Kabutardan suratga olish

**Kabutardan suratga olish** — 1907-yilda nemis farmatsevti Julius Neubronner tomonidan ixtiro qilingan havodan suratga olish usuli. Neubronner dori-darmonlarni yetkazib berish uchun baʼzida kabutarlardan foydalangan. Tashuvchi kabutar koʻkragiga alyuminiydan yasalgan  oʻrnatilgan va unga kichik kamerani oʻrnatish mumkin boʻlgan. Neubronner 1907-yilda ixtiroga nemis patentini olish maqsadida bergan arizasi rad etilgan. Soʻngra, 1908-yil dekabrda u kabutarlari tomonidan olingan fotosuratlarni haqiqiyligini isbotlagach, patent olishga muvaffaq boʻldi. U 1909-yilgi Drezden xalqaro fotokoʻrgazmasida rasm olishdagi ushbu yangicha texnikani namoyish etgan. Baʼzi rasmlarni Frankfurt xalqaro aviatsiya koʻrgazmasida, shuningdek, 1910- va 1911-yillardagi Parij havo koʻrgazmalarida otkritka sifatida sotgan.

Dastlab, kabutarlardan suratga olish ixtirosidan havo razvedkasi maqsadida ham foydalanib koʻrilgan. Birinchi Jahon urushi paytidagi jangovar sharoitlarda dalada oʻtkazilgan sinovlar muvaffaqiyatli amalga oshirilgan boʻlsa-da, bu davrda aviatsiyaning jadal rivojlanishi tufayli kabutarlarga boʻlgan ehtiyoj susaygach, Neubronner oʻz tajribalaridan voz kechishga majbur boʻlgan. Bu gʻoya 1930-yillarda shveysariyalik soatsoz tomonidan, shuningdek, nemis va fransuz harbiylari tomonidan qisqa vaqt ichida qayta koʻrib chiqilgan. Ikkinchi Jahon urushi davrida kabutarlardan keng miqyosda foydalanilgan boʻlsa-da, qushlarning havodan razvedka qilishdagi ishtiroki nomaʼlum. Keyinchalik Amerika Qoʻshma Shtatlari Markaziy razvedka boshqarmasi (MRB) josuslik uchun moʻljallangan akkumlyatorli kamerani ishlab chiqqan. Undan foydalanish tafsilotlari davlat siri boʻlib qolgan.

Taymer mexanizmiga ega kichik va yengil kameralarni yasash hamda qushlarni kerakli yuklarni koʻtarishga oʻrgatish katta qiyinchiliklar tugʻdirgan. 2004-yilda Britaniya radioeshittirish korporatsiyasi (BBC) jonli tasvirlarni olish uchun lochinlar va *[[Accipiter gentilis|accipiter gentilislar]]*ga biriktirilgan kameralardan foydalangan. Shuningdek, bugungi kunda baʼzi tadqiqotchilar, hayvonsevarlar va rassomlar xuddi shu tarzda hayvonlarga kichik kameralarni oʻrnatishadi.

## Kelib chiqishi

Birinchi aerofotosuratlar 1858-yilda Nadar tomonidan olingan; 1860-yilda esa James Wallace Black havo sharidan fotosuratlar olgan. Fotografiya texnikasi yanada rivojlanib borar ekan, XIX asrning oxirida baʼzi kashshoflar kameralarni uchuvchisiz uchar jismlarga joylashtirganlar. 1880-yillarda Artur Batut varraklar orqali havodan suratga olishni tajriba qilib koʻrgan. 1896-yilda William Abner Eddy tomonidan shunday usul bilan olingan Bostonning yuqori sifatli fotosuratlari mashhur boʻlgan. Amedee Denisse 1888-yilda raketani kamera va parashyut bilan jihozlagan. 1897-yilda Alfred Nobel ham raketalar orqali suratga olishni sinab koʻrgan.

XIX asr va XX asr boshlarida tashuvchi kabutarlardan ham fuqarolik, ham harbiy tashkilotlarda keng foydalanilgan. 1870-yilgi Fransiya — Prussiya urushida Parijning mashhur kabutar pochtasi Tuorsdan qamal ostidagi poytaxtga bir kabutar parvozi davomida 50 000 tagacha mikroformalangan telegrammalarni olib yurgan. Hammasi boʻlib 150 ming shaxsiy telegrammalar va davlat joʻnatmalari yetkazilgan. 1889-yilda Sankt-Peterburgdagi Rossiya texnika jamiyati havo sharidan fotosuratlar olish yoʻli bilan eksperiment oʻtkazgan va keyin fotoplastinkalar kabutar yordamida yerga yuborilgan.

## Julius Neubronner

1903-yilda Germaniyaning Kronberg im Taunus shahrida farmatsevt Julius Neubronner yarim asr oldin otasi boshlab qoʻygan ishlarni davom ettirgan: tashuvchi kabutar orqali Königstein im Taunus yaqinidagi sanatoriyga retsept yuborib turgan. U xuddi shu usul bilan  gacha shoshilinch dori-darmonlarni yetkazib berardi. Neubronner koʻproq daromad olish uchun kabutarlarni ulgurji sotuvchilarga yuborgan. Uch yil oʻtgach, sanatoriyaning yopilishi munosabati bilan kabutarlardan foydalanish toʻxtatilgan. Bir marta Neubronnerning kabutarlaridan biri tumanli havoda oʻz yoʻnalishini yoʻqotib, toʻrt haftaga kechikib kelgan. Shunda, Neubronnerda oʻz kabutarlarining bosib oʻtgan yoʻllarini kuzatish uchun ularni kameralar bilan jihozlash gʻoyasi paydo boʻlgan. Neubronnerning ikkita sevimli mashgʻulot bor edi: havaskor fotograflik va tashuvchi kabutarlar bilan shugʻullanish. Tashuvchi kabutarlarga kameralar oʻrnatish ortidan u ikkala sevimli mashgʻulotini birlashtirgan.

Soat mexanizmiga ega kichik kameraning poyezdda va chanadagi muvaffaqiyatli sinovidan soʻng, Neubronner  va kichik alyuminiy sovut yordamida kabutarning koʻkragiga oʻrnatsa boʻladigan kamerani ishlab chiqishni boshlagan. U ogʻirligi 30 grammdan 75 grammgacha boʻlgan yogʻochli korpusga ega kamera modellaridan foydalangan. Aerofotosuratga olish uchun Neubronner kabutarni oʻz uyidan  uzoqlikdagi joyga olib borgan. Kabutar kamera bilan jihozlanib, qoʻyib yuborilgan. Oʻz yukidan xalos boʻlishni xohlaydigan qushlar odatda toʻgʻri yoʻlda, 50 dan 100 metrgacha (160 dan 330 futgacha) balandlikda uyga uchib ketardi. Kameradagi pnevmatik tizim taymerni nazorat qilib turgan. Kaptarxonada kabutarlar uchun elastik, keng qoʻnish yoʻlakchasi va katta kirish tuynugi boʻlgan.

Neubronnerning soʻzlariga koʻra, kabutarlar uchun kameralarning oʻnlab turli modellari boʻlgan. 1907-yilda u mazkur ixtirosiga patent olishga muvaffaq boʻlgan. Dastlab uning „Yuqoridan landshaftlarni suratga olish usuli va vositalari“ nomli ixtirosi Germaniya patent idorasi tomonidan rad etilgan. Ammo kabutar tomonidan olingan fotosuratlarni haqiqiyligini isbotlaganidan soʻng 1908-yil dekabrida patent olgan (Tashuvchi kabutarlarining koʻtarish qobiliyati haqidagi notoʻgʻri tushuncha tufayli Germaniya patent idorasining raddiyasi asosli edi). Bu texnologiya Neubronnerning 1909-yilda Drezdenda boʻlib oʻtgan Xalqaro fotokoʻrgazmasi va 1909-yilda Frankfurtda boʻlib oʻtgan Xalqaro aviatsiya koʻrgazmasidagi ishtiroki tufayli koʻpchilikka maʼlum boʻlgan. Drezdendagi tomoshabinlar kabutarlarning kelishini tomosha qila olardi. Kabutarlar olib kelgan aerofotosuratlar otkritkaga aylantirilgan. Neubronnerning fotosuratlari Drezdenda, shuningdek, 1910- va 1911-yillardagi Parij havo koʻrgazmalarida sovrinlarni qoʻlga kiritgan.

Schlosshotel Kronberg saroyining (oʻsha paytda uning egasi Kaiserin Friedrich sharafiga *Schloss Friedrichshof* deb nomlangan) fotosurati „fotosuratchi“ qanotlarining tasodifan surat chetiga tushib qolishi ortidan mashhur boʻlgan. Ushbu tasvirning mualliflik huquqi buzilgan holda 1929-yilda haftalik kinoxronikaning bir qismi sifatida nemis kinoteatrlarida namoyish etilgan.

Neubronner 1909-yilda nashr etilgan risolada beshta kamera modelini tavsiflab bergan:

* Patentda tasvirlangan „ikkitalik kamera“ qarama-qarshi yoʻnalishda (oldinga/orqaga) yoʻnaltirilgan ikkita linzaga ega boʻlib, ularning har biri fokus masofasi 40&nbsp;mm boʻlgan. Yagona fokusli zatvor tomonidan nazorat qilinadigan kamera pnevmatik tizim tomonidan belgilangan vaqtda bir vaqtning oʻzida ikkita fotoplastinka ekspozitsiyasini olishi mumkin.
* Stereoskopik kamera oʻxshash xususiyatlarga ega, lekin unda ikkala linza bir xil yoʻnalishga qarab turadi.
* Model plyonkani orqaga oʻrash tizimi bilan jihozlangan va ketma-ket bir nechta suratga olish imkoni boʻlgan.
* Bir modelning linzalari fokusli garmoshkaga oʻrnatilgan edi. Qaychi mexanizmi tufayli model kengayish va yigʻilish imkoniyatiga ega boʻlgan. Ushbu mexanizm fokus uzunligi 85&nbsp;mm boʻlgan fotoplastinkada 6&nbsp;sm&nbsp;×&nbsp;9&nbsp;sm oʻlchamdagi suratga olish imkonini bergan.
* Panoramali kamerada 3 sm × 8 sm oʻlchamdagi plyonkada panoramali suratga olish imkoni mavjud edi. Panoramalar 180° ga aylanadigan linza bilan almashtirilgan. Bu modelni Neubronner taxminan 1910-yillarda sotuvga chiqarishga uringan Doppel-Sport panoramik kamerasi uchun asos boʻlgan. Biroq, ushbu model seriyali ishlab chiqarilmagan.
1920-yilda chiqarilgan bir risolada Neubronner soʻnggi modelni ogʻirligi  va 12 ta ekspozitsiya olish qobiliyatiga ega, deb taʼriflagan. 2007-yilda ushbu mavzuni oʻrgangangan tadqiqotchi linzalar, panoramalar va fotografik axborot vositalarining tezligi haqida juda kam texnik maʼlumotlar mavjudligini taʼkidlagan. Lekin Neubronner oʻzining panoramali kamerasi „ADOX“ kompaniyasi tomonidan ishlab chiqarilgan plyonka bilan taʼminlanganligini maʼlum qilgan. Ushbu kamera uchun u fotosurat materialining yorugʻlik sezuvchanligini ISO 25/15° – 40/17° va FPSi (1 soniyada qancha tasvir ola olish qobiliyati) 1/60&nbsp;s — 1/100&nbsp;s deb hisoblagan. Film 30&nbsp;mm&nbsp;×&nbsp;60&nbsp;mm formatda va linzalarning yarim doira harakati tufayli ortiqcha buzilishlarning oldini olish uchun konkav shaklga egilgan.

Neubronnerning panoramali kamerasi Berlindagi Germaniya texnologiya muzeyi va Myunxendagi Deutsches muzeyida namoyish etilgan.

## Birinchi Jahon urushi

Neubronnerning ixtirosidan hech boʻlmaganda qisman harbiy maqsadlarda foydalanish mumkin edi. XX asr boshlarida havodan fotografik razvedka qilish birmuncha qiyin boʻlgan. Chunki tasvirga olish uchun faqat havo shari, varrak va raketa kabi katta hajmli vositalardan foydalanilgan. 1903-yilda aka-uka Wrightlarning muvaffaqiyatli parvozi havo razvedkasi uchun yangi eshiklarni ochib bergan. Ushbu parvoz ortidan birinchi jahon urushi davrida kuzatuv samolyotlari ishlab chiqilgan va takomillashtirilgan.

Prussiya urush vazirligi kabutardan suratga olish usuliga qiziqib qolgan. Maʼlum boʻlishicha, kabutarlar portlashlarga nisbatan befarq boʻlishadi. Ammo jang paytida kaptarxonani koʻchirishga toʻgʻri kelishi, shuningdek, kabutarlar oʻzining yangi joyini topishiga biroz vaqt ketishi mumkin edi. Tashuvchi kabutarlarni koʻchma kaptarxonaga qaytarish muammosi 1880-yilda Italiya armiyasida muvaffaqiyatli hal qilingandi: Fransiya artilleriyasi kapitani Reynaud kabutarlarni qoʻlga oʻrgatgan. Neubronner bu ish haqida bilganmi, yoʻqmi, nomaʼlum boʻlsa-da, biroq oʻz sayohat aravalaridan (furgon) kaptarxona sifatida foydalanadigan odamlar haqida eshitgani uchun ham masalaning yechimi borligiga ishongan. 1909-yilda u Drezden va Frankfurtda oʻtkazilgan koʻrgazmalarda yorqin ranglarga boʻyalgan fotografiya laboratoriyasi va koʻchma kaptarxona joylashgan kichik aravani namoyish etgan. Neubronner bir necha oy davomida yosh kabutarlarni kaptarxona boshqa joyga koʻchirilgandan keyin ham u yerni topib kelishga oʻrgatgan.

1909-yilda Neubronner oʻzining koʻchma kaptarxonasida saqlanayotgan kabutarlar yordamida Tegeldagi suv inshootlarini suratga olishni reja qilib qoʻygan edi. U ushbu rejasini 1912-yilda muvaffaqiyatli amalga oshirgan. Deyarli 10 yil davom etgan muzokaralar 1914-yilning avgustida, ixtironi Strasburgda manyovrli tajriba qilib koʻrish bilan yakunlangan. Neubronner oʻzining barcha kabutarlari va jihozlarini harbiylar ixtiyoriga topshirgan, harbiylar esa ularni jang maydonida sinab koʻrganlar. Sinov muvaffaqiyatli boʻlgan. Ammo, shunga qaramay, harbiylar bu usulni keng qoʻllashmagan. Buning oʻrniga kabutarlardan xatlarni yetkazishda foydalanib qoʻya qolingan. Neubronnerning koʻchma kaptarxonasi Verdun jangida ishlatilgan. Xususan, urushda shunchalik foyda keltirganki, Somme jangida shunga oʻxshash qurilmalardan keng foydalanilgan. Urush tugaganidan soʻng, Urush vazirligi Neubronnerning soʻroviga javoban, havodan suratga olish uchun kabutarlardan foydalanish harbiy ahamiyatga ega emasligi va keyingi tajribalar oqlanmaganligini maʼlum qilgan.

## Ikkinchi Jahon urushi

Birinchi Jahon urushidan keyin, harbiy idoraning pozitsiyasiga qaramay, 1932-yilda nemis armiyasi kabutarlarni suratga olishga oʻrgatgani va yangi nemis kameralari parvoz paytida 200 tagacha fotosurat olishga imkoni mavjud ekanligi maʼlum boʻlgan. Oʻsha yili fransuzlar kabutarlar uchun plyonkali kameralar, shuningdek, oʻrgatilgan itlar yordamida qushlarni dushman ortidan qoʻyib yuborish usulini ishlab chiqqanliklarini daʼvo qilishgan.

Ikkinchi Jahon urushi davrida urush kabutarlari va koʻchma kaptarxonalar keng qoʻllangan boʻlsa-da, ular havodan suratga olish uchun qay darajada ishlatilgani nomaʼlum. 1942-yilgi hisobotga koʻra, Sovet armiyasi tashlandiq nemis yuk mashinalari ichida besh daqiqalik oraliqda suratga oladigan kabutar kameralarini va savatlarda kabutarlarni tashishga oʻrgatilgan itlarni topgan. 1943-yil oxirida Ittifoqchilar Amerika qoʻshinlari ushbu texnikani qoʻllash imkoniyatidan xabardor ekanligini maʼlum qilishgan.

Ikkinchi Jahon urushi davrida kamerali kabutarni ushlab turgan nemis askari oʻyinchogʻi ishlab chiqarilgani maʼlum. Bunday oʻyinchoqlar taxminan 1935-yildan boshlab „Elastolin“ savdo markasi ostida ishlab chiqarila boshlangan. Haykalcha kamerali kabutarni uchirib yuborayotgan askar va uning yonida kabutarlarni tashishga oʻrgatilgan, it shakllaridan iborat.

XX asr 1-choragida shmidrüdlik soatsoz Christian Adrian Michel (1912—1980) kabutarlar koʻtara oladigan kamera ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻygan. 1931-yilda Shveysariya armiyasining pochtachi kabutarlar xizmatiga tayinlangan va 1933-yilda u Neubronnerning panoramali kamerasini 16 mm plyonkaga moslashtirish va uni birinchi ekspozitsiyadan oldin kechikishni nazorat qilish va filmni ekspozitsiyalar oʻrtasida tashish mexanizmi bilan takomillashtirish ustida ish boshladi. Michelning kamerasi 1937-yilda Shveysariya, Germaniya, Fransiya, Belgiya va Buyuk Britaniyada patentlangan, atigi  ogʻirlikda boʻlgan. Shuningdek, ushbu kamera soat mexanizmi bilan boshqariladigan taymerli birinchi kamera boʻlgan boʻlishi mumkin.

Michelning Shveysariya armiyasiga fotoapparat sotish rejasi barbod boʻldi, chunki Michel kameralarni kerakli miqdorda ishlab chiqarish imkoniyatiga ega ishlab chiqaruvchini topa olmadi. Hammasi boʻlib, faqat 100 ga yaqin kameralar yigʻildi. Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan soʻng, Michel plyonkali rulonlarini tashish uchun oʻram va jabduqlarni patentladi. 2002–2007-yillar oraligʻida uning uchta kamerasi Londondagi Christie's kim oshdi savdosida sotilgan.

Vevey shahridagi Shveysariya fotosuratlar muzeyida () Michel tomonidan kamerani yaratish paytida olingan 1000 ga yaqin fotosuratlar saqlanadi. Fotosuratlarning aksariyati ISO 8/10° tezlikda 16&nbsp;mmlik ortopankromatik Agfa plyonkasi bilan olingan. Kadr oʻlchami 10&nbsp;mm × 34&nbsp;mm. Ushbu oʻlcham tasvirni oʻn barobar kattalashtirish uchun yetarli boʻlgan. 2007-yilgi „**“ () nomli koʻrgazma katalogida suratlar bir necha guruhlarga ajratilgan edi: sinov tariqasida yerdan yoki derazadan olingan suratlar; yerdan yoki yuqori nuqtalardan kabutarlarning inson nigohida koʻrinishidagi suratlar; samolyotda olingan aerofotosuratlar; nisbatan yuqori balandlikdan samolyotdan qoʻyib yuborilgan kabutarlarga oʻrnatilgan kameralar orqali olingan boʻlishi ehtimoli mavjud aerofotosurotlar; odatiy turdagi kam sonli kabutarlar suratlari.

## Ikkinchi jahon urushidan keyin

1967-yilda „*[[The Avengers]]*“ teleserialining „The Bird Who Knew Too Much“ () epizodida chet ellik josuslar Britaniya maxfiy bazasining fotosuratlarini olish uchun kabutarlar va maʼlumotni mamlakatdan yashirincha olib chiqish uchun gapiruvchi toʻtiqushdan foydalanadilar. Amerika Qoʻshma Shtatlari Markaziy razvedka boshqarmasi (MRB) batareya bilan boshqariladigan kabutar kamerasini ishlab chiqqan, u hozirda Markaziy razvedka boshqarmasi muzeyining saytida onlayn sayohatda namoyish etiladi. Veb-saytida kameradan foydalanish tafsilotlari haqida batafsil maʼlumotlar tasniflangan. Maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, kamera 1970-yillarda Sovuq urushda ishlatilgan, kabutarlar samolyotlardan qoʻyib yuborilgan, ammo bu ish muvaffaqiyatsiz boʻlgan. 1978-yilda Shveysariyaning *[[L'Illustré]]* jurnali Febo de Vries-Baumannning gidravlik mexanizmli kamera bilan jihozlangan kabutari tomonidan olingan Bazel koʻchasi aerofotosuratini chop etdi. 2002–2003-yillarda kabutarlar ishqibozi Amos Latteier Advanced Photo System (APS) va raqamli kameralar yordamida kabutarlarni suratga olish usuli ustida tajriba oʻtkazdi. Natijalarni Oregon shtatining Portlend shahrida „PowerPointillist“ maʼruza chiqishlarida koʻrsatdi. Nemis rejissyori Arend Agthening 2008-yilda suratga olingan „Uyqudagi malika“ filmida shahzoda kabutarlardan surat olish usulini oʻylab topadi va kabutar tomonidan olingan suratda „Uyqudagi malika“ni kashf etadi.

1980-yillarda Rolf Oberländer tomonidan yuqori sifatli Doppel-Sport kameralarining kam sonli nusxalari ishlab chiqarilgan. Ulardan birini 1999-yilda Veveydagi Shveysariya kameralar muzeyi sotib olgan.

Zamonaviy texnologiyalar ushbu prinsipni videokameralarga kengaytirish imkonini beradi. 2004-yilda BBC „*Animal Camera*“ () dasturida Steve Leonard burgutlar, lochinlar va ''accipitrinae''lar ustiga qoʻyilgan kameralar tomonidan olingan hujjatli filmlarni taqdim etdi. Kameralarning ogʻirligi . Kaptarlardagi videokameralarga kichik raqamli audio pleyerlarni ham biriktirish mumkin. 2009-yilda olimlar albatrossimonlarga mini kameralar oʻrnatishdi. Oʻlchami lab boʻyogʻi qutisiday keladigan kamera har 30&nbsp;soniyada 1 ta suratga olardi. Hozirda tadqiqotchilar va hayvonsevarlar mushuk va it kabi uy hayvonlariga kameralar oʻrnatishadi.

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun
;Neubronnerga aloqador
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Michelga aloqador
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* YouTube foydalanuvchisi „newpigeonguy“ning jabduqlar qoʻllanilishini va shu tarzda olingan bir nechta videolari
* .
* 
*