open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pinositoz

**Pinositoz** ( (pino) – ichaman, shimib olaman va  – hujayra) – suyuklikning hujayra membranasi tomonidan qamrab olinishi va hujayraga soʻrilishi (qarang fagositoz). Pinositozda suyuqlikni plazmatik membrana qamrab olib, mayda tomchilar holida hujayra ichiga oʻtkazadi. Pinosioz orqali suvda eriydigan makromolekulalar (oqsillar, lipidlar, glikoproteidlar) hujayra ichiga oʻtadi (bevosita pinositoz, yaʼni endositoz) va hujayradan chiqariladi (teskari pinositoz, yaʼni ekzotsitoz). Birinchi holda pinositoz pufakcha hujayraning bir (ichki) yuzasidan ikkinchi (tashqi) yuzasiga oʻtib, uning ichidagi moddasi atrof muhit (sitoplazma)ga chiqariladi. Ikkinchi holda Pinotsioz pufakcha ichidagi modda – sitoplazmada mezosomalar bilan qoʻshilib, fermentlar taʼsiriga uchraydi. Pinositoz amyobalarda, ichak va buyrak epiteliysi hujayralari, qon tomirlari endoteliysi, oʻsayotgan ootsitlarda ayniqsa faol kechadi.

## Manbalar
Augusto Pinochet

**PINOCHET UGARTE (Pinochet Ugarte) Augusto** (1915-2006.10.12) – Chili prezidenti (1974—89), general. 1973-yil sentyabrda harbiy toʻntarish natijasida hokimiyatni egallab olgan harbiy xunta raisi (1973—74); diktatorlik rejimini oʻrnatgan. Qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni. 1990-yillar oxirida Ispaniya hukumati P. U.ni insoniyatga nisbatan jynoyatlari uchun sudga berish talabi bilan chiqqan. Salomatligi yomonlashgani tufayli qamoqdan qutulib qolgan.

## Manbalar
Pinsk

**Pinsk** — Belarusning Brest viloyatidagi shahar, Pina daryosining Pripyatga quyiladigan joyida. Temir yoʻl stansiyasi. Dare porti. Aholisi 132,6 ming kishi (1998). P.da yengil (trikotaj kombinati, sunʼiy charm, zigʻir tola zavodlari), yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Kema taʼmirlash, temir-beton buyumlari zavodlari ishlab turibdi. Belarus melioratsiya va suv xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutining Polesye kompleks boʻlimi, drama teatri, tarixiy-meʼmoriy qoʻriqxona mavjud. Shahar 1097-yildan maʼlum. 1318-yildan Litva va Polsha tarkibida, 1793— 1917-yillarda Rossiya imperiyasi, 1921— 39 yillarda Polsha tarkibida. Fran-siskan kostyoli (16-asr boshlari), But-rimovich saroyi (18-asr) bor.

## Manbalar
Pinta

**Pinta** (ing. pint) — ingliz oʻlchovlar birligi tizimida hajm oʻlchov birligi. Angliyada 1 P =1/3 gallon =0,5687261 dm3, AQSH da suyuqlik uchun 1 P. =1/8 amerika galloni yoki 0,473170 dm3, toʻkiluvchan modda uchun 1 P.=1/64 amerika busheli yoki 0,550614 dm3.

## Manbalar
Pinset

**Pinset** ( — qisqich) — jarrohlik amaliyoti vaqtida toʻqimalarni yoki laborotoriya ishlarida turli mayda asboblarni qisib ushlash uchun ishlatiladigan qisqich. Anatomik, xirurgik va boshqa P.lar bor.

## Manbalar
Piodermiya

**Piodermiya** (yun. pion — yiring va  δέρμα — teri) — terining yiringli kasalligi. Teriga yiring paydo qiluvchi mikroblar — stafilokokk va streptokokklar, goho ayrim mikroorganizmlar — pnevmokokklar, koʻk yiring ta-yokchasi va boshqalarning tushishi sabab boʻladi. Baʼzan bir nechta mikroorganizm bir-galikda uchrashi ham mumkin. Tabiatda stafilokokk va streptokokklarning doimiy mavjudligi P.ning tez-tez uchrashiga olib keladi. Sanitariyagigiyena qonunqoidalarini bilmaslik yoki uni qoʻpol ravishda buzish, tur-mush va mehnat sharoitlaridagi kam-koʻst holatlar (ayrim kasb kishilarida kumir, sement va boshqa bilan terining muntazam ifloslanishi), meʼda-ichak, nerv sistemasi faoliyatining, shuningdek, moddalar almashinuvining buzilishi, intoksikatsiya va boshqa P. tarqalishiga imkon beradi. P.ning oʻtkir va surunkali, shuningdek, yuza va chuqur, streptokokkli, stafilokokkli va aralash xillari tafovut qilinadi. Stafilokokkli P.ga (stafilodermiyalar — bunda, asosan, soch follikullari va apokrin bez sohasi zararla-nadi) follikulit, chipqon, xoʻppoz, gidrodenit, sikoz va boshqa kiradi. Streptokokkli P.dan (strepto-dermiyada — teri yuzasi chakalanadi, no-zik pufakchalar paydo boʻladi, yiringlaydi; yiring tezda qurib, qora qoʻtirga aylanadi) sachratki, saramas, lab bichilishi, xasmol va boshqa uchraydi. P.ning barcha turlarini davolash deyarli bir xil. Antibiotiklar, sulfanilamidlar, vitaminlar, spetsifik va nospetsifik immunobiologik terapiya hamda fizi-oterapevtik davo usullari qoʻllanadi. Yosh bolalar P.ga koʻproq moyil boʻlganligi uchun bemorlarning sogʻlom bolalar bilan yurishiga yoʻl qoʻyilmaydi. P.ning oldini olishda unga sabab boʻladigan omilni bartaraf etish muxim.

## Manbalar
Pinch-effekt

**Pinch-effekt** (ing. pinch — torayish, kisilish) — kuchli tok oʻtayetgan gazlarda razryadning torayishi. Bu hodisani 1934-yilda amerikalik olim U. Bennet gaz-razryadli plazmadati za-ryadlangan tez zarralar oqimi uchun tad-biq qilgan. "P.-e" terminini fanga ingliz fizigi L. Tonks kiritgan (1937). Tok oʻtkazuvchi modda toʻldirilgan silindr shaklidagi razryad kame-rasining oʻqi boʻylab tok / oʻtayotganda u vujudga keltiradigan magnit maydo-nining kuch chiziqlari konsentrik aylanalar koʻrinishini oladi (aylanalar tekisligi silindr oʻqiga perpendikulyar boʻladi). Zichligi tokning zichligiga teng boʻlgan oʻtkazuvchi muhitga (moddaga) taʼsir qiladigan elektrodinamik kuch muhitni siqishga intiladi. Vujudga kelgan holat P.-e. deyiladi. P.-e.ni alohida parallel toklarning magnit tortishishi natijasi deb ham qarash mumkin. Oʻtkazuvchi muhitning gazkinetik bosimi magnit si-qishga toʻsqinlik qiladi. Lekin tok yetarli darajada katta boʻlganda magnit bosimi gazkinetik bosimdan katta boʻladi va tok kanalini siqadi, nati-jada P.-e. vujudga keladi.

P.-e. vujudga kelishi uchun muxitdagi qaramaqarshi ishorali zaryadlarning konsentratsiyasi taxminan teng boʻlishi kerak. Fazoviy zaryadlar elektr maydoni bir xil ishorali zaryadlar oqimida tokning siqilishiga qarshilik koʻrsatadi. Gaz orqali yetarli darajada katta tok oʻtganda gaz ikki xil ishorali zaryadlangan zarralardan ibo-rat ionlashgan plazma holatiga oʻtadi. Bu holda P.-e. plazma shnuri (tok ka-nali) ni razryad hosil boʻlgan kamera devoridan siqib chiqaradi. Shunday qilib, plazmaning magnit termoizo-lyasiyasi uchun sharoit yaratiladi. Oʻz-oʻzidan qisiladigan kuchli razryadlar (pinchlar)ning bu xossasidan boshqariladigan termoyadro sintezi (BTS) da yuqori temperaturali plazmani saqlab turish uchun keng foydalaniladi.

P.-e. faqat gaz rayaryadli emas, balki qattiq jismlar plazmasida, ayniqsa, yarimoʻtkazgichlarning kuchli gʻalayonlangan elektron-kovak plazmasida ham vujudga keladi.

## Manbalar
Piperazin

**Piperazin** (geksagidropera-zin, dietilendiamin), C4H10N2 — rangsiz kristall modda. Mol. m. 86,14; suyukdanish temperaturasi 112°, kaynash temperaturasi 146°, suvda, spirtda yaxshi eriydi, efirda erimaydi; havodagi S02ni yutadi. P. — 2 kislotali kuchli organik asos. Dixloretan bilan ammiakdan etilendiamin ishlab chiqarishda oraliq mahsulot. Pirazinni gidrogenlab, etilen bromidga ammiak taʼsir ettirib va boshqa usullarda olinadi. P. — karroziya ingibitori, xloropren polimerlanishi jarayonida katalizator. Analitik kimyoda va tibbiyotda adilin, limon, fosfat, sulfat kislotalar tuzlari koʻrinishida qoʻllanadi.

## Manbalar
Piperidin

**Piperidin** (geksagidropiridin, pentametilenimin), C5H,,N — rangsiz suyuklik. Mol.m. 85,15. Suyuqlanish temperaturasi —9°, qaynash temperaturasi 106,4° (760&nbsp;mm sim. ust.). Suv va koʻpchilik organik erituvchilarga yaxshi aralashadi. Suv bilan azeotrop aralashma (qaynash temperaturasi 92,8°, massasiga nis-batan 35% suv) hosil qiladi. Kuchli asos, yogʻ aminlari xossalarini namoyon qiladi. Degidrogenlanib piridinta aylanadi. Piridinni katalitik gidrogenlab yoki elektr kimyoviy qaytarib olinadi. Katalizator, vulkanizatsiyani tezlatuvchi sifatida, tibbiyotda qoʻllanadi.

## Manbalar
Piranograf

**Piranograf** (yunoncha: rug — olov, apo — yuqorida va ...graf) — toʻgʻri tushayotgan yoki tarqoq quyosh radiatsiyasi (nuri)ni uzluksiz qayd qilib borish uchun moʻljallangan asbob. Quyosh radiatsiyasini oʻlchaydigan asbob — piranometr va radiatsiyani oʻz-oʻzidan qayd qilib boradigan galvanometrdan iborat. Faqat tarqoq radiatsiyani oʻlchash uchun P. uchi quyosh nurining toʻgʻridan-toʻgʻri tushishidan asraydigan halqa ichiga oʻrnatiladi. Piranometrda radiatsiyani qabul qilish vazifasini ketma-ket tutashtirilgan manganin va konstanta boʻlaklaridan iborat termobatareya bajaradi. Quyosh radiatsiyasining mutlaq qiymatini olish uchun P. koʻrsatishlari pirgeliometr boʻyicha tekshiriladi.

## Manbalar
Piranometr

**Piranometr** (yun. rug — olov, apo — yuqorida va ...metr) — yotiq sirtga tushayotgan yigʻma yoki tarqoq quyosh radiatsiyasini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Quyosh radiatsiyasi (nuri) ni qabul qiluvchi sirt sifatida manganin va konstanta polosalarini ketma-ket ulab (kavsharlab) hosil qilingan termoelektr batareya ishlatiladi. Batareyaning juft polosalari qorakuya bilan, toq polosalari oq magneziya bilan qoplanadi. Qorakuya quyosh nurini oq magneziyaga nisbatan koʻproq yutgani uchun polosalar oʻrtasida temperaturalar farqi vujudga keladi, shunda sirtda e. yu. k. hosil boʻladi. Uning quvvati tushayotgan quyosh radiatsiyasiga mutanosib ravishda oʻzgarib turadi. Radiatsiya miqdori galvanometr bilan oʻlchanadi. Faqat tarqoq radiatsiyani oʻlchash uchun asbobni toʻgʻri tushadigan quyosh nuridan toʻsadigan ekran qoʻllanadi.

## Manbalar
Piranyalar

**Piranyalar**, piranyasimonlar (Serrasalmidae) — chuchuk suv baliqlari oilasi. Uzunligi 25-60 sm. Gavdasi 2 yondan yassilashgan. Jagʻlarida oʻtkir tishlari bor. 15 turi Amazonka va Orinoko daryolari havzasida, Janubiy Amerikaning shimoli-sharqiy qismida tarqalgan. Yirtqich, gala boʻlib yashaydi. Baliqlar va boshqa hayvonlarga hujum qiladi va odam uchun ham xavfli. Oddiy piraniya toʻdasi bir necha daqiqa davomida vazni 50 kg ga yaqin hayvonni yeb qoʻyadi. Ovlanmaydi. Ayrim turlari akvariumlarda boqiladi.

## Manbalar
Pirargirit

**Pirargirit** (yunoncha: pyr — olov va argyros — kumush) — kimyoviy tarkibi Ag3SbS3 dan iborat mineral; tarkibida 59,76% Ag; 22,48% Sb; 17,76% S mavjud. Trigonal singoniyada kristalla-nadi. Notoʻgʻri shakldagi donacha va ularning agregatlari, shuningdek, prizmali kristallik koʻrinishga ega. Rangi toʻq qizil, olmos kabi yaltiroq; moʻrt. Qat-tikligi 2,5; zichligi 5770–5860&nbsp;kg/m3. P. kam tarqalgan mineral. Gidrotermal konlarda past yoki moʻʼtadil temperaturalarda vujudga keladi. Rossiya Federatsiyasi (Ural, Zabaykalye, Uzoq Sharq), Oʻrta Osiyo, Chexiya, Meksika, Chili va Boliviyada P. konlari topilgan. P.dan kumush olinadi.

## Manbalar
Pirgeliometr

**Pirgeliometr** (yun. pyr — olov, helios — Quyosh, metr — oʻlchayman) — Quyosh nurlariga tik oʻrnatilgan yuzaga toʻgʻri tushayotgan kuyosh nurlanishi kuvvatini oʻlchaydigan asbob. Yevropada Ongstryom Pirgeliometr ishlatiladi. U qora rangga boʻyalgan ikkita bir xil juda yupqa manganin plastinkadan iborat boʻlib, ulardan biriga Quyosh nurlari tushganda qiziydi, nur tushmaydigan ikkinchi plastinka esa elektr toki yordamida qizdiriladi. Plastinkalarga ulangan termopara ularning temperaturasi teng boʻlganda tok kuchini koʻrsatmaydi. Bu vaqtda ikkinchi plastinkadan oʻtayotgan tok quvvati birinchi plastinkaga tushayotgan Quyosh nurlanishi quvvatiga teng boʻladi. Amerikada etalon sifatida ichidan suv oʻtadigan P. ishlatiladi. Unda ikkita bir xil naylar ichiga qora rangga boʻyalgan kameralar oʻrnatilgan. Naylardan birining ichiga Quyosh nurlari tushadi va qora kamerani qizdi-radi, ikkinchisiga tushmaydi va uning ichidagi kamera elektr toki yordamida ikkala naydan chiqayotgan suv oqimlari temperaturasi tenglashguncha qizdiriladi. Ikkinchi kameradan oʻtayotgan tok kuchi quvvati Quyosh nurlanishining quvva-tiga teng deb hisoblanadi.

## Manbalar
Pirgeometr

**Pirgeometr** (yun. pyr — olov, ge — Yer va ... metr) — yer sirtining effektiv nurlanishi (yaʼni yer sirtining bevosita nurlanishi bilan atmosferaning roʻpara nurlanishi farqi)ni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. P. galma-gal keladigan qora (gʻadir-budir) va nikellangan (yaltiroq) metall polosalardan iborat moslama (radiatsiya qabul qilgich) dan iborat (termoelektr P.). Effektov nurlanishni oʻlchash uchun P.ning qabul qilish sirti dam-badam osmon va Yer tomonga oʻgirib turiladi. Qora va yaltiroq polosalarning nurlanishni yutish va sochish xususiyati turlicha boʻlganligi uchun temperaturalar far-qi (termotok) paydo boʻladi. Termotok miqdori galvanometr bilan oʻlchanadi. P.ning mutlaq kompensatsion xili ham bor (V. A. Mixelson pirgeometri). Bunda polosalar qaramaqarshi tomonga karatib joylashtirilgan. U yer sirtining effektov nurlanishini bevosita aniklashga imkon beradi.

## Manbalar
Luigi Pirandello

**Luigi Pirandello** (1867.28.6, Jirjenti, Agrijento — 1936.10.12, Rim) — italyan yozuvchisi, dramaturgi. 1889 yil birinchi sheʼriy toʻplami, 1901 yilda birinchi romani — "Chetlashtirilgan ayol" bosilgan. "Marhum Mitta Paskal" (1904) romani muvaffaqiyatli chiqqan. Unda "qiyofa va niqob" mavzusi yoritilgan. Moddiy tomondan nochor yashagan Pirandello 1915 yil sahnalashtirilgan "Agar shunday boʻlmasa..." pyesasidan soʻng butkul dra: maturgiyaga oʻtib ketgan. "Olti personaj muallifni qidiradi" (1921) va "Genrix IV" (1922) pyesalari Pirandello ijo-dining choʻqqisi hisoblanadi. Nobel mukofoti laureati (1934).

## Manbalar
Piramida (maʼnolari)

**Piramida** (yun. pyramidos):
* Piramida (matematika) — bitta koʻpburchak (asos) va umumiy uchga ega boʻlgan uchburchaklar (yon yoqlar) bilan chegaralangan jism.
* meʼmorlikda — piramida shaklida, zinapoya yoki minorasimon qilib quriladigan monumental inshoot. Masalan, qadimgi Misrda firʼavnlarning qabrini piramida shaklida qurganlar (qarang Ehrom).

## Manbalar
Pirey (maʼnolari)

**Pirey**:

* Pirey - 
**Pirey** Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir.
* Pirey (Gretsiya) — Gretsiyadagi shahar.
Pirey (Gretsiya)

**Pirey** — Gretsiyadagi shahar. Pirey nomi (viloyati)ning maʼmuriy markazi, Katta Afina tarkibida. Axoliyey 183 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Egey dengizining Saronikos qoʻlti-gʻidagi muhim tashqi savdo porti. La-takiya shahriga (Suriya) parom qatnaydi. Metallurgiya, mashinasozlik (kemasozlik va kema taʼmirlash, avtomobil yigʻish), kimyo, sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Antik davr binolari qoldikdari saqlangan. Dengiz kurorti. Turistlar koʻp keladi. Harbiy-dengiz bazasi.

## Manbalar
Pireney togʻlari

**Pireney togʻlari** - Yevropaning jan.-gʻarbidagi togʻ sistemasi. Ispaniya, Fransiya va Andorra hududlarida. Tabiiy sharoitlariga qarab Pireney togʻlari Gʻarbiy, Markaziy va Sharqiy qismlarga boʻlinadi. Biskay qoʻltigʻidan Oʻrta dengizgacha 450&nbsp;km ga choʻzilgan, eni 20–110&nbsp;km, aksari qismining balandligi 2500–3200 m, eng baland joyi 3404 m (Aneto choʻqkisi). Pireney togʻlari orqali Fransiya va Is-paniyaning davlat chegaralari oʻtgan.

Alp burmalanishi davrida Pireney togʻlarining gersin davrida vujudga kelgan negizi ancha koʻtarilgan. Oʻq zonasi yaxlit boʻlib, suvayirgʻich qismi ham boshdan oxirigacha uzluksiz davom etgan. Dovonlari 1500–2000 m balandlikda. Shimoliy yon bagʻri tik, jan. esa qiya. Pireney togʻlarining pleystotsen davrida muzlanishga uchragan eng baland oʻrta qismi, asosan, kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan boʻlib, alp relyef shakllariga ega. Togʻ tepalaridagi muzliklarning umumiy maydoni 40&nbsp;km². Foydali qazilmalardan temir va marganets ru-dalari, qoʻngʻir kumir, boksit, kobalt, rux, vismut konlari, mineral suvli buloklar bor. Kurort kup. Ikli-mi Pireney togʻlarining koʻp qismida moʻʼtadil sernam, janubi-sharqida subtropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi togʻ etaklarida 4—8°, togʻ tepalarida —8°dan —10° gacha, iyulniki shu joylarda 18—24° va 5—6°. Yillik yogʻin shim. yon bagʻirlarida 500– 750&nbsp;mm. Pireney togʻlarining koʻp kismida yogʻin yil davomida yogʻadi. Yirik daryolari: Ebro, Adur va Garonna. Daryolari yil davomida sersuv, chuqur vodiylar orqali oqadi va gidroenergiya resurelariga boy. Karst relyefli yerlarda yer osti koʻllari va ayrim qismlari yer ostida oquvchi daryolar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli urmonlar bor. 1800–2100 m dan yukrrisi subalp va alp oʻtloklari. Janubiy va sharkiy yon bagʻrida oʻrmon bilan birga makvis va gariga chakalakzorlari ham uchraydi. Tuprogʻi koʻp joylarda jigar-rang va qoʻngʻir oʻrmon tuproklar. Tabiiy landshaft va noyob hayvonlarni saqlash maqsadida milliy bogʻ va qoʻriqxonalar tashkil qilingan. Alpinizm, turizm rivoj topgan, qishki sport oʻyinlari oʻtkaziladi.

## Manbalar
Piridin

**Piridin**, C5H5N — rangsiz, oʻziga xos xidli organik suyuqlik. Mol. m. 79,1, suyuqlanish temperaturasi —42,7°, qaynash temperaturasi 115,3°, zichligi 981,9&nbsp;kg/m3 (20° da). Suv va koʻpchilik organik erituvchilar bilan har qanday nisbatda aralashadi. Kuchsiz asos, kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Toshkoʻmir smolasidan olinadi. Boʻyagichlar sintezida, dorivor moddalar va insektitsidlar olishda, erituvchi sifatida ishlatiladi. Hosilalari, mas, 2-metil 5-vin il piridin vinilpiridin kauchuklar tayyorlashda qoʻllanadi. P. zaharli.

## Manbalar
Piretroidlar

**Piretroidlar** — insektitsidlar, siklopropankarbon kombinata hosilariga mansub kimyoviy birikmalar guruhi. P.ning nisbatan kichik norma va past konsentratsiyali ish suyuqligini koʻpgina zararli hasharotlarga qarshi qoʻllaganda yuqori samaraga erishish mumkin. P. gʻoʻza va sabzavot ekinlari zararkunandalariga qarshi kurashda istiqbolli preparatlardan hisoblanadi. Oʻzbekiston oʻsimliklarni himoya qilish institutida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasiga koʻra qoʻllash uchun ruxsat etilgan preparatlar roʻyxatiga P.dan ambush, detsis, sumitsidin, sim-bush, ripkord, danitol, sumialfa, talstar, karate kiritilgan.

Juda koʻp zararkunandalarga taʼsir qilish xususiyatiga ega. Kapalaklar, qoʻngizlar, qandalalar, pashshalar, oʻsimlik bitlari, kanalar va oqqanotlarga qarshi qoʻllanganda yaxshi samara beradi. Gʻoʻzada, asosan, gʻoʻza tunlami, kuzgi tunlam, oʻsimlik bitlari, qan-dalalar va oqqanotlarga qarshi kurash uchun tavsiya etilgan. Sarf normasi 0,4–1&nbsp;kg/ga; ish suyuqligi 200—300 l/ga. Oʻrtacha zaharli.

## Manbalar
Robert Peary

**PIRI (Peary) Robert Edvin** (1856.6.5, Kresson, Pensilvaniya — 1920.20.2, Vashington) — Arktikani oʻrgangan amerikalik tadqiqotchi, admiral (1911). Grenlandiyaga bir necha marta ekspeditsiya uyushtirib, uning shimoliy qismini 2-marta kesib oʻtgan (1892, 1895). 1909 i. 6-aprelda itlar qoʻshilgan chanada 4 kishi hamroxdigida Shimoliy qutbga yetib borgan. Grenlandiya shimolidagi yarim orol (Piri yeri) va Kanada Arktika arxipelagining shimolidagi boʻgʻoz P. nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Pirildoq

**Pirildoq**, bizbizak — oʻz oʻqi atrofida tez aylanadigan moslama, oʻyinchoq. Qoʻl kuchi, shamol, prujina yoki ip yordamida aylantirib yuboriladi. P.aylantirib yuborilganda ogʻsa ogʻadiki, yiqilmaydi. P.ning ishi bevosita inersiya qonuniga bogliq. Uning har bir zarrasi aylanish oʻqiga perpendikulyar boʻlgan aylana boʻylab hara-kat qiladi. Har bir zarra aylanish oʻqiga perpendikulyar tekislikda qoladigan tarzda harakat qilishga intiladi. Shuning uchun P. yiqilmaydi. Tugma teshiklaridan ip oʻtkazib, ipning ikki uchini barmoqlarga kiygizgan holda ipni goh taranglab, goh boʻshashtirib oʻynaladigan P. bizbizak deb ataladi. P.ningxususiyatlaridan texnikida keng foydalaniladi. Kemalar, samolyotlar, kosmik apparatlarga P. xossasiga asoslangan har xil asboblar, giroskop, kompas va stabilizatorlar oʻrnatiladi.

## Manbalar
Pirimidin

**Pirimidin**, 1.3-diazin, C4H4N2 — diazin sinfiga oid oʻziga xos hidli, rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 22,5°, qaynash temperaturasi 124°, kuchsiz asos. Suv, spirt va efirda yaxshi eriydi. P., odatda, 3-aminoakroleinni mochevina bilan kondensatlab yoki 2-xlor, 2,4-dixlor, 2, 4, 6-trixlor P.ni asoslar ishtirokida qaytarib olinadi. P. yadrosi vitamin V,, koenzim (uri-dindifosfatglyukoza), antibiotiklar (amitsetin, bleomitsin), dorivor pre-paratlar (barbituratlar, pirimidin, sulfamidlar, ftorafur), kuchli za-harlar (tetrodoksin), nuklein kislotalar va boshqa tarkibiga kiradi. Biologik jarayonlarda ahamiyati muhim.

Pirimidin asoslari, pirimidinlar — pirimidinning geterotsiklik azotli asoslari hosilalari boʻlmish tabiiy birikmalar gu-ruhi. Organizmning hayot faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Nuklein kislotalar, nukleotidlar, kofermentlar va boshqa tarkibiga kiradi.

## Manbalar
Pirit

**Pirit** (yunoncha: pyrites lithos — uchqun beruvchi tosh, oltingugurt kolchedani, temir kolchedani) — mineral. Kimyoviy tarkibi FeS2 (46% Fe, 53,4% S); Co, Ni, As, Cu, Ai, Se va boshqa aralashmalari boʻladi. Kub, pentagon-dodekaedr, baʼzida oktaedr kristallar hosil qilib, kub singoniyada kristallanadi. Zich donador massalar, sharsimon konkretsiyalar shaklida kup uchraydi. Och, sargʻishqoʻngʻir rangli, metallsimon yaltiroq. Qattiqligi 6—6,5; zichligi 4900–5200&nbsp;kg/m3. Pirit gidrotermal konlarda, kolchedanli qatlamlarda keng tarqalgan. Pirit sulfat kislotasi, oltingugurt va temir kuporosi uchun xom ashyo hisoblanadi. RF (Ural, Ol-toy), Kozogʻiston, Norvegiya, Ispaniya, Italiya, Kipr, AQSH, Kanada va Yaponiyada pirit konlari topilgan.

## Manbalar
Pirmastiy Afzali

**Pirmastiy Afzali** (1840 - Buxoro — 1915) — shoir va tazkiranavis. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Tib va bashorat ilmini ham yaxshi bilgan. Pirmast qishlogʻida 3 yil muftiy boʻlib ishlagan. 1900-yilda saroy xizma-tiga kirib, amir Abdulahad topshiri-gʻiga koʻra, tazkira tuzish bilan shugʻullangan. "Afzal ut-tazkir fi zikr ush-shuaro val-ashʼor" ("Shoirlar va sheʼr toʻgʻrisida eng afzal tazkira", 1904) tazkirasi adabiyotshunoslik tarixida "Afzal ut-tazkir" ("Tazkiralarning afzali") nomi bilan mashhur boʻlib, unda 19-asr 2yarmi va 20-asr boshlarida Buxoroda yashab ijod etgan 135 ijodkor haqida muhim maʼlumotlar berilgan. Tazkira oʻsha davrdagi Buxoro adabiy muhitini oʻrganishda qimmatli ilmiy manba hisoblanadi. Ushbu tazkira Du-shanbada nashr etilgan (1976). "Afzay" taxallusi bilan sheʼrlar ham yozgan. Sadr Ziyo "Navodiri Ziyoiya" ("Ziyo nodirliklari") tazkirasida P.ga yuqori baho bergan. Asar qoʻlyozmasi SanktPeter-burgdagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Manbalar
Rahim Pirmuhamedov

**Rahim Pirmuhamedov** [1896.20.12 (1897.1.1) – Toshkent – 1972.16.2] -birinchi oʻzbek kinoaktyorlaridan. Oʻzbekiston xalq artisti (1948). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1930). Ijodiy faoliyatini 1918-yil Karl Marks nomidagi teatr truppasida boshlagan, keyinchalik Samarqand, Namangan teatrlarida ishlagan. 1924-yil Toshkentda oʻtkazilgan „kuldiruvchilar musobaqasi“ning gʻolibi boʻlgan. 1927-yildan kinoaktyor. Pirmuhamedov epizodik rollar ustasi sifatida tanilgan. U ovozsiz kino („Masjid gumbazlari ostida“da Umarning doʻsti; „Soyabon arava“da Joʻraboy; „Ravot qashqirlari“da Akromxon, „Maxov qiz“da Saidmurod va boshqalar) davridanoq yetakchi kinoaktyorlardan boʻlgan. Bu davrda u ovozsiz kinoning eng yaxshi anʼanalarini oʻzlashtirib, oʻzining keyingi faoliyati uchun muhim zamin tayyorlagan. Birinchi oʻzbek ovozli filmi „Qasam“da Rahim militsioner obrazini yaratdi. Pirmuhamedov ijodida xalq teatri anʼanalari, zamonaviy sahna sanʼati yutuqlari va kino estetikasi madaniyatiga xos xususiyatlar uygʻunlasha borgan, u amir aygʻoqchisi („Nasriddin Buxoroda“), Abulmalik („Alisher Navoiy (film, 1947)“), Abdulxayr („Abu Ali ibn Sino“), karvonsaroy soqchisi, koʻsa („Tohir va Zuhra“; „Nasriddinning sarguzashtlari“) singari chuqur milliy, hayotiy obrazlar yaratdi. Turli xil hatti-harakatlar, oʻziga xos mimika va boshqa vositalar bilan obrazlariga satirik va yumoristik boʻyoq berib, ularni turli dramatik kulgili holatlarda namoyish etish Pirmuhamedov ijodiga xos. „Furqat“ filmidagi qotil, „Oʻtgan kunlar“dagi Qushbegi, „Mahallada duv-duv gap“dagi Arslonbek, „Sen yetim emassan“dagi chipta nazoratchisi kabi salbiy obrazlar oʻzining toʻlaqonliligi, rang-barangligi, satirik boʻyoqlarga, milliy koloritga boyligi bilan ajralib turadi. Ibrohim oshpaz („Gullar ochilganda“), Akmal qiziqchi („Natashaxonim“), Vazir („Ikki dil dostoni“) kabi rollari oʻzbek kinosi zarvaraqlaridan oʻrin oldi. „Shiddat“ filmidagi Mullaboy uning ijodidagi soʻnggi obraz boʻldi. "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

## Manbalar

LL.Akbarov X., Rahim Pirmuhamedov, M., 1970; Teshaba yev Dj., Raxim Pirmuhamedov, T., 1970.

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-feb-17-1972-1750901/
Pirmuhammad Mirzo

**Pirmuhammad Mirzo** (1376 — 1407.22.2) — temuriy shahzoda. Amir Temurning nabirasi, Muhammad Jahongir Mirzoning oʻgʻli. Otasining oʻlimidan 40 kun oʻtgach, Baxt Mulk Ogʻo begimdan tugʻilgan. 1392-yilda Amir Temur Gʻazna, Kobul, Zobuliston, Qandahor viloyati va Sind, daryosigacha boʻlgan yerlarni Pirmuhammad tasarrufiga topshirgan edi. U bobosi Amir Temurning bir necha harbiy yurishlarida, jumladan, Hindiston fathida qatnashgan. Amir Temur vafoti oldidan Pirmuhammadni oʻziga valiahd deb eʼlon qilgan. Biroq Pirmuhammadni boshqa temuriy shahzodalar va hatto Oʻtrorda turgan qoʻshin boshliqlari (amir Shoh Malik va Shayx Nuriddin va boshqalar) ham tan olmaganlar. Har bir viloyat hokimi Sohibqiron vafotidan soʻng oʻz nomidan tanga zarb etib, nomini xutbaga qoʻshib aytadigan boʻlgan. Temuriylar taxtiga Xalil Sulton oʻtirgan. U Pirmuhammadga qarshi 1405-yil mayda Sulton Husayn boshchiligida qoʻshin (30000 kishi) tortgan va Balxni egallagan. Sulton Husayn Xalil Sultonga qarshi isyon koʻtarib Samarqandga yurish qilgan. Xalil Sulton uni 6-iyulda Chekdolik (Shahrisabz janubida)da tormor keltirgan va uni taʼqib etib Balxni egallagan. Sulton Husayn Shopurgon va Andxud hokimi Sulaymonshoh (Amir Temurning jiyani) huzuridan panoh topgan. Pirmuhammad Sulaymonshohdan Sulton Husaynni berishini qattiq talab qilgan, rad javobi olgach, unga qarshi 3000 otliqdan iborat qoʻshin joʻnatgan. Sulaymonshoh va Sulton Husayn Hirotga, Shohrux huzuriga qochib borishgan. Shohrux Pirmuhammadning talabini toʻgʻri deb topgan, Sulton Husayn qamoqqa olinib, qatl etilgan va uning bosh terisi ichiga somon toʻlgʻazilib Pirmuhammadga joʻnatilgan. Pirmuhammad Sulaymonshoh ustidan qozongan gʻalabasidan keyin Balxni olgan va Movarounnahrga qarshi birgalikda kurashish uchun Shohrux bilan muzokaralar olib borgan. Shohrux undan yurishni kechiktirishni soʻragan, biroq Pirmuhammad oʻjarlik qilib, Qarshi tomon harakat qila boshlagan. 1406-yil 20-fevralda Qarshi yaqinida Xalil Sulton bilan jang qilib magʻlubiyatga uchragan. Pirmuhammad Balxga qochgan va bir yildan soʻng qotil Pir Ali Toz tomonidan oʻldirilgan. Shohrux Pirmuhammadni oʻchini olish maqsadida qoʻshin tortib Balxni egallab olgan va 1370-yil Amir Temur tomonidan buzib tashlangan shahar qoʻrgʻonini qayta tiklagan.

**Pirmuhammad** 1407-yilda Pir Ali Toz tomonidan o‘ldirilgan. Shohrux Pirmuhammadning o‘limidan so‘ng, o‘zining qo‘shini bilan Balxni qayta egalladi va Amir Temur tomonidan 1370-yilda buzib tashlangan Balx shahrini qayta tikladi. Bu voqea Temuriylar tarixida muhim o‘rin tutadi, chunki ularning ichki kurashlari va siyosiy o‘zgarishlari nihoyatida Movarounnahrda yuzaga kelgan yangi hokimiyat muvozanatini belgilab berdi.

Pirmuhammad Mirzo hayoti va faoliyati, Amir Temur **merosini saqlash** va **unga nisbatan** ichki kurashlar o‘rtasidagi o‘ta murakkab va zo‘ravon davrni ifodalaydi. U o‘zining qisqa va murakkab siyosiy yo‘lida ko‘plab kurashlarda ishtirok etdi va hatto o‘limi ham Temuriylar saltanati tarixiga katta ta'sir ko‘rsatdi.

## Adabiyot
* Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
* Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai saʼdayn va majmai baxrayn, T., 1969.

## Manbalar
Nikolay Pirogov

**Nikolay Ivanovich Pirogov** (1810.13.(25), 11. Moskva — 1881.23.11(5,12), hozirgi Vinnitsa yaqinida) — rus xirurgi va anatomi, pedagogi, jamoat arbobi; harbiy-dala xirurgiyasi va xirurgiyadagi anatomik-eksperimental yoʻnalish asoschisi. Peterburg Fanlar akademiyasi mux-bir aʼzosi (1847). Sevastopol mudofaasi (1854— 1855)ning, frans-prus (1870—71) va rus-turk (1877—1878) urushlarining qat-nashchisi. Ilk bor jang maydonida narkoz uchun efir ishlatib operatsiya qilgan (1847), qoʻzgʻalmas gips bogʻlov qoʻllagan, bir qator muhim operatsiyalar va xirurgik usullarni taklif etgan. Rossiyada plastik operatsiya, jahonda esa suyak plastikasi gʻoyasini birinchi boʻlib ilgari surgan; maorif soha-sida universitetlar avtonomiyasi, yalpi boshlangʻich taʼlim tarafdori boʻlgan. Vaboning patologik anatomiyasi boʻyicha qimmatli tadqiqotlar oʻtkazgan (1849). "Topografik anatomiya" atlasi (1—4 jildlar, 1859—1854) jahon miqyo-sida shuhrat qozongan.

## Adabiyot
* Geselevich A. M., N. I. Pirogov, M., 1969.
* As.: Sobr. soch., t. 1-8, M. 1957-62; Izbr. pedagogicheskiye sochineniya M., 1953.

## Manbalar

## Havolalar
Pirokatexin

**Pirokatexin**, 1,2—digidroksi-benzol — rangsiz kristall modda. Mol. m. 110,10, suyuqlanish temperaturasi - 105°C, qaynash temperaturasi - 240°C, zichligi - 1,371 g/sm³. Suv, benzol, toluol, spirt va efirda eriydi. Piroketaxin ftalat angidrid bilan birga eritilganda alizarin va gistazarin boʻyagichlar hosil qiladi. Sanoatda Pirokatexin-xlorfenol yoki fenolsulfokislotalarni ishqor bilan eritib olinadi. Gvayakol, alizarin va adrealin ishlab chiqarishda, junni boʻyashda, analitik kimyoda, shuningdek, fotografiyada qaytaruvchi sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Piroklastik jinslar

**Piroklastik jinslar** (yun. rug — olov va Mao — sindiraman) — vul-kandan otilib chiqqan mahsulotlar qotishidan paydo boʻlgan chaqiq togʻ jinslari. Tarkibi bazalt, andezit, liparit, traxitli vulkan jinslaridan iborat. Piroklastik jinslar donachalarining tuzilishi jihatidan yirik (psefitli), oʻrta (psammitli), mayda (alevritli, pelitli) boʻlakli jinslarga boʻlinadi. Piroklastik jinslar qatlamlangach, ignimbritlar-dek jipslashib ketadi yoki diagenezga uchraydi. Bu jinslar qurilish materiallari sifatida ishlatiladi. Piroklastik jinslar tarkibini va tarqalish qonuniyatini toʻliq oʻrganish ular bilan bogʻliq konlarni qidirib topishda muxim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Pirogallol

**Pirogallol**, pirogallol kislota yoki 1,2, 3 — trigidrok-sibenzol — organik birikma, 3 atomli fenol; rangsiz, hidsiz, havoda qorayadigan kristall modda. Mol.m. 126,11, suyuqlanish temperaturasi 133—134°, qaynash temperaturasi 309°. Suvda, spirtda va efirda yaxshi eriydi, zaharli, kuchli qaytaruvchi. P.ning ishqoriy eritmalari molekulyar kislorodni tez va miqdoriy yutish xususiyatiga ega boʻlgani sababli gazlarni analiz qilishda qoʻllanadi. Sanoatda galla kislotani kuruq haydab (dekarboksillab) olinadi. Analitik kimyoda, tibbiyotda va fotografiyada ishlatiladi. Baʼzi bir boʻyagichlarni sintez qilishda boshlangʻich modda hisoblanadi.

## Manbalar
Piroksilin

**Piroksilin** — portlovchi modda; sellyuloza va nitrat kislotaning murakkab efiri (qarang Nitrotsellyuloza).

## Manbalar
Piroliz

**Piroliz** (yun. rug — olov va ...liz) — pirogenetik jarayonlardan biri; murakkab moddalarni ularga havo bermay (koʻpincha katalizatorlar bilan) yuqori temperatura taʼsirida oddiy moddalarga parchalash. P. texnikada, mas, neftni qayta haydashda (benzin miqdorini oshirish va aromatik uglevodlardan olish uchun) keng qoʻllanadi. Neftni maxsus pechlarda 600—750° gacha qizdirganda uglevodorodgacha boʻlgan mol. m.si kichik birikmalar hosil boʻladi; ayni vaqtda zichlashish reaksiyasi roʻy berib, mol. m.si yuqori boʻlgan moddalar, aromatik va toʻyinmagan uglevodorodlar vujudga keladi. Neft P. kilinganda uglerodli qoldiq, neft koksi va boshqa hosil boʻladi. temperatura, bosim va qizdirish davomiyligi P. natijasiga taʼsir kiladi. Pirolizh. da ishlatiladigan zaharli kimyoviy vositalar, xalq xoʻjaligining turli tarmoqdarida qoʻllanadigan uglevodorodlar (yogʻoch spirti, sirka kislota va boshqalar), qazib olinadigan koʻmirlardan koks, gaz va boshqa olishda qoʻllanadi. Sanoatda metall karbonillarini P.ga uchratib metall kukunlari hosil qilinadi. SaSO3 dan kalsiy oksidi, baʼzi anorganik tuzlarni pirogidroliz qilish yoʻli bilan oksidlar olinadi.

## Manbalar
Pirolyuzit

**Pirolyuzit** (yun. rug — olov va luo — yuvaman), polianit — oddiy oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi — MnO2, tarkibida Mn 55-63%; Va, Na, K va boshqa, maʼlum miqdorda suv boʻladi. Tetragonal singoniyada kristallanadi; kristallari strukturasi rutil tipli. Koʻpincha yashirin kristall tuproqsimon kukun massalar hosil qiladi; marganets, kisman temir gidrookislari va boshqa aralashgan boʻladi. Rangi kulrang, qora; metallsimon yaltiroq. Qattiqligi 2—6 (polianit 6—6,5), zichligi 4700–5100&nbsp;kg/m3. Pirolyuzit dengiz va koʻl havzalarining qirgʻoqqa yaqin qismida kislorod kira oladigan sharoitlarda choʻkindi qatlami hosil qiladi. Marganets konlarining oksidlanish zonalarida ham uchraydi. Pirolyuzit marganets rudalarining asosiy minerali. Sof pirolyuzit quruq galvanik elementlarda, shisha (tiniqlantirish uchun) va keramika tayyorlashda, kimyo, tibbiyot, lok-boʻyoq va charm sanoatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Pirometallurgiya

**Pirometallurgiya** (yun. rug -olov, ano — yuqori va metallurgiya) — metall va metall qotishmalarini yuqori (800—2200°) temperaturada olish hamda tozalash jarayonlari majmui. Metal-lurgiyanij asosiy va qad. usullaridan biri. 19-asr oxiri va 20-asr boshlaridan past temperaturada metall olish jarayonlari majmui — gidrometallurgiya rivojlan-di, lekin P. ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmadi. P. jarayonlari pishirish, eri-tish, konverterlash, rafinatsiyalash, distillash kabi usullarga boʻlinadi. Pishirish — turli gazlar muxitida materialga yuqori temperatura sharoitida ishlov berish (material qattiq hola-tini saqlaydi); bu jarayon turlicha pechlarda oʻtadi. Eritish — shixtani toʻla eritib, uni 2 qatlam (metall va shlak yoki metall va shteyn)ga ajratish; shaxta pechlar, qaytargich pechlari, elektr pechlar va boshqalarda boradi. Konverterlash — eritishning bir turi; bunda erigan materiallar (choʻyan, shteyn) va xom ashyolar (lom, konsent-ratlar)ga havo yoki kislorod puflanadi. Rafinatsiyalash — erigan xomaki metallarni qoʻshimchalar (tuzlar, ishqorlar, metallar) va boshqa yordamida ishlash. Distillash — kaytariladigan metallarni bugʻ holatiga kelti-rib, soʻngra kondensirlash. Rotorli pechlar (rux olishda), shaxta pechlari (qoʻrgʻoshin, qalay va boshqa olishda) va boshqalarda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Mirboboyev V.A., Vasilyev G.P., Metallar texnologiyasi, T., 1971.

## Manbalar
Pirometr

**Pirometr** (yun. rug — olov va ...metr) — spektrning optik sohasida shaffofmas jismlarning nurlanishiga qarab ularning temperaturasini oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob. P. yordamida temperaturasi oʻlchanadigan jism issikdik muvozanatida turishi va yorugʻlik yutish koeffitsiyenti 1 ga yaqin boʻlishi ke-rak. P. yordamida yuqori temperaturalar oʻlchanadi. Ish prinsipiga qarab, ravshan, rangli va radiatsion P. mavjud. Ravshan P. kengtarqalgan, ular 103—104°K sohasidagi temperaturalarni aniq oʻlchaydi.

Spektrning optik sohasida ^"const li jismlar temperaturasini oʻlchashda rangli P.dan foydalaniladi. Bunda spektrning koʻk va qizil sohalaridagi ravshanliklar nisbati bl(Xl T)/2(X2T) aniqlanadi. Asbob shkalasi °S larga boʻlingan, u jismning rang temperaturasi (Ts)ni koʻrsatadi. Rangli P. ravshan P.dan murakkabroq, lekin sezgirligi va oʻlchash anikligi undan past. Rangli P. ham 103—104 °K sohasidagi temperaturalarni oʻlchaydi.

Jismning toʻliq nurlanishini ifodalovchi radiatsion P. sezgir, lekin oʻlchash aniqligi pastroq. Ularning ishi Stefan—Bolsman nurlanish qonuni va Kirxgof nurlanish qonunita asoslangan. Radiatsion P. kuzatilayotgan nurlanishni kabul kilgich (termoustun yoki bolometr) da fokuslaydi. Bunda signal mutlaq qora jismning nurlanishi boʻyicha taqsimlangan va radiatsion temperatura (T^ni koʻrsatadigan asbobda qayd qilinadi. Jismning haqiqiy temperaturasi kuyidagi formula bilan ifodalanadi: T=at1/4T|, bunda at — jismning toʻla yorugʻlik yutish koeffitsiyenti. Radiatsion P. 200° temperaturadan boshlab oʻlchaydi. Sanoatda P. turli texnologik jarayonlarni temperatura boʻyicha nazorat qilish va boshqarish tizimida keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Piromorfit

**Piromorfit** (yunoncha: rug — olov va morhe — shakl) — fosfatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi R5[RO4]3S1. Tarkibida RO - 82,0%, R2O5-15,4%, S1-2,6%, baʼzan qoʻshimchalardan fosforning izomorf oʻrnini bosuvchi As boʻladi. Geksagonal sin-goniyada prizma yoki bochkasimon shaklda kristallanadi. Kam hollarda donador, tolasimon va oqiq agregatlar. Yaltiroqligi shishasimon. Qattikligi 3,5—4, zichligi 6700–7100&nbsp;kg/m3. Rangi yashil, baʼzan sariq yoki olovrang. Polimetall va oltin rudalari konlari zonasida hosil boʻladi. Qoʻrgʻoshin rudasi sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Piroksenit

**Piroksenit** — bir yoki bir necha piroksenlardap iborat oʻta asosli togʻ jinsi. Baʼzan dala shpati, olivin va magnetit yoki titanomagnetit aralashgan boʻladi. P. gabbro-peridotitli magmatik togʻ jinslari guruhiga mansub. Tarkibidagi piroksen va ruda mine-rali turiga qarab P. ortopiroksenit, klinopiroksenit, bronzitit, giper-stenit, vebsterit (lersolit) kabi turlarga boʻlinadi. Undan tashqari, granat, ilmenit, slyuda, plagioklaz va asosiy aksessor minerallar sifatida xromshpinelidlar bilan magnetit qoʻshiladi. P.da 43-53% SiO2, 4-10% A12O3> 5-13% FeO+F2O3, 1324% MgO va 9-20% SaO boʻladi. P. giperbazitlar tarkibiga kiradi. Koʻpincha ishqorli jinslar va karbonatitlarda apatit, nodir-yer elementlari va boshqa foydali kazilmalar bilan birga uchraydi.

## Manbalar
Piroksenlar

**Piroksenlar** (yun. rug — olov va xenos — begona) — zanjirli silikat lar kichik guruhiga mansub togʻ jinslarini hosil qiluvchi minerallar gu-ruxi. Kimyoviy tarkibi Me[Si2O6], bunda Me — magniy, kalsii, temir va boshqa metallar kationlari. Kristallografik belgilariga qarab rombik va monoklin P. boʻladi. Rombik P. magniy, temir metasilikatlaridan iborat uzluksiz izomorf aralashma Mg2 [Si2O6] Fe2[Si2O6] qatorini hosil qiladi. Magniyli enstatit — Mg2[Si2O6] va mag-niy-temirli gipersten — (MgFe2) [Si2O6] koʻp tarqalgan. Monoklin P.ning tarkibida magniy va temirdan tashqari kalsiy ham boʻlib, bu guruhga diopsid, gedenbergit, avgit, jadeit, egirin va spodumen minerallari kiradi. Monoklin P. asosan, skarnlarda va effuziv jinslarda uchraydi. Qattikdigi 5—6,5; zichligi 3100–3600&nbsp;kg/m3.

Rombik va monoklin P. mono-mineralli oʻta asosli togʻ jinslari (piroksenitlar)ni tashkil qila-di, shuningdek, boshqa oʻta asosli tog jinslari (peridotitlar, gars-burgitlar va boshqalar) tarkibiga kiradi. Monoklin P. keng tarqalgan. Diopsid — gedenbergitlar — kontakt metasomatik skarnlarning odatdagi minerallaridir; avgitlar magma-tik togʻ jinslari (bazalt, andezit, gabbro, diorit va boshqalar)da uchraydi; egirin — ishqoriy siyenitlarning odatdagi minerali; jadeit ayrim me-tamorfik togʻ jinslarida boʻladi; spodumen faqat litiyli pegmatitlardagina mavjud. Monoklin P. (avgitlar) oydagi bazaltlarning asosiy minerali hisoblanidi.

Gidrotermal eritmalar taʼsirida P. serpentin, shox aldamchisi (uralit), xlorit, epidot va boshqalarga oʻtadi. Sirtqi nurash jarayonida esa P. montmorillonit va boshqalarga aylanadi. Spodumen — Li ajratib olinadigan qimmatli ruda, uning tiniq, shaffof turlari qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladi; jadeit — yasama tosh.

## Manbalar
Pirop

**Pirop** (yun. pyropos — olovsimon) — granatlar guruhiga mansub mineral. Mg3Al2(SiO4)3, tarkibida 20,45% MgO boʻladi. Unga temir, marganets ham aralashgan. Pirop chiroyli toʻq qizil rangi bilan ajralib turadi. Ayrim peridotit lar, kimberlitlar, shuningdek, serpentinitlar uchun xos. Piropning qip-qizil, tiniq, shaffof kristallari qimmatbaho tosh hisoblanadi. Yaltiroqligi shishasimon, qattiqligi 6,5—7,5, zichligi 3580–3710&nbsp;kg/m3. Mashhur pirop koni Chexiyada boʻlib, metamorfizlashgan magnezial slanetslarda, sochma konlarda keng tarqalgan.

## Manbalar
Piroplazmoz

**Piroplazmoz** — qoramol, ot, choʻchqa va itlarda uchraydigan invazion kasallik. Piroplasma turkumiga mansub qon parazitlari keltirib chiqaradi. Qoʻzgʻatuvchisi oraliq xoʻjayin ishtirokida uning qizil qon tanachalari va ichki parenximatoz organlarida koʻpayadi. P.ni yaylov kanalari tarqatadi. Mavsumiy kasallik. Kasallangan hayvonda isitma, sariklik, kamqonlik va qon siyish kabi belgilar paydo boʻladi. Echki va qoʻylarda babezioz bilan bir vaqtda kechadi. Tashxis qonni lab. tekshiruvlariga koʻra qoʻyiladi.

Davolash: flavakridin, piro-plazmin, gemosporidin, berenil, azi-din va boshqa dori-darmonlar bilan davolanadi.

## Manbalar
Pirosta devori

**Pirosta devori** — qad. Nurota shahri va uning atrofidagi qishloklarni uragan mudofaa devorining harobasi. Uz. 20&nbsp;km, eni 12-15 m, balandligi 1 —1,5 m. Pirosta devori harobalarini Ya. Gʻ.Gʻulomov rahbarligidagi arxeologiya otryadi tekshirgan (1950—51). Pirosta devori 6-asrda qurilib, 10-asrdan buzila boshlagan.

## Manbalar
Pirotexnika

**Pirotexnika** (yunoncha: rug - olov va texnika) — portlovchi va yonuvchi aralashmalar tayyorlash hamda ularni amalda qoʻllash bilan shugʻullanadigan texnika tarmogʻi. Harbiy maqsadlarda, sanoatda, qishloq xoʻjaligida, bayramlarda mushakbozlikda qoʻllanadigan moddalar bilan shugʻullanuvchi turlari bor.

Harbiy maqsadlarda yorituvchi pirotexnik tarkib (PT)lar, signal, yondiruvchi, yorugʻ iz qoldiruvchi, tugun hosil qiluvchi Pirotexnikalar qoʻllanadi. Pirotexnikadan jang maydonida snaryadlar, bombaning portlashi kabi sunʼiy portlashlarni hosil qilishda ham foydalaniladi. Sanoatda relslar, trubalar, elektr simlar, turli qotishmalar ishlab chiqarish da termit Pirotexnikadan foydalaniladi. Gugurt ishlab chiqarishda ishlatiladigan tarkiblar ham Pirotexnikaning bir turi hisoblanadi. Signal Pirotexnikalaridan transportda, kinoga olish, mushaklar tayyorlash va boshqalarda foydalaniladi. Qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarni zararkunandalardan saqlash, xoʻl mevalar saqlanadigan omborlar va vino bochkalarini dezinfeksiya qilishda Pirotexnika ishlatiladi.

Koʻpchilik Pirotexnikalarning asosini oksidlovchining yonilgʻi bilan ikkilamchi aralashmasi tashkil etadi; bunda yonilgʻi qisman oksidlovchidagi, qisman havodagi kislorod hisobiga yonadi. Pirotexnikada nitratlar va perxlorlarat, metall oksidlari (Fe3O4, MnO2 va boshqalar) oksidlovchi vazifasini bajaradi.

Yuqori temperaturali PT da yonuvchi aralashma sifatida Mg, A1 va ularning qotishmalari, kamdan-kam Ti va Zr dan; tutun hosil qiluvchi aralashmada esa, asosan, organik moddalardan foydalaniladi.

## Manbalar
Pirouzum kislota

**Pirouzum kislota**, a-ketopropion kislota, CH3COCOOH — oʻtkir hidli rangsiz suyuklik. Suyuqdanish temperaturasi 13,6°, qaynash temperaturasi 165° (ajralishb-n), zichligi 1,27 g/sm3. Suvda, efirda, spirtda eriydi. Pirouzum kislota vino kislotani (KHSO4 ustidan), atse-tilxloriddan yoki 2,2-dixlorpropion kislotadan haydash yoʻli bilan olinadi. SO2 yoki SO ajratib chikarib (H2SO4 ishtirokida) parchalanadi. Vodorod peroksid taʼsirida oksidlanib, sir-ka kislotaga aylanadi. Uglevodlar, ok-sidlar, lipidlar hosil boʻlishida mu-qim bogʻlovchi oraliq mahsulot hisoblanadi. Dorivor moddalar, mas, sin-xofen (atrofan) ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Piroelektr

**Piroelektr** (yun. rug — olov va elektr) — kristall dielektriklar qizdirilganda yoki sovitil ganda ularning sirtida elektr zaryadlari hosil boʻlishi. Qizdirilganda ularning bir uchi musbat zaryadlansa, sovitilganda manfiy, ikkinchi uchi esa teskari ishorada zaryadlanadi. Piroelektrik (kristall dielektrik) sirtida zaryadlar hosil boʻlishi kristall qizdirilganda uning ichida spontan (oʻz-oʻzidan hosil boʻladigan) qutblanishning oʻzgarishiga, zaryadlanish intensivligi temperatura oʻzgarishiga bogʻliq. P. xususiyatli kristallar pyezoelektr xususiya-tiga ham ega boʻladi. Shuning uchun temperatura notekis oʻzgarganida kristall deformatsiyalanadi, deformatsiyalanish esa, oʻz navbatida, pyezoelektr tabiatli "ikkilamchi" qutblanishni yuzaga kel-tiradi va u P. tabiatli "birlamchi" qutblanishga qoʻshiladi. Bu esa sof P. effektini kuzatishga xalaqit beradi. Demak, kristall deformatsiyalanmagan yoki deformatsiyasi doimiy turgan holdagina sof P. effektini kuzatish mumkin. P. kristallarda elektrokalorik effekt deb yuritiladigan teskari effekt ham kuzatiladi. Bu effekt oʻzga-ruvchan elektr maydoniga joylashtirilgan kristall temperaturasining oʻzgarishidan iborat. P. effektidan amadda in-fraqizil nurlanishni topishda foydalanish mumkin.

## Manbalar
Pirr

**Pirr** (miloddan avvalgi 319—273) — Epir podshosi (307—302 va 296—273). Tarent shahri tomonida turib Rim bilan kurashgan, Gerakleya (280) va Auskulum (79) yonida gʻalaba qozongan. Soʻnggi gʻalabasi juda katta yoʻqotish, talafotlar eva-ziga erishilgan ("Pirr gʻalabasi" iborasi shundan).

## Manbalar
Pirron Elidalik

**Pirron Elidalik** (miloddan avvalgi taxminan 360— 280) — yunon faylasufi, skeptitsizm (pirronizm) asoschisi. P.ning oʻzi asarlar yozmagan, uning qarashlarini shogirdlari yozib qoldirgan. Uning fikricha, odamning narsalar toʻgʻrisidagi mulohazalari asossizdir, umuman bironbir mulohaza yuritishdan ti-yilish hamda ataraksiya va apatiya holatida boʻlish kerak.

## Manbalar
Pirrotin

**Pirrotin** (yun. pyrrotes — choʻgʻday qizil yoki quyuq sariq), magnit kolchedani — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Tarkibi Gʻe, KS. Qoʻshimcha sifatida Ni, Co boʻladi hamda qat-tiq qorishmalari (xalkopirrotinlar) uchraydi. Geksagonal yoki monoklin singoniyali kristallari kam uchraydi, odatda, yaxlit massa yoki xol-xol donalar shaklida boʻladi. Rangi toʻq sariq, qiz-dirilganda qoʻngʻir tusga kiradi, me-talldek yaltiroq, moʻrt. Strukturasi nuqsonli, chunki oktaedr boʻshliqlarning hammasi ham Gʻe bilan toʻldirilmagan. Qat-tikligi 3,5—4,5; zichligi 4580–4700&nbsp;kg/ m3. Magnit xossasi tarkibiga qarab oʻzga-radi: S kam boʻlgan triolit va geksagonal P. — antiferromagnetiklar, S koʻp boʻlgan monoklin P. — ferromagnetik (Kyuri nuqtasi 300—320°S). P.ning ay-rim minerallari paramagnetizm (magnit anizotropiyasi) xususiyatiga ega. P. qaynoq aralashmalardan vujudga keladi. Turli genetik tiplarda va endogen konlarda tarqalgan: asosli magmatik jinslarda sulfat uyumlari (mis-nikel sulfidlar) orasida, kontakt-metasomatik konlarda xalkopirit, pirit, kassiterit, sheyelit, kalsit, kvars bilan, gidrotermal konlarda sfalerit, galenit, xalkopirit, kassiterit, arsenopirit bilan, choʻkindi jinslar orasida siderit bilan birga uchraydi. Oksidlanish zonasida pirit, markazit va qoʻngʻir te-mirtoshlarga aylanadi. P. rudalarida boshqa foydali komponentlar boʻlmasa, kam foydalaniladi, ular oltingugurt, temir, sulfat kislota olishda xom ashyo sifatida ishlatiladi, nikelli P. nikel olish uchun foydalaniladi. P. Oʻzbekistonda dastlab Samarqand viloyatida (1891), soʻngra Chatqol-Qurama togʻlarida, Oʻzbekiston gʻarbi va janubida va boshqa joylarda topilgan.

## Manbalar
Charles Sanders Peirce

**Charles Sanders Peirce** (1839.10.9, Kembrij, Massachusets shtati — 1914.19.4, Milford, Pensilvaniya shtati) — amerikalik faylasuf, mantikchi, matematik va tabiatshunos. Amerika fanlar va sanʼat akademiyasi (1877) hamda Milliy Fanlar akademiyasi (1879) aʼzosi. Garvard universitetini tugatgan (1859). Shu universitetda mantiq, tarix va falsafadan maʼruzalar oʻqigan. Peircega Dune Skot, Kant va Darvin qarashlari taʼsir koʻrsatgan. Peirce agnostitsizmni tanqid qildi, biroq bilimning ishonchliligini inkor etdi. U ilmiy bilim va fikrning shakllanishi, ishonchliligi va dalillar asosida isbotlanganligi masalasiga aloxida ahamiyat berdi. Falsafaga pragmatizm tushunchasini kiritgan. Haqiqatning obʼyektivligini rad etib, chinlikni amaliy foydalilik bilan tenglashtirgan. Semiotika asoschisi. Matematik mantiqqa doir asarlar yozgan. Peirceni "AQSH ilmiy falsafasining otasi" deb hisoblaydilar.

## Manbalar
Pirs

**Pirs** (ing. pier — ustun, pristan) — portaa kemalar toʻxtab turadigan joy, qirgʻoqqa qurilgan gidrotexnik inshoot. Port akvatoriyasndan chiqib turadi, kemalarni ikki tomonidan bogʻlab qoʻyishga imkon beradi. P.da kemalarga yuk ortiladi yoki tushiriladi, yoʻlovchilar tushiriladi yoki chiqariladi. Keng va tor P.lar bor. Keng P.ning har qaysi tomoniga 3—8 kema, tor P.ning har qaysi tomoniga 1—2 ta kema toʻxtab turishiga imkon beradi. Odatda, P.lar guruh-guruh qilib joylashtiriladi, ular qirgʻoq boʻylab oʻziga xos "taroqlar"ni hosil qiladi.

## Manbalar
Piroxlorlar

**Piroxlorlar** (yun. rug — olov va chloros — sargʻishyashil) — titantan-tal-niobatlar murakkab oksidlariga mansub minerallar guruhi. Kimyoviy tarkibi beqaror, bir qadar aniqroq formulasi (Ca, Na, K, Rb, Sn, U, Va, Bi, Sb)2.m (Nb, Ta, Ti)2O6. (O, ON, F), m- nH2O; izomorf aralashma holida U, Th, Ce, Y, Fe va boshqa boʻladi. P.ga 3 kichik guruh (piroxlor, mikrolit va betafit)ga ajratilgan 21 mineral ki-ritilgan. Rangi och sariq, qizgʻish-jigarrang, qoʻngʻir-qora. Ayrimlari qizdirilganda sargʻishyashil rangga oʻtadi. Koʻpincha kichik (10—15 sm gacha) oktaedr, dodekaedr shaklda kubik singoniyali kristallar holida uchraydi. Qattikligi 4—5,5; zichligi tarkibiga va fizik xossalariga qarab oʻzgaradi: 3700–5000&nbsp;kg/m3 (piroxlor va betafit) va 5900–6400&nbsp;kg/m3 (mikrolit). P. baʼzan kuchli radioaktiv, tez oʻzgarib turadi va metamikt minerallarga kiradi. Siyenitli va nefelin-si-yenitli pegmatitlarda sirkon, ilmenit, sfen, kalsitlar bilan birga uchraydi. Yirik uyumlari niobiy va tantal olish uchun ruda hisoblanadi.

## Manbalar