Eronda ayollar huquqlari

**Eronda ayollar huquqlari** - Eron jamiyatida ayollarning mavqeyiga oid tadqiqotlar majmuasi, shuningdek, ayollarning ijtimoiy institutlar bilan o'zaro munosabatlarini tartibga soluvchi qoida va me'yorlar tizimi. An'anaga ko'ra, Eron jamiyatida asosiy rol erkakka yuklangan bo'lib, patriarxat islom dinining bir qismi sifatida zamonaviy Eronda davlat darajasida qo'llab-quvvatlanadi. Eron hozirda Gender tenglik indeksida 164 mamlakatning ichida 137-o'rinni egallab turibdi.

## Tarixi

### Islomdan oldingi davr

Qadimgi Fors shahri Shahri-Suxta qoldiqlarida olib borilgan arxeologik qazishmalar davomida eramizdan avvalgi VI—III asrlarda yashagan fors ayollari yuqori ijtimoiy-iqtisodiy mavqega ega ekanligi, xususan, topilgan qabrlarning 90% ayollar ekanligi aniqlangan. Qadimgi saltanatda ayollar shahar aholisining 60% ni tashkil qilgan, ular xoʻjalik va maʼmuriy boshqaruvga masʼul boʻlgan va savdoda hukmronlik qilganlar. Tadqiqotlardan shuni taxmin qilish mumkinki, Shahri-Suxte jamiyatida ayollar eng yuqori ijtimoiy mavqega ega boʻlganlar. 

Maʼlumki, Xosrov II Parvizning qizi Boʻrandoʻxt bir necha yil Sosoniylar saltanatida hukmronlik qilgan va rimliklar bilan urush paytida koʻplab fors ayollari erkaklar bilan teng kurashgan. Ko'pgina fors miniatyura va rasmlarida ayollarning suratlari tasvirlangan. Ular turli davrlarda ayollar uchun qanday kiyimlar modada boʻlganligini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Ktesiphon jangida Rim askarlari orasida yosh fors bokira qizlari eng yaxshi sovrinlar hisoblanar edi.
Fayl:Bishapur zan, AO 26169.jpg|Sosoniylar davridagi ayol saroy musiqachisi
Fayl:Mosaic01.jpg|Sosoniylar davridagi freskadagi fors ayolining surati
Fayl:Iranian queen.jpg|Atossa byusti, qirollar Kambiz II, Gaumata va Doro I
Fayl:Parthian Queen Bust.jpg|Qirol Phraates IV ning rafiqasi Parfiya muzeyi byusti, Eron milliy muzeyi
Fayl:Female sasani bust bowl.JPG|Asil oiladan boʻlgan besh ayol tasvirlangan oltin piyola.
Fayl:National Museum of Iran Darafsh (1138).JPG|Ayol tasvirlangan loydan yasalgan idish
Fayl:Anahita Vessel, 300-500 AD, Sasanian, Iran, silver and gilt - Cleveland Museum of Art - DSC08130.JPG|Yarim yalang'och ayol tasviri tushirilgan kumush idish
Fayl:Plate youths winged horses Met 63.152.jpg|Otlar bilan ayol va erkak. Oltin
Fayl:Woman and water buffalo rhyton, c. 600-700 CE, silver, Sasanian, Cleveland Museum of Art.JPG|Buqa boshi shaklidagi tomir ritoni boʻlgan ayolning kumush portreti


### Islom davri
VII asrda arablar istilosidan keyin Sosoniylar imperiyasi quladi. Sakkiz asr davomida Fors monarxiyasi vujudga kelguniga qadar sobiq imperiya hududi hukmron Arab klanlari, keyinchalik sharqdan kelgan turkiy va Mug'al bosqinchilari o'rtasida qonli janjallar sahnasi boʻlgan. Bu davrda fors jamiyatidagi ayollar haqida hech narsa aytmaydigan manbalar kam. Ma'lumki, dastlabki Islom davrida adabiyotda aslzodadan kelib chiqqan musulmon ayollar bor. Shuningdek, ayollar Mo'g'ul bosqinchilari tomonidan berilgan keng ijtimoiy va siyosiy huquqlarga ega edilar. Temuriylar davridagi ayollar siyosiy hayotda faol ishtirok etdilar, dunyoviy bayramlarda qatnashdilar va hatto me'mor bo'lishlari mumkin edi. Ko'plab ayol zodagonlar o'z klanlari davrasida ulkan kuchga ega edilar va ularning qarorlariga va hatto taqdiriga ta'sir o'tkaza oldilar.

Fors ayol raqqosalari Xitoy Tang sulolasida juda hurmatga sazovor boʻlgan, ko'pincha mijozlar uchun raqslarni ijro etishgan. Fors raqqosalarini o'z she'rlarida ko'plab xitoy shoirlari kuylagan. Sariq sochli va ko'zli qizlar ayniqsa yuqori baholangan. Xitoy hukmdorlari fors ayollarini haramlarida saqlashlari mumkin edi. Besh sulola va o'n qirollik davrida Xitoy monarxlari fors raqqosalariga uylangan holatlar ham mavjud. Vaqt o'tishi bilan fors ayoli o'z ma'nosini o'zgartirdi va uzoq Sharqdan bo'lmagan har qanday chet ellik ayolni anglata boshladi.
Fayl:Khusraw Discovers Shirin Bathing, From Pictorial Cycle of Eight Poetic Subjects, mid 18th century.jpg| Yosh shoh Kay-Xosrov cho'milayotgan ayolga duch keladi, rasm 18-asr o'rtalarida.
Fayl:Iranian Ladies Dancing Around a Samovar.jpg|Raqsga tushgan ayollar, 1860-75
Fayl:Women of the Harem (Persia).jpg|Haramdagi ayol, g'arbiy o'yma
Fayl:Daf-isfahan.jpg|ayol sud musiqachisi
Fayl:A court musician playing the kemanche, painting by Abul Qasim, Qajar Iran.jpg|ayol sud musiqachisi
Fayl:Anonym. Girl and Little Boy (Persian art collenction, Art Museum of Georgia).jpg|Ayol va bola, 19-asr o'rtalari.
Fayl:Brooklyn Museum - Lady with Tambourine.jpg|Ayol musiqachi, 19-asr
Fayl:Girl with doe (Qajar art, Art Museum of Georgia).jpg|Kiyik bilan qiz, 19-asr
Fayl:Persian dancer (Qajar art, Art Museum of Georgia).jpg|19-asr raqqosasi
Fayl:Brooklyn Museum - Portrait of Female Member of Shah's Family One of 274 Vintage Photographs.jpg|Shoh oilasidan Malika fotosurati, 19-20-asrlar boshlarida olingan fotosurat.
Fayl:Antoin Sevruguin - Persian woman with hookah (qalyan), 1900, Iran.jpg|Ayol Kalyan chekadi, 1900-yil
Fayl:Antoin Sevruguin Iranian woman SI.jpg|Eronlik ayol
Fayl:Antoin Sevruguin agroupofwomen.jpg|Uch ayol va 2 qizdan iborat guruh, 19-asr
Fayl:Iranian Woman, Qajar period, 55.jpg|Velosipedda aslzoda boʻlgan ayol
Fayl:Iranian Woman, Qajar period, 1.jpg|19-asr zodagon ayol
Fayl:Three women tiredly look at Antoin Sevruguin as he photographs them in the late 19th century..jpeg|Oddiy ayollar, 19-asr


### Islom Respublikasi
Pahlaviylar sulolasi hukmronligining oxiriga kelib, ayollar Eron va Fors tarixida misli ko'rilmagan keng huquqlarga ega edilar, shuning uchun Islom inqilobi davrida ayollar unda juda muhim rol o'ynab, ko'plab ayollar tashkilotlari tarkibida — jamoat noroziliklari va ko'cha namoyishlarida qatnashdilar. Biroq, konservativ Islom va shariat me'yorlarini mamlakatning yangi mafkurasi sifatida tanlagan Eronda yangi hokimiyat paydo bo'lishi bilan, oxirgi shohlar tomonidan ayollarga berilgan huquqlarning aksariyati bekor qilindi yoki taqiqlandi. Xususan, Islom qadriyatlariga zid boʻlgan ayolni erining zo'ravonligi va avtoritarizmidan himoya qiluvchi "oilani himoya qilish to'g'risida"gi qonun bekor qilindi. Farruxru Parsa — Eronning birinchi ayol vaziri, inqilob paytida qatl etilgan. Yangi qonun ayollarni Islomiy ko'rsatmalarga muvofiq tanasi va boshini yopishga majbur qildi. Eronning yangi hukmdori Oyatulloh Xomeyni o'zi uchun "ideal ayol" obrazini Fotima deb e'lon qildi. Fotima — Muhammad payg'ambarning qizi, eriga alohida sadoqati va Xudodan qo'rqishi bilan ajralib turishini e'lon qildi. Fotima Eronning har bir ayoliga namuna bo'lishi kerakligini targ'ib qildi.

Bugungi kunda Eronda, ayollar hali ham boshlarini, tanasini, qo'llarini bilagigacha hamda oyoqlarini to'pig'igacha yopishlari shart. Amalda, ko'plab qizlar ushbu qoidaga faqat rasmiy ravishda rioya qilishadi, tor kiyim kiyib, sochlarini ro'mol ostidan shishirib, ko'pincha uni bezak elementiga aylantirganlar, ammo ular odob-axloq politsiyasiga tushib qolish xavfi tug'diradi, ular qizlar bilan "tarbiyaviy suhbat"o'tkazishi mumkin. Qonunga ko'ra, qizlar to'qqiz yoshidan boshlab qamrab olinishi kerak, ammo qizlar va o'g'il bolalar uchun ta'lim alohida bo'lishiga qaramay amalda bu birinchi sinf olti yoshli talabalardan ham talab qilinadi. Kiyim qorong'i bo'lishi kerak (ideal holda qora). Yorqin ohanglar ayol uchun "buzuqlik" hisoblanadi. Ko'pgina masjidlar, davlat idoralari va universitetlarda ayollar chodir ya'ni paranjisimon yopinchiq kiyishni talab qiladi, bu odatda paranjisiz holda kelgan ayollarga ijaraga berilardi. Xuddi shu holat aeroportda ro'y bermoqda, u yerda kiyim-kechak (kiyim kodi) bilan tanish bo'lmagan sayyohlarga sovg'a qilingan paranjini kiyishga majbur bo'lishi mumkin.

Jamoat transportlari ham ayollar va erkaklar uchun bo'lingan bo'lib, ayollar uchun oxirgi vagonlar ajratilgan.

Ayollar sudya bo'la olmaydilar, sababi hukumatning fikriga ko'ra, "haddan tashqari hissiyotga berilgan ayollar oqilona qaror qabul qila olmaydi". Xuddi shu mezonga ko'ra, sudda ayollarning ovozi eng past qiymatga ega deb hisoblashadi. Agar o'limga olib keladigan baxtsiz hodisa ro'y bersa, voqea sodir boʻlgan shaxs vafot etgan ayolning oilasiga vafot etgan erkaknikiga qaraganda yarim baravar kam pul to'laydi. Ayol erkak bilan turmush qurganida, u nikoh shartnomasini diqqat bilan o'qib chiqishi va undan kamsituvchi jumlalarni chiqarib tashlashi kerak, aks holda er, masalan, xotinini uydan chiqishini taqiqlash huquqiga ega bo'lishi ham mumkin.

## Kiyimning shakli
Ko'pgina tarixchilar poklik va iffat ramzi sifatida shlyapaga tutiladigan va yuzni berkitib turadigan to'r kiyish an'anasini fors shohi Buyuk kir II Islom davridan 12 asr oldin o'ylab topganiga qo'shiladilar. Ushbu yangi an'ana tez orada Salavkiylar davlati tomonidan qabul qilinadi, bu esa o'z navbatida Vizantiya tomonidan qabul qilinadi. Natijada, urf-odat Arab bosqinchilari tomonidan qabul qilinib, bunday to'rni o'z madaniyatining ajralmas qismiga aylantirdi.