open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Intendant

**Intendant** (frans. intendant — boshqaruvchi, mudir) — 1) 15—18-asrlarda Fransiyada davlat boshqaruvining alohida sohasi (savdo, moliya va b.)ni boshqargan mansabdor shaxs; 17—18-asrlarda, shuningdek, sudpolitsiya, moliya va baʼzi joylarda qisman harbiy hokimiyatni boshqargan viloyat I.lari ham mavjud boʻlgan; 2) qurolli kuchlarda qoʻshin taʼminoti masalalarini hal qiluvchi shaxs. 17-asrdan Fransiya, Germaniya, Avstro-Vengriya, Rossiya, sobiq shoʻro qurolli kuchlari (1940-55, 1958—59) va b. davlat armiya va flotlarida ham mavjud boʻlgan. Oʻrta Osiyo harbiy tarixidagi yurtovul, yurtchi, moʻgʻullardagi cherbi istilohlari I.ga taxminan mos keladi.

## Manbalar
Integral hisob

**Integral hisob** — integrallar va ularning xossalarini, hisoblash usullarini, tatbiqlarini oʻrganuvchi matematika boʻlimi. I. h. taraqqiyoti va mazmuni differensial hisob taraqqiyoti va mazmuni bilan uzviy bogʻliq. I. h. differensial hisob bilan birga cheksiz kichik miqdorlar analizini (qarang Matematik analiz) tashkil qiladi. 17-asrga kelib, texnika va tabiiy fanlarning taraqqiyoti matematika oldiga juda koʻp yangi masalalarni, jumladan, murakkab geometrik shakldagi jismlarning yuzini, hajmini, ogʻirlik markazini hisoblash masalalarini qoʻydi. Bularni aniqlashning qadimgi eski usullari oʻrniga yangi va kuchli matematik usullar yaratish zaruriyati tugʻildi. Shu davrda I. h. vujudga keddi. I. h.ning asosiy tushunchalari aniq va aniqmas integral tushunchalaridir. I. h.ning turli tatbiklarida bu anikmas integrallarga mos aniq integrallarning ahamiyati katta boʻlgani uchun ular yaxshi oʻrganilgan va qiymatlari hisoblangan jadvallar tuzilgan.

Integral tushunchasi bir necha xaqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari uchun ham, kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari uchun ham aniqlangan va xossalari yaxshi oʻrganilgan.

## Manbalar
Integrallash

**Integrallash** — matematikada aniqmas integralni izlash amali (qarang Integral hisob).

## Manbalar

  tòģri malumot yozingszlar
Interval

**Interval** (lotincha intervallum — oraliq, masofa) (matematikada) — ikki son (nuqta) orasida joylashgan barcha son (nukta) lar toplami.OzME. Birinchi jild. (Toshkent, 2021) interval sonlar orasidagi masofani aniqlaydi

## Manbalar
Interval (maʼnolari)

**Interval**:

* Interval (lotincha
* Interval (musiqa) (musiqada) — ikki tovushning past-balandlik (yaʼni tebranishlarning miqsori) jihatidan oʻzaro nisbati.
Interval (musiqa)

**Interval** — bir vaqtda yoki birin-ketin eshitilgan ikki tovush oraligʻi. Tovushqatorning qamragan pogʻonalariga qarab, lotincha tartib sonlarining nomi bilan (prima, sekunda, tersiya, kvarta va hokazo) ataladi. Ketma-ketiga sadolanuvchi tovushlardan melodik interval, baravariga (qoʻshalogʻiga) sadolangan tovushlardan garmonik interval tarkib topadi. Musiqa nazariyasida intervallar hajmi (pogʻonalar soni) va tonlar miqdori bilan oʻlchanadi. Bir oktava doirasidagi intervallar oddiy, bir oktavadan keng intervallar (nona, detsima, undetsima va hokazo) tarkibiy intervallar deyiladi. Hamohanglik yoki ohangsizlik jihatidan garmonik intervallar konsonans va dissonanslarga boʻlinadi. Interval duana-zoʻning oʻlchov birligidir. Sharq musiqa nazariyasida interval boʻd deb yuritilgan.

## Musiqiy intervallar roʻyxati

### Oddiy intervallar
Primadan oktavaga qadar kenglikda boʻlgan invervallar **oddiy interval** yoki **asosiy intervallar** deb ataladi. Ular qatoriga prima, sekunda, tertsiya, kvarta, kvinta, seksta, septima va oktavalar kiradi.

## Manbalar
Intervensiya

**Intervensiya** (lotincha interventio -aralashuv) — bir yoki bir necha davlatning boshqa bir davlat ichki ishlariga zoʻrlik bilan aralashuvi, uning hududiy yaxlitligi yoki siyosiy mustakilligiga qarshi qaratilgan harakatlari. Bunday harakatlar BMT ustavi bilan man qilingan. Harbiy (qurolli), iqtisodiy, siyosiy I. boʻlishi mumkin. Qurolli I. agressiya sifatida baholanadi. Bundan tashqari, intervent davlatlar soniga qarab alohida bir davlatning yoki bir necha davlatning I.si boʻladi, shuningdek, chet el davlati hududiga qurolli kuchlar oshkora bostirib kirishi va yashirin, pinhona tarzda kirishi ham mumkin. Xalqaro huquqda I.ning har qanday koʻrinishi va shakllari taqiqlangan.

## Manbalar
Intervyu

**Intervyu** (ing . interview — uchrashuv) — publitsistika janri. Jurnalistning bir yoki bir necha shaxs bilan dolzarb masalalar yuzasidan suhbati. Ikki turga boʻlinadi: 1.Xabar- asosan, axborot yetkazish maqsadida oʻtkaziladi; 2. Tahlilda — muhim voqea, hodisa va hujjatlar sharhda beriladi.

## Manbalar
Interlingva

**Interlingva** (lotincha inter — aro va lingua — til) — 1) xalqaro yordamchi til; uni 1908 y. italyan matematika J. Peano (1858—1932) taklif qilgan; 2) xalqaro yordamchi til, 1950 y. Nyu-Yorkda Xalqaro yordamchi tillar assotsiatsiyasi tomonidan yaratilgan (yana q. Sunʼiy tillar).

## Manbalar
Interlingvistika

**Interlingvistika** - 1) tilshunoslik boʻlimi; turli yordamchi tillar (sunʼiy tillar)ni yaratish va ishlatish bilan bogʻliq masalalarni oʻrganadi; 2) tilning abstrakt nazariyasi; uning turli birliklari orasidagi munosabatlarni oʻrganadi.

## Bibliografiya

(en) Gobbo, Federico, 2020, Introduction to Interlinguistics, München: GRIN Publishing
(eo) Vĕra Barandovská-Frank, 2020, Interlingvistiko. Enkonduko en la sciencon pri planlingvoj, 333 pp., Poznań, Univ. Adam Mickiewicz, ISBN 9788365483539
(fr) M. Monnerot-Dumaine, Précis d'interlinguistique générale et spéciale, Paris, Maloine, 1960
(de) Detlev Blanke, Interlinguistische Beiträge. Zum Wesen und zur Funktion internationaler Plansprachen., Frankfurt, éditions Peter Lang, 2006
(de) Alicja Sakaguchi, Interlinguistik. Gegenstand, Ziele, Aufgaben, Methoden, Frankfurt, Peter Lang, 1998, 494 p.

## Manbalar
Intermediya

**Intermediya** (lot. Intermedius — oraliq) — 1) kichik, koʻpincha hajviy yoʻnalishdagi pyesa; dramatik spektakl oraligʻida (koʻpincha musiqa va balet oʻyinlari bilan uygʻun holda) ijro etiladigan musiqali drama yoki opera. Dramaturgiya va teatr sanʼati paydo boʻlishidan koʻp asrlar avval jahon xa-lqlari ogʻzaki ijodida yaratilgan. I. 15-asrdan Gʻarbiy Yevropa teatrlariga ham koʻchib, 17—18-asrlarda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda I. atamasi isteʼmolda boʻlmagan boʻlsada, unga xos barcha belgilar qad. zamonlarda yaratilgan ogʻzaki pyesalarda mavjud boʻlgan. Masharabozlik, qiziqchilik va qoʻgʻirchoq teatrlarining ijodkorlari bunday pyesalar matnlarini oʻzlari yaratib, oʻzlari keng xalq ommasi oldida namoyish etganlar. Teatrshunos olimlar Oʻzbekistonda xalq dramaturgiyasi va teatri (Birdiyor shum, Rizo qiyiq, Usmon qiziq, Roʻzigov, Shomat qiziq, Yusufjon qiziq va b.) namoyandalaridan "Maqtanchoq kishi", "Er va xotin", "Mudarris", "Sudxoʻr", "Sarkardalar", "Uylanish" va b. I. — pyesalar matnlarini yozib olganlar. Oʻzbekistonda 20-asrning 10— 20-y.larida oʻtkazilgan "Tomosha kecha-si", "Teatr kechasi", "Sharq kechasi" kabi madaniy-oqartuv tadbirlarida, teatr toʻdalari tomonidan qoʻyilgan spektakllar oraligʻida ham I.lar koʻrsatilgan. Keyinchalik Oʻzbekiston televideniyesida "Miniatyuralar teatri", radiosida "Tabassum ustaxonasi" boʻlimlari tashkil etilgan. E. Karimov, R. Karimova, h. Tojiboyev, M. Xolmedov, O. Asomov va b. artistlar I.ning mohir ijrochilaridir; 2) Fugyada mav-zularni hozirlovchi va bogʻlovchi oraliqepizod; baʼzan interlyudiya deb ham ataladi.

## Manbalar
Intermetsso

**Intermetsso** (ital. intermezzo — tanaffus) — yakka soz, ansambl yoki orkestrga moʻljallangan erkin shakldagi kichik musiqa asari. Mustaqil janr sifatida birinchi marta R. Shuman oʻz ijodida qoʻllagan (fortepiano uchun 6 ta I., 1832). Fortepiano uchun I. Brams, A. Lyadov, orkestr uchun M. Musorgskiy I. yozishgan. Baʼzan turkum asarlar (konsert, sonata, trio va b.) yoki operaning mustaqil cholgʻu va xor qismlari ham I. deyiladi. Oʻzbekistonda G. Mushel, Ik. Akbarov, A. Kozlovskiy kabi kompozitorlar ijodida turli cholgʻu asboblarga moʻljallangan I.lar bor.

## Manbalar
Internat maktab

**Internat maktab** - Oʻzbekistonda oila, maktab va maktabdan tashkari taʼlim-tarbiya vazifasini oʻtaydigan umumiy oʻrta taʼlim maktabi. I.m.da bolalar yashab, tarbiyalanadi va oʻqiy-di (bolalarning bir qismi yakshanba va kanikul kunlarini uylarida oʻtka-zadi). Ayrim I.m.lar muayyan mutaxassislik boʻyicha ixtisoslashadi, mas, musiqa I.m., sport I.m. Uning yaxshi jihozlangan oʻquv binolari, tajriba uchastkalari, i.ch. ustaxonalari, lab.lari va b. boʻladi. I.m.da taʼlim-tarbiya ishlari mehnat bilan uzviy bogʻlangan holda olib boriladi. I.m.ga bolalar ota-onalari yoki ularning oʻrnini bo-suvchi shaxslarning ixtiyorlari bilan qabul qilinadi. Jismoniy kamchiligi boʻlgan bolalar uchun maxsus I.m. mavjud (qarang Maxsus maktablar). I.m.ga, birinchi navbatda, yetim bolalar, urush va mehnat nogironlarining , yolgʻiz yoxud koʻp bolali onalarning bolalari, shuningdek, tarbiyalanish uchun oilasida zarur sharoiti boʻlmagan bolalar qabul qilinadi. Ota-onali bolalar uchun ota-onadan belgilangan miqdorda haq olinadi; yetim bolalar esa toʻliq davlat taʼminotida boʻladi. OʻzR da 232 ta I.m. boʻlib, bularda 48 ming 646 bola tarbiyalanadi (2002).

## Manbalar
Internatsional

**Internatsional** - tarixda xalqaro ishchilarning , sotsialistik, kom-munistik partiyalarning uyushmalari. 1-Internatsional (Xalqaro ishchilar shirkati) — proletariatning 1864— 76 y.lardagi birinchi xalqaro tashkiloti. Unga K. Mars va F. Engels Londonda asos solgan; 2-Internatsional — sotsialistik partiyalarning xalqaro birlashmasi. 1889 yilda Engels ishtirokida Parijda tashkil topgan. Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan tarqalib ketgan. Shuningdek, Bern I.i (1919-23), "2 U2-I." (Vena I.i, 1921-23) ham boʻlgan. Ulardan 1923 y. Gamburg sh.da Sotsialistik ishchi I.i tashkil topdi (bu I. Ikkinchi jahon urushi boshlangach, oʻz faoliyatini toʻxtatdi); Kom-munistik I. (Komintern, 3-I., 1919 y. Moskvada asos solindi, 1943 y. tarqatib yuborildi); 4-I. (1938 y. Parijda L.D. Trotskiy asos solgan) va b. 1951 y. Frankfurtmaynda Sotsialistik I. (Sotsintern) tashkil topdi. U 103 ta partiya va tashkilotni birlashtiradi.

## Manbalar
Interiorizatsiya

**Interiorizatsiya** (lot. interior -ichki) — tashqi real xattiharakatlarning ichki harakatlarga aylanish ja-rayoni; tashqi ijtimoiy faoliyatni oʻzlashtirish tufayli odam ichki psixikasining shakllanishi. I. atamasini fransuz psixologlari P. Jane (18591947), J. Piaje (1896-1980), A. Vallon (1879—1962) va b. muomalaga kiritishgan. E. Dyurkxeym asarlarida u ijtimoiylashuv tushunchasi bilan bogʻlab berilgan. "I." tushunchasi inson faoliyati va ongining oʻzaro bogʻliqligini, inson mehnati mahsullari bilan oʻzaro munosabat jarayonida ijtimoiy-tarixiy tajribani odam qanday oʻzlashtirishi mumkinligini koʻrsatadi. Soʻzlashishga oʻrganish I.ning muhim omili hisoblanadi; bunda ham avvalgi avlodlar tajribasining umumlashgan shakldagi koʻrinishi bor. I. insonga ayni pallada uning idroki doira- I sida boʻlmagan narsalarni timsollar I orqali anglash, fikran oʻtmishga, ke- h lajakka, makonga va sh.k.ga oʻtish imkonini beradi. I. shaxs insoniy qad-riyatlarni oʻzlashtirishi tufayli haqiqiy inson psixikasi shakllangan- h ligini koʻrsatadi.

## Manbalar
Internatsional brigadalar

**Internatsional brigadalar** -Ispaniyada 1936—39-yillardagi fuqarolar urushi davrida respublika tarafdorlari tomonidan turib kurashgan jangovar internatsional tuzilmalar. I. b.ga 54 ta davlatdan koʻngillilar kirgan. Ularning umumiy soni taxminan 35 ming kishini tashkil qilgan.

## Manbalar
Interoretsepsiya

**Interoretsepsiya**, interotsepsiya (lot. interior — ichki, receptio — qabul qilish) — ichki aʼzolar (yurak, qon va limfa tomirlari, nafas aʼzolari, ovqat hazm qilish yoʻllari va b.) dagi sezuvchi nerv uchlari (interore-septorlar)ning qoʻzgʻalishi natijasida vujudga keladigan impulslarning markaziy nerv sistemasi tomonidan qabul qilinishi. Ingliz fiziologi Ch. Sherrington I.ni oʻrganishni boshlab berdi. U I.ning maxsus tipi propri-oretsepsiyani topdi va muskul I.sining harakat reaksiyalaridagi ahamiyatini aniqladi. Undan oldinroq muskul I.si rolini I. M. Sechenov aniqlagan. I. P. Pavlovning tashqi muhit analizatorlari bilan birga organizm ichki muhitining analizatorlari ham mavjudligi haqidagi tushunchasi I.ni oʻrganishda muhim turtki boʻldi. Bu tushuncha I. P. Pavlovning shogirdi K. M. Bikov va uning maktabi tomonidan rivojlantirildi. Ular interoretseptiv shartli reflekslar hosil boʻlishi mumkinligini aniqlab, I.ning katta yarim sharlar poʻstlogʻi va uning funksiyasiga taʼsir qilishini isbotlab berishdi. Bu narsa fiziolog va vrachlarga ichki aʼzolar taʼsirchanligini oʻrganishning yangi usulini ochib berdi. I.ni oʻrganish natijasida tibbiyot na-zariyasi va tajribasi uchun muhim boʻlgan omillar aniqlandi. Interotseptik impulslarning kuchli oqimi barcha qon tomirlar, yurak va oʻpkadan markaziy nerv sistemasiga oʻtib, tomirlar tonusini tartibga soladi. Hazm yoʻli ishini yaxshilashda ham I.ning ahamiyati katta. I. va eksteroretseptorlardan markaziy nerv sistemasiga keladigan taʼsirotlarning nisbati organizm reaksiyasining bir butunliligini va organizm ichki muhitining uzluksiz oʻzgarib turadigan tashqi muhit taʼsirlariga moslashishini taʼminlaydi.

## Manbalar
Interpolyatsiya

**Interpolyatsiya** (lotincha inter - orasida va polio — tekislayman) — 1) matematikada — bir necha nuqtada berilgan funksiya qiymatlaridan shu nuqtalar orasidagi nuqtalarda funksiyaning taqribiy qiymatini topish. Interpolyatsiyadan farqli ravishda ekstrapolyasiya da funksiyaning taqribiy qiymati berilgan nuqtalardan tashqaridagi nuqtalarda topiladi; 2) statistikada — voqealar qatoriningoraliq hadlari taxminan qiymatlarini matematik usulda hisoblab topish; qatorning nomaʼlum qiymatlarini topish. Qatorning nomaʼlum qiymatlari qatorning maʼlum hadlari orqali hisoblab topiladi yoki miqdori aniq boʻlgan boshqa hadlar bilan oʻzaro bogʻliqyaigi asosida aniqlanadi.

## Manbalar
Interseksuallik

**Interseksuallik** (lot. inter -oraliq va sekus — jins) — ayrim jinsli organizmda ikki xil jinsga xos belgilar boʻlishi. Bu belgilar toʻliq rivojlanmagan, yaʼni oraliq holatda boʻlib (Germafroditizm bilan solishtiring), tananing maʼlum bir qismida birgalikda namoyon boʻladi. Odatda, bun-day organizm (interseks)ning individual rivojlanishi meʼyorda boshlanadi, ammo maʼlum davrdan boshlab boshqa jinsga xos tipda davom etadi. Organizm rivojlanishi qancha erta boshlansa, I. shuncha keskin namoyon boʻladi. Zigotalik, yaʼni genetik asosga ega boʻlgan I. kariotip yoki zigota genetik tarkibining meʼyordan chetga chiqishi tufayli paydo boʻladi. Bunday holda organizmning I. darajasi xromosom yoki gen balansi, yaʼni jinsiy xromosomalar sonining avtosomalar soniga nisbati hamda ulardagi jinsni belgilovchi genlarga bogʻliq boʻladi. Odamda aniqlangan I.ning har xil shakli, yaʼni psevdogermafroditizm jinsiy xromosomalar sonining oʻzgarishi bilan bogliq boʻlishi mumkin.

Gormonal I. ayrim jinsli hayvonlarda endokrin sistemasi, xususan, umurtqalilarda buyrak usti bezi poʻstloq qismi hamda gipofizning oldingi boʻlagidagi funksional yoki organik oʻzgarishlar tufayli paydo boʻladi. Gormonal I.ni hayvonlarni kastratsiya qilish (bichish) yoki unga boshqa jinsning bezini koʻchirib oʻtkazish orqali paydo qilish mumkin. Bunday hollarda urgʻochi hayvonlarda erkak jins uchun xos boʻlgan ikkilamchi jinsiy belgilar paydo boʻladi (maskulinizatsiya), erkak hayvonlarda esa, aksincha, urgʻochi hayvon uchun xos belgilar rivojlana boshlaydi (feminizatsiya). 

## Manbalar
Interferensiya

**Interferensiya**— toʻlqinlarning fazoda ustma-ust tushib qoʻshilgan holda bir-birini kuchaytirishi yoki susaytirishi. Tabiatidan qatʼi nazar hamma toʻlqinlar (akustik, yorugʻlik, elektr va b.)ga xos holat. Shuning uchun ham umumiy holda toʻlqinlar Interferensiyasi, xususiy holda yorugʻlik I.si oʻrganiladi. Toʻlqin kogerent va bir xil qutblangan boʻlsa, toʻlqin Interferensiya hodisasi hosil boʻladi. Bir xil chastotali bir xil qutblangan ikki garmonik toʻlqinlarning qoʻshilishi oddiy holatdagi toʻlqin Interferensiyasigasiga misol boʻla oladi.

Issiqlik manbalaridan chiqqan kogerent boʻlmagan toʻlqinlar ham Interferensiyani hosil qiladi. Masalan, astronomik katta teleskoplarda yulduzlardan kelgan yorugʻliklar Interferensiyasini kuzatish mumkin. Bunga sabab, yulduzlardan tarqalayotgan yorugʻliq toʻlqinlari oʻz manbaidan uzoqlashgan sari, uning fazaviy kogerentlik darajasi R/r ga proporsional ravishda oshadi (R — yorugʻlik manbaigacha boʻlgan masofa, g — manba oʻlchami). Issiqlik manbalaridan chiqqan toʻlqinlar manbadan qancha uzoklashsa, ular shuncha yassi toʻlqinlarga yaqin boʻladi. 

** Interferensiyaning texnikada qoʻllanishi **

Yorugʻlik interferensiyasi amalda juda koʻp joylarda qoʻllanadi. Fizika tadqiqot va texnik tadbiqlar uchun turli xil interferension asboblar-interfrometrlar ishlab chiqilgan. Ularning barchasi bitta prinsipga asoslangan boʻlib, faqat tuzilish jihatdan farq qiladi. 

Interfrometrlar yordamida yorugʻlik toʻlqinlari uzunligini juda katta aniqlikda aniqlash, kichik uzunlik va burchaklarni oʻlchash, shaffof muhitlarning sindirish koʻrsatkichini aniqlash, sirtlarning silliqlash va sayqallash sifatini baholash mumkin.

 Interfrometrlar bilan bir qatorda eng kuchli spektral asbob - interferension spektraskop (spektograf) yaratilgan. 

Interfrometrlarning koʻp sohalarda turlarini yaratishda amerikalik olim A. A. Maykelson tomonidan yaratilgan Maykelson interfrometri asos qilib olinadi.

Maykelson interfrometri tuzilishi bilan tanishamiz: sirtlarning  ishlanish sifatini tekshirishni koʻramiz. Buning uchun tekshirilayotgan namunaning sirti bilan juda silliq etalon plastinka orasida pona shaklidagi yupqa havo qatlami hosil qilamiz. Sirtning notekisliklari tekshirilayotgan a sirtdan va etalon plastinka pastki b yogʻidan yorugʻlik qaytishida hosil boʻladigan interferension yoʻllarning sezilarli darajada oʻzgarishiga sabab boʻladi.

Tekshirilayotgan sirt silliq boʻlganda interferension yoʻllar toʻgʻri chiziqli  boʻladi. Agar sirtda biron notekislik, masalan, chuqurlik boʻlsa, bu chuqurlikdan qaytgan nurlar uchun yoʻl ayirmasi oʻzgaradi, buning natijasida notekisliklar sohasida interferension yoʻllar egrilanadi. 

Agar notekislik chuqurlik emas balandlik - do'nglik koʻrinishida boʻlsa, u holda interferension yoʻllarning egilishi qarama qarshi tomonga yoʻnalgan boʻladi.

## Manbalar
Interferensiya (maʼnolari)

**Interferensiya**:

* Interferensiya (lotincha
* Interferensiya (biologiya) - 1) biologiyada — gomologik xromosomalar bir uchastkasidagi krossingoverning boshqa qoʻshni uchastkalarda yangi krossin-gover paydo boʻlishiga taʼsiri.
Interferometr

**Interferometr** (interferensiya va metr) — elektromagnit yoki akustik toʻlqinlar interferensiyasi hodisasiga asoslangan oʻlchash asbobi. I.ning ishi bitta nurning fazoda ikki (yoki koʻp) kogerent nurga parchalab, turli yoʻnalishda interferensiya koʻrinishlarini hosil qilishidan iborat. Optik I. keng tarqalgan. Bunga Maykelson I. misol boʻladi  nurlar koʻzgu 3h va 32 lardan kaytib toʻplanib obyektiv O ning fokal tekisligida interferensiyalanadi. Nurlar dastalarining yoʻlini baravarlash uchun (mas, 1 nur plastina Ya, dan ikki marta oʻtadi) nur 2 yoʻliga plastina P2 oʻrnatiladi. 3, (yoki 32) ni ozgina siljitilganda interferensiya polosalar qarash maydonida sezilarli suriladi. Koʻzgu 3, (yoki 32) oʻrniga biror detal oʻrnatib, interferension tasvir boʻyicha detal sirtining sifati toʻgʻrisida mulohaza yuritish mumkin. Toʻlqin tabiatiga qarab, I. akustik va elektromagnit toʻlqinlar (optik va radioin-terferometrlar) uchun moslab yasaladi. Optik I. spektral chiziqlarning toʻlqin uzunligini, shaffof muhitlarning yorugʻlik sindirish koʻrsatkichini, yulduzlarning burchak oʻlchamlarini, masofalarning mutlaq va nisbiy qiymatini katta aniqlikda oʻlchash uchun ishlatiladi. I. sanoatda optik tizim va qismlarning sifatini tekshirish hamda optik detallarning sir-tini kuzatish uchun qoʻllanadi. Me-tallurgiyada esa metall sirtlarining tekisligini tekshirishda, shaxtalardagi metan va karbonat angidrid konsentratsiyasini aniqlashda ham I.dan foydalaniladi.

## Manbalar
Interferon

**Interferon** (lotincha inter — oʻzaro va ferio — uraman, shikastlayman) — viruslar yoki sintetik polinukleotidlar (qarang Nukleotidlar), toksinlar, antimetabolitlar va b. kirishiga javoban hujayrada hosil boʻladigan oqsillar guruhining umumiy nomi. I. oʻtkir virusli infeksiyadan organizmning asosiy himoya vositasi hisoblanadi.

Suvda eriydigan oqsillarga mansub, mol. m. 30000—160000. Retikulo-endotelial sistema hujayralarida va limfotsitlardz. hosil boʻladi. I. virusga bevosita taʼsir qilmaydi, balki hujay-rada viruslarning nuklein kislotalari sintezini tormozlovchi antivirus oqsillar hosil boʻlishiga olib keladi. I. yuqori molekulyar faollikka ega. Uning bir necha molekulasi hujayrani himoya qilish uchun yetarli boʻladi, biroq infeksiya bilan zararlangan hu-jayraga taʼsir koʻrsatmaydi. I. hayvon turiga ixtisoslashgan, yaʼni qaysi hayvonda sintezlangan boʻlsa, oʻsha hayvon hujayrasiga taʼsir koʻrsatadi, biroq har qanday virusga qarshi faol boʻladi. I. yoki uning hujayrada hosil boʻli-shini tezlashtiruvchi moddani organizmga kiritish orqali virusli in-feksiyaning oldini olish yoki uni davolash mumkin.

## Manbalar
Intizom

**Intizom** — kishilar, jumladan, mehnat jamoasi aʼzolarining jamiyatda tarkib topgan huquq va axloq meʼyorlariga, shuningdek, biron-bir tashkilot talablariga javob beradigan muayyan xulq-atvor va oʻzini tutishga oid tartibqoidalar. Intizom odamlarning birgalikda yashashi va faoliyat yuriti-shini maʼlum bir tartibga solib turadi. Bunga esa mazkur ijtimoiy meʼyorlar va qonunqoidalarni oʻzlashtirish, shu bilan birga zarur boʻlganda axloqiy, huquqiy va maʼmuriy javobgarlik va jazo choralarini qoʻllanish yoʻli bilan ham erishiladi. Intizomning quy-idagi turlari mavjud: ichki intizom (shaxsning oʻzini-oʻzi intizomlilik ruhida tar-biyalashi); hamma uchun umumiy intizom (xu-susan, davlat intizomi); maxsus intizom — muayyan tashkilot aʼzolari yoki maʼlum toifadagi kishilar uchungina belgilangan intizom (mas, mehnat intizom i, harbiy intizom kabi).

## Manbalar
Interfaza

**Interfaza** (lotincha inter — oraliq, phasis — yuzaga chiqish, namoyon boʻlish) — boʻlinadigan hujayralarda ikkita ketmaket mitotik boʻlinish oraligʻidagi davr, hujayra siklining bir qismi; mitoz xususiyatini yoʻqotgan hujayralar (mas, neyronlar)da oxirgi mitoz bilan hujayra oʻlgunicha oʻtgan davr. Hujayraning tinim davrini ham I. deyish mumkin. I.da hujayralarning boʻlinishiga, ixtisoslashishiga va ularning toʻqima uchun xos boʻlgan mu-ayyan funksiyani bajarishga tayyorgarligi uchun zarur moddalar sintezlanadi. Hujayra sikli uchun kerakli vaktning 90% ga yaqini I. dan iborat. I.da xromatin spirallashmagan holatda boʻladi. Faqat ikki qanotli hasharotlar va ayrim oʻsimliklarning poli-ten xromosomalari butun I. davomida spiral holatda turadi.

## Manbalar
Interkontinental

**Interkontinental** – Oʻzbekistondagi birinchi besh yulduzli mehmonxona. Toshkentdagi Amir Temur koʻchasida joylashgan. Xalqaro savdo-koʻrgazma majmuasi tarkibida. Milliy va eng zamonaviy meʼmoriy uslubda qurilgan (1996, bosh meʼmori Azamat Toʻxtayev).

Interkontinental 16 qavatli, 246 xonadan iborat. Xonalar kichik bar, seyf, yoʻldosh orqali uzatiladigan televizor, konditsioner, xalqaro telefon bilan jihozlangan. Bosh vestibyuli va qavatlarida dam oladigan joy (xoll), 4 ta restoran, bar, qahvaxona, konferensiya zali (1000 oʻrinli), sauna, sogʻlomlashtirish klubi, basseyn, shuningdek, Amir Temur nomidagi konferensiya zali va billurli katta zali mavjud. IQurilishida 27 xorijiy firma ish- I tirok etgan. Bosh pudratchisi Turkiya- * ning "Yuksal Inmaat" firmasi, qurilishini "Aysel" korxonasi amalga oshirgan. Ichki bezak va jihozlari Amerikaning "Grexand" kompaniyasi tomonidan bajarilgan. Foyesi oʻzbekona uylardagi kabi ichki hovlili, kichik favvoraga raqs tushayotgan sharq goʻzali haykalchasi oʻrnatilgan. Amir Temur nomidagi konferensiya zalidagi jihozlar klassik jihatdan oddiy, B. Jalolovning "Tun maʼbudasi" va "Afrosiyob" nomli kompozitsiyalari naqshlar bilan uygʻunlashtirilgan. Lyuks xonalari va restoran devorlari oʻziga xos sharqona pardozlangan. Binoni tashqi tomondan bezashda Italiya gra-nitlaridan foydalanilgan. Ustunlardagi sher aksi tushirilgan marmarlar Afrikadan keltirilgan. Mehmonxonani qurishda yogʻoch, metall, tosh va oynadan foydalanilgan.

Mehmonxona atrofidagi madaniy sogʻlomlashtirish, biznes va savdo markazlari, Milliy bank binosi, "Toshkentlend" (sunʼiy koʻl va xiyobon) bogʻ — koʻli bilan uzviy bogʻlangan.

## Manbalar
Intizom qismlari

**Intizom qismlari** - maxsus harbiy qismlar (batalonlar, rotalar); mahkum etilgan harbiy xizmatchilar tomonidan jazo muddatini oʻtash uchun moʻljallangan.

## Manbalar
Intizom haqidagi ustavlar va nizomlar

**Intizom haqidagi ustavlar va nizomlar** — Oʻzbekiston Respublikasida xalq xoʻjaligi baʼzi tarmoqlarida va mehnat intizomining buzilishi ogʻir oqibatlarga sabab boʻladigan ayrim ish turlarida mazkur intizomni taʼminlashga qaratilgan meʼyoriy hujjatlar. Xo-dimlarning i. ch.dagi asosiy burchlari belgilangan umumiy qoidalar qatori I. h. u. va n.da ham ularni ragʻbatlantirish hamda intizomiy jazo choralari koʻrsatilgan. I. h. u. va n. qoʻllanilmaydigan xalq xoʻjaligi boshqa tarmoqlarining xodimlari Ichki mehnat tartibi qoidalari boʻyicha ish yuritadi. Shu tarmoqdarning xodimlariga nisbatan qoʻllanadigan ragʻbatlantirish va intizomiy jazo choralari bilan birga I. h. u. va n.da boshqa turlardagi shunday tad-birlar ham koʻzda tutilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi mehnat kodeksi, 174—180-moddalar).

## Manbalar
Intizomiy javobgarlik

**Intizomiy javobgarlik** -OʻzRda oʻz mehnat burchlarini qonunga muvofiq ravishda yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun aybdor boʻlgan xodimga taʼsir koʻrsatish vositasi. Xodimning oʻz mehnat vazifalarini jinoiy javobgarlikka tortishga sabab boʻlmaydigan darajada, ammo oʻz aybi bilan qonunga muvofiq ravishda bajarmasligi yoki nobop bajarishi intizomga xilof nojoʻya harakat hisoblanadi. Bu, odatda, xodim zimmasiga mehnat shartnomasi yoki korxona, muassasa, tashkilotdagi ichki mehnat qoidalarini tartibga soluvchi meʼyoriy hujjatlar bilan yuklangan mehnat vazifalarini buzishda va uning oʻz aybiga koʻra, qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida qilgan harakati yoki harakatsizligida ifodalanadi. Xodim intizomga xilof nojoʻya harakati uchun, odatda, ish beruvchi tomonidan intizomiy javobgarlikka tortiladi yoki unga nisbatan boshqa taʼsir choralari qoʻllanadi. Korxona, muassasa, tashkilotga moddiy zarar yetkazgan xodim mehnat huquqi meʼyorlari boʻyicha moddiy javobgar deb topiladi va intizomiy javobgarlikka tortilishi yoki tortilmasligidan qatʼi nazar, undan zarar undirib olinadi. Intizomiy javobgarlik boʻyicha mehnat intizomini buzganlik uchun jazo choralari va ularni qoʻllanish, olib tashlash, Intizomiy javobgarlikning amal qilishi hamda intizomiy javobgarlik ustidan shikoyat etish tartibi OʻzR Mehnat kodeksida (181 —184-moddalar) belgilangan.

## Manbalar
Intonatsiya

**Intonatsiya** (lotincha: Intono — *baland* , *talaffuz qilaman*) (tilshunoslikda) — nutqning ohangi, uning maromiy-musiqiy tomoni; tovushning navbatmanavbat koʻtarilishi va tushi-shi. I. nutqning sintaktik maʼnolari (darak, soʻroq, buyruq)ni ham ifodalaydi. Nutq qaratilgan obʼyektga boʻlgan soʻzlovchining munosabati, hissiyoti soʻzdagi I.da namoyon boʻladi. Yozuvda I. qisman tinish belgilari orqali ifodalanadi. Nutqning stilistik xususi-yatlarini farqlashda, uni shakllantirishda ham maʼlum rol oʻynaydi.

I.ni nutq unsuri sifatida oʻrganish 19-asr oxirlaridan boshlangan. Hoz. I.ning ran turlarini oʻzaro farqlashdagi ahamiyati, sintaksis bilan oʻzaro munosabati va uning tarkibiy qismlari tadqiq etilgan, matn I.si va fonostilistika borasida tadqiqotlar olib borilmoqda (yana qarang: Gap).

## Manbalar
Intizom nizomi

**Intizom nizomi** - harbiy intizomning mohiyatini, harbiy xizmatchilarning unga rioya qilish boʻyicha majburiyatlarini, ragʻbatlantirish va intizomiy taʼzirlarning koʻrinishlarini, komandirlarning (boshliklarning) ularni qoʻllash boʻyicha huquqlarini, shuningdek, taklif, ariza va shikoyatlar berish va ularni koʻrib chiqish tartiblarini aniqlab beradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining Intizom nizomi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 y. 9 oktabr dagi Farmoni bilan tasdiklangan.

Intizom nizomi. Oʻzbekiston Respublikasi Chegara qoʻshinlari, Milliy xavfsizlik xizmati qoʻshinlari, Ichki ishlar vazirligining ichki qoʻshinlari, boshqa tegishli vazirliklar va idoralarning harbiy xizmatchilariga nisbatan bir xil kuchga egadir. Bundan tashqari, Intizom nizomi. qoidalari harbiy xizmatdan harbiy ust-bosh kiyib yurish huquqi bilan boʻshatilgan fuqarolarga nisbatan harbiy ust-bosh kiyib yurgan paytda oʻz kuchiga egadir.

## Manbalar
Intrazonallik

**Intrazonallik** (lotincha intra - ichida va yun. Zone — mintaqa) — tabiatning biron oʻziga xos xususiyati yoki kompo-nentlari (tuproq, oʻsimlik, landshaftlar)ning bir qancha zonalarda tarqalishi. Bir yoki bir necha chegaradosh geografik zonalar ichida intrazonal hodisalar oʻzini oʻrab turgan zonalar taʼsirida boʻladi. Qonuniyatli tarkibiy boʻlakni hosil qilgan alohida qis-mlar koʻrinishida mavjud. I. — azonal-ushkning xususiy koʻrinishi.

## Manbalar
Introduksion koʻchatzor

**Introduksion koʻchatzor** - iqlim sharoiti boshqacha mamlakat va oʻlkalardan keltirilgan qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini ekish, oʻrganish va koʻpaytirish uchun ajratilgan maydon (dala) (qarang Introduksiya). Koʻchatzordan seleksiya ishida foydalanish uchun boshlangʻich material sifatida ayrim qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan nusxalar tanlab olinadi.

## Manbalar
Intonatsiya (maʼnolari)

**Intonatsiya**:

* Intonatsiya (lotincha:
* Intonatsiya (musiqa) (musiqada) — 1) oʻzaro bogʻlangan bir necha maʼnoni anglatuvchi nazariy-estetik tushuncha, ohang , kuy manbai.
Introduksiya (musiqa)

**Introduksiya** (lotincha: introductio - muqaddima) (musiqada) — 1) opera, balet, operetta kabi asarlarning muqaddimasi (uvertyura turi). Operada uvertyuradan soʻng ijro etilayotgan bi-rinchi vokal ansambl yoki xorning chiqishi ham I. deyiladi; 2) simfoniya, sonata, konsert singari asarlardagi 1- yoki yakuniy qism (final)ning muqaddimasi, vazmin surʼatli boʻladi. Oʻzbekiston kompozitorlarining asarlarida ham I. uchraydi. Mas, A. Kozlovskiyning "Ulugʻbek" operasi yakkaxonlar, xor va orkestr ishtirok etadigan I. bilan boshlanadi.

## Manbalar
Introskopiya

**Introskopiya** (lotincha: *intro* — ichida va qad. yun. *σκοπέω* — koʻryapman) — optik jihatdan noshaffof jismlar va muhitlardagi, shuningdek, koʻrinmaydigan sharoitdagi hodisalar va jarayonlarni vizual (koʻrib) kuzatish. Gamma-rentgen introskopiya, infraqizil introskopiya, ultratovush introskopiya, radiointroskopiya kabi xillarga boʻlinadi. Gamma-rentgen introskopiyada har qanday kimyoviy tarkibdagi va temperaturadagi suyuq va qattiq jismlardan oʻtadigan gamma va rentgen nurlaridan foydalaniladi. Bunday introskopiya yordamida noshaffof materiallardagi juda mayda zarralarni ham tekshirish mumkin. Infraqizil introskopiya moddalarning infraqizil nurlarni yutishi va qaytarishi xossasiga asoslangan. Koʻzga koʻrinmas infraqizil tasvirlar optik vositalar yordamida koʻrinadigan tasvirlarga aylantiriladi. Ultratovush introskopiya ultratovushning metall, plastmassa, tirik toʻqima, qurilish materiallari va optik jihatdan noshaffof suyuqlik orqali oʻtishiga asoslangan. Radiointroskopiya da uzunligi mm ulushidan bir necha m gacha boʻlgan elektromagnit toʻlqinlardan foydalaniladi. Radiointroskopiya togʻ jinslari va muzliklar ichini „koʻrishga“, yer sirti radionurlari, budut qoplami haritasini tuzishga imkon beradi. Magnit yoki elektr maydonlarining tarqalishini bevosita kuzatish usuli magnit-optika hodisalariga asoslanadi. Introskopiyaning sanoat mahsulotlari va materiallarni buzmasdan tekshirish uchun moʻljallangan baʼzi usullari va vositalari defektoskopiya usullari va vositalariga oʻxshaydi. Introskopiya buyumlar, muhitlar, jismlar xossalarining berilgan koʻrsatkichlardan farq qilish-qilmasligini aniqlashga, obyektlarni suv ostida, tuman paytlarida, togʻ jinslari ichida tekshirishga imkon beradi.

## Manbalar
Intruziv tof jinslari

**Intruziv togʻ jinslari** - magmaning Yer poʻstida qotishidan hosil boʻlgan toʻliq kristall magmatik togʻ jinslari. Bular magma haroratining million yillar davomida asta-sekin pasayishi natijasida, undagi uchuvchan komponentlar (suv bugʻi, xlor, ftor va b.) ishtirokida kristallanadi. Uchuvchan komponentlar minerallarning magmadan kristallanish jarayonini tezlashtiradi. I. t. j. hosil boʻlgan chu-qurligiga qarab, abissal (juda chu-qurda hosil boʻlgan) — granitlar, di-oritlar, gabbro vab. vagipabissal (effuziv va chuqurda hosil boʻlganlari oraligʻidagi) — gabbro porfi-ritlar, granit porfirlar va b. togʻ jinslariga boʻlinadi. I. t. j. tarki-bidagi silikat angidridi (SiO2) ning miqdoriga qarab oʻta asos, asos oʻrta va nordon jinslarga boʻlinadi, nordon I. t. j. (granitlar) eng kup tarqalgan.

Oʻrta Osiyo (jumladan, Oʻzbekiston)da I. t. j. koʻp. Koʻpchilik konlar I. t. j.da uchraydi. Mas, gabbrolarda xromit, nikel, platina va b. konlar maʼlum. I. t. j. imorat poydevorlarini be-zashda, haykaltaroshlikda ishlatiladi. Toshkent metrosida I. t. j. ishlatilgan.

## Adabiyot
* Zavari s kiy A. N., Izverjennie gornie porodi, M., 1961; Hamroboyev I. H., Rajabov F. Sh., Petrografiya asoslari, T., 1964.

## Manbalar
Intruziya

**Intruziya** (lotincha untrudo — yorib kirib borish) — 1) magmaiint Yer pusti qatlamlariga kirib olishi jarayoni. I. natijasida intruziv togʻ jinslari tarkib topali; 2) magmaning Yer poʻstida qotishidan hosil boʻlgan geologik magmatik jism. Atrof jinslar struktu-rasiga nisbatan mos (lakkolit va b.) va nomos (batolitlar, shtoklar, day-kalar va b.) yotgan I.lar farq qilinadi. Magmani kirib borgan chuqurligiga qarab abissal (chuqurlikda) va gipabissal (yuzarokda) I. tarkib topadi. Chuqurlikdagi I.da kontakt jinslarda oʻzgarishlar kuchli boʻladi. Oʻzbekistonda Nurota, Chatqol — Qurama va b. togʻlarda I.ning turli xillari koʻp tarqalgan.

## Manbalar
Intubatsiya

**Intubatsiya** (lotincha in — ichga va tuba — naycha) — nafas yoʻli toʻsilib qolganida (mas, hiqildoqda shish boʻlgani-da) hiqildoqqa ogʻizdan maxsus naycha qoʻyib nafasni tiklash yoki shu naycha orqali narkoz yuborib ogʻriqsizlantirish. I.ning ogʻizdan, burundan, temperatura-xeyada ochilgan teshikdan, oʻpkaning alohida bir tomonidan qilinadigan turlari bor. Uni maxsus vrach anesteziolog laringoskop apparati yordamida bajaradi. Tashxis qoʻyish yoki davolash maqsadida ichakni ham I. qilish mumkin. U holda zondlar ishlatiladi.

## Manbalar
Intuitivizm

**Intuitivizm** - falsafadagi oqim. Unga koʻra, intuitsiya bilishning yagona ishonchli vositasidir. Bu oqim tarafdorlari fikricha, intuitsiya ongning ijtimoiy amaliyot va tafakkurga aloqasi boʻlmagan alohida bir xususiyatidir. Intuitsiyani intellektga qaramaqarshi qoʻyish hayot falsafasi (fransuz faylasufi A. Bergson (1859— 1941) va b.) uchun xosdir. Rus faylasuflari S. L. Frank (1877—1950), Ye. N. Trubetskoy (1863—1920), fransuz neo-tomizmi, qisman fenomenologiya vakillari esa intuitsiya bilan intellektni birlashtirishga uringanlar.

## Manbalar
Intuitsionizm

**Intuitsionizm** (matematikad a) — matematika va mantikdagi falsafiy yoʻnalish. 20-asr boshlarida golland matematigi Ya. Brauer (1881 — 1966) asos solgan. I. taʼlimoti boʻyicha aniq matematik fikr (talqin) intuitsiya hodisasiga asoslanadi. Ammo I. intuitivizmdan farqli ravishda intuitsiyani mantiqqa qarshi qoʻymaydi. I.chilarning matematika asoslariga nisbatan qoʻygan talablari shunga olib keldiki, mat,ning koʻp boʻlimlariga doir ularning talqinlari shu boʻlimlarni bayon qilishning anʼanaviy (klassik) shakllaridan farq qiladi.

## Manbalar
Intuitsiya

**Intuitsiya** (lot. intuitio — sinchiklab qarayman) — haqiqatni dalil bilan isbotlamasdan, bevosita fahmfarosat bilan anglab olish qobiliyati; fikran ilgʻab olish ("aqliga kelish") yoʻli bilan tajriba doirasidan chiqish, shaxsiy qobiliyati yoki bilib olinmagan aloqalar, qonuniyatlarni jonli shaklda umumlashtirish. 

Tadqiqotchilar fikricha, I.ning hissiy, aqliy va mistik turlari bor. Hissiy I. deb, aqliy mushohada va b. sezgi obrazlariga bogʻliq boʻlmagan holda tushunchadan oldin keladigan intuitiv sezishga aytiladi. Hodisalarning mohiyatini birdaniga aql bilan ilgʻab olish aqliy (intellektual) I. deyiladi (E. Gusserl). Ilohiy qudrat bilan muloqot jarayonida vujudga keladigan mutlaqo ongsiz ilohiy ilhom mistik I. hisoblanadi (J. Mariten). I. — subʼyektning obyekt bilan bevosita qoʻshilishib ketishi okibatidir (A. Bergson). Psixoanalizu I. ijodning ongsizlikdagi ilk tamoyili deb talqin etiladi (3. Freyd). Sharq fal-safasida I.ni "ilohiy ilhom" yoki "ilohiy zehn" deb atashgan (Ibn Sino). I.ni oʻrganib, boshqarib ham boʻlmaydi. U toʻsatdan miyaga kelib qoluvchi fikrdir. Inson miyasida roʻy beruvchi reflektiv jarayonlar shu qadar murakkab zanjirli bogʻlanishlar hosil qiladiki, baʼzan turli sabab-oqibatli zanjirlar tizimidagi halqalar bir-biriga tutashib ketadi. Shunday tutashuv jarayonida inson miyasiga yarq etib yangi fikr kelib qoladi. Ana shu holat I.ning nerv-fiziologik asosi hisoblanadi. Bu kutilmaganda, behosdan roʻy berganligi uchun kishilar I.ni ilohiy va gʻayritabiiy mohiyatga bogʻlab tushuntirishga urinishadi, lekin uning zamirida oʻziga xos psixik jarayonlar yotadi. I. inson miyasida roʻy beruvchi oʻz-oʻzini sozlash, oʻz-oʻzini muvofiklash mexanizmi bilan bogʻlangan. Miyada muayyan paytda oʻz-oʻzidan ishlash jarayoni sodir boʻladi va u oʻz-oʻzicha yangi bilimni ishlab chiqadi. Bu jarayonni ongli nazorat qilmaganligi-miz tufayli miyamizga yangi fikr quy-ilib kelgandek boʻlib tuyuladi. Aslida bu fikrni miyamiz oʻzoʻzidan hisoblab chiqqan boʻladi.

## Manbalar
Inulin n

INULIN (C6H10Os)n — polisaxaridlar guruhiga mansub organik modda. D-fruktoza polimeri. Kimyoviy tarkibi jihatdan kraxmalga yaqin, ammo kleyster hosil qilmaydi va yod bilan boʻyalmaydi. Chuchmal. Mol. m. 5000—6000. Yer noki (topinambur), kartoshkagul, sachratqi va b. oʻsimliklarning , asosan, yer osti qismlarida bor. Kraxmal kabi zaxira uglevod hisoblanadi. Odam organizmi I.ni oson oʻzlashtiradi. Tibbiyotda kraxmal va qand oʻrnida, sanoatda fruktoza olish uchun ishlatiladi.

## Manbalar

 

Inulin inson organizmiga qanday tushsa,shundayligicha ózgarmay chiqib ketadi.Ya'ni oqsillar yoki uglevodlar bn birikmaydi.Sekretsiya qilinmaydi,ôzlashtirilmaydi,reabsorbsiyalanmaydi.
Infantilizm

**Infantilizm** (lot. infantilis - bolalarcha) — kattalarda ilk bolalik davriga xos boʻlgan morfologik, fiziologik va ruhiy hislatlarning saqlanib qolishi bilan ifodalanadigan klinik sindrom. I.ning sabablari, qaysi aʼzo yoki sistema yetilmaganligi, koʻrinish alomatlari va b.ga koʻra bir necha turi farq qiladi. I. tugʻma boʻlishi yoki oʻsish davridagi har xil kasalliklar (sil, qizamiq), turli zaharlanishlar, inki sekretsiya bezlari va miya kasalliklari, tomirlardagi nuqsonlar sababli kelib chiqishi mumkin. I.ning yaqqol belgisi — pakanalik, odamning boʻy-basti koʻpincha bolalarga xos boʻlib qoladi. Ikkilamchi jinsiy belgilar, tashqi va ichki jinsiy aʼzolar ham tuzuk rivojlanmay qoladi. Bolani yoshligidan sogʻlom qilib tarbiyalash, yuqumli kasalliklardan saqlash, toʻgʻri ovqatlantirish, sof havodan bahramand qilish, badan tar-biya bilan shugʻullantirish, oʻsishi va rivojlanishiga koʻz-quloq boʻlib turish I.ning oldini olishga yordam beradi.

INFARQT(lot. infarctus — toʻldiraman, tiqishtiraman) — toʻsatdan qon aylanishining buzilishi natijasida nekroztya. uchragan (oʻlgan) aʼzo yoki toʻqimaning biror qismi. Arteriyalarning uzoq vaqt qisilishi, gipoksiya yoki unga tromb, embol (qarang Emboliya) tiqilib qolishi I.ga sabab boʻladi. I. deyarli barcha aʼzolar (yurak, oʻpka, buyrak, taloq, ichaklar, bosh miya va b.)da ku-zatiladi. Kasallikning klinik belgilari va ogʻir-yengilligiga qarab (koʻproq zararlangan tomirning katta-kichikligiga bogʻliq) I. qayerda ekanligi (oʻrni) aniqlanadi.

Hayot uchun muhim aʼzolarning yirik tomirlariga bir necha daqiqa qon yetib kelmasligi ogʻir oʻtib, hatto oʻlimga olib kelishi mumkin. I.da dastlab gipoksiya, keyinroq nekroz oʻrnida biriktiruvchi toʻqima rivojlanib chandiqqa aylanadi.

Davo kasalxona sharoitida tromb va embolii bartaraf etish, zararlangan aʼzoning qon oqimini izga solish va faoliyatini tiklashdan iborat. 

## Manbalar
Infeksion kasalliklar (maʼnolari)

**Infeksion kasalliklar**:

* Infeksion kasalliklar - patogen mikroorganizmlar (bakteriyalar, viruslar, eng sodda jonivorlar va h.
* Infeksion kasalliklar (oʻsimliklar) (oʻsimliklarda) — oʻsimliklarning tirik tabiat omillari taʼsirida vujudga keluvchi yuqumli kasalliklari.
Infeksion kasalliklar (oʻsimliklar)

**Infeksion kasalliklar** (oʻsimliklarda) — oʻsimliklarning tirik tabiat omillari taʼsirida vujudga keluvchi yuqumli kasalliklari. Bularga oʻsimliklardagi virusli kasalliklar — mozaika kasalliklarining turli xillari, sariq kasal, pa-kanalik, gʻumbaklanish va b.; bakterial kasalliklar — gommoz, yopishqoq bakterioz, bakterial chirishlar va b.; zam-buru gʻli kasalliklar — unshudring, vilt va aspergillyoz, shuningdek, aktinomikozlar, algoofitozlar, antofitozlar, gelmintofitozlar va b. kiradi. I. k.ga parazit hasharotlar va kanalar (ayniqsa, oʻrgimchakkana) sababchi boʻlishi mumkin. I. k. patogenezining oʻziga xosligi kasallik qoʻzgʻatuvchining xususiyatlari, oʻsimlikning kasallik-ka moyillik darajasi, muhit sharoiti bilan belgilanadi.

Kasallikning bir necha asosiy bosqichlari farqlanadi: kasallik yuqishidan oldingi, yuqqan paytdagi, yashi-rin davri, yashirin davrdan keyingi bosqichlar. Koʻpincha oʻsimlik kasalliklari bir necha sabablari tufayli paydo boʻladi. Masalan, gʻoʻza koʻsaklarini beda qandalasi shikastlaganda yopishqoq bakterioz rivojlanib, tola va chigit sifati buziladi. Bu yoʻldosh kasalliklar deb ataladi. Oʻsimliklarni kasalliklardan muvaffaqiyatli himoya qilish uchun kasallikni hamda birlamchi infeksiya sababini toʻgʻri aniqlash ke-rak. Qoʻzgʻatuvchi organizmga kirishi bilan oʻsimlikda himoya reaksiyasi paydo boʻladi. Agar qoʻzgʻatuvchi toʻqimalar qarshiligiga bardosh bera olmasa, unda kasallik nekroz bilan cheklanadi. Oʻsimliklarni I. k.dan himoya qilishda pro-filaktik chora-tadbirlar: qishloq xoʻjaligi ekinlarini oʻsishi va rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlar yaratish, kasalliklarga chidamli navlarni ekish, urugʻchilikni toʻgʻri tashkil qilish, urugʻlarni dorilash, hasharotlarni yoʻq qilish katta ahamiyatga ega. I. k.ni davolash uchun biopreparatlar va antibiotiklardan foydalaniladi. I. k.ning tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik uchun karantin chora-tadbirlari qoʻllanadi (yana q. Karantin, Oʻsimlik kasalliklari di-agnostikasi, Oʻsimliklarni himoya qilish).

Abdukarim Zikiryoyev.

## Manbalar
Infiltrat

**Infiltrat** (lot. in — ichiga va ﬁ ltratus — sizilib toʻplangan) — patologik jarayon; odam va hayvon organizmida, asosan, yalligʻlanish roʻy bergan joyda aʼzo yoki toʻqima atrofida qon va limfa aralash hujayra elementlarining toʻplanishi. Kelib chiqishi, tarkibi va hokazoga koʻra, I.ning bir necha turi farq qilinadi. Koʻproq oʻsma hujayralaridan iborat oʻsma I.i yoki yalliklanish I.lari vujudga keladi. Yalligʻlanish infiltrati leykotsitlar, eritrotsitlar, limfoid hujayralar oz-koʻpligiga qarab yiringli, ge-morragik, yumaloq, hujayrali va b. I.lar ajratiladi. Yalligʻlanish infiltrati oʻz vaqtida toʻgʻri davolan-sa, butunlay shimilib ketishi, aks holda yiringlanib koʻpgina noxushliklarga olib kelishi mumkin. Xirurgiya amaliyotida ogʻriqsizlantirish maqsadida qilingan muolaja natijasida toʻqimalarning qisqa vaqt zichlashib qattiklanishi ham I. deb ataladi.bomagan gap

## Manbalar
Infiltratsion konlar

**Infiltratsion konlar** - yer ostidagi kimyoviy faol suvli eritmalarda erigan turli rudali element va ular birikmalarining togʻ jinslari yoriq va gʻovaklarida choʻkishidan hosil boʻlgan konlar. Suvli eritmalar yerning chuqur joylarida togʻ jinslari yoriqlari boʻylab oʻtganda ularning tarki-bidagi rudali moddalarni eritib boshqa joyga olib ketadi. Suvda erigan elementlar maʼlum fizik-kimyoviy muhitda choʻkadi, choʻkmay qolganlari grunt suvlari zonasiga yetib boradi.

I. k. qosil boʻlishida geokimyoviy toʻsiqlar muhim rol oʻynaydi. Bular grunt suvi migratsiyasini keskin susaytiradi, natijada elementlarning choʻkishiga qulay kimyoviy sharoit yaratiladi va suvli eritmalardan elementlar osongina choʻkadi. Shu yoʻl bilan temir, mis, vanadiy, uran, radiy, bariy, fosforit va b. konlar hosil boʻladi. I. k. 50 m dan 700 m gacha chuqurlikda vujudga keladi. AQSH (Nyu-Meksiko shtati) va Boliviyada (mis), Angliyada (temir), AQSH (Kolorado va Yuta shtatlari )da (uran-vanadiy) I. k. bor. Oʻzbekistonda Uchquduq, Koʻkcha, Laylakon uran konlari mavjud.

## Manbalar
Infiltratsiya

**Infiltratsiya** (lotincha in - ichiga va ﬁ ltratio — sizish) — gʻovak, yoriq va b. kichik boʻshliqlar boʻylab atmosfera va yuza suvlarning tog jinsi va tuproqqa sizib kirishi. Grunt va yer osti suvlari zaxirasining koʻpayishida I. muhim rol oʻynaydi.

## Manbalar
Infinitiv

**Infinitiv** (lotincha: modus inﬁ nitivus — noaniq) (feʼlning noaniq shakli) — feʼlning harakat (holat, jarayon)ni anglatadigan, shaxs, son va mayl kategoriyalarini koʻrsatmaydigan shakli (mas, bormoq, oʻqimoq).

## Manbalar
Informatsion agentlik

**Informatsion agentlik** -matbuot organlari, radioeshittirish va televideniye, davlat va jamoat tashkilotlari, ishbilarmonlar bilan birga  boshqalar  uchun ham  axborotlar yigʻish, uni asosan  tarqatish bilan shugʻullanadigan tashkilot. Jamiyat uchun, xalq uchun muhim foydali va sifatli tarzda ma'lumotlarni tezda yetkazib beradi. Bu esa infomatsion agentlikning muhim prinsiplar asosida ishlashini ko'rsatadi. Muxbirlar punktlarining  tarmogʻiga tayangan holda ish ko'radi. Ma'lumot sifatida quyidagilarni aytishimiz mumkin: Yirik informatsion agentlik "Rossiya informatsion-telegraf agentligi" (ITAR-TASS, 1992-yil da asos solingan; tarixi 1904-yil da tashkil topgan Petrograd telegraf agentligidan boshlanadi); Assoshieyted press (1848) va Yunayted press interneshonal (YUPI, 1907) — AQSH; Doychepresseagentur (Germaniya, 1949); Kiodo susin (Yaponiya, 1945); Reyter (Buyuk Britaniya, 1851); Sinxua (Xitoy, 1938); Frans press (Fransiya, 1944). Oʻzbekiston Respublikasida 4 ta I. a.: Oʻzbekiston axborot agentligi (OʻzA) Turkiston-press, "Jahon" va "OʻzRIpoRT" faoliyat koʻrsatadi.  

Asosan informatsion agentlikning xizmatlarining  foydasi oddiy insoniyat uchun beriladi. 

## Manbalar
Informatsion tillar

**Informatsion tillar**, informatsion-qidirish tillari — informatsiya qidirish va informatsiyamantiq tizimlarida semantik informatsiya, faktlar va maʼlu-motlarni tavsiflash maqsadida ishlatiladigan sunʼiy tillar. I. t. mu-ayyan mazmunni mexanizmlarga (mas, EHM yordamida qayta ishlash maqsadida) bevosita uzatish uchun makbul shaklda ixcham va aniq maʼnoni yozib olish vositasi hisoblanib, odam-ma-shina munosabatlarini ifodalaydi. Undan foydalanuvchilar maʼlumotlar bazasi va informatsion tizimlar bilan oʻzaro munosabat tili yordamida maʼlu-motlarni aniq belgilab oladilar va tizimga kiritadilar, tizimdan esa turli maʼlumotlarni soʻrab oladilar. I. t. soʻrab oluvchi tilning xususiy, eng birinchi paydo boʻlgan koʻrinishi boʻlib, informatsion-qidirish tezau-ruslari (shu sohadagi barcha soʻzlarni qamrab olgan lugʻat) da, tushuncha va predmetlarning tasniflagichlarida yoki tizim yordamida bevosita avtomatik tuzilgan lugʻatlarda namoyon boʻladi.

I.t. da matn atov ran yoki indeks shaklida boʻlib, qidirilayotgan maʼlumotlarning belgilari hisoblangan tushunchalargina sanab oʻtiladi. Bu til faqat mustaqil soʻzlardan, lugʻatdan iborat (grammatikasiz) til boʻlishi mumkin, lekin u tushunalar oʻrtasidagi sintagmatik va paradigmatik munosabatlarni bildiruvchi grammatik vositalarga ham ega boʻlishi mumkin. Bu vositalar nʼfaqat informatsion tizim boʻlgan soʻrovlarni shakllantirish, balki EHM ga kiritil(ayot)gan matnlar mazmunini aks ettirish (indeksatsiya) vositasi boʻlib ham xizmat qiladi.

I. t. dagi ifodalar koʻp jihatdan tabiiy til ifodalariga oʻxshaydi, lekin ularda maʼnolari ayni predmet doi-rasidan tashqarida boʻlgan soʻzlar, nomuntazam yoki tahlil qilish qiyin boʻlgan grammatik shakllar va tuzilmalardan foydalanilmaydi.

Abduvahob Madvaliyev.

## Manbalar