China National Petroleum Corporation

**Xitoy Milliy Neft Korporatsiyasi (CNPC)** (xitoycha: 中国石油天然气集团公司; pinyin: *Zhōngguó Shíyóu Tiānránqì Jítuán Gōngsī*) - Xitoyning yirik milliy neft va gaz korporatsiyasi boʻlib, dunyodagi eng katta integratsiyalashgan energetika guruhlaridan biri hisoblanadi. Uning bosh qarorgohi Pekin shahrining Dongcheng tumanida joylashgan. CNPC 2022-yilgi ''Fortune'' Global 500 reytingida daromad boʻyicha dunyoning eng katta korporatsiyalari orasida toʻrtinchi oʻrinni egalladi.

## Korporativ tuzilma
CNPC davlatga tegishli boʻlgan va 1999-yil 5-noyabrda CNPCning qayta tashkil etilishi doirasida yaratilgan ochiq aksiyadorlik jamiyati PetroChinaning bosh kompaniyasi hisoblanadi. Qayta tashkil etilish jarayonida CNPC oʻzining uglevodorodlarni izlash va qazib olish, qayta ishlash va marketing, kimyo va tabiiy gaz bilan bogʻliq aksariyat aktivlari va majburiyatlarini PetroChinaga oʻtkazdi. CNPC va PetroChina xorijiy aktivlarni CNPC Exploration & Development Company (CNODC) qoʻshma korxonasi orqali rivojlantiradi, bu korxonaning 50% ulushi PetroChinaga tegishli.

2014-yil mart oyida CNPC raisi Chjou Jiping CNPC oʻzining oltita biznes boʻlimini xususiy investorlarga ochishini eʼlon qildi.

CNPC shuningdek, UOP LLC bilan memorandum imzolagan boʻlib, bu ikki kompaniya Xitoyda bioyoqilgʻi texnologiyalari va loyihalari boʻyicha hamkorlik qiladi.

## Tarixi
1949-yilda kommunistik inqilobdan soʻng Xitoy Neft Korporatsiyasi (CPC Corporation) Xitoy Respublikasining chekinishi bilan Tayvanga koʻchirilgan. CNPC esa Xitoy Xalq Respublikasi hukumati qoshidagi davlat idorasi sifatida tashkil etilgan. 1949-yilda Xitoy hukumati yonilgʻi boshqaruvi uchun maxsus „Yonilgʻi sanoati vazirligi“ni tashkil etdi. 1952-yilning yanvar oyida yonilgʻi vazirligining neft qidirish va qazib olishni boshqarish boʻlimi tashkil etilib, u „Bosh neft boshqarmasi“ deb ataldi. 1955-yilning iyul oyida Yonilgʻi sanoati vazirligini oʻrniga yangi vazirlik, Neft vazirligi, tashkil etildi. 1955-yildan 1969-yilgacha Xitoyda Qinghai, Heilongjiang (Daqing neft koni), Bohai koʻrfazi va Songliao havzasida taxminan toʻrt ta neft koni topildi. 1988-yilning 17-sentyabrida hukumat Xitoydagi barcha neft faoliyatlarini boshqarish uchun davlat korporatsiyasini yaratishga qaror qildi va Neft vazirligi tugatildi, natijada CNPC tashkil etildi.

CNPCning xalqaro operatsiyalari 1993-yilda boshlandi. CNPCning shoʻba korxonasi SAPET Peru hukumati bilan Talara provinsiyasi havzasidagi VII blokni boshqarish uchun xizmat shartnomasini imzoladi. Keyinchalik, 1997-yilning iyun oyida, Sudan hukumati bilan neft shartnomasi imzolandi va Katta Nil Neft Operatsion Kompaniyasi tashkil etilib, Xitoy Milliy Neft Korporatsiyasi (CNPC) unda 40 foiz ulushga ega boʻldi. 2005-yilning avgustida CNPC Alberta shtatida joylashgan PetroKazakhstan kompaniyasini 4,18 milliard AQSh dollari evaziga sotib olishga rozi boʻldi. Bu Xitoy kompaniyasi tomonidan amalga oshirilgan chet eldagi eng katta sotib olishga yalandi. 2005-yil 26-oktabrda Kanada sudi LUKoilning sotishni blokirovka qilish urinishini rad etgandan soʻng, bu xarid amalga oshdi. 2006-yilda aksiyalarning 67% qismi CNPCdan PetroChinaga sotildi. 1997-yil iyun oyida kompaniya Qozogʻistonning Aktobe Oil Company kompaniyasining 60,3% ulushini sotib oldi va 1997-yil iyul oyida CNPC Venesueladagi Intercampo neft koni va Sharqiy Karakoles neft koni uchun neft shartnomasini qoʻlga kiritdi.

1998-yilning iyul oyida hukumat kompaniyani neft sanoatining yuqori va quyi oqim prinsiplariga muvofiq qayta tuzdi. CNPC oʻzining koʻpchilik ichki aktivlarini alohida kompaniya, PetroChina, tarkibiga oʻtkazdi. 2007-yil 5-noyabrda HK roʻyxatidagi PetroChina Shanxay fond birjasida A-ulush sifatida roʻyxatga olindi.

Xitoyning energiya ehtiyojlari oshishi va hukumatning chetga chiqish siyosati qoʻllab-quvvatlashi bilan CNPC xalqaro miqyosda kengaygan davlat korxonalaridan biriga aylandi. Chunki mavjud boʻlgan neft resurslari allaqachon daʼvo qilingan, CNPC va boshqa korxonalar siyosiy va xavfsizlik xavfi yuqori boʻlgan davlatlarga kirishga majbur edi.

2012-yilda CNPCning shoʻba korxonasi Kunlun banki Islom Inqilobi Muhofizlari Korpusi va Quds Kuchi bilan moliyaviy aloqalari tufayli AQSh tomonidan sanksiyaga tortildi.

2013-yilning iyulida CNPC va Eni Mozambikdagi ofshor tabiiy gaz blokida 20% ulushni sotib olish boʻyicha 4,2 milliard dollarlik bitimni imzoladi.

2014-yil iyun oyida Xitoy Milliy Neft Korporatsiyasining asosiy shoʻba korxonasi rahbari Pekinga chaqirib olindi va jamoatchilik nazaridan chetga chiqarildi. 2014-yil iyul oyida Kanadadagi Xitoy Milliy Neft Korporatsiyasining asosiy vakilining almashinuvi eʼlon qilindi.

2022-yil fevral oyida CNPC va Rossiyaning Gazprom kompaniyasi Sharqiy yoʻl orqali yiliga 10 milliard kubometr gaz yetkazib berish shartnomasini imzoladi.

2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi ortidan kompaniya Rossiyada faoliyat yuritishda davom etdi va Sinopec bilan birgalikda Rossiyada soliq toʻlovlarini davom ettirishi tufayli Ukrainadagi Urushning xalqaro homiylari roʻyxatiga kiritildi.

## Operatsiyalar

CNPC 3,7 milliard barrel (590 000 000 m³) neft ekvivalentidagi zaxiralarga egalik qiladi. 2007-yilda CNPC 54 milliard kub metr tabiiy gaz ishlab chiqardi. CNPC Ozarbayjon, Kanada, Eron, Indoneziya, Myanma, Ummon, Peru, Sudan, Niger, Tailand, Turkmaniston va Venesuela kabi mamlakatlarda 30 ta xalqaro qidiruv va ishlab chiqarish loyihalariga ega. Kompaniyaning koʻplab qidiruv loyihalari CNPCga tegishli Great Wall Drilling Company (GWDC) burgʻulash xizmatlari kompaniyasi tomonidan amalga oshiriladi.

2018-yilda kompaniya Henan provinsiyasida umumiy sigʻimi 55,6 milliard kub metr boʻlgan tabiiy gaz saqlash omborini qurayotganini eʼlon qildi. Bu qurilish, asosan, qishda gaz taʼminotida yuzaga keladigan qiyinchiliklarni yengillashtirish uchun amalga oshirilmoqda. Xitoy gazni import qilish terminallaridan minglab kilometr uzoqlikdagi isteʼmochilariga yetkazib berish majburiyati tufayli oʻtgan qish mavsumida logistika muammolariga duch kelgan va bu holat mamlakatda yer osti gaz saqlash inshootlari qurishni tezlashtirdi. Shuningdek, Xitoy havoni ifloslantiruvchi tutunni kamaytirish maqsadida koʻplab koʻmir bilan ishlaydigan IES qozonlarini toza tabiiy gazga oʻtkazish boʻyicha keng koʻlamli dasturni boshladi.

### Afrika
CNPC Afrikaga investitsiya kiritgan birinchi Xitoy kompaniyasidir. 1996-yilda Sudandagi fuqarolar urushi sababli Chevron tomonidan tashlab ketilgan neft konlarini boshqara boshladi.

#### Janubiy Sudan
Xitoy milliy neft kompaniyasining shoʻba korxonasi, Great Wall Drilling Company, 1997-yildan boshlab 3 yil davomida Sudanda 57 quduqni burgʻulash uchun 700 million dollar sarmoya kiritdi. 2010-yilda kompaniya Sudan neft vazirligi bilan 75,5 million dollarga teng 5 ta neft burgʻulash qurilmasi qurish boʻyicha shartnoma tuzdi.

Janubiy Sudan 2011-yilda mustaqillikka erishganidan soʻng Janubiy Sudan hududida CNPC (shuningdek Sinopec)ning katta ulushlarga ega koʻplab neft konlari qolib ketdi. CNPC Janubiy Sudan neft sektoridagi yirik investor hisoblanadi. Kompaniya Petrodar konsortsiumida katta ulushga ega.

Janubiy Sudanda 2013-yil dekabrida boshlangan fuqarolar urushi, Xitoy siyosatchilarini neft konlari va boshqa investitsiyalarni tashlab ketish yoki mojarolar davomida ularni saqlab qolish haqida oʻylab koʻrishga majbur qildi. Oxir oqibat, xitoyliklarning kichik guruhi neft ishlab chiqarishni davom ettirish uchun qoldi. Garchi CNPC yuqori transport xarajatlari va past xalqaro neft narxlari tufayli katta yoʻqotishlarga uchragan boʻlsa-da, ushbu qaror Janubiy Sudanda neft faoliyatini davom ettirishga imkon berdi. Neft ishlab chiqarishni davom ettirish sababli Janubiy Sudan iqtisodiyotini barqarorlashtirishga qoʻshgan hissasi uchun Xitoy Janubiy Sudan hukumati va xalqaro hamjamiyatdan katta ishonch va qoʻllab-quvvatlashga erishdi.

#### Chad
2023-yil holatiga koʻra, CNPC Shveysariya kompaniyasi bilan hamkorlikda Chadda neft konlarini boshqaradi.

#### Mozambik
2023-yil holatiga koʻra, CNPC Mozambikda ikki tabiiy gaz loyihasining 20 foiziga egalik qiladi.

#### Niger
2023-yil holatiga koʻra, CNPC Niger hukumati bilan birgalikda toʻqimachilik zavodini boshqaradi. CNPC, shuningdek, mamlakatning yagona faol neft konini boshqaradi.

### Markaziy osiyo

#### Afgʻoniston
2011-yil dekabrda Afg‘oniston CNPC bilan Amudaryo havzasidagi neft bloklarini rivojlantirish boʻyicha shartnoma imzoladi, bu loyiha yigirma yil davomida milliardlab dollar daromad keltirishi kutilmoqda. Shartnoma shimoliy Sar-e Pol va Faryob viloyatlarida burgʻulash va neftni qayta ishlashni oʻz ichiga oladi va bu bir necha oʻn yillik davomida Afgʻoniston hukumati tomonidan tuzilgan birinchi xalqaro neft ishlab chiqarish shartnomasi hisoblanadi. CNPCning Afgʻonistondagi barcha faoliyati Tolibon hokimyatga kelishi sabab toʻxtatildi.

#### Qozogʻiston
CNPC Qozogʻiston neft sektoridagi eng faol Xitoy kompaniyalaridan biri hisoblanadi. CNPC Alberta markazida joylashgan PetroKazakhstan kompaniyasini sotib olgandan soʻng Qozogʻiston neft sektorini rivojlantirishda faol ishtirok eta boshladi. CNPC kompaniyani 4,18 milliard dollarga sotib oldi. CNPC siyosiy norozilikni PetroKazakhstanning qisman ulushini qozoq davlat neft kompaniyasi „KazMunayGaz“ga sotish orqali hal qildi.

2023-yil iyun oyida CNPC Qozogʻistonning gaz va neft quvurlari quvvatini kengaytirish hamda Kashaganda joylashgan gazni qayta ishlash zavodini qurish boʻyicha investitsiyalar uchun Samruk-Kazyna kompaniyasidan toʻliq qoʻllab-quvvatlashga erishdi. Bundan tashqari, CNPC Shimkent neftni qayta ishlash zavodidagi loyihalarda ishtirok etdi. Ushbu loyihalarni amalga oshirish orqali Xitoy Qozogʻistonda ishlab chiqarilgan neftni olishi mumkin boʻlardi. Shimkent neftni qayta ishlash zavodini modernizatsiyalash ishlari 2023-yil avgust oyida yakunlandi.

**<big>Pokiston</big>**

Great Wall Drilling Corporation (GWDC) Pokistonda 2008-yilgacha faoliyat yuritgan. 2008-yilda GWDCning Pokistondagi barcha faoliyati va aktivlari CNPCning boshqa bir shoʻba korxonasi, Chuanqing Drilling Engineering Company Limited (CCDC), tomonidan sotib olindi.

#### Oʻzbekiston
2006 yilda CNPC davlatga tegishli Oʻzbekneftegaz, LUKoil Overseas, Petronas va Koreya Milliy neft korporatsiyasi bilan xalqaro konsortsium tuzdi va Orol dengizida neft va gaz konlarini qidirish va rivojlantirish uchun hamkorlik boshladi.

## Manbalar