Fransiya prezidentlik saylovlari (2022)

**Fransiya prezidentlik saylovlari** — Fransiya Respublikasi Prezidentini besh-yillik muddatga saylash uchun 2022-yilning 10 va 24-aprel kunlari boʻlib oʻtgan saylov.

Bu Beshinchi Respublikada oʻn ikkinchi va toʻgʻridan-toʻgʻri umumiy saylov huquqi asosida oʻn birinchi prezidentlik saylovdir. Saylovda ishtirok etayotgan oʻn ikki nomzodning hech biri birinchi turda qatnashganlarning mutlaq koʻpchilik ovozini qoʻlga kirita olmaydigan boʻlsa, birinchi ikki nomzod oʻrtasida ikkinchi tur tashkil etiladi.

Birinchi turning eng yuqori pogʻonasiga yetib kelgan prezident Emmanuel Macron (27,85%) Marin Le Pen (23,15%) bilan 2017-yilgi saylovga oʻxshash duelga duch keladi. Bu ikkinchi-marta xuddi shu nomzodlar bir biri bilan qarshi kurashayotgan ikkinchi turdir. 1974 va 1981-yillarda Valéry Giscard d'Estaing va François Mitterrand toʻqnash kelganidan keyin ketma-ket ikki tur prezidentlik saylovlari oʻtkazilib kelmoqda.

Uchinchi oʻrinda 21,95% ovoz bilan Jean-Luc Mélenchon oʻzining uchta nomzodi ichida eng yuqori ballni qoʻlga kiritdi va chapdan ancha oldinda, lekin ikkinchi turga chiqa olmadi.

Yana bir bor taʼkidlash kerakki, anʼanaviy siyosiy partiyalar avvalgi saylovlarga qaraganda koʻproq nisbatda ikkinchi turda qatnashmagan. Mos ravishda Anne Hidalgo va Valérie Pécresse vakili boʻlgan Sotsialistik partiya va Les Républicains tarixiy jihatdan past ovozlar bilan qulab tushgan va 5% chegaraga erisha olmagan ham, bu esa saylov kampaniyasi xarajatlarini qoplash sharti hisoblangandir.

Birinchi-marta siyosiy jihatdan siyosiy oʻta oʻngdagi nomzodlar birinchi turda berilgan ovozlarning 30% chegarasidan oshib ketdi, ijtimoiy soʻrovlar esa ketayotgan prezidentga qarshi keskin duel boʻlishini koʻrsatdi, hatto Marin Le Penning gʻalaba qozonish ehtimoli koʻrib chiqilgan.

Ikkinchi turda Emmanuel Macron 58,55% ovoz bilan gʻalaba qozondi va shu bilan prezidentga ikkinchi muddatni boshlash imkonini berdi. 2000-yilda yetti-yillik muddat bekor qilingan edi, shu tariqa u Fransiya Respublikasining ikkinchi besh-yillik muddatiga qayta saylangan birinchi Prezident, Beshinchi Respublikaning ikkinchi Prezidenti, Beshinchi respublikaning toʻrtinchi qayta saylangan prezidenti boʻlib hisoblandi. Uning ikkinchi besh-yillik muddati sarmoyasi 2022-yil 7-mayda boshlandi.

## Tavsif
### Siyosat
#### Emmanuel Macronning oʻtgan 5-yillik muddati
2017-yilgi prezidentlik saylovlarida Milliy front nomzodi Marin Le Pen ustidan ikkinchi turda gʻalaba qozongan Emmanuel Macron gʻalaba qozonadi. Fransiya Konstitutsiyasining 6-moddasiga koʻra, Fransiya Respublikasi Prezidenti ketma-ket ikki muddatdan ortiq saylanishi mumkin emas. Emmanuel Macron 2017-yilda oliy magistraturaga birinchi-marta qoʻshiladi va u 2022-yilda ikkinchi muddatga saylanish huquqiga ega boʻladi.

Macron prezidentligining boshlanishi Benalla ishi va sariq jiletlarning harakati bilan ajralib turadi, bu esa uni katta milliy munozara uyushtirishga undaydi. Uning besh-yillik muddatining ikkinchi qismi nafaqa islohoti boʻyicha bahsli va keyin kechiktirilgan reja, iqlim boʻyicha fuqarolar konventsiyasini oʻrnatish, Covid-19 pandemiyasi, Rossiyaga qarshi sanksiyalar va 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi bilan tavsiflanadi. Uning besh-yillik faoliyati davomida amalga oshirilgan islohotlar va qonunlar, xususan, mehnat qonunchiligiga oʻzgartirishlar kiritish, Fransiya temir yoʻllari milliy jamiyati islohoti, siyosiy hayotni axloqiylashtirish matni, barcha uchun tibbiy tugʻilishga yordam berish, ikki-marta otalik taʼtillari, ishsizlik sugʻurtasi islohoti, ISFning ortiqcha bosimi IFIga (koʻchmas mulk soligʻi) aylantiriladi, boshlangʻich sinflarning ustuvor taʼlim tarmoqlariga boʻlinishi, uch yoshdan boshlab majburiy maktab taʼlimi, bakalavriyatni isloh qilish va Parcoursupni tashkil etish. Emmanuel Macronning besh-yillik vakolati davrida, xususan, sariq jiletlilarning harakatiga javoban, xarid qobiliyatini qoʻllab-quvvatlash boʻyicha koʻplab chora-tadbirlar amalga oshirildi: xodimlar uchun ish haqi badallarini kamaytirish, uy-joy soligʻini bekor qilish, „Nolda qoldiq“ koʻzoynagi va tish protezlari uchun haq toʻlash, qoʻshimcha ishlaganlik uchun badallarni bekor qilish va ularni soliqdan ozod qilish. Nogiron kattalar uchun nafaqaning deyarli 100 yevroga oʻsishini, eng kam qarilikning oyiga 100 yevroga oʻsishini yoki faollik bonusining 100 yevroga oshishini qoʻshish mumkin. Baʼzi ish beruvchilar tomonidan 1000 yevrogacha boʻlgan istisno bonusi („Macron“ bonusi) badallar va soliqlarsiz toʻlanganini ham aytib oʻtish kerakdir. Xuddi shunday, „Ségur de la santé“dan keyin sogʻliqni saqlash muassasalari, EHPADlar va ijtimoiy va tibbiy muassasalar va xizmatlar xodimlarining 1,5 million mutaxassislari uchun oyiga kamida 183 yevroga oʻsish toʻgʻrisida qaror qabul qilinadi.

Covid-19 pandemiyasi davrida va bir nechta notoʻgʻri yoʻnalishlardan soʻng, ayniqsa pandemiya boshida niqoblar yetkazib berishda, Macron prezidentligi va Philippe va Castex hukumatlari boshqaruvi epidemiyani jilovlash uchun maʼlum erkinliklarning sezilarli cheklovlari bilan tavsiflangan, xususan, oʻlchagichlarni oʻrnatish, jamoat uchun ochiq boʻlgan ayrim muassasalarni yopish (konsert zallari, tungi klublar) va jinoyatchilarni qamoqqa olish muamollari. Bu davrda „xarajati nima boʻlishidan qatʼiy nazar“ strategiyasi joriy etildi, yaʼni ushbu cheklovlardan bevosita taʼsir koʻrsatadigan va qarz olish va shuning uchun taqchillik va davlat qarzining kengayishi hisobiga moliyalashtiriladigan kompaniyalarni sezilarli darajada qoʻllab-quvvatlash boʻlgan. 2020-yilda YIMning −8% darajasida rekord darajadagi retsessiyadan soʻng, ikkinchisi keyingi-yilda +7% gacha koʻtariladi va 2021-yilda oxirida inflyatsiyani hisobga olgan holda inqirozdan oldingi darajadagi hajmdan yuqoriroq hajmga qaytadi. „Qanday boʻlishidan qatʼiy nazar“ strategiyasi Paul Krugman yoki Nicolas Bouzou kabi koʻplab iqtisodchilar tomonidan olqishlangan, ammo muxolifatning bir qismi juda qimmatligi uchun tanqid qilingan.

Bir qator ommaviy axborot vositalarining yozishicha, davlat rahbari 2021-yil boshidan prezidentlik kampaniyasiga tayyorgarlik koʻradi. Prezidentlik koʻpchilik mahalliy darajada oʻzini oʻrnatolmaganiga, xususan, 2020-yilda saylangan munitsipal kengash aʼzolarining kam sonli, shuningdek bosib olingan hududlarning yoʻqligi va 2021-yilgi saylovlarda bitta qoʻshimcha boʻlim gʻalaba qozonganiga qaramay, saylovda oʻtkazilgan soʻrovlarning aksariyatida gʻolib deb topiladi va Emmanuel Macronga beriladi. Le Figaro nashriga koʻra, u suveren masalalarga urgʻu berib, oʻng qanot saylovchilarni oʻziga jalb qilmoqchi boʻladi, holbuki u avvalgi prezidentlik saylovlarida va oʻzining besh-yillik vakolati boshida koʻproq markazchi imidjni taqdim etadi.

2022-yil 3-fevral kuni Konstitutsiyaviy kengash Emmanuel Macron prezidentlik saylovlarida ishtirok etishi uchun zarur boʻlgan 500ta homiylikni olganini eʼlon qiladi, shu bilan birga u saylovda qatnashish yoki qatnashmasligini hali eʼlon qilmagan boʻladi. 2022-yil 3-mart kuni u turli mintaqaviy gazetalarga qayta saylanish uchun nomzodligini eʼlon qilish uchun xat yuboradi.

#### Siyosiy oʻta oʻnglarning koʻtarilishi va „respublika fronti“ning zaiflashishi
Saylovga uch oy qolganida, ikki oʻta oʻngchi nomzod Marin Le Pen va Éric Zemmourlarning ovozini hisoblaganda, ular 30% ortiq ovolarga ega boʻladilar.

2021-yil fevral oyida *[[Libération (gazeta)|Libération]]* gazetasi, Emmanuel Macron va Marin Le Pen oʻrtasida yangi ikkinchi tur oʻtkazilsa, koʻplab chap qanot saylovchilar davlat rahbarining koʻproq konservativ pozitsiyasi tufayli unga ovoz bermasligi haqida xabar berishadi. Oʻng qanotta boʻlgan „Respublika fronti“ (Front républicain), 2017-yil anʼanaviy ravishda oʻta oʻngga qarshi chiqishadilar.

#### Boʻlinishlar va oʻngda yetakchilikning yoʻqligi
Nicolas Sarkozy 2016—2017-yillardagi kabi 2007 va 2012-yillardan farqli oʻlaroq, asosiy partiyasi Les Républicains (LR) boʻlgan oʻngga nomzod tabiiy ravishda oʻrnatilmaydi. Bu partiya, 2017-yilgi prezidentlik saylovlarida François Fillonning magʻlubiyatidan soʻng, yangi koʻpchilik bilan ittifoq tarafdorlari va konservativ yoʻnalish tarafdorlari oʻrtasida boʻlinib qoladi. 2017-yilda partiya boshligʻi boʻlmish Laurent Wauquiezning eng qattiq chegara vakili saylanishi koʻplab saylangan amaldorlarning, xususan, Hauts-de-France mintaqasi prezidenti Xavier Bertrandning ketishiga sabab boʻladi. François-Xavier Bellamyning roʻyxati 10%dan pastga tushadi va 2019-yilda Yevropa saylovlarida partiyaning muvaffaqiyatsizligi Loran Vaukezni bir necha kundan keyin isteʼfoga chiqishga majbur qildi. Christian Jacob 2019-yil oktabr kongressida uning oʻrnini egalladi.

Prezidentlik saylovlari yaqinlashar ekan, soʻrovlarda Xavier Bertrand favorit sifatida qabul qilinadi. U esa oʻz viloyati rahbari etib qayta saylandi, u oʻz nomzodini eʼlon qiladi va birlamchi saylovdan oʻtishni istamasligini aytadi. Nihoyat, 2021-yil 1-4-dekabr oraligʻidagi kongress davomida ichki praymeriz tashkil etiladi. Xavier Bertrand nihoyat nomzodini qoʻyishga rozi boʻlsa-da, kongress Valérie Pécressening Éric Ciottiga qarshi ikkinchi raundida gʻalaba qozonadi, bu esa uni vakillik qilgan birinchi ayolga aylantiradi.

#### Chap qanotdan nomzodlarning koʻpligi va ittifoq yoʻqligi
Chapdan aytiladigan boʻlsa, tadqiqotchi Antuan Bristielle „ikkita asosiy tendentsiyani“ ajratib koʻrsatadi, bir tomondan Sotsialistik partiya (PS) va Yashillar (EELV) koʻp masalalarda bir xil boʻladi, boshqa tomondan esa oʻta chap partiyaga (LFI) yaqin elektorat boʻladi; Bu bloklar oʻrtasidagi asosiy farqlar, uning fikricha, iqtisodiy masala va Yevropa Ittifoqi bilan bogʻliq va ittifoqqa nomzodlik ehtimolini, shuningdek, ikkinchi turda chap shaxsning malakasini kamaytirish boʻlgani mumkinligi aytiladi. Pôle écologiste saylovoldi tanlovi ((Europe Écologie Les Verts, Génération.s, Génération écologie, Cap écologie et le Mouvement des progressistes)) 2021-yil-sentabrida boshlanadi va Yannick Jadot gʻalaba qozonadi. 2021-yil dekabr oyida prezidentlik saylovlarida sotsialistik nomzod sifatida koʻrsatilgan Anne Hidalgo oʻzini chap qanot praymeriz tarafdori deb eʼlon qiladi, biroq uning taklifini Fabien Roussel, Jean-Luc Mélenchon et Yannick Jadot darhol rad etishdilar. Oʻz navbatida, sobiq muhrlar posboni Christiane Taubira, u chap qanot tarafdorlari tomonidan tashkil etilgan mashhur boshlangʻich partiyaning favoritlaridan biri boʻlib, tashabbusni qoʻllab-quvvatlaydi va potentsial nomzod sifatida namoyon qilinadi.

Chapdagi raqiblarining doimiy rad etishlariga duch kelgan Anne Hidalgo oʻz nomzodini qoʻyib, oxir-oqibatda boshlangʻich saylovga boʻysunmasligini eʼlon qiladi. 15-yanvar kuni Christiane Taubira Radikal chaplar partiyasi tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Lyonga nomzodligini eʼlon qiladi, lekin uni 2022-yil 30-yanvarda saylagan saylovoldi tanlovida partiyasiga topshirishga rozi boʻladi. 2-mart oyi yakuniga qadar talab qilinadigan soʻng, u koʻrinmaydi va homiylik miqdorini olmaydi.

20 va 21-mart oyining oʻrtalaridan boshlab Jean-Luc Mélenchonning nomzodi oʻzining chap qanotdagi raqobatchilaridan ajralib turdi, soʻrov institutlari uni muntazam ravishda ovoz berish niyatining 12%dan 13%gacha, hattoki Elabe tomonidan oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra 15%ni tashkil qiladi.

#### Konsalting firmalaridan foydalanish
Birinchi bosqichga ikki haftadan kamroq vaqt qolganida, besh-yillik muddat davomida konsalting firmalaridan foydalanish Emmanuel Macronning saylovoldi kampaniyasini izdan chiqaradi. 2022-yil 17-martda Senatning konsalting firmalaridan takroriy foydalanish toʻgʻrisidagi hisoboti eʼlon qilinganida vazirlikning 2021-yilda 800 million yevrodan ortiq xarajatlari taʼkidlanadi, bu xarajatlar besh-yillik muddat boshidan buyon ikki barobardan koʻproqqa oshgani maʼlum boʻladi. Senatorlik komissiyasi konsalting firmalarining haddan tashqari tizimli foydalanishi, shuningdek, sarflangan xarajatlar uchun haddan tashqari yuzaki boʻlgan hisobotlarning keyinchalik ishlatilmasligini Macronni saylovda qoralaydi.

#### Imperativ mandat
2022-yil 3-aprelda Jean Lassalle notarius oldidagi barcha mol-mulki boʻyicha, agar u saylangan boʻlsa, qonunchilik saylovlarigacha oʻz dasturining uchta asosiy bandini (taʼsis fuqarolari tashabbusi referendumi, boʻsh ovozlarni tan olish va uglevodorodlarga QQSni 20%dan 5,5%gacha kamaytirish) amalga oshirish majburiyati oladi. U prezidentlik saylovlarida imperativ mandatga kirishgan birinchi fransuz nomzodi boʻladi.

### Koronavirus pandemiyasi

Ovoz berish Covid-19 pandemiyasi davrida oʻtkaziladi, koronavirus deyarli ikki-yil davomida Fransiyada va butun dunyoda davom etadi, bu ayniqsa Fransiyada favqulodda vaziyat sharoitida boʻlib oʻtgan birinchi prezidentlik saylovi boʻladi. Emmanuel Macronning mandati davrida ikkita qamoqqa olish, shuningdek, bir nechta komendantlik soatlari toʻgʻrisida qaror qabul qilinadi. Keyin prezident masofadan ishlay olmaydigan xodimlarning qisman ishsizligini davlat oʻz zimmasiga olishini eʼlon qilib, kompaniyalarni qoʻllab-quvvatlash toʻgʻrisida qaror qabul qiladi, shuningdek, Kichik va oʻrta korxonalar uchun davlat tomonidan kafolatlangan kreditlar ajratishni oʻz zimmasiga oladi. Ushbu chora koʻp sonli kompaniyalarning barqarorligini taʼminlash bilan birga davlat qarzini sezilarli darajada oshirishga olib keladi.

Prezident va Édouard Philippe hukumati pandemiya boshlanishini boshqarish, xususan, virusni dastlabki minimallashtirish, niqoblar zaxirasining yoʻqligi va ushbu oxirgi vositalarning foydaliligi boʻyicha tavsiyalardagi oʻzgarishlar uchun qattiq tanqid ostiga qoladi. Parijdagi munitsipal saylovlarda ishtirok etish uchun hukumatni tark etishdan oldin oʻsha paytdagi sogʻliqni saqlash vaziri Agnès Buzyn 2020-yil mart oyida prezidentni 11-yanvarda, keyin esa Bosh vazir Édouard Philippepni 30-yanvarda ogohlantirganini aytadi. Fransiya aholisi uchun niqoblar ishlab chiqarish yetarli boʻlgandan soʻng, birinchi chegaralash qoidalari 2020-yil may oyida pandemiya tufayli holatlar va oʻlimlar kamayganidan soʻng bekor qilinadi, ammo ijro etuvchi hokimiyat niqob kiyishga qarshi harakatlarga duch keladi. 2020-yil oktabr oyida komendantlik soati joriy etilganida, harakatlar cheklov choralarini rad etishga tarqaladi.

Covidga qarshi emlash 2020-yil dekabr oyi oxirida boshlanadi. Kampaniyaning birinchi haftalari uning sustligi va maʼmuriy ogʻirligi muxolifatning bir qismi, keyingi haftalarda barqaror sur’atga erishgunga qadar tanqid qilinadi. Biroq, yangi toʻlqinning koʻtarilishi Prezidentni 2021-yil 12-iyuldagi nutqi chogʻida doktrinada oʻzgartirish kiritishga olib keladi, uning davomida u gʻamxoʻrlik qiluvchilarni majburiy emlash va restoranlarga, kinoteatrlarga kirishni taqiqlovchi va koʻplab jamoat joylarida toʻliq emlanmaganlar Yevropa sogʻliqni saqlash kartasini oʻrnatishni eʼlon qiladi. Namoyishlar 2021-yilning yozida boʻlib oʻtadi va bu qaror „sogʻliqni saqlash diktaturasi“ sifatida baholandi, biroq harakat 2021-yilning sentabr oyidan boshlab kuchini yoʻqotadi.

2021-yil dekabr oyida Omicron varianti paydo boʻlganidan keyin Covid holatlarining koʻpayishi bilan bogʻliq holda, kuchaytiruvchi dozani joriy qilish va ruxsatnomaning amal qilish muddatini mos ravishda moslashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qilinadi. Keyinchalik Emmanuel Macron sogʻliqni saqlash yoʻllanmasini emlash taloniga aylantirganini eʼlon qiladi, bu emlashni de-fakto majburiy qilib qoʻyadi, bu esa unga antivakslar (yaʼni emlashga qarshi chiqish) harakatining qarshiliklariga sabab boʻladi. 2022-yil yanvar oyida prezident *[[Le Parisien - Aujourd'hui en France|Le Parisien]]* gazetasiga bergan intervyusida „emlanmaganlarni […] oxirigacha jahl qilishni“ istayotganini eʼlon qilganida soʻng, bahs-munozaralarga sabab boʻladi, emlash talonlari esa Milliy Assambleyada muhokama qilinadi. 16-yanvarda qabul qilingan ikkinchisi 24-yanvarda kuchga kiradi, oʻshanda Covid-19 bilan chalinish soni kuniga qariyb 280 000 holatiga yetgan.

Yanvar oyining oxiridan boshlab kunlik kontaminatsiyalar soni kamayib boradi, bu epidemiyaning mumkin boʻlgan tugashi va emlashning tugashi mart oyining oxiriga toʻgʻri keladi. 3-mart kuni Bosh vazir Jean Castex Sogʻliqni saqlash vaziri Olivier Véran tomonidan qayd etilgan holatlar sonining koʻpayishiga qaramay, 14-martiga moʻljallangan emlash talonining „toʻxtatilishi“ haqida eʼlon qiladi.

### Iqtisodiyot
Covid pandemiyasi tufayli Fransiya 2020-yilda retsessiyaga kiradi, 2021-yil oxirida inflyatsiya tufayli inqirozdan oldingi darajadan yuqoriroq hajmga qaytadi. Ushbu oʻsish sur’ati 2021-yilYevropa zonasidagi eng yuqori koʻrsatkichlardan biri bolʻadi. 2015-yildan buyon asta-sekin pasayib borayotgan ishsizlik 2021-yil oxirida 7,4% ga keskin pasayishdan oldin birinchi blokirovka paytida yana keskin koʻtariladi. Bu 2008-yildan beri eng past ishsizlik darajasi boʻladi.

Shunga qaramay, pandemiyadan keyin iqtisodiyotning qayta ochilishi jahon miqyosida yuqori inflyatsiyani keltirib chiqaradi, bu energiya narxining oshishi va xom ashyo taqchilligi bilan kuchayadi.

2021-yilda savdo taqchilligi 84,7 milliard yevro yoki YIMning 3,4%ni tashkil qilib, tarixdagi eng yuqori darajaga yetadi. Fransiya savdo balansining taqchilligi Yevropadagi eng yuqori koʻrsatkichi boʻladi. Darhaqiqat, Fransiyadagi ikkita asosiy savdo balansi, aeronavtika va turizm, asosan, Covid-19 pandemiyasi chegarasi boʻladi. Bundan tashqari, energiya narxining oshishi 2021-yilda taqchillikni 43,1 milliard yevroga oshiradi, bu bir-yil ichida qariyb 20 milliard yevroga oshganini koʻrsatadi. Sanoatning yalpi ichki mahsulotdagi salmogʻi hozirda 13,5% ni tashkil etadi, bu Yevropa oʻrtacha koʻrsatkichidan (19,7%) pastroqdir. Biroq xizmatlar koʻrsatish boʻyicha Fransiya 36,2 milliard yevro profitsit bilan ajralib turadi.

Fransiya 2021-yilgi global energetika inqirozidan aziyat chekadi. 2021-yil 1-yanvardan boshlab gazning tartibga solinadigan narxi besh million fransuz uchun 59%ga oshadi. 2021-yil sentabr oyi oʻrtalarida hukumat 100 yevro miqdoridagi favqulodda „energiya cheklashi“ni vaʼda qiladi va oktabr oyi boshida Bosh vazir Jean Castex keyingi yetti oy davomida ushbu tariflar muzlatilishini eʼlon qiladi. Elektr energiyasining ulgurji narxlarining keskin oshishi bilan hukumat 2021-yil sentabr oyi oxirida tartibga solinadigan sotish tarifini (TRV) 4%ga oshirish majburiyatini oladi. Elektr energiyasiga asosiy soliqni, elektr energiyasi boʻyicha ichki isteʼmol soligʻini (TICFE) kamaytirishga qaror qiladi, bu esa 22,50 yevro/MVt dan 50 sentgacha, Brussel tomonidan ruxsat etilgan minimal, davlat byudjeti uchun sakkiz milliardga toʻgʻri keladi. Bu EDFdan raqobatchilarga arzonlashtirilgan narxda sotiladigan yadroviy elektr energiyasi hajmini 20 TVt/soatga oshirishni, uni istisno tariqasida 100dan 120 TVt/soatgacha oshirishni talab qiladi. EDF58 uchun chora 7,7dan 8,4 milliard yevrogacha boʻlishi kerakligi maʼlum qilinadi.

### Ekologiya

2017—2022-yillar oraligʻida Fransiyada iqlim va ekologik inqirozning oqibatlari hech qachon boʻlmaganidek koʻpayadi. 2021-yilda IPCC hisobotining xulosalari shuni koʻrsatadiki, iqlimning misli koʻrilmagan tezlashishi hukumatning kuchli choralari mavjud boʻlmaganda inqirozni qisqa muddatda nazorat qilib boʻlmaydigan qilib qoʻyish xavfini tugʻdiradi. Ekologik oʻtish agentligi (GIEC) tomonidan olib borilgan hukumat tadqiqotlariga koʻra, Fransiyada bu holat sogʻliqni saqlash inqiroziga qaramay, fransuzlarning birinchi tashvishlari orasida atrof-muhitning kelishida aks ettiriladi.

2019-yilning bahoridan kuzigacha talabalarning iqlim boʻyicha harakati Fransiyaga tarqaldi, bunda yoshlar hukumatdan ekologik inqirozga qarshi choralar koʻrishni talab qilgan har hafta ommaviy namoyishlar oʻtkazadi. Emmanuel Macron ularning harakatini sehr (Gretta Tunberg bilan bogʻliq) deb taʼriflaydi va ularga aniq narsa bilan shugʻullanishni tavsiya qiladi. 25-aprelda u Fuqarolarning iqlim konventsiyasini yaratish haqida eʼlon qiladi. Natijada 149ta taklif kelib tushadi, ularning amalga oshirilishi aralash boshlanadi. „Iqlimga chidamlilik toʻgʻrisida“gi qonun 2021-yil 22-avgustda eʼlon qilinadi, biroq konstitutsiyaviy qonun loyihasi amalga oshmay qoladi, bu esa koʻrilgan choralar samaradorligini cheklab qoʻyadi.

2021-yil fevral oyida shtat Parij maʼmuriy sudi tomonidan „Asr ishi“ nomi ostida toʻrtta uyushma boshchiligidagi daʼvo arizasi natijasida global isishga qarshi kurashdagi harakatsizlik uchun hukm qilinadi. Sud davlatning aybini tan olib, Bosh vazirga 2022-yil 31-dekabrgacha yetkazilgan zararni qoplash uchun „barcha foydali choralarni“ koʻrishni buyuradi.

2022-yil fevral oyida, saylov kampaniyasi oʻrtasida, Fransiya ommaviy axborot vositalari sayyora chegaralaridan birini kesib oʻtgani haqida xabar berishadi, ayni paytda ekologik ofatlar barqaror sur’atlar bilan bir-birini kuzatib boriladi va olimlar bu xavf hech qachon boʻlmaganini va mavjud tizim olib boradigan ofatlarga qarshi kurashda davlatlar uchun katta ahamiyatga egaligini davom etishadi.

Atrof-muhit muammolari, 2022-yil-fevralida, Fransiyadagi prezidentlik saylovlari uchun saylov kampaniyasida, xususan, shaxsiyat va immigratsiya boʻyicha bahslar bilan raqobatda oʻzini majburlash uchun kurashishlarda boʻlib oʻtadi.

### Xalqaro munosabatlar
#### Fransiya Yevropa Ittifoqida rahbarligi
Yevropa Ittifoqi Kengashining raisligi yoki odatda Yevropa Ittifoqining raisligi Yevropa Ittifoqi Kengashining (yoki Vazirlar Kengashining) aylanma raisligi boʻlib hisoblanadi. Fransiya 2022-yil 1-yanvardan boshlab raislikni Sloveniyadan oladi.

2022-yil 1-yanvarda Arc de triomphe de l'Étoile ostida Yevropa bayrogʻi koʻtariladi. Yevropa bayrogʻi yonida Fransiya bayrogʻining yoʻqligi gʻazabni qoʻzgʻatadi, ayniqsa oʻng tomonda, prezidentlik sayloviga nomzodlar „fransuz oʻziga xosligi yoʻq qilinganidan“ (Valérie Pécresse) va Éric Zemmourning „gʻazabidan“ afsuslanishadi. Nicolas Dupont-Aignan Emmanuel Macronni „foydalovchi“, Marin Le Pen esa l’Arc de Triomphe ostida Yevropa bayrogʻini koʻtarish qaroriga eʼtiroz bildirish uchun Davlat Kengashiga apellyatsiya berish istagi borligini eʼlon qiladi.

Yevropa ishlari boʻyicha Davlat kotibi Clément Beaune "Yevropa Ittifoqi bayrogʻi faqat tantanalar uchun koʻrsatiladigan Fransiya bayrogʻini „oʻrnini bosmagan“ligini taʼkidlaydi. Uch kundan keyin bayroq olib tashlanadi, l’Élysée bu chekinish boshidan rejalashtirilganligini va bu bahsga munosabat emasligini tasdiqlaydi.

*Le Monde* nashrining yozishicha, Emmanuel Macron milliy bahslarda yevropaparast pozitsiyasini yana bir bor tasdiqlash uchun PFUE imkoniyatlaridan foydalanmoqchi boʻladi.

2022-yil 19-yanvarda u Yevropa parlamentida 30 daqiqalik nutqida nutq soʻzlaydi. Fransiya parlamenti deputatlarining (Bardella, Aubry va Jadot) turli tanqidlariga javob berib, u belkuraklarni tarqatadi.

#### Rossiyaning Ukrainaga bosqini

Emmanuel Macron oʻz qarorini 2022-yil 4-mart kuni soat 18:00da rasmiylashtirishi kerak boʻlsa-da, Rossiya-Ukraina mojarosining kuchayishi, keyin esa 24-fevralda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi uni oʻz nomzodini ikkinchi muddatga eʼlon qilishni kechiktirishga undadi. Respublika Prezidenti. Eʼlon 3-mart kuni kechqurun, belgilangan muddatdan yigirma toʻrt soat oldin, fransuzlarga telekoʻrsatuv (*[[Lettre aux Français]]*) orqali amalga oshiriladi.

Suhbatda qatnashgan nomzodlarning barchasi ukrainalik qochqinlarni kutib olish tarafdori, faqat Polshaga moliyaviy yordam taklif qilgan Éric Zemmour bundan mustasno boʻladi. Bu dastlabki pozitsiya unga nisbatan ovoz berish niyatlarining pasayishiga olib keladi.

## Saylov qoidalari
### Saylov uslubi

Respublika Prezidenti toʻgʻridan-toʻgʻri aholi tomonidan koʻpchilik ovoz berish yoʻli bilan ikki turda besh-yillik muddatga, faqat bir-marta, ketma-ket qayta saylanadi. Birinchi ovoz berishda qatnashganlarning mutlaq koʻpchilik ovozini olgan nomzod saylanadi. Aks holda, birinchi turda eng koʻp ovoz olgan ikki nomzod oʻrtasida oʻn toʻrt kundan keyin ikkinchi tur oʻtkaziladi. Ikkinchi turda, eng yaxshi oʻrin olgan nomzodlar chaqirib olingan taqdirda, birinchi turda birinchi boʻlgan ikkitadan boshqa raqobatchi nomzodlarni koʻrishi mumkin. Biroq, bu holat Beshinchi Respublika davrida hech qachon sodir boʻlmagan. Ikkinchi turda eng koʻp ovoz olgan nomzod gʻalaba qozonadi.

Konstitutsiyaviy Kengash Konstitutsiyaning 58-moddasiga koʻra, saylovning muntazam oʻtishi, shikoyatlarni koʻrib chiqish va natijalarini eʼlon qilishning kafolati hisoblanadi.

### Nomzod boʻlish qoidalari

Har bir nomzod bir nechta shartlarga javob berishi kerak :

* fransuz fuqaroligiga ega boʻlish;
* muvofiqligi boʻyicha saylov huquqidan mahrum boʻlmaslik;
* kamida 18 yoshda boʻlish;
* saylovchilar roʻyxatiga kiritilgan;
* milliy xizmatlar kodeksida belgilangan majburiyatlarni bajargan;
* vasiylik yoki homiylikka berilmaslik;
* mol-mulk deklaratsiyasini tuzgan;
* kampaniyaning bank hisob raqamiga ega boʻlish;
* Respublika Prezidenti lavozimida ketma-ket uchinchi muddatga nomzod boʻlmaslik;
* parlament aʼzolari yoki mahalliy saylangan mansabdor shaxslardan 500ta „homiylik“ toʻplash: bu homiylik kamida oʻttizta turli xorijdagi departamentlar yoki jamoalardan kelishi kerak va imzolangan saylanganlarning oʻndan biridan koʻpi bir xil boʻlim yoki chet eldagi hamjamiyatdan boʻlishi kerak. 2016-yil 25-apreldagi organik qonunga koʻra, avvalgidek saralash boʻyicha 500ta emas, balki barcha nomlar eʼlon qilinishi kerak. Ular toʻgʻridan-toʻgʻri Konstitutsiyaviy Kengashga pochta orqali yuborilishi kerak, u esa ularni ushbu saylov uchun tashkil etilgan saytda bosqichma-bosqich eʼlon qilishi lozim.

### Saylov sanasi

Konstitutsiyaning 7-moddasiga koʻra, prezidentlik saylovining birinchi bosqichi amaldagi prezidentning besh-yillik vakolat muddati tugagach, hokimiyat oʻtishiga 20dan 35 kun qolganda oʻtkazilishi kerak; ikkinchi tur, agar kerak boʻlsa, birinchidan oʻn toʻrt kundan keyin oʻtkaziladi. Emmanuel Macron 2017-yil 14-mayda lavozimga kirishgan boʻlsa, uning oʻrnini bosuvchiga topshirish mumkin boʻlgan muddat 2022-yilning 13-mayida boʻlishi kerak.

Konstitutsiyaviy qoidalarga koʻra, 2022-yilgi prezidentlik saylovlari 10 va 24-aprel yakshanba kunlari (mos ravishda birinchi tur va mumkin boʻlgan ikkinchi tur uchun) yoki 17-aprel va 1-may yakshanba kunlari oʻtkazilishi mumkin. Quyidagi vaziyatning afzalliklari va kamchiliklari:
* Fransiyada 1981-yildan beri tashkil etilgan yettita prezidentlik saylovlarining birinchi tur uchun-aprel oxirida va ikkinchi tur uchun may oyining boshida boʻlib oʻtganini bilish uchun ikkinchi imkoniyat eng tabiiy tuyulishi mumkin. Biroq, 2022-yil may oyining birinchi yakshanbasi Mehnat kuniga toʻgʻri keladigan 1-sonli davlat bayramidir, bu ayniqsa politsiyaning muhim safarbarligini talab qiladigan koʻplab siyosiy va kasaba uyushma mitinglari bilan ajralib turadi, bu esa bunday sharoitlarda saylov byulletenini oʻtkazishni qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, birinchi tur uzoq dam olish kunlarida, Pasxa dushanbasi munosabati bilan boʻlib oʻtgan boʻlar edi, bu vaziyat mamlakatda allaqachon kuchayib borayotgan saylovlarda betaraflikni kuchaytirishi mumkin edi.
* Birinchi bosqich uchun 10-aprel sanasi 3ta zonadan biri uchun maktab taʼtilining boshlanishiga toʻgʻri keladi, qolganlari taʼtilni keyinroq oladi. 17-aprel kuni birinchi bosqich boʻlib, bir zona maktab taʼtilining oʻrtasida, boshqasi esa ularni boshlaydi. Ikkinchi tur uchun, u 24-aprel yoki 1-may kuni boʻlsa ha, u baribir zonalardan biri uchun maktab taʼtilining oʻrtasiga tushadi. Bu betaraflikni oshirishi mumkin boʻlgan omildir. Shunga qaramay, 1995-yildan beri barcha ketma-ket prezidentlik saylovlari maktab taʼtillarida oʻtkaziladi.

2021-yil 13-iyuldagi Vazirlar Kengashi davomida hukumat 2022-yil 10 va 24-aprel kunlarini saqlab qoldi. 2007-yildan buyon har bir prezidentlik saylovlariga kelsak, Guadeloupe, Martinique, Guyane, Saint-Pierre-et-Miquelon saylovchilari Saint-Barthélemy Saint-Martin va Fransiya Polineziyasi bir kun oldin, yaʼni 2022-yil 9 va 23-aprel shanba kunlari vaqt farqini hisobga olgan holda ovoz beradi. Ushbu sanalar 26-yanvarda saylovchilarni chaqirish toʻgʻrisidagi farmon eʼlon qilinishi bilan rasmiylashtirildi.

Biroq, Konstitutsiyada prezidentlik saylovini kechiktirish yoki bekor qilish holatlari koʻzda tutilgan:

# deputatlikka nomzod boʻlish niyatini eʼlon qilgan shaxs nomzodlik koʻrsatishning oxirgi haftasida toʻsqinlik qilgan yoki vafot etgan taqdirda, Konstitutsiyaviy Kengash saylovni kechiktirishi mumkin;
# nomzod birinchi turga qadar toʻsqinlik qilgan yoki vafot etgan taqdirda, saylov boshqa muddatga qoldiriladi;
# ikkinchi turga chiqishga toʻsqinlik qilgan yoki malakali nomzod vafot etgan taqdirda, barcha saylov operatsiyalari qaytadan oʻtkaziladi.

#### Vaqt
2016-yil 25-apreldagi qonunga koʻra, saylov uchastkalari odatda ertalab soat 8:00da ochiladi va 19:00da yopiladi. Biroq, prefekturadan (yoki chet eldagi idoralar uchun Tashqi ishlar vazirligidan) buyurtmalar, agar yopilish vaqti 20:00dan oshmasa, ish vaqtini oʻzgartirish uchun olinishi mumkin. Shunday qilib, yirik shaharlarda (shu jumladan Parij, Lyon va Marseille) yopilish vaqti 20:00ga qoldiriladi.

## Nomzodlar
Prezidentlik saylovlarida 46 kishi rasman nomzod boʻlgan, jumladan, oʻttizga yaqin kishi kam yoki umuman tanilmagan. 2022-yil 7-mart kuni Konstitutsiyaviy Kengash shartlarga javob beradigan tanlangan 12 nafar nomzodning, shu jumladan kamida 500 nafar maʼqullangan saylangan vakillarning ismlarini eʼlon qildi.

Quyidagi jadvalning tartibi Konstitutsiyaviy Kengash tomonidan koʻrsatilgan nomzodlarni taqdim etish tartibiga mos keladi. Kengash tomonidan saralash yoʻli bilan tuzilgan ushbu buyruq saylov komissiyalariga osib qoʻyish va saylov byulletenlarini saylov uchastkalarida taqdim etish toʻgʻrisidadir.

### Jins, yosh, qatnashuvlar
Bu beshinchi respublikada oʻn ikki nomzod ishtirok etgan uchinchi prezidentlik saylovidir (1974 va 2007-yilgi saylovlardan keyin); faqat 2002-yilgi saylovlarda koʻproq nomzodlar bor edi: 16ta.

2002 va 2007-yilgi saylovlardagi rekordni tenglashtirgan toʻrt nafar ayol nomzod boʻldi. 2017-yilda ikkita, 2012-yilda esa uchta boʻlgan.

Nomzodlarning oʻrtacha yoshi 57. Eng keksasi 70 yoshli Jean-Luc Mélenchon, undan keyin 66 yoshli Jean Lassalle va 63130 yoshli Éric Zemmour. Eng yoshi — Emmanuel Macron, 44 yosh.

Oʻn ikki nomzoddan besh nafari uchinchi-marta prezidentlik saylovlarida ishtirok etmoqda — Nathalie Arthaud, Nicolas Dupont-Aignan, Marine Le Pen, Jean-Luc Mélenchon va Philippe Poutou, ikkitasi ikkinchi-marta — Emmanuel Macron va Jean Lassalle — va birinchi-marta besh kishi — Anne Hidalgo, Yannick Jadot, Valérie Pécresse, Fabien Roussel va Éric Zemmour.

## Saylovoldi
### Kommunistlar tanlovi
Parti communiste françaisning ichki maslahatlashuvi 2021-yil 7-9-may kunlari saylov byulletenida qabul qilinadigan strategiyani rejalashtirish maqsadida boʻlib oʻtdi. Soʻnggi ikki saylovda Jean-Luc Mélenchonni qoʻllab-quvvatlagan kommunistik jangarilar mustaqil nomzodni tanladilar. Fabien Roussel nomzodi 82,32% ovoz bilan, Emmanuel Dang Tran (1,82%) va Grégoire Munk (0,16%), 15,70% betaraf.

### Ekologiya partiyasi tanlovi
Ekologik praymeriz 2021-yilning birinchi bosqichi uchun 16-19-sentabr kunlari va ikkinchi bosqich uchun 2021-yilning 25-28-sentabr kunlari boʻlib oʻtdi.

Besh nomzoddan toʻrttasi birinchi tur oxirida boʻlib oʻtdi, ikkinchi turda Yannick Jadot (saylovchilarning 27,70%), Sandrine Rousseau (25,14%), Delphine Batho (22,32%) va Éric Piolle (22,29%) ishtirok etib ovoz oldilar. Jean-Marc Governatori eng past ovoz bilan yakunladi (saylovchilarning atigi 2,35%). 100% saylovchilarga erishish uchun 0,2% oq ovoz olish kerak.

Yakuniy ovoz berishda Yannik Jadot 48,97%ga qarshi 51,03% ovoz toʻplagan holda raqibi ustidan kichik farq bilan gʻalaba qozondi.

### Sotsialistlar tanlovi
2021-yil 14-oktabr Sotsialistlarda tanlov boʻlib oʻtdi, lekin 2012 va 2017-yillardagi oldingi ikki saylovdan farqli oʻlaroq, bu safar u partiyaning ichki qismi boʻldi.

Anne Hidalgo 72,60% ovoz bilan yagona raqibi Stéphane Le Follga (27,40%) qarshi saylangan. Ikkinchisi „juda katta tafovutlar“ tufayli Parij hokimi uchun saylov kampaniyasida qatnashmasligini eʼlon qildi.

### Respubliakichilar tanlovi
Respublikachilar tanlovi 4-dekabr 2021-yilda boʻlib oʻtdi va 2017-yilgi oldingi saylovlardan farqli oʻlaroq, bu safar partiyaning ichki qismi boʻldi.

Soʻrovlarda favorit boʻlgan Xavier Bertrand birinchi bosqichda Michel Barnier (23,93%) va Philippe Juvin (3,13%) bilan 22,36% ovoz bilan saylovdan chiqib ketdi. Valérie Pécresse va Éric Ciotti mos ravishda 25,00% va 25,59% ovoz bilan ikkinchi bosqichga yoʻllanma oldilar. Valérie Pécresse 39,05% ovoz olgan raqibiga qarshi 60,95% ovoz bilan saylandi.

### Boshqa tanlovlar

Praymeriz 2022-yil 27 va 30-yanvarda chap qanot tarafdorlari tomonidan chapdan yagona nomzodni taqdim etish maqsadida tanlob oʻtkazdilar. Bu koʻpchilik qarori bilan oʻtkaziladigan yagona asosiy ovoz boʻldi.

Fuqarolarning tashabbusi bilan boʻlgan saylov byulletenini barcha eʼlon qilingan chap qanot nomzodlar tomonidan qatʼiyan rad etiladi, Anne Hidalgo bundan mustasno boʻldi, u bir muncha vaqt uni qoʻllab-quvvatlagan edi, ammo raqiblari yoʻqligidan voz kechdi. Faqat Kristian Taubira Anna Agueb-Porterie, Per Larrouturou va Sharlotte Marchandise bilan birga ishtirok etishga rozi boʻladi.

Shunga qaramay, birlamchi ishtirokchi boʻlmaganlarning ismlari bilan saqlanadi, bu Jean-Luc Mélenchon va Yannick Jadotning gʻazabini qoʻzgʻatadi, ayniqsa tashkilotchilardan birining ishtirok etishga majburlash uchun homiylik olishni bloklashga chaqirgan videosi efirga uzatilgandan keyin.

Kristian Taubira „Bien+“ notasi bilan Yannik Jadot „Assez bien+“, Jean-Luc Mélenchon , Pierre Larrouturou , Anne Hidalgo , Charlotte Marchandise  et Anna Agueb-Porterie dan oldin saylanadi. Kristian Taubira talab qilinadigan 500 homiylikni ololmaganidan soʻng, ommabop boshlangʻich tashkilotga mas’ul odamlar direktorlar kengashi ovoz berishdan soʻng Jean-Luc Mélenchon nomzodini qoʻllab-quvvatlashga qaror qildilar. Ushbu qaror jamoa aʼzolarini ikkiga boʻldi va ijodkorlardan biri Mathilde Imer oʻzining harakatdan chiqishini eʼlon qildi.

## Birinchi tur
### Kampaniya
Rasmiy kampaniya 28-martda boshlanadi, birinchi turdan ikki hafta oldin, shu tariqa Konstitutsiyaviy Kengash tomonidan nomzodlar eʼlon qilinganidan beri adolatlilik qoida boʻlgan teng nutq vaqti davri boshlandi.

Fevral oyida Ukrainaga Rossiya tomonidan bosib olingandan soʻng, ommaviy axborot vositalari tomonidan „bayroq effekti“ deb nomlangan 137 soʻrovlar soni keskin oʻsishidan soʻng, Elabe shahrida oʻtkazilgan soʻrovda 33,5%ga yetib, Valérie Pécresse va Éric Zemmour keskin tushib ketgan. Emmanuel Macron oʻz foydasiga ovoz berish niyatlari tushib ketganini koʻrdi, ammo shunga qaramay oʻrinda qoldi.

Marin Le Pen mart oyidan oldinga siljiydi va foydali ovoz berish effektidan foydalanadi, u yanvar oyining boshida Éric Zemmour bilan birga boʻlganida deyarli malakali boʻldi. Shu bilan birga, ikkinchi turda uni yoqlab ovoz berish niyatlari ham ortib bordi: Harris Interactive tomonidan oʻtkazilgan soʻrovga koʻra, u prezidentga qarshi ovoz berish niyatida 48,5% olgan, bundan oldin unaqa koʻp foiz olmagan edi. Shuning uchun Emmanuel Macron raqibiga nisbatan koʻproq tajovuzkor boʻldi va u besh-yil oldin vaʼda qilganidek oʻta oʻngni toʻxtata olmaganini tan oldi.

Éric Zemmour, soʻrovnomalardagi pasayish natijasida Trocadéroda yigʻilish uyushtirdi, uning davomida u 100 000 ishtirokchini daʼvo qildi va „hayotiy ovoz berish“ga uchun chaqirdi et appelle au .

Siyosiy spektrning boshqa tomonida, Jean-Luc Mélenchon ham oʻz nomzodi-mart oyining boshidan boshlab chapdan bir nechta nomzodlar oldida foydali ovoz berish effektidan foyda koʻrdi. Valérie Pécresse va Éric Zemmourning qulashiga duch kelganda, u asta-sekin oʻzini „uchinchi odam“ sifatida koʻrsatdi, ammo ovoz berish niyatlari bir vaqtning oʻzida oshgan Marin Le Pendan oʻzib keta olmadi. Ikkinchi turda oʻta oʻnglar ishtirok etmasligi va Marin Le Penning ehtimoliy gʻalabasini oldini olish uchun 800 nafar 2-aprelda La France Insoumise nomzodiga ovoz berish, 4-aprel kuni 2000 shaxslar yana qoʻshilishi eʼlon qilindi.

### Teledebatlar va intervyular
2017-yilgi saylovlardan farqli oʻlaroq, bu Emmanuel Macronning birinchi tur oldidan raqiblari bilan bahslashishdan bosh tortganini hisobga olib, barcha nomzodlarni birlashtirgan teledebat tashkil etishni koʻrmadi. Prezident nomzod sifatidagi birinchi safari chogʻida oʻzidan oldingi hech kim bu debatni undan oldin bajarmaganligini eslatib, oʻzini oqladi.

10-martda birinchi debat boʻlib oʻtadi, Valery Pécresse va Éric Zemmour oʻrtasida TF1, keyin LCI telekanallarida 14-mart oqshomida Ukrainadagi urush mavzusida nomzodlarni birlashtiradi, keyin uch hafta davom etadi, ammo bahs-munozaralarsiz va Nathalie Arthaud, Nicolas Dupont-Aignan, Jean Lassalle va Philippe Poutou yoʻqligida, bu istisnoga qarshi norozilik bildiradi. Jean Lassalle hatto oʻz nomzodidan voz kechishni taklif qilishgacha boradi.

Oʻsha kuni Senat prezidenti Gérard Larcher prezidentni Ukraina mojarosidan foydalanib, saylov byulletenini yengib oʻtishga urinishda aybladi va „kampaniyasiz saylov“ gʻolibining qonuniyligiga shubha qiladi. Bunga javoban, prezidentlik koʻpchilik va Emmanuel Macronning oʻzi Davlat uchinchi shaxsining „mas’uliyatsiz soʻzlarini“ qoralaydi.

*[[Élysée 2022]]* dasturi shunga qaramay, deyarli barcha nomzodlarni ikki oqshomga taklif qila oladi: Nathalie Arthaud, Nicolas Dupont-Aignan, Jean Lassalle, Marine Le Pen, Jean-Luc Mélenchon va Fabien Roussel 31-mart, keyin Anne Hidalgo, Yannick Jadot, Valérie Pécresse, Philippe Poutou et Éric Zemmour 5-aprelda ishtirok etishadilar. Nomzodlar u yerda toʻgʻridan-toʻgʻri bahs-munozaralarsiz intervyuga javob berishadi, biroq Emmanuel Macron ham kun tartibining nomuvofiqligini taʼkidlab, ishtirok etishdan bosh tortadi. Shunday qilib, France 2 ushbu davrda hukmron boʻlgan soʻzlashuv vaqti tengligini hurmat qilish uchun ikki kun oldin La Défense Arenada boʻlib oʻtgan prezidentning ketayotgan yagona uchrashuvi tasvirlarini efirga uzatadi.

2020-yilda Qoʻshma Shtatlardagi firibgarlik ayblovlari asosida modellashtirilgan ijtimoiy tarmoqlar xuddi shu provayder yordamida soʻrov natijalarini oʻtkazishda firibgarlik boʻlishi mumkinligi haqidagi gʻoyani yetkazdi. Ichki ishlar vazirligi buni rad etdi va faqat ichki tizimlardan foydalanganligini taʼkidladi.

## Ikkinchi tur
### Birinchi tur natijalari boʻyicha munosabatlar
Birinchi tur hisob-kitoblari eʼlon qilingandan soʻng, Anne Hidalgo va Yannik Jadot oʻz chiqishlarida ochiqchasiga ikkinchi turda Emmanuel Macronga ovoz berishga chaqirishdi. Valery Pécresse ham uning tanlovi Macron boʻlishini aytadi. Fabien Roussel „[…] bizning ixtiyorimizda boʻladigan yagona byulletendan foydalanib, oʻng tomonni urish, uni tekshirish uchun chaqiradi“ deb aytadi. Jean-Luc Mélenchon toʻrt-marta takrorladi: „biz xonim Le Penga bir ovozni ham bermasligimiz kerak“, hozircha qoʻshimcha koʻrsatmalar bermasdan. Xuddi shu nuqtai nazardan, Philippe Poutou shunday eʼlon qiladi: „Hech qanday ovoz oʻta oʻng tomonga oʻtmasligi kerak. Biroq, biz Macronni yoqlab ovoz berishga koʻrsatma bermaymiz“. Ikkinchi turda ikki malakali nomzodni uzoq vaqt davomida baholagandan soʻng, Nathalie Arthaud qisqa soʻz bilan qanoatlantirdi: „ishchilar oʻzlarining boʻlajak zolimlarini ovoz berishlari bilan maʼqullashlari shart emas“. Yana „oddiy fuqaro“ boʻlishni tasdiqlagan Jean Lassalle ovoz berish boʻyicha koʻrsatmalar ham bermaydi. Oʻn ikki nomzoddan Éric Zemmour va Nicolas Dupont-Aignan oʻzlarining tegishli nutqlari davomida Marine Le Pen uchun ovoz berishga chaqirgan yagona nomzodlar boʻldi.

2017-yilgi prezidentlik saylovlarida boʻlgani kabi, La France insoumise oʻz faollari bilan ularning ikkinchi turga munosabatini bilish uchun ichki maslahatlashuvni boshlaydi. 13-16-aprel kunlari boʻlib oʻtgan u quyidagi natijalarni beradi: 37,65% boʻsh yoki nol ovoz berish uchun (2017-yilda 36,12% boʻlgan), 33,40% Emmanuel Macron uchun (34,83% ga nisbatan). 2017) va 28,96% betaraf (2017-yildagi 29,05%ga nisbatan). La France insoumise boshqaruv organlarining ixtiyoriga koʻra, Marin Le Pen uchun ovoz berish varianti taklif qilinmadi. Maslahatlashuvda ishtirok etish darajasi 69% ga yaqin (2017-yilda 54% ga nisbatan)qayd etildi. 19-aprel seshanba kuni Jean-Luc Mélenchon BFM telekanalida oʻzining jangari bazasining bir qismining betaraflik tendentsiyasiga qarshi chiqdi: „Biz tiyilishimiz kerak deb oʻylaydiganlar bor. Men ularga aytaman: tinglang, xohlaganingizga ovoz bering, lekin betaraf qolmang, saylovda qatnashing.“.

### Debatlar va intervyular
20-aprel 2022-yil chorshanba kuni Emmanuel Macron va Marin Le Pen oʻrtasidagi ikkinchi tur uchun ularning oʻrtasida debat boʻlib oʻtadi. Debatni TF1, France 2, BFM TV, France Info, LCI va CNews kanallari koʻrsatib bordilar. 2017-yilgi teledebatga oʻxshash shou boʻlib oʻtgani maʼlum boʻldi. Ilgari, Rassembelement national rahbari vazifasini bajaruvchi Jordan Bardella 13-aprel kuni BFM telekanalida Ichki ishlar vaziri Gérald Darmanin bilan va 18-aprelda LCIda Sogʻliqni saqlash vaziri Olivye Veran bilan davralararo davrning asosiy mavzularini muhokama qilgan edi.

### Saylovoldi tashviqotini nazorat qilish komissiyasining aralashuvi
Prezident saylovi uchun saylov kampaniyasini nazorat qilish milliy komissiyasi (CNCCEP) Milliy miting nomzodidan tafsilotlarni soʻraydi. U ikkinchi tur saylovoldi tashviqoti hujjatida xavfsizlik va immigratsiyaga oid ikkita raqam haqida soʻraydi. RN kampaniyasi hujjatida "2017-yildan beri qasddan qilingan hujumlarning 31% va 2017-yildan beri 1,5 million qoʻshimcha immigrant Fransiyaga qonuniy ravishda kirganligi taʼkidlangan. Manba RNga koʻra Ichki ishlar vazirligining oʻzi boʻlishi mumkin, ammo u bu raqamlarni bilmaydiganini aytadi.

### Interferentsiya
*[[Marianne (jurnal)|Marianne]]* jurnalistlari oʻzlarining aktsiyadorlari Daniel Křetínskýni aralashuvda ayblaydilar. Jurnalning birinchi sahifasi Emmanuel Macronga nisbatan kamroq tajovuzkor boʻlishi uchun oʻzgartirilishini aytadilar. *Marianne* tahririyati tomonidan Daniel Křetínskiyning aralashuvi ayblovi ommaviy axborot vositalari egalari va Emmanuel Macron. oʻrtasidagi til biriktirish shubhalarini kuchaytiradi. Lyuksemburg Marin Le Penni blokirovka qilishga chaqiradi.

### Saylov boshlanishi oldidan hodisa
24-aprel 2022-yil ertalab soat 10dan sal oldin ruhoniy Krzysztof Rudzinski (57 yoshda) va rohiba Marie-Claude-marty (72 yoshda) Nicedagi Saint-Pierre-d’Arène de Nice cherkovi ichida Kevin Ravenna (31 yoshda) tomonidan pichoqlanadilar. Ikkinchi tur kuni „Macronni oʻldirmoqchi boʻlgan“ milliy miting uyushtirmoqchi boʻladi. Oʻzining psixiatrik tarixi bilan mashhur boʻlgan odam, kechqurun uning ruhsatisiz tezda hibsga olinadi.

## Nomzodlar moliyashtirilishi
Kampaniya hisoblari va siyosiy moliyalashtirish milliy komissiyasi (CNCCFP) kampaniya hisoblarini tasdiqlaydi, rad etadi yoki isloh qiladi.

Toʻlov miqdori birinchi bosqichda olingan natijalarga asoslangan.



## Soʻrovnomalar
### Birinchi tur

### Ikkinchi tur

## Saylov natijalari
### Qatnashganlar

### Mamlakat boʻyicha natijalar
Ichki ishlar vazirligi saylov byulletenidan keyingi tunda, Konstitutsiyaviy Kengash tomonidan ovoz berishdan keyingi chorshanba kuni har qanday tuzatishlar kiritilgunga qadar, yakuniy maʼlumotlarni eʼlon qiladi, yaʼni 13-aprel 2022-yili birinchi bosqich uchun, ikkinchisi uchun 27-aprel 2022-yili.

Konstitutsiyaviy Kengash 2022-yil 13-aprel chorshanba kuni boʻlib oʻtgan Prezidentlik saylovining birinchi bosqichi natijalarini rasmiylashtiradi, 2022-yil 14-aprel, payshanba kuni Rasmiy jurnalda eʼlon qilinadi va saylovda qatnashish huquqiga ega boʻlgan ikki nomzodning nomini eʼlon qiladi. Prezidentlik saylovlarining ikkinchi bosqichi: Emmanuel Macron (LREM) va Marin Le Pen (RN) orasida oʻtadi.

2022-yil 27-aprelda Konstitutsiyaviy kengash prezidenti Laurent Fabius prezidentlik saylovlarining ikkinchi bosqichi natijalarini videotasvir orqali rasmiylashtirdi va Emmanuel Macronni Respublika Prezidenti etib saylangan deb eʼlon qildi.

#### 2017 va 2022-yilga saylovlar farqi

### Natijalarning geografik tasviri
#### Birinchi tur natijalari


File:Élection présidentielle de 2022 par département T1.svg|1-turda 1-oʻrinni egallagan nomzodlar
File:Élection présidentielle de 2022 par département T1 2ème.svg|1-turda 2-oʻrinni egallagan nomzodlar


Outre-mer :
* Tepada : Gvadelupa, Martinique, Fransiya Gvianasi, La Réunion, Mayotte
* Pastda : Saint-Pierre-et-Miquelon, Saint-Barthélémy et Saint-Martin, Polynésie française, Wallis-et-Futuna, Yangi Kaledoniya, Fransiyadan tashqarida yashaydigan fransuzlar


File:Élection présidentielle de 2022 par région T1.svg|1-turda 1-oʻrinni egallagan nomzodlar — Metropoliya boʻyicha
File:Élection présidentielle de 2022 par région T1 2ème.svg|1-turda 2-oʻrinni egallagan nomzodlar — Metropoliya boʻyicha



File:Élection présidentielle de 2022 par commune T1.png|1-turda 1-oʻrinni egallagan nomzodlar — Fransiya metropoliya kommunalari boʻyicha
File:FR-Pres-2022-T1-abst.png|1-turda Fransiya metropoliyasida aholining saylovda qantashuv foizi



File:Élection présidentielle de 2022 par circonscription législative T1.svg|1-turda 1-orinni egallagan nomzodlar — Okruglar boʻyicha
File:Élection presidentielle de 2022 par circonscription législative T1 — P2.svg|1-turda 2-orinni egalaglan nomzodlar — Okruglar boʻyicha


#### Ikkinchi tur natijalari


File:Élection présidentielle de 2022 par commune T2.png|2-turda 1-oʻrinni egalagan nomzodlar — Fransiya metropoliyasining munisipalitetlari boʻyicha
File:Élection présidentielle de 2022 par département T2.svg|2-turda 1-oʻrinni egalagan nomzodlar — Fransiya departamentlari boʻyicha
File:Élection présidentielle de 2022 par région T2.svg|2-turda 1-oʻrinni egalagan nomzodlar — Fransiya mintaqalari boʻyicha


Outre-mer :
* Tepada : Gvadelupa, Martinique, Fransiya Gvianasi, La Réunion, Mayotte
* Pastda : Saint-Pierre-et-Miquelon, Saint-Barthélémy et Saint-Martin, Polynésie française, Wallis-et-Futuna, Yangi Kaledoniya, Fransiyadan tashqarida yashaydigan fransuzlar

## Tahlillar
### Birinchi turda
Emmanuel Macron uchun koʻplab keksa kishilar ovoz berilgani aniq boʻladi. Harris Interactive tomonidan oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, u 65 yoshdan oshganlarning 37,5%ni (70 yoshdan oshganlarning 41%) qoʻlga kiritadi, Marin Le Pen esa 25-49 yoshlilar orasida birinchi oʻrinni egallaydi (25-34 yoshlilar orasida 30% va 35-49 yoshlilar orasida 28,8%) va 18-24 yoshlilar orasida Jean-Luc Mélenchon 34,8% egalaydi.

Gʻalaba qozongan prezidentni rahbarlarning uchdan bir qismi va isteʼfoga chiqganlarning 40% qoʻllab-quvvatlagani aniq boʻlgan. Oʻz navbatida, Marin Le Pen ishchilardan 42% ovoz olgan. Xodimlarning uchdan bir qismi (33%) ham Rassemblement national nomzodi uchun ovoz bergan. Ushbu birinchi tur yakunida Emmanuel Macron 1988-yilda François Mitterranddan keyin muddati tugagandan soʻng birinchi saylovdagidan koʻproq ovozga ega boʻlgan birinchi prezident boʻldi (2017-yilda 8 656 346 ovoz, 2022-yilda 9 783 058 ovoz).

Ifop tomonidan oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, katoliklarning ovozi asosan oʻng siyosatchilar uchun, ammo hech bir nomzod uni monopoliya qila olmagani aniq boʻladi. Marin Le Pen (RN), Éric Zemmour (Reconquête) va Nicolas Dupont-Aignan (Debout la France) 40% ovozni qoʻlga kiritishgan, ammo katolik ovozlari chapda, ayniqsa 19%ga ega boʻlgan oddiy amaliyotchilar orasida Jean-Luc Mélenchon (La France insoumise) nomzodini maʼqullagan. Ifop maʼlumotlariga koʻra, Mélenchon musulmonlarning 69% ovozini oladi (2017-yilda 37%ga nisbatan va 2012-yilda 20%).

Ular orasida atigi 6,53% ovoz olgan tarixiy hukumat partiyalarining (LR va PS) qulashi Gʻarb demokratiyalarida istisno boʻlib koʻrinadi, tarixiy partiyalarning ancha zaiflashganiga qaramay, baʼzida baʼzi partiyalar oʻrnini bosa oladi. Jurnalist Jean-Dominique Merchet Fransiyadagi vaziyatni 1990-yillardagi Italiyadagi vaziyat bilan solishtiradi, oʻshanda Xristian Demokratiya (CD) va Kommunistik partiya zarbalar ostida parchalanib ketgan edi.

### Ikkinchi turda
Emmanuel Macron katta ustunlik bilan gʻalaba qozonadi. Saylangan prezident 2017-yildagi gʻalabasidan past boʻlsa-da, 58% dan koʻproq ovozni qoʻlga kiritadi, avval u 66% ovoz bilan gʻalaba qozongan edi. Marin Le Pen ikkinchi tur oqshomida oʻzining magʻlubiyatini tan oladi va „parlament saylovlari“ga kirishishini eʼlon qiladi.

Bu 2002-yilda Jak Shirakning qayta saylanganidan buyon birinchi-marta Fransiya prezidentining muddati tugaydigan prezidenti qayta saylangani boʻldi. 2000-yilda yetti-yillik muddat bekor qilingan Emmanuel Macron Fransiya Respublikasining ikkinchi besh-yillik muddatiga qayta saylangan birinchi Prezidenti boʻldi, avvalgi prezidentlar yetti-yillik muddatdan keyin qayta saylanmagan edi. U, shuningdek, 1965-yilda Charles de Gaulle beri birga yashash davridan tashqari qayta tayinlangan birinchi prezidentdir. U oʻzining ikkinchi muddatini 14-mayda boshladi.

## Madaniyatda
Michel Houellebecq oʻzining 2015-yilda chop etilgan *[[Soumission|Soumission]]* romanida 2022-yilgi prezidentlik saylovlarida musulmon nomzodning Marin Le Pen, Manuel Valls yoki Jean-François Copéga qarshi gʻalabasini tasavvur qiladi.

„Totalitaire“ deb nomlangan va 2016-yilda chiqarilgan „La Presidente“ komikslarining 2-jildida Marion Maréchalning 2022-yildan boshlab, uning xolasi Marin Le Pen tomonidan besh-yil oldin prezidentlik qilgan ikki-yillik faoliyati tanqidiy tarzda tasvirlaydi. Tarixchi François Durpairening siyosiy fantastika asari, karikaturachi Farid Boudjellal tomonidan qora va oq rangda chiziladi. Yana bir *La Vague* jild davomini 2017-yilda chiqaradi.

Philippe Moreau-Chevrolet va Morgan Navarro tomonidan 2020-yilda nashr etilgan *Le Président* komikslarida animator Cyril Hanouna 2022-yilda Élyséeyni zabt etishga kirishadi.

Anne Fontainening 2021-yilda chiqqan *[[Présidents]]* filmida Emmanuel Macronning reytingi erkin tushib ketadi va Marin Le Penning 2022-yilda hokimiyat tepasiga kelishi muqarrar qiladi.

## Eslatmalar

## Manbalar