Hailuoto

**Hailuoto** (Finnish: [ˈhɑi̯ˌluo̯to] ; ) — Boltiq dengizining shimolidagi Finlandiya oroli va Shimoliy Ostrobotniya viloyatidagi munitsipalitet . Xayluoto aholisi 952 nafar (28-fevral 2023-yil), bu aholi soni boʻyicha Shimoliy Ostrobotniya va sobiq Oulu viloyatidagi eng kichik munitsipalitet hisoblanadi. Munitsipalitet 200,53 km2 (77,43 kv mi) maydonni egallaydi (dengiz hududlari bundan mustasno), shundan 1,70 km2 (0,66 kv mi) ichki suv (1-yanvar, 2018-yil). **Aholi zichligi** — 4.75/km² har km²ga nisbatan(12.3/mi²). Finlandiyadagi barcha dengiz orollari ichida Hailuoto Fasta Aland va Kimitoyondan keyin uchinchi oʻrinda turadi.

Hailuoto Botniya koʻrfazidagi Oulu shahri qarshisida joylashgan hududdir. Oulu va Xailuoto orasidagi masofa  va ular orasidagi dengiz hududi *Luodonselkä* (soʻzma-soʻz **"orolning ochiq suvi"**) deb ataladi.

Muzlik davridan keyingi tiklanish sababli mintaqadagi yerlar doimiy ravishda oʻsib bormoqda. Xayluotoning birinchi qismlari Boltiq dengizidan taxminan 1700 yil oldin paydo boʻlgan deb taxmin qilinadi. Hozirgi Xailuoto oroli koʻplab kichik orollardan tashkil topgan. Ikki katta boʻlim, Santonen va Xanhinen, faqat ikki asr oldin asosiy orolga (Luoto) birlashgan. Orol har doim kengayib bormoqda va oxir-oqibat u qitʼaga qoʻshiladi. Kirkkosalmi, Xanhinen va Luoto oʻrtasidagi suv-botqoq hududi noyob qush turlari kuzatilgan muhim qush panohi sifatida mashhur hisoblanadi.

Hailuoto gerbi mavzusi orol munitsipaliteti iqtisodiyotini tasvirlaydi; gerbning izohi „kumush qatorli koʻk maydonda“. Gerb Teuvo-Pentti Pakkala tomonidan ishlab chiqilgan va Xayluoto shahar kengashi tomonidan 1966-yil 28-apreldagi yigʻilishida tasdiqlangan. Oʻsha yilning 19-dekabrida Ichki ishlar vazirligi gerbdan foydalanishni tasdiqladi.

## Tarixi
Xayluotoning doimiy aholi punkti **XII asr**da boshlangan. Aholi koʻp yoʻnalishlardan, ayniqsa Kareliyadan kelgan. Baliq ovlash uchun kurashgan shvedlar orolga *Karelyo* nomini berishdi (u *Karloga* aylantirildi), bu erkin tarjima qilingan „Kareliya oroli“ degan maʼnoni anglatadi. Hailuotoning birinchi doimiy aholisi asosan Gʻarbiy Finlandiyadan boʻlgan, ammo baʼzilari Sharqiy Finlandiyadan kelgan. 1548-yilda orolda 43 ta uy bor edi va 1570-yilga kelib ularning miqdori 60 taga yetdi. Shvetsiya qirolichasi Kristina 1652-yilda butun Xayluoto orolini polkovnik Berndt Taubega hadya qildi, uning merosxoʻrlaridan 1675-yilda tojga qaytarildi.

Hailuoto birinchi boʻlib yuqori cherkovga tegishli edi. Saloinen (hozirgi qismi Raahe), undan 1587-yilda mustaqil cherkovga ajratilgan. 1610—1620-yillarda qurilgan cherkov uzoq vaqt davomida Finlandiyada 1968-yilda yonib ketguncha ishlatilgan eng qadimgi yogʻoch cherkov edi. Hozirgi cherkov 1972-yilda qayta qurib bitkazilgan.

1695—1697-yillardagi Buyuk ocharchilik davrida Xayluotoning 88 nafar aholisi halok boʻldi. Buyuk Shimoliy urush (1713—1721) paytida Rossiya podsholigining 200 kazaklari 1714-yil 29-sentyabrda Xayluotoda 800 ga yaqin odamni bolta bilan oʻldirishdi. Qurbonlarning koʻpchiligi orolda himoya soʻrashgan, chunki oʻsha paytda Xailuoto aholisi 300 dan kam edi. Bir kechada sodir boʻlgan qon toʻkish Buyuk Shimoliy urushning eng kattasi edi. Anʼanaga koʻra, Xailuoto cherkovining qoʻngʻiroqlari Buyuk Shimoliy urush paytida Kirkonjarvi koʻlida choʻkib ketgan va ular boshqa topilmagan.

## Geografik hududi va tabiati

Xailuoto Botniya koʻrfazidagi eng katta orol boʻlib, toʻrt qismdan iborat: *Luoto, Santonen, Xanhinen* va *Syökari*. Ular bir necha asr oldin, qobiqning qayta tiklanishi natijasida birlashmaguncha, ular hali ham ajralib turardi. Orolning yosh sirt shakllari butun dengiz toʻlqinlari, oqimlar, muz va shamol taʼsirida shakllangan hisoblanadi.

Tuproq qumli materiallardan iborat boʻlib, ular qisman gil qumtoshdan olingan boʻlib, Muhos shakllanishi Xailuotogacha choʻzilgan. Shimoli-sharq-janubiy-gʻarbiy yoʻnalishda Hyypänmäkidan Marjaniemigacha boʻlgan orol boʻylab uzunligi 15 kilometr boʻlgan kulrang tizma oʻtadi. Hyypänmakining sharqiy qismlarida muzlikning erigan suvlari qumni deyarli ikki kilometr kenglikdagi platoga aylantirdi. Markaziy qismlarda Xarju kengligi bir necha oʻn metrli baland tizmalardan oʻtadi, lekin Isomaki’dan gʻarbga yana tarqaladi. Karer Marjaniemi uchi tizma qalbining eskirish qoldigʻidir. Eng baland joyi — Hyypänmäki hisoblanadi, dengiz sathidan taxminan 31 metr balandlikda. Hyypänmäki hududida ham toshlar bor, ular keyinchalik quruq qum bilan qoplangan. Toshlar toʻlqinlar orollar qirgʻoqlarini yuvganini koʻrsatadi, ammo qoya qoʻrgʻonlari ham muzning qirgʻoqqa shiddat bilan surilganini koʻrsatadi. Havo qum toʻgʻonlari va qirgʻoq dambalari, ayniqsa shimoliy va gʻarbiy qirgʻoqlarda Hailuotoning sirt shakllarini tavsiflovchi oʻziga xos xususiyatdir.

Xayluoto oʻsimliklarining eng xilma-xil qismi qirgʻoqlarda, ayniqsa, himoyalangan qoylarning qirgʻoq oʻtloqlarida tarqalgan. Oʻrmon tabiatida quruq qaragʻay bepushtlari yaxshi ifodalangan. Keng likenli matolar ayniqsa xarakterlidir. Hailuoto, qushlarni tadqiq qilish sayti uzoq anʼanaga ega. Suvda suzuvchi qushlar eng koʻp oʻtloqlar, keng sayozliklar, riflar va yam-yashil qoʻltiqlarda uchraydi. Kuzning diqqatga sazovor joyi oqqushlarning koʻchishi boʻlib, u qirgʻoqlarda dam olgan bir yarim ming qush bilan yakunlanadi.

2019-yilning noyabr oyida Xayluotodagi Marjaniemi qirg‘og‘ida kamdan-kam hodisa kuzatildi, o‘shanda qirg‘oqda minglab „tuxumsimon“ dengiz muzlari to‘plangan edi. BBC ob-havo bo‘yicha mutaxassisi Jorj Gudfello bu hodisaning sababini quyidagicha izohladi: „*Umumiy manzara shundan iboratki, ular kattaroq muz qatlamidan hosil bo‘lib, keyin to‘lqinlar bilan tebranib, ularni yumaloqroq qiladi.* *Dengiz suvi ularning yuzasida muzlaganda ular oʻsishi mumkin va bu ularni silliqroq qilishga yordam beradi. Shunday qilib, natijada silliq muz toʻpi paydo boʻladi, u soʻngra plyajga tushishi mumkin, yoki u yerda puflanadi yoki suv oqimi oʻtganda u yerda qolib ketadi“*.

### Orollar

* Hailuoto (asosiy orol)
* Hoikanriisi
* Isomatala
* Kengänkari
* Mustakivi
* Santosenkari
* Pikku-Xoykka
* Ulkoriisi
* Ulkolaydanmatala
* Valiteonkarit

### Qishloqlar

* Järventakusta
* Hailuoto
* Koivukyla
* Marjaniemi
* Ojakyla
* Pollä
* Ulkokarvo
* Vaski

## Xizmatlar
Markazdagi Xailuoto qishlogʻida umumtaʼlim maktabi,  ikkita oziq-ovqat doʻkoni (K-Market va Sale), bank (Osuuspankki), sartaroshxona va yoqilgʻi quyish shoxobchasi (SEO) mavjud.

Sayyohlar uchun Arctic Light House mehmonxonasi Marjaniemi dengiz chiroqining yonida joylashgan.

## Din

2018-yilgi mintaqaviy boʻlinma maʼlumotlariga koʻra, munitsipalitetdagi yagona cherkovlar Finlandiya Evangelist Lyuteran cherkovining Hailuoto cherkovi va Finlandiya pravoslav cherkovining Oulu pravoslav cherkovi. Cherkov ichidagi uygʻonish harakatlaridan Konservativ Laestadianizm Hailuoto Tinchlik Uyushmasi (*Hailuodon Rauhanyhdistys*) mavjud boʻlgan joyda ishlaydi.

## Madaniyati
Butun Xailuoto oroli Finlandiyaning milliy ahamiyatga ega qurilgan madaniy muhitlaridan biri sifatida tasniflanadi. Noyob landshaft va tabiiy sharoitlar Xayluotoni Botniya koʻrfazidagi eng katta orol, Finlandiyaning milliy landshaftlaridan biriga aylantirdi.

### Ovqat
1980-yillarda Yevropa oq baliqlaridan tayyorlangan baliq kartoshkalari Hailuoto cherkovining anʼanaviy taomlari deb nomlandi.

## Transporti

Xayluoto va Oulu chekkasi Oulunsalo oʻrtasida parom muntazam ishlaydi. Qishda rasmiy muz yoʻl, taxminan  uzunlikda, orolni materik bilan bogʻlaydi. Oroldagi asosiy yoʻl 816-sonli mintaqaviy yoʻl boʻlib, u materikga parom orqali Kempele munitsipaliteti tomon davom etadi. Hailuoto shuningdek, kichik aerodromga ega, Hailuoto aerodromi, taxminan  markaziy qishloqdan janubda.

A 8.4 Xayluotoni materik bilan bogʻlash uchun km qattiq havola, ikkita 750 dan iborat boʻlgan yoʻldan iborat koʻpriklar, 2015-yilda tasdiqlangan. Ekologik sud jarayoni tufayli 2022-yilgacha qurilish hali boshlanmagan.

## Taniqli odamlar

* Genri Askeli (1886—1962), fin amerikalik jurnalist va mehnat faoli
* Yrjo Karilas (1891—1982), yozuvchi

## Yana qarang

* Hiidenniemi mayoq minorasi

## Manbalar