Nyu-York va Nyu-Jersi port ma'muriyati

**Nyu-York va Nyu-Jersi port maʼmuriyati** (**PANYNJ** ; **Port Authority NY NJ** nomi bilan 2020 yildan logotipda shakllantirildi) AQShning Nyu-York va Nyu-Jersi shtatlari oʻrtasidagi qoʻshma korxona boʻlib, 1921 yilda shtatlar aro shartnoma asosida tashkil etilgan va Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressi tomonidan tasdiqlangan. Port maʼmuriyati Nyu-York hamda Nyu-Jersi portlarining geografik tasdiqlangan hududi doirasidagi koʻpriklar, tunnellar, aeroportlar va dengiz portlarini oʻz ichiga olgan mintaqaviy transport infratuzilmasining koʻp qismini nazorat qiladi. Bu  lik port hududi Milliy Ozodlik haykalidan  lik radiusini qamrab oladi. Port maʼmuriyatining bosh qarorgohi 4-butunjahon savdo markazida joylashgan.

Port maʼmuriyati 2004-yilda Qoʻshma Shtatlardagi barcha portlar orasida yuk tashish hajmi boʻyicha uchinchi va Sharqiy dengiz qirgʻogʻidagi eng katta yuk tashish hajmiga ega Port Newark-Elizabet dengiz terminalini ham boshqaradi. Port maʼmuriyati, shuningdek, 6 ta shtatlararo oʻtish yoʻlini boshqaradi va ulardan: uchtasi Nyu-Jersini Manxetten bilan bogʻlaydi va uchtasi Nyu-Jersi bilan Staten-Aylendni bogʻlab turadi. Port Authority avtobus terminali va PATH temir yoʻl tizimi ham Port maʼmuriyati tomonidan boshqariladi, shuningdek, LaGuardia aeroporti, Jon F. Kennedi xalqaro aeroporti, Nyuark Liberti xalqaro aeroporti, Teterboro aeroporti va Styuart xalqaro aeroporti Port maʼmuriyatning boshqaruv tizimiga qarashli. Agentlik oʻzining 2232 kishidan iborat Port maʼmuriyati politsiya boʻlimiga ega.

## Tarix

Nyu-York va Nyu-Jersi portlari Birinchi jahon urushi paytida Nyu-York porti orqali Yevropaga yuborilgan AQSh qoʻshinlari va yuklari uchun asosiy kirish nuqtasi boʻlgan. Portda vujudga kelgan tirbandlik mutaxassislarni Nyu-York-Nyu-Jersi hududlaridagi koʻpriklar, magistral yoʻllar, metrolar va port ob’ektlarining oʻta murakkab tizimini nazorat qilish uchun port maʼmuriyati zarurligini tushunishga anglab yetishdi. Yuqoridagi muammoga yechim 1921-yilda ikki shtat gubernatorlari nazorati ostida Port maʼmuriyatining tashkil etilishi boʻldi. Oʻzining obligatsiyalarini chiqarish orqali u har ikki shtatdan moliyaviy jihatdan mustaqil boʻldi va shuningdek obligatsiyalar soliqlardan emas, balki boj va yigʻimlar orqali toʻlangan. Maʼmuriyat yirik loyihalarni amalga oshirish uchun metropolitenning yirik agentliklaridan biriga aylandi. Dastlabki obligatsiyalar emissiyasi maxsus loyihalarga bogʻlangan edi, ammo bu 1935-yilda oʻzining daromadlariga ega boʻlishi uchun hokimiyat umumiy hamda qaytariladigan obligatsiyalarni tasdiqlaganidan soʻng oʻzgardi. 

### Yuzaga kelgan bahslar
20-asrning dastlabki yillarida Nyu-Jersi va Nyu-York shtatlari oʻrtasida temir yoʻl yuklarini tashish va chegaralari boʻyicha kelishmovchiliklar yuzaga kelgan. Oʻsha paytda temir yoʻl liniyalari portning Nyu-Jersi tomonida toʻxtatilgan, okean orqali yuk tashishning markazi esa Manxetten va Bruklinda joylashgan edi. Yuklarni Gudzon daryosi orqali barjalarda tashish kerak boʻlgan. 1916-yilda Nyu-Jersi temir yoʻl yuklari bilan bogʻliq muammolar boʻyicha Nyu-Yorkka qarshi daʼvo qoʻzgʻatdi, Davlatlararo Savdo Boshqarmasi(ICC) ikkala shtat oʻz manfaatlarini jamoat manfaatlaridan ustun qoʻymagan holda, birgalikda ishlashi kerakligi haqida buyruq chiqardi. 1917-yilda tashkil etilgan qoʻshma maslahat kengashi ikkala shtatlarni qoʻshma hamkorligida portni rivojlantirish boʻyicha komissiyani tuzdi va uning maqsadi tumanlarning samarali iqtisodiy rivojlanishini nazorat qilish edi. Nyu-York porti maʼmuriyati 1921-yilning 30-aprelda Nyu-Jersi va Nyu-York shtatlari oʻrtasida shtatlararo shartnoma asosida tashkil etilgan. Bu Qoʻshma Shtatlardagi birinchi bu turdagi agentlik boʻlib, Qoʻshma Shtatlar Konstitutsiyasidagi shtatlararo shartnomalar tuzishga ruxsat beruvchi qonun va qoidalarga muvofiq tashkil etilgan. Port maʼmuriyatini tashkil qilish gʻoyasi progressiv davrda ishlab chiqilgan boʻlib, unda siyosiy korruptsiyani kamaytirish va hukumat samaradorligini oshirish asosiy maqsad etib belgilangan. Port maʼmuriyati siyosiy bosimlardan uzoqda boʻlgani sababli, u uzoq muddatli infratuzilma loyihalarini saylov davrlaridan qatʼi nazar va yanada samaraliroq amalga oshirishga muvaffaq boʻldi. 1972-yilda maʼmuriyat *Nyu-York va Nyu-Jersi port maʼmuriyati* deb qayta nomlandi, bu ikki shtat oʻrtasidagi hamkorlikni yanada yaxshiroq aks ettirish uchun amalga oshirilgan.

Uning tarixi davomida port maʼmuriyatida demokratik javobgarlikga ega yoki uning yoʻqligi haqida xavotirlar mavjud boʻlgan.

### Shtatlararo oʻtish joylari

20-asr boshlarida ikki shtat oʻrtasida hech qanday koʻprik yoʻli yoki tunneli oʻtish joylari mavjud boʻlmagan. Dastlabki oʻtish tunnellari 1908-1909-yillarda Gudson va Manxetten temir yoʻllari („Gudzon quvurlari“), soʻngra 1910-yilda Pensilvaniya temir yoʻllari (" Shimoliy daryo tunnellari ") tomonidan qurib yakunlandi. Mustaqil agentlik ostida Gollandiya tunneli 1927-yilda ochilgan boʻlib, baʼzi rejalashtirish va qurilish ishlari Port maʼmuriyatidan ham oldin boshlangan. Avtotransport vositalarining koʻpayishi bilan Gudzon daryosi boʻylab koʻprikli yoʻllarga talab paydo boʻla boshladi. Obligatsiyalar chiqarish va daromadlarni yigʻish imkoniyatidan foydalangan holda, Port maʼmuriyati yirik infratuzilma loyihalarini amalga oshirdi va boshqardi. Dastlabki loyihalarga Staten orolini Nyu-Jersidan ajratib turadigan Artur Kill boʻylab koʻpriklar boʻlgan. Panama kanali loyihasi bosh muhandisi general Jorj Vashington Goetals nomi bilan atalgan Gyotallar koʻprigi Nyu-Jersidagi Elizabeth va Staten-Aylenddagi Howland Huk shaharlarini bogʻlaydi. Artur Killning janubiy qismida Outerbridge Crossing qurilgan va Port maʼmuriyatining birinchi raisi Evgenius Xarvi Outerbridge sharafiga nomlangan. Ikkala koʻprikning qurilishi 1928-yilda yakunlangan. 1931-yilda ochilgan Bayonne koʻprigi Staten orolini Nyu-Jersi shtatidagi Bayonne bilan bogʻlaydigan *Kill van Kull* boʻylab qurilgan. 

Qurilish 1927-yilda Manxettenning shimoliy qismini Nyu-Jersi shtatidagi Fort Li bilan bogʻlaydigan Jorj Vashington koʻprigida qurilish ishlari boshlangan va loyihani nazorat qilish ishlari Port maʼmuriyati bosh muhandisi Othmar Ammannga topshirilgan. Koʻprik 1931-yilning oktyabr oyida muddatidan oldin va taxminiy xarajatlardan ancha kamroq miqdorga qurib bitkazildi. Port maʼmuriyati tomonidan namoyish etilgan ushbu samaradorlik prezident Franklin D. Ruzveltni hayratda qoldirdi hamda u Port maʼmuriyatini Tennessi vodiysi maʼmuriyati va boshqa shunga oʻxshash tashkilotlarni yaratishda namuna sifatida ishlatgan.

1930 yilda Gollandiya tunneli Port maʼmuriyati nazorati ostiga oʻtkazildi, bu esa katta miqdorda daromad kelishini taʼminladi. Port maʼmuriyati shuningdek, Nyu-Jersi va Midtown Manxettenni bogʻlaydigan Linkoln tunnelini ham nazorat qilgan. Linkoln tunneli 1937-yilda bir quvurli tunnel sifatida ochilgan boʻlib ikkinchi quvur 1945-yilda, uchinchisi esa 1957-yilda ochilgan.

1962-yilda Port maʼmuriyati bankrot boʻlgan *Gudson & Manhattan temir yoʻli* ni oʻzlashtirdi va uni Trans-Hudson Port Authority (PATH) sifatida qayta tashkil qildi. Shartnoma doirasida Port maʼmuriyati H&M/PATH uchun Manxettendagi ikkita terminaldan biri boʻlgan eski Gudzon terminali oʻrnida asl Butunjahon savdo markazini qurish huquqini qoʻlga kiritdi.

## Manbalar

### Eslatmalar

### Qoʻshimcha oʻqish uchun

* Ballon, Hilari, *Robert Muso va zamonaviy shahar: Nyu-Yorkning oʻzgarishi* (NY: Norton, 2007).
* Betts, Meri Bet. *Nyu-York qirgʻogʻi: port va portning evolyutsiyasi va qurilish madaniyati.* (Tad. Kevin Bone. Monacelli Press, 1997)
* Doig, Jeymson V. *Gudzondagi imperiya: Nyu-York portidagi tadbirkorlik nuqtai nazari va siyosiy kuch* (Kolumbiya universiteti nashriyoti, 2013)
* Doig, Jeymson V. „Nyu-York metropolidagi mintaqaviy mojaro: Robert Musoning afsonasi va Port maʼmuriyatining kuchi“. *Shaharshunoslik* 27.2 (1990): 201–232.
* Doig, Jeymson V. „Mutaxassislik, siyosat va texnologik oʻzgarishlar Nyu-York maʼmuriyati portida missiyani qidirish“. *Amerika Rejalashtirish Assotsiatsiyasi jurnali* 59.1 (1993): 31–44.
* Jekson, Kennet T. va Hillari Ballon, muharrirlar. *Robert Muso va zamonaviy shahar: Nyu-Yorkning oʻzgarishi* (WW Norton, 2007)
* Plotch, Filipp M. va Jen Nelles, *[https://www.press.umich.edu//12009801 Metropolisni safarbar qilish: Port maʼmuriyati Nyu-Yorkni qanday qurdi]* (Michigan Press universiteti, 2023)
*

## Tashqi havolalar

* [Default) The Port Authority of New York and New Jersey](https://govt.westlaw.com/nycrr/Browse/Home/NewYork/NewYorkCodesRulesandRegulations?guid=Ie87b8be0ba4a11dd9bf3e2db84ad02c5&originationContext=documenttoc&transitionType=Default&contextData=(sc.) in the New York Codes, Rules and Regulations
* 
*