Kampucheya-Vyetnam mojarosi

**-Vyetnam mojarosi** ( , ) — Pol Pot tomonidan boshqarilgan Demokratik Kampucheya va Vyetnam Sotsialistik Respublikasi ishtirokida 1975-yildan 1979-yilgacha davom etgan qurolli mojaro. Mojaro ikki bosqichdan iborat edi - davlatlar o'rtasidagi chegara urushi (1975-1978) va Vyetnam armiyasining faol ishtirokidagi Kampuchiyada fuqarolar urushi (1979-1989).

## Chegara urushi
Tarixan, Kambodja va Vetnam bir-biriga qarama-qarshi bo'lgan, ammo 1970-yillarning boshlarida Shimoliy Vetnam va Qizil Kxmerlar rahbariyati o'rtasida paydo bo'lgan tafovutlar muhimroq edi. Dastlab Shimoliy Vetnam armiyasi Kambodja fuqarolar urushida Qizil Xmerlar tomonida faol ishtirok etdi, ammo ittifoqchilar o'rtasidagi chuqur kelishmovchiliklar Shimoliy Vetnamning 1972-1973 yillarda o'z qo'shinlarini front chizig'idan olib chiqib ketishiga olib keldi.

1975 yil aprel oyida Qizil kxmerlar Pnompenni egallab olishdi va shu tariqa Kambodja fuqarolar urushida g'alaba qozonishdi. O'sha oyda Vetnam urushi tugadi: Shimoliy Vetnam qo'shinlari Saygonni egallab olishdi, Vetnam Respublikasi qulab tushdi va Vetnam janubida kommunistik Janubiy Vetnam Respublikasi e'lon qilindi. Bundan deyarli darhol ikki davlat o'rtasidagi munosabatlar tez yomonlasha boshladi. 1975 yil may oyida Kambodja-Janubiy Vetnam chegarasida birinchi qurolli hodisalar sodir bo'ldi. Ular (barcha keyingilar kabi) Kambodja tomoni tomonidan qo'zg'atildi.

1976 yil 2 iyulda Vetnamning shimoliy va janubi Vyetnam Sotsialistik Respublikasiga birlashdi. 1977 yilda, biroz xotirjamlikdan so'ng, harbiy harakatlar keskin ko'tarildi. Qizil kxmerlar chegarani kesib o‘tib, Vetnam tinch fuqarolarini o‘ldirdi. Eng katta fojia 1978 yil aprel oyida An Giang provinsiyasi (Janubiy Vetnam) Batyuk qishlog'ida yuz berdi, uning butun aholisi - 3000 kishi yo'q qilindi  . Qizil kxmerlar “Vyetnam bilan 700 yil davomida kurashishga tayyormiz! »  . Bunday harakatlar jazosiz qolishi mumkin emas edi va Vetnam armiyasi Kambodja hududiga bir nechta reydlar o'tkazdi. Shu bilan birga, qizil kxmerlar mamlakatdagi deyarli barcha etnik vetnamlarni qirib tashladilar.

1977-1978 yillarda Xitoy rahbariyati Xitoy qo'shinlari kontingentini Kampuchiyaga yuborish imkoniyatini muhokama qildi. Oxir-oqibat, Den Syaopinning pozitsiyasi g'alaba qozondi - qo'shin yuborish emas, balki partizanlar urushiga tayyorgarlik ko'rish uchun yordam berish. 

Shu bilan birga, bir necha yillar davomida Vetnam rahbariyati Qizil Kxmerlarning tajovuzkorligini Vetnamga qarshi maqsadli siyosat sifatida emas, balki Qizil Xmerlar rahbariyati ichidagi ichki ishqalanishning yon mahsuloti sifatida qabul qildi. "Birodar № 2" Nuon Chea "Vyetnamning do'sti" hisoblangan va vaqti-vaqti bilan vetnamliklardan iqtisodiy yordam so'ragan.

1978 yil 25 dekabrda (boshqa ma'lumotlarga ko'ra - bir oy oldin  ) Vetnam (kom. Van Tien Dung ) Qizil kxmerlar rejimini ag'darish maqsadida Kambodjaga keng ko'lamli bosqinni boshladi. 1979 yil 7 yanvarda Pnompen qo'lga olindi. Hokimiyat Xen Samrin boshchiligidagi Kampuchiyani Milliy qutqarish uchun birlashgan frontga o'tkazildi. Ushbu tashkilot 1978 yil dekabr oyi boshida tashkil etilgan va harbiy harakatlarda faqat kichik rol o'ynagan, ammo mafkuraviy maqsadlarda u Kambodja xalqini Pol Pot zulmidan ozod qiluvchi sifatida taqdim etilgan  .

## Bir kasb
Pnompenni yo'qotgandan so'ng, qizil Kxmer qo'shinlari g'arbga, Kampuchiya-Tailand chegarasiga chekinishdi. Bu hudud keyingi yigirma yil davomida ularning bazasiga aylandi. Ayni paytda, Pol Pot rejimi bilan yaqin aloqada bo'lgan yagona davlat bo'lgan Xitoy ham g'azab bilan kuzatdi. Bu vaqtga kelib, Vetnam nihoyat o'zining tashqi siyosatini SSSRga yo'naltirdi, bu bilan Xitoy o'ta keskin munosabatlarni davom ettirdi. Xitoy rahbariyati Kampuchiyani bosib olish bo'yicha "Vyetnamga saboq berish" niyatlarini ochiq aytdi va 1979 yil 17 fevralda (Vyetnam armiyasi Kampuchiya poytaxtini egallab olganidan 40 kun o'tgach) Xitoy armiyasi Vetnamga bostirib kirdi . Urush shiddatli va tez o'tdi; mart oyining o'rtalarida janglar tugadi. Rasmiy ravishda Vetnam g'alaba qozondi.

Xitoy agressiyasini qaytargandan so'ng, Vetnam armiyasi qizil kxmerlarga qarshi yangi hujum boshladi. Yil o'rtalarida u Kampuchiyaning barcha asosiy shaharlarini nazorat qildi. Ajablanarlisi shundaki, ilgari o'ttiz yil davomida yapon, fransuz va amerika muntazam armiyalariga qarshi partizan taktikasini qo'llagan sotsialistik Vyetnam endi Kxmer partizanlari bilan uzoq davom etgan kurashga kirishdi. Xen Samrin hukumat armiyasi hali ham zaif bo'lganligi sababli, Vetnam Kampuchiyada doimiy kuchga ega bo'lgan 170-180 ming kishilik harbiy kontingentni saqlashda davom etdi. shaxs  . Har yili yilning birinchi yarmida Vetnam qo'shinlari mamlakat g'arbida hujum operatsiyalarini o'tkazdilar va ikkinchi yarmida yomg'irli mavsum kelishi bilan ular o'z bazalariga chekindilar. Qizil Khmerlar chegara hududida o'z o'rnini egallashda davom etdi va Tailandda ham orqa bazalarga ega edi. Bu Vetnam va Tailand qo'shinlari o'rtasida bir qator to'qnashuvlarga olib keldi. G'arb davlatlari Vyetnamni kimyoviy quroldan foydalanganlikda ayblamoqda ( "sariq yomg'ir" deb ataladi), ammo buning ishonchli dalillari yo'q.

Xen Samrin rejimi siyosatining Vetnamparastligi milliy birlikka yordam bermadi. 1981 yilda Qizil Xmerlar safida Pol Pot amaldagi rahbarlikni saqlab qolgan holda ba'zi vakolatlarni namoyishkorona ravishda topshirdi, Kampuchiya Kommunistik partiyasi tarqatib yuborildi va uning asosida Khieu Samphan rahbarligida Demokratik Kampuchiya partiyasi tuzildi va u rad etilganligini e'lon qildi. Marksizm-leninizm, bozor iqtisodiyoti tamoyillarini tan oldi va Qizil Xmerlar hukmronligi davrida amalga oshirilgan qatag'onlar uchun kechirim so'radi. 1982 yil iyun oyida Demokratik Kampuchiya partiyasi, shahzoda Sixanuk tarafdorlari (Milliy ozodlik harakati) va Son Sann ( Kxmer xalqining milliy ozodlik fronti ) tarafdorlari Demokratik Kampuchiya koalitsion hukumatini tuzdilar va BMT tomonidan rasmiy tan olingan. Sixanuk Demokratik Kampuchiya prezidenti, Son Sann esa bosh vazir deb e’lon qilindi.

Demokratik Kampuchiyaning Pol Pot milliy armiyasi (qo'mondoni - Son Sen ), Sixanuk Sixanuk milliy armiyasi (qo'mondonlari - Norodom Ranarit, Theap Ben, Nxek Bun Chxay ) va Sonsan Khmer milliy ozodlik qurolli kuchlari (qo'mondonlari - Dien Del ) harbiy harakatlari., Sak) birlashgan va muvofiqlashtirilgan Sutsakan edi ). Shu bilan birga, harbiy jihatdan Qizil Xmerlar koalitsiyada aniq ustunlik qildilar. Son Sanning tarafdorlari ancha zaifroq edi, Sixanuk tarafdorlari esa ko'proq ramziy shaklga ega edilar.

Kampuchiya hukumat armiyasining kuchayishi va xalqaro o'zgarishlar 1980-yillarning oxiriga kelib, Vetnam urushdagi ishtirokini qisqartira boshlaganiga olib keldi. 1989 yil sentyabr oyida Vetnam qo'shinlarining Kampuchiyadan to'liq olib chiqilishi e'lon qilindi, ammo Vetnam harbiy maslahatchilari hali ham u yerda qolishdi. Kambodja hukumati  va qizil kxmerlar o'rtasidagi urush yana o'n yil davom etdi.

Urush qurbonlari soni noma'lum. Vetnam xalq armiyasi rasmiylari 10 yil davomida ko'rilgan talofatlar haqida qarama-qarshi ma'lumotlar berdi; Ularning bayonotlariga ko'ra, Kambodjada 15  dan 25,3  minggacha Vetnam askari halok bo'lgan.



## Adabiyot

* Гордиенко А. Н. Войны второй половины XX века. Мн., 1998. ISBN 985-437-507-2
* Kenneth Conboy, Ken Bowra. *The NVA and Viet Cong.* — Osprey Publishing/Elite, выпуск № 38, 1991.