open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Somoniylar saroy gvardiyasi

**Somoniylar saroy gvardiyasi** — somoniylar hukmronligi davrida tashkil etilgan, turk g‘ulomlaridan tuzilgan muntazam xos qo‘shin. U Markaziy Osiyo viloyatlarining harbiy jihatdan yaxshi ta’lim olgan yoshlaridan tarkib topgan. Somoniylarning ko‘p sonli turkiy gvardiyasi davlat hokimiyatining asosiy tayanchini tashkil qilgan. Gvardiya maoshni markaziy xazinadan olgan. Jangchilarga yiliga to‘rt marotaba maosh tarqatilgan. Gvardiyaning ta’minotini sohib ash-shurat devoni boshqargan.

## Boshqaruvi
Saroy gvardiyasida vusoqboshi (3 g‘ulomga boshliq kichik komandir), hojib (gvardiyachi g‘ulomlarning oliy mansabi), xaylboshi (xojibdan quyi, vusoqboshidan yuqori) mansablari mavjud edi. Hojib saroy lashkarboshisi bo‘lgan, unga saroy va hukumat muassasalarini qo‘riqlash bo‘yicha xizmat qiluvchi va harbiy harakatlar davrida o‘ta mas’uliyatli vazifalarni bajaruvchi gvardiyachi-g‘ulomlarning katta otryadi bo‘ysungan. Buzurgi hojib — bosh hojib somoniylar davlatining eng oliy mansabli amaldorlaridan biri bo‘lgan. Hojiblar va bosh hojib davlat ishlarida katta rol o‘ynaganlar.  

## Turk g‘ulomlari
Saroy gvardiyasi asosini tashkil etgan g‘ulomlarning mansablari xizmatining katta-kichikligi, obro‘-e’tiboriga qarab asta-sekin, darajama-daraja oshirib borilgan. G‘ulomni sotib olgach, unga bir yil mobaynida piyoda askar bo‘lib xizmat qilish buyurilgan va u zandonachidan tayyorlangan qabo kiyib mulozimlar safida yurgan. Bu g‘ulomlarga yashirin yoki oshkora suratda shu yil ichida otga minishga ruxsat etilmagan. Agarda bilib qolinsa, ular jazolanganlar. Shunday suratda bir yil xizmatni o‘tagach, hojib g‘ulomga yugan va oddiy tasma berish haqida ko‘rsatma bergan.

G‘ulom ot va qamchi bilan yana bir yil xizmat qilgach, kelgusi yili unga beliga o‘rash uchun qorajo‘r (qiyiqcha) berilgan. Beshinchi yilga kelib unga yaxshi egar, yulduzlar shakli bilan naqshlangan yugan, doroyi qabo va gurzi berilgan, gurzini u halqaga ilib qo‘ygan. Oltinchi yili u anvoyi kiyim, yettinchi yili bir qubbali, 16 qoziqli chodir ilgan, uning ixtiyoriga uch g‘ulom berilgan va u vusoqboshi deyilgan. U qora kigizga nuqra (kumush) bezaklar tikilgan qalpoq va ganja qabosi kiygan. Yil sayin g‘ulomlarning obro‘-e’tibori, bezagi, qo‘shini, unvonlari oshib xaylboshi, so‘ng hojib bo‘lgan. O‘ttiz yetti yoshga yetgunga qadar ularga amirlik mansabi hamda yer-mulk ajratib berilmagan. 

## Mashhur vakillari
Somoniylarning g‘ulomlaridan biri bo‘lgan Alptegin o‘ttiz besh yoshida Xurosondagi sipohsolorlikni olgan. U 2700 jangchi-g‘ulomga qo‘mondonlik qilib, Movarounnahr va Xurosonda ulkan boylikka egalik qilgan. Shu davrda turk g‘ulomlari orasidan yetishib chiqqan Sabuktegin (940—997) esa xizmat pog‘onalaridan o‘sib borib, katta mavqega erishadi va kelajakda g‘aznaviylar sulolasiga asos soladi.

## Manbalar
Dehi baland masjidi

**Dehi baland masjidi** (Imom Hasan imom Husayn jomeʼ masjidi) — Navoiy viloyati, Nurota tumani, Dehibaland qishlogʻida joylashgan yodgorlik. Masjid XVI asrda Buxoro xonligida hukmronlik qilgan Shayboniylar sulolasi davrida joʻyboriy Xoja Saʼd tomonidan qurdirilgan. Masjid Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
Dehi baland masjidi yer sathidan 2 metr balandlikda marmar bilan qoplangan yirik supa ustida joylashgan. Masjid xonaqoh sifatida ham ishlatilgan boʻlib, sharq va junun tomonlari ayvonli qilib bunyod etilgan. Masjid ikki tomonida imom Hasan va Husanlarning ramziy qabri mavjud boʻlgan. Masjid XVI asrda joʻyboriy Xoja Saʼd mablagʻlari va tashabbusi bilan bunyod etilgan. 1860-yilda masjidda taʼmirlash ishlari olib borilgan. Bu haqida masjidda saqlanib qolgan bitikda qayd etilgan. Taʼmirlash ishlarida nurotalik Abdurahim Turdiyev sangtarosh va Abdurahim Turdiyev (1870—1938) boshchilik qilgan va qatnashgan. Oʻzbekiston mustaqillikkka erishgach, masjidda 1998—1999-yillarda taʼmirlash ishlari olib borilgan. 2007-yilda masjid qayta taʼmirlangan. Masjidda marmar lavh boʻlib, 1999-yilgi taʼmirlash natijasida kirish eshigi tepasidan olib qoʻyilgan va hozirda ayvonda saqlanmoqda. Marmar lavhda nastaʼliq va nasx xatida bitiklar yozilgan. Bitikda Qur’oni Karimning „Oli Imron“ surasining 18-19-oyatlari keltirilgan. Naqshinkor lavhning yuqori qismida „Shahodat“ va „Tayyiba“ kalimasi yozilgan. Bitikning oʻrtasida esa nastaʼliq xatida tarixiy baxshida bitilgan. Masjid Oʻrta Osiyo uslubida bunyod etilgan. Masjid qurilishida pishgan gʻisht, yogʻoch, ganch va boshqa materiallardan foydalanilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 

## Havolalar
*
Panjvaqta masjidi

**Panjvaqta masjidi** — Navoiy viloyati, Nurota shahri, Chashma majmuasida joylashgan yodgorlik. Masjid 1570—1571-yillarda Buxoro xonligida hukmronlik qilgan Shayboniy Abdullaxon II davrida bunyod etilgan. Masjid Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
## Tarixi
Panjvaqta masjidi Buxoro xonligida hukmronlik qilgan Shayboniylar sulolasi davrida XVI asrda bunyod etilgan va bir necha marotaba qayta qurilgan. Masjid gumbaz bilan qoplangan boʻlib, xonaqoh vazifasini ham bajargan. XIX asrga kelib masjid ayvonli qilib qurilgan.
Panjara masjid oldida qora marmar toshda arab tilida nasxi buxoriy xatida Muhammad paygʻambarga aytilgan Tojiya ismli salovati yozilgan. Mazkur toshda yozilgan bitik tasavvuf ahlida risqni koʻpaytirish va gʻamlarni ketgazish maqsadida oʻqiladigan salovatdir. Asosan bunday salovatlar Muhammad al-Jazuliyning „Daloil al-hayot“ asarida keltirilgan. Ushbu bitik Kotib Xatloniy tomonidan 1918—1919-yillarda yozilgan. Masjiddagi marmartoshda nastaʼliq xatida sheʼriy taʼrix yozilgan. Sheʼriy taʼrix fors tilida yozilgan: „Istasa har neki, Ahmad (Muhammad (s.a.v)) hurmati, Oʻshani unga ato etgay Xudo. Toshga Xatloniy kotib bitdi raqam, Sangtarosh oʻydi burudi Mustafo. Bir ming yuz oʻttizzu yetti edi, Taʼrixi hijrati sayyidbino“. 

## Meʼmorchiligi
Panjvaqta masjidi Oʻrta Osiyo uslubida bunyod etilgan. Masjid qurilishida pishgan gʻisht, yogʻoch, ganch va boshqa materiallardan foydalanilgan. Hozirgi kunda masjid ikki yoqlama ayvonli va katta gumbazdan iborat. Masjid gumbazining ichkarisi qadama naqshlar bilan bezatilgan. Hozirgi kunda naqshlarning faqatgina geometrik shakli mavjud
## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 

## Havolalar
*
Qudratulla Azizov

**Qudratulla Xusanovich Azizov** (1948-yil 23-may, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, texnika fanlari nomzodi, professor.
## Biografiyasi
Qudratulla Azizov 1948-yil 23-mayda Toshkent shahrida ishchi oilasida tugʻilgan. 1967—1972-yillarda Toshkent politexnika institutida tahsil olgan. Mutaxassisligi aloqa yoʻllari muhandisi. 1972—1978-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi assistenti, aspiranti, 1978—1982-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi assistenti, katta oʻqituvchisi, 1978—1982-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻl qurilish fakulteti dekan oʻrinbosari, 1982—1988-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarda harakatni tashkil etish kafedrasi dotsenti, 1988—1994-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi mudiri, 1994—1995-yillarda Moskva avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi katta ilmiy xodimi, 1995—2000-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻlovchilar tashish va yoʻl harakatini tashkil etish kafedrasi dotsenti, 2000—2013-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti harakat xavfsizligini tashkil etish kafedrasi mudiri, dotsenti, professori, 2014-2016-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti avtomobil yoʻllari va aerodromlarni qurish, ekspluatasiya qilish kafedrasi professori, 2016—2017-yillarda Toshkent avtomobil yoʻllarini loyihalash, qurish va ekspluatasiyasi instituti avtomobil yoʻllari va aerodromlarni qurish, ekspluatasiya qilish kafedrasi professori, 2017—2020-yillarda Toshkent avtomobil yoʻllarini loyihalash, qurish va ekspluatasiyasi instituti avtomobil yoʻllarini qurish va ekspluatasiya qilish kafedrasi professori, 2020—2021-yillarda Toshkent davlat transport universiteti yoʻl muhandisligi kafedrasi professori vazifasida faoliyat yuritgan. 2021-yildan Toshkent davlat transport universiteti avtomobil yoʻllarini qurish va ekspluatasiya qilish kafedrasi professori.

### Ilmiy faoliyati
Qudratulla Azizov 12 ta darslik, 3 ta monografiya, 12 ta oʻquv qoʻllanma, 100 ta uslubiy qoʻllanma, 300 dan ortiq ilmiy maqolalar muallifi.

## Mukofotlari
* „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligiga 20 yil“ esdalik nishoni (2011).

## Manbalar
Mix ota masjidi

**Mix ota masjidi** — Navoiy viloyati Konimex tumani Qurama qishlogʻida joylashgan masjid.

## Tarixi
Mix ota masjidi Konimex tumani „Guliston“ MFY, Qurama qishlogʻida joylashgan. 1993—1995-yillar oraligʻida oʻsha davrdagi Konimex tuman hokimi Poʻlat Sulaymonov va Imomqul Xaitovning tashabbusi bilan asosan hashar yoʻli bilan qurilgan. Namoz oʻqish honaqohi 120 nafar odamga moʻljallangan edi, 2019 yilning 9 aprelida 1000 kishiga mo'ljallangan yangi masjid foydalanishga topshirildi. Eski bino Madaniy me'roslar qatoriga kiritildi. Namoz oʻqish xonasi, xonaqoh, imom xatib uchun alohida xonalar, hojatxona va tahoratxonalari mavjud. Isitish tarmogʻi, yoritish chiroqlari soz holatda, atrofi obodonlashtirilgan, 4 ta kuzatuv kameralari ishlab turibdi. Oʻzbekiston Musulmonlar idorasi tasarrufidagi Navoiy viloyat vakilligi mas’ul tashkilot. „Mix ota“ masjidi bir vaqtning oʻzida 1 000 nafardan ortiq namozxonni oʻz bagʻriga sigʻdira oladi. Yangi masjid binosida Xonaqoh, Masjid imomi xonasi va Imom-noibi xonalari bor. Imom-noibi xonasida 500 dan ziyod diniy,ilmiy va ommaviy kitoblar joy olgan javon mavjud. Yangi masjidda Yandashev Rahmatulloh domla imomlik qiladi.
## Manbalar
Nosirbek Abdurahimov

**Nosirbek Abdurahimov** (1890-yil Buxoro — ?) Buxoro amirligida miroxoʻr, toʻqsoba lavozimlarida ishlagan.

Nosirbek Abdurahimov 1890-yilda Buxoro shahridagi Oqmachit guzarida tugʻilgan. Otasi Abdurahimbiy Zandana kentining yirik yer egalaridan boʻlgan, shaharga hokimlik ham qilgan. Nosirbek dastlab eski maktabda, soʻng madrasada tahsil olgan. Madrasa taʼlimini tugatgach, amir uni qoʻshin qorovulbegi etib tayinlaydi. 1913-yilda otasi vafot etadi. Shundan keyin miroxoʻr lavozimiga ishga olinadi. 1916-yilda amir uni toʻqsoba lavozimiga tayinlab, Buxoro shahar mudofaasini topshiradi. 1918-yili Nosirbek Abdurahimov Kolesov uyushtirgan hujumga qarshi, 1920-yilning avgusti oxirida sovet armiyasiga qarshi janglarda oʻz askarlari bilan ishtirok etadi. Biroq zamonaviy qurollar bilan qurollangan dushman kuchlari oldida amir qoʻshini ojiz boʻlgan. Natijada amir dodxohlari maxfiy sur’atda bir guruh harbiylarga amirni poytaxtdan olib ketib, Sharqiy Buxoroga yetkazishni, qolgan qoʻshinga esa vaqtdan yutish uchun dushmanni chalgʻitib mudofaa janglari olib borishni buyuradi. Toʻqsoba Nosir Abdurahimov maʼlum lashkar bilan amir Olimxonni avval Dushanbega, undan keyin Afgʻonistonga olib boradi. Biroq Afgʻoniston hukumati shoʻrolar bilan kelishib, avval vaʼda qilgan harbiy yordamdan qochadi. Faqat amir Olimxonning tinchligini kafolatlab, u bilan kelgan harbiy mulozimlarni ortga qaytishga daʼvat qiladi.

Bu paytda Nosirbek toʻqsoba Kobuldagi Rastag bozoriga oʻrnashib, amirni qoʻriqlashni maqsad qiladi. Savdogarlik bilan shugʻullanadi. Afgʻon hukumati amir Olimxonning harbiy mulozimlariga nisbatan siquvni kundan-kunga oshirib boradi. Ularni tutgan zahoti otib tashlashgacha borib yetdi. Shunday sharoitda amir Olimxon askarlari qasamyodini bekor qilib, kim qayerni xohlasa oʻsha yerga ketishi mumkinligini aytadi. Nosirbek Abdurahimov Abdujabborbek, Doniyorbek toʻqsobalar bilan maslahat qilgan holda, umumiy avf haqidagi farmonga ishonib, 1923-yil Buxoro Xalq Sovet Respublikasiga qaytadilar. Fayzulla Xoʻjayev boshchiligidagi hukumat dastlab mol-mulklarining maʼlum qismini qaytaradi. Biroq vaziyat boshqacha tus oladi.

Nosirbek Abdurahimov 1925-yilning 14-aprelida aksilinqilobiy faoliyat yuritishda ayblanib hibsga olinadi. 1925-yilning 4-sentabrida OʻzSSR Jinoyat Kodeksining 61-, 67-, 69-moddalari asosida 3 yil muddatga Soloves lageriga surgun qilinadi. Nosirbek Abdurahimov umrining 3 yilini Solovesda, yana 3 yilini Koʻstanadagi sovetlarning lagerida oʻtkazdi. 1934-yilda Buxoroga qaytadi. Nosirbek toʻqsoba Abdurahimov bir muddat sogʻligʻini tiklab olgach, Buxoro shahridagi „Oʻzbekiston“ mehmonxonasiga qorovul boʻlib ishga joylashadi. Shu mehmonxona xizmatchisi boʻlgan Zaynab Magomedova bilan tanishib, unga uylanadi.

Nosirbek Abdurahimov 1937-yilning 15-noyabrida yan hibsga olinadi. Ayblov xulosasida esa Nosirbek Abdurahimov „sovetlar bizni aldadi, hattoki konstitutsiyasida ham diniy erkinlik yoʻq-ku“ degan fikrlarni aytib, sovetlarga qarshi tashviqot olib borgan degan ayblov qoʻyiladi. 1937-yil 28-noyabr kuni OʻzSSR Jinoyat Kodeksining 66-moddasi bilan 10 yilga mehnat tuzatish lageriga surgun qilinadi. Keyingi taqdiri nomaʼlum.

## Manbalar
Hammarskjöld oilasi

**Hammarskjöld** () oilasi — shved zodagonlari (shvedcha: *Riddarxusetda*) oilasi boʻlib, 135 kishidan iborat. Ulardan eng mashhurlari:

*  (1891—1974) — shved davlat arbobi.
* **[[Dag Hammarskjöld]]** (1905—1961) — shved davlat arbobi, 1953—1961-yillarda BMT Bosh kotibi.
*  (1838—1898) — Shvetsiya qirollik fanlar akademiyasi prezidenti (1893—1894)
*  (1865—1940) — 1920—1921-yillarda Shvetsiya harbiy vaziri.
* **[[Lorenzo Hammarskjöld]]** (1785—1827) — shved yozuvchisi.
* **[[Peder Hammarskjöld|Peder (Per) Mikaelsson (Michilsson) Hammarskjöld]]** (1560—1646) — shved davlat arbobi.
*  (1925—2012) — shved suratkashi.
*  (1845—1937) — shved davlat va siyosat arbobi.
* Hjalmar Hammarskjöld (1862—1953) — shved davlat va siyosat arbobi, 1914—1917-yillarda mamlakat bosh vaziri. Dag Hammarskjöldning otasi.
## Manbalar
Ibrohim Sodiqov

**Ibrohim Solihovich Sodiqov** (1952-yil, 5-yanvar, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, texnika fanlari doktori (2001), professor (2001).
## Biografiyasi
Ibrohim Sodiqov 1952-yil 5-yanvar Toshkent shahrida tugʻilgan. 1969—1974-yillarda Toshkent politexnika institutida tahsil olgan. Mutaxassisligi aloqa
yoʻllari muhandisi. 1974—1975-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti stajyor-oʻqituvchisi, 1975—1976-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi assistenti, 1979—1983-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi assistenti, 1983—1985-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi katta oʻqituvchisi, 1985—1992-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi dotsenti, 1995—2000-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻl qurilishi fakulteti dekani, 2000—2001-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti iqtisodiyot va tadbirkorlik ishlari boʻyicha prorektori, 2001—2003-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti akademik litseylar va kasb-hunar kollejlari bilan ishlash boʻyicha prorektori, 2003—2012-yillarda Jizzax politexnika instituti rektori, 2012—2013-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti avtomobil yoʻllari va aerodromlar kafedrasi professori, 2013—2017-yillarda Lugansk milliy agrar universiteti „Yer boshqaruvi va avtomobil yoʻllarini qurilishi va geodeziya“ kafedrasi professori, 2018—2020-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti avtomobil yoʻllarini qurish va ekspluatatsiya qilish kafedrasi professori vazifasida faoliyat olib borgan. 2020-yildan Toshkent davlat transport universiteti avtomobil yoʻllarini qurish va ekspluatatsiya qilish kafedrasi professori.

### Ilmiy faoliyati
Ibrohim Sodiqov 1976—1979-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti aspiranturasida, 1992—1995-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti doktoranturasida oʻqigan. 1982-yilda „Bir xil sathda kesishuvchi yoʻllarning chorrahasini koʻchirilgan chapga burilish bilan loyihalash“ mavzusida nomzodlik dissertasiyasini 2001-yilda „Avtomobil yoʻllarining transport-ekspluatasion sifatlarini prognozlash va boshqarish“ mavzusida doktorlik dissertasiyasini himoya qilgan. 170 dan ortiq ilmiy ishlar, jumladan, 7 ta darslik, 3 ta oʻquv qoʻllanma, 2 ta monografiya, 2 ta patent, 18 ta uslubiy ishlanma muallifi.

## Manbalar
Mirzo Farmonqul

**Mirzo Farmonqul** (1868-yil, Xatirchi — ?) — BXSR Yer ishlari nozirligida kotib, Buxoro amirligida qorovulbegi, miroxoʻr, dodxoh lavozimlarida ishlagan.

Mirzo Farmonqul Berdimurod oʻgʻli 1868-yilda Navoiy viloyati Xatirchi tumanida tugʻilgan. Mirzo Farmonqul madrasa taʼlimini bitirgach, dastlab Xatirchi begi Nasrullobek qoʻlida kotib, keyin amlokdor boʻlib ishlaydi. 1901-yilda Nasrullobek tavsiyasi bilan qorovulbegi (poruchik) sifatida amir xizmatiga olinadi. Mirzo Farmonqul otasining vafotidan keyin miroxoʻr, 1917-yildan 1920-yilgacha dodxoh lavomida ishlagan. 1920-yilning avgustida sovet armiya bilan boʻlgan jangda Mirzo Farmonqul yigitlari shaxsan amir himoyasi uchun mas’ul boʻlgan. Farmonqul amirni Gʻijduvonga yetguncha himoya qiladi. Shundan keyin qizil armiyaga bas kelib boʻlmasligini anglagach, amirni Sharqiy Buxoroga chiqarib yuborish uchun dushmanni chalgʻitishga harakat qiladilar. Dodxoh yigitlari goh hujumga oʻtib, goh turli tomonga tarqalib, Xatirchiga chekina boshlaydi. Keyin Mirzo Farmonqul askarlarga tezlik bilan turli tarafga yashirinishga, keyinroq amir orqasidan Dushanbega borishga buyruq beradi.

Bu vaqtda amir Olimxon afgʻon amiri Omonulladan vaqtinchalik boshpana soʻraydi. Mazkur iltimosnomani Omonullaxonga Mirzo Farmonqul dodxoh yetkazadi. Keyin Omonullaxon bilan kelishuvga muvofiq barcha harbiylar ortga qaytadi.

Farmonquli dodxoh Buxoroga kelgan vaqtda qoʻlga olinib, 10 kun davomida tergov qilinadi. Soʻng Fayzulla Xoʻjayev hukumati tomonidan Yer ishlari nozirligida kotib lavozimiga ishga olinadi. Keyinroq bu ishni tashlab, 1921-yildan Xatirchiga qaytib, dehqonchilik bilan shugʻullanadi. 1922-yilda BXSR hukumati uni yana ishga olib, Kattaqoʻrgʻon shahriga amlokdor qilib tayinlaydi. 1924-yilgacha shu ishda faoliyat yuritadi. Keyinroq Xatirchi qozisining kotibi boʻlib ishlaydi.

1925-yilning 22-aprelida Mirzo Farmonqul Berdimurod oʻgʻli Xatirchida hibsga olinadi. Farmonqul tergovda oʻzining amir Said Olimxonning dodxohi boʻlgani va shu tufayli amirni himoya qilib, afgʻon amiri Omonullaxon bilan uchrashgani, Olimxonning roziligi bilan Buxoroga qaytganini taʼkidlaydi. 1925-yil 4-sentabr kuni Mirzo Farmonqul Berdimurod oʻgʻli OGPU yigʻilishida 3 yilga Sibirga surgun qilinadi. 1928-yil 20-aprel kuni esa hukm muddati hech bir asossiz yana 3 yilga uzaytiriladi.

## Manbalar
Erkin Xoʻjayev

**Erkin Normatovich Xoʻjayev** (1939-yil 27-iyun, Samarqand, Samarqand viloyati, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik iqtisodchi olim, iqtisodiyot fanlari nomzodi (1969), professor (1992).
## Biografiyasi
Erkin Xoʻjayev 1939-yil 27-iyunda tugʻilgan. 1962-yilda Samarqand davlat universitetini tugatgan. 1957—1958-yillarda Samarqand shoyi toʻqish fabrikasi ishchisi, 1962—1964-yillarda Samarqand tibbiyot instituti „Siyosiy iqtisod“ kafedrasi oʻqituvchisi, 1964—1966-yillarda Samarqand shahar yoshlar uyushmasining birinchi kotibi, 1966—1976-yillarda Samarqand davlat universiteti „Siyosiy iqtisod“ kafedrasi aspiranti, oʻqituvchisi, dotsenti, 1976—1990-yillarda Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti „Siyosiy iqtisod“ kafedrasi mudiri, dotsenti, 1990—1994-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi Prezidiumi aʼzosi va iqtisodiy islohotlar, byudjet siyosati va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish qoʻmitasi raisi, 1992—1994-yillarda Samarqand kooperativ instituti rektori, 1994-1996-yillarda Oʻzbekiston Respublikasining Eron Islom Respublikasidagi favqulodda va muxtor elchisi, 1996—2004-yillarda Samarqand kooperativ instituti „Moliya va kredit“ kafedrasi professori vazifasida faoliyat koʻrsatgan . 2004-yildan Samarqand iqtisodiyot va servis instituti „Moliya va sugʻurta xizmatlari“ kafedrasi professori. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Tadbirkorlik uyushmasining birinchi prezidenti (1991-1995), Oʻzbekiston-Eron doʻstlik jamiyatining vitse-prezidenti (1990-1996) sifatida ham faoliyat olib borgan.

### Ilmiy faoliyati
Erkin Xoʻjayev 120 dan ilmiy ishlar muallifi. Toshkent davlat iqtisodiyot universitetining faxriy professori (1992). Xalqaro axborotlashtirish akademiyasining muxbir aʼzosi (1993).

## Unvona va mukofotlari
* „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan iqtisodchi“ faxriy unovni (1989);
* „Oliy taʼlim aʼlochisi“ koʻkrak nishoni;
* „Xalq taʼlimi aʼlochisi“ koʻkrak nishoni;
* „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligiga 20 yil“ esdalik nishoni (2011);
* „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligiga 30 yil“ esdalik nishoni (2021);
* „Oʻzbekiston Konstitutsiyasiga 30 yil“ esdalik nishoni (2022).
## Manbalar
Tezkor shaxmat

**Tezkor** **shaxmat** yoki **rapid** (; nemischa Schnelschach) — chegaralangan vaqt nazoratida boʻladigan shaxmat oʻyin turi boʻlib, unda har bir oʻyinchiga butun oʻyin davomida 10 daqiqadan koʻproq vaqt beriladi.

## FIDE qoidalari
FIDE qoidalariga koʻra:

* Oʻyinchi harakatlarni yozib olishi shart emas (lekin buni amalga oshirishi mumkin)

## Tarixi
Tezkor shaxmat boʻyicha ilk oʻyin 1861-yilda oʻtkazilgan. 1980-yillarning ikkinchi yarmida butun dunyoda tezkor shaxmat boʻyicha musobaqalar muntazam oʻtkazila boshlandi. Festival turnirlardan tashqari Yevropa va jahon chempionatlari uchun rasmiy turnirlar ham boʻlib oʻtdi. 1988-yilda tezkor shaxmat boʻyicha birinchi Yevropa va jahon chempionatlari oʻtkazildi.

## Tezkor shaxmat boʻyicha jahon chempionlari

## Ayollar oʻrtasida tezkor shaxmat boʻyicha jahon chempionlari

## Manbalar
Oʻpka arteriyasi

**Oʻpka arteriyasi** – yurak oʻng qorinchasidan boshlanuvchi tomir boʻlib, karbonat angidridga toʻyingan qonning oʻpkalarga borishini taʼminlaydi. Uning uzunligi 5-6 sm, kengligi esa 3-3.5 sm boʻladi. Oʻpka arteriyasi aorta yoyi ostida, IV-V koʻkrak umurtqalari qarshisida oʻng va chap oʻpka arteriya tarmoqlariga boʻlinadi.

## Taraqqiyoti

Pulmonal arteriyalar (truncus arteriosus) va oltinchi faringeal arqadan kelib chiqadi. Truncus arteriosus – bu yurak rivojlanishi Konus arteriosus avlodchisi sifatida hosil boʻladigan tuzilma. Oʻsishning uchinchi haftasiga kelib, yurakning eng yaqin qismida endokardal tubbaklar yuvgan. Bu yuvish bulbus cordis deb tanilgan va yuvishning yuqori qismi truncus arteriosusga aylanadi. Bu tuzilma oxir-oqibat mezodermal kelib chiqishi bilan bogʻliq. Qalb rivojlanish paytida yurak toʻqimalari qoplanadi va truncus arteriosus oxir-oqibat chap va oʻng ventrikllar boʻlishi mumkin boʻlgan narsalarga duch keladi. Qalbning ikkita ventrikli oʻrtasida septum rivojlanayotganda, truncus arteriosusning har ikki tomoniga ikkita koʻtarilish hosil boʻladi. Bular trunk aorta va pulmonal arteriyaga boʻlinadi. Erta rivojlanish davrida, arterioz kanali oʻpka magistralini va aorta yoyini bogʻlab, qon oʻpkani chetlab oʻtishiga imkon beradi.

## Funksiyasi

Oʻpka arteriyasi kislorodga toʻyingan qon oʻng ventrikldan garizantalarga olib boriladi. Bu yerda qon alveoli tutashgan kapillar orqali oʻtadi va nafas olish jarayonining bir qismi sifatida kislorodga toʻladi.

## Manbalar
Jahongir Ismoilov

**Jahongir Xolmurodovich Ismoilov** (1952-yilda tug‘ilgan) — taniqli jurnalist va iste’dodli yozuvchi. O‘zbekiston Yozuvchilari uyushmasi a’zosi (2002). 

## Tarjimayi holi
1952-yil 20-aprelda Navoiy viloyati Qiziltepa tumanidagi Toshrabot mavzesining Oqrabot qishlog‘ida o‘zbek tili va adabiyoti o‘qituvchisi oilasida tavallud topgan. Beruniy va G‘afur G‘ulom nomli maktablarda o‘qigan. O‘rta maktabni tugatgandan so‘ng (1969), Toshkent davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti)ning jurnalistika fakultetida o‘qiydi (1969—1975).

Mehnat faoliyatini Buxoro davlat pedagogika instituti (hozirgi Buxoro davlat universiteti)ning “Ilg‘or fan uchun” gazetasida muharrir vazifasida boshlagan (1974—1976). Uning asosiy jurnalistik faoliyati „Buxoro haqiqati“ (hozirgi „Buxoronoma“) viloyat gazetasida muxbir, muharrir, bo‘lim mudiri, O‘zbekiston radiosida adabiy-dramatik eshittirishlar bosh tahririyatida muharrir, „Buxoro muallimi“ gazetasining tashkilotchisi va muharriri, „Ma’rifat“ gazetasining Buxoro viloyati bo‘yicha maxsus muxbiri bo‘lib ishlagan. „Buxoronoma“ va „Бухарский вестник“ viloyat gazetalari bosh muharriri sifatida faoliyat yuritgan. O‘zbekiston jurnalistlari ijodiy uyushmasi Buxoro viloyati bo‘limiga rahbarlik qilgan. 

Adabiyotshunos olimlar G‘ayrat Murodov va Nafisa A’loyeva Jahongir Ismoilov ijodi haqida „Erkparvar ijodkor“ (2009) risolasini yozgan.  

## Asarlari
Jahongir Ismoilovning „Navqiron davra“ (jamoaviy to‘plam; 1984), „Dil izhori“ (hammualliflikda; 1987), „Yurtim tarovati“ (1989), „Sog‘inch“ (1995) kabi she’riy to‘plamlari, “Tutash taqdirlar” (1985), „Mashinasini o‘g‘irlatgan domla“ (1998), „Buyog‘i qandoq bo‘larkin?“ (2002), „So‘nggi manzil“ (2007), „Toshboy GAI hangomalari“ (2009), „Tanazzul“ kabi nasriy kitoblari nashr etilgan. „Yillar sabog‘i“ nomli asari O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining „Adib va jamiyat“ rukni ostida chop etilgan (2022). U Buxoro viloyati ijodkor o‘qituvchilarining „To‘yona“ nomli bayozi (2001)ning tuzuvchisi va muharriri. 

## Mukofotlari

* O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist (2002);
* „El-yurt hurmati“ ordeni (2013);
* O‘zbekiston xalq ta’limi a’lochisi (2001);
* Xalqaro „Oltin qalam“ milliy mukofoti (2008).

## Manbalar
Mavhum strategiyali oʻyinlar

Strategiya **oʻyinlaridan farqli oʻlaroq, mavhum strategiya oʻyinlari** odatda aniq rejaga ega emas yoki minimaldir. Natijalar faqat oʻyinchi tanlovi bilan belgilanadi (tasodifiyliksiz). Misol uchun, Go — bu sof mavhum strategiya oʻyini. Go oʻyinida asosiy uchta mezon mavjud. Shaxmat ham mavhum strategiyali oʻyin hisoblanadi.

## Tarixi

Mancala bugungi kunda ham keng oʻynaladigan eng qadimgi oʻyinlardan biridir. Shuningdek, qadimgi oʻyinlardan yana biri shaxmat Hindistonning shimoli-gʻarbiy qismida, Gupta imperiyasida ( 280-550)  paydo boʻlgan deb qaraladi   .

## Musobaqalar
Mavhum strategiyali oʻyinlar boʻyicha 2008-yilda jahon chempionati oʻtkazilgan.

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* Alberta universiteti oʻyinlari guruhi
* Devid Eppshteynning CGT sahifasi
Boboqul To‘xtayev

**Boboqul Yorqulovich Toʻxtayev** – introduktor, biologiya fanlari doktori, professor.

## Tarjimayi holi
Boboqul Toʻxtayev 1958-yil 13-oktyabrda Qiziltepa tumani Zarmitan qishlogʻida tugʻilgan. 1981-yilda Samarqand davlat universitetining biologiya fakultetini tugatgan. 1981-yilda Toshkent shahriga Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Botanika institutiga ishga keladi. Botanika institutida dastavval stajor-tadqiqotchi lavozimida ishlagan. 1982-yilda Navoiy viloyati Qiziltepa tumani Urugʻchilik inspeksiyasida agronom-metodist lavozimida faoliyat koʻrsatgan.

Boboqul Toʻxtayev 1991-yilda „Shirinmiyaning shoʻr tuproqlarda oʻzlashtiruvchi oʻsimlik sifatida foydalanilishi va bioekologik xususiyatlari“ mavzusida fan nomzodligi uchun dissertatsiyani himoya qiladi. 1992-yilda Buxoro davlat universitetida oʻqituvchi va dekan muovini lavozimlarida ishlaydi. 1993-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi F. N. Rusanov nomidagi Botanika bogʻining Tibbiyot botanikasi laboratoriyasida ish boshlaydi. Laboratoriyada dastlab kichik ilmiy xodim, katta ilmiy xodim va laboratoriya mudiri lavozimlarida ishlaydi.

U 2001-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi „Botanika“ ilmiy ishlab chiqarish markazi tashkil etilgach Botanika bogʻi direktori, 2003—2008-yillarda „Botanika“ ilmiy ishlab chiqarish markazi laboratoriya mudiri lavozimida ishlaydi. 2008-yildan boshlab „Botanika“ ilmiy ishlab chiqarish markazi bosh direktori lavozimiga tayinlanadi.

Boboqul Toʻxtayev 2009-yilda „Oʻzbekistonning shoʻr yerlarida dorivor oʻsimliklar introduksiyasi“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qiladi. 2012—2014-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Oʻsimlik va hayvonot olami genofondi institutining direktori, keyinchalik „Dorivor oʻsimliklar“ laboratoriyasining mudiri va loyiha rahbari lavozimlarida faoliyat olib boradi. Institut qoshidagi doktorlik dissertatsiyasi himoyasi boʻyicha ilmiy kengash aʼzosi.

Boboqul Toʻxtayev 120 dan ortiq maqolalar va tezislar muallifi.

## Manbalar
Toshpo‘lat Hamid

**Toshpo‘lat Hamid** (asl ism-sharifi — Toshpo‘lat Hakimovich Hamidov, 1927-yil 12-dekabr, Buxoro viloyati, O‘zbekiston SSR — 1984-yil 9-fevral, Yessentuki, Stavropol o‘lkasi) — shoir, pedagog, journalist, tarjimon. O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi (1978). Filologiya fanlari nomzodi (1969). Hamid Olimjon mukofoti sovrindori (1983).

## Tarjimayi holi
Toshpo‘lat Hamid 1927-yil 12-dekabrda Buxoro viloyati (hozirgi Navoiy viloyati) Bo‘ston qishlog‘ida xizmatchi oilasida tug‘ilgan. U Maksim Gorkiy nomli o‘rta maktabda ta’lim olgan. 1945-yilda Buxoro davlat pedagogika instituti (hozirgi Buxoro davlat universiteti)ning til va adabiyot fakultetiga o‘qishga kirib, uni muvaffaqiyatli yakunlaydi. Mehnat faoliyatini Shofirkon tumanidagi Shota Rustaveli nomli maktabda oddiy o‘qituvchilikdan boshlab, Qiziltepa tuman xalq ta’limi bo‘limi mudiri darajasigacha ko‘tarilgan (1949—1955). 28 yoshida O‘zbekiston Yozuvchilari uyushmasi Buxoro viloyat bo‘limi mas’ul kotibligiga tayinlangan. U 1960—1962-yillarda Moskvada Oliy adabiyot kursida tahsil oldi.

Toshpo‘lat Hamid „Asqad Muxtorning badiiy mahorati“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini yozdi va uni 1969-yilning may oyida muvaffaqiyatli himoya qildi. U Buxoro davlat pedagogika institutida o‘qituvchi, o‘zbek adabiyoti kafedrasi mudiri, O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Buxoro viloyat bo‘limida (1955—1970), „Buxoro haqiqati“ gazetasida bosh muharrir bo‘lib ishladi (1970—1979-yillar va 1983-yildan vafotiga qadar).

Toshpo‘lat Hamid 1984-yilda 57 yoshida og‘ir kasallik natijasida vafot etdi.

## Asarlari
Toshpo‘lat Hamid „Quyosh sha’niga“, „Tumbazlar sadosi“, „Asrorqulning qo‘chqori“ (1960), „Mening asrim“ (1965), „Manzil“, „Bo‘ston navolari“, „Quvg‘in“, „Binafsha ufqlar“ (1973), „Родина аистов“, „Tog‘larga boq, tog‘larga“, „Qo‘shiqlar qanotida“ (1974) nomli she’riy kitoblari muallifi. U „Tilla darvoza“ (1972), „Qora kiyik“ (1973), „Mozorlar sotilmaydi“ (1974), „Gulob“ (1975) kabi dostonlar yozgan.

## Manbalar
Juma Namozov

**Juma Namozovich Namozov** (1922—2003) — iqtisodchi olim va tashkiotchi rahbar. Iqtisod fanlari nomzodi (1962), professor. Xalq maorifi a’lochisi, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan xalq maorifi xodimi. Buxoro davlat universiteti rektori (1961—1978).

## Tarjimayi holi
Juma Namozov 1922-yil 12-noyabrda hozirgi Navoiy viloyati Qiziltepa tumanidagi Vang‘ozi qishlog‘ida dehqon oilasida tug‘ilgan. 1939-yilda o‘rta maktabni tugatib, o‘zi o‘qigan maktabda tarix-geografiya fanlari o‘qituvchisi bo‘lib ishlagan. Shu yilning avgustida harbiy xizmatga chaqirilgan.

Ikkinchi jahon urushi yillarida bo‘linma komandiri, harbiy qism siyosiy ishlari tashkilotchisi sifatida Rossiya, Ukraina, Boltiqbo‘yi, Polsha yerlarini bosqinchilardan ozod etishda kurash olib bordi. Ikki marta „Qizil yulduz“ ordeni, „Jasorati uchun“, „Jangovarligi uchun“ medallari va „Birinchi darajali Vatan urushi“ ordeni  va ko‘plab medallar, faxriy yorliqlar bilan taqdirlandi.

Urushdan so‘ng Qiziltepa tumani hamda Buxoro viloyati rahbariy idoralarida faoliyat olib bordi. 1957—1961-yillarda Buxoro viloyat ijroiya qo‘mitasi raisi lavozimida ishladi. G‘o‘za barglarini zaharli vositalar bilan to‘kish jarayonida zaxarlanib, uzoq vaqt davolandi.

Juma Namozov 1958-yilda aspiranturaning sirtqi bo‘limiga o‘qishga kirib, 1962-yilda iqtisod fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi. U 1962-yildan umrining oxiriga qadar Buxoro davlat pedagogika instituti (hozirgi Buxoro davlat universiteti)ning Iqtisod nazariyasi  kafedrasi mudiri, kafedra professori lavozimlarida ishlagan. Juma Namozov 1961-yildan 1978-yilgacha Buxoro davlat universitetining rektori vazifasida faoliyat yuritgan.

Juma Namozov o‘z mehnat faoliyati davida „Mehnat Qizil Bayroq“ va „Hurmat Belgisi“ ordenlari, bir qator medallar bilan mukofotlangan.

Juma Namozov 2003-yil 6-dekabrda 81 yoshida vafot etgan.

## Manbalar
Narzulla Muslimov

**Narzulla Alixonovich Muslimov** (1961-yil 29-mart, Chimkent, Qozogʻiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, pedagogika fanlari doktori (2007), professor (2009).
## Biografiyasi
Narzulla Muslimov 1961-yil  29-martda Chimkentning Eski Iqon qishlogʻida tugʻilgan. 1978—1982-yillarda Toshkent davlat pedagogika institutini umumiy texnika fanlari va mehnat oʻqituvchisi mutaxassisligi boʻyicha tugatgan. 1984—1991-yillarda Toshkent davlat pedagogika institutining ilmiy tadqiqot boʻlimida laborant, katta laborant, kichik ilmiy xodim, katta ilmiy xodim, 1991—1992-yillarda „Mehnat ta’limi metodikasi“ kafedrasi oʻqituvchisi, 1992—1997-yillarda „Ishlab chiqarish asoslari“ kafedrasi mudiri, 1997—2008-yillarda Toshkent davlat pedagogika universiteti kasb ta’limi fakulteti dekani, 2008—2010-yillarda  magistratura boʻlimi boshligʻi, 2010—2012-yillarda Toshkent davlat pedagogika universitetining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori lavozimida faoliyat koʻrsatgan. 2013-yildan Toshkent davlat pedagogika universiteti huzuridagi oliy taʼlim muassasalari pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularni malakasini oshirish tarmoq markazi direktori.

### Oilsi
Oilali,  uch nafar farzandi bor.

### Ilmiy faoliyati
Narzulla Muslimov 1991-yilda nomzodlik dissertаsiyasini himoya qilib, pedagogika fanlari nomzodi ilmiy darajasini, 2007-yilda doktorlik dissertаsiyasini  himoya  qilib, pedagogika fanlari doktori ilmiy darajasini olgan, 2009-yilda professor ilmiy unvoni berilgan. 5 ta monografiya, 6 ta darslik, 22 ta oʻquv qoʻllanma, 26 ta oʻquv metodik qoʻllanma muallifi.  

## Mukofotlari
* „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligiga 20 yil“ esdalik nishoni (2006).
## Manbalar
Axtam Oʻrolov

**Axtam Sindorovich Oʻrolov** (1947-yil 13-aprel, Qoʻshrabot tumani, Samarqand viloyati, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, arxitektura fanlari doktori (1998), professor (2018).
## Biografiyasi
Axtam Oʻrolov 1947-yil 13-aprelda Qoʻshrabot tumanida tug‘ilgan. 1969-yilda Toshkent politexnika institutini arxitektura mutaxasisligi bo‘yicha bitirgan. 1969—2017-yillarda Samarqand davlat arxitektura-qurilish instituti arxitektura fakultetida assistent, dotsent, professor, kafedra mudiri, fakultet dekani lavozimlarida ishlagan. 2017-yildan ushbu institutning „Arxitekturaviy loyihalash“ kafedrasi professori. 
### Ilmiy faoliati
Axtam Oʻrolov 1976-yilda Lelingrad muhandislik-qurilish institutida arxitektura fanlari bo‘yicha nomzodlik dissertasiyasini himoya  qilgan. 1998-yili  Toshkent  arxitektura-qurilish  institutida doktorlik dissertasiyasini himoya qilgan. 2018-yilda professor ilmiy unvoni berilgan. 350 dan ziyod ilmiy ishlar, shu jumladan, 14 ta monografiya, 6 ta darslik, 11 ta o‘quv qo‘llanmalar muallifi.
## Manbalar
O‘rtacha tezlik

**Oʻrtacha tezlik**  \langle V \rangle deb hisoblangan miqdorlar yigʻindisiga aytiladi:

:  \langle V \rangle = \frac{1}{t_2-t_1}\,\int_{t_1}^{t_2}V(t)\,dt  ,

bu yerda t_1\ldots t_2 — tezlikni oʻrtacha hisoblash uchun vaqt oraligʻi V, bu tana tezligining fizik vektor miqdori boʻlishi mumkin \vec{v}, tezlikning baʼzi oʻqdagi proyeksiyasi (aytaylik, v_x), harakat tezligi (tezlik moduli) |\vec{v}| yoki yer tezligi ds/dt (s traektoriya boʻylab koordinatadir).

Hisoblash natijasi qaysi tezlik oʻrtacha hisoblanganiga bogʻliq. Shunday qilib, agar u oʻrtacha hisoblansa \vec{v}, Bu
:  \langle \vec{v} \rangle = \frac{\vec{r}_2-\vec{r}_1}{t_2-t_1}  ,

bu yerda \vec{r}_2 Va \vec{r}_1 vaqtning oxirgi va boshlangʻich momentlarida harakatlanuvchi nuqtaning radius vektorlari va agar tezlik moduli oʻrtacha hisoblansa. |\vec{v}|, Bu

:  \langle |\vec{v}| \rangle = \frac{l}{t_2-t_1}  ,

bu yerda l — koʻrib chiqilayotgan vaqt oraligʻida bosib oʻtgan masofa. Birinchi holda, oʻrtacha tezlik vektor, ikkinchisida skaler boʻladi. Raqamli farq ham bor: masalan, tana radiusli aylana atrofida toʻliq inqilob qilganda R, Bu  \langle \vec{v} \rangle = 0, A  \langle |\vec{v}| \rangle = 2\pi R/(t_2-t_1).

Qoʻshimcha tushuntirishlar boʻlmasa, kundalik vaziyatlarda (avtomobilni haydash va hokazo) P.) oʻrtacha tezlik odatda harakatning oʻrtacha tezligi deb tushuniladi  \langle |\vec{v}| \rangle  .

Vaqt oʻtishi bilan T_1 tana bir tekis harakat qiladi va masofani bosib oʻtadi L_1, keyin vaqt oʻtishi bilan T_2 — masofa L_2 va hokazo, keyin bu boʻlimlarning har birida tezlik moduli boʻlgan v_i=L_i/T_i, va butun harakat vaqti uchun boʻladi:

: \langle v \rangle =\frac{\sum L_i}{\sum T_i} .

Xuddi shu muddat bilan T_1=T_2=\ldots harakatning oʻrtacha tezligi tananing tezliklarining oʻrtacha arifmetik qiymatiga teng v_i . Ammo, agar tana teng boʻlmagan vaqt oraligʻida turli tezliklarda harakat qilsa, oʻrtacha tezlikni tegishli nisbiy vaqt oraliqlariga teng ogʻirliklar bilan ushbu tezliklarning oʻrtacha arifmetik qiymati sifatida hisoblash mumkin. T_i/\sum T_i .

Agar masofalar bir xil boʻlsa L_1=L_2=\ldots muddatlar emas, balki vaziyat oʻzgaradi. Aytaylik, agar mashina yarim yoʻlda 180 km/soat, ikkinchi yarmi esa 20 km/soat tezlikda ketayotgan boʻlsa, u holda oʻrtacha tezlik 36 km/soat (100 km/soat emas) boʻlar edi. Bu kabi misollarda oʻrtacha tezlik alohida, teng boʻlimlardagi barcha tezliklarning oʻrtacha garmonikiga teng. Agar boʻlimlar bir-biriga teng boʻlmasa, u holda oʻrtacha tezlik ogʻirliklari bilan barcha tezliklarning oʻrtacha ogʻirlikdagi garmonikiga teng boʻladi — bu tezliklarga mos keladigan kesimlarning nisbiy uzunliklari.

## Adabiyotlar
* Strelkov — „Mexanika va Molekulyar fizika“
* Oʻlmasova — „Mexanika va Molekulyar fizika“
Tojsimon arteriyalar

**Tojsimon arteriyalar** — aorta qon tomirining kengaygan qismidan boshlanuvchi arteriya tomiri boʻlib, asosan yurakning mushak qavatini qon bilan taʼminlash vazifasini bajaradi. U ikki qismdan iborat:
* Oʻng tojsimon arteriya
* Chap tojsimon arteriya

## Manbalar
Toji Qorayev

**Toji Qorayevich Qorayev** (1936—2000) — adabiyotshunos olim, filologiya fanlari nomzodi (1966), professor. Xalqaro Ahmad Yassaviy mukofoti sovrindori. O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi va O‘zbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi a’zosi.

## Tarjimayi holi
Toji Qorayev 1936-yil 9-fevralda hozirgi Navoiy viloyati Qiziltepa tumani Novvoyon qishlog‘ida novvoy Qorabek Maqsudov oilasida tug‘ilgan. U dastlab Abu Ali ibn Sino nomli, keyin Maksim Gorkiy nomli maktabda o‘qib, o‘rta ma’lumot oladi. 1960-yilda Buxoro davlat pedagogika instituti (hozirgi Buxoro davlat universiteti)ning tarix-filologiya fakultetini tugatib, maktabda o‘qituvchi bo‘lib ishladi. 

Toji Qorayev 1962—1965-yillar mobaynida hozirgi Samarqand davlat universitetining aspiranturasida o‘qiydi. 1966-yilda „Shoir Xiromiy va uning adabiy merosi“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini akademik Vohid Abdullayev rahbarligida muvaffaqiyatli himoya qiladi. U butun umri davomida Buxoro davlat pedagogika institutida ishlab, qariyb 20 yil dekanlik vazifasini bajargan. 

Toji Qorayev 2000-yil 7-sentyabrda Buxoro shahrida vafot etdi.

## Ilmiy-ijodiy faoliyati
O‘zbek adabiyoti tarixi va hozirgi zamon o‘zbek adabiyotini o‘qitish masalalariga bag‘ishlangan yuzga yaqin ilmiy maqolalari, o‘nga yaqin kitob va risolalari nashr etilgan. U „Navoiy va Xiromiy“ (1967), „Mavlono Xiromiy“ (1975), „Xiromiy“ (1978) maqolalari, „Mavlono Xiromiy“ (1975) risolasi va „Xiromiy“ monografiyasini yaratdi. O‘zbekiston Fanlar akademiyasining Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti tomonidan yaratilgan besh tomlik „O‘zbek adabiyoti tarixi“ monumental tadqiqotining 4-jildi uchun „Xiromiy“ bobini yozdi (1978).

Toji Qorayev Alisher Navoiyning Buxoroga, buxorolik ijodkorlarga va naqshbandiylik tariqatiga munosabatini oydinlashtiruvchi „Navoiy va buxorolik shoirlar“ (1967), „Shoirning tabarruk izlari“ (1968), „Navoiy ulug‘lagan shoir“ (1968), „Alisher Navoiy Buxoroda bo‘lganmi?“ (1969), „Bashariyat iftixori“ (1970), „Navoiy asarlari lug‘ati“ (1974) kabi maqolalarni, „О жизни и творчестве Ходжа Исмата Бухари“ (1970), „Xoja Ismat Buxoriy“ (1990), „Yulduzli onlar ilhomi“, „So‘nggi qatag‘on qurboni“ (2000), „Otashnafas shoir“, „Uyg‘un mahorati“, „Uyg‘un poeziyasida g‘oyaviylik va mahorat“, „Zamon va adabiyot o‘qitish masalalari“, „Taxalluslar“ (R.Vohidov bilan hamkorlikda; 1979) kabi risola hamda monografiyalar muallifidir.

Toji Qorayev Ahmad Yassaviyning „Hikmatlar“ kulliyoti ustida olib borgan ilmiy izlanishlari uchun xalqaro Ahmad Yassaviy mukofotiga sazovor bo‘lgan. Vafotidan so‘ng uning „Tanlangan asarlar“ (2008) kitobi, olim tomonidan tayyorlangan Ahmad Yassaviy va Sulaymon Boqirg‘oniyning „Hikmatlar kulliyoti“ (2011) nashrdan chiqarildi. 

## Manbalar
Jahongir Zaynalov

**Jahongir Rasulovich Zaynalov**  (1950-yil 30-aprel, Samarqand shahri, Samarqand viloyati, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik iqtisodchi olim, iqtisodiyot fanlari doktori (1992), professor (1994).
## Biografiyasi
Jahongir Zaynalov 1950-yil 30-aprelda Samarqand shahrida tuʻgilgan. 1967—1971-yillarda Samarqand kooperativ instituti iqtisod fakultetida tahsil olgan. 1971—1972-yillarda Buxoro kooperativ texnikumi o‘qituvchisi, 1972—1973-yillarda harbiy xizmatda, 1973—1976-yillarda O‘zbekiston SSR Qishloq  xo‘jaligi vazirligi Samarqand viloyati paxtachilik sovxozlari tresti katta iqtisodchisi,  1975—1976-yillarda viloyat qorako‘lchilik tresti katta iqtisodchisi, 1976—1979-yillarda Samarqand kooperativ instituti „Savdo va iqtisod“ kafedrasi assistenti, 1979-yilda „Moliya va kredit“ kafedrasi assistenti, 1982—1987-yillarda Samarqand kooperativ instituti „Moliya va kredit“ kafedrasi mudiri, 1987—1989-yillarda „Moliya va statistika“ kafedrasi dotsenti, bir vaqtning 
o‘zida „Hisob va iqtisod“ fakulteti dekani, 1992—1993-yillarda Samarqand kooperativ instituti „Tahlil va moliya“ kafedrasi dotsenti, 1993—1997-yillarda „Moliya va kredit“ kafedrasining mudiri, bir vaqtning o‘zida 1994-yildan „Soliq va soliqqa solish“ markazi rahbari, 1997—2004-yillarda „Moliya va kredit“ kafedrasi mudiri, sonʻgra „Moliya va kredit“ fakulteti dekani, 2004-yilda Samarqand iqtisodiyot va servis instituti „Moliya va sug‘urta xizmatlari“ kafedrasi mudiri va „Bank-moliya xizmatlari“ fakulteti dekani, 2004—2013-yillarda „Moliya va sug‘urta xizmatlari“ kafedrasi mudiri, 2013—2016-yillarda magistratura  bo‘limi boshlig‘i, 2016—2020-yillarda „Moliya va sug‘urta xizmatlari“ kafedrasi mudiri vazifasida faoliyat olib borgan. 2020-yildan „Moliya“ kafedrasi mudiri.

### Ilmiy faoliyati
1979—1981-yillarda Moskva xalq xo‘jalik instituti aspiranturasida, 1989—1992-yillarda Rossiya iqtisodiy akademiyasining doktoranturasida oʻqigan. Xalqaro Yevroosiyo iqtisodiyot akademiyasining akademigi (2006), Texnologiyalarni rivojlantirish xalqaro akademiyasining akademigi (2007). 

## Mukofotlari
* „Oliy ta’lim a’lochisi“ koʻkrak nishoni (1999);
* „O‘zbekiston  Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim fidoiysi“ koʻkrak nishoni (2000);
* „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligiga 15 yil“ esdalik nishoni (2006);
* „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligiga 20 yil“ esdalik nishoni (2011);
* „Oʻzbekiston Konstitutsiyasiga 25 yil“ esdalik nishoni (2017).
## Manbalar
Abdurashid Abduqayumov

**Abdurashid Abduqayumov** (1943-yil 1-fevral, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, texnika fanlari doktori (1993), professor (1996). 
## Biografiyasi
Abdurashid Abduqayumov 1943-yil 1-fevral Toshkent shahrida tugʻilgan. 1966-yilda Toshkent politexnika instituti muhandis-fizika fakultetini tugatgan. 1973-yilda Toshkent politexnika institutining katta oʻqituvchisi, 1975-yilda dotsent, 1987—1991-yillarda „Radioelektron vositalar tuzish va tehnologiyasi“ kafedrasi mudiri, 1991—1997-yillarda Toshkent davlat texnika universiteti „Radioelektron vositalar tuzish va tehnologiyasi“ kafedrasi mudiri, 1997—2008-yillarda Toshkent davlat aviatsiya institutida „Uchish apparatlari va aeroportlarning radioelektron jihozlari“ kafedrasi mudiri, 2008—2013-yillarda Toshkent davlat texnika universiteti aviatsiya fakulteti „Uchish apparatlari va aeroportlarning radioelektron jihozlari“ kafedrasi mudiri, 2013—2016-yillarda universitet professori, 2016—2017-yillarda Toshkent temir yoʻl muhandislari instituti professori, 2017—2020-yillarda Toshkent davlat texnika universiteti professori, 2020—2022-yillarda Toshkent davlat transport universiteti „Aeronavigatsiya tizimlari“ kafedrasi professori vazifasida faoliyat koʻrsatgan. 2022-yildan Toshkent davlat transport universiteti „Radioelektron qurilmalar va tizimlar“ kafedrasi professori.
### Iliy faoliyati
Abdurashid Abduqayumov 1972-yilda „Sanoat avtomatikasining koʻp turgʻunli tarkibiy qismlarini yaratish va tadqiq qilish“ mavzusida nomzodlik  dissertatsiyasini  himoya  qilgan. 1993-yilda „Boshqaruv tizimlarining chastota-fazaviy elektromexanik koʻpturgʻunli tarkibiy qismlari“ mavzusida  doktorlik dissertatsiyasini yoqlagan. 1996-yilda professor ilmiy unvoni berilgan. 
## Manbalar
Sayyid ota masjidi

**Sayyid Ota masjidi** (Saidato masjidi) — Navoiy viloyati, Nurota shahrida joylashgan yodgorlik.

## Tarixi
Masjid XV asrda qurilgan va XX asr boshlarida Buxoro amirligida hukmronlik qilgan mangʻitlar sulolasi davrida Eshon Sudur Tursunxoʻja tomonidan 1905—1910-yillarda qayta qurilgan. Masjid Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
Sayyid Ota masjidi ikki tomonlama ayvon va namozxonadan iborat. Masjid naqshlar bilan bezatilgan boʻlib, ichki qismida ham ustunlar mavjud. Masjid toʻrt ustunli boʻlib, bir tomoni lavha shaklida qilingan. Ustunda Qur’oni Karimning „Fath“ surasi nasxi buxoriy xatida qora rang bilan keltirilgan. Lavha oxirida esa nastaʼliq xatida taʼrix yozilgan.

Ustundagi bitikda shunday yozilgan: „Tarixning 1341-yil Safar oyida (1922-yil sentabr-oktabr) Sayyid Tursunxoja sudur saʼyi-harakati va mablagʻiga taʼmirlandi. Usto Shamsning ishi. Xatni Navoiyning imomi Mirzo Barot yozdi“. Ustunlarning shimol tomonidagisining yuqori qismida ikkita usta nomi keltirilgan. Ustun pastki qismida esa sheʼr yozilgan. Ushbu sheʼr nastaʼliq xatida yozilgan boʻlib, taʼmirlash paytida koʻp yozuvlari boʻyab tashlangan va hozirda koʻpchilik yozuvlar oʻqib boʻlmaydigan holatga kelgan. Bir ustunda usta nomi keltirilgan. Unda shunday yozilgan: „Usto Imomning amali. Usta Sulaymoning amali. Bu toʻrt ustun misli baland masjid“.

Masjid hovlisida toʻrtburchak kulrang marmar tosh saqlanib qolingan va u masjid devorida boʻlgan. Mazkur bitikda „Alloh“ va „Muhammad“ ismlari va xalifarning nomlari keltirilgan. Bitik pastida esa nastaʼliq xatida fors-tojik tilida masjidning nasriy va nazmiy taʼrixi bitilgan va pastida esa usta nomi keltirilgan. Bitikda shunday yozilgan: „Alloh, Muhammad, Abu Bakr, Umar, Usmon, Ali. Maʼlum boʻlsinki, bu masjidning taʼmiri 1316 (1898—1899) yili tugallandi. Oradan besh yil oʻtib — 1321 (1903—1904) yili uning ganchkorlik va naqsh ishlari Usto Joʻraboy Buxoriyning qoʻlidan chiqdi va chiroyli boʻldi“. Masjid Oʻrta Osiyo uslubida bunyod etilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 

## Havolalar
*
English Collocations in Use Advanced

**„English Collocations in Use Advanced“** („Amaldagi inglizcha kollokatsiyalar: Yetuk [darajadagi talablar uchun]“) — ingliz tili kollokatsiyalari boʻyicha Felicity O'Dell hamda Michael McCarthy qalamiga mansub kitob. Ilk bor 2008-yil Kembrij shahrida Kembrij universiteti nashriyotida chop etilgan. 2017-yil ayni nashriyotda asarning ikkinchi nashri bosilib chiqqan.

Asarga kiritilgan kollokatsiyalarni tanlab olishda mualliflar Nottingham universiteti bilan Kembrij universiteti nashriyoti hamkorlikda tuzgan va millionlab soʻz va soʻz biriklmalarini oʻz ichiga oluvchi CANCODE til korpusiga tayangan. „Advanced Collocations in Use“ oʻquvchilar va munaqqidlar tomonidan ijobiy baholandi. Qoʻllanma ingliz tilini yetuk darajada oʻzlashtirilgan va IELTS hamda TOEFL kabi standartlashtirilgan testlarga hozirlanayotganlar orasida keng qoʻllanadi.

## Yana qarang
* „English Vocabulary in Use Advanced“
* „English Collocations in Use“
* „English Collocations in Use Intermediate“

## Manbalar

## Havolalar
* „English Collocations in Use Advanced“ Cambdridge universiteti nashriyoti saytida
Doggy style

**Doggy style** (shuningdek, **Doggy uslubi** yoki **pozasi**) — bir portnyor egilgan, tizzalagan, qoʻllari bilan yerga suyangan yoki qorni bilan yotgan holatda amalga oshiriluvchi jinsiy aloqa pozasi, jinsiy aloqa qilishning shakllaridan biri. Ushbu uslub qoshiqsimon yoki teskari cowgirl jinsiy aloqa uslublari singari orqa tarafdan amalga oshirluvchi pozalar sirasiga kiradi. Non-penetratsion jinsiy aloqa ham doggy style sifatida qaralishi mumkin.

## Yana qarang

* Hayvonsimon rolpley
* Pegging
## Manbalar

## Havolalar