Brandenburg darvozasi

**Brandenburg darvozasi** () Berlindagi XVIII asrga oid neoklassik yodgorlik boʻlib, Prussiya qiroli Fridrix William II buyrugʻi bilan Gollandiyadagi xalq gʻalayonlarini bostirish orqali orangistlar hokimiyatini tiklaganidan keyin qurilgan. Germaniyaning eng mashhur diqqatga sazovor joylaridan biri, u Berlindan Brandenburg an-der-Gavel shahrigacha boʻlgan yoʻlning boshlanishini belgilab qoʻygan sobiq shahar darvozasi oʻrnida qurilgan. Ilgari u Brandenburg Margraviate markazi boʻlgan.

Mitte ichida Berlin shahar markazining gʻarbiy qismida, Unter den Linden va Ebertstraße tutashuvda, Pariser Platz’dan gʻarbda joylashgan. Shimoldan bir blokda Germaniya parlamenti (*[[Bundestag gfr parlamentidagi quyi palata|Bundestag]]*) joylashgan Reyxstag binosi joylashgan. Darvoza toʻgʻridan-toʻgʻri Prussiya monarxlarining qirollik shahar saroyiga olib boradigan joʻka daraxtlari bulvari boʻlgan Unter den Lindenga monumental kirish joyidir.

Brandenburg darvozasi butun tarixi davomida koʻpincha yirik tarixiy voqealar uchun markaz boʻlgan va bugungi kunda nafaqat Germaniya va Yevropaning shov-shuvli tarixi, balki Yevropa birligi va tinchligining ramzi hisoblanadi.

## Tarixi

### Dizayni va qurilishi

Frederik William (1688) davrida, Oʻttiz yillik urushdan koʻp oʻtmay, deyarli darvoza qurilishidan bir asr oldin, Berlin bir necha nomli darvozalari boʻlgan yulduz qal’asi ichida devor bilan oʻralgan kichik shahar boʻlgan: Spandauer Tor, Sankt-Jorgen Tor, Stralower Tor, Cöpenicker Tor, Neues Tor va Leyptsiger Tor darvozalari boʻlgan. Nisbiy tinchlik, diniy bagʻrikenglik siyosati va Prussiya qirolligining poytaxti maqomi shaharning oʻsishiga yordam berdi.

Brandenburg darvozasi eski Berlin qal’asining bir qismi emas, balki Berlin bojxona devori ichidagi oʻn sakkiz eshikdan biri boʻlgan (). Brandenburg darvozasi 1730-yillarda qurilgan, shu jumladan eski istehkomlangan shahar va uning oʻsha paytdagi koʻplab chekka hududlarini bir-biriga bogʻlagan.

Yangi darvoza Prussiyalik Fridrix William II tomonidan tinchlikni ulugʻlash maqsadida qurilgan. Dastlab Tinchlik darvozasi (nemischa: *Friedenstor*) deb nomlangan. U  binolar boʻyicha inspektor Karl Gotthard Langhans tomonidan ishlab chiqilgan. 1788- va 1791-yillar orasida qurilgan boʻlib, Bojxona devoridagi asl darvoza yonbagʻirida joylashgan oldingi oddiy qoʻriqxonalar oʻrniga qurilgan. Darvoza oʻn ikkita Dor ustunidan iborat boʻlib, har tomondan oltitadan oʻtish yoʻli joylashgan. Fuqarolarga dastlab har ikki tomonda faqat eng tashqi ikkitadan foydalanishga ruxsat berilgan. Uning dizayni Gretsiyaning Afina shahridagi Akropolga kirish eshigi boʻlgan Propylaeaga asoslangan va Berlinning meʼmoriy klassitsizm tarixiga mos keladi (birinchi navbatda, barokko, keyin neo-Palladian uslubida yaratilgan). Darvoza tepasida Iogann Gotfrid Schadowning *quadriga* haykali — Rim gʻalaba maʼbudasi Viktoriya tomonidan boshqariladigan toʻrtta ot tortgan aravalar tasviri bor.

### XIX asr va XX asr boshlari
Brandenburg darvozasi Germaniya tarixida turli siyosiy rollarni oʻynagan. 1806-yilda Prussiyaning Yena-Auerstedt jangidagi mag‘lubiyatidan so‘ng Napoleon birinchi bo‘lib Brandenburg darvozasidan zafarli yurish uchun foydalangan  va uning kvadrigasini Parijga olib ketgan.

1814-yilda Napoleon magʻlubiyatga uchragach va general Ernst fon Pfuel tomonidan Prussiya Parijni bosib olgandan soʻng, kvadriga Berlinga qaytarildi. Endi u Karl Fridrix Shinkel tomonidan Brandenburg darvozasining Prussiya zafar archasi sifatidagi yangi roli uchun qayta ishlov berildi. Maʼbuda Viktoriya eman barglari gulchambari bilan nayzasida Prussiya burguti va Temir xoch bilan tasvirlangan.

Kvadriga 1793-yilda sharqqa qaragan holatda oʻrnatilgan. 1814-yildan 1919-yilgacha faqat qirollik oilasi hamda Pfuel oilasi aʼzolarining markaziy ark yoʻlidan oʻtishiga ruxsat berilgan. Kayzer bu sharafni Pfuel oilasi bilan baham koʻrishining sababi quadriganing darvoza tepasiga qaytarishini nazorat qilgan Ernst fon Pfuelga minnatdorchilik sifatida berilgan. Bundan tashqari, markaziy ark yoʻlidan elchilar ham bir martalik diplomatik yozishmalarni kengashga topshirishlari munosabati bilan foydalanishgan.

Natsistlar hokimiyat tepasiga kelganlarida, ular darvozadan partiya ramzi sifatida foydalanishgan. Darvozaga Ikkinchi Jahon urushida shikast yetmagan va 1945-yilda Pariser Platz xarobalarida saqlanib qolgan shikastlanmagan tuzilmadan biri edi (boshqasi Tasviriy sanʼat akademiyasi). Darvozaning oʻqlar va yaqin atrofdagi portlashlar sababli ustunlarida teshiklar paydo boʻlgan. Dastlabki kvadrigidan bir otning boshi saqlanib qolgan va bugungi kunda Markisches muzeyi kolleksiyasida saqlanmoqda. Berlinning hukumat okrugini saqlab qolish va ittifoqchi bombardimonchilarni chalkashtirish uchun shahar markazidan uzoqda, boshqa bir hududda Brandenburg darvozasining nusxasini qurilgan.

### Sovuq urush
Germaniya taslim boʻlib, urush tugaganidan keyin Sharqiy Berlin va Gʻarbiy Berlin hukumatlari birgalikdagi saʼy-harakatlar bilan uni tikladilar. Teshiklar yamalgan, ammo koʻp yillar davomida ommaga koʻrinib turardi. Darvoza toʻgʻridan-toʻgʻri Sovet ishgʻol zonasi va Britaniya ishgʻol zonasi bilan chegarada joylashgan edi, keyinchalik u Sharqiy va Gʻarbiy Berlin oʻrtasidagi chegaraga ham aylandi.

1961-yil 13-avgust, yakshanba kunigacha yaʼni tikanli sim bilan Berlin devori qurilgunga qadar transport vositalari va piyodalar darvoza orqali erkin harakatlana olishgan. Gʻarbiy Berlinliklar Berlin devori qurilishiga qarshi namoyish qilish uchun darvozaning gʻarbiy tomoniga toʻplanishdi, ular orasida shu kuni Gʻarbiy Germaniyada federal saylov kampaniyasidan qaytgan Gʻarbiy Berlin meri Villi Brandt ham boʻlgan. Devor toʻgʻridan-toʻgʻri yopilgan Brandenburg darvozaning gʻarbiy tomonidan oʻtdi.

### 1989-yildan keyin

1989-yilgi inqiloblar sodir boʻlganida va devor buzib tashlangan. Darvoza erkinlik va Berlin shahrini birlashtirish istagi ramzi edi. 1989-yil 9-noyabrda devorning qulashini nishonlash uchun minglab odamlar toʻplanishdi. 1989-yil 22-dekabrda G‘arbiy Germaniya kansleri Helmut Kol Sharqiy Germaniya bosh vaziri Hans Modrov tomonidan kutib olingani uchun Brandenburg darvozasi chegara punkti qayta ochildi. Hudud atrofidagi devorning qolgan qismini buzish keyingi yili amalga oshirildi.

1990-yil davomida quadriga 1989-yil noyabr oyida devor qulaganidan keyin Sharqiy Germaniya hukumati tomonidan olib borilgan taʼmirlash ishlari doirasida darvozadan olib tashlandi. 1990-yil oktyabr oyida Germaniya rasman qayta birlashtirildi.

Brandenburg darvozasi 2000-yil 21-dekabrda 6 million yevroga xususiy ravishda taʼmirlandi. 2002-yil 3-oktabrda keng ko‘lamli rekonstruksiyadan so‘ng, Germaniya qayta birlashganining 12 yilligi munosabati bilan yana ochildi.

Brandenburg darvozasi 2009-yil 9-noyabr oqshomida Berlin devori qulashining 20-yilligini nishonlash yoki „Ozodlik festivali“ning asosiy joyiga aylandi. Bayramning eng yuqori nuqtasi har birining balandligi 2,5 metr (8 fut 2 dyuym) dan ortiq boʻlgan 1000 dan ortiq rang-barang dizayndagi koʻpikli domino plitalarining shahar markazidan oʻtadigan sobiq devor yoʻnalishi boʻylab tizilishi edi.. Keyin domino „devor“ga yaqinlashib, bosqichma-bosqich qulab tushdi.

Brandenburg darvozasi yana transport vositalari harakati uchun yana yopilgan va Pariser maydonining koʻp qismi keng Straße des 17 bilan birga piyodalar zonasiga aylantirildi. Darvoza gʻarbdagi Juni prospekti, shuningdek, Berlindagi yirik jamoat joylaridan biri boʻlib, u yerda milliondan ortiq odam birgalikda sahna koʻrinishlari yoki ziyofatlarni tomosha qilish, ulkan ekranlarda namoyish etilgan yirik sport tadbirlarini koʻrish yoki Yangi yil arafasida yarim tunda toʻplanishi mumkin. 2014-yilgi Jahon chempionatida gʻalaba qozongan Germaniya terma jamoasi darvozasi oldida gʻalaba mitingini oʻtkazgan.

Shuningdek, u 2009-yilgi IAAF jahon chempionatida tadbirlarga mezbonlik qildi va 2018-yilgi Yevropa yengil atletika chempionatida oʻz rolini takrorladi. Bundan tashqari, Berlin marafonining odatdagi marrasi darvoza hisoblanadi.

## Siyosiy tarix

 

Sovet bayrogʻi 1945 yildan 1957 yilgacha darvoza tepasidagi bayroq ustunida hilpirab turgan. 1990-yilda Germaniya qayta birlashganidan beri bayroq va ustun olib tashlandi. 1953-yil Sharqiy Berlindagi tartibsizliklar paytida gʻarbiy nemislar Sovet bayrogʻini yirtib tashladilar.

1963-yilda AQSH prezidenti Jon Kennedi Brandenburg darvozasiga tashrif buyurdi. Sovetlar uning Sharqiy Berlinga qarashiga yoʻl qoʻymaslik uchun katta qizil bayroqlarni osib qoʻyishdi.

Oʻtgan asrning 80-yillarida Gʻarbiy Berlin meri Richard fon Vayzzeker ikki nemis davlati va ikkita Berlinning mavjudligini qoralab: „Brandenburg darvozasi yopiq ekan, Germaniya masalasi ochiq“, degan edi.

1987-yil 12-iyunda AQSh prezidenti Ronald Reygan Brandenburg darvozasi oldida Gʻarbiy Berlin aholisiga murojaat qilib, Berlin devorini buzib tashlashni talab qildi. Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi Bosh kotibi Mixail Gorbachyovga murojaat qilib, Reygan shunday dedi:

1989-yil 25-dekabrda, Berlin devori qulay boshlaganidan ikki oy oʻtmay, dirijyor Leonard Bernshteyn Berlin filarmoniyasini oʻsha paytda yangi ochilgan Brandenburg darvozasida Betxovenning toʻqqizinchi simfoniyasi konsertini boshqardi. Simfoniyaning yakuniy xor harakati — "Quvonch *qadasi* "da Freyd („Quvonch“) soʻzi devorning qulashi va Germaniyaning yaqinda birlashishini nishonlash uchun *Freyxayt* („Ozodlik“) soʻzi bilan almashtirildi.

1990-yil 2-3-oktyabr kunlari Brandenburg darvozasida Germaniyaning birlashishi munosabati bilan rasmiy marosim boʻlib oʻtdi. 3-oktyabr kuni yarim tunda Gʻarbiy Germaniyaning qora-qizil-sariq bayrogʻi — hozir qayta birlashgan Germaniya bayrogʻi darvoza ustida koʻtarildi.

1994-yil 12-iyulda AQSh Prezidenti Bill Klinton Brandenburg darvozasida Sovuq urushdan keyingi Yevropada tinchlik haqida gapirdi va rasmiy ravishda „Berlin ozoddir!“ dedi.
2009-yil 9-noyabrda kansler Angela Merkel Berlin devori qulaganining 20 yilligi munosabati bilan rossiyalik Mixail Gorbachyov va polshalik Lex Valensa bilan Brandenburg darvozasidan o‘tib, Sharqiy Germaniyaning sobiq yetakchisi, yaqinda qamoqdan chiqqan Egon Krenzni bilan koʻrishdi. Gorbachev xohishidan qaytmagan Krenzga ishora qildi va jilmayib qoʻydi. Gorbachyov o‘tib ketib, olomon Krenzning kimligini anglab yetgach, yig‘lab unga axlat ota boshladilar.

2011-yil 13-avgustda Germaniyada Berlin devori qurilishi boshlangan kunning 50 yilligi nishonlandi. „Xotirani saqlab qolish va kelgusi avlodlarga bunday adolatsizlik boshqa hech qachon takrorlanmasligini taʼminlash uchun erkinlik va demokratiyani himoya qilish haqida eslatma sifatida yetkazish bizning umumiy mas’uliyatimizdir“, dedi Berlin meri Klaus Voverayt. Xotirada Germaniyaning kommunistik sharqiy qismida devor ortida oʻsgan Germaniya kansleri Angela Merkel ham ishtirok etdi. Germaniya prezidenti Kristian Vulf qo‘shimcha qildi: „Bu yana bir bor namoyon bo‘ldi: Ozodlik oxir-oqibat yengilmas. Hech bir devor erkinlik istagiga bardosh bera olmaydi“.

2013-yil 19-iyun kuni AQSh Prezidenti Barak Obama darvoza oldida yadroviy qurollarni qisqartirish va yaqinda oshkor qilingan AQShning internet-kuzatuv faoliyati haqida gapirdi.

2015-yilning 5-yanvariga o‘tar kechasi o‘ta o‘ngchi islomga qarshi Pegida guruhi o‘tkazgan namoyishga norozilik sifatida darvoza butunlay yopildi.

2017-yil aprel oyida Die Zeit 2017-yildagi Sankt-Peterburg metrosida portlash sodir boʻlganidan keyin darvoza rus ranglarida yoritilmaganini taʼkidladi. Darvoza avvalroq Quddus va Orlandodagi hujumlardan keyin yoritilgan edi. Berlin Senati faqat Berlin bilan maxsus aloqasi boʻlgan sherik shaharlar va shaharlardagi tadbirlar uchun darvozani yoritishga ruxsat berganini taʼkidladi.

2022-yil fevral oyida Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi paytida darvoza Ukraina bayrog'i ranglari bilan yoritildi. Ukraina mustaqilligining 31 yilligi munosabati bilan darvoza oldida ham sham yoqildi.

## Galereya


File:Charles_Meynier_-_Entrée_de_Napoléon_à_Berlin._27_octobre_1806.jpg|Napoleon Yena-Auerstedt jangidan keyin (1806) Brandenburg darvozasidan oʻtishi. 1810-yilda Charlz Meynier tomonidan chizilgan.
File:Bundesarchiv Bild 102-05818, Berlin, Brandenburger Tor in nächtlicher Beleuchtung.jpg|Darvoza 1928-yilda.
File:BASA-237K-1-351-86-Brandenburg column and Parisian place.jpg|Darvoza 1928-yillarda.
File:SFP 186 - Brandenburger Tor.ogv|Darvoza 1945-yilda [Brandenburg darvozasi 1982-yilda.
File:People observing the Brandenburg Gate from the East Berlin side, 1984.jpg|1984-yilda Sharqiy Berlinliklar va boshqalarni faqat shu masofadan koʻrishlari mumkin boʻlgan Darvozadan uzoqroq tutishdi.
File:West and East Germans at the Brandenburg Gate in 1989.jpg|Brandenburg darvozasi oldidagi Berlin devori, [Berlin devorining qulashi|1989 yilda
File:2005-10-26 Brandenburger-Tor.JPG|Pariser Platz bilan darvoza
File:View from Reichstag to Brandenburg Gate and US Embassy.JPG|Brandenburg darvozasi Reyxstag binosining tom tepasidan koʻrinib turibdi, fonda Amerika Qoʻshma Shtatlari elchixonasi
File:Quadriga.jpg|Potsdamer Platz osmonoʻpar binolari bilan quadriga
File:Atardeceres.JPG|Quyosh botishidagi qorongʻu siluet taassurotlari. 2010-yil
File:Brandenburg Gate in French flag colours after Paris attack (23028317551).jpg|Darvoza 2015-yil noyabrdagi Parij hujumlaridan keyin Fransiya bayrog'i ranglari bilan yoritilgan.
File:Brandenburg Gate lit up in Belgian flag colors to show solidarity.jpg|Darvoza Belgiya bayrog'i ranglari bilan yoritilgan, 2016-yil Bryusseldagi portlashlardan
File:Brandenburg Gate Quadriga at Night.jpg|Kechasi kvadriga
File:Ukraine solidarity protest Berlin Pariser Platz with lighted Brandenburg Gate 2022-02-24 07.jpg|Darvoza Ukraina bayrog‘i ranglarida 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishiga qarshi birdamlik namoyishi chog‘ida yonib turdi.


## Manbalar


## Havolalar

* Rasmiy veb-sayt
* Brandenburg darvozasidagi voqealar