open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mototsikl sporti

**Mototsikl sporti** - sportning texnik turi, mototsikl bilan oʻtkaziladigan musobakalar. Motodrom, shosse, trek, otchoparlarda tezlikka erishish (poyga), pastbaland joylarda hayday bilish (kross), yonilgʻini tejash, sunʼiy gʻov qoʻyilgan joylar va shahar harakati sharoitida rul boshqarish, turli oʻyinlar namoyish qilish, tepalikka koʻtarilish, chuqurlikka shoʻngʻish kabilardan iborat. Dastlab 1895-yil Parij—Bordo—Parij yoʻnalishi boʻyicha avtomobil poygasi bilan birgalikda tosh yoʻlda birinchi bor mototsikl poygasi ham oʻtkazilgan. Xalqaro federatsiya — FIM (1904-yil asos solingan, Oʻzbekiston sportning texnik turlari respublika markazi unga 1994-yil qabul qilingan) 60 dan ortiq mamlakatni birlashtiradi. 1924-yildan jahon, 1936-yildan Yevropa chempionatlari oʻtkazib kelinadi.

Oʻzbekistonda Mototsikl sporti 20-asr 40-yillarining oxiri — 50-yillarining boshida ommalasha boshladi. Oʻzbekiston sportning texnik turlari respublika markazi mamlakatda Mototsikl sportiga boshchilik qiladi. Mototsikl sporti uchun koʻplab sport inshoootlari bunyod etilgan. Jizzaxdagi „Navroʻz bulok” avtomotodromi, Surxondaryo viloyatidagi "Qizil mozor" (Jarqoʻrgʻon), Navoiy togʻmetallurgiya kombinatining „NGMK”, Olmaliqdagi „Qalmoqqir”, Zarafshon shahridagi „Zolotinka”, Samarqanddagi „Motodrom-Ulugʻbek”, Toshkent shahridagi „Yunusobod”, Fargʻona shahridagi sport majmui motodromlari va boshqa moto temperaturassalar Mototsikl sporti turlariga ixtisoslashtirilgan. 25 dan ortiq sport klubjamoalari Oʻzbekiston chem-pionati va kubok musobaqalarida qatnashadi. Mototsikl sportini bolalar oʻrtasida keng yoyishga alox.ida eʼtibor beriladi. Bolalar 9 yoshdan boshlab Mototsikl sporti bilan shugʻullanishi va musobaqalarda qatnashishi mumkin. Oʻzbekiston sportchilari xalqaro musobaqalarda, Rossiya, Qozogʻi-ston, Turkmaniston, Tojikiston va Qirgʻiziston chempionatlarida muntazam ishtirok etadi. 1992-yildan buyen Oʻzbekistonda har yil i motokross boʻyicha koʻp bosqichli respublika chem-pionati, „Enduro” boʻyicha Oʻzbekiston chempionati, Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo kubogi musobaqalari oʻtkaziladi. Sportning texnik turlari respublika markazi har yili oʻzining „Supermotokross” sovrini uchun kross tashkil qilish bilan sport mavsumini ochadi.

## Manbalar
Motooʻqchi qoʻshinlar

**Motooʻqchi qoʻshinlar** - quruqlikdagi qoʻshinlar turi. Motooʻqchi birlashmalar, qismlar va boʻlinmalardan tashkil topgan boʻlib, ularning tarkibiga motooʻqchi, artilleriya, tank va boshqa qism hamda boʻlinmalari kiradi. Xorijiy armiyalarda piyoda, motopiyoda, mexanizatsiyalashgan qoʻshinlar deb ataladi. Oʻzbekiston Qurolli Kuchlari, asosan, Motooʻqchi qoʻshinlardan iborat.

## Manbalar
Nevill Francis Mott

**Nevill Francis Mott** () (1905.30.9, Lids-1996.8.8, Milton Keynes, Bekingemshir grafligi) — ingliz fizigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1936). Kembrij universitetni tugatgan (1927). Bristol universiteti professor (1933—54), Kavendish laboratoriya direktori (1954—71). Ilmiy ishlari agomlar toʻqnashishlari nazariyasi va qattiq jism fizikasiga oid. Tartiblanmagan tizimlarning elektr oʻtkazuvchanligi nazariyasini yaratgan. Shaffof boʻlmagan (amorf) yarimoʻtkazgichlarning magnit va elektr xossalarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (F. Anderson va J. Van Flek bilan hamkorlikda; 1977).

## Manbalar
Ben Roy Mottelson

**Ben Roy Mottelson** (1926.9.7, Chikago) — kelib chiqishi amerikalik boʻlgan daniyalik fizik. Perdyu universitetni (Indiana shtati) tugatgan (1947). 1951-yilda Daniyaga koʻchib kelgan. Yevropa yadro tadkikotlari markazida ishlagan (1953—57). Kopengagendagi Nordit nazariy atom fizikasi instituti professor (1957-yildan), 1981-yildan direktori. Ilmiy ishlari yadro fizikasiga, asosan, yadro nazariyasiga bagʻishlangan. O. Bor bilan hamkorlikda yadroning kollektiv modelini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (O. Bor va D. Repnuoter bilan hamkorlikda; 1975).

## Manbalar
Moturidiylik

**Moturidiylik** ( — *al-maturidiyya*) — sunniy kalamning asosiy yo'nalishlaridan biri bo‘lib, 10-asr boshlarida Abu Mansur al-Moturidi tomonidan asos solingan. Ushbu aqida maktabi Hanafiya mazhabiga e'tiqod qiluvchilar orasida keng tarqalgan.

## Tarixi
Moturidiylik 10-asrda Samarqandda (hozirgi O'zbekiston) mu'taziliylar va jahmiylar ta’siriga qarshi shakllangan. Abu Mansur al-Moturidi "Kitab at-Tawhid" asarida aqidaviy masalalarni aql va vahiy asosida izohlab berdi. Keyinchalik bu ta'limotni Abu al-Muin an-Nasafiy va Najmiddin Umar an-Nasafiy kabi olimlar rivojlantirdilar.

Moturidiylik Usmonlilar imperiyasi davrida davlat aqidasi sifatida keng yoyildi.

## Qur'on va hadis asoslari
Moturidiy aqidasi Qur’on va sahih hadislarga tayanadi:

* Qur’on, Sho‘ro surasi, 11-oyat: "Unga o‘xshash hech narsa yo‘q. U eshituvchi va ko‘ruvchidir."
* Qur’on, Baqara surasi, 256-oyat: "Dinda majburlik yo‘q."
* Hadis (Sahih Muslim, №8): "Imon — Allohga, Uning farishtalariga, kitoblariga, payg‘ambarlariga, oxirat kuniga va taqdirga, yaxshisi ham, yomoni ham Allohdandir, deb e’tiqod qilishdir."

## Asosiy g‘oyalar

### Allohning sifatlari
Moturidiylar Allohning sifatlarini inkor qilmaydilar, lekin antropomorfizm (inson shakliga o‘xshatish)dan pok deb biladilar.

### Ixtiyor va taqdir
"Kasb" nazariyasiga ko‘ra, inson erkin harakat qiladi, biroq Allohning irodasi ustun turadi.

### Aqlning o‘rni
Aql aqidaviy masalalarda muhim vosita bo‘lsa-da, g‘ayb (yashirin) masalalarni to‘liq anglay olmaydi.

## Mashhur vakillari
* Abu al-Muin an-Nasafiy (vafoti 1115)
* Najmiddin Umar an-Nasafiy (vafoti 1142)
* Muhammad Zohid al-Kavsarī (vafoti 1952)
* Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf (vafoti 2015)

## Hozirgi holati
Bugungi kunda Moturidiylik Markaziy Osiyo, Turkiya, Pokiston, Hindiston va Rossiyada keng yoyilgan. Ko‘plab diniy maktab va oliygohlarda bu ta’limot o‘qitiladi.

## Manbalar
* Abu Mansur al-Moturidi. "Kitab at-Tawhid". Qohira: Dar as-Salam, 2005. ISBN 9789773422404.
* Abu al-Muin an-Nasafiy. "Tabsirat al-Adilla". Qohira: Dar al-Kutub al-‘Ilmiyya, 2011. ISBN 9782745149464.
* Najmiddin Umar an-Nasafiy. "al-Aqida an-Nasafiyya". Qohira: Dar as-Salam, 2008. ISBN 9773771555.
* Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf. "Aqida at-Tahawiyya sharhi". Toshkent: Hilol Nashriyoti, 2011. ISBN 9789943250623.
Moturidiy yodgorlik majmui

**Moturidiy yodgorlik majmui** — Oʻzbekiston Respublikasining Samarqand viloyati markazidagi meʼmorlik yodgorlik. Imom al-Moturidiy tavalludining 1130-yilligi (2000) munosabati, Oʻzbekiston Respublikasi prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan Samarqand shahri markazida bunyod etilib, ramziy maqbarasi oʻrnatilgan (hududi 4 gektarga yaqin). Yodgorlik Registon ansambli yaqinida, Vobkent, Gʻijduvon va Buxoro koʻchalari oraligʻida joylashgan. Bosh kirish qismi Vobkent koʻchasidagi xiyobon orqali. Loyihaga koʻra, 3 qismga (markaziy, bogʻ va xoʻjalik inshootlariga) boʻlingan, ular oʻzaro bir-biri bilan xiyobonli yoʻlka orqali bogʻlangan. Loyiha oʻqi manzarali mujassamotda yaratilib, ramziy maqbara binosiga tutashgan. Sharsharali favvoralar xiyobonli yoʻlka markazida qurilib, atrofi obodonlashtirilgan. Yodgorlik meʼmoriy loyihasi va badiiy yechimida oʻzbek milliy mahobatli sanʼatining eng yaxshi anʼanalari qoʻllangan. Maqbara pishiq gʻishtdan, murabba tarxli (12x12 metr), shifti gumbazli (balandligi 15 metr), poygumbazi 24 kichik ravoqchalarga boʻlinib, ganchkori panjaralar bilan bezatilgan. Panjaralar yuqorisi murakkab tuzilishdagi muqarnaslar bilan toʻldirilgan. Xona markaziga qoʻyilgan sagʻanada arab yozuvida buyuk olimning hadis soʻzlari bitilgan.

## Manbalar
Moxora

**Moxora**, **noʻxat shoʻrva** — suyuq taom. Qoʻy yoki mol goʻshtini boʻlaklarga boʻlib, suyaklari chopiladi, qozonga sovuq suv quyib, ivitib qoʻyilgan noʻxat bilan birga 1,5 soat davomida mildiratib qaynatiladi. Qaynab chiqqach, yuzidagi koʻpigini olib, toʻgʻralgan piyoz, butun yoki boʻlaklarga boʻlingan sabzi bilan kartoshka solinadi, qaynatish sust olovda davom ettiriladi. Tuzini rostlab, har bir kosaga bir boʻlakdan goʻsht, sabzi va kartoshka solib, yuziga mayda toʻgʻralgan ukrop sepib, dasturxonga tortiladi.

## Manbalar
Moxorovichich yuzasi

**Moxorovichich yuzasi** - Yer poʻsti bilan mantiyasi orasidagi chegara. Moxorovichich yuzasi dastlab 1909-yilda Bolkrn zilzilalaridan tarqalgan seysmik toʻlqinlarni oʻrganish natijasida aniqlangan. Boʻylama seysmik toʻlqinlar tezligi Moxorovichich yuzasini kesib oʻtganda (yuqoridan pastga) sakrab boradi. Moxorovichich yuzasida boʻylama seysmik toʻlqinlar tezligi Moxorovichich yuzasi ustida 6,9—7,5&nbsp;km/sek., ostida 8,0—8,2&nbsp;km/ sek.ga teng. Koʻndalang toʻlqinlarning tezligi Moxorovichich yuzasi ustida 3,6—4,2&nbsp;km/sek., ostida 4,4—4,7&nbsp;km/sek. Moxorovichich yuzasi okeanlar tubida 10–12&nbsp;km, togʻlik joylarda 60– 70&nbsp;km chuqurlikda joylashgan. Oʻzbeki-stonning Fargʻona vodiysida 55&nbsp;km, Toshkent vohasida 40–45&nbsp;km, Qizilqumda 35&nbsp;km ga yetadi. Pomir togʻlarida esa 80–85&nbsp;km. Moxorovichich yuzasining tabiati haqida seysmolog olimlar orasida hanuzgacha yagona fikr yoʻq. Bu sohada amaliy va nazariy izlanishlar davom etmoqda. Moxorovichich yuzasini ilmiy oʻrganish Yer pusti evo-lyusiyasini aniqlash va qazilma boyliklarning paydo boʻlishi jarayonini bilish, ularni qidirib topishda ahamiyati katta. Moxorovichich yuzasi uni kashf qilgan xorvatiyalik seysmolog A. Moxorovichich (1857—1936) nomi bilan atalgan. Yana qarang Yer.

## Manbalar
Mo-szi

**Mo-szi**, Mo Di (miloddan avvalgi 479400) — kad. Xitoy faylasufi va siyosiy ar-bobi, mochilar maktabi (mo-szya)ning asoschisi. M. va uning shogirdlari qarashlari "Mo-szi" (miloddan avvalgi 3-asr oxiri — miloddan avvalgi 2-asr boshi) kitobida jamlangan. M. taʼlimotining asosida "umumiy muhabbat va oʻzaro foyda" toʻgrisidagi gʻoya yotadi. Bu gʻoya barcha kishilarning tengligini oʻziga xos axloqiy asoslashga urinishdan iborat. Uning fikricha, bu taʼlimot ideal davlatdagi ijtimoiy hayotning mezoni boʻlib xizmat qilishi kerak. M. va uning tarafdorlari konfutsiychilikka qarshi gʻoyaviy kurash olib bordilar. M.ning mazkur taʼlimoti konfutsiychilarning jamiyatni "oddiy odamlar" bilan "aslzodalar"ga, boshqaruvchi bilan boshqariluvchiga boʻlish qoidalariga qarama-qarshi qoʻyilgan. M. urushlar davlatlar uchun zararli va foydasiz ekanligi haqidagi fikrni bildirib, oʻzaro nizolarni tinchlik yoʻli bilan yechishga chaqirgan. M. fikricha, dabdabali marosimlar isrofgarchilikka olib keladi, bu esa davlatning zaiflashishi sabablaridan biridir. M. oʻtmishga koʻrkoʻrona ergashishga qarshi va utmishdagi narsalardan real voqelikni yaxshilashda oqilona foydalanish tarafdori boʻlib chiqdi. U xalq baxtsaodati va kishilar ehtiyojlarini qondirish davlat boshqaruvining oliy maqsadi boʻlishi kerak, deb hisoblagan. M. qadimgi Xitoy falsafiy va ijtimoiysiyosiy tafakkuri rivojiga katta hissa qoʻshdi.

## Manbalar
Mochevina-formaldegid smolalar

**Mochevina-formaldegid smolalar**, karbamid smolalar — mochevinaning formaldegid bilan oʻzaro polikondensatlanishidan hosil boʻlgan sintetik termoreaktiv oligomer mahsulotlar. Issiqqa chidamli, elektroizolyasion xossalari yaxshi, yorugʻlik nuriga bardoshli, rangsiz, boshqa yorqin ranglarga oson boʻyaladi. M.-f.s. aminoplastlar, karbamid yelimlar, penoplastlar, loklar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Mochika

**Mochika** — Peruning shimolidagi so-hilboʻyi indeyslar madaniyati (taxminan miloddan avvalgi 1ming yillikning 2-yarmi — milodiy 1ming yillik oʻrtalari). Uning markazi Moche daryosi quyi oqimida joylashgan (nomi shundan). M. uchun badiiy jihatdan yuksak darajada ishlangan sopol buyumlar xos (ular inson va hayvon shaklida yasalgan). M. indeyslarining asosiy mashgʻuloti — sugʻorma dehqonchilik, baliq ovlash, ovchilik; ular oltin, kumush va mis qotishmasidan xabardor boʻlishgan. Kanallar va yoʻllarning qoldiklari hozirgacha saqlanib qolgan. Binolar xom gʻisht (adobe) dan qurilgan, jamoat binolari — zinasimon piramida yoki supa (platforma) koʻrinishida bunyod etilgan. Oʻliklar mumiyolab dafn etilgan.

## Manbalar
Mochin

**Mochin** (Ulugʻ Chin, Buyuk Chin) -qadimda Xitoyning shim. va shim.gʻarbida yashagan xalqlar nomidan kelib chiqqan joy nomi. M.ning oʻrni ijtimoiysiyosiy vaziyat yoxud xalqlarning koʻchishi natijasida oʻzgarib turgan. Mahmud Koshgʻariy "Devonu lugʻotit turk"da 20 ona turk qabilasidan biri, Yuqori Chinda istiqomat qilgan tabgʻachlarni keyingi davrda "Mochin" deb atalganligini aytib oʻtib, jumladan, "Chin va Mochin xalqlarining alo-hida tillari boʻlsa ham, shaharliklar turkiychani yaxshi biladi. Bizga yozgan xatlarini turkiy yozuv bilan yozadi", deb xabar bergan. Mahmud Koshgʻariy chizgan haritada M.ning 3 tomoni dengiz bilan oʻralgan boʻlib, uning Yaponiya (Jabrqa) bilan dengiz orqali ajralib turganligi koʻrsatilgan. Bundan M. deb Manjuriya hududi nazarda tutilganligi ayon boʻladi. Shuningdek, asarda "Rum oʻlkasidan M.gacha boʻlgan turk ellari yashagan qududning uz. 5 ming farsang, eni 3 ming farsang" boʻlganligi aytilgan. 19-asrda NM.Prjevalskiy bergan maʼlumotga koʻra, M.liklar Sharqiy Turkistonning qad. tub joy qabilasi boʻlib, ushbu mamlakatning jan.-sharqiy qismida, Xoʻtandan Keriyya orqali Charchanga boradigan qad. karvon yoʻlidagi Qorongʻutogʻ etaklarida yashaganlar. 19-asrda togʻlik M.liklar 2000 ga yaqin oilani tashkil etib, ular mongoloid va yevropeoid irqiga mansub boʻlganlar.

A).:Mahmud Kosh gʻari y, Devonu lugʻotit turk, 1-j., T., 1960.

Abduxoliq Aytboyev.

## Manbalar
Moshaklar

**Moshaklar** (Calidris) — balchiqchilar turkumiga mansub qushlarning bir urugʻi. Moshaklar barmoqlarining orasida suzgich parda boʻlmasligi bilan boshqa balchiqchilardan farq qiladi. Shimoliy yarim sharda keng tarqalgan. Dengiz, dare va koʻl qirgʻoqdariga uya yasaydi. 3 - 4 ta tuxum qoʻyadi. Qishlash uchun kuzda Afrikaga uchib ketadi. Oʻzbekistonda moshaklarning qiziltomoq, qoratomoq, oqdum turlari uchraydi. Moshaklar hasharotlar va ularning lichinkalari, mollyuskalar, chuvalchanglar bilan oziqlanadi. Goʻshti uchun ovlanadi.

## Manbalar
Moshesh I

**Moshesh I** (Moshesh), Msheshve (taxminan 1786—1870) — basuto (suto) qabilasining oliy (bosh) sardori. Basuto qoʻshini 1852-yilda M.1 qoʻmondonligi ostida ingliz harbiy otryadini tormor etgan. M.I 1868-yilda burlar Basutoning hamma hududini bosib olishi xavfi ostida Buyuk Britaniya protektoratini oʻrnatilishiga rozi boʻlgan.

## Manbalar
Mochevina-formaldegid oʻgʻitlar

**Mochevina-formaldegid oʻgʻitlar** — sekin taʼsir etuvchi azotli oʻgʻitlar. Zarralariningdiametri 0,5&nbsp;mm dan kichik boʻlgan oq kukun; uncha nam tortmaydi, mushtlanib qolmaydi. Tarkibida 37—40%, shu jumladan, suvda eriydigan 4—12% azot boʻladi. M.-f.oʻ. azoti boshqa azotli oʻgʻitlarning azotidan tuproqsa sekin minerallashuvi bilan farq qiladi, shu sababli ularni katta dozalarda solish mumkin. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida turli ekinlar (gʻoʻza, choy, mevali daraxtlar)ga asosiy oʻgʻit tarzida qoʻllanadi (bir necha yil uchun bir marta solinadi).

## Manbalar
William Somerset Maugham

**William Somerset Maugham** (; 1874-yil 25-yanvar, Parij – 1965-yil 16-dekabr, Nice) – ingliz yozuvchisi. Fransiyadagi Britaniya elchixonasida xizmat qilgan. Heidelberg universitetida, keyin Londondagi tibbiyot institutida tahsil koʻrgan. Maughamning shu yillarda kechirgan hayoti materiallari asosida yozilgan „“ („Lambetlik Liza“) (1897) romani mashhur. Shundan keyin Maugham vrachlik ixtisosidan voz kechib, yozuvchilik bilan shugʻullangan. U asosan Fransiyaning janubiy tomonlarida yashab, 60 yillik adabiy faoliyati davomida koʻplab roman, hikoya, pyesa, adabiy-tanqidiy etyud va memuar asarlar yozgan.

Maugham Birinchi jahon urushi yillarida Britaniya razvedkasining xodimi sifatida bir qancha mamlakatlar, shu jumladan, Rossiyada ham boʻlgan va „“ („Ashenden yoki Britaniya agenti“) (1928) hikoyalar toʻplamida shu haqda naql qiladi. Maugham birinchi pyesasi – „“ („Ledi Frederick“) (1907) ning katta muvaffaqiyat qozonganidan ragʻbatlanib, „“ („Nomaʼlumlik“) (1920), „“ („Sadoqatli xizmati uchun“) (1932) va „“ (1933) pyesalarini yozgan. Maugham pyesalarida XX asrning 1-yarmidagi ingliz jamiyati hayoti manzaralari aks etgan. Adibning Yomgʻir nomi ostida hikoyalar toplami  Akademnashr nashryotida oʻzbekchaga oʻgirilib chop etildi. „“ („Oy va choychaqa“) (1919), „“ („Shirin kulcha va pivo“) (1930), „“ („Teatr“) (1937) va boshqa asarlar muallifi. Maughamning „“ („Insoniy ehtiroslar zalvori“) (1915) avtobiografiy romani, ayniqsa, mashhur boʻlib, unda roman qahramoni – yosh yigit va u bilan toʻqnashgan kishilar talqinidagi nozik psixologizm hayot manzaralarining keng tasviri bilan tutashgan holda asarga oʻzgacha badiiy latofat bagʻishlagan. „Notanish odam Parijda“ romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan (2002). 

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

## Havolalar
Mohenjo-daro

**Mohenjo-daro** (sindxi tilida — oʻliklar tepaligi) — Harappa madani-yati (Pokiston)ning asosiy markazlaridan birining harobasi (miloddan avvalgi 3— 2-ming yilliklar). Sindning markaziy shahri. 1922-yilda hind arxeologi R. Ba-nerji ochgan. Keyinchalik ingliz arxeologlari J. Marshall, E. Makkey va R. Uiller tomonidan tekshirilgan.

M.-D. yirik hunarmandchilik va savdo markazi boʻlgan, metall va toshga ishlov berish, kulolchilik taraqqiy etgan. Unda umumshahar kanalizatsiyasi va suv taʼminoti tizimi boʻlgan. Uylari pishiq gʻishtdan 2—3 qavat qilib qurilgan. Qazishlar M.-D. Qadimgi Hindiston, Misr, Mesopotamiya bilan bir qatorda qad. madaniyat oʻchogʻi boʻlganligini tasdiqlaydi. M.-D.ni oʻrganish asosida Harappa madaniyatining asosiy bosqichlari va uning harakterli belgilari aniqlandi.

## Adabiyot
* Makkey E., Drevneyshaya kultura dolini Inda, per. s angl., M., 1951.

## Manbalar
Mohiyat

"MOHIYAT" — Toshkentda haftada bir marta nashr etiladigan ijtimoiysiyosiy yoʻnalishdagi gaz. 2000-yil 25-iyuldan chiqa boshlagan. Muassisi — "Turkiston-press" nodavlat axborot agentligi. Gaz.ning asosiy maqsad va vazi-falari mamlakatimizda hamda xorijda roʻy berayotgan siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy jarayonlar haqida xolisona maʼlumotlar tarqatish, yurtimizda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islo-hotlar toʻgʻrisida axborot berishni takomillashtirish, Markaziy Osiyo va, umuman, dunyo miqyosidagi iqtisodiy hamkorlikni keng yoritish, Oʻzbekiston Respublikasining axborot tizimini rivojlantirishga hissa qoʻshishdan iborat.

## Manbalar
Mohiyat va hodisa

**Mohiyat va hodisa** — falsafiy tushunchalar. Mohiyat narsalarning ichki mazmuni boʻlib, ularning turli tuman xossalari va munosabatlarini yaxlit aks ettiradi. Hodisa narsaning biror tarzda zohir boʻlishi, tashqi mavjudlik shaklidir. Insonning bilishi dastlab hodisalarni bilishdan boshlanadi, soʻng uning mohiyatini tushuna boshlaydi. Mohiyat narsalarni chuqur tahlil qilish natijasida, amaliyot jarayonida bilib boriladi. Fanning vazifasi borliqdagi hodisalarni ularning belgi va xususiyatlari ostida yotgan mohiyatni izlab topishdan iborat. M. va h. tushunchalari inson bilimlari tizimining hamma sohalariga tegishli boʻlib, dunyoni bilishning metodologik vositasi hisoblanadi. Narsalarning doimo oʻzgarib va rivojlanib turishi jarayonida ularning mohiyati, shunga mos tarzda hodisalar ham oʻzgarib turadi. Mohiyatdagi har qanday juzʼiy oʻzgarish muqarrar ravishda hodisada ifodalanadi.

## Manbalar
Mohondaryo

**Mohondaryo** — Buxoro viloyatidagi quruq oʻzan. Uz. 58&nbsp;km (kum bosgan sorili bilan hisoblaganda 150&nbsp;km), eni 25- 250 m. Zarafshon daryosi qadimda shu oʻzandan oqib, Amudaryoga quyilgan. M. Yakkatut qishlogʻidan boshlanib, shim,-gʻarbiy, soʻng janubi-gʻarbiy yoʻnalishda davom etgan va Chuqurkoʻl, Mohonkoʻl, Oʻrtakoʻl va Chandirkoʻllarni hosil qilgan. Mohonkoʻldan soʻng ikkiga boʻlinib, shim.dagisi M. va janubidagisi Gujayli (Bu joyli) yoki Gurdush deb atalgan. Shimoliy tarmoq, oʻz navbatida, ikkiga ajralib yana bir qancha mayda koʻllardan oʻtib, Chorjoʻy (hozirgi Turkmanobod) shahridan 100&nbsp;km kuyida Amudaryo bilan tutashgan.

1950—64-yillarda akademik Ya. Gʻ.Gʻulomov rahbarligida arxeologik ekspeditsiya M. vodiysida tekshirishlar olib bordi. 1960—61 va 63 yillarda M. boʻylab Loʻhlikoʻl, Echkiqiron, Kichiktuzkon va Kattatuzkon koʻllari atrofida 4—3 ming yillikka oid 40 dan ortiq neolit davri makonlarining qoldiklari, shuningdek, Zamonbobo va Kichiktuzkon atrofida miloddan avvalgi 2-ming yillikka taalluqli 20 dan ortiq jez davri yodgorliklari topib tekshirildi. Arxeologi k tadqiqotlardan maʼlum boʻlishicha miloddan avvalgi 4—3ming yilliklarda M. va Gujayli oʻzanlari orqali Zarafshon daryosining oqimi uzluksiz ravishda Amudaryoga quyilib turgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshlarida M.ning oqimi susayib, quyi qismi suvsizlikdan qurib qolgan va Zarafshon Amudaryoga quyilishdan toʻxtagan. Ammo uning yuqori qismiga suv kelib turgan. Zarafshon daryosidan yirik sugʻorish kanallari chiqarilib, daryo suvining ekin dalalariga taralishi natijasida qadimgi M. tamoman suvsizlikdan qurib qolgan.

Ad.h Muqammadjonov A. R., Quyi Zarafshon vodiysining sugʻorilish tarixi (qadim davrdan to XX asr boshlarigacha), T., 1972.

## Manbalar
Mohtobi

**Mohtobi** — ertapishar oʻrik navi. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida chiqarilgan. Daraxti boʻyi va shoxlanishi oʻrtacha. Mart oxiri — aprel boshlarida gullaydi. Arzami va Koʻrsodiq navlari bilan yaxshi changlanadi. Iyunning oxirlarida pishadi. Mevasi vazni 30—40 g. Meva choki sezilmaydi. Poʻsti yaltiroq, yupqa, tusi sargʻish, meva yuzasida pushti nuqtalar uchraydi. Etining rangi och sariq, shirali, sersuv, xushboʻy, bir oz nordonroq. Qurgʻoqchilikka chidamli. Koʻchati ekilgach, 7—8-yili hosilga kiradi, 15—16 yoshida yaxshi hosil beradi. Bir tupidan 150&nbsp;kg hosil olinadi. Mevalari barobar pishmaydi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, povidlo yoki jem tayyorlanadi. Zarafshon vodiysida koʻp ekiladi.

## Manbalar
Mohur

**Mohur** (fors.) — oʻtmishda Oʻn ikki maqom tarkibidagi shoʻba; mungli, taʼsirchan va nozik ashula yoʻllaridan. Hozirda Ozarbayjon va Eron xalqlari anʼanaviy musiqasida M., Oʻrta M., M.i hindi kabi cholgʻu va ashula yoʻllari (mugʻom va dastgohdar) mavjud. 

## Manbalar
Moyak

**Moyak**, urugdon — erkaklar jinsiy bezi; yorgoq ichida joylashgan. Moyakda organizmdagi bir qancha funksiyalarga taʼsir koʻrsatadigan erkaklar jinsiy gormoni ishlanib, qonga oʻtadi. Balogʻatga yetgan davrda moyak toʻliq yetiladi, yosh utishi bilan bir oz kichrayib boradi. Embrionda moyak qorin boʻshligʻida belning yuqoridagi ikkita umurtqasi sohasida paydo boʻladi va tugʻilish davriga kelib yorgʻoqqa tushadi.

## Yana qarang

* Jinsiy aʼzolar
* Jinsiy bezlari

## Manbalar
Mofop zamburugʻlar

**Mofop zamburugʻlar** – oziq-ovqat mahsulotlari, mevalar, oʻsimlik qoldiqlari, charm va boshqa narsalar, baʼzan tirik oʻsimliklarda oʻziga xos gʻubor (mogʻor) hosil qiladigan zamburugʻlar guruhi. Turli sistematik guruhlarga mansub boʻlgan fikomitsetlar, askomitsetlar va shakllanmagan zamburugʻlardan iborat. Koʻp Mofop zamburugʻlar sabzavot, meva va donga katga zarar yetkazadi. Baʼzilari foydali, mas, bir turi antibiotik – penitsillin hosil qiladi, ikkita boshqa turi sir (pishloq)ning ayrim xillarini ishlab chiqarishda, aspergill limon kislota olishda ishlatiladi.

## Manbalar
Muavr formulasi

**Muavr formulasi** - trigonometrik shaklda tasvirlangan kompleks sonni l darajaga koʻtarish formulasi. Ingliz matematigi I. Muavr 1707 yilda topgan. Muavr formulasi kompleks sondan ildiz chiqarishga asos boʻldi. 

## Manbalar
Muazzamxon Mirsaid qizi

**Muazzamxon Mirsaid qizi** (19-asrning 2-yarmi, Xoʻjand — 1917, Jizzax) — shoira. M. oʻzbek va fors mumtoz adabiyoti namoyandalarining ijodi bilan chuqur tanishgan, aruz vaznini mukammal oʻzlashtirgan va har ikkala tilda ham ijod qilgan. M.ning 1000 misradan ortiqroq devon tartibida tuzilgan gazallari va singlisi Muattarxon bayoziga kirgan sheʼrlari mavjud. Uning gʻazallari uslubning ravonligi, fikrning ravshanligi, ifodaning anikligi bilan ajralib turadi. Sheʼrlarida davr, falakdan norozilik sadolari aks etgan ("Falakning javridindur koʻnglima ozor har soat..."). Ammo M. "koʻzidan xunoba oqib, hijron har tarafdan qilich tortib" kela-yotgan damlarda ham "matonatli" boʻlishga, "sabrtahammul" bilan yashashga daʼ-vat qilgan.

## Manbalar
Muazzinxona

**Muazzinxona** (arab, miʼzana) — mayejid yonida minora tepasidagi koʻshksimon qurilma, qafasa. Zinalar orqali yuqoridagi M.ga muazzin chiqib namozxonlarni namozga chorlaydi.

## Manbalar
Muayyid ul-fuzalo

**Muayyid ul-fuzalo** ("Fozillar yordamchisi") — 16-asrning 1-choragida Hindistonda Muhammad ibn Lod ibn Abduvahob tomonidan yaratilgan forscha izohpi lugʻat. Unda forscha hamda fors tiliga oʻtgan arabcha, turkiy soʻz va iboralar izohlangan. Bu asardan Muhammad Gʻiyosiddin Tompuriy oʻzining "Gʻiyos ullugʻat"ini yozishda foydalangan. Lu-gʻat soʻzlarning bosh harfi tartibida kitoblarga, har bir kitob soʻzlarning oxirgi harfi tartibida boblarga boʻlingan. Har bir bob 3 fasldan iborat boʻlib, birinchisiga arabcha, ikkinchisiga forscha va uchinchisiga turkiy soʻz va iboralar kiritilgan. Bu asarning qoʻlyozma nusxalari Parij, Berlin, London, Bombay qoʻlyozma fondlarida va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. №2215).

## Manbalar
Muaytay

**Muaytay** (tailandcha: *kurash*, tailandcha: *boks)* — sport kurashi turi. Bunda sportchilar (boksdagidek) qoʻllariga qoʻlqop kiygan holda arqonlar bilan oʻralgan 6x6 m oʻlchamli maxsus ring (supa)da vazn toifalari boʻyicha yakkama-yakka musobaqalashadilar.

Havaskor M.chilar musobaqasi 2 min.dan 4 raund davom etadi (professional M.da 3 min.dan 5 raund). Raundlar orasida 1 min.dan (professionallarda 2 min.dan) tanaffus beriladi. M.chilar 45, 48, 51, 54, 57, 60, 63,5, 67,71,75, 81, 91&nbsp;kg gacha va 91&nbsp;kg dan ziyod vazn toifalarida kuch sinashadilar. M.da qoʻl, tirsak, oyoq va tizza bilan zarba beriladi, shuningdek, raqibni quchoklab yiqitishga ruxsat etiladi.

Muaytay qadimiy yakka kurash turlaridan biri boʻlib, Xitoyda shakllangan degan taxminlar bor. Asosan, 18-asrning oxiridan Tailand (Siam)da keng rivojlana boshladi.

1994-yilda Xalqaro havaskorlik muaytay federatsiyasi (IFMA)ra asos solindi, unga 80 dan ortiq davlat aʼzo boʻlib kirgan (2003). Oʻzbekiston 1996-yildan aʼzo. 1FMA 1994-yildan jahon chempionatini oʻtkazib keladi. 1998-yildan M. Osiyo oʻyinlari dasturiga kiritilgan. M. Tailand, Belgiya, Buyuk Britaniya, Gollandiya, Malayziya, Fransiya davlatlarida rivojlangan. M. Oʻzbekistonga 1993-yil kirib keldi, 1995-yilda Oʻzbekiston M. federatsiyasi roʻyxatga olindi. Federatsiyaning viloyatlarda boʻlimlari, 10 mingdan ziyod aʼzosi bor. 200 dan ortiq murabbiy M. mashgʻulotlarini olib borishadi. Oʻzbekistonlik M.chilarning 23 nafari xalqaro mi-qyosdagi sport ustasi, 35 nafari sport ustasi unvoniga ega (2003). Zamirbek Qosimbekov, Rahmatjon Roʻzioxunov, Furqat Qurbonov va boshqa murabbiylar Yerkin Kuttiboyev, Tohir Mirsamatov, Nuriddin Hojiyorov, Kamoliddin Yusupov, Diyor Poʻlatov singari jahon va Osiyo chempionlarini hamda Osiyo oʻyinlari gʻoliblarini tarbiyalashdi. Asror Moʻminov.

## Manbalar
Mualliflik tabogʻi

**Mualliflik tabogʻi** — muallif tomonidan takdim qilingan adabiy, badiiy, siyosiy, tarixiy, sheʼriy va boshqa tur asar, grafik material hajmining oʻlchov birligi. Oʻzbekistonda 1 Mualliflik tabogʻi matni 40 ming bosma belgiga yoki 700 sheʼriy satrga, yo boʻlmasa, 3 ming kv. sm bosma grafik material (rasmlar, jadvallar, haritalar) ga teng , deb qabul qilingan. Muallifga qalam haqi (gonorar) toʻlashda Mualliflik tabogʻi asos boʻlib xizmat qiladi.

## Manbalar
Henri Moissan

**MUASSAN (Moissan) Anri** (1852.28.9 - Parij — 1907.20.2) — fransuz kimyogari. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1891), Parij Oliy farmatsevtika maktabi (1887-1900), Parij universiteti professor (1900-yildan). Ilk bor erkin holdagi ftorni olib (1886), uning va birikmalarining xossalarini oʻrgangan. Elektr yoyi yordamida ishlaydigan pech kashf qilib, unda kalsiy karbid (1892), kaliy karbid va natriy karbid (1894), elektrotermik usulda molibden (1895), volfram (1897) va boshqa olgan. Nobel mukofoti laureati (1906).

## Manbalar
Muashshar

**Muashshar** (arab. — oʻnlik) — har bir bandi oʻn misrali, bir necha oʻnlik bandlardan tashkil topuvchi sheʼr shakli. Musammatlarnknt boshqa turlarida boʻlgani kabi M.larning ham birinchi oʻnlik bandi misralarida oʻzaro ohangdosh soʻzlar qofiyalashadi (a—a—a—a—a—a—a—a—a—a), qolgan bandlarining 8 yo 9 misrasi oʻzaro qofiyalashib, oxirgi 9- yoki 10misra 1banddagi misralar bilan qofiyalashadi. Fuzuliyning kator shunday sheʼrlarida, Nodiraning "Firoqnoma" deb yuritiluvchi M.ida har bir oʻnlikda oxirgi bir bayti nakarotdek aynan takrorlanib turadi. Bunday M.larning qofiyalanish tartibi: a—a—a—a—a—a—a— a—b—b, v—v—v—v—v—v—v—v—b—b... tarzidadir. Ular tarjeʼ baytli M.lar deyiladi. M.lar musammatlar tarkibida eng koʻp oʻxshash qofiyalar topib ishlatishni, ularni poetik mazmunni ochishga xizmat qildira olishni talab qiluvchi murakkab usullardan biridir. Shuning uchun M. namunalari mumtoz adabiyotimizda koʻp emas. Oʻzbek adabiyotidagi ayrim namunalari Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy, Nodira, Tabibiy Ahmad, barmok, vaznidagi namunalari esa Fafur Gʻulom ("Emukdoshlar musobaqasi"), Abdulla Oripov ("Tabiat") kabi shoirlar ijodida uchraydi. 

## Manbalar
Mubolagʻa

**Mubolagʻa**, giperbola — obrazli ifoda: adabiy asarda voqelikda mavjud va yoʻq boʻlishi dargumon shaxs, jonli va jonsiz narsa, voqea, hodisalarning nisbiylik mezonlari asosida kattalashtirib, burttirib, lofqofli aks ettirilishi. Mubolag'ali aksning bosh alomatlari hayotiylikdan chekinish, favquloddaviylik, gʻayritabiiylikdir. M.li inʼikoslar oʻxshatish, istiora, sifatlash, jonlantirish, taʼriz, tazod va boshqa badiiylik vositalarining muayyan darajadagi xizmatlari tufayli yaratiladi. M. koʻproq ogʻzaki va yozma adabiyotlardagi ertak, afsona, rivoyat va boshqa janrlarda, romantik, yumoristik, satirik usullarda yaratilgan asarlarda uchraydi. M.larga boy asarlar gʻoyat katta qiziqish, zavqshavq bilan oʻqiladi. M. vositasida yaratilgan ijobiy obrazlar oʻquvchini maf-tun etib, uning mehr-muhabbatini qozonsa, salbiylari kitobxon qalbida cheksiz gʻazabu nafrat hislarini uygʻotadi. Adabiyot nazariyasida M.ning koʻp xillari bor. Asosiylari: tabligʻ, igʻroq, gʻuluv. Tabligʻda boʻrttirilgan belgi, xususiyatlarning haqiqatga anchayin yaqinligi sezilib turadi. Mac: "Aningdek teshadin sakrab ushoq tosh, Ki nozir bir yigochdin qochurub bosh" (Navoiy, "Farhod va Shirin"). Igʻroqda boʻrttirilgan belgi, xususiyatlar, xatti-harakatlarni uquvchi xa-yolan tasavvur eta olsa ham, ularning hayotiyligiga ishongisi kelmaydi. Mac: "Bola borib-borib shunday kelbatli, kelishgan, baquvvat yigit boʻlib yetishibdiki, bir qoʻlida hoʻkizni koʻtararmish, kuringan daraxtni ildizpildizi bilan sugʻurib olib, bir joydan ikkinchi joyga koʻchira olar emish. Uning oldiga tushadigan, u bilan olishib yo bellashib, unga teng keladigan na odam topilibdi, na hayvon zoti..." ("Qayroqgosh bola" ertagidan). Gʻuluv — be-adad M. Unda boʻrttirilgan, lofqofli inʼikoslarning hayotda borligi u yoqda tursin, boʻlishi mumkinligiga ham mutlaqo ishonib boʻlmaydi. Mac, "Alpomish" dostonidagi "bir kam toʻqson" qalmoq alplarining qiyofalari gʻuluv vositasida tasvirlangan. Hammasining "kallasi kapaday, tanasi te-paday". Birining "shomurti yoqalab har yoqqa ketgan, ichida sichqonlar bolalab yotgan, izidan tushgan pishak olti oyda yetgan". Ikkinchisining "odam tushmas (tushunmas)... aytgan tiliga, besh yuz quloch arqon yetmas beliga". Uchinchisi "oh ursa, olamni buzar tovushi, toʻqson molningterisidan kovushi" vah.k. Qalmoq alplarini yuqoridagiday nohayotiy oshiribtoshirib, lofqofli tasvirlashdan asosiy maqsad Alpomish va uning doʻsti Qorajon qahramonligini, kuch-qudratini badiiy tasdiqlash, isbotlashdan iborat.

Murod Ibrohimov.

## Manbalar
Muallaq tosh

**Muallaq tosh** — Aqso masjidi yaqinidagi Qubbat as-Saxra masjidi ichidagi tosh. Quddus shahri da. Ushbu Muallaq toshning saxdi taxminan 7—8 kv. metr keladi. Uning pastki qismida 2 kishi sigʻadigan gʻorcha bor. Fop ichiga kirilsa 7 kishi sigʻadigan joy boʻlib, u yerga joynamoz toʻshab qoʻyilgan, kirgan odam ikki rakaat namoz oʻqib chiqadi. Ushbu tosh atrofi 1 m balandlikda panjara bilan oʻrab qoʻyilgan. Rivoyatlarga qaraganda, Rasululloh tosh orqali Buroq deb nomlanuvchi ulovga minib Meʼrojga chiqqan. Rasululloh osmonga koʻtarilganida tosh ham orqasidan ergashib, havoga koʻtarilgan-u, paygʻambar "toʻxta" deganida, u yerdan 2 m koʻtarilganicha qolavergan, degan rivoyat mashhur. Musulmonlarga bu toshni muqaddaslashtirish yoki ziyorat qilish buyurilmagan.

## Manbalar
Muallaqchilik

**Muallaqchilik** - sirk sanʼati janrlaridan biri. Oʻzbek sirkining (akrobatika mashqlaridan iborat boʻlgan) anʼanaviy turlaridan, tana harakatlari bilan chiroyli shakllar yasash sanʼati. M. sanʼatiga oid ilk maʼlumotlarni oʻrta asrlarda yaratilgan adabiy manbalarda uchratish mumkin. Mu-allaqchilar odatda bozor maydonlarida, karvonsaroylarda, choyxonalarda 2—3 kishi boʻlib tomosha koʻrsatganlar. Ular orqa va yon bilan kamalak shaklida sakrash, ikki qoʻlda, bir qoʻlda, boshda muallaq turishdan boshlab murakkab oʻyinlarga oʻtishgan. Mas, yengilroq, chaqqonroq muallaqchi sherigining turtkisi bilan havoda 2—3-marta umbaloq oshgan, aylanib u yelkadan bu yelkaga qoʻngan, sheriklarining oyogʻi, qoʻli, boshi, yelkasida muallaq turgan, 3-oʻyinchi bir-biriga payvand boʻlib gʻildiragan. M. mashkdari katta dorda, simdorda, chigʻirikda, chopayotgan ot yoki tuya ustida ijro etiladi. Milliy sirk sanʼatida "besuyak" M. janri keng tarqalgan. Oʻzbekistonning jan. hududlarida, xususan Buxoro va Xorazmda mu-allaqchilar "zangboz" deb atalgan. Ular oyoqlariga kichkina qoʻngʻiroqcha — "zang"larni bogʻlab, M. mashklarini ijro etishgan, pichoq bilan raqsga tushishgan, ogʻzidan olov uchqunlarini purkashgan.

Muallaqchilik. Tohir va Murod Toshkanboyevlar hamda Almira Sagnayevalar chiqishi.

20-asrda M. sanʼatining rivojlanishiga 3. Parpiyev, N. Nurmatov, K. Gʻulomov, M. Xoʻjayev, K. Zaripovlar katta hissa koʻshishgan. Hozirgi kunda M. oʻyinlari ham professional, ham anʼanaviy sirkda ijro etiladi.

Poʻlat Toshkanboyev.

## Manbalar
Muborak gazni qayta ishlash zavodi

**Muborak gazni qayta ishlash zavodi** — Oʻzbekiston yoqilgʻiener-getika sanoatining yirik korxonasi. Qashqadaryo viloyati Muborak shahrida joylashgan. "Oʻzbekneftgaz" milliy xolding kompaniyasining "Oʻzgeoneftgazqazibchiqarish" aksiyadorlik kompani-yasi tarkibida. Asosan, qayta ishlangan tabiiy gaz, qattiq va suyuq holatdagi oltingugurt, barqarorlashtirilgan gaz kondensati, suyultirilgan gaz (propan va butan fraksiyasi) ishlab chiqaradi.

1965-yil 10-sentabrda Muborak shahridan 12&nbsp;km jan.-sharkda Muborak oltingugurt zavodi (1972-yildan Muborak gazni qayta ishlash zavodi) kurila boshladi. 1971-yil 31 dekabrda yiliga Oʻrtabuloq konlari, Muborak guruxidagi konlardan olinadigan 5 mlrd. m3 oltingugurtli va 3,7 mlrd. m3 oltingugurtsiz tabiiy gazni tozalash quvvatiga ega boʻlgan korxona ishgatushirildi. 1976-yil zavod 1navbatining oltingugurtdan tozalash insho-otlari rekonstruksiya qilinib, uning yillik quvvati 6,2 mlrd. m3 ga yetkazildi. 1978—80 yillarda zavodni kengaytirishning 2- va 3- navbatlari amalga oshirilib, umumiy quvvati yiliga 10 mlrd. m3 ga yetkazildi. 1984-yilda zavodning 4navbati qurib tamomlandi. Shu yili mart oyida oltingugurt ishlab chiqarish ning 4navbati ham ishga tushirildi. Uning yillik ishlab chiqarish quvvati 183 ming t. Oltingugurt tozalovchi 6 ta blok va oltingugurt ishlab chiqaruvchi 2 ta blokdan tashkari 4navbat majmuiga suyultirilgan gaz olish va bir yoʻla gaz kondensatini barqarorlashtirish qurilmasi ham kiradi.

1992-yilning dekabr oyiga kelib gazni qayta ishlash quvvatlari yiliga 25 mlrd.m3 ga oshirilib, gazni kayta ishlash bloklari soni 18 taga yetkazildi. 2000-yil 25-maydan boshlab korxona "Oʻzgeoneftgazqazibchiqarish" aksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi Muborak gazni kayta ishlash zavodi shoʻʼba-unitar korxonasiga aylantirildi. Korxonaning Nizom jamgarmasi 10 mlrd. 199 mln. 245 ming soʻm (2003). M.g.q.i.z. AQSH, Fransiya, Ispaniya, Germaniya, Chexiya, Rossiya, Yaponiya, Ukraina davlatlari bilan iqtisodiy aloqalar oʻrnatgan. Bu davlatlardan korxonaga absorbentlar, katalizatorlar, kimyoviy re-agentlar, kimyoviy reaktivlar, kimyoviy asbob-uskunalar yetkazib beriladi.

2000-yilda kayta ishlangan gaz 27324 mln. m3, oltingugurt ishlab chiqarish 217,5 ming t., barkarorlashtirilgan kondensat ishlab chiqarish 556 ming t, suyultirilgan gaz ishlab chiqarish 13,5 ming t ni tashkil etdi.

Oʻktam Umarov.

## Manbalar
Yormuhammad Muborakov

**Yormuhammad Nurupovich Muborakov** (1944.22.4, Olmaota viloyati, Uygʻur tumani-1999.18.11, Toshkent) — mexanik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), texnika fanlari doktori (1989), professor (1991). ToshDU ni tugatgan (1970). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi ning Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim, laboratoriya mudiri, direktor oʻrinbosari, direktori (1970—97). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi ning fizikamat va texnika fanlari kompleksi raisi oʻrinbosari (1998—99). Asosiy ilmiy ishlari yer osti fazoviy inshootlarini seysmik kuchlar taʼsirida deformatsiyalanish-zoʻriqish holatlarini tadqiq qilishning nazariy asoslarini yaratishga oid.

## Manbalar
* Seysmodinamika podzemnix soorujeniy tipa obolochek, T., 1987.
Muborqa

**Muborqa** (arab. — chodirga oʻralgan) — Oʻn ikki maqom tarkibidagi shoʻba. M. kuylari tovushqatorning ikki tayanch pogʻonasi noturgʻun pogʻonalar bilan pastdan va yuqoridan goʻyo "oʻralgan"ligi uchun unga shunday nom berilgan boʻlishi mumkin. Ozarbayjon mugʻomlarida mubarriga nomi bilan yuritiladi.

## Manbalar
Muboshir

**Muboshir** (arab. — ish yurituvchi) — biror ishga boshchilik qiluvchi, boshqaruvchi, boshliq. 1) Somoniylar va saljuqiylar davrida amir va sultonlarning ishonchli kishisi; 2) Usmonli turk imperiyasida markaziy davlat idorasidan viloyatlarga har xil topshiriklar bilan yuboriladigan vakil; 3) 17—18-asrlarda Buxoro xonligida markaziy davlat idorasining moliya devonidagi amaldor; 4) Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida markaziy davlat idoralarida har xil topshiriklarni bajaruvchi, baʼzan devonda ish boshqaruvchi kichik amaldor.

## Manbalar
Muvang

**Muvang** [asl ismi Jiman, Mutyanzi ("Tangri farzandi My") deb ham ataladi! (? — miloddan avvalgi 947) — qad. Xitoydagi Gʻarbiy Chjou xonligi (miloddan avvalgi 11-asr — 777 y.)ning 5-hokimi (mil. av. 1001—947 yillar), sayyoq. Pomir va Kunlun togʻlaridan chiqadigan nefrit toshini izlab Gʻarbga safar qilgan. M. hamroxlari bilan Chingxay oʻlkasi (Tibet togʻlarining yuqori qismi) orqali Tarim vohasiga kelgan. U yerda Oqqosh (Bayyuyxe) va Qoraqosh (Xeyyuyaxe) daryolaridan oʻtib Pomirga yetib borgan. Mahalliy hokimlar M.ga Xoʻtanning nefrit toshlaridan yasalgan buyumlarni sovgʻa qilishgan. Pomir orqali gʻarb tomon yurib Toshqoʻrgʻonda toʻxtagan. Keyin Syunchi koʻliga yetib borgan. Bu yerdan M. ancha yoʻl yurib Si-vangmu davlatiga kelgan, soʻngra shim.-gʻarbga burilib safarini davom ettirgan. M. Qirshziston yaylovlari orqali yurtiga qaytgan. Agar M. yashagan davr hisobga olinsa, uning gʻarb safari bundan 3 ming yil muqaddam Oʻzbekiston Xitoy oraligʻidagi Buyuk ipak yoʻli orqali amalga oshganligi maʼlum boʻladi. Bu ushbu yoʻlning undan ham odsin mavjud boʻlganligidan dalolat beradi.

Abdulahad Xoʻjayev.

## Manbalar
Muvashshah

**Muvashshah** (arab. - bezatilgan, ziynat berilgan), akrostix — Sharq xalqlari (arab, fors, eski oʻzbek) mumtoz sheʼriyatida badiiy-ifodaviy usullardan biri. "Tavshih" (arab. — "bogʻlamoq") deb ham yuritilgan. M. asosan qasida janrida ishlatilib, unda sheʼrning har bir bayti yoki misrasining birinchi harflaridan biror soʻz yoki jumla (koʻpincha sheʼr bagʻishlangan shaxsning nomi) hosil boʻladi. M.dan oyat, qadis va hikmatli soʻzlarni sheʼr tarkibiga joylash maqsadida ham foydalanilgan. Oʻzbek adabiyoti tarixida sheʼrning bosh qismida kishi ismi berilgan M.lar keng tarqalgan. Muqimiy, Furqat kabi shoirlar koʻplab M. yozishgan.

## Manbalar
Clone-Security

**Clone-security** oʻzbek xakeri (inglizcha: *hack* — yaʼni chopish, boltalash), shuningdek, Markaziy Osiyodagi birinchi xaker hisoblanadi. Maʼlumotlarga koʻra, xaker shu kungacha turli xil davlatlarga qarashli hamda nodavlat saytlarga hujumlar uyushtirgan. Ayrim xabarlarda xakerning maqsadi Oʻzbekistonda axborot xavfsizligi darajasini oshirishga qaratilganligi aytiladi.

## Hujumlar
### Surxondaryoda viloyati saytlariga
Surxondaryo viloyati, shahar va tumanlarning rasmiy saytlari (jami 11 ta sayt) 2021-yil 6-yanvar kuni xakerlar hujumiga uchradi. Viloyat hokimligi axborot xizmati ushbu xabarni tasdiqlab, hozirda tuzatish ishlari ketayotganligini maʼlum qildi. 

### Oʻzbekiston futbol federatsiyasi sayti va boshqalar
2013-yilning iyunida Clone Security xakerlar guruhi Oʻzbekiston futbol assotsiatsiyasining rasmiy saytiga ham hujum uyushtirgandi. Oʻshanda federatsiya sayti, Twitterdagi barcha akkauntlari va elektron pochta manzillari xakerlar tomonidan buzilgan. Undan avvalroq esa Clone-Security OʻzMTRK saytini ham buzib kirgan edi.

## Hokimiyat saytlari

https://podrobno.uz/cat/proisshestviya/khakerskaya-gruppa-clone-security-vzlomala-sayty-11-khokimiyatov-v-minyuste-predupredili-chto-za-vzl/

## Manbalar

## Havolalar
* https://www.facebook.com/CloneSec – Guruhning facebookdagi sahifasi
Ot kuchi

**Ot kuchi** (oʻzbekcha belgilanishi: **o.k.**; ruscha: **l. s.**; inglizcha: ; nemischa: ; fransuzcha: ) – bir qancha kuchlarni atashda ishlatiladigan nom boʻlib, asosan, elektrik kuchni ifodalashda ishlatiladi.

1 Ot kuchi 746 Vattga teng boʻlib, bu atamani fanga XVIII asr oxirlarida Shotlandiya Injeneri Jeyms Watt olib kirgan va bu atama hozirda mashinalar motorini tavsiflash uchun keng qoʻllanadi. Ot kuchi – tizimga kirmagan quvvat birligi; o.k. bilan belgilanadi. Oʻzbekiston va boshqa bir qancha mamlakatlarda 1 o.k. 735,499 Vt ga, AQSH va Buyuk Britaniyada esa 1 o.k. 745,7 Vt ga teng.

## Manbalar

## Havolalar
Muvashshah (maʼnolari)

**Muvashshah**:

* Muvashshah (arab.
* Muvashshah (janr) - Andalusiya (Arab Ispaniyasi) madaniyatida 8—10-asr
Muboh

**Muboh** (arab tilida — umumiy, ixtiyoriy ish harakat) — shariat tushunchalaridan biri. Unga koʻra, qilish va qilmaslik barobar boʻlgan amal. Uni qilgan kishiga ham, qilmagan kishiga ham savob ham, gunoh ham yoʻqdir. Harom boʻlmagan, man qilinmagan (qaytarilmagan) ishlarning hammasi mubohdir. Masalan, oʻtirish, turish, yurish, yotish, uxlash, halol taomlarni yeyish va boshqa muboh amallarning adadi behisob. Muboh bilan joiz tushunchasi mazmunan bir.

Shariat tomonidan mukallaf kishiga qilish yoki qilmaslik ixtiyori teng berilgan narsa mubohdir. Yemoq yoki ichmoqqa o‘xshash narsalar, haromligi yoki man qilingani haqida hukm kelmagan barcha narsalar mubohdir. Muboh narsani qilganga ham, qilmaganga ham savob ham, itob ham yo‘q. Ammo muboh narsani qilmaslik halokatga olib boradigan bo‘lsa, uni qilish vojibga aylanadi. Misol uchun, taom yemaslik o‘limga sabab bo‘ladigan bo‘lsa, uni yeyish vojibga aylanadi ("Kifoya" kitobidan).

## Manbalar
Muvashshah (janr)

**Muvashshah** - Andalusiya (Arab Ispaniyasi) madaniyatida 8—10-asrlarda shakllangan aytim-cholgʻu turkum janri. Keyinchalik, 11 —13-asrlarda M. Shimoliy Afrika va Yaqin Sharq madaniyatida keng tarqalib, arab musiqasining mumtoz shakliy-andozaviy turiga aylandi. Zamonaviy arab musiqasida "M. al-Andalusiya", "M. almisriya", "M. alhalabiya" (Halab, Suriya) va boshqa M. turlari, ijroviy uslublari mavjud. M. mashhur arab xonandasi U mm Kul sum ijodida asosiy oʻrin egallab, eng mukammal musiqiy aytim-cholgʻu janr darajasida tan olindi. M. "davr" (cholgʻu kirish qismi), "xona", "qasida", "qafla" (aytim qismlari), "qita", "silsila" (aytim — cholgʻu oraliq va yakunlovchi qismlar) kabi tarkibiy boʻlimlardan iborat.

## Adabiyot
* Yeolyan I. Traditsionnaya muzika arabskogo Vostoka, M., 1990.

Abdumannon Nazarov.

## Manbalar
Muvaqqat Fargʻona hukumati

**Muvaqqat Fargʻona hukumati (MFH)** (1919-yil 9 (22)-oktyabr — 1920-yil 22-fevral (6-mart)) — Rossiyadagi fuqarolar urushi davrida Turkistonning Fargʻona viloyatidagi hukumat.

## Tarix
Sovet rejimiga va qizil armiyaga qarshi kurashayotgan Fargʻona harbiy muxolifati tomonidan Pomirning Ergashtom ovulida boʻlgan anjumanda tashkil topgan. Hukumat tarkibiga Madaminbek bosh vazir va oliy bosh qoʻmondon, krestyanlar armiyasining rahbari polkovnik K. Monstrov unga oʻrinbosar, general mayor Muxanov harbiy vazir, yirik savdogar Hakimjon Azizxonov moliya vaziri, advokat Nensberg ichki ishlar va adliya vaziri, shuningdek, Sulaymon Kuchukov, Plotnikov, Fenin va boshqa (16 musulmon va 8 rus) vazir sifatida kiritilgan.

1919-yil oktabrda Madaminbekning qarorgohida koʻp davlatlarning rasmiy vakillari boʻlgan. M.Muvaqqat Fargʻona hukumatining nufuzi esa Fargʻona xalqi oʻrtasida juda kuchli boʻlgan. 1919-yil oktabrda 150 tacha qoʻrboshi dastalari 4 ta yirik lashkarboshi: Madaminbek, Katta Ergash, Shermuhammadbek, Xolxoʻja Eshon boshchiligida birlashtirilgan. Mazkur dastalarning har birida sobiq podsho armiyasi ofitserlari va turk zobitlaridan tashkil topgan harbiy yoʻriqchi lavozimi joriy qilindi. Shuningdek, istiqlolchilar qoʻshini orasidan mustaqillik gʻoyasiga sadoqatli, mard va jasur yigitlar tanlab olinib, ular qoʻrboshilarni tayyorlash maxsus kurslarida oʻqitildi. Ular tajribali qoʻmondonlardan Sharq harbiy sanʼatini oʻrgandilar. Oʻsha davr voqealarining bevosita shohidi Alixontoʻra Sogʻuniyning yozishicha, bu kurslarda harbiy mashgʻulotlar "Temur tuzuklari" asari asosida oʻrgatilgan.

M.F.h. huzurida xorijiy mamlakatlardan qurol-yarogʻ sotib olish bilan shugʻullanadigan maxsus idora, shuningdek, hukumatning maqsad va vazifalarini xalqqa tushuntirish bilan shugʻullanuvchi gʻoyaviy uyushma ham tashkil etilgan. Uyushma, asosan, varaqalar, chaqiriqlar, murojaatnomalar va bayonotlar nashr qilish hamda ularni qoʻshin va xalq oʻrtasida tarqatish bilan shugʻullangan.

1920-yil boshlarida Rossiya markazidan Fargʻona vodiysiga qizil armiyaning yangi qismlari tashlangach, bir qator janglarda Madaminbek yigitlari magʻlubiyatga uchragan. Monstrov va Muxanov qizil armiya tomoniga oʻtgan. Madaminbek bilan bolsheviklar oʻrtasida sulh tuzilgach (1920.6.3), M.F.H. oʻz-oʻzidan tarqalib ketdi.

## Qoʻrboshi

* Katta Ergash (1918-yil fevral — 1920-yil yanvar);
* Madaminbek Ahmadbekov (1918-yil oktabr — 1920-yil 6-mart; 1919-yildan — Muvaqqat Fargʻona hukumati bosh vaziri);
* Muhiddinbek Usmonaliyev (1918-1922);
* Aman-Palvon (1918-1923);
* Shermuhammadbek (1918—1921; 1920-yildan — Fargʻona amiri);
* Xolbut (Ura-Tube, 1920—1922);
* Rahmonqul (Abliqda, 1918—1922);
* Parpi qoʻrboshi (Olayda, 1918—1922).

## Yana qarang

* Bosmachilik

## Adabiyot
* Turkestan v nachale XX veka: v istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000;
* Oʻzbekistonning yangi tarixi [2-kitob], Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000;
* Rajabov K,., Xaydarov M., Turkiston tarixi (1917—1924), T., 2002.

## Manbalar
Muvaqqat hukumat

**Muvaqqat hukumat** (*Rossiyada*) – imperator Nikolay II taxtdan agʻdarilgandan soʻng barpo etilgan 1 demokratik hukumat. Fevral inqilobidan soʻng Davlat dumasi aʼzolari Muvaqqat (Vaqtli) komitet tomonidan, Petrosovet rahbarlarining roziligi bilan, taʼsis majlisi chaqirilgunga qadar tuzilgan. Oliy ijroiya-boshqaruv organi qonun chiqarish funksiyalarini ham bajargan. 1917-yil 2(15) martdan 25 oktyabr (7-noyabr) gacha faoliyat yuritgan; Muvaqqat hukumatning 4 ta tarkibi almashgan: 1-tarkib (2-oktabrist, 8 kadet va ularga qoʻshilgan 1 trudovik, soʻng – eser; rais – kadet G. Ye. Lvov) – 6 (19) maygacha; 2tarkib (1-oktabrist, 8 kadet va ularga qoʻshilganlar, 3 eser, 2 menshevik, rais – Lvov) – 24-iyul (6 avgust)gacha; 3tarkib (7 kadet va ularga qoʻshilganlar, 5 eser va xalq sotsialistlari, 3 menshevik; rais – eser A. F. Kerenskiy) – 1(14) sentabrgacha (hokimiyatni „Direktoriya“ga topshirgan); 4tarkib (6 kadet va ularga qoʻshilganlar, 2 eser, 4 menshevik, 6 parti-yasiz; rais – Kerenskiy) – 25-sentabr (8 oktabr) gacha.

Muvaqqat hukumatning 6(19) martdagi Rossiya fuqarolariga qilingan murojaati va deklaratsiyada [3(16) martda nashr qilingan] bayon qilingan dasturida „hokimiyat vorisligi“ va „huquqning uzluksizligi“ tamoyilini eʼlon qilgan, urushni „to gʻalabaga qadar“ davom ettirish va ittifoqdosh davlatlar bilan tuzilgan barcha bitim va shartnomalarga rioya etilishini bildirgan. Politsiya apparati tormor etilishini, Ministrlar Soveti aʼzolari qamoqqa olinganini qonunlashtirgan, katorga va surgunni bekor qilgan, siyosiy amnistiya eʼlon qilgan. Siyosiy erkinliklar joriy qilishga, taʼsis majlisini chaqirishga, politsiyani xalq militsiyasiga aylantirishga vaʼda bergan. Majlis va ittifoq erkinligi haqida qonun qabul qilgan; imperator xonadoniga tegishli yerlarni davlat ixtiyoriga oʻtkazish haqida, sanoat korxonalaridagi ishchilar komiteti haqida farmon chiqargan; non monopoliyasi joriy etilgan. 1(14) sentyabrda Rossiyani respublika deb eʼlon qilgan. oktyabr toʻntarishi natijasida agʻdarib tashlangan.

## Manbalar