Eron avtomobilsozlik sanoati

**Eronning avtomobilsozlik sanoati** neft va gaz sanoatidan keyin mamlakatning uchinchi faol sanoat sohasi boʻlib, Eronning yalpi ichki mahsulotining 10 foizini va ishchi kuchining 4 foizini (700 ming kishi) tashkil etadi. 

Eron Muhammad Rizo Shah Pahlaviy rejimida-yillik ishlab chiqarish 200 ming donagacha boʻlgan avtomobilsozlik sanoatini rivojlantirdi. Ammo 1979-yil Eron inqilobidan keyin Eron-Iroq urushi va xalqaro sanksiyalar tufayli ishlab chiqarish keskin kamaydi. 2000-yillarning boshidan boshlab Eronda avtomobil ishlab chiqarish oʻsdi. 2007/2008-yillarda Eronning avtomobil ishlab chiqarishi 1 milliondan oshib ketdi. Bugungi kunda Eron dunyodagi 18-yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisi va Osiyodagi eng yirik avto ishlab chiqaruvchi biri boʻlib,-yillik ishlab chiqarish 1,6 milliondan oshadi.  2009-yilda Eron avtomobil ishlab chiqarishning oʻsishi boʻyicha Xitoy, Tayvan, Ruminiya va Hindistondan keyin beshinchi oʻrinni egalladi.  OICA statistik maʼlumotlariga koʻra, 2013-yilda ishlab chiqarish keskin kamayib, 750 mingta avtomobil va tijorat transport vositalariga yetdi. 

2001-yil holatiga koʻra, Eronda 13 ta davlat va xususiy avtomobil ishlab chiqaruvchi korxonalar mavjud boʻlib, ulardan ikkitasi — Eron Khodro va Saipa — bu mahalliy ishlab chiqarishning 94 % tashkil etadi. Hozirgi kunda Eron Khodro bozorning 61 foiziga ega boʻlgan, Saipa esa — 33 foizini tashkil qilgan. xuddi shu-yili.  Iran Khodro — Osiyodagi eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchilardan biri. 4 qitʼada xorijiy sheriklar bilan qoʻshma korxonalar tuzgan.

Eron ishlab chiqaruvchilari hozirgi vaqtda oltita xil turdagi transport vositalarini ishlab chiqarmoqdalar, ular orasida yengil avtomobillar, yuk mashinalari, avtobuslar, mikroavtobuslar va pikaplar bor. Ushbu sektorda bevosita 500.000 kishi (taxminan 2.3 % ishchi kuchi) va boshqa koʻplab odamlar tegishli sohalarda ishlaydi. Mahalliy ishlab chiqarishning 75 foizini yengil avtomobillar tashkil etadi, pikaplar esa keyingi katta toifa boʻlib 15 % toʻgʻri keladi. 

## Tarixiy rivojlanish

Oʻtgan asrning 60-yillarida texnik nou-xauga ega boʻlgan va oʻz avtomobillarini ishlab chiqarishga qodir boʻlmagan Eron mahalliy avtomobil sanoatini boshlash uchun gʻarb firmalarini taklif qildi. Oʻshandan beri Eron oʻz sanoatini rivojlantirmoqda, u yerda avtomobillarni mustaqil ravishda loyihalash va yigʻish mumkin, shu jumladan Kashandagi yangi avtomobil zavodi misol boʻla oladi. 2011-yilda Eronning beshta yirik avtomobil ishlab chiqaruvchilarining oʻrtacha operatsion marjasi 13 % dan 12 % gacha 1 % ga pasaydi.  Eron avtomobilsozlik sanoatining rivojlanishining yetti bosqichi quyidagilar: 

## -yil boʻyicha ishlab chiqarish koʻrsatkichlari

## Bozor va mahalliy ishlab chiqarish

2008-yilda IDRA SAIPA 54 foizga, Eron Xodro esa 46 foizga chiqishini maʼlum qilgan. Avtomobilsozlar fond birjasida roʻyxatga olingan boʻlishiga qaramay, hukumat ikkala kompaniyaning qariyb 40 foiziga egalik qiladi. 2010-yil iyul oyida hukumat Eron Xodro va Saipa kompaniyalarining 18 foizlik ulushini, taxminan, 2 milliard dollarga sotdi va bu ikkala kompaniyadagi ishtirokini 20 foizga tushirdi.  Avgust oyida ikkala bitim Eron xususiylashtirish tashkiloti tomonidan bekor qilindi. Bitimlarni bekor qilish uchun aniq sabablar keltirilmadi, ammo tahlilchilar fikriga koʻra, eng koʻp ehtimoliy narx bloklar savdosida boʻlgan narxlardan norozilikdir.  Norasmiy hisob-kitoblarga koʻra, ushbu sektorning Eron banklari oldidagi qarzlari 100 trillion rial (4 milliard dollar) ni tashkil etadi. 

Azitechs,  Bahman Group, Raxsh Xodro, Kerman Motors, Kish Xodro, Raniran, Traktorsazi, Shahab Xodro va boshqa avtomobil ishlab chiqaruvchilari birgalikda bozorning atigi 6 % mahsulotini ishlab chiqargan. Ushbu avto ishlab chiqaruvchilar mamlakatda tijorat va xususiy faoliyatda ishlatiladigan mototsikllar, yengil avtomobillar, mikroavtobuslar, kichik yuk mashinalari, oʻrta yuk mashinalari, ogʻir yuk mashinalari, mikroavtobuslar, katta oʻlchamli avtobuslar va boshqa ogʻir avtomobillarni ishlab chiqaradilar. Eron Khodro Dizel avtobuslar, yuk mashinalari va mikroavtobuslar ishlab chiqarishda bozorda ustunlikka ega (+ 70 %). 

7 million dona yengil avtomobillar, avtobuslar va yuk mashinalari parkiga ega boʻlgan Eron 2006-yildagi 1 million dona va 2009-yilda 1,3 million donadan koʻproq ishlab chiqarish boʻyicha dunyoda 16-chi va Osiyodagi eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisi boʻlgan bu deyarli dunyodagi ishlab chiqarishining 1,5 foizni tashkil etdi.  2010-yilga kelib Eron parki 11,5 million avtomobilni va 2014-yilga kelib 14 millionni tashkil etdi (ularning yarmi yaroqsiz). 

2008-yilda ishlab chiqarilgan yengil avtomobillarning oltmish foizi tabiiy gazni yoqilgʻi sifatida ishlatadi yoki ikki yoqilgʻida ishlaydi, qolgan 40 foizi odatdagi benzinda ishlaydi (2008). Sohada uchraydigan baʼzi muammolar avtomobillarning sekin etkazib berilishi, sotuvdan keyingi xizmatlarning yetishmasligi va baʼzi avtomobillar ishlab chiqarilishining pastligi hisoblanadi.  1998-yildan 2008-yilgacha Eronda avtomobil ishlab chiqarish 445 % ga oʻsdi.  2013-yilning iyul oyida AQSh tomonidan joriy etilgan sanksiyalar Eron kompaniyalariga ichki avtomobillarni ishlab chiqarishga tayanadigan avtomobil qismlarini import qilishga toʻsqinlik qildi; bu Eronning mintaqaning eng yuqori avtomobil ishlab chiqaruvchisi sifatida Turkiyaga oʻz oʻrnini boʻshatib berishiga sabab boʻldi..  Fransiyaning Peugeot va Renault tomonidan ehtiyot qismlarga kiritilgan sanksiyalar tufayli, Eronda avtomobil ishlab chiqarish 2012-yilda 40 foizga kamaydi.  2014-yilda Eron avtomobil ishlab chiqaruvchi kompaniyalari 1,090,846 ta transport vositalarini ishlab chiqargan, ulardan 925,975 tasi engil avtomobillar va 164,871 tasi boshqa transport vositalari. 

Eronda transport vositalarining yarmidan koʻpi 10 yoshdan katta (2009). Hukumat mahalliy parkni yangilashga harakat qildi va hukumat har-yili talabga javob bermaydigan 200 mingta eskirgan transport vositalarini roʻyxatga olmadi.  Hisob-kitoblarga koʻra, 2007-yilda 1,5 millionta transport vositalariga talab mavjud boʻlib, ularni mahalliy ishlab chiqaruvchilar qondira olmaydilar.  Avtomobilsozlik sanoatining yalpi milliy mahsulotdagi ulushi ikki foizni, Eronning jahon bozoridagi avtomobil ishlab chiqarish darajasi esa 1,7 foizni tashkil etadi (2008).  Ilgari xaridorlar avtoulovlarni naqd pul bilan sotib olishgan, ammo bugungi kunda barcha yangi avtomobil savdosining yarmidan koʻpi moliya kompaniyalari yoki lizing sotib olish sxemalari orqali amalga oshirilmoqda. 

### Mototsikllar
2010-yilgacha Eronda 8 milliondan ortiq mototsikl bor edi  va har kuni 1500 mototsikl roʻyxatdan oʻtish raqamlarini oladi. Tehronda havo ifloslanishining 30 foizi mototsikllarga toʻgʻri keladi.  Mamlakatda ishlab chiqarilgan mototsikllar Evro 2 standartiga mos keladi va ular katalizator oʻzgartirgichlaridan ham foydalanmaydilar, dunyo esa mototsikllar uchun Evro 5 standartini koʻrib chiqmoqda.

### Eksport
2007-yilda Eronning avtomobil eksporti qariyb 500 million dollarni tashkil etdi. Eron avtomobil eksporti 2009-yil mart oyiga kelib 1 milliard dollarga etdi. 2012-yilga kelib ishlab chiqarishning umumiy hajmi 1,13 million donaga (2010-yilda 200 million dollarlik eksport) va 2013-yilga kelib 60 ming donaga etkazilishi kutilmoqda. 

## Avtomobil ehtiyot qismlari

*Sapco* va *Sazeh Gostar* — Eron Khodro va Saipa (Eronning eng yirik ikkita avtomobil ishlab chiqaruvchisi) ning xarid kompaniyalari.  Eron avtomobilsozlik sanoati 1200 ga yaqin kompaniyalardan (15000 zavod) iborat boʻlib, ularning tarkibiga avto ishlab chiqaruvchilarga tegishli korxonalar va mustaqil firmalar kiradi. Sanoat ikkita asosiy sektordan iborat: avtomobil ishlab chiqaruvchilar uchun qismlar ishlab chiqaradigan Asl uskunalar ishlab chiqaruvchi (OEM) taʼminotchilari va transport vositalari uchun ehtiyot qismlarni ishlab chiqaradigan avtoservis qismlarni ishlab chiqaruvchilar (AMPM). 39 dan ortiq mamlakatlar Eron avtobil ehtiyot qismlarini sotib olishadi (2008).  2014-yilga kelib, butun mamlakat boʻylab-yiliga 240 ming tonna ishlab chiqarish quvvatiga ega 10ta shina ishlab chiqarish kompaniyalari faoliyat koʻrsatmoqda. Ular ichki shinalarga boʻlgan ehtiyojning 70 foizini qondiradi (yiliga 11 million shinalar).  2015-yil holatiga koʻra, Eron bozorida avtomobil ehtiyot qismlarining 60 foizi xorijiy mamlakatlardan keltiriladi.  Mashinalarning aksariyati Eronda xorijiy ishlab chiqaruvchilar litsenziyasi boʻyicha ishlab chiqariladi va bu pistonlar, silindrli kallaklar, havo yostiqchalari, kompyuter chiplari (dvigatelni boshqarish moslamalari va datchiklar kabi) kabi muhim importga bogʻliq.  OAV, IRGC ushbu kamchiliklarni bartaraf etish uchun avtosanoat bilan (shu jumladan 32 mahalliy ishlab chiqaruvchilar) hamkorlik qilmoqda. 

### Injiniring
Davlat va xususiy sektorda turli xil injiniring loyihalar mavjud. Ushbu loyihalarni tadqiq qilish asosan Eronning ichki bozori va uning muammolariga qaratilgan. Mahalliy ishlab chiqarilgan va ishlab chiqarilgan dizel, benzin va maxsus ajratilgan CNG dvigatellarining yangi liniyalari ishlab chiqilmoqda. Kelajakda Eron bozori uchun gibrid va elektr transport vositalarida ham tadqiqotlar olib borilmoqda. Bundan tashqari, nanotexnologiyada bakteriyalarga qarshi oʻrindiqlar, qoralangan boʻyoq, hidrofobik shisha panellar, texnik xizmat koʻrsatmaydigan havo filtrlari, dogʻlarga qarshi vositalar paneli, mijozlar talabini qondirish uchun sifat standartlarini yaxshilash maqsadida ishlab chiqarish liniyalariga kiritish uchun tadqiqotlar olib borilmoqda. nano-katalitik konvertorlar va tarkibida moylovchi moylari boʻlgan nano-olmos. 

2011-yilda Nanotexnologiya tashabbusi kengashi Livanga Pishgaman-Nano-Aria kompaniyasi (PNACO) tomonidan ishlab chiqarilgan dvigatel moylarini eksport qilishni rejalashtirayotganini eʼlon qildi; bu nano asosidagi yogʻlar dvigatel eroziyasini, yonilgʻi sarfini va dvigatel haroratini pasaytiradi. 2009-yilda Isfaxon Texnologiya Universiteti tadqiqotchilari kuchli, ammo yengil nanopoʻlatni ishlab chiqdilar, ular korroziyaga chidamli boʻlib, avtobillarda, shuningdek samolyotlarda, quyosh panellarida va boshqa mahsulotlarda ishlatilishi mumkin. 

2016-yil holatiga koʻra, Eronda avtomobilsozlik sohasida ilmiy-tadqiqot va loyihalashtirish loyihalari yoʻq edi.

## Chet el investitsiyalari va importi

Eronda ham yengil, ham ogʻir transport vositalarini ishlab chiqaradigan 25 dan ortiq avtomobilsozlar mavjud. Ular Luxgen (Tayvan), BYD (Xitoy), Peugeot, Citroen (Fransiya), Volkswagen (Germaniya), Nissan (Yaponiya), Toyota (Yaponiya), Kia Motors (Janubiy Koreya), Proton (kabi kompaniyalar) bilan qoʻshma korxonalar. 1991-yildan beri Proton (Malayziya), Chery (Xitoy), Renault (Fransiya), BMW, Mercedes-Benz (Germaniya), Daewoo va Hyundai (Janubiy Koreya) kabi yengil va ogʻir transport vositalarini ishlab chiqaruvchilar paydo boʻldi.  Italiyaning Fiat avtomobil ishlab chiqaruvchisi, 2008-yilda Eronda Siena sedanini ishlab chiqarishni boshlashni rejalashtirayotganligini eʼlon qildi. 

Chery Automobile (Xitoy) 2007-yil avgust oyida Gʻarbiy va Janubiy Osiyo bozorlariga avtomobillar ishlab chiqarish uchun Eron Khodro, Eron bilan $ 370 millionlik qoʻshma korxona tuzdi. Chery Automobile qoʻshma korxonaning 30 foiziga, Khodro esa 49 foizga egalik qiladi. Solitac Kanadaning ilgʻor kompaniyasi boʻlib, korxonaning qolgan 21 foiziga egalik qiladi. Zavod Eronning Babol shahrida boʻladi.  Anhui Ankai Automobile (Xitoy) 2008-yil yanvar oyida Eronning ARG-Diesel kompaniyasi bilan umumiy qiymati 51.35 million evroga teng 600 ta avtobusni etkazib berish toʻgʻrisida bitim imzoladi. Bitim 2008-yil oktyabrda yakunlanishi kerak.

Eron har-yili ichki transport uchun 4000 ta avtobusga muhtoj. 70-yillardan beri Eron Germaniya va Mersedes, shuningdek, Shvetsiya Scania va Volvo kabi turli xil avtobuslarni butun Osiyo boʻylab eksport qilmoqda. Daewoo Bus Corp. va eronlik *Ardebil Sabalan Xodrov-Mayvan* avtomobil ishlab chiqaruvchilari Eronda avtobuslar ishlab chiqarish uchun birlashdilar. 2010-yil mart oyiga qadar foydalanishga topshirilishi moʻljallangan zavod-yiliga 2000 ta avtobus ishlab chiqarish quvvatiga ega boʻlib, ochilganidan keyin 18 oy ichida 800 ga yaqin shahar va shaharlararo avtobuslarni ishlab chiqaradi. Kelishuv asosida dvigatellar va vites qutilari Janubiy Koreyada ishlab chiqariladi. Ishlab chiqarish tobora koʻproq Eronga yoʻnaltiriladi, u yerda qismlarning 60 foizi ishlab chiqariladi.

2016-yildan beri va xalqaro sanksiyalarning bekor qilinishidan soʻng, qariyb 40 ta xorijiy avtomobil ishlab chiqaruvchilar, jumladan Peugeot, Mercedes va Toyota, Eronni oʻzlarining ME va mintaqaviy eksportlari uchun markaz sifatida ishlatishni koʻrib chiqmoqdalar. 

### Import
Avtomobil importi 2002-yildagi 184 million AQSh dollaridan 2007-yilda 1,5 milliard dollarga oshdi. 2006-yilda hukumat yengil transport vositalarining importiga tarif stavkalarini 90 foizga tushirdi va shu vaqtdan boshlab mamlakatda import qilinadigan transport vositalarining katta oqimi kuzatilmoqda.  Mahalliy ishlab chiqarishning past darajasi va yuqori talab tufayli, ogʻir transport vositalarini olib kirish uchun tarif darajasi hatto 20 foizdan pastroqdir. Natijada hozirgi paytda Eronga turli xil xorijiy brendlar olib kelinmoqda.

Xalqaro sanktsiyalar bekor qilingandan soʻng, Fransiyaning Renault avtomobil ishlab chiqaruvchisi 2016-yilda Eronga 93000 dan ortiq (toʻliq qurilgan va CKD birliklari) avtomobillarni olib kirdi. 

PSA Eron bozorining 30 foizini egallaydi, , Renaultning ulushi 5 foizni tashkil etadi.

## Istiqbollar

Boshqa tarmoqlar singari, avtomobilsozlik ham toʻgʻridan-toʻgʻri chet el investitsiyalari va sarmoyalar importining yetishmasligidan aziyat chekmoqda. Xususiylashtirish jarayoni asta-sekinlik bilan davom etmoqda (2008). Davlat firmalarining qariyb 80 foizi 2014-yil 10-yil ichida xususiylashtirilishi kerak edi. 2014-yil may oyida Tasnim axborot agentligi Eron Xususiylashtirish tashkiloti rahbari Abdulloh Puriy Xoseynidan Eronning yangi-yilda (2014-yil 21 martdan boshlab Eronda) 186 davlat kompaniyasini xususiylashtirishi haqida aytgan. Uning soʻzlariga koʻra, ushbu kompaniyalarning 27 tasi har biri 400 million AQSh dollaridan oshadigan bozor qiymatiga ega. 2010-yilda hukumat Xodro va Saipadagi Eronning ishtirokini 20 foizga qisqartirdi, ammo oʻsha-yili Eron Xususiylashtirish tashkiloti bilan bitimlar bekor qilindi. 

Xalqaro sanksiyalar, yuqori inflyatsiya, yonilgʻi narxining koʻtarilishi va isteʼmolchilarning kamayib borayotgan talablari yengil avtomobillar segmentida oʻsishni pasaytirdi, ammo infratuzilma rivojlanishi bilan birga sanoat oʻsishi tijorat transport vositalari segmentida talabni oshirmoqda.  Sanktsiyalar shuningdek ehtiyot qismlarni import qilishda qiyinchiliklarni keltirib chiqardi va avtomobil ishlab chiqaruvchilar uchun narxlarni oshirdi. Bundan ham yomoni, har-yili hukumat tomonidan oʻrnatiladigan avtomobillarning zavod narxlari 2006-yildan beri deyarli oʻzgarmadi.  Shuningdek, ekspertlarning fikricha, subsidiyalarning olib tashlanishi 2013-yilgacha avtomobilsozlik rentabelligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. 

2013-yilda kiritilgan sanksiyalar eksportga jiddiy taʼsir koʻrsatdi, 2011 va 2012-yillar orasida bu koʻrsatkich ikki baravarga 50 mingtaga etdi. Bu IKCO-ni 2013-yil oktyabr oyida-yiliga Rossiya Federatsiyasiga 10 000 ta mashina sotishni boshlash rejalarini eʼlon qilishga undadi. Anʼanaviy eksport bozorlariga Suriya, Iroq, Jazoir, Misr, Sudan, Venesuela, Pokiston, Kamerun, Gana, Senegal va Ozarbayjon kiradi. 

2015-yilda oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, Qoʻshma Kompleks Harakat Rejasi tuzilganidan soʻng Eronda avtomobil ishlab chiqarish 28 foizga oshadi.

2015-yilda hukumat mahalliy avtoulovlarni sotib olish uchun 7120 dollargacha kredit ajratdi (foiz stavkasi 16-18 %). Toʻlov muddati — bu etti-yil yoki 84-yilni tashkil etadi. 

## Yana qarang

* Eronning transportdagi xalqaro reytingi
* Eron iqtisodiyoti
* Eronda transport
* Eron sanoati

## Manbalar

## Adabiyotlar

## Havolalar

* Eron avtomobilsozligi — Qisqacha oʻrganish (2008) — Ishlab chiqaruvchilarning bozor ulushi va ishlab chiqarish darajasi, transport vositasi turi (avtomobillar, 4WD, avtobuslar yoki yuk mashinalari)
* 
* Iran Auto, 69 betli hisobot, 2008-yil
* BMI: Eron Autos hisobotining 2011-yil 4-choragi
*  (rasmlar)
* Eron Avtomobilsozlik Hisoboti 2015-yil; Videolar

*  — PressTV (2011)
*  — PressTV (2013)