open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nosir Toʻra Sultoniy

**Nosir Toʻra Sultoniy** (XIX asrning oxiri- Xiva, 1944-yil, Krivoy Rog, Ukraina) – Muhammad Rahimxon II Feruzning saroy shoirlaridan. Shoir, xattot va rassom boʻlgan.

## Oilasi
Otasi Muhammadyor To’ra Muhammad Rahimxon II ning ikkinchi oʻgʻli. Nosir Toʻraning taxallusi Sultoniy boʻlgan. U Xiva shahrining tashqarisidagi Nurillaboy saroyida tugʻilgan.

## Taʼlimi
Nosir Toʻra eski usuldagi maktabni tamomlagan, lekin madrasada taʼlim olmagan. Nosir Toʻra devon tartib bergan boʻlishi mumkin. Yozgan sheʼrlarini bobosi Muhammad Rahimxon Feruzga oʻzi kiritib bergan.  Bobosi unga Yusuf Bayoniy ismli kishini ustoz qilib tayinlagan. 17 yoshidan boshlab ustozi unga sheʼr yozishni mashq qildirgan.

## Faoliyati
Muhammad Rahimxon avlodlarini ruslar surgun qilgan paytda barcha devon va sheʼrlari Toshkentga olib ketilgan. Ehtimol Sharqshunoslik institutida oʻz tadqiqotchisini kutib yotgandir. Nosir Toʻra hech qanday davlat ishlarida ishtirok etmagan.

## Surgundagi yillar
Xorazmni Bolsheviklar bosib olgandan soʻng, 1920 yil 12 iyundan boshlab, boshqa toʻralar qatorida Rossiyaning chet oʻlkalariga 3 yildan 5 yilgacha surgun qilingan. Surgun qilinganlar avval Toshkent undan Samara orqali Moskvada: 2 hafta Ordinck kontslagerida, 10 oyni esa Andraykovck lagerida oʻtkazdilar. Shundan soʻng Ivanovck lagerida boʻldilar. 1922 yil 12 fevralida Sovet hukumati quvgʻindagilarni ozod qildi va oʻz kunlarini oʻzlari koʻrishlariga hukm qildi. Markaziy GPU Yekaterinoslavga joʻnashni „maslahat“ berdi. Xivaning soʻngi xoni Said Abdullaxon avlodlariga u yoqda hech qanday ish topilmadi. Oilaning barcha aʼzolari Verxovtsevo shahriga kelib oʻrnashadilar va u yerdagi sovxozda 15 oy ishlaydilar. 1924 yil 15 iyuldan Abdurasul To’radan tashqari Krivoy Rogdagi „Dubovaya Balka“ (keyinchalik „Bolshevik deb nom olgan“) koniga joʻnatiladi. 1925 yil 30 iyuldan xon avlodlari mahalliy hokimiyat boʻlimlariga va siyosiy boshqarmalariga oʻz vatanlariga qaytishga ruxsat soʻrab iltimosnomalar yozadilar. Ammo Ukraina hukumatining soʻrovi  Sovet Hokimiyati tomonidan nomaʼqul deb topiladi. 1933 yildan koʻchmanchilarga oʻz uylariga qaytish yoki boshqa joyga cheklovsiz oʻrnashib olishga ruxsat beriladi.   

## Vafoti
Xorazmning soʻnggi hukmdori  Said Abdullaxon 1933 yil vafot etgandan soʻng, Krivoy Rogda Nosir toʻra va akasi Abdurasul toʻra qoladilar. Nosir Toʻra koʻp marta uylansa-da, hamma xotinlari kambagʻalligidan uni tashlab ketgan. Nosir toʻra  – 1944 yilda yolgʻizlikda vafot etgan.   

## Manbalar
Murat shayx maqbarasi

**Murat shayx maqbarasi** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Qoraoʻzak tumaniga qarashli „Madaniyat“ ovulida joylashgan tarixiy yodgorlik. Maqbara XVIII hamda XIX asrlarga oid boʻlib, bugungi kunda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Qoraqalpogʻiston Respublikasi madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi. Shuningdek, Murat shayx bobo maqbarasi boshqa 98 ta manzil qatori Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashining Qoraqalpogʻistonning diqqatga sazovor joylari roʻyxatiga ham kiritilgan.
## Qurilish tarixi
Asl ismi Azizbobo Xoja ibn Ishim Sultan Muxammed Baxadurxan (1675—1748) boʻlgan Murat shayx qoraqalpoqlarning maʼnaviy hayotida muhim oʻrin tutgan shaxslardan biridir. Umrining soʻnggi yillarida Murat shayx Sirdaryo boʻyida joylashgan Seren qalʼa atroflariga koʻchib keladi. Biroq, tez orada bu yerlarni suv bosishi xavfi tugʻilganligi sababli yashash manzilini oʻzgartirishga majbur boʻladi. Bu vaqtda shayxning oʻzi toʻsatdan vafot etadi. Taxminan 1700-yillarda shayxning mayyiti solingan tobut ortilgan oq tuya yoʻlda ketayotib birinchi boʻlib hozirgi Qoraoʻzak tumaniga qarashli „Madaniyat“ ovuli hududidagi baland qum tepasida choʻkkalaydi. Shayx tuya choʻkkalagan yerga dafn etilgan.

Shuningdek, Munis Xorazmiyning (1778—1829) asarlarida Murat shayx qabri yoniga 1810-yili Xiva xonining toʻxtab oʻtgani va uni ziyorat qilganligi haqida maʼlumotni uchratish mumkin.

## Yana qarang

* Sulton Uvays bobo maqbarasi
* Shibliy ota maqbarasi
* Toqmaq ota maqbarasi
* Shamun-Nabi maqbarasi
* Tugʻon Turk maqbarasi
* Kechirmas bobo maqbarasi

## Manbalar
Xiva rus-tuzem maktabi

**Xiva rus-tuzem maktabi** – Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Xiva xonligining bosh vaziri Islomxoʻja tomonidan 1910-yil yoki 1913-yilda qurilgan. Boshqa manbalarda esa Xiva rus-tuzem maktabi 1884-yilda Komil Xorazmiy tashabbusi bilan Muhammad Rahimxon II koʻmagida ochilgan. Hozirda Xiva shahri, „Ichan qalʼa“ MFYda joylashgan boʻlib, Xorazm viloyati madaniy meros tasarufida. UNESCOning Oʻzbekistondagi Butunjahon merosi roʻyxatida turadi.

## Tarixi
1910-yilda Xiva xonligining bosh vaziri Islomxoʻja tomonidan Islomxoʻja madrasasining qarshisida rus-tuzem maktabi qurilgan. Boshqa manbada 1913-yilda Islomxoʻja tomonidan pishiq gʻishtdan Yevropa meʼmorchiligi uslubida qurdirilgan. Ayrim manbalarda, jumladan tarixchi Nemʼatjon Polvonovga koʻra, Xiva rus-tuzem maktabi Komil Xorazmiy tashabbusi bilan Muhammad Rahimxon II homiyligida qurilgan, bunga sabab esa 1883-yilda Komil Xorazmiyning Muhammad Rahimxon II bilan Moskva va Sankt-Peterburg shaharlariga qilgan safari, rus madaniyati, taʼlimi va sanʼati bilan tanishishi boʻlgan. 1887-yilda ushbu rus tuzem-maktabida 11 nafar oʻquvchi taʼlim olgan.1891-yilda ushbu rus-tuzem maktabi haqida Turkiston viloyatining gazetida xabar chop etilgan. Begali Qosimovga koʻra, Xiva rus-tuzem maktabi 1891-yilda ochilgan.

Xiva rus-tuzem maktabi ikki qavatli boʻlib, yevropacha uslubda barpo etilgan. Xiva rus-tuzem maktabining meʼmori Matkarim Neʼmatullayevdir. Xiva rus-tuzem maktabining umumiy uzunligi 21,07 metr boʻlib, ikkita dahliz va sakkizta xonadan iborat. Birinchi qavatining balandligi 3,35 metr, ikkinchi qavatining balandligi 2,55 metrni tashkil etgan. Xiva rus-tuzem maktabida xon va amaldorlarning farzandlari oʻqitilgan. Unda ikki yillik dastur asosida tilmochlar (tarjimonlar) tayyorlangan. Xiva rus-tuzem maktabi birinchi oʻqituvchilari Husayn Qoʻshayev va Komila Qoʻshayeva hisoblanadi. Eski maktabdan farqli ravishda ushbu rus-tuzem maktabi doska va partalar bilan jihozlangan. Ular tomonidan tayyorlangan oʻquv dasturida rus tili, ona tili, geografiya, Xiva tarixi hamda uy xizmatchisi vazifalari oʻrgatiladigan fanlar oʻqitilgan. Xiva rus-tuzem maktabi 1920-yildan soʻng dastlabki sovet maktablaridan biriga aylantirilib, unda oʻqituvchi kadrlar tayyorlangan. 1990-yil 18-avgustda Xiva rus-tuzem maktabi binosida „Xalq taʼlimi tarixi“ muzeyi ochilgan. 2004-yilda bino qayta taʼmirlanib birinchi qavatda birinchi oʻzbek foto suratchisi va kino operatori Xudoybergan Devonovning doimiy koʻrgazmasi, ikkinchi qavatda esa „Xalq taʼlimi tarixi“ muzeyi joylashtirilgan.
## Manbalar
Xiva pochta-telegraf binosi

**Xiva pochta-telegraf binosi** – Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. XX asr boshida qurilgan. Xiva shahri, Mevaston mahala fuqarolar yigʻinida joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida.
## Tarixi
Xiva pochta-telegraf binosi Xiva xonligining bosh vaziri Akbar Sayyid Islomxoʻjaning tashabbusi bilan Xiva xoni Sayyid Asfandiyorxonning farmoniga asosan Xorazm va Yevropa meʼmorchiligi anʼanalari uygʻunligida 1910-yil yoki 1912-yilda qurilgan. Meʼmor Aleksandr Roop Muhammad Karim Neʼmatulla oʻgʻli bilan hamkorlikda pochta-telegraf, kasalxona va Nurullaboy saroyining loyihasini yaratishgan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, Islomxoʻja Rossiya imperiyasiga qilgan safarida Moskva shahri gubernatori N. I. Guchkov bilan uchrashadi va uning koʻmagida pochta-telegraf, kasalxonaning loyihalarini moskvalik meʼmorlarga chizdirib kelgan. 1913-yilda Rossiyadan olib keltirilgan Morze telegraf qurilmasi oʻrnatildi. Soʻngra qurilma Chorjoʻy—Tuyamoʻyin—Urganch yoʻnalishidagi aloqa liniyasiga ulanadi.

Bir-biriga qaratib, qoʻsh qilib qurilgan pochta-telegraf va kasalxona chiroyli koshinlar bilan bezatilib, barpo qilingan. Pochta-telegraf binosining peshtogʻidagi koshinlarga oʻzbek tilida nastaʼliq xatida „Janob oliy Sayyid Isfandiyor Bahodirxon farmoni oliylari bila sana 1330-yili ushbu telegraf va pochtaxona bino etildi“ deb yozilgan. 1920-yilda Petro-Aleksandrovsk (Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida joylashgan) shahri bilan ilk telefon aloqasi oʻrnatilgan. Pochta-telegraf binosi 1983-yilgacha faoliyat koʻrsatgan, ammo telekommunikatsiya hamda aloqa vositalarining tezkorlik bilan oʻsishi va rivojlanishi natijasida mavjud talablarga toʻliq javob berolmagani uchun shu yilning oʻzidayoq barcha pochta xodimlari hamma talablarga javob beradigan yangi binoga koʻchirilgan. Pochta-telegrafning eski binosi restavratsiya va kapital taʼmirlanib, Xiva aloqa muzeyiga aylantirilgan. Mazkur muzey bugunki kunda ham faoliyat koʻrsatib kelmoqda.

## Manbalar
Xudoybergan Devonov uyi

**Xudoybergan Devonov uyi** — Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. XX asr boshida qurilgan. Xiva shahridagi Yangi turmush mahalla fuqarolar yigʻinida joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida.
## Tarixi
Xudoybergan Devonov uyi XX asr boshida, yaʼni 1908-yilda Xudoybergan Devonov tomonidan Xorazm meʼmorchiligiga xos boʻlgan anʼanaviy uslubda shahar uyi shaklida qurilgan. Ushbu uyda O‘rta Osiyodagi birinchi kinematograf va fotograf Xudoybergan Devonov (1879—1940) yashab ijod qilgan. Tarixchi Bahrom Irzayevning maʼlumotga koʻra, Xudoybergan Devonov Angliyaga josuslik qilishda ayblangani uchun 1937-yil 19-avgustda Xiva shahri, 4-mahallada joylashgan mazkur uyda NKVD xodimlari tomonidan tintuv o‘tkazilgan, ushbu uyda tintuv oʻtkazilganligi yuzasidan Xudoybergan Devonovning turmush o‘rtog‘i Bekajon Otajonova va Karim Otajonovdan xolislar sifatida imzo olingan. Mazkur uydan Xudoybergan Devonovga tegishli 90 varaqdan iborat yozishmalar, 230 dona fotosurat va qo‘shotar ov miltig‘i olib ketilgan. Keyinchalik uning fotosurat va kinotasmalari, yozishmalari NKVD tomonidan yoʻq qilib yuborilgan.

Xudoybergan Devonov uyi sinchkori (nigirik) uslubida qurilgan. Ushbu uy bir nechta xonalardan iborat boʻlgan, uchta katta va bitta kichik ayvonlar bilan barpo etilgan. Mazkur uyda surat ishlash uchun alohida xona mavjud boʻlgan. Boshqa xonalarda esa Xudoybergan Devonovning oila aʼzolari istiqomat qilishgan. 1984-yilda mazkur uy tubdan qayta taʼmirlangan, 1992-yilda uy-muzeyga aylantirilgan. 2005-yilda Xiva rus-tuzem maktabining binosida Xudoybergan Devonov uyidagi uning hayoti va faoliyati aks ettiruvchi ekspozitsiyalar asosida doimiy koʻrgazma ochilgan.

## Manbalar
Tojikistonda shialik

**Shia mazhabiga** Tojikistonda aholining juda oz qismi eʼtiqod qiladi. AQSH davlat departamentining 2020-yilgi hisobotiga koʻra, mamlakat aholisining taxminan 4% shia mazhabiga eʼtiqod qiladi. Yana boshqa maʼlumotlarga koʻra, Tojikiston aholisining 5% ga yaqinini shia mazhabi musulmonlari tashkil qiladi. Tojikistondagi shialikka eʼtiqod qiluvchi musulmonlarning asosiy qismini Pomir xalqlari va Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati aholisi tashkil etadi, ular shialikning bir varianti hisoblanmish nizoriy ismoiliyligini tan oladilar. Ushbu mazhab yoʻnalishiga koʻra, bugungi kungacha uzilmagan imomlar zanjiri mavjud boʻlib, hozirda ularning yetakchisi 49-imom – Ogʻa Xon IV hisoblanadi. Tojikistonda juda ozchilik aholi shia mazhabi „Oʻn ikki imom“ tarafdorlari hisoblanishadi.

## Tarixi
Pomir xalqlari ismoiliylarining vatani Tojikistonning togʻli sharqiy hududlari – Shinjon-Uygʻur muxtor rayoni bilan chegaradosh Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati hisoblanadi. Ularning maʼnaviy va madaniy poytaxti esa Xorugʻ shahrida joylashgan. Pomir xalqlari tojiklardan oʻzining madaniyati va turmush tarzi bilan ajralib turadi. Bundan tashqari, pomir xaqlari tojik tilida gaplashmaydilar. Tojiklar XVIII asr boshlarida islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qilishgan boʻlishsa-da, keyinchalik ularning bir qismi shialik mazhabini qabul qilishgan.

SSSR hukmronligi davrida Pomir oʻlkasining ismoiliylar aholisining Hindistondagi oʻzlarining maʼnaviy yetakchisi hisoblanmish Ogʻaxon uchun har yili oʻlpon toʻlash taqiqlangan, shuningdek, uning Tojikistondagi vakili Said Yusofalisho 1931-yilda hibsga olingan. Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng ismoiliylarning 49-maʼnaviy rahbari Ogʻaxon IV Tojikistonga bir necha bor tashrif buyurgan va Tojiiston fuqarolar urushi vaqtida aholi orasida tinchlik oʻrnatishda ishtirok etgan.

1990-yilda Dushanbeda „Nosiri Xusrav“ jamiyati tuzilib, uning rahbari etib pomirlik Xudoyberdi Xoliqnazarov tayinlangan. Ushbu tashkilot faqat Tojikiston ismoiliylari oʻrtasida maʼrifiy faoliyat bilan shugʻullangan va birinchi navbatda Dushanbeda va Tojikistonning Pomiriylar istiqomat qilgan boshqa shaharlarida namozxona qurishni oʻz oldilarga vazifa qilib qoʻyishgan.

## Adabiyotlar

* Frank Bliss. Pomirda (Togʻli Badaxshon, Tojikiston) ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishlar. Routledge, 2005 yil. , 

## Manbalar
Ali Gʻoli Agʻa masjidi

**Ali Gʻoli Agʻa masjidi** – Eronning Isfahon shahridagi masjid. Ali Gʻoli Agʻa tomonidan qurilgan.

## Manbalar
Yangi usul jadid maktabi (Xiva)

**Yangi usul jadid maktabi** – 1910-yilda Islomxoʻja madrasasining qarshisida Islomxoʻja tomonidan qurilgan. Maktab yevropacha usulda qurilgan boʻlib, ikki qavatdan iborat. Har bir qavatda 4 tadan xona mavjud. Maktabning dastlabki oʻqituvchilari Husayn Qoʻshayev va komila Qoʻshayevalar. Maktabning har bir qavatida dahliz mavjud. Binoning balandligi 21.07 metrni tashkil qiladi. Oʻqish davomida maktabda ikki yillik dastur asosida dasrliklar tayyorlangan. Maktab oʻqituvchilari rus tili, ona tili, joʻgʻrofiya, Xiva tarixi va uy xizmatchisi vazifalari oʻrgatadigan ilmlar oʻrgatilgan. Maktab xalq inqilobidan keyin shoʻrolar maktabiga aylantirildi. 1911-yil 4-yanvarda rus diplomati A.Kalmikov oʻz xatida shunday deydi: Men Islomxoʻjaning soʻzlaridan Xiva xoni katta bir maktab binosini qurdiri, unda oʻz oʻgʻli va boshqa yosh xivaliklarni oʻqitish istagida ekanini bildim. Buxoroning valiaxdi Peterburgda bir oʻzi oʻqib keldi, ammo Xiva xoni oʻz oʻgʻli va uning tengdoshlarini ham oʻqitmoqchi boʻlganini tahsinga sazovor boʻlib, katta foyda beradi.

## Yangiliklar
1990-yil 18-avgustda binoda „Xalq taʼlimi tarixi“ muzeyi ochiladi. 2004-yil mustaqillikning 13 yilligi munosabati bilan bino qaytadan tamirlanadi va birinchi qavatda birinchi oʻzbek fotosuratchisi va kinooperatori Xudoybergan Devonovning rasmlari koʻrgazmasi tashkil etildi. Ikkinchi qavatda „Xalq taʼlimi muzeyi“ sayyohlar uchun xizmat qiladi.
Mirza Ahmad masjidi

**Mirza Ahmad masjidi** – () – Ozarbayjon poytaxti Boku shahri, Icheri-sheher kvartali, Mirza Alakbar Sobir koʻchasida joylashgan, 1345-yilda bunyod etilgan masjid. Masjid turar-joy binolari bilan bir qatorda joylashgan boʻlib, Hoji Mirzo Ahmad tomonidan qurdirilgan.

## Arxitekturasi
Qurilish rejasiga koʻra, Mirza Ahmad masjidi toʻrtburchak shaklda bunyod etilgan boʻlib, kvadrat shaklidagi vestibyul, masjidga tashrif buyuruvchilarga xizmat koʻrsatish xonasi va namozxonadan iborat. Ushbu meʼmoriy yodgorlikda, shuningdek, mahalliy toshdan yasalgan gumbazlar va qirrali ravoqlar ham mavjud.

Masjidning kirish eshigi oʻrtasida Qur’on oyatlari hamda masjid meʼmorning ismi yozilgan. Binoning tomi va unga tutash yordamchi binolar vayron boʻlgan.

Mirza Ahmad masjidi eski ibodatxona oʻrnida qurilgan degan taxminlar ham mavjud.

## Yana qarang

* Gileyli masjidi
* Chin masjidi
* Xidir masjidi

## Manbalar
Kaptarxona minorasi

**Kaptarxona minorasi** — Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. XIX asrda barpo etilgan minora. Xiva shahridagi Kaptarxona mahalla fuqarolar yigʻinida joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida.
## Tarixi
Kaptarxona minorasi XIX asrda qurilgan boʻlib, xuddi shu nomdagi masjid yonida joylashgan. Mazkur minoraning qurilish uslubi, minoraga ishlatilgan qurilish materiallariga qaralsa Xiva shahridagi boshqa bironta minoralarnikiga oʻxshamaydi. Buni Xorazm Ma’mun akademiyasi tadqiqotchilari savdogar Said Sholikorboy mablagʻi evaziga usta Muhammad Rahim boshchiligidagi binokorlar tomonidan qurilgan Said Sholikorboy majmuasi tarkibidagi minora bilan taqqoslab oʻrganishgan. Kaptarxona minorasiga eshik orqali kirilgan. Zinalari spiralsimon boʻlib, minoraning tepa qismida toʻrt tomonga qaralgan tirqish mavjud. Qadim davrlarda masjid muazzini ular orqali azon aytgan va ushbu minora joylashgan hudud aholisini namozga chaqirgan. Kaptarxona minorasining balandligi 8 metr, poydevori diametri 2 metrdir. Minora pishiq gʻishtdan qurilgan va naqshli gʻisht bilan bezatilgan. Faqat karnizi koʻk plitalar bilan oʻralgan. Kaptarxona minorasi gʻishtlarini terishda quruvchi ustalar uning zilzilabardoshlik jihatini ham alohida hisobga olishgan. Sababi gʻishtlar oʻn qator gorizantal va bir qator vertikal tarzda terilgan. Vertikal terilgan gʻishtlar qatori sodir boʻlishi mumkin boʻlgan zilzila toʻlqinini soʻndirish xususiyatiga ega boʻlgan boʻlib, favqulodda vaziyatlarda minoraning qulab ketmasligini taʼminlagan. Gorizantal tarzda terilgan gʻishtlarning qalinligi 3 santimetrni tashkil qilgan, minoraning deyarli yarmigacha gʻishtlar orasiga qoʻyilgan qorishmaning qalinligi ham 3 santimetrni tashkil etgan. Ammo tepa qismida qorishma qalinligi 0,8 santimetrgacha kamayib borgan. Ushbu holat Xorazm meʼmorchilining oʻziga xosligidan dalolat beradi.

## Manbalar
Asfandiyorxon qabulxonasi

**Asfandiyorxon (Isfandiyorxon) qabulxonasi** — Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. 1912-yilda qurilgan, hozirda Xiva shahridagi Yangi turmush mahalla fuqarolar yigʻinida joylashgan. Xorazm viloyat madaniy meros boshqarmasi tasarufida.

## Tarixi
Asfandiyorxon qabulxonasi 1912-yilda Xiva xoni Asfandiyorxon tomonidan yuqori martabali mehmonlarni qabul qilib olish uchun qurilgan. Qabulxona Moskva shahar meʼmori Aleksandr Roop loyihasi asosida Yevropa va Xorazm meʼmorchiligi uslubida to‘rtburchak shaklda barpo etilgan. Qabulxonaning ichki devor hamda shiftlari tilla bilan zarhallangan ganchkorlik namunalari va har xil rangli toshlar bilan bezatilgan. Asfandiyorxon qabulxonasi xonalarining joylashuvi rus imperatorlarining kichik qabulxonasi singari simmetrik, kichik anfilada shaklda boʻlgan boʻlib, taxt xonasi, kutish xonasi, yozgi dahliz, maslahatxona, dam olish xonasi, qishki dahliz va tantanalar zalidan iborat boʻlgan. Qabulxonadan yilning barcha fasllarida foydalanish uchun qizdirish qurilmalari – kaminlar qurilgan. Kaminlar Avstriya zavodlarida tayyorlangan koshinlar bilan bezatilgan. Qish paytida kaminlarda torflashtirilgan saksovul yoqilgʻisi va ko‘mir yoqilib, xonalar isitilgan. Qabulxona tomi zamonaviy yevropacha uslubda toʻrt nishabli qora qalin tunukadan yasalgan. Xonalarda moʻtadil iqlim hosil qilish maqsadida qabulxonaning janubiy va shimoliy taraflarida lojalar (shiyponlar) hamda anʼanaviy shakldagi ustunli ayvonlar qurilgan. Qabulxona devorlari tashqi tomonlarini bir-biri bilan toʻldirib turuvchi Yevropa meʼmorchiligi uslubidagi gʻisht oʻymakorligi va Xorazm meʼmorchiligining Xiva milliy guldasta uslubida ishlangan oq va koʻk rangli koshinlar bilan bezatilgan. Qabulxona atrofida yana sud binosi, turar-joy binolari va madrasalar, ular yonida toʻrtta hovli, 100 dan ortiq xonalar, galereyalar, qoʻriqxonalar, otxonalar, xizmatchilar xonalari va haram joylashgan. Butun hudud uzunligi 650 metrda ziyod boʻlgan baland devor va „guldasta“ uslubidagi minoralar bilan oʻralgan.

## Manbalar
Iroqdagi masjidlar roʻyxati

Quyida **[[Iroq|Iroqdagi]] [[Masjid|masjidlar]] roʻyxati**. Iroqda 7000 sunniy masjid va 3500 shia masjidi bor. Iroqdagi Vaqf va Sunnat idorasi maʼlumotlariga koʻra, poytaxt Bagʻdodda juma namozini oʻqiydigan 912 ta Jome masjidi va har kuni muntazam ravishda oʻqiladigan 149 ta kichik masjid mavjud. 2009-yil maʼlumotlariga koʻra, Falujada 970 ta masjid mavjud.

## Yana qarang

* Iroqdagi islom
* Masjidlar roʻyxati
** Bag'doddagi masjidlar ro'yxati

## Manbalar
Said Muhammadxon madrasasi

**Said Muhammadxon madrasasi** – Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. 1864-yilda qurilgan madrasa. Hozirda Xiva shahridagi Yangi turmush mahalla fuqarolar yigʻiida joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida.

## Tarixi
Said Muhammadxon madrasasi Dishan qalʼa yonida joylashgan. Xiva xoni Said Muhammadxon vafotidan soʻng, uning oʻgʻli Said Muhammad Rahimxon II Feruz buyrugʻi bilan otasi xotirasiga 1864-yilda barpo etilgan. Qurilish ishlariga xonlikning qoʻshining bosh qoʻmondoni Matmurod (Muhammad Murod) devonbegi boshchilik qilgan. Madrasa Xorazm meʼmorchiligining anʼanaviy uslubida pishgan gʻishtlardan qurilgan. Xiva xoni Said Muhammadxon 1856—1864-yillarda hukmronlik qilgan boʻlib, qoʻngʻirotlar sulolasidan boʻlgan xonlikning oʻninchi hukmdori. Xiva xonligiga koʻchmanchi qabilalarning hujumi toʻxtatgan hukmdor hisoblanadi.

Madrasadagi zanjir shaklida yotqizilgan gʻishtli halqalar arablar istilosidan oldingi Oʻrta Osiyo va Eronda mavjud boʻlgan meʼmorchilik uslubi „Sosoniy marvaridlari“ turkumini eslatadi. Dekorativ dizayndan tashqari, qoplamali gʻishtlar alabaster bilan yuqori darajada yopishtirilgan, 1,8 metr qalinlikdagi devorlar madrasani saqlash vazifasini bajargan. Madrasa ikki hovlidan: ichki va tashqi hovlilardan iborat. Tashqi hovli bir qavatli hujralar bilan oʻrab olingan boʻlib, toʻrtburchaklar shaklga ega boʻlgan. Kirish qismida ikki qavatli fasad mavjud boʻlib, oq va koʻk rangli plitkalar bilan qoplangan, yon tomonlarida gʻayrioddiy koʻrinishdagi yashil minoralar qad koʻtargan. Madrasa tarkibida qishki va yozgi masjid, kutubxona va darsxona, turli xonalar ham mavjud boʻlgan.

Said Muhammadxon madrasasi Xiva shahridagi yirik madrasalardan biri hisoblanadi. 
## Manbalar
Hoji Sultonali masjidi

**Hoji Sultonali masjidi** () – Ozarbayjonning Boku shahri, Yasamal tumani, Salatin Askerova koʻchasi, 75-uyda joylashgan mahalliy masjid.

## Tarixi
Hoji Sultonali masjidi XX asr boshlarida meʼmor Zivarboy Ahmadboyev tomonidan 1904–1910-yillarda qurilgan. Yodgorlik qurilishiga hoji Sultonali homiylik qilgan boʻlib, Boku shahri, Nizomiy metro bekatidan uncha uzoq boʻlmagan joyda joylashgan. Masjid hududidan turk askarining qabri topilgan.

Hoji Sultonali masjidi ikki qavatdan iborat. Binoning yuqori qavati ayollar uchun, pastki – birinchi qavati esa erkaklar uchun moʻljallangan. Qurilish rejasida masjid kvadrat shaklida, gumbazli va minorali uslubda tasvirlangan. Hoji Sultonali masjidi dastlab minorasiz qurilgan boʻlib, Yevropa, Sharq va mahalliy arxitektura xususiyatlarini oʻz ichiga olgan.

2000-yil aprel oyida masjidda rekonstruksiya va restavratsiya ishlari boshlanib, 2001-yil oktyabr oyida yakunlangan va masjid toʻliq holda foydalanishga topshirilgan.

## Galereya

Hacı sultanəli məscidi.jpg
Haji Sultan Ali Mosque 2.jpg
Haji Sultan Ali Mosque in Baku (minaret).jpg

## Yana qarang

* Juma masjidi
* Tazo Pir masjidi
* Ajdarbey masjidi

## Manbalar
Oydoʻstbiy qoʻzgʻoloni

**Oydoʻstbiy qoʻzgʻoloni** – 1827-yilda Xiva xoni Olloqulixon zulmiga qarshi Xoʻjaylida koʻtarilgan isyon. Isyonga qoʻngʻirot qoraqalpoqlarining nufuzli biylaridan Oydoʻstbiy boshchilik qilgan.
## Tarixi
Oydoʻstbiy Muhammad Amin inoq, Muhammad Rahimxon I va Olloqulixon davrida xonlarning yaqin mahramlaridan biri boʻlgan. Oydoʻstbiyga qoʻshin toʻplash, qoraqalpoqlar orasidagi mojaroli holatlarni bartaraf etish, qoraqalpoq ulusidan soliqlarni yigʻib olish va ularning yarmini oʻzida olib qolish huquqlari berilgan. Muhammad Rahim I davrida nufuzi nihoyatda baland boʻlib, poytaxt – Xivaga kelgan paytda, Oydoʻstbiy „biybobo“ deb kutib olingan, turli hadyalar berilgan. Xiva xonligining ichki siyosati toʻgʻrisida xonlar biybobo bilan maslahatlashishgan. 1820-yilda Muhammad Rahimxon Janadaryo boʻyidagi qozoqlarni bosib olishining tugashi va xonlikning shimoliy-sharqiy chegarasi mustahkamlanishi bilan Oydoʻstbiyning huquqlarini cheklay boshladi. 1821–1822-yillarda Muhammad Rahimxonning Chorjoʻy yurishlarida qatnashuvchi biylar orasida Oydoʻstbiy boʻlmagan. Olloqulixon davrida Oydoʻstbiy barcha inkoniyatlaridan mahrum qilinadi. Olloqulixonning yaqin safdoshi Gadoy Niyoz mahram boshchiligida soliqchilar qoraqalpoqlar yeriga soliq yigʻish maqsadida boradi.

Biroq Olloqulixon davridagi toʻxtovsiz urushlar, ogʻir soliq yuki va majburiyatlariga dosh berolmagan qoraqalpoqlar Xiva xonligiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan. Oydoʻstbiy avvalgi huquqlarini tiklab olish maqsadida qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan. U shuningdek, qoraqalpoqlarni Qoʻqon xoniga itoat qildirib, oʻz mavqeyini qaytadan tiklamoqchi boʻlgan.
## Qoʻzgʻolonning borishi
Olloqulixon qoʻzgʻolonni bostirish uchun maxsus qoʻshin toʻplaydi. Qoʻshinga Muhammad Nazarbiy inoqni qoʻmondon etib tayinlanadi va Xoʻjayli shahriga joʻnatiladi.
Orol dengizi boʻyida qoraqalpoq biylarini toʻplagan Oydoʻstbiy maslahat uyushtiradi. Maslahatga yigʻilganlar taklifi bilan qoraqalpoq ovullariga choparlar joʻnatiladi. „Hamma bola-chaqasi bilan qoʻzgʻolonga yigʻilsin. Kimda-kim bosh tortsa – u dushman hisoblanadi“ degan xabar barcha ovullarga yetib boradi. Qoʻzgʻolonga tayyorlanayotgan qoraqalpoqlar qulay joyga yigʻilib, yerda xandaq qazib, shox-shabbalar hamda aravalar yordamida mudofaa toʻsiqlari qurishadi. Oydoʻstbiy oʻzining ikki oʻgʻli Rizo va Toʻrani 1827-yilning 29-iyulida 300 botirga bosh qilib, Qoʻngʻirot qoʻrgʻoniga chopar qilib joʻnatadi. Qoʻngʻirot qoʻrgʻoni hokimi, mushrif Muhammad Yaqub Qoʻngʻirot mudofaasini uyushtiradi.

Urush tushgacha davom etgan. Biroq kuchlar noteng boʻlgan jangda qoʻzgʻolonchilar tor-mor qilinadi. Oydoʻstbiy qoʻl ostidagi askarlarning bir nechtasi jangda halok boʻladi. Baʼzi qoʻzgʻolon qatnashchilari dengiz tomonga qochgan. Rizo va Toʻra ham barcha imkonni ishga solsalar ham Xiva qoʻshinlaridan yengiladilar.

Qoʻzgʻolon bostiriladi. Oydoʻstbiy qoʻlga olinib, qatl etiladi.
## Manbalar
Iroqda islom

**[[Iroq|Iroqda]] islom** tarixi Muhammadning hayotlik davriga — qariyb 1400 yil oldinga borib taqaladi. Iroq musulmonlari ikki xil mazhabga amal qiladilar: shia islom (koʻpchilik) va sunniy islom (ozchilik).

## Diniy shaharlar
Iroqda shia va sunniy musulmonlar uchun muhim boʻlgan koʻplab diniy shaharlar joylashgan. Bagʻdod asrlar davomida islomiy ilmlar markazi boʻlgan va Abbosiylarning poytaxti boʻlib xizmat qilgan. Bagʻdod, shuningdek, Iroqning Qozimiya deb nomlanuvchi hududida ikki taniqli shia imomlarining vatanidir. Karbalo shahri 680-yil 10-oktyabrda boʻlib oʻtgan Karbalo jangi natijasida shia islomida katta obroʻga ega. Najaf shahri Ali ibn Abu Tolib („Imom Ali“ nomi bilan ham tanilgan) qabri joylashgan joy sifatida mashhur boʻlib, shialar uni solih xalifa va birinchi imom deb biladilar. Shahar hozirda butun shia islom olamidan kelgan buyuk ziyorat markazi boʻlib, faqat Makka va Madina koʻproq musulmon ziyoratchilarni qabul qilishi taxmin qilinmoqda. Kufa shahri mashhur olim Abu Hanifaning vatani boʻlib, uning taʼlimotiga xalqaro miqyosda koʻplab sunniy musulmonlar amal qiladi. Kufa Ali davrida ham Rashidun xalifaligining poytaxti boʻlgan. Samarrada al-Askariy masjidi ham joylashgan boʻlib, unda mos ravishda oʻninchi va oʻn birinchi shia imomlari Ali al-Hadiy va Hasan al-Askariy maqbaralari bor. Bundan tashqari, Muhammadning baʼzi ayol qarindoshlari Samarrada dafn etilgan.

## Demografiyasi
Iroq aholisining diniy mansubligi haqidagi maʼlumotlar noaniq. Aholining 95-99 foizi musulmonlar. CIA World Factbookning 2015-yilgi hisob-kitoblarga koʻra, musulmonlarning 29-34% sunniylik va 61-64% shialik yoʻnalishiga amal qilishadi. Pew Research tomonidan 2011-yilda oʻtkazilgan soʻrovga koʻra, musulmonlarning 51 foizi shia, 42 foizi esa sunniy.

## Qonunda islom
1968-yilda Ichki ishlar vazirligi mini yubka kiyishni taqiqlab, shariat sabablardan biri ekanligini taʼkidlagan.

## Galereya


File:مسجد الخلفاء في بغداد.jpg|Al-Xulafa masjidi, Bagʻdod
File:Imam Husayn Shrine by Tasnimnews 01.jpg|Imam Husayn ziyoratgohi, Karbala
File:Imam Ali Holy Shrine (Bab Alqibla) main gate 10 Muharram 1435 H.jpg|Shialar Muqaddas Karbalo shahrida Muharamni xotirlashmoqda
File:Meshed ali usnavy (PD).jpg|Imom Ali masjidi, Najaf
File:سامراء Samarra-Wielki Meczet ze spiralnym minaretem - panoramio.jpg|Samarra katta masjidi


## Yana qarang

* Iroq demografiyasi
* Iroqda din
* Bagʻdoddagi masjidlar roʻyxati

## Manbalar
Osiyoda islom

**[[Osiyo|Osiyoga]] [[Islom|Islom dini]]** VII asrlarda, paygʻambar Muhammad paygʻambar hayotligida kirib kelgan. 2020-yilgi statistik maʼlumotlarga koʻra, Osiyodagi musulmonlarning umumiy soni 1,3 milliardga yaqinni tashkil etadi. Islom dini Osiyoda eng keng tarqalgan din hisoblanadi. Butun dunyo boʻyicha Osiyo dunyodagi eng koʻp musulmon aholi istiqomat qiluvchi qitʼa sanalib, butun dunyo musulmonlarining qariyb 62 foizi aynan shu qitʼada yashaydi. Indoneziya, Pokiston, Hindiston va Bangladesh kabi mamlakatlar esa eng koʻp musulmon aholiga ega davlatlar sanalishadi. Gʻarbiy Osiyo, Markaziy Osiyo, Janubiy Osiyo va Janubi-Sharqiy Osiyo hududlari, ayniqsa, musulmon aholiga ega muhim mintaqalardir. Islom tarixining eng boshidan buyon Osiyo qitʼasida, xususan, Gʻarbiy va Janubiy Osiyoda koʻplab islom tarafdorlari yashab kelishgan.

## Tarixi
Islom dinining Arabiston yarimorolidan tashqarida va qitʼaning boshqa qismlarida keng tarqalishi Gʻarbiy Osiyoni Xitoy bilan bogʻlovchi keng savdo yoʻllari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Barmakiylar oilasi Abu Muslim Harakatining Umaviylarga va As-Saffohga qarshi dastlabki tarafdori edi. Bu Xolid ibn Barmakiyga katta taʼsir koʻrsatadi, uning oʻgʻli Yahyo ibn Xolid (vafoti: 806) xalifa al-Mahdiy (hukmronligi: 775—785) va Horun ar-Rashidning (hukmronligi 786—809) vaziri boʻlgan. Yahyoning oʻgʻillari al-Faxl va Jaʼfar (767—803) Horun ar-Rashidning qoʻl ostida yuqori lavozimlarda ishlaganlar. Barmakiylarning koʻplab vakillari ilm-fan homiylari va namoyondalari boʻlishgan, bu esa qoʻshni Gundishapur akademiyasidan arab dunyosiga hind ilmi va ilm-fanining tarqalishiga katta yordam bergan. Barmakiylar Jobir ibn Xayyom va Jabril ibn Buxtishu kabi olimlarga homiylik qilganlar. Bagʻdodda ilk bor qogʻoz fabrikasining tashkil etilishida ham ularning katta hissasi bor. Barmakiylarning oʻsha davrdagi kuchi *[[Ming bir kecha|"Ming bir kecha kitobi"da]]* oʻz aksini topgan.

Xalifalikning ilk hukmdorlarining aksariyati barmakiylar boʻlgan. Xolid ibn Barmak Mansura, Sind va Bagʻdod shaharlarini bunyod ettirgan. Uning oʻgʻli esa hozirgi Ozarbayjonning hokimi boʻlgan.

## Demografiyasi

### Markaziy Osiyo

### Sharqiy Osiyo

### Janubiy Osiyo

### Janubi-Sharqiy Osiyo

### Gʻarbiy Osiyo

## Manbalar
Shoh Abbos masjidi (Keshla)

Keshladagi **Shoh Abbos masjidi** (; ) – Boku shahri, Nizomiy tumani, Keshla qishlogʻida joylashgan tarixiy masjid. Bino XVII asrga oid yodgorlik boʻlib, Safaviylar shohi Shoh Abbos I buyrugʻi bilan qurilgan.

## Arxitekturaviy xususiyatlari
Qurilish rejasiga koʻra, Keshla shahridagi Shoh Abbos masjidi kvadrat shaklga ega. Bino Shirvon-Absheron meʼmorchilik maktabi uslubida bunyod etilgan boʻlib, qurilishiga koʻra Mardakan qishlogʻida joylashgan Tuba Shohi masjidiga oʻxshaydi (1481). Yodgorlik markazida masjidning dumaloq gumbaziga tutashgan toʻrtta katta arkdan iborat asosiy namoz oʻqish zali, yon tomonlarida esa kemerli shiftli kichik xonalar qurilgan. Bu xonalar masjidning qurilish rejasida kvadrat shaklida berilgan.

Masjid portali meʼmoriy tuzilishiga koʻra sodda boʻlib, stalaktitlardan iborat yarim gumbazga ega emas. Masjid meʼmori portal boʻlimini binoning umumiy hajmi bilan bogʻlashga harakat qilgan. Shu maqsadda meʼmor portal ramkasini binoning karnizi bilan birlashtirish usulidan foydalangan. Divan Khanni qurishda ham aynan shu usuldan foydalanilgan. Portalning tepa qismida arabcha yozuvlar mavjud.

Mehrob va minbar kesilgan massiv toshlardan qilingan. Masjidning derazalari ham mahorat bilan yasalgan boʻlib, birinchi qavatining oʻzi ikki qatlamdan iborat: birinchisi – yogʻoch, qatlam, ikkinchisi – kesilgan tosh qatlam.

1920-yilda Ozarbayjon sovetlar tomonidan bosib olinganidan keyin bolsheviklarning diniy kurashi boshlanadi. Boshqa koʻplab diniy muassasalar singari Shoh Abbos masjidi ham oʻsha vaqtda oʻz faoliyatini toʻxtatishga majbur boʻladi, biroq 1989-yilda oʻz faoliyatini qayta tiklay boshlaydi.

## Yana qarang

* Juma masjidi, Ganja

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Shayx Jalil bobo maqbarasi

**Shayx Jalil bobo maqbarasi** (asli ismi: *Ollabardi Aziz ota Mavlonbardi Aziz Xoʻja oʻgʻli*) – Qoraqalpogʻiston Respublikasining Qoraoʻzak tumanidagi tarixiy yodgorlik. Maqbara XII—XIV hamda asrlar davomida shakllangan va bugungi kunda „Qoybaq“ ovulida joylashgan.

Shayx Jalil bobo maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishli va „Vaqf“ xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan.

## Tarixi va joylashuv oʻrni
Shayx Jalil bobo maqbarasi togʻ yonbagʻrida joylashgan boʻlib, mahalliy va xalqaro turistlar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. Shunday boʻlsa-da, yoʻllar talabga javob bermagani va transport orqali aniq manzilgacha yetkizib berish xizmati mavjud emasligi tufayli turistlar koʻpincha yayov yurishlariga toʻgʻri keladi, shu sababli ham turistlar oqimining asosiy qismini mahalliy turistlar tashkil etadi.

Mahalliy aholi orasida tarqalgan rivoyatlarga koʻra, Shayx Jalil odam va paridan tugʻilgan. Uning otasi mashhur shayxlardan boʻlib, shoh bilan oralari buzilganidan keyin kimsasiz Qoratovga surgun qilingan. Togʻda esa kechasi raqsga tushadigan sehrli parilar yashagan. Parilar makoniga tushib qolgan shayx ulardan biriga oshiq boʻladi. Oʻrtadagi nikohdan Shayx Jalil tugʻilgan.

Shayx jalil bobo ziyoratgohi Qoraqalpogʻiston Respublikasining Amudaryo tumanida Qoratov yonbagʻrida joylashgan. Shayx Jalil majmuasida Zamariq tosh yaʼni qoʻziqorin toshi; parilar makoni, shifobaxsh buloq, muhabbat choʻqqisi, tilaklar choʻqissi, Shayx Jalil bobo kabi ziyorat joylari bir mavzeyda joylashgan. Ziyoratga kelgan turistlar faqat Shayx jalil bobo maqbarasida emas, balki yuqorida sanab oʻtilgan joylarda ham boʻlishadi.

Maqbara Oʻzbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev koʻrsatmasiga binoan qayta rekonstruksiya qilinib, yonida masjid barpo etilgan va mahalliy aholi ixtiyoriga topshirilgan. Maqbara yonida hovuz mavjud boʻlib, bu hovuz qurilgan paytda baliqlar oʻz-oʻzidan paydo boʻlib qolganligi haqida ham rivoyatlar mavjud. Ziyoratga kelgan turistlar baliqlar bilan ovqatlanishi mumkin.

## Yana qarang
*Sulton Uvays bobo maqbarasi

*Shibliy ota maqbarasi

*Yusuf Hamadoniy maqbarasi

*Shamun-Nabi maqbarasi

*Tugʻon Turk maqbarasi

## Manbalar
Borsakelmas koʻli

**Borsakelmas koʻli** (yoki *Borsa Kelmas koʻli*, *Borsa kelmas chuqur koʻli* ) — Ustyurt platosida joylashgan boʻlib, bundan taxminan 30 million yil muqaddam Tetis nomli qadimiy dengizning bir qismi boʻlgan. Bugungi kunga kelib dengiz oʻrnida Qizilqum, Qoraqum, Ustryurt platosi va bu koʻl qolgan.

## Koʻlning vujudga kelishi va nomlanishi
Ustyurt platosining asosini yerning geologik tarixida roʻy bergan mezozoy hamda paleozoy davrlaridagi oʻzgarishlardan hosil boʻlgan qoldiqlar tashkil etadi. Tektonik harakatlar, shamol va suvning taʼsiri tufayli Ustyurt platosi hosil boʻlgan. Koʻp million yillar mobaynida gips va loydan chuqur balchiq qatlami paydo boʻlgan. Tabiiy devorlarning balandligi 50—60 metr, ayrim joylarda esa 100 metrgacha yetadi.

Rivoyatlarga koʻra, shoʻrxoklik ichida mavjud boʻlgan qadimiy qalʼaga miloddan avvalgi IV asrda yashagan Farasman ismli Xorazm hukmdoriga tegishli ekanligi aytilgan koʻp miqdorda oltin koʻmilgan. Koʻp asrlar davomida bu oltinni izlab kelgan odamlar izsiz gʻoyib boʻlib, bu yerdan qaytib kelmagan. Shu sababli ham „borsang, qaytib kelmaysan“ degan gap tarqalib, bu joylarga shunday nom berilgan. Koʻlning nomlanishi haqiqatga toʻgʻri kelishi aytiladi. Chunki koʻlga yaqinlashish juda xavfli boʻlib, koʻl hududi koʻplab jarliklar va ingicha tuz qatlami bilan qoplangan. Shuningdek, koʻlning tuz bilan qoplanmay qolgan qismlariga ham duch kelish mumkin. Ammo, mahalliy aholining soʻzlariga koʻra, agar rezina etiklar kiyib olinsa, botqoqlikdan eson-omon oʻtish va koʻlning ustki qismigacha chiqib olish mumkin, u yerda esa xuddi tosh kabi qattiq boʻlgan tuzli koʻl boʻylab sayr qilish imkoni mavjud.

2023-yil sentyabr oyida mashhur amerikalik ultramarafonchi Dean Karnazes va Kulikov jahon hamjamiyatining eʼtiborini Orol dengizi ekologik fojiasiga jalb etish maqsadida, „Borsa Kelmas“ koʻli hududi boʻylab 42 km masofani bosib oʻtishni rejalashtirgan edi.

## Manbalar
Nurullaboy madrasasi

**Nurullaboy madrasasi** — Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. 1910—1912-yillarda qurilgan madrasa. Hozirda Xiva shahridagi Yangi turmush mahalla fuqarolar yigʻini, Najmiddin Kubro koʻchasida joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida.

## Tarixi
Nurullaboy madrasasi 1910—1912-yillarda Xiva xoni Asfandiyorxon tomonidan barpo etilgan. Madrasa Dishan qalʼada Nurullaboy majmuasining janubiy tomonida, Serchali yop arigʻi boʻyida joylashgan. Madarasani plani Xivadagi boshqa madrasalar kabi shaklan bir xil koʻrinishda boʻlgan boʻlib, ichki hovliga tirsaksimon koʻrinishdagi dahliz orqali kirigan. Hovlidan hujralarga oʻtish mumkin boʻlgan boʻlib, hujralar ikki-uch kishiga moʻljallanga, tomi balxa shaklida yopib qurilgan. Hovlining janubi-gʻarbiy tomonida yozgi masjid boʻlgan boʻlib, masjid Xorazm meʼmorchiligining Xiva uslubida barpo etilgan, tomi anʼanaviy juft patik uslubida yopib qurilgan, ayvonga esa toʻrtta naqshinkor ustunlar oʻrnatilgan. Yozgi masjidning janubiy devorida mehrob anʼanaviy ravishda devorga oʻyib yasalgan. Madrasaning qishki masjid xonasiga esa dahliz orqali kirilib, bu masjid ham Xiva uslubida barpo qilingan, tomi anʼanaviy juft patik uslubida yopib qurilgan va toʻrtta naqshinkor ustunlar oʻrnatilgan. Bu yerda ham xonaning janubiy devorida mehrob devorga oʻyib yasalgan. Nurullaboy madrasasi kvadrat shakldagi pishiq gʻishtdan barpo qilingan. Peshtoq sirlangan g‘isht va koʻk koshinlardan yasab chiqilgan. Madrasa binosining umumiy maydoni 609,6 kv. metr, ichki hovlining maydoni esa 104,9 kv. metr, madrasaning jami maydoni 714,10 kv. metr boʻlgan. Madrasa balandligi 3,8 metr, hajmi 2715,10 kub metr.

Madrasa barpo etilishida ganchkor ustalar Xudoybergan hoji, Nurmat, Roʻzmat Masharipov, yogʻoch oʻymakorlari boʻlgan ustalar Bobojon Qalandarov, Ota Shixov, Ismoil Abdiyozov, gʻisht terish ishlari ustasi Quryoz Bobojonov ishtirok etganlar. Madrasa qurilishida yana Oqmasjid qishlogʻidagi nemis mennonit ustalari ham faol qatnashishgan.

Sovet hukumati davrida madrasada umumiy ovqatlanish shoxobchasi, soʻngra tungi diskoteka sifatida foydalanilgan. Oʻsha paytlarda ichki hovlining tomi yogʻoch bilan bostirilgan. Bugungi kunda hovlining tomi yopiq holatda. 2018-yilda madrasada Oʻzbekiston milliy banki homiyligida toʻliq qaytadan taʼmirlangan va mazkur bankga tekin foydalanish uchun berilgan. Bugungi kunda madrasada Xiva shahar hunarmandlar uyushmasiga tegishli hunarmandlar koʻrgazmasi faoliyat yuritib kelmoqda. Shuningdek, madrasaning bir qismida toʻy marosimlari uchun raqs sahnasi sifatida ham foydalanilmoqda.

## Manbalar
Shayx Abbos Valiy maqbarasi

**Shayx Abbos Valiy maqbarasi** (yoki *Shayx Abbos Vali maqbarasi, Shobboz bobo ziyoratgohi*) — Qoraqalpogʻiston Respublikasining Beruniy tumanidagi tarixiy yodgorlik. Maqbara XII—XIV hamda XXI asrlar davomida shakllangan boʻlib, bugungi kunda „Xorazm“ mahallasidagi Shayx Abbos Vali qabristoni, Shayx Abbos Vali jome masjidi hududida joylashgan.

Shayx Abbos Valiy maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.
## Tarixi
Shayx Abbos Valiyning asl ismi Shayx Mazguriddin ibn Muso ibn Muxammad ibn Abdullo ibn Abbosdir. Bu shaxsning shajarasi Muhammad paygʻambarning amakisi Abbosga borib taqalishi rivoyat qilinadi. Shayx Abbos Valiy milodiy 732-yili Arabistonda tugʻilgan. 

Shayx Abbos 40 yoshida, yaʼni 772-yilda oʻz onasi bilan Xorazmga, oʻsha davrlarda madaniyat markazlaridan biri boʻlgan poytaxt shahar Katga koʻchib kelgan. Shayx shu yerda muqim yashab qolgan, shu yerda uylanib, oʻn nafar farzand koʻrgan. Shayx Abbos yashagan davr zardushtiylik dinining hali mavjud boʻlgan davriga toʻgʻri keladi. Shu sababli Shayx Abbos butun kuch-gʻayratini zardushtiylik dinida boʻlgan aholining bir qismiga Qurʼon, hadis, shariat ahkomlarini tushuntirish orqali ularni islom diniga kiritishga sarflagani manbalarda keltirilgan.

XIX asr boshlariga kelib, oʻz vaqtida Anushaxon tomonidan qurdirilgan qalʼani Amudaryo oqimi yuvib ketgach, yangi Katda yashovchi aholi daryoning oʻng sohilida joylashgan Shayx Abbos Valiy mozori tevaragiga kelib oʻrnashgan. Shundan soʻng bu yerlar Shobboz deb atala boshlagan. 1957-yildan keyingi yillarda Shobboz shaharchasiga Beruniy nomi berilgan. Bundan koʻrinadiki, maqbara hududi bugungi Beruniy shahrining asosini tashkil etgan. 

## Yana qarang

* Sulton Uvays bobo maqbarasi
* Shibliy ota maqbarasi
* Yusuf Hamadoniy maqbarasi
* Shamun-Nabi maqbarasi
* Tugʻon Turk maqbarasi
## Manbalar
Chinor bobo maqbarasi

**Chinor bobo maqbarasi** (yoki *Shinor bobo maqbarasi*) – Qoraqalpogʻiston Respublikasining Beruniy tumanidagi tarixiy va arxitektura yodgorligi. Tarixiy obyekt XIV hamda XIX asrlarga oid boʻlib, bugungi kunda „Doʻstlik“ ovul fuqarolar yigʻini hududidagi Sulton Uvays bobo qabrstonida joylashgan. 

Chinor bobo maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishli hisoblanadi. 
## Tarixi
Sulton Uvays bobo majmuasi tarkibiga Chinor bobo maqbarasi ham kiradi. Anʼanaga aylangan odatga koʻra, ziyoratchilar avvaliga ushbu maqbarani ziyorat qilib, soʻngra Sulton Uvays qabrini ziyorat qilishadi. Bu anʼanaga amal qilinishiga sabab — Chinor boboning baʼzi maʼlumotlarga koʻra, Sulton Uvaysning ustozi boʻlganligidir. Boshqa bir maʼlumotlarga koʻra, Chinor bobo uning muazzini yoki sartaroshi — avliyoning shaxsiy sartaroshi boʻlgani taxmin qilinadi. Sulton Uvays ustozini hurmat qilganligi sababli ham vafotidan keyin uni ustozining oyogʻi tomoniga dafn etilishini vasiyat qilib qoldirgan. Shuning uchun Chinor bobo maqbarasi majmuaning yuqori qismida joylashgan boʻlib, ziyoratchilar avval uni ziyorat etishadi.

Avliyo Chinor bobo, ehtimol toʻqima obraz boʻlgan boʻlishi ham mumkin, chunki „shinor“ soʻzi „chinor“ degan maʼnoni anglatadi, bu shunchaki taxallus boʻlishi ehtimoli ham yuqori. Chinor bobo shaxsiyatining mavjudligini tasdiqlash bilan bogʻliq biografik maʼlumotlar va uning avliyo boʻlganligi haqidagi manbalar yoʻq.
Mahalliy aholi orasida tarqalgan rivoyatlarga koʻra, Chinor boboning asl ismi Abdulloh Yamaniy boʻlib, Sulton Uvays boboga qoʻl bergan va uning tariqatiga kirgan shaxs edi. Shuningdek, soch-soqolini oladigan sartaroshi boʻlib xizmat qilgan. Rivoyatlarda yana Sulton Uvays hayotlik vaqtida: „Mening boshimga Chinor ustaning qoʻlidan boshqa hech kimning qoʻli tekkan emas. Shuning uchun u kishi vafot etsa, mendan balandroq joyga dafn etilsin“, deb vasiyat qilganligi rivoyat etiladi.

## Yana qarang
*Sulton Uvays bobo maqbarasi

*Shibliy ota maqbarasi

*Toqmaq ota maqbarasi

*Murat shayx maqbarasi

*Tugʻon Turk maqbarasi

*Kechirmas bobo maqbarasi

## Manbalar
Kichik Muhammad Mahram uyi

**Kichik Muhammad Mahram uyi** – Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Kichik Muhammad Mahram uyi XIX asr oxirida qurilgan. Hozirda Xiva shahridagi Kaltaminor mahalla fuqarolar yigʻini, Sherpa Oʻrazova koʻchasi, 66-uyda joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida.

## Tarixi
Kichik Muhammad Mahram uyi Muhammad Rahimxon II Feruzning maslahatchisi va nufuzli amaldorlaridan biri Kichik Muhammad mahram tomonidan XIX asr oxirda qurilgan.

Xiva xonligida Muhammad mahramlar ikkita boʻlganligi uchun biri ulugʻ Muhammad (Mamat) mahram, ikkinchisi kichik Muhammad (Mamat) mahram deb ataganlar. Tarixchi Yusuf Bayoniy bu mahramlar ikki nafar boʻlganligi, kichik Muhammad mahram yana aqlli Muhammad deb atashgani va bu mahram oʻz hisobidan madrasa qurdirgani, 1909-yilda vafot etgani haqida maʼlumot qoldirgan.

Kichik Muhammad Mahram uyi Xorazm meʼmorchilik uslubida ayvon shaklda barpo qilingan. Qurilishda pishgan gʻisht bilan birga nigirik (sinch) ishlatilgan. Xorazmda yerosti suvlari yaqin boʻlgani, yozi issiq, yogʻingarchilik kam boʻlishi, togʻlar deyarli yoʻqligi tufayli uylar baland joyda qurilgan, paxsalardan qilingan devorlar uylarning salqinligini  taʼminlagan. Xuddi shunday shaklda Kichik Muhammad Mahram uyi ham qurilgan. Uyning umumiy yer maydoni 0.0440 gektar boʻlgan. Uy qurilish osti maydoni 284.86 kv. metr, bostirmasi 489,28 kv. metr, uyning balandligi 3,2 metrni va baʼzi joylari 3,7 metrni bostirmasining balandligi 4,4 metrni tashkil qilgan. Kichik Muhammad Mahram uyining umumiy hajmi: 1155,89 kub metr boʻlgan.

Uyning sirt devorlari pishiq musulmon gʻishtdan qurilgan, ishchi xonalarning oraliq devorlari, sinchdan (nigirik) tiklangan, tomning usti yogʻoch (bolor) bilan yopilgan. Uy bir qancha marta taʼmirdan chiqarilgan. Hozirda Kichik Muhammad Mahram uyidan „Kaltaminor“ mahalla fuqarolar yigʻini idorasi sifatida foydalanib kelinmoqda.

## Manbalar
Xorazm kulolchilik sanʼati

**Xorazm kulolchilik sanʼati** – Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm vohasida rivojlangan hunarmandchilik sanʼati.

19-asr oxiri 20-asr boshlarida Markaziy Osiyodagi aholi orasida kulolchilik markazlari paydo boʻladi. Sopol buyumlarga zeb berib bezatishning yangi uslublari yuzaga keladi.

Dunyoning eng qadimiy shaharlaridan biri Xivada oʻzining monumental, tiniq grafikasi va geometrik naqshlari bilan ajralib turadigan Xorazm kulolchilik maktabi rivojlangan. Kulolchilik naqshlari qadimiy Ichan-qal’aning mashhur meʼmoriy yodgorliklari devorlarini qoplagan mayolika bezaklari bilan juda yorqin uygʻunlik beradi. Chunki bugungi hunarmandlar xon saroylari va masjidlarini bezab turgan xalq hunarmandlarining bevosita avlodlaridir. Zamonaviy kulollar ajdodlari oʻchmaydigan koʻk, och koʻk va firuza koshinlar yasashda qoʻllagan ishlari vositalarini tayyorlash uchun xuddi shunday tabiiy mahsulotlardan foydalanadilar. Oʻrta Osiyo kulolchilik maktablarining eng qadimgisi Xorazmdir. Xorazmning alohida hududiy izolyatsiyasi tufayli mahalliy kulolchilik uslubi deyarli hech qanday oʻzgarishlarga yoki begona taʼsirlarga duchor boʻlmagan. Ming yillar davomida asl shaklida bizga yetib kelgan.

20-asr boshlaridan hozirgi paytgacha Xorazm vohasida Koʻhna Urganch shahrida Eshmurot usta, Xiva, Madir (Xonqa tumanidagi qishloq) va Yangiariq tumanidagi Kattabogʻ kulollar maktabi foaliyat olib bormoqda. Xorazm viloyatida ushbu qadimiy sanʼat turi avloddan – avlodga meros tariqasida oʻtib kelgan va hozirgi vaqtda ham rivojlanib takomillashib kelmoqda. 20-asr boshidagi eng mashhur kulolchilik markazlari: Xiva, Urganch, Xonqa, Kattabogʻ, Qoʻshkoʻpir, Chimboy, Beruniy, Toʻrtkoʻl, Xoʻjayli.

1950-yillarda Xiva meʼmoriy yodgorliklarini restavratsiya qilishda qatnashgan hunarmandlar tomonidan kulolchilik buyumlarini bezashda arabesk naqshlari foydalanila boshlandi. Sopol buyumlarni boʻyashda meʼmoriy ornament usullarini birinchilardan boʻlib muvaffaqiyatli qoʻllaganlar qatorida Xivadagi Polvon ota maqbarasini taʼmirlashda bevosita ishtirok etgan B.Vaysov boʻldi. Asosan XIX asrda yogʻochga oʻyib naqsh solish B.Vaysovning shogirdlari – I.Boltayev va R.Matchonovlar tomonidan shakllantirilgan.

Xorazm vohasida klassik gulli bezak anʼanalari M.Bekchonov, A.Yoqubov, R.Zaripov, Sh. Qalandarov, E.Sapayev, M.Matyoqubov va boshqalar tomonidan ishlab chiqilgan. Baʼzi ustalar aniq oʻyilgan konturli va qatʼiy chizilgan chizmachilik uslubida ishlashadi. Bu kulolchilarning asarlari, bir tomondan, XIX asr – XX asr boshlaridagi grafik kompozitsiya anʼanalarini davom ettirsa, ikkinchi tomondan, yangi xususiyatlarni namoyon etadi.

Hozirgi vaqtda ustalar idish yasash uchun qizil tuproqni Qoraqalpogʻiston hududidagi Sulton Uvays togʻidan olib keladi. Ayrim idishlar oddiy qishloq tuprogʻidan yasaladi. Zangori kulolchilik idishlarini tayyorlash uchun kulollar togʻdan qizil tuproq olib keladi hamda koʻproq ishlov beradi.
## Manbalar