Janao‘zen qirg‘ini

**Janaoʻzen qirgʻini** Qozogʻistonning gʻarbiy Mangʻistau viloyatida 2011-yilning 16—17-dekabr dam olish kunlari sodir boʻldi. Janaoʻzendagi neft shaharchasida mamlakat Mustaqillik kuni munosabati bilan politsiya bilan toʻqnashib ketgan kamida 14 namoyishchi politsiya tomonidan halok boʻldi, tartibsizliklar neftga boy *oblys* yoki mintaqaning boshqa shaharlariga ham tarqaldi. Xalqaro Amnistiya tashkilotiga koʻra, qirgʻin prezident Nursulton Nazarboyev davrida mamlakatda inson huquqlari yomon ahvolda ekanligining yorqin ifodasidir.

## Janaoʻzen
Janaoʻzen „bir sanoat shaharchasi“ deb taʼriflangan… markazi Oʻzenning eski neft konida joylashgan. 2011-yil may oyida „Oʻzenmunagaz“ neft konining ishchilari toʻlanmagan maosh, ish haqini oshirish va mehnat sharoitlarini yaxshilash uchun ish tashlashgan. Mahalliy sudlar ish tashlashni noqonuniy deb topdi va davlat neft kompaniyasi 1000 ga yaqin xodimni ishdan boʻshatdi. Ishdan boʻshatilgan ishchilarning baʼzilari norozilik sifatida kasaba maydonini kecha-yu kunduz ishgʻol qilishni boshladilar va kasaba uyushmalari vakilligini yaxshilash va ishchilar huquqlarini tan olishni talab qildilar. Ish tashlash rasmiy aralashuvsiz bir necha oy davom etdi. „Ozod Yevropa“ radiosiga koʻra, „namoyishchilar hukumat tomonidan jamoaviy bitimlar va mehnat huquqlarini boʻgʻib qoʻyayotganidan gʻazablanganlar“ namoyishi kengaydi. Dekabr oyi oʻrtalarida maydondagi ayrim ishchilar hukumat taʼsiridan xoli mustaqil siyosiy partiyalar tuzish huquqini talab qila boshladi.

## 2011-yil 16-dekabr
16-dekabr kuni Mustaqillik bayramini nishonlashga tayyorgarlik koʻrayotgan namoyishchilar va politsiyachilarni maydondan chiqarib yubormoqchi boʻlganlar oʻrtasida toʻqnashuv yuz berdi. Faollarning aytishicha, xavfsizlik xodimlari qurolsiz namoyishchilarga qarata oʻt ochgan. Rasmiylarning taʼkidlashicha, „banditlar“ namoyishchilar orasiga kirib, birinchi boʻlib tartibsizliklarni boshlagan va voqealarni oʻz versiyasini qoʻllab-quvvatlash uchun video tayyorlagan. Hukumat rasmiylariga koʻra, 11 kishi halok boʻlgan, ammo muxolifat manbalari oʻnlab kishilar qurbon boʻlganini aytmoqda. Bosh prokuror Asxat Daulbayevning iddao qilishicha, „mamlakat mustaqilligining 20 yilligini nishonlash uchun bosh maydonga yigʻilgan tinch aholi bir guruh bezorilar tomonidan hujumga uchragan“. Qozogʻiston muxolifatdagi „K-Plus“ telekanali tartibsizliklar boshlanganini koʻrsatdi, chunki politsiya yetib kelguniga qadar neftchilar deb koʻrsatilgan erkaklar sahnaga yugurib chiqib, karnaylarni agʻdarib, tinch aholini itarib yuborishgan. Daulbayevning soʻzlariga koʻra, tartibsizliklar natijasida mahalliy hukumat idoralari, mehmonxona va davlat neft kompaniyasining idorasi yoqib yuborilgan. Rasmiylarga koʻra, toʻqnashuvda 86 kishi jarohatlangan. Janaoʻzenda kasalxonada oʻrinlar yetishmasligi sababli koʻpchilik 150 kmga naridagi Aqtauga davolanish uchun olib ketildi.

### Jabrlanuvchilar va guvohlarning koʻrsatmalari
Kuzatuvchilar odamlarni „yugurib yiqilish“, politsiya esa „xalqqa oʻq yogʻdirish“ni tasvirlagan. Guvohlardan biri shunday dedi: „Odatda faqat filmlarda qurol-yarogʻlari tayyor turgan askarlar qatorini koʻrasiz.. . . . Ularni oʻz koʻzingiz bilan koʻrganingizda, bu butunlay boshqacha tajriba. Ayniqsa, siz koʻrib turgan narsa qora kiyingan, barrikada qurib, qalqonlari bilan kaltaklarini urayotgan OMON politsiyasi boʻlganida“.

## Javob
16-dekabrga oʻtar kechasi Almata politsiyasi Janaoʻzendagi oʻlimga qarshi norozilik bildirgan muxolifat faollarini hibsga oldi.

Janaoʻzendagi voqealarga javoban Kalamqas va Qorajonbos neft konlari ishchilari ish tashlashga chiqdi.

17-dekabr kuni Aqtau yaqinidagi Shetpe qishlogʻida bir guruh erkaklar temir yoʻl liniyasini toʻsib, shikastlagan. *Viloyatning* boshqa shahar va tumanlarida ham tartibsizliklar kuzatilgan.

Prezident Nazarboyev tartibsizliklar boshlanganidan bir necha kun oʻtib Mangʻistau viloyatiga tashrif buyurdi. U 22-dekabr kuni Aqtauda boʻlganida kuyovi Timur Quliboyevni inqirozni hal qilgani uchun ishdan boʻshatishini aytdi. Quliboyev Qozogʻistonning koʻplab davlat aktivlarini, jumladan „QazMunayGaz“ energetika kompaniyasini boshqaradigan „Samruk-Kazina“ suveren jamgʻarmasini boshqargan.

Nazarboyev qirgʻindagi roli uchun jazolash uchun bir qancha mahalliy amaldorlarni ishdan boʻshatgan. Shuningdek, namoyishchilarga qarata oʻq uzganlikda ayblangan politsiya xodimlari hibsga olingan. Bundan tashqari, viloyat gubernatori isteʼfoga chiqdi. Nazarboyev, shuningdek, milliy neft kompaniyasi „QazMunayGaz“ (QMG) va uning ishlab chiqarish boʻlinmasi rahbarlarini ham ishdan boʻshatdi. 26-dekabr kuni u oʻzining vorisi sifatida koʻrilgan kuyovini ishdan boʻshatish haqidagi vaʼdasini bajardi. Nazarboyev Janaoʻzenda ham 20 kunlik komendantlik soati va favqulodda holat joriy qildi.

### Tekshiruvlar
2012-yil 9-yanvarda Qozogʻistonning olti davlat organi, jumladan, „jamoat komissiyasi, fuqarolik koʻngillilari va mansabdor shaxslardan iborat hukumat organi va hukumat tomonidan tuzilgan yana bir qancha boshqa organlar“ Janaoʻzen qirgʻini boʻyicha tergov olib borayotgani xabar qilingan edi. Qozogʻiston rasmiylari BMTdan tergovlarda ishtirok etishni soʻraganliklarini daʼvo qilishdi, biroq Bosh kotib devonining vakili Inson huquqlari boʻyicha Oliy komissar idorasi „tekshiruvda yordam berish uchun taklif qilinmagan yoki soʻralmaganini“ aytdi.

2012-yilning may oyida Aktauda namoyishchilar ustidan sud boshlangan edi. Koʻpgina ayblanuvchilar politsiya hibsxonasida va soʻroq paytida jismonan zoʻravonlik va hatto qiynoqqa solinganidan shikoyat qilgan. Baʼzi guvohlar, shuningdek, politsiya tomonidan yolgʻon koʻrsatma berish bilan tahdid qilinganini aytishdi. Namoyishlarga aloqador bir qancha muxolifatchi hibsga olingan, jumladan jurnalist Janbolat Mamay, siyosatchi Serik Sapargali, Qozogʻistonning demokratik tanlovi yetakchisi Vladimir Kozlov va teatr direktori Bolat Atabayev. Human Rights Watch hibsga olinishiga norozilik bildirdi: „Agar Qozogʻiston hukumati bu siyosiy faollar Janaoʻzendagi zoʻravonliklarga aloqadorligini isbotlay olsa, ularni qamoqqa olish uchun noaniq jinoiy ayblovlardan foydalanishga hojat yoʻqligini taʼkidladi.. . . „Ijtimoiy ixtilofni qoʻzgʻatish“ ayblovi zudlik bilan olib tashlanishi va zoʻravonlik harakati isbotlanmagan shaxslar hibsdan ozod etilishi kerak“.ARTICLE 19 senzuraga qarshi guruh ayblovlarni „soxta“ va „tashvishli“ deya taʼriflab, Atabayev va boshqalarning hibsga olinishi „Qozogʻistonda soʻz erkinligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi“ haqida ogohlantirdi. Xalqaro Amnistiya Atabayevga qoʻyilgan ayblovni „soxta“ deya taʼriflab, uni vijdon mahkumi, „faqat soʻz erkinligi huquqidan foydalangani uchun hibsga olingan“ deb atagan.

### Ommaviy axborot vositalarida
Tony Blair Nazarboyevga zararni cheklash boʻyicha maslahat berdi va unga javob yozishda yordam berdi, keyinchalik u Gʻarb OAVlariga yetkazildi. 2015-yil iyul oyida Qozogʻistonning „Nazarbayev Terror Machine“ guruhi qirgʻinga bagʻishlangan „Janaozen“ nomli birinchi albomini chiqardi.

## Yana qarang

* 2022 Qozogʻiston norozilik namoyishlari

## Manbalar