Kanada — Fransiya munosabatlari

**Kanada — Fransiya munosabatlari** Kanada va Fransiya oʻrtasidagi ikki tomonlama diplomatik munosabatlardir. 2014-yilda oʻtkazilgan BBC Jahon xizmati soʻroviga koʻra, kanadaliklarning 64 foizi Fransiya siyosatini ijobiy baholagan, 20 foizi salbiy fikr bildirgan; Fransuzlarning 87 % Kanada haqida ijobiy fikrda, 6 % esa salbiy fikr bildirmoqda.

## Mamlakatlarni taqqoslash

## Tarixi

### Yevropa mustamlakasi

1720-yilda Britaniya imperiyasi Nyufaundlend, Yangi Shotlandiya va Rupert yerlarini nazorat qilgan va Kanadaning deyarli butun sharqiy qismi, Labrador va Atlantika qirgʻogʻidan Buyuk koʻllar va undan tashqaridagi hududlarFransiya imperiyasi hukmronligi ostida boʻlgan. Britaniya imperiyasi asta-sekin Yangi Fransiya hududini bosib oldi: 1759-yilda ingliz qoʻmondoni Jeyms Vulf Avraam dalalarida va Kvebek jangida gʻalaba qozondi. Bu Fransiyaning Shimoliy Amerikadagi mulklarini yoʻqotishiga olib keldi. Fransiya magʻlubiyatga uchraganidan keyin koʻplab fransuz koʻchmanchilari Shimoliy Amerikada yashashni davom ettirganlar, xususan, fransuz tilida soʻzlashuvchi kvebekliklar, akadiyaliklar va kanadalik mestizolar.

Britaniya imperiyasining gʻalabasidan soʻng, fransuzlarning Kanadaga immigratsiyasi Fransiya inqilobiy urushlari boshlangunga qadar kichik miqyosda davom etgan. Bu davrda Kanadada Fransiyadan kelgan kitoblar mashhur boʻlgan va Fransuz inqilobi natijalari koʻplab konservativ fransuzlarni Kanadadan boshpana izlashga majbur qilgan. Kanadaning ingliz tilida soʻzlashuvchi aholisi Amerika inqilobidan keyin ham tez oʻsdi. 1793-yildan keyin fransuz tilida soʻzlashuvchi kanadaliklarning Fransiyaga nisbatan fikri salbiy boʻlgan. Ularning koʻpchiligi konservativ ruhoniylar va yer egalari taʼsiri ostida boʻlgan ingliz fuqarolari boʻlib, Fransiya inqilobidan keyin buzgʻunchilik, qatliom va katoliklarga qarshi taʼqiblarni rad etishgan. 1812-yilgi Angliya-Amerika urushida Kanadaning fransuz tilida soʻzlashuvchi aholisi Britaniya imperiyasi tarafini olib Amerika Qoʻshma Shtatlariga qarshi chiqqan.

### Dominion Kanada
1878-yilda kanadalik davlat arbobi Aleksandr Tillo-Galt Fransiya bilan tijorat shartnomasini tuzishga harakat qildi. Galtning urinishi muvaffaqiyatsiz yakunlandi, chunki Britaniya imperiyasi hukumati Fransiyaga tarif imtiyozlarini berishni maʼqullamadi. Londondagi Tashqi ishlar vazirligi Kanada suveren diplomatiyasining bunday namoyishlarini qoʻllab-quvvatlamagan, ammo Aleksandr Tillo-Galtning saʼy-harakatlari Kanada Bosh vaziri Charlz Tupper tomonidan 1893-yilda Fransiya bilan muvaffaqiyatli shartnoma tuzish uchun zamin yaratgan. Biroq, bu shartnoma Buyuk Britaniyaning Fransiyadagi elchisi tomonidan imzolangan. .

1882-yilda Kvebek provinsiyasi oʻz vakili Ektor Fabreni Parijga yuboradi. Kanada undan Fransiyadagi butun hukmronlik manfaatlarini himoya qilishni soʻragan. Ektor Fabre va uning vorisi Filipp Roy 1912-yilgacha Kanada hukumatini norasmiy ravishda vakili boʻlgan. Filipp Roy mumkin boʻlgan manfaatlar toʻqnashuvi tufayli Britaniya imperiyasi tomonidan Kvebek vakili lavozimidan ketishga majbur boʻlgan.

### Birinchi jahon urushi
XX asrning birinchi yarmida Kanada (Britaniya imperiyasining bir qismi sifatida) va Fransiya ikkita jahon urushida bir tomonda kurashganlar. Birinchi jahon urushida (1914—1918) Kanada ekspeditsiya kuchlari koʻp vaqtni Fransiyada oʻtkazib, Germaniya bosqinini qaytarishga yordam bergan: 1917-yil aprel oyida Kanada harbiy tarixidagi eng mashhur janglardan biri boʻlgan Vimi jangi boʻlib oʻtgan. Vimi janggida kanadaliklar Germaniya imperiyasining qoʻshinlarini magʻlub etishga muvaffaq boʻlganlar. 1917-yil dekabr oyida katta miqdordagi portlovchi moddalarni olib yurgan Fransiyaning Mont Blan yuk kemasining portlashi Kanadaning Galifaks shahrini vayron qildi, 2000 kishi halok boʻldi va 9000 kishi yaralandi. Fransiya hukumati Kanadadan Yevropaga oʻq-dorilarni tashish uchun Montblanni yollagan edi. Fransuz tomoni portlashda aybdor deb topilmadi va kema kapitaniga qoʻyilgan ayblovlar olib tashlandi.

### Ikkinchi jahon urushi
Ikkinchi Jahon urushi paytida (1939—1945) Kanada va Fransiya yana ittifoqchi boʻlib, Germaniya Reyxiga va Italiya Qirolligiga qarshi kurashganlar. 1940-yilda Fransiya qulaganidan keyin Gʻarb dunyosining aksariyat hukumatlari Vichi rejimi bilan aloqa oʻrnatmagan, ammo Kanada 1942-yilgacha Vichi rejimi bilan aloqada boʻldi. Kanada hukumati 1941-yil oxirigacha Vichi rejimi tomonidan nazorat qilingan Sent-Pyer va Mikelon orollariga harbiy bosqin uyushtirishni rejalashtirgan. Fransiyaning jangovar ofitseri Emile Muselier Kanadaning bosqinchilik loyihasini tugatib, Sent-Pyer va Mikelonni qoʻlga olishni tashkil etishga muvaffaq boʻldi. Kanada general Sharl de Goll boshchiligidagi jangovar Fransiyaning muhim ittifoqchisi va sodiq tarafdori edi. Sharl de Goll Normandiya operatsiyasi tugagandan soʻng Fransiyaga kanadaliklar tomonidan bosib olingan Juno plyaji orqali keldi va 1944-yilda Ottavaga davlat tashrifi chogʻida aholiga xitob bilan murojaat qildi: „Vive le Canada! Fransiyada yashang!“.

### Suvaysh inqirozi
Suvaysh inqirozi davrida (1956—1957) Kanada hukumati Gʻarb ittifoqdosh davlatlari oʻrtasida boʻlinish mavjudligidan xavotirda edi. Keyinchalik Kanada Bosh vaziri boʻlgan Lester Pirson Birlashgan Millatlar Tashkilotiga keldi va vaziyatni siyosiy jihatdan tartibga solish uchun Suvayshda BMT Favqulodda Kuchlarini yaratishni taklif qildi. Fransiya va Buyuk Britaniya bu gʻoyani rad etishdi, shuning uchun Kanada Amerika Qoʻshma Shtatlariga murojaat qildi. Bir necha kun davom etgan keskin muzokaralardan soʻng, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Kanadaning taklifini hamda NATO va Varshava Shartnomasi qoʻshinlarini oʻz ichiga olmagan neytral kuchlarni qabul qildi. Misr Prezidenti Abdel Nosirning roziligi bilan Kanada qoʻshinlari ham NATO aʼzoligiga qaramasdan tinchlikparvarlik missiyasida qatnashdilar. Suvaysh inqirozi, shuningdek, bu mamlakatning mustamlakachilik oʻtmishiga murojaat qilmasdan, yangi Kanada milliy bayrogʻining qabul qilinishiga yordam berdi. Sharl de Gollning 1967-yilda aholisi fransuz tilida soʻzlashuvchi Kvebekga tashrifiga Suvaysh inqirozi davrida yuzaga kelgan keskinlik katta taʼsir koʻrsatgan.

### Sharl de Goll 1967-yilda ishlashi
1967-yil iyul oyida Kanadaga rasmiy davlat tashrifi chogʻida Fransiya Prezidenti Sharl de Goll Monrealdagi 100 000 kishilik yigʻilishda shunday deb eʼlon qildi: „ Vive le Québec Libre!“ (Yashasin Kvebek ozodligi) Fransiyaning taniqli davlat arbobining Kanada Konfederatsiyasi tashkil etilganining 100 yilligi munosabati bilan boʻlib oʻtgan bunday provokatsion bayonoti nafaqat Kanada-Fransiya munosabatlariga, balki Kvebek va Kanadaning qolgan qismi oʻrtasidagi munosabatlarga ham keng taʼsir koʻrsatdi. Sokin inqilob.

Sharl de Goll Kanada uchun „Avstriya-Vengriya yechimi“ni taklif qildi (1867-yildan 1918-yilgacha Avstriya va Vengriyaning ikki tomonlama monarxiyasi). Fransiyaning Kanada ichki siyosatiga aralashuvi asosan diplomatik ritorika sohasida qoldi. Kvebek bosh vaziri Jan Lesaj izolyatsiyani tugatish hamda Kanada va fransuz tilida soʻzlashuvchi dunyoda provinsiya uchun yangi rol topishga qaror qilganida, Sharl de Goll unga bu ishda yordam berishga harakat qildi.

### Umumiy kelishuv
Kvebek asta-sekin Kanadadan uzoqlasha boshladi va boshqa davlatlar bilan aloqalar oʻrnatishga harakat qildi. Sharl de Goll Fransiyada hokimiyatga qaytganidan soʻng u Kvebek bilan muntazam ravishda vazirlar va hukumat amaldorlari almashinuvini yoʻlga qoʻydi. Kvebek bosh vaziri Jan Lesaj 1961—1965-yillarda Sharl de Goll bilan uchrashish uchun uch marta Fransiyaga borgan. Jan Lesajning Kvebek Milliy Assambleyasida fransuz kanadasining oʻziga xosligi, madaniyati va tiliga AQShdan kelayotgan madaniy taʼsir tahdid solayotgani haqidagi bayonoti oʻsha yillardagi Sharl de Goll siyosatiga oʻxshaydi. 1960-yillarning boshlarida Fransiya va Kvebek taʼlim, madaniyat, texnik hamkorlik va yoshlar almashinuvi boʻyicha muzokaralar olib bordi. Ikki tillilik va bikulturalizm boʻyicha Qirollik komissiyasini tuzgan va Kanadada fransuz tilini rivojlantirish boʻyicha boshqa choralarni koʻrgan Kanada Bosh vaziri Lester Pirson 1965-yilda Fransiya bilan Bosh kelishuv imzoladi. Kelishuv viloyatlarga ushbu mamlakat bilan bevosita hamkorlik qilish imkonini berdi. Fransiya hukumati va fransuz tashqi va davlat xizmatlarining eng yuqori darajadagi Kvebek suvereniteti tarafdorlarining muhim kontingenti (asosan, lekin faqat Gollistlar emas) Kanada diplomatik xizmati va matbuotida „Kvebek mafiyasi“ nomi bilan mashhur boʻldi.

### Kvebek-Fransiya munosabatlari
Sharl de Gollning 1967-yilda Monrealdagi nutqidan koʻp oʻtmay, koʻpchilik tomonidan amaldagi elchixona deb hisoblangan Kvebekdagi Fransiya bosh konsulligi Kvebek hukumati huzuridagi bosh konsul lavozimini oʻz ichiga olgan holda kengaytirildi. Shu bilan birga, fransuz amaldorlarining Kvebekga oqimi hatto Ottavaga bormasdan ham koʻpaydi, bu Kanadaning Fransiyaga diplomatik protokolni buzganliklari haqida murojaat qilishiga olib keldi. Ushbu fransuz rasmiylarining koʻpchiligi, xususan, Fransiya tashqi ishlar boʻyicha Davlat kotibi Jan de Lipkovski Kvebekning Kanadadan mustaqilligini ochiq qoʻllab-quvvatlaganlarida Kanada hukumatini qattiq gʻazablantirdi.

### Frankofoniya
Fransiya va Kanada oʻrtasidagi keskinlikka sabab boʻlgan muammolardan biri, Millatlar Hamdoʻstligidan keyin modellashtirilgan Frankofoniya mamlakatlari xalqaro tashkiloti La Frankofoniya yaratilganidan koʻp oʻtmay yuzaga keldi. Kanada ushbu tashkilotni yaratishga prinsipial jihatdan rozi boʻlgan boʻlsa-da, Fransiyaning Kvebek teng huquqli mustaqil aʼzo sifatida ishtirok etishi hamda Kanada hukumati va fransuz ozchiliklari koʻp boʻlgan boshqa viloyatlar taklif etilmaganligidan norozi edi. Buni Kvebekdan tashqaridagi koʻplab fransuz kanadaliklar xiyonat sifatida koʻrishgan. Frankofoniya Kvebekning xalqaro tan olinishiga yordam berish uchun yaratilgan degan fikr bor edi. Aslida uning maqsadi barcha fransuz tilida soʻzlashuvchi davlatlar, shu jumladan Afrikadagi koʻplab yangi mustaqil sobiq fransuz mustamlakalari oʻrtasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirish uchun eʼlon qilingan.

1968-yil qishda Gabon Fransiya bosimi ostida Kvebekni Librevildagi Frankofoniya sammitiga taklif qildi. Kanada hukumatining noroziligiga qaramay, sammitda Kvebek delegatsiyasi ishtirok etdi. Bunga javoban Kanada Bosh vaziri Lester Pirson Gabon bilan diplomatik aloqalarni rasman uzdi. Kanada Adliya vaziri Per Tryudo Fransiyani yangi mustaqil davlatlardan oʻz manfaatlari yoʻlida foydalanayotganlikda aybladi va Fransiya bilan diplomatik aloqalarni uzish bilan tahdid qildi. 1969-yilda Kongo Demokratik Respublikasi Frankofoniya sammitida ishtirok etish taklifini faqat Kanada hukumatiga yubordi, u yagona delegatsiya tashkil etish uchun Kvebek, Nyu-Brunsvik, Ontario va Manitoba provinsiyalariga murojaat qildi. Shaxsiy taklif yoʻqligidan xavotirga tushgan Kvebek Fransiyaga murojaat qildi, bu esa Kongo DR hukumatiga bosim oʻtkazishga va ular Kvebek delegatsiyasiga alohida taklifnoma yuborishiga olib keldi. Ushbu ikkinchi taklifga qaramay, Kanada va viloyatlar sammitda birgalikda ishtirok etish boʻyicha kelishuvga erishdilar. 1969-yilda Frankofoniyaning navbatdagi sammiti Nigerda boʻlib oʻtdi. Niger Kanada hukumatiga taklifnoma yubordi, ammo Fransiya Afrika davlati hukumatiga taklifnomalarni faqat Kvebek olishi uchun yana bosim oʻtkazdi. Biroq, sammitdan biroz oldin Niger Kanadadan katta moliyaviy va oziq-ovqat yordamini oldi va bu mamlakat bilan munosabatlarni buzishdan bosh tortdi, agar Kanadaning oʻzi taklifni rad etsa, faqat Niger Kvebekga shaxsiy taklifnoma yuborishini taʼkidladi.

### Oʻzaro munosabatlarni yaxshilash
1969-yilda Fransiya prezidenti Sharl de Goll isteʼfoga chiqdi, 1970-yilda esa Robert Bourassa boshchiligidagi liberallar Kvebekdagi saylovlarda gʻalaba qozondi. Bu Fransiya va Kanada oʻrtasidagi munosabatlarning normallashuviga turtki boʻldi. Biroq, oʻta gollistlar va „Kvebek mafiyasi“ ning qolgan aʼzolari Kanada bilan vaqti-vaqti bilan munosabatlarni yomonlashtirmoqda: masalan, 1997-yilda Fransiya pochtasi Sharl de Gollning Monrealga tashrifi sharafiga marka chiqargan. Fransiya bilan Kanada, Fransiya va Kvebek oʻrtasida aniq va alohida munosabatlarni talab qilgan Kanadaga nisbatan „dualizm“ning galistik siyosati Kanadaning ichki ishlariga aralashmaslik siyosati bilan almashtirildi. Fransiya hukumati Kvebek bilan madaniy va diplomatik aloqalarni davom ettirmoqda, biroq Kanada hukumatiga koʻproq hurmat bilan qaraydi. 2012-yilda Fransiya prezidenti Fransua Olland Fransiyaning betarafligi Kvebekni doimiy qoʻllab-quvvatlashni kafolatlashini taʼkidladi.

### Kanada Sent-Pyer va Mikelon bilan chegaradosh

Fransiyaning Sent-Pyer va Mikelon orollari (Nyufaundlend qirgʻoqlari yaqinida) va Kanada oʻrtasidagi dengiz chegarasi uzoq vaqtdan beri ikki davlat oʻrtasida bahs mavzusi boʻlib kelgan. XX asrning ikkinchi yarmida har bir davlat oʻzining hududiy daʼvolarini avval 12 dengiz miliga (22 km), keyin esa 200 dengiz miliga (370 km) kengaytirganligi sababli, dengiz chegarasini kelishish zarurati paydo boʻldi. 1967-yilda mamlakatlar suv osti burgʻilash ishlariga moratoriy qoʻyishga rozi boʻldilar. Natijada yirik neft konlarining mavjudligi haqidagi fikrlar mintaqaviy baliqchilikdan keyin iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish zarurati bilan birgalikda muzokaralarning yangi bosqichiga turtki boʻldi. 1989-yilda Kanada va Fransiya BMTning Xalqaro arbitraj sudiga chegarani chizish boʻyicha hujjatlarni taqdim etishdi. 1992-yilda sud Fransiyaga orolni oʻrab turgan eksklyuziv iqtisodiy zonani berdi, ammo bu hudud Fransiya hukumati xohlaganidan ancha kichik edi. 1994-yilda Kanada bilan hududni birgalikda boshqarish boʻyicha kelishuvga erishildi.

### 2000-yillar

2007- va 2008-yillarda Fransiya prezidenti Nicolas Sarkozy, Kanada bosh vaziri Stiven Xarper va Kvebek bosh vaziri Jan Charest Kanada va Yevropa Ittifoqi oʻrtasida erkin savdo bitimi tarafdori boʻlishdi. 2008-yil oktyabr oyida Nikolya Sarkozi Kvebek Milliy Assambleyasida nutq soʻzlagan birinchi Fransiya Prezidenti boʻldi. Prezident oʻz nutqida Kvebekdagi separatizmga qarshi chiqdi va viloyatni Kanada tarkibida qolishga chaqirdi. Nikolya Sarkozining aytishicha, Fransiya uchun Kanada doʻst, Kvebek esa oiladir.

## Savdo aloqalari
Kanada va Fransiya oʻrtasidagi savdo ularning bevosita kontinental qoʻshnilari bilan savdosiga nisbatan nisbatan past. 2010-yilda Fransiya Kanadaning dunyodagi eng yirik eksport hamkorlari orasida 11-oʻrinda, Yevropada esa toʻrtinchi oʻrinda turgan.

Bundan tashqari, Kanada va Fransiya bir-biri uchun oʻzlarining kontinental bozorlariga (Shimoliy Amerika erkin savdo hududi (NAFTA) va Yevropa Ittifoqi) kirish eshigi sifatida muhimdir. Monreal — Parij reysi Yevropa va Yevropadan tashqari yoʻnalishlar oʻrtasidagi eng mashhur reyslardan biridir. Kanada va Fransiya qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining erkin savdosi va genetik jihatdan oʻzgartirilgan oziq-ovqat mahsulotlarini sotish kabi savdo kelishmovchiligining qarama-qarshi tomonlarida boʻlishsa-da, ular madaniy sanoatni erkin savdo kelishuvlaridan ajratish kabi masalalarda yaqindan hamkorlik qiladilar.

2006-yilda Fransiya Kanadaning eksport hamkorlari orasida ettinchi (0,7 %) va Kanadaga tovar yetkazib berish boʻyicha toʻqqizinchi oʻrinni egalladi (1,3 %).

## Madaniy aloqalar
Fransiya fuqarolari Kanadada oʻqiyotgan chet ellik talabalarning umumiy soni boʻyicha 5-oʻrinda (Yevropa davlatlari orasida 1-oʻrin). YuNESKOning 2003—2004-yillardagi maʼlumotlariga koʻra: Fransiya kanadalik talabalarning taʼlimi boʻyicha 4-oʻrinda va ingliz tili rasmiy til boʻlmagan eng mashhur mamlakat. Fransuz aspirantlari uchun Kanada 5-eng mashhur yoʻnalish va Yevropadan tashqarida 2-oʻrinni egallaydi.

1800-yildan keyin Kanadadagi fransuz tilida soʻzlashuvchi ziyolilar Kvebek Fransiya tomonidan tashlab ketilgan degan fikrga ishonuvchilar bor. 1970-yillarga kelib esa Fransiyaning Kvebekga nisbatan siyosatidagi oʻzgarishlar tufayli bu fikr qayta koʻrib chiqilgan. 1976-yilda mamlakatlar oʻrtasida ilmiy aloqani yoʻlga qoʻyish maqsadida Francaise d’Etudes Canadiennes uyushmasi tashkil etilgan.

## Diplomatik missiyalar

* Kanada Parijda elchixonasiga ega, Kvebekda esa Parijda Kvebek shtati missiyalari paradiplomatik missiyasi mavjud.
* Fransiyaning Ottavada elchixonasi va Monkton, Monreal, Kvebek, Toronto va Vankuverda bosh konsulliklari mavjud.

File:Ambassade du Canada en France, 130 rue du Faubourg Saint-Honoré, Paris 8e.jpg|Parijdagi Kanada elchixonasi
File:France, Ottawa.jpg|Ottavadagi Fransiya elchixonasi
File:500_Grande_Allee_Est_-_09.jpg|Kvebek citydagi Fransiya bosh konsulligi joylashgan bino


## Manbalar

## Adabiyotlar

* Boscher, Jon Frensis. *1967-1997 yillardagi Kanadaga Gollist hujumi* . Monreal : McGill-Queenʼs University Press, 1999 yil.  .
* Haglund, Devid G. va Jastin Massi. „L’Abandon de l’abandon: Kvebekda Transatlantik „Frankosfera“ ning paydo boʻlishi va Kanadaning strategik madaniyati“, *Kvebek tadqiqotlari* (bahor/yoz, 2010 yil), 49-son, 59-85-betlar
* Marshall, Bill, ed. *Fransiya va Amerika: madaniyat, siyosat va tarix* (2005-yil 3 jild)
* Bastien, Frederik. *Munosabatlar xususiyatlari : la France toʻqnash keladi au Kvebek après de Goll* . Monreal : Boreal, 1999 yil.  .
* Galarneau, Klod. *La France devant l’opinion canadienne, 1760-1815* (Kvebek: Presses de l’Université Laval, 1970)
* Joyal, Serj va Pol-Andre Linteau, muharrirlar. *Fransiya-Kanada-Kvebek. 400 va istisno munosabatlar* (2008)
* Pichette, Robert. *Napoleon III, l’Acadie et le Canada Français* . Monkton NB : Editions d’Acadie, 1998 yil.  .
* Savard, Per. *Entre France rêvée et France vécue.* *Douze franco-canadiennes aux XIXe et XXe siècles sur les munosabatlarini hurmat qiladi* (2009)
* Tomson, Deyl C. *De Goll va Kvebek* . Saint Laurent QC: nashrlar du Trecarré, 1990 yil.  .