open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nashtar (maʼnolari)

**Nashtar**:

* Nashtar — chaquvchi pardaqanotlilar urgʻochisi zahar sochuvchi organining sanchuvchi qismi.
* Nashtar (kinojurnal) - "NASHTAR" — satirik kinojurnal.
Nashtar (kinojurnal)

"NASHTAR" — satirik kinojurnal. 1966-yilda "Oʻzbekfilm" qoshida Sami Abduqahhor, Anatoliy Qobulovlar tashabbusi bilan tashkil etilgan. Kundalik hayotda uchraydigan ijtimoiy illatlarga qarshi satira, yumor yordamida kurashish "N."ning asosiy vazifasidir. Har bir kinojurnal badiiy, hujjatli, baʼzan multiplikatsiya yoʻli bilan suratga olinadi. Kinojurnalni xalqqa manzur qilishda taniqli yozuvchilar (S. Ahmad, I. Rahim, S. Abduqahhor va boshqalar), teatr va kino aktyorlari (F. Aʼzamov, H. Umarov, B. Ixtiyorov, K. Jalilova va boshqalar)ning xizmatlari katta. 1998-yildan "N." "Oʻzbekkino" davlat aksiyadorlik kompaniyasi krshidagi Respublika "Videomarkaz" tarkibiga oʻtkazildi. "N."da turli yillarda Gʻani Shermuhamedov, Oʻlmas Umarbekov, Sami Abduqaxdor, Anatoliy Qobulov kabi tanikli ijodkorlar badiiy rahbar, rej., bosh muharrir sifatida faoliyat koʻrsatdilar. Hozirgi kunda A. Yusupov, S. Azlarov (bosh muharrir), E. Xushvaqtov, M. Abzalov, E. Xachaturov, Q. Xasanov, S Boboyev, F. Davletshin, I. Ergashev va boshqa "N."ning asosiy tashkilotchilari. Aktyorlardan Klara Jalilova, Dias Rahmatov, Ravshan Solihov, Valijon Shamshiyev, Zebo Navruzova kabilar faol ishtirok etishadi. "N." yiliga 4-marta chiqariladi (2003).

## Manbalar
Naʼmatak

**Na’matak (meva)** (shuningdek, **itburun** deb ham ataladi) — ra’nodoshlar (*Rosaceae*) oilasiga mansub atirgul turkumi oʻsimliklarining soxta mevasi. Odatda u qizil yoki toʻq sariq rangda boʻladi, biroq ayrim turlarida (masalan, *Rosa spinosissima*) toʻq binafsha yoki qora rangga ham kirishi mumkin. Na’matak gullash jarayoni tugagandan soʻng, barcha gulbarglar toʻkilib ketgach shakllanadi.

## Tavsifi
Na’matak mevasi botanik jihatdan "koʻp yongʻoqchali meva" (poliakena) hisoblanadi. Tashqi qizil qismi — oʻzgargan gul oʻrni (gipantiy) boʻlib, uning ichida haqiqiy mevalar — qattiq urugʻchalar joylashgan.

Ushbu mevalar yozning oxiridan kech kuzgacha yetiladi. Ba’zi turlarning mevalari qish davomida ham butada saqlanib qoladi va qushlar uchun ozuqa manbai boʻlib xizmat qiladi.

## Kimyoviy tarkibi
Na’matak mevasi oʻzining boy kimyoviy tarkibi, ayniqsa yuqori antioksidantlik xususiyati bilan ajralib turadi.

* **[[S vitamini]]:** Na’matak dunyodagi eng boy tabiiy S vitamini manbalaridan biridir. 100 gramm quruq meva tarkibida $2000 \text{--} 5000 \text{ mg}$ gacha askorbin kislotasi boʻlishi mumkin (bu apelsindan taxminan 50 baravar koʻp).
* **[[A vitamini]] (Karotinoidlar):** Likopin, beta-karotin va lyutein.
* **Boshqa vitaminlar:** B1, B2, E, K va P (rutin) vitaminlari.
* **Minerallar:** Kaliy, magniy, kalsiy va temir tuzlari.
* **Yogʻlar:** Urugʻlari tarkibida linol va linolen kislotalariga boy moy mavjud.

## Qoʻllanilishi

### Tibbiyotda
Na’matak farmatsevtika sanoatida keng qoʻllaniladi. Uning asosiy xususiyatlari:
* **Immunomodulyator:** Organizmning yuqumli kasalliklarga chidamliligini oshiradi.
* **Yalligʻlanishga qarshi:** Boʻgʻim kasalliklarida (osteoartrit) ogʻriqni kamaytiradi.
* **Oʻt haydovchi (Xolagog):** Jigar va oʻt pufagi kasalliklarida qoʻllaniladi (masalan, "Xolosas" preparati).

### Oziq-ovqat sanoatida
Na’matak yangi uzilgan, quritilgan yoki qayta ishlangan holda iste’mol qilinadi:
* **Choy:** Quritilgan mevalardan tayyorlangan damlama eng keng tarqalgan usuldir.
* **Siroplar va murabbolar:** Shvetsiyada *nyponsoppa* (na’matak shoʻrvasi) deb ataladigan mashhur desert tayyorlanadi.
* **Yogʻ:** Urugʻidan olingan moy kosmetikada terini regeneratsiya qilish uchun ishlatiladi.

## Yetishtirish va yigʻish
Na’matak yetishtirish uchun quyoshli va yaxshi drenajlangan tuproq talab etiladi. Meva pishib yetilganda, lekin hali yumshab ulgurmasdan yigʻib olinishi kerak. Terib olingan mevalar $80\text{--}90^\circ\text{C}$ dan yuori boʻlmagan haroratda tezda quritiladi, aks holda S vitamini parchalanishi mumkin.

## Xavfsizlik choralari
Meva ichidagi mayda tukchalar (trihomalar) kuchli mexanik qichishishni keltirib chiqarishi mumkin. Shuning uchun mevalarni iste’mol qilishdan oldin urugʻlaridan tozalash yoki damlamani juda zich mato orqali suzish tavsiya etiladi.

## Ozuqaviy qiymati

## Shuningdek qarang
* Atirgul
* Vitaminlar
* Fitoterapiya
Naʼt

**Naʼt** (arab. — maqtov, taʼrif) — mumtoz adabiyotning anʼanaviy tarkibiy qismlaridan biri. Odatda, katta sheʼriy-epik asar (doston)lar, baʼzan ilmiy asarlar bosh qismida hamd va munojotpan keyin keladi. N., asosan, paygʻambar (lar) shaʼniga aytiladigan maqtovdan iborat boʻlib, koʻpgina mumtoz sheʼriy asarlarda uchraydi.

## Manbalar
Nashtar

**Nashtar** — chaquvchi pardaqanotlilar urgʻochisi zahar sochuvchi organining sanchuvchi qismi. Himoya va hujum qilish organi. Tinch holatda N. qorin boʻlimining oxirgi boʻgʻimi ichida joylashadi; zarur boʻlganda tashqariga chiqariladi. N. zahar ishlab chiqaradigan bezlar bilan bogʻlangan. N.ning ostki va ustki tarnovsimon pallalari oʻrtasida nay hosil boʻladi. Zaharli suyuqlik ana shu nay orqali oʻlja yoki dushman tanasiga oqib boradi. Asalarilar N.i qirralarida mayda ilmoqchalar boʻladi. Asalari yirik hayvonlarni chaqqanidan soʻng N.ni chiqarib ololmasdan halok boʻladi. Chayonlar N. i zahar suyuqligi oqib oʻtadigan ignasimon naydan iborat boʻlib, orqa qorinning oxirgi boʻgʻimida joylashgan. 

## Manbalar
Naqarot

**Naqarot** — qoʻshiq Snutg har baididan soʻng muntazam ravishda takrorlanib turuvchi qismi. Naqarotning sheʼriy matni, odatda, toʻrtlik yoki baytdan tashkil topib, tugal badiiy obrazni ifodalaydi. Naqarot musiqa asarining ikkinchi kuy davriyasi, ixcham va sodda shaklli namunalarda esa kuyning ikkinchi jumlasi sifatida gavdalanadi. Qoʻshiq va madhiyalarda naqarot boshqa qismlardan musiqiy vazn, uslub va ijro surʼati bilan farqlanishi mumkin. Xorjamoalariga moʻljallab yaratilgan qoʻshiqlarda naqarot qismi, odatda, yalpi xor tomonidan ijro etiladi. Ayrim xalq qoʻshiq va yallalarida naqarot asosiy kuyni butunligicha takrorlaydi va bandlardan takroriy sheʼr matni tufayli ajratiladi. Qoʻshiq, ashula, suvora, maqomlarning shoʻba va taronalarida, shuningdek, oʻzbek bastakorlik ijodiyotiga mansub asarlarda naqarotning har xil vokal va cholgʻu yoʻllari mavjud (Mas, Bozgoʻy).

## Manbalar
Nashriyot-hisob tabogʻi

**Nashriyot-hisob tabogʻi** - bosma nashr hajmi oʻlchov birligi. Unga mualliflik tabogʻiga hisoblangan asosiy matn hajmi bilan birga muallifga haq toʻlanmaydigan barcha matn (nashriyot tomonidan yozilgan soʻz boshi, ruknsarlavha, ruknraqam, zarvaraq, sarvaraq yozuvlari va boshqalar), grafik materiallarning hajmi ham kiradi. N-h.t. nashriyotdagi hisob-kitob ishlarida, muharrir, texnik muharrir, musahhih va boshqa xodimlar mehnatini hisoblashda qoʻllanadi (yana qarang Bosma taboq).

## Manbalar
Nayarit

**Nayarit** – Tinch okeani sohilida joylashgan, Meksikaning gʻarbiy qismidagi shtat. Maydoni – 27,6 ming km². Aholisi – 919,7 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Tepik shahri. Gʻarbiy Syerra-Madre tizmalari (balandligi 2300 m) tor sohilboʻyi tekis-ligini Meksika yassitogʻligidan ajratib turadi. Iqlimi yozi sernam, tropik iqlim. Yillik yogʻin 1000&nbsp;mm. Togʻ oralarida yogʻin miqdori 200–300&nbsp;mm. Asosiy daryolari: San-Pedro, RioGrande-de-Santyago va boshqa Tekisliklarda doim yashil oʻrmonlar, togʻ etaklarida barg toʻkuvchi, balandroqda igna bargli daraxtlar oʻsadi. Xoʻjaligining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Asosiy ekinlari: tamaki, yer yongʻoq, shakarqamish, tropik mevalar. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal sanoati rivojlangan.

## Iqtisodiyoti

Nayarit asosan qishloq xo‘jaligi bilan mashhur bo‘lgan shtat bo‘lib, turli xil ekinlar yetishtiriladi, jumladan: loviya, jo‘xori, shakarqamish, makkajo‘xori, tamaki, guruch, qalampir, yerfıstığı, qovun, pomidor, kofe, mango, banan va avokado. Bundan tashqari, chorvachilik va baliqchilik ham mintaqaning iqtisodiyotida muhim o‘rin egallaydi. Nayarit yerlarining taxminan 6 foizi yaylov hisoblanadi, eng ko‘p tarqalgan chorva mollari esa sigir, ot, cho‘chqa, echki va qo‘ylardir.

Nayaritning 289 kilometrlik qirg‘oqlari baliq va mollyusklar bilan boy bo‘lib, ularga bass, snapper, akula va ostritsalar kiradi. Hududda faqat baliqchilik sohasida 75 dan ortiq kooperativlar mavjud. Ko‘p miqdordagi oziq-ovqat Nayaritdan Mexiko shahri va Gvadalaxara yaqinidagi yirik shahar hududlariga eksport qilinadi, va ko‘plab qishloq xo‘jaligi ishlarida migrant ishchilar faol qatnashadi. Nayaritda tog‘-kon sanoati mavjud bo‘lsa-da, u asosan metall bo‘lmagan minerallar, masalan, ohaktosh yoki kaolin qazib olish bilan bog‘liq.

1990-yillardan boshlab, Nayarit maxsus Arabica kofesi ishlab chiqaruvchisi sifatida tanildi. Bu kofe o‘zining nozik ta’mi va yuqori zichlikdagi donalari bilan mashhur bo‘lib, Sierra Madre G'arbiy vulqonli tuproqlarida yetishtiriladi. Nayarit kofesi butun dunyoga eksport qilinadi, jumladan Buyuk Britaniya va Avstraliyaga, *Grupo Terruño Nayarita* fermer kooperativi orqali.

So‘nggi yillarda Nayarit turizm sohasini rivojlantirishga katta e’tibor qaratdi va “Riviera Nayarit”ni xavfsiz va go‘zal turistik manzil sifatida reklama qilmoqda. Mintaqaning mashhur dam olish shaharlari orasida Bucerías, Punta de Mita, La Cruz de Huanacaxtle, San Blas, Santiago Ixcuintla, Sayulita va Tecuala bor . Shunga qaramay, ba’zi mahalliy aholi bu va boshqa shaharlaridagi turizmning tez o‘sishi jamiyatga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkinligidan xavotirda. Shuningdek, timeshare firibgarliklari, mahalliy Nayarit mafiya bilan bog‘liq holatlar, keng tarqalgan.

## Media
Nayaritdagi gazeta va nashrlar orasida quyidagilar mavjud:

• El Periódico en que Nayarit Opina Día a Día;

• El Semanario que refleja qué hay en Nayarit;

• Matutino Gráfico;

• Meridiano de Nayarit;

• Realidades.

## Manbalar
Naqib

**Naqib**, naqibxoʻja (arabcha,Қ — boshliq, sardor, qabila boshligʻi, dohiy) — Xiva xonligidagi harbiy mansabdor. Sayyidlar va xoʻjalar uchun yuqori faxriy unvon. N. oʻzlarini Muhammad paygʻambarning avlodlaridan deb hisoblay-digan sayyidlar jamoalari rahbarlarining lavozimi. Hukmron doiralar N. orqali sayyidlar jamoalari bilan muomala qilganlar. N.lik lavozimi avloddan avlodga oʻtgan. N. xonning eng yaqin maslahatchilaridan boʻlib, safarlarda unga hamroh boʻlgan. Rasmiy qabul marosimlarda N. xonning soʻl tomonida 1-oʻrinda oʻtirgan. Xon N.larga tayangan. N.larning oʻz navkarlari boʻlib, hamma harbiy safarlarda qatnashgan. N.larning vazifasi urush safari vaqtida qoʻshin tuzish, uni qurollantirish va joylashtirish mahoratiga ega boʻlgan, odd va orqadagi, oʻng va soʻl qanotdagi markaz va pistirmadagi askar holidan xabardor boʻlgan, oʻz vazifasiga loyiq boʻlmagan kishini maʼlum vazifani bajarishga qoʻymagan. Xiva xonligida urush safarlari vaqtida N. shu vazifalarni bajargan. Xon "saylov"i vaqtida N. ishtirok etgan. N.lar xazinadan taʼminlanib turilgan.

## Manbalar
Naql

**Naql** (arab.) – a) xalq tomonidan toʻqilgan va avloddan avlodga oʻtib kelayotgan ogʻzaki hikoya, rivoyat, qissa; b) hikoya qilish, bayon qilish; v) maqol maʼnosida. Mas, Yaxshilik qil, daryoga tashla; baliq bilur, baliq bilmasa, xoliqbilur. „Naql“ soʻzidan kelib chiqqan noqil, naqlchi shakllari hikoya qiluvchi shaxs maʼnosini anglatadi.

## Manbalar

ЫS
Naqr

**Naqr**, naqra (arab. — zarb, taqillatish) — oʻtmish musiqa risolalarida qoʻllangan usul zarblari birligi. Ritm oʻlchovlari arab alifbosidagi T va N harflari vositasida ifodalangan. Mas, tan (ikki N.dan tuzilgan uzun boʻgʻin), tanan [bir qisqa (ta) va bir uzun (nan) boʻgʻin] va q.k. Safiuddin al-Urmaviy, Mahmud ash-Sheroziy, Abduraqmon Jomiy, Zaynulobiddin alHusayniy risolalarida N.lar masalasiga ham maxsus toʻxtab oʻtilgan.

## Manbalar
Naqsh (bezak)

**Naqsh** — 1) Sharq xalqlari musiqaga xos bezak nomlaridan biri; 2) Oʻn ikki maqom tizimi tarkibida uchraydigan musiqiy shakllardan biri. Xoʻja Abdulqodir Marogʻiy (14-asr)ning Safiuddin al-Urmaviy (13-asr) asariga yozgan sharhida N. 14 xil musiqiy janr va shakllar qatorida keltirilgan. Najmiddin Kavkabiynmt yozishicha, N. murakkab shakldagi ikki baytni qamrab oladigan kichik hajmdagi asar sifatida taʼriflagan. N.lar farʼ, turk-zarb, foxtazarb kabi qad. doyra usullari asosida bastalagan. "Gʻiyos ul-lu-gʻat" (19-asr)ga koʻra N. shakli xurosonlik badihagoʻy baxshilar ijodi bilan bogʻliq qolda yuzaga kelgan. Oʻtmishda Us tod Shodiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Kavkabiy, Feruz va boshqalarning N.lari mashhur boʻlgan. Shashmaqom tarkibidan oʻrin olgan N.lar bizgacha umumiy (tarona) nomi yetib kelgan. Shu jumladan, Nasri Bayot Taronasi, Nasri Ushshoq Taronasi, Segoh Taronasi kabi ashula yoʻllarida N. xususiyatlari namoyon boʻladi. Xorazm maqomlari aytim yoʻllaridagi N. esa oʻz nomi bilan yuritiladi.

Ravshan Yunusov.

## Manbalar
Naqshi Rustam

**Naqshi rustam** - Sheroz (Eron) dan 50&nbsp;km, qad. Istahr shahri (Taxti Jamshid) yaqinida joylashgan Husaynkoʻh qoyalaridagi axomaniylar sulolasi podshohlarining maqbaralari hamda kitobalari. N. R. Eron sarkardasi — sosoniylarshm Yazdigard III armiyasi bosh qoʻmondoni Rustam (636 yil arablar bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan) nomiga qoʻyilgan. N.R. Doro I, Artakserks I va Doro II larning Koʻhi Rahmat bagʻriga kavlab joylashtirilgan maqbaralaridan iborat. Doro I maqbarasi toʻrtburchak shaklida, zardushtiylik anʼanasi asosida yaratilgan boʻlib, eng qad. yod-gorlikdir (qarang Doro qabri kitobalari). Maqbaradan pastda, chap tomonidagi relyefda sosoniylar podshosi Shopur ning Rim imperatori Valerian ustidan gʻalabasi (milodiy 260 yil) va Valerianning ot minib turgan Shopur I oyogʻiga tiz choʻkib, bosh egib turgani tasvirlangan. Relyef ostidagi yozuvda forslarning Zakavkazyega yurishi ifo-dalangan (milodiy 262 yil). Maqbaralarning qarshisida burj — Zardusht kaʼbasi joylashgan. Uning tomi katta hajmdagi yassi tosh plitalar bilan yopilib, devorlarida deraza oʻrnida ochiq joylar qoldirilgan. Eron, Kavkaz va Oʻrta Osiyo aholisi uylariga oʻxshatib qurilgan burjning devorlariga paxlaviy, parfyan va yunon yozuvlarida Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan mamlakatlar, bu ziyoratgohga keltirilgan hadyalar roʻyxati berilgan. N.R. manzaralari va kitobalari axomaniylar va sosoniylar bosib olgan mamlakatlar va xalqlar tarixi, etnografiyasi va madaniyatini oʻrganishda muhim manbadir.

Hamidjon Hamidov.

## Manbalar
Naqqosh

**Naqqosh** (arab.) — naqsh ustasi; beSzak, gul yaratuvchi usta. Amaliy sanʼatning barcha sohalaridagi ustalarga naqsh nusxalari (axta, andozalar) tayyorlab beradi; gul bosuvchi ustalar uchun naqsh qoliplarini tayyorlab beruvchi ustalarga ham naqsh mujassamotini chizib beradi. (Naqqoshlik).

## Manbalar
Naqsh (maʼnolari)

**Naqsh**:

* Naqsh (arab. — tasvir, gul) — qism (taqsim)lari muayyan tartibda bir maromda takrorlanishidan hosil boʻladigan handasiy shakllar, oʻsimlik, qush, hayvon va b.
* Naqsh (bezak) — 1) Sharq xalqlari musiqaga xos bezak nomlaridan biri; 2) Oʻn ikki maqom tizimi tarkibida uchraydigan musiqiy shakllardan biri.
Nagʻma

**Nagʻma**, nagʻam (arab. — kuy) — 1) Sharq musiqa ilmida musiqa tovushi; ton. Muayyan balandlikda sadolanib turishi bilan tabiatdagi boshqa tovushlardan farq qiladi. Sharqolimlari nagʻmani 2 xil turga boʻlishgan: qavliy (inson tomogʻidan chiqadigan) nag'ma va feʼliy (musiqa cholgʻularidan hosil qilinadigan) nag'ma kuy, qoʻshiq va ashulalar ritm bilan nag'malar uyushmasidan tarkib topadi. Nag'malar qoʻshilishidan boʻʼd, jins, jam, maqom pardalari va, nihoyat, yaxlit kuy — musiqa asarlari hosil etiladi. Oʻrta asr musiqa risolalarida yozilishicha, tovushlar bir-biri bilan maqsadga muvofiq ravishda maʼlum vaqt oraligʻida koʻshilgandagina nag'ma deb hisoblanadi. Oʻtmishda nag'malar yunoncha va arabcha iboralar bilan ifodalangan. Arabcha atamalari asomiy nagʻamot ("Asmoʼ unnagʻam") deyilgan; 2) ohang, kuy. nag'ma soʻziga ayrim qoʻshimcha soʻzlar bogʻlanib, turli musiqa iboralari hosil etiladi. Masalan, H. boshi — doston va boshqa koʻp qismli asarlarning cholgʻu muqadsimasi, oʻtmishda saroy musiqachilarining boshligʻi; nag'magar, nag'mazan, nag'machi yoki nag'manavoz — sozanda; Orazi Navo Shashmaqom Navo maqomining cholgʻu qismlaridan biri;  nag'makor yoki nag'ma soz — bastakor; nag'ma pardoz yoki nag'ma chapo — sozanda, xonanda. Xorazmda garmon cholgʻusi nag'ma deb ham ataladi.

## Manbalar
Nguyen Chay

**Nguyen chay** (Nguyen Trai) (1380— 1442) —Vyetnam milliy qahramoni, shoir. 1418—1427 yillarda Le Lon bilan birga mamlakatni istilo etgan (1407) Xitoy qoʻshinlariga qarshi koʻtarilgan qurolli kurashga rahbarlik qilgan. Soxta ayblov asosida qatl etilgan. Vyetnam soʻzlashuv tilidagi sheʼriyat asoschisi.

## Manbalar
Nguyenlar

**Nguyenlar** — Markaziy va Janubiy Vetnamdagi hukmron urugʻ (1558—1802), imperator sulolasi (1802—1945). 1884-yildan Fransiya protektoratligida boʻlgan.

## Manbalar
Ndola

**Ndola** — Zambiyaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Kopperbelt provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 380 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Mis mintaqasining savdo markazi. Dorussalom —Ndola neft quvurining soʻnggi punkti. Mamlakat rangli metallurgiya sanoatining asosiy markazi. Neftni qayta ishlash, kimyo, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, shina zavodlari, oziq-ovqat, metallsozlik, sement, mebel sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi bor. Shaharga 1902-yilda asos so-lingan.

## Manbalar
Neandertallar

**Neandertallar** — qadimgi qazilma odamlar, oʻrta paleolit davri odami hisoblanadi. Paleoantroplarning bir guruhi. Neandertal skelet qoldiqlari (bosh miya qutisi, qovurgʻalarning boʻlaklari, yelka hamda son suyaklari va boshqalar). 1856-yilda Neandertal vodiysida (Germaniyaning Dyusseldorf shahri yaqinidagi neandertal gʻoridan topilgan), shuningdek, Osiyo, Oʻrta Osiyo (qarang: Teshiktosh odami) ning Boysun togʻlaridan va Afrikada topilgan. Neandertal boʻyi uncha baland boʻlmagan (150-160 sm ga yaqin), miyasi yirik (1700 sm3), lekin hozirgi odamlarnikiga nisbatan sodda tuzilgan, peshonasi anchayin turtib chiqqan, son suyagi boldir suyagiga nisbatan kalta boʻlgan. Neandertal bundan 200—35 ming yil avval — vyurm muzligi davrida Gʻarbiy Yevropada, odatda, gʻorlarda va ungurlarda  yashab, yirik va mayda  hayvonlarni ovlashgan va terib termachilik qilgan, qurollar yasashgan (Mustye madaniyati). Olov yoqishni (tabiy olov), uni saqlash va undan foydalanishni bilishgan, toʻda boʻlib yashashgan.

## Adabiyot
* Alekseyev V. P., Stanovleniye cheloveka, M., 1984.

## Manbalar
Neapol (shahar)

**Neapol** — Italiyaning jan. qismidagi shahar. Neapol qoʻltigʻi sohilida, Vezuviy vulkani etagida joylashgan. Kampaniya viloyati va Neapol pro-vinsiyasining maʼmuriy markazi. Mamlakat janubidagi muhim iqtisodiy va madaniy markaz. Aholisining soni boʻyicha mamlakatda 3-oʻrinda (2001-yilda 993,3 ming kishi), atrofidagi shaharlar bilan birga Katta Neapol aglomeratsiyasini tashkil etadi. Transport yoʻllarining yirik tuguni, dengiz porti (yiliga 15 mln.t yuk ortib-tushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Katta N. — yirik sanoat markazi: neftni kayta ishlash, neft kimyosi, metallurgiya, mashinasozlikning turli sohalari (jumladan, kemasozlik, pri-borsozlik, stanoksozlik, samolyotsozlik, avtomobilsozlik), elektrotexnika va radioelektronika sanoatlari rivojlangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, qogʻoz, sement sanoati korxonalari mavjud. N. — xalqaro turizm markazlaridan boʻlgani sabab-li, aholining koʻp qismi xizmat koʻrsatish sohasida band. N.daun-t, vulkanologiya st-yasi, rasadxona, opera va drama teatrlari, milliy muzey, ba-diiy galereya, botanika bogʻi, dengiz akvariumi bor.

N.— qadimda yunonlar qishlogʻi boʻlgan. Miloddan avvalgi 327—326 yillarda Rim imperiyasi egallagan. N. — Italiyanint qad. yunon madaniyat markazlaridan biri boʻlgan. 1193-yilda Sitsiliya qirol-ligiga qoʻshib olingan, 1266-yildan uning poytaxti. 1282—1442 va 1501— 04 yillarda Neapol qirolligi poytaxti. 1860-yildan Birlashgan Italiya qirolligi tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan ilk xristian katakombalari (2—5-asrlar), qasrlar (12—15-asrlar), gotika cherkovi (13-asr), sobor (13—20-asrlar), saroylar, monastir va boshqa saqlangan. Harbiy dengiz bazasi.

## Manbalar
Neapol universiteti

**Neapol universiteti** – Italiyaning qadimgi universitetlaridan biri. 1224-yil Neapol shahrida Sitsiliya qirolligining davlat universiteti sifatida tashkil etilgan. Tibbiyot, matematika, fizika, tabiiy fanlar, farmakologiya, muhandislik, meʼmorlik, agronomiya, veterinariya, huquq, iqtisodiyot, filologiya, falsafa va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 100 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1615-yil tashkil etilgan)da 1 mlnga yaqin asar saqlanadi.

## Tarixi
Neapol universiteti Federiko II Sitsiliya qiroli va Muqaddas Rim imperatori Fridrix II tomonidan 1224-yil 5-iyunda tashkil etilgan. Bu dunyodagi eng qadimgi oliy taʼlim va tadqiqot muassasasi hisoblanadi. Eng mashhur talabalaridan biri Rim-katolik dinshunosi va faylasufi Tomas Akvinskiy.

## Binolari
Universitet asosiy kompusga ega emas. Kollejlari, boʻlimlari, turar joy va boshqa obyektlari Neapol va Portiki shaharlarida joylashgan. Universitet ulkan meʼmoriy merosga ega.

## Shifoxonasi
Azienda Ospedaliera Universitaria Federico II (Federico II Universitet kasalxonasi) nomi bilan tanilgan muassasa, xalq tilida Neapol poliklinikasi deb ataladi. Shifoxona 1972-yilda tashkil etilgan boʻlib, poliklinika – shifoxona majmuasi sifatida faoliyat yuritadi. Poliklinika ham sogʻliqni saqlash ehtiyojlariga xizmat qilish bilan birgalikda universitetda oʻqitish bino vazifasini bajaradi. Darhaqiqat, Federik universiteti tibbiyot va jarrohlik fakultetining oʻquv binolari ushbu muassasada joylashgan.

## Manbalar
Neapol qirolligi

**Neapol qirolligi** - 1) Apen nin yarim orolning jan. kismida 1282-yildan (rasman 1302-yildan) 1504-yilgacha (1442— 58 yillarda tanaffuslar bilan) mavjud boʻlgan davlat. Sitsiliya kirolligi parchalanishi munosabati bilan barpo etilgan. 1504-yil Ispaniya tarkibiga kirgan; 2) 1806—15 yillarda Fransiyaga qaram davlat, Fransiyadan mustaqil boʻlgan Italiya hududidagi ikkala Sitsiliya qirolligi bilan birlashgan. Qirollik fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingach, Neapol qirolligida Napoleon 1 ning generali Jozef Bonapart (1806—08) va Myurat (1808—15) hukmronlik qilgan. 1815-yil hokimiyat neapollik Burbonlar qoʻliga oʻtgan.

## Manbalar
Nearx

**Nearx** (Neapxos) (? — miloddan avvalgi taxminan 312) — Aleksandrnmng flot sarkardasi. 334 yildan Likiya va Pamfiliya hokimi. 325 yil N. boshchiligidagi yunon floti ilk marotaba Hindistondan Mesopotamiyaga suzib oʻtgan. Uning sayohati bayonida Hindiston, Fors qoʻlti-gʻining tabiati va aholisi haqida maʼlumotlar bor boʻlib, ulardan Arrian va Strabon keng foydalanganlar.

## Manbalar
Nebitdogʻ

**Nebitdogʻ** — Turkmanistonning gʻarbidagi gumbazsimon qirlar. Katta Bolxon tizmasidan jan.-gʻarbda. N. qadimda dengiz suvi bilan qoplangan Koʻlkor yoki Boboxoʻja shoʻrxogidan orol koʻrinishida koʻtarilib turgan. Mutlaqbal. 39 m. N. uchlamchi davr (neogen)ning yumshoq qizil jinslaridan tarkib topgan. N. atrofida neft konlari bor.

## Manbalar
Nebitdogʻ (maʼnolari)

**Nebitdogʻ**:

* Nebitdogʻ — Turkmanistonning gʻarbidagi gumbazsimon qirlar.
* Nebitdogʻ (shahar) — Turkmanistondagi sha-har (1946-yil
Neapol

**Neapol**, Skiflar Neapoli (miloddan avvalgi 3-asr — milodiy 3-asr) — Qrimdagi skiflar davlati poytaxti. Hozirgi Simferopol shahri yaqinida harobalari: is-tehkomlar, turar joylar va xoʻjalik inshootlari, maqbara, tasvir tushi-rilgan tosh daxmalar va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Nebitdogʻ neft koni

**Nebitdogʻ neft koni** - Turkmanistonning gʻarbidagi kon, Turkmanboshi shahridan 165&nbsp;km sharqda, Nebit-dogʻ qirlarida joylashgan. Dastlabki quduq 1889-yil qazilgan va bir sutkada 10 t neft olingan. 1926-yil razvedka ishlari takrorlangan. 1933-yildan mun-tazam neft olish boshlangan. Nebitdogʻ braxiantiklinal burmasi kenglik boʻylab 30&nbsp;km ga choʻzilgan, eni 10–12&nbsp;km. Strukturaning qanotlarida jinslarning yotish burchagi 10° dan 25° gacha. Yirik uzil-malarning asosiy zonasi strukturaning oʻqi boʻylab oʻtgan. Shu joylarda qanotlarning 200–250 m ga pasayishi kuzatiladi. Sanoat ahamiyatiga molik neft-gazli gorizontlar aqchagʻil (bi-tumli qumtosh, qumli gillar) va ap-sheron (qumtosh, alevrolit, gil) yaruslarida va qizil qatlamlar (gil, qum-tosh) majmuida joylashgan. Asosiy zaxira qizil qatlamlarda (qalinligi 2000 m gacha) aniklangan. Qumtosh pachkalar gil qatlamchalari bilan ajralgan. Pachkalarga burgʻilangan quduqlar yuqori debitli (80—100 t/sutka). Aqchagʻil yarusida mahsuldorlik kam. Apsheron yarusida neftli 1-gorizontda uyum linza koʻrinishida (dastlabki debiti 40—50 t/sutka). Neft oz parafinli, zichligi 0,850—0,900 g/sm3. Nebitdogʻ neft koni Turkmanistonda va dunyoda yirik kon hisoblanadi.

## Manbalar
Nevarlar

**Nevarlar** — Nepaldagi xalq (900 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari), bir qismi Hindistonda (10 ming kishi) yashaydi. Nevari tilida soʻzlashadi. Dini — hinduizm va buddizm; anʼana-viy diniy eʼtiqodlar ham mavjud.

## Manbalar
Aleksandr Neverov

**Aleksandr Sergeyevich Neverov** (taxallusi; asl ism-sharifi Aleksandr Sergeyevich Skobelev) (1886.24.12, Stavropol uyezdi, Novikovka qishlogʻi – 1923.24.12, Moskva) – rus yozuvchisi. Qishloq maktablarida oʻqituvchilik qilgan. Dehqonchilik hayotidan olingan ilk hikoyasi 1906-yilda nashr etilgan. 1917-yilgacha boʻlgan ijodida, asosan, yarim och, yarim yalangʻoch holda yashagan dehqonlar va qishloq ziyolilari hayoti tasvirlangan. Oʻtgan asrning 20-yillari boshlarida Volga boʻylarida avj olgan ochlik Neverovni rizq-roʻz axtarib Oʻrta Osiyoga kelishga majbur etgan. Shu davr taassurotlari Neverovning qator hikoyalari va "Toshkent – non shahri", „Gʻozu oqqushlar“ (1923) kabi qissalarida oʻz ifodasini topgan. Mishka Dodonovning mehridaryo kishilar tufayli omon qolishi tasviriga bagʻishlangan „Toshkent – non shahri“ qissasi Neverov ijodida alohida oʻrin egallaydi. Qissa oʻzbek tiliga tarjima qilingan va shu asar asosida kinorejissor Sh.Abbosov ayni nomda kinofilm yaratgan.

## Manbalar
Nevinnomisk

**Nevinnomisk** - Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasidagi shahar (1939-yildan, ungacha Nevinnomisskaya Stanitsasi). Kuban daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 133 ming kishi (1998). Azot ishlab chiqarish korxonasi, junga dastlabki ishlov berish fabrikasi, shina remonti, bugʻqozon-mexa-nika, avtomobil remonti, elektromexanika, moy ekstraksiya, sut, ki-myoviy uy-roʻzgʻor buyumlari, elektr oʻlchagich asboblari zavodlari, un, parrandachilik kombinatlari, GRES bor. Stavropol politexnika institutining umumiy texnika fakulteti, oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi. N. yonida Ne-vinnomisk kanali boshlanadi.

## Manbalar
Nevr...

**Nevr...**, nevro..., neyro (yun. neuron — tomir, nerv) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Nerv sistemasiga aloqadorlikni bildiradi; Mas, nevrologiya, nevropatologiya, neyroxirurgiya.

## Manbalar
Nevralgiya

**Nevralgiya** ( – „nerv“ +  – „ogʻriq“) – sezuvchi nerv tolalarining zararlanishi hisoblanadi. Nerv tolalari boʻylab tarqaladigan kuchli ogʻriq; nerv vaqti-vaqti bilan sanchib, zirqirab yoki tortishib ogʻriydi. Uch shoxli nerv, quymich nervi, qovur-gʻalararo nerv nevralgiyasi koʻproq uchraydi. Uchlik nerv shamollaganida yuz, koʻz va tishlarda kuchli ogʻriq boʻladi. Infeksion kasalliklar, intoksikatsiya, shikastlanishlar, moddalar almashinuvining buzilishi, ateroskleroz, organizmning sovuq qotishi, kasbga aloqador zararlar sabab boʻladi. Nevralgiya qaysi soha nervida boʻlsa, oʻsha soha nervining poyasi, qobigʻi taʼsirlanadi, nerv poyasi shishadi, atrofidagi muskullar tortishadi (Masalan, uch shoxli nerv nevralgiyasida yuz muskullari tortishishi), baʼzan nervda struktur oʻzgarishlar kuzatiladi.

Nevralgiya xurujida ogʻriyotgan joyda teri oqarishi yoki qizarishi, terlash, koʻz yoshlanishi yoki soʻlak oqishi, baʼzan toshmalar paydo boʻlishi mumkin.

Davo nevralgiyaning kelib chiqish sababiga bogʻliq. Ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishiga qarshi, umumiy quvvatga kirgizuvchi dorilar, fizioterapiya, sanatoriy va kurortlarda davolanish buyuriladi.

## Manbalar
Nevrasteniya

**Nevrasteniya** (nevr — asab va yun. astheneia — darmonsizlik), astenik nevroz, asab toliqishi, asab ojizligi — asab tizimining uzoq vaqt oʻta toliqishi, yaʼni ruhiy iztirob natijasida kelib chiqadigan kasallik, nevrozlarning bir turi N.ga intoksikatsiya (koʻpincha alkogoldan), infeksiya, oʻta toliqish, toʻyib ovqatlanmaslik, bosh miya shikastlanishi, shuningdek, tez-tez asabga tegadigan va darmonni quritadigan vaziyatlar, kechasi kam uxlash va boshqalar sabab boʻladi. N.da, asosan, asteniya sindromiga xos alomatlar yuzaga keladi. Bunda bemor salbiy taʼsurotlarga oson beriluvchan, serzarda, jahldor, tez charchaydigan boʻlib qoladi, madori quriydi, yotganida tez uxlab qolib, salgina shovqinga uygʻonib ketadi. Bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi faoliyatining buzilishi tufayli oliy nerv faoliyatida qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining munosabatlari buzilib, avval birinchisi, keyinroq ikkinchisi ustunlik qiladi. N. alomatlari ham ana shunday kelib chiqadi, dastlab bemor taʼsirchan, jahldor, bezovta, keyinchalik charchagan, boʻshang, horgʻin, uyquchan, kayfiyati buzuq, xotirasi pasaygan ahvolga tushadi. Hissiyot ojizligi, sezgilarning oshishi, teri sezuvchanligining ogʻriqli darajagacha ortishi, betoqatlik, shu vaqtning oʻzida ruhiy va jismoniy toliqish, diqqat va xotiraning pasayishi kuzatiladi. N.ga xos alomatlardan biri uyquning buzilishi va tez-tez bosh ogʻrib turishidir. Uyqu juda yuzaki boʻlib, aksariyat hollarda betoʻxtov davom etib, tush koʻrish bilan kechadi. Kunduzi esa uyqu bosadi, bemor uyqudan turganida kuchli charchagan, horgʻin boʻladi. N.da koʻp uchraydigan belgilar — bu turli-tuman somato-vegetativ va nevrologik buzilishlardir. Bunga ishtahaning buzilishi, ogʻiz qurishi, kekirish, koʻngil aynishi, ich dam boʻlishi, qabziyat, koʻp terlash, tomir urishi va arterial bosimning oʻzgaruvchanligi, koʻz qovoqlari va barmoqlarning titrab turishi (tremor), pay reflekslarining kuchayishi, jinsiy faoliyat susayishi va hokazo kiradi. Bu alomatlar bemorning umumiy ahvoli yaxshilanishi bilan tezda oʻtib ketadi. N.da mehnat qilish va dam olishni toʻgʻri uyushtirish, sport bilan shugʻullanish, sayr qilish, suv muolajalaridan foydalanish, vitaminli ovqatlar isteʼmol qilish, oilada, ishda tinch va xotir-jam boʻlish bemorning tezda sogʻayib ketishiga olib keladi.

## Manbalar
Neva

**Neva** (fincha *neva* — botqoqlik) — RF Leningrad viloyatidagi daryo. Uzunligi 74&nbsp;km, eni 1300 m gacha, havzasining maydoni (Ladoga, Onega koʻllari va boshqalarning xavzasi bilan birga) 281 ming km². Neva havzasining oʻzi 5000&nbsp;km². Ladoga koʻlidan boshlanib, Boltiq dengizi Fin qoʻltigʻining Neva qoʻltiqchasiga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi dare quyilish joyida 2530 m³/sek. Jan.-gʻarbiy va gʻarbiy shamollar Fin qoʻltigʻi va Nevaning quyi oqimidan suvni haydaydi, natijada suv sathi koʻtariladi va ayrim vaqtlarda Sankt-Peterburgda suv toshadi. Dek.da muzlab, aprel oxiri — may boshlarida muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: oʻngdan — Oxta; chapdan — Ijora, Tosna, M ga. Neva daryosi Rossiyadagi eng yirik suv magistrallaridan biridir. Nevada kema qatnaydi: Neva Volga—Boltiq suv yoʻlining bir qismi hisoblanadi. Nevaning deltasidagi 42 ta orolda Sankt-Peterburg shahri joylashgan.

## Manbalar
Neva jangi

**Neva jangi** — knyaz Aleksandr Yaroslavich boshchiligidagi rus qoʻshinlari tomonidan Birger Yarl qoʻmondonligi ostidagi shved otryadini Neva daryosining boʻyida tor-mor qilinishi (1240.15.7). Moʻgʻullarning Rusga istilosi sharoitida rus-shved chegarasi xav-fsizligini taʼminlagan. Sarkardalik mahorati va jasurligi uchun knyaz Aleksandr "Nevskiy" deb atala boshlagan. 

## Manbalar
Nevrinoma

**Nevrinoma** (nevr... va yunoncha: ota – *oʻsma*), shvannoma — nerv poyasi pardalaridan (Shvann pardalaridan) rivojlanadigan xavfeiz oʻsma. N. oyok,-qoʻl, shuningdek, boʻyin, yuz, meʼda, teri va boshqa periferik nerv tolalari boʻylab oʻsadi. Eshituv nervi N.si ekstratsereb-ral miya oʻsmasining eng koʻp uchraydigan xil i, bunda qulokda shovqin, karlik, bosh aylanishi, nistagm va boshqa kuzatiladi. Xirurgik usulda davolanadi.

## Manbalar
Nevrit

**Nevrit** (nevr... va yun. itis — yalligʻla-nish) — harakatlantiruvchi nervlarning shamollashi natijasida kelib chiqadi.Nevrit kaslligida yuz muskullari harakatsiz shol boʻlib qolishi oqibatida yuzning bir tomoni va ogʻizning chakkasi tortilib qoladi.Shuningdek periferik nervlarning yal-ligʻlanishi, bunga infeksion kasalliklar, tana toʻqimalariga shikast yetishi, moddalar almashinuvining buzilishi, nervning qon bilan taʼminlanishidagi yetishmovchiliklar (Mas, aterosklerozla) va boshqa sabab boʻladi. Yalligʻlangan nervlar atrofida ogʻriq, muskullar atrofiyayesh yoki falaji, darmonsizlik, sezuvchanlikning buzilishi, harakatning cheklanishi kuzatiladi. Yuz, eshitish, bilak, tirsak va oraliq nervlar N.i koʻp uchraydi. Yuz nervi N.i, odatda, sovuq qotish, oʻrta quloqning yalligʻlanishi bilan bogʻliq boʻlib, bunda mimika muskullari falajlanadi; koʻz yumilmaydi,ogʻiz burchagi qiyshayadi vah. k. Eshitish nervi N.ida oʻrta quloqda asta-sekin shovqin paydo boʻlishi bilan birga kundan-kun quloq ogʻirlashib boraveradi. Bilak, tirsak oraliq nervlar N.i umumiy intoksikatsiya, yalligʻlanish, jarohat va shikastlar oqibatida kelib chiqadi.

Bunda qoʻl panjasi, barmoqlarni yaxshi qimirlata olmaslik, sezuvchanlikning oʻzgarishi, muskullar atrofiyasi kuzatiladi.

Davo kasallikning kelib chiqish sabablariga bogʻliq; bemor qanchalik erta davolansa, shunchalik tez tuzalib ketadi.

## Manbalar
Nevrozlar

**Nevrozlar** (nevr... asabiylik -uzoq davom etgan ruhiy iztiroblar natijasida nerv sistemasi faoliyatining buzilishidan kelib chikadigan asabiyruhiy kasalliklar; oʻzaro yaqin funksional ruhiy kasalliklar (nevrasteniya, isteriya, psixasteniya), emotsional yoki aqliy jihatdan toliqish natijasida, koʻpincha infeksion va boshqa kasalliklar taʼsirida yuzaga keladi. Nevrozlar ancha keng tarqalgan kasallik boʻlib, asosan, nerv sistemasi tugʻma yoki hayotda orttirilgan zaif kishilarda kuzatiladi. Nevrozlarda markaziy nerv sistemasida ham, ichki aʼzolarda ham jiddiy organik oʻzgarishlar boʻlmasada, bosh miyada kechadigan asosiy jarayonlar — qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining oʻz-aro munosabatlari buziladi. Nevrozlarda psi-xozlardan farqli oʻlaroq, bemorlar oʻz kasalliklariga nisbatan tanqidiy munosabatda boʻladilar. Nevrozlarning, asosan, 3 ta — isteriya, nevrasteniya va psixasteniya (miyadan ketmaydigan holatlar) turi farqlanadi. Ayrim "aʼzolar nevrozi" (yurak, meʼda, oʻpka) hozirgi vaqtda Nevrozlarning alohida turi emas, balki uning somato-vegetativ belgilari deb hisoblanadi. Nevrozlar koʻp uchraydi va yildan-yilga koʻpayib borish qonuniga ega. Nevrozlardan nevrozga oʻxshash qolatlarni ajratmoq zarur, bu belgilari jihatdan Nevrozlarga aynan oʻxshab ketsada, biroq ular ruhiy iztiroblar oqibatida emas, balki boshqa xastalik, Masalan, xafaqon, miya qon to-mirlari aterosklerozi, shizofreni-yaning boshlangʻich belgisi sifatida namoyon boʻladi. Nevrozlarning ayrim turlari kelib chiqishida kishi shaxsining kasallik oldi xususiyatlari (premorbid) katta ahamiyatga ega. Shuningdek, oliy nerv faoliyati ojizroq kishilar shunday faoliyati kuchli kishilarga nisbatan Nevrozlarga koʻproq moyil boʻladilar. Bundan tashqari, birinchi signal sistemasi yuqoriroq boʻlgan kishilarda — isteriya, ikkinchi signal sistemasi kuchliroq boʻlganlarda esa miyadan ketmaydigan holatlar nevrozi koʻproq uch-rashi isbotlangan. Bular aralash nevrotik holatlar koʻrinishida ham namoyon boʻlishi mumkin. Nevrozlarni davolashda psi-xogen omillarni bartaraf etish zarur. Dori-darmonlar bilan birga psixoterapiya ham muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Nevroma

**Nevroma** (nevr.. va yun. ota (lotincha) — oʻsma) — nerv toʻqimasidan rivojlanadigan xavfsiz oʻsmalarning umumiy nomi. Atrofidagi toʻqimalardan ajralib turadigan boʻlakchali qattiq tugunlardan iborat. Ganglionevroma, nevri-noma, neyrofibramatoz va boshqa kiradi. Baʼzan Nevroma xavfli xiliga oʻtishi ham mumkin. Retroperitonial boʻshliq, koʻkrak oraligʻining orqa qismi, boʻyin va buyrak usti bezida uchraydi. Xirurgik usulda davolanadi.

## Manbalar
Negativ

**Negativ** (lotincha negativus — manfiy, salbiy) — 1) oq-qora yoki rangli qismlari obʼyektning asliga qaramaqarshi boʻlgan fototasvir. N.da oq joylar qoramtir, qora joylar oqish boʻlib koʻrinadi. Rangli N.datasvirni suratga olinayotgan obʼyektning qoʻshimcha rangi bilan, Mas, yashil rang qizil bilan, zangori rang sariq va boshqa bilan beriladi; 2) teskari tasvirli foto- yoki kinoplyonka, fotoplastinka; N.ni maxsus eritmada ochiltirib, mustahkamlab, yuvib, quritib, N. tasvir hosil qilinadi. N. maxsus eritmada ishlab, pozitiv tasvir, yaʼni ochiltirilgan toʻgʻri tasvir olinadi.

## Manbalar
Negativizm

**Negativizm** — oliy nerv faoliyatining buzilishi belgilaridan biri. Bunda bemor oʻrinsiz ravishda tashqi taassurotlarga qarshilik koʻrsatadi. Passiv va aktiv negativizm farq qilinadi. Passiv negativizmda bemor talab qilinayotgan harakatni oʻjarlik bilan bajarmaydi. Aktiv negativizmda kishi talab qilinayotgan harakatning aksini qiladi. negativizm aksariyat shizofreniyaning katatonik shaklida kuzatiladi. Baʼzi bolalar va oʻsmirlarda notoʻgʻri tartib oqibatida yuzaga keladigan negativizmni patologik negativizmdan farq qila bilish kerak. 

## Manbalar
Negrill irqi

**Negrill irqi** (Markaziy Afrika irqi) — katta ekvatorial (negr-avstraloid) irqiga mansub. Past boʻylik, serjunlik, uzun burun, yupqa lablik ularga xos. Ekvatorial Afrikaning tropik oʻrmonlarida tarqalgan.

## Manbalar
Negiz

**Negiz** — soʻzning shaklini hosil qilish uchun asos boʻlib xizmat qiladigan til birligi; soʻzning "oʻzak + yasovchi qoʻshimcha" shaklidagi qismi (ish — oʻzak, chi — soʻz yasovchi qoʻshimcha, demak: ishchi — negiz), undan keyin qoʻshiladigan qoʻshimchalar soʻzning grammatik shaklini hosil qiladi. N.ning hosil boʻlishi yangi lugʻaviy birlik bilan aloqador. Oʻzbek tilida qoʻshimchalar oʻzakdan keyin qoʻshiladigan xususiyatga ega boʻlganligidan, N. asosan "oʻzak + yasovchi qoʻshimcha" shak-lida boʻladi, lekin boshqa tillardan kirgan old qoʻshimchalar mavjudligi va bu qoʻshimchalarning soʻz yasovchilarga mansubligi N.ning "old qoʻshimcha + oʻzak" (badavlat), shuningdek, "old qoʻshimcha + oʻzak + yasovchi" (notinch) shakllari ham borligini koʻrsatadi. Demak, N. morfemalarning qoʻshilishidan hosil boʻladi, yaʼni qoʻshimcha or-qali oʻzakdan N. yaratiladi yoki bir N.dan boshqa N. hosil qilinadi (Mas, temirchilik soʻzida temir + chi = birlamchi N., temirchi + lik ikkilamchi N. N. va yasama soʻz tushunchalari oʻzaro aloqador, lekin boshqa-boshqa hodisalardir. Baʼzi adabiyotlarda asos, oʻzak-negiz terminlari ham N. soʻzining si-nonimi sifatida qoʻllanadi.

Nemat Mahkamov.

## Manbalar
Negri missiyasi

**Negri missiyasi** (1820) - Erondagi rus elchixonasining katta maslahatchisi A. F. Negri (1784—1854) rahbarligida savdo shartnomasi tuzish uchun Buxoroga yuborilgan missiya. Tar-kibi polkovnik Ye.K. Meyendorf, paleontolog X. G. Pander, zoolog va botanik E. A. Eversman, topograflar Val-xovskiy va Timofeyev, tarjimon Yakovlev va boshqalardan iborat boʻlgan. Negri missiyasi biror aniq bitimning imzolanishiga erisha olmagan boʻlsada, kelajakda Buxoro bilan Rossiya oʻrtasidagi aloqalarning tiklanishiga, savdo-sotiqning yoʻlga qoʻyilishiga hamda har ikki davlat diplomatik munosabatlarida iliq vaziyatning vujudga kelishiga sabab boʻldi.Ular josuslik harakteridagi maʼlumotlarni ham toʻplashgan. Negri missiyasi aʼzolaridan Ye. K. Meyendorf va E. A. Eversman ana shu safar xotiralari asosida materiallarga boy bir necha kitob yozib qoldirganlar.

## Manbalar
Negrlar

**Negrlar** (ispancha negro — qora) — negroid irq vakillarining nomi. Ular musulmon Sharqi mamlakatlarida zanjilar deb ham ataladi. Hozirda, Amerikaning qora tanli aholisi bu terminni haqorat deb bilmoqda va oʻzlarini afro-amerikaliklar deb atashmoqda.

## Manbalar
Negros

**Negros** — Filippin arxipelagining markaziy qismidagi orol. Maydoni 12,7 ming km². Relyefi, asosan, togʻli. Eng baland joyi 2460 m (Kanlaon vulkani). Gʻarbiy va shim.-gʻarbiy qismida vulkan tuproqli unumdor tekisliklar bor. Iklimi subekvatorial, mussonli iqlim. Togʻlar doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, tekisliklarda savannalar uchraydi. Shakarqamish, sholi, makkajoʻxori ekiladi. Mis rudasi konlari bor. N.da Bakolod, Duma-gete, San-Karlos shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Negroid irq

**Negroid irq** — Katta ekvatorial (negr-avstraloid) irqqa kiradi. Tanasining qoraligi, jingalak sochligi, burnining kengligi, lablarining qalinligi, prognatizm (jagʻ suyaklarining oldinga turtib chiqishi) xosdir. Afrikada, Sahroi Kabirning jan.da tarqalgan. "Negroid irq" termini baʼzan ekvatorial irqining sinonimi sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Louis Néel

**NEYEL (Neel) Lui Ejen Feliks** (1904.22.11, Lion – 1970) – fransuz fizigi, Fransiya fanlar akademiyasi aʼzosi (1953-yildan). Strasburg (1937-yildan) va Grenobl (1945-yildan) universitetlari professori. Yadro tadqiqotlari markazi direktori (1956—71), Grenobl politexnika instituti prezidenti (1971-yildan). Ilmiy ishlari magnetizm nazariyasiga oid. Xususan, antiferromagnetiklarning mavjudligi toʻgʻrisidagi farazni aytdi (L. D. Landaudan mustaqil tarzda; 1932), ferromagnetizm nazariyasini ishlab chiqdi qamda ferritlarning kuchli magnetizm xususiyatiga ega ekanligini tushuntirib berdi, oʻta paramagnetizm hodisasini kashf etdi. Louis Néel antiferromagnetiklarning maʼlum temperaturadan yuqori temperaturada oʻziga xos magnit xususiyatlarini yoʻqotishni topdi. Bu temperatura uning nomi bilan ataladi (qarang Neyel nuqtasi). Nobel mukofoti laureati (1970).

## Manbalar
Negrul Aleksandr Mixaylovich

**Aleksandr Mixaylovich Negrul** (1900.25.12, Poltava — 1971.25.7, Moskva) — uzum genetikasi va seleksiyasi sohasidagi olim, qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1938), professor (1940). RSFSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965). Odessa qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1925). 1926—44 yillarda Odessa vinochilik st-yasida, Uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida (Tbilisi shahri), Butunittifoq oʻsimlikshu-noslik institutida (Sankt-Peterburg shahri) uzum seleksiyasi boʻlimi boshligʻi. 1944-yildan Moskva qishloq xoʻjaligi akademiyasi vinochilik va subtropik ekinlar kafedrasi mudiri. N. tokning genealogik tasnifini tuzdi. Oʻrta Osiyoda xoʻraki uzumchilikni rivojlantirishga katta hissa koʻshdi, tokning 16 yangi na-vini yaratdi (M. S. Juravel bilan hamkorlikda). Bu navlar Oʻzbekistonda va qoʻshni davlatlarda katta maydonlarga ekiladi (Goʻzal qora, VIR muskati, Joʻrauzum, Ertagi VIR, Tarnoye, Oʻzbekiston muskati, Oktabrsiy, Pobeda va boshqalar). VASXNIL uzumchilik seksiyasining raisi, Italiya uzumchilik va vinochilik akademiyasining muxbir aʼzosi boʻlgan.

## Manbalar
Neyel nuqtasi

**Neyel nuqtasi**, Kyuri antiferrmagnit nuqtasi — antiferromagnetik jismning oʻziga xos magnit xususiyatlarini yoʻqotib, paramagnetik holatga oʻtish temperaturasi (TN). Antiferromagnit jismlarning magnit va boshqa fizik xossalari temperaturaga bogʻliq ravishda oʻzgaradi. Magnit kirituvchanlik temperatura ortishi bilan ortib boradi va maʼlum temperaturadan, yaʼni Neyel nuqtasidan yuqori temperaturada antiferromagnetikning magnit tuzilishi buziladi va jism paramagnit boʻlib qoladi. Antiferromagnetiklarning nomagnit xossalari (issiklik oʻtkazuvchanligi, issiklikdan kengayish koeffitsiyenta, elektr oʻtkazuvchanligining temperatura koeffitsiyenti va boshqalar) ning buzilishi eng yuqori qiymatga yetadi. Turli antiferromagnetik moddalar uchun Neyel nuqtasi turlicha boʻlib, mutlaq noldan 1000 K gacha yetadi. Masalan, FeCO3 uchun Neyel nuqtasi 57 K, CrSr uchun esa 725 K. TN temperaturani aniqlagan L. Neyel nomi bilan ataladi.

## Manbalar
Neyro...

**Neyro...**, nevro... (yun. neuron — nerv) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi; nerv sistemasiga aloqadorlikni bildiradi (Mas, neyroxirurgiya).

## Manbalar
Neyrogliya

**Neyrogliya**, gliya ( - nerv va  - elim) — nerv toʻqimasining hujayra elementlari; nerv hujayrasi (neyron), oʻsimtalari va miya kapillyarlari oraligʻini toʻldirib turadi. Neyrogliyada makrogliya va mikrogliya hujayralari tafovut qilinadi. Makrogliya ektodermadan rivojlanadi; ependima gliyasi, astrotsitlar va -gogliyadan iborat. Ependima hujayralari birbiriga zich taqalib turadigan yumaloq shaklga ega; ular bosh miya qorinchasi va orqa miyaning markaziy kanali oraliq qismini toʻldirib, mexanik, tayanch va trofik vazifasini oʻtaydi. Astrogliya — yulduzsimon qujayralar oʻz oʻsimtalari bilan chigallashib, miya poyasini hosil qiladi. Uning asosiy elementi gematoense-falik baryer boʻlib, suv-tuz almashi-nuvini nazorat qiladi. Oligogliya hujayralari mayda, kalta oʻsiqchalari bor, neyron va aksonlar tanasini oʻrab turadi, akson miyelin qobigʻining hosil boʻlishida ishtirok etadi, neyronlarga moddalar tashilishini taʼminlaydi. Mikrogliya hujayralari oʻsiqchalari ham mayda hujayralar boʻlib, mezenximadan rivojlanadi; fagotsitoz, shuningdek, nerv sistemasida himoya vazifasini bajaradi. 

## Manbalar
Neyrogormonlar

**Neyrogormonlar** (neyro... va gormonlar), neyrosekretlar — neyrosekretsiya hujayralari ishlab chiqaradigan biologik faol moddalar. N. nerv uchlarida mediatorlaryaan hosil boʻladi, biroq gormonlar kabi, qon yoki toʻqima suyuqligiga oʻtadi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, koʻpchilik N. peptidlar (vazopressin, kortikolbrin va boshqalar), baʼzilari katexolaminlardir. Sut emizuvchilarda N. manbai bosh miyadagi gipotayumusning neyrosekretor hujayralari hisoblanadi. N. baʼzi endokrin bezlarning (qarang Ri-lizing gormonlar) hujayralari faoliya-tini boshqaradi, shuningdek, boshqa aʼzolar hujayralariga ham taʼsir etadi (qarang Neyrosekretsiya). Peptid N. biosintezi neyron tanasidagi endoplazmatik toʻrda sodir boʻladi.

## Manbalar
Negritoslar

**Negritoslar** (ispancha negritos) -Osiyo pigmeylarn, Jan.-Sharqiy Osiyodagi bir qancha pakana negroid etnik guruhlar (andamanlar, semanglar, ae/yaalar)ning nomi. Melaneziya irqiga mansub.

## Manbalar
Neyro-gumoral regulyasiya

**Neyro-gumoral regulyasiya** (neyro... va lot. humor — suyuqlik) — odam va yuqori rivojlangan hayvonlar organizmining aʼzo, toʻqimalari faolligi va fiziologik jarayonlarini nerv sistemasi va gumoral omillar (kon, limfa va toʻqima suyukligidagi biologik faol moddalar) taʼsi-rida boshqarilishi. N.g.r. sistemasi organizmning oʻzgaruvchan muhit sharo-itida normal ishlashini taʼminlab beradi.

Nerv regulyasiyasi filogenetik nuqtai nazardan gumoral regulyasiyat nisbatan ancha yosh. Tuban organizmlarda alohida hujayralar va aʼzolarning oʻzaro aloqasini almashinuv jarayonlarida ishlab chiqariladigan kimyoviy moddalar (metabolitlar) amalga oshi-radi. Evolyusiya davomida toʻqima, aʼzolarning murakkablashishi va differensiyalashishi natijasida yangi gumoral omillar (mediatorlar, gormonlar va sitokinlar) hosil boʻldi va gumoral sistema nerv sistemasi bilan oʻzaro bogʻlanib bordi, natijada, N.-g.r. sistemasi vujudga keldi. Bunda nerv sistemasi biologik faol moddalarning sintez qilinishiga taʼsir etadi (Mas, gipotalamusgipofiz gormonlarining hosil boʻlishiga taʼsir koʻrsatadi, bu omillar qalqonsimon bez, jinsiy va buyrak usti bezlarini faollashtira-di). Oʻz navbatida gumoral omillar nerv sistemasiga ikki xil taʼsir koʻrsata-di: 1) reflektor, yaʼni qon, limfa va toʻqima suyuqliklaridagi biologik faol omillar nerv sistemasining interoretseptorlarini "qitiqlaydi"; 2) bevosita taʼsir, bunda biologik faol moddalar toʻgʻridan-toʻgʻri nerv hujayralariga taʼsir koʻrsatadi (Mas, almashinuv jarayonida hosil boʻladigan SO2 bosh miyaning nafas olish sistemasiga taʼsir koʻrsatib, uni faollashtiradi).

## Adabiyot
* Majidov N. M., Troshin V. D., Profilakticheskaya nevrologiya, 1—4 t.. T., 1995-98.

## Manbalar
Neyrolingvistika

**Neyrolingvistika** (lot neuron -nerv va lingua — til) — psixologiya fani sohasi, afaziyaning psixolingvistik jihatlarini oʻrganadi. N.ning fan sifatida vujudga kelishi, bir tomondan, neyropsixologiyaning, ikkinchi tomondan, lingvistika va psixolingvistikaning rivojlanishi bilan bogʻlangandir. Hozirgi zamon neyropsixologiyasida N. soʻzlashga miyaning sistemali funksiyasi sifatida, afaziyaga esa sistemaning buzilishi sifatida karaydi. N.ning rivojlanishi psixolog A. R. Luriya (1902—77) va uning shogirdlarining ilmiy ishlari bilan bogʻliqdir.

## Manbalar
Neyron (maʼnolari)

**Neyron**:

* **Neyron** Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommunadir.
* Neyron (nerv hujayrasi), nevron (neyro.