Abdurrahmon al-Idrisiy

**Abdurrahmon al-Idrisiy** ( — Abu Saʼd Abdurrahmon ibn Muhammad ibn Muhammad al-Idrisiy al-Astrobodiy, taxminan 325/937 — Samarqand — 405/21.06.1015) — hadis hofizi, tarixchi.

Otasi Abu Nuaym Muhammad ibn al-Hasan ibn Hammuya astrobodlik bo‘lgan. Manbalarda Abdurrahmon al-Idrisiy Samarqandda tug‘ilgani aytiladi. Katta bobosi — Idris ibn al-Hasanga nisbatan *al-Idrisiy* nisbasi bilan tanilgan.

## Taʼlimi
Dastlab o‘z otasidan, so‘ngra Abu Abdurrahmon Abdulloh ibn as-Sirriy, Abu Ali Muhammad ibn Ahmad as-Savvof va Abu Bakr ash-Shofeʼiy kabi olimlardan dars olgan hamda muhaddis bo‘lib yetishgan. Astrobodda Abu Muhammad ibn al-Hasan ibn Hammuya kabi muhaddislardan istifoda qilgan Abdurrahmon al-Idrisiy hadis tahsili uchun Xuroson va Iroq yerlariga safar qilgan. Nishopurda Abu-l-Abbos Asom, Jurjonda Ibn Adiy va al-Ismoiliy, Bag‘dodda ad-Doraqutniy kabi olimlardan ko‘plab hadis yozib olgan. Hijozga safar qilib, bu hududning olimlaridan ham hadis rivoyat qilgan.

## Hadislari
O‘z davrida Samarqandning eng mashhur hadis hofizi bo‘lgan va Bag‘dodda hadis rivoyat qilgan Abdurrahmon al-Idrisiydan Abu Ali ash-Shoshiy, al-Moliyniy, Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali al-Xab­boziy, Abu Mas’ud Ahmad ibn Muhammad al-Bajaliy, Abu-l-Qosim Ali ibn Muhassin at-Tanuxiy kabi olimlar rivoyat qilganlar. Xatib al-Bag‘dodiy va Ibn Kasir uning siqa muhaddis bo‘lganini maʼlum qilganlar. Shahar tarixlarini yozish anʼanasini davom ettirgan Abdurrahmon al-Idrisiy, bu mavzudagi tadqiqotlari bilan bir qatorda hadislarning mavzulariga ko‘ra jam qilgan asarlar ham yozgan.

## Vafoti
Abdurrahmon al-Idrisiyning ismi, kunyasi va vafot tarixi haqida manbalarda baʼzi noto‘g‘ri maʼlumotlar uchraydi. Ibn al-Asir uni 405/1015-yilda vafot etganlar orasida zikr qilib, ismini yanglish — *Abu Saʼid Abdulloh ibn Muhammad al-Astarobiy* tarzida qayd qilgan. Az-Zirikliy va Kahholalarning ham bergan maʼlumotlari bir xil bo‘lishiga qaramay, uni boshqa-boshqa shaxs sifatida zikr qilganlar. U 405-yil 30 zul-hijja/1015-yil 21-iyunda vafot etgan va Chokardiza qabris­toniga dafn qilingan.

## Asarlari

* „*Tarӣx Samarqand*“ („*Al-Kamāl fӣ maʼrifa ar-rijāl bi-Samarqand*“). Samarqandda yetishib chiqqan shaxslar, xossatan, samarqandlik muhaddislar zikr qilingan asar. Abdurrahmon al-Idrisiy bu tadqiqotini ad-Doraqutniyga taqdim etib, uning maqtoviga sazovor bo‘lgani zikr qilinadi. Samarqand tarixini yozgan al-Mus­tag‘firiy va Najmuddin an-Nasafiy „*Al-Qand fӣ zikr ’ulamā Samarqand*“ asarida bu tadqiqotdan ko‘p foydalanganlar. Xatib al-Bag‘dodiy o‘zining „*Tarӣx Bag‘dād*“ asarida sakson o‘rinda naql qilgan, Abu Saʼd as-Sam’oniy, Yoqut al-Hamaviy va Ibn Hajar al-Asqaloniy kabi olimlar o‘z asarlarida iqtiboslar olgan mazkur asarning bizgacha yetib kelgani nomaʼlum.

* „*Tarӣx Astrābād*“. Astroboddan yetishib chiqqan olimlar va mashhur shaxs­larga doir bu tadqiqot o‘z sohasida ilk manba hisoblanadi. Ibn Hajar al-Asqaloniy mazkur asardan foydalangan. As-Sahmiy (vafoti: 427/1036-yil) esa ushbu asarga „*Takmila*“ yozgan.

## Adabiyotlar

# As-Sahmiy. Tarӣx Jurjān. — Bayrut: 1407/1987. 260, 450; 
# Al-Xatib. Tarӣx Bag‘dād. X, 302-303; 
# Najmuddin an-Nasafiy. Al-Qand fӣ zikr ’ulamā Samarqand. — Riyoz. 1412/1991. 12-14, 240; 
# As-Sam’oniy. Al-Ansāb. I, 160, 214, 265; 
# Yoqut. Mu’jam. I, 289; II, 415; 
# Ibn al-Asir. Al-Kāmil. IX, 252; 
# Az-Zahabiy. Siyar. XVII, 226-227; 
# Az-Zahabiy. Tazkira al-huffāz. III, 1062-1064; 
# Ibn Kasir. Al-Bidāya. XI, 354; 
# Ibn Hajar. Tahzӣb at-tahzӣb. II, 68, 136; XII, 411;
# Ibn Hajar. Lisān al-mӣzān. I, 346; 
# As-Saxoviy. Al-I’lān bi-t-tavbӣx. 247, 265; 
# Hoji Xalifa. Kashf az-zunӯn. I, 281, 296; 
# Ibn al-Imod. Shazarāt az-zahab. III, 175; 
# Brockelmann. GAL. Suppl., I, 210; 
# Kahhola. Mu’jam al-muallifӣn. V, 188; VI, 140; 
# Sezgin. GAS. I, 352; 
# Az-Zirikliy. Al-Aʼlām. III, 225; IV, 121; 
# Ali Yardım. „İdrîsî, Abdurrahman b. Muhammed“. TDV İA. — İstanbul: 2000. XXI, 491-492.

## Manbalar