsiya, oʻzaklarni qoʻshish usullari borligi, gapda boʻlaklarning alohida tartib bilan joylashishi) xususiyatlari bilan shu oiladagi boshqa guruh tillaridan ajralib turadi.

Koʻpchilik Munda tillari uchun lotin alifbosi asosidagi yozuv mavjud boʻlsada, u cheklangan qolda qoʻllanady. Bu tillar uchun devanagari yozuvi asosida qoʻshimcha belgilar qoʻshib yaratilgan alifbo ham bironbir muvaffaqiyat qozonmagan.

## Manbalar
Munkachi

**Munkachi** (Mynkacsy), asli Lib (Lieb) Mixay (1844.20.2, Ukrainaninghoz. Munkachevo shahri — 1900.1.5, Germaniyaning Bonn shahri yaqinida) — ven-ger rassomi, 19-asr venger tasviriy sanʼatida realizm asoschilaridan. E. Samoshi (1862—6E), Vena va Myunxen Badiiyot akadimyasi (1865—68), Dyusseldorfda L. Knaus (1868—69)da tahsil koʻrgan. Dyusseldorf va barbizon maktablari rassomlari hamda G. Kurbedan ilhomlangan. Dastlabki asarlari romantik oxanglarga boy ("Dashtda momaqaldiroq", 1867 va boshqalar). 1870-yillarda inqilobiy demokratik gʻoyalar taʼsirida ijtimoiy tanqidiy ruxdagi oʻtkir psixologik ishonchliligi va yorqin xalq vakillari bilan ajralib turgan asarlar yaratdi. "Oʻlimga hukm qilinganlar kamerasi" asari rassomga olamshumul shuhrat keltirdi. Koʻp shaklli lavhalar ustida ishlagan M. asarlarida dramatik qudrat va kompozitsiya yaxlitligiga erishdi. 1870-yillardan oʻtkir ifodali manzara va portretlar ("Laslo Paal", taxminan 1876—77 va boshqalar) bilan bir qatorda salon va akademizm xususiyatlariga ega boʻlgan asarlar ("Mana odam", 1896 va boshqalar) ham ishladi.

## Manbalar
Munke

**Munke**, Mangu (1208-1259) -Moʻgʻullar davlatining 4-buyuk xoni (kroni), Chingizxonning nabirasi, Tulixonning toʻngʻich farzandi. 1251 yil Qoraqurumt boʻlgan qurultoyda Botuxonning qaroriga binoan qoonlik shohsupasiga oʻtirgan. Qurultoy paytida M.ning hukmdor etib saylanishiga qarshi chiqmoqchi boʻlgan Oʻqtoyxon tarafdorlari hibsga olinadi. 77 kishi qurultoydan keyin qatl etiladi, Sheramun va boshqa xonzodalar afv etiladi va mamlakatning turli chekka viloyatlariga joʻnatiladi. M. dushmanlik ruhida boʻlgan Chigʻatoy va Oʻqtoy uluslarini boʻysundirish hamda tasarrufidagi yerlar chegarasini Botuxonga tegishli boʻlgan Joʻji ulusi sarhadlarigacha yetkazishga muvaffaq boʻladi. Chigʻatoy ulusiga Ergana xotun (Orqina xotun) hukmdor etib tayinlanadi. Chingiziylar imperiyasida Chingizxon asos solgan yakka hokimlik oʻrnida Botuxon va M. rahbarligidagi ikki hokimlik vujudga keladi. Sharqiy Turkiston, Quljin, Yettisuv M. tasarrufiga kiradi. Movarounnahr Botuxonga boʻysunadi. M. davriga muayyan viloyat yoki yurtning millati va dinini eʼtibordan qochirmagan holda boshqarishga katta eʼti-bor qaratiladi. Shu bois qoon devonida barcha millat vakillari faoliyat koʻrsatar, birorbir yurt, elat xalqiga qarata qabul qilinadigan qaror yoki murojaatnomalar shu xalqning tilida va yozuvida bitilar edi.

M. soliq undirishning Oʻqtoyxon vaqtida oʻrnatilgan tartibini qayta joriy etadi va bu boradagi mavjud boshboshdoqlikka chek qoʻyadi. Soliqning miqdori aniq belgilangan, asosan, pul shaklida yigʻilgan. Rashiduddinning fikricha, jonbosh soligʻi Xitoy va Movarounnahrda eng kupi 15 dinor, Xuroson va Eronda eng koʻpi 7 dinor, eng kami esa, 1 dinorni tashkil qilgan.

M. Chingizxon vafotidan soʻng qabul qilingan barcha yorliq va payzalarni bekor etadi. Natijada xonzodalar barcha amallarini buyuk qoonning noiblari bilan maslahatlashgan holda amalga oshirishga majbur boʻldilar.

Mo'g'ullarga qarshi Xitoyliklar 40 yildan ortiq jang qildilar. Sun sulolasi generallari o'ta darajada mohirlik bilan  jang qilib qarshilik korsatdgan.Bu jang Mo'g'ullar yurushidagi eng og'ir va murakkab  jang bo'lgan, Mo'g'ullar oldin bosib olingan hududdlarda juda katta kuchlarni Xitoy bilan urushga sarflagan bu esa juda katta yo'qotishlarga olib kelgan ,hukumdorning o'zi ham bu urushda halik boldi.Munkexoning Xitoyga yurushi juda qimmatga tushdi.Uning  o'limi ikki xil versyaga  ega. birinchisi: Xitoyliklar bilan jangda Xitoyliklar tomonidan yarador qilingan va vafot etgan.Ikkinchi versa :1259-yil Xitoyga qarshi olib borilayotgan urush chogʻida vabo kasaliga chalinadi va 8 kunlik xastalikdan soʻng vafot etadi. Uning jasadi oʻgʻli Asutoy tomonidan Moʻgʻulistonga keltiriladi. M. Burhon Xoldun mavzeida Chingizxon va Tulixon qabrlari yaqiniga dafn etiladi.

## Adabiyot
* Rashid ad din, Sbornik letopisey, t. 2, M. —L., 1960; Bartol d V. V., Sochineniya, t. 1, M., 1963; Abulgʻozi, Shajarayi turk, T., 1992; Mirzo Ulugʻ-bek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

## Manbalar
Munojot

**Munojot** (arab. — maxfiy suxbat, iltijo) — islomdagi farz namozlardan tashqari, ixtiyoriy ravishda oʻqiladigan namozlar. Har qanday dindorning ixtiyoriy xudoga iltijo va ibodat qilishi ham munojot hisoblanadi. Bunday namoz va ibodatlar koʻpincha kechalari ado etilgan. Munojot faqat namoz ichida boʻlishi shart emas. Munojotni Allohga iltijo qilib, duo koʻrinishida hamma vaqt ham qilish mumkin.

## Manbalar
Munojot (kuylar turkumi)

**Munojot** (arab. – yalinish, yolvorish) – yirik shakldagi oʻzbek mumtoz cholgʻu kuylar turkumi. 3 asosiy qismdan tashkil topgan:

# „Munojot“
# „Savti munojot“
# „Ufari munojot“.

Turkumli ijroda baʼzan „Savti munojot“dan keyin „Oromijon“ nomli kuy ulanib, soʻngra „Ufari munojot“ yangraydi. Umumiy parda tuzilishi hamda bosh kuy mavzui boʻyicha ular dugoh va chorgoh maqom yoʻllariga mos keladi. Munojot turkumining tarkibiy qismlari bir-biridan asosan usul negizi bilan farqlanadi (Saraxbor, Qashqarcha, Ufar). Shu bilan birga oʻzbek musiqa merosida „Moʻgʻulchai munojot“, „Muxayyari munojot“, „Qashqarchai munojot“ nomli cholgʻu kuylar ham mavjud.

Oʻtmishda munojot Allohdan najot, madad tilab kilinadigan tungi yoki yashirin ibodat, uning ruhiy holati bilan bogʻliq holda yuzaga kelgan boʻlsada, munojot kuylari keng dunyoviy mohiyatga ega, lirik kayfiyatni aks ettiradigan jozibali, maftunkor, badiiy yetuk asarlardir. Shuningdek, I. Ikromov 1940-yillarda Navoiy qalamiga mansub „Kecha kelgumdur debon ul sarvi gulroʻ kelmadi“ gʻazalini munojot kuyiga mohirona bogʻlab, ashula yoʻlini yaratgan. Uni A. Haydarov, B. Dovidova, B. Ishoqova kabi atoqli xonandalar oʻziga xos ijro uslublari bilan keng ommaga tanitgan. Munojotning „Oromijon“ qismi esa „Qoshlari qalamlar“ xalq soʻzlari bilan aytilib kelinadi. Munojot kuylaridan oʻzbek bastakorlari va kompozitorlari tomonidan har xil shakl va janrlarda unumli foydalanilgan (mas, F. Mamadaliyev – koʻp qismli yangicha „munojot“ turkumi, D. Soatqulov – „Fargʻonacha kvarteti“, M. Tojiyev – 3, 11-simfoniyalari va boshqalar).

Munojot atamasi boshqa sharq xalqlari (masalan, uygʻur, eron, tatar va boshqalar) musiqa merosida ham turli (diniy aytim, qoʻshiq va boshqalar) maʼnolarda uchraydi.

## Manbalar
Munozara

**Munozara** — 1) bahs, fikrlar tortishuvi; 2) mumtoz adabiyotda keng tarqalgan janr. Fikrlar kurashi shaklida yozilgan badiiy asar. Munozarada turli narsa, hodisa, tushuncha, holat va boshqalar konfliktga kirishadi. Obrazlar koʻpincha ramziy mohiyat kasb etib, munozara qiladilar. Baʼzan munozarada maqtov (panegerik) qism ham boʻladi. Unda mazkur asarni yozishga turtki bergan odam maqtaladi. Ammo bu hamma asarlarda ham boʻlavermaydi. Munozaraning qissadan qissa chiqarish yoki muallifning muayyan masala haqidagi xulosasi bilan tugallangan shakllari ham boʻladi. Asadi Tusiyning ( asr) „Kecha va kunduz munozarasi“, „Nayza va yoy munozarasi“, Amiriyning „Bang va Chogʻir orasidagi munozara“ ( asr), Yaqiniyning „Oʻq va yoy orasidagi munozara“ ( asr). Fuzuliyning „Bangu boda“, „Sihat va maraz“ asarlari munozaraning namunalaridir. Hozirgi zamon oʻzbek sheʼriyatida ham bu janrda asarlar yaratilgan (Sulton Joʻra, „Tinish belgilar majlisi“).

## Manbalar