open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moravia Alberto

MORAVIA (Moravia) Alberto (taxallusi; ismi Pinkerle) (1907.28.11, Rim) — italyan yozuvchisi va jurnalisti.Uning asarlarida ijtimoiy jinsiy aloqa,insonlar orasidagi munosabatlarning uzoqlashuvi, ekzistensializm masalalari yoritilgan. Moravianing birinchi "Beparvolar" romaniyoq, unga shuxrat keltirgan, unda italyan xalqining (jamiyatining) fashizm diktaturasi davridagi ruhiyati va axloqiy kechinmalarining haroblashuvi (real) aniq, aks ettirilgan. Fashizmga qarshi oppozitsiyada boʻlganligi uchun kuzatuv ostida boʻlgan. U oʻzining urushdan keyingi roman va asarlarida Italiyaning burjua hayotini, uning ijtimoiy qarama-qarshiliklarini aniq koʻrsatib bergan. "Rimlik qiz" (1947), "Nafrat" (1954), "Chochara" (1957), "Men va u" (1971) kabi romanlar hamda "Rim hikoyalari" (1954), "Yangi Rim hikoyalari" (1959), "Jannat" (1970) toʻplamlari muallifi.

Moravia o'zi bir marta ta'kidlaganidek, uning hayotidagi eng muhim voqealar sil kasalligiga chalinishi va Italiyada sodir boʻlgan fashizmdir. Chunki ikkala voqea ham hayoti davomida qattiq azoblanishiga sabab boʻlgan.

## Manbalar
Thomas Hunt Morgan

**Thomas Hunt Morgan** (1866.25.9, Leksington, Kentukki — 1945.4.12, Pasadena, Kaliforniya) — amerikalik zoolog, genetika asoschilaridan biri, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi prezidenti (1927—31). London Qirollik jamiyati aʼzosi (1919-yildan). Kentukki (1886) va J. Xopkins universitetlarini (1891) tugatgan. Brin-Mordagi xotinqizlar kolleji (1891 — 1904) va Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida (1904—28) professor, Pasadenadagi Kaliforniya texnologiya institutining biologiya laboratoriya boshligʻi (1928—45). M. eksperimental embriologiya, regeneratsiya, hayvonlar jinsini aniqlash va irsiyatga oid tadqiqotlar olib borgan; irsiyatning xromosoma nazariyasini asoslab bergan. M. va uning xodimlari tomonidan xromosomalar chalkashuvi va krossingover hodisasining kashf etilishi Mendel qonunlarining sitologik mexanizmini toʻliq tushunib olishga va tabiiy tanlanish nazariyasining mo-hiyatini tushuntirishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1933).

## Manbalar
Morganida

**Morganida** (ing. Morgan-unit. Amerika biologi T. X. Morgan ismidan) — 1% krossingover chastotasi bilan ifodalanuvchi ikki gen lokusi orasidagi genetik masofaning oʻlchov birligi. Xromosomalar genetik haritasini tuzishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Morganlar

**Morganlar** (Morgan) - AQShdagi eng keksa va yirik moliya guruhlaridan biri. 19-asrning oxirida shakllangan. Bu guruhga Morgan (1813—90) asos solgan. Taʼsir sohalari: bank ishi, qayta ishlash sanoati, temir yoʻl transporti. Yetakchi moliyaviy institutlar: "Morgan granti trast kompani" tijorat banki, "J. P. Morgan end kompani" bank uyi, "Morgan Stenli end kompani" investitsiya banki. M. "Prudenshel" va "Nyu-York layf" sugʻurta kom-paniyasining 50% ga yaqin aktivlarini, "Yunayted Steyts stil", "Jeneral Elektrik", "Jeneral Motors" sanoat korporatsiyalari, investitsiya banklari tarmogʻini nazorat qiladi. 20-asrning 70-yillari nazoratidagi aktivlar miqdori 90 mlrd. dollardan ortiqroq boʻlib, shundan 40 mlrd. dollar kredit-moliya sohasiga toʻgʻri kelgan. Guruh koʻpgina bank va sanoat monopoliyalari ittifoqidan iborat. 2-jahon oʻrushigacha moliyaviy goʻruhning boshqaruv markazi Nyu Yorkda joylashgan. M., shuningdek, koʻmir, toʻqimachilik, neft, kimyo va boshqa sanoat tarmoqlarida oʻz hissasiga ega.. 25 mamlakatda 560 ta ofisi faoliyat olib boradi, xodimlar soni 60 mingdan ortiq. 2001-yil sof foydasi 3,6 mlrd. dollarni tashkil qildi. Taʼsir doirasida hozirgi zamon ilmiy texnika inqilobi bilan bogʻliq sohalar (radioelektronika, raketa yasash va boshqalar) yoʻqligi uchun mavqei ancha pasaygan. M.ning moliyaviy sanoat manfaatlari barcha yetakchi mamlakatlarda mavjud. Guruh AQSHning siyosiy hayotida muhim rol oʻynaydi.

Abduxalil Razzoqov.

## Manbalar
Mordva tillari

**Mordva tillari** —finn-ugor tillari oilasiga mansub moksha (mokshamordva) va erzya (erzyamordva) tillari; Mordoviya, Boshqirdiston, Tatariston, Chuvashiston respublikalarida, Rossiya Federatsiyasining Nijniy Novgorod, Samara, Penza, Orenburg, Saratov, Chelyabinsk kabi viloyatlarida tarqalgan, 1 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Mordva tillarida juda koʻp aralash shevalar bor. Fonetik-fonologik jihatdan moksha tilida 40 fonema (7 unli va 33 undosh), erzya tilida 33 fonema (5 unli va 28 undosh) mavjud; ularnint talaf-fuzida muayyan farqlar kuzatiladi. Mordva tillarining oʻzaro yaqinligi eng avvalo grammatika va leksikada kurinadi; har ikkala tilga agglyutinativlik xos, grammatik jins kategoriyasi esa yoʻq. Otlar 10 dan ortiq kelishik bilan turlanadi. Lugat tarkibida ruscha soʻzlar anchagina, shuningdek, turkiy, boltiq, eroniy tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham bor. Sintaksis sohasida rus tilining kuchli taʼsiri seziladi. Mordva tillaridagi ta-fovutlar tilning barcha sathlarida (ur-gʻuning qaysi boʻgʻinga tushishi, lugʻat tarkibi) uchraydi.

Bir paytlar yagona hisoblangan mordva tilining moksha va erzya lahjalari asosida 2 ta adabiy til: moksha adabiy tili va erzya adabiy tili shakllangan (20-asrning 30-yillari). 18-asr oʻrtalaridan rus alifbosi asosidagi yozuvga ega.

## Manbalar
Mordvalar

**Mordvalar** — xalq, Mordoviyaning tub aholisi (313 ming kishi). Rossiya Federatsiyasida 1073 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Umumiy soni 1150 ming kishi. Erzya va moksha, karatay va teryuxanlar etnik guruxlariga boʻlinadi. Mordva tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — pravo-slavlar.

## Manbalar
Moratoriy

**Moratoriy** (lotincha moratorius — sekinlatuvchi, muddatni orqaga suruvchi) — muayyan majburiyat va harakatlarning ijro etish muddatini hukumat tomonidan maʼlum vaqtga uzaytirish, toʻxtatib qoʻyish (mas, yadro qurollari sinovi Moratoriy). Biror favqulodda holat (mas, urush, tabiiy ofat) munosabati bilan ham eʼlon qilinadi.

## Manbalar
Mordin

**Mordin** – Turkiyaning janubidagi oʻrta ayerlarga oid qalʼa. 13-asr 20-yillarida M. mustaqil boʻlib, uning hokimi Nosiriddin Ortuk, Arslon Mansur (1201—39). M. va Mayofarikinda hukm surgan ortuqiylar sulolasiga mansub edi. Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha, Amir Temur 1394-yil 3-yanvarda M.ga kelib, uning hokimi Sulton Aliga kishi yuborib, „Biz Misr va Shom sori mutavajjih boʻlduk. Sen bizning soʻngimizda bot kelgaysen!“, degan. M. hokimi axdu shartigʻa vafo qilmay, „muxolifat tariqasi andin zohir boʻldi“. Sohibqiron 1394-yil 29-yanvarda M.ga yurish qilib, uni qamal qilgan, 1394-yil 16-aprelda 2-marta qamal qilgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha, „Mordinga yetib, shaharni oʻrtada olib oʻlturdilar… sohibqiron bila shahzodalar va beklar otlanib naqqora va nafir chaldirub, qalʼagʻa muta-vajjih boʻldilar. Urush solib barchadin burun gʻoʻlning kishisi qalqonlar boshlarigʻa tortib yuridilar. Va cherik toʻrt yonidin suron solib, bari bir yoʻla hamla qilib, qalʼagʻa yetishib, shotular qoʻyub, qalʼa ustiga chiqib, anda turgʻon muxoliflarni surdilar, shahargʻa kirib shaharni oldilar“. Shu asnoda Ulugʻbek tavallud topgani haqidagi xushxabar kelishi munosabati bilan sohibqiron M. aholisiga omonlik bergan. Koʻniya sultonligi va Japoliddin Manguberdi M.ni oʻz tomonlariga ogʻdirish uchun koʻp harakat qilishgan. Nihoyat M. hokimi Jaloliddin tobeligiga oʻtgan.

## Adabiyot
* Sharafiddin Ali Yazdiy, 3afarnoma, T., 1997.

Faxriddin Hasanov.

## Manbalar
Moraviya

**Moraviya** (Morava) — Chexiyada shu nom bilan atalgan tarixiy viloyat va dastlabki davlatning nomi. Qadimgi aholisi – keltlar. Milodiy 3–4 asrlarda buyerga slavyanlar (moravanlar va boshqalar) kelib joylashganlar. 623–658 yillarda Samo davlati, 9–10 asrlarda Buyuk Moraviya davlati tarkibida, 1029-yildan Prjemislovichlar mulki. 1526–1918-yillarda Gabsburglar qoʻl ostida. 1918-yildan Chexoslovakiya Respublikasi tarkibida. 1938—39 yillarda Germaniya tomonidan bosib olinib, "Bogemiya va Moraviya protektorati"ga kiritilgan. 1945-yil aprel–mayda ozod qilingandan soʻng Chexoslovakiya (Chexiya) tarkibiga kirgan.

## Manbalar
Morena

**Morena** (fransuzcha: *moraine*) — muzliklar erib chekingandan keyin qolgan togʻ jinslari uyumi. Gʻoʻlatoshlar, palaxsa toshlar, shagʻal, gil, qum shaklida boʻladi. Muzliklar siljiydigan (harakatdagi) va yotqizilgan (qoʻzgʻalmas)larga boʻlinadi. Siljiydigan muzliklar togʻmuzliklarida hosil boʻladi. Ular ustki, ichki va quyi muzliklarga boʻlinadi. Ustki muzlik chaqiq jinslardan hosil boʻladi. Ichki muzlik muz qatlami orasida yotadi. Ustki va ichki muzliklar muz qoplamlari uchun xos emas. Quyi Mumuzlik togʻ muzliklari, shuningdek, muz qoplamlarida uchraydi. Siljiydigan muzlik muzlik bilan birga harakat qiladi. Yotqizilgan muzlik muzlik erigandan keyin parchalangan jinslardan hosil boʻladi va muzlik marzalari va tag muzlikga, ular esa, oʻz navbatida, boʻylama, chekka qirgʻoq muzliklari va boshqalarga boʻlinadi. Togʻli oʻlkalarda yotqizilgan. Muzlik mayda jinslar, tuproq aralashgan harsang toshlar holida uchraydi. Muzliklarni oʻrganish ular bilan bogʻliq boʻlgan konlarni topish va muzlik boʻlgan joylarni aniqlashda ahamiyatga ega.

## Manbalar
Morenali landshaft

**Morenali landshaft** - yer yuzasini morena yotqiziklari qoplab yotgan joylar landshafti. Morenali landshaftda morena tepalari, ular orasida soyliklar, yirik gʻoʻlatoshlar, soyliklarda koʻllar, botqokliklar boʻladi.

## Manbalar
Morenali relyef

**Morenali relyef** - muzliklar taʼsirida paydo boʻladigan relyef. Muzliklar togʻ jinslarini yemirib, ularni bir joydan ikkinchi joyga koʻchiradi. Chekingan muzliklar yirik (gʻoʻlatosh, harsang toshlar), mayda (shagal) toshlar va qum hamda qumoq jinslarni qoldirib ketadi. Bu yotqiziqlar koʻpdan-koʻp tepalar, chuqurliklar (koʻpincha koʻllar) hosil qiladi. Morenali relyef Rossiyaning Yevropa qismida keng tarqalgan va tuproq qatlami qalin boʻlganidan ancha tekis koʻrinadi. Togʻlarda ham Morenali relyefni uchratish mumkin. Togʻlarda vodiy yon bagʻirlarida morenalardan hosil boʻlgan ayrim va qator tepaliklar ajralib turadi. Oxirgi morena yotqiziqlaridan yoy shaklidagi morena uyumlari va xilma-xil tepaliklar paydo boʻladi. Togʻlardagi morena yotqiziqlarida tuproq qatlami yupqaroq, lekin, unumdor boʻladi. Morenali relyef Oʻrta Osiyo togʻlarida keng tarqalgan.

## Manbalar
Morj

**Morj** () — kurakoyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvchi. 3 ta kenja turni xosil qiladi. Uzunligi 410 sm gacha, vazni 2000&nbsp;kg gacha. Boshi oldingi tomondan toʻmtoq; tumshugʻining 2 yonida 300–350 tadan vibrissalar (tuygʻu qillari) bor. Quloq suprasi va dumi boʻlmaydi. Yuqori jagʻidan chiqib, pastga osilib turadigan yirtqich tishlarining uzunligi 60–80 sm. Urgʻochisida ingichka va kaltaroq bo'ladi. Terisi qalin, juda koʻp burmalardan iborat. Morj yaxshi koʻrmaydi, lekin qidni tez sezadi. Quruqlikda orqa oyoqlarini gavdasining ostiga bukib, harakatlanadi. Suv muhitiga moslashishi tufayli juni juda siyraklashgan; yangi tugʻilgan bolalarining juni qalin va uzun. Morj Shimoliy Muz okeani soxillari va qutb orollarida, jumladan, Bering, Chukot, Sharqiy Sibir, Laptev, qisman Barens dengizida tarqalgan. Asosan, suv tubidagi mollyuskalar bilan oziqlanadi. Muz ustiga chiqib bolalaydi. Boʻgʻozlik davri 1 yilga yaqin; bolasini 2 yilgacha emizadi. Soni kamayib ketganligi tufayli faqat mahalliy aholiga ovlash ruxsat etilgan. Xalqaro va milliy Qizil kitoblarga kiritilgan.

## Manbalar
Morze apparati

**Morze apparati** — signallarni Morze kodi vositasida uzatuvchi va qabul qiluvchi elektromagnit telegraf apparati. S. Morze 1844-yil yaratgan va amalda qoʻllagan. Tuzilishi oddiy, puxta ishlaydi, lekin signallarni uzatish va kabul kilish tezligi kichik. Morze apparati, asosan, uzatkich (kalit) va kabul qilgichdan iborat (rasmga k,.). Signallarni uzatish uchun kalit K bilan batareya B toki zanjirini Morze kodiga mos holdaulabuziladi. Elektromagnit E dan tok oʻtib, oʻzak yakor Ya ni tortadi. Natijada boʻyoq surtilgan yozuv gʻaptagi (PK) lentaga tegib, unda uzunqisqa iz qoldiradi. Lentani soat me-xanizmi uzluksiz surib turadi. Lentaning tezligi 160—180 sm/min, boʻlishi mumkin. Morze apparati vositasida soatiga 950— 1100 soʻzni 5&nbsp;mm li poʻlat sim orqali 500&nbsp;km gacha uzatish mumkin.

## Manbalar
Morze kodi

**Morze kodi**, Morze alifbosi — telegraf aloqada qoʻllanadigan shartli belgilar tizimi; nuqta va tirelardan iborat. S. Morze tujt. Harbir harfga muayyan nuqta va tirelar uygʻunlashuvi (kombinatsiyasi) toʻgʻri keladi. Nuqta va tirelar elektr toki impulslari tarzida uzatiladi. Uzatiladigan impuls — kod juda qisqa boʻlib, har qaysi belgini belgilashda elementlar soni har xil (oʻzgaruvchan kod) yoki bir xil (oʻzgarmas kod) boʻlishi mumkin. Kod elementlari soniga qarab, 5 elementli, 6 elementli va boshqa xillarga boʻlinadi. Morze kodi Morze apparati yordamida uzatiladi. Oʻzgaruvchan koddan kamroq, oʻzgarmas koddan koʻproq foydalaniladi. Bunda nuqta va tire oʻrnida plyus (+) va minus (—) belgilari ishlatiladi. Morze kodi hozir asosan, *radiohavaskorlik* aloqa tizimida qoʻllanadi (2003). 

## Manbalar
Moreliya

**Moreliya** — Meksikaning jan. qismidagi shahar, oʻrtacha 1940 m balandlikda. Michoakan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 620 ming kishi (2000). Panamerika shossesidagi yirik transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, kimyo, koʻn-poyabzal, sellyulozaqogʻoz, oʻrmon sa-noati korxonalari mavjud. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan. Yirik madaniy markaz: universitet, texnologiya instituti, nafis sanʼat maktabi, muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 16—18-asrlarda qurilgan monastir, sobor, hukumat saroyi, akveduk saqlangan. Shaharga 1541-yilda asos solingan va 1828-yilgacha Valyadolid deb atalgan.

## Manbalar
Morelos

**Morelos** — Meksikaning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 4,9 ming km². Aholisi 1,55 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kuernavaka shahri Shtat Koʻndalang Vulkanli Syerra togʻlarining jan. yon bagʻri va Morelos togʻlarida (oʻrtacha balandligi 1500 m) joylashgan. Shimolida Popokatepetl (5452 m) harakatdagi vulkani bor. Iklimi togʻ tropik, moʻʼtadil nam iqlim. Kuernavaka shahri atrofida oʻrtacha oylik temperaturalar 15° dan 22° gacha, yillik yogʻin 1000&nbsp;mm. Shtat hududini Balsas daryosi va uning irmoqlari kesib oʻtgan. Xoʻjaligining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil qiladi. Ekin maydonlarining maʼlum qismi sugʻoriladi. Asosiy tovar ekinlari — sholi va shakarqamish. Mevachilik rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan. Kuernavaka — Meksikaning eng muhim togʻ kurortlaridan biri.

## Manbalar
François Mauriac

MORIAK (Mauriac) Fransua (1885.11.10, Bordo — 1970.1.9, Parij) — fransuz yozuvchisi. Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. Ijodiy faoliyatini shoirlikdan boshlagan. Birinchi romani "Zanjir jafosini tortgan bola" (1913)da qishloklik yigitning Parijdagi sarguzashtlari tasvirlangan. "Moxovga hadya etilgan boʻsa" (1922), "Volida" (1923), "Tereza Deskeyru" (1927), "Ilonlar oʻrami" (1939), "Boshi berk koʻcha" (1939) kabi romanlari mashqur. 1943 yilda Fransiya Kdrshilik harakatiga qoʻshilib, Forez taxallusi bilan fashizmga qarshi maqolalar yozgan ("K,ora daftar"), Uning urushdan keyin yozilgan asarlaridan "Maymun" (1951), "Xudo-yiga atalgan qoʻzichoq" (1954), "Oʻtmish oʻspirini" (1969) kabi romanlari mashhur. M. 1952—70 yillarda Fransiyada chiqadigan "Ekspress" va "Figaro" gaz.larida oʻzining siyosiy, axloqiy va estetik mavzularda yozilgan "Yon daftarlar" ini eʼlon qildi. Uning ijodi uchun illatlarni ruhiy taxlil qilish va tabiiy detallashtirish xos. "Roman" (1928), "Romannavis va uning personajlari" (1938), "Ruqi-yat xotiralari" (1956) kabi asarlarida yozuvchining badiiy-estetik karashlari oʻz ifodasini toptan. Soʻz sanʼatidagi har qanday modernizmta qarshi turgan M. hayotni qanday boʻlsa, shundayligicha tasvirlashga intilgan. Nobel mukofoti laureati (1952).
## Manbalar
Aldo Moro

**MORO (Moro) Aldo** (1916-1978) - Italiya davlat va siyosiy arbobi, diplomat. M. Italiya tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari (1948—50); parlamentda Xristian-demokratik partiyasi (XDP) fraksiyasi yetakchisi (1953—55); adliya vaziri (1955—57); maorif ishlari vaziri (1957—59); XDP siyosiy kotibi (1959-63); Italiya Bosh vaziri (1963— 68, 1974—76); tashqi ishlar vaziri (196566, 1969-72 va 1973-74); XDP Milliy kengashi raisi (1976—78). Xalqaro keskinlikni yumshatish hamda sotsialistik mamlakatlar bilan doʻstona munosabatlarni rivojlantirish tarafdori boʻlgan. Terrorchi "Qizil brigadalar" tashkiloti tomonidan oʻldirilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Toni Morrison

**Toni Morrison** (18-fevral 1932-yil, Ogayo, AQSh — 5-avgust 2019-yil, Nyu-York, AQSh) — amerikalik yozuvchi. Dastlabki 2 romani — „Koʻk koʻzlar“ (1970) va „Sula“ (1974), shuningdek, maishiy mavzudagi „Sulaymon qoʻshigʻi“ (1977) romani mashhur. Unda bir qoratanli avlodining 100 yildan ortiqroq davrdagi hayoti misolida umuman amerikalik qoratanlilarning milliy oʻz-oʻzini anglash jarayoni yoritilgan. „Sula“ (1974) romani hayotning jabru sitamlari va ishqdagi yolgʻizlikni yengishga urinish, mutelik va qatiylik haqida. „Qoramoy surtilgan qoʻriqchi“ romani (1981) da qoratanlilar muammosiga doir hozirgi nuqtai nazarlar aks ettirilgan. „Maʼshuqa“ (1987) asarida oʻtmish bilan zamonaviy sahnalar uygʻunlashtirilgan boʻlsa, „Jaz“ (1992) asarida 1920-yillardagi ijtimoiy hayot, bu davrning oʻziga xos „shamoli“ va yolgʻizlikdagi ruhiy holatlar moqirona tasvirlangan. Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1993).

## Manbalar
Morpech

**Morpech** (fors, mor — ilon) — 1) xrshiya naqsh; ilon izi shaklidagi islimiy naqsh. Amaliy bezak sanʼati (miskarlik, ganchkorlik, yogʻoch oʻymakorligi va boshqalar)da keng tarqalgan. "Ilon izi" deb ham yuritiladi; 2) ganch oʻymakorligida yumaloq sirt kesish uchun (oʻyma naqshlarning chetlariga yarim doiralar. boʻrtiqlar hosil qilish, oʻrovlarni qirqish hamda relyeflarga loʻla pardoz berishda) ishlatiladigan keskich, metall qalam (ustun) va yogʻoch dastadan tuzilgan asbob.

## Manbalar
Mortilye Gabriyel

MORTILYE (Mortillet) Gabriyel (1821.29.8, Melan - 1898.25.9, SenJermen-an-Le) — fransuz arxeologi. 1868—85 yillarda Sen-Jermen muzeyida qad. davr boʻlimining xodimi va boshligʻi. Tosh qurollarning shakli, vazifasi va geologik sanasiga qarab, paleolit madaniyati rivojlanishining bir necha bosqichga boʻlinishini koʻrsatgan va xronologik tasnifini ishlab chiqqan. U Ch. Darvin tarafdori, evolyusionist boʻlgan. Biroqhayvon vaoʻsimliklar dunyosining rivojlanish qonunlarini ibtidoiy jamiyat va moddiy madaniyat predmetlarining shakllari rivojiga tatbiq etish mumkin deb xatoga yoʻl qoʻygan.

## Manbalar
André Maurois

**André Maurois**, **Andre Morua** (taxallusi; asl ismi **Emil Erzog**; 1885-yil 26-iyul, El-byor – 1967-yil 9-oktyabr, Parij) – fransuz yozuvchisi. Fransiya akademiyasi aʼzosi (1938-yildan). „Kamsuxan polkovnik Braml“ (1918) va „Sergap doktor OTredi“ (1922) romanlarida oʻzi ishtirok etgan Birinchi jahon urushidan olgan taassurotlarini aks ettirgan. „Bernar Kene“ (1926), „Taqdir oʻyinlari“ (1928), „Oilaviy davra“ (1932), „Ona zamin“ (1945) romanlari fransuz xalqi oliy tabaqasi xayoti haqida.

M. adabiytanqidiy esselari, tarixiy shaxslar haqidagi kitob va xotiralari bilan mashhur. U „Ariyel yoki Shelli hayoti“ (1923), „Bayron“ (1930), „Turgenev“ (1931), „Leliya yoki Jorj Sand hayoti“ (1952), „Olimpio yoki Viktor Gyugo hayoti“ (1954), „Uch Dyuma“ (1957), „Prometey yoki Balzak hayoti“ (1965) singari asarlari bilan xorijiy adabiyotda biografik roman janriga tamal toshini qoʻygan. M. bu asarlarida mashhur kishilar hayoti va ijtimoiy faoliyati faktlaridan chetga chiqmagan holda ular haqida badiiylashtirilgan hujjatli roman yozish mumkinligini isbotlab berdi. M. oʻz qahramonlariga boʻlgan mehrli munosabatini ifodalash orqali adabiyotning insonsevarlik mohiyatining teranlashishiga qissa qoʻshdi.

M.ning „Chorshanba binafshalari“ turkumidagi hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Memuari, M., 1970.

## Havolalar
Morf

**Morf**, morfa (yunoncha: morphe — shakl) — til (soʻz)ning eng kichik maʼnoli qismi, morfemaning alohida bir ko'rinishi, varianti. Turli soʻz shakllarida ishtirok etuvchi Morflar majmui morfemani tashkil etadi. Masalan: uyga, eshikka, yotoqqa soʻz shakllaridagi 3 shakl (ga, ka, ka) bir morfema hisoblanadi.

## Manbalar
Morfinizm

**Morfinizm** — giyohvandlik turlaridan biri, morfinga oʻrganib qolib, uni qabul qilmay tura olmaslik, xumorlik. M.da ruhiyat (shaxsning xususiyatlari, feʼl-atvori, irodasi) buziladi, xumor (abstinensiya) sindromi rivojlanadi, odam tirishib qoladi, tinkasi quriydi,yuraktomir, meʼda-ichak va jinsiy aʼzolar faoliyati izdan chiqadi; terisi "gʻoz terisi"ga oʻxshab ketadi, oyoq-qoʻl boʻgʻimlarida kuchli ogʻriq, muskullar tortishishi, talvasalar tutishi kuzatiladi. Tushga har xil qoʻrqinchli voqealar kiradi, qoʻrquv bosadi. Morfin qabul qilinishi bilan bu alomatlar tezda oʻtib ketadi. M.da narkotik modda — morfiy teri ostiga va vena qon tomiriga yuborilgani uchun bemorning bilak, son va biqinlarida qotib qolgan tomir chandiqlari va igna oʻrni yaqqol koʻzga tashlanadi. M.ning oldi olinmasa, bemor halok boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Morfogenez

**Morfogenez** (yun. morphe — shakl va genesis — rivojlanish) — organizmlarning ontogenezi va filogenezida yangi shakllar va tuzilmalarning hosil boʻlish jarayoni. M. jarayonida hujayralarning koʻpayishi, joyining oʻzgarishi, tanlanishi, baʼzi hujayra guruhlarining oldindan irsiy belgilab qoʻyilgan oʻlimi va ixtisoslanishi kuzatiladi. Murtakhujayralarining ixtisoslanishi tufayli har xil tuzilishga va funksiyaga ega boʻlgan hujayralar shakllanadi. Ixtisoslashgan hujayralar muayyan yoʻnalishda rivojlana boshlaydi. Bu jarayon determinatsiya deyiladi. Unda hujayra guruxdari oʻzaro taʼsir qilib, bir-birining rivojlanishini boshqaradi. Bu hodisa embrional induksiya deyiladi (yana qarang Ontogenez, Filogenez).

## Manbalar
Morfologiya (maʼnolari)

**Morfologiya**:

* Morfologiya (yun.
* Morfologiya (biologiyada) (biologiyada) — odam, hayvonlar va oʻsimliklar organizmining individual va tarixiy rivojlanish jarayonida tuzilishi hamda shaklini oʻrganadigan fan (qarang
Morfonologiya

**Morfonologiya** (morfologiya va fonologiya) — turli morfemalarning fonologik tuzilmasini va fonologik farqlanishlarning morfologik mak,sadda qoʻllanishini ilmiy tadqiqetuvchi tilshunoslik boʻlimi. Morfologiya – fonologiya va morfologiya oraligʻidagi til bosqichi boʻlib, bu terminni birinchi marta ruschex tilshunosi N. S. Trubetskoy taklif etgan. Bunda Morfologiya bir mor-femadagi turli fonemalarning almashinuvi sifatida juda tor izohdangan. Morfologiyaga keng maʼnoda karalganda, u: 1) soʻz va morfemalarning fonologik tarkibi hamda oʻzak va affiksal morfemalarning oʻzaro farqlanishini nazarda tutadi; 2) soʻz yasash va soʻz shakllarini yasash jarayonida morfemalar va ularning bir-biriga ulanishida boʻladigan turli oʻzgarishlarni eʼtiborga oladi; 3) morfemalar oraligʻidagi va chegaraga ajratishdagi turli xususi-yatlarni Morfologiyada oʻrganadi. Morfemalardagi fonemalar almashinuvi mor-fonema deb yuritiladi. Mas, tara – taroq soʻzlari a/o, sez – seskanmoq soʻzlari z/s morfonemasiga ega. M. urgʻuning morfologik vazifa bajarishini ham nazarda tutadi: olma (ot, mevaning turi), olma (feʼlning inkor shakli) soʻzlari urgʻuning oʻrni bilan farqlanadi. M. baʼzi tillarda koʻproq (slavyan), baʼzilarida esa kamroq (turkiy tillarda) boʻlishi mumkin.
## Manbalar
Morfema

**Morfema** (yunoncha: morphe — shakl) — oʻziga xos shakl va maʼnoga ega boʻlgan, boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan, soʻz (leksema) yasash yoki soʻzning shaklini hosil qilish uchun xizmat qiladigan lisoniy birlik. Morfemalar oʻzbek tilida, asosan, affiks (qoʻshimcha) holatida boʻladi. Masalan, -chi (kurashchi), -shunos (siyosatshunos), *-q* (taroq), -*ki* (tepki), -*li* (aqlli), -*chan* (ishchan), -*la* (tuzla), *-illa* (taqilla), -*lar* (bolalar), -*roq*, (kattaroq), *-mtir* (qoramtir) va hokazo.

Morfemalar asosiy vazifasiga koʻra, 2 turga boʻlinadi; soʻz yasovchilar va soʻzning shaklini yasovchilar. So'z yasovchi morfemalar yangi-yangi leksemalar hosil qilish uchun qoʻllanadi va oʻzbek tili lugʻat (leksik) qatlamining boyishida muhim rol oʻynaydi. Soʻz shakli hosil qiluvchi morfemalar soʻzning qoʻshimcha maʼno ifodalovchi shaklini yasaydi. Masalan: daraxtlar (daraxt soʻzining koʻplik shakli), balandroq (baland soʻzining daraja shakli), sargʻish (sariq soʻzining ozaytirma shakli) keldim (kel feʼlining oʻtgan zamon birinchi shaxs birlik shakli) va boshqa Morfemalar mustaqil qoʻllanmaydi, lugʻaviy maʼno ifodalay olmaydi, faqat soʻzning lugʻaviy va grammatik maʼnolari shakllanishiga xizmat qiladi. Soʻz tarkibida Morfema ishtirok etmasligi ham mumkin. „Morfema“ termini va tushunchasini tilshunoslikka polyakrus tilshunosi I.A.Boduen de Kurtene kiritgan. Lekin Morfemaning I.A.Boduen de Kurtene talqini bilan ushbu, hozirgi talqini oʻrtasida bir qadar farq bor.

Azim Hojiyev, Neʼmat Mahkamov.

## Yana qarang

* Tilshunoslik

## Manbalar
Morfin

**Morfin** — afyun (opiy)ning asosiy alkaloidi. Afyundan kimyoviy yoʻl bilan ajratib olinadi. Ogʻriq qoldiruvchi kuchli narkotik moddalar turkumiga kiradi. Tibbiyotda morfinning gidroxlorid tuzi ishlatiladi. Morfin, asosan, markaziy nerv sistemasiga taʼsir etadi: ogʻriq sezgisini kamaytiradi, nafas, yoʻtal va qusish markazlarini susaytiradi, adashgan hamda koʻzni harakatlantiruvchi nervlar markazini qoʻzgʻatadi. Uni bir necha bor qabul qilinganda kishi oʻrganib qolishi (morfinizm) mumkin.

## Manbalar
Morfostruktura

**Morfostruktura** (yunoncha: morphe -shakl va structure — tuzilish) — yer yuzasi relyefining uzoq geologik davr mobaynida endogen va ekzogen kuchlarning oʻzaro taʼsiri natijasida, xususan endogen jarayonlar taʼsirida vujudga kelgan kismlari. Ularning morfologik farqlari Yer pusti ayrim ucha-stkalarida geologik tarixning bir xil emasligidadir. Eng yirik (planeta mikyosidagi) yoki geotekturalar Yer poʻstining eng yirik struktura ele-mentlari (materiklar va okeanlardagi botiqlar, oraliq zonalar va boshqalar)dan iborat. Planeta miqyosidagi M.lar kichikroq M.larga — ayrim qirlar, yassi togʻlar, togʻ zanjirlari, tizma togʻlar, togʻ vodiylari, platolar, payettekisliklar, botiq va boshqalarga boʻlinadi. Bunday M.larning har biri oʻziga xos tektonik strukturalarga ega.
## Manbalar
Morxoʻr

**Morxoʻr**, burama shoxli echki () — togʻ echkilari urugʻiga mansub sut emizuvchilar turi. Gavdasining uzunligi 170 sm, boʻyi 90 sm ga, vazni 90&nbsp;kg ga yetishi mumkin. Shoxlari parmaga oʻxshash buralgan. Juni jigarrang, baʼzan oqish. Erkaklarining boʻyni va koʻkragida uzun junlari bor. Shimoliy va shimoliy–gʻarbiy Hindiston, janubiy–sharqiy Eron va Afgʻonistonda tarqalgan. Oʻzbekistonda Koʻhitang va Bobotogʻda uchraydi. Qoya toshli tik togʻ yon bagʻirlarida yashaydi. Soni juda kamayib bormoqda. Oʻzbekiston va xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Moskva (maʼnolari)

**Moskva**:

* Moskva — RF poytaxti, Moskva viloyati markazi, federal ahamiyatidagi shahar.
* Moskva (daryo), Moskvareka — RFning Moskva va qisman Smolensk viloyatlaridagi daryo.

**Tojikiston**:

* Moskva Hamadoniy tumani markazi.
Moskva buyuk knyazligi

**Moskva knyazligi** - poytaxti Moskva shahri boʻlgan yagona Rus davlatining hududiy markazi. 14-asr boshlarida Moskva knyazligi Kolomna (1301), Pereyaslavlzalessk (1302), Mojaysk (1303) lar qoʻshilib ancha kengaygan. Vladimir ulugʻ knyazligidan 13-asrning 60—70-yillarida ajralib chiqqan va Shimoli-Sharqiy Rusning yirik davlatiga aylangan. Moskva buyuk knyazligining yuksalishida dehqonchilik, hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi muhim omil boʻlgan. Moskva knyazligi Rus yerida siyosiy ustunlikni qoʻlga olish uchun kurash olib borgan. 14-asrning 60-yillarida *Buyuk knyazlik unvonini* D. I. Donskoy oʻz qoʻliga olgan (1359—89). Shu vaqtdan boshlab Moskva moʻgʻul istilochilariga qarshi kurashuvchi kuchlarning markaziga aylangan. 1380-yil Kulikovo jangitsan soʻng, Moskva buyuk knyazligi k.ning rus yerlarini birlashtirishdagi markazlik roli mustahkamlangan. 15-asrning 1-choragida rus knyazlari oʻrtasida oʻzaro urushlar boshlangan, u Vasiliy gʻalabasi bilan tugagan. Moskva buyuk knyazligik. yangi tashkil topayotgan va markazlashgan Rus davlatining negizi boʻlib qolgan.

## Manbalar
Moskva jangi

**Moskva urushi** - Ikkinchi jahon urushi dagi yirik urushlardan biri (1941.30.9 — 1942.20.4). Mudofaada turgan (1941.5.12 gacha) sovet qoʻshinlarining Gʻarb (general-polkovnik I. S. Konev, 10-oktabrdan armiya generali G. K. Jukov), Rezerv (marshal S. M. Budyonniy), Bryansk (genaral-polkovnik A. I. Yeremenko, oktabrdan general-mayor G. F. Zaharov) va Kalinin (general-polkovnik I. S. Konev) frontlari shiddatli urushlardan soʻng, olmon qoʻshinlarining "Markaz" armiyalar guruhi (general-feldmarshal F. Bok) hujumini Volga suv omboridan janubroqda, Dmitrov, Yaxroma, Krasnaya Polyana (Moskvadan 27&nbsp;km narida), Istradan sharqroqda, Kubinkadan gʻarbroqda, Naro-Fominsk, Serpuxovdan gʻarbroqda, Aleksin, Tuladan sharqrokda toʻxtatib dushmanni holdan toydirganlar. 5—6-dekabrda sovet qoʻshinlari qarshi hujumga oʻtib, 1942-yil 7—10-yanvarda butun front boʻylab yalpi hujumga oʻtganlar. 1942-yilning yanvar — aprelida Shimoli-Gʻarbiy (generalleytenant P. A. Kurochkin), Kalinin, Gʻarbiy va Bryansk (general-polkovnik Ya.T. Cherevichenko) frontlarining soʻl qanot qoʻshinlari raqibni magʻlubiyatga uchratib, uni 100–250&nbsp;km nariga uloqtirib tashlashgan. Ikkinchi jahon urushida olmonlar armiyasi ustidan ilk bor yirik gʻalabaga erishilgan.

## Manbalar
Moskva konservatoriyasi

**Moskva konservatoriyasi**, P.I. Chaykovskiy nomidagi Moskva davlat konservatoriya s i — Rossiyadagi eng yirik musiqa oʻquv yurti. Rus musiqa jamiyati tomonidan, N. Rubinshteyn (Moskva konservatoriyasi ning birinchi direktori) tashabbusi bilan 1866-yilda ochilgan. Kompozitor va musiqashunoslar, operasimfonik va xor dirijyorlari, xonanda, sozandalar tayyorlovchi va malaka oshirish fakultetlari, aspirantura, bir nechta lab.lar, ilmiymusiqiy kutubxona, turli ijodiy jamoalar bor (2002). Moskva konservatoriyasida taʼlim olganlar orasida S. Raxmaninov, A. Skryabin, S. Rixter, L. Kogan, M. Rostropovich kabi yirik rus musiqa arboblari hamda milliy kompozitorlik maktabi asoschilari — 3. Paliashvili, A. Spendiarov, A. Xachaturyan, oʻz faoliyatini oʻzbek musiqasi bilan bogʻlagan A. Kozlovskiy, B. Nadejdin, G. Mushel, Ya. Pekker, N. Yablonovskiy, R. Glier, S. Vasilenko va boshqa bor. Moskva konservatoriyasi qrshida 1930—50 yillar Moskva oʻzbek opera studiyasi faoliyat koʻrsatgan. Moskva konservatoriyasida oʻzbek kompozitorlaridan M. Burbonov, S. Yudakov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar P. Holiqov, A. Ikromov, dirijyorlar 3. Haqnazarov, N. Olimov, xonandalar I. Jalilov, Q. Muhitdinov, sozandalar Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, professor A. Sharipova, xalqaro tanlovlar laure-atlari N. Ahmedova, V. Sultonov, E. Mirqosimova, Oʻzbekiston milliy konservatoriyasi professorlari V. Poʻlatov, A. Hoshimov, B. Qurbonovlar taʼlim olgan Juda koʻp musiqashunos va ijrochilar malaka oshirgan.

## Manbalar
Moskva davlat universiteti

**Moskva universiteti** – M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti — Rossiyadagi ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan eng yirik oliy oʻquv yurti. 1755-yil M. V. Lomonosov tashabbusi bilan tashkil qilingan. Dastlab falsafa, huquq va tibbiyot fakultetlari boʻlgan. Universitet podsho Rossiyasida ilgʻor fan va maʼrifat markazi boʻlgan. Unda yirik olimlar to'planib, turli ilmiy yoʻnalishlar shakllangan. Universitetda A. N. Radishchev, A. S. Griboyedov, M. Yu. Lermontov, V. G. Belinskiy, A. I. Gersen, A. N. Ostrovskiy, I. S. Turgenev, K. D. Ushinskiy, A. P. Chexov va boshqa mashhur kishilar oʻqigan. 1940-yil M. V. Lomonosov nomi berilgan. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya, filologiya, tarix, falsafa, psixologiya, huquq va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tarkibida 18 fakultet, Osiyo va Afrika mamlakatlari instituti, oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim va oʻqituvchilar malakasini oshirish muassasalari, darslar fransuz tilida olib boriladigan kollej bor. Universitetda 200 dan ortiq kafedra va 430 ilmiy tadqiqotlar laboratoriya va stansiya, 4 ilmiy tadqiqotlar instituti (mexanika, yadro fizikasi, P. K. Shternberg nomidagi astronomiya, D. N. Anuchin nomidagi antropologiya), hisoblash markazi, 4 rasadxona, 3 muzey, Botanika bogʻi, ilmiy kutubxona (1756-yil tashkil etilgan; 6 mln.dan ortiq asar saqlanadi), nashriyot (1927-yil tashkil etilgan) mavjud. 1992-yil universitet oʻzini oʻzi boshqaruvchi Rossiya davlat oliy oʻquv yurti makrmini oldi. Universitetda 25 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi, 9 mingga yaqin ilmiy pedagogik xodim ishlaydi.

## Filiallari
Moskva davlat universitetining boshqa shaharlarda filiallari mavjud. MDU ilk filiali 1999-yilda Ukrainaning Sevastopol shahrida ochildi. Bir yil oʻtib, yaʼni 2000-yilda Qozogʻiston poytaxti Astanada Moskva davlat universiteti filiali ochildi. 2006-yili Oʻzbekiston poytaxti Toshkentda, 2008-yili Ozarbayjon poytaxti Bokuda, 2009-yili Tojikiston poytaxti Dushanbeda, 2015-yili esa Armaniston poytaxti Yerevanda ushbu universitet filiali ochildi.

Fayl:Chernomorskiy filial MGU.jpg|Sevastopoldagi MDU filiali


## Manbalar
Moskva choʻqqisi

**Moskva choʻqqisi** — Pomirning shim.-gʻarbiy qismidagi Petr I tizmasining eng yuqori nuqtasi, Tojikistonda. Balandligi 6785 m. Yon bagʻirlaridan Gando, Sagran, Fortambek muzliklari boshlanadi. Choʻqqiga birinchi boʻlib 1956-yilda D. Oboladze boshliq alpinistlar chiqishgan.

## Manbalar
Moskva badiiy akademik teatri

**Moskva badiiy akademik teatri** (MXAT), M. Gorkiy nomidagi Moskva badiiy akademik teatri — 1898-yil K. S. Stanislavskiy va Vl. I. Nemirovich-Danchenko tomonidan tashkil etilgan. 1901-yilga qadar Moskva Badiiyhammabop teatr deb yuritilgan, 1932-yildan M. Gorkiy nomida. Teatr repertuari, aktyorlik sanʼati, rejissurada isloh amalga oshirildi. A. Chexov ("Chayka" va boshqalar) va M. Gorkiy ("Tubanlikda" va boshqalar)larning pyesalarini sahnalashtirish teatrning ijodiy yoʻnalishini belgilab berdi. Keyinchalik M. Bulgakov ("Turbinlar kuni" va boshqalar), Vs. Ivanov ("Bronepoyezd 14—69") pyesalari ham qoʻyildi. A. N. Ostrovskiyning "Qaynoq qalb", L. Tolstoyning "Yak-shanba", "Anna Karenina" kabi mumtoz asarlarining qoʻyilishida ijtimoiy chuqur tahlilga erishildi.

M. F. Andreyeva, A. R. Artyom, O. L. Knipper-Chexova, M. P. Lilina, V. E. Meyerxold, I. M. Moskvinlar teatrning birinchi aktyorlari. 1987-yildan teatr ikkiga boʻlingan: O. Tabakov rahbarligidagi 1989-yildan Chexov nomida, T. V. Doronina rahbarligidagi M. Gorkiy nomida. "Olchazor" (A. Chexov), "Makbet" (U. Shekspir) va boshqa soʻnggi yillar spektakllaridir. L. Gubanov, G. Kalinovskaya, V. Rassvetayev, K. Rostovseva, G. Shevsov yetakchi aktyorlardir. "Moskva xori" (L. Petrushevskaya), "Kutilgan uchrashuv" (P. Bars), "Uch opasingillar" (A. Chexov) kabi spektakllar A. Chexov nomidagi teatrda sahnalashtirilgan. Aktyorlari: I. Smoktunovskiy, S. Pilyavskaya, I. Miroshnichenko, A. Kalyagin, V. Nevinniy, I. Savvina va boshqa Oʻzbekistonning koʻpgina aktyor va rej.lari MXATda oʻz malakalarini oshirib kelganlar.

## Manbalar
Moskva oʻzbek drama studiyasi

**Moskva oʻzbek drama studiyasi** — oʻzbek professional aktyor va rejissyorlari tayyorlab bergan birinchi teatr oʻquv yurti. Oʻzbekiston hukumatining karori bilan 1924-yil Oʻzbekiston maorif komissarligining Moskvadagi maorif uyi qoshida ochilgan. Choʻlpon studiyaning adabiy emakdoshi, avvaliga A. Otaullayev, Abdulhay Tojiyev, keyin Sh. Rahimiy direktori boʻlgan. Studiyaga dastavval Mannon Uygʻur boshliq namuna oʻzbek davlat drama teatri (sobiq "Turon")ning Abror Hidoyatov, Yatim Bobojonov, Muzaffar Muhamedov, Tursunoy Saidazimova, Sora Eshontoʻrayeva, Obid Jalilov, Fatxulla Umarov, Zamira Xidoyatova, Toshxon Sultonova, Hojisiddiq Islomov singari 24 kishidan iborat oʻzbek milliy teatr poydevorini yaratgan jamoasi yuboriladi. Maksad teatr studiyalariga xos vazifa — yangi oʻquvijodiy izlanishlar utkazish, Moskva yetakchi teatr jamoalari sahna amallari bilan yaqindan tanishish, tajribalarini ijodiy oʻzlashtirish, oʻz amaliyotiga joriy qilish edi. Studiya mashgʻulotlarini Uygʻur, Choʻlponlar bilan Moskva teatr studiyasi va bilim yurtlarining koʻzga koʻringan mu-allim, rejissyor va aktyorlaridan R. Simonov, I. Tolchanov, O. Basov, V. Kansel, L. Sverdlinlar olib borganlar. 1924— 27 yillar orasida oʻzbek studiyachilari "Xasis", "Revizor", "Aks sado" (xdmmasining rejissyor V. Kansel), "Qorovul uyqusi" (rejissyor L. Sverdlin), "Yana uylanaman" (rejissyor V. Kansel, L. Sverdlin), "Malikai Turondot" (rejissyor V. Kansel, L. Sverdlin, O. Basov), "Yorqinoy" (rejissyor M. Uygʻur) kabi spektakllarni sahnalashtirib jahon teatr standartlari darajasida sahna asari yaratish tajribalarini amalga oshiradilar. 1927-yil 3 yillik muddattugagach, 1928-yil studiyaga 2qabul amalga oshiriladi. Lekin 1-studiyadan farqli oʻlaroq bu safar bir jamoada ishlagan hamfikrlar emas, terma aʼzolar qabul qilinadi. Studiyaga qabul qilinganlar Oʻzbekistonning turli viloyat teatrlarida ishlashga rejalashtirilgan boʻlib, oʻzlari ham turli shahar teatrlaridan edilar. Ular Nazira Ahmedova, Xolida Xoʻjayeva, Anvara Alimova, Poʻlatoy Rahmonova, Mirobid Musayev, Rahim Pirmuhamedov, Hamidulla Hapumonov, Afandixon Ismoilov, Joʻra Koʻldoshev, Zanjirali Mirzatov, Bahodir Jamolov, Mamadali Haydarov, Aʼzam Hasanov va boshqadir. 1930-yil oʻqish tugagach, bitiruvchilar Oʻzbekistonning turli teatrlariga ishga yuboriladi va studiya uz faoliyatini tugatadi.

Toshpoʻlat Tursunov.

## Manbalar
Moskva qirlari

**Moskva qirlari** - Rossiya Federatsiyasi Moskva va Vladimir viloyatlari hududi shimolidagi qirlar. Vor va Moskva daryolarining yuqori oqimidan Koloksha daryosining yuqori oqimigacha choʻzilgan. Eng baland joyi 310 m. Zamini, asosan, boʻr va yura davrlarining qumligil yotqiziklaridan tuzilgan boʻlib, ustini muzlik yotqiziqlari qoplagan. Eroziyamorena relyef shakli koʻp. Aralash oʻrmonlar (qayin, togʻterak, qoraqara-gʻay) bilan qoplangan.

## Manbalar
Moskva qoʻzgʻoloni

**Moskva qoʻzgʻoloni** (1382) – Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishning yurishi vaqtida Moskvani tashlab qochgan zodagonlar va knyazlik maʼmuriyati xodimlariga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon. Kulikovo jangi (1380)dan soʻng, Oltin Oʻrda oʻz mavqeini tiklash uchun Toʻxtamish boshchiligida Rus yerlariga hujum qilishga qaror qilgan. Moʻgʻullarning yaqinlashib kelayetganidan xabar topgan Moskva knyazi D. I. Donskoy koʻngilli askarlar toʻplash uchun Kostromaga joʻnagan. Shaharliklar "echesi va qoʻshni qishloq deqqonlari Moskva mudofaasini tashkil etishgan. Qamal paytida moskvaliklar Rusda 1marta oʻt ochar qurolni qoʻllab dushman xujumini qaytarishgan, 3 kunlik (23—26 avgust) qamaldan soʻng, Toʻxtamish qoʻshinida boʻlgan SuzdalNijniy Novgorod knyazlari Vasiliy va Semyon Dmitriyevichlarning xoinligi tufayli Kremlni moʻgʻullar bosib olib, shaharni vayron qilishgan. Moskva qoʻzgʻolonida 24 ming kishi halok boʻlgan.

## Manbalar
Moskva (daryo)

**Moskva**, Moskvareka — Rossiya Federatsiyasining Moskva va qisman Smolensk viloyatlaridagi daryo. Okaning chap irmogʻi (Volga havzasi). Uzunligi 473&nbsp;km, havzasining maydoni 17,6 ming km². Moskva qirlaridan boshlanadi. Kolomna shahri yaqinida Oka daryosiga quyiladi. Krr, grunt va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Urtacha suv sarfi 109m³/sek. Noyabr dekabrdan mart oxirigacha muzlaydi. Asosiy irmoqlari: chapda — Ruza, Istra, Yauza; oʻngda — Paxra, Severka. M.da suv om-borlari va toʻgʻonlar bor. 1937-yilda M.ni Volga bilan bevosita bogʻlaydigan Moskva nomli kanal qurildi. Daryo Moskva shahrini suv bilan taʼminlaydi. Moskva kanali orqali M.ga Volgadagi Ivankovo suv omboridan yiliga 1,8&nbsp;km suv quyiladi. M. boʻyida Mojaysk, Zvenigorod, Moskva, Jukovskiy, Bronni-si, Voskresensk, Kolomna shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Moskva oʻzbek opera studiyasi

**Moskva oʻzbek opera studiyasi** — oʻzbek opera sanʼati uchun xonanda, dirijyor, kompozitor va xormeysterlar tayyorlovchi maktab. 1935-yil M. Krriyokubov tashabbusi va Oʻzbekiston hukumati qarori bilan Moskva konservatoriyasi krshida tashkil etilgan. 193537, 1939-41 va 1947-51 yillarda faoliyat kursatgan. Unda oʻzbek opera va sanʼati asoschilaridan M. Qoriyoqubov, H. Nosirova, M. Ashrafiy, milliy kompozitorlik maktabi birinchi vakillari M. Burhonov, S. Yudakov, xonandalar B. Mirzayev, K. Zokirov, N. Hoshimov, S. Krbulova, S. Yarashev, A. Azimov kabilar taʼlim olgan.

## Manbalar
Moslashuv

**Moslashuv** (tilshunoslikda) — tobe (bogʻliq) aloqaning bir turi boʻlib, bunda birikmaning tobe qismi oʻz shaklini xokim qismning shakliga moslaydi, shu bilan hokim qismga bogʻlanadi. Hokim qismning shakli oʻzgarishi bilan tobe qism ham maʼno jihatdan shu shaklga mos boʻlgan shaklni oladi. Oʻzbek tilida M. aloqasi, asosan, qaratqichqaralmish va ega-kesim aloqasida koʻrinadi va bu moslik shaxs va son jihatidan boʻladi, yaʼni qaratqich yoki ega qaysi shaxssonni bildirsa, qaralmish yoki kesim xuddi shu shaxssonni bildiruvchi shaklda boʻladi: men yozyapman, sen yozyapsan, u yozyapti, biz yozyapmiz, siz yozyapsiz, ular yozishyapti. Mening ukam, sening ukang, uning ukasi...

Hokim qism (qaratqich yoki ega) 3-shaxsni bildiruvchi otlardan ifodalanganda, hokim va tobe qism sonda moslashishi ham, moslashmasligi ham, yaʼni hokim qism koʻplik son, tobe qism birlik son shaklida boʻlishi mumkin: sozandalar keldilar (kelishdi) yoki sozandalar kel-d i. Ega 3-shaxsdagi shaxs bildirmaydigan soʻzlardan boʻlganida, ega koʻplik, kesim esa birlik shaklida qoʻllanadi, yaʼni son jixatdan moslashish boʻlmaydi: gullar ochildi.

Azim Hojiyev.

## Manbalar
Motam marosimlari

**Motam marosimlari** – kishining vafoti munosabati bilan marhumning xotirasini yod etib oʻtkaziladigan marosimlar. Motam marosimlari barcha xalqlarda mavjud, u geografik sharoit, ijtimoiy-iqtisodiy tuzum, kishilarning ilmiy, diniy tasavvurlari va boshqa omillar taʼsirida oʻzgarib borgan. Motam marosimlari marhum vafotining maʼlum kunlarida, fasl mavsumlarida hamda diniy bayramlarda oʻtkaziladigan marosimlarga boʻlinadi. Bu marosimlarda marhumning arvohi yod etilgan, arvohni shod etish uchun turli rasmrusmlar bajo keltirilgan (qarang: Aza). Ibtidoiy davrlarda, odamlar oʻzlarini goʻyo arvohlardan himoya qilish maqsadida tanalarini j qora yoki qizil rangga boʻyaganlar, ke- : yinchalik kiyimlari rangini oʻzgar- j tirganlar (azadorlarning qora, koʻk, odmi kiyim kiyishlari shundan kelib chiqqan). Oʻrta Osiyo xalqdarida motamning 1-belgisi ovoz chiqarib yigʻlashdir. Marhumning eng yaqin kishilari (ayol va erkaklar) judolik belgisi si-fatida bel bogʻlaydilar. Marhum dafn etilgandan keyin, uch, yetti, marhum vafotining 17—19 kuni yigirma, soʻngra qirq oʻtkaziladi. Motam marosimlarining eng soʻnggisi yildir. Yil marhum vafotiga bir yil toʻlganda (baʼzan oldinroq) oʻtkaziladi. Motam liboslarini yechadilar, oq kiyim ki-yadilar. Bu marosim Toshkent vohasida oq solar, Fargʻona oq kiydi deb nomlanadi. Motam marosimlarining fasl bilan bogʻliqligi: bahorda gul, kuzda qovun-uzum, qovoq oshi, qor yoqqanda qor yogʻdi va boshqa Ramazon va qurbon hayitida azador uyga qarindoshlar, mahalladoshlar kelib marhum xotirasiga fotiha oʻqiganlar, azadorlardan koʻngil soʻraganlar. Endilikda maʼlum muddatda oʻtkaziladigan Motam marosimlari marhum xotirasini yod etish mazmunidagi marosimlarga aylanib bormoqda.

Kishilar marhumning tiriklik chogʻida xdyotda qoldirgan ishi, faoliyati, jamiyat uchun qilgan xizmatlarini taqdirlab, uning xotirasini doimo yod etadilar (yana qarang: Dafn marosimi).

## Manbalar
Motel

**Motel** (lotincha: motel, motor — motor harakatlanmoq va hotel — mehmonxona, otel soʻzlaridan) — avtoturistlar uchun mehmonxona. M.lar katta avtomagistral boʻylarida, yirik shaharlar atrofida, kurortlarda va turistlar eʼtiborini jalb qiladigan xushmanzara joylarda quriladi. M. koʻproq yil boʻyi ishlaydigan va 100— 200 kishiga moʻljallangan bir necha boʻlinmalar (mehmonxona, restoran, texnik xizmat koʻrsatish st-yasi, yonilgʻi shoxobchasi, garajlar va boshqa yordamchi xonalar)dan iborat boʻladi.

## Manbalar
Motiv (maʼnolari)

**Motiv**:

* Motiv (lotincha moveo — harakatlantiraman soʻzidan) — q.
* Motiv (psixologiyada) (psixologiyada) — inson faoliyatida muayyan maqsadni bajarishga sabab boʻluvchi omil, vaj.
Motiv (psixologiyada)

**Motiv** (psixologiyada) — inson faoliyatida muayyan maqsadni bajarishga sabab boʻluvchi omil, vaj motiv shaxsni harakatga va faoliyatga undovchi, ehtiyojning yuksak shakli sifatida paydo boʻluvchi ichki turtki hisoblanadi. Ehtiyoj va instinkt, mayl va hissiyot, ideal va boshqa motivlar jumlasiga kiradi. Hozirgi zamon psixologiyasida Motiv atamasi subʼyektni faollashtiruvchi turli hodisa va holatlarni ifodalash uchun qoʻllanadi. Xatti-harakat va faoliyat motivlarining majmuasi motivatsiya deyiladi. Motiv ehtiyoj negizida vujudga keladi va shakllanadi. Ehtiyojning barqarorlashuvi motivatsiyaning samarali shakllanishini taʼminlaydi. Harakat faoliyatning tarkibi boʻlgani tufayli u faoliyatning maqsadi va Motivatsiya  orqali boshqariladi. Baʼzan "Motivatsiya" tu-shunchasini "emotsiya", "maqsad", "ustanovka" atamalari bilan almashtirish hollari uchraydi. Goho turtki, qoʻzgʻovchi, undovchi tushunchalari bilan aynanlashtiriladi.

## Manbalar
Moto...

**Moto...** (lotincha: motor — harakatga keltiruvchi) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Motorga aloqadorlikni, shuningdek, motorlashtirilgan maʼnosini anglatadi (mas, motovoz, motodrom, motokolonna).

## Manbalar
Mosul

**Mosul**, **al-Mavsil** () – Iroqning shimoliy qismidagi shahar. Dajla daryosi boʻyida. Naynova muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Gʻalla, meva, chorva mollari bilan savdo qilinadigan muhim markaz. Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (muslin gazlamasi ishlab chiqarish), oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, metallsozlik, sement sanoati korxonalari mavjud. Universitet, tarix va boshqa muzeylar bor. Mosul yaqinidan oltingugurt va neft qazib olinadi.

Mosul 6-asrda vujudga kelgan. 641-yil uni arablar egallagan. Umaviylar va Abbosiylar davrida Sharqning savdo hamda hunarmandchilik markazi boʻlgan. 10—12-asrlarda turli davlatlar poytaxti. 1095—96-yillar Mosulni Saljuqiylar egallagan. 1261-yilda moʻgʻullar hujumiga uchragan. 14-asrning 2-yarmidan Temuriylar, 1514—1918-yillar Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1920-yildan Iroq tarkibida.

Mosulda al-Jomiʼ al-kabir madrasasi (minorasi bilan) (1170—72), al-Izziya madrasasi (12-asr), Qorasaroy qalʼasi harobalari (13-asr) va boshqa, shahar yaqinida Nabi Yunus maqbara-masjidi (10-asr) bor.

## Manbalar
Mosfilm

„**Mosfilm**“ – Rossiyadagi badiiy filmlar ishlab chiqaruvchi eng yirik kinostudiyalardan. 1924-yil Moskvada tashkil topgan. Turli nomlar bilan atalgan. 1935-yildan hozirgi nomida. S. Eyzenshteyn, V. Pudovkin, A. Dovjenko, M. Romm, A. Tarkovskiy va boshqa mashhur rej.lar faoliyat koʻrsatgan. Shuningdek, M. Kalatozov, A. Ptushko, V. Shukshin, G. Aleksandrov, S. Bondarchuk, G. Daneliya, A. Zarxi, Yu. Ozerov, G. Chuxray kabilarning ijodi „M.“ faoliyati bilan chambarchas bogʻliqdir. „Quvnoqbolalar“ (G. Aleksandrov), „Aerograd“ (A. Dovjenko), „Ivan Grozniy“ (S. Eyzenshteyn), „Inson takdiri“ (S. Bondarchuk), „Haloskorlik“ (Yu. Ozerov) singari filmlari bilan shuxrat krzongan. 1945-yildan kinostudiya qoshida „Kinoaktyor teatr-studiyasi“ ishlab turibdi. 1991-yildan boshqa kinostudiyalarni suratga olish pavi-lonlari bilan taʼminlovchi kinokonsern vazifasini ham oʻtamoqda. MOT (fors. – oʻldi) – 1) shaxmat (shohmot) atamasi; oʻyinda shohning raqib donasi (donalari) kisht(lar)idan himoya topolmay qolgan xrlati. „Bolalarcha M.“ (1. ye4 ye5 2. Fs 4 Fs5 3. FrgZ Osb 4. Frx7X), „telba M.“ (1. f4 yeb 2. g4 Fr4X), „Legal M.i“ (1.ye4 ye5 2. Fs4 d6. 3 Of3 Osb 4. OsZ Fg4 5. Oye5 FSH 6. Of7 She7 7. Od5X), „ziq M.“ (bunda oʻz donalari qurshovida qolgan shoh raqib oti tomonidan M. qilinadi) koʻrinishlari ham bor; 2) koʻchma maʼnoda – yengmoq, mulzam qilmoq shakllari ham qoʻllanadi (mas, ran bilan mot qilmoq).

## Manbalar
Mototsikl

**Mototsikl** (moto... - yun. syklos — doyra, gʻildirak) — ichki yonuv dvigateli bilan taʼminlangan 2 yoki 3 gʻildirakli transport vositasi. Ichki yonuv dvigateli oʻrnatilgan birinchi M.ni nemis ixtirochisi G. Daymler 1885-yil yasagan. Transport, sport va maxsus (oʻt oʻchirish, sanitariya, harbiy va boshqalar) M.lar bor. Asosiy qismlari: dvigatel, kuch uzatmasi (transmissiya), yurish qismi, elektr jihozlari tizimi, rul boshkarmasi, tormoz tizimi. M.ga 2 yoki 4 taktli karbyuratorli dvigatel oʻrnatiladi. Dvigatel tabiiy havo oqimi bilan (baʼzi M.lar, mas, sport M.larida suyuklik bilan) sovitiladi. Transport M.lariga oʻrnatiladigan 2 taktli dvigatelning litr quvvati 51,5— 98,2 kVt/l (70—130 o. k./l), 4 taktli dvigatelniki 37 — 66 kVt/l (50—90 o. k./l), sport M.lariniki 146—220 kVt/l (200—300 o. k./l). Transport M.larining tezligi 215&nbsp;km/soat gacha, sport M.lariniki — 300&nbsp;km/ soatgacha (rekord — 513&nbsp;km/soat, 1978) yetadi.

## Manbalar