Tezkor toʻtiqush

**Tezkor toʻtiqush** — (***Lathamus discolor***) keng dumli toʻtiqush turi boʻlib, faqat Avstraliyaning janubi-sharqida uchraydi. Bu tur yozda Tasmaniya hududida koʻpayadi va shimoldan janubi-sharqiy materik Avstraliyaga Griffitdan — Yangi Janubiy Walesdagi Varialdadan va qishda gʻarbdan Adelaidaga koʻchib oʻtadi. Bu koʻchmanchi migrant boʻlib, oziq-ovqat mavjud boʻlgandagina hududlarga joylashadi.

Bu turdagi toʻtilar  jiddiy xavf ostida va baʻzi joylarda naslchilik urgʻochi va uyalariga kiritilgan shakar planerlarining (*Petaurus breviceps shunaqa nomli toʻti turi, shakar planerlari deta tarjima qilingan*) qattiq yirtqichlanishi kuzatilmagan yaʼni yirtqich emas, ammo potentsial jiddiy yangi tahdidni koʻrsatadi. Shakar planerining yirtqichligining darajasi daraxt kesish ogʻir boʻlgan joylarda eng yomoni sanalarkan, bu tahdidlar sinergik tarzda oʻzaro ularga  taʼsir qilar ekan. Samarali populyatsiya sonining genetik dalillari shuni koʻrsatadiki, minimal potentsial populyatsiya soni hozirda 300 ta tez toʻtiqush sonidan kam hisoblanadi. Genetik dalillar 2031-yilga kelib turning yoʻq boʻlib ketishi mumkinligini koʻrsatish uchun tezkor toʻtiqushlar haqidagi demografik maʼlumotlardan foydalangan oldingi tadqiqotlar natijalarini tasdiqlaydi.

## Taksonomiyasi
Jarroh John White 1790-yilda chaqqon toʻtiqushni qizil yelkali paroket (*Psittacus* discolor) deb taʼriflagan. U 1830-yilda Rene Primever Lesson tomonidan *Lathamus* jinsiga kiritilgan edi.

2011-yilda yadro va mitoxondriyal DNKni oʻz ichiga olgan genetik tadqiqot boʻyicha natijalar shuni koʻrsatdiki, chaqqon toʻtiqush taxminan 14 million yil oldin ajralib chiqqan *Prosopeia*, *Eunymphicus* va *Cyanoramphus* avlodlarini keltirib chiqaradigan naslning dastlabki novdasi boʻlgan yaʼni avvalgi nasliga borib taqaladi.

"Tezkor toʻtiqush" Xalqaro ornitologlar ittifoqi (XOQ) tomonidan rasmiy umumiy nom sifatida belgilangan.

## Tavsifi
Tezkor toʻtiqush taxminan uzunligi 25 sm (10 in) tashkil etadi, uzun uchli qanotlari va uzun torayib ketgan quyruq patlari bor. U asosan yashil rangga ega boʻlib, koʻk rangli toj va tumshugʻining tepasida va ostidagi yuzida qizil rangga ega. Voyaga yetgan urgʻochisi biroz xiraroq rangda, balogʻatga yetmaganida esa toʻq jigarrang iris va och toʻq sariq rangga egan boʻladi. Peshonadan tomoqqa qip-qizil, shuningdek, qanotning tepasida, chetida qip-qizil yamoq bor. Ular shovqinli, doimo faol va namoyishkor koʻrsatadi va toʻgʻridan-toʻgʻri parvozlari bilan juda tez harakat qiladi.

## Tarqatish
Genetik dalillar natijasi shuni koʻrsatdiki, tezkor toʻtiqush har yili landshaft boʻylab harakatlanadigan yagona, genetik jihatdan aralash va koʻchmanchi populyatsiyadir. Koʻchmanchi boʻlgani sababli, tezkor toʻtiqushlar juda katta potentsial hududda paydo boʻlishi mumkin, ammo maʼlum bir joyda yashab qolishi mahalliy oziq-ovqat mavjudligiga bogʻliq. Biroq, Tasmaniya naslchilik oraligʻida tezkor toʻtiqushlar maʼlum bir joyda uya qoʻyish uchun oziq-ovqatga va yaqin joyda joylashgan tegishli uyaga muhtoj boʻlishadi. Tezkor toʻtiqush har yili Tasmaniya va Avstraliyaning materik qismi oʻrtasidagi Bass boʻgʻozi boʻylab koʻchib oʻtadi. Ular sentyabr oyida Tasmaniyaga keladi va mart va aprel oylarida janubi-sharqiy Avstraliyaga qaytib uchib ketadilar. Ularni shimolda janubi-sharqiy Queensland va gʻarbda Janubiy Avstraliyadagi Adelaidagacha topish mumkin, garchi yaqinda kuzatuvlar shtatning janubi-sharqiy qismida cheklangan boʻlsada, tezkor toʻtiqushlar koʻchmanchi migrantlar boʻlgani uchunularning biron bir joyda paydo boʻlishini oldindan aytish qiyin. Garchi ular bir xil joylarga qayta-qayta qaytishsada, mahalliy hodisa faqat maʼlum bir yilda oziq-ovqat (gullaydigan daraxtlar) mavjud yoki yoʻqligiga qarab vaqti-vaqti bilan sodir boʻlishi ham mumkin yaʼni qaytmasliklari ham mumkin ekan.

## Yashash joyi

## Adabiyotlari

### Soʻnggi tadqiqot natijalari
Tezkor toʻtiqush 2009-yildan beri Avstraliya Milliy Universitetining Fenner atrof-muhit va jamiyat maktabining Qiyin qushlar tadqiqot guruhi tomonidan oʻrganilmoqda. Quyida ularning tadqiqot natijalari keltirilgan:

* Webb MH, Holdsworth MC, Webb J (2012) "Yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan tez toʻtiqushning (''Lathamus discolor'') uyasi talablari" . *Emu* 112:181–188.
* Stoyanovich D, Webb MH, Roshier D, Saunders D, Heinsohn R (2012). "Yerga asoslangan tadqiqot usullari yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan tez toʻtiqush uchun mos daraxt boʻshliqlarining koʻpligini haddan tashqari baholaydi va kam baholaydi". *Emu — Avstraliya ornitologiyasi* 112:350–356.
* Stoyanovich D, Koch AJ, Webb M, Cunningham RB, Roshier D, Heinsohn R (2014). "Boʻshliqqa bogʻliq yovvoyi tabiat uchun landshaft miqyosidagi rejalashtirish vositasini tasdiqlash". *Avstraliya ekologiyasi* 39:579–586.
* Stojanovic D, Webb MH, Alderman R, Porfirio LL, Heinsohn R, Beard K (2014). "Yangi yirtqichning kashfiyoti yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan koʻchmanchi qushning oʻlim darajasi oʻta, ammo oʻzgaruvchanligini koʻrsatadi". *Xilma-xillik va taqsimot* 20:1200–1207.
* Saunders DL va Heinsohn R (2008). "Yangi Janubiy Uelsda yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan tez koʻchib yuruvchi toʻtiqush (''Lathamus discolor'') tomonidan qishki yashash joylaridan foydalanish". *Emu - Avstraliya ornitologiyasi* 108:81–89.
* Webb MH, Wotherspoon S, Stojanovic D, Heinsohn R, Cunningham R, Bell P, Terauds A (2014). "Joylashuv muhim: juda harakatchan, yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan tez toʻtiqushning tarqalishini bashorat qilish uchun fazoviy aniq yashash modellaridan foydalanish". *Biologik muhofaza* 176:99–108.
* Heinsohn R, Webb M, Lacy R, Terauds A, Alderman R, Stojanovic D (2015). "Yirtqichlar tomonidan qoʻzgʻatilgan populyatsiyaning keskin qisqarishi xavf ostida boʻlgan, koʻchib yuruvchi tez toʻtiqushlar (''Lathamus discolor'')". *Biologik muhofaza* 186:75–82.
* Stojanovic D, Terauds A, Westgate MJ, Webb MH, Roshier D, Heinsohn R (2015). Eng boy yamoqlardan foydalanish koʻchib yuruvchi tez toʻtiqush uchun foydali foyda keltiradi" . *Journal of Animal Ecology* 84:1194–1201.
* Stoyanovich D, Webb Nee Voogdt J, Webb M, Kuk H, Heinsohn R (2016). "Yongʻindan keyin ikkinchi darajali uyali qush uchun yashash joyini yoʻqotish" . *Oʻrmon ekologiyasi va boshqaruvi* 360:235–241.
* Saunders DL, Cunningham R, Wood J, Heinsohn R (2016). "Yoʻqolib ketish xavfi ostidagi koʻchib yuruvchi tez toʻtiqushlarning oʻzgaruvchan qishki qurgʻoqchilikka javoblari" . *Emu - Avstraliya ornitologiyasi* 116:350–359.
* Kassalar R, Rayner L, Stoyanovich D, Webb M, Heinsohn R (2017). "Avstraliyaning yoʻq boʻlib ketish xavfi ostida boʻlgan qushlarida aniqlanmagan Allee taʼsiri: saqlash uchun oqibatlari" . *Emu - Avstraliya ornitologiyasi* 117:207–221.
* Stoyanovich D, Rayner L, Webb M, Heinsohn R (2017). "Uya boʻshligʻi morfologiyasining yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan qushning reproduktiv muvaffaqiyatiga taʼsiri". *Emu - Avstraliya ornitologiyasi* 117:247–253.
* Webb MH, Terauds A, Tulloch A, Bell P, Stojanovic D, Heinsohn R (2017). "Dinamik tizimlarda yuqori harakatchan turlarni saqlashni rejalashtirishga funktsional yashash joylarini kiritishning ahamiyati". *Tabiatni muhofaza qilish biologiyasi* 31: 1018–1028.
* Allen M, Webb Metyu X, Alves F, Heinsohn R, Stoyanovich D (2018). "Tasmaniya oʻrmonlarida kiritilgan, yirtqich shakar planerining yashash shakllari". *Avstraliya ekologiyasi* 43:470–475.
* Kempbell CD, Sarre SD, Stoyanovich D, Gruber B, Medlok K, Xarris S, Makdonald AJ, Holleley Idoralar (2018). "Mahalliy tur qachon invaziv boʻladi? Molekulyar va tarixiy maʼlumotlardan foydalangan holda yangi yirtqich marsupialning hujumi aniqlandi.. *Turli xillik va taqsimot* 24:831–840.
* Stoyanovich D, Eyls S, Kuk H, Alves F, Webb M, Heinsohn R (2018). "Kichik tungi yirtqichlarni uya qutilaridan chiqarib tashlash uchun fotosensitiv avtomatlashtirilgan eshiklar". *Hayvonlarni muhofaza qilish* 22:297–301.
* Stoyanovich D, Olah G, Webb M, Peakall R, Heinsohn R (2018). "Genetik dalillar yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan tez toʻtiqushlar uchun jiddiy yoʻq boʻlib ketish xavfini tasdiqlaydi: tabiatni muhofaza qilishni boshqarishga taʼsiri". *Hayvonlarni muhofaza qilish* 21:313–323.
* Heinsohn R, Olah G, Webb M, Peakall R, Stojanovic D (2019). "Jinsiy nisbatning notoʻgʻriligi va umumiy otalik jiddiy xavf ostida boʻlgan toʻtiqushda individual jismoniy tayyorgarlik va populyatsiyaning hayotiyligini pasaytiradi". *Journal of Animal Ecology* 88:502–510.
* Stoyanovich D, Kuk HCL, Sato C, Alves F, Xarris G, Makkernan A, Rayner L, Webb MH, Sazerlend WJ, Heinsohn R (2019). "Koʻchmanchi turlarni saqlab qolish chorasi sifatida oldingi chora-tadbirlar". *Yovvoyi tabiatni boshqarish jurnali* 83:64–71.
* Webb MH, Heinsohn R, Satherland WJ, Stojanovic D, Terauds A (2019). "Yoʻqolib ketish xavfi ostidagi koʻchmanchi migrant uchun moʻl-koʻlchilik munosabatlarining empirik va mexanik izohi". *Amerika tabiatshunosi* 193:59-69.
* Webb MH, Stoyanovich D, Heinsohn R (2019). "Yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan tezkor toʻtiqush uchun siyosatdagi muvaffaqiyatsizlik va tabiatni muhofaza qilish falaj" . *Tinch okeanini muhofaza qilish biologiyasi* 25:116–123.
* Olah G, Stoyanovich D, Webb MH, Waples RS, Heinsohn R (2020). "Yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan toʻtiqushda samarali populyatsiya hajmini genetik baholashning uchta usulini taqqoslash". *Hayvonlarni muhofaza qilish*. Matbuotda.
* Ouens G, Xaynson R, Eyls S, Stoyanovich D (2020). "Yirtqichlar qoʻngʻirogʻining avtomatik translyatsiyasi shakar planerlari tomonidan qushlarga yirtqich bosimini kamaytirmadi". *Ekologik boshqaruv va qayta tiklash*. Matbuotda.
## Manbalar

## Havolalar

* Media related to Lathamus discolor at Wikimedia Commons
* Data related to Lathamus discolor at Wikispecies