open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tepagavr

**Tepagavr** — qad. qishloq xarobasi (mil. av. 5—2ming yillik). Mosul sh. (Iroq)dan 25&nbsp;km sharqda joylashgan. E. A. Spayzer rahbarligidagi AQSH arxeologiya ekspeditsiyasi (1927 va 1931— 38) tekshirgan. T.G.ning eng pastki 20madaniy qatlami bu yerda oʻtroq dehqonchilik qishlogʻi vujudga kelgan davr — Xalaf madaniyati (mil. av. 5ming yillik)ga oid, 19—12madaniy qatlamlaridan Ubayd madaniyatit oid materiallar topilgan. 11—8madaniy qatlamlardan boshlab Gavr madaniyati shakllana boshlagan. Bu davrda qoʻlda yasalgan boʻyama sopol idishlar yasash rivojlangan, tosh taxtalardan zodagonlarga moʻggjallangan maqbaralar qurilgan. 8—7qatlamlar (mil. av. 4—3ming yillik boshlaridan) dastgohda tayyorlangan sopol idishlar, silindrsimon muhrlarning topilishi bu davrda hunarmandlik taraqqiy qilib, ibtidoiy jamiyat yemirila boshlaganidan darak beradi. 3—1madaniy qatlamlardan Hurriylar madaniyati (mil. av. 2ming yillik)ga oid materiallar topilgan. Ashyoviy dalillar T.G.da xayot mil. av. 2ming yillik oʻrtalarigacha davom etganini tasdiklaydi.
Tepaqoʻton tuz koni

**Tepaqoʻton tuz koni** - Qashqadaryo viloyatidagi kon; Lalmikon tuz koni bilan tutashgan. 1950-yilda ochilgan. Konning geologik tuzilishi 1959—64 yillarda oʻrganilgan. Tepaqoʻton tuz konik. braxiantiklinal shaklida jan.garbdan shim.sharqqa choʻzilgan boʻlib, Tepaqoʻton tepaligidan iborat. Uzunligi 15–20&nbsp;km, eni 5–6&nbsp;km. Tepaqoʻton braxiantiklinali oʻzagidagi tuz qatlamlari yuvilib ketgan, tuz ostidagi angidrit qatlamlari esa qoryomgʻir suvlari taʼsirida qisman gipsga aylangan. Tepaqoʻtondagi svita yotqiziqlarining qalinligi 850–900 m. 4 qavat (yirik qatlam)dan tuzilgan (pastdan yuqoriga): 1) angidrit qavati — koʻkimtir kulrang, oq angidrit va qoramtir ohaktosh qatlamlaridan tashkil topgan, qalinligi 155–200 m; 2) danburitli galitangidrit qavati — kulrang, koʻkimtir angidrit va qoramtir ohaktosh, rangsiz galit (osh tuzi) qatlamlaridan tuzilgan boʻlib, pastki va yuqorigi angidrit qatlamlarida danburit minerali uchraydi, qalinligi 130–250 m; 3) tuz qavati — rangiga koʻra 2 qismga ajraladi: pastda 200 m qalinlikdagi rangsiz (maydalanganda oq) va kulrang osh tuzi, yuqorida esa 200–250 m qalinlikdagi qizil va pushti rang tuz katlamlari boʻlib, ular orasida 3 ta silvinit (kaliy tuzlari) gorizonti joylashgan; 4) yuqori gips angidrit qavati — qalinligi 2–15 m. Tepaqoʻton tuz konik.da kaliy va osh tuzidan tashqari yer yuzasiga chiqib yotgan gips va angidrit qatlamlari ham mavjud boʻlib, sulfat kislota uchun xom ashyo hisoblanadi. Gipsning danburitli xilidan qishloq xoʻjaligi.da mikroelementli oʻgʻit sifatida foydalanish mumkin. Boʻr va paleogen davrlari yotqiziqlaridagi gillar va dolomit qatlamlari qurilish materiallaridir.
Teploxod

**Teploxod** — ichki yo’nuv dvigateli bilan harakatlanadigan kema; oʻziyurar kemalarning eng keng tarqalgan turi. Daryoda suzishga moʻljallangan vintli tanker " Vandal" birinchi marta Rossiyada yasalgan (1903). Chet elda birinchi transport T.i — "Zelandiya" tankeri Daniyada yaratildi (1922). Ilgari asosiy dvigateli dizelli va eshkak vintining elektr dvigateliga elektr quvvati uzatadigan mexanizmi boʻlgan kemalarni dizelelektroxod deb xam atashgan (qarang Elektroxod).

T.da asosiy dvigetal sifatida 2 va 4 taktli, kichik, oʻrta va katta tezlikda aylanuvchi ichki yonuv dvigatellari ishlatiladi. Ichki yonuv dvigatelida ish bajargan gazlar issiqligidan maxsus qozonda bugʻ tayyorlash uchun, bugʻdan esa elektr energiya ishlab chikarish va kema extiyojlari uchun foydalaniladi. T. dvigatellarining quvvati — 50000 o.k.gacha, tezligi — 150&nbsp;km/soat gacha. Havo yostikli va suv osti qanotli T.lar ham bor. TER — ter bezlari ajratib chikaradigan tiniq suyuklik. Odam teri tarkibida 97,5—99,5% suv, oz miqdorda xlorid, fosfat tuzlari va baʼzi bir boshqa moddalar (mochevina, siydik kislota, kreatinin va boshqalar) bor. Teri yuzasida toʻplanadigan T. moy bezlari ajratgan sekretga doimo aralashib ketadi. T. tarkibi organizmning holatiga (yaʼni qon tarkibida turli moddalar boʻlishiga), terlash darajasiga boglik. Odam bir kechakunduzda 0,5—1,0 l T. chiqaradi. Bu jismoniy ishning jadalligi, tashqi muhit xarorati va ichilgan suyuqlik miqdoriga bogʻliq. Koʻp dori moddalari organizmdan T. bilan ajraladi.
Ter bezlari

**Ter bezlari** — odam terisidagi ter chikaradigan va uni ajratadigan oddiy naysimon bezlar. Kaft, oyoq tagi va peshona terisida boshqa joylarga qaraganda Ter bezlari koʻp boʻladi. Oddiy T.bdan tashqari tananing ayrim joylarida (qoʻltiq ostida, orqa chiqaruv teshigi atrofida, chov sohasida va boshqalar) maxsus apokrin bezlari joylashgan. Ular utkir xidli sekret ajratishi bilan oddiy bezlardan farq qiladi. Ter bezlari koʻp miqdorda ter chiqarib, badan haroratini qisman boshqaradi, organizmdan azotli hosilalar va ishqorli metall tuzlari, asosan, natriy xloridni chiqarib turadi, teri yuzasini hoʻllaydi. Qoʻltiq osti, chov soxasida Ter bezlari ning yalliglanishi (gidradenit) koʻproq uchraydi.
Teraklisoy rasmlari

**Teraklisoy rasmlari** - Chatqol togʻ tizmasi (Teraklisoy qirgʻoqlari)dagi qoyatoshlarga ishlangan tasvirlar. Toshkent viloyati Parkent tumani hududida. 1963-yilda geolog A.Agaponov va Chatqol togʻoʻrmon qoʻriqxonasi direktoriT. Yesipovlartopgan. 1966-yilda A.Kabirov tomonidan oʻrganilgan. Teraklisoy rasmlari oddiy chiziklar, shakl koʻrinishi, soya uslubida urib—choʻkichlab ishlangan: odam, arxar, togʻ echkisi, boʻri. ilon, gʻildirak shaklidagi quyosh, oʻqyoy va boshqa buyumlar tasviri bor; alohida yakka hamda koʻp shaklli — ov, raqs va liniy marosimlar ijrosi bilan bogʻliq manzaralar tasvirlangan. Teraklisoy rasmlarining asosiy qismi mil. av. 1ming yillikning 2yarmida yaratilgan, aksariyati nafis hamda odam va hayvonlar aʼzolari bir-biriga mutanosib qilib ishlangan. Teraklisoy rasmlari sanʼat obidasi sifatida qad. togʻliklar hayoti, madaniyati, eʼtiqodi, urfodatlari va boshqalarni oʻrganishda qimmatli manbadir.
Teplovideniye

**Teplovideniye** (rus. teplo — issiklik va videniye — koʻrish) — oddiy koʻzga koʻrinmaydigan obʼyektlar chiqaradigan yoki ulardan qaytadigan infraqizil nurlanish boʻyicha ularning koʻrinadigan tasvirini hosil qilish usuli. Qorongʻi joyda yoki optik shaffofmas muhitda turgan obʼyektlarning oʻrnini aniklash, murakkab yuzalarning ayrim joylari qizdirilganlik darajasini, noshaffof jismlarning ichki tuzilishini oʻrganish uchun qoʻllanadi. Qizdirilgan jism oʻzidan koʻzga koʻrinmaydigan issiqlik nurlari chiqaradi. Bu infraqizil nurlanishlarni maxsus qabul qilgichlar yordamida qabul qilib, biror usul bilan koʻrinadigan tasvirga aylantirish mumkin.

Dastlabki T. qurilmalari 20-asr 30-yillarida issiqlik nurlarini elektr signaliga aylantirib beruvchi qabul qilgich sifatida bolometr va termopara ishlatilgan. 1970-yilga kelib, teplovizor deb ataluvchi T. tizimi rivojlandi. Teplovizor, asosan, qabul qiluvchi kamera va tasvirlarni koʻrsatuvchi indikator qurilmalardan iborat.

Keyinchalik yaratilgan teplovizorlarda maxsus usul bilan sovitiladigan fotopriyomniklar hamda piroelektrik qabul kilgichlar keng ishlatiladi. Bunday teplovizorlar toʻlqin uz. Xq5—6 mkm boʻlgan nurlarni oson qabul qila oladi. Ular inson tanasining ayrim joylari haroratini 0,1° aniqlikda sezadi. Bu esa rak kasalliklarini va qon aylanish tizimida mavjud boʻlgan buzilishlarni oldindan aytib berishga imkon beradi. Gammarentgen, ultratovush, elektromagnit toʻlqinlardan foydalanib ishlaydigan usuli — introskopiya keng qoʻllanadi.

T. qurilmalari kosmonavtika, tibbiyot, qurilish, Qishloq xo'jaligi, geologiya, navigatsiya, defektoskopiya, harbiy ish va boshqa sohalarda qoʻllanadi.
Teplovoz

**Teplovoz** — ichki yonuv dvigateli (dizel) oʻrnatilgan tortuvchi kuch mashinasi; lokomotiv. Issiklik dvigatelidan temir yoʻlda foydalanish yuyasi 19-asr oxirlarida oʻrtaga tashlangan. 20-asr 20-yillarigacha Teplovozning bir necha turi yaratildi. Korxona ichida yuk tashishda ishlatiladigan avtodrezina, motovozlar dastlabki Teplovozlardir. Birinchi Teplovoz Germaniyada 1912-yil sinab koʻrilgan. 1922-yil rus muhandisi A.N.Shelest Teplovozning mexanik uzatmasi konstruksiyasini yaratdi (lekin uning gʻoyasi 1950 yiil Shvetsiyada amalga oshdi). SSSR da Ya. M. Gakkel () konstruksiyasi boʻyicha dunyoda birinchi magistral Teplovoz 1924-yil yaratildi. Keyinchalik Teplovoz konstruksiyasi takomillashtirib borildi. 1932-yil birinchi magistral elektrovoz yasaldi.

Teplovozning asosiy qismlari: dvigatel, kuch qurilmasi, ekipaj qismi, yordamchi jihozlar. Mashina boʻlimiga oʻrnatilgan dvigatel yonilgʻi (dizel yonilgʻisi)ning issiklik energiyasini mexanik energiyaga aylantiradi va uni mexanik, gidravlik yoki elektr kuch qurilmasi orqali gʻildirak juftlariga uzatadi.

Elektr kuch qurilmali Teplovoz eng koʻp tarqaldi. Bunda asosiy dvigatelning tirsakli vali bosh elektr generator yakorini, tishli uzatma orqali esa gʻildirak juftlarini aylantiradi. Teplovozning magistral (yuk va yoʻlovchilar uchun moʻljallangan) va manyovrchi (vagonlarni saralash va poyezdlar tuzish uchun moʻljallangan) xillari bor. Magistral Teplovozlar dvigatelining quvvati 6000 kVt gacha, tezligi 160&nbsp;km/soat ga yetadi, manyovr Teplovozlarining quvvati 300—1000 kVt. Dvigatelning quvvatiga qarab, 6—20 silindr 1—2 qator yoki Vsimon qilib joylashtiriladi. Porshen yulining silindr diametriga nisbati 0,9—1,4. Teplovoz dvigetalining ishi aylanish chastotasi va kuvvat rostlagichlari hamda suv, moy temperaturasi rostlagichlari yordamida avtomatlashtiriladi. Ekipaj qismi asosiy rama, gʻildirak juftlari, buksa (gupchak) va ressorali osmalar oʻrnatiladigan ikki, uch yoki toʻrt oʻqli telejkalardan iborat. Mashina qismida dvigateldan tashqari asosiy generator, kompressor, akkumulyatorlar batareyasi, filtr va boshqa joylashtiriladi. Teplovoz bir, ikki, uch va turt seksiyali (kuzovli) boʻladi. Barcha seksiyalar birinchi seksiyadagi pultdan boshqariladi. Parovoz Teplovozning oʻtmishdoshi, elektrovoz uning istiqboli. Hozir temir yoʻlda, asosan, Teplovoz va elektrovozdan foydalaniladi.
Tergachi neft koni

**Tergachi neft koni** - Namangan viloyati Kosonsoy tumanidagi kon. Namangan temir yoʻl stansiyasidan 25–30&nbsp;km shim.gʻarbda. Kondan 30 km masofada Tergachi—Namangan neftuzatgich quvuri oʻtadi. Kon maydoni Chatqol togʻ tizmasining togʻ oldi tekisligida, dengiz satx.idan 700–800 m balandlikda joylashgan. Tergachi neft konik. Namangan tektonik pogʻonasidagi Tergachi burmasi bilan boglik. Tergachi burmasi braxiantiklinaldan iborat, shim.sharqdan jan.gʻarbga choʻzilgan, asimmetrik tuzilishga ega. Shimoliy kanoti tik (15—16°), jan. yassi (8— 10°). Shimoliy va shim.sharqiy tomonlaridan koʻtarilmauzilma tipidagi koʻp sonli tektonik buzilishlar bilan murakkablashgan. Janubiy va shimolidagi yoriklar amplitudasi 30–45 m, markazdagisi 130–140 m ga yetadi. Konning neftli gorizontlari quyi neogen, paleogen va olay karbonat yotqiziklarida mujassamlashgan. Kdzilgan kuduklarning 21 tasidan neft olingan. Qizil rangli svitadagi neft ogʻir, parafinli, kam oltingugurtli, oksidlangan, metanneftenli tipga mansub. Baʼzi gorizont. lardagi neft yengil. Tarkibida oltingugurt, asfalten, koks, parafin, selikagelli smola, aksiz smolasi kam. Qizil rangli svita va ayrim gorizontlardagi qatlam suvlari namakob turiga mansub, minerallashganligi 78,6—143,1 g/l, kimyoviy tarkibiga koʻra xlorkaltsiyli. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Tergov

**Tergov** — jinoyat protsessida jinoiy ish boʻyicha dalillar yigʻish va tekshirish. T. turlari: dastlabki tergov va sud tergovi. T. faoliyatini 3 xil yoʻnalishdagi: prokuratura, Ichki ishlar organlari va davlat xavfsizlik xizmatiu tergovchilari olib boradilar. Ular T. va protsessual harakatlarni mustaqil amalga oshiradilar. Asosiy vazifalari jinoyatlarni tez va toʻla ochish, jinoyat sodir etgan shaxsni fosh etish, aybi boʻlmagan shaxsni jinoiy javobgarlikka tortmaslikdan iborat. Tergovchi va uning vakolatlari Oʻzbekiston Respublikasi JPKda bayon qilingan (35, 36moddalar).
Terek (daryo)

**Terek** (, ; ; , ) — Shimoliy Kavkazdagi daryo. Uzunligi 623&nbsp;km. Havzasining maydoni 43,2 ming km². Katta Kavkazning shim. yon bagridan boshlanadi; quyiroqda, Daryal darasida Yon tizmani kesib oʻtadi. Togʻlardan chiqqandan soʻng pasttekislik boʻylab oqib, Kaspiy dengiziga delta (maydoni 4000&nbsp;km²) qosil qilib quyiladi. Kor, yomgʻir, sizot suvlaridan toʻyinadi. Qish mavsumida qisqa vaqt muzlaydi. Suvi sugʻorishga sarflanadi. Asosiy irmoklari: chapda — Ardon, Urux, Malka (Baksan bilan birga); oʻngda — Sunja. Mozdok shahridan yuqorirokda Terekdan Terek Kuma kanali boshlanadi. Togʻli qismida Terek va uning irmoklaridan elektr energiyasi olish uchun Baksan GES, Gizeldon GES va boshqa qurilgan. Daryo baliqqa boy. Terek vodiysidan Gruziya Harbiy yoʻlining bir qismi oʻtadi. Terek boʻyida Mozdok, Kizlyar (deltasida) sh.lari joylashgan.

## Manbalar
Terekkon oltin koni

**Terekkon oltin koni** - Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati hududidagi kon, Chatqol togʻ tizmasining jan. qismida joylashgan. Geologik jihatdan proterozoy davriga mansub marmarlashgan ohaktoshlar va ularni qoplab turuvchi kvarsslyudali slanetslar bagʻridan oʻrin olgan. Kon hududida bir necha ruda tanalari mavjud, ulardan ikkitasi eng yirik boʻlib, sanoat ahamiyatiga molik (oʻrtacha 4,8 g/t), oltin zaxiralarining deyarli 90% ini oʻzida jamlagan. Ruda tanalari oraligʻi 20–30 m boʻlib, parallel joylashgan, ularning uz. 250 m gacha, chuqurligi 300 m gacha, oʻrtacha qalinligi 3,5 m. Ularning yotish qiyaligi 10—30°. Suxar togʻining asosini tashkil qiluvchi braxiantiklinalning sharqiy qanotida rivojlangan siniqlar bilan bogʻliq. Shakli linzasimon va tomirsimon. Oltin rudasining asosiy uyumlari kvarsslyudali slanetslar ostida rivojlangan kvarsli brekchiyalarda uchraydi. Bu ruda tanalarining (oltinning oʻrtacha miqdori 9,3— 26,3 g/t gacha) shakli kichik uyachasimon boʻlib, oltin ruda tanasida notekis tarqalgan. Konning genezisi — gidrotermalmetasomatik; oltin asosan, arsenopirit, pirit hamda pirrotinlar bilan bogʻliq; ulardan tashqari antimonit, sfalerit, kinovar minerallari, xira rudalar ham uchraydi. Kon 1950-yillar oxiridan boshlab oʻzlashtirilmoqda.
Terekkuma pasttekisligi

**Terekkuma pasttekisligi** - Sharqiy Kavkaz oldidagi pasttekislik. Kaspiy boʻyi pasttekisligining jan.gʻarbiy qismi. Janubda Katta Kavkazning etaklari, garbda Stavropol qirlari, sharqda Kaspiy dengizi, shimolda Kuma-Manich botigi bilan chegaradosh. Yer yuzasi tekislik. Eng baland joyi 100 m (sharqiy qismi okean sathidan past). Eol relyefi shakllari (harakatdagi va oʻsimliklar bilan mustahkamlangan), shoʻrxoklar, deltalar, quruq oʻzanlar, qirgʻoq marzalari, kichik qoʻltiq, lagunalar bor. Shimoliy qismi platforma, jan. qismi tog oldi botigʻidan iborat. Dengiz, dare, eol yotqiziqlaridan tashkil toptan. Iqlimi kontinental, gʻarbiy qismi namroq, sharqiy qismi nisbatan qurukroq, qishi sovuq, yozi issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5°, —7°, iyulniki 25—26°, yillik yogʻin 250– 350&nbsp;mm. Daryo tarmoqdari kam. Terek va Sulak daryolari oqib oʻtadi. Yer osti suvlari shoʻr, faqat qumliklarda chuchuk suv uchraydi. Och kashtan, shoʻrxok, oʻtloq, botqoq tuproqlari tarqalgan. Shimoliy qismining gʻarbida quruq dasht (chalov aralash shuvoq boshokdoshlar), markaziy qismida chala choʻl (qrim shuvogʻi) oʻsimliklar mavjud. Bahor faslida efemer va efemeroidlar oʻsadi, qumliklarda yulgʻun, uchraydi. Dasht va choʻl hayvon turlari aralash yashaydi. Kulrang yumronqoziq, qoʻshoyoq, olmaxon, quyon, saygʻoq, qarsok, tulki; deltalarda qobon, chiyaboʻri, suvda yashovchi qushlar uchraydi. Neft va gaz konlari bor. Katta qismi yaylov sifatida foydalaniladi. Gʻalla, sholi, kungaboqar, yemxashak, poliz ekinlari ekiladi.
Tervelxon

**Tervelxon** — Birinchi Bulgʻor podsholiginmng ikkinchi hukmdori (701 — 718). Asparux vafotidan keyin taxtga chiqqan. Dulo sulolasidan. 705 y. Vizantiyaning sobiq imperatori Yustinian II hokimiyatini tiklashga yordam bergan. Buning evaziga Yustinian II unga "qaysar" ("kesar") unvonini va Zagora viloyatini bergan. 717—718 yillarda Tervelxon Vizantiya poytaxti Konstantinopolni qamal qilgan arablarni tormor keltirgan va bu bilan Vizantiyani ular xavfidan xalos etgan. Tervelxon davrida Bulgʻoriya qudratli davlat boʻlib, Vizantiya unga oʻlpon toʻlab turgan. Uning vafotidan keyin mamlakatda hokimiyat uchun urushjanjallar boshlanib ketgan.

## Adabiyot
* Краткая история Болгарии, M., 1987.
Tereksoy surma koni

**Tereksoy surma koni** - Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining Chatqol tumanidagi kon. 1946-yildan Qadamjoy surma kti tomonidan qazib olinadi. Minerallashish zonasi Sarasoy antiklinalining yadro qismida uni murakkablashtiruvchi va kenglik yoʻnalishi boʻyicha choʻziluvchi Suxar braxiburmasida joylashgan. Kondagi togʻ jinslarining aksari qismi oxakli slanetslar bilan qoplangan proterozoy marmarlaridan iborat. Asosan, proterozoy davriga oid slanets va marmarlar chegarasidagi gidrotermal oʻzgargan kvarsli brekchiyalar tarkibida 10% antimonit, oʻrtacha 7,6% gacha oltingugurt ruda tanalari joylashgan. Brekchiyalar tarkibi oʻzgaruvchan boʻlib, kvarsohaktoshli, kvarsslanetsli va kvarsli boʻladi. Rudalashish zonasi turli darajada sulfidlashgan (pirit, arsenopirit) kulrang, och kulrang tusdagi brekchiyalashgan, kvarslashgan karbonatslaneili jinslardan iborat. Rudalashish zonasining chegaralari yetarlicha aniq. Konda qatlamlinzasimon 4 ruda tanasi aniklangan boʻlib, 1ruda tanasi eng yirik va sifatli xamda qazib olishga yarokli. Ruda tanasi 250 m chuqurlikkacha davom etib, yoʻnalishi boʻylab qariyb 300 m, oʻrtacha qalinligi 3,5 m. Kondan qoʻshimcha kumush ham olinadi. Konning genezisi gidrotermalmetasomatik. Asosiy minerallari — pirit, antimonit, tugʻma oltin. Ikkilamchilari — markazit, sfalerit, sinkelit, tetraedrit, xira rudalar va xalkopirit.
Terexov

**Terexov** - Gleb Nikolayevich (1887.27.11, Moskva 1972.5.7, Toshkent) — patologanatom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1944), tibbiyot fanlari doktori (1935), professor (1946). Moskva universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1916), harbiy vrach (1916—22). Oʻrta Osiyo universitetining patanatomiya kafedrasida (1935-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi kafedrasi) assistent (1926— 30), dotsent (1930—49), ayni vaqtda mudir (1934—60), 1960-yildan konsultant. Ilmiy ishlari leyshmanioz, alimentar distrofiya, pellagra, chillashir kabi kasalliklarning patomorfologiyasiga oid. Oʻrta Osiyoda uchraydigan visseral leyshmaniozning patologik anatomiyasi ustida tadqiqot olib borgan.
Valentina Tereshkova

**Valentina Vladimirovna Tereshkova** (1937.6.3, Yaroslavl viloyati, Maslennikovo qishlogʻi) — rus kosmonavt-uchuvchisi (1963), jahonda 1 ayol kosmonavt. Nikolay Jukovskiy nomidagi Harbiy Havo muhandislik akademiyasini tugatgan (1969). 1963-yil 16–19 iyunda V.F. Bikovskiy bilan birga "Vostok" kosmik kemasida kosmosga parvoz qilgan. Yer atrofini 48 marta aylanib, 70 soat, 47 min. mobaynida 2 mln. km ga yaqin masofani uchib oʻtgan. Sobiq ittifoq ayollar qoʻmitasi raisi (1968–87). Xalqaro ayollar demokratik federatsiyasi vitseprezidenti (1969-yildan). Chet el mamlakatlari bilan madaniy aloqa va doʻstlik jamiyatlari ittifoqi prezidiumi raisi (1987–92). Rossiya Xalqaro ilmiy va madaniy hamkorlik markazi rahbari (1994-yildan).

## Ijtimoiy faoliyat
2011 yilda u Yaroslavl mintaqaviy ro'yxati bo'yicha "Yagona Rossiya" partiyasidan Rossiya Davlat Dumasiga saylangan. Tereshkova Elena Mizulina, Irina Yarovaya va Andrey Skoch  bilan birga nasroniy qadriyatlarini himoya qilish bo'yicha fraksiyalararo deputatlik guruhining a'zosi; bu lavozimda u Rossiya Konstitutsiyasiga o'zgartirishlar kiritishni qo'llab-quvvatladi, unga ko'ra "Pravoslavlik Rossiyaning milliy va madaniy o'ziga xosligining asosidir". 2011 yil 21 dekabrdan Davlat Dumasining Federal tuzilma va mahalliy o'zini o'zi boshqarish qo'mitasi raisining o'rinbosari.

## Manbalar
Terekti tizmasi

**Terekti tizmasi** - Oltoyning markaziy qismidagi togʻ tizmasi. Eng baland joyi 2820 m. Uz. 120 km. Asosan, kristalli slanetslar va effuzivlardan tarkib topgan. Shim. yon bagʻri kedr, tilogʻoch, oqqaragʻay, jan. yon bagri tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan.
Teri analizatori

**Teri analizatori** - teri va baʼzi shilliq qavatlar (ogʻiz va burun boʻshligʻi, jinsiy aʼzolar va boshqalar)ga tashqi muhitdan boʻlayotgan mexanik, issiqlik, kimyoviy taʼsirotlarni sezib, ularni tahlil hamda sintez qiluvchi anatomikfiziologik mexanizmlar majmui.
Teri kasalliklari

**Teri kasalliklari** - odam va hayvonlar organizmidagi shilliq qavatlar, teri hamda uning hosilalari (soch, tirnoq) patologik oʻzgarishi bilan ifodalanadigan kasalliklar guruhi. Odam uchraydigan Teri kasalliklari toshma toshishi, dogʻ, pufakcha, tuguncha, qipiqlanish, yaralanish, terining shilinishi, yorilishi va boshqa tarzida namoyon boʻladi. Tashqi muhitdagi har bir fizik va kimyoviy omillar terida turli yalligʻlanishlar (dermatitlar) paydo boʻlishiga olib keladi; bulardan qavarish, bichilish, sovqotish, kuyish birmuncha koʻproq uchraydi. Terining talaygina kasalliklariga biologik omillar, mikroskopik zamburugʻlar (qarang Terining zamburugʻli kasalliklari), bakteriyalar, hayvon parazitlari (qarang Qoʻtir) va viruslar (qarang: Soʻgal, Uchuq) sabab boʻladi.

Ichki omillar: mahalliy, infeksiya oʻchogʻi boʻlishi (mas., murtak bezlari, qovuqda), ichki aʼzolar (meʼda, buyrak, jigar) kasalliklari ekzema, eshakem kabi allergik tavsifdagi (qarang Lglergiya) Teri kasalliklariga olib kelishi mumkin. Organizmda oqsil, uglevod va yogʻ almashinuvining buzilishi, shuningdek, vitaminlar yetishmasligi, nerv (mas., neyrodermit) va endokrin sistema faoliyatining buzilishi (mas., seboreya, husnbuzar), tomirlar, qon yaratish aʼzolari va boshqalarning zararlanishi natijasida ham Teri kasalliklari yuzaga kelishi mumkin. Bularning hammasi terida yalligʻlanish, qon quyilishi, pigmentatsiya va muguzlanishning buzilishi, teridagi ayrim tuzilmalar (biriktiruvchi toʻqima tolalari, yog va ter bezlari, soch piyozchasi va boshqalar)ning nobud boʻlishi, qon aylanishi hamda teri oziqlanishining izdan chiqishi kabi patologik oʻzgarishlarga sabab boʻladi. Bunda teriga har xil kattalikda toshmalar toshishi (dermatozlar), tugunchalar paydo boʻlishi, baʼzan bu tugunchalar ichida qon yoki yiring tuplanishi mumkin. Toshmalar qichishishi, achishishi, baʼzilari bemorni mutlaqo bezovta qilmasligi mumkin. Infeksion (qarang: Ich terlama, Qaytalama terlama, Skarlatina, Chechak va b.), shuningdek, venerik kasalliklarda ham teriga toshmalar toshishi kuzatiladi. Toshmalar tabiatini faqat mutaxassis vrach toʻgʻri aniklab, diagnoz qoʻyishi va davo tayinlashi mumkin. Oʻz bilgicha davo qilish turli koʻngilsizliklarga olib keladi. Shuning uchun Teri kasalliklariga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlganda, albatta, vrachga murojaat etish va uning maslahatlariga bekamu kust amal qilish lozim.

Qashqadaryo shaxri Qamashi tumanida 
Foliyat yuritayaotkan fanalr doktiri (E.Shaxrizod. Sherzodevich)
Tomonidan olib borilgan tatqeqot 
08.2.2022

## Adabiyot
* Arifov S, Eshboyev E., Teri va tanosil kasalliklari, T., 1997; Arifov S, Fotodermozlar, T., 2000.
Teri qanotlilar

**Teri qanotlilar**, **ayri quyruqlilar**, quloq qazarlar (Dermaptera) — hasharotlar turkumi. Gavdasining uzunligi 3,5–50&nbsp;mm, yelkadan qorin tomonga yassilashgan. Qorin boʻlimi uchki qismida qisqichsimon oʻsimtalari ximoya vazifasini bajaradi. Oldingi qanotlari kalta va qattiq, orqa qanotlari pardasimon yoki boʻlmaydi. Xalqorasida Teri qanotlilar quloqqa kirib olib, qisqichlari yordamida quloqni teshadi, degan tushuncha bor (ikkinchi nomi shundan). Lekin bu haqiqatga toʻgʻri kelmaydi. Toʻliqsiz oʻzgarish orqali rivojlanadi. Tuxumlarini tuproqpagi inlariga toʻp qilib qoʻyadi. Urgʻochisi tuxumlarni va lichinkalarni qoʻriklaydi. Har xil oziq bilan oziqlanadi. Yashirin, tunda hayot kechiradi. Issiq va nam yerlarda uchraydi. 1300 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 10 turi uchraydi. Oʻrta Osiyo hududida Osiyo Teri qanotlilar keng tarqalgan.
Terining zamburugʻli kasalliklari

**Terining zamburugʻli kasalliklari** — parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan kasalliklar (dermatomikozlar, kandidamikozlar, mikozlar va boshqalar).

Dermatomikozlar (dermato... va yun. mykes — zamburugʻ) — terining zamburugʻli kasalliklari; parazit zamburugʻlar (dermatomitsetlar) qoʻzgʻatadi. D. 4 xil boʻladi: 1) keratomikozlar — zamburugʻlar terining eng ustki muguz qavatida yoki soch kutikulasida boʻladi; unda yalligʻlanish, ogʻriq, qichishish alomatlari kuzatilmaydi. Bunga qipiqdi temiratki, eritrazma, pyedra (sochdagi suv sirka), qoʻltiq trixomikozi kiradi; 2) epidermomikozlar — zamburugʻlar terining muguz qavatida, tirnoqlarda boʻladi, koʻpincha teri yalligʻlanadi. Bunga chov va oyoq panjasi epidermofitiyasi, rubrofitiya, kandidamikozlar kiradi; 3) trixomikozlar — zamburugʻlar terining ustki qavatini yalligʻlantirib, sochning tagigacha kirib ketadi. Bularga trixofitiya, mikrosporiya, kal (favus) kiradi, ular yuqumli; 4)chuqur mikozlar — zamburugʻlar terining chuqur qavatiga oʻtib, ogʻir yalligʻlanish alomatlari, katta-kichik tugunchalar paydo qiladi; keyinchalik qon va limfa tomirlari orqali muskul, suyak va ichki aʼzolar (oʻpka, buyrak, ichak)ga ham tarqaladi. Vaqtida davolanmasa ogʻir oqibatlarga olib borishi mumkin. D.ning oldini olish uchun shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy amal qilish, kasallik manbai va bemorni vaqtida aniqlash, shuningdek, bemorning oila aʼzolari, bolalar muassasalaridagi tarbiyalanuvchilar va barcha xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish lozim. Davo asosan kasallikning xili va alomatlari ga qarab buyuriladi.
Teriodontlar

**Teriodontlar** (Theriodontia) -qirilib ketgan teropsidlar turkumiga mansub sudralib yuruvchilar kenja turkumi. Perm oxiridan yura davri oʻrtalarigacha Avstraliyadan tashqari hamma hududlarda yashagan. Uzunligi 10 sm dan 3-3,5 m gacha. Teriodontlar juda harakatchan, jagʻlari kuchli, qoziq tishlari yaxshi rivojlangan. tipik vakili inostransseviya. Yuksak teriodontlarning qoziq tishlaridan keyingi tishlari uch qirrali yoki koʻp doʻmboqchali boʻlgan. Perm davri oxirida teriodontlar issiq qonlilikka oʻtgan. Trias davrining teriodontlari sut emizuvchilar uchun xos xususiyatlar (ikkilamchi tanglay, diafragma, yung qoplami)ga ega boʻlgan. Teriodontlar orasida hammaxoʻr, oʻsimlikxoʻr guruhlari uchraydi. Teriodontlarning bir guruhi — senodontlar tuban Teriodontlar bilan qadimgi sut emizuvchilarni bogʻlab turuvchi oraliq zveno hisoblanadi. Senodontlar perm va trias davrlarida, umurtqalilarning kelib chiqishida asosiy rol oʻynagan.
Terlash

**Terlash**, ter chiqishi – organizmni sovitadigan fiziologik mexanizmlarning biri. Terlashda suv-tuz balansi saqlanadi (qarang Moddalar almashinuvi) va teri yuzasidan ter ajraladi. Terlash uzluksiz, asosan, reflektor tarzda boʻladi. Terlash refleksi retseptorlari teri, shilliq pardalar va muskullarda, T. markazi bosh miya, gipotalamus, uzunchoq va orqa miyada joylashgan. Termoregulyatsiya, ayniqsa, yuqori haroratda ogʻir mehnat qilinganda, T.ning ahamiyati katta. Havo temperaturasi yuqori boʻlganda T. organizmni issiqlab ketishdan saqlaydi. Odam tinch turganida temperatura normal boʻlganda T. bilinmaydi, lekin teridan suvning bugʻlanishi va T. hisobiga sezilmaydigan darajada namlikning yoʻqolishi kuzatiladi (organizm bir kechakunduzda oʻrta hisobda 500 ml ga yaqin suv yoʻqotadi). Atrof muhitning temperaturasi koʻtarilishi bilan ter bezlari va boshqa bezlar faoliyatining kuchayishi hisobiga odam koʻp terlaydi. Masalan, 50° dan yuqori temperaturada 1 soatda 2 l (litr)gacha ter ajraladi. Yuqori temperatura sharoitida organizmdagi suv zaxirasining oʻrni toʻldirilmasa ham suv ter bilan ajralaveradi. Bu esa organizmning suvsizlanishiga va koʻpchilik fiziologik funksiyalar (nafas olish, qon aylanishi va boshqalar)ning buzilishiga olib keladi. Uzoq vaqt yuqori temperaturaning taʼsir etishi va unga oʻrganish T.ni kamaytiradi. Shuning uchun issiq mamlakatlarda yashovchi kishilar terisi yuqori temperaturada ham quruq boʻladi. T. koʻp miqdorda issiq va achchiq ovqat isteʼmol qilinganda, suv ichilganda, jismoniy zoʻriqqanda, isitma koʻtarilganda, qayajonlanganda va boshqa holatlarda kuchayadi. Kishi hayajonlanganda (masalan, qoʻrqqanda) kaft, oyoq tagi terlaydi, shuningdek, peshonadan va gavdaning boshqa joylaridan ter chiqadi. Baʼzi odamlar koʻp terlaydi. Bunday kishilar, albatta, vrachga murojaat etishlari kerak. Hech qanday sababsiz T. biror kasallik belgisi boʻlishi mumkin.
Terma

**Terma** — xalq qoʻshiqlari turi. Oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq, uygʻur, qirgʻiz folklorida keng tarqalgan. Paydo boʻlish davriga koʻra anʼanaviy va zamonaviy turlarga boʻlinadi. Ikki asosiy koʻrinishi mavjud. Birinchisi — shoirbaxshilar tomonidan maxsus "tomoq" usulida ("ichki ovoz" uslubida) aytiladigan, nisbatan rivojlangan, ritmoʻlchov jihatidan maʼlum erkinlikka ega epik mavzuli T. Ikkinchisi — shoirbaxshilar bilan birga xalq qoʻshiqchilari (mas., qozoqlarda — "termeshi") tomonidan ijro etiladigan, turli (nasihatomuz, lirik, hazil va boshqalar) mazmunda, tor hajmli, ritmoʻlchov jihatidan aniq kuylardan iborat, muayyan darajada kuychanlikka ega T. Har ikkala turining sheʼriy asosini 7—8 va, baʼzida, 5 boʻgʻinli misralardan iborat barmoq vaznidagi xalq sheʼrlari tashkil etadi. Koʻp boʻgʻinli misrali sheʼrlar esa maydaroq (7Q4 yoki 3Q5Q3 kabi) turoklarga boʻlinadi. T.larniig sheʼriy boʻlinishi kuylarning tuzilishida ham oʻz aksini topadi: kuy boʻlak (oxang)larining oʻzaro nisbatlari (soni, hajmi) sheʼriy matni qurilishi (mas., turoqlar soni va gʻajmi) ni qaytaradi. T.da ohangdorlik bilan rechitativ xususiyatlari qorishib ketgan. Odob va axloq, oshiqmaʼshuqlar toʻgʻrisida, soʻz va soz taʼrifi haqida ("Doʻmbiram", "Qoʻbizim " kabi) qator Tlar yaratilgan. Doston T.lari50—150 misra atrofida boʻladi. "Kunlarim" anʼanaviy T.si Goʻroʻgʻlining epik biografiyasidan iborat. Bunday T.lar Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Abdulla shoir, Saidmurod Panoh oʻgʻli, Madraim Shaman oʻgʻli va boshqalarning "Kunlarim", Islom shoirnint "Baxtiyor avlodlarga" kabi avtobiografik liroepik asarlarining yaratilishiga asos boʻldi. Baxshilar tomonidan ayrim T.lar dostonlar tarkibiga singdirib yuborilganidek, dostonlarning baʼzi sheʼriy parchalari ham T.lar sifatida kuylangan. T.lar baxshi va xalfalar tomonidan hozir ham kuylanib, ularning yangiyangi namunalari yaratilmoqda.

## Adabiyot
* Karomatov N., Oʻzbekxalqi musiqa merosi (20-asrda). Terma, lapar, yalla, 2kitob, T., 1985.

Olimjon Bekov.
Termal suvlar

**Termal suvlar** (frans. therma iliq, yun. therme — iliq, issiq) — Yer poʻstidagi yuqori trali (20° va undan ortiq) yer osti suvlari. 20° trali izotermalar koʻp yillab toʻngib yotgan hududlarda 1500–2000 m dan, subtropiklarda 400 m va undan kamroq chuqurlikda, tropiklarda esa yuzada boʻladi. Artezian havzalarda 2000–3000 m li burgʻi quduqlari yordamida 70—100° va undan yuqori trali issiq suvlar ochilmoqda. Togʻlar (mas., Alp, Kavkaz, Tyanshan va Pomir togʻlari)da Termal suvlar issiq buloqlar (trasi 50—90°), harakatdagi vulkanli rayonlarda geyzerlar, qaynoq suv va bugʻ aralashmalari (trasi 150— 200°) holida namoyon boʻladi. Kimyoviy, gaz tarkibi va minerallashuviga koʻra — chuchuk va shoʻrroq gidrokarbonatli, natriyli, azotli, karbonat angidridli va vodorod sulfidli, shoʻr va namakob xloridli, natriyli va kaltsiynatriyli, azotmetanli va metanli, ayrim joylarda vodorod sulfidli suvlar mavjud (qarang Mineral suvlar). Termal suvlardan qadimdanoq davolash maqsadlarida, kurortlarda, shuningdek, texnik maqsadlarda hamda uyjoy va ishlab chiqarish. binolarini, issiqxonalarni isitishda va boshqalarda keng foydalaniladi. Termal suvlar mavjud boʻlgan joylarda elektr styalar qurilgan. Toshkentda qisqa muddat Termal suvlardan maishiy xizmatlar, Qoplonbekda issiqxonalarni isitish maqsadlarida foydalanildi. Foydalaniladigan zaxirasining cheklanganligi, xususan, T.yening davo xususiyatlari va sifatli taʼmi uchun Toshkent Termal suvlardan hozirda faqat balneologik va isteʼmol maqsadlarida foydalaniladi. Issiklik bilan taʼminlashda Termal suvlar kucheiz termal (20—50°), termal (50—75°), yuqori termal (75 — 100°) suvlarga boʻlinadi (yana qarang Yer osti suvlari).

Oʻzbekistonda ilk marotaba Oltinsoy Termal suvlar koni foydalanish zaxirasini hisobga olgan holda (issiqxona xoʻjaliklarini isitish uchun) razvedka kilingan. Mazkur Termal suvlar manbai Navoiy viloyati Xatirchi tumani hududidagi Oqtovning jan. yon bagʻrida joylashgan.
Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi

**Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi** - Termiz sh. va atrofining tarixiy davrlarini belgilash hamda arxeologik materiallar toʻplash maqsadida Oʻrta Osiyoda birinchi marta tashkil etilgan ilmiy ekspeditsiya (1936—38). Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi ishlariga M.Ye. Massoy rahbarlik qilgan. Ekspeditsiyaga Oʻzbekiston qad. va sanʼat yodgorliklarini muhofaza qilish qoʻmitasi (Uzkomstaris), Leningrad davlat ermitaji, Moskva dinga qarshi kurash Markaziy muzeyi, Samarqand va Termiz tarix muzeylari xodimlaridan iborat bir necha guruh (otryad) tuzilgan. A.P.Okladnikov rahbarligidagi guruh Teshiktosh gʻoridesh mustye davriga oid bolaning skeleti qoldikdarini topib, dunyo ahamiyatiga molik kashfiyot qildi. Termiz shahrining tarixiy topografiyasi tuzildi. Chingiztepa va Qoratepa qad. budda ibodatxonasi ochildi; Antik davr frizlari topildi; Ayritom xarobasida arxeologik tadqiqotlar olib borildi; Termizshohlar saroyinkt xarobalarini oʻrganish ishlari keng yoʻlga qoʻyildi. Termiz va uning atrof rnlarining sugorish tarixi bilan bogʻliq holda oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari ham oʻrganildi. Mil. av. 1-asr va mil 1-asrga oid sopol buyumlarning kompleks sanʼat namunalari topildi va Kushon podsholigi tarixini oʻrganishga jiddiy qadam qoʻyildi. Oʻzbekistonda birinchi marta tosh idishga bitilgan kxaroshti hind yozuvining namunasi topildi. Bu arxeologik topilmalar, asosan, Oʻrta Osiyoda quldorlik jamiyatining paydo boʻlish, rivoji va tushkunlikka yuz tutish davrlarini belgilab berishda katta rol oʻynadi. Umuman ekspeditsiyaning faoliyati Termiz va uning atrof rnlarini oʻrganish bilan cheklanibgina qolmay, balki Oʻrta Osiyo tarixini arxeologik jihatdan tadqiq etish hamda davrlashtirishda ilmiy ahamiyatga ega.
Teriologiya

**Teriologiya**, mammalogiya (yun. therion — hayvon va ...logiya) — zoologiyaning sut emizuvchilarni urganadigan boʻlimi.
Terixoʻrlar

**Terixoʻrlar** (Dermestidae) -qoʻngʻizlar oilasi. 800 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 2–12&nbsp;mm, silindrsimon yoki oval, moʻylovi kalta. Lichinkasi harakatchan, tanasi xitin qoplagʻich va uzun tuklar bilan qoplangan. T. hayvon va oʻsimlikning quruq mahsulotlari (moʻyna, teri, quruq meva, gerbariy va boshqalar), ayrim turlari gul changi bilan oziqlanadi. Vetchina terixoʻri, muzey terixoʻri, moʻyna terixoʻri kabi zararkunanda turlari bor. T.ga karshi kurashish uchun omborlar dezinseksiya qilinadi.
Termiz hayvonot bogʻi

**Termiz hayvonot bogʻi** – ilmiy-maʼrifiy muassasa. OʻzRdagi 2hayvonot bogʻi (birinchisi Toshkentda). 1938-yil 1 sentabrda Termiz shahrida 35 ga maydonda tashkil etilgan (1934—37 yillarda Surxondaryo oʻlka muzeyi qoshidagi zoologiya boʻlimi). 
1942-yilda hayvonot bogʻi yopildi va uning hayvonlari Toshkent hayvonot bogʻita koʻchirildi. 1947-yil 1 maydan qayta ish boshladi. Maydoni 22 ga, shuningdek, Termiz tumandagi "Yangiariq" shirkatfermer xoʻjaligi hududida yordamchi xoʻjaligi uchun 32 ga yer ajratilgan (2004). Termiz hayvonot bogʻib.da jonivorlarning 140 turi (umumiy soni 434 ta, 2003) mavjud boʻlib, undan 18 turi Xalqaro qizil kitobga kiritilgan. Hayvonot bogʻida baliqlarning 15 turi; ham suvda, ham quruqlikda yashovchi hayvonlarning 2 turi; sut emizuvchilarning 94 turi mavjud. Bular orasida sher, yoʻlbars, qoplon, yenot, poni, xongul, qulon, har xil maymunlar, qoʻngʻir ayiq, oq tirnoq ayiq, turli xil noyob qushlar bor. Termiz hayvonot bogʻib. tajribabotanika uchastkasida 120 turdan ortiq xar xil mevali va manzarali daraxtlar va butalar oʻstiriladi.

Har yili "qushlar bayrami", sayllar oʻtkaziladi. 2001-yil Termiz hayvonot bogʻib. xalqaro andozalar talabiga javob beradigan tartibda qayta qurildi. Termiz hayvonot bogʻib. haqida "Eng janubiy" hujjatli film yaratilgan (1979). Hayvonot bogʻi MDHdagi barcha hayvonot bogʻlari bilan aloqalarga ega.

## Adabiyot
* Termiz hayvonot bogʻi, T., 1959.

Shomat Samatov.
Termiz-Shibirgʻon-Hirot avtomobil yoʻli

**Termiz-shibirgʻon-hirot avtomobil yoʻli** - Oʻzbekistonni Afgʻonistonning Hirot sh. bilan bogʻlaydigan qattiq qoplamali yoʻl. Taxminan mil. av. 5-asrlardan karvon yoʻli tarzida paydo boʻlgan. Hozirgi davrda xalqaro magistral yoʻllar tizimida A—76 tituli berilgan. Yoʻlning Termizdan Hirotgacha umumiy uz. 854&nbsp;km. Oʻz yoʻnalishida Mozori Sharif, Balx, Temurok, Oqcha aholi punktlari orqali Shibirgʻon shahriga, undan Andxoy, Maymana, Bolamurgʻob, Qalʼai Nov aholi punktlari orqali Hirot shahriga boradi. Yoʻl qatnov qismining kengligi 8–10 m ni tashkil qiladi. Yoʻlning Termizdan Mozori Sharif, Shibirgʻongacha boʻlgan qismi tekislik va choʻl zonasi boʻylab, Andxoygacha qum barxanliklari oralab, Andxoydan Qalʼai Novgacha togʻ oldi va togʻliklardan oʻtib, Hirotgacha tekisliklardan oʻtgan.

Hirotdan T.Sh.Termiz-Shibirgʻon-Hirot avtomobil yoʻliyilning davomi boʻlgan Karochi, Choxbahr, Bandar Abbos dengiz portlariga eltuvchi avtomobil yoʻllari boshlanadi. Hirotdan Karochigacha boʻlgan qismi qattiq qoplamali, uz. 1485&nbsp;km. Hirotdan Bandar Abbos dengaz portigacha boʻlgan yoʻl (uz. 1858&nbsp;km), Hirotdan Choxbahr dengiz portigacha boʻlgan yoʻl ham qattiq qoplamalidir (1740&nbsp;km ni tashkil qiladi). Soʻntti oʻtgan chorak asr davomida Afgonistondagi urushlar oqibatida ushbu yoʻlning ayrim kismlari, jumladan Shibirgondan Hirotgacha qismi taʼmir talab boʻlib qolgan.

Portlarga keltiriladigan barcha xalqaro va mahalliy yuklar shu yoʻllar orqali tashiladi.

Tohirjon Mirzayev.
Termizshohlar

**Termizshohlar** — Termiz va uning viloyatini boshqargan merosiy hukmron sulola (mil. 5—7-asr oxirlari). Arablarning Shimoliy Toxaristonga qilgan yurishlari (7-asr oxiri — 8-asr boshi) munosabati bilan arabfors yozma manbalarida (Tabariy, Balozuriy, Ibn Xurdodbeh) qayd etilgan. Buddaviy rohib SyuanTSzan (taxminan 630-yil)ning maʼlumotiga koʻra, Tami (Termiz) mulki hududi gʻarbdan sharqqa tomon 600 li (180–300&nbsp;km), shim.dan jan.ga tomon esa, 400 li (120–200&nbsp;km) masofani tashkil etgan, yaʼni Termizdan tashqari Amudaryoning oʻng sohilidagi yerlarni ham qamragan. Shaharda buddaviylik hukmron mavqega ega boʻlib, unda 12 ta monastir va 1000 ga yaqin rohib, shuningdek, stupalar, budda haykallari boʻlgan. T. hokimiyat tepasiga mil. 5-asrda kelganlar, bunga ular zarb etgan mis tangalar guvoxlik beradi. Tangalar 7-asr oxiriga qadar zarb etilgan. T.ning etnik kelib chiqishi noaniq, eftaliylar yoxud kidariylar bilan bogʻliq boʻlishi extimol. 689—690 yillarda Termizni arablarning qaysiylar qabilasi sardori Muso ibn Abdulloh egallagan va shahardan termizshohni quvib yuborib, xalifalikdan ajrab chiqib, 15 yil mustaqil hokimlik qilgan. Termizshohning turkiylar yordamida taxtni qaytarib olish uchun qilgan harakatlari zoye ketgan. 704-yil Usmon ibn Masʼud 15 ming kishilik lashkar bilan kelib shaharni umavishar tobeligiga qaytarishga erishgan. T. hokimiyati xalifalik tomonidan nomigagina bir muncha muddat tiklangan, Termiz butunlay xalifalik tomonidan idora etiladigan boʻlgan, shahar arablarning asosiy tayanch punktiga aylangan.

## Adabiyot
* Bartold V. V., Termez, Sochineniya, t. 3, M., 1965; Pugachenkova G. A., Rtveladze E. V., Severnaya Baktriya — Toxaristan. Ocherki istorii i kulturi, T., 1990.

Edvard Rtveladze.
Termik pech

**Termik pech** — metall buyumlarga termik (issiklik) yoki kimyoviytermik ishlov berish uchun moʻljallangan sanoat pechi. Ishlash uslubi jihatdan davriy (vannali pech, kamerali pech, aerodinamik qizdirish pechi va boshqalar) va uzluksiz (induksion qizdirish qurilmasi, sim choʻzish pechi va boshqalar) ishlaydigan turlarga boʻlinadi. Davriy Termik pech, asosan, mashinasozlik sanoatida metall buyumlarni donalab yoki kichik seriyalab ishlab chiqarishda, uzluksiz Termik pech esa koʻp seriyalab va ommaviy ishlab chiqarishda qoʻllanadi. T. plar gaz yoki elektr tokida ishlaydi. Elektr tokida ishlaydigan pechlarda qizdirish kuchliroq va aniqroq chiqadi. Termik pechlarda list materiallar toblanadi, normallanadi va boʻshatiladi, temir yoʻl transporta gʻildiraklari va gʻildirak bandajlari, uglerodli va zanglamas poʻlatdan hamda ranga i metalldan tayyorlanadigan polosalar termik ishlovdan oʻtkaziladi.
Termik ekvator

**Termik ekvator** - Yer yuzida oʻrtacha koʻp yillik havo temperaturasi eng yuqori (26—27°) boʻladigan kenglik mintaqasi. Yanvar oyida geografik ekvatorga toʻgʻri keladi, iyul oyida 20— 25° shu kabiga koʻchadi. Termik ekvatorning oʻrtacha yillik holati 10° shu kabiga toʻgʻri keladi. Termik ekvatorning shimolroqqa koʻchishiga sabab, Shimoliy yarim shar tropiklarida quruqlik maydonlarining kattaligi, chunki quruqlik okean suviga nisbatan kuchliroq isiydi.
Termik qarshilik

**Termik qarshilik**, issiqlik qarshiligi — jism (uning sirti yoki qatlami)ning molekulalarning issiqlik harakati tarqalishiga toʻsqinlik qilish xususiyati. Toʻliq, sirtki va qatlam Termik qarshiliklari farklanadi. Toʻliq Termik qarshilik — bir jism (sirt, qatlam) dan ikkinchisiga issiqlik uzatish koeffitsiyentiga teskari miqdor, sirtki Termik qarshilik — bir jism sirti bilan ikkinchi jism sirti orasida issiqlik almashinish koeffitsiyentiga teskari miqdor, qatlam Termik qarshilikgi — shu qatlam qalinligining uning issiklik oʻtkazish koeffitsiyentiga nisbatiga teng miqdor. Murakkab tizim (mas., koʻp qatlamli issiqlik izolyatsiyasi) Termik qarshilikgi uning alohidaalohida qismlari Termik qarshiliklari yigʻindisiga teng. Termik qarshilik son jihatdan issiklik oqimi birligi (1Vt/m2) ni jism sirtiga yoki modda qatlami orqali uzatish uchun zarur temperatura bosimiga teng. U m2K/Vt orqali ifodalanadi. Termik qarshilik ni bilish issiqlik texnikasi, qurilishda, binolarni isitish va boshqa sohalarda juda muhim (qarang Issiqlik almashinishi, Issiqlik oʻtkazuvchanlik, Issiqlik harakati).
Termin

**Termin** ( — „chegara“, „had“) — bilim yoki faoliyatning maxsus sohasiga doir tushunchani ifodalovchi soʻz yoki soʻz birikmasi. Termin umumxalq tshtiga muayyan terminologik tizim orqali oʻtadi, binobarin, termin va umumisteʼmoldagi soʻzlar bir-birini toʻldiradigan leksik birliklardir. Sistem xarakterga egalik, oʻz terminologik maydonida bir maʼnolilikka moyillik, histuygʻuni ifodalamaslik, uslubiy betaraflik kabilar terminga xos xususiyatlardir. Biologiya, matematika, tilshunoslikda qoʻllanadigan „*[[Funksiya (maʼnolari)|funksiya]]*“ soʻzini koʻp maʼnoli termin sifatida emas, balki terminologik omonimlar, sohalararo sodir boʻlib turadigan reterminologik jarayon (bir soha termin ining ikkinchi soha termini sifatida qoʻllanishi) hosilasi tarzida qaralmogʻi lozim. Umumxalq leksikasiga doir qonuniyatlar termin hosil qilishda ham kuzatiladi. Soʻz bilan termin ning umumiy va xususiy tomonlari yetarli darajada ochib berilgan emas; kundalik turmushda keng isteʼmolda boʻlgan soʻzlar ayni paytda turli sohalarga doir terminlar hamdir. Masalan, *quloq, burun, tomoq* — anatomiya va tibbiyot; *gilam, sholcha, palos* — gilamdoʻzlik; *kitob, ruchka, daftar* — pedagogik soha terminlari boʻlish bilan birga umumxalq tilida faol qoʻllanadi.

Hozirgi kunda „termin“ soʻzi bilan bir qatorda „atama“, „istiloh“ soʻzlari ham ayni maʼnoda qoʻllanmoqda. Lekin ular „termin“ soʻzining hozirgi maʼnosini toʻliq ifoda eta olmaydi. „Atama“ soʻzi keng maʼnoda boʻlib, geografik obyektlar, atoqli nomlarga nisbatan qoʻllanadi. „Istiloh“ soʻzini esa termin maʼnosida tarixiy mavzulardagi matnlar (mas., adabiyot tarixi, Sharq falsafasi va boshqalar)da bemalol qoʻllash mumkin.
Terminal holat

**Terminal holat** (lot. terminalis oxirgi, soʻnggi) — hayotning soʻnggi bosqichi; hayot bilan oʻlim orasidagi holat. Bunda organizm yashashi uchun muhim boʻlgan organ va sistemalar faoliyatida (xatto tiklash mumkin boʻlsa ham) chuqur oʻzgarishlar roʻy berib, gipoksiya kuchayadi. T.gʻ. (behushlik boshlansada) nafas reflekslari va yurak faoliyati saqlanib turgan agoniyao l d i, agoniya va klinik oʻlim kabi 3 bosqichni oʻz ichiga oladi. Terminal holatning davomiyligi asosiy kasallikning ogʻir yoki yengilligiga va organizmni jonlashtirish (qarang reanimatsiya) chora tadbirlari koʻrilishiga bogʻliq.

## Manbalar
Termik analiz

**Termik analiz**, termografiya — fizikkimyoning asosiy tadqiqot usullaridan biri; turli moddalar, togʻ jinslari va minerallarni qizdirish yoki sovitish jarayonida ularda roʻy beradigan fazaviy oʻzgarishlarni maxsus asboblar (derivatograf va boshqalar) yordamida yozib olishga asoslangan. Termik analiz natijalari termogramma da aks ettiriladi.Termik analiz aniq va qulay tadqiqot usullaridan hisoblanib, kimyo, geologiya, tuproqshunoslik, metallurgiya, agronomiya, oziq-ovqat, sement, chinni, keramika, toʻqimachilik, dorishunoslik va boshqa sohalarda qoʻllanadi.
Terminator (chiziq)

**Terminator** (lot. termino — chegar’alayman, ajrataman) — sayyora yoki yoʻldoshlar gardishining yoritilgan (kunduzgi) yarim shari bilan qorongʻi (tungi) yarim sharini ajratuvchi chiziq. Sayyora yoki yoʻldoshlarning T. chizigʻidagi nuqtalarida Quyosh botayotgan (kechqurungi T.) yoki chiqayotgan (ertalabki T.) boʻladi. Yerdan koʻrinadigan yoritqich gardishi (mas., Oy) da T. hamma vaqt ellipsning yarmiga oʻxshaydi, T.ning gardish boʻylab siljishi faza almashinish hodisasini ifodalaydi (mas., Oy fazalari). Atmosferasi bor sayyoralard,h>yefraksiya va tong yorugʻligi yoki qosh qorayishi tufayli T. chizigʻi tungi yarim shar tomonga bir oz siljigan boʻladi.
Terminologiya

**Terminologiya** (termin va … logiya) — 1) 1) leksikanutg bir sohasi; muayyan fan, texnika, ishlab chiqarish. tarmogʻining, sanʼat, ijtimoiy faoliyat sohasining tegishli tushunchalar tizimi bilan bogʻliq terminlari majmui; 2) tilshunoslikning terminlarni oʻrganuvchi sohasi. Terminologiya tor maʼnoda maʼlum bir sohaga oid maxsus leksika. Mas., fizika terminologiyasi, ijtimoiysiyosiy terminologiya, mashinasozlik terminologiyasi kabi. Terminologiya umumxalq tilining leksikasi negizida vujudga keladi, boyiydi. Uz navbatida u, umumxalq tilining boyishi uchun xizmat qiladi. Terminologik leksika umumxalq tili leksikasining ajralmas qismi sifatida u bilan birga rivojlanadi, jamiyat va til taraqqiyotidagi barcha jarayonlarni boshdan kechiradi. Maʼlum bir soha yoki fan yuqori darajada taraqqiy etgandagina oʻsha tilda maxsus terminologiya vujudga keladi.

Terminologiyaning rivojlanishi, boyish yoʻllari har xil: boshqa tillardan soʻz olish, yangi soʻz yasash, ayrim fammatik kategoriyalarning leksikalashuvi, soʻz birikmasining semantik bir butun holga kelib qolishi va boshqa Bugungi kunda oʻzbek terminologiyasining boyishi, asosan, boshqa tillardan soʻz olish va ichki soʻz yasash hisobiga roʻy bermoqda. U yoki bu soha terminologik tizimining barkarorligini belgilovchi asosiy omil uning tartibga solinganligi va muntazamligidir. Terminologiyaning oʻziga xos xususiyatlari mavjud. Mas., umumadabiy tilda sinonimiya, omonimiya va kup maʼnolilik tilning boyligi boʻlsa, terminologiyada bular salbiy hodisa hisoblanadi. Mas., birgina tushunchani ifodalash uchun oʻzbek tilida yarimoʻtkazgich — chalaoʻtkazgich — nimoʻtkazgich terminlari qoʻllanmoqda. Bu, oʻz navbatida, oʻqishoʻqitish va axborot almashish jarayonini qiyinlashtiradi. Shu sababli ham terminologiya si maʼlum darajada barqarorlashgan barcha tillarda terminlar doimiy tartibga solib turiladi. Tartibga solish maʼlum terminologik meʼyorlar asosida amalga oshiriladi. Terminologiya rivojida fan sohalariga oid maxsus lugʻatlarni nashr qilib turish ham muhim ahamiyatga ega.

Oʻzbek tili terminologiya si maʼlum taraqqiyot yoʻlini bosib oʻtgan. Oʻzbek tili terminologiyasi sohasidagi ishlarni oʻtgan asrning 50-yillarida Oʻzbekiston SSR Oliy Soveta Prezidiumi huzuridagi Til va terminologiya komiteta boshkargan (1931—1937-yillarda faoliyat koʻrsatgan), keyinchalik Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti krshidagi terminologiya boʻlimi (1964-yildan) olib bordi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Respublika atamashunoslik qoʻmitasi 1988-yildan 2004-yilgacha oʻzbek tili terminologiyasini tartibga solish va takomillashtirish bilan shugʻullanib keldi (2004-yil yanvardan mazkur koʻmita faoliyati toʻxtatildi).

## Manbalar
Termit

**Termit** (yun. therme — issiqlik) — alyuminiy yoki magniyning baʼzi metallar (temir, nikel va boshqalar) oksidi bilan kukunsimon aralashmasi; alangalanish vaqtida intensiv yonadi, natijada reaksiya mahsulotlari temperaturasi 2000° dan oshadi. Uglerodsiz metallar (marganets, xrom va boshqalar) va ferroqotishmalar (qarang Alyuminotermiya, Metallotermiya) olishda, relslarni payvandlahda va yirik detallarni quyishda, yondirgich aralashma sifatida (harbiy ishda) qoʻllanadi.