Xitoy madaniyati

**Xitoy madaniyati** – dunyodagi eng qadimiy va o‘ziga xos madaniyatlardan biridir. Xitoy madaniyati keyinchalik Mo‘g‘uliston, Tibet, Hindxitoy, Koreya va Yaponiyaning keng hududlarida yashab òtgan ko‘plab qo‘shni xalqlar madaniyatining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Xitoy dunyodagi eng qadimgi sivilizatsiyalarning vatani va 5 ming yil davomida aholining jismoniy turi o‘zgarmagan hisoblanadi. Xitoy 5 ming yillik tarixga ega. Mintaqaviy tafovutlar xilma-xillik tuyg‘usini yaratsa-da, umumiy til va diniy va axloqiy qarashlar Xitoy madaniyatini birlashtiradi, uning doirasida konfutsiylik va daosizm kabi global ahamiyatga ega hodisalar yaratilgan.

###### Arxitektura
Xitoyning an’anaviy arxitekturasi bir qator o‘ziga xos xususiyatlarga ega, uning me’moriy bezaklari esa butun dunyo bo‘ylab Xitoy binolarining tan olinishiga hissa qo‘shadi. Xitoy sivilizatsiyasining besh ming yillik tarixi davomida ko‘plab me’moriy inshootlar saqlanib qolgan, ularning aksariyati haqli ravishda jahon miqyosidagi durdona asarlar hisoblanadi. Ularning xilma-xilligi va o‘ziga xosligi antik davr an’analarini va Xitoy me’morchiligining eng yaxshi yutuqlarini o‘zida mujassam etgan.

Xitoy falsafasi

### Daosizm
Daosizmning asoschisi Lao Tszu ( кит. lān zi ). Uning haqiqiy ismi Li Er (Li Boyan, Lao Dan). Afsonaga ko'ra, u miloddan avvalgi 604 yilda tug'ilgan.

Dasoizmning asosiy tushunchasi - Dao, Xitoy. "yo‘l" yoki "teskari". Dao tabiatning hamma joyda mavjud bo‘lgan ko‘rinmas insoniyat bosib o‘tadigan yo‘l, yuzsiz, sifatsiz substansiyadir. Dao abadiy va nomsiz, bo‘sh va bitmas-tuganmas. Undan hamma narsa chiqqan va hamma narsa unga qaytadi. Harakatsizlik harakatsizlikni keltirib chiqaradi, shuning uchun inson faoliyatini minimallashtirish kerak. Vu-vey tamoyilining harakat qilmaslik prinsipi quyidagicha :"tafakkur passivligi" paydo bo‘ladi va inson dunyoni o‘rganadi, lekin o‘zgarmaydi faqatgina kerakli narsani qiladi.

Daosizmda ikkita qarama-qarshi tamoyil o'zaro ta'sir qiladi - yin va yang, ular bir-biriga oqib tushadi va bir-birisiz mavjud bo'la olmaydi. Yin bu salbiy, passiv, ayollik; yang esa ijobiy, faol, erkak.

II asrda. Daosizm tashkiliy jihatdan shakllanadi. Bu yarim afsonaviy Chjan Ling tomonidan asos solingan "Samoviy yo‘lboshchilar yo‘li" maktabi tomonidan boshlangan. 5-asr boshlarida marosim va dogma shakllanadi va daosizm davlat diniga aylanadi, xudolar panteoni paydo bo‘ladi. Ma’buda Sivanmu (barcha odamlarning avlodi) ta’limoti, so‘ngra daosizm ko‘plab sekta va yo‘nalishlarga bo‘linadi. Dao ta’limotiga asoslanib, daosizm eng yaxshi davlat boshqaruvining o‘ziga xos konsepsiyasini - harakat qilmaslikni taklif qildi: agar hukmdor harakatsiz bo‘lsa,Dao tufayli narsalar o‘z-o‘zidan yaxshilanadi deb hisoblashgan. 

###### Buddizm
Buddizm Xitoyga miloddan avvalgi davrlarda kirib kela boshladi. Miloddan avvalgi 3-asrda buddist voizlarining paydo bo'lishi haqida afsonalar mavjud edi, lekin ularni ishonchli deb hisoblash mumkin emas edi.

Buddizmning birinchi tarqatuvchilari Oʻrta Osiyo davlatlaridan Buyuk Ipak yoʻli boʻylab Xitoyga kelgan savdogarlari edi. 2-3-asrlarga qadar Xitoyda dastlab Oʻrta Osiyodan, keyinroq Hindistondan kelgan missioner rohiblar paydo boʻlgandi.

2-asrning oʻrtalarida imperator saroyi buddizm bilan tanisha boshladi, buni 165-yilda imperator Xuan Di tomonidan amalga oshirilgan Laozi (daosizm asoschisi) va Buddaga qurbonliklar keltirishni koʻrsatdi. Afsonada 1- buddist sutralari olib kelingan. Oq otda Sharqiy imperiya poytaxti Luoyangga Xan, imperator Min-di davrida (58-76); Bu yerda keyinchalik Xitoyda birinchi Buddist monastiri - Bayma-si (Oq ot ibodatxonasi) edi.

1-asrda buddistlarning faoliyati Sharqiy Xan imperiyasining yana bir shahri - Pengchengda qayd etilgan edi. 2-asr boshlarida "42 ta maqoladan iborat sutra" tuzildi. Buddizm asoslarini xitoy tilida taqdim etishning birinchi urinishlari edi.

## Manbalar