Makbet

### Kirish
„Makbet“ asari oʻzbek tiliga ilk bor muhtaram olim Jamol Kamol tomonidan tarjima qilingani uchun alohida oʻrin tutadi. Ushbu tarjima Shekspirning durdona asarini spektaklning umumbashariy mavzularini oʻz diyorimizning boy madaniy merosi bilan bogʻlab, yangi ob’ektiv orqali oʻrganish imkonini beradi. Shekspir pyesasining oʻzbek tiliga maʼlum boʻlgan birinchi tarjimasi „Makbet“ Jamol Kamolga tegishli. Bu Shekspir asarlarini kengroq oʻzbek auditoriyasiga yetkazish jarayonini boshlab berdi. Oʻquv yurtlarida, xususan, ingliz adabiyotini oʻrganishda Shekspir asarlari joriy etila boshlandi.

### Nashr tarixi (1623)
Makbet birinchi marta 1606 yilda Londonda sahnalashtirilgan boʻlishi mumkin, ehtimol Globe teatrida. Ushbu sana pyesaning uslubi va matndagi tarixiy manbalarga asoslanib taxmin qilingan. Pyesa Shoh I Yakob uchun yozilgan deb hisoblanadi, chunki unda shohning sehrgarlikka qiziqishi va uning Skott shohi Banquodan kelib chiqishi bilan bogʻliq mavzular hamda tasvirlar mavjud. Makbet birinchi marta 1623 yilda Shekspirning boshqa aktyorlari Jon Heminges va Genri Kondel tomonidan nashr etilgan Birinchi Folio toʻplamida chop etilgan. Bu nashrdan yetti yil oʻtgach amalga oshirildi. U Foliodagi 36 ta pyesadan biri edi. Pyesa XVII va XVIII asrlarda bir necha marotaba qayta chop etildi, garchi matn har xil nashrlarda biroz farqlansa ham koʻp hollarda tahrirchilar tomonidan qoʻshimchalar yoki oʻzgarishlar kiritilgan. XIX asrda Shekspirga oid tanqidiy ilm-fanning rivojlanishi kuzatilib, Birinchi Folio asosida yanada standartlashtirilgan matn yaratildi. Redaktorlar Aleksandr Pop, Samuel Jonson kabi shaxslar va keyinchalik Genri Irvin kabi olimlar „aniq“ matnni ishlab chiqishga harakat qildilar. XX asrda ilm-fan matnni yanada takomillashtirish davom etdi, turli nashrlar va qoʻlyozmalarni oʻrganib chiqdi hamda tarixiy dalillarga asoslangan eng aniq versiyani shakllantirdi. Makbet bugungi kunda mashhur pyesa boʻlib qolmoqda; u doimo qayta chop etilmoqda, moslashtirilmoqda va dunyo boʻylab sahnalashtirilmoqda. Olimlar va teatr amaliyotchilari pyesaning nozikliklari, mavzulari va talqinlari ustida bahs-munozara olib borishda davom etadilar, munozaralar uni doimiy ravishda qiziqarli va dolzarb adabiyot asariga aylantiradi. Makbetning nashr tarixi uning davomiy mashhurligini aks ettiradi hamda olimlar, aktyorlar va auditoriya tomonidan uning murakkabligini chuqurroq oʻrganishni davom ettirishini koʻrsatadi.

### Syujet

#### 1 – Parda:

# sahna: Uch jodugar Makbet bilan uchrashishni rejalashtirmoqda.
# sahna: Shotlandiya qiroli Dunkan oʻzining zodagonlari Makbet va Banquoning jangdagi muvafdi.
# sahna: Uch jodugar Makbetni „Glamis tani“ (u kabi), „Kaudor tani“ va „keyin shoh“ deb salomlashadi. Keyin ular Banquoga shohlar otasi boʻlishini vaʼda qiladilar va ular gʻoyib boʻlishadi. Deyarli ketishi bilanoq, Ross va Angus qirol Makbetga „Kaudorlik Tane“ deb nom bergani haqida xabar bilan kelishadi. Makbet, jodugarlar uni chaqirganidek, Dunkanni „oxirgi qirol“ boʻlish uchun oʻldirishni oʻylaydi.
# sahna: Dunkan Kaudorning sobiq oʻldirilishini talab qiladi va kafolat oladi. Makbet, Banquo, Ross va Angus Dunkanga qoʻshilganda, u Makbet va Banquoga minnatdorchilik bildiradi. Keyin u oʻgʻli Malkolmni qirol sifatida oʻtkazish niyatini va Invernessda Makbetga tashrif buyurish rejasini eʼlon qiladi. Makbet qirollik tashrifiga tayyorgarlik koʻrish uchun uning oldidan yoʻlga chiqadi. Endi Malkolm Dunkanning vorisi etib tayinlanganidan soʻng, Makbet faqat Dunkanni oʻldirish orqali shoh boʻlishi mumkinligiga amin.
# sahna: Ledi Makbet erining jodugarlar bilan uchrashgani haqidagi xatini oʻqiydi. U Makbetda Dunkanni oʻldirish va jodugarlarning ikkinchi bashoratini bajarish uchun kerak boʻlgan shafqatsizlik yoʻqligidan qoʻrqadi. U Dunkan tashrif buyurganini bilgach, uni shafqatsizlik bilan toʻldirish uchun gʻayritabiiy agentlarni chaqiradi. Makbet keladi va Ledi Makbet unga Dunkanning tashrifi va uning qotilligiga tayyorgarlik koʻrishni oʻz zimmasiga olishini aytadi.
# sahna: Dunkan va uning xizmatchilari Invernessga yetib kelishadi. Ledi Makbet ularni kutib oladi.
# sahna: Makbet Dunkanni oʻldirish dahshatli narsa ekani sabablari haqida oʻylaydi. Ledi Makbet qoʻrquvini masxara qiladi va Dunkanning oʻldirilishi rejasini taklif qiladi, Makbet buni qabul qiladi.

#### 2 – Parda:

# sahna: Dunkan bilan Invernessga hamroh boʻlgan Banquo bezovta boʻladi, chunki u ham faqat tushida boʻlsa-da, jodugarlarning bashoratlariga vasvasaga tushadi. Makbet ularni unutgandek koʻrsatadi. Banquo tomonidan yolgʻiz qolgan Makbet uni Dunkanning xonasiga olib borgan qonli xanjarni koʻradi. Dunkanning oʻlimiga tayyorgarlik tugaganligini bildirish uchun xonim Makbet tomonidan chalingan qoʻngʻiroqni eshitib, Makbet qirolni oʻldirish uchun chiqib ketadi.
# sahna: Makbet xonim Makbetning Dunkanni oʻldirib qaytishini intiqlik bilan kutmoqda. Makbet ichkariga kirgach, qilgan ishidan dahshatga tushadi. U Dunkanga ishlatgan xanjarlarini Ledi Makbet rejalashtirganidek Dunkanning xizmatkorlari bilan xonada qoldirish oʻrniga oʻzi bilan olib keldi. U xanjarlarni qaytarishga qodir emasligini bilsa, Ledi Makbet shunday qiladi. U qaytib kelib, Makbetning dahshatdan hali ham falaj ekanligini koʻradi va uni xalatini kiyib, qoʻlidagi qonni yuvishga undaydi.
# sahna: Darvozaning taqillatilishiga javoban mast hammol jahannam darvozasidagi shayton darvozabon rolini oʻynaydi. U Dunkanni uygʻotish uchun kelgan Makduff va Lennoksni tan oladi. Makbet paydo boʻlib, ularni kutib oladi. Makduff Dunkanni uygʻotish uchun chiqib ketadi, soʻngra Dunkanning oʻldirilishini eʼlon qilish uchun qaytib keladi. Makbet va Lennoks oʻzlari koʻrish uchun borishadi.
# sahna: Chol va Ross yaqinda sodir boʻlgan gʻayritabiiy hodisalar haqida almashishdi. Makduff ularga qoʻshilib, Malkolm va Donalbeyn endi Dunkanni oʻldirgan xizmatkorlarga pora berganlikda ayblanayotgani haqida xabar beradi. Makduff, shuningdek, Makbet qirol etib saylanganini eʼlon qiladi. Ross Skon va Makbetning toj kiyish uchun joʻnab ketadi, lekin Makduff oʻzining Fayfdagi qasrida qolishga qaror qiladi.

#### 3 – Parda:

# sahna: Banquo Makbet Dunkanni qirol boʻlish uchun oʻldirgan deb gumon qiladi. Makbet oʻsha oqshom Banquoni ziyofatga taklif qiladi. Banquo oʻz vaqtida qaytishga vaʼda beradi. Makbet, Banquoning farzandlari emas, balki Shotlandiyaning boʻlajak qirollari boʻlishidan qoʻrqib, Banquoning qotillikni uyushtirish uchun qorongʻi tushganda qaytishi bilan berilgan imkoniyatdan foydalanadi. Jinoyatni amalga oshirish uchun Makbet Banquoni dushman deb bilishga koʻndirgan ikki kishini ishga oladi.
# sahna: Ledi Makbet ham, Makbet ham oʻz baxtsizligini bildirmoqda. Makbet ayniqsa Banquodan qoʻrqish haqida gapiradi. U oʻsha kechada sodir boʻladigan dahshatli ishni nazarda tutadi, lekin Ledi Makbetga Banquoning oʻldirilishi rejasini oshkor qilmaydi.
# sahna: Makbet allaqachon Banquo va Fleanceni oʻldirish uchun yuborgan ikkalasiga uchinchi odam qoʻshiladi. Uchta qotil Banquoni oʻldirishga muvaffaq boʻlishadi. Fleans qochib ketadi.
# sahna: Makbetning ziyofati boshlanganda, Banquoning qotillaridan biri Makbetga Banquoning oʻlimi va Fleansning qochishi haqida aytib berish uchun eshik oldida paydo boʻladi. Stolga qaytib, Makbet, Makbetdan boshqa hammaga koʻrinmaydigan Banquo arvohiga duch keladi. Ledi Makbet arvohning birinchi paydo boʻlishida Makbetning dahshat ifodalarini bir lahzalik mos deb eʼtibordan chetda qoldirishga qodir boʻlsa-da, sharpaning qayta paydo boʻlishi va unga javoban Makbetning hayqiriqlari Ledi Makbetni barcha mehmonlarni joʻnatib yuborishga majbur qiladi. Ledi Makbet bilan yolgʻiz qolgan Makbet jodugarlar bilan yana uchrashishga qaror qiladi. U keyingi zoʻravonlik bilan belgilangan kelajakni bashorat qiladi.
# sahna: Bu sahnadagi jodugarlarning taqdimoti oʻyinning qolgan qismidagi taqdimotidan farq qiladi. Aksariyat muharrirlar va olimlar bu sahnani ham, 4.1-dagi parchalarni ham Shekspir yozmagan deb hisoblashadi.
# sahna: Lennoks va ismi oshkor etilmagan lord Shotlandiyada siyosatni muhokama qilishmoqda. Lennoks Makbetning soʻnggi zoʻravonlik oʻlimlari haqidagi „rasmiy“ versiyalarini kinoya bilan izohlaydi. Ismsiz lord Makduffning Makbetni agʻdarishda yordam soʻrash uchun Angliyaga parvozi haqidagi xabar bilan javob beradi.

#### 4 – Parda:

# sahna: Makbet oʻz shohligini qanday qilib xavfsiz qilish kerakligini bilish uchun jodugarlarga yaqinlashadi. Bunga javoban ular unga uchta koʻrinishni chaqiradilar: qurollangan bosh, qonli bola va nihoyat, toj kiygan, qoʻlida daraxt bilan. Ushbu tasavvurlar Makbetga Makduffdan ehtiyot boʻlishni buyuradi, lekin uni ayoldan tugʻilgan hech qanday erkak unga zarar etkaza olmasligiga va Birnam Vud Dunsinanga koʻchib oʻtmaguncha uni agʻdarib tashlamasligiga ishontiradi. Makbet juda xotirjam boʻladi, lekin jodugarlar unga Banquo qiyofasida shohlar qatorini koʻrsatishganda, uning kelajakka boʻlgan ishonchi larzaga keladi. Jodugarlar gʻoyib boʻlgach, Makbet Makduffning Angliyaga qochib ketganini bilib, darhol Makduffning oilasini oʻldirishga qaror qiladi.
# sahna: Ross Ledi Makduffga tashrif buyuradi va uning Makduffning Angliyaga parvozini oqlashga harakat qiladi, bu parvoz uning oilasini himoyasiz qoldiradi. Ross ketganidan soʻng, Ledi Makduffni qochish haqida ogohlantirish uchun xabarchi keladi. U buni amalga oshirishdan oldin, Makbetning odamlari unga va oʻgʻliga hujum qilishadi.
# sahna: Makduff Malkomni ingliz sudida topadi va uni darhol Makbetga hujum qilishga undaydi. Malkolm Makduffni Shotlandiyada Malkomni yoʻq qilishga jalb qilish uchun yuborilgan Makbetning agenti deb gumon qilmoqda. Malkolm Makduffni sinovdan oʻtkazgandan soʻng va uni samimiy topgach, Malkolm Angliya qiroli Edvard Shotlandiyaga bostirib kirish uchun qoʻmondon (Sivard) va oʻn ming askar bilan taʼminlaganligini ochib beradi. Keyin Ross Makduffning butun oilasi qirgʻin qilingani haqidagi xabar bilan keladi. Dastlab qaygʻuga botgan Makduff Malkolmning maslahatiga amal qiladi va qaygʻusini Makbetdan oʻch olish istagiga aylantiradi.

#### 5 – Parda:

# sahna: Ledi Makbetni kutib turgan muloyim ayol uning uyqusida yurganini koʻrib, shifokordan maslahat soʻradi. Ular birgalikda Makbet xonimning qoʻllarini qayta-qayta yuvish imo-ishoralarini koʻrishadi, chunki u Makbet bilan birga boshdan kechirgan va boshdan kechirgan dahshatlarni eslaydi. Shifokor unga tibbiy yordamdan koʻra ruhiy yordam kerak degan xulosaga keladi.
# sahna: Makbetga qarshi isyon koʻtargan Shotlandiya qoʻshinlari Malkolm va uning ingliz armiyasiga qoʻshilish uchun Birnam Vud tomon yurishadi.
# sahna: Makbetga unga qarshi toʻplangan Shotlandiya va ingliz qoʻshinlari haqida xabarlar keltiriladi. U tasavvurlarning oʻzi uchun xavfsizlik vaʼdasida ishonch izlaydi. Ammo u Ledi Makbetning ahvolidan xavotirda va shifokorning uni davolay olmasligiga sabrsiz.
# sahna: isyonchi Shotlandiya kuchlari Birnam Vuddagi Malkolm armiyasiga qoʻshilishdi. Malkolm har bir askarga Makbetdan raqamlarini yashirish uchun daraxtdan bir novdani kesib, olib yurishni buyuradi.
# sahna: Makbet Malkolm kuchlarining har qanday qamaliga dosh bera olishiga ishonchi komil. Keyin unga Makbet xonimning oʻlimi va Birnam Vudning Dunsinane qal’asi tomon harakatlanishi haqida aytib berishadi, u yerda u kutmoqda. U qal’ani tark etishga va dalada Malkolm bilan jang qilishga ahd qiladi.
# sahna: Malkolm oʻz qoʻshinlari bilan Dunsinan qal’asi oldiga keladi.
# sahna: Jang maydonida Makbet ingliz qoʻmondoni oʻgʻli Sivardni oʻldiradi. Makbet chiqib ketgandan soʻng, Makduff uni qidirib keladi. Dunsinane qal’asi allaqachon Malkolmga taslim qilingan, uning kuchlari Makbet armiyasidan qochqinlar tomonidan mustahkamlangan.
# sahna: Makduff Makbetni topadi, u u bilan jang qilishni istamaydi, chunki Makbet allaqachon Makduffning butun oilasini oʻldirgan va agar ular jang qilsa, Makduffni ham oʻldirishiga amin. Makduff oʻzining onasining qornidan muddatidan oldin yirtilgan ayoldan tugʻilgan erkak emasligini eʼlon qilganda, Makbet jang qilishdan qoʻrqadi. U Makduff bilan faqat Makduff uni qoʻlga olish va ommaviy tomosha sifatida namoyish qilish bilan tahdid qilganda jang qiladi. Makduff Makbetni oʻldiradi, boshini kesib, Malkomga olib keladi. Makbetning oʻlimi bilan Malkolm endi qirol boʻlib, oʻzining sodiq tarafdorlariga yangi unvonlar beradi.

### Qahramonlar

#### Bosh qahramonlar:

* Makbet: Glamis va Kavdorning timsoli, keyinchalik Shotlandiya shohi. U jasur jangchi, lekin ambitsiyaga berilib ketgan boʻlib, bu esa uni dahshatli ishlarni qilishga majbur qiladi.
* Makbet xonim: Makbetning rafiqasi boʻlgan kuchli va ambitsiyali ayol. U eriga Qirol Dunkanni oʻldirishga undaydi va shoh boʻlishini xohlaydi. Aybdorlikdan azob chekadi va oxir-oqibat jinni boʻladi.
* Qirol Dunkan: Shotlandiyaning shohi boʻlgan mehribon rahbar. U Makbet tomonidan oʻldirilgan.
* Makduf: Shotlandiyalik aristokrat boʻlib, Dunkanga sadoqatli. U oilasining Makbet qoʻlida halok boʻlishidan juda xafa boʻladi va qasos olishga qasam ichadi.
* Malkolm: Qirol Dunkanning katta oʻgʻli; otasi vafot etgandan keyin Shotlandiyadan qochib ketgan. U oxir-oqibat Makduf bilan birgalikda taxtni qaytarish uchun qaytmoqda.
* Banquo: Jasur va sharafli general boʻlib, u Makbetning yaqin doʻsti hisoblanadi. U ham sehrgarlarning bashoratining obyekti hisoblanib, bu esa Makbetning hasadiga sabab boʻladi va Banquoning oʻldirilishiga olib keladi.
* Uchta Sehrgarlar: Voqealarni boshqarish va Makbetning taqdirini taʼsirlantirishda muhim rol oʻynaydigan sirli va kuchli shaxslar. Ular koʻpincha qorongʻu kuchlar va vasvasaning ramzi sifatida qaraladi.

#### Yordamchi qahramonlar:

* Donalbain: Qirol Dunkanning eng kichik oʻgʻli, otasining oʻlimidan soʻng Shotlandiyadan qochib ketadi.
* Ros: Makbetga yangiliklar va maʼlumotlarni keltiradigan bir nobel.
* Lennoks: Makbetning harakatlariga shubha bilan qaraydigan yana bir shotland nobeli.
* Flians: Banquoning oʻgʻli, Makbetning uni oʻldirishga urinishi vaqtida qochishga muvaffaq boʻladi.
* Sivard: Malkolmga va Makduffga Makbetga qarshi kurashishda yordam beradigan ingliz kuchlari lideri.
* Macduff xonim: Makduffning rafiqasi, Makbet kuchlari tomonidan oʻldiriladi.
* Qotillar: Banquo va uning oʻgʻli Fliansni oʻldirish uchun Makbet tomonidan ishga yollangan bir guruh odamlar.

#### Boshqa Qahramonlar:

* Porter: Makbetning qal’asining mast darvozaboni, pyesada qorongʻu bir paytda kulgili xotira taqdim etadi.
* Hekate: Sehrgarlik xudosi, 3-Sahna 5-sahnasida sehrgarlarni rejalari bilan uni jalb qilmaganliklari uchun tanbeh beradi.

### Mavzular

* Ambitsiya va uning oqibatlari:

Pyesaning asosiy harakatlantiruvchi kuchi – Makbetning Shotlandiya qiroliga aylanish istagi. U dastlab jasur va sodiq jangchi, lekin sehrgarlarning bashorati va rafiqasining ragʻbatlantiruvi uni qorongʻu yoʻlga olib boradi, bu esa uni qirollikni qoʻlga kiritish va boshqa dahshatli jinoyatlar qilishga olib keladi. Uning ambitsiyasi oxir-oqibat uni yoʻq qiladi, qulashiga va oʻlishiga sabab boʻladi. Pyesa nazoratsiz ambitsiyaning halokatli tabiatini va buning uchun toʻlanishi mumkin boʻlgan yuqori narxni koʻrsatadi.

* Kuch-qudrat va korruptsiya tabiati:

Makbetning taxtga chiqish yoʻli quvvatning korruptsiyalovchi taʼsirini taʼkidlaydi. U maqsadiga erishgach, tobora shubhalanuvchi, paronoyak va tiran boʻlib qoladi. U quvvatini saqlash ehtiyoji bilan harakat qiladi, hatto bu yana jinoyatlar sodir etishni talab qilsa ham. Pyesa mutlaq quvvatning xavflari haqida ogohlantiradi va uning qanday osongina suiisteʼmol qilinishini koʻrsatadi.

* Aybdorlik va uning azoblari:

Makbet va Makbet xonim ikkalasi ham harakatlaridan kelib chiqadigan aybdorlik bilan qiynalmoqdalar. Ularning aybdorligi gallyutsinatsiyalar, uyqusizlik va psixologik azob kabi namoyon boʻladi. Pyesa yomon ishlar qilishning psixologik va emotsional oqibatlarini tadqiq etadi, aybdorlikning kuchli tabiati haqida maʼlumot beradi.

* Taqdir vs Erkinlik:

Pyesa inson hayotida taqdir rolini qanday ekanligini hamda shaxslarning qadriyatlarini boshqarish darajasini koʻtarishga savollar tugʻdiradi. Sehrgarlarning bashoratlari makbetni qirollikka olib boradigan yoʻlni belgilab qoʻygan kabi koʻrinsa-da, u shuningdek taqdirini shakllantirishda tanlovlar qiladi. Pyesa insonlarning maʼlum darajada erkin iradaga ega ekanligini taklif qiladi, lekin ular tashqi kuchlardan tasirlanishi mumkinligi sababli bu ikki narsani toʻliq ajratish qiyin.

* Gʻayritabiiylik:

Piyesada jodugarlar inson hayotini taʼsir qilishi mumkin boʻlgan gʻayritabiiy kuchlarni ifodalovchi kuchli va noaniq obraz sifatida tasvirlangan. Ularning bashoratlari va noaniq bayonotlari qoʻrquv va noaniqlik muhitini yaratadi. Asarda taqdirning va nomaʼlumning inson taqdirida tutgan oʻrni oʻrganiladi.

* Dahshatlilik va zoʻravonlik:

Makbet zoʻravonlikka toʻla, ham jismoniy, ham ruhiy. Asar Dankanning dahshatli oʻldirilishi, qonli jang sahnalari va Makbet va Ledi Makbetning aqldan ozish bilan belgilangan. Asarda zoʻravonlikdan foydalanish Makbetning yaratgan zulmatli va tartibsiz dunyoning aksidir.

* Tartib va notartiblik:

Asar Dankanning hukmronligi bilan ifodalangan tartib va barqarorlik hissi bilan boshlanadi. Biroq Makbetning harakatlari bu tartibni buzadi va notartiblik, zoʻravonlik va beqarorlikka olib keladi. Asar oxir-oqibatda tartibni tiklaydi, lekin Makbet hukmronligining oʻtgan taʼsiri uning xatti-harakatlarining oqibatlarida yaqqol koʻrinadi.

### Makbet asarining oʻzbek tiliga tarjimasi
Mashhur oʻzbek shoiri Jamol Kamol U. Shekspir asarlari bilan yaqindan tanishtirishi uchun katta saʼy-harakatlar qildi. U 1980-yillarning birinchi yarmida Shekspirning „Qishki ertak“, „Qirol Genrix IV“, „Makbet“, „Koriolan“ va „Venetsiyalik savdogar“ kabi beshta mashhur asarini tarjima qildi va nashrga tayyorladi. Bu tarjimalar oʻzbek adabiyotini jahon adabiyoti bilan uygʻunlashtirdi va oʻquvchilar uchun yangi sahifalar ochdi. Bu jihatdan Jamol Kamol tarjimalari muhim ahamiyatga ega.

#### Tarjimaning qiyinchiliklari:
Shekspirning boy va murakkab tilini oʻzbek tiliga tarjima qilish jiddiy qiyinchiliklar tugʻdirdi. Tarjimon Shekspirning asl tilidagi sheʼriyat, ritm va dramatik taʼsirni aks ettiruvchi ekvivalent ifodalar topishi kerak boʻlgan. Masalan, mashhur „Chiq, chiq, qisqa sham!“ satrini tarjima qilishda „chiq“, „qisqa“ va „sham“ soʻzlarining hissiy ogʻirligini va tasvirlarini saqlab qolish uchun ularning oʻzbekcha ekvivalentlari haqida ehtiyotkorlik bilan oʻylash talab qilinadi. Shijoat, aybdorlik va gʻayritabiiy kabi mavzularni tarjima qilish oʻzbek madaniy tushunchasiga sezgirlikni talab qildi. Tarjimon obrazlarni yoki metaforalarni oʻzbek tomoshabinlari uchun tushunarli boʻlishi uchun moslashtirishga muhtoj boʻlgan. Masalan, jodugarlarning bashoratlarini oʻzbek madaniy anʼanalariga yaqin boʻlgan tarzda qayta talqin qilish kerak boʻlgan boʻlishi mumkin. Oʻrta asr Shotlandiyada boʻlib oʻtgan pyesani zamonaviy oʻzbek tomoshabinlariga tarjima qilish kontekstga moslashtirishni talab qiladi. Tarjimon oʻzbek tomoshabinlari bilan yaxshiroq bogʻlanish uchun liboslar, dialoglar yoki sahna koʻrinishlarida moslashtirishlar kiritishga muhtoj boʻlgan boʻlishi mumkin. Masalan, pyesaning voqealari oʻzbek madaniyati bilan bogʻliq tarixiy davrga koʻchirilgan boʻlishi mumkin.

#### Oʻzbek madaniyatiga moslashtirish:
Jamol Kamol pyesani oʻzbek madaniyatiga moslashtirish uchun quyidagi kabi ijodiy tanlovlarni amalga oshirgan boʻlishi mumkin:

* Oʻzbekcha maqollar va atamalarni ishlatish: Dialogga oʻziga xos oʻzbekcha taʼm berish.
* Sahnalashtirishni moslashtirish: Tomoshabinlarga yanada yaqin boʻlishi uchun pyesaning oʻrnatish joyiga oʻzbek tarixi yoki mifologiyasining elementlarini kiritish.
* Oʻzbekcha musiqiy elementlarni kiritish: Hissiy taʼsirni kuchaytirish va oʻziga xos teatr tajribasi yaratish.

### Tarjimaning mohiyati

#### Tarjimaning qabul qilinishi:
Makbetning birinchi oʻzbekcha tarjimasi hayajon va qiziqish tuygʻulari bilan kutib olingan. Olimlar va tanqidchilar tarjimonning Shekspirning asarini yangi til va madaniyatga moslashtirish qiyinchiliklarini qanday hal qilganini tahlil qilishga qiziqishgan. Keng jamoatchilik ushbu taniqli asarni oʻzbek tilida eshitishga qiziqish bildirdi.

#### Tarjimaga oid sharhlar va jamoatchilik munosabati:
Tarjimaga nisbatan turli xil sharhlar va jamoatchilik munosabati bildirilgan. Baʼzilar Jamol Kamolning Shekspir mohiyatini oʻzbek tiliga oʻtkazish qobiliyatini maqtagan boʻlsa, boshqalar esa uning tanlovlarini tanqid qildi va tarjimaning asl ruhini toʻliq aks ettirishiga shubha bilan qarashdi.

#### Oʻzbek teatrga taʼsiri:
Tarjima oʻzbek teatriga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Bu oʻzbek tomoshabinlariga yangi adabiy anʼanani tanishtirgan va klassik asarlarni tarjima qilishning qadr-qimmati haqida munozaralarni qoʻzgʻatgan asar sifatida baholandi. Tarjima Oʻzbekistonda Shekspir asarlarining koʻproq sahnalashtirilishiga ilhom berdi.

#### Tarjimaning taʼsiri:
"Makbet"ning oʻzbek tiliga tarjimasi Oʻzbekistonda, ayniqsa ingliz tilida yaxshi soʻzlay olmaydigan keng auditoriya uchun Shekspir adabiyotining eshigini ochdi. Bu pyesani oʻz ona tilida Shekspir asarlarini tomosha qilish imkoniga ega boʻlmaganlar uchun ham katta imkoniyat berdi. Tarjima kengroq aholiga Shekspirning boy tili, jozibali qahramonlari va fikrga undovchi mavzulari bilan tanishish imkonini berdi. Bu oʻzbek madaniyatida adabiyotni qadrlash va unda ishtirok etishning yangi darajasini oʻrnatdi.

„Makbet“ning oʻzbek tiliga tarjimasi oʻzbek dramaturglari va rejissyorlar uchun katalizator vazifasini oʻtadi. Bu ularga yangi dramatik anʼana bilan tanishish imkonini berdi va oʻz asarlarida hokimiyat, shuhratparastlik va aybdorlik mavzularini oʻrganishga ilhomlantirdi. Shuningdek, bu klassik asarlarni mahalliy kontekstga qayta talqin qilish va moslashtirishning imkoniyatlarini namoyish etdi. Tarjima rejissyorlarni pyesaning hissiy taʼsirini kuchaytirish uchun yangi sahna sanʼati va teatr texnikalarini sinab koʻrishga undadi. Tarjima Oʻzbekistonda yanada mustahkam va xilma-xil teatr anʼanasini yaratishda muhim rol oʻynadi. Bu teatrga nisbatan koʻproq kosmopolit yondashuvni qoʻllab-quvvatladi, anʼanaviy oʻzbek elementlarini gʻarb teatr taʼsirlariga aralashtirdi.

#### Madaniy almashuv:
"Makbet"ning tarjimasi oʻzbek va ingliz madaniyatlarini umumiy adabiy tajriba orqali bogʻlab, madaniy almashuvni osonlashtirdi. Tarjima Shekspir asarining turli madaniyat va davrlarda ahamiyati haqida munozaralarni kuchaytirdi. Bu insoniyatning umumiy tajribalari va hikoyalar aytib berishning doimiy kuchini kengroq oʻrganishga olib keldi. Tarjima oʻzbek dramaturglari va rejissyorlarini boshqa adabiy anʼanalardan ilhom izlashga undadi, bu esa turli xil badiiy ifodalarni targʻib qildi. „Makbet“ning oʻzbek tiliga tarjimasi oʻzbek madaniyatiga chuqur taʼsir koʻrsatdi, ingliz adabiyotiga nisbatan hurmatni kuchaytirdi, oʻzbek teatrda innovatsiyani ilhomlantirdi va Oʻzbekiston va Gʻarb oʻrtasida madaniy almashuvni ragʻbatlantirdi. Bu odamlarni bogʻlash, badiiy ufqlarni kengaytirish va madaniy tushunishni boyitish uchun tarjimaning kuchini taʼkidlaydi.

### Ajoyib sahnalashtirishlar va moslashtirish

#### Oʻzbek spektakllari:
1990-yillarda Oʻzbekiston Milliy teatri tomonidan sahnalashtirilgan „Makbet“ning katta miqyosli spektakli oʻzbek madaniy elementlarini taʼkidlaydigan oʻziga xos talqiniga ega. Masalan, spektakl Markaziy Osiyo saroyining stilize qilingan versiyasida, anʼanaviy oʻzbek liboslari va dutor (ikki torli nay) va doira (doirasimon baraban) kabi anʼanaviy oʻzbek musiqiy elementlari bilan bezatilgan boʻlishi mumkin, bu esa noyob asar yaratadi. Ushbu spektakl sahnalashtirishning innovatsion yondashuvi va Shekspir mavzularini oʻzbek madaniy his-tuygʻulari bilan muvaffaqiyatli uygʻunlashtirigani uchun alohida ahamiyatga ega.

Toshkentdagi teatri soʻnggi yillarda „Makbet“ning zamonaviyroq moslashtirilgan versiyasini yaratgan boʻlishi mumkin, bu yerda zamonaviy til va sahnalashtirish texnikasi yordamida yosh tomoshabinlarni jalb qilgan. Masalan, pyesa zamonaviy shahar muhitida, texnologiya va zamonaviy ijtimoiy muammolarga ishora qilib, zamonaviy kontekstda Makbetning shuhratparastlik va hokimiyat mavzularining ahamiyatini taʼkidlaydigan tarzda joylashtirilishi mumkin.

#### Moslashtirishlar:
"Makbet"ga asoslangan faraziy oʻzbek operasi madaniy aralashmaning ajoyib misoli boʻlishi mumkin. Opera anʼanaviy oʻzbek musiqiy elementlarini va vokal uslublarini gʻarb opera texnikalari bilan birlashtirib, noyob tovush manzarasini yaratadi. Hikoyani oʻzbek mifologiyasi yoki tarixiy rivoyatlarni aks ettirishi uchun moslashtirish mumkin, bu esa Shekspir mavzulari uchun oʻziga xos madaniy kontekstni taqdim etadi.

„Makbet“ning oʻzbek kinosiga moslashtirilishi pyesadagi qahramonlarning psixologik murakkabligini, pyesadagi zulmat va taranglik muhitini oʻrganish uchun kinomatik usullardan foydalanishi mumkin. Film ajoyib vizual tasvirlar va pyesaning mavzularini kengroq talqin qilishni oʻz ichiga olishi mumkin. Masalan, Makbet xonimning uxlab yurgan sahnasini uning ruhiy bezovtaligini yetkazish uchun kinomatik texnikalar yordamida taʼsirchan va ramziy ravishda tasvirlash mumkin.

### Keyingi tadqiqotlar

#### Ilmiy qiziqish:
Oʻzbekistondagi universitetlarda, ayniqsa ingliz tili boʻyicha kuchli dasturlarga ega boʻlgan oliygohlarda Shekspirni oʻrganish yoʻlga qoʻyilgan. Talabalar seminar va amaliy mashgʻulotlarda tarjimalar bilan shugʻullanadilar va dramaturgning mavzulari va uslublarini oʻrganadilar. Oʻzbek adabiyoti boʻlimlarining olimlari Shekspir asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilish jarayoni boʻyicha tadqiqotlar olib bormoqdalar.

#### Badiiy qiziqish:
Oʻzbekistondagi professional va havaskor teatr kompaniyalari „Makbet“ shu jumladan Shekspir asarlarini oʻzbek tilida sahnalashtirishni davom ettirmoqdalar. Ular koʻpincha bu pyesalarni zamonaviy muammolar va mahalliy madaniy kontekstlarni aks ettirishi uchun moslashtiradilar. Oʻzbek kinorejissyorlari va televidenie ishlab chiqaruvchilari orasida Shekspir asarlarini turli ommaviy axborot vositalariga moslashtirishga qiziqish ortib bormoqda. Ular mavzular va hikoyalarni zamonaviy oʻzbek tomoshabinlariga mos keladigan kinoformatga aylantirish usullarini oʻrganmoqdalar.

## Bibliografiya va havolalar

* John Russell Brown, Shekspirning „Makbet“ asari, Kembrij nashri
* John McManaway, Shekspir „Makbet“, Arden nashri
* Stephen Greenblatt, „Makbet“, Oksford dunyo klassikalari
* Stephen Greenblatt, „Shakespeare: The Invention of the Human“
* Jonathan Bate, „Shakespeareʼs Tragic Histories“
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* https://www.folger.edu/explore/shakespeares-works/macbeth/read/5/8/
* https://www.greelane.com/uz/gumanitar-fanlar/adabiyot/Makbet-summary-4581244
* https://kitobxon.com/oz/kitob/gamlet-makbet
## Manbalar