Zaha Hadid

**Zaha Muhammad Hadid** (&#x200E;; tugʻ.1950 -yil 31-oktabr, Bagʻdod, Iroq — 2016 -yil 31-mart, Mayami, AQSh) — Iroq-Britaniya arxitektori va dekonstruktivizm vakili boʻlgan arab dizayneri. 2004- yilda u tarixda Pritsker mukofotiga sazovor boʻlgan birinchi ayol boʻldi. Shuningdek, Dama Britaniya imperiyasi ordeni qoʻmondoni (2012), Amerika falsafiy jamiyatining xorijiy aʼzosi (2013).

The Guardian gazetasi tomonidan majoziy maʼnoda Zaha Hadid „arxitektura geometriyasini ozod qilgan va unga mutlaqo yangi ekspressiv oʻziga xoslik bergan“ „egri chiziq malikasi“ deb taʼriflanadi. Uning asosiy ishlariga London Olimpiadasi uchun suv sporti markazi, AQShdagi Michigan universitetining Buyuk sanʼat muzeyi va Bokudagi Haydar Aliyev markazi kiradi. Uning baʼzi loyihalari vafotidan keyin taqdim etildi, jumladan, BRIT Awards 2017 haykalchasi. Koʻpgina binolar hali ham qurilmoqda, jumladan Qatardagi 2022-yilgi futbol boʻyicha jahon chempionati stadioni qurilmoqda.

## Biografiyasi
Zaha Hadid 1950-yilda Bagʻdodda (Iroq) oʻrta sinf oilasida tugʻilgan. Uning otasi Muhammad al-Haj Husayn Hadid liberal soʻlchi va Sotsialistik milliy-demokratik partiyaning hammuassisi edi. Uning onasi Vajiha al-Sabunji Mosullik rassom edi.

Zaha dastlab Beyrutdagi Amerika universitetida matematika boʻyicha tahsil oldi. 1972-1977-yillarda Londondagi Arxitektura uyushmasida tahsil olgan. Faoliyatini oʻqituvchisi, taniqli golland arxitektori va dekonstruktivizm nazariyotchisi Rem Kolhasning OMA ofisida boshlagan. Soʻngra, Zaha Hadid 1979-yilda oʻzining arxitektura firmasini ochdi.

Deyarli oʻsmirlik davridan beri Zaha Hadid doimiy ravishda fantaziyalar bilan shugʻullanadi va buyurtma va oʻz tashabbusi bilan turli loyihalar ustida ishlaydi. Yillar davomida u Temza ustida yashash uchun qulay koʻprik (1976), Angliyaning Lester shahri uchun teskari osmonoʻpar bino (1994) va Gonkongdagi togʻ tepasidagi klub (1983) qurish variantlarini taklif qiladi. Kardiffdagi opera (1994-yil — loyiha amalga oshirilmagan), Ogayodagi zamonaviy sanʼat markazlari (1998)va Rimdagi (1999) opera binolarini loyihalashtirgan. Ushbu va boshqa loyihalar unga nufuzli arxitektura tanlovlarida gʻalaba qozondi (birinchi tanlov 1983-yilda Gonkongda qoʻlga kiritilgan)

Asta-sekin eʼtirof Zaha Hadidga keladi. Birinchi amalga oshirilgan ishlanmalardan biri Vitra mebel kompaniyasining oʻt oʻchirish stantsiyasi boʻlib, u yashirin bombardimonchini eslatadi (1993-yil).

Zaha 2016-yil 31-martda (65 yoshda) bronxitdan davolanayotgan Mayamida yurak xurujidan vafot etgan.

## Yaratilish

Hadidning soʻzlariga koʻra, uning ishiga qiziqish 1997-yilda Bilbaodagi Guggenxaym muzeyi binosi Frank Geri tomonidan qurilganidan keyin boshlangan. 2003-yilda AQShning Cincinnati shahrida ochilgan Rosenthal zamonaviy sanʼat markazi qurilishida ishtirok etganidan soʻng uning gʻoyalari chinakam talabga ega boʻldi.

Arxitektor kabi Hadid har doim umumeʼtirof etilgan qonunlarni buzishga va odatiy makon chegaralarini „choʻzishga“ harakat qilib, unga kuchli dinamik turtki berdi. Xuddi shu maqsadda — ichki harakat va deformatsiyani kuchaytirish uchun — Zaha Hadid umumiy qabul qilingan geometriyani butunlay chetga surib, oʻtkir burchaklar va egri chiziqlarni ochib beradigan buzilgan nuqtai nazardan foydalanadi.

Katta shakllar bilan sof meʼmoriy ish bilan bir qatorda, Zaha Hadid oʻz xohishi bilan montaj janrida tajriba oʻtkazdi, shuningdek, teatr dekoratsiyasi, koʻrgazma va sahna maydonlari, interyerlar, poyabzallar, rasmlar va rasmlar yaratadi. Bu yerda u toʻliq kompozitsion erkinlik sharoitida yoki aksincha, qiyin vazifalar sharoitida yangi shakllarni mukammallashtiradi. Uning kichik asarlari MoMA, Frankfurt- Mayndagi Germaniya arxitektura muzeyi (DAM) va boshqalar kabi koʻplab muzey kollektsiyalarida namoyon boʻlgan. Shuningdek, u butun dunyo boʻylab maʼruzalar oʻqidi, master-klasslar berdi va har safar toʻliq auditoriyani toʻplab.

Zaha bir nechta eksperimental mebel toʻplamlarining muallifi. Uning eng mashhur mebel dizayn ishi — Chandelier Vortexx lampasi va Sawaya & Moroni uchun Kristal kreslosi.

2005-yilda u *[[Mayami|Mayamidagi]] birinchi dizayn* koʻrgazmasida „Yil dizayneri“ deb tanlandi.

Memorial nashrlarda Hadidning eng koʻzga koʻringan ishlari quyidagilardir: Bokudagi Haydar Aliyev markazi, 2012-yilda ochilgan, uni yaratgani uchun Britaniya dizayn muzeyining „Yil dizayni“ mukofotiga sazovor boʻlgan; 2011-yilda esa ochilgan Londondagi suv sporti markazi; Abu Dabidagi Shayx Zayd koʻprigi, 2010-yilda ochilgan Moskvadagi „Dominion Tower“ ofis binosi, yetti qavatli va chiqadigan konsollardan iborat boʻlib, binolarining umumiy maydoni 22 ming kvadrat metrga yetadi.

## Zaha Hadid Rossiyada

Zaxa bir necha bor Rossiyaga tashrif buyurgan. 2004-yil 31-may kuni Ermitaj teatri (Sankt-Peterburg) binosida Zaha Hadidga Pritsker mukofotini topshirish marosimi boʻlib oʻtgan. Bu voqea 2017-yilda Google Doodle ga belgilangan. Shuningdek, 2004-yilda Hadid Moskva markaziy arxitektorlar uyida (CDA) asosiy maʼruza qildi. Bir yil oʻtgach (2005-yilda) Zaha Hadid ARCH-Moskva koʻrgazmasi doirasida master-klass oʻtkazdi.

Xuddi shu 2005-yilda Capital Group kompaniyasi Moskvaning Jivopisnaya koʻchasidagi Jivopisnaya Tower turar-joy majmuasini loyihalash jarayonida Hadid bilan hamkorlik qilishini eʼlon qildi.

2012-yilda Moskva chekkasida, Rublyovo-Uspenskoye shossesi hududida Zaha Hadid tomonidan loyihalashtirilgan futuristik qasr qurildi va rossiyalik tadbirkor Vladislav Doronin tomonidan foydalanishga topshirildi.

2015-yil 25-sentabrda Moskva shahrida, Dubrovka tumanida, Sharikopodshipnikovskaya koʻchasida Zaha Hadid Architects loyihasi boʻyicha qurilgan Dominion Tower biznes markazi ochildi, u Zahaning xuddi shu meʼmoriy uslubida — avangard uslubida asosiy qurilishi 2014-yilda yakunlangan.

2015-yil 27-iyundan 27-sentabrgacha Ermitajda Ermitaj 20/21 loyihasi doirasida Davlat Ermitajida Zaha Hadid nomi ostida birinchi rus retrospektiv meʼmor koʻrgazmasi boʻlib oʻtdi.

Hadid Moskvada Melnikov uy-muzeyini yaratish boʻyicha Xalqaro vasiylik qoʻmitasining aʼzosi boʻldi.

2020-yilning 20-avgustida Zaha Hadidning byurosi Moskva metrosining Katta doira liniyasining Klenoviy Bulvar 2 bekati (ishchi nomi) loyihasi boʻyicha ochiq tanlov gʻolibi boʻlgani maʼlum boʻldi.

## Manbalar