Hojatxonani oʻrgatish

**Hojatxonani** oʻrgatish, hojatga oʻrgatish — kimgadir, ayniqsa yosh bola yoki chaqaloqqa siyish va axlatni chiqarish uchun idish va hojatxonadan qanday foydalanishni oʻrgatish usullari. Zamonaviy jamiyatlargacha hojatxonani oʻrgatish haqida juda kam narsa maʼlum, ammo hojatxonaga boʻlgan munosabat yaqin tarixda sezilarli darajada oʻzgargan va madaniyatlar va demografik jihatdan farq qiladi. Tualet taʼlimiga koʻplab zamonaviy yondashuvlar, davranışsallık va kognitiv psixologiyaga asoslangan.

Muayyan tavsiyalar usuldan usulga sezilarli darajada farq qiladi, garchi ularning baʼzilari samarali deb hisoblansa-da, qiyosiy samaradorlikka oid maxsus tadqiqotlar mavjud emas. Ikkala yondashuv ham vaqt oʻtishi bilan oʻrganuvchilar yoki bir xil oʻrganuvchi uchun universal samarali emas va oʻrganuvchilar oʻz usullarini vaziyatga moslashtirishlari kerak boʻlishi mumkin. Baʼzi madaniyatlarda oʻrganish tugʻilgandan keyin boshlanadi. Biroq, koʻpgina rivojlangan mamlakatlarda u 18 oylikdan ikki yoshgacha boshlanadi, koʻpchilik bolalar toʻrt yoshga kelib toʻliq taʼoʻrganib oladilar, garchi koʻp bolalar bu yoshda ham vaqti-vaqti bilan muvaffaqiyatsizlikka uchrasa ham.

Baʼzi xulq-atvor va tibbiy buzilishlar hojatxona mashgʻulotlariga taʼsir qilishi va uni muvaffaqiyatli bajarish uchun zarur boʻlgan vaqt va kuchni oshirishi mumkin. Muayyan sharoitlarda tibbiy mutaxassisning professional aralashuvi talab qilinadi. Biroq, bu kamdan-kam hollarda boʻladi va bolalarning aksariyati, hatto qiyinchiliklarga duch kelganlar ham muvaffaqiyatli oʻrganadilar.

Bolalar oʻrganish bilan bogʻliq baʼzi xavf-xatarlarga duch kelishi mumkin, masalan, yerga sirpanish yoki hojatxona oʻrindigʻidan tushish. Hojatxonaga oʻrgatish baʼzi hollarda bolalarni zoʻravonlikka olib kelishi mumkin. Tualet mashgʻulotlari uchun bir qator amaliyotlar ishlab chiqilgan, baʼzilari ixtisoslashgan, boshqalari esa keng qoʻllanadi.

Zamonaviy jamiyatlargacha hojatxona mashgʻulotlari haqida kam narsa maʼlum. Maʼlum boʻlgan eng qadimgi bolalar hojatxonasi qadimgi Rimga tegishli. Ammo ular qanday taʼlim usullaridan foydalanganligi haqida hech qanday dalil yoʻq. Yevropa oʻrta asrlarida, bir manbaga koʻra, „Toʻshakda siydik chiqarish“ ga qarshi tavsiya etilgan davolar… maydalangan tipratikan yoki echki tuyogʻi kukunini isteʼmol qilishni va toʻshakka quritilgan xoʻroz chigʻanoqlarini sepishni oʻz ichiga olgan".

Yaqin oʻtmishda hojatxonani oʻrgatish bilan bogʻliq madaniy anʼanalar va amaliyotlar turlicha boʻlgan. Misol uchun, 18-asr oxiridan boshlab, chaqaloqning jinsiy aʼzolarini yopish uchun barglar yoki choyshablardan (yoki hech narsa) foydalanishdan qoʻl yuvishni talab qiladigan mato tagliklaridan foydalanishga oʻtish sodir boʻldi. Keyin mexanik kir yuvish mashinalari paydo boʻldi, keyin bir martalik tagliklar 20-asrning oʻrtalarida mashhur boʻldi, taraqqiyotning har bir bosqichi ota-onalarning vaqtini va hojatxonaga oʻrgatilmagan bolalarga gʻamxoʻrlik qilish uchun zarur boʻlgan boshqa resurslarni kamaytirdi   Bu jarayon dunyoning hamma joylarida bir xil emas edi. Kambagʻalroq mamlakatlarda hojatxonaga oʻrgatish imkon qadar tezroq talab qilinadi, chunki bir martalik tagliklar kabi qulayliklardan foydalanish moliyaviy jihatdan cheklangan boʻlishi mumkin. Rivojlangan mamlakatlardagi kambagʻal oilalar ham badavlat oilalarga qaraganda hojatxonaga borishni erta oʻrganadilar. 

20-asrda hojatxona mashgʻulotlariga oid kontseptsiyalarning koʻp qismida ongsiz holatga urgʻu berib, tualetga borishning keyingi hayotida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan psixologik oqibatlar haqida ogohlantirishlar bilan psixoanaliz ustunlik qildi. Masalan, antropolog Jefri Gorer 1940-yillardagi zamonaviy yapon jamiyatining koʻpgina xususiyatlarini tualetga oʻrgatish usuli bilan bogʻlab, „Hojatxonaga erta va ogʻir tayyorgarlik koʻrish kattalar yapon xarakterini shakllantirishning eng muhim omili“ deb yozadi.    1970-yillardagi baʼzi nemis ota-onalar nazariyotchilari natsizm va Xolokostni hojatxonaga oʻrgatishning jazo usullaridan kelib chiqqan avtoritar, sadist shaxslar bilan bogʻlashgan.

Bu asosan 20-asrda bixeviorizm foydasiga voz kechildi, mukofot va mustahkamlash muayyan xatti -harakatlarning chastotasini oshirish usullariga va kognitiv psixologiyaga, maʼno, idrok va shaxsiy qadriyatlarga urgʻu berilgan. Psixolog va pediatr Arnold Gesell kabi yozuvchilar pediatr Benjamin Spok bilan birgalikda tualetga tayyorgarlik muammosini biologiya va bolaning tayyorgarligi masalasi sifatida qayta koʻrib chiqishda katta taʼsir koʻrsatdilar.

## Texnikalar
Hojatxonani oʻrgatish usullari bolaning individual tayyorgarligini taʼkidlaydigan „bolalarning passiv tayyorgarligi“ (tabiatga asoslangan yondashuvlar) va koʻproq „tuzilgan xulq-atvori“ (tarbiyaga asoslangan yondashuvlar) oʻrtasida tebranadi, bu esa oʻrganish rejimini darhol boshlash zarurligini taʼkidlaydi   Eng mashhur usullar orasida Benjamin Spok tomonidan *"Bolalar va bolalarga gʻamxoʻrlik qilish toʻgʻrisida umumiy maʼno kitobi"da* taʼkidlanganidek, Braseltonning bolaga yoʻnaltirilgan yondashuvi, Amerika Pediatriya Akademiyasi tomonidan tavsiya etilgan usullar va „bir kunda hojatxonaga oʻrgatish“ yondashuvi kiradi. Natan Azrin va Richard M. Fox Amerika Oilaviy shifokorlari akademiyasining maʼlumotlariga koʻra, Brazelton va Azrin / Fox yondashuvlari normal rivojlanayotgan bolalar uchun samarali boʻlsa-da, dalillar cheklangan va hech qanday tadqiqot ikkala usulning samaradorligini toʻgʻridan-toʻgʻri taqqoslamagan.  Amerika Pediatriya Akademiyasining tavsiyalari Brazelton yondashuvi bilan chambarchas mos keladi va kamida bitta tadqiqot Azrin/Fox usulini Spok usulidan ustun ekanligini aniqladi.

Hojatxonani oʻrgatishning qaysi yondashuvi eng samarali ekanligi haqida ota-onalarning fikrlari qiskin farq qilishi mumkin va muvaffaqiyat bolaning nimaga eng yaxshi javob berishiga qarab, turli yoki turli usullarni talab qilishi mumkin. Bu bolalar kitoblari kabi oʻquv materiallaridan foydalanish, bolalarni hojatxonadan foydalanish zarurati toʻgʻrisida muntazam ravishda soʻroq qilish, ota-onalarning namoyishi yoki qandaydir mukofot tizimidan foydalanishni oʻz ichiga olishi mumkin. Baʼzi bolalar qisqaroq, ammo intensiv oʻquv mashgʻulotlariga ijobiy javob berishlari mumkin, boshqalari esa uzoq vaqt davomida sekinroq oʻrganishda muvaffaqiyatli boʻlishi mumkin.  Qoʻllanilgan usullardan qatʼi nazar, Amerika Pediatriya Akademiyasi metodologiyada salbiy munosabatdan qochib, iloji boricha ota-onalarning ishtiroki va ragʻbatlaridan foydalanishni tavsiya qiladi. 

* Bolaga qulay foydalanish uchun hojatxona oʻrindigʻi, oyoq kursisi yoki kichik stuldan foydalanish
* Bolaning ota-onasiga yoki gʻamxoʻrligiga ichak bezovtaligi haqida xabar berganida, uni ragʻbatlantirish va maqtash, hatto bu hojatdan keyin aytilgan boʻlsa ham.
* Kichkintoyning xulq-atvori uchun ehtiyot boʻling, bu esa bekor qilish zarurligini koʻrsatishi mumkin
* Mukofot va maqtovni afzal koʻring, jazo yoki salbiy mustahkamlashdan qoching
* Barcha tarbiyachilar bir xil usuldan foydalanishiga ishonch hosil qiling
* Bola muvaffaqiyatli koʻnikmalarga ega boʻlgach, paxta ichki kiyimiga yoki taglikka oʻtishni oʻylab koʻring

### Xronologiya
Psixolog Jonni L. Matson taʼkidlaganidek, hojatxonadan foydalanish koʻnikmasini oʻzlashtirish tana funksiyalarini tan olish va nazorat qilish qobiliyatidan tortib, toʻgʻri gigiena protseduralarini bajarish uchun zarur boʻlgan koʻnikmalar, kiyinish va echinish uchun harakatchanlikni rivojlantirish, hojatxonadan foydalanish zarurati haqida boshqalarga xabar berish uchun muloqot qobiliyatlari. .  Odatda, taxminan bir yoshga toʻlgandan soʻng, bola boʻshliqqa ehtiyoj borligini anglay boshlaydi, bu siydik chiqarish yoki defekatsiya qilishdan oldin darhol xatti-harakatlarning oʻzgarishida kuzatilishi mumkin. Bolalar 18 oylik yoshga kelib, ular ajralishda ishtirok etadigan mushaklarni ongli ravishda nazorat qilish qobiliyatiga ega emaslar va hali hojatxona mashgʻulotlarini boshlay olmaydilar. Ota-onalar ularni kerakli vaqtda u erga olib borganlarida, ular hojatxonadan foydalanishlari mumkin boʻlsa-da, bu ongli jarayondan koʻra koʻproq majburlashdir.  Vaziyat koʻp oylar yoki yillar davomida asta-sekin oʻzgarib turadi, birinchi navbatda tungi ichak nazorati, keyin kunduzgi nazorat va odatda tungi siydik pufagi nazorati oxirgi. 

Hojatxonani oʻrgatish amaliyotlari turli madaniyatlarda juda farq qilishi mumkin. Misol uchun, Meri Ainsvort kabi tadqiqotchilar xitoy, hind va afrika madaniyatlaridagi oilalarni bir necha hafta yoki oylikdan boshlab hojatxonaga oʻrgatishni boshlaganlarini hujjatlashtirgan.   Bu bir qator sabablarga bogʻliq boʻlishi mumkin, jumladan, axlatga oid madaniy qadriyatlar, gʻamxoʻrlik qiluvchilarning roli va onalarning ishi va qancha vaqt ichida ishga qaytishi haqidagi umidlar. tugʻish.

1932-yilda AQSH hukumati ota-onalarga tugʻilgandan soʻng deyarli darhol hojatxona mashgʻulotlarini boshlashni tavsiya qildi, chunki bu bola olti oydan sakkiz oygacha boʻlganida tugaydi. Biroq, bu vaqt oʻtishi bilan oʻzgardi, 20-asrning boshlarida ota-onalar 12-18 oyligida, asrning ikkinchi yarmida esa oʻrtacha 18 oydan keyin koʻnikishni boshladilar. AQSH va Yevropada maktabda oʻqish odatda 21 oydan 36 oygacha boshlanadi va 36 oylik bolalarning 40-60 foizigina oʻqitiladi. 

Amerika Pediatriya Akademiyasi va Kanada Pediatriya Jamiyati ota-onalarga 18 oylikdan boshlab, agar bola unga qiziqsa, hojatxona mashgʻulotlarini boshlashni tavsiya qiladi. Ikkinchi yildan keyin oʻqigan bolalarda urologik muammolar yoki kunduzi namlanish kabi baʼzi kasalliklar uchun yuqori xavf boʻlishi mumkinligi haqida dalillar mavjud. Mashgʻulotni juda erta boshlash bilan bogʻliq psixologik muammolar haqida hech qanday dalil yoʻq.  Buyuk Britaniyadagi oilalar ustida olib borilgan tadqiqotda tadqiqotchilar 2,1 % 6 oygacha, 13,8 % 6 oydan 15 oygacha, 50,4 % 15 oydan 24 oygacha, 33,7 % esa 24 oydan keyin oʻqishni boshlamaganini aniqladilar. 

Koʻpgina bolalar ikki yoshdan toʻrt yoshgacha boʻlgan davrda siydik pufagi va ichakni toʻliq nazorat qiladi.   Toʻrt yoshli bolalar odatda hushyor boʻlganlarida ancha quruq boʻlsalar, har besh yoshli bolalardan biri vaqti-vaqti bilan kechasi siyishadi. Qizlar oʻzlarining erkaklarnikiga qaraganda bir oz oldinroq mashgʻulotlarni muvaffaqiyatli yakunlaydilar va mashgʻulotlar odatda uch oydan olti oygacha davom etadi.

### Muvaffaqiyatsizliklar
Muvaffaqiyatsizliklar, siydik yoki najasni ushlab turmaslikning takrorlanishi, odatda, hojatxona mashgʻulotlari paytida yuzaga keladi va jiddiy tibbiy muammolarning belgisi emas. Siydik chiqarish yoki defekatsiya bilan ogʻriq, surunkali ich qotishi yoki siydik yoki axlatda qon kabi qoʻshimcha asoratlar bilan muvaffaqiyatsizliklar pediatr tomonidan baholanishi kerak. Tungi enurezning tarqalishi, shuningdek, toʻshakni hoʻllash deb ham ataladi, 7 yoshli bolalarda 9,7 % va 10 yoshli bolalarda 5,5 % gacha boʻlishi mumkin, natijada kattalarda taxminan 0,5 % gacha kamayadi. 

## Murakkabliklar

Muayyan rivojlanish, xulq-atvor yoki sogʻliq muammolari boʻlgan bolalar uchun hojatxonaga oʻrgatish yanada qiyinlashadi. Autizm, xomilalik alkogol kasalligi, qarama-qarshilik buzilishi yoki diqqat yetishmasligi giperaktivligi buzilishi bilan ogʻrigan bolalar hojatxonaga oid mashgʻulotlarni yakunlashga undashlari mumkin emas, tegishli ijtimoiy qoʻshimchalarga javob berishda qiyinchiliklarga duch kelishlari yoki hojatxonadan foydalanishni yoqimsiz qiladigan hissiy sezgirlikni paydo qilishi mumkin.

Bolalarda genitouriya tizimi bilan bogʻliq bir qator jismoniy muammolar boʻlishi mumkin, bu tibbiy koʻrikdan oʻtishni va hojatxonani muvaffaqiyatli oʻqitishni taʼminlash uchun jarrohlik yoki farmakologik aralashuvni talab qilishi mumkin. Miya falaji bilan ogʻriganlar siydik pufagi va ichakni nazorat qilishning kamyob muammolariga duch kelishi mumkin va koʻrish yoki eshitish muammolari boʻlganlar terapiya va hojatxonaga moslashishdan tashqari muammolarni bartaraf etish uchun oʻqitishni talab qilishi mumkin.

Tualet taburetini rad etish, siydik chiqarishga oʻrgatilgan bola kamida bir oy davomida hojatxonadan foydalanishni rad etganda paydo boʻladi. Bu bolalarning 22 % gacha taʼsir qilishi mumkin va ichak harakatlari paytida ich qotishi yoki ogʻriq paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin. Odatda muammo aralashuvisiz oʻz-oʻzidan hal qilinadi . Bolalarda najasni ushlab turish yoki oʻqituvchi bilan birga defekatsiyadan qochishga urinishlar boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, ich qotishiga olib kelishi mumkin. Baʼzi bolalar, ehtimol, xijolat yoki qoʻrquv tufayli najaslarini yashirishadi va bu ikkala sababga bogʻliq.

Baʼzi asoratlar qovuq va ichakni muvaffaqiyatli nazorat qilish uchun zarur boʻlgan vaqtni oshirishi mumkin boʻlsa-da, koʻpchilik bolalarni hojatxonaga oʻrgatishlari mumkin.   Hojatxonani oʻrgatishda muvaffaqiyatsizlikka uchragan fiziologik sabablar kamdan-kam uchraydi, tibbiy aralashuv zarurati ham. Koʻpgina hollarda, oʻrganish muammolariga duch kelgan bolalar bunga hali tayyor emas.

### Xatarlar
2002 va 2010 yillar oraligʻida AQSh kasalxonasining tez yordam boʻlimlari maʼlumotlarini oʻrganish shuni koʻrsatdiki, hojatxona mashgʻulotlarida eng koʻp uchraydigan jarohatlar oʻrindiqlardan yiqilish natijasida yuzaga kelgan va ikki yoshdan uch yoshgacha boʻlgan bolalarda koʻproq uchraydi. Ikkinchi eng keng tarqalgan shikastlanish polda sirpanish edi. Barcha turdagi jarohatlarning 99 % uyda sodir boʻlgan. 

Zoʻravon uylarda hojatxonani oʻrgatish bolalarga zoʻravonlikga sabab boʻlishi mumkin, ayniqsa ota-ona yoki tarbiyachi bolani oʻrganishda muvaffaqiyat qozonish uchun etarlicha yoshga yetgan deb hisoblasa, lekin bola muvaffaqiyatsizlikni boshdan kechirishda davom etsa.   Tarbiyachi buni bolaning ataylab itoatsizligi sifatida notoʻgʻri talqin qilishi mumkin.

## Texnologiyalar va uskunalar
1938-yilda hojatxonani oʻrgatish uchun ishlab chiqilgan birinchi texnologiyalardan biri maʼlum boʻldi, u „qoʻngʻiroq va yostiq“ deb nomlandi, sensori bolaning tungi vaqtda siydik chiqarishini aniqlaydi va shartli refleksni rivojlantirish uchun signalni oʻrnatadi. Ichki kiyimdagi namlikka javob beradigan, ayniqsa, aqliy zaif odamlar uchun hojatxonani oʻrgatish uchun shunga oʻxshash signalizatsiya tizimlari taklif qilingan. Bu texnologiya soʻnggi paytlarda bola tomonidan qoʻllanganda maʼqullash yoki boshqa turdagi ragʻbatlantirish tovushlarini oʻynatadigan kostryulkalar uchun qoʻllandi. 

Trenerlar oʻrganishga yordam berish uchun turli xil ichki kiyim variantlaridan foydalanishlari mumkin. Bu anʼanaviy tagliklardan maxsus oʻquv tagliklariga oʻtish yoki kattalar kiyadigan bir xil turdagi changni yutmaydigan paxta ichki kiyimlarini ishlatishdir. Ular odatda boshlangʻich bosqichda emas, balki keyinchalik oʻquv jarayonida qoʻllanadi.  Paxta ichki kiyimiga oʻtgandan keyin qayta-qayta muvaffaqiyatsizlikka uchragan bolalar taglikdan foydalanishni davom ettirishlari mumkin.

Eng koʻp qoʻllanadigan usullar ixtisoslashtirilgan bolalar kostryulkalaridan foydalanishni tavsiya qiladi, baʼzilari esa ota-onalarga mukofot sifatida gazaklar yoki ichimliklardan foydalanishni tavsiya qiladi.

## Yana qarang

* Enurez
* Kaydanka

## Manbalar

## Adabiyot