Enzeli

**Enzeli** () (1925—1980-yillarda **Pahlaviy**) — Eron shimolidagi shahar, Gilon ustonining Enzeli shahristonining maʼmuriy markazi. Kaspiy dengizining janub sohilidagi yirik port. Baliq ovlash va uni qayta ishlash markazi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari, kema portlari bor. 2016-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shahar aholisi 118 564 kishini tashkil etadi, ularning aksariyati gilyanlar.

## Tarixi
Enzeli qadimgi Eronning eski shahri boʻlib, ilk marta kadusiylar bu yerga joylashadi. Anshan (Fors) shohi Kir II Buyuk bilan yaxshi munosabatlari va Kirning Ahamoniylar davlatini barpo etishdagi harbiy hamkorligi tufayli Kadusiylar *Anshan-e Pars* (yunoncha Ανσνάν), yaʼni „Fors anshanlari“ nomini oldilar.

Bu soʻz oʻrta fors tilida *Anzalag* shaklida uchraydi, forscha yana bir varianti *Anzalazh*. Enzeli koʻrfazi savdo kemalari va baliqchilik qayiqlari uchun xavfsiz bandargoh boʻlgan. Shahar 1935-yilda *Pahlaviy* deb qayta nomlanadi.

1919-yilda general Anton Denikinning oq rus armiyasi qulashi bilan uning oʻn sakkizta kemasi Enzelidan panoh izladi. 1920-yil 18-mayda oʻn uchta kemadan iborat Sovet flotiliyasi Enzeliga kutilmagan hujum uyushtirdi va ingliz garnizonini va oʻn sakkizta oq rus kemasini qoʻlga oldi. Bu qisqa muddatli Fors Sotsialistik Respublikasi va Fors Kommunistik partiyasini barpo etish imkonini berdi. Sovet hukumati hujum uchun javobgarlikni rad etib, mahalliy rus dengiz floti qoʻmondoni oʻz tashabbusi bilan hujum qilganligini aytadi.

Uning ajoyib lagunasi, Bojxona va shahar hokimiyati binosi (Shahrdori), Miyon Poshti saroyi va Mutamodiy binosi uning diqqatga sazovor joylari hisoblanadi. Kaspiy dengiz fanlari universiteti 1980-yilga qadar Enzelida joylashgan boʻlib, keyinchalik Novshahrga koʻchirilgan. Nosiriddinshohning Shamsulumaro minorasi (xuddi shu nomdagi Tehrondagi bino bilan adashtirmang) Moayer al-Mamalek tomonidan qurilgan. Mashhur Sangi hammomi odamlar va tabiiy omillar taʼsirida vayron boʻlgan.

Sangi hammomi isitiladigan suv havzalarining ajoyib mustahkam tizimi bilan mashhur boʻlgan. Baʼzi guruhlar Mutamodiy binosi oʻzgartirilgan deb oʻylashadi, u hozirda mahalliy politsiya idorasi. Bu Gʻajor inshooti Mirzo Abdulvahob yordamida ikki qavatli qilib qurilgan.

## Geografiyasi
RASM. Tovus minorasi, Bandari Enzelining eng baland minorasi
Enzeli lagunasi Enzeli portini ikki qismga ajratadi. Shahar ikki koʻprik orqali *Beheshti oroli* bilan bogʻlangan. Bandari Enzelida ikrani qayta ishlash zavodi, 19-asrga oid baʼzi eski xarobalar va mashhur *Shanba bozori* mavjud. *Tourbebar* — Enzeli lagunasi yaqinidagi Bandari Enzelidan 40 kilometr uzoqlikda joylashgan qishloq hisoblanadi.

## Iqlimi
Enzali Eronning eng nam shahri. Iqlim uning kuchli kuz va erta qish yogʻingarchiliklari, doimiy yuqori namlik va Yaponiya dengizi sohilidagi bulutliligini eslatadi, garchi yozda u yerdagiga qaraganda kamroq yogʻingarchilik boʻlsa-da, lekin u hali ham nam subtropik iqlimga ega. Havoning issiq va namligi bu hududda koʻp suv talab qiladigan choy, sholi kabi ekinlarni yetishtirish imkonini beradi. Bu, ayniqsa, Elburs togʻlaridan suvning oqishi bilan yaxshilanadi.

## Diqqatga sazovor joylari
Enzeli lagunasi (yoki hovuzi) Kaspiy dengizi sohilida, Enzeli shahri yaqinida joylashgan. Hovuzda qamishzorlar, koʻplab koʻchib yuruvchi qushlar (gʻozlar, oqqushlar, oʻrdaklar, guruchlar), juda koʻp turli xil baliqlar (sazan va pike doimiy ravishda yashaydi), kichik orollar mavjud. Hovuzda tez-tez uchraydigan koʻl lotus juda chiroyli. Hovuz yiliga taxminan 200 kun atrofidagi oʻtloqlarni suv bilan qoplaydi. Hovuzning fauna va florasi qonun bilan muhofaza qilinadi.

Mole Anzali 1896-yildan 1914-yilgacha kemalar va qayiqlar dengiz toʻlqinlaridan zarar koʻrmasligi uchun qurilgan. Bugungi kunda bu yer fuqarolar va xorijlik sayyohlar uchun eng sevimli dam olish maskanlaridan biriga aylangan, ular doimo dengiz manzarasida suratga tushadi. Keyingi yillarda iskala qayta qurildi.
1936 yilda Gʻozyon va Anzeli shaharlari oʻrtasida beton koʻprik qurilishi boshlandi (hozirgi Gʻozyon Anzaliy tarkibiga kirdi). Koʻprik dengiz va oʻrmonning juda chiroyli koʻrinishini taqdim etadi.

## Manbalar