Koka oʻsimligi

**Koka** – Erythroxylaceae oilasiga mansub to'rtta madaniy o'simlikdan biri bo'lib, u Janubiy Amerikaning g'arbiy qismida uning vatani hisoblanadi. Koka butun dunyo bo'ylab o'zining psixoaktiv alkaloidi kokain tufayli mashhur.

O'simlik Argentinaning  shimoli-g'arbiy qismida, Boliviyada, Braziliyaning Alto-Rio Negro hududida, Kolumbiya, Venesuela, Ekvador va Peruda, hatto uni etishtirish noqonuniy bo'lgan joylarda ham o'stiriladi. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, o'simlik Meksikaning janubida ham  kontrabanda qilish uchun  yetishtirilmoqda.

Quruq *Erythroxylum coca* bargi  tarkibida kokain alkaloidi hisoblanadi. Har bir bargda  0,23% dan 0,96% gachcha alkaloid bo'ladi. Coca-Cola 1885-yildan  1903-yilgacha o'z mahsulotlari uchun koka barglari ekstraktidan foydalangan 1903-yildan keyin dekokainlangan barg ekstraktidan foydalana boshlagan. Kokadan kokainni olish uchun bir nechta erituvchilar va kislota-asos ekstraksiyasi deb nomlanuvchi kimyoviy jarayon talab qilinadi, bu yo'l bilan o'simlikdan alkaloidlarni juda oson ajratib olishi mumkin.

## Tavsif
Koka o'simligi qora tikanli butaga o'xshaydi va balandligi 2 metrdan 3 metrgacha yetadi. Shoxlari toʻgʻri, barglari ingichka, oval, uchlari toraygan. Bargning o'ziga xos xususiyati ikkita uzunlamasına egri chiziq bilan chegaralangan, o'rta tomirning har ikki tomonida bitta chiziq va bargning pastki yuzida ko'proq ko'zga tashlanadigan ajratilgan qismdir. 

Gullari mayda ,kalta poyalar uchida  to'plangan gul toji beshta sargʻish-oq gulbarglardan iborat, anterlari yuraksimon, pistil esa uch kamerali tuxumdonni hosil qilish uchun birlashgan uchta karpeldan iborat. Mevasi qizil ranga ega. 

## Farmakologik jihatlar

Kokaning farmakologik faol moddasi kokain alkaloidi bo'lib, u yangi barglarda taxminan 0,3 dan 1,5% gacha, o'rtacha 0,8% miqdorida mavjud. Kokain bargida kokaindan tashqari bir qator boshqa alkaloidlar, jumladan, metilekgonin sinnamat, benzoilekgonin, truksillin, gidroksitropakokain, tropakokain, ekgonin, kuskogigrin, dihidrokuskogigrin, nikogigrin va boshqalar mavjud. Koka chaynalganda engil ogohlantiruvchi ta'sir ko'rsatadi va ochlik, chanqoqlik, og'riq va charchoqni bostiradi. Bargdan kokaning so'rilishi alkaloidning tozalangan shakllarini burun orqali qo'llashdan ko'ra tezroq bo'ladi (koka alkaloidining deyarli barchasi burun orqali qo'llangandan keyin 20 minut ichida so'riladi, esa, xom bargni iste'mol qilgandan keyin 2-12 soat davom etadi. ishqor kontsentratsiyasining eng yuqori darajaga chiqishi uchun). Xom barg choyda iste'mol qilinganda, koka alkaloidining 59 dan 90% gacha so'riladi.

Koka barglari tabiiy shaklda iste'mol qilinganda, fiziologik yoki psixologik qaramlikni keltirib chiqarmaydi va uzoq muddatli foydalanishdan keyin o'zini tutmaslik giyohvandlikka xos belgilarni keltirib chiqarmaydi. Koka tarkibidagi alkaloidlar va o'ziga qaram bo'lmagan xususiyatlari tufayli giyohvand moddalarni iste'mol qilishni to'xtatish uchun giyohvand moddalarni tiklashga yordam beradigan usul sifatida taklif qilingan.

## Tarix

Peru shimolida topilgan koka barglari izlari 8000 yil avval kokani ohak (sitrus mevasi emas, ishqoriy mineral) bilan birgalikda chaynashganini ko'rsatadi. Chili shimolida 3000 yil avval ko'milgan  mumiyalarda koka izlarini topilgan. Miloddan avvalgi 3000-yillarda Valdiviya madaniyatidan boshlab, Ekvador qirg'og'ida keyingi madaniy guruhlar Yevropaga kelgunga qadar koka barglarini iste'mol qilish bo'yicha buzilmagan rekord mavjud bo'lib, ularning sopol haykallarida tasvorlangan. Peru shimoliy qirg'og'ida topilgan ohak konteynerlari miloddan avvalgi 2000-yilga tegishli , buni Huaka Prieta va Jetetepeque daryosi vodiysida topilgan topilmalar tasdiqlaydi. Koka barglarini chaynashning eng ko'p  arxeologik dalillari kamida eramizning VI asrga  Moche davriga va undan keyingi Inka davriga koka barglari bilan topilgan mumiyalarga asoslangan, koka chaynashning xarakterli yonoqlari tasvirlangan sopol idishlar, spatulalar Koka barglari va qimmatbaho metallardan tayyorlangan ohak  gidroksidi Kuzkodagi Inkalarning maxsus bog'larida kokaning oltin tasvirlarini topish mumkin.

Koka chaynash dastlab Inkaga kiritilishidan oldin sharqiy And tog'lari bilan cheklangan bo'lishi mumkin. O'simlik ilohiy kelib chiqishi bilan bog'liq bo'lganligi sababli, uni etishtirish davlat monopoliyasiga o'tdi va undan foydalanish faqat zodagonlar va bir nechta ma'qul tabaqalar (sud notiqlari, choparlar, jamoat ishchilari va armiya) tomonidan to'plar hukmronligi bilan cheklandi. Inka (1471-1493). Inka imperiyasi tanazzulga uchragach, barg kengroq tarqala boshladi. Ba'zi mulohazalardan so'ng, ispaniyalik Filipp II dorini And hindularining farovonligi uchun muhim deb tan olgan, ammo missionerlarni diniy foydalanishni to'xtatishga chaqiruvchi farmon chiqardi. Ispanlar aholining ortib borayotgan ko'pchiligi mehnat unumdorligini va ochlikka toqat qilishni oshirish uchun kokadan foydalanishni samarali rag'batlantirgan deb ishoniladi, ammo bu ataylab rejalashtirilgani aniq emas.

20-asr boshlarida Gollandiyaning Java mustamlakasi koka bargining yetakchi eksportchisiga aylandi. 1912-yilga kelib barglari kokainga aylantirilgan Amsterdamga etkazib berish Peru eksport bozorini ortda qoldirib, 1000 tonnaga etdi. Birinchi jahon urushi yillaridan tashqari, Java 1920-yillarning oxirigacha Peruga qaraganda koka ko'proq eksportchisi bo'lib qoldi. Boshqa mustamlakachi davlatlar ham koka etishtirishga harakat qilishdi (jumladan, Hindistonda inglizlar), ammo Formosadagi yaponlardan tashqari, ular nisbatan muvaffaqiyatsiz bo'ldi.

So'nggi paytlarda (2006), Peru, Boliviya va Venesuela kabi bir qator Janubiy Amerika mamlakatlari hukumatlari kokadan an'anaviy foydalanishni cheklay boshladilar.Avvalari kokadan  choy va tish pastasi uchun foydalanishgan. Koka zavodi Boliviyadagi Koka muzeyi uchun ham ilhom manbai bo'lgan.

### Tibbiyotda
Kokaning an'anaviy tibbiyotda  birinchi navbatda, charchoq, ochlik va chanqoqlikni yo'qotish  uchun vosita sanalgan. Ayniqsa, balandlik kasalligiga qarshi samarali vosita  hisoblanadi. Bundan tashqari, bosh og'rig'i, revmatizm, yaralar va yaralar og'rig'ini engillashtirish uchun anestetik va og'riq qoldiruvchi vosita sifatida ishlatiladi. Kuchli anestetik vositalar  paydo bo'lishidan oldin u suyak sinishi, tug'ish va bosh suyagini trepanatsiyasi  operatsiyalari uchun ham ishlatilgan. Koka tarkibidagi ko'p miqdordagi  kalsiy   odamlar nima uchun uni suyak sinishi uchun ishlatishini tushuntiradi. Koka qon tomirlarini toraytirganligi sababli,  qon ketishiga qarshi ishlatiladi  va koka urug'lari burun qonashiga qarshi  ishlatilgan. Mahalliy aholi  kokadan  bezgak, oshqozon yarasi, astma kasalliklarini davolash, ovqat hazm qilishni yaxshilash uchun foydalanishgan  va uzoq umr ko'rishga   yordam beradi deb hisoblashgan. Zamonaviy tadqiqotlar ushbu tibbiy dalillarni bir nechtasini to'g'ri deb topgan.

#### Chaynash
Boliviyada koka barglari qoplari mahalliy bozorlarda va ko'cha sotuvchilari tomonidan sotiladi. Koka chaynash faoliyati *mambear*, *chaccar* yoki *acullikar* deb ataladi, ular Kechua, *coquear* (Shimoliy-g'arbiy Argentina) yoki Boliviyada aymara tilidan olingan *picchar*. Ispan *mastikari*, shuningdek, chaynash paytida yonoqqa solingan koka to'pi yoki "bola" so'zidan olingan "bolear" so'zi bilan bir qatorda tez-tez ishlatiladi. Odatda koka iste'moli kuniga 20 dan 60 grammgacha o'zgarib turadi va zamonaviy usullar qadimgi zamonlardan beri o'zgarmagan deb hisoblanadi.  Koka to'qilgan sumkada (*chuspa* yoki *huallqui*) saqlanadi. Og'iz va tish go'shti o'rtasida joylashgan quid *(acullico)* hosil qilish uchun bir nechta barglar tanlanadi. Bunday qilish og'izda karıncalanma va hissizlikni keltirib chiqarishi mumkin, xuddi ilgari hamma joyda mavjud bo'lgan dental anestetik novokainga o'xshash tarzda (chunki kokain ham, novokain ham mahalliy anesteziklarning amino esterlari sinfiga tegishli).

Koka barglarini chaynash Andiyaning markaziy mintaqasidagi mahalliy jamoalarda, xususan Argentina, Kolumbiya, Boliviya va Peruning baland tog'lari kabi joylarda koka etishtirish va iste'mol qilish milliy madaniyatning bir qismi bo'lgan joylarda keng tarqalgan. chichaga. Shuningdek, u Janubiy Amerikadagi turli xil mahalliy xalqlar orasida mahalliy madaniy va diniy o'ziga xoslikning kuchli ramzi bo'lib xizmat qiladi. Dorivor, asosan ogohlantiruvchi ta'sir ko'rsatadigan chaynash o'simliklari butun dunyoda uzoq tarixga ega: Sharqiy Afrika va Arabiston yarim orolida Xat, Shimoliy Amerika va Avstraliyada tamaki, Janubiy/Janubiy-Sharqiy Osiyo va Tinch okeani havzasidagi Areca yong'og'i. Shimoliy Amerikada tamaki barglari an'anaviy tarzda xuddi shunday chaynalgan (zamonaviy chaynash tamaki odatda og'ir qayta ishlanadi). Xat chaynash, shuningdek, koka barglaridan foydalanishga o'xshash minglab yillar davomida paydo bo'lgan ijtimoiy odat sifatida tarixga ega.

Koka chaynash variantlaridan biri koka barglariga oz miqdorda *ilucta* (quinoa o'simligining kulidan tayyorlangan preparat) qo'shilishi; ularning biriktiruvchi ta'mini yumshatadi va alkaloidlarni faollashtiradi.  Ushbu asoslovchi moddaning boshqa nomlari Peruda *llipta* va ispancha *lejía*, inglizcha *oqartuvchi* so'zdir. Iste'molchi ishqoriy komponentni go'shtini korroziv moddaga tegizmasdan kvidga o'tkazish uchun ehtiyotkorlik bilan yog'och tayoq (ilgari qimmatbaho metall spatulasi)dan foydalanadi. Odatda gurjada (*ishkupuro* yoki *poporo*) saqlanadigan gidroksidi komponent ohaktoshni yondirib, soʻnmagan ohak hosil qilishi, quinoa poyalarini yoki ayrim daraxtlarning poʻstlogʻini yoqish orqali tayyorlanishi mumkin va tarkibiga qarab *llipta*, *tokra* yoki *mambe* deb nomlanishi mumkin. Ushbu materiallarning ko'pchiligi sho'r ta'mga ega, ammo o'zgarishlar mavjud. Eng keng tarqalgan baza Boliviyaning La-Pas hududidagi  bu *lejía dulce* (*shirin lye*) deb nomlanuvchi mahsulot boʻlib, u qizilmiya va qamish shakar bilan aralashtirilgan kinoa kulidan shirin va yoqimli taʼmga ega yumshoq qora shlak hosil qiladi. Ba'zi joylarda pishirish soda *bico* nomi ostida ishlatiladi.

Kolumbiyaning Karib dengizi sohilidagi Sierra Nevada de Santa Martada koka Kogi, Arhuako va Wiwa tomonidan poporo deb nomlangan maxsus qurilma yordamida iste'mol qilinadi. U bachadonni ifodalaydi, tayoq esa fallik belgidir. Poporodagi tayoqning harakatlari jinsiy harakatni anglatadi. Erkak uchun poporo yaxshi hamroh bo'lib, "ovqat", "ayol", "xotira" va "meditatsiya" degan ma'noni anglatadi. Poporo erkaklik belgisidir. O'g'il turmush qurishga tayyor bo'lganda, onasi uni koka ishlatishni boshlaydi. Ushbu tashabbusni an'anaviy ruhoniy-o'qituvchi-rahbar Mamo diqqat bilan nazorat qiladi. 

Quritilgan barglarning tekis yangi namunalari tepa qismi   quyuq yashil rangda, pastki yuzasi  kulrang-yashil rangda bo'ladi  choyga o'xshash xushbo'y hidga ega. Chaynalganida, ular og'izda yoqimli hisni  hosil qiladi va yoqimli, o'tkir ta'mga ega. Bargdan faol moddalarning chiqishini oshirish uchun ular an'anaviy ravishda ohak yoki boshqa reagentlar, masalan, sodali bikarbonat bilan qoshib chaynaladi. Qadimgi turlari kamfora hidi va jigarrang rangga ega, o'tkir ta'mga ega emas.

Ypadú koka barglari va boshqa turli o'simliklar kukunidan  tayyorlanadigan  tozalanmagan, konsentratsiyalanmagan kukundir.

#### Choy

Koka bargini chaynash faqat mahalliy aholi orasida keng tarqalgan bo'lsa-da, koka choyini (*Mate de koka*) iste'mol qilish And mamlakatlarida  orasida keng tarqalgan, ayniqsa dengiz sathidan baland bo'lganligi sababli. Sog'liq  kayfiyat va energiya uchun foydali ekanligi keng tarqalgan. Koka bargi mintaqadagi ko'pgina oziq-ovqat do'konlarida choy paketlariga qadoqlangan holda sotiladi va sayyohlarga xizmat ko'rsatadigan muassasalarda odatda koka choyi sayyohlarga beriladi.

### Qo'shma Shtatlar
Kokain singari, koka nazorat qilinadigan moddalar to'g'risidagi qonunga (CSA) muvofiq II jadvaldagi modda  sifatida ro'yxatga olingan , ya'ni u cheklangan dori hisoblanadi va retseptsiz yoki DEA ro'yxatidan o'tmasdan undan foydalanish noqonuniydir.

Amerika Qo'shma Shtatlarida, Nyu-Jersi shtatining Mayvud shahridagi Stepan kompaniyasi zavodi koka bargining ro'yxatdan o'tgan importchisi hisoblanadi. Kompaniya tibbiy maqsadlarda foydalanish uchun sof kokain ishlab chiqaradi, shuningdek, Coca-Cola uchun xushbo'ylashtiruvchi tarkibiy qism sifatida ishlatiladigan modda ham koka barglari ekstraktidan olinadi. Tahlilchilar AQShga koka bargining importi sezilarli darajada ortganini qayd etdilar, lekin haqiqiy miqdori noma'lum, chunki kokaning  katta qismi noqonuniy yo'llar bilan  olib kelingan.

### Kanada
Koka yaprog'i Kanadada  nazorat qilinadigan dorilar va moddalar to'g'risidagi qonuniga muvofiq  (SC 1996, c.&nbsp;19) Opium (Geroin) va sintetik opioid analgetiklar  bilan bir qatorda. Xususan ro'yxatda   Coca (Erythroxylon), uning preparatlari, hosilalari, alkaloidlari va tuzlari, jumladan: (1) Koka barglari (2) Kokain va (3) Ekgoninlar ham kiradi. I ro'yxatdagi moddalarga egalik qilish noqonuniy hisoblanadi va bu moddalar bilan savdo qilish  umrbod qamoq jazosiga olib kelishi mumkin.

### Avstraliya
Koka yaprog'i Avstraliyada Zaharlar standarti (2015-yil oktabr) bo'yicha 9-jadvalda taqiqlangan modda hisoblanadi. 9-jadvaldagi substantsiyaga  -  noto'g'ri ishlatilishi mumkin bo'lgan, ishlab chiqarish, egalik qilish, sotish yoki foydalanish qonun bilan taqiqlanishi kerak bo'lgan moddalar kiradi , bundan mustasno, tibbiy yoki ilmiy tadqiqotlar uchun maxsus rozilik kerak bo'ladi.

### Hindiston
Koka yaprog'i Hindistonda giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalar to'g'risidagi qonun tufayli  1985-yildan boshlab nazorat qilinadigan giyohvand modda  vositasi hisoblanadi. Ilmiy va tibbiy maqsadlarda foydalanishga  qonunan  ruxsat etilgan bo'lsa-da, har qanday boshqa indulgentsiya, jumladan, etishtirish, egalik qilish, sotish, iste'mol qilish, tashish, olib kirish, eksport qilish taqiqlanadi. Qo'lga tushganlar uchun  jazo kichik miqdor (100 gm), tijorat miqdori (2000 gm)  miqdorga bog'liq bo'ladi.

## Yana qarang

* Spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar tarixi jamiyati
* Lotin Amerikasida giyohvand moddalarning noqonuniy savdosi

## Manbalar

## Havolalar

* Umumiy javobgarlik
* Koka barglari: afsonalar va haqiqat Transmilliy instituti (TNI)
* Koka bargini rejalashtirishdan voz kechish, Transmilliy institut (TNI)
* Koka barglari yangiliklar sahifasi