open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tektonik strukturalar

**Tektonik strukturalar** - Yer poʻstida togʻ jinslari yotish shakllarining qonuniyatli takrorlanishi. "Tektonik strukturalar" termini bir kancha mayda strukturaviy shakllardan hosil boʻlgan Yer poʻstining har xil qismlarini oʻz ichiga oladi. Tektonik strukturalarni tasniflaydigan eng asosiy belgilar masshtab, morfologiya va genezis hisoblanadi.

Elementar strukturali shakllar (qatlam, burma, darzlik, uzilishli buzilishlar — tashlama, uzilma, siljish, surilma va sharyajlar) va magmatik jinslar Tektonik strukturalar (dayka, sill, lakkolit, batolit va boshqalar) mavjud boʻlib, ular oʻz navbatida, mikroskopik oʻlchamli Tektonik strukturalar hosil qiladigan kichik oʻlchamdagi struktura bichimiga ega boʻlishi mumkin. Elementar strukturali shakllarning qonuniy majmui kattaroq tartibdagi Tektonik strukturalarni, mas., burmalar guruhlanib murakkab struktura shakllarini — antiklinoriy va sinklinoriyni hosil qiladi, ular oʻz navbatida burmali sistemalarni shakllantiradi; platformalarda sinekliza, antekliza, avlakogenlar ajralib chiqadi. Yer poʻstining ancha yirik Tektonik strukturalarining zamini yuqori mantiyagacha yetib boradi va chuqur strukturalar deb ataladi. Ularning asosiylariga kontinental va okean platformalari (plitalar), okeanga mansub, sinklinal va orogenlardagi harakatdagi mintaqalar kiradi, ular litosferaning kontinental va okean segmentlari va kontinental qoʻshilmalari hamda chuqur yoriklar va riftlar kiradi. Asosan, Yer pustila rivojlanadigan chuqur strukturalar poʻstli strukturalar deb ataladi. Tektonik strukturalarning vujudga kelishi rivojlanishning muayyan yunalishga va tarixga (kinematika) ega boʻlgan harakatlar taʼsirida (qarang Tektonik harakatlar) va jarayonning dinamikasini aks ettiradigan va tektonik deformatsiyalarni yuzaga keltiradigan kuchlar taʼsiri ostida hosil buladi. Elementar Tektonik strukturalar ni strukturalar geologiyasi urganadi. Magmatik jismlarning mikroskopik Tektonik strukturalar mikrostruktura analizi metodi bilan oʻrganiladi (qarang Petrotektonika). Yirik masshtabdagi elementar Tektonik strukturalar majmui geotektonikada oʻrganiladi (qarang Tektonika). Tektonik strukturalargeologik xaritalash, geofizik metodlar, ayniqsa seysmorazvedka hamda burgʻilash bilan oʻrganiladi.
Tektonik xaritalar

**Tektonik xaritalar** - Yer poʻstining strukturasini tasvirlovchi, Yerni butunicha yoki uning asosiy rivojlanish etaplarini alohida regionlar doirasida aks ettiruvchi xaritalar. Tektonik xaritalar geofizik va boshqa maʼlumotlardan foydalanib, geologik xaritalar asosida tuziladi. Tektonik xaritalarni 2 asosiy toifaga: strukturaviy va xususiy Tektonik xaritalarga boʻlish qabul qilingan. Struktura xaritalari tektonik strukturalarning morfologiyasini aks ettiradi, Tektonik xaritalar esa morfologiyadan tashqari shu strukturalarning shakllanish tarixini, ularning rivojlanish bosqichlari va davrlarini ochib beradi, magmatizmning tektonika bilan bogʻliqligini koʻrsatadi. Xususiy Tektonik xaritalar orasida bir necha xil xaritalar farq qilinadi: oddiy tektonik, paleotektonik, mavzuli va ixtisoslashtirilgan (mas., seysmotektonik) xaritalar. Ushbu xaritalardan har biri obzorli (1: 2000000 va kichikroq) va regional (odatda, 1:200000 dan 1:1000000 gacha) xaritalarga boʻlinadi. Tektonik xaritalar avval kichik masshtabli tektonik sxemalardan foydalanilgan. Shunday sxemalardan dastlabkisi Fransiya va Shveysariyaning Yura togʻlari tektonik sxemalaridir (A. Gresli, 1838). 19-asrning oxiri — 20-asrning boshlarida E.Zyuss, F. Kosmat, M. Bertran va boshqalarning asarlarida shunga oʻxshash sxemalar juda keng Tapkalgan. Rossiyada 1930ylarda A.D.Arxangelskiy, N.S.Shatskiy, D.V.Nalivkin va boshqa kichik masshtabdagi tektonik sxemalar tuzishgan. 20-asrning 2yarmidan boshlab umuman Yer yuzi, ayrim materiklar, mamlakatlar (Rossiya, XXR, Polsha, Chexiya, AQSH, Kanada, Avstriya, Venesuela, Meksika, Turkiya va boshqalar)ning Tektonik xaritalar nashr etildi. Dunyo xaritasi boʻyicha Xalqaro komissiya qoshida rus olimlari boshqaruvida Tektonik xaritalar boʻyicha kichik komissiya tuzilgan boʻlib, ular tomonidan Yevropa va dunyo Tektonik xaritalar (1980) tuzidsi. Materiklar va yirik davlatlarning Tektonik xaritalar esa 1:1000000 — 1:2000000 masshtabda, ayrim regionlarning Tektonik xaritalar esa 1:250000 — 1:500000 masshtabda tuziladi. Turli masshtabdagi Tektonik xaritalarda strukturalarning morfologiyasi, rivojlanish tarixi va genezisi, tektonik rejim va uning vaqt davomida oʻzgarishi mumkin qadar toʻlaroq aks ettirilishi kerak. Tektonik xaritalarda struktura shakllari bilan birgalikda choʻkindi va magmatik jinslarning formatsiyasi, metamorfizm fatsiyalari tasvirlanadi. Tektonik xaritalarda Yer poʻstining maʼlum bir uchastkasiga oid tektonik maʼlumotlar sintezi sifatida tektonik rayonlashtirish oʻz ifodasini topadi. Hozirgi Tektonik xaritalarda ajratilgan tektonik birliklarning (tabiiy tektonik rnlar uchun) asosiy belgilari burmalanish yoshi va tektonik rejimlar (evgeosinklinal, miogeosinklinal, orogen va boshqalar)dir. Maxsus Tektonik xaritalarda ayrim tektonik elementlargina tasvirlanadi. Foydali qazilmalarning bashoratlash xaritalarini tuzish va qidiruv ishlarini rejalashtirishda Tektonik xaritalardan keng foydalaniladi.
Tektonik sikllar

**Tektonik sikllar** (bosqichlar) — umumgeologik va tektonik voqealarning maʼlum ketma-ketligi bilan tavsiflanadigan, Yerning katta davr (100 mln. yildan ortiq)dagi geologik tarixi. Tektonik sikllar geosinklinalni platformaga aylantiradigan tektonik jarayonlarning maʼlum ketma-ketligi boʻlib, burmalanish davrlari bilan yakunlanadi. Geosinklinallarda juda aniq namoyon boʻlgan. Bunda sikl oʻta asosli intruzivmagmatik va asosli togʻ jinslari hosil boʻlishi va suv osti vulkanizmi, kalin choʻkindi qatlamlarning yigʻilishi va chuqur dengiz havzalarining hosil boʻlishi bilan boshlanadi. Orollar yoyi paydo boʻlib, andezitli vulkanlar hosil boʻladi, dengiz havzalari parchalanib boʻlaklarga ajraladi va burmali, surilmali deformatsiyalar boshlanadi. Soʻngra, molasslar — togʻlarning yemirilish mahsulotlari bilan toʻldirilgan togʻlararo toshqotgan, togʻ oldi va togʻ orasi bukilmalari bilan ajralgan burmali va burmaliqoplamli togʻ inshootlari shakllanadi. Bu jarayon regional metamorfizm, granit hosil boʻlishi yer yuzasiga liparitbazaltli vulkanlar otilib chiqishi bilan davom etadi. Voqealarning oʻxshash ketma-ketliligi: kontinental sharoitlarning, dengiz transgressiyasi bilan, soʻngra yana regressiya bilan almashinuvi, kontinental rejimning oʻrnatilishi va nurash poʻsti hosil boʻlishi platformalarda ham kuzatiladi. Bu jarayonda choʻkindilar tipi ham tegishlicha oʻzgarib boradi — avval kontinental, soʻngra laguna choʻkindilari, koʻpincha tuzli va koʻmirli qatlamlar, soʻngra dengiz chaqiq jinslari, sikl oʻrtasida karbonatli yoki kremniyli choʻkindilar, sikl oxirida esa yana dengiz, laguna yotqiziqlari (tuzlar) va kontinental (baʼzan muzlanish) yotqiziqlari hosil boʻladi. Bir geosinklinal zonasida intensiv burmalanish — siljish deformatsiyalari va togʻ hosil boʻlishi, asosan, shu zona ichkarisida yangi geosinklinal choʻkish zonasi paydo boʻlishi va platformada riftlar sistemasi avlokogenlar shakllanishiga koʻpincha muvofiq keladi. Tektonik sikllarning fanerozoydagi oʻrtacha davomiyligi 150— 180 mln. yil (tokembriyda Tektonik sikllar chamasi koʻproq davom etgan). Ushbu sikllar bilan bir qatorda yanada yirikroqlari (megatsikllar) — yuz mln. yillab davom etadi. Yevropada, qisman Shimoliy Amerika va Osiyoda kechki tokembriy va fanerozoyda quyidagi sikllar aniklangan: grenvil (oʻrta rifey); b aykal (kechki rifey — vend); kaledon (kembriy—devon); gersin (devon—perm); kimmeriy (trias — yura); alp (yura—boʻr—kaynozoy).

## Manbalar
Tektonik val

**Tektonik val** — nisbatan kambar (eni bir necha oʻn km) va uzun qiya (100– 300&nbsp;km), asosan, asimmetrik koʻtarilma; platformalar uchun xos. Bal. 100 m gacha (oʻrtacha maydoni 200 dan 6000–10000&nbsp;km² gacha). Tektonik vallar braxiantiklinal burmalar (plakantiklinal)ning zanjiri yoki zanjirlari (murakkab vallar)dan iborat. Tektonik valning katta qismi antekliza va sineklizalar oʻrtasidagi chegara zonasida yoki fundamentning yoriqlari ustida rivojlanadi. Yoshroq platformalarda Tektonik val, odatda, burmali asosga ega boʻlgan antiklinal zonalarning kuchli zaiflashgan koʻrinishini takrorlab, ularning oʻrnini egallaydi. Aksari Tektonik val doirasida joylashgan mayda koʻtarilmalar neftgaz toʻplamlari bilan bogʻliq. Odatda, qad. platformalar plitalarida Tektonik vallar fleksuralar bilan chegaralangan va koʻpincha koʻtarilmalar va fundamentni botqokligini chegaralovchi yoriqlar zonasini kuzatib boradi. Ular chokli Tektonik vallar deb ataladi. Tektonik vallarning inversion, megaval yoki yirik, murakkab turlari mavjud. Tipik Tektonik vallarga Rossiya plitasidagi OkaTSna, DonMedveditsa, Vyatka vallari kiradi.
Tektonik deformatsiyalar

**Tektonik deformatsiyalar** - Yerning chuqurlikdagi kuchlari taʼsirida togʻ jinslari tanalarining yotish shakli, oʻlchami, ichki strukturasi va oʻzaro joylashishining oʻzgarishi. Buning natijasida Yer poʻstida mahalliy yoʻnalishda choʻzilish, siqilish yoki siljish roʻy beradi. Tektonik deformatsiyalar ayniqsa choʻkindi, vulkanik va metamorfik togʻ jinslarining dastlabki gorizontal yotishining burmalanganlik va uzilishli buzilishlarda aniqroq namoyon boʻladi. Tektonik deformatsiyalar magmatik togʻ jinslari va kristalli slanetslarda ular tarkib topgan minerallarning yotish yoʻnalishining oʻzgarishiga yoki qayta kristallanishiga olib keladi (qarang Tektonitlar, Petrotektonika). Tektonik deformatsiyalar tasnifi, asosan, qatqatli qatlamlarni oʻrganish asosida tuziladi; burmali (qarang Togʻ jinslari burmalanishi) va uzilmali Tektonik deformatsiyalar farq qilinadi. Burmalanish — togʻ jinslari qoldiq deformatsiyasining natijasi boʻlib, unda tektonik zoʻriqish ularning egiluvchanlik chegarasidan oshib ketadi; uzilmalar togʻ jinslarining yemirilishi natijasida sodir boʻladi, unda tektonik zoʻriqish ularning mustahkamlik chegarasidan yuqori boʻladi.

Yer poʻstining ayrim uchastkalari, oʻz tuzilishi va geologik tarixi boʻyicha u yoki bu tektonik rejimni tashkil qilgan Tektonik deformatsiyalarning muayyan muvofikdigi bilan tavsiflanadi. Tektonik deformatsiyalarning tashqi koʻrinishi, tipi, oʻlchami juda koʻp omillar — togʻ jinslarining fizik xususiyatlari, yoʻnalishi harakatdagi tektonik kuchlarning jadalligi va davomiyligiga bogʻliq. Tektonik deformatsiyalarning mexanizm va sabablari — yer qimirlashning sodir boʻlishi va Yer pusti rivojlanishi umumiy muammolarining muhim qismi hisoblanadi (qarang Seysmologiya, Tektonika). Tabiiy obʼyektlarni mufassal oʻrganish bilan birga, Tektonik deformatsiyalar roʻy berishi yuzasidan tugʻiladigan turli muammolarni hal qilish uchun 20-asr oʻrtalaridan fizik nazariyalarga (qarang Tektonofizika) asoslangan modellarda eksperimental izlanishlar olib borish hamda Yer poʻstidan va Yerning ichki qobigʻida sodir boʻlayotgan geokimyoviy jarayonlarni oʻrganishning ahamiyati ortib bordi. Tektonik deformatsiyalarda tektonik buzili shlar yoki dislokatsiyalar boʻlib, ular 3 sinf: uzilishli (dizyunktivli), burmali (plikativli), inʼyektivliga boʻlinadi. Uzilishli dislokatsiyalar orasida tashlamauzilmalar choʻzilish sharoitlarida; koʻtarilmauzilmalar, surilmalar, tektonik qoplam (sharyaj)lar qisilish; sshgjimalar parchalanish sharoitlarida hosil boʻladi. Burmali dislokatsiyalar orasida togʻ jinslarining boʻylama va koʻndalang egik burmalari mavjud. Inʼyektivli dislokatsiyalar, magmaning Yer poʻsti choʻkindi qatlamidagi togʻ jinslariga singishi, choʻkindi yoki matamorfik jinslar nonormal zichligi hamda tuz, gil va gneyslarning qayishqoqligi bilan bogʻliq. Tektonik deformatsiyalarning intensivligi regional metamorfizmda flyuidlarning faolligi natijasida va chuqurlikda tra koʻtarilganda birdan ortadi.
Tektonitlar

**Tektonitlar** — Yerning chuqur qatlamlaridagi kuchlar taʼsirida minerallari muayyan yoʻnalishdagi holatni egallagan togʻ jinslarining umumiy nomi. Odatda, bunday taʼsir kayta kristallanish, parchalanish (milonitlar, tektonik brekchiyalar), varaqsimonlikni hosil boʻlishi bilan birga sodir boʻladi. Petrostruktura taxlili (qarang Petrotektonika) yordamida deformatsiyaning ketma-ket bosqichlarini va dinamometamorfizm vaqtida harakatga keladigan siqilayotgan va parchalanayotgan kuchlanishlarning yunalishlari aniqlanadi. Minerallarning yoʻnalish xususiyatiga qarab T. modda harakatining differensial tipini aks ettiruvchi 3 guruhga boʻlinadi: plastinkasimon minerallar (slyuda va boshqalar) sirpanish yuzasi bilan parallel joylashib, varaqsimonlik hosil qiladi; minerallarda sirpanish 2 oʻzaro kesishgan yuzada sodir boʻladi; burmalarning yoʻnalishi boʻyicha joylashgan zarralar oʻq atrofida aylanadi. T. bulaklari, odatda burchakli, oʻtkir qirrali shaklga ega boʻlib, sirpanish yuzasi bilan qoplangan, egiluvchan togʻ jinslari boʻlaklari (jumladan serpentinitlar) aksari yumaloqlangan boʻladi. Limonitlar paleozoy va proterozoy tof jinslari orasida uchraydi. Limonitlashgan spilitlar va talkka aylana boshlagan ofiolitli T. Sulton Uvays togʻlarida uchraydi.
Tektonosfera

**Tektonosfera** — Yerning tashqi qobigʻi, Yer poʻsti va yuqori mantiyani oʻz ichiga oladi. T. tektonik va magmatik jarayonlar hosil boʻladigan asosiy oblastdir. T. oʻzidagi tof jinslarining tarkibi va fizik xususiyatlarining vertikal va gorizontal har xilligi bilan farqlanadi.
Tektonofizika

**Tektonofizika** — tektonikaning tof jinslari qatlamlarida tektonik deformatsiyalar (burmalar, uzilmalar va boshqalar) vujudga kelishining fizik sharoitlarini oʻrganuvchi bulimi. T. bir turda tuzilmagan (mas., donali yoki qatlamli) Yer pustida sodir boʻlgan yirik deformatsiyalarni urganishda fizika va mexanikaning plastik deformatsiyalar va qattiq jismlar yemirilishi haqidagi tadqiqot natijalaridan foydalanadi. Tektonik deformatsiyalar uzoq vaqt va astasekin rivojlanganligi bois T.ning vazifasi — tog jinslarining plastik deformatsiyasining barcha bosqichlarini kuzatish, ularda Yer pusti uchun xos boʻlgan uzilishlarning tarqalishi va bu deformatsiyalarning oʻtish sharoitlarini hisobga olishdir. T. izlanishlarining asosiy maqsadi ilgari Yer poʻstida mavjud boʻlgan kuchlanish maydonlarida shakllangan tektonik strukturalar genezisini aniqlashdan iborat. T.ning ahamiyati shundaki, unda tektonik strukturalarning hosil boʻlish mexanizmi toʻgʻrisida toʻgʻri tasavvurga ega boʻlish — Yer poʻstida ularning tarqalish qonuniyatlarini oldindan koʻra bilishga imkon beradi. T.da tektonik jarayonlarning fizik modellash metodi keng qoʻllanadi. T. tadqiqotlari natijasidan chuqur jarayonlar sabablarini oʻrganish, yer qimirlashni bashoratlash, qidiruv va qazish ishlari va boshqalarda foydalaniladi. "T." termini fanga rus geologlari V. V. Belousov, M. V. Gzovskiylar tomonidan kiritilgan (1954).
Aleksey Nikitich Tekuchev

**Aleksey Nikitich Tekuchev** (1900, Yuqorikurmayarsk — 1978) — fizik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950); fizikamat, fanlari doktori (1945). Moskva universitetni tugatgan (1930). 1930-yildan boshlab Samarqand Pedagogika akademiyasida, Oʻzbekiston Davlat Universitetida (1945—56), Ryazan davlat pedagogika institutida  ishlagan. Ilmiy ishlari, asosan, geliotexnika masalalariga bagʻishlangan. U metall plyonkalarning optik xossalarini oʻrganib, bu plyonkalarning yorugʻlikni aks ettirish va yutish koeffitsiyentini aniklash usullarini ishlab chiqishga muvaffaq boʻlgan, sirtlarning nur yutish va kaytarish koeffitsiyentlarini aniqlagan.
Tele...

**Tele...** (yun. tele — uzok) — qoʻshma soʻz boʻlagi. Uzoklikni, katta masofadagi harakatni bildiradi (mas., televideniye, telegraf).
Tele

**Tele**, tele (xitoycha: 丁零; pinyin: Dīnglíng, Wade-Giles: Ting-ling, Kaoçe (高車 basit: 高车; Gāochē), Chile (敕勒; Chìlè), Tiele (鐵勒 *soddalashtirilgan xitoy yozuvi*: 铁勒; Tiělè/Tʼieh-le) — ilk oʻrta asrlarda turkiy qabilalar katta bir qismining umumiy nomi. Ushbu etnonim ilk bora mil. IV asrga oid Xitoy manbalarida uchraydi. Ulardan maʼlum boʻlishicha, mil. VI asrgacha „tele“ atamasi Gobi choʻlining shimoli, Xingan togʻlari (Manjuriya)ning gʻarbi va Tyanshan togʻlari atrofidagi keng hududdan to Orol va Kaspiy dengizi boʻylarigacha tarqalgan turkiy qabilalarning umumiy nomi sifatida ishlatilgan. Ushbu yilnomalardan ayon boʻlishicha, Tele qabilalari dastlab mil. av. 1 ming yillikda di hamda chidi nomi bilan atalgan, keyinchalik esa, dili, chile, dingling, gaogyuy, soʻngra Tele deb atala boshlagan.

Xitoy yilnomalarida taʼkidlanishicha, bir qancha qabilalar oʻz etnik nomiga ega boʻlsalar ham, kelib chiqishi jihatidan Telelarga borib taqalib, quyidagicha nomlanar edilar: veyxo (uygʻur), yuange, seyanto (sir tardush), kibi, dubo (tuba), guligan (quriqan), dolange (telengut), pugu (bugʻu), bayegu (bayirqu), tunlo (toʻngra), hun, adye (adiz), soʻgye (izgil), xuyeye, baysi (oq si) va hokazo. Suyshu nomli xitoy yilnomasida (7-asr) Tele qabilalariga mansub 50 ta qabila nomi keltiriladi. Xitoy yilnomalarida Telelarning tili hunlarimng tiliga oʻxshashligi qayd qilinadi. Ushbu maʼlumotga asoslanilsa ularning turkiy tilli xalq boʻlgani maʼlum boʻladi.

Tele etnonimi boʻyicha turlicha fikrlar bildirilgan: 

1) bir qator tadqiqotchilar fikricha, Xitoy yilnomalaridagi Tele atamasining turkiy asli toles (toʻles, toʻlas) boʻlib, dastlab shu shaklda Urxun-Enasoy bitiktoshlari (VII—VIII-asrlar)da uchraydi va Turk xoqonligi (VI—VIII-asrlar) va Uygʻur xoqonligi (VIII—IX-asrlar) davrida ushbu davlatlarning sharqiy qanotini boshqarish ular vositasida amalga oshirilgan; 

2) I. Klyukin va L. Potapovning fikricha, Xitoy manbalaridagi Tele etnonimining asl turkiy shakli toʻlas emas, Tele boʻlgan; qadimiy Tele etnonimi hozir ham Oltoy va tuvaliklar orasida mavjud boʻlgan teleut, teles etnonimlarida koʻrinadi, yaʼni ushbu etnonimlarining negizi Tele boʻlib, qadimgi turk-moʻgʻul tillaridagi soʻz oxirida koʻplab yasaydigan qoʻshimchalar. t. s. undoshlari vositasida teleut va telesga aylangan; 

3) hozirgi yapon va xitoy olimlarining fikricha, di, dili, dingling, chile, tele kabi atamalar „turk“ etnonimining turli davrlardagi xitoycha talaffuzidir; 4) ayrim tadqiqotchilar fikriga koʻra, T. atamasining asli „turo“ yoki „tura“ boʻlib, qad. Eron manbalarida, shu jumladan, „Avesto“da koʻchmanchi qabila sifatida tilga olingan „tur“ kabilasi bilan aloqalidir. Ularning fikricha, ushbu „tur“ yoki „turo“ soʻzlaridan „turk“ etnonimi shakllangan.

Tele va toʻlas etnonimi hozirgi kunda ham tele, teli, teles, telek, toʻloʻs, doolos (doʻoʻloʻs), teleut shakllarida bir qancha turkiy xalqlar tarkibida uchraydi.

## Manbalar
Teleavtomatika tizimi

**Teleavtomatika tizimi** - boshkarish obʼyektlari va avtomatik tizimning boshqarish qurilmalari birbiridan muayyan masofada joylashgan boshqarish tizimi; optimal boshkarish masalalarini hal etadi. Teleavtomatika tizimida operator (dispetcher) vazifasini avtomatik boshqarish qurilmasi toʻla yoki qisman bajaradi. Teleavtomatika tizimida telemexanika usullari va vositalaridan foydalaniladi; u koʻpincha telemexanika va avtomatik boshkarish texnika vositalarini oddiygina biriktirib tuziladi. Teleboshkarish, teleoʻlchash tizimlari va texnikaning boshqa sohalarida qoʻllanadi.
Teleboshqarish

**Teleboshqarish** – biron bir obyektning ishini nazorat qilish, agar zarur boʻlsa, ish rejimini oʻzgartirish, uning fazodagi xrlati yoki vaziyatini oʻzgartirib turish va boshqa uchun moʻljalangan boshqarish qurilmalari majmui. Telemexanikaning bir qismi boʻlgan teleboshqarishda operator (kompyuter) boshkariladigan obyektga yuboradigan kodlangan elektr yoki radiosignallar aloqa kanali orqali uzatiladi. Teleboshqarish signallari boshqariladigan obyektning avtomatik tizimi zanjiriga taʼsir etadi. Teleboshqarish operator yoki boshqa uzatish qurilmasining tashqi taʼsirini kodlangan signalga aylantiruvchi kodlash va signallarni ajratuvchi dekodlash qurilmalaridan iborat. Kodlash qurilmasi aloqa kanalida kodlangan signallarni uzoq masofaga uzatadi; dekodlash qurilmasi esa turli komandalarning signallarini turlarga ajratadi. Teleboshqarish diskret (uzlukli) va uzluksiz turlarga boʻlinadi. Diskret boshqarish tizimlarida avtomatikaning moye zanjirlarini tanlash va bu zanjirlarga taʼminlash manbalarini ulash yoki uzish uchun „ulash“, „uzish“ kabi turli komandalar uzatiladi. Uzluksiz boshqarish tizimlari ish bajaruvchi organlari uzluksiz koʻp turli vaziyatlarga ega boʻlgan mexanizmlar (mas., xarakatlanuvchi obyektning ruli)ni boshqaradi. Bunday organlarning vaziyati avtomatik tizimning biror zanjiridagi kuchlanish qiymatini oʻzgartirib boshqariladi. Teleboshqarish qoʻllaniladigan aloqa kanallarining soniga, seleksiya usullari ga va signallarning farqiga, apparatura turiga va konstruktiv jihozlanishiga qarab turlarga boʻlinadi. Bir necha aloqa kanali boʻlgan tizimlar boshqarish punkti bilan boshqariladigan obyekt orasidagi masofa uncha katta boʻlmagan hollarda qoʻllanadi. Masofa ortgan sari bir kanalli aloqa tizimidan va ancha murakkab kodlash, dekodlash qurilmalaridan foydalaniladi. Teleboshqarishdan havoda, yer ustida, suvda harakatlanuvchi obyektlarning harakatini (uchishini) yoki zaryadlarni portlatishni masofada turib boshqarishda ham foydalaniladi (qarang Radiotelemexanika).
Televizion antenna

**Televizion antenna** - televizion tasvir signallari va tovushni qabul qilish yoki uzatish uchun % moʻljallangan qurilma. Uzatuvchi va qabul qiluvchi; metrli va detsimetrli diapazonda ishlaydigan turlari bor. Uzatuvchi Televizion antenna, odatda, gorizon s tal simmetrik vibratorlar tizimidan iborat. Vibratorlarning joylashishi yoʻnalganlik diagrammasi (YD)ning shakli (qarang Antenna) va kuchaytirish koeffitsiyenti (KK) bilan aniklanadi. Uzatuvchi Televizion antenna yoʻnalganlik diagrammasi gorizontal tekislikda doiraviy, vertikal tekislikda esa yaproq shaklida boʻladi. Agar antenna tayanchining koʻndalang kesimi va kuchaytirish koeffitsiyenti kichik boʻlsa, metrli diapazonda turniket tipidagi (koʻp kavatli) Televizion antenna qoʻllanadi. Metrli diapazonda uzatuvchi Televizion antennaning kuchaytirish I koeffitsiyenti 12—15, detsimetrlida bir necha oʻn birlikka teng boʻladi.

Qabul qiluvchi Televizion antennaning individual (tashqi yoki xonaga oʻrnatiladigan) va umumiy foydalaniladigan xillari bor. Ular bir yoki kup kanalli, keng polosali boʻladi. Umum foydalaniladigan antennalar bir yoʻnalishli boʻlib, metrli va detsimetrli diapazonda ishlaydi. Metrli diapazondagi signallarni bemalol qabul qilish mumkin boʻlgan joylarda bir kanalli tashqi individual antennalar, qiyin qabul qilinadigan (telemarkazdan uzoq) joylarda detsimetrli antennalar qoʻllanadi. Xonaga oʻrnatiladigan antennalardan telemarkazga yakin joylardagina foydalaniladi. Bularga metrli diapazonda ishlaydigan teleskopik (qisqaribuzayadigan) va lentasimon antennalar kiradi. Televizion koʻrsatuvlarni yer sunʼiy yuldoshi orqali uzatishda parabolik koʻzguli antenna tizimi ishlatiladi.
Televizion kamera

**Televizion kamera**, telekamera —obʼyektning optik tasvirini tasvirning uzoqqa uzatish mumkin boʻlgan elektr signallari (videosignallar)ga aylantirib beradigan apparat. Televizion koʻrsatuvlar (telestudiya va telestudiyadan tashqaridan uzatiladigan, diktorlik va boshqalar) hamda sanoat (shu jumladan, suv osti) Televizion kameralari farq qilinadi. Oqqrra varangli televideniye uchun moʻljallangan Televizion kameralar bor. Televizion kameraning asosiy qismi fotoelektron oʻzgartirgich, yaʼni uzatuvchi televizion trubka. Videosignallar ana shu trubkada shakllanadi. Televizion kameraning boshqa qismlari: obyektiv, videokuchaytirgich va satrlarni yoyish generatori. Televizion koʻrsatuvlar uchun moʻljallangan Televizion kamera kineskopli videoqidirgich kurilma bilan taʼminlanadi. Bu qurilma teleoperatorning obʼyektni koʻrib turishi va nazorat qilishiga imkon beradi. Rangli televideniye uchun moʻljallangan Televizion kamerada yorugʻlik oqimi maxsus prizmalar yoki koʻzgular bilan turli sohalarga ajratiladi. Telestudiyada yoki Kuchma televizion styada, odatda, bir nechta Televizion kamera boʻladi. Telerejissyor televizion koʻrsatuv ssenariysiga moye ravishda ularni uzatuvchi kameraga galmagal ulab turadi.
Televizion minora

**Televizion minora** - radio televizion uzatish styasi; televideniye, radioeshittirish, radiotelefon va radiorele aloqasi antennalari oʻrnatiladigan tayanch. Balandligi televizion styaning taʼsir radiusiga va uzatuvchi televizion antennaning soni hamda oʻlchamiga qarab belgilanadi. Televizion minora kanchalik baland boʻlsa, antennalarning taʼsir doirasi shunchalik keng boʻladi. Televizion minoraga bir nechta televizion antennalardan tashqari ultraqisqa toʻlqinli radioeshittirish antennalari, radioreleli aloqa, koʻchma radiotelefon antennalari oʻrnatilishi mumkin. Baʼzan Televizion minoraga meteorologik kuzatish asboblari ham oʻrnatiladi. Televizion minora metall (poʻlat) yoki temirbetondan turli meʼmoriy yechimlarda quriladi. Katta shaharlardagi Televizion minoralarning koʻpida shahar manzarasini kuzatish uchun maydoncha, kafe yoki restoran boʻladi. Minora ichiga barcha kommunikatsiya vositalari, yukrrigi ichki qismiga radiouzatkich va boshqa elektron jihozlar joylashtiriladi.

Dunyodagi eng baland Televizion minoralardan biri Ostankino (Moskva)dagi Televizion texnika markazidir (533,3 m, 1967). Kanadadagi Toronto Televizion minorasi dunyodagi eng baland minora hisoblanadi (550 m, 1974). Tokioda 600 m li Televizion minora qurishga kirishildi (2004-yil).

Toshkentda 2 ta Televizion minora bor (180 m, 1956; 375 m, 1985) (qarang Toshkent televizion minorasi).
Televizion sanʼat

**Televizion sanʼat** - borliq ni televideniye orqali tasvirlovchi sanʼat turi. Televizion sanʼat "badiiy televideniye" ahamiyatini bildiruvchi atama sifatida qoʻllanadi. Sanʼatning boshqa turlari (kino, teatr, adabiyot, tasviriy sanʼat, musiqa va boshqalar) bilan toʻqnash holda yuzaga kelgan. Televizion sanʼat nafakat ularning asosiy tasviriy ifoda vositalarini meros qilib oldi, balki tasvirlanayotgan voqeaga maksimal yaqinlashuv, mahsulotlarni montaj qilish, boshlovchi yoki telekoʻrsatuv qatnashchilarining tomoshabinlarga murojaati, shuningdek, tomoshalarni davriy yoki seriallarga boʻlib koʻrsatishdek oʻziga xos sanʼat yaratdi. Televizion koʻrsatuvlarda maʼlum gʻoya va maqsad koʻzda tutiladi. Bu gʻoyani muayyan voqeahodisa zamirida amalga oshirish uslubiga qarab 2 yirik turga: informatsion (hujjatli) va badiiy televideniyega ajratiladi. Informatsion televideniyedagi turkum koʻrsatuvlarda voqelik hech bir ortiqcha boʻyoqsiz, tomoshabinga asl xrlida yetkaziladi ("Axborot", "Davr", "Yangiliklar" va boshqalar). Badiiy televideniyening mahsulotlari esa badiiy sanʼat va yuksak estetik talablarga javob beroladigan, voqelikni nafis sanʼat vositalari, obrazlar orqali ifoda etuvchi televizion drama va koʻrsatuvlarga asoslanadi (yana qarang Televideniye).

Sabohat Hayitmatova, Feruza Fayziyeva.
Televizion stansiya

**Televizion stansiya**, televizion eshittirishlarni tayyorlash va radiotoʻlqinlar yordamida uzatish uchun moʻljallangan qurilma va inshootlar majmui; televizion uzatish tarmogʻining asosiy boʻgʻini. Televizion stansiya televizion markaz deb ataladigan dasturli va retranslyatsion deb ataladigan uzatuvchi xillarga boʻlinadi. Televizion markaz — televizion dasturlar hosil qilinadigan televizion uzatuvchi tarmoqning boshlangʻich boʻgʻini. Telemarkazning asosiy texnik bazasi apparatstudiya majmui hisoblanadi. Unga texnik apparatlar, televideniya orqali filmlar koʻrsatish, televizion dastur signallarini magnit lentaga yozib olish va uni namoyish qilish (qarang Videomagnitofon) jihozlari, shaharlararo aloqa liniyalari boʻyicha boshqa telemarkazlardan kelgan dasturlarni kundalik koʻrsatuvlarga kiritish apparatlari, shuningdek oʻz koʻrsatuvlarini boshqa telemarkazlarga uzatuvchi apparatlar, televizion studiya kiradi.

Televizion studiya tovushdan izolyatsiya qilingan xonadan iborat. Studiya devorlari va shipi tovush yutuvchi materiallar bilan qoplanadi va kondensirlangan havo bilan majburiy shamollatadigan tizim bilan taʼminlanadi. Televizion stansiya tarkibida muharrirlar va rejissorlar, dastur tuzish, tayyorlash hamda uni koʻrsatish bilan shugʻullanuvchi mutaxassislar uchun xonalar boʻladi.

Studiyadan tashqari joylar (teatr, studiya va boshqalar)dan telekoʻrsatishda koʻchma televizion stansiyadan foydalaniladi.

Uzatuvchi stansiya — tasvir signallarini tovush signallari bilan birgalikda radiotoʻlqinlar tarzida Yer sirtida tarqatishni taʼminlaydigan televizion koʻrsatuvchi tarmoqning oxirgi boʻgʻimi. Bunga televizion radiouzatkichlar, televizion antenna va nazoratoʻlchash apparaturalari kiradi. Televizion antennaning tayanchi qanchalik baland boʻlsa, uzatuvchi televizion stansiyadan shunchalik samarali foydalanishga imkon beradi.

## Manbalar
Televizion teleskop

**Televizion teleskop** - kuzatiladigan osmon yoritqichlarining tasviri teleskop texnika yordamida hosil qilinadigan astronomik qurilma. Birinchi marta 20-asr 50y.lari oʻrtalarida Oy va sayyoralarni, keyinchalik esa Yer sunʼiy yoʻldoshlari va boshqa kosmik obyekt (galaktika, tumanlik) larni kuzatishda qoʻllana boshladi. Televizion teleskop optik teleskota oʻrnatilgan uzatuvchi televizion trubka (superortikon, izokon, vidikon), videokuchaytirgich, aloqa kanali va qabul qiluvchi televizion trubka (kineskop) dan iborat. Televizion teleskop spektrning ultrabinafsha, koʻrinma va infraqizil diapazonlarida ishlashi va kosmik obyekt tasvirini uzoq masofaga (kabel yoki efir orqali) uzata olishi bilan boshqa nur qabul qiluvchi vositalar (fotoplastinka, fotoelement)dan ustun turadi. Olingan videosignallarni qayta ishlashda avtomatik asboblardan foydalaniladi. Televizion teleskop birinchi marta 1952-yil Oyni (Buyuk Britaniya) va 1954-yil Marsni (AQSH) kuzatishda qoʻllandi. Pulkovo rasadxonasida Televizion teleskop bilan 1956-yildan boshlab Oy tadqiq qilingan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutida Televizion teleskop yoʻq. Bu yerda zaryad aloqasiga asoslangan matritsali Quyosh teleskopi (PZS) ishlab turibdi (2004).
Televizion trubka

**Televizion trubka** - televizion tasvirni uzatish va qabul qilishda ishlatiladigan elektronnurli asbob. Uzatuvchi va qabul qiluvchi turlarga boʻlinadi. Uzatuvchi Televizion trubka optik tasvirni elektr televizion signallarga aylantirib beradi. Signallarga aylantirish tamoyiliga koʻra, zaryadni yigʻmasdan uzatuvchi (dissektor) va yigʻib uzatuvchi xillarga boʻlinadi. Uzatuvchi Televizion trubkalar: fotoemission (ikonoskop, ortikon), ikkilamchi elektronli (superikonoskop, superortikon), fotooʻtkazuvchi Televizion trubka (vidikon) va boshqa Qabul qiluvchi Televizion trubka (kineskop) televizorda tasvirni namoyon qilish (koʻrsatish) uchun ishlatiladi.
Telegramma

**Telegramma** (tele... va gramma.) — telegraf orqali uzatiladigan hujjatli xabar. Ichki (mamlakat doirasida) va xalqaro (mamlakatlararo)telegrammalar farqlanadi. Ichki telegramma oʻz navbatida, shaharlararo va mahalliy, shoshilinch va oddiy xillarga boʻlinadi.Telegrammalarning bir yoʻla bir necha manzilga uzatiladigan, xat telegramma, faksimil telegramma (foto telegramma.) va boshqa turlari bor (yana qarang Faksimil alowa).
Televizion koʻrsatuv

**Televizion koʻrsatuvlar** (**televizion dasturlar** sifatida ham tanilgan) televideniyada namoyish etiladigan barcha dasturlarning umumiy nomidir. Televizion dasturlar televizion kanallarda namoyish etiladi. Har bir dasturning muayyan muddati bor boʻlib, bugungi kunda TV koʻrsatuv va dasturlarning koʻp turlari mavjud.
Telegraf

**Telegraf** (tele... va... graf) — 1) telegraf aloqanpt qisqartirilgan nomi; 2) telegrammalarni uzatish, qabul qilish va egasiga yetkazib berish bilan shugʻullanadigan ixtisoslashtirilgan aloqa korxonasi. Unda telegraf apparati, telegraf kommutatori, faksimil apparati, operatsiyalar zali, energetika qurilmalari va boshqa texnik jihozlar boʻladi. Telegraf viloyatlar markazlari va respublika markazida joylashdi. Oʻzbekistonda "Oʻzbektelekom" AKga qarashli Toshkent telegraftelefon styasi, viloyatlar markazlaridagi telegraftelefon styalari orqali Telegraf va telefon xizmatlari koʻrsatiladi.

## Yana qarang

* Telegrafiya
Tektonik qoplam

**Tektonik qoplam** (sharyaj) -qalinligi 100 m dan bir necha km gacha boʻlgan togʻ jinslarining qiya egribugri uzilma yuzasi boʻylab bir necha oʻn km gacha (baʼzan yuzlab km dan koʻp) masofaga siljigan qatlami. Tektonik qoplam hosil boʻlishining sabablaridan biri geosinklinal sistemalarda koʻndalang gorizontal siqilish natijasidir.
Telegraf aloqa

**Telegraf aloqa** — diskret (harfraqamli) xabarlarni uzoq masofaga tez uzatish va qabul qilish hamda qabul punktida qayd etish; elektr aloqaning bir turi. Sim orqali uzatiladigan elektr signallar va simsiz radiosignallar orqali, telegraf apparati va fototelegraf (faksimil) apparat yordamida amalga oshiriladi. Telegraf aloqa elektr aloqaning bir turi sifatida 19-asr 30-yillarida paydo boʻlgan. Axborotlarni uzatishda dastlab (pochta aloqasidan tashqari) yorugʻlik va tovush signallaridan foydalanilgan (qarang Optik telegraf). Rossiyada 1832-yilda P.L. Shilling tomonidan telegraf apparati yaratilishi bilan Telegraf aloqaga asos solindi. Soʻngra B. S. Yakobi tomonidan elektromagnit telegraf apparati (1839) va harf bosish telegraf apparati (1850), S. Morze tomonidan elektromexanik telegraf apparati (1844) yaratilishi (qarang Morze apparati) Telegraf aloqaning rivojlanishiga yordam berdi. Oʻzbekistonda Telegraf aloqa 19-asr oxiriga kelib Toshkent Orenburg telegraf liniyasi ochilishi bilan boshlangan. Hozir "Oʻzbektelekom" aksionerlik kompaniyasi telegraf va telefon aloqani tashkil etadi. Oʻnlab shaharlar bilan Telegraf aloqa bogʻlangan.

Uzatiladigan xabarlarning turiga qarab, Telegraf aloqa umumiy foydalanish, abonent, idora, faksimil xillarga boʻlinadi. Umumiy foydalanish Telegraf aloqasi aloqa korxonalariga keluvchi telegrammalar, pul oʻtkazmalari va boshqalarni uzatish uchun xizmat qiladi. Abonent telegraf yordamida abonentlarning xonalariga bevosita oʻrnatilgan telegraf apparatidan foydalanib muloqotlar olib borish mumkin. Idora Telegraf aloqa si koʻplab hujjatli xabarlar uzatish va qabul qilishni talab qiladigan xalq xoʻjaligi tarmoqlari (temir yoʻl, transport, fuqaro aviatsiyasi va boshqalar) da tashkil etiladi. Faksimil aloqa (fototelegraf aloqa) rayem, grafik, matnlarni masofada turib uzatish uchun xizmat qiladi (qarang Faksimil aloqa).

Uzatishni tashkil etish usuliga qarab, Telegraf aloqa simpleks va dupleks turlarga boʻlinadi. Ikki telegraf styalari (yoki abonentlar) orasidagi simpleks Telegraf aloqa xabarlarni ikki tomonga navbat bilan uzatishga imkon beradi. Xabarlarni uzatish va qabul qilishda bitta telegraf apparatidan foydalaniladi.

Dupleks Telegraf aloqada axborot bir vaqtda ikkala tomonga uzatiladi (qarang Dupleks aloqa, Simpleks aloqa).

Axborotlarni uzatish uchun xizmat qiladigan Telegraf aloqaning telegraf apparatlari oxirgi styalari, kommutatsiya qurilmalari va kanallari telegraf tarmogʻini tashkil etadi.

Telegraf aloqada xabarlarni uzatish, qabul qilish va ishlash jarayonlarini avtomatlashtirish, ularga kompyuterlarni tatbiq qilish orqali Telegraf aloqa takomillashtiriladi.
Telegraf apparati

**Telegraf apparati** - telegraf aloqa oʻrnatishda elektr qurilma signallarini uzatish va qabul qilish uchun moʻljallangan qurilma. Birinchi elektromagnit Telegraf apparati rus olimi P. L. Shilling tomonidan ixtiro qilingan (1832) va amalda ishlatilgan. Dastlabki elektromagnit apparatlarda xabarlar siniq chiziklar koʻrinishida (qayd qiluvchi Telegraf apparati) yoki nuqtachiziqlar koʻrinishida (qayd qiluvchi Telegraf apparati) yoki nuqta va tirelar orqali (qarang Morze apparati) uzatilgan va yozib olingan. 20-asr oʻrtalarigacha elektromexanik Telegraf apparati ishlatilgan, 70y.lardan boshlab elektronmexanik Telegraf apparatidan foydalanildi, keyinchalik toʻliq elektron Telegraf apparati va fototelegraf apparat (faksimil apparat) paydo boʻldi.

Telegraf apparati uzatkich, qabul qilgich va tok manbaidan iborat. Telegraf apparatiga xabarlarni avtomatik uzatish va qabul qilish qurilmalari ham oʻrnatish mumkin. Qoʻzgʻalmas yassi tasvirlar (matn yoki jadval, sxema, grafika, fotosurat va boshqalar) faksimil apparat orqali uzatiladi (qarang Faksimil aloqa).
Telegraf kodi

**Telegraf kodi** — telegrafiyada qabul qilingan shartli xos belgilar. Bunda har qaysi harf (yoki belgi) ga elektr toki elementar signallari uygʻunlashuvi toʻgʻri keladi. Agar belgilardagi signallar miqdori har xil boʻlsa, Telegraf kodi notekis kod (mas., Morze kodi), agar bir xil boʻlsa, tekis kod [mas., besh belgili (karrali) Bodo kodi] boʻladi (qarang: J.M.E. Bodo, Bodo apparati).

## Manbalar
Telegraf kommutatori

**Telegraf kommutatori** - telegraf apparatlari, liniya va kanallarini qoʻlda ulabuzish uchun moʻljallangan qurilma. Telegraf styalariga oʻrnatiladi, barcha chiqish va kirish liniyalari va kanallariga, telegraf apparatlariga ulanadi. Eng keng tarqalgan Telegraf kommutatori shnurli shtepsellar tiqiladigan uyalari boʻlgan vertikal paneldan iborat. Telegraf kommutatori kichik telegraf styalarida qoʻllanadi, yirik styalarda telegraf apparatlari, liniya va kanallarini ulabuzish amallari avtomatlashtirilgan.
Telegraf stansiyasi

**Telegraf stansiyasi** - abonentlar yoki aloqa muassasalari orasida telegraf aloqann taʼminlaydigan stya; telegraf tarmogʻinmng tarkibiy qismi. Telegraf aloqa kanallarini kommutatsiyalash (oʻzgartirish, uzibulash) va telegraf xabarlarini kommutatsiyalash Telegraf stansiyasilari boʻladi. Telegraf stansiyasining abonent telegraflash, toʻgʻri (bevosita) ulanadigan, birlashtirilgan va xabarlarni uzatish uchun moʻljallangan turlari bor. T.yeda mahalliy va shaharlararo telegraf aloqa oʻrnatiladi. Abonentlarni ulash, xabarlarni uzatish va qabul qilish operatsiyalari asosan avtomatik tarzda (baʼzi Telegraf stansiyasida qoʻlda xam) bajariladi. Telegraf stansiyasi elektron hisoblash mashinalari (kompyuterlar) asosida ishlaydi.

Telegraf stansiyasi jihozlari: telegraf apparatlari, avtomatik kommutatsiya qurilmalari, koʻp karrali ulabuzgichlar, telegraf aloqa kanallarini muvofiqlashtirish qurilmalari, signallar datchiklari, telegraf xabarlarni jamlovchilar, nazoratoʻlchash asboblari, avariya va operativ signalizatsiya asboblari va boshqa Oʻzbekistonda Telegraf stansiyasilari Toshkent, Nukus sh.larida va barcha viloyatlarning markazlarida bor. Ularning ishini "Oʻzbektelekom" aksiyadorlik kompaniyasi muvofiqlashtirib turadi.
Bernardino Telezio

**Bernardino Telezio** (1509 — Kozensa — 1588.2.10) — italyan faylasufi. Neapol shahrida tabiatni tajriba asosida oʻrganuvchi akademiyaga asos solgan. Uytonish davri tabiiy ilmiy empirizmining asosiy vakillaridan biri. Tabiat rivojiga ilohiy kuchning bevosita taʼsirini inkor etgan. Narsalarning oʻzini oʻzi saqlab qolishga boʻlgan intilishini butun borliqni harakatga keltiruvchi kuch, oʻzini takomillashtirib borishini esa — maqsad deb hisoblagan. "Narsalarning oʻz qonunlariga koʻra tabiati toʻgʻrisida" asarini yozgan (1565). Unda ilk yunon naturfalsafasi anʼanalariga qarshi chiqqan. T. Kampanella, Bruno, Dekart, F. Bekonga jiddiy taʼsir koʻrsatgan. T. fikriga ko'ra makon bir tomonlikka ega olamda mutlaq bo'shlik ham mavjud.
Telekommunikatsiya

**Telekommunikatsiya** (tele... va kommunikatsiya) — signal, belgi, matn, tasvir, ovoz va boshqa turdagi axborotlarni uzatish, qabul qilish va qayta ishlash tizimlari majmui. Simli, radio, optik yoki boshqa elektromagnit tizimlaridan foydalanib amalga oshiriladi. Bir yoki bir necha turdagi, jumladan, telefon, telegraf, faksimil axborotlar va boshqa hujjatli xabarlarni, kompyuterlararo axborotlar almashinuvi, televizion va radiodasturlarni uzatishga moʻljallangan matoh T.lar .texnika vositalari toʻplami T. tarmogʻi deb ataladi.
Teleks

**Teleks** [tele… va inglizcha, exchange —almashinuv] – abonentlar orasida ikki tomonlama bevosita telegraf xabarlar almashish uchun moʻljallangan xalqaro telegraf aloqa tarmogʻi. „Teleks“ kommutatsiya telegraf styalari boʻlgan mamlakatlarning milliy telefaf tarmoqlarini birlashtiradi. Styalar kabel va radioliniyalar, shuningdek kosmik aloqa tizimidan foydalangan holda telegraf aloqa kanallari boʻyicha bir-biri bilan xabarlar almashinadi. Abonentlarni milliy, xalqaro va qitʼalararo kommutatsiya styalari avtomatik tarzda (abonent rakamini terib) yoki buyurtma boʻyicha (stya operatorlari opkali) ulaydi. Har qaysi abonent tomonda avtomatik tarzda javob beruvchi qurilmali startstop (ulashuzish) telegraf apparata va chaqiruv asbobi boʻladi. Jahondagi 150 dan koʻp mamlakat (shu jumladan Oʻzbekiston) milliy telegraf tarmoklarini birlashtiradi (2004).
Telemarkaz

**Telemarkaz**, televizion markaz — televizion dasturlarni tayyorlash va uzatish uchun moʻljallangan inshootlar va texnika vositalari majmui. Asosiy tarkibiy boʻlinmalari — apparatstudiya kompleksi; koʻchma televizion styalar va Kuchma videoyozuv Apparatxonadagi jihozlar. styalari. Apparatstudiya kompleksiga telestudiya, texnik apparatxonalar (telestudiya joylashgan televizion kameralardan keladigan videosignallarni kuchaytiruvchi va oʻzgartiruvchi jihozlar boʻladi), rejissyorlik xonalari (videonazorat qurilmalari boʻladi), telekinoproyeksion apparatxonalar (telekinouzatkichlar boʻladi) va videoyozuv apparatxonalari kiradi. T.da yoritish sexi, boshqa sex va qoʻshimcha xizmatlar (pardozxonalar, kiyim tanlash xonalari, musiqa tanlash xizmati va boshqalar) boʻladi. T.dan uzatiladigan teledasturlar televizion styaga tushadi, bu stya teleminorada joylashgan antennasi orqali tasvir va tovush signallarini efirga uzatadi. Teledasturlarni rangbarang qilish, bezash ishlarida dizayn, kompyuter grafikasidan keng foydalaniladi. telemarkazda xususiy televizion dasturlar tayyorlash bilan birga xalqaro aloqa vositalari orqali boshqa shaharlarning teledasturlarini ham qabul qilib, retranslyatsiya qilish mumkin. Oʻzbekistonda Toshkent va Nukus shaharlarida hamda barcha viloyatlarning markazlarida T. bor. Eng yirik T. — Oʻzbekiston Respublikasi Telemarkazi Toshkent shahrida joylashgan. U 1956-yilda tashkil qilingan. Uning asosiy vazifasi Oʻzbekiston televideniyesi kanallari tomonidan tayyorlangan koʻrsatuvlarni texnikaviy jixatdan taʼminlab efirga uzatishdan iborat. Markaz bir kechakunduzda 52 soat koʻrsatuvlarni efirga uzatishni taʼminlaydi. Yangi raqamli markaziy apparatxona va umumiy maydoni 600m2 boʻlgan 5 kamerali studiya qayta jihozlanib ishga tushirildi, 8, 6 va 4 kamerali raqamli koʻchma televizion stya mavjud (2004).
Telemetriya

**Telemetriya** (tele... va ... metriya) — kuchlanish, tok kuchi, quvvat, bosim, tra, sath, uchish balandligi, organizmnng biologiya koʻrsatkichlari, meteorologik maʼlumotlar va boshqa kattaliklarni telemexanika vositalari orqali masofadan turib oʻlchash. Bevosita oʻlchash ishlari datchik yordamida amalga oshiriladi; olingan maʼlumotlar avtomatik tarzda (odatda kodlangan radiosignallar koʻrinishida) aloqa kanallari boʻyicha qabul qilish qurilmasiga uzatiladi. Bu yerda maʼlumotlar qayd qilinib, ishlab chiqiladi. Radiokanal boʻyicha amalga oshiriladigan T. radiotelemetriya deb ataladi. T. meteorologiya, tibbiyot, kosmonavtika, energetika va boshqa sohalarda qoʻllanadi.
Telemexanika

**Telemexanika** (tele... vo mexanika) — 1) axborot (signal) larni masofadan turib boshqarish va nazorat qilish maqsadida ularni uzatish xdmda qabul qilish usullarini va texnika vositalarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan fan. T. fan va texnikaning axborotlarni masofadan turib uzatish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa sohalari (telefon, telegraf, televideniye va boshqalar)dan axborotlarning juda anikligi (0,1%gacha), T. kurilmalarini avtomatlashtirish darajasining yuqoriligi, axborotlarni ishlab chiqishning markazlashtirilishi va boshqa omillar bilan farq qiladi. T.ning boshqarish va nazorat qilish obʼyektlari — texnologik jarayonlar, mashinalar, qurilmalar, biologik tizimlar va boshqa; 2) axborotlarni kodlash, ularni simli aloqa va radioaloqa kanallari boʻyicha uzatish vositalarini ishlab chiqish, yaratish va ulardan foydalanish bilan shugʻullanadigan texnika boʻlimi. T. tizimlarida axborotlar, odatda, bir aloqa kanali boʻyicha uzatiladi. T. vositalari gaz va neft quvurlari, atom elektr styalari, baʼzi kimyoviy korxonalar, avtomatik meteorologiya styalari va boshqalarda teleoʻlchash va teleboshqarish uchun qoʻllanadi (qarang Telemetriya, Telemexanika tizimi).
Telegrafiya

**Telegrafiya** — telegraf aloqasini tashkil qilish tamoyillarini oʻrganish, telegraf signallarini uzatish usullarini ishlab chiqish va bu usullarni amalga oshirish uchun moʻljallangan apparatlarni yaratish bilan shugʻullanuvchi fan va texnika sohasi. Telegraf kanallari buyi’cha xabarlarni uzatish sifatini baholash bilan ham shugʻullanadi.

Asosiy vazifalariga kura, telegraf ilmiy-texnik fan sifatida quyidagi boʻlimlarni oʻz ichiga oladi: telegraf kodlari (uzatishda harfraqamli xabarlarni elektr signallariga va qabul qilishda aksincha aylantirish); oxirgi telegraf qurilmalari (telegraf apparatlari, transmitterlar va referforatorlar, signallarni uzatish va qabul qilish usullari, elektron va raqamli apparatlarni ishlab chikish); telegraf kanallari (liniya aloqa vositalaridan samarali foydalanish, zarur parametrli kanallar qurish); telegraf tarmoqlari (abonentlar va oxirgi punktlarni ulash usullarini tanlash, telegraf styalarini eng qulay joylashtirish, abonentlarga xizmat koʻrsatish sifatini yaxshilash).

Telegraf boshqa aloqa turlaridan farqli ravishda harf, raqam va tinish belgilaridan iborat diskret (uzuquzuq) xabarlar bilan ish yuritadi. Uzatiladigan xabarlar ham diskret hisoblanadi. Umumiy aloqa nazariyasi va axborotlar nazariyasi Telegrafning nazariy asosini tashkil qiladi. Telegrafda ehtimollar nazariyasi va mantiqiy algebradan ham foydalaniladi. Faksimil aloqa tamoyillarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fototelegrafiya telegrafning muhim yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi.
Telegraf tarmogʻi

**Telegraf tarmogʻi** - oxirgi (abonent) punktlardagi telegraf qurilmalari (telegraf apparatlari), telegraf styalari hamda bu punktlar va styalarni birlashtiruvchi telegraf aloqa kanallari majmui. Telegraf tarmogʻi kanallari boʻyicha telegraf aloqa amalga oshiriladi. Telegraf tarmogʻining ichki (bir mamlakat hududida) va xalqaro (teleks); kommutatsiyalanuvchi (qarang Kommutatsiya) va kommutatsiyalanmaydigan (doimiy biriktirilgan); umumiy foydalanilgan (u boʻyicha telegrammalar uzatiladi); abonent telegraflash; idoraga tegishli (mas., temir yoʻl transporti, fukaro aviatsiyasi va boshqalar); faksimil aloqa (fototelegraf) turlari bor. Telegraf tarmogʻi magistral tarmoqlar (mamlakatlar, oʻlkalar va viloyatlararo aloqa uzellari), hududiy yoki viloyatlararo (viloyatlar yoki tumanlar aloqa uzellari orasidagi) va mahalliy (oxirgi punktlar orasidagi) tarmoklarga boʻlinadi. Har qaysi hududda bosh (asosiy) uzel, viloyat va tuman aloqa uzellari boʻladi. Telegraf tarmogʻi mamlakat yagona avtomatlashtirilgan aloqa tizimining tarkibiy qismi hisoblanadi.
Telemexanika tizimi

**Telemexanika tizimi** - masofadan turib radioaloqa yoki simli aloqa kanali boʻyicha operator (kompyuter) dan boshqarish obʼyektiga signallar uzatadigan va qaytgan axborotlarni nazorat qiladigan texnika vositalari majmui. Boshkarish punkti (BP), bir yoki bir necha nazorat punkti (NP) hamda BP va NP ni ulovchi aloqa liniyasidan iborat.

Telemexanika tizimining toʻplangan (bitta NP chegarasidagi) obʼyektlarga va tarqoq obʼyektlarga moʻljallangan xillari bor. Birinchi turga misol sifatida alohida qurilish krani, samolyot va boshqalarni boshkarish tizimlari, ikkinchi turga gaz va neft quvurlari, sugʻorish tizimlari, temir yoʻl uzellari, korxona va boshqalarni boshkarish tizimlari kiradi. Telemexanika tizimida nazorat qilinadigan va boshkariladigan axborotlarning barchasi yoki faqat baʼzi turlari uzatilishi mumkin. Faqat obʼyektlarning parametrlari haqida axborot uzatiladigan Telemexanika tizimi teleoʻlchash, nazorat qilinadigan obʼyektning vaziyati haqidagi axborot uzatiladiganini telesignalizatsiya, faqat boshqarish "buyruqlari" uzatiladigani teleboshqarish tizimi deb ataladi. Kompleks Telemexanika tizimida nazorat va boshqarish axborotlarining barcha turlarini uzatish mumkin.

Telemexanika tizimi xalq xoʻjaligi va sanoatning turli sohalarida, kosmonavtika, aviatsiya va boshqalarda keng qoʻllanadi (qarang Telemexanika).
Teleologiya

**Teleologiya** (lOH.talos — oqibat, maqsad va ...logiya) — maqsad va maqsadga muvofiqlik haqidagi taʼlimot. Bu taʼlimot tabiat hodisa va jarayonlariga maqsadlar (maqsadga muvofiqlik yoki biror maqsadga yoʻnalish qobiliyati)ni sabab qilib koʻrsatadi, bu maqsadlar xudo tomonidan belgilanadi (X. Volf) yoki tabiatning ichki sabablari hisoblanadi (Aristotel, G. Leybnits) deb biladi. Teleologik xarakterdagi konsepsiyalar orasidagi farqlardan qatʼi nazar, ularning hammasiga tabiat va jamiyat jarayonlarini antropomorfizm ruhida tushunish, yaʼni ularni ham odam faoliyati kabi qandaydir oldindan belgilab qoʻyilgan maqsad, moʻljalga muvofiq boʻladi, deb tasavvur qilish xosdir.