open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tibet togʻligi

**Tibet togʻligi** - Markaziy Osiyo, asosan, Xitoyda. Yer sharidagi eng katta va baland togʻlardan. Maydoni 2 mln. km², balandligi 4000–5000 m, baʼzi tizmalarning bal. 6000–7000 m. Himolay, Qoraqurum, Kunlun, SinaTibet togʻlari bilan chegaralangan. Tibet togʻligi ning shim. va markaziy qismi (mahalliy nomi Changtan) bir oz toʻlqinsimon yoki yassi tekislik boʻlib, kenglik boʻylab choʻzilgan va qiya yon bagʻirli togʻ tizmalaridan iborat. Ayrim choʻqqilarining relyefi alp tipli. Tangla, Kaylas va boshqa tizmalarida muzliklar bor. Togʻlik chekkalaridagi tizmalarning yon bagʻrilari tik, relyefi kuchli parchalangan, dare vodiylari togʻlarni 2—3 ming m chuqurlikkacha oʻyib tushgan.

Tibet togʻligi Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasida joylashgan. Uning turli qismida geologik rivojlanish tarixi har xil. Kaynozoy oʻrtalarigacha Tibet togʻligi, asosan, choʻkkan, koʻp qismida choʻkindi jinslar toʻplangan. Kaynozoy oxirlaridan yoppasiga koʻtarila boshlagan. Kuchli zilzilalar boʻlib turishi, yosh vulkan konuslari va qaynoq buloklarning mavjudligi togʻ hosil boʻlish jarayonining davom etayotganligidan darak beradi. Foydali qazilmalardan oltin, kassiterit, polimetall rudalar, toshkoʻmir konlari topilgan. Oqmas koʻllarda soda va boshqa minerallarning katta zaxiralari mavjud.

Tibet togʻligi materik ichkarisida joylashganligi va juda baland boʻlganligi sababli iklimi keskin kontinental va sovuq. Changtanda oʻrtacha yillik temperatura 0— 5°, qish uzoq davom etadi, —32° gacha sovuq boʻladi, yogʻin kam yogʻadi. Yoz esa salqin, iyulda ham baʼzan tuproq qatlami muzlaydi. Tibet togʻligining janubida iklim nisbatan iliqroq, yanvar oyining temperaturasi 0° dan —20° gacha, iyulniki 5—15°. Togʻlikning jan. va sharkidagi tizmalar okeandan keladigan nam havo massalarini toʻsib turadi, aksari qismida yillik yogʻin 100–200&nbsp;mm (asosan, krr shaklida), janubida yozgi musson taʼsirida 500–700&nbsp;mm yogʻadi. Iqlimining quruqligi natijasida qor chizigʻi 5000–6000 m balandlikdan oʻtadi. Tibet togʻligining musson taʼsiridagi qismidan Xuanxe, Yanszi, Mekong, Saluin, Brahmaputra, Hind kabi yirik daryolar boshlanadi. Daryolari, asosan, qor va muzliklardan, janubida esa yomgʻirdan suv oladi. Gidroenergiya zaxirasiga boy. Tibet togʻligi da koʻl koʻp, ular tektonik botiqlarda joylashgan. Yirik koʻllari: Namso, Selling, Dangrayum. Koʻllari sayoz va suvi shoʻr, noyabrdan may oyigacha muzlaydi. Tibet togʻligi ning tuproqlari baland togʻ dashti va chuliga xos shagʻal aralash tuproq, kam chirindili. Ayrim joylarda tuproq, qatlami va oʻsimliklar umuman yoʻq. Chekka qismida unumdor togʻ oʻtloqdasht va togʻoʻtloq tuproqlar tarqalgan. Katta maydonlarni baland togʻ choʻli va chala choʻli qoplagan, siyrak oʻt va butalar usadi. Dare vodiylari butazor va toʻqayzor. Chorvachilikda, asosan, yaylov sifatida foydalaniladi.
Tibet-birma tillari

**Tibet-birma tillari** – xitoy-tibet tillari oilasining 2 asosiy tarmogʻidan biri; asosan, Myanma (sobiq Birma), Xitoy, Hindiston va Nepalda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 70 mln. kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Bir necha asosiy guruhlarga boʻlinadi (u yoki bu guruhga mansub bulmagan tillar ham bor): lolobirma guruhi Xitoy va Myanmada tarqalgan birma, i, lisu, xani, laxu, nasi va boshqa tillarni oʻz ichiga oladi; tibet guruhi tibet tili va uning laxjalari, tamanggurung tillarini kamrab oladi; kukin aga guruhi manipuri, lushey kabi tillardan iborat, karen guruhi bodo, garo, tipera, kachin kabi koʻplab tillarni qamrab oladi; sharqiy himolay guruqiga Nepal sharqidagi limbu, sunvar kabi tillar, gʻarbiy himolay guruhiga esa Shim. Hindistondagi kanauri, rangkas va boshqa tillar kiradi.

Tibet-birma tillarit. boʻgʻinli amorf tillardan boʻlib, muayyan darajada agglyutinatsiyaga moyilligi bor. Morfemalar, odatda, bir boʻgʻinli boʻlsa ham, baʼzan istisnolar uchraydi. Boʻgʻinlar barqaror qurilishga ega, soʻz boshida qoʻshaloq undoshlar boʻlishi mumkin. Soʻz yasalishida oʻzaklarni qoʻshish ustunlik qiladi. Gapda soʻzlar oʻrtasidagi munosabatlar soʻz tartibi asosida va yordamchi morfemalar orqali ifodalanadi. Yordamchi morfemalar kupincha postpozitiv holatda boʻladi; kesim gapning oxirida keladi.

Ayrim Tibet-birma tillarit. ideografik yoki boʻgʻinli yozuvga ega boʻlsa (nasi, i va ulik tangut), baʼzilar qad, hind yozuvidan kelib chiqqan alifbolardan foydalanadi (tibet, birma, nevar, rong , karen tillari). Xitoydagi va Myanma shim.dagi baʼzi tillar uchun yakindagina lotin alifbosi asosida yozuvlar yaratilgan. Tibet va birma tillaridan boshqa Tibet-birma tillarit. yaxshi oʻrganilmagan.

## Manbalar
Tivitxoʻrlar

**Tivitxoʻrlar**, yungxoʻrlar (Trichodectidae) — parxoʻrlar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Uzunligi 10 mm gacha. Qanotsiz tanasi qora qalin qobiqqa oʻralgan. 200 dan, jumladan, Oʻzbekistonda 10 dan ortiq turi bor. Sut emizuvchilar yungida parazitlik qiladi. Terini muguz qismi bilan oziqlanib jarohatlaydi. Ayrim turlari (mas., it T.i, mushuk T.i) muayyan hayvonda parazitlik qilishga moslashgan. T. — tasmasimon chuvalchanglar oraliq xoʻjayini.
Tigel

**Tigel** () — 1) turli materiallar (metall, shisha va boshqalar) ni qizdirish va eritish uchun ishlatiladigan maxsus idish. Tigel silindr yoki kesik konus shaklida boʻladi. Kiyin eriydigan metallarni eritishda ishlatiladigan Tigel shamot, grafit va oʻtgan chidamli gildan; baʼzi rangli metallarni eritishda poʻlat va temirdan; lab. Tigeli esa chinni, platina va boshqalardan yasaladi; Tigel metall qotishmalar va oyna (shisha) quyishda, metall buyumlarni termik ishlashda, lab.larda moddalarni qizdirishda qoʻllanadi; 2) bosmaxonada bosma stanok yoki bosma mashinaning metall plitasi (yostigʻi). Qogʻozni boʻyokli bosma qolipga siqish uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Tiglatpalasar

**Tiglatpalasar** (ossuriycha TukultiapalEsharra) — Ossuriyadagi shohlar nomi. Eng mashhurlari: T. I (mil. av. taxminan 1076-yil) — shoh (mil. av. taxminan 1114-yil - mil. av. taxminan 1076-yil). Nairi (Urmiya va Van koʻllari atrofi), Kichik Osiyo, Suriya, Finikiyaga bir necha zafarli yurishlar qilgan, Bobil bilan tengma teng kurash olib borgan. Ossuriyaga bostirib kirgan oromiy qabilalarini Frot daryosi ortiga surib chiqargan. T II (mil. av. 727-yil) — shoh (mil. av. 745 - 727-yillar). Mamlakatdagi ichki ahvolni turgʻunlashtirishga qaratilgan islohotlar oʻtkazgan: noibliklarni yiriklashtirib, noiblarni markaziy hokimiyatga boʻysundirgan, shoh qaramogʻida boʻlgan muntazam yoʻllanma qoʻshin tuzgan va boshqa Ossuriyaning bosqinchilik siyosatini davom ettirgan. Gʻarbda 743 - 740-yillarda suriyalik, finikiyalik va Kichik Osiyodagi hukmdorlarning Arpad koalitsiyasini tor-mor keltirgan, 734 - 732-yillarda Damashq va Isroil podsholiklari, Tir, Filistim sh.lari, Arabiston yarim oroldagi knyazliklar va Edomni birlashtirgan koalitsiya ustidan gʻalaba qozongan. 737-yil Gʻarbiy Midiyada oʻrnashib olgan. Shim.ga, Urartu (738-yil va 735-yil) va Bobilga 2 marta (podsholigining boshida va oxirida) yurish qilgan. Bobildagi hokimiyatni xaldey sardorlari egallab olishga harakat qilmoqda edi. 729-yil shaxsiy uniya asosida T. III Pulu nomi bilan Bobil podshosi boʻlgan. Bosib olingan hududlarning aksariyatida Ossuriya viloyatlari tuzilgan, bir qism yerlar Ossuriyaga tobe davlatlarga aylantirilgan. T. III davrida xalqlarni bosib olingan bir hududdan boshqasiga yoxud Ossuriyaga koʻchirish amaliyotidan foydalanilgan. Qoʻrqmas Abdullayev.
Tigray

**Tigray**, tigrinnya — som tillari oilasining efiopsom tarmogiga mansub til; Efiopiya va Eritreya davlatlarida tarqalgan. Eritreyaning rasmiy tili. Unda 6 mln dan ortiq kishi soʻzlashadi. Oʻzaro yaqin akkele guzay, adua, xamasin, tanben, agame lahjalarining qorishmasidan iborat. Fonetik tizimi umumiy som konsonantizmidan ayrim oʻxshash undoshlarning bir undoshga birlashib ketganligi bilan farqlanadi. Tigray leksikasi va sintaksisiga kushit tillari hamda geez, amxar tillari kuchli taʼsir koʻrsatgan (maye. kesim koʻpchilik som tillarida gap boshida kelsa, Tigrayda gap oxirida keladi). Tigrayda oʻziga xos adabiyot va matbuot XX asrning 40-yillaridan rivojlana boshladi, efiop yozuvidan foydalanadi.
Tigraylar

**Tigraylar** — Efiopiya va Eritreyadagi xalq. Umumiy soni 4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Efiopiyada 2,2 mln. kishi va Eritreyada 1,8 mln. kishi. Tigray tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, xristianmonofisiylar, sunniy musulmonlar ham bor. T. hunarmandchilik va savdosotiq bilan shugullanishadi.
Tigran II

**Tigran II** - Buyuk — Armaniston podshosi (mil. av. 95—56). Hukmronligining dastlabki davrida Sofena, Atropatena, Midiyaning gʻarbiy qismini saltanatiga qoʻshib olgan. Kavkaz Albaniyasi va Iberiya shoxlari unga tobe boʻlganlar. Tigran II Pont podshosi Mitridat VI bilan harbiy va siyosiy ittifoq tuzib, qarindoshchilik rishtalarini bogʻlagan, soʻngra salavkiylarning Suriyadagi yerlarini egallab olgan. Oront daryosi boʻyidagi Antioxiya sh. esa, Armaniston poytaxtlaridan biriga aylangan (boshqa poytaxt shaharlar — Tigran II asos solgan Tigranakert va Artashat). Mil. av. 69-yil Tigran II qoʻshinlari Tigranakert yaqinida Rim sarkardasi Lukull boshchiligidagi qoʻshin tomonidan tormor keltirilgan. 66-yil Tigran II Rim vassaliga aylangan.
Tigre (maʼnolari)

**Tigre**:

* Tigre — Eritreyadagi xalq (1,2 mln.
* Tigre (til) — som tillari oilasining efiopsom tarmogʻiga mansub til; Eritreya va Sudan davlatlarida tarqalgan.
Tigre (til)

**Tigre** — som tillari oilasining efiopsom tarmogʻiga mansub til; Eritreya va Sudan davlatlarida tarqalgan. Unda 1,2 mln. dan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Asosiy laxjalari: mensa, bogos, loggo va boshqa Fonetika va morfologiya sohasida som tillariga xos umumiy xususiyatlarni saqlab qolgan boʻlsada, bir qator tovushlarning yoʻqolishi, pozitsiyasi va talaffuzining oʻzgarishi, ayrim yuklamalarning paydo boʻlishi bilan ajralib turadi. Morfologiyasining asosiy belgilaridan biri otlarning fleksiya orqali hosil boʻladigan siniq koʻplikning juda koʻp qoliplari mavjudligidir. Yozuvi toʻliq shakllanmagan, baʼzi zarur hollarda efiop yozuvidan foydalaniladi.
Tiyes

**Tiyes** — Senegalning gʻarbiy qismidagi shahar. Tiyes viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 216,4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻli ustaxonalari, poʻlat quyish korxonalari bor. Fosfor oʻgʻitlari ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik kti, yogʻochsozlik korxonalari mavjud. Qishloq xoʻjaligi (yer yongʻoq, donli ekinlar, chorvachilik) rnining savdo markazi. Shahar yakinida fosforit konlari bor.
Tigranakert

**Tigranakert** (Tigrana) - kad. arman shahri. Van koʻlining jan.gʻarbiy sohilida (hozirgi Turkiya hududi) joylashgan. Mil. av. 77 yil Tigran II tomonidan asos solingan. Mil. av. 69 yil rimliklar tomonidan vayron qilingan. Mil. 6-asrda yunoncha Maritropol degan nomi boʻlgan. 7—8-asrlarda arablar tomonidan Mayofarikin deb atalgan.
Tigre

**Tigre** — Eritreyadagi xalq (1,2 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Tigre tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, sunniy musulmonlar, bir kismi xristianlar. Asosiy mashgʻuloti — chorvachilik, dehqonchilik.
Tijorat siri

**Tijorat siri** — korxonalar, tashkilotlarning oʻz ishlab chiqarish., savdo, moliya, ilmiy-texnika faoliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni sir saqlash, oshkor etmaslik huquqi. Tijorat siri rakrbat kurashi vositasi. Korxona Tijorat siri korxona, firma, konsorsium yoki yakka ishlab chiqaruvchi oʻz tovarlarini arzonga tushirishi, ularning sifatini oshirishi, qimmatroq sota bilishi, katta foyda koʻrib, gullabyashnashning sharti. Sir ishlab chiqarish., texnologiya, boshkarish, moliyaviy, yangi materiallarni qoʻllash, boshqalarda boʻlmagan, hayotiy sikli uzun boʻlgan tovarlarni oʻzlashtirish va boshqa faoliyat bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Tijorat siri xaridorlar, umuman, mijozlar bilan boʻlgan aloqaga ham taallukli. Kelishilgan bitishuvlar summasi, sotish shartlari va narxlar ham sir sakdanadi. Tijorat siri va uni oshkor etish, oʻgʻirlash boʻyicha javobgarlik qonun yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Tijorat siri deyarli barcha mamlakatlar qonunchiligi bilan muhofaza qilinadi. Tijorat siri oshkor boʻlib, boshqalar tomonidan oʻzlashtirib olinsa, sir egasi bundan koʻrilgan zararini sud orqali tovon undirib olishi mumkin. Tijorat sirini saqlash maqsadida korxonalar, firmalar, tashkilotlar maxsus xavfsizlik xizmati tashkil etadilar, bu xizmatlar korxona mulki boʻlgan yangiliklarni raqiblarning iqtisodiy josusligidan himoya qiladi. Ahmadjon Oʻlmasov.
Tizimgul

**Tizimgul**, dorivor tizimgul (Verbena ofﬁcinalis L) — tizimguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi tik usadi, shoxlangan. Boʻyi 30—100 sm. Barglari tuxumsimon, choʻziqnashtarsimon, yirik (4—8 sm), gullari mayda, oq, poya ustida roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi. Apreldan sentabrgacha gullaydi, mevasi iyundan pisha boshlaydi. T. Oʻzbekistonning choʻl va baland togʻli qismidan tashqari hamma yerida uchraydi. U, ayniqsa, bogʻ, ekin orasi, ariq boʻylari va yoʻl yoqalarida koʻp oʻsadi. Tarkibida verbenalin va adenozin glikozidlari bor. Poya va barglaridan tayyorlangan qaynatma xalq tabobatida turli xil shishlar va teri kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
Tizimguldoshlar

**Tizimguldoshlar**, tizimgullilar (Verbenaceae) – ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta va oʻtlardan iborat 90 turkumi va 2900 ga yaqin turi bor. Asosan, tropik va subtropik mintaqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turkumga mansub 4 turi usadi. Poyasi 4 qirrali, barglari qaramaqarshi yoki halqasimon oʻrnashgan; yonbargsiz, gullari zigomorf, toʻpgulli barg qoʻltigʻi yoki poya uchida joylashgan; gultojbarglari bir-biri bilan qoʻshilib, tubi nay, uchi esa ikkita lab hosil qiladi; changchilari 4 ta, urugchisi bitta; tugunchasi ustki, 4 xonali; mevasi 4 ga boʻlinadigan danak. Dorivor, efir moyli, ziravor, qimmatbaho yogʻoch beradigan va oziq-ovqat (sabzavot) sifatida ishlatiladigan turlari bor.

## Manbalar
Tiyin

**Tiyin** — tanga shaklidagi pul birligi. Qiymati sujning yuzdan bir ulushiga teng. 1994-yil 1 iyuldan milliy valyuta — sum muomalaga kiritilgan kundan boshlab 1, 3, 5, 10, 20, 50 T.lik tangalar chiqarildi. Tangalar poʻlatdan tayyorlanib, qiymati 1, 3, 5 T. boʻlganlari jez bilan (sariqrangda) va qiymati 10, 20, 50 T. boʻlganlari esa, nikel bilan (oq rangda) qoplangan.

Barcha nominaldagi tangalarning yuzi (aversi) markazida tanganing qiymati va zarb qilingan yili rakamlar bilan koʻrsatilgan, uning tagida bir xil kattalikdagi bosma harflar bilan "TIYIN" soʻzi yozilib, tagiga chiziq tortilgan. Tangalarning orqa tomonida (reversida) Oʻzbekiston Respublikasi gerbi, gerb atrofida 12 ta yulduzcha va doyra boʻylab "Oʻzbekiston Respublikasi" yozuvi tushirilgan.

Tiyin dunyodagi eng past qiymatli tanga boʻlib, 2020-yil 1-martgacha qonuniy toʻlov vositasi boʻlib kelgan boʻlsa-da, amalda muomalada kamdan-kam uchragan.[1] 2024-yil holatiga koʻra, bir penni 1,000 tiyinga teng.

## Manbalar
Tiyul

**Tiyul**, tiul (qad. turkiycha tegmak feʼlidan) — Eron, Ozarbayjon va Armanistonda yer egaligi shakli (15— 19-asrlar). Movarounnahrda tanho deb atalgan. Abdurazzoq Samarqandiyning yozishicha, harbiy arboblarga oziq-ovqat uchun berilgan maosh T. deb atalgan. 16-asrda Safaviylar davlatipya davlat xizmatchilariga maʼlum hududdan soliq (toʻliq yoki qisman) olish huquqi berilishi T. deb atalgan. 16-asrning 2yarmidan T. yerni inʼom etish maʼnosida tushunilgan. T. baʼzan maʼlum mansabdorlarga ularning muayyan xizmatni bajarib turgan davrlari mobaynida, boshqa hollarda esa shaxsiy xizmati uchun umrbod berilgan. 18-asrda shaxsiy T.lar amalda merosiy mulkka aylanib ketgan.
Tik

**Tik** (frans. tic — uchish, pirpirash), muskul uchishi — ayrim yoki bir guruh muskullarning ixtiyorsiz tez-tez takrorlanadigan qisqarishi. Aksari yuz, boʻyin, kul muskullari, baʼzan til muskullari va diafragma ham uchadi. Turli kishilarda T.ning tashqi alomatlari turlicha, birok, bitta kishining oʻzida, odatda, bir xil namoyon boʻladi, yaʼni har bir takrorlangan xurujda oʻsha bir xil muskullarning oʻzi uchadi. Mas., kishining yuz muskullari uchganda toʻsatdan peshonasini tirishtiradi, qoshlarini chimiradi, koʻzini qisadi, burnini qimirlatadi, labini choʻchchaytiradi, bu xildagi qisqarish yuz muskullarining yarmida yoki hammasida roʻy berishi mumkin; boʻyin muskullari T.ida bemor boshini koʻylak yoqasi siqqandek buradi yoki yelkalarini egniga oʻxshovsiz oʻtirgan kiyimni tuzatgandek harakatlantiradi. Ogʻiz muskullari va hiqildoq T.ida tilini taqillatadi, labini choʻlpillatadi, yalaydi, chaynaladi. T. nafas muskulaturasiga tarqalganda bemor tomogʻini qirib yoʻtaladi, pishillaydi yoki tumovdagi kabi burni bilan tez-tez nafas oladi. Bayon etilgan ixtiyorsiz harakatlar koʻpincha boshi shikastlanib yoki bosh miyasi hamda pardasi yalligʻlanib tuzalgan odamlarda uchraydi. Biroq T. qattiq iztirob chekish, bolalarda yoki kattalarda kuchli qoʻrqish, uzoqvaqt toliqish va darmonsizlanish yoki surunkali kasallik, nevroz oqibatida kelib chikishi mumkin. Baʼzi xollarda yuzning gʻayriixtiyeriy harakatlari uch shoxli nerv nevralgiyasida ogʻriq xuruji vaqtida paydo boʻladi, bu ogʻriqli T. deyiladi. Bunday T.ka uch shoxli nerv qoʻzgʻalishining yuz nerviga taʼsir etishi sabab boʻladi.

T.ni keltirib chiqargan sababiga kura vrach davolaydi.
Tijorat

**Tijorat** (arab. — savdo-sotiq)— savdo va savdovositachilik faoliyati, tovarlar va xizmatlarni sotishda ishtirok etish yoki sotishga koʻmaklashish. Keng maʼnoda tadbirkorlik faoliyati. Foyda olishga qaratilgan har qanday ha’ti-harakat tijoriy faoliyat bo’ladi.
Tikal

**Tikal** — Gvatemaladagi indeys .myayyalarning qad. shahardavlati (mil.av. 6-asr — mil. 9-asr). T. xarobalarida arxeologik qazish ishlari 20-asr boshidan AQSH va Gvatemala olimlari tomonidan olib borilmoqda. T. oʻrnida yuzlab ibodatxonalar (bosh ibodatxonaning bal. 71 m ga yetgan), zodagonlar saroylari (ulardan biri — 5 qavatli boʻlgan) va boshqa meʼmoriy yodgorliklar, bezakli va bitikli ustunlar (stelalar), mehroblar, amaliy bezak sanʼati, yogʻoch oʻymakorligining ajoyib namunalari topilgan. Eng muhim obidalar qisman taʼmirlangan.
Tikan

**Tikan**, tikanak (oʻsimliklarda) — oʻsimlikdagi uchi oʻtkir qattiqoʻsimta; barg, ildiz va boshqalarning metamorfozga uchrashi natijasida vujudga keladi. T.ning ichida yogoch kiyem bor. T. bargdan (zirkda), barg tomiridan (baʼzi astragallarda) yoki gulyonbargchadan hosil boʻladi. Poyaning pastki qismidagi qoʻshimcha ildizdan ham hosil boʻlishi mumkin (baʼzi palmalarda). T. quruq va issiq iklimli oʻlkalardagi oʻsimliklarda koʻproq uchraydi.
Tikanboshlilar

**Tikanboshlilar**, akantotsefallar (Acanthocephala) — birlamchi tana boʻshlikli chuvalchanglar sinfi (baʼzi maʼlumotlarga kura tip). Gavdasi qopga oʻxshash, uz. 1— 65 sm. Kugikulasi ostida qalin gipoderma qavati joylashgan. Gavdasining oldingi uchidagi koʻp ilmoqli xartumi yordamida xoʻjayin tanasiga yopishadi. Xartumi tana ichiga tortiladi. Halqa va boʻylama muskullari bor. Ichagi boʻlmaydi (osmotik oziqlanadi). Ayirish sistemasi protonefridiy tipida. Nerv sistemasi oldingi tomonda joylashgan bosh nerv gangliysi va undan ketadigan nervlardan iborat. Ayrim jinsli, tuxum qoʻyadi. Metamorfoz va xoʻjayin almashtirib rivojlanadi. Oraliq xoʻjayini — qisqichbaqasimonlar va hasharotlar. 6 turkum, 14 oila, 500 dan ortiq turi bor. Asosan, hayvonlarda, baʼzan odamda parazitlik qilib, akantotsefalyoz kasalligini paydo qiladi.
Tikandumlilar

**Tikandumlilar** (Uromastix) -agamasimonlar oilasi urugʻi. 15 (baʼzi manbalarga koʻra 8) turi bor. Shimoliy Afrika, Osiyoning jan.gʻarbida tarqalgan. Tanasining uz. 75 sm gacha (dumi bilan birga). Dumi oʻtkir uchli va katta tikanli tangachalar bilan qoplangan (nomi qam shundan). 4 m gacha uzunlikda in qaziydi. 4— 20 tuxum qoʻyadi. Sahrolarda yashaydi. Oʻsimlik bargi, guli, urugʻ va mevalari bilan oziqlanadi. Goʻshtini mahalliy xalq isteʼmol qiladi.
Tikanlar

**Tikanlar**, pixlar (hayvonlarda) — teri ustidagi uchli qattiq tuzilmalar. Asosan, himoya funksiyasini bajaradi. Gʻovaktanlilar tikani kremnozyomli, bir necha nurli boʻlib, tayanch skelet funksiyasini bajaradi. Ignaterililar tikani ohak ignalardan iborat. Suyakdor balikdarda T. — suzgich qanotning (asosan, chetlarida joylashgan) boʻgʻimlarga boʻlinmagan suyakli nurlari. Baʼzi sut emizuvchilar (yexidnalar, proyexidnalar, tipratikanlar, jayra va hokazo)ning shoxsimon T.i uchli va yoʻgʻon, koʻrinishi oʻzgargan tuklardan iborat.
Tikanli baliqlar

**Tikanli baliqlar** (Gasterosteidae) — tikansimon baliqlar turkumi oilasi. 5 urugʻi, 10 ga yaqin turi bor. Atlantika, Tinch okean va Shimoliy muz okeani havzalariga mansub dengiz va chuchuk suvlarda tarqalgan. Tanasining uz. 3— 20 sm. Orqasida 3— 16, qorin tomonida bitta tikan boʻladi (nomi shundan). Tikanli baliqlar 3— 4 yil yashaydi, 1 yilda voyaga yetadi. Bahor va yozda uvildiriq tashlaydi. 60— 400 tagacha tuxum qoʻyadi. Tikanli baliqlarning nasl toʻgrisida gʻamxoʻrligi murakkab rituaddan iborat: erkagi oʻsimlik parchalaridan uya qurib, uyaga tuxum qoʻyadigan bir necha urgʻochisini haydab kiradi; tuxumlari va tuxumdan chiqqan baliqchalarni qoʻriqlaydi. Tikanli baliqlar mayda qisqichbaqasimonlar, hasharotlarning lichinkalari, boshqa baliqlarning uvildiriq va chavoqlari bilan oziqlanib, baliqchilikka qisman zarar yetkazadi. Xoʻjalik ahamiyati kam, faqat 3 ignali Tikanli baliqlar ovlanadi.
Tikanli oʻsimliklar

**Tikanli oʻsimliklar** - metamorfoz natijasida baʼzi organlari oʻtkir uchli qattiq hosila, yaʼni tikanga aylangan oʻsimliklar (maye., doʻlana, zirk, yovvoyi olma, yovvoyi nok va boshqalar). T.oʻ. quruq va issiq iqlimli yerlarda koʻp uchraydi. Koʻpincha barg va novdasi tikanga aylanib, suv bugʻlatuvchi yuzani, yaʼni transpiratsiyani kamaytiradi.
Til (maʼnolari)

**Til**:

* Til (aʼzo) — odam va umurtqali hayvonlar ogʻiz boʻshligʻidagi muskulli organ.
* Til (vosita) — 1) kishilar oʻrtasida, jamiyatda aloqa va oʻzaro fikr almashishning muhim vositasi; tilshunoslikning asosiy oʻrganish obʼyekti; borlikdagi narsa, hodisalarga va ularni ongda aks ettirishga xizmat qiladigan, nutq aʼzolari tomonidan aslidagiday tiklanadigan va muayyan jamiyat doirasida hammaga maʼlum va maqbul boʻlgan tovush belgilari majmui, shuningdek, ushbu belgilarning fikr ifodalash jarayonida birga qoʻshilishi, birikishi haqidagi qoidalar toʻplami.
Til belgisi

**Til belgisi** — predmet, xossa va munosabatni ifodalovchi moddiyideal qosila; ikki jihat —ifoda va mazmun jihatiga ega birlik. Til belgisi majmui belgili tizim — tilni tashkil kiladi. Til belgisining ifoda (tashqi, moddiy, ifodalovchi) va mazmun (ichki, maʼno, ifodalanuvchi) jihatlari dialektik munosabatda boʻlib, asimmetriya krnuni doirasida amal qiladi. Til belgisi deganda, soʻzni emas, balki gapni tushunmoq kerak. Chunki gapgina nisbatan tugal fikrni ifodalaydi. Shunga asoslanib, gapni toʻliq belgi, soʻzni esa notulik, (yarim belgi) deyish mumkin. Tilning toʻliq belgisi (ran) ham, notoʻliq belgisi (soʻz) ham boshqa belgilardan (mas., yoʻl harakati belgilaridan) deyarli farq qilmaydi, biroq til semantik tizim sifatida boshqa belgilardan ifoda jixatiga koʻra ham, mazmun jihatiga koʻra ham tubdan farq qiladi. Uzining koʻp maʼnoliligi bilan ajralib turuvchi notoʻliq belgi — soʻzlarning cheklangan miqdoridan bir maʼnoli toʻliq belgi (ran) — fikrlarning cheklanmagan miqsori hosil qilinadi.
Til tizimi

**Til tizimi** — har qanday tabiiy tilning oʻzaro munosabatlar bilan bogʻlangan, muayyan birlik va butunlikni tashkil etuvchi lisoniy unsurlari majmui. Til tizimining har bir tarkibiyqismi alohida alohida emas, balki tizimning boshqa tarkibiy qismlariga qaramaqarshi qoʻyilgandagina mavjud boʻladi.

Til murakkab butunlik boʻlib, uning tarkibiy qismlari sifatida fonologik, leksik (semantik), morfologik, sintaktik va uslubiy (funksional) sathlar ajratiladi. Til tizim (butunlik) tabiatiga egaligi bois uning tarkibiy qismlari ham shunday xarakterda boʻladi.

Tilning tizim sifatida izoxlanishi F.de Sossyur, V.Gumboldt va boshqa tilshunoslarning asarlaridan boshlangan. Til tizimi haqidagi hozirgi zamon tasavvuri esa oʻz ichiga oʻzaro aloqador boʻlgan til sathlari, til birliklari, paradigmatik va sintagmatik munosabatlar, tilning belgilar tizimi ekanligi, tilda shakl hamda vazifa (funksiya), struktura va substansiya, tilning ichki va tashqi aloqalari, sinxroniya va diaxroniya, analiz va sintez, doimiylik va muvaqqatlik kabi tushunchalarni ham qamrab oladi.

Til tizimini tashkil etuvchi tarkibiy qismlar bir-birini taqozo etadi. Soʻzlar ishtirokida soʻz birikmasi, gaplar shakllanadi va nutq hosil boʻladi. Bunda grammatik qurilish vositalari (affiks, yordamchi soʻzlar, sintaktik vositalar) hamda soʻz tartibi, inversiya, suppletivizm, tavtologiya singari vositalar ham oʻziga xos ahamiyat kasb etadi. Til oʻta murakkab qurilishli ijtimoiy hodisa boʻlib, uning negizini tashkil etuvchi til birliklari tizimlari asosida til qurilishining oʻzaro bogʻliq bosqichlari ajratiladi; bu bosqichlarga xos birliklar tizimi tilshunoslikning turli sohalarida oʻrganiladi.

## Adabiyot
* Sossyur F. de, Trudi po yazikoznaniyu, M., 1977; Solnsev V.M., Yazik kak sistemnostrukturnoye obrazovaniye, 2izd., M., 1977.

Ilhom Madrahimov.
Tilak Balgangadhar

**Tilak Balgangadhar** (1856.25.6, Ratnagiri, Maxarashtra — 1920.1.8, Bombey) — Hindiston milliy ozodlik harakati rahbari, mutafakkir. 1879-yil Puna shahridagi Dekan kollejini tugatgan, huquqshunoslik fanlari bakalavri. 1880-yil Punada doʻstlari bilan mustaqil kollej tashkil qilib, unda oʻquvchilarga milliy vatanparvarlik ruhida taʼlim bergan. 19-asrning 80—90-yillarida T. mamlakatdagi milliy ozodlik harakatining demokratik oqimiga rahnamolik qilgan. Hindiston Milliy kongressi (HMK) soʻl demokratik oqimi tashkilotchisi va rahbari. Uning taʼsirida mamlakatning yirik shaharlarida miting va namoyishlar, ish tashlashlar boshlangan. Inglizlar T.ni terrorchilikda ayblab, bir necha marta (1882, 1897, 1908) qamashgan. 1914-yil turmadan ozod etilgach, gomrul deb atalgan ommaviysiyosiy harakat (Britaniya imperiyasi tarkibida oʻzoʻzini boshqarish huquqiga ega boʻlish uchun kurash)ni tashkil etgan. T. qad. hind adabiyoti Vedalar hamda hind tamaddunining kelib chiqishiga bagʻishlangan ilmiy asarlar yozgan.
Kenjaboy Tilevmurotov

**Kenjaboy Tilevmurotov** (1929, Qoraqalpogʻiston, Moʻynoq tumani — 1997.17.12, Nukus) — Qoraqalpoq xalq baxshisi (1977). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1969). Xoʻjayli shaqridagi pedagogika bilim yurtini (1948), Nukus pedagogika intini (1954) tugatgan. Gaz tahririyatlarida adabiy xodim, maxsus muxbir, teatrda aktyor, maktabda oʻqituvchi, direktor (1956—60), 1960-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali N.Dovqorayev nomidagi Tarix, til va adabiyot institutida ilmiy xodim. 1976-yildan Qoraqalpogʻiston televideniyesi va radiosi qoshidagi "Muxalles" dutorchilar ansambliga rahbar.

Tilevmurotov baxshilik sirlarini erta oʻrgangan. Unga otasi Tilevmurot baxshi ustozlik qilgan. Kenjaboy baxshi otasidan "Yusuf Ahmad", "Xirmondali", "Sayodxon va Hamro" kabi dostonlarni, koʻplab xalq qoʻshiqlarini oʻrgangan. Xalq doston, terma va qoʻshikdariga oʻziga xos yoʻnalishda kuy bastalagan. Uning musiqiy repertuarida sof cholgʻu kuylari bilan bir qatorda, aytim (norma) kuylarining cholgʻu variantlari ham oʻrin egallagan. Moskva, Toshkent, Olmaota, Ashxobod, Ufa kabi shaharlarda oʻtkazilgan folklor festivallari hamda adabiyot va sanʼat dekadalarida ishtirok etgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1986).

Nasriddin Mamanazarov.
Tilenxidlar

**Tilenxidlar** (Tylenehida) -toʻgarak chuvalchanglar {nematodalar) sinfiga mansub hayvonlar turkumi. Uzunligi 0,8 mm dan — 3 sm gacha. Sanchib soʻruvchi organi — stiletining uz. bir necha mkm dan 11 mm gacha, 10 dan ortiq oilasi, bir necha ming turi bor. Koʻpchilik T. — oʻsimlik parazitlari; ayrim turlari yirtqich yoki hasharotlarda parazitlik qiladi. Sabzavot va poliz ekinlariga boʻrtma nematodalar, gʻalla ekinlari (bugʻdoy, sholi)ga angvinalar, kartoshkaga geteroderalar va kartoshka poya nematodasi katta ziyon yetkazadi. T. stileti yordamida oʻsimlik hujayralari (asosan, yer osti qismi) shirasini soʻrib oziqlanadi. Oʻsimlik toʻqimasi ichida yoki organlar sirtida parazitlik qiladi. Maxsus tuxum xaltachasiga, tuproqqa yoki oʻsimlik toʻqimalariga tuxum qoʻyadi. Lichinkalari tuproq, suv va oʻsimliklar niholi orqali tarqaladi.
Tikuvchilik

**Tikuvchilik** — kasb-hunar turi; kiyim-kechak: koʻrpa-toʻshak va boshqa buyumlarni tikish kasbi. Tikuvchilik vositalari, material va texnikasi turli davrlarda turli xalqlarning moddiy va madaniy saviyasi, iqlim sharoiti, ehtiyoj va imkoniyatlari, urf-odatlari zaminida taraqqiy etgan (qarang: Kiyim). Arxeologik qazishlar natijasida jaxonning turli mamlakatlari hududidan topilgan tikuvchilik vositalari, kiyim-kechak va uy-roʻzgʻor buyumlari bu kasbning barcha xalqlarda qadimdan mavjudligi, oʻziga xos taraqqiyot bosqichlarini oʻtaganligini koʻrsatadi. Tikuvchilik buyumlari dehqonchilik bilan shugʻullanadigan xalqlarda koʻproq oʻsimlik tolalaridan toʻqilgan gazlamalardan, chorvador xalqlarda aksariyat jun gazlama va teridan tikilgan.

19-asrgacha barcha xalqlarda, jumladan, Oʻrta Osiyo xalqlarida ham tikuvchilik ishlari qoʻlda bajarilgan. Baʼzi sohalarda bu kasb namunalari yuksak sanʼat darajasiga koʻtarilgan (mas., gulkoʻrpa, zarbof toʻn, choyshab, jiyak va hokazo). Turli davrlarda tikuvchilikdan mustaqil kasb sifatida etikdoʻzlik, mahsidoʻzlik, poʻstindoʻzlik, doʻppidoʻzlik, kashtadoʻzlik, gilamchilik va boshqa koʻplab kasb turlari ajralib chiqqan. 19-asr 2-yarmidan Yevropa mamlakatlarida tikuvchilikda maxsus tikuv mashinalari keng qoʻllanila boshladi, keyin boshqa hududlarga, shu jumladan, Oʻzbekistonga ham tarqaldi (qarang: Tikuv mashinasi). Tikuvchilik taraqqiyotining hamma davrlarida bichiqchilik uning ajralmas qismi boʻlgan. Oʻrta Osiyoda, shu jumladan, Oʻzbekistonda tikuvchilik hunarmandchilikdan yengil sanoatning yirik tarmogʻiga aylandi. Zamonaviy texnika bilan uskunalangan korxonalar tashkil etildi, mahalliy tikuvchi, kosib va boshqa hunarmandlar tikuvchilikning yangi texnikasini oʻzlashtirdilar (qarang: Yengil sanoat).

## Manbalar
Tikuv mashinasi

**Tikuv mashinasi** — kiyimkechak tikish, buyumlarni bezash (choklar hosil qilib naqsh tushirish), ularni qavish va boshqa maqsadlarda ishlatiladigan mashina. Tikuv mashinasini birinchi marta 1755-yilda ingliz ixtirochisi Ch.F. Veyzental ixtiro qilgan. Nemis ixtirochisi I. M. Zinger Tikuv mashinasini takomillashtirdi (1851), shundan soʻng sanoatda keng qoʻllanila boshladi. Tikuv mashinasi choklaydigan, tugma qadaydigan, tepchiydigan (koʻklaydigan) va hokazo, qoʻlda, oyoqda va elektr bilan harakatlanadigan, mokili va mokisiz, bir va koʻp ignali xillarga boʻlinadi. Ishlash prinsipiga qarab, universal (turli operatsiyalarni bajaradigan) va maxsus (bitta operatsiyani bajaradigan) Tikuv mashinasi boʻladi (mas., tugma kadash mashinasi). Universal Tikuv mashinasining eng koʻp tarqalgani bir ignali, mokili choklovchi mashinadir. Bular sanoat va uyroʻzgʻorda keng ishlatiladi. Koʻp ignali Tikuv mashinasilari ichida ikki ignalisi koʻproq qoʻllanadi. Choklarni payvandlab va yelimlab biriktiruvchi Tikuv mashinasilari ham bor. Tikuv mashinasidan tikuvchilik, trikotaj, poyabzal, galanteriya sanoati va uyroʻzgʻorda foydalaniladi.
Tilla kampir

**Tilla kampir** (18-asrning oxiri — Samarqand viloyati Qoʻshrabot tumani Qoʻrgʻon qishlogʻi — 19-asrning 1yarmi) — oʻzbek dostonchishoirasi, Ergash shoirning otasi Jumanbulbulning momosi. Asarlari yozib olinmagan. U haqida ayrim nakdlar, asarlaridan baʼzi parchalar bizgacha yetib kelgan. Aytishlaricha, Tilla kampir "Oysuluv" dostonini yuksak sanʼatkorlik bilan kuylagan. Bir naklga koʻra, shoira yosh vaqtida eri oʻlgan, qoʻlida yosh bolasi qolgan. Xuddi shu vaqtda uning koʻliga kuydirgi yarasi chiqqan. Shunda shoira shunday kuylagan ekan:Kuydirgi meni kuydirdi, Koʻzimning yoshin quydirdi, Qaddimni yoyday eydirdi, Eli-xalqimni jiydirdi, Koʻkdan kiyim kiydirdi.

Jumanbulbul oʻgʻli Ergashga shunday degan ekan: "Biz bilmay qolibmiz, qishlogʻimizda ikki chechan kampir bor ekan, oʻlib ketdi. Ulardan soʻzni oʻrganib qolmabmiz. Yoshlik qildik, Tilla kampirdan gap — qoʻshiq oʻrganmadik. Birimiz — Jissoq, shoirlarning ustodi, birimiz — Bulbul, Bulbul bilan qoʻshiq aytishganda, oʻrtadagilar biznikini qiladi maʼqul, Tilla kampirning ham topgani shul, — deb berdik. Soʻng bilsak, biz toy ekanmiz, u — tulpor, biz jilgʻa ekanmiz, u — buloq, biz daryomiz deganda, u dengiz ekan".

## Adabiyot
* Bulbul taronalari [5 j.li], 5j., T., 1973.

Toʻra Mirzayev.
Til (aʼzo)

**Til** – odam va umurtqali hayvonlar ogʻiz boʻshligʻidagi muskulli organ. Baliqlarda T. shilliq parda burmasidan iborat boʻlib, visseral skelet bilan harakatlanadi. Quruqlikda yashovchi umurtqalilarda T. harakatchan, u ovqatni tutadi, ogʻiz boʻshligʻiga suradi, nafas yoʻlini berkitadi va hokazo. T.da koʻpgina bezlar va taʼm bilish retseptorlari rivojlangan. Suvda va quruqlikda yashovchilarda esa shilliq parda burmasidan tashqari, T. tarkibiga kiradigan bezlar ham bor. Sudralib yuruvchilar T.ining shakli va harakatlanishi turlicha (masalan, toshbaqa va timsohlar T.i kam harakatlanadi; koʻpchilik kaltakesak va ilonlar T.i uzun va harakatchan). Qushlar T.ining shakli har xil, odatda, shox qatlami juda rivojlangan, kam harakat. Sut emizuvchilar T.i yaxshi taraqqiy etgan, harakatchan, bezlari hamda soʻrgʻichlari koʻp va ovqatni chaynash, yutish, taʼm bilish, baʼzan ovoz chiqarishda ham ishtirok etadi.

Odam tili – shilliq parda bilan qoplangan muskuldan iborat. Ovqatni chaynash, yutish va gaprishda qatnashadi. T. 3 qism: tor qismi – til uchi, birmuncha keng va qalinroq qismi – til negizi (ildizi), bu 2 qism oʻrtasi – til tanasiga boʻlinadi. Tilning ogʻiz boʻshligʻi bilan halqumga tomon qismi oʻrtasida koʻr teshik, undan til uchiga tomon yoʻnalgan til yuzasini ikkiga ajratib turuvchi oʻrta egat bor. T.ning pastki yuzasi shilliq qavati ancha nozik boʻlib, unda 2 ta simmetrik burmalar, ustki yuzasi, yaʼni orqasida har xil soʻrgʻichlar bor. Soʻrgʻichlar koʻr teshikdan 2 yonga yoʻnalgan chegaralovchi chiziqdan oldinda va T.ning yon tomonlarida joylashgan. Jumladan, ipsimon soʻrgʻichlar T. oldingi uchining 2 qismida boʻlib, ovqatni kabul qilish, chaynash, halqumga yoʻnaltirishga xizmat qiladi. Ipsimon soʻrgʻichlar orasida konik soʻrgʻichlar, har ikkala soʻrgʻichda, asosan, ogʻriqni, issiqsovuqni sezuvchi retseptorlar bor. T. uchi va yonlarida zamburugʻsimon soʻrgʻichlar, koʻr teshikning ikki yonida, chegaralovchi chiziqning old tomonida tarnovsimon soʻrgʻichlar, T. chekkalarida bir-biriga yondosh bargsimon soʻrgʻichlar mavjud. Bu soʻrgʻichlar taʼm bilish vazifasini bajaradi. T. shilliq pardasi qavatida til murtagini hosil qiladigan koʻplab limfoid follikulalar, shilliq parda osti va muskullar orasida mayda (shilliqli, serozli va aralash) soʻlak bezlari joylashgan.

T.ning asosiy qismini chin va skelet muskullari tashkil etadi. Chin muskullar uzunasiga, koʻndalang va vertikal yoʻnalishda. T.ni suyaklarga biriktiradigan skelet muskullari esa juft engaktil, engaktil osti va bigizsimon oʻsiq muskullaridan iborat boʻlib, T.ning oson harakat qilishiga yordam beradi. Til arteriyasi shoxchalari T.ni qon bilan taʼminlaydi. T.ni til nervi, tilhalqum nervi hamda til osti nervi innervatsiya qiladi. Engak osti, qisman jagʻ osti va chuqur boʻyin limfa tugunlari T.ning regionar limfa tugunlaridir.
Tillakori

**Tillakori** (fors. — tilla bilan ishlangan) — amaliy bezak sanʼatida buyumlarni bezatish usuli, zarqallash. Shu usulda bezatilgan buyumlar ham T. deb ataladi. Oltin parralari eritilib, buyumlar sirtiga yediriladi, zarqallanadi. Meʼmorlikda bino bezaklari — naqshlar zarhal bilan T. bezatilgan. Jumladan, Samarqanddagi Tillakori madrasaning nomi ham shundan.
Tillakoʻz pashshalar

**Tillakoʻz pashshalar** () — soʻnalar oilasiga mansub pashshalar urugʻi. Uz. 1—2 sm. 200 tacha, jumladan Oʻzbekistonda 7 turi maʼlum. Koʻpchilik turlari oʻrmon mintaqasi uchun xos (ayniqsa Sibirda koʻp uchraydi). Lichinkalari, asosan, suv havzalari qirgʻogʻida yashab, organik qoldiqlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi yirik sut emizuvchilar qonini soʻradi; erkagi gul shirasi bilan oziqlanadi. Tillakoʻz pashshalar uy hayvonlari va odamlarga tulyaremiya, kuydirgi va boshqa kasallik qoʻzgʻatuvchilarini yuqtiradi.
Tillar tasnifi

**Tillar tasnifi** — tillarning muayyan belgilar asosida hamda tadqiqotning umumiy maqsadidan kelib chiqadigan qarashlarga moye keluvchi maʼlum tasnifiy boʻlimlar boʻyicha guruhlarga ajratilishi. Tillar tasnifi muammosi ularni qiyosiy oʻrganish vaqtida paydo boʻladi va baʼzan qiyosiy oʻrganishning pirovard maqsadi deb tasavvur etiladi. Tillar tasnifining 2 asosiy turi mavjud: tillarning genealogik tasnifi va tillarning tipologik tasnifi. 

## Tillarning genealogik tasnifi

Tasniflarning genealogik tasnifi tillarning qarindoshligi tushunchasiga asoslanadi; u qiyosiytarixiy tilshunoslik paydo boʻlgandan keyingina roʻyobga chiqqan. Bunda qarindosh tillar qarindoshlik darajalariga qarab oilalarga (masalan, hindevropa, finugor, turkiy, somhom va boshqa tillar oilalari), bir oila doirasidagi yaqin qarindosh tillar esa guruh va guruhchalarga (masalan, hindevropa oilasining slavyan guruhidagi sharqiy slavyan tillari guruhchasi yoki turkiy tillar oilasining sharqiy va gʻarbiy guruhlari) biriktiriladi. Oiladan kattaroq tasnifiy birliklar (til oilalari toʻplami, makrooila va boshqalar)ni aniqlash, belgilashga urinishlar ham mavjud.

## Lingvistik tipologiya

### Tillarning morfologik tasnifi

Tillarning morfologik tasnifi esa tipologik va grammatik xususiyatlarga asoslanadi. U uzgarmas lugʻaviy birliklarga ega boʻlgan tillar hamda oʻzaro birikib, oʻzgarishlarga uchrovchi lugʻaviy birliklari boʻlgan tillarni kiyoslash asosida paydo boʻlgan. Nemis olimi A.V.Shlegel Tillar tasnifining ushbu prinsipini tillarni fammatik qurilishli tillar va grammatik qurilishsiz tillarga ajratgan holda rivojlantirdi. Tillarni amorf tillar, agglyutinativ tillar, flektiv tillar va polisintetik tillarga ajratish ham shu tasnifga asoslanadi. Mazkur turlarning birortasi ham sof holda uchramaydi: dunyodagi barcha tillarning xususiyatlari biridan ikxinchisiga utuvchan xarakterga ega. Nemis olimi G.Shteyntal, avstriyalik F. Misteli va amerikalik E. Sepirning 19-asrda morfologik (tipologik) tasnifni takomillashtirish yoʻlidagi urinishlari birmuncha sodda, umumiy tarzda boʻlgan.

### Fonologiya

Tilshunoslikning til tovush qurilishining strukturaviy (tuzilmaviy) va funksional (vazifaviy) qonuniyatlarini, tilning eng mayda, maʼno bildirmaydigan birliklari — boʻgʻinlar, fonemalarning tuzilishi va amalda qoʻllanishini oʻrganuvchi boʻlimi.

### Soʻz tartibi

## Lingvistik geografiya

Tillar tasnifining uchinchi xili — areal yoki geografik tasnif xam mavjud. Bu tasnif mazkur ikki tasnifga nisbatan qoʻshimcha, yordamchi mavqeda boʻlib, tillarning yoki bir til doirasidagi lahja va shevalarning geografik joylashuvidan kelib chiqadi. Umuman, Tillar tasnifi dunyodagi koʻplab xilmaxil tillarni yaxshiroq oʻrganish, tadqiq etishda katta yordam beradi.

## Manbalar

## Adabiyot
* Teoreticheskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, ch. 1—2, M., 1980—82; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M, 1998.
Tillarning genealogik tasnifi

**Tillarning genealogik tasnifi** — tillarning kelib chiqishi va qarindoshligini aniklashga asoslangan tasnif. Dastlabki, ilk asos tildan kelib chiqqan tillar oʻzaro qarindosh tillar hisoblanadi (masalan, hozirgi 20 dan ortiq turkiy tillar dastlabki qadimgi turkiy tilning, hozirgi slavyan tillari esa dastlabki umumslavyan tilining makon va zamondagi variantlaridir). Tillarning genetik qarindoshligi tillar oʻrtasidagi fonetik, grammatik va leksik uxshashliklar tizimini aniklash orqali belgilanadi. T.g.t.ning ilk manbalari, asoslari sifatida M. Qoshgʻariyning turkiy lahja(til)lar boʻyicha, bir qancha arab olimlarining som tillari boʻyicha izlanishlarini koʻrsatish mumkin. T.g.t.ning maydonga kelishi qiyosiytarixiy tilshunoslikning paydo boʻlishi (19-asr) bilan bogʻliq. Bu tasnifda qarindosh tillar kichik guruhchalarga, guruhlarga, oilalarga, baʼzan esa undan kattaroq birliklarga — makrooilalarga yoki til formatsiyalariga (mas., uraloltoy tillari) birlashtiriladi (mas., T.g.t.ga koʻra, oʻzbek tili turkiy tillar oilasining sharqiy guruhiga, rus tili esa hindevropa tillari oilasining slavyan guruhidagi sharqiy slavyan guruhchasiga mansub). Aksariyat tillarni genealogik jihatdan tasnif qilish va ularni u yoki bu oilaga kiritish koʻpincha munozarali boʻladi. Masalan, Kavkaz tillari oilasining mavjudligini hamma olimlar ham tan olgan emas. 

## Yana qarang

* Tillar tasnifi
* Lingvistik geografiya
* Tillarning morfologik tasnifi

## Adabiyot
* Benvenist E., Klassifikatsiya yazikov [V kn.: Novoye v lingvistike, voʻp. 3], M., 1963; Teoreticheskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, ch. 1—2, M., 1980—82; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.

Abduvahob Madvaliyev.
Tillarning morfologik tasnifi

**Tillarning morfologik (tipologik) tasnifi** — tillarni grammatik shakl hosil qilish usullarida farq qilishiga koʻra guruhlarga ajratish; tillarni tipologik tasniflashning bir turi. Bu tasnifga koʻra, tillarning quyidagi turlari ajratiladi: amorf (oʻzak) tillar, maye xitoy, bamana, annam, Jan.Sharqiy Osiyo mamlakatlari xalklarining talay tillari. Bu tillarning lugʻat tarkibi, asosan, bir boʻgʻinli soʻzoʻzaklardan iborat boʻlib, ularda turlanish, tuslanish xususiyatlari yoʻq. Shu bois ushbu tillarda soʻz yasovchi affikslar, yordamchi soʻzlar vazifasini bajaruvchi yuklamalargina mavjud. Oʻzak tillarda soʻz tartibi muhim ahamiyat kasb etadi.

Tillarning morfologik tasnifit. dunyo tillarini muayyan morfologik xususiyatlariga koʻra guruhlash, ularning umumiy chizmasini yaratish jihatlaridan muhim, shu bois u hozir ham oʻz eʼtiborini yoʻqotmagan.

## Agglyutinativ tillar
Agglyutinativ tillar (turkiy, bantu, moʻgʻul, finugor tillari)da soʻzlar oʻzak va unga birikib keladigan affikslardan iborat boʻladi hamda soʻzning morfologik tuzilishi (oʻzak va affiks) aniq ajralib turadi. Bunda har bir affiks bir maʼno, vazifa bilan qatnashadi. Masalan, turkiy tillarda, jumladan, oʻzbek tilida yasama soʻzlar va soʻz shakllari asosga muayyan izchillik bilan affikslar qoʻshish orqali hosil qilinadi va bunda affikslarning har biri uz maʼnosi bilan qatnashadi: terimchilarimizga.

## Flektiv tillar
Flektiv tillar affikslarning oʻzak bilan birikib, unga singib ketishi bilan tavsiflanadi. Bunday tillarda grammatik maʼnolar fleksiya yoʻli bilan ifodalanadi: masalan, arab tilida *kitob* (birlik) — *kutub* (koʻplik) yoki rus tilida - *drug* (birlik) — - *druzya* (koʻplik), ularga hindevropa va som tillari oilalari kiradi. Flektiv tillar sintetik va analitik tillarga ham ajratiladi. 

* Sintetik tillarda grammatik maʼnolar (gapda suzlarning uzaro munosabati) shakl yasovchi affikslar vositasida ifodalanadi (mas., rus, nemis tillari). 
* Analitik tillarda esa grammatik maʼnolar soʻz shakllari (shakl yasovchi qoʻshimchalar) vositasida emas, balki yordamchi soʻzlar, suz tartibi, ohang yordamida ifodalanadi (mas., ingliz, fransuz, ispan tillari).

## Polisintetik tillar
Polisintetik tillar (masalan, shim. Amerika indeyslari tillari)da asosiy nutq birligi suzgapdir. Tasnif etilgan tillar orasiga qatʼiy chegara koʻyib boʻlmaydi, chunki bir tilda uchraydigan ayrim til hodisalari boshqalarida ham uchrab qolishi mumkin. Mas., Okeaniya tillarini ham amorf tillar, ham agglyutinativ tillar sifatida tavsiflash mumkin.

## Adabiyot
* Kuznetsov P. S, Morfologicheskaya klassifikatsiya yazikov, M., 1954; Teoreticheskiye osnovoʻ klassifikatsii yazikov mira, ch. 12, M., 198082.
Tillarning chatishuvi

**Tillarning chatishuvi** - muayyan bir til yoki lahja tizimidagi unsurlarning ikkinchi bir til yoki lahja tizimidagi unsurlar bilan qoʻshilib ketishi; maʼlum tarixiy davrlarda harbiysiyosiy jihatdan gʻolib boʻlgan xalqning tili bilan magʻlub boʻlgan xalq tili urtasidagi munosabatlar majmui. Bunda baʼzan gʻolib xalqning tili magʻlub xalq tilidan ustunlik qiladi va magʻlub til, muayyan iz qoldirgan holda, gʻolib tilga singib ketadi, baʼzan gʻolib xalq tili, maʼlum iz qoldirgan holda, magʻlub xalq tiliga singib ketadi. Masalan, mil. av. 2—1-asrlarda rimliklar Galliya, Iberiya kabi hududlarni boʻysundirganlarida, bu hududlar aholisini oʻz tillarini (xalqona lotin tilini) oʻrganishga majbur qilganlar. Aksincha, german qabilalaridan franklar Fransiyaning shim. hududlarini bosib olganlarida, oʻzlari "fransuzlashib", ularning tillari magʻlub til boʻlib qolgan. Turkiyzabon bulgʻor qabilalari 10-asrda Bolqrn slavyan qabilalarini boʻysundirgan ("Bolgariya" atamasi xam shu qabila nomidan olingan), lekin Tillarning chatishuvi tufayli oʻz tillarini yoʻqotib yuborgan. 13-asrdagi moʻgʻul istilosidan soʻng moʻgʻul tilining Oʻrta Osiyodagi holati gʻaqida ham shunday deyish mumkin. Tillarning chatishuvida 2 tushuncha: substrat va superstrat oʻzaro farqlanadi; ularning har ikkalasi ham magʻlub tilning gʻolib tildagi unsurlarini anglatadi.

Tillarning chatishuvini oddiy soʻz oʻzlashtirishdan, tillarning oʻzaro bir-birini boyitishidan farklash kerak. Chunki boshqatildan soʻz oʻzlashtirgan tillar oʻziga xos xususiyatlarini saqlab, ichki imkoniyatlari asosida rivojlanadi: bu holatda maʼlum til leksikasining boyishi haqida gapirish mumkin. Xususan, oʻzbek, uygʻur, ozarbayjon, tatar tillariga islom dini, Qurʼon matnini oʻrganish munosabati bilan koʻplab arabcha lugʻaviy birliklar kirib oʻzlashgan boʻlsada, bu tillar oʻziga xos xususiyatlarini, asosan, toʻliq saqlab qolgan. Tillarning chatishuvida esa tillar rivojining ichki qonuniyatlari buziladi yoki batamom yoʻqoladi; fonetika va fammatika sohalarida bir qator tub oʻzgarishlar sodir boʻladi.
Tillatepa

**Tillatepa** — Shim. Afgʻonistondagi Shibirgʻon sh.dan 5&nbsp;km shimolida joylashgan manzilgoh (mil.av. 10—9-asrlar) va qabriston (mil. av. 1-asr). V.I.Sarianidi rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya tomonidan 20-asrning 70-yillarida topilgan va tadqiq etilgan.

T. aylana tarhli (diametri 100 m), bal. 4 m boʻlib, arxeologik qazishmalar natijasida undan mil. av. 9—7-asrlarga oid ulkan bino; qizil, qora boʻyoklar bilan oʻziga xos naqsh solingan sopol idishlar, tosh yorgʻuchoq (yormatosh)lar va ularning dasta ʻ lar hamda 6 ta qabr topilgan. Shundan 5 tasi ayollar qabri (mil. av. 1-asr — mil. 1-asrgaoid) boʻlib, qabrlardan, asosan, oltindan ishlangan 20 mingta buyum chiqqan. Marxumlar yogʻoch tobutga yotqizilib, tobut ustiga tilla va kumush bezaklar bilan qadama qilib ishlangan yopinchiq yopib qoʻyilgan. Marxumlarga yuzlab mayda tilla qadama bezaklar, taqinchoklar kadab bezatilgan qimmatbaho zardoʻzi liboslar kiydirilgan. Topilmalar ichida 2 shoxli ajdarhoning oyogʻidan ushlab turgan maʼbuda tasviri tushirilgan taqinchoq (shokila), otga hujum qilayotgan boʻrilar aks ettirilgan qoplama, qanotli maʼbuda haykalchasi, sher ustida oʻtirgan maʼbuda tasviri bor, feruza toshlar bilan bezatilgan tilla toʻqa, delfinda savlat toʻkib oʻtirgan "amurlar" tasvirlangan tugmalar, Ares (yunonlarning urush xudosi) surati aks etgan taqinchoq, uzuklar va bilaguzuklar, har xil qaykalchalar, idishlar, xanjarlar, Parfiya va Rim podshoxlari (Mitridat II, Fraat IV, Rim imperatori Tiberiy aureusi)ning mil. av. 16—21y.lar davomida Lugdunumda zarb qilingan tangalar diqkatga sazovordir. Buyumlar tarkibining taxlili ellinizm dunyosining kuchli taʼsiri sakparfiya va hindparfiya, shuningdek, Baqtriya, madaniyati elementlari uygunlashib ketganligini koʻrsatadi.

Edvard Rtveladze.
Salimxon Tillaxonov

**Salimxon Tillaxonov** (1898, Toshkent — 1931.23.4, Moskva) — pedagog, Oʻzbekistonda milliy istiqlol harakati namoyandalaridan biri, "Milliy ittihod" tashkiloti Sirdaryo viloyati rahbarlaridan. 1914—16 yillarda boshlangʻich maktablarda oʻqituvchi, "Turon" truppasida aktyor. 1916—17 yillarda Boku pedagogika institutida oʻqigan. Toshkent eski shahar maorif boʻlimi mudiri. Maorif instituti direktori, "Nashri maorif" uyushmasi muassislaridan biri (1923). S. Oʻrta Osiyo untida ham oʻqigan va oʻqituvchilik qilgan (1924—25). Toshkent okrug moliya kursini tashkil etib, unga rahbarlik qilgan (1925—29). "Moliya fani asoslari" asarini yozgan. 1929-yil noyabrda Davlat siyosiy boshqarmasi (GPU) tomonidan qamoqqa olinib, keyin otib tashlangan. 1989-yil oklangan.

## Adabiyot
* Abdurashidxonov M., Tanlangan asarlar, T., 2003.
Tillakoʻzlar

**Tillakoʻzlar** (Chrysopidae) -toʻrtqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Koʻzi boʻrtib chiqqan, tillasimon yaltiraydi (nomi ham shundan), moʻylovlari ingichka, uzun, qanoti yoyilganda 4 sm gacha. Tuxumini oʻsimlikning bargi va poyalariga qoʻyadi. Yer sharining Yangi Zelandiyadan boshqa hamma qismida uchraydi. Xarakterli vakili — oddiy tillakoʻzning tanasi 1 sm gacha, yashil tusda. Lichinkalari yirtqich, har xil oʻsimliklar orasida yashab, shira biti, koksidlar, tripslar va kanalarning yosh lichinkalari hamda hasharotlarning tuxumi bilan oziqlanadi. T.dan oʻsimliklar zararkunandalariga qarshi biologik kurash usulida foydalaniladi.