open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Darxon

**Darxon**, Tarxon (qadimgi turk tilida keyin moʻgʻul tilida qoʻllangan — temirchi, kosib, ozod kishi) — Turk xoqonligi, keyinchalik esa Chingizxon va uning vorislari tomonidan hukmron sinf vakillariga, oddiy xalq orasidan chiqib, hokimlarga alohida xizmat koʻrsatgan kishilarga berilgan unvon. 

Darxonlik imtiyoziga ega boʻlgan kishi har qanday soliq va majburiyatlardan ozod qilingan, ulugʻ xon huzurida boʻlish huquqidan ham foydalangan. Undan tashqari, Darxonlar jinoyat qilib qoʻyganda ham, bunday jinoyat 9-marta sodir boʻlguncha javobgarlikka tortilmagan. Darxonlik moʻgullar, temuriylar va shayboniylar davrida Movarounnahr va Yaqin Sharqda keng tarqalgan edi.

## Manbalar
Darrasoldi

**Darrasoldi**, durrasoldi - bolalar va oʻsmirlar oʻyini. Oʻyinga qatnashuvchilar davra qurib oʻtiradilar. Bir kishi eshilgan belbogʻ (darra)ni qoʻliga ushlab, davra atrofida aylanadi va dar-rani oʻtirganlardan birining orqasiga bildirmay tashlab ketadi, oʻzi esa joy topib oʻtirib olishga harakat qiladi. Oʻtirgan odam orqasiga darra tashlanganini sezib qolsa, oʻrnidan tez turib, darrani oladi va darra tashlovchini quvlaydi, yetib olsa darra bilan urib, davrani aylantirib chiqadida, darrani unga berib oʻz oʻrniga oʻtiradi. Darra tashlagan kishi joy topib oʻtirib olishga ulgursa, darrali odam davra aylanishini davom ettirib, darrani boshqa birovning orqasiga tashlaydi. Mabodo kishi oʻz orqasiga darra tashlanganini bilmasa, unda darra tashlovchi uni urib davrani aylantiradi va darrani unga berib, oʻzi uning oʻrniga oʻtiradi. Oʻyin shu zaylda davom etadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tarxon

**Tarxon** (*Tarxont*, Strabonda *Tarkon*) — etrusk mifologiyasi qahramoni. Tirrenlarda 12 ta shahar „tashkilotchisi“ (Etrusk ligasi). Tarkviniya shahri uning sharafiga atalgan.

Turli hikoyalarga koʻra, Tirenning oʻgʻli; yoki Geraklning avlodi, Telefning oʻgʻli va Tirenning ukasi; yoki Telefning otasi („Tevkont, Telefning otasi“). Ioann Lidning soʻzlariga koʻra, ular ikkita: Evandrdan oldin va Evanderdan keyin boʻlgan.

„Eneida“da yozilishicha, Tarxon etrusklar hukmdori boʻlgan. Eney bilan ittifoq tuzgan. Janglarda faol ishtirok etgan. Venulni asir olgan.

Uning ismi luviylar xudosi Tarxunt ismi bilan taqqoslanadi.

## Manbalar
Darxonariq

**Darxonariq** (qadimgi nomi Tarxon Sayyod arigʻi) – Toshkent viloyati va shahridan oʻtuvchi Salor kanalining hozirgi temir yoʻl koʻprigidan yuqoriroqda oʻng qirgʻogʻidan boshlanuvchi boʻlimi. 1950-yillar oxirida yuqori oʻzani tekislab yuborilgach, qolgan qismi Oqqoʻrgʻon kanalining chap irmogʻiga aylantirildi. Asosan shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon oqadi. Bosh qismi Oqqoʻrgʻon kanalining Mudofaachilar koʻchasi bilan kesishgan joyida joylashgan.
## Tavsifi
Darxon kanalining uzunligi 3,1 km, shundan 2,27 km qismi betonlangan. Kanaldagi suv oqimi eng kami kuniga 20 m³, oʻrtacha – 30 m³, maksimal – 60 m³. Suv sarfi 0,155 m³/sek. Mirzo Ulugʻbek shahar tumani hududi orqali oqib oʻtadi.

Ilgari Salor kanalining bir qismi boʻlgan taxminan, zamonaviy Toshkent halqa yoʻli hududida asosiy oʻzandan ajralib chiqqan. Kanalning uzunligi qariyb 6,5 km (6 verst 35 metr) boʻlgan, zamonaviy Qoʻqon yoʻli koʻchasidan biroz oldinroqda tugagan.

1950-yillarning oxirida oqimning yuqori qismi tekislab tashlangan, pastki qismi Oqqoʻrgʻon kanalining chap tarmogʻiga aylantirildi. Darxon arigʻining hozirgi boshlanish nuqtasi Oqqoʻrgʻonning Mudofaachilar koʻchasi bilan kesishga chorrahasida joylashgan. Kanal ushbu koʻcha boʻylab sharqqa oqadi, Oqqoʻrgʻon koʻchasi ostidagi koʻprik quvurlari orqali oqib oʻtadi, uning yonidan janub tomonga yoʻnaladi. Mustaqillik koʻchasidan oldin yer ostiga oʻtadi, xiyobondan keyin gʻarbga buriladi. 1980-yillarda Darxon Abduhamid Qayumov koʻchasiga oqib keladi.

1972-yilda taʼmirlangan, 3 ta dyuker, 7 ta koʻprik quvuri, 9 ta tarmoqga ega boʻlib, suvi 200 gektar maydonni sugʻorish uchun ishlatiladi. Kanal oqova suvlar bilan ifloslangan.

## Tarixiy voqealar
1865-yil 8-mayda Salor va Darxon kanallari oʻrtasida lashkarboshi Alimqul qoʻmondonligi ostidagi Qoʻqon xonligi qoʻshinlari va Rossiya imperiyasi qoʻshinlari otryadi oʻrtasida toʻqnashuv boʻlib oʻtgan. Askarlar general Mixail Chernyaev tomonidan razvedka uchun yuborilgan edi. Darxon sohillarida qoʻqonliklar mudofaa pozitsiyalarini egalladilar. Kuchli otishma bilan boshlangan bu ruslarning Shoʻrtepa hududidagi (Qorasuv va Kichkina-Qorasuv qoʻshilish joyida) qarorgohiga chekinishiga olib keldi.

Toshkent zabt etilgandan keyin Darxon kanali Yangi shahar qismidagi birinchi kvartallari xududidan oqib oʻtgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar
Darcha

**Darcha** — xalq meʼmorligida kichik eshik yoki deraza turi. Hovlilarda qoʻshimcha eshik vazifasini ham oʻtagan. Mehmonxona, turar joylarda xona ichiga yorugʻlik tushishiga, havo kirib turishiga xizmat qilgan. Koʻp hollarda deraza vazifasini oʻtagan D.larning yuzasi koʻpincha panjara bilan toʻsilgan. Hozir ham baʼzi binolarda meʼmoriy bezak sifatida qoʻllanadi.

## Etimologiyasi
Darcha – bu ot forscha-ruscha lug‘atda [dariche] shaklida, tojikcha-ruscha lug‘atda esa [daricha] shaklida keltiriladi. Ko‘rinadili, bu ot ,,eshik’, ,,deraza’ ma’nolarini anglatadigan dar[i] otiga kichraytirish ma’nosini ifodalaydigan o‘zbekcha -cha qo‘shimchasini qo‘shib hosil qilingan; ,,kichik deraza’ ma’nosini anglatish uchun ishlatiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Daryen boʻgʻozi

**Daryen boʻgʻozi** - Karib dengizining jan.-gʻarbida, Kolumbiya va Panama sohillari boʻyida. Uzunligi 165 km, chuqurligi qirgʻoq yaqinida 70 m, ochiq qismida 1200—2000 m. Suvining oʻrta-cha temperaturasi 26°, shoʻrligi 36%O. Quruqlik ichkarisiga 100 km gacha kirib borgan jan.dagi tor qismi Uraba qoʻltigʻi deb nomlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dargʻin tili

**Dargʻin tili** – dargʻinlar tili. Dogʻiston tillari guruhiga mansub. Dogʻiston hududidagi 5 tuman (Akushin, Daxalayev, Qaytogʻ va b.) hamda b. tumanlardagi baʼzi qishloqlarga tarqalgan. Dargʻin tilida taxminan 300 mingga yaqin kishi soʻzlashadi. Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillari Dogʻiston shoxobchasiga kiradi. Birbiridan keskin farq qiluvchi dialektlarga ega. Mas, akusha, uraxa (boshqacha atalishi xyurka), sudaxan, sirxa, munra, kubacha, qaytogʻ (haydogʻ). Soʻnggi ikki dialektga baʼzan mustaqil til sifatida ham qaraladi. Adabiy Dargʻin tiliga akusha dialekti asos boʻlgan. Fonetikasi yumshoq tanglay va kichik til ishtirok etadigan, tomoq va boʻgʻiz undoshlari mavjudligi bilan farqlanadi. Leksikasida tub soʻzlardan tashqari boshqa (arab, fors, turkiy, rus) tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻpgina. 20-asr 20-y.larigacha yozuvga ega boʻlmagan, dastlab arab grafikasi asosidagi yozuv qabul qilingan, soʻng lotin (1928—38), undan keyin (1938-yildan boshlab) kirill alifbosi asosidagi yozuvga oʻtilgan.

## Manbalar
Dargʻom kanali

**Dargʻom kanali** — Zarafshon daryosidan suv oladigan qad. kanal. Ravotxoʻja qishlogʻi yaqinidagi toʻgʻondan boshlanib, Ulus choʻligacha davom etadi. Tarixiy manbalarda kanalning mil. av. 5—4-asrlarda qazilganligi qayd qilingan. Klavdiy Ptolemey tuzgan kartada (2-asr) D. k. "Dargomaniy" deyilgan. Kadimda kanalning bosh toʻgʻoni bir necha marta harob boʻlgan. Novlariga qoʻrgʻoshin yotqizilgan bosh toʻgʻon 1220-yilda Chingizxon tomonidan buzdirilgan. 18-asrdagi suv toshqinlari toʻgʻonni bir necha marta yuvib ketgan. 20—30-y.larda bosh toʻgʻon qayta tiklandi, suv taqsimlovchi qoʻshimcha toʻgʻonlar qurildi. D. k. Yangi Dargʻom, Eski Dargʻom va Aylanma Dargʻom kanallarini oʻz ichiga oladi. Qashqadaryo viloyatiga D. k.dan suv Eski Angor kanali orqali beriladi. Samarqand sh.ga suv Shovdar va Bogʻi shamol taqsimlagichlari orqali olinadi. Umumiy uz. 100&nbsp;km. Suv oʻtkazish imkoniyati — 125 m3/s. D. k.da Hishrov, Yerteshar, Talligʻulon 1 va Talligʻulon 2 gidroelektr st-yalari qurilgan. Yangi Dargʻom Eski Dargʻomga (bosh qismidan 11&nbsp;km naridan) quyiladi va kanalning suvini koʻpaytiradi. Uninguz. 10,5&nbsp;km, 600 m masofada kanal tunnel boʻylab oʻtadi. Aylanma Dargʻom kanali Qashqadaryo viloyatiga 45 m3/s suv berish zarurati tufayli qurilgan. Bu kanal Bosh toʻgʻonning soʻl rostlagichi orqali Yangi Dargʻom bilan umumiy suv olish havzasiga ega va 20,5&nbsp;km dan soʻng Eski Dargʻomga quyiladi. Samarqand viloyatining Urgut, Samarqand, Pastdargʻom tumanlaridagi 67,5 ming ga, Qashqadaryo viloyatining Chiroqchi, Shahrisabz, Yakkabogʻ, Qamashi, Kitob tumanlaridagi 50 ming ga yer sugʻoriladi.

Toshtemir Bekmurodov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dargʻon

**Dargʻon** (arab.— toʻgʻon, damba, toʻsiq va b. ning koʻpligi) — oʻrta asr shahar harobasi. Hazorasplan 130&nbsp;km janubi-sharqda, Amudaryo boʻyidan 3-4&nbsp;km masofada joylashgan. Dargʻon moʻgʻullar istilosiga qadar yirik shahar (50 ga) boʻlgan. Maqdisiyning yozishicha, Dargʻon poytaxt — Jurjoniyadan soʻng Xorazmning eng yirik shahri hisoblanib, katta jome masjidi boʻlgan. Janubiy Turkmaniston arxeologiya-kompleks ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan (1954). Hududida Dargʻon ota maqbarasi (14-asr) bor. Amudaryo kechuvlarining eng asosiylaridan biri Dargʻon yonida boʻlgan. Dargʻondan hozirda Dargʻon qalʼa, Oqqalʼa yohud Koʻhna qalʼa nomlari bilan mashhur qalʼa harobasi saqlanib qolgan. Uning maydoni taxminan 6 ga, atrofi qalin (2,60 m), balandligi 8 m paxsa devor bilan oʻralgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darham

**Darham** — zardoʻzlikyaa murakkab mujassamot turi. Buyum yuzasi zamindoʻzi — guldoʻzi usulida ifodali yuza hosil qilib tikiladi, bunda ajoyib ranglar oʻyini va tilla jilosi hosil boʻladi. Xilma-xil choklar va rangli zamin (baxmal) buyumni yanada boyitadi. D. boy va hashamdor buyumlar (mas, Buxoro amirining kiyimlari)ga moʻljallangan. Bu mujassamotni malakali ustalargina bajara olgan. D.da asosan oʻsimliksimon naqsh qoʻllanadi, ayrim hollarda chiziqlar bilan boʻlingan maydonda romblar hosil qilingan, ularga oʻsimliksimon gullar ham kiritib boyitilgan. Bunday uygʻunlik anʼanaviy boʻlib, tarixi 12—13-asrlarga borib taqaladi. Davrlar davomida gul i va tikilish usuli murakkablashib borgan, ijrosi mukammallashgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasta

**Dasta** — 1) buyum va asboblarning ushlanadigan qismi; 2) bir oʻram, bir tutam maʼnosini ham anglatadi (bir D. gul, bir D. qogʻoz); 3) torli sozlarning chap qoʻl bilan ushlanadigan qismi (grif). Tanbur, sato, dutor, rubob singari anʼanaviy sozlarning D.lari nisbatan uzunroq boʻlib, ularga ichak yoki ip pardalarn bogʻlanadi. Ayrimlariga yogʻoch, suyak pardalar ham yelimlab yopishtiriladi yoki sim, metall pardalar oʻrnatiladi. Ijrochi D.ning pardalariga barmoqlar bilan bosib, tor tovushlarining pastbalandligini oʻzgartiradi. Gʻijjak, doʻmbira kabi sozlarning D.si pardasiz. Bunday cholgʻularda tovushlarning oʻrni sozandaning barmoqlari bilan musiqa uquvi orqali topib bosiladi; 4) musiqa asari ijrochilari guruhi — ayni ansambl.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasta (maʼnolari)

**Dasta**:

* Dasta — 1) buyum va asboblarning ushlanadigan qismi; 2) bir oʻram, bir tutam maʼnosini ham anglatadi (bir D.
* Dasta (oʻsimlik) — ipak qurti pilla oʻrashi uchun soʻkchakka bostiriladigan oʻsimlik va b.
Dasta (oʻsimlik)

**Dasta** — ipak qurti pilla oʻrashi uchun soʻkchakka bostiriladigan oʻsimlik va b. materiallardan tayyorlanadigan bogʻlam. D. past boʻyli, tikansiz, mayda bargli, sertuk oʻtlar (mingbosh, oqbosh, sariqbosh, shuvoq, qargʻatirnoq va b.) dan tayyorlanadi. Oʻt soyada quritilgach, hovol qilib bogʻlanadi. D.ni poxol, qogʻoz, karton, kanop, sim, kapron va b. materiallardan ham tayyorlash mumkin. Bir quti urugʻdan chiqqan qurtlar uchun oʻt D.dan 350 yoki poxol D.dan 150 dona qoʻyiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dargʻinlar

**Dargʻinlar** — Dogʻiston Respublikasida yashaydigan xalq. Umumiy soni 280,4 ming (1990-yillar oʻrtalari). Dargʻin tilida gaplashadi. Hozir dargʻinlar oʻz tarkibiga kaytag va kubachi etnografik guruhlarini singdirib bormoqda. Dargʻinlar oʻzlarini dargan, kaytaglar — xaydak, kubachilar — urbuchan deb ataydilar. Dargʻinlar haqidagi dastlabki yozma maʼlumotlar 9-asr arab mualliflarining asarlarida uchraydi. Dargʻinlar togʻli tumanlarda chorvachilik, togʻ oldi mintaqalarida bogʻ-dorchilik bilan shugʻullanadi. Hunarmandchilik (asosan miskarlik) taraqqiy qilgan. Dindorlari islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qiladilar. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastak

**Dastak** — 1) poyabzal (kavush, tufli) ning yon kismi; 2) etik va botinkaning qoʻnj bilan tagcharm orasidagi orqa (tovon) qismi. Uch qavat (yuz, oxirchoʻp va astar) boʻlib, bir-biriga sirach bilan yopishtiriladi; 3) egar oldinqoshining tirsagi (oʻrtaroq qismi). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastaki mashinalar

**Dastaki mashinalar**, mexanikaviy asboblar — motori (dvigateli) ichiga oʻrnatib ketiladigan va qoʻlda ishlatiladigan texnologik mashinalar. Asosiy D. m. jumlasiga parmalash, silliklash-yaltiratish mashinalari (asboblari), mexanik arralar, qaychilar, bolgʻalar kiradi. D. m. yuritmasi pnevmatik (havoli), elektrik, gidravlik (suyuqlikli) va b. boʻlishi mumkin. D. m.ni operator (malakali ishchi) ishlatadi. Motorsiz D. m. (mas, arra, randa, parma va b.) dastaki (qoʻlda ishlatiladigan) qurollar deb ataladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastband

**Dastband** (fors— qoʻl va tugun) – 1) ashula va cholgʻu kuylar turkumida taʼlifiy qism, sarband (bosh kuy)ning sinonimi; 2) „Saqil ul-avval“ („birlamchi ogʻir, vazmin“) davr (usul)ining koʻrinishlaridan biri; 3) oʻrta asr musiqa risolalarida dastonning muqobili, yaʼni sozdagi muayyan parda maʼnosida ishlatilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastgoh (maʼnolari)

**Dastgoh**:

* Dastgoh — 1) ishlanadigan buyumlarni mahkam ushlab turadigan moslamalar, baʼzan esa mexanizatsiyalashgan asboblar va b.
* Dastgoh (moslama) — haykaltaroshlikda dumaloq yoki murabba shaklda aylanadigan taxta tagligi boʻlgan uch oyoqli yogʻoch moslama.
* Dastgoh (janr) — 1) Eron mumtoz musiqasida maqomot tizimini tashkil etuvchi sinkretik janr.
Dastgoh (moslama)

**Dastgoh** — haykaltaroshlikda dumaloq yoki murabba shaklda aylanadigan taxta tagligi boʻlgan uch oyoqli yogʻoch moslama. Haykaltarosh ishlashi jarayonida D. ustiga haykal qobirgʻasi oʻrnatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastgoh sanʼati

**Dastgoh sanʼati** - tasviriy sanʼatyaning mustaqil ahamiyatga ega boʻlgan turi. Asarlar bevosita dastgoh (molbert, haykaltaroshlik dastgohi) yordamida yaratilgani uchun shunday nomlanadi. Tarixi antik davrdan boshlanadi (qad. haykallar va b.). Uygʻonish davrida yanada rivojlandi, 19-asrdan keng tarqaldi, 20-asrda mazmunan boyidi, tasvir imkoniyatlari kengaydi. Oʻzbekistonda D. s 19-asrning 40-yillarida paydo boʻla boshlagan, 20-asrning 20-yillaridan rivojlandi (mas, Oʻ. Tansiqboyev, B. Hamdamiy, Sh. Hasanova, I. Ikromov va b.ning asarlari).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastkard

**Dastkard**, Dastkart (paxlaviycha; armancha — dastakert) — Parfiya davlati, Sosoniylar Eroni va Armanistonda (taxminan 5-asrgacha) xususiy yoki podshoga qarashli boʻlib qullar tomonidan ishlov beriladigan yer-mulk. D. deb qoʻl mehnati bilan ishlov berilgan alohida yer uchastkasi ham atalgan; paxlaviy manbalarida D. qishloqlar (deh), yaʼni qishloq jamoalaridan, arman manbalarida esa qishloq jamoalari (shen) dan alohida qayd etib oʻtilgan. Oʻrta Osiyoda D.ga mehnat faoliyati jihatidan posira toʻgʻri keladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastlabki qamoq

**Dastlabki qamoq** — ehtiyot chorasi sifatida qamoqda (hibsda) saqlash. Ayblanuvchi, sudlanuvchi sodir etgan, OʻzR JKda nazarda tutilgan ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyatning xavfliligi tufayli u surishtiruvdan, dastlabki tergovdan va suddan yashirinishi mumkin, degan oʻrinli taxmin ham mazkur chorani tanlash uchun asos boʻlishi mumkin. Ehtiyot chorasi sifatida qamoqqa olish JKda 1 yildan ortiq (alohida hollarda — 1 yildan oshmaydigan) muddatga ozodlikdan mahrum etish tariqasida jazo berish nazarda tutilgan jinoyatlarga doir ishlar boʻyicha; faqatgina ushlab turilgan, gumon qilinayotgan shaxsga yoki ayblanuvchi tariqasida ishda ishtirok etishga jalb etilgan shaxsga nisbatan turli muddatlar belgilanib qoʻllanishi mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastmoya

**Dastmoya** — mayda savdo muomalasida amal qiluvchi aylanma mablagʻ; savdo-sotiq ishlarida aylantirib turiladigan, foyda keltiradigan dastlabki asosiy mablagʻ. Ilgari kosiblar qoʻlidagi aylanma mablagʻ (xom ashyo, materiallar olish uchun ishlatiluvchi mablagʻ) ham D. deyilgan. Tovar-pul munosabati kengayib, ayrim kosib va mayda savdogarlar boyib ketsa, ular qoʻlidagi D. yirik mablagʻ — kapital (sarmoya)ga aylanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daston

**Daston** (fors.-arab.— barmoq oʻrni, bosqich, parda) — 8—9-asrlarda cholgʻu sozlarining dastasida barmoq bosiladigan joy (yaardo)larning nomi. Forobiy "Musiqa haqida katta kitob" asarida oʻz davri musiqa amaliyotida qoʻllangan pardalar nomini keltirgan. Mas, D. assabboba (koʻrsatkich barmoq pardasi), D. vusto (oʻrta barmoq pardasi), D. binsir (nomsiz barmoq pardasi), D. hinsir (jimjiloq barmoq pardasi) va b. 13—14-asrlarda D. oʻrniga maqom atamasi ishlatilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daromadlarni indekslash

**Daromadlarni [[indekslash]]** yoki **daromadlar indeksatsiyasi** — isteʼmol buyumlari narxlari darajasiga muvofiq turli aholi toifalarining nominal daromadlari (ish haqi, nafaqa, stipendiya, pensiya va boshqalar)ni davlat tomonidan muntazam oshirish; aholini inflyatsiyadan ijtimoiy himoyalash tadbirlaridan biri. Narx-navo indeksi tirikchilik uchun zarur tovarlar majmui — oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-roʻzgʻor tovarlari, xizmatlar boʻyicha hisoblanadi (qimmatbaho buyumlar, avtomashina, billur va boshqa nodir tovarlarga qilinadigan harajatlar bu hisobga kirmaydi). Birinchi navbatda eng kam daromad oluvchi va daromadi belgili boʻlgan aholi toifalari daromadlari indekslanadi.

## Oʻzbekistonda
Oʻzbekistonda bozor islohotlariga oʻtish davrining dastlabki bosqichida (1991—96) hukumat aholini bozor iqtisodiyoti sharoitida ijtimoiy himoyalash davlat dasturini ishlab chiqdi va amaliyotga joriy eta boshladi. Unga koʻra, aholi turmush tarzining pasayib ketishi oldini olish maqsadida 1992—95-yillarda har yili 4 martadan, 1996—98-yillarda har yili 2 martadan daromadlarni indekslash oʻtkazildi, daromadlar 20—50% gacha indeksatsiya qilindi. Oʻzbekistonda ish haqi tarif tizimi orqali tabaqalashtirilib, turli kasblar va ish turlari uchun ish haqi toʻlashning yagona razryadlari belgilangan. Narxlar oʻsishi bilan minimal ish haqida darajasi (1-razryad) hamda barcha razryadlar ular oʻrtasidagi nisbat saqlangan holda oshirib boriladi. Maasalan, 2001-yil 1-avgustdan boshlab ish haqining minimal darajasi 3430 soʻm qilib belgilandi. Daromadlarni indekslash mamlakatda inflyasiya surʼatlari 20% gacha boʻlgan taqdirdagina samara berishi mumkin.

## Manbalar
Dastgoh (janr)

**Dastgoh** — 1) Eron mumtoz musiqasida maqomot tizimini tashkil etuvchi sinkretik janr. D.larning tarkibi Oʻn ikki maqom majmuasi negizida shakllangan boʻlib, hozirda Shur, Mohur, Humoyun, Segoh, Chohorgoh, Navo va Rosti-Panjgoh kabi asosiy maqom yoʻllaridan iborat; 2) Ozarbayjon mumtoz musiqasida mugʻom yoʻllarining mukammal (toʻliq) shakli ifodasi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastorband

**Dastorband** (fors, dastor — salla va band — bogʻlamoq) — podshoh yoki xonning sallasini oʻrab qoʻyadigan xizmatkor. Bu xildagi lavozim Buxoro xonligida boʻlgani 18-asr manbalarida qayd etilgan. D. oliy hukmdorning yaqin va ishonchli aʼyonlaridan hisoblangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastur

**Dastur:**

* biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi;
* siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni;
* oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi;
* teatr, konsertlar va boshqa tomoshalarda chiqish navbatlari, ijrochilar, ishtirok etuvchi shaxslar roʻyxati.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Dasturxon

**Dasturxon** — 1) oʻzbekcha taom tanovul qilish uchun toʻshaladigan maxsus mato; 2) turli taom, meva-cheva va noz-neʼmat tuzab qoʻyilgan stol; 3) toʻy, bayram va boshqalarda mehmondorchilikka mehmon olib boradigan sovgʻa, taom. Masalan, palov tayyorlash uchun zarur masalliq, yaʼni oshning xomi; somsa, qand-qurs, patir, qatlama, non va boshqalar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasturxoniy

**Dasturxoniy** — ertagi olma navi. R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik i.-t. institutida Yozgi (Persik letniy) navini nav ichida changlatish yoʻli bilan chiqarilgan. Daraxti oʻrtacha kattalikda, keng shoxshabbali. Koʻchati oʻtqazilgandan soʻng 5—6-yili hosilga kiradi. Aprelning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha kattalikda (120—200 g), pusti och yashil, sargʻish, eti och novvot rang, oʻrtacha suvli, shirin-nordonroq, 20 yillik daraxtlaridan 400–500&nbsp;kg gacha hosil olinadi. Iyul oyining oxirlarida pishadi. Uzoq joylarga joʻnatishga yaroqli. Oʻzbekistonning barcha zonalarida ekish uchun tavsiya etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasturxonchi

**Dasturxonchi** - 1) toʻy va b. marosimlarda dasturxon ishlarini boshqaradigan ayol. D.likka ayollar mahalladagi chaqqon, pazanda, ishbilarmon ayolni saylab qoʻyadilar (baʼzi shahar mahallalarida tayinlanadi). D. ni Samarqand, Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarida kayvoni, xodim deb ham atashadi. Asosan, issiq ovqat tayyorlash va tortish, toʻydan soʻng idish-tovoqni saranjomlash ishlarini ham bajaradi, toʻy yoki boshqa marosim (mas, aza) turiga qarab D. ning alohida xizmati bor; 2) Turkiston xonliklarida saroy xizmatchilaridan biri. Ular saroyga kelgan mehmonlarni kutib olish, ularning oldiga dasturxon yozib, taom keltirish, kuzatib qoʻyish ishlarini boshqarib turishgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastxat

**Dastxfhoegoo** 

1) shaxsning oʻz qoʻli bilan yozgan yozuvi, imzosi; 

2) muallifning asl (oʻz qoʻli bilan yozgan) qoʻlyozmasi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastshoʻy

**Dastshoʻy**, dashshu — qoʻl yuvishda ishlatiladigan roʻzgʻor buyumi. Qoʻqonda dashshu, Andijon, Fargʻona, Namanganda chilopchin deb ataladi. D. 3 qismdan — dumaloq yassi (baʼzan kungurali) palla, suvdon va shabakali (panjarasimon) qopqoqdan iborat. D.larning shakli va yasalish usuli bir xil, lekin ular turlicha bezatiladi. Asosan mis, sopol, tunukadan yasalgan. D. qadimda obdasta (oftoba) bilan birga qoʻshib sotilgan. Buxoro, Toshkent, Fargona vodiysi, Xorazmda D. minokorlik, sovotkorlik uslubida girih, islimiy naqshlar, ayrim hollarda tasvirlar bilan bezatilib, har xil qimmatbaho toshlar qadalgan, rangli surgichlardan foydalanilgan. Shahrisabz, Qarshida mis D.larga oq qalayi qoplab turli mis bezaklar kadalgan. D. namunalari respublika muzeylarida saqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastorgul

**Dastorgul** (Bellis perennis) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi 10-15 sm, uchi gul savat-chalari bilan tugaydi. Barglari poyaning ostki qismida joylashgan. Guli oq, och qizil va pushti. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda oʻsadi. Yovvoyi holda Yevropada, Rossiyada, Kavkazda, Kichik Osiyo va Shimoliy Amerikada uchraydi. Manzarali oʻsimlik sifatida ham ekiladi. Dastorgul erta bahordan kuzgacha gullab turadi. Dastorgul tarkibida efir moyi, saponinlar, oshlovchi moddalar, antoksantin, shilimshiq va organik kislotalar bor. Xalq tabobatida oʻpka kasalliklarida, kon ketganda va teriga toshmalar toshganda qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastorbosh

**Dastorbosh** (Tanacetum) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda 2 turi: oddiy D. (T. vulgare) va togʻ D. (T. pseudoachillea S.) uchraydi. Oddiy D. boʻyi 150 sm gacha boʻlgan sershox oʻsimlik. Barglari patsimon, bandli va bandsiz. Gullari sariq, qalqonsimon toʻpgul. Mevasi — pista. Toʻpguli tarkibida efir moyi, alkaloidlar, flavonoidlar va b. moddalar bor. Toʻp-gulining damlamasi va poroshogi gijja haydashda, gepatit, an-gioxolit va ichak kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daugava

**Daugava** () — Latviya, Belarus va Rossiyadagi daryo (Rossiyada **Gʻarbiy Dvina** deb ataladi). Uzunligi 1020&nbsp;km, havzasi maydoni 87,9 ming km². Valday qirlaridan boshlanib, Volganing boshlanish qismidan gʻarbroqda Boltiq dengizining Riga qoʻltigʻiga quyiladi. Irmoqlari: chapda — Meja, Kasplya, Luchesa, Ulla, Disna; oʻngda — Toropa, Drissa, Dubna, Ayviyekste, Ogre. Qor, grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 678 m³/sek. Dekabrdan martgacha muz oqib turadi. Daugavada 3 ta GES (Kegum, Plyavin, Riga) bor. Daryoning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Berezina kanali orqali Dnepr daryosi bilan bogʻlangan. Daryo boʻyida Vitebsk, polotsk, Daugavpils, Yekabpils, Gʻarbiy Dvina shaharlari, quyilish joyida Riga shahri va dengiz porti joylashgan.
Daugavpils

**Daugavpils** () — Latviyadagi shahar, Daugava daryosidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 97 ming kishi (2014). Kimyoviy tola ishlab chiqaruvchi birlashma, elektr asboblar, harakatlantiruvchi zanjir i.ch. zavodlari, yengil, oziq,-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari, mebel kti bor. Pedagogika instituti, badiiy-oʻlkashunoslik muzeyi, teatr mavjud. Daugavpilsga 1275 y. Dinaburg kalʼasi sifatida Livon ordeni asos solgan, 1656—67 yillarda Borisoglebsk. 1893 y.dan Dvinsk, 1920 y.dan Daugavpils deb atalgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daugmale

**Daugmale** — shahar harobasi (milodning boshlari — 12-asr). Riga sh. yaqinida, Daugava daryosi boʻyida joylashgan. Uy-joy, xoʻjalik binolari, ustaxonalar qoldiqlari topilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abatbay Dauletov

**Abatbay Dauletov** (1942-2019, Kegeyli tumani Xalqobod qishlogʻi) — qoraqalpoq tilshunosi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), professor (1992), filologiya fanlari doktori (1994). Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika institutini tugatgan (1964). Qoraqalpogʻiston davlat universitetida kafedra mudiri (1978 — 1985; 1996-yildan), dekan (1985—1896). Ilmiy ishlari qoraqalpoq adabiy tili fonetikasi masalalariga bagʻishlangan ("Qoraqalpoq tilida vokalizm", 1976; "Qoraqalpoq tilida singarmonizm", 1993 va b.). Dauletov oliy oʻquv yurtlari hamda oʻrta maktab oʻquvchilari uchun qoraqalpoq tiliga oid dareliklar muallifi. "Qoraqalpoq tilining imlo lugʻati" (1986)ni tuzishda qatnashgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dauning-strit

**Dauning-strit** (Downing Street) -London markazidagi koʻcha. D.-s. da Buyuk Britaniya bosh vaziri qarorgohi, shuningdek, Tashqi ishlar vazirligi va Hamdoʻstlik ishlari boʻyicha vazirlik idorasi joylashgan. Majoziy maʼnoda — Britaniya hukumati. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Datolit

**Datolit** (yun. dateomaj — boʻlaman va lithos — tosh) — mineral, orolsimon silikatlar kichik sinfiga mansub borsilikat. Kimyoviy formulasi Ca[BOH(SiO4)], tarkibida 21,8% V2O3 (borat angidrid) bor. Monoklin singoniyali; donador kristallar va zich agregatlar, oqma, radial shuʼlali ajralmalar holida uchraydi. Rangi oq, och yashil, sariq, sargʻish-yashil. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 5—5,5. Zichligi 3,0 g/sm3. Gidrotermal jarayonda hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qurama togʻlaridagi skarnlarda bor. Xorijda Rossiya (Shim. Ural, Primorye), Tojikiston, Germaniya (Shvarsvald), Norvegiya, AQSH (Pensilvaniya shtati), Yaponiyada topilgan. D. bor rudalari tarkibiga kiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Datchik

**Datchik** (ruscha), birlamchi oʻzgartirgich — oʻlchanayotgan fizik kattalik (bosim, temperatura, elektr kuchlanish, siljish va b.)ni uzatish, unga ishlov berish va qayd qilish uchun signal (odatda, elektr signal)ga aylantirib beradigan vosita. Oʻlchash, signal yoki rostlash qurilmalari tizimining muhim qismi; sezgir elementi tekshirilayotgan miqdorlar (bosim, temperatura, tezlik, yorugʻlik kuchi, elektr toki, kuchlanish va b.) taʼsirini sezadi. Ishi elektr qarshiligi, sigʻim, induktivlikka, shuningdek, nazorat qilinadigan mexanik, akustik, issiqlik, elektr, optik, magnit kattaliklar taʼsir etganda elektr yurituvchi kuch (e. yu. k.) hosil boʻlishiga asoslangan D.lar (sigim datchigi, induktiv D., induksion D. va hokazo) keng tarqalgan. Elektr zanjirlarida kontaktlarning ulanib-uzilishiga asoslangan D.lar (kontakt datchigi) va elektr mashina D.lari ham bor. Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va ilmiy tadqiqot ishlarining amaliy kis-mini bajarishda ishlatiladi. D. avtomatika va telemexanika qurilmalarining muhim qismi hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dafna

**Dafna** — yunon mifologiyasida daryo xudosi qizi. Apollon uni sevib qolib, taʼqib etgan, Dafna otasi — daryo xudosi Peneydan yordam soʻragan. Peney Dafnani lavr daraxti (dafna)ga aylantirib qoʻygan. Dafna haqidagi afsona nazmda (Ovidiyning "Metamorfozalar" asari), tasviriy sanʼat va haykaltaroshlikda (N. Pussen, L. Bernini va boshqalar) oʻz ifodasini topgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dafna (maʼnolari)

**Dafna**:

* Dafna — yunon mifologiyasida daryo xudosi qizi.
* Dafna (daraxt), lavr — lavrdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt yoki butalar turkumi.
Dafna (daraxt)

**Dafna**, lavr — lavrdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt yoki butalar turkumi. Bargi ketma-ket, qalin, toʻq yashil, usti yaltiroq, Guli oqishsariq. Mevasi qora yoki koʻk, danakli, birurugʻli. Asl D. vakanar D. turi bor. Asl D. koʻproq tarqalgan. Oʻrta dengiz atrofi va dengizdagi orollarda yovvoyi holda oʻsadi. Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyatida, Kavkaz va Qrimning Qora dengiz sohillarida, Ozarbayjonda oʻstiriladi. Quritilgan bargi ziravor sifatida ishlatiladi (k,. Dafna yaprogʻi).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dafna yaprogʻi

**Dafna yaprogʻi** — dafna daraxtining quritilgan bargi, xushboʻy hidli ziravor; Tarkibida 3% gacha efir moyi bor. Pazandachilikda ishlatiladigan D. ya. toʻq yashil, och yashil rangda, kalta bandli, mazasi taxirroq. Suyuq va quyuq ovqatlarga, shoʻrvalarga solinganda (suyuq ovqatlarga ovqat pishishidan 5 min. oldin, quyuq ovqatlarga 10 min. oldin) oʻziga xos taʼm va xushboʻylik beradi, sous va marinad va tuzlamalarga qoʻshiladi; gʻoz, oʻrdak, baliq goʻshtlari, shuningdek, uringan goʻshtlar hidini yoʻqotishda, konserva va qandolatchilik sanoatida ishlatiladi. Tuzlashda 100 kg karamga 3—4 dona yaproq ishlatiladi. Tibbiyotda jigar va taloq shishlarida foydasi katta, qulanj (ich qotishi)da ham isteʼmol qilinadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dafniyalar

**Dafniyalar**, suv burgalari (Daphnia) — bargoyoklilar (baʼzi manbalarga binoan shoxdormoʻylovlilar) turkumiga mansub qisqichbaqasimonlar urugʻi. Tanasining uz. 1–3&nbsp;mm. Tanasi orqa va yon tomonidan shaffof ikki tabaqali chigʻanoq bilan qoplangan, bo-shining old tomoni oʻrdakning tumshugʻiga oʻxshab ketadi. Boshida ikkitadan yirik fasetkasi va oddiy koʻzi bor. Anennulalari mayda, kuchsiz. Antennalari ikki shoxli boʻlib, asosiy harakat organi hisoblanadi. D. ob-havo qulay sharoitda partenogenez xususiyatiga ega. Bir necha oʻn turi qutbdan tashqari hamma yerda uchraydi. D. chuchuk suv havzalarida baliqlarning asosiy ozigʻi, ayrim parazit chuvalchanglar uchun esa oraliq xoʻjayin hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daxlsizlik huquqi

**Daxlsizlik huquqi** - q. Diplomatik immunitet. Deputatning daxlsizligi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daxma

* Daxma — zardushtiylikda yer ustiga ishlangan va bir necha jasad qoʻyilgan inshoot. 
* Daxma — Markaziy Osiyo  va unga yondosh hududlarda qabr ustiga oʻrnatilgan oʻrta asr meʼmoriy inshooti.
Daxmai shohon (Qoʻqon)

**Daxmai shohon** (shohlar daxmasi) — Qoʻqon shahridagi meʼmoriy yodgorlik. 19-asrning 20-yillarida qurilgan. Qoʻqon xonlari xonadonlariga tegishli shaxslar Norboʻtabiy va uning avlodlari dafn etilgan xazira. Daxmaga gʻarbdan peshtoq (9,4x11,7 m) orqali kiriladi. Peshtoqining ikki tomoniga burjlar ishlangan, sirkor gʻisht va koshin bezakli qilib terilgan. Peshtoq sathining yon tomonlari toʻq zangori rangdagi juft qalampir tasvirlar bilan e-zatilgan. Oʻrta qismiga zangori, yashil va oq koshindan sakkiz qirrali yul-duzlar, tepasiga qizil, qora va yashil rangli yoʻlyoʻl chiziqlar tushirilgan. Ravoq tepasida qizil, pushti, yashil, zangori va oq rangdagi oltiburchak va romb shakllari tasvirlangan. Maqbara eshigi oʻyma oʻsimliksimon naqsh va arabiy yozuvlar bilan uygʻunlashtirilib nafis bezatilgan. Maqbara gumbazli, ichki devorlaridagi darchalarning biridan tomga, ikkinchisidan masjidga oʻtilgan. Uchinchisi esa ochiq turgan. Ichki qismidagi katta ravoqlar bilan darcha ravoqlarining oraliqlaridagi gʻishtlar tik, gajaklar esa toʻlqinsimon qilib terilgan. Maqbara yonida ayvonli masjid (7x6,8 m) ikki us-tunli boʻlib, uning toʻsinli shifti 4 katakka boʻlingan, boʻyama naqsh bilan bezatilgan. D.sh.da xonning onasiga atab qurilgan Modarixon maqbarasi yaxshi saqlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Datsit

**Datsit** (lotincha: dacia — *Dakiya*) — nordon effuziv togʻ jinsi. Granodiorit va kvarsli dioritlarning effuziv turi. D. paleozoy (Ural), mezozoy, kaynozoy (Kavkaz) davridagi vulkanlardan otilib chiqqan. Shuningdek, D. keyingi paytda Kamchatkadagi vulkan lavalaridan ham hosil boʻlgan. Oʻzbekistonda ChatqolQurama, Hisor togʻlarida tarqalgan. D. bor joyda alyuminiy, oltin, mis, polimetall konlari boʻlishi mumkin. D. qurilish materiali.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashnaksutyun

**Dashnaksutyun** () – arman millatchilari partiyasi. 1890 yilda Tiflisda tuzilgan. Turkistonda mahalliy aholiga qarshi qirgʻinlar uyushtirgan (1918—19). Aʼzolari oʻzlarini „dashnoqlar“ deb atashgan. Dastlab „Dashnaksutyun“ dasturida terror va qurolli harakat yoʻli bilan Buyuk Armaniston davlatini barpo etish koʻzda tutilgan. 20-asr boshlarida Kavkazda armanlar bilan turkiy xalqlarni birbiriga qarshi qoʻzgʻatib, milliy nizolarni kuchaytirishda mashʼum rol oʻynagan. Turk-arman qirgʻini (1915) sababchilaridan biri boʻlgan. Shu qirgʻindan soʻng dashnoqlarning bir qismi Turkistonga kelib oʻrnashgan. 1917 y.gi keskin siyosiy oʻzgarishlardan keyin „Dashnaksutyun“ Armanistonda hokimiyatni egalladi (1918 y. may – 1920 y. noyabr). Kare viloyati va Erivan gubernyasida musulmonlarni ommaviy qirgʻin qildi (1920 y. sent.).

Bolsheviklar Turkistonda zoʻravonlik bilan sovet rejimini oʻrnatgach, „Dashnaksutyun“ partiyasining qurolli drujinalaridan oʻlkadagi milliy kuchlarga qarshi kurashda foydalandi. Dashnoklar 1918 y. fevralda qizil askarlar bilan birga Qoʻqon sh.da ommaviy qirgʻin oʻtkazdi (qarang Turkiston muxtoriyati). Umuman 1918—19 yillar davomida Fargʻona vodiysida istiqlolchilarga qarshi kurash niqobi ostida tinch aholidan 35000 kishini qirib tashlab, molmulkini talontaroj etdi. Turor Risqulov, Saʼdulla Tursunxoʻjayev, Nizomiddin Xoʻjayev kabi rahbar xodimlarning qatʼiy talabi natijasidagina Turkiston MIK 1919 y. 16 iyuldagi buyrugʻi bilan „Dashnaksutyun“ partiyasini tarqatib yubordi va dashnoq drujinalarini qurolsizlantirdi (yana q. Istiqlolchilik harakati). „Dashnaksutyun“ Armanistonning oʻzida ham taqiqlandi (1921), ammo xorijda oʻz faoliyatini davom ettirdi. 1990-yilardan „Dashnaksutyun“ Armanistonda oshkora faoliyat koʻrsata boshladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti [Kollektiv avtorov], T., 2000.

Qahramon Rajabov.
Daftar

**Daftar** ( - bargning toʻrtinchi qismi,   - "toʻrt") — yarmidan ikkiga buklangan va buklanish joyida ip yoki boshqa biron narsa bilan birlashtirilgan qogʻoz varaqlaridan iborat boʻlgan bosma yoki yozma axborot tashuvchi vosita.

Daftarni yana yelim yoki simli spiral bilan mahkamlangan va yozish uchun moʻljallangan alohida varaqlar deb atash mumkin.

## Etimologiyasi
Grekcha: διφθέρᾱ (diphthérā) "teri" > arabcha/forscha: daftar > o'zbekcha: daftar.

## Tarixi
Miloddan avvalgi 7-asrdan boshlab koʻplab turli xil vositalarni (qoʻrgʻoshin choyshablari, suyak plitalari va boshqalar) oʻzgartirib, yevropaliklar (yunonlar, rimliklar) oʻtkir tayoq bilan mum qatlami bilan qoplangan yogʻoch taxtalarga maʼlumotni (matn, chizmalarni) yozishni boshladilar. stilus). Yozilgan narsani planshetdan qayta foydalanish uchun stilusning teskari toʻmtoq uchi bilan oʻchirish mumkin edi. Bunday taxtalar toʻrt boʻlakka mahkamlangan, shuning uchun toʻrtta taxtaning jami   - toʻrtta birlashgan koʻrinishi shunday nomga ega boʻlgan.

 
209-282 yillarga oid qadimgi „maktab daftarlari“ ning „namunalaridan“ birida oʻqituvchining qattiq qoʻli bilan yunon tilida shunday yozilgan : „Tirishqoq boʻl, shunda kaltak ostida qolmaysan“ (Berlin davlat muzeylari, inventar raqami 13234). Shogird esa bu hikmatli fikrni toʻrt marta qunt bilan qayta yozgan.

## Yozish uchun daftarlar

Yozish uchun daftar varaqlari katak yoki chiziqli boʻladi. Koʻpincha ular oʻquvchilar va talabalar tomonidan qoʻllanadi. Standart varaqlar soni: 12, 18, 24, 36, 46, 48, 60, 80, 96. Koʻp varaqli daftar (taxminan 48 varoqli) *umumiy daftar* deb ataladi.

## Manbalar
Daxau

**Daxau** (Dachau) — fashistlar Germaniyasining Dachau sh. (Myunxen yaqinida) atrofidagi 1- konsentratsion lageri. 1933-yilda tashkil etilgan. Fashistlar rejimiga qarshi kishilar hamda kommunistlar saqlangan. Ikkinchi jahon urushida nemis fashistlari okkupatsiya qilgan hududdagi kishilarni ommaviy qamash markaziga aylangan. D. 100 ming mahbusga moʻljallangan. 70 ming kishi qiynab oʻldirilgan. 1960-yilda D. da halok boʻlganlarga haykal oʻrnatilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasht sustkashi

**Dasht sustkashi** (Blaps halophila Fisch.) — qora tanli qoʻngʻizlar oilasiga mansub qoʻngʻiz. Tanasining uz. 17— 25 mm, qora rangda. Moʻylovlari old-koʻkragining asosiga yetmaydi. Oʻrta Osiyoning dasht zonalari, Rossiyaning Yevropa qismi, Gʻarbiy Sibirda tapqalgan. Qoʻngʻizi va lichinkasi qishlaydi. Kattaligi 2 mm cha, oval shaklidagi tuxumini (yiliga 500 ga yaqin) tuproqqa quyadi. Tuxum qoʻyish bahor va yoz boʻyi davom etadi. Lichinkasi avgust oyida gʻumbakka aylanadi (bu davr 2—3 hafta davom etadi). D. s.ning qoʻngʻizlari uchmaydi, biroq qoʻlansa hidli suyuklik ajratib, sekin sudralib yuradi. Urgʻochilari oʻsimlik qoldiqlari orasida (2 yilcha) yashab, begona oʻtlar bilan oziqlanadi. Tuproqda yashovchi qoʻngʻizlari va lichinkalari turli qishloq xoʻjaligi ekinlari, jumladan, gʻoʻza va beda maysalariga, ayniqsa, qurgʻoqchilik yillari, zarar keltiradi.

Kurash choralari: qator oralariga oʻz vaqtida sifatli ishlov berish, 10% li bazudin (40 kg/ra) solish, ekin maysalariga sumitsidinning 20% li (0,4 kg/ga) yoki detsionning 2,5% li emulsiyalanuvchi konsentrati (0,3 kg/ga)ni purkash.

Najmiddin Mahmudxoʻjayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashti Kavir

**Dashti kavir** — Eron togʻligining shim.-sharqidagi choʻl. Uz. qariyb 500 km, eni 250 km chamasida. Mayd. 55 ming km². Bal. 600—800 m li qator berk botiqdan iborat. Botiqlarda taqirlar, shoʻrxoklar, qurib qoladigan shoʻr botqoqliklar va koʻllar bor. Koʻp qismida oʻsimlik deyarli oʻsmaydi. Yozda yer yuzasi qalinligi bir necha sm li oppoq tuz qatlami bilan qoplanadi. Bahorgi namgarchilikda bu yerlarda yurib boʻlmaydi. Choʻlning shim. chekkasida yirik vohalar bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashti Lut

**Dashti lut** () — Eron togʻligining markaziy qismidagi choʻl. Uz. 550 km, eni 100—200 km. Balandligi, asosan, 500—600 m. Choʻlda berk botiq koʻp. Eng baland joyi 2992 m. Koʻp qismi toshloq va gil tuproqli; shoʻrxoklar ham uchraydi. Choʻlning jan. va sharqidagi bal. 200 m gacha boʻlgan qum tepalarida saksovul, juzgʻun va b. oʻsadi. Choʻlning chekkalaridagina uchraydigan vohalarda xurmo yetishtiriladi, suv tanqis. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashti Margʻo

**Dashti margʻo** () — Afgʻonistonning jan.-gʻarbdagi choʻl, Hilmand va Xashrud daryo vodiylari oraligʻida. Mayd. 150 ming km². Bal. 500—700 m. Dor daryosining qurigan oʻzani kesib oʻtadi. Iqlimi subtropik; yogʻin yiliga 50— 100 mm. Yer yuzasining koʻp qismi toshloq va gil tuproqli, baʼzi joylarida shuvoq va boyalichlar oʻsadi. Jan.-gʻarbida qum tepalari bor, ular oraligʻi esa taqir va shoʻrxoklardan iborat. Yaylov chorvachiligi va tuyachilik bilan shugʻullaniladi. Choʻlning chekka qismida vohalar uchraydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashti qipchoq

**Dashti qipchoq**, Qipchoq dashti — Sirdaryoning yuqori oqimi va Tyanshanning gʻarbiy yon bagʻridan Dnepr daryosining quyi oqimiga qadar yoyilgan dashtlarni 11 — 15-asrlarga oid arab va fors manbalaridagi nomi. "D.Q." atamasini dastlab Nosir Hisrav (11-asr) qoʻllagan. Bu davrda qipchoqlar Irtish daryosi sohillaridan gʻarbga tomon koʻchib (1030-yil) Xorazmga qoʻshni boʻlishgan va hozirgi Qozogʻiston hududi, shuningdek, jan.-rus dashtlarini egallashgan. D. Q. aholisi sharq manbalarida — qipchoklar, rus solno-malarida — polovetslar, Vizantiya xronikalarida — kumanlar, venger manbalarida kunlar deb atalgan. D. Q. 2 qism — Sharqiy va Gʻarbiy qismdan iborat boʻlib, Yoyiq (Ural) daryosi ularning chegarasi sanalgan. Gʻarbiy qism Yoyiq va Itil (Volga) daryosidan to Dneprgacha boʻlgan hududdan iborat boʻlgan. 13-asrda D. Q.ni moʻgʻullar bosib olib, tarixda Joʻji ulusi nomi bilan mashhur Oltin Oʻrda davlatini barpo etganlar. 14-asr boshlarida Joʻji ulusi 2 qismga boʻlinib ketgan. D. Q.ning sharqiy qismida Oq Oʻrda tashkil topgan. D. Q. ning gʻarbiy qismi rus yilnomalarida "Polovetslar yeri" nomi bilan uchraydi. 14-asr 60-y.laridan sharqiy D. Q. "Oʻzbeklar mamlakati", uning aholisi esa "oʻzbeklar" deb atala boshlandi. 15-asrning 20-y.dan boshlab sharqiy D. Q.da Abulxayrxon va uning qarindosh-urugʻlari hukmronlik qilgan. D. Q.ning asosiy axoliyey koʻchmanchi va yarim oʻtroq boʻlib, chorvachilik va ovchilik, daryo va koʻl yoqalarida yashagan aholi dehqonchilik, shaharlari (Saroy Botu, Saroy Berka, Oʻrda Bozor, Sigʻnoq, Arquq) dagi aholi esa hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shugʻullangan. 16—18-asrlarda Movarounnahr tarixshunosligida "D. Q." atamasi uning sharqiy qismi (hoz. Qozogʻiston) ni anglatgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Klyashtorniy S.G., Sultanov G. I., Kazaxstan. Letopis tryox tisyacheletiy, Alma-Ata, 1992;
* Murad Adji, Polin polovetskogo polya. M., 1994.
Dasht

**Dasht** — qora va kashtan tuproqlarda chim hosil qiluvchi gʻalla gulli oʻt oʻsimliklari oʻsadigan zonal landshaft tipi. Shimoliy va Janubiy yarim sharlarda quruqliklarning ichki qismlaridagi moʻʼtadil va subtropik mintaqalarda dasht zonalarini hosil qiladi. Yevrosiyoda bu zona *Oʻrta Dunay pasttekisligidan* boshlanib, Ukraina, Rossiyaning Yevropa qismi janubidan oʻtib, Qozogʻiston orqali Oltoy togʻ etaklarigacha choʻzilgan. Xitoyning shimoli-sharqida ham katta maydonni egallagan. Shimoliy Amerikada materikning oʻrta qismida Kordilyera togʻlariga parallel ravishda shim.dan janubga choʻzilgan. Janubiy Amerikada 30°—40° kengliklar orasida And togʻ oldi tekisliklarida joylashgan. Avstraliyaning janubi-gʻarbiy va janubi-sharqiy qismlarida, Yangi Zelandiyada ham mavjudasht Turli joyda turli nom bilan ataladi: Vengriyada pushta, Ukraina va Rossiyada step, Shimoliy Amerikada preriya, Janubiy Amerikada pampa deb yuritiladi. Dasht zonasi asosan tekisliklarda joylashgan. Iqlimi choʻlga nisbatan sernamroq, yillik yogʻin miqdori 400–500&nbsp;mm. Yozda choʻldagidek jazirama issiq boʻlmaydi, lekin yogʻin kam va yoz issiq bulganligidan Shimoliy yarim shardagi dasht zonasining jan.da tuproklar bir oz shoʻrlangan boʻlib, asta-sekin chala choʻlga oʻtadi. Asosiy oʻsimligi chalov, betaga, chillakoyoq va boshqa chim hosil qiluvchi oʻt oʻsimliklari. Daraxt, buta (xususan, yirik buta) uchramaydi. Hayvonlari asosan kemi-ruvchilar, tuyoqlilar; yirtqichlar ham kup. Dasht tuproqlari juda unumdor bulganligidan deyarli hamma joyda haydalib, ekinzorlarga aylantirilgan. Aholi yashaydigan yerlardan uzoqroq, dehqonchilik uchun noqulay joylarda dasht landshaftlari saqlanib qolgan.

Dasht termini dala, ovloq joy, choʻl maʼnolarida ham qoʻllanadi. Eronda — Eron yassitogʻligidagi toshloq choʻl joylar dasht deyiladi. Turkmanlar quruqtoshloq yerni, armanlar keng , tekis, ochiq joyni (Ararat tekisligi) dasht deyishadi. Arab sayyohi Ibn Battuta Qrim yarim orol bilan Itil (Volga) daryosi oraligʻidagi yerlarni dasht deb atagan. U "dasht yam-yashil, gullagan hudud, unda togʻ ham, tepa ham, birorta doʻng ham yoʻq" deb yozgan.

Oʻzbekistonda dashtlar tekislik yerlarda yoʻq. Faqat togʻlardagi balandlik mintaqasida mavjudasht dashtlar dengiz sathidan 500 m va 1200–1300 m balandliklar orasida bugʻdoyiq va har xil oʻt, efemerlar oʻsadigan mintaqani hosil qiladi. Tuprogʻi toʻq boʻz va jigarrang tuproklar. Balandroq boʻlgani uchun qishda qor qoplami saqlanib turadi. Qish va bahorda yogʻin koʻproq boʻladi. Lalmikor dehqonchilik va bogʻdorchilikda keng foydalaniladi. 1300–3000 m balandlikda togʻ oʻrmon-oʻtlokdi dasht mintaqasi joylashgan. Bu mintaqadagi barg toʻkuvchi oʻrtacha quruq daraxtzor va butazorlar orasida turli xil oʻt oʻsuvchi dasht maydonlari uchraydi. Bu mintaqa Gʻarbiy Tyanshan, Turkiston, Zarafshon, Hisor togʻlarida bor. Bu mintaqadan ekstensiv togʻ mevachiligida (yongʻoq, xurmo, anjir, unobi, olma) hamda qoʻy va echki, yilqi boqishda foydalaniladi. Bu mintaqa yaxshi rekreatsiya zonasi ham hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jildasht Toshkent, 2000-yil
Dashti qipchoq oʻzbeklari

**Dashti Qipchoq oʻzbeklari** - qadimdan Dashti Qipchoqning sharqiy qismida koʻchib yurgan turkiy-moʻgʻul qabilalari. Arlot, bahrin, burqutyaar, doʻrmon, iyjon, xitoy, qarluqlar, majar, qipchoq, qiyot, qoʻngʻirot, qurlovut, mangʻit, nayman, nukuz, tangut, uygʻurlar, merkit, qoʻshchi, oʻtarchi, jot, chimboy, kenagas, uysun, tuboyi, toymas, echki, tuman-ming, shodbaxtli, shunqorli va boshqa qabilalar 13-asr oxiri va 14— 16-asrlarda oʻtgan Sharq tarixchilari tomonidan umumiy bir nom bilan "oʻzbek" deb atalgan. Hamdulloh Qazviniy (1281 — 1350) ning "Tarixi guzida" ("Tanlangan tarix") asarida Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonga tobe yerlar va xalqlar haqida fikr yuritiladi va bu qabilalar koʻchib yurgan yerlar, yaʼni Sharqiy Dashti Qipchoq esa "ko'chmanchi oʻzibeklar mamlakati" deb koʻrsatiladi. "Oʻzbek" (oʻzibek) atamasini qabilalar uyushmasi va shu qabilalarga qarashli yerlarning nomi sifatida Oʻzbekxon davriga qadar ham qoʻllangan. Masalan, Mirzo Ulugʻbek oʻzining "Tarixi arbaʼ ulus" ("Toʻrt ulus tarixi") nomli tarixiy asarida, Oʻzbekxonning hokimiyat tepasiga kelishi zikrida, "oʻzbek ulusi unga berildi", deb yozadi. Roʻzbexon "Mehmonnomai Buxoro" kitobida Dashti Qipchoq oʻzbeklari 3 toifadan: shayboniylar (Shaybon ulusiga kirgan qabilalar), qozoqlar va mangʻitlarsan tashkil topganligini koʻrsatadi. Shaybon ulusi, manbalarning maʼlumotlariga koʻra, 1238-yilda tashkil topgan va Ural togʻining etaklaridan Tobol va Sarisuv daryolarigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan [uning jan. chegarasi Orol dengizining shim. sohili, shim. chegarasi esa Chingi Tura (Tura)da boʻlgan]. Mangʻit ulusi Emba bilan Jayiq daryolari oraligʻidagi yerlarga joylashgan. Mangʻitlar 15-asrning 30 yillarida Abulxayrxonga boʻysundilar. Qozoqlar atamasi etnonim sifatida 1446-yildan boshlab paydo boʻldi. Oq Oʻrda xoni Oʻrusxon avlodi boʻlgan sultonlar: Kereyxon (Kirayxon) va Jonibek 15-asrning 40- yillarida Abulxayrxonga boʻysunishdan bosh tortib, oʻz tarafdor-tobelari bilan Chu va Yettisuv vohasiga ko'chib ketdilar va oradan koʻp oʻtmay Qozoq xonligiga asos soldilar (1465-yil). Abulxayrxondan qochib ketgan bu qabilalar tarixda "qozoq" nomini oldilar.

Dashti Qipchoq oʻzbeklari asosan chorvachilik bilan shugʻullangan, vohalarda qisman dehqonchilik qilishgan. Dashti Qipchoq oʻzbeklari faqat Oʻzbekxon zamonida islom dinini qabul qilganlar, lekin ularning urfodatlarida maʼjusiylikning ayrim alo-matlari saqlanib qolgan. Keyingi asrlarda Dashti Qipchoq oʻzbeklari Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkistondagi bir necha xalqning tarkibiga kirgan.

## Yana qarang
* Shayboniylar
* Oʻzbeklar

## Adabiyot
* Boʻriboy Ahmedov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil