Malayziya madaniyati

**Malayziya madaniyati** — turli xalqlarining turli xildagi madaniyatlari bilan bogʻlanadi. Chunki Malayziyada turli xalqlar yashaydi. Bu hududda yashagan birinchi odamlar mahalliy qabilalar boʻlib, ular hali ham saqlanib qolgan. Ulardan keyin qadimgi davrlarda materik Osiyodan u yerga koʻchib kelgan malayyaliklardir. Xitoy va hindlarning madaniy taʼsiri ushbu mamlakatlar bilan savdo boshlanganda oʻz taʼsirini koʻrsatdi va Malayziyaga immigratsiya bilan kuchaydi. Malayziya madaniyatiga katta taʼsir koʻrsatgan boshqa madaniyatlar orasida fors, arab va ingliz tillari mavjud. Hozirgi vaqtda Malayziyada mavjud boʻlgan koʻplab turli etnik guruhlar oʻziga xos madaniylikka ega, baʼzi bir krossoverlar bilan boʻgliq.

Malayziyada sanʼat va musiqa uzoq vaqtdan beri davom etib kelgan, malayziyada sanʼat Malay sultonligi davridan boshlangan. Anʼanaviy sanʼat oʻymakorlik, toʻquvchilik, kumushchilik va meʼmorchilik kabi sohalarda markazlashgan. Islomiy anʼanalar XX asrning oʻrtalariga qadar odamlar tasvirlangan sanʼat asarlariga cheklov qoʻygan. Bu davrda Ijro sanʼati va soyali qoʻgʻirchoq tomoshalari mashhur boʻlib, koʻpincha hind madaniyati oʻz taʼsirini koʻrsatadi. Arxitektura sohasida Malayziyadagi va boshqa mamlakatlardagi alohida madaniyatlardan turli xil taʼsirlarni koʻrish mumkin. Katta zamonaviy inshootlar, jumladan, dunyodagi eng baland egizak binolar (Menara Kembar) Petronas egizak minoralari qurilgan. Malayziya musiqasining turli xil kelib chiqishi mavjud va asosan zarbli cholgʻu asboblariga asoslangan. Koʻp ilk Malayziya adabiyoti hind dostonlariga asoslangan boʻlib, hatto malaylar islomni qabul qilganlarida ham oʻzgarmagan; bu soʻnggi oʻn yillikda yanada kengaydi. Ingliz adabiyotikirib kelguniga qadar yuqori sinflar uchun cheklovlar bor edi. Mahalliy yaratilgan xitoy va hind adabiyoti XIX asrda paydo boʻlgan.

Malayziya hukumati 1971- yilgi milliy madaniyat siyosati orqali Malayziya madaniyatini belgilashga ilk qadamini qoʻydi, u rasmiy madaniyat deb hisoblangan, uni Malay madaniyati bilan asoslash va islom taʼsirini birlashtirish belgilab qoʻyilgan. Bunda esa til faqat malay tilidagi matnlar rasmiy madaniy matnlar hisoblanadi. Ommaviy axborot vositalari ustidan hukumat nazorati kuchli, aksariyat ommaviy axborot vositalari qaysidir maʼnoda hukumatga aloqadordir.

### Etnik guruhlar
Malayziya koʻp millatli, koʻp madaniyatli va koʻp tilli xalqdir . Shunday boʻlsada Malayziyadagi koʻplab etnik guruhlar alohida madaniy oʻziga xoslikni saqlab qolgan. Malayziya jamiyati „miniatyuradagi Osiyo“ deb taʼriflangan. Hududning oʻziga xos madaniyati qadimgi davrlarda u yerga koʻchib kelgan malaylar bilan birga mahalliy qabilalardan kelib chiqqan. Xitoy va hind madaniyatining sezilarli taʼsiri mavjud boʻlib, u mintaqada ushbu mamlakatlar bilan savdo boshlangan paytdan boshlanadi. Malayziya madaniyatiga katta taʼsir koʻrsatgan boshqa madaniyatlar orasida fors, arab va ingliz tillari mavjud. Hukumat tuzilmasi, ijtimoiy shartnoma gʻoyasidan kelib chiqqan irqiy kuchlar muvozanati bilan birga, Malaya va Malayziyadagi etnik ozchiliklarning madaniy assimilyatsiyasi uchun ozgina ragʻbatlantirdi. Hukumat tarixan „Malayziya madaniyati“ oʻrtasida unchalik farq qilmagan.

Malayziya aholisining aksariyat qismini malaylar tashkil etadi .Siyosiy jihatdan ustun hisoblanadi. va bumiputra sifatida belgilangan guruhga kiritilgan. Ularning ona tili, Bahasa Melayu, mamlakatning milliy tilidir. Malayziya konstitutsiyasining taʼrifiga koʻra, barcha malayliklar musulmonlardir. Malayziyaning eng qadimgi aholisi boʻlgan Orang Asli atigi 0,5 kishini tashkil qilgan&nbsp;2000 yilda Malayziyada jami aholisi. Sharqiy Malayziya, Borneoda koʻpchilikni tashkil etdi. Saravak va Sabahda musulmon boʻlmagan mahalliy aholining aksariyati Dayaklar deb ataladi va ular aholining 40 ga yaqinni tashkil qiladi.&nbsp;Shtat aholisining aksariyat qabilalari nasroniylikni qabul qilgan. 140 000 Orang Asli yoki aboragen xalqlar Malayziya yarim orolida yashovchi bir qancha turli etnik qavmlardan iborat.

Xitoyliklar koʻp asrlar davomida Malayziyada yashaganlar va Malayziyadagi ikkinchi eng katta etnik guruhni tashkil qiladilar. Boʻgʻoz aholi punktlarida, birinchi navbatda, Malakka va uning atrofida joylashgan birinchi xitoyliklar asta-sekin Malayziya madaniyatining elementlarini oʻzlashtirdilar shu bilan *Peranakan* („Boʻgʻoz xitoylari“) deb nomlangan yangi etnik guruh paydo boʻldi. Bu yerda yashovchi xitoyliklar malay anʼanalarini qabul qilganlar, shu bilan birga Xitoy madaniyatining elementlarini, masalan, asosan buddist va daoizm dinini saqlab qolishgan. Malayziya yarim orolida keng tarqalgan xitoy navlari kanton, mandarin, hokkien, hakka, xaynan va fuchjou hisoblanadi.

Malayziyadagi hind jamiyati uchta asosiy etnik guruhning eng kichigi boʻlib, taxminan aholining 16% ni tashkil qiladi. Ular Janubiy Osiyoning turli tillarida gaplashishadi. Tamillar, Malayalilar va Telugu xalqlari 85 dan ortiqni tashkil qiladi. Malayziyaga hind muhojirlari hindu va sikx madaniyatini olib kirishgan. Bunga maʼbudlar va Gurdvaralar, oshxona va kiyim-kechaklar kiradi. Malayziyaning hind jamiyatida hindu anʼanalari mustahkamligicha qolmoqda. Malayziyaning madaniy amaliyotlarini oʻzlashtirgan hindular jamoasi ham Malakkada mavjud. Ular hindu boʻlib qolishlariga qaramay, Chitties(Bahasa Melayu) Malay tilida gaplashadi va malaylar kabi kiyinadi.

Har bir etnik guruhni boshqalardan ajratib turadigan oʻziga xos madaniyati bor va ular turli darajadagi integratsiyaga erga boʻlishgan .. Xitoyliklar Terengganu qismlarini oʻz ichiga olgan bir qator hududlarda malay madaniyati bilan integratsiyalashgan va ular Malakkadagi Baba xitoylari va Sabahning Sino-Kadazan kabi malayyalik guruhlarni tashkil qilishadi. Birlashgan Britaniya hukmronligi barcha etnik guruhlarga oʻziga xoslik hissini olib keldi, ingliz gʻoyalari va ideallari baʼzi birlashtiruvchi xususiyatlarni taʼminlashga xizmat qildi.

## Arxitektura

## Musiqa
Anʼanaviy malay musiqasi va ijrochilik sanʼati Kelantan – Pattani mintaqasida paydo boʻlgan koʻrinadi. Malayziyada musiqa zarbli cholgʻu asboblariga asoslanadi, ulardan eng muhimi gendang (baraban). Anʼanaviy barabanlarning kamida 14 turi mavjud. Barabanlar va boshqa anʼanaviy zarbli asboblar koʻpincha qobiq kabi tabiiy materiallardan tayyorlanadi. Boshqa cholgʻu asboblari: rebab (kamonli torli cholgʻu), serunay (qoʻsh qamishli goʻyoga oʻxshash cholgʻu), seruling (nay) va karnaylar. Musiqa anʼanaviy ravishda hikoya qilish, hayot tsiklidagi voqealarni nishonlash va yigʻim-terim kabi yillik tadbirlarda ishlatiladi. Bir vaqtlar musiqa uzoq masofali aloqa shakli sifatida ham ishlatilgan. Anʼanaviy orkestrni ikkita shaklga boʻlish mumkin: gong va torli cholgʻu asboblari yordamida ohanglar ijro etadigan gamelang va yanada tantanali musiqa yaratish uchun puflama asboblaridan foydalanadigan.

Sharqiy Malayziyada agung va kulintang kabi gonglarga asoslangan jamoalar odatda dafn marosimlari va toʻylar kabi marosimlarda qoʻllanadi. Ushbu ansambllar Filippin janubida, Indoneziyadagi Kalimantan va Bruneyda ham keng tarqalgan. Xitoy va hind malayziyalarining oʻziga xos musiqa shakllari mavjud, yarim orol va Sharqiy Malayziyadagi mahalliy qabilalar oʻziga xos anʼanaviy cholgʻu asboblariga ega.. Singapur, Malayziya va Indoneziya kabi mamlakatlarda Hari Raya (anʼanaviy malay festivali) paytida uyda chiqish yaxshi eʼtiqoddir, chunki u ijrochilar va uy egasiga omad keltiradi.

Malayziyada eng katta sanʼat maskani Petronas filarmoniyasi hisoblanadi. Rezident orkestr Malayziya filarmonik orkestri hisoblanadi. Malayziyaning mashhur musiqasi – bu mamlakatdagi barcha etnik guruhlarning uslublari kombinatsiyasidir. Malayziya hukumati Malayziyada qanday musiqa mavjudligini nazorat qilish choralarini koʻrib boradi va rep musiqasini tanqid qiladi va xorijiy guruhlar Malayziyada oʻynashdan oldin yaqinda boʻlgan kontsert yozuvini topshirishlari kerak. Malayziyada bunday musiqalar yoshlarga yomon taʼsir qiladi deb hisoblaniladi.

## Adabiyot

Malayziyaga yozma adabiyot kirib kelishidan oldin kuchli ogʻzaki anʼanalarga ega adabiyot bugungi kunda ham davom etmoqda. Xalq ertaklari kabi ogʻzaki adabiyot bosma asarlar paydo boʻlgandan keyin ham gullab-yashnadi. Arab (tulisan Jawi) javiy yozuvi yarim orolga islom dinining kelishi bilan XV asr oxirida kirib keldi&nbsp. Shu vaqtda, ilgari hinduizm va buddizmdan saboq bergan hikoyalar koʻproq universal maʼnoga ega boʻlib, ularning asosiy hikoyalari saqlanib qolgan. Malay sultonliklarining har biri oʻz adabiy anʼanalarini avvalgi ogʻzaki hikoyalar va Islom bilan kelgan hikoyalar taʼsirida yaratgan. Malayziyada bosmaxonaning paydo boʻlishi adabiyotga qoʻlyozma qoʻlyozmalarni sotib olish uchun etarlicha boy boʻlganlardan koʻra koʻproq kirishiga imkon berdi. Ingliz tilini biladigan qirollik malayziyalari bilan faqat malay tilini oʻqiydigan quyi tabaqalar oʻrtasida boʻlinish bor edi. XX asrning dastlabki yillarida adabiyot malayziyaliklarning oʻzgaruvchan meʼyorlarini aks ettirish uchun oʻzgara boshladi. 1971-yilda hukumat turli tillardagi adabiyotlarni aniqlashga kirishdi. Malay tilida yozilgan adabiyotlar „Malayziya milliy adabiyoti“ deb ataldi. boshqa bumiputra tillaridagi adabiyot „mintaqaviy adabiyot“ deb atalgan boshqa tillardagi adabiyotlar „seksiyali adabiyot“ deb atalar edi.

Malay sheʼriyati yuksak darajada rivojlangan boʻlib, sheʼriyatida koʻpv uslub va shakllardan foydalanadi.. *Hikoyat(cerita)* – bu anʼanaviy hikoya boʻlib, shu tarzda yozilgan hikoyalar „Hikoyat“ soʻzidan keyin bosh qahramon(lar)ning ismi(lar)i bilan nomlanadi. *Pantun* – malay madaniyatining koʻp usullarida keng qoʻllanadigan sheʼriyat shakli. *Syair* – bir vaqtlar juda mashhur boʻlgan hikoyaning yana bir shakli hisoblanadi. Hikayat shakli mashhur boʻlib hozirgi kunda ham saqlanib qolmoqda va pantun(sheʼr) malay tilidan boshqa tillarga tarqaldi. XIX asrda, Malayziyada ishlab chiqarilgan adabiyotlar asosan qirollik haqidagi maʼlumotlarga qaratilgan edi, chunki u faqat qirollik uchun ishlab chiqarilgan. Aynan shu vaqtdan keyin u boshqa sohalarda ham kengaydi. 1969 yilgi irqiy tartibsizliklar adabiyotga kuchli taʼsir koʻrsatdi. 1980-yillarda iqtisodiyotning takomillashuvi ijtimoiy oʻzgarishlar va adabiyotning yangi shakllarini keltirib chiqaradi.

## OAV
Malayziya ommaviy axborot vositalarining koʻpchiligi UMNO partiyasiga bogʻlangan, okrugning asosiy gazetasi hukumatga va hukmron siyosiy partiyalarga tegishli. Yirik muxolifat partiyalari ham oʻz gazetalariga ega. Malay gazetalaridan tashqari ingliz, xitoy va tamil tillarida chiqadigan kundalik gazetalarning katta tirajlari mavjud. Malayziyaning ikkinchi qismida ommaviy axborot vositalari oʻrtasida boʻlinish mavjud. Yarim orolda joylashgan ommaviy axborot vositalari Sharqiy Malayziya yangiliklariga unchalik ahamiyatga ega emas va u yerga koʻpincha yarim orolning mustamlakasi sifatida qaraladi. Internetga kirish asosiy shahar markazlaridan tashqarida kam uchraydi va quyi tabaqa vakillari nodavlat yangiliklar manbalariga kamroq xabardor boʻlishadi.

### Kino
Malayziyada kino suratga olish besh bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqich 1933-yilda Singapurda faoliyat yurituvchi kompaniya tomonidan " Layla Majnun " filmini suratga olish bilan hikoya qiluvchi filmlar suratga olish boshlanganida sodir boʻldi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi dastlabki i oʻn yillikda koʻpchilik filmlar Hindiston va Filippin rejissyorlari tomonidan suratga olingan, ular filmlarning ikki bosqichini yaratgan. Birinchi mahalliy rejissyorlik filmi 1952 yilda " Permata di-Perlembahan " ishlab chiqarilgan. Biroq kinoteatrlarda bu film muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Uchinchi bosqich 1950-yillarda Singapurda joylashgan studiyalarda filmlar ishlab chiqara boshlaganida paydo boʻldi, ammo keyinchalik Singapurning mustaqilligi va u yerdagi studiyalarning yoʻqolishi tufayli sanoat zarar koʻrdi. Indoneziya filmlari shu vaqtda mashhurlikka erishdi, kino ijodkorlarining kichik guruhi Malayziyada ishlab chiqarishni davom ettirib, toʻrtinchi bosqichni tashkil etdi. 1980-yillarda mahalliy sanoat tiklana boshladi va beshinchi va eng yorqin bosqichni keltirib chiqardi, bu avvalgi bosqichlarga qaraganda koʻproq mavzularni qamrab oldi. Shuningdek, birinchi marta malay tilidan tashqari filmlar sezilarli darajada ishlana boshlagan.

## Maʼlumotnomalar

## Havolalar

* Malayziya – til, madaniyat, urf-odatlar va etiket
* Zamonaviy Malayziya madaniyati va sahna sanʼatining norasmiy va oʻta sub’ektiv sharhi uchun qarang: BOLEHLAND: YANGILANGAN MADANIY KOʻRSATISH sanʼat sharhlovchisi Antares