open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Agullar

**Agullar** — Dogʻiston Respublikasining janubi-sharqidagi baland togʻli tumanlarda yashovchi xalq; qariyb 14 ming kishi; MDHda jami 19 ming kishi (1992). Agul tili Kavkaz tillari oilasining Dogʻiston guruhiga kiradi. Agul tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon-sunniylar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrooʻrmon melioratsiyasi

**Agrooʻrmon melioratsiyasi** — tuproqning meliorativ holatini va iqlim sharoitini daraxt ekish yoʻli bilan yaxshilashga qaratilgan tadbirlar majmui. Qishloq xoʻjaligi ekinlaridan yuqori hosil olishga salbiy taʼsir qiluvchi qurgʻoqchilik, garmsel, shuproq eroziyasi, qum koʻchishlari kabi tabiat hodisalariga qarshi amalga oshiriladi. Agrooʻrmon melioratsiyasi agrotexnik, gidrotexnik, kimyoviy va qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining boshqa turlari bilan birga yerlarni tubdan yaxshilashga xizmat qiladi hamda ularning tabiiy sharoitlariga uzoq muddat taʼsir koʻrsatadi. Oʻzbekistonda birinchi marta togʻ yon bagʻirlarida selga qarshi daraxtzorlar barpo qilishni 1880-yilda N. I. Korolkov Samarqand yaqinida (Omonqoʻton), 1889-yilda S. Yu. Rauner Toshkent yaqinida (Oqtosh) boshlagan edilar. Agrooʻrmon melioratsiyasi ayniqsa, yangi oʻzlashtirilayotgan yerlar (Mirzachoʻl, Qarshi choʻli, Markaziy Fargʻona)da keng rivoj topdi. Oʻzbekiston hududining yirik uch tabiiy zonasida — vodiylarda (ihota, kanal boʻylari, yoʻl yoqalaridagi daraxt-zorlar), togʻlarda (suv eroziyasi va selning oldini olish maqsadida togʻlar yon bagʻrini oʻrmonga aylantirish) va qumli choʻllarda (aholi punktlarini va ekinzorlarni qum koʻchishidan himoya qilish, yaylovlar unumini oshirish maqsadida daraxt va butalar ekish va hokazo) ekma oʻrmonzorlar yaratilmoqda. Hamma katta sugʻorish kanallari (Janubiy Mirzachoʻl, Katta Fargʻona, Qarshi, Amu-Buxoro va hokazo) boʻylab, shuningdek, suv omborlari atrofida daraxtzorlar barpo qilingan. Oʻzbekistonda qumliklarni oʻzlashtirish ishlari 30-40-yillarda boshlangan. Koʻchma qumlarni fitomelioratsiya bilan mustahkamlash usullari ishlab chiqildi. Shu yoʻl bilan Buxoro vohasining choʻlga tutash yerlarini qum bosishdan saqlash uchun Qizilqum etaklarida 120 km boʻlgan „Buxoro toʻsigʻi“ deb ataluvchi daraxtzor mintaqasi barpo etildi. Qumloq yerlarni kompleks oʻzlashtirishda turli texnologik usullar (mas, fitomelioratsiya, qumlarni maxsus kimyoviy moddalar bilan mustahkamlash va hokazo) keng qoʻllanadi. Orol dengizining qurigan qismidagi qumliklarni mustahkamlashda Agrooʻrmon melioratsiyasi usullaridan keng foydalanilmoqda. Har yili 10-12 ming ga maydonlarda oʻrmonzorlar barpo etilmoqda. Koʻkalamzorlashtirilgan maydonlar 70 mingga yaqin (1997). Agrooʻrmon melioratsiyasi sohasidagi tadqiqotlar Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti (1948) da, Toshkent agrar universitetining oʻrmonshunoslik kafedrasida, qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyalarida olib boriladi.

## Adabiyotlar
* Qayimov, Abduxalil. *[[OʻzME]]*. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agroelektronika

**Agroelektronika** — agroaxborotlarni toʻplash va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini boshqarishga oid elektronika bilimlari va vositalari majmui. Asosiy vazifalari: qishloq xoʻjaligi boshqaruvi va hisob-kitob ishlarini kompyuter zanjirlari orqali tahlil etish; tuproqning mexanik fizik-kimyoviy parametrlarini tezkor usullarda aniqlash va ulardan amalda foydalanish; issiqxonalar, omborlar, chorvachilik ishlari va dehqonchilik mahsuloti ishlab chiqarish texnologiyasini mikroelektron asboblar yordamida boshqarish; maxsus agroelektronika qurilmalarini loyihalash va yaratish, ulardan agronomiya ishlarida kengroq foydalanish; avtomatlashgan maxsus ilmiy-texnik agroaxborot markazlarini tashkil etish va ularga xizmat koʻrsatish; Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining sifat koʻrsatkichlarini aniqlash va tahlil qilishning tezkor usullarini yaratish; qishloq xoʻjaligi ekologiyasiga oid ishlarni oʻrganishning elektron usullarini yaratish va boshqa Asosiy maqsadi — qishloq xoʻjaligini elektronlashtirish tizimlarini ishlab chiqish va ulardan foydalanish. Agroelektronika mikroelektronikaning yutuqlari asosida rivojlanib, dehqonchilik ishlarini kengaytirish va hosildorlikni boshqarishda qoʻllanilmoqda. Turli mikroelektron datchiklar, elektron boshqaruv tizimlari, kompyuterlar va maxsus elektron qurilmalar agroelektronikaning texnikaviy asosini tashkil etadi. Rivojlangan mamlakatlarda agroelektronika qurilmalari qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida keng qoʻllanadi. Hozirgi vaqtda Agroelektronika asbobsozligiga toʻla asos yaratilgan, turli mikroelektron oʻlchov asboblari, uzoqdan turib boshqarishning yirik elektron tizimlari, qishloq xoʻjaligiga oid ilmiy-texnika axborotlarini toʻplash, saqlash va ishlov berishga doir kom-pyuterlashtirilgan murakkab tizimlar yaratilgan boʻlib, hosildorlikni oshirishda, sugʻorish tizimlarini takomillashtirishda va boshqa iqtisodiy masalalarni hal etishda ijobiy rol oʻynamoqda. Biroq, Oʻzbekistonda ommaviy tarzda qoʻllanilganicha yoʻq. Bionika qurilmalarining yaratilishi natijasida agroelektronika istiqbolda yanada rivojlanadi va hosildorlikni oldindan boshqarish va oshirish texnologiyasi yaratiladi. Bionikaga asoslangan Agroelektronika kelajak fanidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agulyas

**Agulyas**, Agulyash (portugalcha agulha — igna) — Afrikaning eng janubidagi burun.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agulyas (maʼnolari)

**Agulyas**:

* Agulyas, Agulyash (portugalcha agulha — igna) — Afrikaning eng jan.
* Agulyas (soylik), Igna bo‘rni soyligi — Atlantika va Hind okeanlari chegarasi-da okean tubining pasaygan qismi.
Agulyas (soylik)

**Agulyas**, Igna boʻrni soyligi — Atlantika va Hind okeanlari chegarasida okean tubining pasaygan qismi. Janubiy Afrika-Antarktika tizmasidan shimolidan Janubiy Afrikaning materik yon bagʻri bilan chegaralangan. Tubi shimoliy yarmida tekis (chuqurligi 2500 m), janubida esa parchalangan (chuqurligi 4000-5000 m, ayrim joylarida 6000 m gacha). Shimoli-sharqida Agulyas qiri bor (u yerda chuqurlik 2500 m). Shimoli va Agulyas qirida foraminiferali balchiklardan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adab

**Adab** (arab.) – 1) yaxshi xulq, tarbiya, xushmuomalalik, hayotni toʻgʻri tushunish, toʻgʻri yashashni oʻrgatish maʼnosida. Oʻzbek tilidagi „odob“ adab soʻzining koʻplik shaklidir. Adabiyot soʻzi oʻzagi ham adabdir. 12-asrda „ilmi adab“ yoki „ilmi bade“ atamasi vujudga keldi. Bu soʻz sanʼatidagi badiiy vositalar, usullar va turlarni oʻrgatishga bagʻishlangan. Oʻsha davrda adabiyot soʻzi keng maʼnoda umuman kitoblar, risolalar, maqolalar, yaʼni koʻpchilikning oʻqishi uchun yozilgan asarlarni bildirgan. Tor maʼnoda esa yozma badiiy adabiyotni anglatgan. Hozir adab arab mamlakatlarida badiiy adabiyot maʼnosida ishlatiladi; 2) tasavvufda 172 tariqatdan saboq beruvchi pir yoki shayx va saboq oluvchi murid yoki solihning rioya qilishi zarur boʻlgan qonun-qoidalar nazarda tutiladi. Shayxlar va solihlar adabi xususida koʻplab asarlar yozilgan.

## Adabiyotlar
* Qodirov, Muhsin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiyot muzeyi (Toshkent)

**Adabiyot muzeyi**, Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyi (Toshkent shahri) – madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasa. 1940-yilda Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligi munosabati bilan Respublika koʻrgazmasi 174 tariqasida tashkil topgan. 1944 – 68-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot instituti boʻlimi, 1968 –1978-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Adabiyot muzeyi, 1978 – 1991-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi H. S. Sulaymonov nomidagi Qoʻlyozmalar institutining muzey boʻlimi. 1991-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Adabiyot muzeyi. Muzey ekspozitsiyasi 40 xonaga joylashgan, 8 boʻlimdan iborat. Jamlanmasida qariyb 34 ming koʻrgazma bor (1997-yil). Muzeyda oʻzbek adabiyotiga oid asarlar, qoʻlyozma va toshbosma kitoblar, xalq hofizlarining ovoz yozuvlari, naqqoshlik sanʼatiga doir koʻrgazmalar (yogʻochdan ishlangan panjara, A. Fayzullayev, 1968-yil), XX asrga oid sopol buyumlar mavjud. Muzey koʻrgazmalari temuriylar davri ekspozitsiyasi bilan, oʻzbek adabiyoti tarixi ekspozitsiyalari esa Alisher Navoiy ijodidan boshlangan: „Xamsa“ning qoʻlyozma, foto va koʻchirilgan nusxalari, dostonlarga ishlangan miniatyuralar, rasm va bezaklar, shoir hayotiga oid portretlar, haykallar, xarita, kitob, har xil sovgʻa va albomlar, lagan, koʻzachalar bor. Buxorolik 14 qiz tomonidan Navoiy, Farhod va Shirin, Layli va Majnun rasmlari zar bilan to‘qilgan gilam (1968-yil) muzeyga alohida koʻrk bagʻishlaydi. Jomiy xonasiga shoir asarlarining turli davrda ko‘chirilgan nusxalari qoʻyilgan. Muzeyning boshqa xonasidagi koʻrgazmalari orasida Hofiz, Nizomiy, Firdavsiy, Xusrav Dehlaviylarning bir qancha qoʻlyozmalari bor. Bobur hayoti va ijodiy faoliyati haqidagi koʻrgazmalar ichida „Bobur haykali“ (haykaltarosh A. Grish-chenko, 1968-yil) va ipak bilan to‘qilgan „Bobur portreti“ (chevar F. Saydaliyeva, 1974-yil) alohida oʻrin tutadi. Muzeyda Zebunniso, Turdi, Nodira, Uvaysiy, Mahzuna va boshqalar sheʼrlaridan namunalar, qoʻlyozmalar va asarlariga ishlangan tasvirlar, namunalar bor. Muzeyning hozirgi zamon adabiyotiga bagʻishlangan xonalariga „XX asr oʻzbek adabiyoti“, „Istiqlol davri oʻzbek adabiyoti“ ekspozitsiyalari joylashtirilgan. 200 dan ortiq oʻzbek shoir va yozuvchilari ijodiy yoʻlini yorituvchi koʻrgazmalar qoʻyilgan.
Fayl:Alisher Navoiy haykali orqa tomonidagi joylashgan Alisher Navoiy nomidagi davlat adabiyot muzeyi binosi 13.jpg|alt=
Fayl:Alisher Navoiy haykali orqa tomonidagi joylashgan Alisher Navoiy nomidagi davlat adabiyot muzeyi binosi 04.jpg|alt=
Fayl:Alisher Navoiy haykali orqa tomonidagi joylashgan Alisher Navoiy nomidagi davlat adabiyot muzeyi binosi 02.jpg|alt=
Fayl:Alisher Navoiy haykali orqa tomonidagi joylashgan Alisher Navoiy nomidagi davlat adabiyot muzeyi binosi 03.jpg|alt=
Fayl:Alisher Navoiy haykali orqa tomonidagi joylashgan Alisher Navoiy nomidagi davlat adabiyot muzeyi binosi 09.jpg|alt=


## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabi usul

**Adabi usul** – xalq sanʼatkorlarining oilada, hamkasblar oʻrtasida, jamiyatda oʻzini tutishi boʻyicha ogʻzaki va yozma qoidalar. Adabi usul qoidalari sozanda, xonanda, suxanpardoz, masharaboz, qiziqchi, qoʻgʻirchoqboz, dorboz, nayrangboz va boshqalarning risolalarida maʼlum darajada ifoda topgan. Ammo koʻpgina qoidalar avloddan avlodga ogʻzaki oʻtib kelgan boʻlib, shogirdlarga (shogirdlik 10 yilgacha davom etgan) kasb oʻrgatish jarayonida singdirilgan. Adabi usul sanʼatkor jamiyatning turli tabaqalariga (boyga ham, kambagʻalga ham) xizmat qila olishi, oʻz gʻururini yerga urmasligi, oʻrda adabi, Madrasa adabi, mehmonxona adabi (Yusufjon qiziq iboralari)ni bilishi, toʻy egasi, sayilboshi berganiga koʻnishi, ortiqcha tama qilmasligi, har qanday sharoitga chidab, tomoshani lozim saviyada koʻrsatishi, ustozni hurmat qilishi, hamkasblar oʻrtasida izzat-ikromni saqlay bilishi, toʻydan tushganlarni taqsim qilish chogʻida talashmasligi, nogiron, jismonan zaif kishilar ustidan kulmasligi, oʻzini pokiza, ruhan tetik olib yurishi, hech kimsaga ozor bermasligi, qoʻlidan kelganicha muhtojga yordam berish kabi qoidalarni oʻz ichiga oladi. Ogʻzaki va yozma Adabi usul qoidalariga rioya qilish truppa rahbari (kalanpo, oqsoqol), sanʼatkorlar uyushmasi boshligʻi (mehtar) hamda hukumat vakili (gʻolibboshi, mirshabboshi) tomonidan nazorat qilib turilgan. Adabi usul qoidalarini buzganlar toʻdadan haydalish, jarima toʻlash yoʻli bilan jazolangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy aloqa

**Adabiy aloqa** – adabiy-ijodiy munosabat. Adabiy aloqa qadimdan mamlakatlar, xalqlar va buyuk ijodkorlarning oʻzaro hamkorligini, hamfikrligini taʼminlovchi omil boʻlgan. Hozirda Adabiy aloqaning adabiy haftaliklar, adabiyot va sanʼat oʻn kunligi, uchrashuvlar singari yangi shakllari mavjud. Adabiy aloqalar mushoira, tazmin, iqtibos kabi badiiy ijod shakllarida ham yaqqol namoyon boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy anʼana

**Adabiy anʼana** – dunyoni badiiy idrok etish, bilish sohasida davrdan-davrga, avloddan-avlodga oʻtib kelgan adabiy tajribalar: estetik qarashlar, tasviriy vositalar, tildagi obrazlilik, emotsionallik va uslubdagi rang-baranglik. Oʻtmish yozuvchilarining ijod tajribasida sinalgan, ustuvor va muqim gʻoyaviy-badiiy boyliklarni yosh boʻgʻin oʻz davri talabiga kura qayta ishlab, ijodiy rivojlantiradi. Adabiyot va sanʼatda anʼana tarixiy hodisa boʻlib, muayyan davr ijtimoiy-badiiy xususi-yatlarini aks ettiradi. Oʻzbek adabiyoti eskirmagan, zamon sinovidan utgan, barhayot, ilgʻor anʼanaga suyanadi. Ilgʻor Adabiy anʼana hamma vaqt novatorlikka chorlaydi. Binobarin anʼana va novatorlik orasida mantiqiy aloqa bor. Ularni bir-biridan ajratib, ham tasavvur qilib boʻlmaydi. Biz uchun anʼana hisoblanadigan koʻp gʻoya va mayllar uz vaqtida yangilik sanalgan. Mas, Nizomiy uchun qisman yangilik boʻlgan „Hamsa“ yaratish Navoiy uchun anʼana edi. Shu bilan birga Navoiy „Hamsa“si oʻtmishdoshlarining takrori, taqlidi emas. Unda zamonasining uziga xos gʻoyaviy-estetik masalalari yoritilgan va „Hamsachilik anʼanasi“ yangi bosqichga koʻtarilgan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida tazkirachilik anʼanasi ham mavjud edi. Alisher Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Fazliy kabi adiblar ayrim asarlarini Sharq tazkirachilik anʼanalariga qatʼiy amal qilib yaratganlar. Zahiriddin Muhammad Boboʻrning „Boburnoma“ va Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarai tarokima“ kabi asarlari, Munis, Ogahiy, Bayoniy, Mirzaolim Mushriflarning tarixiy yilnomalari ham maʼlum adabiy-tarixiy anʼanalar asosida yaratilgan. Oʻzbek adabiyotida 20-asrda vujudga kelgan roman janrining rivojiga katta hissa qushgan Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Oʻtkir Hoshimov, Omon Muxtorov va boshqa sanʼatkorlar ja-hon adabiyotidagi ilgʻor anʼanalarga suyanganlar. Ortiqboy Abdullayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy yodgorlik

**Adabiy yodgorlik** — biror xalqning muayyan davrdagi hayoti, tili va madaniyati, urf-odatlari haqida maʼlumot beruvchi ogʻzaki yoki yozma adabiyot namunasi. Adabiy yodgorlik muayyan adabiyotning paydo boʻlishi va shakllanishida muhim adabiy-tarixiy ahamiyatga ega. Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilig“, Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“, Ahmad Yugnakiyning „Hibat ul-haqoyiq“ asarlari turkiy xalqlarning mushtarak adabiy yodgorlikgi, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarix, etnografiyaga oid qimmatli manbalardir. Ularning bizgacha qoʻlyozma nusxalari yetib kelgan. Adabiy yodgorliklarning baʼzilari, „Toʻmaris“ afsonasining mazmuni yunon tarixchisi Gerodotning „Tarix“ kitobi, „Shiroq“ afsonasining mazmuni yunon tarixchisi Polienning „Harbiy hiylalar“ kitobi orqali yetib kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 j.li, 1-j. T., 1977; Rahmonov N., Toshga bitilgan kitoblar, T., 1983.
Adabiy muhit

**Adabiy muhit** – ijodiy muhit. Muayyan joyda yashab ijod etgan yirik shoir va adiblar taʼsirida yuzaga keladi. Adabiy muhitning vujudga kelishi albatta yirik ijodkorlar faoliyati, ular yaratgan ijodiy maktablar bilan bogʻliqdir. Masalan, Hirot adabiy muhit (Lutfiy, Navoiy, Jomiy va boshqalar), Qoʻqon adabiy muhit (Gulxaniy, Maxmur, Nodira, Uvaysiy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Xaziniy va boshqalar) yirik shoirlar faoliyati, ijodiy taʼsirida yuzaga kelgan. Adabiy muhit adabiy oqimlar va yoʻnalishlardan farq qiladi. Bir Adabiy muhitda bir necha oqim va yoʻnalish boʻlishi mumkin. Adabiy muhit boshqa joylardagi adib va shoirlardan oʻziga xosligi, ijodiy alohidaligi, badiiy fikrlash tarzidagi betakrorligi kabi xususiyatlari bilan ajralib turadi. Toshkent, Buxoro, Samarqand, Kattaqoʻrgʻon, Xiva, Qoʻqon, Andijon, Shahrixon Adabiy muhit mavjud boʻlib, ularning yetuk vakillari yaratgan asarlar oʻzbek adabiyotining nodir namunalari hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiyot muzeyi (maʼnolari)

**Adabiyot muzeyi**:

* Adabiyot muzeyi (Toshkent), Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyi (Toshkent)
* Adabiyot muzeyi (Farg‘ona), Farg‘ona viloyat G‘afur G‘ulom nomidagi adabiyot muzeyi — madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasa (Qo‘qon)
Adabiyot muzeyi (Farg‘ona)

**Adabiyot muzeyi**, Fargʻona viloyat Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot muzeyi – madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasa (Qoʻqon shahri). 1960-yilda asos solingan. 1966-yilda Fafur Gʻulom nomi berilgan. Muzey ekspozitsiyasi 7 boʻlimdan iborat. Koʻrgazmalarida Qoʻqon xonligining 18-19-asrdagi tarixiy, ijtimoiy-madaniy hayotiga, Gʻoziy, Maxmur, Hoziq, Uvaysiy, Nodira, Mahzuna, Maʼdan, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Hamza va boshqa hayoti, ijodiga oid materiallar (shaxsiy buyumlar, asarlarning qoʻlyozmalari, toshbosma nusxalari, hozirgi nashrlari, suratlar, arxiv hujjatlari va boshqalar); Abdulla Qahhor, Sobir Abdulla, Fafur Gʻulom, Husayn Shams, Usmon Nosir, Amin Umariy va boshqa ijodini aks ettiruvchi materiallar bor. Muzeyda Navoiy asarlarining Qoʻqonda koʻchirilgan nusxalari, Nizomiy, Umar Hayyom, Saʼdiy, Hofiz, Bedil kabi mumtozlar asarlarining nodir qoʻlyozmalari, fors, ozar shoirlarining sheʼrlaridan tuzilgan bayon va majmualar, tazkiralar, Sankt-Peterburg, Boku, Istanbul, Orenburg, Qozon, Ufa, Boqchasaroy va boshqa joylarda chop etilgan gazeta va jurnallar mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy oʻgʻrilik

**Adabiy oʻgʻrilik**, plagiat – birovning asarini koʻchirib, oʻziniki qilib olish. Bunday oʻgʻrilik muallif ijozatisiz ilmiy, adabiy, musiqiy yoki badiiy asarni oʻz nomidan toʻla yoki qisman bostirib chiqarishdan, kashfiyot yoki ixtirochilik takliflarini oʻziniki qilib olishdan iborat. Aybdor oʻz harakatining ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab, fuqarolik yoki jinoiy tartibda javob-garlikka tortiladi, binobarin haqiqiy muallifning huquqi tiklanadi. „Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida“ Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 46-moddasida „huquq egasi bilan shartnoma tuzmagan holda asardan foydalanilgan taqdirda qoidabuzar huquq egasiga yetkazilgan zararning oʻrnini, shu jumladan boy berilgan foydani qoplashi shart“ ekanligi koʻrsatilgan. Huquq egasi qoidabuzardan oʻzi koʻrgan zarar oʻrniga uning qoidabuzarlik oqibatida olgan daromadlarini undirib olishga haqli. Asardan mualliflik shartnomasida na-zarda tutilmagan usulda yoki bunday shartnomaning amal qilishi toʻxtaganidan keyin foydalanish asardan shartnoma tuzmagan holda foydalanish, deb hisoblanadi. Mazkur qonunda muallif (hammualliflar)ning oʻzi yaratgan asarga boʻlgan mualliflik huquqi boshqa shaxslarning ayni shu asarga mualliflik huquqi eʼtirof qilinishini istisno etishi; muallif asardan oʻz ismi-sharifi, taxallusini koʻrsatgan holda yoki imzosiz foydalanish yoki shu tarzda foydalanishga ruxsat berish borasida alohida huquqqa (mualliflik nomiga boʻlgan huquqqa) ega ekanligi taʼkidlangan (18-va 19-moddalar). Muallif oʻz asariga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish hamda asarga oʻzining roziligisiz biron-bir shaxs tomonidan oʻzgartishlar yoki qoʻshimchalar kiritilishidan asarini himoya qilish borasida alohida huquqqa (asarning daxlsizligiga boʻlgan huquqqa) ega (20-modda).Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 149-moddasida tafakkur mulki ob’ektiga nisbatan mualliflik huquqini oʻzlashtirib olish, hammualliflikka majburlash va sh.k. holatlar eng kam oylik ish haqining yigirma besh baravaridan yetmish besh baravarigacha miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud olti yilgacha qamoq bilan jazolanishi koʻrsatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adajio

**Adajio** ( – sekin, vazmin) yoki **adadjo** — 1) asarni ogʻir, vazmin va sekin sur’atda ijro etish belgisi. Andantedan sekin, lekin largo, lentolardan jonli ijro etiladi;

2) shu ijro uslubida yaratilgan musiqiy asar yoki turkumli shakl qismi. Baʼzi mumtoz simfoniyalar muqaddimasi adajio sur’atida yozilgan (I. Gaydn, V. Motsart, L. Betxoven va boshqalar) Oʻzbekiston kompozitorlari ijodida adajio koʻp uchraydi. M. Tojiyevning kamer orkestri uchun „Adajio“ 3-simfoniyasidagi 1-qismining boshlangʻich boʻlagi, 4-simfoniyasining 4-qismi adajio sur’atida;

3) baletda ohangdor, mayin taraluvchi musiqa joʻrligida, koʻpincha, ohista harakatlardan tuzilgan, bir yoki ikki kishilik nafis lirik raqs. Baʼzan mustaqil raqs parchasi (pa-de-dyo, pa-de-trua, pa dak-son, gran pa); Ikrom Akbarovning „Orzu“ baletida katta adajio, Muxtor Ashrafiyning „Sevgi tumori“ baletida adajio qismlari mavjud;

4) asosan muvozanatni saqlashga yordam beradigan ohista, sekinlashtirilgan mashqlardan iborat yevropacha mumtoz raqs mashgʻulotining bir qismi.

## Manbalar
Adam

**Adam** (arab- yoʻqlik) – Oʻrta Sharq falsafasida yoʻqlikni bildiradigan tushuncha hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adam Robert

ADAM (Adam) Robert (1728.3.7, Ker-koldi – 1792.3.3, London) – ingliz meʼmori va binokor. 18-asr ingliz klassitsizmining yirik vakili. Edinburg untida oʻqigan (1743-yildan). Yevropa mamlakatlariga sayohatga chiqib qadimiy yodgorliklarni oʻrgangan (1754 – 1758). 1761 – 1768 yillarda qirollik meʼmori. Akasi Jeyms bilan hamkorlikda ratsional mujassamotda chorbogʻlar (Londondagi Kenvudxaus, 1767 – 1769) va jamoat binolari (Edinburgdagi universitet, 1789 – 1793), shahar mavzelari (Londondagi Adelfi, 1768 – 1772), 2 – 3 qavatli turar joy binolari va boshqa qurishgan. Adam qadimiy meʼmorlikka suyanib, mumtoz uslubdagi nafis bezak shakllaridan foydalangan. Binoning ichki qismini bezash va uy jihozlari joylashishiga katta ahamiyat bergan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamar Jak

ADAMAR (Hadamard) Jak (1865.8.12, Versal – 1963.17.10, Parij) – fransuz matematigi. Fransiya fanlar akademiyasi aʼzosi. Matatematikaning turli sohalarida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Sonlar nazariyasida rus matematigi P. L. Chebishev qoʻygan „Tub sonlar taqsimlanishining asimptotik qonuni“ muammosini hal qilgan. Adamar hozirgi zamon „Butun analitik funksiyalar nazariyasi“ning yaratilishiga katta hissa qoʻshgan. Uning differensial tenglamalarga doir ishlari diqqatga sazovor. Adamar mexanikada ustuvorlik muammolari va muvozanatlik holatiga yaqin holatdagi mexanik tizimlarning trayektoriyalari xossalarining tadqiqi, matematikani maktabda oʻqitish masalasi bilan ham shugʻullangan. London, Vashington va boshqa mamlakatlar fanlar akademiyaslari faxriy aʼzosi.

1892 yilda u Luiza-Ann Trenelga uylandi va ularning uch oʻgʻil va ikki qizi bor edi. Hadamardning ikki katta oʻgʻli Birinchi jahon urushi frontlarida halok boʻlgan, uchinchisi Ikkinchi jahon urushida halok boʻlgan (1944).1893 yildan – Bordo professori. Fransiya kolleji (1897–1935), Parij universiteti (1900–1912), Ekole politexnika (1912–1937) professori.Hamkasblarining taklifiga binoan 1930 va 1934 yillarda SSSRda, 1936-yilda esa Xitoyda boʻldi. Germaniya Fransiyani bosib olganida (1940–1945) AQShga hijrat qilgan va urush oxirida Fransiyaga qaytib kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy til

**Adabiy til** — muayyan umumxalq tilining qayta ishlangan va meʼyorlash-tirilgan, mazkur tilda soʻzlashuvchi xalqning madaniy ehtiyojlariga xizmat qiluvchi shakli. „Qayta ishlangan“ tushunchasi nisbiy (tarixan turli davrlarda, turli xalqlarda adabiy til oʻzgarib turgan). Hatto ayrim bir xalqda ham Adabiy til turli davrda turlicha boʻlgan (mas, qadimgi turkiy adabiy til, hozirgi oʻzbek adabiy tili). Baʼzi davrlarda bir xalq uchun boshqa bir xalq tili Adabiy til vazifasini oʻtagan. Masalan, fors va turkiylar uchun mumtoz arab tili, yaponlar uchun mumtoz xitoy tili; baʼzi Yevropa xalqlari uchun lotin tili va boshqa Adabiy til boʻlgan. Adabiy til ning ikki — ogʻzaki ham yozma koʻrinishi mavjud. Har qanday Adabiy til xalq ogʻzaki nutqi asosida shakllanib, shu xalq tiliga xos shevalarni umumlashti-radi va barcha sheva vakillari uchun tushu-narli shakl oladi. Rivojlangan Adabiy til siz boy madaniyatga ega xalq boʻlishi mumkin emas. Shu maʼnoda Adabiy til jamiyatning dol-zarb muammolaridan hisoblanadi. Adabiy til deganda baʼzan uni turli koʻrinishlari bilan qorishtirib yuboradilar. Xususan, yozma Adabiy til va ogʻzaki Adabiy til hamda badiiy adabiyot tili bilan Adabiy til ni ayni bir deb boʻlmaydi. Adabiy til oʻz mezonlarini egallagan shu tilda soʻzlashuvchilar barchasi uchun bir-dekabr U ham yozma, ham ogʻzaki shakllarda amalda qoʻllanadi. Badiiy asar (yozuvchi) tili ham Adabiy til meʼyorlariga boʻysunsa-da, 181koʻplab xususiylik hamda umum eʼtirof etmagan jihatlarni oʻzida mujassam-lashtiradi. Turli xalqlarda hamma dav-rlarda ham Adabiy til bilan badiiy asar tili bir taxlitda boʻlmagan. Adabiy til bilan milliy til oʻrtasida ham farq bor. Milliy til shu tilning egasi boʻlgan xalq millat boʻlib shakllanganda yuzaga keladi. Milliy til Adabiy til vazifasi oʻtaydi, lekin har qanday Adabiy til darhol milliy tilga aylana olmaydi. Adabiy til bilan shevalar oʻrtasidagi munosa-bat alohida muammoni tashkil etadi (qarang: Shevalar). Shevalar tarixan qanchalik barqaror boʻlsa, Adabiy til uchun shevalarning vakillarini lingvistik nuqtai nazar-dan umumlashtirish shunchalik murakka-blashadi. Hozirgi kunda koʻpgina mamlakatlar (mas, Italiya, Indoneziya va boshqalar)da she-valar Adabiy til bilan teng suratda qoʻllanmoqda. Adabiy til tushunchasi odatda til uslublari tushunchasi bilan bogʻlanadi. Ammo bu bogʻlanish bir tomonlama. Chunki til us-lubiyatlarining oʻzi Adabiy til koʻrinishlari hisoblanadi. Ular tarixan shakllangan, muayyan belgilar majmuidan iborat boʻladi. Mazkur belgilarning bir qismi boshqa uslublarda takrorlanishi mum-kin. Lekin, bu takroriy belgilarning maʼlum shaklda birikishi va vazifasining oʻziga xosligi bir uslubning ik-kinchi uslubdan farqini belgilaydi. Oʻzbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi (1989) oʻzbek Adabiy til rivojini taʼminlovchi muhim voqea boʻldi. Oʻzbek Adabiy til i turli xalqlar Adabiy til i rivojlanish tajribasi asosida yanada takomillashib bormoqda (yana qarang: Oʻzbek adabiy tili).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy emakdosh

**Adabiy emakdosh** — teatr sahnasida dramatik asar qoʻyishda rejissyorlarga, asar matnining tahlil va tahrir qilishda teatr jamoasiga yordam beruvchi adabiy xodim. Adabiy emakdosh asl nusxa hamda tarjima asarlarni tahrir qilgan, teatr ijodiy jamoasi bilan birga asarni sahnalashtirishda ijodiy faoliyat koʻrsatgan. Choʻlpon, Zafariy, Gʻayratiy, Komil Yashinlar shu lavozimda ishlaganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adams Jon Kauch

**Jon Kauch Adams** (1819.5.6 – 1892.21.1) – ingliz astronomi, London astronomiya jamiyati direktori, Kembrij astronomiya rasadxonasi direktori (1861-yildan). Ilmiy ishlari osmon mexanikasiga doir. Oyning asriy tezlanishini nazariy jihatdan aniqlagan, Uran sayyorasining harakatidagi noaniqliklarni matematik tahlil qilish asosida U. Laver’e mustaqil ravishda 1845-yil Neptun sayyorasini ochgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adams Samuel

**Adams** (Adams) (1722.27.9 −1803.2.10) – Amerika siyosiy va davlat arbobi va publitsisti, Angliyaning Shimoliy Amerikadagi mustamlakalarida ozodlik kurashi tashkilotchilaridan biri. „Ozodlik oʻgʻlonlari“ inqilobiy tashkiloti rahbari. 1-Kontinental kongressni (1774) chaqirish tashabbuskorlaridan. Adams Bostonda Muxbirlar komitetini tuzdi (1772). Undan oʻrnak olib Angliyaning Shimoliy Amerikadagi hamma mustamlakalarida ham shunday tashkilotlar tuzildi. Bular inqilobiy kurash markazlari va mustaqillik urushi davri (1775 – 1783)da mahalliy inqilobiy hokimiyat kurtaklari edi. Adams 1794 – 1797 ylarda Massachusets shtatining gubernatori.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adams usuli

**Adams usuli** – integrallarni taqribiy hisoblash va differensial tenglamalarni taqribiy yechish usullari-dan biri. J. Adams tomonidan 1855-yilda taklif etilgan. Tenglamalarni Adams usuli da yechish odatda jadvallar shaklida bajariladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamsit

**Adamsit**, digidrofenarsazin xlorid, HN(C6H4)2AsCl – sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 195°, qaynash temperaturasi 410°, zichligi 1648 kg/m3, hidsiz. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda kam eriydi. Adamsit difenilamin (C6H5)2NH va margumush (Sh)-xlorid AsCl3 dan yoki difenilamin xlorgidrat (C6H5)2NHHC1 va margumush oksidi As2O3 dan olinadi. Kimyoviy barqaror, qizdirishga va detonatsiyaga chidamli. Birinchi jahon urushining oxirida zaharlovchi modda sifatida tavsiya etilgan. Yuqori nafas yoʻllarini yalligʻlantiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan koloniyasi

**Adan** — Buyuk Britaniyaning 1839 — 1967-yillardagi mustamlakasi. Milliy inqilob natijasida Adan hududida 1967-yil 30-noyabrda mustaqil davlat tashkil topdi (qarang Yaman Respublikasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan (maʼnolari)

**Adan**:

* Adan — Buyuk Britaniyaning 1839 — 1967 y.
* Adan (shahar) — Yaman Respublikasi-ning iqtisodiy poytaxti, Adan muhofazasining ma’muriy markazi.
Adan (shahar)

**Adan** yoki **Aden** () — Yaman Respublikasining iqtisodiy poytaxti, Adan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 320 ming kishidan ziyod. Arabiston yarim oroli januniy sohilidagi tranzit port va yirik xalqaro aeroport. Kema taʼmir qilinadi. Shahar qadimda Adana (Asana) nomi bilan maʼlum edi. Adan 1839 — 1967 yillarda Buyuk Britaniyaning Yaqin Sharqdagi harbiy-dengiz bazasi boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan qoʻltigʻi

**Adan qoʻltigʻi** – Arabiston dengizidagi qoʻltiq. Arabiston yarim orol bilan Somali yarim orol oraligida joylashgan. Uzunligi qariyb 900&nbsp;km. eni 300&nbsp;km gacha. Chuqurligi 3680 m gacha. Bob-ul-Mandab boʻgʻozi orqali Qizil dengiz bilan tutashgan. Suv koʻtarilishi nomuntazam yarim sutkalik (balandligi 2,9 m gacha). Suv intensiv nur taratib turadi. Asosiy porti – Adan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adapazari

**Adapazari** — Turkiyaning shimoli-gʻarbidagi shahar, Sakariya daryosi sohilida. Sakariyaelining maʼmuriy markazi. Aholisi 171 ming kishi (1990). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni. Adapazari rayonining savdo-sanoat markazi (paxta, sabzavot, parranda). Mashinasozlik, oziq-ovqat (jumladan, shakarqand), kimyo, oynashisha, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor.

## Manbalar
Adaptatsion sindrom

**Adaptatsion sindrom** (**umumiy adaptatsion sindrom**) – kuchli taʼsirot (stressor) ga javoban odam va hayvonlar organizmida roʻy beradigan himoya reaksiyalari majmui; bu reaksiyalar buzilgan muvozanatni qayta tiklash va organizmning ichki muhiti (gomeostaz) ni bir maromda saqlash imkonini beradi. Buyrak usti bezlari poʻstloq qavatining qalinlashishi, ular sekretor faoliyatining tezlashishi, ayrisimon bez, taloq, limfa tugunlarining kichrayishi, qon tarkibining oʻzgarishi (leykotsitoz, limfopeniya), moddalar almashinuvining buzilishi adaptatsion sindromning asosiy belgilaridir. Adaptatsion sindromning vujudga kelishida uch bosqich (himoya kuchlarini ishga solish, rezistentlik va futurdan ketish) farq qilinadi. Adaptatsion sindromning oxirgi bosqichi organizmga uzoq, muddat davomida zararli omillar (fizik, kimyoviy, biologik, ruhiy) taʼsir etishi natijasida roʻy beradi va bu oʻlimga olib boradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adan Adolf Sharl

ADAN (Adam) Adolf Sharl (1803.24.7 – 1856.3.5) – fransuz kompozitori. 40 dan ortiq opera yozgan. „Nyurenberg qoʻngʻiroqlari“ operasi, „Jizel“, „Korsar“ baletlari mashhur. „Jizel“ baleti (1841) bilan fransuz baletida romantik yoʻnalishni boshlab berdi. Adanning „Korsar“ va „Jizel“ baletlari Alisher Navoiy nomidagi atta akademik opera va balet teatrining doimiy repertua-ridan oʻrin olib kelgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamstaun

**Adamstaun** – Tinch okean janubi-sharqidagi Pitkern oroli (Britaniya mulki) ning maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 100 kishi. Port. Baliq ovlanadi.

## Tabiati

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
## Manbalar

## Havolalar
Adaptatsiya

**Adaptatsiya** (lot. adaptatio – moslashuv) – 1) organizmning turli yashash sharoitlariga moslashishi; 2) sezgi aʼzolarining oʻziga taʼsir etadigan qoʻzgʻatuvchilarga moslashishi natijasida ularda sezgirlik darajasining oʻzgarishi (masalan, koʻzning yorugʻlik yoki qorongʻilikka moslashuvi). Qoʻzgʻatuvchining taʼsir kuchi oʻzgarishi bilan sezgirlik ham oʻzgaradi. Qoʻzgatuvchilar sust taʼsir etganda sezgirlik oshadi, kuchli taʼsir etganda esa kamayadi. Adaptatsiya hodisasi hamma tashqi sezgilar (koʻrish, eshitish, hid, taʼm, badan sezgisi)ga xosdir. Taktil, harorat, hid va koʻrish sezgilarida adaptatsiya kuchli, eshitish va ogʻriq sezgilarida kuchsizdir. Ichki sezgilar (mas, tashnalik, ochlik) ga nisbatan adaptatsiya hosil boʻlmaydi. Adaptatsiya organizmning normal hayot faoliyatini saqlab turishini, atrof muhitning turli omillari: temperatura va iqlim oʻzgarishiga (qarang Iqlimga moslashish), balandlikka (qarang Balandlik kasalligi), koʻpgina infeksion agentlarga (qarang Immunitet) moslanishini taʼminlaydi. Adaptatsiya reaksiyasi moddalar almashinuvi intensivligining uzluksiz oʻzgarib turishiga asoslangan. Odam organizmining moslashuv reaksiyasi (Adaptatsiya reaksiyasi)ni tez (spesifik) va sekin (nospesifik), tugʻma (tur evolyutsiyasi jarayonida shakllangan) yoki orttirilgan (har bir organizm uchun oʻziga xos) reaksiyalarga boʻlish mumkin. Masalan, ogʻritadigan omil taʼsiriga javoban oyoq-qoʻlni tortib olish, jismoniy faol boʻlganda nafas olishning kuchayishi, qon oqimi hamda yurak faoliyatining tezlashishi va qonning qayta taqsimlanishi, qorongʻida koʻz yorugʻlik sezish layoqatining zoʻrayishi – bularning hammasi tugʻma tez adaptatsiya reaksiyalari. Har bir kishining turli yashash sharoitlariga moslashish imkoniyati uning iIrsiyati, yoshi, sogʻligʻi va boshqalarga bogʻliq.

## Manbalar
Adapter

**Adapter** (lotincha: adapto – moslashtiraman) 1) tovushni qayta eshittirishda – masalan, grammofon plastinkasi aylanganda ninaning yoki torli cholgʻu asboblari torlarining mexanik tebranishini tovush chastotasining elektr tebranishlariga aylantirib beruvchi qurilma. Grammofonadapteri kallak va tonermadan iborat. Kallak elektromexanik oʻzgartirgich hisoblanadi. Tonerma sterjen koʻrinishida boʻlib, uchiga kallak oʻrnatiladi. Kallakning elektromagnit va pezoelektrik xillari bor. Elektromagnit adapter keng tarqalgan. Nina plastinkada yurganda tebranadi va tebranishlar yakorga uzatiladi, yakor tebranganda esa qutb uchliklari boʻlgan doimiy magnit vujudga keltiradigan magnit oqimi oʻzgaradi, gʻaltakda elektr yurituvchi kuch induksiyalanadi (qarang Magnit induksiyasi). Bu elektr yurituvchi kuchning mexanik tebranishlariga mos ravishda oʻzgarib turadi. Adapterda vujudga keladigan elektr tebranishlari kuchaytiriladi va tovush tebranishlariga aylanadi. Adapter elektr va akustik torli cholgʻu asboblari, elektrogitara, gitara, oʻzbek sozlarida (tanbur, gʻijjak va boshqalarda) ham qoʻllanadi.Elektr jihozlarida**:** Elektr energiyasini bir turdagi kuchlanishdan boshqa turdagi kuchlanishga aylantiruvchi qurilma (masalan, dan ga aylantirish).

## Manbalar
Adaptometr

**Adaptometr** (lotincha adapto — mos-lashtiraman, yun. metreo — oʻlchayman) — koʻzning  yorugʻlik sezish darajasini oʻlchaydigan asbob. Bemorda yorugʻlik sezgisini uygʻotadigan darajadagi minimal yorugʻlik oqimini topishga asoslangan. Adaptometrdan koʻzning baʼzi fiziologik tavsifini oʻrganishda foydalaniladi.

## Manbalar
Adashgan buyrak

**Adashgan buyrak** — harakat vaqtida ortiqcha qimirlovchi yoki odatdagi oʻrnidan siljigan buyrak. Bunda ogʻriq sezilishi, koʻngil aynishi, ich qotishi yoki ketishi kabi alomatlar paydo boʻlishi mumkin. Odam ozganda, lat yeganda, qorin muskullari boʻshashib ketganda adashgan buyrak paydo boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Adveksiya

**Adveksiya** (lot. advectio — el-tish), meteorologiyada — havo va u bilan birga fizik xossalari (temperatura, namlik va hokazo)ning gorizontal (yotiq) yoʻnalishda koʻchishi. Biror hududdagi ob-havo va uni tashkil qiluvchi meteorologiya unsurlari ikkinchi bir hududga gorizontal koʻchganda A. yuz beradi. Shu hududning temperaturasi A. tufayli koʻtarilsa, iliqpik A. si, aksincha, pasaysa — salqinlik A. si deb ataladi. A. natijasida yuz beradigan atmosfera hodisalari advektiv hodisalar deb ataladi, mas, advektiv tumanlar, momaqaldiroq, ayoz va boshqa Sovuq va issiq, quruq va nam havo massalari A. si ob-havoning qanday boʻlishida muhim rol oʻynaydi (yana qarang Konveksiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adventiv aʼzolar

**Adventiv aʼzolar** (lotincha Adventicius — gʻayri, odatdan tashqari), bejo aʼzolar — nooʻrin joylashgan bio-logik aʼzolar. Masalan, oʻsimliklarda kurta-klarning odatdagi oʻrni poya boʻgʻimidagi barg qoʻltigʻidadir. Adventiv kurtak esa boʻgʻim oraligʻidan, barglardan va hatto ildizdan oʻsib chiqadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adventiv embrioniya

**Adventiv embrioniya** (lot. adventus — tasodifiy va yun. Embryon — embrion, murtak) — oʻsimlik murtak tugunining urugʻlanmasdan, mur-tak qopchigʻi yoki urugʻkurtak qobigʻi hujayrasidan vujudga kelishi. Bunda koʻpincha bir qancha (20 tagacha) embrion hosil boʻladi (poliembrioniya). Koʻproq sitrus oʻsimliklari (mandarin, limon, apelsin va boshqalar)da uchraydi.
## Manbalar
Adventistlar

**Adventistlar** (lot. adventus — voqe boʻlish) — xristian sektalaridan biri. 19-asrning birinchi yarmida AQShda vujudga kelgan. Sekta aʼzolari „Isoning qaytib kelishi“ yaqinligiga, xudoning ming yillik va tanho hukmronligi boshlanishiga ishonadilar. Asoschisi baptist U. Miller (1782 — 1849). „Muqaddas yozuvlar va 1843-yilda Isoning 2-marta voqe boʻlishi hamda 1000 yillik hukmronligi haqida tarixiy dalillar“ kitobida Bibliya tarkibiga kirgan paygʻambarlar kitoblariga suyanib, Isoning 2-marta kelishiga doir oʻzi belgilagan muddatni asoslashga uringan. A. harakati bir necha tarmoqlarga boʻlinib ketgan. Eng yirigi — „Yettinchi kun adventistlari“dir. A. insoniyat tarixi Iso va shayton oʻrtasidagi abadiy kurashdan iborat, bu kurash shaytonning halokati bilan tugaydi, xalos boʻlishning birdan-bir yoʻli A. eʼtiqodini qabul qilishdir, deb ishonadi. A. jonning oʻlmasligini inkor etadi: jon tana bilan birga oʻladi va Isoning qaytib kelgan kuni yana tiriladi. Ular xudo olamni yaratayotganda shanbada dam olgan, deydilar va shu sababli shanba kunini bayram qiladilar. Shuning uchun Rossiyada A. oʻzlarini subbotniklar deb ataydilar. Bu sekta MDHda, jumladan, Oʻzbekistonning ayrim shaharlarida ham mavjud. Ularning roʻyxatga olingan 9 ta jamoasi bor (1998). Mavjud boʻlgan barcha cherkovlarga Toshkent shahrida joylashgan Yettinchi kun xristian A.ining Oʻrta Osiyo konferensiyasi rahbarlik qiladi. Prezidenti Robert Geybel (1992-yildan).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Advalor boj

**Advalor boj** (lotincha ad valorem — qiymatga koʻra) — tovar qiymatiga muvofiq undiriladigan boj turi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Soli Adashev

**Soli Adashev** (1923-yil, 2-mart, Namangan - 1984-yil, 2-noyabr) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 42-Smolensk oʻqchi diviziyasi 459-polkining 2-rotasi boʻlimiga komandirlik qilgan. Belorussiya uchun boʻlgan janglarda koʻrsatgan jasoratlari uchun unga Qahramon unvoni berilgan (1945). Urushdan keyin Namanganda yashagan ijod qilgan, yoʻl remont-qurilish boshqarmasida boshliq boʻlib ishlagan. Namangandagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi.

## Biografiyasi
1923-yil 2-martda Namangan viloyati Norin tumani To‘da qishlog‘ida, dehqon oilasida tug‘ilgan.

## Manbalar
Advor

**Advor** (arab. — aylanalar, turkumlar; birligi — davr) — Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa nazariyasida mazmunan universal, shaklan tugal va muntazam takrorlanuvchi jarayonlarni ifodalaydigan badiiy-estetik qonuniyatlar va ilmiy-nazariy qoidalar tizimi. Advor tu-shunchasi Oʻrta Osiyo madaniyatida qadimgi davrlar (taxminan mil.av. 1-ming yillik)da vujudga keladi. Dastlab u umumiy kosmogonik mazmunga ega boʻlib, tabi-at jarayonlaridagi (mas, yil fasllarining almashuvi, muchal-burjlar va osmon jismlarining harakat doiralari va hokazo) muntazam takrorlanuvchi holatlar bilan bogʻliq deb faraz etilmish badiiy-este-tik qonun-qoidalarga tayanadi. Advor ilk bor Kindiy (801-879)ning musiqiy risolalarida maxsus ilmiy-musiqiy atama sifatida „ritmik do-iralar“ maʼnosida, Forobiy asarlarida musiqa asarlarining muvaqqat-fazoviy (ritmik, shakliy) nisbatlarni, „Ixvo-nus-safo“ (10-asr) risolalarida esa universal-estetik tushunchalarni ham ifo-dalovchi atama sifatida qoʻllanadi. 12-13-asrlarda Advorning maʼno doirasi yanada kengayib, unda turkum (Oʻn ikki maqom, navbat, amal va boshqalar), alohida ijro etiladigan musiqa asarlarining tuzu-klari (parda va tovush-qatorlar tizimi) va ritmik doiralari (usul va zarblar) aks ettirilgan. Ushbu universal musiqiy maʼnolardagi Advor atamasi 13-15-asrlarda, ayniqsa, al-Urmaviyning „Kitobul-advor“ („Aylanalar kitobi“) asaridan keyin musiqa istilohida „maqom“ ata-masiga teng maʼnoda muhim oʻrin egalla-gan. Urmaviyning mazkur asari va undan keyin yozilgan boshqa risolalarida Oʻn ikki maqom kuy tuzuklari va usullari muayyan nisbatlar asosida oʻzaro mutanosib aylanalar shaklida ifoda etilgan. Oʻrta asrlar musulmon Sharqi musiqa ilmida ritmik vaqt birligi hamda ushbu birliklardan tashkil etilgan ritmik tuzilma (usul)lar ham davr yoki Advordeb atalib, risolalarda aylana shaklida ifoda etilgan. Ad.: Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

## Adabiyotlar
* Nazarov, Abdumannon. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adgeziya

**Adgeziya** ( – yopishish) – yuzalari bir-biriga tegib turuvchi har xil jinsli qattiq yoki suyuq jismlar (fazalar)ning molekulalararo taʼsirlashuv natijasida oʻzaro yopishib qolishi. Bir xil jinsli jismlar orasidagi adgeziya kogeziya deb ataladi. Adgeziya detallarni yelimlab, payvandlab va kavsharlan biriktirishda, loklash va boʻyoq surkashda keng qoʻllanadi. Adgeziya tufayli galvanik qoplamalar, oksid pardalar hosil qilish mumkin. Adgeziya sababli odam terisi va silliq shisha orasida katta ishqalanish boʻladi.
## Manbalar
Addis-Abeba

**Addis Abeba** ( – „yangi gul“) – Efiopiya (Habashiston)ning poytaxti va eng yirik shahri hisoblanadi. 2007-yilgi aholini roʻyxatga olishda shahar aholisi 2,739,551 kishini tashkil qilgan. Addis-Abeba – Efiopiyaning yuksak darajada rivojlangan va muhim madaniy, sanʼat, moliyaviy va maʼmuriy markazi.

## Tarixi
Addis-Abebaning asos solingan tarixi XIX asrning oxirlarida Shevalik Najoshi Menelik II tomonidan 1886-yilda Entoto togʻini ikki yil avval yoqimsiz deb topganidan keyin boshlanadi. Oʻsha paytda shahar kurort shaharchasi edi; uning katta mineral buloq koʻpligi imperiya zodagonlarini oʻziga tortdi va ularni doimiy turar-joy qurishga olib keldi. Shuningdek, u ishchilar sinfining koʻplab vakillarini, jumladan hunarmandlar va savdogarlarni va chet ellik mehmonlarni jalb qildi. Keyin Menelik II 1887-yilda imperator saroyini tuzdi. Addis-Abeba 1889-yilda imperiya poytaxtiga aylandi va keyinchalik xalqaro elchixonalar ochildi. Addis-Abeba shaharsozlik rivojlanishi 20-asrning boshlarida va hech qanday oldindan rejalashtirishsiz boshlangan.

## Iqtisodiyot
Addis-Abeba 1926- va 1927-yillarda keng koʻlamli iqtisodiy yuksalishni va oʻrta sinfga tegishli binolar sonining koʻpayishini, jumladan import qilingan Yevropa mebellari bilan toʻldirilgan tosh uylarni koʻrdi. Oʻrta tabaqa yangi ishlab chiqarilgan avtomobillarni ham import qildi va bank muassasalarini kengaytirdi. Italiya istilosi davrida urbanizatsiya va modernizatsiya bosh reja orqali doimiy ravishda oshib bordi; Addis-Abeba koʻproq „mustamlaka“ shahar boʻlishiga umid qilingan va bosib olingandan keyin ham davom etgan. Keyingi bosh rejalar 1940-yillardan boshlab fransuz va ingliz maslahatchilari tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, yodgorliklar, fuqarolik tuzilmalari, yoʻldosh shaharlar va shaharning ichki qismiga eʼtibor qaratgan. Xuddi shunday, keyingi Italiya-Efiopiya bosh rejasi (shuningdek, 1986-yilda loyihalashtirilgan) faqat shahar tuzilishi va turar joy xizmatlariga taalluqli edi, ammo keyinchalik 2003-yil bosh rejasiga moslashtirildi.

Addis-Abeba FDRE Konstitutsiyasidagi 87/1997-sonli Addis-Abeba shahar hukumati Nizomi deklaratsiyasiga muvofiq federal nizomga ega shahardir. Qitʼa uchun tarixiy, diplomatik va siyosiy ahamiyati tufayli „Afrikaning siyosiy poytaxti“ deb atalgan Addis-Abeba Afrika Ittifoqi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Afrika iqtisodiy komissiyasi kabi yirik xalqaro tashkilotlarning bosh qarorgohi boʻlib xizmat qiladi.

## Joylashuvi
Shahar Efiopiyani ikkiga boʻluvchi Sharqiy Afrika yorigʻidan bir necha kilometr gʻarbda, Nubiya plitasi va Somali plitasi oʻrtasida joylashgan. Shahar Oromiya maxsus zonasi bilan oʻralgan va Efiopiyaning turli mintaqalaridan kelgan odamlar yashaydi. Bu yerda Addis-Abeba universiteti joylashgan. Shahar yuqori inson taraqqiyoti indeksiga ega va oʻzining jonli madaniyati, kuchli moda sahnasi, yoshlarning yuqori fuqarolik va siyosiy faolligi, gullab-yashnayotgan sanʼat sahnasi va eng tez iqtisodiy oʻsayotgan mamlakatning yuragi ekanligi bilan mashhur dunyodagi stavkalar.

## Manbalar
Adekvat

**Adekvat** (lotincha adaeguatus — tenglashgan, mos, aynan bir, oʻxshash) — bilish nazariyasida narsa va hodisalarning xossalari va aloqalarini ularning ob’yektiv mazmuniga toʻgʻri keladigan, aniq va mos qilib olish. Inson ongiob’ektiv borliqni ijtimoiy amaliyot asosida adekvat aks ettira boradi (qarang Haqiqat).Asosan Adekvatlik ma'nosini boshqalarning fikrini ham inobatga olish,o'zini har doim haq bilmaslik iboralari ham bildiradi.Adekvatlik so'zininig antonimi sifatida Radikallikni olish mumkin.
## Manbalar
Adeli yeri

**Adeli yeri** – Sharqiy Antarktidaning chekka qismi, 136° va 142° shq. ular orasida joylashgan. Qirgʻoqlari Hind okeaniga tutashgan. Iqlim gʻoyatda sovuq, tez-tez dovullar boʻlib turadi. Yer yuzasi qalin muzlar bilan qoplangan. Dengiz sathidan balandligi 2500 m gacha. Adeli yeri fransuz dengizchisi J. Dyumon-Dyurvil tomonidan 1840-yilda kashf etilgan va uning xotini nomiga atab qoʻyilgan. 1956-yildan Adeli yeri Qirgʻogʻi yonidagi Petrel orolda Fransiyaning Dyumon-Dyurvil ilmiy stansiyasi ishlab turipdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adenoviruslar

**Adenoviruslar** (yun. aden — bez va viruspar) — tarkibida DNK gruppasi 191 boʻlgan, odam va hayvonlarda adenovirus kasalliklarini qoʻzgʻatuvchi viruslar. Ular nafas yoʻllaridagi bez (adenoid) toʻqimalarida yashab, oʻtkir katar, konʼyunktivit, enterokolit, atipik pnevmoniya va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatadi. Adenoviruslarodamning adenoidlaridan va murtak bezlaridan, shuningdek, meʼda-ichaklaridan ajratib olingan. Kattaligi 70-90 mmk. Ularning odamda kasallik qoʻzgʻatuvchi 30 dan ortiq turi maʼlum.

## Manbalar
Adekvat taʼsirlovchi

**Adekvat taʼsirlovchi**, adekvat taʼsirot — retseptorlarni tanlab qoʻzgʻatadigan oddiy fiziologik taʼsirot. Reseptorlar shu taʼsirotni sezishga moslashgan boʻladi. Masalan, koʻzga yorugʻlik; quloqqa tovush; teriga issiq, sovuq, bosim, tegish-taqalish; tomirga qon kimyoviy tarkibi va bosimining oʻzgarishi adekvat taʼsirlovchi hisoblanadi.

## Manbalar
Adenoidlar

**Adenoidlar** (yun. aden — bez va eidos — oʻxshash) — burun-halqum, asosan, murtak limfa tugunlarining oʻsib qalinlashishi. Koʻpincha bolalarda uchraydi. Adenoidlar oqibatida surunkali tumov, dimogʻ bilan gapirish, tinch uxlay olmaslik, tishlarning notoʻgʻri oʻsishi, Yevstaxiy nayining bekilib qolishi natijasida baʼzan karlik, zehn va xotiraning susayishi roʻy beradi. Adenoidlarga koʻpincha infeksiya qoʻshiladi, unda bronxit, pnevmoniya va boshqa paydo boʻladi. Adenoidlar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

   
## Manbalar
Adenokarsinoma

Adenokarsinoma – bu bez (glandulyar) hujayralardan kelib chiqadigan yomon xulqli (malignant) o’simtadir. Ushbu o’simta turli organlarda, masalan, oshqozon, ichak, o’pka, sut bezi, prostata kabi bezli to’qimalarda uchrashi mumkin. Adenokarsinomalar bezlarning normal funktsiyasini yo’qotishi bilan birga, tez sur’atda o’sishi va atrofdagi to’qimalarga, hatto boshqa a’zolarga tarqalishi (metastaz) xavfi mavjud.

Odatda, diagnostika uchun biopsiya, tasviriy tekshiruvlar (ultratovush, kompyuter tomografiyasi, MRI) va laborator tahlillar talab etiladi. Davolash esa o’simtaning joylashuvi, tarqalish darajasi va bemorning umumiy holatiga qarab jarrohlik, kimyoterapiya, radioterapiya yoki ularning kombinatsiyasidan foydalanishni o’z ichiga oladi.

## Manbalar