Butan — Hindiston munosabatlari

Butan va Hindiston oʻrtasidagi **ikki tomonlama munosabatlar** anʼanaviy tarzda yaqin edi. 1947-yilda Britaniya imperiyasidan mustaqillikka erishganidan beri Hindiston Butan ustidan syuzerinlikni meros qilib oldi. Oʻsha vaqtdan beri koʻp narsa oʻzgargan boʻlsa-da, Hindiston Butanning tashqi siyosati, mudofaasi va savdosiga taʼsir koʻrsatadi.

Hindiston Butanning iqtisodiy, siyosyiy va madaniy almashinuvdagi asosiy hamkori bo‘lgan va shunday bo‘lib qoladi. Tashqi savdo operatsiyalarining katta qismi Hindiston hissasiga to‘g‘ri keladi. Hindiston aholisi Butanga deyarli cheklovlarsiz tashrif buyurishi mumkin, bu boshqa mamlakatlar aholisi uchun ancha qiyin. Butanliklar Hindistonga tez-tez tashrif buyurishadi — oʻqish, davolanish, ziyorat, biznes uchun. Ko‘pchilik butanliklar Hindiston universitetlarini tamomlagan. Hindiston Butanni harbiy jihatdan qo‘llab-quvvatlaydi.

Biroq, Butan Hindistonning suvereniteti va madaniy oʻziga xosligidan qoʻrqib, Hindistonga biroz ehtiyotkorlik bilan munosabatda boʻladi.

## Tarixi
Oʻz tarixining koʻp qismida Butan tashqi dunyodan izolyatsiyada boʻlgan, xalqaro tashkilotlardan chetda qolgan va bir nechta ikki tomonlama munosabatlarni saqlab kelgan. 1865-yilda Butan va Britaniya Hindistoni oʻrtasida birinchi doʻstlik shartnomasi imzolangan. Butan monarxiyaga aylanganida, Britaniya Hindistoni uni tan olgan birinchi davlat boʻldi va 1910-yilda shartnoma yangilandi. Butan 1947-yilda Hindiston mustaqilligini birinchilardan boʻlib tan oldi va ikki davlat oʻrtasida yaqin munosabatlar rivojlandi, bu 1950-yilda Xitoyning Tibetni qoʻshib olishi va Butan va Hindiston bilan chegaradagi tortishuvlaridan keyin kuchaydi. Hindiston va Butanni 605&nbsp;km chegara bilan ajralib turadi. Hindiston Butanning eng yirik savdo sherigi boʻlib, Butan eksportining 98 % va importining 90 % ni tashkil qiladi.

### 1949-yilgi shartnoma
1949-yil 8-avgustda Butan va Hindiston oʻrtasida ikki davlat oʻrtasida tinchlik oʻrnatish va ularning ichki ishlariga aralashmaslikka chaqiruvchi Doʻstlik shartnomasi imzolandi. Biroq, Butan oʻz tashqi siyosatiga „rahbarlikni“ Hindistonga berishga rozi boʻldi va ikki davlat tashqi siyosat va mudofaa sohasida yaqindan hamkorlik qilishga kelishib oldi. Erkin savdo va ekstraditsiya shartnomalari ham imzolandi.

Tibetning kommunistik Xitoy tomonidan bosib olinishi mamlakatlarni yanada yaqinlashtirdi. 1958-yilda Hindistonning oʻsha paytdagi Bosh vaziri Javoharlaʼl Neru Butanga tashrif buyurdi va Hindistonning Butan mustaqilligini qoʻllab-quvvatlashini tasdiqladi va keyin Hindiston parlamentida Butanga qarshi har qanday tajovuz Hindistonga qarshi tajovuz deb hisoblanishini eʼlon qildi. Hindiston xavfsizligini oshirish uchun modernizatsiya dasturini boshlagan Butanga iqtisodiy va harbiy yordam berdi. Hindiston Butanni harbiy qo‘llab-quvvatlashini qayta-qayta tasdiqlagan bo‘lsa-da, Hindistonning Butanni Xitoydan himoya qila olishi va bir vaqtning o‘zida Pokiston bilan urush olib borishi mumkinligidan xavotir bildirdi.

Hindiston armiyasi Butanda Haadagi harbiy baza va bir nechta missiyalar bilan joylashgan. 1962-yildan beri Butanda joylashgan Hindiston harbiy tashkiloti IMTRAT (Hindiston Harbiy Taʼlim Guruhi) faoliyat yuritadi.

Yaxshi munosabatlarga qaramay, Hindiston va Butan 1973-1984-yillargacha chegarani demarkatsiya qilishni tugatmagan. Muzokaralar umuman olganda kelishmovchiliklarni hal qilishga yordam berdi, baʼzi kichik hududlar, jumladan Sarbhang va Gelephu oʻrtasidagi zona va Hindistonning Arunachal-Pradesh shtati bilan sharqiy chegarasi kabi joylar.

### Hindistondan uzoqlashish
Yaqin va doʻstona munosabatlarga qaramay, Butan hukumati Butan suverenitetini mustahkamlash yoʻnalishi boʻyicha kelishuvning bir qismini qayta koʻrib chiqish zarurligini eʼlon qildi. Butan asta-sekin xalqaro masalalarda mustaqil munosabatlarni oʻrnata boshladi, 1971-yilda BMTga aʼzo boʻldi, Bangladesh mustaqilligini tan oldi va 1972-yilda yangi savdo bitimini imzoladi, bunda Butan tovarlari uchinchi mamlakatlarda eksport bojlaridan ozod qilishni koʻzda tutadi. 2003-yildan 2004-yilgacha Butan armiyasi hind isyonchilariga qarshi operatsiyalar oʻtkazdi, Butanda oʻz bazalari boʻlgan Assamdan va Hindiston yerlariga hujumlar uyushtirish uchun foydalangan.

### 2007-yilgi shartnoma
Butan va Hindiston 1949-yilgi shartnomani qayta koʻrib chiqdilar va 2007-yilda yangi Doʻstlik shartnomasini imzoladilar. Yangi shartnoma Hindiston ilgari Butanning tashqi siyosatini boshqarganligi haqidagi qoidani olib tashladi va Butan endi Hindistonning qurol import qilish uchun roziligiga muhtoj emas edi. 2008-yilda Hindiston Bosh vaziri Manmohan Singx Butanga tashrif buyurdi va Butan demokratik islohotlarini qoʻllab-quvvatladi. Hindiston, shuningdek, 2020-yilgacha Butandan kamida 5000 MVt elektr energiyasini import qilishga rozi boʻldi.

## Manbalar