Futbol boʻyicha Italiya chempionati (A Seriya)

**Serie A** (), milliy homiylik sabablarga koʻra **A Seriya TIM** deb ham ataladi. Italiya futbol ligalari tizimining yuqori qismida joylashgan futbol klublari uchun professional liga musobaqasi boʻlib, gʻolib Skudetto bilan taqdirlanadi. U 1929—1930-yilgi mavsumdan boshlab toʻqson yildan ortiq davr mobaynida turnir sifatida faoliyat yuritib kelmoqda. U 1943-yilgacha Direttorio Divisioni Superiori va 2010—11-yilgi mavsum uchun Lega Serie A, deya nomlangan hamda 2010-yilgacha Lega Calcio tomonidan tashkil etilgan. A Seriya dunyodagi eng yaxshi futbol ligalaridan biri hisoblanadi va u koʻpincha eng taktik va himoyalangan milliy liga sifatida tasvirlanadi. A Seriya 2020-yilda IFFHS maʼlumotlariga koʻra dunyodagi eng kuchli milliy liga nomiga ega chiqdi. UEFA liga koeffitsientiga koʻra Yevropa ligalari orasida La Liga va Premer-ligadan keyin uchinchi oʻrinda, shuningdek, Bundesliga va Liga 1 dan oldinda qayd etildi. Italiya klublarining soʻnggi besh yil ichida Chempionlar ligasi va Yevropa ligasidagi koʻrsatkichlari boʻyicha ham yaxshi koʻrsatgichlarga ega. A Seriya UEFA reytingida 1986-yildan 1988-yilgacha va 1990-yildan 1999yilgacha yetakchilik qilgan.

A Seriya — dunyodagi eng yuqori futbol ligalaridan biri. 2017-yilda *'FourFourTwo* jurnali tomonidan tanlab olingan tarixdagi 100 ta eng zoʻr futbolchidan 42 nafari A Seriyada faoliyat yuritgan. Bu dunyoning boshqa ligalaridan koʻpdir. „Yuventus“ eng koʻp jahon chempionati chempionlarini ishlab chiqargan jamoa (25), „Inter“ (19), „Roma“ (15) va „Milan“ (10) ushbu reytingda mos ravishda uchinchi, toʻrtinchi va toʻqqizinchi oʻrinlarni egallab turibdi.

## Tarixi
A Seriya, bugungi kunda tuzilganidek, 1929—1930-yilgi mavsumda boshlangan. 1898-yildan 1922-yilgacha musobaqa mintaqaviy guruhlarga boʻlingan. Mintaqaviy chempionatlarda qatnashadigan jamoalar soni tobora ortib borayotganligi sababli, Italiya Futbol Federatsiyasi (FIGC) 1921-yilda Milanda Lega Nord (Shimoliy Futbol Ligasi) ga asos solgan CCI (Italiya Futbol Konfederatsiyasi) ni boʻlib oʻtdi. CCI guruhlari FIGCga qayta qoʻshildi, ikkita mintaqalararo boʻlinmani yaratdi, ular toifalarni boʻlimlarga oʻzgartirdi va FIGC boʻlimlarini ikkita shimoliy-janubiy ligaga boʻldi. 1926-yilda ichki inqirozlar va fashistik bosimlar tufayli FIGC ichki sozlamalarni oʻzgartirib, janubiy jamoalarni milliy divizionga qoʻshdi va natijada 1929—1930-yillardagi yakuniy kelishuvga olib keldi. Turino 1948—1949-yilgi mavsumda butun jamoa halok boʻlgan mavsum oxirida samolyot halokatidan keyin chempion deb eʼlon qilindi. 

A Seriya chempionligi unvoni koʻpincha *skudetto* („kichik qalqon“) deb ataladi, chunki 1923—1924-yilgi mavsumdan boshlab, gʻolib jamoa keyingi mavsumda oʻz chizigʻida Italiya uch rangli gerbi tasvirlangan kichik gerbni koʻtaradi. Eng muvaffaqiyatli klub 36 ta chempionlik bilan „Yuventus“ boʻlsa, 19 ta chempionlik bilan „ Inter“ va „Milan“ ikkinchi oʻrinda. 2004—05-yilgi mavsumdan boshlab chempionatning soʻnggi turidan soʻng klubga haqiqiy kubok topshirildi. Coppa Campioni d’Italia deb nomlangan kubok rasman 1960—1961-yilgi mavsumidan beri qoʻllanilmoqda, ammo 1961 va 2004-yillar oraligʻida Lega Nazionale Professionisti bosh ofisida gʻolib klublarga topshirilgan. 

2009-yil aprel oyida A Seriya B seriyadan ajralib chiqqanini eʼlon qildi. Yigirmata klubdan oʻn toʻqqiztasi televidenie huquqlari boʻyicha bahsda bu harakatni yoqlab ovoz berdi; quyi ligaga tushib qolish xavfi ostida qolgan Lechche bu qarorga qarshi ovoz bergan edi. Italiya ish beruvchilar assotsiatsiyasining sobiq rahbari Mauritsio Beretta yangi liga prezidenti boʻldi.

2016-yil aprel oyida Xalqaro futbol assotsiatsiyasi kengashi tomonidan dastlab shaxsiy boʻlgan videotakrorlarni sinovdan oʻtkazish uchun A Seriya tanlangani eʼlon qilindi va ular 2017-yilda amalga oshirilgan takroriy oʻyinlar yordamida jonli sinov bosqichiga aylanish imkonini berdi. Qaror haqida FIGC prezidenti Karlo Tavekkio shunday dedi: *"Biz maydonda texnologiyadan foydalanishni birinchi qoʻllab-quvvatlovchilardan edik va biz ushbu muhim eksperimentga oʻz hissamizni qoʻshish uchun hamma narsaga egamiz deb hisoblaymiz"*.

## Format
A Seriya tarixining koʻp qismida 16 yoki 18 ta klub eng yuqori pogʻonada qatnashgan. 2004—05-yildan beri jami 20 ta klub mavjud. Bir mavsum (1947—1948) Yugoslaviya bilan urushdan keyingi keskinlikdan keyin siyosiy sabablarga koʻra 21 jamoa bilan oʻynadi. Quyida liga tarixi davomida har bir mavsumda nechta jamoa oʻynaganligi toʻgʻrisida toʻliq maʼlumot berilgan:

* 18 ta klub: 1929-1934
* 16 ta klub: 1934-1943
* 20 ta klub: 1946-1947
* 21 ta klub: 1947-1948
* 20 ta klub: 1948-1952
* 18 ta klub: 1952-1967
* 16 ta klub: 1967-1988
* 18 ta klub: 1988-2004
* 20 ta klub: 2004-yildan hozirgacha

Avgustdan maygacha davom etadigan mavsumda har bir klub boshqa jamoalarning har biri bilan ikki marta oʻynaydi; Bir marta uyda va bir marta mehmonda, mavsum oxirigacha har bir jamoa uchun jami 38ta oʻyin. SHunday qilib, Italiya futbolida haqiqiy davra-robin formati qoʻllanadi. "*Andata* " deb nomlangan mavsumning birinchi yarmida har bir jamoa ligadagi har bir raqibga qarshi bir marta, jami 19 oʻyin oʻtkazadi. Mavsumning ikkinchi yarmida, yaʼni *ritorno*, jamoalar yana 19 ta oʻyin oʻtkazadilar, bunda har bir raqibga qarshi yana bir bor uy va safar oʻyinlari teskari boʻladi. Mavsumning ikki yarmida 2021—22-yilgi mavsumgacha, ingliz, ispan va fransuz ligalari formatidan soʻng assimetrik taqvim joriy etilgunga qadar aynan bir xil oʻyin tartibi mavjud edi. 1994—1995-yilgi mavsumdan beri jamoalarga gʻalaba uchun uch ochko, durang uchun bir ochko, magʻlubiyat uchun ochko berilmaydi. Bungacha jamoalarga gʻalaba uchun ikkita ochko, durang uchun bitta ochko berilar, magʻlubiyat uchun esa yoʻq edi. Mavsum oxirida eng past oʻrinni egallagan uchta jamoa B seriyaga tushib ketadi va B seriyaning uchta jamoasi keyingi mavsumda ularning oʻrniga koʻtariladi.

### Yevropa kvalifikatsiyasi
2022-yil holatiga koʻra, A Seriya UEFA koeffitsienti boʻyicha uchinchi eng yaxshi liga sifatida qayd etilgan, shuning uchun A Seriyaning eng yaxshi toʻrtta jamoasi toʻgʻridan-toʻgʻri UEFA Chempionlar Ligasi guruh bosqichiga yoʻl oladi. Beshinchi oʻrinni egallagan jamoa va Italiya Kubogi gʻolibi (agar Italiya kubogi gʻolibi kuchli beshlikdan tashqarida tugasa) yoki oltinchi oʻrinni egallagan jamoa (agar Italiya kubogi gʻolibi kuchli beshlik ichida yakunlansa), UEFA Yevropa Ligasi guruh bosqichiga yoʻllanma oladi. Italiya Kubogi gʻolibining ligadagi natijalariga qarab oltinchi yoki ettinchi oʻrinni egallagan klub UEFA Yevropa Konferensiya Ligasining soʻnggi saralash bosqichiga qoʻshiladi.

### Taybreking
2005—06-yilgi mavsumdan boshlab, ikki yoki undan ortiq jamoalar ochkolari tenglashganda (har qanday oʻrin uchun), tay-brekchilar quyidagicha:

# Oʻzaro rekordlar (natijalar va ballar)
# Oʻzaro oʻyinlardagi gollar farqi
# Umuman gol farqi
# Urilgan gollar soni koʻproq
# Chempion, Yevropa oʻrinlari yoki quyi ligaga tushib ketishni aniqlash uchun neytral maydondagi pley-off oʻyini; aks holda qur’a bilan.

2005—06-yilgi mavsumgacha Italiyada noodatiy tizim mavjud edi, bunda yuqoridagi taybreykerlar faqat chempion, Yevropa saralashi yoki quyi ligaga tushib ketishni hal qilmaydigan pozitsiyalar uchun foydalanilardi, ammo agar ushbu oʻrindagi jamoalar ochkolar boʻyicha tenglashgan boʻlsa, pley-off oʻyinidan foydalanilardi. ularning oʻzaro natijalari, gollar farqi va boshqalar. Baʼzi yillarda pley-off neytral maydonda bitta oʻyin boʻlgan boʻlsa, baʼzilarida umumiy hisob boʻyicha ikki oyoqli durang oʻynagan. Taybreyk formati oʻzgargandan beri pley-off oʻyini hech qachon kerak boʻlmagan.

Chempionni aniqlash uchun pley-offdan foydalanilgan yagona vaqt 1963—1964-yilgi mavsumda, Bolonya va Inter 54 ochko bilan yakunlagan (bugungi qoidalarga koʻra, „Inter“ birinchi taybreykda gʻalaba qozongan boʻlardi. „Bolonya“ni mehmonda 2:1 hisobida magʻlub etdi va oʻz maydonida durang oʻynadi). Rimdagi "Olimpiko" stadionida boʻlib oʻtgan pley-off bahsida „Bolonya“ 2:0 hisobida gʻalaba qozonib, skudettoni qoʻlga kiritdi. Pley-off oʻyinlari Yevropa musobaqalari saralashlari (eng oxirgisi 1999-2000) va quyi ligaga tushish (eng oxirgisi 2004-05)ni hal qilish uchun bir necha marta ishlatilgan.

## Klublar
1929-yilgacha koʻplab klublar Italiya futbolining yuqori darajasida raqobatlashdi, chunki oldingi turlar 1922-yilgacha mintaqaviy, 1929-yilgacha mintaqalararo miqyosda oʻtkazilgan. Quyida liga formati boʻlganidan beri musobaqada qatnashgan A Seriya klublari roʻyxati keltirilgan (jami 67).

## Logotiplar
A seriyada homiysi Telecom Italia (TIM) ning logotiplari mavjud edi. 2010-yilda taqdim etilgan logotip 2016-yilda Telecom Italia logotipi oʻzgarganligi sababli biroz oʻzgargan. 2018-yil avgust oyida yangi logotip, 2019-yil avgust oyida yana biri eʼlon qilindi.

## Televizion huquqlar
Ilgari, ligada raqobatlashadigan alohida klublar, boshqa Yevropa davlatlaridan farqli oʻlaroq, oʻzlarining translyatsiya huquqlarini Italiya boʻylab maʼlum kanallarga sotish huquqiga ega edilar. Hozirgi vaqtda Italiyadagi ikkita teleradiokompaniya Sky Italia sunʼiy yoʻldosh teleradiokompaniyasi va oʻzining pullik televizion tarmoqlari uchun DAZN oqim platformasi; RAIga faqat diqqatga sazovor voqealarni translyatsiya qilishga ruxsat beriladi (eksklyuzivda 13:30 dan 22:30 CET gacha). Bu Italiyadagi televidenie huquqlari roʻyxati (2021-22 yildan beri):

* Sky Italia (haftasiga 3 ta oʻyin)
* DAZN (barcha oʻyinlar)
* OneFootball (eʼtiborga molik)

2010-11 yilgi mavsumdan boshlab A Seriya klublari televidenie huquqlarini alohida klub asosida emas, jamoaviy muzokaralar olib borishdi, avvalroq 1998-99 mavsumi oxirida jamoaviy muzokaralardan voz kechgan.

1990-yillarda A Seriya Birlashgan Qirollikda eng mashhur boʻlib, u 4-kanaldagi *Football Italia* telekanalida namoyish etilgan boʻlsa-da, u boshqa ligalarga qaraganda koʻproq Buyuk Britaniya kanallarida paydo boʻlgan va 2002-yildan beri kamdan-kam hollarda bir joyda uzoq vaqt qolmagan. A Seriya Buyuk Britaniyada BSB ning The Sports Channel (1990—1991), Sky Sports (1991—1992), Channel 4 (1992—2002), Eurosport (2002—2004), Setanta Sports va Bravo (2004-) kanallarida paydo boʻlgan. 2007), 5-kanal (2007—2008), ESPN (2009—2013), Eleven Sports Network (2018), Premier, FreeSports (2019—2021) va BT Sport (2013-2018; 2021-hozirgi).

### Eng koʻp gollar

## Futbolchilar

### Yevropa Ittifoqiga aloqasi boʻlmaganlar
Har bir klubda Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchilar soniga kvota qoʻygan La Ligadan farqli oʻlaroq, A Seriya klublari Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchilarni ichki transferda boʻlishi mumkin.

1980 va 1990-yillarda A Seriya klublarining aksariyati xorijiy davlatlardan (Yevropa Ittifoqi va EIga aʼzo boʻlmagan) koʻp sonli futbolchilarni sotib olishdi. Bu davrda A Seriyada oʻynaydigan taniqli xorijlik futbolchilar orasida irlandiyalik Liam Bredi, Angliya terma jamoasi aʼzolari Pol Gaskoyn va Devid Platt, fransiyalik Mishel Platini va Loran Blan, germaniyalik Lotar Matteus va Yurgen Klinsmann, gollandiyalik Rud Gullit va Dennis Bergkamp hamda Argentinalik Diego Maradona bor edi.

Ammo 2003—04-yilgi mavsumdan boshlab, vaqtinchalik chora-tadbirlardan soʻng, har mavsumda chet eldan shartnoma imzolanishi mumkin boʻlgan YEvropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan, EFTA boʻlmagan va shveysariyalik boʻlmagan futbolchilar sonini cheklovchi klublarning har biriga kvota oʻrnatildi. 2002—03-yilgi mavsumda joriy etilgan boʻlib, bu A va B seriya klublariga 2002-yil yozgi transfer oynasida faqat bitta Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchi bilan shartnoma imzolash imkonini berdi.

2000—01-yilgi mavsumning oʻrtalarida eski kvota tizimi bekor qilindi, bu endi har bir jamoada Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan besh nafardan ortiq oʻyinchi boʻlishi va har bir oʻyinda uchtadan koʻp boʻlmagan oʻyinchilardan foydalanish bilan cheklanmaydi. Kvota bekor qilinishi bilan bir vaqtda FIGC soxta pasportlardan foydalangan futbolchilarni tekshirdi. „Udineze“dan Alberto va Uorli, Alexandro Da Silva va Jorginyo Paulista. „Roma“dan Fabio Junior va Gustavo Bartelt, Milanlik Dida; Alvaro Rekoba, „Inter“; Tomas Job, Frensis Ze, Sampdoriyadan Jan Ondoa; 2001-yil iyul oyida Jeda va Vitsensa Dedesi olti oydan bir yilgacha muddatga taqiqlangan edi. Biroq, keyinchalik taqiqlarning aksariyati qisqartirildi.

Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchilar soni 2002-03-yilgi mavsumidagi 265 tadan 2006-07-yilgi mavsumda 166 taga qisqartirildi. Shuningdek, unga oʻz mamlakatlari EIga qoʻshilgandan soʻng Yevropa Ittifoqi maqomini olgan oʻyinchilar ham kiritilgan (qarang: 2004 va 2007-yilgi kengayishi), bu Adrian Mutu, Valeri Bojinov, Marek Jankulovski va Marius Stankevichyus kabi oʻyinchilarni Yevropa Ittifoqi oʻyinchilariga aylantirdi.

Qoida 2004-yil avgustida iyun, 2005-yil, iyun, 2006-yil va 2007-yil iyunida kichik oʻzgarishlarga duch keldi.

2008-09-yilgi mavsumdan boshlab, tarkibida Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan futbolchilari boʻlmagan klublarga uchta kvota berildi (ilgari faqat yangi oʻtgan klublar uchta kvotaga ega boʻlishi mumkin edi); Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan bitta oʻyinchiga ega klublar ikkita kvotaga ega. Ikkita Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchiga ega boʻlgan klublarga bitta kvota va bitta shartli kvota beriladi, ular quyidagilardan keyin beriladi: 1) Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan 1 nafar oʻyinchi chet elga oʻtkazilgandan yoki 2) Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan 1 nafar oʻyinchini erkin agent sifatida qoʻyib yuborishdan yoki 3) Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchi Yevropa Ittifoqi fuqaroligini oldi. Uch yoki undan ortiq Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchilarga ega klublar ikkita shartli kvotaga ega, ammo ikkita Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchini erkin agent sifatida qoʻyib yuborsa, ikkita oʻrniga bitta kvota boʻladi. B Seriya va Lega Pro klublari Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchini chet eldan oʻtkaza olmaydi, faqat D seriyasidan koʻtarilgan klublar bundan mustasno.

Chet elliklar koʻp boʻlgan yirik klublar odatda Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchilar bilan shartnoma imzolash uchun xorijliklar kam yoki chet elliklar yoʻq boshqa klublardan kvota olishadi. Misol uchun, Adrian Mutu 2005-yilda Livorno orqali „Yuventus“ ga oʻtgan, chunki oʻsha paytda Ruminiya Yevropa Ittifoqiga aʼzo emas edi. Boshqa misollar qatoriga Xulio Sezar, Viktor Obinna va Maksvell kiradi, ular Kyevodan (birinchi ikkita) va Empolidan „Inter“ga oʻtgan.

2010-yil 2-iyulda yuqoridagi shartli kvota yana bittaga qisqartirildi, garchi jamoada Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan oʻyinchilar boʻlmasa, bu jamoa hali ham Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan uchta oʻyinchini roʻyxatdan oʻtkazishi mumkin edi. 2011-yilda imzolash kvotasi ikkiga qaytadi.

### Mahalliy futbolchilar
A Seriyada, shuningdek, mahalliy oʻyinchilar qoidasiga (UEFA) oʻzgartirish kiritildi. UEFAdan farqli oʻlaroq, A Seriya avvaliga asosiy tarkibdagi oʻyinchilar sonini 25 nafar bilan cheklamadi, yaʼni klub tarkibni koʻpaytirish orqali koʻproq xorijliklarni ishga olishi mumkin edi Biroq, 2015—16-yilgi mavsumda 25 nafar (21 yoshgacha boʻlgan oʻyinchilar bundan mustasno) kiritildi (2015-16 mavsumda tarkibga 8 nafar mahalliy oʻyinchi kerak boʻladi, lekin oʻz yoshlar jamoasidan 4 nafari talab qilinmaydi). 2016—17-yilgi mavsumda FIGC Sassuoloni nomaqbul oʻyinchi Antonino Ragusani maydonga tushirgani uchun jazoladi. Garchi klub oʻz yoshlar jamoasidan boʻlmagan 21 nafar (faqat Domeniko Berardi oʻz yoshlari tarkibiga kirishi mumkin edi), shuningdek, 21 yoshdan kichik (1995-yilda tugʻilgan yoki undan keyin tugʻilgan, shulardan toʻrt nafar futbolchi) 21 nafardan oshmagan boʻlsa-da. huquqiga ega) ularning 24 kishilik chaqiruvida Lega Serie A tomonida tarkib roʻyxati yangilanmagani xabar qilingandi.

### FIFA tomonidan yilning eng yaxshi futbolchilari (Oltin toʻp egalari)

* : Lothar Matthäus: 1991-yil (Inter Milan)
* : Marco van Basten: 1992-yil (AC Milan)
* : Roberto Baggio: 1993-yil (Juventus)
* : George Weah: 1995-yil (AC Milan)
* : Ronaldo: 1997, 2002-yillar (Inter Milan)
* : Zinedine Zidane: 1998, 2000-yillar (Juventus)
*  : Fabio Cannavaro: 2006-yil (Juventus)
* : Kaká: 2007-yil (AC Milan)

## Yana qarang

* Campionato Nazionale Primavera
* Campioni d'Italia kubogi
* Italiya futbol klublari xalqaro musobaqalarda
* A Seriyaning xorijlik futbolchilari ro'yxati
* Italiya futbol klubi egalari ro'yxati
* A Seriya mukofotlari
* UEFA koeffitsienti

## Manbalar

## Havolalar
* Rasmiy veb-sayt (italyancha and inglizchada);
* FIGC — Federazione Italiana Giuoco Calcio (Italiya futbol assotsiatsiyasi) (italyancha and inglizchada).