open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tange Kendzo

**Kendzo Tange** (1913.4.9, Imabari — 2005, Tokio) — yapon meʼmori. Tokio universitetini tugatgan (1938). Binolarni atrof muhit bilan uygʻunlashtirib, qulay, ixcham va chiroyli qurish yoʻllarini izlagay, milliy meʼmorlik anʼanalarini ijodiy rivojlantirgan. Anʼanaviy yogʻoch qurilmani zilzilabardosh temirbeton qurilmaga aylantirib, undan mahobatli, sirli, bezakdor, murakkab loyihadagi „zamonaviy arxitektura“ inshootlarini oʻziga xos koʻrinishda yaratdi: Xirosimadagi Tinchlik parki ansambli (1951—1952), Sidzuokedagi majlislar zali (1957), Tokiodagi Olimpiada oʻyinlari sport inshootlari majmui (1964), Xirosimadagi Xalqaro konferensiya markazi (1989), Iokogamedagi sanʼat muzeyi (1989) va boshqa Jeneva (1959), Skopye (1965), Bolonya (1970)dagi, shuningdek, Singapur, Tailand, Avstraliya, Bruney (1989) shaharlaridagi T.K.ning loyihasi asosida qurilgan binolar, shaharlarni zamonaviy davr talabida kurish yoʻlidagi ijodiy yutugʻi namunalaridir. Ijodining yangi qirralari Tokiodagi „Tokio uymehmonxonasi“ (2000), Tayvandagi Xalqaro prezident minorasi (2001) kabi zamonaviy inshootlarda oʻz aksini topmoqda. T. koʻpgina xorijiy mamlakatlar faxriy unvonlariga sazovor boʻlgan, shuningdek, orden va medallar sovrindori.

## Adabiyotlar
* Kendzo Tange, Arxitektura Yaponii. Traditsiya i sovremennost, M., 1976.
Tanda

1)**Tanda** — gazlamadat boʻylama iplar. Toʻqish uchun tayyorlangan Tanda ipi maxsus katta gʻaltak (navoy)ga oʻralgan boʻladi, navoy toʻquv stanogining orqasiga oʻrnatiladi. T. paxta, ipak, zigʻir, jun tolalari, sunʼiy tolalar, baʼzan, bir necha xil tolalar aralashmasi, mas., jun va paxta tolalaridan tayyorlanadi (qarang Toʻquvchilik).

2)**Tanda** — to‘qima hosil bo‘lishida parallel bo‘ylama joylashgan iplar to‘plami.

## Adabiyotlar
* Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
* Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

## Manbalar
Tangutlar

**Tangutlar** - Tibet-Birma guruhiga mansub xalq. X asrda Shimoliy Xitoyda Sisya davlatini barpo etishgan. Tangutlar Xitoy bilan tez-tez urushib turgan. XoroXotodagi arxeologik qazishmalardan maʼlum boʻlishicha, Tangutlar. oʻz yozuvi va madaniyatiga ega boʻlgan. Moʻgʻullar tomonidan SiSya davlati yakson etilgach (1227), ular bilan qoʻshilib ketgan, bir qism T. Sinxay viloyatidagi tibetliklar tarkibiga kirgan; 2) Dashti Qipchoq oʻzbeklari tarkibida ham tangutlar qabilasi boʻlgan.
Tandir barra

**Tandir barra** — milliy taom turi. Tandir barra koʻproq toʻy, bayram va yigʻilishlarda ziyofat dasturxoniga tayyorlanadi. Asosan Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari, shuningdek Samarqand va Jizzax viloyatlarining ayrim tumanlariga (Urgut, Zomin, Forish) xos. Tandir barra tayyorlash uchun yonbagʻir yerdan diametri 1 m, chuqurlikda 1,5 m keladigan oʻra qaziladi yoki tandir quriladi. Tandir ichi guvala kattaligidagi toshlar bilan aylantirib urib chiqiladi. Tandirga atrofidagi toshlar qiziguncha oʻt yoqiladi. Yangi soʻyilgan qoʻy goʻshtiga tuz va ziravorlar sepilib, archa shoxlari qadalib, tandir ichiga osiladi. Tandir ostida toʻplangan choʻgʻ ustiga goʻshtdan tomgan yogʻ yigʻiladigan katta mis togʻora qoʻyiladi. Togʻora atrofiga archaning yashil barglaridan tashlanadi. Tandir usti tunuka togʻora bilan yopilib, atrofi loy bilan suvaladi. Tandir barra 3 soat chamasi dimlanadi.

## Manbalar
Tandir kabob

**Tandir kabob** - kabobning bir turi. Qadimiy tansiq taomlardan biri. Tayyorlash usuli: qoʻy va mol goʻshtining yogʻsizroq qismidan qalinligi 2—3 sm, eniboʻyi 5—10 sm li 100— 150 g li boʻlaklar kesilib 0,5% li namakobga 30 min. botirib qoʻyiladi. Betiga un, murch va tuyilgan zira aralashmasidan tayyorlangan urvoq sepiladi va tandirga yopib, qizarguncha pishiriladi. Goʻsht qizargach, choʻgʻni tandirning oʻrtasiga toʻplab, betiga kul tortiladi va tandirning qopqogʻi yopilib, 10—15 min. dimlanadi.
Tanjer

**Tanjer** (arabcha: *Tanja*) — Marokashning shimoliy qismidagi shahar, Gibraltar boʻgʻozi sohilidagi port. Tanjer provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 525 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Shimoliy Marokashning savdo-transport va tranzit markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Chetga sitrus mevalar, sabzavot, baliq va meva konservalari chiqariladi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari mavjud.

Tanjerga miloddan avvalgi 2-ming yillik oxirida finikiyaliklar tomonidan asos solingan. Miloddan avvalgi I asrdan boshlab Rim hukmronligi ostida boʻlgan. 5-asrda vandallar, 6-asrda Vizantiya egallagan. 8-asr boshlaridan arablar qoʻl ostiga utgan. Mamlakat shimoliy qismining muhim iqtisodiy va madaniy markazlaridan. 1471-yilda Portugaliya, 1661-yilda Angliya hukmronligi ostiga oʻtgan. 1684-yildan Marokash tarkibida boʻlib, Marokashning boʻlinib ketishi natijasida maxsus rejimdagi zona qilib ajratilgan. Marokash mustakillikka erishgach (1956), yana uning tarkibiga kirdi.

## Manbalar
Tank qoʻshinlari

**Tank qoʻshinlari** - quruklikdagi qoʻshin turi. Tank, motooʻqchi (mexanizatsiyalashgan, motopiyoda), raketa, artilleriya va boshqa boʻlinma, qism, qoʻshilmalardan tarkib topgan. Tank qoʻshinlari qudratli oʻt ochish, kuchli zarba berish va tez harakat qilish imkoniyatiga hamda ishonchli zirxli himoyaga ega. Bu qoʻshinlar asosiy yoʻnalishlarda yalpi harakat qilib, mustaqil va boshqa qoʻshinlar bilan hamkorlikda dushman mudofaasini yorib oʻtish, yuksak manyovrli jangovar harakatlar olib borish, dushman mudofaasi ortida harakat qilib, uning zahiralarini tormor etish, eng muhim marralarni egallash va uni himoya qilish hamda jang va operatsiya maqsadlariga tezkorlik bilan erishishni taʼminlash va boshqalarga qodir. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlarida Tank qoʻshinlari mavjud.
Tanker

**Tanker** (ingl. tanker; tank — bak, idish, sisterna) — suyuq yuklar (neft, bitum, mazut, kislotalar, suyuq oltin gugurt, oʻsimlik yogʻi va boshqalar)ni kema sisternalari (tanklar)ga quyib tashish uchun moʻljallangan bir palubali, oʻziyurar maxsus kema. T.lardan 19-asr 70y.laridan boshlab foydalaniladi. T. mashina boʻlmasi, yashash va xizmat xonalari va yuk boʻlmasidan iborat. Yuk boʻlmasi T.ning kattakichikligiga qarab bir necha koʻndalang boʻlmachalar (tanklar)ga boʻlinadi. T. yongʻinni oldini olish va oʻchirish jihozlari bilan taʼminlanadi. Kichkina va oʻrtacha kattalikdagi T.ga dizelenergetika qurilmasi, yirik T.ga bugʻturbinali qurilma oʻrnatiladi. T.ning sigʻimi (dedveyti) — 500 ming t dan ortiq.
Tanlash

**Tanlash** — chorvachilikda — nayelchilikdagi sunʼiy tanlash usullaridan biri; hayvonlarni poda va zot ichidan xoʻjalik va seleksion sifat (tashqi koʻrinish) va va miqdor (tirik vazni, jun va tivit chiqishi va boshqalar) belgilari boʻyicha baholab, nayel olish uchun ajratish; chorva hayvonlarini tanlashda ulardagi seleksion belgilarining asosiylari eʼtiborga olinadi. Mas., qorakoʻl qoʻylarida terining sifati, hisori qoʻylarda vazni, tana shakli, sigirlarda sut sogʻimi va tarkibi, yilqichilikda ot tanasining rivoji va shakli asosiy tanlash belgilari hisoblanadi.

Tanlash ishlari mollarning yoshligidan olib boriladi va har bir guruh uchun oʻziga xos baholash va T. usullari qoʻllanadi. Masalan, buqalarni baholash va T. 1bosqichda genotipi, 2bosqichda oʻsish quvvati, rivojlanishi, eksteryeri, urugʻlantirish qobiliyati, 3bosqichda avlodining sifati boʻyicha oʻtkaziladi. Sigirlar eksteryeri kompleks bahosining 40%ni yelin sifat koʻrsatkichlari, 25% ini oyoq va tuyoq shakli, mustahkamligi, 20% ini gavda tuzilishi shakli, 15% ini sutdorlik tipi tashkil etadi.

Tanlashning samaradorligi populyatsiya soni va uning arealiga, hayvonlarning serpushtligi va mahsuldorligiga, belgilarning nayeldannayelga oʻtish tarzi hamda oʻzgaruvchanligiga, T.ning jadalligi va yoʻnalishiga bogʻliq;2) oʻsimlikshunoslikda — seleksiyaning asosiy usullaridan biri; genetik (qarang Genetika) usullar bilan birga tegishli belgi va xususiyatlarga ega boʻlgan yangi navlar yaratish imkoniyatini beradi. T. oʻsimliklarning hosildorligi, kasalliklar hamda zararkunandalarga chidamlilik va boshqa belgilari boʻyicha tabiiy va sunʼiy usulda olib boriladi. Tabiiy tanlanishaa maʼlum oʻsish sharoitida koʻproq mukammallashgan va shu sharoitga yaxshiroq moslashgan oʻsimliklar yashab qoladi. Sunʼiy T. inson tomonidan olib boriladi. Oʻsimlikshunoslikda T., shuningdek, ekin turi, xoʻjalik belgilari va seleksiya maqsadlariga qarab, 3 xil — yalpi, yakka va klon usulda olib boriladi. Yalpi va yakka T. bir va koʻp martali hamda uzluksiz boʻladi. Yalpi (umumiy) T.da qator belgilari eng yaxshi va bir tipli usimliklar ajratib olinadi. Yakka T.da eng yaxshi oʻsimliklar ajratib olinadi va urugʻlari alohidaalohida paykallarga ekiladi. Har ikki usulda ham oʻsimliklar bir marta yoki koʻp marta ekilishi mumkin. Klon (qarang Klon tanlash) T.da tuganak, qalamcha, ildiz yoki piyozboshlardan foydalanib, yangi navlar yaratish ham mumkin.
Tanlash usuli

**Tanlash usuli** (matematik statistikada) — statistik kuzatishlar usuli. Bunda statistik toʻplamning umumiy xossalari toʻplamning hamma elementlari emas, balki undan tanlab olingan tanlanmaga kirgan elementlari orqali oʻrganiladi. Tanlash usuli matematik statistikaning 2 muhim boʻlimi: chekli toʻplamdan tanlash va cheksiz toʻplamdan tanlash nazariyasiga asoslanadi. Chekli toʻplam dan tanlama olish nazariyasi sifat boʻyicha statistik nazorat oʻtkazish usulining asosi boʻlib, koʻpgina sotsiologik tekshirishlarda qoʻllanadi. Tanlash tasodifiy ravishda oʻtkazilsa, extimollar nazariyasiga koʻra, tanlab olingan tanlanma statistik toʻplam haqida toʻgʻri maʼlumot beradi. Bu holda statistik toʻplamning hajmi (elementlar soni)  tenglamaning hajmi  ga teng boʻlsa, tanlanmaning elementlariga bir xil ehtimollik yoziladi. Amalda, koʻpincha, tanlab olingan tanlanma (elementlar) statistik toʻplamga qaytarilmaydi (kaytarilmaydigan tanlanma). Agar tanlab olish har bir tanlanmani oʻrganilayotgan tuplamga qaytarish yuli bilan bajarilsa, u kaytariladigan tanlama deyiladi. Qaytariladigan tanlanma, asosan, nazariy tekshirishlarda qoʻllanadi. Agar tanlanmaning hajmi  statistik toʻplamning hajmi  dan juda kichik (n"N) bulsa, bu ikki tur chekli tanlanmalar deyarli bir-biridan farq qilmaydi. Tanlash usuli bilan statistik tuplamning sifat yoki miqdor belgilari urganiladi. Masalan, statistik nazorat oʻtkazish masalalarida  ta element orasida nechta nuqsonli element borligini aniqlash shunday masalalardan biridir.

Statistik toʻplam cheksiz boʻlganda undan olingan tanlanmani kaytarish yoki qaytarilmasdan olinganligi ahamiyatga ega emas. Bu xrlda tanlanmaning %t, 52>…, gʻp elementlari uzaro bogliqsiz tasodifiy miqdorlar deb karalsa, statistik toʻplam belgilarini oʻrganish soddalashadi.
Tanlov (mehnat huquqida)

**Tanlov** (mehnat huquqida) – xodimlarni muayyan lavozimlarga tanlab olishning maxsus tartibi. Bunda xodim ish beruvchi tomonidan tanlab olinmaydi, balki kollegial organ (masalan, oliy oʻquv yurtining ilmiy kengashi, ilmiy tadqiqot instituta ilmiy kengashi, teatrtomosha muassasalari badiiy kengashi)ning qarori asosida tanlab olinadi. Ushbu kengashlarning T.da golib chiqkan shaxeni tegishli lavozimga saylash toʻgʻrisidagi qarori ish beruvchi uchun majburiydir. Tanlov, asosan, vakant lavozimlarni: oliy ukuv yurtlarida kafedra mudiri, professoroʻqituvchi; ilmiy tadqiqot muassasalarida – lab., boʻlim, sektor mudiri, katta va kichik ilmiy xodim lavozimlarini; teatr, ansambl, filarmoniya va boshqa konsert tashkilotlarida – artist, rejissyor, dirijyor, baletmeyster, xormeyster va rassom lavozimlarini egallash uchun oʻtkaziladi. Odatda, oliy oʻquv yurtlarining assistent, oʻqituvchi lavozimlariga Tanlov eʼlon qilinmaydi, bu vakant lavozimlarga aspirantura va magistraturani tamomlagan shaxslar qabul qilinadi. 2 yillik muddat oʻtgach, bu lavozimlar T. orqali egallanadi (OʻzR Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining 1998-yil 30 oktabrdagi buyrugʻi bilan tasdiklangan „Oliy oʻquv yurtlariga pedagogik xodimlarni ishga kabul qilish tartibi haqidagi nizom“).
Tannin

**Tannin** (frans. tanner — terini oshlash) — oʻsimliklarda koʻplab uchraydigan fenolli birikma. T. — amorf ochsariq kukun. Suvda, glitserinda, sirka efirida eriydi. Suvdagi eritmasi — kolloid eritma, kislotali reaksiyaga ega, polyarizatsiya tekisligini oʻngga buradi. Oqsillar va baʼzi tabiiy polimerlar (sellyuloza, pektin moddalari) bilan mustahkam bog hosil qiladi. "Tannin" termini dastlab (18-asr oxirida) suvdagi eritmasi xom terini oshlash xossasiga ega boʻlgan oʻsimlik moddalari aralashmasiga aytilgan. T.ga tabiatda uchraydigan, mol. m. 500 dan 3000 gacha boʻlgan (tarkibida fenolli gidroksil guruh soni koʻp boʻlgan) birikmalar kiradi.

T. teri oshlashda, boʻyoqchilikda xurush sifatida va tibbiyotda qoʻllanadi.
Tanzimot

**Tanzimot** (usman. تنظیمات — tartibga solish) — Usmonli turk sultonligida oʻtkazilgan ijtimoiysiyosiy islohotlar va shu islohotlar oʻtkazilgan davr (1839—70). T. 2 davrga boʻlinadi. Uning 1davri "Gulxona xatti sharifi" deb atalib, 1839—50y.larni oʻz ichiga oladi. 1839-yil 3 noyabrda Turkiya tashqi ishlar vaziri Rashid Posho Gulxona bogʻida Usmonli turk sultoni Abdulmajid (hukmronlik davri: 1839—61) dan barcha davlat zodagonlari ishtirokida islohotga ruxsat ("xatti sharif") oldi. Unda hamma fuqarolarning hayoti, vijdon erki va mulk daxlsizligi, qonunsizliklarga barham berilishi, soliqlarning kamaytirilishi va boshqa masalalar eʼlon qilingan. Shunga binoan, 10-yil davomida huquq va maʼmuriy, moliya, harbiy ish va maorif sohalariga oid bir nechta qonunlar qabul qilindi. Islohotlar natijasida Turkiya hayotida bir muncha yangiliklar yuz berdi. Birok, Turkiyadagi yirik zodagonlar unga qattiq qarshilik koʻrsatishgan.

T.ning 2davri Qrim urushida Turkiya qozongan gʻalabadan keyin boshlandi. 1856-yil 18 fevralda sulton Abdulmajid yangi T. toʻgʻrisida "xatti humoyun" eʼlon qilib, Turkiya sanoati va qishloq xoʻjaligi.ni Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari uchun ochiqligini bildirdi. Musulmon boʻlmagan xorijiy sarmoyadorlarga maʼlum huquqlar berildi. Bu qonunlar, bir tomondan, sultonlikda davlat boshqaruvi, sud va maʼmuriy ishlarni tartibga keltirdi. Turkiyada yangi adabiyot, sanʼat, ilmfan. maorif taraqqiy topa boshladi, milliy ziyolilar paydo boʻddi. Ular orasidan keyinchalik yangi usmonlilar deb ataluvchi konstitutsion monarxiya tarafdorlari va yosh turklar oʻsib chiqdi. 2tomondan, Turkiyada xorij kapitali taʼsirining oshishiga, uning gʻarb davlatlariga astasekin qaram boʻlib qolishiga zamin tayyorladi. T. yangi sulton Abdulhamid II (hukmronlik davri: 1876—1909) tomonidan bekor qilindi va Turkiyada istibdod ("zulm") davri boshlandi.

## Adabiyot
* Miller A. F., Kratkaya istoriya Tursii, M., 1948; Novichev A. D., Tursiya. Kratkaya istoriya, M., 1965.

Qahramon Rajabov.
Tanninli oʻsimliklar

**Tanninli oʻsimliklar**, oshlovchi moddali oʻsimliklar — tarkibida sanoat miqyosida foydalanish uchun yetarli miqdorda oshlovchi moddalar (tannidlar) boʻlgan oʻsimliklar. Oshlovchi moddalar poʻstloq, barg, yogʻoch va mevalar, asosan, ildiz xujayralarining parenximali vakuolalarida toʻplanadi. Tarkibidagi tannin miqdoriga qarab yuqori tanninli (tarkibida tannidlar —20% dan koʻp); oʻrtacha tanninli (12—20% gacha), kam tanninli oʻsimliklar (12% dan kam boʻlgan) guruhlariga ajratiladi. T.oʻ. ning koʻpchiligi tropik mintakalarda, Janubiy Osiyo, Janubiy Amerika, Avstraliyada uchraydi. Oʻzbekistonda oshlovchi moddalarga boy boʻlgan usimliklar: eman, kashtan, qoraqaragʻay, tilogʻoch, otquloq, anor, rovoch, akatsiya, tol, tut, kermak (boʻyoqchoʻp) oʻsadi. T.oʻ. ning 1 gektar plantatsiyasidan 0,5 t gacha oshlovchi moddalar olish mumkin.
Tannuoʻla

**Tannuoʻla** — Tiva Respublikasining jan.dagi togʻ tizmasi, Yenisey daryosi yuqori okimi bilan UbsuNur koʻli havzalari orasidagi suvayirgich. Uzunligi 300 km ga yaqin. Oʻrtachabal. 2500—2700 m. T.Oʻ. Fapbiy (eng baland joyi 3061 m) va Sharkiy (eng baland joyi 2591 m) qismlarga bulinadi. Paleozoy kontinental va dengiz yotqiziklari (qumtosh, ohaktosh, gilli slanets, granit va konglomeratlar)dan tashkil topgan. Togʻ etaklari va yon bagʻirlarida 2000 m gacha kashtan va qora tuproqda togʻ dashti oʻtlari, undan yuqorida togʻ sur va podzol tuproqlarda siyrak tayga, togʻ tepalarida qurum va baland togʻ tundra oʻsimliklari keng tarqalgan.
Tanosux

**Tanosux**, tanosux alarvoh (arab.) — ruhning koʻchib yurishi haqidagi diniy taʼlimot. T. haqidagi tasavvurlar juda qadimdan maʼlum boʻlgan. Oʻlganlarning ruhi (joni) yangi tugʻilgan insonlarda, hatto qayvon va oʻsimliklarda qayta mujassamlanishi haqidagi tasavvurlar diniy eʼtiqodning ilk shakllari (animizm) bilan boglik ravihsa vujudga kelgan. U baʼzan qad. diniy va falsafiy taʼlimotlarda (mas., Yunonistonda metempsixoz nomi bilan, brahmanizm va hinduiylikda sansara nomi bilan) keng tarqalgan. Anʼanaviy islom iloxiyoti T. ni rad etadi, lekin undan oʻta yiroklashgan ayrim firqalar (mas., ismoiliylarnint baʼzi shoxobchalari)da T. qisman eʼtirof etilgan.
Oʻrol Tansiqboyev

**Oʻrol Tansiqboyev** (1904.14.1 Toshkent — 1974.18.4) — manzarachi rassom, rangtasvir ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Penza rassomlik bilim yurtini tugatgan (1924), Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi qoshidagi tasviriy sanʼat studiyasida taʼlim olgan (1924— 28). T.ning izlanishlar davri boʻlgan 20—30 yillardagi ijodi uslub, janr, mavzu rangbarangligi bilan ajralib turadi. Dastgox. va monumental sanʼatda tarixiy, maishiy va portret janrlarida asarlar yaratdi. Gʻarbiy Yevropa yangi sanʼati, Meksika monumental rassomlari ijodi, Oʻrta Osiyo devoriy rassomligi va miniatyura sanʼati uslublarini oʻrgandi va shular taʼsirida ijod qildi ("Oʻzbek portreta", 1927; "Kurash", "Karvon", 1929; "Oʻtovda", 1931 va boshqalar). 30 yillardan obʼyektni aniq tasvirlash T. ijodining muhim belgisiga aylandi, unda manzara janri yetakchi oʻrin egalladi. T. manzaralar tasviriga hayotiy lavha, inson faoliyatini ifodalovchi unsurlar kiritishga intildi ("Moviy manzara", 1935; "Tungi sugʻorish", 1942). Ikkinchi jahon urushi yillarida (1942) Moskva yaqinidagi jang boʻlib oʻtgan yerlarni oʻz koʻzi bilan koʻrgan rassomning "Urush yoʻllarida" asarlar turkumi maydonga keldi. Urushdan keyin qishloq hayotiga bagʻishlangan asarlar yaratdi: "Togʻdagi kolxoz" (1949), "Sholikor kolxozda", "Gʻoʻza sugʻorish" (1949), "Oʻzbekistonda bahor" (1950). Ona yurtning umumlashma badiiy obrazini yaratish yoʻlidagi izlanishlari samarasi sifatida bir qancha asarlari yuzaga keldi ("Jonajon oʻlka", 1951; "Issiqkoʻlda oqshom", 1951; "Togʻdagi yaylov", 1953; "Togʻda kuz", 1954 va boshqalar), ular orasida industrial manzaralar ham uchraydi ("Qayroqqum GESi tongi", 1957 va boshqalar). "Togʻdagi qishloq", "Oqshom" (1962), "Angren — Qoʻqon yoʻli" (1962), "Chorvoq qurilishida" (1970), "Mirzachoʻl kanali" (1971) kabi liroepik asarlarida Oʻzbekistonning tabiati hamda inson mehnati tufayli oʻzgarib borayotgan qiyofasi oʻz aksini topgan. "Jonajon Uzbekistan" manzaralari turkumi ("Kuz tongi", 1972; "Oqshom", 1972; "Mening qoʻshigʻim", 1972 va boshqalar) va boshqa

T. asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylari va xususiy toʻgshamlarda saqlanadi. Rassom 1967—74 yillar yashagan uyi T. uymuzeyiga aylantirilgan (1981). Uymuzeyda ijodiy ustaxona, mehmonxona va boshqa xonalar boʻlib, koʻplab hujjatli arxiv materiallari, rassomning koʻrgazmalarda namoyish qilingan mashhur asarlari saqlanadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973). Vafotidan soʻng "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

## Manbalar

## Havolalar
* Pravda Vostoka 26.04.1963 
* Nekrolog
* Nekrolog
Tantal

**Tantal** (yun. Tantalos) — yunon mifologiyasida Lidiya yoxud Frigiya podshosi; maʼbudlar tomonidan abadiy azobuqubatga mahkum etilgan ("tantal azoblari"); boʻynidan suvga botgan holda tepasidagi daraxtdan egilib turgan mevalarni koʻrib tursa ham T. na chanqoqlikdan va na ochlikdan xalos boʻla olgan, chunki suv uning lablari tagidan oʻtib ketgan, mevali shox esa unga tutqich bermagan.
Tanto

**Tanto** () — Misrdagi shahar. Nil daryosi deltasining markaziy qismida. Gʻarbiya muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 371 ming kishi (1996). Transport yoʻllarining tuguni. Paxta tozalash, yogʻmoy zdlari, toʻqimachilik korxonalari bor. Hunarmandchilikda milliy kiyimlar, uyroʻzgʻor buyumlari tayyorlanadi.
Tantal rudalari

**Tantal rudalari** - tarkibidagi Ta konsentratsiyasi sanoatda foydalanish uchun texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan foydali boʻlgan birikma va miqdordagi tabiiy mineral hosilalar. Tantal rudalarida tantal tarkibli 50 dan ortiq mineral bor. Tantal rudalari haqiqiy Tantal rudalari va kompleksli tantalniobiy rudalariga (qarang Niobiy rudalari) boʻlinadi. Tantal rudalarining asosiy minerallari: kolumbittantalit, tantalit va man gantantalit, vojinit, mikrolit vab. Tantalniobiy rudalarining asosiy minerallari: kolumbit, gatchettolit, piroxlor, loparit, iksiolit. Bulardan Nb bilan birga nisbatan qimmatbaho Ta qazib olinadi. Tantal rudalarida Ta2O5 ning oʻrtacha miqdori 0,012 — 0,03%, baʼzan 0,24% (BernikLeyk, Kanada): tantalniobiy rudalari tarkibida T2O5 0,02— 0,05% boʻladi. Tantal rudalari konlarining bir necha xil asosiy sanoat va genetik konlari mavjud. Natrolitiy tipidagi nodir metalli pegmatitlarda (qarang Pegmatitlar) Tantal rudalari albit, mikroklin, kvars, kam darajada spodumen yoki petalitdan, bir necha yuz m dan 1–2&nbsp;km gacha boʻlgan zonal tomirli tanalardan iborat. Tantalli minerallanish Ta2O5: Nb2O5 1:1 dan 3:1 gacha boʻlgan nisbatda boʻlib, kolumbittantalit, vojinit, iksiolit, mikrolit va boshqa guruhlar minerallaridan tarkib topgan. Nodir metalli tantalli granitlar (apogranitlar) katta boʻlmagan shtoklar va litiyli slyudalar hamda topaz bilan boyitilgan, oʻzida yupqa xolxolli kolumbittantalit, mikrolitlar boʻlgan mikroklinkvarsalbitli granitlar gumbazlaridan tuzilgan. Pegmatitlarning buzilishi natijasida yuzaga kelgan nurash pusti, dellyuvialallyuvial va allyuvial sochmalar oʻzida kassiterit va kolumbittantalit minerallar guruhini tashkil qiladi. Loparit tarkibli nefelinlisiyenitlar luyavirit, foyalitlardan tarkib topgan. Undan tashqari, karbonatitli va ular bilan assotsiatsiyadagi forsteritapatitmagnetitli jinslardan; mikroklinalbitli rebikit ishqorli granitlar va granosiyenitlardan iborat kompleksli tantalniobiy rudali konlardan sanoatda foydalaniladi. Ozroq miqdordagi tantallar greyzenli konlardagi volframitlardan olinadi. Tantal rudalari gravitatsion metod bilan boyitiladi; juda oz xolxollik boʻlganda flotatsiya metodi qoʻllanadi. Konsentratlari 13—15% (3 nav) dan 26% (2 nav) gacha va 40% Ta2O5(1 nav); tantalniobiy rudalaridan olinadigan Ta2O50,4— 0,6% dan 1 — 4% gacha boʻladi. Tantal rudalari xorijda Manitoba, BernikLeyk (Kanada), Paraiba, RiuGrandiduNorti (Braziliya), Shaba (Kongo Demokratik Respublikasi) va boshqa konlarda mavjud.
Tantal qotishmalari

**Tantal qotishmalari** - tarkibi asosan tantaldan iborat qotishmalar. Odatda, tantal volfram (W), molibden (Mo), vanadiy (V), niobiy (Nb), titan (Ti), pyx (Zn), gafniy (Hf), reniy (Re), uglerod (S) va boshqa elementlar bilan legirlanadi. Tantalning volfram bilan hosil qilgan qotishmalari eng koʻp ishlatiladi. Tarkibida 10% volfram boʻlgan qotishma juda yuqori tralarda ham oʻz mustahkamligini, eroziyabardoshligini saqlab qola oladi. Bu qotishma — 130° dan 3000°S gacha tralarda ishlatilishi mumkin. Tantal qotishmalaridan reaktiv dvigatellarning yonish kameralari va soplolari, detallari, issiqbardoshlik talab etiladigan boshqa detallar, sanoat pechlarining qizdirgichlari, kosmik apparatlarning issiqlik oʻtkazmaydigan qoplamalari tayyorlanadi. Tantal qotishmalari elektron texnikada ham ishlatiladi.
Tantalatlar

**Tantalatlar** — tantalat kislota tuzlari. Umumiy formulasi xMe2O uTa2O5zH2O. Metatantalatlar MeTaO3, ortotantalatlar Me3TaO4 va Me5TaO5 koʻrinishidagi tuzlar oddiy T.dir. Bu yerda Me — ishqoriy metall. Bularning hammasi tantal (U)oksidga turli miqdorda oʻyuvchi ishqor taʼsir ettirib olinadi. Kaliy metatantalat KTaO3, natriy metatantalat NaTaO3 segnetoelektriklarpir.
Tantalit

**Tantalit** — murakkab oksidlar guruhiga mansub mineral; kolumbittantalit izomorf qatorining chekka aʼzosi (qarang Kolumbit). Kimyoviy tarkibi (Gʻe, Mp) (Ta, Nb)2O6. T.da tantal (%da) 1CHdan koʻp boʻladi. Turlari: ferrotantalit (GʻeO:MpO>3:1, GʻeOning miqdori 14%gacha); manganotantalit (MnO:FeO>3:1, MpOning miqdori 14%gacha); Sa, Mg, Sn, Ti, kam hollarda W, U, Th va boshqa izomorf aralashmalar holida boʻladi. Rombik sistemada kristallanadi; kolumbitning struktura tipi. Kristallari ignasimon. Rangi qora, kulrang, qoʻngʻir, qizgʻishjigarrang. Shaffof emas yoki yarim shaffof. Yarim metallsimon yaltiraydi. Sinonimi — ildefonsit, qattiq tantal rudasi. Kolumbittantalit qatorida Ta2O5 miqdori ortishi bilan qonunga binoan fizik xususiyatlari oʻzgarib boradi. T.ning qattiqligi 6,5—7 va zichligi 6,2—8,2 g/sm³. Moʻrt. T. kolumbitdan spektrning infraqizil oblastidagi optik konstanta bilan farq qiladi. Genetik jihatdan granitlar, pegmatitlar (kamyob metalli, muskovitli, kvarsdala shpatli va boshqalar), karbonatitlar va ishqorli togʻ jinslari bilan bogʻliq; pegmatitlarda T. albit, lepidolit, berill va boshqalar bilan assotsiatsiyada boʻlib, kolumbitga nisbatan kechki bosqichda kristallanadi. T. asosiy massasining hosil boʻlishi albitizatsiya, manganotantalitniki — lepidolizatsiya jarayoni bilan bogʻliq. T. nurashga chidamli, faqat ellyuvial, kamroq allyuvial sochmalarda toʻplanadi va asosan shu yerning oʻzida qazib olinadi. T. tantalning asosiy rudali minerali (qarang Tantal rudalari). T.ning xorijdagi asosiy konlari Kanada, Braziliya, Gʻarbiy Avstraliya, Mozambik, Sharqiy Qozogʻiston va Uralda maʼlum. Oʻzbekistonda Markaziy Qizilqumning pegmatit tomirlarida (1931), Gʻarbiy Oʻzbekistonning ChatqolQurama regioni granitoidlarida va Choqadambuloqning pegmatitlarida kolumbittantalit minerallari uchraydi.
Tantalniobatlar

**Tantalniobatlar** — minerallar guruhi — Ta, Mlarning Fe, Mn, Ca, Na, nodir yer elementlari va boshkalar bilan tabiiy kompleks birikmalari. Granit, pegmatit, karbonatitlarda aksessor mineral koʻrinishida uchraydi. Ta, Nb, Y larning rudalari. Umumlashgan formulasi AnBmXp, bunda A — kationlari yirik yoki oʻrtacha oʻlchamda. Tantalniobatlar sinfi 100 dan ortiq mineral va ularning xillarini kamrab olgan. Asosiy minerallari: kolumbit, tantalit, loparit, piroxlor, iksiolit, samarskit, evksenit, mikrolit va boshqa Tantalniobatlar strukturasining asosida A guruhi kationlari bilan oʻzaro bogʻlangan niobiyli (tantalli) — kislorodli oktaedrlar yotadi. U, Th va TR tarkibli Tantalniobatlar metamiktli, kuchli radioaktivli boʻlib, oʻzida oʻzgaruvchan miqdorda suv saqlaydi; polimorfli modifikatsiyasi koʻp. Tantalniobatlar mayda xolxollik hosil qilib, yirik koʻrinishda kam uchraydi (kristallari loparit, piroxlor, kolumbittantalit uchun xos). Rangi qora, toʻq qoʻngʻir, qoʻngʻirsariq; mangantantalit pushti, simpsonit och sariq rangda. Odatda, yarim shaffof, shishadek yaltiraydi, metamiktli xillari — smolasimon yaltiroq. Qattikligi 4,5— 8, koʻpincha 5—6, metamiktli Tantalniobatlarniki bundan kamroq. Zichligi 3,5—9 g/sm³ (Ta va Ti miqdoriga bogʻliq). Fe, Mn va TR tarkibli Tantalniobatlar kuchsiz magnitli. Tantalniobatlar— nefelinli siyenitlarda, granitlarda aksessor mineral; granitli va ishqorli pegmatitlarda, nodir metalli albitlashgan granitlar, dala shpatli metasomatitlar, karbonatitlar, luyavritlar va foyyaitlarda yuqori konsentratsiya hosil qiladi (qarang Niobiy rudalari, Tantal rudalari).
Tantia topi

**Tantia topi** (laqabi, asl ismi Ramchandra Pandurang) (taxminan 1814— 1859.18.4) - 185759-yillardagi Hindiston qoʻzgʻolonining harbiy rahbarlaridan biri. Asosan, Kanpur, Bundenkxand, Rajputana va Gvalior viloyatlarida (Lakshmi Bai bilan birgalikda) qoʻzgʻolonchilarga boshchilik kalgan. Millati marath boʻlgan T.T. brahman oilasida tugʻilgan. Yoshligida Nana Sohibnint doʻsti boʻlgan. Nana Sohib inglizlarga qarshi koʻtarilgan sipohiylar qoʻzgʻoloniga qoʻshilganda uning safdoshi, harbiy otryadlardan birining komandiri. T.T.ning harbiy iqtidori qoʻzgʻolon markazlaridan biri — Kanpur qulagach (1857-yil iyul), namoyon boʻlgan. U gvaliorlik qoʻzgʻolonchilarga bosh boʻlib, inglizlarning general Uindxem rahbarlik qilgan harbiy kismini tormor etgan (1857-yil 28 noyabr). Gvalior yaqinida inglizlarning general Rouz qoʻmondonligidagi armiyasidan magʻlubiyatga uchragach, Dekanga ketib partizanlik urushi olib borgan. Unga xiyonat qilgan gvaliorlik zamindor Man Singh tomonidan inglizlarga tutib berilib qatl etilgan.
Tantyema

**Tantyema** (frans. tantiema — qoʻshimcha mukofot) — aksiyadorlik jamiyati, sanoat firmalari, banklar, moliya kompaniyalari va boshqalarning yuqori ragʻbar xodimlariga sof foydadan toʻlanadigan qoʻshimcha mukofot. T. toʻlash haqida korxona direktorlar kengashi tomonidan taklif beriladi va bu taklif aksiyadorlik jamiyatining umumiy majlisida tasdiqlanadi. T. miqdori sof foydadan muayyan foizlarda belgilanadi. Koʻpincha T. lavozim maoshidan oshib ketadi.
Tanxozdaryo

**Tanxozdaryo** — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Hisor tizmasining gʻarbiy yon bagʻirlaridan, 3900 m balandlikdagi Kichikgʻozi koʻlidan boshlanadi. Nushkent qishlogʻi yaqinida Qashqadaryoga quyiladi. Uzunligi 93&nbsp;km, havzasining maydoni 425&nbsp;km². Qariyb 70&nbsp;km masofada togʻlar orasidan oqadi. Qor, yomgʻir, qisman muzliklardan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 10,1 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 1,67 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Martiyun oylarida sersuv boʻladi, yoz oʻrtalarida suvi kamayadi.
Tanshan

**Tanshan** — Xitoyning shim. qismidagi shahar. Xebey provinsiyasida. Aholisi 1,5 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Mamlakatning shim.sharqiy qismidagi Buyuk Xitoy tekisligining yirik sanoat markazlaridan. Qora metallurgiya, mashinasozlik, sement, oynashisha, keramika, yengil (toʻqimachilik) sanoati korxonalari bor. T. 1976-yilgi zilziladan qattiqshikastlangan. Shahar yaqinidan koʻmir qazib olinadi.
Tanshixay

**Tanshixay** (mil. 2-asr) — syanbi qabilalar birlashmasi oqsoqoli. Qabila oqsoqollari kengashida bu lavozimga saylangan. Zodagonlar naslidan boʻlgan yosh, jasur T. boshqa qabila oqsoqollarini oʻziga tobe etib, syanbi qabilalar birlashmasiga boshchilik qilgan. 155—166 yillar mobaynida T. hunnular davlatiga qarashli boʻlgan, sharqdan gʻarbga tomon 14000 li masofaga choʻzilgan barcha yerlarni egallab olgan va qisqa muddat ichida ulkan saltanatga boshchilik qilgan. T. vafotidan soʻng, uning davlati parchalanib ketgan. Hunnular mana shu magʻlubiyatlaridan soʻng, yerlaridan, Vatanlaridan mahrum boʻlib olis Gʻarbga tomon yurishlarini boshlaganlar (yana qarang Xalqlarning buyuk koʻchishi, Gunnlar).

## Adabiyot
* Pletneva SP., Kochevniki srednevekovya, M., 1982.
Tanqid

**Tanqid** — 1) biror narsaga baho berish maqsadida uni taxlil qilish, muhokama qilish (mas., adabiy tanqid); 2) muayyan narsa haqida salbiy fikr bildirish; 3) kamchiliklarni atroflicha asoslash va hal etish maqsadida bildiriladigan fikrmulohazalar yigʻindisi. Shu jihatdan T.ga taraqqiyot omili sifatida qaraladi. T. asosli boʻlsa, uni hisobga olish mavjud kamchiliklarni bartaraf etishga olib kelib, taraqqiyotga ijobiy taʼsir qiladi. T. ayrim hollarda arzimas nuqsonlarni boʻrttirib koʻrsatish, erkin fikr bildirish imkonini suiisteʼmol qilish evaziga mavjud muhitda keskinlikni yuzaga keltirishi mumkin. T. ayrim shaxs, guruh, jamoaga, aniqrogʻi, ular faoliyatining natijalariga ham qaratiladi. Bunda shaxsiy manfaatlar bilan umum manfaatlari uygʻunligi taʼminlansa, tanqidiy fikrlar umum manfaatiga xizmat qiladi.
Tanqid (maʼnolari)

**Tanqid**:

* Tanqid — 1) biror narsaga baho berish maqsadida uni taxlil qilish, muhokama qilish (mas.
* Tanqid (faoliyat), adabiy tanqid, tanqidchilik — adabiy faoliyat turi, badiiy asarni, shuningdek, bu asarda aks ettirilgan hayot hodisalarini taqlil va talqin etish.
Tantrizm

**Tantrizm** — buddizm va hinduiylikdagi yoʻnalish. Mil.ning boshlarida paydo boʻlgan, muqaddas yozuv (tantra)lari bor. Yogalar metodini oʻzlashtirib, sirli marosimlar sistemasini ishlab chiqqan. T.ning diniyfalsafiy taʼlimoti asosida inson mikrokosmdir degan gʻoya va ayollar yoki erkaklar jinsiy qudratiga sigʻinish haqidagi tasavvur yotadi. Hindistondan tashqari (bu yerda T. tarafdorlari oriy boʻlmagan qabilalar vakillaridan tashkil topgan) Yaponiya, Nepal, Xitoy, ayniqsa, Tibetda tarqalgan.
Tanob

**Tanob** (arab. — chilvir, arqon) — 1) Oʻrta Osiyo, xususan, Oʻzbekiston hududida qoʻllangan uzunlik oʻlchov birligi. 17-asrda qiymati 39,9 m ga teng boʻlgan; 2) Oʻrta Osiyo xonliklarida tomonlari 60 gaz dan iborat boʻlgan maydonga teng, yaʼni ekin maydonini oʻlchash uchun qoʻllangan yuza birligi. 1 T. 60x60 kv. gaz =3600 kv. gaz =0,08194 ga=900 kv. m (1 ga=12 tanob); 3) uzunlik oʻlchash, yer oʻlchash, chiziq tortish va shu kabi da ishlatiladigan uzun chilvir, reja ip, uzun arkrn; 4) naqshga shakl beruvchi va naqsh mujassamotining asosini tashkil etuvchi chiziq; tabiatdagi anhor hamda yoʻlning shartli tasviri. Naqsh mujassamotida T. turlicha koʻrinishga ega: uzluksiz davom etishi, baʼzan 2 nuqtadan boshlanib, bir-biriga qarab yoʻnalishi va bir-biriga chirmashib ketishi, baʼzan bir nuqtadan boshlanib, 2 tomonga yoʻnalishi va taqsim chetiga borib tugallanishi mumkin. Naqsh mujassamotida T. 2 ta boʻlsa, ular har xil rangga boʻyaladi, biri bosh T., boshkasi yordamchi T. hisoblanadi. T. 2 ta paratlel chizikdan tuzilsa, "kush T." deb ataladi. Naksh mujassamotida T. birinchi oʻrinda turadi, shuning uchun ish avvalo T.ni chizib olishdan boshlanadi, soʻng novdalar, novdalar yoʻnalishiga moslab gul, barg, kurtaklar shunday joylashtiriladiki, ular hech qachon T.ning ustidan kesib oʻtmasligi kerak. T. shuningdek, zamin ranglarini xam bir-biridan ajratib turadi.
Tapirlar

**Tapirlar** (Tapiridae) — toq tuyoqlilar turkumiga mansub sutemizuvchilar oilasi. Oyoqlari nisbatan kalta, oldingi oyoqlarida 4, orqa oyoqlarida esa 3 ta barmogʻi bor; oʻrta barmogʻi yaxshi rivojlangan. Tanasining uz. 250 sm cha, boʻyi (yagʻrinidan) 75—120 sm, ogʻirligi 225–300&nbsp;kg. Terisi jun bilan qoplangan. Dumi qisqa. Kichik va serharakat xartumi yuqori labi oʻzgarishidan paydo boʻlgan. Koʻzi kichik, tishlari 42—44 ta. Tropik oʻrmonlardagi oqmaydigan suv havzalari qirgʻogʻida yakka yashaydi. Tunda faol. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Yaxshi suzadi. Hid bilish, eshitish organlari yaxshi rivojlangan; koʻzlari yaxshi koʻrmaydi. Yiliga bitta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 390—400 kun. 5 turi bor.

Oddiy tapir (Janubiy Amerikada), togʻ tapiri (Kolumbiya, Shimoliy Peru va boshqa dengiz sathidan 4000 m baland joylarda), berda tapiri (Kordilyeradan gʻarbda), hind tapiri (Tailand, Malakka i.o., Sumatra o. va boshqa hududlarda) tarqalgan. Goʻshti va terisi uchun ovlanadi. TAR, Thar — Hindiston va Pokiston hududlaridagi choʻl va chala choʻlli tekislik. Hind daryosining chap sohili boʻylab, shim.dan jan.ga 850&nbsp;km masofaga choʻzilgan. Maydoni 300 ming km². Oʻrtacha bal. 100–200 m. Allyuvial, dengiz va eol qumlari bilan qoplangan, ayrim joylarda qoyalar uchraydi. Relyefida qum joʻyaklari va qum tepa koʻp; barxanlar uchraydi. Iklimi tropik, quruq iqlim. Yillik yogʻin 90–200&nbsp;mm. Tez-tez changli boʻron boʻlib turadi. Pastqam joylarda shoʻrxok va taqirlar bor, maydaroq shoʻr koʻl koʻp. Oʻsimliklari siyrak, dagʻal oʻtlar va kserofit buta va daraxtlar oʻsadi. Voha koʻp. Dehqonchilik qilinadi, yaylov chorvachiligi rivojlangan. T.ning gʻarbiy qismi Hind daryosidan sugʻoriladi. Sugʻorish kanallari qurilgan.
Taran (maʼnolari)

**Taran**:
* Taran - Qozogʻiston Respublikasi Qoʻstanoy viloyatidagi qishloq.
* Taran (tuman) — Qozogʻiston Respublikasi Qoʻstanoy viloyatidagi tuman.
* Taran (qurilma) — gidravlik zarba taʼsirida bosim boʻlishi hisobiga suv chiqaradigan qurilma (qarang
* Taran (harbiy ish), (harbiy ishda) — 1) qamal quroli (uchiga temir paykon oʻrnatilgan toʻsin); qadimda, oʻrta asrlarda qalʼa devorlarini buzish maqsadida qoʻllangan; 2) eshkakli yoki zirxli (bronenosets) flotlarda dushman kemasiga zarba berish uchun moʻljallangan kema uchining suv osti qismidagi turtib chiqqan qismi; 3) havo, dengiz va tank jangida qoʻllaniladigan usul: samolyot fyuzelaji (vinti yoki qanoti), kema, tank korpusi bilan dushman samolyoti, kemasi, tankiga zarba berish.
Taran (qurilma)

**Taran** — gidravlik zarba taʼsirida bosim boʻlishi hisobiga suv chiqaradigan qurilma (qarang Gidravlik taran).
Tarasklar

**Tarasklar** (oʻzlarini purepecha deb atashadi) — Meksikadagi indeys xalqlaridan biri. Umumiy soni taxminan 45 ming kishi. T. tili indeys tillari orasida alohida ajralib turadi. Hozirda T. ikki tilda (tarask va ispan) soʻzlashadi. Ispanlar bosqini boshlangan davrda (16-asr boshi) T.ning mustaqil davlati (poytaxti — Sinsunsan sh.) mavjud boʻlgan. T. oʻzlarining etnik hududlari va oʻziga xos madaniyatlarini saqlab krlganlar. Dindorlari — katoliklar, anʼanaviy eʼtiqodlar ham saqlangan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik (joʻxori, sabzavot, mevalar), koʻllar atrofida yashovchilari baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Taraflar

**Taraflar** (huquqda) — fuqarolik protsessida fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarda muayyan huquq kimga tegishli ekanligi yuzasidan nizolashayotgan jismoniy yoki yuridik shaxslar. Fuqarolik ishlarini sudda koʻrib hal qilish jarayonida 2 taraf: daʼvogar va javobgar ishtirok etadi. T.ning protsessual huquqlari va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasining FPKda (40modda) belgilab berilgan. T. fuqarolik protsessual muomala layoqatiga (FPKning 38moddasi), yaʼni sudda oʻz huquq va majburiyatlarini amalga oshirish layoqatiga ega boʻlishi lozim. Bunday layokatga voyaga yetgan (18 yoshga toʻlgan) muomala layoqati cheklanmagan fukarolar ega boʻladi. Voyaga yetmagan yeki muomala layeqati cheklangan shaxslarning huquqlari ularning qonuniy vakillari, homiy va vasiylik organlari, boshqa vakolatli organlar tomonidan sudda himoya kilinadi. Mehnat bilan bogʻliq nizolarda va belgilangan tartibda toʻla muomalaga layoqatli deb topilgan hollarda 16 yoshga toʻlgan fuqarolar ham oʻz huquklarini sudda oʻzi himoya qilishi mumkin. 14 yoshga toʻlmagan fuqaroning, shuningdek, ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli muomala layoqatiga ega emas deb topilgan shaxslarning huquqlari sudda ularning otaonalari va boshqa qonuniy vakillari tomonidan himoya qilinadi. Daʼvogar — daʼvo takdim etish, uning predmetini oʻzgartirish, daʼvodan voz kechish, kelishuv bitimi tuzish kabi, javobgar esa — daʼvoni tan olish, dalil takdim etish, qarshi daʼvo qoʻzgʻatish va hokazo protsessual huquqlarga ega. Qonun ular zimmasiga oʻz protsessual ququqlaridan insof bilan foydalanish, qonunni buzmaslik, sud farmoyishlarini soʻzsiz bajarish kabi qator majburiyatlarni ham yuklaydi. Muayyan hollarda qonun davlat muassasalari, jamoat birlashmalari, ayrim mansabdor shaxslarga va ayrim fuqarolarga oʻzga shaxslarning huquqlari hamda manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudda daʼvo qoʻzgʻash va ishtirok etish vakolatini beradi (FPKning 46—49moddalari).

Jinoyat protsessida T. sifatida sud jarayonida ishtirok etadigan va oʻz huquq hamda manfaatlarini himoya qilish maqsadida dalillarni tekshirishda qatnashadigan, dalillar taqdim qila oladigan, boshqa taraf xulosalari yuzasidan nizolashadigan, shikoyatlar qila oladigan va boshqa jinoiy protsessual vakolatlarga ega boʻlgan shaxslar qatnashadi. Jinoyat protsessida taraf sifatida sudlanuvchi, uning qonuniy vakili va himoyachisi, davlat ayblovchisi (prokuror), ish yuzasidan jabrlanuvchi shaxs, fuqarolik daʼvogari hamda ularning manfaatlarini sudda himoya qiluvchi qonuniy vakillari ishtirok etadi. Ularning jinoyat protsessidagi protsessual huquqlari va majburiyatlari jinoyat protsessual qonunchiligida belgilab qoʻyilgan.

Xoʻjalik protsessida oʻz huquklari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini qimoya qilish maqsadida daʼvo takdim etayotgan yoki manfaatini koʻzlab daʼvo takdim etilgan tashkilot va boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar (shu jumladan, yuridik shaxs tashkil etmagan yakka tadbirkorlar) T. sanaladi. Xoʻjalik ishlari boʻyicha protsessual huquq va majburiyatlar Oʻzbekiston Respublikasi XPKda belgilangan (35— 36moddalar).

Yoʻldosh Tursunov.
Tapajos

**Tapajos** — Braziliyadagi daryo, Amazonka daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi Juruena irmogʻi boshlangan joydan 2200&nbsp;km, havzasining maydoni 487 ming km². Juruena (uz. 1000&nbsp;km) va TelisPiris (SanManuel) daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Braziliya yassitogʻligining gʻarbiy qismidan boshlanib, Amazonka pasttekisligidan oqadi. Oʻzani serostona, sharshara koʻp. Oʻrtacha suv sarfi 15,5 ming m³/sek., noyabrdan martgacha sersuv. SanRuin shahrigacha (quyilish joyidan 300&nbsp;km masofada) kema qatnaydi.
Tanho

**Tanho** — Buxoro xonligi, Eron, Ozarbayjon, Armanistonda XVI—XX asr boshlarida shartli suratda yer inʼom etish. Tanho egasi — tanhodorning hokimiyati dehqonlardan yer soligʻi olish huquqi bilan cheklab qoʻyilgan, natijada dehqonlar astasekin unga shaxsan qaram boʻlib qolishgan.
Tarash mashinasi

**Tarash mashinasi** (toʻqimachilikda) — tolali materiallar (paxta, jun va boshqalar) tutami (xolst)dan pilta hosil qiladigan mashina; yigirish jarayonining asosiy mashinasi. Tarash mashinasida tolalar toʻgʻrilanadi, bir-biriga parallellanadi, xaschoʻp va kalta tolalar qisman tarab tashlanadi, pilta tazga taxlanadi. Tarash mashinasi quyidagicha ishlaydi. Xolst mashinaning xolst vali Gʻ ga keltiriladi (rasmga q.) Val aylanishi natijasida xolst stol 2 ustida yozilib, silindr 3 ostidan oʻtadi va tez (450—700 aylGʻmin) aylanib turgan qabul barabani 4 ga keladi. Bunda xolst baraban ostiga oʻrnatilgan pichoqlar 5 yordamida xaschoʻplardan tozalanadi, panjara 6 orqali mashinaning ostiga tushadi. Soʻngra tolalar asosiy baraban 7 va shlyapka 9 lar orasidan oʻtib, toʻgʻrilanadi, taraladi va bir-biriga parallellanadi. Asosiy barabandan ajratuvchi baraban 10 ga oʻtgan tolalarni tez (1000—1500 aylGʻmin) tebranuvchi "eshkak" 11 urib tushiradi; natijada mahsulot yupqa qatlamli taram shakliga keladi. Taram voronka 12 ga toʻplanadi, soʻngra vallar 13 orqali oʻtib, zichlanadi va pilta shaklida taz 14 ga taxlanadi. Tazdan piltalar tayyor mahsulotlar omboriga joʻnatiladi.
Taragʻaytepa

**Taragʻaytepa** — antik davrga oid qalʼa xarobasi (1—4-asrlar). Surxondaryo viloyati, Oltinsoy tumanida, Tentaksoyning chap sohilida joylashgan. 1968-yil va 1982-yillarda tadqiqot ishlari olib borilgan. Kvadrat tarxli (50x50) qalʼa burchaklariga doyra shaklidagi burjlar oʻrnatilgan (bal. 8 m). T.ning yuqori qismidan kushon podsholaridan Vasudeva I va Kanishka III davriga oid tangalar, terrakotadan yasalgan baqtriyalik jangchining bosh qismi, qizil angob bilan sirlangan sopol parchalari topilgan.
Taragʻoy

**Taragʻoy, Amir Taragʻoy, Taragʻoybek** (1310— 1360) — Amir Temurning otasi. Chigʻatoy ulusining nufuzli beklaridan biri, barlos qabilasi oqsoqollaridan boʻlgan. Taragʻoy ajdodlari Chingizxon va Chigʻatoy saroyiga yaqin boʻlishgan, keyinchalik ular Kesh viloyatini idora etganlar. T.ning oʻzi ham Amir Hazagʻonning ishonchli beklaridan sanalgan. Chigʻatoy ulusi hukmdorlari tomonidan Ili daryosi boʻyida har yili chaqiriladigan qurultoyga boshqa viloyat beklari qatorida T. ham qatnashgan. T.ning Movarounnahr va Moʻgʻoʻlistondagi mashhur amirlardan doʻstlari koʻp boʻlgan, bu hol keyinchalik Amir Temurga qoʻl kelgan. T. beklar xonadoniga mansub boʻlsada, otasi Amir Bargul kabi harbiy ishga mayli boʻlmagan. T. taqvodor musulmon boʻlib, koʻp vaqtini darveshlar bilan oʻtkazgan. Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishiga koʻra, "Taragʻoybek ulamo va sulaho va muttaqiylarga mushfiq va mehribon erdi va bularning majlisiga borur erdi...". T. Shamsuddin Kulolnm oʻziga pir tutgan. T.ning xotini Buxoro fuzalolarining peshvosi — sadr ulsharʼia (shariat qonunlarini shargʻlovchi)ning qizi Takina xotun boʻlgan. T. farzandi Temurbekni yoshligidan maxsus murabbiylar nazorati ostiga topshirib, chavandozlik, ovchilik, kamondan oʻq otish, qilichbozlik va boshqalardan harbiy taʼlim olishiga alohida eʼtibor bergan. Bular uni kelajakda buyuk sarkarda boʻlib yetishida katta rol oʻynagan. T. Kesh (Shahrisabz)dagi oilaviy xilxonaga dafn etilgan. Sohibqiron keyinchalik jome masjid yaqinida, shayx Shamsuddin Kulol maqbarasi yonida yangi makbara qurdirib otasining xokini oʻsha yerga koʻchirgan. Amir Temur harbiy safarlardan qaytishda Keshda toʻxtab, otasi, oʻgʻli Jahongir, piri shayx Shamsiddin Kulol qabrlarini ziyorat qilgan.

## Manba:
* Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997;

## Adabiyot
* Amir Temur jahon tarixida, Parij, 1996; Bartold V.V., Sochineniya, t.2(chast 2), M., 1964; Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995;Radlov V.V., Opit slovarya tyurkskix narechiy, t.Z, M., 1963.
Tarbagʻatoy

**Tarbagʻatoy** — Qozogʻiston sharqidagi togʻ tizmasi. Xitoy bilan boʻlgan chegarada. Zaysan koʻli bilan Olakoʻl oraligʻida. Eng baland joyi 2992 m (Tostov togi). Uzunligi 300&nbsp;km ga yaqin. T. slanets, konglomerat, ohaktosh, vulkan jinslaridan tuzilgan. Yon bagirlarining quyi qismlarida chala choʻl, yuqoriroqda togʻ oʻtloqlari uchraydi. Vodiylarda daraxtlar, janubiy yon bagʻirlarida butalar usadi.
Tarbiyai atfol

**Tarbiyai atfol** (Bolalar tarbiyasi) — Buxoro jadidlari tashkil etgan maʼrifiy jamiyat (1908—14). Abduvohid Burhonov, Mukammil Burhonov, Hamidxoʻja Meqriy, Ahmadjon Abdusaidov va boshqa asos solishgan. Jamiyat faoliyatida S. Ayniy, Usmon Xoʻja, M. Saidjonov va boshqa muxim rol oʻynagan. Jamiyat aʼzolari soni 100 ga yaqin boʻlib, ularni Muhiddin Mansurov, Sadr Ziyo moddiy jihatdan qoʻllabquvvatlagan. "Tarbiyai atfol" isteʼdodli yoshlarni xorijiy mamlakatlarga oʻqishga yuborish, usuli jadid maktablarini har tomonlama qoʻllabquvvatlash, bu maktablar uchun oʻquv qoʻllanmalari va darsliklar yaratish, xorijdagi talabalarga moddiy yordam koʻrsatish ishlari bilan shugʻullangan. Jamiyatning saʼyharakati bilan, mas., 1908-yilda Istanbulda buxorolik va turkistonlik yoshlardan 14 kishi tahsil olgan. Jamiyat koʻmagi bilan Fitratning "Munozara", "Hind sayyohi bayonoti" va "Sayha" asarlari, shuningdek, S. Ayniy, A. Burhonov, Ikrom domla va boshqalarning kitoblari Turkiyada nashr etilib, Turkistonda tarqatilgan. Jamiyat maʼrifatparvarlik ishlari bilan birga ijtimoiy masalalarga ham eʼtiborni qaratdi. Jamiyat aʼzolari Buxoroda maʼrifatni yoyish, Fitratning Turkiston jadidchiligining dasturi hisoblangan asarlarini targʻib etish bilan birga Buxoro amirligida xukm surgan diniy fanatizm va bidʼatga qarshi targʻibottashviqot ishlarini olib bordi, shuningdek, amirlikdagi har qanday yangilikni boʻgʻishga qaratilgan tadbirlarga qarshi norozilik kayfiyatini izhor etib turdi.

## Yana qarang

* Jadid teatrlari
* Jadidchilik

## Adabiyot
* Ayniy Sadriddin, Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar, M., 1926; Xoʻjayev Fayzulla, Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1997; Ergashev B.X., Ideologiya natsionalno-osvoboditelnogo dvijeniya v buxarskom emirate, T., 1991 Qahramon Rajabov.
Taraqqiyot

**Taraqqiyot** — rivojlanishning oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga yoʻnalgan shakli, uning yuksalishi. Adabiyotlarda taraqqiyotni koʻpincha rivojlanish bilan aynanlashtirib qoʻyishadi, aslida u rivojlanish falsafasining bir yoʻnalishidir. Shuningdek, taraqqiyotni ayrim adabiyotlarda faqat jamiyatdagi ijtimoiy rivojlanish maʼnosida qoʻllashadi, bu ham bir yoqlama yondashuvdir. Taraqqiyot falsafiy adabiyotlarda progressiv rivojlanish tarzida qoʻllanadi. Odatda rivojlanishning 2 muhim yoʻnalishi boʻlib, biri taraqqiyot (progressiv rivojlanish), ikkinchisi inqiroz (regressiv rivojlanish) hisoblanadi.  

Taraqqiyotni faqatgina jamiyatga qoʻllashning xato jihati shundaki, jamiyatdan tashqaridagi sistemalarda ham yuksalish roʻy beradi. Masalan, muayyan tirik organizmlarning taraqqiyoti, bemordagi kasallikning taraqqiyoti, kimyoviy jarayonning taraqqiyoti va boshqalar.  

Taraqqiyot nisbiydir. Rivojlanish bir sistema uchun taraqqiyot, boshqa sistema uchun regress boʻlishi mumkin. Masalan, kasallikning rivojlanishi, kasallikni vujudga keltiruvchi viruslar uchun taraqqiyot boʻlsa, bemor organizmi uchun inqiroz (regress)dir. Har qanday sistema oʻzining rivojlanishi mobaynida taraqqiyotni ham, inqirozni ham boshidan kechiradi. Sistemaning ravnaq topishi taraqqiyotni anglatsa, uning yemirilishi esa inqirozni anglatadi.  

Taraqqiyot jonsiz, anorganik tabiatga ham, jonli, organik tabiatga ham, jamiyatga, inson tafakkuriga, ruhiyatiga ham xos boʻlgan tabiiy va zaruriy jarayondir. Taraqqiyot mikro, makro, megadunyoda ham sodir boʻladi. Taraqqiyot tufayli olamda mukammallashish, yuksalish roʻy beradi, u vujudga kelish, murakkablashish, ulgʻayish, yangilanish, tiklanish, sistema yasalish jarayonlari tarzida amalga oshadi. Taraqqiyot yaxlit jarayondir.  

## Manbalar


## Havolalar