Qorabogʻ gilami

**Qorabogʻ gilami** (armancha: Ղարաբաղի կարպետ; ozarbayjoncha: Qarabağ xalçası), yoki **Artsax gilami** (armancha: Արցախյան գորգ) – Janubiy Kavkaz hududidagi gilam turlaridan biri boʻlib, Qorabogʻ mintaqasida toʻqilgan.
## Tarixi
Gilam toʻqish tarixan Qorabogʻ hududida, jumladan koʻplab arman oilalar orasida ayollar uchun anʼanaviy kasb boʻlgan, biroq erkaklar orasida ham mashhur qorabogʻlik gilam ustalari mavjud edi. Hududdan saqlanib qolgan eng qadimgi arman gilami qadimda va oʻrta asrlarda Artsax (historic province)|Artsax deb atalgan mintaqaga mansub boʻlib, Gandzak yaqinidagi Banants qishlogʻidan topilgan va XIII asr boshlariga taalluqlidir.

Arman tilida tukli gilam ma’nosini bildiruvchi *gorg* so‘zi ilk bor 1242–1243-yillarga oid yozuvda — Artsaxdagi Kaptavan cherkovi devoridagi arman bitigida tilga olingan. “Gilam” ma’nosini anglatuvchi armancha so‘z esa birinchi marta V asrda arman tiliga tarjima qilingan Bible matnida uchraydi.
Qorabog‘da gilam to‘qish, ayniqsa XIX asrning ikkinchi yarmida rivojlangan, shu davrda Qorabog‘ning ko‘plab hududlarida aholining aksariyati gilam to‘qish bilan shug‘ullangan, asosan tijorat maqsadlarida. Shu davrda Shusha Qorabog‘ gilam to‘qish markaziga aylangan.

## Turlari
### Arman

Armanlar va Artsax hududida kundalik hayotning bir qismi sifatida rivojlanib, gilam toʻqish har bir arman oilasida zarur boʻlgan. Gilam va adyol toʻqish deyarli ayollar kasbi boʻlgan.

Gilam va adyol toʻqishni rivojlantirish uchun shahar va qishloqlar mavjudligi muhim shart boʻlgan, chunki u yerda hunarmandchilik rivojlanishi mumkin edi. Ushbu shaharlar, shuningdek, Armaniy Qoyalaridan oʻtgan asosiy qadimiy savdo yoʻllari, jumladan Ipak yoʻlining bir tarmoqlari boʻlib, katta tijorat markazlari sifatida xizmat qilgan. Artsaxdagi har bir mintaqa oʻziga xos uslub va naqshlarga ega.

Artsax gilamlari noyob „matnlar“ boʻlib, undagi naqshlar qadimiy arman ajdodlarining diniy eʼtiqod va tushunchalarini aks ettiruvchi muqaddas ramzlardan tashkil topgan. Sanʼatshunos Hravard Hakobyan taʼkidlaganidek, „Artsax gilamlari arman gilamsozlik tarixida alohida oʻrin egallaydi.“

Artsaxda gilam va adyol toʻqishning rivojlanishi, asosan, Armaniy Qoyalarining iqlim sharoitlari bilan belgilangan zarurat boʻlgan. Gilam va adyolning turi, oʻlchami va qalinligi hududning iqlimiga bogʻliq boʻlgan.

Arman gilamlaridagi keng tarqalgan mavzular va naqshlar – ajdarlar va burgutlar. Ular uslub jihatdan turlicha, rang-barang va naqshlarga boy boʻlgan. Hatto ular tasvirlangan hayvonlarga qarab turlarga ajratilgan, masalan: *artsvagorgs* (burgut gilamlari), *vishapagorgs* (ajdar gilamlari) va *otsagorgs* (ilon gilamlari).

Kaptavan yozuvida tilga olingan adyol uch qavatli boʻlib, „oʻsimlik naqshlari bilan bezatilgan“ va Artsaxda yaratilgan bezatilgan qoʻlyozmalar bilan sanʼatkorlik jihatdan oʻxshashlik koʻrsatadi.

## Turlari
### Arman

Armanlar va Artsax hududida kundalik hayotning bir qismi sifatida rivojlanib, gilam toʻqish har bir arman oilasida zarur boʻlgan. Gilam va adyol toʻqish deyarli ayollar kasbi boʻlgan.

Gilam va adyol toʻqishni rivojlantirish uchun shahar va qishloqlar mavjudligi muhim shart boʻlgan, chunki u yerda hunarmandchilik rivojlanishi mumkin edi. Ushbu shaharlar, shuningdek, Armaniy Qoyalaridan oʻtgan asosiy qadimiy savdo yoʻllari, jumladan Ipak yoʻlining bir tarmoqlari boʻlib, katta tijorat markazlari sifatida xizmat qilgan. Artsaxdagi har bir mintaqa oʻziga xos uslub va naqshlarga ega.

Artsax gilamlari noyob „matnlar“ boʻlib, undagi naqshlar qadimiy arman ajdodlarining diniy eʼtiqod va tushunchalarini aks ettiruvchi muqaddas ramzlardan tashkil topgan. Sanʼatshunos Hravard Hakobyan taʼkidlaganidek, „Artsax gilamlari arman gilamsozlik tarixida alohida oʻrin egallaydi.“

Artsaxda gilam va adyol toʻqishning rivojlanishi, asosan, Armaniy Qoyalarining iqlim sharoitlari bilan belgilangan zarurat boʻlgan. Gilam va adyolning turi, oʻlchami va qalinligi hududning iqlimiga bogʻliq boʻlgan.

Arman gilamlaridagi keng tarqalgan mavzular va naqshlar – ajdarlar va burgutlar. Ular uslub jihatdan turlicha, rang-barang va naqshlarga boy boʻlgan. Hatto ular tasvirlangan hayvonlarga qarab turlarga ajratilgan, masalan: *artsvagorgs* (burgut gilamlari), *vishapagorgs* (ajdar gilamlari) va *otsagorgs* (ilon gilamlari).

Kaptavan yozuvida tilga olingan adyol uch qavatli boʻlib, „oʻsimlik naqshlari bilan bezatilgan“ va Artsaxda yaratilgan bezatilgan qoʻlyozmalar bilan sanʼatkorlik jihatdan oʻxshashlik koʻrsatadi.

„Arman toʻqish va tikuvchilikning murakkab tarixi Yaqin Sharqda yuzaga kelgan, bu ulkan, qadimiy va etnik jihatdan rang-barang hududdir. Armanlar kabi 1-mingyillikdan hozirgi kungacha uzluksiz va doimiy sifatli toʻqimachilik ishlab chiqarish tarixiga ega boʻlgan odamlar juda kam. Bugungi kunda armanlar oʻziga xos va boy toʻqimachilik merosini – uch ming yillik mehnat orqali shakllangan merosni – qadrlashadi; ammo ular 1915-yildagi Arman genotsidi paytida deyarli yoʻq qilinib ketgan anʼanani saqlash bosimi ostida va texnologiya tomonidan toʻqilgan qoʻl mehnati mahsulotlari faqat muzeylarga yuborilib, mashinalar mukammal, ammo jonli boʻlmagan matolar ishlab chiqaradigan sharoitda yashashga majburdirlar“.

### Ozarbayjon

Qorabogʻ gilam maktabi – *Qarabagh gilami* deb ham ataladi – Qorabogʻning ikki hududida rivojlangan: tekislik va togʻli mintaqalarda. Togʻli hududdagi maktab, koʻpincha eng mashhuri sifatida „Shusha gilam guruhi“ deb nomlanadi. Shushadan tashqari, Dashbulag, Dovshanly, Girov, Terniviz, Malibayli, Chanakcha, Tun, Tuglar, Hadrut, Muradkhanly, Gasimushagi, Gubately, Gozag, Mirseid, Bagirbeyli, Khanlig va Tutmas qishloqlari ham gilamlari bilan mashhur boʻlgan. Har bir qishloq oʻziga xos dizayn va naqshlarni ishlab chiqqan va bir qishloqni boshqasidan ajratib turadigan xususiyatlarga ega boʻlgan. Tekislik hududida gilam ishlab chiqarish Jabrayil, Horadiz, Barda va Agdam (ayniqsa Lambaran qishlogʻi) markazida rivojlangan.

Qorabogʻda gilam toʻqish, ayniqsa XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab rivojlangan, shu davrda Qorabogʻning koʻplab hududlarida aholining aksariyati gilam toʻqish bilan shugʻullangan, asosan tijorat maqsadlarida. Shu davrda Shusha Qorabogʻ gilamsozlik markaziga aylangan. Qorabogʻ va Shusha gilamlari Naxchivan va Zangezur gilam maktablariga taʼsir qilgan. Baʼzi mutaxassislar bu maktablarni Qorabogʻ gilam maktabining kichik boʻlimlari deb hisoblaydilar. Shushaning gilam ustalari, Meshedi Bayram Gʻurban-ogʻlu, Djabbar Haji Akbar-ogʻlu, Fatima Aga Sherif-gizi, Ahmed Dashdamir-ogʻlu, 1867-yilda Parijda boʻlib oʻtgan xalqaro koʻrgazmada ishtirok etib, mukofotlarga sazovor boʻlganlar. Shusha gilamlari 1872-yilda Moskva Politeknik Koʻrgazmasida ham mukofotlarga ega boʻlgan.

Ozarbayjon soʻnggi uch oʻn yil davomida, ayniqsa, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taʼlim, Fan va Madaniyat Tashkiloti bilan aloqalarini faol ishlatishga intilgan, shu maqsadda 5 million dollar miqdorida saxiy xayriya qilgan va Ozarbayjonni ushbu sanʼat shaklining markaziy oʻrni sifatida namoyish qilgan. Ozarbayjon muvaffaqiyatli lobbi olib borib, anʼanaviy ozarbayjon gilam toʻqish sanʼatini UNESCOning Insoniyatning Nomoddiy Madaniy Merosi vakillik roʻyxatiga kiritdirdi.

Shunday qilib, 2010-yildan boshlab Ozarbayjon uslubidagi gilamsozlik UNESCOning Masterpieces of the Oral and Intangible Heritage of Humanity|Nomoddiy Madaniy Merosning Buyuk Namunalari qatoriga kiritilgan.

## Manbalar

## Qoʻshimcha adabiyot
## Further reading
*