Velana xalqaro aeroporti

**Velana xalqaro aeroporti (VIA) (**Dhivehi**:**)  Maldiv orollaridagi asosiy xalqaro aeroport hisoblanadi. Shimoliy Male atolidagi Hulhule orolida, poytaxt Male oroli yaqinida joylashgan. Aeroport butun dunyodagi yirik aeroportlar bilan aviaqatnovlarga ega boʻlib, sayyohlar uchun Maldiv orollariga kirishda asosiy darvoza boʻlib xizmat qiladi. Moliyaviy va maʼmuriy jihatdan Maldives Airports Company Limited (MACL) nomli davlat kompaniyasi tomonidan boshqariladi.

## Tarixi

### Hulhulé aeroporti
Aeroport dastlab oʻsha paytda odamlar yashaydigan Hulhulé orolida kichik bir yer uchastkasi sifatida oʻz faoliyatini boshlangan. Hulhule aeroporti 1960-yil 19-oktyabrda ochilgan. Hulhule orolida qurilgan birinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi tirqishli poʻlat plitalardan qilingan. Bu uchish-qoʻnish yoʻlagi parametrlari  edi . Aeroportga ilk bora 1960-yil 19-oktyabr soat 13:55da Yangi Zelandiya qirollik harbiy havo kuchlarining Birstol Freighter NZ5906 samolyoti qoʻngan. Birinchi tijoriy parvoz Air Ceylon aviakompaniyasining reysi (Avro 748 samolyoti; 4R-ACJ) boʻlib, 1962-yil 10-aprelda soat 15:50 da ushbu uchish-qoʻnish yoʻlagiga qoʻngan. Maldiv orollariga tegishli boʻlgan birinchi samolyot 1974-yil 9-oktyabrda Hulhulé aeroportining uchish-qoʻnish yoʻlagiga qoʻngan.

1964-yil may oyida hukumat va Male aholisi yangi asfalt qoplamali uchish-qoʻnish yoʻlagini qurish uchun birgalikda ishladilar. Malening toʻrtta tumani eng tezkor tumanga beriladigan 1000 rupiya pul mukofoti uchun kurashdi. Birinchi kuni loyihaga 108 nafar koʻngilli jalb qilindi va 1563,08 rupiya xayriya qilindi. Yangi uchish-qoʻnish yoʻlagi 1966-yil 12-aprelda soat 16:00da oʻsha vaqtdagi prezident Ibrohim Nosir tomonidan ochilgan.

### Velana xalqaro aeroportiga aylanishi
1972-yilda Maldiv orollarida turizm bumi boshlanganda, mamlakat xalqaro sayyohlarni kurort orollariga tashish uchun xalqaro standartlarga javob beradigan aeroportga muhtoj edi. Natijada aeroport 1981-yil 11-noyabrda yangi nom „Male xalqaro aeroporti“ bilan rasman ochildi.

Maldives Airports Company Ltd (MACL) 1994-yil 1-yanvarda Male xalqaro aeroportiga egalik qilish va boshqarish uchun tashkil etilgan. MACL Maldiv orollari prezidenti tomonidan tayinlanadigan direktorlar kengashi tomonidan boshqariladi.

2011-yil 26-iyulda Male xalqaro aeroporti Maldiv orollarining 2-prezidenti va aeroport asoschisi Ibrohim Nosir xotirasiga rasman Ibrohim Nosir xalqaro aeroporti deb nomlandi.

2017-yilning 1-yanvarida aeroport prezident Ibrohim Nosirning oilasi nomiga ishora qilib, Velana xalqaro aeroporti nomini oldi. Rebrending, aeroportni Yamin maʼmuriyatining iqtisodiy qarashlari bilan moslashtirish boʻyicha strategik rejaning bir qismidir. Hindiston Maldiv orollaridagi infratuzilma tashabbuslarining asosiy qoʻllab-quvvatlovchisi va moliyalashtiruvchiisi sifatida hal qiluvchi rol oʻynadi va sodiq hamkor boʻlib xizmat qildi. Hindistonning 136,6 million dollarlik kredit liniyasi Male aeroporti loyihasining muvaffaqiyatli yakunlanishini sezilarli darajada tezlashtirdi.

### Aeroportni xususiylashtirish
2010-yilda Nashid maʼmuriyati XMKni aeroportni xususiylashtirish boʻyicha tender jarayonini oʻtkazish uchun tayinladi. Tenderda Hindistonning GMR Group va Malaysia Airports oʻrtasidagi konsorsium gʻolib boʻldi, konsorsium 2014-yilgacha aeroportni kengaytirish va modernizatsiya qilish hamda uning 25 yil davomida ishlashi uchun hukumatga 1 milliard rupiya miqdorida avans toʻlovi toʻladi.

Yil oxiriga kelib, MACL aeroportning aerodrom litsenziyasini yangi tashkil etilgan GMR Malé International Airport Ltd (GMIAL) ga rasman topshirdi. GMIAL rivojlanish rejalari uchish-qoʻnish yoʻlagining sharqiy uchida koʻproq yerlarni melioratsiya qilishini eʼlon qildi; bu yerda yangi terminal quriladi. Ushbu terminal uchta alohida koʻprikli binolardan iborat boʻladi. Alohida yuk terminali qurish rejalari ham eʼlon qilindi. Biroq, loyiha koʻplab kechikishlarga duch keldi.

2012-yil oxirida Maldiv Respublikasining Vohid maʼmuriyati boshchiligidagi yangi hukumati konsessiya shartnomasini haqiqiy emas deb topdi va 2012-yil 27-noyabrda GMIALga „aeroportni tark etish“ uchun yetti kunlik muddat berdi. Ushbu hodisa hukumat muxolifatining ommaviy noroziliklariga, shuningdek, Hindiston hukumati va ommaviy axborot vositalarining tanqidiga sabab boʻldi. 7-dekabr kuni GMR aeroportni hukumatga topshirdi va MACL operatorlikka qayta tiklandi.

### Aeroportning kengaytirilishi
2018-yil 18-sentyabrda aeroportning yangi uchish-qoʻnish yoʻlagi qurib bitkazildi. Uzunligi  va kengligi  boʻlgan uchish-qoʻnish yoʻlagi kattaroq samolyotlarga xizmat koʻrsatish uchun barpo qilingan. Biroq, u 2022-yilgacha eski Trans Maldivian Airways giproaeroport terminali buzib tashlangunga qadar taksi yoʻli sifatida foydalanilgan, chunki giproaeroport terminali xalqaro aviatsiya standartlari talablariga yaqinroq edi. Yangi uchish-qoʻnish yoʻlagi 2018-yil 5-sentyabrda Maldiv orollarining oʻsha paytdagi prezidenti Yamin Abdulqayum tomonidan ochilgan boʻlsa-da, oʻshandan boshlab uchish-qoʻnish yoʻlagi toʻliq tayyor boʻlgunga qadar 4 yil davomida muntazam reyslar uchun foydalanilmagan.

2019-yil 26-iyun kuni Maldivian aviakompaniyasining Airbus A320 samolyoti Velana xalqaro aeroportida yangi janubi-gʻarbiy perronni muvaffaqiyatli sinovdan oʻtkazdi. Bu Maldives Airports kompaniyasi tomonidan amalga oshirilgan birinchi jonli parvoz sinovi edi, chunki hali yakuniy sertifikatlash kutilayotgan edi. 2019-yil 17-iyulda yangi apron parvozlar uchun ochildi. ICAO talablariga toʻliq mos keladigan apronda uchta Code E MARS stendlari, ikkita maxsus Code E stendlari va bitta maxsus Code C stendlari mavjud.

2022-yil 6 oktyabrda yangi gidroaeroport terminali ochildi. Terminal Xitoyning Beijing Urban Construction Group (BUCG) kompaniyasi tomonidan 55 million AQSh dollariga qurib bitkazilgan. Dunyodagi eng yirik gidrosamolyotni qabul qila oladigan yangi terminal va dok 100 dan ortiq gidrosamolyotlarni sigʻdira oladi va kuniga 6000 dan ortiq sayyohga xizmat koʻrsatish quvvatiga ega hamda eng yuqori mavsumda oʻrtacha 300 ta reysni amalga oshirishi mumkin.  maydonni egallagan holda, toʻrt qavatli terminal binosi ofislar, uchib kelish qabulxonalari va 42 ta zalni oʻz ichiga oladi, ularning aksariyati MACL VIP va biznes zallaridan tashqari kurortlar uchun moʻljallangan.

Aeroportda qurilayotgan yangi yoʻlovchi terminalining poydevori 2019-yil dekabrida yakunlangan. Yangi yoʻlovchi terminali hozirgi xalqaro terminalning janubida qurilmoqda va uning maydoni dan oshadi. Hozirgi terminal yiliga 1 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatishga moʻljallangan boʻlsa, yangi terminal yiliga 7,3 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatish imkoniyatiga ega boʻladi. Yangi terminal 2025-yilga qadar qurib bitkazilishi kutilmoqda va taxminan 357 million dollarga tushadi. Loyiha boʻyicha Saudiya Bin Laden guruhi bilan 2019-yilda shartnoma tuzilgan edi. Kengaytirish loyihasi, shuningdek, 2020-yilda yakunlanishi kutilayotgan yuk terminali va yoqilgʻi fermasi qurilishini ham oʻz ichiga oladi. Hozirgi yuk terminali yiliga 50 000 tonna yukni tashish imkonini beradi, yangi terminal esa yiliga 120 000 tonna yukni qayta ishlashga moʻljallangan. Yangi yoqilgʻi fermasining maydoni hozirgi yoqilgʻi fermasidan uch baravar katta, butun aeroportning hozirgi yoqilgʻi saqlash quvvati 15 000 metr tonnani tashkil etadi, aeroportdagi yoqilgʻi saqlash quvvati loyiha oxiriga kelib 45 000 metr tonnaga etadi. Ushbu loyiha doirasida samolyotlarga yonilgʻi quyish uchun aeroport ostiga  yonilgʻi gidranti oʻrnatilgan. Tizim joriy etilgandan soʻng, samolyotlarga yonilgʻi quyish uchun yonilgʻi yuk mashinalariga ehtiyoj qolmaydi, bu esa aviakompaniyalar xavfsizligini oshiradi va xizmat koʻrsatish muddatini qisqartiradi.

Yangi uchish-qoʻnish yoʻlagi 2022-yil 6-oktyabrda foydalanishga topshirildi, BAAning Dubay shahridan uchib kelgan Emirates aviakompaniyasining Boeing 777 samolyoti yangi uchish-qoʻnish yoʻlagiga qoʻndi. Mavjud uchish-qoʻnish yoʻlagi doimiy taksi yoʻlagiga aylantirildi, chunki TMA 2022-yil avgustda yangi gidrosamolyot terminaliga koʻchib oʻtishni tugatdi. Eski uchish-qoʻnish yoʻlagi Turkiyaning Istanbul shahriga joʻnab ketayotgan Turk Havo Yoʻllarining Airbus A330 samolyoti havo koʻtarilishi bilan yopildi. Uchish-qoʻnish yoʻlagi Xitoyning Beijing Urban Construction Group (BUCG) kompaniyasi tomonidan 452 million dollarga qurib bitkazilgan. Yangi uchish-qoʻnish yoʻlagining ishga tushirilishi bilan qoʻnish parvozlari orasidagi kutish vaqti 15 daqiqadan 3 daqiqagacha qisqaradi. Avvalgi uchish-qoʻnish yoʻlagi soatiga bor-yoʻgʻi 8 ta reysni qabul qilgan boʻlsa, yangi uchish-qoʻnish yoʻlagi soatiga 21 ta reysni qabul qila oladi.

## Infratuzilmasi
Aeroport oʻrtacha dengiz sathidan  balandlikda joylashgan. U  oʻlchamli 18/36 deb belgilangan yagona asfalt uchish-qoʻnish yoʻlagiga ega. Velanadagi yirik gidrosamolyotlar uchun xizmat koʻrsatadigan qoʻshni akvardromda NR/SL, NC/SC, NL/SR va E/W deb belgilangan oʻlchamlari mos ravishda , ,  hamda  ga teng 4 ta gidrouchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud. NL uchish-qoʻnish yoʻlagi faqat uchishga, SR yoʻlagi esa taqiqlangan hududlarga yaqinligi sababli faqat qoʻnishga moʻljallangan.

Aeroportda uchta terminal mavjud: xalqaro terminal, mahalliy terminal va akvadromli gidrosamolyot terminali.

Trans Maldivian Airways aviakompaniyasining korporativ shtab-kvartirasi aeroport hududida joylashgan.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar

; Eslatmalar

*  : BeOnd aviakompaniyasining Myunxen va Syurixga parvozlari Dubay-Al-Maktumda yonilgʻi quyish uchun toʻxtab oʻtadi. Male—Dubay yoʻnalishida chiptalar sotilmaydi.
* : Istanbuldan Kolombo-Bandaranaikega uchadigan Turkish Airlines reysi Maleda toʻxtab oʻtadi. Biroq, Turk Havo Yoʻllari yoʻlovchilarni Male—Kolombo yoʻnalishida tashish uchun beshinchi erkinlik huquqiga ega emas.

## Statistika
2019-yil oktyabr holatiga koʻra, SriLankan Airlines Maldiv orollariga haftasiga 21 dan ortiq reyslari bilan eng yirik xorijiy aviatashuvchi hisoblanadi. Shri-Lankadagi Bandaranaike xalqaro aeroporti Maldiv orollaridagi eng keng tarqalgan toʻgʻridan-toʻgʻri toʻxtash joyi boʻlib, unga SriLankan Airlines, Emirates, Korean Air, China Southern Airlines, China Eastern Airlines, Turkish Airlines, Oman Air va Saudia bu yoʻnalishda toʻxtab oʻtadi. Saudia Shri-Lanka va Maldiv orollari oʻrtasida har kuni 10 tagacha reyslarni amalga oshiradi.

## Baxtsiz hodisalar va falokatlar

* 1995-yil 18-oktyabrda Air Maldives Dornier 228 samolyoti toʻsatdan oʻngga burilib, uchish-qoʻnish yoʻlagidan chapga burilib, dengiz devoriga urildi va qoʻnayotganda qoʻshni lagunaga tushib ketdi. Samolyot hisobdan chiqarildi.
* 1996-yil 15-avgustda MIL Mi-8P Hummingbird vertolyoti gidravlik bosimning yoʻqolishi tufayli parvozdan soʻng boshqaruvni yoʻqotdi. Toʻrt kishi yengil tan jarohati oldi.
* 2004-yil 17-may kuni Trans Maldivian Airways de Havilland Canada DHC-6 Twin Otter Series 300 samolyot bazasidan uchishda muammolarga duch kelganidan soʻng 18-qoʻnish yoʻlagining dengiz devori bilan toʻqnashib ketdi. Hodisa oqibatida ikkala uchuvchi va bir yoʻlovchi ogʻir jarohat olgan. Samolyot hisobdan chiqarildi.

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy veb-sayti 
* Rasmiy Twitter sahifasi
* Rasmiy Facebook sahifasi
* Rasmiy Instagram sahifasi