Davlatga asos solgan tarixiy shaxslarning roʻyxati

**Davlatga asos solgan tarixiy shaxslarning roʻyxati,** quyida oʻz mamlakatini tashkil etishda katta yordam bergan deb hisoblangan odamlarning roʻyxati keltirib oʻtilgan. Ular oʻz mamlakatlaridagi tuzum (masalan, hukumat, siyosiy tizim, konstitutsiya, boshqaruv shakli va boshqalar) oʻrnatilishida juda samarali rol oʻynagan tarixiy shaxslardir. Bu odamlarning baʼzilari oʻz mamlakatining ozodlik urushlariga boshchilik qilgan va baʼzilari oʻz mamlakatini ozod qilgan harbiy shaxslar ham boʻlishgan.

## Afrika

### 
Mustaqil Misr asoschisi Saad Zaglul (1859—1927-yil 23-avgust) Misr hukumatlarida koʻplab vazirlik lavozimlarida ishlagan siyosatchi edi . U 1919-yilda hibsga olinib, Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrda inglizlar bilan mustaqillik borasida muzokaralar boshlashga uringani uchun Maltaga surgun qilingan, biroq Misrga qaytib kelib, inqilobni yakuniga yetkazgan edi. Zaglul, keyinchalik Misr sultoni (keyinchalik qirol nomi bilan tanilgan) Fuadni inglizlar bilan mustaqillik boʻyicha muzokaralarni boshlashga koʻndiradi va 1922-yilda Misr mustaqil qirollik deb eʼlon qilindi va Saad Zaglul Bosh vazir etib tayinlanadi.

### Keniya
Jomo Kenyatta (1963-1964) davrda Keniyaning birinchi bosh vaziri va Keniya Respublikasining Prezidenti (1964-1978) lavozimlarida ishlab kelgan.

### 
Omar al-Mukhtor — 1911 va 1931-yillar orasida Italiya hukmronligi davrida Liviya qarshilik koʻrsatish harakatiga rahbarlik qiladi va milliy qahramoniga aylanadi. 1931-yilda Italiyaning fashist yetakchisi Benito Mussolini hukumati tomonidan harbiy sudda sudlangan va osib oʻldirilgan edi.

### 
Kvame Nkrumah (1909-1972) 1957-yilda oʻz mamlakatining Britaniyadan mustaqil boʻlishida yetakchiga aylangan edi.

### Liberiya
Jozef Jenkins Roberts (1809-1876) Erkin afro- amerikalik boʻlib tugʻilgan, uning oilasi 1829-yilda Liberiyaga koʻchib kelgan edi. U 1839-yilda Liberiya gubernatorining oʻrinbosari, keyinchalik gubernator vafotidan keyin 1841—1848-yillarda gubernator boʻlgan. Liberiya asoschisi sifatida tanilgan Roberts 1847-yilda Liberiya mustaqilligini eʼlon qilgan edi.

### 
Namibiya asoschisi sifatida tanilgan va mamlakatning Janubiy Afrikadan ajralib chiqishiga oʻz hissasini qoʻshgan Dr. Samuel Daniel — Shafiishuna Nujoma hisoblanadi.

### Nigeriya
Gerbert Makoley (1864-1946), professor Eyo Ita (1904-), Alvan Ikoku (1900-1971), doktor. Nnamdi Azikiwe (1904-1996), Bosh Obafemi Awolowo (1909-1987), Ser Ahmadu Bello (1910-1966), Ser Abubakar Tafava Baleva (1912-1966), Ser Udo Udoma (1917-1998), General Murtala Moham38) −1976), Hoji Aminu Kano (1920-1983), Jozef Tarka (1932-1980) va Dennis Osadebay (1911-1994) Nigeriya asoschilari sifatida tanilgan. Obafemi Awolowo, Nnamdi Azikiwe va Ahmadu Bello triosi Funmilayo Ransome Kuti koʻmagida Nigeriyaning Angliyadan mustaqilligi boʻyicha muzokaralarni olib borishgan.

### 
Julius Nyerere — Mamlakat mustaqillik tarixidagi muhim shaxs va uning birinchi prezidenti.

### 
Syerra-Leonening poytaxti Fritaun qisman Tomas Peters ismli afroamerikaliklar qul tomonidan asos solingan. Piters, birinchi navbatda, Buyuk Britaniyaning AQShda oʻz hududida ozod boʻlishi uchun kurashadi va u ingliz abolitsionistlarini 1192 taafroamerikaliklarni mintaqaga joylashtirishga koʻndiradi. Peters David Georg va Muso Wilkinson bilan Fritaun tumanini tashkil etishda muhim rol oʻynagan, ammo bugungi kunda Peters Sierra Leone asoschisi sifatida bilinadi. Bir koʻchaga 2007-yilda gubernator Winstanley Bankole Johnson tomonidan nomi beriladi.

### 

Jan van Riebek (1619-1677) Keyptaunning birinchi gubernatori edi. Riebek mintaqaga koʻplab yevropaliklarni olib keladi va mintaqada Cape koloniyasini yaratishga imkon beradi. Voortrekker (1800-yillarda) boshqa Bur respublikalarining, xususan, bugungi Janubiy Afrika Respublikasining katta qismini tashkil etgan Transvaal Respublikasi, ozod Oranj davlatining asoschilardan biri edi.

Nelson Mandela (1918-2013) Janubiy Afrika Respublikasining birinchi prezidenti boʻlib, 1994—1999-yillarda prezident sifatida faoliyat yuritadi va demokratik saylov orqali hokimiyatga kelgan edi. Frederik Villem de Klerk bilan birgalikda ular aparteid tizimini tugatish va mamlakat birligini taʼminlash maqsadida hamkorlik qilishadi. Bu ikki davlat rahbarlari birgalikda 1993-yilda tinchlik boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan edi.

### Tunis
Tunisning asoschisi va birinchi prezidenti Habib Bourgubuibadir.

## Osiyo

### 
Ahmadshoh Durroniy (1723-1773) pushtunlarni birlashtirib, 1747-yilda Afgʻoniston davlatiga asos soladi. Afgʻonlar oʻzlariga Ahmadshohni bobokolon deb biladilar. Ahmadshohning qabri Qandahorda joylashgan.

### Ozarboyjon
Ozarbayjon Demokratik Respublikasining asoschisi (1918-1920) Mehmed Emin Resulzodadir. Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, zamonaviy Ozarbayjonning mustaqilligiga Ebulfez Elçibey yetakchilik qiladi.

### 
Mujibur Rahmon (1920-1975) Bangladeshda millat otasi sifatida tanilgan. Xarizmatik notiq va xalq orasida „Bangabandhu“ (Bengalning doʻsti) nomi bilan atalgan Mujibur siyosiy hayotini talabalik davrida boshlagan va Bangladesh milliy harakati rahbari darajasiga koʻtarilgan edi. 1971-yil mart oyida oʻz mustaqilligini eʼlon qilgandan soʻng Pokiston armiyasi demokratik saylov natijalarini rad etdi va Sharqiy Pokistonga qattiq harbiy aralashuvni amalga oshirdi. Mucibus 9 oylik Bangladesh ozodlik urushi paytida Gʻarbiy Pokistonda hibsga olingan va qamoqqa olingan edi. Keyinchalik u 1972-yil yanvar oyida ozodlikka chiqdi va oʻzining yangi tashkil etilgan mamlakatini boshqarish uchun Bangladeshga qaytib keldi.

Mujiburning hukmronligi ocharchilik va urushdan vayron boʻlgan mamlakatni boshqarishga muvaffaq boʻlolmadi va 1975-yil 15-avgustda bir guruh askarlar Dakkada Mujibur va uning oilasining katta qismini oʻldirib, harbiy toʻntarish uyushtiradilar.

2003-yilda BBC Bengal tomonidan oʻtkazilgan soʻrovnomada u „Barcha zamonlarning eng buyuk bengaliyalik insoni“ („The Greatest Bengali of All Time“) deb topilgan.

### 
Shabdrung Ngawang Namgyal (1594-1651) Tibetdan qochib, Butandagi xalqni birlashtiradi. U mamlakatda ikki tomonlama boshqaruv tizimini oʻrnatdi, unga bugungi kunda ham amal qilinadi, unda diniy operatsiyalarda Je Khenpo ismli ruhiy lider va davlat (dunyoviy) ishlarda Druk Desi ismli rahbar hanuzgacha mamlakatni hokimiyatni taqsimlab olish siyosati bilan boshqaradi.

### Xitoy
Sun Yat-sen Xitoy Respublikasining asoschisi hisoblanadi. Xitoy fuqarolar urushidan keyin Xitoy Respublikasi ikkiga boʻlinadi. Bir tomoni Xitoy Xalq Respublikasi, ikkinchi tomoni esa Tayvan nomi bilan mashhur Xitoy Respublikasi nomi ostidagi davlatga paydo boʻladi. Mao Zedong Xitoy Xalq Respublikasining meʼmori sifatida qabul qilinadi.

### 

Mahatma Gandi (1869-1948) odatda Hindistonning asoschisi sifatida qabul qilinadi. U Britaniya hindlari hukmronligidan mustaqillik va Hindiston nomi ostida turli Janubiy Osiyo mintaqalarini birlashtirish uchun kurashgan Hindiston Milliy Kongressining eng yirik rahbarlaridan biri edi. Taʼsischilar sifatida ham tanilgan, Hindistonning birinchi Hindiston Bosh vaziri boʻlgan Cevahirlal Neru va Hindiston Bosh vazirining birinchi oʻrinbosari boʻlgan Vallabhbhai Chaverbhai Patel . Shuningdek, pedagog, taniqli siyosiy arbob, Hindistonning birinchi Adliya vaziri va Hindiston konstitutsiyasi meʼmori Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (1891-1956) ham asoschi deb atash mumkin. Hindiston konstitutsiyasi fuqarolar uchun keng konstitutsiyaviy kafolatlar va fuqarolik huquqlarini himoya qilishni taʼminladi (diniy erkinliklar, immunitetni bekor qilish va kamsitishning barcha shakllarini taqiqlash va boshqalar). Konstitutsiya 1949-yil 9-avgustda Taʼsis majlisi tomonidan qabul qilingan. Musulmon boʻlgan Abul Kalom Azad ham Hindistonda birga yashash uchun kurashayotganlar orasida, lekin birinchi milliy taʼlim vaziri.

### 

Sukarno (Ahmet Shukrani) va Muhammad Hatta Indoneziya asoschilaridir. Ularning ikkalasi ham 1945-yil 17-avgustda Sukarno tomonidan oʻqilgan va mamlakatning Niderlandiyadan mustaqilligini eʼlon qilgan mustaqillik deklaratsiyasini imzoladilar. Bir kundan keyin ular mos ravishda prezident va vitse-prezident etib saylandi. Gollandiya bu mustaqillikni tan olmaganligi sababli, ikkala qahramon ham 1945-yildan 1949-yilgacha Indoneziya milliy ozodlik urushi davrida kashshof boʻlgan va gollandlarga qarshi urushda xalq birligining ramzi sifatida paydo boʻlgan. Muhammad Hatta 1949-yil 23-dekabrda mustaqillik Niderlandiya tomonidan rasman tan olingan 1949-yil avgust oyida Gaagada boshlangan Gollandiya-Indoneziya davra suhbatlariga raislik qildi.

### Eron
Buyuk Kir (miloddan avvalgi 600 — miloddan avvalgi 530 yillar) (buyuk Keyxusrov va Buyuk Kurash nomi bilan ham tanilgan) Ahamoniylar sulolasi davrida, misli koʻrilmagan kattalikdagi dunyo imperiyasi (taxminan 50 million aholi va dunyo aholisi) U 44 % ga egalik qilgan) Fors imperiyasiga asos solgan.

### 
Teodor Gertsl Isroilning mafkuraviy asoschisi hisoblanadi. Deyvid Ben-Gurion esa Isroilning birinchi bosh vaziri boʻlgan va Isroil davlatini barpo etishda muhim shaxs sanaladi.

### 
Xvanung (haejo; hàngjín) va uning oʻgʻli Dangun Wanggeom (dangei-enge; hàngjīngči) — birinchi Koreya Qirolligi Gojosonning afsonaviy asoschilaridir. Uning tashkil topgan sanasi miloddan avvalgi 2333-yil 3-oktyabr deb hisoblanadi. 3-oktyabr, shuningdek, Janubiy Koreyada milliy taʼsis bayramidir. .

### Malayziya
Tunku Abdulrahmon (1903-yil 8-fevral — 1990-yil 6-dekabr) koʻpincha „Tunku“ (shahzodalarga berilgan Malayziya nomi) va Mustaqillik Otasi (*Bapa Kemerdekaan* — Mustaqillik Otasi) yoki Malayziya Otasi (*Bapa Malaysia* — Malayziyaning otasi) deb ataladi. . Abdulrahmon 1955-yildan Malaya federatsiyasining davlat bosh vaziri boʻlgan va 1957-yilda mustaqillikka erishgandan keyin mamlakatning birinchi bosh vaziri boʻlgan. U, shuningdek, 1963-yilda Sabah, Saravak va Singapur birlashib, Malayziyani tashkil qilgandan keyin bosh vazir lavozimini egallagan. Singapur 1965-yilda bu ittifoqdan ajralib chiqdi va oʻz mustaqilligini eʼlon qildi.

### Moʻgʻuliston

**Chingizxon** (*Chinggis Khaan*, Chinggis *Khaan*) (yoki tugʻilgan **Temuchin** (temirchi maʼnosida), (moʻgʻulcha: *Chiging Khaan* yoki „Tengiz“ (maʼnosi: dengiz)), forscha : **jnkyz kẖạn** (1162-yil 18-avgust — 1227-yil vafot etgan) . U zamonaviy Moʻgʻulistonning asoschisi sifatida tanilgan va koʻplab koʻchmanchi qabilalarni birlashtirib , Moʻgʻullar imperiyasini tashkil qilgan. Xitoy hukmronligi ostidagi Moʻgʻuliston Xalq Respublikasi davrida pasayish tendentsiyasiga qaramay, 1990-yildagi demokratik inqilobdan soʻng Chingizxon yana *Chingizning Moʻgʻulistoni* iborasi bilan zamonaviy Moʻgʻulistonning asoschisi sifatida toj kiygan.

### Myanma
U Myanma, Birma va Birma nomi bilan tanilgan. Anawrahta — qadimgi Birma qirolligi — butparastlar qirolligining asoschisi. Myanma nomi bilan ham tanilgan zamonaviy Birma asoschisi general Aung San hisoblanadi. Mamlakat mustaqilligini koʻra olmasa ham, istiqlol harakati va hukumatning asosiy infratuzilmasini tayyorladi. Aung Sanning siyosiy hayoti 1930-yilda Rangun universiteti gazetasi muharriri sifatida boshlangan va u yerda ingliz maʼmurini notoʻgʻri xatti-harakatlarda ayblagan. 1940-yil oxirida u Yaponiya nazoratidagi Tayvan va Syamenga harbiy tayyorgarlikdan oʻtish uchun joʻnadi va Birma milliy armiyasini boshqarib, yaponlarning Birmaga bostirib kirishiga yordam berdi. Keyin u tomonlarni oʻzgartirdi va ittifoqchilarga qoʻshildi va Birma kampaniyasiga yordam berdi. Urushdan soʻng u Britaniya maʼmuriyati tomonidan Birma Boshqaruv Kengashining vitse-prezidenti etib tayinlandi, u yana maʼmuriyatni oʻz qoʻliga oldi va keyin u mustaqillik muzokaralariga kirishi mumkin edi. U, shuningdek, 1947-yil fevral oyida imzolangan, boshqa milliy guruhlar oʻrtasida birlikka erishish, barcha Birma erlarining mustaqilligiga yoʻl ochishga qaratilgan Panglong bitimini tayyorlashga yordam berdi. Ammo 1947-yil 19-iyulda Rangundagi ijroiya kengashi yigʻilishida ular vazirlar mahkamasi aʼzolari bilan birga oʻldirildi.

### 

Prithvi Narayan Shoh koʻpchilik tomonidan Nepalni birlashtiruvchi deb hisoblanadi va Nepal asoschisi sifatida tan olingan. Xabarlarga koʻra, u Katmandu yaqinidagi tepalikda, ilgari Nepa vodiysi boʻlgan tepada birlashgan Nepalni boshqarish gʻoyasini tasavvur qilgan va bu birlashgan Nepalni boshqarishga qaror qilgan. Uning strategik rejasi juda muvaffaqiyatli boʻldi va uning vorislari uni ishlab chiqishga muvaffaq boʻlishdi. Prithvi Narayan Shohdan keyin kelganlar qirol Gyanendra Bir Bikram Shoh Dev hokimiyatini olib, 2008-yilda monarxiya bekor qilinishidan oldin 2006-yilda demokratik oʻzgarishlarga qadar mamlakatni 240 yil boshqargan.

### 

Pokiston asoschisi Muhammad Ali Jinna (1876-1948) musulmon huquqshunos edi. U dastlab Hindiston Milliy Kongressi partiyasida, keyinroq Britaniya mustamlakachi Hindiston hukmronligi davrida musulmonlar ligasida musulmonlar huquqlari uchun kurashgan. Kaydi Azam **qạạd ạʿḸm** / *Buyuk* Peshvosi va *Xalq Otasi* sifatida ham tanilgan.

Jinna oʻzining siyosiy faoliyatini hindu-musulmon birligi va Hindiston mustaqilligi uchun kurashdan boshlagan, biroq keyin ikki millat nazariyasiga ishona boshlagan va keyinchalik konsensusizm deb nomlangan strategiyani qabul qilgan va musulmon millatchiligini savdo vositasi sifatida ishlatgan. Ogʻa Xon shahid bosh vazir Liyakat Alixon va shoir faylasuf Muhammad Iqboldan tahsil olgan. Bu odamlarning barchasi aslida maʼlum darajada asoschilardir. Ogʻa Xon musulmonlar ittifoqining asoschisi hamdir. Chohdri Rahmet Ali Pokiston soʻzini yaratgan va bu soʻzining Pokiston otasi hisoblanadi. Musulmon modernist va islohotchi Sayyid Ahmad Xon Aligarh harakatining asoschisi boʻlib, baʼzilar ikki millat nazariyasini dunyoga keltirgan deb aytishadi.

### Filippin

Xose Rizal Filippinning Ispaniyadan mustaqillik eʼlon qilishini va AQShning keyingi yangi hukumatiga qarshi magʻlubiyatlarini koʻrmadi, lekin u Filippinda milliy oʻziga xoslikni shakllantirishga katta hissa qoʻshadi. Yozuvchi va tanqidchi sifatida u shunday taʼsirli kitoblar yozganki, shu tufayli Filippinning janubidagi Mindanao oroliga surgun qilingan. U surgundan keyin yana bir muddat qamoqda yotadi va 1896-yil 30-dekabrda qatl etildi. Hatto AQSh hukmronligi davrida ham u milliy qahramon deb eʼlon qilingan. Mustaqillikdan keyingi davrda barcha umumtaʼlim maktablari va litseylarda Rizal haqida dars oʻtilishi belgilab qoʻyilgan edi.

### Turkiya

Turkiya Respublikasining asoschisi va birinchi prezidenti Mustafo Kamol Otaturkdir. Birinchi jahon urushidan keyin Usmonlilar imperiyasi bir necha yangi davlatlarga boʻlinib ketadi. Mustafa Kemal Atatürk va uning safdoshlari tomonidan Anadoluda boshlangan Turkiya mustaqillik urushi (1919—1923) natijasida 1923-yilda zamonaviy Turkiya Respublikasi tashkil topadi. Keyin u sobiq koʻp millatli Usmonli imperiyasini yangi dunyoviy respublikaga aylantirish maqsadida koʻplab tub islohotlarni amalga oshirgan.

## Manbalar