Vangiya shartnomasi

**Vangiya shartnomasi** (shuningdek, Vanxiya **shartnomasi sifatida ham tanilgan;** **Amerika Qo'shma Shtatlari va Xitoy imperiyasi o'rtasidagi tinchlik, do'stlik va savdo shartnomasi**)  - Qo'shma Shtatlar tomonidan Xitoyga qo'yilgan tengsiz shartnomalarning birinchisi. Diplomatik kelishuv shartlariga ko'ra, Qo'shma Shtatlar Xitoy bilan Buyuk Britaniya 1842-yilda Nankin shartnomasiga binoan erishgan imtiyozlarni oldi. Qo'shma Shtatlar qo'shimcha imtiyozlarga ega bo'ldi, jumladan, imtiyozli shartlarda sabotaj qilish huquqi va ekstraterritoriallikni kengaytirish. Xitoyning Sin sulolasi 1844-yil 3-iyulda Kun Iam ibodatxonasida AQSh bilan shartnoma imzoladi. Shartnoma keyinchalik AQSh Kongressi tomonidan qabul qilindi va 1845-yil 17-yanvarda prezident Jon Tayler tomonidan ratifikatsiya qilindi Vangiya shartnomasi 1943-yilda Xitoyda ekstraterritorial huquqlardan voz kechish toʻgʻrisidagi Xitoy-Amerika shartnomasi imzolangunga qadar rasmiy ravishda amalda boʻlgan.

## Shartnoma nomi
Shartnoma Makao shimolidagi ibodatxona joylashgan Mong Xa yoki Van Xiya hududi nomidan olingan.

## Shartnoma mazmuni
Amerika Qo'shma Shtatlari nomidan Xitoy bilan savdoda Britaniyaning ustunligidan xavotirlangan amerikalik savdogarlar bosimi ostida prezident Jon Tayler tomonidan yuborilgan Massachusets shtatidan yurist Kaleb Kushing ishtirok etdi. Shifokor va missioner Piter Parker Kushingning xitoy tili boʻyicha tarjimoni bo'lib xizmat qilgan. Sin imperiyasi nomidan Guangdun va Guansi provinsiyalari uchun mas'uliyatni o'z zimmasiga olgan Lyanguan vitse-qiroli Anahtaring ishtirok etgan.

Shartnoma Buyuk Britaniya va Xitoy o'rtasidagi Nankin va Boguye shartnomalaridan keyin tuzilgan, ammo batafsilroq ekanligi bilan ajralib turadi. Boshqa narsalar qatorida, u quyidagi qoidalarni o'z ichiga olgan:

* Ekstraterritoriallik huquqi asosida xitoy sub'ektlari Xitoy qonunlariga muvofiq sudlanadi va jazolanadi. Amerika fuqarolari Amerika konsuli yoki bu borada vakolatli boshqa davlat amaldorlari hukmi ostida sudlanadi va jazolanadi
* Shartnoma portlarida savdo bo'yicha qat'iy belgilangan tariflar
* Beshta shartnoma portlarida yer sotib olish va u yerda cherkovlar va kasalxonalar qurish huquqi
* Chet elliklarga xitoy tilini o'rganish huquqini taqiqlagan qonunni bekor qilish  
* Qo'shma Shtatlar eng ko'p ma'qullangan davlat maqomini oldi, natijada Qo'shma Shtatlar Xitoyning boshqa G'arb kuchlaridan ustunroq mavqega erishdi va 12 yildan so'ng shartnomani o'zgartirish huquqini oldi.

Qo'shma Shtatlar, shuningdek, Xitoy imperiyasiga Amerika kemalarini shartnoma portlaridan tashqarida harakatlanayotgan bo'lsa, musodara qilish vakolatlarini berdi va Amerika fuqarolari mos ravishda 3 va 33-moddalarga muvofiq afyun savdosi bilan shug'ullangan hollarda konsullik himoyasidan chiqariladi. Bundan tashqari, AQSh har qanday jinoyatchini Xitoyga topshirishga rozi bo'ldi. (Amerikaliklar afyun savdosiga arzonroq turk afyunlari bilan kirishgan va 1810-yilga kelib Kantondagi savdoning 10% ga yaqiniga ega bo'lgan. *)

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Kuo, Ping Chia. "Kalib Kushing va Vangiya shartnomasi, 1844-yil". *Zamonaviy tarix jurnali* 5, №. 1 (1933): 34–54. JSTOR orqali mavjud.
* Swisher, Earl, ed. *Xitoyning Amerika varvarlarini boshqarish; Xitoy-Amerika munosabatlarini o'rganish, 1841-1861, hujjatlar bilan*. Nyu-Xeyven, CT: Uzoq Sharq assotsiatsiyasi uchun Uzoq Sharq nashrlari tomonidan nashr etilgan, Yel universiteti, 1953-yil.

## Havolalar

* Shartnoma bo'yicha muzokaralar to'g'risida, 1844-yil