open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Diazobirikmalar

**Diazo birikmalar** - diazoguruhli organik moddalar. Faqat bir organik radikal bilan boglangan ikki atom azot diazoguruh deb ataladi. "D." termini turli birikmalar turkumiga taallukli. D. alifatik va aromatik D.ga boʻlinadi. Alifatik D. qizdirilganda, ultrabinafsha nurlar va kislotalar taʼsir ettirilganda parchalanadi, shuningdek, katalizator (mis va uning tuzlari) ishtirokida karbenlar hosil qiladi. Diazometan va diazosirka efiri alifatik D.ga mi-sol boʻla oladi. Aromatik D. beqaror, quruq, portlovchi, reaksiyaga kirishuvchan modda, ishqorlar taʼsirida diazotatlar hosil qiladi. Aromatik D. azo-boʻyoqlar olishda, diazotipiyada ishlatiladi. Alifatik D. — alkillovchi moddalardir.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diadoxlar

**Diadoxlar** (yun. diadochos — voris, merosxoʻr) — Aleksandrning yirik lashkarboshi va safdoshlari. Uning vafotidan soʻng oliy hokimiyatni egallash va imperiyani boʻlib olish uchun kurash olib borishgan. D. orasida Perdikka, Antipatr, Krater, Evmen, Polisperxont, Kassandr, Antigon, Demetriy Poliorket, Lisimax, Selevk I Nikator, Ptolemey kabilar mashhur boʻlgan. Mil. av. 301-yildagi Ips jangi D. oʻrtasidagi kurashning yuqori choʻqqisi boʻlgan. Ushbu jangdan soʻng Aleksandr saltanati tanazzuli boshlanib, mil.av. 3-asrning 80-yillarida bir qancha mustaqil ellinistik davlatlar (Suriya va Osiyoning boshqa qismlarida barpo etilgan Salavkiylar davlati, Misrda ptolemeylar, Makedoniya va Yunonistonda Antigon va uning avlodlari bosh boʻlgan davlat) ga boʻlinib ketgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diazometan

**Diazometan**, CH,N2 — oddiy alifatik diazobirikma. Juda zaharli, qoʻlansa hidli, sariq rangli, tez portlaydigan gaz. Mol. m. 42,043. Suyuqlanish temperaturasi — 145°, qaynash temperaturasi —23°. Alyuminiy xlorid yoki bor ftorid ishtirokida aldegidlar bilan reaksiyaga kirishib metilketonlar hosil qiladi; ketonlar bilan oʻzaro taʼsiri na-tijasida zanjirning uzayishi yoki halqaning kengayishi sodir boʻladi. D.ni ilk bor 1894-yilda nemis olimi X. Pexman N nitrozometiluretanga ishqor taʼsir ettirib olgan. Karbon kislotalar va b. organik birikmalarni sintez qilishda, shuningdek, metillovchi modda sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diazotlash

**Diazotlash** — aromatik aminlarga mineral kislotalar ishtirokida nitrit kislota taʼsir ettirib aromatik diazobirikmalar hosil qilish usuli. D. tezligi aminobirikmaning tuzilishiga hamda reaksiyada ishtirok etuvchi anionning tabiatiga bogʻliq. Aromatik yadroda manfiy oʻrinbosarlari (NO2, SO3H, SOON, S1 va b.) boʻlgan aminlar musbat oʻrinbosarlar (SN3, ON, OSN3 va b.)ga nisbatan tezroq diazotlanadi. Brom ionlari D. jarayonini tezlashtiradi. Hosil boʻluvchi diazobirikmalarning beqarorligi sababli D. nisbatan past (0° dan 25° gacha) temperaturada oʻtkaziladi. D. koʻpgina aromatik birikmalar sanoatida, ayniqsa, azoboʻyoqlar olishda keng qoʻllanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diakritik belgilar

**Diakritik belgilar** (yun. diakritikos — farqlovchi, farqlashga xizmat qiluvchi) — satrlar ustiga yoki ostiga, kamdan-kam hollarda ichiga qoʻyiladigan, harflarga asoslangan yozuvlarda ishlatiladigan belgilar. D. b. ayrim belgi — harf mohiyatini oʻzgartirish yoki uni aniklashga xizmat qiladi. D. b.ning kuyidagi turlari farqlanadi: a) harfga yangicha funksiya yuklaydigan belgilar (mas, oʻzbek kirill alifbosidagi — y, yo, gʻ, q va b., oʻzbek lotin alifbosidagi —oʻ, Ya(q) va b.); b) tovushning variantlarini ifodalovchi belgilar (mas, frans. yo, yo, yo, bular yana maʼno farqlash xususiyatiga ham ega). Ayrim D. b. harfni ajratib oʻqishlikni koʻrsatadi (mas, frans.— I). Prosodik D. b. harf ifodalovchi tovushning choʻziq yoki qisqaligini, urgʻu va uning turlarini, tonni bildiradi (mas, Vyetnam tilida, xitoy tili uchun lotin grafikasi asosidagi baʼzi loyihalarda). D. b. baʼzi transkripsiyalar tizimida va xalqaro alifbolar loyihalarida katta ahamiyatga ega. Ayni bir xil D. b. turli milliy yozuvlarda turlicha funksiyani bajaradi. D. b. eng koʻp uchraydigan tillar — fransuz, polyak, chex, portugal, lotin, litva tillaridir. Turkiy tillarda, xususan, oʻzbek tilida ham D. b. mavjud. D. b. arab yozuvida ham keng qoʻllanadi, bularning ahamiyati ayniqsa turli arab va musulmon mamlakatlarda Qurʼoni Karimni tilovat qilishda muhim ahamiyat kasb etadi, yaʼni bir xil oʻqilishini taʼminlaydi. Arab alifbosi asosidagi boshqa xalqlar yozuvlari ham bundan mustasno emas (mas, fors, urdu va b. tillarda). D. b. hind yozuv tizimlarida ham uchraydi, bularda dimoqda hosil boʻladigan undoshlarni farqlaydi, shuningdek, choʻziqlik va qisqalikni koʻrsatadi (mas, "i" va "ji). Baʼzi olimlar som (arab, yahudiy) tillarida ham D. b. mavjud deb taʼkidlaydilar, bunda unli tovushlar undoshlar ostiga nuqta va chiziqcha qoʻyish bilan anglashiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dialektizmlar

**Dialektizmlar** — adabiy tildagi dialektlarning oʻziga xos hududiy unsurlari. Dialektizmlar tilshunoslikning barcha sohalari (fonetika, leksika, morfologiya, sintaksis va boshqalar)ga taalluqli. Badiiy ijodda dialektizmlar narsa, voqea va hodisaga mahalliy urgʻu berish maqsadida qoʻllanadi, bundan tashqari, personaj nutqini individuallashtirish uchun foydalaniladi. Biroq, bunday qoʻllash tufayli dialektizmlarlar adabiy tilga oid boʻlib qolmaydi. Dialektizmlarni qoʻllash uslublararo ham cheklangan. Badiiy uslubda ancha keng, publitsis-tik uslubda qisman qoʻllangani holda ilmiy, rasmiy uslublarda deyarli uch-ramaydi. Baʼzi soʻzlar adabiy til va dialektda qoʻllangani holda boshqa dialektda boshqa maʼnoni ifodalaydi. Mas, „shoti“, „tovoq“ Fargʻona til shevalarida „narvon“, „lagan“ni bildirsa, adabiy tilda „arava shotisi“ „kosaga oʻxshash idish“ni anglatadi. Xorazm shevasiga xos „gʻoʻch“ soʻzi — „mard“, „botir“; „nishatamiz“ — „nima qilamiz“ degan maʼnoni bildiradi. Dialektizmlarlardan oʻrinli foydalanish badiiy ijodning, umuman nutqning badiiyligini, uslubning fazilati, taʼsirchanligini oshiradi.

## Yana qara

* Leksikologiya

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dialektologiya

**Dialektologia** (dialekt va ... logiya) — tilshunoslik sohasi. Tilning mavjud lahjalari, shevalarini oʻrganadi. Unda lahja va shevalarning fonetik, morfologik, sintaktik va leksik xususiyatlari tavsif qilinadi. Milliy tilning paydo boʻlishi va rivojida shevalarning tutgan oʻrni, milliy tilga asos boʻlgan shevalar aniqlanadi. Shevalararo, shuningdek, adabiy til va qardosh tillar bilan ularning munosabatlari belgilanadi. Shevalarning tarqalish chegaralari — lingvistik geografiya tomonidan oʻrganiladi. Bu jihatdan Dialektologia ikkiga: 1) tasviriy (yoki dialektografia); 2) tarixiyga ajraladi. Birinchisida mahalliy lahja va shevalarning fonetik tuzilishi, grammatik qurilishi, leksik tarkibi haqida mufassal maʼlu-mot beriladi. Ikkinchisida tilning dialektal xususiyatlarini qayd etish bilan birga, ularning kelib chiqishi, rivojlanishi va shakllanish tarixi oʻrganiladi. Dialektologia tadqiqotlari tilning grammatik, leksik, orfografik va orfoetik meʼyorlarini belgilashda mu-him ahamiyatga ega. Dialektologia tilshunoslik, etnografiya, folklor va b. bilan jips aloqada rivojlanadi. Fattoh Abdullayev, Gʻozi Olim Yunusov, A. K.. Borovkov, Shonozar Shoabdurahmonov va b. oʻzbek dialektologiasi rivojiga sezilarli hissa qoʻshgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jilDialektologia Toshkent, 2000-yil
* Reshetov V. V., Shoabdurax-monov Sh., Oʻzbek dialektologiyasi, T., 1962.
Dializ

**Dializ** ( — ajratish) — kolloid sistemalar va yuqori molekulali birikmalarning eritmalari tarkibidagi kuyi molekulali moddalarni yarimoʻtkazgich membranalar (kichik molekula va ionlarni oʻtkazib, kolloid zarrachalar hamda ionlarni va makromolekulalarni ushlab qoladigan pardalar) yordamida yoʻqotish. Diffuziya qonunlariga asoslangan. Dializatorlarda olib boriladi. Oddiy dializator distillangan suv saqlanadigan idish (3) va suvga botib turadigan shisha silindr (1) dan iborat. Shisha silindrning ogʻzi ochiq boʻlib, tubi parda — membrana (2) bilan toʻsilgan. Silindrga tozalanadigan kolloid eritma quyiladi. Idishdagi suv silindr devorlarini yuvib, muttasil oqib turadi. Kolloid eritmaning ion va molekulalari silindr tagidagi pardadan oʻtib, suvning ion va molekulalari bilan almashinadi. Bu jarayon juda sekin oʻtadi. Ionlarning diffuziyalanish jarayonini elektr maydon taʼsirida tezlashtirish mumkin. Elektr dializator dializlanadigan sistemalarni elektrolitlardan tozalashni bir necha oʻn marta tezlatadi. Dializ sanoatda turli moddalarni tozalashda ishlatiladi. Masalan, sunʼiy tolalar i.ch.da (gemitsellyulozadan ishkrrni ajratish), jelatinani tozalashda, shuningdek, farmatsevtik preparatlar tayyorlashda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dialog

**Dialog** (yunoncha: dialogos — suhbat) — nutq turi; ikki yoki undan ortiq shaxsning bir-biriga qaratilgan nutqi. Dramada harakterlar va voqealar rivojini ifodalashning asosiy vositasi; nasrda (baʼzan nazmda) badiiy ifoda usuli. Mas, Alisher Navoiy "Farhod va Shirin" dostonida Hisrav bilan Farhod toʻqnashuvini Dialog vositasida taʼsirli qilib tasvirlaydi. Dialog mustaqil publitsistik va falsafiy janr hamdir (Platon Dialogi, Lukianning hajviy Dialoglari va b.).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diammofos

**Diammofos**, diammoniy fosfat (NH4)2HPO4 — konsentrlangan azotfosforli oʻgʻit. Tarkibida 21% azot, 53% gacha fosfor bor. Suvda yaxshi erishi va oʻsimliklar yaxshi oʻzlashtirishi bilan ajralib turadi. Diammofos apatit konsentratidan olingan ekstraksion fosfat kislotani neytrallab tayyorlanadi. Namlanmaydi, sochiluvchan. Tabiatan fiziologik nordan oʻgʻit. Uni hamma tuproklarda (ayniqsa sur tuproqlarda) asosiy oʻgʻit sifatida hamda oʻsimliklarni oʻsuv davrida oziqlantirishda qoʻllanadi. Koʻpgina murakkab oʻgʻitlar tarkibiga kiradi. Gʻoʻza va boshqa ekinlarga samaradorligi jihatidan oddiy superfosfatdan ustun, ammofos va ammoniylashgan superfosfatga teng keladi. Oʻzbekistondagi kimyo sanoati korxonalarida ishlab chiqariladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diana

**Diana** — qadimgi Rim mifologiyasida oʻsimliklar maʼbudasi, goʻdaklar homiysi, Oy timsoli. Yunonlardagi Artemida va Gekataga mos keladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dialektika

**Dialektika** [yun. dialektike (techne) — suhbat olib borish, bahslashish sanʼati] — borliqning vujudga kelishi, uning taraqqiyoti haqidagi falsafiy taʼlimot hamda voqelikni bilish va unga asoslangan tafakkur uslubi. "D" tushunchasi falsafa tarixida dastlab hozirgi maʼnosidan boshqacha tushunilgan. Yunon falsafasida D. muxolifning muhokamasidagi ziddiyatlarni ochib tashlash, munozara orqali xaqiqatni topish sanʼatini anglatgan. Keyinchalik bu usul tabiat hodisalariga tatbiq etila boshlagan, bilish uslubiga aylangan. Dialektik tafakkur voqelikni bilish jarayoni sifatida inson, jamiyat bilan bogʻliklikda paydo boʻlgan. Voqelikni bilish va uni inson manfaatlari yoʻlida oʻzgartirishning dialektik uslubini anglashga intilish qadim zamonlarga borib taqaladi. Bu intilish dastlab Sharqda paydo boʻlib, antik davrda oʻz takomiliga yetgan. Falsafa tarixida D. turlicha talqin qilingan. "D" soʻzi ilk bor Sokrat (Suqrot) tomonidan qoʻllangan. U D.ni bir-biriga zid, qaramaqarshi fikrlar toʻqnashu-vi orqali haqiqatni topish sanʼati deb bilgan. Geraklit ijodida D. oʻzining antik davrdagi eng yorqin koʻrinishiga ega boʻldi. Geraklit fikricha, D.— muttasil harakatdagi olam ichki jihatdan ziddiyatli va u doimiy vujudga kelish, rivojlanish hamda tanazzulga yuz tutish — qaramaqarshiliklar birligidan iborat. Mazkur davrda Geraklit va boshqa yunon faylasuflari taʼlimotlari negizida sofistlarning salbiy tusdagi D.si vujudga keladi. Sofistlar haqiqatni borliq D.sidan emas, bahslar olami, ruhiyatidan axtarib, ziddiyatli inson tafakkurini harakatga keltirdilar, oxir-oqibatda bilish faqat nisbiy, gumoniy, taxminan ekanligini eʼtirof etishgacha borib yetdilar. Oʻrta asrlardan 18-asrgacha D. oddiy (maktabda oʻqitiladigan) mantiq ilmi sifatida tushunib kelindi. Platon D.ni narsalarning ideal mohiyatini bilish maqsadida tushunchalarni boʻlak-boʻlaklarga ajratish, soʻng bir-biri bilan oʻza-ro bogʻlash uslubi deb hisoblagan. Kuzalik Nikolay, J. Bruno D.ni qara-maqarshiliklarning mos kelishi haqidagi taʼlimot deb taʼkidlashgan. Kantnit fikricha, D. voqelikni tajriba, hissiy bilimlar orqali emas, balki sof tafakkur asosida bilishga intiladi. Gegel D.ni borliq, ruh va tarix taraqqiyotining ziddiyatlarini anglashning umumiy uslubi deb bildi. Falsafa tarixida D.ning 3 ta asosiy shakli tarkib topdi: 1) qad. dunyodagi ilk, stixiyali, sodda D. (Geraklit, Platon va b.); 2) nemis mumtoz idealistik (xususan, Gegel) falsafasi; 3) K. Marks va F. Engels asos solgan materialistik D. K. Marks, F. Engels va xususan, V.I. Lenin D.ni vokelikni bilish va uni inqilobiy oʻzgartirish qaqidagi taʼlimot hamda buning tegishli uslubi deb hisobladilar. Marksistik utopiya D. qonunlarida insoniyatning yalpi baxtsaodatga borish kafolatini koʻradi. 20-asr Gʻarb falsafasida D. neogegelchilik, ekzistensializm, diniy falsafaning turli oqimlarida rivojlandi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diapazon

**Diapazon** [yun. dia pason (chordon) — barcha (torlar) boʻylab] — 1) musiqada — soz, xonanda ovozi yoki har bir kuy, qoʻshiq, umuman barcha musiqa asarlarining eng pastki va eng yuqori tovushlari oraligʻi, muayyan tovushqator hajmi. Oʻzbek ommabop kuy va qoʻshiklari, doʻmbira, choʻpon nayi kabi musiqa cholgʻulari D.i qisqa (ixcham); maqom, mumtoz cholgʻu va ashula yoʻllari, gijjak, rubob, tanbur kabi sozlarniki keng; 2) Kuchma maʼnoda — biror narsaning koʻlami; isteʼdod, bilim, taʼlimot, tafakkur, faoliyat darajasi, qamrovi koʻrsatkichi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diapauza

**Diapauza** (yun. diapausis — toʻxtash, dam olish) — hayvonlar hayot faoliyatining tinim davri; bunda umumiy modda almashinuvi pasayadi. D.ning vujudga kelishiga tashqi muhim sharoitlari: ozuqa sifati, namlik, harorat, kun uzunligining mavsumiy oʻzgarishlari sabab boʻladi. Bu sharoitlar taʼsirida, mas, hasharotlar organizmida anatomik-gistologik, fiziologik va biokimyoviy oʻzgarishlar yuz beradi, yaʼni rivojlanish vaqtincha toʻxtaydi, kislorodni oʻzlashtirish kamayadi, erkin suv kolloid holatga oʻtadi, yogʻ ta-nachalari hujayralarida eng koʻp miqdorda zaxira qatlamlar (baʼzi turlarda yogʻlar, boshqalarida esa yogʻ-oqsil donalari) toʻplanadi. Bu belgilari bilan D. karaxtlik (uyqu)dan farq qiladi. D. organizmning sovuqqa chidamli boʻlib, qishlab chiqishini taʼminlaydi. Quruq subtropik va tropik iqlimda yozgi D., yaʼni estivatsiya kuzatiladi. Har bir biologik turda D. organizmi hayot siklining maʼlum fazalarida sodir boʻladi, hasharotlarda tuxum, qurt (lichinka), gʻumbak yoki imago (voyaga yetgan) rivojlanish davrlariga toʻgʻri keladi.

Oʻsimliklarni himoya qilishda D. toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ekinlar zararkunandalarining paydo boʻlish va rivojlanish davrini prognozlash (qisqa va uzoq muddatli)da hisobga olinadi.

Sulton Alimuhamedov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diapirizm

**Diapirizm** (yun. diapeiro — sanchib teshayapman) — plastik choʻkindi togʻ jinslari (tuzlar, gips, gil va sh. k.)ning ular ustida yotgan qattiqroq togʻ jinslariga botib kirish jarayoni. Diapirizm Yer poʻstida sodir boʻladigan kuchlanish taʼsiridan paydo boʻladi. Diapirizm natijasida diapir struktura (diapir burma)lar tarkib topadi. Ular bor joylarda neft va gaz konlari mavjud. Oʻzbekistonda diapir strukturalar Hisor togʻida koʻp. Diapirizmni oʻrganish neft va gaz konlarini izlashda ahamiyatli. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diapozitiv

**Diapozitiv** (qua... va lotincha positivus — musbat) — shaffof asos (shisha plastinka yoki plyonka) ga tushirilgan oq-qora yoki rangli fotografik tasvir. Uni epidiaskop bilan ekranga tushirish yoki yoriqqa tutib koʻrish mumkin. Odatda, fotoplastinka va fotoplyon-kaga tushirilgan D. koʻp tarqalgan, u oʻquv maqsadlarida, ilmiy anjumanlarda turli tasvirlarni namoyish qilish uchun ishlatiladi. Bir mavzuni ifodalovchi bir necha D. diafilm deb ataladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diaskop

**Diaskop** (yun. diaskopeo — sinchiklab qarayman), diaproyektor — shaffof tasvirni koʻrish yoki uni kattalashtirib ekranga tushirish uchun ishlatiladigan optik-mexanik qurilma. Rasmlar, chizmalar va hokazo (diapozitiv, diafilm, mikrofotonusxalar) D. yordamida ekranga tushiriladi. Filmoskop D.ning bir turi hisoblanadi. Maʼruzalar paytida tasvirlarni na-moyish qilish uchun foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diastola

**Diastola** (yun. diastole — kengayish) — yurak qisqargandan keyin boʻshashishi, uning boʻshliqlarining kengayishi va qonga toʻlishi, yurakning qisqarish va boʻshashish davri yurak faoliyati siklini tashkil etadi. D. yurak boʻlmachalarida 0,7 sek., qorinchalarida esa 0,5 sek. davom etadi (yana q. Sistola).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatez

**Diatez** (yunoncha: diathesis — moyillik) — organizmda moddalar almashinuvi jarayonining tugʻma nuqsoni, unda organizm funksiyalari va moddalar almashinuvi surunkali beqaror holatga keladi, bu esa oʻziga xos patologik reaksiyalar va kasalliklarda namoyon boʻladi. Diatezning kelib chiqishi vegetativ nerv sistemasi, ichki sekretsiya bezlari va odam konstitutsiyasi bilan bogʻliq. Tashqi muhit sharoiti yomonlashganda (ovqatlanish rejimi buzilganda, organizm kasallanganda), markaziy yoki vegetativ nerv sistemasining funksiyasi buzilganda aʼzolar toʻgʻri ishlay olmaydi, moddalar almashinuvi oʻzgaradi, natijada organizmning tashqi muhitga moslanish xossasi susayadi, reaktivligi oʻzgarib, muayyan kasalliklarga moyil boʻlib qoladi. Diatezda hatto odatdagi turmush sharoiti ham patologik reaksiyalarga, kasallikka sabab boʻladi.

Diatez koʻpincha bolalarda kuzatiladi. Diatezning har xil shakllari bor. Ekssudativ-kataral diatez, limfatik-gipoplastik va nervartrik diatez koʻp uchraydi. Nervartrik diatez belgilari yoshga qarab oʻzgaradi: goʻdaklik davrida hazm aʼzolari faoliyati buzilib, bola ozishga moyil boʻladi, asabiylashadi, keyinroq borib, u ozib yoki semirib ketadi, ruhan qoʻzgʻaluvchan boʻladi va hokazo. Gemorragik diatez diatezning alohida bir turi hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatermiya

**Diatermiya** (dia... va yun. therme — issiqlik, qarorat) — elektr bilan davolash usullaridan biri, bunda gavda ichkarisidagi toʻqima va aʼzolar yuqori chastotali (1000—1650 kGs) va katta kuchli (3 A gacha) oʻzgaruvchan tok bilan isitiladi. D.da butun organizmni isit-may turib, gavdaning istalgan joyida ancha ichkaridagi toʻqimalar temperaturasini tez koʻtarish mumkin. Bunda toʻqimalardagi issiqlik tashkaridan berilgan issiqlikka nisbatan uzoqroq ushlanib turadi. Toʻqimalarni qizdirish tufayli qon va limfa aylanishi yaxshilanadi, moddalar almashinuvi kuchayadi. D. leykotsitlarning himoya funksiyasini oshiradi, shu tufayli oʻrtacha oʻtkir va surunkali yalligʻlanish kasalliklarini davolashda koʻp qoʻllanadi. Yuqori chastotali oʻzgaruvchan tok tebranishlari markaziy va periferik nerv sistemasining qoʻzgʻaluvchanligini kamaytirib, ogʻriqni bosadi, bu esa nevralgiya, nevrit, radikulit, bod va b. kasalliklarni davolashda qoʻl keladi. Skelet muskullari va ichki aʼzo (jumladan, qon tomiri) muskullari issikda boʻshashadi. Shuning uchun qon tomirlarining torayishiga aloqador kasalliklarga, siydik va oʻt yoʻllari, shuningdek, oʻt pufagi spazmiga, meʼda va oʻn ikki barmoq ichakning yara kasalligiga davo qilishda D.dan foydalaniladi. Jar-roxlik, dermatologiya va b. sohalarda toʻqimalarni kuydirish va qirqish uchun D. qulay, chunki unda deyarli kon oqmaydi, ogʻriq kam boʻladi, oʻsma hujayralari va infeksiya tarqalish xavfi kamayadi (yana q. Diatermokoagulyasiya).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatermokoagulyasiya

**Diatermokoagulyasiya** (dia... va  — issiqlik, harorat va  — ivish), elektro koagulyasiya — tirik organizm toʻqimalarini maxsus generatorlardan olinadigan yuqori chastotali oʻzgaruvchan tok bilan quydirish; toʻqimalarni 80° gacha qizdirib, osqillarni ivitishga asoslangan jarrohlik usuli. Qon ketishini toʻxtatishda, odatdagi usullar bilan olib tashlab boʻlmaydigan oʻsmalar (masalan, teri, hiqildoq oʻsmalari), bachadon boʻynining eroziyalari, qovuq yarasi, teri leyshmaniozi, soʻgal, tish pulpasining yalligʻlanishi va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Kuydiriladigan toʻqima yirik tomirlar va nervlar yonginasida boʻlsa, diatermokoagulyasiyani tatbiq etish yaramaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatom suvoʻtlar

**Diatom suvoʻtlar** (yun. diatomos -teng ikkiga boʻlingan) — kremniyli suvoʻtlar (); suv-oʻtlar boʻlimiga mansub. 20 mingga yaqin turi bor. D. s.ning mikroskopik (0,75— 1500 mkm), bir hujayrali, yakka yoki kolonial formalari mavjud. D. s. hujayralari kremniyli ikki pallali qattiq qobiq bilan oʻralgan. Qobiq devorida tashqi muhit bilan moddalar almashinuvi sodir boʻladigan tirqishlar bor. D. s.ning hujayralarida bir yoki bir nechta yadrochali yadro ustida va bir yoki bir nechta sariq-qoʻngʻir xromatoforalar va b. qismlar boʻladi. D. s. boʻlinib koʻpayadi: har bir qiz hujayra ona qobigʻining bir pallasini oladi, boshqasi esa qaytadan oʻsadi, bunda eski yarim palla oʻz chekkasi bilan yangi yarim pallani tutib turadi. D. s koʻpayish meʼyoriga qarab sekin-asta maydalashadi. Maydalashgan hujayralardan ikkitasi bir-biriga yaqinlashib, pallalari ochiladi va ular oʻrtasida konʼyugatsiyaga oʻxshash jarayon sodir boʻladi yoki anizogamiya (baʼzan ooga-miya) orqali jinsiy koʻpayish sodir boʻladi. Zigotasi autosporaga aylanib oʻsadi. Bunday zigota oʻsib, dastlabki hujayralarga nisbatan bir necha marta yirik hujayrani hosil qiladi. Baʼzi turlari tinim davrida spora hosil qiladi. D. s. diploidli, ularning gametalari esa gaploidli. D. s. suv-oʻtlarning tabiatda keng tarqalgan guruhi boʻlib, chuchuk suv va dengizlarda, ayniqsa dengiz tubidagi loyqada, suv oʻsimliklari va toshlar, nam va b. joylarda oʻsadi. Hayvonlarga oziq boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diaspora

**Diaspora** (yunoncha: diaspora — tarqalish) — oʻz vatanidan tashqarida yashovchi etnik guruhlarga aytiladi. Bunda nazarda tutilayotgan etnik guruh ma'lum bir ijtimoiy ,siyosiy , iqtisodiy hamda tarixiy zarurat sabab o'z vatanidan tashqarida yashashiga tog'ri kelgan bazan esa majbur boʻlgan bo'ladi.Undan tashqari **diaspora** deganda juda uzoq vaqt davomida qabila, millat yoki e'tiqod a'zolarining o'z vatanidan ajralib, boshqa joylarda ozchilik bo'lib yashashlari ham tushuniladi.

Zamonaviy dunyoda tez o'zgaruvchan iqtisodiy tuzilmalarga moslasha olmagan va sanoatlashtirish bilan ijtimoiy harakatchanlikning kuchayishi ularni iqtisodiy sabablarga ko'ra uylarini tark etishga va hayotning yuqori sifatini ta'minlash uchun boshqa mamlakatlarga ko'chib o'tishga olib keldi.

* Ozarbayjon diasporasi

## Tarixi
Dastlab diaspora atamasi  Falastindan tashqarida tarqalgan yahudiylar (Bobil asirligi davridan, mil. av. 6-asr) majmuiga nisbatan qoʻllangan  bo'lib, milodning boshlarida Rim saltanatida yashovchi 60 mln. aholining 10% ni yahudiylar tashkil etgan. Rim davlat organlarida diasporalar baʼzi  maxsus xuquqlarga ega boʻlishgan: yahudiy jamoalari faqat imperator dekreti asosidagina tugatilishi mumkin boʻlgan, harbiy majburiyatni oʻtashdan va Rimdagi diniy marosimlarda qatnashishdan ozod qilingan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil 

## Manbalar
Diaspor

**Diaspor** (yunoncha: diaspora — *tarqoq*) — gidroksidlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi — A1OON. Birinchi marta Ural togʻlarida topilgan. Kimyoviy tarkibi 85% A12O3 va 15% N2O dan iborat. Goho tarkibida temir, marganets, xrom, galliy oksidlari ham boʻladi. Rombik singoniyali. Qattiqligi 6,8—7,3, juda moʻrt. Zichligi 3400 kg/m3. Yupqa plastinkasimon, goho qisqa toʻrtburchak, ustunsimon kristallar holida uchraydi. Rangi sargʻishqoʻngʻir, oq, koʻkimtir, shishadek yaltiroq; qizdirilganda korundga aylanadi. D. boksitning asosiy minerallaridan biri. Gipergen va gipogen sharoitlarda hosil boʻladi. D. granitli pegmatitlarda korund bilan birga, muskovitli va topazli gidrotermal yertomirlarda flyuorit, pirit bilan, ikkilamchi kvarsitlarda korund, kaolinit, alunit, rutil, gematit va b. bilan birga uchraydi. Oʻrta dengiz boksitli provinsiyasida maʼlum. Oʻzbekistonda Markaziy Qizilqum, Hisor, Nu-rota, Zarafshon va Turkiston tizmalaridagi boksit konlarida byomit, gidrargillit, kaolin, Chatqol, Qorjontov va Qurama tizmalaridagi alunit konlaridagi ikkilamchi kvarsitlarda seritsit, pirofillit va kvars bilan, Markaziy Qizilqumdagi najdaklarda korund, Margarit va xloritoid bilan birga uchraydi. D.dan alyuminiy olinadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diafiz

**Diafiz** (yun. diaphyomai — oʻrtasida boʻlmoq) — naysimon suyaklarning oʻrta — tana qismi. Bu suyaklarning ikki tomondagi uchi apofiz vau bilan D. oraligʻi metafiz deb ataladi (qarang Suyak).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diafilm

**Diafilm** (dia... va film) — umumiy mavzu asosiga birlashtirilgan va kinoplyonkaga tushirilgan harakatsiz oq-qora yoki rangli fotografik tasvir. D. filmoskop yoki tasvirni ekranga tushiradigan diaproyektor orqali koʻriladi. Tasvir tovush bilan birga namoyish qilinishi mumkin. D. badi-iy, hujjatli, ilmiy-ommabop, oʻquv va b. janrlarda yaratiladi. D.ni tayyorlashda ayrim kadrlar (odatda 50—70) muayyan mavzu va adabiy matn asosida birlashtiriladi. D. maʼruza, targʻibottashviqot ishlarida, maktab-oʻquv dasturini oʻtishda muhim vosita hisoblanadi. Ayniqsa, bolalarda estetik didni tarbiyalash va rivojlantirishda, atrof muhitga qiziqish uygʻotish va mehnat koʻnikmasi hosil qilishda muhim ahamiyatga ega.

Oʻzbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar studiyasida D. 1971 y.dan ishlab chiqariladi. "Egri va toʻgʻri" birinchi D.dir. 1972 y.dan buyon 100 dan ortiq nomda (chizilgan, fotografik, oq-qora, rangli va b.) D.lar ishlab chiqarildi ("Tohir va Zuhra", "Boy ila xizmatchi", "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun", "Ur toʻqmoq!", "Zumrad va Qimmat", "Oltin baliq", "Qarshi choʻli", "Sehrli yurt" va b.). Bir yilda 8—10 mavzuda 270 tirajda D. ishlanadi.

Turdi Nodirov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diafragma

**Diafragma** (yunoncha: diaphragma — toʻsiq) — 1) biror fizik sistemaning qismlarini ajratib turuvchi toʻsiq; 2) optikada — optik sistemalar (teleskop, mikroskop, spektroskop, kino va fotoapparatlar va b.) da yorugʻlik nuri dastasining koʻndalang kesimini cheklovchi noshaffof toʻsiq. Shaffof ekrandagi kichik teshik ham D. boʻladi. Linza va koʻzgu gardishi, koʻz qorachigʻi va b. optik buyumlar D. vazifasini bajaradi. Optik sistemaning yorugʻlik kuchi va tasvir sifati D.ning katta-kichikligi va vaziyatiga bogʻliq boʻladi. Foto- va kinoapparatlarda D. obyektiv ichida linzalar orasiga joylashtiriladi. Hozirgi zamon foto- va kinoobʼyektivlari iris D. bilan taʼminlanadi. Iris D. halqaga oʻrnatilgan bir nechta oʻroqsimon yaproqchalardan iborat. Halqani burib, obʼyektivdagi teshik kattaligini oʻzgartirish mumkin. Yorugʻlik nurlari optik sistemadan chiqayotganda ular maydonini gʻoyatda toraytiradigan D. apertura D.si deyiladi; 3) elektron optikada — zaryadlangan zarralar dastasi kesimini cheklovchi elektr oʻtkazuvchi plastin-kadagi tirqish; 4)oʻlchash texnikasida — quvurlardan oqayotgan bugʻ, gaz va suyukliklar sarfini oʻlchashda qoʻllaniladigan teshikli disk; 5) turbinalarda — yoʻnaltiruvchi apparat kurakchalari oʻrnatiladigan halqasimon toʻsiq; 6) gidrotexnika inshootlarida — gidravlik zulfin elementi; beton, temirbeton, metall, baʼzida yogʻochdan qilingan vertikal devor koʻrinishidagi qurilma.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diafragma (maʼnolari)

**Diafragma**:

* Diafragma (yun.
* Diafragma (anatomiya) (anatomiyada) — koʻkrak qafasi bilan qorin boʻshligʻi oʻrtasidagi muskul-paydan iborat toʻsiq; odam va hayvonlarning koʻkrak qafasini qorin boʻshligʻidan ajratib turadi.
Diaxroniya

**Diaxroniya** (dia... va yun. chronos — vaqt, zamon) — til tizimining lingvistik tadqiqot manbai sifatidagi tarixiy taraqqiyoti, til taraqqiyotini vaqt nuqtai-nazaridan oʻrganish. Tilshunoslikda D. tushunchasi sinxroniyaga qarama-qarshi qoʻyiladi. Diaxronik lingvistika baʼzan qiyosiy-tarixiy tilshunoslik, 20-asrdan boshlab tarixiy fonetika bilan aynan bir narsa deb qaraldi. Keyinchalik uning tadqiqot obʼyekti sifatida tildagi oʻzgarishlarni, bu oʻzgarishlarning sabablarini, paydo boʻlish davrini oʻrganish nazarda tutildi. 20-asr 2-yarmida diaxronik yondashish, til tarixini davrlarga boʻlib oʻrganish bilan bogʻliq sof tarixiy yoʻnalishdan farqli oʻlaroq, til tizimida sodir boʻladigan diaxronik oʻzgarishlarni, tilning tizim sifatidagi taraqqiyoti qonuniyatlarini oʻrganishga qaratildi. D. til faoliyati xususiyatlarini zamonda, jumladan, sinxroniyada bilishga imkon beruvchi vosita boʻlib, umuman til nazariyasining muhim qismidir.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatonika

**Diatonika** (dia... va ton) — 1) yetti tovushli musiqa tizimi; tovushlari sof kvintalar boʻylab joylashtirilishi mumkin boʻlgan. D.ning pogʻonamapogʻona izchilligi odatda ton va yarim tonlardan tashkil topadi. Amaliyotda — Sharq, xususan oʻzbek musiqasida keng uchraydigan yetti tovushli diatonik tovushqatorlar (umumbashariy nomda): ioniy (tabiiy major), eoliy (tabiiy minor), doriy, frigiy, lidiy, miksolidiy, lokriy. Yana q. Gamma; 2) xromatik (oʻzgartirilgan) pardalarga ega boʻlmagan musiqa tovushqa-tori. Tovushlar soni 12 gacha boʻlishi mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dib Muhammad

**Dib Muhammad** (1920.21.7, Tlemsen, Jazoir) — Jazoir yozuvchisi. Fransuz tilida ijod qiladi. Vatanparvarlik ruhidagi "Jazoir" (1952—57) realistik trilogiyasida ijtimoiy va milliy ozodlik kurashchilari obrazi yara-tilgan. "Qirol raqsi" (1968) va "Hobil" (1977) romanlari modernizm ruqida. Mustaqil Jazoirdagi ijtimoiy oʻzgarishlar "Ov sohibi" (1973) romanida aks etgan. Bir qancha sheʼriy toʻplamlari bor. "Jazoir mening vatanim!" pyesasi Toshkentdagi Hamza teatrida sahnalashtirilgan (1957), "Katta xonadon" romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1962).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abubakr Divayev

**Abubakr Ahmadjonovich Divayev** (1855.7.12, Orenburg - 1933.5.2, Toshkent) — turkiyshunos, etnograf, folklorshunos. 1876 yilda Turkiston oʻlkasiga tarjimon sifatida yuborilgan. Dastlab, Avliyoota uyezdining uchastka nazoratchisi. Sirdaryo obl. general-gubernatori huzurida tarjimon va maxsus topshiriqlar bilan shugʻullanuvchi kichik amaldor. Qozoq tilini oʻrgangan. Divayev Turkistonni kezib, oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq, qirgʻiz xalqlarining etnografiyasi, folkloriga oid materiallar toʻplagan, ularning koʻpini tarjima qilib, sharhlar bilan nashr ettirgan. Sharq instituti, Oʻrta Osiyo davlat universitetini tashkil etishda qatnashdi, shu oliy oʻquv yurtlarida oʻqituvchilik qildi. Turkiston oʻlkasi muzeyida etnografiya va arxeologiya boʻlimini boshqardi. Madaniyat yodgorliklarini saqlash, tarix, etnografiya va xalq badiiy ijodini oʻrganish sohasida Moskva, Qozon va Toshkentda ish olib borgan davlat va jamoatchilik ilmiy tashkilotlarining faol aʼzosi. "Sirdaryo oblasti statistikasi uchun materiallar toʻplami" (1 —13-jildlar, 1891 — 1907)ga D.ning muhim etnografik tadqiqotlari kiritilgan. Divayev "Botirlar" (1922) qahramonlik eposini yaratgan. Divayev asarlari Turkiston xalqlarining moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻrganishda muhim rol oʻynadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Istoriografiya obshestvennix nauk v Oʻzbekistane, T., 1974.

,
Divergensiya

**Divergensiya** (lotincha: divergere — *farqlilik*) — 1) biologiyada — evolyutsiya davomida organizm belgilarining farqlanib borishi. "D" tushunchasini Ch. Darvin tabiatda biologik turlardan tortib madaniy oʻsimliklarning navlari va uy hayvonlari zotlarining paydo boʻlishini izohlash uchun taklif etgan. D. mohiyati shundan iboratki, sunʼiy tanlash yoki tabiiy tanlanish taʼsirida bir turdan paydo boʻlgan shakllar oʻz belgilari bilan bir-biridan hamda oʻzining umumiy ajdodlaridan tobora farqlanib boradi. Agar tur keng arealni egallab, turli eko-logik sharoitlarga moslashadigan boʻlsa, dastlab oʻxshash boʻlgan populyasiyalar oʻrtasida biron-bir farqlar paydo boʻlishida koʻrinadigan va tur arealining turli qismlarida tabiiy tanlanishning har xil yoʻnalishlari bilan mukarrar shartlangan D. yuzaga keladi. Odam turli yoʻnalishlarda sunʼiy tanlash yoʻli bilan oʻz ehtiyojini qondirish uchun har xil madaniy oʻsimlik navlari va uy hayvonlari zotlarini yaratadi. Tabiiy tanlanish ham sunʼiy tanlash kabi dastlabki bir tur doirasida xilma-xil shakllar paydo boʻlishiga va tuzilishi, funksiyasi hamda hayot kechirishi (oziq tanlash va topish yoʻllari)dagi tafovutlarning koʻpayishiga olib keladi. D. oraliq shakllar va dastlabki turning qirilib ketishi bilan birga boradi; 2) matematikada — vektor maydonning tarqalishi (qarang: Maydon nazariyasi). Agar vektor maydonga oqib turgan suyuklikning tezlik maydoni sifatida qaralsa, D. maydon manbalarining R nuqtadagi zichligini ifodalaydi. D.ning geometrik maʼnosi kuyidagi-cha: D. — berilgan nuqtani oʻrab turgan sirt orqali oʻtuvchi vektor maydon oqimining shu sirtni tortib turuvchi xajmga nisbati: 3) tilshunoslik-d a — nutq tovushining tarixiy taraq-qiyotiga koʻra, birdan ortiq tovushga differensiatsiya qilishidir. Masalan, orqa qator a tovushi taraqqiy etib, chuqur til orqa q, gʻ, x undoshlari va lablab sirgʻaluvchi v undoshidan avval yondosh qoʻllangan oʻrinlarda o tovushiga aylangan. Qishlaq> qishloq; oʻtaq > oʻtoq; shox, togʻ, yov kabi. Mazkur undoshlardan keyingi oʻrinda esa orqa qator a tovushi holatini sakdagan: qazi, hari, gʻani va hokazo. Aksi konvergensiya.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diversifikatsiya

**Diversifikatsiya** (lot. diversiﬁ catio — oʻzgarish, xilma-xil taraqqiyot) — korxona (birlashma)larning faoliyati sohalari va ishlab chiqaradigan mahsulotlari turining kengayishi, yangilanib turishi. Diversifikatsiya ishlab chiqarishda yuqori samaradorlikka erishish, iqtisodiy foyda olish, bankrotlikka barham berish va b. maqsadlarda amalga oshiriladi. Ilgari bir sohada ixtisoslashgan firmalarning (sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport, moliya va hokazo) boshqa ishlab chiqarish tarmoqlari, xizmat koʻrsatish sohalariga, birinchi navbatda, yuqori foyda beradigan sohalarga kirib borishi ularning xoʻjalik faoliyati sohalari va imkoniyatlarini kengaytiradi. Diversifikatsiya natijasida turli-tuman tovarlar ishlab chiqaradigan, xizmat koʻrsatadigan hamda ilmiy tadqiqot va ishlanmalar bilan band boʻlgan keng tarmoqli, ammo hamisha ham texnologikjihatdan oʻzaro bogʻlan-magan majmualar (masalan, agrosanoat majmui, oʻrmonsanoat majmui) vujudga keladi va bu ishlab chiqarish diversifikatsiyasi deyiladi. Bundan tashqari uning kredit diversifikatsiya koʻrinishi ham bor (bunda kredit sifatida beriladigan kapital mablagʻlar xavf-xatarni kamaytirish va yuqori foyda olish maqsadida turli-tuman obʼyektlar oʻrtasida taqsimlanadi). Bunday diversifikatsiya tarmoklararo kapital konsentratsiyasi jarayoni va korxonalararo ichki beqarorlikning kuchayishi bilan bogʻliq.

Diversifikatsiya har doim ijobiy natija bermaydi. U boshqaruv murakkabligini oshirib, qo’shimcha resurslar va mutaxassislarni talab qiladi, bu esa samaradorlikni pasaytirishi mumkin. Shuningdek, haddan tashqari diversifikatsiya asosiy faoliyatdan e’tiborni chalg’itib, korxona asosiy kompetensiyalarini yo’qotishiga olib kelishi mumkin, natijada korxona o’rtacha samaradorlik ko’rsatib, hech bir sohada yetakchilik qilmasligi mumkin.

Dunyo mamlakatlarida diversifikatsiya jarayoni XX asrning 50-yillari oʻrtalaridan rivojlana boshladi. Dastlab AQSH, Yaponiya, Gʻarbiy Yevropa davlatlarida diversifikatsiya sanoat, transport, qurilish, moliya sohalarida vujudga keladi. Shu bois diversifikatsiya harakteri mazkur davlatlarning ijtimoiyiqtisodiy omillari, shuningdek, boshqa davlatlarga tegishli boʻlgan umumiy omillar (ilmiy-texnika inqilobi, yuqori foyda uchun kurash, raqobat kurashi, texnik taraqqiyotdan qolib ketmaslik va boshqalar) bilan belgilanadi. Diversifikatsiyada firmalar, ayniqsa, monopol firmalar kup tarmoklilik tusini oladi. Ular avvalo koʻp daromadli, tez rivojlanadigan sohalar (masalan, elektronika, kimyo)da faoliyat boshlaydi. Kompaniyalar mahsulot ishlab chiqarish bilan birga, shu mahsulot uchun zarur boʻlgan xom ashyoni ham oʻzlari tayyorlashga kirishadi. Mablagʻlarni kam daromadli sohadan tejab koʻp foyda beradigan tarmoklarga sarf etadilar. Mas, AQSH konsernlari xizmat koʻrsatish, qurilish, yer maydonlari savdosi, nashr ishlari, savdo-sotiq axboroti, jihozlarni ijaraga berish va b.da faoliyat yuritdi.

Oʻzbekiston xalq xoʻjaligida yangi barpo etilgan sanoat korxonalarida asosiy mahsulot turidan tashqari qoʻshimcha mahsulotlar, xalq isteʼmoli tovarlari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diversiya

**Diversiya** ( — diqqatni tortish, chalgʻitish) — biron mamlakatning harbiy-davlat ahamiyatiga ega obyektlarini buzishi, portlatish, vayron qilish maqsadida chet el agentlari yoki dushman tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladigan qoʻporuvchilik harakati.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Divertisment

**Divertisment** (frans. divertissement — koʻngil ochish) — 1) 17— 18-asrlarda drama (baʼzan opera, balet) spektakllarining qoʻshimcha yoki yakuniy qismi. Odatda spektakl mazmuniga bogʻliq boʻlmagan raqs va qoʻshiqlar, hajviy-mutoyibali sahnalardan iborat. 19-asrning 70-y.laridan boshlab varyete, kabare kabi estrada teatrlarida yigʻma konsert dasturi; 2) Yevropada 18-asrning 2-yarmida turli tarkibdagi ansambl yoki orkestrlar uchunyaratilgan (mas, Y. Gaydn, V. A. Motsart va b.) cholgʻu musiqa asari. 19-asrda popurri janriga aylangan. 20-asrdan "D." atamasi koʻproq balet nomerlaridan tashkil topgan s/oshyaasimon asarlarga nisbatan qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dividend

**Dividend** ( — taqsimlanadigan narsa) — aksiyadorlar jamiyati foydasidan aksiya egasiga har yili beriladigan va uning daromadiga aylangan qismi. Dividend miqdori aksiyadorlar jamiyatining sof foydasi, aksiyalar soni va qiymatiga bogʻliq. Dividend har yili (soliqlar toʻlanib, i.ch.ni rivojlantirish uchun ajratmalar chiqarilib, zaxiralar toʻldirilgach, obligatsiyalar boʻyicha foizlar va direktorlarga beriladigan mukofot haqi toʻlangandan soʻng) aksiyadorlarning qoʻlidagi aksiya miqdori va turiga muvofiq taqsimlanadi.
Taqsimlanadigan hissa Dividend massasi, aksiyalar nominali qiymatlariga koʻra foizlarda ifodalangan daromad esa Dividend stavkasi deb ataladi.Dividend miqdori oddiy aksiyalar boʻyicha jamiyatning oʻsha yilda koʻrgan foydasiga bogʻliq. Imtiyozli aksiyalarning nominal qiymatiga qatʼiy foiz stavkasi miqdorida oldindan belgilanadi. Eng yuqori Dividend olinganda baʼzan ularning bir qismi qoʻshimcha chiqarilgan bepul aksiyalar tarzida aksiyadorlarga toʻlanadi. Qoʻlida aksiyalarning asosiy hissasini toʻplagan aksiyadorlar va korporatsiyalar Dividendning eng koʻp qismini oladi. Dividend yilda bir marta beriladi.

Dividendning axamiyati;

* **Aksiyadorlar uchun** – investitsiya qilingan kapitaldan olinadigan daromad manbai.
* **Kompaniya uchun** – aksiyadorlarni qiziqtirish va sodiq saqlash vositasi.
* **Moliyaviy bozor uchun** – aksiyaning haqiqiy qiymatini belgilovchi omillardan biri.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Divizion

**Divizion** (frans. division — boʻlin-ma) — quruklikdagi qoʻshin birlash-malari va qismlari yoki harbiyden-giz flotining birlashma va qismlari tarkibidagi tashkiliy, maʼmuriy taktik boʻlinma. D. artilleriyada 2—3 batareya; otliq qoʻshinlarda oʻziyurar qurollarning 2—3 batareyasi; harbiy— dengiz flotida bir xil rusumdagi bir necha kema va katerlardan iborat. D. mustaqil yoki biror qism, birlashma tarkibida boʻlishi mumkin. OʻzR Qurolli kuchlari tarkibida ham artilleriya D.lari mavjud.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diviziya

**Diviziya** (lotincha divisio — boʻlinish) — koʻpgina davlatlarning turli xildagi qurolli kuchlari va qoʻshin turlarida asosiy taktik birlashma. Birinchi boʻlib D. 17-asrda Fransiyada, 18-asrning boshlarida Rossiyada paydo boʻldi. D. polklar (brigadalar) yoki batalonlar, shuningdek, turli qoʻshin turlarining qism va boʻlinmalaridan va maxsus qoʻshinlaridan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida qoʻshinlarni D.ga ajratish yoʻq.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Did

**Did** (estetikada) — hayot va sanʼatning barcha sohalarida insonning estetik hodisalarni farqlash, tushunish va baholash qobiliyati. D. uzoq ijtimoiytarixiy taraqqiyot, mehnatning turli sohalaridagi tajribalar natijasida vujudga keladi. D.da shaxs, guruh va xalqning olamga estetik munosabati tajribasi inʼikos etilib, uni har bir kishi turli yoʻllar bilan oʻzlashti-radi, oʻz individual estetik faoliyati bilan boyitadi. D. insonga xos fazilat. U yuksak yoki past, keng yoki tor, cheklangan yoki cheklanmagan, nozik yoki sayoz boʻlishi mumkin. D.ning yuksak yoki pastligi biror narsa yoki hodisaga berilgan baho, bildirilgan munosabatda seziladi. D. insonning tabiat, jamiyat, hayot haqidagi tasavvurlari hamda kechinmalari darajasini bildiradi. D. — insonning tarixan shakllanib, oʻzgarib turuvchi maʼnaviy salohiyatlari koʻrinishidir. Muayyan ijtimoiy-tarixiy hodisalar, turli davrlar silsilasi D.ning mazmuni va kurinishiga uz taʼsirini oʻtkazadi. Tabiat, jamiyat, sanʼat va insondagi goʻzallikni xunukliklik, noziklikni qoʻpollikdan, yaxshini yomondan ajrata bilish estetik D. harakteri va darajasini koʻrsatadi. Estetik D. milliy va umuminsoniy xususiyatlarga ega. Milliy xususiyatlar tayin tarixiy sharoit va anʼanalar bilan, umuminsoniy xususiyatlar esa bashariyat maʼnaviy merosi bilan bogʻliq. His-tuygʻusiz, maʼnaviy kechinmasiz estetik D. amal qilmaydi. Estetik D. muhokamasida mavhum tafakkur emas, maʼnaviy tuygʻular, yorqin his-hayajonlar birinchi oʻrinda turadi. Estetik idrok jarayonida, yaʼni biror narsaning estetik qiy-matini belgilashda insonning akliy va hissiy salohiyatlari birgalikda qatnashsada, hissiy mushohada asosiy ahamiyat kasb etadi. Har kimning D.i har xil boʻladi. Shuning uchun D. yoʻnalishini har bir kishining goʻzallik haqidagi tushunchasi belgilaydi. D. insonning faqat muomala madaniyatinigina emas, jamiyatdagi muayyan maʼnaviy darajasini, kamolotini ham koʻrsatadi.

D. insonning kasbi, jinsi, yoshi, madaniyati bilan uzviy bogʻliq. D.sizlik — meʼyorni buzish, uni bilmaslik va unga amal qilmaslikdir. Qoʻpollik va bachkanalik D.sizlik alomatidir. In-son D.i tugʻma emas. U tarbiya orkali takomillashib va taraqqiy etib bo-radi. Yuksak va somom estetik D.ga ega boʻlish kishining ham maʼnaviy, ham ruhiy boyligidan dalolat. Estetik D.i takomillashgan va tarbiya koʻrgan odamning madaniy saviyasi yuksak, axloqiy qiyofasi goʻzal, aqliy va hissiy kechinmalari chuqurrokdir. Insonning sanʼat asarlariga munosabati badiiy D.da namoyon boʻladi. Badiiy D. insonning adabiyot va sanʼat asarlarini tushunib yetish, baholay olish va ulardan zavqlana bilish salohiyatini koʻrsatadi. D.ni shakllantirish va rivojlantirish — estetik tarbiyaning vazifasidir.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Mahmudov T., Mustaqillik va maʼnaviyat, T., 2001.

Tilab Mahmudov.
Didaktik adabiyot

**Didaktik adabiyot** - badiiy ifodalangan pand-nasihat tarzidagi adabiyot. Bunda axloqiy-taʼlimiy, ilmiy-falsafiy, diniy bilimlar va gʻoyalar badiiy talqin qilinadi. D. a. ildizi xalq ogʻzaki ijodiga borib taqaladi (mas, "Qobusnoma"). Gʻarb va Sharq xalqlari, jumladan, turkiy xalqlar adabiyotida D.a. uzoq tarixga ega. D.a.ga doir ilk namunalar Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida uchraydi. Oʻzbek mumtoz adabiyotidagi D. a.ning dastlabki yirik namunalari Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Ahmad Yugnakiyning "Hibat ul-haqoyik" dostonlaridir. Bu asarlarda xalqning adolat, maʼrifat, axloq, odob haqidagi qarashlari, pand-nasihatlari sheʼriy shaklda bayon etilgan. D.a.dan ijtimoiy, falsafiy, ilmiy qarashlarni ommalashtirish vositasi sifatida ham foydalanganlar (mas, Ibn Sinonpnt tabobatga oid "Urjuza" sheʼriy asari). D.a.ga xos boʻlgan xususiyatlardan Ahmad Yassaviy, Boqirgʻoniy Sulaymon, Soʻfi Olloyor, Huvaydo, Haziniy kabi tasavvuf namoyandalari ham samarali foydalanganlar.

20-asr oʻzbek adiblari Behbudiy, Ayniy, Avloniy va b. ijodida pand-nasihatga alohida ahamiyat berilgan. Ularning asarlarida, maktablar uchun qoʻllanmalarida taʼlim-tarbiyaga oid D.a. namunalari koʻplab uchraydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatomit

**Diatomit** — boʻsh, sertuproq yoki boʻsh sementlangan kremniyli choʻkindi togʻ jinsi. Asosan diatom suvoʻtlardan tash-kil topgan. Tarkibida har xil miqdorda opal sharchalari (globulalar), terrigen va gil minerallari uchraydi. Rangi oq, och kulrang , sargʻish. Sertuproq yoki sementlashgan massalar holida boʻladi. D. mineral tarkibining 70%dan 98% gacha suvli kremnezem (opal)dan iborat. Diatom suvoʻtlarning skeletlari yaxshi eruvchan boʻlganligi sababli D. osongina trepel va opokaga aylanadi. D. boʻr davridan boshlab hosil boʻla boshlagan. Asosiy qismi kaynozoy erasida dengiz va koʻllarda toʻplangan. Issiqlikni yomon oʻtkazadi, kislotaga chidamli. Kimyo, neft, oziq-ovqat, toʻqimachilik, farmatsevtika sanoatida, shuningdek, issiklik va shovqin oʻtkazmaydigan materiallar tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Zarafshon vohasida toʻrtlamchi davr (golotsen) gil va qumtoshlari tagida karbonatlashgan D. qatlamlari uchraydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Divertikul

**Divertikul** (lot. diverticulum — yon yoʻl) — kovak (naysimon) aʼzolar devorining boʻrtib chiqishidan hosil boʻlgan xaltum, kovakli boʻrtma. Tugʻma yoki hayotda orttirilgan pulsion va trakiion, yaʼni meʼda-ichak sistemasi ichida bosim oshganda va ular devorini tashqi tomondan chandiqlar tortib turganda kuzatiladigan xillari farq qilinadi. Hazm aʼzolaridan qiziloʻngach, ichak, meʼda, shuningdek, qovuqsa koʻproq, boshqa aʼzolarda esa kam uchraydi. Tugʻma D. embrional taraqqiyot nuqsonlariga bogʻliq (mas, ingichka ichak D.i). Kovak aʼzo devorining muskul va elastik toʻqimasi tuzuk rivojlanmaganda, jarohatlanishdan keyin yupqa tortganda, aʼzo boʻshligʻidagi bosim oshganda D. paydo boʻladi. D. ikki yoki undan ortiq boʻlsa, divertikulyoz deyiladi. Kovak aʼzo ichidagi massa (mas, qiziloʻngachda — ovqat, ichaqsa — axlat) D.dan chiqib ketishi qiyin boʻlgani uchun ushlanib qolib, maʼlum chegarali yalliglanish jarayoni, yara paydo boʻlishi mumkin. Kichkina D. hech sezilmaydi (simptomsiz oʻtadi). D. katta boʻlsa, biror belgi koʻrinadi, mas, qiziloʻngach D.ida ovqat oʻtishi qiyinlashadi, ushlanib qolgan ovqat qusib tashlanadi, boʻyin doʻppayib turadi, qovuq D.ida siydik chiqarish qiyinlashadi va hokazo. D.ning yalligʻlanishi — divertikulit, qonash, teshilish, yaraga, baʼzan rakka aylanish, shuningdek, ichak tutilishi kabi asoratlarga sabab boʻladi. D. maxsus (endoskopik, rentgenolo-gik) usullar bilan tekshirib aniqlanadi. D. yalligʻlanmagan boʻlsa, konservativ davo, asoratli shakllarida operatsiya qilinadi, D.lar koʻp boʻlsa, aʼzoning shu qismi kesib olib tashlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Didgori jangi

**Didgori jangi** - Tbilisi yaqinidagi Didgori qishlogʻi yaqinida Dovud "Quruvchi" boshchiligidagi gruzin lashkari bilan saljukiylar qoʻshini oʻrtasida sodir boʻlgan jang (1121 y. 15 avgust). Gruzinlar bu jangda gʻolib chiqqanlar, Gruziya saljuqiylar hukmronligidan xalos boʻlgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Didodekaedr

**Didodekaedr** — 24 qirrali kristallografik shakl (qarang Kristallografik singoniyalar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil