open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dispersiya (maʼnolari)

**Dispersiya** ( — tarqalish, sochilish):

1) matematikada — tasodifiy miqdor dispersiyasi; tasodifiy miqdorning matematik kutilish atrofidagi zichligi darajasini aks ettiradigan tushuncha. Taʼrifga koʻra dispersiya tasodifiy miqdor bilan uning matematik kutilishi orasidagi ayirma kvadratining matematik kutilishiga teng.

2) fizikada — oʻrganilayotgan fizik kattalikning tasodifan oʻlchangan qiymati uning oʻrtacha qiymatlaridan farqlanishi darajasi. Tajribada esa dispersiya deb tasodifiy oʻlchangan qiymatlarni ularning oʻrtacha arifmetik qiymatidan ogʻishishlari kvadratlarining oʻrtacha arifmetik kattaligi tushuniladi. Fizikada, mas, quyidagi iboralar mavjud: 

* Elektromagnit toʻlqinlar dispersiyasi — muhitda tarqalayotgan elektromagnit toʻlqinlar tezligining toʻlqin chastotasi (toʻlqin uzunligi)ga bogʻlikligi. 
* Dielektrik kirituvchanlik dispersiyasi — oʻzgaruvchan elektromagnit maydonga joylashgan modda dielektrik kirituvchanligining shu maydon tebranishlar chastotasiga bogʻlikdigi. 
* Yorugdik dispersiyasi — yoruglikning difraksiyalanishi, interferen-siyalanishi va ikki muqit chegarasida sinishi natijasida monoxromatik tashkil etuvchilarga, yaʼni spektrga ajralishi. Xususiy holda, yoruglik dispersiyasi — muhitning mutlaq sindirish koʻrsat-kichining shu muhitga tushayotgan yorugʻlik chastotasiga bogʻliqligini koʻrsatadi

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcher

**Dispetcher** (ing . dispatch — tez bajaraman) — i. ch.ning uzluksizligini taʼminlash maqsadida, uning har bir jarayonini maxsus texnika vositalari yordamida operativ nazorat qilish, muvofiklashtirish va markazlashgan boshqaruvni amalga oshiruvchi xizmatchi. D. dispetcherlik pultida oʻrnatilgan aloqa vositalari, dispetcherlik signalizatsiya apparatlari, dispetcherlik soʻzlashuv apparatlari yoki kommutatorlar, faks va televizion uskunalari, radiotelefon, kompyuter va b. vositalardan foydalanib ish yuritadi (yana q. Dispetcherlash). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disperslash

**Disperslash** ( — sochaman, yoyaman) — qattiq jismlar va suyuqliklarni tevarak-atrofdagi muhitda oʻta maydalab, dispers tizimlar (kukun, suspenziya, emulsiya) hosil qilish. Suyukdiklarni gazlarda (havoda) disperslash toʻzitish deb, suyuqliklarda disperslash esa emulsiyalash deb ataladi. Sanoatda qattiq jismlar har xil konstruksiyali tegirmonlarda, tovush va ultratovush vibratorlarida disperslanadi. Suyukliklarni disperslash uchun har xil gomogenizatorlar (bir jinsli emulsiya hosil qiluvchi apparatlar) qoʻllanadi. Laboratoriyalar va dorixonalarda hovonchalar koʻp ishlatiladi. Disperslash sement, pigment, toʻldirgich, un, oziq-ovqat va yem-xashak konsentratlari olishda, zaharli kimyoviy moddalardan foydalanishda, suyuq va qattiq yoqilgʻilarni yoqishda va boshqa koʻpgina texnologiya jarayonlarida qoʻllanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlash

**Dispetcherlash** — i. ch. va b. jarayonlarni tezkor nazorat qilish hamda boshqarishni markazlashtirish; axborotlarni uzatish va qayta ishlashning eng zamonaviy vositalarini qoʻllashga asoslanadi. D. asosiy i. ch. siklidagi barcha jarayonlarning uzluksiz bajarilishini, tejamliligini taʼminlashga, yordamchi va xizmat koʻrsatuvchi boʻlinmalarning uzluksiz ishlashini uyushtirishga xizmat qiladi.

D.ni dispetcherlik xizmati amalga oshiradi. D. ishlab chiqarish jarayoni murakkab, koʻp bosqichli korxonalarda katta ahamiyatga ega boʻlib, u koʻpgina sohalar — mashinasozlik, metallurgiya, elektrotexnika, energetika va elektrlashtirish, kimyo, qurilish va qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoatlari, qishloq va suv xoʻjaligi, transport tarmoklari va b. sohalarda keng qoʻllanadi: Energetikani D.da elektr st-yalar, elektr uzatish liniyalari va b. operativ boshqariladi. Energetika dispetcheri bir qancha elektr st-yalari va elektr tarmoqlarining birgalikdagi ishini tekshiradi hamda muvofiqlashtiradi. Sanoat korxonalarini D .da kelayotgan axborotni avtomatik ishlash uchun mantiqiy qurilmadan yoki boshqaruvchi kompyuterlardan foydalaniladi. Qurilishni D. aloqa, avtomatik hisobga olish va nazorat qilishning hozirgi zamon jihozlari yordamida amalga oshiriladi. Bunda qurilish oʻz vaqtida ishchilar, materiallar, loyihalar, qurilish mashinalari, transport bilan taʼminlanadi; qurilish may-donlari ishlari muvofiklashtiriladi; ishchilar, mashinalarning boʻsh turib qolishi va b. kamchiliklar yoʻqotiladi. Avtomobil, havo, suv va temir yoʻl transportlaridagi dispetcherlik xizmatining tarkibi va tashkil etilishi ayrim turdagi transportlarning xususiyatiga va ularning texnik jihozlanishiga koʻra sanoat korxonalaridagi dispetcherlik xizmatidan farq qiladi, bunda yoʻlovchi va yuklarni toʻxtovsiz va maromida tashishga asosiy eʼtibor qaratiladi. Oliy oʻquv yurtlarida dispetcherlik xizmati dare jadvallarini tuzish, oʻquv auditoriyalarini tasdiqlash, darslarni oʻtish jarayonini nazorat qilib borish vazifalarini oʻz ichiga oladi. Dispetcherlik xizmati i. ch. samaradorligini taʼminlovchi tizim boʻlganligi bois, rivojlangan mamlakatlarda bu tizimni uzluksiz takomillashtirib borish va eng zamonaviy texnik uskunalar bilan jihozlashga katta ahamiyat beriladi. D. mehnat unumdorligini 12—25% oshirishga imkon beradi. Uni tashkil etishga ketgan harajatlar 1 —2 yilda toʻla qoplanadi.

Hoz. Oʻzbekistonda xalq xoʻjaligining yirik korxonalari (mas, "Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi" aksiyadorlik jamiyati, Asaka avtomobil zdi, Buxoro neftni qayta ishlash zdi va b.)da eng samarali ishlaydigan, zamonaviy texnik uskunalarga asoslangan dispetcherlik tizimi tashkil etilgan.

Sadir Salimov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlik aloqasi

**Dispetcherlik aloqasi** - xalq xoʻjaligi tarmoklarida i. ch. jarayonlarini bir markazdan boshqarish uchun qoʻllanadigan simli yoki Simeiz (radio) aloqa. D. a. bir punkt bilan boshqa punktlar (mas, dispetcherlik punkti bilan ishchilar, turli sexlar yoki boʻlin-malar) orasida aloqa telefon, telegraf, televideniye, pochta uzeli, radiotelefon qurilmalari vositasida amalga oshiriladi. Eng keng tarqalgan D. a. vositalari: dispetcherlik telefon aloqasi;qidiruv va chaqiruv xabarini yetkazish vositalari; i. ch. signalizatsiyasi. Dispetcherlik kommutatori bir vaktning oʻzida 20—60 va undan koʻp abonentlar bilan aloqa bogʻlab, ular bilan gaplashish imkoniyatiga ega. Ish joylari bilan tezkor boglanish uchun maxsus chaqiruv xabarini yetkazish moslamalari qoʻllanadi. I. ch. jarayonlari toʻgʻrisida axborot beruvchi moslamalarning turi nihoyatda koʻp boʻlib, ular orqali kichik ishlardan tortib eng katta jarayonlargacha boʻlgan holatdan dispetcher xabardor boʻlib turadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Displaziya

**Displaziya** (due... va yun. plasis — hosil boʻlish, oʻsish) — embriogenez va tugilgandan keyingi davrda aʼzo, toʻqima yoki tana qismlarining notoʻgʻri rivojlanishi. Hoz. vaktda D. xavfli oʻsmalar rivojlanishidan oldin epiteliy hujayralarining tartibsiz oʻzgarishlarini, yaʼni hujayralar va umuman toʻqima kompleksining neoplastik (oʻsma toʻqimalari rivojlanishiga tomon yoʻnalgan oʻsish), normadan tashqari, oʻsma hosil boʻlishiga moyil oʻzgarishini anglatadi. Ilgari D. faqat yassi epiteliy hujayralariga xos oʻzgarish deb hisoblanar edi, hozirga kelib bu jarayonni morfologik jihatdan chuqurroq oʻrganish u boshqa toʻqima hujayralari, mas, prizmatik, ichki sekret bezlari epiteliysi va hokazoga ham taalluqli ekanligi maʼlum boʻldi. Hujayra va toʻqimalardagi oʻzgarishlarning ogʻirengilligiga koʻra, D.ning 3—4 darajasi tafovut qilinadi. Uning eng ogʻir xili "malignizatsiya" — butun toʻqimani qoplab oladi, hatto oʻsmaning in-vaziyasi bilan tugashi ham mumkin. Displatik oʻzgarishlarning tobora kuchayib, rivojlanib borishi pirovardida oʻsma paydo boʻlishiga olib keladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlik pulti

**Dispetcherlik pulti** - dispetcherlik xizmati ishini amalga oshirishga moʻljallangan boshqaruv-nazorat, xabar berish qurilmalari va aloqa vositalari jamlangan dispetcherlik ish stoli. Pultda obʼyektlar holati haqidagi yuborilgan axborotlar toʻplanadi va dispetcher qabul qilgan qarorlar obʼyektlarga uzatiladi. Hoz. vaqtda kompyuter tizimiga asoslangan D. p. ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi va boshqarishni qulaylashtiradi. Uni boshqarish bevosita bosh dispetcher va uning oʻrinbosarlari yoki smena dispetcherlari tomonidan amalga oshiriladi (qarang Dispetcherlash). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlik punkti

**Dispetcherlik punkti** - dispetcherlik aloqa tizimining markazi. Dispetcherlik shchitlari, axborotlarni aks ettiradigan tablo (ekran)lar, telefon, radio va televizion aloqa vositalari, kompyuterlar va b. jihozlar, shuningdek, dispetcherning ish stoli D. p.da joylashtiriladi va dispetcher ular yordamida korxonaning barcha jarayonlarini tezkor nazorat etib, markazlashgan boshqaruvni amalga oshirib turadi. D. p.ga doimiy ravishda mahsulot i. ch., sex, uchastkalardagi ish rejasining bajarilishi, dastgoxlar, konveyerlar, transportlar harakati va b. toʻgʻrisidagi axborotlar kelib turadi. Shunga muvofiq, dispetcher kelgusi ish rejasini tuzadi yoki mavjud ish holati yuzasidan zarur choratadbirlarni koʻradi (yana q. Dispetcherlash).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disponent

**Disponent** (ing . disponense — joylashtiruvchi, taqsimlovchi) — 1) fir-maning ishlari bilan shugʻullanish, shuningdek, uning mulklari va mablaglarini tasarruf etish huquqiga ega boʻlgan shaxs (unga huquq firma tomonidan beriladi); 2) bankning komissionerlari va vakil banklaridagi bank hisob-varagida erkin pul mablagʻlari boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Displey

**Displey** (ing . display — qayta koʻrsa-tish) — matn yoki grafik koʻrinishdagi maʼlumotlarni elektronnurli as-bob ekraniga chiqarish uchun moʻljallangan qurilma. Monoxrom (bir rangli) va koʻp rangli xillari boʻladi. D. bevosita videoadapter qurilmasi boshqaruvi asosida ikki rejimda — matn yoki grafik koʻrinishidagi axborot bilan ishlaydi. Matnli rejimda kompyuter ekrani belgi oʻrinlari deb ataladigan 25 qator va 80 ustunga boʻlinadi. Grafik rejimda ekran piksel deb nomlanuvchi nuqtalar toʻplamidan ibo-rat boʻladi. Bu nuqtalar soni va rang-baranglik darajasi kompyuterda ishlatilayotgan adapterlarning turiga boglik boʻladi. Ayni vaqtda EGA (Enhanced Graphic Adapter — imkoniyati keng grafik rejimli adapter), VGA (Video Graphic Adapter — videografik matritsa), SVGA (Super VGA) — turli rangli D.lar keng tarqalgan. Bu adapterlar yordamida ekranda kupi bilan 256 xil rangli 800x600 gacha boʻlgan nuqtalar hosil qilish mumkin. D.lar va ularning imkoniyat darajasi tavsifi quyidagi jadvalda keltirilgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispnoe

**Dispnoe** (dm... va yun. pnoia — nafas) - ritmning buzilishi, halloslash, tez-tez nafas olish (giperpnoe) yoki nafas toʻxtab qolishi (apnoe). D. krnda karbonat angidrid koʻpayishi (giperkapniya) va kislorod kamayishi (gipoksemiya) natijasida kelib chiqadi. Jismoniy mehnat vaqtida nafas tezlashuvi umumiy intoksikatsiya natijasidir. D. ogʻir patologik holatdan darak beradi va nafas markazining qattiq zararlanishi natijasida kelib chiqadi. D.ni keltirib chikargan kasallik davolanadi.

## Manbalar
Disproziy

**Disproziy** (Dysprosium, yun. disprositos — topilishi qiyin), Dy — Mendeleyev davriy sistemasi III guruhining lantanoidpar turkumiga mansub element; tartib raqami 66, atom massasi 162,50. Disproziyning 7 ta barqaror izotopi maʼlum: l56Dy, 158Dy, 160Dy, l("Dy, 162Dy, 163Dy va 164Dy. Radioaktiv izotoplari sunʼiy yoʻl bilan olingan. Disproziy — och kul-rang metall. Zichligi 8,56 g/sm3. Birikmalarda uch valentli. Oddiy sharoitda havo kislorodi taʼsirida sekin, qizdirilganda (100° dan yuqori haroratda) tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (HF dan tashqari) bilan oʻzaro re-aksiyaga kirishib, Dy(III) tuzlarini hosil qiladi. Ishqoriy eritmalar taʼsiriga chidamli. Azot, vodorod, xlor, brom va yod bilan qizdirilganda shiddatli reaksiyaga kirishadi.

Disproziy oksid Dy2O, — rangeiz kristall modda. Monoklin f- Dy2O3) va kubik (a- Dy2O3) panjarali modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 8,16 g/sm3, a-Dy2O3 2070° da r- Dy2O3 ga aylanadi. Suyuqlanish temperaturasi 2400°. Dy2(C2O4)3, Dy(NO3)3 va b. ni 800—1000° da parchalash usuli bilan olinadi.

Disproziy xlorid DyCl3 — rangeiz kristall modda. Monoklin panjarali. Su-yuklanish temperaturasi 654°, qaynash temperaturasi 1627°; zichligi 3,617 g/sm3; suvda yaxshi eriydi. 200° dan yuqori temperaturada Dy2(C2O4)3 ga xlor va tetraxlormetan aralashmasini taʼsir ettirib, shuningdek, Disproziyni xlorlab olinadi.

Disproziy ftorid DyF3 — ortorombik panjarali rangeiz kristallar, zichligi 7,466 g/sm3; 1030° da geksagonal modifikatsiyam aylanadi. Suyuqdanish temperaturasi 1157°, qaynash temperaturasi 2200° dan yuqori. Suvda erimaydi. Disproziy birikmalariga ftorid kislota, Disproziy ga ftor taʼsir ettirib olinadi. Disproziy DyCl3 yoki DyF, ni kalsiy, natriy yoki litiy bilan kaytarib olinadi. Disproziy nurlangan moddalarni neytron radiografik tekshirishda, DyJ, koʻcha va stadionlarni yori-tuvchi chiroqlar i. ch. da, DyO, qizil rangda shuʼlalanuvchi lyuminoforlar komponenti sifatida va maxsus shi-shalar olishda qoʻllanadi. Disproziyni 1886-yilda fransuz kimyogari Disproziy Disproziy Lekok de Buabodran kashf etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disproporsiya

**Disproporsiya** (dis... va lotincha proportio — mutanosiblik) — nomutanosiblik; bir butun narsaning qismlari, boʻlaklari orasidagi tengsizlik, mutanosiblikning yoʻqligi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissektor

**Dissektor** (lotincha disseco — buklay-man, kesaman) — elektr zaryadlarini uzatuvchi televizion trubka. D.da fotokatod hosil qilgan tasvirni elektron koʻpaytirgich elektr signallariga aylantiradi. D., asosan, televideniyening qoʻshimcha avtomat tizimlarida (mas, yorugʻlik manbai vaziyatini aniklash uchun) ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disseminatsiya

**Disseminatsiya** (lotincha disseminatio— yoyilish, tarqalish, sochilish) — patologik jarayon, mas, xavfli oʻsma hujayralari yoki sil va b. yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining qon va limfa orqali butun organizmga tarqalib, yoyilib ketishi. Koʻpgina kasalliklarning D. yoʻli bilan tarqalishi aniqdangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disproporsiyalanish reaksiyasi

**Disproporsiyalanish reaksiyasi** — bir modda molekulalari yoki erkin radikallari oʻrtasida atomlar yoki atom guruhlarining qayta taqsimlanishi. Buning natijasida modda ikki yoki undan koʻproq boshqa moddaga ayla-nadi, bulardan baʼzilarida atomlar yoki ularning guruhlari boshlangich moddadagiga nisbatan kamroq, baʼzilarida esa koʻproq boʻladi. D. r.ning aksariyati oksidlanish-qaytarilish jarayonlaridan iborat boʻlib, bunda kislorod yoki vodorod atomlari qayta taqsimlanadi. D. r. kimyoda keng qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disproporsiyalar

**Disproporsiyalar** — iqtisodiyotga xos boʻlgan mutanosiblik (turli sohalar oʻrtasidagi nisbat)larning buzilishi, izdan chiqishi. D. yuz berganda jami talab bilan taklif, i. ch. bilan isteʼmol, jamgʻarma bilan isteʼmol, sanoat bilan qishloq xoʻjaligi, ishlab chiqarish bilan transport, eksport bilan import, pul massasi bilan tovarlar va xizmatlar massasi va b. oʻrtasidagi mutanosiblik buziladi. Jami talab va taklifning oʻzaro mos tushmasligi D.ni keltirib chiqaruvchi asosiy sabab hisoblanadi. D. natijasida iqtisodiy tanglik va hatto boʻhronlar paydo boʻlishi mumkin. D. kelib chiqish sababiga koʻra iqtisodiy D. (iqtisodiy subʼyektlarning yakka va tarqoq boʻlishi, ular faoliyatining bozor orqali oʻzaro toʻla uygʻunlashmaganligi), tabiiy D. (tabiiy sharoitning qulay kelmasligi, turli ofatlarning boʻlishi, kutilmaganda tabiiy resurslarning yetishmay qolishi), siyosiy D. (siyosiy beqarorlik tufayli xoʻjalik aloqalarining vaqtincha uzilib qolishi, iqtisodiy talafot keltiruvchi urush harakatlarining yuzaga kelishi) mavjud. D. oʻtkinchi harakterga ega boʻlib, ular muayyan vaqtdagina yuzaga keladi va keyinchalik bartaraf etiladi. D.ning barta-raf etilishi bozor mexanizmi va davlat tomonidan iqtisodiyotning tartiblanishi orqali amalga oshiriladi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissimilyasiya

**Dissimilyasiya** (lotincha dissimilatio -oʻxshatmaslik) — organizmlarda murakkab organik moddalarning parchalanib, birmuncha oddiyroq moddalarga aylanish jarayoni; assimilyasiyaga qaramaqarshi boʻlgan jarayon.

## Yana qarang

* Katabolizm
* Metabolizm
* Assimilyasiya

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissertatsiya

**Dissertatsiya** (lotincha: dissertatio — tadqiqot, mulohaza) — ilmiy daraja olish uchun taqdim etilgan va jamoatchilik oldida yakka tartibda himoya qilinadigan ilmiy asar.

## Tarixi
Dissertatsiyani himoya qilish dastlab oʻrta asrlarda nemis tilida soʻzlashadigan mamlakatlarning universitetlarida paydo boʻlgan. 16—17-asrlarda boshqa mamlakatlarga ham tarqala boshlagan. Oʻzbekistonda 1934-yildan fan nomzodi va fan doktori ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya himoya qilish joriy etila boshladi.

Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun himoya qilinadigan dissertatsiya yangi ilmiy-amaliy xulosa va tavsiyalarni oʻz ichiga olishi, uning muallifi (dissertant) tanlangan mutaxassislik boʻyicha chuqur ilmiy-nazariy bilimga ega ekanligini koʻrsatib berishi lozim. Fan doktori ilmiy darajasini olish uchun himoya qilinadigan dissertatsiya fan va texnikaning muayyan sohasidagi katta ilmiy nazariy muammoni hal qilishi, fan va amaliyotning rivojiga ulkan hissa boʻlib qoʻshilishi lozim.

Nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari oliy oʻquv yurtlari yoki ilmiy tadqiqot institutlarida tashkil etilgan ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarda himoya qilinadi. Himoyaga taqdim etilgan dissertatsiyaning asosiy mazmuni alohida kitob tarzida yoki jurnal, ilmiy toʻplam va boshqa nashrlarda eʼlon qilinishi lozim. Ularning soni va hajmi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) tomonidan belgilanadi. Shuningdek, muhim ixtiro va kashfiyotlar, ayrim shaxs yoki jamoa tomonidan yangi mashina, boshqarish tizimi, turli asboblar, qurilma va texnologik jarayenlar yaratishdagi tugallangan ishlar, bir muallif tomonidan tayyorlangan mustaqil ilmiy yoki ilmiy metodik asar darajasida boʻlgan original darsliklar ham ilmiy maʼruza shaklida dissertatsiya oʻrnida himoyaga taqdim etilishi mumkin. Dissertatsiya himoyasi oldidan uning asosiy mazmuni va xulosalari yozilgan avtoreferat eʼlon qilinadi. Himoya qilingan nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari OAK tomonidan belgilangan muddatlarda tasdiqlangandan soʻng dissertatsiya himoya qilgan shaxslarga davlat tomonidan tasdikdangan namunadagi diplom topshiriladi. Himoya qilingan dissertatsiyalar himoya oʻtgan ilmiy muassasa kutubxonasida, shuningdek, muayyan soha kutubxonalarida saqlanadi.

OʻzRda 2000/2001 oʻquv yilidan boshlab oliy taʼlim tizimida magistrlar uchun ilmiy yoki ilmiy texnikaviy mazmundagi magistrlik D.sini himoya qilish joriy etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissidentlar

**Dissidentlar** (yunoncha: *dissidentes* - qo‘shilishmaganlar, qarshilar) — 1) davlat dini katolitsizm yoki protestantizm bo‘lgan davlatlarda hukmron dinga e’tiqod qilmaydigan xristianlar. Ko‘chma ma’noda — o‘zgacha fikrlovchilar. 2) 1950-80-yillarning o‘rtalarida ko‘pchilik sotsialistik mamlakatlarda mustabid tuzumga qarshi harakat qatnashchilarning nomi. Inson va fuqaro huquq hamda erkinliklariga rioya qilinishi uchun o‘zgacha fikrlovchilar ta’qib etilishiga qarshi turli shakllarda chiqishlar qilishdi, sovet qo‘shinlarining Chexoslovakiyaga (1968) va Afg‘onistonga (1979) kiritilishiga qarshi norozilik bildirishdi. Dissidentlar maʼmurlar tomonidan qatagʻonlarga duchor etildi, koʻplari josuslik, davlatga xiyonat qilish kabi soxta ayblar bilan ayblanib jazoga tortildi, majburlab ruhiy kasalliklar shifoxonalariga yotqizildi ("jazolash psixiatriyasi"), mamlakatdan surgun qilindi yoki muhojir bo‘lib ketishga majbur boʻldi (V.I.&nbsp;Bukovskiy, P.G.&nbsp;Grigorenko, A.D.&nbsp;Saharov, A.I.&nbsp;Soljenitsin va boshqalar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissipativ sistemalar

**Dissipativ sistemalar** (lot. dissipatus — tarqalib ketgan, sochilib ketgan) — harakat davomida toʻla mexanik energiyasi (kinetik va potensial energiyalar yigʻindisi) uzluksiz kamaya borib, boshqa energiya shakllariga, mas, issiklik, nurlanish va hokazo energiyaga aylana boradigan dinamik sistemalar. D. yeda mexanik energiyaning kamaya borish surʼatini tavsiflovchi funksiya dissipativ funksiya deyiladi. D. yeni konservativ va konservativ boʻlmagan (energiya oluvchi va beruvchi) sistemalardan farq qilish kerak, chunki D. yeda tashkaridan energiya olin-maydi va tashkariga energiya berilmaydi. Suyuklik yoki gaz oqimida harakatlanadigan va shu oqim taʼsiriga uchraydigan jismlar; bir jiyemning boshqa jismda ishqalanib harakat qilishi; jiyemning qovushoq muhitdagi harakati va b. unga misol boʻlishi mumkin. Samolyotlar dinamikasida, ballistika va mexanikaning boshqa boʻlimlarida D. s. alohida oʻrganiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissonans

**Dissonans** (lotincha: dissono - uygʻunlashmay, moslanmay yangrayman) (musiqada) — tovushlarning bir-biriga nisbatan hamohangsiz yangrashi. Aksi — konsonans. Kichik va katta sekunda va septimalar, barcha kamaytirilgan hamda orttirilgan intervallar D. hisoblanadi. Mazkur intervallardan hatto birortasini oʻz tarkibiga olgan a k -kordlar ham D. koʻptovushliklar turkumiga kiradi. Sharq musiqa nazariyasidaD. intervallar mutanofir, munofirat boʻʼdlar deyiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissotsiatsiya

**Dissotsiatsiya**, dissotsiatsiyalanish (lot. dissociatio— ajralish, parchalanish) — modda molekulalari radikallari yoki ionlarining qaytar holda parchalanishi termik, elektrolitik va fotokimyoviy turlarga ajratiladi. Termik Dissotsiatsiya— moddaning issiqlik taʼsirida parchalanishi. Masalan, ammoniy yana gidrosulfid NH4HS qizdirilganda ammiak va vodorod sul-fidga parchalanadi. Neft krekingi, sanoatda koʻp moddalarni olish (masalan, kalsiy karbonatdan ohak olish) usullari termik Dissotsiatsiyaga asoslangan. Elektrolitik Dissotsiatsiya —elektrolitlar suvda eritilganda ulardagi molekulalarning musbat va manfiy zaryadli ionlarga parchalanishi. Erituvchi, jumladan suvning qutbli molekulalari elektrolit molekulalariga taʼsir etib, ularning parchalanishiga sabab boʻladi. Elektrolitik Dissotsiatsiyada hosil boʻlgan ionlar va erituvchi molekulalari bir-biriga taʼsir etadi; ionlar suv bilan birikib, gidratlar hosil qiladi (masalan: OH — gidroksoniy). Dissotsiatsialangan molekulalar sonining eritilgan modda molekulalari umumiy soniga nisbati elektrolitik Dissotsiyalanish darajasi deb ataladi, bu esa eritilgan modda (elektrolit)ning tabiatiga, shuningdek, eritma konsentratsiyasiga bogʻliq (eritma suyultirilgan sayin elektrolitik D. darajasi oshadi). Elektrolitik Dissotsiyalanish darajasi 1 ga teng boʻlganda kimyoviy muvozanat barqaror bo‘ladi. Elektrolitik Dissotsiyalanish darajasiga qarab, elektrolitlar kuchli (batamom dissotsiatsiyalanadigan) va kuchsiz (qisman dissotsiatsiyalanadigan) elektrolitlarga boʻlinadi, ammo bu shartli tushuncha, chunki bir elektrolitning oʻzi bir sharoitda kuchli, boshqa sharoitda esa kuchsiz boʻlishi mumkin (masalan: vodorod xlorid (HCl)suvda kuchli elektrolit, boshqa baʼzi erituvchilarda esa kuchsiz elektrolit xossalarini namoyon qiladi). Yoruglik nuri taʼsirida fotokimyoviy D. sodir boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distal

**Distal** (lotincha disto — uzokda turaman) — odam va hayvonlar anatomiyasida gavdaning biror qismi uning markazi yoki oʻrta (medial) tekisligidan uzoqroq ekanligini bildiruvchi termin, proksimalnnt teskarisi, mas, qoʻl panjasi bilakka nisbatan D. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distansiya

**Distansiya** (lotincha distantia — masofa) — 1) biror narsa orasidagi masofa, oraliq; 2) saflangan harbiy xizmatchilar, qurollar, boʻlinmalar, kemalar va shunga oʻxshashlar oraligʻidagi masofa; 3) t.-yil xoʻjaligi turli tarmoqdarining maʼmuriy birligi. Yoʻl, signalizatsiya va aloqa D.lari, bino va inshootlar D.lari, yuk ortish va tu-shirish D.lari va b. xillari bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distillangan suv

**Distillangan suv** - haydash (distillash) yoʻli bilan tarkibidagi erigan mineral tuzlar, organik moddalar va boshqa qoʻshimchalardan tozalangan suv. Tibbiyotda ishlatiladigan Distillangan suvda nitrat, nitrit va sulfat kislotalar, xlor, kalsiy ionlari, karbonat angidrid va boshqa qoʻshimchalar boʻlmasligi kerak, 10 ml shunday suv buglantirilganda qoldigʻi 0,5&nbsp;mg dan oshmasligi lozim. Teri ostiga yuboriladigan erit-malar va koʻzga tomiziladigan dorilar tayyorlash uchun Distillangan suv qayta sterillanadi yoki qaynatib olinadi. Distillangan suvda organizm uchun zarur mikroelementlar boʻlmaganligi sababli ichishga yaramaydi, uzoq, isteʼmol qilinganda meʼda toʻqimalaridagi tuzlarni yuvib ketadi, na-tijada epiteliy hujayralari boʻkib, nobud boʻladi. Distillangan suv kimyo va fizika labaratoriyalarida erituvchi sifatida ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissimilyasiya (maʼnolari)

**Dissimilyasiya**:

* Dissimilyasiya (lotincha
* Dissimilyasiya (tilshunoslik) (tilshunoslikda) — nutqiy hodisa.
Dissimilyasiya (tilshunoslik)

**Dissimilyasiya** (tilshunoslikda) — nutqiy hodisa. Muayyan soʻzdagi bir-biriga oʻxshagan yoki qisman oʻxshash tovushlardan birining hosil boʻlishi oʻrniga, usuliga koʻra farq etuvchi boshqa tovushga oʻxshashi. Dissimilyasiya assimilyasiya qarama-qarshi fonetik hodisa boʻlib, u assimilyasiya darajasida keng tarqalgan emas, chunki koʻp hollarda unda sonor tovushlarga ega boʻlgan soʻzlargina dissimilyasiyaga uchraydi. Dissimilyasiya adabiy tillarga nisbatan shevalarda koʻproq. Dissimilyasiyaning ikki turi mavjud:

# kontakt dissimilyasiya (masalan, tramvay — tranvay);
# distakt dissimilyasiya (masalan, zarar — zaral, avtobus — aptobus).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distillash

**Distillash** (lotincha: disstillatio — tomchilab oqish), distillanish, haydash — suyukliklarni buglatib, sof komponentlarga yoki har xil tarkibli fraksiyalarga ajratish, tozalash. Buning uchun komponentlarga ajratiladigan suyuklik qizdiriladi va undan ajralib chiqayotgan bugʻ kondensat lanadi. Tarkibi va qaynash temperaturalari oʻzgarmasdan haydaladigan eritmalarni D. usuli (azeotrop distillanish) ham bor. Metallurgiyada rudalar yoki ularning konsentratlaridan rangli metallarni avval bugʻlantirib (yuqori temperaturada qaytarib), keyin kondensatlab ajratib olish ham D. deyiladi. D. neftni fraksiyalarga ajratish, spirtni tozalash, yogʻni eritmadan ajratib olishda va b. sohalarda keng qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distorsiya

**Distorsiya** (lot. distorsio — qiyshayish) — optik sistemalarda hosil boʻladigan tasvir nuqsonlari; bunda obyekt bilan uning tasviri orasida geometrik oʻxshashlik buziladi. Distorsiya tasvirning har xil qismi turlicha chiziqli kattalashishi natijasida hosil boʻladi. Koʻpincha, tasvirning chiziqli kattalashishi har bir nuqtasida har xil boʻladi. Shuning uchun tasvir asliga oʻxshamay chiqadi. Masalan, distorsiya xossasiga ega boʻlgan optik sistemada kvadratning tasviri buzilib chiqishi mumkin. Distorsiya hodisasi kuzatish asboblari va optik sistemalarda tasvir sifatiga uncha zarar keltirmasa ham aniq masalalarda hisobga olinadi. Eng yaxshi fotoapparatlar obyektivida distorsiya 0,5% ga yaqin, aerosuratlar olish uchun ishlatiladigan obyektivlarda taxminan 0,01% boʻladi.

## Manbalar
Distributivlik

**Distributivlik** (lotincha distributivus — taqsimlanish) — ikki amalning oʻzaro bogʻlanishini ifodalovchi qonun. Masalan, Distributvlik qoʻshish va koʻpaytirish amallari uchun a(b+c)=ab+ac tenglik bilan ifodalanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distribyutor

**Distribyutor**, distributor (ing. distributior — taqsimlash) — mintaqaviy (mahalliy) bozorlarda muay-yan turdagi tovarlarni koʻtara sotib olish va sotish bilan shugʻullanuvchi firma yoki tadbirkor. D. tovar ishlab chiqaruvchi korxona bilan tuzilgan uzoq muddatli shartnoma asosida oʻz nomidan va oʻz hisobidan ish yuritadi. Maxsus D.lik bitimida tayyor mahsulotni so-tuv oldidan koʻrsatilgan xizmat uchun tovarning koʻtara narxiga qoʻyiladigan ustamalar meʼyori, tovarning koʻtara narxidan chegirma, tovar partiyasining hajmi va uni yetkazib berish tartibi; toʻlov turlari va b. aks etadi. Us t ama (chegirma)lar D.ning daromad manbai hisoblanadi. D. tovarni sotishdan tashqari marketing xizmatini koʻrsatadi, shuningdek, sotib olingan texnik jihozlar, uskunalar (mas, kompyuterlar va uning yordamchi jihozlari)ni oʻrnatish, ishga tushirish, ulardan foydalanishga oʻrgatish, ehtiyot qismlarni sotish, taʼmirlash va boshqa. ishlarni ham bajarishi mumkin. Bunday xizmatlar D.lik xizmati deyiladi. D. tar-mogʻining asosiy vakolatxonasi Bosh D. hisoblanadi. Bosh D. tovar ishlab chiqaruvchi korxonaning muayyan bozordagi asosiy vakili hisoblanadi va tayyor mahsulotni sotish shu vakil op-kali yoki korxonaning oʻz agentlik tarmogʻi orqali amalga oshiriladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marlene Dietrich

**Marlene Dietrich** () (1901-yil 27-dekabr, Berlin – 1992-yil 6-may, Parij) – nemis va amerika aktrisasi va qoʻshiqchisi. Kinoda 1922-yildan, 1930-yildan Hollywoodda ishlagan. *[[The Blue Angel]]* („Moviy farishta“), *[[Morocco (film)|Morocco]]* („Marokko“), *[[Witness for the Prosecution]]* („Ayblovchining guvohi“), *[[Judgment at Nuremberg]]* („Nyurenburg protsessi“), *[[Schöner Gigolo, armer Gigolo]]* („Goʻzal jigalo – baxtsiz jigalo“), *[[Shanghai Express]]* („Shanxay ekspressi“), *[[The Scarlet Empress]]* („Qizil imperator ayol“) kabi filmlarda bosh rollarni ijro etgan. Estradada ham taniqli xonanda sifatida koʻpgina mamlakatlarda konsert bergan. Fashizmga qarshi ayovsiz kurashgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Diuron

**Diuron**, gerbatoks, dixlor-fenidim, karmeks (C,HI0ON2C12) — singib, tanlab taʼsir etuvchi gerbitsid. Rangi oq, 80%li hoʻllanuvchan kukun. Paxtazorlarda, danakli va rezavor meva bogʻlarda, tokzorlarda bir yillik boshoqli (kurmak, itqoʻnoq) va ikki pallali begona oʻtlarga qarshi qoʻllanadi. Bir yillik begona oʻt (olaboʻta, machin, semizoʻt, ituzum, shamak va b.)larga 1,5 — 2,5 oy davomida taʼsir koʻrsatadi. Tuproq namligi ortgan sari preparatning gerbitsidlik xususiyati ham orta boradi. Oʻsimlikka ildizi orqali shimiladi. Yerga ekish paytida lenta usulida, bogʻlarda erta bahorda begona oʻtlar urugʻi koʻkarmasdan oldin purkaladi. Sarf meʼyori (taʼsir etuvchi modda hisobida) gʻoʻza uchun 0,4—1,6 kg/ga, mevali bogʻlarda 2,5—3,2 kg/ga, 0,5—1,75 kg/ga sarflanadi. Ish suyuqligi 100—150 l/ga. Zahari kam.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difenil

**Difenil**, fenilbenzol (S6N5)2 — oʻzaro bogʻlangan ikkita fenil radikalidan tashkil topgan rangeiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 71°, qaynash temperaturasi 255°, zichligi 1156&nbsp;kg/m3 (25°). Suvda erimaydi, spirt, efir, benzol va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. D. termik barkaror modda. Sanoatda benzoddan piroliz yoʻli bilan olinadi. Labaratoriyada difenil benzol yodidga natriy yoki mis taʼsir ettirib, shuningdek, aro-matik birikmalarni peroksid kislotalar taʼsirida oksidlash usuli bilan olinadi. D. boʻyoqlar i. ch.da muhim yarim xom ashyo hisoblanadi. Uning difeniloksid bilan aralashmasi issiqlik oʻtkazuvchi modda sifatida ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difenilamin

DIFENILAMIN (C6H5)2NH - ikkilamchi aromatik amin, yorugʻlik taʼsirida qorayadigan rangsiz kristall modda. Mol. m. 169,23; zichligi 1160 kg/m3. Qaynash temperaturasi 302°, suyuqlanish temperaturasi 54°. Sovuq suvda erimaydi; efir, metil spirt, benzol, ligroin va b. organik erituvchilarda eriydi. Anilinni anilin gidroxlorid bilan avtoklavda 300°da NS1, A1S13, NH4BF4 ishtirokida qizdirib va b. usullar bilan olinadi. Nitritlar va nitratlar ishtirokida oksidlab, koʻk rangli birikmalar hrsil qilinadi. Indikator sifatida qoʻllanadi. D. — polimerlar uchun an-tioksidantlar i. ch.da boshlangʻich mahsulot boʻlib, sellyuloza nitratlarining issiq va atmosfera sharoitiga bardoshli stabilizatori, azoboʻyoqlar sintezida oraliq mahsulot, yumshoq poʻlatni zanglashdan saqlovchi ingibitor, shuningdek, analitik kimyoda NO2, NO3, S1O3 va b. oksidlovchilarni aniqlashda indikator sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difeniloksid

**Difeniloksid**, difenil-efir (C6H5)2O. — rangsiz kristall modda. Mol. m. 170,21. Suyuqlanish temperaturasi 28-29°, qaynash temperaturasi 259,3°; zichligi 1075&nbsp;kg/m3. Suvda deyarli erimaydi, benzol, muz holdagi sirka kislota, etanolda yaxshi eriydi. S6N5S1 bilan C6H5ONa ni mis ishtirokida qizdirish orqali olinadi. Past temperaturada suyuqlanishi, termik va kimyoviy barqarorligi sababli difeniloksidning difenil bilan aralashmasi (difenil aralashmasi, dinil, dauterm A) yoki naftalin bilan aralashmasi (dauterm V) issiqlik oʻtkazuvchi modda sifatida ishlatiladi. Difeniloksid xushboʻy modda sifatida ham qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difillobotrioz

**Difillobotrioz** - odam va baʼzi hayvonlar ichagida parazitlik qilib yashaydigan serbar lentasimon gijjalar qoʻzgʻatadigan kasallik. Kasal odam yoki hayvon axlati bilan gijja tuxumi, koʻpgina tana qismlari tashqariga chiqadi. Tuxum suvga tushsa, 3—5 haftadan keyin undan gʻumbaklar paydo boʻladi, ular balikdarni zararlaydi. Odam xom baliq, shuningdek, normal tuzlanmagan ikra yegandagina D. yuqadi. Bunda odamning koʻngli aynib, qayt qiladi, baʼzan qorni ogʻrib, juda kamqon boʻlib qoladi. Bemor axlatidan gijja tuxumi yoki tana qismlari topilgandan keyin tashxis qoʻyiladi. Bemor iloji boricha kasalxonada davolangani maʼ-qul. Organizmdan gijjalarni haydaydigan, shuningdek, kamqonlikni bartaraf etuvchi doridarmonlar buyuriladi. Kasallikning oldini olish uchun daryo va koʻllarning ifloslanishiga yoʻl qoʻymaslik, baliqni faqat pishirib, qovurib, dudlab yoki yaxshilab tuzlab isteʼmol qilish kerak. Baliq tuzlanganda 2—7 kunda beza-rar boʻlib qoladi. Serbar lentasimon gijja lichinkalari muzlatilgan balikda —6°, —18° temperaturada 7 kungacha tirik saqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disfagiya

**Disfagiya** (due... va yun. phagein — yutmoq, yemoq) — ovqat yoki suv yutishning buzilishi. Halqum, hiqildoq va qiziloʻngach devorlarining shikastlanishi, ularga yot jismlar tiqilishi, yalligʻlanish, isteriya va b. asabiy-ruhiy kasalliklarda bu aʼzolarning to-rayishi (spazm), shuningdek, baʼzi yuqumli kasalliklar (qoqshol, quturish) D.ga sabab boʻladi. Qiziloʻngach rakida ham D. kuzatiladi. Belgilari: ovqat yutgan vaqtda ogʻriq seziladi, burun, hiqildoq, kekirdak, koʻks oraligʻiga ovqat ketib qoladi. D.ga sabab boʻlgan omillar aniqlanib, tegishli doridarmonlar buyuriladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disulfid bogʻlar

**Disulfid bogʻlar**, -S-Sbogʻlar — ikki sulfgidril guruhdagi oltingugurt atomlarning qoʻshilishidan hosil boʻladigan bogʻlar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difiramb

**Difiramb** — 1) Yunon istonda may — musallas maʼbudasi, kayfsafo xudosi qisoblangan Dionis (yoki Vakx) sharafiga aytilgan tantanali xor qoʻshigʻi. Mil. av. 7—5-asrlarda — adabiy shakl, lirika janri (Arion, Pindar D.lari). Keyinchalik D. yakkaxon qoʻshiq turiga aylangan, unda musiqa sheʼrdan ustun turgan; 2) koʻchma maʼnoda — xdsdan tashqari (baʼzan soxta tarzda bildiriluvchi) maqtovlar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial

**Differensial** ( - farq, tafovut) — funksiya orttirmasining argument orttirmasiga nisbatan bosh chiziqli qismi. Differensial tushunchasini fanga Gottfried Leibniz kiritgan. Differensial xossalari matematik analizning yirik boʻlimlaridan biri boʻlgan differensial hisobda oʻrganiladi. U geometriya, mexanika, fizika masalalarini yechishda asosiy vositalardan biri hisoblanadi. Differensial tushunchasi variatsion hisob, differensial geometriya vafunksional analizni umumlashtiriladi.
Differensial binom

**Differensial binom** - xm(a+bx”)l> koʻrinishidagi ifoda. Bunda: a va b — oʻzgarmas sonlar, t, n, p — ratsional sonlar. D. b.ni elementar funksiyalarda integrallashning barcha hollarini koʻrsatish masalasi muhim. L. Eyler D. b.ni integrallashning uch holini koʻrsatgan: 1) r — butun son; butun son. P. L. Chebishev bundan boshqa hol boʻlmasligini isbotlagan (1853). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial geometriya

**Differensial geometriya** — geometriya boʻlimi. Geometrik obrazlar (egri chiziqlar, sirtlar va ularning oilalari)ni koordinatalar metodi asosida differensial hisob va integral hisob vositalarida oʻrganadi. Differensial geometriyaning dastlabki muhim obʼyektlari uch oʻlchovli yevklid fazosidagi egri chiziqlar va egri sirtlardir. Uning oʻziga xos xususiyati birinchi navbatda chiziqlar va sirtlarning har qancha kichik sohalariga oid xossalarini tekshirishdir. 19-asrning ikkinchi yarmidan boshlab Differensial geometriya chegaralari kengayib, koʻp oʻlchovli fazolarni va ulardagi geometrik ob-razlarni tekshirish masalalarini ham oʻz ichiga oladi. Jumladan geometrik obrazlarning affin va proyektiv almashtirishlar natijasida oʻzgarmaydigan differensial xossalarini oʻrganuvchi nazariya, koʻp oʻlchovli noyevklid fazolar nazariyasi va hokazo. Bu nazariyalar fizika (ayniqsa, nisbiylik nazariyasi)da keng qoʻllaniladigan boʻldi. Differensial geometriyaning asosiy tushunchalari: egrilik, buralish, sirtning birinchi va ikkinchi kvadratik shakllari, toʻliq egrilik, geodezik chiziq va b. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial psixologiya

**Differensial psixologiya** — psixologiya fanining odamlar oʻrtasidagi individual-psixologik tafovutlarni oʻrganuvchi sohasi.

Differensial psixologiya atamasini 1900-yil nemis psixologi V. Shtern fanga kiritgan. Differensial psixologiya muayyan individlar bilan birga, turli ijtimoiy sinflarga, etnik, yosh va boshqa guruhlarga mansub shaxslar psixikasining namoyon boʻlishidagi tafovutlarni aniqlab beradi. Differensial psixologiyada koʻpincha individning kuzatishi, test yoki oʻz-oʻzini kuzatish natijalarini tahlil etish yordamida aniqlangan shaxsiy va intellektual xususiyatlari qiyosiy tadqiq qilinadi.

Differensial psixologiyaning muhim vazifalaridan biri individual-psixologik xususiyatlarning namoyon boʻlishi, diapazoni va xarakterini ochib, yoritib berishdan iborat. Individual-psixologik tafovutlarning yuzaga kelish shartlari va sabablarini tushunish uchun ularning neyrofiziologik omillarini, nerv sistemasining asosiy xususiyatlarini oʻrganish lozim.

Hozirgi zamon Differensial psixologiyasida rivojlangan matematik-statistik apparat, jumladan, korrelyasiya (oʻzaro bogʻliqlik), regressiv (orqaga qaytish), diskriminant (cheklash) va omilli tahlil usullari keng qoʻllanadi. Differensial psixologiya maʼlumotlari taʼlim-tarbiya amaliyotida, psixiatrik-psixoterapevtik taʼsir etishda, individning u yoki bu kasb-hunarga yaroqliligini aniqlashda, kasbga yoʻnaltirish va kasb tanlashda muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial renta

**Differensial renta**, tabaqalashgan renta — katta qaytim beradigan qulay resurslardan foydalanish hisobiga olinadigan qoʻshimcha daromad; qishloq xoʻjaligida yer rentasi shakli boʻlib, D. r. yerning xoʻjalik yuritish obyekti boʻlishidan kelib chiqadi. D. r. yaxshi va oʻrtacha unumdor, qulay sharoitdagi yerlardan olingan qoʻshimcha mahsulotning oʻrtacha foydadan ortiq qismidir.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensiallash

**Differensiallash** (matematikada) — differensiallar yoki hosilalarni topish amali (qarang Differensial hisob).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensiatsiya

**Differensiatsiya** (frans. differentiation, lot. differentia — farqlanish, farq), ixtisoslashish — dastlab bir xil elementlardan iborat boʻlgan sistemaning sifat jihatidan farq qiladigan bir qancha qismlarga ajralib ketishi. D. muayyan sistema funksiyasining kengayishi, intensivligining koʻtarilishi va bu funksiyalarni uning tarkibiy qismlari oʻrtasida taqsimlanishi bilan bogʻliq holda sistema ishining samarasini oshiradi. D. bir necha shakdsa namoyon boʻladi. Felogenetik D. — yaxlit taksonning ikki yoki bir nechta qismlarga ajralishi (mas, adaptiv radiatsiya, tur hosil boʻlishi). Turning populyasiyalarga D.si tabiiy resurslardan uning optimal foydalanishiga olib keladi. Morfofiziologik D. — evolyusiya jarayonida organizmlarda har xil funksiyalarni bajaradigan turli xil strukturalarning rivojlanishi. Bunday D.ning ketma-ket paydo boʻladigan davrlari organizmlarning asosiy tuzilish darajalariga mos keladi. Morfofiziologik D. morfofiziologik jarayon mezonlaridan biri hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensiatsiya (maʼnolari)

**Differensiatsiya**:

* Differensiatsiya (frans.
* Differensiatsiya (fizik-kimyoviy jarayon), magma differensiatsiyasi — fizik-kimyoviy jarayonlar natijasida magmadan kimyoviy tarkibi turlicha yoki turli nisbatdagi bir xil minerallardan tashkil topgan jinslarning hosil boʻlishi.
Diffuz tumanliklar

**Diffuz tumanliklar** - koinotdagi gaz (yoki) chang tumanliklar. Mas, Orion va Xulkar yulduz turkumlarida joylashgan gaz tumanlik (qarang Galaktik tumanliklar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diffuzion apparat

**Diffuzion apparat** (diffuzor ekstrator) — maydalangan qattiq materialdan suyuklikda eriydigan moddalarni ekstraksiya usuli bilan ajratib oladigan apparat. Kimyo va oziq-ovqat sanoatida, asosan, qand i.ch.da keng ishlatiladi. Qand i.ch. apparatlarida maydalangan qand lavlagi yoki shakarqamishdan olingan qand moddalarni suvda ekstratsiya qilish (siqish) usulidan foydalaniladi. D.a.ning uzlukli (davriy) va uzluksiz ishlaydigan xillari boʻladi. Uzlukli ishlaydigan D.a. bir-biri bilan halqa tarzda biriktirilgan juft (12— 16 ta) diffuzor va shuncha oraliq isitkichlardan tashkil topgan diffuzion batareyalardan iborat. U ishchilar soni koʻp boʻlishini talab qiladi. Shuning uchun uzluksiz ishlaydigan D. a. koʻproq ishlatiladi. Tik oʻrnatilgan bir va koʻp kolonnali, qiya teganali, gorizontal rotatsion D.a. koʻp tarqalgan. Vertikal kolonnali D.a. da maydalangan mahsulot shnek, parrakli yoki zanjirli transportyorlar bilan pastdan yuqoriga koʻtariladi va turp koʻrinishida apparatning yuqorigi qismidan solinadi. Suv esa yuqoridan pastga qarab uzluksiz oqib, turplar orasidan oʻtadi va diffuzion sharbat kolonnaning pastki qismidan olib ketiladi. Jarayon shu tarzda uzluksiz davom etadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial tenglama

**Differensial tenglamalar** — nomaʼlum funksiyalar, ularning turli tartibli hosilalari va erkli oʻzgaruvchilar ishtirok etgan tenglamalar. Bu tenglamalarda nomaʼlum funksiya i orqali belgilangan boʻlib, birinchi ikkitasida i bitta erkli oʻzgaruvchi t ga, keyingilarida esa mos ravishda x, t va x, u, z erkli oʻzgaruvchilarga bogʻliqdir. Differensial tenglama nazariyasi 17-asr oxirida differensial va integral hisobning paydo boʻlishi bilan bir vaqtda rivojlana boshlagan. Differensial tenglama matematikada, ayniqsa, uning tatbiklarida juda katta ahamiyatga ega. Fizika, mexanika, iqtisodiyot, texnika va boshqa sohalarning turli masalalarini tekshirish differensial tenglamani yechishga olib keladi. 2. Xususiy hosilali differensial tenglama Bu tenglamalarning oddiy differensial tenglamadan farqli muhim xususiyati shundan iboratki, ularning barcha yechimlari toʻplami, yaʼni "umumiy yechimi" ixtiyoriy oʻzgarmaslarga emas, balki ixtiyoriy funksiyalarga bogʻliq boʻladi; umuman, bu ixtiyoriy funksiyalarning soni differensial tenglamaning tartibiga teng; ularning erkli oʻzgaruvchilari soni esa izlanayotgan yechim oʻzgaruvchilari sonidan bitta kam boʻladi. Bir nomaʼlumli 1-tartibli xususiy hosilali Differensial tenglamani yechish oddiy differensial tenglama sistemasini yechishga olib keladi. Tartibi birdan yuqori boʻlgan xususiy hosilali differensial tenglama nazariyasida Koshi masalasi bilan bir katorda turli chegaraviy masalalar tekshiriladi.

## Dasturiy taʼminot
* ExpressionsinBar
* Maple: dsolve
* SageMath
* Xcas: desolve(y'=k*y,y)

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Petrovskiy I. G., Leksii po teorii obiknovennix differensialnix uravneniy, 6 izd., M., 1970
* Salohiddinov M. S, Nasriddinov Gʻ., Oddiy differensial tenglamalar, T., 1994
Differensial hisob

**Differensial hisob** — matematikaning hosilalar va differensiallarni hisoblash, ularning xossalarini oʻrganish hamda funksiyalarni tekshirishga tatbiq qilish bilann shugʻullanadigan boʻlimi. 17-asrga kelib Yevropada ishlab chiqarish kuchlarining oʻsishi, turli mashina va inshootlarning yaratilishi, kemasoalikning rivojlanishi, ballistika (umuman, harbiy ish) talablari aniq fanlar, jumladan matematika oldiga juda koʻp yangi masalalarni qoʻyganligi munosabati bilann differensial hisob va integral hisob gʻoyalari vujudga keldi. Differnsial hisobning vujudga kelishidagi dastlabki ishlar egri chiziqqa urinma oʻtkazish masalasini yechishda Ferma, René Descartes va boshqa matematiklar tomonidan qilingan. Isaac Newton va Gottfried Leibniz oʻzlaridan avvalgi matematiklarning bu boradagi ishlarini nihoyasiga yetkazdilar. 17-asr oxiri va 18 asr boshlarida matematik analiz mustaqil fan sifatida shakllandi.

## Tarixi
Hosilalar bilan bogʻliq bir necha tushunchalar qadimdan maʼlum boʻlgan boʻlsa ham, ularning hozirgi holini fanga kiritgan deb Isaac Newton (1643-1727) va Gottfried Leibniz (1646-1716) tilga olinadi. Ular mustaqil ravishda (bir-biridan alohida) differensial hisob va hosilalar haqida yozishgan. Ular qoʻshgan eng katta hissa boʻlsa integral hisob bilan differensial hisob orasidagi bogʻlanishni koʻrsatib berish boʻlgan. Ikkalasi Isaac Barrow (1630-1677), René Descartes (1596-1650), Christiaan Huygens (1629-1695), Blaise Pascal (1623-1662) va John Wallis (1616-1703) kabi matematiklar ishiga tayanishgan. Hosilaning birinchi rivojlatirgan odam deb Barrow tilga olinadi, ammo Newton va Leibniz hosila tarixidagu eng muhim shaxslardir. Chunki ularning hissasi eng katta boʻlgan. Newton differnsial hisbodan nazariy fizikda birinchi qoʻllangan, Liebniz boʻlsa hozirda ishlatiladigan belgilashlarning katta qismini ishlab chiqqan.

## Ishlatilishi
Hosilalar koʻp maqsadlarda ishlatilinadi. Hosilada funksiyaning turli qiymatlarida oʻzgarish tezligini oʻrganishda keng qoʻllanadi. Yana hosilalar yordamida optimizatsiya masalalari yechiladi. Bunday masalalarda berilgan funksiyaning maksimum yoki minimum qiymatlari topiladi. Optimizatsiya masalalari iqtisod fanida juda keng ishlatiladi. Differensial va integral hisob bir-biri bilan chambarchas bogʻliq. Integrallar egri chiziq ostidagi yuzani va tekislik ostidagi hajmni hisoblashda qoʻl keladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Azlarov T. A., Mansurov X., Matematik analiz, l-qism, T., 1994.
Diffuzion kamera

**Diffuzion kamera** - zaryadli zarralar (proton, elektron, a-zarra va hokazo) ning harakat trayektoriyasini kuzatishga imkon beradigan asbob. Amerikalik fizik L. Langsdorf yasagan (1936). Usti va yonlari shisha, tubi metalloplastinkadan iborat silindr shaklidagi germetik idish (rayem). D. k. Vilson kamerasit oʻxshaydi, lekin har doim ionlovchi zarralarga sezgir boʻlib, uzluksiz ishlab turadi. Kameraga tushgan zaryadli zarra gaz atomlari bilan toʻqnashib, elektronlarni ajratadi, yaʼni gaz ionlashadi. Kameradagi suyuqlik (spirt) bugʻi kondensatlanadi (ka-meraning tagi sovitiladi va qopqogʻi isitiladi, natijada temperatura pasayishi tufayli kamerada oʻta toʻyingan bugʻ hosil boʻladi) va zarra kameradan oʻtganda suyuklik tomchilaridan iborat iz qoladi. D. k. yonidan yoritiladi va zarra izi suratga olinadi. D. k. yuqori energiyali zarralarning kameradagi gaz yadrolari bilan oʻzaro toʻqnashuvini oʻrganishda, zarralar impulsniy aniqlashda, katta bosimli gazlarni tekshirishda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil