open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kosmik radionurlanish

**Kosmik radionurlanish** -kosmik obʼyektlar va har qanday kosmik jismlarning toʻlqin oʻz. 1&nbsp;mm dan katta boʻlgan soqadagi nurlanishi. 1932-yilda amerikalik olim K. Yanskiy kashf etgan. Umumiy holda radionurlanish deyarli barcha jismlarga mansub boʻlib, baʼzilari kuchli (pulsarlar, kvazarlar, radiogalaktikalar), baʼzilari kuchsiz (Oy, sayyoralar, Quyosh, tumanliklar, Xabbl sinfi galaktikalari va boshqalar) radio nurlar tarqatadi.

Har qanday Kosmik radionurlanish vujudga kelishi uchun maʼlum sabab boʻladi. Masalan, Quyoshning radionurlanishi uning atmosferasi yuqori qatlamlaridagi keskin ionlashgan qaynoq plazma gazidan tarkaladi. Bu atmosferaning turli katlamlaridan turli radionurlanishlar kelayotgani sababli, vaqt davomida yuz berayotgan fizik hodisalar ham radiotoʻlqinlar orqali oʻrganiladi. Quyosh tojining temperaturasi bir necha oʻn ming gradusli quyi qismida santimetrli radiotoʻlqinlar, temperaturasi 2-106 gradusli eng yuqori qismida metrli radiotoʻlqinlar tarqaladi. Ayrim radiotoʻlqinlar Yer atmosferasidan oʻta olmaydi, xolos Ayniqsa, toʻlqin oʻz. 30 m dan katta boʻlgan Kosmik radionurlanish ionosferadan oʻta olmaydi, toʻlqin uzunligi kichik boʻlganlarini esa Yer atmosferasidagi suv bugʻlari va kislorodlar yutadi.

Kosmik radionurlanish xususiyatlari, mexanizmlari va uning manbalari fizikasi radioastronomiya fanida oʻrganiladi. Kosmik radionurlanish Yer sirtidan radioteleskop va radiointerferometrlar yordamida kuzatiladi. Radionurlarni kuzatishga ob-havoning taʼsiri deyarli sezilmaydi. Kosmik radionurlanish ning xususiyatlarini oʻrganish Koinot toʻgʻrisidagi taassurotlarni maʼlum daraja kengaytiradi.

## Manbalar
Kosmik raketa

**Kosmik raketa** — kosmik tezliklar beradigan raketa. Kosmik fazo, Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitalari yoxud boshqa osmon jismlari orbitalariga avtomatik yoki bortida kosmonavtlari boʻlgan apparatlarni uchirishga moʻljallangan. Zamonaviy Kosmik raketalar koʻp bosqichli boʻlib, bosqichlar soni, asosan, uning vazifasiga bogliq. Start vaqtida Kosmik raketa ning birinchi bosqichli eng quvvatli dvigateli ishga toʻshadi va u sistemaga maʼlum tezlik beradi. Birinchi bosqichli dvigatelining yonilgʻi zahirasi tugagandan soʻng u sistemadan ajralib chiqadi va ikkinchi bosqichli dvigatel ishlay boshlab sistemaga qoʻshimcha tezlik beradi. Uzoqqa uchish hollarida Kosmik raketa, odatda, Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasiga chikarila-di va undan keyingi uchishlarida shu orbitadan start olishda foydalaniladi.

## Manbalar
Kosmik raketa dvigateli

**Kosmik raketa dvigateli** -ishlashi uchun tashqi muhit (mas, havo) dan foydalanilmaydigan reaktiv dvigatel. Kosmik raketalar uchun moʻljallangan. Kosmik raketa dvigateli d. ning asosiy tipi suyuqlikli raketa dvigateli hisoblanadi. Kamdan-kam qattiq yonilgʻili raketa dvigateli, elektr raketa dvigateli va boshqa foydalaniladi (yana qarang Raketa dvigateli).

## Manbalar
Kosmik rasadxona

**Kosmik rasadxona** - Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasida harakatlanuvchi kishi boshqaradigan yoki avtomatik ravishda ishlay oladigan ilmiy tadqiqot kompleks stansiya. Avtomatik ishlaydigan Kosmik rasadxona boshqa sayyoralarga (Oy, Venera, Mars va hokazo) ham uchirilgan. Kosmik rasadxonalar yordamida Yer va uning atrofidagi kosmik muhit, radioastronomik holat hamda meteorologiyaga oid kuzatishlar olib boriladi; Kosmik rasadxona lardagi sharoitda turli kimyoviy elementlar va biologik birikmalar tekshiriladi. Kosmik rasadxona dan harbiy maqsadlarda ham foydalaniladi. Sobiq Ittifoq, AQSH va boshqa davlatlarda maʼlum maqsadlarga moʻljallangan qator Kosmik rasadxona lar yaratilgan. Ularga oʻrnatilgan teleskoplar va ilmiy kuzatuv asboblari yordamida Quyoshdagi fizik jarayonlar, yulduzlararo va galaktikalararo muhitga oid ilmiy ishlar oʻtkaziladi, Quyosh sir-tidagi portlashlar natijasida yuzaga keladigan kuchli kosmik nurlarning tarqalishi, bu nurlarning Yer atmos-ferasida yutilishi va boshqa tabiati chuqur oʻrganildi, koinotdagi rentgen nurlari manbalari aniqlanadi. Kosmik fazoni oʻrganish va oʻzlashtirish maqsadlarida moʻljallab tuzilgan hamda amalga oshirilayotgan qator alohida davlatlar (Rossiya, AQSH, Germaniya va boshqalar) dasturlari mavjud.

## Manbalar
Kosmik suratga olish

**Fazoviy suratga olish** (kosmik) - Yer, osmon jismlari va boshqa fazodagi hodisalarni Yer atmosferasi tashkarisida turgan uskunalar (Yer sunʼiy yoʻldoshlari, fazoviy kema  va boshqalar) yordamida suratga olish; elektromagnit spektrining turli sohalaridagi tasvirni beradi. Yerni fazoviy suratga olishning saviyaviy ölchami 1:1000000 - 1000000 bölib, bunda juda katta maydonning (bir necha ön ming [km] dan tortib, deyarli Yerning yarim shari sirtigacha) bir butun harakterli tasvirini suratga olish mumkin. Fazoviy suratga olish usullari: aylanish davri qisqa bölgan fazoviy uskunalar 150–300 [km] balandlikdan, aylanish davri uzun boʻlgan kosmik apparatlar yordamida 300–950&nbsp; [km] balandlikdan suratga olish, radiotelevizion sistemalar asosida tasvirlarni Yerga uzatish, 36 ming km balandlikdagi geostatsionar yoʻldoshlardan tasvirlar olish va Yerga uzatish, Oy va sayyoralar sirtidan Yerni suratga olish va radiotelevizion yoʻl bilan axborotlarni Yerga uzatish. Olingan fotosuratlar, Yer atmosferasi, litosferasi, gidrosferasi va biosferasining regional, strukturali, global xususiyatlarini oʻrganishga imkon beradi. Shuningdek, Kosmik suratga olish. Yerning maʼlum regionini qisqa vaqt ichida qayta-qayta suratga olish mumkin. Bu esa davriy (sutkali, fasliy va boshqalar) va hodisaviy (vulqon otilishi, oʻrmon yongʻinlari, suv toshqinlari va boshqalar), xöjalik faoliyatlarining turli körinishlari (hosilni yiġish, suġorish, suv havzalarini toʻldirish va boshqalar) kabi hodisalarning serharakat tuzilishini oʻrganish uchun sharoit yaratadi. Fazodan suratga olish birinchi marta: raketa yordamida — 1946-yil da, Yer sunʼiy yoʻldoshlari yordamida — 1960-yilda, fazoviy kema yordamida — 1961-yilda boshlandi. Fazoviy suratga olishda oq-qora, rangli foto va televizion suratga olishdan tashqari, infraqizil, mikrotoʻlqinli, spektroölchamlik va fotoelektron tasvirlarni olish ham amalga oshiriladi.

## Manbalar
2. Habibulloh Azimjon.(2024)
Kosmik tezlik

**Kosmik tezlik** - jism Yer sunʼiy yoʻldoshi, sunʼiy sayyora boʻlishi uchun yoki u Quyosh sistemasini butunlay tark etishi uchun unga beriladigan uchta eng kichik tezlik. Birinchi Kosmik tezlik (~ 7,91&nbsp;km/s) jismning Yer sirtidan nolinchi balandlikda doiraviy orbita boʻylab harakatlanishi uchun kerak boʻladigan energiyani ifodalaydi. Tezlik osha borgan sari jism elliptik orbita boʻylab harakatlana boshlaydi. Jism ikkinchi Kosmik tezlik (-11,2&nbsp;km/s) da Yerga nisbatan parabolik trayektoriya boʻyicha harakatlanadi. Ikkinchi Kosmik tezlik dan yuqori tezlikda jism giperbolik trayektoriya boʻyicha harakatlanadi va u Yerning tortish kuchini yengib, Quyoshning sunʼiy yoʻldoshiga aylanadi. Jism Yer sirtida uchinchi Kosmik tezlik (-16,7&nbsp;km/s)ni olib, Quyoshga nisbatan parabola boʻylab harakatlanadi (Yer orbitasi yaqinida bu tezlik 42,1&nbsp;km/s ga teng) va Quyosh sistemasining tortish kuchi doirasidan chiqib ketadi. Kosmik tezlik kattaliklari Yer atmosferasi qarshiligi, Yer siqilishi va boshqa ni hisobga olmagan holda keltirilgan. Kosmik tezlikni barcha osmon jismlariga nisbatan qoʻllash mumkin. Mas, Oy uchun birinchi Kosmik tezlik-1,7&nbsp;km/s, ikkinchi Kosmik tezlik~2,4&nbsp;km/s.v1=√gR v2=√2gR v3=√3gRl

## Manbalar
Kosmik psixologiya

**Kosmik psixologiya** - koinotga parvozlarni amalga oshirishda inson-texnika, inson-fazo, inson-ekstremal vaziyat munosabatlarini tadqiq qilishga qaratilgan psixologiya soxasi. 20-asrning 60-yillarida paydo boʻlgan. Kosmonavtlarni psixologik mezonlar yordami bilan tanlab olish, fazoga uchish sharoitlariga ularni tayyorlash, vaznsizlik holati boʻyicha oqilona maʼlu-motlar bilan qurollantirish, oʻzgarishlar yuzaga kelsa ularni tuzatish, ishchanlik qobiliyatini tekshirish singari muammolar bilan shugʻullanadi. Guruhiy moslik, ruhiy muhit, oʻzini-oʻzi boshqarish, oʻziga-oʻzi buyruq berish, oʻzini-oʻzi uddalash yuzasidan tadqiqot ishlarini oʻtkazish ham Kosmik psixologiya ning vazifasi hisoblanadi.

## Manbalar
Kosmik televideniye

**Kosmik televideniye** - tasvirni kosmik televizion tizimlar orqali uzatish. Bunda kosmik fazo va boshqa sayyoralar sirtidagi kosmik kema, sayyoralararo avtomatik stansiya va Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) bortidan oʻzatilgan televizion tasvirlarni Yerdagi radioaloqa stansiyalari kabul kilib, televizion koʻrsatuv tarmoqlari orqali retranslyasiya qiladi. Birinchi marta 1959-yilda "Luna-3" avtomatik stansiya yordamida Oyning teskari tomonining tasviri oʻzatilgan. Kosmik televideniye dan Oy, sayyoralar va ularning yoʻldoshlarini tadqiqot qilishda, kosmosdagi turli operatsiyalar (kosmik apparatlarni tutashtirish, insonning ochiq kosmosga chiqishi va boshqalar) ni, kosmik apparatlar (mas, "Lunoxod") ni masofadan turib boshqarishda foydalaniladi. Kosmik televideniye telekameralarni meteorologik YESY, shuningdek, tabiiy resurslarni tadqik, qilish uchun moʻljallangan YESY jihozlari tarkibiga kiradi.

## Manbalar
Kosmik tibbiyot

**Kosmik tibbiyot** - tibbiyotnit bir sohasi; kosmik parvozning odam salomatligi va ish qobiliyatiga boʻlgan taʼsirini oʻrganadi; kosmik apparatlarni boshqarish va ularda normal hayot faoliyatini taʼmin etish sistemasiga boʻlgan tibbiy talablarni, kosmonavtlarni kasbga tanlash va ularni tayyorlash usullarini, kosmik parvoz bilan bogʻliq kasalliklarning oldini olish va davolash choralarini ishlab chiqadi. 20-asr ning 50-yil lariga kelib shakllandi. Biologik raketa va sunʼiy yoʻldoshlarda odamning kosmik fazoni oʻrganishiga imkon beradigan fiziologik tadqiqotlar (qarang Kosmik biologiya) oʻtka-zilishi Kosmik tibbiyot ning paydo boʻlishi va rivojlanishiga zamin boʻldi. Kosmik tibbiyot kompleks fan boʻlib, kosmik fazoda odamning hayot faoliyati uchun zarur sharoit yaratishga qaratilgan va bir-biri bilan chambarchas bogʻlangan tibbiy-biologik, biofizik, fizik-kimyoviy, telemetrik, matematik, biologiktexnik, muhandislik-konstruktorlik va boshqa koʻpgina ilmiy yoʻnalishlar majmuini oʻz ichiga oladi. Kosmik tibbiyot aviatsion tibbiyot toʻplagan materiallardan foydalanish bilan birga odam kosmosga uchganda uning organizmi aviatsiya amaliyotida uchramaydigan taʼsirlarga duch kelishini hisobga olib oʻziga xos usullarni ishlab chiqadi. Kosmosga uchish uchun dinamik vaznsizlik va gipodinamiya, yaʼni muskul sistemasiga yuk (nagruzka)ning kam tushishi xosdir. Uchish vaqtida vaznsizlik holatiga moslashish va gipodinamik omil taʼsirini kamaytirish maqsadida kosmik kemalar bortida tegishli moslamalar quriladi. Kosmik kema bortida yer atmosferasi sharoitlariga yaqin sunʼiy atmosfera vujudga keltirish, ochiq kosmosga chiqish uchun maxsus skafandrlar yaratish ham Kosmik tibbiyot vazifalaridan hisoblanadi.

## Manbalar
Kosmik huquq

**Kosmik huquq** - kosmik fazoni oʻrganish va foydalanish boʻyicha kosmik faoliyatni amalga oshirish munosabati bilan xalqaro huquq subʼyektlari (eng avvalo, davlatlar) oʻrtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi va kosmik fazoning xalqaro-huquqiy rejimini belgilovchi meʼyorlar yigʻindisi. Kosmik huquq sohasidagi asosiy hujjat — Kosmik fazoni, jumladan, Oy va boshqa osmon jismlarini tadqiq qilish hamda ulardan foydalanish yuzasidan davlatlarning faoliyat prinsiplari toʻgʻrisidagi shartnomadir (1967). Kosmik fazo va osmon jismlarini erkin tadqiq etishni, Oy va boshqa osmon jismlaridan tinch maqsadlarda foydalanishni, yadro quroli va ommaviy qirgʻin qurollarining boshqa turlari boʻlgan har qanday obʼyektlar kosmosda joylashtirilishini man qilishni nazarda tutadi.

## Manbalar
Kosmik fizika

**Kosmik fizika** — astrofizika va fizika usullarini yaqin kosmik fazodagi turli obʼyektlarga qoʻllash hamda kosmik rasadxonalar uchirib Yer atro-fidagi kosmik fazo, shuningdek, Kuyosh sistemasidagi fizik hodisalarni oʻrganuvchi fan. U baʼzan kosmik fazo fizikasi deb ham ataladi. Kosmik fizika dastlab astrofizika bilan birga rivojlanib, oʻz ichiga butun Koinot fizikasini ola boshlagan. Keyinchalik esa astrofizika va kosmologiya faol rivojlana boshlagan. Endi Kosmik fizika, asosan, Quyosh sistemasi va unga yaqin fazo fizikasi muammolarini oʻrganish bilan shugʻullana boshladi. Xususan, Yer yaqinidagi kosmik fazo fizikasi juda murakkab boʻlib, uning va Yer magnitosferasining xususiyatlari yaxshi oʻrganilmagan. Yer atmosferasining yuqori qismi Quyoshdan kelayotgan ultrabinafsha nurlar taʼsirida ionlashgan plazma holatida kuzatiladi. Yerning radiatsion mintaqalari, magnitosfera deb ataluvchi Yerning toʻrtinchi plazma qobigʻi, Quyosh shamolining kashf etilishi, Yer magnit maydoni va sayyoralararo fazo magnit maydonining tuzilishini oʻrganish Kosmik fizika ning ulkan yutugʻi boʻldi. Olingan eksperimental maʼlumotlar Quyosh — Yer yuzasidagi aloqalarning muammolarini, yaʼni Quyosh va Yer atrofidagi kosmik fazoning Yerdagi turli geofizik va biologik jarayonlarga taʼsiri bilan bogʻliq koʻpgina masalalarni bayon etish imkonini berdi. Sayyoralararo fazo, sayyoralar, kometalar, asteroidlar, Quyosh sistemasini oʻrab turuvchi Oortning kometalar buluti Kosmik fizika fani obʼyektlaridir.

## Manbalar
Kosmik chang

**Kosmik chang** — sayyoralararo va yulduzlararo fazodagi juda mayda qattik, zarralar. Mas, sayyoralararo fazodagi bir dona Kosmik chang massasi ~ 10 3—10 5 boʻlib, Quyosh sistemasidagi changlar miqdori 1019—1020 g ni tashkil etadi. Bu changlar ekliptika tekisligiga nisbatan konsentratsiyaga ega. Ularning miqdoriy zichligi Quyoshdan uzoqlashgan sari 1-3 qonun boʻyicha kamayib borib, 3 astronomik birlikdan boshlab kuzatilmaydi. Sayyoralararo muhitdagi Kosmik chang manbai kometalarning sekin-asta parchalanishi, shuningdek, kichik sayyoralar va meteor jismlarning boʻlinishi natijasidir. Ularning oʻlchami yulduzlararo muhitdagi chang oʻlchamidan ancha katta. Yulduzlararo muhitdagi Kosmik chang, asosan, sovuq yulduzlar atmosferasining yuqori qismida vujudga kelib, yulduz shamoli taʼsirida fazoga tarqaladi. Undan tashqari, yangi va oʻta yangi yulduzlar portlashi vaqtida ham maʼlum changlar hosil boʻladi. Bunday changlar tarkibi ular qaysi gaz moddasida kondensatsiyalanib vujudga kelgani bilan bogʻliq. Masalan, "uglerod sinfidagi yulduzlar" atmosferasida koʻproq grafit va kremniydan tarkib topgan chang, "kislorod sinfidagi yulduzlar" atmosferasida esa silikatlardan iborat changlar vujudga keladi. Kosmik chang yulduzlar va boshqa osmon yoritkichlari sochadigan yorugʻlikni susaytiradi.

## Manbalar
Kosmodrom

**Kosmodróm** (**) — koinot apparatlari ishga tushiriladgan hudud, belgilab qoʻyilgan inshootlar oʻrin egallaydigan majmua. Koinot samolyotlari uchun analog atamasida aerodrom nomi berilgan. Odatda kosmodromlar katta maydon va kamaholi joylar hamda alohidagi jarayonda aholi yashaydigan hududlarda, raketalar zarar etkazmaydigan pogʻonalarda uchiriladigan maskanlar yoki qoʻshni uchiriladigan maydonlar qurilishi uchun qarz olishyapti.Hammasidan koʻra kosmodromni manfaatli vaziyati ekvator boʻlib bu kosmodromdan uchiriladigan aylanish raketalari uchun qulay maskan, hammasidan koʻra energiya talab qila oladigan etarli foydalanish tuprogʻi mavjud. Uchar Raketalar ekvatorda ishga tushirilishi oʻrta kenglikda joylashgan kosmodromda uchiriladigan raketa bilan taqqoslaganda 10 % yonilgʻi tejaladi.
Kosmodromlar orbitaga bir qancha katta va foydali yuklarni olib chiqaoladigan va tashishiga muvofiq boʻlishi kerak. Istiqbol davrlarida olimlar uchun xalqaro kosmodromni koʻzga koʻrinarli sayyoraning yuqori nuqtasi Jomolúngma (Everest) choʻqqisida qurish va ishga tushirish variantlarning biri boʻlgan edi. Raketa uchirilishi elektromagnit toʻlqiniga yotqizilgan shkaladagi tezlashish prinsipiga mavjud joyda ruxsat etiladi va yonilgʻi dvigatellarining qizishi boshlanishida tejab qolishi zararli chiqindilar miqdorini kamaytiradi. Orbitani ekvatorda suyukli qiyalik bilan ishga tushirish mumkin. Modomi, ki ekvatorda raketalarni koinotga uchirib yuboradigan darajada qobiliyatli shunday kosmodrom loyihalari koʻp davlatlarda paydo boʻldi. Rossiya 2008-yilda oʻzining 2007-yilgi xususiy koʻrsatkichiga nisbatan 27 raketalar uchirilgan va raketalarni orbitaga qoʻyib yuborish soni boʻyicha dunyoda birinchi oʻrnini saqlab qolgan. Aksariyat 27 dan (19) raketalarning parvozi Boyqoʻngʻir kosmodromi bilan bajarilgan, oltitasi — Plesesk kosmodromi bilan (Arxangelsk viloyati). Bittadan fazoviy parvozlar " Oydin " (Orenburg viloyati) va " Kapustin jar " (Astraxan viloyati) poligon bilan ishga tushiriladigan bazalarda amalga oshirilgan. AQShda 2008-yili 14 raketalar uchirilib, kuchli toʻrtlik qatoridan joy olgan. Xitoy esa 11 raketani koinotda ishga tushirdi, Yevropa mamlakatlarida 6 raketa uchirilgan. 2007-yilda Rossiya 26 uchirilishni amalga oshirgan, AQSh — 19, Xitoy — 10, Yevropa koinot boʻlimi — 6, Hindiston — 3, Yaponiya — 2.

2012-yilda fazoviy uchar raketalarning planetadagi kosmodromlardan orbitaga qoʻyib yuborilishi soni:
* Boyqoʻngʻir (Qozogʻiston, Rossiya ijarasida) — 21;
* Mis Kanaveral AQSh — 10;
* Kuru (Fransuz Gvianasi) — 10;
* Sichan Xitoy — 9;
* Tayyuan Xitoy — 5;
* Tszyutsyuan Xitoy — 5;
* Plesesk Rossiya — 3;
* Tinch okean (uchirish platformasi Odyssey) — 3;
* Shrixarikota Hindiston — 2;
* Tanegasima Yaponiya — 2;
* Vandenberg AQSh — 2;
* Soxe Shimoliy Koreya — 2;
* Semnan Eron — 1;
* Atoll Kvajleyn AQSh — 1.

## Dunyo kosmodromlari

## Adabiyot
* Tverdovskiy V. N., Kosmodrom, M., 1977.

## Manbalar

## Havolalar
* Rossiya operedila SShA i Yevropu po kolichestvu zapuskov kosmicheskix raket v 2008 godu 
* Al Anbar
Kosmopolitizm

**Kosmopolitizm** (, *kosmos* — olam va *Πολίτης*, *polites* — fuqaro) — „jahon fuqaroligi“ deb atalgan gʻoyani targʻib qiluvchi mafkura. Iskandar (Aleksandr) yurishlari davrida paydo boʻlgan. Uygʻonish va Maʼrifatchilik davrlarida jahon fuqaroligi ideali olgʻa surilib (Dante, Kampanella), individning zamindor boylar zulmidan ozod boʻlish gʻoyasini (Lessing, Gyote, Shiller, Kant, Fixte) ifodalagan. Kosmopolitizm milliy anʼana va madaniyatdan, vatanparvarlikdan voz kechishga — bevatanlikka daʼvat etadi.

## Manbalar
Kosmopolitlar

**Kosmopolitlar** (biologiyada) — Yer yuzining hayot mavjud boʻlgan katta qismida uchraydigan oʻsimlik va hayvonlar turi yoki boshqa taksonlari. Oʻsimlik va hayvonlarning qatiy kosmopolit turlari uncha koʻp emas. K. ga oʻsimliklardan suv va botqoklikda oʻsadigan turlar (lux, qovgʻa, baqatun, rdesta) yoki yovvoyi oʻsimliklardan katta zubturum, achambiti, bir yillik qoʻngʻirbosh, torongul, hayvonlardan uy pashshasi, shahar chumchugʻi, kulrang kalamush va boshqalarni koʻrsatish mumkin. Koʻpincha turga nisbatan yuqoriroq taksonlar K. hisoblanadi. Hayvonlar orasida ogʻizaylangichlilar, chuchuk suv qisqichbaqasimonlari, suvaraqlar; oʻsimliklardan gʻallasimonlar, murakkabguldoshlar va boshqa K. boʻladi. K. aksi endemiklaryamr.

## Manbalar
Kosmonavtlar dengizi

**Kosmonavtlar dengizi** — (, More Kosmonavtov; baʼzan notoʻgʻri yozilgan manbalardagi maʼlumotlarga koʻra Kosmonavt dengizi) Janubiy okeanning bir qismi sifatida, shahzoda Olav qirgʻogʻi va Antarktidaning Enderbi yerlari yaqinida, taxminan 30 ° E va 50 ° E orasida joylashgan dengiz. Baʼzi manbalarga koʻra esa u Hind okeanining chekka dengizi hisoblanadi. Maydoni . Eng chuqur joyi 4798 m. Harakatlanuvchi muzlar, aysberglar mavjud. 1962-yilda rus Antarktika ekspeditsiyasi tomonidan dastlabki kosmonavtlar nomiga shunday deb atalgan.

## Manbalar
Kosmos (maʼnolari)

**Kosmos**:

* Kosmos — koinotning ikkinchi nomi
* Kosmos (kompleks dastur) - "KOSMOS" - 1) SSSRning Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) seriyalari, shuningdek kompleks dasturlar nomi.
* Noziknihol, kosmos, kosmeya () — gul
Kosmos (kompleks dastur)

"KOSMOS" - 1) SSSRning Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) seriyalari, shuningdek kompleks dasturlar nomi. "K." dasturi zaryadlangan zarralar konsentratsiyasi, meteorologik kuzatishlar, biologik eksperimentlar, korpuskulyar oqimlar, radiotoʻlqinlarning tarqalishi, Yerning radiatsion mintaqalari, kosmik nurlar, Yer magnit maydoni, Yer atmosferasidagi bulutlar tizimi, kosmik fazo omillarining taʼsiri va boshqalarni oʻrganish; kosmosga uchish bilan bogʻliq texnik muammolarni, shuningdek kosmik apparatning kostruksiyasiga oid muhandislik masalalarini hal qilish va uni takomillashtirishni koʻzda tutadi. Ushbu dastur boʻyicha 1962-yil martdan beri YESY uchirilmokda; 2) "K." tipidagi YESYni orbitaga chiqarishda qoʻllaniladigan ikki bosqichli eltuvchi raketa.

## Manbalar
Kosovo va Metoxiya

**Kosovo va Metoxiya** – Serbiyadagi oʻlka. Maydoni 11 ming km². Aholisi 1,9 mln. kishi (1997). Poytaxti – Prishtina shahri K. va M. hududining katta qismi Kosovo-Pole va Metoxiya soyliklaridan iborat, ularda Drin va Ibar daryolari oqadi. Iqlimi moʻtadil kontinental iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0°, iyulniki 20°. Yillik yogʻin 600–700&nbsp;mm.

K. va M. hududi 8—12-asrlarda Rashki, soʻngra Serbiya davlati tarkibida, 15-asrdan 1912-yilgacha Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1913-yildan London tinchlik shartnomasiga koʻra, K. va M. hududini Serbiya va Chernogoriya boʻlib oladilar. 1918-yil dan Serb, xorvat va slovenlar qirolligi (1929-yildan Yugoslaviya qirolligi) tarkibida. 1945-yildan Yugoslaviya tarkibidagi muxtor viloyat, 1963—1969-yillarda K. va M. muxtor oʻlkasi, 1969—1990-yillarda Kosovo muxtor oʻlkasi, 1990-yildan K. va M. oʻlkasi. 1980-yillarning boshlarida albanlar oʻlka aholisining 90% ni tashkil etdi. K. va M. dagi etnik muammolar 1998-yilda qurolli toʻqnashuvlarga aylandi. Bu toʻqnashuvlarning asosiy sababi Kosovo albanlarining mustaqil davlat boʻlishga harakatidir.

K. va M. – agrar rayon. Donli ekinlar, tamaki ekiladi. Polizchilik, bogʻdorchilik va tokchilik rivojlangan. Togʻ yaylovlarida qoramol, qoʻy boqiladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Qoʻrgʻoshin, lignit, xromit va magnezit qazib olinadi. Kimyo, yogʻochsozlik, sement, qogʻoz, toʻqimachilik korxonalari bor.

## Yana qarang

* Kosovo
* Kosovo maydoni

## Manbalar
Kosmos

**Kosmos** ( - *kosmos* — butun olam, dunyo, tartib) — koinotning ikkinchi nomi. Zamonaviy tushunchada „kosmos“ atamasi bir qancha maʼnoni bildiradi. Butun olamning sinonimi; Yerdan tashqaridagi borliq va uning atmosferasi; kosmik apparatlar bortidan tekshirish qulay boʻlgan fazo sohasi; Yer atrofidagi fazo.BAHODIR VA ????

## Yana qarang
* Olam

## Manbalar
Kosovo maydoni

**Kosovo maydoni** () - Dinar tog'laridagi hudud. Balandligi 500–700 m. 1389-yil 15-iyunda Kosovo maydonida Serbiya — Bosniya qoʻshinlari (15—20 ming kishi, knyaz Lazar boshchiligida) Turkiya sultoni Murod I armiyasi (27—30 ming kishi)dan mag'lubiyatga uchragan. Serbiya Usmonli turk saltanati vassaliga aylangan. Maydoni - 10 ming 887 kilometr kvadrat. Hozir Kosovo konida Kosovo davlati joylashgan.

## Yana qarang

* Kosovo
* Kosovo va Metoxiya

## Manbalar
Kosonsoy

**Kosonsoy** – Fargʻona vodiysidagi soy. Sirdaryoning oʻng irmogʻi. Chatqol togʻ tizmasidan Chilquduqsoy nomi bilan boshlanib, sharq va jan.sharq yoʻnalishida oqadi. Oʻz. 154&nbsp;km. Havzasining maydoni 1650&nbsp;km², oʻrtacha balandligi 2347 m. Boshlanish yerida kichik muzliklar bor. Daryoning yuqori oqimi Qirgʻiziston hududida. Kosonsoy shahri yaqinida daryo togʻdan chiqib, adirlar orasidagi vo-diyda oqadi, jan. yoʻnalishda Toʻraqoʻrgʻon qishlogigacha borib, u yerda katta yoyilma hosil qiladi. Daryo suvining deyarli hammasi sugʻorishga sarflanadi, faqat suvi koʻpaygan paytlardagina Sirdaryoga quyiladi. Qor-muzlik va yomgʻirdan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 9,81 m³/sek, oʻrtacha oqim moduli 5,94 l/sek km². Suvning yarmidan koʻprogʻi mart – sentyabrda oqib oʻtadi.

Qirgʻizistonning Olabuqa tumani va Oʻzbekistonning Namangan viloyatini suv bilan taʼminlaydi. Daryoga Kosonsoy suv ombori qurilgan.

## Manbalar
Kosonsoy (maʼnolari)

**Kosonsoy**:

* Kosonsoy — Fargʻona vodiysidagi daryo.
* Kosonsoy (shahar) — Namangan viloyatining Kosonsoy tumanitsagm shahar.
Kosontov

**Kosontov** — Qarshi choʻlidagi balandlik. Qashqadaryo viloyatida, Qashqadaryo oʻzani bilan Maymanoq kanali oraligʻida joylashgan. Eng baland joyi 452 m, nisbiy balandligi 100 m. Jan.gʻarbdan shim.-sharqqa choʻzilgan. Oʻz. 4,5&nbsp;km. Burmalangan gumbazsimon balandlik. Yon bagʻirlari tekislikdan keskin koʻtarilgan va quruq soylar bilan oʻydimchuqurlashgan. Suvayirgʻich qismi yassi tekislikdan iborat.

K. yosh antiklinal balandlik, boʻr, paleogen va toʻrtlamchi davrlarning ohaktosh, gil, alevrolit, qumtosh, konglomerat, qumli qatlamlaridan tuzilgan. K.da och boʻz tuproklar tarqalgan, ularga koʻproq gipsli, yengil mexaniq tarkib xos.

Rang va qoʻngʻirbosh, baʼzi joylarda shuvoq oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi, atroflari sugʻoriladigan yerdar bilan band. Shimoliy etagida Kosoy shahri joylashgan.

## Manbalar
Kospas

"KOSPAS—SARSAT" — dengiz kemalari va samolyotlarga oʻrnatilgan va avariya holatlarida yordamga chaqiradigan radiosignallar koordinatalarini aniqlaydigan Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) tizimi nomi; kosmik fazodan tinchlik maqsadlarida foydalanish va ularni tadqiq etish boʻyicha SSSR va AQSH oʻrtasida tuzilgan shartnoma asosida qurilgan. "K. — S." tizimining "kospas" qismi SSSRning Dengiz floti vazirligining buyurtmasi, "sarsat" qismi esa AQSH (NASA, R. Garvard nomidagi markaz), Kanada (Aloqa vazirligi) va Fransiya (Kosmik tadqiqotlar milliy markazi) ning buyurtmalari asosida shakllangan. Qutb yaqinidagi doiraviy orbitalarda parvoz qiladigan YESYlari, avariya holatidagi radiobuy, axborotlarni kabul qilish punktlari, tizim markazlarini oʻz ichiga oladi.

## Manbalar
Albrecht Kossel

**Kossel** (Kossel) — ota-bola nemis olimlari: 1) **Albrext** (1853.16.9, Rostok — 1927.5.7, Geydelberg) — biokimyogar. Berlin (1887-yildan), Mar-burg (1895) va Geydelberg (1901-23) universitetlari professor Ilmiy ishlari yadro oqsillari (protaminlar va gistonlar), nuklein kislotalar va nukleoproteidlar kimyosiga oid. Birinchilardan boʻlib oqsilning tuzilish nazariyasini taqlif qilgan. Nobel mukofoti laureati (1910); 2) **Valter** (1888.4.1, Berlin — 1956.22.5, Tyubingen) — fizik. Kil universiteti (1921-yildan) va Dansig oliy texnika maktabi (1932-yildan) professor 1947-yildan Tyubingen fizika instituti direktori. Ionli kimyoviy boglar nazariyasi muallifi (1916). Asarlari rentgen nurlari va elektronlar difraksiyasiga oid.

## Manbalar
Kostarikanlar

**Kostarikanlar** - xalq, Kosta-Rikaning asosiy aholisi. Umumiy soni 3 mln. kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari), shundan 2,9 mln. kishi Kosta-Rikada. AQSH (25 ming kishi) da, Mar-kaziy Amerika mamlakatlarida ham yashaydi. K.ning aholisi, xususan, Ispaniyadan kelganlarning avlodi hamda bir qismi — metislar, negrlar va mulatlardan iborat. K. ispan tilining kostarika lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar va protestantlar. K., asosan, dehqonchilikda band boʻlib, kofe, banan, kakao, shakarqamish oʻstirish va fermerlik bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Kostyol

**Kostyol** (polyakcha Kosciol — istehkom, qalʼa) — katolik ibodatxonasining polyakcha nomi. Latviya, Litva, Ukraina, Belorussiyaning gʻarbiy viloyatlarida ham keng tarqalgan. Toshkentdagi Rim-katolik kostyoli meʼmoriy yodgorligi 1914-yilda qurila boshlagan, lekin tugallanmay qolgan. Hozir qayta tiklanib taʼmirlash ishlari olib borilmoqda.

## Manbalar
Kosonsoy jome masjidi

**Kosonsoy jome masjidi** -Namangandagi meʼmoriy yodgorlik (18-a). Atrofi devor bilan oʻrab olingan maydonga qurilgan. Unga jan.dan peshtoqli darvozaxona, gʻarbidan ravoqli masjid (28,6x 10,8)ning naqshinkor eshigi orqali kiriladi. Gʻarbiy devoriga 3 qirrali mexrob ishlangan. Tashqi pogʻonali gumbazi ravokli qubbalar (burchaklaridan chiqarilgan)ga qoʻndirilgan. Bir-biri bilan kesishgan 4 ravoq yon qanotlarga asos boʻlib xizmat qiladi. Ravoqlarning oʻzi esa alohida yoki devorga tutashib chiqqan gʻishtin ustunlarga tayanadi. Bino bezagida 2 xil (oq va novvot) rang koʻproq qoʻllangan. Darvozaxona ortiqcha hashamsiz, shinamgina, ammo ayni paytda shakli-shamoyili bilan ulugʻvordir. Peshtoqining yuqori qismi mayda tyoshik ravoqchalar tizmasi bilan bezatilgan, usti karniz bilan yakunlanib, darvoza atrofi yassi ravoqchalar bilan oʻralgan. Peshtoqining ikki burchagidagi ustungoʻsha yuqorisi qubba bilan tugallangan. 1993-yil ayvon, oʻquv xonalari va boshqa qoʻshimcha binolar qurilgan. Kosonsoy jome masjidi m. Fargʻona vodiysida yagona namozgoh uslubidagi bino hisoblanib, mahalliy meʼmorlarning qurilish faoliyatidagi mahorati yorqin aks etgan.

### Masjid qurilishi tarixi
Kosonsoydagi Jomeʼ masjidi qurilishiga XVII asrlarda Abdullaxon podsholigi yillarida asos solindi. Podshoning oʻzi-“Bismillohir rahmonir rahim” kalimasi bilan birinchi gʻishtni qoʻyib beradi. Masjid gʻishtlari ortib qolgach, uning roʻparasiga katta hammom qurib bitkaziladi. Shahar ulamolari toʻplanib, duo-i fotiha berilib masjid ish boshlaydi. Bundan yuz yil oldin masjid oldiga darvoza quriladi. Darvozaning gʻishtlari Oqqoʻrgʻondan olib keltirilgan edi. Sobiq sovet davrida avval omborxona keyinchalik esa maktab bo'ladi. Oʻzbekiston Respublikasining mustaqilligi sharofati bilan 1991-yilda ushbu inshoot yana masjidga aylantiriladi.
Qurilishda sinch, pishgan gʻisht, ganch, yogʻoch ishlatilgan. Masjidda 84 ta hujra, gumbazli madrasa, oʻquvchilar xonalari bor. Masjid yangi binosi Aʼloxon Maxdum uyiga qurilganligi uchun 1992-yilda Aʼloxon Maxdum nomi berilgan. Peshtoq va gumbaz-lari naqshinkor, koshinkor, oʻymakorlik, ganchkorlik, nafis sanʼat bilan ishlangan. Bu yerda 8 ta xona boʻlib, kengligi 2m, balandligi 9m dan. Binoning kengligi 27m, balandligi 16m, gumbaz balandligi 27m. Masjidda 7500 kishi ibodat qiladi. 
Jomeʼ masjidi oʻz arxitekturasi va salohiyati bilan Oʻrta Osiyoda yagona hisoblanadi.

## Manbalar
Kostroma

**Kostroma** — Rossiya Federatsiyasining Kostroma viloyatidagi daryo. Volga daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 354&nbsp;km, havzasining maydoni 16 ming km². Galich qirlaridan boshlanadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi Buy shahri yaqinida (quyilish joyidan 124&nbsp;km) 71 m³/sek, eng koʻp suv sarfi 1620 m³/sek. Noyabrda muzlab, aprel— mayda moʻzdan boʻshaydi. Buy shahridan quyilish joyigacha kema qatnaydi. Kostroma daryosida yogʻoch oqiziladi. Kostroma daryosining boʻyida Soligalich shahri joylashgan.

## Manbalar
Kostroma (maʼnolari)

**Kostroma**:

* Kostroma — Rossiya Federatsiyasi Kostroma viloyatidagi daryo.
* Kostroma (shahar) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kostroma viloyati markazi.
Kostroma (shahar)

**Kostroma** – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kostroma viloyati markazi. Volga daryosining har ikkala sohilida. Port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 289,4 ming kishi (1998-yil). Toʻqimachilik sanoatining (asosan, zigʻir tola) qad. markazi. Mashinasozlik („Motordetal“, ekskavator, „Kostromatekstilmash“ zavodlari), yogʻochsozlik, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3 oliy oʻquv yurti, drama teatri, tarixiy-meʼmoriy muzey-qoʻriqxonasi, tasviriy sanʼat muzeyi, yogʻoch meʼmorchiligi muzeyi, Bogoyavleniye monastirining sobori (XVI asr), Ipatiy monastiri ansambli (XVI—XVIII asrlar), Voskreseniye cherkovi (XVII asr), shahar markazining mumtoz majmuotlari: savdo rastalari (XVIII asr oxiri – XIX asr boshlari), maʼmuriy binolar (XIX asr), oʻt oʻchirish minorasi (XIX asr boshi), gauptvaxta (XIX asr) saqlangan. Kostromaga XII asrda asos solingan.

Kostroma 1152-yilda tashkil etilgan va oʻsha yildan shahar hisoblanadi. Ilk eslatilishi 1213-yilda boʻlgan.

## Manbalar
Kostroma viloyati

**Kostroma viloyati** – Rossiya Federatsiyasidagi viloyat, 1944-yil 13-avgustda tashkil etilgan. Maydoni 60,1 ming km². Aholisi 786,3 ming kishi (2000), asosan, ruslar. Shaharliklar 66%, 24 tumanga boʻlingan; 12 shahar, 8 shaharcha bor (1998). Markazi – Kostroma shahri.

Kostroma viloyati hududi past-baland tekislik. Fapbida Kostroma pasttekisligi, markazida Galich-Chuxloma qirlari va Unja pasttekisligi, shimoli-sharqida Shimoliy Uvallar bor. Foydali qazilmalari: yonuvchi slanetslar, torf, fosforit, sapropel. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi janubi-gʻarbda – 11,7° dan shimoli-sharqda – 14,2° gacha, iyulniki janubi-gʻarbda 17,9° dan shimoli-sharqda 17,6° gacha. Yillik yogʻin 550–600&nbsp;mm.

Vegetatsiya davri 110–140 kun. Viloyat hududidan Volga, Kostroma, Unja, Vetluga daryolari oqib oʻtadi. Yirik koʻllari: Galich va Chuxloma. Tuprogʻi chimli podzol, chimli, qumoqli, qumli va qumloqli, torf-botqoq, allyuvial tuproqlar.

Viloyat iqtisodiyotida oʻrmon xoʻjaligi (oʻrmonlar viloyat hududining 60% ni egallaydi) yetakchi oʻrinda. Yogʻochtola va yogʻoch qirindidan ishlangan plitalar, karton ishlab chiqariladi. Yirik oʻrmon sanoat xoʻjaliklari: Manturovo, Buy, Galich va boshqa Sharyada uysozlik kombinati, Neya, Manturovo shahrida yogʻochsozlik zavodlari, Kostroma, Manturovo shahrida fanera zavodlari, Aleksandrove shahrida qogʻoz fabrikasi ishlab turibdi. Mashinasozlik korxonalarida metall kesuvchi, yogʻochsozlik stanoklari, eksqavator, yigiruv mashinalari ishlab chiqariladi. Mashinasozlikning yirik zavodlari – eksqavator, kemasozlik-mexanika, toʻqimachilik mashinalari, stanoksozlik, "Stroymashina" zavodlari, "Motordetal", "Avtoliniya", "Kostromatekstilmash" va boshqa korxonalar. Qurilish materiallari sanoati yigʻma temir-beton konstruksiyalar va detallar, qurilish gʻishti, oyna-shisha, shagʻal ishlab chiqaradi. Oziqovqat sanoatida moy, pishloq zavodlari,, yirik yorma fabrikalari, goʻsht kombinatlari bor. Zigʻir tola sanoati mahalliy xom ashyo asosida rivojlanmokda (Kostroma, Nerexta). Yengil sanoatda tikuvchilik, trikotaj, poyabzal tarmoqlari mavjud. Xalq zargarlik sanʼati mashhur. Kostroma GRES elektr energiya bilan taʼminlaydi. Qishloq xoʻjaligida bugʻdoy, javdar, arpa, suli, yem-xashak ekinlari, tolali zigʻir ekiladi. Kartoshkachilik va sabzavotchilik bilan shugʻullaniladi. Sut, sut-goʻsht chorvachiligi, qoʻychilik, choʻch-qachilik, parrandachilik rivojlangan. Volga, Kostroma daryolarida kema qatnaydi. Soligalich kurorta bor.

## Manbalar
Kostroma qoramol zoti

**Kostroma qoramol zoti** - suti va goʻshti uchun bokiladigan sigir zoti. Rossiyaning Kostroma viloyatida "Karavayevo" xoʻjaligida mahalliy zotlarni shvits zoti bilan chatishtirish, sermahsul duragay mollarni tanlash va saralash asosida yaratilgan hamda 1945-yil zot deb tasdiqlangan. Mollar, asosan, kulrang-och qoʻngʻir tusda, gavdasi yirik. Buqalari vazni 1000–1100&nbsp;kg, sigirlari 550–600&nbsp;kg. Sut sogʻimi 4000–5000&nbsp;kg, yogʻliligi 3,7—3,9% va oqsili 3,3 — 3,6%. Zotning rekord qoʻygan sigirlari bir yilda 14—15 ming kg sut bergan. Sigirlarning hayot-chanligi yuqori (20—22 yoshga qadar). Goʻshtdorlik sifati yuqori, 18 oyligida novvoslar 450–500&nbsp;kg vaznga yetadi. Boʻrdoqi mollarning goʻshti chiqishi 58—60%. Oʻzbekistonning qoʻngʻir tusli mahsuldor qoramol podalarini ("Gʻallaorol", "Zarbdor", "Boyovut" va boshqalar) yaratishda 1950-70 yillari Kostroma qoramol zotiz. buqalaridan foydalanilgan. Kostroma qoramol zotiz.dan foydalanib, olatov qoramol zoti yaratilgan.

## Manbalar
Kossyushko

**Kossyushko** — Avstraliyadagi eng baland choʻqqi, Avstraliya Alp togʻlarida. Balandligi 2228 m. Granit introʻziyali kristall jinslardan tuzilgan. Choʻqqida 5 oy davomida qor saqlanadi. Muzlik landshafti xos, alp va subalp oʻsimliklari, evkalipt oʻrmonlari bilan qoplangan. Milliy park tashkil etilgan. Polyak milliy ozodlik harakati arbo-bi T. Kostyushko nomi bilan atalgan. Qishki sport oʻyinlari markazi.

## Manbalar
Tadeusz Kościuszko

**Tadeusz Kościuszko** (; 1746-yil 4/12-fevral — 1817-yil 15-oktyabr) — 1794-yildagi Polsha qoʻzgʻoloni rahbari. Kościuszko Varshava Ritsarlik maktabi (1765—1769) da, Parij harbiy akademiyasi (1769—1774) da oʻqigan; 1774-yilda Polilaga qaytib kelgan. Kościuszko Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun boʻlgan urush qatnashchisi (1775—1783). Polanets universali (barshchinani kamaytirgan, dehqonlarga shaxsiy erkinlik vaʼda qilgan)ni nashr etgan (1794). Kościuszko Matseyovitsa boʻsagʻasidagi jangda yaralangan va podsho qoʻshinlari tomonidan asirga olinib, Petropavlovsk qalʼasiga qamalgan. 1796-yilda 12 ming polyak asirlari katorida uni podsho Pavel I ozod qilgan. U AQShda va Parijda yashagan (1798). Kościuszko Napoleon va Aleksandr ularning polyak legionlariga qoʻmondonlik qilish taqliflariga rad javobini bergan. Kościuszko polyak xalqining mustaqillik uchun kurash dasturini tuzgan (1800). Kościuszko Shveysariyada vafot etgan, jasadining kuli Krakov shahriga keltirilgan. Kościuszkoga Polsha va AQShning koʻp shaharlarida haykallar qoʻyilgan. Avstraliyaning eng baland togʻi — Kościuszko nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Kota

**Kota** — Hindistonning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Rajastxon shtatida. Aholisi 540 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Chambal daryosidagi gidrouzel markazi. Mashinasozlik va kimyo-farmatsevtika sanoati korxonalari, AES bor. Hunarmandchilikda gilam va muslin gazlamasi toʻqiladi.

## Manbalar
Kota Bharu

**Kota-baru** - Malayziyaning shimol-sharqiy qismidagi shahar, Malakka yarim orolda. Kelantan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 220 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kelantan daryosining quyilish joyidagi port. Kauchuk olinadigan oʻsimliklar, sholi plantatsiyalari bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan.

## Manbalar
Kostyankalar

**Kostyankalar** (Lithobiomorpha) -laboyoqlilar kenja sinfiga mansub koʻpoyoqlilarning bir turkumi. Urgʻochilarida urugʻlanayotgan spermatoforini toʻtib turadigan va tuxum qoʻyish vazifasini bajaradigan jinsiy oyoqlar (gonopodalar) rivojlangan. Tashqi koʻrinishi skolopendralart oʻxshash, lekin 15 juft uzun oyoqlari boʻlishi bilan ulardan farq qiladi. Koʻpchiligi oʻrmon toʻshalmasi yoki dalada tuproq yuzasida toʻplanib qoladigan oʻsimlik qoldiqlari (mas, toʻkilgan barglar, xas-choʻplar), yogʻoch yoki toshlar va boshqa ostida yashaydi. Tanasi ustki tomondan sargʻish yoki malla rangda, orqadan qorin tomonga yassilashgan. Tanasi ustki tomondan sargʻish yoki malla koʻzlarining har biri 40 ga yaqin oddiy koʻzchalardan iborat. Moʻylovlari uzun. Tez yuguradi. Kundoʻzi pana joyda bekinib olib, kechasi ovga chiqadi. Mayda hasharotlar bilan oziqlanadi. Oʻljasini oyoq-jagʻlaridagi zahar bezlari yordamida oʻldiradi. Zahari odam uchun xavfli emas. Urgochisi tuxumlarni tanasi bilan oʻrab olib, qimirlamasdan yotadi. Tuxumdan 7 juft oyoqli lichinka chiqadi. Oʻsish va rivojlanish davomida lichinka oyoqlarining soni oshib boradi, 800 ga yaqin turi maʼlum. Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda oddiy kostyanka (Lithobius forﬁ catus) uchraydi.

## Manbalar
Koti

**Koti** — Yaponiyadagi shahar. Sikoku o.ning janubi-sharqida. Koti prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 322 ming kishi (1995). Tinch okeanning Tosa qoʻltigʻidagi port. Sellyuloza-qogʻoz, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement, harbiy sanoat korxonalari, kema verfi bor. K. atrofi rivojlangan mevachilik va sabzavotchilik rayoni.

Kōchi, boshqa yirik Shikoku shaharlariga qaraganda, ikki barobar ko'p yog'ingarchilik miqdorini oladigan nemli subtropik iqlimga ega (Köppen Cfa iqlim tasnifi). Bu shuningdek, Tinch okeaniga bevosita aloqador boʻlganligi sababli bo'ron Yaponiyada katta shaharlarda ro'y berishi mumkin boʻlgan joydir, lekin shamollar mamlakatga kirib, ikki baravar 50 santimetrga tushgan. Bo'rondan bir kun yomg'ir yog'di.

## Manbalar
Kotib

**Kotib** (arab. — yozuvchi) — 1) Turli qoʻlyozmalarni koʻchirish ishlari bilan shugʻullanuvchi shaxs; mirza, xattot; 2) Muassasa, idora, tashqilot yoki ayrim shaxs (yirik olim, yozuvchi, davlat arbobi) ning yozishmalarini olib boruvchi xizmatchi; 3) Xizmatchi, korxona ishlab chiqarish ini olib boruvchi shaxs; 4) Majlis va kengash qarorini yozib boruvchi shaxs; 5) İlmiy muassasalar (ilmiy K.), tahririyatlar (masʼul K.) va boshqalarda kundalik ishlarga rahbarlik qiluvchi shaxs.

## Manbalar
Kotib chalabiy

**Kotib chalabiy**, Hoji Xalifa (asli ismi Mustafo ibn Abdulloh; 1609, Istanbul - 1657.24.7) -turk geografi, tarixchisi. Yevropada Hoji Xalifa taxallusi bilan mashhur boʻlgan. Dastlabki ilmni otasi Iso Xalifa al-Qrimiydan olgan. Keyinchalik boshqa olimlardan tarix, ilmi nujum, geografiya va matematika fanlarini oʻzlashtirgan. 1622-yildan saroyda kotiblik qilgan. 1627—35 yillarda harbiy yurishlarda qatnashgan. 1643-yildan saroyda muhosib ishlari bilan shugʻullangan. K. Ch. tarixiy "Taqvim ut-tavorix" ("Tarixlar taqvimi"), dengiz janglari tarixi toʻgʻrisida "Tuhfat ul-kibor fi asfor il-bihor" ("Dengiz yurishlari haqida ulugʻlarga tuhfa"), tarixiy-geo-grafik "Jahonnamo" ("Jahon koʻzgusi"), bibliografik "Kashf uz-zunun" hamda moliya masalalariga oid asarlar muallifi. "Jahonnamo" toʻplamida boshqa xalqlap tarixi, etnografiyasi, geografiyasi, shuningdek, topografiya va toponimikaga oid qiziqarli maʼlumotlar berilgan. Muallif bu asarni yozishda Sharq olimlarining bizgacha yetib kelmagan koʻpgina asarlaridan foydalangan. Asarda hozirgi Oʻrta Osiyo hududiga qariyb 2 bob ajratilgan. Unda Oʻrta Osiyo geografiyasi, xalqlarining tarixiga oid maʼlumotlar bor. "Jahonnamo" da K.Ch. birinchi boʻlib yevropalik va Sharq olimlarining mamlakatlar haqidagi maʼlumotlarini qiyoslagan.

## Manbalar
Kotirovka

**Kotirovka** (frans. coter — raqamlash, belgilash) — birjada amaldagi vaziyat va qonunchilik normalari, qoidalariga muvofiq chet el valyutalari, qimmatli qrgʻozlar kursini, tovarlar narxini belgilash va ularni qayd etish. K.ni, odatda, tovar, fond yoki valyuta birjasining komissiyasi (qoʻmitasi) oʻtkazadi va tovarlarning ulgurji narxlari, qimmatli qogʻozlar kurslari va valyuta kurelari birja byulletenlarida eʼlon qilinadi. K.ni yirik kompaniyalar va banklar ham oʻtkazishi mumkin. Toʻliq K. ham haridorlar va ham sotuvchilar taklif qiladigan narxlarni belgilashdan iborat. K. maʼlumotlari maxsus birja byulletenlarida hamda davriy nashrlarda chop etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki chet el valyutalari K.sini oʻtkazadi va valyuta kursi byulletenida eʼlon qilib turadi.

## Manbalar
Kotka

**Kotka** — Finlandiyaning jan. qismidagi shahar. Fin qoʻltigʻining shim. qismidagi orollarda, Kyumi-Yoki daryosi quyilishida joylashgan. Aholisi 55,2 ming kishi (1999). Fin qoʻltigʻidagi port (oʻrmon mahsulotlari eksport qilinadi). Mamlakatning oʻrmonchilik sanoati markazi. Taxta tilish, sellyuloza-qogʻoz, kimyo sanoati korxonalari bor. Oʻrmon sanoati uchun jihozlar ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Boris Kotlov

**Boris Vasilyevich Kotlov ** (1923.2.7, Nikolayev shahri, Ukraina — 1995. 19.11, Moskva) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Dnepropetrovskdagi Rassomlik bilim yurti (1940—41) va Toshkentdagi P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1944—49)da tahsil olgan. Ijodini bezakchi rassom sifatida boshlagan K. koʻrgazma va yarmarkalar, kucha va maydonlarni bayramona bezaklari, jamoat va davlat muassasalari binolarini ichki va tashqi koʻrinishi, tasviriy bezaklarini yaratgan (Chirchiq shahri madaniyat saroyi, 1980 va boshqalar). 1960-yildan akvarel sohasida faol ijod qilib, tabiat manzaralari, shaharlar qiyofasi aks etgan asarlar yaratdi ("Togʻlarda bahor", 1968; "Moviy kun", 1968; "Oqtosh manzarasi", 1971; "Buxoro", 1971; "Lolalar", 1972; "Chorvoq GES tongi", 1974; "Ohangaronda yangi qurilish", 1980 va boshqalar).

## Manbalar
Kota-kinabalu

**Kota-kinabalu** – Malayziyadagi shahar, Sabax shtatining maʼmuriy markazi. Kalimantananing shim.-gʻarbiy sohilida. Muhim port, temir yoʻl stansiyasi, aeroport bor. Aholisi 210 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Tropik dehqonchilik rayonining savdo markazi. Baliqovlanadi. Shaharga 1899-yilda asos solingan.

## Manbalar
Kotangens

**Kotangens** (lotincha so — birga, tangens — urinma) — 1) trigonometrik funksiyalardan biri, ctgx bilan belgilanadi; 2) toʻgʻri burchakli uchburchakda oʻtkir burchakning K.si, shu burchakka yopishgan katet uzunligining burchak qarshisida yetuvchi katet uzunligiga nisbatiga aytiladi.

## Manbalar
Kotonu

**Kotonu** — Beninning jan. qismidagi shahar. Atlantika provinsiyasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning boshqaruv va hukumat muassasalari K.da joylashgan. Aholisi 536 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Gvineya qoʻltigʻidagi port (palma magʻzi va moyi, kopra, kofe, paxta eksport qilinadi). Temir yoʻl stansiyasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Yogʻoch qayta ishlanadi. Hunarmandchilikda yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan, savat toʻqiladi. Issiqlik elektr st-yasi, botanika bogʻi, Benin muzeyi, shahardan 15&nbsp;km shim.da universitet bor. Shaharga 19-asrning 1-yarmida asos solingan.

## Manbalar
Kotopaxi

**Kotopaxi** — Ekvadordagi harakatdagi vulkan. And togʻlarida, Sharqiy Kordilyera togʻlarining gʻarbiy etagida. Balandligi 5897 m. Andezitlardan tuzilgan. 4700 m balandlikdan yuqorisi qor bilan qoplangan. Soʻnggi marta 1976-yilda otilgan. Milliy park tashkil etilgan. K.dan 50&nbsp;km shimolda mamlakat poytaxti — Kito shahri joylashgan.

## Manbalar
Kotoraya

**Kotoraya**, paxtaron, ftormeturon, fluometuron (C10HnF3N2O) — singib va tanlab taʼsir etuvchi gerbitsid, 80% li hoʻllanuvchi kukun, rangi oq yoki kulrang. Paxtazorlarda bir yillik, asosan, ikki pallali begona oʻtlarga qarshi qoʻllanadi. Machin, olabuta, ituzum, semizoʻtlarni quritadi, shamak, itqoʻnoq, gʻumay va boshqalarni esa shikastlaydi. Oʻsimlikka ildizi orqali singadi. Preparatning taʼsir kuchi 2—3 oy. Tuproqda tez parchalanadi. Bahor quruq kelganda, shuningdek, shoʻrxok tuproqlarda preparatning taʼsir kuchi kamayadi. K. chigitni ekish bilan bir vaqtda lenta usulida solinadi. Sarf meʼyori: yalpi sepishda 1,3—2,8&nbsp;kg/ga (taʼsir etuvchi modda boʻyicha), qator orasiga solishda 0,65—1,4&nbsp;kg/ra. Kam zaharli.

## Manbalar
Kotofor

**Kotofor**, sankap (CnH21SN5) -singib va tanlab taʼsir etuvchi gerbitsid. 80% li hoʻllanuvchi kukun holida chiqariladi. Bir yillik begona oʻtlarning (boshoqlilar va kengbarglilar) koʻpgina turlarini quritadi. Oʻsimliklarga, asosan, ildizi orqali taʼsir etadi. Mexaniq tarkibi yengil tuproq zonalarida, namgarchilik yetarli boʻlgan, kotoran ishlatilganda gʻoʻza niholi zararlanadigan shoʻrxok yerdarda K.ni qoʻllash maqsadga muvofiq. Preparatning taʼsir kuchi 2—3 oy saqlanadi. K. chigit ekish vaqtida lenta usulida solinganda sarf meʼyori 1,0—1,3 kg/ga; ish suyukligi 100—120 l/ga. Kam zaharli.

## Manbalar
Kottej

**Kottej** (ing. cottage — dehqon uyi) — bir oilaga moʻljallangan, asosan, ikki qavatli qilib qurilgan hovlili uy. K.ning 1-qavatida mehmonxona, oshxona va boshqa, 2-qavatida yotoqxona, dam olish va yuvinish xonalari joylashadi, ikkala qavat oʻzaro ichki zina bilan birlashtiriladi. Asosan, 16-asr oxiri 17-asr boshlarida Angliyada qurila boshlagan, keyinchalik Skandinaviya, AQSH va boshqa joylarda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 1940-yillardan qurila boshlagan. Toshkentda K. qurilishi, asosan, 1966-yildagi zilziladan soʻng avj oldi.

## Manbalar
Kotuy

**Kotuy** - Oʻrta Sibir yassitogʻligidagi daryo. Xatanga daryosi uning oʻng tarkibiy qismi. Uzunligi 1409&nbsp;km. Havzasining maydoni 176 ming km². Bosh irmogʻi Moyero daryosi (oʻngdan). Serostona daryo.

## Manbalar
Kotyan

**Kotyan**, Qoʻtan (13-asr) — Dashti Qipchoqning gʻarbidagi qipchoq (polovets) xonlaridan; Sutoyxon oʻgʻli. 1205-yil Galich knyazi Roman vafot etgach, Galich knyazligida olib borgan janglaridan birida asir tushishiga sal qolgan. 1223-yil moʻgʻullarni Dashti Qipchoqqa qilgan bosqinidan soʻng, K. Galichga, kuyovi knyaz Mstislav huzuriga kelib, undan va barcha knyazlaridan moʻgʻullarga qarshi kurashida yordam berishlarini soʻragan, yordam berishga vaʼda qilingan. Rus knyazlarining birlashgan kuchlari K. bilan birga Kalka jangida moʻgʻullar tomonidan butkul tor-mor qilinadi. 1225-yil Mstislav K.ni Daniil Romanovich bilan ittifoq tuzgan lyaxlarga qarshi kurashish maqsadida chaqirtirgan, 1228-yil K. Kiyevning ulugʻ knyazi Vladimir Ryurikovichga Daniilga qarshi kurashida yordamlashgan; keyinchalik K. qigtchoqlari Vengriyaga qarshi jang qilgan Daniilga yana yordam berishgan. 1238-yil Ashtarxon dashtlarida Botuxondan magʻlub boʻlgan K. 40 ming kishilik qabiladoshlari bilan Vengriyaga qochib borgan, u yerda qirol K.ni fuqarolikka qabul qilib, qabilasi uchun yer ajratib bergan.

## Adabiyot
* Pletneva S. A., Polovsi, M., 1990; Kochevniki srednevekovya, M., 1982.

## Manbalar
Ronald Coase

**KOUZ (Coase) Ronald** (1910.29.12, Uilsden, Buyuk Britaniya - 2013) — amerikalik iqtisodchi. London iqtisodiyot maktabini tugatgan (1932). Virginiya universiteti (1951—64) va Chikago universiteti (1964—82) professor Chikago universitetining faxriy professor (1982-yildan), "Huquq va iqtisodiyot" jurnal muharriri (1964—82). K. iqtisodiyotning muassasaviy tarkibi tushunchasi mohiyatini va uning amal qilish mexanizmini ochib bergan, mulkchilik huquqi muammolarini tadqiq qilgan. Tarmoqni tashkil qilishni transaksion harajatlar nuqtai nazaridan oʻrgandi. Nobel mukofoti laureati (1991).

## Manbalar