Oʻrta Osiyo kobrasi

**Kaspiy** kobrasi (*Naja oxiana*), **Oʻrta Osiyo** **kobrasi** nomi bilan ham ataladi, **chipor** **ilon**, **Oxus kobra** yoki **rus** **kobrasi** Elapidae oilasiga mansub zaharli ilon turi hisoblanadi. Tur Markaziy Osiyo uchun endemik hisoblanadi. 1831-yilda Karl Eyxvald tomonidan tasvirlangan, u koʻp yillar davomida hind kobrasining kenja turi hisoblanib kelindi, to genetik tahlil uni alohida tur ekanligini aniqlamaguncha.

## [[Taksonomiya]]
Boltiqboʻyi nemis tabiatshunosi Karl Eyksvald 1831-yilda Kaspiy kobrasini dastlab *Tomyris oxiana* deb taʼriflagan. Rus tabiatshunosi Aleksandr Strauch uni 1868-yilda *Naja* (zaharli ilon, kobra) jinsiga kiritgan. Oxiananing oʻziga xos epiteti ** lotin yoki Ὦξος () yunoncha  soʻzlaridan olingan,

Afgʻonistonning shimoliy chegarasi boʻylab oqib oʻtuvchi Amudaryoningqadimiy nomini bildiradi va u Afgʻonistonni Tojikiston va Oʻzbekistondan ajratib, shimoli-gʻarbda Turkmanistonga burilgunga qadar va u yerdan Markaziy Osiyodagi Orol dengizining  janubiy qoldiqlariga (*[[Movarounnahr|Transoxiana]]*) quyiladi.

Yigirmanchi asrning koʻp qismida barcha Osiyo kobralari hind kobrasining (*Naja naja*) kenja turi hisoblangan; bu davrda N. naja oxiana va N. naja caeca subspesifik nomlari Hindiston shimolidagi N. najaning tekis miqyosli populyatsiyalariga hamda Kaspiy kobrasiga mos keladigan populyatsiyalarga nisbatan qoʻllangan. Alohida turlardagi juda oʻzgaruvchan rang va oʻlcham genetik tahlil paydo boʻlgunga qadar tasniflashni qiyinlashtirgan edi.

Naja kenja turkumidagi Osiyo kobralarining mitoxondrial DNK tadqiqoti Kaspiy kobrasining 3,21 million yil avval monoklozli kobra (*Naja* *kaouthia*) va Andaman kobrasini (*Naja sagittifera*) naslidan ajralib chiqqanligini koʻrsatdi.

Hindukush togʻlari sabab boʻlgan populyatsiyaning ajralishiga qaramay, turning oʻzi genetik jihatdan bir hil koʻrinadi; bu yaqinda diapazonning tez kengayganini koʻrsatadi.

*Naja oxiana* oʻrtacha uzunlikdagi, ogʻir tanali ilon boʻlib, uzun boʻyin qovurgʻalari kaputni hosil qilish uchun kengayish qobiliyatiga ega. Old tomondan tana dorsoventral boʻlib, orqada esa subsilindrsimon boʻladi. Bu turning oʻlchami *Naja najaga* oʻxshaydi, oʻrtacha umumiy uzunligi (shu jumladan dumi) 1 metrdan 1.4 metrgacha va kamdan-kam hollarda 1.7metr dan oshadi Boshi ellipssimon, boʻyinbogʻi boʻlib, boʻynidan bir oz farqlanadi, kalta, yumaloq tumshugʻi va katta burun teshiklari bor. Koʻz oʻrtacha kattalikda, dumaloq qorachigʻi. Dorsal tarozi silliq va kuchli qiya, tashqi ikki yoki uchta masshtabli qatorlar qolgan qismidan kattaroqdir. *N. oxiana qalpoqchasi* boshqa naja turlarining (*Naja* *naja* yoki *Naja kaouthia*) tuxumsimon qalpoqlaridan farqli oʻlaroq choʻzilgan, asta-sekin torayib boruvchi shaklga ega. Voyaga etmaganlarning rangi oqarib ketgan, koʻrinishi xiralashgan. Voyaga etmaganlar tananing atrofida taxminan bir xil kenglikdagi sezilarli qora va engil koʻndalang chiziqlarga ega. Ushbu turdagi kattalar butunlay och jigarrang yoki sargʻish shokoladga ega, baʼzi namunalarda balogʻatga etmagan tasma izlari, ayniqsa birinchi bir nechta quyuq ventral chiziqlar saqlanib qoladi. Bu turda kaput belgisi va lateral tomoq dogʻlari yoʻq.

Hind kobrasi (*Naja naja*) bilan chalkashliklar boʻlishi mumkin, chunki kaput belgisi boʻlmagan namunalarda odatda bu tur bilan aralashtiriladi va bu ikki tur Pokiston va Shimoliy Hindistonda birga yashaydi. Ular, shuningdek, Osiyodagi yagona haqiqiy tupurmaydigan kobralardir. Kaspiy kobrasi (*Naja oxiana*) hech qachon toʻliq qora emas, garchi baʼzi namunalar juda qora boʻlishi mumkin. Kaspiy kobrasi (*N. oxiana*) odatda tomoq ostida bir nechta qora chiziqlarga ega, Pokistondan kelgan hind kobrasining (*N. naja*) qora boshida deyarli butun tomoq qora rangga ega.

## Tarqalishi va yashash joyi
*Naja oxiana* Transkaspiy mintaqasida uchraydi. Turkmaniston, Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Tojikiston janubi-gʻarbiy qismida, Fargʻona vodiysi, Afgʻonistonning shimoli va sharqi, Eronning shimoli-sharqida (Sharqiy Ozarbayjon viloyatidan, Ardabil viloyatining janubiy yarmidan Zanjon va Tehron viloyatlarigacha boʻlgan sharqiy yarmigacha) tarqalgan. Isfaxon va Yazd viloyatlari, shuningdek, Kirmon viloyatining shimoliy-sharqiy qismlari, Siston va Balujiston viloyatining shimoliy qismi hamda butun Semnan, Mozandaron va Guliston viloyatlari boʻylab uch alohida viloyatga boʻlingan sobiq Xuroson viloyati. -2004), Pokistonning shimoliy yarmi, Balujistondan Gilgit-Baltiston va Azad Kashmirgacha. Ushbu tur Hindistonning shimoli-gʻarbiy qismida Jammu va Kashmirda (birlashma hududi) va Himachal-Pradesh shtatida ham kuzatilgan. Bu Ladaxda ham sodir boʻlgani taxmin qilinmoqda. Uning Oʻzbekiston/Qozogʻiston chegarasidagi Orol dengizigacha shimolda joylashganligi haqida baʼzi anekdot dalillari ham mavjud.

*Naja oxiana* koʻpincha qurgʻoqchil va yarim qurgʻoqchil, toshloq yoki butalar bilan qoplangan togʻ etaklarida taxminan dengiz sathidan 3,000 metr balandlikda joylashgan. Bu, shuningdek, Osiyo kobrasining eng gʻarbiy turidir.

## Manbalar