CDN

**CDN** (*Content Delivery Network*, **kontent yetkazib berish tarmog‘i**) — geografik jihatdan tarqatilgan proksi-serverlar va ular bilan bog‘liq data markazlari tarmog‘i. CDNlar kontentni foydalanuvchiga yaqin joylashgan tugunlar orqali yetkazib berib, sahifa yuklanish tezligini oshiradi va tarmoqdagi tor joylarni kamaytiradi.

1990-yillarning oxirida internetdagi sekinlik muammolarini bartaraf etish maqsadida paydo bo‘lgan CDNlar bugungi kunda internet trafikining katta qismini tashiydi. Ular matn, grafikalar, skriptlar, media fayllar, dasturiy ta’minot, hujjatlar, e-commerce, portallar, live streaming va ijtimoiy tarmoq xizmatlarini tarqatadi.

Kontent egalari (media kompaniyalari, e-commerce platformalar va boshqalar) o‘z kontentini tez yetkazish uchun CDN operatorlariga to‘lov qiladi. CDN operatorlari esa o‘z serverlarini joylashtirish uchun internet-provayderlar va tarmoq operatorlariga pul to‘laydi.

## Texnologiya
CDN tugunlari ko‘pincha bir nechta geografik hududlarda joylashtiriladi. Bu orqali:

* trafik narxi kamayadi,
* sahifa yuklanish tezligi yaxshilanadi,
* kontentning global mavjudligi ortadi.

Kontent so‘rovlari quyidagilar asosida eng maqbul tugunga yo‘naltiriladi:

* eng qisqa tarmoq yo‘li (hoplar soni),
* eng past kechikish,
* eng bo‘sh server,
* yoki eng arzon xizmat ko‘rsatish nuqtasi.

CDNning asosiy tarkibiy qismlari:

* **Origin server** — kontentning asl manbasi;
* **Entry point** — kontentni origin serverdan olib keladigan tugun;
* **Origin Shield** — origin serverni himoyalovchi tamg‘a;
* **Edge server** — foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatadigan tugun;
* **CDN footprint** — xizmat ko‘rsatish hududlari.

## Xavfsizlik va maxfiylik
CDN provayderlari ikki yo‘l orqali daromad oladi:

* kontent egalari to‘lovlari,
* foydalanuvchi analytics va kuzatuv ma’lumotlari.

Bu holat ayrim hollarda maxfiylik bilan bog‘liq xavotirlarga sabab bo‘ladi.

2021-yilda Germaniyada sud universitet saytida CDN ishlatishni taqiqlagan, chunki foydalanuvchining IP-manzili uchinchi tomonga yuborilishi GDPRni buzgan.

JavaScript CDNlar ba’zan zararli kod tarqatish uchun ham nishonga olingan. Shuning uchun Subresource Integrity standarti joriy qilingan.

## Kontent tarmog‘i usullari
Internetning asosiy modeli — end-to-end tamoyili. CDNlar bu tamoyilga quyidagi funksiyalarni qo‘shadi:

* keshlash,
* server yukini balanslash,
* so‘rovlarni yo‘naltirish,
* kontent optimallashtirish xizmatlari.

**Web-keshlar** talab yuqori bo‘lgan kontentni foydalanuvchi yaqinida saqlaydi. Bu:

* serverga tushadigan yukni kamaytiradi,
* tarmoq trafikini optimallashtiradi,
* javob tezligini oshiradi.

## Peer-to-peer CDNs
P2P CDNlarda foydalanuvchilar nafaqat kontent oladi, balki tarmoqka resurs ham qo‘shadi. Bu tizim foydalanuvchilar soni ko‘payganda tezlashadi.

Ba’zi P2P CDNlar faol foydalanuvchilarga kripto-token orqali mukofot beradi.

## Shaxsiy CDN
Katta kompaniyalar tijoriy CDN narxlaridan qoniqmasa, o‘zining ichki CDNini yaratishi mumkin. Bunday tizim faqat o‘z kontentiga xizmat qiladi.

Misollar:

* Netflix
* BBC
* Facebook (Express Backbone)

## CDN tendensiyalari
### aldamelar ros
n men ham kiber xavzizlikka qiziqamana
t
* an’anaviy CDNlarga qaraganda tezroq,
* trafik masofasini qisqartiradi,
* provayderga xarajatlarni kamaytiradi.

### Multi-CDN
Yirik xizmatlar bir nechta CDN xizmatini birlashtirib, uzilishlarga chidamlilikni oshiradi.

### EDNS Client Subnet (ECS)
EDNS0 yordamida DNS so‘rovlarida foydalanuvchi subnet ma’lumoti uzatiladi. Bu kontentni eng yaqin tugundan berishga yordam beradi.

## Image CDNlar
Image CDNlar rasmlarni qurilmaga mos formatda — WebP, AVIF, HEIF —optimallashtirib beradi.  Misollar:

* Cloudflare Polish
* Cloudinary
* Imgix
* Fastly IO
* ImageEngine

## Kontent yetkazib berish xizmatlari
**Asosiy CDN provayderlari:**

* Akamai Technologies
* Cloudflare
* Amazon CloudFront
* Google Cloud CDN
* Bunny.net
* CDN77
* Fastly
* Gcore
* Huawei Cloud
* Tencent Cloud
* Alibaba Cloud
* CacheFly

**P2P CDNlar**

* BitTorrent, Inc.
* Ace Stream
* Teleport Media
* Livepeer

**Ichki (in-house) CDNlar**

* Netflix
* BBC
* TF1

## Shuningdek qarang

* Streaming media
* Edge computing
* Data markazi
* Peer-to-peer tarmoq

## Manbalar