open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toʻgʻri toʻrtburchak

Yevklid geometriyasida, **toʻgʻri toʻrtburchak** hamma burchaklari toʻgʻri (yaʼni 360°/4 = 90°ga teng) boʻlgan yassi toʻrtburchak sanaladi. Toʻgʻri toʻrtburchakning xossalari: birinchisi, qarama-qarshi tomonlari teng va parallel; ikkinchisi, diagonallari teng va kesishish nuqtasi teng ikkiga boʻlinadi; uchinchisi, ikkita simmetriya oʻqiga ega; toʻrtinchisi, tashqi aylana chizish mumkin; beshinchisi, yuzi eni bilan boʻyining koʻpaytmasiga teng: *S=ab*. Toʻgʻri toʻrtburchakning eni va boʻyi teng boʻlsa, kvadrat hosil boʻladi.

## Manbalar

## Havolalar

* Toʻgʻri toʻrtburchakning taʼrifi va xususiyatlari (interaktiv animatsiyalar bilan).
Toʻgʻri chiziq

**Toʻgʻri chiziq** – geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Toʻgʻri chiziq geometriyada boshlangʻich (taʼriflanmaydigan) tushuncha deb olinadi. Toʻgʻri chiziq va uning xususiyatlari geometriyaning boshqa tushunchalari bilan aksiomalar orqali bogʻlanadi. Toʻgʻri chiziq doira bilan birga eng qadimgi geometrik shakllardan biridir. Qadimgi geometriyachilar bu ikki egri chiziqni „mukammal“ deb hisoblashgan va shuning uchun faqat kompas va chizgʻich yordamida konstruktsiyalarni tan olishgan. Yevklid chiziqni „kengligi boʻlmagan uzunlik“ deb taʼriflagan, bu „barcha nuqtalarida teng yotadi“.

## Manbalar

## Havolalar
Toʻgʻrulbek

**Toʻgʻrulbek**, Sulton Toʻgʻrulbek, Muhammad Toʻgʻrulbek Ruknuddin Abu Tolib (993 — 1063.4.9) — Saljuqiylar davlatining asoschisi va 1sultoni (1038 —63). Saljuqbekning nevarasi.

Ibn alAsirning yozishicha, 11-asrning boshlarida birodari Chagʻribek Dovud (990 —1060) bn birgalikda koʻchmanchi oʻgʻuzlar — saljuqiylarnint harbiy birlashmalariga boshchilik qilgan. 1025 —30 yillarda T. boshchiligidagi saljuqiylar Alitegin va Sirdaryo yabgʻusi qoʻshinlariga qarshi muvaffaqiyatli harbiy harakatlar olib borishgan.

1035-yil may oyining boshlarida 10 ming kishilik saljuqiylarning otliq qoʻshini T. va Chagʻribek qoʻmondonligida Amudaryoni kechib oʻtib, Amul (hozirgi Turkmanobod)ni egallagan va Marvdan Nisoga yoʻl olgan. Gʻaznaviylar sultoni Masʼud Gʻaznaviy ularga qarshi qoʻshin joʻnatgan. Bu jangda saljuqiylar gʻalaba qozonib, Xurosonda oʻz mavqelarini tobora mustahkamlab borishgan, xususan, Tus va Nishopurni egallab, T.ni Nishopurda sulton deb eʼlon qilganlar (1038-yil iyun).

Dandanakon jangi gʻaznaviylar ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng T. Xuroson hukmdori deb eʼlon qilingan. 1040 —1055-yillarda T. Xorazm, Eron, Iroq, Ozarbayjon, Armanistonga harbiy yurishlar uyushtirib, bu hududlarning katta qismini saljuqiylar davlati tarkibiga qoʻshib oldi. Qoraxoniylar ham Movarounnahrda T. hukmronligini tan olishga majbur boʻlgan. T. arab xalifaligi poytaxti Bagʻdodni egallab (1058-yil 23 aprel), oʻz nomiga xutba oʻqittirgan va abbosiylar sulolasining xalifasi al Qoim (hukmronlik davri: 1031 —75) uning "sulton" unvonini tan olib, T.ka "al Mashriq va al Magʻrib sultoni" degan yuksak unvonni ham bergan. T. xalifani buvayhiylar (ular shialardan boʻlgan)ning tazyiqidan xalos qilib, islom dinining sunniy mazhabini mustahkamlagan. Keyinchalik T. xalifa al Qoimning qizi Sayyida Nisoga uylangan (1063.17.2).

T. 1038-yildayoq harbiy xizmatlari evaziga yirik lashkarboshilar va qarindoshurugʻlariga mamlakat hududini iqto sifatida taqsimlab bergan. T. Rayni, Chagʻribek Marvni oʻzlariga poytaxt qilganlar. Keyinchalik T. poytaxtni Raydan Isfahonga koʻchirgan (1050). Forslardan boʻlgan vaziri Abdulmalik Kunduriy (1064-yil qatl etilgan) yordamida ulkan Saljuqiylar saltanatini boshqargan.

Manba:Sayar addin Ali alXusayn i, Axbor addaulat asseldjukiyya (Zubdat attavorix), M., 1980; AbulFazl Bayxaki, Istoriya Masʼuda (1030—1041), M., 1969.

## Adabiyot
* Agadjanov S. G., Ocherki istorii oguzov i turkmen Sredney Azii IX — XIII vv., Ashxabad, 1969.

Qahramon Rajabov.
Thimphu

**Thimphu** — Butan poytaxti. Sharqiy Himolay togʻlarida, Chinchu daryosi (Brahmaputra havzasi) vodiysida. Aholisi 30 ming kishidan koʻproq (1998). Mamlakatning diniy markazi. Aeroport bor. Savdosanoat markazi. Yogʻochsozlik va oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr styasi bor. T.dagi Dzong qalʼasida qirol qarorgohi joylashgan.

Thimphu-02-vom Buddha Dordenma-2015-gje.jpg|Thimphu
Thimphu-Dzong-02-2015-gje.jpg|Dzong
Thimphu-Papiermanufaktur-20-2015-gje.jpg|Qog'oz tayyorlash
Thimphu-Weberei-16-Stoffmuster-2015-gje.jpg|To'quv
Thimphu-Thanka-Atelier-08-Maler-2015-gje.jpg|Thanakasni bo'yash
Thimphu-Markt-30-Butterlampen-2015-gje.jpg|Bozor
Thimphu-Bogenschiessen-14-Ziel-2015-gje.jpg|Kamondan o'q otish
Thimphu-Takin-Reservat-10-2015-gje.jpg|Takin deb nomlangan milliy hayvon
Bogdan Xmelnitskiy

**Bogdan (Zinoviy) Mixaylovich Xmelnitskiy** (taxminan 1595–1657.6.8) — ukrain davlat arbobi, sarkarda, Ukraina getmani (1648–57), polyaklar zulmiga qarshi koʻtarilgan mustaqillik urushi rahbari (1648–54). 1637 – 38-yillardagi xalq qoʻzgolonlarida qatnashgan. 1640-yil oʻrtalarida polyaklarga qarshi qoʻzgʻolonga tayyorgarlik koʻrib, kazaklar qoʻshinini tuzgan. 1648-yil qamoqqa olingan, lekin koʻp oʻtmay Zaporojye Sechiga qochgan.

Ijtimoiy, diniymilliy zulmga qarshi qonli va uzoq davom etgan ozodlik urushlari 1648-yil yanvarda Xmelnitskiy boshchiligidagi milliy inqilobga aylangan. Bu urushlarda Qrim xonligi, Rossiya, Shvetsiya, Transilvaniya, Usmonli turk imperiyasi, Moldova va boshqa qatnashgan. Ukraina – Getmanlik mustaqil davlat boʻldi. 1654-yildan murakkab tashqi siyosat va harbiy vaziyat (Polsha qiroli katta armiya yuborgan) oqibatida Xmelnitskiy Moskva bilan davlatlararo harbiy ittifoqtuzgan. Xmelnitskiy mustaqil getmanlik hokimiyatini, cheklangan tashqi siyosiy munosabatlar va kazak qoʻshinlarining 60 minglik tarkibini saqlab qolish toʻgʻrisida taklif qilgan. Ukraina – Getmanlik xrkimiyatini tashqi siyosatda tan olinishiga erishgan. Ukrainaga avtonom huquqi berilgan. Xmelnitskiy ukrain xalqini Polsha hukmronligidan ozod kilishda katta rol oʻynadi.

## Manbalar
Boing (samolyot)

"BOING" — AQSH "Boing" firmasi ishlab chiqarayotgan samolyotlarning umumiy nomi (mas, "B757", "B767", "B747300" va boshqalar). Ularning orasida fuqaro samolyoti "B747300" mashhur (1983-yildan beri ishlab chiqariladi). Uning yerdan koʻtarilishdagi massasi 380 t atrofida, bortiga bir yoʻla 660 yoʻlovchini olishi mumkin, tezligi 940&nbsp;km/soat ga yetadi. "Oʻzbekiston havo yoʻllari" milliy aviakompaniyasi ixtiyorida bir nechta "B757" va "B767" rusumli samolyotlar bor (2000). Yana q. Aviatsiya.
Andrés Bonifacio

**Andrés Bonifacio y de Castro** (1863. 29. 11—1897.10.5) — Filippin milliy-ozodlik harakati rahbarlaridan biri. 1892 yil Katipunan degan inqilobiy tashkilot asoschisi. B. 1896 yil avgustda Filippin xalqini ispan mustamlakachilariga qarshi qurolli kurashiga rahbarlik qilganlardan biri. Filippin Respublikasi prezidenta E. Aginaldo buyrugʻiga binoan otib tashlangan.

## Manbalar
Oleg Borisov

**Borisov Oleg Matveyevich** (1929, Mordva Respublikasi — 1988.31.10, Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1984), geologiya mineralogiya fanlari doktori (1970). Oʻrta Osiyo davlat universiteti geologiya fakultetini bitirgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi geologiya va geofizika institutida katta ilmiy xodim (1956—70), laboratoriya mudiri (197086), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi seysmologiya instituti direktori (1986—88). Asosiy ilmiy ishlari regional geologiya va magmatizmga bagʻishlangan. Oʻzbekistonning tektonik xaritasi va Oʻrta Osiyoning paleozoy davri jinslarigacha boʻlgan pastki qatlami tuzilishining dastlabki sxemasini tuzishda qatnashgan.
Mixail Botvinnik

**Mixail Moiseyevich Botvinnik** (1911-yil 17-avgust, Repino 1995-yil, Moskva) — shaxmatchi, grossmeyster (1935) va xalqaro grossmeyster (1950), texnika fanlari doktori (1951), Rossiyada xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1991). Jahonning 6chempioni (1948—57, 1958—60, 1961—63). B. strategik yoʻnalishdagi shaxmatchi, shaxmat nazariyasi, ayniqsa debyut nazariyasini boyitgan, „Shaxmatda yarim asr“ (1978), „Shaxmatchidan — mashinaga“ (1979) va boshqa kitoblari bor.
Bog'iston

**Bog'iston** — Tojikistondagi qishloq hisoblanadi. Respublikaga bo'ysunuvchi tumanlardan biri Shahrinav tumanida joylashgan . 2015-yil hisobiga ko'ra  9331 nafar aholi istiqomat qilgan.

## Manbalar
Lazar Budagov

**Budagov Lazar Zaxarovich** (1812.12.4, Astraxon 1878.30.12, SanktPeterburg) — turkiyshunos, Qozon universiteti falsafa fakultetining sharq tillari boʻlimini tamomlagan (1840). Tiflis gimnaziyasi (1840—44), SanktPeterburg universiteti (1845—70)da ishlagan. Turk va ozarbayjon tillari boʻyicha qoʻllanmalar yaratgan. Ikki jildli "Turkiy tillar qiyosiy lugʻati"ni (1869, 1871) tuzishda sharq tillari, turkiychayevropacha lugʻatlar, Navoiy, Bobur asarlaridan foydalangan. Lugʻat 1960-yilda qayta nashr qilingan.
Buxarest sulhi

**Buxarest sulhi** (1812.28.5, Buxarest) — 1806—12y.lardagi RossiyaTurkiya urushiga yakun yasagan sulh. Unga binoan Bessarabiya va Zakavkazening bir necha viloyatlari Rossiyaga utdi. B.s. Moldaviya va Valaxiyaning imtiyozlarini tasdiqladi. Serbiyaning ichki Uzinio‘zi boshqaruvini hamda Rossiyaning Turkiyada yashovchi xristianlarga homiylik huquqini ta’minladi. Napoleon I Rossiyaga bostirib kirishi arafasida M. I. Kutuzov imzolagan B.s. uning jan. chegaralari xavfsizligini ta’min etdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxarest universiteti

**Buxarest universiteti** () — Ruminiyadagi eng yirik universitetlardan biri. 1864-yil bir necha kollejlarning birlashuvi natijasida davlat oliy oʻquv yurti sifatida tashkil etilgan. Buxarest universiteti biologiya, geologiya, geografiya, tarix, german tillari, slavyan, roman va sharq tillari, rumin tili va adabiyoti, fizika, matematika, kimyo, falsafa, huquqshunoslik boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 7 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln dan ortiq asar saqlanib kelinadi.
Ivan Bunin

**Ivan Alekseyevich Bunin** (1870.10 (22) 10, Voronej 1953.8.11, Parij) — rus shoiri. Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1909). 1920-yildan emigratsiyada. Poeziyada rus mumtoz sheʼriyati anʼanalarining davomchisi ("Xazonrezgi", toʻplam, 1901). Hikoya va povestlarida (koʻpincha oʻtmishni qoʻmsash kayfiyatiga berilgan holda) dvoryanlar xonadonining qashshoqlashuvi ("Antonov olmalari", 1900), qishloqning ogʻir qismati ("Qishloq", 1910; "Qaqragan vodiy", 1911), turmush maʼnaviy asoslarini unutishga mahkumlik fojiasi ("Sanfransiskolik janob", 1915) yaqqol tasvirlangan. Kundalik tarzidagi "Badbaxt kunlar" (1918-yil, 1925-yilda nashr etilgan)da oktyabr toʻntarishi keskil rad etilgan; Rossiyaning oʻtmishini tiklash, adibning oʻz bolalik va yoshligiga qaytish kayfiyatlari aks etgan. Sevgi haqidagi hikoyalarida ("Mityaning sevgisi", 1925); "Qorongʻi xiyobonlar" (1943) kitobida insoniyat taqairining fojiaviyligi qalamga olingan. B. memuarlar yozgan. G. Longfelloning "Gayavata haqida qoʻshiq" (1896) asarini tarjima qilgan. Nobel mukofoti laureati (1933).(1887 1953) ижод килган

## Manbalar
Buxgolts ekspeditsiyasi

**Buxgolts ekspeditsiyasi** — Turkistonga josuslik maqsadida yuborilgan harbiy ekspeditsiya. Petr I ning 1714-yil 22-may farmoni bilan tuzilgan. 1715-yil Tobolskdan chiqib, Irtish daryosining yuqori oqimi boʻylab yoʻl olgan 60 kema va 3 ming kishidan iborat ekspeditsiyaga rus ofitseri I. D. Buxgolts rahbarlik qilgan. Uning maqsadi Irtish daryosi boʻyiga qalʼa qurish, Amudaryodagi oltin sochmalarni tekshirish va daryoning dengizga quyiladigan yerini aniqlash va tadqiq etishdan iborat boʻlgan. Ekspeditsiya 1715-yil oktabrda Yamishevo koʻliga yetib borib, uning qirgʻogʻida qalʼa qurishga kirishgan.

1716-yil fevralda 10 ming kishilik qalmoqlar qoʻshini Buxgolts ekspeditsiyasi ga qoʻqqisdan hujum qilgan. Uch oylik qamal va qalʼada yuqumli kasallik tarqalganidan soʻng, Buxgolts omon qolgan qoʻshini (700 kishi) bilan 1716-yil oxirida Tobolskka qaytib ketgan.
Bug' mashinasi

Xitoydagi yezuitlar jamoasining a'zosi Ferdinand Verbiest o'zining 1681 yilda tugallangan va 1687 yilda Germaniyada nashr etilgan*"Astronomia Europea"* qo'lyozmasida taxminan 1672 yilda Xitoy imperatori uchun o'yinchoq sifatida bug'li arava yasaganligini aytadi.birinchi ishlaydigan bug 'avtomobili bo'ldi. Ushbu asarida Verbst birinchi marta"motor "atamasini hozirgi ma'nosida eslatib o'tdi.Bir ko'mir yoqilg'i quyish shoxobchasida mashina bir soatdan ko'proq harakatlanishi mumkin edi.Uning uzunligi atigi 65 sm (25,6 dyuym) bo'lganligi sababli,u yo'lovchilar, haydovchilar yoki yuklarni tashish uchun mo'ljallanmagan masshtabli model edi va uni"mashina"deb atash mutlaqo to'g'ri emas.Shunga qaramay, bu uy qurilishi dvigateli tomonidan boshqarilishi mumkin bo'lgan birinchi mashina edi.O'sha paytda bug' mashinasi hali ma'lum bo'lmaganligi sababli, Verbst aeolipil printsipidan foydalangan. Bug 'globulyar qozonda hosil bo'ldi va yuqoridan quvurdan chiqdi, u erdan orqa g'ildiraklarni harakatga keltiruvchi oddiy ochiq "bug 'turbinasiga" ( suv g'ildiragi kabi) yo'naltirildi.
Bxaratendu Xarishchandra

**Bxaratendu xarishchandra** (1850—Banoras—1885) — hind yozuvchisi, dramaturg. Zamonaviy hind adabiyoti asoschilaridan biri. U 13 yoshida "Ramayana"dyalh parchalarni (sanskritchadan hindchaga) tarjima qilgan. "Vidyasundar" (1868), "Adolatli Xarishchandra" (1874) asarlari sanskritchadan qilingan ilk erkin tarjimalari edi. B. X. "Sevgi maftuni" (1875), "Chandravali" (1876), "Xindiston musibati" (1880), "Ostinustun shahar" (1881) kabi asarlari bilan zamonaviy hind dramaturgiyasiga asos soldi, uni mumtoz dramalarga ijodiy yondashgan holda, zamonaviy mavzu va gʻoyalar bilan boyitdi. B. X. teatrlar tashkil etib, oʻzi ham rejissorlik, ham aktyorlik qilgan. Uning asarlari, adabiytanqidiy maqolalari vatanparvarlik ruhi, bosqinchilarga nafrat gʻoyalari bilan sugʻorilgan. Ijodi 19-asr 2-yarmi hind adabiyoti taraqqiyotiga sezilarli taʼsir etgan.
Boʻz (mato)

**Boʻz**, karbos — boʻsh pishitilgan paxta ipidan sodda toʻqilgan mato; qalin, pishiq va tana haroratini bir xilda saqlaydigan mahalliy ipgazlama. Qadimdan qoʻl dastgohdarida toʻqilgan. Yozma manbalarda boshqa matolar qatori B. ham koʻp tilga olingan: "qali atlas keysang unutma boʻzung" (A. Yugnakiy, 11-asr). B.ning "etaklik B.", "sedrak B.", "qali B." navlari farqlangan; musulmon Sharqida qizil B. "alkirbos" nomi bilan mashhur. 17-asrda Turkistondan Moskvaga joʻnatilgan matolar orasida "byaz" nomi bilan tilga olingan, qizil B. esa "kumach" deb atalgan. 19-asr boshida buxorolik toʻqimachilar Astraxon, Vyatka, Qozon gubernyalarida qurgan ustaxonalarda B. toʻqib sotilgan.

B. Turkistonda qoʻlda toʻqilgan matolar orasida xaridorbop mato boʻlgani uchun mahalliy aholi orasida keng tarqalgan. Buxoroda B. sotiladigan maxsus rasta — "Bozori karbos" boʻlgan. B.ning oq, malla, rangin (nil boʻyoqqa boʻyalgan) xillari bor. Chitgarlar risolasida (19-asr) B.ning qora, sariq, yashil, kulrang, binafsha, oq va boshqa xillari ishlanishi qayd etilgan. Oq B.ning baʼzi xillari oharlangan va yaltiratib pardozlangan, baʼzilari paxmoqqa oʻxshash tukli boʻlgan (tukli yuza oʻta qalin arqoq iplarga maxsus ishlov berilishi natijasida hosil qilinadi). B.dan ichki koʻylaklar va boshqa xil kiyimlar, kashta tikilgan buyumlar, gul bosib bezatilgan dasturxon, choyshablar tayyorlangan (yana qarang Boʻzchilik).

Sayyora Mahkamova.
Boʻzurg Alaviy

**Boʻzurg Alaviy** (1904.2.2, Tehron 1997.17.2, Berlin) — Eron yozuvchisi. Germaniyada taʼlim olgan. Dastlabki hikoyalar toʻplami „Chamadon“ 1935-yilda nashr etilgan. 1936-yilda ijtimoiy gʻoyalarni targʻib qilishda ayblanib, qamalgan. 50- yillarning oxirlaridan Boʻzurg Alaviy Germaniyada yashab, Berlin untida dars bergan. „Hibsxona kundaliklari“ (1941) hikoyalar toʻplami va „Ellik uch nafar“ (1942) nomli qissasida siyosiy mahbuslar kurashi tasvirlangan. „Maktublar“ (1951) hikoyalar toʻplami uchun Jahon tinchlik kengashining oltin medali bilan taqdirlangan (1953). „Uning koʻzlari“ (1952) romani Eron demokratik kuchlarining monarxiyaga qarshi kurashi tasviriga bagʻishlangan. Oʻtkir ijtimoiy va dolzarb siyosiy mavzudagi „Dohiylar“ (1978), „Chumolilar uyasi“ (1989) ocherklari bor. A. P. Chexov, M. Gorkiy, F. Shiller, B. Shou va boshqalarning ayrim asarlarini fors tiliga tarjima qilgan. Boʻzurg Alaviy Oʻzbekistonda boʻlib, Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligi tantanasida ishtirok etgan (Toshkent, 1948). „Oʻzbeklar“ nomli esdaliklar yozgan (1950). „Uning koʻzlari“ romani Ahmadjon Quronbekov tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1982).

## Manbalar
Bo'ribosar

**Bo'ribosar** - uy itining ( *Canis familiaris* ) kulrang bo'ri ( *Canis lupus* ), sharqiy bo'ri ( *Canis lycaon* ), qizil bo'ri ( *Canis rufus* ) yoki Efiopiya bo'risi ( *Canis simensis* **)** bilan juftlashishi natijasida hosil bo'lgan it.

## Chatishgan

Uy itlari va kulrang bo'rilarning boshqa kenja turlari o'rtasidagi aralashma eng keng tarqalgan bo'ribosarlardir, chunki itlar va kulrang bo'rilar bir xil tur hisoblanadi, genetik jihatdan juda yaqin va ming yillar davomida ularning tarqalish joylarining katta qismini bo'lishib olgan. Yovvoyi tabiatdagi bunday aralashmalar Yevropa va Shimoliy Amerika bo'ylab tarqalgan ko'plab populyatsiyalarda aniqlangan, odatda bo'rilar populyatsiyasi inson ta'siridan va ta'qiblardan kamaygan joylarda sodir bo'ladi.

Shu bilan birga, bo'ribosarlar ham ko'pincha tutqunlikda turli maqsadlarda yetishtiriladi. Itlar va Shimoliy Amerikaning boshqa ikkita bo'ri turlarining aralashmasi yovvoyi tabiatda ham sodir bo'lgan, ammo biologlar uchun sharqiy yog'ochdagi it genlarini va qizil bo'rilarni bu bo'ri turlarida ham mavjud bo'lgan kulrang bo'ri genlaridan ajratish ko'pincha qiyin. Ularning tarixiy o'xshashligi Shimoliy Amerika kulrang bo'rilari, shuningdek, sharqiy yog'och va qizil bo'ri genofondiga kirib kelgan. Shu bilan birga, Shimoliy Amerikadagi uchta bo'ri turining ko'plab alohida populyatsiyalari yovvoyi tabiatda koyotlar bilan aralashib ketganligi sababli,  ba'zi biologlar tomonidan qit'aning shimoliy-sharqiy uchdan bir qismidagi bo'ri duragaylarining ba'zilari bo'rilar bo'lishi mumkin, deb taxmin qilingan. Ularning genofondida ham coydoglar, ham bo'ribosarlar mavjud. Efiopiya tog'larida topilgan itlar va Efiopiya bo'rilari o'rtasidagi duragaylar, ehtimol, erkin yuruvchi yovvoyi itlar va alohida hududlarda yashovchi Efiopiya bo'rilari bilan o'zaro chatishuvdandan kelib chiqqan.

FCI tomonidan tan olingan bo'ri it zotlari Chexoslovakiya Wolfdog va Saarloos Wolfdog hisoblanadi.

## Tarix
Butun genom ketma-ketligi yovvoyi va mahalliy turlar orasidagi genlar oqimini o'rganish uchun ishlatilgan. Itlardan bo'ri populyatsiyasida keng tarqalgan gen oqimi va Saarloos Wolfdog kabi bo'rilarning itlar bilan ataylab chatishtirilgan.
Boʻrsiq qumlari (choʻl)

**Boʻrsiq qumlari** — Orol dengizidan shimolidagi qumli choʻllar, Qozogʻistonning Oqtoʻba viloyatida. Katta Boʻrsiq va Kichik Boʻrsiq qumli choʻllarga boʻlinadi. Katta Boʻrsiq qumlari (choʻl)ning uz. qariyb 200&nbsp;km, Kichik Boʻrsiq qumlari (choʻl)ning uz. 100&nbsp;km cha, oʻrtacha balandligi 100 m gacha boʻlib, qator qum tepalari va barxanlardan iborat. Katta Boʻrsiq qumlari (choʻl) va Kichik Boʻrsiq qumlari (choʻl) bir-biridan gilli, qumoqli, shoʻrxok va taqirli pastliklar bilan ajralib turadi. Tekis yerlarda shuvoq, shoʻra, erkakoʻt, buta, kserofit oʻsimliklar oʻsadi, qum tepalarining yon bagʻirlari yulgʻun, quyonsuyak, qandim va chingilzorlar bilan qoplangan. Qum tepalari orasidagi pastliklarda esa namsevar oʻsimlik koʻp. Boʻrsiq qumlari (choʻl) chorva mollari bokiladigan bahorgi va kuzgi yaylov.
Bo'tqa

**Boʻtqa** — suyuq, quyuq yoki maydalangan taom, suv yoki sutda qaynatilgan don  , pishirilgan don yoki undan tayyorlanadigan taom.

## Tavsif

Porridge rus oshxonasining asosiy taomlaridan biri bo'lib, ahamiyatiga ko'ra karam sho'rvasidan keyin ikkinchi o'rinni egallaydi  .

Ilgari Rossiyada bu dehqonlar hayotidagi asosiy taomlardan biri edi, ayniqsa shimolda.

Rossiyada bo'tqa deyarli hamma joydagi marosimlarda ahamiyatiga ega edi:

* to'y va to'ydan oldin foydalanishda: qadimgi Rossiyada *bo'tqa* to'y ziyofatining nomi bo'lgan (shuning uchun, 1239 yilda yilnomada knyaz Aleksandr Polotsk knyazi Bryachislavning qiziga uylanayotganda *, "... To‘ropchida bir bo‘tqa ta’mirlagan, [[Novgorod|Novgorodda]] boshqa...”*  ).
* Babi bo'tqasida doyalar tug'ruq paytida ayollarni ziyorat qilish uchun borishdi, ular ularga sovg'alar berishdi va ularni maxsus tayyorlangan bo'tqa bilan davolashdi. Ushbu marosim bayramga nom berdi. Boshqa urf-odatlarga ko'ra, ayollarning ko'proq farzand ko'rishiga yordam berish uchun doyalarning o'zlari tug'ruqdagi ayollar uchun bayram uchun tariq yoki grechkadan bo'tqa pishirdilar  .
* tariq bo'tqasi - suvga cho'mish marosimidan keyin, qo'shimcha ovqat paytida, Xolmog'oriy tumanida zarur bo'lgan taomdir  .
* Kutya dafn marosimlarida tayyorlangan.

* No'xat
* Karabuğday rus, Belarusiya, Ukraina va Polsha oshxonalarida keng tarqalgan taomdir.
* Semolina bo'tqasi irmikdan tayyorlangan bo'tqadir.
* Guryevskaya - murabbo, asal, yong'oq, quritilgan mevalar, shakarlangan mevalar va ziravorlar qo'shilgan sut va qaymoq bilan tayyorlangan irmik pyuresi.
* Yulaf yormasi - jo'xori uni yoki yormasidan tayyorlangan bo'tqa. Buyuk Britaniyada mashhur.
* Pearl arpa - marvariddan tayyorlangan pyuresi .
* Arpa - arpadan tayyorlangan bo'tqa, mayda ezilgan arpa yormalari.
* Bug'doy - bug'doy donidan tayyorlangan pyuresi .
* Tariq - tariq bo'tqa - tariqning madaniy turlarining mevalaridan tayyorlangan donlar.
* Guruch .

; Un

* Mamalyga va Polenta - makkajo'xori unidan tayyorlangan qalin bo'tqa .
* Bearberry - jo'xori unidan tayyorlangan pyuresi .
* Salamata - qaynab turgan suv bilan pishirilgan qovurilgan bug'doy unidan tayyorlangan bo'tqa  .
* Qulaga — javdar unidan va soloddan viburnum mevalari qoʻshib qaynoq suv bilan pishirilgan boʻtqa  .
* Kulesh - don yoki undan tayyorlangan suyuq bo'tqa (bo'tqa).
* Gazak - qadimgi Kareliya va Vepsi kundalik taomidir  . Shimoliy-G'arbiy Rossiya va Belorussiyaning qolgan qismida ham keng tarqalgan edi   . Javdar  , arpa   yoki joʻxori unidan  pishiriladi. Pivo tayyorlash usulidan foydalanib, Rossiyaning shimolida ular cho'chqa yog'i bilan ovqatlanishni yaxshi ko'radigan javdar unidan *pivo* tayyorlandi  .

## Sm. Shuningdek

* Boltadan bo'tqa

## Eslatmalar
Uagadugu

**Uagadugu** — Burkina-Faso poytaxti. Qora va Oq Volta daryolari oraligʻidagi platoda, 300 m balandlikda joylashgan. Iqlimi subekvatorial, quruq iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24,4°, iyulniki 31,5°. Oʻrtacha yillik yogʻin 880&nbsp;mm. Aholisi 709,7 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Paxta tozalash, toʻqimachilik, oziq-ovqat korxonalari, poyabzal fabrikasi, shina va sement zavodlari, issiqlik elektr stansiyasi bor. Tayyor qismlardan velosiped va mototsikllar yigʻiladi. Gilam toʻqiladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Universitet (1969), ilmiy tadqiqot markazi, tropik oʻrmon texnik markazi va boshqa bor. U.ga 15-asrda asos solingan. 19-asr oxirigacha moyey xalqi davlatlaridan birining poytaxti. 1919—32 va 1947— 60 yillarda Fransiyaga qarashli Yuqori Voltaning maʼmuriy markazi. 1960-yildan mustaqil Burkina-Faso Respublikasi poytaxti.
Patrick White

**Patrick Victor Martindale White** (; 1912-yil 28-may, London — 1990-yil 30-sentyabr, Avstraliya) — avstraliyalik yozuvchi. Kembrij universitetini tugatgan (1935). 1940—1945-yillar Britaniya aviatsiyasida xizmat qilgan. 1946-yildan Avstraliyada yashagan. Birinchi romani — „Baxtli vodiy“ (1939). Ikkinchi romani — „Tiriklar va oʻliklar“ Ikkinchi jahon urushi yillari yaratilgan. Urushdan keyin „Abissiniyaga qaytish“ va „Soxta dafn“ pyesalarini yozgan. „Xolamning sarguzashti“ romani AQShda yaxshi baholangan. Asar oʻz ichki dunyosiga berilib aqldan ozgan Gudmen ismli ayol haqida. „Inson shajarasi“ (1955) romani erkak va ayolning oilaviy tarixi haqida boʻlib, yozuvchi oddiy kishilar hayoti misolida insoniy hayotning ulugʻvorligini aks ettirgan. White „Tumor“ (1966), „Vivisektor“ (1970), „Boʻron koʻzi“ (1973) kabi romanlar muallifi. Novellalar ham yozgan („Kuyganlar“ va boshqalar). Soʻnggi asarlari: „Yaproqdan yasalgan belbogʻ“ (1977), „Tuaynbernlar bilan boʻlgan chigal ish“ (1979) romanlari, „Tom toʻsinidagi xudo“ (1978) sheʼrlar toʻplami. Xilma-xil nutqiy qatlamlar va ohanglarning, poetik ramzlar va „ayovsiz“ realizmning, koʻtarinki ruh va mubolagʻaning oʻzaro qoʻshilib ketishi White uslubiga xos xususiyatdir. Nobel mukofoti laureati (1973).

## Manbalar
Uaytspirit

**Uaytspirit** (ing. white oq, rangsiz va spirit — spirt, benzin) — erituvchi benzin, suyuq uglevodorodlar aralashmasi. Qaynash temperaturasi 165— 200° (98%), zichligi 795&nbsp;kg/m3, uchuvchanligi 3—4,5. Uaytspirit kimyoviy barqaror boʻlishi, saqlanganda rangi va tarkibi oʻzgarmasligi, tarkibida eruvchan kislotalar, ishkrrlar, suv va mexanik aralashmalar boʻlmasligi kerak. Uaytspirit neftni haydab olinadi, lok-boʻyoq sanoatida erituvchi sifatida qoʻllanadi.
James Watt

**James Watt** (; 1736-yil 19-yanvar, Grinok, Shotlandiya — 1819-yil 19-avgust, Xitfild, Angliya) — ingliz ixtirochisi, universal bugʻ mashinasi yaratuvchisi; London qirollik jamiyati aʼzosi (1875). Ikki yoqlama ishlaydigan bugʻ mashinasini ixtiro qilgan (1774—84); bunda markazdan qochma rostlagichni, silindr shtokidan balansirga parallelogramm yordamida qarakat uzatishni qoʻllagan va 1784-yilda patent olgan. U. yaratgan mashina mahsulotlarni mashina yordamida ishlab chiqarishga oʻtishda katta rol oʻynagan.

## Manbalar
Ubayd madaniyati

**Ubayd madaniyati** — Jan. Mesopotamiyada shakllangan eneolit davri madaniyati (mil. av. 5-ming yillik). Mil. av. 4-ming yillikda Shim. Mesopotamiyaga, shuningdek, Suriya — Kilikiya, Kichik Osiyo (Malatiya rayoni), Urmiya koʻlining janubidagi mintaqalarga tarqalgan. Qad. Ur sh. xarobalaridan 6&nbsp;km janubida joylashgan Tallal-Ubayd qishlogʻida olib borilgan arxeologik qazishlar (L. Vulli, 1923—24) natijasida olingan asosiy materiallar nomi bilan atalgan. Ubayd madaniyati uchun qoʻlda yasalib, geometrik naqshlar bilan bezatilgan, baʼzan hayvonlar shaklida ishlangan sopol idishlar, kam miqdordagi mis idishlar, muhrlar, chaqmoqtoshdan yasalgan oʻroklar, maʼbudalar xaykalchasi va boshqa xos. Ubayd madaniyati axoliyey oʻtroq dehqonchilik bilan shugʻullanib, uy chorvasiga ega boʻlganlar, xom gʻishtdan yasalgan uylarda yashagan, bu uylar qishloqni tashkil qilgan, uning markazida asosiy sajdagoh — ibodatxona joylashgan.
U (maʼnolari)

**U**:

* U (lotin) — oʻzbek lotin alifbosining harfi.
* U (kirill) — oʻzbek kirill alifbosining yigirma birinchi harfi.
У (kirill)

**У** — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma birinchi harfi; nutq tovushlari tizimida lablashgan, tor, til orqa unlini, shuningdek, alohida soʻzni — kishilik yoki koʻrsatish olmoshi hisoblangan U soʻzini ifodalaydi. Ushbu harf ifodalagan fonema rasmiy yozma adabiy tilda til orqa fonemasi deb qabul qilingan boʻlsada, ogʻzaki nutqda hamda oʻzbek tilining qipchoq va boshqa bir qancha shevalarida uning 2 varianti: tor, til oldi, lablashgan U tovushi bilan tor, til orqa, lablashgan U tovushi mustaqil fonemalar sifatida qoʻllanadi (gul — mashgʻul, kul — qul soʻzlaridagi U tovushini qiyoslang) va baʼzan maʼno farqlash uchun xizmat qiladi: tut (ushlab ol) — tut (meva), un (tovush) — un (yanchilgan gʻalla). Bu harf soʻz boshida (un, uzum, ulfat) va soʻz oʻrtasida (urugʻ, urush, yozuvchi) faolroq qoʻllanadi, biroq soʻz oxirida kamroq uchraydi (orzu, kakku). Turkiy xalqlar, shu jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda U harfi oʻziga xos shakllarga ega boʻlgan. Ular quyidagi jadvalda keltirildi.

U — Qad. Xitoyda Xan sulolasi parchalanishi natijasida vujudga kelgan Sango (Uch podsholik) davri shohliklaridan biri (222—280). Xitoyning janbiy va janubi-sharqiy hududlarini (Yanszi daryosining oʻrta va quyi oqimi va undan janubidagi yerlar) qamragan. Poytaxti — Szanye shahri (hozirgi Nankin). U ga *Xan saltanati* sarkardasi Sun Syuan asos solgan. Vey va *Shu podsholiklari* bilan uzoq muddat urushlar olib borgan. *Yue qabilalarini* mustamlaka qilish maqsadida ularga qarshi bosqinchilik yurishlari uyushtirgan. 280 yil *Gʻarbiy Szin imperiyasi* tarkibiga kirgan.

## Manbalar
Abdulla Ubaydullayev

**Abdulla Muharramovich Ubaydullayev** (1934-yil 20-mart, Toshkent – 2025-yil 9-dekabr, Toshkent) – pulmonolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan tibbiyot xodimi (1998), tibbiyot fanlari doktori (1974), professor (1979). Toshkent Tibbiyot Institutini tugatgach (1958), Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutida klinik ordinator (1958–60), aspirant (1961–64), assistent (1964—65), dotsent (1966—70), terapiya fakulteti dekani (1974—86), pulmonologiya va klinik allergologiya kafedrasi mudiri (1978-yildan), 1986-yildan Ftiziatriya va pulmonologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori. Oʻzbekistonda pulmonologlar maktabi asoschisi.

## Biografiyasi
Ilmiy faoliyati Oʻzbekistonda nafas aʼzolari kasalliklarining epidemiologiyasi, bronxial astma va oʻpka surunkali obstruktiv kasalliklarining genetik omillarini oʻrganish, sil kasalligini erta aniqlash, yondosh kasalliklar bilan kechuvchi silning patogenezi, silga qarshi doridarmonlarning nojoʻya taʼsirini nazarda tutib, bezarar usullardan foydalangan holda kompleks davolashning yangi texnologiyasini ishlab chiqishga oid.

Oʻzbekiston ftiziatrlar va pulmonologlar ilmiy jamiyati raisi (1986-yildan), Yevropa respirator jamiyati hamda Xalqaro sil va oʻpka kasalliklariga qarshi kurash ittifoqi aʼzosi (Parij). „Interastma Rossiya – MDH jamiyati“ boshkaruv aʼzosi (Moskva), Markaziy Osiyo pulmonologlar assotsiatsiyasi vitse-prezidenti. „Vestnik“ – Markaziy Osiyo pulmonologlar assotsiatsiyasi jurnali bosh muharriri (1994).

## Vafoti
2025-yil 9-dekabrda vafot etgan. 13-dekabrda Oʻzbekiston Prezidenti Abdulla Ubaydullayev vafot etganligi yuzasidan yaqinlariga hamdardlik bildirgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Funksionalnie metodi diagnostiki v pulmonologii (v soavtorstve), T., 1997;
* Oʻpka sarkoidozi (hamkorlikda), T., 2000;
* Bronxialnaya astma (v soavtorstve), T., 2001;
* Nafas organlari kasalliklari, T., 2004.

## Havolalar

* Abdulla Ubaydullayev Tipmeuz saytida
Ahadjon Ubaydullayev

**Ahadjon Ubaydullayev** (1940.1.6, Pop tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Qoʻqon pedagogika institutini tugatgan (1983). 1958—97 yillarda Pop tumanidagi 23-maktabda mehnat oʻqituvchisi.
Mamatxon Ubaydullayev

**Mamatxon Ubaydullayev** (1925.3.3, Namangan) – Oʻzbekiston xalq artisti (1982), Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist (30.09.1957). 1943-yildan Namangan viloyat musiqali drama va komediya teatrida ishlaydi. „Ogʻriq tishlar“dagi Mamarasul, „Otello“da Yago, „Maysaraning ishi“da Choʻpon, „Ona qalbi“da Erkin, „Shubha“da Haydar, „Qirol Lir“da Graf Emond, „Nurxon“da Mamat, Hoji, „Tohir va Zuhra“da Qorabotir, „Hamlet“da Hamlet, „Sarvqomat dilbarim“da Ilyos, „Ezop“da Ksaf, „Aziz va Sanam“da Junaidxon kabi rollarni oʻynagan. Qahramonlarini nozik psixologik kechinmalar orqali ifoda etish, nutq va harakatlarning rang-barangligi, kuchli temperament Ubaydullayev ijodining yetakchi xususiyatlaridan. „El-yurt hurmati“ ordeni (1998), „Shuhrat“ medali (1993) bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Maʼrifat Ubaydullayeva

**Maʼrifat Ubaydullayeva** (1929.4.6, Chodak qishlogʻi) – Oʻzbekiston xalq artisti (1983). 1953—1961-yillar Namangan viloyat musiqali drama va komediya teatrida, 1961—1992-yillar Andijon viloyat musiqali drama teatrida, 1992-yildan Abbos Bakirov nomidagi Andijon yoshlar teatrida aktrisa. Shirin („Farhod va Shirin“), Xemnolina („Gang daryosining qizi“), Sanam („Aziz va Sanam“), Oyparcha, Nodirabegim („Nodira“), Layli („Layli va Majnun“), Zulxumor („Ravshan va Zulxumor“), Nurxon („Nurxon“), Jamila („Boy ila xizmatchi“), Katarina („Oʻjar qizning quyulishi“), Nigoroyim („Mehrobdan chayon“), Momo („Hayot eshik ortida“), Nargiz („Nargiz“) kabi rollari uning ijodida alohida oʻrin tutadi. Ubaydullayeva lirik va xarakterli rollar ustasi boʻlib, uning ijodi yuqori ovoz, dramatik mahorati, badiiy ifodasi hayotiyligi bilan ajralib turadi. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2002).

## Manbalar
Raʼno Ubaydullayeva

**Raʼno Axatovna Ubaydullayeva** – iqtisodchi olima, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), iqtisod fanlari doktori (1976), professor (1981). Toshkent moliya-iqtisod institutini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida laborant (1958—60), aspirant (1960—63), kichik ilmiy xodim (1963—64), katta ilmiy xodim (1964—66), boʻlim boshligʻi (1967—78; 1992—93), direktor oʻrinbosari (1978—90) boʻlib ishlagan. 1993 – 97 yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat vaziri oʻrinbosari. 1998-yildan „Ijtimoiy fikr“ jamoatchilik fikrini oʻrganish markazi direktori. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda mehnat resurslaridan, xususan, ayollar mehnatidan foydalanishning ijtimoiy-iqtisodiy muammolari, oila, aholishunoslik, jamoatchilik fikrini oʻrganish va boshqa masalalarga bagʻishlangan.. 2020-yilning 11-dekabrida 84 yoshida vafot etgan.
## Xotirasi
2021-yilning noyabr oyida „Oʻzbekistonda sotsiologiya fanining shakllanishi – akademik Raʼno Ubaydullayevaning hissasi“ mavzusida ilmiy-amaliy anjuman oʻtkazilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Jenskiy trud v selskom xozyaystve Uzbekistana, T., 1969; Trudovie resursi Uzbekistana, T., 1970 (v soavtorstve); Strukturnaya preobrazovaniya v ekonomike i zanyatost jenshin. T., 1996; Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi (oʻquv qoʻllanma), T., 2001.
Uvays Qaraniy

**Uvays Qaraniy** (657) - soʻfiylikdagi uvaysiya tariqati asoschisi. Muhammad s.a.v davrlarida yashagan boʻlsa ham u zot bilan uchrashmagan. Rivoyatlarga koʻra, Muhammad s.a.v Uhud togʻi etagidagi jangda (625-yil) muborak ikki tishlaridan ajralganlarida (boshqa manbalarga koʻra oldingi pastki jagʻlaridagi bir tishga tosh tegib maydalab yuborgan) bundan xabar topgan Uvays Qaraniy Muhammad s.a.v.ga boʻlgan yuksak hurmati yuzasidan, ul zotga dushmanlar yetkazgan sitamni oʻzida sinash maqsadida avval bir tishini, soʻngra shubhaga oʻrin qolmasligi uchun oʻzining barcha tishlarini sugʻurib olgan. Muhammad s.a.v unga sahobalar qatoriga qoʻshilishini taklif etgan. Muhammad sallallohu alayhi vasallam vafotlari oldidan hazrati Aliga xirqalarini Uvays Qaraniyga topshirishni vasiyat qilgan. Uvays Qaraniy Alining Muoviya bilan boʻlgan Siffin jangida halok boʻlgan. Boshqa maʼlumotlarga koʻra, Uvays Qaraniy Xoʻtanda vafot etib, shu yerga dafn etilgan.

Muhammad s.a.v. goʻyo Uvaysning Umar ibn al-Xattob huzuriga kelishini bashorat qilganlar va Uvays musulmon jamiyatidagi uning doʻsti (xalil) va oʻzidan keyingi avlodning eng yaxshi insoni ekanligini aytganlar. Bu gaplar “Tazkirat ul-avliyo Attora”da (vaf. 1221) batafsil bayon qilingan Uvays haqidagi keyingi rivoyatlarning paydo boʻlishiga sabab boʻlgan. Soʻfiylik an’anasida Muhammad sallallohu alayhi vasallam va Uvays oʻrtasida ruhiy bogʻliqlik qayd etilgan. Shunday qilib, Uvays soʻfiylik va xalq islom dinida juda hurmatga sazovor boʻlib, turli joylarda, xususan, Suriyaning ar-Raqqa shahrida, hozirgi Oʻzbekistonning Namangan viloyati Chortoq tumanida [2] va  Qoraqalpogʻiston Respublikasining Beruniy tumanida (3), shuningdek, Tojikistonning Xovaling-Xovaling viloyatida [3] qabrlari bor. ]...
Rasululloh s.a.v Uvays Qaraniy madhida   
" Yamandan  menga  Alloh oshigʻining isi kelur " deb marhamat qilganlar.

## Havolalar
Uval

**Uval** — yon bagʻirlari nishab, choʻzilib ketgan qirlar. Tepasi yassi yoki salgina gumbazsimon, etagi yaqqol koʻzga tashlanmaydi. U.ning nisbiy bal. 200 m dan oshmaydi.
Uvarovit

**Uvarovit** — granatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Ca3Cr2[SiO4]3. Kub singoniyada kristallanadi. Koʻk zumrad rangli, shishasimon, kuchli yaltiraydi. Qattiqligi 6,5—7, zichligi 3,5—3,7 g/sm3. Pnevmotolitgidrotermal genezisga ega. Xromit (oʻta asosli jinslarda) rudalarinigʻ1g yoriklarida mayda kristallar shaklida uchraydi. U. AQSH, Kanada, JAR, Polsha, RF (Ural) va boshqa joylarda topilgan. Finlandiyadagi Outokumpu konida 1,5 sm gacha boʻlgan kristallari mavjud. U. — zargarlik toshi.
Uvek

**Uvek**, U k ye k — Oltin Oʻrdanpsh asosiy shaharlaridan biri. 14-asr boshida bu yerda tangalar zarb etilgan. 14-asr oxiriga qadar mavjud boʻlgan. U. xarobalari (Saratov yaqinidagi Uvek temir yoʻl st-yasi yaqinida) 19-asrning oxiri va 20-asrning boshida tadqiq etilgan. Turar joylar, xumdonlar, musulmonlar qabristoni aniklangan. 1913-yil A.A. Krotkov badavlat ayol dafn etilgan makbarani (14-asr) ochib oʻrgangan. Binolar pishiq va xom gʻishtdan qurilgan. Shahar xarobasidan suv va don saqlash uchun moʻljallangan xumlar, sirlangan va sirsiz sopol idishlar, toshdan yasalgan idishlarning parchalari, koshin parchalari, quvurlar, Oltin Oʻrdaning kumush va mis tangalari, jez maʼbudchalar, xochlar topilgan.
Ubaydulloh ibn Ziyod

**Ubaydulloh Ibn Ziyod** (taxminan 649 taxminan 685) —Arab xalifaligining Xurosondagi noibi (673—674); Movarounnaxrni arablar tomonidan fath etilishining dastlabki bosqichida faol qatnashgan arab sarkardasi. Xalifa Muoviya tomonidan 673-yil oxirlarida arab qoʻshiniga bosh boʻlib Amudaryoni birinchi boʻlib kechib oʻtgan. Soʻngra Buxoroni qamal qilgan. Buxoro malikasi (qarang Xutak xotun) turklarni yordamga chaqirgan va ular yordamida arablarga qarshi zarbalar bergan. Biroq oqibatda arab qoʻshini gʻolib kelib, oʻrtada sulh tuzilgan. Sulhga koʻra Buxoro malikasi bir lak (bir million) dirham hajmda boj toʻlagan, shuningdek, arablar koʻplab qurolyarogʻlar, kiyimkechaklar, oltin, kumush buyumlar va 4 ming buxorolik kamonchilarni oʻlja olib Xuroson noibi qarorgohi — Marvga qaytishgan. U. ibn 3. buxorolik kamonchilarni oʻzining shaxsiy gvardiyasiga aylantirgan. Muoviya Ubaydullohni 674-yil Xurosondan chaqirtirib olib Basra noibi etib tayinlagan, 681 yildan — Basra va Kufa noibi.
Ubsunur

**Ubsunur**, Ubsa — Mongoliyaning shim.gʻarbiy qismidagi oqmas shoʻr koʻl. Shim.gʻarbiy qismi Tiva (RF) hududida. Maydoni 3350&nbsp;km², 753 m balandlikda joylashgan. Sohillari tekis, choʻl landshaftli. Noyab.dan aprelgacha suvi muzlaydi. UN.ga Tes, NariynGoʻl daryolari quyiladi.

UVADA GAZ KONI — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanidagi kon, Qarshi sh.dan 65&nbsp;km shim.sharqda. 1968-yilda ochilgan, 1981-yildan foydalanishga topshirilgan. U.g.k. maydoni kenglik boʻyicha choʻzilgan braxiantiklinaddan iborat. Neokomapt yarusining burma uz. 5,7&nbsp;km, eni 3,5&nbsp;km, bal. 250 m. Janubiy qanot jinslarining yotish burchagi 5—6°, shim. 7—8°. Burma 2 ta yer yorigʻi bilan murakkablashgan, ulardan birinchisi burmaning markaziy qismidan kenglik boʻyicha, ikkinchisi burma choʻziqligiga koʻndalang yoʻnalishda oʻtadi. Kon paleozoy (30 m qalinlikda), mezozoy va kaynozoy yotqiziklariga mansub. Sanoat miqyosidagi gaz yirik va mayda zarrali qumtoshlardan tarkib topgan, gid va alevrolit qatchalari bilan qavatlangan gorizontlarda aniqpangan. Gorizontning umumiy qalinligi 37–45 m, gaz oʻtqazuvchan qatlarning umumiy qalinligi 15 – 20 m. Gʻovakliligi 14,6%, gazga toʻyinganligi 0,62. Gaz uyumi qatlamli, gumbazsimon, 742–748 m chuqurlikda joylashgan, oʻlchami 4x1,6&nbsp;km, bal. 80 m. Gaz debita 63,2 dan 165,2 ming m³/sutka. Kondan hozirgi kunda foydalanilmokda.
Uvertyura

**Uvertyura** (lotincha: apertura — *ochish*, *boshlanish*) — opera, balet, oratoriya, drama, kinofilm va boshqalarning muqaddimasidan iborat cholgʻu pyesa; shuningdek, orkestr uchun yozilgan konsert asari. Tinglovchini opera, balet va hokazodagi voqealarga tayyorlaydi, undagi joʻshqin muhitga olib kiradi. U., odatda, asarning xarakteri, gʻoyaviy maqsadi, asosiy obrazlarini umumlashtirgan holda ifodalaydi. Ilk namunasini K.Monteverdi "Orfey" operasida yaratgan. 17-asrda U.ning 2 turi yuzaga kelgan — fransuz (J.Lyulli ijodida) va italyan U.si (3 qismdan iborat sinfonia, A.Skarlatti). Italyan U.lari simfoniya rivojida muhim ahamiyatga ega boʻldi. 18-asr 2yarmidan opera U.sida sonata shakli vujudga keldi (K.Glyuk, V.Motsart, L.Kerubini va boshqalar). 18-asr oxirlaridan U. operadagi obraz va mavzu bilan yanada uzviyroq bogʻlandi, shaklan boyidi ("Don Juan", V.Motsart; "Fidelio" L.Betxoven; "Ruslan va Lyudmila", M.Glinka va boshqalar). Sonata shaklida boʻlmagan U.lar, odatda, muqaddima, prelyudiya, introduksiya deb nomlanadi. 19-asrdan simfonik musikdsa dasturli konsert U.si rivoj topdi. "Yoz tunidagi tush" (F.Mendelson) birinchi romantik konsert U.dir. Oʻzbekiston kompozitorlari opera va musiqali dramalarga U.lar, shuningdek, konsert U.lari (R.Glier, "Tantanali U.", "Fargʻonacha bayram"; S.Yudakov, "Tantanali U."; M.Tojiyev, Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun 3 ta U.; Hab. Rahimov, "Sayil"; A. Mansurov, 7 ta U.) yaratishgan.

## Manbalar
Uvildiriq

**Uvildiriq** — mollyuskalar, ignaterililar, suyakli balikdar, suvda va quruklikda yashovchilar va boshqalarning suvga tashlaydigan tuxumlari. Uvildiriq suv tubiga yoki suv kaʼriga tashlanadi. Suv tubiga tashlanadigan Uvildiriq suvdan ogʻirroq yoki yopishqoq boʻladi. Baliklar bunday Uvildiriqni suv ostidagi narsalarga va oʻsimliklarga yopishtirib yoki suv ostiga koʻmib qoʻyadi. Suv qaʼriga tashlanadigan Uvildiriq suvdan yengil boʻlganidan suvda qalqib turadi. Uvildiriq oʻlchami 0,6&nbsp;mm dan (qum baliqda) 7,0&nbsp;mm gacha (ayrim losossimonlarda). Uvildiriq soni bir necha oʻndan yuz va mln. gacha (oybaliq) boʻladi. Dengiz tipratikanlari, suvda va quruklikda yashovchilar uvildirigʻi klassik tadqiqot obʼyekti. Koʻpchilik ignaterililar (dengiz bodringlari, tipratikanlari va boshqalar) uvildirigʻi isteʼmol qilinadi. Tuzlangan va konservalangan osyotrsimonlar hamda losossimonlar uvildirigʻi tansiq taom hisoblanadi.
Uvologiya

**Uvologiya** (lot. uva – uzum va logiya) – vino va boshqa mahsulotlar i. ch. da uzum shingillari va gʻujumining tarkibiy qismlarini hamda uzumni oziq-ovqat sanoati uchun xom ashyo tarzida oʻrganadigan kimyotexnologiya fani. U. uzumni yangiligida yoki quritib isteʼmol etish, saqlash yoki sharbat, vino, shampan, konyak i.ch. uchun qayta ishlash jihatlaridan oʻrganadi. Uzum navlarini uvologik jihatdan tekshirishda ampelografik maʼlumotlarga tayangan holda uzumning tarkibi va xususiyatlari; kimyoviy tarkibi; pishish muddatlari; uzum va undan olingan mahsulotlarning taxlili; tokchilikni reja asosida joylashtirish; vinochilikni ixtisoslashtirish; tok oʻstirilayotgan yer sharoiti va tok parvarishi, bu omillarning uzumning mexanik xususiyati va kimyoviy tarkibiga taʼsir etishi oʻrganiladi va hokazo. (yana qarang Ampelografiya).
Ugarit yozuvi

**Ugarit yozuvi** — konsonant harftovush yozuvi (mixxat); mil. av. 14—13-asrlarda Ugarit davlatida ugarit tilidagi, shuningdek, xurrit tilidagi, baʼzan akkad tilitsagi matnlarni yozish uchun qoʻllangan. Ugarit yozuvida bitilgan matnlar Ugaritdan tashqari hududlarda, jumladan, Falastinda ham topilgan. Ugarit yozuvining shumerakkad mixxati bilan genetik aloqasi borligi haqidagi fikr uncha ishonarli emas. Uning finikiy va jan. arab yozuvi bilan kelib chiqishi bir degan faraz ham hozircha tasdiklanmagan. Ugarit yozuvi mil. av. 2-ming yillikning 1yarmigacha paydo boʻlgan. Dastlab Ugarit yozuvi bizgacha yetib kelmagan boʻgʻinli mixxat yozuvidan kelib chiqqan va unda 30 ta belgi boʻlgan. Bu belgilar, asosan, undosh tovushlarni ifodalagan. Matnlarni tushunishni osonlashtirish uchun maxsus soʻzajratkichlar (vertikal mixsimon belgilar) qoʻllangan. Mil. av. 2-ming yillikning 2yarmida Ugarit yozuvining finikiy yozuvi taʼsirida qisqargan shakli (30 ta oʻrniga 22 ta belgi) ham mavjud boʻlgan. Ugarit yozuvi baʼzi ijtimoiysiyosiy voqealar oqibatida mil. av. 1-ming yillik boshlarida muomaladan chiqqan. Ushbu yozuv 1929—30 yillardagi arxeologik kazishmalar natijasida fanga maʼlum boʻlgan va fransuz olimlari E.Dorm va Sh. Virollo xamda nemis olimi X. Bauer tomonidan oʻqilgan.

## Manbalar
Ugarit tili

**Ugarit tili** — ulik som tillaridan biri. Mil. av. 23—13-asrlarda Oʻrta dengizning shim.sharqiy sohilida joylashgan Ugarit davlatida, ehtimol, Shim. Suriyada va undan kengroq hududda tarqalgan. Fonetika va morfologiya sohalarida boshqa som tillari bilan oʻxshash va farkli tomonlari bor. Mas, o oʻrnida a ishlatish (alashish), qad. undoshlar tarkibining saqlanganligi, ot va feʼllarda flektiv oʻzgarishlarning mavjudligi, artiklning yoʻqligi va boshqa Leksikasida oʻziga hududiy yaqin akkad, shumer va xurrit tillaridan koʻplab oʻzlashmalar boʻlgan. Ugarit tili yodgorliklari (sheʼriy hikoyalar, ibodat matnlari, rasmiy hujjatlar, maktublar) mil. av. 2-ming yillikning 1yarmigacha shakllangan ugarit yozuvitsa bitilgan.
Ugleammiakatlar

**Ugleammiakatlar** —azotli suyuq oʻgʻit. Rangsiz yoki sargʻimtiryashil suyuqlik, ammiak hidi kelib turadi. Ammoniy karbonat yoki ammoniy karbonat va mochevinani ammiakda eritib olinadi. Tarkibida 18—35% azot (koʻpincha 25—29% atrofida), 12% SO,, 4—7% erkin ammiak bor, zichligi 1,1 — 1,4 g/sm3. U. germetik bekiladigan mustaqkam idishlarda tashiladi va saqlanadi. U.ni barcha qishloq xoʻjaligi ekinlariga ishlatsa boʻladi. Oʻsimliklarni oziqlantirishda mashinalar yordamida 10—12 sm chuqurlikda solinadi, sarf meʼyori 100–200&nbsp;kg/ga.
Uglerod oksid (maʼnolari)

**Uglerod oksid**:

* Uglerod oksid - UGLEROD (P)OKSID q. Is gazi.
* Uglerod oksid (birikma) - UGLEROD (GU)OKSID, karbonat angidrid, SO2 — uglerodning kislorodli birikmasi, uglerod oksidlanishining oxirgi mahsuloti.
Uglerod oksid (birikma)

UGLEROD (GU)OKSID, karbonat angidrid, CO2 — uglerodning kislorodli birikmasi, uglerod oksidlanishining oxirgi mahsuloti. 1956-yilda shotlandiyalik olim J. Blek magniy karbonat parchalanganda gaz chiqishini aniqlagan (CO2 ning tarkibini 1789-yilda A. Lavuazye belgilab bergan), CO2 rangsiz gaz boʻlib, oʻziga xos salgina achimsiq hidi va mazasi bor. 0° va normal sharoitdagi zichligi 1,977 g/l; kritik temperaturasi 31,3°, kritik bosimi 7,3 MPa. —78,5° gacha sovitilganida qor kabi oq tusli qattiq jiyemga — "quruq muzga" aylanadi. Suyuq CO2 tez bugʻlanganida ham qattiq CO2 hosil boʻladi. U odatdagi bosimda — 78,5° da suyuqlanmasdan toʻgʻridantoʻgʻri gaz holatiga oʻtadi. Qattiq CO, 5MPa bosimda — 56,7°da suyuqlanadi. Suv, spirt va efirda eriydi. Suv bilan birikib karbonat kislota H2CO3 hosil qiladi. Odatdagi sharoitda kimyoviy nofaol modda, boshqa moddalarning yonishiga yordam bermaydi, lekin faol metallar (mas, magniy) CO2 atmosferasida yonishni davom ettiradi. Laqqa choʻgʻ holatidagi kaltsiy CO2 bilan reaksiyaga kirishtanida kaltsiy karbid CaC2 va kaltsiy oksid CaO hosil boʻladi. Choʻgʻ holatidagi koʻmir bilan reaksiyaga kirishib uglerod (P)oksid CO ga, 200° da mis oksid (katalizator) ishtirokida vodorod bilan reaksiyaga kirishib, metanga, yuqori trada ammiak bilan birikib, karbamid CO(NH2)2 ga aylanadi.

Tabiatda CO2 organik moddalarning chirishi, bijgʻishi va kuyishi kabi oksidlanish jarayonlari natijasida hosil boʻladi. Yoqilgʻi yonganida ham CO2 paydo boʻladi. Havoda CO2 hajm jihatidan 0.03% ni tashkil qiladi. CO2 organizmda moddalar almashinuvi mahsulotidir. U fotosintez jarayonida ham ishtirok etadi.

Texnikada ohaktosh yoki boʻrni kuydirib, lab.larda marmarni xlorid kislota bilan parchalab olinadi.

CO2 oziq-ovqat sanoatida, "quruq muz" tayyorlashda, oʻt oʻchirishda, kimyo sanoatida soda, mochevina, oksikarbon kislotalar hosil qilishda, portlatish ishlarida keng qoʻllanadi.

Havoda CO2 miqdori 1,5—3% dan oshsa, kishida bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi va koʻngil aynishi paydo boʻladi. 6% dan oshsa, kishi ish qrbiliyatini yoʻqotadi va hayoti xavf ostida qoladi. Zaharlangan kishini ochiq havoga olib chiqish, sunʼiy nafas oldirish kerak.
Ugom

**Ugom** (Oqburxon, Tikanak) — Toshkent viloyatidagi daryo. Chirchiq daryosining oʻng irmogʻi. Daryo havzasi shimolidan Talas Olatovi, gʻarbdan Qorjontov, sharqdan Ugom tog tizmalari bilan chegaralangan. Bir necha buloq suvlarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 68,5&nbsp;km, xavzasining maydoni 870&nbsp;km². Ugom Chorvoq suv omborining quyi toʻgʻoni (bʼyef)dan oʻtgach, Chirchiq daryosiga quyiladi. Asosan, qor va qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Daryoning oʻrtacha yillik suv sarfi 43 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda), 12 m³/sek.gacha (kam suvli yilda). Toʻlinsuv davri martda boshlanadi, eng koʻp sutkalik suv sarfi aprel va iyunda boʻlib oʻtadi va 177 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 54,5 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) yetadi. Toʻlinsuv davri avgustda tugaydi. Daryo tez oqadi, oʻzanida ostonalar hosil qilgan. Oʻrta oqimi vodiysida keng terrasalar, daraxtzor, butazor va oʻtloqlar mavjud. Daryo vodiysida Chorvoq qishlogʻi, dam olish uylari, bolalar oromgohlari joylashgan.

## Manbalar