Modda miqdori

Kimyoda maʼlum bir modda namunasidagi ***n'' ('''yoki <math>\nu</math>''') modda''' '''miqdori''' undagi diskret atom miqyosidagi zarrachalar sonisoni [[Avogadro doimiysi]] ''N'' <sub>A</sub> nisbati bilan aniqlanadi. <math>\nu=\frac{N}{N_A}</math>. Zarrachalar yoki obyektlar vaziyatga qarab [[Molekula|molekulalar]], [[Atom|atomlar]], [[Ion|ionlar]], [[Elektron|elektronlar]] yoki boshqa zarralar boʻlishi mumkin va ular aniqlanishi kerak (masalan, natriy xlorid miqdori ''n''<sub>NaCl</sub>). Avogadro doimiysi ''N''<sub>A</sub>=6.022140 76×10<sup>23</sup> ''mol''<sup>-1</sup>sifatida aniqlangan. [[Mol (birlik)|''Mol'']] (belgi: ''mol'') — [[Xalqaro birliklar tizimi|Xalqaro birliklar tizimidagi]] moddalar miqdori birligi boʻlib, (2019-yildan beri) Avogadro konstantasini berilgan qiymatda belgilash orqali aniqlanadi. Baʼzida '''modda''' '''miqdori kimyoviy miqdor''' deb ham ataladi.

== Modda miqdori va uning birligi molning
Fizikadagi roli ==
Tarixiy jihatdan ***mol*** 12 gramm uglerod-12 izotopidagi modda miqdori sifatida belgilangan. Natijada, bir ''mol'' [[Kimyoviy birikma|kimyoviy birikmaning]] [[Gramm|grammdagi]] massasi son jihatdan (barcha amaliy maqsadlar uchun) moddaning molyar massasiga teng boʻladi. Masalan, bitta suv molekulasi taxminan 18,015 m.a.b ([[massa atom birligi]]) massaga ega. Shuningdek bir ''mol'' suvda 6.022140 76×10<sup>23</sup> ta suv molekulasi mavjud va umumiy massasi taxminan 18,015 gramnini tashkil qiladi.

Eslatma: massa atom birligi ***dalton*** bilan ham oʻlchanadi (1 m.a.b=1 dalton)***.**''

== Zarrachalarning tabiati ==
Noaniqlikka yoʻl qoʻymaslik uchun modda miqdorini har qanday oʻlchashda zarrachalarning tabiati koʻrsatilishi kerak: shunday qilib, 1 ''mol'' [[kislorod]] ''molekulalari'' (O<sub>2</sub>) massasi taxminan 32 gramm, namunasi esa 1 ''mol'' kislorod ''atomlari'' (O) taxminan 16 gramm massaga ega.

== Hosilaviy kattaliklar ==
Modda miqdorini boshqa kattaliklar bilan bogʻlanishini hisoblab quyidagi yangi hosilaviy miqdorlarni olish mumkin.

=== Molyar miqdorlar (mol uchun) ===
Namuna massasining uning miqdoriga nisbati [[molyar massa]] boʻlib, uning SI birligi ''kg/mol'' (yoki, odatda, gramm) dir; Bu suv uchun taxminan 18,015 g/mol va [[temir]] uchun 55,845 g/mol. Hajm birligidan boydalanib [[Molar hajm|molyar hajm]]ni ham olish mumkin. Bu suv uchun taxminan 17,962 [[Litr|millilitr]]/mol va xona haroratida temir uchun 7,092 millilitr/mol. [[Issiqlik quvvati|Issiqlik sigʻimidan]] ham [[Molar issiqlik sig'imi|molyar issiqlik sigʻimi]] olinadi, bu suv uchun taxminan 75,385 [[Joul|J]]/[[Kelvin (oʻlchov birligi)|K]]/mol va temir uchun taxminan 25,10 J/K/mol.

=== Konsentratsiya miqdori (litr uchun mol) ===
Yana bir muhim olingan miqdor — bu [[Moddaning konsentratsiyasi miqdori|modda konsentratsiyasining miqdori]] (shuningdek, [[Klinik kimyo|klinik kimyoda]] ''kontsentratsiya'' yoki ''modda konsentratsiyasi'' (miqdor kontsentratsiyasi yoki [[klinik kimyo]]da modda kontsentratsiyasi deb ham ataladi), bu eritma namunasidagi maʼlum bir moddaning miqdori sifatida aniqlanadi va namuna hajmiga boʻlinadi.

Ushbu miqdorning [[Xalqaro birliklar tizimi|SI]] birligi — litr (eritma) uchun mol (modda). Shunday qilib, masalan, [[Natriy xlorid|natriy xloridning]] okean suvidagi konsentratsiyasi odatda taxminan 0,599 ''mol/L'' ni tashkil qiladi.

Maxrajdagi hajm birligi erituvchining emas, balki eritmaning hajmidir. Shunday qilib, masalan, bir litr standart [[Aroq|aroqda]] taxminan 0,40 L [[Etil spirti|etanol]] (315 g, 6,85mol) va 0,60 L suv mavjud. Shunday qilib, etanol miqdori kontsentratsiyasi (6,85 etanol mol miqori)/(1 L aroq hajmi) = 6,85 mol/L ga teng boʻladi. (6,85 etanol mol miqdori)/(0,60 L suv hajmi)=11,4 mol/L deb hisoblash xato hisoblanadi.

Kimyoda „mol/L“ birligini **molyar** sifatida oʻqish va uni „M“ belgisi bilan belgilash odatiy holdir (ikkalasi ham sonli qiymatdan keyin). Shunday qilib, masalan, har bir litr „0,5 molyar“ yoki „0,5 M“ [[karbamid]] eritmasi (CH<sub>4</sub>N<sub>2</sub>O) suvda shu molekulaning 0,5 molini oʻz ichiga oladi. Kengaytmaga koʻra, konsentratsiya miqdori odatda eritmadagi eruvchi moddaning **molyarligi*' deb ham ataladi. Biroq, 2007-yil may holatiga koʻra, bu atamalar va belgilar IUPAC tomonidan qabul qilinmaydi.

Bu miqdorni massa kontsentratsiyasi bilan chalkashtirmaslik kerak, yaʼni erigan moddaning massasi eritma hajmiga boʻlinadi (okean suvidagi natriy xlorid uchun taxminan 35 g/L).

=== Miqdor nisbati (molyarlik uchun mol) ===
Kontsentratsiya miqdori yoki „molyarlik“ ni „molyar kontsentratsiya“ dan ham farqlash kerak, bu oʻrganilayotgan moddaning mollari (molekulalari) soni eritma namunasidagi umumiy mollar (molekulalar) soniga boʻlinishi kerak. Bu kattalikni toʻgʻriroq qilib *miqdor nisbati'' ham deyiladi.

## Tarix
Alkimyogarlar, ayniqsa dastlabki metallurglar, ehtimol, moddaning miqdori haqida oʻzlari uchun yetarli tushunchaga ega edilar. Ammo ularning retseptlar toʻplamidan tashqari gʻoyani umumlashtirish toʻgʻrisida saqlanib qolgan qoʻl yozmalar bizda mavjud emas. 1758-yilda Mixail Lomonosov materiya miqdorining yagona oʻlchovi massa ekanligi haqidagi gʻoyani shubha ostiga qoʻydi, lekin u bu fikrni faqat gravitatsiya haqidagi nazariyalariga nisbatan qoʻlladi. Modda miqdori tushunchasining rivojlanishi zamonaviy kimyoning paydo boʻlishi bilan tasodifiy va hayotiy ahamiyatga ega edi.

## Yana qarang
* Miqdor nisbati
* Xalqaro miqdorlar sistemasi

## Manbalar