open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pasterellalar

**Pasterellalar** — Pasteurella guru-higa mansub mayda grammanfiy koko-batsillalar. Bu guruhga mansub 12 tur P. aniqlangan. Ulardan odam uchun eng xavflisi P.multocida. P. hayvon va qushlarning burun-halqumidagi normal mikroflora tarkibida uchraydi. Ayrim hollarda hayvonlarda zotiljam va sepsis kasalligini keltirib chiqaradi.

P. odamga, asosan, mushuklar tishlagani yoki tirnaganida yuqadi va endokardit, osteomiyelit, zotiljam va septitsemiya kabi kasalliklarni qoʻzgʻatadi. Koʻpincha yosh bolalar va qariyalar kasallanadi. P. qoʻzgʻatgan kasalliklar (mas, pasterellyoz)ni davolashda shi-kastlangan joyga jarrohlik ishlovi beriladi va antibiotiklar qoʻllanadi. Oldini olish mushuk, kuchuk kabi uy hayvonlarini veterinar koʻrikdan oʻtkazib turishdan iborat.

## Manbalar
Pasterlash

**Pasterlash** — suyuklik va oziqovqat mahsulotlaridagi mikroorganizmlarni turlicha davomiylikda bir martalik 100° dan past (odatda, 60—70°) gacha qizdirib yoʻqotish usuli. L. Paster taklif etgan. Yuqori temperaturada sifati oʻzgarmaydigan sut, qaymoq, mevalar sharbati, jele va boshqa oziq-ovqat mahsulotlari P. qilinadi. P. natijasida sporasiz bakteriyalar, mogʻor zamburugʻlari oʻladi, lekin P.dan ke-yin ham baʼzi sporalar saqlanib rivojlanishi mumkin. Ularni yoʻqotish uchun sutdan sariyogʻ va sut konservalari ishlab chiqarishda lahzalik (temperatura 85—90°da), sir va boshqa sof sut mahsulotlari ishlab chiqarishda qisqa muddatli (20—25 min. davomida 72—76°da), bevosita isteʼmol uchun sut ishlab chiqarishda uzoq muddatli (30 min. davomida 62—65°da) P. usullari qoʻllanadi. P. maxsus apparat — paste-rizatorlarda bajariladi. Mevalar, sabzavotlar yoki ulardan tayyorlangan mahsulotlar zich yopilgan banka yoki shishalarga solingan holda 85—95° da, uzum sharbati 73—85° da pasterlanadi. Natijada mahsulotlardagi mogʻor zam-burugʻlari va achitqi (drojji)lar yoʻq qilinadi.

## Manbalar
Boris Pasternak

**Pasternak Boris Leonidovich** [1890.29.1(10.2), Moskva - 1960.30.5, Moskva viloyati Peredelkino qishlogʻi] — rus shoiri. Sanʼatkor oilasida tugʻilgan. Bolalik va yoshlik yillarida tasviriy sanʼat va musiqa kompozitsiyasi bilan qiziqqan. 1909-yil musiqachilik kasbidan voz kechib, Moskva universitetining tarix-falsafa fakultetiga oʻqishga kirgan. 1912-yil Germa-niyaga borib, Marburg universitetida bir semestr oʻqigan. Ammo koʻp oʻtmay, faylasuflik istiqbolidan ham voz kechib, sheʼriyat bilan shugʻullana boshlagan. "Bulutlar orasidagi egizak" (1914) nomli birinchi sheʼriy toʻplami nashr etilgan. 1917-yil toʻntarishi arafasida u futuristlar bilan aloqa oʻrnatib, ular taʼsiriga beriladi. Biroq boshqa futuristlardan farqdi oʻlaroq, P. oʻtmish va "eski" madaniyatdan yuz oʻgirmay, 19-asr rus (M.Yu. Lermontov, F.I.Tyutchev) va nemis (R.M.Rilke) falsafiy li-rikasi anʼanalarini davom ettiradi. "Hayot mening hamshiram" (1917) sheʼrida P. sheʼriyatining muhim xususiyatlaridan biri — tabiat olami, hayot bilan uzviylik ilk bor koʻzga tashlanadi. 20- yillardan boshlab P. sheʼriyatida li-rikadan epos sari intilish tamoyili seziladi va u "Toʻqqiz yuz beshinchi yil", "Leytenant Shmidt" dostonlarida lirik tafakkurdan epik tafakkurga oʻta boshlaydi. P. urush va inqiloblar davridagi inson taqdiriga ba-gʻishlangan "Samoviy yoʻllar" (1924— 33) nasriy kitobi hamda "Sikorskiy" sheʼriy romanida voqeiy syujetga qarshi oʻlaroq tabiat olami va muhabbat bilan bogʻliq syujetni oʻrtaga tashlaydi. P. bu asarlarida inqilob oldida turgan yuksak maqsadni tan olgani holda maqsadga erishishning inqilobiy zulm va zoʻravonlik yoʻlini keskin inkor etadi. 30- yillarning oʻrtalarida — 40- yillarda yaratgan asarlarida ("Sanʼatkor", 1936; "Barvaqt yurgan poyezdlar", 1931) P. obrazlar tizimini soddalashtirib, rus klassiklariga xos "ravshan uslub"ga oʻta boshlagan.

P. qariyb butun ijodi davomida nasriy asarlar yaratishga ham katta eʼtibor bergan. U urushdan keyingi yillarda "Doktor Jivago" (1957, Milan) romanini yozib, unda shaxsiy hayot bilan ijtimoiy borliq oʻrtasida arosatda qolgan Sergey Sikorskiyga qondosh rus ziyolisining obrazini yaratgan. U ushbu romanda sovet davri yozuvchilari orasida birinchi boʻlib inqilob gʻoyasini rad etgan va jamiyatni ijtimoiy jihatdan qayta qurish mumkinligiga shubha bildirgan. Mazkur asar P.ning totalitar tuzum tomonidan tazyiq ostiga olinishiga sabab boʻlgan. P. 50—60- yillarda "Yayragan chogʻingda" (1956—59) sheʼrlar turkumi, "Odamlar va holatlar" (1957), "Koʻr sohib-jamol" (1969-yil nashr etilgan) drama-tik dostonlarini yozgan. Shekspir, Gyote, Shelli, Verlen, Petyofi va boshqa shoirlarning asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. Nobel mukofoti la-ureati (1958).

## Manbalar
Pasternak

**Pasternak** (Pastinaca) — soyabonguldoshlar oilasiga mansub ikki va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Pasternakning 15 turi boʻlib, shulardan 5 turi Kavkazda uchraydi. Ekma pasternak (P. sativa) turi ekiladi. Yevrosiyo, Amerikada koʻp tarqalgan. Pasternak 2 yillik oʻsimlik. 1-yili barglar va ildiz-meva hosil qiladi. 2-yili sershox novdalar berib gullaydi. Barglari patsimon tik, ildiz-mevasi etli, sargash oq, silliq. Shakli konussimon yoki yumaloq choʻziq, gullari mayda toʻpguli soyabonsimon, chetdan changlanadi. Mevasi qoʻsh pista, urugʻi mayda, oq va ji-garrang. Pasternak sovuqqa chidamli, namsevar xushboʻy oʻsimlik. Ildizini qor ostidan kavlab olib yangi sabzavot sifatida ishlatish mumkin. Il-dizida 17—18% quruq modda, 8—10% qand, vitaminlar, efir moyi mavjud. Uni ziravor sifatida ham ishlatish mumkin. Oʻstirish agrotexnikasi sabzi singari. Yaproklari oshkoʻk sifatida ovqatga ishlatiladi. Pasternak urugʻi Oʻzbekistonda erta bahorda yoki kech kuzda sepiladi, gektariga 4—6 kg urugʻ sarflanadi. Hosildorligi 400—700 s/ga.

## Manbalar
Pastor

**Pastor** (lotincha: pastor — choʻpon) — protestant cherkovining ruhoniysi. Pravoslav va katolik ruhoniylaridan farq qilib, u valineʼmat hisoblanmaydi, aloxdda ibodat kiyimi kiymaydi, oddiy kishilardek hayot kechiradi.

## Manbalar
Pasttekislik

**Pasttekisliklar** - okean sathidan 200 m gacha baland boʻlgan quruqliklar. Pasttekisliklarning yer yuzasi koʻpincha yassi yoki past-baland tekisliklardan iborat. Pasttekisliklar tektonik choʻkish natijasida hosil boʻlib, dengiz choʻkindilari yoki dare allyuviylaridan tarkib topgan. Platformalarning asta pasayishi va dengiz sayozligining koʻtarilishi oqibatida ham Pasttekisliklar vujudga keladi. Baʼzi Pasttekisliklar okean sathidan past joylashgan (Kaspiy boʻyi, Janubiy Kaspiy va boshqalar).

## Manbalar
Pasxa

**Pasxa** ( [ˈpʲesəx] — oʻtmoq) — yahudiylar va xristianlarning bahor bayrami. Qadimda koʻchmanchi semit qabilalari pasxani chorva mollarining bahorgi bolalash vaqtida bayram qilganlar. Bu qabilalarning oʻtroqlashishi va dehqonchilik bilan shugʻullanishi natijasida pasxa oʻrim-yigʻim bayramiga aylangan. Pasxa yaxudiylarning yillik bayramlari ichida eng eʼtiborlisidir. Bu bayram xristianlarning pasxasidan farqli oʻlaroq, yaxudiylarning Misrdagi Firʼavn qulligidan qutulib chiqqanlari (taxminan miloddan avvalgi 8-asr) munosabati bilan nishonlanadi. Yaxudiylar pasxa sida keyinchalik messiyani kutish gʻoyasi ham oʻz ifodasini topdi. Xristianlikda bu bayram Isoning tirilishi toʻgʻrisidagi rivoyat bilan bogliq boʻlib, pravoslavlarning asosiy bayrami hisoblanadi. Bahorgi tengkunlik va toʻlin oydan keyingi 1-yakshanbada nishonlanadi. Bayram kunlari sanasini hisoblab chiqish uchun jadvallar (pasxaliya) tuziladi. Pasxa pravoslav cherkovida Yuliy taqvimi boʻyicha (eski hisobda) 22 martdan 23 aprelgacha boʻlgan davrga; gʻarbiy xristianlarda — Grigoriy taqvimi boʻyicha 26 martdan 23 aprelgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi.

## Manbalar
Patagonia

**Patagonia** () — Janubiy Amerikadagi ta-biiy oblast. Argentinaning jan. qis-mida, Rio-Kolorado va Rio-Negro daryolaridan jan.da, And togʻlaridan sharkda joylashgan. Maydoni 652 ming km². Yer yuzasi Atlantika okeani sohilidan sharqqa 2200 m balandlikkacha zinapoyasimon balandlashib boradi. Shim.-sharqiy qismi pasttekislik. Zamini qad. kristalli jinslardan tuzilgan, ularning ustini choʻkindi va vulkan jinslari hamda morena yotqiziklari qoplagan. Iqlimi moʻʼtadil, chala choʻlga xos iqlim. Yillik yogʻin shimolida 150–300&nbsp;mm, janubida 600–700&nbsp;mm gacha. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 8—2°, gʻarbida 5° gacha, yanvarniki 10—20°. Kuchli shamollar esib turadi. Daryolari And togʻlaridan boshlanib, Patagoniani chuqur kanʼonlar orqali kesib oʻtadi. Tuprogʻi qoʻngʻir, boʻz va kashtan tuproq. Boshokdi oʻtlar va butalar usadi. Endemik hayvonlardan lama, magellan iti, pampa mushugi, zirhlilar va boshqa bor, kush koʻp. Aholisi, asosan, qoʻychilik bilan shugʻullanadi. Neft va tabiiy gaz konlari topilgan.

## Manbalar
Pataliputra

**Pataliputra** — Kda. Hindistondagi shahar, qad. dunyoning eng buyuk shaharlaridan biri (taxminan 16x3 km maydoni ni egallagan). Anʼanaga koʻra, miloddan avvalgi 5-asr oʻrtalarida podsho Ajatashatru tomonidan Lichchxavlar davlatiga qarshi qalʼa sifatida bunyod etilib, tez orada Shimoliy Hindistondagi eng muhim savdo, xunarmandchilik va madaniy markazga va Ma-gadxa davlatining poytaxtiga aylangan. P.Nandlar, Mauriyalar, Shunglar, Gup-talar imperiyasining poytaxti boʻlgan. Guptalar xukmronligining oxirida (5—6-asrlar) P. tanazzulga uchrab, harobaga aylangan. P. harobalari yaqinida, Gang daryosi boʻyida, hozirgi Patna shahri kad. koʻtargan. Arxeologik qazishmalar natijasida P.dan Mauriyalar saroyiga tegishli yogʻoch va gʻishtdan ishlangan binolar, koʻplab sanʼat obidalari to-pilgan.

## Manbalar
Paternalizm

**Paternalizm** (lot. paternus — otalarcha, otalik) — davlatning oʻz fuqarolariga, firmalarning o'z xodimlariga, bir mamlakatning boshqa mamlakatga homiylik, gʻamxoʻrlik munosabati, ijtimoiy va mehnat munosabatlarini davlatlar oʻrtasida, shuningdek, davlat va firma darajasida tartibga solish shakli. Davlat, firmaning ularga qaram boʻlgan subʼyektlar — davlatlar, xalqlar, xodimlarga homiylik munosabatlarida, shuningdek, gʻamxoʻrlik va homiylikka ishonch bilan qarash shakllarida namoyon boʻladi.

P. butun jamiyat boshligʻi davlat boʻlgan bir oila tarzida tasavvur etiladi. Nimaning yaxshiligi va yomonligini davlat belgilaydi, har bir kishining hokimiyat boʻgʻinlari tizimida egallagan oʻrnini hisobga olgan holda neʼmatlarni taqsimlaydi. P. munosabatlari jamoatchilik anʼanalari kuchli boʻlgan mamlakatlar (Yaponiya, Koreya Respublikasi, Ispaniya, Italiya, Portugaliya va boshqalar)da koʻproq saqlanib qolgan, sobiq sovet maʼmuriy-buyruqbozlik iqtisodiyotida qam P. un-surlari boʻlgan (mas, korxonalarni raqobatdan va sinishdan himoya qilish, keng amal qiladigan ijtimoiy kafolatlar). Firmalar darajasida P. xodimlarni umrbod ishga yollash, pensiyaga chiqishda katta miqdorda bir yoʻla nafaqalar toʻlash, ish xaqini xodimning yoshi va uzluksiz ish stajiga koʻra koʻtarish, xodimlarning oʻzlari ishlaydigan firmaning "oʻz xonadoni" deb bilishi va boshqalarda ifodalanadi. P. anʼanalarini qoʻllash natijasida Yaponiya katta iqtisodiy yutuklarga erishdi, "yapon iqtisodiy moʻʼjizasi"ni yaratdi. P. anʼanalari va gʻoyalari AQSH va Germaniyada ham qoʻllanadi.

Barno Rahimova.

## Manbalar
Patefon

**Patefon** (frans. firmasi "Pathe" nomi va ... fon) — grammofon plastinkasiga yozilgan tovushni qayta eshittirish uchun xizmat qiladigan apparat, grammofonningturi. Dastlabki P. katta karnayli boʻlgan, keyinchalik kar-nayi kuti ichiga joylashtirilgan. Diskini dasta bilan burab taranglab turiladigan prujina aylantiradi. P. 20-asr 50-yillarigacha ishlatilgan. Baʼzi xonadonlarda, muzeylarda hozir ham saqlanadi.

## Manbalar
Patir

**Patir** — non turi. Shirmoy P., qashqari P., koʻk P., qiymali P., patircha kabi turlari bor. Ularning har biri masalligi, tayyorlanish usuli bilan farq qiladi. Tayyorlanishi: iliq sutda tuz va xamirturush eritiladi, soʻngra qoʻy yogʻi (yoki sariyogʻ) qoʻshilib xamir qoriladi. Xamir osh-gach, 500 g li zuvalalar uziladi. Zuvaladan chekkalarining qalinligi 3—4 sm, oʻrtasining qalinligi 1 sm keladigan non yasaladi, uning yupqa joyiga zich chakich uriladi. [No[n chetlari pichoq bilan tilinib, naqsh beriladi. Yasalgan P. betiga 15—20 min. dasturxon yopib qoʻyiladi. Tandirga yopish oldidan olov kul bilan koʻmiladi, namakob sepiladi. Tan-dirdan uzilgan P.ning yuziga eritilgan dumba yogʻi surkaladi (yana qarang [No[n). 

## Manbalar
Patisson

**Patisson** (Cucurbita pepo var. patisson), kulcha qovoq — qovoqdoshlar oilasiga, qatgiq etli qovokdar guruhiga mansub biryillik sabzavot oʻsimligi. Patisson palagi tik, butasimon sershox oʻsimlik. Ildizi yaxshi rivojlangan. Poyasi va barg bandlari nisbatan yoʻgʻon. Barglari oʻrtacha kattalikda, dagʻal, 3 yoki 5 qirrali. Gullari bir uyli, bir jinsli, yirik, rangi sariq, poyalarda yakkayakka joylashadi. Mevasi — qovoqcha, mayda, shakli yulduzeimon. Chetlari kun-gurali. Yangi tukkan mevalari rangi och yashil, meva katta boʻlgan sari rangi oqarib, ayrim mevalar yuzasida och yashil dogʻlar yoki tasmalar paydo boʻlishi mumkin. Ularning 6—8 kunlik mevasi isteʼmol qilinadi. Patisson is-siqtalab oʻsimlik. Patisson aprel oyida qator va tup oraligʻi 70x70 yoki 80x80 sm sxemada ekiladi. Har bir uyaga 4—5 tadan urugʻ ekilib, nihol unib chiqqach, chin barg yozganda yagana qilinadi. Oʻsuv davrida qator oralari yum-shatiladi, oziqlantiriladi va sugʻoriladi. Patisson suvga talabchan. Oshqovoq kabi parvarish qilinadi. Meva tarkibida 6,0—6,5% quruq modda, 2,5— 2,9% qand va vitaminlar mavjud. Urugʻida moy va santanin bor. Hosildorligi 150—200 s/ra. Asosan, tuzlangan, konservalangan (6—8 kunlik mevasi) holda isteʼmol qilinadi, katta boʻlib ketganlari molga beriladi. Oʻzbekistonda 1988-yildan Patissonning Oq 13 navi ekiladi. Uning hosildorligi 110—159 s/ga.

## Manbalar
Pasxa oroli

**Rapanui** () yoki **[[Pasxa]] oroli** () — Tinch okeanning sharqiy qismidagi vulkan oroli. Jan. Amerikadan 3000&nbsp;km uzoqlikda, Chili hududi. Maydoni 165,5&nbsp;km². Orol uchburchak shaklda boʻlib, har bir uchida vulkanlar bor: Rano-Aroi (539 m, orolning eng baland joyi), Katiki (377 m) va Rano-Kao (324 m). Qirgʻokdari qoyali. Iqlimi subtropik, sernam iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 16—23°. Yiliga 1300&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Asosan, oʻt oʻsimliklari usadi. Tropik dehqonchilik qilinadi. Baliq ovlanadi, qoʻychilik rivojlangan. Maʼmuriy markazi — Xangaroa. Pasxa orolini 1722-yilda golland dengizchi sayyohi Ya.Roggeven pasxa bayrami kuni kashf qilgan. 1888-yildan Chili tarkibida. Orolda pasxaliklarning qadimgi madaniyat qoldiklari — tosh xaykallar, yozuvlar bitilgan taxtachalar saklangan. Pasxa orolida 1955—56ylarda T.Xeyerdal rahbarligida Norvegiya—Amerika ekspeditsiyasi arxeologik qazishmalar oʻtkazdi. Tadqiqotchilar fik-richa, orolning dastlabki aholisi Pe-rudan kuchib borgan. 15-asrda Pasxa oroliga Markiz slaridan polinezlar borib oʻrnashgan. Ular 17-asrda orolning dastlabki aholisini butunlay kirib tashlagan.

## Manbalar
Pat

**Pat** — kush terisidagi shoxsimon moddali tuzilma. Kontur, ipsimon, parsimon, par va qilsimon pat turlari boʻladi. Kontur pat qalam uchi, oʻzak, oʻq va unga joylashgan yelpigʻichdan iborat. Kontur pat qush qanoti va dumida boʻladi; ular tanasini qoplab turadi. Ipsimon pat uzun, nozik va yumshoq oʻqsan hamda uning uchida joylashgan siyrak soqolchalardan tuzilgan. Odatda, ipsimon patlar kontur pat ostida joylashadi. Parsimon Pat nozik oʻzak va oʻzaro ilashgan mayin soqolchalardan tashkil topgan; par bilan birga tanani sovishdan sakdaydi. Parlar qisqa va yumshoq oʻzakdan hamda bir-biri bilan ilashmagan soqolchalardan iborat. Kilsimon patda esa oʻzak rivojlangan, lekin soqolchalar boʻlmaydi. Qilsimon va ipsimon pat tuygʻu vazifasini bajarishi taxmin qilinadi. Patning yoyilib, rangining yoʻqolishi tullashga sabab boʻladi.

## Manbalar
Patna

**Patna** — Hindistonning shim. qis-midagi shahar. Gang daryosining oʻng sohilidagi port. Bihar shtatining maʼmuriy markazi. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan savdo qilinadigan markaz. Aholisi 1,7 mln. kishi (2001). Ip gazlama, oziqovqat, metallsozlik korxonalari bor. Hunarmandchilikda gilam va parcha toʻqiladi, mebel va metall buyumlar tayyorlanadi. Un-t (1917), muzey, noyob qoʻlyozma asarlar saqlanadigan kutubxona bor. Shaharga miloddan avvalgi 5-asrda asos solingan. Hozirgi nomi bilan 12-asrdan maʼlum. Qadimda va ilk oʻrta asrlarda P. oʻrnida Maurya davlati poytaxti — Pataliputra shahri boʻlgan. Ashoka saroyi (miloddan avvalgi 3-asr) qoldiklari saqlangan.

## Manbalar
Patnisi naqsh

**Patnisi naqsh** - naqsh turi; toʻrtburchak shakl ichiga patnis shaklini eslatuvchi (naqshning nomi shundan) yakka yoki qoʻsh tanob chiziladi, qolgan qismi islimiy naqsh bilan toʻldiriladi. Baʼzan qoʻsh tanob oraligʻi enli (keng) olinib ichiga islimiy naqshlar ishlanadi, bu naqshlar boshqa islimiylardan alohida mustaqil boʻladi. Tanobning sirti bilan ichidagi islimiy naqshlar bir-biriga ulanishi yoki mustaqil boʻlishi ham mumkin. Agar islimiy naqshlar bir-biriga bogʻliq boʻlsa, mujassamotning asosi boʻlgan qoʻsh tanob tagidan oʻtadi (qoʻsh tanob birinchi, islimiy naqsh ikkinchi da-rajali boʻladi). Mujassamotda tanob naqsh zaminini ajratib rang jihatidan boyishiga xizmat qiladi. Oʻyma naqshlarda tanoblar oʻzining nursoyasi va toʻgʻri, egri chiziqdan hosil boʻlgan shakli bilan mujassamotda ajralib, koʻzga yaqqol tashlanadi. 

## Manbalar
Patogenez

**Patogenez** (yun. pathos — kasallik va ... genez) — kasallik va uning ayrim belgilari paydo boʻlishi hamda rivojlanishidagi jarayonlar majmui; patologiyanint bir boʻlimi. Hujayra, toʻqima va aʼzolarning shikastlanishi, orga-nizmning nospetsifik javob reaksiyalari va tipik patologik jarayonlar (mas, yalligʻlanish)ning rivojlanishi P.ning umumiy qonuniyatlaridir. Nospetsifik javob reaksiyalari va tipik patologik jarayonlar umumiy P.ning mazmunini tashkil etadi. Kasalliklarning rivojlanishida shika-stlanishdan sodir boʻladigan turli re-aksiyalarning murakkab kompleksi ku-zatilib, ular turning yashashi uchun foydali boʻlishi, individiumga nis-batan esa (rivojlanish darajasi, davom etish muddati va boshqa omillarga qarab) ham foydali, ham zararli boʻlishi mumkin. Mas, gavda temperaturasi koʻtarilishi infeksiyaga karshi kurashishga koʻmaklashadi, ammo temperaturaning xaddan tashqari (40° dan yuqori) koʻtarilishining oʻzi hayot uchun xavfli oqibatlarga (arterial qon bosimining pasayib ke-tishi va boshqalar) olib kelishi mumkin.

Ayrim kasalliklarda P. qonuniyatlarini, yaʼni organizm toʻqimalari, aʼzolari va sistemalarining tipik ("standart") morfologik, biokimyoviy va fiziologik oʻzgarish krnuniyatlarini hamda ularga xos klinik koʻrinishlarni (isitma turi, qondagi oʻzgarishlar va hokazo) bilish kasallikni aniqlash, prognozlash va patogenetik davolash (yaʼni asosiy patologik jarayonni va patogenetik omillarni bartaraf qilishga qaratilgan davolash)ning asosiy negizidir. Mas, irsiy nuqsonlar tufayli organizmda insulinnnng yetarli darajada hosil boʻlmasligi bolada qandli diabeshning vujudga kelishiga sabab boʻladi.

Patogenetik davodan farqli oʻlaroq, etiologik davoda kasallik sababi bartaraf kilinadi, simptomatik davoda esa kasallikning ayrim belgilari kamayadi yoki yoʻqoladi. Mas, yiringli meningishda. penitsillin — etiologik, siydik haydovchi moddalar — patogenetik, ogʻriqsizlantiruvchi moddalar — simptomatik davo vositasi hisoblanadi.

Kasallik butunlay yoʻqolishi, yaʼni toʻqimadagi yetishmovchilik toʻldirilishi va funksiyasi tiklanishi yoki tiklab boʻlmaydigan oʻzgarishlar yuzaga kelishi (mas, yara oʻrnida chandiq hosil boʻlishi) va nihoyat, oʻlim bilan tugallanishi mumkin.

## Manbalar
Boris Paton

**Boris Yevgenyevich Paton** (1918.27.11, Kiyev) — metallurgiya va elektr payvandlash sohasidagi olim. Ukraina Fanlar akademiyasi akademik (1958) va prezidenta (1963-yildan), SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1962). Ye. O. Latonning oʻgʻli. P. rahbarligida payvandlashning yangi usuli — elektr-shlakli payvandlash usuli yaratildi, elektr payvand usullari xalq xoʻjaligining turli tarmoqlariga tatbiq qilindi, P. maxsus poʻlat va qotishmalar sifatini oshirishning yangi usuli — elektr-shlakli qayta eritish usulini yaratdi; payvandlashda ishlatiladigan issiklik manbalarini maxsus eritish agregatlariga qoʻllashga va metallurgiyaning yangi tarmogʻi — maxsus elektr metal-lurgiyani yaratishga oid tadqiqotlarga rahbarlik qildi.

## Manbalar
* Elektroshlakovaya svarka, M., 1960; Plazmennie protsessi v metallurgii i texnologii neorganicheskix materialov, M., 1973.
Yevgeniy Paton

**Yevgeniy Oskarovich Paton** [1870.20.2 (4.3), Nitssa - 1953.12.8, Kiyev] - payvandlash va koʻpriksozlik sohasidagi olim. Ukraina Fanlar akademiyasi akademik (1929), vitse-prezidenti (1945—52); Drezden politexnika institutini (1894) va Peterburg temir yoʻllar institutini (1896) tugatgan. Kiyev politexnika instituti professor (1905).

Koʻprik sinash styasini boshqargan (1929-31). Uning tashabbusi bilan Ukraina Fanlar akademiyasi da payvandlash laborato-riyasi tashkil qilingan va u elektr bilan payvandlash ilmiy tadqiqot institutiga aylantirilgan; shu institutning birinchi direktori. In-tga P. nomi berilgan. Ilmiy ishlari elektr payvandlashga oid. P. payvandlashni avtomatlashtirish, flyus qatlami ostida payvandlash va payvand bi-rikmalarning mustahkamligi masalalarini ishlab chiqqan. Koʻpriksozlik masalalari bilan ham shugʻullangan. Uning rahbarligida Kiyevda Dnepr daryosi us-tiga yaxlit payvand koʻprik qurilgan (1953).

## Manbalar

* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда действительному члену Украинской Академии наук Патону Евгению Оскаровичу» от 1 марта 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 6 марта (№ 10 (216)). — С. 1
Patopsixologiya

**Patopsixologiya** (yun. pathos -kasallik va psixologiya) — psixologiya sohasi. Inson bosh miyasining za-rarlanishi yoki uning yetarli darajada rivojlanmaganligi natijasida kelib chiqadigan ruhiy kasalliklarni oʻrganadi. P. psixiatriya bilan mustahkam bogʻlangan. P. 19-asr oxiridan riyujlana boshladi. Dastlabki psixologik tajriba la-b.larini nemis psixologi V. Vundt tashkil qiddi. Patologik oʻzgarishlarning taxlili sogʻlom kishilarning xususiyatlari, holatlari, bilim jarayonlari shakllanishi va kechishining oʻziga xosligi bilan taqqoslash asosida amalga oshiriladi. P. kasallikning paydo boʻlishi uning tuzalishi, simptom bilan sindromlarning oʻrin almashishini klinik qonuniy holat deb hisoblaydi. P. sezgi, idrok, tasavvur, xotira, ta-fakkur, xayol, malakalar, koʻnikmalar, hissiyot, iroda singari ruhiy jarayonlar hamda holatlarning buzilishini psixologik jihatdan tahlil qiladi. U ruhiy jarayonlar tuzilishining oʻziga xosligi, kechishining xususiyatlarini tadqiqetadi. P. psixik funksiyalar buzilishini tiklashning ilmiy asoslangan metodlarini ishlab chiqishga yordam beradi. Ruhiy nuqsonlarni toʻldirishning oqilona usullaridan foydalanish evaziga kasallikni tezkor tuzatish im-koniyati tugʻiladi. P. maʼlumotlaridan tashxis qoʻyish maqsadlarida, psixiat-rik ekspertizada — mehnat, sud, har-biy ekspertizada foydalaniladi. P. bolalar psixiatriyasida aloxdda ahamiyatli boʻlib, u intellekt pasayishi da-rajasini belgilashda, bolaning oʻqish qobiliyatini oldindan aytib berishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Patra

**Patra**, Patri — Yunonistondagi shahar, Peloponnes yarim orolda. Axeya nomining maʼmuriy markazi. Aholisi 170 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Ioni dengizining Patrikos qoʻltigʻidagi port (chetga magiz, vino, jun, zaytun moyi chiqariladi). P.dan Italiyaning Brindizi shahriga parom qatnaydi. Mashi-nasozlik, shina ishlab chiqarish, yogʻochsozlik, koʻn-teri, oziq-ovqat, toʻqimachilik, qogʻoz sanoati korxonalari; universitet bor. Turizm rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan qasr va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Aleksandr Patrashkin

**Aleksandr Timofeyevich Patrashkin** (1895.15.3, Sizran, Rossiya - 1975.14.7, Samarqand) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Qozon rassomlik bilim yurtini tugatgan (1915). Samarqand rassomlik bilim yurtida pedagog (1935—40), Samarqand yosh tomoshabinlar teatrida bosh rassom (1941—45), Samarqand rus drama teatrida (1948—54), H. Olimjon no-midagi oʻzbek davlat musiqali drama teatrida (1955—68) rassom, bosh rassom. P. mumtoz, zamonaviy hamda milliy asarlarni bezashda realistik anʼanalarga tayangan: "Otello" (V. Shekspir), "Sarv qomat dilbarim" (Ch. Aytmatov), "Gang daryosining qizi" (R. Tagor), "Ogʻriq tishlar" (A. Qahhor), "Ravshan va Zulxumor", "Nurxon" (K. Yashin; T. Jalilov), "Dilerom" (K. Yashin; M. Ashrafiy), "Aziz va Sanam" (A. Bobojon; K. Ota-niyozov), "Maysaraning ishi" (Hamza; T. Jalilov) va boshqa.

## Manbalar
Patriarx

**Patriarx** (yun. pater — ota va archo — boshqaraman) — cherkov iyerarxiya-sida oliy unvon. Xristian cherkovidagi Rim, Konstantinopol, Aleksandriya, Antioxiya, Quddus yepiskoplarida shu unvon boʻlgan. Hozirgi pravosla-viyeda oliy diniy lavozim, avtokefal cherkovi boshligʻi. Cherkov yigʻinida saylanadi. Rus pravoslav cherkovida P.lik lavozimi 1589—1700-yillarda boʻlgan, 1917-yil 5(18) noyabrda qayta tiklangan.

## Manbalar
Patologiya

**Patologiya** (yun. pathos – kasallik va ..logiya) – nazariy va klinik tibbiyot sohasi hisoblanadi. Bu soha kasallikning paydo boʻlish sababi, rivojlanish qonuniyati, kechishi va oqibatini oʻrganadi. Patologik jarayonlarning umumiy qonuniyatlari va sabablari umumiy patologiyada, ayrim aʼzo va sistemalar kasalliklari xususiy patologiyada oʻrganiladi. Patologiya patologik anatomiya va patologik fiziologiyaga boʻlinadi. Bundan tashqari, eksperimental, qiyosiy, klinik patologiya, oʻlka patologiyasi, paleo-patologiya, shuningdek, kimyoviy va fizikkimyoviy, professional, molekulyar va boshqa patologiyalar bor. Eksperimental patologiya odamlar (xayvonlar)da uchraydigan kasalliklarni tajriba hayvonlarida sunʼiy yoʻl bilan paydo qilib, uning avj olish mexanizmlarini, qiyosiy patologiya odam va hayvonlarda uchraydigan kasalliklarning kechishi va rivojlanishidagi xususiyatlarni qiyoslab oʻrganadi. Klinik patologiya aʼzo va sistemalarning funksional holatini aniqlash maqsadida bemorni tekshiradi, shuningdek, kliniklab, biokimyoviy va boshqa tekshiruvlar oʻtkazadi; oʻlka patologiyasi kasallikni turar joyning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq holda oʻrganadi; ishlab chiqarishdagi zararli taʼsir etuvchi omillarni oʻrganadigan kasb patologiyasi ham bor.

19-asrning oʻrtalarida nemis olimi R. Virxov asos solgan sellyulyar patologiya (hujayra patologiyasi) nazariyasiga koʻra, kasallik hujayra va aʼzolarning tuzilishidagi oʻzgarishlar oqibatidir. Bu kasallik mohiyatini oʻrganishda oʻz ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq.

Oʻzbekistonda patologiya sohadagi i.tlar dastlab 20-asrning 20-yillarida boshlandi. Bunda oʻlka patologiyasiga oid muhim vazifalar ishlab chiqildi. patologiyaga oid masalalar 2-ToshTIda 1998-yildan chop etiladigan „Patologiya“ jur.da yoritib boriladi.

## Manbalar
Patom togʻligi

**Patom togʻligi** - Rossiya Federatsiyasi Irkutsk viloyatidagi togʻlik. Gʻarb, jan. va sharqda Vitim va Lena daryolari vodiysi orasida yotadi. Balandligi 1200–1300 m (eng baland joyi Longdor togʻi, 1924 m). Proterozoyning kristalli slanets, ohaktosh va kvarsitlaridan, shim. quyi paleozoy jinslaridan tarkib topgan. Yon bagʻirlari 900–1100 m balandlik-kacha kedr aralash qaragʻay taygasi, undan yuqorisi pakana kedr va qayin bilan, 1200 m dan yukrrisi toshloq tundra bilan qoplangan. Oltin konlari va qurilish materiallari bor.

## Manbalar
Patriarxal oila

**Patriarxal oila**, katta oila — erkak boshchilik qiladigan oila. Matriarxatshya patriarxatta oʻtish davrida vujudga kelib, birga xoʻjalik yurgizuvchi qarindoshlarning bir kdncha avlodidan tashkil topgan. Patriarxal oila, asosan, ilk xoʻjalik jamoasi boʻlgan, uning iqtisodiy asosini yerga va ishlab chiqarish qurollariga umumiy egalik (ishlab chiqarishga ham, is-teʼmolga ham) tashkil etgan.

## Manbalar
Patritsiylar

**Patritsiylar** (patricii, lot. pater — otadan) — Qad. Rimdagi urugʻ zodagonlari. Dastlab P. deb urugʻ tashkilotiga kirgan va plebeylarta karshi turgan Rimning barcha tub aholisi atalgan boʻlsa kerak. Anʼanaga koʻra, P. dastlab 100, soʻngra 300 ota urugʻini jamlab, Rim xalkini (Populus Romanus Quiritium) tashkil etishgan. Miloddan avvalgi 6-asr oxiridan, sinfiy tabakalanish va davlat shakllanayotgan davrda P. Rim respublikasining hukmron tabakasiga aylangan. Ular barcha fuqaro va siyo-siy hukuklarga, xususan, oliy magis-traturani almashtirish hukuqiga ega boʻlishgan. Bu imtiyozlar P. bilan plebeylar oʻrtasidagi kurashga sabab boʻlgan, u miloddan avvalgi 5-asr boshidan miloddan avvalgi 3-asr boshigacha davom etgan. Bu kurash jarayo-nida Rim respublikasi davlat tizi-mi tuzilgan, plebeylar Populus Romanus tarkibiga kiritilganlar va barcha huquklarda P. bilan tenglashganlar. Miloddan avvalgi 3-asr boshida P. va plebeylar rahbarlari oʻzaro birikib nobilitetni tashkil etishgan. P.dan boʻlgan nobillar orasida Valeriylar, Klavdiylar, Korneliylar, Fabiylar, Emiliylar, Yuliylar va boshqa urugʻ vakillari Kad. Rimning siyosiy xdyotida alohida rol oʻynashgan. Imperiya davrida yangi patritsiat vujudga kelib, ular senatorlar tabaqasining imtiyozli qismidan iborat edi; unga imperatorlar tomonidan Italiya va provinsiyalardan chiqkan shaxslar kiritilgan.

## Manbalar
Patrona xalil qoʻzgʻoloni

**Patrona xalil qoʻzgʻoloni** -Istanbul shahri (Turkiya) kambagʻallarining 1730-yil sentyabr— noyabrdagi qurolli qoʻzgʻoloni. Unga Xalil (laqabi — Patrona) boshchilik qilgan. Qoʻzgʻolon soliqlarning koʻpligi, narx-navoning oshib ketganligi va amaldorlarning beboshligiga qarshi koʻtarilgan. Qoʻzgʻolonchilar sulton Axmad III (1703—30)ni taxtdan agʻdarib, soliq va bojlarni bekor qilishga erishishgan, lekin ularning oʻrtasidagi kelishmovchiliklardan foydalangan yangi sulton Mahmud I (1730—54) qoʻzgʻolonni bostirgan. Patrona Xalil oʻldirilgan.

## Manbalar
Patronaj

**Patronaj** (frans. patronage — homiylik) — bolalar maslahatxonasi, poliklinikalari, ayollar maslahatxonalari, sil dispanseri va boshqa dispanserlar tomonidan yosh bolalar, homiladorlar va ayrim bemorlarga uy sharoitida tibbiy yordam koʻrsatish sistemasi. Bolalar maslahatxonasi va poliklinikalarida vrachga u xizmat qiladigan uchastka biriktiriladi; vrachga bir yoki ikkita P. hamshira yordam beradi, ular oʻz uchastkasidagi bolalarga uyda yordam koʻrsatadi. P. hamshira bolaning sogʻligʻini, bola parvarishini, oilaning moddiymaishiy turmushini aniklaydi. P. hamshira va (akusher) vrach uyda onalar bilan suhbat oʻtkazadi, bola emizish, parvarish qilish, chiniqtirish qoidalarini oʻrgatadi; raxit, sil, meʼda-ichak kasalliklarining oldini olish, chechak, difteriya, koʻkyoʻtal, poliomiyelit, silga qarshi emlashning ahamiyatini tushuntiradi. Bola kasal boʻlib qolsa, qanday parvarish qilishni onaga oʻrgatadi. Ona tugʻruqxonadan chiqqanidan keyin 3 kun orasida P. hamshira yoki vrach uyga borib, chakaloqni sinchiklab tekshiradi va vaqtvaqti bilan bolaning holidan xabar olib turadi.

Ayollar maslahatxonasi vrach va hamshiralari xotinlarga homiladorlik va tuqqandan keyingi davrda P. yordami beradi. P. uyda davolanadigan beozor surunkali ruhiy bemorlarga yordam berishning bir turi hamdir. Boshqa dispanserlar (onkologik, sil va boshqalar) da P. bemorlarning muntazam katnab davolanishi va vrach belgilagan rejimni bajarishini nazorat qiladi.

Dilbar Maxmudova.

## Manbalar
Pauperizm

**Pauperizm** (lot. pauper — kambagʻal, mulksiz) — jamiyatda ishsizlik, inflyasiya, kam daromad topish, mulkiy tengsizlik bilan bogʻliq boʻlgan ommaviy qashshoklik.

## Manbalar
Konstantin Paustovskiy

**Paustovskiy Konstantin Georgiyevich** [1892.19 (31). 5, Moskva —1968.14.7, Kaluga viloyatining Tarusa shahri] — rus yozuvchisi. Dastlab Kiyev universitetining tabiiy-tarix fakulteti (1911 — 13), keyin Moskva universitetining yuridik fakultetida uqigan. "Romantiklar" ilk romani 1916—23 yillarda yozilgan. 1935-yilda nashr etilgan bu romanda, "Tovlangan bulutlar" (1929) romanida boʻlganidek, P. nasriningoʻziga xos xususiyaglari — kishilardagi ez-gulik tuygʻulariga, mardlik, dustlik, olijanoblkk singari fazilatlarga eʼtibor sezilib turadi. "Jazava" (1925), "Mustamlaka mollari uchun yorliklar" (1928), "Kora dengiz* sikgari dastlabki hikoya va qissalarida olis yurtlar haqidagi orzu-armon tuygʻulari, bu yurtlarga qilingan sayoxat taassurotlari, uchrashish za vidolashuv mavzulari ustuvorlik qiladi. Romantik ruxdagi "Qorabugʻoz" (1932), "Kolxida" (1934) va "Shimol qissasi" (1938) qissalari hamda koʻplab hikoyalarida rus tarixiga murojaat etib, kishilardagi yuksak insoniy hislatlarni tasvirlashga alo-hida eʼtibor bergan. P. 30-yillarning 2yarmidan boshlab sanʼatkorlar hayoti va ijodiy mehna-tiga bagʻishlangan asarlar ("Orest Kiprenskiy", "Isaak Levitan", 1937; "Taras Shevchenko", 1939; "Oʻrmonlar qissasi", 1949; "Ol-tin gul", 1956) yozishga kirishdi. Yozuvchi urushdan keyingi davrda oʻz hayoti voqea va hodisalari bilan toʻyingan "Hayot haqida qissa" epopeyasini yaratdi (1-qism — "Yiroq yillar", 1945; 2-qism —"Sertashvish yoshlik", 1955; 3-qism — "Notanish asrning muqaddimasi", 1957; 4-qism — "Katta umidlar davri", 1959; 5-qism — "Janubga intilish", 1960; 6-qism — "Darbadarlik kitobi", 1963). P. bu soʻngti asarida 20-asrning dolgʻali yillaridagi Rossiya hayotini badiiy mujassamlantirib bergan. P.ning nozik tuygʻu va kechinmalar bilan yoʻgʻrilgan asarlari oʻzbek adabiyotida lirik nasrning shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan. "Yiroq yoʻllar" va "Oltin gul" qissalari hamda bir qancha hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Eski shinelli chol [Hikoyalar], T., 1963; Sobraniye sochineniy, t. —1—8, M., 1967-70.

## Adabiyot
* Kremensov A. I., K. G. Paustovskiy. Jizn i tvorchestvo, M„ 1982.

## Havolalar
C. F. Powell

**Cecil Frank Powell** () (1903.5.12, Tonbrij, Kent — 1969.9.8, Milan) — ingliz fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1949-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1925). 1928-yildan Bristol universitetida ishlagan (1948-yildan professor). Kosmik nurlarni tadqiq qilish maqsadida uchirilgan zond-sharlar boʻyicha tuzilgan Yevropa ekspeditsiyalari direktori (Italiya, 1952—1961). Yevropa yadro tadqiqotlari markazit tuzish tashabbuskorlaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, kosmik nurlar va elementar zarralar fizikasiga oid. Xodimlari bilan hamkorlikda kosmik nurlardagi k -mezonlarni kashf etgan (1947). Powell — faol jamoat arbobi. 1967—1969-yillarda Paguosh qoʻmitasi raisi boʻlgan. Nobel mukofoti laureata (1950).

## Manbalar
Paxpardoz

**Paxpardoz** (fors, pax — qirra), yoyma pardoz — oʻymakorlikda pardoz turi; qirra hosil qilish uchun boʻrtma naqsh yuzasi bir tomonga to zaminiga qadar qiya kesib pardozlanadi. Ganch, yogʻoch oʻymakorligida, ayniqsa, zanjira mujassamotida keng qoʻllanadi. P. natijasida nursoya oʻyini mayin koʻrinishga ega boʻladi. Shifti baland binolar (turar joy, jamoat binolari)da boʻrtma shakllarga pardoz berishda choka pardoz bilan birga keng qoʻllanadi. P., ayniqsa, 14—15-asrlarda tosh, yogʻoch, terrakota oʻymakorligida ustalar tomonidan keng qoʻllangan. 20-asrda usta M. Usmonov, A. Quliyev va boshqa ijo-dida P.ni qoʻllab jozibali naqsh na-munalarini yaratdilar. Samarqandda yoyma pardoz deb ataladi.

## Manbalar
Pauza

**Pauza** (yun. pausis — toʻxtash, tugash) — musiqa asari ijrosida bir, bir necha, baʼzan barcha ovozlarning muayyan vaqt toʻxtatilishiga sabab boʻldi. Pauza yadro nazariyasida, yadro reaksiyasi va elementar zarralar orasidagi reaksiyalar nazariya-sida ham muhim oʻrin egallaydi.

## Manbalar
Wolfgang Pauli

**Wolfgang Pauli** () (1900.25.4, Vena —1958.15.12, Syurix) — shveysariyalik nazariyotchi-fizik. Myunxen universitetini tugatgan (1921). Syurixdagi Oliy politexnika maktabi professor (1928-yildan), AQSHdagi Prinston institutida ishlagan (1940—46). Ilmiy ishlari kvant mexanika va maydon kvant nazariyasiga oid. Hozirgi zamon fizikasining asosiy prinsipi — Pauli prinsipini bayon etgan (1925). Ishqoriy metallardagi paramagnetizm hodisasini tushuntirib bergan (1927), neytrinoning mavjudligi toʻgʻrisida gipotezani ilgari surgan (1931). Uning yadro kuchining mezon nazariyasi toʻgʻrisida, nazariy fizikaning dolzarb masalalariga oid asarlari ham bor. Nobel mukofoti laureati (1945).

## Manbalar
Paxsa

**Paxsa** — loy devor yoki uning qavati. Oʻrta Osiyo meʼmorligida qadimdan maʼlum. Qadimda baʼzi shaharlarning devorlari, qalʼa qoʻrgʻonlari P.dan ishlangan. Ular mudofaa ahamiyatiga ega boʻlgani sababli juda mustahkam qurilgan. Shahar devorlarining ikki chekkasi P.dan koʻtarilib, oʻrtasi tuproq bilan toʻldirilgan (Teshik qalʼa, Qoʻyqirilgan qalʼa, Tuproq qalʼa va boshqalar). Dastlab P. qamish yoki yogʻoch poydevor (tirnoq) ustiga urilgan. Hozir P. devorlar beton, pishiq gʻisht yoki tosh poydevor ustiga qoʻyiladi. P. uchun tuproq poydevor atrofidan olinishi yoki boshqa joydan keltirilishi ham mumkin. Odatda, soz tuproqqa suv urilib, loy qoriladi. Loy tepkilab (baʼzan ot bilan bostirilib) pishitiladi. Ketmon yoki bel bilan ikki-uch marta agdarib pishitib meʼyoriga yetkaziladi. Loykash pishitilgan loyni maxsus bel—kapcha bilan kesib, peshmon (usta)ga otadi. Peshmon loyni ilib olib kuch bilan boʻlajak devor oʻrniga urib boradi. Oddiy imo-rat qurishda bir P.ning balandligi 60 sm dan 1 m gacha, qalinligi 40—60 sm boʻladi. Devor selgigach, usta tarash kapcha (yassi bel) bilan devor yuzasini tekislaydi, gultarash bilan unga pardoz beradi, baʼzan naqshlar ham oʻyadi. 1-P. maʼlum da-rajada qurigach, peshmon uning ustiga chiqib, 2qavat P.ni ura boshlaydi. Shu tariqa devor 3—4 (ayrim hollarda 5— 6) P.dan iborat boʻlgan. Oʻrta Osiyoda xususiy uylar qurishda P.dan hozir ham foydalanilmoqda.

## Manbalar
Paxta moyi

**Paxta moyi** — chigitni presslab yoki erituvchilar bilan ekstraksiyalab olinadigan moy. Toza Paxta moyi koʻpgina organik erituvchilarda eriydi, och sariq shaffof suyuqlik, yarim quriydigan moylar guruhiga kiradi. Paxta moyi trigli-seridlari tarkibiga, asosan, toʻyinmagan yogʻ kislotalar: linol (41,7— 53,69%), olein (23,0—35,2%), toʻyingan kislotalar: palmitin (19,6— 23,4%) araxin (0,1—0,7%), stearin (1,9—2,7%), miristin (0,3—2,0%) kiradi. Paxta moyining zichligi 905–930&nbsp;kg/m3, nur sindirish koeffitsiyenti 1,472— 1,477, yod soni 102—111, sovunlanish soni 191 — 199. Paxta moyi tabiiy hamda gidrogenlangan holda margarin, isteʼmol qilinadigan yogʻlar, sovun, alif moy va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.

## Manbalar
Paxta tozalash sanoati mashinasozligi

**Paxta tozalash sanoati mashinasozligi** — paxta tozalash sanoa-piat mashina-texnikalar bilan taʼminlaydigan ogʻir mashinasozlik tarmogʻi. Paxta tayyorlash maskanlari, paxta to-zalash zavodlari uchun texnologik qurilmalar (paxtani tayyorlash, quritish, tozalash, saqlashda qoʻllaniladigan mashi-nalar va mexanizmlar), arrali va joʻvali (valikli) jin mashinalari, linterlar, tola tozalagichlar, chigit saralash va tozalash mashinalari, transportyorlar, paxta gʻarambuzgichlari, paxta uzatkichlar, tunnel ochish mashinalari, paxta gʻaramlarini shamollatish va chang tutish mashinalari, shuningdek, kanopni kayta ishlash mashina va qurilmalari (jami 50 nomdan ortiq mahsulotlar) ishlab chiqaradi.

Oʻzbekistonda Paxta tozalash sanoati mashinasozligism. korxonalari Oʻzbekiston mashinasozlik korxonalari uyushmasi — "Oʻzmashsanoat" tarki-bida jamlangan. Tarmoqda "Oʻzpaxtamash" aksiyadorlik jamiyati (sobiq Toshkent mashinasozlik zavodi, 1947), Andijon "Tojmetall" aksiyadorlik jamiyati (1970), Samarqand "Paxtamash" (1956) va Kattaqoʻrgʻon "Paxtamash" aksiyadorlik jamiyatlari, (1939; 1966-yildan paxta tozalash asbob-uskunalari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan), Chustdagi "Olmospaxtamash" aksiyadorlik jamiyati (1974), Toshkent "Paxtajin KB" aksiyadorlik jamiyati paxta tozalash uskunalari konstruktorlik byurosi (1953) bor.

Ishlab chikarilgan mashina va mexanizmlar MDH dagi paxtakor mamlakatlar va bir nechta chet mamlakatlarga chikariladi. Tarmoqdagi yirik korxo-na "Uzpaxtamash" aksiyadorlik jamiyati (Toshkent mashinasozlik zavodi) 1947-yilda ishga tushirilgan. 3-d 1951-yildan paxta tozalash sanoati uchun texnologik uskunajihozlar va ehtiyot qismlar ishlab chiqarishga ixtisoslashtirildi ("Tosh-paxtamash2"). Korxona 2002-yilda "Uzpaxtamash" nomini oldi.

Oʻzbekistonda 1978-yilda paxtani kayta ishlash boʻyicha potok liniyalari ishlab chikarildi va paxta tozalash sanoatidajoriy qilindi. "Mehnat" va RX-1 tola tozalagich mashinalari Zagreb (1977), Plovdiv (1979) xalqaro yarmarkalarining oltin medaliga sazovor boʻlgan.

## Yana qarang

* Mashinasozlik sanoati

## Manbalar
Paxtabank

**"PAXTA-BANK"** – 1995-2009-yillarda Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik-tijorat banklaridan biri hisoblangan. 2009-yilda uning negizida "Agrobank" aksiyadorlik tijorat banki tashkil etilgan.

## '''Tashkil etilishi'''

„Paxta-bank“ Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 27-iyuldagi "Ixtisoslashtirilgan aksiyadorlik tijorat „Paxta-bank“ni tashkil etish toʻgʻrisida"gi qaroriga muvofiq „Oʻzdehqonsanoatbank“ negizida tashkil etilgan.
Boshqaruvi Toshkent shahrida. Bank taʼsischilari: „Oʻzqishloq-xoʻjalikkimyo“ davlat-aksiyadorlik kompaniyasi, „Oʻzagrosugʻurta“ davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi hisoblangan.

## '''Faoliyati'''

„Paxta-bank“ keng tarmokli universal banklardan biri hisoblanib, 13 ta viloyat boshqarmasi, 183 ta tuman boʻlimlari va 162 ta mini-banklardan iborat boʻlgan. Bank respublika qishloq xoʻjaligi korxonalariga turli xizmatlar koʻrsatgan. Davlatning moliyaviy agenti sifatida xoʻjaliklarda yetishtiriladigan paxta, gʻalla, sholi mahsulotlari uchun boʻnak mablagʻlari bergan, fermer xoʻjaliklarini kreditlar bilan taʼminlagan. Shuningdek, bank qishloq xoʻjaligi korxonalarini texnika bilan taʼminlashni davlat tomo-nidan ragʻbatlantirish fondining moliyaviy agenti vazifasini bajargan.

„Paxtabank“ „Paxta-invest“ boshqaruvchi kompaniyasi va „Paxta-servis“ depozitariysi shoʻba korxonalariga ega boʻlgan. Bank 1993-yildan buyon Turkiyaning „Ziroatbanki“ bilan birga Oʻzbekistondagi birinchi Oʻzbekiston-Turkiya „OʻTbank“ning muassisi hisoblangan.
„Paxta-bank.“ Osiyo-Tinch okeani qishloq xoʻjaligini kreditlash uyushmasi (APRAKA) hamda Xalqaro qishloq xoʻjaligi kre-diti konferensiyasi (KIKA)ning teng huquqli aʼzosi hisoblangan.

Bank tomonidan berilgan jami kreditlar miqdori 91 mlrd. soʻmni tashkil etdi; 84 mingdan ziyod yuridik va 148 ming jismoniy shaxslarga xizmat koʻrsatgan (2003). Ustav kapitali 12,5 mlrd. soʻm, jamlanma kapitali 35 mlrd. soʻm, valyuta balansi 197 mlrd. soʻm (2003-yil 1-yanvar).

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2009-yil 30-martdagi „AGROBANK“ aksiyadorlik tijorat bankini tashkil etish toʻgʻrisida"gi qaroriga asosan „Paxtabank“ aksiyadorlik tijorat banki „Agrobank“ aksiyadorlik tijorat banki etib qayta tashkil etilgan.

## Manbalar
Paxtagul

**Paxtagul** — islimiy naqsh turi; amaliy bezak sanʼatida ochilgan paxta chanogʻini uslublashtirib yaratiladi. P. yoki paxta islimiy deb ataladi. Amaliy sanʼatning deyarli barcha turlari (kashtadoʻzlik, chinnisozlik, kulollik, kandakorlik, ganch oʻymakorligi va boshqalar)da keng tarqalgan.

## Manbalar
Paxtajin kb aksiyadorlik jamiyati

"PAXTAJIN KB" AKSIYADORLIK JAMIYATI — paxta xom ashyosi, jun va bugdoyni dastlabki qayta ishlash majmualari va uskunalarini loyihalash va ishlab chiqarish boʻyicha konstruktorlik byurosi. "Oʻzmashsanoat" uyushmasi tarkibida. 1953—94 yillarda paxta tozalash boʻyicha Toshkent Davlat maxsus konstruktorlik byurosi, 1994—2001-yillarda paxta tozalash boʻyicha maxsus konstruktorlik byurosi deb nomlangan. 2003-yildan hozirgi nomda. Toshkent shahrida joylashgan. Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumanidagi Shoʻralisoy posyolkasida sinov bazasi bor. Korxona issiklik generatorlari, paxtani quritish, tozalash, jinlash va linterlash, tola, lint, chigit, gʻalla, jun tozalash mashinalari, tolali chiqindilarni to-zalagichlar, urugʻlik tayyorlash mashinalari, tashish (ekskavatorlar, konveyerlar), changtozalash va yordamchi jihozlar, reduktorlar ishlab chiqaradi. Korxona oʻz mahsulotlarini Bolgariya, Afgʻoniston, Gretsiya va boshqa mamla-katlarga eksport qiladi.

1953-yilda paxta tozalash sanoatini texnika bilan qayta qurollantirish vazifalarini hal etish uchun tashkil etilgan. Sobik, SSSRda paxta tozalash sanoati uchun mashinalar va mexa-nizmlar yaratish boʻyicha yagona konstruktorlik byurosi boʻlgan. 50 yil davomida KB da 300 dan ortiq turdagi yangi texnika namunalari yaratildi. Paxtani qopqanorsiz tashishdan boshlab, uni dastlabki qayta ishlash — tola ajratish potok liniyalari yaratildi. Oʻzbekiston va Oʻrta Osiyodagi bosh-ka paxtakor respublikalardagi barcha paxta zavodlari KB da yaratilgan mashina-mexanizmlar bilan jihozlangan.

"Mehnat" paxta tozalagichi, "Zafar" va "Paxtakor" tola tozalagichlari, "Gʻayrat" arrali jin mashinalari Plovdiv, Zagreb, Moskva, Qohira, Saloniki, Tehron xalqaro koʻrgazmalarida namoyish etilgan va oltin, kumush medallar sovrindori boʻlgan. KB muhandis-konstruktorlaridan 5 kishiga Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan ixtirochi, 5 kishiga Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan muhandis unvoni berilgan. Oʻzbekiston xalq xoʻjaligi ehtiyojlarini hisobga olgan holda KB da keyingi yillarda paxta tozalash sanoati uchun yangi texnika tayyorlashdan tashqari yogʻmoy sanoati uchun bitter-separatorlar, shuningdek, jun tozalash jihozlari, don tozalagich, paxta lintidan sellyuloza olish kompleksi uchun jihozlar va boshqa texnika vositalari yaratildi.

Viktor Semeykin.

## Manbalar
Paxtakor (maʼnolari)

**Paxtakor** soʻzi quyidagilarni anglatishi mumkin:
* Paxtakor (futbol klubi) — Oʻzbekistonning yetakchi futbol jamoasi.
* Paxtakor (ayollar futbol klubi) — Toshkent ayollar futbol klubi.
* Paxtakor (futzal klubi) — Toshkent futzal klubi.
* Paxtakor Markaziy Stadioni — Toshkentdagi markaziy stadion.
* Paxtakor (nok) — ertapishar serhosil nok navi.
* Paxtakor (shahar) — Jizzax viloyati Paxtakor tumanidagi shahar.
* Paxtakor (metro bekati) — Toshkent metropoliteni bekati.
Paxtakor (nok)

"PAXTAKOR" — ertapishar serhosil nok navi. R.R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida Kulala va Lyubimitsa Klappa navlarini chatishtirish yoʻli bilan yaratilgan (S.K.Sharipov). Tupi piramida shaklida usadi. Balandligi 6,5, kengligi 5,5 m. Mevasi yirik, dumaloqnoksimon, oʻrtacha vazni 250—300 g. Yetilganda poʻsti och sariq, keyin zangori rangda boʻladi, quyoshga qaragan tomonlari qizgʻish tuye oladi, oʻta sersuv va shirin, xushboʻy, iyulning 1-oʻn kunligida pishadi. Uzbekistonning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Paxtakor (shahar)

**Paxtakor** — Jizzax viloyati Paxtakor tumanidagi shahar (1974-yildan). Tuman markazi. Viloyat markazi Jizzaxdan 28&nbsp;km. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 19,4 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, qozoq, qirgiz, rus, ukrain va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Janubiy Mirzachoʻl kanalidan suv oladi. Paxtakorda tuman hokimiyati binosi, paxta tozalash zavodi, maʼmuriy muassasalar va qurilish tashkilotlari, avtokorxona, qoʻshma korxona va xusu-siy firmalar, bozor, umumiy taʼlim maktablari, internat maktab, litsey, kasb-hunar kolleji bor. Ulugʻbek nomidagi madaniyat saroyi, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kutubxona, bolalar sport majmuasi, markaziy stadion, bolalar sport maktabi, boks va kurash maktabi, yopiq suzish havzasi ishlab turibdi. Markaziy kasalxona, poliklinika, bolalar poliklinikasi aholiga xizmat koʻrsatadi.

## Manbalar
Paxtaarna kanali

**Paxtaarna kanali** — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi qadimgi tuproq, oʻzanli kanal. Uzunligi 27,6&nbsp;km, tubining kengligi 20–28 m, chuqurligi 3,3—4,3 m, kanal boʻyi dambasining kengligi 2–10 m. Suv oʻtkazish qobiliyati 80 m³/s Amudaryodan suv oladi. Hozirgi suv olish inshooti 1957-yilda barpo etilgan shandorli toʻsiqlar bilan taʼminlangan 5 koʻzli (har birining eni 3 m) temir-beton toʻrtburchak quvurlardan iborat. Tuyamoʻyin GES darvozasidan 30&nbsp;km (daryoning chap sohilidagi Toshsoqa kanalining bosh inshootidan 1&nbsp;km) quyida, qirgʻoqdan 4,5&nbsp;km uzoqlikda joylashgan. Daryodan suv kanalga uzatish oʻzani orqali yetkazib beriladi. Kanaldan suv 5 ta suv chiqargich (Buzyob, Amirobod, Bogʻyoob va boshqalar) va 30 ga yaqin nasoslar yordamida taqsimlash kanallari va ariqlarga uzatiladi.

Amudaryoning Tuyamoʻyin gidrouzelidan Qoratovgacha boʻlgan oʻng sohili — Toʻrtkoʻl tumanida 37,1 ming ga, Beruniy tumanida 7,01 ming ga ekinzorlar Paxtaarna kanalidan sugʻoriladi.

## Manbalar