Gobi ayigʻi

**Gobi ayigʻi** (*Ursus arctos gobiensis*), moʻgʻul *tilida Mazaalai* () nomi bilan tanilgan), Moʻgʻulistonning Gobi choʻlida joylashgan qoʻngʻir ayiqning (*Ursus arctos*) kichik turi. Moʻgʻuliston Qizil kitobining yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlari va IUCN standartlari boʻyicha yoʻqolib ketish xavfi ostidagi jonivorlar roʻyxatiga kiritilgan. Uzoq muddatli DNK populyatsiyasiga asoslangan demografik tadqiqotlarga koʻra, populyatsiya 2017-yilda 40 tadan kam qolishi aniqlangan va reproduktiv izolyatsiyaga erishish uchun boshqa qoʻngʻir ayiq populyatsiyalaridan yetarlicha masofa bilan ajratilgan. 1959-yilda oʻlayotgan kichik turlarni saqlab qolish maqsadida bu hayvonni ovlash taqiqlangan.

## Ekologik moslashuvi
Gobi ayiqlari asosan ildiz, rezavorlar va boshqa oʻsimliklar, baʼzan kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Ularning yirik sutemizuvchilarni ovlashi haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Qoʻngʻir ayiqlarning boshqa kenja turlari bilan solishtirganda, bu ayiqlarning vazni ancha yengil: voyaga yetgan erkak ayiqlarining vazni taxminan , urgʻochilari esa  atrofida boʻladi. Gobi ayiqlari evolyutsiyaga uchragan va bunday oʻta issiq choʻl iqlimida yashashga moslashgan yagona ayiqlardir.

## Genetik xilma-xillik
Gobi ayiqlari qoʻngʻir ayiqning har qanday kichik turida kuzatilgan genetik xilma-xillikning eng past koʻrsatkichlar orasida soʻnggi oʻrinlarni egallaydi. Gobi ayiqlariga oʻxshash genetik xilma-xillik darajasi faqat Ispaniya va Fransiya chegarasidagi Pireney togʻlarida yashaydigan jigarrang ayiqlarning kichik populyatsiyasida qayd etilgan. Past genetik xilma-xillik gobi ayiqlarining erkak va urgʻochi turlarining jinsiy nisbati juda notekis ekanligi natijasidir. Bu koʻpayish va populyatsiyaning kamligining asosiy sababidir. Bundan tashqari, tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, ularning DNKsida har bir lokusda kam miqdordagi allellar mavjud. Bu shuni anglatadiki, Gobi ayigʻi DNKsi moʻrt va shuning uchun bu holat ularning koʻpayishiga salbiy taʼsir qiladi.

## Tadqiqotlar
Tarixiy jihatdan, morfologiyaga asoslanib, Gobi qoʻngʻir ayigʻi, baʼzan, Tibet koʻk ayigʻi bilan bir xil koʻrsatkichlarga ega kenja tur sifatida tasniflangan. Biroq, yaqinda oʻtkazilgan filogenetik tahlil shuni koʻrsatdiki, Gobi ayigʻi va Himoloy qoʻngʻir ayigʻi umumiy ajdodlarga ega boʻlsa-da, ikkala ayiq populyatsiyasi genetik jihatdan izolyatsiya qilingan.

Yovvoyi tabiatda erkin yashovchi Gobi ayigʻining atigi 40 tadan kamroq turi qolgan. Gobi ayiqlari Moʻgʻulistonning janubi-gʻarbiy qismida taxminan 23,619 kilometr yerni egallagan hududda yashaydilar. Oziq-ovqat va suv tanqisligi tufayli bu raqam qariyb oltmish foizga kamaygan. Ular rezavorlar, oʻsimliklar, hasharotlar, baʼzan kemiruvchilarni isteʼmol qiladilar.

Iqlim oʻzgarishi va konchilik sanoatining rivojlanishi Gobi ayiqlarining yoʻq boʻlib ketish arafasida ekanligining ikkita asosiy sababidir. Choʻllar issiq va avvalgidan quruqroq boʻla boshlaganligi sababli, ayiqlar uchun suv va oziq-ovqat kabi resurslarni topish qiyinlashgan. Shuningdek, inson manfaatlariga koʻra, togʻ-kon qazib olish qimmatbaho yerlarni oʻzlashtirib, atrof-muhitga ifloslantiruvchi moddalarni ochiq havoga koʻp miqdorda chiqarishi ham mazkur ayiqlar populyatsiyasiga jiddiy taʼsir koʻrsatmoqda.

Baʼzi tadqiqotchilarning tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, Gobi ayiqlarining atigi 25 tagina vakili qolgan. Choʻl muhitida bu turning populyatsiyasini beqaror holatga keltirish mumkin.

## Manbalar

## Havolalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* Tumendemberel, Odbayar (2020). „Evolutionary history, demographics, and conservation of brown bears (Ursus arctos): filling the knowledge gap in Central Asia“. Ph. D. dissertation. University of South-Eastern Norway.

## Qoʻshimcha oʻqish uchun

*  Preview.