Anton Zeilinger

**Anton Zeilinger** (; 1945-yil 20-mayda tugʻilgan) — avstriyalik kvant fizigi va fizika boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori..Vena universitetining faxriy fizika  va Avstriya Fanlar akademiyasining Kvant optikasi va kvant axboroti institutining olimi. Uning koʻpgina tadqiqotlari kvant oʻzaro bogʻliqligining asosiy jihatlari va qoʻllanishi bilan bogʻliq.

2007-yilda Zeilinger London Fizika Institutining birinchi ochilish marosimida Isaac Newton medalini oldi. „Kvant fizikasi asoslariga qoʻshgan kontseptual va eksperimental hissasi uchun kvant maʼlumotlarining tez rivojlanayotgan sohasi uchun asos boʻldi.“. 2022-yil oktyabr oyida Alen Aspect va John Clauser bilan birga Bell tengsizliklarining buzilishini aniqlash ustidagi ishlari uchun fizika boʻyicha Nobel mukofotini oldi.

## Bolaligi va taʼlim
Anton Zeilinger 1945-yilda Avstriyaning Ried im Innkreis shahrida, Yuqori Avsriya, tugʻilgan. 1963—1971-yillarda Vena universitetida fizika fakultetida tahsil olgan. 1971-yilda Vena universitetida Helmut Rauch rahbarligi ostida „Dy-single kristalli neytron depolyarizatsiyasi oʻlchovlari“ mavzusidagi dissertatsiya bilan doktorlik darajasini oldi. 1979-yilda Vena Texnologiya Universitetida oʻqituvchi boʻlgan.

## Faoliyati
1970-yillarda Zeilinger Vena Atom institutida, 1979-yilgacha Massachusets texnologiya instituti neytron diffraktsiya laboratoriyasida ilmiy xodim boʻlib ishladi. Oʻsha yili universitet professori boʻldi.

1981-yilda Zeilinger MTIga fizika fakulteti dotsenti sifatida qaytib, 1983-yilgacha ishladi. 1980—1990-yillarda Vena texnologiya universiteti, Myunxen texnika universiteti, Insbruk universiteti va Vena universitetlarida professor boʻlib ishlagan. Shuningdek, 2004—2013-yillarda Vena shahridagi Kvant optikasi va kvant axboroti institutining direktori boʻlgan. Zeilinger 2013-yilda Vena universitetining faxriy professori boʻldi. 2013-yildan 2022-yilgacha Avstriya Fanlar akademiyasining prezidenti boʻlgan.

2006-yildan beri Avstriya Fan va Texnologiya Instituti vasiylik kengashi raisining oʻrinbosari. Zeilinger taklifi bilan boshlangan ulkan loyiha — 2009-yilda fan va texnologiya sohasidagi iqtidorli talabalarni qoʻllab-quvvatlashga bagʻishlangan Traunkirchen xalqaro akademiyasini tashkil etilishi boʻldi. U Douglas Adams tomonidan yozilgan „Galaktika boʻylab avtostop bilan“ qoʻllanmasining muxlisi boʻlib, oʻzining kemasini „42“ deb nomlagan.

## Tadqiqotlari

### Kvant teleportatsiyasi
Eng mashhur ishi — mustaqil kubitning kvant teleportatsiyasini birinchi marta amalga oshirishi boʻlgan. Keyinchalik bu ishni ikkita Kanar orollari orasidagi 144 kilometrdan ortiq masofada teleportlangan kubitlar va kvant teleportatsiyasini erkin tarqatish manbasini tajriba qildi. Kvant teleportatsiyasi koʻplab kvant axborot protokollarida muhim tushunchadir.

### Entanglement swapping — chigallikni teleportatsiya qilish
Uning taklifidan soʻng, chalkashliklarni almashtirish birinchi marta 1998-yilda Zeilinger guruhi tomonidan eksperimental ravishda amalga oshirildi. Keyinchalik kechiktirilgan tanlovni almashtirish testini oʻtkazish uchun qoʻllandi.

### Ikki kubitdan tashqari chalkashlik — GHZ-holatlari va ularning amalga oshirilishi

Anton Zailinger koʻp zarrachalar chalkashlik sohasini ochishga hal qiluvchi hissa qoʻshdi. 1990-yilda Daniel Grinberger va Michael Horne bilan birinchi boʻlib ikki kubitdan koʻproq chalkashlik ustida ishlagan. Natijada paydo boʻlgan GHZ teoremasi (Grinberger-Xorn-Zeylinger qoidasi) kvant fizikasi uchun asosiy manba hisoblanadi.

GHZ holatlari koʻp zarrachalar bilan bogʻlanishning birinchi holatlari boʻlgan.

Nihoyat, 1999-yilda u ikkita zarrachadan tashqari chalkashlikning birinchi eksperimental dalillarini va GHZ holatlari uchun kvant nolokalligining birinchi sinovini taqdim etishga muvaffaq boʻldi.

### Kvant aloqasi, kvant kriptografiyasi, kvant hisoblash
1998-yilda (2000-yilda nashr etilgan) uning guruhi birinchi boʻlib chigal fotonlar bilan kvant kriptografiyasini amalga oshirdi.

Kvant chalkashligini optik kvant hisoblashiga ham qoʻlladi. bir tomonlama kvant hisoblashning birinchi amaliyotini amalga oshirdi.

Zeilinger va guruhining katta masofalarga chalkashliklarni taqsimlash boʻyicha tajribalari Dunay daryosining turli qirgʻogʻida joylashgan laboratoriyalar oʻrtasida boʻsh joy va tolaga asoslangan kvant aloqasi teleportatsiyasidan boshlandi..Kanar orollari oʻrtasidagi sinov natijasida sunʼiy yoʻldoshlar bilan kvant aloqasi mumkinligi muvaffaqiyatli namoyish etildi.

## Manbalar