Madaniyatlararo tadqiqot

**Madaniyatlararo tadqiqot** antropologiya va unga aloqador fanlar (sotsiologiya, psixologiya, iqtisod, siyosatshunoslik) sohasidagi ilmiy usul boʻlib, ijtimoiy xulq-atvorni oʻrganish va madaniy farqlar haqidagi farazlarni sinash uchun dala tadqiqotlarida toʻplangan turli jamiyatlar haqidagi maʼlumotlardan foydalanadi. Bir nechta jamiyatlarning oʻxshash xususiyatlarini koʻrib chiqadigan qiyosiy tadqiqotlardan farqli oʻlaroq, madaniyatlararo tadqiqotlar kattaroq namunadan foydalanadi, bu esa oʻrganilayotgan parametrlar oʻrtasida kuchli korrelyatsiya mavjudligini yoki uning yoʻqligini statistik tahlil qilish imkonini beradi. Madaniyatlararo tadqiqda quyidagi tizimlar oʻzgaruvchan rol oʻynaydi: 1) ekologik, shu jumladan jismoniy muhit, resurslar, geografiya; 2) yashash vositalari tizimi, yaʼni atrof-muhitdan foydalanish usullari: dehqonchilik, terimchilik, sanoat; 3) ijtimoiy-madaniy tizim: shaxsdan „tashqarida“ mavjud boʻlgan institutlar, normalar, rollar va qadriyatlar; 4) individual tizim: idrok etish, oʻrganish, motivatsiya, sub’ektiv madaniyat, oʻz navbatida, madaniy tizim elementlarini idrok etish xususiyatlarini oʻz ichiga oladi; 5) interdividual tizim: ijtimoiy xulq-atvor namunalari. Shu bilan birga, bunday tizimlarning tasnifi va nomenklaturasi farq qilishi mumkin.

Madaniyatlararo tadqiqotning predmeti odamlar psixikasining solishtirilayotgan etnik-madaniy jamoalarning har biriga xos sotsial-madaniy omillar bilan belgilanishi nuqtai nazaridan oʻziga xos xususiyatlardir. Madaniyatlararo tadqiqotlar ijtimoiy fanlarda, ayniqsa, madaniy antropologiya va psixologiyada keng qoʻllanadi.

## Hikoya
Madaniyatlararo tadqiqot usulining kelib chiqishi madaniyat tadqiqotining qiyosiy usuli, Chikago maktabining ramziy interaksionizmi va psixologiyadagi xulq-atvor usulidir. Shuningdek, madaniyatlararo tadqiqot usulining paydo boʻlishi ijtimoiy va madaniy oʻzgarishlar nazariyasining taʼsiri bilan bogʻliq.

J. Berry ismlari E. Teylor, V. Vundt va V. Vundlar va madaniyatlararo psixologiya boshqa bilim sohalaridan oʻz predmeti bilan emas, balki aniq metodi bilan farqlanishini taʼkidlaydi. Madaniyatlararo tahlil usulining mazmuni, birinchidan, turli madaniyatlarning „ikki yoki undan ortiq sezilarli darajada farq qiluvchi faktlarini solishtirishda“, ikkinchidan, „madaniy sharoitlarning xulq-atvorga taʼsirini aniqlashda“, uchinchidan, „tizimli munosabatlarni oʻrnatishda“. madaniy va xulq-atvor oʻzgaruvchilari oʻrtasida. Shunday qilib, vazifa guruh va shaxslararo tahlil darajasidagi ikkita tizimning bir-biri bilan qanday bogʻliqligini tushunishdir.

Birinchi madaniyatlararo tadqiqotlar 19-asrda antropologlar Edvard Bernett Taylor va Lyuis Genri Morgan tomonidan olib borilgan. Taylorning dastlabki tadqiqotlaridan biri madaniyatlararo tadqiqotlarda asosiy statistik savolning paydo boʻlishiga asos boʻldi: Galton muammosi. Tarixchilar va ayniqsa, fan tarixchilari bilim, gʻoyalar, malakalar, vositalar va kitoblarning madaniyatdan madaniyatga oʻtish mexanizmlarini izlaydilar, bu esa tabiatdagi narsalarning holati toʻgʻrisida yangi tushunchalarni vujudga keltiradi. Oʻzining „Sharqiy Oʻrta er dengizi 1560-1660 yillardagi madaniyatlararo ilmiy almashinuvlar“ kitobida. " Avner Ben Zakenning taʼkidlashicha, madaniyatlararo almashinuv bir madaniyatning chegaralari boshqasi bilan kesishib, yer darajasida „transchegaraviy zona“ ni yaratadigan qiyin nuqtada sodir boʻladi. Ushbu ragʻbatlantiruvchi zonadan gʻoyalar, uslublar, vositalar va umumiy amaliyotlar toʻgʻridan-toʻgʻri madaniy markazlarga oʻtadi va shu bilan ularni oʻz gʻoyalari va munosabatlarini qayta koʻrib chiqishga va yangilashga majbur qiladi.

Madaniyatlararo tadqiqotlarning zamonaviy davri Jorj Piter Merdok (1949) ishi bilan boshlandi. Merdok bir qator fundamental maʼlumotlar toʻplamini yaratdi, jumladan, Areal Card Index of Human Relations. Duglas Uayt bilan birgalikda u madaniyatlararo muloqot olimlari tomonidan qoʻllanadigan 186 madaniyat namunasi keng qoʻllanadigan Standart madaniyatlararo tanlabma olish namunasini ishlab chiqdi.

## Madaniyatlararo tadqiqot usulini tanqid qilish
Madaniyatlararo tadqiqotlar barcha antropologlar tomonidan tan olinmaydi. Buning sababi shundaki, ishonchli munosabatlarning oʻrnatilishi olimlarga faqat keyingi tadqiqotlar uchun sohani belgilash imkonini beradi. Shuningdek, madaniyatlararo yondashuvga qarama-qarshi munosabat madaniyat fanlarining kontseptual apparati yetarli darajada ishlab chiqilmaganligining natijasidir.

* Nazariyaning tabiati va tekshirilayotgan farazlar.

Tadqiqotchilar tomonidan ilgari surilgan nazariyalar va farazlarga ularni yaratuvchilarning madaniy asoslari taʼsir qiladi. Olimlarning odamlar, munosabatlar, hodisalar haqidagi har qanday gʻoyalari ularning madaniyatining iziga ega. Nazariya va gipotezalarni tahlil qilishda ushbu xususiyatni yodda tutish kerak.

* Madaniyatning xulq-atvor nazariyasiga taʼsiri.

Maqsadlarni belgilovchi tadqiqotchilarning oʻzlarining ijtimoiy tushunchalari, notoʻgʻri qarashlari va notoʻgʻri qarashlari mavjud boʻlib, ular madaniyatlararo tadqiqotlarda qanchalik muhim savollar koʻtarilishiga taʼsir qiladi.

* Gipotezalarning ekvivalentligi va tengsizligi.

Muammo shundaki, bir madaniyatda sinab koʻrish muhim boʻlib tuyulishi mumkin boʻlgan gipoteza boshqa madaniyatdagi odam uchun mutlaqo ahamiyatsiz boʻlishi mumkin. 

## Manbalar