Savdo belgisi

**Savdo belgisi** – intellektual mulk shakli boʻlib, u maʼlum bir manbadan kelgan mahsulot yoki xizmatni belgilaydigan va uni boshqalardan ajratib turadigan soʻz, ibora, ramz, dizayn yoki ularning birikmasidan iborat boʻlishi mumkin. Savdo belgilari anʼanaviy belgilar bilan cheklanmaydi; ular chizmalar, ramzlar, 3D shakllar (masalan, mahsulot dizayni yoki qadoqlanishi), tovushlar, hidlar yoki alohida ranglar kabi noyob identifikatsiya vositalarini ham oʻz ichiga olishi mumkin. Masalan, Pepsi® gazli ichimliklar bilan bogʻliq roʻyxatdan oʻtgan savdo belgisi hisoblanadi. Shuningdek, Coca-Cola® shishasining oʻziga xos shakli ham roʻyxatdan oʻtgan savdo belgisi boʻlib, u Coca-Colaning qadoqlash dizaynini huquqiy jihatdan himoya qiladi.

Savdo belgisining asosiy vazifasi — mahsulot yoki xizmat manbasini aniqlash va uni boshqa manbalar mahsulotlaridan ajratishdir. Savdo belgilariga huquqiy himoya odatda davlat idoralari, masalan, AQSh Patent va Savdo belgisi idorasi (USPTO) yoki Yevropa Ittifoqi Intellektual mulk idorasi (EUIPO)da roʻyxatdan oʻtkazish orqali taʼminlanadi. Roʻyxatdan oʻtkazish egasiga muayyan eksklyuziv huquqlar beradi va boshqalar tomonidan ruxsatsiz foydalanishga qarshi huquqiy choralar koʻrish imkonini yaratadi.

Savdo belgilari toʻgʻrisidagi qonunlar yurisdiksiyaga qarab farq qiladi, biroq umuman olganda, ular egalariga huquqbuzarlik, obroʻsizlantirish yoki nohaq raqobatga qarshi oʻz huquqlarini himoya qilish imkonini beradi. Parij konvensiyasi va Madrid protokoli kabi xalqaro bitimlar savdo belgilarini bir nechta davlatlarda roʻyxatdan oʻtkazish va himoya qilish jarayonini soddalashtiradi. Shuningdek, TRIPS shartnomasi barcha aʼzo davlatlar rioya qilishi kerak boʻlgan savdo belgilarini himoya qilish va huquqni taʼminlashning minimal standartlarini belgilaydi.

## Atamalar

### Savdo belgisi belgilari
Savdo belgisi quyidagi belgilar bilan ifodalanishi mumkin:
* **™**: Roʻyxatdan oʻtmagan tovarlarga oid savdo belgilarini koʻrsatishda ishlatiladi.
* **℠**: Roʻyxatdan oʻtmagan xizmatlarga oid savdo belgilarini koʻrsatishda ishlatiladi.
* **®**: Faqat rasmiy ravishda roʻyxatdan oʻtgan savdo belgilariga ajratilgan.

™ va ℠ belgilaridan roʻyxatdan oʻtmagan belgilarga nisbatan foydalaniladi (™ – tovarlar uchun, ℠ – xizmatlar uchun). ® belgisi esa tegishli milliy idorada rasmiy roʻyxatdan oʻtkazilgan savdo belgisini bildiradi. Roʻyxatdan oʻtmagan savdo belgisiga ® belgisini qoʻllash notoʻgʻri hisoblanadi. Bu fuqarolik yoki hatto jinoiy javobgarlikka olib kelishi ehtimoli bor.

### Brend bilan savdo belgisining farqi
Brend – bu isteʼmolchilarning mahsulot yoki xizmatni qanday qabul qilishini aks ettiruvchi marketing tushunchasi. U ancha keng maʼnoga ega boʻlib, kompaniya yoki mahsulot bilan bogʻliq boʻlgan vizual, hissiy, ratsional va madaniy obrazni oʻz ichiga oladi.

Savdo belgisi esa, aksincha, brendni huquqiy himoya qiladi va uning oʻziga xosligi hamda ajratuvchi elementlari ustidan huquqlarni kafolatlaydi.

## Asosiy tushunchalar

### Davlat siyosati

Savdo belgisi huquqi davlat siyosatining asosiy maqsadi isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish vazifasini bajarishga qaratilgan. U mahsulot yoki xizmatning manbai yoki sifatiga oid notoʻgʻri tushunchaga yoʻl qoʻymaslik uchun xizmat qiladi. Mahsulot va xizmatlarning tijoriy manbasini aniqlash orqali savdo belgisi isteʼmolchilarning sifat va boshqa xususiyatlarga oid kutuvlariga javob beradigan mahsulot va xizmatlarni topishni yengillashtiradi.

Savdo belgilarining yana bir vazifasi – ishlab chiqaruvchilar, xizmat koʻrsatuvchilar va yetkazib beruvchilarni doimiy ravishda sifatni taʼminlashga undash. Chunki bu ularning biznesdagi obroʻsini saqlab qolishga xizmat qiladi. Agar savdo belgisi egasi litsenziat tomonidan ishlab chiqarilayotgan yoki taqdim etilayotgan mahsulot va xizmatlar ustidan sifat nazorati va yetarli rahbarlikni taʼminlamasa, bu holat „naked licensing“ (yalangʻoch litsenziya) deb ataladi va oxir-oqibat egasining savdo belgisi huquqlariga zarar yetkazadi.

## Huquqlarni himoya qilish
Savdo belgisi egasi uning oʻziga xosligini saqlab qolish, savdo belgisi huquqbuzarligining oldini olish va obroʻsizlanishdan qochish uchun oʻz huquqlarini himoya qilishi kerak. Roʻyxatdan oʻtkazilgandan keyingi huquqni taʼminlash odatda quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

# Chegara choralari: roʻyxatdan oʻtgan savdo belgilarini bojxona idoralarida roʻyxatdan oʻtkazish (masalan, AQSh CBP e-Recordation yoki Yevropa Ittifoqining Application For Action tizimi) qalbaki mahsulotlarning importini toʻxtatishga yordam beradi.
# Monitoring: yangi savdo belgisi arizalarini kuzatib borish va potensial huquqbuzar belgilarni aniqlash.
# Eʼtiroz jarayoni: koʻrib chiqish davrida qarama-qarshi belgilarning roʻyxatdan oʻtishiga yoʻl qoʻymaslik.
# Bekor qilish jarayoni: uchinchi tomon tomonidan roʻyxatdan oʻtgan, lekin mavjud belgini buzuvchi yoki obroʻsizlantiruvchi savdo belgilarini bekor qilish.
# Toʻxtatish va qaytarib olish xatlari: huquqbuzarlardan ruxsatsiz foydalanishni darhol toʻxtatishni talab qilish.
# Sud jarayonlari: huquqbuzarlik yoki obroʻsizlantirganlik uchun sudga murojaat qilish, bu orqali taqiq va tovon undirish.

### Savdo belgisidan noqonuniy foydalanish
Savdo belgisi huquqbuzarligi – bu raqib tomonidan qonun bilan himoya qilingan hududda xuddi oʻsha yoki oʻxshash mahsulotlar uchun aynan bir xil yoki isteʼmolchida chalgʻitish ehtimolini tugʻdiradigan darajada oʻxshash tovar belgisidan foydalanilganda sodir boʻladi. Bu tushuncha koʻplab yurisdiksiyalarda – jumladan, AQSh, Yevropa Ittifoqi va boshqa mamlakatlarda tan olingan, biroq aniq huquqiy mezonlar turlicha boʻlishi mumkin. Odatda sudda savdo belgisi huquqbuzarligini isbotlash uchun daʼvogar quyidagilarni koʻrsatishi kerak:

* Amaldagi haqiqiy savdo belgisiga egalik.
* Huquqlarda ustuvorlik (daʼvogarning belgisi roʻyxatdan oʻtkazilish yoki foydalanish boʻyicha javobgarnikidan „kattaroq“ huquqqa ega).
* Chalgʻitish ehtimoli – belgilar oʻxshashligi tufayli isteʼmolchilar mahsulot yoki xizmatning manbasi yoki homiyligi borasida adashishi ehtimoli.

## Manbalar

## Havolalar

* WIPO
** WIPO Global Brand Database
** Trademark info on WIPO website
** Madrid Yearly Review 2024
* Trade Marks: The information brochure on trademark protection by the German Patent and Trade Mark Office (GPTO)
*   "Quick Facts" by the Intellectual Property Office (United Kingdom)
* USPTO Trademark Search system
* Trademark Fact Sheets by the International Trademark Association