Jared Diamond

**Jared Meyson Diamond** (1937-yil 10-sentyabrda tugʻilgan) — amerikalik geograf, tarixchi, ornitolog va *"The Third Shimpanzee"* (1991); *"Guns, Germs, and Stell* (1997, Pulitzer mukofoti bilan taqdirlangan); „*Collapse“* (2005), „*The World Until yesterday“* (2012) va" *Uphaeval"* (2019) kabi ilmiy-ommabop kitoblari bilan tanilgan yozuvchi. Dastlab biokimyo va fiziologiya boʻyicha taʼlim olgan Diamond antropologiya, ekologiya, geografiya va evolyutsion biologiya kabi turli sohalarda izlanishlari bilan mashhurdir. UCLA universitetida geografiya professori.

2005-yilda *Prospect* and *Foreign Policy* tomonidan oʻtkazilgan soʻrovda dunyoning eng yaxshi 100 ta jamoat ziyolilari orasida toʻqqizinchi oʻrinni egallagan.

## Yoshligi
Diamond 1937-yil 10-sentyabrda AQShning Massachusets shtati, Boston shahrida tugʻilgan. Uning ota-onasi ham AQShga koʻchgan Ashkenazi yahudiy oilalaridan edi. Uning otasi **Louis Diamond** Moldovaning Kishinyov shahridan shifokor va onasi **Flora (Kaplan)** oʻqituvchi, tilshunos va konsert pianinochisi boʻlgan. Diamond olti yoshidan pianino chalishni boshlaydi. Yillar oʻtib esa xotiniga „A major“da Brahms Intermezzoni chalib bergandan soʻng turmush qurishni taklif qiladi.

Yetti yoshidayoq qushlarni kuzatishga qiziqa boshlaydi. Bu mashgʻulot uning asosiy qiziqishlaridan biriga aylandi va natijada ornitologiya boʻyicha bir qator asarlari nashr etildi.

15 yoshida ota-onasi birinchi marta uni AQShning sharqiy qismidan tashqariga, Montanaga olib ketishdi va u yerda Big Hole daryosi boʻyidagi Hirschy oilaviy fermasida dam olishdi. 1956-yilning yozida ranchoga ishlash uchun qaytib keldi, bu paytda u talaba edi. Keyinchalik, shtatning goʻzalligidan hayratga tushib, muntazam ravishda oʻzining oilaviy taʼtillarni shu yerda oʻtkazdi va Montana bilan Bitterroot vodiysi uning „*Collapse: How Societies Choose to Fail pr succeed*“ kitobidagi asosiy misollardan biriga aylandi.

## Taʼlimi
Diamond Roxbury Lotin maktabida oʻqiydi va 1958-yilda Harvard universitetida biokimyo fanlari boʻyicha bakalavrga aylanadi, 1961-yilda Cambridgedagi Trinity College universitetida oʻt pufagidagi membranalar fiziologiyasi va biofizikasi boʻyicha doktorlik dissertatsiyasini yoqlaydi.

## Faoliyati

Cambridgeni tugatgandan soʻng, Diamond 1965-yilgacha Harvardda kichik ilmiy xodim sifatida faoliyat yuritadi va 1968-yilda UCLA tibbiyot maktabida fiziologiya professori boʻladi. Yigirma yoshlarida Yangi Gvineya va yaqin atrofdagi orollarga ixtisoslashgan ornitologiya va ekologiyada ikkinchi karyeyasini boshladi, 1964-yildan ushbu hududlarga tashrif buyuradi. Keyinchalik, 50 yoshida, Diamond atrof-muhit tarixi boʻyicha navbatdagi faoliyatni yoʻlga qoʻydi va UCLAda geografiya professori boʻldi, hozirga qadar shu lavozimda ishlaydi. Shuningdek, Rimdagi LUISS Guido Carlida dars beradi.1999-yilda National Medal of Science medalini qoʻlga kiritdi, Westfield State universiteti unga 2009-yilda faxriy doktor unvonini berdi.

Diamond dastlab oʻt pufagida tuzni singdirish boʻyicha mutaxassis boʻladi. U, shuningdek, ekologiya va ornitologiya sohalarida ilmiy asarlar nashr ettiradi, lekin oʻzi oʻrganganlaridan tashqari, turli sohalardagi mavzularni birlashtirgan bir qator ilmiy-ommabop kitoblar muallifi sifatida ham taniladi. Akademik xilma-xillik tufayli Diamond polimat sifatida tasvirlannadi.

## Ommaviy ilmiy ishlari

### The Third Chipmanzee (1991)
Diamondning birinchi mashhur kitobi *"TheThird Champanzee: The Evolution and Future of the Human Animal "* (1991) antropologiya, evolyutsion biologiya, genetika, ekologiya va tilshunoslik dalillarini oʻz ichiga olgan holda inson evolyutsiyasi va uning zamonaviy dunyoga aloqadorligini oʻrganadi. Kitob odam DNKsining 98 % dan ortigʻi uning eng yaqin hayvon qarindoshlari, shimpanzelar bilan oʻxshash boʻlishiga qaramay, odamlar boshqa hayvonlardan qanday qilib juda farq qilgani haqida hikoya qiladi. Kitob, shuningdek, til, sanʼat, qishloq xoʻjaligi, chekish, giyohvand moddalarni isteʼmol qilish va boshqa noyob insoniy fazilatlarning hayvonlardan kelib chiqishini oʻrganadi. Kitob tanqidchilar tomonidan yaxshi kutib olindi va 1992-yilda Rhône-Poulenc Prize for Science Books mukofoti hamda Los Angeles Times Book Prize mukofotiga sazovor boʻldi.

### Guns, Germs, and Steel (1997)
Uning ikkinchi va eng mashhur ilmiy-ommabop kitobi „*Guns, Germs va Steel: The Fates of Human Socities“* 1997-yilda nashr etilgan. Unda nima uchun Yevrosiyo xalqlari tub amerikaliklarni, avstraliyaliklarni va afrikaliklarni zabt etgani yoki koʻchirgani haqida soʻraydi. Uning taʼkidlashicha, bu natija Yevrosiyo xalqlarining genetik afzalliklari bilan emas, balki Yevroosiyo qitʼasining oʻziga xos xususiyatlari, xususan, xonakilashtirish uchun mos boʻlgan yovvoyi oʻsimlik va hayvon turlarining xilma-xilligi va uning tarqalishiga yordam bergan sharq/gʻarbiy asosiy oʻqi bilan bogʻliq.

Kitobning birinchi qismida yovvoyi oʻsimliklar va hayvonlarning bir nechta turlari nega xonakilashtirish uchun mos boʻlganligi sabablariga eʼtibor qaratiladi. Ikkinchi boʻlimda oʻsha uy hayvonlari asosida mahalliy oziq-ovqat ishlab chiqarish zich va tabaqalashtirilgan odamlar populyatsiyasining, yozuvning, markazlashtirilgan siyosiy tashkilotning va epidemik yuqumli kasalliklarning rivojlanishiga qanday olib kelganligi muhokama qilinadi. Uchinchi qism turli qitʼa va dunyo mintaqalari oʻrtasida oziq-ovqat ishlab chiqarish va insoniyat jamiyatlarining rivojlanishini taqqoslaydi. „Guns*, Germs, and Steel*“dunyo miqyosida bestsellerga aylandi, 33 tilga tarjima qilindi va bir qancha mukofotlarga, jumladan, Pulitzer mukofoti, Aventis Prize for Science Books mukofoti va1997-yilda Phi Beta Kappa Award in Science mukofotiga sazovor boʻldi. Kitob asosida 2005-yilda National Geographic Society tomonidan televizion hujjatli film ishlab chiqarilgan.

### ''Why is Sex Fun?'' (1997)
Oʻzining uchinchi, 1997-yilda nashr ettirilgan " *Why is Sex Fun* " kitobida inson jinsiy hayotining xususiyatlariga asos boʻlgan, odatda oddiy deb hisoblangan, ammo insonning hayvon qarindoshlarimiz orasida juda gʻayrioddiy boʻlgan evolyutsion omillarni muhokama qiladi. Bu xususiyatlar orasida uzoq muddatli juftlik munosabatlari (nikoh), umumiy jamoa hududida iqtisodiy hamkorlik qiluvchi juftliklarning birga yashashi, otalar va onalar tomonidan ota-ona qaramogʻini koʻrsatish, ommaviy emas, yashirin jinsiy aloqa, yashirin ovulyatsiya, hayz davrining koʻp qismini (shu jumladan bepushtlik kunlarini), ayollarning menopauzasini va oʻziga xos ikkilamchi jinsiy xususiyatlarni oʻz ichiga olgan ayol jinsiy sezgirligi kabilar bor. 

### Collapse (2005)
Diamondning 2005-yilda nashr etilgan navbatdagi "*Collapse: How societies Choose to Fail or Succed* " nomli kitobida oʻtmishdagi bir qator jamiyatlar nima uchun qulagan yoki rivojlanishda davom etganini aniqlashga urinib, zamonaviy jamiyatlar bu tarixiy misollardan nimani oʻrganishi mumkinligini koʻrib chiqadi. "*Guns, Germs, and Steel* "da boʻlgani kabi u ekologiyaga eʼtibor qaratish oʻrniga, birinchi navbatda, madaniy omillarga asoslangan oʻtmishdagi jamiyatlarning muvaffaqiyatsizligini tushuntirilgan fikrlarga qarshi chiqadi. Kitobda tilga olingan jamiyatlar orasida Grenlandiyaning Norse va Inuitlari, Mayya, Anasazi, Rapa Nui (Pasxa orol)), Yaponiya, Gaiti, Dominikan Respublikasi va zamonaviy Montananing tub aholisi bor.

Kitob nega baʼzi jamiyatlar halokatli qarorlar qabul qilishlari, yirik korxonalar atrof-muhitga qanday taʼsir qilishlari, bugungi kunda bizning asosiy ekologik muammolarimiz nima va odamlar bu muammolar bilan nima qilishlari mumkinligi haqida ssavollar berish bilan yakunlanadi. „*Guns, Germs, and Steel“* singari, "*Collapse* oʻnlab tillarga tarjima qilindi, xalqaro bestsellerga aylandi va National Geographic Jamiyati tomonidan ishlab chiqarilgan televizion hujjatli filmning asosi boʻldi. Ayrim antropologlar va olimlar Diamondning usullari va xulosalarini tanqid qildilar. Ushbu asar, shuningdek, Royal Society Prize for Science Books mukofotiga nomzod boʻlgan.

= = "Vengeance is Ours" bahsi (2008) =
2008-yilda Diamondning *The New Yorker jurnalida* Papua Yangi Gvineyasidagi qabila urushidagi qasosning rolini tavsiflovchi „Vengeance is Ours“  sarlavhali maqolasi chop etildi. Bir yil oʻtgach, maqolada tilga olingan ikki mahalliy aholi Diamond va *The New Yorker gazetalariga* qarshi sudga murojaat qilib, maqola ularga tuhmat qilganini daʼvo qilishdi .2013-yilda *The Observer* daʼvo „ularning advokatining toʻsatdan oʻlimidan soʻng oʻzaro rozilik bilan qaytarib olingan“ deb xabar berdi.

### ''Natural Experimentsnof History'' (2010)
2010-yilda Diamond (James Robinson bilan birga) *"Natural Experiments of History*" asarini oʻzi tarafdori boʻlgan tarixni oʻrganishga multidisipliner va qiyosiy yondashuvni koʻrsatuvchi yettita amaliy tadqiqotlar toʻplamini birgalikda tahrir qildi. Kitobning nomi tarixni laboratoriya fanlarining afzal koʻrgan usullari bilan, yaʼni koʻpaytiriladigan inson jamiyatlarini goʻyo bakteriya probirkalari kabi taqqoslaydigan nazorat ostida tajribalar orqali oʻrganish mumkin emasligidan kelib chiqadi. Buning oʻrniga, koʻp jihatdan oʻxshash jamiyatlarda tarixan bezovtalangan tabiiy tajribalarga qarash kerak. Kitobning xulosa qismida tabiiy tajribalar tasniflanadi, ularni oʻrganishning amaliy qiyinchiliklari muhokama qilinadi va bu qiyinchiliklarni bartaraf etish boʻyicha takliflar beriladi.

### ''The World Until Yesterday'' (2012)
2012-yilda chop etilgan „*The World Until Yesterday*“ kitobida Diamond gʻarb dunyosi anʼanaviy jamiyatlardan nimani oʻrganishi mumkinligi haqida soʻz olib boradi. U 39 ta anʼanaviy kichik fermer va ovchi-yigʻuvchilar jamiyatlarini umuminsoniy muammolarga qanday munosabatda boʻlishlarini oʻrganadi. Muhokama qilingan muammolar orasida makonni ajratish, nizolarni hal qilish, bolalarni tarbiyalash, oqsoqollar bilan muomala qilish, xavf-xatarlarga qarshi kurashish, dinlarni shakllantirish, koʻp tillarni oʻrganish va sogʻlom qolish kiradi. Kitobda aytilishicha, anʼanaviy jamiyatlarning baʼzi amaliyotlari bugungi zamonaviy sanoat dunyosida alohida shaxslar yoki umuman jamiyat tomonidan foydali tarzda qoʻllanishi mumkin. 

### ''Upheaval'' (2019)
"*Upheaveal: How Nations Cope with Crisis and Change" asarida Diamond* xalqlar odamlar kabi inqiroz paytida saboq oladimi yoki yoʻqligini tekshiradi. Finlandiya, Yaponiya, Chili, Indoneziya, Germaniya, Avstraliya va AQSh koʻrib chiqilayotgan davlatlar qatoriga kiradi. Diamond toʻrtta zamonaviy tahdidni aniqlaydi: yadroviy qurollar, iqlim oʻzgarishi, cheklangan resurslar va haddan tashqari tengsizlik.

*[[The New York Times|The New York Times gazetasini]]* koʻrib chiqqan Anand Giridharadas kitobda koʻplab faktik noaniqliklar borligini taʼkidlaydi. Daniel Immerwahr, *The New Republic* jurnalini koʻrib chiqib, Diamond „statistik tahlilni bekor qilgan“ini va u bilan bogʻliq qatʼiylikni, hatto, oʻzining oldingi kitoblari standartlariga koʻra baʼzida shu asosda eʼtirozga uchraganini aytadi.

## Shaxsiy hayoti
Diamond polshalik siyosatchi Edward Wernerning nabirasi Marie Cohenga uylanadi. Ularning 1987-yilda tugʻilgan egizak oʻgʻillari bor.

## Kengashlar

* Editorial board of the *Skeptic Magazine*, a publication of The Skeptics Society
* Member of the American Academy of Arts and Sciences
* Member of the National Academy of Sciences
* Member of the American Philosophical Society
* U. S. regional director of the World Wide Fund for Nature

## Mukofot va unvonlari
 Xuddi qurbaqa *Austrochaperina adamantina* kabi  Sharqiy uzun tumshuqli yexidna *Zaglossus bartoni olmosi* Jared Diamond sharafiga nomlangan.
* 1992 Tanner Lecturer, University of Utah
* 1992 Rhône-Poulenc Prize for Science Books for *The Third Chimpanzee*
* 1997 Phi Beta Kappa Science Book Prize for *Guns, Germs and Steel*
* 1998 Pulitzer Prize for General Non-Fiction for *Guns, Germs and Steel*
* 1998 California Book Awards, Gold Medal in nonfiction for *Guns, Germs and Steel*
* 1998 Aventis Prize for Science Books for *Guns, Germs and Steel*
* 1998 International Cosmos Prize
* 1999 Lannan Literary Award for Nonfiction
* 1999 National Medal of Science
* 2001 Tyler Prize for Environmental Achievement
* 2002 Lewis Thomas Prize for Writing about Science
* 2004 A foreign holder of honorary title of Academician in Academy of Finland
* 2005 Elected Honorary Fellow, Trinity College, Cambridge, England
* 2006 Royal Society Prize for Science Books for *Collapse* (shortlisted)
* 2006 Dickson Prize in Science
* 2008 PhD Honoris Causa at the Katholieke Universiteit Leuven, Belgium
* 2013 Wolf Prize in Agriculture
* 2016 American Humanist Association Humanist of the Year

## Tanlangan bibliografiyasi

* 1992: *The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal* (-)
* 1997: *Why Is Sex Fun?* (-)
* 1997: *Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies* (). Also published with the title *Guns, germs and steel: A short history of everybody for the last 13,000 years* ()
* 2005: *Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed* ()
* 2010: *Natural Experiments of History*, with James A. Robinson ()
* 2012: *The World Until Yesterday: What Can We Learn from Traditional Societies?* ()
* 2015: *The Third Chimpanzee for Young People: The Evolution and Future of the Human Animal* ()
* 2019: *Upheaval: How Nations Cope with Crisis and Change* ()

## Yana qarang

* Yigʻish qoidalari
* Qiyosiy tarix
* Atrof-muhit determinizmi
* Antropologiya boʻyicha muhim nashrlar roʻyxati

## Manbalar

## Havolalar

* Personal website
* Diamond’s page at the UCLA Department of Geography
* UCLA Spotlight — Jared Diamond
* Jared Diamond  with bio, conversations, podcasts at *The Third Culture*, (Edge Foundation)
* Jared Diamond at TED
** Jared Diamond: Why do societies collapse? (TED2003)
** Jared Diamond: How societies can grow old better (TED2013)
* Appearances on C-SPAN
* Collapse: How Societies Choose to Fail or Succeed at The Earth Institute at Columbia University, April 2007
*  at the Center for Religion and Civic Culture, University of Southern California
* PBS — Guns, Germs and Steel at PBS (with full transcripts)
* What can we learn from traditional societies? Archived October 22, 2016, at the Wayback Machine at Royal Institution, October 2013
* Hammer Conversation with Jared Diamond and John Long, Hammer Museum, March 16, 2010
* Interview with Jared Diamond and James A. Robinson about ''Natural Experiments of History'' at *New Books in History*
* 
* Conversation With Jared Diamond: To Solve a Crisis, We Have to Acknowledge It First