Yumshoq lak

**Yumshoq lak** yoki *uzma lak* (vernis) — metallga tonnali gravyurlar va oʻymakorligining bir turi boʻlib, unda tasvir chiziqlar va chiziqlar bilan emas, balki silliq tonal oʻtishlar bilan yaratilgan. Baʼzi hollarda, ushbu texnikadagi nashrlar akvarel yoki qalam orqali chizishga oʻxshaydi.

Yumshoq lakning texnikasi „izli gravyura“ navlarini anglatadi. U gravyura, ofort chiziq, akvatint, lavis, metstso-tinto yoki punktirga qaraganda erkinroq xarakterga ega.

## Ish texnikasi
Yumshoq lak texnikasi bilan ishlashdan oldin, yogʻ yoki choʻchqa yogʻi aralashmasi bilan maxsus ofortlangan tuproq bilan qoplangan — tsink, temir yoki misdan yasalgan metall plastinkalaridan bosiladi. Rassom plastinka ustiga qogʻozni qoʻyib, ustidan qalam yoki boshqa asbob bilan erkin chiza oladi. Qalamning bosimidan tuproq zarralari qogʻozning orqa tomoniga yopishadi va osongina chiqariladi. Shundan soʻng, matbaa plastinasi travling qilinadi. Rux plastinasi azot kislotasining kuchsiz eritmasida, mis plastinkasi esa temir xlorid eritmasida ishlangan. Travling paytida kislota faqatgina lak boʻlmagan joylarda doskaga taʼsir qiladi. Travling qilingan doskaga lak issiq suv bilan yuviladi. Qora bosma siyoh bosma plitaning chizilgan joylariga silkitgich yordamida surtiladi. Unga koʻra, ortiqcha boʻyoq olib tashlanadi, yengil boʻlishi kerak boʻlgan joylar qoʻshimcha ravishda talk kukuni bilan ishqalanadi. Shundan keyin bosma plastinaga maxsus tayyorlangan (bir oz namlangan) qalin ohak qogʻozi qoʻyiladi va matbaa mashinasida (silindrsimon val bilan) oʻraladi. Bosim ostida hoʻl qogʻoz chizilgan chiziqlardan siyohni tortib oladi va oyna tasviridagi naqsh qogʻozga eng aniq tarzda oʻtkaziladi. Jarayon koʻp bora takrorlanishi mumkin.

Baʼzida rassomlar travlingga murojaat qilmasdan, qogʻozning orqa tomonini yumshoq lak izlari bilan ishlatadi, asl surat oynaning tasvirida takrorlanadi va asl ish sifatida maxsus, baxmal toʻqimalarga ega, tashqi oʻxshashlik nuqtai nazaridan va faqat bitta bosma notoʻgʻri nomli monotipni olish imkoniyati bilan „qoʻlda bosib chiqarish“ usuliga tayanadi. Haqiqiy monotip, bosma plastinani oldindan travling boʻlsa-da, oftor uskunasida chop etishni oʻz ichiga oladi.

## Tarixi
Mazkur yumshoq lak texnikasi Fransiyada XVII asr oxiri — XVIII asr boshlarida qoʻllanila boshlandi. Yumshoq lak bilan oʻymakorlik orqali ishlaganda, qalam yoki koʻmir bilan chizilgan rasmga oʻxshaydi va yumshoq, chiroyli, donador chiziq bilan ajralib turadi, shuning uchun u dastlab koʻpaytirish maqsadlariga xizmat qilgan. U oʻzining badiiy tilini faqatgina XX asrning boshlaridan oʻzlashtira boshlandi.

Rossiyada yumshoq lak texnikasi XIX asrning boshlarida N. F. Alferov toʻliq tavsiflagan. Ushbu texnikan Rossiyada quyidagilar qoʻllashgan: O.A. Kiprenskiy, K. P. Bryullov, V.D.Falimov, A.G.Venetsianov, A.E.Egorov, A.I.Ivanov, A.E.Martinov, I.I.Terebenev, V.K.Shebuev.

Yumshoq lakning imkoniyatlari XIX asrning birinchi uchdan biriga tegishli boʻlgan rus akademik sanʼatining rivojlanishidagi romantik tendensiyalarga mos kelgan. Ushbu texnikadagi tajribalar, qalam bilan eskiz chizish kabi, qoida tariqasida, yordamchi qiymatga ega boʻlsa-da, ular koʻpincha faqat uydagi zavq edi.

XX asrning boshlarida yumshoq lak texnikasi qisqa boʻlsa-da, rivojlanish davrni boshdan kechirdi. Ushbu uslub monotipini Parij ustaxonasida E.S.Kruglikova qoʻllagan edi.

## Manbalar