Belarus bayrogʻi

Belarusiya davlat bayrogʻi vertikal ravishda ikkiga boʻlingan qizil — yashil bayroq boʻlib, koʻtaruvchi tomonida oq-qizil gulli naqsh mavjud. Joriy dizayn 2012-yilda Belarus Respublikasi Davlat standartlashtirish qoʻmitasi tomonidan kiritilgan va 1995-yil may oyida referendumda tasdiqlangan dizayndan moslashtirilgan. Bu 1951-yilda Sovet Ittifoqi respublikasi boʻlgan paytda ishlatilgan bayroqning oʻzgarishi edi. Sovet davridagi bayroqdagi oʻzgarishlar kommunistik ramzlarning — bolgʻa va oʻroq va qizil yulduzning olib tashlanishi, shuningdek, bezak naqshidagi ranglarning teskari oʻzgarishi edi. 1995-yilgi referendumdan beri Belarus hukumati amaldorlari va idoralari tomonidan qoʻllangan bir nechta bayroqlar ushbu davlat bayrogʻi asosida yaratilgan.

Ushbu dizayn 1918-yilda Belarus Sovet Respublikasi boʻlishidan oldin Belarus Xalq Respublikasi tomonidan ishlatilgan tarixiy oq-qizil-oq bayroq oʻrnini egalladi, keyin Gʻarbiy Belarusiyada Belarus milliy harakati tomonidan 1942 va 1944-yillar oraligʻida fashistlar tomonidan Belarusiyani ishgʻol qilish paytida va yana 1991-yilda mustaqillikka erishganidan keyin 1995-yilgi referendumgacha keng tarqalgan norasmiy bayroqdan foydalanildi. Muxolifatchilar ushbu bayroqdan foydalanishda davom etishdi, garchi uning Belarusda koʻrsatilishi Belarus hukumati tomonidan cheklangan boʻlsa-da. Oq-qizil-oq bayroq hukumatga qarshi norozilik namoyishlarida xususan, yaqinda boʻlib oʻtgan 2020—2021-yillardagi Belarus norozilik namoyishlarida va Belarus diasporasi tomonidan ishlatilgan.

## Dizayn
Belarusiya davlat bayrogʻining asosiy dizayni birinchi boʻlib Prezidentning 1995-yil 7- iyundagi 214-songi qarorida tasvirlangan. Bayroq toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi mato boʻlib, bayroq balandligining uchdan ikki qismini egallagan ikkita gorizontal: qizil yuqori chiziq va uchdan bir qismini qoplaydigan yashil pastki chiziqdan iborat. Bayroq uzunligining toʻqqizdan bir qismini egallagan vertikal qizil-oq anʼanaviy belarus bezak naqshlari bayroq ustuniga oʻrnatilgan. Bayroqning kengligi va uzunligi nisbati 1:2 deb belgilangan.

Oʻroq va bolgʻa hamda qizil yulduzni olib tashlash, shuningdek, naqshdagi qizil va oq ranglarning qizil-oq rangga oʻzgarishini hisobga olmaganda, bayroq Belorusiya Sovet Sotsialistik Respublikasi (Belorussiya SSR) bayrogʻidan sezilarli darajada farq qilmaydi. Bayroq ranglarining rasmiy talqini boʻlmasa-da, prezident Aleksandr Lukashenkoning tushuntirishicha, qizil rang ozodlik va xalq ota-bobolarining qurbonligini, yashil rang esa hayotni ifodalaydi.

1995-yilgi farmonga qoʻshimcha ravishda, 2008-yilda Belarus Respublikasi Davlat standartlashtirish qoʻmitasi tomonidan „STB 911-2008: Belarusiya Respublikasining Davlat bayrogʻi“ nashr etilgan. Unda milliy bayroqning texnik tavsiflari, hususan, ranglar va bezak naqshlari tafsilotlari keltirilgan.

### Ranglar
Davlat bayrogʻining ranglari „STB 911-2008: Belarusiya Respublikasining Davlat bayrogʻi“ da tartibga solingan va CIE standarti D65 yoritgichida keltirilgan.
: 

: 

### Naqsh namunasi

1917-yilda Matrona Markevich tomonidan ishlab chiqilgan dekorativ naqsh, bayroqning koʻtargichida koʻrsatiladi (ilgari 1951-yilgi bayroq boʻlgani kabi). Mahalliy oʻsimliklar va gullardan olingan naqsh Belarusiyada keng tarqalgan anʼanaviy tur hisoblanadi. Bu naqshlar baʼzan toʻqilgan kiyimlarda, asosan anʼanaviy *ruchnikda (belarus kashtagulli matosi)*, diniy marosimlarda, dafn marosimlarida va boshqa kichik ijtimoiy bayramlarda ishlatiladigan toʻqilgan mato, masalan, mehmonlarga non va tuz taklif qilinganda ruchnikdan foydalaniladi.

Matrona Markevichning eri antisovet targʻiboti uchun hibsga olingan va 1937- yilda Belorussiyada Sovet qatagʻonlari paytida qatl etilgan, shundan soʻng oila dekulatsiya qilingan. Asl *ruchnik* saqlanib qolmagan, 1937-yilda NKVD tomonidan musodara qilingan yoki Ikkinchi Jahon urushi paytida yoʻq qilingan. Matrona Markevichning ukasi, Belarus Fanlar akademiyasining etnografiya va folklor boʻlimi boshligʻi Mixail Katsar 1951-yilda Belarus SSR uchun yangi bayroq yaratish boʻyicha buyruq berilgan komissiya tarkibiga kiritilgan. 2015-yilda Sianno shahrida Matrona Markevichga haykal oʻrnatildi.

## Bayroq protokoli

File:Belarusian flag Minsk (cropped).jpg|Belarus bayrog`i, Minsk
File:Парад в Минске 2019 13.jpg|Minskdagi parad

Belarus qonunchiligiga koʻra, bayroq har kuni, ob-havoga qarab, quyidagi joylardan koʻtarilishi kerak:

* Belarus Prezidentining qarorgohi
* Belarusiya Milliy Assambleyasining binolari (Vakillar palatasi va Respublika Kengashi)
* Belarus Vazirlar Kengashi binosi
* Belarusiya sudlari
* Mahalliy ijro etuvchi va boshqaruv organlarining idoralari
* Deputatlar mahalliy Kengashlarining sessiyalari oʻtadigan binolar ustida (majlislar vaqtida)
* Harbiy bazalar yoki harbiy kemalar
* Belarus elchixonalari va konsulliklari
* Belorussiya chegaralaridagi nazorat punktlari va postlarida

Belorussiya bayrogʻi rasmiy ravishda ham maxsus tadbirlarda koʻtariladi:

* Mahalliy ijroiya va boshqaruv organlarining majlislari
* Ovoz berish/saylov joylari
* Musobaqalar paytidagi sport arenalari (XOQ bayroq namoyishida oʻz qoidalariga ega)

Belarus diplomatlari va turli hukumat amaldorlarining (masalan, Prezident va Bosh vazir) transport vositalarida bayroqni koʻrsatishadi. Xotira xizmatlari va oilaviy bayramlar kabi maxsus holatlarda va undan jamoat tashkilotlari, kompaniyalar va NNTlar tomonidan oʻtkaziladigan marosimlar va tadbirlarda foydalanish mumkin. Nizomlar Belarus bayrogʻini belgilaydigan xuddi shu farmonda chiqarilgan. Davlat bayrogʻi Belarus qurolli kuchlari qoʻriqlash boʻlinmalarining nishoniga kiritilgan. Ustun bayroqning kengligidan uch barobar uzunroq boʻlishi kerak.

Prezidentning 1995-yilgi farmoniga koʻra, davlat bayrogʻi oltin rangli (oxra) tayogʻda qoʻllanishi kerak. Protokolning boshqa qismlarida parda (bayroq ustunidagi metall bezak) olmos shaklidagi va sariq rangli metallga boʻyalgan boʻlishi kerak. Ushbu olmosda besh qirrali yulduz (davlat gerbida ishlatilganiga oʻxshash) mavjud. Olmos naqshlari Sovet bayrogʻining yana bir anʼanasini anglatadi. Belarusiya Davlat gerbi va bayrogʻi kuni 15-may etib belgilangan.

## Tarixiy bayroqlar

### Oq-qizil-oq bayroq

Oq-qizil-oq bayroq Belarus Xalq Respublikasi tomonidan 1918-yilda Belarus Sovet Respublikasi boʻlishidan oldin ishlatilgan, keyin Gʻarbiy Belorussiyadagi Belarus milliy harakati tomonidan, keyin esa 1942 — 1944-yillar oraligʻida Belarusiyani fashistlar bosib olganida va yana norasmiy ravishda keng tarqalgan. 1991-yilda mustaqillikka erishganidan keyin 1995-yilgi referendumgacha foydalanlgan.

Muxolifatchilar ushbu bayroqdan foydalanishda davom etishdi, garchi uning Belarusda koʻrsatilishi Belarus hukumati tomonidan cheklangan boʻlsa-da, bu bayroq Ikkinchi Jahon urushi paytida belaruslik hamkorlar tomonidan qoʻllanganligi sababli fashistlarning hamkorligi bilan bogʻliq deb daʼvo qilingan. Oq-qizil-oq bayroq hukumatga qarshi norozilik namoyishlarida, yaqinda 2020—2021-yillardagi Belarus norozilik namoyishlarida va Belarus diasporasi tomonidan ishlatilgan.

### Sovet davri

#### 1919—1951-yillar
Inqilobdan keyin 1951-yilgacha bir nechta turli bayroqlar ishlatilgan. Eng qadimgi bayroq oddiy qizil rangda boʻlib, 1919-yilda Litva-Belorus Sovet Sotsialistik Respublikasimavjud boʻlgan davrda ishlatilgan. Belorussiya SSR tashkil topgandan soʻng, yuqori koʻtargichga oltin rangda SSRB (SSRB) yozuvi qoʻshildi. Ushbu dizayn Belorussiya SSRning birinchi Konstitutsiyasining qabul qilinishi bilan yaratilgan. Keyinchalik u 1927-yil Konstitutsiyasida oʻzgartirildi, unda harflar BSR (BSSR) ga oʻzgartirildi, ammo umumiy dizayn bir xil boʻlib qoldi. Ushbu dizayn 1937-yilda harflar ustiga bolgʻa-oʻroq va qizil yulduz qoʻyilganda oʻzgartirildi. Bayroq oʻlchamlari ham birinchi marta rasmiy ravishda 1:2 sifatida oʻrnatildi. Bu bayroq 1951-yilgi bayroq qabul qilingunga qadar harflari olib tashlangan holda amalda boʻoldi.
Fayl:Flag of the Lithuanian-Byelorussian SSR.svg|alt=Lithuanian-Byelorussian SSR1919|Litva-Belarus SSR 1919-yil
Fayl:Flag of the Byelorussian Soviet Socialist Republic (1919–1927).svg|alt=Byelorussian SSR1919-1927|Belorusiya SSR 1919—1927-yillar
Fayl:Flag of Byelorussian SSR (1927-1937).svg|alt=Byelorussian SSR1927-1937|Belorusiya SSR 1927—1937-yillar
Fayl:Flag of the Byelorussian SSR (1937).svg|alt=Byelorussian SSR1937-1951|Belorusiya SSR 1937—1951-yillar


#### 1951—1991-yillar

Belorusiya SSR bayrogʻi 1951-yil 25-dekabrda qaror bilan qabul qilingan. 1956- yilda qizil yulduz, oltin bolgʻa va oʻroq uchun qurilish detallari qoʻshilgach, bayroq biroz oʻzgartirildi. Bayroqning yakuniy xususiyatlari Belorussiya SSR Konstitutsiyasining 120-moddasida belgilangan va hozirgi Belarus bayrogʻiga juda oʻxshash edi. Bayroq Sovet Ittifoqi (va boshqa oʻn toʻrt ittifoq respublikasi) bayrogʻi kabi uzunlik va kenglik nisbati birdan ikkiga (1: 2) edi. Bayroqning asosiy qismi qizil rangda (inqilobni ifodalaydi), qolgan qismi yashil rangda (Belarus oʻrmonlarini ifodalaydi) edi. Qizil rangga chizilgan oq naqsh bayroqning koʻtaruvchi qismini bezatardi; bu dizayn koʻpincha Belarus anʼanaviy liboslarida qoʻllanadi. Bayroqning yuqori burchagida, qizil qismda, oltin bolgʻa va oʻroq qoʻshilgan boʻlib, uning tepasida oltin rangda qizil yulduz tasvirlangan. Bolgʻa ishchini, oʻroq esa dehqonni ifodalagan; Sovet mafkurasiga koʻra, bu ikki ramz bir-birini kesib oʻtib, ikki sinf oʻrtasidagi hamkorlikni anglatadi. Kommunistik partiyalar tomonidan keng tarqalgan ramz boʻlgan qizil yulduz beshta ijtimoiy guruhni (ishchilar, yoshlar, dehqonlar, harbiylar va akademiklar), maʼlum besh qitʼani yoki ishchi qoʻlining besh barmogʻini anglatadi. Baʼzida bolgʻa, oʻroq va yulduz bayroqning orqa tomonida koʻrsatilmagan. Ushbu dizaynning maqsadi Belorussiya SSR Sovet Ittifoqi va Ukraina SSR bilan birga 1945- yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotiga taʼsischi aʼzolar sifatida qabul qilingan va bir-birlari uchun alohida bayroqlarga muhtoj edi. Bayroqning dizayneri Mixail Gusyev edi.

### 1995-yil referendum
1995-yil 14-mayda davlat ramzlarini qabul qilish boʻyicha referendum boʻlib oʻtdi. Saylovchilarning 64,7 foizi ishtirok etgan boʻlsa, yangi bayroq koʻpchilik tomonidan uchdan bir nisbatda (75,1 foizdan 24,9 foizga) maʼqullandi. Referendumni oʻtkazish usuli, shuningdek, referendumda milliy ramzlarni shubha ostiga qoʻyishning qonuniyligi muxolifat tomonidan qattiq tanqid qilindi. Muxolifat partiyalari saylovchilarning atigi 48,7 foizi (saylov uchastkalarida qatnashgan 64,7 foizning 75,1 foizi) yangi bayroq qabul qilinishini qoʻllab-quvvatlaganini daʼvo qilishdi. Lukashenko Sovet bayrogʻining qaytarilishi xalqqa yoshlik tuygʻusi va yoqimli xotiralar olib kelganini eʼlon qildi.

Lukashenko 1993-yilda ham shunga oʻxshash referendum oʻtkazishga urinib koʻrgan, biroq parlament tomonidan qoʻllab-quvvatlanmagan. 1995-yil may oyidagi referendumdan ikki oy oldin Lukashenko ikkita kichik yashil va bitta keng qizil chiziqdan iborat bayroq dizaynini taklif qildi. Ushbu taklif nima bilan tugaganligi nomaʼlum boʻlsa-da, bir necha kundan keyin yangi dizaynlar (Belarusda „loyihalar“ deb ataladi) taklif qilindi va ular 1995-yilgi referendumda ovozga qoʻyildi.

## Boshqa tegishli bayroqlar

1995-yilgi bayroq joriy etilganidan beri davlat idoralari yoki organlari tomonidan qabul qilingan bir qancha boshqa bayroqlar unga namuna boʻlgan.

1997-yildan beri amalda boʻlgan prezident standarti „Belarus Respublikasi Prezidentining standarti toʻgʻrisida“ gi qaror bilan qabul qilingan. Standartning dizayni milliy bayroqning aniq nusxasi boʻlib, unga oltin va qizil rangdagi Belarus davlat gerbi qoʻshilgan. Standartning 5:6 nisbati milliy bayroqnikidan farq qiladi, bu standartni deyarli kvadratga aylantiradi. U binolarda va transport vositalarida prezidentning mavjudligini bildirish uchun ishlatiladi.

2001-yilda Prezident Lukashenko Belarus Qurolli Kuchlariga bayroq berish toʻgʻrisida farmon chiqardi. Nisbati 1:1,7 boʻlgan bayroqda bayroqning koʻtarilgan tomonining uzunligi boʻylab milliy bezak naqshlari tasvirlangan. Bayroqning old tomonida Belorussiya gerbi tasvirlangan boʻlib, uning tepasida UZBROYeNIYa SІLI („Qurolli Kuchlar“) soʻzi, quyida esa RESPUBLІKІ BYeLARUS („Belarus Respublikasi“) deb yozilgan; ikkalasining matni oltin rangda. Bayroqning orqa tomonining markazida qurolli kuchlar ramzi mavjud boʻlib, u eman va dafna gulchambari bilan oʻralgan qizil yulduzdir. Belgining tepasida ZA NAShU RADZІMU („Vatanimiz uchun“) iborasi, pastda esa harbiy qismning toʻliq nomi keltirilgan.

## Manbalar