Shartnoma portlari

**Shartnoma portlari** (Chinese  商埠; ) Xitoy va Yaponiyadagi port shaharlar bo'lib, ular asosan G'arb davlatlari tomonidan majburan teng bo'lmagan shartnomalar asosida tashqi savdo uchun ochilgan, shuningdek, Koreyadagi shaharlar Yaponiya imperiyasi tomonidan xuddi shunday ochilgan.

## Xitoy shartnoma portlari
1842-yilda inglizlar birinchi afyun urushidan keyin Nankin shartnomasiga ko'ra Xitoyda birinchi shartnoma portlarini yaratdilar. Shartnoma Gonkong orolini Birlashgan Qirollikka abadiy berish bilan bir qatorda Shanxay, Kanton (Guanchjou), Ningpo (Ningbo), Fuchhou (Fuchjou) va Amoyda (Xiamen) beshta shartnoma portlarini tashkil qildi. Keyingi yili Xitoy va Britaniya o'rtasida Ekstraterritoriallik va mamlakat uchun eng qulay davlat maqomi to'g'risidagi qoidalar qo'shilgan Bogue shartnomasi imzolandi. Amerikaliklar (1843 -yildagi Vangiya shartnomasi) va fransuzlar (1844-yildagi Vampoa shartnomasi) bilan keyingi muzokaralar bu xalqlar uchun inglizlar bilan bir xil shartlardagi imtiyozlarga olib keldi.

Shartnoma portlarining ikkinchi guruhi 1860-yilda "Ingliz-fransuz-xitoy ''urushi'' " tugaganidan keyin tashkil etilgan va oxir-oqibat Xitoyda ko'plab xorijiy kuchlarni o'z ichiga olgan 80 dan ortiq shartnoma portlari tashkil etilgan.

### Xususiyatlari
Chet elliklarning barchasi mavjud port shaharlari chetida ular uchun yangi qurilgan nufuzli uylarda yashar edi. Teng bo'lmagan shartnomalarda ko'rsatilganidek, ular qonuniy ekstraterritoriallikka ega edilar. Ushbu port maydonlarining ba'zilari to'g'ridan-to'g'ri xorijiy kuchlar tomonidan ijaraga olingan va Xitoydagi imtiyozlar ularni mahalliy hukumatlar nazoratidan samarali ravishda himoya qilgan.

Xitoy shartnoma portlarining g'arbiy nuqtai nazardan barcha xorijliklarning korxonalari, idoralari, omborlari va turar joylari joylashgan dengiz bo'yidagi eng yaxshi joyda joylashgan "bund" ning o'ziga xos geografiyasiga qaratilgan. Shanxay Bund eng katta va eng mashhuri edi. Ninbo shahridagi Shimoliy daryo qirg'og'i (hozirgi kunda Old Bund nomi bilan tanilgan) Xitoyda birinchi bo'lib, Shanxay bundidan 20 yil oldin, 1844-yilda ochilgan. Oddiy bund ingliz, nemis, fransuz, amerikalik, yapon va boshqa fuqarolarni o'z ichiga olgan.

Bund do'konlari, restoranlari, dam olish maskanlari, bog'lar, cherkovlar, sudlar, politsiya va mahalliy hukumat bilan o'zini o'zi boshqaradigan kvartal edi. Ob'ektlarga kirish odatda mahalliy aholi uchun taqiqlangan edi. Xitoy bilan tashqi savdoda hukmronlik qilgan inglizlar odatda eng katta ishtirokchilar edi. Ishbilarmonlar va amaldorlar o'zlari bilan oilalarini olib kelishdi va yillar davomida shu yerda qolishdi, lekin bolalari ulgʻaygach, Angliyaga o'qishga yuborishdi.

Xitoy suvereniteti faqat nominal edi. Rasmiy ravishda, xorijiy kuchlarga harbiy qismlarni bundda joylashtirishga ruxsat berilmagan, ammo amalda portda ko'pincha bir yoki ikkita harbiy kema boʻlgan.

### Xitoyning kapitulyatsiya shartnomasi
Xitoyda shartnomaviy port tizimi taxminan yuz yil davom etdi. Bu 1841-yilgi afyun urushi bilan boshlandi. XIX asrning oxiriga kelib ushbu tizimda barcha yirik davlatlar ishtiroki boʻlsa-da, asosiy ishtirokchi davlatlar inglizlar, fransuzlar va amerikaliklar edi.

Tizim 1930-yillarning oxirida portlarning koʻpchiligi ustidan Yaponiya nazorati oʻrnatgach, 1917-yildagi rus inqilobidan soʻng ruslar oʻzlarining shartnomaviy huquqlaridan voz kechganlarida va 1914-yilda nemislar quvib chiqarilgach amalda tugatildi. Shartnoma bo'yicha uchta asosiy kuch - inglizlar, amerikaliklar va fransuzlar Ikkinchi Jahon urushigacha o'zlarining imtiyozlari va ekstraterritorial yuridiktsiyalarini saqlab qolishdi. Bu holat 1941-yil oxirida yaponlar hududga bostirib kirishi bilan tugadi. Ular 1943-yilda Chunsinda surgunda boʻlgan Chan Kay-Shining millatchi hukumati bilan yangi "teng shartnomalar" shartnomasida o'zlarining shartnoma huquqlaridan rasman voz kechdilar. Shartnoma porti davrining asorati boʻlgan xalqaro hamjamiyatlar 1940-yillarning oxirida kommunistlar hokimiyatni egallab olishlari va deyarli barcha chet elliklar chiqib ketishlari bilan tugadi.

### Xitoyga ta'siri
Garchi xitoylarning aksariyati an'anaviy qishloq joylarida yashagan bo'lsa-da, bir nechta gullab-yashnagan port shaharlari Xitoy iqtisodiyoti va jamiyatiga uzoq muddatli ta'sir ko'rsatadigan jonli markazlarga aylandi. Shanxay birinchi navbatda hukmron shahar markaziga aylandi. Sanszin va Shenyan shaharlari unga ergashdilar; Gonkong Britaniya mustamlakasi bo'lsa ham, shartnoma portiga o'xshash emas edi. Chet elliklar xristian missionerlari kabi kutib olindi va barqaror xavfsiz bazaga ega boʻldilar. Portlardan tashqarida faqat xorijliklar vaqti-vaqti bilan nasroniy missionerlari edilar va ular ko'pincha jiddiy qiyinchiliklarga duch kelishardi. 1842-yildan 1914-yilgacha shartnoma portiga aylangan qolgan 89 ta shahar ahamiyatsiz edi.

Shanxay xalqaro turar joyi tez sur'atlar bilan Parij, Berlin va London kabi dunyoning eng zamonaviy shaharlaridan biriga aylandi. Bu Xitoy va butun Sharqiy Osiyo uchun zamonaviylik standartini o'rnatdi. Shanxayda 1863-yilda ingliz va amerikalik aholi punktlari birlashib, xalqaro aholi punktiga aylandi, yaqin atrofda esa fransuz aholi punkti alohida shakllandi. Chet elliklar yerni uzoq muddatli ijaraga olib, zavodlar, idoralar, omborlar, sanitariya, politsiya, bog'lar, restoranlar, mehmonxonalar, banklar va xususiy klublar tashkil etishdi. Shanxay munitsipal kengashi 1854-yilda tashkil etilgan bo'lib, uning to'qqiz a'zosi dastlab o'ttizdan ortiq xorijiy yer egalari tomonidan, 1920-yillarda esa 2000 ga yaqin saylovchi tomonidan saylangan. Xitoy aholisi Shanxay umumiy aholisining 90% ni tashkil etdi, ammo vakillarsiz soliqqa tortilishdan norozi boʻlishdi. Oxir-oqibat, Kengash beshta Xitoy vakilini qabul qildi.

Yevropa hamjamiyati texnologik va iqtisodiy innovatsiyalarni, shuningdek, Xitoy tadbirkorlari uchun mamlakat bo'ylab o'z shaharlariga namuna sifatida jozibador boʻlgan bilim sohalarini qo'llab-quvvatladi. Port shaharlari bir nechta yetakchi rollarni birlashtirdi. Avvalo, ular boshqa shaharlardagi kontrabandachilar tomonidan olib boriladigan opiydan tashqari barcha import va eksport uchun asosiy kirish porti edi. Chet ellik tadbirkorlar Yevropaning eng yangi ishlab chiqarish texnikasini joriy etishardi, bu esa ertami-kechmi butun Xitoy tomonidan qabul qilinadigan modelni taqdim etardi. Birinchi darajali korxonalar kemasozlik, kema taʼmirlash, temir yoʻllarni taʼmirlash, toʻqimachilik, gugurt, chinni, un va mashinasozlik zavodlariga eʼtibor qaratdi. Kantondagi ishlab chiqarish korxonalari tamaki, sigaretalar, to'qimachilik va oziq-ovqat mahsulotlariga ixtisoslashgan. Moliyalashtirishda fillial banklari HSBC kabi mutlaqo yangi operatsiyalar joriy etilgan Gonkong va Shanxay bank korporatsiyasi XXI asrda ham jahon darajasidagi muassasa bo'lib qolmoqda. Modernizatsiya qilingan dunyoda temir yo'l qurilishi odatda inglizlar tomonidan boshqariladigan yirik moliyaviy va sanoat ishi edi. Endi investitsiyalar Xitoyni bir-biriga bog'laydigan, shartnoma portlari va boshqa yirik shaharlarni, shuningdek, konchilik tumanlari va qishloq xo'jaligi markazlarini bog'laydigan temir yo'l va telegraf tizimini qurishga sarflandi. Xitoylik tadbirkorlar port shaharlarda oʻz malakalarini oshirdilar va tez orada oʻz startaplari uchun bank kreditlari soʻrab murojaat qildilar va uni oldilar. U yerda joylashgan xitoylik savdogarlar Janubi-Sharqiy Osiyo bo'ylab, jumladan, Britaniya Singapuri va Malayziya, Gollandiya Sharqiy Hindistoni, Fransiya Indochinasi va Amerika Filippinida oʻz filiallarini ochdilar.

Port shaharlarida axborot sanoati rivojlandi. Bosmaxonalar xitoy va yevropa tillarida gazeta, jurnal va risolalar chop etdi. Kitob nashriyotlari ko'pincha falsafa, siyosat, adabiyot va ijtimoiy masalalarga oid Yevropa klassikasining xitoy tiliga tarjimalarini namoyish etishdi. Tarixchi Klaus Mühlxanning fikricha:

: Markazi Shanxay boʻlgan bu ulkan tarmoq Xitoy shahar aholisining o'zgarishiga turtki bo'ldi. Shahar aholisining oʻqimishli va badavlat qatlamlari oʻz tafakkuri, didi va kundalik faoliyatida an’anaviy turmush tarzidan voz kechib, zamonaviy hayot tarzi sifatida koʻriladigan narsalarni qabul qila boshladilar.

Xristian missionerlari Xitoyning barcha aholisini o'zlarining maqsadli auditoriyasi sifatida ko'rdilar, ammo ular port shaharlarida joylashgan edilar. Missionerlar Xitoy aholisiga dinni qabul qildirishda juda kam muvaffaqiyatga erishdilar, ammo ular orasida tibbiyot va ta'lim muassasalarini tashkil qilish keng ommalashganini aniqladilar. Masalan, Shanxaydagi Avliyo Ioann universiteti (1879-1952) dastlab ilohiyot, gʻarbni oʻrganish va xitoy tillari fakultetlarini tashkil etdi, keyin adabiyot, tibbiyot va xitoy ziyolilari intiqlik bilan izlayotgan gʻarb tillarini qamrab olish va zamonaviylikning g'arbiy modeli uchun eski Konfutsiy imtihon tizimini rad etgan tadbirkorlar uchun kengaytirildi. Muhandislik maktablari ham tashkil etildi va 1914-yilga kelib universitetlar, kollejlar, o'qituvchilar tayyorlash maktablari va ixtisoslashtirilgan sanoat maktablari shtab-kvartirasi Port shaharlarida joylashgan bo'lib, ular bitiruvchilarini Xitoyning shaharlari bo'ylab tarqatdi.

Talabalar port shaharlarga oqib kelishdi. Ko'pchilik g'oyalarni qabul qildi va ular uchun yangi ochilgan imkoniyatlardan bir-biri bilan aloqa qilish, tashkilotlar va nashrlar tuzish va Sin hukumatiga qarshi inqilobni rejalashtirish uchun foydalanishdi. Birinchi jahon urushida Xitoyda hukmronlik qilish uchun yaponlarning tajovuzkor harakatlari to'rtinchi may harakatida millatchilarning kuchli reaksiyasiga sabab bo'ldi. Bu nafaqat Yaponiyaga, balki butun port shahar tizimiga nisbatan chidab bo'lmaydigan imperializm ramzi sifatida g'azabini qaratdi. Milliy hukumat port shaharlarida deyarli hech qanday politsiya kuchiga ega emas edi, bu Xitoy hamjamiyatida yashirin jamiyatlarning rivojlanishiga imkon berdi, ularning ba'zilari jinoiy to'dalarga aylandi. Oxir-oqibat, Shanxayda kuch ishlatishga tayyor boʻlgan kuchli noqonuniy dunyo shakllandi.

### Asosiy shartnoma portlari
Har bir shartnoma porti haqida entsiklopedik ma'lumot olish uchun Robert Nieldning " *Xitoyning xorijiy joylari: Shartnoma porti davrida Xitoyda xorijiy mavjudlik, 1840-1943"* (2015) kitobiga qarang.

### Ijaraga olingan hududlar
Ushbu hududlarda xorijiy davlatlar ijara shartnomasiga binoan nafaqat savdo qilish huquqini va o'z sub'ektlari uchun imtiyozlarni, har bir konsessiya hududi ustidan haqiqiy mustamlaka nazoratini, de-fakto anneksiyani qo'lga kiritdilar:

## Yaponiya shartnoma portlari
Yaponiya tashqi savdo uchun ikkita port - Shimoda va Hakodate portlarini 1854-yilda (Kanagava konventsiyasi) AQShga ochdi. 1858-yilda Do'stlik va savdo shartnomasi yana to'rtta portni ochdi: Kanagava, Xyogo, Nagasaki va Niigata. Amerika Qo'shma Shtatlari bilan tuzilgan shartnomadan keyin Angliya, Niderlandiya, Rossiya va Fransiya bilan ham xuddi shunday shartnomalar imzolandi. Portlar shartnoma davlatlari fuqarolari uchun qonuniy ekstraterritoriallikka ruxsat berdi. Shartnoma portlari tizimi Yaponiyaning tezda zamonaviy davlatga aylanishi natijasida 1899-yilda Yaponiyada tugatildi. Yaponiya shartnomani qayta ko'rib chiqishga jiddiy intildi va 1894-yilda Britaniya bilan oldingi "teng bo'lmagan" shartnomani qayta ko'rib chiqqan yoki bekor qilgan yangi shartnomani imzoladi. Boshqa davlatlar ham xuddi shunday shartnomalarni imzoladilar. Yangi shartnomalar 1899-yilning iyulidan kuchga kirdi

## Koreya shartnomasi portlari
1876-yilgi Ganva shartnomasidan so'ng Koreyaning Choson qirolligi uchta strategik portni ochishga va Meydzi Yaponiyasidan kelgan savdogarlarga qonuniy ekstraterritoriallikni kengaytirishga rozi bo'ldi. Shu tarzda ochilgan birinchi port Pusan bo'ldi, Incheon va Vonsan esa qisqa vaqt oʻtgach ochildi. Bu shaharlar 1910-yilda Koreyaning Yaponiya tomonidan mustamlaka qilinishigacha Xitoy va Yaponiya savdogarlari uchun muhim savdo markazlariga aylandi

## Manbalar

## Qo'shimcha o'qish

* Bickers, Robert va Isabella Jekson, muharrirlar. *Zamonaviy Xitoyda shartnoma portlari: qonun, er va kuch* (Routledge, 2016).
* Braken, Gregori. "Xitoydagi shartnoma portlari: ularning paydo bo'lishi, rivojlanishi va ta'siri". *Urban History jurnali* 45#1 (2019): 168–176. onlayn
* Brunero, Donna va Stefani Villalta Puig, muharrirlar.*Port Xitoy va Yaponiyadagi hayot* (Palgrave, 2018), ilmiy insholar
* Deuchler, Martina. *Konfutsiy janoblari va varvar elchilari: Koreyaning ochilishi, 1875-1885* (Vashington universiteti matbuoti, 1977).
* Gull EM *Britaniyaning Uzoq Sharqdagi iqtisodiy manfaatlari* (1943);  shartnoma portlariga e'tibor qarating
* Xamashita, Takeshi. "Hurmat va shartnomalar: muzokaralar davrida Sharqiy Osiyo shartnomalari portlari tarmoqlari, 1834-1894". *Sharqiy Osiyo tadqiqotlari Yevropa jurnali* 1.1 (2002): 59-87.
* Xibbard, Piter *Bund Shanxay: Xitoy G'arbga qaraydi* (Odyssey Illustrated Guides, 2007)
* Hoare. JE *Yaponiyaning shartnoma portlari va xorijiy aholi punktlari: chaqirilmagan mehmonlar, 1858-1899* (RoutledgeCurzon, 1995).
* Jonston, Uilyam C. "Xorijiy imtiyozlar va Xitoyning Shartnoma portlarida turar-joylarning holati". *Amerika siyosiy fanlari sharhi* 31.5 (1937): 942–948. Onlayn
* Morze, Xose Ballou. *Xitoy imperiyasining xalqaro munosabatlari: nizolar davri: 1834-1860-yillar. (1910) *
** Morze, Xose Ballou. *Xitoy imperiyasining xalqaro munosabatlari: bo'ysunish davri: 1861-1893. (1918) *
** Morze, Xose Ballou. *Xitoy imperiyasining xalqaro munosabatlari: bo'ysunish davri: 1894-1911* (1918) 
* Morze, Xose Ballou. *Xitoy imperiyasining savdo va boshqaruvi* (1908) 
* Nakabayashi, Masaki. "Shartnoma portlarining o'rnatilgan samaradorligi: Yaponiyani sanoatlashtirish va G'arbiy imperialistik institutlar". *Review of Development Economics* 18.2 (2014): 254–271. Onlayn
* Nild, Robert. *Xitoyning xorijiy joylari: Shartnoma portlarida Xitoyda xorijiy mavjudligi* (2015) Onlayn
* Patterson, Ueyn. *Uilyam Nelson Lovatt Qing Xitoyining oxirida: urush, dengiz bojxona va shartnoma portlari, 1860–1904* (Lexington Books, 2019).
* Sewell, Bill. "Sharqiy Osiyo Shartnomasi portlari to'qnashuv zonalari sifatida". *Journal of Urban History* 45#6 (2019): 1315-1325 onlayn.
* Sigel, Louis T. "Tashqi siyosat manfaatlari va shartnoma port-xitoy hamjamiyatining faoliyati". *19-asrda Xitoyda islohotlar* (Brill, 1976) bet.&nbsp;272–281.
* Sigel, Lui T. "Osiyoda urbanizatsiya, modernizatsiya va o'ziga xoslik: tarixiy istiqbol". *Zamonaviy Xitoy* 4#4 (1978) 461–490-betlar.
* Tai, En-Sai. *Xitoydagi shartnoma portlari: Diplomatiya bo'yicha tadqiqot* (Columbia UP, 1918) .
* Teylor, Jeremi E. "Bund: Sharqiy Osiyoning shartnoma portlarida imperiyaning qirg'oq bo'shlig'i". *Ijtimoiy tarix* 27.2 (2002): 125-142.
* Vud, Frensis. *Itlar yo'q va xitoylar ko'p emas: Xitoyda port hayoti shartnomasi 1843-1943* (1998)
* Zinda, Ivonne Schulz "Xitoy filmida Shanxayning namoyishi va nostaljik qayta ixtirosi". *Osiyo va Yevropadagi port shaharlarida* (2008): 159+.

### Birlamchi manbalar

* Cortazzi, Hugh, ed. *Yaponiyadagi Viktoriya davri: Shartnoma portlarida va uning atrofida* (A&C Black, 2013), Birlamchi manbalar antologiyasi.
* Dennis, Nikolas Belfild. *Xitoy va Yaponiyaning shartnoma portlari.* *Pekin, Yedo, Gonkong va Makao bilan birgalikda ushbu mamlakatlarning ochiq portlari bo'yicha to'liq qo'llanma.* *Qo'llanma kitobini shakllantirish & Vade Mecum.* *.* *.* *29 ta xarita va rejalar bilan* (1867). 
* Rayt, Arnold. *XX asrning Gonkong, Shanxay va Xitoyning boshqa shartnoma portlari haqidagi taassurotlari: ularning tarixi, odamlari, savdosi, sanoati va resurslari* (1908) onlayn

## Havolalar

* Treaty ports and extraterritoriality in China, 1921–22 at the Wayback Machine (archived 12 April 2016)
* WorldStatesmen: China
* Omniatlas: Map of treaty port system in China in 1907 (earlier dates also available)
* Treaty ports in China, 1557-1999