open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nukus FM

**Nukus FM** () — Qoraqalpogʻiston hududida oʻz faoliyatini boshlagan radiostansiya. Radioeshittirishlarni 100,4 MGts chastotada 2009-yilning 5-sentabridan Respublika markazi — Nukus shahrida boshlagan. Radiostansiya direktori — Baxitbek Elmonov (2009—hozirgacha).

## Tarix
Nukus FM — 2009 yil 5 sentabrda radio sinov tartibidan chiqdi.. 10 kundan soʻng olti yosh va shijoatli yigitlar (Oʻgʻilbogan, Gulzira, Davr, Begzad, Avrora va Miyrigul birinchi marta efirga chiqishni. Hozirda Nukus -FM tunu kun qoraqalpoq, rus va boshqa tillarda efirga uzatilmoqda. Kanal kun davomida bu tillarda yoshlar uchun seriallar, shoular va boshqa rudalargilochar dasturlarni namoyish qiladi. „ Nukus — FM“ joybarı ustida ishlash oʻtgan yili boshlangan, FM radiostantsiyasini yaratuv „ Kamolot“ ODM Qoraqalpogʻiston shu’basi va jurnalist Baxit Mardummanov tomonidan boshlangan. Yosh radio toʻlqinining paydo boʻlishinda Yoʻqlarari Kengesi va Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, OʻzlarAAA hududiy boshqarmasi, Madaniyatning va sportlar yumushlari vazirligi va „ Mahalla“ jamgʻarmasi oʻzlar yordamlarini koʻrsatdilar.

## Manbalar
Estelle Reiner

**Estelle Lebost** (5-iyun 1914-yil — 25-oktyabr 2008-yil) — amerikalik film aktyori.

## Manbalar

## Havolalar
*
Kelajakka qaytish III

***Kelajakka qaytish III*** (inglizcha: Back to the Future Part III) — 1990-yilda Universal Pictures tomonidan tarqatilgan Amerika Ilmiy fantastika G'arbiy filmi. Shuningdek, kartina Kalajakka qaytish franshizasidagi Kelajakka qaytish (1985) va Kelajakka qaytish II (1989) filmlarining sikveli, yaʼni davomi hisoblanadi.

## Rollarda
* Michael J. Fox — Marty McFly / Seamus McFly
* Christopher Lloyd - Emmett „Doc“ Brown
* Lea Thompson - Lorraine Baines-McFly/Maggie McFly
* Mary Steenburgen - Clara Clayton
* Thomas F. Wilson - Biff Tannen/Buford „Mad Dog“ Tannen
* James Tolkan - Mr. Strickland
* Elisabeth Shue - Jennifer Parker
* Joe Flaherty - Western Union Man
* Matt Clark - Chester the Bartender
* Flea - Douglas J. Needles

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
* 
* 
*
Kelajakka qaytish II

***Kelajakka qaytish II*** (inglizcha: Back to the Future Part II) — 1989-yilda Universal Pictures tomonidan tarqatilgan Ilmiy fantastika janridagi Amerikada olingan film. Shuningdek, kartina Kelajakka qaytish franshizasidagi Kelajakka qaytish (1985) filmlarining sikveli, yaʼni davomi hisoblanadi.

## Rollarda
* Michael J. Fox — Marty McFly
* Christopher Lloyd - Emmett „Doc“ Brown
* Lea Thompson - Lorraine Baines-McFly
* Thomas F. Wilson - Biff Tannen
* Elisabeth Shue - Jennifer Parker
* James Tolkan - Mr. Strickland
* Jeffrey Weissman - George McFly
* Harry Waters Jr. - Marvin Berry
* Joe Flaherty - Western Union Man
* Charles Fleischer - Terry
* Flea - Douglas J. Needles

## Manbalar

## Havolalar
* 
* 
* 
* 
*
Gruziyada turizm

**Gruziyada turizm** sohasi yildan-yilga mamlakatning eng ajralmas muhim sohalaridan biriga aylanmoqda. 2015-yilda u 158,5 ming kishi ish bilan band boʻlib, Gruziya YaIMning 6,7 foizini tashkil etgan va 1,94 milliard AQSh dollari miqdoridagi daromadni taʼminlagan. 2019-yilda xorijdan kelganlar soni rekord darajaga yetdi - yilning birinchi uch choragida 3 milliard AQSh dollaridan oshiqroq mablagʻ sarflagan 9,3 million kishi Gruziyaga tashrif buyurdi. Mamlakat 2025-yilga qadar yillik daromadi 6,6 milliard AQSh dollarini tashkil etgan holda 11 million sayyohni qabul qilishni rejalashtirmoqda.

Chet ellik sayyohlarning Gruziyaga ketadigan xarajatlari toʻlov balansiga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda va Gruziya tovarlari va xizmatlari eksporti daromadlarining taxminan 35,9% turizmdan olinadi. Xalqaro sayyohlar Gruziyada oʻrtacha hisobda 6,5 kun istiqomat qiladi. 

Gruziyada turizmni targʻib qilish bilan shugʻullanadigan rasmiy organ - Gruziya milliy turizm maʼmuriyati (GNTA). 2016-yilda GNTA 21 ta xalqaro va ichki sayyohlik yarmarkalarida qatnashdi, 16 ta maqsadli bozorlarda marketing kampaniyalarini oʻtkazdi va 99 ta matbuot va tanishuv safarlarini oʻtkazdi.
## Statistika

2015-yil, 2016-yil, 2017-yil, 2018-yil va 2019-yillarda kelgan xalqaro sayyohlar haqida statistika.

## Ekoturizm
Gruziya hududining 41% oʻrmonlar bilan qoplangan, Gruziya hududining 25% muhofaza qilinadigan milliy bogʻlarda joylashgan. Gruziyaning qoʻriqlanadigan hududlari turli xil xizmatlarni oʻz ichiga oladi: qayiqda sayohatlar, qushlarni tomosha qilish, ekologik taʼlim turlari, piyoda yurish, ot minish, velosiped minish, safari, baliq ovi. Gruziya - taxminan 5601 turdagi hayvonlarning uyi, shu jumladan umurtqali hayvonlarning 648 turi (dunyoda uchraydigan turlarning 1% dan koʻprogʻi) va ularning aksariyati endemiklardir.

2016-yilda Gruziyaning muhofaza etiladigan hududlariga 310,477 nafar chet el va 424,397 nafar Gruziya fuqarolari tashrif buyurishdi. Eng mashhur diqqatga sazovor joylar Prometey gʻori, Kazbegi milliy bogʻi va Satapliya boshqariladigan qoʻriqxonasi edi.

## Xavfsizlik
Sayohat boʻyicha maslahat 2008-yilgi Rossiya-Gruziya urushi paytida va undan keyin ham mavjud edi. Urush oqibatida kelib chiqadigan xatarlar, shu jumladan yer minalari bilan bogʻliq holda, sayohat qilish „oʻta xavfli“ darajaga ega edi va odamlarning Gruziyaga sayohat qilishini kamaytirib yuborishi mumkin edi. 

Oʻshandan beri sayyohlar xavfsizligi yaxshilandi va 2017-yilda Xalqaro jinoyatchilik indeksida Gruziyai 125 mamlakat ichida 7-oʻrinni egalladi.

## Manbalar
Armaniston geografiyasi

Armaniston - Kavkaz mintaqasida, Qora va Kaspiy dengizlari oʻrtasida, shimol va sharqda Gruziya va Ozarbayjon bilan, janubda va gʻarbda Eron, Ozarbayjonning eksklavi Naxichevan va Turkiya bilan chegaradosh, dengizga chiqish imkoniyati yoʻq mamlakat.

Relyefi asosan togʻli va tekis boʻlib, tez oqadigan daryolar va oʻrmonlar oz, ammo koʻp daraxtlar mavjud. Iqlimi togʻli kontinental: yozi issiq va qishi sovuq. Aragats togʻining balandligi yer dengiz sathidan 4090 mdir.
## Jismoniy muhit
Armaniston janubiy Kavkazda, Qora dengiz va Kaspiy dengizi oʻrtasida Rossiyaning janubi-gʻarbiy qismida joylashgan. Zamonaviy Armaniston tarixiy Armanistonning bir qismini egallaydi, uning qadimiy markazlari Araks daryosi vodiysida va Turkiyaning Van koʻli atrofida joylashgan. Armaniston shimolda Gruziya, sharqda Ozarbayjon, janubi-sharqda Artsax, janubda Eron va gʻarbda Turkiya bilan chegaradosh.
## Topografiya va drenaj

Yigirma besh million yil muqaddam sodir boʻlgan geologik toʻntarish Yer poʻstini koʻtarib, Armaniston platosini hosil qildi va zamonaviy Armanistonning murakkab topografiyasini yaratdi. Kichik Kavkaz tizmasi Armanistonning shimoliy qismidan oʻtib, Sevan koʻli va Ozarbayjon oʻrtasida janubi-sharqdan oʻtadi, soʻngra Armaniston-Ozarbayjon chegarasi boʻylab Eronga boradi. Shunday qilib joylashgan togʻlar shimoldan janubga sayohat qilishni qiyinlashtiradi. Geologik notinchlik Armaniston uchun dahshatli zilzilalar koʻrinishida davom etmoqda. 1988-yil dekabr oyida respublikaning ikkinchi yirik shahri boʻlgan Leninakan (hozirgi Gumri) 25,000 dan ortiq odamning oʻlimiga olib kelgan katta zilzila tufayli katta zarar koʻrgan.

Armanistonning 29,743 km2 maydonining (11,483,8 sqm) taxminan yarmi balandligi kamida 2000 m (6,562 ft) balandlikda joylashgan va mamlakatning atigi 3% i 650 m (2,133 fut) dan pastroqda joylashgan hududlardan iboratdir. Eng past joylar Araks daryosi vodiysida va shimoliy Debed daryosida joylashgan boʻlib, ular mos ravishda 380 va 430 m balandliklarga ega (1247 va 1411 fut).

## Iqlimi
Armanistonda harorat odatda balandlikka bogʻliq. Togʻlarning shakllanishi Oʻrta yer dengizi va Qora dengizning moʻtadil iqlim taʼsirini toʻsib qoʻyadi, qishda sovuq qorli va yozda issiq mavsumiy oʻzgarishlarni yaratadi. Armaniston platosida qishning oʻrtacha harorati 0 °C (32 °F) dan -15 °C (5 °F) gacha, yozning oʻrtacha harorati esa 15 °C (59 °F) dan 30 °C (86°) gacha boʻladi. Oʻrtacha yogʻingarchilik Araks daryosi vodiysida yiliga 250 millimetrdan (9,8 dyum), eng baland balandlikda 800 millimetrga (31,5 dyum) teng.

## Maydoni va chegaralari
**Maydoni**:
*jami:* 29,743&nbsp;km²

:*dunyodagi oʻrni:* 143
*quruqlik:* 28,203&nbsp;km²
*suv:* 1,540&nbsp;km²

## Resurslar va yerdan foydalanish
## Ekologik muammolar
## Yana qarang
## Manbalar
Armanistonda qishloq xoʻjaligi

**[[Armaniston]]** 2,1 million gektar qishloq xoʻjaligi yerlariga ega, bu mamlakat maydonining 72 foizini tashkil qiladi. Ammo bularning aksariyati togʻ yaylovlari boʻlib, ishlov beriladigan yerlar 480 ming gektarni (452,9 ming gektar ekin maydonlari, 27,3 ming gektar bogʻ va uzumzorlar) tashkil etadi yoki mamlakat hududining 16 foizini tashkil qiladi. 2006-yilda qishloq xoʻjaligida ishchi kuchining 46 foizi ishlagan (1991-yildagi 26 foiz), qishloq xoʻjaligi mamlakat YaIMning 21 foizini tashkil etdi . 1991-yilda Armaniston oziq-ovqat mahsulotlarining taxminan 65 foizini import qilgan.
## Yerlarni xususiylashtirish
1990-yilda Armaniston yerlarni xususiylashtirish toʻgʻrisidagi qonunni qabul qilgan birinchi Sovet respublikasi boʻldi va shu vaqtdan boshlab Armanistonning fermer xoʻjaliklari boshqa sektorlarga qaraganda tezroq xususiy sektorga oʻtdilar. Biroq, yerlarni qayta taqsimlashning tezligi va tartibsizligi yer oladigan dehqonlar oʻrtasida nizolar va noroziliklarni keltirib chiqardi. Ayniqsa, suvga boʻlgan huquqni taqsimlash va asosiy materiallar va jihozlarni tarqatish muammoli mavzu edi. Oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash va issiqxona korxonalari kabi tegishli korxonalar koʻpincha davlat tasarrufida boʻlib, xususiy yer egaligining afzalliklarini kamaytirdi. 

Tez va qatʼiy xususiylashtirish Sovet davrida Armaniston qishloq xoʻjaligida hukmronlik qilgan kolxozlar va sovxozlarni tezda yoʻq qildi. 1992-yilga kelib davlat va kolxozlarning xususiylashtirilishi ekin maydonlarining 63 foizini, bogʻlarning 80 foizini va tokzorlarning 91 foizini oilaviy dehqonlar qoʻliga topshirdi. 2006-yilda oilaviy dehqonlar qishloq xoʻjaligi yalpi mahsulotining 98 foizini ishlab chiqarayotgan edilar, yaʼni 15 yil ichida Armaniston qishloq xoʻjaligi butunlay yirik qishloq xoʻjaligi korxonalarining anʼanaviy Sovet modelidan yakka yoki oilaviy xoʻjaliklarning bozorga yoʻnaltirilgan modeliga aylandi.

Xususiylashtirish dasturi 1990-1991-yillarda qishloq xoʻjaligi yalpi mahsulotining tezlik bilan 15 foizga oʻsishiga olib keldi. Qishloq xo'jaligining oʻsishi toʻxtovsiz davom etdi va 2006-yilga kelib qishloq xoʻjaligining yalpi mahsuloti 1990-yildagiga nisbatan 75 foizga oʻsdi. Ushbu oʻsish koʻrsatkichi MDHning biron bir mamlakati bilan tenglashmagan, bu esa Armanistonni MDHda eng yaxshi qishloq xoʻjaligi koʻrsatkichi holatiga keltirdi.1993-yilda hukumat xususiy yer uchastkalarini berishda cheklovlarni bekor qildi, bu qadam xususiy uchastkalarning yrtacha hajmini (va shuning uchun samaradorligini) sezilarli darajada oshirishi kutilmoqda. 1993-yil oxirida taxminan 300 ming kichik fermer xoʻjaliklari (birdan besh gektargacha) faoliyat yuritgan. Oʻsha yili, sarf-xarajatlarning yuqori boʻlishiga qaramay, hosil moʻl-koʻl edi, faqat halokatli Armaniston transport infratuzilmasi holati shahar markazlarida oziq-ovqat yetishmovchiligini bartaraf etishga imkon bermadi.
## Manbalar
Ozarbayjonda qishloq xoʻjaligi

**Ozarbayjonda qishloq xoʻjaligi** — Ozarbayjon iqtisodiyotining tarmogʻi. Qishloq xoʻjaligi asosan uzumchilik, bogʻdorchilik, tamaki yetishtirish, sabzavotchilik, chorvachilik va pillachilikka ixtisoslashgan. Asosiy texnik ekinlar paxta, tamaki, choy hisoblanadi. 

Ozarbayjon Respublikasi hududi 86,6 ming km2ni tashkil qiladi. (12% - oʻrmonlar, 1,6 - suv havzasi, 52,3% - qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlar, 34,1% - boshqa yerlar). Umumiy yer maydonidan (8,7 million gektar) qishloq xoʻjaligi yerlari 4,6 million gektarni tashkil qiladi. Ulardan 1,8 million gektardan ziyodi haydaladigan yerlar, 2 million gektari yozgi va qishki yaylovlar, qishloq xoʻjaligi yerlarining bir qismini koʻp yillik plantatsiyalar egallaydi. Ekin maydonlarining deyarli yarmi mamlakatning don omborida — Kura-Araks pasttekisligida toʻplangan. 

Ozarbayjonning yalpi ichki mahsulotidagi qishloq xoʻjaligining ulushi 5,7% ni tashkil etadi (2012). Ozarbayjonda qishloq xoʻjaligi, ovchilik va oʻrmon xoʻjaligida yalpi qoʻshilgan qiymat hajmi - 2,318 million manat (2012).
## Tarixi
1995-yilda amalga oshirilgan agrar islohotlar mamlakat iqtisodiyotida bozor munosabatlari qurilishiga, yer va mulkdan foydalanishga, tarmoq tuzilishiga va tadbirkorlikning shakllanishiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Qishloq xoʻjaligida davlat oʻrnini yer, chorva mollari, ishlab chiqarish va noishlab chiqarish maydonlari va qishloq xoʻjaligi texnikalari ustidan xususiy mulk shakli egalladi. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari soni 1,208,7 kishini tashkil etdi, shundan 99,98% xususiy ishlab chiqarish, 0,02% davlatga tegishli; 66,8% oilalar, 32,8% uy xoʻjaliklari, 0,2% xususiy fermer xoʻjaliklari ishlagan.

2006-yilda qishloq xoʻjaligi, ov va oʻrmon xoʻjaligida qoʻshilgan qiymatning YaIMdagi ulushi 7,1% ni tashkil etdi, bu 2005-yilga nisbatan 0,9% ga oshdi. Oʻsimlik yetishtirishda 0,8% pasayish, chorvachilikda 2,9% oʻsish kuzatildi. Qishloq xoʻjaligida ishlab chiqarish hajmining pasayishi ekin maydonlarining kamayishi (kartoshka uchun 5,4%, poliz mahsulotlari 0,5%, choy plantatsiyalari 38,5% ga kamayishi) bilan bogʻliq. Qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi va baliq ovlashga ajratilgan byudjet mablagʻlarining ulushi 3,5 foizga, 2005-yilga nisbatan esa 37,2 foizga oʻsdi.

2006-yilda oziq-ovqat mahsulotlari importi va eksportining ulushi mos ravishda 10,6% va 5,1% ni tashkil etdi.

2007-yilda qishloq xoʻjaligining tarkibi (taqqoslanadigan narxlarda, jami boʻyicha): oʻsimlik yetishtirish - 56,2%, chorvachilik - 43,8%.

2013-2019-yillarda Ozarbayjon qishloq xoʻjaligi korxonalarining umumiy daromadi 2,1 baravar oshdi va 190,080,0 ming manatni tashkil etdi.

2020-yil avgust oyida Agjabadi viloyati Hojilar qishlogʻida makkajoʻxori maydonlariga birinchi marta dronlar yordamida maxsus zararkunandalarga qarshi vositalar sepildi.

## Qishloq xoʻjaligining tarmoqlari
Ozarbayjon qishloq xoʻjaligida chorvachilik unumdorligi 39 foizni, qishloq xoʻjaligi esa 61 foizni tashkil etadi, ularning asosiy maydoni gʻallachilikdir.

## Yana qarang
* Ozarbayjon Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi

## Manbalar
Trialeti tizmasi

**Trialeti tizmasi** () — Gruziya poytaxti Tbilisining gʻarbiy qismida Kuraning oʻng qirgʻogʻidagi joylashgan togʻ tizmasi, uzunligi 150 dan 200&nbsp;km gacha, kengligi - taxminan 30&nbsp;km. Tepalik katta suv havzasi vazifasini bajaradi. Paleogen davri vulkanik faoliyati natijasida hosil boʻlgan, flysh va vulqon jinslaridan tashkil topgan.
## Geografik joylashuvi
Trialeti togʻ tizmasi Kichik Kavkazning bir qismidir - bu Adjara-Trialeti togʻ tizimining sharqiy yarmi. U Axaltixe havzasidan Tbilisigacha boʻlgan kenglik boʻylab choʻzilgan: tizmaning sharqiy tomonlari Tbilisining gʻarbiy chekkalariga yetib boradi, gʻarbda esa Kura boʻylab Borjomining janubi-gʻarbiy qismigacha choʻziladi. Gʻarbdan sharqqa togʻ tizimining uzunligi 144&nbsp;km, maksimal kengligi 30&nbsp;km gacha. Togʻ burmalari fanatkali sistemani hosil qiladi. Togʻning asosiy tizmasi balandligi 2800 metrgacha boʻlgan tepaliklar bilan sifatlangan.

## Geologiyasi, iqlimi, oʻsimlik dunyosi
Trialeti togʻ tizmasi paleogen davrida vulqon harakati natijasida hosil boʻlgan. U asosan Mesxeti tizmasi bilan bir xil vulqon va flysch jinslaridan tashkil topgan, bu ularning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadi. Yosh andezitik vulqon lava oqimlari tizmaning gʻarbiy qismida keng tarqalgan.

Togʻ tizmasining eng baland joyi Shaviklde togʻi (2850 m). Bundan tashqari Sakvelosmta (2803 m), Arjevani (2757 m), Dalitsavaryatag (2708 m), Ortatavi (2513 m), Kenchakaro (2320 m), Kvajvari (2280 m) kabi choʻqqilar mavjud. Togʻning gʻarbiy qismidagi magnit anomaliyalar -16° dan + 40° gacha boʻlgan ogʻishlarni koʻrsatadi. Ayniqsa shimoliy yon bagʻirlarida termal buloqlar mavjud.

Togʻlar katta suv havzasi boʻlib xizmat qiladi. Trialeti togʻlarining yon bagʻirlarida Xrami daryolari, Gujaretistkali irmoqlari Algeti, Vere, Tedzami, Digmistskali boshlanadi.

Trialeti tizmasini tashkil etuvchi vulqon va choʻkindi jinslarning tarkibi kserofit oʻsimliklarning rivojlanishiga yordam beradi. Bundan tashqari, markazda Samsar va Javaxeti tizmalarining togʻli platolari, iqlimi keskin boʻlgan, janubdan koʻtarilgan. Ushbu qism Trialeti tizmalarining turli qismlarida iqlimga va shunga mos ravishda oʻsimliklarning tabiatiga taʼsir koʻrsatadi. Qattiq bargli (eman, shoxli daraxt, olxa) va aralash (archa va qaragʻay bilan) oʻrmonlar faqat togʻlarning shimoliy yon bagʻirlarida oʻsadi. Gʻarbiy yoʻnalishda oʻrmonning yuqori chegarasi 2000 metr balandlikka, sharqiy yoʻnalishda 1600 m gacha choʻzilgan. Gʻarbiy yonbagʻrida, yuqori qismida ignabargli archa, qaragʻay, archa oʻrmonlari bor. Togʻning oʻrtasida joylashgan maydonning uchdan ikki qismida oʻrmon umuman yoʻq, yon bagʻirlari yashil alp oʻtloqlari bilan, janubiy yon bagʻirlarida ham subalp oʻtloqlari bilan qoplangan. Oʻrmonlarda koʻplab kichik koʻllar mavjud. Togʻlarning pastki qismida qishlar oʻrtacha sovuq, yozlari iliq va uzoq, yuqori qismida qish sovuq, yoz uzoq va oʻrtacha darajada iliq boʻladi.

## Manbalar
Ozarbayjon togʻlari

**Ozarbayjon togʻlari** — Ozarbayjon hududining yarmidan koʻpini shimolda Katta Kavkaz va gʻarbiy va janubi-gʻarbiy qismida Kichik Kavkaz tizimiga kiruvchi togʻlar egallaydi. Talish togʻlari bilan birgalikda ular shimoliy, gʻarbiy va janubi-sharqdan Kura-Araz pasttekisligi bilan qoplangan. 

Katta Kavkazning janubi-sharqiy qismida ikkita togʻ tizmasi mavjud: Bazardüzü choʻqqisi bilan (4466 metr) Glavniy yoki suv havzasi, Shohdag choʻqqisi bilan (4243 metr), Bolshoy yoki Lateral. Janubi-gʻarbda togʻ tizmalari asta-sekin 1000-700 metrga qarab kamayib boradi.

Kichik Kavkaz respublikaning janubi-gʻarbiy va gʻarbiy qismlarini qamrab oladi, nisbatan kichik tepalikka ega, murakkab tuzilishga ega boʻlgan togʻli hududdir. Asosiy togʻ tizmalari - Murovdag, Shahdag va Zangezur. Murobdagning janubidan Araks daryosigacha boʻlgan Qorabogʻ platosi toʻrtinchi davr soʻngan vulqonlar va lavalarning kavisli konuslarida joylashgan.

## Katta Kavkaz togʻlari
### Bazardüzü
Respublikaning eng baland togʻ choʻqqisi - 4466 metr balandlikdagi Bazardüzü choʻqqisi.

### Shohtogʻ
Shohtogʻ - Katta Kavkazning sharqiy qismida, Lateral tizimidagi togʻ choʻqqisi. U asosan ohaktosh va dolomitdan iborat. Balandligi 4243 metr. Landshaft muzliklar, palapartishlik va togʻ oʻtloqlari bilan ifodalanadi. Shohtogʻ massivining gʻarbiy qismida, taxminan 3700-3800 m balandlikdagi toshlar orasida ikkita koʻl bor, ularga yoʻl Shohtogʻning gʻarbiy tomonidan oʻtadi. Bu Shahnobod daryosining irmoqlaridan biri oqib oʻtadigan tor daradir.

### Toʻfantogʻ
Toʻfantogʻ - Ozarbayjonning Guba tumanida, Xinalig qishlogʻi yaqinida joylashgan togʻ. Tarjimadagi ushbu nom mintaqadagi tez-tez uchraydigan boʻron va shamollardan kelib chiqadigan „Toʻfontog“ deya toʻfonga oʻxshatilgan.
### Charundagʻ
Charundagʻ - Asosiy Kavkaz tizmasining tepasi, u ikki mamlakat hududida joylashgan: Rossiyaning Dogʻistonning Dokuzparinskiy mintaqasida va Ozarbayjonning Gabala viloyatida. Ozarbayjon Respublikasining Rossiya Federatsiyasi bilan davlat chegarasi togʻ choʻqqisi boʻylab oʻtadi.
## Kichik Kavkaz togʻlari
### Murovdagʻ

Murovdagʻ — Kichik Kavkaz tizimidagi eng baland togʻ tizmasi. Uzunligi taxminan 70 km, balandligi 3724 m (Gamish togʻi). U asosan toshloq tizmasi boʻlgan vulkanik choʻkindi qatlamlardan iborat.
### Kapidjik
Bu Zangezur tizmasining eng baland nuqtasi va Naxichevan Avtonom Respublikasining Armaniston bilan chegarasida joylashgan.
### Gamish
Gamish togʻi - Kichik Kavkaz togʻ tizimining eng baland choʻqqisi va Togʻli Qorabogʻning Murovdagʻ tizmasida joylashgan.

## Galereya

Tasvir:Quba 328.jpg|Guba tumanidagi togʻ relyefi
Tasvir:Azerbaijan Nature Shaki.jpg|Shekidagi togʻ
Tasvir:Khinaliqmountain.JPG|Xianligʻ
Tasvir:Azerbajiani landscape - Another version.jpg|Bazardüzü togʻ choʻqqisi
Tasvir:Bazarduzu robl.JPG|Bazardüzü
Tasvir:Yardimli08.jpg|Talish togʻlari
Tasvir:Ярдымлы05.jpg|Тalish togʻlari
Tasvir:Yardimli07.jpg|Talish togʻlari
Tasvir:Yanar Dagh.JPG|Yanardagʻ
Tasvir:Yanar Dag - Flaming Hillside 1.jpg|Yanardagʻ

## Yana qarang
* Ozarbayjon geografiyasi

## Manbalar
Ozarbayjon florasi

Respublika hududi boy va noyob floraga ega. Noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan oʻsimliklarni oʻz ichiga olgan 4500 dan ortiq gulli oʻsimliklar mavjud. Ozarbayjon hududida bargli oʻrmonlar, aralash oʻrmonlar, toʻqay oʻrmonlari, doim yashil oʻsimliklar ekish, subalp oʻrmonlari, alp oʻtloqlari (togʻlarda) mavjud. Dunyoda keng tarqalgan oʻsimliklarning deyarli barcha turlari nisbatan kichik hududda uchraydi. Ozarbayjonda oʻsadigan taxminan 4500 turdagi yuqori, sporali va gulli oʻsimliklar 125 ta otryad va 920 avlodga birlashtirilgan. Turlarning umumiy soni boʻyicha Ozarbayjon florasi, boshqa Kavkaz respublikalaridan farqli oʻlaroq, boyroq. Ozarbayjon hududida topilgan oʻsimlik turlari Kavkazda oʻsadigan oʻsimlik turlarining umumiy sonining 66 foizini tashkil qiladi. Kavkazda va boshqa mintaqalarda keng tarqalgan oʻsimlik turlari bilan bir qatorda, Ozarbayjon florasida faqat Ozarbayjonda oʻsadigan va nisbatan kichik mintaqalariga xos boʻlgan 240 ga yaqin endemik tur mavjud.
## Ozarbayjon oʻsimliklari

Barcha hududiy turlar ozarbayjon florasida uchraydi – yaʼni qadimiy oʻrmonlar, boreal, dashtlar, kserofitlar, choʻllar, oʻsimliklarning sarguzasht turlari. Qadimgi oʻrmon turlari asosan Talish zonasida, boreal turlari Katta va Kichik Kavkazning togʻli zonalarida, kam sonli esa pastki zonalarida uchraydi. Kserofil turlari esa, dasht, choʻllar va Kavkaz tekisliklarda, togʻ etaklarida, asosan Kura-Araz pasttekisligida keng tarqalgan. Advension areal turi juda kam uchraydi – Kura-Araz pasttekisligida, Kaspiy qirgʻogʻida, koʻllarda, maysazorlarda, turgʻun suvlarda va botqoqli joylarda uchraydi.

Respublikaning shimoli-gʻarbiy qismida, Eldar tekisligining dashtli oʻtloqlarida, uchinchi davrning qolgan qismi boʻlgan Eldar qaragʻay qoldigʻi oʻz tabiiyligini saqlab qolgan. Eldar qaragʻayining oʻrmon massivida archa, pista, 30-35 turdagi mavjudligi bu joylarni togʻ-kserofitik oʻsimliklarga tegishli deb aytishimizga imkon beradi.

Daryolar va suv taqsimlovchi kanallar atrofida, botqoqli joylarda, mahalliy shakllarda – tekis joylarda siz koʻpincha kosmopolit kompozitsiyasining qamish chakalakzorlarini uchratishingiz mumkin. Ushbu botqoq joylarda tulki dumi, uzun boʻyli (oʻt), saksovul, tariq, supurgi kabi koʻplab oʻsimliklar mavjud. Bu yerda savanna tipidagi eriantusning chakalakzorlari va baland daraxtlari yaratilgan.

Ozarbayjon florasi 270 tagacha endemik turni tashkil qiladi. Talish togʻlari, Naxichevan Avtonom Respublikasining togʻli qismi va Kichik Kavkazning janubiy kserofitik mintaqalari endemik floraga eng boy. Bularga temir daraxti, kashtan emani, Hirkanian anjir daraxti, Kaspiy safrani, Kaspiy binafshasi, Atropaten atirguli, kumush loviya, yarim doira shaklidagi atirgul va boshqalar kiradi.
## Milliy qoʻriqxonalar
Qizilagʻoch, Zaqatala va Shirvon kabi qoʻriqxonalar xalqaro ahamiyatga ega.
## Yana qarang
* Ozarbayjon geografiyasi
* Ozarbayjon tabiiy yodgorliklari

## Manbalar
Zulxumor Moʻminova

**Zulxumor Moʻminova** (1960-yil 12-noyabrda Toshkent shahrida tugʻilgan) — film va dublyaj aktrisasi.

## Biografiyasi
Zulxumor Moʻminova bolaligidan sanʼatkorlikka qiziqqan. 1983-yilda Moskvadagi Butunrossiya davlat kinematografiya institutini bitirgan. Aynan shu yildan u „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida oʻz faoliyatini boshlagan. Ushbu kinostudiyadagi faoliyati davomida aktrisa „Sevgi afsonasi“, „Qora mushuk“ va „Shaytanat“, „Suv yoqalab“  kabi filmlarda suratga tushgan. Tomoshabinlarga asosan dublaj aktrisasi sifatida yaxshi tanish boʻlib, bugungacha yuzlab filmlar dublyajida qatnashgan. „Zamin FM“ radiosidagi faoliyat yuritgan. „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist“ unvoni bilan taqdirlangan.

## Filmografiyasi

## Oilasi
Talabalik davrida aktyor Zokir Moʻminovga turmushga chiqqan. Oʻgʻli — Umid Moʻminov Moskvada yashaydi. Zokir Moʻminov olamdan oʻtgan.

## Manbalar
Ozarbayjon balchiqli vulkanlari

Ozarbayjon Respublikasida 700 balchiqli vulkanlaridan 300 dan ortigʻi faol. Balchiqli vulkanlar neft va gaz konlari bilan bogʻliq. Balchiqli vulkanlari hududida gaz kondensati va neftning boy konlari topilgan. Eng mashhur va eng koʻp tashrif buyuriladigan balchiqli vulkanlari Gobustan shahri yaqinida joylashgan.
## Balchiqli vulkanlarni himoya qilish
Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyevning 2007-yil 15-avgustdagi farmoniga binoan Boku va Absheron yarim orolidagi balchiqli vulkanlari guruhining Davlat tabiiy zaxirasi tashkil etildi. Davlat rahbarining buyrugʻiga binoan qoʻriqxona chegaralarini belgilash va u boʻyicha meʼyoriy hujjatlar ishlab chiqish topshirildi. Bundan tashqari, buyruqda Boku va Absheronning balchiqli vulkanlari hududida qurilish ishlarini oldini olish boʻyicha shoshilinch choralar koʻrish buyurilgan.

Tabiiy yodgorliklarni muhofaza qilish uchun vulkanlar yonida joylashgan tuman maʼmuriyati va atrof-muhit qoʻmitalari birlashtirildi. Vulkanlarga yaqinlashishda allaqachon ushbu tabiiy yodgorliklar davlat muhofazasida ekanligi va uning yonida ifloslanish, yoʻq qilish, qurilish va boshqa ishlarni bajarish qatʼiyan man etilganligi toʻgʻrisida himoya yozuvlari oʻrnatilgan.
### Tabiiy yodgorliklar
1982-yilda Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 167-sonli qarori bilan Gobustan va Boybat Kenizdag, Ayranteken va Dashgil vulkanlariga va Lokbatan shahridagi Lokbatan vulkaniga tabiiy yodgorlik maqomi berilgan.

2007-yilda yaratilgan Boku va Absheron yarim orolining balchiqli vulkanlari guruhining Davlat tabiiy qoʻriqxonasi 52 ta balchiqli vulkanlariga davlat qoʻriqxonasi maqomi berildi.

Tasvir:Perekishqul Mud Volcanoes.jpg|„Perekshigul“
Tasvir:Dashgil mud volcano.png|„dashgil“
Tasvir:Kənizədağ (5).jpg|„Kanizadag“
Tasvir:Kənizədağ (4).jpg|„Kanizadag“
Tasvir:Mud volcano garadag.jpg|„Garadag“

2004-yil 15-sentabrda Ozarbayjonda joylashgan dunyodagi eng katta balchiqli vulkan Ginnesning rekordlar kitobiga kirdi.

2009-yilda loy vulqonlari „Dunyoning yetti tabiiy moʻjizasi“ roʻyxatidan joy oldi.

## Suv osti balchiqli vulkanlari
Ozarbayjonda dengiz balchiq vulkanlari ham bor - Kaspiy dengizida 140 dan ortiq bunday vulqonlar mavjud. Boku arxipelagida balchiq vulkanlari faoliyati natijasida 8 ta orol paydo boʻldi.

## Kelib chiqishi
Balchiqli vulkanlar hozirgi Ozarbayjon Respublikasi hududida 25 million yil oldin paydo boʻlgan.

Balchiqli vulkanlar neft va gaz konlari bilan bogʻliq. Balchiqli vulkanlar hududlarida gaz kondensati va neftning boy konlari topilgan (Lokbatan, Garadag, Oil Kamni, Mishovdag va boshqalar). Bundan tashqari, balchiqli vulkanlar tomonidan otilib chiqqan loy va suyuqlik kimyoviy va qurilish sanoati hamda farmakologiya uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi.

## Ommabop nomlari
Geografik atama - „balchiqli vulkanlar“ bilan bir qatorda, xalq ularni „yanardag“ (yonayotgan togʻ), „pilpilya“ (teras), „gaynacha“ (qaynoq suv), „bozdag“ (kulrang togʻ) deb ham ataydi.

## Yana qarang
* Ozarbayjon geografiyasi
* Ozarbayjon geologiyasi

## Manbalar
Ozarbayjon Respublikasi Soliqlar vazirligi

**Ozarbayjon Respublikasi Soliqlar vazirligi** () – davlat soliq siyosatining amalga oshirilishini taʼminlaydigan, davlat byudjetiga soliqlar va boshqa tushumlarning oʻz vaqtida toʻliq yigʻilishini amalga oshiradigan hamda Ozarbayjon Respublikasida amalga oshirilayotgan yagona moliya, byudjet siyosati doirasida davlat nazoratini amalga oshiradigan markaziy ijro etuvchi organdir.
## Tarixi
Ozarbayjon Demokratik Respublikasi Moliya vazirligi huzurida birinchi soliq inspektsiyasi parlamentning 1919-yil 17-iyundagi qarori bilan tashkil etilgan. Shu vaqtdan boshlab soliq xizmati oʻz faoliyatini boshlagan.

1920-yildan 1991-yilgacha Ozarbayjonda soliq masalalari Sovet Ittifoqi soliq tizimining bir qismiga aylandi.

1990-yil iyul oyida mustaqillik tiklangandan keyin, Ozarbayjon Respublikasida soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni oʻz vaqtida va toʻliq yigʻilishini taʼminlash, yuridik va jismoniy shaxslarning soliq qonunchiligi va davlat narxlari intizomiga rioya etilishini nazorat qilish uchun Ozarbayjon Respublikasi Moliya vazirligi tarkibida Soliq xizmati tashkil etildi.

1991-yil oktabr oyida Soliq xizmati soliq qonunchiligiga rioya etilishi ustidan nazoratni takomillashtirish, ushbu sohada davlat soliq xizmatining rolini kuchaytirish va uning mustaqil faoliyati va nazoratining obyektivligini taʼminlash maqsadida Moliya vazirligidan ajralib chiqdi. Natijada Ozarbayjon Respublikasining mustaqil organi – Davlat soliq inspektsiyasi tashkil etildi.

Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2000-yil 11-fevraldagi farmoni bilan Bosh davlat soliq inspektsiyasi bekor qilindi va tegishli davlat soliq siyosatini taʼminlash, soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarni oʻz vaqtida va toʻliq undirish uchun Soliqlar vazirligi tashkil etildi.

2019-yil 23-oktabrda Ozarbayjon Prezidentining Iqtisodiyot vazirligi funksiyalari va tuzilmasini kengaytirish toʻgʻrisidagi farmoniga asosan respublika Iqtisodiyot vazirligi huzurida Davlat soliq xizmati tashkil etildi.
## Xalqaro reytinglar
Jahon banki tomonidan ishlab chiqilgan ishbilarmonlik muhiti bahosini aks ettiruvchi „Doing Business 2019“ da Ozarbayjon 190 mamlakat orasida 25-oʻrinni egallab turibdi. „Doing Business 2019“ mamlakatda „Boshlangʻich biznes“ va „Soliqlarni toʻlash“ koʻrsatkichlari orqali amalga oshirilgan soliq islohotlarini baholadi. Ozarbayjon „Boshlangʻich biznes“ koʻrsatkichi boʻyicha oʻz reytingini 18 dan 9 gacha yaxshiladi, shuningdek „Soliqlarni toʻlash“ koʻrsatkichi boʻyicha 35-oʻrindan 28-oʻringa koʻtarildi. „Boshlangʻich biznes“ koʻrsatkichi boʻyicha 2015-yil 12, 2016-yil 7, 2017-yil esa 5 -oʻrinni egallagan. Eng yuqori koʻrsatkichi 2017-yildagi 5-oʻrindir.

## Yana qarang
* Ozarbayjon iqtisodiyoti

## Manbalar
Ozarbayjonda transport

**Ozarbayjonda transport** havo transporti, suv yoʻllari va temir yoʻllarni oʻz ichiga oladi. Ozarbayjonda neft va gaz quvurlaridan tashqari barcha transport xizmatlari Ozarbayjon Respublikasi transport vazirligi tomonidan tartibga solinadi.
## Temir yoʻllari
2.932&nbsp;km (1.822 milya) temir yoʻllar mavjud, shundan atigi 2.117&nbsp;km (1.315 mil) umumiy avtoulov xizmatida va 810&nbsp;km (500 mil) sanoat yoʻnalishlarida.

*Jami:* 2,932&nbsp;km (2013)
*Dunyodagi oʻrni:* 59
## Metro tizimi
Hozirda Ozarbayjonda yagona metro tizimi bu mamlakat poytaxti Bokuda joylashgan Boku metrosidir. Ozarbayjonning aholi va rivojlangan shaharlarida metro tizimlarini ochishning yangi rejalari namoyish etildi. Sumqayit, Naxichevan va Ganja kelajakda metro tizimlariga ega boʻlishni rejalashtirmoqda.
## Avtomobil yoʻllari

Ozarbayjonda ichki yuk tashish uchun xizmat qiluvchi va xalqaro magistrallarga chiqish imkoniyatini beruvchi 25 ming kilometrga yaqin yoʻllar mavjud. Magistral yoʻllar asosan adolatli holatda va tranzit transportining oʻsishini taʼminlash uchun xalqaro standartlarga moslashtirilishi kerak. Asosiy va qishloq yoʻllari yomon ahvolda va ularni qayta tiklash va taʼmirlash zarur. 2004-yilda Ozarbayjonda avtoulovlarning umumiy parki taxminan 517 ming kishini tashkil etdi, har ming kishiga 49 nafarga yaqin shaxsiy avtomobillar toʻgʻri keldi, bu Yevropa koʻrsatkichlari bilan taqqoslaganda juda past, ammo tez iqtisodiy oʻsish tufayli tez oʻsib bormoqda. Avtomobil transporti 2003-yilda barcha yuklarning 54 foizini tashkil etgan boʻlsa, 1999-yilda bu koʻrsatkich 48 foizni tashkil etgan.
## Xalqaro avtomobil yoʻllari
Xalqaro transport qatnovini olib boradigan asosiy magistral yoʻllar - uzunligi 503&nbsp;km boʻlgan Boku-Alat-Ganja-Qazax-Gruziya chegara yoʻlagi (TRACECA yoʻlagining Ozarbayjon uchastkasi) va uzunligi 521&nbsp;km boʻlgan Rossiyadan Erongacha choʻzilgan Shimoliy-Janubiy transport yoʻlagi. Togʻli Qorabogʻ egaligiga oid mojaro hal etilmaganligi sababli Armaniston bilan yoʻl aloqalari uzilib qolgan. Ozarbayjon va Naxichevanning alohida eksklavi oʻrtasida sayohat Eron orqali havo yoki yoʻl orqali amalga oshiriladi. Naxichevanning Turkiya bilan 9 kilometrlik strategik chegarasi bor.
## Quvurlar
Boku yirik neft va gaz qazib chiqaruvchi mintaqaning markazi boʻlib, mintaqadagi neft konlaridan barcha qoʻshni hududlarga uzoq masofali yirik quvurlar tarqaladi. Quvurlar odatda yuqori quvvatli liniyalar boʻlib, ularning diametri 1020 yoki 1220 millimetrga teng. Asosiy neft quvuri 2005-yilda Amerikaning bosimi ostida Rossiya va Eronning mintaqadagi taʼsirini cheklash uchun qurib bitkazildi. U Bokudan Tbilisiga va keyin Turkiyaning Jayhunigacha boradi va shuning uchun bu quvurlar BTC deb aytiladi.

Kondensat quvurlari89 km, gaz quvurlari 3,890&nbsp;km va neft quvurlari 2.446 kmni tashkil etadi.

## Manbalar

## Yana qarang
* Ozarbayjon
PyCharm

** PyCharm ** — Python dasturlash tili uchun moʻljallangan integrallashgan ishlab chiqarish muhiti (*[[inglizcha]]: IDE — integrated development environment soʻzlaridan olingan*) hisoblanadi. Ushbu dastur JetBrains kompaniyasi tomonidan Intellij IDEA dasturlash muhiti asosida ishlab chiqarilgan. PyCharm orqali dastur kodlarini analiz qilish, loyihani testdan oʻtkazish, shuningdek, Django web-freymvorki bilan ishlash imkoniyatlari mavjud. Shuningdek, dastur Linux operatsion tizimida terminalni ham qoʻllab quvvatlaydi, yaʼni foydalanuvchi yoki dasturchi, PyCharm ilovasining oʻzidayoq terminal bilan ishlay oladi.

Hozirgi kunda PyCharm dasturining uch xil toifasi mavjud, bular:
* PyCharm Edu — dasturlashni oʻrganuvchilar uchun moʻljallangan;
* PyCharm Community — dasturchilar uchun moʻljallangan, ushbu toifaning shiori *from developers to developers*;
* PyCharm Pro — ancha mukammallashgan versiya boʻlib, baʼzi xizmatlari pulli ekanligi bilan ajralib turadi.

Umuman olganda, PyCharm — bepul dasturiy paket boʻlib, Windows, Linux, MacOS operatsion tizimlarida ishlay oladi.

## Imkoniyatlari
man

## Manbalar

## Havolalar

* PyCharm bosh sahifasi
* PyCharm hamjamiyati forumi 
* PyCharm hamjamiyati — GitHub
Dogʻiston tarixi

Tarixiy jihatdan Dogʻiston (Kavkaz Albaniyasi) Shimoliy Kavkazning sharqiy qismidagi togʻli knyazliklar federatsiyasidan iborat edi. Shimol va janubdagi jahon sivilizatsiyalarining chorrahasida joylashgan Dogʻiston koʻplab davlatlarning manfaatlari toʻqnashuviga sabab boʻlgan va XIX asrning boshlariga qadar, ayniqsa, Fors (Eron) va Rossiya imperiyasi oʻrtasida talash hudud hisoblangan. 

Dogʻiston nomi tarixiy jihatdan 1860-yilda Rossiya imperiyasi tomonidan qabul qilingan va Dogʻiston viloyati deb oʻzgartirilgan sharqiy Kavkazga tegishli. Dogʻistonning hozirgi muxtor avtonom respublikasi ancha kattaroq hududni qamrab oladi, 1921-yilda Terek viloyatining sharqiy qismi tarkibiga kiritilib, Dogʻiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi sifatida tashkil etilgan.
## Sosoniylar forsiylari hukmronligi va milodiy VI asrda Xazar bosqinlari
VI asrda Sosoniylar imperiyasi 100 yildan ortiq davom etgan urushdan soʻng Sharqiy Kavkazni bosib oldi, natijada butun Dogʻiston mintaqasi Fors taʼsiriga tushib qoldi. 

552-yilda xazarlar Shimoliy-Sharqiy Kavkazga bostirib kirib, Dogʻistonning shimoliy pasttekisliklarini egallab oldilar. Fors shohi Xusrav I (531—579), oʻz mulkini koʻchmanchilarning yangi toʻlqinidan himoya qilish uchun, Derbentda Kaspiy dengizi va Kavkaz togʻlari orasidagi tor yoʻlni yopadigan mudofaa istehkomlari qurishni boshladi. Xusrav I Gumik qalʼasiga egalik qilgan. Zamonaviy „Derbent“ nomi forscha soʻzdir (Darband) „darvoza“ maʼnosini anglatadi, aynan oʻsha davrda, milodiy V asrning oxiri yoki VI asr boshlarida, shahar qayta tiklanganida, paydo boʻlgan.
## VII-VIII asrlarda arablar bosqini
Dogʻiston musulmonlarning Forsni bosib olishidan keyin Eron hukmronligidan arablar hukmronligiga oʻtdi. Shimoliy-sharqiy Kavkaz xalqlari uchun arablar bilan xazarlar oʻrtasida 150 yil kurash olib borishgan. 643-yilda xalifa Umar ibn Xattob davrida Abdurrahmon ibn Rabi boshchiligidagi arab qoʻshinlari Derbent va qoʻshni hududlarni egallab oldilar. 652-yilda Xazarlarning Balanjar shahrini qamal qilish paytida Abdurman ibn Rabi oʻldirildi. 662-yilda xazarlar Dogʻistonga bostirib kirganlar. 698-yilda xalifa Abdulmalik ibn Marvonning ukasi Muhammad ibn Marvon Derbentni qoʻlga kiritdi. 705-yilda xalifa al-Valid I ning ukasi Maslamah ibn Abdulmalik yana Derbentni egallab oldi.

## Manbalar
Armanistonda futbol

**Armanistonda futbol** ( *futbol* yoki *votnagndak* ) eng ommabop sport turi hisoblanadi.

2014-yil avgust holatiga koʻra futbol boʻyicha Armaniston milliy terma jamoasi FIFA Jahon reytingida 36-oʻrinni egallab turgan. 1991-yilda mustaqillikni qoʻlga kiritgandan soʻng, Armaniston FIFAning barcha musobaqalarida qatnashadigan oʻz milliy assotsiatsiyasiga ega boʻldi(Katta yoshlilar va yoshlar futboli). Ararat Yerevan FK Sovet Ittifoqidagi yuqori ligada yetakchi jamoalardan biri boʻlib, koʻpincha Yevropa musobaqalarida oʻynagan.

Armanistonning bir qator futbolchilari SSSR terma jamoasida oʻynashgan, jumladan 1982-yilgi Jahon chempionatida Xoren Oganesiyan va 1960-yilda Eduard Markarovlar shular jumlasidandir. Keyinchalik Markarov Sovet Ittifoqi yoshlar jamoasining yordamchi murabbiyiga aylandi va 1991-yilda Portugaliyada boʻlib oʻtgan FIFA yoshlar oʻrtasidagi Jahon chempionatida murabbiylar shtabining bir qismi boʻlib ishladi va terma jamoa musobaqada 3-oʻrinni egalladi.
## Tarixi

### Dastlabki davr (1920-yillarga qadar)
XX asrning boshlarida Usmonlilar imperiyasining tarkibidagi Konstantinopol, Smirna va boshqa koʻplab shaharlarda birinchi arman futbol klublari tashkil etilgan. Armaniston va Turkiya jamoalari oʻrtasidagi birinchi oʻyin 1906-yilda qayd etilgan. *Balta-Liman* nomli Armaniston klubi (Konstantinopol mahallasi nomidan, hozirgi *Baltalimani* deb nomlangan) *Galatasaroy* bilan maydonga tushdi. Keyinchalik Balta-Liman tarqatib yuborilgan va ikkita yangi klub: *Araks* va *Tork* tashkil etilgan. 

Biroq, Birinchi jahon urushi va Arman qirgʻinining boshlanishi armanlarning Usmonlilar sportiga qoʻshilishining pasayishiga olib keldi.
### Sovet davri (1920-1991)
Sovet Armanistonidagi futbol jamoalarining eng qadimgilari 1926-1927-yillarda qayd etilgan boʻlib, Tbilisida Trans-Kavkaz chempionati tashkil qilingan. Musobaqada uchta Janubiy Kavkaz mamlakati: Armaniston, Ozarbayjon va Gruziya ishtirok etgan. Armanistondagi birinchi professional klub 1935-yilda „Spartak“ nomi bilan tashkil topgan va keyinchalik „Ararat“ deb oʻzgartirilgan. Ararat Yerevan FK 1973-yilgi Sovet chempionati va Kubogidagi gʻalabalari bilan ajralib turadi. Ararat FK 1974-75-yillardagi Yevropa kubogining chorak finaliga qadar yetib borgan va oxir-oqibat chempion Frans Bekkenbauerning Bavariya jamoasiga yutqazgan. Armanistondagi birinchi stadion ham 1920-yillar oxirida hozirgi Yerevan sirkining oldida qurilgan va „Spartak“ deb nomlangan.

1958-yilda Gyumri (oʻsha paytda Leninakan)da Shirak FKga asos solingan va 1991-yilda Armaniston mustaqillikka erishguniga qadar Sovet Ittifoqining birinchi ligasida oʻynagan.
### Mustaqil Armaniston (1992-hozir)
Futbol mustaqil Armanistonda eng ommabop sport turiga aylandi. Armaniston 1991-yilda mustaqil davlatga aylandi, Armaniston SSR futbolchilari avval futbol boʻyicha Sovet Ittifoqi terma jamoasida oʻynagan boʻlsa, endi oʻz milly jamoasida oʻynay boshladi. Armaniston futbol federatsiyasi 1992-yil 18-yanvarda tashkil topgan va 1992-yilda FIFA bilan, 1993-yilda UEFA bilan aloqalarni oʻrnatgan.

## Manbalar
Batumi tarixi

**Batumi** () — Qora dengizning sharqiy qirgʻgʻida joylashgan janubiy-gʻarbiy Gruziyadagi avtonom respublika, Ajariyaning poytaxti.

Batumi tarixi Ajariya bilan uzviy bogʻliqdir. Yunonistonning Bofiy koloniyasi oʻrnida joylashgan boʻlib, u Oʻrta asrlar Gruziya qirolligida joylashgan kichik mustahkam shahar edi. XVII asrda Batumi Usmonlilar imperiyasi tomonidan zabt etildi va 1878-yilda usmonlilar shaharni Rossiya imperiyasiga topshirishdan voz kechdi. Aynan Rossiya hukmronligi ostida Batumi Yevrosiyo chorrahasida yirik port shahriga aylandi. Birinchi jahon urushi oxirida ketma-ket Usmonli va Buyuk Britaniyaning bosib olinishidan soʻng, Batumi va uning mintaqasi 1920-yilda Gruziya Demokratik Respublikasi tarkibiga oʻtdi. 1921-yilda Gruziya Sovetlashtirilganidan soʻng, Ajariya avtonom respublika maqomiga ega boʻldi va Batumi uning poytaxtiga aylandi. Poti bilan birga Batumi Gruziyaning eng muhim portlaridan biridir. Shuningdek, u muhim madaniy va siyosiy markazdir.
## Dastlabki tarix
Batumi Kolxida sohilidagi yunon mustamlakalaridan birining oʻrnida joylashgan deb taxmin qilinadi. Uning atrofida qadimgi yunonlar Bathus Limen yoki Bathys Limen (yaʼni „chuqur port“, Batumining oʻzi turgan koʻrfazga tegishli qoʻllanma) deb nom berilgan, bu shaharning zamonaviy nomi hisoblanadi .

Hozirgi Batumi hududida eng qadimgi arxeologik tasdiqlangan turar-joy miloddan avvalgi VII-VII asrlarga toʻgʻri keladi. U Karolitsxali daryosi boʻyida joylashgan boʻlib, u hozirgi kunda xalq orasida Oʻrta asrlarda Gruziya malikasi Tamara (1184-1213) (Tamara qalʼasi) deb nomlanadi. Bir qator topilgan chet eldan olib kelingan buyumlar, ular orasida amfora parchalari bu yerda yunonlarning taʼsiri haqida guvohlik beradi.
## Oʻrta asrlarda Batumi
Oʻrta asrlardagi Batumi tarixi, yoki gruzincha Batomi. Gruziyaliklar uni XX asrning boshlariga qadar shunday deb atashgan,shahar nomi zamonaviy manbalarda deyarli qayd etilmagan. Biroq, u XV asrda ham Gruziya, ham Yevropa manbalarida qayd qilingan.
## Usmonlilar hukmronligi
XV asr oxirida Gruziya qirolligi parchalanib ketganidan soʻng, Batumi shahri va tumani Guriya knyazlari Guriyalik gruziyalik aslzodalar hukmronligiga oʻtgan. Kaxaber II Guriyali davrida (1469–1483) Usmonlilar Batumini egallab olishdi, ammo uni oʻz qoʻlida ushlab tua olmadilar. Batumini birinchi boʻlib 1564-yilda knyaz Rostom Guriyeli qaytarib oldi, u koʻp oʻtmay Batumi nazoratini yana yoʻqotib qoʻydi va yana 1609-yilda Mamiya II Guriyeli tomonidan qaytarib olindi. Biroq, Gʻarbiy Gruziya qirgʻogʻiga oʻrnatilgan Usmonlilarning dengiz blokadasi Mamiya II ni 1614-yil 13-dekabrdagi shartnomada Batumi va Ajariyani Usmoniylar qoʻliga topshirishga majbur qildi.

## Manbalar
Luke Roessler

**Luke Roessler** (2007-yil 28-martda tugʻilgan) — kanadalik aktyor.

## Biografiyasi
Luke Roessler 2007-yil 28-martda Kanadada tugʻilgan va faoliyatini 2015-yilda boshlagan. Uning katta singlisi bor. Uning ismi — Milissa Roessler. U shuningdek aktrisa, ammo Luke bilan taqqoslaganda u kam tanilgan. 

U „Deadpool 2“, „It Chapter Two“ kabi filmlarda suratga tushgan va „Legion“ teleserialida bir necha bor paydo boʻlgan. Shuningdek, u Netflixning „Dead to Me“ filmida Henry rolini oʻynagan, uning ikkinchi mavsumi 2020-yil 8-mayda namoyish etildi.

## Filmografiyasi

## Mukofot va nominatsiyalari

## Manbalar

## Havolalar
* 
* Luke Roessler Instagramda
1991-yilgi Racha zilzilasi

**1991-yilgi Racha zilzilasi** () Gruziyaning Racha viloyatida, 29-aprel kuni soat 9:12 da sodir boʻlgan. Katta Kavkaz togʻlarining janubiy etaklaridagi Oni va Ambrolauri tumanlarida joylashgan boʻlib, zilzila 270 kishini oʻldirdi, taxminan 100 ming kishini uysiz qoldirdi va jiddiy zarar yetkazdi, shu jumladan bir necha oʻrta asr yodgorliklari vayron boʻldi. Uning kuchi 7,0 ballni tashkil etgan va Kavkaz tarixida qayd etilgan eng kuchli zilzila boʻldi. Zilzila 17&nbsp;km chuqurlikda sodir boʻlgan.
## Tektonik muhit
Gruziya shimolda Katta Kavkaz va janubda Kichik Kavkazning ikkita togʻ zanjiri oʻrtasida joylashgan. Ushbu ikkita togʻlar ikkalasi ham Arabiston plitasi va Yevroosiyo plitalari oʻrtasidagi toʻqnashuvning davom etayotgan oqibatlaridan kelib chiqqan. Katta Kavkaz janubga yoʻnaltirilgan burma va tortish kamaridan iborat boʻlib, u Oligotsendan beri faol holda. Racha shahri ushbu hududga juda yaqin joylashgan va zilzilaning kuchi ham shuning uchun juda baland boʻlgan.

## Zarari

Zilzila 700 ta qishloq va aholi punktlariga taʼsir koʻrsatdi, 46,000 uy vayron boʻldi va 100,000 kishi uysiz qoldi. Qurbonlar soni kamroq edi, chunki aksariyat aholi zilzila paytida, mahalliy vaqt bilan 13:13 da dalada ishlagan. Koʻplab muhim tarixiy yodgorliklar, xususan Zemo Krixi yaqinidagi Arxangel cherkovi va Mravaldzali cherkovi jiddiy ravishda zarar koʻrdi.

Zilzila bilan bogʻliq boʻlgan zararning aksariyati, silkinishning oʻzi emas, balki silkinish natijasida yuzaga kelgan koʻchkilar natijasida yuzaga kelgan. Eng keng tarqalgan turi toshlar qulashi, soʻngra qoldiqlar siljishi, tuproq siljishlari, tosh blokli siljishlar va tosh koʻchkilaridir. Eng vayronkori bu katta qoldiq koʻchkisi boʻlib, ushbu koʻchki Xoxeti qishlogʻini vayron qilgan va 50 kishining hayotiga zomin boʻlgan. Yura vulkanik toshining katta massasi suv bilan toʻyingan allyuviyga tushib, birlashib, qoldiq koʻchkisini hosil qilgan. Taxminan 3 million m3 hajmga ega boʻlgan koʻchkilar Xoketi orqali vodiyni bosib oʻtib, Gebura daryosini toʻsib qoʻygan va 100 metr balandlikdagi toʻgʻonni hosil qilgan, bu koʻp oʻtmay buzilib, koʻproq vayronagarchiliklarni keltirib chiqargan. 15-iyundagi katta yer silkinishi Javada Tsxinvaliga katta zarar yetkazgan. Kamida 8 kishi halok boʻlgan va 200 kishi jarohat olgan. Xaxet qishlogʻi vayron qilingan.

## Oqibati
Davom etayotgan Gruziya-Osetiya mojarosi qutqaruv ishlarini murakkablashtirgan.

## Manbalar
Yazdigard qalʼasi

**Yazdigard qalʼasi** — Ozarbayjonning Naxchivan shahrida joylashgan oʻrta asrlarga oid Sosoniylar qalʼasi. U faqat loydan qurilgan. Qasr Sosoniylarning oxirgi podshosi Yazdegerd III (632–651) sharafiga nomlangan.
Tohir Rajabiy

**Tohir Rajabiy** (1946.9.5, Toshkent) — sozanda (qashqar rubobi). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1990). Yunus Rajabiyning oʻgʻli. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1969). Navoiy teatrida (1969—73), Oʻzbekiston teleradiokompaniyasining Doni Zokirov nomidagi Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri (1973—91 va 2002-yildan), Estradasimfonik orkestri (1991—2001 )da yakka sozanda. Jozibali, musiqa bezaklariga boy ijro uslubi yuqori texnikasi, nozik krchirimlari bilan ajralib turadi. Repertuaridan oʻzbek mumtoz kuylari ("Nasri Segoh", "Galdir", "Oromijon", "Hojiniyoz", "Girya", "Bayet II", "Ushshoq" va boshqalar), bastakorlar asarlari (I. Ikromovning "Munojot" I—II, "Guluzorim", T. Jalilovning "Otmagay tong", D. Zokirovning "Ey sabo", "Koʻrmadim", Yu. Rajabiyning "Koshki", "Raʼnolanmasun" va boshqalar) oʻrin olgan. Shuningdek, oʻzbek xalq cholgʻulari, kamer va estradasimfonik orkestrlari joʻrligida Oʻzbekiston (S. Hayitboyev, B. Giyenko, Sayfi Jalil, Hab. Rahimov, M. Bafoyev, D. Omonullayeva, A. Nazarov va boshqalar) va chet el (F. List, S. Aleskerov, G. Xonmamedov, R. Pauls, M. Legran va boshqalar) kompozitorlari asarlarini ijro etgan. T. R. bir qancha qoʻshiqlarga musiqa yozgan ("Yoding dil ardogʻida", "Kuylar osmonida", "Rajabiy madhi" va boshqalar).

## Manbalar
Hasan Rajabiy

**Hasan Rajabiy** (1942.22.7, Toshkent) — xonanda va sozanda (tanbur). Oʻzbekiston xalq xrfizi (1990). Yunus Rajabiyning oʻgʻli. Otasidan soz chalishni va xonandalik sanʼatini oʻrgandi. Tanbur yoʻllarini T. Alimatov va S. Karimovlardan oʻzlashtirgan. Hamza nomidagi musiqa bilim yurtini tanbur ijrochiligi boʻyicha hamda ToshDUning filologiya fakultetini tugatgan (1967). Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1967—75). "Maqom" ansamblida sozanda va xonanda (1976—96), Yunus Rajabiy uymuzeyining direktori (1996-yildan). Keng diapazonli, shirali ovozga ega boʻlgan H.R.ning ijro uslubi sheʼrlar mazmunini chuqur x,is etish, soʻzlarni donadona qilib aytish, oʻziga xos vazminlik, nolakorlik va kamerlik (xonakilik) bilan ajralib turadi. Repertuaridan maqom yoʻllari ("Saraxbori Dugoh" taronalari bilan, "Bayoti Sheroziy Talqinchasi va Soqiynomasi", "Ushshoq", "Segoh", "Moʻgʻulchai Dugoh Talqinchasi", "Saraxbori Oromijon", "Dugoh Husayn" IV—V, "Oraz" va boshqalar), mumtoz ashulalar ("Munojot", "Figʻon", "Adoyi" va "Asiriy", "Sayyora", "Girya" III, "Erkin Tanavor" kabi), bas ("Oqshomdan tushgacha"), Yormat ("Qutlugʻ takorlar asarlari ("Koshki", "Ne navo", "Kuygay", "Gul sochar", Yu. Rajabiy; "Kuyla, dilkash dutorim", "Topmadim", S. Kalonov; "Boʻl menga mahbub", F. Sodiqov; "Men ketar boʻldim", T. Jalilov va boshqalar) oʻrin olgan. T. Rajabiy, M. Tojiboyev, M. Sattorova, G. Erqulova, N. Sattorova kabi sanʼatkorlarga ustozlik qilgan. Oʻzbek mumtoz musiqasiga bagʻishlangan risola va maqolalar muallifi. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

## Manbalar