1-yanvar

**1-yanvar** — Grigoriy taqvimida yilning 1-kuni. Yil yakuniga 364 (kabisa yilida 365) kun qoladi.

Oʻrta Asrlar davomida koʻplab davlatlar Xristian Cherkovi taʼsiri ostida yil boshini biror-bir muhim Xristian bayramlaridan biriga oʻtkazishga majbur boʻlgan. Masalan: 25-dekabr, 1-mart, 25-mart va hattoki Pasxaga. Sharqiy Yevropa davlatlari esa pravoslavlik tufayli yil boshini 988-yildan boshlab 1-sentyabr deb qabul qilishgan.

Angliyada 1-yanvar Yangi Yil bayrami sifatida nishonlangan, lekin 12-asrdan 1752-yilga qadar yil 25-martdan boshlangan. Buning natijasida ingliz Parlamenti arxividagi hujjatlarda Karl I qatl etilgan kun 1648-yilning 30-yanvari deb yozilgan, hozirgi olimlar esa Karl I qatl etilgan kunni 1649-yil 30-yanvar deb qabul qilishgan.

Koʻplab gʻarbiy Yevropa davlatlari yil boshini 1-yanvarga Grigoriy taqvimiga oʻtilmasidanoq koʻchirishgan. Masalan: Shotlandiya 1600-yilda 1-yanvarga oʻtgan. Angliya, Irlandiya va britan koloniyalari yil boshini 1752-yil 1-yanvarda oʻzgartirishgan. Keyinroq shu yili sentyabrda Grigoriy taqvimiga Britaniya va britan koloniyalarida oʻtildi. Bu ikki islohot 1750-yilgi yangicha taqvim qonuni orqali bajarilgan.

Davlatlarda 1-yanvar yil boshiga aylanishi yillar tartibi bilan:

* 1522 Venetsiya Republikasi
* 1544 Muqaddas Rim imperiyasi (Germaniya)
* 1556 Ispaniya, Portugaliya
* 1559 Prussiya qirolligi, Shvetsiya
* 1564 Fransiya
* 1576 Janubiy Niderlandlar
* 1579 Lotaringiya
* 1583 Niderlandiya birlashgan provinsiyalari (shimoliy)
* 1600 Shotlandiya
* 1700 Rossiya
* 1721 Toskana
* 1752 Buyuk Britaniya va uning [koloniyalari.

== Bayramlar ==
''Yana qarang: [:Turkum:1-yanvar bayramlari*
*  [[Yangi yil (bayram)|Yangi yil]].
*  [[Xalqaro tinchlik kuni]] (Xalqaro tinchlik uchun ibodat kuni)
* [[Bruney]], [[Sudan]] va [[Gaiti]]da mustaqillik kuni
* [[Kuba]], [[Slovakiya]] va [[Tayvan]]da milliy bayram kuni
* Xalqaro [[oila kuni]]
* [[Italiya]]da [[Konstitutsiya kuni]]

== Voqealar ==

*Yana qarang: :Turkum:1-yanvar voqealari*
=== Milodgacha ===
* [[Mil. av. 153]] — [[Qadimgi Rim]]da yillik konsullikning boshlanishi 1-yanvarga koʻchiriladi.
* [[Mil. av. 104]] — Rim konsuli [[Gaius Marius]] [[Numidiya]]ning asir etilgan shohi [[Jugurtha]]ni Rim boʻylab aylantirdi.
* [[Mil. av. 45]] — [[Yuliy taqvimi]] birinchi marta kuchga kiradi.
=== XVIII-asrgacha ===
* [[49]] — [[Kichik Agrippina]] [[Claudius]]ga turmushga chiqdi.
* [[1515]] — Fransisk I voris qoldirmagan qaynotasi Lyudovik XIIdan soʻng fransuz qiroliga aylanadi.
* [[1622]] — [[Paplik]] devonxonasi yilni 1-yanvardan boshlashga qaror qiladi.
* [[1660]] — [[Samuel Pepys]] „Kundaliklar“ni yozishni boshlaydi.
=== XVIII-asr ===
* [[1751]] — [[Denis Diderot]] va [[Jean le Rond d'Alembert]]larning mashhur [[Ensiklopediya yoki fan, sanʻat va kasbning izohli lugʻati|ensiklopediyasining]] birinchi tomi chop etildi.
* [[1785]] — Eng eski kunlik London gazetasi „The Daily Universal Register“ning birinchi soni chiqdi (Nomi [[1788]]-yilda „The Times“ga oʻzgaradi).
* [[1788]] — Ingliz gazetasi „[[The Times]]“ chop etila boshladi.
* [[1793]] — [[Buyuk fransuz inqilobi]] davrida [[Milliy konvent|Konvent]] dekretiga muvofiq „Milliy qoʻriqlash qoʻmitasi“ tuzildi.
=== XIX-asr ===
* [[1801]] — [[Palermo]]lik astronom [[Giuseppe Piazzi]] ilk [[asteroid]] — [[Serera (asteroid)|Sererani]] kashf qiladi. Hozirda Serera asteroid deb hisoblanmaydi.
* [[1801]] — [[Irlandiya]]da navbatdagi qoʻzgʻolondan soʻng irland parlamenti bekor qilinadi.
* [[1804]] — [[Gaiti Respublikasi|Gaitining]] mustaqilli eʼlon qilinadi.
* [[1806]] — Fransiyada respublika taqvimining ishlatilishi toʻxtatildi.
* [[1813]] — [[Oltinchi koalitsiya urushi|rus armiyasining yurishi]] boshlandi.
* [[1863]] — [[Abraham Lincoln]] [[qullarni ozod etish haqidagi manifest]]ni nashr qiladi.
* [[1886]] — [[Angliya]] [[Birma]]ni bosib oladi
* [[1887]] —
** Buyuk Britaniya qirolichasi [[Victoria (Buyuk Britaniya qirolichasi)|Victoria]] [[Hindiston]] imperatori deb eʼlon qilinadi.
*** [[Sherlok Holms]] toʻgʻrisidagi birinchi kitob — [[Qizil rangli etyud]] chop etildi.
=== XX-asr ===
* [[1905]] — [[Libertadores kubogi]] soni boʻyicha rekordchi [[Argentina]] klubi „[[Independente]]“ga asos solindi.
* [[1909]] — Buyuk Britaniyada ilk [[nafaqa]] toʻlovlari amalga oshirildi.
* [[1912]] — [[Nankin]]da [[Xitoy|Xitoy respublikasining]] eʼlon qilinishi.
* [[1919]] — [[Belorussiya|Belorus SSRining]] tashkil topishi.
* [[1925]] — [[Norvegiya]] poytaxti Xristianiya nomini [[Oslo]]ga oʻzgartiradi.
* [[1930]] — [[Misr]]da [[Vafd Nahas-posho]] [[millatchilik|milliy]] partiyasi gʻalabasidan soʻng [[hukumat]] tuzildi.
* [[1934]] — [[Alkatras]] rasman AQShning federal qamoqxonasiga aylanadi.
* [[1935]] — [[Turkiya]]da [[unvon]]lar bekor etilib, [[familiya]]lar kiritildi.
* [[1940]] — [[SSRI]] [[Rim]]dagi antisovet chiqishlar sababli oʻz konsulini [[Italiya]]dan chaqirtirib oladi.
* [[1942]] — 26 davlat Vashington Deklaratsiyasini imzolab, [[antigitler koalitsiyasi]]ni tuzishdi.
* [[1946]] — [[Yaponiya imperatori]] [[Xirohito]] oʻzining ilohiy statusidan voz kechdi.
* [[1947]] — [[Winston Churchill|Churchill]] SSSRning [[temir parda]]si haqida Fulton nutqini soʻzlaydi.
* [[1956]] — [[Sudan]] Misr va Buyuk Britaniyadan mustaqillikka erishadi.
* [[1958]] — [[Yevropa ittifoqi|Yevropa iqtisodiy ittifoqi]] oʻz ishini boshladi.
* [[1959]] — [[Fidel Kastro]] boshchiligidagi inqilobiy askarlar [[Kuba]] poytaxti Gavanaga kirishdi. [[Diktator]] [[Fulgencio Batista]] hukumat tepasidan agʻdarildi.
* [[1960]] — [[Isroil]] kichik pul islohoti amalga oshirildi. Bir [[isroil lirasi]] 1000 prutot oʻrniga 100 [[agora (tanga)|agorotga]] oʻzgardi.
* [[1970]] — [[Unix davri]] boshlandi.
* [[1973]] — Buyuk Britaniya, Irlandiya va [[Daniya]] Yevropa ittifoqiga qoʻshiladilar.
* [[1983]] — [[ARPANET]] asosiy protokolini [[NCP]]dan [[TCP/IP]]ga oʻzgartiradi, buning natijasida zamonaviy [[internet]] kelib chiqadi.
* [[1984]] — [[Bruney]] mustaqillikka ega boʻladi.
* [[1992]] — [[Serbiya]] va [[Xorvatiya]] [[BMT]] qoʻshinlarini mintaqada joylashtirilishiga rozi boʻladilar.
* [[1993]] — [[Chexoslovakiya]] [[Chexiya]] va [[Slovakiya]]ga boʻlinib ketadi.
* [[1995]] — [[Avstriya]], [[Finlandiya]] va [[Shvetsiya]] Yevropa ittifoqiga qoʻshiladilar.
* [[1999]] — [[Yevro]] naqd boʻlmagan toʻlovlarga kiritiladi.
=== XXI-asr ===
* [[1993]] -  [[Slovakiya Respublikasi]] tashkil topdi.
* [[1995]] -  [[Shvetsiya]], [[Finlandiya|Finlandiya]] va [[Avstriya]] [[Yevropa Ittifoqi]]ga qoʻshildi. Ittifoqqa a’zo davlatlar soni 15 taga etdi. [[Shengen shartnomasi]] hayotga joriy etil­di.
* [[2002]] — Yevro naqd toʻlovlarga kiritiladi.
* [[2007]] — [[Bolgariya]] va [[Ruminiya]] Yevropa ittifoqiga qoʻshildilar.
** Sulavesi osmonida Boeing-737 uchoqi xalokati roʻy berdi.
** [[Sloveniya]] yevro zonaga kirdi.
** [[Pan Gi Mun]] [[BMT]]ning 8-bosh kotibiga aylandi.
* [[2009]]
** [[Slovakiya]] yevro zonaga kirdi.
** Norvegiyada [[Norvegiyada bir jinsli turmush|bir jinsli turmush toʻgʻrisidagi qonunlar kuchga kirdi]].
* [[2011]]
** [[Estoniya]] yevro zonaga kirdi.
* [[2013]] — Abijandagi (Kot-dʻIvuar) stadionda yangi yil mushakbozligi boshlanganidan soʻng tiqilinch boshlandi. 60dan koʻp kishi vafot etdi.

== Tavalludlar ==

*Yana qarang: :Turkum:1-yanvarda tugʻilganlar*

=== XIX-asrgacha ===
* [[1431]] — [[Rodrigo di Borgia]], yaʼni [[Papa Alexander VI]].
* [[1449]] — [[Lorenzo de Medici]] (vaf.&nbsp;1492), Florensiya hukmdori, rassomlar va adiblar himoyachisi.
* [[1467]] — [[Zygmunt I Stary]], Litva knyazi, Polsha qiroli.
* [[1484]] — [[Ulrich Zwingli]] (vaf.&nbsp;1531), Shveysariya Reformatsiyasining faoli, svinglianchilikning asoschisi.
* [[1557]] — [[Istvan Bockai]], [[Transilvaniya]] knyazi.
* [[1618]] — [[Bartolomé Esteban Murillo]] (vaf.&nbsp;1682), [[Ispaniya|ispan]] [[musavvir]]i.
* [[1714]] — [[Kristijonas Donelaitis]] (vaf.&nbsp;1780), Litva badiiy adabiyotining asoschilaridan biri, shoir, lyuteran pastor.
* [[1767]] — [[Maria Edgeworth]] (vaf.&nbsp;1849), irland yozuvchisi, bolalar uchun didaktik hikoyalarning muallifi.
=== XIX-asr ===
* [[1815]] — [[Charles Bernard Renouvier]] (vaf. 1.09.1903), faylasuf, fransuz neokantianligining yetakchisi.
* [[1819]] — [[Arthur Hugh Clough]], [[shoir]], [[Matthew Arnold]]ning doʻsti.
* [[1823]] — [[Sándor Petőfi]] (vaf.&nbsp;1849), [[Vengriya|vengr]] [[shoir]]i.
* [[1854]] — [[James George Frazer]] (vaf.&nbsp;1941), ingliz olimi, din tarixining tadqiqotchisi.
* [[1863]] — [[Pierre de Coubertin]] (vaf.&nbsp;1937), baron, zamonaviy olimpiya harakatining asoschisi.
* [[1863]] — [[Rūdolfs Blaumanis]] (vaf.&nbsp;1908), latish yozuvchisi.
* [[1864]] — [[Alfred Stieglitz]] (vaf.&nbsp;1946), fotosanʼatning amerikalik ustasi va nazariyachisi.
* [[1879]] — [[Edward Morgan Forster]], ingliz yozuvchisi.
* [[1887]] — [[Wilhelm Kanaris]] (vaf.&nbsp;1945), nemis admirali, aygʻoqchi.
* [[1895]] — [[John Edgar Hoover]] (vaf.&nbsp;1972), amerikalik kriminalchi, advokat, siyosiy arbob, [[FBI]] asoschisi.
* [[1898]] — [[Viktor Ullmann]] (vaf.&nbsp;1944), chex bastakori, dirijyor.
* [[1899]] — [[Juozas Antano Tallat-Kljapsha]] (vaf.&nbsp;1949), Litva bastakori, dirijyor, musiqiy-ijtimoiy arbob, Litva sanʼatlarining xizmat koʻrsatgan arbobi.
1999-yil 1-yanvarda Ilyosbek Usmonov tugʻilgan hozirda 22 yoshda 



== Vafot etganlar ==

*Yana qarang: :Turkum:1-yanvarda vafot etganlar''

### XX-asrgacha
* 1560 — Joachim du Bellay (t.&nbsp;1525), fransuz shoiri.
* 1748 — Iogann Bernulli (t. 1667), shveysar matematiki va mexaniki, Differensial tenglama teoriyasi, geometriya va mexanikaga hissa qoʻshgan.
* 1817 — Мартин Генрих Клапрот (t. 1743), olmon kimyogari. uran, tsirkoniy, titan, tellur elementlari va polimorfizm hodisasini kashf qilgan.
* 1894 — Henry Rudolph Gerz (t. 1857), olmon fizigi.

### XX-asr
* 1931 — Мартин Beyering (t. 1851), golland mikrobiologi va botanigi. Ekologik mikrobiologiya asoschilaridan biri. Virusologiya asoschisi, birinchi marta „virus“ atamasini taklif qilgan.
* 1953 — Hank Williams (t. 1923), amerikalik kantri musiqasi ijrochisi.
* 1984 — Alexis Corner (t. 1928), ingliz blyuz qoʻshiqchisi. Mik Jagger va Charley Watts („The Rolling Stones“), Ginger Baker va Jack Bruce („Cream“), Robert Anthony Plunt („Led Zeppelin“) va boshqa koʻplab qoʻshiqchilarni tanitgan.
* 1992 — Grace Hopper (t. 1906), amerikalik kompyuter mutahasisi va harbiy, kontr-admiral, AQShdagi birinchi kompyuter — Mark Ini yaratish ustida ishlagan. Tarixdagi birinchi COBOL dasturlash tilining kompilyatorini yaratgan.
* 2000 - Venesuela yangi nom bilan Venesuela Bolivarcha Respublikasi deb ataldi.

## Manbalar