Eronda korrupsiya

**Korrupsiya** Eronda jiddiy muammo boʻlib, asosan hukumat doirasida keng tarqalgan.

## Korrupsiya darajasi
Transparency International tashkilotining 2021-yilgi korrupsiyani idrok etish indeksi mamlakatni 180 mamlakat ichida 150-oʻrinni egalladi. Eronning reytingi 2017-yilda 130-o‘rinni egallaganidan beri doimiy ravishda tushib ketdi. Islohotchilar ham, konservatorlar ham — baʼzida hatto Oliy Rahbar — hukumatdagi korrupsiyani muntazam ravishda tanqid qiladi.  Reuters maxsus tekshiruvi shuni koʻrsatdiki, oliy rahnamo Xomanaiy 95 milliard dollarlik mulkni musodara qilish asosida qurilgan yirik moliyaviy imperiyani nazorat qiladi.

Oʻsha paytdagi prezident Mahmud Ahmadinejod hukumatning barcha boʻgʻinlarida *"iqtisodiy/neft mafiyasi" bilan* kurashishga vaʼda berdi. Prezident Ahmadinejod, shuningdek, qonunchilarga 1979-yildan beri yuqori davlat lavozimlarida ishlagan barcha amaldorlarning boyligi va mol-mulkini tekshirish mumkin bo‘lgan qonun loyihasini ko‘rib chiqishni taklif qilgan. Ahmadinejod prezidentligi davrida neft sotishdan olingan 700 milliard dollarning 150 milliard dollari yo‘qolgan. Ko‘pchilik eronliklarning fikricha, mamlakatdagi iqtisodiy muammolar noto‘g‘ri boshqaruv va korrupsiya natijasidir.

2013-yilning 3-fevralida prezident Mahmud Ahmadinejod Eron parlamentida hukumatning ikki tarmog‘i, qonun chiqaruvchi va sud hokimiyati rahbarlarini aka-uka Larijoniylar bilan bog‘liq hujjatlashtirilgan moliyaviy korrupsiya ishiga bog‘lagan videotasmani namoyish qildi.

Eron inqilobining maqsadlaridan biri Eronda ijtimoiy sinflarning boʻlmasligi edi. Shunga qaramay, Eron Statistika departamenti xabar berishicha, 10 million eronlik mutlaq qashshoqlik chegarasida, 30 million esa nisbatan qashshoqlik chegarasida yashaydi. Eron prezidenti Ruhoniy ijtimoiy kasalliklar, jumladan, qashshoqlik va uy-joysizlikni korrupsiya bilan bog‘ladi. Tehrondagi Alzahra universiteti iqtisodchisi Husayn Rag‘farning aytishicha, Erondagi iqtisodiy muammolarning atigi 15 foizi sanksiyalar bilan bog‘liq.

## Pahlaviy davri
Eron imperator davlati, Pahlaviylar sulolasi davridagi Eron hukumati 1925-yildan 1979-yilgacha davom etgan. Bu davrda korrupsiya jiddiy muammo edi.

Oksforddagi Sharq instituti xodimi Stefani Kronin Rizo Shoh davridagi korrupsiyani „keng koʻlamli“ deb taʼriflaydi. 1973-yilda neft narxi oshgani sababli, korrupsiya koʻlami ham oshdi, ayniqsa qirol oilasi, ularning sheriklari va doʻstlari oʻrtasida. Farah Pahlaviy uchun tadqiqot guruhi yaratgan Manuchehr Ganjining soʻzlariga koʻra, Muhammad Rizo Pahlaviy bu masalaga befarq boʻlmagan, balki past martabali amaldorlarning mayda-chuyda ishlariga ham, vaqti-vaqti bilan murojaat qilgan. Ganji yozganidek, guruh 13 yil ichida yuqori martabali amaldorlar va qirollik doiralarining korrupsiyasi haqida kamida 30 ta ishonchli hisobot taqdim etgan, ammo Shoh bu xabarlarni „yolgʻon mish-mishlar va uydirmalar“ deb atagan. SAVAKning yuqori martabali amaldori Parviz Sabeti rejim muxolifati muvaffaqiyatining muhim sabablaridan biri korrupsiya, deb hisoblaydi.

Pentagon bilan bogʻliq jurnalning hisobotiga koʻra, „1977-yilga kelib korrupsiyaning katta koʻlami qaynoq nuqtasiga yetdi. . . . Hatto konservativ hisob-kitoblar shuni koʻrsatadiki, bunday [byurokratik] korrupsiya 1973- va 1976-yillar orasida kamida bir milliard dollarni oʻz ichiga olgan“.

Mishel Fuko fikricha, korrupsiya Pahlaviy rejimi, despotizm va modernizatsiyani birga ushlab turuvchi „yopishtiruvchi“ boʻlgan.

Inqilobdan soʻng Eron Markaziy banki yaqinda mamlakatdan 2 milliard dollardan ortiq pul oʻtkazgan 178 ta taniqli shaxslar roʻyxatini eʼlon qildi, ular orasida:

* Jafar Sharif-Emami, taxminan 31 million dollar
* Gholom Ali Oveysi, 15 million dollar
* Namozi, 9 million dollar,
* Nosir Mogadam, 2 million dollar
* „Tehron meri“, 6 million dollar
* "Sogʻliqni saqlash vaziri ", 7 mln
* „ Eron milliy neft kompaniyasi direktori“, 60 million dollardan ortiq

### Shoh oilasi va sud oʻrtasidagi korrupsiya

Majburiy sotish va mulklarni musodara qilish natijasida Rizo Shoh „Erondagi eng boy odam“ boʻlgan va "merosxoʻriga 3 million funt sterling miqdoridagi bank hisobi va umumiy maydoni 3 million akrdan ortiq mulk qoldirgan. Buyuk Britaniyaning Tehrondagi elchixonasining 1932-yilgi hisobotida aytilishicha, Rizo Shoh qiziqishi paydo bo‘lsa oilalarni mulklarini sotishga rozi boʻlmaguncha qamoqqa tashlagan.

1950-yillarda Muhammad Rizo Pahlaviy „millat iqtisodiyotining deyarli barcha burchagiga kirib borgan“ Pahlaviy jamgʻarmasini (hozirgi Alavi fondi) asos solgan. Bostok va Jons bir maʼnoda Pahlaviy jamgʻarmasi „nominal xayriya jamgʻarmasi rasmiy korrupsiyani qoʻllab-quvvatlagan“ deb eʼlon qildi. Houchang Chehabi va Xuan Linzning fikricha, Alavi jamgʻarmasining 1,05 milliard dollarlik aktivlari, 81 million dollarlik kapitali va eʼlon qilingan 4,2 million dollari „Eron tashqarisidagi va ichidagi rasmiy va sulolaviy korrupsiyada “ edi.

Pahlaviy urugʻining koʻplab aʼzolari Erondagi korrupsiyaning asosiy jinoyatchilaridan edi. 1970-yillarning oʻrtalarida Markaziy razvedka boshqarmasi hisobotida mamlakat sudi „bemaʼnilik va buzuqlik, korrupsiya va taʼsir oʻtkazish markazi“ sifatida tasvirlangan. 1965-yildan 1977-yilgacha xizmat qilgan Bosh vazir Amir Abbos Xoveydaning „Pahlaviy urugʻining hamma joyda tarqalgan korrupsiyasiga“ yordam berish yoki unga rozilik berish va „rejim talab qilgan korrupsiyaga“ eʼtibor bermaslikdan boshqa iloji yoʻq edi.

1960-yilda Shohning egizak singlisi malika Ashraf Jenevada 2 million dollarlik geroin solingan chamadonni koʻtarib hibsga olingani haqida mish-mishlar mavjud. Malika 1979-yilgacha Eronning asosiy narkotik sotuvchisi hisoblangan. 1976-yilgi Markaziy razvedka boshqarmasi hisobotida uning „moliyaviy korrupsiya boʻyicha afsonaviy obroʻga“ ega ekanligi va oʻgʻli Shahram „Ashrafning noqonuniy biznes tashabbuslari uchun qopqoq“ boʻlib xizmat qiladigan yigirmaga yaqin kompaniyalarni nazorat qilishini eʼlon qildi. Shahzoda Hamid Rizo, Shohning oʻgay ukasi, fohishalik, giyohvandlik va giyohvand moddalar savdosi bilan bogʻliq keng tarqalgan mojarolari tufayli shoh oilasidan chetlashtirilgan.

### 1979-yil inqilobiga taʼsiri
Baʼzi olimlar amaldorlar va shoh saroyi oʻrtasida keng tarqalgan korrupsiya jamoatchilikning noroziligiga olib keldi va Eron inqilobiga yordam berdi deb hisoblaydi.

*Inqiroz va favqulodda vaziyatlarni boshqarish boʻyicha qoʻllanmada* Pahlaviylar sulolasi hukumati korrupsiya tufayli qonuniyligini yoʻqotayotgani va natijada davlat xizmati inqiroziga duch kelganiga misol sifatida tasvirlangan. Konnektikut universitetining tarix professori Faxreddin Azimiyning soʻzlariga koʻra, „pahlaviy urugʻining jilovsiz notoʻgʻri xatti-harakati Shohning korrupsiyaga qarshi kurash boʻyicha eʼlon qilingan majburiyatiga putur yetkazdi va uning obroʻsini yerga urdi“.

Boshqa tomondan, Xomeyni korrupsiyani yoʻq qilishning yagona yoʻli inqilob orqali ekanligini qayta-qayta taʼkidlagan.

;

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Abbos Milani . *Taniqli Forslar*, Syracuse University Press, 2008,
* Stefani Kronin. *Zamonaviy Eronning yaratilishi: Rizo Shoh davridagi davlat va jamiyat, 1921-1941*, Routledge, 2012,
* Uilyam Shawcross . *Shohning oxirgi safari*, Saymon va Shuster, 1989 yil,
* Ali Farazmand. *Inqiroz va favqulodda vaziyatlarni boshqarish boʻyicha qoʻllanma* . CRC Press, 2001,
* Ervand Abrahamian . *Ikki inqilob orasidagi Eron* . Prinston universiteti matbuoti, 1982,
* Ervand Abrahamian . *Zamonaviy Eron tarixi*, Kembrij universiteti nashriyoti, 2008,
* Faxreddin Azimiy. *Eronda demokratiyaga intilish: avtoritar boshqaruvga qarshi kurash bir asr* . Garvard universiteti matbuoti, 2009,
* Richard Morrok. *Genotsid va zoʻravon zulm psixologiyasi: fashistlar Germaniyasidan Ruandagacha boʻlgan ommaviy shafqatsizlikni oʻrganish* . McFarland &amp;amp; Company, 2010 yil,
* Manuchehr Ganji, *Eron inqilobiga qarshi: Vazirdan Shohgacha qarshilik koʻrsatish yetakchisiga*, Greenwood Publishing Group, 2002,
* *Pahlaviylar sulolasi: Islom olami ensiklopediyasidan olingan yozuv* . Gholamali Haddod Adel, Muhammad Jafar Elmi, Hasan Taromi-Rad tomonidan tahrirlangan. EWI Press, 2012,
* Houchang E. Chehabi, Xuan J. Linz . *Sultonistik rejimlar*, Jons Xopkins universiteti nashriyoti, 1998,
* Sandra Makki . *Eronliklar: Fors, Islom va millat ruhi*, Pingvinlar guruhi, 1996,
* Desmond Xarni. *Ruhoniy va qirol: Eron inqilobining guvohi*, IB Tauris, 1999,
* Janet Afary va Kevin B. Anderson. *Fuko va Eron inqilobi: gender va islomiylik vasvasalari*, Chikago universiteti matbuoti, 2010,
* Muhammad Gholi Majd. *Shohga qarshilik: Erondagi er egalari va ulamolar*, Florida universiteti nashriyoti, 2000,