open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Shayx Muxtor Valiy maqbarasi

**Shayx Muxtor Valiy maqbarasi** – Xorazm viloyati Yangiariq tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (XIV asr). Xorazm viloyatidagi eng katta ziyoratgohlardan biri. Katta va kichik xona hamda goʻrxonadan iborat. Katta xonaning toʻrt tomoni chuqur ravoqli, keyinchalik yonlaridagi hujralarga eshik ochilgan. Kichik xonaning ham burchaklarida hujralar, shuningdek, ziyoratxona qurilgan. Orqasida ikkita goʻrxona, halimxona va omborxona bor. Maqbarada Shayx Muxtor Valiy, uning xotini va yaqin kishilari qabrlari joylashgan. Maqbara hajmi xar xil toʻrtburchak gʻishtlardan qurilgan. Yogʻoch oʻymakorligi bilan nafis bezatilgan toʻrtta eshik saqlanib qolingan, bularning birida usta Zayniddin ibn Odina Muhammadning nomi yozilgan. Muhammad Rahimxon hukmronligi davri (1806—1825)da taʼmir etilib, yangi bir ustunli ayvon va qorixona qurilgan.

## Tavsifi
Shayx Muxtor Valiy maqbarasi XIII asrda yashagan islom dinining mashhur ulamo sharafiga qurilgan. Rivoyatlarga koʻra, Shayx Muxtor Valiy Xorazmda islom dinini qayta yoyishda jonbozlik qilgan. Uning qadamjoyi Xivaning Koʻhna Ark majmuasidagi Oq Shayx bobo tepaligi hisoblanadi. Tepalik juda qadimiy boʻlib, qaytadan XVII asr boshlarida barpo qilingan. Tepalikda saqlanib qolgan ikki qavatli uying xarobalari soʻnggi davrga oid qasrning kuzatuv minorasi boʻlib xizmat qilganligini arxeologik qazishma maʼlumotlari dalolat beradi. Tepalikning ichki xonalariga XIX asrda toʻp quyish ustaxonasi va porox saqlanadigan ombor joylashtirilgan.

Maʼlumotlarga koʻra, Pahlavon Mahmudga madrasada dars bergan ustozlaridan biri boʻlgan. Manbalarga asosan Shayx Muxtor Valiyning vafoti tarixi „Oftobi olamiyon“ deb keltiriladi. Hijriy 685-yilda (milodiy 1286-yil) vafot etgan.

Maqbara Xivadan 20 kilometr janubi-sharqiy tomonda, Ostona qishlogʻida joylashgan. Maqbara dastlab qurilgan vaqtida bir yoki ikki gumbazli kichik sagʻana boʻlgan. Maʼlumotlarga asosan Xiva xoni Muhammad Raximxon I (1806—1825) Shayx Muxtor Valiyning qabri ustidan maqbara, baland peshtoqli gumbaz, xonaqoh, masjid va qorixonalar, ziyoratchilar, qorilar uchun turar-joylar qurdirtirgan. Maqbaraning fasadi sharqqa qaratib qurilgan, har ikki tomonida kichik va katta masjidlar barpo etilgan. Shuningdek, shayx nomi bilan ataluvchi masjid ham XIII asrda qurilgan boʻlib, XX asrning 1-yarmida sovet hukumati tomonidan buzib tashlgangan. Masjid Said Aloviddin maqbarasi oldida, shaharning markaziy koʻchasida joylashgan. 1988-yilda masjid qayta tiklangan. 

Shayx Muxtor Valiy maqbarasi 1840-yilda qayta taʼmirlangan. 1975, 1991, 1997, 2011-yillarda esa restavratsiya qilingan. Shayx Muxtor Valiy maqbarasi Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi yillarda qayta mukammal taʼmirlangan, peshtoq va ayvon koshin bilan qoplangan. Maqbara atrofida 700 yildan ortiq mavjud boʻlgan tut daraxtining oʻrni saqlanib qolgan.
## Manbalar
Shayx ul-islom

**Shayx ul-islom** - klassik davrda hurmat belgisi sifatida ishlatilgan. islom ilmlarining taniqli olimlari unvoni. Birinchi marta Xurosonda 4-asrning oxirida paydo boʻlgan. Islomning markaziy va g'arbiy mamlakatlarida bu fatvosi  ko'proq ta'sirli boʻlgan ulamolarga beriladigan norasmiy unvon edi, sharqiy mamlakatlarda u turli rasmiy rol o'ynagan, lekin odatda mufti bo'lmagan ulamalarga berilgan.

## Manbalar
Shayin

**Shayin** (arab.) — ikki uchiga tarozi pallalari osib qoʻyiladigan moslama, yelka. Temir yoki yogʻochdan qilinadi. Sh. tortiladigan narsa ogʻirligini aniklash uchun xizmat qiladi.
Shayton

**Shayton** — islom, xristianlik va boshqa dinlarning taʼlimotlariga koʻra, yovuz ruh yoki yovuz ruhlarning boshligʻi, dunyodagi yovuzliklarning aybdori, odamlarni gunohga yetaklovchi kuch. Shayton toʻgʻrisidagi tasavvur „satanas“ shaklida yunon tilidan xristian adabiyotiga, undan Yevropa tillariga, „satana“ shaklida rus tiliga oʻtgan. Qurʼonda talqin qilinishicha, shaytonni Alloh olovdan yaratgan, keyinchalik amriga itoat qilmagani uchun uni toshboʻronga sazovor (arabcha „rajim“) deb laʼnatlagan. Lekin Alloh bandalarini uning vasvasalariga aldanishi yoki aldanmasligini sinab koʻrish uchun shaytonga muxlat bergan. Shuning uchun u barcha odamni yoʻldan ozdirishga harakat qiladi. Qurʼonda „shayton“ soʻzining sinonimi sifatida „iblis“ iborasi ham qoʻllangan.

Shayton soʻzi firibgar, ayyor odamlarga nisbatan ham ishlatiladi.

## Yana qarang
* Avar iblisning oʻgʻillaridan biri
## Manbalar

## Havolalar
Shayx Xovandi Tohur

**Shayx Xovandi Tohur** (Tahur), Shayxontohur (XIII asr oxiri, hozirgi Boʻstonliq tumani Bogʻiston qishlog'i — 1355, Toshkent) — shayx.

Shayx Umar Bogʻistoniyning oʻgʻli. Rivoyat etilishicha, Umar Bogʻistoniy befarzand boʻlib, kunlarning birida oʻz zavjai muhtaramasi bilan Shayx Zayniddin maqbarasiga kelib Allohdan farzand ato etishni iltijo qilishadi. Koʻp oʻtmay farzand koʻrishib, Shayx Umar farzandini Shayx Zayniddin mozorlariga olib boradilar. U yerda kabutarlar chaqaloqni koʻrib "at-tahur, at-tahur" deb sayray boshlashadi. Shayx Umar buni tugʻilgan oʻgʻliga bashorat deb biladi va unga Xovandi Tohur (pok shayx) deb nom qoʻyadi.

Shayx Xovandi at-Tahur ilohiyotga va tariqatga doir ilk saboqni otasidan olgan. Uning onalari tomonidan bobolari mavlono Tojiddin Dargʻamiy "Rashahot aynil-hayot" ("Hayot buloqlaridan oqqan tomchilar") nomli asarda yozishicha, Shayx Xovandi at-Tahur ilohiyot va tasavvuf ilmining yirik namoyandalaridan biri, yetuk mutasavviflardan boʻlgan. U yassaviylik tariqati namoyandalaridan tariqat yoʻlini oʻrganadi hamda ilmi zohiriy va ilmi botiniy sir asrorlaridan voqif boʻladi, karomatli shayxlar orasida yuksak maqomga erishadi. Xovandi at-Tahur ismi "nihoyatda pok xodim" maʼnosini anglatadi. Yakka xudolik haqidagi taʼlimotni, tasavvufga oid iboralarni sharhlab bergan, shuningdek, sheʼriyat bilan shugʻullangan.

## Sheʼriy merosi
* "Risola dar masoyi shariat va tariqat" ("Shariat va tariqat masalalari haqidagi risola")
* "Risolai dah shart" ("Oʻnta shart haqidagi risola")
* "Risola dar arkoni islom" ("Islom arkonlari haqida risola")
* "Risola dar odobi tariqat" ("Tariqat odobi haqida risola")

Ularda islom arkonlari, insonning poklanish va kamolga yetishi, shariat va tariqatning oʻzaro munosabatlari, inson komillik darajasiga yetkazish masalalari bayon qilingan.

Sh.X.T.ning Dovud ismli oʻgʻli boʻlib, u ham shayx sifatida mashhur edi. SH.X.T. dafn etilgan joy ziyoratgoh hisoblanadi. Uning mozori atrofida boshqa sagʻana va qabrlar paydo boʻlib, Toshkentning katta va muqaddas qabristoniga aylangan. Xoja Ahror qabr ustiga maqbara qurdiradi. Zotan uning volidai muhtaramasi shayx Dovudning qizi boʻlgan. Xoja Ahror qurdirgan inshoot zamonlar oʻtishi bilan nurab, bizgacha yetib kelmagan. Hozirgi maqbara esa avvalgisining loyihasi va koʻrinishini saqlagan holda qayta tiklangan (yana qarang Shayx Xovandi Tohur majmuasi). Toshkent shahridagi tumanlardan biri Sh.X.T. nomi bilan ataladi.

## Manbalar

## Havolalar
* N.Muhamedov. Islomshunoslik qomusiy lugʻat 281 bet, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Toshent islom universiteti Islomshunoslik ilmiy-tadqiqot markazi. -T.: «Movarounnahr». 2014
Xalifa Xudoydod

**Shayx Xudoydod**, Xalifa Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy (XVIII asrning 1-choragi, Xorazm — 1801-yil iyun, Buxoro) — mashhur shayx, yassaviylik tariqatining yirik namoyandasi. U 16—17 yoshlarida ilm olish uchun Buxoroga kelgan va shu yerda yashab qolgan. Mir Arab madrasalarini tugatib, unda dare bergan. Koʻli Odina qishlogʻiga kelgan va bu yerda xonaqoh va masjid qurdirgan hamda yassaviylik tariqatining murshidi sifatida faoliyat olib borgan. Tarixchi Nosiruddin alHanafiynit yozishicha, 1785—86-yillarda Buxoro shahriga qaytib, bu yerda ham xonaqoh, Madrasa, sardoba (qarang Xalfa Xudoydod majmuasi) qurdirib, ularga vaqf ajratadi.

Shayx Xudoydod shariat va tariqat masalalariga oid qator asarlar yozgan.

Shayx Xudoydod asarlarining qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intida saqlanadi.
## Manbalar
Shayx qalandar bobo majmuasi

**Shayx qalandar bobo majmuasi** (yoki *Sho qalandar bobo majmuasi, Shoqalandar bobo majmuasi*) – Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Majmua qurilishi XVI asrda boshlangan boʻlib, 1894-yilda nihoyasiga yetkazilgan. Bugungi kunda u „Yangi turmush“ MFY, Ismoilov koʻchasi, 36-uyda joylashgan.

Shayx qalandar bobo majmuasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

## Tarixi va qurilish uslubi
Shayx qalandar bobo majmuasi  asrda Shoh amaldorlaridan boʻlgan Rahmatulla yasovulboshi tomonidan qurila boshlangan va 1894-yilda Muhammad Rahimxon II ning singlisi Bikajon Bika tomonidan nihoyasiga yetkazilgan.

 asrda yashagan Shayx Qalandar bobo maqbarasi atrofida madrasa, masjid, minoradan iborat majmua barpo etilgan. Madrasaga 3 ta gumbazli miyonsaroy orqali kiriladi. Miyonsaroyning 3 ta xonasi darsxona va masjid bilan oʻzaro bogʻlangan. Peshtogʻi shimolga qaragan, uning 2 burchagida guldastalar qad koʻtargan. Minora (balandligi 18 m, asosining diametri 6 m) peshtoqdan 4 m narida, bosh tarzi madrasaning markazida joylashgan. Uning belbogʻiga gʻishtlar mavjli shaklda terilgan. Maqbaraning 3 ta xonasidan bizgacha faqat ziyoratxona saqlanib qolgan.

Boshqa bir manbaga koʻra, Shayx qalandar bobo majmuasi bir qavatli madrasa va minoradan iborat boʻlib, u XIX asr oxirida Shayx qalandar bobo dafn qilingan joyda bunyod etilgan. Rivoyat qilinishicha, Shayx qalandar bobo yoki Sha qalandar bobo Soʻfiylar shayxi boʻlgan va ikki darvesh akasi bilan Xiva shahriga iymon izlab kelgan. Aka-ukalarga bu shahar yoqib qoladi va ular Xivada qolishadi. Shayx qalandar bobo tasavvuf ilmidan dars bergan shahar aholisi unga minnatdorchilik tarzida ushbu majmuani bunyod etadi. Majmuadagi Shayx qalandar bobo maqbarasi Shayx qalandar bobo madrasasi va Bikajon Bika madrasasining janubi-gʻarbiy tomonida joylashgan.

Majmuada 1997-yilda bir gumbazli portal va qabr qayta taʼmirdan chiqarilgan.

## Yana qarang

* Pahlavon Mahmud majmuasi
* Shayx Mavlon bobo majmuasi
* Avesto meʼmoriy majmuasi
* Dashkin bobo majmuasi
* Al-Beruniy meʼmoriy majmuasi

## Manbalar
Shayx Hasan Sabroniy maqbarasi

**Shayx hasan sabroniy maqbarasi** — Xorazm viloyati Shovot tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr boshlari). Shayx hasan Sabroniy, rivoyatlarga koʻra, 12-asrda yashagan; maqbara 14-asr boshlarida bunyod etilganligi aniqlangan. Toʻrtburchak tarhli (9, Ix9,7 m) maqbara peshtoqgumbazli, bezaksiz; uning qurilishida yapaloq gʻisht (23x 23x3,5—4 sm) va ganch krrishmasidan foydalanilgan. Vayrona xrlida boʻlgan (gumbazi 1937-yilda qulab tushgan) maqbara 20-asr 80y.larida qayta qurilgan.
Shayxzoda Mahmud

**Shayxzoda Mahmud** (15-asr oxiri 16-asr) — naqqosh va musavvir. Behzod, Ogʻa Miraklardan taʼlim olgan. Avval Sulton Husayn Mirzo saroyida ijod etgan, keyinchalik (1529-yil Ubaydullaxon Hirotni egallagach) Mir Ali Hiraviy bilan birga Buxoroga kelgan, Behzod anʼanalarini davom ettirib samarali ijod etgan va oʻziga xos maktab yaratgan. Musavvir Hofiz Sheroziyning "Devon"i, Abdurahmon Jomiyning "Tuhfat ulafkor" (AQSH, Vashington, Sakkler galereyasida), "Haft manzar", Nizomiy Ganjaviyning "Mahzan ulasror" (Parij milliy kutubxonasida), Saʼdiy Sheroziyning "Boʻston" (Fransiya, Gulbekiyan va Kayr toʻplamida), "Ravzat ulmuhibbin" (Hindiston, Haydarobod, Salar Jang muzeyida) qoʻlyozmalariga miniatyuralar yaratgan.
Muhabbat Shayxova

**Muhabbat Yoqubovna Shayxova** (1949. 30.11, Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika intini tugatgan (1972). 1973—2000-yillarda Chilonzor tumanidagi 163, 164va 178 maktablarda ingliz tili oʻqituvchisi.
Xotima Shayxova

**Xotima Omilovna Shayxova** (1929. 15.1, Toshkent) — faylasuf olima. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), falsafa fanlari doktori (1985), professor (1988). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1960). Toshkentdagi oʻrta maktablarda ishlagan (1946—1963). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida  kichik va katta ilmiy xodim (1966—1971), boʻlim mudiri (1971—1987), Toshkent Oliy partiya maktabida kafedra mudiri (1987—1992), Toshkent iqtisodiyot universitetining professori (1992—1997). Ilmiy asarlari etika, maʼnaviy hayot, turmush tarzi, ijtimoiy adolat, tarbiyaning ijtimoiy-axloqiy va maʼnaviy muammolariga bagʻishlangan.

## Asarlari
* Umuminsoniy qadriyatlar va maʼnaviy kamolot (hammualliflikda), T., 1992; 
* Insonning maʼnaviy qiyofasi, T., 1993; 
* Xulq-odob maʼnaviyat kaliti, T., 1994; 
* Istiqlol va ayol qadri, T., 2002.

## Manbalar
Shayxontohur GES

**Shayxontohur ges** - Chirchiq — Boʻzsuv suvenergetika traktidagi 19 gidroelektr styalardan biri. Toshkent sh. Shayxontohur tumanida joylashgan. Toshkent GESlar kaskadi tarkibiga kiradi. Styada umumiy quvvati 3,6 MVt boʻlgan 3 gidroagregat oʻrnatilgan. GES qurilishi 1951-yilda boshlangan. 1953-yilda quvvati 1 MVt boʻlgan 2 agregati, quvvati 1,6 MVt boʻlgan 3agregati 1954-yilda ishga tushirilgan va 1955-yil yanvarda sanoat foydalanishiga qabul qilingan. Agregatlar turbinalari tik radikal oʻkdi.

GES Toshkent shahri sanoat korxonalarini elektr quvvati bilan taʼminlaydi. Quvvatlar 35 kVli kuchlanishda elektr uzatish liniyalari orqali yetkazib beriladi. 2003-yilda 22,1 mln. kVtsoat elektr energiya ishlab chiqarildi.
Shakala

**Shakala**, Shakla (sanskritcha: pali tilida — Sakala) — Panjobdagi qadimgi shahar (hozirgi Sialkot, Pokiston). Mil. av. 1ming yillik oʻrtalarida vujudga kelgan deb taxmin etiladi. Shimoliy Gʻarbiy Hindistonning muhim savdo va hunarmandchilik markazi hisoblangan. Podsho Menandr davrida Sh. Hindyunon davlatining poytaxti boʻlgan. 5—6-asrlarda eftaliylar istilosi davrida jiddiy shikastlangan, birok, Mixirakula davlatining poytaxti boʻlgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda shahrining mavqei ancha pasaygan.
## Manbalar
Shakarpalak

**Shakarpalak** — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot intida Fargʻona vodiysining mahalliy navidan yakka tanlash usuli bilan yaratilgan (bu navning P.N. Dudko tomonidan yaxshilangan Oq Sh. 554 va K.I. Pangalo va M.K. Goldgauzen tomonidan yaxshilangan Qizil Sh. xillari bor). Mevasi uzun tuxumsimon, oʻrtacha kattalikda, uz. 26—32 sm, ogʻirligi 2–4&nbsp;kg. Sirti tekis, toʻri yirik katakli, oʻrtacha dagʻal. Rangi och yashil. Poʻsti qattiq, etining qalinligi 4—4,5 sm, oq, muloyim, karsillaydi, juda shirin, xushboʻy, tarkibida 8—14% qand, 10—17% quruq modda bor. Urugʻi unib chiqqanidan keyin hosili 75—90 kunda pishadi.

Hosildorligi 200—250 s/ga. Fuzarioz (oqpalak) kasalligiga nisbatan chidamli. Tashishga va uzoq joylarga yuborishga yarokli. 1948-yilda davlat reyestriga kiritilgan. Oʻrtapishar navlar orasida eng yaxshi saqlanadi, sifatli qoqi olinadi. Andijon, Fargʻona, Sirdaryo, Jizzax, Buxoro, Samarqand va Toshkent viloyatlarida ekiladi.

Abdulaziz Abbosov.
Erkin Shayxov

**Erkin Turdiyevich Shayxov** (1927.13.11, Toshkent – 2009.3.7, Toshkent) – iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademigi (1991), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), professor (1977). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1948). 1949—1960-yillarda komsomol va partiya ishlarida ishlagan. Toshkent viloyat ijroiya qoʻmitasi raisi (1962—1971), Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi vaziri (1971—1975), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti (1991-yildan Toshkent agrar universiteti) rektori (1975—1995), ayni paytda shu institut qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti kafedrasi mudiri, 1995-yildan maslahatchi-professor.

Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi tarmoqlari iqtisodiyoti, tannarx, ishlab chiqarish rentabelligi, bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitlarida agrar sanoat majmuini rivojlantirish va uning samaradorligini oshirish masalalariga bagʻishlangan. Qishloq xoʻjaligi oliy oʻquv yurtlari uchun darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi.

## Asarlari
* Paxtachilik iqtisodiyoti va uni tashkil etish, T., 1980; Paxtachilik, 2nashri, T., 1990 (hammualliflikda).

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Manbalar
Shakarpora

**Shakarpora** — oʻrtapishar mahalliy qovun navi. Mevasi tuxumsimon, uch tomoni ingichka, katta, uz. 35—45 sm, ogʻirligi 5—7 kg. Sirti bir oz boʻgʻimli, toʻr bilan krplangan, turlari yirik, tuyey xira, tuk, yashil. Sirtidagi gullari tor, uzunuzun, egribugri qoramtir yoʻllardan iborat. Poʻsti qattiq. Eti oq, baʼzan och yashil, qalinligi 4—6 sm, juda sershira, shirin, xushxoʻr, tarkibida 9% gacha qand, 12% quruq modda bor. Urugʻi yirik, tor tuxumsimon, sariq. Hosili urugʻi unib chiqqanidan keyin 76—80 kunda pishadi. Hosildorligi 220 — 280 s/ga. Tashishga chidamsiz. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistonda koʻproq ekiladi.
Shakarqamish

**ShakarqamishShakarqamish** (Saccharum), nayshakar — qoʻngʻirboshlar oilasiga mansub kup yillik, kand (shakar) moddali utsimon usimliklar turkumi. 5 ta madaniy turi bor. Vatani — Janubiy Sharkiy Osiyo. Sharqiy Xitoy, Indoneziya, Eron va boshqa turli mintakalarda, Hindistonda mil. av. 3ming yillikda ustirilgan. 16-asrda Kubaga va Amerikaga keltirilgan. Kuba (1100 ming ga), Nikaragua (627 ming ga) Braziliya (4860 ming ga), Xitoy (1048 ming ga), Hindiston (4150 ming ga), Pokiston (1056 ming ga) va boshqa mamlakatlarda ekiladi (1999). Yevropada faqat Ispaniyada oʻstiriladi (arablar tomonidan 8-asrda keltirilgan). Oʻzbekiston hududida 1936-yildan Surxondaryo viloyatining Denov tumanida ekila boshlagan. Jahon boʻyicha ekin maydonlari 19405 ming ga, xreiddorligi 656,9 s/ga, yalpi hosili 1274697 ming t.

Ildizi yaxshi rivojlangan, 1,5 m chukurlikka kirib boradi, poyasi tik, baland (6 m gacha), rangi sariq, pushti, qizil, qora, barglari keng, uzun (kengligi 10 sm gacha, uz. 2 m gacha), makkajoʻxoriga oʻxshash roʻvagi yirik, boshogʻi uzun, tuklar bilan qoplangan, guli ikki jinsli. Ekilgandan soʻng birinchi ikkita bargning paydo boʻlishi uchun 30—32° harorat va 12—13 kun kerak boʻladi. Tropiklarda rivojlanish sikli — qalamchalarni ekishdan boshlab poyaning toʻliq pishishi va uni yigʻishtirish 12—24 oy davom etadi. Bir dalada 2—4 sikl oʻstiriladi (Oʻrta Osiyoda vegetatsiya davri 7 oy atrofida boʻlgani sababli bir yillik oʻsimlik tarzida yetishtiriladi). Texnik pishish davri roʻvaklanish davriga toʻgʻri keladi. Shansi issiqsevar, yorugʻsevar va namtalab, qisqa kun oʻsimligi (—3° da barglari nobud boʻladi). Shansi poyasi shakar i.ch.da asosiy xom ashyo hisoblanadi. Poya tarkibida qand miqdori oʻrtacha 16—18%, baʼzilarida 20—21% gacha (poya ogʻirligiga nisbatan oʻrtacha 11 — 12% shakar chiqadi). Shansi poyasi oʻrilganidan keyin, shakar zdlarida poyasidan siqib sharbat, sharbatdan shakar olinadi (yangi sharbatini bevosita isteʼmol qilish mumkin), sharbat quyqasidan spirt va rom ishlab chiqariladi. Sharbati siqib olingan poyasi hamda barglari yemxashak, yoqilgʻi sifatida ishlatiladi. Sugoriladigan yerlarda yetishtiriladi, qalamchasidan koʻpaytiriladi. 25—35 sm li qalamchalar chuq. 20—25 sm, eni 25 sm boʻlgan uyalarga 2—3 tadan ekiladi, koʻchatlari tutib ketganidan keyin mavsumda 12—15 marta sugʻoriladi. Sh. roʻvaklanish davrida poyaning 4—5 sm yuqorisidan oʻriladi. Oʻrilgan poyadan 4—6 haftadan keyin yangi novdalar oʻsib chiqadi va ular keyingi yili oʻriladi.

Halima Otaboyeva.
Shakl yasalishi

**Shakl yasalishi** - soʻzning u yoki bu grammatik maʼno ifodalovchi shaklining hosil qilinishi; shunday shaklning hosil boʻlishi (qiyoslang: Soʻz yasalishi). Mas, oʻzbek tilida Shakl yasalishining quyidagi usullari bor: analitik usul, sintetik usul.Shakl yasalishining analitik usuli yordamchi soʻzlar vositasida keldiradi. Chunonchi, oʻqib koʻrmoq, gʻovlab ketmoq, kun sayin soʻz shakllari koʻr, ket, sayin yordamchilari vositasida yasalmoqda. Shakl yasalishining sintetik usuli maxsus shakl yasovchi affikslar vositasida amalga oshadi.

Shakl yasovchi affikslar soʻzning grammatik maʼno ifodalovchi shaklini yoki biror grammatik vazifaga xoslangan shaklini yasaydi. Bunday affikslar asosiy xususiyatlariga koʻra 2 ga boʻlinadi: 1) kategorial shakl yasovchi affikslar — maʼlum soʻz turkumidagi biror grammatik kategoriyaga xos shakl yasaydi. Mas, otlardagi koʻplik, egalik, kelishik shaklini yasovchi, feʼlning mayl, zamon, shaxsson, nisbat shaklini yasovchi, sifat va ravishlardagi daraja shaklini yasovchi affikslar kategorial shakl yasovchi affikslardir; 2) nokategorial (funksional) shakl yasovchi affikslar — grammatik kategoriyaga oid boʻlmagan maʼnoni ifodalovchi, maʼlum sintaktik vazifaga xoslangan soʻz shaklini hosil qiladi. Mas, otlar va olmoshlarga qoʻshilib, xoslik ifodalovchi niki affiksi, otlardagi erkalash va kichraytirish, hurmat va oʻxshatish shakllarini hosil qiluvchi cha, chak, choq, loq, xon, gina va boshqa affikslar, feʼlning sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi shakllarini yasovchi affikslar (gan, gach, guncha va boshqalar) ana shu turdagi affikslardir. Oʻtgan asrning 80y.larigacha boʻlgan oʻzbekcha lingvistik adabiyotlarda soʻz yasovchilardan boshqa affikslar shakl yasovchi va soʻz oʻzgartiruvchi affikslar tarzida 2 ga ajratilgan.

Shakl yasalishi va shakl yasovchi affikslar morfologiyada oʻrganiladi.

## Adabiyot
* Oʻzbek tili grammatikasi, 1j., Morfologiya, T., 1975; Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1kism, T., 1980.

Azim Hojiyev.
Shakti

**Shakti** (sanskritcha — kuch, quvvat) — hinduiylikdagi tushuncha. Ayol yaratuvchi kuchkuvvatga ega degan maʼnoni bildiradi. shahriga siginish — shaktizm tantrizm va shivaizmda keng tarqalgan. Ularda Sh. Shiva rafiqalari (Parvati, Durgi, Kali)dan biri qiyofasida gavdalanadi. shahriga sigʻinishning ashaddiy tarafdorlari shaktiylar sektasiga kiradi.
Shakya

**Shakya**, Sakya — qadimda kshatriylar oligarxik respublikasi va Janubiy Himolay etaklari (Nepal)dagi qabila. Kapilavastu Shakya respublikaning poytaxti boʻlgan. Budda anʼanasiga muvofiq, ShakyaMuni (Shakyatarki dunyo) laqabli buddizm asoschisi Siddhartha Gautama Shakya qabilasidan boʻlgan. Uning shahriga mansub dastlabki izdoshlari budda rohiblar jamoasining asosini tashkil etgan, shuning uchun Budda rohiblari koʻpincha Shakya deb ham atalgan (yana qarang Budda).
Valdemar Shalandin

**Valdemar Sergeyevich Shalandin** (1924.12.12, Moskva 1944.10.1, Belgorod viloyati Yakovlev qishlogi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi tankchi, leytenant. 1942-yil Toshkentdagi tank harbiy bilim yurtini tamomlagan. 1943-yildan frontda. 1-gvardiyachi tank brigadasi (Voronej frontining 1-tank armiyasi) vzvod komandiri. Shalandin Belgorod viloyati Yakovlev qishlogʻida dushmanning qarshi hujumini kaytarishda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1944). Toshkentdagi kuchalardan biriga nomi berilgan.

## Manbalar
Fyodor Shalyapin

**Fyodor Ivanovich Shalyapin** [1873.1(13)2, Qozon — 1938.12.4, Parij; 1987-yilda Moskvada qayta dafn etilgan] — rus xonandasi (yuqori bas). 20-a. vokal sanʼatining yirik namoyandasi. Rossiya xalq artista (1918). 1895-yildan Peterburg va Moskva opera teatrlarida yakkaxon xonanda. 1901-yildan chet el gastrollari ("77a skala", "Metropolitenopera" teatrlari va boshqalar)da boʻlib, butun Yevropa mamlakatlari va AQShda shuhrat qozongan. 1922-yildan chet elda yashagan. Chiroyli, keng, nihoyatda oʻzgaruvchan va boʻyoqlarga boy ovoz sohibi boʻlgan shahrining ijro uslubi ajoyib aktyorlik mahorati, har bir soʻz maʼnosiga alohida ahamiyat berishi, eng nozik tuygʻularni badiiy teranlik bilan ifodalash kabi xususiyatlar bilan ajralib turadi. Keng koʻlamli sahnaviy isteʼdodga ega boʻlgan Shalyapin rus va Gʻarbiy Yevropa operalarida 70 ga yaqin asosiy partiyalarni haqqoniy, chuqur psixologik tarzda talqin etgan: Boris Godunov (Musorgskiy, "Boris Godunov"), Tegirmonchi (Dargomijskiy, "Suv pariyey"), Ivan Grozniy (RimskiyKorsakov, "Pskovlik qiz"), Galitskiy, Konchak (Borodin, "Knyaz Igor"), Mefistofel (Guno, "Faust"; Boyto, "Mefistofel"), Don Bazilio (Rossini, "Sevilya sartaroshi") va boshqa Shalyapin talqinida kamer musiqa asarlari (Musorgskiy, Glinka, Dargomijskiy, Shuman, Shubert va boshqalar) hamda rus xalq qoʻshiklari oʻzining yetuk ifodasini topgan. Shalyapin opera rejissyori, isteʼdodli rassom va haykaltarosh sifatida ham tanilgan.

## Manbalar
Andrew Schally

**Andrew Schally** (1926.30.11) — amerikalik tibbiyot xodimi (medik). Kanadadagi Makchill universitetini tugatgan (1955). 1949—52 yil Londondagi tibbiy tadqiqotlar Milliy institutida  biokimyodan assistent; 1952—57 yil Makchill universiteti psixiatriya boʻlimida ishlagan (Monreal, Kvebek). 1957-yildan AQShda. 1957—62 yillarda Xyustondagi Beyler universiteti tibbiyot kollejida fiziologiya va biokimyo boʻyicha professor yordamchisi. 1962-yildan NyuOrleandagi gospitalda polipeptid va endokrinologiya laboratoriya rahbari. Ilmiy faoliyati gipotalamik rilizinggormonlarini oʻrganish va amaliyotga tatbiq etishga oid. Nobel mukofoti laureati (1977, R. Giymen va R.S. Yalou bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Aron Shalomayev

**Aron Shalomayev** (1917.20.10, Buxoro — 2004.20.7, Isroil) — yozuvchi, dramaturg, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987). Toshkentdagi oʻqituvchilar uyini tugatgan (1934). Yozuvchilik faoliyatini 20-asr 30y.laridan boshlagan. "Oqibat" Shalomayevning ilk pyesasi. "Ona mehri", "Ardokli Vatan", "Halollik", "Qon sachragan chinor", "Buxoro fojiasi", "Alisher Navoiy", "Ahmad Donish", "Ibn Sino", "Oltin qafas ichra", "Umar Xayyom", "Iztirob", "Qalb nidosi", "Gardishi davron" kabi asarlarining deyarli hammasi respublikamiz teatrlarida saxnalashti? rilgan. Toshkentdagi 29sonli, 65sonli maktablarning va oʻquvchilar saroyining uzoq yillar davomida direktori boʻlgan. Samarqand davlat buxoroyahudiylari musiqali drama teatrining tashkilotchilaridan. "Axaronnoma" ("Xotiranoma") turkumidagi 8 ta kitob, "Buxoro yahudiylarining adabiyoti" (14—20-asrlar 2 jildli, Xanoy Tolmas bilan) nomli kitob muallifi. "Amnun va Tomor", "Ester xamalka" uning soʻnggi yillar yaratgan asarlaridir.

## Manbalar
Muhabbat Shamayeva

**Muhabbat Shamayeva** (asl ismi **Lyuba**) (12-may 1944-yil, Buxoro, Oʻzbekiston SSR) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1978).

## Hayot yoʻli
Muhabbat Shamayeva 1944-yil 12-may kuni Buxoroda tugʻilgan. U Oʻzbekiston SSRda Xizmat koʻrsatgan artist Ilyos Mallayevning turmush oʻrtogʻi edi. Ularning Nargiza Mallayeva va Raj Mallayev ismlar farzandlari bor. Farzandlar ham xonanda boʻlib yetishishgan. Hozirda u butun oilasi bilan Nyu-Yorkning Queens tumanida yashaydi va marhum turmush oʻrtogʻi Oʻzbekiston SSRda Xizmat koʻrsatgan artist Ilyos Mallayev asos solgan „Maqom“ ansamblida faoliyat yuritadi.

## Ijodiy faoliyati
Ijodiy faoliyatini Buxoroda havaskorlik ansamblida boshlagan. 1963-1965-yillar Oʻzteleradiosining „Maqom ansambli“, 1965-1991-yillar estrada-simfonik orkestrida yakka xonanda. 1990-yillarning 2-yarmidan NyuYorkdagi „Tiklanish“ buxoro yahudiylari musiqali teatri aktrisasi. Repertuaridan oʻzbek xalq „Tanavor“, „Fargʻonacha“ ashulalari, bastakor va kompozitorlar yaratgan lirik va estrada qoʻshiqlari („Koʻchalar“ Doni Zokirov; „Toshkent nahori“, „Tong navosi“ Muhammadjon Mirzayev; „Oʻrik gullaganda“ Manas Leviyev; „Yoʻllarim“ Muxtor Ashrafiy; „Mirzachoʻl yor-yori“ F. Kadirov) keng oʻrin olgan. U, shuningdek, turli xalqlar (tojik, yahudiy, ozarbayjon, tatar, turk, eron, arab, afgʻon, fransuz va boshqalar) qoʻshiqlarini ham ijro etgan. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Ijrolari grammofon plastinka va kompakt-disklarga yozilgan.

2015-yilda Butunjahon musiqa institutining (inglizcha: The World Music Instituteʼs) „Ilohiy aks-sado: yahudiy ayollar ovozi“ nomli Global salonida „Symphony Space Leonard Nimoy Thalia“ teatrida chiqish qilgan.

2018-yil 28-avgustda Toshkentdagi „Turkiston“ saroyida Muhabbat Shamayeva bilan Izro Malakov konsert bergan va 6-10-sentyabr kunlari Shahrisabzda oʻtkazilgan Xalqaro maqom sanʼati anjumanida ishtirok etishgan.

## Manbalar
Shamozit

**Shamozit** [Shveysariyadagi Shamozon (Chamozon) qishlogʻi nomidan] — I) varaqsimon silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral, temirli xlorit. Kimyoviy tarkibi (Fe, A1, Mg)3[(Si, A1)4O,J (OH)2 (Fe, Mg)3 (O, ON)6. Tarkibida 30% dan ortiq temir oksidi bor; 2) Bertyerin, septeshamozit minerallari, septexloritlar oilasiga mansub. Kimyoviy tarkibi (Fe2+, Fe3+, Al, Mg)6 [(Si, A1)4OJ (OH)8. Unda 40—45% temir oksidi boʻlib, tabiiy oʻzgaruvchan. Har ikkala mineral birga uchrashi mumkin va ularni birbiridan farklash qiyin. Monoklin singoniyada kristallanadi. Strukturasi kaolinitnikiga oʻxshash. Sh. oolitlar, tuproqsimon jinslar tarzida boʻladi. Rangi yashilsariq, koʻk, kulrangqoʻngʻirdan qoragacha. Qattikdigi 2,5—3, zichligi 3—3,3g/sm3. Moʻrt, xira yaltiraydi. Gipergen. Gilli yotqiziklarda va choʻkindi temir rudalarida uchraydi. Sh. siderit, temir sulfidi, markazit va pirit bilan assotsiatsiyada boʻladi. Nurash natijasida oksidlanadi va temir gidrooksidlarini hosil qiladi. Baʼzan katta toʻplamlar tarzida uchraydi. Temir rudasi. Oʻzbekistonda Qurama togʻlari (Navgarzansoyning kassiteritsulfidli ruda namoyonlarida) va Shimoliy Orol boʻyi choʻkindi temir konlarida mavjud.
Shamol dvigateli

**Shamol dvigateli** - shamol oqimining kinetik energiyasini mexanik energiyaga aylantiradigan qurilma. Asosiy qismlari: rotor, parrakli baraban, shamol gʻildiragi va boshqa Karusel (rotorli), qanotli va barabanli xillarga boʻlinadi. Karusel Shamol dvigateli ish organining aylanish oʻqi vertikal joylashgan boʻladi. Oʻqning bir tomoniga joylashgan parraklarga shamol taʼsir qiladi, parrakning aylanma tezligi shamol tezligidan oshmagani uchun atigi 15 foizi mexanik energiyaga aylanadi. Shuning uchun kamroq ishlatiladi. Qanotli Shamol dvigateli da oʻq shamol yoʻnalishiga nisbatan gorizontal va parallel joylashadi. Bunday Shamol dvigateli keng tarqalgan, unda shamol energiyasining 48 foizi mexanik energiyaga aylanadi. Barabanli Shamol dvigatelida baraban vali shamol oqimiga nisbatan gorizontal va perpendikulyar joylashgan boʻladi. Shamol dvigateli quvvati shamol gʻildiragining diametriga, shamolning tezligiga bogʻliq. Shamol dvigateli, asosan, shamol energetikasida ishlatiladi.
Shamol kadastri

**Shamol kadastri** — shamol energetikasi resurslari (imkoniyatlari)ni hisobga olish tizimi; maʼlumotlar toʻplami. Joylardagi (mahalliy) shamol tezliklari maromini ifodalovchi obyektiv maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Shamol kadastri maʼlumotlari shamol energetikasi sohasida bajariladigan hisoblashlar uchun asos boʻladi. Shamol kadastrida mahalliy shamollarnchng oniy va oʻrtacha tezliklari, takrorlanuvchanligi, yuz beradigan sukunat (shtil) davomiyligi va boshqa toʻgʻrisidagi maʼlumotlar jadval yoki grafik shaklida beriladi. Bu jadval va grafiklarni tayyorlashda meteorologiya styalarining koʻp yillik kuzatishlari materiallaridan foydalaniladi. Uzbekistonda bunday kuzatishlar gidrometeorologiya xizmati tomonidan olib boriladi (Uzbekistonda 47 ta meteorologiya styasi mavjud; 2005).
Shamol tegirmoni

**Shamol tegirmoni** - shamol oqimining kinetik energiyasidan foydalanishga asoslangan qurilma (inshoot). Don yanchish va suv chikarish uchun moʻljallab quriladi. Dastlabki Shamol tegirmoni mil. av. 2— ]a.da Misr va Xitoyda paydo boʻlgan. U inson kuli bilan yasalgan birinchi mexanik dvigatel hisoblangan. Shamol tegirmoni korpus, toʻrt yoki olti parrakli galdi rak (baraban), shamol dvigateli, tegirmon toshi, dvigateldan toshga harakat uzatuvchi oraliq mexanizmlardan iborat. Shamol tegirmoni korpusi, parraklari, dvigatellari, oraliq mexanizmlari, asosan, pishiq yogʻochdan yasalgan. Parrakli gʻildirakning diametri 15–24 m boʻladi. Suv tegirmoni va elektr tegirmon paydo bulganidan keyin ham (qarang Tegirmon) ayrim joylarda Shamol tegirmoni oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Shamol tegirmoni, asosan, shamol kuchli esib turadigan hududlarda qurilgan. Shamol uncha kuchli esmaydigan, ammo suv serob boʻlgan joylarda, mas, Markaziy Osiyoda suv tegirmonlari qurilgan (Shamol tegirmoni faqat Qozogʻistonning shim. hududlarida bor, Oʻzbekiston hududida suv tegirmonlari qurilgan, Shamol tegirmoni yoʻq).
Shamol elektr stansiyasi

**Shamol elektr stansiyasi** (SHES) — shamol oqimining kinetik energiyasini elektr energiyasiga aylantiruvchi qurilma. Shamol dvigateli, elektr toki generatori, generator va dvigatelning ishini boshqaruvchi avtomatik qurilma xamda ular oʻrnatiladigan inshoatlardan iborat. Shamol elektr stansiyasidan, koʻpincha, shamol oqimining oʻrtacha yillik tezligi yuqori (5 m/sek dan katta) boʻlgan va markazlashtirilgan elektr taʼminot tarmoqlaridan uzoqda joylashgan hududlarda (mas, Oʻrta Osiyoda — dasht, cho'l va chala cho'llarda) elektr energiyasi manbai sifatida foydalaniladi. Shamol elektr stansiyasida 8 kVt dan 1,2 mVt gacha quvvatli elektr energiyasi hosil qilish mumkin.

## Yana q.

* Yashil tarif
Shamol energetikasi

**Shamol energetikasi** — fan va texnikaning shamol oqimining kinetik energiyasidan mexanik, elektr va issiklik energiyasi olishda foydalanish usullarini, nazariy asoslarini ishlab chiquvchi va xalq xujaligida shamol energiyasidan foydalanish tarmoqlari hamda yullarini belgilovchi sohasi. Inson shamol kuchidan qadimdan foydalanib kelgan. Oldiniga uning kuchidan faqat yelkanli qayiqlarda foydalanilgan, keyinchalik (mil. av. 2—1 asr) Misr va Xitoyda shamol tegirmonlari paydo boʻlgan (qarang Shamol tegirmoni), keyinchalik shamol dvigatellari va qurilmalari yaratilgan. Shamol energiyasidan Quyosh va suv energiyasi bilan birga foydalanish katta ahamiyatga ega. Shamol energetikasi, asosan, 2 qismga bulinadi: shamol texnikasi va shamoldan foydalanish. Shamol texnikasi qismi shamol kuchidan foydalanib ishlovchi texnika vositalari (agregatlari, dvigatellari, qurilmalari) ni loyihalashning nazariy asoslari va amaliy usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Shamoldan foydalanish qismida shamol energiyasidan samarali foydalanish, shamol qurilmalaridan unumli foydalanish, ularning texnikiqtisodiy kursatkichlarini yaxshilash masalalari va boshqalarning nazariy va amaliy masalalari urganiladi va amalda tatbiq qilinadi. Shamol energetikasi uzining nazariy va amaliy masalalarini urganish va ishlab chiqishda boshqa fan sohalariga, ayniqsa, aerologik tadqiqotlar natijalariga asoslanadi. Boshka energiya manbalaridan foydalanish noqulay va umuman bunday manbalar yoʻq joylarda Shamol energetikasi ishlanmalari juda asqotadi. Oʻrta Osiyeʼda (xususan, Uzbekistonda) dasht, choʻl va chala chullarda Shamol energetikasi texnika vositalari koʻl kelishi mumkin. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika institutida Shamol energetikasi muammolari bilan ham shugʻullaniladi.
Shamol eroziyasi

**Shamol eroziyasi**, deflyatsiya — tuproqning unumdor ustki qismini shamol uchirib ketishi hamda ekinlarni shamol koʻtarishi (qarang Tuproq eroziyasi).
Shamollar sxemasi

**Shamollar sxemasi** (meteorologiyada) — maʼlum joydagi (mahalliy) shamol rejimi (yunalishi) ni ifodalaydigan grafik. Odatda, koʻp yillik kuzatishlar asosida oylik, mavsumiy va yillik grafiklar tuziladi. Ufqning asosiy yoʻnalishlari boʻylab bir markazdan taralgan nur shaklidagi chizigʻutarning uzunligi shu yoʻnalishda esgan shamollarning qandaydir qiymatiga (ularning takrorlanishiga, oʻrtacha tezligiga, shu ikki miqdorning koʻpaytmasiga va boshqalarga) mutanosib (uygʻun) boʻladi. Shamollar sxemasi. Nurlar (chiziklar)ning har biri shamolning qaysi tomonga esishini koʻrsatadi (mas, Gʻ — gʻarb, Sh — shimol, SHQ — sharq, J — janub, SHGʻ — shimoligʻarb, SHSHQ shimolisharq, JSHQ — janubisharq, JGʻ — janubigʻarb). Nurlarining uchlari siniq chiziklar yordamida birlashtiriladi. Shamollar sxemasining fan va xalq xoʻjaligidagi nazariy va amaliy axamiyati katta.
Shamollash

**Shamollash** – organizm sovqotishi oqibatida kelib chiqadigan oʻtkir respirator kasalliklarning umumiy nomi. Havo haroratining pasayishi, namligining ortishi va boshqa omillar shamollashga sabab boʻlishi mumkin. Shamollash kishining kuch-quvvatini va organizmning mikroblarga qarshi kurashish qobiliyatini susaytiradi. Shamollash deganda koʻpincha nafas yoʻli kasalliklari: tumov, katar, bronxit, zotiljam, gripp va boshqalar tushuniladi. Shamollagan kishining eti uvishadi yoki sovqotadi, aksiradi, burni achishib suv keladi, isitmasi chiqadi, boshi ogʻrib, lohas boʻladi, darmoni quriydi.

Biror aʼzo shamollaganda koʻpincha uning nerv tomirlari va muskullari yalligʻlanib ogʻriydi, masalan, radikulit, ishias, mialgiya, nevralgiya, yuz nervi falaji va hokazo. Shamollash organizm sezuvchanligining ortishi bilan kechadigan (allergik) kasalliklar, masalan, boʻgʻim revmatizmi, ayrim surunkali xastaliklarga, masalan, surunkali nefrit va boshqalar zoʻriqishiga sabab boʻladi.

## Alomatlari

Shamollash odatiy belgilar kabi, burun oqishi, tomoq ogʻrishi va qoʻl ogʻriqlari kiradi, baʼzan Mushaklar ogʻrigʻi, charchash, bosh ogʻri va ochkoʻzlik kabi alomatlar yuzaga. Gʻarq ogʻriqlari holatlarning taxminan 40-50% ga teng va mushaklar ogʻriq ham taxminan 50%ga teng. Kattalarda issiqlik odatda mavjud emas, lekin chaqaloqlar va kichik bolalar uchun keng tarqalgan. Kasal odatda kuzatuvchi gripp bilan taqqoslaganda yengil boʻladi. Hosil va issiqlik kattalarda grippning yuzaga kelishi ehtimoli yuqoriligini koʻrsatsa-da, ushbu ikki holat oʻrtasida katta oʻxshashlik mavjud. Oʻrtacha sovuqni keltirib chiqaradigan bir qator viruslar ham asimptomatik infeksiyalarga olib kelishi mumkin.

## Sabablari

Oʻtmishda boʻlgan sovuq – bu yuqori nafas olish yoʻllari yuqumli kasalligi boʻlib, uning sababchisi turli viruslar boʻlishi mumkin. Eng keng tarqalgan holat – bu rinovirus (30-80%), 99 ta serotiplar ega pikornavirus turi. Boshqa keng tarqalgan viruslar: adenoviruslar, enteroviruslar, parainfluenza va RSV. Koʻpincha birdan ortiq virus mavjud. Jami 200 dan ortiq virus turlari sovuq bilan bogʻliq. Baʼzi umumiy sovuqlarning virus sababi (20-30%) nomaʼlum.

## Epidemiologiyasi

Oʻrtacha sovuq odamlarning eng keng tarqalgan kasallik boʻlib va butun dunyodagi odamlarga taʼsir qiladi. Katta yoshdagi insonlar odatda yiliga ikki-uchta shamollashi mumkum, bolalar yiliga olti-oʻn marta shamollashi (maktabdagi bolalar uchun yiliga oʻn ikki marta shamollashi) mumkin, Immunitetning pasayishi tufayli keksalarda simptomatik infektsiyalar koʻpayadi.
Shamolli orollar

**Shamolli orollar**, Karib orollari — Karib dengizidagi marjon va vulkan orollari guruhi, Kichik Antil orollari arxipelagining Trinidad va Virginiya o.lari oraligʻidagi sharqiy qismi. Yirik orollari: Gvadelupa, Dominika, Martinika, Grenada, SentVinsent, SentLyusiya, Antigua va boshqa Umumiy maydoni 6 ming km². Relyefi, asosan, togʻli, eng baland joyi 1447 m (Dominika o.da). Harakatdagi vulkanlar bor. Iklimi tropik passat, yillik yogʻin 1500–2000&nbsp;mm, asosan, yezda yogʻadi. Tabiiy oʻsimliklari (doim yashil oʻrmonlar va butazorlar) kam saqlangan. Shakarqamish, sitrus mevalar, kofe, kakao, banan plantatsiyalari bor. Yirik shaharlari: FordeFrans, PuentaPitr, BasTer, Kastri va boshqa Shamolli orollarga yevropaliklardan ilk bor X. Kolumb 1493—1502-yillarda borgan. Orollar shimoli-sharqiy passat oqi miga nisbatan roʻpara joylashganligi sababli Shamolli orollar deb nomlangan.
Shamolsiz orollar

**Shamolsiz orollar**, Janubiy Antil orollari — Karib dengizidagi vulkan va marjon orollar guruhi, Kichik Antil orollari arxipelagining janubiy qismi. Tarkibida Aruba, Kyurasao, Bonayre, Aves va boshqa orollar bor. Maydoni 1,2 ming km². Aholi, asosan, Kyurasao va Aruba o.larida yashaydi. Yirik orollar relyefi togʻli, maydalari — payettekislik. Iqlimi tropik, yillik yogʻin 500– 600&nbsp;mm. Doim yashil qattiq bargli oʻrmonlar va butazorlar bilan qoplangan. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Sorgo, banan, batat plantatsiyalari bor. Qoʻy va echki boqiladi. Neft konlari topilgan. Yirik shaharlari: Villemstad va Oranyestad. Orollarga dastlab 1499-yilda yevropalik dengizchi sayyoxlardan A.Oxeda va A.Vespuchchi borgan. Orollar (Shamolli o.larga nisbatan) shimoli-sharqiy passat oqimiga nisbatan ters joylashganligi sababli Shamolsiz orollar deb nomlangan.
Shamot

**Shamot** (frans. chamotte) — oʻtga chidamli pishirilgan loy yoki kaolin. Asosan, glinozem va kremnezem (kremniy (P)oksid)dan iborat. Bu tarkibiy qismlar yuqori trlarga chidamli material (mullit; 3Al2O32SiO2) ni xreil qiladi. Sh.lar 1300—1500° trada plastikligi yoʻqolguncha pishirib tayyorlanadi. shahrining suyuqlanish temperaturasi 1810°. Tarkibida kremnekislotalar mavjudligi tufayli Sh. 1100—1400° trada yumshay boshlaydi. Tarkibida 30% glinozyom boʻlgan Sh. ga oʻtga chidamli loy qoʻshib, oʻtga chidamli gʻishtlar (Sh.gʻishtlar) tayyorlanadi. Ular marten pechi tublarini, /sovshlarning ichki devorlarini, bugʻ qozonlarining tashqi qismlarini qoplash va boshqalarda ishlatiladi. Tuyilgan Sh. oʻtga chidamli beton quyishda, bino gʻishtlarini terishda, haykaltaroshlikda qoʻllanadi.

## Manbalar
Shampan vinosi

**Shampan vinosi** — karbon kislotaga toʻyintirilgan koʻpiklanuvchi uzum vinosi; maxsus tayyorlangan va qayta ishlangan vino mahsulotni germetik berkitiladigan shisha yoki maxsus idishlarda takroriy bijgʻitish yoʻli bilan olinadi. Shampan vinosida karbon kislotaning yuqori miqdori shisha idish ochilgan paytda vinoning koʻpiklanishi va mavjlanishini taʼminlaydi. Tarkibidagi qand miqdoriga qarab: Shampan vinosi bryut (0,3% gacha), shirasiz (0,8%), kam shirali (3%), nim shirin (5%), shirin (8%) va juda shirin (10%) turlarga boʻlinadi.

SH.v. 17-asr oʻrtalarida Fransiyaning Shampan viloyatida birinchi marta tayyorlangan (Shampan nomi shundan). Yangi uzilgan uzum 4 soatdan kechiktirilmay ezilib, meva bandlaridan tozalangach, presslanib sharbati olinadi. Sharbat past (10—12°) trada 14—16 soat yoki 25—30° da 18—24 soat tindiriladi, rangi tiniq boʻlishi uchun qar 1 dal sharbatga 2—3 g bentonit qoʻshiladi. Tindirilgan sharbatga achitqi va sut kislotasi bakteriyalari qoʻshiladi va bijgʻitish idishlariga oʻtkaziladi, bijgʻish 14—18° trada 10 sutkaga yaqin davom etadi. Bijgʻitish tugashi bilan (qandi 0,2%) sharbat boshqa idishlarga quyiladi. Tayyor vino 10—15 ming dal dan qilib shampan zdiga yuboriladi. Shampan zdlarida vinoni takroriy bijgʻitish yoʻli bilan karbon kislotaga toʻyintirish jarayoni shampanlash deb ataladi. Shampanlash 2 usulda oʻtkaziladi.

Butilka usuli: vino mahsulotlariga shakar va bijgʻitish uchun achitqi qoʻshib, maxsus shisha idishlarga quyiladi va saqlash uchun olib qoʻyiladi. 3—4 haftadan keyin vinoga qoʻshilgan shakar bijgʻishidan hosil boʻlgan karbon kislota tufayli butilkada 5 atm gacha bosim vujudga keladi. Shampanlangan vinoning saqlanish muddati 3 yil davom etadi. Bu davr mobaynida murakkab fizikkimyoviy va biokimyoviy jarayonlar natijasida Shampan vinosining oʻziga xos taʼmi, hidi hamda mavjlanish va koʻpiklanish xususiyatlari paydo boʻladi.

Rezervuar usuli davriy va uzluksiz yoʻnalishda oʻtkaziladi. Vinoni davriy shampanlash katta rezervuarlarda (5—10 m1) 1 oy mobaynida oʻtkaziladi. Keyin vino sovitiladi, tindiriladi va butilkalarga kuyiladi.

Uzbekistonda Shampan vinosi ishlab chiqarish 1942-yildan boshlab yoʻlga qoʻyildi va "Oʻzbekiston shampani" kompaniyasida "Oʻzbekiston shampani", "Durdona", "Navroʻz", "Gulshan" va boshqa Shampan vinosi ishlab chiqariladi. Shampan vinosi eng yaxshi uzum navlaridan, Uzbekistonda, asosan, Bayan Shirey, Rkatsitelli, Kabarne, Risling, Oq Pino, K,ora Pino, Aligote kabi maxsus navlardan tayyorlanadi.
Shampinon

**Shampinon** (Agaricus) - agarikadoshlar oilasiga mansub qalpoqchali zamburugʻlar turkumi; ekma qoʻziqorin. 60 ga yaqin turi maʼlum. juft sporali (A. bisporus) turi keng tarqalgan boʻlib, maxsus nim qorongʻi, salqin va nam muhitda (harorat 20—25°, namlik 80— 90%) soʻkchaklarda yetishtiriladi. Shampinion qovurib, qaynatib (shoʻrva), dimlab yeyiladi, konserva qilinadi (qarang Qoʻziqorin).
Galina Shamray

**Shamray Galina Yakovlevna** (1931.5.10, Toshkent) — gimnastikachi, xizmat koʻrsatgan sportchi (1954). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1952). Sport gimnastikasi boʻyichajamoa hisobida olimpiada oʻyinlari chempioni, yakka musobaqada esa kumush medal sovrindori (1952, Xelsinki), jahonning mutlaq chempioni (1954, Rim). 1956-yildan murabbiy, musobaqalarda hakamlik qilgan. Xalqaro toifadagi hakam (1975).
Shams qays roziy

**Shams qays roziy** (toʻliq ismi — Shamsuddin Muhammad ibn Qays Roziy) (12-asrning oxiri, Ray — 13-asrning 1yarmi) — fors adabiyotshunosi. 1205-yilda Buxoroga kelgan. 1207-yil Malik Sanjar isyonini bostirish maqsadida Buxoroni istilo qilgan Muhammad Xorazmshoh olimni oʻz saroyiga daʼvat etgan va u 1219-yilgacha Xorazmda yashagan. Moʻgʻullar hujumi tufayli Xorazmni tashlab, Muhammad Xorazmshoh bilan birga Iroqqa hijrat qilgan. 1219—26 yillar darbadarlikda hayot kechirgan. Rayda 2 marta asirga tushgan. 1226-yil Fors otabegi Saʼd ibn Zangi xizmatiga kirgan. Donishmand va tajribali Sh.Q.R. tez orada obroʻeʼtibor qozonib, shohning xos nadimlari qatoridan oʻrin olgan.

"Almoʻʼjam fi maʼoyiri ashʼoriilajam" ("Ajam sheʼr oʻlchovlari lugʻati") kitobi mashhur. "Tibʼyon ullugʻat atturki alo lison ulqangʻali" ("Turkiy tilning qangʻali tilidagi mufassal bayoni"), "Aluyub fi muqaffi ashʼor ularab" ("Arab qofiyasining ayblari"), "Kitob ul kofi filaruzayn valqavofi" ("Aruz va qofiya xususida batafsil maʼlumot") kabi risolalar ham yozgan boʻlib, ular bizgacha yetib kelmagan.

"Almoʻʼjam" debocha, 2 qism va xotimadan iborat. Debochada oʻz tarjimai holi — tugʻilgan joyi, yoshlik yillari, turli mamlakatlarga sayohatlari, moʻgʻullarning Kichik Osiyoga hujumi va ularning dahshatli oqibatlari, sarsonsargardonliklari, Rayda 2 marta asir tushgani, asarning yozilishi sababi va taqdiri xususida fikr yuritadi. Kitobning 1qismi aruzga bagʻishlangan boʻlib, 4 bobni oʻz ichiga oladi. Bu bob aruz haqida maʼlumot, ruknlar va ularning nomlanishi; juzvlar va ruknlar asosida vujudga kelgan vaznlar; aruzdagi oʻzgartirishlar — zihoflar; eski va yangi bahrlar tahliliga bagʻishlangan. 2qism qofiya va badiiy sanʼatlardan iborat boʻlib, u sheʼr va qofiya tabiati; qofiya unsurlari va ularning nomlanishi; qofiya unsurlarining qoʻllanishi va nomlanishi; qofiyaning qoʻllanishi doiralari va qofiya turlarining tasnifi; qofiya qusurlari; badiiy sanʼatlar haqida. Xotima qismida sheʼr va shoirlik xususidagi muhim kuzatishlar bayon etilgan. "Almoʻʼjam" adabiyotshunoslik haqidagi qad. va mukammal asar boʻlib, sheʼr nazariyasi va shoirlik shartlari, shoir va munaqqid munosabati xususidagi muhim manba hisoblanadi.
Shamsiddin Mahbubiy

**Shamsiddin Mahbubiy**, Shamsiddin Ahmad ibn Jamoliddin Mahbubiy Buxoriy (12-asrning 2-yarmi — Buxoro — 1238) — shayx va mashhur faqih. 

Unvoni: Sadr ash-Shariʼa alakbar (alavval). Yirik faqih Jamoliddin Ubaydullo ibn Ibrohim Ahmad (1151 — 1233) xonadonida tugʻilgan. Sh.M. Madrasa tahsilini olgan, fiqhga oid koʻplab asarlar yozgan. Moʻgʻumar istilosidan keyin Buxoro xalqining bosqinchilarga qarshi kurashida gʻoyaviy rahnamolik qilgan. Uning taklifi bilan moʻgʻullarga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonga Mahmud Torobiy boshchilik qilgan. Qoʻzgʻolonchilar Buxoro shahrini egallagach, bosh sadr Burhoniddin (qarang Burhonlar, Sadri Jahon) Sh.M.ni shahar sadri qilib tayinlashga majbur boʻlgan. 1238-yilda Buxoro atrofida moʻgʻullarga qarshi boʻlgan jangda Mahmud Torobiy bilan birga Sh.M. ham halok boʻlgan. Buxoro shahridagi Chashmai Ayyubning sharqiy tomonidagi Sherobod mozorida dafn etilgan. 

## Adabiyot
* Gafurova R.L., Kitobi Mullazade, T., 1992; 
* Yoʻldoshev N., Rajabov P., Mavlono Shamsuddin Mahbubiy alBuxoriy, Buxoro, 2001.
Shamsiddin Eldegiz

**Shamsiddin eldegiz** - Ozarbayjon va Shim.Gʻarbiy Erondagi turkiy eldegiziylar sulolasi (1136— 74) asoschisi. Sh.E. qipchoqqullardan boʻlib, Saljuqiylar vaziri Sumayrimiyning xizmatkori edi. Keyinchalik Sulton Masʼud ibn Muhammad (1133—52) xizmatiga oʻtgan, 1136-yil Jan. Ozarbayjon va Arron noibi etib tayinlangan. Masʼud vafotidan soʻng Ozarbayjondagi mulklarning mustaqil hukmdori va Erondagi Saljuqiylar sultonligining regenti (vasiy)ga aylangan. Ozarbayjonning jan. va shim. qismini (Shirvon va Gruziya chegaralarigacha), Gʻarbiy Eronni oʻziga tobe etgan. 1166 y. Sh.E. Syunikni qoʻshib olgan.
Shamsiddin Eltutmish

**Shamsiddin Eltutmish** - Dehli sultonligi hukmdori (1211—36), gʻulomlar sulolasidan. Yoshligida Dehli sultonligi asoschisi Qutbiddin Oyboqning turk gʻulomi boʻlgan, keyinchalik bir qator viloyatlarning noibi (muqta) etib tayinlangan. Sultonlikka Panjob va Sindni qoʻshib olgan va hind knyazlari bilan muvaffaqiyatli urushlar olib borgan. 1229-yili Bagʻdod xalifasi tomonidan mustaqil hukmdor (sulton) deb eʼtirof etilgan. Shamsiddin Eltutmish davrida Dehlida yirik diniy inshootlar qurilishi olib borilgan.