open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdulla Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

**+Abdulla Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti** — Oʻzbekiston Respublikasining badiiy ijod sohasidagi ilk oliy mukofoti. 1991-yil 6-fevralda taʼsis etilgan. Ushbu mukofotning taʼsis etilishi mustaqillik yoʻlida jonini fido etgan oʻzbek adibining xotirasini tiklabgina qolmay, millat gʻururi, shaʼni, maʼnaviyati uchun kurashgan ajdodlarga nisbatan koʻrsatilayotgan xalq ehtiromining namunasi boʻldi. Bu mukofot adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasida yaratilgan, milliy istiqlol gʻoyalarini yorqin badiiy shakllarda aks ettirgan, Oʻzbekistonning buyuk tarixini va hozirgi yuksalish jarayonlarini haqqoniy obrazlar orqali gavdalantirgan va keng jamoatchilik tomonidan tan olingan yetuk asarlar uchun beriladi. Mukofotga soʻnggi to'rt yil mobaynida yaratilgan, eʼlon qilingan, alohida kitob shaklida nashr etilgan, koʻrgazmaga qoʻyilgan, mamlakatimizda ommaviy ravishda nashr va ijro etilgan adabiyot, musiqa, teatr-sahna, kinematografiya, televideniye asarlari kurib chiqish uchun qabul qilinadi. Bu mukofotga taqdim etish toʻgʻrisidagi qarorlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalar, respublika va xalqaro jamoat tashkilotlari rahbar organlari tomonidan qabul qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasining boshqa Davlat mukofotiga ilgari sazovor bo'lgan asarlar bu mukofotga tavsiya etilmaydi. Bir mukofotga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi lozim. Mukofotga sazovor bo'lgan ijodkorlarga yorliq va faxriy nishon topshiriladi. Abdulla Qodiriy nomidagi uchta Davlat mukofotining har biri 80 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofot puli mualliflar jamoasi oʻrtasida (agar ular bir ijodkordan koʻp boʻlsa) teng ulushlarda taqsimlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 13-fevral qarori bilan mukofotni berish tartibi takomillashtirildi. 

1997-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni bilan, har uch yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida beriladigan boʻldi. Bu mukofotga ilk bor (1994) yozuvchi Togʻay Murod (Togʻay Mentorov), haykaltaroshlar Ilhom Jabborov va Kamol Jabborov, rassomlar Lutfulla Abdullayev, Alisher Mirzayev sazovor boʻlganlar.

## Manbalar
Abdulla Toʻqay

**Abdulloh Toʻqay** ( taxallusi; asl ismi Toʻqayev Abdulloh Muhammadorifovich) (1886.14.4, Qozon gubernyasi Qushlovich qishlogʻi (Archa tumani) — 1913.2.4, Qozon) — tatar shoiri, publitsist. 1902-yildan sheʼrlar yoza boshlagan. 1905-yil harf teruvchi boʻlib ishlagan. „Fiker“ (Fikr) gaz. va „Al-asr al-jadid“ („Yangi asr“) jur.ga sheʼr, feleton va publitsistik maqolalar yozib turgan. Abdulloh Toʻqay 1907-yil G. Kamolov bilan hamkorlikda „Yashen“ satirik jurnali chiqaradi. 1910-yil „Yalt-yolt“ jur.da ishlaydi. Tatar xalqining ozodlik uchun kurashi „Ozodlik haqida“, „Tekinxoʻrlarga“, „Dunyo bu“, „Ketmay-miz“, „Tovush“, „Turmush“ kabi sheʼrlari, „Mahoraba va davlat dumasi“ maqolasi va boshqalarda yorqin aks etgan. Abdulloh Toʻqay tatar adabiyotida tanqidiy realizmga, bolalar adabiyotiga asos soldi. Zamonaviy tatar adabiy tilini yaratuvchilardan biri boʻldi. Taraqqiyotga toʻsqinlik qiluvchi eskilik sarqitlariga, mutaassiblikka qarshi kurash, ilgʻor maʼrifat-parvarlik gʻoyalarini ilgari surish shoir ijodining muhim mavzularidir. Abdulloh Toʻqay tatar sheʼriyatining gʻoya va mazmunigagina emas, shakli, ifoda vositalariga ham yangiliklarni joriy qildi. Xususan, uning xalq ohanglari va qoʻshiqlariga moslab yozgan sheʼrlarining ruhi Turkistondagi milliy, ijtimoiy uygʻonishga hamohang boʻldi. Abdulla Toʻqay sheʼrlari dastlab 1913-yilda oʻzbek tiliga tarjima qilinib, darsliklarga kiritilgan („Tuvgon til“ — Avloniy, „Turkiy guliston“, T., 1913 va boshqalar). Tataristonda Abdulloh Toʻqay nomidagi respublika davlat mukofoti taʼsis etilgan (1966). Qozon shahridagi markaziy maydonga Abdulla To'qay nomi berilgan, uning haykali o'rnatilgan. Undan tashqari Qozon metropolitenining shahar markazidagi bekati Abdulla To'qay nomida. Qozon shahrining katta bir ko'chasiga ham uning nomi berilgan. Toshkentdagi koʻchalardan biriga Abdulloh Toʻqay nomi berilgan.

## Manbalar
* Tanlangan asarlar, T., 1961.

## Adabiyotlar
* Nurullin I. Z., Abdulla Toʻqay (Adabiy portret), T., 1985.
Abdulmannon kotib Abdulvahhob oʻgʻli

**Abdulmannon kotib Abdulvahhob oʻgʻli** (1880, Toshkent — 1945) — xattot. Abdulmannon kotib Abdulvahhob oʻgʻli tomonidan nastaʼliq xati bilan koʻchirilgan 20 dan ortiq qoʻlyozma Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanmoqda. Bular orasida Navoiyning „Hamsa“ (1905) va „Majolis un-nafois“ (1917), Mirzo Salimbekning „Kashkuli Salimiy“ (1912), Binoiyning „Bogʻi eram“ (1917), Afzal Pirmastiyning „Afzal ut-tazkor“ (1917) kabi asarlari bor.

## Manbalar
Abdulla Nurali oʻgʻli

**Abdulla Nurali oʻgʻli** (1874-1957-yillar Qashqadaryo viloyati Kitob tumani Qaynar qishlogʻi) – baxshi-shoir. Oʻzbekiston xalq dostonchisi (1938). Yoshligidanoq choʻponlardan doʻmbira chertishni oʻrgangan.
## Hayoti
Abdulla shoirning hayoti va ijodi haqida soʻz yuritganda, eng avvalo, uning „Doʻmbiram“ sheʼridagi misralarni eslamoq joizdir:

Joyim Qaynarbuloq, togʻlar orasi,
Oʻzim Nurali podachining bolasi.

Oddiy kambagʻal oilasidan chiqqan Abdulla yoshligini shunday eslaydi: „Toʻqqiz yoshimda otam oʻldi. Sherali, Poʻlat degan akalarimning qaramogʻida qoldim. Yorboy degan boy yiliga bir botmon bugʻdoy beraman, deb akalarimdan meni oʻziga yetimlikka oldi. Oʻn olti yoshga yetganimda Yorboyning bosh choʻponi boʻlib, yetimlik haqimni oʻzim oladigan boʻldim. Doʻmbira chertish, termalar aytishni choʻponlik paytlarimda mashq qilar edim. Yillar oʻtib borar, men toʻylarda baxshi shoirlardan eshitganlarimni takrorlab, doʻmbira mashqiga solib yurar edim. Bashir qishlogʻida katta toʻy ekan, xoʻjayinimdan soʻrab oʻsha toʻyga bordim. Shu toʻyda Rajab shoirga yaqin boʻlib, unga shogird tutindim, u bilan toʻy-maʼrakalarda ishtirok qilib yurdim“.
## Ijodiy faoliyati
19-asr 2-yarmi va 20-asr boshlarida yashagan Shahrisabz dostonchilik maktabining yirik vakili Rajab shoirga shogird tushdi. Undan dostonchilik yoʻllarini oʻrgandi va 25 yoshida mustaqil dostonchi boʻlib yetishdi. 1937-yilda Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek adabiyoti dekadasiga va 1938-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan xalq ijodchilari olimpiadasiga qatnashib, muvaffaqiyatga erishdi. „Alpomish“, „Saydimxon“, „Malika ayyor“, „Avazxon“, „Hilomon“, „Qironxon“, „Kuntugʻmish“, „Yusuf bilan Ahmad“ kabi xalq dostonlarini kuylagan, zamonaviy mavzularda termalar yaratgan. U qahramonlik dostonlarini shoʻx aytishi, kuylarining yoqimliligi bilan boshqa dostonchilardan ajralib turgan.
## Asarlari
Abdulla shoir yaratgan termalar mavzu jihatdan nihoyatda rang-barangdir. Uning „Goʻroʻgʻli tilidan“, „Navroʻz“, „Shuni aytadi“, „Unutmagin“, „Terim polvoni“, „Aytishuv“, „Koʻchma, elim“, „Kuylarim“, „Doʻmbiram“, „Otangman“, „Choʻpon qoʻshigʻi“, „Zamon bu“, „Dangasa“, „Yo ramazon“ kabi termalari „Kunlarim“, „Jongul va Ali“, „Mardonning doʻsti“ kabi dostonlari xalqimizning bebaho mulkiga aylanib qolgan. Shoirning juda koʻp termalarida vatanparvarlik, insoniylik ulugʻlanadi, qahramonlikka daʼvat etiladi, qoʻrqoq va xoinlar, el boyligini talovchilar ayovsiz fosh etilgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Surxondaryo xalq dostonchilik anʼnalari va ularning etnografiyasi
* Abdulla Nurali oʻgʻli haqida maʼlumotlar
Gʻafur Abdumajidov

**Gʻafur Abdumajidov** (1928.28.06 Samarqand) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1987). Yuridik fanlari doktori (1983), professor (1985). Toshkent yuridik institutini bitirgan. Respublika prokurori huzuridagi alohida muhim ishlar boʻyicha tergovchi (1951-yildan), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida katta ilmiy xodim, sektor mudiri (1961-66). Ichki ishlar vazirligi Toshkent oliy maktabi kriminalistika kafedrasi mudiri (1974-yildan). 1991-95 yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi boshligʻining oʻrinbosari, 1995-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining sudyasi. Abdumajidovning ilmiy faoliyati jinoyatlarni tekshirish nazariyasi va amaliyotining muammolariga bagʻishlangan. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy komissiyasi tarkibida Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (Asosiy qonuni) loyihasini ishlab chiqishda qatnashgan. „Oʻzbekiston davlat va huquq tarixi“, „Jinoyat huquqi“ va boshqa darsliklar hammuallifi. "Shuhrat" medali bilan taqdirlangan (1995).

## Manbalar
Abdussalom al-Muborakpuriy

**Abdussalom al-Muborakpuriy** (toʻliq nomi — Abulhuda Muhammad Abdussalom ibn ash-Shayxxon Muhammad) (1872-1924) — hadisshunos, tarixchi. Hindistondagi Muborakpur qishlogʻida ziyoli, taqvodor oilada dunyoga kelgan. Qurʼoni Karim, hadisi sharif, tafsir, fiqh, tarix, hikmat va tabobat ilmlari boʻyicha zamonasining eng yirik allomalaridan taʼlim olgan. 22 yildavomida boshlangʻich va oliy madrasalarda, soʻng umrining oxirigacha „Dor ul-hadis ar-rahmoniyya“ universitetida mudarris. Uzoq yillar olib borgan tadqiqotlariga tayanib, islom ilmi va tarixga doir bir qancha asarlar yaratgan. Ulardan „Siyrat al-Imom alBuxoriy“ islom olamida mashhur boʻlib, qadis ilmi va muhaddislar xususidagi asarlarning eng batafsili va mukammali hisoblanadi. Bu asar 1955-86 yillarda Banorasda ikki marta nashr etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Manbalar
Abelyar Pyer

**Peter Abelard** (1079-1142) – fransuz faylasufi, ilohiyotchisi va shoiri. Sxolastik mantiq asoschilaridan. A. har bir hodisani koʻr-koʻrona eʼtiqodga asoslangan holda emas, balki fikr yuritish asosida baholashni targʻib etganligi uchun cherkov vakillarining gʻazabiga duchor boʻlgan. A. „ha va yoʻq“ asarida xristian din i nazariyotchilari qarashlarining bir-biriga qaramaqarshi ekanligini ochib bergan. A. taʼlimoti 1121 va 1140-yillardagi soborlarda muhokama etilgan. Universaliy (umumiy tushuncha) tabiati haqidagi munozarada keyinchalik konseptualizm deb atalgan taʼlimotni rivojlantirdi. A.ning Eloizaga boʻlgan fojiaviy muhabbati oʻzining „Mening koʻrgan-kechirgan musibatlarim“ avtobiografik asarida bayon etilgan.

## Manbalar
Abonent yoʻli

**Abonent yoʻli**, telefon aloqa yoʻli — muassasa va xonadonlarga oʻrnatilgan telefon apparatini ikki simli kabel telefon stansiyasi bilan bogʻlovchi aloqa liniyasi (yoʻli). Uch qism: magistral, taqsimlash va bevosita ulash qismlaridan iborat. Magistral qism stansiyadan to tashqi taqsimlash qutisigacha yer ostidan oʻtkaziladi. Taqsimlash qismi tashqi taqsimlash kutisidan ichki (xona ichidagi) taqsimlash qutisigacha tortiladi. Bevosita ulash qismi ichki qutini abonentning telefon apparati bilan bogʻlaydi. Telegraf stansiyasi bilan apparat oʻrtasidagi aloqa yoʻli ham Abonent yoʻli deb ataladi. Abonent yoʻli shaharlarda 1-2km dan oshmaydi. Qishloq sharoitida va shahar chetida ochiq sim yoʻllarini ham Abonent yoʻli sifatida ishlatish mumkin.
## Manbalar
Aborigen gʻoʻza

**Aborigen gʻoʻza** (lotincha aborigine — avvaldan) — gʻoʻzaning cheklangan hududda oʻsadigan tur, xil va formalari. Meksikaning shimoli-gʻarbida oʻsadigan davidzon gʻoʻzasi, Galapagos oroloining unumsiz toshloq zonalarida oʻsadigan klotssh gʻoʻzasi, faqat Braziliya togʻlarida uchraydigan mustelinum gʻoʻzasi Aborigen gʻoʻza turlariga kiradi. Barcha yovvoyi Aborigen gʻoʻza turlari qimmatli genetik material boʻlib, qator foydali xoʻjalik xususiyatlariga ega (qurgʻoqchilikka, shoʻrga, past temperaturaga chidamli va hokazo), shuning uchun ulardan genetika-seleksiya ishlari amaliyotida keng foydalaniladi.
## Manbalar
Abrbandi choʻpsa

**Abrbandi choʻpsa** (fors.) — abrbandichmlik ishida qoʻllaniladigan asbob (uz. 2 m, yoʻgʻonligi 20 sm boʻlgan silliqyogʻoch — choʻp). Ishlatilishi: ikki Abrbandi choʻpsa abrbandi qilish uchun qatlangan tanda qati orasiga solinib, ikki chetiga keltiriladi, ikki uchidan tirqish ip bogʻlab, qoʻlqoziqlarga tortiladi, ostiga tirgak qoʻyiladi va unga tandaning livitlari yoyib qoʻyilib, yuziga gullar chiziladi.
## Manbalar
Abruy qoʻzgʻoloni

**Abruy qoʻzgʻoloni** — VI asrning 80-yillarida mahalliy tabaqa — dehqonlarga va savdo aristokratiyasiga qarshi Quyi Sugʻd (hozirgi Buxoro viloyati) aholisi kambagʻal tabaqasining koʻtargan qoʻzgʻoloni. Qoʻzgʻolonga Abruy boshchilik qilgan. X asrda yashagan Buxoro tarixchisi Narshaxiyning xabar berishicha, Buxoro aholisi Abruyni Boykand (Poykend) shahriga hokim qilib tayinlaydi.

Abruy qoʻzgʻolonidan zarar koʻrgan dehqonlar va mulkdorlarning koʻpchiligi Turk xoqonligi qoʻl ostidagi Taroz va Turkiston shaharlariga qochib borib, Turk xoqoni Qorachurindan qoʻzgʻolonchilarga qarshi kurashda yordam soʻraydilar. Qorachurin oʻgʻli Sheri Kishvar (Elbars yoki Elarslon) boshchiligida Buxoroga katta lashkar yuboradi. Natijada qoʻzgʻolon bostiriladi. Buxorodagi yerlar yana oʻz egalari — dehqonlarga qaytarib beriladi.
## Manbalar
Abu Bashar Mato ibn Yunus Nasroniy Nasturiy

**Abu Bashar Mato Ibn Yunus Nasroniy Nasturiy** (? — 940) — olim, tarjimon. Xalifa Roziy zamonida (934 — 940) bir necha vaqt Bagʻdodda turgan. Aristotelning „Kitob ul-ibora“, „Mabhas ul-Buhron“ asarlariga sharhlar yozgan, „Poetika“ kitobini suryoniychadan arab tiliga, „Maso ul-olam“ kitobining baʼzi muqaddimalarini, Yahyo ibn Serafionning „Kunnosh“ asarini, Platon, Iskandar Afrodiziy va boshqa olimlarning asarlarini arab tilidan suryoniy tiliga tarjima qilgan.
## Manbalar
Abu Dulaf Misʼar ibn Muhalhil al-Xazrajiy Yanbuiy

**Abu Dulaf Misʼar Ibn Muhalhil al-Xazrajiy Yanbuiy** (X asr) — sayyoh, geograf va shoir. Asli Madina shahriga tobe xazraj qabilasidan. 

XX asrning 1-choragida Buxoroga kelgan. 914 — 942-yillarda Somoniylar amiri Nasr ibn Ahmad saroyida xizmat qilgan. U 942-yilda Buxoroga kelgan Xitoy elchilariga hamroh boʻlib Sharqiy Turkiston, Tibet va Xitoyga borgan, shuningdek Eron va Hindistonga ham sayohat qilgan. Yettisuvda qarluqlarning yogʻochdan qurilgan ibodatxonasi borligini va uning devorlariga chizilgan oʻtmish podsholarining rasmlarini koʻrganligini yozgan. 

Uning tarixiy geografiyaga oid „Risolat ulavval“ („Birinchi risola“) va „Risolat ul-uxro“ („Ikkinchi risola“) asarlari borligi maʼlum. Bular Movarounnahr, Xitoy va Hindistonning tarixiy geografiyasiga oid tarixiy manba sifatida muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Abu Mansur Hasan ibn Nuh Qumriy

**Abu Mansur Hasan Ibn Nuh Qumriy** — tib olimi. Somoniylar amiri Mansur Ibn Yahyoning shaxsiy tabibi boʻlgan. Abu M. H. buxorolik boʻlgani uchun „Buxoriy“ tahallusi bilan ham tanilgan.

## Hayoti
Abu Mansur Hasan ibn Nuh Qumri X asr boshlarida Buxoroda dunyoga kelgan.  Buxoro amirlarining saroy tabibi vazifasida faoliyat olib borgan. Ibn Sino hamda Qumri bilan ko‘rishgan, meditsinaga oid darslarida qatnashgan va ko‘p narsalarni o‘rgangan. 

## Ijod faoliyati
Abu M. H. tabobat ilmida Ibn Sinoshsht ustozi. „Kitob ilal ul-ilal“ („Kasalliklar sabablari kitobi“), „Kitob gʻino va mano“ („Hayot va oʻlim haqida kitob“) kabi arab tilida yozilgan bir qancha asarlarning muallifi. Bularning keyingisi esa inson organizmida paydo boʻladigan har xil kasalliklar, ularning dorilari va davolash usullariga bagʻishlangan. Bu asarning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

## Vafoti
Olim 999-yil vafot etgan.Buxoro shahrida dafn etilgan.

## Manbalar
Abu Maʼshar Jaʼfar ibn Muhammad ibn Umar al-Balxiy

**Abu Maʼshar Jaʼfar Ibn Muhammad Ibn Umar Al-Balxiy** (? — 886) — xurosonlik munajjim (astrolog). Oʻrta asrda Yevropada „Albumasar“ nomi bilan mashhur boʻlgan. Bagʻdodga yaqin yerda Ali ibn Yahyo ibn Munajjimning „Aql xazinasi“ deb nom olgan shaxsiy kutubxonasidan bahramand boʻlish bilan birga, uning moddiy yordamida ilmi nujumni oʻrganishga kirishgan. Abu Maʼshar 100 yildan koʻproq umr koʻrgan va 30 dan ortiq asar yozgan. Uning „Madxal ilo ilmi ahkom in-nujum“ („Yulduz hukmi haqidagi ilmga kirish“) nomli asari Yevropada keng tarqalgan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida uning „Muxtasar dar ilmi nujum“ („koklama

ilmi haqida qisqacha bayon“) asarining qoʻlyozma nusxasi saqlanadi. Astrologiyaga oid bu kichik asarda hafta kunlari sanalib, kunning qaysi vaqtida qaysi sayyora qayerda turishi va kunning maʼlum bir soatida qanday ishlarni boshlash mumkin va mumkin emasligi bayon etiladi. Abu Maʼshar hadis va diniy ilmlar bilan ham shugʻullangan.

## Manbalar
Abstrakt sanʼat

**Abstrakt sanʼat** (lot. abstractus — mavhum), abstraksionizm —tasviriy sanʼatdagi oqim. Rangtasvir, haykaltaroshlik, grafikada asosan real narsa va hodisalarni tasvirlashni rad etadi. XX asrning 20-yillarida  Yevropamamlakatlarida vujudga kelib, 40-yillarning oxiri 60-yillarning boshida keng tarqaldi. Dastlabki namunalari rus V. Kandinskiy, K. Malevich, fransuz R. Delone va boshqa  rassomlar tomonidan yaratildi. Keyinroq ukrain A. Arxipenko, rumin K. Brinkushi va boshqa abstrakt haykaltaroshlik tajribalariga murojaat qildi.

1-jahon urushidan keyin abstrakt san'atni meʼmorlik, bezak sanʼati, dizaynga tatbiq etishga, ularni muhandislik qoidalari asosida qurishga intilishlar kuzatildi (V. Tatlin, A. Pevzner, N. Gabo konstruksiyalari). 2-jahon urushi davrida AQShda "sof psixik avtomatizm", gʻayriixtiyoriy subʼyektov turtki, tasodifiy rang va sifatlar uygʻunligini asosiy usul qilib olgan abstrakt ekspressionizm maktabi (rassom J. Pollok, M. Tobi va b.) yuzaga keldi. 50-yillar Yevropa, Amerika mamlakatlari tasviriy sanʼatida abstrakt san'at ustun yoʻnalishga aylandi.

Oʻrta Osiyo, jumladan Oʻzbekiston hududida qadimdan yaratilgan tasviriy va amaliy bezak sanʼati namunalaria ham abstraksionizm koʻrinishlari uchraydi. Ularda afsonaviy firdavs bogʻlari oʻzining ramziy ifodasini topgan. Ayniqsa, kitobot sanʼatining abri bahor usulida yaratilgan qoʻlyozma kitob bezaklari, abrbandi usulida tayyorlangan atlas va boshqa matolarning gullari bu sanʼatning namunasidir.

Oʻzbekistonda tom maʼnodagi abstraksionizmga xos xususiyatlar XX asrning 10-yillaridan paydo boʻla boshladi va keyinchalik bir qator rassomlar (S. Fedorchenko, V. Ufimsev va b.) diqqatini oʻziga jalb etdi. Soʻnggi yillarda bu sanʼat taʼsiri qisman N. Shin, A. Kedrin, B. Jalolov ijodida seziladi. ABSTRAKTLIKDAN KONKRETLIKKA OʻTISH — obʼyektni tadqiq etish metodi; nazariy fikrlashda obʼyekt haqidagi abstrakt va bir tomonlama bilishdan uni koʻproq konkret tasavvur etish sari borish; inson bilishi taraqqiyotining umumiy qonuni, dialektik mantiqning asosiy prinsipi (yana q. Abstraksiya). 

## Manbalar
Abu Ali Sagʻoniy

**Abu Ali Sagʻoniy** (Chagʻoniy) (? −955) — Sagʻoniyon (Chagʻoniyon) hukmdori. 939 yildan somoniylarning Xurosondagi noibi. 945 yil noiblikdan boʻshatilgani uchun amir Nuhga qarshi quzgʻolon koʻtarib, yangi noib Ibrohim ibn Simjoʻrni Xurosondan quvib chiqargan. Amir 948 yil dekabrda sulh tuzib, uni qayta noiblikka tayinlagan boʻlsada, koʻp oʻtmay bu qarorini bekor qilgan. Shunda A. A.S. buvayhiylar yordamida amirga qarshi qoʻzgolon koʻtargan, ammo Abdulmalik ibn Nuh davri (954-961)da Xurosonni tashlab ketishga majbur boʻlgan.

## Manbalar
Rustam Inoyatov

**Inoyatov Rustam Rasulovich** (22-iyun 1944-yilda tugʻilgan) — 1995-yildan 2018-yilgacha Oʻzbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati raisi, 2018-yildan 2021-yilga qadar Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining siyosiy-huquqiy masalalar boʻyicha davlat maslahatchisi boʻlgan.

## Faoliyati
1968-yilda Toshkent Davlat Universiteti Sharqshunoslik fakultetini „eronshunos“ mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan. Ingliz, fors tillarini mukammal biladi. Oʻqishni bitirgach, Qurolli Kuchlar safida harbiy xizmatni oʻtagan.

1972-yilda Oʻzbekiston SSR Davlat xavfsizligi qoʻmitasi (KGB)ga xizmatga qabul qilingan.

1976-1981-yillarda — SSSRning Afgʻonistondagi vatandoshlar bilan doʻstlik va madaniy aloqalar jamiyati xodimi.

1981-1991-yillarda — SSSR Davlat xavfsizligi qoʻmitasi Birinchi bosh boshqarmasi (tashqi razvedka xizmati) xodimi.

1991-1995-yillarda — Oʻzbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati raisining birinchi oʻrinbosari.

1995-yil 27-iyun kuni Oʻzbekiston Prezidenti Islom Karimov tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati raisi lavozimiga tayinlangan.

2018-yil 31-yanvardan 2021-yil 15-noyabrgacha — Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining siyosiy-huquqiy masalalar boʻyicha davlat maslahatchisi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining qonunchilik va sud-huquq masalalari qoʻmitasi aʼzosi

1992-yilda General-mayor, 1996-yilda General-leytenant, 1999-yilda esa General-polkovnik oliy harbiy unvoni berilgan.

1999-2020 yillarda Oʻzbekiston tennis federatsiyasi prezidenti

## Oilasi
Otasi — Rasul Inoyatov (marhum), OʻzSSR sogʻliqni saqlash vazirligi kadrlar boshqarmasi boshligʻi boʻlgan.

Turmush oʻrtogʻi — Flora Inoyatova (qizlik familiyasi ham Inoyatova), professor. Toshkent farmatsevtika instituti kafedra mudiri. Uning ukasi Ulugʻbek Inoyatov, Oʻzbekiston xalq demokratik partiyasi aʼzosi, sobiq xalq taʼlimi vaziri.

Qudasi — Botir Parpiyev, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasining sobiq raisi.

Qudasi — Saidahmad Rahimov, Oʻzbekiston sobiq moliya vaziri.

Oʻgʻli — Sharif Inoyatov, tadbirkor. „Metropol Group“ mas’uliyati cheklangan jamiyati asoschilaridan biri.

Kuyovi — Bobur Parpiyev, Orient Finans Bank asoschisi, tadbirkor.

## Manbalar
Novak Jokovich

**Novak Đoković** (serbcha: ; 22-may, 1987) — Serbiyalik tennischi. 2013-yil 27-yanvar maʼlumoti boʻyicha, jahonning 1-raqamli raketkasi. 2011-yil, 2014-yil Uimbldon, 2011-yil AQSh ochiq chempionati va  2008-yil, 2011-yil, 2012-yil, 2013-yil Avstraliya ochiq chempionati gʻolibi.

## Grand Slam

## Izohlar


## Havolalar
* Rasmiy veb-sayti
* ATP profile
Abu Nasr Qubaviy

**Abu Nasr Qubaviy Axmad ibn Muhammad ibn Nasr** (forscha: ابو نصر قباوى‎; XI — XII asrlar) — quvalik tarixchi va tarjimon. 1128 — 1129 yillarda Narshaxiyning „Taʼrixi Buxoro“ („Buxoro tarixi“) asarini arab tilidan fors tiliga tarjima qilgan. Tarjima qilish jarayonida unga Buxoro tarixiga doir katta tarixiy ahamiyatga molik maʼlumotlarni ham kiritgan. Bu asarning bir necha qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

## Manbalar
Abu Nuvos

**Abu Nuvos Abu Ali Hasan ibn Honi Hakamiy** (762-yil, Ahvoz – 813-yil, Bagʻdod) – arab shoiri. Abbosiylar davrining buyuk shoirlaridan.

## Hayoti
Abu Nuvasning bolaligi Basrada oʻtgan, u yerda yoshligidayoq u taniqli adiblar va olimlar bilan tanishgan. Uning otasi oxirgi ummaviy xalifa Marvarid II qoʻshinida xizmat qilgan. SHoirning onasi fors boʻlgan. Kufa madrasalarida taʼlim olgan. Sheʼrlarining goʻzalligi, pur hikmatliligi jihatidan hatto Umru ul-Qaysga tenglashtirilgan. Mayparastligi tufayli el ichida „Shaʼir ul-Hamra“ („Ichkilik shoiri“) degan nom olgan. Hayotining asosiy qismini Bagʻdodda oʻtkazgan, xalifalar – Horun ar-Rashid, Al-Amin va Al-Maʼmun bilan juda yaqin munosabatda boʻlgan.

## Ijodi
Abu Nuvas hajviya va marsiyalar yozgan. U mustaqil ov qasidalari – tardiyatning yaratuvchisi hisoblanadi, chunki unga qadar ov tasvirlari qasidalarda faqat tarkibiy element sifatida mavjud boʻlgan. Ammo Abu Nuvasga shuhratni uning hamriyati – may haqidagi sheʼrlari, Abu Nuvasda mustaqil janrga ilk bora aylangan butun boshli ziyofat qasidalari keltirgan. Xorun ar-Rashid saroyida qabul qilingan, bir qancha vaqt amir al-Xasib saroyida yashagan, soʻnggi yillarini esa Bagʻdodda xalifa al-Aminning saroy shoiri sifatida oʻtkazgan. Abu Nuvas obrazlarining rang-barangligi, uning nihoyatda kuzatuvchanligi, cheksiz sheʼriy fantaziyasi, uslubining aniq-ravshan va soddaligi arablar orasida oʻrta asrning eng buyuk shoirlaridan biri sifatida shuhrat qozonishiga sabab boʻlgan. Mavzularining birxilligiga qaramay (ayniqsa, xamriyat janrida), shoir har safar yangi ifodali obrazlar topgan. Ijodida ishqiy va axloqiy mavzu yetakchi oʻrin tutadi. Uning „Devoni“ Qohirada qaytaqayta nashr etilgan (1898-yil).
## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Novda

**Novda** (cormus) — yuksak oʻsimliklar — daraxt va butalarning asosiy organlaridan biri. Poya, undagi barg va kurtaklardan iborat. N. ildiz sistemasi bilan birga qirqquloqlar, qirqboʻgʻimlar, plaunlar, ochiq urugʻli va yopiq urugʻli oʻsimliklarning tanasini tashkil qilib, novdali oʻsimliklar (kormofitlar) deb nomlanadi. Bir yillik oʻsimliklar N.si faqat bir mavsum, koʻp yilliklari esa har xil yashaydi va har yili kurtaklardan yangi N. oʻsib chiqadi. Ortotrop (tik oʻsadigan) va, baʼzan plagiotrop (yotiq oʻsa-digan) N.lar farq qilinadi. Koʻpchilik oʻsimliklarda N. yoki uning bir qismi koʻrinishi oʻzgarib (metamorfozga uchrab) tikanga (doʻlanada), tuganakka (kartoshkada), gajakka (tokda) aylangan.

## Manbalar
Novella

**Novella** (italyancha: *novella*) — nasrning kichik janri, hikoyaning bir turi. Dastlab qissa hajmidagi asarlar ham N. deb atalgan. N. hikoyadan syujet va kompozitsiyasining qatʼiyligi, tavsifiyligi va psixologik tasvirdan xoliligi, voqealarning gʻalati va hayratomuzligi, ramziy unsurlarning mavjudligi va boshqa bilan ajralib turadi. Jahon adabiyoti klassiklari G. Mopassan, A. P. Chexov, E. Xeminguey, nemis novellachilari L. Tik, G. fon Kleyst va boshqa N.ning yaxshi namunalarini yaratganlar. Oʻzbek adabiyotida A. Qahhorning "Mayiz yemagan xotin", "Dumli odam" singari hikoyalari hajviy N. janr talablariga koʻproq javob beradi.

## Manbalar
Vasiliy Novikov

**Vasiliy Korneyevich Novikov** (1907.28.8, Rossiya Federatsiyasining Kalinin viloyati Peno tumani Naumovo qishlogʻi — 1981.20.1, Toshkent) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, podpolkovnik. 1941-yil iyuldan frontda. 2-Ukraina frontining 4-gvardiyachi armiyasi, 438-tankka qarshi qiruvchi artilleriya polki komandiri. 1944-yil 17-fevralda Cherkassi viloyatining Li-syanka tumanidagi Jurjinsi qishlogʻi atrofida qurshab olingan dushman gruppirovkasi bilan boʻlgan qoʻl jangida jasorat koʻrsatgan. 1945-yil 24-martda Qahramon unvoni berilgan. Toshkentdagi Harbiylar qabristonidagi Qahramonlar xiyoboniga dafn etilgan. Jasorat koʻrsatgan joyda yodgorlik belgisi qoʻyilgan.

## Manbalar
Novi-sad

**Novi-sad** — Serbiyaning shim. qismidagi shahar. Dunay daryosi boʻyida. Voyevodina muxtor oʻlkasining maʼmuriy markazi. Aholisi 179,6 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Yuk ortib-tushirish hajmi boʻyicha mamlakatda Belgraddan keyin 2-oʻrindagi daryo porti. N.-S. — yirik sanoat shahri. Mashinasozlik, kimyo, farmatsevtika, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Mamlakatdagi muhim qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Universitet, muzey, kartinalar galereyasi, kurort bor. Shaharda qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi. 14-18-asrlarda qurilgan meʼmoriy binolar saqlangan.

## Manbalar
Novokain blokadasi

**Novokain blokadasi** - periferik nerv sistemasi elementlariga novokain eritmasi (0,25% li) taʼsir ettirib davolash usuli. Novokainning nerv hujayrasiga ogʻriqsizlantiradigan va xiyol qoʻzgʻatadigan taʼsir koʻrsatish xususiyatiga asoslangan. A. V. Vishnevskiy taklif etgan (1929). Normal sharoitda va turli patologik holatlarda nerv sistemasinpng organizmda mod-dalar almashinuvi hamda hujayra va toʻqimalar hayot faoliyatini muntazam tartibga solib turuvchi taʼsiri Novokain blokadasi usuliga asos qilib olingan. Novokain blokadasinint bir necha turi bor. Suyak singanida, turli jarohatlarda Novokain blokadasi ogʻriqsizlantirishning eng samarali usuli hisoblanadi. Bel, boʻyin, dumgʻaza blokadasi, shuningdek, gʻilof (oyoq-qoʻllarga) va qisqa blokada (patologik oʻchoqqa yaqin nervlarga) qoʻllanadi. Bunda novokain qovurgʻalararo nerv tolayaariga taʼsir etib, ogʻriq impulslari oʻtishini toʻxtatadi. Suyak singanda, baʼzi bir tomir va nerv kasalliklarida oyoq-qoʻl suyagi yaqinida joylashgan nervlarga (gʻilof blokada), qovurgʻalar singanda, koʻkrak qafasi jarohatlanganda boʻyindan oʻtadigan nervlarga, bachadon yalligʻlanganda esa dumgʻaza suyagidan oʻtadigan nervlarga, shuningdek, nevralgiya, mialgiya, miozitparla shprits bilan novokain eritmasi yubo-rib blokada qilinadi.

## Manbalar
Novodevichiy monastiri

**Novodevichiy monastiri** - qad. rus meʼmoriy yodgorligi. Ayollar monastiri. Smolenskning olinishi sharafiga knyaz Vasiliy III tomonidan bunyod etilgan (1524). Dastlab Moskvani jan.dan himoya qilish vazifasini oʻtaydigan qalʼa sifatida kurilgan. 16—17-asrlarda ayollar monastiri vazifasini oʻtagan. Novodevichiy monastiri turli davrlarda qurilgan kungurador devorlar (17-asr oxiri), hashamatli sobor (1524—25), oshxona, malikalar palatasi, ibodatxona (17-asrning 80-yillari) va koʻp pogʻonali kurkam qoʻngʻiroqxona minorasi (1689—90) va boshqalardan iborat. Ularning qurilish usuli va meʼmoriy bezaklarida 17-asr rus meʼmorligining oʻziga xos tomonlari yorqin aks etgan. 1922—34 yillardan muzey hududining bir qismi rus madaniyatining tanikli arboblari, davlat, jamoat va harbiy arboblari va boshqa dafn etilgan Novodevichiy kabristoniga tutash. 1994-yil boshlarida ayollar monastiri tiklangan.

## Manbalar
Novokain

**Novokain** (Novocainum) — rangsiz va xidsiz kristall. Suvda va spirtda yaxshi eriydi. N. mahalliy ogʻriqsizlantirishda, novokain blokadasidz. va boshqa da qoʻllanadi. N. qonga yuborilganda orga-nizmga umumiy taʼsir koʻrsatadi: atse-tilxolin hosil boʻlishini kamaytira-di, vegetativ gangliylarga blokadalovchi taʼsir koʻrsatadi, silliq muskullar spazmini kamaytiradi, shuningdek, yurak muskuli, bosh miya poʻstlogʻining harakat sohalari qoʻzgʻaluvchanligini susaytiradi.

Organizmda N. paraaminobenzoy kislota va dietilaminoetanol hosil qilib gidrolizlanadi. Uning 5—10% li eritmasi fizioterapevtik (elektroforez) davolashda ishlatiladi. Koʻpgina antibiotiklar (Mas, penitsillin)ni eritishda ham qoʻllanadi.

## Manbalar
Novorossiya

**Novorossiya** — Qora dengizning Shimoliy sohillarini 18-asrning 2- yarmidan 1917-yilgacha boʻlgan rasmiy nomi. Turkiya bilan imzolangan bir qancha bi-timlarga (1739, 1774, 1791, 1812), aso-san, 18-asrda Rossiyaga qoʻshib olingan. "N." atamasi yangi hududni xoʻjalik jihatdan Rossiya tomonidan oʻzlashti-rilishi natijasida kelib chiqqan. Rossiya hukumati bu yerlarga ukrain va ruslarni koʻchirib keltira boshlagan, ko-lonistlar orasida koʻplab nemis va greklar ham boʻlgan. Hukumat zoʻr berib N. yerlarini nafaqat podsho amaldorlariga, balki koʻchib kelish sharti bilan "har qanday past darajadagi" shaxslarga ham tarqata boshlagan. Oʻlka hayotida dehqonchilik va chorvachilik katta oʻrin tutgan. 18-asrda N.da Yekaterinoslav, Nikolayev, Xerson, Odessa kabi shaharlar barpo etilgan; 1838-yil 12-sentabrda Novorossiysk shahriga asos solingan.

## Manbalar
Novosibirsk

**Novosibirsk** (; 1903-25 yillarda **Novonikolayevsk**) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Novosibirsk viloyati markazi, Ob daryosidagi pristan. Ob daryosining har ikkala sohilida. Novosibirsk yaqiniga Novosibirsk GES qurilgan va Novosibirsk suv ombori bunyod etilgan. Sibirning yirik transport tuguni. Aholisi 10000399,4 ming kishi (2025). Shahar 1493-yilda posyolka sifatida vujudga kelgan. Shahar sanoatida mashinasozlik va metallurgiya (yalpi sanoat mahsulotining 65%ni beradi) asosiy oʻrinni egallaydi ("Sibelektrotyaj-mash", "Sibselmash", stanoksozlik zavodlari bor). Qora va rangli metallurgiya, kimyo va farmatsevtika, yengil, oziq-ovqat sanoatlari, qurilish materiallari ishlab chiqarish rivojlangan. GES, metropoliten (1985-yildan) bor. Rossiya Fanlar akademiyasining Sibir boʻlimi, 13 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, 2 universitet, konservatoriya), 6 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri) faoliyat koʻrsatadi. Suratlar galereyasi, oʻlkashunoslik, geologiya, zoologiya, Sibir xalqlari tarixi va madaniyati muzeylari mavjud.

## Manbalar
Novus

**Novus**, naus — zardushtiylarning ostodon (ossuariy)larini saqlash uchun loy, tosh, gʻishtdan qilingan inshoot. Zardushtiylarda oʻliklarni yerga koʻmish, suvga tashlash, oʻtda yoqish man qilingan. Oʻliklarni qoyalar, qumlar ustiga tashlab, daxmalarga qoʻyib, yirtqich hayvon va qushlarga yedirganlar, suyagini ostodon yoki xum va xumchalarga solib, N.da saqlaganlar. N.lar 1,5 m kenglikdagi uzun oxur.

## Manbalar
Novshadil spirt

**Novshadil spirt**, nashatir spirt — ammiakning suvdagi 3—10% li eritmasi. Tibbiyotda, asosan, 10% li ammiak eritmasi ishlatiladi. Hushdan ketganlarga hidlatiladi (burun-halqum shil-liq pardasi nervlariga taʼsir etib, markaziy nerv sistemasini qoʻzgʻatadi), alkogoldan zaharlanganlarni qustirish uchun yarim stakan suvga 5 tomchi tomizib ichiriladi. Terisi yogʻli yuzni artish, yuz va qoʻl terisini yumshatish uchun 0,5% li eritmasi qoʻllanadi. Mikroblarga qarshi taʼsirga ega boʻlgani sababli Novshadil spirtdan baʼzan xirurgiya amaliyotida ham foydalaniladi.

## Manbalar
Novorossiysk

**Novorossiysk** - Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar. Qora dengizning muzlamaydigan Semesskaya qoʻltiqchasidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 204,3 ming kishi (1998). N.ga 1838-yilda asos solingan. 1973-yil Nsent.da Kaxramon shahar faxriy unvoni berilgan.

N. sement sanoatining yirik markazi, shuningdek, mashinasozlik va metallsozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Davlat dengizchilik akademiyasi, tarixiy-oʻlka-shunoslik muzeyi bor. Anik, mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud.

## Manbalar
Nodavlat sektori

**Nodavlat sektori** - milliy iqtisodiyotning davlat tasarrufida boʻlmagan sohalari. Nodavlat sektori Gʻarb mamlakatlarida privat, yaʼni xususiy sektor deb yuritiladi. Oʻzbekistonda xususiy korxonalar, qoʻshma korxonalar, shirkatlar, kooperativlar, xoʻjalik uyushmalari, aksiyadorlik jamiyatlari, fermer va dehqon xoʻjaliklari Nodavlat sektoriga ki-ritilgan. U xususiy mulkning ustuvorligi bilan ajralib turadi va uning milliy iqtisodiyotdagi hissasi turli mamlakatlarda turlicha. Nodavlat sektori korxonalari, birinchidan, oʻzaro bozor aloqalari oʻrnatsa, ikkinchidan, davlat sektori bilan bogʻlanib, turli resurslar va xizmatlarni sotib oladi. Nodavlat sektori xoʻjalikning hamma jabhalarida mavjud boʻlib, savdo-sotiq, xizmat koʻrsatish, qishloq xoʻjaligi, transport, qurilish, isteʼmol buyumlari ishlab chiqarishda yetakchilik qiladi, ammo bazaviy tarmoqlarda uning hissasi nisbatan kichik. Nodavlat sektori iqtisodiyotning erkin, davlat arala-shuvidan xoli sohasi sifatida bozor qoidalariga binoan rivojlanadi. Bu yerda ishlab chiqarish strategiyasini bozordagi talab va taklif nisbati belgilab beradi. Nodavlat sektorida daromadlar erkin taqsimlanib oʻzlashtiriladi. Nodavlat sektori oʻz tovarlarini davlat buyurtmalariga binoan (bozor narxini hisobga olib), davlat sektoriga sotadi, davlat sektoridan esa kerakli tovar va xizmatlarni kelishilgan narxda sotib oladi. Nodavlat sektori er-kin boʻlganidan unga iqtisodiy fao-liyatni xilma-xilligi xos. Nodavlat sektorining iqtisodiyotdagi hissasi shu sektor korxonalarida jamgʻarish yuz berib, daromadlar investitsiyaga yoʻnaltirilishi natijasida ishlab chiqarishning kengayishi va davlat mulkining xususiylashtirilishi tufayli korxonalarning Nodavlat sektoriga oʻtishi yoʻli bilan oʻsadi. Bu hissa 4 koʻrsatkichga binoan aniqlanadi: yalpi ichki mahsulot (YAIM), ishlovchilar soni, kapital mablagʻlar va asosiy kapital (fond) miqdori koʻrsatkichlari. Bular orasida asosiysi — Nodavlat sektorining YAIM daga hissasi hisoblanadi. Oʻzbekiston iqtisodiyotida Nodavlat sektori hissasi 2000-yilda yalpi ichki mahsulotning 70,2% ni, band boʻlganlar sonining 76% ni, korxonalar soni boʻyicha, 87,7% ni tash-kil etdi (1995-yilda tegishlicha 67,0, 63,9, 78,3%).

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Manbalar
Nodim Namangoniy

**Nodim** yoki **Nodim Namangoniy** (taxallusi; asl ism-sharifi **Sulaymonxoʻja Ulugʻxoʻja oʻgʻli**; 1844-yil – Namangan —1910-yil) – shoir.

## Hayoti
Sulaymon Ulugʻxoʻja oʻgʻli Nodim 1844-yilda Namanganda ziyolilar oilasida tavallud topgan. Xususiy muallimda savod chiqarib, 855-yilda Saidqulibek madrasasiga oʻqishga kiradi. Talabalik paytlarida „Nodim“ taxallusi bilan sheʼrlar yozib, noziktab shoir sifatida taniladi.

Arab, fors tillarini oʻrgangan. Qoʻqon va Toshkentda boʻlgan, fan-texnika yangiliklari, rus madaniyati, adabiy va madaniy doiralari bilan yaqindan tanishgan. Buxoro, Samarqand (1899), Turkiya, Misr, Arabiston (1902-1903)ga sayohat qilgan. Hajga borgan. 1910-yilda Namanganda vafot etadi.

## Faoliyati
Navoiydan oʻrgangan, gʻazallariga taxmis, naziralar yozgan. Muqimiy, Muhyi, Furqat, Zavqiy, Muhayyir, Shavqiy kabi shoirlar bilan yaqin doʻst boʻlib, ijodiy hamkorlik qilgan, ular sheʼrlariga muxammaslar bogʻlagan. Mumtoz sheʼriyatning barcha janrlarida, turkiy va forsiyda ijod qilgan. Gʻazallarida inson goʻzalligi, muhabbat va vafo, ayollar erkini kuylagan („Sogʻindim men, sogʻindingmi?“, „Maktubi muhabbat uslub“ va boshqalar), Ona-Vatan tabiati, uning goʻzalligini tarannum etgan, xalq hayotini realistik aks ettirgan, ijtimoiy illatlarni fosh etgan, maʼrifatparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan („Bahor ayyomi keldi“, „Davr javridin…“, „Bayoni dar safari Toshkand“ va boshqalar). „Shikoyati paxta“ sheʼrida qishloq mehnatkashlarining achinarli hayotini tasvirlagan.

Hajviy asarlarida maqtanchoq, mutakabbir boylar, chor amaldorlari tanqid qilingan („Dar mazammati zamona“, „Dar shikoyati qozi“ kabi). Yumoristik asarlar yozgan („Bez-gak“ va boshqalar).

Nodim Namangoniyning sheʼrlari „Turkiston viloyatining gaze-yash“da bosilgan. Oʻzi tuzgan „Bayozi Nodim“ning mukammal nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 4179).

## Adabiyotlar
* Tanlangan sheʼrlar, T., 1964;
* Karimov F. K., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 3-kitob, T., 1987;
* Qayyumov P., Tazkirai Qayyumiy, 2-daftar, T., 1998.

## Manbalar


## Havolalar
Nodir devonbegi madrasasi (Buxoro)

**Nodir devonbegi madrasasi** (asl nomi: Nadr devonbegi madrasasi) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Buxoro xoni Imomqulixonning vaziri Nodir devonbegi (Nodir mirzo Togʻay ibn Sulton) qurdirgan (1622—1623). Nodir Devonbegi madrasasi Buxoroning eski shahar qismida joylashgan. Labi-hovuz ansamblining sharqiy qismida joylashgan. Hozirgi kunda madrasa Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
## Tarixi
Nodir Devonbegi madrasasi Buxoro xonligida hukmronlik qilgan ashtarxoniylar sulolasi vakili Imomqulixon davrida 1622—1623-yilllarda Nodir devonbegi tomonidan bunyod etilgan. Madrasa 71 hujrali boʻlib, Mulla Shamsiddin guzarida boʻlgan. Tadqiqotchi olim Abdusattor Jumanazarov ushbu madrasaga oid bir qator vaqf hujjatlarini oʻrgangan boʻlib, madrasa bilan bogʻliq maʼlumotlar keltirgan. Mazkur madrasa faoliyatiga oid ikkita vaqf hujjati saqlanib qolgan. Vaqf hujjatlaridan biri Buxoro amiri Amir Shohmurod davrida koʻchirilgan. Mazkur vaqf hujjati 1642-yil 17-iyul kuni rasmiylashtirilgan. Vaqf hujjatida shunday maʼlumot keltirilgan: „Hazrat Tagʻoyi Abdullaxon qisqa davrda Buxorodagi Sarrafon guzari sharqida pishiq gʻisht va toshdan masjid, ikki qavatli madrasa va hovuz qurdirdi“ — deb yozilgan. Nodir Devonbegi madrasasida 1 nafar mudarris dars oʻtgan boʻlib, yillik maoshi 500 tangani va 100 man gʻallani tashkil etgan. Mudarris talabalarga furu’ fiqh, usul kabi fanlardan dars bergan. Madrasa faoliyati bilan bogʻliq ikkinchi vaqf Buxoro amiri Amir Haydar davrida 1810-yil dekabr oyida rasmiylashtirilgan. Nodir Devonbegi madrasasiga oid ayrim arxiv hujjatlari saqlangan boʻlib, unga koʻra madrasada mufti dars oʻtgan boʻlib, uning yillik maoshi 2600 tangani tashkil etgan. Hozirgi kunda madrasa hovlisida sayyohlar uchun milliy musiqa va folklor tomoshalar oʻtkazib kelinadi. Bundan tashqari madrasada hunarmandchilik ustaxonalari ham faoliyat yuritib kelmoqda.

## Meʼmorchiligi
Dastlab karvonsaroy sifatida qurilgan, xonning qarori bilan madrasaga aylantirilgan. Unda madrasalarga xos ayvon, masjid va katta darsxona yoʻq, hovli atrofi 4 tomondan 2 qavatli kichik hujralar bilan oʻralgan. Hujralarga oʻymakori usulida bezatilgan eshiklar, eshiklar tepasidagi tobadonga panjaralar oʻrnatilgan. Hovliga pishik gʻisht yotqizilgan. Bosh tarzi maydonga qaragan. Old tomonida hovuz bor. Peshtogʻi oʻziga xos mahobatli va serhashamdir. Undagi oʻsimliksimon naqshlar orasida kuyoshga intilayotgan afsonaviy xumo qushi va bugʻuning oʻtlab yurgan tasviri koshinkori bezaklari yorqin boʻyoqlarda aks ettirilgan. Hoshiyalariga, kitobasiga arabiy yozuvlar bitilgan. Ustungoʻshasi buramasimon. Peshtogʻining 2 yon qanotidagi 2 qavatli 3 tadan chuqur ravoqli peshayvon aloqida zeb berib pardozlangan. Burchaklaridagi 2 guldasta ravoqlardagi naqshlar bilan oʻzaro uygʻunlashgan. Madrasa tarhi 52x49 m, hovli 34 xZO m. Nodir Devonbegi madrasasi bir necha marta taʼmirlanib, gumbaz, ravoq va devorlaridagi namlik yoʻqotilib, buzilib ketgan hujralari qayta tiklandi. Samarqand va Buxoro ustalarining saʼyharakatlari bilan bosh tarzi qayta jilolandi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
### Ilmiy adabiyotlar
* 
*
Nodir devonbegi madrasasi (maʼnolari)

**Nodir devonbegi madrasasi**:

* Nodir devonbegi madrasasi (Buxoro) - Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik.
* Nodir devonbegi madrasasi (Samarqand) — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1630—31).
Novokuznetsk

**Novokuznetsk** (1622-1931-yillarda Kuznetsksibirskiy, 1932—1961-yillarda Stalinsk-Kuznetsk) — Rossiya Federatsiyasi Kemerovo viloyatidagi shahar. Tom dar-yosining har ikkala sohilida. Transport yoʻli tuguni. Aholisi 528 ming kishi (2025). N. 1617-yilda qalʼa sifatida vujudga kelgan. Rossiya Federatsiyasining metallurgiya markazlaridan biri. 1917-yilgacha kichik savdo va hunarmandchilik markazi boʻlgan. Sanoati 1929-yil Kuznetsk metallurgiya kombinatining qurilishi munosabati bilan rivojlandi. Asosiy korxonalari: Kuznetsk, Gʻarbiy Sibir metallurgiya kombinatlari. Ferrokrtishmalar, alyuminiy zavodlari va boshqa ishlab turibdi. Mashinasozlik va metallsozlik rivojlangan. Kimyo-farmatsevtika ishlab chiqarish birlashmasi, yengil, oziq-ovqat sanoati mavjud. Toshkoʻmir qazib olinadi. 2 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, 4 muzey (shu jumladan, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari) bor.

## Manbalar
Nodir devonbegi madrasasi (Samarqand)

**Nodir devonbegi madrasasi** (asl nomi: Nadr devonbegi madrasasi) — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1630—31). Nodir devonbegi mablagʻiga qurilgan. Xoja Ahror xonakoxi yonida joylashganligidan baʼzan xalq orasida Xoja Ahror madrasasi hamda quyosh va sherlar tasviri tushirilgani uchun kichik Sherdor Madrasa nomi bilan ham yuritiladi. Nodir Devonbegi madrasasi (Samarqand)m. bir qavatli, hovlisining 2 tomonida ayvon, hujralar, masjid va darsxona joylashgan. Bosh tarzidagi peshtoq ayvon bezaklariga oʻzaro uygʻunlashtirib feruza, yashil va sariq ranglarda mayda va jimjima-dor naqshlar bilan nafis bezatilgan. Gumbaz osti toqi va bagallari bezagida ustaning ijodiy erkinligi koʻzga tashlanadi. A. Haqqulov boshchiligida taʼmirlangan (1980).

## Manbalar
Nodir metallarning qotishmalari

**Nodir metallarning qotishmalari** — nodir elementlar bilan boshqa elementlarni qoʻshib suyuqlantirish natijasida hosil boʻladigan qotishmalar. Nodir metallarning qotishmalariq. uchun umumiy xossalar — issiqbardoshlik, korroziyabardoshlik, olovbardoshlik va boshqa Eng koʻp ishlatiladigan Nodir metallarning qotishmalariq. jumlasiga vanadiy qotishmalari, volfram qotishmalari, molibden qotishmalari, niobiy qotishmalari, reniy qotishmalari, tantal qotishmalari, sirkoniy qotishmalari va boshqa kiradi. Bu qotishmalar mashinasozlik, asbobsozlik, raketasozlik va sanoatning koʻpgina boshqa tarmoqlarida ishlatiladi.

## Manbalar
Nodir elementlar

*Nodir elementlar*, siyrak elementlar — yer qatlamida juda kam uchraydigan elementlarning shartli nomi. Ular 45 ga yaqin metalldan iborat. Chunonchi: litiy (Li), rubidiy (Rb), seziy (Cs), berilliy (Be), radiy (Ra), galliy (Ga), indiy (In), talliy (TI), germaniy (Ge), vanadiy (V), niobiy (Nb), tantal (Ta), selen (Se), tellur (Te), poloniy (Ro), molibden (Mo), volfram (W), reniy (Re), skandiy (Sc), ittriy (Y), lantan (La) va 14 lantanoid, aktiniy (As), toriy (Tp), protaktiniy (Ra), uran (U) va inert gazlar. Nodir elementlar nisbatan yangi yoki nisbatan kam oʻzlashtirilgan elementlardir. Nodir elementlarning aksarisi Yer poʻstida oz, baʼzilari koʻp uchraydi, hatto ularning Yer poʻstidagi miqdori turmushda va texnikada eng koʻp qoʻllanadigan elementlarni-kidan ancha ortiq ekanligi maʼlum. Mas, bir vaqtlar "nodir" hisoblangan titan . elementining Yer poʻstidagi miqdori tabiatdagi uglerod, azot kabi elementlarnikidan ancha ortikdir. Barcha Nodir elementlar Yer poʻstining massa jihatidan 0,2%ini tashkil qiladi. Togʻ jinsining 1 t sida oʻrtacha 65 g litiy, 46 g seriy, 150 g vanadiy, 220 g sirkoniy boʻladi. Nodir elementlar koʻpincha, Yer poʻstida 2 ta, 3 ta, 4 ta element bilan birga uchraydi. Mas, 1 guruhga mansub Li, Rb, Cs III guruhga oid Se, Y kabi nodir-yer elementlari bilan, IV guruhga oid Ge Zr bilan, V guruhga oid Nb Ta bilan, IV guruh elementi — Mo esa W bilan birgalikda uchraydi.

Oʻrta Osiyodagi Nodir elementlarning deyarli barchasi tarkibi murakkab ma'danlarda uchraydi. Angren konidan qazib olinadigan ko'mir tarkibida galliy, germaniy, vanadiy, molibden, reniy elementlari mavjud. Olmaliqdagi Qalmoqqir metall konidagi ma'dan tarkibida esa molibden, reniy kabi Nodir elementlar uchraydi. Bu elementlar juda oz miqdorda bulganligi sababli ularni boyitish va ajratib olishning samarali usullari va texnologiyalari hozircha ishlab chiqilmagan. "Qizil-qumnodirmetalloltin" konserniga qarashli hududlarda uran va boshqa aktinoid elementlar bor. Ayni vaqtda sanoat miqyosida faqat uran birikmalari ajratib olinadi. Nodir elementlardan xalq xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega boʻlgan qotish-malar olishda, optik asboblar va boshqa yasashda keng foydalaniladi.

Ad.h Dalimov T. N., Shayakubov T. Sh., Trotskiy V. I. va boshqa, Geologiya i poleznie iskopayemie respubliki Oʻzbekistan, T., 1998; Bukin V. I., Ichumnov M. S, Safonov V. V., Pererabotka proizvodstvennix otxodov i vtorichnix resursov, soderjashix redkiye, blagorodnie i svetnie metalli, M., 2002.

Omonulla Xoʻjayev.

## Manbalar
Nodir-yer elementlari

**Nodir-yer elementlari**, siyrak-yer elementlari —Mendeleyev davriy sistemasining 111 guruhida joylashgan kimyoviy elementlar: ittriy Y, lantan La va 14 ta lantano-idlar. Baʼzan skandiy Sc ni ham shu elementlar jumlasiga kiritiladi. N.-yer e. tabiatda oʻzaro birga uchraydi, kimyoviy xossalari ham oʻxshash. Kumush kabi oq, havo kislorodi taʼsirida oksid parda hosil qilganligi sababli qorayadi. 2 guruhchaga boʻlinadi: seriy guruhchasi (La, Ce, Pr, Nd, Sm, Eu) va ittriy guruhchasi (Y, Gd, Tb, Dy, Ho, Er,Tm, Yb, Lu). 

## Manbalar
Bozorboy Nodirov

**Bozorboy Nodirov** (1937.7.4. Nukus) — qoraqalpoq xonandasi (dramatik tenor). Qoraqalpogʻiston (1977) va Oʻzbekiston (1982) xalq artisti. Kuchli va jarangdor ovoz sohibi. Nukus sanʼat bilim yurtida oʻqituvchi (1969-yildan), Berdaq nomidagi musiqali drama va komediya teatrida yakkaxon xonanda (1975—1993). Opera sahnasida Onegin (P. Chaykovskiy, "Onegin"), Aleko ("Aleko", S. Raxmaninov), Josus ("Ajiniyoz", N.Muhammaddinov) kabi rollarni ijro etgan. Konsert repertuaridan qoraqalpoq xalq ("Jeti asirim", "Gulzar", "Tarlan", "Nigorim" va boshqalar) va bastakorlar ("Elim bor", "Jigirma beste", "Xalqim", "Tugan jerge", K. Abdullayev va boshqalar) qoʻshikdari oʻrin olgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1987).

## Manbalar