Singapur sog'liqni saqlash tizimi

Singapur dunyodagi eng boy mamlakatlardan biri boʻlib, aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (YaIM) 57 ming dollardan oshadi. Tugʻilganda oʻrtacha umr koʻrish 82,3 yoshni, chaqaloqlar oʻlimi esa 1000 tirik tugʻilgan chaqaloqqa 2,7 tani tashkil etadi. Aholi qarib bormoqda va 2030-yilga kelib 20 % 65 yoshdan oshadi. Biroq, 65 yoshdan oshganlarning taxminan 85 foizi sogʻlom vahar sohada faol ekanligi taxmin qilinmoqda. Singapur universal sogʻliqni saqlash tizimiga ega.

Kattalar va bolalar uchun turli xil skrining va sogʻlom turmush tarzi dasturlari mavjud. Aholining atigi 14 foizi chekadi. Temasek Cares dasturi kam taʼminlangan odamlar uchun keng koʻlamli tadbirlarni qoʻllab-quvvatlaydi.

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti maʼlumotlariga koʻra, soʻnggi yillarda Singapur dunyodagi eng past chaqaloqlar oʻlimi darajasiga ega va tugʻilishdan kutilgan umr koʻrish davomiyligi eng yuqori.

## Salomatlik koʻrsatkichlari
Salomatlikni koʻrsatish uchun ishlatiladigan baʼzi umumiy koʻrsatkichlar orasida tugʻilishning umumiy darajasi, chaqaloqlar oʻlimi darajasi, kutilayotgan umr koʻrish, nuqsonli tugʻilish va oʻlim darajasi kiradi. 2017-yil holatiga koʻra Singapurda tugʻilishning umumiy koeffitsienti har bir ayolga 1,16 bola, chaqaloqlar oʻlimi darajasi 1000 tirik tugʻilganga 2,2ta oʻlim, nuqsonli tugʻilish darajasi 1000 kishiga 8,9ta va oʻlim 1000 aholiga 3 ta oʻlim darajasi qayd etilgan. Tugʻilganda oʻrtacha umr koʻrish 2016 va 2017-yillar oraligʻida 83 dan 83,1 gacha biroz oshdi Taqqoslash uchun, Xitoyda oʻrtacha umr koʻrish 2016-yildagi 76,3 yoshdan 2017-yilda 76,4-ga oʻsdi. Boshqa parametrlar quyida keltirilgan:

### Yosh tuzilishi
Doimiy aholining oʻrtacha yoshi 2016-yil iyunidan 2017-yil iyuniga qadar 40,0 yoshdan 40,5 yoshga koʻtarildi. 2017-yilda Singapurda 65 yosh va undan katta yoshdagi rezidentlar 13 foizni tashkil etgan boʻlsa, 2016-yilda bu koʻrsatkich 12,4 foizni tashkil etgan.

### Bogʻliqlik nisbati
Jahon bankining rivojlanish koʻrsatkichlari toʻplamiga koʻra, 2016-yilda Singapurda yoshga bogʻliqlik koeffitsienti 37,98 foizni tashkil qilgan va 2030-yilga kelib bu koʻrsatkich 36,3 foizga, 2050-yilga kelib esa 60,6 foizga yetishi kutilmoqda. Demak, keyingi yillarda nafaqaga chiqqan aholi aholining ortib borayotgan ulushini tashkil qiladi. Ushbu oʻsishga hissa qoʻshadigan omillar orasida oʻrtacha umr koʻrish davomiyligi va tugʻilishning pasayishi kiradi.

## Singapurdagi tibbiy muammolar

### Notoʻgʻri ovqatlanish
Notoʻgʻri ovqatlanish — bu „oziq moddalarning yetarli darajada, ortiqcha yoki nomutanosibligidan kelib chiqadigan holat“.

#### Bolalar
1977-yildan 2000-yilgacha besh va undan kichik yoshdagi bolalarda toʻyib ovqatlanmaslik holatlari yaxshilandi. Kichkina vaznli, oʻsishi sekinlashgan yoki zaif boʻlgan bolalarning tarqalishi yaxshilandi. Aniqrogʻi, 2000-yilda 1970-yillardagi koʻrsatkichlarga nisbatan bolaning kam vaznga ega boʻlishi 8,9 foizga kam boʻlgan. Aksincha, 1970-yildan 1977-yilgacha boʻlgan davrda bolalarda ortiqcha vaznning tarqalishi koʻpaydi. Xuddi shunday, 2016-yilda 5 yoshdan 19 yoshgacha boʻlgan maktab yoshidagi bolalar va oʻsmirlarning 22,4 foizi ortiqcha vaznga ega edi.

#### Ayollar
1980-yildan 2016-yilgacha Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (VOZ) ayollarning toʻyib ovqatlanmasligini tana massasi indeksiga (BMI) qarab oʻlchadi. BMI insonning normal vaznli, ortiqcha vaznli yoki kam vaznli ekanligini aniqlash uchun ishlatiladi. 1980-yildan 2016-yilgacha kam vaznga ega boʻlgan ayollar ulushi 8 % ni tashkil etdi, bu statik munosabatlar va tendensiyadan dalolat beradi. 1980-yildan 2010-yilgacha ortiqcha vaznga ega boʻlgan ayollar ulushi 25 % dan 33,6 % gacha koʻtarildi. JSSTning taʼkidlashicha, ortiqcha vazn „insulinga bogʻliq boʻlmagan koʻplab diabetes mellitus, koroner yurak kasalliklari va insultning asosiy omili“ va boshqa koʻplab sogʻliq uchun oqibatlaridir. Ortiqcha vaznli ayollar ulushi 2010-yildan 2016-yilgacha 33,6 foizdan 27,4 foizga kamaydi. Aksincha, semirib ketgan ayollar ulushi 1990-yildan 2016-yilgacha doimiy ravishda 2,5 % dan 6,1 % gacha oʻsdi. JSST tomonidan koʻrsatilganidek, semirishni turmush tarzini oʻzgartirish orqali yumshatish mumkin.

### Umumiy sogʻliq muammolari

#### Denga isitmasi

Yuqori harorat va yuqori namlik kabi iqlim xususiyatlari *Aedes aegypti* chivinlari tomonidan denga virusini yuqtirishni osonlashtiradi. Tropik iqlimi tufayli Singapur dang kasalligining yuqori endemik hududidir va epidemiyalarning ogʻirligiga qarab har yili 100 000 kishiga 20-330 ta holatni boshdan kechiradi, sentyabrdan fevralgacha yomgʻirli mavsumda yuqish tezligi yuqori.

Denga isitmasi chivinlar orqali yuqadigan kasallik boʻlib, asosan *Aedes aegypti turi orqali yuqadi*. Denga virusining yuqishi zararlangan hasharotning chaqishi orqali sodir boʻladi. Denga isitmasi klinik koʻrinishda farq qiladi. Denga virusini yuqtirishning koʻp holatlari asemptomatikdir, ammo infeksiyadan keyin 4-7 kun ichida bosh ogʻrigʻi, yuqori isitma, koʻz orqasida ogʻriq, mushak, boʻgʻim va suyak ogʻrigʻi va qizil dogʻlar bilan teri toshmasi paydo boʻlishi mumkin. Bunday hollarda Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) denga, denga isitmasi (DF) yoki denga gemorragik isitmasi (DHF), shu jumladan denga shok sindromi (DSS) tufayli kelib chiqqan differensiallanmagan febril kasalliklarni ajratadi. Qon tomirlarining oʻtkazuvchanligi va qon plazmasi oqishi ortishi bilan tavsiflangan DHF, ayniqsa, plazmaning bu oqishi natijasida tomir ichidagi bosimning pasayishi natijasida zarba paydo boʻladigan DSS holatida oʻlimga olib kelishi mumkin.

Intensiv chivin vektor nazorati Singapurda denga kasalligini tarixan cheklab qoʻygan boʻlsa-da, 1980-yillardan boshlab, mamlakatda har 5-6 yilda bir marta davriy ravishda, kuchayib borayotgan dang epidemiyasi kuzatildi. Eng soʻnggi davom etgan yirik dang epidemiyasi 2013 va 2014-yillarda sodir boʻlib, 2013-yil iyun oyida 842 ta holat va 2014-yil iyul oyida 891 ta holat choʻqqisiga chiqdi, bu Singapur tarixida qayd etilgan eng katta haftalik denga kasalligidir.

Singapurning atrof- muhitni muhofaza qilish milliy agentligi (NEA) denga kasalligini bashorat qilishda murakkab mashinani oʻrganish usullaridan foydalanishni oʻz ichiga oldi. NEAning Atrof-muhit salomatligi instituti (EHI) eng kam mutlaq qisqarish va tanlash operatori (LASSO) usullarini oʻz ichiga olgan modeldan, epidemiyani bashorat qilishda, aholi, meteorologik va vektor nazorati maʼlumotlariga asoslangan oʻzgaruvchilarni Singapur orqali toʻplangan epidemiologik holat hisoboti maʼlumotlari bilan birlashtirishda foydalanadi. Sogʻliqni saqlash vazirligi va mamlakat boʻylab prognozlarni 3 oygacha oldindan ishlab chiqish uchun har hafta yangilanadi. Jamoa modeli 2013-yilning 26-haftasida 863 dang kasalligining eng yuqori koʻrsatkichini prognoz qilib, 2013-yilning 25-haftasidagi 842 dang kasalligining haqiqiy choʻqqisi bilan taqqoslangan holda, 2013-yildagi yirik dang epidemiyasi davrida avj olish shakllarini muvaffaqiyatli bashorat qildi. Ushbu bashorat resurs va tibbiy yordamni taqsimlashni yaxshiroq rejalashtirish imkonini berdi.

#### Miyopi
Singapur butun dunyo boʻylab bolalarda miyopiyaning eng yuqori tarqalishiga ishoniladi. Aniqrogʻi, „Singapurdagi 12 yoshli bolalarning 65 % ga yaqini miyopik“. Miyopi — bu koʻrish muammosi boʻlib, odamning uzoqdagi narsalarni koʻrish qobiliyatiga taʼsir qiladi. Asosiy sabablar hali ham aniq emas. Biroq, ekranga qarash yoki kitob oʻqish kabi ish faoliyati bilan shugʻullanish vaziyatni yomonlashtirishi aytiladi.

### Atrof-muhitning sogʻliq muammolariga taʼsiri

#### Tuman

Har yili maydan oktyabrgacha Singapurda avvaldan mavjud boʻlgan sogʻliq muammolarini keltirib chiqaradigan yoki yomonlashtiradigan tutunli tuman paydo boʻladi. Tuman asosan qoʻshni davlat Indoneziyadagi oʻrmon xoʻjaligining yonishi natijasida yuzaga kelgan „shamolning mayda kul zarralarini olib kirishi“ tufayli yuzaga keladi. Odamning virusli va bakterial infeksiyalarni rivojlanish ehtimoli bu zarrachalarning ortiqcha miqdori bilan nafas olish orqali ortadi. Bundan tashqari, odamlarda koʻz, burun va tomoq tirnash xususiyati paydo boʻlishi mumkin. Biroq, aksariyat hollarda ushbu yuqorida aytib oʻtilgan sogʻliq muammolari oʻz-oʻzidan hal qilinadi. Tuman, shuningdek, astma kabi mavjud yurak va oʻpka kasalliklarini ham davom ettirishi mumkin.

#### Havoning ifloslanishi
Osiyoning aksariyat shaharlari bilan solishtirganda, Singapurda havoning ifloslanish darajasi ancha past. Singapur yillar davomida tez urbanizatsiya va sanoatlashuvni boshdan kechirdi. Shunday qilib, „Singapurda havo ifloslanishining asosiy manbalari sanoat va avtotransport vositalaridan chiqadigan chiqindilardir“. Atrof-muhitni muhofaza qilish milliy agentligi havoni eng koʻp ifloslantiruvchi moddalar zarrachalar, karbon monoksit, ozon azot dioksidi va oltingugurt dioksidi ekanligini taʼkidladi. Ushbu havo ifloslantiruvchi moddalarga doimiy taʼsir qilish „nafas olish alomatlarini keltirib chiqarishi va mavjud yurak yoki oʻpka kasalliklarini kuchaytirishi“ mumkin.

## Manbalar