Leonardo da Vinchi–Fiumichino aeroporti

**Rim-Leonardo da Vinchi Fiumichino xalqaro aeroporti** (; ), **Leonardo da Vinchi–Fiumichino aeroporti** nomi bilan ham tanilgan, Italiyaning Fiumichino shahridagi mamlakat poytaxti Rimga xizmat qiluvchi xalqaro aeroporti. 2023-yilda 40,5 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan aeroport Italiyaning eng gavjum, Yevropaning 9-eng gavjum, jahonning 46-eng gavjum aeroportidir. U  maydonni egallaydi.

Leonardo da Vinchi aeroporti Italiyaning flagman aviatashuvchisi va eng yirik aviakompaniyasi ITA Airwaysning asosiy markazi boʻlib xizmat qiladi. U ilgari Italiyaning faoliyatini toʻxtatgan flagmani Alitalia uchun asosiy markaz boʻlgan. Bundan tashqari bir qancha boshqa aviakompaniyalar, xususan, Neos, Aeroitalia, Ryanair, Vueling hamda Wizz Air uchun ikkilamchi havo tugunidir.

1961-yilda ochilgan aeroport Rimdan 30&nbsp;km (18,64&nbsp;mi) janubdagi Fiumichino shahrida joylashgan va italyan mutafakkiri Leonardo da Vinchi (1452-1519) nomi bilan ataladi. Uning eng mashhur asarlari va ixtirolarining reproduktsiyalari aeroport ichida namoyish etiladi.

2022 yil holatiga koʻra, u 40 milliondan ortiq yoʻlovchiga ega boʻlgan markazlar toifasida uch yil ketma-ket Xalqaro aeroportlar kengashi (ACI) tomonidan berilgan „Eng yaxshi aeroport“ mukofotini qoʻlga kiritgan.

## Tarixi
### Dastlabki davri

Aeroport qurilishi davomida baʼzi Rim kemalarining qoldiqlari topilgan.

Aeroport rasman 1961-yil 15-yanvarda ikkita uchish-qoʻnish yoʻlagi bilan ochilgan va kichikroq Rim Champino aeroportini almashtirdi. Champino hozirda ayrim lou-kost aviakompaniyalariga mahalliy va charter reyslar boʻyicha xizmat koʻrsatadi. Rasman 1961-yil ochilganiga qaramay, Leonardo da Vinchi–Fiumichino aeroporti 1960-yil 20-avgustdan beri faoliyat yuritib kelmoqda edi. Bu 1960-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari paytida Rim Champino aeroportida tirbandlik yuzaga kelgan havo qatnovini yengillashtirish uchun qilingan edi.

1960-yillarda Champinoda joylashgan Alitalia yangi aeroportga katta sarmoya kiritdi, angarlar va texnik xizmat koʻrsatish markazlarini qurdi. Xuddi shu davrda uchinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi qoʻshildi (16L/34R).

### Keyinchalik rivojlanishi
Xavfsizlik xizmatlari 2000-yilda Polizia di Statodan (Italiya davlat politsiyasi) Aeroporti di Roma S.p. A.ga oʻtkazildi. Aeroporti di Roma bu xizmatlarni hamda aviakompaniyalarga xavfsizlik xizmatlarini (IVRI kabi boshqa xavfsizlik kompaniyalari bilan raqobatda) taʼminlash maqsadida ADR Security S.r.l.ni (100% egalikda) yaratdi. Aeroport xavfsizligini Polizia di Stato, Guardia di Finanza (Italiya bojxona politsiyasi), Italiya fuqarolik aviatsiyasi boshqarmasi va Aeroporti di Roma S.p. A. nazorat qiladi. Yerda xizmat koʻrsatish 1999-yilgacha Aeroporti di Roma tomonidan amalga oshirildi, oʻsha yili Aeroporti di Roma Handling (Alitaliadan boshqa barcha aviakompaniyalarga xizmat koʻrsatish uchun, italyan flagmaniga Aeroporti di Romaning oʻzi xizmat koʻrsatishda davom etdi) tashkil qilindi. Alitalia 1999-yilgacha ham yoʻlovchilarga yordam koʻrsatgan. 2001-yilda Alitalia „Alitalia Airport“ kompaniyasini tashkil qildi va oʻzi hamda boshqa aviakompaniyalarga yerda xizmat koʻrsatishni boshladi. Aeroporti di Roma Handling aviakompaniyalar tomonidan boshqariladigan eng katta xizmat koʻrsatuvchi boʻlib qolmoqda, ammo Alitalia aeroporti boshqariladigan samolyotlar boʻyicha eng katta xizmat koʻrsatuvchi hisoblanadi, chunki Alitalia samolyotlari Fiumichinodagilarning 50 foizini tashkil qiladi. 2006-yil may oyida Italiya fuqaro aviatsiyasi maʼmuriyati Rimdagi Leonardo da Vinchi aeroportida 3 ta rampa boshqaruvchisining cheklanishini eʼlon qildi. ARE Group va Aviapartner, Milan Malpensa va Rim Leonardo da Vinchiga xizmat koʻrsatish uchun Aviapartner (51% Aviapartner; 49% ARE Group) nomli kompaniya yaratishini eʼlon qildi.

2005-yildan beri aeroportda III B toifali asboblar qoʻnish tizimi (ILS) ishlaydi. 2007-yilda yanada takomillashtirish ishlari olib borildi, bu aeroportda quyuq tuman boʻlgan taqdirda soatiga 30 ta parvoz/qoʻnishni amalga oshirish imkonini berdi. Leonardo da Vinchi aeroportida uchta uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud: 16L/34R va 16R/34L (4000 m (13000 fut) masofa bilan ajratilgan) va 07/25, shamollar tufayli faqat gʻarbga uchish uchun ishlatiladi. Aeroportda toʻrtinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi boʻlgan, 16C/34C, u 16L/34R yonida joylashgan boʻlib, u asosan taksi yoʻli sifatida yoki 16L/34R uchun zaxira sifatida ishlatilgan. Hozirda „D“ uchish-qoʻnish yoʻlagi taksi yoʻli sifatida belgilangan.

2010-yilda bagajni yanada samarali yetkazib berish uchun yangi yagona yuk tashish tizimi ishlay boshladi.

Bir qancha loyihalar rejalashtirilgan. Aeroportga oʻz energiyasini ishlab chiqarish imkonini beradigan ekologik toza kogeneratsiya tizimini qurish, kelajakda yiliga 100 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatadigan toʻrtta yangi terminal va ikkita yangi uchish-qoʻnish yoʻlagini oʻz ichiga olgan „Fiumicino Nord Masterplan“ loyihasi shular jumlasidandir.

## Terminallari
### Tavsifi

2021-yil holatiga koʻra, katta kengaytirish va taʼmirlash ishlaridan keyin hozirda aeroportda ikkita terminal mavjud:
* **1-terminal** (A1-A83 darvozalari) ITA Airwaysga xizmat koʻrsatadi;
* **3-terminal** (E1-E52 darvozalari) eng yirik terminali. U, shuningdek, sobiq 5-terminal hamda Shengendan tashqari parvozlar uchun yoʻldosh binosini oʻz ichiga oladi. Soʻnggi yillarda uning oʻrta qismi sifatida yangi markaziy havo yoʻli qurildi.

### Rivojlanishi
Terminallar 1990-yillar hamda 2000-yillarda yangilangan. 1991-yilda 12 darvozali mahalliy A Pier, 1995-yilda 10 darvozali xalqaro B Pier, 1999-yilda 14 darvozali xalqaro C yoʻldosh binosi ochildi. 2000-yilda yangi mahalliy A terminali ochildi va keyinchalik A terminalidan (A terminali bilan), AA terminalidan, B terminalidan (B Pier bilan) va C terminalidan (sunʼiy yoʻldosh C bilan) iborat terminal binolari qayta tashkil etildi .

Maxsus Cargo City terminali 2004-yilda qoʻshilgan, Northwest Airlines, Delta Air Lines, Continental Airlines, United Airlines, US Airways, American Airlines va El Al uchun 2008-yilda 5-terminalda roʻyxatdan oʻtish punktlari ochildi, keyin esa yoʻlovchilar oʻsha paytda yoʻldosh C deb atalgan binoga avtobusga tashilgan.

2009-yilda terminallar nomi oʻzgartirildi — A T1, AA T2, B va C T3, T5 esa oʻzgarishsiz qoldi.

2017-yil yanvar oyida 5-terminal taʼmirlash uchun yopildi; oʻrta qismda hozirda yangi markaziy aerodrom zali qurilmoqda. Sobiq 2-terminal 2017-yil 15-dekabrda 1-terminalning shimoli-gʻarbiy yoʻnalishini kengaytirish uchun butunlay yopildi. Yangi uch qavatli bort va kutish zonasi, shuningdek, 13 ta bort va 10 ta masofaviy darvozaga ega yangi A Pier qurilgan.

2020-yil 17-martdan 2021-yil 6-avgustigacha 1-terminal COVID-19 pandemiyasi davrida yoʻlovchilar oqimining kamayishi sababli yopildi, bu pauza asosiy zal tartibini qayta loyihalash uchun foydalanildi, bu esa mavjud yoʻlovchilar maydonini oshirdi.

Kelgusi rejalarga yangi 4-terminal, uchish-qoʻnish yoʻlaklarini kengaytirish va avtoturargoh, xizmat koʻrsatish va aeroport inshootlari uchun yangi binolar kiradi.

### SkyBridge
1999-yilda **SkyBridge** (Innovia APM 100) deb nomlangan odamlarni koʻchirishning avtomatlashtirilgan qurilmasi (APM) C yoʻldoshi bilan birga ochilgan. U ikkita stansiyadan iborat boʻlib, biri 3-terminalning uchinchi qavatida, ikkinchisi E31-44 darvozasining ikkinchi qavatida joylashgan. Ushbu transport poyezdi yoʻlovchilar uchun terminalning ikkita uchastkasi orasidagi yagona transport vositasidir. T3 dan E31-44 darvozalargacha boʻlgan gʻarbiy yoʻnalish faqat joʻnab ketuvchi yoʻlovchilar uchun, sharqqa esa faqat kelgan yoʻlovchilar uchundir. Kelgan yoʻlovchilarga poezdni orqaga qaytarishga ruxsat berilmaydi, chunki ular joʻnash joyiga qayta kirish uchun transfer xavfsizligi nazorat punktidan oʻtishlari kerak. Xuddi shunday, joʻnab ketayotgan yoʻlovchilarga poezdni 3-terminalga qaytarishga ruxsat berilmaydi.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar
Quyidagi aviakompaniyalar Fiumichino aeroportida muntazam va charter yoʻnalishlariga xizmat koʻrsatadi:

## Statistika

### Eng gavjum mahalliy yoʻnalishlar

### Eng gavjum Yevropa yoʻnalishlar

### Eng gavjum qitʼalararo yoʻnalishlar

## Yer usti transporti

Aeroport bilan asosiy transport aloqasi Fiumicino Aeroporto vokzalidagi temir yoʻl tarmogʻidir. Temir yoʻl 1989-yil dekabr oyida ochildi, toʻxtovsiz va bir nechta toʻxtash xizmatlari mavjud.

### Leonardo Express
Fiumicino Aeroporto temir yoʻl vokzaliga aeroport terminalida mavjud boʻlgan Trenitalia tomonidan boshqariladigan Leonardo Express poezdi xizmat koʻrsatadi. Rim shahri markazidagi Termini bekatiga borish uchun 30 daqiqa ketadi, har 15 daqiqada toʻxtovsiz sayohat tashkillashtirilgan.

### FL liniyalari
Leonardo da Vinchi aeroporti Rimga FL1 liniyasi, shahar atrofi qatnovi va tezkor tranzit liniyasi orqali ham bogʻlangan. Har 15 daqiqada joʻnab, barcha bekatlarda toʻxtash amalga oshiriladi. FL1 liniyasi Termini bekatida toʻxtamaydi, aeroportni Rimning boshqa asosiy bekatlari bilan bogʻlaydi, u yerda metro tarmogʻiga, Trastevere (3- va 8-tramvay liniyalari), Ostiense (Metro Piramide), Tuscolana (Metro Ponte). Lungo) yoki Roma Tiburtinaga (Metro Tiburtina) oʻtish mumkin.

### Yuqori tezlik
Aeroport, shuningdek, Italiyaning yuqori tezlikdagi tarmogʻiga ulangan, quyidagi ulanishlar Fiumicino Aeroporto bekatidan joʻnaydi:

* Frecciarossa (2018-yil 9-dekabrdan): u Roma Termini, Roma Tiburtina, Firenze Santa Mariya Novella, Boloniya va Padua shaharlarida oraliq toʻxtash joylari bilan milliy yuqori tezlikda harakatlanuvchi tarmoq orqali Venetsiyaga ulanadi (chastotasi kuniga 2 juft poyezd).
* Frecciarossa (2022-yil 12-iyuldan): u Neapolga milliy yuqori tezlikdagi tarmoq orqali Napoli Afragola va Roma Terminidagi oraliq toʻxtash joylari bilan ulanadi.

### Avtomobil yoʻli
Leonardo da Vinchi Rimning tarixiy shahar markazidan mashinada taxminan  masofada joylashgan. Aeroportga olti qatorli Autostrada A91 avtomagistrali va koʻplab avtobuslar (Cotral tarmogʻidan), transport avtobuslari, avtomashinalarni ijaraga berish va taksilar xizmat koʻrsatadi.

## Baxtsiz hodisalar va falokatlar
1960-yillardan 1980-yillargacha aeroport katta samolyotlarni olib qochishni boshdan kechirdi, shuningdek, ikkita yirik terroristik hujumga sahna boʻldi va parvoz paytida samolyot portlashi uchun port boʻldi — baʼzilari Isroil–Falastin mojarosining bir qismi sifatida falastinliklar tomonidan amalga oshirilgan.

* 1964-yil 23-noyabrda Boeing 707 tomonidan boshqariladigan TWA 800 reysi parvoz paytida dvigatel yonib ketdi. Bortdagi 73 yoʻlovchi va ekipaj aʼzolaridan 50 nafari halok boʻlgan.
* 1973-yil 17-dekabrda, 1973-yilda Rim aeroportiga hujumlar va olib qochilish paytida, Pan American World Airways (Pan Am) 110-reysi sifatida ishlaydigan Boeing 707-321B falastinliklar tomonidan hujumga uchradi. Samolyot uchishga tayyorgarlik koʻrayotganda fosforli bombalar otilishi oqibatida 30 nafar yoʻlovchi halok boʻldi. Xuddi shu voqea paytida Lufthansa Boeing 737 (D-ABEY) oʻgʻirlab ketildi va Afina, Damashq va nihoyat Kuvaytga qoʻndi. Keyin qolgan barcha yoʻlovchilar va ekipaj aʼzolari qoʻyib yuborildi. Hodisa oqibatida ikki kishi halok boʻldi.
* 1973-yil yanvar oyida bir qator ekstremistlar Fiumichino aeroportida Bosh vazir Golda Meirning samolyotiga hujum qilishni rejalashtirgan. Ular Strela raketalarini aeroport atrofidagi maʼlum joylarda bir qancha transport vositalariga joylashtirdilar, biroq Italiya va Isroil hukumati ularni tutib olishga muvaffaq boʻldi.
* 1977-yil 19-noyabrda Ethiopian Airlines aviakompaniyasining yuk reysi boʻlgan Boeing 707-360C samolyoti FCOdan 0,5&nbsp;km (0,3 m) Vt balandlikda koʻtarilgandan soʻng qulab tushdi. Samolyot 25-qoʻnish-qoʻnish yoʻlagidan havoga koʻtarilganidan soʻng zoʻrgʻa balandlikka koʻtarilib, 7-8 metr balandlikka koʻtarilib, daraxt tepalariga tegib, 280 metr uzoqlikda yerga urilgan. Uning barcha 5 nafar yoʻlovchisi (3 ekipaj, 2 yoʻlovchi) halok boʻlgan. Tasdiqlanmagan maʼlumotlarga koʻra, samolyot haddan tashqari koʻp yuk ortilgan.
* 1985-yil 27-dekabrda Rim va Vena aeroportlariga hujumlar paytida bosqinchilar roʻyxatga olish kassasida 16 kishini otib oʻldirdi va 99 kishini yaraladi. Aksariyat jinoyatchilar xavfsizlik va politsiya xodimlari tomonidan otib tashlangan.
* 1988-yil 17-oktyabrda London-Gatvikdan Entebbe xalqaro aeroportiga Fiumichino orqali Uganda Airlines aviakompaniyasining 775-reysi uchish-qoʻnish yoʻlagiga yetib bora olmay qulab tushdi. Bortdagi 45 yoʻlovchidan 26 nafari, shuningdek, barcha 7 ekipaj aʼzosi halok boʻlgan.
* 2013-yilning 2-fevralida Alitalia 1670 reysi ijaraga olingan ATR 72 samolyoti tomonidan Piza xalqaro aeroportidan Rimga yoʻl olgan holda qoʻnish vaqtida uchish-qoʻnish yoʻlagini bosib oʻtdi. Oʻn olti kishi jarohatlangan, ulardan ikkitasi ogʻir. Keyinchalik samolyot hisobdan chiqarildi.
* 2013-yil 8-iyun kuni Wizz Air 3141 reysi, Airbus A320-232 (roʻyxatdan oʻtgan HA-LWM) samolyoti Buxarest — Anri Koanda (Ruminiya) aeroportidan Rim-Champino (Italiya) yoʻnalishi boʻyicha ekipaj asosiy oʻrindiqlarni tushirishda va uni joyiga qulflashda muammolarga duch kelganida, Fiumichino aeroportiga favqulodda qoʻndi. Samolyot uchish-qoʻnish yoʻlagi uzun boʻlgani uchun Fiumichino tomon yoʻnalgan va oʻt oʻchiruvchilar qoʻngandan keyin ehtiyot chorasi sifatida koʻpik surgan. Samolyot slaydlar yordamida evakuatsiya qilindi. Jarohatlangan yoʻlovchilar haqidagi dastlabki maʼlumotlar Wizz Air va Rim Fiumichino aeroporti tomonidan rad etildi, ular baʼzi yoʻlovchilar tibbiy koʻrikdan oʻtishni soʻrashgan, ammo hech qanday jarohatlar haqida xabar berishmagan.
* 2013-yilning 29-sentyabr kuni soat 20:10da Madrid–Barajas aeroportidan Rimning Fiumichino aeroportiga uchayotgan Alitalia Airbus A320 samolyoti qoʻnish vaqtida boʻron paytida qoʻnish moslamasini joylashtira olmadi va samolyot qulab tushdi, uchish-qoʻnish yoʻlagidan chiqib ketdi. Oʻn nafar yoʻlovchi yengil tan jarohati oldi, barcha 151 yoʻlovchi va ekipaj evakuatsiya qilindi va shifoxonaga yetkazildi.

## Manbalar

## Havolalar

*