Fantastika janrlari

Fantastikaning ko'p qirraliligi undan turli yo'nalishlar va kichik janrlarni ajratishga olib keldi  . Umuman olganda, ilmiy fantastika ilmiy-fantastikaga (ichida qat'iy ilmiy fantastika va ijtimoiy fantastika ajralib turadi) va fantaziyaga (ichida dahshatli subjanr ajratilgan) bo'lingan. Baz'i hollarda har ikkala janrning sintezini ham  ilmiy fantaziya va texno-fantaziyashaklida ko'rishimiz mumkin .

Hozirgi vaqtda ilmiy fantastikaning keng qamrovli yagona tasnifi mavjud emas va yaqin kelajakda bir yoki bir nechta o'zaro bog'liq mezonlarga asoslangan bunday tasnif yaratilishi ham dargumon. Bu fantaziya shakllarining xilma-xilligi va fantastik elementning badiiy matndagi rolining turlicha talqin qilinishi bilan bog'liq   . Elena Kovtun, ilmiy fantastika subjanrlarga bo'linish bo'yicha qabul qilingan yondashuvlarni tahlil qilib, har bir ilmiy fantastika tasnifida rasional asos mavjud degan xulosaga keladi.  .

Shuni ta'kidlash kerakki, G'arb adabiy tanqidi uchun fantaziyani janr adabiyoti qatoridan ajratish tushunchasining o'zi, ya'ni fantastik syujet tuzuvchi element bo'lgan adabiyot nisbatan yangi. Shu sababli, Jon Klute 2007 yilda slavyan tillaridan olingan " *fantastika* " atamasini ilmiy fantastika, fantastika, fantastik dahshat va boshqalar uchun ishlatishni taklif qildi   .

## Janr xilma-xilligi
Gakov o'zining tahrirlangan ilmiy fantastika entsiklopediyasida quyidagi tasnifni taklif qildi. Fantastika janri “qattiq ”, “tabiiy”, “ilmiy-texnikaviy” yoki “ yumshoq ”, “gumanitar”, "fikr fantastikasi", " utopiya ", " distopiya ", "ogohlantiruvchi roman" va boshqa janrlarga boʻlinadi. Fantaziya esa o'z navbatida - "ertak", " mifologiya", " qahramonlik ", " qilich va sehrgarlik haqidagi ilmiy fantastika ", " dahshatli ", " qora " ("yuqori"dan farqli o'laroq), "ijro" va boshqalarga bo'linadi  . Xuddi shunday tasnif ayrim xorijiy manbalarda ham uchraydi. J. Klute Ilmiy fantastika entsiklopediyasidagi yuqoridagi badiiy adabiyot subjanrlariga qo'shimcha ravishda yo'qolgan dunyolar, kiberpank, kosmik opera, ilmiy fantaziya, yangi to'lqin, sayyoraviy fantastika,   steampunk, shartli fantastika kabi ta'riflarni beradi . Vaqti-vaqti bilan fantast yozuvchilar orasida yangi tendentsiyalar va janr belgilari tug'iladi. Nisbatan yangi mahalliy "ixtirolar" ga misol sifatida turborealizm yoki  " Muqobil geografiya " ni keltirishimiz mumkin.

Uilyam Godshok fantastikani to‘rt guruhga ajratadi: 1) “sof” fantaziya, bunda fantaziyaning o‘zi maqsad bo‘lib, har qanday g‘oya minimal rol o‘ynaydi; 2) fantastik obrazlar va vaziyatlar ba'zi falsafiy g'oyalar va tushunchalarni namoyish qilish va rivojlantirish vositasi bo'lib chiqadigan falsafiy fantaziya; 3) ijtimoiy-tanqidiy fantaziya; bunday turdagi asarlarda fantastik obrazlar ham endi falsafiy izlanishlar va mulohazalar vositasi bo‘lib xizmat qilmaydi; ular muallifning voqelikni sinash shaklidir; Godshockning fikricha, bunday fantastika bizni ilmiy fantastikaga yaqinlashtiradi;  4) realistik fantastika, bu ilmiy fantastika. U ekstrapolyasiya va muallifning kelajakni bashorat qilishga urinishlariga asoslanadi  .

Bunday *muammoli-tematik* yondashuv ilmiy-fantastik kitoblarni sharhlashda foydali, ammo bu ilmiy fantastika kichik sinflari tahlilini ularning tavsifi bilan almashtirishga olib keladi. Shu bois 1970-yillardan boshlab adabiy tanqidning ustuvor yo‘nalishlaridan biri janrni strukturaviy, badiiy va funksional tasniflashga urinishlar bo‘ldi  .

### Fantastikaning asosiy tasnifi
Tasniflashning eng oddiy va eng qadimgi versiyasi ilmiy fantastikaning barcha xilma-xilligini ikki turga qisqartiradi: " ilmiy " ( ) va "sof" ( )  . Badiiy adabiyotning bu ikki turi voqe'likni qayta yaratish usullari bilan farqlanadi  . E.Kovtun, o‘z navbatida, fantaziya janrini ilmiy fantastikaga emas, balki rasional  ga qarama-qarshi qo‘yadi, unga ilmiy fantastika (ba’zan ilmiy-texnik yoki qattiq ilmiy fantastika deb ataladi) bilan bir qatorda janrning ijtimoiy va boshqa turlari ham kiradi.  . Tatyana Chernisheva esa, fantaziya va dahshatni (dahshat) ertak tipidagi hikoya, ilmiy fantastikani hayratlanarli va g'ayrioddiy voqealar haqidagi hikoya deb hisoblagan.

G'arb ilmiy fantastikasining taniqli muallifi va tadqiqotchisi D.Volxaym "ehtimollik adabiyoti" (ilmiy fantastika), "ajoyib va sirli adabiyot" (g'alati fantaziya) va "aniq imkonsiz" haqidagi hikoyalarni ajratib ko'rsatadi. sof fantaziya) - ya'ni grotesk, bema'nilik, o'yin tasavvuri  .

Qat'iy ilmiy fantastikada fantastik taxmin asarning o'z-o'zidan yakuniga olib keladi va allegorik ma'noga yo'l qo'ymaydigan mustaqil rol o'ynaydi. Qat'iy ilmiy fantastikaning o'ziga xos xususiyati - bu kashfiyotlar va ixtirolarning batafsil tavsifi, qahramonlarning rolini belgilashdir  . Qat'iy ilmiy-fantastik asarda asosiy e’tibor fantastik farazning tavsifiga qaratiladi, u ijtimoiy fantastikaga qaraganda ancha ishonchli va mantiqiy asoslanadi  . So'zning tor ma'nosida, turli xil ilmiy va texnik ixtirolarning odamlar hayotiga ta'sirini ochib beruvchi janr.

Dahshat qorong'u fantaziyaga yaqin bo'lib, tanqidchilar ko'pincha bu ikki janrni farqlashda qiynaladilar  . Fantaziya, qoida tariqasida, dahshatli fantaziya kabi kichik janrni o'z ichiga oladi (qorong'u fantaziya, qo'rqinchli ertaklar, Kovtunning darsligida bu atama "qora fantaziya" deb tarjima qilingan , garchi bu atama odatda qorong'u fantaziya uchun ishlatiladi, qarama-qarshi janr. "yuqori" fantaziyaga  ).

## fantaziya
Fantastikaning o'ziga xos xususiyati fantastik farazning mantiqiyligi, ishonarliligi va asosliligi bo'lib, u nazariy jihatdan amalga oshirilishi mumkin bo'lgan g'oyalar haqidagi "ehtimolli fantaziya" dir. V

Donald Vollxaym ilmiy fantastikada quyidagi to‘rt guruhni ajratib ko‘rsatadi: 1) xayoliy sayohat; 2) kelajakni bashorat qilish; 3) favqulodda ixtirolar; 4) ijtimoiy satira  .

.

Fantastik taxmin, garchi u ijtimoiy fantastikaning ajralmas elementi bo'lsa ham, o'z-o'zidan maqsad emas, balki vositaning yordamchi rolini bajaradi. Ijtimoiy fantastikaning asosiy maqsadi insoniyat uchun yangi va g‘ayrioddiy sharoitlarga tushib qolgan jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini ochib berish, insoniyat sivilizatsiyasi taraqqiyotini, insonning mohiyatini, uning yerdan tashqaridagi aql va tabiat bilan o‘zaro munosabatini o‘rganishdan iborat. Ijtimoiy fantastika tabiiy fanlar bilan emas, balki adabiyotning gumanistik yo'nalishi bilan ko'proq bog'liq. Kovtun ijtimoiy fantastika vazifalarini ijtimoiy tanqid va insoniyat taqdiri uchun tashvish deb biladi. Qattiq ilmiy fantastikadan farqli o'laroq, ijtimoiy fantastika global va gumanistik muammolar, xarakterning yanada rivojlanishi, istehzo, hazil va satira bilan uyg'unligi, murakkab syujet sxemalari, intellektual o'yinlar va paradokslardan foydalanish bilan tavsiflanadi  . Ijtimoiy fantastikada fantastik farazning roli kamayadi va ko'pincha ilmiy fantastikaga mansublikning rasmiy ramziga aylanadi  . Yorqin navlar - utopiya va distopiya .

Misollar: Robert Shekli tomonidan "O'lmaslik korporatsiyasi ", Rey Bredberi tomonidan Farengeyt 451, aka-uka Strugatskiylar tomonidan "Mahkum qilingan shahar " &#x5B; ** &#x5D; .

Anglo-Amerika fantastika fanida fantaziya ichida ko'plab kichik guruhlar ajratiladi: tush fantastika (so'zma-so'z "tushlar adabiyoti"), "ertak" (ertaklar), arvohlar (ruhlar haqidagi hikoyalar), dahshatli ertaklar ("qora"). fantastika, “gotika” romani , “ mifologik ”, “ qahramonlik ”, “ qilich va sehr fantaziyasi ”, “ dahshatli ”, “ qora ” (“yuqori”dan farqli o‘laroq), “o‘yin” va boshqalar bilan birlashgan.  .

Dahshat qorong'u fantaziyaga yaqin bo'lib, tanqidchilar ko'pincha bu ikki janrni farqlashda qiynaladilar  . Fantaziya, odatda dahshatli fantaziya kabi kichik janrni o'z ichiga oladi (qorong'u fantaziya, qo'rqinchli ertaklar, Kovtunning darsligida bu atama "qora fantaziya" deb tarjima qilingan .

Dahshatning asosiy xususiyati va uning fantaziyadan farqli jihati shundaki, inson bunda g‘ayritabiiy kuchlar oldida ojiz qoladi. Yashirin tasavvuf, boshqa dunyoning kuchli yirtqich hayvonlari, g'ayritabiiy kuchlar yoki halokatli hodisalar insonning irodasiga bo'ysunmaydi. Dahshat qo'rquv va fatalizm muhiti bilan tavsiflanadi, ko'pincha umidsizlik shaklini oladi  .

Janrning koʻzga koʻringan namoyandalari orasida birinchi navbatda X. F. Lavkraft va Stiven King ni aytib o'tsak bo'ladi.  .

Fantastika va fantaziya o'rtasidagi farqlar fundamental emas, bu janrlar yaqin o'zaro ta'sirda rivojlangan, ular gotika romani kabi umumiy ildizlarga ega. Ushbu kichik janrlarning o'zaro munosabatlari turli shakllarda bo'lishi mumkin  . Natijada ikkala janrning xususiyatlariga ega chegaraviy asarlar yaratiladi. Ikkala janrning motivlari bitta asarda (" Dushanba shanba kuni boshlanadi " aka- uka Strugatskiylar tomonidan) birgalikda mavjud bo'lishi mumkin yoki muvozanatda "o'sib borishi", yangi mohiyatga aylanishi mumkin (" Koinot trilogiyasi " C.S. Lyuis )  .

*
* Ilmiy fantastika janrlari  Fantlab -da arxivlangan.
* Badiiy adabiyot tasnifi  Fanta Zeelandia veb-saytidagi arxiv nusxa  .