open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sellyulyar patologiya

**Sellyulyar patologiya** (lot. Cellula — xonacha; bu yerda hujayra maʼnosida), hujayra patologiyasi - tibbiyot nazariyasi. 1855—58 yillarda R.Virxov yaratgan. Uning asosi hujayra nazariyasitr. Uning asosiy kridalari quyidagicha: 1) hujayra butun tirik mavjudotning birlamchi morfologik elementi boʻlib, usiz na normal, na patologik hayotiy faoliyat yoʻq; 2) har qanday hujayra hujayradan hosil boʻladi; 3) har qanday tirik mavjudot hayot uchun muhim elementlarni oʻzida mujassamlashtirgan hujayra tarkibiy qismlari majmuidan iborat; 4) organizmda alohida elementlar faoliyatini boshqarib turadigan anatomik-fiziologik markaz yoʻq, faqat hujayraning muntazam tiklanib turishi organizmning bir butunligini taʼminlaydi; 5) har bir hujayra ozmi-koʻpmi oʻziga mustaqil boʻlib, oʻzgarishlar bir hujayra doirasidagina roʻy berishi mumkin; 6) butun patologiya hujayra patologiyasidir; kasallik — organizmning muayyan joyiga tegishli jarayon; agar vrach kasallangan joyni aniq bilolmasa, u kasallik haqida toʻgʻri xulosaga kelolmaydi.

Sellyulyar patologiyaga asos boʻlgan juda koʻp daliliy manbalar tibbiyotning rivojlanishida, yaʼni kasallangan organizmda roʻy bergan morfologik oʻzgarishlarni oʻrganish, ular patogenezini aniqlash, diagnostikani takomillashtirishda muhim rol oʻynaydi. Sellyulyar patologiya gumoral patologiya, shuningdek, barcha kasalliklarning kelib chiqishiga organizmdagi zich zarrachalar va nerv sistemasining buzilishigina sabab boʻladi, deb bilgan bir tomonlamalik va xatoliklarni bartaraf etdi. Biroq Virxov, ayniqsa, uning izdoshlari bu qarashlarga qarshi chiqish bilan birga hamma patologik jarayonlarni faqat hujayrada boʻladigan oʻzgarishlarning oqibati deb bilishdi; shuningdek, kasallikning avj olishida nerv va gormonal omillarning ahamiyatini hisobga olmay bir tomonlikka yoʻl qoʻydilar. Ular tomonidan organizmning bir butunligi bilan ichki va tashqi muhitning oʻzgarib turuvchi sharoiti oʻrtasidagi bogʻliklikning inkor etilishi oʻsha davr rus olimlari I.M. Sechenov va boshqalarlarning haqqoniy tanqidiga uchradi. Fanning keyingi yutuqlari, ayniqsa, neyro gumoral omillar, subhujayra va molekulyar strukturalarning oʻrganilishi Sellyulyar patologiyaning xatoliklariga barham berish va sellyulyarizm, gumoralizm, nervizmning barcha foydali tomonlarini birlashtirish, yaxlitlashga imkon berdi (yana qarang Patologiya).
Selom

**Selom** (yun. koiloma — chuqurlik, boʻshliq) — ikkilamchi tana boʻshligʻi, koʻp hujayrali hayvonlar (halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, ignaterililar, pogonoforalar, xordalilar va boshqalar)da tana devori bilan ichki organlar oraligʻidagi boʻshliq. S. mezodermadan hosil boʻlgan epiteliy devor bilan chegaralangan; selomik suyuqlik bilan toʻlib turadi, tashqi muhitga maxsus naychalar — selomoduktlar orqali ochiladi. S. tana devori, muskullari uchun tayanch (gidrostatik skelet); organizm ichki muhitining biokimyoviy turgʻunligini taʼminlaydi. Bundan tashqari, bir qancha ikkinchi darajali: oziqlantirish, ayirish, nafas olish, jinsiy va boshqa funksiyalarni bajaradi. S.ga ega boʻlgan hayvonlar ikkilamchi tana boʻshliqli, yaʼni selomik hayvonlar deyiladi.
Selostat

**Selostat** (lot. caelum — osmon va yun. statos — qoʻzgʻalmas) — osmon gumbazining sutkalik koʻrinmas harakati tufayli joyini oʻzgartiradigan osmon yoritqichlarini kuzatishga imkon beruvchi qoʻshimcha astronomik asbob. Aylanib turuvchi yassi koʻzgusi boʻlib, u yoritqich nurini qoʻzgʻalmas teleskopga yoʻnaltirib beradi. Asosan, Quyoshni kuzatish uchun ishlatiladi. S.ning ekspeditsion (olib yursa boʻladigan) va statsionar (muqim) turlari bor. Ekspeditsion S., asosan, Quyosh tutilishlarini kuzatishga moslashgan boʻlib, quyosh nurini teleskop obʼyektiviga yoki kamera koʻzgusiga yoʻnaltirib beradi. Statsionar S.larni qoʻshimcha yassi koʻzgu bilan ishlatishga toʻgʻri keladi. S. kuyosh teleskoplarida, spektrogelioskoplarda ishlatiladi. Toshkent astronomiya institutida S. kurilmali spektrogelioskop, gorizontal quyosh teleskopi bor.
Sement

**Sement** ( — shagʻal, chaqiq tosh) — sunʼiy noorganik kukunsimon bogʻlovchi mineral. Suv qoʻshilsa, xamirsimon massa hosil boʻladi, vaqt oʻtishi bilan qotib, toshsimon jismga aylanadi. Sement havoda ham, suvda ham qotish xususiyatiga ega. Sement qurilishda juda keng qoʻllanadigan betonning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Sementning romansement, portlandsement, glinozyomsement, kengayuvchan, gidravlik qoʻshimchali kabi turlari mavjud. Romansement ohaktoshni 900° gacha kuydirish yoʻli bilan olinadi, keyin maydalab kukun holiga keltiriladi. Xom ashyoning xiliga qarab, romansementning qotish muddati 15 minutdan 24 soatgacha boʻlishi mumkin. Uning mustahkamligi ancha past boʻlib, 25 dan 100 gacha markali boʻladi. Shuning uchun ham uning oʻrnini 20-asr oʻrtalaridan boshlab portlandsement egallay boshladi. Glinozyomsement glinozyom (alyuminiy oksidi)ga boy boʻlgan togʻ jinslari — boksit (alyuminiy rudasi), ohak yoki ohaktosh aralashmasini kuydirish yoʻli bilan olinadi. Kimyoviy tarkibi 40% SaO; 40% A12O3; 6— 8% SiO2 dan iborat. Tez qotishi, mustahkamligining yuqoriligi va minerallashgan suvlarga turgʻunligi bilan ajralib turadi. Markasi 300; 400; 500. Narxi portlandsementga nisbatan 2,5—3 baravar baland. Glinozyomsement katta mustahkamlik talab etiladigan beton va temir-beton konstruksiyalarda, dengiz va minerallashgan suvlar taʼsirida boʻladigan inshootlarda, tezkor yoʻl va qurilish ishlarida, qish sharoitida betonlashda qoʻllanadi. Kengayuvchan Sementning tarkibida glinozyom sementdan tashqari ohak va gips ham boʻladi; tez qotadi; oʻta mustahkam va suv oʻtkazmas material hisoblanadi. Kengayuvchan Sement gidroizolyatsiya ishlarida, choklarni yopish va taʼmirlash ishlarida qoʻllanadi. Gidravlik qoʻshimchali portlandsement (baʼzan "putssolan portlandsement" deb ham yuritiladi) Sement klinkeri (toshqoli) va nordon gidravlik qoʻshimchalar (trepel, diatomit, trass, pemza va boshqalar)ni birga maydalash (kukunlash) yoʻli bilan tayyorlanadi. Gidravlik qoʻshimchalar aralashma miqdorining 20—40% ini tashkil etishi mumkin. Bu Sement portlandsementga nisbatan arzonroq boʻlib, gidrotexnika, vodoprovod va kanalizatsiya inshootlarida qoʻllanadi. Agressiv suvlar taʼsiriga chidamli. Sement sanoatda 19-asrdan boshlab ishlab chiqariladi.

## Yana qarang

* Sement sanoati

## Adabiyot
* Texnologiya vyajushix veshestv, M., 1965; Qosimov E.Q., Qurilish ashyolari, T., 2003. Botir Hobilov.
Sement sanoati

**Sement sanoati** - qurilish materiallari sanoatining eng yirik tarmogʻi. Portlandsement, putssolan portlandsementi, toshqol portland-sementi, shifer, asbotsement quvurlar, ganch, gil va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi. Sement dastlab 1824-yilda Angliyaning janubidagi Portlend shahri yaqinida ("portlandsement" nomi shundan) ingliz ixtirochisi J.Aspdin tomonidan maʼlum nisbatlarda qoʻshilgan ohak va tuproq aralashmasini kuydirib olingan. 19-asrning 30-yillaridan boshlab Buyuk Britaniya, AQSH, Rossiya, Germaniyada sement zavodlari qurila boshlandi. 19-asrning 70-yillariga kelib sement jahon qurilish texnikasi rivojlanishining asosiy yoʻnalishini belgilab, yig'ma temirbetonning kashf etilishiga olib keldi. 20-asr davomida jahonning rivojlangan mam-lakatlarida Sement sanoati yuqori surʼatlarda oʻsdi va sement ishlab chiqarishning umumiy hajmi 1500 mln. tonnani tashkil etdi (1998). Oʻrta Osiyoda birinchi boʻlgan Xilkovo (hozirgi Bekobod) sement zavodi 1913-yildan qurila boshlagan. 1926-yilda korxona qayta ishga tushirildi. 1932-yilda Quvasoy sement zavodida turli markadagi sementlar ishlab chiqarila boshlandi. 50-yillardan bu korxonalar kengaytirilib, kombinatlarga aylantirildi, ularda sementdan tashqari shifer, ohak, asbotsement quvurlarni i.ch. yoʻlga qoʻyildi. Xalq xoʻjaligining sementga nisbatan ortib borayotgan ehtiyojini qondirish maqsadlarida 1962-yilda yillik quvvati 1,7 mln. t boʻlgan Ohangaron sement kombinati, 1976-yilda yillik loyiha quvvati 3,4 mln. t boʻlgan Navoiy sement kombinatining 1-navbati (yillik quvvati 1150 ming t) ishga tushirildi. 70-yillar oʻrtalariga kelib Sement sanoatida 3536 ming t turli markadagi sement ishlab chiqarildi.

90-yillar oʻrtalaridan tarmoq korxonalari aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirildi, rekonstruksiya ishlari amalga oshirildi, chet el texnologiyalari bilan jihozlandi. "Ohangaron-sement" aksiyadorlik jamiyati huzurida "Ohangaron rangli sement" Oʻzbekiston—Britaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi (1995). "Qizilqumse-ment" aksiyadorlik jamiyati (sobiq Navoiy sement zavodi)da i.ch. quvvatla-rini toʻliq ishga solish tadbirlari amalga oshirildi. Oʻzbekiston Sement sanoatida gidrotexnika va yer osti inshootlari qurishda yuqori namlik va muzlash sharoitlarida ish-latiladigan, sement muddati va yaroqliligi hamda yuqori sifati betonni suv oʻtkazmaydigan, chidamli boʻlishiga koʻmaklashadi. Kislotaga chidamli M400 va M500 markali portlandsement, avtomobil yoʻllari va aeroportlar qurilishida ishlatiladigan portlandsement, neft va gaz quduqlarini burgʻulashda ishlatiladigan tamponaj sementi, shuningdek, putssolan sementi, ohak va may-dalangan ohak, shifer, qurilish gan-chi, mineral paxta va boshqa ishlab chiqariladi. 2003-yilda Oʻzbekiston Sement sanoati korxonalarida 4062,5 ming t sement, 313,7 mln. dona shartli shifer taxtalari ishlab chiqarildi (2002-yilda tegishlicha 3926,7 ming t sement; 298,8 mln. dona shartli shifer taxtalari). Respublika Sement sanoati korxonalari mahsulotlari chet ellarga eksport qilinadi. Xorijiy mamlakatlardan AQSH, Germaniya, Italiya, Yaponiya va Fransiya sement i.ch. boʻyicha jahonda yetakchi oʻrinlarni egallaydi. Nuriddin Musayev.
Sentavr

**Sentavr** (lot. ) — osmonning Janubiy yarim sharidagi katta yulduz turkumi. Gidra, Nasos, Paruslar, Kil, Pashsha, Sirkul va Boʻri yulduz turkumlari orasida joylashgan. S.da ravshan yulduzlar (eng ravshani 0-yulduz kattaligidagi a yulduzi) hamda tumanlik va yulduz toʻdalari mavjud. S.ning o si qoʻshaloq yulduz boʻlib, bizga eng yaqin yulduz hisoblanadi (masofasi 1,3 parsek yoki 4,3 yorugʻlik yiliga teng). 1916-yilda S.ning yoʻldoshi kashf etilib, bosh yulduzdan 0,04 yorugʻlik yili masofada ekanligi aniqlangan. Bu eng yaqin (Proksima) yulduzdir.
Sentriol

**Sentriol** (lot. centrum, yun. kentrom — markaz, oʻrta nuqta) — hayvonlar va ayrim oʻsimliklar hujayrasining membranasiz organoidi. S.ni ingliz mikrobiologi F.Fleming kashf etgan (1875). S. Golji apparata yoniga joylashgan; diploid hujayralarda bir juft boʻlib, diplosoma deyiladi. S.dan biri yetuk (onalik), 2-si yetilmagan (qizlik) boʻladi. Kizlik S. ona S.ning kichik nusxasi hisoblanadi. Interfazaning sintez yoki undan keyingi davrida S. 2 hissa ortadi. Mitoz profazasida diplosomalar bir-biridan itarilib, mitoz dukini hosil qiladi. Poliploid hujayralarda S.lar soni xromosomalar toʻplami soniga mos keladi. S. yuksak oʻsimliklar, baʼzi zamburugʻlar, suvoʻtlar va ayrim sodda hayvonlarda boʻlmaydi. S. naysimon tuzilgan; uning devori 9 triplet mikronaychalardan iborat.
Sentrifuga

**Sentrifuga** (rus. sentr — markaz va lot. fuga — qochish) — bir jinsli boʻlmagan birikmalar — suspenziyalar,emulsiyalar,shlamlar (kukunsimon togʻ jinslari) va boshqalarni markazdan qochma kuch taʼsirida tarkibiy qismlarga ajratuvchi apparat.Asosiy qismi oʻz oʻqi atrofida katta tezlikda aylanib turuvchi rotor(baraban) hisoblanadi.Ish prinsipiga koʻra, sentrifuga tindiruvchi va suzuvchi(filtrlovchi) turlarga boʻlinadi.Tindiruvchi sentrifuga suyultirilgan suspenziyalardagi suyuq fazani tindirish va konsentratsiyalangan suspenziyalardagi qattiq fazani choʻktirish uchun ishlatiladi. Suzuvchi sentrifuga tarkibida suyuq fazasi kam boʻlgan suspenziyalar va shlamlardan qattiq fazani suzib (ajratib) olish uchun ishlatiladi. Tuzilishiga koʻra,sentrifuganing yaxlit rotorli va teshik-teshik (perforatsiyalangan) rotorli turlari boʻladi.Keyingisiga suzuvchi material qoplanadi.Sentrifuga yana uzluksiz ishlay-digan va davriy ishlaydigan xillarga ham boʻlinadi.Yuqori dispersli sistemalar va yuqori molekulyar birikmalar (oqsillar) ni tadqiq qilishda ultratsentrifugalash apparatlaridan foydalaniladi.
Sentromera

**Sentromera** (lot. centrum, kentro va meros — boʻlak, qism), kinetoxor — mitoz yoki meyoz boʻlinishda xromosomalarning qutblarga siljishini taʼminlovchi qismi. S.ga boʻlinish duki ipchalari (mikronaychalar) birikadi. [Xr[omosomalar S.ning joylashgan oʻrni bilan bir-biridan farq qiladi; bundan xromosomalarni tasnif qilishda foydalaniladi (qarang [Xr[omosomalar). S.ning joylashishiga qarab yelkalar (telomerlar) uzunligi oʻzgaradi. S.ning joylashgan oʻrniga koʻra xromosomalar akrotsentrik, metatsentrik, submetatsentrik boʻladi. S. joyining oʻzgarishidan xromosoma mutatsiyalarini aniqlashda foydalaniladi.

Bu hujayra markazi deb ham atalaluvchi tuzilmani 1875 yili Gertvig ochgan.Hamma hayvon hujayralarida topilgan,faqatgina tuxum hujayrasida yetilish davrida yoʻqoladi.Interfaza holatidagi hujayralarda sentromera ikki sentrioladan (diplosoma) iborat boʻlib, bir biriga togʻri burchak ostida joylashadi. Hujayra markazi mitoz jarayonida boʻlinish dukini hosil qilib,boʻlinish davrida sentrosomaning tuzilishini murakkablashtirib, atrofida nurafshon zona - astrofera hosil boʻladi.
Seolitlar

**Seolitlar** (yun. zeo — qaynayapman va lithos — tosh) — minerallar guruhi, ishqor suvli alyumosilikatlar. Struktura va morfologik xususiyatlariga koʻra, S. quyidagi mineral guruhlariga ajratiladi: natrolit guruhi — mezolit, skoletsit, tomsonit, gonnardit, edingtonit, mauntinit, rod-zit va boshqa; geylandit guruhi — stilbit, epistilbit, dikiardit, bryusterit, ferryerit, klinoptilolit va boshqa S. tabiatda sof holda uchraydi hamda sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi. Tabiiy S. 40 dan ziyod mineral turidan iborat boʻlib, ulardan asosiylari, analtsim, lomontit, fil-lipsit, natrolit, mordenit, geylandit, klinoptilolit, shabazit, erionit, fojazitlardir. Sof S. oq, baʼzan rangsiz va shaffof, qizgʻish, jigarrang va yashil tuslilari mavjud. Qattiqligi 3—5, zichligi 2—2,3 g/sm3. S. asosan, effuziv togʻ jinslari orasidagi boʻshliqiarda va gidrotermal jarayonning oxirgi bosqichlarida paydo boʻladi. Choʻkindi togʻ jinslari orasida autigen koʻp uchraydi. S. neft uglevodorodlarini ajratish va tozalashda, katalizator sifatida hamda gazni tozalash, quritish va gazlarni (shu jumladan, havoni) ajratishda, freonlarni quritishda, radioaktiv elementlarni chiqarib olishda, kuchli vakuumlarni hosil qilishda ishlatiladi. S. konlari Rossiya Federatsiyasi (Voronej), Armaniston va Gruziyada mavjud. Oʻzbekistonda gilmoyalar va opokasimon gillar orasida uchraydi.
Serezin

**Serezin** (lotincha: cera — mum) — yuqori molekulali qattiq atsiklik va siklik toʻyingan uglevodorodlar aralashmasi. Oq rangdan jigarranggacha; mumga oʻxshaydi. Tabiiy S. 57—80° da, sintetik S. esa 90—100° da suyuqlanadi. Ozokerit, neftni qayta ishlash mahsulotlaridan hamda uglerod oksid bilan vodoroddan sintez qilib olinadi. Konsistent surkamalar tayyorlashda, elektr izolyatsiya materiali sifatida asbob va uskunalarni zanglashdan saqlashda, qogʻoz va gazlamalarga shimdirishda va tibbiyotda qoʻllanadi.
Sementit

**Sementit**, temir karbidi (Gʻe3S) — temirning uglerod bilan hosil qilgan kimyoviy birikmasi; tarkibida 6,67% uglerod boʻlgan murakkab panjarali struktura. Sementit juda qattiq (NV"800 kg/mm2) va moʻrt (nisbiy uzayishi 6=0) birikma. Sementit marganets (Mp), xrom (Sg) va boshqa elementlarni maʼlum miqdorda erita oladi, lekin oʻzi maʼlum sharoitda parchalanib, undan grafit ajralib chiqadi: Gʻe3S—>ZGʻe+S. Shuning uchun sementit beqaror birikma hisoblanadi. Sementitdagi uglerod atomlari oʻrnini metalloidlar, mas, azot yoki kislorod atomlari, temir atomlari oʻrnini esa metallar, mas, marganets, xrom, volfram atomlari olishi mumkin. Tarkibidagi temir atomlari oʻrnini boshqa metallarning atomlari olishidan hosil boʻlgan birikma legirlangan sementit deb ataladi. Sementit metallning suyuq eritmalari, austenit va perlitdan ajraladi. Kristallanish sharoiti va keyingi ishlov turiga qarab har xil shaklda — teng oʻqdi donachalar, plastinalar shaklida boʻlishi mumkin.
Senogenez

**Senogenez** (yun. kainos — yangi va ...genez) — organizmning embrional yoki lichinka rivojlanishining oʻziga xos sharoitlariga moslashuvi. S.ga amnion, xorion, allantois, sariqlik xaltasi, yoʻldosh va boshqa provizor (vaqtinchalik) murtak organlar, embrional rivojlanish tezligi, embrion varaqlari hosil boʻlishi va joyining oʻzgarishi misol boʻladi, "S" terminini nemis olimi E.Gekkel oʻzining biogenetik qonun konsepsiyasida taklif etgan (1866). Dastlab S. ontogenezdagi har qanday oʻzgarishlarga nisbatan ishlatilgan. S.ning A.N. Seversov ishlab chiqqan filembriogenez nazariyasida (1912) S.ga faqat embriologik va lichinkalik moslanish tarzida qaraladi.
Serera

**Serera** (belgisi: ; lot. *Ceres*) — kichik sayyora, asteroid; 1801-yilda J. Piatssi tomonidan kashf etgan. Serera kichik sayyoralar ichida eng kattasi boʻlib, diametri 770&nbsp;km, oʻrtacha koʻrinma yulduz kattaligi 7,5. Quyosh atrofini 4,6 yilda bir marta toʻliq aylanib chiqadi. Sereraning Quyosh atrofidagi orbitasi Mars va Yupiter orbitalari oraligʻida joylashgan. Serera orbitasining katta yarim oʻqi, yaʼni uning Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,77 astronomii birlikka teng. Serera orbita tekisligining ekliptika tekisligiga ogʻmaligi /=10°,61, ekssentriteti ye=0,076. Hamma kichik sayyoralar singari serera ham aniq geometrik shaklga ega boʻlmagan qattiq jism boʻlib, oʻz atmosferasiga ega emas.

## Manbalar
Zurab Sereteli

**Zurab Konstantinovich Sereteli** (1934.4.1, Sulukidze shahri) – rassom, haykaltarosh, Rossiya Badiiyot akadimyasi akademik (1992), 1997-yildan prezidenta. Gruziyada xizmat koʻrsatgan rassom (1967), Xalq rassomi (1980), Mehnat Qahramoni (1990). Gruziya Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1952—59). S.ning yorqin bezakdor monumental asarlari (namoyon, mozaika, vitraj, harakatlanuvchi bezak haykallari) meʼmoriy hamda atrof muhit bilan uygʻunligi, yorqin rangi, shaklga boyligi, xom ashyosi bilan ajralib turadi. Pitsunda (1967), Adler (1973) kabi kurort majmualari, Moskvadagi „Izmaylovo“ mehmonxona majmuasi (1980), „Abadiy doʻstlik“ monumenti (hamkorlikda, 1983), „Petr I haykali“ (1997), Poklonnaya tepaligi (1995) hamda Manej maydoni (1996) dagi va boshqa memorial majmualarni bezashda ishtirok etdi. S. kitob va jurnal illyustratsiyasi, teatr rassomligi sohahsida ham ishladi.
Serkosporoz

**Serkosporoz** — Cercospora avlodiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan oʻsimliklar kasalligi. Oʻsimlik barglarida turli oʻlcham, shakl va rangdagi dogʻlar paydo boʻlishi bilan tavsiflanadi. Kasallik kuchli rivojlanganda barglar qurib qoladi. Serkosporoz qoʻzgʻatuvchilari vegetatsiya davrida tarqaladi, oʻsimlikning zararlangan qoldiqdarida qishlaydi. Eng koʻp tarqalgan va zararlilari lavlagi, kartoshka, tok va mevali daraxtlar Serkosporozlaridir. Kurash choralari: kartoshka va lavlagi dalalarida hosil yigʻilgandan keyin maydonni tozalash, fosfor-kaliyli oʻgʻitlar bilan oziqlantirish, fungitsidlar purkash; mevali daraxtlar va toklarning zararlangan qismlarini va toʻkilgan barglarini yoqib yuborish; shoxlarni qirqish; fungitsidlar bilan ishlov berish kerak boʻladi.
Frits Zernike

**Frits Zernike** () (1888.16.7, Amsterdam-1966.10.3, Groningen) — niderland fizigi, Niderlandiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1946). Amsterdam universitetini tugatgan (1912). Groningen universitetida ishlagan (1913-yildan, 1920—1958 yillarda professor). Asosiy ilmiy ishlari optika, matematik statistika va boshqalarga oid. Optik asboblar, xususan, teleskop va mikroskop nazariyasini yaratgan. Frits Zernike 1953-yilda Nobel mukofoti laureati.

## Manbalar
Sestodozlar

**Sestodozlar** — sestodalar va ularning lichinkalari qoʻzgʻatadigan invazion kasalliklar (gelmintozlar). Odam va hayvonlarda uchraydi. Sestodalarning yetilgan (tasmalik) shakllari odam hamda hayvonlar ichagida yashaydi va urchiydi, ular tuxumi axlat bilan tashqi muhitga chiqadi va lichinka davri oraliq xoʻjayin (choʻchqa, hoʻkiz, baliq va boshqalar) tanasida kechadi. Sestoda lichinkalari — finnalari (qarang Finka) odamga chala pishirilgan baliq, qoramol goʻshtini isteʼmol qilganda oʻtadi. Ular odam ingichka ichagida jinsiy yetiladi va parazitlik qiladi. Sestodalarning exinokokk shakli odam va oʻtxoʻr hayvonlarning jigar, oʻpka, miya, koʻmik va hokazo aʼzolarida parazitlik qiladi. Yetuk sestodalar qoʻzgʻatadigan kasalliklar birmuncha yengilroq kechib, baʼzan hazm aʼzolari va nerv sistemasi faoliyati buziladi. Sestoda lichinkalari qoʻzgʻa-tadigan exinokokkoz, sistitserkoz, senuroz kabi kasalliklar ancha ogʻir oʻtadi. Kasallikning shakliga qarab davolanadi. Oldini olish uchun gusht mahsulotlarini yetarli pishirib isteʼmol qilish, uy hayvonlari (itlar) bilan yaqin muloqotda boʻlmaslik, oqar suvlar va oʻtloq joylarni ifloslan-tirmaslik, shaxsiy va ovqatlanish gigiyenasiga qatʼiy rioya kilish, bemorlarni toʻla-toʻkis davolash zarur.

Hayvonlarda avitellinoz, moniyezioz, senuroz, sistitserkoz, exinokokkoz va boshqa uchraydi. Ichak S.ida ovqat hazm qilish buziladi, exino-kokkozda jigar, oʻpka sohalarida ogʻriq paydo boʻladi, qoʻylar senurozida esa harakatni boshqarish buziladi. Kasal hayvonlar oʻsmaydi, ozadi. Kasallik antigelmintlar bilan davolanadi. Oldini olish va kurash choralari gelʼmintsizlantirish va veterinariyasanitariya qoidalariga rioya qilishdan iborat.
Sefeidalar

**Sefeidalar** — ravshanligi vaqt boʻyicha tekis va davriy oʻzgarib turadigan, pulsatsiyalanuvchi fizik oʻzgaruvchan yulduzlar. Sefey yudduz turkumidagi 8 yulduz nomi bilan ataladi. Ravshanligi, odatda, 0,5 dan 6-yulduz kattaligigacha. Ravshanligining oʻzgarish davri har bir sefeida uchun oʻzgarmas va aniq. Oʻzgarish davrining uzunligi, koʻrinma yulduz kattaligi, spektri, temperatura va radius ning oʻzgarishi turli S.da har xil. S. gigant va oʻta gigant yulduz boʻlib, spektri Gʻ va G sinfiga mansub.

Nazariyaga koʻra, vodorodning "yonishi" natijasida qizil gigant yulduzda geliyli "yadro" hosil boʻladi. Yadroning gravitatsion siqilishida temperatura va bosimning ortishidan yulduz kengayadi. Bosim oʻsishi keskin kattalashib, kengayayotgan yulduz muvozanat holatidan chiqib ketadi va shu qadar kengayadiki, yadrosidagi bosim qobigʻidagi bosimdan kam boʻlib qoladi. Natijada S.ning tebranishi vujudga keladi. Bu tebranish siqilish davrida ionlashgan Ne neytral holatga oʻtib, chiqayotgan yorugʻlik energiyasi yoʻlini toʻsi-shi sababli toʻplanadigan energiya bilan taʼminlanadi. Sefeidaning mutlaq kattaligi qancha ortiq boʻlsa, ravshanligining oʻzgarish davri ham shuncha uzun boʻladi. Bu bogʻlanishni amerikalik astronomlar Livitt va X. Shepli aniqlashgan (1918). S.ning oʻzgarish davri bilan mutlaq yulduz kattalikla-rining oʻzaro bogʻliqligidan ulargacha boʻlgan masofalar hisoblanadi.
Sesarka

**Sesarka** (polyakcha — cesarka), xonaki sesarka — sesarkalar oilasiga mansub parranda. Gʻarbiy Afrikada yashaydigan yovvoyi kulrang sesarka (Numida meleagris) dan kelib chiqqan. Dastlab, S. Yunoniston va Rimda xonakilashtirilgan. Tanasining uz. 30—75 sm, boʻyni kalta, boʻynining ustki qismi va boshi patsiz. Boshida jigarrang toji va oq-qizgʻish shokilasi bor. Tumshugʻi egikroq, uzunligi oʻrtacha, yonlari siqiqroq. Qanotlari qisqa, dumi kalta. Patlarida yaltiroq ola-chipor dogʻlari bor, tanasiga yopi-shib turadi. Koʻk, oq, kulrang va boshqa tusli. S. juda harakatchan: uchadi va tez yuguradi. 5—8 yil yashaydi. 6—8 oyligida jinsiy yetiladi. 2—3 y. tuxum olish uchun foydalaniladi (4—6 ta makiyoni uchun bitta erkagi qoʻyiladi). S. goʻshti uchun bokiladi. Nari 1,7—1,8&nbsp;kg, makiyoni 1,8–2&nbsp;kg goʻsht beradi. Yiliga 70—120 ta tuxum qiladi. Tuxumi 42—45 g, uzoq saqlanadi, sarigʻida koʻp miqdorda karotinoidlar bor. Joʻjalari 28 sutkada tuxumdan chiqadi. S. deyarli barcha mamlakatlarda tarqalgan. Sibir va Qozogʻistonda, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida maxsus xoʻjaliklarda yetishtiriladi.
Serussit

**Serussit**, oq qoʻrgʻoshin rudasi — karbonatlar sinfiga mansub mineral, qoʻrgʻoshin karbonati. Kimyoviy tarkibi RSO3; oz miqdorda Sa, Zn, Sr, Mg aralashgan boʻladi. Romb singoniyada kristallanadi. Aragonitning strukturaviy analogi. Kristallari psevdogeksagonal-dipiramidal, ustunsimon va boshqa shakllarda. Donador, kukunsimon, tolasimon agregatlar hosil qiladi. Rangsiz, oq, kulrang , qora, kamdan-kam qoʻngʻir, koʻk, yashil tusda. Olmosdek, baʼzan shishasimon yaltiraydi, shaffof. Qattiqligi 3—3,5, zichligi 6,4—6,6 g/sm3. Juda moʻrt. Qoʻrgʻoshinli tomirlarning yer sathiga yaqin zonalarida karbonatli suvlarning galenitga taʼsiri natijasida hosil boʻladi. Sinonimi: akruzit, qoʻrgʻoshin shpati. Qoʻrgʻoshin olinadigan ruda hisoblanadi. S. 10—11-asrlardan maʼlum boʻlib, qoʻrgʻoshinning oson ishlov beriladigan rudasi sifatida foydalanilgan. RF (Oltoy), Qozogʻiston, AQSH va Avstraliyada konlari bor. Oʻzbekistonda Qoʻrgʻoshinkon, Lochinkon, Jan. Darboza konlarida topilgan.
Sefey

**Sefey** (lotincha ) — osmonning Shimoliy qutbi yaqinidagi yulduz turkumi; Kichik Ayiq, Oqqush, Kaltakesak, Jiraf va Ajdar yulduz turkumlari orasida joylashgan; 1784-yilda kashf qilingan. Eng ravshan yulduzi 3-yulduz kattaligida; S.ning 8 yulduzi oʻzgaruvchan boʻlib, sefeidalar deb ataluvchi oʻzgaruvchan yulduzlar sinfining nomi shu yulduz bilan bogʻliq. Oʻzbekiston hududida yil boʻyi koʻrinadi.
Setse pashshasi

**Setse pashshasi** (Glossina) - kalta moʻylovli ikki qanotli hasharotlar urugʻi. Uzunligi 9–14&nbsp;mm. Jagʻ paypaslagichlari uzun va keng, sanchib soʻruvchi xartumi uzun. 20 ga yaqin turi tropik va subtropik Afrikaning nam oʻrmonlarida tarqalgan. Tirik tugʻadi. Tugʻilgan qurtlari darrov gʻumbakka aylanadi. Bir qancha turlari ogʻir kasallik qoʻzgʻatuvchi tripanosomalarni yuqtiradi. Setse pashshasining 3 turi ogʻir uyqu kasalligi tripanosomasini (kasallikdan har yili minglab kishilar halok boʻladi), boshqa ikki turi uy hayvonlarida kasallik tugʻdiradigan tripanosomalarni yuqtiradi. Setse pashshasiga qarshi har xil pestitsidlar yordamida olib borilgan kurash choralari unchalik samara bermadi, lekin flora va faunaga katta ziyon yetkazdi.
Szinan

**Szinan** — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Shandun provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 5,53 mln. kishi (1999). Rezina sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik (xususan, stanoklar, sanoat jihozlari, avtomobillar i.ch.), metallurgiya, kimyo, neft kimyosi, oziq-ovqat, qogʻoz, toʻqimachilik sanoati korxonalari ishlab turibdi.
Szin

**Szin** — Vengriyaning Borsod-Abaúj-Zemplén okrugidagi qishloq.

## Manbalar

## Havolalar

* Street map (vengercha)
Szyulun

**Szyulun**, Koulun — Syangandagi shahar. Szyulun yarim orolning jan. qismida. Maʼmuriy jihatdan Syangan sh. tarkibida. Undan tor boʻgʻoz orqali ajralgan. Janubiy Xitoy dengizidagi port. Kemasozlik, elektrotexnika, radioelektronika sanoati korxonalari bor.
Szyansi

**Szyansi** — Xitoyning sharqiy qismidagi provinsiya. Yanszi daryosining oʻng sohilida. Maydoni 164,8 ming km². Aholisi 41,9 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Nanchan sh. Yer yuzasi markaziy va shim. kismida allyuvial pasttekislik, qolgan qismi togʻlik, eng baland joyi 1696 m. Iqlimi subtropik mussonli iqlim. Yillik yogʻin 1400–1700&nbsp;mm. Togʻlar oʻrmonlar bilan qoplangan. Iqgisodiyotida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekini — sholi. Bugʻdoy, arpa, batat, dukkaklilar, paxta, jut, shakarqamish ekiladi. Sitrus mevalar yetishtiriladi. Qoramol, choʻchqa boqiladi. Baliq ovlanadi. Volfram, toshkoʻmir, rux, qoʻrgʻoshin qazib olinadi. Toʻqimachilik, mashinasozlik, kimyo, oyna-shisha, metallurgiya, qogʻoz sanoati korxonalari bor. S. qadimdan oʻzining chinni buyumlari bilan mashhur. Bu yerda Xitoyda eng katta chinni fabrikasi joylashgan. Daryolarida kema qatnaydi.

S. hududida mil. av. 7—4-asrlarda Si, Yue, Chu podshohliklari boʻlgan. Mil. av. 3-asrda Sin imperiyasi tarkibidagi Szyutszyan viloyati edi. 13-asrda Xitoyni moʻgʻullar bosib olgach, S. provinsiyasi tarkib topgan.

## Manbalar
Szyansu

**Szyansu** – Xitoyning sharkay qismidagi provinsiya. Yanszi daryosi quyi oqimi havzasida. Sharqiy Xitoy va Sariq dengizlar bilan oʻralgan. Maydoni 102,6 ming km². Aholisi 71,8 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi – Nankin Szyansu Shanxay Szyansu alohida maʼmuriy birlik. Szyansu Xitoyning aholi zich yashaydigan provinsiyasi.

Szyansu, asosan, Shimoliy Xitoy tekisligida joylashgan. Iklimi tropik, mussonli iklim. Yillik yogʻin 600–1200&nbsp;mm. Buyuk kanal Yanszi daryosini Szyansu hududidagi koʻllar bilan bogʻlaydi. Szyansu – iqgisodiy jihatdan rivojlangan industrialagrar rayon. Iktisodiyotida Shanxay Szyansu muhim oʻrin tutadi. Koʻmir, temir rudasi, apatit, kaolin qazib chiqariladi. Toʻqimachilik, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, sement, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekini – sholi. Bugʻdoy, arpa, makkajoʻxori, batat, dukkaklilar, sabzavot ham ekiladi. Paxtachilik rivojlangan. Choʻchqa, parranda boqiladi. Baliq ovlanadi.

Qadimda Szyansu hududida man va xuayi qabilalari yashagan. Szyansu mil. av. 8—4-asrlarda Si, U, Yue, Chu podshoxliklari tarkibida boʻlgan, XVII asrda Xitoyni manjurlar bosib olgandan soʻng bu yerda Szyannan viloyati tashkil topdi, keyinroq u Szyansu provinsiyasi deb ataldi.

2020-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Szyansu 84,748 million aholiga ega.

## Manbalar

## Havolalar
Sianidlar

**Sianidlar** — sianid kislota (HCN) tuzlari. Umumiy formulasi MeCN (bu yerda Me — 1 valentli metall). Koʻpchilik oddiy S. rangsiz. Ishqoriy va ishqoriy-yer metallarning S.i suvda eriydi. Ogʻir metallarning S.i (simob sianiddan tashqari) suvda oz eriydi. S. oksidlanganda sianatlar hosil qiladi. S. oltin va kumushni rudalardan ajratib olishda, fotografiyada qoʻllanadi. S. juda zaharli.
Sianin boʻyagichlar

**Sianin boʻyagichlar**- organik birikmalar, sintetik sian boʻyagich (boʻyoq)larning bir turi. Fotografiyada qoʻllanadigan emulsiyalarda optik sensibilizator sifatida qoʻllanadi.
Sikl

**Sikl** (yun. kyklos — doyra) — 1) maʼlum vaqt ichida takrorlanib turadigan hodisa, jarayon va boshqalarning har bir davrasi (mas, yillik S.); 2) muayyan fanlar guruhi (mas, tarixiy S.); 3) bir butunni tashkil etuvchi bir qancha asar, maʼruza, konsert va sh.k. majmui; 4) badiiy adabiyotda — turkum; 5) musiqada — turkumli musiqa shakli.
Siklamen

**Siklamen**, alp fialkasi () — navroʻzguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; ekma gul. Oʻrta dengiz va Gʻarbiy Osiyoda 15 turi, Qrim va Kavkazda 8 turi maʼlum. Madaniy holda eng koʻp tarqalgani fors siklameni. Boʻyi 40—50 sm, barglari koʻp, barg bandi uzun. Oktyabr—martda gullaydi, gullari yirik, gul shoxida gullaydi, rangi oq, pushti, binafsha, qizil.

Chetdan changlanadi. Urugʻidan urugʻlari iyul—avgustda ekiladi, 20-25 kunda unib chiqadi. Koʻchatlari 2—3 marta yashiklarga koʻchirib oʻtkaziladi, bahorda tuvaklarga ekiladi, Manzarali oʻsimlik sifatida xonadonlarda oʻstiriladi.
Sikloida

**Sikloida** (yun. kykloeides — doira-simon) — tekislikda bir toʻgʻri chiziq boʻylab sirpanmay gʻildirovchi aylanadagi nuqta chizadigan yassi egri chiziq. Aynala S.ning yasovchisi deb ataladi. Nuqga aylananing oʻzida yotsa, od-diy S., aylana ichida yotsa, qisqartirilgan S., aylana tashqarisida yotsa, uzaytirilgan S. hosil boʻladi. Mas, qordan yasalgan tepalik sirt S. shaklida boʻlsa, undan tez sirpanib tushiladi. S. sirtida tebranib harakatlanayotgan ogʻir sharchaning tebranish davri uning amplitudasiga bogʻliq boʻlmaydi. Bu xossadan foydalanib X. Gyuygens mayatnikli soat yasagan. S.ga doir dastlabki tadqiqotlarni 16-asrda G. Galiley olib borgan. Keyinchalik R.Dekart, B.Paskal ham S. bilan shugʻullanishgan. S. texnika va mexanizmlar nazariyasida qoʻllanadi.
Siklon

**Siklon** (yunoncha: kyklon — *aylanuvchi*) — atmosferaning past bosimli oblasti. Asosan, ikki xil havo massasi chegarasida (havo frontida) yuzaga kelib, S. markazida havo bosimi eng past, chekkalarida yuqori boʻladi. Shamol atrofdan S. markazi tomon esadi. Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi taʼsirida shamollar Shimoliy yarim sharda soat strelkami harakati yoʻnalishiga teskari, Janubiy yarim sharda soat strelkasi yoʻnalishida harakatlanadi. S. markazida bosim 950—960 mbar, baʼzida 920—930 mbar boʻladi. Past bosimli oblastni oʻrab turgan *izobaralar* diametri bir necha yuz km dan 2—3 ming km. gacha yetadi. Ana shu maydonda havo aylanma harakat qiladi. Kuchli shamollar esib, tezligi 20 m/sek. va hatto 30 m/sek.dan xam oshadi. Havo S. markaziy qismidan yuqoriga harakat qilgani uchun unda kupincha havo bulutli boʻladi. Havo uyurma harakat qilganidan S.ga Yerning turli kengliklaridan har xil havo massalari oqib keladi. Shuning uchun ham havo temperaturasi turli qismlarida turlicha boʻladi. Shimoliy yarim sharda S.larning old tomonida shamollar jan., jan.-gʻarbdan esgani uchun havo iliq boʻladi, atmosfera bosimi pasayadi, havoda budut koʻpayib, yogʻin yogʻadi. S. markazi oʻtgandan keyin shim. va shim.gʻarbdan sovuq shamol keladi. Qishda yomgʻir qorga aylanib, antitsiklon boshlanadi. Tropiklardan boshqa joylarda yogʻinning asosiy qismi aynan S.da yogʻadi. Shakllanishining dastlabki boskichida S. troposferaning quyi qisminigina oʻz ichiga oladi. Yetilgan S. butun troposferani qamrab olishi va hatto stratosferaning quyi qismiga tarqalishi mumkin. S.lar moʻʼtadil mintaqalarda, asosan, gʻarbdan sharqqa harakatlanadi. S.ning oʻrtacha tezligi 30–45&nbsp;km/soat, baʼzida a 100&nbsp;km/soatga yetadi. S. oʻtgan hududda atmosfera bosimi va shamol bilan birga havo temperaturasi, namligi, bulut va yogʻin miqdori ham oʻzgaradi. Tropik kengliklarda vujudga keladigan tropik siklonlar diametri kichikroq (100–300&nbsp;km), markazida bosim 950 mbar, baʼzan 900 mbardan ham past boʻladi. Shu sababli bunday Slarda bosim farqi juda katta boʻlganidan kuchli shamollar — dovullar esadi (qarang Toʻfon). Shamolning nihoyatda tez esishi va koʻp yogʻin yogʻishi oqibatida dengizlarda kuchli toʻlqinlar koʻtariladi, quruklikda katta vayronagarchiliklarga sabab boʻladi. Oʻzbekistonga Atlantika okeanidan keladigan S.lar qishda iliq, yomgʻirli, qorli ob-havo keltiradi.
## Manbalar
Siklon (maʼnolari)

**Siklon**:

* Siklon (yun. kyklon — aylanuvchi) — atmosferaning past bosimli oblasti.
* Siklon (texnika) (texnikada) — havo (gaz) ni uning tarkibidagi muallaq qattiq zarralar (mas, suv tomchilari yoki chang)dan markazdan qochma kuch taʼsirida tozalash uchun moʻljallangan apparat.
Karl Ziegler

**Karl Ziegler** (1898. 26.11, Xelze - 1973.11.8) - nemis kimyogari. Marburg universitetini tugatgan (1920). Geydelberg universiteti professor (1927— 36), Galladagi Kimyo instituti direktori (1936— 43). Myunxendagi koʻmirni oʻrganish boʻyicha Kayzer Vilgelm instituti (1943—69), ayni vaqtda 1947-yildan Axendagi Oliy texnika maktabi direktori. Asosiy ilmiy ishlari organik kimyo va yuqori molekulyar polimerlar kimyosiga oid. Dinitrillarni siklizatsiyalab makrotsiklik ketonlar olish usulini topgan (1933) (Sigler reaksiyasi). Litiy-alkillar bilan nitrillarning oʻzaro taʼsiri natijasida iminonitrillar hosil boʻlishini kashf etgan (1934). Kyoni-ga tuzi — glutamin aldegid hosilalaridan azulenlar olish usulini ishlab chiqqan (1955). Nobel mukofoti laureati (1963; J. Natta bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Silindr

**Silindr** ( — val, gʻal-tak):

## Matematikada

Silindrik sirt va ikkita parallel tekislik bilan chegaralangan jism. Parallel tekisliklarning silindrik sirt bilan chegaralangan qismlari silindrning asoslari deb ataladi. Agar silindrning asoslari doiralardan iborat boʻlsa, bunday silindr doiraviy silindr deyiladi. Silindrni chegaralovchi silindrik sirtning parallel tekisliklar orasidagi qismi silindrning yon sirti deyiladi. Agar silindrik sirt yasovchilari Silindr yasovchisiga perpendikulyar boʻlsa, u toʻgʻri Silindr deb ataladi.

## Texnikada
Mashina va mexanizmlarning mexanik ish energiyasini suyuqlik yoki gazning bosim energiyasiga yoki, aksincha, aylantirib beradigan detali. Ichki silindrik boʻshligʻida porshen yoki plunjer harakatlanib, porshenning goh u tomonidagi, goh bu tomonidagi boʻshliq hajmini oʻzgartirib turadi. Agar porshenning faqat bir tomonidagi boʻshliqsan foydalaniladigan boʻlsa, silindrning bir tomoni qopqoq bilan berkitiladi, agar ikkala tomonidagi boʻshliqdan foydalaniladigan boʻlsa, ikkita qopqoq va porshenni polzunga tutashtiruvchi shtok koʻzda tutiladi. Gidravlik (suyuklikli) va pnevmatik (havoli) yuritmalarda (metall kesish stanoklari, presslar, koʻtargichlarda), shuningdek, baʼzi porshenli mashinalarda silindr alohida detal tarzida qilinadi. Koʻp silindrli porshenli mashinalar (ichki yonuv dvigatellari va boshqalar)da koʻpincha silindrlar umumiy blokka birlashtiriladi. Bunda silindrlar bir qator (qatorli dvigatel), maʼlum burchak ostida (V-simon dvigatel) yoki roʻparama-roʻpara (oppozit dvigatel) joylashtiriladi. Aylanma harakatlanuvchi nasoslar va gidromotorlarda silindr koʻpincha oʻqqa radial yoki parallel ravishda rotorta joylashtiriladi.

Avtomobillarning ichki yoruv dvigatellari silindrlarida bevosita yonilgʻi yonganda hosil boʻladigan gazlarning kengayish bosimidan foydalaniladi. Silindr ichida porshen ilgarilama-qaytma harakatlanib turadi. Krivoship-shatunli mexanizm porshenning ilgarilamaqaytma harakatini tirsakli valning aylanma harakatiga aylantirib beradi.

## Yana qarang

* Geometriya
Sin (maʼnolari)

**Sin**:

* Sin (sulola) (aynan — toza) — Xitoyda hukmronlik qilgan manjur imperatorlari sulolasi (1644— 1912).
* Sin (imperatorlar sulolasi) — Xitoydagi imperatorlar sulolasi (mil.
* Sin (podsholik) - Qad. Xitoy podsholigi.
Sin (sulola)

**Sin** (aynan — toza) — Xitoyda hukmronlik qilgan mazkur imperatorlari sulolasi (1644 - 1911). Sin sulolasi hukmronligini 4 ta yirik davrga boʻlish mumkin: 1) manjurlarning Xitoyga bostirib kirganidan Min davlati chegaralarida Sin tuzumini oʻrnatilishigacha (1644—83; Shunchji va Kansi hukmronligi); 2) 17-asrning 80-yillaridan 18-asrning 70-yillarigacha — Xitoyda Sin tuzumining nisbatan turgʻun ichki siyosati va Xalxadagi moʻgʻul knyazliklari, Amurdagi rus qishloqlari, Jungʻor xonligi, Tibet, Sharqiy Turkiston, Vyetnam, Birma, Nepal va boshqalarga nisbatan bosqinchilik yurishlari (Kansi, Yunchjen va Syanlun hukmronliklari) davri; 3) 18-asrning 70-yillaridan 19-asrning oxirigacha, yaʼni Sin monarxiyasi 20-asr oʻrtalarida kapitalistik davlatlar agressiyasi natijasida ichki nizolarning kuchayishi (Syanlun, Szyatsin, Daoguan, Syanfin, Tunchji, Guansyuy hukmronliklari) dav-ri; 4) 1894—95 yillardagi Yaponiya— Xitoy urushidan Sinlarning taxtdan voz kechgunlarigacha boʻlgan davr. Sin im-periyasi imperialistik davlatlarning yarim mustamlakasiga aylangan. Sinxay inqilobi natijasida Sin sulolasi hukmronligi agʻdarib tashlangan (soʻnggi manjur imperatori Pu I 1912-yil 12 fevralda taxtdan rasman voz kechgan).

## Sin sulolasi imperatorlari

1. Shunchji (1638-1644-1661).

2. Kansi (1654-1661-1722).

3. Yunchjen (1678-1722-1735).

4. Syanlun (1711-1735-1796-1799).

5. Szyatsin (1760-1796-1820).

6. Daoguan (1782-1820-1850).

7. Syanfen (1831-1850-1861).

8. Tunchji (1856-1861-1875). 

9. Guansyuy (1871-1875-1908). 

10. Pu I (1906-1908-1912-1967). 

## Yana qarang

* Xitoy

Shodmon Vohidov, Alisher Qodirov "Sharqning mashhur sulolalari".
Sindao

**Sindao** — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar, Shandun provinsiyasida. Aholisi 6,99 mln. kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Sariq dengiz boʻyidagi yirik dengiz porti. Mamlakatning toʻqimachilik (ip va jun gazlama, zigʻir, trikotaj) sanoati markazi. Transport va boshqa mashinasozlik, radiotexnika, metallurgiya, kimyo, elektronika, rezina, oziq-ov-qat, koʻn-teri, sement sanoati korxonalari mavjud. Baliq va boshqa dengiz hayvonlari ovlanadi. Okeanografiya ilmiy tadqiqot instituta, dengiz muzeyi bor.
Sinizm

**Sinizm** (lot: Kynismos, grek: Kυνισμός) yoki siniklik – axloqiy meʼyorlarga, madaniy qadriyatlar va odob-axloq haqidagi tasavvurlarga ochiqdan-ochiq, nazar-pisand qilmaslik va mensimaslik ruhidagi munosabat.

## Koʻrinishi
Belgilangan yoki barcha axloqiy qadriyatlarga ongli ravishda va namoyishkorona bepisand munosabatni ifodalovchi xatti-harakat.

Dunyoqarash, unda axloqiy rasm-rusumlar amaliy masalalarni hal qilishda toʻsqinlik qiluvchi yoki ortiqcha deb qabul qilinadi, shuningdek, rahm-shafqat, achinish, uyat, hamdardlik kabi motivlarni shaxsiy manfaatga mos kelmaydigan deb inkor etadi.

Eʼtiqod va xatti-harakatdagi sinizm odatda shaxsiy maqsadlariga erishish uchun har qanday vositalarga murojaat qilishga tayyor boʻlgan odamlar (siniklar)ga xosdir. Atrofdagilar tomonidan sinik deb qabul qilinadigan xatti-harakatlar koʻpincha jamiyat tomonidan qoralashga sabab boʻladi va mojaro keltirib chiqaruvchi omil sifatida namoyon boʻladi. 

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Mazella, David, (2007), ''The Making of Modern Cynicism'', University of Virginia Press. 
* Sloterdijk, Peter, (1988), *Critique of Cynical Reason*, University of Minnesota Press. 
* 

## Havolalar

* The Cynic’s Sanctuary
* The Cynical Web Site
* Cynicism / Conspiracism  from Project Worldview
* „Is it worse to be cynical or jaded?“ Retrieved 2008-05-30
Sinkit

**Sinkit** — oddiy oksidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ZnO. Odatdagi aralashmalari: MgO (9% gacha), RO (5,3% gacha) va FeO (1,1% gacha). Geksagonal singoniyada kristallanadi. Odatda, donador toʻplamlar holida uchraydi, kristallari siyrak. Rangi toʻq sarikdan toʻq qizilgacha. Kam uchraydi. Qattiqligi 4—5; zichligi 5,6—5,7 g/sm3, yarim oʻtkazgich. Olmosdek yaltiraydi. Shaffof, moʻrt. Villemit, franklinit va boshqa kamyob minerallar bilan birga kontakt-metasomatik konlardagi qayta kristallangan ohaktoshlarda uchraydi. Zn rudasi sifatida AQShning skarn tipidagi Franklin konida qazib chiqariladi; baʼzi qoʻrgʻoshin-rux konlarida ham topilgan.
Silindrik funksiyalar

**Silindrik funksiyalar** - Bessel, Neyman (Veber), Xankel funksiyalari. Silindr bilan chegaralangan baʼzi chegaraviy masalalarni yechishda foydalaniladi. Silindrik funksiyalar argumentning kompleks qiymatlari uchun ham batafsil oʻrganilgan. Hisoblashda koʻp sonli Silindrik funksiyalar jadvallaridan foydalaniladi.
Silindr quvvati

**Silindr quvvati** - bugʻ mashinasi, ichki yonuv dvigateli va boshqa porshenli mashinalarning bir silindrida vujudga keladigan quvvat. Uning qiymati porshenning oʻrtacha tezligi, silindr diametri va hajmiga bogʻliq. Silindr quvvati har xil mashina uchun turlicha boʻladi. Masalan, Andijondagi "OʻzDEUavto" qoʻshma korxonasi ishlab chiqargan uch silindrli "Tiko" avtomobili uchun Silindr quvvati 41 o.k. (silindr hajmi 796 sm3), uch silindrli "Damas" avtomobili uchun 38 o.k. (silindr hajmi 796 sm sm3), toʻrt silindrli "Neksiya" avtomobili uchun 75 o.k. (silindr xajmi 1488 sm3), Samarqand-dagi "SamKoch-Avto" qoʻshma korxonasi ishlab chiqargan, 4 silindrli turbodizel oʻrnatilgan IVECO 8040.25 yuk avtomobili uchun 115 o.k. (silindr hajmi 3908 sm3)ga teng.
Sinsinnati

**Sinsinnati** - AQShning sharqiy qismidagi shahar, Ogayo shtatida. Aholisi 331,3 ming kishi (2000). Ogayo daryosi boʻyidagi port. Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari chorrahasi. AQShning yirik sanoat, savdo-moliya va madaniyat markazi. Stanoksozlik, aviatsiya dvigatellari i.ch., elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Sanoat jihozlari ishlab chiqariladi. Kimyo sanoati (sovun va kir yuvish vositalari, kosmetika, dori-darmonlar i.ch.) rivojlangan. Oziq-ovqat, poligrafiya korxonalari ishlab turibdi. Muzeylar, universitet bor. Shaharga 1788-yilda asos solingan.
Sin (imperatorlar sulolasi)

**Sin** — Xitoydagi imperatorlar sulolasi (mil. av. 221—207). Asoschisi — Sin Shixuandi. Poytaxti — Syanyan sh. S. hukmronligi davrida Xitoy tarixida ilk marotaba markazlashgan davlat tuzilgan; mamlakat hududi 36 ta okrugga taqsimlangan, ularni imperator tomonidan tayinlangan amaldorlar boshkargan. Shimoliy va Janubida olib borilgan tinimsiz urushlar, Buyuk Xitoy devori va koʻplab saroylarning qurilishi soliqlarning koʻpayishiga sabab boʻlgan. Mil. av. 209-yil oxiri — 208-yil boshida mamlakatda xalq qoʻzgʻoloni koʻtarilgan. Unga Chen Shen, U Guan, Lyuban va boshqa rahbarlik qilgan. Mil. av. 207-yil oktabrda Lyu Ban armiyasi Syanyanni egallagan, S. sulolasi tugatilgan.
Sin (podsholik)

**Sin** - Qad. Xitoy podsholigi. Mil. av. taxminan 10-asrda vujudga kelgan. Dastlab Chjou sulolasiga qaram boʻlgan. Uning tarki-biga hozirgi Shensi viloyatining garbi va shim.-gʻarbiy qismi, Gansuning sharqiy va Sichuanning shim. qismi kirgan. Chjango davrida (mil. av. 5-asrlar) Xitoyda Chjou monarxiyasidan mustakil boʻlgan 7 ta eng qudratli davlatlardan biri hisoblangan. S.ning kuchayishi Shan Yan islohotlari bilan bogʻliq boʻlgan. Mil. av. 4-asr oʻrtalarida boshqa podsholiklar bilan kurash boshlangan va mil. av. 221 yilga kelib ular boʻysundirilgan. Buning natijasida markazlashgan S. imperiyasi barpo etilgan.
Sinlin

**Sinlin** — Xitoyning sharqiy qismidagi togʻ tizmasi, sharkda Kunlun togʻlariga tutashib ketadi. Yanszi va Xuanxe daryolari oraligʻidagi suvayirgʻich. Uzunligi 1000&nbsp;km, eng baland joyi 3666 m. Ohaktosh va kristalli slanetslardan tuzilgan. Kuchli parchalangan, sharkiy tizmalari toʻrt tarmokda boʻlingan. Shimoliy yon bagʻri tik, jan. esa qiya. S. shimolida moʻʼtadil mintaqa bilan janubidagi subtropik iklimli yerlar oʻrtasidagi muhim tabiiy toʻsikdir. Shimoliy qismi kashtan tuprokdi quruqdasht, qisman oʻrmon. Janubiy da doim yashil subtropik aralash oʻrmonlar bor. Togʻ oraligʻidagi vodiylarda aholi zich.
Sin Shixuandi

**Sin Shixuandi**, asl ismi In Chjen (mil. av. 259—210) — Sin saltanati podshosi (mil. av. 246— 221), Xitoy imperatori (mil. av. 221—210). Sin hukmdorlari xonadoniga mansub boʻlgan. Xitoydagi olti ta podsholikni bosib olib, mil. av. 221-yil yagona markazlashgan Sin imperiyasini barpo etgan va oʻzini birinchi Xitoy imperatori — Sin Shixuandi deb eʼlon qilgan. Uning davrida, mil. av. 215/214-yildan Buyuk Xitoy devorini ilgari mavjud boʻlgan chegara istehkomlari bilan yaxlit holga keltirish jarayoni boshlangan. Sin Shixuandi qoʻlida qonun chiqarish, oliy ijroiya va sud hokimiyati toʻplangan. Oʻz hokimiyatiga nisbatan har qanday tankidiy munosabatlarga barham berish maqsadida mil. av. 213-yil xususiy shaxslar qoʻlida saqlanayotgan gumanitar adabiyotlarni yoqish haqida farmon chiqargan. Mil.av.212-yil S.Sh. imperator hokimiyatiga qarshi xalqni koʻtarmoqchi boʻlgan 460 ta konfutsiylik arboblarini qatl ettirgan. S.Sh. davrida zulm kuchaygan, uning vafotidan soʻng xalq qoʻzgʻolonlari koʻtarilib Sin imperiyasi barham topgan. Imperator hozirgi Sian yaqinidagi dafn etilgan yeri bilan shuhrat qozongan; maqbarani 700 ming asir-qul barpo etgan. Sin Shixuandi oʻlimidan soʻng ham harbiy kuchga tayanish uchun 6 ming jangchisi va otlarning boʻy baravar kat-tlikdagi haykallarini yasashni buyurgan. Sin Shixuandi vafot etganida barcha haykallar ham u bilan qoʻshib koʻmilgan. 1974-yil S.Sh. dafn etilgan joydan jangchilar va otlarning boʻy baravar kattalikda ishlangan terrakota haykallari (taxminan mil. av. 210-yil) topilgan.
Konstantin Siolkovskiy

**Siolkovskiy Konstantin Eduardovich** [1857.5(17).9, Ryazan viloyati — 1935.19.9, Kaluga] — aviatsiya, aerodinamika va raketalar dinamikasi sohasidagi rus olimi va ixtirochisi; bolaligida ogʻir kasallikdan keyin kar boʻlib qolib, oʻqishni davom ettirolmagan. 1879-yilda oʻqituvchilik unvoniga imtihon topshirgan. Borovsk (Kaluga gubernyasi) dagi uyezd bilim yurtida matematika va geometriyadan dars bergan (1880— 98). 1880-81 yillarda bu sohadagi mavjud ixtirolardan bexabar "Gazlar nazariyasi" ilmiy ishini yozib, unda gazlar kinetik nazariyasi asoslarini tavsifladi. 1897-yilda Rossiyada birinchi aerodinamik truba qurgan. Keyinroq dunyoda birinchi boʻlib raketa nazariyasiga va suyuq yonilgʻili raketa dvigateli nazariyasiga asos solgan. Ilmiy ishlari 3 muammoga: metall aerostat (dirijabl)ni ilmiy asoslash (1885— 92), aeroplanning suyriligi (1894-yilda eʼlon qilingan), sayyoralararo raketalar (1896-yildan) ga bagʻishlangan. Uchishda reaktiv harakatdan foydalanish gʻoyasi birinchi marta S. tomonidan 1883-yilda bayon etilgan. S. 1903-yilda "Reaktiv asboblar bilan fazoni tadqiq etish" asarida birinchi boʻlib raketa harakati fazoda va tortishish maydonida oʻzgaruvchan massali jism harakatiga oʻxshashligini, sayyoralararo aloqada raketalardan foydalanish mumkinligini asoslab berdi. 1929-yilda "Kosmik raketa poyezdlari" asarida bosqichli raketa harakati nazariyasini yaratdi. Yerga sunʼiy yoʻddosh boʻladigan raketa masalasi bilan birinchi boʻlib shugʻullandi, Yerdan tashqarida st-yalar qurish fikrini ilgari surdi. Oydagi kraterga S. nomi berilgan.