open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Saidmagʻruf Aʼzamxoʻjayev

**Saidmagʻruf Magʻrupovich A’zamxoʻjayev** (1917.5.11, Toshkent) – jarroh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), tibbiyot fanlari doktori (1975), professor (1976). Toshkent davlat tibbiyot instituti sanitariyagigiyena, keyin sto-matologiya fakultetida jarrohlik kasalliklari kafedrasi mudiri (1976 – 91). 1991-yildan professor-konsultant. Ilmiy ishlari asosan jarrohlik masalalari, gastro-duodenal qon oqishlar, me’da va oʻn ikki barmoq ichak yarasi teshilishi, oʻtkir ap-penditsit, xolesistit va pankreatitlar, chandiq kasalligi, "oʻtkir qorin" va boshqalarga oid. A’zamxoʻjayev portal gipertenziya va jigar sir-rozi, shuningdek oʻpka silini jarrohlik yoʻli bilan davolash usullarini ish-lab chiqqan.

## Manbalar
Aeroport

**Aeroport** (aer. va port) – yoʻlovchilar, yuklar va pochtani havo transporti vositalarida muntazam tashishni taʼminlovchi binolar, inshoatlar (aerodrom bilan birga) va jihozlar majmuasi. Aeroportlar xalqaro va mahalliy aeroportlarga boʻlinadi. Aeroportlar tarkibiga aerovokzal, pochta boʻlimlari, yuk ortish-tushirish ishlarini mexanizatsiyalash jihozlari boʻlgan ombor, ustaxonalar, angar, moddiytexnika jihozlari, yonilgʻi quyish vositalari va boshqa saqlanadigan omborlar kiradi. Aeroportlar radiolokatorlar, avtomatik radiotexnika vositalari, yorugʻlik signali tizimlari, navigatsiya qurilmalari va boshqa bilan jihozlangan boʻladi.

## Manbalar
Aerostat

**Aerostat** (aero… va yunoncha states -qoʻzgʻalmas) – havodan yengil uchish apparati. Bunda koʻtarish kuchi zichligi havo zichligidan kam boʻlgan, qobiq (ballon) ichiga toʻldirilgan gaz (vodorod, geliy)dan hosil qilinadi. Dastlabki aerostatni Fransiyada aka-uka Jozef va Eten Mongolfelar 1783-yilda uchirishgan. Boshqariladigan (dirijabllar) hamda boshqarilmaydigan aerostatlar boʻladi. Boshqariladigan aerostatlarga dvigatel hamda havo vintlari oʻrnatiladi. Geliy vodoroddan ogʻirroq boʻlishiga qaramay, aerostatlarning qobigʻi koʻpincha geliy bilan toʻldiriladi, chunki vodorod oson oʻt olib ketishi mumkin. Boshqarilmaydigan aerostatlar oʻz vazifasiga koʻra erkin va bogʻlab qoʻyiladigan aerostatlarga boʻlinadi. Stratostatlar, substratostatlar, havo sharlari erkin aerostatlar boʻlib, ulardan ilmiy tadqiqot ishlarida, bogʻlab qoʻyiladigan aerostatlardan harbiy maqsadlarda, meteorologik tadqiqotlarda foydalaniladi.

## Manbalar
Aerofobiya

**Aerofobiya** (aero… va yun. phobos-qoʻrqish) — qoʻrqish holati; 1) bemorning havo (shamol)dan qoʻrqishi, ruhiy xastaliklarda kuzatiladi; A. quturish ka-salligining ilk belgisi; 2) yelvizakdan qoʻrqish.
## Manbalar
Aeta (maʼnolari)

**Aeta**:

* Aeta — Italiyadagi kommuna
* Aeta (tub aholi) (atta, inagta) — Filippin orollarining tub aholisi
Aeta (tub aholi)

**Aeta** (atta, inagta) — Filippin o.larining tub aholisi, past boʻyli (140 — 150 sm) negroid qabilalar guruhi. 40 mingga yaqin (1987-yil). Aeta malayya-polineziya tillari oilasiga mansub bir-biriga oʻxshamagan shevalarda gaplashadilar. Hozirgacha qadimgi diniy eʼtiqodlar (qabilaviy animizm) saqlanib qolgan. Aeta ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan qrloq, koʻchmanchi qabila boʻlib, terimchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aetsiy Flaviy

**Aetsiy Flaviy** (taxminan 390-454. 21.9, Rim) — sarkarda, Gʻarbiy Rim imperiyasining soʻnggi himoyachilaridan biri. 425 yil A. gunn jangchilari koʻmagida Gʻarbiy Rim imperiyasining oliy rahbarlik lavozimlarini egallashga erishgan: bir necha bor konsul etib saylangan, patrisiy unvonini olgan. A.ning mavqeini pasaytirish maqsadida imperatritsa Galla Platsidiya Afrikadagi qoʻshinlar qoʻmondoni Bonifatsiyni Italiyaga chaqirtirib olgan. Shunga qaramasdan 432 yil A. imperiya qoʻshinlari bosh qoʻmondoni lavo-zimini egallagan. 450 yil gunnlar bilan A.ning yaxshi munosabatlari buzilgan. 451 yil Katalaun jangida A. boshchiligida germanlar va alanlardan tashkil topgan qoʻshin vestgotlar koʻmagida Attila qoʻmondonligi ostidagi gunnlar ustidan galaba qozongan. A. imperatorning qizi Yevdokiyani oʻgʻliga olib bsrishga harakat qilgani uchun im-perator Valentinian 111 tomonidan Pa-latin tepaligidagi qabul marosimida oʻldirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayudogʻ

**Ayudogʻ** ("Ayiqtogʻ") – Qrimning janubiy sohilidagi choʻqqi va burun, Gur-zufdan 2,5&nbsp;km shimoli-sharqda. Balandligi 572 m. Otqindi jinslardan tuzilgan. A. oʻrmon va butazorlar bilan qoplangan. Janubi-gʻarbiy etaklarida Artek joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulla Ayupov

**Abdulla Tolipovich Ayupov** (1923.10.1, Toshkent) – faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), professor (1983). 1941-45-yillardagi urush qatnashchisi. Oʻrta Osiyo davlat universiteti tarix fakultetini tugatgan (1949). Universitetda oʻqituvchi (1952– 55), dosent (1955-yildan). Toshkent Davlat Universiteti (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti) gumanitar fakultetlar falsafa kafedrasining mudiri (1962–92), kafedra professor (1992-yildan). Ayupov Toshkent Davlat Universiteti falsafa boʻlimi, keyin fakultetini tashkil etishda boshchilik qilgan. Ilmiy asarlari falsafa tarixi, barkamol insonni tarbiyalash, ma’naviyatni shakllantirish masalalariga oid. Falsafa fani boʻyicha darslik, oʻquv qoʻllanma va dasturlari nashr etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerotaksis

**Aerotaksis** (aero… va yunoncha taxis — intilish, harakat) — baʼzi tuban oʻsimlik va sodda hayvonlarning kislorodli (havoli) muhitga intilishi yoki undan qochishi. Kislorodli muhitga intilish toʻgʻri (musbat), kislorodli muhitdan qochish esa teskari (manfiy) A deb ataladi.
## Manbalar
Aerofitlar

**Aerofitlar** (aero… va yun. phyton -oʻsimlik) — yomgir va shudringda erigan mineral oziq moddalar hisobiga yashaydigan oʻsimliklar. Daraxtlar tanasi va shoxlarida, tuproq va toshlar ustida oʻsadi. A.ga ayrim lishayniklar va suv oʻtlari misol boʻla oladi.
## Manbalar
Ayuttxaya

**Ayuttxaya**, Ayutiya, (rasmiy nomi Pra-Nakxonsi-Ayuttxaya) – Tailanddagi qadimgi shahar. Menam pasttekisligining markaziy qismida. Aholisi 100 ming kishi atrofida. A. Markaziy Tailandda temir yoʻl bilan Menam daryosi kesishgan joydagi muhim savdo-transport tu-guni, sholikorlik rayonining markazi. Sholi oqlaydigan, vino va konserva zavodlari bor. Hunarmandchilik (kumush buyumlari ishlab chiqarish) taraqqiy etgan. A. 1350-yilda bunyod etilgan va birmaliklar vayron qilib tashlagunga qadar (1767) mamlakat poy-taxti boʻlgan. 19-asrda qayta bunyod etil-gan. A. tai xalqi qadimgi madaniyatining yodgorligidir. Na Praman (7 –9-asrlar), Buddasavan (14-asr), Rajapuran (15-asr), Pra Srisanpet (15 – 16-asrlar) ibodat-xonalari va saroylar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayuchi

**Ayuchi** – oʻzbek urugʻi. 16-asr boshlarida Movarounnahrga kelib joylashgan. Oʻzbekistonning Samarqand viloyati va boshqa Markaziy Osiyo hududlarida yashovchi oʻzbek urugʻlaridan biri hisoblanadi. Ayuch urug‘i oʻz tarixiga va madaniyatiga ega boʻlib, asosan qishloq xoʻjaligi va chorvachilik bilan shug‘ullanadigan odamlar orasida keng tarqalgan. Keyinchalik parchalanib boshqird, oʻzbek (qipchoqlar ichida), qirgʻiz xalqlari tarkibiga kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayamajuz

**Ayamajuz** (arab.ayyom – kunlar, ajuz – kampir) – qishning oxirgi kunlari. Mart oyining birinchi haftasida boʻladigan sovuq va izgʻirinli kunlar. A. haqida xalq orasida „ayyom kampir olti kun, qahr aylasa yetti kun“, „A. kirganda toʻqson – bir kunimcha yoʻqsan“ kabi naqllar tarqalgan. Chorvachi qozoqxalqi A.ni oʻtamali deb ataydi. A. chorvaning qishlovdan qaytib, qoʻzilash oldidan oriqdab, qishdan arang chiqqan vaqtiga toʻgʻri keladi, shunday paytda baʼzan qorboʻronli kunlar boshlanib, ehtiyot cho-ralari koʻrilmasa, mol qirilib ketishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayagʻuz (maʼnolari)

**Ayag‘uz**:

* Ayag‘uz — Qozog‘istonning Sharqiy Qozog‘iston viloyatidagi daryo.
* Ayag‘uz (shahar) — Qozog‘iston Respublikasi Sharqiy Qozog‘iston viloyatidagi shahar (1939 y.
Aqaba

**Aqaba**  (  &#x200E; *Al-Aqaba* ) — Iordaniyadagi shahar boʻlib, uning yagona dengiz porti, shuningdek, dengiz boʻyidagi yagona kurorti hisoblanadi. Qizil dengizning Aqaba ko'rfazining shimoliy qirg'og'ida, Isroilning Eylat shahri yaqinida joylashgan.Port fosfatlar, shuningdek, Iroq neftini eksport qilishga ixtisoslashgan.

Aholisi 140 ming kishi ( 2014 yil ) - Iordaniya aholisining taxminan 2%ni tashkil etadi.

## Dam olish maskani

Aqaba sohilining uzunligi 27 km. Unda ko'plab mehmonxonalar va restoranlar mavjud. Shahar chegaralarida bepul plyajlar mavjud. Qishda oʻrtacha oylik suv harorati 21,4 °C (fevralda), minimal suv harorati 20,1 °C  . Qizil dengizning suv osti dunyosining boyligi tufayli shahar sho'ng'ish ishqibozlari orasida mashhurdir.

Eylatda boʻlgani kabi, suv osti akvariumi ham bor, lekin u biroz sodda. Umuman olganda, ko'ngilochar sanoat mavjud; kurort Iordaniyaning boshqa shaharlariga qaraganda diniy islom ta'siridan ko'proq xoli - ayollarga oddiyroq kiyinishga imkon beradi. Bundan tashqari, Aqaba, xuddi Eylat kabi, bojsiz zona deb e'lon qilingan, bu xaridni rivojlantirishga hissa qo'shadi: buning uchun Aqaba "Iordaniyaning iqtisodiy o'pkasi" laqabini olgan.  .

Shahar sohilda joylashgan arab inqilobining ulkan bayrog'i bilan mashhur. Bayroq ustunining balandligi 136 metr, o‘lchami esa 60 ga 30 metrni tashkil qiladi. Bayroq qo'shni davlatlardan (Isroildagi Eylat va Misrdagi Taba ) yaqqol ko'rinadi va dunyodagi eng katta bayroq sifatida Ginnesning rekordlar kitobiga kirgan.

2005 va 2010-yillarda shahar Sinay yarim orolidan raketa hujumlariga uchragan  .

## Tarix
Birinchi aholi punkti taxminan 6 ming yil oldin shahar o'rnida paydo boʻlgan.

Qadim zamonlarda shahar **Elat** (Elat) deb atalgan, unda edomliklar (edomliklar), keyin esa nabatiylar istiqomat qilgan, yirik savdo markazi boʻlgan. Keyin **Aelana** (Aelana) yoki **Aila** (Aila) nomi bilan u Rim imperiyasi hududida kirdi. Keyinchalik Vizantiyaga, salibchilarga tegishli bo'lib, Arab xalifaligi, Usmonli imperiyasi tarkibiga kirgan. Bu Makkaga hajga boradigan ziyoratchilarning yo'lidagi muhim markaz edi.

Birinchi jahon urushi paytida uni qoʻzgʻolonchi arablar egallab olishgan (qarang Arabistonlik Lorens ). Urushdan keyin Hijoz arab podsholigi, keyin Saudiya Arabistoni tarkibiga kirgan. 1925-yilda u Britaniyaning Transiordaniya protektoratiga (zamonaviy Iordaniyaning salafi) berildi.

## Iqtisodiyot
1980-yillarda Iroqdan neft quvuri qurilishi tufayli shahar va port jadal rivojlandi.

Maxsus iqtisodiy zona (ASEZ) turizm, xizmat ko'rsatish va sanoat sohalarini rivojlantirish uchun 2001-yilda Aqabada tashkil etilgan.

## Transport
Aqaba Iordaniyadagi yagona dengiz portiga ega. Arab Bridge Maritime Aqaba va Misrning Taba va Nuveyba shaharlari o'rtasida parom qatnovini amalga oshiradi.

## Egizak shaharlar

* Санкт-Петербург, Россия (2003)

## Shuningdek

* Tala ko'rfazi

## Manba

## Havolalar
Aqida

**Aqida** (arab.) – dindorlar uchun majburiy hisoblangan, shak keltirmasdan, muhokama yuritmasdan eʼtiqod qilinishi lozim boʻlgan diniy talablar.

Islom aqidalarining asosi Qur’onda berilgan, hadislardagi koʻrsatmalar negizida ishlab chiqilib, tartibga solingan.

Islomning sunniylik va shialik yoʻnalishi ilohiyotida eʼtirof etiladigan aqidalar yoki imon talablari

**Sunniylik 7 ta:**

# Allohning yagonaligiga
# Farishtalarga borligiga
# Muqaddas bitiklarga
# Paygʻambarlarga
# Oxiratga
# Taqdirga
# Inson qazo qilganidan soʻng qayta tirilishiga ishonish

**Shialik yoʻnalishi ilohiyotida 5 aqida tan olinadi**:

# Tavhid (Allohning yagonaligi),
# Nubuvvat (paygʻambar) ga ishonish,
# Adl (ilohiy taqdirning adolatligiga ishonish),
# Maod (oxiratga ishonish)

Xristianlikda aqidalar birinchi marta 2-jahon sobori tomonidan qabul qilingan va u eʼtiqod timsoli deb atalgan. U xudoning muqaddas uchlikda (Ota, Oʻgʻil va Muqaddas ruhda) namoyon boʻlishi, Isoning xaloskorlik missiyasi, uning tirilib osmonga koʻtarilib ketishi va oxiratda yana qaytib tushishi, jami 12 asosiy aqidadan iborat. Keyinchalik jahon soborlari eʼtiqod timsolini Isoning ham ilohiy, ham insoniy tabiatga egaligi, ikonaga sigʻinish shartligi haqidagi aqidalar bilan boyitgan. Xristian cherkovi boʻlinib ketgandan keyin har bir konfessiya, diniy oqim oʻz taʼlimotiga boshqa xristian cherkovlar eʼtirof qilmagan aqidalarni kiritgan.

Katolitsizm aʼrof haqidagi, Muqaddas ruh faqat Ota-xudodan emas, balki Oʻgʻil-xudodan ham paydo boʻlgani, Bibi Maryamning ilohiy tarzda Isoga homilador boʻlgani va uning jismi osmonga koʻtarilib ketgani, Rim papasining eʼtiqod va axloq ishlarida begunohligi borasidagi aqidani qabul etdi. Protestantizm esa ruhoniylik unvonini berish, muqaddas zaytun moyi surtish va boshqa aqidalarni tan olmay, har bir dindorning oʻz eʼtiqodi bilan gunohdan xalos boʻlishi toʻgʻrisidagi aqidani rasm qildi.

Pravoslaviye cherkovi yangi aqidalar kiritishni rad etib, ilgarigi aqidalar mazmunini talqin etish yoʻlidan bordi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aql

**Aql** (arabcha : *عقل*) yoki **Aql** — falsafada tushunchalar hosil qilish va ularga muvofiq hukm yuritish qobiliyatidir. Bugungi kunda Gʻarbda bu kontseptsiya asosan nemis faylasufi Immanuel Kantning taʼsiri ostida boʻlib, u ratsional tushunishga qarshi turadi, ammo uni idrokdan ajratadi .

## Tinchlik
Immanuil Kantning fikricha, aqlning chegaralari quyidagicha chizilgan:

: "*Saqil — [[Fenomen|hodisalarning]] oʻxshashligidan qoidalarga kelish* joyda u shunday deydi: „ *Aql oʻz chegaralarini kengaytirishdan oldin [[Erotizm|shahvoniylikni cheklaydi]]*“.

Rudolf Eislerning keng qamrovli taʼrifiga koʻra:

: *"Aql ([[logos]], epistêmê, intellectus, intelligentia, nisbat, intizom, tushunish) keng qamrovi bilan irodaga qarama-qarshi boʻlgan fikrlash kuchidir.* *Torroq kontekstda aql — bu ruhning bir butun sifatida tushunish qobiliyati, tushunish (toʻgʻri) tushunish (abstraksiya) ga nisbatan.* *Xulosa qilib aytganda, aql solishtirish, tekshirish va tushunish qobiliyatini, yaʼni soʻz va tushunchalarni bir-biri bilan bogʻlash orqali maʼnolarini bilish qobiliyatini anglatadi.* *aqli raso (*bon *sense) — bu oddiy odamlarda hech qanday maxsus tayyorgarliksiz tabiiy ravishda mavjud boʻlgan tushunish va mulohaza yuritish kuchi, bu odatiy, uslubiylikdan yiroq va shuning uchun notoʻgʻri xulosalarga osonroq erisha oladi.* "

Artur Shopengauerda sabab sabab va natijani ajratishdir:

: „*Sabablik, yaʼni materiyaning [[Subyektivlik|sub’ektiv]] munosabati yoki bir xilligi — bu aql va boshqa narsa emas.* *Uning yagona vazifasi va yagona kuchi sabab-oqibatni tushunishdir“.*

Rene Dekartning iqtiboslaridan ham maʼlum:

: „*Sogʻlom aql dunyo boʻyicha eng yaxshi taqsimlangan, chunki har bir kishi undan oʻz ulushini olgan deb oʻylaydi.* *Hatto hamma narsadan qoniqish hosil qila olmaydigan odamlar ham aqldan ortiq narsani xohlamaydilar*“.

## yana qarang

* ratsionalizm
* Debriyaj
* epistemologiya

## Manbalar


## Adabiyotlar

* Rene Dekart, *Abhandlung über die Methode, richtig zu denken und Wahrheit in den Wissenschaften zu suchen.*
* Jon Lokk, *Versuch über den menschlichen Verstand* : vier Büchern, Bd. 1., Buch I va II, 5., Aufl. Mayner, Gamburg, 2000 yil. ISBN 978-3-7873-1555-0, Bd. 2., Buch III va IV, 3. Aufl. Mayner, Gamburg, 1988 yil. ISBN 978-3-7873-0931-3
* Jon Lokk: *Uber den richtigen Gebrauch des Verstandes*, übers. fon Otto Martin, Leyptsig: Feliks Mayner, 1920; unveränd. Nachdr. D. Avg. von 1920, Gamburg: Feliks Meiner, 1978, ISBN 3-7873-0434-7
* Jon Lokk: *Die Leitung des Verstandes* . Übersetzt von Yurgen Bona Meyer, Wissenschaftlicher Verlag, Shutterwald/Baden 1998, ISBN 978-3-928640-61-9
* David Hume, Untersuchung in Betreff des menschlichen Verstandes
* Jorj Berkli, Abhandlungen über die Prinzipien der menschlichen Erkenntnis
* Gottfrid Vilgelm Leybnits, Neue Abhandlungen über den menschlichen Verstand
* Immanuel Kant, Kritik der reinen Vernunft, Kritik der praktischen Vernunft, Kritik der Urteilskraft
Aqli norasolik

**Aqli norasolik** – (jinoyat huquqida) ijtimoiy xavfli qilmishni sodir qilish vaqtida shaxsning ruhiy kasalligi tufayli oʻz harakatlari yuzasidan oʻziga hisob bera olmaydigan va oʻz harakatlarini idora qila olmaydigan holati. Aqli norasolik ikki mezon: tibbiy (biologik) va yuridik mezon orqali aniqlanadi. Tibbiy (biologik) mezon shaxsda surunkali ruhiy kasallikni yoki ruhiy holatning vaqtincha buzilganligi yoxud aqli zaiflik yoki boshqacha tarzdagi ruhiy kasallikning mavjudligini bildiradi. Yuridik mezon shaxsning oʻz harakatlari yuzasidan oʻziga hisob bera olmasligi (tafakkur mezoni) va oʻz harakatlarini idora qila olmasligi (irodaviy mezon)dir. Shaxsni ruhiy kasal deb hisoblash uchun tibbiy va yuridik mezonlarning zohirligi talab qilinadi. Shaxsning ruhiy kasallik holatini aniqlash uchun sud-psixiatriya ekspertizasi tayinlanadi. Ekspertiza shaxsni ijtimoiy xavfli qilmishni sodir qilish paytida aqli noraso holatda boʻlgan, deb xulosa bersa, uning qilmishi jinoyat hisoblanmaydi va javobgarlikka tortilmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqli rasolik

**Aqli rasolik** – odamning ruhiy jihatdan sogʻlom holati; jinoyat huquqida shaxsning sodir qilgan ijtimoiy xavfli qilmishini jinoyat deb hisoblash va jinoiy javobgarlikka tortishning huhuqiy shartlaridan biri. Aqli raso shaxs har qanday jinoyatni sodir qilganda oʻz harakat yoki harakatsizligining jinoyat ekanligini anglaydi va undan kelib chiqadigan oqibatni biladi. Jinoyat huquqida jinoyat uchun javobgar boʻla oladigan Aqli rasolikning ikki mezoni nazarda tutilgan boʻlib, bular kishi jinoyat sodir qilish paytida oʻz qilmishining ijtimoiy xavfli xususiyatini anglagani; oʻz harakatlarini boshqara olganligidir. Jinoyat sodir qilgan shaxsni javobgarlikka tortish masalasi qoʻyilgan vaqtda uning aqli rasoligi tekshirib koʻriladi. Agar jinoyat ishini tergov qilish yoki sudda kurish paytida uning aqli rasoligiga shubha tugʻilsa, sud-psixiatriya ekspertizasi tayinlanadi, u shaxsni aqli raso deb xulosa bersa, uni jinoiy javobgarlikka tortish masalasi qoʻyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqliy tarbiya

**Aqliy tarbiya** — shaxsning har tomonlama taraqqiyoti, uni turmush va mehnatga tayyorlashning muhim tarkibiy qismi. Aqliy tarbiya bilimlarni toʻplash, biror narsani tahlil va sintez qilish, narsa va hodisalarni taqqoslash hamda tasniflash, umumlashtirish, mavhumlashtirish, ularni bir tizimga solishni nazarda tutadi. Aqliy tarbiya vazifasi intellektual koʻnikmalar, yaʼni har qanday fanni oʻrganishda qoʻllaniladigan umumiy oʻquv koʻnikmalari — oʻqish, tinglash, oʻz fikrini ogʻzaki bayon etish, yozish, manba bilan ishlash, mustaqil ishlash malakalarini, shuningdek biror fanni egallash boʻyicha zarur boʻlgan maxsus koʻnikmalar (chizma, xaritalarni oʻqiy bilish, ularning natijalarini chiqara olish)ni egallashdan iborat. Ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, yaʼni bolalarga olam ilmiy manzarasi, tabiat va jamiyat taraqqiyotining asosiy qonunlarini tushuntirish ham Aqliy tarbiyaning muhim vazifasidan biridir. Bunda bolalar hayotining dastlabki yilidayoq atrofni oʻrab turgan barcha narsalar bilan tanishtirib borish muhim ahamiyatga ega. Aqliy tarbiya taʼlim, oʻyin, mehnat jarayonida, hayotiy vaziyatlarni hal etish, kattalar va tengdoshlar bilan boʻlgan muloqotda, ommaviy axborot vositalari orqali olinadigan axborotlarni qabul qilish va oʻzlashtirishda roʻy beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayagoʻz

**Ayagoʻz** — Qozogʻiston Respublikasi Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi shahar (1939-yildan). Ayagʻuz daryosi boʻyida. Ayagʻuz (shahar) stansiyasi. Aholisi 41,8 ming kishi (1999). Chorvachilik mahsulotlarini qayta ishlaydigan sanoat tarmoqlari (goʻsht kombinati, jun gazlama toʻquv fabrikasi) va transportga xizmat qiluvchi korxonalar (avtomobil tuzatish zavodi, teplovoz va vagon depolari), temir-beton buyumlari zavodi bor. A. 1931-yilda Turksib temir yoʻl qurilishi munosabati bilan vujudga kel-gan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

## Manbalar
Aqba

**Aqba** (arab. – togʻ yoʻli, dovon) – tarixiy geografik tushuncha. 9 – 10-asrlarda arabiynavis geograflarning asarlarida koʻp uchraydi. 10-asrda fors tilida yozilgan „Hudud ul-olam“ va „Tarixi Tabariy“ asarlarida ham tilga olinadi. Hozir bu atama, asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. Turkiston, Zarafshon va Pomir togʻlarida aqba soʻzidan tuzilgan oʻnlab dovonni uchratish mumkin: Aqbaboshi, Aqbavodif, Aqbai Obburdan, Aqbai Gishxun, Choshi aqba va hokazo. Bu atama axba, agʻba, ovgʻa shakllarida Oʻzbekistonning bir qancha joylarida turli xil maʼnoda ishlatiladi. Masalan, Samarqand viloyati baʼzi tumanlarida dovonga chiqiladigan tik yoʻlni ovgʻa deyishadi va hokazo.

## Manbalar
Aqor

**Aqor** (arab. – koʻchmas mulk, yer-suv, zamin) – Temuriylar zamonida yer-suv, bogʻ, tegirmon, kanal, doʻkon, ustaxona va bozorlar kabi koʻchmas mulklar. Aqor vasi-yat bilan vaqfga aylantirilishi mumkin boʻlgan. Zarafshon vodiysidagi Aqor, Oqar, Agʻar kabi joy nomlari Aqor atamasidan kelib chiqqan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqoqiyo

**Aqoqiyo**, arab yelimi, gummiarabik – asosan Afrika va Arabistonda oʻsadigan akatsiyadan olinadigan yelim. Ochiq havoda shaffof, moʻrt modda boʻlib qotadi, suvda erib, yopishqoq quyqa hosil qiladi. Aqoqiyo, asosan, arabinat kislotaning kaliy, kalsiy va boshqa tuzlari qotishmasidir. Sharq tabobatida, jumladan Oʻrta Osiyo tabobatida juda qadimdan dori sifatida ishlatilgan. Tibbiyotda emulsiya, tabletka, habdori tayyorlashda, sanoatda gaz-mollarni ohorlash, turli boʻyoqlar tayyorlashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqrab

**Aqrab**, Chayon (arab. – chayon) – 1) yulduz turkumi, 12 ta zodiak (burj) – yulduz turkumlaridan biri (belgisi ♏). Osmonning Janubiy yarim sharida Ilon eltuvchi, Mezon, Boʻri, Burchak chizigʻi turkumlari oralarida joylashgan. Eng ravshan yulduzi – Antares. Bahor va yozning boshlarida koʻrish mumkin.

## Manbalar
Aqcha

**Aqcha** — oʻtmishda Turkistonda savdo-sotiq, toʻlov muomalalarida narx, baho, qiymat oʻlchovi boʻlgan pul bir-ligi. Aksariyat hollarda aqcha kumushdan zarb qilingan. Kumushning rangi oq boʻlgani uchun ham, mazkur pul birligi aqcha deb nomlangan; yaʼni aq (oq) — cha. Ilk marta aqcha istilohi Bariq daryosi havzasidan topilgan qadimgi turkiy bitik tosh matnida qayd etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqcha svitasi

**Aqcha svitasi** (Aqcha soyi nomidan) – oʻrta toshkoʻmir davriga mansub svita. 1939-yilda Chatqol tizmasining gʻarbiy qismida mustaqil svita sifatida ajratilgan. Aqcha svitasi nordon va oʻrta asosli vulkan jinslardan tashkil topgan. Umumiy qalinligi 2500 m. Aqcha svitasida oʻrta toshkoʻmir davriga mansub toshqotgan oʻsimlik qoldiqlari topilgan. Aqcha svitasi Chatqol va Qurama tizmalarida keng tarqalgan va bu togʻlardagi aqcha svitasida nodir metall konlari uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agʻdash

**Agʻdash** () — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1900-yildan). Agʻdash temir yoʻl stansiyasidan 47&nbsp;km. Aholisi 20,9 ming kishi (1999). Yogʻ-sir, avtomobil tuzatish, paxta tozalash, sut zavodlari bor. Qadimiy shahar, ipak va ipak buyumlari savdosi bilan mashhur boʻlgan. Karvonsaroy saqlangan. Agʻdash 16-asrda vujudga kelgan.

## Tarixi
19-asr boshlarida Sheki xonlıgıning Agʻdash tumanidagi kichik Uchgovag qishlogʻi keyinchalik Agʻdash deb atalgan.

1819-yilda Sheki xonligi oʻrnida Sheki viloyati tashkil topdi. Keyinchalik 1840-yil 22(10)-apreldagi „Kavkazorti maʼmuriy islohot qonuni“ga muvofiq Shaki viloyati Kaspiy viloyati tarkibiga kirdi va shundan keyin u „Sheki uyezdi“ deb ataldi. 1846-yilda Kaspiy viloyati tugatilgandan keyin Sheki uyezdi avval Kaspiy viloyatida tashkil etilgan Shamaxi gubernatorligi (1859-yildan Boku viloyati deb atalgan) tarkibida qoldi, biroq keyinchalik Sheki uyezdi Boku viloyati tarkibidan chiqarildi va 1867-yil oxirida yangi tashkil etilgan Yelizavetpol gubernatorligi tarkibiga qoʻshildi. Oʻsha paytda Sheki uyezdi maʼmuriy markaz nomiga koʻra rasman Nuxa uyezdi deb atalgan. 1873-yilda Nuxa uyezdi hududining bir qismi Yelizavetpol gubernatorligining Aresh uyezdi deb atalgan boshqa bir uezdga ajratildi.

## Paxtachiligi
1887-yilda Lodz kontoriyasining boshligʻi Ramendik Agʻdashga kelib, paxta maydonlarini ochdi, Xitoyda ishlab chiqarilgan 4 ta paxta mashinasi va paxtani dastlabki qayta ishlash va qadoqlash uchun press oʻrnatdi. 1897-yilda Agʻdashda paxtachilik uchun xitoy mashinalaridan iborat yettita zavod boʻlgan. Agʻdash bozorida 1888-yilda 3100 pud paxta sotilgan boʻlsa, 1892-yilda bu raqam 28000 pudga yetdi.

19-asr oxirida Agʻdash butun Kavkazda paxta ishlab chiqarish, qayta ishlash va sotish markaziga aylandi. Shuning uchun 1904-yilda Agʻdashda Kavkaz paxtakorlarining birinchi qurultoyi boʻlib oʻtdi.

## Taʼlimi
Ozarbayjonda ilk ochilgan taʼlim muassasalaridan biri 1882-yil 25-oktyabrda Agʻdash shahrida pedagog Sulaymon Gʻoyibov tomonidan asos solingan rus-tatar maktabi boʻldi. Oʻsha davrda Ozarbayjondagi uchta maktabdan biri Agʻdashda ochilgani bejiz emas. Chunki bundan oldin Agʻdashda oʻsha davrgacha odamlarga taʼlim beradigan 20 tagacha madrasa boʻlgan.

Shahar maqomi 1900-yilda Agʻdash qishlogʻiga berilgan. 20-asr boshlarida Agʻdashda „Nəshri-maarif“ jamiyati, qiroatxona, „Saadat“ qizlar maktabi, „Saodat“, „Dorulirfan“ va „Rushdiye“ kabi taʼlim muassasalari faoliyat yuritgan. Bu muassasalarda Muxtor Afandizoda, Donat Mammadzoda, Hasan Afandiyev kabi pedagoglar faoliyat yuritgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
* Azerbaijan with Excursions to Georgia, 3rd edition p237 by Mark Elliott published by Trailblazer, 2004

## Havolalar
*Agdash Town News sayti
*Norasmiy sayti
Agʻlabiylar

**Agʻlabiylar** — Shimoliy Afrikadagi arab amirlari sulolasi (800-909), abbosiylar vassali Horun ar-Rashidning noibi Ibrohim ibn al Agʻlab asos solgan. Poytaxti — Qayruvon shahri Fotimiylar bilan kurash jarayomida tugatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahl ul-kitob

**Ahl ul-kitob** (arabcha – kitob ahli, mazmunan oʻz diniy kitobiga ega boʻlgan xalqlar) – islom aqidasiga koʻra, haqiqiy dindorlar (musulmonlar) va „gʻayridin“ majusiylar oʻrtasidagi odamlar toifasi. Ular oʻzlariga yuborilgan muqaddas kitoblar matnini buzganlar; Muhammad (SAV) va uning oxirgi paygʻambarlik vazifasi toʻgʻrisida eslatilgan gaplar chiqarib tashlangan. Ahl ul-kitobga xristianlik va yahudiylikka eʼtiqod qiluvchilar kiritilgan. Musul-monlar umuman Ahl ul-kitob.ga sabr-toqatli munosabatda boʻlib kelganlar. Bu hol musulmonlar bilan boshqa dindagilar oʻrtasida kelishuv va tinch munosabatlar oʻrnatilishiga imkon bergan, hozir islom davlatlari bilan xristian davlatlari oʻrtasida muloqot olib borish uchun gʻoyaviy asos boʻlib xizmat qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahli haq

**Ahli haq** (fors, arabcha – „haqiqat kishilari“) – Eron va unga qoʻshni mamlakatlarda tarqalgan shialarning yashirin jamoasi. Eronlik shialar Ahli haq tarafdorlarini „aliilohiylar“ deb ataydilar. Bu jamoa taxminan 14-asrda vujudga kelgan. Gʻarbiy Eron va Sharqiy Turkiyaga, keyinchalik Afgʻoniston, Iroq, Suriya, Ozarbayjonning janubiga yoyilgan. Ahli haq Ali azaldan ilohiy va u Odamatodan to Muhammad (sav)ga qadar boʻlgan paygʻambarlarda, shia imomlari va kelajak mahdiyda mujassamlanadi, deb hisoblaydilar. Ahli haq jannat va doʻzaxni inkor etib, jonning yangicha shaklga kirishiga ishonadilar. Ular darvishlarga oʻxshab jazavaga tushadilar. Hozirgi vaqtda Ahli haq Turkiyada shialarning taxminan 90% ini, Afgʻonistonda 15% dan ortigʻini, Eronda 8% ga yaqinini tashkil qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmad

**Ahmad, Ahmed, Ahmat, Axmat** ( &#x200E; — arabcha ism), rus tiliga tarjima qilinganda „doimiy ravishda Xudoga shukur qiluvchi“, „koʻproq maqtovga sazovor“ degan maʼnoni anglatadi.

*Ahmad* soʻzi transliteratsiya qilish uchun eng oson ismlardan biridir. Barcha musulmon mamlakatlarida qoʻllanadi. Shuningdek, soʻnggi paytlarda Amerika Qoʻshma Shtatlarida bu ismning afro-amerikaliklar orasida mashhurligi tufayli, shu ismli insonlar sonining koʻpayishi kuzatilmoqda. *Ahmad* ismining bir turi Usmonlilar imperiyasi davrida Usmonli tilida ishlatilgan. Zamonaviy turk tilida asosan *Ahmet* ismini qoʻllashadi. Musulmon xalqlar orasida familiya sifatida ham foydalanish mumkin.

## Mazkur ismning egalari

* Ahmad — Qur’onga koʻra, Injilda Muhammad paygʻambarning ism.
* Ahmad ibn Hanbal — islom ilohiyotchisi, muhaddis, huquqshunos, sunnatning toʻrt imomining toʻrtinchisi.
* Ahmad Ibn Taymiya arab-musulmon ilohiyotchisi, hanbaliy mazhabining huquqshunosi.
* Ahmad Sanjar — Saljuqiylar imperiyasining sultoni.
* Usmonlilar imperiyasining sultoni Ahmad I musulmon meʼmorchiligining durdona asari boʻlgan Moviy masjidni qurdirdi.
* Ahmad Jibril Falastinni ozod qilishning yetakchisi.
* Ahmadshoh Mas’ud Afg‘onistonning sobiq mudofaa vaziri.

## Manbalar
Ahmad baxshi

**Ahmad baxshi Matnazar oʻgʻli** (1891-yil, Xorazm — 1937-yil, Mangʻit qishlogʻi, Amudaryo tumani, Qoraqalpogʻiston ASSR, SSSR) — oʻzbek xalq dostonchisi. Xorazm dostonchilik maktabi vakili. Suyav baxshining shogirdi, oʻzi ham shogirdlar yetishtirgan. Xorazm „Goʻroʻgʻli“ turkumi, „Oshiq Gʻarib“, „Sayodxon va Hamro“ dostonlarini kuylab kelgan. Nashr etilgan „Qirq ming“ dostoni undan yozib olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmad Bogʻishamoliy

**Ahmad Bogʻishamoliy**, Pir Ahmad Bogʻishamoliy (XV asr) — Amir Temur saroyida xizmat qilgan ras-som. Samarqanddagi Bogʻi Shamol va boshqa saroylarni mohirona bezagan. Ahmad Bogʻishamoliy Abdulhayning zamondoshi boʻlib, uning ijodiy uslubini davom ettirgan. Rassomning miniatyura asarlari bizgacha yetib kelmagan. Mutaxassislarning fikricha, Jomiyning „Silsilat uzzahab“ („Oltin zanjir“) asari oxirida berilgan ikki betli diptixni Ahmad Bogʻishamoliy bajargan (Sankt-Peterburgdagi Saltikov-Shchedrin nomidagi kutubxonada saqlanmoqda).
Ahmad Ziyoiy

**Ahmad Ziyoiy** (1906, Qashqar - ?) -uygʻur shoiri, dramaturg, tarjimon, navoiyshunos. Ijodida Navoiy an’a-nalarini davom ettirib, uning ilgʻor gʻoyalarini oʻz asarlariga tatbiq qilgan. "Xasta dillar" (1936), "Taqdir" (1940), "Muhammaslar" (1943), "Toʻzimas checha-klar" (1945) she’riy toʻplamlarida yuk-sak insoniy tuygʻularni tarannum etgan. "Vadoq yoʻlida karvon" romani (1948) va A. Nizoriyning "Robiya va Sa’din" dostoni asosida shu nomda musiqaviy drama yaratgan. Navoiy va Nizoriy gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. "Hazrat Navoiy va Abdurahim Nizoriy" asarida Navo-iy adabiy merosining Abdurahim Nizoriy ijodiga va umuman uygʻur adabi-yotiga ta’sirini taxlil etgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarini uygʻurchaga tarjima qilgan (1950 — 53). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahiyi Hiraviy

**Ahiyi Hiraviy** (15-asr) — hirotlik xushovoz hofiz, mashhur bastakor, ustoz. A. Jomiyning „Qaytadan dilimga tushdi, shunday zoʻr ishqu muhabbat“ matlali sheʼri bilan oʻqiladigan turkiy zarb usulidagi Rosta panjgoh singari asarlarning musannifi. Ubaydullaxon Hirotni ishgʻol etgach, A. H.ni Buxoroga olib ketgan. Ahiyi Hiraviy Buxoroda shuhrat qozongan. Hofiz Ushshoqiy, Boboyi Changiy Buxoriy, Xoja Hamzaiy Toshkandiy, Darvish Maqsud Andijoniy, Hofiz Miroqiy Buxoriy, Hofiz Boqiy Roʻdiy kabi dongdor sanʼatkorlarni tarbiya-lab yetishtirgan. Ahiyi Hiraviy Zarbul-fathusuli (Iroqmaqomi yoʻli)dagi ikkita musiqa asarlarini mashhur bastakorlar Xoja Bobo bilan Xoja Hamzaga bagʻishlagan. Zamonasining mashhur musiqashunosi Darvishali Changiy Ahiyi Hiraviydan koʻp naqshlar bilan savtlar qolganligini taʼkidlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmad ibn Saʼdiddin Oʻzgandiy

**Ahmad ibn sa’diddin oʻzgandiy** (10-asr) — tarixchi olim. U, asosan, bizgacha yetib kelgan "Tazki-rai Bugʻroxon" nomli asari bilan mashhur. Bu asar uvaysiya tariqati muridlaridan biri boʻlgan birinchi qoraxoniy Abdul-karim Sotuq Bugʻroxonta bagʻishlangan. Asar uvaysiya tariqatidagi shayxlarning tarjimai holini aks ettirgan. 30 bobdan iborat bu asarning 7- bobida Bugʻroxon tarjimai holi keltiriladi. Asar fors tilida yozilgan. Keyinchalik Muhammad Niyoz Koshgʻariy tomonidan turkiy tilga tarjima qilingan. Asarning fors tilidagi asl nusxasidan va turkiy tilga qilingan tarjimasidan koʻchirilib, bizgacha yetib kelgan 5 ta qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmad Midhat

**Ahmad Midhat** (1844-1913) - turk yozuvchisi, ma’rifatparvar. Turk adabiyotida kichik hikoya va romanchilik asoschisi. Ilk hikoyalar toʻplami ("Qissadan hissa") 1870 yilda bosilgan. Bagʻdodda (1868), Istanbulda (1871) bos-maxona tashkil etib, gaz. va jurnallar chi-kargan. Tarix, falsafa, din, jugʻrofiyaga oid asarlar yozgan. "Dunyoga ikkinchi ke-lish" (1874), "Hasan Malloh" (1874), "Husayn Falloh" (1875), "Parijda bir turk" (1876), "Raqqosa" (1877), "Yosh turk" (1908) kabi asarlar muallifi. Ah. M. fransuz yozuvchilari asarlarini turk tiliga tarjima qilgan..

## Manbalar
Ahmad Mirzo

**Ahmad Mirzo** (1388-1425) — Temuriylar sulolasining vakili. Umarshayx mirzo bahodirning ukasi. Amir Temurning Xitoyga qilgan yurishida qoʻshinning oʻng qanotiga Xalil Sulton bilan birga rahbarlik qilgan. Amir Temur vafotidan soʻng Shohrux saroyida boʻlgan. 1409-yil Shohrux farmoniga koʻra amir Xudoydod va Saydi Ahmad mirzolar bilan birga Hisor viloyatidagi isyonni bostirishda qatnashgan. 1409-yil Movarounnahr Shohrux qoʻliga oʻtgach, Fargʻona viloyati Ahmad Mirzoga berilgan. U Fargʻonada obodonchilik ishlarini rivojlantirgan, istehkomlarni taʼmirlagan, shuningdek oʻz navkarlari bilan Shohruxning harbiy yurishlarida qatnashib turgan. 1413-yil Ulugʻbek harbiy kengash bahonasida Ahmad Mirzoni Samarqandga taklif qilgan, biroq u Ulugʻbekning feʼlidan hadiksirab Samarqandga kelmagan. Shundan soʻng Ulugʻbek Andijonga qoʻshin tortib Andijon, Axsilarni egallaydi. Ahmad Mirzo togʻga yashiringan va Moʻgʻulistondan madad uchun kelgan lashkar bilan Andijonga yurish qilib, Oʻsh atrofida Ulugʻbek amirlari ustidan gʻalaba qozonadi. Shundan soʻng Ahmad Mirzo Moʻgʻuliston xoni Muhammadxon huzuriga — Qashqarga ketgan. Shohrux 1415-yil 26-mayida Ahmad Mirzoga maktub yoʻllab uni oʻz huzuriga chaqirtirib oladi. Ahmad Mirzo 1416-yil Qashqardan Hirotga qaytib kelgan, uni Hirotdan tashqariga chiqarmasdan nazorat ostida saqlab turganlar. Saltanatni qoʻlga kiritish uchun tuzgan rejasi oshkor boʻlib qolgach, Ahmad Mirzoni Makkaga, Kaʼbatullo ziyoratiga joʻnatish borasida farmon berilgan. Ahmad Mirzo hajdan qaytib kelmagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadjon Qoʻshnay

**Ahmadjon Qoʻshnay** (Umrzoqov) (1888, Qoʻqon – 1959.7.11, Toshkent) — xalq sozandasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan san’at arbobi (1944). Mehnat Qahramoni (1930). Roʻzimat Mehtar, Hamroqul Surnaychi, Xoliq Qoʻshnaychilarning shogirdi. Bayot, 863Dugohi Husayniy, Ushshoq kabi maqom yoʻllarida Muhammad Umar, Abdukahhor Hofiz, Abdurahmon hoji, Nazirxon, Shobarot tanburchilarning joʻrnavozi. 1917-yildan soʻng Hamza Hakimzodaning "Sayyor truppa"sida ishlagan. Hamzaning "Zaharli hayot", "Fargʻona fojiasi", "Pochcham keldi", "Roʻziqul kal", "Qalampir Hoji", "Tuhmatchilar jazosi" asarlariga musiqa bastala-gan. 1926-yildan "Etnografik truppa"da, Musiqa va xoreografiya instituti (1928, Samarqand)da, keyinroq Oʻzbek musiqa teatri (Samarqand, 1927 – 30)da xizmat qilgan. 1935-yilda Kurd, Eshvoy, Karimqulbegi, Metro, Daromadi Ushshoq, Dugohi Husayniy, Bachavotir, Mirzadav-lat, Shodiyona kabi soz yoʻllarini ijro etib, gramplastinkalarga yozdirgan. U Muqimiy nomidagi musiqali drama va komediya teatrini tashkil etishda ish-tirok etgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida Yangiyoʻldagi musiqali drama va komediya teatrida ishlagan. Uning repertuarida 200 ga yaqin kuy boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxtor Ahmadjonov

**Ahmadjonov Muxtor Oripovich** (1932.28.6-1998.29.10, Toshkent) - geolog olim, geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1969), professor (1972). Oʻrta Osiyo davlat universitetini tamomlagan (1955). Oʻzbekiston Geologiya vazirligida geolog (1955 — 57). Oʻrta Osiyo mineral xom ashyo ilmiy tadqiqot institutida katta muhandis (1957 — 60). 1960-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutida katta ilmiy xo-dim, regional va dinamik geologiya boʻlimi mudiri (1961-yildan). 1978-85 va 1991-yildan Toshkent texnika untida kafedra mudiri. Birinchi marta Oʻzbekistonning paleozoy fundamentining tektonik xa-ritasini tuzdi va yopiq maydonlar geo-logik tuzilishini mukammal oʻrgandi. Oʻzbekistonda tokembriy qatlamlari borligini birinchi boʻlib aniqladi va asosladi. Bu esa oltin izlashga keng yoʻl ochib berdi. Oʻzbekiston Respublikasida mineral xom ashyo bazasini rivojlanti-rishga hissa kushgan. Pragada (1968), Mo-skvada (1971, 1973, 1983) boʻlgan xalqaro geologik kongresslar qatnashchisi. Beru-niy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadi

**Ahmadi** (Al-Ahmadi) — Quvaytdagi shahar. Aholisi 105 ming kishi (1985). Neftni qayta ishlash va suvni chuchuklantirish zavodlari mavjud. Ahmadida neft eksport qiliiadigan Mina al Ahmadi porti bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abduraim Ahmadiy

**Abduraim Ahmadiy** (1927.20.12, Qashqar shahri) — uygʻur xonandasi. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1989). Urumchi shahri Uygʻur musiqali drama teatri (1946-1947), Gʻulja shahri teatri (1947-1949), Chuchak shahri teatri (1950-1961), Urumchidagi Sinszyan-uygʻur muxtor rayoni filarmoniyasi (1950-1961), Olmaota shahridagi Uygʻur teatri (1961-1971), Oʻzbekiston radiosi qoshidagi Uygʻur ansambli (1971-1986), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1986-1990)da xonanda. Repertuaridan asosan uygʻur xalq qoʻshiqlari (masalan, „Yoru“, „Doday“, „Senga xushtor“), sanamlar, Qashqar va Dulon muqomlari, shu bilan birga zamonaviy bastakorlarning asarlari oʻrin olgan.

## Manbalar
Ahmadiya masjidi

**Ahmadiya masjidi** — Istanbulda qurilgan mahobatli meʼmoriy obidalarning eng kattasi (1609-1614). Me’mor Mehmed Ogʻa (1540-1620) qurgan. Ahmadiya masjidi katta qubbali oldi tomoni baland minorali bino. Minoralar atrofida esa kichik peshayvonlar bor. Masjid ichidagi devorlar, yashil, oq va havo rangdagi koshinlar bilan bezalgan boʻlib, gilamni eslatadi. Derazalardan tushgan nur rangdor bezaklarda jilolanib, kishi diliga orom bagʻishlaydi. Minoraning qubbalari koʻkka tutashib ketganday tuyuladi. Ahmadiya masjidi turk meʼmorchiligi tarixida alohida oʻrin egallaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadbekhoji mehmonxonasi

**Ahmadbekhoji mehmonxonasi** — Andijondagi meʼmoriy yodgorlik (1905-07). Andijonlik paxta zavodi egasi Ahmadbekhoji Temurbek oʻgʻli qurdirgan. Ahmadbekhoji oʻz davrida yirik savdogar, boy boʻlgan. Uning mehmonxonasi qurilishida mahalliy ustalardan Yu. Musayev, Usta Toshxon, Usta Yahyo va ularning shogirdlari, bezagida S. Norqoʻziyev qatnashgan.

## Qurilish tarixi
Ahmadbekhoji mehmonxonasi Alisher Navoiy nomidagi Andijon shahar madaniyat va istirohat bog‘ining sharqiy tomonida joylashgan. Ushbu meʼmoriy yodgorlik 1905-1907-yillarda andijonlik yirik boy, paxta zavodi egasi Ahmadbekhoji Temurbek o‘g‘li buyurtmasi bilan mehmonxona va ish yuritish joyi sifatida barpo etilgan. Bino qurilishida O‘zbekiston xalq meʼmori, Respublika Fanlar Akademiyasining faxriy aʼzosi Yusufali Musayev (1869-1947), usta Toshxon, usta Yahyo hamda ularning shogirdlari hissa qoʻshgan. Meʼmoriy obida O‘zbekiston xalq rassomi, usta Saidmahmud Norqo‘ziyev tomonidan xalq amaliy bezak sanʼatining sir naqqoshlik va ganch o‘ymakorligi turlari bilan yasatilgan. Mehmonxonaning pishiq g‘ishtdan hashamdor qilib urilgan bir dahliz va katta zaldan iborat  mehrob hamda tokchali xonasi o‘sha davrga xos „eklektika“ uslubida ganchkorlik sanʼati bilan bezatilgan.

## Tuzilishi
Bino tarhi P shaklida, ochiqtomoni Gʻarbga qaratib solingan. Shimoliy tomoni ikki qavatli. Shimoliy qanot chekkasida hammom bor. Bino pishiq va xom gʻishtdan, sinch asosida qurilgan. Xonalar 16 ta boʻlib, ularning oldi ayvonli. Ayvonlarning yassi tomini qator yogʻoch ustunlari koʻtarib turadi. Ayvon va boloxona shiftlari vassa juft uslubida yopilib, sir naqqoshligi bilan bezatilgan. Hamma darvoza va eshiklar an’anaviy holda hovli tomonga qaragan. Uy tarzi yalang devordan iborat. Idora vazifasini oʻtaydigan Shimoliy qismi Yev-ropacha uslubda pardozlangan. Shifti naqshinkor ganch bilan bezatilgan katta xonalarga pechlar qurilib, koshinlar bilan sirlangan. Devorlar moyboʻyoq bilan pardozlangan. Ayvon eshiklarining orasiga koʻk rangda islimiy va girih naqshlar ishlangan. Yogʻoch karniz jimjimador qilib oʻyilgan. Ahmadbekhoji mehmonxonasi hovlisi va bogʻi oʻrnida hozirgi Alisher Navoiy nomidagi madaniyat va istirohat bogʻi bunyod etilgan. Ahmadbekhoji mehmonxonasi istirohat bogʻining tashqarisida qolgan, boyning yozgi dam olish xonasi — shiyponi esa bogʻ markazida yangi qurilgan „amfiteatr“ mujassamotiga uygʻunlashtirilgan holda saqlanib qolingan. Shiyponning ichki bezagida sir naqqoshligidan foydalanilgan. Ahmadbekhoji mehmonxonasi bir necha bor taʼmirlangan (soʻnggi taʼmir 1999-2000-yillarda bajarilgan). Mehmonxonada Andijon viloyat adabiyot va sanat muzeyining ma’muriyati va san’at boʻlimi joylashgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadnagar

**Ahmadnagar** — Hindiston gʻarbidagi shahar, Maharashtra shtatida. Sina daryosi sohilida. Ahmadnagar stansiyasi. Aholisi – 200 mingdan ziyod (1990). Paxta tozalash, ip-gazlama, trikotaj, koʻn-teri sanoati korxonalari bor. Shaharga Bagʻmaniylar sultonining voliysi Malik Ahmad tomonidan 1494-yil asos solingan va Ahmadnagar davlatining poytaxti, 1636-yildan Boburiylar saltanati tarkibida boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadnagar (maʼnolari)

**Ahmadnagar**:

* Ahmadnagar — Hindiston g‘arbidagi shahar, Maharashtra shtatida.
* Ahmadnagar (davlat) — Dekan (Marka-ziy Hindiston)da inqirozga yuz tutgan Bahmaniylar sultonligi harobalari o‘rnida vujudga kelgan o‘rta asr hind davlati.
Ahmadnagar (davlat)

**Ahmadnagar** — Dekan (Markaziy Hindiston)da inqirozga yuz tutgan Bahmaniylar sultonligi harobalari oʻrnida vujudga kelgan oʻrta asr hind davlati. 1490-yilda Bahmaniy davlatining Junnor viloyatidagi noibi Malik Ahmad oʻzini nizomshoh unvoni bilan mustaqil hukmdor deb eʼlon qilgan. Ahmadnagar shahri (1494-yil asos solingan) Ahmadnagar davlatining poytaxti boʻlgan. 16-asr oxiri 17-asr boshida Ahmadnagar Boburiylar bilan uzoq urushlar olib borgan. 1636-yil Ahmadnagarni Shohjahon butunlay egallab, oʻgʻli Avrangzebni Dekanga noib etib tayinlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadobod

**Ahmadobod** — Hindiston gʻarbidagi shahar. Gujarot shtatining maʼmuriy va iqtisodiy markazi. Aholisi 2,9 mln. kishi (1991, shahar atrofi bilan). Mamlakatning savdo va moliya markazlaridan biri; yirik transport yoʻllari tuguni. 1411-yilda Gujarot sultoni Ahmadshoh tomonidan barpo etilgan. 15-16-asrlarda Ahmadobod Hindistonda muhim savdo va sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan, oʻz hunarmandchiligi va ajoyib meʼmoriy inshootlari bilan shuhrat qozongan. 15-asrda qurilgan katta Jome masjidi, zafar toqi — Tin Darvozasi (15-asr) va oʻymakorlik bilan ishlangan yogʻoch uylar (16-17-asrlar) saqlangan. Ahmadobod gazlama sanoatining (Bombaydan keyingi) yirik markazi; paxta tozalash, ipak (jumladan sunʼiy ipak) va boshqa yengil sanoat tarmoqlari taraqqiy qilgan. Kimyo sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik (kimxob toʻqish, zargarlik, yogʻoch va suyakdan oʻymakorlik buyumlari yasash) rivojlangan. Shaharda universitet bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Saidbotir Ahmadxoʻjayev

**Saidbotir Saidgʻaniyevich Ahmadxoʻjayev** (1941-yil 30-may, Toshkent) — operator va rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan san’at arbobi (1989). Ijo-di-ni 1966-yil "Oʻzbekfilm" kinostudiyasining "Nashtar" satirik kino-jurnalida boshlagan. 1969-yildan "Oʻzbektelefilm" studiyasida. Operator sifatida osori atiqalar, milliy qadriyatlarimiz haqida hikoya qiluvchi "Sharqning mangu obidalari", "Buxoro", "Hamro buvi 865 ertaklari" hujjatli filmlarini yaratgan. 1972-yildan rejissyor sifatida ijod qilib, "Brigada", "Us ta Salimjon", "Xalq farzandi", "Mukarrama opa va qirq goʻzal", "Intizor", "Xotira", "Qalb saxovati", "Farzandlar qasamyod qildilar" kabi hujjatli, shuningdek "Aziz" televizion badiiy, "Oʻzbegim" badiiy-publitsistik filmlarni yaratdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadshoh

**Ahmadshoh** (1897-1930) — Eronda hukm surgan Qojarlar sulolasining soʻnggi shohi (1909 -1925). Eron siyosiy hayotida sezilarli rol oʻynamagan. Harbiy vazir Rizoxon uni davlat ishlaridan chetlatib qoʻygani tufayli, koʻp vaqtini chet elda oʻtkazdi. Taxtdan tushirilgach (1925-yil oktabr), Qojorlar sulolasi oʻrniga Pahlaviylar sulolasi hokimiyat tepasiga keldi. Ahmadshoh Fransiyada vafot etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdiyor Ahmedov

**Ahmedov Berdiyor Ahmedovich** (19P.8.3, Sirdaryo viloyati) — huquqshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yurist (1971), 3-toifa davlat adliya maslahatchisi (general). Toshkent yuridik institutini bitirgan (1939), Samarqand viloyati prokurorining 1-oʻrinbosari (1939), Namangan viloyati prokurori (1941-43). Respublika prokurorining oʻrinbosari (1943-51). Toshkent davlat universiteti yuridik fakultetida oʻqituvchi, dekan, jinoyat huquqi va kriminalistika ka-fedralari mudiri (1953-87). Respu-blika Oliy sudi ilmiymaslahat kenga-shi aʼzosi (1960-yildan). Ilmiy ishlari jinoyatchilik va axloq tuzatish-mehnat qonunlariga bagʻishlangan. As: Jinoyat huquqi, T., 1984.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻri Ahmedov

**Boʻri Ahmedov** (1914, Sherobod tumani — 1981, Oltinsoy tumani) — oʻzbek xalq dostonchisi. Sherobod dostonchilik maktabining asoschilaridan biri — Shernaning oʻgʻli Normurod baxshining shogirdi. Undan „Alpomish“, „Oyparcha“, „Yusuf bilan Ahmad“, „Ollonazar Olchinbek“, „Avazxon“, „Nurali“ kabi dostonlarni oʻrgangan. Uzoq yillar Tojikistonda yashadi va oʻqituvchilik qildi. Undan „Alpomish“, „Nuralining yutilishi“, „Sanam gavhar“ kabi dostonlar yozib olingan. „Nuralining yutilishi“ dostoni nashr etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadshoh Durroniy

**Ahmadshoh durroniy** (taxminan 1721 — 1773) — afgʻon davlat arbobi va sarkarda, mustaqil afgʻon davlati asos-chisi, shoir. Afgʻonlarning durroniy qabilasining sadozay urugʻidan. 1738 y. Eron shohi Nodirshoh Afshar xizma-tiga kirgan. 1747 y. Nodirshoh vafot etgach, A. D. Eron armiyasidagi afgʻon qoʻshinlarini Afgʻonistonga olib ket-gan. 1747 y. Afganistan shohi deb e’lon qilingan. Oʻz hukmronligi ostiga barcha afgʻon qabilalari hamda xonlariii bir-lashtirib, ularni turli sovgʻalar, yerlar, mansablar bilan oʻziga tarafdor qilib olgan. Hindiston, Eron va Jan. Tur-kistonga qator harbiy yurishlar uyush-tirib, Panjob (1748 — 51), Kashmir (1752), Sirxind va Sind (1757), Balu-jiston (1750), Seyiston (1754), Xuro-son (1754) va Balxni (1752) bosib olgan. 1761 y. Panipat jangida marathalarni tor-mor keltirgan. Umrining soʻnggi dav-rida sikhlar bilan uncha muvaffaqiyatli boʻlmagan urushlar olib borgan.A. D. 17- a. afgon she’riyatining da-vomchisi sifatida pashtu tilida lirik she’rlar yaratgan. 1940 y. Kobulda A. D.ning 3000 baytdan iborat devoni nashr etildi. A. D. devonining koʻlyozmalaridan biri Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil