open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Degreztepa

**Degreztepa** — shahar harobasi (1 — 5—8-asrlar). Surxondaryo viloyati Oltin-soy tumani Degrez suv omborining jan.-gʻarbida. Toʻgʻri toʻrtburchak tarxli. Mayd. 6 ga dan ortiq. Mudofaa devorlarining qoldiklari tepaliklar (eni 10 m, boʻyi 4 m) sifatida saqlanib qolgan. Burchaklar minoralar bilan himoyalangan. 3 ta darvozasi boʻlgan. Shahar arkining atrofi xandaq bilan oʻralgan. Kushonlar davri va ilk oʻrta asrlarga oid sopol idishlar topilgan.

## Manbalar
Vasiliy Degtyaryov

**Vasiliy Alekseyevich Degtyaryov** (2 Yanvar 1880 — 16 Yanvar 1949) — rus ixtirochisi, muhandislik-artilleriya xizmati general-mayori (1944), texnika fanlari doktori. Mehnat Qahramoni (1940). Pulemyot (shu jumladan qoʻl pulemyoti, 1927 va 1944-yillarda), pulemyot-pistoletlarning bir necha namunalari (shu jumladan PPD, 1940), tankka karshi bir ogar miltiq (PTRD, 1941)ni ixtiro mmgan.

## Manbalar
Dejnyov burni

**Dejnyov burni** — Yevrosiyo materigining shimoli-sharqiy uchi, Chukotka yarim orolda (66°05’ sh.k., 169°40’ gʻ.u.). Eng baland joyi 741 m, yassi choʻqqili togʻ massividan iborat. Dengizga qaragan yon bagri tik. 1879 yil shved kutb tadqiqotchisi A. E. Nordensheld tomonidan S. I. Dejnyov nomi berilgan. Dejnyov burnida Uelen aholi punkta bor. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezavuirlash

**Dezavuirlash** (frans. desavover — rad qilish, maʼqullamaganlikni izhor etish) — xalqaro huquqda oʻz vakolatlarini oshirib yuborgan dip-lomatik yoki boshqa rasmiy vakilning xattiharakatlari yoxud bayonotlariga davlat yoki hukumat boshligʻining raddiyasi. Bunda diplomatik vakil topshiriqsiz yoki oʻziga berilgan vakolatlarga xilof ravishda ish kurganligi bayon qilinadi. Bu bilan davlat dezavuirlangan vakilning xatti-harakatlari va ularning siyosiy, xalqaro-huquqiy oqibatlari uchun oʻzidan masʼuliyatni soqit qilish maqsadini koʻzlaydi. Dezavuirlangan diplomatik vakil, odatda, oʻz hukumati tomonidan chaqirib olinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezaktivatsiya

**Dezaktivatsiya** (dez... va lot. activus — taʼsirchan) — radioaktiv zarralar bilan zaharlangan obʼyektlar (suv, oziq-ovqat, kiyim-bosh, tuproq, bino va inshootlar, texnika, qurol-yarogʻlar)ni radioaktiv iflosliklardan tozalash; ommaviy shikastlash vositalaridan himoya qilishning bir usuli. Suv maxsus filtrlash (suzish) qurilmalari bilan, texnika maxsus mashinalar va asboblar yordamida yuvuvchi kimyoviy moddalar bilan D.lanadi va hokazo.Dezaktivatsiya samarasi radiometr bilan tekshirib turiladi. Atom elektr styalarida, yadro reaktorlarida falokat yuz berganda, dushman yadro quroli ishlatganda va boshqalar favqulodda holatlarda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezaminlanish

**Dezaminlanish** — organik birikmalar molekulasidan amin (NH2) guruhining ajralib chiqish jarayoni. D. da NH2 guruhi boshqa guruhlar (mas, N, OH, OR) bilan almashinadi yoki qoʻshbogʻlar hosil boʻladi. Biokimyoviy D. maxsus fermentlar ishtirokida boradi. Bir necha tur D. mavjud: oksidlanuvchi D. aminokislotalarning tirik organizmda parchalanishi nati-jasida roʻy berib, ajralib chiqqan aminoguruhlar oʻrniga tegishli keto-kislotalar hosil boʻladi. Jarayon aminokislotalarning oksidaza fermentlari ishtirokida kechadi. Organizmda aminokislotalar dekarboksillanganda hosil boʻladigan aminlar ham oksidlanish yoʻli bilan dezaminlanadi. Bu aminlarning aksariyati zaharli boʻlib, ularni zaharsizlantirishda D. muhim ahamiyatga ega. Aminooksidazalar aminlarning D. jarayonini katalizlaydi. Qaytaruvchi D. ikki aminokislota orasidagi oksidlanish qaytarshshsh reaksiyalari asosida roʻy beradi. Bunda ikkala aminokislota ham dezaminlanadi (mas, alanin va glitsin oʻrtasidagi reaksiya). Ichki molekulyar D. da toʻyinmagan kislotalar hosil boʻladi. Bir qator aminokislotalar (mas, oʻsimliklarda asparagin kislota va baʼzi bakteriyalar; odam jigarida gistidin) shu reaksiya asosida dezaminlanadi. Gidrolitik D.da oksikislotalar hosil boʻladi. Bu reaksiya asosida mogʻor zamburugʻlari, baʼzi bakteriyalar va hayvon toʻqimalarida purin asoslari hamda pirimidin asoslari dezaminlanadi. D. organik sintezda, hayvonot, oʻsimlik va mikroorganizmlar hayot faoliyatida muhim ahami-yatga ega.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezarg Jerar

DEZARG (Desargues) Jerar (taxminan 1593 — Lion — 1662) — fransuz matematigi. Proyektiv va chizma geom. ga asos solgan. Konus kesimlari haqidagi asari umumiy proyektiv geom.ga bagʻishlangan. D. dunyoda birinchi boʻlib geom.ga cheksiz uzoqlashgan elementlarni kiritgan. Proyektiv geom. ning asosiy teoremalaridan birini yaratgan (qarang Dezarg teoremasi). D., shuningdek, tosh oʻymakorligi va quyosh soatlari haqidagi asarlar muallifi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezarg teoremasi

**Dezarg teoremasi** - proyektiv geom.ning muhim teoremalaridan biri. J. Dezarg topgan. D. t. 2 qismdan iborat: 1) ABC va A’V’S uchburchaklarning tegishli tomonlari bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi uchta X, Y, Z nuqtada kesishsa, uchburchaklarning mos uchlarini tutashtiruvchi uchta toʻgʻri chiziq bitta nuqta orqali oʻtadi; 2) ABC va A’V’S uchburchaklarning mos uchlarini tutashtiruvchi uchta toʻgʻri chiziq bitta nuqtadan oʻtsa, bu uchburchaklarning mos tomonlari bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi uchta nuqtada kesishadi. D. t. bir tekislikda yotgan uchburchaklarga ham, bir tekislikda yotmagan uchburchaklarga ham taalluqli. D. t.dan elementar geometriyada konstruktiv masalalarni yechishda foydalanish mumkin. D. t.ning mazmuni toʻgʻri chiziqlarning tekislikda oʻzaro joylashishiga taalluqli boʻlib, oʻlchashlar bilan bogʻliq emas. D.t.ni uch oʻlchovli fazoga murojaat qilmasdan isbot qilish, yaʼni proyektiv tekislikda qabul qilingan aksiomalarga asoslanib uni mantiqiy yoʻl bilan keltirib chiqarish mumkin emasligini D. Gilbert isbot qildi. Demak, D. t.ni tekislikdagi proyektiv geom.ning mustaqil aksiomasi, deb qarash mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezintegrator

**Dezintegrator** (dez... va lot. integer — butun) — 1) moʻrt materiallarni maydalovchi mashina. Kojux ichiga joylashtirilgan, qaramaqarshi tomonga aylanuvchi vallarga oʻrnatilgan ikki diyekdan iborat. Material disklardagi barmoklarga urilib maydalanadi. D. koʻmir, tuz, oqak, tuproq kabi materiallarni maydalashda ishlatiladi. D. qorgich vazifasini ham oʻtaydi; 2) sanoat gazlarini qattiq yoki suyuq zarralardan tozalaydigan apparat. Gaz D.i rotoridan purkaladigan suv (yoki boshqa suyuklik) bilan tozalanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezintoksikatsiya

**Dezintoksikatsiya** (dez... va intoksikatsiya) — organizmning zaqarlarni suyultirish, neytrallash yoki biror yoʻl bilan chiqarib yuborish orqali ularning gʻayritabiiy biologik taʼsirini kamaytirib, tuzilmalar va faoliyatga koʻrsatgan zararini bartaraf etishga qaratilgan reaksiyalari majmui. Zaharli moddalar va metabolitlarning organizmdan qay darajada chiqishi (qancha, tez yoki suyet) shu moddaning fizik-kimyoviy xususiyatlariga bogʻliq. Bunda ayniqsa qrn, jigar, buyrak, oʻpka, meʼda-ichak yoʻllari hamda organizmning oʻziga xos individual imkoniyatlari katta rol oʻynaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezinfeksiya vositalari

**Dezinfeksiya vositalari** - tashqi muhitdagi yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarini (odam, hayvon va oʻsimliklarda) yoʻqotish uchun ishlatiladigan fizik va kimyoviy vositalar. Qaynatish, yuqori bosim bilan bugʻlantirish, ultrabinafsha nurlar, quyosh nurlari va b. fizik D. v. hisoblanadi. Kimyoviy D. v.dan xlorli ohak, xloramin, lizol, karbol kislota, shuningdek, formalin, fenol, vodorod peroksid, margansovka va b. qoʻllanadi (yana qarang Dezinfeksiya). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezinfeksiya stansiyalari

**Dezinfeksiya stansiyalari** - epidemiyaga qarshi ish olib boradigan sanitariya muassasasi; sanitariya-epidemiologiya st-yasi (SES)ning bir boʻlimi. D.s. yuqumli kasallik bilan ogʻrigan bemorlarni maxsus transportda kasalxonaga olib borib yotqizish, ularning uyi, zarur boʻlsa, atrofidagi joylarni dezinfeksiya qilish, infeksiya oʻchogʻidan yoki turli muassasalardan keltirilgan kiyim-kechak, koʻrpa-toʻshak va hokazoni dezinfeksiya kameralarida yuqumsizlantirish, davolash-profilaktika muassasalarida kundalik dezinfeksiya oʻtkazish, yuqumli kasalliklarning oldini olish maqsadida jamoat joylari (yotoqxona, kinoteatr va korxonalar)ni profilaktik dezinfeksiya, dezinseksiya va deratizatsiya qilish kabi ishlarni amalga oshiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezodoratsiya

**Dezodoratsiya** (dez... va lot. odoratio — hid) — yoqimsiz, qoʻlansa hidlarni yoʻqotish yoki sezilmaydigan holatga keltirish. Obʼyektlardan foydalanishda veterinariyasanitariya talablariga rioya etmaslik, organik substratlarning chirishi natijasida havoda ammiak, vodorod sulfid, skatol, indol, uchuvchan yogʻ kislotalari va b. moddalarning toʻplanishi binolarda qoʻlansa hid paydo qiladi. Uy-joy binolari, chorvachilik majmualari, oziq-ovqat korxonalari, bemorlar va yaradorlar yotadigan palatalar, jips berk binolar (suv osti kemalari, kos-mik kemalar)da D. oʻtkaziladi. D. uchun bir qancha vositalar (aerozollar, ozon, formalin, xlorli ohak, lista kumir, torf, kaliy permanganat va b.) bor. Baʼzilari (chin dezodoratorlar) qoʻlansa hidli gazlarni yutadi, oksidlaydi, oʻziga biriktirib oladi va ayni vaktda chirituvchi (sasituvchi) mikro-organizmlarga taʼsir etadi. Chorvachilik binolarini D.lashda goʻngni oʻz vaqtida yigʻishtirib olish, binolarni shamollatish, qalinroq toʻshama solish yaxshi natija beradi. Goʻsht kombinatlari va sovuqxonalarni D. qilishda bi-noning ichki devorlariga 1% li issiq ishqorlar eritmasi yoki tarkibida 2% faol xlor boʻlgan xlorli ohak eritmasi bilan ishlov beriladi. Uchuvchan yogʻ kislotalarini oksidlash uchun bino ichiga ventilyasiya qurilmasi orqali ozon kiritiladi (ozonning 1 m3 xavodagi konsentratsiyasi 0,05—0,1 m3 dan ortiq boʻlmasligi kerak). Axlat oʻralari va uyumlarining sassiq hidini yoʻqotish uchun kul, qum, tuproq, koʻmir kukuni, torf sepib koʻmiladi, shuningdek, kimyoviy moddalardan foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezoksikortikosteron

**Dezoksikortikosteron**, DOK, S|2N30O,— biologik faol steroid. Molyar massasi - 330,45. Umurtqali hayvonlar buyrak usti bezlarida kortikosteron va al-dosteron biosintezida (qarang Kortikosteroidlar) oraliq birikma sifatida hosil boʻladi. D. va uning sintetik preparatlari (D. atsetat, D. trimetilatsetat) organizmda suv-tuz almashinuviga taʼsir etadi: natriy ionlari va suvni tutib qoladi, kaliy ionlari ajralishini tezlashtiradi va tomirlar tonusini barqarorlashtiradi. Miasteniya, gipoxloremiya, buyrak usti bezi pust qavati yetishmovchiligini davolashda qoʻllanadi. Organizmda D.ning koʻp hosil boʻlishi yoki ortiqcha kiritilishi arterial gipertoniya, shish, boʻgʻimlar va buyrak yalliglanishiga olib keladi.

## Manbalar
Dezinvaziya

**Dezinvaziya** (dez... va lot. invasio — hujum) — hayvonlarning invazion kasalliklari qoʻzgʻatuvchilari (gijjalar, baʼzi hasharotlar tuxumi va lichinkalari va b.)ni tashqi muhitda yoʻqotish, zararsizlantirish. Veterinariya amaliyotida profilaktik D. dezinfeksiya bilan birgalikda olib boriladi. Joriy D. hayvonlarning navbatdagi degelmintizatsiyasidan keyin 3—4 kun oralatib oʻtkaziladi. D.da parazitlar tuxum va lichinkalarining rivojlanish muddatlarini, ularning tashqi muhitda, hayvon organizmida yeaklanish davrlarini, fizik va kimyoviy taʼsirotlarga chidamliligini va b.ni hisobga olish zarur. Binolar va uskuna-jihozlar kimyoviy (soʻndirilmagan ohak, 5% NaOH eritmasi va b.), fizik (kuydirish, qaynatish va b.), mexanik (chiqindilarni toʻplab tozalash va zararsizlantirish) usullarida oʻtkaziladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezoksiriboza

**Dezoksiriboza**, giminoza, ribodezoza, C5H10O4— purin va pirimidin nukleotidlari shaklida dezoksiribonuklein kislota tarkibiga kiradigan uglevod. Molyar m. 134,1, kristall, suyuqlanish temperaturasi 78—82°, suvda eriydi. Monosaharidlardan ribozaning qaytarilishi natijasida hosil boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezertirlik

**Dezertirlik** (lot desertor -qochoq) — harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyat turlaridan biri; Oʻzbekiston Respublikasi JKga koʻra harbiy xizmatdan boʻyin tovlash maqsadida harbiy qism yoki xizmat joyini oʻzboshimchalik bilan tashlab ketish, shuningdek, shu maqsadda xizmat joyiga kelmaslik D. hisoblanadi. Harbiy xizmatdan qochib yurish, xizmat joyini tashlab ketish jinoyat sanaladi. Boshqa xizmat joyiga oʻtkazilganda, taʼtilda boʻlganda, davolanish tugaganda, xizmat safariga yuborilganda harbiy qism yoki xizmat joyiga yetib kelmaslik ana shu turdagi jinoyatni sodir etish demakdir. D. muddatli harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan boʻlsa, aybdor 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, agar zobitlar tarkibidan boʻlgan shaxs, praporshchik, michman yoki harbiy xizmatni kontrakt (shartnoma) boʻyicha oʻtayotgan harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan boʻlsa, aybdor 5 yildan 10 yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. D. uchun belgilangan bu javobgarlik faqat tinchlik vaqtida harbiy xizmatni oʻtashda sodir qilingandagina qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dok

**Dok** (ing . dock) — 1) kemalarning suvga botib turadigan qismini qurish, suvdan chiqarib koʻzdan kechirish va taʼmirlash uchun xizmat qiladigan inshoot. Dok quruq, suvli va suzib yuruvchi xillarga boʻlinadi. Quruq Dok gavan yoki havzaning qirgʻogʻiga quriladi. U devorlari va tubi suv oʻtkazmaydigan kamera, shlyuz, nasos stansiyasi, kemalarni kameraga kiritish va undan chiqarish jihozlaridan iborat. Dok yogʻoch, tosh, poʻlat, beton va temir-betondan quriladi. Unga suv toʻldirilib, taʼmirlanadigan kema kiritiladi va suv chiqarib yuboriladi, shunda kema maxsus toʻsinlarga oʻtirib qoladi. Suvli D.da kema kamera devori boʻylab yasalgan maydonga oʻtiradi. Buning uchun maydonlar orasidagi kanalga nasos yordamida suv toʻldirilib, kema kiritiladi va suv chiqarib yuboriladi. Suvli D.da bir vaqtda ikki kema taʼmirlanishi mumkin. Suzib yuruvchi D. chetlariga koʻtarish kranlari oʻrnatilgan uzun pontonyadan iborat. Kemani D.ga kiritish uchun pontonga suv toʻldirilib, kema kiradigan darajada suvga botiriladi va kranlar orasiga toʻgʻri keltiriladi, soʻngra nasos yordamida pontondagi suv chiqarib tashlanadi, D. suv betiga qalqib chiqadi va kema ponton tubiga oʻtiradi. Bunday D.ning afzalligi uni istalgan joyga olib borish mumkinligidir. Suzib yuruvchi D. poʻlat va temir-betondan yasaladi; 2) dengiz sathi keskin oʻzgarib turadigan joylarda kemalar yuk ortish yoki yuk tushirishga qoʻyiladigan port havzasi (kamerasi). Bunday Dokda suv sathi oʻzgarmay turadi.

## Manbalar
Dezoksiribonukleaza

**Dezoksiribonukleaza** (Desoxyribonucleasa) — dezoksiribonuklein kislotalar (DNK) ning gidrolitik parchalanishi — depolimerlanishini tezlatadigan ferment; gidrolazlar sinfiga mansub. D. meʼda osti bezida, tirik organizmning deyarli barcha hujayralarida va mikroorganizmlarda boʻladi. Meʼda osti bezi D.si yaxshi oʻrganilgan. Bu ferment katabolik funksiyani bajaradi (qarang Katabolizm), u ovqatdagi DNK ni ichaklarda oson soʻriladigan nukleotidlarga aylantiradi. Undan tashqari, replikatsiya va reperatsiya (buzilgan DNK strukturasini tiklash) jarayonida qatnashadi. D. preparati qoramolning meʼda osti bezidan tayyorlanadi. Adenoviruslarishnt koʻpayishini toʻxtatadi va ekssudatning yopishkrkligini kamaytiradi. Adenoviruslar qoʻzgʻatadigan kasalliklar (konʼyunktivit, keratit, yuqori nafas yoʻllarining yalligʻlanishi), bronxoektaziya, oʻpka abssessi, pnevmoniyada buyuriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dey

**Dey** (turkcha dayi, aynan — togʻa) — 1) Usmonli turk saltanatining yanichar qoʻshinlarida zobitlik darajasi; 2) Yanichar zobitlar kengashi tomonidan umrbod saylanadigan Jazoir hokimi (1671 yildan to 1830 yilgacha, yaʼni Jazoirni Fransiya bosib olgunga qadar). Jazoirning soʻnggi D. i — Husayn (1818—30); 3) Tunisda D. deb 1590—1705 yillarda vaqt-vaqti bilan mamlakatni idora etgan turk yanichar harbiy boshliklari atalgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
William Morris Davis

**Deyvis**, Devis (Davis) Uilyam Morris (1850.12.2, Filadelfiya — 1934.5.2, Posadena) — amerikalik geolog va geograf. Amerika geomorfologiya maktabining asoschisi. Relyef ri-vojlanishining geografik sikli haqidagi taʼlimotni yaratgan. Kembrijdagi (AQSH) Garvard universitetining prof. Amerika geograflari Assotsiatsiyasiga asos solgan (1904) va Amerika geologiya jamiyati prezidenti (1911), bir qancha geologiya va geografiya jamiyatlarining faxriy aʼzosi. 1890—1915-yillarda AQSH Geologiya xizmatida ishlagan; AQSH, Jan. Amerika mamlakatlari va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. 1903-yilda Turkistonning choʻl rayonlarini, jumladan Qozogʻiston past togʻlari (Sariorqa) relyefini oʻrgandi. Geomorfologiya faniga peneplen tushunchasini kiritdi. Tyanshandagi umumiy sirt relyef shakllarini yoshargan peneplenlar deb atadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deyvis boʻgʻozi

**Deyvis boʻgʻozi** — Grenlandiya va Baffin yeri orollari oraligʻida; Baffin dengizini Labrador dengizi (Atlantika okeani) bilan bogʻlaydi. Uzunligi 1170 km, eng kambar joyi 360 m, eng chuqur joyi 104 m. Suzib yuruvchi muz va aysberg koʻp. Ingliz dengiz sayyohi Jon Deyvis nomi bilan atalgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deyvis dengizi

**Deyvis dengizi** — Hind okeanining Antarktida sohillaridagi chekka janubiy qismi, 87° va 98° shq. u. oraligʻida. Maydon 21 mingkm. Eng chuqur joyi 1369 m. Yil davomida muzlar bilan qoplanib yotadi. Shoʻrligi 33—33,5%s. Dengiz sohilida Rossiya Federatsiyasining Mirniy stansiyasi joylashgan. Dengiz 1912-yilda Avstraliya ekspeditsiyasi tomonidan ochilgan va kema kapitani J. K. Deyvis nomi bilan atalgan.
## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar
Deygish

**Deygish** — daryoning kuchli oqimi va suv satx,ining keskin oʻzgarishi nati-jasida qirgʻoqlarning shiddatli yuvilishi. Oqim bilan yuvilgan qirgʻoq oʻpirilib, suv qayir tomon suriladi, sohil zonasida joylashgan ekinzorlarni yuvib, irrigatsiya inshootlarini vayron qiladi, xalq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Oʻtmishda Xorazm vohasidagi tabiiy ofat turlaridan biri boʻlgan. Ya. Gʻulomovning yozishiga kura, Amudaryoda toshqin paytida suv sathi yerga nisbatan 0,6—1,6 m baland koʻtariladi. Shuning uchun har ikki qirgʻ-oqning yoqasida baland dambalar (krchilar) qurilgan, bu dambalar vohani suv bosishdan saqlagan. Dare suvi asta-sekin qirgʻoklarni yuvgan, baʼzan butun-butun joylarni yuvib ketgan, baʼzan esa yangi sayozliklar va orollar hosil qilgan. Bu dahshatli oqimga Xorazm vohasida maxsus "D." yoki "yiqqin" (qozoq va qoraqalpoklar tilida) degan nomlar berilgan. D. bundan ming yil ilgari Xorazmning kad. poytaxti — Kot sh.ni butunlay yuvib, yoʻq qilib yuborgan. D. Amudaryonnng oʻrta va quyi oqimida, ayniqsa, yozgi toshqin davrida (iyun — avgust) tez-tez sodir boʻladi. Suvning koʻtarilishi va pasayishi koʻpincha 8—10 kun davomida roʻy beradi. D. daryolarda suv kamaygan davrda (noyab.— dekabr) ham kuzatiladi. Amudaryo oʻzani bir necha yil davomida 5–6&nbsp;km va undan koʻproq suriladi. Dare oʻzanida yangidan-yangi sayozlik va chuqur joylar, orolchalar paydo boʻladi, birok, ular bir joyda turmasdan siljib yuradi. Bu esa kanallarga suv olish ishlarini qiyinlashtiradi. 1937-yil D. oqibatida Toʻrtkoʻl sh. vayron boʻlgan. 1990-yillardan Amudaryo quyi oqimi Tuyamoʻyin suv ombori orqali tartibga solingach, bu yerlarda D. xrdisasining taʼsiri bir oz pasaydi. D.ga karshi kurashning samarali usuli — daryo oqimi kuchini qirqadigan va qirgʻoqning yuvilishini kamayti-radigan toʻgʻrilagich qurilmalar oʻrna-tishdir. Amudaryoning quyi oqimida, asosan yirik suv olish inshootlari yaqinida 10 dan ortiq shunday toʻgʻrilagichlar barpo etilgan. Qirgʻoqni yuvilishdan saqlash uchun dambalar quriladi. Bir-biridan 200–250 m masofada qurilgan qoʻsh dambalar eng turgʻun va chidamli hisoblanadi. Har 1–2&nbsp;km birinchi va ikkinchi katorlar orasida koʻndalang damba (traverslar) barpo qilinadi. Tuproqdan yasalgan bunday kutarmalar Amudaryoning quyi oqimida ikkala qirgʻoq boʻylab 900&nbsp;km dan ortiq masofada qurilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dei Lincei milliy akademiyasi

**Dei linchey milliy akademiyasi** — Yevropadagi eng qad. FAlardan biri. 1603 y. Italiyaning Rim sh.da tashkil etilgan (1630—1795, 1840—47, 1939—44 yillarda yopilgan). Italiya milliy FAlarining eng yirigi. Akademiyaning asosiy vazifasi Italiyada sanʼat, adabiyot va fanni rivojlantirishga kumaklashish. Akademiya ilmiy tadqiqotlarni muvofiklashtiradi, milliy va xalqaro miqyosda ilmiy kongress, simpozium va konferensiyalar tashkil qiladi, chet el akademiyalari, ilmiy markazlari, institutlari va alohida yirik olimlar bilan aloqa bogʻlaydi. J. Della Porta, G. Galiley dastlabki aʼzolari boʻlishgan. 160 dan ortik, aʼzosi bor. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daily Mail

***Daily Mail*** (; ) — ingliz gazetasi. London va Manchesterda chiqadi. 1896-yilda tashkil etilgan. Adadi 2 millionga yaqin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Daily Mirror

***Daily Mirror*** (; ) — ingliz gazetasi. London, Manchester va Glazgoda chiqadi. 1903-yilda tashkil etilgan. Siyosiy voqealarni yoritishda Leyboristlar partiyasi oʻng qanotining siyosiy-ijtimoiy yoʻnalishiga yaqin turadi. Koʻngilochar va reklama materiallarni koʻp bosadi. Adadi 5 millionga yaqin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deymos

**Deymos** (yun. deimos — dahshat) — Mars tabiiy yoʻldoshlaridan biri (ikkinchisi Fobos). Amerika astronomi A. Xoll 1877-yilda kashf etgan. Diametri taxminan 15&nbsp;km ga teng . Marsdan uzokligi 23460&nbsp;km. Marsning ikkala yoʻldoshi ham unga yaqin joylashgani uchun ularni kuzatish juda qiyin. Ikkala yoʻldosh ham juda kichik (11,6 va 12,8 yulduz kattaligida). Mars yoʻldoshlari uning ekvator tekisligida harakatlanadi. D. Mars atrofini 1 sutka 6 soat 17 min. da bir marta tuda aylanib chiqadi. Kosmik apparatlar yordamida olib borilgan tekshirishlar Fobos va Deymos ning sirtlari kraterlar bilan qoplanganligini, ularning tashqi koʻrini-shi biron-bir geometrik shaklni eslatmasligini koʻrsatdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Deyneka

** Aleksandr Aleksandrovich Deyneka** [1899.8(20).5, Kursk - 1969.12.6, Moskva] — rus rassomi. Harkov rassomlik bilim yurtida (1915—17) va Moskva Oliy badiiy texika ustaxonasida (1920—25) taʼlim olgan. Ijodida davr ruhi, joʻshqin hayot, fidokorona mehnat, sport, lirik mavzular yetakchi oʻrin tutadi. Asarlari: "Yangi sexlar qurilishida" (1926), "Ona" (1932), "Boʻlajak uchuvchilar" (1938), "Sevastopol mudofaasi" (1942) va b.; Moskva metropolitenining "Mayakovskiy" (1938—39) va "Novokuznetskaya" (1943) bekatlari va b.ga ishlangan asarlari, koshinlari mashhur. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deyok

**Deyok** — Gerodotnnng maʼlumotiga koʻra, Midiyaning dastlabki podshosi (mil. av. 727—675). Midiyani Ossuriya asoratidan xalos etgandan soʻng xalq tomonidan hokimiyat tepasiga avval hakam (sudya) sifatida, soʻngra parokanda mamlakatda uzil-kesil tartib oʻrnatish maqsadida podshoh etib saylangan. Midiyaliklarning bir davlat ostida birlashtirgan, Ekbatana (Hamadon) sh.ga asos solgan. Tepalik ustida bunyod etilgan shahar 7 qator mudofaa devorlari bilan oʻrab olingan boʻlib, har bir devordan keyin keladigan devor oʻzidan oldingisidan bir pogʻona baland qilib qurilgan. Devorlar turli ranglarda, birinchi devor — oq, ikkinchisi — qora, uchinchisi — sargʻish-qizil, toʻrtinchisi — toʻq koʻk, beshinchisi — jigarrang , oltinchisi — kumushrang , yettinchisi — zarhal rangda boʻlgan. Soʻnggi mudofaa devorlari oʻrtasida podsho saroyi va xazina qurilgan. D. aholiga devor atrofida joyla-shishni buyurgan. Saroyda quyidagicha tartib oʻrnatilgan: biron-bir shaxsni bevosita, shunchaki podsho huzuriga kirishi man etilgan, har qanday ish boʻyicha podshoh bilan xizmatkorlar (xabarchilar) orqali bogʻlanilgan. Bundan tashqari ijtimoiy kelib chiqishidan qatʼi nazar har qanday kishini podshoh quzurida kulishi va tufurishi odobsizlik hisoblangan. Shikoyatlar podshohga yozma ravishda topshirilgan, podshohularni koʻrib chiqqach qaytarilgan. Biror-bir yerda jinoyat sodir etilgan boʻlsa D. aybdorni huzuriga chaqirib qilgan gunohiga yarasha jazolagan. Butun mamlakat hududida uning xabarchilari, aygʻoqchilari boʻlgan. Aftidan, D. mil. av. 715-yilda ossuriylar tomonidan asir qilib olib ketilgan va ossuriy yozuvlarida asirlar qatorida nomi keltirilgan midiyalik hukmdorlardan biri Dayaukku bilan aynan bir shaxs boʻlsa kerak. Mil. av. 713-yilda Sargon tomonidan tobe ettirilgan Midiyada Bit-Daiakku deb atalgan butun bir viloyatning mavjud boʻlishi, D.ning mashhur podsholardan boʻlganligini koʻrsatadi.

Faxriddin Hasanov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezoksiribonuklein kislota

**Dezoksiribonuklein kislota** (DNK) — nuklein kislotalarining bir turi. Tarkibida dezoksiriboza, azot asoslaridan adenin (**A**), guanin (**G**), sitozin (cytosine) (**C**) va timin (**T**) hamda fosfat kislota boʻladi. Barcha tirik organizmlar hujayrasida uchraydnavroz kotli tarkibi, yaʼni uning birlamchi strukturasi har bir organizm uchun oʻziga xos va qatʼiy individual boʻlib, biologik informatsiyaning kod shaklda (qarang Genetik kod) yozilishidir. DNK ning genetik ahamiyatini dastlab O. Everi shogirdlari bilan birga aniqlagan (1944, AQSH). DNK tarkibidagi nukleotidlarning oʻzaro munosabati maʼlum qonuniyatlarga boʻysunadi. Bu qonuniyatlar E. Chargaff (AQSH) tomonidan aniqlangan (1950). Bu qoidaga asosan DNK dagi purin asoslarining yigʻindisi pirimidin asoslarining yigʻindisiga teng boʻlib, bunda A ning miqdori T miqdoriga va G ning miqdori C miqdoriga teng . Mazkur qoidalarga asoslanib D. Uotson va F. Krik DNK ning strukturaviy modelini kashf etishdi (1953). Bu modelga koʻra, DNK molekulasi qoʻsh spiral hosil qiluvchi ikkita polinukleotid zanjirdan tashkil topgan va har ikkala zanjir bir umumiy oʻqqa ega. Zanjirning bir oʻrami orasidagi masofa 34 A ga teng va 10 ta nukleotid qoldigʻidan tashkil topgan (V-shakl). Polinukleotid zanjirlarning pentozafosfat guruhlari spiralning tashqi tomonida, azot asoslari esa ichki tomonida joylashgan. Polinukleotid zanjirlar bir-biriga nisbatan teskari yoʻnalgandir. DNK ning bir zanjiridagi nukleotidlarning ketma-ketligi, ikkinchi zanjirdagi nukleotidlarning ketma-ketligini taʼminlaydi yoki ular komplementar (toʻldiruvchi) hisoblanadi. Komshtementarlik nuklein kislotalarning strukturaviy va funksional tuzilishida universal prinsip hisoblanadi. Koʻpchilik tabiiy DNK molekulalari qoʻsh zanjirli va toʻgʻri chiziqli holda uchrasada, biroq, ular juda katta mol. m.ga ega boʻlgan molekulani kichik hajmda joylash uchun buklangan, halqa, superspiral va boshqa shakllarni olishi mumkin. Ayrim viruslar DNK si bir zanjirli boʻladi. Prokariotlar hujayrasida DNK bitta xromosomada mujassamlashgan boʻlib, mol. m.si 10’ dan ortiq va uz. taxminan 1 mm ga teng . Eukariotlar hujayrasidagi DNK asosan yadroda de-zoksinukleoprotein (DNP) shaklda boʻlib, xromosoma yoki xromatinning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Yadrodan tashqari DNK mitoxondriy va xloroplast tarkibida ham uchraydi. Abdukarim Zikiryoyev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deyteriy

**Deyteriy** (Deuterium, yun. deuteros — ikkinchi), D yoki baʼzan N2— vodorodning ogʻir izotopi. D. tabiiy vodorod tarkibida oz miqdorda (0,015%) aralashma holida uchraydi. 1932-yilda amerikalik olim G. Yuri topgan. D. atomi yadrosi (deytron) tarkibida 1 ta proton va 1 ta neytron boʻlib, atom massasi odatdagi vodorodnikiga qaraganda 2 baravar ortiq (2,01474). D.ning fizik xossalari oddiy vodorod xossalaridan farq qiladi. Kislorodli birikmasi D2O ogʻir su v deb ataladi. D. vodorod bombasida termoyadro yonilgʻisi sifatida, fan va texnikada "nishonli atom" sifatida, atom reaktorlarida neytron zarralarining tezligini susaytiruvchi modda sifatida ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deyteriy-natriyli reaktor

**Deyteriy-natriyli reaktor** — sekinlatkich sifatida ogʻir suv — deyteriy va issiklik eltuvchi vosita — suyuq natriy ishlatiladigan reaktor (qarang Geterogen reaktor).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekabr qurolli qoʻzgʻolonlari

**Dekabr qurolli qoʻzgʻolonlari** (1905) — Rossiyada 1905—07 yillar inqilobi davrida Rossiyaning bir qator shaharlari (Moskva, Krasnoyarsk, Novorossiysk, Sormovo, Kronshtadt, Chita, Motovilixa va b.)da podsho huku-matiga qarshi koʻtarilgan chiqishlar. Podsho hukumati tomonidan bostirilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekada

**Dekada** (yunoncha „dekas“ – „oʻnlik“) – 1) oʻn kunlik vaqt. Qadimgi Misrda vaqt oʻlchov birligi. Fransiyada 18-asr oxirida fransuz burjua inqilobi davrida hafta oʻrnida qoʻllangan;

2) fizikada – chastota intervali (oraligʻi) birligi; ikki chastota (ft va f2) oraligʻidagi intervalga teng.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deytron

**Deytron** (deyton) — vodorod izotopi (deyteriy) yadrosi; 2N, D yoki d bilan belgilanadi. Atom yadrolari ichida eng oddiysi, ikki nuklon (1 proton va 1 neytron) dan tuzilgan. Deytronning massa soni  A= 2, zaryadi Z= 1. Massasi 2,014102 atom massasi birligiga teng; nuklonlarning bogʻlanish energiyasi YE6og = 2,22452±0,00010 MeV, elektr momenti (2,738+0,014)-Yu-27 sm2, magnit momenti s=0,857411±0,000019 yadro magnetonpgen, toʻla spini j=h. Proton va neytronni deytronda yadro kuchlari tutib turadi, bogʻlanish energiyasi kichik, shuning uchun deytron xossalarini oʻrganib, boshqa yadrolarning xossalari haqida toʻliq maʼlumot olish mumkin. Yadro reksiyalarida koʻplab qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Deych

**Aleksandr Iosifovich Deych** [1893.2(14).5, Kiyev – 1972.8.4, Moskva] – rus yozuvchisi, adabiyotshunos, tarjimon. Prof. (1922), filologiya fanlari doktori (1945). Kiyev universiteti tamomlagan (1917). „Jahon adabiyotida Don Juan tipi“ (1911), „Prometey haqida mif“ (1912), „Doktor Faust tarixi“, „Jovanni Bokkachcho“ (1913) kabi ilmiy kitoblari, „Amundsen“ (1936), „Fritof Nansen“ (1936, L. Bat bilan hamkorlikda) va „Taras Shevchenko“ (1939) biografik qissalari nashr etilgan. Deych Ikkinchi jahon urushi davrida Toshkentda Informbyuro vakili boʻlib ishlagan va Oʻrta Osiyo universitetida dare bergan. D. faoliyatida oʻzbek adabiyoti va sanʼati, ayniqsa, Alisher Navoiy, Oybek ijodi yetakchi urin egallaydi. „Alisher Navoiyning gʻoyaviy dunyosi“, (1968; Oybek bilan hamkorlikda) asarida buyuk oʻzbek shoiri va mutafakkiri Navoiy asarlaridagi zamon va makon, birlik va umumiylik, bilish nazariyasi kabi falsafiy mushohadalar talqin qilingan. „Bugungi kun va oʻtgan kun“ (1969) kitobidagi „Oʻzbekiston qalbi“ (asosan Oybek haqida) maqolasida oʻzbek adabiyoti va madaniyati yuksak baxrlangan.

## Manbalar

## Adabiyot
* Abror Hidoyatov, M.— L., 1948; Oʻzbekiston qalbi: Adabiy-tanqidiy maqolalar, T., 1983.
Dekadentlik

**Dekadentlik** (lotincha: decsdentis – tanazzul) – 19—20-asrlarda Yevropa madaniyatidagi inqiroziy holatni umumiy tarzda ifoda etgan nom. Tanazzulga yuz tutishlik, umidsizlik kayfiyati, hayotdan bezishlik, yolgʻizlanib qolganlik kabi hissiyotlarda oʻz aksini topgan. D.ka xos bir qator xususiyatlar modernizmga ham xosdir. 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida roʻy bergan jiddiy oʻzgarishlar, yangilanishlar, inqilobiy jarayonlarning yetilishi ijtimoiy voqelikda ziddiyatlarni kuchaytirdi. Eskilik va yangilik oʻrtasidagi kurash avj oldi. Bunday holatni koʻrgan ayrim madaniyat, xodimlari, ijodkorlar tarix, tabiat, inson tanazzulga yuz tutmoqda, degan fikrga keldilar. Ular oʻz asarlarida ana shu tanazzul, inqiroz sabablarini, inson boshiga tushgan tashvishlar, qiyinchiliklarni aks ettirishni maqsad qilib qoʻydilar. Natijada sanʼat sohasida modernizmning yangi yoʻnalishi D. paydo boʻldi.

Dekadentlar murakkab va qaramaqarshi hodisalarni tarixni buzuvchi kuch, deb qaradilar. Ular insonni jamiyatdan, siyosatdan va b. jarayonlardan xoli boʻlgan tabiatli individ sifatida baholadilar. Shunda inson hech bir jamiyatga qaram boʻlmagan ozod insonga aylanadi. Boshqacha aytganda, individ estetikasining ajralmas qismi sifatida shaxs erkinligi vujudga keladi. D. estetikasidagi bu qarash sanʼat, adabiyot va ijodiy jarayonga munosabatda ham oʻziga xoslikni yuzaga keltirdi. Dekadentlar adabiyotni siyosatdan xoli qilish gʻoyasini ilgari surdilar va buni ijod erkinligi deb hisobladilar. Shu bois D. sanʼatkorlari asarlaridagi inson koʻproq individ sifatida namoyon boʻladi, ular qahramonlarining shaxsiy xususiyatlari, hayoti tafsilotlari boʻrtib koʻzga tashlanadi.

D. dastlab fransuz adabiyotida yaqqol namoyon boʻlgan. „Laʼnati shoirlar“ deb nom qozongan P. Verlen, A. Rembo, S. Mallarme kabi shoirlar yetakchilik qilgan simvolizm oqimiga D. nihoyatda kuchli taʼsir etdi. Keyinchalik P. Valeri, P. Klodel, P. For va b. asarlarida rivojlantirildi. O. Uayld (Angliya), M. Meterlink (Belgiya), R. Rilke (Avstriya), M. Prust (Fransiya) kabi 20-asrning 80—90-yillari adiblari ijodida ham aks etdi.

Italiyada D. lirik shoir J. Paskoli sheʼriyatida koʻzga tashlanadi. Uning ijodi uchun mistik kayfiyat, simvolizm bilan hamohanglik xos. 1900-yillarda D. taʼsirida Italiyada kuch-qudratga sigʻinishlik va urush oldidagi qoʻrquv kayfiyatidagi yangi oqim paydo boʻladi (G. Gotssano, M. Moretti, F. Martini va b.). D. boshqa qator mamlakatlarga ham yoyiladi. Mas, Germaniyada shoir S. George toʻgaragi paydo boʻlali. Bu toʻgarak aʼzolari ijodida Nitsshe gʻoyalari ruhidagi afsonaviylik hissiyoti ustunlik qiladi. Rossiyada D. simvolizm oqimiga mansub shoirlar ijodida oʻz aksini topadi, lekin bulardagi D. ekspressionizmga ancha yaqinlashib keladi.

Hayotdan qoniqmaslik, uning achchiq saboklari, yomonliklarga qarshi tinimsiz kurash, mavjud talabga javob bermaydigan narsalarni rad qilish kabi dekadentlarga xos boʻlgan xususiyatlar hozirgi ham jahon adabiyotida oʻz ifodasini topmoqda.
Dekan

**Dekan** (lotincha decanus — oʻn boshi) — oliy oʻquv yurtida fakultet rahbari. Oʻzbe-kistonda oliy oʻquv yurti rektori buyrugʻi bilan prof. yoki tajribali dotsentlardan tayinlanadi. D. fakultetdagi oʻquv, taʼlimtarbiya va ilmiy ishlarni boshqaradi, fakultet ilmiy kengashining raisi hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekan madaniyati

**Dekan madaniyati** - Hindiston dagi ilk dehqonchilik yodgorliklari (mil. av. 2-ming yillik). Hind olimlari D.m.ni 3 arxeologik majmua (Ahor, Jorva va Navdatoli)ga boʻlib oʻrgangan. Majmualar topilmalardagi naqshlari xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi. Qabilalarning xoʻjalik qayotida dehqonchilik va chorvachilik asosiy oʻrinni egallagan. Jez va misdan yasalgan bolta, xanjar, randa, zeb-ziynat buyumlari, idishlar koʻp tarqalgan. Jorva va Navdatoli majmuasida chaqmoq toshdan ishlangan geometrik shaklli qurollar (qirgʻich, segment, trapetsiya, taxtacha va b.) ham mavjud. Sopol idishlar kulolchilik charxlari yordamida tayyorlangan. Metall ishlash ustaxonalarining qoldiqlari bor. D.m. qabilalari Harappa madaniyatita mansub aholi bilan iqtisodiy va madaniy aloqada boʻlganlar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekarboksillanish

**Dekarboksillanish** - organik kislotalarning karboksil guruhidan yoki bu kislotalar tuzlarining karboksilat guruhlaridan SO2 ajralish reaksiyasi. D., odatda, kislotalar yoki ishkrrlar ishtirokida amalga oshadi. Mas, natriy atsetatni natriy ishkrri ishtirokida qizdirilsa SO2 ajraladi va metan hosil boʻladi. Karbonat kislotaga soʻndirilgan ohak va natriy ishqori qoʻshib qizdirilganda tegishli uglevodorod xreil boʻladi. Murakkab efirlarning D.i ham asoslar (alkogolyatlar, aminlar va b.) taʼsirida spirtli (suvli) eritmalarda roʻy beradi. Turli modda almashinish jarayonlarida fermentativ D.ning ahamiyati katta. Bakteriya va jonivorlarda aminokislotalarning fermentativ D.i keng tarqalgan. Organizmda D. reaksiyasini maxsus fermentlar — dekarboksilazalar tezlatadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekan yassitogʻligi

**Dekan yassitogʻligi** (sanskritcha: dakshina patxa — *janubiy mamlakat*) — Hindiston yarim orolining katta (ichki) qismidagi yassitogʻlik. Hindiston Respublikasi hududida, Narbada daryosidan janubda joylashgan. Maydoni - 1 mln. km. Oʻrtacha balandligi gʻarbida 900 m, sharqida 600 m. Relyefi bir oz oʻr-qirli tekislik. Asosan metamorfik va otqindi jinslar, ohaktosh va qumtoshlardan tarkib topgan. Geologik jihatdan D. ya. Hindiston platformasining bir qismidir. D. ya.ning balandlashgan chekkalari Gʻarbiy Gat va Sharqiy Gat togʻlaridan iborat. Ular Arabiston dengizi va Bengaliya qoʻltigʻi sohillariga tik yon bagʻir bilan tushgan. Foydali qazilmalardan temir rudasi, mis, marganets, volfram, oltin va toshkoʻmir bor. D. ya.ning oʻrta kismidan oqadigan daryolarning vodiylari juda keng . Asosiy daryolari: Godavari, Krishna, Kaveri, Narbada. Iqlimi subekvatorial mussonli iqlim, yozi sernam, bahori yogʻinsiz. Yillik oʻrtacha yogʻin markaziy qismida 500–700&nbsp;mm, Fapbiy Gat togʻlarida 2000–3000&nbsp;mm. Eng issiq oy — mayning oʻrtacha temperaturasi 29— 32°, yanvarniki 21—24°. Koʻproq savanna oʻsimliklari oʻsadi. D. ya.ning 60% maydoni haydaladi, 10—15% hududni oʻrmonlar tashkil qiladi. Bandipur qoʻriqxonasi, bir necha milliy parklar tashkil etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekart koordinatalar tizimi

**Dekart koordinatalar tizimi** — tekislik yoki fazodagi toʻgʻri chiziq koordinatalar tizimi. Rene Dekart kiritgan (1637). Bir nuqta (koordinatalar boshi) dan oʻtadigan ikki O_x va O_y oʻq (tekislikda) yoki uch O_x, O_y va O_z oʻqdan (fazoda) iborat. Bunda koordinata oʻqlariga qoʻyiladigan uzunlik birliklari oʻzaro teng boʻladi. Koordinata oʻqlari oʻzaro tik boʻlgan Dekart koordinatalar tizimi toʻgʻri burchakli koordinatalar tizimi deb ataladi. Dekart koordinatalar tizimi deganda koʻpincha aynan shu tizim tushuniladi, umumiy Dekart koordinatalar tizimi esa affin koordinatalar tizimi deb ataladi.

## Manbalar

## Havolalar
Dekart ovali

**Dekart ovali** — tekislikdagi yassi egri chiziq. R. Dekart oʻzining "Geometriya" (1637) asarida bayon qilgan. Paskal chigʻanogʻi D. o. ning xususiy holidir. D. o. optikada keng qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekart yaprogʻi

**Dekart yaprogʻi** - tekislikdagi yassi egri chiziq. Toʻgʻri burchakli dekart koordinatalar tizimipa x3+y2—3axy=0 tenglama bilan ifodalanadi. D. ya. koordinatalar boshidan oʻtib, koordinatalar oʻklariga urinadi. Koordinatalar boshi D. ya.ning tugun nuqtasi, x+u+a=0 toʻgʻri chiziq esa uning asimptotasi hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekatron

**Dekatron** [yun. deka — oʻn va (elek) tron] — oʻnta katod guruhi boʻlgan ion asbob; oʻrtasida anod va katod joylashgan gaz aralashmasi (vodorod, geliy, neon) toʻldirilgan ballondan iborat. Elektr impulslarni hisoblashda va elektr zanjirlarni uzib-ulashda foydalaniladi. Ishi elektr impulsi taʼsirida anod va katod orasidagi gazda vujudga keladigan razryadning bir tomonga — bir katoddan ikkinchisiga (birinchisidan ikkinchisiga, ikkinchisidan uchinchisiga va hokazo, oʻninchi impulsdan keyin D. dastlabki hola-tiga qaytadi) siljishiga asoslangan. D. hisoblash va oʻlchash texnikasida, yadro va sanoat elektronikasi va b.da qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklamatsiya

**Deklamatsiya** (lot. declamatio — notiqlik mashqi) — badiiy oʻqish, notiqlik sanʼatining muhim turlaridan biri. Sharqda Deklamatsiya qadimdan rivojlangan. Xitoy, Hind podsholari, Xorazmshohlar, sugd, sak xonlari saroylarida deklamatsiya ustalari ishlagan. Oʻzbek xonliklari hududida ham deklamatsiya sanʼatining mohir ustalari (maddoxlar, qissaxonlar, dostonchi, ertakchi va otinlar) yashab ijod etgan. Saroylarda tez-tez uyushtirib turilgan sheʼrxonlik ham aslida deklamatsiyaning bir koʻrinishidir. XVII—XVIII asr gʻarb mumtoz teatrida deklamatsiya tushunchasi aktyorlik ijro vositalarini umumlashtirgan. XVIII asr oxiri — XIX asr boshlari teatrdagi romantizm va realizm oqimlari klassitsizm qonunlaridan voz kechdi. Romantizm aktyor ijrochiligidagi ilhom hissiyot erkinligini, realizm nutq va aktyorning sahnadagi xatti-harakati tasvirlanayotgan qahramonning oʻziga xos xususiyatlarini boʻysundirdi. Keyinchalik deklamatsiya soxta, sunʼiy nutq usuli tushunchasini bildiradigan boʻlib qoldi. K. Stanislavskiy deklamatsiyaga aktyorlik sanʼatining quruq, soxta koʻrinishlaridan biri sifatida qaradi, hayot haqiqatiga asoslangan obraz yaratish yoʻlida deklamatsiyaga qarshi kurashishga chaqirdi. Estradadagi badiiy asarlarni oʻqish keng qamrovli oʻziga xos sanʼat boʻlib, deklamatsiyaning zamonaviy koʻrinishlaridan deyish mumkin.

Muhsin Qodirov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklaratsiya

**Deklaratsiya** (lotincha: declaratio — *maʼlum qilaman*, *eʼlon qilaman*) — 1) bir yoki bir necha hukumatlar, siyosiy partiyalar, xalqaro yoki jamoat tashkilotlarining dasturiy hujjat, muhim xalqaro voqea, qonun va hokazoni umum eʼtiboriga yetkazuvchi bayonoti; umumsiyosiy prinsiplarni tantanali ravishda eʼlon etish (masalan, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Mustaqillik deklaratsiyasi); 2) soliq toʻlovchining daromadlar xususiyati va miqdori toʻgʻrisida bayon qilishi; 3) pochta bilan mamlakat tashqarisiga yuboriladigan pul va qimmatbaho paketlarga ilova qilinadigan hujjat; 4) chegaradan oʻtuvchi shaxs oʻzida buyumlar, qimmatbaho narsalar va hokazo borligi va ular miqdori toʻgʻrisida bojxonaga topshiradigan maʼlumot.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklinator

**Deklinator** (lotincha: declino — ogʻaman) — magnit ogʻishlarining bir kecha-kunduzdagi oʻzgarishlari (variatsiyalari) ni kuzatish uchun moʻljallangan asbob. Yer ostida oʻtkaziladigan konchilikka doir oʻlchash va suratga olish ishlari (marksheyderlik ishlari majmui) ni bajarishda ham qoʻllanishi mumkin. Ishi magnitning elektr-magnit xossalariga asoslangan (qarang Magnitometr).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekompensatsiya

**Dekompensatsiya** (de... va lot. compensatio — baravarlash) — kasallik tufayli roʻy bergan oʻzgarishga organizm moslashuvining, yaʼni kom-pensatsiyaning buzilishi sababli bi-ror aʼzo yoki aʼzolar sistemasi yoxud butun organizm faoliyatining izdan chiqishi. Biror kasallik yoki jarayonning avj olishi jismoniy zoʻriqish yoki organizmning oʻta toliqishi, haro-ratning taʼsiri, turli shikastlanishlar, shuningdek, asosiy kasallikka yoʻldosh kasalliklar va hokazo tufayli roʻy beradi. Klinik amaliyotda qon aylanishi, yurak D.si (yurak poroklarida shish va toʻqimalar gipoksiyasp) koʻproq kuzatiladi (mas, yurak klapanlarining poroklarida organizm koʻproq ish bajarganda koʻriladigan yurak D.si).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekompression kasalliklar

**Dekompression kasalliklar** — atrof muhitda bosimning tez oʻzgarishi natijasida roʻy beradigan kasallik holati. Asosan uchuvchilarda, gʻavvoslarda va kessonda ishlovchilarda (kesson kasalligi) uchraydi. Ancha yuqori bosimli muhitdan birmuncha past bosimli muhitga birdan oʻtilganda toʻqimalarda erigan azot pufak-pufak boʻlib ajralib chiqadi. Bu D. k.ga sabab boʻladi. D. k.ning ogʻir-yengilligi organizmning individual xususiyatiga, bosimning oʻzgarishi darajasiga va havoda yoki suv ostida qancha vaqt boʻlishga, gaz pufakchalarining miqdori va qayerda joylashganligiga bogʻliq. D. k. belgilari: muskul, boʻgʻimlar va toʻsh osti ogʻriydi, badan qichishadi, yoʻtal tutadi, vegegativ nerv sistemasi, tomirlar va miya faoliyati buziladi, periferik nervlarga shikayet yetadi. Bemorning rangi oʻchib, terlaydi, koʻngli aynib qusadi, boshi aylanadi, hushdan ketadi. Sovqotganda, qon aylanishi buzilganda ogʻriq zoʻrayali. Bemorning umumiy ahvolidan kelib chiqqan holda davo buyuriladi, koʻproq yurak-tomir va nafas aʼzolari faoli-yatini yaxshilaydigan doridarmonlar beriladi. Dekompressiya tufayli roʻy bergan holatlar har birining kelib chiqish sababi va rivojlanishiga ka-rab, uni D. k.ning alohida turi deb farqlanadi 

## Yana qarang
Balandlik kasalligi, Kesson kasalligi).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekoratsiya

**Dekoratsiya** ( – „bezayman“) – teatrda sahnani, kinematografiyada film suratga olinadigan joy – maydon, pavilonni spektakl, film mazmuniga moslab bezash. Dekoratsiya yaratishda rassomlik, haykaltaroshlik, meʼmorlik, voqelik joyini loyihalash sanʼati, yoritish va boshqa vositalardan foydalaniladi. Dekoratsiya yaratish dekoratsiya sanʼati deb ataladi. Teatr dekoratsiyasi sanʼati va kino dekoratsiyasi sanʼati turi bor.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dekret

**Dekret** (lotincha decretum — farmon, qaror) — oliy hokimiyat yoki boshqaruv organi chiqargan va qonun kuchiga ega boʻlgan qaror. Dastlab "D." iborasi qad. Rimda ishlatilgan. Sobiq SSSRda 1936-yilgacha davlat hokimiyati oliy organlarining eng muhim hujjatlari "D." nomi bilan atalgan. hozirgi Fransiyada D.ni prezident va bosh vazir chikaradi, bunda prezident D.i bosh vazir yoki tegishli vazir imzo chekkandan keyin yuridik kuchga ega boʻladi. Fransiya konstitutsiyaviy tizimini qabul qilgan Afrikadagi bir necha davlatlarning prezidentlari ham D. chiqaradi. Angliya-saksoniya huquqiy tizimi mamlakatlarida ayrim sud qarorlari D. deb ataladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekstrinlar

DEKSTRINLAR (S6N10O5)„ - kraxmal va glikogen gidrolizlanganda (chala parchalanganda) hosil boʻladigan mahsulotlar. Gidrolizning boshlangʻich bosqichida yod taʼsirida koʻk rang beradigan amilodekstrinlar, soʻngra eritrodekstrinlar (yod taʼsirida qizil-qoʻngʻir rang beradi) va maltodekstrinlar (yod taʼsirida boʻyalmaydi) hosil boʻladi. D. gidrolizining keyingi bosqichlarida disaharidlar, asosan maltozalar, soʻnggi mahsulot sifatida monosaharidlar hosil boʻladi. Suvda eriydi. Toʻqimachilikda, gugurt i.ch. da, bosmaxona va poyabzal sanoatida yopishtiruvchi modda sifatida ishlatiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delavarlar

**Delavarlar** (oʻzlarini lenape deb atashadi)   — indeys xalqi. AQSH (Nyu-York, Viskonsin, Kanzas, Oklaxoma shtatlari, 3 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) da va Kanada (Ontario viloyatining jan.dagi rezervatsiyalarda, 1 ming kishi) da yashaydi. Algonkin tili guruhiga kiradi. Hozir ingliz tilida soʻzlashadi. D. ovchilik, baliqchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanishadi. Qadimda qabilaning afsonaviy tarixi yozilgan piktografik (harf oʻrnida rasm ishlatish) yozuvidan foydalanishgan. Dindorlari — protestantlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Léo Delibes

**Clément Philibert Léo Delibes** (; 1836.21.2, Sen-Jermen dyu-Val — 1891.16.1, Parij) — fransuz kompozitori, balet janri isloqotchisi. Parij konservatoriyasida taʼlim olgan (1848—53) va shu yerda professor (1881 y.dan). Fransiya instituti (akademiyasi)ning aʼzosi (1884 y.dan). Uning "Jilgʻa" (Minkus bilan hamkorlikda, 1866), "Koppeliya" (1870), "Silviya" (1876) baletlarida sahnaviy raqs dramatik teatrga xos vositalari bilan toʻldirildi, musiqa uslubi simfonizm tamoyillari bilan boyidi. Hajviy "Qirol shunday degan" va lirik-dramatik "Lakme" (1883) operalari dunyo teatrlarida muntazam ijro etiladi. D.ning "Lakme" va "Koppeliya" asarlari Navoiy teatriaya 1947 y.dan beri sahnalashtirilmoqda.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delisting

**Delisting** (ing. delisting) - fond birjasida qimmatli qogʻozlarni sav-do roʻyxatidan chiqarish. Ekspert tek-shiruvlarida ularning taʼminoti aniqlangandan keyingi qaror tarzda qoʻllanadi, bu qimmatli qogʻoz savdoga qoʻyilmaydi va ular listing imtiyozlaridan tamomila mahrum boʻladi. Agar qimmatli qogʻozlar sotuvda qolmagan boʻlsa (firma qaytarib olsa yoki yangisiga almashtirgan boʻlsa), kompaniya aktivsiz qolsa yoki bankrot boʻlsa, qimmatli qogʻozlar oshkora joylashtirish maqbul boʻlmagan kichik hajmga ega boʻlsa, kompaniya listing kelishuvini buzsa D. qoʻllanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil