Mitti yangi yulduz

**Mitti yangi yulduzlar** yoki **U Egzaklar turidagi yulduzlar** (**U Gem**, **UG**) kataklizm oʻzgaruvchan yulduzlar turlaridan biri — yaqin qoʻshaloq yulduz tizimi boʻlib, uning tarkibiy qismlaridan biri oq mitti boʻlib, uning ustiga materiya sunʼiy yoʻldoshdan toʻplanadi. Ular klassik novalarga oʻxshaydi, chunki oq mitti davriy portlashlarda ishtirok etadi, ammo portlash mexanizmlari boshqacha: klassik yangilarda portlash termoyadroviy reaktsiya va toʻplangan vodorodning portlashi natijasidir, zamonaviy nazariya shuni koʻrsatadiki, mitti novaning portlashi — bu diskdagi gaz kritik haroratga yetganda, yopishqoqlikning oʻzgarishiga olib keladigan va moddaning bir qismi oq mitti ustiga tushadi, natijada akkretsiya diskidagi katta miqdorda energiya beqarorlik natijasidir.

Yangi Mittilar — KM mitti yoki subgigantdan tashkil topgan yaqin ikkilik tizimlar boʻlib, ularning chiqishi uning Roche boʻshligʻi toʻldiradi va oq mitti akkretsiya diski bilan oʻralgan. Tizimning orbital davri 0,05 dan 0,5 kungacha. Odatda, yorugʻlikning faqat kichik, baʼzi hollarda tez tebranishlari kuzatiladi, lekin vaqti-vaqti bilan tizimning yorqinligi tezda bir necha qiymatlarga oshadi va keyin bir necha kundan bir oygacha yoki undan koʻproq vaqt oraligʻida oʻz asl holatiga qaytadi. Yulduzning maʼlum bir turi uchun ketma-ket ikkita portlash orasidagi intervallar juda katta farq qilishi mumkin, ammo har bir yulduz bu intervallarning oʻrtacha qiymati bilan tavsiflanadi, yaʼni bu holatning oʻrtacha yorqinligi oʻzgarishi amplitudasiga mos kelishini anglatadi. Muntazamlik ham kuzatiladi, tsikl qanchalik katta boʻlsa, amplituda shunchalik katta boʻladi. Ushbu tizimlar koʻpincha rentgen nurlari manbalari hisoblanadi. Minimal yorugʻlikdagi tizimning spektri uzluksiz, keng vodorod va geliy emissiya liniyalari bilan. Maksimal yorqinlikda bu chiziqlar deyarli yoʻqoladi yoki sayoz yutilish chiziqlariga aylanadi. Ushbu tizimlarning baʼzilari tutilmoqda, ehtimol ularning asosiy minimumi „issiq nuqta“ tutilishi bilan bogʻliq boʻlib, u materiya akkretsiya diskidan hamroh yulduzdan oq mitti yuzasiga tushganda sodir boʻladi.

Yorqinlikning oʻzgarishi xususiyatlariga koʻra, mitti novalarni uch turga boʻlish mumkin:

* SS Oqqush (**SS Cygni**, **UGSS**) kabi yulduzlar, ular yorqinligining 1-2 kun ichida 2-6m magnitudaga oshishi va keyingi bir necha kun ichida asl yorqinligiga qaytishi bilan tavsiflanadi. Ularning oʻzgaruvchanlik davri 10 kundan bir necha ming kungacha;
* SU Katta Ayiq (**SU Ursae Majoris**, **UGSU**) kabi yulduzlar, ular odatdagi portlashdan tashqari yorqinroq va uzunroq „superyorqin“ ga ega. Ularning normal (qisqa) portlashlari SS Oqqush tipidagi yulduzlarga oʻxshaydi va ularning „supermaksimalari“ 2 m yorqinroq va besh martadan koʻproq davom etadi, lekin ular bir necha marta kamroq sodir boʻladi. „Supermaksimal“ yorqinligida yorugʻlik egri chiziqlari davriy „super dumlar“ ning qoplamasiga ega, ularning davrlari orbitaga yaqin va amplituda oʻzgarishlari taxminan 0,2-0,3 m. Ularning aylanish davrlari 0,1 kundan qisqa; va ular M spektral sinfining sherigiga ega. SU Katta Ayiq yulduzlari va WZ Oʻqotarga boʻlinishi mumkin.
* Z Jiraf yulduzlari (**Z Camelopardalis**, **UGZ**) ham tsiklik portlashlarni koʻrsatadi, lekin baʼzida portlashdan keyin ular asl yorqinligiga qaytmaydi, lekin bir necha tsikllar davomida maksimal va minimal oʻrtasida qoladi. Ularning oʻzgaruvchanlik davrlarining qiymatlari 10 dan 40 kungacha, yorqinlik oʻzgarishi amplitudalari esa 2m dan 5m gacha.

Yangi Mittilar klassik novalardan boshqa jihatlari bilan ham farqlanadi. Ularning yorqinligi kamroq va yorqinligining oʻzgarish davrlari bir necha kundan oʻn yillargacha oʻzgarib turadi. Har bir takrorlash oraligʻida chaqnashning yorqinligi ortadi va ularning orbital davri ham ortadi, chunki moddaning toʻplanishi paytida uning bir qismi oq mitti ustiga tushadi va bir qismi orbital momentni olib tashlab, kosmosga tashlanadi. Hubble kosmik teleskopining soʻnggi tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, bu naqshlar mitti novalarni kosmik masofalarni oʻlchash uchun foydali standart shamlarga aylantirishi mumkin.

## Manbalar