open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jalol Maxsumov

**Jalol Nosirovich Maxsumov** (1920—yil 12—may Toshkent, 2000—yil 20—may) – sovet olimi, rentgenradiolog, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi muxbir aʼzosi (1969), tibbiyot fanlari doktori (1952), professor (1954). Toshkent tibbiyot akademiyasini bitirgan (1942). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻt pufagi kasalliklarining klinik diagnostikasida bilitrast preparati yordamida xoletsistografiya qilish usulini amaliyotga tatbiq etgan. Ilmiy faoliyati, asosan, meʼda-ichak, oʻt yoʻllari va oʻpka kasalliklarini rentgenradiologik usulda aniqlashga, oʻpka kasalliklari hamda oʻsmalarni rentgen nurlari va gamma-nurlar bilan davolashga bagʻishlangan.
## Biografiyasi
1920—yil 5—dekabr kunida Toshkent shahrida tavallud topgan.

1937—1942 yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasida tahsil olgan. 1942—1945—yillarda Ulugʻ Vatan urushida harbiy shifokor sifatida ishtirok etgan. Urush harakatlari vaqtida snaryad parchasidan zararlangan. Demobilizatsiyadan keyin Toshkentga qaytib kelgan va oʻzini butunlay tibbiyot sohasiga bagʻishlagan.

1946—1980—yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasida aspirant, 1949—yildan assistent, 1952—yildan dotsent, 1954—yildan professor, 1962—yildan radiologiya va tibbiy radiologiya kafedrasi mudiri lavozimlarida faoliyat olib borgan. Shu bilan birga, 1962—1975—yillarda Oʻzbekiston SSR Sogʻliqni saqlash vazirligining Ilmiy kengashi raisi, 1976—yilda esa bosh rentgenolog lavozimlarida ishlagan.
## Ilmiy pedagogik faoliyat
Maxsumovning asosiy ilmiy-pedagogik faoliyati rentgenologiya sohasidagi muammolar bilan bogʻliq boʻlib, u oshqozon saratonida shilliq qavat relyefining rentgen tasviridagi oʻzgarishlarni aniq tasvirlab berdi va bilitrast xoletsistografiya usulini ishlab chiqdi. 1960—yilda Oʻzbekiston radiologlar ilmiy jamiyati raisi boʻlgan.

Jalol Maxsumov oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak saratoni kasalliklarida rentgenologik diagnostikaning yangi usullarini ishlab chiqgan.

1952—yilda u tibbiyot fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun „O't pufagi kasalliklari diagnostikasi va bilitrastli xoletsistografiya“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1969—yilda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining muxbir aʼzosi, 2000-yilda esa Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining nur diagnostikasi va terapiyasi boʻlimining aʼzosi etib saylangan. Maxsumov rahbarligida bir yuz yigirmaga yaqin ilmiy ishlar, jumladan, yetti monografiya yozildi, uning rahbarligida oʻttiz bitta doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi. U Buyuk Tibbiyot Ensiklopediyasining uchinchi nashrida „Radiatsiya diagnostikasi“ boʻlimiga muharrirlik qilgan.

Jalol Maxsumov asosan radiologiya muammolariaga bagʻishlangan 200 ta ilmiya ish va 12 ta monografiyaga mualliflik qilgan.

## Vafoti
2000—yil 5—may kuni Toshkent shahrida vafot etgan.

## Manbalar
Mirqodir Maxsumov

**Mirqodir Maxsumov** (1924.4.6 -Toshkent — 1987.21.10) — diktor. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr bilim yurtida (1938—40), Toshkent pedagogika institutida (1940—45, uzilishlar 6-n) taʼlim olgan. 1945— 87 yillar Oʻzbekiston radiosida diktor. M. xushovozligi, nutqining ravonligi, diksiyasining kuchliligi, til normalarini puxta bilishi bilan boshqa diktorlardan ajralib turgan. Uning kamyob tembrli ovozi, ifodali, maʼ-noli oʻqishi kuchli emotsional taʼsir kuchiga ega boʻlgan. Muhim siyosiy hujjatlar, targʻibiytashviqiy ahamiyatga ega matnlarni faqat M. oʻqigan. Ayniqsa, mumtoz sheʼriyat namunalarini radio va televideniye orqali katta mahorat, maʼnodor oʻqishi bilan shuxrat qozongan. Shuningdek, juda koʻp fil-mlarga ovoz berishda qatnashgan. M. "Muhabbat qoʻshigʻi" (1961), "Inson mehri" (1965), "Orzularing yoʻlida" (1973) kabi hikoyalar toʻplamlarining muallifi.

## Manbalar
Maxsus internat maktablar

**Maxsus internat maktablar** – jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning umumiy oʻrta taʼlim muassasalari, Yordamchi maktab, Karlar maktabi, Koʻr]lar maktabi.

## Manbalar
Maxorka

**Maxorka** yoki **Nicotiana rustica** () — Solanaceae oilasining tamaki turkumiga mansub bir yillik oʻsimlik; texnika ekini. Vatani — Janubiy Amerika. Yevropaga 16-asrda, Rossiyaga 17-asrda keltirilgan. Polsha, Vengriya, Hindiston, Tunis, Rossiya, Ukraina, Belarus, Qozogʻistonda ekiladi. Oʻzbekistonda qadimdan xoʻjaliklarda maxsus oʻstirilgan. Hozirgi davrda Samarqand, Qashqadaryo vilo-yatlarida ekiladi. Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 1,5 m gacha kirib boradi. Poyasi tik, gʻadir-budir, yuzasi qovur-gʻali, ichi gʻovak toʻqima bilan toʻlgan, balandligi 1,2—1,3 m. Bargi oddiy, yuraqsimon, tuxumsimon, bandli, yuzasi burishgan, yashil, sargʻish-yashil. Guli 2 jinsli, sariq yoki sargʻish-yashil, toʻpguli roʻvak. Oʻzidan changlanadi. Mevasi 2 pallali, koʻp urugʻli koʻsakcha. Urugʻi mayda. 1000 ta urugʻi vazni 0,25—0,35 g. Quritilgan bargida (KURUQ modda hisobida) 1 — 10% nikotin, 15—20% organik ktalar (5— 10% limon kta) bor. Urugʻi 7—8° da unib chiqadi. Oʻsimlik —2, —3° sovuqda nobud boʻladi. Yorugʻsevar, namsevar. Unumdor, toza tuproqlarda yaxshi hosil beradi.

M.ning quritilgan bargidan chekiladigan, hidlanadigan va chaynaydigan mahsulotlar olinadi, nikotin kislotasi (RR vitamini), ekinlar zararkunandalari va qoʻtirga qarshi dorilar, nikotin va limon ktasi ishlab chiqariladi. Urugʻining tarkibida 35—40% texnik moy boʻladi, lok-boʻyoq sanaotida va sovun ishlab chiqarishda ishlatiladi. Erta bahorda urugʻi parniklarga sepiladi, oʻsimlik 5—6 barg chiqarganda dalaga koʻchati 60x20, 70x20 sxemada ekiladi (baʼzan urugʻini bevosita dalaga ekish mumkin). Oʻsuv davrida 3—4-marta oʻtoq va chopiq qilinadi, 2-marta oziqlantiriladi. Hosil texnik jihatidan yetilganda yigiladi va maxsus quritish xonalarida saqlanadi. Bargi 35—40% namlikkacha kuritiladi va navlarga ajratiladi. Hosildorligi (quruq barg boʻyicha) 18—20 s/ga.

Halima Otaboyeva.

## Yana qarang

* Tamaki

## Manbalar
Maxsar ildiz filchasi

**Maxsar ildiz filchasi** (Mesogriocus petraeus Faust.) — qattiqqanotlilar yoki qoʻngʻizlar turkumining filchalar yoki uzunburunlilar (Cur-culionidae) oilasiga mansub hasharot. Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmaniston va Jan. Qozogʻistonda uchraydi. Qoʻngʻizi maxsar ekinining ildiz boʻgʻimini, yosh maysalarning pastki qismini kemirib zararlaydi. Natijada yosh nihollar qurib qoladi va ekinlar siyraklashadi. Qoʻngʻizining uz. 4,0—4,5&nbsp;mm, rangi qora, tanasi ustida kulrang tangachalar, qornining ostki tomonida oqimtir tukchalari bor. Boshi kalta hartumchadan iborat. Qoʻngʻizlik davrida qishlaydi. Mart—apr. oʻrtalarida qishlab chiqqan qoʻngʻizlari maxsar maysalarini kemirib zararlaydi. Oʻsimliklar soʻliy boshlaydi yoki zararlangan joyidan sinib ketadi. Yiliga bir marta avlod beradi.

Kurash choralari : ekin maydonlarga fozalon (2,0—2,3 l/ga) yoki de-sis (2,5% emulgirlanuvchi konsentrata; 0,3—0,5 l/ga) purkaladi.

## Manbalar
Maxsus taʼlim

**Maxsus taʼlim** - ixtisoslik boʻyicha malakali ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan bilim va amaliy koʻnikmalar majmui (qarang Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi, Oliy taʼlim). 

## Manbalar
Machay gʻori

**Machay gʻori** — Surxondaryo viloyatining Boysun tumanida joylashgan ibtidoiy odamlar manzilgohi (mil. av. 12—6ming yillik). Koʻhitang togʻi yaqinida, Machaydaryoning oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Oʻ. Islomov tomonidan oʻrganilgan (1970—71). M.gʻ.ning bal. 3,5-4 m, uz. 8 m, kengligi 10 m ga yetadi. Ikki madaniy qatlamdan iborat: ustki qatlam mezolit davriga, tepa qatlam — soʻnggi mezolit va ilk neolit davriga oid.

M.gʻ.dan mehnat qurollari, yovvoyi hayvonlarning suyaklari, oziq-ovqat qoldiklari chiqqan; ushbu madaniy qatlamning qalinligi 40 sm ga yetadi, bu esa shu gʻorda uzoq vaqt davomida ibtidoiy odamlar yashaganidan dalolat beradi. Mehnat qurollari tayyorlashda yovvoyi hayvonlarning suyaklaridan foydalanilgan. Qurollarni (teshkichlar, kamon oʻqlari) tayyorlash jarayoni birmuncha tezlashadi. Bundan tashqari, toshdan tayyorlanishi juda qi-yin boʻlgan teshikli igna, ponasimon va tishli asboblar va boshqa qurollar kabi tamomila yangi qurol shakllaridan foydalaniladigan boʻlgan. Tosh qurollar, paykonlar, botiq tigʻli qurollar, keskichlar va boshqa qurol turlarining soni ortgan.

## Manbalar
Machaydaryo

**Machaydaryo** — Sheroboddaryoning Boysun tumanidagi Machay qishlogʻigacha boʻlgan bosh qismi. Boysun togʻidan (3922 m) boshlanadi. Uzunligi 44&nbsp;km, havzasi 127&nbsp;km².

## Manbalar
Machitli tizmasi

**Machitli tizmasi** — Toʻpolon daryoning irmogʻi Kishtut havzasi (Surxondaryo viloyati)da joylashgan tizma. Shoʻrob soyining yuqori oqimidan (Daldolitepa togʻi, 1937 m) boshlanib Xoʻja Kiyikkalon tizmasi (4022 m) yaqinida sharqqa keskin burilib, Xoʻja Kiyik tizmasiga (4396 m) tutashib ketadi. Eng baland joyi 3478 m (Machitli togʻi). Togʻ yon bagʻirlari kuchli parchalangan, suvayirgʻich qismi oʻtkir uchli karrlar, sirklar, qirrali qoyalar bilan murakkablashgan. Nurashga chidamli boʻlgan otqindi va metamorfik jinslar tik va qirrali yon bagʻirlarni vujudga keltirgan. Suvayirgʻich qismi (3000-3200 m)da och qoʻngʻir tuproqlarda shair, flamis, tulki quyruq, betaga, baʼzan kobreziya usadi. Oʻrtacha balandliklar (2000-3000 m)da betagali turli utlar va archazorlar tarqalgan. Quyi mintaqada (1200- 2000 m) turli oʻtli bugʻdoyiqzorlar siyrak archazorlar bilan birgalikda maj-mua hosil qiladi. Yaylov sifatida foydalaniladi, mahsuldorligi gektariga 3-8 s.

## Manbalar
Machta

**Machta** (gollandcha angra mast — tik) — antennalar, signalizatsiya va aloqa asboblari (kurilmalari), projektorlar, yelkanlar, kuzatish maydonchalarini mahkamlash, simlarni tortish uchun moʻljallangan tik (vertikal) inshoot. M.ning metall (trubalar va burchakliklardan yasalgan), yogʻoch va temir-betonli xillari bor. Maxsus qurilmalar (ankerlar)ga mahkamlangan poʻlat tortqilar M.ni tik ushlab turadi. Kemalarda (kema tumshugidan keyin keladigan M. — fokmachta, ikkinchisi — grotmachta, kema oxiriga yaqin M. — bizanmachta), muqim (statsionar) kutarish kranlarida, elektr uzatish liniyalari va radioantennalarda, kontakt tarmoqlar va aloqa inshootlarida qoʻllanadi. 

## Manbalar
Maxsus maktablar

**Maxsus [[Maktab|maktablar]]** — jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar va oʻsmirlarning umumiy oʻrta taʼlim muassasalari. Vazifasi — rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar va oʻsmirlardagi nuqsonlarni tuzatish, bartaraf etib, ularning shaxsiyatini har jihatdan rivojlantirish va amaliy faoliyatga tayyorlash.

OʻzRda maxsus maktablar xalq taʼlimi tizimida boʻlib, asosan, Xalq taʼlimi vazirligi ixtiyorida. Ular maktablarning umumiy tamoyillari asosida tashkil qilinadi, lekin tuzilishi, taʼlimtarbiya metodlari jihatidan oʻziga xos xususiyatlarga ega. Bunday maktablar maxsus oʻquv reja va dasturlari asosida ishlaydi. Eshitish, koʻrish qobiliyati va ali zaif bolalar uchun alohida darsliklar tuziladi.

Maxsus maktablarda taʼlim oliy maʼlumotli bakalavrdefektolog, defektologiya yoʻnalishi boʻyicha magistr (surdopedagog, tiflopedagog, oligofrenopedagog, logoped) tomonidan amalga oshiriladi. Maxsus maktablarda oʻquvchilar umumiy maʼlumot olish bilan birga hunar ham oʻrganadilar. Maxsus maktablar bolalar va oʻsmirlardagi nuqsonlarga qarab har xil turlarga boʻlinadi va oʻziga xos taʼlim metodlaridan foydalanadi.

**Maxsus maktablar:**

* Yordamchi maktab
* Karlar maktabi
* Koʻrlar maktabi

## Manbalar
Maxsus pedagogika

**Maxsus pedagogika** - jismoniy va ruhiy rivojlanishda nuqsoni boʻlgan bolalarni tarbiyalash va oʻqitish haqidagi fan. Maxsus pedagogika jismoniy yoki ru-hiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning oʻziga xos oʻquvtaʼlim faoliyatlarini hisobga olgan holda pedagogikaning umumiy tamoyillari asosida rivojlanadi. Maxsus pedagogikaning bosh vazi-fasi jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning taʼlimtarbiyasini tashkil etishning ilmiy va nazariy asoslarini yaratish hamda shunga mos defektolog kadrlarni tayyorlashdan iborat. Maxsus pedagogika, shuningdek, bolalarni psixikpedagogik va klinik jihatdan oʻrganish, nuqson sabablarini aniqlash, pedagogik tasniflash va turlarga ajratish, maxsus taʼlim va tarbiya muassasalari sharoitida bolalarga individual muomala qilish, nuqsonli bolalarni jismoniy mehnatga tayyorlash kabi masalalarni ishlab chiqishdan iborat. Maxsus pedagogika qanday nuqsondagi bolalarni oʻrganishiga qarab surdopedagogika, oligofrenopedagogika, tiflopedagogika, logopediya kabi sohalarga boʻlinadi. Bularning har biri umumiy pedagogika tarmogʻini va barchasi birgalikda defektologiyani tashkil etadi. Oʻzbekistonda Maxsus pedagogika boʻyicha muay-yan ishlar amalga oshirildi. Jumladan, pedagogika institutlarining defektologiya fakultetlari uchun Q.Q.Mamedov, M. I. Soatov va P. M. Poʻlatovalar tomonidan "Oligofrenopedagogika asoslari", L. R. Moʻminova va M. Y. Ayupovalarning "Logopediya" qoʻllanmalari yaratildi. Bulardan tashqari, S. A. Aytmetova, M. Y. Ayupova, D. A. Gordiyenko, Q. Q. Mamedov, L. R. Moʻminova, P. M. Poʻlatova, V. S. Rahmonova, M. I. Soatov, R. Shomahmudova va boshqalarlarning jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning nuqsonlarini aniqlash, toʻgʻrilash va bartaraf etishning nazariy va amaliy masalalariga bagʻishlangan qoʻllanma, dastur, maʼruza matnlari, uslubiy tavsiya va maqolalari eʼlon qilingan.

## Manbalar
Mashankoʻl

**Mashankoʻl** — Qoraqalpogʻiston Respublikasining Qoʻngʻirot tumanidagi koʻl. Qoʻngʻirot shahridan 20&nbsp;km shim.da. Maydoni 10&nbsp;km² ga yaqin. Gʻarbdan sharqqa 4&nbsp;km, shim.dan jan.ga 2&nbsp;km choʻzilgan. Oʻrtacha chuq. 2 m, eng chuqur joyi 3 m. M. yosh kul. 20-asrning 2-yarmida Amudaryoning toshqin suvlaridan paydo boʻlgan. Suvi tiniq. Koʻl hududining 80% qamishzor. Turli baliq va ondatralar ovlanadi.

## Manbalar
Roʻzimat Masharipov

**Roʻzimat Masharipov** (1895 - Xiva — 1968.19.3) — meʼmor va naqqosh. Naqqoshlik, ganchkorlik va meʼmorlikni otasi usta Masharipdan oʻrgangan. M. ijodida anʼanaviy meʼmorlik va bezak sanʼati zamonaviy uslub bilan uygunlashgan. Polvonkrri (1905), Mamad Maxram (1908), Husaynbek (1910) madrasalari, Mamad yasovul uyi (1910), Asfandiyorxon uyi (1911), Dishan qalʼadagi qoʻsh darvoza (1912), xonning shahar tashqarisidagi Tozabogʻ saroyi (1914) va boshqalarni qurish va bezatishda qatnashgan. 1915-yildan koʻplab turar joylar, jamoat binolarini kurgan va bezagan. 1947-yil M. Toshkentdagi Navoiy teatri binosining Xiva zalini bezashda shogirdlari bilan qatnashgan, 1950—60-yillarda Xivadagi meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda ishtirok etgan. Kuplab shogirdlar tayyorlagan.

## Manbalar
Mashina va mexanizmlar dinamikasi

**Mashina va mexanizmlar dinamikasi** — mashina va mexanizmlarning harakatini ularga taʼsir etuvchi kuchlarni hisobga olgan holda oʻrga-nuvchi bilim tarmogʻi; mashina va mexanizmlar nazariyasi boʻlimi. Asosiy vazifalari: mashina va mexanizmlar zvenolariga tashqi kuchlar, tortishish kuchlari, ishqalanish kuchlari va inersiya kuchlarining taʼsirini oʻrganish hamda ular harakatlanganda sodir boʻladigan dinamik nagruzkalarni kamaytirish usullarini belgilash; mashina va mexanizmlar harakat rejimlarini ularning zvenolariga qoʻyilgan kuchlar taʼsirida oʻrganish va kerakli harakat rejimlarini taʼminlovchi usullarni belgilash. Birinchi masalani yechishda tashqi kuchlar va zvenolarning harakat qonunlari maʼlum deb hisoblanadi. Hisoblashlarda mexanizmlar kineto-statikasi usuliga tayanadi; bunda ketma-ket yaqinlashish usuli bilan kinematik juftlarda haqiqiy reaksiyalarga yaqini aniqlanadi. Reakiiyalarning qiymatidan zvenolarni mustahkamlikka hisoblashlarda foydalaniladi. Zvenolarning kinematik juftlardagi notekis harakatida zvenolarni, poydevor va boshqalarni titrashga olib keluvchi qoʻshimcha dinamik nagruzkalar hosil boʻladi. Zvenolar massalarini ratsional tanlab, yaʼni mexanizm massalarini muvozanatlab bular bartaraf qilinadi. Ikkinchi masalani yechishda keltirilgan kuchlar va massalar usulidan foydalaniladi: bunda barcha kuchlar va massalar bitta zvenoga — keltirilgan zvenoga qoʻyiladi. Harakat tenglamalarini yechib va keltirilgan zvenoning harakat qonunini aniqlab, mashinaning kerakli harakat rejimini taʼminlovchi kuch, massa va tezliklarning oggtimal munosabatlari tanlanadi.

Agar, mas, keltirilgan zveno tezligining davriy oʻzgarishi tashqi kuchlarning davriy oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlib, u ruxsat etilgandan oshea, mashinaga qoʻshimcha detal — tebranishlar amplitudasini kamaytiruvchi maxovik kiritiladi. Tashqi kuchlar tasodifiy oʻzgarishi bilan vujudga keladigan davriy boʻlmagan tebranishlar boʻlganda rostlagichlardan foydalaniladi. M. va m. d. materiallar karshiligi, elastiklik nazariyasi, tebranishlar nazariyasi, analitik mexanika va boshqa bilan bogʻliq (yana q. Inshootlar dinamikasi).

## Manbalar
Mashina detallari

**Mashina detallari** - 1) bir jinsli materialdan yigʻib tayyorlanadigan mashina, asboblar, apparatlar yoki qurilmalar qismi; umumiy va maxsus ishlarga moʻljallangan xillari bor. Umumiy ishlarga moʻljallangan Mashina detallariga koʻpgina mashinalar, asboblar va boshqa uchun tipik boʻlgan detallar (mas, tishli gʻildiraklar, qisqa va uzun o'lchamli vallar, oʻqlar, boltlar, shponkalar, gaykalar), shuningdek, egiluvchan (qayishqoq) va korpus detallar kiradi. Egiluvchan Mashina detallari zarb energiyasini titrashlar va boshqalarni soʻndirish uchun ishlatiladi; bularga membrana, prujina, rezina vtulkalari va qistirmalar, ressoralar va boshqa kiradi. Korpus Mashina detallari mashinadagi taʼsir etuvchi asosiy kuchlarni qabul qiladi; bularga poydevor ramalari, plitalar, staninalar kiradi. Mashina detallari alohida guru-hini moylash qurilmalari va moy oʻtkazgichlarning detallari (filtrlar, shtutserlar, moy koʻrsatkichlar va boshqalar) tashkil etadi. Maxsus ishlarga moʻljallangan Mashina detallariga faqat maʼlum turdagi mashinalarning detallari (turbina kuraklari, tirsakli vallar, havo vintlari va boshqalar) taallukdi boʻladi; 2) mashina detallarining nazariyasi, ularni hisoblash va qurish haqidagi ilmiy fan; mashina va mexanizmlar nazariyasi, materiallar qarshiligi, materialshunoslik bilan, detallarni texnik chizma yordamida tayyorlash va yigish bilan, buyumlarning puxtaligi hamda texnik diagnostikasi bilan bogʻliq.

Oʻzbekiston Respublikasida Mashina detallari sohasidagi ilmiy tadqiqot lar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida, Toshkent texnika untida, Toshkent avtomobil yoʻllari va transport instituti, Toshkent temir yoʻl muhandislari instituti va boshqalarda olib borilmoqda.

## Manbalar
Mashina zali

**Mashina zali** (elektr stansiyada) — stansiya binosining elektr energiya ishlab chiqaradigan agregatlar (elektr generatorlar, turbinalar va dizellar hamda yordamchi jihozlar) joylashtiriladigan qismi. Issiklik elektr stansiyalari, atom elektr stansiyalari, gidroelektr stansiyalari (GES), gaz-turbinali, dizel va geotermal elektr stansiyalarida, ularga oʻrnatilgan jihozlarning turlari va joylashtirilishi boʻyicha Mashina zali bir-biridan farq qiladi. Turbina agregatlarining joylashishi boʻyicha Mashina zali koʻndalang va boʻylama xillarga boʻlinadi. Mashina zalida turbina va generatorlar temir-beton yoki metall poydevorlarga oʻrnatiladi. Poydevorning balandligi oʻrnatiladigan jihozlarning quvvati va tuzilishiga bogʻliq boʻladi. Poydevorning yuqori qismida turbina agregatlari, pastki qismida kondensatorlar joylashadi. Issiklik elektr styalarining Mashina zalida turbina agregatlari, but turbinalari, kondensatorlar, regeneratsiyalash tizimi, nasoslar, elektr styaning oʻz ehtiyojlari uchun moʻljallangan jihozlar joylashadi. AES dagi Mashina zalida oraliq separatorlar va bugʻni oʻta qizdirgichlar ham boʻladi. Gaz turbinali va dizel elektr stansiyalarida Mashina zali bosh korpusning asosiy qismi hisoblanib, unda barcha ish jihozlari: gaz turbinalari, dizellar, generatorlar, kompressorlar, yurgizib yuborish dvigatellari, yonish kameralari joylashadi. Gidroakkumulyasiyalovchi elektr stansiya (GAES)ning ikki mashinali sxemada ishlaydigan Mashina zalida — oʻzgartiruvchi gidroagregatlar, uch mashinali sxemada ishlaydiganida turbina, generator, nasos oʻrnatiladi. GES lardagi Mashina zalida gidroagregatlar, aylanish tezligini rostlagich, moy bosimli qurilmalar, gidroagregatlarni avtomatik boshkarish va rostlash shchitlari joylashadi. Mashina zalining eni va uzunligi, agregatlarning soni, oʻlchamlari, agregatlar orasidagi masofaga qarab aniqlanadi.

## Manbalar
Mashina soʻzi

**Mashina soʻzi** - EHM ning operativ xotira qurilmasida saqlanadigan va mashina qurilmalari bilan ishlashda kod guruhi (soʻz) sifatida kabul qilinadigan raqamlar, harflar va boshqa timsollar majmui. Mashina soʻzi EHM uchun ax-borot oʻlchovi (birligi) vazifasini oʻtaydi. Bu birlik sonlar, harfli va harfraqamli maʼlumotlar, buyruklar shaklida boʻlishi mumkin. Mashina soʻzi oʻzaro bogʻlangan va raqamlangan razryadlardan tashkil topadi. Shu razryadlar soni Mashina soʻzi uzunligini belgilaydi. Mashina soʻzi uzunligi oʻzgaruvchan va oʻzgarmas boʻlishi mumkin. Uzunligi oʻzgaruvchan M. yeda mashina xotirasidan toʻliqroq foydalaniladi. Mashina xotirasining bir uyasida bir nechta Mashina soʻzi joylashishi mumkin.

## Manbalar
Mexanizmlar nazariyasi

**Mexanizmlar nazariyasi** - mexanizmlarni tekshirish (analiz qilish), muayyan kinematik va dinamik shartlarga muvofiq yangi mexanizmlarni loyihalash, ularning kinematika va dinamikasini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Mexanizmlarning tuzilishi, kinematikasi va dinamikasiga oid umumiy krnuniyatlarni ochib beradi; bu krnuniyatlar esa konkret mexanizmlarga tatbiq qilinadi. Mexanizmlar nazariyasining muhim boʻlimi — mexanizmlar sintezi; unda muayyan kinematik va dinamik shartlarga muvofiq mexanizmlarni loyihalash usullari oʻrganiladi. Mexanizmlarni loyihalash, asosan, uch bosqichdan iborat: birinchi bosqichda mexanizmning kinematik sxemasi tuziladi, ikkinchi bos qich da mexanizmning puxta, ishonchli, f.i.k. yuqori boʻlgan konstruktiv shakli aniqlanadi, uchinchi bosqichda mexanizmning texnologik va texnik-iktisodiykoʻrsatkichlari ishlab chiqiladi. Mexanizmlar nazariyasining ushbu bosqichlari mexanizmlarni loyihalash masalalarining asosiy mazmunini tashkil etadi, chunki detallarning mustahkamligini hisoblash va konstruktiv shaklini aniqlashga oid keyingi barcha operasiyalar ularning kinematik va dinamik xususiyatlarini oʻzgartira olmaydi.

## Manbalar
Mashina vaqti

**Mashina vaqti** — mashina [agregat, apparat, stanok, transport vositasi, EHM (kompyuter)] yordamida mehnat predmeti yoki axborotning shakli, holati yoki hajmi oʻzgarishini amalga oshirish yoki transport vositasining muayyan yoʻlni bosib oʻtishi uchun bevosita ketgan vaqt. "Mashina vaqti" tushunchasi, odatda, mashinadan foydalanish va texnologiyani joriy qilish samaradorligini tahlil qilishda, mehnatni meʼyorlashda qoʻllanadi. Mashina vaqti mi-nutlar va baʼzan soatlarda oʻlchanadi, hisoblagichlar, xronometraj va fotografiya yordamida tanlama usulda hisobga olinadi. Mashina vaqti texnologik jarayonning turiga, xom ashyo va materiallarning sifatiga, mashinaning xiliga, mehnatning mexanizatsiyalashtirilishi va avtomatlashtirilishi darajasiga, transport vositalari uchun yoʻlning sifati va boshqa omillarga bogʻliq boʻladi. Ishlab chikarish jarayonlarini jadallashtirish, ilgor texnikani joriy qilish, ishlab chiqarishda fantexnika yutuklaridan foydalanish va boshqa tadbirlar natijasida ayrim opera-siyalarni bajarish uchun sarflanadigan Mashina vaqti qisqaradi. Yordamchi jarayonlarni qisqartirish hisobiga mashinaning umumiy ish balansida Mashina vaqti ulushini oshirish mumkin.

## Manbalar
Mashinalashgan ishlab chiqarish

*Mashinalashgan ishlab chiqarish* — ijtimoiy ishlab chiqarish taraqqiyotining tarixiy bosqichi. Bu bosqichda mehnat quroli sifatida mashinalardan foydalaniladi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch. sanoat rivojlanishiga asos boʻldi va mayda, tarqoq hunarmandchilikni siqib chiqardi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ga manifaktura moddiy va iqtisodiy zamin yaratdi. Mashina texnikasi asosida manifaktura korxonasi fabrikaga aylandi. Yirik mashinalashgan ishlab chiqarish ch.da mehnatning kooperativ xarakteri zaruriy boʻlib qoldi, har bir korxonadagi, shuningdek, butun jamiyatdagi mehnat taqsimoti chuqurlashdi, ishlab chiqarish vositalari va ish kuchining konsentratsiyasi kuchaydi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ning taraqqiyoti bilan kapital jamgʻarish ham jadallashdi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ning rivoji tufayli xoʻjalikning kapitalizmga qadar shakllari yemirildi, kapitalistik ishlab chiqarish munosabatlari qaror topdi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ning eng yangi bosqichi hozirgi zamon fantexnika taraqqiyoti bilan chambarchas bogʻliq.

## Manbalar
Mashinashunoslik

**Mashinashunoslik** - mashinalarni yaratish, ulardan samarali foydalanishga doir nazariy bilimlar va amaliy tavsiyanomalarni ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan fan; mashinalarning qaysi tarmoqlarga oidligi va qanday vazifani bajarishidan katʼiy nazar mashinasozlikning umumiy masalalari va muammolari boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari majmuini qamrab oladi. M. fan va texnika taraqkiyoti asosini tashkil qiladigan fanlardan biri. Asosiy boʻlimlari: materialshunoslik, mashina va mexanizmlar nazariyasi, mashinalar dinamikasi va mustahkamligi (mashina qismlarining dinamikasi va mustahkamligi va koʻtarish xususiyatlarini oʻrganadi, q. Mashina detallari, Materiallar qarshiligi), ishqalanish va yeyilish nazariyasi (mashina qismlarining oʻzaro taʼsirlashuvi va shaklini oʻzgartirishi, foydali ish koeffitsiyentini oshirish va xizmat muddatini uzaytirish masalalari bilan shugʻullanadi), mashinasozlik tex-nologiyasi, mashinalarni avtomatik boshqarish nazariyasi.

Avtomatika, eromexanika, biomexanika, gidromexanika, gaz dinamikasi, termodinamika, issiklik texnikasi (teplotexnika), kosmik mexanika, elektrotexnika, fizikaviy kimyo, texnikaviy diagnostika va boshqa soha hamda tarmoqlarning rivojlanishi M. taraqqiyotiga katta hissa qoʻshdi.

Xalq xoʻjaligining turli sohalari va tarmoqlarida M.ning ahamiyati katta. M. turli sohalar uchun avtomatik mashinalar va qurilmalar, vakuumda yuqori reaksiya va boshqa omillar taʼsirida ishlaydigan mashinalar yaratishda M.ning nazariy va amaliy tavsiyalari qoʻl kelmoqda. M. taraqqiyoti turli bilim sohalarida koʻpgina muammolarni hal qilishga imkon bermoqda.

M. tarixi juda qadimga borib taqaladi. Arximednkpt daryodan suv chiqarish gʻoyasi (qarang Arximed vin-ti), Leonardo da Vinchi tuzgan nazariy loyiha (samolyotning nazariy jihatdan qushga qiyos qilinishi), Ahmad al-Fargʻoniynnt ilmiytexnik jihatdan mukammal suv sathini oʻlchash inshooti, Beruniynnng gidrotexnikaga doir nazariy gʻoyalari M. fani kurtaklari hisoblanadi. Vaqt oʻtishi bilan M. borgan sari rivojlanib, hozirgi darajaga yetgan.

Rivojlangan mamlakatlar (AQSH, Fransiya, Angliya, Germaniya, Yaponiya, Rossiya va boshqalar)da M. taraqqiyotiga katta ahamiyat beriladi. Oʻzbekistonda ham M. yetakchi fanlar jumlasiga kiradi. Bu yerda M.ga doir ilmiy tadqiqot ishlari deyarli barcha texnika oliy oʻquv yurtlari va universitetlarida, ilmiy tadqiqot institutlarida va, asosan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti, "Kibernetika" ishlab chiqarish birlashmasida, Energetika va avtomatika institutida olib borilmoqda.

Oʻzbekistonda M. taraqqiyoti X. A. Raxmatullin, M. T. Oʻrozboyev, V. Q. Qobulov, H. H. Oʻsmonxoʻjayev, A. D. Glushchenko, O. V. Lebedev va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Koʻrqmas Inogʻomov.

## Manbalar
Mashrab (jurnal)

"MASHRAB" — hajviy jurnal. 1924— 27 yillarda Samarqandda "Zarafshon" gaz.siga ilova tarzida 2 haftada bir marta chiqqan. Jur. 2 yil davomida (40soniga qadar) Hoji Muin, soʻngra shoir Bektosh muharrirligida nashr etilgan. 1927-yilning may oyida oʻz faoliyatini toʻxtatgan. "M."ning asosiy vazifasi kundalik turmushdagi nuqson va kamchiliklarni, salbiy hodisalarni, inson axloqiga zid xatti-harakatlarni tanqid qilishdan iborat boʻlgan. Uning nashr etilishi tufayli Samarqanddagi iqtidorli yoshlar orasidan talaygina hajvchilar yetishib chiqdi. "M."da Ayniy, Rojiy, Siddiqiy, Gʻozi Yunus, Rafiq Moʻmin, Usmon Akromiy, Komil Aliyev, Abdulhamid Majidiy, Mahmud Subay, Hamid Olimjon kabi shoir, yozuvchilar hamda maqolanavislar faol hamkorlik qilganlar. Jami 58 soni chiqqan. Adadi 4 mingga yetgan.

## Adabiyot
* Ziyo Said, Oʻzbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870—1927): Tanlangan asarlar, T., 1974; Pidayev T., Matbuot — millat chirogʻi, T., 1999.

## Manbalar
Mashriq

**Mashriq** (arab.) — 1) dunyoning toʻrt tomonidan biri, sharq, kunchiqar tomon, sharqiy oʻlkalar; 2) Arab Sharqining nomi, Xuroson va Movarounnahr ham baʼzi tarixiy adabiyotlarda M. deb atalgan; 3) Arabiston ya. o.dagi togʻ; 4) Yamandagi viloyat; 5) Mashriq mamlakatlari — Sharq mamlakatlari. Mashrikdan magʻribgacha — sharqdan gʻarbgacha.

## Manbalar
Mashina tarjimasi

**Mashina tarjimasi** – bir tabiiy tildan ikkinchi tilga matnni raqamli hisoblash mashinalari va kompyuterlar yordamida tarjima qilish. EHM va kompyuterlar uchun dasturlar tuzish, matematik lingvistika va amaliy lingvistika kabi yoʻnalishlar bilan chambarchas bogʻliq. Mashina tarjimasi tizimini yaratish ilmiy tadqiqotlar mahsuli hisoblanadi.

Mashina tarjimasi gʻoyasini birinchi boʻlib fransuz ixtirochisi J. Arsruni va undan mustaqil ravishda rus ixtirochisi P. P. Smirnov-Troyanskiylar 1933-yil ilgari surishgan. Lekin u, asosan, 20-asr 40— 50-yillarida rivojlangan. Mashina tarjimasi jarayoni matnni tarjima qilish uchun uni tahlil etish, yaʼni morfologik, sintaktik nuqtai nazaridan oʻrganib chiqishni taqozo qiladi.

Mashina tarjimasi tizimi uchun maʼlumotlar bilan taʼminlashning ushbu 5 turi zarur: lingvistik taʼminot (matnni taxlil va sintez qilish uchun grammatik hamda semantik maʼlumotlarni beruvchi avtomatik lugʻatlar); matematik-algoritmik taʼminot (matnga ishlov berish algoritmlari va maʼlumotlar va algoritmlarni qayd qilish uchun qoidalar tizimi), dasturiy taʼminot (tarjima algoritmini amalga oshiruvchi va qoʻshimcha dasturlar), informatsion taʼminot (tegishli fan sohalariga doir maʼlumotlar bazasi) hamda mantiqiy taʼminot (matnni fan sohasiga doir maʼlumotlar bilan taqqoslash uchun mantikiy xulosalar usullari) zarur boʻladi.

Mashina tarjimasi tizimida qaysi tildan qaysi tilga tarjima kilinsa, oʻsha tillarning ham grammatik, ham semantik, imloviy xususiyatlarini aks ettiradigan maxsus dastur tuzib olish kerak boʻladi. Zarur hollarda Mashina tarjimasi ishiga inson-muharrir ham aralashadi.

Mashina tarjimasi tizimi kiruvchi va chiquvchi tillarning lingvistik tavsifi (yaʼni barcha darajadagi avtomatik lugʻatlar va shartli grammatika) va algoritm (yaʼni bu lugʻatlar va grammatikadan foydalanishga doir yoʻl-yoʻrikdar) dan iborat. Tarjima shu asosga asoslanib bajariladi. Mashina tarjimasida asosiy kiruvchi tillar – ingliz, fransuz, rus tillari; chikuvchi tillar – oʻzbek, nemis, yapon, chex va boshqa tillar. Agar maxsus dasturlar tuzilsa, aksincha (mas, oʻzbek tilidan rus tiliga) tarjima qilish mumkin.

## Manbalar
Mashina tili

**Mashina tili** - EHM va kompyuterlar uchun dasturlar (programmalar) tuzish "tili"; eng sodda algoritmik til. Uning mazmuni va kridalari raqamli hisoblash mashinalari va kompyuterlarda ishlab chiqiladi. Asosiy mohiyati axborotlar (dastlabki maʼlumotlar, rakamlar) ni kodlashdan iborat. Mashina tili timsollari — ikkilik sanok, tizimi (sakkizlik va oʻn oltilik sa-noq tizimiga oʻtkazib), odatda, timsollar, adreslar, amallar kodi va buyruq belgilariga guruxlanadi. Buyruqlardan masala algoritmlari amalga oshiruvchi dasturlar tuziladi. Dasturda har qaysi masala algoritmini amalga oshirish uchun aniq buyruklar boʻlishi kerak: sonlar xotira qurilmasining qaysi uyasida saqlanishi, sonlarni ishlatish va joʻnatish yoʻllari, hisoblash natijalari qayerda saqlanishi aniq koʻrsatiladi. Mashina tilining asosiy kamchiligi bir turdagi EHM va kom-pyuterlar uchun tuzilgan dasturlar boshqa turlardagilari uchun yaramaydi. Dasturlar tuzish uchun juda koʻp Mashina tili yaratilgan — algol, fortran, kobol, simula va boshqa Ularning har biri uchun mashina dasturini qayta tuzuvchi translyator mavjud. Ikkilik sanoq tizimidan koʻra mukammalroq yuqori darajadagi Mashina tili sifatida blok sxemalardan foydalaniladi (qarang Programmapash).

## Adabiyot
* Aʼzamov A., Yoʻldoshev A., Beysik MSX, T., 1993.

## Manbalar
Mashuq togʻi

**Mashuq togʻi** - Shim. Kavkazdagi lakkolit togʻi. Kavkaz Mineral Suvlari hududi (RF Stavropol oʻlkasi)da. Balandligi 993 m. Mashuq togʻida mineral suvli bulok, kup. Magmatik jinslarning Yer poʻstiga kirishi natijasida hosil boʻlgan. Mashuq togʻining yon bagʻirlari keng bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. M. Yu. Lermontov duelda halok boʻlgan joyda yodgorlik (obelisk) oʻrnatilgan. Togʻ etagi va yon bagʻirlarida balneologik kurort va Pyatigorsk shahri joylashgan.

## Manbalar
Mashq

**Mashq** — biror faoliyatni puxta oʻzlashtirish yoki sifatini yaxshilash maqsadida uni koʻp marta takrorlash. Mashq taʼlimda koʻnikma va malakalar hosil qilishda muhim oʻrin tutadi. Mashqning samarali boʻlishi uchun unga ongli ravishda yondashish, shu jarayonni bajarishda mavjud sharoitni hisobga olish, yoʻl qoʻyilgan xato, kamchiliklarni anglash va ularni tuzatish yoʻllarini bilish kerak. Bunda oddiy harakatdan asta-sekin murakkab harakatni bajarishga oʻtish, takrorlash vaqtlarini toʻgʻri taqsimlashning ahamiyati katta. Mashqda takrorlashlar orasidagi vaqt kishini charchatadigan darajada qisqa boʻlmasligi va aksincha, juda uzoq ham boʻlmasligi kerak. Mashqlar, odatda, maktabda har bir oʻquv fanida, sinfdan va maktabdan tashqi ishlarda oʻtkaziladi. Maktabda mashqlar oʻquvchilarni mustaqil ishlashga, ijodiy qobiliyatlarini oʻstirishga yordam beradi.

## Manbalar

## Havolalar
Mashq (maʼnolari)

**Mashq**:

* Mashq — biror faoliyatni puxta oʻzlashtirish yoki sifatini yaxshilash maqsadida uni kup marta takrorlash.
* Mashq (musiqada), musiqada — sozanda va xonanda tomonidan kuy va ashulalarni ustozlar koʻrsatmasi asosida oʻzlashtirish, ijrochilik mahoratini oshirish uchun qilinadigan maxsus tayyorgarlik.
Mashq (musiqada)

**Mashq**, musiqada — sozanda va xonanda tomonidan kuy va ashulalarni ustozlar koʻrsatmasi asosida oʻzlashtirish, ijrochilik mahoratini oshirish uchun qilinadigan maxsus tayyorgarlik. Oʻzbek anʼanaviy musiqasida yakka chol-gʻu asboblarida yoki ansambl boʻlib ijro etilgan kuylar ham M. deyilgan. Masalan, Munojot M., Choʻli Iroq M., Nasrulloyi M. i va hokazo. Ashula yoʻllarining cholgʻu variantlari musiqa asarining M. i (cholgʻu yoʻli) deyilgan (mas, Mashqi Chorgoh kabi). Sozandalar esa mashshoq, yaʼni M. qiluvchi (kuyni soz bilan ijro etuvchi) deb atalgan. 

## Manbalar
Mashhad

**Mashhad** () — Eronning shimoli-sharqiy qismida joylashgan yirik shahar. Razaviy Xuroson ustonining maʼmuriy markazi. Kattaligi va aholisi soni boʻyicha Eronning ikkinchi (Tehrondan keyin) yirik shahri. 2011-yil maʼlumotlariga koʻra, Mashhadda 2 million 750 mingdan koʻproq kishi yashaydi. Mashhad aglomeratsiyasida esa 3 milliondan ziyod kishi istiqomat qiladi. Shaharning umumiy maydoni — 327 km². Eronning eng yirik diniy, madaniy, siyosiy, iqtisodiy, savdo va sanoat markazlaridan biri. 

Mashhad shahri, Razaviy Xuroson ustonining shimoli-sharqida, Kashafrud daryosi vodiysida joylashgan. Eron-Turkmaniston davlat chegarasidan taxminan 70 kilometr janubda joylashgan. Tehron — Mashhad temir yoʻl liniyasining oxirgi stansiyasi, Eron shimoli-sharqidagi muhim va yirik avtomobil yoʻllari tuguni. Shahar hududi oʻrtacha dengiz sathidan 995 metr balandlikda joylashgan.

Mashhad Eronning metallsozlik, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo sanoati boʻyicha eng yetuk shaharlaridan biri hisoblanadi. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Issiqlik elektr styasi, universitet bor. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi, uy-roʻzgʻor va zargarlik buyumlari tayyorlanadi.

M. oʻrnida 9-asrda Sanobod qishlogʻi boʻlgan. M. nomi dastlab arab geograflari asarlarida tilga olingan (10-asrda). Shahar 11—12-asrlarda gʻaznaviylar va saljuqiylar qoʻl ostida boʻlgan. 13-asr oxirida moʻgʻullar hujumi natijasida shaharning koʻp qismi buzilgan. 14-asr oxiridan Xurosonning eng yirik shaharlaridan biri. Temuriylar va Safaviylar hukmronligi davrida M. ravnaqtopgan. 1736—47 yillarda Nodirshoh davlatining poytaxti. 1795-yilda M.ni qojarlar egallagan.

M. — shialarning "muqaddas" shahri. Meʼmoriy yodgorliklaridan Imom Rizo maqbarasi (9-asr). Gavharshod begim masjidi (1405—18), Madrasa, karvonsaroylar saqlangan. Nodirshohmaqbarasi, Rizoshoh bemoristoni 20-asrda qurilgan. Shahar chekkasida fors shoiri A. Firdavsiyning qabri bor (qabr ustiga maqbara qurilgan).

## Aholisi
2011-yilgi maʼlumotlarga koʻra, Mashhad shahrida 2 749 374 kishi istiqomat qiladi. Oʻrtacha zichlik — 8 400 kishi/km². Mashhad aglomeratsiyasida esa 3 milliondan ziyod kishi istiqomat qiladi. Mashhad aholisining etnik tarkibida forslar koʻpchilikni tashkil etadi. Shaharda shuningdek turkmanlar, kurdlar, ozarbayjonlar, tojiklar, hazoralar va boshqa millat vakillari istiqomat qiladi. Aholi dindorlarining asosiy qismi islom dinining shia mazahabiga eʼtiqod qiladi. Shahar rasmiy tili, butun Erondagi kabi fors tili.

## Manbalar
Maʼdan Odinamuhammad Avazmuhammad oʻgʻli

**Maʼdan Odinamuhammad Avazmuhammad oʻgʻli** (1762, hozirgi Tojikiston Asht tumani — 1838) — shoir. Kamina taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Sheʼriyatdagi shuhrati butun Qoʻqon xonligiga tarqalgan. Madalixon taklif qilganda, shoir saroyga borishdan bosh tortadi. Maʼdan sheʼrlaridan devon tuzgan, bir qancha sheʼrlari qoʻlyozma va toshbosma bayozlarda uchraydi. Asarlarining aksariyati gʻazal va muhammas janrlarida yaratilgan. Sheʼrlarida inson erki, muhabbat ulugʻlangan. "Jonim" radifli muhammasida mavjud muhitdan noroziligi, "Koʻrgazgil menga" radifli gʻazalida alamli, jafokash dunyodan toʻyganligi, "gʻam tugʻyonida" gʻarq boʻlayotganligi ifodalanadi. Shoirning "Pongʻoz" muhammasi Maxmurning "Hapalak" sheʼriga hamohang qilib yozilgan.

Ad.h Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961; Abdullayev V., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 2-kitob, T., 1964.

## Manbalar
Maʼlumot

**Maʼlumot** (pedagogikada) – shaxsning oʻqish-oʻrganish natijasida oʻzlashtirgan bilim koʻnikmalari hajmi, yoʻnalishi va darajasi. Taʼlim-tarbiya hamda mustaqil bilim olish jarayonida olinadi. Maʼlumot insoning ongli faoliyati jarayonida oʻzlashtirib boriladi. Ushbu jarayon bolaning fikrlash qobiliyati shakllanishidan boshlab dastlab oilada, soʻngra uzluksiz taʼlim tizimining turli bosqichlarida taʼlim-tarbiya olish davomida amalga oshiriladi. Uzluksiz taʼlim tizimining har bir bosqichida tegishli taʼlim standartlari hamda oʻquv das-turlari bilan belgilangan hajm va yoʻnalishdagi maʼlumot oʻzlashtirib boriladi. Maʼlumotni oʻzlashtirish jarayonini tashkil qilishning asosiy shakli taʼlim va tarbiya mashgʼulotlaridan iborat. Bunda maʼlumot oluvchini talaba, oʻquvchi, shogird, bu jarayonga rahbarlik qiluvchilarni oʻqituvchi, murabbiy, ustoz deb nomlanadi. Maʼlumot olish manbai darslik, qoʻllanma, qoʻshimcha adabiyotlar, atrof muhitdagi narsa va voqea-hodisalar, maʼlumot olish vositasi oʻquv qurollari hamda mantiqiy tafakkur jarayonidan iborat. Maʼlumot oila, bogʻcha, maktab, akademik litsey yoki kasb-hunar kolleji, oliy oʻquv yurti, maktabdan tashqari taʼlim muassasalari, oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim shakllari – aspirantura, doktorantura hamda qayta tayyorlash va malaka oshirishda oʻzlashtiriladi.

Shaxsning maʼlumot darajasi boshlangʻich, umumiy oʻrta, oʻrta maxsus, oliy boʻlishi mumkin. Maʼlumot umumiy va maxsus maʼlumotga ajraladi. Umumiy maʼlumot kelajakdagi ixtisosi, kasbidan qatʼi nazar, har bir kishi uchun zarur boʻlgan bilim, malaka va koʻnikmalarni anglatadi. Maxsus maʼlumot muayyan mutaxassislikdagi xodimning kasbiga oid maʼlumotni bildiradi. Umumiy maʼlumot maxsus maʼlumotning zarur negizidir. Maxsus maʼlumot oliy (qarang: Oliy taʼlim), oʻrta maxsus va kasb-hunar (qarang Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi) maʼlumotlariga boʻlinadi.

Saidqosim Usmonov.

## Manbalar

## Havolalar
Maʼdan

**Maʼdan** (arab.; koʻpligi maodin) — 1) oʻrta asr Sharq mualliflari, jumladan, Beruniy, Ibn Sino va boshqa asarlarida kon, metall, ruda, mineral va umuman yer osti foydali qazilma boyliklari maʼnosida qoʻllangan; 2) har bir narsaning asli joyi.

## Manbalar
Maʼmun akademiyasi

9-asr 1-yarmida Xalifa Maʼmun arrashid (813—833) tomonidan Bagʻdodda tashkil etilgan ilmiy markaz. Dastlab "Bayt ul hikmat" ("Bilim uyi" deb atalgan). Bu akademiyada Hunayn ibn Ishoq, Sobit ibn Kurra, Xubaysh, Baxtyashu, Qusto ibn Luqa al-Baaxbakkiy, Yahyo ibn Adiy, Ishoq al-Damashqiy, Masarjuvayxlar oilasi, Navbaxt, Ibn Muqaffa, Ibn Mojja, Ibn Vaxshiyalar tomonidan yunon, yahudiy, sanskrit, suryoniy, fors tilidan juda koʻplab ilmiy-adabiy, falsafiy-axloqiy asarlar arab tiliga tarjima qilindi va ularga sharxlar yozilib, musulmon dunyosiga yoyildi. Ayni shu tarjima va sharxlar tufayli yunon, hind olimlari asarlari bizgacha yetib kelgan. 828 yil Maʼmun akademiyasi qoshida Bagʻdodning ash-Shammasiya mahallasida birinchi rasadxona, 831 yil Damashq yaqinidagi Kosion togʻida rasadxonaning boʻlimi qurilgan. Rasadxonaga dastlab marvlik Abu Ali Yahyo ibn Mansur, keyinchalik Muhammad Xorazmiy rahbarlik qilgan. Maʼmun akademiyasida turli maqsadlarda ilmiy ekspeditsiyalar ham tashkil qilingan. Chunonchi 830 yil Xorazmiy boshchiligida Gʻarbiy Hindiston (hozirgi Sharqiy Afgʻoniston), Vizantiya, Volganing quyi oqimiga 3 ta ekspeditsiya uyushtirilgan. Maʼmun akademiyasida Xorazmiy bilan birga Xolid ibn al-Malik al-Marvarrudiy, Al-Abbos ibn Sayd al-Javhariy, Ahmad ibn Abdulloh alMarvaziy, Ahmad al-Fargʻoniy, Abu Fazl alhamid ibn Vaseʼ ibn Turk alXuttaliy, Abu Yusuf Yoqub ibn Sabbox al-Kindiy va boshqa koʻplab oʻrtaosiyolik olimlar ijod qilib, turli fanlar rivojiga katta hissa qoʻshdilar.Maʼmun

## Manbalar
Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos

**Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos** – xorazmshohlar sulolasining 3-hukmdori hisoblangan. Gurganch (Urganch)da „Maʼmun akademiyasi“ga asos solgan (qarang Xorazm Maʼmun akademiyasi). Oʻrta Osiyo, Sharq mamlakatlarining bir qancha alloma, shoir va yozuvchilarini oʻz atrofiga toʻplagan. Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos Urganchda bir qancha yirik binolar qurdirgan. Mahmud Gʻaznaviyning Xorazmga qilgan yurishi natijasida bu yerdagi olimlarning koʻpchiligi Gʻaznaga majburan olib ketilgan, shahar inqirozga yuz tutgan. Saroyda uyushtirilgan suiqasd natijasida Maʼmun Ibn Maʼmun Abul Abbos oʻldirilgan.

## Manbalar
Maʼmuriy binolar

**Maʼmuriy binolar** - davlat muassasalari va jamoat tashkilotlari uchun moʻljallab qurilgan binolar. Maʼmuriy binolar xonalari asosiy (xizmatlar xonasi, boʻlinmalari, qabulxona, muzokara va majlislar zali), xizmat koʻrsatuvchi va yordamchi xonalar (vestibyul, garderob, kutubxona, arxiv, oshxona, sanuzel xonalari, zinapoya, liftlar va boshqalar) guruhlarga boʻlinadi. Yirik shaharlarda Maʼmuriy binolar individual loyiha boʻyicha quriladi. Ular shahar qiyofasini oʻzgartirishga, meʼmoriy ansambllarni tashkil etishga xizmat qiladi. Masalan, Toshkentdagi Mustaqillik maydoni, Alisher Navoiy xiyoboni, Amir Temur xiyobonidagi Maʼmuriy binolar va boshqa Oxirgi oʻn yillikda maʼmuriy binolar majmuasini bank muassasalari, biznes markazlar, mehmonxonalar turkumidan iborat imoratlardan shakllantirish keng rusm boʻlmoqda.

## Manbalar
Maʼmuriy javobgarlik

**Maʼmuriy javobgarlik** - fuqaro yoki mansabdor shaxsning huquqni buzganligi uchun davlat (maʼmuriy organ) oldidagi jinoiy boʻlmagan javobgarligi. Bu davlatning majburlov chorasi boʻlib, davlat faoliyatining turli sohalarida sodir etilgan maʼmuriy huquqbuzarlik uchun qoʻllanadi. Maʼmuriy javobgarlik da odatda, jazo berayotgan maʼmuriy organ bilan huquq normasini buzgan shaxs oʻrtasida xizmat yuzasidan boʻysunish munosabatlari boʻlmaydi. Maʼmuriy javobgarlik shunisi bilan institutizomiy javobgarlikdan farq qiladi. Maʼmuriy javobgarlikga tortilganlar sudlangan hisoblanmaydilar, maʼmuriy jazo choralari yengil va muddati qisqa belgilanadi. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmurii javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi, UzR qonunlari, OʻzR Oliy Majlisining qarorlari, OʻzR Prezidentining farmonlari, OʻzR Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi qonunlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining va Vazirlar Kengashining qarorlari, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahri kengashlarining , viloyatlar va Toshkent shahri hokimlarining qarorlaridan iborat.

## Manbalar
Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks

**Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks** (MJK) -maʼmuriy huquqbuzarliklar va maʼmuriy jazoga oid qonunlarning muayyan tizimga solingan majmui. Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi 1994-yil 22-sentabrda qabul qilinib, 1995-yil 1-apreldan kuchga kirgan. Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks 5 boʻlim, 31 bob va 348 moddani oʻz ichiga oladi. Kodeksning umumiy qoidalari bayon qilingan 1-boʻlimida maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari va ularning vazifalari, mazkur hujjatlar sohasida Oʻzbekiston Respublikasining , Qoraqalpogʻiston Respublikasining vakolatlari, maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisida qarorlar qabul qilish borasida mahalliy davlat hokimiyati organlarining vakolatlari, maʼmuriy huquqbuzarliklarning oldini olish kabi masalalar bayon qilingan, 2-boʻlim maʼmuriy huquqbuzarlik va maʼmuriy javobgarlik masalalariga bagʻishlangan, 3-boʻlim maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqishga vakolati boʻlgan organlar (mansabdor shaxslar), 4-boʻlim maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ishlarni yuritish, 5-boʻlim maʼmuriy jazo qoʻllanish toʻgʻrisidagi qarorlarni ijro etishga bagʻishlangan.

## Manbalar
Shohida Maʼzumova

**Shohida Maʼzumova** (1907.12.1 -Toshkent — 1988.4.4) — aktrisa, rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Toshkentdagi xotinqizlar pedagogika. bilim yurtini (1925), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1954) tugatgan. 1925—29 yillar pedagogika. bilim yurtida mu-allima. 1929—61 yillarda Hamza teatrida aktrisa. Dramatik, hajviy va oʻtkir satirik, shuningdek, lirik, muhabbat sanamlari obrazlarini yuksak ma-horat bilan ijro etgan. Shulardan Halima ("Halima"), Shirin ("Farhod va Shirin"), Turandot ("Malikai Turandot"), Sultonbegim ("Jaloliddin"), Sanobar ("Hamza"), Muattar ("Sharq tongi"), Surmaxon ("Yurak sirlari"), Amaliya ("Qaroqchilar") va boshqa M. sahnada yaratgan eng yaxshi obrazlaridir. Rej. sifatida "Yurak sirlari", (B. Rahmon), "Aytsam tilim, aytmasam dilim kuyadi" (O. Yoqubov), "Paranji sirlari" (Hamza) kabi spektakllarni saxnalashtirgan. 1961—88 yillar Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dars bergan.

## Manbalar
Maʼmuriy jazo

**Maʼmuriy jazo** - maʼmurii huquqnn buzuvchi shaxslarga nisbatan davlat organi yoki mansabdor shaxslar tomonidan koʻriladigan chora. Maʼmuriy jazo majburlovchi, ayni vaqtda tarbiyaviy xususiyatga ega boʻlgan choradir. Maʼmuriy jazoning quyidagi turlari mavjud: jarima; maʼmuriy xuquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa boʻlgan ashyoni haqini toʻlash sharti bilan olib qoʻyish; maʼmuriy huquqbuzarlikni sodir etish quroli hisoblangan yoki bevosita shunday narsa boʻlgan ashyoni musodara qilish; muayyan shaxsni unga berilgan maxsus xuquqdan (transport vositasini boshqarish huquqidan, ov qilish huquqidan) mahrum etish; maʼmuriy qamoqqa olish (Oʻzbekiston Respublikasining MJK, 23—29moddalar).

Maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etganlik uchun ajnabiy fuqarolar va fuqoroligi boʻlmagan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi hududidan maʼmuriy tarzda chiqarib yuborilishi mumkin.

## Manbalar