open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Telepatiya

**Telepatiya** (tele... va yun. pathos — sezish, his qilish) — fikr va histuygʻularni sezgi organlari ishtirokisiz masofaga uzatish hodisasi. Baʼzi manbalarda axborot uzatuvchi bilan uni qabul qiluvchi oʻrtasidagi oʻzaro fikriy muloqotga T. deyiladi. T. vaqt va fazo jihatdan insondan uzoqlashgan, bevosita idrok qilish imkoni boʻlmagan hodisalarni sezish (his qilish) qobiliyati toʻgʻrisidagi taʼlimotdir. Insondagi T. qobiliyatining ilmiy yechimi hali topilmagan. U hakda turli qarashlar, talqinlar mavjud. Fikrni sezgi organlari yordamisiz, maʼlum fizikaviy muhitsiz ham masofaga uzatish mumkin degan yondashuv bor. Baʼzi psixologlar odamlarda bunday xususiyat boʻlishini tasdiklasalar, boshqalari unga shubha bilan qaraydilar, hatto inkor kiladilar. Ondasonda uchrab turadigan T. hodisasi umumpsixologik qonuniyatga ega emas. Shu bois, hozirgi zamon ilmiy psixologiyasida telepatik qobiliyatning insonlarda mavjudligi borasida eksperimental maʼlumotlar toʻplanmagan. Kelajakda T. boʻyicha chuqur ilmiy tadqiqotlar oʻtkazilmasa, u parapsixologiya voqeligi sifatida qolib ketaveradi.

Ergash Gʻoziyev.
Teleskop

**Teleskop** (grekcha: *τῆλε* [tele] – „uzoq“ va *σκοπέω* [skopeo] – „qarayman“) – osmon yoritqichlarini vizual, fotografik, fotoelektrik va spektral usullarda kuzatish uchun moʻljallangan astronomik optik asbob. Teleskop Oy, sayyoralar va yulduzlarning tasvirini kattalashtirib koʻrsatadi. Ishi osmon yoritqichlari tarqatadigan elektromagnit nurlanishlarni tutishga asoslanadi. Teleskoplar gamma teleskop, rentgen, ultrabinafsha, optik, infraqizil va radioteleskop kabi turlarga boʻlinadi. Optik tizimiga koʻra, refraktor, reflektor, koʻzgulinzali tizim va boshqa deb ataladi (linzalardan yigʻilgan obyektivli teleskop refraktor, botiq koʻzgulardan yigilgan obyektivli teleskop reflektor deyiladi). Teleskop obyektivi tushiradigan tasvirning masshtabi obyektivning fokus masofasiga, yaʼni yorugʻlik yigʻuvchi obyektiv bilan yoritqich tasviri hosil boʻladigan nukta orasidagi masofaga mutanosib boʻladi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutida Oʻrta Osiyoda yagona, koʻzgusining diametri 1,5 m boʻlgan teleskop va koʻp uyali yorugʻlik matritsasiga ega boʻlgan Quyosh teleskopi bor (2004).
## Tarixi

Teleskop 1488-yilda Uzbekistonda Mirzo Ulug'bek hukumatida yaratilgan. 

ob’ektiv yoki yorugʻlik yigʻuvchi element ob’ektiv oʻrniga koʻzgu boʻlishi mumkinligi haqidagi gʻoya sindiruvchi teleskop ixtiro qilinganidan keyin tez orada oʻrganilgan. Parabolik reflektordan foydalanishning potentsial afzalliklari – sferik aberatsiyani kamaytirish, shuningdek, xromatik aberatsiya yoʻqligi – taklif qilingan koʻplab dizaynlar va aks ettiruvchi teleskoplar qurishga bir necha urinishlarga olib kelgan. 1668-yilda Isaak Nyuton birinchi amaliy aks ettiruvchi teleskopni ixtiro qildi, hozirda uning nomi bilan atalgan dizayndagi Nyuton reflektori.

1733-yilda axromatik linza ixtirosi oddiy linzalarda mavjud boʻlgan rang xatoliklarini qisman tuzatdi. Koʻproq funksional sindiruvchi teleskoplar yaratish imkonini berdi. Refraktorlarda koʻriladigan rang muammolari bilan cheklanmagan holda aks ettiruvchi teleskoplar tez xiralashuvchi metall dan foydalanilgan. XVIII asr oxirlari va XIX asrning boshlarida ishlatilgan. Bu muammo 1857-yilda kumush bilan qoplangan shisha, va 1932-yilda aluminizatsiyalangan metalllarning qoʻshilishi bilan osonlashtirilgan.

Teleskoplari uchun maksimal jismoniy oʻlcham chegarasi taxminan  boʻlib, 20 asr boshidan beri yaratilgan yirik optik tadqiqot teleskoplarining aksariyati reflektorlar. Eng katta aks ettiruvchi teleskoplar  dan kattaroq maqsadlarga ega va bir nechta 30-40m dizaynlar ustida ish olib borilgan.

XX asrda radio dan gamma-nurlarigacha boʻlgan toʻlqin uzunliklari keng diapazonida ishlaydigan teleskoplar ham ishlab chiqilgan. Birinchi radioteleskop 1937-yilda ishga tushgan. Oʻshandan beri turli xil murakkab astronomik asboblar yaratilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

## Havolalar

* ''Galileo to Gamma Cephei – Teleskop tarixi'' 
* ''Galileo loyihasi – teleskop'' – Al Van Helden ''
Teleskop (yulduz turkumi)

**Teleskop** — osmonning jan. qismida joylashgan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 3,5 koʻrinma yulduz kattalikka teng. Kuzatishga eng qulay vaqt — iyul va avgust oylari hisoblanadi.
Telenazorat

**Telenazorat** — obʼyektlarni telemexanika vositalari bilan masofadan turib tekshirib turish. Nazorat qilinadigan obʼyektdan axborotlar boshqarish punktiga, dispetcherlik punktiga yoki axborotlar yigʻish punktiga uzatiladi (qarang Telemexanika tizimi).
Telenomuslar

**Telenomuslar** (Telenomus) -pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlarning urugʻi; yaydoqchi tuxumxoʻrlar. 8 turi maʼlum. Uz 0,7— 1,5&nbsp;mm, kora tusli. Asosan Kavkaz va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Lichinkasi oʻsimlik qandalalari, pashsha va kapalaklar, xasva tuxumida, parazitlik qiladi. Odatda, bir tuxumda bir, baʼzan koʻp (6— 16) parazit 2 haftadan 1,5 oygacha rivojlanadi. Ayrim turlari bir yilda 10-marta nayel beradi. T.dan oʻsimliklarni himoya qilishda zararkunandalarga karshi kurashning biologik usullarida foydalaniladi.
Teletayp

**Teletayp** (tele... va ing. type — mashinkada yozish) — axborotlarni qabul qilish va uzatish uchun moʻljallangan harf bosish apparati. Yozuv mashinasi yoki kompyuterdagiga oʻxshash klavishlari bor. Xabarlarni aloqa kanallari (T. tarmogʻi) boʻyicha uzatish uchun, shuningdek, maʼlumotlarga ishlov berish avtomatik tizimlari (EHM, kompyuterlar) da axborotni kiritish-chiqarish masiqurilmasi sifatida qoʻllanadi. Qabul qilishda axborotlar telegraf apparatidagi rulon qogʻozga avtomatik tarzda qayd kilinadi.
Teletermal konlar

**Teletermal konlar** (tele... va yun. therme — issiq, qaynoq) — foydali qazilmalarning gidrotermal tipdagi konlari boʻlib, yer yuzasiga yaqinroqda harakatlanadigan, 50° dan 200° gacha boʻlgan qaynoq minerallashgan eritmadan mineral massalarning choʻkishi natijasida hosil boʻladi. Odatda, qatlamsimon uyumlar, nisbatan kamroq oddiy mineral tarkibiga ega boʻlgan ruda (baʼzi surma, simob, barit, flyuorit ruda konlari)ning tomirli tanalarini hosil qiladi. Teletermal konlar Yerning chuqur kismidagi magmatik jinslardan uzokda boʻlsa ham, lekin ular bilan qaynoq minerallashgan suvli eritma orqali bogʻlangan deb taxmin qilinadi. Bunday konlarni amerikalik geolog L. Greyton (1933) Teletermal konlar deb nomlagan. 1969-yildan boshlab qoʻrgʻoshin, rux va mis rudalarining Teletermal konlar stratiform konlarnksh maxsus sinfida koʻrsatilgan.
Telefilm

**Telefilm** yoki **televizion film** — televideniye uchun moʻljallab ishlangan film hamda ekran sanʼatining bir turi. Asosan, televideniye bazasida yaratiladi. Hujjatli, badiiy, musiqiy, ilmiy-ommabop, manzarali, tarixiy boʻladi. Toʻliq va qisqa metrajli filmlar ishlanadi. Katta filmdan koʻp qismli telefilm va teleseriallar yaratishi bilan farqlanadi.
Telefon aloqa

**Telefon aloqa** — telefon apparati yordamida abonentlar oʻrtasida tovushli aloqa bogʻlashga imkon beradigan elektr aloqa vositasi. Telefon tarmoqlari orqali amalga oshiriladi, amalda istalgan masofa orasida, yer yuzidagi istalgan joy oʻrtasida tovushli aloqa urnatishga imkon beradi. Shotland ixtirochisi A. G. Bell 1876-yilda birinchi elektrakustik qurilma — telefon ixtiro qilganidan hamda AQSH (NyuXeyven) da 1878-yilda birinchi telefon stya qurilganidan beri Telefon aloqa boshlangan. Oʻsha yili ingliz fizigi D. E. Yuz kumir uzakli mikrofon yaratdi. Amerikalik ixtirochi T. A. Edison (1847—1931) koʻp yillar mobaynida Telefon aloqani takomillashtirishga doir ishlar olib bordi. Birinchi oddiy ATS loyihasini rus ixtirochisi K. Mossitskiy 1887-yilda taklif qildi. Murakkab ATS loyihasini 1893-yilda rus olimi M. F. Freydenberg ishlab chiqdi. Birinchi xalqaro telefon liniyasi (Moskva — Peterburg) 1908-yilda ochildi, 1939-yilda dunyoda eng uzun koʻp karrali Telefon aloqa liniyasi (Moskva — Xabarovsk) ishga tushdi. Odimlab qidirgichli birinchi ATS 1947-yil, koordinat ulagichli ATS 1960-yil joriy qilindi. 20-asr 60y.larida kvazielektron ATS, 70y.laridan boshlab elektron ATS amalda qoʻllana boshlandi. Oʻzbekistonda (Toshkentda) Telefon aloqa 1887-yil ishlay boshlagan, 1914-yil Toshkent sh. telefon tarmogʻi ishga tushgan. Respublikada dastlabki telefon styalar 1929-yil qurilgan, birinchi ATS 1932-yil ishga tushirilgan, dekadaodimli tizimdagi ATS 1956-yil qurilgan. Koordinat ATS 1974-yil paydo boʻlgan. Dastlabki shaharlararo Telefon aloqa Toshkent — Samarqand, Samarqand — Qoʻqon, Toshkent — Piskent, Toshkent — Toʻytepa liniyasida 1924-yil ochilgan. 20-asr 60y.laridan havo aloqa liniyalari astasekin yer osti kabellariga oʻtkazildi, shaharlararo Telefon aloqa uchun kabel liniyalari bilan bir qatorda radioreledan, 80y.lardan aloqa yoʻldoshlaridan foydalana boshlandi. Toshkentda dastlabki telefonavtomatlar (taksofonlar) 1935-yildan oʻrnatila boshlandi, birinketin boshqa yirik shaharlarda ham rayem boʻldi. 20-asr 90y.laridan raqamli va uyali telefon tizimi paydo boʻldi. Hozir respublika va jahonning barcha shaharlari bilan aloqa oʻrnatishga imkon beradigan xalqaro telefonavtomatlar mavjud. Respublikamizdagi barcha shaharlar orasida va xalqaro Telefon aloqa yoʻlga qoʻyilgan. Republikada Telefon aloqaga doir barcha ishlar "Oʻzbektelekom" AK tarmoqlari orqali amalga oshiriladi.

Telefon aloqaning umumiy foydalaniladigan mahalliy, shaharlararo va xalqaro turlari bor. Mahalliy Telefon aloqa idoralararo va ichki (korxonalardagi, mas., dispetcherlik aloqasi), harakatdagi obʼyektlar bilan (mas., kosmik aloqa, poyezdlardagi aloqa, radiotelefon aloqa va boshqalar) va maxsus (mas., suv osti kemalari bilan aloqa) turlarga boʻlinadi. Tovushni kodlangan tarzda uzatsa boʻladigan (qarang Vokoder), xalqaro aloqa kabellari tarmogʻi, zich aloqa liniyasi apparatlari va boshqa mavjud. Uyali va rakamli Telefon aloqa borgan sari keng rayem boʻlib bormoqda (2004).
Telefon apparati

**Telefon apparati** - abonentlarning gaplashishi uchun moʻljallangan elektrakustik apparata; telefon tarmoqlarinnsh oxirgi abonent qurilmasi. Amalda qoʻllangan birinchi uzatishni qabul qilish qurilmasini 1876-yilda Shotland ixtirochisi A.G.Bell ixtiro qilgan. Keyinchalik turli mamlakatlarning ixtirochi va olimlari uni takomillashtirgan. Telefon apparati gaplashiladigan qism (telefon va mikrofon, bular umumiy korpus, yaʼni trubkaga birlashtiriladi), abonentni chaqiruvchi qism (diskli yoki tugmachali raqam tergich, yaʼni signal qoʻngʻirogʻi) va kommutatsiya qurilmasi (apparatning chaqiruvchi qismini gaplashish kismiga ulaydi)dan iborat. Telefon apparatilarning hammasi mexanoavtomatik rejimda ishlaydi (yaʼni raqam terish mexanik, abonentlarni ulash avtomatik tarzda amalga oshadi). Abonentlarga "oʻzi" javob beradigan, ularning telefon raqamlarini magnit xotiraga qayd qiladigan avtoraqam tergichli avtomat Telefon apparatilar ham mavjud.

Mikrofon zanjirini oʻzgarmas tok bilan taʼminlash usuliga koʻra, mahalliy batareyali va markaziy batareyali (telefon styaning markaziy batareyasiga ulangan) Telefon apparati farklanadi. Oddiy Telefon apparatilardan tashkari, shaxtalarda ishlatiladigan (portlash xavfi yoʻq), dispetcherlik, taksofon (avtomattelefon)lar, uyali telefon va boshqa Telefon apparatilar ham bor. Boshqarish pulti va televizion bloki boʻlgan. Telefon apparati videotelefon deb ataladi. Bunda abonentlar bir-birini koʻrib turadi, rayem, fotosurat, matn va boshqalarni koʻrish mumkin boʻladi.
Telefon tarmoqlari

**Telefon tarmoqlari** - telefon aloqa oʻrnatish uchun moʻljallangan texnik inshootlar va jihozlar majmui. Unga aloqa uzeli, telefon stansiyalari, aloqa liniyalari va abonent qurilmalari kiradi. Telefon tarmoqlari mahalliy (qishloq va shahar tarmoqlari), hududiy, shaharlararo va xalqaro xillarga boʻlinadi. Qishloq Telefon tarmoqlarida oxirgi telefon styalari oʻzaro uzel styasi orqali, uzel styalari esa markaziy stya orqali ulanadi, markaziy stya shaharlararo avtomatik telefon styaga ulanadi. Shahar Telefon tarmoqlari tumanlashtirilmagan (agar shaharda bitta stya boʻlsa) va tumanlashtirilgan (bir necha stya boʻlsa) boʻladi. Sh aharl araro Telefon tarmoqlari shaharlararo avtomat telefon styalari (SHATS), avtomat kommutatsiya uzellari (AKU), ularni oʻzaro biriktiruvchi aloqa liniyalari toʻplamidan iborat. AKU shaharlararo kanallarni tranzit (toʻgʻridantoʻgʻri) ulaydi. Xalqaro Telefon tarmoqlari xalqaror SHATS, avtomat tranzit uzellari va aloqa hamda qitʼalararo liniyalaridan iborat. Telefon tarmoqlari telefon styalari va uzellari ishi avtomatlashtirilgan, avtomat telefon stya va AKU lar tatbiq etilgan. Oʻzbekistonda Telefon tarmoqlari faoliyati "Oʻzbektelekom" AK tomonidan tartibga solib turiladi.
Telefoniya

**Telefoniya** — telefon aloqaga doir omillarni oʻrganish va bunday aloqani amalga oshirish uchun moʻljalangan apparatlarni ishlab chiqish bilan shugʻullanuvchi fan va texnika sohasi. Ilmiy-texnik fan sifatida T. tovush maydoni xossalarini oʻrganish; tovush oʻzgartirgichlar va telefon apparatlarini hisoblash va loyihalash; koʻp kanalli telefon aloqa texnika vositalarini ishlab chiqish; telefon apparatlari va telefon aloqa traktlari orqali uzatilayotgan tovush sifatini baholash mezonlarini ishlab chiqish; telefon styalarining kommutatsiya va boshkarish apparatlarini hisoblash va loyihalash; telefon tarmoqlarini loyihalash; kommutatsiya apparaturasining ishini nazorat qilish va ishonchligi (puxtaligi) ni oshirish usullarini ishlab chiqish va boshqa masalalar bilan shugullanadi. T.ning asosiy vazifalaridan biri telefon aloqaning yangi zamonaviy tizimlari va apparatlarini ishlab chiqish va amalda joriy qilishdan iborat. Bunda elektronika va elektron texnika yutuqlaridan foydalaniladi. Telegraf aloqaning yangi zamonaviy samarador texnikaviy vositalari — kvazielektron va elektron kommutatsiya vositalari, uyali va raqamli, oʻzi javob beruvchi va qayd qiluvchi telefon apparatlarini yaratishda T. muhim ahamiyat kasb etadi.
Telefonogramma

**Telefonogramma** — telefon orqali yetkaziladigan va qabul qilinadigan shoshilinch rasmiy xabar. Telefonogramma buyruq, farmoyish, iltimos kabi mazmunda bo‘lishi mumkin. Telefon vositasida bo‘ladigan bunday muloqot rasmiy hujjat sifatida qabul qilinadi va ish qog‘ozlarining bir turi hisoblanadi.
Telets

**Telets**, Oltinkoʻl — Oltoyning shimoli-sharqidagi koʻl. RF Oltoy oʻlkasida, 436 m balandlikda. Maydoni 325&nbsp;km². Eng chuqur joyi 235 m. Uz. 77,7&nbsp;km, eni 5,2&nbsp;km gacha. Qirgʻoklari metamorfik slanetslar va granitlardan tuzilgan, tik, bal. 800–2400 m. Koʻl tubi tekis, kulrang loyqa bilan krplangan. Koʻlga 70 tacha dare quyilib, Biya daryosi oqib chiqadi. Suvning trasi yezda 17—18° (janubida ayrim vaqtda 24° gacha). Koʻl baʼzan muzlaydi. Sohilida Artibosh, Yogʻoch, Yaylov (Oltoy qoʻriqxonasining markazi) shaharchalari joylashgan. Turizm markazlaridan.
Isidor Abramovich Telishevskiy

**Isidor Abramovich Telishevskiy** (1910.16.12 Toshkent 1976.22.2) — dermatovenerolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1974), tibbiyot fanlari doktori (1966), professor (1967). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1935). Oʻzbekistonda teri va tanosil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutida kichik (1935—37) va katta (1937—43) ilmiy xodim, direktor (1943—47), Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti teri va tanosil kasalliklari kafedrasi dotsenti (1947—66), 1966-yildan mudiri va professor Ilmiy ishlari dermatozlarni davolashga oid. Teri kasalliklarini Chortok. mineral suvi bilan davolash ustida tadqiqot ishlari olib borgan.
Edvard Teller

**Edward Teller** (1908.15.1, Budapesht — 2003.10.9, Kaliforniya shtati, AQSH) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1948-yildan). Vengriyada tugʻilgan, Germaniya, Daniya, Buyuk Britaniyada oʻqigan va ishlagan. 1935-yildan AQSH da. Vashington universiteti (1935—1941), Chikago universiteti (1946—1952), Kaliforniya universiteti professor (1953—1975). Ilmiy ishlari kvant mexanika, yadro fizikasi, termoyadro reaksiyalar, elementar zarralar fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va boshqalarga oid. AQSH atom bombasini yaratishda ishtirok etgan (1941— 1953), uning bevosita rahbarligi ostida vodorod bombasi yaratilgan. Kosmologiya va yulduzlarning ichki tuzilishi, kosmik nurlarning paydo boʻlishi muammosi va boshqa bilan ham shugʻullangan.
Telefon kommutatori

**Telefon kommutatori** - telefon styasida abonentlarni qoʻlda ulabuzish (kommutatsiya) uchun moʻljallangan qurilma. Liniya (abonent) komplektlari, shnur juftlari asboblari va telefonchilarning ish oʻrnidagi asboblardan iborat. Telefon kommutatorining liniya komplektlariga telefon liniyalarini ulash uyalari, chaqiruv klapanlari yoki signal lampalari kiradi. Bular abonentdan chaqiruvni kabul qilish va unga zarur liniyani ajratish uchun xizmat qiladi. Shnur juftlari asboblariga soʻrovchaqiruv kaliti, shnurli shtepsellar, gaplashuvni tugatish klapani yoki lampasi kiradi. Bular abonentni boshqa abonentga ulash va gaplashish tugaganligi toʻgʻrisida signal olishga imkon beradi. Ish oʻrni asboblariga mikrofonlar, telefonlar, telefon induktorlari va boshqa kiradi. Bular telefonchining abonent bilan gaplashishi va boshqa abonentga chaqiruv yuborishiga imkon beradi. Telefon kommutatorining magʻalliy batareya, markaziy batareya bilan ishlaydigan va aralash turlari bor. Telefon kommutatori asosan kichik telefon styalarda qoʻllanadi, yirik styalarda abonentlarni ulashuzishga doir amallar avtomat lashtirilgan.
Telefon stansiyasi

**Telefon stansiyasi** - aloqa kanallarini kommutatsiya qilish (uzibulash) uchun moʻljallangan texnika vositalari majmui; telefon tarmoqlarining bir qismi. Telefon kanallari (abonent va aloqa liniyalari)ni maʼlum vaqtga ulaydi va uzadi; bu maqsadda aloqa yoʻnalishi boʻyicha telefon axborotlari oqimini birlashtiradi va taqsimlaydi. Telefon stansiyasi qoʻlda (RTS) va avtomatik (ATS) kommutatsiyalaydigan xillarga boʻlinadi. RTS telefon kommutatorlik bilan jihozlanadi; kanallar operatortelefonchi orqali kommutatsiyalanadi. ATS izlagichlar yoki koordinat ulagichlar, telefon relesi va boshqa yordamida avtomatik tarzda ishlaydi. Kommutatsiya qurilmalari turiga qarab, ATS mashinali va dekada qadamli, koordinatali, kvazielektron, elektron xillarga boʻlinadi.

ATS tarkibiga: kommutatsiya tizimi va boshqarish qurilmasi; telefon aloqasi liniyasini kommutatsiya tizimiga ulaydigan kiritish qurilmalari; elektr bilan taʼminlash qurilmalari; yordamchi qurilmalar (shamollatish, isitish va boshqalar) kiradi. Kommutatsiya tizimi (KT) va boshqarish qurilmasi (BQ) avtomat zaliga oʻrnatiladi. ATS ning kirish va chiqishlari KT orqali BQ yordamida ulanadi. Koʻpgina ATS tizimlarida kirish bilan chiqishlar bosqichmabosqich ulanadi. Har qaysi bosqichning oʻz BQ boʻlib, u izlash bosqichi deyiladi. Mas., dekada qadamli ATS da dastlabki bosqich bir necha guruh bosqichlariga va liniya izlash bosqichlariga ega. Elektr bilan taʼminlash qurilmalari toʻgʻrilagichlar, akkumulyator batareyalari, avtokommutatsiya batareyalari, elektr styalar va boshqa komplektlardan iborat. Hozir Telefon stansiyasi da asosan kvazielektron, elektron, uyali va raqamli usullar qoʻllanadi. Oʻzbekistonda Toshkent (Toshkent telegraftelefon styasi) va Nukus shaharlarida, barcha viloyatlar markazlarida va ayrim tumanlarda Telefon stansiyasilari mavjud. Ularning faoliyatini "Oʻzbektelekom" aksiyadorlik kompaniyasi boshqarib turadi.
Tellur chiziqlari

**Tellur chiziqlari** - nurlanishning Yer atmosferasidagi gazlar tomonidan yutilishi natijasida kosmik nurlanish manbai spektrida hosil boʻladigan spektral chiziqlar. Tellur chiziqlarini asosan, N2, O2, O3, N2O molekulalari hosil qiladi. Spektrning ultrabinafsha qismida azot va kislorodning eng kuchli Tellur chiziqlari joylashgan. TPuning uchun Tellur chiziqlari spektrning bu qismi (>.<1800 A) da Yer atmosferasini anchagina xira qilib qoʻyadi. Spektrning infraqizil qismida suv bugʻining Tellur chiziqlari joylashgan, ular kosmik nurlanishni qisman oʻtkazadi. Tellur chiziqlarini birinchi marta shotland fizigi D. Bryuster (Brewster) Quyosh spektrini kuzatib qayd qilgan (1832).
Telluridlar

**Telluridlar** — tellurning elektr musbat elementlar, asosan, metallar bilan hosil qilgan birikmalari, tellurid kislota N2Te tuzlari. T. sulfidlar va selenidlarga oʻxshash boʻlib, tuzilishi va xossalari jihatidan ularga yaqin. T. komponentlarini inert muhitda bevosita eritib va boshqa usullarda olinadi. T. televizor trubkalari, dozimetrlar, nurlanish hisoblagichlari, magnit asboblari, termogeneratorlar va boshqa da ishlatiladi.

Tabiiy T. — minerallar; tellurning ogir metallar (Bi, Au, Ag, Pd, Si, Sb, Pt va boshqalar) bilan hosil qilgan tabiiy birikmalari. Tabiiy T. murakkab, nostexeometrik tarkibli. Metalldek yaltiroq, elektr oʻtkazuvchan; qattiqligi 2—3, zichligi 6—7 g/sm2.

Tabiiy T.ning 40 ga yaqin turi maʼlum. Asosiy minerallari: altait, tellurovismutit, tetradimit, kalaverit, gessit, moncheit, kotulskit, merenskit. Tabiiy T. kolchedan, misnikel, mismolibden, polimetall konlarida uchraydi. Tabiiy T.dan asl metallar (Ai, Ag, Pt, Pd) va tellur ajratib olinadi.
Telluriy

**Telluriy** (lot. tellus Yer) - Yerning Quyosh atrofidagi yillik harakati va oʻz oʻqi atrofidagi sutkalik aylanishini namoyish etuvchi oʻquv asbobi. T.da Yerni ifodalovchi kichikroq sharcha boʻlib, u Quyoshni ifodalovchi kattaroq sharcha atrofida, yaʼni yorugʻlik manbai (mas., reflektorli lampochka) atrofida aylanadi. T.da baʼzan Yer atrofida aylanuvchi va Oyni ifodalovchi juda kichik sharcha boʻlib, bu sharchalar yordamida Yer, Quyosh va Oyning harakati namoyish etiladi.
Telomerlanish

**Telomerlanish** (rus. telo tana va yun. meros — qism, ulush) — toʻyinmagan birikmalar (monomerlar) bilan reaksiya zanjirini uzatuvchi (telogen) moddalar oʻrtasidagi zanjir reaksiya. T. natijasida mol. m. turlicha boʻlgan mahsulotlar aralashmasi (telomerlar) yuzaga keladi. Bu mahsulotlarning molekulalari monomerlar molekulasi va chekka guruxdan tuzilgan. T.ni nur, radikallar, ionlar bilan initsirlash mumkin. Initsirlash usuliga koʻra, ionli va radikalli T. farqlanadi. Radikalli T. ancha keng oʻrganilgan.

Etilenning uglerod (IV) xlorid bilan T.i radikalli T.ga misol boʻla oladi. Initsiator parchalanib, radikal (R°) larni, ular uglerod (IV) xlorid molekulalari bilan reaksiyaga kirishib, trixlormetil radikalini hosil qiladi: R°QCC14"RC1QCC1°3.

Radikalli T.ni initsirlash maqsadida atsitil va alkil peroksidlar, yogʻ qatorining azobirikmalari, metall organik birikmalar va ultrabinafsha nurlar ishlatiladi. Soʻnggi vaqtda oksidlanishqaytarilish sistemalari, metallar karbonillari, unur, termik initsirlash qoʻllanadi. T.da monomerlar sifatida turli toʻyinmagan birikmalar ishtirok etishi mumkin. T. reaksiyasidan foydalanib ennat tolasi, lokboʻyoklar va boshqa noyob birikmalar olingan. Sirka kislota bilan etilenning radikalli T. jarayonida ilk bor vodorod atomining 1,5 migratsiyasi orkali erkin radikallarning qayta taqsimlanishi kashf qilingan.
Telugu adabiyoti

**Telugu adabiyoti** – telugu (andxra) xalqining adabiyoti. Telugu tili 1ming yilliklarda shakllana boshlagan. Birinchi yozma yodgorliklar toshlarga oʻyib yozilgan „shasana“ yozuvlaridir. Telugu tilidagi eng qad. yozuv 575 yilga oid. 7—8-asrlarga tegishli yozuvlar juda kam saqlangan. Shasana yozuvlaridagi birinchi sheʼriy asar 9-asr, telugu tilidagi birinchi sheʼr esa 849 yil ga taallukli. Padma (10-asr) teluguda „Jinendra haqida parana“ nomli oʻz ustozi haqida asar yaratgan. "Mahabharatatmnt Nannaya Bhatta (11-asr) tomonidan telugu tiliga tarjima qilingan nusxasi – „Andhra Mahabharata“ Telugu adabiyotining ilk namunasidir. Sarvadeva esa jaynizm goyasi bilan sugorilgan 2 ta: „Adi puranam“ („Azaliyat haqida doston“) hamda „Viratamu“ („Virat haqida asar“) dostonlarini yozgan. Pavuluru Mallaning „Pavuluganitama“ („Matematika“, 12-asr) traktati bir necha ming sheʼriy misralardan iborat. Shu davrda „lakshanagrantxamu“ – „sheʼriyat haqida traktat“lar (Mallaya Rechana – „Kavijanashrayamu“si, Gokarna Devaning traktatlari) yaratildi. 12-asr Telugu adabiyotida Palkurika Somnahta (13-asr)ning „Anubhavasaram“ („Bilish ilmi asoslari“), „Basava paranam“ („Basava haqida qissa“) hamda „Panditaradhya – charitamu“ („Avliyo pandit haqida qissa“) qahramonlik dostonlari paydo boʻldi. 14—15-asrlarda telugu tilida koʻpgina sanskrit asarlarining – puranlar, matematikaga oid asarlar, sheʼriy asarlar, ertak va masallarning tarjimalari yaratildi. 16-asr shoir va yozuvchilaridan Shrinath, Bammer Potana, Krishnadev Ray, Alasani Peddana telugu sheʼriyatining rivojiga katta hissa qoʻshganlar. 18-asr sheʼriyati bhaktshoir Vemana shatakamulari bilan mashhur.

19—20-asrlarda publitsistika rivojlandi, yangi adabiy janr va shakllar paydo boʻldi. Telugu adabiyotidagi maʼrifatparvarlik gʻoyalari asoschisi Kandukuri Vireshalingam (1 848—1919)ning yumoristik asarlari va „Rajashekhara hayoti“ kabi romanlari ijtimoiymaishiy mavzudagi dastlabki asarlardir. 20-asrda romantik sheʼriyat gullab yashnadi (G. Apparao, R. Subbarao, D. Krishnashastri), 20-asr 1yarmi adabiyotida milliy mustaqillik uchun kurash gʻoyalari (V. Bhaskararo, V. Satyanarayana) aks ettirildi. Keyingi davrda Telugu adabiyotida gumanizm, realizm gʻoyasidagi turli ijtimoiy mavzudagi romanlar, hikoyalar, novellalar, falsafiy mavzudagi sheʼrlar yaratilmoqda (R. Vishvanatha Shastri, K. Kumar, P. Padamarazu, R. Reddi, M. Rao, Subbaroa, Somasundar va boshqalar).

## Adabiyot
* Gurov N., Petrunicheva 3., Literatura telugu, M., 1967.

Tamara Xoʻjayeva, Ulfatxon Muhibova.
Telugu tili

Telugu (andhra) tili - dravid tillaridan biri. Hindistonning Andhra Pradesh shtatining rasmiy tili, qoʻshni shtatlar, shuningdek, Shri Lanka, JAR, Myanma, Malayziya, Singapur va boshqa joylarda tarqalgan. Hammasi boʻlib 75 mln. dan ortiq (1996) kishi soʻzlashadi. Telugu tili lahjalari 4 guruhga boʻlinadi: shim.sharqiy, markaziy, shim.gʻarbiy va janubiy. Ular oʻrtasidagi fonetik va morfologik tafovutlar uncha katta emas. Telugu tilida grammatik jihatdan oʻziga xos hodisalar mavjud: 1 va 2 shaxs kishilik olmoshlarining maxsus shakllari, tuslanishli va tuslanisheiz feʼllarning ayrim koʻrsatkichlari. Eng qad. yodgorliklari 525—600-yil larga mansub. Adabiy til 14—17-asrlarga kelib shakllangan hamda unga sanskrit va prakrit tillari kuchli taʼsir oʻtkazgan. 19-asr boshida Telugu tilining adabiy shakli ogʻzaki tildan jiddiy farq qilib qoldi 19-asr oxiridan ogʻzaki soʻzlashuv tiliga yaqin yangi adabiy til uchun harakat boshlandi. Yozuvi brahmining jan. shaklidan kelib chiqqan.

## Adabiyotlar
* Petrunicheva Z. N., Yazoʻk telugu, M., 1960.
Telfer

**Telfer** (tele... va phero — tashiyman soʻzlaridan) — kj koʻtarish qurilmasi; chigʻir va dastaki yoki elektr yuritmali yurish qismlaridan iborat. Bir relyeli osma yoʻlda harakatlanadi; 1 — 5 t gacha yuk koʻtaradi. Sex ichlarida yuk koʻtarish qurilmasi sifatida ishlatiladi (yana qarang Tal).
Teloʻnyay

**Teloʻnyay** — Litvadagi shahar. Mactis koʻlining shim. sohilida joylashgan. Kretinga — Shyaulyay yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 34 ming kishi (1995). "Mastis" trikotaj ishlab chiqarish. birlashmasi, hisoblash mashinalari, yogʻmoy zdlari bor. Qurilish materiallari, mevasabzavot konservalari ishlab chiqariladi. Oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Shahar 15-asrdan maʼlum. (351b.dagi suratga q.).
Tembr

**Tembr** (fransuzcha: timbre – qo‘ng‘iroq, belgi, farqlovchi belgi) — bir pardadagi, bir xil balandlikdagi har bir tovushning o‘ziga xos tomoni, sifati, tovlanishi; har bir musiqa asbobining yoki ashulachi ovozining o‘ziga xos xarakteridir. Cholg‘u asbobining tuzilishi va shakliga ko‘ra, uning tembri turlicha bo‘lishi mumkin. Tembr tufayli bir balandlik va bir xil dinamikadagi tovushlarni farqlash mumkin. Tembr sadolanuvchi jismining materiali, tovush hosil qilish usuli, tebranish xususiyatlari, tovush yuzaga keluvchi va tarqaluvchi muhit hamda boshqalarga bogʻliq boʻlib, obertonlarning soni va jadalligi bilan aniqlanadi. Nutqda tembr orqali unli tovushlar ajratiladi. Nutq intonatsiyasida tembr yordamida turli hissiyotlar (xursandchilik, gʻamginlik, norozilik, qoʻrquv kabi) oʻz ifodasini topadi.

Oddiy qilib aytganda, tembr — bu ma’lum bir musiqa asbobi yoki inson ovozi, hatto ular bir xil notani ijro qilganda yoki kuylaganda ham, bir-biridan farq qiladi. Masalan, gitara va pianino o‘rtasidagi bir xil notani bir xil ovozda ijro etish o‘rtasidagi farq. Ikkala asbob ham bir xil notani ijro qilgani sababli bir-biriga nisbatan teng sozlangan tovush chiqarishi mumkin va bir xil amplituda darajasida o‘ynalganda, har bir asbob o‘ziga xos ohang rangi bilan ajralib turadi. Tajribali musiqachilar bir xil turdagi turli xil asboblarni, garchi bu asboblar bir xil asosiy balandlikda va baland ovozda nota chalayotgan bo‘lsa ham, ularning turli tembrlariga qarab farqlay oladilar.

Nimaga bilmasang har narsani yozasan
Telugu

**Telugu** (andhra) — Hindistondagi xalq, AndxraPradesh shtatining asosiy aholisi. Shuningdek, Tamilnad va Karnataka shtatlarida ham yashaydilar. 74,5 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Telugu tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, hinduizmga eʼtiqod kidali, bir qismi sunniy musulmonlar. T. dehqonchilik, chorvachilik va xunarmandchilik bilan shugʻullanadi.
Telpak

**Telpak** — erkaklarning issiq (moʻynali) bosh kiyimi; yumaloq, tepa va moʻynali jiyakdan tuzilgan. Teri charm ulgi yordamida bichiladi. Tepa qismi kalta tukli moʻyna (asosan, qorakoʻl)dan, jiyagi qunduz moʻynasidan tikiladi; astariga uzun tukli (qoʻy yoki tulki) moʻyna ishlatiladi. Toshkent — Fargʻona mintaqasida tepa qismi 4 boʻlak qilib bichiladi, ular oʻzaro ulab tikilganda, qobirgʻalar xreil qiladi. Baʼzi telpaklarda tepa qismiga baxmal, jiyagiga uzun tukli (tulki, suvsar) moʻyna ishlatiladi, baʼzilari mato (movut)dan tikilib, qaytarmasiga qoʻy moʻynasidan foydalaniladi; baʼzan faqat ichiga moʻyna qoplanib, moʻynali jiyaksiz telpak tayyorlanadi. Xorazmda choʻgirma, baʼzi joylarda qadimiy bosh kiyimi sifatida boʻrk deb ham ataladi.
Temir (mineral)

**Temir**, tugʻma temir — mineral, Fe bilan Ni ning aralashmasi. Topilish sharoitiga qarab — tellurli yoki yer temiri (nikelli temir), meteoritli (kosmik), doimiy nikelli (kamasit va tenit) tugʻma temirlar farklanadi. Tellurli temir — kub sistemasida kristallanadi, atemirning modifikatsiyasidan iborat boʻlgan kamyob mineral. Bir necha t ogʻirlikkacha yetadigan uyumlar, alohida tangasimon, donador, sim shakllarida yoki bulutsimon massalar koʻrinishida uchraydi. Kimyoviy tarkibi, asosan, qattiq eritma beruvchi Fe va Ni dan iborat boʻlib, ferritlar da Ni ning miqdori 3% gacha va tugʻma nikelda temirli (avaruit, katarinit, oktibbegit, jozefinit va boshqalar) nikelning miqdori 30% dan 80% gacha boʻladi. Nikeltemirning qattikligi 4—5; ferritlarning zichligi 7,3—7,8 g/sm3, nikeltemirniki 7,8—8,2 g/sm3, rangi oq kumushrang. Kuchli magnitli. Yer poʻstida kam hosil boʻladi va saqlanadi. Bazalt jinslarda bulutsimon toʻplamlar, donali koʻrinishda juda koʻp uchraydi (Grenlandiya yaqinidagi Disko o.da, Kassel, Germaniya va boshqalar). Granitlarda juda kam, serpentinit va peridotitlarda kam boʻladi. Platinali sochmalarda hamda sideritli choʻkmalarda, toshkoʻmirli va botqoq temir rudalarida uchraydi. Oʻta bekapop va tezda temir gidrooksidiga aylanadi. Meteoritli tugma temir kosmik jismlar shakllanish jarayonida hosil boʻlib, Yerga meteoritlar koʻrinishida tushadi.
Temir darvoza

**Temir darvoza** — Surxondaryo viloyatidagi dara: Boysun togʻlarida. Oʻrta asrlarda shu dara orqali Hindiston bilan Samarqand savdo aloqalari qilib turganligi maʼlum (qarang Buzgalaxona).
Temir yoʻl

**Temir yoʻl** — 1) yoʻlovchi va yuklarni tashiydigan, texnika vositalari va inshootlari (poyezdlar, vagonlar, styalar, avtomatika va telemexanika qurilmalari dispetcherlik xizmati va boshqalar) majmui bilan jihozlangan transport korxonasi. Vazifasiga qarab, umumiy foydalaniladigan (magistral); sanoat transporti, ruda konlari va boshqa joylarda ishlatiladigan; shahar temir yoʻl (tramvay, metropoliten); izlari oraligʻining kengligiga qarab, keng izli va tor izli boʻladi. Relslar oraligi 1676&nbsp;mm (Hindiston, Ispaniya, Argentina, Chili va boshqalar), 1520&nbsp;mm (Rossiya, Oʻzbekiston va boshqalar), 1435&nbsp;mm (Yevropaning koʻpchilik mamlakatlari, Kanada, AQSH), 1067&nbsp;mm (Yaponiya, Indoneziya va boshqalar); 2) temir yoʻl transporti qatnaydigan relsli iz; ustki qurilma, yer polotnosi va sunʼiy inshootlardan iborat. Ustki qurilma relslar, rels birikmalari, strelkali oʻtkazgichlar, shpal, bruslar va ballast qatlamlaridan iborat. Yer polotnosi koʻtarma va oʻymalardan iborat boʻlib, yoʻl ustki qurilmasiga zamin boʻlib xizmat qiladi. Sunʼiy inshootlarga Temir yoʻl koʻpriklari, tonnellar, viaduk, drenaj quvurlari, tirgak devorlar va boshqa kiradi. Temir yoʻl yoqalab yoʻl belgilari (kilometrlar, piketlar va shu kabilar) oʻrnatiladi (yana qarang Temir yoʻl transporti).
Temir yoʻl avtomatikasi va telemexanikasi

**Temir yoʻl avtomatikasi va telemexanikasi** - avtomatik va telemexanik boshqarish usullari va vositalari yordamida poyezdlar harakatini boshkarish va harakat xavfsizligini taʼminlash bilan shugʻullanadigan texnika va fan sohasi. Asosiy texnik vositalari signalizatsiya, markazlash va blokirovka kurilmalaridan iborat. Bunda yoʻl blokirovkasi, elektrojezl tizimi, strelka va signallarni markazlashtirish, saralash tepaligi avtomatikasi va telemexanikasi, poyezdlar harakatini avtomatik boshqarish, markazlashgan dispetcherlik asbobuskunalari, t.yildan oʻtish joylaridagi jihozlarni boshkarish tizimlaridan foydalaniladi. Bu majmua tarkibiga kiradigan apparatkurilmalar, asbobuskunalarni yaratish, tekshirish, maqsadli yoʻlda ishlashini taʼminlash, rivojlantirish yoʻlida izlanishlar olib borish, bashorat kilish va boshqa omillar soha fani vazifalaridir.

Poyezdlar harakatini avtomatik boshqarish inshootlariga avtodispetcher (avtomashinist) va lozim boʻlganda poyezdlar harakat tezligini avtomatik ravishda sekinlashtiruvchi xavfsizlik avtomatikasi kiradi.

Markazlashgan dispetcherlikda temir yoʻl uchastkasining alohida punktlaridagi strelka va signallarni dispetcherlik xonasidan, poyezdlarning styalar orasidagi harakati esa avtoblokirovka qurilmalari yordamida avtomatik tarzda boshqariladi. Poyezdlarning turgan joyi, yoʻl va svetofor holatlari dispetcherlik postidagi tabloda aks ettiriladi.

Elektronika va elektron vositalar taraqqiyoti tufayli, Transport yoʻlia. va t.da keyingi 10—15 yil ichida jiddiy oʻzgarishlar yuz berdi. Yoʻlda ishlatilgan kontaktam elektr apparatlar, kontaksiz apparatlar, datchiklar elektron tizimlar bilan almashtirildi.
Temir (maʼnolari)

**Temir**:

* Temir (lotincha: Ferrum), Fe — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruxiga mansub kimyoviy element.
* Temir (mineral), tugʻma temir — mineral, Fe bilan Ni ning aralashmasi.
* Temir (qotishma) - UGLERODLI QOTISHMALAR — tarkibi, asosan, temir Fe va uglerod S dan iborat boʻlgan qotishmalar.
Howard Martin Temin

**Howard Martin Temin** (10-dekabr 1934, Filadelfiya – 9-fevral 1994 Madison, Viskonsin) — amerikalik virusolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi xamda Sanʼat va fanlar akademiyasi aʼzosi. Suortmore kollejini tugatgan (1955). Kaliforniya texnologiya institutida falsafa doktori (1959). Viskonsin shtatidagi Madison universitetida onkologiya professor (1969-yildan). Ilmiy izlanishlari eksperimental embriologiya, hayvonlar virusologiyasiga oid. RNKdan DNKga irsiy maʼlumot oʻtkazish (transkripsiyami taʼminlovchi teskari transkriptiza fermentini kashf qilgan (1970). Hujayra irsiy ashyosining oʻsma viruslari bilan taʼsirlashuviga bogʻliq kashfiyot, yaʼni provirus nazariyasi muallifi. Nobel mukofoti laureata (1975, D. Baltimor va R. Dulbekko bilan hamkorlikda).
## Manbalar
Temir yoʻl vokzali

**Temir yoʻl vokzali** - yoʻlovchilarga xizmat qilish, poyezdlar harakatini boshkarish va xizmatchi xodimlarni joylashtirish uchun moʻljallangan temir yoʻl styasi binosi yoki binolar majmui (k Vokzal).
Temir yoʻl stansiyasi

**Temir yoʻl stansiyasi** - temir yoʻl poyezdlarini joʻnatish va qabul qilish uchun moʻljallangan korxona. Unda temir yoʻl tarkibi va yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatiladi, yuk va bagajlar qabul qilinadi, ortiladi, tushiriladi, vagonlardan poyezdlar tuziladi va hokazo Vazifasiga qarab — oraliq, uchastka, saralash, yuklash va yoʻlovchilar chiqarish; ish hajmi va murakkabligiga karab — sinfsiz (ish hajmi katta va texnik jihozlanish darajasi yuqori boʻlgan) va 1 — 5sinfli xillarga boʻlinadi. Transport yoʻlis. tarkibiga yoʻllar, vokzallar, xizmattexnika binolari, platformalar, saralash tepaligi, aloqa turlari va boshqa kiradi.

## Manbalar
Temir rudalari

**Temir rudalari** - tarkibidagi temir miqdori va birikmalari undan temirni ajratib olishga texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Temir rudalari mineral tarkibi, temir miqdori, foydali va zararli aralashmalari, hosil boʻlish sharoitlari va sanoatdagi xossalari jihatidan xilmaxildir. Muhim rudali minerallari: magnetit, magnomagnetit, titanmagnetit, gematit, gidrogematit, gyotit, gidrogyotit, siderit, temirli xloritlar. Tarkibi, kelib chiqishi va sifati boʻyicha Temir rudalari har xil boʻlib, sanoatda foydalaniladigan turlarida temir miqdori 16% dan 72% gacha oʻzgaradi va shunga qarab boy (Ғе 50% dan ortiq), oddiy (Ғе 25—50%) va kambagʻal (Ғе 25% dan kam) rudalar farq qilinadi. Odatda, Temir rudalari tarkibida zararli qoʻshimcha elementlar (oltingugurt, fosfor, mis, margimush, qoʻrgʻoshin, rux) uchrab, ularning miqdori 0,1—0,3 dan (S, P, Si) hamda 0,05—0,09% dan (Ag, Zn, Sn, Pb) oshea ruda sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Temir rudasi tarkibida foydali elementlar (Ni, Co, Mp, Sg, Ti, Ni, V va boshqalar) xam mavjud boʻlib, ular (Mn, Cr, Ni) miqdorining maʼlum darajaga koʻpayishi poʻlat sifatini oshirsa, Ti, V, Co kabilar esa, qoʻshimcha foydali element sifatida ajratib olinishi mumkin. Temir rudalari choʻyanni tabiiy koʻrinishda yoki boyitilgandan soʻng eritish uchun ishlatiladi. Tarkibida 50% dan kam Ғе boʻlgan Temir rudalari, asosan, magnit separatsiyasi yoki gravitatsion boyitish metodi bilan (Fe 60% gacha) boyitiladi. Temir rudalari konlari kelib chiqishi jihatidan 3 guruhga: magmatogen, ekzogen va metamorfogen konlarga boʻlinadi: magmatogen (Uralda Kusinsk, Kachkanar skarnlari; JARda Bushveld konlari majmuasi; Qozogʻistonda Sokolov, Sarbay konlari va boshqalar), ekzogen (Qrimda Kerch; Qozogistonda Ayat; Uralda Alapayevsk konlari va boshqalar) va metamorfogen (Rossiyada Krivoy Rog, Kursk magnit anomaliyasi; Avstraliyada Xamereli va boshqalar). Temir rudalari, asosan, choʻyan, poʻlat va turli ferrokrtishmalar olishda, qisman tabiiy boʻyoqlar sifatida hamda burgʻilash quduklarida burgʻilash suyuqligini ogʻirlashtiruvchi qoʻshimcha sifatida ishlatiladi. Temir ruda konlarining eng yirik zaxiralari (80% dan koʻprogʻi) Rossiya, Braziliya, Kanada, Avstraliya, AQSH, Hindiston, JAR, Shvetsiya va Fransiyada joylashgan. Oʻzbekistonda uncha katta boʻlmagan Temir rudalari konlarining bir nechtasi maʼlum boʻlib, ulardan sanoat ahamiyatiga moliklari magmatogen genezisli magnetitgematit tarkibli Surenota (Toshkent viloyati) hamda asosan, titanmagnetitli Tebinbuloq temir koni (Qoraqalpogʻiston) shular jumlasidandir.
Temir sulfatlari

**Temir sulfatlari** - sulfat kislotaning temirli tuzlari. Temir (II) sulfat FeSO4 — rangsiz, gigroskopik kristallar; zichligi 3,14 g/sm3. Suvda yaxshi eriydi. Suvdagi eritmasidan — 1,82° dan 56,8° gacha geptagidrat, 56,8°—64° oraligʻida — tetragidrat, 64° dan yuqori trada monogidrat xrlida kristallanadi. 700° atrofida FeO va SO3 ga ajraladi.

Geptagidrat FeSO47H2O (texnik nomi — temir kuporosi, molekulyar massasi-- 278 tabiatda — melanterit minerali) — havorangyashil kristallar; zichligi 1,898 g/sm3, suvda (20° da massa jihatidan 21%), spirtda, glitserinda eriydi. Tetragidrat FeSO44H2O — yashil kristallar, monogidrat FeSO4H2O — rangsiz kristallar. FeSO4 bilan ammoniy sulfat (NH4)2SO4hhhf suvdagi eritmasidan koʻkyashil rangli, havoda barqaror qoʻsh sulfat FeSO4 (NH4)2 •SO46H2O (Mop tuzi) kristallanadi. Temir (II) sulfat kimyoviy reaksiyalarda kaytaruvchi, galvanotexnikada elektrolit komponenti, taxta konservanta, fungitsit sifatida, pigmentlar olishda, analitik kimyoda NO” MnO4 Ce4Q MnNO~ ionlarini ochishda qoʻllanadi.

Temir (III) sulfat Fe2(SO)3 — och yashil gigroskopik kristallar; zichligi 3,097 g/sm3. Suvdagi eritmasidan Fe2(SO4)3nH2O (bu yerda pq12, 10, 9, 7, 6, 3) koʻrinishidagi kristallogidratlar holida kristallanadi. Nonagidrat Fe2(SO4)39H2O (tabiatda — kokimbit minerali). Suvda (100 g da 440 g, 20° da), spirtda, gidrazinda eriydi. Qizdirilganda 98° da tetragidratga, 125° da monogidratga, 175° da suvsiz Fe2(SO4)ra aylanadi, 600° dan yuqorida Fe2O3 va SO3 ga ajraladi. Fe2(SO4)3 ammoniy sulfat bilan birga qoʻshilib och binafsha tusli goʻzal kristallardan iborat temirammoniyli achchiqtosh NH4Fe(SO4)212H2O hosil qiladi. Temir (III) sulfat galvanotexnikada elektrolit komponenti, suvni tozalashda koagulyant sifatida, achchiqtosh va pigmentlar olishda ishlatiladi.
Temir qalpoq

**Temir qalpoq** — ruda (asosan, sulfid) konlarining yuqori qismida birlamchi minerallarning oksidlanishi hamda kimyoviy nurashi natijasida vujudga kelgan qoldiq gʻosila. Asosan, temirnnng oksid va gidrooksidlari (gyotit, gidrogyotit, gidrogematit, turit va boshqalar)dan tarkib topgan boʻlib, och va toʻq qizil, oxrali va qoʻngʻirqizil rangli boʻladi. Temir qalpoqning gʻosil boʻlishi yuzadagi suvlarning oksidlanish faoliyati bilan bogʻliq boʻlib, rudali konlarningikkilamchi boyitilishi bilan sodir boʻladi. Nurash jarayonida mis, kumush, rux va boshqa metallarning sulfidlari tez eriydigan sulfatlarda oksidlanib, ishkrrsizlanadi va ruda tanalarining yanada chuqurroq qismiga oʻtadi. Ayni vaqtda temirning oltingugurtli birikmasi — pirit, xalkopirit va boshqa sulfidlar erigan tuzlar koʻrinishida qisman chiqaradi, koʻp qismi esa, oksidlanish va gidratatsiyaga uchrab, temir oksidining gidratlari koʻrinishida oʻz joyida qoladi. Bu ikkilamchi qoʻngʻir temirtoshlar temir sulfidi tarkibli boshqa rudalarning, birlamchi pirit rudalarining qayta hosil boʻlishi hisobiga vujudga kelib, Temir qalpoq yer yuzasi yaqinida hosil boʻladi. Temir qalpoq ning tarqalish chuqurligi yer yuzasidan pastroqda grunt suvlari yuzasi bilan chegaralanadi gʻamda oʻnlab va yuzlab m ga yetadi. Temir qalpoqning birlamchi sulfid rudalariga nisbatan yuqori qismi temirga, pastkilari esa oltinga boy. Temir qalpoq sulfid rudalari konlari, asosan, mis konlarini qidirib topishda darakchi belgi hisoblanadi.
Temir yoʻl uzeli

**Temir yoʻl uzeli** - bir necha temir yoʻl liniyalari kesishgan joydagi punkt; turli texnik inshoot va qurilmalar majmui. Asosiy inshootlariga vagonlarni saralash, yoʻlovchilar va yuk styalari, alohida styalarni oʻzaro bogʻlovchi yoʻllar, aylanib oʻtuvchi yoʻllar, yoʻlovchilar uchun moʻljallangan binolar, depo, texniktaʼmirlash styalari va boshqa kiradi. Vazifasiga qarab, oddiy tranzit uzeli, katta hajmda yuk tushiribortiladigan tranzit uzeli va oxirgi uzelga boʻlinadi; yirik sanoat korxonalariga xizmat qiluvchi sanoat, portlarga xizmat qiluvchi uzellar ham boʻladi. Transport yoʻliu. temir yoʻl avtomatikasi va telemexanikasi qurilmalari bilan jihozlanadi. Temir yoʻl uzeli u.da bir yoki bir necha stya boʻlishi mumkin.
Temir oksidlari

**Temir oksidlari** - temirning kislorod bilan birikmalari: temir (II)oksid — FeO, temir (III)oksid — F2O3 va temir (II, Sh)oksid — Gʻe3O4. Temir oksidlari temirning oksidlanishidan hosil boʻladi (qarang Temir). Tabiiy Temir oksidlari (gematit Gʻe2O3, magnitit Gʻe3O4 minerallari) temir olish uchun xom ashyo hisoblanadi (qarang Temirrudalari]]). Temir oksidlari pigment (temirli surik) sifatida ishlatiladi; ferromagnit Temir oksidlari (Gʻe3O4, u— Gʻe2O3) magnit materiallar ishlab chiqarish.da qoʻllanadi. Temir oksidlaridan tashqari temir gidroksidlari ham maʼlum. Temir (P)gidr oksid Gʻe(ON)2 — 2 valentli temirning tuzlariga ishqorlar taʼsir ettirilganda hosil boʻladi; tezda oksidlanib, GʻeO(ON)ga aylanadi. Suvda erimaydi, kislotalar va ishqorlarda eriydi. Te mir (Ill)r i droke id Gʻe(ON)3 — qizgʻishjigarrang modda, kucheiz asos, amfoter. Ishqorlar bilan qoʻshib suyuklantirilsa, f ye r ritlar deb nomlanadigan tuzlar, mas., NaFeO2 hosil boʻladi. Gʻe(ON)3 gazlarni tozalashda yutuvchi massa komponenti, organik sintezda katalizator sifatida qoʻllanadi.
Temir qapigʻ

**Temir qapigʻ** (qadimiy turkiycha qapu — eshik), **Darvozai ohanin**, **Darbandi ohanin**, **Ohanin darvozasi** — Oʻrta Sharq mamlakatlari, xususan Movarounnahrdagi bir qancha shaharlarning mudofaa devorlaridagi temir darvoza, shuningdek, tor togʻ daralaridagi oʻtish yoʻlagi. Oʻzbekistonning janubiy hududidagi Boysuntogʻ tizmasi gʻarbida joylashgan tor dara — qadimiy mashhur togʻ yoʻlagi ham Temir qapigʻ deyilgan. Uning nomi manbalarda turlicha yozilgan. Arabcha manbalarda Bob u l hadid, moʻgʻulchada Qahlagʻa, Xondamirning "Habib assiyar" asarida Tangi Chakchak, Muhammad Vafo Karminagiy "Tuhfai xoniy" asarida Buzgalaxona deb qayd etilgan va bu nom XIX asrning 2-yarmida ham saqlangan. (qarang Buzgalaxona). Qadimda Temir qapigʻ 2 tarixiymadaniy oʻlka — Baqtriya va Sugʻdiyonani bogʻlab turgan. Arxeologik tadqiqotlar (1985, 1989—1990) xulosalariga koʻra, Temir qapigʻ hududida, relyefga moslab, Shoʻrobsoy vodiysidan oʻtish mumkin boʻlgan joy bal. 2,7 m (qalinligi 6,5 qisman toshdan, bir qismi xom gʻishtdan, uz. 300 m chamasi mudofaa ahamiyatiga ega) devor bilan toʻsilgan. Uning baʼzi joylariga minoralar va bitta toʻrtburchak shaklidagi kichik qoʻrgʻon (Sherxoja qoʻrgʻoni, 80x50 m, hozir sakdanmagan) ham qurilgan edi. Qoʻrgʻon vaqt jihatdan taxminan mil. av. IV asrga mansub, dastlabki devor esa, Yunon-Baktriya podshogʻligi davrlariga toʻgʻri keladi. Temir qapigʻ harbiy mudofaa maqsadidagi joy boʻlishi bilan birga, xalqaro savdo yoʻlidagi muhim bojxona vazifasini oʻtagan. Buyuk ipak yoʻlining bir tarmogʻi shu yerdan oʻtgan. Bu haqsa Rui Gonsales de Klavixo "Safarnomasi"da muhim maʼlumotlar keltirilgan. U shunday yozadi: "... Temir darvoza Temurbekning ixtiyorida va unga har yili katta daromad keltiradi, chunki kichik Hindistondan Samarqand podshoxligiga va undan shimolidagi yerlarga yoʻl olgan savdogarlar shu yerlardan oʻtadi..."Jizzax viloyatidagi Ilonoʻtti togʻ yoʻlagi ham Temir qapigʻ deb atalgan.

## Manbalar
Temirdaraxt

**Temirdaraxt** (Argania sideroxylon) — yogʻochi qattiq va ogʻir bir necha tur daraxtlarning umumiy nomi. Koʻpchiligi tropik va subtropik mamlakatlarda usadi. Parria persica turi Ozarbayjonda (Tolish), Shimoliy Erondagi daryolar yoqasida oʻsib, aralash oʻrmonlar hosil qiladi. Sekin oʻsadi. Boʻyi 10 yilda atigi 2—5 m ga yetadi. 200 yil yashaydi. Yogʻochi pishiq, ogʻir, qizgʻish; undan mashina va uskunalarning detallari ishlanadi. Bargida 5— 7% oshlovchi moddalar bor.