Gretsiya ayollari

Yunonistondagi qadimgi va zamonaviy **ayollarning holati va xususiyatlari Yunoniston** tarixida sodir boʻlgan voqealardan kelib chiqqan. Maykl Skottning soʻzlariga koʻra, oʻzining „Qadimgi Yunonistonda ayollarning yuksalishi“ (*Bugungi kun tarixi*) maqolasida „ayollarning oʻrni“ va ularning qadimgi Yunonistondagi yutuqlari Fukidid tomonidan ushbu iqtibosda eng yaxshi tasvirlangan: „Eng buyuk shon-sharaf [ayollar uchun. ] odamlar orasida, xoh maqtovda, xoh malomatda eng kam tilga olinadigan narsadir“. Biroq, yunon ayollarining mavqei yigirmanchi asrning boshlanishi bilan kuchayib, yanada yuksaldi. 1952-yilda ular ovoz berish huquqini oldilar bu ularning ish joylari va biznes va Gretsiya hukumatidagi ish oʻrinlariga olib keldi; va ular turmush qurganlaridan keyin ham oʻzlarining mulk huquqini saqlab qolishga muvaffaq boʻlishdi.

## Qadimgi Yunonistondagi ayollar

### Ijtimoiy, huquqiy va siyosiy maqom
Qadimgi Yunonistonda asosan ayollar siyosiy va teng huquqlarga ega boʻlmasalar ham, ular Arxaik davrgacha maʼlum bir harakat erkinligiga ega edilar. Qadimgi Delfi, Gortin, Fesaliya, Megara va Spartada oʻsha paytdagi xususiy mulkning eng nufuzli shakli boʻlgan yerga egalik qilgan ayollar haqida ham yozuvlar mavjud. Biroq, arxaik davrdan keyin ayollarning ahvoli yomonlashdi va jinslarni ajratish toʻgʻrisidagi qonunlar amalga oshirildi.

Klassik Afinadagi ayollar yuridik shaxsga ega boʻlmaganlar va ular erkak *kirios* (xoʻjayin) boshchiligidagi oikos (uy xoʻjaligi) tarkibiga kirganlar. Afina jamiyatida xotinning huquqiy atamasi *damar* sifatida tanilgan, bu soʻz „boʻysunmoq“ ildiz maʼnosidan olingan. Nikohga qadar ayollar otalari yoki boshqa erkak qarindoshlarining homiyligida edilar; turmush qurgandan soʻng, er ayolning kiriosiga aylandi. Erkaklar uchun turmush qurishning oʻrtacha yoshi 30 ga yaqin boʻlsa, ayollarning oʻrtacha yoshi 14 ni tashkil etdi. Bu tizim qizlar turmush qurganlarida hali ham bokira boʻlishlarini taʼminlashning bir usuli sifatida amalga oshirildi; Bu shuningdek, erlarga xotinining keyingi eri oʻlimidan oldin kim boʻlishini tanlash imkoniyatini yaratdi. Ayollarga sud ishlarini olib borish taqiqlanganligi sababli, kiriolar buni oʻz nomidan amalga oshiradilar. Afina ayollarining mulkka boʻlgan huquqi cheklangan edi va shuning uchun fuqarolik va siyosiy huquqlarga ega boʻlish huquqi mulkka va yashash vositalariga nisbatan aniqlanganligi sababli toʻliq fuqarolar hisoblanmaydi. Agar merosxoʻr erkak boʻlmagan oila boshligʻi vafot etgan boʻlsa, qizi *epikleros* (taxminan merosxoʻr deb tarjima qilingan) deb nomlanuvchi mulkning vaqtinchalik beretiga aylanishi mumkin. Keyinchalik, koʻpchilik ayollar uchun otasining yaqin qarindoshiga erga tegishi odatiy hol edi, agar u bu mulkka qoʻshilgan boʻlsa. Biroq, ayollar sovgʻalar, seplar va meros orqali mulk huquqiga ega boʻlishlari mumkin edi, garchi uning kirioslari ayolning mulkini tasarruf etish huquqiga ega edi. Afina ayollari „ *medimnos* arpa“ (don oʻlchovi) qiymatidan kamroq shartnoma tuzib, ayollarga mayda savdo bilan shugʻullanishlari mumkin edi. Qullar, ayollar kabi, qadimgi Afinada toʻliq fuqarolikka ega boʻlmagan, ammo kamdan-kam hollarda ular ozod qilingan taqdirda fuqarolikka aylanishi mumkin edi. Qadimgi Afinada fuqarolik va shuning uchun toʻliq siyosiy va fuqarolik huquqlari uchun yagona doimiy toʻsiq jins edi. Qadimgi Afinada hech qachon ayol fuqarolikka ega boʻlmagan va shuning uchun ayollar printsipial va amaliy jihatdan qadimgi Afina demokratiyasidan tashqarida edilar.

### Ajralish huquqi
Qadimgi Yunonistonda ayollarning erkinliklari va huquqlarining qattiq chegaralanishiga qaramay, ajralish kontekstida ularning huquqlari ancha liberal edi. Nikoh oʻzaro rozilik yoki turmush oʻrtoqlardan biri tomonidan koʻrilgan choralar bilan bekor qilinishi mumkin. Agar ayol nikohini toʻxtatmoqchi boʻlsa, unga vakillik qilish uchun otasi yoki boshqa erkak qarindoshining yordami kerak edi, chunki ayol sifatida u Gretsiya fuqarosi hisoblanmagan. Agar erkak ajrashmoqchi boʻlsa, u faqat turmush oʻrtogʻini uyidan haydab yuborishi kerak edi. Ayolning otasi ham nikohni tugatish huquqiga ega edi. Ajrashgan taqdirda, mahr ayolning vasiysiga (odatda uning otasi boʻlgan) qaytarilgan va u nikoh paytida ishlab chiqargan mahsulotining ½ qismini saqlab qolish huquqiga ega edi. Agar er-xotinning farzandlari boʻlsa, ajralish otaning toʻliq vasiyligiga olib keldi, chunki bolalar uning xonadoniga tegishli boʻlib koʻriladi. Qadimgi Yunonistonda ayollar oʻz hayotlarining koʻp jabhalarida qanchalik kam nazoratga ega ekanliklarini hisobga olsak, ajrashish haqidagi qonunlar nisbatan adolatli boʻlib tuyulishi mumkin boʻlsa-da, ayollar obroʻsiga putur yetkazishi sababli erlari bilan ajrashishlari dargumon edi. Ayollarga sud ishlarini olib borish taqiqlanganligi sababli, kiriolar buni oʻz nomidan amalga oshiradilar.

### Taʼlim
Qadimgi Yunonistonda taʼlim rasmiy maktab taʼlimidan tashqari madaniy taʼlimni ham qamrab olgan. Kichik yunon bolalari, lekin faqat oʻgʻil bolalarni oʻqish, yozish va arifmetikani litterator (zamonaviy boshlangʻich maktab oʻqituvchisiga teng) oʻrgatgan. Agar oilada qoʻshimcha taʼlim olish uchun mablagʻ boʻlmasa, bola oilaviy biznesda ishlay boshlaydi yoki shogird sifatida oʻqiydi, qiz esa uyda qolib, onasiga uy xoʻjaligini boshqarishda yordam berishi kerak edi. Agar oilada pul boʻlsa, ota-onalar oʻgʻillarini oilasi uchun oʻqitishni davom ettirishlari mumkin edi. Bu keyingi maktab darajasi toʻgʻri gapirish va sheʼrni talqin qilishni oʻz ichiga olgan va *Grammatik* tomonidan oʻrgatilgan. Musiqa, mifologiya, din, sanʼat, astronomiya, falsafa va tarix bu taʼlim darajasining segmentlari sifatida oʻqitildi.

## Yunon mustaqillik urushidagi ayollar

Yunon mustaqillik urushidagi yunon jangchilari orasida Laskarina Bubulina kabi ayollar ham bor edi. *Kapetanissa* (kapitan/admiral) nomi bilan ham tanilgan Bubulina 1821-yilda *Agamemnon* ustuniga oʻzining yunon bayrogʻini koʻtardi va dengiz blokadasini boshlash uchun sakkizta kema bilan Nafplionga suzib ketdi. Keyinchalik u dengiz blokadasi va Monemvaziya va Pilosni qoʻlga olishda ham qatnashdi.

Yana bir qahramon Manto Mavrogenous edi. U boy oiladan boʻlib, butun boyligini ellinlar uchun sarflagan. Uning daldasi ostida uning yevropalik doʻstlari inqilobga pul va qurol-yarogʻ qoʻshishdi. U 1823- yilda kurashning markazida boʻlish uchun Nafplioga koʻchib oʻtdi va oʻz tanlovi tufayli hatto onasi tomonidan nafratlangan oilasini tark etdi. Tez orada u oʻzining goʻzalligi va jasorati bilan butun Yevropada mashhur boʻldi.

## Zamonaviy davr
Soʻnggi oʻn yilliklar davomida yunon jamiyatidagi ayollarning mavqei keskin oʻzgardi. Efharis Petridou Gretsiyadagi birinchi ayol advokat edi; 1925-yilda u Afina Advokatlar Assotsiatsiyasiga qoʻshildi. 1955-yilda ayollarga birinchi boʻlib Gretsiyada sudya boʻlishga ruxsat berildi. 1983-yilda nikohda gender tengligini taʼminlaydigan yangi oila qonuni qabul qilindi va mahrni bekor qildi va „noqonuniy“ bolalar uchun teng huquqlarni taʼminladi. Zino 1983-yilda ham dekriminallashtirilgan. Yangi oilaviy qonun fuqarolik nikohini nazarda tutgan va ajralish toʻgʻrisidagi qonunni erkinlashtirgan. 2006-yilda Gretsiya 3500/2006 -"oiladagi zoʻravonlikka qarshi kurash uchun" qonunni qabul qildi — bu oiladagi zoʻravonlikni, shu jumladan oilaviy zoʻrlashni jinoyat qildi.
3719/2008-sonli qonunda oilaviy masalalar, shu jumladan qonunning 14-moddasi koʻrib chiqildi, bu ajralish muddatini (muayyan holatlarda ajralishdan oldin zarur) 4 yildan 2 yilgacha qisqartirdi. Gretsiya Yevropa Kengashi odam savdosiga qarshi harakat toʻgʻrisidagi Konvensiya 2014-yilda ratifikatsiya qildi. 2014-yilga kelib parlamentda 21,0 % ayollar bor.

Biroq, oila dinamikasi konservativ boʻlib qolmoqda. Sheriklikning asosiy shakli nikohdir va nikohdan tashqari tugʻish va uzoq muddatli yashash keng tarqalgan emas. Masalan, 2015-yilda Gretsiya Yevropa Ittifoqida nikohdan tashqari tugʻilishning eng past foiziga ega edi, atigi 8,8 %. Gretsiya 1.33 almashtirish kursi ancha past (2015-yilda) ayol boshiga bolalar soni 2.1 da, past unumdorlik darajasi bor.

## Manbalar