Tungi hayvonlar

Zoologiyada **krepuskulyar (''tungi'')** hayvonlar asosan kechasi faol bo'lib, turli xil nomlar bilan nomlanadi, misol uchun *matutinal, vespertin / vespertinal* yoki ikkala shakliga ham ega bo'ladi. Bu holat kunduzi va tungi hayvonlarning xatti-harakatlarida yaqqol ajralib turadi, bu hollarda hayvon mos ravishda kunduzi va tungi soatlarida faol bo'ladi. Ayrim krepuskulyar hayvonlar oy nurida yoki bulutli kun davomida ham faol bo'lishi mumkinligi aniqlangan. Matutinal hayvonlar faqat quyosh chiqishidan oldin faol bo'ladi, ammo vespertin holatida yashovchi hayvonlar quyosh botgandan keyin o'z faoliyatini boshlaydi.

Hayvon faol bo'lgan kun vaqtiga qarab bir qator omillar o'z ta'sirini ko'rsatadi. Yirtqichlar o'ljalari mavjud bo'lganda ov qiladilar va o'lja esa birlamchi yirtqichlar qachonki katta bo'lgan vaqtlardan qochishga harakat qiladilar. Harorat kunduzi juda yuqori yoki kechasi juda past bo'lishi mumkin . Ba'zi turlar o'z faoliyatini mahalliy raqobatga qarab o'zgartirishi mumkin.

## Etimologiyasi va qo'llanishi
*Krepuskulyar*  (tungi) so'zi lotincha **' ("oqshom, shom payti") so'zidan olingan . Shu sabablarga ko'ra, ular kunduzgi va tungi xatti-harakat qilishi bilan farq qiladi, ular mos ravishda ***kunduzi*** va tungi soatlarda eng yuqori faollik darajasiga etadi. Ammo asosiy farq mutlaq emas, chunki tungi hayvonlar yorqin oydin kechada yoki bulutli kunda ham faol bo'lishi mumkin. Ba'zi  hayvonlar tasvirlanadi tungi hayvonlar  krepuskulyar nomi bilan.

Tungi xulq-atvorga ega maxsus sinflarga matutinal (yoki "matinal", hayvonlar faqat tongda faol) va vespertin (faqat kechqurun) faol bo'lgan turlar kiradi. Har ikkala vaqtda ham faol bo'lgan turlar ***bimodal*''' faollik namunasiga kiradi deb aytiladi.

## Moslashuvchan aloqadorlik

Hayvonlar faoliyatining  turli shakllarida, asosan yirtqichlarda teskari moslashuviga sabab bo'lgan, lekin yirtqichlarda bu turdagi moslashishlar ham paydo bo'lishi mumkin. Ko'pgina yirtqichlar tunda ozuqa izlab intensiv ravishda ovqatlanadilar, boshqa turlari esa kunduzi faol bo'lib, kunduzi quyoshda yaxshi ko'rishadi. Shunday qilib, krepuskulyarlar bir hayvoning boshqa hayvonni ovlash bosimini pasaytiradi va shu bilan tungi hayvonlar populyatsiyasi ko'payishiga sabab bo'ladi va natijada yangi muvozanat o'rnatilgunga qadar yirtqichlarga e'tiborini tobora ko'proq krepuskulyar o'ljaga qaratadigan yaxshi ozuqa qidirish imkoniyatlarini taqdim etadi. Bunday o'zgaruvchan muvozanat holatlari ko'pincha ekologiyada uchraydi.

Ayrim yirtqich turlar boshqa yirtqichlar bilan raqobatiga javoban o'z yashash odatlarini o'zgartiradi. Masalan, Galapagos orollarida yashovchi kalta quloqli boyo'g'lining kenja turi odatda kunduzi faol bo'ladi, lekin Santa-Kruz orollarida yashaydigan Galapagos qirg'iylari va boyo'g'li krepuskulyardan iborat hisoblanadi.

Tunda hayot kechirish faqatgina yirtqichlilikga xos emas bo'lib, issiq hududlardagi krepuskulyar faolligi ham mavjud bo'lib yorug'likdan  va issiq haroratdan qochish uchun eng samarali usuli bo'lishi mumkin.

Ayrim krepuskulyar hayvonlar, masalan, yong'oq novdasi qo'ng'izlari issiqroq harorat, mo'tadil shamol tezligi va past barometrik bosim tufayli  parvoz qilishni afzal ko'radi.

Krepuskulyarning faolikkiga tunda yorug'likning o'zgarishi ya'ni oy tsikli ham ta'sir qilishi mumkin. Bu hayvonlarning uyqusi, ko'payishi va oziq-ovqat izlash xatti-harakatlarida o'zgarishlarni keltirib chiqaradi, va bu ko'pincha yorug'lik kam bo'lgan davrda kamroq faollashishiga sabab bo'ladi.

## Migratsiya
Ba'zida hayvonlarning hayot tarziga atrof-muhit sharoitlarining o'zgarishi ta'sir qiladi va migratsiya paytida ularning turmush tarzi o'zgaradi. Xachirsimon krepuskulyar kiyiklari  biroq ular faqat quyosh botishidan oldingi migratsiya paytida faol bo'lishadi. Lekin, bahor mavsumida ular faqat quyosh chiqqanda faol bo'lishadi, chunki qish oylari sovuq eng qattiq haroratda bo'ladi, shu sababli kiyik qorga botmasdan harakatlanishi osonroq bo'ladi.

Qaldirg'ochlarning ba'zi turlari migratsiya davrida asosan kunduzi, ba'zilari esa tungi soatlarida faol bo'ladi.

## Insonning tungi xatti-harakat qiladigan hayvonlarga ta'siri
Tunda faol bo'ladigan hayvonlar faoliyati inson faoliyatiga ham ta'sir qiladi, chunki odamlar kunduzi faol bo'lishadi. Krepuskulyar hayvonlar odatda oziq-ovqat izlash yoki ko'payish davri xatti-harakatlarida kam ehtimol bilan faol bo'ladi va odamlar mavjud bo'lganda stress va o'lim ko'rsatkichlarining oshishiga sabab bo'ladi. Ta'kidlab o'tish kerakki, hayvonlar shuningdek, odamlarning mavjudligiga javob reaksiyasi sifatida odatdagi hayot faoliyati ko'rsatkichlarini o'zgartirishi mumkin. Misol uchun, Osiyo qora ayiqlari kun davomida inson faolligi yuqori bo'lgan joylardan qochishlari mumkin, ammo bu joylarga qorong'i tushishi yoki tungi soatlarda borishishi aniqlangan .

Yorug'likning o'zgarishi ham tunda faoliyat olib boradigan hayvonlarning xatti-harakatlarga ham ta'sir qiladi, chunki bu holatda tabiiy yorug'lik sharoitlarida hayvonlar taqlid qiladi va krepuskulyar hayvonlar oy yorug'ida ko'proq kechalari o'lja  tutishiga olib keladi .

## Krepuskulyar xatti-harakatlarning paydo bo'lishi

Sutemizuvchilarga oilasiga mansub bo'lgan ko'plab turlari krepuskulyar hisoblanadi va  yo'qolib ketish xavfi ostida turgan Amazon daryosi delfinlari, ko'rshapalaklarning ba'zi turlari, hamsterlar, uy mushuklari, qarovsiz itlar,quyonlar paromlar,, kalamushlar, yaguarlar, otselotlar, bobkatlar, servallar, strepsirrinlar, qizil pandalar, ayiqlar, kiyik, kapibaralar , shinshinlalar , oddiy sichqonlar , olmaxonlar, skunslar, tulkilar, kengurusimon hayvonlar va xaltali planerlar, tenreklar va dog'li sirtlonlar bor .

Bundan tashqari  ilonlar, kaltakesaklar va qurbaqalar, ayniqsa cho'l muhitida yashaydiganlar krepuskulyar ham borligi aniqlangan .

Tunda faol bo'ladigan qushlar orasida oddiy tungi qushlarga, boyo'g'li, boyo'g'li, bacalar, amerika yakan tovuqi, dog'li kraka, oq ko'krakli suvqo'rg'on, yevropa tungi qushlari va oddiy o'laksaxo'r qushlar kiradi..

Ko'pchilik kuya kapalaklar, qo'ng'iz, chivin va boshqa hasharotlar tunda hayot kechiradi.

## Havolalar