open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Uch shoxli nerv

**Uch shoxli nerv** — bosh miya nervlarining V jufti. Varoliy koʻprigi bilan miyachaning oʻrta oyogʻi oraligʻida joylashgan (qarang Bosh miya). Sezuvchi, harakatlantiruvchi va vegetativ nerv tolalaridan iborat. Uch shoxli nervn.ning sezuvchi tolalari uch tarmoqqa boʻlinadi. 1shoxi yuzning peshona qismini, boshning oldingi sochli qismini, yuqori qovoqni va burunning tepa qismidagi terini, 2shoxi chakka, burun, yuqori labning shilliq qavatlarini, yuqori jagʻdagi tishlar va milklarni, 3shoxi pastki jagʻ kanali boʻylab yoʻnalib, pastki lab, lunj, engak, tilning shilliq qavatlarini, pastki jagʻ tishlarini va milklarini innervatsiya qiladi. Uch shoxli nervn.ning harakatlantiruvchi tolalari Varoliy koʻprigida joylashgan harakatlantiruvchi yadro hujayralaridan boshlanadi. Harakatlantiruvchi nerv tolalar chakka, chaynov muskullarini innervatsiyalaydi. Uch shoxli nervn.ning koʻp uchraydigan kasalliklaridan nevralgiya kuchli ogʻriq bilan kechadi.
Uchar Baliq (yulduz turkumi)

**Uchar Baliq** (lotincha ) — osmonning Janubiy yarim sharida joylashgan uncha katta boʻlmagan yulduz turkumi. Rassom va Kil yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzlari 3 —4 yulduz kattalikda koʻrinadi. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.
Uchar baliqlar

**Uchar baliqlar** (Exocoetidae) -sargansimonlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Uzunligi 15—50 sm. Jagʻlari qisqa, koʻkrak va ayrimlarida qorin suzgichlari uzun. 7 urugʻi, 60 dan ortiq turi tropik va subtropik dengizlarda tarqalgan. Baʼzan toʻda hosil qiladi. Suv ustida uchish xususiyatiga ega (nomi shundan). Xavf sezganda suvdan 10m gacha balandlikda ucha oladi, baʼzan 400m masofaga uchib boradi. Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining tropik xamda subtropik qismida yashaydi. Yapon uchar baligʻi, oddiy uzunqanot kabi turlari bor. Planktonxoʻr. Uvildiriqlarini suvoʻtlar yoki boshqa narsalarga yopishtirib qoʻyadi. 1—24 ming uvildiriq tashlaydi. Ovlanadi.
Uchar baqalar

**Uchar baqalar** (Rhacophorus) - dumsiz amfibiyalar urugʻi, kurak oyoqlilar oilasiga mansub. Uzunligi 6—10 sm, 18 turi Janubiy va JanSharqiy Osiyo, Yaponiyada tarqalgan. Daraxtlarda yashaydi; barmoklari orasida pardasi bor. Barmoklarini keng yoyganida yuzasi 20 sm2 gacha yetadi. Uchar baqalar daraxtdan daraxtga yoki yerga 10–12 m gacha sakrashi mumkin. Tanasi ochiq rangli, koʻpincha yashil tusda. Urgʻochisi, odatda, yirikroq boʻlib, koʻpayish davrida erkagi olib yuradi. Tuxumlarini suv ustidagi barglar orasiga qoʻyadi; ayrimlari qorin qismiga yopishtirib oladi.
Uchburchak (yulduz turkumi)

**Uchburchak** (lotincha Triangulum) — osmonning Shimoliy yarim sharida joylashgan kichikroq yulduz turkumi. Yer sharining oʻrta kengliklarida yozda, kuzda va qishda yaxshi koʻrinadi. Eng yorugʻ yudduzlari 3,0 va 3,4 yudduz kattalikda.
Uchinchi shaxslar

**Uchinchi shaxslar** - fuqarolik huquqida bevosita fuqarolik huquqiy munosabatlarda ishtirok etmaydigan, lekin vujudga kelgan huquqiy munosabatda muayyan darajada huquq va majburiyat tugʻdiradigan subʼyektlar. Oʻzbekiston Respublikasining FK ga koʻra, Uchinchi shaxslarga u yoki bu darajada huquq va majburiyat tugʻdiradigan normalar: Uchinchi shaxslarning harakatlari uchun qarzdorning javobgarligi (FKning 334moddasi), ijaraga topshirilayotgan molmulkka nisbatan Uchinchi shaxslarning huquqlari (FKning 543moddasi), transport vositasidan foydalanish haqida Uchinchi shaxslar bilan tuziladigan shartnomalar (FKning 569moddasi), tekin foydalanishga topshirilayotgan ashyoga Uchinchi shaxslarning huquqlari (FKning 622moddasi), omonatchining hisobvaragʻiga Uchinchi shaxslarning pul mablagʻlari qoʻyilishi (FK ning 767moddasi, Uchinchi shaxslarning huquklari boʻlgan molmulkni ishonchli boshqarish (FKning 856moddasi) va boshqalardan iborat. Fuqarolik protsessidadaʼvogar bilan javobgar oʻrtasidagi nizoning hal etilishidan manfaatdor boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxslar. Uchinchi shaxslar daʼvogar yoki javobgar sifatida fuqarolik protsessida ishtirok etmaydi, biroq, sud tomonidan chiqariladigan hal qiluv qarori ularning huquq va majburiyatlariga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Manfaatdorlik xarakteriga koʻra, bunday shaxslar mustaqil talablar bilan arz qiluvchi (mustaqil daʼvo qiluvchi) va mustaqil talablar bilan arz kilmaydigan (mustaqil daʼvolari boʻlmagan) Uchinchi shaxslarga ajratiladilar (FPKning 44—45moddalari). Mustaqil talablar bilan arz qiluvchi Uchinchi shaxslar ikkalatomonga yoki ulardan biriga umumiy asoslarda daʼvo qilib, boshlanib ketgan protseyesga kirishadi. Bunday turdagi Uchinchi shaxslar daʼvogarning barcha huquklaridan foydalanadi va barcha majburiyatlariga ega boʻladi. Mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan Uchinchi shaxslar agar ish boʻyicha qabul qilingan qarorlarning tomonlardan biriga nisbatan huquq yoki majburiyatlariga taʼsir eta olsa, ishga daʼvogar yoki javobgar tomonida turib kirishadi (oʻz tashabbusi boʻyicha, tomonlarning yoki prokurorning iltimosi boʻyicha jalb etiladi). Ular daʼvoning asosini va predmetini oʻzgartirish yoki kamaytirish, shuningdek, daʼvodan voz kechish, daʼvoga iqror boʻlish yoki kelishuv bitimi tuzishdan boshqa hamma protsessual huquqpardan foydalanadi va tegishli protsessual majburiyatlarni oʻz zimmasiga oladi.
Uchinchisi istisno qonuni

**Uchinchisi istisno qonuni** — formal mantiqning asosiy qonunlaridan biri. Dastlab Aristotel ifodalab bergan. Bu qonunga koʻra, birbiriga zid boʻlgan ikki fikrdan biri chin, ikkinchisi xato, uchinchi fikrga oʻrin boʻlishi mumkin emas. Bu qonun qaysi fikrning chinligini koʻrsatib bera olmaydi, lekin qaysi fikrdan biri toʻgʻri boʻlsa, keyingisi albatta notoʻgʻriligini bildiradi. Uchinchisi istisno qonuniq. "A yoki V yoki V emas" formulasi orqali ifodalanadi. Uchinchisi istisno qonuniq. bilish va muhokama yuritish jarayonida toʻgʻri xulosa chiqarish uchun muhim boʻlib, oʻzaro zid qarashlarni aralashtirib yuborishga yoʻl qoʻymaydi.

## Davomi

* Mantiq
* Aksioma
* Ayniyat qonuni
Uchkoʻprik

**Uchkoʻprik** — Fargʻona viloyati Uchkoʻprik tumanidagi qishloq. Tuman markazi, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻqon (8&nbsp;km). Aholisi 6 ming kishidan ziyod (2004). Xoʻjaliklari Katta Fargʻona kanalidan suv oladi. Asfaltbeton, paxta tozalash, meva sabzavot konserva zavodlari, qurilish tashkilotlari, MTP, non kti, avtokorxona, qoʻshma korxonalar, kichik va xususiy firma va korxonalar faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim maktablari, litsey, bolalar musiqa va sport maktablari bor. Madaniyat saroyi va boshqa madaniyat muassasalari, markaziy kutubxona va uning shoxobchalari ishlab turibdi. Stadion, sport zallari, bir qancha sport va futbol maydonlari mavjud. Markaziy kasalxona, tugʻruqxona, tez tibbiy yordam st-yasi faoliyat koʻrsatadi. U.dan Qoʻqon va Fargʻona shaharlariga avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

## Manbalar
Uchar itlar

**Uchar itlar**, tungi qanotdorlar (Rousettus) — qanotdor koʻrshapalaklar urugʻi. Gavdasining uzunligi oʻrtacha 13 sm, dumi 1,4 sm. 13 turi bor. Afrika, Janubiy Osiyo, Malayziya va* Tinch okeanidagi orollarda tarqalgan. Gʻorlar ichida yashaydi. Qorongʻi gʻorlarda exolokatsiya yordamida moʻljal oladi. Baʼzan barcha qanotdor koʻrshapalaklar "uchar itlar" deb ataladi.
Uchburchak (maʼnolari)

**Uchburchak**:

* Uchburchak - **Uchburchak** geometrik figuralardan biri boʻlib, bir toʻgʻri chiziqda yotmaydigan uchta nuqta va shu nuqtalarni ketma-ket tutashtirishdan hosil boʻlgan figura.
* Uchburchak (yulduz turkumi) (lot.
* Uchburchak - bir toʻgʻri chiziqda yotmagan uchta nuqta va uchlari shu nuqtalarda boʻlgan uchta kesmadan yasalgan figura.
Uchlik qoida

**Uchlik qoida** — toʻgʻri yoki teskari proporsional miqdorlarga oid masalalarni yechish qoidasi. Masalada ikkita x va u miqsor qatnashib, ulardan birining ikkita xg x2 qiymati, ikkinchisining bitta u{ qiymati maʼlum boʻlsa, ikkinchi u2 qiymat oddiy Uchlik qoidaga asosan topiladi: x va u toʻgʻri proporsional bogʻlanishda boʻlsa, x1:u1=x2:u2 Masalada ikkitadan ortiq miqdor (x, u, z,...v) lar qatnashgan boʻlsa, murakkab Uchlik qoida, yaʼni bir necha marta takrorlanadigan oddiy Uchlik qoida qoʻllanadi.
Uchma

**Uchma**, otashak (Ceratocephalus Moench.) — ayiqtovondoshlarga mansub bir yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda 2 turi — toʻgʻritumshuq U. (Ctesticulatus (Crants) Bess.) va ilmoqtumshuq U. (S. falcatus (L.) Pers.) oʻsadi. Toʻgʻritumshuq U. poyasi 1—7 sm, ilmoqtumshuq U.ning boʻyi 3—10 sm, tumshugʻi qayrilgan. Bargi panjasimon kambar boʻlakchali, ildiz boʻgʻzida joylashgan. Guli sariq. Mevasi tumshuqsimon oʻsimtali, poya uchida boshoqqa oʻxshab toʻplangan. Urugʻi kuzdagi birinchi yomgʻirdan keyin unib chiqadi; mart— aprelda gullab urugʻlaydi. U. choʻl va adirlardagi oʻtloqlarda, ekinlar orasida koʻp uchraydi. Tarkibida zaharli modda bor. Toʻgʻritumshuq uchma, U.dan koʻpincha qoʻy va echkilar zaharlanadi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan.
Uchtamgʻali

**Uchtamgʻali**, ushtamgʻali — yirik urugʻlardan biri. 20-asrning boshlariga qadar saqlanib kelgan. Ular qigtchoklar tarkibida boʻlishgan. 15— 16-asrlar davomida Noʻtay Oʻrdasining yerlarida koʻchib yurganlar. Noʻgay Oʻrdasi yemirilgach (16-asrning 2yarmi), U.ning bir qismi Azov dengizining sohillariga koʻchib oʻtib, keyinchalik noʻgʻay xalqining, Dashti Qipchoqda qolgan qismi esa Zarafshon vodiysidagi qipchoqlar, Toshkent vohasidagi quramalar hamda qozoq, qoraqalpoq, qirgʻiz xalqlari tarkibiga singib ketgan.
Uchlamchi sistema

**Uchlamchi sistema** (davr) - Yer geologik tarixida kaynozoy erotemasining birinchi davri. "Uchlamchi sistema" terminini 1759-yil italyan geologi Arduino taklif etgan. Uchlamchi sistema yotqiziklari mezozoy erasining boʻr davri jinslari ustida joylashgan boʻlib, antropogen (toʻrtlamchi) davri jinslari bilan qoplangan. Hozirgi vaqtda 2 mustaqil — neogen va paleogen sistemalariga ajratilgan; ilgari bu davrlar Uchlamchi sistemaning boʻlimlari hisoblanardi. Yana q. Neogen sistemasi), Paleogen sistemasi (davri).
Uchlanma nuqta

**Uchlanma nuqta** (termodinamikada) — moddaning holat diagrammasit undagi 3 faza — qattiq, suyuq va gazeimon fazalarining turgʻun muvozanat holatiga moye keladigan temperatura va bosimni ifodalovchi nuqta. Gibbsning fazalar qoidasiga koʻra, kuzatilayotgan moddaning muvozanat holatida uchtadan ortiq fazalar boʻlishi mumkin emas. Agar modda uchta emas, balki undan koʻp fazalarda mavjud boʻlishi mumkin boʻlsa, bunday moddaning holat diagrammasida bir necha Uchlanma nuqta boʻlishi mumkin. Mas, suv uchun bitta Uchlanma nuqta bosim 610 Pa [4,58&nbsp;mm sim. ust.] va temperatura 0,008°S [273,15 K] boʻlgan nuqtada kuzatiladi. Bunda muz, suv va suv bugʻi oʻzaro muvozanatda boʻladi. Suvning Uchlanma nuqta temperaturasi T=273,15 K termodinamik temperatura shkalasyning reper nuqtasi hisoblanadi. Turli moddalar uchun Uchlanma nuqtada temperatura va bosim turlicha boʻladi (jadvalga q.).

2000 atm va undan ortiq bosimlarda hamda temperatura 20° dan past boʻlgan sharoitda suv bilan birga uning holati — muz (kristall)ning 5 dan ortiq fazalarini kuzatish mumkin. Shuning uchun ayrim Uchlanma nuqtalarda 3 xil kristall fazalar oʻzaro muvozanatda ham boʻladi.
Uchtut chaqmoqtosh konlari

**Uchtut chaqmoqtosh konlari** — ashel, mustye va yuqori paleolit davrlarida tayyorlangan tosh qurollar uchun xom ashyo manbalari. Uchtut chaqmoqtosh konlarik. mil. av. 5—4 ming yilliklarga oid. 1958-yil Buxoro viloyati Navoiy tumanining Uchtut qishlogʻi yaqinidan Ya. Gʻulomov rahbarligidagi Mohrndaryo ekspeditsiyasi aʼzolari tomonidan topilgan va shu qishloq nomi bilan atalgan. 1961—67 yillari M. R. Qosimov va 1967—80 yillar T.Mirsoatov tomonidan oʻrganilgan. Konning umumiy maydoni 8000 m2 boʻlib, shundan 1000 m2 qazib oʻrganilgan va 32 ta chaqmoktosh koni ochilgan. Uchtut chaqmoqtosh konlarik. voronka yoki oval shaklida (eni 95—110 sm dan 4— 5,5 m gacha, chuq. 5—5,5 m gacha) boʻlgan. Togʻ jinsiga 1-2 m qolganda konlar 3— 4 martagacha kengayib borgan. Uchtut chaqmoqtosh konlarik.ning tuproq qatlamidan saqlanib qolgan qurol izlari shaxtalar qanday qurollar yordamida qazilganligini aniqlash imkonini beradi. Uchtut chaqmoqtosh konlarik.ning tuproq qatlamidan bugʻuning kurak suyagi, yogʻoch qurollarning izlari, shaxtalar ichidan uchi silliqlangan hayvon shoxlari topilgan. Chaqmoqtoshlarni tosh qurollar bilan kavlab togʻ jinsidan ajratib, soʻngra ogʻir vazndagi qayroq toshlar bilan urib, bir necha boʻlaklarga boʻlganlar. Nam tortgan chaqmoqtosh moʻrtroq boʻlib, qurol yasash oson boʻlgan. Odamlar kon yaqinida chaqmoqtoshlardan qurollar yasab, ibtidoiy ustaxonalar vujudga keltirishgan. Bunday toshga ishlov berish joylari Qizilqumning boshqa rayonlaridan ham topilgan. Bunga Amudaryo boʻgʻozi yaqinidagi Sultonuizdogʻ toshkon makoni misol boʻla oladi. Hozirgacha Uchtut chaqmoqtosh konlarik.dan 35 xil tosh hamda hayvon shoxidan yasalgan qurollar topildi. Bular qad. odamlarning Uchtut chaqmoqtosh konlarik.dan uzoq muddat davomida xom ashyo manbai sifatida foydalanganini koʻrsatadi.
Uchuniq

**Uchuniq** — bir qancha kasalliklarning boshlangʻich belgisi. Koʻpincha kasallikning 3—4kuni namoyon boʻladi. Bemorning aʼzoi badani zirqirab ogʻrishi, gavda temperaturasining goh koʻtarilib, goh pasayishi, lab va burunga uchuq (baʼzan quloqlarga toshma) toshishi bilan kechadi. Shu sababli xalqda bu holat U. deb ataladi. Aksariyat kishilar U.ni oyoq uchida oʻtib ketadigan xastalik deb qaraydilar. Natijada U. boshqa kasalliklarning avj olishiga sabab boʻladi. Kishi uchunganida vrachga murojaat etishi zarur.
Uchur

**Uchur** — RF Xabarovsk oʻlkasi va Saxa (Yakutiya)dagi daryo, Aldanniit oʻng irmogʻi (Lena havzasi). Uz. 812&nbsp;km, havzasining maydoni 113 ming km². Stanovoy tizmasining sharqiy chekkasidan boshlanib, Aldan togʻligining sharqiy chekkasi boʻylab, koʻpincha tor vodiydan oqadi. Yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1345 m³/sek. Eng yirik irmoqlari: Uyan, Tirkan, Gonam, Ginim. noyabrda muzlab, mayda muzdan boʻshaydi. Quyilish joyidan 159&nbsp;km gacha kema qatnaydi.

UCHUQ — labga toshadigan gerpes.
Uchtepa (maʼnolari)

**Uchtepa**:

### Oʻzbekiston
* Uchtepa tumani — Toshkent shahridagi tuman.
* Uchtepa (qishloq) — Jizzax viloyati Jizzax tumanidagi qishloq, tuman markazi.
* Uchtepa (meʼros obyekti) — Oʻzbekistondagi madaniy meʼros obyekti. Arxeologiya yodgorligi.

### Qozogʻiston

* Uchtepa (Almati viloyati) — Qozogʻiston Respublikasi Almati viloyatidagi shahar
Uchtepa (shaharcha)

**Uchtepa** — Jizzax viloyati Sharof Rashidov tumanidagi shaharcha (2009-yildan buyon) va tuman maʼmuriy markazi. Viloyat markazi Jizzax shahridan 15 km shimolda joylashgan.

## Nomining kelib chiqishi
„Uchtepa“ toponimi hududda qadimda mavjud boʻlgan uchta asosiy tepalik (qoʻrgʻontepa) bilan bogʻliq. Tarixiy maʼlumotlarga koʻra, qadimiy Jizzax atrofida, xususan, hozirgi Xayrobod va Qaliya mahallalari hududida hamda Oʻrda yoshlar ekologik bogʻi oʻrnida yashash, kuzatish va mudofaa maqsadlarida qurilgan tepaliklar boʻlgan. Ana shu uchta bir xil balandlikdagi tepalikning oxirgisida joylashgan aholi punkti „Uchtepa“ deb nom olgan.

## Tarixi va Arxeologiyasi
Uchtepa hududida IX—X asrlarga oid arxeologiya yodgorligi mavjud boʻlib, u davlat muhofazasiga olingan madaniy meros obyekti hisoblanadi (manzili: „Uchtepa“ MFY, Taraqqiyot koʻchasi). Shaharcha 1926-yilda tuman tashkil etilgandan buyon maʼmuriy markaz vazifasini oʻtab kelmoqda.

## Aholisi va Infratuzilmasi
2004-yilgi ma'lumotlarga ko'ra aholisi 10 ming kishidan ortiq bo'lgan. Hozirda tuman markazi sifatida aholi soni sezilarli darajada oshgan. Shaharchada quyidagi muassasalar faoliyat yuritadi:

Taʼlim: Jizzax ilgʻor kasbiy mahorat texnikumi (sobiq 2-son kasb-hunar maktabi), sport maktabi va bir necha umumta'lim maktablari.

Tibbiyot: Markaziy tuman kasalxonasi va tibbiy dispanserlar.

Madaniyat: Madaniyat uyi, muzey, kutubxona va madaniyat va istirohat bogʻi.

Iqtisodiyot: „Agrobank“, „Ipak Yoʻli Bank“ filiallari, non kombinati, avtokorxonalar va qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi kichik sanoat zonalari joylashgan.

## Transporti
Uchtepa Jizzax—Sirdaryo yoʻnalishidagi magistral yoʻl yoqasida joylashgan. Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Jizzax (15 km). Shaharchadan viloyat markaziga muntazam avtobus va yoʻnalishli taksilar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

## Manbalar
# „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 4-октабрдаги 846-сонли қарори“. *Lex.uz* Qaraldi: 2026 yil 18-mart.
# „Моддий маданий мероснинг кўчмас мулк обектлари миллий рўйхатини тасдиқлаш тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2019-йил 4-октабрдаги 846-сонли қарори“. *lex.uz. Qaraldi: 2026 yil 18-mart.*
# A.A.Zakirov, B.S. Mavlyanov "Jizzax viloyati joy nomlarining izohli lug'ati" - Toshkent, "Kamalak-PRESS" 2025.  341-bet
Uchoʻchoq choʻqqisi

**Uchoʻchoq choʻqqisi** — Surxondaryo viloyati Shoʻrchi tumanidagi togʻ choʻqqisi. Bobotogʻning davomi — Oqtogʻning eng baland joyi (751 m). Surxondaryo va Kofarnihon daryolari oraligʻida. Atrofi soyliklardan iborat. Neogen jinslaridan tuzilgan. Uchoʻchoq choʻqqisi yaqinidan neft va gaz konlari topilgan. Choʻqqi yonidan marmartosh tayyorlanadi.
Uchqizil

**Uchqizil** — Surxondaryo viloyati Termiz tumanidagi qishloq, tuman markazi. Temir yoʻl stansiyasi, Termiz shahridan 20 km uzoqlikda, Uchqizil suv ombori sohilida. Aholisi 13,8 ming kishi (2004). Paxta tozalash zavodi, 4 qoʻshma, 6 kichik korxona, avtokorxona va boshqa sanoat va qurilish tashkilotlari, MTP, dehqon bozori bor. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa va sport maktablari, kasb-hunar kollejlari, litsey faoliyat koʻrsatadi. Markaziy kutubxona va uning shoxobchalari, madaniyat uylari aholiga xizmat qilmoqda. Stadion va boshqa sport inshootlari, sayyohlik maskani mavjud. Markaziy kasalxona, poliklinika, tez tibbiy yordam stansiyasi, dorixona, Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti (Toshkent sh.)ning "Uchqizil" filiali ishlab turibdi. Uchqizil — Termiz yoʻnalishida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.
Uchquduq tumani

**Uchquduq tumani** — Navoiy viloyatidagi tuman. 1982-yil 25-martda tashkil etilgan. Shimoldan Qozogʻiston Respublikasi, gʻarbdan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, janubdan Buxoro viloyati va sharqdan Tomdi, Konimex tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 46,63 ming km². Aholisi 39.7 ming kishi (2025). Tumanda 5 qishloq fuqarolar yigʻini (Avangard, Boʻzdoʻngi, Mingbuloq, Oltintov, Uzunquduq) bor. Markazi — Uchquduq shahri.

## Tabiati
Tuman hududi viloyatning gʻarbida, Qizilqum choʻlida joylashgan. Relyefi, asosan, tekislik. Qizilqum choʻli qoʻylar uchun asosiy yaylov hisoblanadi. Iqlimi keskin kontinental. Yozi issiq, qishi sovuq. Yillik oʻrtacha harorat 1°C, yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 6°C, eng past harorat —35°C. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 27°C, eng yuqori harorat 45°C. Vegetatsiya davri 190 kun. Yiliga 45-46&nbsp;mm yogʻin tushadi. Yogʻin, asosan, qish va bahorda yogʻadi. Tuproqlari taqirli, sur qoʻngʻir va qumli tuproqlardan iborat. Yovvoyi oʻsimliklardan Qizilqum yaylovlarida saksovul, yantoq, adrasman, tuyaqorin, selin, quyonsuyak, qizilcha, tekisliklarda turangʻil, jiyda, yulgʻun, tol va boshqa bor. Beltov qirlarida oqshuvoq va shoʻralar oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan, togʻlarda qobon, quyon, jayran, boʻri, tulki, chiyaboʻri, yovvoyi mushuk, boʻrsiq, qoʻshoyoq, koʻrsichqon; sudraluvchilardan toshbaqa, ilonlar, har xil kaltakesaklar; qushlardan tuvaloq, toʻrgʻay, burgut yashaydi. Uchquduq tumani hududida Muruntov oltin koni joylashgan.

## Aholisi
Aholisi, asosan, oʻzbek va qozoqlar, shuningdek, rus, ukrain, qoraqalpoq, tojik, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi.

Aholining oʻrtacha zichligi 1&nbsp;km² ga 0,8 kishi. Shahar aholisi 25,3 ming kishi, qishloq aholisi 13,5 ming kishi (2004).

## Xoʻjaligi
Tumanda 279 korxona, shu jumladan, 226 mikrofirma, 13 kichik, 13 oʻrta, 27 yirik korxona faoliyat koʻrsatadi. Undan tashqari, Uzbekistan—Rossiya „Promelektro“ qoʻshma korxonasi mavjud. Qishloq xoʻjaligida yaylov chorvachiligi (qoramol, qoʻy, jumladan, qorakoʻl qoʻylari va echki, yilqi, tuya boqiladi) rivojlangan. Uchquduq tumanidagi jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida 2,2 ming qoramol (shu jumladan, 1714 sigir), 137,3 ming qoʻy va echki, 1,7 ming yilqi, 1,2 ming tuya boqiladi. Parrandachilik bilan ham shugʻullaniladi (2004).

Tumandagi 22 umumiy taʼlim maktabi, shu jumladan, 1 gimnaziyada 8 mingdan ziyod oʻquvchi taʼlim oladi. Konchilik kasbhunar kolleji faoliyat koʻrsatadi (2004). 2 madaniyat uyi, 8 kutubxona, bolalar musiqa va sanʼat maktabi, stadion, sogʻlomlashtirish punkti, suzish xavzasi va boshqa sport inshootlari bor. Markaziy kasalxona, tibbiy sanitariya kismi, davlat sanitariya epidemiologiya nazorat markazi, sil kasalligiga karshi dispanser, poliklinika, ayollar va bolalar konsultatsiyasi, dorixona, 2 qishloq vrachlik punkti, 4 kasalxona faoliyat koʻrsatadi. Tuman markazi (Uchquduq) bilan ovullar oʻrtasida va Navoiy shahriga avtobuslar katnaydi. Tumanda „Dostik—Drujba“ gaz. chiqariladi.

## Manbalar
Uchquloch

**Uchquloch** – Jizzax viloyati Forish tumanidagi shaharcha (1983-yildan). Shim.sharqdan Aydarkoʻl sohillariga yondosh. Tuman markazi (Forish)dan 12&nbsp;km shim. da. Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Jizzax (64&nbsp;km). Axoliyey 4,7 ming kishi (2004).

Shaharchaning tarixiy nomi „Xonbandi“ 10-asrda qoraxoniylar tomonidan qurilgan katta suv inshooti – toʻgʻondan olingan (hozirgacha saqlangan). Toʻgʻon tarashlangan granit va chidamli maxsus qorishmadan bunyod etilgan. Uning yonida suv ombori boʻlgan. Vaqt oʻtib soylardan oqib kelgan choʻkindilar, loyqa suv omborini toʻldirib, toʻgʻonni yaroqsiz ahvolga keltirgan. Shundan soʻng odamlar bu yerdan koʻchib ketgach, yashnagan voha dasht, choʻlga aylangan.

1930-yillarda Pistali togʻ tizmasida qoʻrgʻoshin, rux konlari topilishi munosabati bilan Uchquloch yaylovida 1960— 70 yillarda Uchquloch konchilar posyolkasi barpo etilgan. Xonbandi toʻgʻonidan 1,5&nbsp;km janubida shaharcha qurildi. Unga Uchquloch nomi berildi. Konchilar posyolkasi ham U.ga ham qoʻshildi.

U.da, asosan, kon sanoati rivojlangan. Olmaliq konmetallurgiya ktining ruda koni, Gʻallaorol geologiyarazvedka ekspeditsiyasining guruhi, „Devon“ korxonasi (marmar qazib olinadi), „Forteks“ xususiy korxonasi (junni qayta ishlaydi), 2 umumiy taʼlim maktabi, kasalxona, poliklinika, tugʻruqxona, savdo, aloqa va kommunal xizmat koʻrsatish korxonalari va boshqa faoliyat koʻrsatadi. Shaharchaga Olmaliq – U., Jizzax – U., Yangiqishloq —U. yoʻnalishlari boʻyicha avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.
Uchquloch qoʻrgʻoshinrux koni

**Uchquloch qoʻrgʻoshinrux koni** — Jizzax viloyatining Forish tumanida, Nurota togʻlarining shimoliy togʻ oldi qismidajoylashgan. Jan.dan Xonbandi va shim.dan Shimoliy Uchquloch yoriqlari bilan chegaralangan. Kon geologiyasi 1951-yilda kompleks oʻrganilgan. Konning 2 ta uchastkasida mufassal qidiruv ishlari olib borilgan, bu uchastkalar baritpiritgalenitsfalerit rudali maydonlardan iboratligi maʼlum boʻldi. Uchquloch qoʻrgʻoshinrux konir.k. maydonida, asosan, devon, karbon (toshkoʻmir) davrlariga oid jinslar tarqalgan. Magmatik togʻ jinslaridan diabaz, gabbro, albitofir, kvarsli porfir va tuflar uchraydi. Uchquloch qoʻrgʻoshinrux konir.k.da ruda jismlari 50– 100 m dan 1100–1300 m gacha boʻlgan chuqurlikda joylashgan. Kondagi asosiy foydali qazilmalar — qoʻrgʻoshin, rux, mis. Uchquloch ruda maydoni Xonbanditogʻ gorst — antiklinalida joylashgan. Uchquloch qoʻrgʻoshinrux konir.k. sanoatbop kon, asosiy minerallari: galenit PbS (86,7% Pb), sfalerit ZnS (67% Zn), ikkinchi darajali minerallari xalkopirit, pirrotin, karrolit, kumush, oltin va boshqa Uchquloch qoʻrgʻoshinrux konir. k.ning zaxiralari S, toifasi boʻyicha: qoʻrgʻoshin — 2862,1 ming t, rux — 3140,8 ming t; S2 toifasi boʻyicha: qoʻrgʻoshin — 431,6 ming t va rux 214,07 ming t.
Uchqizil suv ombori

**Uchqizil suv ombori** — Surxondaryo viloyati Termiz shahridan shimol tomonda, 20 km uzoklikda, Uchqizil razʼyezdi yaqinidagi suv ombori. Atrofi tepaliklar bilan oʻralgan taqasimon tabiiy chuqurlikda barpo etilib, 1957-yilda foydalanishga toʻliq topshirilgan. Umumiy hajmi 160 mln. m3, foydali xajmi 80 mln. m3. Zang kanali va uning Janubiy Zang suv keltirish kanali orqali Surxondaryo suvi bilan toʻldiriladi.

Suv omborining asosiy inshootlari: mayda donador qum bilan koʻtarilgan janubiy va gʻarbiy dambalar; minora koʻrinishidagi suv chiqargich va bosh rostlagich dambalar; 1150 m uzunlikdagi janubiy dambaning balandligi 11,5 m, tepa qismining kengligi 6 m, devorlari qiyaligining yuqori qismiga armobeton plitalar yotqizilgan. 2260 m uzunlikdagi gʻarbiy dambaning balandligi 5,2 m. Suv chiqargichdan 70 m masofada ochiq suv boʻlgich — bosh rostlagich qurilgan boʻlib, u suvni sharqiy va gʻarbiy taqsimlash kanallariga boʻlib beradi.
Uchqoʻrgʻon (maʼnolari)

**Uchqoʻrgʻon**:

* Uchqoʻrgʻon - **Uchqoʻrgʻon** quyidagilarni anglatishi mumkin:
* Uchqoʻrgʻon tumani.
* Uchqoʻrgʻon (shahar) — Namangan viloyati Uchqoʻryun tumaniiagi shahar, tuman markazi.
Uchqoʻrgʻon (shahar)

**Uchqoʻrgʻon** — Namangan viloyati Uchqoʻrg‘on tumanidagi shahar, tuman markazi. Viloyatning shimoliy-sharqida, Norin daryosi (Sirdaryo havzasi)ning chap sohilida joylashgan.

## Tarixi
„Uchqoʻrgʻon“ toponimi oʻzbek tilida „uch qalʼa“ yoki „uchta qoʻrgʻon“ deb tarjima qilinadi. Uchqoʻrgʻon — tumanga qarashli shahar, Oʻzbekiston Respublikasi Namangan viloyati Uchqoʻrgʻon tumani markazi. 1969-yilda shahar maqomini olgan.

## Transporti
Qoʻqon — Andijon — Toshkoʻmir yoʻnalishidagi temir yoʻl chorrahasi. Namangandan 42&nbsp;km shimoli-sharqda. Uchqoʻrgʻondan Namanganga avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. Aholisi 33,3 ming kishi (2004).

## Sanoati
Uchqoʻrgʻonda „Uchqoʻrgʻonyogʻ“, „Uchqoʻrgʻon don mahsulotlari“, „Uchqoʻrgʻonnon“, „Uchqoʻrgʻon—Tekstil“ korxonalari, paxta tozalash, asfalt zavodlari, bir necha qurilish tashkilotlari, avtokorxona va boshqa korxonalar bor.

Neft qazib olish zavodi mavjud (1953-yildan beri ishlaydi, uskunalar Germaniyadan keltirilgan). Birinchi direktor Daniil Oreshkin boʻlgan. Sobiq chekist. Paxta tozalash zavodi 1937-yildan ishlab kelmoqda, ochilishda M. I. Kalinin ishtirok etgan. Un tegirmoni esa 80-yillardan buyon ishlab kelmoqda.
Uchqo‘rg‘on GESi shahardan 12 kilometr uzoqlikda Norin daryosi bo‘yida qurilgan bo‘lib, uning birinchi bloki 1961-yilda elektr energiyasini bera boshlagan. GES qurilishi uchun joy 1913-yilda muhandis Kuznetsov tomonidan tanlangan.
## Ijtimoiy soha
Umumiy taʼlim maktablari, gimnaziya, litsey, 2 kasbhunar kolleji, madaniyat saroyi va madaniyat uylari, musika maktabi, markaziy kutubxona va uning shoxobchalari ishlab turibdi. Sport sogʻlomlashtirish majmuasi, stadion va boshqa sport inshootlari aholiga xizmat koʻrsatadi. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, shahar vrachlik punkti, tez tibbiy yordam koʻrsatish boʻlimi faoliyat koʻrsatadi.

## Mehnat faxriylari
Isroiljon Yo‘ldoshev (1924—1993), 1954—1973-yillarda zavodda ishlagan, Ulug‘ Vatan urushi qatnashchisi. "Jasorati uchun" medali bilan taqdirlangan. Zavodda urug‘chilik xo‘jaligi rahbari bo‘lib ishlagan. Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan.

Zekirya Abibullayev (1920—2008), 1951-1980 yillarda zavodning transport boʻlimida ishlagan. Mehnat faxriysi. Gʻalaba ordeni, "Mehnatdagi jasorati uchun" va "Mehnat faxriysi" medallari, „1941-1945 yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi jasoratli mehnati uchun“ medallari bilan taqdirlangan.

Galina Klimenko (1930-yildan hozirgi kungacha). Ulugʻ Vatan urushi faxriysi, partizan. Harbiy mukofotlarga ega. 1954—1986-yillarda qazib chiqarish boʻlimida ishlagan.

Viktor Gavrilov (1924—nomaʼlum). Mehnat faxriysi. „Mehnat faxriysi“ medali bilan taqdirlangan. U harbiy mukofotlarga ega edi. 1951—1984-yillarda rejalashtirish-texnik boʻlimda ishlagan. U kombinatning partiya kotibi boʻlgan.

Nigʻmatulla Gabdurakipov (1920-????). Mehnat faxriysi. Harbiy va mehnat mukofotlari bor edi. 1951-1980-yillarda bugʻ ishlab chiqaruvchi qozonxonada ishlagan.

Yunus Abibullayev (1949—yildan hozirgacha), 1970—1986-yillarda kombinatning qazib olish boʻlimida ishlagan. Keyin u fuqarolik mudofaasida muhandis-metodist boʻlgan. 2009-yilda nafaqaga chiqqan.
## Manbalar
Uchqoʻrgʻon gidrouzeli

**Uchqoʻrgʻon gidrouzeli** - Norin daryosi quyi oqimida, Qirgʻiziston Respublikasida barpo etilgan yirik gidrotexnika inshooti; Kamma Namangan kapali va Chapqirgʻoq Uchqoʻrgʻon kanallariga suv olishni taʼminlaydi, elektr energiyasi ishlab chiqarishda foydalaniladi. Gidrouzel toʻgʻoni 1964—66 yillarda hozirgi koʻrinishda qurib bitkazilgan. Ombordagi suv bosimi 35,7 m dan 18,5 m gacha oʻzgarib turadi. Toʻgʻon jami 3300 m³/s gacha, shu jumladan, GES turbinasi orqali 760 m³/s suv oʻtkazish qobiliyatiga ega. Toʻgʻonning umumiy uz. 100 m, balandligi 56 m.

Uchqoʻrgʻon gidrouzeli tarkibiga suv tushirgichli beton toʻgʻon, chap qirgʻoq tuproq toʻgʻon, Katta Namangan va Chapqirgʻok, Uchqoʻrgʻon kanallarining bosh suv olish rostlagichlari, GES binosi va ochiq suv taqsimlash qurilmalari kiradi. GES oʻzanli tipga mansub boʻlib, uning binosi toʻgʻonning chap qirgʻogʻida joylashgan ikki agregatli blokdan iborat. Turbinalarga suv toʻgʻon tanasining yuqori qismida joylashgan suv olgichlar vositasida uzatiladi, ulardan pastrokda umumiy suv sarfi 2320 m³/s boʻlgan 8 ta tubidan suv tashlagichlar qurilgan. Suv olgich va tubidan suv tashlagichlarni bunday holatda qoʻllash turbinalarga turli oqiziqlarning tushishiga yoʻl qoʻymaydi.
Diodor Ushakov

**Diodor Vladimirovich Ushakov** (1907, Xarkov gubernyasi — 1971.12.4, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). Leningrad oliy badiiy texnika institutida taʼlim olgan (1926—1930). 1937-yildan Oʻzbekistonda yashagan. Uning ijodi oʻzbek teatri dekoratsiyasi sanʼatida naturalistik holatlarga barham berishda muhim rol oʻynadi; I. Valdenberg bilan ijodiy hamkorlikda ishlab Toshkent shahri teatrlari uchun dekoratsiya va libos eskizlari tayyorladi. Hamza teatrining "Otello" (1941), "Romeo va Julyetta" (1956), "Hamlet" (1957), "Qonli sarob" (1964), "Sarvqomat dilbarim" (1964), "Qirol Lir" (1966) va boshqa spektakllari qamda Gorkiy teatrining "Soʻnggilar" (1939), "Dushmanlar" (1948), "Chin inson" (1954), "Qonli sarob" (1967) kabi spektakllari shular jumlasidan.

## Manbalar
Uchqun kamerasi

**Uchqun kamerasi** - zaryadlangan zarralarning treklari (izlari) kuzatiladigan va qayd qilinadigan asbob; ishlash prinsipi zarralarning elektr kondensatorning gaz oraligʻidan uchib oʻtayotganda qosil boʻlayotgan uchqun razryadning kuchayishiga asoslangan. Uchqun kamerasining elektrodlari ikki yassi parallel plastinadan iborat. Plastina oraligʻi (odatda, 1+50&nbsp;cm) He, Ne yoki ularning aralashmasi bilan toʻldiriladi. Ish hajmidagi bosim 1 atm.ga yaqin. Zaryadlangan zarralar tomonidan gazlar ionlashishi tufayli elektronlar hosil boʻlib, uchqun razryad vujudga keladi. Uchqun kamerasini dastlab 1957-yilda Kranshau va de Bir qoʻllashgan. Koʻpgina xrllarda Uchqun kamerasilar boshqa qayd qiluvchi detektorlar (mas, Cherenkov hisoblagichi, ionlash kamerasi) bilan birgalikda ishlatiladi.

Uchqun kamerasilarning bir necha xili mavjud: a) tor oraliqli Uchqun kamerasilar bir nechta elektrodlardan tuzilib, ikki elektrodi orasi 1 sm; b) elektrodlari 3550 sm da joylashtirilgan Uchqun kamerasilar (izli Uchqun kamerasilar) da uchqun razryad zarraning izi boʻylab kuzatiladi; v) strimer Uchqun kamerasi (plastinalar oraligʻi 5+20 sm) larda uz. 3&nbsp;mm dan 10&nbsp;mm gacha boʻlgan tolasimon yorqin kanallar — strimerlar hosil boʻladi, ularni apparat yordamida suratga olish mumkin. Magnit maydoniga oʻrnatilgan Uchqun kamerasilar yordamida kamerani kesib oʻtgan zarraning impulsini ham aniklash mumkin. Uchqun kamerasi hozirgi kunda yadro zarralari, yadro reaksiyalar, elementar zarralar va kosmik nurlarni oʻrganishda asosiy vositalardan biridir.
Ushr

**Ushr**, ashur, ashar (arab.) —1) oʻndan bir ulush; 2) daromadning oʻndan biri hisobidan olinadigan soliq turi. Musulmon mamlakatlarida natura shaklida (baʼzan pul bn) undirilgan. U. soligʻi har yili dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik mahsulotlari va boshqalardan olingan. Dastlabki davrlarda sayyidlar, yirik musulmon ulamolari, shuningdek, ayrim amirlar hamda "islom lashkariga oʻz ixtiyori bilan taslim boʻlgan" hududlar aholisidan undirilgan. U. olingan yersuv "mulki ushuriya" deb atalgan. Turli davrlarda U. shakli mahalliy shartsharoitga koʻra oʻzgargan. Masalan, Usmonli turk saltanatida — iqtoʻ, dimos, oʻnli, oʻntalik, salariyʼa, Eron, Buxoro amirligi va boshqa joylarda — daxyak deb yuritilgan. Oʻrta asrlarda (qisman yangi davrda). U. miqdori ba/zan dehqon daromadining 10% dan yarmigacha qismini tashkil etgan. Keyinchalik yangicha daromad soligʻi joriy etila boshlagach, U. deyarli hamma joyda (1918 y. Jazoirda, 1925 y. Turkiyada, 1935 y. Tunisda) bekor kilingan. Ammo ayrim musulmon davlatlari (Saudiya Arabistoni, Yaman Arab Respublikasi va boshqalar)da hozir ham mavjud. Oʻrta Osiyoda 20-asr boshigacha boʻlgan.
Uchqir gaz koni

**Uchqir gaz koni** - Buxoro viloyati Jondor tumanidagi kon, Gazli shahridan 40&nbsp;km gʻarbda. 1960-yilda ochilgan, 1968-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi choʻl tekisligidan iborat. Uchqir gaz koni Uchqir strukturasi — shim.garbiy yoʻnalishda choʻzilgan braxiantiklinalda joylashgan. Strukturaning geologik tuzilishi uning yakinidan oʻtgan Buxoro yorigi taʼsirida murakkablashgan. Yuqori boʻr davrining senon yarusi gil qatlamlarining tagidagi burma gumbazi ikkita: shim.gʻarbiy va jan.sharqiy qubbalardan tarkib topgan. Ikkala qubbadagi gaz uyumlarining tashqi gazlilik tuzilishida chegarasi umumiy. Uchqir gaz koni koʻp qatlamli boʻlib, uning geologik tuzilishida paleozoy, mezozoy va kaynozoy jinslari mavjud. Gaz uyumlari quyi boʻr va yuqori yura davri yotqiziqlarida ajratilgan gorizontlarda topilgan. Gaz uyumida neft xoshiyasi mavjud. Uyumlar oʻlchami moye holda 25x11 km, balandligi PO m va 14,5x7 km, balandligi 28,0 m. Uyumlari qatlamli, gumbazsimon, 1530–1660 m va 1680–1770 m chuqurlikda ochilgan. Gazlilik may. 1630 ming m2. Gorizontlar kumli alevrolit, zich ohaktosh; dolomit, gil, alevrolit va qumtoshlar bilan qavatlangan ohaktoshlardan tarkib topgan. Ularning umumiy qalinligi 10–25 m. Uyumlar qatlamli, gumbazsimon, oʻlchami moye holda 17x5 km, balandligi 46 m; 6,5X3,2&nbsp;km, balandligi 15 m va 22x 14&nbsp;km, balandligi 46 m. Hamma gorizontlardagi qatlam suvlari yuqori darajada minerallashgan boʻlib, namakob turiga mansub. Kimyoviy tarkibiga koʻra, xlorkaltsiyli. Mikrokomponentlardan: yod, brom, bor uchraydi. Kondan hozirgi kunda foydalanilmokda.
Konstantin Ushinskiy

**Konstantin Dmitriyevich Ushinskiy** (1823-yil 19-fevral (2-mart), Tula – 1870-yil 22-dekabr (3.01.1871), Odessa, Kiyevda dafn etilgan) – rus klassik pedagogi, Rossiyada ilmiy pedagogika va xalq maktabi asoschisi. Moskva universitetining yuridik fakultetini tugatgan (1844). Rossiyadagi turli maorif shoxobchalarida, jurnallarda ishlagan.

Ushinskiy pedagogik sistemasining negizi taʼlim va oʻqitish tizimida demokratlashtirishni talab qilishdan iborat boʻlgan. U birinchi boʻlib, pedagogika tarbiyaning ilmiy nazariyasi, degan fikrni ilgari surgan va buni isbot etgan. Ushinskiy pedagogika nazariyasining asosini tarbiyaning xalqchillik gʻoyasi – tarixiy jarayonda mehnatkash xalqning yaratuvchilik kuchini eʼtirof etish tashkil qilgan. Ushinskiy pedagogikani keng maʼnoda bir fan, tor maʼnoda tarbiya sanʼati deb hisoblagan. Ushinskiy tarbiyani shaxsni aqliy, axloqiy, estetik va jismoniy shakllantirishga qaratilgan yaxlit jarayon deb bilgan va bunda axloqiy tarbiya asosiy oʻrinni egallashi lozim deb hisoblagan. Maktabda oʻquvchilar mehnatiga taʼlim va tarbiyaning muhim omillaridan biri sifatida qaragan. Ushinskiy ning axloq va axloqiy tarbiya toʻgʻrisidagi qarashlarida xalqchillik gʻoyalari aks etgan. Ushinskiy yaxlit didaktik tizimni ishlab chiqqan. Unda taʼlim mazmunini tanlash hamda uni bolalarning yosh xususiyatlariga moslashtirish masalalari ochib berilgan. Ushinskiy oʻqitishning psixofizik tabiatini tadqiq etdi, diqqat, qiziqish, xotira, xayol, hissiyot, tafakkur kabi psixologik mexanizmlarni tahlil qildi. Oʻzining „Inson tarbiya predmeti sifatida“ degan asarida psixologiyani tajriba maʼlumotlariga asoslanib tuzishga harakat qildi. U bolalar psixologiyasi bilan taʼlimtarbiya psixologiyasini ishlab chiqqan. Maktabda ona tili darsiga katta ahamiyat berdi. Uning „Bolalar dunyosi va xrestomatiya“, (1861), „Ona tili“ (1864) kabi darsliklari mazmunining boyligi, tili va metodikasi jihatdan oʻz davrining eng namunali oʻquv kitoblaridir.

## Manbalar

## Havolalar
Thomas Huckle Weller

**Thomas Huckle Weller** (15-iyun 1915 — AinArbor, Michigan shtati – 23-avgust 2008, Needham Massachusetts) — amerikalik vrachvirusolog. Amerika Fan va sanʼat akademiyasi, AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1964). Michigan universitetini tugatgan (1936), fan doktori (1940). Bostondagi Garvard tibbiyot maktabida, bolalar kasalxonasida, Pediatriya markazida (1936—47), Garvard sogʻliqni saqlash maktabida ishlagan. 1954-yildan tropik tibbiyot boʻlimi boshligʻi va professor). Ilmiy faoliyati parazitologiya, tropik tibbiyot, bakteriologiya, suvchechak, uchuq, sitomegaliya, poliomiyelit viruslari kulturasiga oid.
F. Robbins va J. Enders bilan hamkorlikda poliomiyelit virusi neyrotrop emasligini va viruslar yetishtirishda hujayralar kulturasi usulini ishlab chiqqan, bu virusologiyaning tez rivojlanishiga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1954; F. Robbins va J. Enders bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Herbert Wells

**Herbert George Wells** (; 21-sentabr 1866-yil – 13-avgust 1946-yil) – ingliz yozuvchisi. London universitetini tugatgan (1888). 1942-yildan biologiya doktori. 1893-yilda biologiya va fiziografiya boʻyicha dareliklar yozgan. U. 19-asrning 90-yillaridan badiiy ijod bilan shugʻullangan. „Vaqt mashinasi“ (1895) romani bilan 20-asr ilmiy fantastikasiga asos solgan. Wells uchun Jonathan Swift, Voltaire, Amerika va nemis romantiklarining asarlari adabiy manba boʻlib xizmat qilgan. „Dunyolar muhorabasi“ (1898) romanida Marsdan qilingan hujum natijasida kishilarda oʻz ijtimoiy tuzumining mukammalligiga shubha tugilishi haqida hikoya qilgan. „Ozod etilgan dunyo“ (1914) romanida atom energiyasidan urush hamda tinchlik maqsadlarida foydalanish masalasi yoritilgan. „Zamonaviy utopiya“ (1905) romanrisolasida esa jamiyatni davlat sotsializmi asosida qayta qurish loyihasini maʼqullagan; ammo Wells bu sotsializmda xususiy korxonalarga keng imkoniyat ochib berilishi tarafdori boʻlgan. „Vilyam Klissold dunyosi“ (1926), „Oshkora fitna“ (1928) romantraktatlarida U. oʻz nazariyasini marksizmga qaramaqarshi qoʻygan. Birinchi jahon urushi yillari (1914—18) da „Ozod dunyo“ (1914) kitobini yozgan. 1916-yildan, garchi urushlarga qarshi asar yozgan boʻlsada („Mister Britling qadahni oxirigacha simirdi“), rasman oʻz mavqeini oʻzgartirmagan.

Wells 3-marta (1914, 1920, 1934) Rossiyada boʻlgan va oʻz taassurotlarini „Mudroq Rossiya“ (1920) kitobida aks ettirgan. Sovet Rossiyasi istiqboliga ishonmagan, kommunizm haqidagi gʻoyalar shunchaki bir xomxayol deb qaragan. „Koʻrinmas odam“ romani oʻzbek tilida nashr qilingan (1967).

## Manbalar

## Havolalar
Uels (maʼnolari)

**Uels**:

* Uels - #redirect Valliy tili 
* Uels (hudud), Uels (Wales) — Buyuk Britaniyannj maʼmuriysiyosiy qismi (tarixiygeografik hudud).
Uels (hudud)

**Uels** (Wales) — Buyuk Britaniyanning maʼmuriy-siyosiy qismi (tarixiy-geografik hudud). Uels yarim orol va unga yondosh Anglsi orolida joylashgan. Maydoni- 20,8 ming km². Aholisi 3 mln. kishiga yaqin (2000). Eng katta shahri — Kardiff. Maʼmuriy jihatdan 8 graflikka boʻlingan. Tub aholisi — valliy (uels)lar tashkil etadi.

Yer yuzasining koʻp qismi togʻlik hisoblanadi. Eng baland joyi 1085 m. Iqlimi-moʻʼtadil dengiz iqlimi tashkil etadi. Oʻrmon, oʻtloq va yalangliklar bor. Toshkoʻmir, temir va polimetall rudalari konlari mavjud.

## Tarixi
Uels hududida qadimda kimvrlarning kelt qabilalari yashagan. Anglosaks (5—6-asrlar) va normand (Pa.)larning Britaniya orolarini bosib olishlari natijasida Uels hududidagi kelt qabilalaridan biri boʻlgan brittlarning bir qismi boshqa joylarga koʻchirilgan. 13-asr oxirida U. hududini Angliya egallab olgan (1536-yil gacha muxtor knyazlik). 1301-yildan ingliz taxtining vorislari "Uels shahzodasi" unvoniga egadirlar.
Uyur

**Uyur** — orasida bir aygʻiri boʻlgan, erkin qochirish uchun tashkil etiladigan 10—30 biya toʻdasi. Uyurlar qochirish mavsumi boshlanishidan oldin (aprel oyi boshlarida) shakllantiriladi va Uels tabiati manzarasi. yaylovda boqila boshlanadi, aygʻirlar tanlanadi. Uyurlar yaylovda biri ikkinchisidan maʼlum masofada alohida-alohida saqlanadi. Aygʻirlar oʻz uyurlarini qoʻriqlaydi, soqchilik vazifasini oʻtaydi va ularga yetakchilik qiladi, boshqa aygʻirlarni yaqinlashtirmaydi. Kochirish mavsumi tugagach, aygʻirlar Uyurdan ajratib olinadi. 2—3 Uyur biriktirilib, yiriklashtiriladi (qarang Yilqichilik).
Uyurma toklar

**Uyurma toklar**, Fuko toklari — oʻzgaruvchan magnit maydonida harakatlanayotgan massiv metall oʻtkazgichlarda hosil boʻladigan yopiq elektr induksion toklar (rasmga q.). Uyurma toklar transformatorlarning oʻzagida, elektr mashinalarning turli qismlari va boshqalarda hosil boʻladi.

Uyurma toklar magnit maydoni oqimining oʻzgarishiga bogʻliq. Oqim qancha tez oʻzgarsa Uyurma toklar shuncha katta boʻladi. Oʻtkazgichdan maʼlum yoʻl boʻyicha oʻtayotgan elektr tokidan farqli ravishda Uyurma toklar oʻtkazgichning oʻzida tutashadi va uyurma konturlar hosil qiladi. Bu tok konturlari ularni hosil qilgan magnit oqimiga taʼsir koʻrsatadi. Lens qoidasiga binoan, Uyurma toklar ning magnit maydoni shu tokni hosil qilgan magnit oqimining oʻzgarishiga qarshilik koʻrsatadi.

Joul — Lens qonuniga muvofiq, Uyurma toklar hosil boʻlganda oʻtkazgichlar qizib, energiyaning yoʻqolishiga va oqibatda mashinalarning F.I.K. pasayishiga sabab boʻladi. Bularni kamaytirish uchun oʻzgaruvchan tokda ishlaydigan mashina va apparatlarning magnit oʻzagini yaxlit ferromagnetiklar (elektrotexnika poʻlati) dan emas, balki bir-biridan izolyatsiyalangan (mas, maxsus loklar bn) plastinalardan tayyorlanadi. Uyurma toklar metallarni eritish, ularning yuzasini toblash va boshqalarda qoʻllanadi.
Weddell dengizi

**Weddell dengizi** — Atlantika okeanining chekka dengizi, Antarktidaning gʻarbiy qirgʻoqlariga tutash hududda joylashgan. Maydoni  ga teng. Eng chuqur joyi 6820 m ni tashkil etadi. Dengizning aksari qismi yil davomida suzib yuruvchi muzlar bilan qoplangan, aysberglari koʻp. Qirgʻoqlarida shelf muzliklari mavjud. Weddell dengizida kit va [tyulen]]lar yashaydi. Dengiz 1823-yilda X.Weddell boshchiligidagi ingliz ekspeditsiyasi tomonidan kashf qilingan va 1900-yildan Weddell nomi bilan atalgan.
## Manbalar
Ushshoq

**Ushshoq** (arab. – oshiq soʻzining koʻpligi) – Oʻn ikki maqom tizimida birinchi maqom. Lirik kuy va ashulalardan iborat boʻlgani uchun Ushshoq deb nom olgan. Qadimgi risolalarda Ushshoq Umm uladvor (Maqom davrlari onasi) va Tarona deb ham atalgan. Ushshoq Oʻn ikki maqomda lad sifatida ham maʼlum boʻlib, uning tovushqatori hozirgi miksolidiy ladiga moye keladi. Oʻn ikki maqom tizimidagi 24 murakkabotdan biri – Ushshoqi Moya Ushshoq maqomi va Moya ovozasi pardalari asosida yaratilgan. Oʻzbek, tojik musiqa merosida U. mustaqil maqom sifatida yetib kelmagan. 55 maktab kilila choy ichabiz Shashmaqomning Rost maqomi tarkibida bir necha shoʻba va qismlar mavjud boʻlib, ular Muhammasi Ushshoq (cholgʻu qism), Talqini Ushshoq, Nasri Ushshoq, Ufari Ushshoq, Savti Ushshoq (6 qismli) deb nomlangan. Ushshoq ashula yoʻllari ancha murakkab, avjlarida Namudi Uz-zol va Namudi Muhayyari Chorgoxdan foydalanilgan. Ushshoq ashula yoʻllari xalq orasida keng tarqalgan. Oʻzbek va tojik bastakorlari Ushshoqning turli variantlarini yaratgan: Hoji Abdulaziztshg „Samarqand Ushshogʻi“, Sodirxon Bobosharifovning „Sodirxon Ushshogʻi“, shuningdek, „Qoʻqon Ushshogʻi“, „Toshkent Ushshogʻi“ va hokazo. Bu Ushshoq yoʻllari bir xil doyra usulida ijro etiladi. Ushshoqning patnusaki varianti va surnay yoʻllari ham keng tarqalgan. Ushshoq yoʻllari jozibali va taʼsirchan. Ularning boshlanish jumlalari boshqa maqom va shoʻbalarda namud sifatida ham qoʻllanilib, Namudi Ushshoq deb ataladi. Ushshoqdan, asosan, Buzruk va Rost maqomi shoʻbalarida, yirik shakldagi ogʻzaki professional musiqa asarlarida, shuningdek, bastakor va kompozitorlar ijodida (jumladan, R. Glier va T. Sodiqovning „Layli va Majnun“, „Gulsara“ operalarida, V. Uspenskiy va keyinchalik Yu. Rajabiyning „Farhod va Shirin“ operasi va musiqali dramalarida, M. Ashrafiyning „Dilorom“ operasida va boshqa koʻpgina asarlarida) ham foydalanilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Uyurma harakat

**Uyurma harakat** — sutoqlik yoki gazning kichik elementlari (zarralari) faqat ilgarilanma harakat qilibgina qolmay biror oniy oʻq atrofida aylanishidan iborat harakati. Tabiatda uchraydigan va texnikada ishlatiladigan suyuklik va gaz okimining koʻp qismi Uyurma harakat qiladi. Trubadagi suvning harakati Uyurma harakatga misoldir. Devor sirtiga suyuqlik yopishishi tufayli uning shu nuktadagi tezligi nolga teng, lekin devor sirtidan uzokdashgan sari suyuqlik tezligi jadal oshib boradi, shuning uchun yondosh qatlamlarning tezligi birbiridan katta farq qiladi; pastki qatlamning sekinlashishi va yuqori qatlamning tezlashishi natijasida zarralar aylana boshlaydi, bu esa, oʻz navbatida, Uyurma harakatga olib keladi (1rasm). Havoning atmosferadagi uyurmalari koʻpincha katta oʻlchamlarga ega boʻlib, quyun va siklonlar hosil qiladi. Koʻprik ustunlari orqasida hosil boʻladigan suv uyurmalari, daryo oqimida hosil boʻladigan uyurmalar va hokazo bunga misol boʻla oladi. Uyurma harakat miqdori zarra aylanishining burchak tezligi bilan yu ifodalanadi va u zarraning oqimdagi koordinatasiga va vaqtga bogʻliq. <p vektor berilgan nuktadagi muhit uyurmasi deyiladi; agar oqimning maʼlum qismida S 0 boʻlsa, oqim uyurmasiz boʻladi.

Muhitda aylanayotgan zarralar uyurma naychalar yoki ayrim uyurma qatlamlar hosil qilishi mumkin (2rasm). Suyuqlikning ichida uyurma naychaning boshi va oxiri boʻlishi mumkin emas, ular tugashgan boʻlishi (uyurma halqa) yoki suyuqlikning chegarasida boʻlishi mumkin.

Qovushoq suyuqliklarda ishqalanish kuchi boʻlishi tufayli hosil boʻlgan uyurmalar oʻzining jadalligini oʻzgartira borib, astasekin soʻnadi. Suv va havoda qovushoqlik kam boʻlgani uchun uyurmalar nisbatan uzoq vaqt davom etishi mumkin; quyunlarning katta masofadagi boshqa joylarga koʻchishi bunga misol boʻladi.

Muhitda jism harakati natijasida paydo boʻladigan uyurmalar shu jismga taʼsir koʻrsatayotgan koʻtarish kuchining malum bir qismini va toʻqnashuvchi jismga qarshi yoʻnalgan qarshilik kuchi kattaligini belgilaydi. Uyurma harakat ni oʻrganish samolyot qanotlarini, havo parraklarini, turbina parraklarini hisoblash va loyihalashda katta ahamiyatga ega.
Uyushgan guruh

**Uyushgan guruh** - jinoyatda ishtirokchilik shakli; Oʻzbekiston jinoyat huquqi boʻyicha (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 29modda), 2 yoki undan ortiq shaxsning birga jinoiy faoliyat olib borish uchun oldindan bir guruhga birlashishi. U.g. birga bajaruvchilik koʻrinishida boʻlishi mumkin. Bunda jinoiy faoliyat bilan birga shugʻullanish uchun uyushgan shaxslarning barchasi oldindan til biriktirib guruhning jinoyatni sodir qilishida bevosita ishtirok etadi. Ayni paytda bunday guruhlar uchun shunday uyushganlik mansubki, unda guruhsa qatnashadigan shaxslar muayyan vazifalarga ega, shuningdek, ular oʻrtasida martabalavozimlar taqsimlanishi amalga oshgan boʻladi. Ikkala koʻrinishda ham pogʻonali tuzilma boʻlishi va u subordinatsiya hamda muvofiqlashtirishga asoslangan boʻysunish kuzatiladi. Biroq, odatda, bunday guruhlarda uyushganlik darajasi, ularning keng tarqalgan boʻlishiga qaramay, jinoipuyushma bilan qiyeslaganda uncha yuqori boʻlmaydi va shu nuktai nazardan ular uyushgan jinoyatchilikning quyi "pogʻonasi"da turadi.

Qurollangan U.g.lar tuzish, unga rahbarlik qilish yoki ishtirok etish alohida baholanadi. Guruhning qurollanganligi mazkur guruh aʼzolarining hech boʻlmaganda birida qurolning mavjudligi, bu haqda guruhning boshqa aʼzolarining bundan aniq xabardorligida ifodalanadi. Qurollangan U.g.ni tashkil etishning oʻziyoq jinoiy javobgarlikka loyiq qilmish sanaladi.