open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ozodlikdan mahrum qilish

**Ozodlikdan mahrum qilish** — jinoyat sodir etishda aybdor boʻlgan shaxsni maxsus ajratilgan tarbiyaviy muassasalarda majburiy ravishda jamiyatdan ajratishda ifodalanadigan jazo turi. Ozodlikdan mahrum qilish asosiy va eng ogʻir jazolardan biri hisoblanadi. U mahkumlarga nisbatan jiddiy cheklashlar qoʻllash bilan bogʻliqdir. Mahkum faqat jamiyatdan ajralib qolmasdan, balki harakatlanish, mehnat faoliyatini tanlash erkinligidan ham mahrum boʻladi, oʻz vaqtidan foydalanish imkoniyati cheklanadi va hokaza.

Ozodlikdan mahrum qilishning maqsadi — aybdor (jinoyatchi)ni jamiyatdan ajratish yoʻli bilan uning jinoiy faoliyatini davom ettirish imkoniyatini yoʻqotish, tarbiyalash, shuningdek, boshqa beqaror fuqarolarga ogohlantiruvchi taʼsir koʻrsatishdir. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi tegishli moddasi sanksiyasi ozodlikdan mahrum qilish toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan hollardagina ushbu jazo chorasi qoʻllanadi.

Ozodlikdan mahrum qilish Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi moddasi bilan belgilangan doirada muayyan muddatga sud tomonidan tayinlanadi. Ozodlikdan mahrum qilish muddati 6 oydan 20 yilgacha belgilangan, bir necha jazolarni qoʻyish tartibida esa 25 yilgacha belgilanishi mumkin. Mahkumlar ozodlikdan mahrum qilish jazosini turli tarbiyaviy muassasalarda oʻtaydilar, uning turlarini sud oʻz hukmida belgilab beradi. Ular manzil koloniyalar, umumiy, qattiq va maxsus tartibli koloniyalar yoki turmalar boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Ozokerit

**Ozokerit** (yunoncha: ozo — hid tarataman va heros — mum), togʻ mumi — bi-tumlar guruhiga mansub mineral. Ki-myoviy tarkibi qattiq xrlatdagi toʻyingan uglevodorodlardan iborat. Rangi och yashil, sariq, qoʻngʻirdan qoragacha. Yumshoq, qattiq, baʼzan moʻrt boʻladi. O.dan kerosin hidi keladi. Zichligi 0,85-0,97 g/sm3; 52-85° da eriydi. Tar-kibida 83—85% uglerod, 13,5—15% vodorod va 2% kislorod, azot, oltin-gugurt bor. Yuqori parafinli neft va ogʻir gaz-kondensatlarining taqsimlanishidan hosil boʻladi. O. qatlamlarda neft borligidan darak beradi. Qum va ohaktoshlarda 4—16% O. mavjud. Termoizolyasiya, boʻyoqchilik, tibbiyot (ozokerit bilan davolash) va attorlik sa-noatida qoʻllanadi. Asosan, O. qayta ishlanib, undan serezin olinadi. Oʻzbekistonda (Fargʻona), Ukraina (Lvov viloyati), Turkmanistonda (Cheleken) katta konlari bor.

## Manbalar
Ozodbosh svitasi

**Ozodbosh svitasi** - Toshkent shahri atrofida uchraydigan quyi boʻr yotqiziqlari tarkibidagi stratigrafik birlik. Qorjontovning jan.-gʻarbiy etaklarida joylashgan Ozodbosh yalangligi nomi bilan atalgan. N.Ye.Minakova tomonidan 1941-yilda ajratilgan. Ozodbosh svitasi paleozoy balandliklarining buzilishi, chala siyqalangan yirik va mayda shagʻallarning qumli ohak va gil bilan sementlanishi natijasida xrsil boʻlgan qizil rangli kontinental brekchiya va konglome-ratlardan tashkil topgan. Ozodbosh svitasining umu-miy qalinligi 30–160 m.

## Manbalar
Oziq-ovqat sanoati

**Oziq-ovqat sanoati** – xalq xoʻjaligining oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqaradigan sohasi. Tarmoq tarkibida goʻsht-sut, yogʻ-moy, baliq mahsulotlari, un-yorma, makaron, mevasabzavot konservalari, sut-yogʻ, shakar, choy qadokdash, qandolatchilik, non, uzum va shampan vinolari, spirt, araq, tamaki, pivo, chanqovbosar ichimliklar, sovun va boshqa sanoat korxo-nalari bor.

Oʻzbekiston zamonaviy oziq-ovqat sanoatiga ega. Uning tarkibida 3200 dan ortiq korxonalar bor. Bu soha, asosan, mahalliy xom ashyoni qayta ishlashga asoslangan. O.-o.s. korxonalarida 200 dan ortiq mahsulot turi tayyorlanadi.

Mamlakat mustaqillikka erishgach, O.-o.yeda chuqur tashkiliy va iqtiso-diy islohotlar amalga oshirildi. Koʻpgina sanoat korxonalari davlat tasarrufidan chiqarilib, ochiq turdagi aksiyadorlik birlashmalari va jamiyatlariga aylantirildi, ilgari tarmoq korxonalariga rahbarlik qilgan oziq-ovqat, goʻsht-sut, don mahsu-lotlari va boshqa vazirliklar tugatilib, „Oʻzoziqovqatsanoat“ davlat-aksiyadorlik konserni (1993-yil 5-may; 1994-yil 26-sentabrdan „Oziqovqatsanoat“ va „Yogʻ-moytamakisanoat“ uyushmalari), „Oʻzgoʻshtsanoat“ davlat-aksiyadorlik uyushmasi (1993-yil 6-aprel), „Oʻzdonmahsulot“ davlat-aksiyadorlik korporatsiya-si (1994-yil 22-aprel), „Oʻzmevasabzavotuzumsanoat“ davlat-aksiyadorlik uyushmasi (1994-yil 28-noyabrdan), „Oʻzbaliq“ davlat-aksiyadorlik korporatsiyasi (1994), Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi tarkibidagi „Oʻzparrandasanoat“ respublika ishlab chiqarish birlashmasi (1964), „Oʻzbekbirlashuv“ tarkibidagi O.-o.s. korxonalari ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirildi. 2020-yil 100 dan ortiq oziq-ovqat sanoati birlashib "O'zbekiston oziq-ovqat sanoati" uysuhmasini tashkil qildi. 2023-yilning birinchi yarmida O‘zbekiston oziq-ovqat mahsulotlari eksporti 1,4 milliard AQSh dollarini tashkil etdi. Bu, 2022-yilning shu davriga nisbatan 25% ga ko‘pdir. Ushbu o‘sish, O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat sanoatida olib borilgan modernizatsiya va samarali ishlab chiqarishning natijasidir.

Tarmoq korxonalariga oliy va oʻrta maxsus maʼlumotli muhandis-texnik kadrlar Toshkent kimyo-texnologiya instituti, Buxoro yengil va oziq-ovqat sanoati instituti, Toshkent iqtisodiyot universiteti va Toshkent texnika universitetida, Samarqand, Yangiyoʻl oziq-ovqat, Toshkent texnologiya kollejlarida tayyorlanadi.

Oziq-ovqat sanoati korxonalarida band boʻlgan xodimlar soni 1,020,670 kishi (2024).

## Manbalar
Ozonosfera

**Ozonosfera** — Yer sirtidan 10–50&nbsp;km balandlikda joylashgan ozonli atmosfera qatlami. Ozon 20–25&nbsp;km balandlikdagi Ozonosferada eng koʻp toʻplanadi. Ozonosferada ozonning hosil boʻlishi va uning balandlik boʻyicha tarqalishini fotokimyoviy nazariya tadqiq qiladi. Ozon Quyosh radiatsiyasini kuchli yutadi, shuning uchun Quyosh radiatsiyasining biologik jihatdan ancha faol qismi Yer sirtiga yetib kelmaydi. Radiatsiyani yutishi natijasida Ozonosfera qatlamida temperatura ancha koʻtariladi. Ozonosferadagi ozonni tekshirish uchun har xil balandlikda olingan havo namunasi tahlil qilinadi: Yer sirtidagi yoki zond va raketalar yordamida atmosferaga olib chiqilgan optik asboblar (spektrofotometr)dan foydalaniladi. Ozonosfera maʼlumotlari Quyosh radiatsiyasining Yer atmosferasida yutilish tabiatni oʻrganishda juda muhim oʻrin kasb etadi.

## Ozon qatlamini buzuvchi moddalardan foydalanishni toʻxtatish boʻyicha milliy dastur

Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 9-martdagi qaroriga muvofiq Ozon qatlamini buzuvchi moddalardan foydalanishni toʻxtatish boʻyicha milliy dastur tasdiqlandi. Milliy dastur bilan ozon qatlamini buzuvchi moddalar (OBM)dan foydalanishni toʻxtatish harakatlarining maqsadlari va strategik yoʻnalishlari belgilab berildi. Dasturga koʻra, Vazirlar Mahkamasi ozon qatlamini buzuvchi moddalar iste’molini tartibga solish sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirilishini ta’minlaydi. 

Milliy dastur doirasida OBMni va ularning tarkibidagi mahsulotlarni Oʻzbekistonga olib kirish va olib chiqishni toʻxtatish hamda bunda qat’iy nazoratni oʻrnatish, OBM va tarkibida ular mavjud boʻlgan mahsulotlarning importi va eksporti boʻyicha ma’lumotlar bazasini  shakllantirish, OBMni qayta ishlash boʻyicha 6 ta yangi markaz tashkil qilish nazarda tutilgan.

## Manbalar
Ozuqa birligi

**Ozuqa birligi** – mollarga yediriladigan yem-xashak toʻyimliligini bel-gilovchi oʻlchov birligi. Ozuqa birligining 1&nbsp;kg quruq suli toʻyimligiga teng qilib olingan. Boshqa yem-xashaklar toʻyimliligi shunga taqqoslab baqolanadi. Masalan, 1&nbsp;kg quruqbeda 0,5; arpa 1,15; 1&nbsp;kg makkajoʻxori 1,4 Ozuqa birligiga teng. Krramollarda yogʻ toʻplanishiga qarab belgilanadigan bir Ozuqa birligi toʻyimliligi 150 g ichki yogʻ toʻplanishiga yoki 1414 kkal ga teng. Yemxashak toʻyimliligi baholanayotganda Ozuqa birligidan tashqari, uning tarkibidagi hazm boʻladigan protein, kalsiy, fosfor, karotin hamda vitaminlar ham nazorat qilinadi. Amalda yem-xashak toʻyimliligi koʻrsatilgan maxsus jadvallardan foydalaniladi. AQSH, Germaniya, Buyuk Britaniya va boshqa mamlakatlarda ozuqa tarkibidagi hazm boʻladigan oziq moddalarga karab baxrlanadi (yana qarang Yemxashak toʻpimliligi).

## Manbalar
Ozuqa normasi

**Ozuqa normasi** - hayvonlar hayotini saqlash va mahsuldorligini oshirish uchun zarur ozuqa moddalarning kundalik miqdori. Chorvachilik mahsulotlarini koʻplab yetishtirish va yem-xashakdan oqilona foydalanish mollarga beriladigan yem-xashakning sifati va miqdoriga, hayvonlarning ozuqaga boʻlgan talabi hamda xoʻjalik sharoitiga bogʻliq. Mollarga ozuqa bel-gilangan norma asosida beriladi. Ozu-qaning normadan kami ham, koʻpi ham hayvonlarga salbiy taʼsir etadi. Amalda qoʻllanish uchun tavsiya qilingan hozirgi Ozuqa normasi hayvonlarning ozuqa moddalarga boʻlgan umumiy talabi asosida tuzilib, ozuqa birligi bilan ifodalanadi; shuningdek, hazm boʻladigan protein, kalsiy, fosfor, karotin, osh tuzi normalaridan tashqari 1985-yildan boshlab hayvon turiga qarab — fermentlar, vitaminlar, uglevodlar, mikroelementlar kabi 30 ga yaqin turli biologik faol moddalar va qoʻshimchalar koʻrsatiladi.

Yogʻliligi 4% 1 l sut hosil boʻlishi uchun taxminan 0,5 ozuqa birligi sarf boʻlinishi inobatga olib, sogʻin sigarlar uchun Ozuqa normasi hisoblab chiqiladi. Ozuqa normasi doimiy boʻlmay, sharoitga va ishlab chiqarish rejasiga qarab qayta koʻrib chiqiladi, lozim boʻlsa oʻzgartiriladi.

## Manbalar
Ozuqa ratsioni

**Ozuqa ratsioni** — mollarga maʼlum vaqt (kun, oy, mavsum)da berdiriladigan yem-xashak. Ozuqa ratsioni ozuqa normasi asosida tuziladi; bunda xoʻjalikda mavjud yem-xashakning turi, toʻyimliligi, chorva mollarining yoshi, sogʻlomligi, mahsuldorligi, ishtahasi va boshqa individual xususiyatlari eʼtiborga olinadi. Ozuqa ratsioni protein, aminokislota, kalsiy, fosfor va osh tuziga boy boʻlishi kerak. Ozuqa ratsioni belgilashda oʻrtacha ishtahali chorva mollari koʻzda tutiladi. Ularning normal ovqat hazm qilishni taʼminlash uchun ratsionda yem-xashak nisbati toʻgʻri belgilanishi lozim. Ozuqa ratsioni tarkibidagi turli ozuqalarning foizda ifodalangan miqdori ratsion tuzilmasini koʻrsatadi. Ozuqa ratsioni, odatda, har oyda yangidan tuziladi.

## Manbalar
Oidium

**Oidium** (lotincha oidium; yun. oop — tuxum) — tokning zamburugʻli kasalligi, butun vegetatsiya davomida tok tupining koʻk qismini zararlaydi (qarang Kul, Ragʻa).

## Manbalar
Oila (maʼnolari)

**Oila**:

* Oila — nikoht yoki tugʻishganlikka asoslangan kichik guruh.
* Oila (biologiya) (Familiya) — biologik
Ozokerit bilan davolash

**Ozokerit bilan davolash** - ozokerippsh davo maqsadida ishlatish. Eritilgan shifobaxsh ozokerit issik,likni uzoq vaqt saqlab turadi va uni asta-sekin badanga oʻtkazadi. U ogʻriq qoldirish va soʻrib olish xususiyatiga ega; moddalar almashinuvi, kon aylanishi, toʻqimalar oziqlanishini kuchaytiradi. O. bilan d. surunkali kasalliklarda, boʻgʻim, muskullar shikastlanganda, nerv sistemasi kasalliklari (radikulit, nevrit, ishias, nevralgiya)da, ovqat hazm hilish sistemasi kasalliklari (yara kasalligi, kolit, gastrit)da, erkak va ayollar jinsiy aʼzolari yalligʻlanganda, quloq, burun, tomoq kasalliklarida qoʻllanadi.

## Manbalar
Ozon teshigi

**Ozon teshigi**, ozon tuynugi — Yer atmosferasining ozon qatlamidagi uzilish; dastavval, 1985-yilda Antraktida ustida, keyinchalik Avstraliya tomon siljiyotgani, 1992-yilda esa Arktika ustida kuzatilgan. Ozon teshigi taxminlarga koʻra, antropogen (insoniyat faoliyati) taʼsirlar, shu jumladan, ozon qatlamini yemiruvchi xlorli sovitkichlar (frenon)ni sanoat va turmushda koʻplab miqdorda ishlatish natijasida roʻyobga chiqqan. Quyoshning ultrabinafsha (200—300&nbsp;nm) nurlanishi ozon qatlamida yutilgani uchun tirik organizmlarga xavfli boʻlgan nurlanish Yer sirtiga yetib kelmaydi. Ozon qatlamini muhofaza qilish toʻgʻrisida 1985-yilda Vena konvensiyasi, 1987-yilda Monreal protokoli qabul qilingan. Bu hujjatlarda xlorli sovitkichlar va dezodorantlardan voz kechish zarurligi qayd etilgan.

## Manbalar
Oila (biologiya)

**Oila** (Familia) — biologiya sistematikasida taksonomik kategoriya. Tuzilishi va kelib chiqishiga koʻra, bir-biriga yaqin boʻlgan urugʻlar . Ayrim O.lar juda koʻp, boshqalari ozroq tur-kumlarni oʻz ichiga oladi. Masalan, qoqidoshlar 1000 ga yaqin, anordoshlar 1 ta turkumdan tashkil topgan. O.ning lotincha nomi tipik urugʻning lotincha nomiga idae (zoologiya va vi-rusologiyada) va aseaye (botanika, mikologiya, bakteriologiyada) qoʻshimchasini qoʻshish orqali hosil qilinadi. Yirik O.lar baʼzan kenja O., tribalar va kenja tribalarga ajratiladi. Kenja O.ning lotincha oti urugʻ otiga inae qoʻshilishidan hosil boʻladi. Oʻzaro yaqin O.lar zoologiyada turkumlarga yoki botanikada tartiblarga birlashtiriladi.

## Manbalar
Oila kodeksi

**Oila kodeksi** – oilaviy-huquqiy munosabatlarni tartibga solib, oila aʼzolari (yaʼni, er-xotinlar, ota-onalar, bolalar, shuningdek, farzandlikka oluvchilar va farzandlikka olinuvchilar va oilaning boshqa aʼzolari) oʻrtasidagi shaxsiy va mulkiy munosabatlarni tartibga soluvchi va mustahkamlovchi qonun hujjati. Huquqning alohida tarmogʻi hisoblangan oila huquqining maxsus manbaidir. Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi Oila kodeksi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1998-yil 30-apreldagi qarori bilan tasdiqlanib, ushbu yilning 1-sentabrdan amalga kiritildi. Oila kodeksi mamlakatimizda „Oila yili“ deb eʼlon qilingan yilda qabul qilindi. Kodeks 8 boʻlim, 30 bob, 238 moddadan iborat. Amaldagi Oila kodeksi bir qator oilaviy huquqiy munosabatlarni yangicha hal etgan. Milliy negizlarga asoslanganligi (quda-andachilik, qarindoshurugchilik, bobo-buvilar va nabiralar oʻrtasidagi munosabatlarning yangicha talqini), umuminsoniy qadriyatlar aks etganligi (nikoh shartnomasi institutining kiritilishi, nikohlanuvchi shaxslarning tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi) kabi hollar.

## Manbalar
Oila pudrati

**Oila pudrati** — mehnatni tashkil etishning ichki xoʻjalik shakli, jamoa pudrati koʻrinishlaridan biri. Bunda oila pudratchi boʻlib shartnoma tuzadi. Shuningdek, Oila pudrati tomoyilida qarindoshchilik aloqalari boʻlmagan kichikroq jamoalar (5 kishigacha) ham ishlashi mumkin. Xoʻjalik bilan Oila pudrati munosabatlar pudrat shartnomasi bilan kelishib olinadi. Oila pudratida ishlayotgan jamoa ishlab chiqarish vositalaridan foydalanadi. Ular yetishtirgan mahsulot shirkat xoʻjaligi mulki hisoblanadi. Oila pudratida xodimlar faqat mahsulot ishlab chiqarish bilan band boʻladi, moliyaviy va moddiy-texnika taʼminoti, qurilish, mahsulot topshirish, ijtimoiy va agrozootexnika xizmati masalalarini xoʻjalik rahbariyati hal etadi.

Oila pudrati ilgaridan paxtachilik, yaylov chorvachiligi, pillachilik, mevachilik va sabzavotchilik, tamakichilik kabi qoʻl mehnati koʻp talab qilinadigan tarmoqlar qoʻllanib kelingan. Hozirgi sharoitda Oila pudrati ishlab chiqarish jarayonlari mexanizatsiyalashgan sohalarda ham keng qoʻllanilmoqda. Oila pudrati jamoa pudrati imkoniyatlari bilan birga oʻziga xos xususiyatlarga ega, mas, mehnatga haqtoʻlashni soddalashtiradi, chunki har bir xodimning mehnatda ishtiroki koeffitsiyentini hisobga olishga zarurat qolmaydi. Oila pudrati bolalarning mehnat tarbiyasiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi, shaxsiy va ijtimoiy ishlab chiqarishni qoʻshib olib borish uchun qulay sharoit yaratadi.

Qishloq xoʻjaligi korxonalari bilan munosabatlar xoʻjalik hisobi asosida quriladi. Oila pudratida ishlayotganlarga, imkoniyatiga qarab, ishlab chiqarish vositalari (yer, texnika va boshqalar)ni uzoq (3 yildan kam boʻlmagan) muddatga ijaraga beriladi. Ajratilgan resurelar doirasida mahsulot ishlab chiqarish boʻyicha oʻzaro kelishilgan vazifalar belgilanadi, iqtisodiy sanksiyalar kelishib olinadi. Anik, ishlab chiqarish sharoitidan kelib chiqib, ish va dam olish re-jimini oilaning oʻzi tartibga soladi. Oilaviy mehnat harakteriga yalpi daromadga qarab haq toʻlash koʻproq toʻgʻri keladi, bunda qishloq xoʻjaligi korxonasi oila yetishtirgan mahsulotni sotib oladi, oila esa, oʻz navbatida, mahsulot yetishtirish uchun sarflangan moddiy vositalarga haq toʻlaydi. Daromad bilan harajatlar oʻrtasidagi farq mehnatga haq toʻlashga sarflanadi. Oila ijara pudratida ham ishlashi mumkin. Bunda oila yer, texnika, chorva va boshqa ishlab chiqarish vositalarini uzoq muddatga ijaraga olib, mustaqil xoʻjalik yuritadi va xoʻjalik daromadidan oʻz hissasini oladi.

## Manbalar
Oy avtomatik stansiyasi

**Oy avtomatik stansiyasi** - Oyni va kosmik fazoni tadqiq qilishga moʻljallangan kosmik apparat (KA). Oydagi fizik sharoitni tadqiq qilish, Oy sathini oʻrganish, Oy jinslarining kimyoviy tarkibini aniqlash, mexanik xususiyatlarini tekshirish, temperatura oʻzgarishini kuzatib borish, Oyning magnit maydoni va ra-diatsiyasini oʻrganish, Oydagi seysmik toʻlqinlarni qayd qilish apparatlari va boshqa ilmiy apparatlar, maʼlumotlarni Yerga uzatishga moslangan radiotelemetrik va televizion sistemalar bilan jihozlanadi. Oy avtomatik stansiyasi s. va undagi apparatlar Oydagi oʻziga xos sharoit (vakuum, temperaturaning katta diapazonda oʻzgarishi va boshqalar) ga chidamli qilib yasaladi. Bortidagi apparatlar elektr energiyasini qisman Quyosh batareyasidan oladi. Birinchi Oy avtomatik stansiyasi s. "Luna-9" yordamida 1966-yil 3-fevralda Oy sathiga qoʻndirildi (qarang "Luna"). "Luna" (SSSR) va "Serveyer" (AKD11) tipidagi bir kan-cha kosmik apparatlar Oyga qoʻndirilgan. Yana q. Oy sunʼiy yoʻldoshlari, Lunoxod.

## Manbalar
Oy sunʼiy yoʻldoshlari

**Oy sunʼiy yoʻldoshlari** - Oy atrofidagi orbitaga chiqarilgan kos-mik uchish apparatlari. Oy sunʼiy yoʻldoshlari y. orbitasi barcha sayyoralarning yoʻldoshlari orbitasiga oʻxshaydi. Orbitaning Oy markaziga eng yaqin nuqtasi periseleniye, eng uzoq nuqtasi aposeleniye deyiladi. Birinchi Oy sunʼiy yoʻldoshlari y. — "Luna-10" 1966-yil 31-martda uchirilgan (qarang "Luna"). 1966—69 yillarda hammasi boʻlib "Luna" (SSSR) tipida beshta, "Lunar Orbiter" (AQSH) tipida beshta Oy sunʼiy yoʻldoshlari y. uchiriddi. Oy sunʼiy yoʻldoshlari y. yordamida Oy atrofidagi kosmik fazo, Oyning tortish maydoni va radiatsiya mintaqalari oʻrganildi, Oy sathining fotosuratlari olinib, Yerga uzatildi, televizion kamera yordamida Oyni doimo kuzatish imkoni tugʻildi.

## Manbalar
Oy tutilishi

**Oy tutilishi** — Oy sathiga Yer soyasi tushganda yuz beradigan hodisa. Bu hodisa Quyosh, Yer va Oyning bir-birlariga nisbatan egallagan vaziyatlariga bogʻliq. Oy Yerdagi kuzatuvchiga nisbatan Quyoshga qarama-qarshi tomonda (yaʼni toʻlinoy paytiga yaqin) boʻlsa — Oy tutilishi, Quyosh tomonda (yangi oy paytiga yaqin) boʻlsa, Quyosh tutilishi yuz beradi. Oy bilan Quyoshning koʻrinma diametri taxminan barobar. Oy Yerdan eng uzoqlashganda 29’30", Yerga eng yaqinlashganda 33’ 30" burchak ostida koʻrinadi. Yer Quyoshdan eng uzoqlashganda Quyosh gardishi ZG 20", Quyoshga eng yaqinlashganda esa 32’ 30" burchak ostida koʻrinadi. Demak, Quyosh tutilishi paytida, tutilish markaziy boʻlsa, Quyosh diskini Oy toʻla toʻsib qolishi mumkin. 

Oy har 29,53 kunda Yer atrofini Quyoshga nisbatan toʻla bir marta aylanib, Quyosh va qarama-qarshi tomonda bir martadan boʻladi. Ammo Oyning orbita tekisligi Yerning Quyosh atrofida aylanishi orbita (ekliptika) tekisligi bilan ustma-ust tushmay, u bilan 5°, 09’ burchak tashkil etganligi sababli, Oy tutilishi har oyda yuz bermaydi. Oyning yangioy va toʻlinoy fazalari Yer hamda Quyoshni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqdan yuqorida yoki pastda sodir boʻladi. Oy orbitasining ekliptika tekisligi bilan kesishish nuqtalari chiqish va tushish tugunlari deyiladi. Ikki ketma-ket kelgan yangioy (yoki toʻlinoy) orasida oʻtgan vaqt 29,53 kun boʻlib, bu davrda Quyosh ekliptika boʻylab 29° ga siljiydi va Quyosh tugunlardan oʻtish paytida bir marta, baʼzan ikki marta Quyosh tutilishi yuz beradi. Oy tutilishi yuz bermasligi ham mumkin. Quyosh tutilishlari ketma-ket ikki marta tutilish chegaralarida roʻy bersa, Oy tutilishi kuzatilishi shart. Demak, tutilish hodisasi guruhli tarzda roʻy beradi. Guruhda eng kamida bitta Quyosh tutilishi, koʻpi bilan uchta Quyosh — Oy — Quyosh tutilishlari yuz beradi. Yiliga 4—5-marta Quyosh tutilishi, 2—3-marta Oy tutilishi roʻy beradi. Quyosh tutilishi va Oy tutilishi ketma-ketligi 18,6 yillik davr bilan takrorlanib turadi. Oy tutilishi Yerda Oy koʻrinib turgan barcha nuqtalarda kuzatiladi. Oyning toʻla tutilishi 2 soatcha davom etadi.

## Manbalar
Oy fazalari

**Oy fazalari** — Oyning Yer atrofidagi harakatlanishi davrida Quyoshga nisbatan egallaydigan vaziyatlari. Oy oʻzidan nur chiqarmaydi, uni Quyosh nuri yoki Quyosh nurining Yerdan qaytgan qismi yoritishi mumkin, shu tufayli Oyning fazoda Quyoshga va Yerga nisbatan qanday holatda turishiga koʻra, u yerdan qaraganda turli shaklda koʻrinadi. Har oyda Oy taxminan Yer bilan Quyosh orasidan oʻtadi va Yerga oʻzining qorongʻi tomoni bilan turadi. Bunga astronomik yangi oy deyiladi. 1—2 kun (sutka) dan soʻng Quyosh botgach, osmonning gʻarbiy qismida Oy ingichka oʻroq shaklida koʻrinadi, bu xalq tilida hilol yoxud yangioy (fan tilida — vizual yangioy) deyiladi. Bunda Oyning qolgan qismini Yer oʻzining kunduzgi yarim sharidan qaytgan Quyosh nurlari bilan xira kulrang ravishda yoritib turadi. 7 kundan keyin Yerdan Oyga va Quyoshga tomon yoʻnalishlari orasidagi burchak 90° ga teng boʻladi, bunda u yarim "kulcha" shaklida koʻrinib, Oyning bu fazasi birinchi chorak deyiladi. Taxminan 14—15 kunlik Oy Quyoshga qarama-qarshi turib, uning Quyosh bilan yoritilgan yarim sferasi toʻlaligicha Yerga qaraydi. Oyning bu fazasi toʻlinoy deb ataladi. Bunda Oyni toʻla yorugʻ doira shaklida koʻrish mumkin. Keyingi kunlarda Oyning gʻarbiy tomoni "yemirila borib", 22-sutkada faqat qavariq tomoni sharqqa qaragan yarim doira shaklida koʻrinadi. Buni Oyning oxirgi chorak fazasi deyiladi. 29,5 sutkadan soʻng Oy yana astronomik yangioy fazasida boʻladi. Ikki ketma-ket kelgan yangi Oy orasida oʻtgan vaqt Oyning sinodik davri deyilib, u 29,53059 sutkaga teng. Sinodik oy siderik oyga qaraganda bir oz ortiqroq, chunki shu davr orasida Yer oʻz orbitasining qismini oʻtadi. Agar Quyosh Oy orbitasi tugunlarining birontasi yaqinida (undan 16,5° dan kichik yoy masofada) boʻlganda yangi Oy kuzatilsa, albatta Quyosh tutiladi. Bu hodisa toʻlin oy paytiga toʻgʻri kelsa, unda Oy tutilishi mumkin (qarang Oy tutilishi, Quyosh tutilishi). Oy fazalarining davriy oʻzgarishi oy kalendarlarining yaratilishi uchun asos boʻlgan (qarang Kalendar).

Mamatmusa Mamadazimov.

## Manbalar
Oyboldoq

**Oyboldoq** - isirgʻa turi; oy shaklida bezaksiz qoʻlda (dastaki) yasaladi yoki quyma boʻladi. Zargarlar oltin, kumush, misdan turli shaklda koʻzsiz qilib tayyorlaydi; baʼzan oy oʻrogʻi usti (oʻrtasi)ga metall sharcha ham ishlanadi: oy oltin yoki misdan boʻlganda, sharcha kumushdan, oy kumushdan boʻlganda sharcha tilla bilan hallangan. Andijonda zulukzira deb ataladi.

## Manbalar
Oybolta

**Oybolta** — jang quroli; dami (tigʻi) yangi tu-gʻilgan oyga oʻxshash bolta. Oʻrta asrlarda O. bilan otliq askarlar qurollantirilgan.

## Manbalar
Oy yili

**Oy yili** — Oy kalendarida asosiy birlik vazifasini oʻtaydigan va sinodik oyga tayangan vaqt oraligi. Oy yilida 12 sinodik oy bir yilni tashkil etadi. Sinodik oy 29,5306 sutka, yaʼni 29 kun 12 soat 44 min. 3 sek. boʻlgani uchun bir Oy yili 354,36702 kunga teng. Shu bois, oddiy Oy yili 354 kundan qilib olinadi. Biroq 354 kundan ortgan qoldiq (0,36702) uch yilda yana bir sutkadan ortgani tufayli, oʻrtacha uch yilda bir marta Oy yili uzunligi 355 kun qilib olinadi va u kabisa yili deyiladi (qarang Kalendar).

## Manbalar
Oy taqvimi

**Oy kalendari** - q. Kalendar.
Oy kalendari "taqvimi", bir yilda necha kun vaqtni o'z ichiga olgan va har oyda nechta kun bo'lganligini ifodalovchi tizimdir. Oy kalendari, asosan, gregoriyanskiy tartibida yani milodiy yilning 12 oyini va 365 yoki 366 kunidan iborat bo'ladi. Gregoriyanskiy tartibida, oddiy yillarda har bir oy 28, 30 yoki 31 kunlik bo'ladi. Buning an'anaviy tartibi: yanvar 31 kun, fevral oddiy yillarda 28 kun (kabisa yillarda 29 kun), mart 31 kun, aprel 30 kun, may 31 kun, iyun 30 kun, iyul 31 kun, avgust 31 kun, sentabr 30 kun, oktabr 31 kun, noyabr 30 kun va dekabr 31 kunlik bo'ladi. Kabisa yili, 4 karrali yillar hisoblanadi. Bu yillarda fevral oyida 29 kun mavjud bo'ladi, qolgan oy kunlari esa oddiy yillardagi tartib bilan qoladi. Oy taqvimi, kalendaringizda yillik tartibni, oy va kunlarni tushuntiradigan muhim bir qismidir. Ushbu taqvimga asoslangan holda, sana aniqlash, bayramlarni e'lon qilish, ish rejalarini boshqarish va boshqalar kabi amaliyotlarni osonlashtirish mumkin.

## Manbalar
Oygul

**Oygul**, moh — koʻp yaprokli moychechak shaklidagi naqsh. O. yaproklar soniga qarab 3 yaprokli, 4 yaproqli, 5 yaproqli O. deb nomlanadi. Naqqoshlik va miskarlikda oʻsimliksimon naqsh boʻlagi hisoblanib, ustalar naqsh mujassamotini yaratganda, idishlar bezagida qoʻllanadi. Oygul i islimiy naqshi tanob bilan bandning murakkab aylanma harakatidir. O.ni naqqoshlar baxt-iqbol ramzi sifatida qoʻllab kelganlar. Buxoroda naqshi mohiy deb yuritiladi.

## Manbalar
Oydin

**Oydin** (taxallusi, asl ism-sharifi Sobirova Manzura) (1906.20.11 – Toshkent – 1953.30.5) – yozuvchi, dramaturg. Xotin-qizlar bilim yurti (INPROS)da (1919—1923) va Samarqand pedakademiyasida (1927 – 31) oʻqigan. Oʻzdavnashrda boʻlim boshligʻi (1931), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida masʼul kotib (1932–1937). „Yorqin hayot“ jurnali muharririning oʻrinbosari (1938—1941), Oʻzbekiston Radioqoʻmitasida adabiy eshittirishlar boʻlimi masʼul muharriri (1941—1945), „Oʻzbekiston xotin-qizlari“ jurnalining bosh muharriri (1946—1953).

Ilk sheʼrlar toʻplami – „Tong qoʻshigi“ (1931) va „Chechan qoʻllar“ (1932)da oʻzbek ayollarining hayotda tutgan oʻrni, qadr-qimmati va oʻziga xos xarakterini realistik boʻyoqlarda tasvirlagan. „Chaqaloqqa chakmoncha“ (1939), „Qizlarjon“ (1943), „Shirin keldi“ (1944), „Mardlik – mangulik“ (1947), „Hikoya va ocherklar“ (1952), „Hikoyalar“ (1954) kabi kitoblari oʻzbek hikoyachiligining eng yaxshi namunalaridir. O. asarlarining asl mohiyatini badiiy adabiyotning azaliy muammosi boʻlgan yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi kurash tashkil etadi. Drama („Yangilikka qadam“, 1925), ayrim sanʼat arboblari; M. Turgʻunboyeva, H. Nosirova va boshqa haqida ocherklar, adabiy-publitsistik maqolalar muallifi. Toshkent koʻchalaridan biriga Oydin nomi berilgan.

## Manbalar
* Sheʼrlar, T., 1937; Hikoyalar, T., 1967; Shiringa maktub, T., 1975; Gulsanam, T., 1985.

## Adabiyot
* Zulfiya, Oydin Sobirova [ocherk], T., 1953; Mirzayev S, Oydin, Adabiy portret, T., 1965.
Oydoʻstbiy

**Oydoʻstbiy** (? - 1828) -  Qoraqalpoqlarning qongʻirot urugʻidan boʻlgan aslzoda. Muhammad Rahimxon I ning qoraqalpoqlarini Xiva xonligi tarikiga kiritish siyosatini qoʻllab-quvvatlagan qoraqalpoq biylarining eng taniqlisi Oydoʻstbiy.

## Tarix
Oydoʻstbiy Xiva xonligi bilan qoraqalpoqlar munosabatlarini yuqori darajaga koʻtara olgan inson, Muhammad Rahimxon I qoraqalpoqlarga taluqli masalalarda Oydoʻstbiy bilan maslahatlashgan va unga qoraqalpoq ulusidan soliqlar yigʻish, urugʻlarning nizolarini hal qilish, xalqning ijtimoiy-siyosiy hayotini barqarorlashtirish kabi masʼuliyatli vazifalarni topshirgan. Muhammad Rahimxon I davrida Oydoʻstbiy katta obroʻga erishdi, xon saroyida ham unga hurmat katta boʻlgan, u Xiva shahriga kelganida saroyda uni "biybobo" deya kutib olishgan va har gal ortga sovgʻa-salomlar bilan joʻnatishgan. Xiva taxtiga Olloqulixon kelgandan soʻng davlatning siyosiy hayotida tushkinliklar boshladi. Soliqlardan norozi boʻlgan xalq isyon koʻtardi, Oydoʻstbiy yangi xon bilan chiqisha olmasligi sabab isyonga oʻzi boshchilik qildi. Oydoʻstbiy askarlari Qongʻirot shaxrini egallay olmadi, xonlik qoʻshinlari harbiy tarafdan ustun keldi. Harakatlari besamar ketgan Oydoʻstbiy oʻz yaqinlari bilan xonlik hududini tark etishga qaror qildi va shimoliy sharqiy tarafga yoʻl oldi, yoʻlda ular eski Shirik-Rabot qoʻrgʻonida tunab qoldi, ularni ortidan xon yasavullari ham yetib keldi, Oydoʻstbiyga taslim boʻlish taklif etildi, lekin u jangni tanladi. Ikki oradagi toʻqnashuvda yosh jihatdan ulugʻ boʻlgan Oydoʻstbiy vafot etdi, uning yaqinlari xonlikga qaytarildi. Shu tariqa oʻzining mashhurligi va olgʻir siyosati bilan tanilgan biyning hayot yoʻli barham topdi.

.

## Manbalar
https://play.google.com/store/books/details?id=hr4NAQAAIAAJ  S.K Kamalov, Karakalpaki v XVIII-XIX vekax, Tashkent, 1968.

    

## Havolalar
Yernazar Olakoʻz

Qoraqalpoqlar
Oygaying ruda maydoni

**Oygaying ruda maydoni** - Oygaying daryosining oʻrta oqimida joylashgan rudali maydon. 1936-yilda topilgan. 1942—43 yillarda volfram va nodir metallar qazib olingan. Oygaying ruda maydonim.ning maksimal zaxiralarini aniqlash maqsadida 40-yillar 2-yarmida qidiruv-razvedka ishlari olib borilgan. Oygaying ruda maydonim. granit massivi va paleozoy davriga mansub metamorfik jinslardan tashkil topgan. Maydonda granit massivi bilan genetik bogʻlangan pegmatit, greyzen, skarn, apogranitlar (albit va greyzenlashgan granit) va apokarbonatlar (slyuda va flyuoritlashgan ohaq-tosh) mavjud. Ular tarkibida volfram, qalay, ftor, mis, molibden, rux va boshqa nodir elementlarning minerallari uchraydi. Bu minerallardan nodir metallarning xom ashyosi sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Oymyakon yassitogʻligi

**Oymyakon yassitogʻligi** – Saxa (Yakutiya)dagi yassitogʻlik. Sibirning shimoli-sharqida, Indigirka daryosi havzasining yuqori qismida joylashgan. Suntar-Xayata va Tas-Kistabit tizmalari oraligʻida. Relyefi parchalangan. Alohida yassitogʻlar va tepaliklardan tashkil topgan. Markaziga – Oymyakon botigʻiga (700 m) tomon pasayib boradi. Yassitogʻlikning oʻrtacha bal. 800–900 m, eng baland joyi 1802 m. Asosan, slanets, qumtoshlardan iborat, ular orasida granit intruziyalari uchraydi. Iqlimi keskin kontinental, qishi juda sovuq, yozi salqin. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —50°, iyulniki 8°. Oymyakon botigʻi Shimoliy yarim sharning sovuq qutbi hisoblanib, mutlaq past temperatura —70°gacha tushadi. Yassitogʻlikning 1200 m balandlikkacha boʻlgan qismida siyrak holda tilogʻoch, pakana kedr, sibir qoraqaragʻayi oʻsadi. Undan yuqorida togʻ-tundrasi mavjud.

## Manbalar
Oyna (maʼnolari)

**Oyna**:

* Oyna – 1) q. Shisha; 2) koʻzgunint jonli tildagi atalishi.
* Oyna (jurnal) – „OYNA“ – oʻzbek tilidagi toʻngʻich jurnal.
Oynavand oʻyma

**Oynavand oʻyma** — ganch oʻymakorligida bezak turi. Bezatiladigan yuzaga mustahkamlangan koʻzgu (toshoyna) ustiga ganch qorishmasi qoʻyib va suvab, soʻng oʻyma usulida oynavand zaminli bezak hosil qilinadi. Oynavand oʻyma usulida bezalgan xonadagi koʻzgu (toshoyna)da tashqaridagi manzara va atrofdagi mayin oʻyma ganch naqshlar aksi tovlanib, yanada jozibador, oʻziga xos koʻrinish hosil qiladi. Ganch oʻymakorligining bu turi 19-asrda vujudga kelgan. Buxorolik Usta Shirin Murodovning ilk ishlaridan biri Buxoro yaqinidagi Sitorai Mohi xossaning „Oq zali“ ana shu usulda ziynatlangan (1912). Ganch oʻymakorligida oynavand oʻyma keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Oynatosh

**Oynatosh**, sangi oyna — tekis yuzali koʻzgusimon tosh. Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati Botkent tumanidagi Qorabogʻ qishlogʻidan 800 m chamasi janubi-sharqda, Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻrida joylashgan. Uning yaqinidan Yaypan — Shoʻrsuv — Botkent avtomobil yoʻli oʻtadi. O. toʻgʻrisidagi yozma maʼlumotlar "Boburnoma"da ham keltirilgan. Bobur oʻz asarida shunday yozadi: "...Isfaraningbir narida janub sori pushtalarning orasida bir parcha tosh tushubdur, "sangi oyna" derlar, uzunligʻi taxminan oʻn kari boʻlgʻay, balandligʻi, baʼzi yeri kishi boʻyi, pastligʻi baʼzi yeri kishining beliga boʻlgʻay, oynadek har nima mungakis boʻlur". O. haqida mahalliy aholi oʻrtasida turli rivoyatlar toʻqilgan. O. paleozoy davrining kremniyli slanetslaridan tuzilgan boʻlib, uz. 18 m, eni 2 m cha. Qiyaligi 38—48° boʻlgan, jan.ga qaragan yaxlit tosh. Toshning yuzasi oynasimon, tekis boʻlganligidan unda barcha predmetlarning aksi aniq koʻrinadi. O. tektonik uzilmaning yuzasida hosil boʻlgan. Uning yuzasidagi "chandiqlar" uzilma yuzasida boʻlgan siljishlarning guvohidir. 

## Manbalar
Oyim

**Oyim** — umuman ayol kishiga murojaat qilganda hurmatlash, ulugʻlash maʼnosida uning nomiga qoʻshib aytiladigan soʻz (Sojida oyim, Mastura oyim kabi).

## Manbalar
Oysuluv

„**Oysuluv**“ — oʻzbek xalq dostoni. Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan H. Zarifov yozib olgan. Bosh qahramoni Oysuluv — Turon mamlakatining podshosi. Doston chuqur ijtimoiy-siyosiy mazmunga boy boʻlib, unda xalqning orzu-umidlari, vatanparvarlik tuygʻulari, bosqinchilarga qarshi kurashi aks ettirilgan. Oysuluv oʻz xalqi va yurtiga sodiq, vatanparvar, mard, jasur, kurashda tengsiz, dushmanga ayovsiz afsonaviy qahramon obrazidir.

Oysuluv Eron podshosi — bosqinchi Doro lashkarlariga qarshi qahramonona jang qiladi va uni tor-mor etadi. Oysuluv Oʻrta Osiyo xalqlari afsonalaridagi qahramon ayol Toʻmaris obrazini eslatadi.

## Manbalar
Oytaka

**Oytaka** — qoraqalpoqlarning oris oʻn toʻrt urugʻ deb atalgan qabila birikmasi tarkibidagi urugʻ. 19-asrning oʻrtalarida 3 beklikdan iborat boʻlgan. O.lar Xiva xonligiga har yili 37—78 otliq navkar, 112 qazuvchi berish majburiya-tini bajargan.

## Manbalar
Oytamgʻali

**Oytamgʻali** — oʻzbek xalqining aoʻrmon, qipchoq, qoʻngʻirot, Nurota turkmanlari va boshqa yirik qabilalari tarkibiga kirgan urugʻlardan biri. O. Oʻzbekiston, Qozogʻiston hududida uchraydi. O. qirgʻizlar tarkibida ham boʻlib "Oytama" deb ataladi.

## Manbalar
Oytosh

**Oytosh** — dala shpatlari guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi K2OAl2O3-6SiO2. Qattikligi 6, zichligi 2,6 g/sm1. Koʻpincha yarim shaffof (oydek tovlanadi — nomi shundan) koʻkim-tir O. uchraydi. Kristallari prizmatik, tabletkasimon donador agregatlardan iborat. O. kvars slyuda, nodir mine-rallar (topaz, turmalin) bilan birga (pegmatit yoki alp tipli tomirlarida) uchraydi. Shri Lanka, Rossiya Federatsiyasi (Kareliya, Ural togʻlari oʻrta qismi)da O.ning sifat turlari bor. O. qimmatbaho va bezak buyumlar yasashda ishlatiladi.

## Manbalar
Oyxonim

**Oyxonim** – qad. shahar harobasi (miloddan avvalgi 4-asr oxiri – 2-asrning 2-yarmi) – Afgʻonistonning shimoli-sharqida, Amudaryoning soʻl qirgʻogʻida, Koʻkcha daryosi quyilish yerida joylashgan. Yunon-Baqtriya podsholigi davrida obod boʻlgan; Aleksandriya Oksiana (P. Bernar) yoki Yevkratidiya deb atalgan. O.dagi arxeologik tadqiqotlar Afgʻonistondagi fransuz arxeologik missiyasi (D. Shlyumberje, soʻnfa P. Bernar rahbarligida) tomonidan (1964—78) olib borilgan.

Baqtriya shaharlaridan biri boʻlgan O., ellinizm davrida, yunon kolonistlari tomonidan yunon shaharsozligi tamoyillariga asoslanib qurilgan. O. yuqori (qalʼa) va quyi (shahar), shuningdek, uning shimoli-sharqiy tomonida joylashgan shahar atrofidan iborat. O.ning dastlabki 2 qismi qalin mudofaa devorlari bilan oʻrab olingan. Quyi shahar qismida saroy, ibodatxona, yoshlar taʼlimtarbiya oladigan gimnaziy yoki palestra harobalari ochilgan; undan Germey va Gerakl shaʼniga bitilgan yunoncha maʼrifiy yozuvlar topilgan. Shahar markazida geroyon – shaharga asos solgan kishi yoki uning faxriy fuqarosining maqbarasi joylashgan. Qalʼa yaqinidan teatr, shaharning aso-siy koʻchasi, uy harobasi topilgan. Shahar atrofidan esa maqbara, ibodatxona va turar joy qoldikdari chiqqan.

O.dan moddiy va badiiy madaniyatning turli xildagi koʻplab obidalari, tangalar, yunon epigrafikasi yodgorliklari, Geraklning bronza haykali, oʻsmir haykali, ibodatxonaga oʻrnatilgan ulkan marmar haykalning 5 pan-jali oyoq qismi, ibodatxonadan salavkiylar, yunon-baqtriya, hind-yunon va hind mis va oltin tangalari, temir buyumlar, qimmatbaho toshlar xazina-si topilgan.

## Adabiyot
* Velikiy shelkoviy put, T., 1999.

Edvard Rtveladze.

## Manbalar
Oyrotlar

**Oyrotlar** (moʻgʻulcha — birlik, ittifoqdosh, yaqinlik, qoʻshnichilik, oʻrmonzorda yashovchilar) — gʻarbiy moʻgʻullar tarkibiga kirgan choʻros, derbet, xoʻshout va targʻaut kabi 4 ulus, yaʼni qabilalar ittifoqining umumiy nomi. O.ni "derben oyrot" ("toʻrt oyrot") deb ham atashgan. Turkiy xalqlar O.ni "qalmoq" deb atagan. O.ning umumiy soni haqida aniq maʼlumot yoʻq. O. ilk bor 1204 yilga oid manbalarda qayd etilib, Yenisey daryosining yuqori qismida yashagan. Keyinchalik (15-asr) Sharqiy Turkistonning shim. qismidagi (Jungʻoriya) yaylovlariga joylashgan. 17-asr boshlarigacha O.ga xoʻshoutlar sardori (tayji) yetakchilik qilgan, keyin ushbu lavozim tarkibida turklar koʻproq boʻlgan choʻros ulusi boshligʻi qoʻliga oʻtgan. O.ning hayoti chorvachilikka asoslangan, shu bilan birga ular ovchilik, dehkrnchilik, hunarmandchilik bilan ham shugʻullanadi. O.ning yozuvi qad. uygʻur yozuviga asoslangan. Dindorlari — Tibet budda dinidan, uning "sariq din" (xitoycha "xuangjyao") oqimiga eʼtiqod qiladi. Shu bois Tibetning markazi Lxasadagi ibodatxonani ziyorat qilish O. uchun haj qilish bilan teng boʻlgan. O. jamiyatida mavjud boʻlgan qoidalar Chingizxon davridagi qonunlar asosida bitilgan. "Oyrotmoʻgʻul tuzugi"ga asoslangan.

Manjurlar tomonidan Xitoyda tash-kil etilgan Sin (Chin) imperiyasi (1644—1911)ning O. davlatini tugatishi (qarang Oyrot xonligi), O. uchun katta fojia boʻlgan. O. yarim asr mobaynida xitoyliklarga qarshilik koʻrsatib nafaqat davlat tuzumidan, balki 600 ming kishidan iborat aholisining 5/6 qismidan ajralgan. O.ning tirik qolgan qismi Sharqiy Turkiston, Moʻgʻuliston va Xitoyning gʻarbiy oʻlkalariga tarqatib yuborilgan.

Abdulahad Xoʻjayev.

## Manbalar
David Oystrax

**David Fyodorovich Oystrax** (1908.17(30). 9, Odessa - 1974.24.10, Amsterdam; Moskvada dafn etilgan) — skripkachi, pedagog, dirijyor; zamonaviy rus skripka ijrochilik maktabi asoschilaridan. London (1959), Boston, Rim, Berlin (1961) sanʼat va musiqa akademiyalari faxriy aʼzosi, Kembrij universiteti professor (1969). Odessa musiqali drama institutini tugatgan (1926). Moskva filarmoniyasi yakka sozandasi (1932—1934 va 1941-yildan), Moskva konservatoriyasida dotsent (1934-yildan), professor (1939-yildan), kafedra mudiri (1950-yildan). Uslubiga mukammal ijro mahorati, teran mazmun, badiiy-g`oyaviy ravshanlik xosdir. Nihoyatda keng repertuaridan mumtoz hamda zamonaviy skripka asarlari oʻrin olgan. Chet el mamlakatlari, xususan, Oʻzbekistonda gastrolda boʻlgan. Bir nechta xalqaro tanlovlar gʻolibi (Leningrad, Varshava, 1935; Bryussel 1937). Oʻgʻli — Igor O. (1931) ham mashhur skripkachi va dirijyor. Rossiya xalq artisti (1986). Moskva filarmoniyasi yakka sozandasi (1958-yildan).

## Manbalar
Oyshabibi maqbarasi

**Oyshabibi maqbarasi** - Qozogʻiston (hozirgi Taroz shahri)dagi meʼmoriy yodgorlik (11 —12-asrlar). Afsonaga koʻra, maqbara qoraxoniylar sulolasi hukmdorlaridan birining bevaqt vafot etgan sevgilisi Oyshabibi sharafiga qurilgan. Oyshabibi maqbarasi pishiq gʻishtdan murabba tarhli (7,23x7,23m). Burchaklariga ixcham va serbezakli ustunlar ishlangan. Bosh tarzi oʻyma sopol boʻlaklaridan handasiy va islimiy naqshlar va arabiy yozuvlar bilan qoplangan. Poydevori (eni 80 sm) ganch qorishmasidagi qurilish chik,indilari bilan toʻldirilgan (devor qalinligi 162 sm). Maqbaraning 2 ravogʻi turli koʻrinishda. Oyshabibi maqbarasi bizgacha ancha vayrona holda yetib kelgan. Uning tuzilishi Ismoil Somoniy va Mirsaid Bahrom maqbaralariga xosdir. Maqbara asosini badiiy bezaklar tashkil qiladi. Yulduzsimon, xochsimon va boshqa shakllardagi naqsh boʻlaklari uygʻunlashib gilam shaklida namoyon boʻlgan. Bu Oyshabibi maqbarasida nafislik, ixchamlik, jozibadorlik va milliylikni namoyon etgan. Maqbara Oʻrta Osiyo meʼmorligining noyob yodgorliklaridan biri hisoblanadi.

## Manbalar
Oy-quyosh taqvimi

**Oy-quyosh taqvimi** koʻplab madaniyatlarda oy hamda quyosh taqvimlarini birlashtirgan taqvimdir.

## Manbalar

## Oʻqish uchun
* 
* 
## Havolalar

* Oy-quyosh taqvimi 
* Oy-quyosh taqvimi 
* Taqvim
Oka (daryo)

**Oka** — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo, Volganing oʻng irmogʻi. Oʻrta Rossiya qirlarining markaziy qismidan (226 m absolyut balandlikdan) boshlanadi. Nijniy Novgorod shahri yonida Volga daryosiga quyiladi. Uzunligi-1500&nbsp;km, hav-zasining maydoni-245 ming km². Boshlanish joyidan Ugra daryosi quyilgan joyga qadar Oka tor (0,5—1,0&nbsp;km) va chuqur (20–80 m) vodiyda, egri-bugri va ser-ostona oʻzanda oqadi. Ugra daryosining quyilish joyidan Moksha daryosining quyilish joyigacha boʻlgan oʻrta oqimida daryo vodiysi 0,4&nbsp;km dan 20–30&nbsp;km ga qadar kengaygan. Bu qismida daryo oʻzani juda ham egri-bugri, kema yurishini qiyinlashtiradigan sayoz joylar va ostonalar bor. Daryoning bu qismida kemalar qatnovini yaxshilash uchun ikkita shlyuz qurilgan. Moksha daryosi quyilgan joydan Okaning quyi oqimi boshlanadi. Bu qismida Oka yanada keng vodiyda oqadi, eni ayrim joylarda 20&nbsp;km ga yetadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi (etak qismida ) 1300 m³/ sek. Oka suvi noyabr oxiridan aprel oxiriga qadar muzlaydi. Muhim irmoqlari: chapda — Zusha, Moksha. Chekalin shahri yaqinidan quyilish joyigacha TT2D0 km) kema qatnaydi. Oka boʻyida Oryol, Kaluga, Serpuxov, Kashira, Ryazan, Kolomna, Murom, Nijniy Novgorod va boshqa shaharlar joylashgan.

## Manbalar
Okayama

**Okayama** — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning gʻarbiy qismida. Okayama prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 626,5 ming kishi (2000). Uno avanporta bor. Transport yoʻli paromi orkali Sikoku o. bilan bogʻlangan. Savdotaqsimot va madaniy markaz. Elektrotexnika, kemasozlik, toʻqimachilik, qogʻoz, keramika, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda chinni buyumlar ishlab chiqarish rivojlangan. Universitet, muzeylar bor.

## Manbalar
Okean platformalari

**Okean platformalari** - okean osti Yer poʻstining nisbatan barqaror qismlari (qarang Talassokraton).

## Manbalar
Okean plitalari

**Okean plitalari** - okean oʻrtalik tizmasi etagi bilan materiklarning suv ostidagi chekka qismlari oraligʻidagi yaxlit joylar. Ular abissal tekisliklar relyefini ishgʻol qilib 4,5— 6,0&nbsp;km, yer yoriklari zonasida esa 6–7&nbsp;km chuqurlikda joylashgan. Abissal tekisliklar plita ichidagi koʻtarilmalarga va ayrim doirasimon botiklarga boʻlinadi. Bunday botiklar Atlantika okeani oʻrtaliqtizmasining ikki tomonida butun okean boʻylab zanjirsimon tizim hosil qilib joylashgan. Botiqlarni qoplagan choʻkindilar qalinligi bir necha yuz m ga yetadi, asosan ohaksiz balchiklar — radiolyariyli, diatomli, qizil rangli, chuqur suv gil jinslaridan tuzilgan.

Uning ostki, qad. qismida faqat pelagik karbonatlar hosil boʻladi. Okeanning tekis tubi vulkan jinslaridan tarkib topgan suv osti tizmasi hamda rif ohaktoshlari — giyota (gayota)lar bilan band (ayniqsa, Tinch okeanda). Botiklar magistral yoriqlar bilan kesilgan (mas, Tinch okeanning shim. qismidagi Imperator yorigʻi).

## Manbalar
Okeaniya tillari

**Okeaniya tillari** – avstronez tillariga mansub malayziya-polineziya tarmogʻining sharqiy tarmoqchasiga kiruvchi tillar. Okeaniya tillari taxminan 450 ta boʻlib, ularda 2,5 mln.dan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Okeaniyaning Mariana orollaridan, Yangi Gvineyadan sharq tomonroqda joylashgan hududlarida tarqalgan. Okeaniya tillari shartli ravishda 21 guruhga, guruhlar esa guruhchalarga boʻlinadi. Koʻpchilik Okeaniya tillarining fonologik tarkibi sodda; 3 qator portlovchi undoshlari: jarangsiz, jarangli va burun un-doshlari mavjud boʻlib, xreil boʻlish oʻrniga qarab 5 ga ajratiladi. Grammatik jihatdan Okeaniya tillari analitik tillarga mansub, har bir soʻz turkumining oʻziga xos xususiyatlari bor.

19-asr va 20-asr boshlarida bir necha oʻnlab Okeaniya tillari uchun lotin grafikasi asosida yozuvlar yaratilgan, lekin bu tillar koʻpincha adabiy til sifatida rivojlanmadi. Okeaniya tillarini oʻrganish 19-asrda boshlanib, 20-asr 50-yillarida avj olgan boʻlsada, ularning koʻpchiligi amalda hanuz tavsif etilmagan.

## Manbalar
Okeanografiya

**Okeanografiya**
* Okeanologiyaning sinonimi;
* Suv muhitining fizik va kimyoviy xususiyatlari, Dunyo okeanidagi fizik va kimyoviy jarayonlar va hodisalarni, ularning atmosfera, quruqlik va okean tubi bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganadigan fan.

## Manbalar
Oʼkeysi Shon

O’KEYSI (O’Kasey) Shon (1880.30.3, Dublin — 1964.18.9, Torki, Angliya) — irland yozuvchisi va dramaturgi. 1926-yildan Angliyada yashagan. Oʻtgan asrning 10—20-yillarida irland xalqining ingliz mustamlakachilariga qarshi inqilobiy kurashi qatnashchisi. "Oʻqchining soyasi" (1923), "Yunona va tovus" (1924), "Omoch va yulduzlar" (1926) pyesalari irland xalqining 20-asr boshidagi milliy ozodlik harakati voqealariga bagʻishlangan. Ilk asarlarining badiiy uslubida realistik va romantik tamoyillar oʻzaro qoʻshilib ketgan. "Yulduz qizarmokda" (1940) pyesasi inqilobiy gʻoyalar bilan sugʻorilgan. "Uyimdagi koʻzgu" ("Tarjimai hol", 1 — 6-j.) epopeyasida (1939—54) qora xalq orasidan chiqqan kishining jahon madaniyati, ijodiyoti choʻqqilariga, ijtimoiy taraqqiyot uchun kurashga qadar bosib oʻtgan yoʻlini koʻrsatib bergan. "Yepiskop gulxani" (1995), "Ned otaning nogʻoralari" (1958) pyesalarida Irlandiya katolik ruhoniylari rahbarlarini xajv qilgan. "Uchayotgan ari" (1937), "Yashil qargʻa" (1956), "Guldor qalpoq ostida" (1963) kabi maqolalar va esselar toʻplamlarida O’K. realizmning haqiqiy tarafdori sifatida modernizmga qarshi kurashib, realistik sanʼat prinsiplarini qoʻllab-quvvatlagan. Publitsistik asarlari tinchlik uchun kurash ishiga xizmat qiladi.

## Manbalar
Okkultizm

**Okkultizm** (lot. occultus - yashirin, sirli) — insonda va kosmosda yashirin kuchlar mavjudligini eʼtirof etuvchi taʼlimotlarning umumiy nomi. O.ga koʻra, bu kuchlarni maxsus psixik mashkutardan oʻtgan va oʻzini faqat shu yoʻlga bagʻishlaganlargina payqay oladi. Falsafiy jihatdan gilozoizm va panteizmha yaqin. O.ning hodisalar oʻrtasidagi umumiy yashirin aloqalar toʻgʻrisidagi va mikrokosm hisoblangan odam haqidagi taʼlimoti 14—16-asrlarda kuzatish va tajriba metodlari (Uygʻonish davri italyan natur-falsafasi va boshqalar)ning rivojlanishida muhim ahamiyatga ega boʻldi. Umuman, O. ilmiy tafakkurga zid taʼlimotdir.

OKKULTIZM (lotincha occultus-sirli, yashirin, botiniy) maxsus ruhiy mashqlar, alohida marosimlar natijasida ayrim insonlargina bila oladigan koinotdagi sirli kuchlar mavjudligini eʼtirof etadigan taʼlimot. Okkultizm gilozoizm va panteizmga yaqin turadi. Okkultizmning mustaqil soha sifatida ajralib chiqishi soʻnggi antik davrdagi ellinlar dini sinkretizm bilan bogʻliq. 1-4-asrlarda Aleksandriyada Okkultizmning afsonaviy asoschisi Regmas Trismegista nomi bilan bogʻliq adabiyotlar toʻplami vujudga keladi. Shu davrda germetik fanlar hisoblanmish alximiya, astrologiya paydo boʻldi. Okkultizmda insonning iro- daviy xatti-xarakatlariga olamga toʻgridan-toʻgri tasir eta olishi mumkin boʻlgan oʻziga xos tabiat kuchlari sifatida qaraladi. Xristianlikni xukmron dinga aylanishi bilan Okkultizm taʼqib ostiga olingan va yashirin faoliyatga oʻtgan. Yevropadagi uygonish davrida Okkultizm dunyoning oʻrta asrlar manzarasi yemirilishiga, sxolastik anglashni bartaraf qilishga va eksperimental tabiatshunoslikning rivojiga taʼsir koʻrsatdi. 17-asrlarda tabiiy fanlarning rivoji esa Okkultizmga boʻlgan ishonchni maʼlum maʼnoda yoʻqqaa chiqardi. Dunyoviy Okkultizm jamiyatlari shakllana boshladi. Mas., T. Kompanellaning „Kuyosh shahri“, F. Bekon- ning „Yangi Atlantida“ kabi asarlarida sotsial utopiya Okkultizm anʼanalari bilan bogʻliq. 19-asrning oxirlaridan turli davrlar va xalqlar okkultiv va diniy- Falsafiy taʼlimotlarni birlashtirish asosida yangi universal" dinni yaratishga urinishlar boʻlgan. hozir ham Okkultizm ekstrasensorika, munajjimlar faoliyatlari va shu kabilar orqali jamiyatda mavjud.
## Adabiyotlar
"Oʻbekiston Faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti" „Sharq“ Nashriyot_Matbaa Aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent-2004
Okkupatsiya

**Okkupatsiya**, harbiy okkupatsiya (lotincha: occupatio – egallash, bosib olish) – xalqaro huquqda urush olib borayotgan tomonning qurolli kuchlarining dushman hududini vaqtincha egallab olishi. Harbiy okkupatsiya rejimi 1907-yilgi 4-Gaaga konvensiyasi va „Fuqaro aholini himoya qilish toʻgʻrisida“gi Jeneva konvensiyasi (1949) bilan tartibga solinadi. Bu hujjatlarda okkupatsiya qilib turgan hokimiyat oʻzi egallagan joylarda tartibni saqlashi, fuqarolarning shaʼni, oilaviy xuquqlari va hayotini hurmat qilishi, mol-mulk, madaniy boyliklarni yakson qilmasligi, okkupatsiya qilingan hududning siyosiy taqdiri toʻgʻrisidagi masalani hal etmasligi sharti nazarda tutilgan. Okkupatsiya rejimini buzish xalqaro jinoyat hisoblanadi, bunda javobgar boʻlgan shaxslar harbiy jinoyatchilar deb qaraladi.

**Okkupatsiya** (lotincha occupatio-ishgʻol qilish) bir mamlakat hududini boshqa davlat yoki davlatlar ittifoqi kurolli kuchlari tomonidan zoʻravonlik bilan bosib olinishi. Bunda Okkupatsiya qilingan davlat hokimiyati oʻz faoliyatini amalda toʻxtatadi, bu xududni maʼmuriy boshqarish odatda okkupatsion kuchlar tomonidan amalga oshiriladi.
## Adabiyotlar
"Oʻbekiston Faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti" „Sharq“ Nashriyot_Matbaa Aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati Toshkent-2004
Okean choʻkindilari

**Okean choʻkindilari**, okean yotqiziqlari — Okean ostidagi Yer ustida yotuvchi hozirgi va qadimgi okeanlar tubidagi choʻkindilar.
## Yana qarang
*Okean

## Manbalar