Hindiston iqtisodiyoti

**[[Hindiston]]** iqtisodiyoti bozor iqtisodiyoti rivojlanayotgan o'rtacha daromadli hisoblanadi. Bu nominal YaIM bo'yicha dunyoda beshinchi yirik iqtisodiyot va xarid qobiliyati pariteti (PPP) bo'yicha uchinchi o'rinda turadi. Xalqaro Valyuta Jamg'armasi (XVJ) ma'lumotlariga ko'ra, aholi jon boshiga daromad bo'yicha Hindiston YaIM (nominal) bo'yicha 142-o'rin va YaIM (PPP) bo'yicha 128- o'rinni egalladi. 1947-yildagi mustaqillikdan 1991-yilgacha ketma-ket hukumatlar keng koʻlamli davlat aralashuvi va iqtisodiy tartibga solish bilan protektsionistik iqtisodiy siyosatni ilgari surdilar. Bu Litsenziya Raj shaklida dirigizm sifatida tavsiflanadi. Sovuq urushning tugashi va 1991-yilda to'lov balansining keskin inqirozi Hindistonda keng iqtisodiy liberalizatsiyani qabul qilishga olib keldi. 21-asr boshidan beri yillik oʻrtacha yalpi ichki mahsulot oʻsishi 6% dan 7% gacha boʻldi va 2013-yildan 2018-yilgacha Hindiston Xitoyni ortda qoldirib, dunyodagi eng tez rivojlanayotgan yirik iqtisodiyot boʻldi. Tarixiy jihatdan, Hindiston 1-asrdan 19-asrgacha boʻlgan ikki ming yillikning ko'p qismida dunyodagi eng yirik iqtisodiyot ega mamlakat  boʻlgan.

Hindiston iqtisodiyotining uzoq muddatli o'sish istiqboli uning yosh aholisi va shunga mos ravishda past qaramlik nisbati, sog'lom jamg'armalar va investitsiya stavkalari, Hindistonda globallashuvning kuchayishi va jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuvi tufayli ijobiy bo'lib qolmoqda. 2016-yilda “demonetizatsiya” zarbalari va 2017-yilda tovar va xizmatlar soligʻi joriy etilishi tufayli iqtisodiyot 2017-yilda sekinlashdi. Hindiston yalpi ichki mahsulotining qariyb 70 foizi 2 to'g'ri keladi. Mamlakat dunyodagi oltinchi yirik iste'mol bozori bo'lib qolmoqda. Xususiy iste'moldan tashqari, Hindiston yalpi ichki mahsulotiga davlat xarajatlari, investitsiyalar va eksport ham ta'minlanadi. 2020-yilda pandemiya savdoga ta'sir ko'rsatdi va import bo'yicha Hindiston dunyodagi 14-o'rinni egalladi va 21-eng yirik eksportchi bo'ldi. Hindiston 1995-yil 1-yanvardan beri Jahon Savdo Tashkilotining aʼzosi. U biznes yuritishning qulayligi indeksi bo'yicha 63-o'rinni va Global raqobatbardoshlik hisobotida 68-o'rinni egallaydi. Rupi/dollar kursining keskin o'zgarishi tufayli Hindistonning nominal YaIM ham sezilarli darajada o'zgarib turadi. 500 million ishchi bilan Hindiston ishchi kuchi dunyoda ikkinchi o'rinda turadi. Hindiston milliarderlar soni boʻyicha dunyoda birinchi oʻrinda turadi va daromadlar boʻyicha tengsizlikka ega. Bir nechta imtiyozlar tufayli hindlarning faqatgina 2 foizi daromad solig'ini to'laydi.

2008-yilgi jahon moliyaviy inqirozi davrida iqtisodiyot biroz sekinlashuvga duch keldi. Hindiston o'sish sur'atlarini oshirish va talabni shakllantirish uchun rag'batlantirish choralarini (ham fiskal, ham pul) amalga oshirdi. Keyingi yillarda iqtisodiy o'sish jonlandi. Jahon bankiga ko'ra, barqaror iqtisodiy rivojlanishga erishish uchun Hindiston davlat sektorini isloh qilish, infratuzilma, qishloq xo'jaligi va qishloqlarni rivojlantirish, yer va mehnat qoidalarini bekor qilish, moliyaviy inklyuzivlik, xususiy sarmoya va eksportni rag'batlantirish, ta'lim va sog'liqni saqlashga e'tibor qaratishi kerak.

2020-yilda Hindistonning eng yirik oʻnta savdo hamkori AQSh, Xitoy, Birlashgan Arab Amirliklari (BAA), Saudiya Arabistoni, Shveysariya, Germaniya, Gonkong, Indoneziya, Janubiy Koreya va Malayziya boʻldi. 2019–2020-yillarda Hindistonga toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar (TDI) 74,4 milliard dollarni tashkil etdi. To'g'ridan-to'g'ri investitsiyalar oqimining yetakchi tarmoqlari xizmat ko'rsatish sohasi, kompyuter sanoati va telekommunikatsiya sanoati edi. Hindiston bir necha davlatlar, jumladan ASEAN, SAFTA, Mercosur, Janubiy Koreya, Yaponiya va muzokaralar bosqichida boʻlgan boshqa davlatlar bilan erkin savdo shartnomalariga ega.

Xizmat ko'rsatish sohasi YaIMning 50 foizini tashkil qiladi va eng tez rivojlanayotgan soha bo'lib qolmoqda, sanoat sektori va qishloq xo'jaligi sektori esa ishchi kuchining ko'p qismini ish bilan ta'minlaydi. Bombey fond birjasi va Milliy fond birjasi bozor kapitallashuvi bo'yicha dunyodagi eng yirik fond birjalaridan biridir. Hindiston dunyodagi oltinchi yirik ishlab chiqaruvchi bo'lib, global ishlab chiqarishning 3% ni tashkil qiladi va 57 milliondan ortiq kishini ish bilan ta'minlaydi. Hindiston aholisining qariyb 66% qishloqlarda yashaydi va Hindiston yalpi ichki mahsulotining taxminan 50% ni tashkil qiladi. U 593,279 milliard dollarlik valyuta zaxiralari bo'yicha dunyoda to'rtinchi o'rinda turadi.  Hindiston yalpi ichki mahsulotning 86 foizini tashkil etadigan yuqori davlat qarziga ega, uning fiskal taqchilligi esa YaIMning 6,9 foizini tashkil etdi.   Hindistonning hukumatga qarashli banklari umidsiz qarzga duch keldi, bu esa kreditlarning past o'sishiga olib keldi. Shu bilan birga, NBFC sektori likvidlik inqiroziga duchor bo'ldi. Hindiston o'rtacha ishsizlik, daromadlar tengsizligining kuchayishi va yalpi talabning pasayishiga duch kelmoqda. Hindistonning yalpi ichki jamgʻarma darajasi 2019-moliya yilida YaIMning 30,1 foizini tashkil qildi. So'nggi yillarda mustaqil iqtisodchilar va moliya institutlari hukumatni turli iqtisodiy ma'lumotlarni, xususan, YaIM o'sishini manipulyatsiya qilishda ayblamoqda.

Hindiston dunyodagi eng yirik umumiy dori vositalari ishlab chiqaruvchisi bo'lib, uning farmatsevtika sektori vaktsinalarga boʻlgan global talabning 50% dan ortig'ini qondiradi. Hindiston IT-sanoati IT xizmatlarining asosiy eksportchisi sifatida 191 dollar milliard daromadga ega va to'rt milliondan ortiq odamni ish bilan ta'minlaydi.  Hindistonning kimyo sanoati juda xilma-xildir va 178 milliard dollarga baholanadi. Turizm sanoati Hindiston yalpi ichki mahsulotining qariyb 9,2 foizini tashkil qiladi va 42 milliondan ortiq kishini ish bilan ta'minlaydi. Hindiston oziq-ovqat va qishloq xo'jaligi ishlab chiqarish bo'yicha dunyoda ikkinchi o'rinda turadi. Hindiston telekommunikatsiya sanoati mobil telefonlar, smartfonlar va internet foydalanuvchilari soni bo'yicha dunyoda ikkinchi o'rinda turadi. U dunyodagi 23- yirik neft ishlab chiqaruvchi va uchinchi yirik neft iste'molchisi. Hindiston avtomobil sanoati ishlab chiqarish hajmi bo'yicha dunyoda beshinchi o'rinda turadi. Hindistonda 1,17 trillion dollarlik chakana bozor mavjud, bu Hindiston yalpi ichki mahsulotining 10% dan ortig'ini tashkil qiladi. Shuningdek, u dunyodagi eng tez rivojlanayotgan elektron tijorat bozorlaridan biriga ega.  Hindiston dunyodagi to'rtinchi yirik tabiiy resurslarga ega, tog'- kon sanoati mamlakat sanoat yalpi ichki mahsulotining 11 foizini va umumiy yalpi ichki mahsulotning 2,5 foizini tashkil qiladi. Shuningdek, u dunyodagi ikkinchi yirik ko'mir ishlab chiqaruvchi, ikkinchi yirik sement ishlab chiqaruvchi, ikkinchi yirik po'lat ishlab chiqaruvchi va uchinchi yirik elektr ishlab chiqaruvchi hisoblanadi.

## Tarix

* Hindiston va Yevropa o'rtasidagi ziravorlar savdosi kashfiyotlar davri uchun asosiy katalizator bo'ldi.

* Janubiy Hindiston Chera hukmdori Sthanu Ravi Varma tomonidan Avliyo Tomas nasroniylariga berilgan Tharisapalli plitalari Hindistonning Kerala shtatidagi Kulasexara davrida savdogarlar gildiyalari va savdo korporatsiyalari iqtisodiyot va ijtimoiy hayotda juda muhim rol o'ynaganligidan dalolat beradi.

* Atashgoh — Kaspiy dengizining gʻarbida 1745-yilgacha hind savdogarlari tomonidan qurilgan ibodatxona. Ko'rsatilgan yozuv, Lord Shivaning sanskritcha chaqiruvidir.

Miloddan avvalgi 1-yildan boshlab qariyb 1700-yil davom etgan uzluksiz davomiylik davomida Hindiston jahon yalpi ichki mahsulotining 35-40% ni tashkil etuvchi eng yuqori iqtisodiy davlat bo'lib kelgan. Protektsionistik, import o'rnini bosuvchi, Fabian sotsializmi va sotsial-demokratik ruhdagi siyosatlarning uyg'unligi Britaniya hukmronligi tugaganidan keyin bir muncha vaqt Hindistonni boshqargan. Iqtisodiyot keyinchalik Dirigizm sifatida tavsiflangan edi, Bu keng tartibga solishga ega edi, protektsionizm, yirik monopoliyalarning davlat mulki, keng tarqalgan korruptsiya va sekin o'sish. 1991-yildan beri davom etayotgan iqtisodiy erkinlashtirish mamlakatni bozor iqtisodiyotiga o'tkazdi.  2008-yilga kelib Hindiston o'zini dunyoning tez rivojlanayotgan iqtisodiyotlaridan biri sifatida ko'rsatdi.

### Qadimgi va o'rta asrlar

#### Hind vodiysi tsivilizatsiyasi
Miloddan avvalgi 2800—1800-yillarda gullab-yashnagan doimiy aholi punkti boʻlgan Hind vodiysi tsivilizatsiyasining fuqarolari dehqonchilik bilan shug'ullangan, hayvonlarni xonakilashtirgan, bir xil og'irlik va o'lchovlardan foydalangan, asboblar va qurollar yasagan va boshqa shaharlar bilan savdo qilgan. Yaxshi rejalashtirilgan ko'chalar, drenaj tizimi va suv ta'minoti haqidagi dalillar ularning shaharsozlik bo'yicha bilimlarini ochib beradi, bu birinchi ma'lum boʻlgan shahar sanitariya tizimlari va munitsipal boshqaruv shakli mavjudligini o'z ichiga oladi.

#### G'arbiy Sohil
Dengiz savdosi Janubiy Hindiston bilan Janubi-Sharqiy va G'arbiy Osiyo o'rtasida erta davrlardan milodiy XIV-asrgacha keng miqyosda amalga oshirilgan. Malabar va Koromandel qirg'oqlari miloddan avvalgi I-asrdayoq muhim savdo markazlari bo'lib, import va eksport, shuningdek, O'rta yer dengizi mintaqasi va janubi-sharqiy Osiyo o'rtasidagi tranzit punktlari uchun foydalanilgan. Vaqt o'tishi bilan savdogarlar o'zlarini davlat homiylik qiladigan uyushmalarga aylantirdilar. Tarixchilar Tapan Raychaudxuri va Irfon Habibning ta'kidlashicha, davlatning chet el savdosiga homiyligi eramizning XIII-asriga kelib, dastlab Malabarda, keyin esa mahalliy parslar, yahudiylar, suriyalik nasroniylar va musulmonlar jamoalari tomonidan bosib olingandan so'ng tugaydi.
 

### Mug'al davri / Rajput davri / Maratha davri (1526-1820)
Hindiston iqtisodiyoti 18-asrgacha Mugʻallar imperiyasi davrida katta va gullab-yashnagan edi. Shon Xarkinning hisob-kitoblariga koʻra, 17-asrda Xitoy va Hindiston jahon yalpi ichki mahsulotining 60-70 foizini tashkil qilgan boʻlishi mumkin. Mugʻal xoʻjaligi ishlab chiqilgan pul birligi, yer daromadlari va savdo tizimi asosida ishlagan. Oltin, kumush va mis tangalar qirol zarbxonalari tomonidan muomalaga chiqarilgan bo'lib, ular erkin zarb qilish asosida faoliyat yuritgan. Mug'ullar qo'l ostidagi markazlashgan boshqaruv natijasida yuzaga kelgan siyosiy barqarorlik va yagona daromad siyosati, yaxshi rivojlangan ichki savdo tarmog'i bilan birgalikda, Hindiston - inglizlar kelishidan oldin - an'anaviy agrarga ega bo'lishiga qaramay, katta darajada iqtisodiy jihatdan birlashtirilganligini ta'minladi. yashash uchun mo'ljallangan qishloq xo'jaligining ustunligi bilan tavsiflangan iqtisodiyot.

Mugʻallar imperiyasi rivojlangan sanoat ishlab chiqarish iqtisodiyotiga ega boʻlib, Hindiston 1750-yilgacha jahon sanoat mahsulotining qariyb 25% ini ishlab chiqargan va bu uni xalqaro savdodagi eng muhim ishlab chiqarish markaziga aylantirgan. Mug'allar imperiyasining ishlab chiqarilgan mahsulotlari va "pul ekinlari" butun dunyo bo'ylab sotilgan. Sanoatning asosiy tarmoqlariga toʻqimachilik, kemasozlik va poʻlat sanoati kiradi, qayta ishlangan eksportga esa paxta toʻqimachilik, ip-kalava, ip, ipak, jut mahsulotlari, metall buyumlar hamda shakar, moy va sariyogʻ kabi oziq-ovqat mahsulotlari kiradi. Shaharlar va shaharlar o'z davri uchun nisbatan yuqori darajada urbanizatsiyaga ega boʻlgan Mug'al imperiyasi davrida gullab-yashnagan, aholisining 15% shahar markazlarida yashagan, bu o'sha paytdagi zamonaviy Yevropadagi shahar aholisining foizidan yuqori va undan yuqori. 19-asrda Britaniya Hindistoni.

18-asrning boshlarida Mugʻallar imperiyasi tanazzulga yuz tutdi, chunki u Hindistonning gʻarbiy, markaziy va janubiy va shimoliy qismlarini Maratha imperiyasiga boy berdi, u oʻsha hududlarni birlashtirib, boshqarishda davom etdi. Mug'allar imperiyasining tanazzulga uchrashi qishloq xo'jaligi hosildorligining pasayishiga olib keldi, bu esa o'z navbatida to'qimachilik sanoatiga salbiy ta'sir ko'rsatdi. Mug'allardan keyingi davrda subkontinentning hukmron iqtisodiy kuchi sharqdagi Bengal Subah bo'lib, u gullab-yashnayotgan to'qimachilik sanoati va nisbatan yuqori real ish haqini saqlab qolishda davom etdi. Biroq, birinchisi Bengaliyaning Maratha bosqinlari va keyin 18-asr o'rtalarida Britaniya mustamlakasi tomonidan vayron qilingan. Panipatning uchinchi jangi, Maratha imperiyasi bir nechta konfederativ shtatlarga parchalanib ketdi va natijada yuzaga kelgan siyosiy beqarorlik va qurolli to'qnashuvlar mamlakatning bir qancha qismlarida iqtisodiy hayotga jiddiy ta'sir ko'rsatdi - garchi bu yangi viloyat qirolliklarida mahalliy farovonlik tufayli yumshatilgan bo'lsa ham. XVIII asrning oxiriga kelib, Britaniya Ost-Hind kompaniyasi Hindiston siyosiy teatriga kirib, Yevropaning boshqa kuchlari ustidan oʻz hukmronligini oʻrnatdi. Bu Hindiston savdosida hal qiluvchi o'zgarishlarni va iqtisodiyotning qolgan qismiga kamroq ta'sir ko'rsatdi.

### Britaniya davri (1793-1947)
Bizning Britaniya imperiyasiga qarshi shikoyatlarimiz asosli ekanligiga shubha yoʻq. Kembrijlik tarixchi Angus Maddisonning mashaqqatli statistik ishi ko'rsatganidek, Hindistonning jahon daromadidagi ulushi 1700-yildagi 22,6% dan kamaydi, bu o'sha paytdagi Yevropaning 23,3% ulushiga deyarli teng, 1952-yilda esa 3,8% ga tushib ketdi. Darhaqiqat, 20-asrning boshlarida "Britaniya tojining eng yorqin javohiri" aholi jon boshiga daromad bo'yicha dunyodagi eng qashshoq mamlakat edi. —&#x2009;Manmohan Singx 

19-asrning boshidan Britaniya Ost-Hind kompaniyasining kuchini bosqichma-bosqich kengaytirish va mustahkamlash soliqqa tortish va qishloq xo'jaligi siyosatida katta o'zgarishlarga olib keldi, bu esa savdoga e'tibor qaratgan holda qishloq xo'jaligini tijoratlashtirishga yordam berdi, natijada oziq-ovqat ishlab chiqarish qisqardi. ekinlar, dehqonlarning ommaviy qashshoqlashuvi va qashshoqligi qisqa muddatda ko'plab ocharchiliklarga olib keldi. Britaniya Rajining iqtisodiy siyosati talabning qisqarishi va ish bilan bandlikning pasayishi tufayli hunarmandchilik va qo'lbolachilik sohalarida jiddiy pasayishga olib keldi. 1813-yil Xartiyasi bilan xalqaro cheklovlar olib tashlanganidan so'ng, Hindiston savdosi barqaror o'sish bilan sezilarli darajada kengaydi. Natijada, Hindistondan Angliyaga kapitalning sezilarli darajada o'tkazilishi inglizlarning mustamlakachilik siyosati tufayli ichki iqtisodiyotni modernizatsiya qilish bo'yicha har qanday tizimli sa'y-harakatlardan ko'ra, daromadlarning katta miqdorda tushishiga olib keldi. 

Britaniya hukmronligi ostida Hindistonning jahon iqtisodiyotidagi ulushi 1700-yildagi 24,4 foizdan 1950-yilda 4,2 foizgacha kamaydi. Hindistonning aholi jon boshiga yalpi ichki mahsuloti (PPP) Mug'allar imperiyasi davrida turg'un edi va Britaniya hukmronligi boshlanishidan oldin pasayishni boshladi. Hindistonning jahon sanoat mahsulotidagi ulushi 1750-yildagi 25% dan 1900-yilda 2% gacha kamaydi. Shu bilan birga, Buyuk Britaniyaning jahon iqtisodiyotidagi ulushi 1700-yildagi 2,9% dan 1870-yilda 9% gacha ko'tarildi. Britaniya Sharqiy Hindiston kompaniyasi, 1757-yilda Bengaliyani bosib olgandan so'ng, Hindistonda katta soliqqa tortilgan mahalliy hind ishlab chiqaruvchilari bilan solishtirganda, Britaniyada protektsionist boʻlgan holda, Hindistonda bojlar va bojlarsiz sotilishi mumkin boʻlgan Britaniya tovarlari uchun yirik Hindiston bozorini ochishga majbur qildi. Hindiston toʻqimachilik mahsulotlarini u yerda sotilishini cheklash uchun taqiqlar va yuqori tariflar kabi siyosatlar amalga oshirilgan boʻlsa, paxta xom ashyosi Hindistondan Hindiston paxtasidan toʻqimachilik ishlab chiqaradigan va yana Hindiston bozoriga sotuvchi Britaniya fabrikalariga bojsiz olib kelingan. Britaniya iqtisodiy siyosati ularga Hindistonning yirik bozori va paxta resurslari ustidan monopoliya berdi. Hindiston ingliz ishlab chiqaruvchilari uchun muhim xom ashyo yetkazib beruvchi va Britaniya ishlab chiqaruvchilari uchun yirik bozor bo'lib xizmat qildi.

Bir qancha iqtisodiy tarixchilarning ta'kidlashicha, haqiqiy ish haqining pasayishi 19-asrning boshlarida yoki, ehtimol, 18-asrning oxirida  asosan Britaniya imperializmi natijasida boshlangan. Prasannan Parthasarathi va Sashi Sivramkrishnaning so'zlariga ko'ra, hind to'quvchilarining maoshi, ularning britaniyalik hamkasblari bilan solishtirish mumkin edi va ularning o'rtacha daromadi Yevropaning ilg'or qismlari bilan solishtirish mumkin boʻlgan yashash darajasidan besh baravar yuqori edi. Biroq, ular ma'lumotlarning kamligi tufayli aniq xulosalar chiqarish qiyin va ko'proq tadqiqotlar talab etiladi degan xulosaga kelishdi. Shuningdek, Hindiston 18-asrning ikkinchi yarmida Mugʻallar imperiyasining qulashining bilvosita natijasi sifatida sanoatsizlanish davrini boshidan kechirganligi taʼkidlangan.

### COVID-19 pandemiyasi va oqibatlari (2020-yildan hozirgacha)
COVID-19 pandemiyasi davrida koʻplab reyting agentliklari Hindistonning 21-moliyadagi YaIM prognozlarini salbiy koʻrsatkichlarga tushirdi, Hindistonda 1979-yildan beri boʻlgan eng ogʻir retsessiyadan dalolat beradi. Dun & Bradstreet hisobotiga ko'ra, mamlakat 2020-yilning uchinchi choragida COVID-19 tarqalishini to'xtatish uchun joriy qilingan 2 oydan ortiq davom etgan umummilliy blokirovka natijasida tanazzulga yuz tutishi mumkin. 

### Qishloq xo'jaligi

Qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi, daraxt kesish va baliqchilik kabi qoʻshni tarmoqlar YaIMning 17% ni tashkil etdi, sektor 2014-yilda jami ishchi kuchining 49% ini ish bilan taʼminladi. Qishloq xoʻjaligi yalpi ichki mahsulotning 23% ni tashkil etdi va 2016-yilda mamlakat umumiy ishchi kuchining 59% ish bilan taʼminlandi. Hindiston iqtisodiyoti diversifikatsiyalangani va o'sishi bilan birga, qishloq xo'jaligining YaIMga qo'shgan hissasi 1951-yildan 2011-yilgacha doimiy ravishda pasayib bordi, ammo u hali ham mamlakatning eng katta bandlik manbai va uning umumiy ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining muhim qismidir. Besh yillik rejalarda qishloq xoʻjaligiga alohida eʼtibor berilgani hamda sugʻorish, texnologiya, zamonaviy qishloq xoʻjaligi usullarini qoʻllash va qishloq xoʻjaligini taʼminlashning izchil takomillashtirilishi tufayli 1950-yildan boshlab barcha ekin maydonlarining hosildorligi oʻsdi. Hindistondagi Yashil inqilobdan keyin qishloq xo'jaligi kreditlari va subsidiyalar. Biroq, xalqaro taqqoslashlar shuni ko'rsatadiki, Hindistondagi o'rtacha hosil odatda dunyodagi eng yuqori o'rtacha hosilning 30% dan 50% gacha. Uttar-Pradesh, Panjob, Haryana, Madxya-Pradesh, Andxra-Pradesh, Telangana, Bixar, Gʻarbiy Bengal, Gujarat va Maxarashtra shtatlari Hindiston qishloq xoʻjaligiga asosiy hissa qoʻshmoqda.
 
Hindistonda o'rtacha yillik yog'ingarchilik  va umumiy yillik yog'ingarchilik 4000 kub metrni tashkil qiladi, umumiy foydalanish mumkin boʻlgan suv resurslari, shu jumladan yer usti va yer osti suvlari 1123 milliard kub metrni tashkil etadi.  yer maydoni yoki umumiy ekin maydonlarining 39% ga yaqini sugʻoriladi. Hindistonning ichki suv resurslari va dengiz resurslari baliqchilik sohasida olti millionga yaqin kishini ish bilan ta'minlaydi. 2010-yilda Hindiston dunyodagi oltinchi yirik baliqchilik sanoatiga ega edi.

Taxminan 1,530,000 kvadrat kilometr (590,000 mi²), Hindiston ekin maydonlarining 52% bilan AQShdan keyin ikkinchi eng katta ekin maydonlariga ega. Mamlakatning umumiy er maydoni Xitoy yoki AQShning uchdan bir qismidan bir oz ko'proq bo'lsa-da, Hindistonning haydaladigan erlari AQShnikidan biroz kichikroq va Xitoynikidan biroz kattaroqdir. Biroq qishloq xoʻjaligi mahsulotlari oʻz imkoniyatlaridan ancha orqada. Hindistondagi past mahsuldorlik bir necha omillarning natijasidir. Jahon bankiga ko'ra, Hindistonning yirik qishloq xo'jaligi subsidiyalari fermerlar yetishtiradigan narsalarni buzmoqda va mahsuldorlikni oshirishga investitsiyalarga to'sqinlik qilmoqda. Qishloq xo'jaligini haddan tashqari tartibga solish xarajatlarni oshirdi, narx xavfi va noaniqlik, hukumatning mehnat, yer va kreditga aralashuvi bozorga zarar etkazmoqda. Qishloq yo'llari, elektr energiyasi, portlar, oziq-ovqat omborlari, chakana savdo bozorlari va xizmatlar kabi infratuzilma yetarli darajada emas. Yer yerlarining oʻrtacha kattaligi juda kichik, yer uchastkalarining 70%i bir gektardan kam hajmida. Sugʻorish inshootlari yetarli darajada emas, maʼlum boʻlishicha, 2016-yil holatiga koʻra, umumiy ekin maydonlarining atigi 46 foizi sugʻorilgan, natijada fermerlar hali ham yogʻingarchilikka, xususan musson fasliga bogʻliq boʻlib qoladi, bu koʻpincha nomuvofiq va butun mamlakat boʻylab notekis taqsimlanadi. Qo'shimcha 20 000 000 gektar (49 000 000 akr) yerni sug'orish maqsadida turli sxemalar taqdim etilgan Tezlashtirilgan sug'orishdan foyda olish dasturi (AIBP) amalga oshirildi. Oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash va tarqatish infratuzilmasi yo'qligi fermerlik daromadlariga ham to'sqinlik qilmoqda; Hindiston qishloq xo'jaligi mahsulotlarining uchdan bir qismi buzilish natijasida yo'qoladi.

## Manbalar