Anansi

**Anansi** (yoki **Ananse**) — Akan dini va folklorida hikoyalar, donolik, bilim, oʻtkir zehn, shoʻxlik va hiylakorlik bilan bogʻliq boʻlgan qahramon. Soʻzma-soʻz tarjima qilinganda „oʻrgimchak“ maʼnosini anglatadi. Anansi oʻzi mansub boʻlgan madaniyatni aks ettiruvchi personajdir. Akan xalqi hozirgi Gana hududining janubiy qismida yashovchi, ijtimoiy tartibga tayanadigan xalq boʻlib, bu ularning folklorida ham oʻz aksini topgan. Koʻp jihatdan Anansi ziddiyatli personaj boʻlib, uning xatti-harakatlari ijtimoiy tartibga qarshi chiqadi, ammo isyonkorlik va shubhani eʼtiqodga singdirish orqali uning folklorik mavjudligi ushbu tartibni yanada mustahkamlaydi.

Hiylagar (trikster) rolida u Gʻarbiy Afrika, afro-amerikalik va Karib havzasi folklorining eng muhim qahramonlaridan biri hisoblanadi. Oʻrgimchak haqidagi ushbu rivoyatlar Amerika qitʼasiga Atlantika qul savdosi orqali yoyilgan. Anansi oʻzining ayyorligi, ijodkorligi va oʻtkir zakovati orqali oʻzidan ancha kuchliroq boʻlgan raqiblarini mot qilish qobiliyati bilan mashhur. Garchi hiylagar personaj boʻlsa-da, u hikoyalarda koʻpincha markaziy oʻrinni egallaydi hamda ham protagonist, ham antagonist sifatida namoyon boʻladi.

## Kelib chiqishi
Oʻrgimchak haqidagi ertaklar Gʻarbiy Afrika boʻylab keng tarqalgan boʻlsa-da, Ganadagi Anansi hikoyalari ushbu turkumning asosi hisoblanadi, chunki uning ismi akan tilidagi „oʻrgimchak“ soʻzidan olingan. Keyinchalik bu hikoyalar Vest-Indiya, Surinam, Syerra-Leone (bu yerga Yamayka marunlari tomonidan olib kirilgan) va Niderlandiya Antil orollari (jumladan, Kyurasao, Aruba va Bonayre) hududlariga yoyildi.

Anansi turli xil nomlar bilan tasvirlanadi: „Ananse“, „Kwaku Anansi“, „Anancy“ va uning Yangi Dunyodagi versiyalari — „Ba Anansi“, „Kompa Nanzi“, „Nancy“, „Aunt Nancy“ va „Sis' Nancy“. Hikoyalarda har doim erkak sifatida tasvirlansa-da, baʼzi nomlari ayol ismlarini eslatadi.

U koʻpincha antropomorfik oʻrgimchak (inson yuzli) yoki sakkiz oyoqli inson qiyofasida gavdalanadi. Hikoyalarda uning oilasi ham tilga olinadi: rafiqasi Okonore Yaa (ayrim hududlarda Aso yoki Shi Maria); toʻngʻich oʻgʻli Ntikuma, katta boshli oʻgʻli Tikelenkelen, oriq oyoqli Nankonhwea va qorni katta Afudohwedohwe. Shuningdek, Efua Sutherland asarlarida uning goʻzal qizi Anansewa ham uchraydi.

## Ijtimoiy ahamiyati

### Ogʻzaki anʼanalar
Anansi hikoyalari mutlaqo ogʻzaki anʼananing bir qismi boʻlgan va uning oʻzi nutq mahorati hamda donolik timsoli sifatida koʻrilgan. „Oʻrgimchakning donoligi butun dunyo donoligidan koʻra buyukroqdir“ degan naql mavjud. Ashanti ogʻzaki madaniyatida bu hikoyalar shunchalik muhim oʻrin tutganki, barcha turdagi masallar „anansesem“ (oʻrgimchak hikoyalari) deb atala boshlangan. Bu borada Robert Sutherland Rattray va Peggy Appiah kabi olimlar koʻplab tadqiqotlar olib borishgan.

### Qarshilik ramzi
Anansi koʻpincha qullarning qarshilik koʻrsatish va omon qolish ramzi sifatida ulugʻlangan. Buning sababi, Anansi oʻzining ayyorligi yordamida oʻzidan ancha kuchliroq boʻlgan zolimlarni magʻlub eta olgan. Bu xatti-harakatlar modeli plantatsiya tizimi sharoitida afrikalik qullar uchun oʻziga xos omon qolish strategiyasi boʻlib xizmat qilgan. Tarixchi Lawrence W. Levine oʻzining „Black Culture and Consciousness“ asarida taʼkidlashicha, asirlikdagi afrikaliklar bu hikoyalar orqali oʻzlarining oʻtmishi bilan aloqani saqlab qolishgan va oʻzliklarini asrab qolishgan.

## Ommabop Anansi hikoyalari
Adabiyotda Anansi bilan bogʻliq juda koʻp hikoyalar toʻplangan boʻlib, ulardan biri Anansi qanday qilib dunyodagi barcha hikoyalarning egasiga aylangani haqidadir. Gail E. Haley tomonidan yozilgan va Caldecott medaliga loyiq koʻrilgan „A Story a Story“ asari ushbu anʼanani bolalar adabiyotida davom ettirgan.

## Anansi festivali
Anansi festivali Karib havzasidan kelib chiqqan bolalarni oʻz ajdodlari anʼanalari, qoʻshiqlari va raqslari bilan bogʻlash maqsadida tashkil etilgan. Birinchi festival 2007-yil 30-iyunda Florida shtatining Pembroke Pines shahrida boʻlib oʻtgan. Hozirda ushbu festivallar Neyrobi (Keniya) va Akkra (Gana) kabi shaharlarda ham oʻtkaziladi.

## Manbalar