Arab davlatlari uyushmasi

**Arab Ligasi**(, **') rasmiy ravishda **Arab davlatlari uyushmasi**(, **') — Arab dunyosidagi mintaqaviy tashkilotdir. Arab Ligasi 1945-yil 22-martda Qohirada tuzilgan. Dastlab olti aʼzodan iborat boʻlgan. Ular: Misr, Iroq, Transiordaniya, Livan, Saudiya Arabistoni va Suriya. Yaman 1945-yil 5-mayda aʼzo boʻlib qoʻshildi. Hozirda Arab davlatlari uyushmasi 22 ta aʼzoga ega.

Uyushmaning asosiy maqsadi aʼzo davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarni yaqinlashtirish va ular oʻrtasidagi hamkorlikni muvofiqlashtirish, ularning mustaqilligi va suverenitetini himoya qilish va arab davlatlarining ishlari va manfaatlarini umumiy tarzda koʻrib chiqish hisoblanadi. Tashkilot oʻz tarixi davomida nisbatan past darajadagi hamkorlikka ega boʻlgan.

Institutlar orqali, xususan Arab Ligasi Taʼlim, madaniyat va fan boʻyicha tashkilot (ALECSO) va Arab iqtisodiy birligi kengashining (CAEU) Iqtisodiy va ijtimoiy kengashi uyushmaning Arab dunyosi manfaatlarini ilgari surish uchun moʻljallangan siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ilmiy va ijtimoiy dasturlarni amalga oshiradi. Uyushma aʼzo davlatlar uchun siyosatni muvofiqlashtirish, umumiy manfaatdor masalalar boʻyicha tadqiqotlar va qoʻmitalar tashkil etish, davlatlararo nizolarni hal qilish va 1958-yilgi Livan inqirozi kabi mojarolarni cheklash uchun forum boʻlib xizmat qildi. Liga iqtisodiy integratsiyani ragʻbatlantiradigan koʻplab muhim hujjatlarni ishlab chiqish va yakunlash uchun platforma boʻlib xizmat qildi. Misollardan biri, mintaqadagi iqtisodiy faoliyat tamoyillarini belgilab beruvchi Birlashgan Arab Iqtisodiy Harakat Nizomidir.

Arab davlatlari uyushmasi Kengashida har bir aʼzo davlat bir ovozga ega va qarorlar faqat ularga ovoz bergan davlatlar uchun majburiydir. 1945-yildagi uyushmaning maqsadi aʼzolarining siyosiy, madaniy, iqtisodiy va ijtimoiy dasturlarini mustahkamlash va muvofiqlashtirish hamda ular oʻrtasidagi yoki ular bilan uchinchi shaxslar oʻrtasidagi nizolarni hal qilishda vositachilik qilish edi. Bundan tashqari, 1950-yil 13-aprelda *Qoʻshma mudofaa va iqtisodiy hamkorlik* toʻgʻrisidagi shartnoma imzolangani, imzolagan tomonlar harbiy mudofaa choralarini muvofiqlashtirish majburiyatini oldi. 2015-yilning mart oyida Arab davlatlari uyushmasi Bosh kotibi ekstremizm va arab davlatlari uchun boshqa tahdidlarga qarshi kurashish maqsadida Birlashgan arab kuchlari tashkil etilganini eʼlon qildi. Bu qaror Yamanda Saudiya Arabistonining Yamandagi fuqarolar urushiga aralashuvi operatsiyasi kuchaygan bir paytda qabul qilingan. Loyihada qatnashish ixtiyoriy boʻlib, armiya faqat aʼzo davlatlardan birining iltimosiga binoan aralashadi. Koʻpgina aʼzo davlatlarda kuchaygan harbiy arsenal va kichik ozchilikda fuqarolar urushlari, shuningdek, terroristik harakatlar Iordaniya qurolli kuchlarining tashkil topishiga turtki boʻldi.

1970-yillarning boshlarida Iqtisodiy kengash xalqaro davlatlar oʻrtasida qoʻshma arab savdo palatalarini tuzish taklifini ilgari surdi. Bu Arab dunyosi va muhim savdo hamkorlari oʻrtasida oʻzaro savdoni rivojlantirish, ragʻbatlantirish va engillashtirish uchun mandatlarni belgilashga olib keldi.

## Tarixi

1944-yilda Iskandariya protokoli qabul qilingandan soʻng, 1945-yil 22-martda Arab davlatlari uyushmasi tashkil topdi. Arab davlatlari uyushmasining rasmiy shtab-kvartirasi Qohiradagi Boustan saroyi edi. Uning maqsadi Arab davlatlarining mintaqaviy tashkiloti boʻlib, iqtisodiyotni rivojlantirish, kelishmovchiliklarni hal qilish va siyosiy maqsadlarni muvofiqlashtirishga qaratilgan. Keyinchalik uyushmaga boshqa davlatlar ham qoʻshildi. Kengashda har bir davlatga bittadan ovoz berildi. Birinchi yirik harakat, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi qaroriga muvofiq, Falastinni ikki davlatga boʻlinib ketmasligi uchun qoʻshma intervensiya boʻldi. Transiordaniya bu taklifga rozi boʻlgach, Misr bunga yoʻl qoʻymaslik uchun aralashdi. Ikki yildan soʻng oʻzaro mudofaa shartnomasi tuzildi.

Arab davlatlari uyushmasi oʻz tarixi davomida koʻp hamkorlikka erisha olmagan. Michael Barnett va Etel Solingenga koʻra, Arab Ligasi dizayni arab yetakchilarining rejimning omon qolishi haqidagi shaxsiy tashvishlarini aks ettiradi.

## Geografiyasi

Arab davlatlari uyushmasiga aʼzo davlatlar 13 000 000 km2dan ortiq maydonni egallaydi va ikki qitʼa Afrika va Osiyoda joylashgan. Hudud asosan Sahroi Kabir kabi qurgʻoqchil choʻllardan iborat. Shunga qaramay, u Nil vodiysi, Somalidagi Jubba vodiysi va Shebelle vodiysi, Magʻribdagi Atlas togʻlari va Mesopotamiya va Levant ustidan choʻzilgan unumdor yarim oy kabi bir qancha unumdor yerlarni oʻz ichiga oladi. Hudud Arabiston yarim oroli janubidagi chuqur oʻrmonlarni va dunyodagi eng uzun daryo Nilning qismlarini oʻz ichiga oladi.

## Aʼzolik

Arab davlatlari uyushmasi pakti deb ham nomlanuvchi Arab davlatlari uyushmasi Nizomi uyushmaning taʼsis shartnomasi hisoblanadi. 1945-yilda qabul qilingan „Arab davlatlari uyushmasi ushbu paktni imzolagan mustaqil arab davlatlaridan iborat boʻlishi kerak“ deb belgilab qoʻyilgan.

1945-yilda olti aʼzo boʻlgan, ammo Arab davlatlari uyushmasi hozirda 22 aʼzoga, jumladan, 8 ta Afrika davlatiga ega:

Bundan tashqari, 7 ta kuzatuvchi davlatlar *(eslatma: quyidagi kuzatuvchi davlatlar Arab Ligasining tanlangan sessiyalarida ishtirok etish uchun taklif qilingan, lekin ovoz berish huquqiga ega emas)*:

### Toʻxtatib turishlar
Misr 1979-yil 26-martda Misr–Isroil tinchlik shartnomasi tufayli Arab davlatlari uyushmasidagi aʼzoligi toʻxtatildi, uyushmaning shtab-kvartirasi Qohiradan Tunisga koʻchirildi. 1987-yilda Arab davlatlari uyushmasi Misr bilan diplomatik munosabatlarni tikladilar, 1989-yil may oyida mamlakat uyushmaga qayta qabul qilindi va 1990-yil sentyabr oyida uyushmaning bosh qarorgohi Qohiraga koʻchirildi.

Liviya aʼzoligi 2011-yilning 22-fevralida Birinchi Liviya fuqarolar urushi boshlanganidan keyin toʻxtatilgan edi. Arab davlatlari uyushmasi 2011-yil 27-avgustda mamlakatning qisman tan olingan muvaqqat hukumati boʻlgan Milliy oʻtish kengashi vakilini akkreditatsiya qilish yoʻli bilan Liviyaning aʼzoligini tiklash uchun ovoz berdi.

Suriyaning aʼzoligi fuqarolar urushi boshlanganidan keyin 2011-yil 16-noyabrda toʻxtatib qoʻyilgan edi. 2013-yilning 6-martida Arab davlatlari uyushmasi Suriya Milliy Koalitsiyasiga Suriyaning Arab Ligasidagi oʻrnini berdi. 2014-yil 9-mart kuni bosh kotib Nabil Elaraby Suriyadagi oʻrin muxolifat oʻz institutlarini shakllantirishni tugatmaguncha boʻsh qolishini aytdi. 2021-yilda Arab davlatlari uyushmasi Suriya va boshqa arab davlatlari oʻrtasida normallashuv jarayonini boshlab yubordi. 2023-yil 7-mayda Qohirada boʻlib oʻtgan Arab davlatlari uyushmasi Kengashi yigʻilishida Suriya aʼzoligini tiklashga kelishib olindi.

## Siyosat va boshqaruv

Arab davlatlari uyushmasi oʻz aʼzolarini iqtisodiy jihatdan integratsiyalashuviga yordam berishga va aʼzo davlatlar bilan bogʻliq mojarolarni chetdan yordam soʻramasdan hal qilishga harakat qiladigan siyosiy tashkilotdir. Uyushma davlat vakillik parlamenti elementlariga ega, tashqi ishlar koʻpincha BMT nazorati ostida amalga oshiriladi.

Arab davlatlari uyushmasi Nizomi aʼzo davlatlarning alohida suverenitetini hurmat qilgan holda arab milliy davlati tamoyilini maʼqulladi. Arab davlatlari uyushmasi Kengashi va qoʻmitalarning ichki qoidalari 1951-yil oktyabrda kelishilgan. Bosh kotibiyat 1953-yil may oyida kelishib olindi.

Shundan beri Arab davlatlari uyushmasining boshqaruvi milliy oliy institutlar va aʼzo davlatlarning suverenitetiga asoslangan. Individual davlatchilikning saqlanishi oʻzining kuchli tomonlarini hukmron elitaning qarorlar qabul qilishda oʻz kuchini va mustaqilligini saqlab qolishga boʻlgan tabiiy ustunligidan olgan. Bundan tashqari, arab millatchiligi nomidan kambagʻallar oʻz boyliklarini boʻlishishlari mumkin boʻlgan boylarning qoʻrquvi, arab hukmdorlari oʻrtasidagi nizolar va arab birligiga qarshi boʻlishi mumkin boʻlgan tashqi kuchlarning taʼsiri liganing chuqurroq integratsiyalashuvi yoʻlidagi toʻsiqlar sifatida koʻrib chiqilishi mumkin.

Falastin arablarini qoʻllab-quvvatlovchi oldingi eʼlonlarini inobatga olgan holda, pakt tuzuvchilari, uning ochilishidan boshlab ularni uyishma tarkibiga kiritishga qaror qilishdi. Bu quyidagi eʼlon qilingan ilova orqali amalga oshirildi:

1964-yil Qohira sammitida Arab davlatlari uyushmasi Falastin xalqini ifodalovchi tashkilot tuzish tashabbusi bilan chiqdi. Birinchi Falastin Milliy Kengashi 1964-yil 29-mayda Sharqiy Quddusda yigʻildi. Falastin Ozodlik Tashkiloti 1964-yil 2-iyunda ana shu yigʻilishda tashkil topgan. Falastin qisqa vaqt ichida FOT vakili boʻlgan Arab davlatlari uyushmasiga qabul qilindi. Bugungi kunda Falastin davlati Arab davlatlari uyushmasining toʻliq aʼzosidir.

## Manbalar

## External links

*  Arab davlatlari ligasi (rasmiy sayt).
*  Arab davlatlari ligasi idorasi Vashingtonda
* Arab davlatlari ligasi Al-Bab.comda
* Arab Ligasi Tashqi aloqalar kengashida
* Profil: Arab Ligasi, *[[BBC News]]*, 9-avgust 2011-yilda yangilangan.