Internet uzilishi

**Internet uzilishi** (**internet blackout**, **internet shutdown**) – bu internet xizmatlarining toʻliq yoki qisman ishlamay qolishi holati. Bunday uzilishlar tsenzura, kiberhujumlar, texnogen avariyalar, tabiiy ofatlar, huquqni muhofaza qiluvchi yoki maxfiy xizmatlar aralashuvi, shuningdek inson omili va texnik xatolar tufayli yuzaga kelishi mumkin..

Koʻp hollarda asosiy uzilishlar submarina aloqa kabellaridagi uzilishlar, yirik ma’lumot markazilaridagi muammolar yoki yirik provayderlarning nosozliklari bilan bogʻliq boʻladi. Internet infratuzilmasi kam rivojlangan mamlakatlar bir nechta yuqori sigʻimli xalqaro kanallarga qaram boʻlgani uchun bunday uzilishlarga koʻproq zaif hisoblanadi.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, internet tarmogʻi „hub–yadro“ tuzilmasiga ega: yaʼni tasodifiy tugunlar uzilib qolsa ham nisbatan barqaror, ammo juda kuchli bogʻlangan markaziy tugunlarga qaratilgan hujumlar va nosozliklar uni juda zaiflashtiradi.

## Turlari

### Hukumat tomonidan internet uzilishi

**Hukumat internet uzilishi** – bu davlat organlari tomonidan maʼlum hududda yoki butun mamlakat boʻylab fuqarolarning internetga kirishini ataylab toʻxtatish yoki keskin cheklashdir. Bunday chora-tadbirlar koʻpincha:

* siyosiy norozilik namoyishlari,
* bahsli saylovlar,
* ijtimoiy tartibsizliklar

davrida axborot oqimini nazorat qilish, tashkilotchilar va norozilar oʻrtasidagi muloqotni qiyinlashtirish maqsadida qoʻllanadi.

Hukumat tomonidan joriy etilgan internet uzilishlari boʻyicha eng koʻp qayd etilgan mamlakatlardan biri Hindistondir. Tadqiqotlarda Hindistondagi koʻplab uzilishlar shtat darajasidagi hukumatlar tashabbusi bilan, ayniqsa norozilik namoyishlarini bostirish maqsadida amalga oshirilgani koʻrsatiladi.

### Harbiy internet uzilishi

**Harbiy internet uzilishi** – bu fuqarolik internet tarmoqlarining vaqtincha uzib qoʻyilishi yoki keskin cheklanishi boʻlib, odatda:

* axborot urushining bir qismi sifatida,
* harbiy operatsiya oldidan yoki davomida,
* muayyan hududdagi aloqa va koordinatsiyani izdan chiqarish maqsadida

amalga oshiriladi. Bunday uzilishlar razvedka, dezinformatsiya va psixologik bosim vositasi sifatida ham qoʻllanadi.

### Ob-havo va tabiiy ofatlar

Keskin ob-havo sharoitlari va tabiiy ofatlar:

* kuchli shamol, boʻron, dovul,
* zilzila, toshqin, sel, kuchli qor yogʻishi

mahalliy AKT infratuzilmasini (ustunlar, kabellar, baza stansiyalari) ham, elektr tarmoqlarini ham shikastlab, internet xizmatlarining uzilishiga olib kelishi mumkin. Monash IP Observatory va KASPR Datahaus kabi tashkilotlar Hurricane Florence (2018), Cyclone Fani (2018) va Hurricane Laura (2020) paytida internet infratuzilmasidagi real vaqt oʻzgarishlarini kuzatgan.

### Quyosh boʻronlari

Kuchli **quyosh superboʻronlari** butun dunyo boʻylab oylar davom etadigan yirik internet uzilishlarini keltirib chiqarishi mumkinligi haqidagi ilmiy ishlar mavjud.

Tadqiqotchilar:

* dengizosti kabellari va yirik magistral liniyalarning zaifligi,
* tarmoqni yanada tarqoq va mustahkam qilish,
* foydalanuvchi tomonidan quvvatlanadigan mesh tarmoqlar,
* yangi protokollar va peer-to-peer ilovalar

kabi yumshatish choralarini muhokama qiladilar.

### Kiberhujumlar

#### DDoS hujumlari
DDoS hujumlari tarmoq yoki sayt serverlarini juda katta trafik bilan toʻldirib, ularga odatiy foydalanuvchilarning ulanishini imkonsiz qiladi. Bunday hujumlar yirik xizmatlar, DNS provayderlari yoki davlat infratuzilmasini nishonga olganda katta hududlar uchun amaliy „internet uzilishi“ni yuzaga keltirishi mumkin.

Masalan, 2016-yilda DNS provayderi **Dyn**’ga qarshi DDoS hujumi Yevropa va Shimoliy Amerikadagi koʻplab yirik saytlarga kirishni vaqtincha imkonsiz qilgan.

#### Marshrutlash (routing) hujumlari
Internet tarmogʻida marshrutlashni boshqaruvchi tizimlarga qaratilgan hujumlar ham keng koʻlamli uzilishlarga olib kelishi mumkin. Bunga:

* BGP konfiguratsiyasidagi xatolar,
* marshrutlarni notoʻgʻri eʼlon qilish,
* maʼlumot oqimini „qora tuynuk“larga yoʻnaltirish

kiradi. 2019-yilda Verizon bilan bogʻliq BGP xatosi natijasida Facebook, Cloudflare va boshqa koʻplab xizmatlar trafikning notoʻgʻri yoʻnaltirilishi tufayli jiddiy uzilishlarga duch kelgan.

#### Zararli dastur va botnetlar
Zararli dastur (malware) tarmoqlar va qurilmalarni zararlab, ularni:

* DDoS hujumlari,
* josuslik,
* boshqa kiberhujumlar

uchun ishlatishi mumkin. Botnetlar – hujumchi tomonidan boshqariladigan zararlangan qurilmalar tarmogʻi boʻlib, millionlab qurilmalardan keladigan trafik orqali yirik provayderlar va xizmatlarni ishdan chiqarishi mumkin. Masalan, **Mirai** botneti 2016-yilda Germaniya, Liberiya va boshqa hududlarda millionlab foydalanuvchilarga taʼsir koʻrsatgan internet uzilishlariga sabab boʻlgan.

### Tasodiflar va texnik omillar

Quyidagi omillar ham internet uzilishlariga sabab boʻlishi mumkin:

* **Tabiiy ofatlar** – toshqin, zilzila, dovul, boʻron natijasida kabellar, antenna va boshqa qurilmalarning shikastlanishi;
* **Elektr taʼminoti uzilishi** – provayderlar infratuzilmasi elektr energiyasiga toʻliq bogʻliq boʻlgani uchun keng koʻlamli elektr uzilishi internet xizmatlarini ham toʻxtatib qoʻyadi;
* **Inson omili** – qurilish ishlarida optik tolali kabelni tasodifan kesib yuborish, notoʻgʻri konfiguratsiya, xato yangilanishlar;
* **Uskuna nosozligi** – serverlar, marshrutizatorlar, kommutatorlar va boshqa asosiy uskunalarning ishdan chiqishi;
* **Rejalashtirilgan texnik xizmat** – profilaktika ishlari paytida qisqa muddatli uzilishlar;
* **Ob-havo sharoitlari** – kuchli qor, doʻl, chaqmoq tufayli infratuzilmaga zarar yetishi yoki taʼmirlash ishlarini qiyinlashtirishi.

## Internet uzilishlarini oʻlchash va monitoring

Internet uzilishlari turli xalqaro tashkilotlar va tadqiqot loyihalari tomonidan kuzatib boriladi. Ular orasida:

* **Open Observatory of Network Interference (OONI)**,
* **Access Now** va uning *#KeepItOn* tashabbusi,
* **Freedom House** va *Freedom on the Net* hisobotlari.
* **Digital Society Project** (V-Dem infratuzilmasi asosida),
* **Monash IP Observatory**, **Censored Planet** va boshqa laboratoriyalar

kabi subyektlar bor.

Ular shutdownlarni aniqlash uchun bir nechta yondashuvlardan foydalanadilar:

### Mutaxassislar tahlili

Baʼzi tashkilotlar ekspertlarga yoʻnaltirilgan soʻrovlar va tahlillar orqali maʼlumot yigʻadi. Masalan:

* **Digital Society Project** „Hukumat ichki internetga kirishni qanchalik tez-tez oʻchiradi?“ degan savolni turli mamlakat ekspertlariga beradi va javoblarni agregatsiya qiladi.
* **Freedom House** esa har bir mamlakat boʻyicha bitta mahalliy mutaxassis bilan ishlaydi va uning batafsil tahliliga asoslangan hisobot eʼlon qiladi.

Bunday yondashuv koʻpincha koʻproq „ijobiy topilmalar“ (shutdown bor deb baholash) beradi, yaʼni masofadan kuzatuvga qaraganda koʻproq shutdownga oid holatlarni qayd etadi.

### Masofaviy kuzatuv

Boshqa tashkilotlar avtomatlashtirilgan yoki yarim avtomatlashtirilgan masofaviy kuzatuv usullaridan foydalanadi. Masalan:

* **OONI** – butun dunyodagi koʻngillilar kompyuterlariga oʻrnatilgan dastur orqali saytlarning mavjudligi va filtrlanishini tekshiradi;
* turli laboratoriyalar passiv trafik maʼlumotlari, ping va traceroute oʻlchovlari, BGP eʼlonlari asosida uzilishlarni aniqlaydi.

Bu usullar texnik murakkabliklar tufayli soxta musbat yoki soxta manfiy natijalar berishi mumkin, shu bois baʼzan qoʻshimcha qoʻlda tekshiruv talab etiladi.

### Masofaviy kuzatuv va qoʻshimcha nazorat

Baʼzi tashkilotlar masofaviy kuzatuvni qoʻlda tasdiqlash bilan birlashtiradi. Masalan, **Access Now** texnik signallarni:

* mahalliy faollar xabarlari,
* rasmiy hukumat bayonotlari,
* OAV xabarlari,
* provayderlarning rasmiy maʼlumotlari

bilan solishtirib, shutdown holatini tasdiqlaydi. Bunday yondashuv odatda kamroq soxta musbat, lekin koʻproq koʻzdan qochgan (soxta manfiy) holatlarga ega boʻladi.

Yangi yondashuvlardan biri – *masofaviy kuzatuv + avtomatlashtirilgan nazorat* boʻlib, u koʻngillilarni xavf ostiga qoʻymasdan maʼlumot yigʻishni maqsad qiladi, biroq hali muntazam ochiq maʼlumotlar toʻplamlarini yetarli darajada bermagan.

## Eʼtiborga molik internet uzilishlari misollari

Tarixda turli sabablar bilan yuz bergan koʻplab yirik internet uzilishlari qayd etilgan. Ulardan baʼzilari:

* **1997-yil DNS TLD uzilishi** – .com va .net yuqori darajali domenlar zonasi bilan bogʻliq maʼlumotlar bazasi nosozligi tufayli dunyo boʻyicha millionlab foydalanuvchilar bir necha soat davomida domenlar yechilmasligi muammosiga duch keldi.
* **2008-yil submarina kabellar uzilishi** – Oʻrta Yer dengizi va Yaqin Sharqdagi bir nechta dengizosti kabellarining bir necha marta shikastlanishi Hindiston va Yaqin Sharq foydalanuvchilari uchun jiddiy sekinlashuv va uzilishlarga sabab boʻldi.
* **2011-yil Misr internetining oʻchirilishi** – hukumat anti-hukumat namoyishlarini toʻxtatish maqsadida mamlakatdagi tarmoqlarning katta qismini internetdan uzib qoʻydi.
* **2012-yil Suriya internet uzilishi** – Suriya telekommunikatsiya tarmogʻining global internetdan ajralishi natijasida mamlakatda deyarli butunlay internet yoʻqolgani kuzatilgan.
* **2016-yil Dynʼga DDoS hujumi** – DNS provayderiga qarshi Mirai botneti orqali uyushtirilgan hujum Twitter, Spotify, Reddit va boshqa koʻplab xizmatlarning vaqtincha ishlamasligiga olib keldi.
* **2021-yil Facebook uzilishi** – Facebook, Instagram va WhatsApp bir necha soat davomida BGP konfiguratsiyasi xatosi natijasida ishlamay qolgan, bu butun dunyo boʻyicha milliardlab foydalanuvchilarga taʼsir koʻrsatgan.

Shuningdek, turli mamlakatlarda (masalan, Hindiston, Eron, Qozog‘iston, Bangladesh) siyosiy noroziliklar fonida hukumat tomonidan keng koʻlamli internet uzilishlari qayd etilgan.

## Oldini olish

Tadqiqotchilar va mutaxassislar internet uzilishlari xavfini kamaytirish uchun quyidagi choralarni taklif etadilar:

* tarmoq infratuzilmasini yanada tarqoq va markazlashmagan qilish;
* xalqaro aloqa kanallarini koʻpaytirish, alternativ marshrutlar yaratish;
* yirik „boʻgʻin nuqtalari“ (markaziy tugunlar, magistral provayderlar)ga boʻlgan haddan tashqari qaramlikni kamaytirish;
* avariya rejalarini ishlab chiqish, zaxira maʼlumot markazlari va zaxira marshrutlarni tayyorlash;
* davlatlararo hamkorlik asosida BGP xavfsizligini kuchaytirish.

## Boshqaruv va favqulodda aloqa

Zamonaviy jamiyatda internet:

* aloqa,
* moliyaviy operatsiyalar,
* sogʻliqni saqlash,
* transport va boshqa tarmoqlar

uchun asosiy infratuzilma boʻlgani uchun yirik uzilishlar katta iqtisodiy va ijtimoiy zararlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli:

* favqulodda reja va protokollar,
* muqobil aloqa tizimlari (radio, favqulodda xabar yetkazish tizimlari),
* mahalliy oflayn xizmatlar

ni tayyorlash zarur deb qaraladi.

## Shuningdek qarang

* Internet tsenzurasi
* Kiberurush
* Kiberhujum
* Distributed Denial of Service
* Border Gateway Protocol
* Internet karkasi
* Elektr energiyasi uzilishi

## Manbalar