O‘zbekiston kinematografiyasi

**Oʻzbekiston kinematografiyasi – Oʻzbekiston** kino sanʼati va kino sanoati. Uning asosini  „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasi tashkil etadi.

## Tarix
Hozirgi Oʻzbekiston hududida kinofilmlarning birinchi namoyishi 1897-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan. Xudoybergan Devonov ( 1879-1940) oʻzbek kinosining asoschisi hisoblanadi. Devonov Xorazmning tarixiy diqqatga sazovor joylari: minoralar, masjidlar va boshqa yodgorliklarni suratga olib, ekranda namoyish etgan 1908-yil oʻzbek kinosining tugʻilgan yili hisoblanadi.

### SSSR tarkibida
1925-yilda Buxkino hamkorligida „Oʻlim minorasi“ filmini suratga oldii. Oʻsha yili „Sharq yulduzi“ kinofabrikasi ochilib, 1958-yilda unga „Oʻzbekfilm“ deb nom berildi.

Yillar davomida studiyada Komil Yormatov, Nabi Ganiyev, Latif Fayziev, Zagid Sobitov, Ravil Botirov, Elyor Ishmuhamedov, Uchqun Nazarov, Shuhrat Abbosov, Ali Hamraev va boshqalar ijod qildi. Klassik kinofilmlar qatoriga „Tohir Zuhra“, 'Nasriddin Buxoroda", „Maftuningman“, „Mahallada duv-duv gap“,"Oʻtkan kunlar" filmlari kiradi. Rejissyor Yusup Raziqovning fikricha, „Toshkent – non shahri“ filmi kinostudiyaning eng katta yutugʻidir.

1972-yilda „Oʻzbekiston kino muzeyi“ tashkil etildi.

1970-1980-yillarda Sh. R.Rashidov koʻmagida uchta yirik tarixiy serial suratga olindi: Ular Odil Yoqubov asari asosida „Ulugʻbek xazinalari“, Oybek romani asosida 10 qismli „Alisher Navoiy“ videofilmi, 17 qismli Kamil Yashin romani asosida „Olovli yoʻllar“

1990-yilda Pirimqul Qodirov romani asosida 10 qismli „Bobur“ tarixiy seriali tayyorlandi.

### 1991-yildan keyin
„Sotsialistik voqelik“ davrini qayta koʻrib chiqish 80-yillar oxiridagi filmlardan („Siz kimsiz?“, „Tosh but“, „Askar ertagi“, „Yovvoyi“) boshlanib, birinchi ilmiy fantastika filmi „Abdullajon, yoki Stiven Spilbergga bagʻishlangan“ (1991-yil, rejissyor Zulfiqor Musoqov) va „Tonggacha“ filmlaridir. Bu davrga kelib kinematografiya sohasida burilish yuz berdi, bu esa Yusup Roziqovning „Notiq“, „Oʻrtoq Boykenjaev“ kabi filmlarining paydo boʻlishiga olib keldi. 1998-yildan boshlab kino sanʼati rivojining ikkinchi bosqichi boshlandi, bu milliy uslubni tanlash bilan tavsiflanadi ("M. Abzalovaning „Chimildiq“, S. Nazarmuhamedovning „Chayongul“, M. Radjabovning „Parij momo“, „Dilhiroj“, Yusup Raziqovning „Yodgor“, H. Nasimovning „Yodgor“, Yolqin Toʻychiev va Ayub Shaxobutdinovning „Qordagi lola“ „Bir tush uchun“).

Zamonaviy kino jarayonining oʻziga xos jihati shundaki, oʻzbek filmlari namoyish etiladigan kinoteatrlarga tashrif buyuradigan yoshlarning katta auditoriyasi shakllangan. Bu bosqichga kelib bir qattor filmlar kinofestivallarga qatnasha boshlaydi: „Yoʻl boʻlsin“ (2006, rejissyor Tamara Kamalova), „Vatan“, „Chashma“ (Manba), „Yurt“, „Osmondagi yigitlar“, „Xotira“, „Sogʻinch“ soxili", „Oidina“, "PS ". Mashhur prokat filmlari: „Romeo va Juletta“, „Boivaccia“, „Ketma“ filmlari shular jumlasidandir.

Murod Radjabov suratga oligan „Super kelinchak“ va „Ichkuyov“ komediyalari soʻnggi filmlari edi. Kinoshunos Gulnora Abikeevaning fikricha, oʻzbek kinosi „filmlar soni sifatdan ustun turadigan“ Hindiston tajribasiga qaratilgan. Oʻzbek kinosining klassikasi Shuhrat Abbosovning fikricha, „hali ham kuchli ziddiyat, gʻoyalar qarama-qarshiligi boʻlmagan filmlar chiqarilmoqda“. Tanqidchi Rozika Mergenbayeva "Kim kamida 10 ming AQSH dollari topsa, kinofilm suratga olishi mumkin, kino mutaxassislari ularni „xon-taxta“ – kesish taxtasi deyishadi, yaʼni shoshilinch pirogdek tayyorlanadi", deb taʼkidlaydi.

Maʼlumotlarga koʻra2008-yilda „Milliy seriya“ davlat dasturi qabul qilinib, buning uchun Toshkent shahrida studiya qurilgan.

Rejissyor Ayub Shaxobiddinovning „Jannat maskanim“ („Parizod“) filmi 2012-yilda „ Kinoshok“festivalining Gran-prisi bilan taqdirlangan .

## Hujjatli film
Hujjatli filmlar „Oʻzbekfilm“dan tashqari „Oʻzbektelefilm“, „Oʻzkinoxronika“ kinostudiyalari va tijorat kinostudiyalarida ham suratga olinmoqda.

## Animatsiya
Birinchi animatsion qoʻgʻirchoq filmi 1965-yilda yaratilgan va „6x6 kvadratda“ deb nomlangan, „Jasur chumchuq“ animatsion multfilmi 1969-yilda ekranga chiqarilgan . „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida bolalar uchun multfilmlar suratga olingan: „Sehrli koʻylak“ (1980), „Moviy fil bolasi“ (1976), „Kva-Kva“ kvarteti (1977), „Sehrli anor haqidagi ertak“ (1982), „Koʻhna Usto ertaklari“ (1986) va kattalar tomoshabinlari uchun esa: „Yomgʻir yogʻadi“ (1984), uning prodyuseri Sergey Alibekov .

Mustaqillik yillarida asosan milliy mavzularga bagʻishlangan saksondan ortiq multfilm yaratildi. „Kulol“ („Kulol“) filmi xalqaro festivallarning nufuzli mukofotlari bilan taqdirlangan; „Bor, baraka“, „Bukri oshiq“, „Ur, toʻqmoq“, „Ikki qushni va qovun“. Animatsiya sohasida 2010-yilga kelib „Oʻzga sayyoralik mehmon“ nomli birinchi 3D multfilmi suratga olingan. 2011-yilda adabiy asarlar, xalq ertak va rivoyatlariga asoslangan „Shiroq afsonasi“, „Goʻzal qoʻgʻirchoq“, „Joʻraxon“, „Zumrad va Qimmat“, „Ishonmaysan“ multfilmlari tayyorlandi .

## Oʻzbek aktyorlari

* Farhod Mahmudov
* Ahmedov, Yoqub
* Rahimov, Nabi
* Sagdiev, Yodgor Xabibovich
* Saidqosimov, Poʻlat
* Muhamedjanov, Zokir Muhamedjanovich
* Ulugʻbek Qodirov
* Alisher Uzoqov
* Umid Iskandarov
* Rametova, Saida Xojievna
* Moʻmin Rizo

## Film ishlab chiqarish
2004-yilda „Oʻzbekkino“ davlat aksiyadorlik kompaniyasi „Oʻzbekkino“ Milliy agentligiga aylantirildi. Xuddi shunday vaziyatda „Qoraqalpoqkino“ agentligi vujudga keldi. „Oʻzbekkino“ning „Oʻzbekfilm“, „Oʻzkinohronika“, „Qoraqalpoqfilm“ kinostudiyalari, „5-studiya“ EMTO, shuningdek, 14 ta hududiy boʻlinmalari mavjud. Bundan tashqari, kinematografiya sohasida kino va videomahsulotlar yaratish bilan shugʻullanuvchi 700 ga yaqin korxona, studiya va ijodiy uyushmalar roʻyxatga olingan .

Yirik kinoteatrlardan biri Toshkentdagi Alisher Navoiy nomidagi kino saroyidir. Bu 11 ta kinozal oʻz ichiga 5 mingga yaqin tomoshabinni sigʻdira oladi. 2022-yil sentyabr holatiga koʻra, Oʻzbekistonda 99 ta kinoteatr ishlaydi.

## Postsovet davridagi oʻzbek kinoijodkorlari ijodi roʻyxati

#### 1990-yillar

* *Abdullajon* (1991)
* *Roʻzi mahshar* (1991)
* *Temir erkak* (1991)
* *Kim Jinni?* (1992)
* *Olov qaʼridagi farishta* (1992)
* *Qirqqulok* *siri* (1992)
* *Jimlik kodeksi 2* (1992)
* *Broker* (*The Broker*) (1992)
* *Mushketyorlar 20 yil oʻtib* (1992)
* Variant *nol* (1992)
* *Bagʻdodda* *hammasi* yaxshi (1993)
* *Yoʻlovchiga oʻt ochmang* (1993)
* *Qonga belangan baxtim* (1993)
* *Qirolicha* *Anna yoki mushketyorlarning 30 yildan keyin siri* (1993)
* *Tram-tararam, yoki buxti-baxti* (1993)
* Haggi- *Tragger* (1994)
* *Buyuk Turon* (1995)
* *Otamdan qolgan dalalar* (1997)
* Firibgarlik, Musiqa *,Sevgi…* (1997)
* *Bo Ba Bu* (1998)
* *Oy Ota* (*Oy Ota*) (1999)

#### 2000-yillar

* Alpomish (2000)
* *Tohir va Zuhra* (2000)
* *Voyiz* (2000)
* *Ayollar Shohligi* (2000)
* *Dilhiroj* (2002)
* *Osmondagi bolalar* (2002)
* *Osmondagi bolalar 2* (2003)
* Qor qoʻynidagi lola (2003)
* *Sevinch* (2004)
* *Sarvinoz* (2004)
* Koʻrgilik (2005)
* *Erkak* (2005)
* *Kelgindi Kuyov* (2005)
* *Orzu ortida* (2005)
* *Sarvinoz 2* (2005)
* *Kelgindi kelin* (2006)
* Oʻtov (2007)
* *Boyvachcha* (2007)
* *Jazo* (2007)
* *Panoh* (2007)
* *Zumrad va Qimmat* (2007)
* Telba (2008)
* *Boyvachcha 2: Amakivachchalar* (2008)
* *Jannat qaydadir* (2008)
* *Nortoy* (2008)
* *Shabnam* (2008)
* *Sukunat* (2008)
* *Super kelinchak* (2008)
* *Toshlandiq* (2008)
* *Telba* (2008)
* *Achchiq hayot* (2009)
* *Challari* (2009)
* *Chol va nabira* (2009)
* *Faryod* (2009)
* *Ichkuyov* (2009)
* *Janob hech kim* (2009)
* *Kirakash* (2009)
* *Oshiqlar* (2009)
* *Oʻzimdan oʻzimgacha* (2009)
* *Qalbaki* dunyo (2009)
* *Soʻnggi lahza* (2009)
* *Tundan tonggacha* (2009)
* *Uylanish* (2009)

#### 2010-yillar

* Kechikkan hayot (2010)
* *Farishta* (2010)
* Hijron (2010)
* *Majruh* (2010)
* *Men talabaman!* (2010)
* *Nazar* (2010)
* *Oʻgʻrigina kelin* (2010)
* *Qalb kozi* (2010)
* *Qorakoʻz* (2010)
* *Shaharlik olifta* (2010)
* *Tango yoxud adashgan sovchilar* (2010)
* *Uchar qiz* (2010)
* *Havfli* sarguzasht (2010)
* *Yuma-yuz* (2010)

* *Aldangan ayol* (2011)
* *Bekochilar makoni* (2011)
* *Farzandim* (2011)
* *Baxt izlab* (2011)
* *Er bermoq – Jon bermoq* (2011)
* *Xay-xay bolakay* (2011)
* *Ishonch* (2011)
* Jigarbandim (2011)
* *Jodugar* (2011)
* *Kelgindi kelin 2: Anjancha muhabbat* (2011)
* *Kichkina xojayin* (2011)
* *Mening akam boʻydoq!* (2011)
* *Oling quda, bering quda* (2011)
* *Omadli* yigitlar (2011)
* *Oʻxshatmasdan uchratmas* (2011)
* *Uchrashuv* (2011)
* *Yondiradi, kuydiradi* (2011)
* *Zamonaviy sovchilar* (2011)

* Parizod (2012)
* *Aql va yurak* (2012)
* *Endi dadam boʻydoq?* (2012)
* *Hay, hay, qizaloq!* (2012)
* *Oʻgay ona* (2012)
* *Salom sevgi, xayr sevgi* (2012)
* *Sevgi farishtasi* (2012)
* *So*'ggi qoʻ ngʻiroq (2012)
* *Super qaynona* (2012)
* *Tundan tonggacha davom etadi…* (2012)
* Vafodorim (2012)
* *Visol* (2012)
* *Yolgʻizginam* (2012)

* *Bevalar* (2013)
* *Ishonch* (2013)
* Turist (2013)

## 2020-yillar
2019-yilda Firdavs Abduxoliqov „Oʻzbekkino“ bosh direktori etib tayinlanishi bilan Oʻzbekiston kinematografiyasida tub islohotlar boshlandi. 2020-yilda respublikamizning 200 ga yaqin taniqli kinematograflari ochiq murojaat eʼlon qilib, unda barcha soha vakillarini milliy kino muammolarini hal etishda birlashishga va boshlangan islohotlarni qoʻllab-quvvatlashga chaqirdi. Islohotlar, jumladan, taniqli rejissyorlar Ali Hamroev va Qamara Kamalovalar tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Oʻzgarishlarning maqsadga muvofiqligi va sifatiga shubhalarni rejissyor Zulfiqor Musoqov „Multiplikatsion filmlar kinostudiyasi“ DUK, „Respublika kinoprokat markazi“, „Kinochilar uyi“ va „Kino sanoati xodimlarini qayta tayyorlash va malakasini oshirish markazi“ faoliyatlari tugatilishidan afsuslanib, oʻzgarishlarning maqsadga muvofiqligi va sifatiga eʼtiroz bildirdi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2021-yil aprel oyida „Kino sanʼati va kino sanoatini sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtarish va sohani davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi farmonni imzolash orqali islohotlarni boshlashga yoʻl ochdi. Farmonga muvofiq, „Oʻzbekkino“ Milliy agentligi Oʻzbekiston Kinematografiya agentligi deb qayta nomlandi, hududida yozgi kinoteatr barpo etilgan Kinochilar uyi rekonstruksiya qilindi hamda har yili oʻtkaziladigan „Ipak yoʻli durdonasi“ Toshkent xalqaro kinofestivali Osiyo, Afrika va Lotin Amerikasi xalqaro kinofestivalining davomchisi sifatida taasis etildi va 24 yillik tanaffusdan soʻng ilk bor 2021-yil kuzida Toshkentdagi rekonstruksiya qilingan Kinochilar uyida boʻlib oʻtdi.

2021-yilda BDKIning Toshkentda birinchi xorijiy filiali ochildi. Timur Bekmambetov bilan birgalikda Toshkentda animatsion filmlar maktab-studiyasi ochildi, uning oʻquvchilari „Xoʻja Nasriddin“ multfilmini ishlab chiqarish jarayonlarida qatnashmoqda. 2022-yilning kuzida Kinochilar uyida MDHdagi eng yirik DCP ekrani oʻrnatildi va „Oʻzbekfilm“ kinokonsernining eng yangi panoramali pavilyoni taqdimoti boʻlib oʻtdi. U yerda Bahodir Yalangtush haqida tarixiy film suratga olish ishlari olib borilmoqda.

Soʻnggi uch yil ichida Oʻzbekistonda bir vaqtning oʻzida bir nechta yuqori sifatli filmlar suratga olindi, ular xalqaro mukofotlarga nomzod boʻlgan.

* Yolqin Toʻychievning "Faridaning 2000 qoʻshigʻi" (2019) filmi Hamdoʻstlik mamlakatlari Moskva premyerasi kinofestivalining Gran-prisiga sazovor boʻldi . Ushbu film 93-Oskar mukofotiga ham nomzod sifatida tanlangan, shuningdek, bu film „Oltin globus“ mukofotiga ham taqdim etilgan. 2021-yilda Los-Anjelesda boʻlib oʻtgan 6-yillik Osiyo Jahon kinofestivalida „Qor qoplon“ tomoshabinlar mehrini qozonib, mukofotga sazovor boʻldi .
* Dilmurod Mirsaidovning „Ayol qismati“ („Ayol taqdiri“) (2021) Turkiyada oʻtkazilgan Turk dunyosi Qoʻrqut ota kinofestivalida Gran-priga sohibi boʻldi .
* „Samarqandda qovun tarovati“ (2021) Ali Hamrayeva 2022-yilda Milanda oʻtkazilgan V FELIX kinofestivalining laureati boʻldi .
* Yolqin Toʻychievning „Evrilish“ („Transformatsiya“) (2022) filmi Janubiy Koreyaning Pusan shahrida boʻlib oʻtgan XXVII xalqaro kinofestivalida Kim Jiseok mukofoti nominatsiyasida eng yaxshi deb topildi.

### Oʻzbekistonda 2019-yildan keyin ishlab chiqarilgan filmlar roʻyxati

* „Samarqandda qovun tarovati“
* „Ayol qismati“
* „101 reys“
* „Talvasa“
* „Oʻzbek kizi“

## Qoʻshma loyihalar
Soʻnggi ikki yilda Oʻzbekiston Kinematografiya agentligi Prezident qaroriga muvofiq xorij kinoijodkorlari bilan hamkorlikni rivojlantirmoqda. Birgalikda ishlab chiqarish boʻyicha kelishuvlar, jumladan, Belarus, AQSH, Italiya, Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Yaponiya, Tojikiston vakillari bilan imzolandi. .

### Amalga oshirilgan:

* " Jimjitlik kodeksi 2 "
* " Oy ota "
* " Gastarbayter "
* „Men terrorchi emasman “ va boshqalar.

* „Baron 2“
* „Parining sovgʻasi“
* „Quyosh taʼmi“

### Jarayonda:

* „Navoiy va Jomiy“
* „Marko Polo“
* „Avitsenna“
* „Tamerlan“
* „Osiyo arsloni“
* „Xoʻja Nasriddin“

## YUNESKO merosi
„Oʻzbekkino“ sayti xabariga koʻra, quyidagi filmlar YuNESKO jamgʻarmasiga kiritilgan:

## Eslatmalar

* Arxivnaya kopiya kinematografiyasi ed. S. I. Yutkevich; Tahririyat xodimlari: Yu. S. Afanasiev, V. E. Baskakov, I. V. Vaysfeld va boshqalar – M.: Sov. ensiklopediya, 1987.- 640 b., 96 varaq. kasal.