PSR B1257+12 C (ekzosayyora)

**PSR B1257+12 C**, muqobil ravishda **PSR B1257+12 d** deb nomlanadi va shuningdek, **Phobetor** deb ataladi, bu PSR B1257 +12 pulsarini taxminan  yili) atrofida aylanib yuradigan super-yer ekzosayyorasi. Yerdan uzoqda, Virgo yulduz turkumida. Bu Quyosh tizimidan tashqarida kashf etilgan birinchi sayyoralardan biri edi. U pulsar vaqtini aniqlash usuli yordamida topilgan, bu yerda pulsarning muntazam pulslari maʼlumotlarda oʻzgarishlarga olib keladigan sayyora mavjudligini aniqlash uchun oʻlchanadi.

2014-yil iyul oyida Xalqaro Astronomiya Ittifoqi (IAU) baʼzi ekzosayyoralar va ularning yulduzlariga tegishli nomlar berish jarayoni boʻlgan NameExoWorlds ni ishga tushirdi. Jarayon yangi nomlar uchun jamoatchilik tomonidan ilgari surish va ovoz berishdan iborat edi. 2015-yil dekabr oyida IAU ushbu sayyora uchun Phobetor nomini gʻolib deb eʼlon qildi. Gʻolib nomi Italiyaning Karneid shahridagi Planetarium Südtirol Alto Adige tomonidan taqdim etilgan. Fobetor — Ovidning " *Metamorfoza* " asarida, tushida hayvonlar shaklida paydo boʻlgan Somnusning (Uyqu) ming oʻgʻillaridan biri.

## Xususiyatlari

### Massasi, radiusi va harorati
PSR B1257+12 C super-Er, radiusi va massasi Yernikidan kattaroq ekzosayyoradir. Uning oʻrtacha harorati  ga teng. Uning massasi 3,9 M va radiusi 1,5 R, uning massasiga asoslangan.

### Mezbon yulduz
Sayyora PSR B1257+12 nomli pulsar atrofida aylanadi. Yulduz qoldigʻining 1,4  ☉ va radiusi R ☉ (10 kilometr) atrofida. Uning sirt harorati ≤  va bir milliard yil, kichik xato chegarasi bilan. Taqqoslash uchun, Quyoshning yoshi taxminan 4,6 milliard yil va sirt harorati 5778 K ga teng.

Yulduzning koʻrinadigan kattaligi yoki uning Yer nuqtai nazaridan qanchalik yorqin koʻrinishi 12,2 ni tashkil qiladi. Shuning uchun u yalangʻoch koʻz bilan koʻrish uchun juda xira.

### Orbitasi
PSR B1257+12 C oʻz yulduzi atrofida har 98 kunda  masofada aylanadi. (Merkuriyning Quyoshdan orbital masofasiga yaqin, bu 0,38 AB).

## Shakllanishi
 
PSR B1257+12 C va uning qoʻshnilari kashf etilganda, olimlar sayyoralar qanday paydo boʻlgani haqida hayron qolishdi. Odatda massiv yulduz atrofida aylanayotgan sayyoralar, uning yulduzi kuchli issiqlik (1 000 000 K gacha) va radiatsiya taʼsirida oʻta yangi yulduzda portlaganda bugʻlanadi.

PSR B1257+12 atrofidagi sayyoralar qanday shakllanganligi haqida bir qancha nazariyalar taklif qilingan. Bir nazariyaga koʻra, sayyoralar aslida mezbon yulduz taxminan 1 milliard yil oldin oʻta yangi yulduzda portlashdan oldin mavjud boʻlgan; ammo, bu bir-biriga mos kelmaydi, chunki oʻta yangi yulduzdan otilib chiqqan material yulduzga yaqin boʻlgan har qanday sayyorani bugʻlash uchun etarli boʻladi. Bundan tashqari, ushbu nazariya bilan koʻplab muammolar paydo boʻladi, unda sayyoralar qanday qilib hozirgi joylarida boʻlgani haqida deyarli imkonsiz qadamlar muhokama qilinadi. Shunday qilib, stsenariy bekor qilindi.

Bitta stsenariyda sayyoralar atrofida hosil boʻlgan katta ikkilik tizim taklif qilingan, uning kattaroq hamrohi oʻta yangi yulduzda portlagan. Keyin neytron yulduz ikkilamchi hamrohni aylanib chiqadi (binar rentgen nurini hosil qiladi), hozirgi qizil supergigant Roche boʻlagidan oshib, materialni neytron yulduziga toʻkita boshlagunga qadar, oʻtish shu qadar dramatik boʻlib, Torn-Zytkov ob’ektini hosil qiladi. . Biroq, bu pulsarning 6 millisekundlik aylanish tezligiga qanday erishishini tushuntirmaydi, shuning uchun model hali ham soʻroq qilinmoqda.

Boshqa bir modelda aytilishicha, sayyoralar oʻta yangi yulduz qoldigʻining zaxira diskidan hosil boʻlgan boʻlishi mumkin. Asosiy muammo shundaki, hosil boʻlgan pulsar PSR B1257+12 kabi pulsar emas, balki radio pulsar boʻladi. Shunday qilib, sayyora shunday shakllangan boʻlishi dargumon.

PSR B1257+12 atrofidagi sayyoralar uchun eng koʻp qabul qilingan model shundan iboratki, ular ikkita oq mittilarning birlashishi natijasida yuzaga kelgan. Oq mittilar ikkilik orbitada boʻlar edi, orbita asta-sekin parchalanib, engilroq oq mitti yulduz Roche boʻlagini toʻldirguncha boʻladi. Agar massa nisbati katta boʻlsa, engilroq sherik buzilib, kattaroq sherik atrofida disk hosil qiladi. Yulduz bu materialni toʻplaydi va uning massasi Chandrasekhar chegarasiga yetguncha ortib boradi, bunda u yadro parchalanishini boshdan kechiradi va tez aylanadigan neytron yulduziga yoki, aniqrogʻi, pulsarga aylanadi. Portlashdan soʻng, pulsar atrofidagi disk hali ham uglerod va kislorod kabi oq mitti moddalardan iborat boʻlgani sababli, ehtimol yer yuzida boʻlishi mumkin boʻlgan sayyoralarni hosil qilish uchun etarlicha katta (taxminan 0,1 ) boʻladi.

## Nomenklatura
Pulsarlarni belgilashda paydo boʻlgan konventsiya PSR (Radioning pulsatsiyalanuvchi manbai) harflaridan foydalanish, keyin pulsarning oʻngga koʻtarilishi va egilish darajalari edi. Zamonaviy konventsiyada eski raqamlarga B harfi qoʻyilgan, yaʼni koordinatalar 1950.0 davriga tegishli. Barcha yangi pulsarlar 2000.0 koordinatasini koʻrsatuvchi J belgisiga ega, shuningdek, daqiqalarni oʻz ichiga olgan holda egilishga ega. 1993-yilgacha kashf etilgan pulsarlar odatda J nomlarini ishlatishdan koʻra oʻzlarining B nomlarini saqlab qolishadi, ammo barcha pulsarlar osmondagi joylashuvining aniqroq koordinatalarini taʼminlaydigan J nomiga ega.

Oʻz kashfiyoti chogʻida sayyora PSR 1257+12 C va keyinchalik PSR B1257+12 C deb belgilandi. Konventsiyadan oldin quyoshdan tashqari sayyoralar yulduz nomidan keyin „b“ dan boshlanadigan kichik rim harflaridan iborat belgilarni olishi aniqlangan. Biroq, u SIMBAD va Extrasolar Planets Encyclopedia kabi astronomik maʼlumotlar bazalari boʻyicha oxirgi konventsiya ostida roʻyxatga olingan. Shuning uchun muqobil belgilash PSR B1257+12 d.

## Foydalanilgan adabiyotlar

* 

## Havolalar

* Pulsar sayyoralari