open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Togʻ bosimi

**Togʻ bosimi** — togʻ geomexanikasi fanida umumlashma tushuncha boʻlib, Yer qaʼrida tabiiy hamda sunʼiy (ishlab chiqarish. zaruriyati natijasida) holda namoyon boʻladigan turli kuchlanishlar majmuasi. Togʻ bosimini vujudga keltiruvchi asosiy sabablardan biri gravitatsiyadir; tarqalish maydoni, taʼsir kuchi va vaqti turlicha boʻlgan qoʻshimcha sabablar geotektonik jarayonlar, yer osti hamda yer usti inshootlarini qurilishi, foydali qazilmalarni qazib olish jarayonlaridir. Togʻjinslari massivida turli kuchlanishda va tezlikda namoyon boʻluvchi Togʻ bosimi turli ijobiy (foydali qazilmalarni qazib olishni osonlashtiradi) yoki salbiy ok,ibatlarga olib keladi. Togʻ bosimi namoyon boʻlishini bashoratlash, oʻrganish, uning oqibatlari oldini olish — konchilik amaliyoti va fanining asosiy vazifasi. Kon inshootlarini toʻgʻri joylashtirish, oʻtkazish va ularni taʼminlash Togʻ bosimini tartibga solishning shaxtalarda keng qoʻllaniladigan mahalliy samarali vositasidir. Togʻ bosimi tushunchasi 19-asrda paydo boʻlgan. Oʻzbekistonda Togʻ bosimi ni boshqarish fani M. M. Protodyakonov asarlarida oʻz aksini topgan.
Togʻ jinslarining yotishi

**Togʻ jinslarining yotishi** - Yer poʻstida togʻ jinslarining shakli va fazoviy joylashuvi. Choʻkindi togʻ jinslari buzilmagan holatda dastlab gorizontal joylashadi. Togʻ jinslari dastlabki yotishining buzilishi yoki dislokatsiyasi 2 sabab bilan: endogen — tektonik harakatlar va ekzogen — koʻchki, oʻpirilish, togʻ jinslarining erishiga sabab boʻluvchi yer yuzasidagi va ayniqsa, grunt suvlarining faoliyati natijasida sodir boʻladi. Togʻ jinslarining yotishiyo. choʻkindi togʻ jinslarining toʻplanish sharoiti boʻyicha 3 xilga ajratiladi: transgressiv, regressiv va migratsion yotish. Togʻ jinslarining yotishiyo. 3 asosiy guruh: burmalangan yoki plikativli (qatlamlar yaxlitligi buzilmagan), uzilishli yoki dizʼyunktivli (uzilish bilan), magmatik massalarning singib kirishi yoki ilgari hosil boʻlgan togʻ jinslari qatlamlarida yuqori qayishqoqlikka ega boʻlgan jinslarning (tuzlar, gipelar) buzilish shakllaridan iborat. Qatlamlarning turli yoshdagi majmualari koʻpayganda Togʻ jinslarining yotishiyo.ning 2 asosiy tipi: muvofiq va nomuvofiq yotishi farq qilinadi. Bu terminlardan stratigrafik va strukturaviy oʻzaro munosabatlarni anikdashda foydalaniladi. Magmatik togʻ jinslari turli xil shakllarda yotadi. Yer yuzasiga oqib chiqqan lavalar oqim va qoplam (effuziv togʻ jinslari) koʻrinishida soviydi; yer yuzasidan uncha chuqur boʻlmagan joyda magmaning sovishi natijasida shtoklar, tomirlar, daykalar, plitasimon qiya jismlar (sillar), lakkolitlar (ekstruziv va gipabissal togʻ jinslari) vujudga keladi. Magma 1,5–2&nbsp;km chuqurlikda soviganda shtoklar va batolitlar (intruziv togʻ jinslari) hosil boʻladi.
Togʻ jinslarining burmalanishi

**Togʻ jinslarining burmalanishi**, burmalanishning hosil boʻlishi —tektonik deformatsiyalar natijasida togʻ jinslari katlamlarining ezilib, burmalanish jarayoni. Burmalar majmuasi shakli, kelib chiqishi va hosil boʻlishining kinematik sharoitlariga qarab farqlanadi. Togʻ jinslarining burmalanishib. morfologik belgilarga qarab toʻliq, golomorfli yoki uzun, ingichka burmalardan tashkil topgan, qavariq (antiklinal) va botiq (sinklinal) burmalangan zonalarni muntazam toʻldirib turuvchi chizikdi (alpinotipli); uzuqyulukli yoki alohida, tarqoq, koʻproq antiklinal burmalarga yakin turli shakldagi (vallar, gumbazlar, notoʻgʻri koʻrinishli koʻtarilmalar) toʻgʻri yotgan qatlamlar maydonlari bilan boʻlingan guruhlardan tashkil topgan idiomorfli; oralik, burmalanishli va boshqa tiplarga boʻlinadi. Toʻliq burmalanishda hududning qamma maydoni antiklinal va sinklinal burmalar bilan band boʻlib, gorizontal katlamlar uchramaydi. Unda, asosan, surilish va ushalish, togʻ jinslarining jipslashishi va metamorfizmi sodir boʻladi. Uzuqyuluq burmalanishga braxiantiklinal va braxisinklinallar, koʻtarilmalar, gumbazlar, diapir burma va boshqa kiradi. Ularda tik tektonik buzilishlar koʻp uchraydi. Oraliq burmalanishlar 2 xil: qirrasimon va sandik,simon boʻladi. Qirrasimon burmalanishda jarlik, siqiq antiklinal va keng tekis sinklinallar navbatmanavbat keladi, tog oldi bukilmalarida uchraydi. Sandiqsimon burmalanish sandiqsimon antiklinal va sinklinallardan iborat. Turli davrlarda hosil boʻlgan turli yoshdagi burmalanishlar maʼlum. Mas., Baykal (tokembriy oxiri — kembriy boshi), Kaledon (quyi paleozoy oxirida), Gersin (yuqori paleozoyda), Kimmeriy yoki Tinch okean (yuqori yura va bur davrlarida) va Alp (kaynozoyda) burmalanishlari. Togʻ jinslarining burmalanishib.ni oʻrganish faqat nazariy emas, balki amaliy ahamiyatga ega, chunki burmali deformatsiyalar foydali qazilmalar yotishining tavsifiga va konsentratsiyasiga taʼsir koʻrsatadi. Togʻ jinslarining burmalanishib. paytida neft, gaz va baʼzi bir ruda konlari hosil boʻladi va toʻplanadi.
Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligi

**Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligi** — togʻ jinslarining oʻzidan suv oʻtkazish imkoniyati. Suv oʻtkazish darajasi, oʻzaro tutashgan gʻovak va darzliklarning oʻlchami va miqdoriga hamda togʻ jinslari donalarining saralanganligiga bogʻliq boʻladi. Suvni yaxshi oʻtkazuvchi togʻ jinslariga — shagʻal, mayda shagʻal, yirik donali qumlar, kuchli karstlangan va darz ketgan jinslar kiradi. Deyarli suv oʻtkazmaydigan jinslarga — gillar, qumoq tuproklar, darzlanmagan kristalli, metamorfik va mustahkam choʻkindi togʻ jinslari kiradi. Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligis.oʻ. filtrlanayotgan togʻ jinsining koʻndalang kesimi maydoni birligi orqali oʻtayotgan suvning miqdoriga teng boʻlgan filtratsiyaning tezligi bilan aniqlanishi mumkin. Gidrogeologik tadqiqot va hisoblarda suv oʻtkazish koeffitsiyenti togʻ jinslarining filtraiiyali xususiyatlarining koʻrsatkichi boʻlib xizmat qiladi. Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligis.oʻ. ni oʻrganish yer osti suvlarini qidirish va razvedka qilishda zarur boʻlib, ulardan suvlarni bir joyga jamlashda, gidrogeologik inshootlarini oʻrnatishda, turli tipdagi yer osti suvlarini ekspluatatsiya qilishda foydalaniladi.
## Manbalar
Togʻ kompasi

**Togʻ kompasi** — togʻ jinslari qatlamining yotish elementlari: yotish burchagining oʻlchami, ogʻish va yoʻnalish tomonlarini aniqlaydigan asbob. Toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi magnitlanmaydigan plastinka taglikka oʻrnatilgan kompas va qiyalik burchagini aniqlashga moslashtirilgan oyna koʻrsatgichdan iborat. Togʻ kompasining shim.—jan. yoʻnalishi (S—YU yoki N— S) taglikning uzun tomoniga parallel holda joylashtirilgan. Sharq — gʻarb tomonlari (V—3) oʻrni almashtirilib yozilgan. Kompas doirasi — limbi shim. qutbdan boshlab soat strelkasi harakatiga teskari yoʻnalishda 360° ga boʻlingan. Togʻ kompasi togʻ jinsi qatlamiga uning yotishiga perpendikulyar ravishda yonboshi bilan, "S" harfli tomonini esa yotish yoʻnalishi boʻylab joylashtirilganda limbada shoqul koʻrsatayotgan kichik burchak — qatlamning yotish burchagi, kompas yonboshi boʻylab qatlam yuzasidan oʻtkazilgan chiziq — yotish chizigʻi deyiladi. Yotish chizigʻiga perpendikulyar chiziq, qatlamning yoʻnalishini koʻrsatadi. Qatlam azimuti unga Togʻ kompasini gorizontal ravishda "S—YU" yoʻnalishini qatlam yoʻnalishi chizigʻiga moye joylashtirilganda magnit strelkasini shim. uchi doirasidagi koʻrsatkich — qatlam azimuti yoʻnalishi boʻladi. Togʻ kompasidan geologiya qidiruv ishlarida foydalaniladi.
Togʻ maynasi

**Togʻ maynasi** () — chumchuqsimonlar turkumining shaqshaqlar oilasiga mansub qush. Kattaligi zogʻchadek, lekin qanotlari kaltaroq, dumi uzun, patlari koʻk yoki binafsha tusda. Tumshugʻi sariq. Tanasining uz. 350&nbsp;mm, dumi — 150&nbsp;mm ga yaqin. Ogʻirligi 170—200 g. Hindiston, Myanma, Xitoy, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Togʻlardagi suv havzalari boʻyida oʻtroq yashaydi. Uyasini toshlar orasiga va qoyalar yorigʻiga quradi. 4— 5 tatuxum qoʻyadi. ~ Togʻ maynasi suv qasharotlari, ularning lichinkalari, mollyuskalar, qoʻngʻizlar, chumolilar va xar xil mevalar bilan oziqlanadi. Chiroyli, "baxt qushi" xisoblanadi.
Togʻ jinslarining nam sigʻimi

**Togʻ jinslarining nam sigʻimi** — maʼlum miqdordagi suvni oʻziga sigʻdirib, ushlab turish xususiyati. Mutlaq quruq jinslardan foiz hisobida ifodalanadi. Togʻ jinslarining nam sigʻimin.s. ogʻirligi (suv massasining quruq jins massasiga nisbati) yoki hajmi (suv hajmini jins hajmiga nisbati) jihatidan foizda ifodalanadigan nam sigʻimi koeffitsiyenti bilan tavsiflanadi. Togʻ jinslari: nam sigʻimli (torf, balchiq, qumoq tuproq, gil), nam sigʻimi kam (boʻr, mergel, gilli qum, sof tuproq jinslari), nam sigʻimsiz (yaxlit otqindi va choʻkindi jinslar) boʻladi.
Togʻ jinslarining radioaktivligi

**Togʻ jinslarining radioaktivligi** — togʻ jinslari tarkibida U, Th radioaktiv elementlarining va ularning yemirilish mahsullari K va togʻ jinslarining suv Rb larning mavjudligi. Radioaktiv elementlar 92U, 92U radioaktiv had radioaktiv izotopining miqdori bilan aniqlanadi. Uran ikkala izotopining Yer poʻstidagi (16&nbsp;km chuqurlikkacha) miqdori taxminan 2,510~4% (vazn hisobida), toriyniki 1,310—3%, kaliy radioaktiv izotopiniki 0,29%. Togʻ jinslarining radioaktivligir. Yerning issiklik balansida muhim rol oʻynaydi. Magmatik jinslarda radioaktiv elementlar tarkibi ularning nordonliligi yoki ishqorliligi ortishi bilan oʻsib boradi. Otqindi togʻ jinslari orasida nordon jinslar eng katta radioaktivlikka (U — 3,510~4; Th — 1,810—3), ultraasosli jinslar esa, eng kichik radioaktivlikka (U—310~7) egadir. Otqindi togʻ jinslarda U, asosan, toriy nodir yer elementlari guruhini aksessor minerallarida izomorf aralashma koʻrinishida va jins hosil qiluvchi minerallarda sochma shaklda uchraydi. Th esa, asosan, toriynodir yer elementlari guruhini aksessor minerallarida yetakchi element yoki aralashma holida ishtirok etadi. K va R mineral hosil qiluvchi minerallar bilan boglik,. Choʻkindi togʻ jinslaridagi radioaktiv elementlar (U—3,2104: Th—1,1YU3) tarkibi kelib chiqishiga bogʻliq. Terrigen choʻkindi togʻ jinslari radioaktivligi magmatik jinslarnikiga yaqin. Choʻkindi togʻ jinslari orasida uning yuqori konsentratsiyalisi sifatida dengiz fosforitlari (50—300x10’"%), baʼzi bir kora slanetslar (to 100x10~4%) hamda baliqlarning suyak qoldiqlari va qoʻngʻir koʻmir ajratiladi. Metamorfik jinslarning radioaktivligi yetarli oʻrganilmagan. Tuprokdagi Th ning Ura nisbati tub jinslardagiga qaraganda ancha katta. Nordon jinslar zamirida paydo boʻlgan tuproq ancha yuqori radioaktivlik bilan ajralib turadi. Oydagi kristalli jinslar (bazaltlar, anortozitlar)da radioaktiv elementlar juda kam. Ingliz geologi J. Jouli birinchi boʻlib (1905) Togʻ jinslarining radioaktivligir.ni Yer issiqlik energiyasi manbai sifatida muhim ahamiyatga ega ekanligini koʻrsatdi.
Togʻ choʻqqisi

**Togʻ choʻqqisi** — togʻ tizmalari, massivlari va alohida togʻlarning eng baland joyi yoki nuqtasi. Har xil (platosimon, nayzasimon va boshqalar) shakllari mavjud. Yon bagʻirlari tik yoki bir oz nishab, doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan boʻladi. Vujudga kelishi tektonik tuzilishi, tarkibidagi togʻ jinslari (nurash jarayonlariga chidamliligi) va turli denudatsion jarayonlar bilan bogʻliq. Togʻ choʻqqisining dengiz sathidan balandligi ham turlicha. Eng baland Togʻ choʻqqisi — Jomolungma (8848 m), Tirichmir (7690 m), Oʻzbekistonda Hazrati Sulton (4648 m).
Togʻ echkilari

**Togʻ echkilari** – quvush shoxli juft tuyoqlilar urugʻi. Gavdasining uzunligi 100-170 sm, yagʻrinidan bal. 65-115 sm, vazni 35–150&nbsp;kg. Serkasi (erkagi) uzun „soqoli“ va dumi ostida hid bezlari rivojlangan. 8 turi bor. Shimoliy Afrika, Yevrosiyoda, jumladan, Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir togʻlarida tarqalgan. Chiqish qiyin boʻlgan qoyali joylarda yashaydi. Oʻzbekiston togʻlarida 2 turi: burama shoxli echki, yaʼni morxoʻr (Koʻhitang va Bobotogʻda) va Sibir togʻ echkisi (Turkiston va Chatqol togʻ tizmalarida) uchraydi. Yilda 1-2 bola tugʻadi. 15-17 yil yashaydi. Goʻshti va terisi uchun ovlangan. 2 turi ham Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan. Soni keskin kamayib ketgan. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga 2 turi va 2 kenja turi kiritilgan.

## Manbalar
Togʻ qargʻa

**Togʻ qargʻa** () — chumchuqsimonlar turkumining kargʻalar oilasiga mansub qush. Kattaligi zogʻchadek. Tanasining uz. 45 sm cha, ogʻirligi 270—370 g. Patlari qora rangda, dum va qanoti yashil tovlanadi; tumshugʻi va oyogʻi qizil. Markaziy va Janubiy Yevropa, Shim.Gʻarbiy Afrika, Efiopiya, Oʻrta Osiyo togʻlarida tarqalgan. Oʻtroq hayot kechiradi. Togʻlarning alp mintaqasida yashaydi. 4—5 ta tuxum qoʻyib, 17—18 kun modasi bosadi. Hasharotlar, chuvalchanglar va umurtqasizlar, baʼzan mevalar bilan oziqlanadi.
Togʻ xrustali

**Togʻ xrustali**, togʻ billuri - kvars (SiO2)ning deyarli aralashmalarsiz payettrali modifikatsiyasi; odatda, kimyoviy toza turi. Rangsiz, shaffof, baʼzan och tutun rang, sargish xili ham uchraydi. Trigonal singoniyada kristallanadi. Yirik, toza monokristallari kam, koʻproq metamorfik slanetslarning yoriq va boʻshliqlarida, turli tipdagi gidrotermal tomirlarning yoriqlarida, kamerali pegmatitlarda uchraydi. Togʻ xrustalining bir jinsli shaffof monokristallari optik asboblar hamda elektr va radiotexnikada pyezoelektrik mahsulotlar uchun qimmatbaho xom ashyo xisoblanadi. Togʻ xrustali badiiy tosh kesish sanʼati1 da, kvarsli oynalar va zargarli k buyumlari yasashda ham ishlatiladi.

Togʻ xrustalining yuqori sifatli xili sunʼiy yoʻl bilan olinadi. Togʻ xrustali konlari Rossiya (Ural, Oltoy), Ukraina, Xitoy, Braziliya, Shveysariyada mavjud. Oʻzbekistonda Togʻ xrustali, asosan, Maydontol togʻlarida topilgan.
Togʻ changʻi sporti

**Togʻ changʻi sporti** — maxsus yoʻlakchalar boʻylab togʻdan tushish, changʻi sportinnnt tarkibiy qismi; unga slalom (changʻida sunʼiy yoki tabiiy toʻsiqlar osha tepalikdan pastga tez tushish), ulkan slalom, tezlik bilan tushish va koʻp kurash musobaqalari kiradi. 

Musobaqa qoidalarini 1 marta angliyalik Arnold Lunn (20-asrning 20-yillarida) kiritgan. 1 musobaka 1923-yil Shveysariyada boʻlgan. 1930-yildan Оahon birinchiligi musobaqalari muntazam oʻtkazib turiladi. 1936-yildan Qishki Olimpiada oʻyinlari dasturidan joy olgan. Oʻzbekistonda Togʻ changʻi sportis. musobaqalari, asosan, Boʻstonliq tumanidagi Chimyon bazasi majmuasida oʻtkaziladi. Togʻ changʻichilari har yili 2-marta (yezda va qishda) respublika birinchiligi va Oʻzbekiston kubogi bahslarida kuch sinashadilar. „Qishki taʼtillar“, „Chimyon sovrini“ musobaqalari eng kuchli togʻ changʻichilarini toʻplaydi. 

Sport ustasi Gʻayrat Ermetov yoshlar oʻrtasida Osiyo chempionatining 2 ta kumush medaliga sazovor boʻlgan. 2004-yilgi Oʻzbekiston chempioni Kseniya Grigoreva ayollar oʻrtasida yetakchi togʻ changʻichisidir. 

Oʻzbekiston Togʻ changʻi sportis. uyushmasi (1998-yil tuzilgan) xalqaro Togʻ changʻi sporti s. federatsiyasi (FIS) ga qabul qilingan.

## Manbalar
Togʻ hosil boʻlishi

**Togʻ hosil boʻlishi** - Yerning rivojlanishi bilan bogʻliq juda murakkab geodinamik jarayon. Unga bir tomondan sayyoralararo boʻladigan gravitatsion va rotatsion kuchlar variatsiyasi taʼsir etsa, ikkinchi tomondan zamin ostidagi radioaktiv issiklik hisobiga geologik jinslarning erishi bilan bogʻliq boʻlgan magmatik harakat, metamorfizmga uchragan qatlamlarning oʻzgarib turishi, endogen va ekzogen jarayonlarning kuchayishi paytida denudatsiya va akkumulyatsiyaning faollanishi kabilar katta taʼsir koʻrsatadi. Natijada, Yer poʻstidagi choʻkindi togʻ jinslaridan iborat boʻlgan qatlamlarda goh vertikal, goh gorizontal tektonik harakatlarning namoyon boʻlishi hisobiga togʻlar shakllanadi. Bu jarayonda qatlamlar siqiladi, burmalanish, sinish holatlariga uchrab, yer yoriqlari boʻylab magmatik jinslar harakatga keladi. Antiklinal va sinklinal burmalanish orasidagi uzilmalarning bir-biriga nisbatan siljishi kuchli zilzilalarga sabab boʻladi. Qotib qolgan Yer poʻstidagi qatlamlar, togʻ jinslari orasidan har xil gazlar, gidrodinamik eritmalar va magmalar otilib chiqishi va yer ustida sovishi geologik davrlarda, turli xil balandlikdagi togʻlarni hosil qilgan. Bu esa, oʻz navbatida koʻtarilma va choʻkmalarni, yaʼni kattakichik antiklinal va sinklinal strukturalarni paydo qilgan. Yer taraqqiyoti tarixida bir qancha geologik davrlarda Togʻ hosil boʻlishib. davom etgan. Bu jarayon uzoq vaqt uzluksiz boʻlib, baʼzan tezlashgan yoki sustlashgan. Masalan, paleozoy erasigacha bir necha marta togʻlar paydo boʻlgan. Paleozoy erasida kaledon va gersin Togʻ hosil boʻlishib. davrlari yuz bergan. Ularning qoldiqlarini Ural, Koratogʻ, Tyanshan, Baykal atroflaridagi togʻlarda uchratish mumkin. Mezozoy va kaynozoy eralarida Markaziy Osiyoda, Xitoy, Kavkazda togʻlar hosil boʻlgan. Ayniqsa, neogen va toʻrtlamchi davrdan boshlab Togʻ hosil boʻlishib. jarayoni kuchaydi. Bunda qitalarning, ularda joylashgan geologik plitalarning bir-biri bilan toʻqnashishi natijasida yosh togʻlar paydo boʻldi. Bular sharqdangʻarbga choʻzilgan Oʻrta dengiz Alp togʻlari tizmasi va Amerika qitasidagi jan.dan shim.gacha choʻzilgan And togʻlari va bir qancha togʻ tizmalaridir. Shuningdek, oʻsha davrda ilgari dengiz boʻlgan joyda Tyanshan togʻlari qad koʻtardi. ChatqolQurama, Olay, Fargʻona, Turkiston, Nurota togʻlari, Fargʻona, Surxon vodiylari, Toshkent, Qashqadaryo togʻ oldi vodiylari shular jumlasidandir. 25—30 mln. yil avval boshlangan Togʻ hosil boʻlishib. jarayoni hozir ham keskin surʼatlar bilan bormoqda, shu sababli bu yerlarda koʻplab kuchli zilzilalar boʻlib turadi.
Elmurod Togʻayev

**Elmurod Qalandarovich Togʻayev** (1947.14.11, Ishtixon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1973). 1973-yildan Ishtixon tumanidagi maktablarda, 1997-yildan litsey maktabida kimyo oʻqituvchisi. II darajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan mukofotlangan (1996).
Togʻay

**Togʻay** — odam, baʼzi umurtqasiz hayvonlar va umurtqali hayvonlardagi biriktiruvchi toʻqima turi; kollagen tolalar, hujayralararo zich moddadan iborat boʻlib, unda T. hujayralari (xondroblastlar va xondrotsitlar) joylashgan. Tayanch funksiyasini bajaradi. Odam va hayvonlarda T. hamma suyaklarning tutashgan joyida, qovurgʻaning koʻkrakdagi uchida, quloqda, traxeya va bronxlar devorida va boshqa sohalarda uchraydi. Gialin, elastik va tolali T. farqlanadi. Nafas yoʻllari, qovurgʻalarning oldingi uchlari gialin T.; hiqildoq, tashqi eshituv yoʻli, quloq suprasi elastik T.dan iborat. Umurtqalar tanasining orasi tolali T. dan tuzilgan. Embrionda T. skeletning koʻp qismini tashkil qiladi, voyaga yetgan organizmda (T. li baliqlardan tashqari) suyaklarning boʻgʻim yuzasinigina qoplab turadi va qovurgʻalar, hiqildoq, kekirdak, bronxlar, quloq suprasi, burun va boshqa joylarda uchraydi.
Togʻayli baliqlar

**Togʻayli baliqlar** () — umurtqalilar sinfi. Uzunligi 6 sm dan 20 m gacha. Skeleti togʻay, terisi plakoid tangachalar bilan qoplangan yoki tangachalar boʻlmaydi. Jabra yoriqlari 5—7, baʼzan 4 juft, tashqariga ochiladi: jabra qopqoqlari boʻlmaydi. Suzgich pufagi yoʻq. Ichagida spiral klapan, yuragida arterial konus bor. Anal va siydik chiqarish teshigi qorin suzgichlari asosida. Ichki urugʻlanadi. Kopulyativ organlari juft, qorin suzgichlardan hosil boʻladi. Tirik tugʻadi, tuxumdan tirik tugʻadi yoki uvildiriq tashlaydi. Tana suyuqligi tashqi muhitga nisbatan gipertonik. Chuchuk suvlarda Togʻayli baliqlarning qon bosimi pasayib ketib, tezda halok boʻladi. Chuchuk suv Togʻayli baliqlari yuqori osmotik bosimni saqlash uchun juda koʻp siydik ajratib chiqaradi.

Togʻayli baliqlar plastinka jabralilar va yaxlit boshlilar kenja sinflariga boʻlinadi. 650 ga yaqin turi bor. Dengizlarda, bir necha turi chuchuk suvlarda yashaydi. Akulalar va skatlar katta turkumlari turlari keng tarqalgan; deyarli barcha dengizlarda uchraydi.
Togʻ qoʻshinlari

**Togʻ qoʻshinlari** — togʻli joylarda harbiy harakatlar olib borish uchun maxsus oʻqitib tayyorlanadigan umumqoʻshin, artilleriya, muhandislik qism va qoʻshilmalari va boshqa Qoyaga chiquvchi, otulovli va boshqa boʻlinmalardan iborat. Oʻzbekiston Qurolli kuchlarida togʻ oʻqchilari maxsus harbiy qismlari mavjud.
Togʻjumrut

**Togʻjumrut** (Rhamnus) — chilonjiydadoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi, doim yashil daraxtlar yoki butalar turkumi. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerikada oʻsadigan 150 ga yaqin turi bor. Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Janubiy Sibir, Uzoq Sharqda daryolar, koʻllar qirgʻoqlarida, jarliklarda, togʻ yon bagʻirlarida, togʻ oʻrmon mintaqalarida 19 turi oʻsadi. Novdalari tikanli. Barglari oddiy, yumaloq yoki choʻziq. Gullari ikki jinsli. May-iyun oylarida gullab, iyul-avgustda meva tugadi. Mevasi shirali, danakli, sersuv, qora, eti yashil yoki binafsha rang. Yogʻochi sargʻimtirqizgʻish, qattiq, tigʻiz, ogʻir. Togʻjumrutning tikanli (R. catharticus), Pallas (R. pallasii) va boshqa turlari koʻkalamzorlashtirishda, yashil devor uchun ekiladi. Poʻstlogʻi, bargi, mevasida boʻyoq moddalari bor. Imertin Togʻjumrut (R. imertinus) mevasi surgi dori sifatida qoʻllanadi. Urugʻi va qalamchasidan koʻpaytiriladi.
Yer surilishi

**Togʻ qulashi** — katta hajmdagi togʻ jinslari massasining uzilishi, yon bagʻir boʻylab qulab tushishi. Tik (45— 50°) togʻ yon bagʻirlari, dengiz qirgʻoqlarida, daryo vodiylarida sodir boʻladi. Togʻ jinslarining nurashi, yer osti va yuzasidagi suvning harakati, gravitatsiya taʼsirida vujudga keladi. Togʻ qulashi koʻp hollarda zilzilalar, qurilishlar, konchilik ishlarida texnika nazoratiga amal qilmaslik oqibatida kelib chiqadi. Togʻ qulashi paytida turli oʻlchamdagi tosh boʻlaklari toʻsatdan pastga qulab, toshlar uyumini hosil qiladi. Togʻ qulashi natijasida daryo vodiylari toʻsilib qolib, koʻllar vujudga keladi. 1911-yilda Murgʻob daryosida yirik Usoy Togʻ qulashi sodir boʻlgan. Natijada bal. 700–800 m keladigan tabiiy toʻgʻon va Sarez koʻli vujudga kelgan. Togʻ qulashini oʻrganish va oldindan aytib berish togʻli oʻlkalarda turli qurilishlar olib borishda amaliy ahamiyatga ega.
Togʻ-vodiy shamollari

**Togʻ-vodiy shamollari** — togʻ li joylardagi oʻz yoʻnalishini sutkada ikki marta oʻzgartiruvchi shamollar. Kunduzi vodiy shamoli vodiy va yon bagʻir boʻylab yuqoriga, kechasi togʻ shamoli pastga tomon esadi. Togʻ-vodiy shamollarish. togʻ tepasi bilan atrofdagi tekisliklardagi atmosferaning isishi va sovishi oʻrtasidagi tafovut natijasida yuzaga keladigan mahalliy sirkulyatsiyadir. Kunduzi havo togʻ va vodiylarda oʻsha balandlikdagi tekisliklardagiga nisbatan kuchliroq isiydi va koʻproq kengayadi. Shu sababli tepada togʻdan tekislikka tomon bosim pasayadi va havo oqimi ham oʻsha tomonga harakatlanadi. Havoning tepadan tekislikka qarab shunday oqishi orqasida pastda tekislikdan togʻ tomonga qarab bosim pasayadi va natijada yuqoriga vodiy shamoli esadi. Kechasi temperatura va bosim aksincha oʻzgaradi va shu sababli tog shamoli paydo boʻladi. Togʻlar va vodiylar oʻrtasidagi bu aylanma harakat bilan birga kechasi sovigan havo togʻ yon bagʻirlari boʻylab pastga tushadi, kunduzi esa isigan havo yuqoriga koʻtariladi. Togʻ-vodiy shamollarish. tezligi katta boʻlmaydi, baʼzan 10 m/sek.ga yetishi mumkin. Togʻ-vodiy shamollarish. oʻrtacha kengliklarda, asosan, yozda esadi, quyi kengliklarda esa, yil boʻyi davom etishi mumkin. Baʼzan faqat kunduzgi (vodiy) yoki faqat tungi (togʻ) shamol esadi. Baland togʻlarda Togʻ-vodiy shamollarish. atmosferaning 1&nbsp;km va undan qalin qatlamini oʻz ichiga oladi. Undan tepada teskari shamol esadi. Togʻ-vodiy shamollarish. sutkalik namlik, bulut miqdori va yogʻingarchilikka katta taʼsir koʻrsatadi (yana qarang Shamol).

## Manbalar
Togʻlararo botiq

**Togʻlararo botiq** — tektonik kelib chiqishga ega boʻlgan, burmalangan togʻlar orasidagi botiqlik. Togʻlararo botiq togʻlar% paydo boʻlish jarayonida juda jipslashgan bukilmali poydevor zaminida vujudga keladi, bu poydevor atrofidagi tektonik rnlar koʻtarilib, togʻlarga aylanadi va ular oʻrtasidagi joy botiq shaklini oladi. Togʻli joylar oʻsgan sari, botiq choʻkib boradi. Vaqt oʻtishi bilan togʻ jinslari yemirilib, turli omillar vositasida bukilma hududiga yetib kelgan hamda togʻlar oʻsishida hosil boʻlgan chaqiq jinslar, choʻkindi, choʻkindivulkan jinslar hisobiga botiqlik toʻlib boraveradi. Togʻlararo botiq turli kattalik va qalinlikdagi togʻ jinslari bilan qoplangan boʻlib, uning qaʼrida foydali qazilma konlari bor. Masalan, Oʻzbekistonning katta qismini egallagan Fargʻona Togʻlararo botiqda neft, gaz, kumir, oltingugurt, ozokerit va boshqa konlar mavjud.
Togʻzogʻcha

**Togʻzogʻcha** (Pyrrhocorax graculus) — chumchuksimonlar turkumining qargʻalar oilasiga mansub qush. Togʻ qargʻata oʻxshaydi, lekin kichikroq. Ogʻirligi 260—280 g. Pati qora yaltiroq, tumshugʻi sariq, bir oz qayrilgan. Oyogʻi qizil. Janubiy Yevropa, Kavkaz, Shimoliy Eron, Oʻrta Osiyo, Oltoy, Tibet va Himolay togʻlarida tarqalgan. Oʻtroq hayot kechiradi. Togʻlarda alp mintaqasida togʻ qargʻadan ham baland< roqda yashaydi. Qishda pastroqka koʻchadi. Koloniya boʻlib, qoya va jarliklardagi yoriqlarga uya quradi. May—iyunda 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Hasharotlar, chuvalchanglar, oʻsimlik mevalari va urugʻlari bilan oziqlanadi.
Togʻolcha

**Togʻolcha** () — raʼnodoshlar oilasi olxurilar turkumiga mansub mevali daraxt. Bolqon mamlakatlari, Kichik Osiyo, Eron, Oʻrta Osiyo va Kavkazda yovvoyi va madaniy holda tarqalgan. Boʻyi 3–10 m, sershox. Gullari oq, yakkayakka joylashgan. Mart—aprel oylarida gullaydi, chetdan changlanadi. Mevasi iyul— avgustda pishadi, ogʻirligi 2—12 g, dumaloq, choʻzinchoq yoki yassi, sariq, qizil, binafsha rang yoxud qora. Koʻchati bxbm, 6×8 m sxemada oʻtqaziladi. 2—3yili hosilga kiradi. Daraxtidan 300&nbsp;kg gacha hosil olinadi. Tarkibida 10% gacha kand, 1,5—4% olma va limon kislotalari, 0,3—1,5% pektin, 16&nbsp;mg% S vitamini va 2,8&nbsp;mg% provitamin A bor. T., asosan, urugʻidan koʻpaytiriladi. Shaftoli, olxoʻri, oʻrik uchun payvandtag sifatida foydalaniladi. Mevasi xoʻlligicha va konserva (kompot, qiyom, sharbat va boshqalar) holida isteʼmol qilinadi. T. yer tanlamaydi. Sovukka va shoʻrga chidamli. Zararkunandalari: olma qandalasi, kora va sarik tillaqoʻngʻizlar; kasalliklari: klyasterosporioz va boshqa
Togʻrayhon

**Togʻrayhon** () — labguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda koʻproq maydagul T. () uchraydi. Boʻyi 30–60&nbsp;cm. Poyasi bir nechta, tik oʻsadi. Tepa qismidan shoxlanadi. Barglari choʻziq tuxumsimon, asosi keng ponasimon. Gullari boshoqsimon, chala soyabonlarga toʻplangan va ular kallakchali toʻpgul hosil qiladi. Gultojisi binafsharang. Iyun—sent. Oylarida gullab urugʻlaydi. Asosan, togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi.
Togʻterak

**Togʻtepak**, ansol () — toldoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi terak turi. Gʻarbiy Yevropa, Sharqiy Osiyo, Shimoliy Afrika (Jazoir)da tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Gʻarbiy Tyanshan, Gʻarbiy Pomir-Olay togʻlarining toshli va shagʻalli tuproqlarida, togʻ vodiylarida oʻsadi. Balandligi 35 m, diametri 1 m ga boradi. Shoxshabbasi uzun, qalin, yashil, Barglari tuxumsimon, kulrang, yashil. Barg yozgunga qadar gullaydi, hamma teraklar kabi ikki uyli. Mevasi koʻsak, yozda yetiladi. Ildizi mustahkam, sovuqqa qurgʻoqchilikka chidamli, yorugʻsevar. Toʻnkasidan yoki ildizidan oʻsib chiqqan novdalari, bachkilari va urugʻidan, qalamchasidan koʻpayadi. Togʻtepak tez usadi (40 yoshli daraxtining balandligi 20 m gacha) boradi. 80—90-yilgacha yashaydi. Yogʻochi gugurt va sellyuloza, turli buyumlar tayyorlashda ishlatiladi.
Togʻtol

**Togʻtol** (Salixcutifolia) — toldoshlar oilasiga mansub, yirik buta yoki pakana daraxt. Tabiiy holda Sibir, Oʻrta Osiyo va Shimoliy Kavkazda usadi. Shoxchalari egiluvchan, rangi qizgʻishqungʻir yoki qizil; barglari ensiz nashtarsimon, uchi ingichka, uz. 10— 15 sm, eni 0,7—1,2 sm, tuksiz, toʻq yashil, yaltiroq, bandi sargʻishqizil. Mart—aprelda gullaydi, soʻng barg yozadi. Kuchalasi oq tuklar bilan krplangan. T. issiq va sovuqqa chidamli, yer tanlamaydi. Qalamchasidan koʻpaytiriladi. Manzarali va ihota daraxt sifatida koʻp ekiladi. Poʻstlogʻida oshlovchi modda — tannin bor (qarang Tol),
Togʻtosh

**Togʻtosh** — Qashqadaryo viloyatidagi dovon. Hisor tizmasida, Qashqadaryo vodiysining togʻli qismi bilan Zarafshon daryosining chap irmogʻi, Magʻiyondaryo vodiysi oraligʻida joilashgan. 2900 m balandlikda. Dovondan otulovda yoki piyoda utish mumkin.
Togʻli shoriya

**Togʻli shoriya** - Rossiya Federatsiyasi Kemerovo viloyatining jan. qismi, asosan, shorliklar yashaydi. Salair qator tepasi, Abakan tizmasi va Kuznetsk Olatovi tarmoqdarini oʻz ichiga oladi. Past va oʻrtacha balandtogʻ relyefiga ega. Iklimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi iliq, yogʻin, asosan, yozda yogʻadi. Togʻli shoriya hududi togʻterak, oqqaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. Toshkoʻmir, temir, oltin, marganets, pyx: Tashtagol, Shergeshe magnetit ruda va boshqa konlari bor. Temir ruda qazib olish va yogʻoch sanoati rivojlangan. T. Sh. — Novokuznetsk metallurgiya zdlarining ruda bazasi. Hududidan Novokuznetsk — Tashtagol va Novokuznetsk — Abakan t.yillari oʻtadi. Oltoyning eng qad. xalklaridan boʻlgan birgina shorliklar daryo vodiylarida yashaydi. Asosiy aholi yashaydigan joylari: Mejdurechensk sh., Mundibash, Temirtov, Tashtagol qishlokdari.
Togʻturbid

**Togʻturbid** (Dictamnus) — rutadoshlar oilasiga mansub kup yillik utlar turkumi. Poya va gullari qoramtir bezchalar bilan qoplangan, xidli. Barglari toq patsimon, murakkab. Poyasi ostidagi barglari oddiy. Gullari yirik, ikki jinsli, pushti va tuk, qizil. Mevasi kusakcha, besh uyali. Oʻzbekistonda 2 turi — ensiz bargli T. va Tojikiston T.i uchraydi. Tarkibida diktamnin va boshqa alkaloidlar, 0,5% efir moyi, urugʻida 18—21% yogʻ bor. T.ning barcha turlari odam terisiga tekkan joyini kuydiradi. Kuygan joy kizarib, yara paydo boʻladi. T.ni hayvonlar yemaydi. T. manzarali va shirali oʻsimlik. Xalq tabobatida foydalaniladi. Ayrim hududlarda "kuydirgi oʻt" deb ataladi.
Togʻchumchuq

**Togʻchumchuq**, sariqtomoq chumchuq (Petronia petronia) — chumchuqsimonlar turkumi toʻqimachilar oilasiga mansub kush. Kattaligi va rangi dala va choʻl chumchugʻining modasiga oʻxshash, faqat dum patida oq, boʻynida sariq xoli boʻlishi bilan farq qiladi. Ogʻirligi 30—36 g. Togʻchumchuq Janubiy Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Togʻ qoyalarida, tuproqli va toshli jarliklarda yashaydi. Uyasini qoyalarga, tosh uyumlari orasiga va boshqa joylarga quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Qishda togʻdan vodiyga koʻchadi. Hasharotlar, oʻsimlik urugʻlari va mevalari bilan oziqlanadi.
Tohir va Zuhra

**Tohir va Zuhara** - oʻzbek xalq dostoni. Oʻrta Osiyo, Volgaboʻyi, Ozarbayjonda Tohir va Zuhra nomi bilan afsonalar keng tarqalgan. Shu afsonalar asosida xalq ertaklari, dostonlari yaratilgan. Oʻzbek xalqogʻzaki ijodida ham "Tohir va Zuhra" nomli xalq ertagi va dostonlarining bir necha variantlari uchraydi. "Tohir va Zuhra" dostonida ikki yosh — Tohir va Zuhra oʻrtasidagi fojiali muhabbat tasvirlanadi. Tohir va Zuhra syujeti asosida Sayyodiy (17— 18-asrlar) ayni nomda va Mullanafas "Zuhra va Tohir" dostonlarini yaratganlar. Shuningdek, Sobir Abdulla "Tohir va Zuhra" musiqali dramasini yozgan (1938), "Oʻzbekfilm" kinostudiyasi shu nomda kinofilm yaratgan (1945).
Tohir ibn Husayn

**Tohir Ibn Husayn** (775/776822) — Tohiriylar davlati va sulolasi asoschisi (821—822). Arab xalifaligiga qarshi Movarounnahrda koʻtarilgan Rofe ibn Lays qoʻzgʻoloninch bostirishda qatnashgan. Horun ar-Rashid vafotidan keyin xalifalik taxtiga egalik qilish uchun boshlangan kurashlarda Maʼmun qoʻshini qoʻmondoni. Maʼmun xalifaligi davrida Jazira (Mesopotamiya) noibi va Bagʻdod harbiy garnizoni boshligʻi (sohib ashshurot). 821 yil Xuroson noibi etib tayinlangan. Xurosonni xalifalikdan ajratib olish maqsadida abbosiylarga boʻysunishdan bosh tortgan. Maʼmun yuborgan fitnachilar tomonidan zaharlab oʻldirilgan.Tohir davlat ishlarini mustaqil idora  etish maqsadida 822-yilda xalifa nomini xutbadan chiqarib yuboradi.
Tohirboy3

**Tohirboy3** - mil. av. 2ming yillikning 2yarmiga oid qishloq xarobasi. Mari viloyati (Turkmaniston)dagi Bayramali shahridan 12&nbsp;km shimolida joylashgan. T.Z madaniy qatlamining qalinligi 2,5 m gacha boʻlib, 20 ga yaqin hududni egallagan. 1954—56 yillarda V.M. Massoy rahbarligidagi arxeologik guruh qazish ishlari olib borgan. Natijada xom gʻishtdan qilingan koʻp xonali uylar ochilib, har xil shakldagi sopol idishlar, guldonlar, qadahlar, xumchalar, tovalar, shuningdek, paykonlar, suyakdan ishlangan maʼbuda haykalchalari, koʻmirga aylangan bugʻdoy donalari va boshqa ashyolar topilgan. T. 3 dan topilgan sopol buyumlar, Namozgoh 6 sopol idishlariga oʻxshaydi. Sopol idishlar kulollik charxida mahorat bilan yasalgan boʻlib, xumdonlarda yaxshi pishirilgan. Xonalar tagidan va yaqinidan bir necha qabrlar ochilgan. Marhumlar qabrlarga 2 shaklda: gʻujanak qilib chap yonboshi bilan yoki chalqancha yotqizilgan holda; jasad yarim kuydirilib, chalqancha yotqizib koʻmilgan. Marhumlarning bosh va oyoq qismidan sopol idishlar, bezak buyumlari topilgan. Murgob vodiysidagi ilk dehqonchilik bilan shugullanuvchilarning oʻtroqlashishini oʻrganishda T.Z ni tekshirish katta ahamiyatga ega.
Tohiriylar

**Tohiriylar** — Xurosondagi Tohiriylar davlashida hukmronlik qilgan sulola (821—873). Rasman abbosiylar vassali hisoblangan. Sulolaga 821 i. Tohir ibn Husayn asos solgan. T. hukmdorlari: Tohir ibn Husayn (821—822), Talha ibn Tohir (822—828), Abdulloh ibn Tohir (828—844), Tohir II ibn Abdulloh (844—862), Muhammad ibn Tohir (862—873). 873-yil Xurosonda T. hukmronligi tugatilib, yangi Safforiylar davlati tashkil topgan.
Tohiriylar davlati

**Tohiriylar davlati** - Abbosiylar xalifaligi parchalanishi munosabati bilan Xurosonda tashkil topgan davlat (806—873). Asoschisi — Tohir ibn Husayn. Xalifa Ma'munga Arab xalifaligi taxtini egallashga yordam bergani uchun 821 yilda Tohir ibn Husayn Xuroson va Movarounnahrning noibi etib tayinlangan. U xalifalikdan mustaqil boʻlishga harakat qilgan. 822-yilda xutbadan xalifa nomi chiqartirib tashlangan. Shunday qilib, Xuroson va Movarounnahr boshqaruvi tohiriylar xonadoniga meros boʻlib qolgan. Tohir ibn Husaynning oʻgʻli Abul Abbos Abdulloh noibligi (828—844) davrida maʼmuriy markaz Marvdan Nishopur shahriga koʻchirilgan. Tohiriylar davrida Somonxudot avlodlari Movarounnahr shaharlarida mahalliy noib edilar. Tohiriylar ularni oʻzlariga tobe sifatida tan olganlar. Tohiriylar rasman oʻzlarini xalifaga tobe deb koʻrsatsalarda amalda mutlaqo mustaqil ish yuritganlar. Ular dastavval siyosiy hokimiyatni mustahkamlashga va qishloq xoʻjaligini tartibga solishga harakat qilishgan. Dehqonchilik vohalarining suv taʼminotini yaxshilash uchun yangi kanallar qazilgan. Tohiriylar davlat boshqaruvi, fuqarolarga munosabat, ayniqsa, soliq tartiblariga alohida ahamiyat berganlar. Mulkdor dehqonlarning jabr zulmidan, ogʻir soliqlardan bezor boʻlgan aholi mamlakatda tez-tez qoʻzgʻolon koʻtarib turgan. 9-asrning 60-yillarida Xurosonda gʻoziylar faolligida xalq qoʻzgʻoloni avj olib ketgan. 873 yilda Tohiriylar hukmronligi tugatilib, yangi Safforiylar davlati tashkil topgan. Mamlakatda sodir boʻlgan bunday siyosiy oʻzgarishdan soʻng Movarounnahr Xurosondan ajralib oʻz mustaqilligini toʻla tiklab olish imkoniga ega boʻlgan.
Togʻuzum

**Togʻuzum** — xoʻraki, oʻrtapishar mahalliy uzum navi. Yovvoyi uzumning madaniylashgan avlodi bulishi mumkin. Tupi oʻrtacha Usadi. Guli ikki jinsli. Bargi oʻrtacha (diametri 18—20 sm), besh bulmali, cheti arratishli. Uzum boshi uzunchoq, sochoq, ogʻirligi 250300 g. Gʻujumi oʻrtacha (1618&nbsp;mm), dumaloq, oqishkoʻkimtir, oftobga qaragan tomoni sargʻayadi, sershira, poʻsti juda yupqa, eti suvli, iyul oxirida pishadi. Hosildorligi oʻrtacha. Sovuqqa va kasalliklarga chidamli. Asosan, Toshkent shahrida koʻproq uchraydi.
Togʻchi

**Togʻchi**, toqchi, toxchi — Janubiy Oʻzbekistonning qadimgi, tub (avtoxton) turkiy qavmlaridan biri. Toqchilar soʻzi "togʻlik" yoki tog‘da yashovchi maʼnosini anglatadi. Ular baʼzan oʻzlarini Dashti Qipchoq oʻzbek qatagʻonlariga ham mansub deb biladilar. Lekin Toqchilar larning ajdodlari Janubiy Oʻzbekiston hududida Dashti Qipchoq oʻzbeklari kelishidan ham burun yashashgan. Ular togʻlarda istiqomat qilganliklari sababli Toqchilar deb atalgan. Toqchilar, asosan, Surxondaryo vohasida yashab soni jihatidan chigʻatoylar va qoʻngʻirotlardan keyin turishgan. 1924-yilgi maʼlumotlarda Boysun tumani boʻyicha 5605 nafar Toqchi qayd etilgan. Koʻhitang togʻining sharqiy qismida 1190 kishi. Sherobod daryosining oʻrta oqimida 2695 kishi, Sherobod daryoning yuqori qismida 665 kishi, Surxon havzasining oʻng qirgʻoq qismida 1055 Toqchilar istiqomat qilgan. Toqchilarning tashqi qiyofasida mongoloid irqiga xos belgilar kamroq boʻlib, togʻda yashovchi tojiklarga koʻproq oʻxshaydi. Toqchilarning tili oʻzbek tilining qarluq laxjasiga kiradi. Toqchilar tojiklar kabi kichik etnik guruhlarga boʻlinmaydi. Ularda ichki nikohendogamiya anʼanalari juda kuchli saqlangan boʻlib, baʼzan tojik va turklar bilan qiz olib berishgan. Mahalliy qoʻngʻirot, doʻrmon, yuz, laqay kabi qavmlar bilan nikoh aloqalari umuman taqiklangan. Toqchilarning asosiy anʼanaviy mashgʻulotlari chorvachilik  dehqonchilik va xunarmandchilikdan iborat boʻlgan.Toqchilar qadimdan milliy sport turlari(kurash, ko‘pkari) bilan faol shug‘ullangan. Toqchilarning avvalgi manzilgohi ,,O‘rikli‘‘ o‘rnida undan quyida joylashgan 2 ta qishloq Qizilnavr (manosi ,, qizil toshloq joy‘‘) va Kengdala qishloqlari vujudga kelgan.

20-asrning boshlarida sodir boʻlgan iqtisodiy va siyosiy jarayonlar tufayli Toqchilarning koʻpchiligi oʻzbeklarning boshqa urug‘lari  bilan aralashib ketgan    

* orii yujnoʻx rayonov Tadjikistana i Uzbekistana, M., 1976; Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
Karim Tohirov

**Karim Hojiyevich Tohirov** (1907. 30.11 Toshkent 1987.25.9.) - bolalar xirurgi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1944). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgach (1933), shu institut xirurgiya kafedrasida aspirant (1933—35), assistent (1935—41). Urush qatnashchisi (1941—42). Toshkent tibbiyot akademiyasi xirurgiya kafedrasida dotsent (1942—47), pediatriya fakulteti bolalar xirurgiyasi kafedrasi mudiri (1947—72). 1972-yildan Oʻrta Osiyo, hozirgi Toshkent tibbiyot pediatriya instituti bolalar xirurgiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy faoliyati bolalar xirurgiyasi, asosan, Oʻzbekistonda bolalar siydik toshi kasalliklariga oid.
Xoliyor Tohirov

**Xoliyor Jumayevich Tohirov** (1944.20.9, Termiz tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1969). 196980-yillarda Termiz tumanidagi 22maktabda matematika va chizmachilik oʻqituvchisi, oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari, matematika oʻqituvchisi, 1980-yildan Surxondaryo viloyati xalq taʼlimi boshqarmasida yoʻriqchi, 1987-yildan Termiz tuman xalq taʼlimi boʻlimida metodist.
Trabzon

**Trabzon**, Trapezund — Turkiyaning shim.sharqiy qismidagi shahar. Qora dengiz boʻyidagi port. Trabzon elining maʼmuriy markazi. Aholisi 215 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, kemasozlik, qurilish materallari, tamaki sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda zigʻir va jundan turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet, aeroport mavjud.

T. mil. av. 8-asr oʻrtalarida barpo qilingan. Muhim port va savdo markazi boʻlgan. Mil. av. 2-asrda rimliklar bosib olgan. 1204—1461-yillarda Trapezund saltanatining poytaxti. 1461-yildan turklar qoʻl ostiga oʻtgan. Meʼmoriy yodgorliklardan jome masjidlari, cherkovlar, qalʼa (13-asr) va boshqa saqlangan.
Travma

**Travma** (yun. trauma — shikayet) — tashqi muhit taʼsirida organizm toʻqimalari va organlar faoliyatining buzilishi. Shikastlovchi omillarga koʻra mexanik, kimyoviy, elektrik, termik, shuningdek, psixik T. boʻladi. Shikastlovchi omilning taʼsir etish vaqtiga koʻra, oʻtkir va surunkali T.; T.ga sabab boʻlgan hodisa va shartsharoitga asosan, ishlab chiqarish., sport, turmush, koʻcha, transport va boshqa travmalariga ajratiladi.

Oʻtkir T.da organizmdagi biror organ yoki toʻqima (turli darajada) shikastlanadi; ogʻirroq hollarda travmatik shok, hatto oʻlim roʻy beradi. Surunkali T. organizmga tashqi muhitning astasekin uzoq vaqt zararli (mas., vibratsiya, ishqalanish, bosim va boshqalar) taʼsir etishidan kelib chiqadi. Mexanik T.da ochiq va yopiq suyak sinishi, miya silkinishi, suyak chikishi, ichki aʼzolarning yorilishi, miya, yurak, oʻpka, qorin boʻshligʻi aʼzolari shikastlanishi, ezilishi,uzilishi mumkin. Bunda qon ketishi, shish, yalligʻlanish, nekroz — toʻqimaning oʻlishi kabilar yuz berishi mumkin. Termik T.da organizm toʻqimasi yuqori tra (kuyish) va past tra (sovuq olishi) taʼsirida zararlanadi. Kimyoviy T. toʻqimaning turli kimyoviy moddalar (kislota, ishqor va boshqalar) taʼsirida kuyishidan paydo boʻladi. Psixik T. koʻpincha toʻsatdan roʻy beradigan ogʻir ruhiy taʼsirotlar, kuchli hayajon, baxtsiz hodisalardan gʻam chekish (qattiq qoʻrqish, vaqima, asab buzilishi) oqibatida kelib chikali; bunda hushdan ketish, uzoq vaqt asabning buzilishi — nevrozlar, depressiya ham vujudga kelishi mumkin.

Bemorga oʻz vaqtida birinchi tibbiy yordam berish bilan T. asoratlarining oldini olish mumkin (yana qarang Travmatizm).
Travmatizm

**Travmatizm** — kishilarda sodir bo'ladigan travmalar majmui; 2 guruhga boʻlinadi: 1) ishlab chiqarish. (sanoat va qishloq xoʻjaligi.) T.i; 2) ishlab chiqarish.dan tashqari T., yaʼni transport, kucha, turmush, sport, bolalar T.i va hokazo Ishlab chiqarish T.i koʻproq sanoat da mehnat shartsharoitining bevosita taʼsiri (mas., xavfeizlik texnikasi va mehnat muhofazasidagi kamchiliklar, mehnatning notoʻgʻri tashkil etilishi va boshqalar), ishchining malakasizligi, ruhan, jismonan toliqishi (yaʼni qattiq charchash, tob qochishi va hokazo) oqibatida, shuningdek, qishloq xoʻjaligi.da murakkabroq mashinalar bilan ishlaganda ishchi texnik bilimining yetarli emasligi, baʼzan mexanizatorning tartibintizomga rioya qilmasligi va boshqalarda yuzaga keladi. Ishlab chiqarishdan tashqari T. (koʻcha T.i)ga koʻproq shahar transporti, alkogolizm va hokazo sabab boʻladi. Turmushda uy mehnati bilan shug'ullanayotgan (uy yigʻishtirish, elektr asboblardan foydalanish payti)da sodir boʻladi. Sport mashg'ulotlarining noto'g'ri usulda olib borilishi va tashkil etilishi, shugullanuvchining betobligi yoki qo'polligi, mashg'ulot maydoni va sport asboblarining nosozligi va boshqa oqibatida ro'y berishi mumkin. Bolalar T.i ko'proquchraydi. Bu bolalar sho'xligi, tajribasizligi, elektrdan shikastlanishi, ko'chada esa transport serqatnov joylarda o'ynashi, velosiped uchishi va  kelib chiqadi.
Trayektoriya

**Trayektoriya** (lotincha: traectorius — harakatga oid) — fazoda harakatlanayotgan moddiy nuqta hosil qiluvchi chiziq. Moddiy nuqtalardan iborat tizim harakatlanganda uning har bir nuqtasi oʻzining T.si boʻylab harakat qiladi. Moddiy nuqtalar tizimining holati holatlar fazosida nuqta xisoblanadi va uning T.si holat T.si deb ataladi. Matematikaning differensial tenglamalar va dinamik tizimlar kabi sohalarida T. tushunchasi asosiy tushunchalardan biri hisoblanadi. Differensial tenglamalar va dinamik tizimlar nazariyalarida baʼzan T. chiziq boʻlmasligi xam mumkin. Chunki harakatlanayotgan nuqtaning koordinatalari bir oʻzgaruvchili funksiyalar boʻlib, ular differensial tenglamalar tizimining maxsus nuqtasi (muvozanat gʻolat) boʻlsa, bu nuqtadan oʻtuvchi trayektoriya shu nuqtaning oʻzidan iborat boʻladi.
Trakay

**Trakay** (Trakai) (1917-yilgacha rasmiy nomi Troki) — Litvadagi qad. shahar. Trakay tumani markazi. Trakay koʻllari oʻrtasida joylashgan. Vilnyusdan 28&nbsp;km gʻarbda (avtobuslar qatnaydi). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Lentvaris (9&nbsp;km). Aholisi 6,2 ming kishi (1995). Landshafti muhofaza qilinadi. Tarixiy muzey bor. T.ga 1341-yilda asos solingan. 14—15-asrlarda buyuk Litva knyazligining muhim siyosiy markazi va Litva knyazlari qarorgohi. Mudofaa majmuasi (shu jumladan, Galva koʻlidagi orolda joylashgan qasr, 14— 15-asr boshi), Vituato cherkovi (15—18-asrlar), atrofida yogʻochdan ishlangan karaimlar ibodatxonasi (19-asrning 1yarmi) kabi meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

T.da har yili xalqaro suv sporti musobaqalari boʻlib oʻtadi. Turizm rivojlangan.
Traktrisa

**Traktrisa** (lot. tracto — tarmoq) — urinmaning urinish nuktasidan abssissalar oʻqi bilan kesishish nuqtasigacha boʻlgan kesmasi uzunligi oʻzgarmas miqdor boʻlgan yassi egri chiziq (rasmda TLqa); abssissalar oʻqi T.ning Gʻ yoʻnaltiruvchisi, A nuqta traktrisaning uchi deyiladi.
Tramblyor

**Tramblyor** (frans. trembleur) — karbyuratorli ichki yonuv dvigatelinit oʻt oldirish tizimidagi asbob; oʻt oldirishni uzgichtaqsimlagich. Yuqori kuchlanishli elektr tokini oʻt oldirish svechalari (shamlari)ga uzatish uchun moʻljallangan. T. past kuchlanishli tokni uzgich va yuqori kuchlanishli tokni taqsimlagichdan iborat. Bular dvigatelning taqsimlash validan harakatga keltiriladi. Uzgich muayyan vaqgda oʻt oldirish gʻaltagining birlamchi zanjirini uzadi, shunda ikkilamchi chulgʻamda yuqori kuchlanishli tok induksiyalanadi (qarang Induksiya). Yuqori kuchlanishli tok taqsimlagich orqali tegishli silindrlarning oʻt oldirish svechalariga uzatiladi. Taqsimlagichning rostlash qurilmalari dvigatelning ish rejimiga monand ravishda oʻt oldirishni ilgarilatish momentini avtomatik tarzda oʻzgartiradi (yana qarang Oʻt oldirish).
Tramplin

**Tramplin** (ital. trampolo — yogʻoch oyoq) — sakrashning ayrim turlari (mas., changʻida sakrash, suvga sakrash, gimnastikadagi sakrash)da sportchining sakrash masofasi va balandlikka koʻtarilishini oshirish uchun ishlatiladigan inshoot (qurilma); sakratgich. Changʻida sakrash T.i start maydonchasi, balandlikdan pastga qarab changʻida uchib tezlikni kuchaytirishga, uchish fazasini uzaytirishga xizmat qiladigan nishab qorli yoʻl xamda qoʻnish tepaligi, toʻxtash maydonchasidan iborat boʻladi. T.da qordan tashqari, sunʼiy sintetik qoplama ham ishlatiladi. Suvga sakrash T. i — 1 m dan 10 m gacha balandlikdan sakrash uchun ishlatiladigan uz. 4,8–5 m, kengligi 0,5 m, qalinligi 45–60&nbsp;mm ga teng sakrash taxtasi. Taxta uchida sportchining silkinishi taʼsirida uning uchish fazasini oshiruvchi asbob (snaryad) boʻladi. Gimnastika T.i — egiluvchan (prujinalashadigan) taxta yordamida mashklarni bajarayotganda sakrash kuchiuchish fazasini oshirish asbobi. Suv changʻisida sakrash T.i — uzunligi 6,5 m ga yaqin (suv ustida) va kengligi 4 m ga yaqin silliq qiyalama taxta, yukrri chekkasining suv yuzasidan bal. 1,51,8 m.
Tragikomediya

**Tragikomediya** – tragediya va komediyaga xos xususiyatlarni oʻzida mujassamlashtirgan dramatik janr. T.da hayot haqidagi barcha mezonlar nisbiy xarakterga ega boʻladi. Bunda tragediya va komediya uchun odatiy hol boʻlgan oʻlchovlar mutlaqo inkor qilinishi mumkin. Voqelikni tragikomik tarzda qabul qilish va tasvirlashda insonning kundalik turmushidagi qatʼiy axloqiy qoidalar buziladi. Bu janrda ijod qiladigan sanʼatkor voqelikni tragikomik tarzda qabul qiladi. Sanʼatkor mavjud ijtimoiy tuzum va urfodatlarni tanqid ostiga olishi, kinoya, piching, yumor va satiradan foydalanib, mavjud fojiaviyijtimoiy illatlar ustidan istehzoli kulishi mumkin. T.da har ikkala janrga xos xususiyatlar oʻzaro almashinib, biri ikkinchisining mavjudligi shartiga aylanadi. Fojiaviy holatlar bilan komik personajlar bir paytda sahnaga chiqadi. Ushbu janrdagi voqelik tasviri oxiroqibatda fojiaviylik oʻrnini kulgi va kulgili holatlar oʻrnini fojia egallashi bilan yakun topadi. T. oʻzaro zid janrlarning dialektik birligidan yuzaga keladigan kuldirib yigʻlatish va yigʻlatib kuldirish holatlari asosiga quriladi. Bu janrdagi asarlar oʻquvchi yoki tomoshabinni kuldiradi va ayni paytda chuqur tafakkur uchun manba boʻlib, ichdan yigʻlatadi. Insonni oʻz moxiyatiga yoki oʻzi yashab turgan jamiyatga teran nazar bilan qarashga oʻrgatadi. T.da voqelik tizimi tubdan oʻzgarishi, kutilmagan mubolagʻali yoki allegorik epizodlar oʻrtaga chiqishi mumkin.

T.ning dastlabki namunalari Yevripid ijodida uchraydi.

19-asr oxiri va 20-asr 1yarmidagi Yevropa adabiyotida, xususan, G. Gauptman, A. P. Chexov, G. Lorka, E. Ionesko, S. Bekket ijodida T. namunalari mavjud. Oʻzbek adabiyotida Sh. Boshbekovning „Temir xotin“ asari T.ga misol boʻladi. Sanʼatshunos olimlar Ch. Chaplin suratga tushgan filmlarda tragikomik unsurlar mavjudligini taʼkidlaydilar.