open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iskandariya qogʻozi

**Iskandariya qogʻozi** — XIX asrgacha Rossiyada ommabop boʻlgan qimmatbaho kitob qogʻozining tarixiy navi hisoblanadi. O.Tarakanovaning fikriga koʻra, ushbu turdagi qogʻoz Gretsiya va Gʻarbiy Yevropada tarqalmagan, ehtimol, Sharqdan yetkazib berilgan edi. Ehtimol, navning nomi ishlab chiqarilgan joy nomidan kelib chiqqan — Iskandariya.

Tashqi koʻrinishidan, Iskandariya qogʻozi zamonaviy vatman qogʻoziga oʻxshab, ingichka va yumshoq shaklda boʻlgan. XVI-XVII asrlarda Iskandariya qogʻozi uch oʻlchamda — katta, oʻrta va kichik varaqlar koʻrinishida ishlab chiqarilgan. Aleksey Mixaylovich davrida (XVII asr oʻrtalarida) xalqaro yozishmalar uchun Aleksandriya qogʻozidan foydalanish qoidalari ishlab chiqilgan. Bu davrda qogʻozning ushbu turi qoʻlyozma asarlar yaratish va hashamatli kitoblarni chop etishda qoʻllangan; XVIII asrda Iskandariya qogʻozining ilgari belgilangan oʻlchamlari saqlanib qolgan, Fanlar akademiyasi bosmaxonasining kitoblarida bosilgan. XIX srda Iskandariya qogʻozi chizma qogʻozi sifatida tasniflangan, u qimmat tasvirlangan va kichik tirajli nashrlar uchun ishlatilgan. Chizmachilik ehtiyojlari uchun bunday qogʻoz vatman qogʻoziga qaraganda oddiyroq hisoblangan.

## Manbalar
Caffè corretto

**Caffè corretto** (, „ziravorlangan“) — likyor qoʻshilgan qahvaga asoslangan italyancha ichimlik. Ichimlik espressoga likor qoshib tayyorlanadi, odatda guruh bilan, lekin baʼzan sambuca yoki brendi bilan tayyorlanadi. Italiyadan tashqarida „Espresso Corretto“ deb tanilgan. Italiyaning shimolida odamlar nonushta uchun grappa qoʻshilgan korretto ichishni yaxshi koʻradilar. Bu ichimlik odatda espresso stakanlarida beriladi.

Bundan tashqari, Venesiyada corretto uchun oʻzining maxsus retsepti mavjud — rexentìn, bu stakanni chayish demakdir. Birinchi boʻlib, mijozga bir stakan espresso va bir ryumka Grappa yoki boshqa likyor keltiriladi. Avval stakanga oz miqdorda spirtli ichimliklarni quyish kerak, keyin 2 qultumda qahva ichishi kerak. Keyin qahvaning qolgan qismi stakanning pastki qismida qoladi, uni qolgan likor bilan toʻldirish kerak boʻladi. U *qoʻsh corretto* deb ataladi.

Ispaniyada karahillo deb nomlanuvchi shunga oʻxshash ichimlik bor va Kataloniyada alkogol qahvadan bir oz koʻproq boʻlishi afzal.

Shvetsiya va Norvegiyada *kaffekask*.

## Manbalar
Cortado

**Kortado** — qahva va sutga asoslangan ichimlik. 1:1 nisbatida issiq sutni qoʻshib, espressodan tayyorlanadi. 1150-200 ml hajmli shisha idishda tortiladi. Bundan tashqari, quyultirilgan sut yoki quyultirilgan sut va koʻpirtirilgan qaymoq qoʻshilgan retseptlar bor.

Bu ichimlik Ispaniya va Portugaliyada, shuningdek, butun Lotin Amerikasida mashhur boʻlib, tushdan keyin ichiladi. Kataloniyada „Tayat“, Baskoniyada „Ebaki“, Portugaliyada esa „Pingo“ yoki „Garoto“ deb ataladi. Kubada u „Kortadito“ nomi bilan mashhur.

## Shunga oʻxshash ichimliklar
Kortado italyan makiatosidan ajralib turishi kerak, u anʼanaviy ravishda oz miqdorda koʻpikli sut bilan tayyorlanadi, ammo Amerikada makiato koʻpincha 1:1 nisbatda tayyorlanadi, u kortadodan birinchi navbatda koʻp miqdorda koʻpik bilan farq qiladi. Portugaliyada gallon deb ataladigan mashhur ichimlik bor, uni tayyorlashda 1:3 nisbatida espresso va sut ishlatiladi, lekin boshqa tarzda kortadoga oʻxshaydi.

## Manbalar
Chiroq

**Chiroq** () — koʻchma yoki statsionar sunʼiy yorugʻlik manbai. Zulmatda fazoning maʼlum qismini yoritish uchun qurilma. Chiroq atamasining etimologiyasi yunoncha chiroq soʻzining kelib chiqishiga borib taqaladi.

## Tarixi
Qoʻl chiroqlariga haqidagi ilk eslatmalar antik davrga toʻgʻri keladi. Aristotel fonari hayvon organining prototipiga aylangan.Qadimgi Rimda tunda yoʻlni yoritishi kerak boʻlgan *chiroqchi (lanternarius*) kasbi mavjud edi. Muqaddas Kitobda chiroqlar haqida faqat Rim askarlari Masihni hibsga olish uchun kelganlarida eslatib oʻtiladi (In. 18:3). Maʼlumki, Sinoplik Diogen fonar bilan koʻchalarda yurib, „Men odam izlayapman“ iborasini aytgan. Taxminan bir vaqtning oʻzida (miloddan avvalgi III asr) Sharqda Xitoy chiroqlari paydo boʻldi va keyinchalik chiroqlar festivali tashkil etildi.

Oʻrta asrlarning oxirida Angliyada koʻcha chiroqlari paydo boʻldi. Ular birinchi marta 1417-yilda Londonda mer Genri Barton buyrugʻi asosida yoqilgan. Oʻsha paytda chiroqlarda shamlar ishlatilgan.Oʻrta asrlarda Germaniyada Avliyo Martin kunini nishonlash odati (11-noyab) chiroqlar bilan sayr qilish anʼanasi asosida paydo boʻlgan. Kenevir yogʻi yoqilgʻi sifatida ishlatilgan va chiroqlarga xizmat koʻrsatish moʻynachilar tomonidan amalga oshirilgan. Uzoq Sharqda yapon chiroqlari keng tarqalgan.

Amsterdamdagi qizil chiroqli tuman fohishaxonalar bilan bogʻlanib qoldi. XVII asrda sehrli fonar deb nomlangan proyektor paydo boʻldi. 1669-yilda gollandiyalik Yan van der Xeyden paxta chirogʻi bilan moy chiroqqa asoslangan koʻcha chiroqlari dizaynini ixtiro qildi. 1720-yilda Sankt-Peterburgda shishali yog 'lampalar paydo boʻldi.

1807-yilda Londonda Uilyam Merdok gaz lampalari paydo boʻldi va 1839-yilda ular Sankt-Peterburgda ham yoqildi.

1879-yilda Liteiny koʻprigida Yablochkovning elektr lampalari yoqildi. 1883-yilda ular Nevskiy prospektini ham qamrab olishni boshladilar.

## Sanʼatda
* 1847-yilda Xans Kristian Andersen „Eski koʻcha chirogʻi“ (*Gadelygte*) ertagini yozadi.
* 1912-yilda Aleksandr Blok „Tun, koʻcha, chiroq, dorixona“ asarini yozdi.
* 1923-yilda Korney Chukovskiy Muxa-Tsokotuha sheʼrini yozdi, unda Chivinning qoʻlidagi „kichik chiroq“ haqida soʻz boradi.

## Manbalar
Soch choʻtkasi

**Soch choʻtkasi** — bu odam yoki hayvonlarning sochlarini silliqlash, tarash uchun moʻljallangan qattiq yoki yumshoq tishli choʻtka turi. Hozirgi kunda bunday choʻtkalar uchun tutqichlarning aksariyati plastmassa yoki yogʻochdan yasalgan, ammo ilgari ular metall yoki fil suyagidan yasalgan boʻlgan.Bunday choʻtkalarning juda koʻp har xil turlari mavjud boʻlib, ular shakli (yumaloq, tekis, oval) va tutqichlari yasalgan materiallari va maqsadi (masalan, har xil turdagi sochlar uchun choʻtkalar)ga koʻra farq qiladi.

Choʻtka sochlarini ishlab chiqarish uchun materiallar ham hayvonlarning tuklari (masalan, choʻchqalar va otlar), anid va baʼzi hollarda zanglamaydigan poʻlat boʻlishi mumkin. Zamonaviy soch choʻtkasining birinchi prototipi 1854-yilda ixtirochi Hugh Rok tomonidan AQShda patentlangan deb ishoniladi; 1870-yilda Samuel Fairey uning biroz oʻzgartirilgan versiyasiga patent oldi. Zamonaviy modellarga eng yaqin soch choʻtkasi 1898-yilda ixtirochi Lida Nyuman tomonidan patentlangan. Sochlarning taranglashishini sezilarli darajada osonlashtiradigan bu choʻtka bir nechta mukofotlarga sazovor boʻlgan.

## Manbalar
Kirigami

**Kirigami** () — qaychi yordamida qogʻozdan turli shakllar va taklifnomalar yasash sanʼatidir. Kirigamining asoschisi yapon arxitektori Masahiro Chatani, kirigamining kashf etilgan sanasi esa 1980-yil hisoblanadi. Ishlab chiqarish uchun qogʻoz varaqlari yoki yupqa karton ishlatiladi, ularni kesish va buklash orqali kirigami yaratiladi.

Vizual ravishda bu modellar uch koʻlamli taklifnomalarga qiyoslanishadi. Anʼanaviy 3D otkritkalardan farqli oʻlaroq, bu qogʻoz modellari odatda bitta qogʻoz varagʻini kesish va buklash orqali tayyorlanadi. Koʻpincha binolar, geometrik naqshlar va turli xil kundalik narsalarning qogʻoz nusxalari ishlab chiqiladi.

## Yana qarang
* Origami
* Osibana
* Sembadzuru orikata
* Vasi

## Manbalar

## Havolalar
* Kirigami texnikasidagi yangi yozuvlar, qalqib chiquvchi oyna
* Kirigami sxemasi 
* Kirigami muxlislar guruhi VKontakte
* Buni oʻzing qil
* Kirigami sxemalar katalogi
Messier 3

**Messier 3** (**M3**; boshqa nomi **NGC 5272**) Canes Venatici yulduz turkumidagi sharsimon yulduzlar toʻdasidir. Ushbu yulduzlar toʻdasi eng yirik yorqin yulduzlar toʻdalaridan biri hisoblanadi. 500 mingdan ortiq yulduzlardan iborat toʻda Yerdan 33 900 yorugʻlik yili masofada joylashgan.

## Kashfiyot tarixi
1764-yilda astronom Charles Messier tomonidan kashf etilgan.

## Kuzatilishi

Messier 3 sharsimon yulduzlar toʻdasini Shimoliy yarimsharning oʻrta kengliklarida kuzatish uchun eng qulay fursat bahor va yoz fasllaridir. Uning oddiy koʻzga koʻrinadigan yulduz kattaligi 6,4mni tashkil etadi. Bu shaharlardan uzoqda, oy chiqmagan tunda, tiniq, begʻubor osmon sharoitida yaxshi koʻrish qobiliyatiga ega kuzatuvchilar uni oddiy koʻz bilan koʻra olishini anglatadi. Durbindan foydalanilganda, juda yorqin shahar atrofi osmonida ham toʻdani topish oson α Canes Venatici yulduzlar turkumidan yorqin zargʻaldoq tusda tovlanib turuvchi Arcturus — α Bootes tomonga yoʻnalganda). 100 mm+ diafragmali teleskop yordamida toʻdadagi yulduzlar ham koʻzga tashlana boshlaydi hamda toʻdaning shakli mukammal yumaloq emasligi seziladi. 150 mm.lik teleskopda yuzlab yulduzdan iborat toʻpga oʻxshaydi. 200 mm teleskop orqali kuzatilganda periferik mintaqalarda yulduzlar orasidagi uzilishlar yaqqol seziladi. 275 mm.lik teleskop vositasida toʻda ulkan va tukli yulduzlar toʻdasiga oʻxshab ketadi.

### Messier toʻplamidagi osmon boʻylab qoʻshnilari

* M 53 — (janubiy gʻarbda, Veronika sochlarida);
* M 64 — (janubi-gʻarbda, Veronika sochlarida) Qora Koʻz galaktikasi;
* M 63 va M 94 — (shimoli-gʻarbda, Canes Venatici yulduzlar turkumi) juda yorqin galaktikalar ;
* M 51 — (shimolda, Canes Venatici yulduzlar turkumi) „Whirlpool“ qoʻsh galaktikasi;

## „Messier marafoni“dagi kuzatishlar ketma-ketligi
… M 94 → M 106 → **M 3** → M 53 → M 64 …

## Yana qarang
* Yangi umumiy katalog

## Manbalar

## Havolalar

* Messier 3 
*
Frappe qahvasi

**Frappe qahvasi** (*fran: frappé-sovutilgan*) — sutli koʻpik bilan qoplangan yunonda kelib chiqqan sovuq qahva ichimligi.

Ichimlik koʻpincha fransuz frappe nomi (fran ― „muz boʻlaklarida sovutilgan“, *frapper ―* urush) va granit deb nomlangan Amerika ichimligining bir turi bilan bogʻliq.

## Ichimlik tarixi
1957 yilda  Salonika xalqaro savdo yarmarkasida Nestle vakili Yannis Rizos bolalar uchun yangi shokoladli ichimlikni taqdim etdi, sutni shokolad bilan shaykerda aralashtirish yetarli edi. Dritsasning qoʻl ostidagi xodimi Dimitrios Vakondios tanaffus paytida, eriydigan qahva tayyorlash yoʻlini qidirib, hech qayerdan issiq suv topolmay, uni sovuq suv bilan  shakar yordamida aralashtirishga qaror qildi. Qahva, shakar va suvni shu tarzda aralashtirib, tarixdagi birinchi frappe qahvasini tayyorladi.

## Tayyorlash uslubi
Frappe qahvasi sheyker va mikser yordamida shakar, oz miqdorda suv va bir yoki ikki portsiya qahvani, kopik hosil boʻlgunicha koʻpirtirib tayyorlanadi. Ichimlik sovuq suv, muz va sut qoʻshib shisha stakanda beriladi.

Turli xil variantlarda frappe turli likyorlar, shokolad va muzqaymoq bilan tayyorlanishi mumkin.

## Manbalar
Wiener Melange

***Wiener Melange*** () Cappuccinoga oʻxshash qahva ichimligidir. Isitilgan va koʻpikli sut va koʻpirtirilgan qaymoq qoʻshiladi. Bunday ichimlik ilk marotaba 1890-yilda Vena shahrida tayyorlangan, deb hisoblashadi.

Ushbu qahva ichimligining bir nechta asosiy variantlari mavjud. Shunday qilib, Wiener Melange sut va koʻpirtirilgan sut qoʻshib espressodan tayyorlanadi.. Yana bir retsept, Vena qahvasi, vanil tamli koʻpirtirilgan qaymq va maydalangan shokolad bilan bezatilgan pishirilgan qahvani oʻz ichiga oladi

Baʼzi retseptlar espressoni issiq suv bilan ozgina suyultirish yoki ikki portsiya espresso ishlatishni taklif qiladi. Bu holda, Vena melangesida qahva va sut nisbati har doim 1:1 saqlanadi. Melange bir stakan suv bilan beriladi va baʼzan koʻpirtirilgan qaymoq bilan bezatiladi.

Melangening alohida varianti *Kaisermelange* (imperator melangesi) boʻlib, unda sut va sut koʻpiklaridan tashqari tuxum sarigʻi, shakar va konyak qoʻshiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Erhard Gorys. Melange // Das neue Küchenlexikon. Von Aachener Printen bis Zwischenrippenstück. — München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 1997. — S. 344. — 599 S. — ISBN 3-423-36008-9.
Noren

**Noren **(yap. 暖簾) — xonada muayyan joyni ajratish uchun eshik yoki derazada parda kabi osilgan anʼanaviy yapon pardasi.

## Tavsif
Asosiy shakli — toʻrtburchak, har xil turdagi matolardan, koʻp ranglar, naqshlar, oʻlchamlardan tayyorlanadi. Norenda, odatda oʻtish yoki koʻrishni yengillatish uchun pastdan deyarli tepagacha bir yoki bir nechta vertikal kesimlar mavjud. Yuqori qismida osilgan bambuk ustunga kiydirish uchun yopiq chok mavjud.

## Foydalanish
Noren odatda doʻkonlar va restoranlarda quyosh, shamol va changdan himoya qilish vositasi, shuningdek, oʻziga xos brend sifatida ishlatiladi, bu kontekstdagi „norenni himoya qilish“ iborasi „firma obroʻsini himoya qilish“ degan maʼnoni anglatadi. Savdo doʻkonining asosiy kirish qismida osilgan Noren, muassasa ochiq ekanligini koʻrsatadi, ish kunining oxirida parda olib tashlanadi.

Noren, shuningdek, sentolarga (jamoat tijorat hammomlari) kirishga ham xos. Erkaklar kirish joyida osiladigan mato odatda koʻk rangga boʻyalgan, ayollarning kirish joyidagi esa — qizil ranglarga; hammomlar uchun norenlarga 湯 („yu“ — „issiq suv“) yoki tovushga mos keladigan ゆ xiragana belgisi qoʻllanadi.

Norendan oʻtayotganda, u kaftning cheti bilan, matoga 45° burchak ostida burilgan orqa tomoni bilan suriladi.

## Manbalar
Gastrik

**Gastrik** yoki *gastrike* () — sirkada qaynatilgan shakardan tayyorlangan qayla boʻlib, fransuz oshxonasida juda mashhur. Qaylalar uchun shirin va nordon xushboʻylashtiruvchi sifatida ishlatiladi. Gastrik deglazurlash yoʻli bilan tayyorlanadi. Qayla, odatda, fondga (frans: „fond“), yaʼni goʻsht yoki baliqni qovurishda, hayvon sharbati va yogʻ aralashmasidan olinadigan va qovurilganidan keyin tovada qoladigan qaylaga; bugʻlantirilgan suyak bulyoniga yoki jigarrang qaylaga qoʻshiladi. Bundan tashqari, u pomidor qaylasi, nordon mevali qaylalar va masalan, apelsinli oʻrdak uchun apelsin qaylasi kabilarni xushboʻylashtirish uchun ishlatiladi.

Bu atama koʻpincha har qanday shirin va nordon qaylani, masalan, sitrus gastriklar yoki mango gastriklarni belgilash uchun kengaytiriladi. Italiya oshxonasida shunga oʻxshash sous mavjud — agrodolce, „agro“ (nordon) va „dolce“ (shirin) soʻzlaridan.

## Tarix
Sirkada eritilgan karamel 1903-yilda Eskofye tomonidan uning Romaine va Carpe à la Poloneise qaylalari uchun retseptlarida oddiygina „sucre cuit au caramel blond, disous avec 1 décilitre de vinaigre“ deb tasvirlanib maxsus nomsiz ishlatilgan. Xuddi shunday, 1922-yilda Prosper Montanye oddiygina „sirkadagi karamel“ taʼrifidan foydalanadi, 1914-yilda Teodor Grenguar va Lui Solnye tomonidan yozilgan Le Répertoire de la Cuisine professional maʼlumotnoma oshpazlik kitobida sous „karamel blond disous au vinai“ deb nomlanadi. „issiq taomlar, jumladan, apelsinli oʻrdak kabi taomlarga mevalar bilan birga souslar tayyorlashda ishlatiladigan ajralmas mahsulot“ deb aniqlanadigan Gastrique nomi yangi oshxonaga 1980-yillarda kirib kelgan koʻrinadi.

## Manbalar
Tuxumli qahva

**Tuxumli qahva** () — anʼanaviy ravishda tuxum sarigʻi, shakar, quyultirilgan sut va robusta qahvasidan tayyorlangan Vyetnam ichimligi. Ichimlik Xanoydan kelib chiqqan va butun Vyetnam boʻylab tortiladi.

## Tarix
Afsonaga koʻra, urush paytida sut tanqis boʻlgan, shuning uchun uning oʻrniga tuxum sarigʻi ishlatilgan.

Xanoydagi Giang qahvasi tovuq tuxumi sarigʻi, qahva kukuni, quyultirilgan sut va ixtiyoriy pishloqdan tayyorlangan ichimlik bilan mashhur. Chashka baʼzan issiq suv havzasida tortiladi yoki haroratni saqlab qolish uchun kichik shamga qoʻyiladi. Qahva asoschisi Nguyen Jiangning oʻgʻlining aytishicha, otasi 1940-yillarning oxirida Vyetnamda sut mahsulotini tuxum sarigʻi bilan almashtirganda, bu ichimlik retseptini ishlab chiqdi.

## Tarkibi va tayyorlash
Qahva tayyorlash uchun mahsulotlar: tovuq tuxumi, shakar, sut va qahva. Tuxum sarigʻi, sut va shakar bilan qoʻlda koʻpirtiriladi va qaynatilgan. Keyin issiq yoki sovuq qahva bu aralashmaga quyiladi, bu esa chiroyli aromatik koʻpik hosil qiladi. Qahva ichishdan oldin koʻpikni isteʼmol qilish uchun choy qoshiq beriladi.

Ichimlik kichik stakanda beriladi. Ichimlikni issiq tutish uchun stakandagi qahva iliq suvli idishga joylashtiriladi. Tuxum aralashmasini toʻldirgandan soʻng, stakan tagida qahva yanada boy taʼmga ega boʻladi.

## Manbalar
Kuba qahvasi

**Kuba qahvasi** (; shuningdek, **kuba espressosi**, **kuba shoti** va **kuba qahvasi** nomi bilan ham tanilgan) — birinchi italyan espresso mashinalarining mamlakatida paydo boʻlganidan keyin Kubada paydo boʻlgan espresso turidir. „Kuba qahvasi“ atamasi espressoning haqiqiy retseptini ham, undan tayyorlangan bir qator qahva ichimliklarini ham oʻz ichiga oladi.

## Tayyorlash uslubi
Kubada espresso tayyorlashning asosi tayyor qahva ichimligi oqib chiqadigan idishga koʻpikka koʻpirtirilgan Demerara va qamish shakarini qoʻshishdir. Koʻpik, shakarga oz miqdorda qahva qoʻshib, qoshiq bilan aralashtirilganidan soʻng hosil boʻladi. Shu tarzda tayyorlangan espresso oʻziga xos shirin taʼmga ega. Bundan tashqari, bu usul geyzer qahva mashinasini ishlatganda krem yoki ochiq jigarrang krem olish imkonini beradi.

Uyda kubaliklar anʼanaviy kuba qahvasini tayyorlashni davom ettirmoqdalar, uning xarakterli xususiyati yuqori quvvat va shirinlikdir. 200 ml stakanga, 20 g shakar va 15 g qahva qoʻshiladi. 2 daqiqadan 5 daqiqagacha turib, baʼzan rom qoʻshib, sigareta ostida ichiladi.

## Kuba espresso ichimliklar
Kuba qahvasi asosida bir qator kofe ichimliklar tayyorlanadi:

* **Kortadito** — yuqoridagi usulda tayyorlangan espressoga bugʻlangan sut qoʻshib tayyorlanadi. Sut va qahvaning nisbati farq qilishi mumkin.
* **Café con leche** — Sutli qahva bir chashka issiq sut bilan aralashtirilgan espressodir.

## Yana qarang
* Kubada kofe ishlab chiqarish
## Havolalar
* Retsepti kubinskogo kofe
Qahva quyqasida fol ochish

**Qahva quyqasida fol ochish** — bu tasseografiya (folbinlik) turi boʻlib, u qahva ichilganidan keyin piyola ichida qolgan qahva quyqasi shaklini oʻrganishdan iborat. Rus tilida „qahva quyqasida fol ochish“ iborasi koʻpincha asossiz tahminlarni ifodalash uchun ishlatiladi.

Qahva quyqasida fol ochish — kundalik okkultizmning eng keng tarqalgan koʻrinishlaridan biri. Turk sultonlari va rus shohlari saroylarida paydo boʻlgan, keyinchalik butun Sharqiy Evropaga tarqalgan. Rus tilida koʻplab qoʻllanmalar (shu jumladan, „Qahva quyqasida folbinlik entsiklopediyasi“) va qahva naqshlarini talqin qilish uchun maʼlumotnomalar nashr etilgan.

Bashorat qilish uchun qahva sharqona tarzda yoki oddiygina suv bilan quyib, quyqani finjon ichiga tushirib tayyorlanadi.

Qahva quyqasida fol ochish tartibi, qoida tariqasida, likopcha bilan yopilgan qahva quyqali finjonni agʻdarishdan iborat. Bunday holda, quyqa qadah devorlari boʻylab oqadi. Finjonda qolgan qahva izlarini oʻrganib, bashorat qilinadi. Koʻpgina qoʻllanmalar ushbu marosimni afsun bilan birga qilishni maslahat beradi.

Qahva naqshlari orasida chiziqlar, doiralar, tojlar, romblar, xochlar, kvadratlar, uchburchak burchaklari, ovallar, uylar, hayvonlar, mebellar, derazalar, inson figuralari, gullar, daraxtlar, raqamlar, harflar mavjud. Ularning har biri oʻziga xos maʼnoga ega.

## Лугат

* Choy quyqasi bilan folbinlik

## Adabiyotlar

* 
*
Maraba

**Maraba** (fransuzcha: Café de Maraba) — Ruanda janubidagi Maraba hududida yetishtiriladigan qahva.

Maraba qahva daraxtlari Arabcha qahva turining „Burboncha“ varianti hisoblanadi va baland togʻlarda unumdor vulqon tuproqlarida oʻstiriladi. Mevalar, asosan, yomgʻirli mavsum davomida, yaʼni, martdan may oyigacha yigʻiladi va Maraba yuvish uskunasiga yuboriladi, bu yerda qahva olinadi va quritiladi. Qahva donachalari bir necha bosqichda sifat jihatidan saralanadi. Fermerlar oʻzlari taqdim etgan donalarning miqdori va sifati asosida kredit olishadi.

Qahva donalari turli xil qahva kompaniyalariga sotiladi; eng yaxshi donachalar Britaniya kompaniyasi sertifikatlangan qahva markasini ishlab chiqaradigan Union Coffee Roastersga sotiladi va Qoʻshma Shtatlardagi Qahva jamiyatiga sotiladi. Shuningdek, Ruanda qahva kompaniyalari ham Marabada qahva sotib olishadi va ichki bozorda sotishadi. Maraba qahvasi shuningdek pivo qaynatish uchun ham ishlatiladi.

2000ga yaqin kichik fermerlar 1999-yilda tashkil etilgan Abaxuzamagambi kooperativida qahva daraxtlari oʻstirishadi. 2000-yildan beri kooperativ Ruanda Milliy universiteti (RMU) va PEARL (Ruanda qishloq xoʻjaligi dasturini moliyalashtirish boʻyicha hamkorlik) tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Hamkorlik qahva sifatini oshirdi va uni jahon qahva bozorining aʼzosi bo‘lishga imkon berdi.

## Havolalar

* Qahva, adolatli savdo va Ruanda bukleti
* Ruandada qishloq xoʻjaligini aloqalar orqali oshirish boʻyicha hamkorlik (PEARL)
* Abahuzamugambi qahva kooperativi (pearl.org.rw)
* Abaxuzamugambi qahva dehqonlari kooperativining profili, Ruanda (fairtrade.org.uk)
* Abaxuzamugambi kooperativi, Ruanda (peopleandplanet.org)
Parker

**Parker** — yozuv quroli brendi hamda ularni ishlab chiqaruvchi kompaniyaning nomi hisoblanadi. „Parker Pen Company“ Conklin (keyinchalik Wahl-Eversharp), Sheaffer va Waterman bilan birga „*Katta* toʻrtlik“ deb nomlangan dunyodagi eng yirik yozuv qurolini ishlab chiqaruvchilar guruhidan biri boʻlgan.

2011-yilda kompaniyaning ishlab chiqarish qismi Fransiyaning Nantesga koʻchirilgan.

## Tarixi
Parker kompaniyasi Viskonsin shtatining Janesvill shahri fuqarosi Jorj Safford Parker tominidan asos solingan. „Parker Pen Company“ning rasmiy roʻyxatdan oʻtgan sanasi — 1892-yil 8-mart boʻlsa-da, oʻsha paytlarda Jorj Parker toʻrt yil davomida moʻyqalamli ruchkalari ishlab chiqarishga, hattoki 1889-yilda oʻz modelini patentlashga ham muvaffaq boʻlgan. 1889-yilgacha Jorj Parker „John Holland Gold Pen Company“ning savdo agenti sifatida ishlab kelgan. „Parker 51“ 1941-yilda ishlab chiqarilgan. Dwight David Eisenhowerga tegishli boʻlgan „Parker 51“ bilan 1945-yilda Germaniyaning, „Parker Duofold“ ruchkasi bilan esa general Douglas MacArthur Yaponiyaning taslim boʻlgani haqidagi hujjatni imzolagan.

## Manbalar

## Havolalar
* Parker Pen kompaniyasi  Arxivnaya kopiya -da arxivlangan — Parker Pen kompaniyasining rasmiy veb-sayti )
Eric Horvitz

**Erik Joel Horvits** () — amerikalik kompyuter olimi va Microsoft kompaniyasining texnik xodimi bo'lib u yerda kompaniyaning birinchi bosh ilmiy direktori bo'lib ishlaydi. U avvalroq Microsoft Research Labs, jumladan Redmond, VA, Kembrij, MA, Nyu-York, Nyu-York, Monreal, Kanada, Kembrij, Buyuk Britaniya va Hindistonning Bangalordagi tadqiqot markazlari direktori edi.

U 2013-yilda noaniqlik sharoitida va cheklangan resurslar bilan qaror qabul qilishning hisoblash mexanizmlari bo'yicha Milliy muhandislik akademiyasining a'zosi etib saylangan.

## Tarjimai hol
Horvitz Stenford universitetida falsafa fanlari doktori va doktorlik darajasini oldi. Uning doktorlik dissertatsiyasi, Hisoblash va cheklangan manbalar ostida harakat va keyingi tadqiqotlar ehtimollik va qarorlar nazariyasiga asoslangan cheklangan ratsionallik modellarini taqdim etdi. Doktorlik ishini maslahatchilar Ronald A. Xovard, Jorj B. Dantsig, Edvard X. Shortliffe va Patrik Suppes qo'l ostida olib borgan.

### Microsoft Aether qo'mitasi
U Mikrosoftda Aether, Mikrosoftning AI texnologiyalarini mas'uliyatli rivojlantirish va joriy etish bo'yicha ichki qo'mita, qo'mitasiga asos solgan va unga raislik qiladi. Uning xabar berishicha, Aether qo'mitasi Mikrosoftning tijorat AI harakatlariga ta'sir ko'rsatgan qarorlar bo'yicha tavsiyalar bergan va qarorlar qabul qilgan. 2020-yil aprel oyida Microsoft Aether qoʻmitasi va uning ishchi guruhlari tomonidan ishlab chiqilgan tamoyillar, yoʻriqnomalar va vositalarga oid kontentni e’lon qildi, jumladan, AI ishonchliligi va xavfsizligi, tarafkashlik va adolatlilik, tushunarlilik va tushuntirish hamda inson-AI hamkorligiga qaratilgan guruhlar.

## Nashrlar

### Kitoblar

* 

## Havolalar

* Microsoft Research-dagi profil sahifasi
* Sun'iy intellekt bo'yicha yuz yillik tadqiqot (AI100)
* Audio: AI uchun muammoli muammolar
* TEDx Ostin: Sun'iy intellekt bilan do'stlashish
* NPR: Fan Juma: Sog'liqni saqlashni yaxshilash bir vaqtning o'zida bitta qidiruv 
* BBC: "Sun'iy intellekt: Sirini qanday qilib Samantaga aylantirish mumkin"
* Asosiy ma'ruza, Bilimlarni kashf qilish va ma'lumotlarni qazib olish bo'yicha konferentsiya (SIGKDD), 2014-yil avgust: Videolectures.net

## Manbalar
Sospeso qahvasi

**Sospeso qahvasi** (,  — osib qoʻyilgan, toʻxtatib turilgangan, yechib turilgan, qatʼiyatsiz) — qahva nomi, eski anʼanaga koʻra, Neapoldagi qahvaxonalarda oʻz omadini va saxovatini namoyish qilish uchun shunday qahva buyurtma berish mumkin edi (endilikda butun dunyo boʻylab tarqalgan). Bunday holda, mijoz bir qadah qahva oladi va ikkitasi uchun haq toʻlaydi. Uning hisobiga uysizlar va kambagʻallar qahvaxonaga kirib, baristadan „osib qoʻyilgan“ qoʻshimcha ichimlik bor yoki yoʻqligini soʻrashlari mumkin. Agar bunga qadar tashrif buyuruvchilardan biri sospezo kaffesiga buyurtma bergan boʻlsa, ofitsiant musofirni bepul qahva bilan mehmon qilishi mumkin. Ushbu Neapolitan anʼanasi tobora koʻproq qoʻllanib bormoqda.

„Osib qoʻyilgan qahva“ iborasi birinchi marta Rossiyada 2005-yil sentabr oyida Moskvaning ECHO radiosida italiyalik yozuvchi va ssenariy muallifi Tonino Guerra tomonidan „Kitob kazinosi“ dasturida hikoya qilingan va uning tarjimoni va rafiqasi Laura Guerra (Eleonora Yablochkina) tomonidan tarjima qilingan. Shuning uchun, Rossiyada bu atama **toʻxtatilgan qahva** sifatida keng tarqaldi, bu **caffè sospeso** iborasining soʻzma-soʻz tarjimasi.

„Ruschada Italiya“ portali maʼlumotiga koʻra, atamaning toʻgʻri tarjimasi **puli toʻlangan qahva** (bu tarjima notoʻgʻri, chunki italyancha „puli toʻlangan qahva“ bu „caffè pagato“ yoki „caffè prepagato“ („oldindan toʻlangan“) deb aytiladi).

2011-yil 11-dekabrda „Rete del Caffè Sospeso“ (Osib qoʻyilgan qahvalar tarmogʻi) turli tashkilotlar va Neapol meri Luidji de Majistris koʻmagida „Osilgan qahva kuni“ni tashkil qildi.

## Manbalar
Sekin qaynatgich

**Sekin qaynatgich** (shuningdek, „asta qaynatgich“, „uzoq qaynatgich“, „oʻzi qaynatgich“, „boʻtqa qaynatgich“) — taomlarni nisbatan past haroratda dimlab pishirish uchun moʻljallangan dasturlashtiriladigan elektr isitish bilan jihozlangan korpusga oʻrnatilgan keramik qalin devorli kastryulya. Rus pechkasi singari, isitish nafaqat pastdan, balki kastryulyaning yon tomonlaridan ham amalga oshiriladi.

## Tarix
Lela Nargi, sekin qaynatgich gʻoyasi qadim zamonlardan beri maʼlum boʻlgan loviya tayyorlash uchun xurmachadan kelib chiqadi. Yangi Angliyada XVIII asrdan boshlab loviya bir kechaga pechkada qoldirilar edi; loviyalarni sekin tayyorlash ularga qoʻshimchalar iforini (masalan, bekon yoki melassa kabi) shimdirish imkonini beradi, Tayyor boʻlgan taom bizning zamonamizga „Boston loviyalari“ ostida yetib kelgan.

Pazandalik tarixchisi V.V.Pohlyobkin sekin qaynatgichning kelib chiqishini rus pechkasidagi xurmachaga olib borib taqaydi.

Xurmachani birinchi marta elektrik isitish bilan jihozlashning aniq holatlari nomaʼlum. 1936-yil Chikagolik ixtirochi Irving Nakson variantlardan birini patentladi va uni „Naxon Beanery All-Purpose Cooker“ nomi bilan ishlab chiqarishga urindi. Bu urinish muvaffaqqiyatsizlikka uchradi, ammo „The Naxon Utilities Corporation“ kompaniyasi „Rayvel“ kompaniyasi tomonidan sotib olingan, bu kompaniya esa 1971-yilda tezda „Crock-Pot“ brendi ostida mashhur boʻlgan sekin qaynatgichni yaratgan. 1974-yilda alohida keramik rezervuarli zamonaviy konstruksiya paydo boʻlgan, bu esa qurilmani yuvishni osonlashtirgan.

SSSRda 1980-yillarda „Parenka“ sekin qaynatgichi M.I.Kalinin nomidagi Sverdlovsk Mashinasozlik zavodi tomonidan ishlab chiqarilgan, foydalanish boʻyicha qoʻllanma Pohlebkin tomonidan yozilgan va hozirgacha sekin qaynatgichlar boʻyicha qoʻllanma sifatida ishlatiladi.

## Yana qarang

* Ikki qavatli qozon
* Multivarka
* Bosimli pishirgich
* Vakuumda pishirish

## Adabiyotlar

* A (Brief) History of the Slow Cooker. // Lela Nargi. The Farmer's Wife Slow Cooker Cookbook. MBI Publishing Company, 2009. С. 11-15.

## Havolalar

* Elena Makarova. Elektr pishirgich sinovi: qaysi mojizaviy qozondan tushlik yaxshiroq?. // Imtihon va testlar.
Yalpiz poʻstlogʻi

**Yalpiz poʻstlogʻi** () — Amerika va Yevropada mashhur boʻlgan shokoladli qandolat mahsuloti. Odatda, u shokolad, koʻpincha, qora shokolad ustidagi oq shokoladga sepilgan yalpiz taʼmli karamellardan iborat boʻladi, ammo yalpizli konfetlar sepilgan har qanaqa shokoladni yalpiz poʻstlogʻi deyilaveradi.

Ular, ayniqsa, qishki taʼtil mavsumida, xususan, Mavlud va Yangi yil paytida mashhurdir. Uni mavsumiy ravishda sotadigan mashhur shirkatlar orasida Williams Sonoma, Mars, Hersheyʻs va Ghirardelli bor. Koʻpincha bu shirinliklar „yalpiz poʻstlogʻi“, deb nomlanmaydi. Bundan tashqari, shunga oʻxshash taʼm kombinatsiyasi koʻp hollarda qattiq qand ichiga solinadi.

AQShda achchiq yalpiz poʻstlogʻi, shuningdek, Girl Scouts qoʻshinlari tomonidan pechenyedan tashqari keng assortimentning bir qismi oʻlaroq sotiladi.

## Tarkibi va tayyorlanishi
Yalpiz poʻstlogʻi retsepti ozgina ingrediyentlardan foydalanadi, faqat shokolad va yalpizli konfetlar kerak. Achchiq yalpiz aromatizatori ham baʼzi retseptlarga qoʻshiladi. Konfetlarni karamel boʻlagiga almashtirish mumkin. Konfet maydalangan yoki sindirilgan, shokolad esa eritilgan boʻlishi kerak. Maydalangan karamelli shokolad pech patnisiga quyiladi va keyin sovitiladi. Tayyor shirinlik esa boʻlaklab chiqiladi.

## Turlari
Yalpiz poʻstlogʻining variantlari ikki rangli qatlamli boʻladi, unda toʻq rangli shokoladning pastki qatlami oq shokolad bilan, yuqori qatlami esa maydalangan karamel konfeti bilan qoplanadi. Desertga kreker kabi boshqa qoʻshimchalar, aromatizatorlar yoki teksturalar qoʻshilishi mumkin.

Jelly Belly shirkati qora shokolad va konfetli va jeleli loviyalarning kombinatsiyasini „Peppermint Bark Recipe Mix“ („Achchiq yalpiz poʻstlogʻi retsepti aralashmasi“) sifatida ham sotadi.

## Tarixi
Koʻpgina pop-madaniyat mahsulotlari singari ushbu bayram shirinligini kim ixtiro qilganini aniq aytish qiyin. Mental Flossga koʻra, bu kamida 1960-yillarga borib taqaladi. *St. Petersburg Times* gazetasining 1966-yil 12-sentabrda chop etilgan sonida yalpiz poʻstlogʻi reklamasi bor boʻlgan.

Williams Sonoma shirkati bugungi kunda yalpiz poʻstlogʻini mashhur qildi. Delishga koʻra, 1998-yili Chuck Williams uchta savdogardan iborat jamoadan oʻtmishni esga soluvchi bayram shirinligini oʻylab topib, uni ommalashtirishni soʻragan.
## Manbalar
Muchkalitsa

**Muchkalitsa** () — serb taomi, goʻsht va sabzavotlardan tayyorlangan ragu. Muchkalitsa retseptlari janubiy Serbiyadagi mahalliy oshxonaning bir qismidir: Leskovats, Kosovodagi Shar-Planina, Toplitsa. Bu taomning asosiy xususiyati shundaki, pishirishdan oldin goʻshtni grilda tayyorlab olish kerak. Uning nomi mućkati soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „silkitish, aralashtirish“ degan maʼnoni anglatadi.

## Tayyorlanishi
Muchkalitsa goʻshti anʼanaviy tarzda grilda pishiriladi, koʻpincha, sovib qolgan kabobdan tayyorlanadi. Shu bilan birga, koʻplab retseptlarda goʻsht oddiy tovada qovuriladi. Bu choʻchqa goʻshti, mol goʻshti yoki qoʻy goʻshti boʻlishi mumkin. Qovurilgan sabzavotlar: piyoz, shirin qalampir, pomidor va sarimsoqqa qovurilgan goʻsht boʻlaklari qoʻshiladi. Bir oz suv yoki bulyon solib, pishgunicha qaynatiladi, baʼzan pechda bir necha daqiqa pishiriladi.

Muchkalitsaning turli hududiy variantlari mavjud. Eng mashhuri Leskovats muchkalitsasi, choʻchqa goʻshti, piyoz, bolgar qalampiri, pomidor, sarimsoq va garmdoridan tayyorlanadi.

Toplitska muchkalitsasi — choʻchqa goʻshti filesi, feta pishlogʻi, qoʻziqorin, soya sousi va kavardan tayyorlanadi.

Sharplanin muchkalitsasi — qoʻy goʻshtidan tayyorlanadi.

## Manbalar
Paviya shoʻrvasi

**Paviya shoʻrvasi** ( — „Paviyacha shorva“) — bulyonli, qovurilgan qoqnon boʻlaklari va chala qaynatilgan tuxumdan iborat italyan shoʻrvasi. Unga odatda parmezano-reggiano pishlogʻi qirindisini qoʻshib beriladi.

Nonni sariyogʻ yoki zaytun moyida qovuriladi, ustiga xom tuxum chaqiladi va issiq goʻshtli bulyon quyib, shoʻrva tayyorlanadi. Keyin uni olovga bardoshli idishda pechga tiqiladi, ustiga qirilgan pishloq va mayda toʻgʻralgan koʻkpiyoz sepiladi.

Retsept Fransiya qiroli Frensis I tufayli paydo boʻlgan, deb hisoblanadi. 1525-yil 24-fevralda Paviya jangi paytida u asirga olingan va darhol yaqin-atrofdagi fermaga (Cascina Repentita nomi bilan tanilgan) olib borilgan. Rivoyatga koʻra, shoshib qolgan dehqon ayol taniqli mehmonga oʻsha lahzada oʻzida bor narsalardan shoʻrva qilib berishdan boshqa yoʻl topolmagan. Shunday qilib, u mashhur shoʻrva kash qilib qoʻygan, taom esa qirolga juda manzur boʻlgan. Bir yil ispanlarda asir boʻlib 1526-yilda uyiga qaytgan Frensis I bu taom bilan fransuz saroyini tanishtirgan. Shoʻrvaning omadi chopib, tez orada ommalashib ketgan.

2015-yil may oyida Paviya shoʻrvasi rasmiy ravishda Lombardiya viloyatining anʼanaviy qishloq xoʻjaligi mahsulotlari roʻyxatiga kiritilgan. Ushbu taomdan grenokning (qovurilgan shoʻrtak qoqnon) janubiy nemischa nomi (pafese/pofese) kelib chiqqan.

## Manbalar
Romesko

**Romesko** () — pomidor asosidagi sous, uning vatani Kataloniyaning Tarragona provinsiyasi (Ispaniya). Mahalliy baliqchilar birinchi marta sousni baliq va dengiz mahsulotlari uchun ishlata boshlagan, deb hisoblanadi. Romesko goʻshtdan tortib sabzavotgacha, pishirilgan kartoshka boʻlaklari va qaynatilgan tuxumgacha(va hatto, gamburger) boʻlgan boshqa taomlar bilan ham yaxshi ketadi. Oddiy sous sifatida ham, dip sifatida ham foydalanish mumkin.

Romeskoni baʼzan Tarragonada keng tarqalgan koʻkpiyozli salsa turidagi souslar bilan adashtirishadi.

## Sanoatda ishlab chiqarish
Romesko anʼanaga koʻra uyda tayyorlanadi. Biroq, Ispaniyada sanoat miqyosida ham ishlab chiqariladi va uni supermarketlardan sotib olish mumkin, ammo, aytishlaricha, taʼmi anʼanaviy sousnikiga yetmaydi. Romesko xalqaro onlayn platformalarda ham mavjud. Oʻzbekistonning yirik savdo doʻkonlarida uchramaydi.

## Masalliqlari va tayyorlanishi
Romeskoning asosini pomidor va sarimsoq tashkil qiladi. Sous shuningdek, piyoz, bodom (va/yoki boshqa yongʻoqlar), shirin va achchiq qalampir (qovurib konservalangan shirin qalampir koʻp ishlatiladi), zaytun yoki kungaboqar yogʻi va qizil vino sirkasini oʻz ichiga oladi. Quyuqroq chiqishi uchun sousga oq non etini qoʻshish tavsiya etiladi (ammo, bunaqada saqlash muddati kamayadi). Baʼzan arpabodiyon yoki yalpiz bargi ham qoʻshiladi.

Pomidor, sarimsoq va shirin qalampir qovuriladi yoki toblab pishiriladi (tandirda yoki grilda), shundan soʻng archiladi (qalampir urugʻi oldinroq olinmagan boʻlsa, olib tashlanadi). Yongʻoqlar qovuriladi va koʻpincha, darhol tozalanadi va eziladi. Yakuniy bosqichda barcha masalliqlar, shu jumladan, avvalroq namlab qoʻyilgan oq non ham aralashtiriladi.

## Yana qarang

* Arrabiata
* Lutenitsa
* Marinara

## Manbalar
Romli baba

**Romli baba** — kelib chiqishi slavyancha boʻlgan qandolat mahsuloti, babaning bir turi boʻlib, mayiz, baʼzan shakarlangan mevalar qoʻshib koʻpchitilgan yogʻli xamirdan tayyorlangan tortcha. Mahsulotning vazni 100 g dan kam boʻlmaydi. Pishirgandan soʻng, unga moʻl-koʻl shakar siropi va rom essensiyasi shimdiriladi, baʼzida murabbo qoʻshiladi. Tortning yuqori qismiga meva shirasi yoki qiyom surtiladi.

Romli baba tarixi Polsha qiroli va 1737-1766-yillardagi Lotaringiyaning soʻnggi gersogi Stanislav Leshinskiy (1677-1766) nomi bilan bogʻliq. U anʼanaviy Germaniya va Avstriya bayram noni — kugelhopf yoki anʼanaviy Polsha Pasxa noni — „baba“ () retseptini oʻzgartirgan hisoblanadi.

Quritilgan mevali va rom shimdirilgan zamonaviy baba 1835-yilda yoki undan oldinroq Fransiyaning Parij shahridagi Montorgeyl koʻchasida ixtiro qilingan. Bugungi kunda Fransiyada va Sharqiy Yevropadan tashqari deyarli hamma joyda „baba“ deganda romli babani tushunishadi.

Baba Neapolda ham mashhur boʻlib, *babà* yoki *babbà* nomi ostida Neapolcha taomga aylandi.

Bu shirinlik AQSHdagi restoran menyularida ham 1899-yildan beri, balki undan ham oldinroq paydo boʻlgan.

## Galereya

## Yana qarang

* Babka
* Keks
* Kulich

## Manbalar


## Adabiyotlar

* Poxlyobkin V. V. Baba // O kulinarii ot A do Ya: Slovar-spravochnik. — Mn.: Polimya, 1988. — S. 17. — 224 s. — 200 000 ekz. — .
* Poxlyobkin V. V. Baba // Kulinarniy slovar. — M.: Izdatelstvo „E“, 2015. — S. 22—23. — 456 s. — 4000 ekz. — .
* Baba romovaya // Tovarniy slovar / I. A. Pugachyov (glavniy redaktor). — M.: Gosudarstvennoe izdatelstvo torgovoy literaturi, 1956. — T. I. — Stb. 257—258 — 550 s.
* Buteykis N. G., Kengis R. P. Baba romovaya // Prigotovlenie muchnix konditerskix izdeliy. — M.: Ekonomika, 1965. — S. 189—191. — 252 s. — 45 000 ekz.
* 
* Ratushniy A. S. Romovaya baba // Vsyo o ede ot A do Ya: Ensiklopediya. — M.: Izdatelsko-torgovaya korporatsiya „Dashkov i K°“, 2016. — S. 318. — 440 s. — 300 ekz. — .
* Charles Sinclair. baba au rhum // Dictionary of Food: International Food and Cooking Terms from A to Z. — Second Edition. — London: A & C Black, 2004. — P. 45. — 632 p. —
Proportsional tsirkul

**Proportsional tsirkul** (yoki **boʻluvchi** **kompas**) — maʼlum bir nisbatda maʼlum proportsiyani boʻlish imkonini beruvchi chizma vositasi hisoblanadi.

Boʻluvchi tsirkullar ishni tezlashtiradi, bu sizning chizmangiz boʻyicha oʻlchamlarni olish imkonini beradi va hech qanday hisob-kitoblarsiz kerakli oʻlchamdagi kattalashtirilgan yoki kamaytirilgan hajmni toʻgʻridan-toʻgʻri olish imkonini beradi.

Geometriya darsliklarida bunday figuralarni oʻrganishda koʻp hollarda boʻluvchi tsirkullarning tavsiflari misol qilib keltiriladi.

## Tarixi
Proportsional tsirkul deyarli bir vaqtning oʻzida (XVI asrning oxiri) turli odamlar tomonidan mustaqil ravishda ixtiro qilingan. 1567-yilda Fabritsio Mordente Venetsiyada oʻzi ixtiro qilgan „sakkiz nuqtali proportsional tsirkul“ qurilmasi haqida bir sahifali risolani nashr etgan edi. Proportsional tsirkulning yaratilish tarixi italiyalik matematik va astronom Galileo Galileyga ham tegishli boʻlib, u asbobsozlik ustasi Marko Antonio Mazzoleni yordamida harbiy tsirkulning 100 dan ortiq nusxasini yaratadi va 1595-1598-yillar orasida oʻz shogirdlariga undan foydalanishni ham oʻrgatadi.

## Qurilma
Kerakli nisbat, tsirkul oʻqini harakatlanuvchi qismi yordamida oʻrnatiladi. Tsirkulning tomonlarida eng keng tarqalgan nisbatlar, xususan p va tomonlarning [[To'g'ri ko'pburchak|toʻgʻri  belgilanga doira diametriga nisbati orqali belgilanadi.

## Manbalar
Patiya

**Patiya** (yunoncha: pathos — dard, azob; kasallik) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi boʻlib, birinchi qismda ifodalangan tana aʼzosi yoki qismining kasalligini bildiradi (mas, nefropatiya, psixopatiya).

## Manbalar
Shoxqadah (idish)

**Shoxqadah** — hayvon shoxidan yasalgan ichimlik idishi. Koʻplab Yevropa xalqlari sharob va boshqa turdagi spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish uchun qoʻshtuyoqli quvush shoxli hayvonlarning shoxlaridan foydalanishgan.

Insoniyatga maʼlum boʻlgan ilk misol Losseldan topilgan paleolit venerasi boʻlib, uning yoshi taxminan 25 000 yilga teng. Sharob uchun moʻljallangan shoxqadah antik dunyoda, qadimgi kelt va german jamiyatlarida, shuningdek, gruzinlar va Kavkazning boshqa xalqlari orasida keng tarqalgan edi.

Injilda shohlarga moy surkash uchun moʻljallangan va zaytun moyi solingan (I Shoh. XVI, 1, III shohlar. I, 39), shuningdek muattar tutatqilar uchun idish sifatida ishlatilgan shoxqadahlar tilga olinadi.

Antik dunyoda shoxqadahdan sharob ichish odati frakiyaliklar va skiflar bilan bogʻliq tushuncha boʻlgan. Xususan, Ksenofont miloddan avvalgi 5-asrda frakiyaliklar tomonidan ichimliklar uchun shoxqadahlardan foydalanish odati haqida hikoya qilgan, sitsiliyalik Diodor esa miloddan avvalgi 4-asrda shoxqadahdan getlar foydalangani haqida soʻzlagan.

Klassik davrdagi qadimgi yunonlar koʻproq ritonlar — hayvonlar shoxiga oʻxshash qilib ishlangan metall yoki sopol idishlardan foydalanganlar, bunday idish namunalaridan biri — Pegas shaklidagi kumush riton 1982-yilda Ulyap (Adigeya) ovuli yaqinidagi qoʻrgʻondan A. M. Leskov rahbarligidagi Sharq davlat muzeyi ekspeditsiyasi tomonidan topilgan.

Temir davri boshlanishi bilan sharob ichish paytida hayvonlarning shoxlaridan foydalanish anʼanasi Yevropaning shimoliga ham kirib keldi. Keltlarning ichimlik ichish uchun shoxqadahlardan foydalanganlari arxeologlarga yaxshi maʼlum, xususan, bunday shoxqadahlarning oltin bilan bezatilgan qoldiqlari Shveytsariyadagi Xoxdorf qabristonida topilgan. Ichimlik shoxqadahlari piktlarning oʻyma tasvirlaridaham uchraydi.

German xalqlari hoʻkiz va zubrlarning shoxlarini afzal koʻrishgan. Bunday idishlar angllar, sakslar va vikinglarning bayramlarida keng qoʻllangan. Qabila boshliqlari qimmatbaho metallar bilan gardishlangan yoki toʻlaligicha ulardan yasalgan (qarang. Gallexus oltin shoxlari) shoxqadahlardan foydalanishlari mumkin edi. Skandinaviyada ichimlik shoxqadahlarining qoldiqlari hattoki ayollarning qabrlaridan ham topilgan, bu ularning jangchi ayollar boʻlganidan darak berishi mumkin.

„Kichik Edda“da iloh Tor barcha dengizlarning suvini oʻzida jamlagan shoxqadahdan suv ichadi. Ichimlik shoxqadahlari voqealari Skandinaviyada boʻlib oʻtuvchi qadimgi ingliz eposi — "Beovulf"da ham yodga olinadi.

Oʻrta asrlarda hoʻkiz va zubrlarning qirilishi shoxqadahlarni faqat metall yoki shishadan yasay boshlashga olib keldi. 17-asrda nemis zargarlari fil suyagidan yasalgan shoxqadahlarni urfga kiritdilar, ular oʻyma naqshlar bilan qoplanishi mumkin edi. Romantizm davrida nemis talabalari orasida oʻrta asr anʼanalariga hurmat ramzi sifatida arzon shoxqadahlardan ichimlik ichish odat tusiga kirgan.

## Yana qarang

* Farovonlik shoxqadahi

## Manbalar
Kulrang akulalar

**Kulrang akulalar**, yoki **arrasimon tishli akulalar**, yoki **karxarin akulalari** () — Karxarinsimonlar turkumidagi akulalar oilasi. Akulalarning eng katta va koʻp sonli oilalaridan biri. Yoʻlbars akula, koʻk akula va toʻmtoq tumshugʻli akula kabi turlar ham unga tegishli. Bu turdagi akulalarning barchasi odamxoʻrlik sifati bilan tanilgan va bu borada oq akulalardan zarracha ortda qolishmaydi. Ustiga-ustak, ularning soni anchagina koʻp. Yoʻlbars akulasining uzunligi 6,32 m ga etadi. Toʻmtoq tumshuqli akula esa kaltaroq-uning uzunligi toʻrt metrgacha boʻladi. Ammo bu uning qanchalar xavfli ekanligiga taʼsir qilmaydi.

Barcha okeanlarning tropik, subtropik va moʻtadil suvlarida keng tarqalgan. Yettita turi chuchuk suvda hayot kechiradi.

Oilaning barcha vakillari akula bolalarini tirik holda dunyo keltiradi.

## Tasniflanishi
Oila 12 avlod va 50 ga yaqin turdan iborat.

* *Galeocerdo* turi — yoʻlbars akulalari (1 tur)
* *Scoliodon* turi — sariq uzuntumshuq akulalar (1 tur)
* *Carcharhinus* turi — kulrang akulalar (32 tur)
* *Glyphis* turi — chuchuk suvda yashovchi kulrang akulalar (4 tur)
* *Lamiopsis* turi — keng parma tishli akulalar (2 tur)
* *Nasolamia* turi — oq burunli akulalar (1 tur)
* *Negaprion* turi — oʻtkir tishli akulalar (2 tur)
* *Prionace* turi — koʻk akulalar (1 tur)
* *Rhizoprionodon* turi — uzun tumshuqli akulalar (7 tur)
* *Loxodon turi* — qisiq koʻzli kulrang akulalar (1 tur)
* *Isogomphodon* turi — oʻtkirburun akulalar (1 tur)
* *Triaenodon* turi — rif akulalari (1 tur)

## Manbalar


## Havolalar
Shoppen

**Shoppen** avvaliga Janubiy Germaniyada, soʻngra Germaniya, Shveysariya va Fransiyaning bir qator boshqa mintaqalarida suyuqliklar (shu jumladan ichimliklar) va sochiluvchan mahsulotlarning qadimiy oʻlchovidir. Ilk davrda nemischa „Schoppen“ soʻzi „krujka“ degan maʼnoni anglatgan. Shoppenning maʼnosi muayyan mintaqa va tarixiy davrga qarab sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Ayni vaqtda u rasmiy oʻlchov emas, biroq Germaniyaning bir qator mintaqalarida ushbu soʻz kundalik hayotda qoʻllanilishda davom etib kelmoqda (haligacha turli hajmlarni anglatadi; koʻpincha Pfalzda qoʻllanadi). Germaniya va Avstriyadagi doʻstlar yoki hamkasblarning bir qadah pivo yoki sharob ustida tushlikdan oldigi norasmiy uchrashuvlari *[[:en:Frühschoppen|Frühschoppen]]*, deb ataladi.

Shoppenning oʻlchov sifatida birinchi bor qayd etilishi 12-asrga toʻgʻri keladi. 19-asrning boshlarida Fransiyada shoppen oʻlchovi chorakdan yarim litrgacha oʻzgarishi mumkin edi. 19-asr boshlarida Baden va Shveysariyada shoppen 0,375 litr, Vyurtembergda 0,459 litr, Pfalzda 0,564 litrga teng boʻlgan. Ularni birlashtirish Napoleon Bonapart tomonidan 1812-yilda Reyn ittifoqining barcha davlatlarida amalga oshirildi — shundan soʻng shoppen 0,7 litrga teng boʻldi, ammo 1815-yildan keyin xilma-xillik yana koʻpaydi. Janubiy Germaniya yerlarida 1872-yilda nometrik birliklar metrik birliklar bilan almashtirilgandan soʻng ushbu atama 1884-yilga qadar 0,5 litr hajmli krujkalarni nomlash uchun ishlatilgan. Shveysariyada 0,375 litrga ishora qiluvchi shoppen atamasi 1877-yilgacha suyuqliklarning rasmiy oʻlchovi boʻlib qolgan.

## Manbalar
Porron

**Porron** (, ) — Kataloniya, Aragon va Valensiyada sharob ichish uchun moʻljallangan ispan shisha yoki sopol idishi. Porronning hajmi odatda 0,95 litrni tashkil qiladi.

Porron birozgina bukilgan kolbaga oʻxshaydi, yon tomonida uzun naycha mavjud, asosi keng va uchiga qarab torayib boradi. Undan sharob ichish vaqtida lablar naycha uchiga tegmaydi, balki idishdagi sharob oqimi toʻgʻridan-toʻgʻri ogʻizga yoʻnaltiriladi. Buning uchun bosh orqa tomonga tashlanadi va porron boshdan yuqoriga koʻtariladi, soʻngra sharob naydan ingichka oqim bilan tushishi uchun biroz egiladi. Jarayonning murakkab jihati shundaki, oqimni ogʻiz bilan mohirlik ila tutib olish va sharobni ogʻzini yopmasdan yutib yuborish kerak. Porron naychasining toza holatda qolishi sharob ichish zavqini dasturxon atrofidagi bir nechta odam bilan baham koʻrishga imkon beradi.

Tarixchilarning fikriga koʻra, porronning kelib chiqishi qadimgi vakxanaliyalardan boshlangan, ular ichimliklarni shoxqadahlar va ritonlardan ichishgan. Arxeologlar tomonidan topilgan riton namunalarining baʼzilari uchida teshiklar bor, bu qadimda ritonlar va shoxlardan ularning ikki tomonidan ichimlik ichish uchun foydalanilganini koʻrsatadi. 1938-yilda ushbu idish boʻyicha keng koʻlamli tadqiqotlar olib borgan va alohida asar nashr etgan kataloniyalik nufuzli etnolog Joan Amadesning soʻzlariga koʻra, porron xorijda 14-15-asrlar oxirida ixtiro qilingan. Unga shisha va shoxqadahning maʼlum jihatlari birlashgan va shu tariqa oʻsha davrdagi koʻplab sharob shinavandalarining orzulari roʻyobga chiqqan: ushbu idish sharobni toʻgʻridan-toʻgʻri ogʻizga quyish va nafas olishni istagan vaqtda uning toʻkilib ketishidan tashvishlanmaslik zavqini bergan. Ispaniyada meshga ham lablarni tekkizmasdan sharob ichishni yaxshi bilishadi.

## Manbalar

## Havolalar

* Inventos ispañoles (20). El porron Arxivnaya kopiya  )
* Revista Murciana de Antropología  Arxivnaya kopiya  )
* Video darslik: porrondan qanday ichish kerak? )
Rugelax

**Rugelax** (, *rōgeleḵ*) yahudiylarning kelib chiqishi polyak-ashkenaziycha boʻlgan pishirigʻi. Isroilda juda mashhur, koʻpincha kafe va novvoyxonalarda uchraydi. Amerikalik va yevropalik yahudiylar orasida ham mashhur shirinlik hisoblanadi.

Anʼanaviy rugelax uchburchak xamirning ichiga masalliq solib oʻrash orqali yarim oy shaklida tayyorlanadi. Ichiga mayiz, xurmo, yongʻoq, dolchin, shokolad, marsipan, koʻknor urugʻi yoki murabbo solinishi mumkin.

Shtrudel yoki yongʻoqli ruletga oʻxshash muqobil shakli mavjud, lekin ulardan farqli oʻlaroq, pishirishdan oldin oʻralgan xamir va ichidagi kesib olinadi.
## Galereya

File:Rugelach.jpg|Yarim oy shaklidagi rugelax
File:Blackberry Rugelach.jpg|Yana bir shakli — kesilgan rugelax


## Manbalar