Shotlandiya baron uslubi

**Shotlandiya baron uslubi** — XIX asr gotika uygʻonishining meʼmoriy uslubi boʻlib, Shotlandiyaning oʻrta asrlar va ilk zamonaviy davrida tarixiy meʼmorchiligining shakllari va bezaklarini qayta tiklagan koʻrinishidir. Shotlandiya qal’alarini eslatuvchi, Shotlandiya baronlik uslubidagi binolar konus tomlari, turellar bilan bezatilgan, koʻpincha assimetrik rejaga ega boʻlgan murakkab tomlar bilan ajralib turadi. Romantizm va goʻzallik modasi davrida mashhur boʻlgan, Shotlandiya baronlik meʼmorchiligi XIX asr Angliyasining Yakobet davridagi uygʻonishiga teng edi va xuddi shu tarzda, oʻrta asrlarda elitaning mustahkam uy arxitekturasining gotika uslubi koʻrinishini qayta tikladi.

Viktoriya davridagi Shotlandiya baronlik uslubining meʼmorlari orasida Uilyam Bern va Devid Brays bor edi. Shotlandiyadagi romantizm  XIX asrda Shotlandiya milliy oʻziga xosligi bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi va XIX asr Shotlandiyaning eng timsoli mamlakat qarorgohlari shu uslubda qurilgan, jumladan, qirolicha Viktoriyaning Balmoral qal’asi va Walter Scottning Abbotsfordi shaharda joylashgan. Shotlandiya baron uslubiga Charlz Renni Makintoshning zamonaviy uslubdagi arxitekturasi asosiy taʼsir koʻrsatdi. Uslub Shotlandiyaning ingliz milliy idiomasining ramzi hisoblangan va Britaniya imperiyasi boʻylab jamoat binolari, qishloq uylari, turar-joylari uchun keng qoʻllangan. Shotlandiya milliy urushi yodgorligi 1920-yilda Birinchi jahon urushidan keyin Edinburg qal’asida qurilgan baronik uslubdagi soʻnggi muhim yodgorlik edi.

## Uslubning paydo boʻlishi

Shotlandiya baron uslubi, shuningdek, shotland baroniali, yoki shunchaki baronlik uslub deb ataladi. Bu nom XIX asrda ixtiro qilingan va Robert Uilyam Billingsning 1852-yilda chop etilgan, *Shotlandiyaning Baronlari va qadimiy cherkovlari kitobidan* kelib chiqqan boʻlishi mumkin. Shotlandiya baronlarining sarmoyasi ostida qurilgan binolar, ilk zamonaviy davrdagi Shotlandiyaning „baronlik“ qal’alaridan ancha koʻp boʻlgan.

## Tarixi

Shotlandiya baron uslubi, Shotlandiya Uygʻonish davri binolarini oʻziga tortdi. Shotlandiyada baronlari tomonidan qurilgan elita turar-joylari uslubi  XVI asrda fransuz meʼmorchiligi va Flandriya okrugi meʼmorchiligi taʼsirida rivojlanib, taxminan 1660-yilda tark etilgan. Uslub baland koʻtarilgan oʻrta asr gotika qal’alarining koʻplab xususiyatlarini saqlab qoldi va Uygʻonish davri xususiyatlarini kiritdi. Oʻrta asrlardagi baland va nisbatan yupqa devorli istehkomlar porox qurollari tufayli eskirgan, ammo ular ritsarlik va quruqlik zodagonlari bilan bogʻliq edi. Yuqori tomlar, minoralar va minoralar maqom sabablarga koʻra saqlangan. Bu saqlanganlar  bilan asosan, kattalashgan, toʻgʻridan-toʻgʻri yoki dumaloq kamonli va odatda mullionlari yoʻq derazalarga ega edi. Uslubda asosiy eʼtibor minorali uylar va qobiq minoralariga qaratildi, ularning koʻp tashqi xususiyatlarini saqlab qolindi. Fransiya Uygʻonish davri ham oʻrta asr qal’alarining tik tomlarini saqlab qolgan. Shotlandiya baron uslubi Shotlandiyaga qirollik saroylarida ishlash uchun olib kelingan fransuz masonlari tomonidan taʼsirlangan boʻlishi mumkin.

Uslub doirasi juda cheklangan edi, Shotlandiya uy egalari uchun qurilgan uylar deraza qoplamalari toshdan yasalgan. Haykaltaroshlik bezaklari esa kam qoʻllanadi. Koʻp hollarda derazalarda pediments yoʻq. Uslubda koʻpincha tourelles, bartizans yoki konsol minoralar deb ataladigan korbelli minoralardan foydalaniladi. Minorani qoʻllab-quvvatlovchi korbellar, odatda, rulon bilan ishlangan. Ularning tomlari konussimon edi.

XIX asr Yevropa meʼmorchiligida turli xil tarixiy uslublarning qayta tiklanishi hukmronlik qildi. Bu oqim XVIII asr oʻrtalarida Britaniyada gotika uygʻonishi bilan boshlangan. Arxitekturadagi gotika uygʻonishi romantizmning ifodasi sifatida qaraldi va Alvin Jeksonning soʻzlariga koʻra, Shotlandiyaning baron uslubi „gotikaning kaledoniyalik oʻqilishi“ edi. Uilyam Adamning oʻgʻli Robert va Jeyms otalarining yondashuvini davom ettirdilar, Bervikshiredagi Mellersteyn va Uedderbern va Sharqiy Lotiandagi Seton uyi kabi uylar, lekin eng aniqrogʻi Ayrshirdagi Kulzyan qal’asida, Robert tomonidan 1777-yilda qayta qurilgan.

Uslubning tarqalishi uchun Robert Billingsning (1813—1874) toʻrt jildli *"Shotlandiyaning baronlik va cherkov antiklari"* (1848— 1852) asari muhim rol oʻynadi. U Uilyam Bern (1789—1870), Devid Brays (1803—1876), Edvard Blor (1787—1879), Edvard Kalvert (1847—1914) va Robert kabi meʼmorlar tomonidan nisbatan kamtarona uy-joylarda qoʻllangan.
Fayl:Dunrobin Castle -Sutherland -Scotland-26May2008 (2).jpg|Dunrobin qal’asi
Fayl:Kirna entrance.jpg|Shotlandiya baron minorasi.
Fayl:Balmoral Castle.jpg|alt=Balmoral qal’asi. Shotlandiya qirollik standarti uning ustida uchib oʻtadi.|Balmoral qal’asi
Fayl:Thornhill Mayne Memorial, Alfred Park, Allahabad.jpg|Allahobod jamoat kutubxonasi, Prayagraj, Hindiston


## Urfdan qolishi

Shotlandiya uslubining mashhurligi XIX  asrning oxiriga kelib choʻqqisiga chiqdi va XX asrda katta uylar qurilishi ahamiyatini pasaytirdi. Bu uslub baʼzi koʻchmas mulk uylarining qurilishiga taʼsir qilishda davom etdi, shu jumladan 1899-yildan 1903-yilgacha, sanoatchi Andrew Carnegie uchun Ross va Makbet tomonidan qayta qurilgan Skibo qal’asi bunga misol boʻladi.

20-asrda Shotlandiya baronlik qal’alari meʼmoriy ahmoqona obroʻga ega boʻldi. Aksariyat homiylar va meʼmorlar orasida uslub 20-asrning dastlabki yillarida gotika uygʻonish uslubi bilan bir qatorda ishlatilmay qoldi. 

## Yana qarang

* Gotika uslubi
* Shveysariya chalet uslubi
* Viktoriya meʼmorchilik sanʼati
* Klassik arxitektura

## Manbalar

## Havolalar

* Freewebs.com
* Craigends.org.uk
* Castle-oliver.com yaqinda qayta tiklangan Shotlandiya baron uslubining suratlari va tarixi.