Kanada provinsiyalari

Kanadaning geografik hududlari ichida o'nta viloyat va uchta hudud Kanada Konstitutsiyasi yurisdiktsiyasi ostidagi submilliy ma'muriy bo'linma hisoblanadi. 1867-yilda Kanada Konfederatsiyasida Shimoliy Amerika Britaniyaning uchta provinsiyasi - Nyu-Brunsvik, Yangi Shotlandiya va Kanada provinsiyasi (Konfederatsiyadan keyin Ontario va Kvebekga bo'lingan) federatsiya tuzish uchun birlashdi va kelgusi asrda to'liq mustaqil davlatga aylandi. O'z tarixi davomida Kanadaning xalqaro chegaralari bir necha bor o'zgardi, chunki u hududlar va viloyatlarni qo'shib, hududi bo'yicha dunyodagi ikkinchi yirik davlatga aylantirdi.

Kanada provinsiyasi va hududi o'rtasidagi asosiy farq shundaki, provinsiyalar o'z kuch va vakolatlarini *1867-yildagi Konstitutsiya to'g'risidagi qonundan* oladi (ilgari *Britaniya Shimoliy Amerika qonuni, 1867-*yil deb yuritilardi), hududiy hukumatlar esa Kanada parlamenti tomonidan vakolatlarga ega nizom yaratuvchilari bo'lgan. *Konstitutsiya to'g'risidagi qonundan* kelib chiqadigan vakolatlar Kanada hukumati (federal hukumat) va viloyat hukumatlari o'rtasida faqat amalga oshirish uchun bo'linadi. Federal hukumat va viloyatlar o'rtasidagi vakolatlar taqsimotini o'zgartirish konstitutsiyaviy tuzatishni talab qiladi, shu bilan birga, hududlarga ta'sir qiluvchi shunga o'xshash o'zgartirish Kanada parlamenti yoki hukumati tomonidan bir tomonlama tartibda amalga oshirilishi mumkin.

Kanadaning zamonaviy konstitutsiyaviy nazariyasida viloyatlar *1867-yilgi Konstitutsiya qonuniga binoan* viloyat va federal hukumat o'rtasidagi mas'uliyat taqsimoti asosida ma'lum hududlarda birgalikda suveren deb hisoblanadi va shuning uchun har bir viloyat Kanada tojining o'z vakiliga ya'ni leytenant gubernatoriga ega. Hududlar suveren emas, balki ularning vakolatlari va majburiyatlari to'g'ridan-to'g'ri federal darajadan o'tkaziladi va natijada federal hukumatni ifodalovchi komissar yuzaga keladi.

## Provinsiyalari

## Hududlari
Kanadada uchta hudud mavjud. Viloyatlardan farqli o'laroq, Kanada hududlari o'ziga xos suverenitetga ega emas, balkiy faqat federal hukumat tomonidan berilgan vakolatlarga ega. Ularga butun Kanada materiki 60° kenglikdan shimolda va Gudzon ko'rfazidan g'arbdagi, yana Kanada materigidan shimoldagi barcha orollar kiradi (Jeyms ko'rfazidagilardan Qirolicha Yelizaveta orollarigacha). Quyidagi jadvalda hududlar ustuvorlik tartibida keltirilgan  (har bir viloyat, har bir hudud yaratilgan sanadan qat'i nazar, barcha hududlardan ustunlikka ega).

Yana bir hudud, Keevatin okrugi 1876-yil 7-oktyabrdan 1905-yil 1-sentyabrgacha Shimoli-g'arbiy hududlarga qo'shilib Keevatin viloyatiga aylangan vaqtgacha mavjud edi. U Shimoli-g'arbiy hududlardan sharqda bo'lib, hozirgi Ontarioning Kenora okrugi, Manitoba shimoli va Nunavutning sharqiy yarmini egallagan. Keevatin hukumati Manitoba shtatining Vinnipeg shahrida joylashgan. Hudud federal parlamentda hech qanday vakolatga ega emas.

## Aholisi

Kanada aholisining katta qismi Kanada-AQSh chegarasiga yaqin hududlarda to'plangan. Hududi boʻyicha uning toʻrtta eng yirik provinsiyasi (Kvebek, Ontario, Britaniya Kolumbiyasi va Alberta) ham (Kvebek va Ontario navbati bilan almashtirilgan) eng koʻp aholiga ega; birgalikda ular mamlakat aholisining 86% ni tashkil qiladi. Hududlar (shimoli-g'arbiy hududlar, Nunavut va Yukon) Kanada hududining uchdan bir qismidan ko'prog'ini tashkil qiladi, ammo uning aholisining atigi 0,3% yashaydi, bu esa milliy aholi zichligi qiymatini buzadi.

Kanada aholisi 2006 va 2011-yillardagi aholini ro'yxatga olish o'rtasida 5,0% ga o'sdi. Nyu-Brunsvikdan tashqari barcha hududlar va viloyatlarda bu vaqt ichida aholi soni ortdi. Foiz o'zgarishi bo'yicha, eng tez o'sayotgan viloyat yoki hudud 2011 va 2016-yillar oralig'ida 12,7% ga o'sish bilan Nunavut, undan keyin 11,6% o'sish bilan Alberta, Nyu-Brunsvik aholisi esa 0,5% ga kamaydi.

Umuman olganda, Kanada provinsiyalari Kanada bilan bir qatorda aholi soni doimiy ravishda o'sib bordi. Biroq, Saskachevan, Shahzoda Edvard oroli, Nyufaundlend va Labrador kabi ba'zi viloyatlar uzoq vaqt turg'unlik yoki aholining qisqarishini boshdan kechirgan. Ontario va Kvebek har doim Kanadaning eng katta ikki provinsiyasi bo'lib kelgan, ular har qanday vaqtda aholining 60% dan ortig'ini tashkil qiladi. G'arbning Kanadaga nisbatan aholisi vaqt o'tishi bilan barqaror o'sib bordi, Atlantika Kanada aholisi esa kamaydi.

## Hududiy evolyutsiyasi

Ontario, Kvebek, Nyu-Brunsvik va Yangi Shotlandiya 1867-yil 1-iyulda Shimoliy Amerikadagi bir nechta Britaniya koloniyalari Kanada Dominioniga birlashganda va bosqichma-bosqich Birlashgan Qirollikdan suverenitet belgilari to'plana boshlaganda tashkil topgan asl viloyatlar edi. Bungacha Ontario va Kvebek Kanada provinsiyasi sifatida birlashgan. Keyingi yillarda viloyatlar sifatida Manitoba (1870), Britaniya Kolumbiyasi (1871) va Shahzoda Eduard oroli (1873) qoʻshildi.

Britaniya toji Kanada koloniyasining shimoli-g'arbidagi Rupert yerlari va Shimoli-g'arbiy hudud deb nomlanuvchi ikkita katta hududni egallab olgan va ularni Gudson ko'rfazi kompaniyasiga tayinlagan edi. 1870-yilda kompaniya keng hududni Kanada hukumatiga berib, 300 000 funt sterling (1,5 CND million dollari) uchun da'volaridan voz kechdi. Keyinchalik, hudud Manitoba provinsiyasi va Shimoli-g'arbiy hududlarga qayta tashkil etildi. Shimoli-g'arbiy hududlar Arktika orollaridagi Britaniya xoldinglari va Britaniya Kolumbiyasi mustamlakasi bundan mustasno, hozirgi shimoliy va g'arbiy Kanadani o'z ichiga olgan. NWT Ontario va Kvebekning shimoliy uchdan ikki qismini o'z ichiga oladi. 1870-yilda Manitoba provinsiyasi tashkil etilgandan so'ng, bugungi provinsiyaning janubidagi kichik bir hududda, deyarli barcha hozirgi Manitoba hali ham NWTda joylashgan edi (Manitoba 1912-yilda hozirgi hajmiga qadar kengaytirildi). 

## Hukumati
Nazariy jihatdan, viloyatlar federal hukumatga nisbatan katta vakolatlarga ega bo'lib, sog'liqni saqlash, ta'lim, ijtimoiy va viloyat ichidagi transport kabi ko'plab jamoat tovarlari ustidan yurisdiktsiyaga ega. Ular federal hukumatdan bularni to'lash uchun, shuningdek, o'z soliqlarini undirish uchun "transfer to'lovlari" oladi. Biroq, amalda, federal hukumat ushbu provinsiya hududlariga ta'sir qilish uchun ushbu transfer to'lovlaridan foydalanishi mumkin. Masalan, Medicare doirasida sog'liqni saqlashni moliyalashtirish uchun viloyatlar zarur tibbiy davolanishdan universal foydalanish kabi ma'lum federal mandatlarni bajarishga rozi bo'lishlari kerak.

### Viloyat qonun chiqaruvchi organlari binolari

Fayl:2011 Alberta Legislature Building 03.jpg|Alberta qonun chiqaruvchi binosi
Fayl:British Columbia Parliament Buildings - panoramio.jpg|Britaniya Kolumbiyasi parlament binolari
Fayl:Parliamentwinnipeg manitoba.jpg|Manitoba qonunchilik binosi
Fayl:New Brunswick Legislature.png|Nyu-Brunsvik qonunchilik binosi
Fayl:Confederation Building (front), St. John's, Newfoundland, Canada.jpg|Nyufaundlend va Labrador konfederatsiyasi binosi
Fayl:Province House (Nova Scotia).jpg|Yangi Shotlandiya viloyati uyi
Fayl:Ontario Legislative Building, Toronto, South view 20170417 1.jpg|Ontario qonunchilik binosi
Fayl:282 - Birthplace of Canada Charlottetown PEI.JPG|Shahzoda Edvard oroli provinsiyasi uyi
Fayl:Quebec City (14765614666).jpg|Kvebek parlament binosi
Fayl:Saskatchewan legislative building.jpg|Saskachevan qonunchilik binosi


### Hududiy qonun chiqaruvchi hokimiyat binolari

Fayl:Northwest Territories Legislative Building.jpg|Shimoli-g'arbiy hududlarning qonun chiqaruvchi binosi
Fayl:Leg Building Iqaluit 2000-08-27.jpg|Nunavut qonunchilik binosi
Fayl:Yukon Legislature main entrance.jpg|Yukon qonunchilik binosi


### Xaritasi

## Viloyat siyosiy partiyalari
Aksariyat viloyatlarda asosiy federal partiyalarga nisbatan qo'pol provinsiya hamkasblari mavjud. Biroq, bu viloyat partiyalari odatda bir xil nomga ega bo'lgan federal partiyalar bilan rasmiy ravishda bog'lanmaydi. Misol uchun, hech bir viloyat Konservativ yoki Progressiv Konservativ partiyasi Kanada federal Konservativ partiyasi bilan tashkiliy aloqani baham ko'rmaydi va shunday ekan, Kanada Yashil partiyasiga viloyat yashil partiyalari ham tegishli emas.

Boshqa tomondan, provinsiyalarning yangi demokratik partiyalari federal Yangi Demokratik partiya bilan to'liq integratsiyalashgan, ya'ni viloyat partiyalari federal partiyaning umumiy a'zolik bo'limlari sifatida samarali faoliyat yuritadi.

Kanada Liberal partiyasi Nyu-Brunsvik, Nyufaundlend va Labrador, Yangi Shotlandiya va Shahzoda Edvard orolidagi Atlantika Kanada provintsiyasi liberallari bilan ana shunday tashkiliy integratsiyani baham ko'radi. Bu esa boshqa viloyat liberal partiyalari federal hamkasbi bilan bog'liq emas.

Ba'zi viloyatlarda aniq federal ekvivalenti bo'lmagan viloyat siyosiy partiyalari mavjud, masalan, Alberta partiyasi va Saskachevan partiyasi.

Kvebekning provintsiyaviy siyosiy iqlimi boshqacha: asosiy bo'linish Kvebek partiyasi va Kvebek birlashmasi tomonidan taqdim etilgan suverenitet va birinchi navbatda Kvebek Liberal partiyasi vakili bo'lgan federalizm o'rtasida bolgan. Koalitsion Avenir Québec betaraf pozitsiyani egallaydi va suverenitetni qo'llab-quvvatlamaydi yoki unga qarshi chiqmaydi.

Hozirgi vaqtda Yukonda liberallar tomonidan ozchilikdagi yagona viloyat/hududiy hukumat mavjud.

## Tantanali hududlari
Fransiyadagi Pas-de- Kale yaqinidagi Kanada Milliy Vimi yodgorligi va Bomont- Xamel yaqinidagi Nyufaundlend yodgorligi tantanali ravishda Kanada hududi hisoblanadi. 1922-yilda Fransiya hukumati Vimi yodgorligi uchun foydalanilgan yerni "erkin va abadiy Kanada hukumatiga barcha soliqlardan ozod qilingan yerdan bepul foydalanish uchun" sovg'a qildi. Beaumont-Hamel yaqinidagi Somme jang maydoni 1921-yilda Nyufaundlend Dominioni aholisi tomonidan sotib olingan. Biroq, bu saytlar ekstraterritorial maqomga ega emas va shuning uchun Fransiya qonunchiligiga bo'ysunadi.

## Taklif etilayotgan viloyatlar va hududlar
1867-yildagi Konfederatsiyadan beri Kanadaning yangi viloyatlari va hududlari uchun bir nechta takliflar bo'ldi. Kanada Konstitutsiyasi yangi viloyatni tashkil etish uchun tuzatish kiritishni talab qiladi, ammo yangi hududni yaratish uchun faqat parlament akti talab qilinadi, bu qonunchilik jihatdan soddaroq jarayon.

* Kanada provinsiyalari va hududiy nomlari etimologiyasi
** Joy nomlarining kanadacha sifatdosh va demonimik shakllari
* Kanada viloyatlari va hududlari til siyosati
* Kanada va Qo'shma Shtatlar tomonidan bahsli hududlar ro'yxati
* Kanada mintaqalari ro'yxati
* Kanadadagi hukumatlarning yillik xarajatlari bo'yicha ro'yxati
* Hamdo'stlik mahalliy boshqaruv forumi-Amerika
* Kanadaning viloyat muzeylari
* Viloyatlar va hududlar bo'yicha Kanada bilan bog'liq mavzular ro'yxati
** Yalpi ichki mahsulot bo'yicha Kanada viloyatlari va hududlari ro'yxati
** Kanada provintsiyalari va hududiy ramzlari ro'yxati
** Ishsizlik darajasi bo'yicha Kanada viloyatlari ro'yxati
** Inson taraqqiyoti indeksi bo'yicha Kanada viloyatlari va hududlari ro'yxati
** Kanadaning viloyatlar va hududlar bo'yicha aholisi
** Kanada viloyatlari va hududlari bayroqlari

## Eslatmalar

 
 

## Manbalar