open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
I-Szin

**I-Szin („Oʻzgarish kitobi“)** — qadimgi xitoyliklarning metafizik tasavvurlari oʻn qismga (shu sababli uning ikkinchi nomi „Oʻn qanot“dir) boʻlgan holda ifodalangan va sharxlar bilan toʻldirilgan futurologik maʼlumotlar majmui. U sakkizta trigramma (uchta ketma-ket kelgan ramzlar guruhi) ga asoslangan boʻlib, gorizontal va vertikal shaklda tashkil topgan va undagi maʼlumotlar afsonaviy imperator Fu Si (m.a. 3-mingyillar)ga tegishli hisoblanadi. Trigrammadagi yaxlit chiziq — **yan**, yaʼni ijobiy faol kuchni hamda ayri chiziq — **in**, yaʼni salbiy passiv tabiat kuchini ifodalaydi, qolgan chiziqlar yuqoridagi ikki kuchning oʻzaro taʼsir belgisi sanalgan. Trigrammalar xoshiyasidagi sharxlarda konfusiylik nuqtai nazaridan tabiatga munosabat tarzi bayon qilinib, unda inson hayoti tabiat qonunlariga monand ekanligi qayd etilgan.

„I-Szin“ trigrammalari xalq orasida astrologik ahamiyat kasb etib, u orqali xitoyliklar yil fasllari va umuman, kelgusi hayotlaridagi oʻzgarishlar haqida tasavvurga ega boʻlib borishgan. „Shi-Szin“ („Qoʻshiqlar kitobi“) — qariyb 3000 ga yaqin qoʻshiqlarni qamragan konfutsiylik toʻplami. U toʻrt qismdan iborat: go-fin — davlat odatlari; syao-ya — kichik qasidalar; da-ya — katta qasidalar; sun — madxdyalar. Imperator Sin Shi-xuandi tazyiqi ostida yoqib yuborilgan „Shi-szin“ning aksariyat qismi xan davri olimlari tomonidan ogʻzaki anʼanalar boʻyicha tiklangan. Mutaxassislar fikricha, „Shi-szin“ xitoy taʼlim-tarbiya tizimining asosini tashkil qiladi. „Shu-szin“ („Tarix kitobi“) — xitoy xalqining shakllanishi va uning qadimgi tarixi afsonaviy obrazlar orqali ifodalangan epik asar. Shuningdek, unda Xitoyning qadimgi tarixiga (mil.av. 2357-627 yy.) oid maʼlumotlar aks etgan boʻlib, ulardan aksariyatini Konfutsiy tahrir qilib tartibga keltirgan. Ushbu kitob ideal hukumat tizimi haqidagi munozaralarga toʻla boʻlgani uchun xitoyliklar tomonidan yuksak baholanadi. Bundan tashqari, unda insoniyat kelajagi bilan bogliq bashoratomuz maʼlumotlar qayd etilib, shulardan biri imperator Yao davridagi (mil. av. 2293 y.) singari kelgusida butun yer yuzi suv ostida qolishi haqida xabar berilgan. „Li szi“ („Xulq-atvor qoidalari haqidagi risola“) — ijtimoiy aloqalar va diniy marosimlarni tartibga soluvchi, konfutsiylik nuqtai nazardan, qadimgi hukmdorlar misolida ideal boshqaruv tizimi toʻgʻrisida hikoya qiluvchi asar. U Chjou sulolasi marosimlari hamda boshqa urf-odatlar va musiqaga doir muxtasar maʼlumotlar asosida Konfutsiy vafotidan soʻng yuzaga kelgan. „Chunsyu“ („Bahor va kuz“) — mil.av. 722-483 yillar davomida amalda boʻlgan Lu knyazligi solnomasi. Tahminlarga koʻra, u Konfutsiy qalamiga mansub, lekin undagi voqealar Konfusiy vafotidan keyingi davrga taalluqligi bilan mazkur maʼlumot oʻz tasdigʻini topmagan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Yigʻi Devori

**Yigʻi Devori** (ibr. „istigfor kuni“, „gunohini yuvish kuni“) - yahudiylikdagi muhim bayramlardan biri hisoblanadi. Yom-Kipur o‘n kun davom etgan Rosh Ashonaning oxirgi kunida nishonlanadi. Bu kuni hech qanday ish qilinmay, faqat ibodat bilan mashg‘ul bo‘linadi. Yahudiylar Iom Kipurda ro‘za tutishlari, sinagogada nadomatlar bilan yig‘lab, qilgan gunoxdarigatavba qilishlari shart. Ularning e’tiqodiga ko‘ra, Rosh Ashonada rejalashtiriladigan insonning bir yillik takdiri Iom-Kipurda qilingan ibodat va tavbasiga qarab belgilanadi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Yoxanan Ben Zakkay

**Yoxanan Ben Zakkay** (tah. mil. avv. 30 y. - milodiy 73 yil) - yahudiylikda ikkinchi donishmandlar avlodi tannai, Gilel va Shammayning shogirdi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Kaddish

**Kaddish (muqaddas)** – yahudiylikda Xudoning ismi va qudratining ulugʻligini madh qilish ibodati. Kaddish oromiy tilda tuzilgan boʻlib, yakunlovchi ibora ivrit tilidadir. Kaddish atamasi ilk bor Mishnada uchraydi. Dastlab Kaddish Tavrotni oʻqib boʻlgach yoki daʼvatdan soʻng oʻqilgan. Mishna davriga kelib esa, u sinagogadagi ibodatlarning muhim qismiga aylangan. Uni minyan hozir boʻlgandagina Quddusga yuzlangan holda oʻqiladi. yahudiylikda motam marosimi, yaʼni vafot etgan shaxs haqiga qilinadigan ibodat. Mazkur ibodatni vaziyat, holatga koʻra bir necha turlari mavjud. Ushbu ibodat duolari va uni bajarish toʻgʻrisidagi koʻrsatmalarning aksariyati oromiy tilida yozilgan. Kaddishning toʻrtta turi mavjud boʻlib, ular: yarim kaddish (xasi kaddish) deb atalib, oʻzida Tavrotni oʻqish, liturgiyaning ayrim boʻlimlarining kirish yoki xotima vazifasini bajarib, ibodatni boshqarib borayotgan kishi tomonidan oʻqiladi; xotirlash marosimi (kaddish yatom) – yaqin qarindosh vafot etganda 11 oy davomida hamda yorsayt (yil marosimim)da oʻqiladi. Ushbu kaddish dastlab kantortomonidan 7 kunlik azada oʻqilgan. Xotirlash kaddishini yaqin qarindoshlar tomonidan oʻqilishi amaliyoti, mutaxassislarning fikriga koʻra, XIII asrda Germaniyada paydo boʻlganini koʻrish mumkin. Ota yoki onasi vafot etgan oʻgʻil farzand 11 oy davomida sinagogada kunlik ibodat vaqtida, soʻng yil marosimida xotirlash kaddishini oʻqishi lozim. Qiz farzandlar uchun kaddishni oʻqishlik majbur hisoblanmaydi. Agar vaft etgan kishining oʻgli boʻlmasa, jamoadan biror kishidan Kadishni oʻqishlik iltimos qilinadi; toʻliq yoki jamoaviy kaddish (kaddish shalem) ibodatni boshqarib borayotgan kishi tomonidan Amidani ovoz chiqarib takrorlashdan yoki baʼzi qoʻshimcha duolar qilgandan soʻng oʻqiladi; donishmandlar xotirjamligi uchun kaddish (kaddish de-rabbanan) boʻlib, Shaxaritda ikki marotaba xotirlash kaddishini oʻqiganlar tomonidan galaxik va akkadik qismdan soʻng oʻqiladi.

## Adabiyotlar
* 

## Manbalar
Kalom

**Kalom** (arab. ravon nutq, jumla, gap, so‘z) — musulmon kishining aqidasi, eʼtiqodi, dunyoqarashi qanday bo‘lishi kerakligini yoritib beruvchi fandir. Aqoid ilmi o‘z tarixining turli bosqichlarida sharoit va tushunchalardan kelib chiqib, bir necha nomlar bilan atalgan. Agar islom dinining taʼlimoti va amaliyoti shartli ravishda ikki qismga bo‘linsa, Kalom ilmi uning birinchi qismi, yaʼni taʼlimoti bilan shug‘ullanadi. Fiqh ilmi esa ikkinchi, yaʼni amaliy qismiga tegishlidir. Dastlab islom ilmlarining barchasi yuqoridagi kabi ikki qismga bo‘linmay, umumiy tarzda „Islom ilmlari“ yoki „Fiqhiy ilmlar“ deb atalgan. Ulardan aqida, yaʼni islom taʼlimotiga oid qismi „al-Fiqh al-akbar“ („Katta fiqh“), fiqhga, yaʼni diniy amallarga doir ilmlar esa „al-Fiqh al-asg‘ar“ („Kichik fiqh“) deb atalgan. So‘ngra ulardan hadis, tafsir, fiqh, tasavvuf, aqoid kabi turli ilmlar ajralib chiqib, islom diniga xos ilm sifatida eʼtirof etila boshlagan. Aqoid qolguncha turli nomlar bilan atalib turgan. Demak, „al Fiqh al-akbar“ni kalom, aqoidning dastlabki nomi deb hisoblash mumkin. Shu tariqa Kalom ilmi turli davrlarda „al-Fiqh al akbar“, „Ilm al-kalom“, „Usul ad-din“ („Din asoslari“), „Ilm at-tavhid“ („Yakkaxudolik taʼlimoti“) va nihoyat so‘nggi nomi „Aqoid“ („Aqidalar“) va „Kalom“ degan nomlar bilan atalgan."Kalom" aqoidning eng mashhur ismi hisoblanib, „al Fiqh al-akbar“ ismi bilan bir asrda, yaʼni VIII asrda yuzaga kelgan. Chunki bu ism Imom Abu Hanifa, Imom Shofiiy, Imom Molik va boshqalardan rivoyat qilingan. Hozirgi davrga kelib g‘arb va turk sharqshunoslari ushbu ilmga nisbatan „Ilohiyot“ (arab. „Iloh haqidagi fan“) va „Teologiya“ (lot. Teo — xudo, logiya — fan; „Xudo haqidagi fan“) kabi atamalarni ishlatmoqdalar.

Chunki keyingi asrlarda aqoid ilmi to‘rtta qismga bo‘lingan:

* 1. Ilohiyot. Bunda Alloh va U zotga tegishli masalalar haqida bahs yuritiladi.
* 2. Nubuvvat. Bunda vahiy, payg‘ambarlik, rasullar va ularga tegishli masalalar haqida bahs yuritiladi.
* 3. Kavniyot. Bunda borliqdagi mavjud insoniyat, farishta, jin va sababiyat qonunlari haqida bahs yuritiladi.
* 4. Sam’iyot. Bunda eshitish bilangina, yaʼni asosan naqlga tayanilgan holda sobit bo‘ladigan aqidalar haqida bahs yuritiladi.

Bular, asosan, g‘ayb olamiga tegishli masalalar hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* 

## Manbalar
Kashrut

**Kashrut** – yahudiylikdagi atama boʻlib, galaxaga koʻra, biror narsaning ruxsat berilgan yoki yaroqliligini anglatadi. Kashrut Tavrotda keltirilgan amrlar, shuningdek, yahudiy diniy arboblari tomonidan Mishna va Gemarada qayd qilingan qonunlarga asoslanadi. Odatda Kashrut atamasi taom bilan bogʻliq diniy buyruqlar majmuiga nisbatan qoʻllanadi. Biroq, kundalik hayotning turli jabhalaridagi insonlar foydalanishi mumkin boʻlgan narsalarga nisbatan ham qoʻllanadi. Kashrut qoidalarini tatbiq qilishda turli yahudiy jamoalari hamda yoʻnalishlarida oʻzaro farqlarni koʻrish mumkin.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Kvakerlar

**Kvakerlar** ( - silkinish, titrash, hayajonlanish) - baptistlar yo‘nalishi. Yo‘nalishning rasmiy nomlanishi „Ichki yorug‘lik do‘stlari xristian jamoasi“, Jorj Foks tomonidan XVII asrda tashkil etildi. Kvakerlar imon haqiqati „ichki yorug‘lik“ bilan yoritilish davomida namoyon bo‘ladi, deb hisoblaydilar. Xudo deganda doim hayajonlanish va u bilan munosabatda bo‘lganda ekstatik (qattiq hayajonlanish) usullardan foydalanganlari uchun kvakerlar degan nom olishgan. Sirli va sirli bo‘lmagan diniy marosimlarning barchasini bekor qilishgan. Ruhoniylarni tan olmaydilar. Ibodatxonalari yo‘q, ibodatlarni narsalardan bo‘shagilgan xonalarda amalga oshiradilar. Kvakerlar har qanday zo‘rlikni qoralaydilar, ular tinchlik (pasifizm) tarafdorlaridir. Jamoalarida 200 mishtacha a’zo bor, AQSH, Angliya, Kanada va ba’zi boshqa mamlakatlarda tarqalganlar. Kvakerlar tomonidan tashkilqilingan „Butun Jahon do‘stlar maslahatchi komiteti“ xalqaro tashkiloti faoliyatlarini muvofiqlashtiradi. Amerikada vujudga kelgan ikki diniy ta’limot: Iso Masih shogirdari va Iso Masih Cherkovi ham baptizmga yaqin turadi. Cho‘qintirish marosimi kishi balog‘atga yetgandan so‘ng o‘tkaziladi. Taqdirning oldindan belgilanganligi va Odam Atodan boshlab barcha insonlarning gunohkorligi to‘g‘risidagi ta’limotlarni tan olmaydilar. Bu tashkilotlarning bir-biridan farqi kam.

## Manbalar

## Havolalar
* quakers.ru  — Doʻstlar diniy jamiyatining rasmiy sayti (Kvakerlar) rus tilidagi.
* Facebookda rus tilida soʻzlashuvchi Kvakerlar guruhi .
* quaker.org  — Doʻstlar Diniy Jamiyatining (Kvakerlar) ingliz tilidagi rasmiy sayti.

## Adabiyotlar
*
Ahmad al-Omuliy

**Ahmad ibn al-Husayn ibn Horun ibn Muhammad al-Hasaniy al-Omuliy** Tabariston Omulida milodiy 944-yil (hijriy 333-yil)da tug‘ilib, 1030-yil (hijriy 421-yil) Arafa kuni Bilinxoda vafot etgan. Ahmad al-Omuliy tilshunos, nahvshunos va fiqhshunos olim boʻlgan. Qurʼoniy ilmlar va sheʼriyat bilan shug‘ullangan.

## Asarlari
* „*Sharhu-t-tajrid*“ („at-tajrid“ sharhi");
* „*Kitobu-l-ifoda*“ („Ifoda kitobi“).

## Manbalar
Nozimaxonim koʻchasi (Toshkent)

**Nozimaxonim koʻchasi** — Olmazor tumanining Beruniy mahallasi hududida. Uzunligi 1 km atrofida.

XX asrning 2-yarmida tashkil topgan. 1960-yil 24-fevraldan shoira Nozimaxonim nomi bilan yuritiladi.

Yoʻnalishida Markaziy tibbiyot davlat arxivi, mahalla guzari, 249-maktab, 277-bogʻcha, shaxsiy uyjoylar va savdo shoxobchalari joylashgan. Tarkibida 7 ta tor koʻcha bor. Qamarniso va Vali Jumaev tor koʻchalari bilan tutashgan. Yaqinida Shifokorlar shaharchasi, Politexnika, Tibbiyot kasb-hunar kollejlari, Tuproqshunoslik va agrokimyo instituti, talabalar turar joyi, „Qamarniso“ toʻyxonasi joylashgan.

## Yana qarang
* Toshkent koʻchalari roʻyxati

## Manbalar
Ahmad at-Tabari (Abu Abdulloh)

**Ahmad ibn Muhammad at-Tabariy al-Omuliy al-Xaliliy** — muhaddis. „G‘ulom Xalil“ nomi bilan mashhur boʻlgan. Bag‘dodda hayot kechirgan va shu yerda hadis aytgan. U milodiy 888-yil (hijriy 275-yil)da vafot etgan.

## Asarlari
* „*al-Vusulila maʼrifati-l-usul*“ („Usulnianglab yetish yo‘llari“);
* „*al-Kashf*“(„Kashf“);
* „*Fazoilu amiri-l-muʼminiyn alayhissalom*“ („Amiru-l-moʻminiyn alayhis-salomning fazilatlari“).

## Manbalar
Ahmad ibn Abdat al-Omuliy

**Ahmad ibn Abdat al-Omuliy** o‘zigacha bo‘lgan ulamolardan, undan esa boshqa ulamolar hadis rivoyat qilganlar. Milodiy taxminan 912-yil (hijriy 299-yil)da vafot etgan.

## Manbalar
Kuřim

**Kuřim** (Czech pronunciation: [ˈkur̝ɪm] ; ) — Chexiya Respublikasining Janubiy Moraviya viloyatidagi Brno-Country okrugidagi shaharcha. 11000 kishiga yaqin aholi istiqomat qiladi. Bu Brno-Country tumanidagi eng koʻp aholi yashaydigan shahar.

## Joylashuvi
Kuřim Brnoning tahminan 12 kilometr (7 mi) shimolida joylashgan. U Kuřimka va Lučni daryolarining qoʻshilish joyida joylashgan. Bobrava togʻlarida joylashgan boʻlib, shahar hududining sharqiy qismi Drahany togʻlariga choʻzilgan. Eng baland nuqtasi —  .

## Tarixi
Kurim haqidagi birinchi yozma ravishdagi eslatma 1226-yilda Moraviya margravi Ottokar I avliyo Pyotr va Pavlus cherkoviga boj toʻlash toʻgʻrisida nizom chiqargan paytdan oqyad etilgan. Ehtimol, 12-asrda Přemyslids tomonidan bosib olingan paytida tashkil etilgan. 1570-yilda aholi punkti savdo shahriga aylantirildi, ammo keyinchalik unvonini yoʻqotdi. 1785-yilda u yana savdo markaziga aylantirildi.

1973-yil 1-iyulda Kurim shaharchaga aylandi.

## Demografiyasi

## Iqtisodiyoti
Shaharning shimoliy qismida yirik sanoat zonasi joylashgan. Eng yirik ish beruvchi Tyco Electronics Czech TE Connectivity filiali hisoblanadi. 

Shahar chekkasida 18 va undan katta yoshdagi mahkumlar uchun qamoqxona mavjud. U 498 maxbusga mo‘ljallangan bo‘lib, 260 ta nazoratchi ishlaydi. 

## Diqqatga sazovor joylari

Magdalalik Avliyo Maryam cherkovi 1226-yilda tashkil etilgan. Bu dastlab Romanesk uslubidagi bino edi. Oʻttiz yillik urushda yoqib yuborilganidan soʻng, u 1766-1772-yillarda bugungi barokko koʻrinishida qayta tiklandi. Rektoriya ham 1226-yilda tashkil etilgan. Asl yogʻoch konstruktsiya 1806-yildan keyin qayta tiklandi.

Cherkov yonidagi asl oʻrta asrlarga mansub qal’a 1592-1594-yillarda Uygʻonish davri qarorgohi sifatida qayta qurilgan. Bugungi kunda Kuřim qal’asida maktab joylashgan va uning hovlisi madaniy maqsadlarda foydalaniladi.

Kuřimská hora tepaligida Nepomuk Ioannning suv-ibodatxonasi joylashgan boʻlib, tahminan 1722-yilda qurilgan. Shahar maydonidagi Avliyo Florian haykali 1679-yilda qurilgan.

## Taniqli odamlar

* Matias Frans Graf von Chorinsky Freiherr von Ledske (1720-1786), Brno yepiskopi; shu yerda vafot etdi
* Vladimir Petlak (1946-1999), voleybolchi

## Qardosh shaharlar — egizak shaharlar
Kuřim quyidagi shaharchalar bilan egizak:

*  Niepołomice, Poland
*  Stupava, Slovakia

## Manbalar



## Havolalar

*
Ketubim

**Ketubim** (ibr. „kitoblar, muqaddas matnlar“) – yahudiylik dinining muqaddas kitobi TaNaXning uchinchi qismi hisoblanadi. U Tehilim (Zabur), Mishle (Sulaymoning Masallari), Iyov (Ayyub), Shir ashirim (Nashidalar nashidasi), Kohelet (Voiz), Rut, Ester, Yeremyaning marsiyalari, Doniyol, Uzayr va Nehemya, Divre Ayamim (I va II Tarixlar) kabi qismlardan iborat boʻlib, ularda ibodat vaqtida oʻqiladigan duolar, shuningdek, tarixiy voqealar bayon qilingan. Mil.avv. II asrga oid manbalarda Ketubim TaNaXning tarkibiga kiritilmaganini koʻrish mumkin. Biroq, urfga koʻra, Ikkinchi Ibodatxonaning vayron boʻlishiga qadar, Iom Kippur kechasi Iyov, Ezra va Nexemiya, Doniyol kabi qismlari oʻqilgani, uning oʻsha vaqtdayoq muqaddas kitoblar qatoriga kiritilganiga dalolat qiladi. Iosif Flaviy Ketubim nomli alohida qismni zikr qilmagan. Ushbu maʼlumotlarga asosan aytish mumkinki, Ikkinchi Ibodatxona davri oxiriga qadar, Ketubim kitobi TaNaXning alohida qismi sifatida shakllantirilmagan boʻlsada, biroq u muqaddas hisoblangan. Ketubim nomi dastlab Ikkinchi Ibodatxona vayron etilgach, Ketubim borasidagi din arboblari munozaralarida uchraydi. Ikki avlod almashinuvidan soʻng, uning barcha qismlari muqaddasligi eʼtirof etilib, oʻsha kunning oʻzidayoq TaNaXning qismi sifatida qoʻshildi. Umuman olganda, bularning barchasi uzoq davom etib kelayotgan tarixiy jarayonning rasmiyatchilik nuqtai nazaridan yakunlangani edi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Ahmad al-Abivardiy

**Ahmad ibn Muhammadibn Abdurrahmon ibn Said al-Abivardiy (Abul Abbos)** milodiy taxminan 970-yil (hijriy 359-yil)da tugʻilib, 1034-yil (hijriy 425-yil jumaduloxir oyi)da vafot etgan. Shofiʼiy faqihlardan biri, shirinso‘z va ilmda sobitqadam inson bo‘lgan. Go‘zal sheʼrlar aytgan. Bag‘dodda istiqomat qilgan va u yerda qozilikni boshqargan. So‘ngra uzlatga berilib, o‘zining ijodi bilan shug‘ullangan. „Ar-Rabiʼ“ mahallasida o‘qigan va „al-Mansur“ jome masjidida fatvolar bilan shug‘ullanadigan to‘garagi bo‘lgan. Xuroson o‘lkasida hadis eshitgan. Biroq uning qozi Ali ibn al-Qosimdan Hamadon va Rayda yozib olganlarini aytmaganda, boshqa eshitgan hadislaridan deyarli birortasi ham tasarrufida saqlanib qolmagan. O‘z vaqtida ro‘za tutgan, iftorlik uchun eng ko‘p isteʼmol qiladigan neʼmati, asosan, non va tuzdan iborat bo‘lgan. Faqir bo‘lgan, lekin odamlarga ko‘p muruvvat ko‘rsatgan. Vafotining ertasi kuni „Bobuharb“, yaʼni „Urush darvozasi“ deb ataladigan qabristonga dafn etilgan.

## Manbalar
Ahmad al-Kisraviy

**Ahmad al-Kisraviy al-Azarbayjoniy** — huquq sohasidagi olimlardan biri, qozilikni boshqargan, matbuot sohasida ishlagan va Tehronda 1947-yil (hijriy 1367-yil)dan keyin qatl etilgan.

## Asari
* „*at-Tashayyuʼ va-shshiʼa*“ („Shialik va shiʼalar“).

## Manbalar
Yigʻi devori ibodatxonasi

{{wikify}]
**Yigʻi devori ibodatxonasi** — Quddus shahrida joylashgan, milodiy 70-yilda rimliklar tomonidan vayron qilingan Ikkinchi Ibodatxonaning saqlanib qolgan 488 metr uzunlikdagi qismi. Yahudiylarning muqaddas ziyoratgoh joyi. Yahudiylar bilan bog‘likligi haqidagi dastlabki maʼlumotlar IV asr manbalarida uchratish mumkin. „Yig‘i Devori“ atamasi arab tilidagi „al-mabka“ (oh-voh qilish joyi) so‘zdan olingan bo‘lib, yahudiylarning bu joyga kelib Ibodatxonaning vayron etilgani sababli afsus chekib yig‘lashlariga nisbatan qo‘llanilgan. Ibroniy tilida „Kotel Maaravi“, yaʼni Gʻarbiy devor deb nomlanadi. Odatda Gʻarbiy Devor deganda qadimgi devorning 57 metr uzunlikdagi ochiq qismi tushuniladi. Biroq, uning uzunligi 488 metrni tashkil etib, uylar va turli inshootlar uning qolgan qismini tusib turadi. Maydonda joylashgan ochiq qismining balandligi asosidan qo‘shib hisoblaganda 32 metrni, yerdan balandligi tahminan 19 metrni tashkil etadi. Devor 45 qatlam toshdan iborat bo‘lib, shundan 28 qatlami yerdan tepada, qolgan 17 tasi yerdan pastda joylashgan. Hozirgi kunda Yig‘i Devori yahudiylarning eng muqaddas joyi hisoblanadi. Har kuni bu yerga minglab ziyoratchilar, sayyohlar tashrif buyurishadi. Ziyoratchilar devor orasiga o‘z istaklari yozilgan qog‘ozchalarni joylashtirib, Yaratgandan iltijo qilib surashadi. Erkalar chap tarafda, ayollar o‘ng tarafda ibodat qiladilar. Har oy ushbu xatlar yig‘ishtirib olinib, maslichnaya tepaligiga ko‘miladi. Yig‘i Devoriga yahudiy bo‘lmaganlar ham belgilangan tartib asosida keyingan holda yaqinlashishlari mumkin.1948 yilgi urushdan so‘ng 1967 yilga qadar Xramovaya Iordaniya tasarrufiga o‘tgach, yahudiylar Iig‘i Devoriga kelishlariga ruxsat berilmagan. Olti kunlik urushdan keyin, Isroil armiyasi eski shaharni qo‘lga kiritgach, uning oldida ibodat qilish qayta tiklanadi. Shuningdek, Yig‘i Devori bilan bog‘liq zamonaviy odatlar ham paydo bo‘lganini ko‘rish mumkin. Masalan, Isroil armiyasining tanlangan harbiylari shu yerda qasamyod qabul qilishlari, Isroil davlatining mustaqillik kuni va Quddusning ozod bo‘lgan kuni bayramlarida Devor oldida tantanali marosimlar o‘tkazilishini keltirish mumkin.

## Adabiyotlar
* 

## Manbalar
Ahmad al-Kozqiy

**Ahmad ibn Muhammad ibn Mansur al-Kozqiy** (taxminan 1067-yilda vafot etgan) — Buxoroda hadislar eshitgan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilgan.

## Manbalar
Ahmad al-Arbanjiniy

**Ahmad ibn Muhammad ibn Muso ibn Rijoʻ ibn Hanash al-Arbanjiniy (Abu Bakr)** kelib chiqishi Samarqandning Sug‘didan bo‘lgan, hanafiy faqih. Padari buzrukvoridan hadis rivoyat qilgan. Arbanjinda qozilik qilgan. U milodiy taxminan 980-yil (hijriy 369-yil rabiussoniy oyi)da vafot etgan.

## Manbalar
Kiddush

**Kiddush** – yahudiylikda shanba va bayram kunlari sharob ustida oʻqiladigan ibodat. Talmudga koʻra, ushbu amr shanba kunini boshqa kunlardan ajratish va ulugʻligini eʼtirof etish uchun, shanba kuni kirishi bilan oʻqiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Ahmad al-Arzanjoniy

**Ahmad al-Arzanjoniy (Burhonuddin)** — Arzanjon qozisi. Halabda taʼlim olgan. U milodiy 1398-yil (hijriy 800-yil)da vafot etgan.

## Asarlari
* „*Hoshiya alat-talviyh*“ („Talvihga hoshiya-izoh“, muallif uni „*at-Tarjih*“, yaʼni „Afzal ko‘rish“ deb nomlagan);
* „*Iksiyru-s-saodat fi-t-tasrif*“ („Tasrifgaoid saodatning umrboqiy sharbati“).

## Manbalar
Kiddushin

**Kiddushin** – yahudiylikdagi oila qurish marosimining ilk bosiqichi. Talmud davrida shakllangan anʼana boʻlib, hozirga qadar saqlanib qolgan. Umuman olganda mavjud qoidaga koʻra, nikoh marosimi ikki bosqichda kiddushin hamda nissuin amalga oshiriladi. Talmud qoidalariga asosan Kiddushin uch yoʻl orqali amalga oshiriladi: kesef (pul), shtar (shartnoma) va bia (bir uyda yashash). Kesefga koʻra, er ikki guvoh shohidligida uylanmoqchi boʻlgan ayoliga pul yoki uning ekvivalenti (bugungi kunda bu oddiy, tekis uzuk) ni takdim etadi. Pul yoki uzukni berish orqali er kishi ushbu ayolni nikohiga olmoqlikni, ayol bu narsalarni qabul qilish bilan shu kishiga turmushga chiqishligini bildiradi. Ikkinchi shtar (shartnoma)ga koʻra, er kishi ikki guvoh hozirligida ayol kishiga ikki tarafning ismlari hamda „Ushbu shartnoma orqali Muso va Isroil amriga muvofiq sen menga bagʻishlanasan“ kabi maʼlumotlar keltirlgan hujjatni taqdim etadi. Ayol kishi hujjatni qabul qilishi orqali, roziligini izhor qiladi. Uchinchi holatda esa, erkak ikki guvoh shohidligida ayolga: „Sen men bilan bir uyda yashash orqali Muso va Isroil amriga muvofiq bagʻishlanasan“ iborasini aytib, alohida uyga olib chiqib ketadi. Huquqiy nuqtai nazardan ushbu kiddushin turi qonuniy hisoblansada, biroq, yahudiy dini ulamolari bundan qaytaradilar, hattoki, jazo ham belgilanishi mumkin. Bugungi kunda, faqatgina, birinchi kesef turi amalda ekanini qayd etish lozim.

## Adabiyotlar
* 

## Manbalar
Kipa

**Kipa** () – yahudiy erkaklarning anʼanaviy bosh kiyimi. U kichkina aylana shaklda boʻlib, boshning tepa qismini yopib turadi hamda har bir taqvodor yahudiyning Yaratgan oldida kamtarlik, tavozeʼ, hurmatini ifodalaydi. Eʼtibor qaratilsa, Gʻarbda dinga eʼtiqod qiluvchilar Yaratganga tavozeʼni ifodalashda bosh kiyimini yechishsa, yahudiylarda uni kiyish orqali boʻladi. Kishining boshi kun davomida, ayniqsa ibodat va Tavrotni oʻqish vaqtida uni kiyish zarur hisoblanadi. Ortodokslar kipani har doim kiyib yurishsa, konservatorlar sinagogada va ovqat vaqtida kiyishadi, Reformistlar esa, kipani kiyib yurish zarur emasligini taʼkidlaydilar. Dura-Yevropos sinagogasidagi freskalarga koʻra aytish mumkinki, ellinizm davrida yahudiylar boshlarini yopmagan holda yurganlar. Milodiy I asrda tuzilgan „Sofrim“ traktatida sinagogada tonggi ibodatni bosh kiyimsiz amalga oshirishga ruxsat berilganini koʻrish mumkin. Biroq, nufuzli ravvinlar boshlarini mato bilan yopib olganlar. Oʻrta asrga kelib boshni yopib yurish taqvodor yahudiylarning urfiga kirgan hamda koʻp oʻtmay umumqabul qilgan narsaga aylangan. Kipaning rangi, hajmi, matosiga qarab bir qancha turlari mavjud boʻlib, bu orqali yahudiyning nafaqat taqvodorligi, balki uni qaysi yoʻnalish yoki oqim vakili ekanini ham bilish mumkin. Ashkenazlarda kipa odmi rangdagi matolardan tikilib, tepasi qora, tag qismi oq rangda boʻladi. Sefardlarda esa, hajmi kichikroq boʻlib, rangli va kashta goʻl bilan bezatilganini koʻrish mumkin. Hasidlar esa, kipani shlyapa ostida kiyib yurishadi.

## Adabiyotlar
* 

## Manbalar

## Havolalar
Kiroman Kotibin

**Kiroman Kotibin** ( – soʻzi karamli, muhtaram, aziz;  – soʻzi yozuv-chizuv ishlari va yozishmalarni olib boruvchi shaxs maʼnosini bildiradi) – insonlarning har bir amallarini yozib boruvchi farishtalar.

Qur’oni karimda bir marta: „Holbuki, ustingizdan kuzatib turuvchilar bordir. Ular kiroman kotibin (hurmatli yozib turuvchilar). Nima qilayotganingizni biladiganlardir“ (Infitor, 10-12 oyatlar) uchraydi. Alloh taolo har bir insonga ikki farishtani: oʻngdan bitta va chapdan bittani biriktirgan, ikkovlari insonning yaxshilik va yomonliklarini yozib boradilar. Ular „Kiroman kotibin – hurmatli yozib turuvchilar“ deyiladi va mazkur farishtalar Allohning huzurida mukarram sanaladilar. Har bir bandaning oʻng tomonidagi farishta yaxshi amallarini, chap tomonidagi farishta yomon amallarini yozib boradi.

Qiyomat kuni insonga hujjat sifatida koʻrsatiladigan nomai aʼmol ushbu farishtalar yozgan yozuvlar boʻladi. Bu xususda Imom Hasan Basriy: „Ey odam bolasi, sening sahifang ochildi, ikki hurmatli farishta senga vakil qilindi. Bittasi, oʻng tarafingdagisi yaxshiliklaringni yozadi, ikkinchisi, chap tarafingdagisi yomonliklaringni yozadi. Nimani xohlasang, qilaver, ozmi, koʻpmi. Vafot etganingda sahifang berkitiladi, qabringda boʻyningga osib qoʻyiladi. Qiyomat kuni shunday holda qabringdan chiqasan“ deganlar.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Ahmad al-Isfijobiy

**Ahmad ibn Mansur al-Isfijobiy, al-Hanafiy (Abunnasr)** (milodiy 1087-yil (hijriy 480-yil)da vafot etgan) — hanafiy faqih, qozilikni boshqargan.

## Asarlari
* „*Sharhu muxtasari-t-Tahoviy*“ („Muxtasaru-t-Tahoviy“ga sharh");
* „*Sharhuala kitobi-s-sadri ibn Moza alatartibi-d-dabbos li-l-jomiʼi-ssag‘iyr*“ *li-sh-Shayboniy*" (Shayboniyning „al-Jomiʼ as-sag‘iyr“ („Kichik to‘plam“)iga asalchi tartibidasadru-sh-shariʼa ibn Moza taʼlifetgan kitobga sharh");
* „*Sharhu-l-kofiy*“ („al-Kofiy“ga sharh");
* „*Fatovo*“ („Fatvolar“).

Mazkur asarlarning barchasi hanafiy fiqhning sohalariga bag‘ishlangan.

## Manbalar
Ahmad al-Ardabiliy

**Ahmad ibn al-Aqo Bobo al-Ardabiliy** milodiy 1873-yil (hijriy 1290-yil)da tug‘ilib, 1931-yil (hijriy 1350-yil)da vafot etgan. Olim boʻlgan.

## Asarlari
* „*G‘anoimu-d-dahri fiahkomi-l-usbuʼi va-sh-shahri*“ („Hafta va oy hukmlari haqidagi davrninginʼomi“);
* „*Tanzihu-l-ilal fi ahkomi-l-xalal*“ („Yanglish hukmlardagiillatlardan poklanish“);
* „*Takmilatu-l-mutaammiliyn fi sharhi tabsirati-l-mutaʼallimiyn*“ („Tabsiratu-l-mutaʼallimiyn“ sharhi haqidafikr yurituvchilarning qo‘shimchasi");
* „*Vazifatu-l-hajjoj fi mustajobi-l-haj va-l-mazorot fi Makkava-l-Madina va-sh-Shom*“ („Makka,Madina va Shomdagi mozorlarni ziyorat qilish va haj amallarini adoetish haqidagi hojilarning vazifalari“).

## Manbalar
Ahmad ibn Muhammad al-Ardabiliy

**Ahmad ibn Muhammad al-Ardabiliy** — ilm-fanning turli sohalarida faoliyat olib borgan olim. U milodiy 1585-yil (hijriy 993-yil)da vafot etgan.

## Asarlari
* „*Hadiqatu-sh-shiʼati fi tafsili ahvoli-n-nabiy sallallohu alayhi vasallamva-l-aʼimmati alayhimi-s-salom*“ („Payg‘ambar (s.a.v.) va imomlar(a.s.) ahvolining tafsiloti haqidagi shiʼalarning bo‘stoni“);
* „*Jamʼu-l-foidati va-l-burhon fi sharhiirshodi-l-azhon*“ („Irshodu-l-azhon“sharhi haqidagi isbot va foydaga oid fikrlar to‘plami");
* „*Sharhuilohiyoti-t-tajrid*“ („Ilohiyotu-t-tajrid“ga sharh");
* „*Zubdatu-l-bayonfi sharhi oyoti ahkomi-l-Qurʼon*“ („Qurʼoni karim ahkomlari jo bo‘lganoyatlarni sharhlash haqidagi eng sarabayon“);
* „*Taʼliqot fi sharhi-l-muxtasari-l-azdiy*“ („Muxtasaru-l-azdiy“sharhiga qo‘shimcha izohlar").

## Manbalar
Sehrli uzuk

**Sehrli uzuk** — afsonaviy, folklor yoki xayoliy zargarlik buyumlari, odatda, gʻayritabiiy xususiyatlarga yoki kuchlarga ega deb qabul qilib kelinadi. Bu xayoliy va sehrli ertaklarda tez-tez uchraydi. Sehrli uzuklar bilan bogʻliq personajlar koʻplab mamlakatning xalq ogʻzaki ijodida uchraydi. Baʼzi sehrli uzuklar oʻzida turli xususiyatlarni 

## Tarixi

Sehrli uzuklar mavjud boʻlgan dastlabki hikoyalar klassik antik davrda paydo boʻlgan. Aflotun, ikkinchi Respublika kitobida, Gyges uzugi (egasi uni taqqanda koʻrinmaslikni beradigan uzuk) haqida hikoya qiladi. Uni gʻordan topgan choʻpon Gyges oʻz kuchidan malikani yoʻldan ozdirish, qirolni oʻldirish va uning oʻrnini egallash uchun foydalangan. Ammo Lidiya qiroli boʻlgan Gygesning oldingi qaydnomalarida sehrli uzuk haqida hech narsa aytilmagan. Sehrli kuchlar odatda uzuklarga tegishli emas, qadimgi yunon afsonasi, garchi boshqa koʻplab sehrli narsalar, xususan Persey afsonasi roʻyxati keltiriladi.

Jozep (8.2) Vespasian huzurida jinlarni quvib chiqarish uchun sehrli uzuk ishlatgan Eleazarning bitta latifasini takrorlaydi.

J. G. Frazer, sehr va xurofotni oʻrganishda *Oltin bog*', uzuklar „ibtidoiy aql“ da ruhning tanani tark etishiga yoʻl qoʻymaslik va jinlarning butun tanaga kirib kelishiga yoʻl qoʻymaslik uchun vositalar sifatida xizmat qilishi mumkinligi haqida taxmin qildi. Shunga qaramay, sehrli uzuk ruhning ketishini oldini olish orqali oʻlmaslikni berishi va egasiga qarshi qaratilgan har qanday zararli sehrning kirib kelishiga toʻsqinlik qilishi mumkin. Ruhning chiqishiga qarshilik qiluvchi bu sehrli xususiyatlar Odamlarga uzuk taqishni taqiqlagan qadimgi grek tamoyillarida qadimgi faylasuf va afsonachi Pifagor tomonidan tushuntirilishi mumkin.

## Manbalar
Ahmad Nomiy al-Arzanjoniy

**Ahmad Nomiy ibn Abdurrahmon Nomiy al-Arzanjoniy al-Hanafiy** (milodiy 1896-yil (hijriy 1314-yil)dan keyin vafot etgan) kelib chiqishi Arzanjondan bo‘lgan. 

## Asari
* “*at-Tahoniyu-l-hamdiyyot*” («Hamdga yo‘g‘rilgan tabriklar») nomli Sulton Abdulhamidni qutlashga bag‘ishlangan qasidalardan iborat asar.

## Manbalar
Badriddin ash-Shibliy

**Badriddin Muhammad ibn Abdulloh ash-Shibliy** (milodiy 1367, hijriy 769-yili vafot etgan) — faqih. U Ustrushananing Shibla qishlog‘ida tavallud topgan.

## Asarlari
* „*Mahosin al-vasoil fi ilmi-l-avoil*“;
* „*Okom al-marjon fi ahkomal-jon*“.

## Manbalar
Badriddin al-Buxoriy

**Umar ibn Abdulkarim al-Varsakiy al-Buxoriy (Badriddin)** (milodiy 1198, hijriy 594-yil Balxda vafot etgan) — faqih. U haqida juda ko‘p ulamolar rivoyat qilganlar. U Shamsulaʼimma al-Kardariy va Abul Fazl al-Kirmoniyning ustozi.

## Manbalar
Badr al-Xujandiy

**Badr ibn Ziyod ibn Abdulloh ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad al-Xujandiy (Abulmunavvar)** (milodiy 1120, hijriy 514-yilda vafot etgan) — qozi. Samarqandda yashagan va shu yerda hadis aytgan. U ulamolardan, undan esa boshqalar hadis rivoyat qilganlar.

## Manbalar
Kuzhayat (Osmancık)

**Kuzhayat** — Choʻrum viloyati Osmanjik tumaniga qarashli qishloq.

## Tarixi
Qishloq nomi 1925-yildagi yozuvlarda **arab** deb qayd etilgan.

## Geografiyasi
Qishloq Chorum shahri markaziga 106 km uzoqlikda joylashgan. Osmanjik shahar markaziga 45&nbsp;km uzoqlikda.

## Aholisi

## Manbalar
Çərmədil

**Çərmədil** — Ozarbayjon Ismailli tumanining Qubaxəlilli munitsipalitetiga qarashli qishloq.

## Manbalar
Göytəpə(Ismailli)

**Göytəpə**— Ozarbayjonning Ismailli tumanidagi qishloq va munitsipalitet. 354 nafar aholi istiqomat qiladi.

## Manbalar

*
Sumağallı

**Sumağalli** — Ozarbayjonning Ismailli tumani tarkibiga kiruvchi qishloq va munitsipalitetdir. 734 nafar aholi istiqomat qiladi.
## Manbalar

*
Bakr ash-Shirvoniy

**Bakr ibn Umar ash-Shirvoniy (Abul Qosim)** (milodiy 926, hijriy 314-yilda vafot etgan) Buxoro ahlidan hisoblangan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar.

## Manbalar
Bakr az-Zaranjaro

**Bakr ibn Muhammad ibn Ali ibn al-Fazl ibn al-Hasan ibn Ahmad ibn Ibrohim ibn Isʼhoq ibn Usmon ibn Jaʼfar ibn Muhammad ibn Abdulloh al-Ansoriy, al-Buxoriy, az-Zaranjaro, al-Hanafiy (Abul Fazl)** (milodiy 1035-yil, hijriy 427-yilda tug‘ilib, milodiy 1118-yil, hijriy 512-yilda vafot etgan) fozil imom bo‘lgan va Abu Hanifa mazhabi haqidagi rivoyatlarni yaxshi bilgan. Ko‘p marotaba umra qilgan va shu tariqa ilmi keng yoyilgan. Hadis bilan ko‘p mashg‘ul bo‘lgan. Hadislar imlo qilgan va undan hadis eshitganlar. Abu Sahl as-Saraxsiy va Abdulaziz al-G‘ulvoniydan fiqh ilmini o‘rganib, faqih bo‘lgan. „*Amoliy az-Zaranjaro*“ („Zaranjaro imlo qilgan hadislar“) nomli asari bo‘lgan.

## Manbalar
Ovacıksuyu (Osmancık)

**Ovajiksuyu** — Choʻrum viloyati Osmanjik tumaniga qarashli qishloq.

## Tarixi
Qishloq 1925-yildan beri shu nomga ega.

## Geografiyasi
Qishloq Chorum shahar markazidan 75 km uzoqlikda joylashgan. Osmanjik shahar markazidan 14 km uzoqlikda.

## Aholisi

## Manbalar
Bakr al-Kosoniy

**Bakr ibn Sulaymon ibn Imron Ilyos al-Kosoniy** (milodiy 1119-yil, hijriy 513-yilda vafot qilgan) Samarqandga kelib, bir muddat shu yerda yashab, fiqh ilmini o‘rgangan. So‘ngra Kosonga qaytib, o‘z faoliyatini davom ettirgan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar.

## Manbalar
Bakr az-Zogʻarsavsaniy

**Bakr ibn Abdulloh ibn Muso ibn Ali az-Zog‘arsavsaniy an-Nasafiy (Abu Ali)** (milodiy 1130-yil, hijriy 525-yilda 88 yoshida vafot etgan) ulamolardan, undan esa boshqalar rivoyat qilganlar.

## Manbalar
Bakr ad-Duxamsiniy

**Bakr ibn Muhammad ibn Hamadon ibn G‘olib ibn Toriq ibn Hilol as-Sayrafiy ad-Duxamsiniy (Abu Ahmad)** (milodiy 959-yil, hijriy 348-yilda vafot etgan) - Marv ahlidan. Tajribali, nuroniy va fozil olim bo‘lgan. Fasohati va moziyni yaxshi bilishi tufayli u somoniy amirlar bilan muloqot qilishga ixtisoslashgan maxsus xodim bo‘lgan. Marv, Balx, Bag‘dod va Rayda hadis tinglagan. U ulamolardan, boshqalar esa undan hadis rivoyat qilganlar.

## Manbalar
Bakr al-Xarqoniy

**Bakr ibn Abdulloh ibn Abdurrahim al-Xarqoniy** (milodiy 1131-yil, hijriy 525-yil zulqaʼda oyining 18-sanasi seshanba kuni asr vaqtida vafot etgan) — imom. U ulamolardan, boshqalar esa undan hadis rivoyat qilganlar. Hozirgi Chokardiza qabristoniga dafn etilgan.

## Manbalar
Bakr al-Varsaniniy

**Bakr ibn Muhammadal-Varsaniniy (Abu Ahmad)** (milodiy 963-yil, hijriy 352-yilda vafot etgan) — ko‘zga ko‘ringan faqih, munozarachi va ahlu-r-raʼy vakili bo‘lgan. Samarqandda uning hadis imlo qiladigan joyi va munozaralar olib boradigan halqasi bor edi. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar.

## Manbalar
Bakr al-Kubindaviy

**Bakr ibn Monaz ibn Amirak ibn Shoh ibn ash-Shaʼbiy ibn Shaʼbiy ibn Samʼon an-Nasafiy al-Kubindaviy (Abu Muhammad)** (milodiy 1039, hijriy 430-yilda tug‘ilib, milodiy 1100-yil, hijriy 493-yil safar oyining 3-sanasida Nasafda vafot etgan) Samarqandda ko‘p hadislar eshitgan va o‘zi ham boshqalarga hadislar aytgan. Bir qancha muddat „Nahr al-Qassoriyn“ mahallasida vaʼzxonlik qilgan.

## Manbalar
Bakr al-Ustrushaniy

**Bakr ibn Yamon al-Ustrushaniy** (milodiy 1125-yil, hijriy 519-yili Samarqandda vafot etib, Chokardiza qabristoniga dafn etilgan) — muhaddis. U Ustrushanada tavallud topgan va dastlabki ilmlarni oʻsha yerda olib, keyinchalik ilm-maʼrifat yo‘lida Samarqandga ko‘chib o‘tadi. U ulamolardan, ulamolar esa undan hadis rivoyat qilganlar. Uning Samarqandda shaxsiy madrasasi bo‘lib, u yerda tolibi ilmlarga hadis, fiqh ilmlaridan saboq bergan.

## Manbalar
Avatara

**Avatara** - hinduiylik tushunchasida tangrining inson qiyofasida yerga tushishi hodisasi. Masalan, Hinduiylikda Vishnuning vaqti-vaqti bilan qutqaruvchi tangri sifatida dunyoga tushishi va sharoitga qarab turli shakllarda, yaʼni avatarlarda oʻzini koʻrsatishiga ishoniladi. Vishnuning oʻziga yarasha xilma-xil avataralari mavjud. Ulardan eng mashhurlari “Ramayana” dostoni qahramoni Rama va “Maxabxarata” dostonida vasf etilgan Krishnalardir.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Avvakum Petrovich

**Avvakum Petrovich** (1621-1682) - taniqli rus cherkov arbobi, Rus-pravoslav cherkovi ruhoniysi, koʻplab polemik asarlar muallifi. Keyinchalik patriarx Nikon va uning isloxotlariga qarshi chiqib “eski-udumchilik” yoʻlini tutgan. Shu sababli hibsga olinib, qatl qilingan. Hozirgi kunda ham “eski-udumchilik” cherkovlarida avliyo sifatida qadrlanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Avgurlar

**Avgurlar** (lot.*augures*) - rim ruhoniylari kollegiyasining aʼzosi, ular rasmiy fol ochish ishlari - auspitsiyalarni olib borganlar. Bunda, asosan hayvonlarning xatti-harakati va tabiat voqealari inobatga olingan. Avgurlarning oʻziga xos liboslari trabeya, aso va qadah boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Avgustinlik

**Avgustinlik** – o’rta asr sxolastikasi maktablaridan biri. Avgustin Avreliy qarashlari izdoshlari hisoblanadi. Bugungi kunda protestantlikda keng yoyilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Avidya

**Avidya**(sanskr. “ilmsizlik”, “johillik”) - hind falsafasida “ilmsizlik” yoki “ongning birlamchi qorongʻulashishi” maʼnosida ishlatilib, “borliqning mohiyatini toʻgri anglash”ga toʻsqinlik qiluvchi kuch sifatida qaraladi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Avtokefal cherkov

**Avtokefal cherkov** (yunoncha - “oʻz-oʻzini boshqarish”) - pravoslavlikdagi mustaqil boshqaruvga ega boʻlgan cherkovlar tuzilmasi. Maʼlum bir tashkilot “avtokefal” maqomini olishi uchun miro moyini mustaqil ravishda tayyorlay olish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Bugungi kunda pravoslav olamida 15 ta avtokefal cherkovlar mavjud:

# Konstantinopol pravoslav cherkovi.
# Aleksandriya pravoslav cherkovi.
# Antioxiya pravoslav cherkovi.
# Ierusalim pravoslav cherkovi.
# Rus pravoslav cherkovi.
# Gruzin pravoslav cherkovi.
# Serb pravoslav cherkovi.
# Rumin pravoslav cherkovi.
# Bolgar pravoslav cherkovi.
# Kipr pravoslav cherkovi.
# Ellada pravoslav cherkovi.
# Albans pravoslav cherkovi.
# Pоlyak pravoslav cherkovi.
# Chexiya va Slovakiya pravoslav cherkovi.
# Amerika pravoslav cherkovi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Avtonom Pravoslav Cherkovlari

**Avtonom Pravoslav Cherkovlari** (yunoncha -“mustaqil”) - biror-bir avtokefal cherkovdan ichki tartib-qoidalarni mustaqil bajarish huquqini olgan cherkov. Avtonom cherkov rahbari avtokefal cherkov patriarxi tomonidan tasdiqlanadi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Avtoxton dinlar

**Avtoxton dinlar** (yun. mahalliy, tub) – muayyan hududda tashqi taʼsirlardan xoli ravishda, etnik xususiyatlardan kelib chiqib yuzaga kelgan diniy eʼtiqod va rituallar. Shimoliy Amerika hindulari, Avstraliya, Yangi Zellandiya aborigenlari dini va marosimlari bunga yorqin misol boʻladi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Jibek Joli (Jambul viloyati)

**Jibek Joli** (, 199?-yilgacha — Korolevka) — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi ovul. Janaturmish qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 313641400.
## Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 305 kishini (149 erkak va 156 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 329 kishi (173 erkak va 156 ayol) yashagan.
## Manbalar
Agada

**Agada** - (orom. hikoya qilish, aytib berish) Talmudning katta qismini tashkil qilib, oʻzida diniy xarakterdagi hikoya va aforizmlar, shuningdek, tarixiy rivoyat va afsonalarni qamrab olgan. Agadani oʻrganuvchilar “agadist” deb yuritiladi. Manbalarda agadaning paydo boʻlishi mil. avv. II asrga borishi qayd qilinadi. Dastlab, Agadalar ogʻzaki koʻrinishda boʻlgan boʻlsa, keyinchalik ular jamlanib yozma holga keltirilgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Qaynar (Bayzaq tumani)

**Qaynar** () — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi razyezd. Janaturmish qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 313641500.
## Aholisi
1999-yilda aholisi 126 kishini (53 erkak va 73 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 135 kishi (75 erkak va 60 ayol) yashagan.
## Manbalar
Agastya

**Agastya**- Rigvedaning koʻplab gimnlari bagʻishlangan ilohiy donishmand, Mitra va Varunaning oʻgʻli. Rivoyatga koʻra, u uch olam hukmronligini qoʻlga kiritgan podshoh Naxushuni duoibad qilib, ilonga aylantiradi va Indraga ilohlar hukmronligini qaytaradi. U okean suvini ichib, uning tubida yashiringan asurlarni ilohlarga topib beradi va gʻalabaga katta hissa qoʻshadi. Bir kuni Vindxya tog'i koʻkka qarab shu qadar boʻy choʻzadiki, osmonga borib yetadi, hatto quyosh va oy ham yoʻl toʻsilgani bois, oʻz oʻrnini belgilangan muddatda egallay olmaydi. Shunda maʼbudlar Agastyadan yordam soʻraydilar. U maʼbudlarning iltimosiga koʻra, togʻ yoniga keladi va undan janubga borib kelishi uchun biroz egilib, qaytib kelgunicha qaddini rostlamay turishini iltimos qiladi. Togʻ uning iltimosini qabul qilib egiladi. Agastya janubiy oʻlkalarga ketadi, ammo ketgan tomondan qaytmaydi. Shuning uchun Vindxya togʻi hanuz egilgan holda ekan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Abxay Charan De

**Abxay Charan De** (1896-1977) - toʻliq ismi Abxay Charanaravi nda Bxaktivedanta Svami Prabxupda, shuningdek Shrila Prabxupa da nomi bilan ham tanilgan. 1896-yil 1-sentyabrda Kalkuttada tugʻilgan. Hinduiy-vayshnaviylik diniy arbobi. U1947-yilda“Veda” falsafasi bilimdoni sifatida “Bxaktivedanta” (sanskr. “sodiqlik”, “fidokorona xizmat”) unvoniga sazovor boʻladi. Sanskrit tilidan ingliz tiliga koʻpgina “Veda” matnlari, jumladan, “Bxagavadgita” (“Xudo qoʻshiqlari”)ni sharxlar bilan tarjima qildi. 1959-yilda 63 yoshida dunyodan voz  kechishga axd qiladi va Svami (“Aql va xissiyotlar egasi”) unvoniga erishadi. 

1965-yilda A.Ch.Bxaktivedanta Svami AQSHga koʻchib oʻtdi va “Xalqaro Krishnani anglash jamiyati”ga asos soldi. Bu davrda Sharq mistik taʼlimotiga nisbatan katta qiziqish Krishnani anglash falsafasini targʻib qilish uchun qulay shart-sharoit yaratdi va harakat tez rivoj topdi

.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Avalokiteshvara

**Avalokiteshvara** (sanskr.“Koʻrib turuvchi hoqon”) - buddaviylikdagi mashhur bodxisattvalardan boʻlib, barcha buddalarning cheksiz hamdardligi timsoli hisoblanadi. Uning attributi tovus dumidan yasalgan yelpigʻich sanaladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Qostoʻbe (Bayzaq tumani)

**Qostoʻbe** (, 1993-yilgacha — Golovanovka) — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi qishloq. Kostyubinskiy qishloq okrugi tarkibiga kiradi. Tuman markazi Sarikemer qishlogʻidan 6 km janubi-gʻarbda joylashgan. KATO kodi — 313645300.
## Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 1511 kishini (729 erkak va 782 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 1553 kishi (779 erkak va 774 ayol) yashagan.
## Mahalliy aholi orasidan chiqqan taniqli shaxslar
* Ibragimova Marziya (1918-yil) — Sotsialistik Mehnat Qahramoni.
* Ongarboeva Sindibala (1902-2001) — Sotsialistik Mehnat Qahramoni.
## Manbalar
Adar

**Adar** - yahudiylik taqvimidagi oʻn ikkinchi oyning nomi boʻlib, qabisa yilida Adar-sheni yoki Adar Bet (ikkinchi adar) nomi ostida oʻn uchinchi oy qoʻshiladi. Qadimgi yahudiylik taqvimi oy hisobi bilan belgilangan. Unga koʻra, 1 yilda 354 kun bor edi. U 11 oydan iborat boʻlgan. Biroq, miloddan avvalgi IV asrga kelib, qamariy taqvimi quyosh taqvimi bilan almashtirilgan. Quyosh taqvimi oy taqvimidan 11 kunga koʻp. Yahudiy jamoasining diniy bayramlari nafaqat oy hisobidagi kunlar bilan, balki yil fasllari bilan ham belgilanadi. Shuning uchun, mazkur adar oyi yahudiylikdagi quyosh taqvimiga qoʻshimcha 12-oy sifatida kiritilgan. Ushbu oy 30 kundan iborat boʻlib, har 19 yilda 7-marta qoʻshiladi. Esfir roʻzasi hamda Purim bayramlari shu oyga toʻgʻri keladi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Advayta- Vedanta

**Advayta- Vedanta**– hind falsafiy tizimlaridan boʻlgan vedantaning eng keng  tarqalgan turlaridan biri. Uning asosiy gʻoyasi “Braxman haqiqiydir. Dunyo esa haqiqiy emas. Djiva (ruh) va Braxman bir narsadir”.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Koʻktal (Bayzaq tumani)

**Koʻktal** (, 1935-yildan 199?-yilgacha — Politotdel) — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi ovul. Koʻktal qishloq okrugining maʼmuriy markazi va u yerdagi yagona aholi punkti. KATO kodi — 313644100.
## Aholisi
1999-yilda ovul aholisi 1878 kishini (936 erkak va 942 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra ovulda 2520 kishi (1236 erkak va 1284 ayol) yashagan.
## Manbalar
Koʻkoʻzek (Jambul viloyati)

**Koʻkoʻzek** () — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumaniga qarashli qishloq. Suxanboyev qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 313647400.
## Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 839 kishini (479 erkak va 360 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 774 kishi (390 erkak va 384 ayol) yashagan.
## Mahalliy aholi orasidan chiqqan taniqli shaxslar
* Aliboeva Oltinqul (1918-yil) — Sotsialistik Mehnat Qahramoni.
* Didarbekova, Nauzhan (1909-yil) — Sotsialistik Mehnat Qahramoni.
## Manbalar
Adventistlik

**Adventistlik** (lot. kelish, voqe boʻlish) - protestantlikdagi yoʻnalishlardan  boʻlib,  XIX asrning birinchi yarmida, AQSHda Uilyam Miller (1772-1849) asos solgan.
1831-yilda U.Miller Isoning 1843-yilda qaytishi haqida katta vaʼz qildi. Bu vaʼz hatto Yevropada ham aks-sado berdi. 1843-yil kirib kelganida esa U.Miller oʻz xulosasini biroz oʻzgartirib Isoning qaytish muddatini 1844-yilga koʻchirdi. Masih tushishi kerak boʻlgan oy va kunni, hatto joyini - Nyu-York shtatidagi togʻni ham aniq koʻrsatdi. Belgilangan kunda Miller izdoshlari oq kiyimlarga oʻranib “qiyomat togʻi”da joylashdilar. Uzoq kutishdan so'ng “paygʻambar” izdoshlarining soni kamaya boshladi, lekin koʻplar unga sodiq qoldilar. Isoning 1843-yili kelmaganining sababi esa oʻsha yili Iso yerga emas, balki “osmondagi poklanish joyi” (чистилище)ni tozalash uchun kelgan, deb talqin qilindi.
1845-yilda U. Miller va uning izdoshlari baptistlar safidan chetlashtirilganlaridan soʻng oʻzlarining “adventistlar” deb atalgan tashkilotini tuzdilar.
Adventistlik taʼlimoti Iso Masihning ikkinchi marotaba qaytishi gʻoyasiga asoslanadi. Unga koʻra ikkinchi qaytish davrida faqatgina taqvodorlar (birinchi tirilish) tiriladilar va Xudo bilan osmonda 1000-yil boʻladilar. Bu davr mobaynida yerda insonlar boʻlmaydi, ular tomonidan yaratilgan jamiki narsa vayron boʻlib, yoʻq boʻlib ketadi. Shayton kishanlanadi va uning jazosi vayronaga aylangan yerda boʻladi. 1000-yildan soʻng Iso uchinchi bor yerga qaytadi, shunda jin, ajina, alvasti va shu kabilar tiriladilar (ikkinchi tirilish). Shayton esa xalqlarni yoʻldan ozdirib, ularni Isoga qarshi oxirgi jangga toʻplash uchun vaqtincha ozodlikka chiqadi. Lekin osmon olovi ularni kulga aylantiradi. Shayton va insu-jinslar abadiy yoʻq qilinadilar - bu ular uchun ikkinchi oʻlimdir. Olov bilan tozalangan Yer yangilanadi va uni taqvodorlar egallaydilar. Quddus qayta tiklanadi va odamlar abadiy rohatda baxtli hayot kechiradilar.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Agrar dinlar

**Agrar dinlar** - dehqonchilik ishlari bilan bogʻliq ravishda yuzaga kelgan marosim va eʼtiqodlarning umumiy nomi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Agni

**Agni** - qadimgi hind diniy eʼtiqodiga koʻra, olov maʼbudi. Shuningdek, xonadon oʻchogi va qurbonlik gulxani ilohi, yerdagi maʼbudlarning rahbari va barcha qadimgi hind asosiy diniy marosimlarining markazida turgan olov timsoli, insonlar va ilohlar oʻrtasidagi vositachi boʻlgan. U koʻplab sifatlarga ega. Jumladan, Djatavedas - “barcha mavjudotlar bilimdoni”, Tanu na pat - “oʻzining o’g’li” va b. Vedalarda unga 200 gimn bagʻishlangan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Koʻkbastau (Jambul viloyati)

**Koʻkbastau** () — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumaniga qarashli qishloq. Janaturmish qishloq okrugi maʼmuriy markazi. KATO kodi — 313641100.
## Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 1097 kishini (560 erkak va 537 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 1618 kishi (815 erkak va 803 ayol) yashagan.
## Manbalar
Kenes (Bayzaq tumani)

**Kenes** () — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi qishloq. Koʻpterek qishloq okrugining maʼmuriy markazi va u yerdagi yagona aholi punkti. Tuman markazi Sarikemer qishlogʻidan 35 km shimoli-sharqda joylashgan. KATO kodi — 313642100.
## Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 2213 kishini (1135 erkak va 1078 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra qishloqda 2276 kishi (1156 erkak va 1120 ayol) yashagan.
## Manbalar
Qarasu (Bayzaq tumani)

**Qarasu** () – Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi qishloq. Suxanboyev qishloq okrugi tarkibiga kiradi. Tuman markazi Sarikemer qishlogʻidan 19 km shimoli-sharqda joylashgan. KATO kodi – 313647500.
## Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 618 kishini (312 erkak va 306 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 650 kishi (342 erkak va 308 ayol) yashagan.
## Manbalar
Qizil Juldiz (Jambul viloyati)

**Qizil Juldiz** () — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi qishloq. Qizil Juldiz qishloq okrugining maʼmuriy markazi va u yerdagi yagona aholi punkti. KATO kodi — 313643100.
## Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 4593 kishini (2497 erkak va 2096 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 5070 kishi (2538 erkak va 2532 ayol) yashagan.
## Manbalar

## Havolalar
*
Qusaq (Jambul viloyati)

**Qusaq** () — Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyati, Bayzaq tumanidagi qishloq. Sarikemer qishloq okrugi tarkibiga kiradi. KATO kodi — 313630300.
Qishloq Sarikemer qishlogʻidan (qishloq okrugi markazi) 1,5 km shimoli-gʻarbda, Talas daryosi vodiysida joylashgan.
## Aholisi
1999-yilda qishloq aholisi 1199 kishini (548 erkak va 651 ayol) tashkil qilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, qishloqda 682 kishi (321 erkak va 361 ayol) yashagan.
## Manbalar