Yuriy Gidzenko

**Yuriy Pavlovich Gidzenko** (; 1962-yil 26-martda tugʻilgan) - rus kosmonavti. U Yuriy Gagarin nomidagi Kosmonavtlarni tayyorlash markazining (TsPK) sinov kosmonavti edi. Gidzenko uch marta koinotga uchib, “Mir” va Xalqaro kosmik stansiyasi bortida yashagan. U, shuningdek, ikki marta kosmosga sayohat qilgan. 2001-yil 15-iyulda nafaqaga chiqqan boʻlsa-da, u "Soyuz TM-34" tuzilmaguncha maxsus shartnoma asosida ish faoliyatini davom ettirdi. 2004-yildan 2009-yil mayigacha Gidzenko TsPK 3-boʻlim direktori boʻlgan. 2009-yil may oyidan boshlab u TsPK Kosmonavtlarni tayyorlash markazi boshligʻi oʻrinbosari lavozimida ishlamoqda.

## Shaxsiy hayoti
Gidzenko 1962-yil 26-martda Ukrainaning Nikolaev viloyati, Elanets shahrida tugʻilgan (oʻsha paytda Sovet Ittifoqi tarkibida). Gidzenko Olga Vladimirovna Shapovalovaga uylangan. Ularning 1986-yilda tugʻilgan Sergey va 1988-yilda tugʻilgan Aleksandr ismli ikki oʻgʻli bor. Uning otasi Pavel Vasilevich Gidzenko va onasi Galina Mixaylovna Gidzenko Odessa viloyati Berezovka-2da yashaydi. Gidzenkoning sevimli mashgʻulotlariga futbol, suzish, adabiyot oʻqish, fotosuratlar va oʻrmonda sayr qilish kiradi.

## Ta'lim
Gidzenko 1983-yilda Xarkovdagi Oliy harbiy uchuvchilar maktabini tamomlagan. Gidzenko 1994-yilda Moskva davlat geodeziya va kartografiya universitetini (MIIGAiK) geodeziya va kartografiya mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan.

## Tajriba
1983-yilda uchuvchilar maktabini tugatgandan soʻng Gidzenko Odessa harbiy okrugi harbiy-havo kuchlari boʻlinmalarida uchuvchi va katta uchuvchi boʻlib xizmat qildi. U 3-darajali harbiy uchuvchi edi. Gidzenko uch turdagi samolyotlarni boshqarishga oʻrgatilgan va umumiy parvoz vaqti 850 soatni tashkil etgan. U, shuningdek, parashyut desantini tayyorlash boʻyicha instruktor boʻlib, 170 marta sakrashni amalga oshirgan.

## Kosmonavt faoliyati

1987-yil dekabrdan 1989-yil iyungacha Gidzenko sinov kosmonavti uchun nomzod sifatida asosiy kosmik mashgʻulotlarda qatnashdi. 1989-yil sentyabr oyidan boshlab u sinov kosmonavti nomzodi sifatida malaka oshirish kurslarida qatnashdi. 1994-yil martdan oktyabrgacha u zaxira ekipaj komandiri sifatida kosmik parvoz uchun tayyorgarlikdan oʻtdi (17-boshlangʻich ekspeditsiya / Yevro-Mir -94 dasturi). 1994-yil noyabrdan 1995-yil avgustigacha u "Soyuz TM" transport vositasida "Mir" orbital majmuasida 20-ekspeditsiyaning asosiy ekipaj komandiri (Yevro-Mir-95 dasturi) sifatida kosmik parvoz uchun treningda qatnashdi.

### Mir EO-20 (Euromir 95)
Yuriy Gidzenko Mir bortida 1995-yil 3-sentyabrdan 1996-yil 29-fevralgacha uzoq muddatli Mir EO-20 (Euromir 95) ekspeditsiyasining qoʻmondoni sifatida xizmat qildi va 179 kun kosmosda boʻldi. Ushbu missiyada ekipaj a'zolaridan biri ESA astronavti Tomas Reyter edi. Gidzenko, kosmonavt Sergey Avdeyev va Reyter boʻlgan “Soyuz TM-22” 1995-yil 3-sentyabrda UTC vaqti bilan soat 9:00da Bayqoʻngʻir kosmodromidan havoga koʻtarildi. Ikki kunlik avtonom parvozdan soʻng 5-sentyabr kuni "Soyuz" kosmik kemasi avtomatik ravishda "Mir" kosmik stantsiyasining -X oʻrnatish portiga tutashdi. Uch kishilik ekipaj 20-Mir rezidenti ekipajiga aylandi. Dokdan keyingi birinchi haftada Euromir 95 ekipaji va kosmonavtlar Anatoliy Solovyev va Nikolay Budarinning Mir EO-19 rezident ekipaji bilan birgalikda ish olib borishdi. Gidzenko va uning ekipaj a'zolari bu vaqtdan bort tizimlarining holati va tajribalar bilan tanishish uchun foydalanishdi. Euromir 95 ning ilmiy vazifalari mikrogravitatsiyaning inson tanasiga ta'sirini oʻrganish, kosmik muhitda yangi materiallar ustida tajriba oʻtkazish, past Yer orbitasida kosmik chang va texnogen zarrachalar namunalarini olish va yangi sinovlarni oʻtkazish edi. Keyingi oylarda Mir bortida hayot haqidagi fanlar (18 ta tajriba), astrofizika (5 ta tajriba), materialshunoslik (8 ta tajriba) va texnologiya (10 ta tajriba) sohalarida qoʻshma Rossiya-Germaniya tadqiqot ishlari olib borildi. Ekipaj STS-74 ekipaji bilan umumiy ishlarni ham bajardi. Ular Xalqaro kosmik stansiyaning (XKS) I bosqich tadqiqotlari doirasida ishlab chiqilgan tibbiy tajribalar va atrof-muhitni tekshirishda hamkorlik qilishdi.

Euromir 95 uchuvchisiz yuk kosmik kemasi Progress M-29 10-oktyabr kuni Mirga tashrif buyurdi. Progress M-29 Mir EO-20 ekipaji uchun 2,5 tonnaga yaqin yangi materiallar va jihozlarni olib keldi. 1995-yil 17-oktyabrda Rossiya va ESA rasmiylari dastlab rejalashtirilgan 135 kunlik missiya davomiyligiga yana 44 kun qoʻshishga qaror qilishdi. 20-dekabr kuni Progress M-30 Mirning Kvant portiga qoʻndi. Euromir 95ning kengaytirilgan missiyasida foydalanish uchun 2300&nbsp;kg yoqilgʻi, ekipaj materiallari va tadqiqot va tibbiy asbob-uskunalar yetkazib berdi.

1996-yil 29-fevralda Gidzenko “Soyuz TM-22” kapsulasida Yerga qaytdi, u UTC vaqti bilan soat 10:42da Arkaliqdan105 km shimoli-sharqda qoʻndi.

### Ekspeditsiya 1

2000-yil noyabridan 2001-yil martigacha Gidzenko ISSning birinchi doimiy rezident ekipaji - 1-ekspeditsiyaning bir qismi edi. U kosmonavt Sergey Krikalev va NASA astronavti Uilyam Sheferd bilan 2000-yil 31-oktyabrda UTC vaqti bilan soat 07:52:47da Bayqoʻngʻir kosmodromidan koʻtarilgan Soyuz TM-31 kosmik kemasida koinotga uchirildi. Gidzenko "Soyuz" komandiri sifatida xizmat qilgan. Ikki kunlik avtonom parvozdan soʻng, 2-noyabr kuni “Soyuz” kosmik kemasi UTC vaqti bilan soat 09:21da Zvezda xizmat modulining orqa portiga tutashdi. Gidzenko 1-ekspeditsiya ekipajiga bort muhandisi sifatida qoʻshildi. Ekipaj ISS bortida toʻrt oydan koʻproq vaqt davomida boʻlgan. Ular montaj ishlarida yordam berishdi, chunki orbital postga yangi elementlar, jumladan, AQSh taqdir laboratoriyasi qoʻshildi. Bortda boʻlgan birinchi haftalarida Gidzenko, Shepherd va Krikalev muhim hayotni qoʻllab-quvvatlash tizimlarini faollashtirdilar va yangi kemaga logistik ta'minot parvozlarini amalga oshirgan avvalgi Shuttle ekipajlari tomonidan qoldirilgan Stansiya komponentlari, kiyim-kechak, noutbuk kompyuterlari, ofis jihozlari, kabellar va elektr jihozlarini ochib koʻrdilar.

Ekspeditsiya 1 ekipaji STS-97, STS-98 va STS-102 ga tashrif buyurgan uchta Shuttle ekipajini qabul qildi. Ekipaj ikkita uchuvchisiz "Rossiyaning Progress" ta'minot mashinasini tushirdi.

2001-yil mart oyida 1-ekspeditsiya ekipaj a'zolari Space Shuttle kemasida STS-102 yakunida Yerga qaytishdi. Discovery Kennedi kosmik markazining 15-uchish-qoʻnish yoʻlagiga 21-mart kuni soat 02:33:06da qoʻnishdi. Soyuz/shuttle va ISS bortida Gidzenko 140 kun koinotda boʻldi.

### Soyuz TM-34/Soyuz TM-33

U 2002-yil 25-aprelda Soyuz TM-34 (Soyuz 4 taksi ekipaji) missiyasida ESA astronavti Roberto Vittori va janubiy afrikalik kosmik sayyoh Mark Shattlvort bilan birga uchirilgan. “Soyuz TM-34” Bayqoʻngʻir kosmodromidan UTC vaqti bilan soat 06:26:35da havoga koʻtarildi. Gidzenko parvoz davomida "Soyuz" komandiri sifatida xizmat qildi. Ikki kunlik avtonom parvozdan soʻng "Soyuz" Zarya modulining eng past portiga UTC vaqti bilan soat 07:55da tutashdi. ISSda boʻlganida Gidzenko, Vittori va Shuttleworth ISS rezidenti 4-ekspeditsiya ekipaji bilan qoʻshma operatsiyalarni amalga oshirdilar. Ta'lim va ilmiy faoliyatni amalga oshirdilar va Soyuz TM-34dan eski Soyuz TM-33ga oʻrindiqlarni almashtirdilar.

5-may kuni Gidzenko “Soyuz TM-33” kosmik kemasida Yerga qaytdi. "Soyuz TM-33" kemasi *Pirs* oʻrnatish boʻlinmasidan chiqib, UTC vaqti bilan soat 03:51:53da Arkaliq shahridan  26&nbsp;km janubi-sharqda qatorga qoʻndi. Soyuz TM-33/TM-34 va XKS bortida Gidzenko 9 kun koinotda boʻldi.

### Kosmik yurishlar
Gidzenko “Mir” kosmik stansiyasi bortida boʻlgan vaqtida ikki marta koinot sayohatini amalga oshirdi.

1995-yil 8-dekabrda Gizenko oʻzining birinchi marta kosmosga yurishini amalga oshirdi. U kosmonavt Avdeyev bilan koinotga chiqishni UTC vaqti bilan soat 19:23da boshladi. Ikki kosmik sayohatchi Priroda modulining kelishiga tayyorlanish uchun Mir tayanch blokining old qismidagi oʻrnatish moslamasini qayta konfiguratsiya qildi. Bosimsiz oʻrnatish moslamasining ichidan ikki kosmonavt Konus oʻrnatish moslamasini +Z dan Priroda moduli oʻrnatilgan -Z dok portiga oʻtkazdi. Kosmik yurish 37 daqiqa davom etdi.

1996-yil 8-fevralda Gidzenko ikkinchi marta koinotga chiqdi. U va ESA astronavti Tomas Reyter koinotga chiqishni UTC vaqti bilan soat 14:03da boshladi. Dastlab, ular Kvant 2 havo qulfi ichida saqlangan manevr blokini koʻchirdilar va uni modulning tashqi qismiga biriktirdilar. Keyin kosmik sayohatchilar Kvant 2 lyukidan chiqib ketishdi va yana Strela bumini Spektrning oldingi uchiga manevr qilish uchun ishlatishdi va u yerda 1995-yil oktyabr oyida oʻrnatgan ikkita kassetani olishdi. Ular ob'ektga yangi kaset oʻrnatdilar va Avdeyevning yordami bilan stansiya ichidan uning ishlashini tekshirishdi. Dastlab taxminan 5 soat 30 daqiqa davom etishi rejalashtirilgan boʻlsa-da, koinotda yurish faoliyati Kristall antennasida bekor qilingan vazifa tufayli 3 soat 6 daqiqaga qisqartirildi. Kosmonavtlar antennaning boʻgʻinidagi murvatlarni boʻshata olmagach, Rossiya rasmiylari antenna ishini bekor qildi.

## Filmografiya

* Kosmik stansiya 3D

## Mukofotlar

* Rossiya Federatsiyasi Qahramoni (1996-yil 1-aprel) - "*Mir*" orbital ilmiy-tadqiqot majmuasida kosmik parvozni muvaffaqiyatli amalga oshirgani, jasorat va qahramonlik koʻrsatgani uchun.
* "Vatanga xizmatlari uchun" ordeni ;
** 3-darajali (2004-yil 2-avgust) - koinotni oʻrganish, xalqlar oʻrtasidagi doʻstlik va hamkorlikni mustahkamlashga qoʻshgan ulkan hissasi uchun
** 4-darajali (2002-yil 5-aprel) - Xalqaro kosmik stansiyada uzoq muddatli kosmik parvozni amalga oshirishda koʻrsatilgan jasorati va professionalligi uchun
* "Harbiy xizmatlari uchun" ordeni (2000-yil 2-mart) - insonning kosmik parvozini rivojlantirishda davlat oldidagi ulkan xizmati uchun
* "Kosmosni oʻrganishdagi xizmatlari uchun" medali (2011-yil 12-aprel) - kosmosni tadqiq qilish, ishlab chiqish va undan foydalanish sohasidagi ulkan yutuqlari, koʻp yillik mehnati, jamoat faoliyati uchun.
* NASAning "Davlat xizmatlari uchun" medali - "Ajoyib davlat xizmatlari uchun" (2003)
* Rossiya Federatsiyasining uchuvchi-kosmonavti (1996-yil 1-aprel)

## Manbalar