Siyosiy yetakchilik va gender tengligi

**Zamonaviy G'arb demokratiyalari**-barcha fuqarolar uchun huquqiy tenglik haqidagi konstitutsiyaviy farazni katta darajada mustahkamladi. Shunga qaramay, zamonaviy demokratik davlatlarning rivojlanishi qonunda tenglikning qonuniy mustahkamlanishi, haqiqatda ham teng huquqlarni ta'minlay olmaydi degan tushuncha bilan hamroh bo'ldi. Boshqacha qilib aytganda, zamonaviy tenglikni ta'minlashga qaratilgan konstitutsiyaviy va huquqiy vositalar mavjudligiga qaramay, bir qator tengsizliklar hali ham saqlanib qolmoqda degan umumiy fikr mavjud. Bu qonunda jamiyat qanday tasavvur qilinganligi va fuqarolar tomonidan qanday boshdan kechirilishi o'rtasidagi tafovutga ishora qiladi.
Erkaklar va ayollar tengsiz munosabatda bo'lganda - qonunda va kundalik hayotda - bu **[[gender tengsizligi]]** deb ataladi. Tengsizlikning bu shakli butun dunyo bo'ylab turli kontekstlarda erkaklar va ayollar uchun teng huquq va imkoniyatlarni qanday ta'minlash haqida bir qator fikrlarni keltirib chiqaradi . Bu sa'y-harakatlarga qaramay, hatto XXI asrda ham erkaklar va ayollar tengsiz huquqlarga va ijtimoiy ne'matlardan foydalanish imkoniyatiga ega bo'lib kelmoqdalar, bu esa qonun ostidagi tenglik va odamlar boshdan kechirayotgan voqelik o'rtasidagi masofani kamaytirish uchun hali ko'p muammolarni hal qilish kerakligini ko'rsatadi. Gender tengsizligining bunday holatlari ko'pincha gender farqi sifatida tavsiflanadi.
Ayollarning qaror qabul qilish jarayonlari va institutlarida kam ishtirok etishi va cheklangan ishtiroki gender tengsizligining, ayniqsa, demokratik jamiyatlarda eng muhim oqibatlaridan ikkitasidir. Shunday qilib, siyosatdagi gender tengsizligi muammosini o'rganib, quyidagi savollarga javob beramiz:
1. Agar ayollar dunyo aholisining deyarli yarmini tashkil etsa , nega ular yetakchilik lavozimlarida ozchilikni tashkil qiladi, xususan siyosiy maydonda? 
2. Xotin-qizlarning jamoat demokratik hayotida to'liq ishtirok etishi yo'lidagi sekin va cheklangan taraqqiyotning mumkin bo'lgan sabablari nimada? 
3. Ushbu muammolarga qarshi kurashish uchun dunyo bo'ylab qanday choralar ko'rildi?

**Ayollar siyosiy lider sifatida***Yotiq matn*
   Siyosiy etakchilik tushunchasi ko'proq cheklangan bo'lib, xususan institutsionallashgan siyosat va hukumat sohasiga ishora qiladi. Bu odamlarning o'z siyosiy huquqlarini to'liq amalga oshirishda vakillik va muhokama qilish - ovoz berish, jamoatchilikni himoya qilishning institutsional dinamikasida samarali va doimiy ishtiroki bilan bog'liq. Bu 20-asrning oxirlarida Qo'shma Shtatlar va Yevropada ayollar huquqlari harakatining kuchayishi bilan o'zgara boshladi. O'shandan beri " ayollar uchun yutuqlar " olimlar va siyosatchilar o'rtasida, ayniqsa, " ta'lim, sog'liqni saqlash va reproduktiv xizmatlardan foydalanish, shuningdek, inson huquqlari, " siyosiy hayotga kirishning asosiy shartlari bo'yicha ochiq muhokama qilinmoqda.
Biroq, aksincha, ayollarning institutsional siyosat va davlat boshqaruvidagi ishtiroki haqidagi tadqiqotlar faqat keyinroq ma'lum bo'ldi. Faqat 2000-yillarda siyosiy rahbarlikdagi ayollar haqidagi munozaralar hukumatning turli tarmoqlarida ayollarning vakillik trayektoriyasini oʻrganishga qaratilgan tadqiqot kun tartibini ishlab chiqishga olib keldi. Bunday tadqiqotlar tarixiy nuqtai nazardan ayollarning siyosiy vakillikka kirish imkoniyati va uning gender imkoniyatlarini kengaytirishdagi roliga qaratilgan.

**Gender siyosiy tengsizlik***Yotiq matn*
    **Gender** - bu odatda zamonaviy va zamonaviy jamiyatlarda erkaklar va ayollar o'rtasidagi o'zaro munosabatlarga ta'sir qiluvchi rasmiylashtirilgan ijtimoiy identifikatsiya va amaliyotlarga ishora qiluvchi atama. Bu erkaklar va ayollar o'rtasidagi farqlar qat'iy biologik atamalar bilan belgilanishi mumkin degan fikrga qarshi bo'lgan tarixiy va madaniy tushunchadir.
 Shuning uchun gender munosabatlari jamiyatning butun ijtimoiy hayotiga kirib boradi va boshqa omillar bilan bog'lanib, insoniy munosabatlarning tuzilgan tuzilishini tashkil qiladi. Har bir jins bir jinsli odamlar guruhidan iborat emas, chunki sinf, irq, etnik, din, jinsiylik va yosh kabi boshqa ijtimoiy guruhlar va o'ziga xoslik belgilari bilan tabiiy o'xshashliklar mavjud. Shunga qaramay, jinsning o'zi ko'pincha ayollarni ijtimoiy noqulay ahvolga soladigan va ko'pincha ularni zo'ravonlikka duchor qiladigan muayyan ijtimoiy rollarni anglatadi.
      Gender tengsizligi, ayniqsa, siyosiy rahbarlikda yaqqol namoyon bo'ladi. Parlamentlararo ittifoq ma'lumotlariga ko'ra, 2017-yil iyun oyida barcha milliy parlament a'zolarining 23,6 foizini ayollar tashkil etgan.  Bu raqam past ko'rinishi mumkin, ammo tarixiy nuqtai nazardan bu juda katta taraqqiyotni anglatadi. (1987-yilda barcha milliy parlament a'zolarining to'qqiz foizi ayollar edi. 1995-yilga kelib bu raqam 11,3 foizga o'sdi va 2002-yilda 14,3 foizga yetdi.) Jeyn Jaquete so'zlariga ko'ra, ayollarning siyosatdagi ishtiroki va vakilligi ortib bormoqda . 20-asrning eng ajoyib o'zgarishlari ” Huddi shunday, 2003-yilda atigi to‘qqizta davlat yoki hukumat boshlig‘idan farqli o‘laroq, 2017-yil oktabr oyida 11 nafar ayol davlat boshlig‘i, 12 nafari esa butun dunyo bo‘ylab hukumat boshlig‘i lavozimida ishlagan.  2016-yilda dunyo bo‘ylab bor-yo‘g‘i 38 ta shtat mavjud bo‘lib, ularning bitta yoki quyi palatalarida parlament a’zolarining 10 foizdan kamrog‘i ayollar bo‘lgan, shu jumladan, to‘rttasida umuman ayollar vakillari bo‘lmagan. 2001-yilda quyi palatada ayollarning ishtiroki shunchalik kam boʻlgan ikki baravar koʻp (82 ta) shtat bor edi va atigi 27 shtatda 20,7 foizdan ortiq ayollar parlament vakilligiga ega (hech biri 42,7 foizdan oshmaydi!).
Bular butun dunyo bo'ylab siyosiy yetakchilikdagi gender tafovutining so'nggi paytlarda qisqarganini ko'rsatadigan bir nechta misollar. Biroq, ular siyosiy yetakchilik hali ham erkaklar ustunligini ko'rsatadi. 2008-yilda Yevropa Komissiyasi tomonidan ishlab chiqilgan Ayollar va erkaklar o'rtasidagi tenglik to'g'risidagi hisobotga ko'ra, ayollar Yevropa Ittifoqi mamlakatlaridagi vakillik va hukumatning barcha darajalarida siyosatdagi mas'uliyatli lavozimlarda hamon ozchilikni tashkil etadi. 
2001-yilda, agar ayollarning siyosatdagi ishtiroki bir xil sur'atda (yiliga 0,36%) o'sishda davom etsa, parlamentda gender tengligiga faqat yigirma ikkinchi asrning oxirida erishiladi, deb taxmin qilingan edi. 15 yildan ortiq vaqt o'tgach, 2017-yilgi Global Gender farqlari hisoboti hozirgi yutuqlar sur'atiga asoslanib, gender tengligi uchun zarur bo'lgan vaqt yanada uzoqroq bo'lganini taxmin qildi: 2017 yil. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, gender tafovuti faqat yigirma uchinchi asrning boshida yopiladi. Gender va siyosiy tengsizlikka qarshi kurashda muvaffaqiyatga erishilganda, orqaga qaytish xavfi hech qachon e'tibordan chetda qolmasligi kerak. 
           Gender tengligi uchun to'siqlar Butun dunyoda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ayollar siyosiy rahbarlik lavozimlarida hali ham kam ishtirok etishadi, garchi aynan shu so'rovlarda ularning siyosiy tashkilotlarning mansabdor shaxslarida samarali ishtirok etishi yaqqol ko'rinib turibdi. Bu yerda asosiy savol tug'iladi: demokratik institutlarda yetakchi ayollarning vakolatlarini kengaytirishga nima to'sqinlik qilmoqda?
Ayollarning siyosatda ko'tarilishi yo'lidagi **uchta asosiy " to'siqlar "** kombinatsiyasiga ishora qiladi : **tarkibiy, institutsional va madaniy**. Strukturaviy to'siqlar ijtimoiy tizimdagi ma'lum sharoitlar (kasbiy, ta'lim, ijtimoiy-iqtisodiy holat) ayollarning siyosatga kirishiga to'sqinlik qiladigan yoki to'sqinlik qiladigan hal qiluvchi holatlar bilan bog'liq . Ular kambag'allik, ta'lim va sog'liqni saqlashdan foydalanish imkoniyati cheklangan butun bolalar avlodiga, xususan, qizlarga ta'sir qiladigan rivojlanayotgan mamlakatlarda juda keng tarqalgan. Shunga qaramay, bunday to'siqning o'zi bir xil rivojlanish darajasidagi jamiyatlarda ayollarni siyosiy rahbarlik lavozimlariga (masalan, Kanadaga, AQShga yoki Janubiy Afrikaga) kiritishda (tashqarida) aniq nomutanosibliklarga ega bo'lgan vaziyatlarni tushuntirib bera olmaydi.
Bunday hollarda, masalan, ayollarning ko'proq siyosiy rahbarlik lavozimlarini egallashiga to'sqinlik qilishda institutsional to'siqlarning rolini, ayniqsa, siyosiy partiyalarda erkaklar hokimiyatini kuchaytirish uchun yo'lga bog'liqlik tendensiyasini, erkak nomzodlarni tanlash va hokazolarni o'rganishga arziydi. Ushbu sohada olib borilgan ko'plab tadqiqotlar mutanosib vakillik va siyosiy partiyalarning ichki ishga qabul qilish jarayonlarida ayollar uchun kvota joriy etish talablarini keltirib chiqardi. Hozirgi kunda ko'proq qabul qilinayotgan ushbu chora-tadbirlar "o'yin qoidalari"dagi kamchiliklarni tuzatishga yordam beradi va demokratik raqobat doirasida gender tengligini ta'minlaydi. Ayollarning siyosiy rahbarlik lavozimlariga kirishiga ta'sir etuvchi yana bir omil - bu o'z mamlakatlaridagi institutlarning demokratlashuv darajasidir, chunki tengsizlikni faqat fuqarolik erkinliklari va huquqlarini kengaytirish, siyosiy partiyalarni mustahkamlash, siyosiy ishga qabul qilish tartib-qoidalarini ochish va institutsionalizatsiya qilish orqali to'liq bartaraf etish mumkin.
Biroq, strukturaviy to'siqlar singari, institutsional to'siqlar ham ayollarning siyosatga institutsional qo'shilishini kuchaytirish uchun shunga o'xshash choralarni ko'rayotgan mamlakatlar ko'pincha turli natijalarga erishayotganini yoki nima uchun bir muassasada o'xshash ijtimoiy-iqtisodiy maqomga ega bo'lgan ayollarning turli xil fikrlarga ega bo'lishini tushuntirmaydi. 

Siyosiy yetakchilikdagi gender tengsizligi sabablarini o'rganishni to'ldirishga urinish uchun Inglehart va Norris keyin ayollarning o'rni bilan bog'liq ba'zi an'anaviy qadriyatlarning tarqalishi (yoki yo'qligi) bilan bog'liq bo'lgan madaniy to'siqlar mavjudligini taklif qiladilar.  Xususan, oilaviy qadriyatlar va maishiy hayot alohida ahamiyatga ega bo‘lgan jamiyatlarda ayollarning ommaviy siyosiy maydonlarga chiqishiga to‘siqlar qo‘yiladi. Madaniy to'siqlar, bundan tashqari, nima uchun ma'lum jamiyatlarda ayollar siyosiy yetakchilikning ma'lum darajasiga ko'tarilishi mumkinligini tushuntiradi, lekin bundan keyin ham oldinga siljishining oldini oladi. Siyosiy rahbarlikda gender tengligiga erishishga ayollarga nisbatan an'anaviy munosabat kabi ijtimoiy-iqtisodiy maqom yoki o'yinning siyosiy qoidalari ham to'sqinlik qilishi mumkin.
**Doimiy muammo***Yotiq matn*
Siyosiy rahbarlikda gender tengsizligining davom etishi olimlarning qayta-qayta e'tiborini tortgan ikkilanishdir. Ko'rib turganimizdek, har bir mintaqa va mamlakatning o'ziga xos xususiyatlari bo'lsa-da , tarixiy ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, siyosiy vakillik va hukumat lavozimlariga kirish va doimiylik bo'yicha gender tengsizligi hanuzgacha butun dunyodagi demokratik mamlakatlarda asosiy muammo bo'lib qolmoqda. Bu iqtisodiy, institutsional va madaniy xarakterdagi ko'plab to'siqlarni o'z ichiga olgan o'zaro bog'liq masala bo'lib, ayollarning siyosiy rahbarlik lavozimlariga ko'tarilishi va egallashi erkaklarnikiga qaraganda qiyinroq va qimmatroq qiladi. Ushbu muammoni hal qilish bir vaqtning o'zida turli jabhalarda ishlashni anglatadi.
Harakat qilishning mumkin bo'lgan jabhalaridan biri gender tengsizligi butun jamiyatni qamrab oluvchi ijtimoiy adolat muammosi ekanligini va bu demokratik qadriyatlar bilan shug'ullanuvchi jamiyatlar rivojlanishining asosiy kun tartibi ekanligini tan olishdir. Bir qarashda, bu e'tirof oddiy, hatto konsepsual bo'lib tuyulishi mumkin. Biroq, bu masala bo'yicha haqiqiy majburiyat ayollarning ijtimoiy hayotga kirishiga to'sqinlik qilgan (va ba'zi hollarda hali ham to'sqinlik qiladigan) rasmiy to'siqlarni bekor qilishdan tashqari, murakkab ijtimoiy munosabatlarni tekshirishni talab qiladi. Gender ijtimoiylashuvi, jinsiy mehnat taqsimoti va siyosatning erkak sohasi sifatida ijtimoiy qurilishi bilan bog'liq madaniy va subyektiv muammolari mavjud. 
     **1995 yilda Pekinda bo'lib o'tgan [[Birlashgan Millatlar Tashkiloti]]ning Ayollar bo'yicha 6-konferensiyasidan boshlab vakillik lavozimlarida ayollar sonini ko'paytirish uchun ijobiy harakatlar siyosatini qabul qilish tavsiya etilgan.** 
Siyosiy rahbarlikka kirish muammosi jinsiy oriyentatsiya, irq, sinf va ta'lim kabi boshqa muhim o'ziga xoslik belgilarini qamrab olish uchun jinsdan tashqari kengaytirilsa, uning murakkabligi yanada kuchayadi.
     Bundan tashqari, tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, ayollarning siyosiy rahbarlik lavozimlarida mavjudligini kengaytirish gender tengligi kun tartibini kuchaytirishni anglatmaydi.. **Gender tengsizligini samarali hal qilish uchun partiya tuzilmalari ham o'zgartirilishi kerak, chunki ayollar ko'pincha erkaklarnikiga qaraganda o'zlarini kamroq qobiliyatli deb bilishadi**. Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatadiki, ayollarning o'z - o'zini anglashlari va gender tengsizligi haqidagi tasavvurlari bir xil bo'lib, ularga siyosiy rahbarlikning ma'lum lavozimlariga rasmiy kirish imkoniyatini ta'minlash kengroq siyosiy avtonomiya yoki kengash bo'ylab maslahat vakolatiga olib kelishi shart emas. **Siyosiy va davlat rahbarlik lavozimlarida ayollarning cheklanganligi ayollarning siyosat bilan shug'ullanmasligini anglatmaydi. Aksincha, biz ushbu yozuvda ko'rganimizdek, bu sinf va irq kabi boshqa muhim omillar bilan birgalikda gender ta'sirining nomutanosibligi natijasidir .** Gender tafovutini qanday bartaraf etish mumkinligi haqidagi savolga konsensus va yagona javob yo'q, ammo bu yerda keltirilgan ma'lumotlar shuni ko'rsatadiki, muammolarni tushunish, shuningdek, bu boradagi amaliy va ramziy chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish uchun hali ko'p yo'l bor. 

Manbalar
1.Cole ER, Zucker AZ, Ostrove JM (1998) 1960 yilda faol ayollar orasida siyosiy ishtirok va feministik ong. Siyosiy psixologiya 19(2):349 – 371
2.Yevropa Komissiyasi (2008) Ayollar va erkaklar o'rtasidagi tenglik to'g'risidagi hisobot 2008. Yevropa hamjamiyatlari rasmiy nashrlari uchun of fice , Lyuksemburg ISBN 978-92-79-07741-8
3.Saylov siyosatida ayollar tengligi uchun markaziy to'siq . American Journal of Politology 55(1):59 – 73
4.Glatte S, de Vries CE (2015) Birlashgan Germaniyadagi siyosiy ishtirokdagi gender normalari va gender tafovutlari ( vaqtinchalik ish nomi). Qoralama versiyasi. Siyosat va xalqaro aloqalar bo‘limi. Oksford universiteti
Nashr statistikasini koʻrish
5.Htun M (2016) Lotin Amerikasida vakolatsiz qo'shilish. Gender kvotalari va etnik rezervlar. Kembrij universiteti matbuoti, Nyu-York
6.Htun M, Power T (2006) Jins, partiyalar va Braziliya Kongressida teng huquqlarni qo'llab-quvvatlash. Lotin Amerikasi siyosati va jamiyati 48(4) : 83-104
7.Inglehart R, Norris P (2003) Rising to'lqin: butun dunyo bo'ylab gender tengligi va madaniy o'zgarishlar. Kembrij universiteti matbuoti, Nyu-York
8.Jaquete JS (1997) Hokimiyatdagi ayollar: tokenizmdan yoki tanqidiy ommaviy tashqi siyosat 108:23 – 37
9.Jones M (2009) Gender kvotalari, saylov qonunlari va ayollarning saylovi: Lotin Amerikasi avangardining dalillari. Comp Pol Stud 42(1):56 – 81
10.Piscopo J (2010) Ayollar uchun kun tartibini belgilash: Argentina va Meksikada muhim vakillik va qonun loyihasini joriy etish. Doktorlik dissertatsiyasi, Kaliforniya universiteti San-Diego
11.Schwindt-Bayer LA (2010) Lotin Amerikasida siyosiy hokimiyat va ayollarning vakilligi . Oksford universiteti matbuoti, Nyu-York
12.SDG Jamg'armasi (Barqaror rivojlanish maqsadlari jamg'armasi) (2017) O'rganish misoli: Boliviya: Genderga asoslangan siyosiy zo'ravonlik. Qo'shma dastur: Ijtimoiy nizolarning kompleks oldini olish va konstruktiv o'zgartirish Tematik oyna: nizolarning oldini olish va tinchlikni mustahkamlash. Mavjud: http://www.sdgfund.org/case-study/ institutsional-strengthening-against-gender-based politik-violence-bolivia
13.Skott J (1986) Jins: tarixiy tahlilning foydali toifasi. Am Hist Rev 91(5):1053 – 1075. https://doi . org/10.2307/1864376
14.Jahon taraqqiyoti ko'rsatkichlari. Vashington, DC (2018) Jahon banki. Mavjud: https://data . worldbank.org/
15.Jahon Iqtisodiy Forumi (2017) Global gender farqi hisoboti. [onlayn] Jeneva. Mavjud: https://www.weforum.org/reports/the-global-gender gap-report-2017