open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xolbibi Toʻlanova

**Xolbibi Toʻlanova** (1942.11.7, Koson tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965—96 yillarda Uzun tumanidagi 9maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Toʻldiruvchi

**Toʻldiruvchi** (tilshunoslikda) — gapning ot yoki otlashgan soʻz bilan ifodalanadigan, harakatning obʼyekti boʻlgan predmetni koʻrsatib, asosan kesimga bogʻlanadigan boʻlagi. U oʻzi bogʻlangan soʻz kesimga nisbatan grammatik tobe munosabatda boʻladi. Boshqaruvchi soʻzga bogʻlanish xarakteriga koʻra, Toʻldiruvchi 2 xil boʻladi; vositasiz Toʻldiruvchi va vositali Toʻldiruvchi Vositasiz Toʻldiruvchi tushum kelishigidagi soʻz bilan ifodalanadi va harakat bevosita yoʻnaltirilgan obʼyektni koʻrsatadi, oʻtimli feʼl kesimga bogʻlanib, kimni? nimani? qayerni? soʻroqlariga javob beradi. Qiyoslang: Vali akasini koʻrdi. Tushum kelishigi belgisiz ham qoʻllanishi mumkin; Karim kitob sotib oldi. Vositali Toʻldiruvchi joʻnalish, chiqish va oʻrinpayt kelishiklaridagi soʻzlar yoki koʻmakchi olgan soʻz bilan ifodalanib, harakat holat bevosita yoʻnaltirilmagan obʼyektni anglatadi. Masalan: Akamga shaxmat oʻyini yoqadi; Bizdan doʻstlarga salom deng; Karim ruchka bilan yozdi.

olisdagi_odam tomonidan to'ldiruvchiga berilgan tasnif va ma'lumot.
Toʻldiruvchi fe'lga bog'lanib, **kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kim bilan? nima bilan?** kabi so'roqlarga javob bo'luvchi gap bo'lagidir. MASALAN: Bu 𝘀𝗼'𝘇𝗱𝗮𝗻 Usmon ajablandi.E'tibor bering: 
Men undan (**kimdan?**) so'radim.
Mehringni qo'yib, bunchalar saralab gul (**nimani?**) terding kimga?
Gulidan (**nimadan?**) ko'zini (**nimani?**) uzmayin singlim asta javob berdi: — O'qituvchimga (**kimga?**)
To'ldiruvchi doimo gapning kesimi bilan bog'lanadi. Agar u bog'langan so'z kesim bo'lib shakllanolmagan bo'lsa, ana o'sha so'z bilan birgalikda kesimga nisbatan bitta gap bo'lagi vazifasida keladi. Bunday vaqtda u gapning emas, bo'lakning bo'lagi bo'ladi. Masalan:
Onamdan eshitgan gaplarni aytdim. 
Bu yerda onamdan eshitgan gaplarni birikmasi nimalarni? so'rog'iga javob bo'lib, kesimga bir butun holda bog'lanadi. 
Shunday qilib, to'ldiruvchilar kesimga to'g'ridan-to'g'ri bog'lanishiga ko'ra ikki guruhga bo'linadi: 1) mustaqil to'ldiruvchi 2) nomustaqil to'ldiruvchi.
Esda saqlang: 1)To'g'ridan-to'g'ri kesimga bog'lanib keluvchi to'ldiruvchilar mustaqil to'ldiruvchi sanaladi.2) Kesim vazifasida kelmagan fe'lga tobe bog'lanib kelgan to'ldiruvchilar nomustaqil to'ldiruvchilar deyiladi.

To'ldiruvchi ikki guruhga bo'linadi: 1) Vositasiz to'ldiruvchi 2) Vositali to'ldiruvchi
1) Vositasiz to'ldiruvchi belgili va belgisiz tushum kelishigi shakllar bilan ifodalangan to'ldiruvchidir. Kimni? nimani? so'rog'iga javob bo'ladigan so'zlar bilan birikma hosil qiladigan fe'llar o'timli fe'llardir: 
Qarilari kutadi mehmon (ot), pazandasi yopadi shirmon (ot)
...
2) Vositali to'ldiruvchi hokim so'zning kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kim uchun? nima uchun? kim haqida? nima haqida? kim bilan? nima bilan? kabi so'roqlarga javob bo'lib keladigan kengaytiruvchilaridir. Vositali to'ldiruvchi jo'nalish, chiqish, ba'zan o'rin-payt kelishiklari yoki uchun, bilan, orqali, xususida kabi ko'makchilarni olgan so'zlar yoki so'z birikmalari bilan ifodalanad:
Qizg'ish – pushtidan to'qroq, qizildan ochroq rang.
...
Toʻlov balansi

**Toʻlov balansi** — bir mamlakatdan boshqa mamlakatlarga toʻlovlar koʻrinishidagi pul mablagʻlari harakatini aks ettiradigan jadval, roʻyxat. Toʻlov balansi muayyan muddat davomida mamlakat chet ellarga toʻlagan va xuddi shu davr mobaynida mamlakatga chet eldan tushgan toʻlovlar summalari nisbatini tavsiflaydi. Toʻlov turkumiga tashqi qarz, uning foizi, chetdan olingan (import) tovarlar va xizmatlar haqi, xorij investitsiyalari, xorijda diplomatik ishlarni, iqtisodiy aloqalarni yuritish xarajatlari, fuqarolar va qoʻshma korxonalarning chet elga pul oʻtkazmalari va boshqa kiradi. Chetdan keladigan tushumlar boshqa davlatlar qaytargan qarzlar, ularning foizi, xorijdagi korxonalar va tashkilotlardan oʻtkazilgan foyda, eksport qilingan tovarlar va xizmatlar haqi, boshqa yurtlik fuqarolar, korxonalar, tashkilotlar, shuningdek, xalqaro yoki mintaqaviy tashkilotlar oʻtkazgan puldan iborat boʻladi. Chetga berilgan toʻlovlarga nisbatan chetdan kelgan toʻlovlar koʻp boʻlsa Toʻlov balansi faol hisoblanadi (Toʻlov balansi saldosi ijobiy). Bunday hodda mamlakatga valyuta koʻproq oqib keladi, uning valyuta fondi oʻsadi, aks hodda Toʻlov balansi passiv boʻlib, valyuta chiqib ketadi va valyuta fondi qisqaradi (Toʻlov balansi saldosi salbiy) Toʻlov balansining muhim qismini tovarlar va xizmatlar eksport va importi — savdo balansi tashkil etadi (yana qarang Tashqi savdo).
Toʻlqin (maʼnolari)

**Toʻlqin**:

* Toʻlqin — q. Toʻlqinlar.
* Toʻlqin (ashula) - "TOʻLQIN" — 1) Buxoro va Samarqandda maqomlar uslubidagi ashula nomi.
Toʻlqin uzunligi

**Toʻlqin uzunligi** - biror muhitda qandaydir maʼlum yoʻnalishda tarqalayotgan tebranma harakatning ikkita ketma-ket keluvchi, bir xil fazada tebranuvchi nuqtalar orasidagi masofa. Tebranma harakat muhitda v tezlik bilan tarqalayotgan boʻlsa, toʻlqin uzunligi, X toʻlqinning bir davr G ichida tarqalish masofasiga teng, yaʼni XqvT. Toʻlqinlarning fizik tabiatiga qarab ularning Toʻlqin uzunligi bir necha kilometrdan angstremning (lA q10~10 m) maʼlum ulushlarigacha boʻlgan qiymatlarga ega boʻlishi mumkin. Bir jinsli muhitda va havoda tovush va elektromagnit toʻlqinlar oʻzgarmas tezlik bilan (itq331 m/s; s q300000 km/s) tarqaladi, shuning uchun toʻlqin uzunligi tebranish davri toʻlqin uzunligiga bogʻliq boʻladi.
Toʻlgʻama

**Toʻlgʻama** — jang chogʻida gʻanim kuchlarini qanotlardan aylanib oʻtish, yon va orqa tomondan zarba berish. Oʻrta ayerlarda moʻgʻul va turkiylar, xususan, shayboniylar tarafidan muxrrabalarda muttasil qoʻllangan maxsus harbiy taktik amaliyot. Amir Temur armiyasida bunday taktik amaliyotni amalga oshiruvchi alohida qism mavjud boʻlgan va u qunbul (qutbul) atamasi bn nomlangan. T.ga binoan, dushman kuchlari qanotlardan kuchli hujumga uchragan va parokanda qilingan. "T." atamasi "Boburnoma"sa qayd etilgan. Shayboniyxon tomonidan aynan T.ning qoʻllanishi natijasida 1500-yil Saripulda boʻlgan jangda Bobur magʻlubiyatga uchragan edi. "Boburnoma"da yozilishicha: "Oʻzbekning urushda bir ulugʻ hunari ushbu toʻlgʻamadur, hech urushi toʻlgʻamasiz boʻlmas". Bobur ushbu taktik amaliyotni keyinchalik oʻzlashtirgan va qator janglarda, xususan, 1526-yil Panipatda sulton Ibrohim Loʻdiy bn boʻlgan toʻqnashuvda qoʻllagan.
Toʻnga turon

**Toʻnga turon** (xitoy yilnomalarida Tunlo Dulan, Yun Yuylyuy (Yun Ulugʻ)) — Turk xoqonligi hukmdori (588-600). 

Ishbara xoqon (581-587)ning oʻgʻli, Bumin xoqonnivg evarasi. Uning davrida ashina xonadoni aʼzolari oʻrtasida ichki kurashlar avjga chiqqan boʻlsada, hukmdorligining oxirgi yillarida Xitoyga qarshi bir necha marotaba muvaffaqiyatli safar uyushtirilgan. Shuningdek, xoqonlik 2 qismga Gʻarbiy va Sharqiy Turk xoqonligiga boʻlinib ketish arafasida boʻlgan. Ayniqsa, Istami yabgʻuning oʻgʻli Tardu (Qorachoʻrin Turk) xoqon (576—603) xoqonlikning gʻarbiy qismida yakka hokimlik oʻrnatishga va Ishbara xoqonning hukmdorligini tan olmaslikka harakat qiladi va birmuncha muvaffaqiyatga erishadi.

## Adabiyot
* Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M, 1967.
Toʻnyuquq

**Toʻnyuquq**, Tunyuquq (taxminan 645-726) — Turk xoqonligiaa davlat arbobi va sarkarda. Ashida kabilasiga mansub.

Turk zodagonlarining Xitoy imperatori saroyida garov sifatida ushlab turilgan oʻgʻillaridan biri. Uning ismi xitoy yilnomalarida Tunyuygu va Yuanchjen shakllarida uchraydi. Ushbu ismning ikkinchi shakli xitoychada "birinchi gavhar" degan maʼnoni bildirib, u T. ismi (qad. turkchada "toʻngʻich gavhar")ga mos keladi. U Tabgʻach (Xitoy)da tugʻilib, voyaga yetgan. Imperator saroyida ishonch qozonib, maʼmuriy xizmatga yuborilgan. T. 680-yillarda Turk xoqonligini Xitoy asoratidan qutqarib, uni yangitdan barpo qilishda Eltarish xoqonning eng yaqin maslahatchisi boʻlgan. U 3 xoqon: Qutlut Eltarish (680—691), Qapogʻon (691—716) va Bilga xoqon (716—734) hukmronliklari davrida bosh vazir va lashkarboshi boʻlgan. Umrining katta qismini xoqonlikni mustahkamlash, turli qabilalar ahilligini saqlash, tashqi dushmanlarga qarshi kurash bn oʻtkazgan. Xitoy yilnomalarida xoqonlikning eng dono amaldori sifatida tilga olinadi. Ularda bayon qilinishicha, Bilga xoqonning Xitoy ichkarisiga yurish qilib, turkiy qavmlarni shaharlarda joylashishi, budda diniga oʻtishi ularning jangovarligini yoʻqotishini, oʻtroq yashash tarzi turkiylarga toʻgʻri kelmasligini aytib, xoqonni bu yoʻldan qaytaradi. Bu esa T.ning nihoyatda aklli, tadbirkor va kelajakni koʻra oladigan shaxs boʻlganligini koʻrsatadi. T. lashkarboshi sifatida Xitoyning shimsharqidagi Shandun viloyatiga, Uzoq Sharqda qoraxitoylart&, Yenisey daryosi havzalaridagi qirgʻizlarga, Oʻrxun va Selenga daryosi boʻylaridagi oʻgʻuzlarga Yettisuvdagi turkashlarga qarshi yurishlar uyushtiradi va ularni tobe etadi. U 719 y. uygʻurlar, chinliklar va basmillarning Ikkinchi Turk xoqonligiga qarshi yurishini toʻxtatishga va Xitoy bn 10 yillik sulh tuzishga muvaffaq boʻladi. U oʻlimidan oldin oʻzining hayoti va faoliyati haqida hikoya qiluvchi kitoba (yana qarang Toʻnyuquq bitiktoshi) barpo qildiradi. Ushbu yodgorlik qad. turk yozuvining ajoyib majmuasi hisoblanadi.
Toʻnyuquq bitiktoshi

**Toʻnyuquq bitiktoshi** - marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi, Eltarish xoqon (680)ning maslahatchisi va sarkarda Toʻnyuquq (taxminan 645—726) sharafiga qoʻyilgan (712—716). UlanBatordan 66&nbsp;km jan.sharkda joylashgan. Bitik 62 satrdan iborat boʻlib, jan.va shim. tomonlarga bir-biriga qaratib qoʻyilgan 2 toʻrt qirrali tosh ustunga yozilgan. Jan.dagi ustunning bal. 170 sm, shim. dagisiniki 160 sm. Bitikning 1—7satrlari toshlardan birining gʻarbga, 8—17satrlar jan.ga, 18—24satrlari sharqqa, 25—35satrlari shim.ga qaragan tarafiga yozilgan. Bitikning 36—44satrlari ikkinchi toshning gʻarbga, 45— 50satrlari jan.ga, 51—58satrlari sharqqa va 59—62 satrlari shim.ga qaragan tarafiga bitilgan.

Bitiktoshda Turk xoqonligining qayta tashkil topishi, bu ishda Eltarish xoqonning xizmati, Toʻnyuquqning xoqonlik shakllanishi, yuksalishidagi, turli oʻlka va qabilalarga qarshi uyushtirilgan harbiy yurishlardagi qahramonligi, vatanparvarligi batafsil bayon etilgan. Yodgorlik nafaqat badiiytarixiy asar sifatida, balki qad. toponimlar va etnografizmlarni oʻrganish nuktai nazaridan ham ahamiyatlidir. Jumladan, unda Tabgʻach (Xitoy), Shantung (Shandun — Shim.Sharqiy Xitoydagi provinsiya), Oʻtukan (Oltoy va Xingan togʻlari oraligʻidagi vodiy), Koʻgman (Sayan togʻlari), Toʻgʻla (Tola daryosi), Oltun (Oltoy), Yinchu ugʻuz (Sirdaryo), Sugʻd, Temir Qapigʻ (Darband — Hisor togʻidagi dovon) kabm oʻlka va joy nomlari, turk, oʻgʻuz, qitaniy, turgash, qirgʻiz singari kabila nomlari uchraydi.

Mazkur bitiktoshni 1897 yilda rus etnografi Yelizaveta Klemens eri Dmitriy Klemens bn birga Shimoliy Moʻgʻulistonning BainSokto manzilidan topgan. Dastlab, bitiktoshning fotosurati, transkripsiyasi va nemischa tarjimasi V. V. Radlov tomonidan 1899 yilda nashr ettirilgan. Yodgorlik matni dan(dat), ingliz, rus, fransuz, nemis tillariga tarjima qilingan, turk va oʻzbek tillarida tavsif etilgan.
O'zi To'nyuquqning xitoycha nomi "To'ng'ich javhar" degan ma'noni anglatgan

"Men xoqon Tónyuquq Chinda dunyoga keldim. Chunki u paytda turk millatichinga tobe edi... Turk millati parishon bóldi va birlashgan turk yurtida jamoa holidagi xalq qolmagandi... Dastlab Shod(Qutlug') yonida tóqnashdi. Men ham ular bilan birga edim. Tangri menga sezgi berganligi sababli unig xoqon bólishi uchun harakat qildim va ózini ham qistadim. U: «Tónyuquq men bilan birga bólganda men Eltarish (millatni tóplagan) xoqon bólayin», -deydi. Chinliklarning bu toza kuchini yóq qilish payiga tushganini bilishim hamon kunduz ótirmay, kecha uxlamay xoqonga arz qildim, dushmanlar birlashmasdan ustiga yuraylik, dedim. Tangrining yordami bilan yog'iyni daf etdik. Xoqon va turk millati Ótukanga joylashishi bilan Janub va Shimol, Sharq va G'arbdagi barcha urug'lar kelib, bizga qóshildi."

Tónyuquq bitigidan

## Adabiyot
* Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.

Gʻaybulla Boboyorov.
Toʻngʻizlar

**Toʻngʻizlar**, qobonlar yovvoyi choʻchqalar () — kavsh qaytarmaydigan juft tuyoqlilar oilasi. Tumshugʻi uzun, uchi doyra shaklidagi yassi va tuksiz harakatchan togʻaydan iborat. Tanasidagi junlari siyrak, asosan, dagʻal qillardan iborat. Yuqori jagʻlaridagi qoziq tishlari yaxshi rivojlangan, uzun, yuqoriga qayrilgan. Oyoklari 4 barmoqli, yon barmoqlari (2 va 3 sm) kaltaroq boʻlib, yerga zoʻrgʻa tegib turadi. Oshqozoni oddiy. 5 urugʻi: T., soʻgalli T., babirussalar, tukquloq T., oʻrmon T. maʼlum. Keyingi 4 uruqka bittadan tur, birinchi uruqqa 3 tur; soʻgalli T. (Malakka yarim orolida), karlik T. (Himolayda) va yovvoyi T’. (Shimoliy Afrika va Yevrosiyoda) kiradi. Oʻzbekistonda T. tog oʻrmonlari va toʻqaylarda yashaydi.
Timur Tulyakov

**Tulyakov Timur Turgʻunbekovich** (1975.11.2, Qirgʻiziston, Oʻsh viloyati) – oʻzbekistonlik bokschi, „Oʻzbekiston iftixori“ unvoni sohibi (1998). 2002-yil Andijon davlat universitetini tamomlagan. 1993—1995-yillarda Andijondagi sport maktabida murabbiy oʻqituvchi, 1995—2002-yillarda „Dinamo“ sport jamiyatida yoʻriqchi boʻlib ishlagan. 54&nbsp;kg vaznda 1994-yil, 1997-yil va 2000-yilda Oʻzbekiston chempioni boʻlgan. Boks boʻyicha 1995-yilgi Osiyo Chempionatida bronza, 1998-yil Tailand poytaxti Bangkok shahrida oʻtkazilgan Osiyo oʻyinlarida kumush medal olgan. 1998-yilda Nyu-Yorkda oʻtkazilgan Yaxshi niyat o‘yinlari gʻolibi boʻlgan. 2002-yildan professional boksga oʻtgan. 

## Manbalar
Toʻngra

**Toʻngra**, tongra — ilk oʻrta asrlarda Moʻgʻulistonda yashagan turkiy qabila. Ushbu etnonim dastlab qad. turk bitiktoshlarida (7—8-asrlar) T., ilk oʻrta asrlarga taalluqli xitoy yilnomalarida esa tunlo shaklida uchraydi. Ushbu manbalardagi maʼlumotlardan ularning Tola va Kerulen daryolari oraligʻida yashaganligi maʼlum boʻladi. Jumladan, xitoy yilnomalarida tunlo (T.)lar syeyanto (sirtardush)lardan shim.da, dolange (telengut)lardan sharkda istiqomat qiladigan urugʻ sifatida koʻrsatiladi.

T.larni koʻpchilik tadqiqotchilar bitiktoshlardagi maʼlumotlarga asoslanib oʻgʻuzlarning bir urugʻi boʻlgan deb, hisoblashadi. Chunonchi, bitiktoshlarda Turk xoqonligi (552—745) 715 yilda oʻgʻuzlarga qarshi besh marotaba jang qilgan paytda uchinchi jang T.lar bn boʻlib oʻtganligi va ularning magʻlub etilgani qayd etiladi. Xitoy yilnomalarida esa T.lar telelarning 9 qabilasidan biri sifatida qayd etiladi. Shuningdek, T.larning uygʻurlarni tashkil qilgan 15 ta qabiladan biri ekanligi gʻam taʼkidlab oʻtiladi. Ushbu maʼlumotlardan T.larning yaqin qardosh qabilalar — oʻgʻuzlar va uygʻurlar bn birgalikda tele (toʻlas) qabilalar uyushmasining biri boʻlganligi maʼlum boʻladi.

Ad.Xoʻjayev A., Xoʻjayev K., Qadimgi manbalarda xalqimiz oʻtmishi, T., 2001.
Toʻngʻiztaroq

**Toʻngʻiztaroq** (Dipsacus) — toʻngʻiztarokdoshlarga mansub ikki yillik yoki koʻp yillik tikanli oʻtlar turkumi; texnika ekini. Yevropa (Oʻrta dengiz), Jan.Sharqiy Osiyo va Afrikada 15— 20 turi oʻsadi. Oʻzbekistonda koʻproq kesik T. (D.laciniatus L.), togʻ zonasining mayin va nam tuprokli yon bagʻirlarida T.ning koʻkbinafsha rang gulli turi (D.ozureus Schrenk.) uchraydi. Tarkibida 0,3% gensianin va eritrotsinga oʻxshash alkoloid bor. Boʻyi 100— 250 sm. Poyasi tik usadi, tepa qismi shoxlangan. Ildiz boʻgʻzidagi toʻpbarglar bandli, choʻziq tuxumsimon, 5—8 sm. Oʻrama barglari bigizeimon— nashtarsimon. Guli och binafsha yoki oqish. Iyulavg. oylarida gullab, avgust— sentda meva tugadi. Butazorlarda, dare boʻylarida usadi. Sholipoya, bogʻlarda begona oʻt tarzi da uchraydi. Oʻrta Osiyoda qisman ekma T. Toʻngʻiztaroq. (D. ﬁ llonum) kichik maydonlarga ekiladi. Qubbasi toʻqimachilik sanoatida gazlama tuk (pat)larini tarashda ishlatiladi.
Toʻp (boʻlinma)

**Toʻp**, toʻpa — 1) etnik hududiy gurte. Maʼlum bir qishloklarning bir qismini ifodalaydi. Oʻtroq oʻzbeklar yashaydigan yirik qishloqlar T.larga boʻlinadi. T. tarkibiga bir qancha qonqarindosh oilalar kirgan. Koʻpincha ajdodlari yagona boʻlgan oilalar bir toʻpni tashkil etib, mazkur T. bobosi nomi bn atalgan. Shuningdek, baʼzi T.lar kichik urugʻning nomi, berilgan lakabi, kayebkori, toifasi bn ham nomlangan; 2) (harbiyda) uzun stvolli artilleriya quroli (qarang Toʻp).
Toʻngʻiztaroqdoshlar

**Toʻngʻiztaroqdoshlar** (Dipsacaceae) — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub tutashtojbargli oʻsimliklar oilasi. Asosan, oʻtlardan iborat. Yer yuzida 10 turkum, 300 turi bor. Oʻzbekistonda 4 turkumga mansub 12 turi usadi. T., asosan, choʻl, adir va togʻ mintaqalarida tarqalgan. Choʻl va adirlarda Scabiosa olivieri, S rhodantha turlari uchraydi, togʻlarda esa manzarali Scabiosa songarica usadi. Ayrim turlari begona oʻt.
Toʻp (maʼnolari)

**Toʻp**:

* Toʻp - #redirect Zambarak 
* Toʻp (sport) (sportda) — sport oʻyinlarmning koʻp turlarida qoʻllanadigan, odatda, shar shaklidagi buyum.
* Toʻp (boʻlinma), toʻpa — 1) etnik hududiy gurte.
* Toʻp — toʻgʻri trayektoriya boʻylab quruqlik va suvdagi nishonlarga yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan artilleriya quroli.
Toʻpgul

**Toʻpgul** () — oʻsimlikdagi bir yillik novdaning gul chiqaradigan qismi. T. oddiy va murakkab boʻlishi mumkin. Oddiy T. botrik (ratsemoz, yongulli) va simoz (tepagulli) T. ga boʻlinadi. Botrik T. monopodial shoxlanishi va gullarining markazga qarab (pastdan yuqoriga) ochilishi bn; simoz T. esa uchki gulining mavjudligi, simpodial shoxlanishi va gullarining markazdan qochib (yuqoridan asosiga qarab) ochilishi bn tavsiflanadi. Oddiy T.da gullar asosiy gulpoya (birinchi tartibli gulpoya) da yoki ikkinchi tartibli gulpoyani tashkil qiluvchi gulbandlarda, murakkab T.da esa gullar uchinchi va undan ham yuqori tartibli gulpoyalarda joylashadi. Oddiy botrik T.lar: oddiy shingil T.; asosiy gulpoyaga gullar uzun gulbandlari bn joylashgan (karam, rediska, achambiti); oddiy boshoq T.; uzun gulpoyaga mayda bandsiz gullar bn oʻrnashgan (zubturum); kallaksimon T. kalta; yoʻgon gulpoyaga gulbandsiz gullar bn zich joylashgan (toʻngʻiztaroq, beda, sebarga); oddiy soyabon T.; asosiy gulpoyadan uzun gulbandli gullar soyabon simlari kabi har tomonga tarqalgan boʻladi (navroʻzgul, piyoz, olcha va boshqalar); oddiy savatcha T.da mayda gullar gulpoyaning yoʻgʻonlashgan uchiga joylashadi (moychechak, kungaboqar, boʻtakoʻz). Oddiy simoz T.ga oddiy mono, di va pleyoxaziylar mansub boʻlib, T.ning uchki gulidan pastroqda bitta (ayiqtovonda), ikkita (yulduzchada) yoki bir nechta (sutlamada) yon gullar rivojlanib, ular kechroq navbat bn ochiladi.

Murakkab T. esa bir xil yoki bir necha xil oddiy T.lardan hosil boʻladi. Masalan, ikkiuchta guldan hosil boʻlgan bugʻdoy boshoqchalarining bir nechtasi asosiy gulpoyaga birikib, bugʻdoyning murakkab boshogʻini, koʻpchilik soyabongullilarning bir necha oddiy soyabonlari murakkab soyabonni tashkil etadi.

T.ning tuzilishi sistematikada muhim ahamiyatga ega boʻlib, birbiriga yaqin oʻsimliklarning evolyutsiya yoʻnalishlari haqida fikr yuritishga imkon beradi.
Toʻpon

**Toʻpon** — gʻallagulli va dukkakli oʻsimliklar donini yanchish va tozalashda chiqqan chiqindi. T. maydalangan barg, urugʻ qobiqlari, boshoq va don boʻlaklari, begona oʻt urugʻlaridan iborat. Somonga nisbatan toʻyimli. 1 kg bugʻdoy T.ida 0,43 ozuqa birligi, 26 g protein, javdarnikida 0,40 ozuqa birligi, 21 g protein, sulinikida esa 0,44 ozuqa birligi, 23 g protein bor. T. shirali ozuqalar, namlangan barda kabilarga qoʻshib, kombayn oʻrimida chiqqan donli T. esa somon bn aralashtirilib chorva mollariga beriladi.
Toʻpxona

**Toʻpxona** — Tojikistondagi Kofirnihon daryosi vodiysida, Hisor qishlogʻining gʻarbiy chekkasida joylashgan qad. mozorqoʻrgʻon (mil. av. 1-asrning oxiri — mil. 3-asr). 1941-yilda ochilgan. 300 ga yaqin bir necha koʻrinishli (mayyitlar chalqancha va yonboshlab yotqizilgan, xom gʻisht terilgan va gʻishtsiz, xumli, sopol tobutli) qabrlar ochilgan. Qabrlardan turli xildagi sopol idishlar, jez bilaguzuklar, sirgʻalar, uzuklar, oynalar, temir uchli kamon oʻqi, pichoqlar, bigizlar, qaychilar, jez qoʻngʻiroqchalar, tosh va shisha munchoklar, misr chinnisidan ishlangan buyumlar, tumorlar, taqinchoklar, haykallar, xaykalchalar, tangalar topilgan.
Toʻpxona (maʼnolari)

**Toʻpxona**:

* Toʻpxona — Tojikistondagi Kofirnihon daryosi vodiysida, Hisor qishlogʻining gʻarbiy chekkasida joylashgan qad.
* Toʻpxona (joy) - 1619-asr
Toʻpxona (joy)

**Toʻpxona** - 1619-asrlarda Oʻrta Osiyo xonliklarida toʻplar va turli qurolyaroqlar saqlanadigan joy, yana q. Arsenal.
Toʻpchi qoʻngʻizlar

**Toʻpchi qoʻngʻizlar** () -toshqollar oilasiga mansub qoʻngʻizlar kenja oilasi. Tanasining uz. 5–20&nbsp;mm, rangi yaltiroq yoki chipor. 500 dan koʻproq turi bor. Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi uchraydi. Qurtlari boshqa hasharotlar tanasida parazit. Toʻpchi qoʻngʻizlar xavf tugʻilganda anal teshigidan suyuq modda otib chiqaradi. Suyuklik havo bn aralashganda qirsillagan ovoz chiqaradi (nomi shundan). Ovoz va sassiq tutun Toʻpchi qoʻngʻizlarni dushmandan himoya qiladi.
Toʻpchiboshi

**Toʻpchiboshi** — harbiy lavozim. Oʻrta Osiyo xonliklarida harbiy vazifalarni bajargan amaldor (asosan, artilleriya boshqaruvchisi). Buxoro amirligida 2 ta T. unvoni mavjud boʻlgan: biri toʻpchiboshiyi lashkar deb nomlangan boʻlib, Buxoro garnizonining boshligʻi vazifasini ado etgan, uni vaziri harb — harbiy vazir ham deb atashgan, unga barcha harbiy qismlarning sardorlari boʻysungan. Davlat qurolyarogʻ ombori — toʻpxonaga masʼul hisoblangan. Ushbu shaxs kutvol, bakovul, oʻragʻa kabi mansab egalari qatori hukmdor qabulida baʼzan oʻtirish huquqiga ega boʻlgan. Ikkinchi T. Buxoro qalʼasi (arki) komendanta hisoblangan, shu bois toʻpchiboshiyi darvozayi arki oli — "qalʼa artilleriyasi sardori" deb yuritilgan, u oʻz mavqeiga koʻra, shigʻavul, miroxurboshi, shixna (mirshab) kabi lavozimlar darajasida turgan.

Ad.Mirza Badi’ divan, Madjmaalarkam, Vvedeniye, perevod, primechaniya i prilojeniya A. B. Vildanovoy, M., 1981.
Toʻplamlar nazariyasi

**Toʻplamlar nazariyasi** – matematikaning toʻplamlar umumiy xossalarini oʻrganadigan boʻlimi. Toʻplam tushunchasi matematikaning boshlangʻich tushunchasidir. Toʻplamlar nazariyasi asoschilari chex matematigi B. Boltsano va nemis matematigi G. Kantor. Toʻplamni tashkil qilgan obʼyektlar uning elementlari deyiladi.

Agar x element A toʻplamning elementi boʻlsa, u holda x ye A kabi belgilanadi, aks holda x yo A kabi belgilanadi. Agar A toʻplamning elementlari soni chekli boʻlsa, A toʻplam chekli toʻplam, aks holda esa A toʻplam cheksiz toʻplam deyiladi. Mas., 1000 dan kichik juft sonlar toʻplami chekli toʻplamga, haqiqiy sonlar toʻplami esa cheksiz toʻplamga misol boʻladi. Agar A toʻplamning har bir elementi V toʻplamga tegishli boʻlsa, A toʻplam V toʻplamning qism toʻplami deyiladi va A s V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlardan kamida bittasiga tegishli elementlar toʻplamiga Ava V toʻplamning birlashmasi (yigindisi) deyiladi va A gʻj V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlarning har ikkalasiga tegishli elementlar toʻplami A va V toʻplamlarning kesishmasi (koʻpaytmasi) deyiladi va An V kabi belgilanadi. Agar A va V toʻplam elementlari orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, ularning quvvati teng deyiladi. Agar A tuplam bn natural sonlar toʻplami orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, A toʻplam sanokli toʻplam deyiladi.

Toʻplamlar nazariyasi XIX asr oxiri – XX asr boshlarida rivojlangan boʻlib, matematikaning differensial tenglamalar, ehtimollar nazariyasi, topologiya, funksional analiz, matematik mantiq, funksiyalar nazariyasi sohalarida keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Toʻpolondaryo

**Toʻpolondaryo** — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Hisor tizmasining janubiy yon bagʻridan boshlanadi. Surxondaryoning eng sersuv oʻng irmogʻi. Uzunligi 117&nbsp;km. Suv yigʻish maydoni 2200&nbsp;km². Eng yuqori oqimi Sariosiyo yoki Krrasuv, soʻngra Talishush deb ataladi. Gʻovasoy qoʻshilgandan soʻng Toʻpolondaryo nomini oladi. Boshlanish joyidan Zarchoʻp qishlogʻiga qadar chuqur va tor, baʼzi joyida kanonsimon vodiydan oqadi. Vodiyning kengligi 20-30 m dan 200 m gacha. Zarchoʻp qishlogʻidan oʻtgandan soʻng daryo vodiysi bir oz keng, yon bagʻirlari qiya. Togʻlar orasidan chiqqach, qayirdan tashqari yana 3 ta koʻhna qayir (terrasa) hosil boʻlgan.

Toʻpolondaryoning bir qancha irmoqlari bor. Ulardan eng yiriklari: chapdan — Oybeksuv (21&nbsp;km), Xovatsoy (42&nbsp;km), Kishtutsoy (61&nbsp;km), Dashnobod (64&nbsp;km); oʻngdan — Shatrut (25&nbsp;km), Chosh (37&nbsp;km); Balandsoy (18&nbsp;km). Toʻpolondaryo asosan, mavsumiy qor va muzliklar suvidan toʻyinadi. Havzasida umumiy maydoni 22,5&nbsp;km² ga yaqin muzlik va qrrliklar mavjud. Qor chizigʻi oʻrtacha 3900 m balandda. Eng koʻp sutkalik suv sarfi (470 m³/sek.) 1941-yil yanvar oyida va eng kam suv sarfi (5,48 m³/sek.) 1946-yil dekabr oyida kuzatilgan. Yillik suv hajmining 51,8% mart — iyun, 37,4% iyul — sentabr, 10,8% oktabr — fevral oylarida oqib oʻtadi. Bir yilda oʻrtacha 850 ming t loyqa olib keladi. Daryo vodiysida yongʻoqzor, archazor, yaylovlar bor.

Toʻpolondaryodan chiqarilgan Hazorbogʻ kanali Denov, Shoʻrchi, Qumqoʻrgʻon tumanlarini suv bn taʼminlaydi.
Toʻra

**Toʻra**, toʻru (tora, toru) – 1) qonun, qoida, intizom, urfodat. Qadimgi turkiylar ijtimoiy hayotini tartibga solgan majburiy qoida (norma)lar majmui. Turkiy davlatlarda hukmdorning burch va majburiyatlari, vazifasi, shuningdek, jamiyatdagi huquq va jazoni belgilash T. asosida amalga oshirilgan. T. soʻzi „qonun“ maʼnosida ilk bor xitoy yilnomalarida (4-asr) uchraydi. Shuningdek, UrxunYenisey bitiktoshlarida Turk xoqonligining qonunlari sifatida tilga olinadi. Bilga xoqon bitiktoshida „toʻy marosimi“ maʼnosida qayd etilgan. Chingizxon tomonidan joriy etilgan koʻchmanchilarga xos huquqiy odatlar ham qad. turkcha T. asosida belgilangan. Moʻgʻul davlatining qonunqoidalari Chingizxon yasosida, Temuriylar saltanati tartibintizomlari esa, „Temur tuzuklari“da oʻz ifodasini topgan; 2) janob, shahzoda maʼnosida ishlatilgan. Ota tomonidan Muhammad paygʻambar avlodlari, ona tomondan esa Chingizxon avlodlari – oqsuyaklar toifasidan boʻlganlar T. deb atalgan; 3) Buxoro amirligi va xonligida amir va xon oʻgʻillari hamda Turkistonda rus podshosi maʼmurlari ismsharifiga qoʻshib aytilgan atama; 4) qad. davrlarda urushlarda ishlatiladigan, odam boʻyi keladigan qalqon.
Toʻra Murodtoʻra minorasi

**Toʻra Murodtoʻra minorasi** (yoki *Toʻra Murod toʻra minorasi*) — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Bugungi kunda minora „Ichan qalʼa“ mahallasi, Boʻyoqchilar koʻchasi, 26-uyda joylashgan. Ushbu meʼmoriy yodgorlik va shu nomdagi masjid 1888-yilda Xiva xoni boʻlgan Muhammad Rahimxon II (Feruz)ning ukasi Toʻra Murodtoʻra tomonidan va mablagʻi hisobiga barpo etilgan.

Toʻra Murodtoʻra minorasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

## Tarixi
Ichan qalʼa kompleksi tarkibiga kiruvchi yodgorliklar ichidagi eng kichik minoralardan biri boʻlgan Toʻra Murodtoʻra minorasi 1888-yilda Murodiy taxallusi ostida sheʼrlar yozgan hamda Xiva xoni Muhammad Raximxon II (Feruz)ning ukasi boʻlgan Toʻra Murodtoʻra mablagʻi hisobiga masjid, tahoratxona va mahalla maktabi bilan birgalikda bunyod etilgan. Afsuski, bu obyektlardan bugungi kunga qadar faqatgina minora saqlanib qolgan. Hozirda yoʻqolib ketgan Toʻra Murodtoʻra nomidagi mahalla masjidi qoshida saqlanib qolgan ushbu minora Koʻhna Arkka kiraverishdagi maydonni oʻrab turuvchi turar-joy binolarining oʻrtasida; Koʻhna Arkning shimoli-sharqiy burchagida qad koʻtargan.

Rivoyat qilishlaricha, minoraning qurilish ishlari avjiga chiqqan bir paytda xon shikorga (ov qilishga) otlangan. Meʼmorlarning tarhi boʻyicha minora baland qilib qurilishi kerak boʻlgan, lekin xonning dushmanlari unga: „Ukangiz minorani baland qilib qurdirib sizning haramingizni tomosha qilib oʻtirmoqchi“, – degan yolgʻon xabar yetkazishgan. Shu vaqtda xon saroyidagi Toʻra Murodtoʻraga yaqin boʻlgan odamlar bu gapni toʻraga yetkazishgan. Toʻra oʻz meʼmorlari bilan maslahatlashib, minorani baland koʻtarmaslikka qaror qilgan.

Xon ovdan qaytib kelsa, ukasi Toʻra Murodtoʻraning qurdirayotgan minorasi unchalik ham baland qilib qurilmagan ekan. Xon yolgʻon maʼlumot bergan odamni jazolashni buyurgan. Shunday qilib ushbu minoraning tashabbuskori va uning quruvchilari xon gʻazabiga duchor boʻlmay qolgan ekan.

## Qurilish uslubi
Ichan qalʼa tarkibidagi Toʻra Murodtoʻra masjidi (saqlanmagan) Toʻra Murodtoʻra minorasining balandligi 9 m, diametri 3,2 m ni tashkil etadi. Unga shimol tomondan kiriladi. Tanasi yuqoriga tomon ingichkalashib boradi. Yuqori qafasasi 4 ravoqli, 2 qatorli gʻishtin sharafa bn tugallangan. Pishiq gʻisht (27x4 – 28x5 sm) qatorlari oraligʻiga moviy rangli sirlangan koshin bandak uslubida oʻrnatilgan. Ichidagi zina (eni 60 sm) orqali yuqoriga chiqiladi. Yodgorlik qurilishida usta-meʼmorlar geometrik proporsiya va simmetriyaning minora zilzilabardoshligida tutgan oʻrnini yaxshi bilganlar. Shuning uchun ham minorani tiklashda, uni vertikal oʻqqa nisbatan simmetrik joylashtirishgan. Xivaning 2500-yilligi munosabati bilan Toʻra Murodtoʻra minorasi qayta taʼmirlangan.

## Manbalar
Toʻra Sulaymon

**Toʻra Sulaymon** (1934.15.2, Baxmal tumani — 2005-yil, Guliston) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1999). ToshDUning oʻzbek filologiyasi ftini tugatgan (1964). „Guliston“, „Sirdaryo haqiqati“ gaz.larida xodim. Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasinin! Sirdaryo viloyati boʻlimida masʼul kotib (1972—1977), adabiy maslahatchi (1977—1981).

## Bolaligi
Toʻra Sulaymon 1934-yil 15-fevral kuni Jizzaxning Baxmal tumani, Aldashmon qishlogʻida tugʻilgan. 1936-yilda Mirzachoʻlga koʻchirma qilingach, sirdaryolik boʻlib olgan. U oʻz tarjimai holida quyidagilarni yozadi:

## Taʼlim
Toʻra Sulaymon oʻrta maktabni 1952-yilda tugatgach, maktablarda oʻqituvchilik qilgan. U 1958—1964-yillarda Toshkent Davlat universitetining jurnalistika fakultetini sirtdan oʻqib bitirgan. Avval „Guliston“ nomli tuman, soʻng „Sirdaryo haqiqati“ nomli viloyat gazetalarida masʼul kotib boʻlib ishlagan. 1972—1977-yillarda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Sirdaryo viloyatining masʼul kotibi, 1986-yildan umrining oxirigacha esa adabiy maslahatchi boʻlib xizmat qilib keldi.

## Ijodi
Ijodi 50-yillardan boshlangan. Ilk sheʼrlar toʻplami — „Istar koʻngil“ (1962). „Qorasoch“ (1965) dostoni taniqli ijodkorlar, tanqidchilar tomonidan yaxshi kutib olingan. „Men qayga borar boʻlsam“ (1965), „Jahrngashta“ (1970), „Hamqishloqlarim“ (1973), „Intizor“ (1973), „Sirdaryo qoʻshiqlari“ (1974), „Iltijo“ (1976), „Alhazar“ (1976), „Toʻyboshi“ (1977), „Sizni eslayman“ (1980), „Qorakoʻzginam“ (1981), „Gulshan“ (1988), „Sarvinoz“ (1990), „Xarsang“ (1994), „Jahonnoma“ (1996), „Gul bir yon, chaman bir yon“ (1996), „Yovqochdi“ (1998), „Sayhon“ (2003), „Mamlakatning tayanch nuqtasi“ (2004) kitoblari nashr etilgan. Koʻplab sheʼrlari qoʻshiq qilingan. Toʻra Sulaymon xilmaxil janrlarda qalam tebratadi. Shoirning sof lirik sheʼrlari, qasida va faxriyalari, manzumalaridan tashqari, xalq yoʻlida bitilgan, oʻz davrining dolzarb masalalariga bagʻishlangan, voqelikni qad. baxshilar nazari bn koʻrib, oʻxshatma yoki nazira shaklvda yozilgan asarlari ham oʻziga xos xalqchilligi bn ajralib turadi. Ayniqsa, „Ergash Jumanbulbul el kezadi“ turkumidagi baxshiyona sheʼr va dostonlari oʻzbekning milliy gʻururini tiklashga munosib hissa qoʻshgan asarlar sirasiga kiradi.

Toʻra Sulaymon asarlari faqat ifoda tarzi yoki ohangi bngina emas, tasvirdagi samimiyat, oʻxshatishlarning oʻziga xosligi nuqtai nazaridan ham xalqchil. Uning ijtimoiy hayotning dolzarb muammolariga bagʻishlangan publitsistik maqolalari ham bor („Mamlakatning tayanch nuqtasi“, maqolalar toʻplami, 2004).

## Mukofotlari

Vafotidan keyin, 2025-yilda „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan.

## Vafoti
Shoir 2005-yil vafot etgan va Gulistonda dafn qilingan.

## Uy-muzeyi
2022-yil Sirdaryoda Toʻra Sulaymon uy-muzeyi tashkil etilgan.

## Manbalar
Baxtiyor Toʻrayev

**Baxtiyor Fayziyevich Toʻrayev** (1963.26.10, Kattaqoʻrgʻon sh.) — teatr rassomi, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1999). Toshkent sanʼat intini tugatgan (1991). 1991-yildan Oʻzbek milliy akademik drama teatrida sahnalashtiruvchi rassom, 1996-yildan bosh rassom. G. Brimnpng shogirdi. T. xar bir spektaklning asl moxiyatini anglashga hamda ifoda etishga intiladi, tasviriy, fazoviy va shakliy vositalar orqali oʻziga xos tarzda, falsafiy mushohada bn sahna kengliklaridagi teatrlashtirilgan shaklu shamoyilini yaratadi. "Alpomish", "Figʻon", "Yorqinoy", "Muhabbat sultoni", "Aldagani xotin yaxshi", "Abulfayzxon", "Qatagʻon", "Choʻlpon", "Amir Temur", "Chimildiq", "AlFargʻoniy", "Mashrab", "Piri koinot" spektakllari liboslari salobatli, goʻzal, davriga moye holatda hal qilingan.
Joʻraqul Toʻrayev

**Joʻraqul Toʻrayev** (1922.20.3 hozirgi Jizzax tumani — 1998.10.8) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 46engil artilleriya brigadasi, 1007polki, 2batareyasining toʻp navodchigi, kichik serjant. Brest obl.ning Goroxovishche qishlogʻidagi jangda jasorat koʻrsatganligi uchun Kaxramon unvoni berilgan (1944-yil 29 mart). 1945-yil Podolsk artilleriya bilim yurtini tugatgan. Mayor Toʻrayev 1953-yildan zaxirada. Jizzax rn partiya qoʻmitasi instruktori (1954 —59), shu rayon kzlarida rais muovini (1959—62), shahar maishiy xizmat koʻrsatish kombinati direktori (1970— 74), Jizzax viloyati remont qurilish boshqarmasi taʼminot boʻlimining boshligʻi (1974-yildan). Jizzax shahri koʻchalaridan biri Toʻrayev nomi bn ataladi.

## Manbalar
Isoq Toʻrayev

**Isʼhoq Latipovich Toʻrayev** (1960. 24.2, Shahrisabz tumani)—aktyor, rejissor. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1998). Qashqadaryo viloyati madaniyat boshqarmasi boshligʻi.

## Faoliyati
Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1983). Oʻz faoliyatini 1976-1977-yillarda Shahrisabz xalq teatrida havaskor aktyor sifatida boshlagan. 1983-1985-yillar Surxondaryo teatrida, 1985-1987-yillar Qashqadaryo teatrida aktyor. 1991-1993-yillarda "Muloqot" teatr studiyasida aktyor, rejissor yordamchisi sifatida faoliyat koʻrsatgan. 1993-yildan "Eski masjid" teatr studiyasining badiiy rahbari. „Ayol apvasti yoxud haroratli ayiq“ (P. Merime), „Shayx Sanʼon“ (oʻzi Shayx Sanʼon rolida, F. Attorning „Mantiq ut-tayr“, Navoiyning „Lison ut-tayr“ dostonlari asosida), „Nayman ona nidosi“ (Joʻlamon rolida, Ch. Aytmatovning „Asrga tatigulik kun“ asari asosida, „Qobil va Hobil“ (Qobil rolida, Bayronning „Kain“ asari asosida), „Raqsu samoʼ“ (Shoh Bahrom rolida, Navoiyning „Sabʼai sayyor“ asari asosida) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. „Manqurtlarga bermang dunyoni“ nomli teatrlashgan tomoshasi mamlakatimizning barcha viloyatlarida namoyish etildi.

## Havolalar
* https://xs.uz/uz/post/aktyor-isoh-toraev-qashqadaryo-viloyati-madaniyat-boshqarmasi-boshligi-etib-tajinlandi
* https://www.kino-teatr.ru/kino/acter/m/post/412700/bio/
* https://www.imdb.com/name/nm10349865/
* https://malumot.ru/toʻrayev-isʼhoq-latipovich/
Nazar Toʻrayev

**Toʻrayev Nazar Yoʻldoshevich** (1938. 19.5, Denov tumani — 2023-yil 3-oktyabr, Oʻzbekiston) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1988), fizikamat, fanlari doktori (1980), professor (1982). Samarqand davlat universitetini tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida  (1961—67), Elektronika institutida  (1968—77, 2000—2001), Toshkent texnika universitetida (1977—83) ishlagan. Termiz unta rektori (1983—2000). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ilmiyoʻquv markazi direktori (2001-yildan). Ilmiy ishlari atom zarralarning qattiqjismlar sirtida sochilishi nazariyasi, ionlarning birlamchi va ikkilamchi sochilishiga oid. U nazariy fizika masalalarini kompyuterda algoritmlab yechishni Oʻzbekistonda birinchi boʻlib amalga oshirgan. Uning rahbarligida lazer nuri bilan qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻlarini nurlantirish ilmiy laboratoriyalari tashkil etilgan. Oʻzbekiston Oliy Kengashi deputata (1990—95). "Mehnat shuxrati" ordeni bn mukofotlangan (1998).
## Manbalar
Toʻramon

**Toʻramon**, Toromana (?—515) — eftaliplar sardori (490—515). Mil. 5-asr oʻrtalarida eftaliylar xioniylar (oq hunlar) bn ittifoq tuzganlar. Oʻrta Osiyoni zabt etgach, ular Kobul vodiysidagi kushonshohlar mulkini tobe etib, Hindistonga yurish boshlagan va u yerdagi soʻnggi yirik quldorlik davlati — Guptalar davlatini bosib olishga kirishganlar (490). 5-asr oxiri — 6-asr boshida T. bu davlatning katta qismini bosib olishga erishgan. T. Markaziy Hindistondagi Malava viloyatini egallab olgan. Shu tariqa eftaliylarning hind tarmogʻi Shim.Gʻarbiy Hindistonda yarim mustaqil davlat tuzgan, u qarorgohi Buxoro yaqinidagi Poykendsa boʻlgan eftaliylarning oliy hukmdoriga maʼlum maʼnoda qaram boʻlgan. T.ning oʻgʻli Mixirakula Shakala sh. (hozirgi Sialkot)ni oʻziga poytaxt qilgan.
Yolqin Toʻraqulov

**Toʻraqulov Yolqin Xolmatovich** (1917-yil 10-noyabr, Qozogʻiston Respublikasi Marki shahri — 2005-yil 1-mart, Toshkent) — biokimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965). Biologiya fanlari doktori (1959), professor (1962).
## Biografiyasi
T. X. To‘raqulov 1936-yilda Toshkent tibbiyot institutini (hozirgi Toshkent tibbiyot akademiyasi) tugatgach, shu institut biokimyo kafedrasida assistent (1936-1938), aspirant (1938-1941), ayni vaqtda Toshkent farmatsevtika instituti direktori (1939—1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941 — 1944), yana shu institut direktori (1944). SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi Biologiya va tibbiyot kimyosi institutida (Moskva) ilmiy xodim (1944 — 1947). Toshkent tibbiyot akademiyasi rektori (1947 — 1950), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qishloq xoʻjalik institutida katta ilmiy xodim (1950 — 1954), Andijon tibbiyot instituti prorektori va kafedra mudiri (1954 — 1956), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Nucleo fizikasi institutida boʻlim mudiri (1957), direktor oʻrinbosari (1960 — 1962). Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻlka tibbiyot (hozirgi Endokrinologiya) ilmiy-tadqiqot instituti direktori (1957 — 1960, 1962 — 1963, 1976 — 1996), ayni vaqtda laboratoriya mudiri (1957-1997; 1998 yildan ilmiy maslahatchi), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1970—1972), vitse-prezidenti (1963 — 1966), biologiya fanlari boʻlimi raisi (1966—1979). Toshkent Davlat Universitetida kafedra mudiri (1967 yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo instituti direktori (1967 — 1969), laboratoriya mudiri 1967 — 1970). Samarqand Davlat Universiteti rektori (1970 — 1972), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tibbiyot fanlari boʻlimi raisi (1994 — 1997).

## Ilmiy faoliyati
Toʻraqulovning ilmiy ishlari qalqonsimon bez patologiyasining baʼzi turlarida tireoid gormonlar biokimyosiga oid. Uning tadqiqotlari zamonaviy biologiya, tibbiyot, biokimyo, biofizika, radiobiologiya va endokrinologiya fanlarining original yoʻnalishlariga bagʻishlangan. Qalqonsimon bez kasalliklarida radioaktiv yod yordamida oʻtkazilgan klinik biokimyoviy ishlari uchun nufuzli Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1964). Biokimyodan darslik va oʻquv qoʻllanmalari, lugʻatlar tuzgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat Mukofoti laureati (1985), "El-yurt hurmati" (1998) va "Buyuk xizmatlari uchun" (2003) ordenlari bilan mukofotlangan.

## Koʻrsatmalar


## Manbalar
* Obmen yoda i tireoidnie gormoni, T., 1959;
* Bioximiya i patoximiya shitovidnoy jelezi, T., 1963;
* Tireoidnie gormoni (v soavtorstve), T., 1972;
* Yodproteini shitovidnoy jelezi (v soavtorstve), T., 1974.

## Adabiyotlar
* ''Гулямова Ф. Я.'' Мой отец Ялкин Туракулов. — Ташкент: Фан, 2007.
Mirzaqul Toʻrabekov

**Mirzaqul Norboyevich Toʻrabekov** (1943.15.1, Mirzaobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Sirdaryo pedagogika institutini tugatgan (1976). 1963-yildan Mirzaobod tumanidagi 5maktabda yoshlar yetakchisi, boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 600 dan ortiq koʻrgazmali qurol tayyorlab, tarix xonasini texnik vositalar bn toʻliq jihozlagan.
Toʻrt taktli dvigatel

**Toʻrt taktli dvigatel** - ish sikli porshennnig toʻrt yurishida, yaʼni tirsakli valning ikki marta aylanishida bajariladigan ichki yonuv dvigateli. Yonuvchi aralashmaning tayyorlanishiga qarab, karbyuratorptl va dizel xillarga boʻlinadi. Karbyuratorli Toʻrt taktli dvigatel da. yonuvchi aralashma silindr tashqarisida tayyorlanadi, dizel dvigatelida esa silindr ichida hosil boʻladi.

Bir silindrli, 4 taktli dizel dvigateli quyidagicha ishlaydi (rayem): kiritish taktida (rayem, o) porshen Gʻ yuqorigi chekka nuqta (YUCHN) dan pastki chekka nuqta (PCHN) ga harakatlanadi; bunda chiqarish klapani 3 berk boʻladi, kiritish klapani 2 esa ochilib, qavo tozalagich 4 dan silindrga kiradi. Silindrga havo qancha koʻp kirsa, yonilgʻi shuncha koʻp yonadi va quvvati oshadi. Siqish taktida (rayem, b) porshen PCHN dan YUCHN ga harakatlanadi; bunda kiritish 2 va chiqarish 3 klapanlari berkilib, silindr ichidagi havo qisiladi, takt oxirida havoning bosimi siqish darajasining kattaligiga qarab 3—4 MPa (30—40 kgkuchGʻsm2)ga, temperaturasi 750—950° gacha yetadi. Porshen YUCHN ga kelish oldidan yonilgʻi nasosi 6 yuqori bosim ostida haydagan yonilgʻini forsunka 5 mayda zarralar tarzida purkaydi. Ish yoʻli taktida (rayem, v) yonilgʻining mayda zarralari qizigan havoga duch kelib, oʻzoʻzidan alangalanadi. Bunda ikkala klapan ham berk boʻladi. Yonilgʻihavo aralashmasi yonib, katta miqdorda issiklik ajraladi, gazsimon holatga aylanib kengayadi va silindr ichida gaz temperaturasi 2000° ga, bosimi esa 8 MPa (80 kgkuchGʻsm2) ga yetadi. Natijada gaz bosimi porshenni YUCHN dan PCHN ga harakatlantiradi. Chiqarish taktida (rayem, g) porshen PCHN dan YUCHN ga harakatlanadi; bunda kiritish klapani 2 berk, chiqarish klapani 3 ochiq boʻlib, ish bajargan gazlar chiqarish klapani orqali atmosferaga chiqib ketadi. Ish sikli shu tartibda qaytariladi. Toʻrt taktli dvigateld. avtomobil, traktor, samolyot, kemalarda ishlatiladi.
Toʻrt Shabboz majmuasi

**Toʻrt shabboz majmuasi** – Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (taxminan 1842—1885). Dishan qalʼa hududidagi qabristonining jan.da (Bogʻcha darvoza yaqinida) joylashgan. Muhammad Rahimxon II buyurtmasiga koʻra, usta Hasanquli Azizon rahbarligida qurilgan. Rivoyatga koʻra, 3 akauka avliyo (Nizomiddin, Aloviddin, Sharofiddin) va Xiva xoni Asfandiyorxon (1643 y. v. e.) sharafiga „toʻrt shavvoz“ deb nomlangan (magʻalliy talaffuzda „shavvoz“ „shabboz“ga aylangan).

Hozir qabriston hududiga qoʻshib yuborilgan. Ularning qabrlari chinor tagida boʻlgan (saklanmagan), ammo bu yer hozir ziyoratgoh hisoblanadi. Toʻrt Shabboz majmuasim.da 3 Madrasa, masjid, minora, maqbara va hovuz joylashgan. Katta maydon oʻrtasida hovuz (12x12 m), atrofiga daraxtlar ekilgan. Markazi (jan.)dagi masjid (18,0x12,0 m) 4 ustunli, 9 gumbazli, bir tomoni ayvonli. Ustunlar oʻyma naqshlar bn bezatilgan. Masjid eshigi tepasidagi marmar taxtachada xorazmlik usta Muhammad Nazarboy ismi va buyurtma vaqti (1874) oʻyib yozilgan. Masjid yaqinidagi minora (asosining diametri 2,5 m) gʻishtdan bezakli qilib koʻk sirkori shakllar bn bezatilgan. Qafasasiga ravoqchalar ishlanib, tepasi muqarnas bezaklar bn yakunlangan. Bunday bezaklar madrasa peshtogʻida qam uchraydi. Toʻrt Shabboz majmuasim. shimoli-sharqida Tillaboy madrasasi (1871), sharqsa Asfandiyorxon madrasasi, jan.sharqiy burchagida Xudoybergan karvonboshi qurdirgan Madrasa (1875) saqlangan.
Toʻrtkoʻl (maʼnolari)

**Toʻrtkoʻl**:

* Toʻrtkoʻl – Qoraqalpogʻistondagi (Oʻzbekiston) shahar.
* Toʻrtkoʻl (Izboskan tumani) – Andijon viloyati Izboskan tumanidagi shaharcha.
* Toʻrtkoʻl (tepalar) – qadimgi yaxlit yassi qirlarning yemirilishidan qolgan supasimon tepalar.
* Toʻrtkoʻl (atama) — qadimgi qalʼa xarobalari, qoʻrgʻonlar, shuningdek, karvonsaroylar yuritiladigan atama.
* To‘rtko‘l (Toʻrtkoʻl tumani) – Qoraqalpogʻiston Respublikasi Toʻrtkoʻl tumanidagi qishloq.
* Toʻrtkoʻl-soribiy shevasi - turkiy tillar sharqiy oʻgʻuz ostguruhining oʻgʻuz (janubi-gʻarbiy) guruhiga kiradigan sheva
Toʻrtkoʻl (tepalar)

**Toʻrtkoʻl** — qadimgi yaxlit yassi qirlarning yemirilishidan qolgan supasimon tepalar. Toʻrtkoʻlda choʻkindi tub jinslar qatlamlari gorizontal yotadi. Amudaryo etagida koʻp uchraydi. Baʼzan toʻda-toʻda joylashib Toʻrtkoʻl tipli relyef hosil qiladi.
Toʻrtkoʻltepa (qishloq)

**Toʻrtkoʻltepa** (Eski qoʻrgʻon) -Andijon viloyati Izboskan tumanidagi shu nomli qishloq markazida joylashgan shahar xarobasi (mil. av. 1—mil. 1 — 2-asrlar). Arxeologlar Gʻ. Dadaboyev, B. Matboboyevlar oʻrgangan. Maydoni 13 ga (350x350 m). T. koʻpburchak shaklida qurilgan. Yodgorlik qalin mudofaa devori bn oʻrab olingan, xom gʻisht va paxsadan tiklangan devorda 20 ga yaqin burjlar boʻlgan. Devorning qalinligi 6-10 m, bal. 6-7 m. Devorning ichki tomoni boʻylab binolar qurilgan. Bu binolarda mudofaachilar yashagan. Tashqi tomondan devor ostidan 3-4 m kenglikda ariqzovur oʻtkazilgan. Shahar irmogʻining shim.gʻarbida ark qoldiqlari saqlangan. Undan sal quyida jan.gʻarbiy qismida yana bir bino qoldiqlari bor. Norin va Qoradaryo oraligʻidagi Qolgandaryogacha boʻlgan joylar, yaʼni hozirgi Yangiqishloq, Eylaton, Boʻz, Botirobod, Maygir, Qoʻshkoʻprikda yashagan qad. Aholi uchun savdosotiq, madaniyat markazi hamda „notinchlik paytida panagoh“ vazifasini bajargan.
Toʻrtlamchi sistema geologiyasi

**Toʻrtlamchi sistema geologiyasi** — geologiyaning Yer tarixidagi toʻrtlamchi sistemasi va unga moye keladigan davrini oʻrganadigan boʻlimi. 1920—30 yillarda mustaqil fan sifatida shakllandi.

Toʻrtlamchi sistema geologiyasig.ning mustaqil fanga ajratilishi uning fanerozoy sistemasi boshqa davrlaridan ancha farq qilishi bn bogʻliq. Toʻrtlamchi davr tarixini qayta tiklashda undan qadimroq boʻlgan sistemalarga nisbatan stratigrafik yotqiziqlarni mukammalroq oʻrganish zaruriyatidan kelib chiqqan holda, Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. uchun geomorfologik va palinologik tadqiqotlar oʻtkazish muhim ahamiyatga egadir. Shu bois Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. Yerning hozirgi vaqtdagi koʻrinishini oʻrganuvchi geomorfologik, iklimshunoslik, tuproqshunoslik, zoologiya, botanika, arxeologiya, muhandislik geologiyasi kabi fanlar bn bogʻliq.

Geologiyaga maʼlum boʻlgan izlanish metodlari bn bir qatorda Toʻrtlamchi sistema geologiyasig.da radiouglerod, termolyuminessent, kriolitologik, paleomagnit, paleoantropologik va arxeologik maxsus metodlardan foydalaniladi.

Toʻrtlamchi davr — odamzod va insoniyatning shakllanish va rivojlanish davridir. Buning eng dastlabki bosqichlari toʻgʻrisida inson moddiy madaniyati qoldiqlari dalil boʻla oladi. Undan toʻrtlamchi davr yotqiziklari stratigrafiyasidan xulosa chiqarish mumkin.

Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. vujudga kelishi va rivojlanishiga rus olimlari, P. A. Kropotkin, A. P. Pavlov, S. N. Nikitin, V. A. Obruchev, I. P. Gerasimov, shuningdek, avstriyalik geolog olimlar A. Penk, E. Brikner, nemis olimi P. Voldshtedt, amerikalik olimlar R. Flint, F. Seyner va boshqa katta hissa qoʻshdilar.

Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. masalalari Toʻrtlamchi davrni oʻrganish boʻyicha Xalqaro assotsiatsiya (JNQVA, INKVA, International Union for Qvaternaru research 1932-yilda tashkil qilingan) konfesslari, xalqaro geologiya va geografiya kongresslar va boshqa da muhokama qilinadi. Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. muammolari maxsus davriy adabiyotlarda yoritiladi.

## Manbalar
Toʻrtlik

**Toʻrtlik** — tugal mazmun ifodasiga ega boʻlgan sheʼriy shakllardan biri; 4 miyeradan iborat band. Qofiyalanish tartibi: avav, avva, aavv. T.ni uzaytirish (avavav) yoki unga boshqa bandni ulash (avaves) va boshqa yoʻllar bn bir nechta T.dan iborat sheʼr shakli vujudga keladi. Bunday sheʼr tuzilishi oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida, qad. va hozirgi yozma adabiyotda ham uchraydi. Ruboiydan vazni, kompozitsiyami, aruzla yozilganligi va fikrning quyma holda berilganligi bn farq qiladi (yana qarang Ruboiy).
Toʻrqanotlilar

**Toʻrqanotlilar** () - toʻla oʻzgarish bn rivojlanuvchi hasharotlarning turkumi. 6000 ga yaqin turi maʼlum. Asosan, tropik mamlakatlarda koʻp tarqalgan. Tanasining uz. 2–20&nbsp;mm, qanotlari yozilganda 6–75&nbsp;mm. 4 ta pardali qanotida tomirlari toʻrsimon joylashgan (nomi shundan). Katta yoshdagilarinint ogʻiz apparati kemiruvchi tipda, lichinkalari sanchib soʻruvchi. Yetuk hasharotlar quruqlikda yashaydi. Lichinkalari suv qirgʻogʻida, oʻsimliklarda (tillakoʻzlar), kanallar va chervetslar koloniyasida, chuchuk suv bulutlarida rivojlanadi. T. yirtqich; hasharotlar va boshqa boʻgʻimoyoklilar bn ovqatlanadi. Lichinkalari tutgan oʻljasini jagʻlari bn tishlab yaralaydi va shu yara orqali hazm shirasini yuboradi, tayyor suyuq mahsulotni soʻradi. Zararkunandalarni yeb, foyda keltiradi.