Ivan Grozniy va uning oʻgʻli Ivan

„**Ivan Grozniy va uning oʻgʻli Ivan**“ (; *Ivan Grozniy oʻz oʻgʻlini oʻldiradi* ()) rus rassomi Ilya Repinning 1883 — 1885-yillarda chizilgan rasmidir.

Ushbu rasmda Ivanning hayotidagi dahshatli epizod tasvirlangan. U dahshatli gʻazab bilan oʻgʻli Ivan Ivanovichga halokatli zarba bergan.

Moskvadagi Tretyakov Davlat galereyasi kolleksiyasida saqlanadi. Rasmni doimiy koʻrgazma zallariga qaytarishning taxminiy sanasi — 2023-yil boshi.

## Yaratilish tarixi
Davlat Tretyakov galereyasi veb-saytidagi rasmning tavsifida taʼkidlanganidek, Repin oʻz sarlavhasida tasodifiy sanani —1581-yilni koʻrsatmaydi. Muallifning xotiralaridan maʼlumki, gʻoya u bilan 1881-yil mart voqealari munosabati bilan paydo boʻlgan. Keyinchalik, „**Ivan Grozniy va uning oʻgʻli Ivan…**“ rasmini chizish gʻoyasi N. A. Rimskiy-Korsakovning „Antar“ simfonik syuitasi taassurotlari ostida kontsertdan qaytayotganida paydo boʻldi. Repin oʻz xotiralarida buni shunday tasvirlaydi: "Bir marta 1881-yilda Moskvada Rimskiy-Korsakovning yangi „Qasos“ asarini eshitdim. Bu tovushlar meni egallab oldi va shu musiqa taʼsirida men yaratilgan kayfiyatni tasvirlab gavdalantirsa bo‘ladimi?!, deb o‘yladim. Men Ivanni esladim".

Repin 1883-yilda Evropaga sayohat qilganida, buqalar jangida qatnashgan va oʻz xotiralarida shunday yozgan edi: „Baxtsizliklar, tirik oʻlim, qotilliklar va qon… oʻziga jalb qiluvchi kuchdir… Oʻsha paytda qonli rasmlar Yevropadagi barcha koʻrgazmalarda koʻp miqdorda namoyish etilgan. Qon surati esa katta muvaffaqiyatga erishdi“.

## Yaratilish
Repin shunday eslaydi: „Men azob chekdim, tashvishlanardim, yozilgan narsalarni qayta-qayta toʻgʻirladim, qobiliyatimdagi alamli umidsizlik bilan yashirdim. Men bir necha daqiqa qoʻrqib ketdim. Men bu rasmdan yuz oʻgirdim, yashirdim. Lekin nimadir meni bu rasmga undadi va men yana uning ustida ishladim“.
Fayl:Ivan the Terrible killing his son (sketch, 1882, GRM).jpg|alt=|Eskiz, 1882-yil
Fayl:Ivan the Terrible killing his son (sketch, 1913, GRM).jpg|alt=|Eskiz versiyasi
Fayl:Répine Ivan le Terrible et son fils Ivan esquisse sur toile 1882-1899.jpg|alt=|Eskiz. 1883-yil, 1899-yil
Fayl:Répine Ivan le Terrible et son fils ivan deuxième version 1909.jpg|alt=|Rasmning ikkinchi versiyasi. 1909-yil. (I. N. Kramskoy nomidagi Voronej viloyat san'at muzeyi)


## Rasmga boʻlgan munosabatlar

#### Zamonaviy Rossiyada

2013-yilning oktyabr oyida bir guruh tarixchilar va pravoslav faollari Rossiya Federatsiyasi Madaniyat vaziri Vladimir Medinskiyga Tretyakov galereyasidan rasmni olib tashlash iltimosi bilan murojaat qilib, bu asar rus xalqining vatanparvarlik tuygʻularini haqorat qilishini aytdi. Tretyakov galereyasi direktori Irina Lebedeva rasm doimiy koʻrgazmadan olib tashlanmasligini aytdi.

Shundan soʻng, „Mitki“ badiiy guruhi ushbu petitsiyani masxara qilib, kerak boʻlsa, Ilya Repinning rasmini oʻrnini bosishi mumkin boʻlgan „Mitki Ivan Grozniyga yangi oʻgʻil beradi“ kartinasi ustida ish boshlaganliklarini eʼlon qildilar.

## Vandalizm

### 1913-yil
1913-yil 16-yanvarda rasmga yirik mebel ishlab chiqaruvchisi Abram Balashovning oʻgʻli 29 yoshli ikonachi rassom uch marta pichoq urgan, shundan soʻng rassom deyarli yangi tasvirlangan yuzlarni qayta yaratishga majbur boʻldi. Tretyakov galereyasi qoʻriqchisi E. M. Xruslov rasmga zarar yetkazilganini bilib, oʻzini poezd ostiga tashladi; Muzey vasiysi I. S. Ostrouxov bu voqeadan keyin darhol isteʼfoga chiqdi.

Tretyakov galereyasiga bir necha bor tashrif buyurgan va uning xodimlariga tanish boʻlgan Abram Balashov ertalab soat 10:30 da rasmga hujum qildi. Dahlizlardan oʻtib, u birinchi navbatda „Boyar Morozova“ kartinasi oldida toʻxtadi va uning oldida nimadir pichirladi. Repinning ishi joylashgan zalga kiraverishda u birdan uning oldiga yugurdi va sakrab tushdi. „Yetarli oʻlim, etarli qon“ soʻzlari bilan rasmni pichoq bilan uch marta kesib tashladi.

Balashov rasmda har biri sakkizdan sakkiz yarim dyuymgacha va kengligi 1 dyuymgacha boʻlgan uchta boʻylama kesma qildi: qirol va uning oʻgʻlining yuzlari birlashadigan joyga tushib, ikkala figuraning yuzlarini buzdi. Podshohning oʻng koʻzi ostidan keladigan markaziy kesma shahzodaning oʻng koʻzini butunlay yoʻq qildi, burunni chetlab oʻtdi, u faqat ozgina jarohatlangan. Barcha kesmalar vertikal va bir-biriga parallel boʻlib, zigzag koʻrinishiga ega edi. Zarbalar juda kuchli edi.

Muzey xodimi Sheyko Balashovning „Boyarinya Morozova“ kartinasi yonida turganini payqagach, uni bir oz masofada kuzatib, darhol uning orqasidan yugurdi, lekin rasmga uchta zarba berilgandan keyingina uni qurolsizlantirishga muvaffaq boʻldi.

Xibsga olingan shaxs politsiya kelguniga qadar galereyaning ofisiga olib borilgan va u yerda ruhiy tushkun holatda oʻtirgan, yuzini qoʻllari bilan yopgan va „Hazrat, men nima qildim“ deya qayta-qayta takrorlagan.

Soʻroq paytida Balashov rasmni kesishni uzoq vaqtdan beri rejalashtirganligini aytdi.

Rasm joylashgan xona darhol temir eshiklar bilan izolyatsiya qilingan. Tretyakov galereyasining ishonchli vakili I. S. Ostrouxov darhol muzeyga keldi va shikastlangan rasmni koʻzdan kechirib, uni qayta tiklash mumkinligiga amin boʻldi. U darhol Ermitaj restavratori D. F. Bogoslovskiyni Moskvaga kelishini va suratni qayta tiklashda yordam berishini soʻradi.

Repin oʻshanda uning eng yaxshi asarlaridan biri umidsiz ravishda yoʻq qilinganiga amin edi. Moskvaga kelib, Tretyakov galereyasidagi rasmni shaxsan koʻzdan kechirar ekan, u muzeyning ishonchli vakili I. S. Ostrouxovga „Axir, bu tuzatib boʻlmaydigan narsa“ dedi. Oxir-oqibat, tuvalning mexanik shikastlanishi restavrator Bogoslovskiy tomonidan takrorlash yoʻli bilan tuzatilishi va buzilgan rasmni Repinning oʻzi tiklashi toʻgʻrisida qaror qabul qilindi.

Uzoq davom etgan takrorlash jarayoni va bir necha kun quritishdan soʻng, Repin oʻz ishini boshladi.

### 2018-yil

2018-yilning 25-may kuni soat 20:55 da, Tretyakov galereyasi ishi tugashiga 5 daqiqa qolganda, oxirgi tashrif buyuruvchilar orasidan bir kishi allaqachon boʻsh boʻlgan zalga bostirib kirdi. Zallar yopilishidan oldin muntazam ekskursiya oʻtkazayotgan bir guruh muzey xodimlaridan oʻtib, metall panjara ustunini ushlab, rasmga bir nechta zarbalar berdi. Ishni harorat va namlikning oʻzgarishidan himoya qiladigan qalin shisha singan; shahzoda siymosi ustida ishning markaziy qismida uch joyidan tuval sindirilgan; tasvirlangan yuzlar va qoʻllar shikastlanmagan. Shishaning qulashi muallifning badiiy ramkasiga jiddiy zarar yetkazgan.

Darhol muzey restavratorlari shoshilinch favqulodda ishlarni amalga oshirdilar: shisha parchalari olib tashlandi, rasm va ramka demontaj qilindi, shundan soʻng ish doimiy koʻrgazmadan olib tashlandi va muzeyning restavratsiya ustaxonasiga topshirildi.

Vandal Voronej viloyatida ro‘yxatdan o‘tgan 37 yoshli Igor Podporin ismli shaxs bo‘lib chiqdi. U oʻz harakatlarini rasmning imonlilarning his-tuygʻularini ranjitishi va tarixiy jihatdan ishonchsiz ekanligi bilan izohladi.

2018-yildan beri rasm restavratsiya qilinmoqda.

#### Qayta tiklash
Rasmni qayta tiklash Sberbank tomonidan homiylik qilingan, uni tugatish muddati doimiy ravishda oʻzgartirilgan, chunki muzey hamma narsani eng yuqori sifat bilan qilishni rejalashtirgan. Muzey veb-saytida „Restavratsiya kundaligi“ nomli sahifa yaratildi.

2019-yilning birinchi choragida muzey rasmni restavratsiyadan oldingi tadqiqotlar bosqichini yakunladi.

Qayta tiklangan rasmning navbatdagi namoyishi 2021-yilning mart oyida bo‘lib o‘tdi. Lak qatlami muallifning oʻz boʻyoqlari qatlamidan qalinroq ekanligi aniqlandi va lakni suyultirishga qaror qilindi. Sinov tozalash ishlari olib borildi.

2022-yilning may oyida 4 yillik restavratsiya rasman yakunlandi. 17-may kuni kengaytirilgan tiklash kengashi boʻlib oʻtdi. 23-may kuni rasm jurnalistlarga Lavrushinskiy koʻchasidagi doimiy koʻrgazmaning Repin zallaridan birida boʻlib oʻtgan matbuot anjumanida taqdim etildi.

Ayni paytda Tretyakov galereyasi vandalga qarshi vitrinani yaratish uchun homiylik mablagʻlarini qidirmoqda. Rasmni doimiy koʻrgazma zallariga qaytarishning taxminiy sanasi — 2023-yil boshi.

## Yana qarang

* Ivan Dahlizning oʻlimi
* Pyotr I Peterhofda Tsarevich Aleksey Petrovichni soʻroq qilmoqda
* Muqaddas Buyuk Gertsog Olga

## Bibliografiya

* 

## Manbalar

## Havolalar

* Tretyakovskaya galereya vpervie pokazala kartinu Repina posle restavratsii. ''Tretyakovskaya galereya zakonchila slojneyshuyu restavratsiyu kartini Repina''
* Opisanie kartini na sayte Tretyakovskoy galerei