Chhatrapati Shivaji Maharoja xalqaro aeroporti

**Chhatrapati Shivaji Maharoja xalqaro aeroporti**  Hindistonning Mumbay shahri va Mumbay metropolitan hududiga xizmat koʻrsatuvchi xalqaro aeroport. U umumiy va xalqaro yoʻlovchilar soni boʻyicha Dehli aeroportidan keyin mamlakatning ikkinchi eng gavjum aeroporti va 2023—2024-moliya yilida yoʻlovchilar oqimi boʻyicha Osiyoning 9-eng gavjum, jahonning 25-eng gavjum aeroportidir.

Aeroportni Adani Groupning shoʻba korxonasi Adani Enterprises hamda Hindiston aeroportlar boshqarmasining qoʻshma korxonasi boʻlgan Mumbai International Airport Limited (MIAL) boshqaradi.

Yangi terminalni asosiy arterial Gʻarbiy Ekspress avtomagistrali bilan bogʻlaydigan olti qatorli, baland yoʻl ham shu kuni jamoatchilikka ochildi. Aeroport barcha oltita qitʼaga toʻxtovsiz yoki bogʻlangan reyslarni taklif qiladi.

Aeroport Maratxa imperiyasining 17-asrdagi Chhatrapati shahri maharojasi Shivaji (1630-1680) sharafiga nomlangan. U 1999-yilda avvalgi „*Sahar aeroporti*“dan „*Chhatrapati Shivaji xalqaro aeroporti*“ga oʻzgartirildi („*Maharoja*“ nomi 2018-yil 30-avgustda kiritilgan). U Vile Parle Sharqidagi Santakruz va Sahar qishlogʻining chekkasida joylashgan.

## Tarixi
Qirollik harbiy havo kuchlari (RAF) Santakruz bazasi 1930-yillarda qurilgan. U yaqinidagi Juhu aerodromidan kattaroq aerovokzal edi va 1942-yildan 1947-yilgacha Ikkinchi jahon urushi davrida bir nechta RAF eskadronlarida joylashgan edi. Aeroport taxminan  yerni egallagan va avvaliga uchta uchish-qoʻnish yoʻlagiga ega edi. Apron 09/27 uchish-qoʻnish yoʻlagining janubiy tomonida edi va bugungi kunda „Eski aeroport“ deb ataladigan hududda Air India, Air Works India, Indamer Aviation Pvt Ltd va MIAL umumiy aviatsiya terminalining texnik xizmat koʻrsatish angarlari joylashgan.

1946-yilga kelib RAF aerodromni fuqarolik operatsiyalari uchun Fuqarolik aviatsiyasi bosh direktoriga topshirish jarayonini boshlaganida, Qirollik harbiy havo kuchlarining ikkita eski tashlandiq angari yoʻlovchilar tashish terminaliga aylantirildi. Bitta angar mahalliy terminal, boshqasi xalqaro terminal sifatida foydalanildi. Ikkala tomonida bojxona va immigratsiya tekshiruvlari uchun peshtaxtalar va markazda dam olish xonasi bor edi. Air India oʻz yoʻlovchilariga ikkita angarga tutashgan oʻz terminalida xizmat koʻrsatdi. Oʻzining birinchi yilida u kuniga oltita fuqarolik xizmatini bajargan.

Karachining Pokiston tarkibida boʻlishidan keyin aeroportdagi gavjumlik oshdi va 1949-yilga kelib kuniga 40 ga yaqin mahalliy va xorijiy xizmat koʻrsatildi, bu Hindiston hukumatini aeroportni rivojlantirishga, aeroportni tungi qoʻnish tizimi bilan jihozlash, radio diapazoni va modernizatsiya qilingan chiroqni oʻz ichiga olgan yoritish tizimi oʻrnatishga undadi. Yangi yoʻlovchi terminali va apron qurilishi 1950-yilda boshlandi va 1958-yilda foydalanishga topshirildi. Oʻzi joylashgan mahalla nomi bilan atalgan va dastlab Jamoat ishlari boshqarmasi tasarrufida boʻlgan yangi aeroport keyinchalik Fuqarolik aviatsiyasi vazirligiga oʻtkazilgan.

1970-yillarda jumbo jet davrining boshlanishi bilan Santakruz, bir nechta kengaytmalarga qaramay, ish qobiliyatining yetishmasligidan azob cheka boshladi. Santakruz terminali istalgan vaqtda 600 yoʻlovchini qabul qilish uchun moʻljallangan edi, ammo 1970-yillarning oxiriga kelib u 1200 yoʻlovchiga xizmat koʻrsata oldi. 1979—1980-yillarda Dehlining Palam aeroportidagi 3 millionga nisbatan Santa Kruzga 5 million mahalliy va xalqaro yoʻlovchilar uchib ketishgan. Aviakompaniyalar doimiy ravishda oʻz xizmatlarini kengaytirib bordilar, ammo terminalda boʻsh joy koʻpaymadi, bu esa uni mamlakatdagi eng gavjum aeroportga aylantirdi. Time jurnali oʻz sonlaridan birida tartibsizlikni nazarda tutib, terminal binosini „qora tuynuk“ deb atagan. 1979-yil 21-sentyabrda terminal binosining xalqaro qismidagi yirik yongʻin natijasida uch yoʻlovchi halok boʻldi va aeroport yopildi. Vaqtinchalik joʻnab ketish kengaytmasi yoki „Koʻrfaz terminali“ oʻsha yilning oktyabr oyida terminal taʼmirlanmaguncha ishlay boshladi.

Aeroport bilan bogʻliq muammolarni oʻrganish uchun 1967-yilda tashkil etilgan Tata qoʻmitasi yetmishinchi yillardagi transport talablarini qondirish uchun yangi xalqaro terminal qurishni tavsiya qildi. Santa Kruz terminali faqat ichki qatnovlar uchun foydalanilishi kerak edi. 1972-yilda tashkil etilgan Hindiston xalqaro aeroporti maʼmuriyati (IAAI) xalqaro yoʻlovchi tashish uchun yangi terminal binosini qurishni rejalashtira boshladi va 1981-yilga qadar yakunlanishi kerak. Shunga koʻra, Saharda yangi xalqaro terminal qurilishi Vile Parledagi Santakruzning shimoli-sharqida, taxminiy qiymati ₹110 millionga olingan. Sahardagi yangi xalqaro terminalning qurilishi 1977-yil noyabr oyida boshlangan va birinchi bosqich qurilishi uch yil davom etgan. Sahar terminali 2A, uch qismli terminalning birinchi bosqichi 1980-yil 5-dekabrda ochilgan.

AAI 1996-yilda Bombey aeroportini modernizatsiya qilishni koʻrib chiqayotgan edi, garchi AAI kengashi modernizatsiya boʻyicha taklifni faqat 2003-yilda maʼqullagan boʻlsa-da. Oʻsha paytga kelib Bombey va Dehli aeroportlari mamlakatdagi samolyotlar harakatining 38 foizini boshqarib, AAI tomonidan olingan barcha daromadlarning uchdan bir qismini ishlab chiqargan. Oʻsha paytda Bombey aeroporti 13,3 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan, ularning 60 foizi mahalliy sayyohlar edi. Aeroportda havo kemalari va yoʻlovchilar uchun jiddiy tirbandlik yuzaga keldi, chunki u kuniga dastlab moʻljallanganidan ikki baravar koʻp samolyot harakatini amalga oshirar edi. Uni modernizatsiya qilish boʻyicha tender jarayoni oxir-oqibat 2004-yil may oyida boshlangan vazirlar Vakolatli Guruhi (EGoM) qarori bilan 2006-yil yanvarida eʼlon qilingan 2006-yil noyabr oyida Delta Air Lines Mumbaydan Nyu-Yorkka toʻgʻridan-toʻgʻri reysni ochdi.

## Yoʻlovchilar va havo harakati
2018-yilda 49,8 million atrofida yoʻlovchilar oqimi boʻlgan. Yuk tashish boʻyicha ham ikkinchi eng gavjum aeroport hisoblanadi. 2017-yil martda aeroport oʻsha vaqtda bitta uchish-qoʻnish yoʻlagi bilan Londonning Gatvik aeroportini dunyo reytingida quvib oʻtdi. 2019-yil oxirida Mumbayda yoʻlovchilar soni kamayishi ortidan Gatvik aeroporti yana oʻtib ketdi.

U 2018-yil 9-dekabrda 1007 ta samolyot harakati boʻyicha rekordni amalga oshirdi, bu 2018-yilning iyun oyida bir sutkada 1003 ta parvoz harakati boʻlgan oldingi rekordidan yuqori. 2014-yil 16-sentyabrda u bir soat ichida 51 ta harakatni amalga oshirdi. 2020-moliya yilida Mumbay aeroporti 45,87 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatgan, bu Hindistondagi IGI 67,3 milliondan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. 2023—2024 moliyaviy yilida aeroport oʻz tarixidagi 52,8 million yoʻlovchiga xizmat koʻrsatdi, bu yiliga 50 million yoʻlovchini oʻtkazish qobiliyatini oshirdi va Hindistondagi IGI 73,6 million yoʻlovchidan keyin ikkinchi oʻrinni egalladi.

## Egaligi
GVK Industries, Airports Company Janubiy Afrika va Bidvest konsorsiumi Mumbay aeroportini boshqarish boʻyicha tenderda gʻolib chiqdi. Ushbu vazifani bajarish uchun konsorsium (74%) va Hindiston aeroportlar boshqarmasi (26%) oʻrtasida qoʻshma korxona boʻlgan Mumbay International Airport Private Limited (MIAL) tashkil etildi. Oʻshandan beri MIAL CSMIAda estetika, dizayn va yoʻlovchilar uchun qulayliklarda bir qancha yaxshilanishlarni amalga oshirdi, shu jumladan 1A va 1B ichki terminallari, 2B va 2C xalqaro terminallari taʼmirlandi, yangi ichki terminal 1C va yangi terminal T2 ochilishi. MIAL shuningdek, yangi taksi yoʻllari, perronlarni ishga tushirish va ikkala uchish-qoʻnish yoʻlagini rekonstruksiya qilish kabi havo tomonini yaxshilash loyihalarini ham amalga oshirdi. 2008-yil fevral oyida MIAL havo transporti IT mutaxassisi SITA bilan shartnoma tuzdi, buning natijasida CSIA Hindistonda umumiy foydalanishdagi oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish kiosklari va CUTE (Common Use Terminal Equipment) roʻyxatdan oʻtish tizimlarini joriy qilgan birinchi aeroport boʻldi.

2021-yil fevral oyida Adani Group oʻzining shoʻba korxonasi orqali Adani Enterprises GVK va Bidvestning MIALdagi ulushlarini sotib oldi va unga korxonaning 74% nazorat paketini berdi.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar
### Yoʻlovchi tashish

### Yuk tashish

## Bogʻlanish imkoniyati
 **Vile Parle** — aeroport T1 va T2 ga eng yaqin boʻlgan Mumbay shahar atrofi temir yoʻllari tarmogʻining Gʻarbiy yoʻnalishi va Bandargoh yoʻnalishidagi temir yoʻl bekati.
 **Aeroport yoʻli va Marol Naka** — Mumbay metropolitenining 1-qatoridagi T2ga eng yaqin bekatlar.
 **Gʻarbiy ekspress avtomagistrali (WEH)** — T1ga eng yaqin boʻlgan Mumbay metropolitenining 1-qatoridagi bekat.

Brihanmumbai elektr taʼminoti va transport korxonasi (BEST) aeroportga Thane, Navi Mumbay, Borivali, Janubiy Mumbay va Andheri temir yoʻl bekatidan konditsionerli avtobuslarda xizmat koʻrsatadi, ularni Chalo ilovasida bron qilish mumkin. Navi Mumbay shahar transporti (NMMT) Navi Mumbayning turli tugunlaridan aeroportga avtobus qatnovini amalga oshiradi.

### Qurilayotgan metro bekatlari
Mumbay metropolitenining 3-liniyasi Cuffe Paradedan SEEPZgacha yer ostida ishlaydi va CSMIAga uchta bekat orqali xizmat qiladi — biri Santakruz va Sahar terminallarida va biri GVK SkyCityda. Bu Colaba va aeroport oʻrtasidagi qatnov vaqtini 40 daqiqagacha qisqartiradi.

2012-yilning boshida MMRDA MIAL bilan uchta liniya bekatini qurish yoki qurilishini moliyalashtirish boʻyicha muzokaralar olib bordi. MIAL yoʻlovchilar uchun qulaylikning oshishi sababli jami ₹ 777 krorni tashkil etishi kutilayotgan uchta bekatni qurish xarajatlarini oʻz zimmasiga olishga rozi boʻldi. Biroq, CSIA MMRDA oldiga koridor uchun shartlar qoʻydi;
* Toq soatlarda rejalashtirilgan xalqaro reyslar yoʻlovchilariga xizmat koʻrsatish uchun metro liniyasi kuniga yigirma toʻrt soat ishlashi kerak.
* Barcha metro bekatlarida roʻyxatdan oʻtish uchun qulaylik yaratiladi.
MIAL oʻzi qurayotgan uchta bekatning tijorat huquqlari toʻliq vakolatda boʻlishini va binolardagi har qanday tijorat faoliyatidan olingan daromad MIALga oʻtishini taʼkidladi. U ₹ 600 kror turadigan bekatlarni loyihalash va qurilish ishlarini mustaqil ravishda oʻz zimmasiga oladi va elektromexanik uskunalarning taxminiy qiymatini (taxminan ₹ 177 kror) MMRDAga uch yil davomida uchta teng boʻlib toʻlaydi.

7A liniyasi T2ga ulanadigan  uzunlikdagi „Qizil chiziq“ ning davomi hisoblanadi. Bu liniya CSMIAda yer osti bekatiga ega boʻladi. Bu yoʻnalishdagi qurilish ishlari 2020-yil boshida boshlangan va 2023-yil oxirigacha, CSMIAgacha yakunlanishi kerak.

MMRDA shuningdek, CSMIA va qurilayotgan Navi Mumbay xalqaro aeroporti oʻrtasida 8-qatorni rejalashtirgan.

## Mukofotlari
Dehli aeroporti bilan bir qatorda aeroport Xalqaro aeroportlar kengashi tomonidan har yili 40 milliondan ortiq yoʻlovchiga xizmat koʻrsatadigan eng yuqori toifadagi aeroportlar boʻyicha Airport Service Quality Awards 2017 da „Dunyoning eng yaxshi aeroporti“ deb topildi. Shuningdek, u Skytrax 2016 World Airport Awards mukofotida „Hindiston va Markaziy Osiyodagi eng yaxshi aeroport“ mukofotiga sazovor boʻldi. Bu oʻz vaqtida uchish va qoʻnishlarni taʼminlash uchun Aeroportda hamkorlikda qaror qabul qilish (A-CDM) amalga oshirilgan Hindistondagi uchta aeroportdan biri hisoblanadi. Aeroport Xalqaro aeroportlar kengashi tomonidan 2020-yilda (yiliga 40 milliondan ortiq yoʻlovchi) *Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi eng yaxshi aeroport* sifatida taqdirlangan. 2023-yil mart oyida aeroport Xalqaro aeroportlar kengashi tomonidan yiliga 40 milliondan ortiq yoʻlovchi toifasida *Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi eng yaxshi aeroport* sifatida yana taqdirlandi. 2023-yil iyul oyida aeroport Travel + Leisure tomonidan dunyoning eng sevimli 10 ta aeroporti roʻyxatidan toʻrtinchi oʻrinni egalladi.

## Manbalar

## Havolalar

*