Sakkiz bayroqlar

**Sakkiz bayroq** () Xitoyning so‘nggi Jin va Sin sulolalari qo‘l ostidagi ma'muriy va harbiy bo‘linmalar bo‘lib, manjur oilalaridan shakllantirilgan. Urushda Sakkiz bayroq armiya vazifasini bajargan, ammo bayroq tizimi butun Manjur jamiyatining asosiy tashkiliy asosi ham edi. XVII asr boshlarida Nurxachiy tomonidan yaratilgan bayroq qoʻshinlari uning parchalanib ketgan Jurchen xalqini (keyinchalik Nurxachining oʻgʻli Xong Tayji boshchiligida “Manjur” deb qayta nomlanadi) birlashtirishda va Sin sulolasining Min sulolasini bosib olishida muhim rol oʻynadi. .

Mo‘g‘ul va Xan qo‘shinlari o‘sib borayotgan Sin harbiy tuzilmasi tarkibiga kiritilganligi sababli, asl Manjur bayroqlari bilan bir qatorda Mo‘g‘ul Sakkiz Bayrog‘i va Xan Sakkiz Bayrog‘i yaratildi. Bayroq qo‘shinlari Sin armiyasining elita kuchlari hisoblanar edi. Qolgan imperator qo‘shinlari esa keng miqyosli yashil standart armiya tarkibiga kiritilgan. Bayroqlarga a'zolik merosiy bo‘ldi va bayroqchilarga yer va daromad manbai berildi. Min sulolasi mag‘lubiyatga uchragach, Sin imperatorlari keyingi harbiy yurishlarida Sakkiz bayroqqa tayanishda davom etdilar. XVIII asr oʻrtalarida oʻnta buyuk yurishlardan soʻng bayroq qoʻshinlarining sifati pasayib bordi. Ularning XIX asr o‘rtalarida Tayping qo‘zg‘olonini bostira olmasligi ularning obro‘sini tushirib yubordi. XIX asr oxiriga kelib imperiyani himoya qilish vazifasi asosan Syan armiyasi kabi mintaqaviy qoʻshinlar zimmasiga yuklandi. Vaqt o‘tishi bilan Sakkiz bayroqlar harbiy kuchlari yo‘qolgan bo‘lsa ham, manjurlarning o‘ziga xosligi bilan sinonim atamaga aylandi.

## Tarixi

### Tashkil etilishi
Dastlab, Nurxachining qo‘shinlaridan Jurchen odatiga ko‘ra, qon, nikoh, urug‘ yoki yashash joyiga bog‘liq bo‘lgan holda o‘nga yaqin erkaklardan iborat kichik ov guruhlari tashkil etilgan. 1601-yilda qo‘mondonligi ostidagi erkaklar soni ortib borishi bilan Nurxachi o‘z qo‘shinlarini 300 xonadondan iborat bo‘linmalarga aylantirdi. Beshta kompaniya batalyondan, o‘nta batalyon esa bayroqdan iborat edi. Dastlab to‘rtta bayroq yaratilgan: sariq, oq, qizil va ko‘k. Ularning har biri o‘z bayrog‘ining rangi bilan nomlangan. 1614-yilga kelib kompaniyalar soni 400 taga yetdi. Asl to‘rtta bayroqdan har birining qo‘shinlari tekislik va chegaralangan bayroq o‘rtasida bo‘lingan.  Har bir bayroqning chegaralangan varianti qizil hoshiyaga ega boʻlishi kerak edi, Chegarali Qizil Bayroqdan tashqari, oq chegara ham bor edi.

Nurxachi va uning vorislari davridagi qator harbiy g‘alabalardan so‘ng bayroq qo‘shinlari tez kengayib bordi. 1620-yillarning oxiridan boshlab Jurchenlar ittifoqchi va zabt etilgan mo‘g‘ul qabilalarini Sakkiz bayroq tizimiga kiritdilar. 1635-yilda Nurxachining o‘g‘li Xong Tayji o‘z xalqi nomini Jurchendan Manjurga o‘zgartirdi. o‘sha yili mo‘g‘ullar mo‘g‘ullarning sakkiz bayrog‘iga bo‘lindi (manjurcha: ; ). 

### Koreyaga bosqinlar
Xong Tayji davrida bayroq qo‘shinlari Koreya yarim orolidagi Chosonga dastlab 1627-yilda va yana 1636-yilda ikkita bosqinda ishtirok etdilar. Natijada, Choson Min bilan munosabatlarini to‘xtatishga va uning o‘rniga Sin vassaliga aylanishga majbur bo‘ldi.

### Minning zabt etilishi
Dastlab, Xitoy qo‘shinlari mavjud Manjur Bayroqlariga kiritilgan. Xong Tayji 1629-yilda Yongpingni qo‘lga kiritganida, artilleriyachilar kontingenti unga taslim bo‘ldi. 1631-yilda bu qo‘shinlar Xitoy qo‘mondoni Tong Yangxing boshchiligida Eski Xan armiyasi deb nomlandi.  Ushbu artilleriya bo‘linmalaridan o‘sha yili Dalinghe qamalida Min generali Zu Dashou kuchlarini mag‘lub etish uchun qat'iy ravishda foydalanildi.   1636-yilda Xon Tayji Sin sulolasiga asos solinganini rasman eʼlon qildi.

1637-1642-yillar oralig‘ida asosan Yongping, Fushun, Dalinghe va boshqalarda taslim boʻlgan Lyaodun aholisidan tashkil topgan Eski Xan armiyasi Xitoy-Xan Sakkiz bayrogʻiga (Manjur :  *nikan cooha* yoki  *ujen cooha*; ) kiritildi. Dastlabki sakkiz bayroq keyinchalik Manjur sakkiz bayrog‘i deb ataldi ( Manjurcha : , *manju gūsa*;  ). U;ar hozirgacha "Sakkiz bayroq" deb nomlansa-da, aslida uchta asosiy etnik guruhning (manjur, mo‘g‘ul va xitoy) har biri uchun sakkiztadan yigirma to‘rtta bayroq armiyasi mavjud edi.

Bayroqlar orasida mushketlar va artilleriya kabi poroxli qurollar, xususan, Xitoy bayroqlari tomonidan ishlatilgan.

Xong Tayji o‘limidan so‘ng, Dorgon, Qattiq oq bayroq qo‘mondoni voris bo‘ldi. U tezda raqiblarini mahf etib, Xong Tayjining Qattiq ko‘k bayrog‘ini o‘z qo‘liga oldi. 1644-yilga kelib, sakkiz bayroq tizimida taxminan ikki million kishi bo‘lgan.  Oʻsha yili xitoylik qoʻzgʻolonchi Li Tsichen Pekinni egallab oldi va Min sulolasining soʻnggi imperatori Chongchjen oʻz joniga qasd qildi. Dorgon va uning bayroqchilari Shanxay dovoni jangida Lini mag‘lub etish va Sin uchun Pekinni himoya qilish maqsadida Min defektori Vu Sanguy bilan birlashdilar. Ushbu voqealardan so‘ng yosh imperator Shunji Yopiq shaharda taxtga o‘tirdi. 

Sinning Xitoyni bosib olishida Min defektorlari katta rol o‘ynagan. Manjurlar tomonga o‘tib ketgan xitoylik xan generallarga ko‘pincha imperator Aisin Gioro oilasidan bo‘lgan ayollar, oddiy askarlarga esa qirollik oilasidan bo‘lmagan manjur ayollari xotin qilib berildi. Sinlar xan bannermenlari va oddiy Xan fuqarolarini ajratishdi. Xan bannermenlari 1644-yilgacha Sin tomonga o‘tib ketgan va Sakkiz bayroqqa qo‘shilgan xitoy Xanlaridan yasalgan bo‘lib, ularga Manjur madaniyatiga odatlanishdan tashqari ijtimoiy va huquqiy imtiyozlar berilgan. Shu qadar ko‘p xanlar Sin tomoniga o‘tib, Sakkiz bayroqlar safini ko‘paytirdiki, etnik manjurlar Bayroqlarda ozchilikka aylandi. 1648-yilda manjurlarning salmog‘i atigi 16% ni tashkil etdi, 75%ni Xan bayroqchilari, qolganlarini esa mo‘g‘ul bayroqchilari tashkil etgan.   Aynan mana shu koʻp millatli kuch, unda manjurlar ozchilik boʻlsa-da, Sinlar uchun Xitoyni bosib oldi.  Xong Tayji Minni bosib olishda yordam berish uchun Minlarning xitoylik xan defektorlari kerakligini tan oldi va boshqa manjurlarga Min defektori general Hung Ch'eng-Ch'ouga yumshoqroq munosabatda bo‘lishi kerakligini tushuntirdi.

Sinlar Min armiyasiga qarshi qaratilgan tashviqotda manjurlar boshqalarni Sinlar tomoniga o‘tishga undash uchun harbiy mahoratni qadrlashini ko‘rsatdi. Buning sababi Minlarning fuqarolik siyosiy tizimi armiyani kamsitgan. Janubiy Xitoyni Mindan tortib olishda katta rol o‘ynagan uchta Liaodong Xan Bayroq ofitserlari Shang Kexi, Geng Chjongming va Kong Youde edi. Keyinchalik ular Xitoyning janubini avtonom ravishda Sin noiblari sifatida boshqarganlar. Odatda Manjur bayroqchilari zaxira kuchlari sifatida harakat qilishgan. Sinlar Xitoyni zabt etishda avangard qismda jang qilish uchun birinchi navbatda xitoy Xan qo‘shinlaridan foydalangan.

Liaodong xitoylik Xan harbiy chegarachilari (xan bo‘lmagan) qabilalar bilan aralashib ketishga moyil edilar.  Moʻgʻul zobiti Manguy Min armiyasida xizmat qilgan. Manjurlar bilan jang qilgan va manjur bosqiniga qarshi jangda halok boʻlgan.  Jurchen manjurlari qochib kelgan xitoylik xan askarlarini qabul qilib, assimilyatsiya qildilar.  Liaodong xitoylik Xan transchegarachilar askarlari Manjur madaniyatiga odatlangan va manjur nomlaridan foydalangan. Manchular atrofida qishloqlar bo‘lgan devorlar bilan o‘ralgan shaharlarda yashagan va Sin Minni bosib olishdan oldin Xitoy uslubidagi qishloq xo‘jaligini o‘zlashtirgan.  Xitoylik Xan chegarachilati oʻzlarining xitoycha nomlari va o‘zliklaridan voz kechishdi. Nurxachining kotibi Dahay ulardan biri edi. 

Xitoyni zabt etish uchun etnik manjurlar yetarli emas edi, shuning uchun ular mo‘g‘ullarni mag‘lub etish va o‘zlashtirishga, eng muhimi, Sakkiz bayroqqa xitoy Xanlarini qo‘shishga harakat qildilar.  Sakkiz bayroqqa qo‘shilgan va harakatdagi armiyada xitoylik xan asakarlari ko‘pligi tufayli manjurlar “Jiu Xan jun” (Eski Xan armiyasi) ni yaratishga majbur boʻldilar. Manjurlar 1641-yilda xitoy askarlaridan iborat artilleriya korpusini tuzdilar va Sakkiz bayroqdagi xitoy xanlari sonining ko‘payishi 1642-yilda sakkizta Xan bayrog‘ining yaratilishiga olib keldi.  U Sin uchun janubiy Xitoyni bosib olgan sobiq Min xitoy Xan qo‘shinlaridan tashkil topdi. 

Do‘rgon tinch Xan aholisiga Pekinning ichki shahrini bo‘shatib, shahar chetiga ko‘chib o‘tishni buyurganida, u ichki shaharga bayroqchilar, jumladan, xitoylik xan bayroqchilarni joylashtirdi. Keyinroq shaharning ichki qismida hukumat yoki xan tinch fuqarolarining yashashiga yoki tijorat ishlariga ruxsat berishda ba'zi istisnolar qo‘yildi. 

Sinlar shimoliy Xitoyni boshqarishga yordam berish uchun Singa qo‘shilgan xitoylik xanlarning Min harbiy kuchlaridan tuzilgan Yashil standart askarlariga tayangan.  Xitoyni mahalliy darajada harbiy jihatdan Yashil Standart Xan xitoy qoʻshinlari faol boshqargan. Xan xitoylik bayroqchilar, moʻgʻul bayroqchilari va manjur bayroqchilari esa favqulodda vaziyatlarda faqat barqaror harbiy qarshilik mavjud boʻlganda ishga solingan. 

Manjur Aisin Gioro malikalari ham Xitoylik Xan amaldorining o‘g‘illariga turmushga chiqdi. 

Manjur regent shahzodasi Dorgon Mindan Singa oʻtib ketgan xitoylik xan amaldori Feng Quanga  manjur ayolini xotinlikka berdi. Manjurlar uslubidagi soch turmagi Xan aholisiga tatbiq etilishidan oldin Feng Quan tomonidan bajonidil qabul qilindi va Feng manjur tilini o‘rgangan. 

Etnik totuvlikni mustahkamlash maqsadida 1648-yilda Shunjining farmoniga koʻra, xitoylik xan fuqaro erkaklariga Daromadlar kengashining ruxsati bilan yoki Bayroq kompaniyasi kapitanining ruxsati bilan Bayroqlardagi manjur ayollariga uylanishga ruxsat berilgan. Faqat keyinroq oʻzaro nikohga ruxsat beruvchi bu siyosatlar bekor qilindi.  Farmon Do‘rg‘on tomonidan tuzilgan. 

1650-yilda Min tarafdori bo‘lgan Xan qo‘shinlari va tinch aholining Guanchjou qirg‘ini butunlay Xan xitoylik generallar Shang Kexi va Geng Jimao boshchiligidagi Xan Xitoy Bayroqlari tomonidan amalga oshirildi.

Manjurlar Xan Bannermenlarni Fujianga Koxinganing Min tarafdorlariga qarshi jang qilish uchun yubordilar. Sinlar Koxinganing Min tarafdorlarini resurslardan mahrum qilish uchun odamlarni qirg‘oq bo‘ylab evakuatsiya qilishga undagan aholini ommaviy yo‘q qilish siyosatini olib bordi. Bu hodisa manjurlar "suvdan qo‘rqishgan" degan afsona yaratilishiga olib keldi. Futsyanda aynan Xan Bannermenlari Sin uchun jang va qatllarni amalga oshirgan va bu manjurlardan bir qismining suvdan qo‘rqishi qirg‘oqlarni evakuatsiya qilish va tozalash bilan bog‘liqligi haqidagi mutlaqo asossiz da'voni rad etadi. She'rlarda Fujianda qirg‘inlarni amalga oshirayotgan askarlar "varvar" deb atalsa ham, Xan Yashil standart armiyasi ham, Xan Bayroqlari ham Sin uchun kurashda qatnashgan va eng dahshatli qirg‘inni amalga oshirgan. 400000 Yashil standart armiya askarlari 200000 bayroqchilar bilan birgalikda uch feudatorga qarshi ishlatilgan.

### Uch feodator qo‘zg‘oloni

Uch feodator qo‘zg‘olonida Manjur generallari va bayroqchilari dastlab Xitoy Yashil standart armiyasining qo‘zg‘olonchilarga qarshi ulardan ko‘ra yaxshiroq kurashganligi tufayli sharmanda bo‘lishdi. Imperator Kansi buni e'tirof etib, Yashil standart askarlarini boshqargan Sun Sike, Vang Jinbao, Chjao Liangdong kabilarni generallar vazifasiga olib keldi.  Sinlar xitoylik Xanlarni boshqa Xan xalqlari bilan jang qilishda ustunroq deb o‘ylardi va shuning uchun Bayroqlar o‘rniga isyonchilarni tor-mor qilish uchun Yashil standart armiyadan asosiy va ko‘pchilik armiya sifatida foydalangan. Xitoyning shimoli-g‘arbiy qismida Van Fuchenga qarshi kurashda Sinlar bayroqlarni zaxira sifatida qo‘ydi. Ular Xan qo‘shinlarini yaxshiroq deb hisoblagan holda Xan Yashil standart armiyasi askarlari va Chjan Liangdong, Van Jinbao va Chjan Yong kabi xitoylik Xan generallarini asosiy harbiy kuchlar sifatida safarbar etishdi. Sichuan va janubiy Shensi 1680-yilda Van Jinbao va Chjao Liangdong boshchiligidagi Xan yashil standart armiyasi tomonidan qaytarib olingan, unda manjurlar faqat logistika va ta'minot bilan shug‘ullanishda ishtirok etishgan. Urushlar vaqtida Sin tomonida 400 000 Yashil Standart Armiya askari va 150 000 Bayroqchi xizmat qilgan. Qoʻzgʻolonlar vaqtida Sin tomonidan 213 ta “Xan xitoy bayrogʻi” shirkati, 527 ta moʻgʻul va manjur bayrogʻi shirkati safarbar qilingan.

Sin qo‘shinlari 1673-1674-yillarda Vu tomonidan tor-mor qilindi.  Qo‘zg‘olon davrida sinlar xitoylik xan askarlarining koʻpchiligi va Xan elitasini Vu Sanguyga qo‘shilishdan bosh tortganligi hamda qo‘zg‘olonchilarga qarshi kurashda sakkiz bayroq va manjur zobitlari yomon natija ko‘rsatganligi uchun qoʻllab-quvvatlagan edilar. Bunga javoban uch feodatorga qarshi kurashish va tor-mor etish uchun Sakkiz bayroq o‘rniga 900000 dan ortiq xitoylik xanlar (bayroqqa aloqsi bo‘lmagan) armiyasidan foydalangan.  Vu Sanguy qoʻshinlari Min askarlaridan tuzilgan Yashil standart armiya tomonidan tor-mor qilindi. 

### Hududiy ekspansiyalar
Koxinga rattan qalqoni qo‘shinlari Tayvanda Gollandiyaga qarshi jang qilgani va mag‘lub etishi bilan mashhur bo‘ldi. Koxinga sobiq izdoshlari Tayvanda taslim bo‘lgandan so‘ng, Koxinganing nabirasi Chjen Keshuang va uning qo‘shinlari Sakkiz bayroqqa qo‘shildi. Uning kalamush qalqoni askarlari ( Tengpaiying ) Albazinda rus kazaklariga qarshi safarbar qilingan.

Imperatorlar Kansi va Syanlun davrida Sakkiz bayroq sobiq Min tarafdorlari va qo‘shni davlatlarni bo‘ysundirish uchun bir qator harbiy yurishlarda ishtirok etdi. Imperator Syanlunning mashhur o‘nta buyuk yurishida bayroq qo‘shinlari Yashil standart armiya qo‘shinlari bilan bir safda jang qildilar va Sin imperiyasini eng katta hududiy darajada kengaytirdilar. Qisman muvaffaqiyatli bo‘lsa-da, yurishlar Sin xazinasiga og‘ir moliyaviy yuk bo‘ldi va Sin armiyasining zaif tomonlarini ko‘rsatib qo‘ydi. Ko‘plab bayroqchilar Birma yurishdia tropik kasalliklar natijasida halok bo‘ldilar.

### Keyingi tarixi
Bayroqlar XVII asrda hokimiyat Mindan Singa oʻtishida muhim rol oʻynagan boʻlsa-da, XVIII asrda kuchayib borayotgan Gʻarb harbiy kuchlaridan ortda qola boshladi. 1730-yillarga kelganda an'anaviy jangovar ruh yo‘qolgan edi. Buning sababi yaxshi maosh oluvchi Bayroqchilar o‘z vaqtlarini qimor o‘yinlarida va teatrda o‘tkazgan. Tizimdagi 1,5 million erkak, ayol va bolalarni subsidiyalash qimmatga tushdi va bu mablag‘larni noqonuniy o‘zlashtirish va korrupsiyaga olib keldi. Shimoli-sharqiy garnizonlardagi qashshoqlik ko‘plab Manjur Bayroqchilarini o‘z lavozimlarini tark etishga olib keldi. Bunga javoban Sin hukumati ularni qullikka yoki o‘limga hukm qildi. 

XIX asrda Sakkiz bayroq va Yashil standart qo‘shinlari Taypin qo‘zg‘oloni va Nian qo‘zg‘olonini mustaqil ravishda bostira olmadi. Zeng Guofan kabi mintaqaviy amaldorlarga tinch aholi orasidan o‘z kuchlarini to‘plash bo‘yicha ko‘rsatma berildi. Bu Sian armiyasi va Xuay armiyasi yaratilishiga sabab bo‘ldi. Ushbu sarkardalarning qo‘shinlari ( *yongying* deb nomlanadi) Frederik Taunsend Uordning qozongan armiyasi bilan bir qatorda, notinch davrda Sin boshqaruvini tiklashga muvaffaq bo‘lgan edi.

XIX asrda Manjuriyada xizmat qilgan shotlandiyalik missioner Jon Ross bayroqchilar haqida shunday deb yozgan edi: “Ularning harbiy boʻlinish daʼvosi qurollanish mahoratiga emas, balki nasl-nasabiga bogʻliq. Ularga maosh jasorati va askar sifatida samaradorligiga qarab emas, otalari tufayli beriladi. Ularning askarlik fazilatlariga bekorchilik, ot minish, kamon va o‘qdan foydalanish kabi yutuqlari kiradi. Ular har yili kamdan-kam hollarda harbiy mashqlar bajarishadi." 

1899-1901-yillardagi Ixetuan qo‘zg‘oloni vaqtida Yevropa kuchlari Metropolitan Bayroqchilardan 10000 nafar Bayroqchilarni Vuvey korpusiga yollashdi. Ularga zamonaviy ta'lim va qurollar berishdi. Biroq, Pekindagi ko‘plab Manjur Bayroqchilari qo‘zg‘olonchilarni qo‘llab-quvvatladilar va o‘zlarining chet elliklarga qarshi kayfiyatlarini namoyish qildilar.  Qo‘zg‘olonchi Bayroqchilar og‘ir talofatlarga duchor bo‘lishdi va keyinchalik qashshoqlikka yuzlanishdi. 

Chjao Erfeng va Chjao Erxun oxirgi Sin davrida ikkita muhim Xan Bayroqchilari edi.

XIX asr oxiriga kelib, Sin sulolasi g‘arbcha tayyorgarlik, jihozlar va harbiy tuzilmaga asoslangan yangi armiya bo‘linmalarini yaratishni boshladi. Shunga qaramay, bayroq tizimi 1911-yilda Sinlar qulashigacha va hatto undan keyin ham mavjud bo‘lib, 1924-yilgacha faoliyat yuritgan.

Sin sulolasi qulagach, sakkiz bayroqning barcha a'zolari, ularning asl millatidan qat'i nazar , Xitoy Respublikasi tomonidan manjurlar deb hisoblangan.

Xan Bayroqchilari Fengtian provinsiyasida Sin davrining oxirlarida va Respublika davrida siyosiy elita sinfiga aylandi.

Shinjonga jinoyat sodir etganlikda ayblangan xanlarni surgun qilishdan tashqari, u yerdagi Bayroq garnizonlariga qul qilib yuborish hollari ham kuzatilgan. Sinlar ichki osiyoliklarni (Mo‘g‘uliston va Ichki Osiyodagi mo‘g‘ul, rus va musulmon jinoyatchilarni) Guanchjoudagi Xan Bayroq garnizonlarida qul sifatia surgun qilinganidan so‘ng, ularni o‘sha joylarga harbiy xizmatga jo‘natishni ham tajriba qilishgan edi. Ruslar, oyratlar va musulmonlar Guanchjoudagi Xan bayrog‘i garnizoniga surgun qilingan. 1780-yillarda Gansuda Chjan Wenqing tomonidan boshlangan Jahriyya qoʻzgʻoloni magʻlubiyatga uchragach, Ma Jinlu kabi musulmonlar Xan Bayroq zobitlariga qul qilinib, Guanchjoudagi Xan Bayroq garnizoniga surgun qilindi. Mo‘g‘ulistondagi mo‘g‘ullarni tartibga soluvchi Sin kodeksi mo‘g‘ul jinoyatchilarini surgun qilishga va Xitoydagi Xan Bayroq garnizonlarida xan bayroqchilariga qul qilishga hukm qildi.

## Tashkiliy tuzilmasi
Eng yuqori darajada sakkizta bannerlar ikkita guruhga bo‘lingan. Uchta "yuqori" bayroqlar (sariq bayroqlar va tekis oq bayroqlar ) imperatorning nominal buyrug‘i ostida harakat qilgan. Beshta "pastki" bayroqlarga esa boshqalar qo‘mondonlik qilgan. Jangda qanday joylashishiga qarab bayroqlar ham "chap qanot" va "o‘ng qanot" ga bo‘lingan. Pekinda chap qanot sharqiy bayroqli qismlarni, o‘ng qanot esa g‘arbiy hududlarni egallagan. Bayroq armiyasidagi eng kichik birlik kompaniya yoki *niru edi* (  ). Niru nominal 300 askar va ularning oilalaridan iborat bo‘lgan. "Niru" atamasi *manjur* tilida "o‘q" degan ma'noni anglatadi va dastlab kamon va o‘qlar bilan qurollangan ov guruhining manjurcha nomi edi. 15 ta kompaniya (4500 kishi) bitta *jalanni* ( ). 4 *jalan* jami 60 ta shirkat yoki 18 000 kishidan iborat *gūsa* (bayroq) ni tashkil qilgan. Haqiqiy o‘lchamlar ko‘pincha ushbu standartlardan sezilarli darajada farq qilardi. 

### Etnik tarkibi
Dastlab bayroq qoʻshinlari asosan turli manjur qabilalariga mansub shaxslardan iborat boʻlgan. Imperiya tarkibiga yangi millatlarning qoʻshilishi natijasida qoʻshinlar tarkibi turli etnik guruhlarga mansub qoʻshinlarni joylashtirish uchun kengaytirildi. Bayroq qo‘shinlari oxir-oqibat uchta asosiy etnik komponentni o‘z ichiga oldi: Manjurlar, Xanlar va Mo‘g‘ullar. Shuningdek,  Xibe, Daur va Evenklar kabi kichikroq etnik guruhlar ham mavjud edi .

Jurchenlar Nurxachi tomonidan Sakkiz bayroq sifatida qayta tashkil etilganda, ko‘plab manjur urug‘lari sun'iy ravishda yaratilgan. Bir-biriga aloqasi bo‘lmagan odamlar guruhi o‘zlarining halol (klan nomi) toponimi kabi geografik kelib chiqish nomidan foydalangan holda yangi Manjur urug‘ini (mukun) tashkil qilgan.

Xanning Jurchenlarga ko‘chib o‘tishi va Manjur Jurchen jamiyatiga singib ketishi haqida qator hikoyalar bor. Nikan Vaylan bunga misol bo‘lishi mumkin. Manjur Cuigiya chínchhui qabilasi oʻz urugʻiga xitoy xani asos solgan deb daʼvo qilgan. Tohoro hàngān (Duanfang urug‘i) ham xitoylik xan ekanligini da'vo qilgan.   Liaoning shahridagi Fushun klani xitoylik Xan Bayroqchisi Tong oʻzini Jilin klanining Jurchen Manjur Tunggiya qabilasiga aloqador deb yolgʻon da'vo qilib, Imperator Kansi davrida oʻzlarini manjur bayrog‘iga koʻchirishlari uchun bu yolgʻon daʼvodan foydalangan.

Oilalarning Xan bayrog‘i yoki xizmatkor maqomidan ( Booi Aha ) Manjur bayrog‘iga o‘tishi, ularning etnik kelib chiqishi Xandan Manchjurga o‘tishi xitoy tilida *Taiqi* ( yàngì ) deb atalgan. Ular "yuqori uchlik" Manjur Bayroqlariga o‘tkazilardi. Sin siyosati ularni imperatorning onasiga yaqin oilalarga o‘tkazish va shu orqali yuqori uchta Manjur bayroqlariga qo‘shilib, familiyalarining oxiriga manjurcha "giya" qo‘shimchasini qo‘shishdan iborat edi. Bu holat odatda Sin Aisin Gioro imperatorlik oilasi bilan nikohda sodir bo‘lgan va kanizak yoki imperatorning yaqin qarindoshlari (otalari va aka-ukalari) Xan bayrog‘idan Manjur bayrog‘iga ko‘tarilib, manjurga aylanishgan. Xan bayrog‘i ayol imperator Xiaoyichun va uning butun oilasi imperatorning onasi bo‘lganligi sababli Manjur bayrog‘iga o‘tkazildi va ularning familiyasi Vey dan Weijīya yīngiga o‘zgartirildi.

Sinlar "Manjur va Xan bir uydir" va farq "manjur va Xan o‘rtasida emas, balki Bayroqchi va tinch aholi o‘rtasida" deb aytdi.

Xan xitoylik bayroqchilarning tanlangan guruhlari Sinlar tomonidan ommaviy ravishda Manjur bayrog‘iga o‘tkazildi va ularning etnik kelib chiqishi xan xitoyidan manjurga o‘zgartirildi. 1740-yilda Imperator Syanlun buyrug‘i bilan Tay Nikan dínjín (xitoycha kuzatuv posti) va Fusi Nikan língínjín (Fushun xitoyi)  ning xan xitoylik bayroqlari Manjur bayroqlariga o‘tkazildi.  Bu 1618-1629-yillar oralig‘ida Lyaodunlik Xan xitoylari, keyinchalik Fushun Nikan va Tay Nikan bo‘lib Jurchenlarga (Manjurlar) o‘tib ketgani bilan izohlandi.  Bu Xan xitoylik manjur urugʻlari oʻzlarining asl Xan familiyalaridan foydalanishda davom etdilar va Manjur urugʻlarining Sin roʻyxatida kelib chiqishi xan sifatida belgilangan.

Manjur oilalari qul Booi Axa ( baoyi ) oilalaridan bo‘lgan xan xitoy o‘g‘illarni asrab oldilar va ular manjur oilalarida manjurlarning shaxsiy uy xo‘jaliklari sifatida xizmat qilishgan. Bu holatni Sin imperator hukumati 1729-yilda aniqlagan. Pulga muhtoj bo‘lgan manjur bayroqchilari, xan xitoylik xizmatkorlarini Manjur bayroqlariga asrab olish uchun ro‘yxatga olishni soxtalashtirishga yordam berishdi va o‘g‘illari yo‘q manjur oilalariga o‘z xizmatkorlarining o‘g‘illarini yoki xizmatkorlarning o‘zini asrab olishlariga ruxsat berildi.  Manjur oilalariga qul oilalaridan boʻlgan xan xitoy oʻgʻillarni asrab olishlari uchun pul toʻlangan. Sin imperatorlik gvardiyasi kapitani Batu pul evaziga xan xitoylarini qul va qul oilalaridan o‘g‘il qilib olgan manjurlardan g‘azablandi. Buning sababi ularning boshqa manjurlar o‘rniga Xan xitoylarini asrab olishgani edi.  Asrab olish orqali Manjur bayroqlariga kirgan bu xan xitoylari "ikkinchi darajali bayroqchilar" va "soxta manjurlar" yoki "alohida ro‘yxatdan o‘tgan manjurlar" sifatida tanilgan va oxir-oqibat bu xan xitoylari shunchalik ko‘payib ketdiki, ular butun armiyani egallab olishdi. 1740-yilda Xanchjou shahridagi mo‘g‘ul bayroqlari va manjur bayroqlaridagi 1600 askardan 800 nafari xitoylik o‘g‘il va alohida ro‘yxatga olingan bayroqchilar edi. Bu deyarli 50% ni tashkil etardi. 1747-yilda Szinchjou shahridagi 1600 nafar maoshsiz qo‘shindan 220 nafari xitoylik o‘g‘il xan, qolganlari esa xan xitoylari sifatida alohida ro‘yxatga olingan, mo‘g‘ul va manjur bayroqchilaridan iborat edi. Xan xitoyliklarining ikkinchi darajali bayroqchilar Ningsyadagi 3600 xonadondan 180 tasini, Lyanchjoudagi 2700 manjur askaridan 380 tasini tashkil etgan. Ushbu Xan-manjurlarning harbiy lavozimlarni egallashi natijasida ko‘plab Jurchen-manjurlar Bayroq qo‘shinlaridagi askar sifatida an'anaviy pozitsiyalaridan mahrum bo‘lishdi, natijada Xan Manjurlar Jurchen Manjurlarning iqtisodiy va ijtimoiy mavqeini siqib chiqardi. Xan manjurlar yaxshi harbiy qo‘shinlar edi. Ularning yurish va kamondan o‘q otish mahorati yuqori darajada edi, shuning uchun general-leytenant Japu ularni harbiy mahorat jihatidan Jurchen Manjurlaridan ajrata olmadi.  Manjur bayroqlarida Xan xitoylik tinch oilalaridan bo‘lgan, ammo Yonchjen hukmronligidan keyin manjur bayroqchilari tomonidan asrab olingan ko‘plab "soxta manjurlar" mavjud edi. 1821 yilgi aholi ro‘yxatidan olingan statistik ma'lumotlarga ko‘ra, Jingkou va Jiangning mo‘g‘ul bayroqlari va manjur bayroqlarida 1795 ta xan xitoylari va Pekin mo‘g‘ul bayroqlari va manjur bayroqlarida 2400 ta xan xitoylari qabul qilingan. Sinlar qabul qilingan xan xitoylarini oddiy manjur bayroqchilaridan farqlashga urinishlariga qaramay, ular orasidagi farqlar noaniq bo‘lib qolaverdi.  Bu asrab olingan xan xitoylik xizmatkorlar manjur bayroqlari rollarini egallashga muvaffaq boʻlganlar. Ular xitoychada kaihu ren va manchuda dangse faksalaha urse deb atalgan. Oddiy manjurlar jingkini Manjusa deb atalgan.

Dvoryan bo‘lmagan oddiy manjur bayroqlari irgen deb atalardi, bu esa manjur zodagonlari "Sakkiz buyuk uy"dan farqli o‘laroq umumiy ma'noni anglatadi. 

Chegaralangan sariq bayroqdan boʻlgan xan bayrogʻi leytenanti Jiang Xingchjou Syanlun hukmronligining oxirlarida Mukden shahrida musulmon ayolga uylandi. U oddiy ayolga uylangan bayroqchi bo‘lgani uchun jazolanishdan qo‘rqib, o‘z lavozimidan qochib ketdi. U o‘z lavozimini tark etgani uchun o‘limga hukm qilingan, ammo hukm almashtirilgan va ijro etilmagan.

XIX asr oxiri va XX asr boshlarida shimoliy-sharqda manjurlar va xanlar oʻrtasidagi nikohlar kuchaydi. Chunki manjur oilalari oʻzlarining etnik mavqeini yuqori moliyaviy ahvolga almashtirish uchun oʻz qizlarini yaxshi taʼminlangan Xan oilalaridan boʻlgan oʻgʻillarga turmushga berishga tayyor edilar.

## Bayroq askarlari

Xitoy Sin sulolasi hukmronligi ostiga o‘tkazilgan paytdan boshlab, bayroqli askarlar yanada professional bo‘lgan va byurokratlashgan. Manjurlar boshqaruvni oʻz qoʻliga olgach, oʻljalarni taqsimlash orqali askarlarning moddiy ehtiyojlarini qondira olmadilar. Buning o‘rniga ish haqi tizimi o‘rnatildi, darajalar standartlashtirildi va sakkizta bayroq kuchli etnik tarkibga ega bo‘lsa-da, o‘ziga xos irsiy harbiy kastaga aylandi. Bayroq askarlari poytaxt Pekin himoyachisi sifatida doimiy pozitsiyalarni egalladi. Bu yerda yoki o‘n sakkizta garnizon tashkil etilgan viloyatlarda ularning qariyb yarmi oilalari bilan yashadi. Sin sulolasi davridagi eng katta bayroq garnizonlari Pekinda, undan keyin Sian va Xanchjouda edi. Katta bayroq populyatsiyalari Manjuriyada va Buyuk devor, Yangtze daryosi va Buyuk kanal bo‘ylab strategik nuqtalarda joylashtirilgan.

### Taniqli bayroqchilar

* Agui - Xitoy-Birma urushida va Jinchuan tepaligidagi xalqlarni bostirishda qatnashgan. Oddiy ko‘k bayroq a'zosi.
* Fuheng - Xitoy-Birma urushi qo‘mondoni. Chegaralangan sariq bayroq a'zosi.
* Fuk'anggan - Xitoy-Nepal urushidagi qo‘mondon. Chegaralangan sariq bayroq a'zosi.
* Geng Chjongming - Min sulolasining sarkardasi. Hokimiyat Singa topshirilgandan so‘ng Xitoyning oddiy sariq bayrog‘iga kiritilgan.
* Li Yongfang - Min sulolasining chegara qo‘mondoni. Singa taslim bo‘lganidan keyin Xitoyning tekis ko‘k bayrog‘iga kiritilgan.
* Shi Lang
* Chjen Keshuang - Koxinga nabirasi. Singa taslim bo‘lgandan keyin Xitoyning Qizil bayrog‘iga kiritilgan.
* Chju Chjiliang - Min sulolasi imperator oilasining avlodi. Markiz unvoniga sazovor bo‘ldi va Xitoyning Oq bayrog‘iga kiritildi.
* Zu Dashou - Min sulolasining chegara qo‘mondoni. Singa taslim bo‘lgandan keyin Xitoyning tekis sariq bayrog‘iga kiritilgan.

## Manbalar

### Adabiyotlar
 

## Qo‘shimcha o‘qish uchun

* 
* 
* 
* 
* Im, Kaye Soon. "The Development of the Eight Banner System and its Social Structure," *Journal of Social Sciences & Humanities* (1991), Issue 69, pp 59–93
* 
* Michael, Franz. "Military organization and power structure of China during the Taiping Rebellion." *Pacific Historical Review* 18.4 (1949): 469-483 online .
*