open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Arpa

**Arpa** (Hordeum) — gʻalladoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Yevrosiyo va Amerikada 30 ga yaqin turi maʼlum. Dehqonchilikda Arpa Oʻrta Osiyo (Turkma-niston jan.)da miloddan avvalgi 12- 10-ming yilliqdan ekib kelinadi. Vatani Old Osiyo. Ekma Arpa (N. sativum) jahondagi koʻpgina mamlakatlarda yetishtiriladi. Biologik xususiyatlariga koʻra, A. bahori va kuzgi turlarga boʻlinadi. Arpa ildiz toʻplami popuksimon: asosiy ildiz haydalma qatlamda rivojlanadi. Poyasi poxolpoya, 4 — 6 ta boʻgʻimli, boʻyi 30 — 35 sm dan 130 — 134 sm gacha. Bargi barg plastinkasi, barg qini, tilcha va quloqchalardan iborat, boshqa gʻalla oʻsimliklarining bargidan koʻra kengroq. Toʻpguli boshoq. Mevasi pardali yoki yalangʻoch don, rangi sargʻish, och jigarrang va och kulrang. 1000 ta doni vazni 20 — 60 g. Bahori Arpaning vegetatsiya davri 55-110 sutka, kuzgisiniki 180 — 210 sutka (nav xususiyatlari va eki-ladigan hududga qarab). Arpa eng tezpishar don ekinidir. Arpa oʻzidan changlanuvchi oʻsimlik, guli yopiq. Maysalari 4 — 5°da unib chiqadi, oʻsib rivojlanib borishi uchun qulay harorat 22°. Arpa issiqqa chidamli oʻsimlik, havo quruqligini yaxshi koʻtaradi. Xalq xoʻjaligida Arpadan xilma-xil maqsadlarda (oziq-ovqat, yem, pivo sanoati uchun xom ashyo) foydalaniladi. Donida 13% suv, 2% oqsil, 64,6% uglevodlar, 5,5% klechatka, 2,1% yogʻ, 2,8% kul moddasi bor. 1&nbsp;kg arpa doni 1,2 ozuqa birligiga teng .Lalmi dehqonchilik mintaqasida bahori, sugʻoriladigan yerlarda kuzgi-qishki va koʻklamgi namdan yaxshi baxra oladigan yuqori hosil beradigan kuz-gi Arpa yetishtiriladi. Juda erta quruq jazirama issiq boshlanmasidan ol-din (maining oxiri — iyun) pishib yetiladi. Sugʻoriladigan maydonlarda har gektaridan 50 s gacha hosil beradi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda Qarshi, Zafar, Siklon; lalmi yerlarda Baysheshek, Unumli arpa, Nutans va boshqa na-vlari ekiladi. Urugʻlari 4 — 5 sm chuq. ga qadaladi, ekish meʼ-yori A.ning faqat oʻzi eqilganda 100 — 120&nbsp;kg/ga, vika bilan birga eqilganda 50 — 70 va 40 — 50&nbsp;kg/ga. A. oʻgʻitlarga talabchan. Yuqori hosil olish uchun gektariga 30 — 45&nbsp;kg N (azot), 45 — 60&nbsp;kg R2O5 (fosfor), 60&nbsp;kg K,O (ka-liy) solinadi. A. zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, simqurtlar, arrakashlar, koʻkkoʻz va b; kasalliklardan eng koʻp zararlaydigani qorakuya, zang kasalligi, unshudring, fuzarioz, bakterioz va boshqaAd:. Kurbanov K., Yachmen v usloviyax bogaroʻ Oʻzbekistona, T., 1972; Yigitali-yev M., Muhammadxonov S, Dala ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi, T., 1981.Qoʻziboy Dushamov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpa doni

**Arpa doni** — 1) qadimgi ogʻirlik oʻlchov birligi. Ming dona arpaning ogʻirligi 40,9510 -g 40,9514 g boʻlgani uchun 1 dona arpaning ogʻirligi oʻrtacha 0,0409512 g ga teng, deb olingan. Ilga-ri mana shu ogʻirliklar boʻyicha misqol va qadoq qiymatlari aniqlangan. Shuning uchun qadimda 1 misqol q 100 Arpa doni = 4,0912 g boʻlgan. Lekin arpa qaysi zamon va qaysi oʻlkada yetishtirilganligiga qarab Arpa donining katta-kichikligi har xil boʻlgan. Shuning uchun keyinchalik 1 Arpa doni = 0,0453 g deb qabul qilingan. 14-asr ga ke-lib esa 1 Arpa doni = 0,045 g boʻlgan. Hozirgi vaqtda baʼzi Sharq mamlakatlarida 1 Arpa donining 0,048 g ga teng qiymati qoʻllanilmoqda. Baʼzan 1 Arpa doni = 0,052 g. Arpa donining fors-cha nomi jou, yana boshqa nomi shaʼira-dir. 1 shaʼira 0,052 g ga teng deb qabul qilingan; 2) uzunlik oʻlchov birligy. 1 dona arpaning eni ishchi otning 6 dona yoliga yoki barmoqning oltidan biriga 642teng. 1 Arpa doni = 1/6 barmoqq6 ishchi otning yoli. Agar 1 barmoq 2,18n-2,28 sm ga teng boʻlsa, u holda 1 Arpa doni = 0,36-0,38 sm.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpabodiyon

**Arpabodiyon** (Anisum) — ziradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar turkumi; 2 turi bor. Oʻzbekistonda oddiy Arpabodiyon (Arpabodiyon Vulgare) ekiladi. Uning pastki barglari buyraksimon (yoki uch boʻlakli), yirik arra tishli, yuqoridagilari ipsimon boʻlakchalarga boʻlingan. Gullari mayda, oq, murakkab soyabonga toʻplangan. Arpabodiyonning mevasi tar-kibida 3,2%, baʼzan 6% gacha efir moyi va 28% gacha boshqa moylar bor. Efir moyi tarkibida 90% gacha anetol boʻladi. Mevasi va efir moyidan tayyorlangan preparatlar balgʻam koʻchiruvchi sifatida qoʻllanadi. Arpabodiyon mevasi va efir moyi oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi.

Arpabodiyon Qadimdan maʼlum boʻlgan oʻsimlikdir. Bu oʻsimlikni qadimgi Yunonistonliklar uylarida yovuz ruhlarni quvadi deb saqlash odatlari bor edi. U uyda osoyishtalik, tinchlik va qulaylikni taʼminlashga qodir deb ishonishgan.bu xususiyat unga bekorga berilmagan. U nafaqat har qanday oshpazlik idishini toʻldiribgina qolmasdan uy uchun antiseptik, mikroblar, bakteriyalar va xavfli viruslani shavqatsiz yoʻq qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpabodiyon (maʼnolari)

**Arpabodiyon**:

* Arpabodiyon (Anisum) — zira-doshlar oilasiga mansub bir yillik o‘tlar turkumi; 2 turi bor.
* Arpabodiyon (pazandalik) (pazandalikda) — shirmoy nonlarning paygari (xamir-turushi)ni tayyorlashda ishlatiladi.
Arpabodiyon (pazandalik)

**Arpabodiyon** (pazandalikda) — shirmoy nonlarning paygari (xamir-turushi)ni tayyorlashda ishlatiladi. A. urugʻi chinni choynak yoki biron idishga solib damlanib, soʻngra uning suviga maydalangan noʻxat ivitiladi, maʼlum muddatdan soʻng hosil boʻlgan koʻpikka un aralashtirib, xamirturush olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpejio

**Arpejio** ( – arfada chalish), **arpedjio**, **arpedjo** () – koʻpincha past tovushdan boshlanadigan akkord tovushlarini bir vaqtning oʻzida emas, balki ketma-ketlikda tartib bilan ijro etish usuli.

Arpejio koʻproq arfada, shuningdek fortepiano, chang va qonun kabi cholgʻularda keng qoʻllanadi. Ijro etilishi kerak boʻlgan akkordlarning chap tomoniga tikka toʻlqinsimon chiziq qoʻyiladi. U arpejio usulini koʻrsatadi. Misol:
{
\override Score.TimeSignature #'stencil = ##f
\relative c'' { 
  \clef treble 
  \time 4/4 
  1\arpeggio
} }

## Manbalar


## Havolalar
Arpoqsoy

**Arpoqsoy**, Arpoksais — skiflar bobokaloni Targʻitoshning oʻrtancha oʻgʻli. Gerodotning yozishicha, rivoyatlarga koʻra A.dan skiflarning katiarlar va traspiylar qabilasi tarqalgan. Bu qabilalar podsho-skiflar qavmidan boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arra

**Arra** – yogʻoch, metall, tosh, suyak, shox, sadaf va boshqalarni kesish va qirqish uchun ishlatiladigan qirra tishli asbob. Poʻlat plastinka va disksimon qilib yasaladi. Turlari: bir kishi ishlatadigan arra – dastarra (qoʻlarra), ikki kishi ishlatadigan arra – gʻoʻlabur arra, yogʻochdan noziq buyumlar tayyorlashda ishlatiladigan arra – taxtabur arra Shakli va ishlatilishiga koʻra, pushtakli arracha, kashakli-shadabur, bekashak-shadabur, yirik tishli shadabur, mayinbur, yirik tishli burush, mayin tishli burush, noziq, pargar, poʻlat, sadaf, sarbur, takchir, xatbur, chap, chingʻiza, shoh, beda arralar deb yuritiladi. Texnika taraqqiy etishi bilan arralarning mexanik turlari yaratilgan. Mexanik arralarning metall kesuvchi, taxta tiluvchi va daraxt kesuvchi xillari bor. Taxta tiluvchi va metall kesuvchi arralar plastina (polotno)li, zanjirli va diskli boʻladi. Oʻrmonda daraxtlarni agʻdarishda kerosin (benzin) bilan ishlaydigan arralardan foydalaniladi. Yogʻoch, faner yoki yumshoq metalldan egri chiziqli shakldor buyumlar yasashda ishlatiladigan ramasimon arra lobzik deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arra nusxa

**Arra nusxa**, arracha — oʻzbek badiiy kashtachiligida qoʻllaniladigan bezak. Asosan, lozim jiyaklariga yoʻrma usulida tikiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arraburun akulalar

**Arraburun akulalar** (Pristiop horidae) – akulalar turkumi oilasi. Uzunligi 1,5 m gacha, tanasi silindrsimon, choʻziq. Tumshugʻi uzun va yassi kilichsimon, yon tomondan yirik tishlar bilan qurollangan. Tumshugʻi oʻrtasidagi ikkita uzun moʻylovlari tuygʻu vazifasini bajaradi. Anal suzgichi boʻlmaydi. 4—5 turi bor, Hind okeani va Tinch okeanning gʻarbiy sohillari yaqinida, asosan tropik suvlarda tarqalgan. Suv tubidagi uncha chuqur boʻlmagan joylarda yashaydi, mayda baliqlar va suv tubidagi umurtqasizlarni kovlab olib yeydi. Tirik tugʻadi. Ovlanadi, mahalliy ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arragul

**Arragul** – 1) arrasimon shaklli oʻyma naqsh, oʻzbek oʻymakorligida keng qoʻllanadi; 2) sopol idishlarga ishlanadigan bezakgulning nomi, baʼzan parragul deb ham ataladi. Kosa va laganlarga arragul har xil ranglar bilan chiziladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpajevak

**Arpajevak** — xotin-qizlar boʻyniga taqadigan ziynat buyumi, jevakning bir turi. Arpa shaklida ishlangan yupqa kumush yoki yuziga tilla suvi yuri-tilgan kumush donachalaridan iborat boʻlib, qora ipak ipga bir dona marjon, bir dona „arpa“ ketma-ket oʻtkazilib tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arratumshuq baliqlar

**Arratumshuq baliqlar** (Pristidae) – skatlar turkumi oilasi. Uzunligi 6 m gacha, ogʻirligi 2400&nbsp;kg gacha. Tanasi yassi, koʻkrak suzgichlarining chetlari boshi bilan qoʻshilib ketgan, jabra yoriqlari boshining ostki tomonida. Uzun tumshuqqa aylangan boshining yoni boʻylab tishga oʻxshash oʻsimtalari boʻlganligi uchun shunday nom berilgan. 7 turi maʼlum, tropik va subtropik dengizlarda, tropik chuchuk suvlarda tarqalgan, suv tubida hayot kechiradi, tirik tugʻadi. Oddiy arratumshuq (Pristis pectinalis) keng tarqalgan. Atlantika, Tinch va Hind okeanlari dengizlarida, jumladan Oʻrta dengizning sohilga yaqin uncha chuqur boʻlmagan joylarida, Amerika daryolarida uchraydi. Avstraliya arratumshugʻi (P. leichhardti) arrasi yordamida suv tubidagi loydan har xil umurtqasiz hayvonlarni kovlab olib yeydi, baʼzan mayda baliqlar bilan ham oziqlanadi. Odam uchun xavfli emas.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Svante Arrhenius

**Svante Arrhenius** () (1859 — 1927) — shved olimi, fizik-kimyoning asoschilaridan biri. Peterburg fanlar akademiyasi xorijiy muxbir aʼzosi (1903). Elektrolitik dissotsiatsiya naza-riyasini ishlab chiqqan (1887). Asarlari kimyoviy kinetika (Arrenius tenglamasi), shuningdek astronomiya, astrofizika va biologiyaga oid. Nobel mukofoti laureati (1903).

## Manbalar
Arrenius tenglamasi

**Arrenius tenglamasi** – kimyoviy reaksiya tezligi konstantasi k ning temperaturaga bogʻliqligi ifodasi: T:k = A yexr (-EJRT), Yea- aktivatsiya energiyasi; R – gaz doimiysi. S. Arrenius tavsiya etgan (1889).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arrenoblastoma

**Arrenoblastoma**, maskulino-ma (yun. arren — erkakka xos va blastos — oʻsimta) — tuxumdon oʻsmasi; bunda ayollarga xos belgilar yoʻqolib, erkaklarga xos belgilar yuzaga chiqadi. Oʻrta yoshdagi 644ayollarda uchraydi. Amenoreya, sut bezlari atrofiyasi va bepushtlikka sabab boʻladi. Davosi: jarrohlik yoʻli bilan oʻsmali tu-xumdon olib tashlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arrakashlar

**Arrakashlar** – oʻtroq qorinli pardaqanotlilar kenja turkumi bir necha oilalarining umumiy nomi. Urgʻochisi arraga oʻxshash tuxum qoʻygichi yordamida oʻsimlik bargi, poyasi va organlariga tuxum qoʻyadi. Lichinkalarining tuzilishi va hayot kechirish xususiyati turli oilalarda bir xil emas. Haqiqiy arrakashlar (Jenthredinidae) lichinkasining 3 juft koʻkrakoyoqlari bilan birga bir juft soxta qorinoyoqlari ham boʻladi, boshqa arrakashlar lichinkasining qorinoyoqlari rivojlanmagan, koʻkrakoyoqlari kuchsiz rivojlangan. Lichinkasi oʻsimliklar ustida ochiq hayot kechiradi (Jenthredinidae oilasi) yoki oʻrgimchak turiga oʻxshash barglarni oʻrab oladigan toʻri ichida yashaydi (tur toʻquvchi arrakashlar – Pamphiliidae). Shoxdor dumli (Siricidae) va poya arrakashlar (Cephidae) poyada yashirin hayot kechiradi. Lichinkasi tuproqqa tushib gʻumbakka aylanadi. Voyaga yetgan arrakashlar gul nektari bilan oziqlanadi, lichinkasi oʻsimliklarga katta ziyon keltiradi. arrakashlarda partenogenez koʻpayish keng tarqalgan, bir yilda 4 tagacha partenogenez boʻgʻini rivojlanadi. Oʻzbekistonda qulupnay arrakashlar (Allanthus cinctus) qulupnay, atirgul va mevali daraxtlarga; otquloq arrakashlar (Ametastogia glabrata) oʻtchil oʻsimliklarga; olcha arrakashlar (Caliroa cerasi) mevali daraxtlarga; don arrakashlar (Cephus pygmaeus) bugʻdoy, arpa va boshqa donli ekinlarga ziyon keltiradi. Kurash choralari yerga toʻqilgan oʻsimlik qoldiqlarini yigʻib olib yoʻqotish, yerni chuqur haydash va chopiq qilishdan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpagʻon

**Arpagʻon** () – bugʻdoydoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi.

## Tasnifi
Arpagʻonning poyasi silliq, tuksiz, boʻyi 4 – 25 sm. Bargining eni 3-4&nbsp;mm, tukli. Boshogʻi tuxumsimon, uz. 1,5 – 3 sm, eni 0,9 – 2 sm. Boshoqchasi 3 – 5 gulli. Arpagʻon aprel – may oylarida gullab, meva beradi. Asosan, qumloq va mayda toshli togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Barcha turlar bir yillik oʻsimliklar boʻlib, zich, 2 qirrali, boshoqsimon toʻpgulga ega boʻladi va har bir tugunda 1 tadan boshoqchaga ega. Biologik xususiyatlariga koʻra, arpagʻon bahori va kuzgi turlarga boʻlinadi. Arpagʻon eng tezpishar donli ekinidir. Arpagʻon oʻzidan changlanuvchi oʻsimlik, guli yopiq. Juda erta quruq jazirama issiq boshlanmasidan oldin (mayning oxiri – iyun) pishib yetiladi. Arpagʻon zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, simqurtlar, arrakashlar, koʻkkoʻz va boshqalar. Kasalliklardan eng koʻp zararlaydigani qorakuya, zang kasalligi, unshudring, fuzarioz, bakterioz va boshqalar. Arpagʻonning ahamyati shundaki oʻsimlik zamonaviy qishloq xoʻjaligida foydalanish uchun xonakilashtirilmagan. Arpagʻon turli xil ekologik va biologik zararlanishlarga bardosh berish qobiliyati tufayli xozirda olimlar uni bugʻdoy bilan chatishtirish ishlarini olib bormoqda. U oson oʻstiriladigan oʻt boʻlib, unib chiqish tezligi ham yuqori. U boshqa oʻtlarga nisbatan tez oʻsadi. Arpagʻoning hosili bugʻdoynikiga qaraganda pastroq boʻlsada, bugʻdoyga nisbatan mazaliroq hisoblanadi.

## Tarqalishi
Arpagʻon – asosan Yevroosiyo va Shimoliy Afrika keng tarqalgan. Eremopyrum triticeum – deb nomlanadigan arpagʻonning bir turi Shimoliy Amerikaning ayrim qismlarida begona oʻt sifatida keng tarqalgan.

Barcha turlar bir yillik oʻsimliklar boʻlib, zich, 2 qirrali, boshoqsimon toʻpgulga ega boʻladi va har bir tugunda 1 tadan boshoqchaga ega.

Shuningdek bu arpagʻon turlari:

*Eremopyrum bonaepartis -* Jazoir, Marokash, Yaqin Sharq, Arabiston yarim oroli, Markaziy Osiyo, Eron, Pokiston, Shinjon

*Eremopyrum distans -* Rossiya, Kavkaz, Yaqin Sharq, Arabiston yarim oroli, Markaziy Osiyo, Eron, Pokiston, Shinjon, Moʻgʻuliston

*Eremopyrum orientale -* Jazoir, Marokash, Tunis, Ruminiya, Ukraina, Qrim, Rossiya, Kavkaz, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Eron, Pokiston, Shinjon, Tibet, Moʻgʻulistonda tarqalgan.

## Oʻzbekistonda tarqalishi
Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida, shuningdek Qoraqalpogʻistonda uchraydi. Arpagʻon – bahorgi eng yaxshi yemxashak oʻsimligi. Uning tarkibida 12 – 14% gacha protein va 24 – 27% kletchatka boʻladi. Arpagʻonni hammaqishloq xoʻjaligi hayvonlari yeydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Arrenotokiya

**Arrenotokiya** — urugʻlanmagan tuxumlardan faqat erkak hayvonlar chiqishi. A. asalarida yaxshi oʻrganilgan. Ona asalari urugʻlangan va urugʻlanmagan tuxum qoʻyadi. Urugʻlangan tuxumlardan urgʻochi (ona va ishchi) arilar, urugʻlanmagan tuxumlardan erkak arilar rivojlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arron

**Arron** — Kavkaz Albaniyasining 6 — 9-asrlardagi arabcha nomi; 9- 10-asrlarda Kura va Arake daryolari oraligʻidagi hudud (hozirgi Mil dashti).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsa

**Arsa** (arab.) — bino quriladigan maydon, yer sahni, chegara.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsamux I

**Arsamux I** (milodiy 2-asr oxiri — 3-asr boshlari) — qadimgi siyovushiylar sulola-sidan boʻlgan xorazmshoh. A. I va uning nomidan xotini zarb etgan tangalar xo-razmiy yozuvi bitilgan eng dastlabki tangalar hamda xorazmiy yozuvining eng qadimgi yodgorligidir. Bu tangalarda A. I choʻqqi qalpoq kiygan sersoqol podshoh koʻrinishida tas-virlangan. Tanga tagida 645xorazmiy harflarda — „podshoh Ars [a]mux“ soʻzi bitilgan hamda S shaklidagi tamgʻa, „Xorazm chavandozi“ning surati berilgan. Ad.: Tolstov S. P., Po sledam drev-ne-xorezmiyskoy sivilizatsii, M.-L., 1948.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsaf

**Arsaf** — Xurosonda, Hirotdan gʻarbdagi choʻl. Amir Temur 1362-yil Sey-istonda boʻlgan janglarning birida yara-dor boʻlganidan soʻng bir oy shu choʻdda dam olib, davolangan va moʻgʻullarga qarshi kurashish uchun askar toʻplagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ars nova

**Ars nova** (lotincha: ars nova — yangi sanʼat) — 14-asr italyan va fransuz musiqasidagi ijodiy ilgʻor yoʻnalish. Faqat cherkov musiqasi janrlaridan foydalanishdan voz kechib, dunyoviy vo-kal-cholgu musiqa janrlarini professi-onallik darajasiga koʻtargan, folklor bilan yaqinlashib, turli musiqa asboblarini keng qoʻllagan. Dastlab 1309-yilda ita-lyan tadqiqotchisi paduyalik Marketto, 14-asrning 20-yillarida fransuz gumani-sti Filipp de Vitri tomonidan naza-riy asoslandi. Yetakchi kompozitorlari — florensiyalik Jovanni, Franchesko Landino, buyuk namoyandasi Gilom de Masho (taxminan 1300- 1377). Motet, ballada va madrigalning ilk shakllari hamda kachcha (yoki kachchia) Ars nova uchun harakterli janrlardir. Jahon musiqa sanʼatining keyingi rivojiga taʼsiri katta. Ad:. Gruber R., Vseobhaya istoriya muzoʻki, 2 izd., ch. 1, M., 1960.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenidlar

**Arsenidlar** — metallarning margimush bilan hosil qilgan birikmalari. Arsenidlar yuqori temperaturada eriydigan qattiq va ogʻir moddalardir. Ishqoriy metallarning Arsenidlari suvda parchalanib, arsin va ishqor hosil qiladi. Boshqa metallar Arsenidlari faqat kislotalarda eriydi. Ayrim Arsenid yarim oʻtkazgich xususiyatiga ega. Davriy sistemaning III guruhi metallari Arseidining baʼzilari kristallanganida yiltiroq pyx tosh tuzilishiga ega boʻlganligi sababli ulardan lazer kristallari (GaAs, InAs, GaxIn1)cAs), tok kuchini toʻgʻrilagichlar, diodlar va triodlar (GaAs) tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenitlar

**Arsenitlar** — metaarsenit (HAsO2), ortoarsenit (H3As03) va pi-roarsenit (H4As20s) kislotalarning tuzlari. Xossalari va ishlatilishi arse-natlarniki kabidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenopirit

**Arsenopirit** (mishyak kolche-dani) — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi FeAsS. Qoʻshimchalari: So, Ni, Ai. Qattiqligi 5,5 — 6. Arsenopirit 5,9 — 6.3. Rangi kumush tusli oqdan kulranggacha. Metallsimon yaltiroq, moʻrt, donador va choʻziq agregatlardan iborat boʻlib, kristall shaklida ham uchraydi. Koʻpincha gidrotermal konlarning yuqori va oʻrta temperaturali zonalarida kvars, pirit kabi minerallar bilan uchraydi. Asosan mishyak, oz miqdorda kobalt va oltin olinadigan mineral. Oʻzbekistonning deyarli barcha polimetall konlarida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenal

**Arsenal** (arab, dor assinoa — usta-xona soʻzidan olingan) — quruqlikdagi qoʻshinlar va harbiy dengiz qoʻshinlari qurol-yarogʻlarini yasaydigan, tuzata-digan, saqdaydigan joy. Arablardan fransuzlarga, soʻng ruslarga va boshqa tillarga oʻtgan. Moskvadagi A. (Kremlda) 1584-yildan mavjud (1783-yilda muzeyga aylantirilgan). Peterburgdagi A. Pyotr I tomonidan 1712-yildatashkil etilgan. Kiyev (1764-yildan), Bryansk (1783-yildan), Kronshtadt, Sevastopol, shuningdek An-gliyada — Vulidj, Italiyada — Turin, AQShda — Frankford, Pikatini, Rok-Aylend A.lari asosiy hisoblangan. 20-asrda qurol-yarogʻ ishlab chiqarish sanoatning mustaqil tarmogʻiga aylanganidan soʻng, qurol-yarogʻ tayyorlash va ularni saqlash uchun alohida joylar ajratish zaruriyati tugʻilgach, A. ilgarigi ahamiyatini yoʻqotgan va en-dilikda turli maqsaddagi baza va om-borxona vazifasini bajarmoqda. Oʻrta asrlarda Movarounnahrda kurol-yarogʻ saqlanadigan joy — jevaxona (ji-baxona) deb atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenatlar

**Arsenatlar** — metaarsenat (HAsO3), ortoarsenat (H3AsO4) va pi-roarsenat (H4As207) kislotalarning tuzlari. Ishqoriy metall ar va ammoniy A.i suvda yaxshi eriydi. Kuchli zaharli moddalar. Insektitsid sifatida ishla-tiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsin

**Arsin**, AsH3 — margimushning vodorod bilan hosil qilgan birikmasi. Rangsiz, nihoyatda zaharli gaz. Suyuqlanish harorati — 113°, qaynash harorati — 62,4°, yonadi, suvda eriydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslon

**Arslon** yoki **sher** () mushuksimonlar oilasiga mansub turdir. Uzunligi 240 sm gacha (urgʻochisi kichikroq), ogʻirligi 280&nbsp;kg gacha boʻladi. Yuz qismi choʻziq, dumining uchida uzun qora qildan iborat popugi bor. Tanasi kalta jun bilan qoplangan, erkaklari tanasining oldingi qismi (boʻyni, koʻkragi va yuzi)dagi uzun yunglari yolni hosil qiladi. Rangi sargʻish, yoli qoramtir tusda. Qadimgi areali Afrika (gʻarbidan tashqari), Yevropa (Bolqon yarim oroli, Zakavkaze — Armaniston) hamda Osiyoni (Arabiston yarim oroli, Kichik, Old va Janubiy Osiyo — Sharqda Hindistongacha) oʻz ichiga olgan. Individlar soni va areali keskin kamayib ketgan, hozirgi areali asosan Markaziy Afrikaning qoʻriqlanadigan hududlari va qisman Janubiy Osiyodan iborat.

Arslon choʻl, savanna va daryo yaqinidagi oʻrmonlarda istiqomat qiladi. Poligam, oilaviy guruh hosil qiladi. Har 2 yilda bir marta 3—4 tadan bolalaydi. Homiladorlik davri 4—5 oy, 6—7 yoshida voyaga yetadi, erkagidan 3 yoshda yol chiqadi. Arslon kechasi guruh boʻlib ov qiladi, yirik tuyoqli hayvonlarni ovlaydi. Qari va yarador arslon odamga ham hujum qilishi mumkin. 70 yilgacha yashaydi. Arslon hamma joyda muhofaza qilinadi; hind kenja turi (*P. L. persica*) Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilot Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar

*
Arsinlar

**Arsinlar** — margimush gidrit (AsH3)ning organik hosilalari. Ular birlamchi RAsH2, ikkilamchi RjAsH va uchlamchi R,As A.ga boʻlinadi. A. qoʻlansa hidli boʻlib, suvda yomon, organik eri-tuvchilarda yaxshi eriydi, oson oksidla-nadi. Koʻpchiligi xavoda oʻz-oʻzidan uchuv-chan moddalardir. Atsiklik A., ayniqsa birlamchilari zaharli, organizmga mar-gimush gidridga oʻxshash taʼsir etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsiyan tizmasi

**Arsiyan tizmasi** (; ) — Gruziyaning janubiy qismi va Turkiyadagi togʻ tizmasi. Gʻarbda Kichik Kavkaz togʻlari bilan 646tutashib ketadi. Eng baland nuqtasi 3165 m (Arsiyan choʻqqisi). Umumiy uz. 150&nbsp;km chamasida. Asosan gilli slanes hamda qumtoshlardan va vulkan jinslari (lava, tuf) dan tarkib topgan. Togʻ yon bagʻirlarining pastrogʻi qoraqayin, kash-tan, yuqorirogʻi qoraqayin va oqqaragʻay, qoraqaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan, undan ham balandda alp oʻtloqlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslon Xoja Tarxon

**Arslon xojatarxon** − 15-asr bi-rinchi yarmida yashagan davlat arbo-bi, shoir. Ulugʻbekning ishonchli amirlaridan. Sabron shahri hokimi boʻlgan. Sakkokiy maʼlum davr uning saroyida yashagan.Arslon Xoja Tarxon zukko olim va iqtidorli shoir boʻlganligi qator manbalarda qayd etilgan. Arslon Xoja Tarxon oʻz saroyida ijodkorlar yigʻini oʻtkazishni xush koʻrgan. Qadimgi tur-kiy qoʻlyozmalarni maxsus koʻchirtirgan va baʼzi asarlarni arab, fors, turkiy tilga tarjima qildirgan. Arslon Xoja Tarxon turkiy adabiy til va tur-kiy (uygʻur) yozuvning bi-limdoni boʻlgan. U Ahmad Yugnakiynij „Hibat ul-haqoyiq“ dostonini uygʻur yozuvida koʻchirtirgan (1444), qoʻlyozma oxiriga Adib Axmad haqidagi „Adibning yeri oti Yugnak erur, Sifoti ajab yer, koʻngillar yorur…“ misralari bilan boshlanuvchi oʻn baytli masnaviyini ilo-va qildirgan. Arslon Xoja Tarxon ijodidan hozircha faqat shu 20 satr masnaviy maʼlum. Shoir haqida baʼzi maʼlumotlar Sakkokiy qasidalarida, Shotibiyning „Qur’on oʻqish sanʼati haqida“gi risolasi tarjimasining de-bochasida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonbob (maʼnolari)

**Arslonbob**:

* Arslonbob - **Arslonbob** - Jalolobod viloyatining Bozor-Qoʻrgʻon tumanidagi qishloq.
* Arslonbob (soʻfiy) (taxminan
* Arslonbob (kurort joy) — Farg‘ona tizmasi bilan Boyboshota tizmasining qo‘shilgan joyida 1400 m balandlikda joylashgan kurort joy.
Arslontov

**Arslontov** (Aristantov) — Qizilqumdagi uch tizmadan iborat yemi-rilgan qoldiq togʻlar. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Eng baland joyi 698 m. A. Qizilqumdagi boshqa past togʻlar kabi atrofi eol qumlar bilan oʻralgan. A. zamini silur, devon davrlarining sla-nes, qumtosh, ohaktosh, marmar, gravelit jinslaridan, yuqori qismlari karbon davrining och va toʻq tusdagi ohaktosh va boshqa jins qatlamlaridan iborat. Bu jinslar togʻ yon bagʻirlarida ochilib qolgan, eta-klarida esa dagʻal prolyuviy yotqiziqlari va boʻr, paleogenning choʻkindi jinslari qatlamlari orasiga kirib ketgan. A. Markaziy Qizilqumdagi boshqa paleo-zoy massivlari kabi gersin oroge-nezida burmalangan. Boʻr va paleogen dengiz transgressiyalari butun Qizilqumni jumladan A.ning yon bagʻirlarini ham bo-sib, qalin gil qatlamlari bilan qoplagan. Alp orogenezida qayta burmalangan. Biroq yon bagʻirlaridagi gil qatlamlari yuvilib ketgan. A. asimmetrik tuzil-gan, uning sharqiy yon bagʻirlari tik. A. juda ham parchalanib ketgan. Markaziy qismlari alp tipidagi relefga ega, yaʼni oʻtkir nayzasimon choʻqqili, qirrali boʻlib, gʻarbiy va sharqiy chekkalari esa koʻpincha yassi yuzali, usti tekislanib qolgan. Nuragan jinslar togʻ etaklarida sochilib yotadi. Aning janubi-sharqiy yon bagʻirlarida soy koʻp. Bu soylarda bahordagina sel va yomgʻir suvlari oqadi. A.da koʻpincha quruq vodiyning chuqur joylarida, qatlamlarning tektonik yoriklarida, otqindi va metamorfik, ohaktosh hamda marmar jinslari tarqalgan joylarda chuchuk suvli buloqlar uchraydi. Buloq suvlaridan dehqonchilikda foy-dalaniladi. A.da iqlimning quruqligi, tuproq qatlamining deyarli yoʻqligidan oʻsimlik kam. Togʻ etaklarida toshli kul rang-qoʻngʻir tuproqlarda shuvoq-efemer oʻsimliklari keng tarqalgan. A.dan yay-lov chorvachiligida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonxon Muhammad

**Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon** (toʻliq ismi Muhammad ibn Sulaymon ibn Dovud Kuchtegin ibn Tamgʻachxon Ibrohim) (?—1130/1131) — Movarounnahr hukmdori (1102—1130).

Qoraxoniylardan. Barqiyoruq vassali Sulaymonteginning oʻgʻli. 1102-yilda Samarqand taxtiga Arslonxon unvoni bilan oʻtqazilgan. 12 ming mamlukdan iborat qoʻshin tuzib Dashti Qipchoqqa bir necha bor harbiy yurishlar qilgan.

Umrining oxirida falaj boʻlib qolgani tufayli taxtni oʻgʻillari — dastlab Nasr, soʻng Ahmad bilan boshqargan. Samarqand saljuqiylar tomonidan egallangach (1130-yil 13-mart), Arslonxon Muhammad Balxga joʻnatilgan va oʻsha yerda koʻp oʻtmay vafot etgan. U Marvdagi oʻzi qurdirgan madrasaga dafn etilgan.

Arslonxon Muhammad davrida madaniy hayot birmuncha rivojlangan. Buxoro va uning viloyatida koʻplab binolar qurilgan. Masalan, Jarqoʻrgʻon minorasi va Masjidi Kalon yonidagi Arslonxon minorasi (Minorai Kalon) hozirgacha saqlangan.
U shaharsozlik faoliyati bilan mashhur edi: uning hukmronligi katta Buxoro minorasi qurilishi va Poykendni tiklashga urinishlaridan boshlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 — 1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006.
Arslonxonlar

**Arslonxonlar** — 1) qadimgi turkiy xalqlar xonlarining faxriy unvoni; 2) bugʻroxonlan ustun turuvchi unvon.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonquyruq

**Arslonquyruq** () — yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik va bir yillik oʻtlar turkumi. 14 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 4 turi oʻsadi. Yer ustki qismi tarkibida alkaloidlar, saponinlar — oshlovchi va boshqa moddalar bor. 648Damlama va nastoykasi yurak, gipertoniya kasalliklari, asabiylikda (tinchlanti-ruvchi dori sifatida) qoʻllanadi. Toshkent, Samarqand va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻli yerlarda 2 turi uchraydi. Shundan Turkiston A. () ni xalq yuqoridagi kasalliklarni davolashda ishlatib kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toshpoʻlat Arslonqulov

**Toshpoʻlat Arslonqulov** (1882 – Toshkent – 1962.9.5) – ganchkor-usta. Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1944). Oʻymakorlikni otasidan oʻrgangan. Arslonqulov choka pardoz usulida naqshlar oʻyishda va bezaklarga handasiy „zanjira“ shakllarini berishdagi mahorati bilan shuhrat qozongan. 1952-yildan P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida dars bergan. Buxoro va Toshkent oʻymakor ustalari bilan birga yevropa uslubida qurilgan Polovsev uyi (hozirgi Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi binosi)ni milliy oʻyma naqshlar bilan bezashda ishtirok etdi. Arslonqulov hozirgi A. Hidoyatov nomidagi teatr (1929), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Navoiy muzeyi (1939), Navoiy kutubxonasi binolarini, Navoiy teatri binosini (1946) bezashda qatnashdi. Navoiy teatrining tomosha zali, foye va boshqalardagi u ishlagan „majnuntol“, palak usulidagi bezaklar, rang-barang mujassamotlar binoning ichki koʻrinishiga alohida joziba baxsh etadi. U yaratgan goʻzal naqshlar, sharafalar, har xil bezaklar turli koʻrgazmalarda namoyish qilindi. Koʻp asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida, shuningdek Moskva, Sankt-Peterburg va boshqa shaharlardagi muzeylarda saqlanmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apt

**Apt**, ort- qadimgi geografik atama, dovon demakdir. A. atamasi Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida, turkiy runik yozuvlardayoq uch-raydi. Hozirgi vaqtda, asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. A. soʻzidan tuzilgan joy nomlari Qirgʻizistonda koʻproq uchraydi: Balgʻart, Jangiart, Koʻchart, Ogʻochart, Turugʻart, Qayinart, Qizart, Qizilart va boshqa

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonbob (soʻfiy)

**Arslonbob** (taxminan 11-asr) - turkictonlik mashhur sufiy. A.ning hayoti, sufiylik faoliyati haqidagi ma’-lumotlar nasabnoma (shajara)larda va qoʻlyozma manbalarda qisqacha berilgan, lekin ular ilmiy tadqiq qilinmagan. Ahmad Yassaviyning birinchi ma’na-viy ustozi boʻlgan. Yosh Ahmad uning rahbarligida sufiylik tariqatining murakkab amaliy va nazariy bilim-larini olgan. Rivoyat qilinishicha, A. Qirgʻiziston hududidagi shu nom bilan ataluvchi qishloqqa dafn qilingan. Maqbarasi hozirgacha saqlanib qolgan va ziyoratgoh hisoblanadi.Ad.: Trimingem Dj. S, Sufiyskiye or-deni v islame, M., 1989.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonbob (kurort joy)

**Arslonbob** — Fargʻona tizmasi bilan Boyboshota tizmasining qoʻshilgan joyida 1400 m balandlikda joylashgan kurort joy. Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining Bozorqoʻrgʻon tumani hududida. Bu yerdan Fargʻona tizmasining qorli choʻqqilaridan boshlanadigan Ars-lonbob soyi oqib oʻtadi. Aholisi aso-san oʻzbeklar, qirgʻizlar. Iqlimi iliq, yozi salqin, sovuq boʻlmaydigan davr bir yilda qariyb 230 kun. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 20 — 25°, havoning nisbiy namli-647gi yoz oylarida 30- 40%; havosi toza. Yiliga oʻrtacha 600 — 800&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Tabiati nihoyatda boy va rang-barang, togʻ yon bagʻirlari qalin oʻrmon. A.da ta-biiy yongʻoqzor, pistazor, olmazor, bo-domzor va olchazor koʻp. A. qishlogʻi max-sus yongʻoqzor-mevazor oʻrmon xoʻjaligi qaramogʻida. A. atrofida oʻrmon-mevachilik xoʻjaligi tashkil qilingan. 1945-yildan bu yerlar davlat qoʻriqxonasi hisoblanadi. Daraxtzorlar qariyb 265 ming ga maydonni tashkil qiladi. Me-vali oʻrmonlardan yongʻoq, olma, pista va olcha yigʻib olinadi. Asalarichilik ri-vojlangan. A. yongʻoqzorlarida moʻynali hayvonlar iqlimlashtirilgan. Bu yerga har yili turist va dam oluvchilar kelib ketishadi, bolalar dam olish maskanlari bor. A. qadimdan Arslonbobota nomi bilan bogʻliq ziyoratgoh joy.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artaboz

**Artaboz** — axomaniylarning baʼzi sarkardalari ismi: 1) Kserksning sarkardasi. Kserksning miloddan avvalgi 480 yil Yunonistonga qilgan yurishida Plateya jangi (miloddan avvalgi 479 yil) paytida qoʻshin qanotlaridan biriga qoʻmondonlik qilib, jang tugamasdanoq tor-mor etil-gan fors qoʻshinlarining bir qismi bilan Kichik Osiyoga qochgan; 2) Eron floti qoʻmondoni, miloddan avvalgi 450 — 449 yilda afi-nalik strateg Kimonga qarshi kurashgan; 3) Artakserks II sarkardasi, soʻngra Doro III xizmatiga kirgan; miloddan avvalgi 330 yil Doro III oʻldirilgach, Aleksandr (Iskandar Maqduniy) davrida (328 yil) Baqtriya sa-trapi boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artashes I

**Artashes I** (Artaksiy) (? — taxminan miloddan avvalgi 160) — arman shohi (miloddan avvalgi 189 −160), sarkarda, arman podshohligi va Artasheslar sulolasining asoschisi. Miloddan avvalgi 190 yil armanlarning salavkiylarga qarshi boshlagan isyoniga rahbarlik qilib, Buyuk Armanistonni mustaqil deb eʼlon qilgan (miloddan avvalgi 189) va podshoh unvonini qabul qilgan. Yerga boʻlgan xususiy mulkni mustahkamlovchi islohot oʻtkazgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artezian suvlari

**Artezian suvlari** – bosim taʼsirida boʻlgan yer osti suvlarining bir turi, suv oʻtkazmaydigan qatlamlar oraligʻida hosil boʻladi, ular ochilganda suv burgʻi quduqlardan fontan shaklida otilib chikddi. Artezian suvlari Yevropada birinchi marta Fransiyaning Artua (lot. Artesium) provinsiyasida ochilgani uchun shu nomni olgan. Bunday quduqlar Xitoy va Misrda juda qadimdan maʼlum edi. Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonasi Turon payette-kisligi artezian havzalari tizimiga ki-radi, uning tarkibida Sirdaryo va Amu-daryo guruhlariga boʻlinadigan nisbatan kichik bir qancha havzalar bor. Har bir yirik artezian havzasining turli gori-zontlaridagi suvlar turli xil kimyoviy tarkibga ega: oʻta minerallashgan xlorid tipli shoʻr suvlardan to kam mineral-lashgan gidrokarbonat tipidagi suvlargacha uchraydi. Artezian suvlarining birinchi turdagi suvlari, odatda, havzaning juda chuqur qismlarida joylashgan boʻladi, mineral va termal suvlar manbayi hisoblanadi; ikkinchisi – yuqori gorizontlarda joy-lashgan boʻlib, yay-lovlarni suv bilan taʼminlashda (mas, Qizilqum yaylovlari, Qarshi choʻl va hokazo), ichimlik suvi olish-da, ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi (qarang Artezian qudugʻi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artezian qudugʻi

**Artezian qudugʻi** — artezian suvlari chiqadigan burgʻi qudugʻi. Yer osti suvlaridan xalq xoʻjaligida foy-dalanish maqsadlarida qaziladi. Artezian qudugʻi artezian suvli qatlamning joylashish chuqurligiga qarab ayrim hollarda 3000 – 5000 m ga yetishi mumkin. Ichimlik suv olish, yaylovlarni suv bilan taʼminlash, yerlarni sugorishda asosan 500 — 1000 m gacha chuqurlikdagi suvlar oʻzlashtirilgan. Chuqur Artezian qudugʻi mineral, termal yoki sanoatda xom ashyo sifatida ishlatiladigan arte-zian suvlarini chiqarish uchun quriladi. Artezian qudugʻidan suv sarfiga qarab turli usullarda chiqariladi; yo oʻzi otilib chiqadi yoki ATN, NA, VP, ETSV va shahrik. markali turli artezian nasoslaridan foyda-laniladi. Artezian qudugʻining asosiy elementlari: maxsus shurfga sement qorishmasi bilan mustahkam oʻrnatilgan konduktor-yoʻnaltiruvchi quvur; suv toʻplovchi quvurlar; tindirgich. Artezian qudugʻi ogʻzida suv sathini aniqlaydigan va tarkibini tekshirish uchun namuna oladigan, suv sarfini oʻlchaydigan va tartibga soladi-gan moslamalar oʻrnatiladi. Sugorishda foydalaniladigan Artezian qudugʻining suv berishi 50, baʼzan esa 100 l/s gacha yetadi. Oʻrta 650Osiyoda 25 mingdan ortiq Artezian qudugʻi qazilgan. Uning 5000 ga yaqinidan suv oʻzi otilib chiqadi. Oʻzbekistonda 10046 artezian va drenaj quduqlari bor (1999).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artek

**Artek** — bolalarning iqlimiy shifoxonasi. 1925-yil tashkil etilgan. Qrimda, Qora dengiz boʻyida, Gurzuf yaqinida joylashgan. 1991-yilgacha butun-ittifoq pionerlar lageri, 1991-yil maydan xalqaro bolalar markazi. A.ning meʼmoriy majmuasi alohida iqlimiy shifoxonalardan iborat („Morskoy“, 1960 — 61, „Pribrejniy“, 1960-64, „Gorniy“, 1972, meʼmor A. T. Polyanskiy va boshqalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artel

**Artel** — fuqarolarning birga xoʻjalik faoliyati yuritish maqsadlarida tuzgan ixtiyoriy uyushmasi shakllaridan biri. Aksariyat hollarda artel atamasi mehnat jarayonlarini birga bajarish uchun tuzilgan shirkatlarga (baliq ovlash, qishloq xoʻjaligi artellari yoki oʻz aʼzolari mehnatini umumlashtirmay, qisman ishlab chiqarish vositalariga egalikni birlashtiruvchi uyushmalarga nisbatan qoʻllanadi. SSSRda yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi tovar ishlab chiqaruvchilar xoʻjaliklari (hunarmandlar, kosiblar va boshqalar) 20-yillarning boshidan ishlab chiqarish vositalarini umumlashtirish asosida sotsialistik xoʻjalik yuritish yoʻliga oʻtkazilgan va qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, baliqchilik artellari kabi jamoa xoʻjaliklari tuzilgan edi. Ularning ishlab chiqarish rejalari davlat xalq xoʻjaligi rejasiga kiritilar edi. 80-yillar oxirida yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanishga doir qonunlar qabul qilingach, bunday artellar oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Hozir baliq ovlash, oltin izlash, kasanachilik, maishiy xizmat koʻrsatish sohalarida qisman artellar saqlanib qolgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artemida

**Artemida** () – yunon afsonalarida ov xudosi hamda ayollar homiysi. U Zevs va Letoning qizi hisoblanadi. Apollonning egizak singlisi. Boshida oʻq-yoy, baʼzan yarim oy holatida tasvirlangan. Rim afsonalaridagi Diana timsoliga mos keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artakserks

**Artakserks** — Axomaniylar su-lolasidan boʻlgan Eron shohlari. A. I Dasti uzun, miloddan avvalgi 465 — 424 yillarda hukmronlik qilgan. Otasi — Kserks I fitna natijasida oʻldirilgach, taxtga oʻtirgan. Hukmronligining dast-labki yillarida Axomaniylar davla-ti bilan urush olib borayotgan Afinaning koʻmagida koʻtarilgan Misrdagi qoʻzgʻolonni bostirgan, 454 yil esa forslar Nil deltasida Afina flotini yakson qilganlar. 449 yil Kipr o.dagi Salamin jangida afinaliklar gʻalaba qozongach, yunon-fors urushlarini yakunlagan, Kal-liy sulhini imzolagan. Bu sulhga koʻra A. I Kichik Osiyodagi yunon shaharlarining siyosiy mustaqilligini tan olgan. Fors zodagonlarining separatik harakatlari (mas, miloddan avvalgi taxminan 449 ydagi Megabiz isyoni) va tobe xalqlarning qoʻzgʻolonlari kuchayishiga qaramay A. I davrida marka-ziy hokimiyat ancha kuchli boʻlib, Axoma-niylar davlatining hududiy yaxlitligi asosan saqlanib qolgan edi. A. II Mnemon, miloddan avvalgi 404 — 358 yillarda hukmronlik qilgan, Doro IIning katta oʻgʻli. Hukmronligining dastlab-ki yillarida Kichik Osiyo hokimi, ukasi Kir bilan taxt uchun kurash olib bor-gan. Tashqi siyosat sohasida bir qator muvaffaqiyatlarga erishgan boʻlsada (394 yil Sparta flotining Knid yonida tor-mor keltirilishi, 386 yilgi Antalkid sulhi va boshqalar), A. II podsholigi davri Axomaniylar davlatining zaiflashgan payti edi. 649A. II ga qarshi satraplar, vassal shohlar, yarim qaram qabilalar (kadusiylar va boshqalar) bir necha bor qoʻzgʻolon koʻtarganlar. A. III Ox, miloddan avvalgi 358 — 338. yillarda hukmronlik qilgan, A. II oʻgʻli. Akalarini oʻldirib taxtni egallagan. Axoma-niylar davlatining hududiy birligini tiklash uchun qattiq harakat qilgan. Sa-traplarga yollanma qoʻshinlar saqlashni man etgan. Qator qoʻzgʻolonlarni (Kichik Osiyo, Finikiya, Kiprda) beshafqat bo-stirgan va 341 yil Misrni qayta qoʻshib olgan (Misr miloddan avvalgi 5-asr oxirida Axo-maniylar davlatidan ajrab chiqqandi). Oʻzining mulozimi, maxrami Bagoy tomo-nidan oʻldirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artashat

**Artashat** — Armanistondagi shahar, Araks daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Yerevan-Julfa avtomobil yoʻli yoqasida. Aholisi 32,3 ming kishi (1989). Vino va konserva tayyorlash, yengil, yogʻochsozlik, mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalari bor. Uzum yetishtiriladigan rayonning (shu jumladan qimmatli va noyob navlari) markazi. Qadimdan hunarmandchilik rivojlangan. Artashatda birinchi arman teatri qurilgan. Artashat yaqinida qadimgi Armaniston poytaxti harobalari saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artemiya

**Artemiya** (Artemia salina) — jabraoyoqlilar turkumiga mansub qisqichbaqasimonlarning bir turi. Uzunligi 0,8 — 1 sm. Erkagining antennasi tutuvchi organga aylangan boʻlib, kuyikish dav-rida urgʻochisini ushlab turish uchun xizmat qiladi; antennalari ipsimon, tuxum xaltasi bitta. Turli darajada shoʻrlangan koʻllar, koʻlmak suvlari va dengiz limanlarida tarqalgan. Suv shoʻrlanishining juda keng chegarada oʻzgarishiga (40 dan 230% gacha) moslashgan. Korin boʻlimi uchidagi ayrisining rivojlanishi suvning shoʻrlanishiga qarab oʻzgarib turadi (shoʻrlanish qancha kam boʻlsa, ayri shun-cha uzun boʻladi). Oʻzbekistonning choʻl va dashtlarida sizot suvlardan hosil boʻlgan koʻllarda, zovur suvlarida koʻp uchraydi. A. baliqlarga oziq sifatida maxsus zavodlarda koʻpaytiriladi.

## Manbalar
Arteriit

**Arteriit** — arteriyalar devorining yalligʻlanishi. Allergenlar taʼsi-rida yuzaga keladigan allergik A., kasallik qoʻzgʻatuvchisining tomirlar devoriga bevosita taʼsiri bilan bogʻliq boʻlmagan zaharli allergik koʻrinishdagi aseptik A., yuqumli kasalliklar (revmatizm, skarlatina, gripp va boshqalar) oqibatida kelib chiqadigan yuqumli A. farqqilinadi. Ob-literatsiyalovchi endarteriitda arteriyaning ichki devori, tugunli periarteriitda esa devorining hammasi yalligʻlanishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arterioskleroz

**Arterioskleroz** (arteriyalar va yun. sklerosis — skleroz) — ar-teriya devorining qalinlashishi va qattiqlanishidan iborat surunkali ka-sallik. Tomir devorida fibroz toʻqima oʻsib ketishi oqibatida u qattiqlashib, elastikligini yoʻqotadi. Natijada qon tomir boʻshligʻi torayadi va shu tomirdan qon oladigan toʻqima faoliyati pasayadi. A. qariyalarda, yuqumli-allergik kasalliklar va boshqalarda kuzatiladi (qarang Ateroskle-roz).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arteriyalar

**Arteriyalar** ( — arteria — havo kanali) — yurak va aortadan chiqib, oʻpka alveolalarida kislorodga boyigan qonni barcha aʼzo va toʻqimalarga eltuvchi qon tomirlar. Arteriya qoni odam vafotidan soʻng vena tomirlariga oʻtib ketadi. Shu sababli Gippokrat arteriya tomirlaridan jon oqadi, degan. Odatda yurakdan chiqqan barcha tomirlar (qon tarkibidan qatʼi nazar) arteriya, yurakka keladigan tomirlar vena tomiri deb ataladi. Yurakdan chiqib oʻpkaga boradigan tomir (tarkibida vena qoni bor) — oʻpka arteriyasi bundan mustasno. Arteriyalar devori uch qavat (ichki — endoteliy, oʻrta — muskul, tashqi — parda)dan iborat. Katta diametrli Arteriyalar devorida elastik toʻqima koʻp boʻladi. Arteriyalar juda koʻp marta oʻzaro qoʻshilib arteriya toʻri va anastomozlar hosil qiladi. Bular arteriya jarohatlanganda oʻrinbosar vazifasini bajaradi.

## Yana qarang

* Venalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pirallahi oroli

**Pirallahi oroli** (**Artyom oroli**) — Kaspiy dengizi-dagi orol. Bokudan 50&nbsp;km. Maydoni 10&nbsp;km² chamasida. Boku bilan elektrlashtirilgan temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Pirallahi orolida Pirallahi Oroli shaharchasi joylash-gan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artilleriya tayyorgarligi

**Artilleriya tayyorgarligi** — hujum oldidan dushmanning oʻt ochish vositalari, jonli kuchlar, mudofaa in-shootlari va boshqa nishonlarni artilleri-yadan oʻt ochib yoʻq qilish, vayron etish. Artilleriya tayyorgarligi jangning umumiy maqsadiga, dush-man mudofaasining quvvatiga, hujum qiluvchi qoʻshinlar ixtiyoridagi artil-leriya va oʻqdori zaxirasiga qarab belgi-lanadi. Birinchi jahon urushidagi janglarda Artilleriya tayyorgarligi koʻpincha bir necha kun davom etgan. Artilleriya tayyorgarligining bu tariqa uzoq davom etishi dushmanga bexosdan hujum qilishga imkon bermas edi. Ikkinchi jahon urushida qoʻllangan Artilleriya tayyorgarligi 15 min.dan to bir necha soatgacha davom etgan. Bu vaqt xujum usu-liga, dushman mudofaasining kuch va xa-rakteriga, qoʻshinlarning qurol-aslaha va snaryad bilan taʼminlanganlik daraja-siga bogʻliq boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artist

**Artist** ( — bilimdon;  — kasb, hunar, sanʼat) — dramatik spektakl, kinoda rollar, opera va balet partiyalari, estrada konserti va sirk nomerlari ijrochisi. Teatr va kinoda aktyor, aktrisa deb ham yuritiladi. Keng maʼnoda sanʼatning muayyan sohasidagi ijodkor (sozchi, ashulachi). 

## Manbalar
Artishok

**Artishok** (Supaga) — koʻp yillik va bir yillik sabzavot ekini. Oʻrta dengiz mamlakatlarida 10-11 turi oʻsadi. Fransiya, Italiya, Hindiston, Jazoir va boshqa mamlakatlarda ekiladi. Rossiyaning jan, Moldaviya, Ukrainada tikanli A. (S. scolymus L.) turi koʻproq ekiladi. Artikshok juda sershox boʻlib, boʻyi 2 m gacha bo-radi. Gullari koʻk-binafsha rangda, yirik toʻpgul hosil qiladi (bir toʻpguli ogʻirligi 100-200 g). Seret gulbandi va savatcha toʻpguli ovqatga ishlatiladi. Artikshokda qand, oqsil (2,5-3%), uglevod (7-15%), S (0,4&nbsp;mg%), V,, V2 vitaminlari, karotin, urugʻida 30% gacha moy bor. Xom va konservalangan, qaynatilgan Artikshok souslar bilan isteʼmol etiladi, salatlar tayyorlanadi. Uglevodlari tarkibida diabet kasalliklari uchun foydali boʻlgan inulin bor. Janubiy zonalarda 3- 4 yillik, sovuq kuchli zonalarda bir yillik ekin, 100x80 sm sxemada ekiladi. Hosildorligi 50-250 s/ga (15- 50 ming toʻpgul). A. odatda koʻp yillik ekin tarzida ekilgandan soʻng ikkinchi yili gullaydi. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Artikshokni rayonlashtirish oʻrganilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Artobolevskiy

**Ivan Ivanovich Artobolevskiy** (1905.9.10 — Moskva — 1977.21.9.) -mexanika sohasidagi olim, akademik (1946), texnika fanlari doktori (1936), professor (1929), Mashina va mexanizmlar nazariyasi asoschilaridan biri. Moskva oliy oʻquv yurtlarida, MDUda ishlagan (1927-yildan). Artobolevskiy mexanizmlar tasnifini rivoj-lantirib, tekis va fazoviy mexanizm-653larning umumiy tasnifini, tekis mexanizmlar kinematikasi va kineto-statistikasini, fazoviy sferik mexanizmlarning tuzilishi va kinematikasi masalalarini, mexanizmlar sintezi, di-namikasi kabi masalalarning hal etili-shi yoʻllarini ishlab chiqdi.

## Manbalar
Arton

**Arton**, Abbat Arton — olxoʻri navi. Vatani Fransiya. Daraxti oʻrtacha kattalikda, tarvaqaylamay tikroq oʻsadi. Bar-gi oʻrtacha, nashtarsimon. Guli oq. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (45 −55 g), tu-xumsimon, sirti silliq, usti gʻubor bilan qoplangan, binafsha-qizil rangda. Eti sariq, qalin, juda shirin. Eti danagidan yaxshi ajraladi. Qurgʻoqchilikka chida-mi oʻrtacha. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati eqilganidan keyin 5 — 6-yili hosilga kiradi. 10 yoshida har tupi 50&nbsp;kg gacha hosil beradi. Zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Aprel oʻrtalarida gullaydi. Navning ertagi, oʻrtagi, kechki klonlari mavjud (iyul oxiri — sentabr boshida pishadi). Hoʻlligida isteʼmol etiladi, asosan, qoqi solishga moʻljallangan. Samarqand, Toshkent viloyatlarida kup ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxmut

**Baxmut** (1924-2016 Artemivsk) — Ukrainaning Donetsk viloyatidagi shahar. Aholisi 90,8 ming kishi (1991). Toshtuz qazib chiqariladigan yirik markaz; gips, boʻr, oʻtga chidamli gil ham qazib olinadi. Mashinasozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari bor. Baxmut 1571-yildan ma’lum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artikl

**Artikl** () — baʼzi tillarda otning oldida kelib, aniqlik maʼnolarini bildiradigan old qoʻshimcha. Bir xil tillarda (ingliz) Artikl kelishik, jins va sonda oʻzgarmaydi, ayrim tillarda (nemis) oʻzgaradi. Oʻrta Osiyo mumtoz adabiyotida arabcha (al) ar-tikli (arab tilidan kirgan soʻzlarda) otlar oldidan kelib, aniqlik maʼnosini beradi. Agar al qamariya harflaridan (qarang Arab yozuvi) oldin kelsa, toʻla oʻqiladi: alkitob- muayyan bir kitob, Qur’on; al-Xorazmiy, al-Beruniy. Shamsiya harflaridan oldin kelsa, talaffuzda tushib, undan keyingi harf takrorlana-di: ash-shamsu; an-nabiy — kabi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil