Sharqiy turk xoqonligi

**Sharqiy Turk xoqonligi** (680–744) – Turk xoqonligining ikkinchi davri sifatida ham tanilgan, qadimgi turkiy qabilalar tomonidan tashkil etilgan davlat boʻlib, Markaziy Osiyo, Mongoliya va Sharqiy Turkiston hududlarida hukmronlik qilgan. Ushbu davlat ilk Turk xoqonligi (552–630) qulaganidan soʻng, turk qabilalarining yana birlashuvi natijasida vujudga kelgan. Sharqiy Turk xoqonligi turkiy xalqlarning siyosiy va madaniy tarixida muhim oʻrin egallaydi, chunki u davrda turkiy yozuv (runik bitiklar), davlat boshqaruvi anʼanalari va koʻplab harbiy yutuqlar shakllangan.

## Tarix
VII asrning oʻrtalarida ilk Turk xoqonligi zaiflashib, ichki nizolar va tashqi bosimlar tufayli parchalanib ketdi. 630-yilda Tang sulolasi qoʻshinlari Turk xoqonligini tor-mor keltirib, turk qabilalarini oʻz taʼsiri ostiga oldi. Biroq turklar mustaqillik uchun kurashni davom ettirdilar. Nihoyat, 682-yilda **[[Qutlug‘ Elterish xoqon]]** boshchiligida turk qabilalari birlashib, Tang imperiyasidan mustaqillikka erishdilar va Sharqiy Turk xoqonligini tikladilar.

Xoqonlik poytaxti dastlab **[[Ötüken mongoliya hududi|Ötüken]]** (Mongoliya hududi) boʻlib, keyinchalik boshqa markazlar ham boʻlgan. Elterish xoqondan soʻng uning oʻgʻillari – **[[Qapagʻon xoqon|Qapaghan xoqon]]** (691–716) va **[[Bilga xoqon]]** (716–734) davrida davlat eng qudratli bosqichga erishdi. Aynan shu davrda mashhur **[[Kultegin]]** sarkarda sifatida tarixda nom qoldirdi.

744-yilda ichki ziddiyatlar va uygʻurlar koʻtarilishi oqibatida Sharqiy Turk xoqonligi qulab, oʻrnida **[[Uygʻur xoqonligi|Uygʻur xoqonligi]]** tashkil topdi.

## Siyosiy tuzilma
Sharqiy Turk xoqonligi markazlashgan davlat boʻlib, boshqaruvning asosiy unvoni **[[xoqon]]** edi. Xoqonning qarindoshlari va zodagonlar turli lavozimlarda xizmat qilgan. Davlatning siyosiy kuchi koʻp hollarda qabila ittifoqlariga tayanar edi. Qonun-qoidalar koʻpincha ogʻzaki anʼanaga asoslangan boʻlib, turklar oʻzining „törü“ (yasa) tizimiga amal qilganlar.

## Harbiy kuch
Sharqiy Turk xoqonligi kuchli otliq qoʻshinlari bilan mashhur boʻlgan. Turk qoʻshinlari oʻzining chaqqonligi, tezkorligi va jangovar taktikasi bilan Xitoy, Tabor, Soʻgʻd va boshqa qoʻshni xalqlarga qarshi muvaffaqiyatli yurishlar olib borgan. X especially Tang imperiyasi bilan koʻp marotaba janglar qilindi.

## Madaniyat va yozuv
Xoqonlik davrida turklar oʻz yozuv tizimlarini rivojlantirdilar. **[[Oʻrxun-Enasoy obidalari|Orxon-Enasoy]] bitiklari** deb ataluvchi tosh yozuvlar aynan Sharqiy Turk xoqonligi davrida yaratilgan. Bu bitiklarda Bilga xoqon, Kultegin va Toʻnyuquq kabi davlat arboblari nomlari abadiylashtirilgan. Ushbu yozuvlar nafaqat siyosiy voqealar, balki turkiy xalqlarning dunyoqarashi va qadriyatlarini ham yoritadi.

Shuningdek, diniy qarashlarda tangrichilik ustun boʻlib, osmon tangrisi va ajdodlarga sigʻinish muhim oʻrin egallagan. Shu bilan birga, buddaviylik va manixeylik taʼsiri ham sezila boshlagan.

## Merosi
Sharqiy Turk xoqonligi turkiy xalqlar tarixida mustaqillik, harbiy qudrat va madaniy yuksalish timsoli sifatida qoldi. Orxon bitiklari butun turkiy dunyo uchun bebaho tarixiy manba hisoblanadi. Xoqonlikdan keyin tashkil topgan Uygʻur, Qoraxoniy va boshqa turkiy davlatlar ham bu davr merosidan foydalanib, oʻz davlat tizimini shakllantirdilar.

## Adabiyotlar
* Golden, Peter B. *An Introduction to the History of the Turkic Peoples*. Wiesbaden, 1992.
* S. G. Klyashtorny, T. I. Sultanov. *Turks and Central Asia*. Moscow, 2004.
* Orxon bitiklari tarjimalari.