Svetlana Moiseyeva

**Svetlana Borisovna Moiseyeva** — Arxitektura va shaharsozlik nazariyasi va tarixi ilmiy tadqiqot instituti (Rossiya Federatsiyasi Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligining Markaziy ilmiy-tadqiqot va loyihalash instituti filiali) Atrof-muhitni shakllantirish va shaharlarni tartibga solishning zamonaviy muammolari boʻlimining bosh ilmiy xodimi, arxitektura fanlari doktori, Rossiya arxitektura va qurilish fanlari akademiyasi faxriy aʼzosi, Rossiyada xizmat koʻrsatgan arxitektor.

## Tarjimai holi
1928-yil 27-iyulda Toshkent shahrida tugʻilgan.

1936-yilda S.B.Moiseyeva maktabda oʻqiy boshlagan. Maktabning yuqori sinflari urush davriga toʻgʻri kelgan. Toshkent kasalxonalar shahri edi. 14 yoshida Svetlana kasalxonaning jarrohlik boʻlimiga bepul ishlashga borgan, kechqurun esa oʻqigan.

Maktabni oltin medal bilan tugatgach, 1946-yil sentabr oyida Svetlana Oʻrta Osiyo politexnika institutining arxitektura fakultetiga oʻqishga kirgan. Bu urushdan keyingi birinchi yil edi, ushbu yilda urushdan qaytgan va urushdan oldin maktabni tugatgan sobiq ofitserlar institutlarga qabul qilingan.

50-yillarda professional tayyorgarlikka ega kadrlar juda zarur edi. Svetlana Borisovna qishloq joylari uchun aholi punktlari va inshootlarini loyihalash institutiga, „Oʻzgiproselstroy“ga taqsimlash yoʻli bilan yuborilgan. Uning kursdoshlari ham u yerga yuborilgan, jumladan: keyinchalik institut direktori boʻlgan Anatoliy Nikolayevich Smolenskiy, institutning bosh muhandisi boʻlgan Ivan Korneyevich Zemskiy, Svetlana Borisovna esa loyihaning bosh arxiteltori etib tayinlangan va dastlabki ikki yil rejalashtirish boʻlimida Och dasht va Fargʻona vodiysidagi yangi oʻzlashtirish massivlarida aholi punktlarini loyihalash bilan shugʻullangan.

Bu jiddiy ish edi: iqtisodchi va qidiruvchi bilan birgalikda kelajakdagi qurilish maydonlarini aylanib chiqish, hududning xususiyatlarini, mahalliy maishiy urf-odatlarni, tabiiy diqqatga sazovor joylarni oʻrganish, qishloq rivojiga individuallik kiritishga harakat qilish.

1953-yilda, ish boshlanganidan bir yil oʻtgach, Svetlana Borisovna SSSR Arxitektorlar uyushmasi aʼzoligiga qabul qilingan.

1955-yilda SSSRda birinchi Qurilish va arxitektura akademiyasi tashkil etilgan, u 1963-yilgacha faoliyat yuritgan. Akademiyaning turli respublikalarda filiallari, jumladan, Toshkentda qurilish ilmiy-tadqiqot instituti boʻlgan.

Svetlana Borisovna kooperativ binolar sektori mudiri lavozimiga tanlov asosida ariza berdi va ushbu lavozimga taklif qilindi. Oʻshandan beri ushbu koʻp funksiyali jamoat binolari turli maqsadlar uchun bir nechta xizmat koʻrsatish muassasalarini bitta tom ostida birlashtirgan boʻlib, bu nafaqat iqtisodiy samarani taʼminladi, balki rivojlanish koʻlamini oshirishga, bir nechta kichik binolarni ommaviy tadbirlar uchun bitta katta binoga aylantirishga imkon berdi, ular Svetlana Borisovna uchun juda qadrli boʻlib, butun hayoti davomida birga boʻlgan.

Qurilish ilmiy-tadqiqot institutida u SSSRning Oʻzbekistondagi birinchi xalq arxitektori Abdulla Babaxanovich Babaxanov rahbarligida ishlagan. Ular Toshkent va Tojikistondagi Dushanbe uchun mikrorayonlarning jamoat markazlarini loyihalashtirib, muassasalar tarkibiga mahalliy rang-baranglikni kiritishga — choyxona, mehmonxona, rivojlangan yozgi binolarni qoʻshishga harakat qilishgan.

Toshkent turar-joy va jamoat binolari ilmiy-tadqiqot va loyihalash institutida ishlagan vaqtida Svetlana Borisovna, yangi turdagi jamoat binolari bilan shugʻullanib, 1965-yilda „Oʻzbekistonning sugʻoriladigan hududlarida aholi punktlarining jamoat markazlarini rejalashtirish va qurish“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

1966-yilda Toshkent zilzilasidan soʻng mamlakatning barcha respublikalari oʻz mikrorayonlarini tashkil etdilar. Svetlana Borisovna 1-onamahalla mikrorayonini loyihalashda ishtirok etdi, mahalliy maishiy anʼanalarni hisobga olishga harakat qildi. 1961-yildan boshlab SSSR Qurilish va arxitektura akademiyasi oʻrniga SSSR Gosstroyiga boʻysunish bilan ilmiy va loyiha munosabatlarining yangi tizimi yaratila boshlandi. Funktsional va konstruktiv tamoyillar asosida Markaziy institutlar, hududiy boʻysunishdagi hududiy institutlar tashkil etildi. Asosiy muassasalarga Uy-joy Markaziy turar-joy va jamoat binolari ilmiy-tadqiqot va loyihalash instituti, Jamoat binolari va inshootlari ilmiy tadqiqot instituti, Savdo binolari va sayyohlik majmualari Markaziy turar-joy va jamoat binolari ilmiy-tadqiqot va loyihalash instituti va shunga oʻxshash muassasalar kirgan; va zonal institutlar qatoriga — Leningrad turar-joy va jamoat binolari ilmiy-tadqiqot va loyihalash instituti, Sibir turar-joy va jamoat binolari ilmiy-tadqiqot va loyihalash instituti, Tbilisi turar-joy va jamoat binolari ilmiy-tadqiqot va loyihalash instituti, Toshkent turar-joy va jamoat binolari ilmiy-tadqiqot va loyihalash instituti va boshqalar kiradi.

Moskvada ilmiy va loyiha munosabatlarining yangi tizimiga muvofiq qishloq arxitekturasi bilan shugʻullanish uchun moʻljallangan yangi institut — „TsNIIEPGRAZHDANSELSTROY“ (Fuqarolar qishloq qurilishi Markaziy turar-joy va jamoat binolari ilmiy-tadqiqot va loyihalash instituti) tashkil etildi. Svetlana Borisovna jamoat binolari boʻlimi boshligʻi lavozimiga ariza topshirdi va Moskvaga oʻtish huquqi bilan ushbu tanlovdan oʻtdi.

1970-yil avgust oyidan boshlab Svetlana Borisovna ushbu lavozimda ishlay boshladi va 2012-yilgacha institutda ishlagan.

1985-yilda „TsNIIEPGRAZHDANSELSTROY“da ishlab yurgan vaqtida Svetlana Borisovna Arxitektura nazariyasi va tarixi — 18.00.01 ixtisosligi boʻyicha „Qishloq mahallasi arxitekturasini rivojlantirish tamoyillari“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.

Tashqi hamkorlik „TsNIIEPGRAZHDANSELSTROY“ dagi ishining alohida yoʻnalishi edi. Loyihalashtirish boʻlimi ketma-ket bir necha yil davomida butun mamlakat boʻylab qishloq aholi punktlarini loyihalashtirgan. Joylarga institut bosh muhandisi M.G.Leyzerovich (hozirgi direktor), bosh arxitektor V.S.Anikin, bosh mutaxassis V.D.Linevich, elektromontyorlar boshligʻi P.V.Postnikovalar borishgan. Eng qiziqarli obyektlar Ulan-Talgoy qishlogʻi boʻlib, u moʻgʻul arxitekturasining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan — boʻsh devorlar, kichik teshiklar, yozgi xonalar koʻrinishidagi galereyalar, egri qirralari boʻlgan baland tomlar, qizil rang ustunlik qiladigan yorqin ranglar, shuningdek, Boganur shahri. Svetlana Borisovna Moʻgʻulistonga uch marta sayohat qilgan, chunki Respublika Davlat qurilish qoʻmitasi unga toʻrtta hududda qishloq joylariga xizmat koʻrsatish tizimini ilmiy asoslashni buyurtma bergan. Moʻgʻuliston hududida kamdan-kam uchraydigan aholi punktini hisobga olgan holda, transport vositalari, dispetcherlik xizmati va masofaviy aloqadan foydalangan holda uyali aloqa xizmati eng oqlangan yoʻnalishlar edi. Somonlar (tumanlar)da asbob-uskunalar va mahsulotlarning bazasi tashkil etildi. Xizmat koʻrsatish bir necha tumanlarga yetib borgan. Bu ish uchun Respublika davlat qurilishi Svetlana Borisovnaga minnatdorchilik bildirgan.

Yevropa mamlakatlari — Vengriya, Chexoslovakiya bilan ishlash boshqacha edi: ularda, SSSRdagi kabi, namuna qishloqlari qurilgan. Svetlana Vengriyada Joylashtirish instituti (VATI) va Tipologiya Instituti (TIPUSHTERV) bilan ishlagan. Qiziqarli yechimlar, ayniqsa Vengriyadagi Hortobad qishlogʻida topilgan, bu yerda rivojlanishning asosiy mavzusi 15-asrdagi tosh koʻprikning arkadasi va turli shakldagi sanoat binolari edi. Ushbu hamkorlik natijasida „Vengriya Xalq Respublikasi va SSSRda qishloq qurilishi tajribasi“ kitobi nashr etilgan.

80-yillarda yangi turdagi jamoat binolarini rivojlantirgani uchun u VDNKhning kumush va bronza medallari bilan taqdirlangan. 1983 va 1985-yillarda Bolgariyadagi Interarx Biennalesiga doklad va maqola yuborib, ular uchun diplom va medallar olgan. 90-yillarda arxitektor I.Shishkov bilan birgalikda Daniyaning „Velux“ kompaniyasi tomonidan derazalar dizaynidan foydalangan holda chodirni qurish boʻyicha tanlovda ishtirok etib, diplom bilan taqdirlangan.

Rossiya arxitektura va qurilish fanlari akademiyasi tashkil etilgandan soʻng, Svetlana Borisovna 1994-yilda maslahatchi, 2005-yilda esa RAQFA faxriy aʼzosi etib saylangan. RAQFA va „TsNIIEPGRAZHDANSELSTROY“ oʻrtasida Rossiyaning Chernozem boʻlmagan zonasida qishloq aholi punktlarini rivojlantirish boʻyicha hamkorlikda ish olib borish uchun ijodiy shartnoma tuzilgan. Ishga RAQFA tomonidan ilmiy kotib, muxbir aʼzo (hozirgi akademik) G.V.Yesaulov, institut tomonidan S.B.Moiseyeva rahbarlik qilgan. Ish jarayonida ekspluatatsiya va texnik maqsadlar uchun yangi turdagi binolar oʻzini oqladi. Ushbu obyektni loyihalash boʻyicha Topshiriq asosida akademik K.S.Shexoyanning loyihalash ustaxonasida loyiha yakunlandi.

2000-yillarning boshlarida Svetlana Borisovna 42 yil ishlagan institut „TsNIIEPGRAZHDANSELSTROY“ ga aylantirildi va shaharlar, xususan, Moskva uchun loyihalash, koʻp qavatli turar-joy binolari, butun mahallalar, oʻrta maktablar, Moskvaning tarixiy qismida rekonstruksiya qilingan obyektlar uchun loyihalarni ishlab chiqishni boshladi. Institutda ilmiy tadqiqotlar toʻxtatildi. Rahbariyatning roziligi bilan 2007-yilda Svetlana Borisovna Arxitektura va shaharsozlik nazariyasi va tarixi ilmiy-tadqiqot institutiga bosh ilmiy xodim lavozimiga oʻtdi (hozirda qayta tashkil etilishi munosabati bilan institutning boʻysunuvi oʻzgartirildi. Institut Nazariy va ilmiy-tadqiqot instituti deb oʻzgartirildi. Institut „Rossiya Qurilish vazirligi Turar-joy va jamoat binolari markaziy ilmiy-tadqiqot va loyihalash instituti“ Federal davlat byudjet muassasasining filiali — Arxitektura va shaharsozlik nazariyasi va tarixi ilmiy-tadqiqot instituti deb oʻzgartirildi).

2000-yillarning boshidan boshlab ikki hamkasbi — R.D.Bagirov va N.M.Sogomonyan bilan birgalikda akademik L.V.Xixluxa rahbarligida Svetlana Borisovna qishloqning mintaqaviy xususiyatlari bilan bogʻliq mavzu ustida ish olib bordi, buning natijasida 2005-yilda „Arxitektura-S“ nashriyoti tomonidan „Rossiya qishloq arxitekturasi. Mintaqaviy jihati“ kitobi nashr etilgan, ushbu kitob 630100 — „Arxitektura“ yoʻnalishi boʻyicha oʻquv qoʻllanmasiga aylangan.

Svetlana Borisovnaning 150 ga yaqin nashr etilgan ilmiy ishlari bor: monografiyalar, kitoblar, tavsiyalar, maqolalar. 1980-yilda „Stroyizdat“ nashriyotida nashr etilgan B.A.Maxanko tahriri ostidagi „SSSRda qishloq aholi punktlarini rejalashtirish va rivojlantirish“ monografiyasidagi jamoat binolari va qishloq markazlarini shakllantirish boʻlimlari eng fundamental ish boʻlib, ular boʻyicha institutning barcha boʻlimlari ishlagan.

Soʻnggi yillarda Arxitektura va shaharsozlik nazariyasi va tarixi ilmiy-tadqiqot institutida ishlayotgan Moiseyeva S.B. dolzarb masalalar bilan shugʻullanadi. Akademik L.V.Xixluxa rahbarligida u turli tipdagi turar joylarni loyihalashning nazariy asoslarini oʻrgandi; uning profili past qavatli uy-joydir. Bundan tashqari, u qishloq arxitekturasining barqarorligi va qulayligi boʻyicha mustaqil mavzuni olib bordi. Ammo eng izchil va xilma-xil tadqiqotlar 1.6.3-mavzu „Zamonaviy dunyo arxitekturasini rivojlantirishning asosiy yoʻnalishlari“ boʻyicha sanʼatshunoslik nomzodi N. A. Konovalova rahbarligida u tomonidan amalga oshirilgan. Ushbu mavzu boʻyicha har yili arxitektura jarayoni qanday rivojlanayotgani haqida tushuncha berish uchun konferensiyalar oʻtkaziladi va ilmiy maqolalar toʻplamlari nashr etiladi.

## Oilasi

##### Otasi
Boris Yakovlevich Moiseyev Timiryazev akademiyasining gidrotexnika fakultetini tamomlagan.

1920-yilda Oʻrta Osiyoga joʻnatilgan, u yerda jadallik bilan yirik GESlar qurish ishlari olib borilgan. Moiseyev Boris Yakovlevich Chorvoq, Nurek, Togʻtoʻgʻul GESl kabi GESlarni loyihalashtirgan va qurilishida ishtirok etgan. 1955-yildan „Gidroloyiha“ning Oʻrta Osiyo boʻlimi direktori etib tayinlangan va shu yerda 1970-yilgacha ishlagan.

##### Onasi
Moiseyeva Yevgeniya Mixaylovna (qizlik familiyasi Cheykina), musiqiy taʼlimni Fransiyada, Sorbonnada olgan. Taʼlimdan soʻng Yevgeniya Mixaylovna otasi Cheykin Mixail Ilyich, bobosi Moiseyev S.B. ning kartografik ekspeditsiyasi joylashgan Toshkentga kelgan.Uning olgan bilimi Yevgeniya Mixaylovnaga umrining oxirigacha ishlash, oʻzi sevgan ish bilan shugʻullanish imkonini bergan. U pianinochi, soʻngra Oʻzbekiston radiosining musiqiy eshittirishi muharriri boʻlgan.

##### Bobosi
Cheykin Mixail Ilyich, Rossiya Geografiya jamiyati aʼzosi, Sibir va Pomirdagi yangi hududlarni xaritalash boʻyicha koʻplab ekspeditsiyalarga rahbarlik qilgan yirik geodezist, Geografiya jamiyati aʼzosi, geodezist. Mixail Ilich chor armiyasining polkovnigi boʻlgan.

##### Turmush oʻrtogʻi
Blank Evgeniy Isaakovich. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1941-yil dekabr oyida Sibir polklari tarkibida Moskva yaqiniga kelgan, Vyazmaga ot reydining chiqishi bilan fashist qoʻshinlarini magʻlub etishda qatnashgan. Keyin Belarusiyada, Smolensk viloyatida jang qilgan. 1-Ukraina frontida Rivne-Lutsk operatsiyasida qatnashgan. Razvedka boʻlimining boshligʻi boʻlgan. Yaralangan va snaryaddan zarba olgan. Urush Praga operatsiyasida yakunlangan. Ikkita Qizil Yulduz ordeni, 2-darajali Vatan urushi ordeni, 14 ta medallar, jumladan, „Moskva mudofaasi uchun“ va „Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun“ medallari bilan taqdirlangan. Oʻrta Osiyo politexnika institutining energetika fakultetini „Elektr stansiyalari, podstansiyalar va tizimlar“ mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan, 1953-yilda Toshkent issiqlik elektr stansiyasiga elektrotexnika laboratoriyasi muhandisi lavozimiga yuborilgan. 1960-yilda Oʻrta Osiyo Birlashgan dispetcherlik boshqarmasiga, 1970-yilda Moskvaga Markaziy dispetcherlik boʻlimiga „Energiya“ OADUga tarmoq boʻyicha avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimi boshligʻi lavozimiga oʻtkazilgan. Umuman olganda, Yevgeniy Isaakovich 50 yil umrini mamlakat energetika sanoatiga bagʻishlagan. 2012-yilda vafot etgan.

#### Oʻgʻli
Blank Kiril Yevgenyevich. Moskva yuridik institutini tamomlagan.

## Asosiy binolar
1957-yilda qurilgan birinchi inshoot Toshkentdagi Shreder nomidagi Bogʻdorchilik va uzumchilik ilmiy-tadqiqot instituti edi. Bino relyefda joylashgan boʻlib, bir nechta bloklardan iborat, ikkinchi qavat boʻylab milliy naqshli kengaytirilgan lodjiya choʻzilgan. Ushbu obyekt uchun Svetlana oʻzining birinchi mukofotini olgan — SSSR Arxitektorlar ittifoqining Yosh meʼmorlar koʻrigida Diplom va 1957-yil iyul oyida Moskvada boʻlib oʻtgan birinchi Xalqaro yoshlar va talabalar festivaliga yoʻllanma.

Chorvachilik ilmiy-tadqiqot instituti, 250 oʻrinli oshxona, Yang-bozordagi sanatoriy, Izboskent qishlogʻida ikki qavatli ikki va toʻrt xonadonli turar-joy binolari mavzesi. Uylar mavze hududini diagonal kesib oʻtuvchi soyga burilgan. Uylarning arxitektura va rejalashtirish yechimiga qulaylik elementlarini kiritishga harakat qilngan: zinapoyalarni kengroq va tekisroq qilish, yozgi xonalarni terasalar koʻrinishida sxemaga kiritish, issiq havoli mavsumda haddan tashqari issiqlik bilan kurashish uchun ikki tomoni ochiq va vertikal shamollatish bilan taʼminlash.

Yangi turdagi binolar hisoblangan — 500 va 2000 aholiga moʻljallangan aholi punktlari uchun jamoat markazlari majmualari yaratilgan.

Aniq eksperimental va koʻrgazmali turar-joylarni loyihalash boʻyicha vazifalar ishlab chiqilgan. „Qishloqda qurilishni tartibga solish toʻgʻrisida“gi Qarorga muvofiq har bir respublika, viloyat yoki hududda ularning tabiiy, iqlimiy va maishiy xususiyatlarini hisobga olgan holda, turar-joy va jamoat binolari ushbu hudud uchun namuna boʻlib xizmat qilishi kerak boʻlgan qishloqlar tashkil etilgan. Ushbu Loyihalashtirish topshiriqlariga koʻra, aniq qurilish maydonchalarining xususiyatlarini hisobga olgan holda, loyihachilar loyihalarni ishlab chiqqanlar va qurilish boshlangan. Eng qiziqarli obyektlar boʻlib Yaroslavl viloyatining Voznesenskoye OPH „Zavoljye“ qishlogʻi (muallifi arxitektor V.S.Anikin), Kaliningrad viloyatining Rodniki qishlogʻi (muallifi arxitektor I.N.Shishkov), Tula viloyatlning „Polenovo“ sovxozi Nadeyevo Vologda va Straxovo qishloqlari (mualliflar arxitektorlar O.D.Dobrolyubova va V.I.Magidin), Udmurtiya Respublikasidagi Varaksino qishlogʻi (muallif, arxitektor nomzodi D.F.Radygin) va boshqalar hisoblanadi. Svetlana Borisovna turli xil koʻchirish sharoitlarida — rekonstruktsiya qilish va yangi qurilish uchun xizmat koʻrsatish muassasalarining tarkibi va imkoniyatlarini asoslaydigan Matritsa yaratgan — u rejalashtirilgan qurilish koʻlamini darhol boshqarishga yordam bergan.

Moiseyeva S.B. bir nechta meʼyoriy hujjatlarni ishlab chiqish boʻyicha mualliflar jamoasi aʼzosi: SNiP 2.01.07.89 * — shahar va qishloq aholi punktlarini rejalashtirish va rivojlantirish; SNiP 2.08.02-89* Jamoat binolari va inshootlari; SP 30-102-99 — Kam qavatli uy-joy qurilishi uchun hududlarni rejalashtirish va rivojlantirish.

## Mukofotlari
Kasalxonadagi ishi uchun Svetlana „Ulugʻ Vatan urushi davridagi jasoratli mehnati uchun“ medali bilan taqdirlangan, keyinchalik esa bu unga Ulugʻ Vatan urushi faxriysi unvonini bergan.

2000-yilda Svetlana oʻzining eng katta mukofotini olgan. Qurilish sohasidagi xizmatlari va koʻp yillik vijdonli mehnati uchun Rossiya Prezidenti V.V.Putin Moskva shahridagi „TsNIIEPGRAZHDANSELSTROY“ qurilish boʻyicha markaziy ilmiy-tadqiqot loyiha va eksperimental instituti" aktsiyadorlik jamiyati boʻlimi boshligʻi, Svetlana Borisovna Moiseyevaga „Rossiya Federatsiyasida xizmat koʻrsatgan arxitektor“ faxriy unvonini bergan.

## Nashrlari

# Qishloqda ikki qavatli turar-joy binolarini qurish tajribasi. Toshkent: Oʻzbekiston SSR Davlat nashriyoti, 1961-yil
# Rus qishlogʻining arxitekturasi. Mintaqaviy jihati. „Arxitektura“ ixtisosligi uchun darslik. — M., Arxitektura-S, 2005-yil (hammualliflar — L.Xixluxa, R.Bagirov, N.Sogomonyan. Hajmi — 14,3 bosma varaq, muallifga 3,8 bosma varaq tegishli).
# Qishloq meʼmorchiligining mintaqaviy xususiyatlari. AKADEMIYA — 2006-yil, 2-son
# Qishloq joylari uchun jamoat binolari tipologiyasini rivojlantirish tendentsiyalari. ASADEMIA — 2006-yil, 3-son
# Qishloqda sogʻliqni saqlash sohasining arxitektura va rejalashtirish timsoli. Aholi salomatligi — bu hayot sohasini rivojlantirish strategiyasi. Ilmiy ishlar toʻplami T. 2. — M.-Belgorod, BSTU nashriyoti, 2008-yil
# Arxitektura ustalarining qishloq arxitekturasi muammolarini hal qilishdagi yondashuvlari. 2009-yilda Rossiya Federatsiyasining arxitektura, shaharsozlik va qurilish sanoatini rivojlantirishni ilmiy qoʻllab-quvvatlash boʻyicha fundamental tadqiqotlar. T. 2. — M.-Ivanovo, IGASU nashriyoti, 2010-yil
# Qishloqni rivojlantirishga ijtimoiy-ekologik yondashuv. 2009-yilda Rossiya Federatsiyasining arxitektura, shaharsozlik va qurilish sanoatini rivojlantirishni ilmiy qoʻllab-quvvatlash boʻyicha fundamental tadqiqotlar. — M.-Ivanovo, IGASU nashriyoti, 2010-yil
#  Aholi punktlarini kompleks rivojlantirish boʻyicha tajriba loyihalari va ularning qishloq joylarda yashash muhitini yaratishdagi ahamiyati. ACADEMIA, 2012-yil, 3-son;
# Rossiya qishloqlari. Ularni saqlash va rivojlantirishda arxitekturaning roli. ASADEMIYA — 2013-yil, 4-son, 0,4 b.v.
# Qishloq hayotini taʼminlashda munitsipalitetlarning va tajriba sifatida joriy etilgan ixcham aholi punktlarining roli. ACADEMIA 2014-yil, 4-son;
# Qishloq dunyosi muammolarini arxitektura vositalari bilan hal qilish. Dunyoning zamonaviy arxitekturasi: asosiy jarayonlar va rivojlanish yoʻnalishlari. 4-nashr. — M.-SPb., „Nestor-Istoriya“, 2014-yil,
# Qishloq aholi punktlarining qulay muhitini va qishloq turmush tarzining jozibadorligini shakllantirishda arxitekturaning roli. ACADEMIA 2017-yil, 1-son;
# Qishloq aholi punktlarining goʻzalligi va oʻziga xosligini saqlash va rivojlantirish. ACADEMIA, 2018-yil, 3-son.
# Zamonaviy rus qishlogʻining arxitekturasi. Qishloq aholi punktlarining barqarorligi va qulayligini taʼminlashda arxitekturaning oʻrni. LAP LAMBERT, 2017-yil
# Qishloq joylarda madaniy-tarixiy meros yodgorliklaridan foydalanish istiqbollari. Elektron resurs. cyberleninka.ru
# Arxitektura boʻyicha xalqaro konferensiya materiallari: meros, anʼana va innovatsiyalar (AHTI 2019). Atlantic Press, 2019-yil, 321-324-betlar. Foydalanish rejimi: https.atlantis-press.com/procedures/ahti-19/125910088

## Manbalar