ATLAS

**Asteroidlarning Yerga urilishi haqida so'nggi ogohlantirish tizimi** (**Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System** yoki **ATLAS**) - Yer bilan to'qnashishidan (impact event) bir necha kun yoki hafta oldin kichikroq Yerga yaqin ob'ektlarni (near-Earth objects) aniqlashga ixtisoslashgan robotlashtirilgan astronomik kuzatuv (astronomical survey) va erta ogohlantirish tizimidir.

NASA tomonidan moliyalashtiriladigan hamda Gavayi universiteti (University of Hawaii) Astronomiya instituti (Institute for Astronomy) tomonidan ishlab chiqilgan va boshqariladigan ushbu tizim hozirda beshta 0,5 metrli teleskopga ega. Ikkita teleskop bir-biridan  masofada Gavayi orollaridagi Xaleakala (ATLAS–HKO, rasadxona kodi T05) va Mauna-Loa (ATLAS–MLO, rasadxona kodi T08) rasadxonalarida joylashgan. Yana biri Janubiy Afrikadagi Sazerlend rasadxonasida (ATLAS–SAAO, rasadxona kodi M22), to'rtinchisi esa Chilining Rio-Urtado tumanidagi El-Sause rasadxonasida (ATLAS–CHL, rasadxona kodi W68) o'rnatilgan. Ispaniyaning Teyde rasadxonasida joylashgan eng yangi teleskop (ATLAS-TDO, rasadxona kodi R17) 2025-yil fevral oyida foydalanishga topshirildi, biroq 2025-yil may holatiga ko'ra, ATLAS veb-sahifasida hali natijalar ko'rsatilmagan.

ATLAS 2015-yilda Xaleakaladagi bitta teleskop bilan kuzatuvlarni boshladi va 2017-yilda ikki teleskopli versiyasi ishga tushirildi. Keyinchalik, loyiha NASA tomonidan moliyalashtirilib, Janubiy yarimsharda (Southern Hemisphere) yana ikkita teleskop o'rnatildi va ular 2022-yil boshida ish boshladi. Har bir teleskop osmonning ko'rinadigan qismining to'rtdan bir qismini har bir ochiq tunda to'rt marta ko'zdan kechiradi. Ikkita janubiy teleskopning qo'shilishi ATLAS'ning osmon qoplamini har ikki tunda bir marta ko'zdan kechirishdan har tungi ko'zdan kechirishga yaxshiladi, shuningdek, uzoq janubiy osmondagi avvalgi «ko'r nuqta»ni (blind spot) to'ldirdi.

## Kontekst
Yirik astronomik to'qnashuvlar Yer tarixi shakllanishida muhim rol o'ynagan bo'lib, ular Yer–Oy tizimining shakllanishi, Yerda suvning paydo bo'lishi, hayotning evolyutsion tarixi va bir nechta ommaviy qirg'inlar (mass extinctions) bilan bog'liqdir. Tarixdan oldingi diqqatga sazovor hodisalar qatoriga 66 million yil avval 10 kilometrlik asteroidning urilishi natijasida yuzaga kelgan Chiksulub krateri kiradi. Bu hodisa barcha uchmaydigan dinozavrlarning hamda Yerdagi o'simlik va hayvon turlarining to'rtdan uch qismining yo'q bo'lib ketishiga (Cretaceous–Paleogene extinction event) sabab bo'lgan deb hisoblanadi. Mistastin kraterini (Mistastin crater) hosil qilgan 37 million yillik asteroid to'qnashuvi 2370&nbsp;°C dan yuqori haroratni keltirib chiqargan bo'lib, bu Yer yuzasida tabiiy ravishda sodir bo'lgan eng yuqori ma'lum haroratdir.

Yozma tarix davomida yuzlab Yer to'qnashuvlari (va meteoral portlashlar) qayd etilgan bo'lib, ularning kichik bir qismi o'lim, jarohatlanish yoki mulkiy zararga sabab bo'lgan. Diametri  bo'lgan toshli asteroidlar Yer atmosferasiga taxminan yilda bir marta kirib keladi. Diametri 7 metrli asteroidlar taxminan har 5 yilda atmosferaga kiradi va Xirosimaga tashlangan atom bombasi kabi kinetik energiyaga (taxminan 16 kilotonna TNT) ega bo'ladi. Ularning havoda portlashi (air burst) kinetik energiyaning uchdan bir qismini yoki 5 kilotonnani tarqatadi. Bunday nisbatan kichik asteroidlar odatda yuqori atmosferada portlaydi va ularning qattiq moddalari asosan bug'lanib ketadi. Diametri  bo'lgan asteroidlar Yerga har asrda taxminan ikki marta uriladi.

Tarixiy davrdagi eng mashhur to'qnashuvlardan biri 1908-yildagi 50 metrli Tunguska hodisasi bo'lib, u Rossiyaning Sibir hududidagi kam aholi yashaydigan bir necha ming kvadrat kilometr o'rmonni vayron qilgan. Aholi zichroq joylashgan hududda bunday to'qnashuv mahalliy darajadagi halokatli zararga sabab bo'lgan bo'lar edi. 2013-yildagi Chelyabinsk meteori hodisasi tarixiy davrda ko'p sonli jarohatlarga sabab bo'lgan yagona ma'lum to'qnashuvdir (Xitoydagi 1490-yilgi Sin'yan hodisasi bundan mustasno bo'lishi mumkin). Taxminan 20 metrli Chelyabinsk meteori Tunguska hodisasidan beri Yer materigiga urilgan eng yirik qayd etilgan ob'ektdir.

Kelajakda to'qnashuvlar yuz berishi muqarrar bo'lib, global miqyosdagi yirik asteroidlarga qaraganda, mintaqaviy zarar yetkazuvchi kichik asteroidlarning urilish ehtimoli ancha yuqori. Fizik Stiven Xoking o'zining 2018-yilda vafotidan so'ng chop etilgan «Katta savollarga qisqa javoblar» (*Brief Answers to the Big Questions*) kitobida yirik asteroid bilan to'qnashuvni sayyoramiz uchun eng katta xavf deb hisoblagan. 2018-yil aprel oyida B612 jamg'armasi (B612 Foundation) «Yerga [halokatli asteroid] urilishi 100 foiz aniq, lekin qachon ekanligiga 100 foiz ishonchimiz komil emas» deb xabar berdi. 2018-yil iyun oyida AQSh Milliy fan va texnologiya kengashi Amerikaning asteroid to'qnashuviga tayyor emasligi haqida ogohlantirdi va tayyorgarlikni yaxshilash uchun maxsus harakat rejasini (*National Near-Earth Object Preparedness Strategy Action Plan*) ishlab chiqdi.

Yirik asteroidlar Yerdan uzoqda bo'lganida ham aniqlanishi uchun yetarli darajada yorqin bo'lib, ularning orbitalari to'qnashuvdan ko'p yillar oldin aniqlanishi mumkin. 2005-yilda AQSh Kongressi tomonidan NASAga berilgan vakolat (Spaceguard loyihasi) sharofati bilan, diametri 1 kilometrdan ortiq bo'lgan taxminan mingta Yerga yaqin ob'ektlar (NEO) ro'yxati 2017-yilda 97% ga tayyor edi. Diametri 140 metrli ob'ektlarni aniqlash darajasi 40% ni tashkil etadi va NASAning rejalashtirilgan NEO Surveyor missiyasi 2040-yilga qadar ularning deyarli barchasini aniqlashi kutilmoqda.

Diametri 140 metrdan kichik bo'lgan asteroidlar global halokatga sabab bo'lmasa-da, mahalliy darajada fojiali oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ular yirikroqlariga qaraganda ko'proq uchraydi va faqat Yerga juda yaqin kelgandagina aniqlanishi mumkin. Bunday to'qnashuvlar doimiy kuzatuvni talab qiladi va odatda bir necha haftadan ko'p bo'lmagan muddat ichida aniqlanadi, bu esa ularni to'xtatish (interception) uchun juda kech hisoblanadi.

## Nomlanishi
ATLAS nomidagi «Last Alert» (So'nggi ogohlantirish) qismi tizimning kichik asteroidlarni ularni chetga burish (deflection) uchun juda kech aniqlashini, ammo nishon hududni evakuatsiya qilish va tayyorlash uchun zarur bo'lgan bir necha kun yoki haftalik vaqtni berishini anglatadi. ATLAS loyihasi rahbari Jon Tonri (John Tonry) so'zlariga ko'ra, «bu vaqt odamlarni evakuatsiya qilish, binolar va infratuzilmani himoya qilish choralarini ko'rish hamda okeanga urilish natijasida yuzaga keladigan sunami xavfidan ogohlantirish uchun yetarli». 2013-yildagi Chelyabinsk meteori keltirib chiqargan 1 milliard rubldan ortiq zararning va 1500 kishining jarohatlanishining asosiy sababi zarba to'lqini natijasida singan deraza oynalari bo'lgan. Bir necha soatlik ogohlantirish bo'lganida, barcha derazalarni ochib qo'yish va ulardan uzoqroq turish kabi oddiy choralar bilan talofatlarni keskin kamaytirish mumkin edi.

## Umumiy tavsif
ATLAS loyihasi Gavayi universitetida NASA tomonidan ajratilgan 5 million dollarlik boshlang'ich mablag' evaziga ishlab chiqilgan va uning birinchi elementi 2015-yilda Xaleakalada o'rnatilgan. Birinchi teleskop 2015-yil oxirida, ikkinchisi esa 2017-yil mart oyida Mauna-Loada to'liq ishga tushdi. 2018-yil avgust oyida NASA Janubiy yarimsharda yana ikkita teleskop o'rnatish uchun 3,8 million dollar qo'shimcha mablag' ajratdi. Ulardan biri Janubiy Afrika astronomiya rasadxonasida, ikkinchisi esa Chilidagi El-Sause rasadxonasida joylashgan bo'lib, ikkalasi ham 2022-yil boshida ish boshladi. Ushbu geografik kengayish ATLAS tizimiga Janubiy osmonni ham kuzatish, uzluksiz qamrov va yomon ob-havoga chidamlilik hamda parallaks effekti orqali asteroid orbitasi haqida qo'shimcha ma'lumot olish imkonini berdi.

Avtomatlashtirilgan tizim diametri  bo'lgan asteroid uchun bir haftalik, diametri  bo'lgani uchun esa uch haftalik ogohlantirish beradi. Taqqoslash uchun, 2013-yil fevralidagi Chelyabinsk meteori diametri taxminan  bo'lgan. Uning kelish yo'nalishi Quyoshga yaqin bo'lgani sababli, u har qanday Yerga asoslangan ko'rinadigan yorug'lik tizimi uchun «ko'r nuqtada» bo'lgan. Qorong'u yo'nalishdan keladigan shunga o'xshash ob'ekt ATLAS tomonidan bir necha kun oldin aniqlanishi mumkin.

ATLAS o'zining asosiy maqsadidan tashqari, tungi osmondagi har qanday o'rtacha yorqinlikdagi o'zgaruvchan yoki harakatlanuvchi ob'ektlarni aniqlay oladi. Shu sababli, u o'zgaruvchan yulduzlar (variable stars), o'ta yangi yulduzlar (supernovae), mitti sayyoralar, kometalar va Yerga urilmaydigan asteroidlarni ham qidiradi.

## Dizayn va ishlash printsipi
ATLAS kontseptsiyasi butun tungi osmonni 24 soat davomida qamrab olish uchun dunyo bo'ylab tarqalgan sakkizta 50 santimetrli diametrli f/2 Rayt-Shmidt teleskoplaridan iborat bo'lib, ularning har biri 110 megapikselli CCD matritsali kamera bilan jihozlangan. Hozirda tizim to'rtta shunday teleskopdan foydalanadi: ATLAS1 va ATLAS2 Gavayi orollaridagi vulqonlarda bir-biridan 160&nbsp;km masofada, ATLAS3 Janubiy Afrikada va ATLAS4 Chilida joylashgan. Ushbu teleskoplar o'zining 7,4° lik keng ko'rish maydoni (field of view) bilan ajralib turadi, bu to'lin oy diametridan taxminan 15 baravar kattadir. Ushbu tizim bitta joydan ko'rinadigan butun tungi osmonni taxminan 1000 ta alohida teleskop yo'nalishi orqali suratga olishi mumkin. Har bir ekspozitsiya uchun 30 soniya va ma'lumotlarni o'qish hamda teleskopni qayta yo'naltirish uchun 10 soniya sarflangan holda, har bir ATLAS qurilmasi har tunda butun ko'rinadigan osmonni bir martadan ko'proq skanerlashi mumkin. Bunda ko'rinma yulduz kattaligi (apparent magnitude) 19 gacha bo'lgan ob'ektlar aniqlanadi.

ATLAS'ning vazifasi harakatlanuvchi ob'ektlarni aniqlash bo'lgani uchun, har bir teleskop tunda osmonning to'rtdan bir qismini taxminan 15 daqiqalik intervallar bilan to'rt marta kuzatadi. Ideal sharoitda to'rtta teleskop birgalikda har tunda butun tungi osmonni to'rt marta kuzatishi mumkin, biroq yomon ob-havo, texnik muammolar va hatto Mauna-Loa vulqonining 2022-yildagi otilishi kuzatuvlar tezligini kamaytirishi mumkin.

Ko'rinma yulduz kattaligi 19 «sezilarli darajada xira» deb tasniflanadi va bu juda qorong'u joydan oddiy ko'z bilan ko'rinadiganidan taxminan 100 000 marta xiraroqdir. ATLAS osmonni Gavayi universitetining Pan-STARRS kabi yirikroq teleskoplariga qaraganda ancha sayozroq, ammo tezroq skanerlaydi. Pan-STARRS taxminan 100 marta chuqurroq ko'radi, ammo butun osmonni bir marta skanerlash uchun bir necha hafta vaqt sarflaydi. Bu ATLAS'ni Yerga juda yaqin o'tgandagina keskin yorqinlashadigan kichik asteroidlarni topish uchun qulayroq qiladi.

## Kashfiyotlar

* SN 2018cow, 2018-06-16 dagi nisbatan yorqin o'ta yangi yulduz.
* 2018 AH, 1971-yildan beri Yerga eng yaqin masofadan o'tgan eng yirik asteroid.
* A106fgF, 2018-01-22 da Yerga juda yaqin o'tgan yoki urilgan 2–5 m li asteroid.
* 2018 RC, 2018-09-03 dagi Yerga yaqin asteroid (eng yaqin kelishidan bir kun oldin aniqlangani bilan e'tiborga loyiq).
* 2019 MO, 2019-yil iyun oyida Puerto-Riko janubidagi Karib dengiziga urilgan taxminan 4 m li asteroid.
* C/2019 Y4 (ATLAS), kometa.
* , Yerga har qanday boshqa ma'lum asteroiddan ko'ra yaqinroq kelgan ob'ekt.
* NASAning DART missiyasi doirasida Dimorfos asteroidiga berilgan zarba natijasida ajralib chiqqan moddalar suratga olingan.
* 3I/ATLAS, yulduzlararo ob'ekt (interstellar object).

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* 
* ATLAS: Asteroidlarning Yerga urilishi haqida so'nggi ogohlantirish tizimi
* , Yaponiya, 2017-yil 15-may