Saudi Vision 2030

**Saudi Vision 2030** (, baʼzan „2030-yil loyihasi“ deb ham ataladi) – Saudiya Arabistoni hukumati tomonidan eʼlon qilingan dastur boʻlib, valiahd shahzoda Muhammad ibn Salmonning qarashlariga muvofiq iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalarni diversifikatsiya qilishni koʻzda tutadi. Bu dastur ilk bor 2016-yil 25-aprelda Saudiya Arabistoni hukumati tomonidan eʼlon qilingan.

Vazirlar Kengashi Iqtisodiy va rivojlanish masalalari kengashiga (CEDA) „Saudiya Arabistoni – 2030 koʻrinishi“ni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan mexanizmlar va chora-tadbirlarni aniqlash hamda nazorat qilish vazifasini yuklatgan.

Saudiya Arabistonining neftga qaramligini kamaytirish boʻyicha saʼy-harakatlarga qaramay, 2022-yil holatiga koʻra, Saudiya Arabistoni yalpi ichki mahsulot (YaIM), fiskal daromad va eksportga qoʻshgan hissasi bilan oʻlchanadigan neft daromadlariga juda bogʻliq boʻlib qolmoqda. Saudiya yalpi ichki mahsulotining taxminan 40 foizi va fiskal daromadining 75 foizi neftga toʻgʻri keladi. Bundan tashqari, dastur inson huquqlari himoyachilari tomonidan qattiq tanqidga uchramoqda, 2024-yilgi tergov maʼlumotlariga koʻra, 2017-yildan 2024-yilgacha dastur bilan bogʻliq loyihalarda 21 000 dan ortiq ishchi ish joyida vafot etgan.

## Umumiy maʼlumot
Saudiya Arabistonining haqiqiy yalpi ichki mahsulotining 43 foizi neft hisobiga toʻgʻri keladi. Neft daromadlarining mamlakat yalpi ichki mahsulotiga qoʻshgan hissasi neft narxlarining oʻzgarishiga qarab har yili farq qiladi, ammo 2022 yilgacha boʻlgan davrda oʻrtacha 40 foizni tashkil etgan. Neft davlat budjetiga tushadigan daromadlarning oʻrtacha 75 foizini taʼminlaydi..

1970-yillardan beri hukumatning asosiy maqsadlaridan biri neft resurslariga qaramlikni kamaytirish boʻlib kelmoqda. Asosiy daromad manbai sifatida bunday resurslarga qaram boʻlgan mamlakatlardagi neft va boshqa tabiiy boyliklar „resurslar laʼnati“ deb taʼriflangan. Biroq, bu maqsadni amalga oshirish beqaror boʻlib, hamon koʻp jihatdan neft narxiga bogʻliq. Asosiy ustuvor yoʻnalish hukumat uchun soliqlar, yigʻimlar va suveren boylik jamgʻarmasidan olinadigan daromadlar kabi muqobil manbalarni rivojlantirish imkoniyatiga erishishdir. Yana bir muhim jihat – subsidiyalarga va yuqori maoshlarga sarflanadigan davlat xarajatlarini kamaytirish hamda xususiy sektor ulushini oshirish orqali koʻproq ish oʻrinlari yaratib, mamlakat fuqarolarining davlat xarajatlariga qaramligini pasaytirishdir[8]. Saudiya Arabistoni Vision 2030 maqsadlarini Yaqin Sharqdagi boshqa rivojlanish rejalari, jumladan Quvayt Vision 2035, Misr Vision 2030 va BAA Vision 2021 bilan taqqoslash mumkin.

Vision uchta asosiy ustunga ega: mamlakatni „arab va islom dunyosining yuragi“ga aylantirish, global investitsiya markaziga aylanish va mamlakatning joylashuvini Afro-Yevrosiyoni bogʻlaydigan markazga aylantirish.

Reja Milliy samaradorlikni oʻlchash markazi, Yetkazib berish boʻlimi va Iqtisodiy va rivojlanish ishlari kengashining Loyihalarni boshqarish idorasi xodimlari guruhi tomonidan nazorat qilinadi. Milliy transformatsiya dasturi 2016-yilda 24 ta davlat organida ishlab chiqilgan va ishga tushirilgan.

Saudiya Arabistonining 2030-yilga moʻljallangan „Vision 2030“ diversifikatsiya va raqobatbardoshlikni oshirish maqsadlarini belgilaydi. U 2030-yilga kelib erishilishi kerak boʻlgan aniq maqsadlarni belgilab beruvchi uchta asosiy mavzu atrofida qurilgan:

# Jonli jamiyat – urbanizatsiya, madaniyat va oʻyin-kulgi, sport, Umra, UNESCO merosi ob’ektlari, umr koʻrish davomiyligi
# Rivojlanayotgan iqtisodiyot – aholi bandligi, ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki, xalqaro raqobatbardoshlik, Davlat investitsiya jamgʻarmasi, toʻgʻridan-toʻgʻri chet el sarmoyalari, neftdan tashqari eksport
# Shijoatli millat – Neftga aloqador boʻlmagan daromadlar, davlat boshqaruvi samaradorligi, elektron hukumat, uy xoʻjaliklarining jamgʻarmalari va daromadlari, notijorat tashkilotlar hamda koʻngillilik faoliyati.

## Loyihalar va tashabbuslar

Davlat investitsiya jamgʻarmasi har yili Ar-Riyodda „Kelajak investitsiya tashabbusi“ nomli investitsiya forumini oʻtkazadi. Biroq, Qirollikning Jamol Khashoggining qotilligiga aloqadorligi haqidagi shubhalar tufayli yuzaga kelgan mojaro va keskinlik ortib borishi fonida koʻplab xalqaro kompaniyalar konferensiyada ishtirok etishdan voz kechdi. Google Cloud, KKR, Ford Motor, JPMorgan Chase, BlackRock, Uber va Blackstone kabi kompaniyalar 2018-yil 23-oktyabrda boʻlib oʻtgan sammitdan oʻz bosh direktori yoki raislarining nomlarini qaytarib olishdi. Shuningdek, CNN, Bloomberg, CNBC, ''New York Times'', Fox Business Network, ''Financial Times'', ''Los Angeles Times'' va Huffington Post kabi yirik ommaviy axborot vositalari ham hamkorlikdan voz kechdilar.

### Milliy transformatsiya dasturi
2016-yil 7-iyunda Vazirlar Kengashi 2020-yilgacha erishilishi lozim boʻlgan maqsad va vazifalarni belgilovchi Milliy transformatsiya dasturini tasdiqladi. Bu uch bosqichli 5 yillik rejaning birinchisi edi. Har bir bosqich „Vision 2030“ ning yakuniy maqsadlariga erishish yoʻlida Qirollikni toʻgʻri yoʻnaltiruvchi bir qator maqsad va vazifalarga erishishga hissa qoʻshadi. Bundan tashqari, ishlab chiqiladigan loyihalarni moliyalashtirish va maqsad hamda vazifalarga erishish jarayonini osonlashtirish uchun valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon 2016-yil yanvarida Saudi Aramco kompaniyasining IPOsi oʻtkazilishini eʼlon qildi. Biroq, kompaniyaning faqatgina 5 foizi ommaga taqdim etiladi.

2019-yil mart oyida Aramco oʻzining moliyaviy hisobotlarini eʼlon qilib, 2018-yilda 111,1 milliard dollar sof foyda olganini maʼlum qildi. 2019-yil iyun oyida *[[Financial Times]]* gazetasi Aramco kompaniyasi potentsial listingdan oldin Investitsiyalar vazirligi bilan aloqasini uzishga harakat qilayotgani haqida xabar berdi. Nomi oshkor etilmagan manbalarga koʻra, kompaniya shu paytgacha vazirlik bilan bogʻliq xarajatlarni toʻlab kelgan ekan. Xabarda aytilishicha, Xolid al-Falih kompaniya mablagʻlaridan oʻz xarajatlari uchun foydalanib kelgan, bu xarajatlar Aramco faoliyatiga bevosita aloqador yoki boshqa diplomatik maqsadlarga yoʻnaltirilgan boʻlgan. Biroq, Falihning tarafdorlari uning siyosati kompaniyaga yanada koʻproq daromad keltirganini taʼkidlashdi.

Saudiya hukumati tomonidan Qizil dengiz boʻyida rejalashtirilgan ikkita ulkan turizm loyihasi Richard Branson rahbarligida amalga oshirilishi kerak edi. 2018-yil 11-oktyabrda Branson Jamol Khashoggining oʻldirilishi munosabati bilan ushbu ikki loyiha boʻyicha maslahatchi rolini toʻxtatib qoʻyganini maʼlum qildi Branson shuningdek, Saudiya hukumati bilan Virgin Galactic kompaniyasiga investitsiya kiritish boʻyicha muzokaralarni toʻxtatdi. Uning soʻzlariga koʻra, u „qirollikdagi hozirgi hukumat va uning rahbari valiahd shahzoda Muhammad bin Salmonga katta umidlar bogʻlagan… jurnalist Jamol Qoshiqchining yoʻqolishi, agar bu haqiqat ekanligi isbotlansa, Gʻarbdagi har birimizning Saudiya hukumati bilan biznes qilish qobiliyatini aniq oʻzgartiradi“

### Koʻngilochar soha
2016-yil may oyida qirollik farmoni bilan Koʻngilochar bosh boshqarmasi eʼlon qilindi, unga 2 milliard dollardan ortiq mablagʻ sarflandi. Ar-Riyodda 2017-yil may oyida 25 yildan ortiq vaqt ichida birinchi ommaviy jonli musiqa konserti boʻlib oʻtdi, unda amerikalik kantri musiqachisi Tobi Keyt va saudiyalik qoʻshiqchi Rabeh Saqer ishtirok etdi. 2017-yil aprel oyida hukumat Ar-Riyodning janubi-gʻarbida joylashgan Al-Qidiya shahrida 334 kvadrat kilometr (33 400 gektar) maydonga ega sport, madaniyat va koʻngilochar majmuasini eʼlon qildi. Loyiha 2022-yilda ochillgan Six Flags tematik parkini oʻz ichiga oladi.

2030-yilgi Vision dasturining bir qismi sifatida mamlakat tashkil topganining 87 yilligi konsertlar va spektakllar bilan nishonlandi. Ayollarga birinchi marta Ar-Riyodning Qirol Fahd xalqaro stadioniga kirishga ruxsat berildi.

2018-yil 5-mart kuni Bosh sport boshqarmasi Saudiya Arabistonida har yili pullik tomosha tadbirlarini oʻtkazish uchun Amerikaning professional kurash targʻibotchisi World Wrestling Entertainment (WWE) bilan 10 yillik hamkorlikni eʼlon qildi. Birinchi tadbir, Greatest Royal Rumble, 2018-yil 27-aprelda Jidda shahridagi Qirol Abdulloh Sports Cityda boʻlib oʻtdi. Ayollar huquqlariga qoʻyilgan cheklovlar tufayli WWEning ayol ijrochilari dastlab ushbu tadbirlarda ishtirok etmadilar. 2019-yil 31-oktyabrda boʻlib oʻtgan Crown Jewel tadbirida Lacey Evans va Natalya Saudiya Arabistonida boʻlib oʻtgan birinchi ayollar professional kurash musobaqasida ishtirok etishdi. Konservativ kiyimlarni kuzatish uchun ularning ikkalasi ham odatiy ring kiyimlari oʻrniga bodibildinglar ustidan qora leggins va futbolkalar kiyishgan.

Saudiya Arabistoni mamlakatda yangi kinoteatrlar qurishga qoʻyilgan 35 yillik moratoriyni bekor qildi, AMC Theatresga tegishli birinchi yangi teatr 2018-yil 18-aprelda Ar-Riyodda ochildi.

2019-yilda „Ar-Riyod mavsumi“ nomi bilan tanilgan qishki festival Vision 2030 dasturini qoʻllab-quvvatlash maqsadida ilk bor tashkil etildi. Festival doirasida turli xil konsertlar, koʻngilochar tadbirlar, diqqatga sazovor joylar va madaniy pavilyonlar oʻtkazildi. Bular qatoriga MDLBeast tomonidan uyushtirilgan „SoundStorm“ elektron musiqa festivali hamda mamlakatda ilk marta rasman nishonlangan Yangi yil kechasi tadbiri kirdi. Yangi yil bayrami Ar-Riyod shahrining Bulvar hududida oʻtkazildi.

2020-yil yanvarida Saudiya Arabistoni sobiq Formula 1 poygachisi Alexander Wurz tomonidan loyihalashtirilgan Qiddiyada yangi poyga trassasini qurish rejalarini eʼlon qildi. Ushbu trassa 2023-yildan boshlab F1 yoki MotoGP musobaqalarini oʻtkazishga moʻljallangan edi. 2020-yil noyabrida esa 2021-yilda Saudiya Arabistonining ilk Gran-prisini oʻtkazish uchun Jiddada yangi trassa qurilayotgani maʼlum qilingan.

### [[Saudiya Arabistoni Gran-prisi|Ayollar huquqlari]]

2017-yil boshida Saudiya Arabistoni davlat maktablari 2017-yil kuzidan boshlab oʻgʻil bolalar va qiz bolalar uchun alohida jismoniy tarbiya darslari oʻtilishini eʼlon qilishdi. Oʻsha yilning oxirida davlat ayollarga sport tadbirlarida, jumladan, sport stadionlari ichidagi tadbirlarda qatnashishga ruxsat berishini eʼlon qilgan. 2017-yil 26-sentyabrda ayollarga transport vositalarini boshqarish huquqini beruvchi qirollik farmoni chiqarildi va u 2018-yil iyun oyida kuchga kirgan.

Qonunga ayollar farovonligi uchun oʻzgartirishlar kiritilgan boʻlsa-da, baʼzilar hali ham koʻproq yutuqlarga erishish kerakligini taʼkidlaydilar. Israa al-Ghomgham ishi u va uning eri 2015-yil dekabr oyida siyosiy mahbuslarni ozod qilish va shia hukumatiga qarshi kamsitishga chek qoʻyishga chaqirgani uchun hibsga olinganidan keyin maʼlum boʻldi. Saudiya Arabistoni prokurorlari Ghomgam uchun oʻlim jazosini talab qilmoqda. 2019-yilda hukumatga asoslangan Absher veb-ilovasi ommaviy axborot vositalarining eʼtiborini tortdi va qirollik ayollarining harakatini kuzatgani uchun tanqid qilindi. Erkaklar vasiylik tizimini targʻib qiluvchi ushbu ilova erkaklarga ayollarning hayotini raqamli ravishda boshqarish imkonini beradi, bu ayol qayerga va qachon sayohat qilishi mumkinligini koʻrsatadi. Shuningdek, ilova, agar ayol chegarada pasportidan foydalansa, erkaklarning telefonlariga ogohlantirishlar yuboradi. Yevropa Parlamenti va Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressi ushbu ilovani qoraladi va qirollikni erkaklar vasiylik tizimini bekor qilishga chaqirdi.

2019-yil avgust oyida Saudiya Arabistoni ayollarga sayohat cheklovlarini bekor qildi va 21 yoshdan katta boʻlganlarga koʻproq huquqlar berdi.

Modernizatsiya qilish rejasining bir qismi sifatida Saudiya Arabistoni ayollar huquqlari va gender tengligini oshirish uchun oʻzgarishlarni qabul qildi. Biroq, mamlakat tanqid qilinayotgan edi, bu yerda inson huquqlari guruhlari uning barcha saʼy-harakatlari „jiddiy emasligini va inson huquqlari holatini yaxshilash uchun olib borayotgan oqlash kampaniyalariga toʻgʻri kelayotganini“ aytishdi. Bu Saudiya Arabistoni rasmiylari 34 yoshli Salma al-Shehab ismli ayolni hibsga olib, 34 yilga ozodlikdan mahrum qilganidan keyin sodir boʻldi. Lids universitetining doktoranti Shehab 2019 yil oxiridan beri Saudiyada taʼtilda edi. 2021-yil yanvar oyida u Twitterdagi faoliyati uchun hibsga olindi, u yerda faollar va dissidentlarni kuzatib, retvit qildi. U 2021 yil oxirida olti yilga ozodlikdan mahrum qilindi, ammo apellyatsiya shikoyatidan soʻng jazo muddati 34 yilgacha oshirildi. Sud shuningdek, keyinchalik 34 yillik sayohat taqiqini, mobil telefonini musodara qilishni va Twitter akkauntini „butunlay yopishni“ buyurdi. Shehab haqida Saudiyada joylashgan Kollona Amn yoki Biz Hammamiz Xavfsizlikmiz degan jinoyatlar haqida xabar beruvchi ilovada foydalanuvchi tomonidan xabar berilgan. Huquqni himoya qilish guruhlari Shehabning hukmini qoraladilar va uni shahzoda Muhammadning muxoliflarga qarshi kurashining isboti deb atashdi.

### Turistik viza
Saudiya Arabistoni 2030-yilga moʻljallangan Vizyonni ilgari surish uchun 2019-yil 27-sentyabrda 49 mamlakatdan kelgan mehmonlarga 80 dollarlik toʻlov evaziga 90 kungacha mamlakatga tashrif buyurish imkonini beruvchi turistik viza berilishini rasman eʼlon qildi. Vizani onlayn (eVisa) yoki kelgandan soʻng olish mumkin.

### Boshqa loyihalar
Ishlab chiqilishi rejalashtirilgan boshqa asosiy loyihalar quyidagi jadvalda aks ettirilgan:

## Amalga oshirish
### Vizyonni amalga oshirish dasturlari
2030-yilga moʻljallangan Vizyonning strategik maqsadlari va vazifalariga erishish uchun Vizyonni amalga oshirish dasturlari (VRP) deb nomlangan oʻn uchta dastur tashkil etildi. VRPlar Iqtisodiy va rivojlanish ishlari kengashi (CEDA) tomonidan 2017-yil 24-aprelda taqdim etildi:

* Hayot sifati dasturi
* Moliyaviy sektorni rivojlantirish dasturi
* Uy-joy dasturi
* Fiskal balans dasturi
* Milliy transformatsiya dasturi
* Davlat investitsiya jamgʻarmasi dasturi
* Xususiylashtirish dasturi
* Milliy kompaniyalarni rivojlantirish dasturi
* Milliy sanoatni rivojlantirish va logistika dasturi
* Strategik hamkorlik dasturi
* Haj va umra dasturi
* Inson kapitalini rivojlantirish dasturi
* Saudiya Arabistoni xarakterini boyitish dasturi

### Nazorat
Reja valiahd shahzoda va bosh vazir Muhammad bin Salmon tomonidan nazorat qilinadi. Umuman olganda, Vizyon 2030ning yoʻnalishlari va qaror qabul qilish rollari Vazirlar Kengashi va Iqtisodiy va rivojlanish ishlari kengashi (CEDA) doirasida. CEDA direktori, shuningdek, dastlabki 12 ta Vizyonni amalga oshirish dasturlarining menejerlari besh yillik darajada rejaga toʻgʻri rioya qilinishini taʼminlaydi. Har yili har bir tegishli tashkilot oʻz byudjeti va maqsadlari uchun alohida javobgar boʻladi.

### Davlat boshqaruvi organlarini qayta tashkil etish
"Vision 2030" strategik maqsadlariga erishish uchun yangi davlat tuzilmalari tashkil etildi, mavjud tuzilmalar esa qayta tashkil etildi va/yoki birlashtirildi.

## Tanqidiy munosabatlar
XVJning Saudiya Arabistoni boʻyicha hisoboti „Vision 2030“ eʼlon qilinganidan bir necha oy oʻtgach, Saudiya Arabistoni iqtisodiyotidagi moliyaviy taqchillik 2016-yilda ham qisqarishda davom etishini koʻrsatdi. Shuningdek, Saudiya Arabistoni Monetar Agentligi (SAMA)dagi soʻnggi yirik hukumat omonatlari rejaning talab qiladigan oʻzgarishlarni yumshatish uchun siyosiy bufer vazifasini bajarganini taʼkidladi. 2016-yilda XVJ Saudiya Arabistonini 5 yil ichida xorijiy valyuta zaxiralari tugab qolishi mumkinligi haqida ochiq ogohlantirdi. 2017-yilda esa XVJ SAMAning sof xorijiy aktivlari „qulay darajada“ qolsa-da, pasayishda davom etishini bashorat qildi. XVJ kelgusi yillarda moliyaviy taqchillik yaxshilanishda davom etishini kutmoqda, shuningdek, 2017-yildagi biroz oʻsishga qaramay, muammoli kreditlar darajasi past boʻlib qolganini taʼkidladi.

Milliy transformatsiya rejasi (NTP) doirasida 25 ta davlat idorasida 2020-yil uchun 300 dan ortiq aniq maqsadlar eʼlon qilindi. NTP 150 dan ortiq kutilgan dastlabki ommaviy takliflarni taqdim etadi. Biroq, xabarlarda Vision va NTPning valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmonga „asosiy shaxsga bogʻliqlik“ qayd etilgan. Boshqa tanqidlar rejalashtirilgan oʻzgarishga hamroh boʻladigan batafsil rejalar haqida maʼlumotlarning yoʻqligi bilan bogʻliq boʻlgan.

Baʼzi jurnalistlar rejaning maqsadlari haddan tashqari ambitsiyali ekanligini taxmin qilishdi va hozircha neftdan tashqari oʻsish yetarli emasligini va rejaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga tahdid solishini taʼkidlashdi. Bir xabarda milliy rejaning umumiy istiqbolli yoʻnalishiga qaramay, „siyosiy islohotlar siyosat kun tartibida yoʻqdek tuyuladi“ deb taʼkidlangan.

Saudiya Arabistoni ayollarga mashina haydash taqiqini bekor qilishi haqidagi eʼlondan keyin turli xil munosabat bildirildi. Umumiy Vision 2030 singari, baʼzilar qirollik farmoni orqali eʼlon qilinganini tashqi bosimga rozilik sifatida tushunishdi, boshqalari esa bu harakatni olqishladilar.

Jane Kinninmont tomonidan Chatham House uchun yozilgan tadqiqot maqolasiga koʻra, mamlakatning zaif institutlari, samarasiz byurokratiya va mehnat talablari bilan taʼlim tizimi oʻrtasidagi sezilarli malaka tafovutlari kabi tarkibiy kamchiliklari mamlakatning oʻsish istiqbollariga toʻsqinlik qiladi. Xususiy sektorda mehnat bozorini qayta muvozanatlash ham qiyinchilik tugʻdiradi, chunki hozirda u asosan chet elliklar tomonidan ishlaydi. Qiyinchiliklardan biri shundaki, xususiy sektorda ish haqi pastroq va chet elliklarni yollash va ishdan boʻshatish osonroq. Hozirgi vaqtda davlat sektorida xususiy sektorga qaraganda ikki baravar koʻp Saudiya Arabistoni fuqarolari ishlaydi. Qiyinchilik fuqarolarning katta qismini odatdagi davlat ishlariga qaraganda koʻproq soatlik kam maoshli ishlarni qabul qilishga undashda. Xususiy sektorni juda arzon ishchi kuchini talab qiladigan biznes faoliyatidan ham uzoqlashtirish kerak.

AQShning konservativ tahlil markazi Yaqin Sharq forumidan Hilol Xashanning soʻzlariga koʻra, 2030-yilgi rejaning muvaffaqiyatli boʻlishi uchun iqtisodiy va siyosiy rivojlanish oʻrtasidagi bogʻliqlikni eʼtiborsiz qoldirish endi amaliy variant emas, rejalashtirilganidek YaIMni oshirish uchun zarur boʻlgan oʻzgarishlar qabila tizimining parchalanishiga turtki boʻladi. Yana bir jihat – bu „oilaviy, qabilaviy va mintaqaviy aloqalar davlat oʻziga xosligining noaniq tushunchasidan kuchliroq boʻlgan jamiyat“ bilan erishish juda qiyin boʻlishi mumkin boʻlgan „korruptsiyaga nol bagʻrikenglik“.

Saudiya Arabistonida strategiya doirasida sport tadbirlarini oʻtkazish mamlakatning inson huquqlari sohasidagi rekordini sport bilan buzishga urinish sifatida taʼriflangan.

2020-yil iyun oyida Huvayt qabilasidan Abdulrahim al-Huvayti oʻldirilganidan soʻng, Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmon NEOM City loyihasining salbiy jihatlariga qarshi kurashish uchun AQShning jamoatchilik bilan aloqalar va kommunikatsiyalar firmasi Ruder Finnni yolladi. COVID-19 inqirozi davom etayotganiga qaramay, mamlakat 1,7 million dollarlik shartnoma imzolangan.

Jamol Khashoggi oʻldirilganidan soʻng, xalqaro hamjamiyat orasida Saudiya Arabistoniga sarmoya kiritishga umuman ikkilanish kuzatildi. Bundan tashqari, aktivlar chet elga koʻchirildi va Fors koʻrfazi iqtisodiy jihatdan jozibador boʻlib qoldi. Shunga qaramay, Iqtisodiyot va rejalashtirish vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2018-yilda mamlakatga xorijiy investitsiyalar avvalgi yilga nisbatan 110% ga oshdi.

2021-yilda Saudiya Arabistoni Boston Consulting Group va boshqa baʼzi Gʻarb maslahatchilarini 2030-yilgi FIFA Jahon chempionatini birgalikda oʻtkazish uchun taklif berishga qiziqish bildirish uchun yolladi. Ushbu kompaniyalarga Saudiya Arabistonining taklif imkoniyatlarini tahlil qilish vazifasi yuklatildi. Biroq, taklif oxir-oqibat muvaffaqiyatsiz tugadi. Shunga qaramay, Muhammad bin Salmon FIFA prezidenti Gianni Infantino bilan yaqin aloqalarni saqlab qolgani va 2023-yilda Saudiya Arabistoni oxir-oqibat 2034-yilgi FIFA Jahon chempionatini oʻzi oʻtkazish huquqini qoʻlga kiritgani sababli noaniqliklar saqlanib qoldi. „Vision 2030“ dasturi ichida Saudiya Arabistoni sportga katta eʼtibor qaratadi, u yerda Italiya va Ispaniya bilan ichki kubok finallarini oʻtkazish uchun shartnomalarni muvaffaqiyatli imzolangan 2021-yil oktyabrda PIF konsorsium tarkibida Premyer-liganing „Nyukasl Yunayted“ klubi aksiyalarining 80 foizini qoʻlga kiritdi. Bu 2020-yildagi muvaffaqiyatsiz urinishdan soʻng amalga oshirildi.

Bundan tashqari, inson huquqlari tashkilotlari Qirollikning yirik sport tadbirlarini oʻtkazish boʻyicha saʼy-harakatlariga, ayniqsa Jamol Khashoggining oʻldirilishidan soʻng, qatʼiy norozilik bildirmoqda. 2024-yil 24-noyabrda Jidda shahrida Hindiston Premyer-ligasining daromadli kimoshdi savdosi oʻtkazildi. Saudiya Arabistoni Kriket Federatsiyasi bu tadbirni „Vision 2030“ dasturiga muvofiq kriketning jahon miqyosidagi mavqeini mustahkamlash uchun muhim qadam sifatida baholadi.

2021-yil oktyabrida Saudiya Arabistoni hukumati dekabr oyida eʼlon qilingan Jidda markaziy loyihasi doirasida keng koʻlamli buzish va koʻchirish rejasini amalga oshirishni boshladi. Bu buzishlar 60 dan ortiq mahallada yashovchi 558 000 kishiga taʼsir koʻrsatdi. Xalqaro Amnistiya tashkiloti rasmiy hujjatlar orqali tasdiqlashicha, aholining bir qismiga koʻchirilish haqida atigi 24 soat oldin xabar berilgan, boshqalari esa 1-6 hafta oldin ogohlantirgan. Baʼzi hollarda binolarga „koʻchiring“ deb yozib qoʻyilgan, davlat ommaviy axborot vositalari va reklama shitlari esa boshqalarga buzishlar haqida maʼlumot bergan. Davlat ommaviy axborot vositalari aholi haqida „ularning aksariyati hujjatsiz“ degan fikrni tarqatgan. Mahallalar „kasalliklar, jinoyatchilik, giyohvand moddalar va oʻgʻirliklar makoni“ deb taʼriflangan. 2022-yil yanvar oyida Saudiya Arabistoni hukumati kompensatsiya dasturini eʼlon qildi, ammo bu dastur koʻchirilganlarning 47 foizini tashkil etgan chet el fuqarolarini qamrab olmadi. Kompensatsiya miqdori binolar buzilgandan soʻng baholanishi kerak edi. Mahalliy aholi jamoalar „vayron qilinayotgani“ va muhojirlar uchun muqobil uy-joy topish qiyin boʻlayotgani haqida gapirdi. Baʼzilar hatto kompensatsiya toʻlovlarining kechikishidan shikoyat qilishdi.

2022-yil iyulda Muhammad bin Salmon „The Line“ deb nomlangan 105 mil (168 km) uzunlikdagi chiziqli shahar qurish rejalarini yanada rivojlantiruvchi reklama videosini eʼlon qildi. Neom loyihasining bir qismi boʻlgan bu reja ikkita parallel joylashgan oynali binolar orasida uchuvchi avtomobillar, robot xizmatkorlar va sunʼiy oyni oʻz ichiga olishi moʻljallangan. Biroq, tanqidchilar bu loyiha „distopik“ inshoot yaratishini taʼkidlashdi. Ular „The Line“ning utopik gʻoyasi atrof-muhitga zarar yetkazishidan xavotirda edilar. Bundan tashqari, u qushlar va boshqa hayvonlarning harakatlanishiga ham salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Yangi shahar harakatchanligi alyansining katta maslahatchisi Karlos Felipe Pardo shunday dedi: „Bu gʻoya imkonsiz, juda cheklangan yoki shunchaki sunʼiy tuyuladi“. Loyiha, shuningdek, uni yakunlash imkoniyati shubhali boʻlib qoldi. Gʻoyani hayotga tatbiq etish uchun qariyb 50 yil kerak boʻlishi mumkinligi taʼkidlangan, ammo „The Line“ shaharsozlari uni 2030-yilgacha yakunlash bosimi ostida edi. Bundan tashqari, Saudiya Arabistonining oʻtmishda toʻxtatib qoʻyilgan baʼzi ulkan loyihalari ham chiziqli shahar qurilishi gʻoyasini shubha ostiga qoʻydi.

## Yana qarang

* Misk Foundation
* Saudiya Arabistoni iqtisodiyoti

## Manbalar

## Havolalar
* Official website