AQSH-Tolibon kelishuvi

**Afgʻonistonda tinchlik oʻrnatish toʻgʻrisidagi bitim**, odatda **AQSh-Tolibon kelishuvi** yoki **Doha kelishuvi** sifatida tanilgan, 2020-yil 29-fevralda Qatar poytaxti Doha shahrida 2001-2021-yillarda Afgʻonistondagi urush chek qoʻyish maqsadida Qoʻshma Shtatlar va Tolibon tomonidan imzolangan tinchlik bitimi edi. Zalmay Halilzod tomonidan muzokaralar olib borilgan kelishuvga oʻsha paytdagi Afgʻoniston hukumati jalb qilinmagan. Yashirin qoʻshimchalarga ega boʻlgan kelishuv Afgʻoniston Milliy xavfsizlik kuchlarining qulashiga sabab boʻlgan muhim voqealardan biri edi. Kelishuvdan soʻng, AQSh havo hujumlari sonini keskin kamaytirdi va ANSFni Tolibon isyoniga qarshi kurashda muhim ustunlikdan mahrum qildi. Bu esa 2021-yil 15-avgustda Tolibonning Kobulni egallashiga olib keldi.

Shartnoma AQSh va Tolibon uchun jangovar cheklovlarni nazarda tutgan va Tolibon terrorizmga qarshi kurash majburiyatlari evaziga NATOning barcha kuchlarini Afgʻonistondan olib chiqib ketishni nazarda tutgan. Qoʻshma Shtatlar agar Tolibon oʻz majburiyatlarini bajarsa, oʻz kuchlari darajasini 135 kun ichida (yaʼni, 2020-yilning iyuligacha) dastlab 13 000 dan 8 600 gacha kamaytirishga, keyin esa 14 oy ichida (yaʼni, 2021-yil 1-maygacha) toʻliq chiqib ketishga rozi boʻldi. Qoʻshma Shtatlar, shuningdek, 135 kun ichida beshta harbiy bazani yopish majburiyatini oldi va 2020-yil 27-avgustgacha Tolibonga qarshi iqtisodiy sanksiyalarni tugatish niyatini bildirdi. Shartnoma Pokiston, Xitoy va Rossiya tomonidan qoʻllab-quvvatlandi va BMT Xavfsizlik Kengashi tomonidan bir ovozdan maʼqullandi. Hindiston ham shartnomani olqishladi.

Isyonchilarning afgʻon xavfsizlik kuchlariga qarshi hujumlari kelishuvdan soʻng avj oldi va minglab odamlar halok boʻldi. 2021-yilning yanvariga kelib, mamlakatda atigi 2500 AQSh askari qolgan va NATO kuchlari oʻsha yoz oxirida toʻliq evakuatsiya qilindi. 2021-yil 30-avgust kuni AQSh toʻliq evakuatsiyani yakunladi, chunki Tolibon mamlakatni kuch bilan egallab olgan edi.

## Shartnoma

Afgʻoniston ichidagi muzokaralar 2020-yilning 10-martida Norvegiyaning Oslo shahrida boshlanishi rejalashtirilgan edi. Afgʻoniston hukumati muzokaralar guruhining tarkibi aniqlanmagan, chunki 2019-yilda boʻlib oʻtgan Afgʻoniston prezidenti saylovi natijalari bahsli edi. Kelishuvga koʻra, Afgʻoniston hukumati muzokaralar boshlanishiga qadar 5000 nafar Tolibon mahbuslarini ozod etishi, yaʼni Tolibon qoʻlida ushlab turilgan 1000 nafar hukumat askariga asir almashishi kerak edi.

Bitim qoidalari Afgʻonistondan barcha NATO qoʻshinlarini olib chiqib ketish, Tolibonning Al-Qoidaning Tolibon nazorati ostidagi hududlarda faoliyat yuritishiga yoʻl qoʻymaslikka vaʼda berishi hamda Tolibon va Afgʻoniston hukumati oʻrtasidagi muzokaralarni oʻz ichiga oladi. Qoʻshma Shtatlar 2020-yil iyuligacha oʻz kuchlari sonini 13 000 dan 8 600 gacha kamaytirishga, keyin esa Tolibon oʻz majburiyatlarini bajarsa, 14 oy ichida toʻliq chiqib ketishga rozi boʻldi. NATO Bosh kotibi Yens Stoltenberg NATO sonini taxminan 16 000 askardan 12 000 ga tushirishga vaʼda berdi. Qoʻshma Shtatlar, shuningdek, 135 kun ichida beshta harbiy bazani yopish majburiyatini oldi va 2020-yil 27-avgustgacha Tolibonga nisbatan iqtisodiy sanksiyalarni tugatish niyatini bildirdi.

## Afgʻoniston ichidagi muloqot va muzokaralar
AQSh va Tolibon kelishuviga koʻra, 10-martdan boshlab „doimiy va keng qamrovli oʻt ochishni toʻxtatish“ boʻyicha afgʻon ichidagi muloqot va muzokaralar oʻtkazilishi kerak. Afgʻoniston hukumati AQSh-Tolibon kelishuvida ishtirok etmagan va 1-mart kuni Prezident Gʻani mahbuslar almashinuvini rad etishini maʼlum qilib, shunday dedi: „Afgʻoniston hukumati 5000 nafar Tolibon asirlarini ozod qilish majburiyatini olmagan. Mahbuslarni ozod qilish Amerika Qoʻshma Shtatlarining vakolati emas, balki Afgʻoniston hukumatining vakolatidir“ degan edi. Gʻani, shuningdek, har qanday mahbus almashinuvi „muzokaralar uchun shart boʻla olmaydi“, lekin muzokaralarning bir qismi boʻlishi kerakligini aytdi. 2-mart kuni Tolibon vakili ular afgʻon ichidagi muzokaralarga „toʻliq tayyor“ ekanliklarini, biroq ularning 5 mingga yaqin mahbuslari ozod etilmasa, hech qanday muzokaralar boʻlmasligini bildirdi. Shuningdek, u zoʻravonliklarni kamaytirish boʻyicha kelishilgan muddat tugagaòni va Afgʻoniston hukumat kuchlariga qarshi amaliyotlar qayta tiklanishi mumkinligini aytdi.

Shunga qaramay, afgʻon hukumati va Tolibon oʻrtasida mahbuslarni ozod qilish boʻyicha muzokaralar rejalashtirilganidek, 2020-yil 10-martda boshlangan. Biroq, oʻsha kuni Gʻani 14-mart kuni ular jangga qaytmasliklarini kafolatlovchi vaʼdalarni imzolashga rozi boʻlishsagina 1500 Tolibon mahbuslarini ozod qilish toʻgʻrisidagi farmonni ham imzolashini bildirdi. Oʻsha kuni AQSh qoʻshinlarining bir qismini olib chiqishni boshladi. Tinchlik kelishuvi shartlari BMT Xavfsizlik Kengashi tomonidan ham bir ovozdan qoʻllab-quvvatlanganiga qaramay, Tolibonga yaqin manbalar, jumladan Tolibon vakili Suhayl Shoxin keyinroq guruh Gʻanining mahbuslarni almashtirish — 5000 Tolibon mahbuslarini ozod qilish farmonini rad etganini eʼlon qildi. 2020-yil 14-mart kuni Milliy xavfsizlik kengashi matbuot kotibi Jovid Faysal Gʻani mahbuslar roʻyxatini qayta koʻrib chiqish zarurligini bahona qilib, Tolibon mahbuslarini ozod qilishni kechiktirganini eʼlon qildi. Bu esa AQSh hukumati va Tolibon oʻrtasidagi tinchlik kelishuvini xavf ostiga qoʻydi.

2020-yil 27-mart kuni Afgʻoniston hukumati tinchlik muzokaralari uchun 21 kishilik muzokaralar guruhi tuzilganini eʼlon qildi. Biroq 29-mart kuni Tolibon „biz faqat kelishuvlarimizga mos keladigan va belgilangan tamoyillarga muvofiq tuzilgan muzokaralar guruhi bilan muzokaralar olib boramiz“, deya jamoani rad etdi. 2020-yil 31-mart kuni Tolibonning uch kishilik delegatsiyasi mahbuslarni ozod qilish masalasini muhokama qilish uchun Kobulga yetib keldi. Ular 2001-yildan beri Kobulga tashrif buyurgan birinchi Tolibon vakillaridir. Afgʻoniston hukumati ham avvalroq muzokaralarni Bagrom qamoqxonasida oʻtkazishga rozi boʻlgan edi. Biroq oʻsha kuni Afgʻoniston hukumati Tolibonning navbatdagi oʻt ochishni toʻxtatishga rozilik berishdan bosh tortgani va Tolibon delegatsiyasining belgilangan vaqtda qamoqxonaga kelishdan bosh tortgani mahbuslar almashinuvining keyinga surilishiga olib kelganini eʼlon qildi. Tolibon delegatsiyasi kelganidan soʻng Afgʻoniston hukumatining yuqori martabali mulozimlaridan biri Reyter agentligiga „agar hammasi rejadagidek boʻlsa, mahbusning ozod etilishi bir necha kun ichida davom etishi mumkin“, dedi.

2020-yil 31-mart kuni BMT Xavfsizlik Kengashi barcha urushayotgan tomonlarni tinchlik jarayoni yanada rivojlanishi uchun sulh eʼlon qilishga chaqirdi. 2020-yilning 1-aprelida Tolibon ham, Afgʻoniston hukumati ham avvalgi videokonferensiya muzokaralaridan farqli oʻlaroq, bir kun avval Kobulda yuzma-yuz muzokaralar oʻtkazgani va ular Xalqaro qoʻmita tomonidan nazorat qilingani maʼlum boʻldi. Biroq, Afgʻoniston Milliy Xavfsizlik Kengashi boshqarmasi hozirga qadar erishilgan yagona muvaffaqiyat „texnik masalalarda“ ekanini taʼkidladi va Tolibon matbuot kotibi Zabihulloh Mujohid „U yerda hech qanday siyosiy muzokaralar boʻlmaydi“, dedi. Muzokaralardan tashqari, Afgʻoniston hukumati va Tolibon oʻrtasidagi keskinlik afgʻon hukumati 2020-yil 1-aprel kuni Hilmandda bir necha bolaning oʻlimiga sabab boʻlgan portlashda Tolibonni ayblagandan keyin kuchaydi. Muzokaralarning ikkinchi kunida 2020-yilning 2-aprelida 20 nafar afgʻon harbiy xizmatchisi evaziga 100 nafargacha Tolibon mahbuslari ozod etilishiga kelishib olindi.

2020-yil 7-aprelda Tolibon mahbuslarni almashish boʻyicha muzokaralarni tark etdi. Tolibon matbuot kotibi Suhail Shohin buni „foydasiz“ deb taʼrifladi. Shohin, shuningdek, tvitterida muzokaralarni tark etganidan bir necha soat oʻtib, Tolibonning muzokarachilar guruhi Kobuldan chaqirib olinganini aytdi. Tolibon ham ozod qilmoqchi boʻlgan 15 qoʻmondonning birortasini ham ozod eta olmadi. Qaysi mahbuslarni almashish boʻyicha bahslar, shuningdek, rejalashtirilgan mahbus almashinuvining kechikishiga olib keldi. Ertasi kuni Faysal faqat 100 nafar Tolibon mahbuslari ozod etilishini aytdi. Faysal keyinroq Bagrom qamoqxonasida saqlanayotgan 100 mahbusning ozod etilganini aytdi. Tolibon bu ozod qilinganlarni tekshirishdan bosh tortdi. Bunga qisman Tolibonning Kobuldan olib chiqib ketilishi uning „texnik guruhi“ mahbuslarning shaxsini tekshirishga toʻsqinlik qilgani sabab boʻldi. Afgʻoniston hukumati ozod etilgan mahbuslardan birortasi Tolibonning afzal koʻrgan ismlar roʻyxatida bor-yoʻqligini ham tasdiqlay olmadi.

2020-yil 17-may kuni Gʻani oʻzining raqibi Abdulla Abdulla bilan hokimiyatni taqsimlash boʻyicha kelishuv imzoladi. Bu esa 2019-yilgi Afgʻonistondagi prezidentlik saylovlari natijalari boʻyicha uzoq davom etgan tortishuvlarga barham berdi va tinchlik muzokaralari uchun mas’uliyatni Abdullaga yukladi.

2020-yilning avgustiga kelib Afgʻoniston hukumati 5100 mahbusni, Tolibon esa 1000 mahbusni ozod qildi. Biroq Afgʻoniston hukumati Tolibon tomonidan qoʻyib yuborilganlar roʻyxatidan 400 nafar mahbusni ozod qilishdan bosh tortdi, chunki bu 400 nafari ogʻir jinoyatlarda ayblangan. Gʻani bu mahbuslarni ozod qilish uchun konstitutsiyaviy vakolatga ega emasligini taʼkidladi, shuning uchun u bu masalani muhokama qilish uchun 7-9-avgust kunlari *loya jirga* chaqirdi. Jirga qolgan 400 mahbusni ozod qilishga rozi boʻldi.

2020-yil 14-avgust kuni Afgʻonistondagi muzokarachilar guruhining 21 nafar aʼzosidan biri Favziya Kufi va uning singlisi Maryam Kufi Kobul yaqinida qurolli shaxslar tomonidan hujumga uchradi. Favziya Kufi Afgʻonistondagi taniqli inson huquqlari faoli boʻlib, Tolibonni qoralab kelardi.

Tolibon rasmiylari Afgʻoniston hukumatini muzokaralarga toʻsqinlik qilish maqsadida 100 nafar Tolibon mahbuslarini ozod qilishni qasddan keyinga surganlikda aybladi. Afgʻoniston hukumati bu daʼvolarni rad etib, barcha Tolibon mahbuslari ozod etilganini taʼkidladi.

2020-yil sentabrigacha Afgʻoniston hukumati Tramp maʼmuriyati soʻroviga koʻra 5000 ga yaqin Tolibon asirlarini ozod qildi. Hukumatning vositachilik guruhi Tolibon bilan muzokaralar uchun Dohaga borish uchun kutdi, biroq kechikishlar davom etdi.

## Qoʻzgʻolonning qayta boshlanishi
2020-yil 29-fevralda AQSh va Tolibon kelishuvi imzolanganidan soʻng, afgʻon xavfsizlik kuchlariga qarshi isyonchilar hujumlari avj oldi. Tolibon 2020-yil 3-mart kuni Qunduz va Hilmand viloyatlarida hujumlar uyushtirib, afgʻon armiyasi va politsiyasiga qarshi hujum amaliyotlarini qayta boshladi. 4-mart kuni AQSh Afgʻoniston janubidagi Hilmand viloyatida Tolibon jangarilariga havodan zarbalar berdi.

Biroq, kelishuvdan soʻng, AQSh afgʻon harbiylarini hujum operatsiyalarida qoʻllab-quvvatlashni toʻxtatdi va uni mamlakat boʻylab asosan mudofaa pozitsiyalarini egallashga majbur qildi. Kelishuvga koʻra, AQSh harbiy samolyotlari 500 metrdan uzoqroqda kutib turgan Tolibon guruhlariga hujum qila olmas edi, bu esa Tolibonga afgʻon harbiy qismlarini nishonga olishda ustunlik berardi. Kelishuv, shuningdek, afgʻon armiyasi va politsiyasining ruhiy holatini tushirib yubordi. Kelishuvdagi maʼlumotlar va maxfiy qoʻshimchalar yoʻqligi sababli, shartnoma hatto Afgʻoniston hukumati bilan ham boʻlishilmadi.

Kelishuvdan keyingi 45 kun ichida (2020-yil 1-martdan 15-aprelgacha) Tolibon Afgʻonistonda 4500 dan ortiq hujum uyushtirdi. Bu oʻtgan yilning shu davriga nisbatan 70 foizdan koʻp edi. Bu davrda 900 dan ortiq afgʻon xavfsizlik kuchlari halok boʻldi. Oʻtgan yilning shu davridagi raqamlar 520 ga yaqin edi. Ayni paytda, Afgʻoniston va AQSh kuchlarining Tolibonga qarshi hujumlari va havo hujumlari soni sezilarli darajada kamaygani sababli, Tolibon qurbonlari oʻtgan yilning shu davridagi taxminan 1660 nafardan 610 nafarga kamaydi. Pentagon matbuot kotibi Jonatan Xoffmanning aytishicha, Tolibon Afgʻonistonda AQSh boshchiligidagi koalitsiya kuchlariga qarshi hujumlarni toʻxtatgan boʻlsa-da, zoʻravonlik hali ham „qabul qilib boʻlmas darajada yuqori“ va bu „diplomatik yechimga yordam bermaydi“. U qoʻshimcha qildi: „Biz mintaqadagi sheriklarimizni himoya qilish uchun mudofaa hujumlarini davom ettirdik va buni yana davom ettiramiz“.

2020-yil 22-iyun kuni Afgʻoniston „soʻnggi 19 yildagi eng qonli haftasi“ haqida maʼlum qildi. Ushbu hafta davomida Tolibon tomonidan uyushtirilgan 422 ta hujumda Afgʻoniston Milliy Mudofaa va Xavfsizlik Kuchlarining (ANDSF) 291 nafar aʼzosi halok boʻldi, 550 nafari yaralandi. 18 viloyatda Tolibon tomonidan kamida 42 tinch aholi, jumladan ayollar va bolalar ham halok boʻldi va yana 105 kishi yaralandi. Tolibon bir hafta davomida markaziy Daykundi viloyatida 60 nafar tinch aholini oʻgʻirlab ketdi.

## NATO kuchlarini olib chiqish
AQSh va Tolibon kelishuvi, shuningdek, „AQSh, uning ittifoqchilari va Koalitsiya hamkorlarining barcha harbiy kuchlarini, shu jumladan, diplomatik boʻlmagan barcha fuqarolik xodimlari, xususiy xavfsizlik pudratchilari, trenerlar, maslahatchilar va yordamchi xizmatlar xodimlarini“ Afgʻonistondan olib chiqib ketishga qaratilgan edi. Tramp maʼmuriyati Afgʻonistondagi AQSh qoʻshinlari sonini 135 kun ichida (yaʼni, 2020-yilning iyuligacha) dastlab 13 000 dan 8 600 gacha qisqartirishga, keyin esa 14 oy ichida (yaʼni, 2021-yil 1-mayga qadar) toʻliq olib chiqib ketilishiga rozi boʻldi. NATO Bosh kotibi Yens Stoltenberg NATO sonini taxminan 16 000 askardan 12 000 ga tushirishga vaʼda berdi. Qoʻshma Shtatlar, shuningdek, 135 kun ichida beshta harbiy bazani yopish majburiyatini oldi. 2020-yil 10-martda AQSh baʼzi askarlarini olib chiqishni boshladi.

2020-yil 1-iyul kuni AQSh Kongressi Vakillar palatasining Qurolli kuchlar qoʻmitasi koʻpchilik ovoz bilan Milliy mudofaaga ruxsat berish toʻgʻrisidagi qonunga Prezident Trampning AQSh qoʻshinlarini Afgʻonistondan olib chiqib ketish imkoniyatini cheklash uchun qabul qilingan 8600 kishidan kam boʻlgan tuzatishni yoqlab ovoz berdi.

2021-yil 20-yanvarda Jo Baydenning inauguratsiyasida Afgʻonistonda hali ham 2500 nafar amerikalik askar bor edi. Baydenning milliy xavfsizlik boʻyicha maslahatchisi Jeyk Sallivan maʼmuriyat qoʻshinlarni olib chiqish boʻyicha kelishuvni koʻrib chiqishini aytdi. 2021-yil 14-aprelda Bayden maʼmuriyati Qoʻshma Shtatlar qolgan askarlarini 1-maygacha olib chiqmasligini, balki ularni 11-sentabrgacha olib chiqib ketishini aytdi. 8-iyul kuni Bayden AQShning chiqish sanasini 31-avgustga belgiladi.

Boshqa Gʻarb kuchlari oʻzlarining chiqish jadvallarini oʻrnatdilar. Germaniya va Italiya 2021-yil 2-iyulda oʻz qoʻshinlarini Afgʻonistondan olib chiqib ketdi. Avstraliya 15-iyulda oʻz qoʻshinlari bilan mamlakatni tark etdi. Britaniyaning oxirgi parvozi 28-avgust kuni amalga oshirildi.

2021-yil avgusti davomida Tolibon tezda mamlakatni kuch bilan bosib oldi. Qolgan AQSH askarlari 2021-yil 30-avgustgacha olib chiqildi.

## Manbalar