Eger qamali

**Eger qamali** () XVI asrda Usmoniylarning Yevropadagi urushlari davrida sodir boʻlgan. 1552-yilda Qora Ahmad posho boshchiligidagi Usmoniylar imperiyasi qoʻshinlari Vengriya qirolligining shimoliy qismida joylashgan Eger qal’asini qamal qildi. Biroq István Dobo boshchiligidagi himoyachilar son jihatdan raqibdan taxminan 17 barobar kam boʻlishlariga qaramay, hujumni qaytarib, qal’ani himoya qila oldilar. Ushbu qamal Vengriyada milliy mudofaa va vatanparvarlik yoʻlidagi qahramonlik ramziga aylangan.

## Tarixi
Usmoniylar sultoni Sulaymon I 1520-yilda sulton Salim I hukmronligidan soʻng saltanatni kengaytirish ishlarini boshladi. U Vengriya va Avstriya taʼsirida boʻlgan hududlarga hujumlar uyushtira boshladi hamda 1526-yilda Vengriya yerlariga bostirib kirdi. Mohács jangida venger qoʻshini tor-mor etildi va Danube havzasiga yurish qilish uchun yoʻl ochildi. Mazkur jang natijasida Vengriya va Bogemiya qiroli Louis II halok boʻldi, bu esa taxt uchun bahs-munozaralarga sabab boʻldi. Avstriya imperatori Ferdinand I Bogemiya taxtiga oʻtirdi, biroq Vengriya taxtiga daʼvogar boʻlgan John Zapolya unga qarshi chiqdi. Zapolyaning daʼvosini mahalliy zodagonlar va sulton qoʻllab-quvvatladi. Hokimiyat uchun kurash John Zapolya 1540-yilda vafot etganidan keyin ham davom etdi, chunki uning oʻgʻli John II Sigismund Zapolya taxtni meros qilib olgan edi. Bu masala 1570-yilgacha hal etilmadi, oʻsha yili John II taxtdan voz kechdi va uning oʻrnini Maximilian I egalladi.

Usmoniylar 1532-yilda Güns (Kőszeg) qal’asi qamali chogʻida qarshilikka duch keldilar. Nikola Jurišić boshchiligidagi 800 kishilik lashkar Usmoniy qoʻshinlarini qaytarishga muvaffaq boʻldi. Biroq bu ularning yurishini atigi 25 kunga kechiktirdi, xolos. Ular Budaga yaqinlashishda davom etib, nihoyat 1541-yilda poytaxtni egalladilar. Buda mazkur hududda Usmoniylar hukmronligining markaziga aylandi, Usmoniylar qoʻllab-quvvatloviga sazovor boʻlgan John II esa bosib olingan yerlarga hokimlik qildi.

1552-yilda Timishoare va Solnokdagi nasroniy qal’alarining yoʻqotilishiga Vengriya qoʻshinlari safidagi yollanma askarlar sabab deb topildi. Oʻsha yili turklar shimoliy Vengriyaning Eger shahriga eʼtiborini qaratdi, biroq himoyachilarning ularga jiddiy qarshilik koʻrsata olishini koʻpchilik kutmagan edi. Ayniqsa, ikki kuchli Usmoniy sarkardalari Ahmad va Alining lashkarlari Eger qal’asi oldida birlashib harakat qilgan holda ham qal’a mudofaachilari ularga qarshilik koʻrsata oldi.

Eger muhim istehkom boʻlib, Vengriya hududining qolgan qismini himoya qilishning kaliti edi. Egerning shimolida unchalik kuchli himoyaga ega boʻlmagan Kassa (bugungi Koshitse) shahri joylashgan boʻlib, u muhim konlar va zarbxonalar markazi sifatida Vengriya qirolligiga katta miqdorda sifatli kumush va oltin tangalar yetkazib berardi. Egerning qulashi nafaqat bu daromad manbaiga egalik qilish imkonini berar, balki Usmoniylar imperiyasiga gʻarbga yanada chuqurroq harbiy yurishlar uchun qoʻshimcha logistika va qoʻshin yoʻlini taʼminlar edi. Bu esa turklarga Vena shahrini tez-tez qamal qilish imkonini berishi mumkin edi.

## Qal’a
Eger qal’asi shaharning sharqiy qismida, tepalik yonbagʻrida joylashgan. Uning aniq joylashuvi harbiy nuqtayi nazardan uncha qulay emas edi, qal’a faqatgina shahar devorining janubiy va gʻarbiy qismlarini nazorat qilar edi. Ammo qal’a qurol joylashtirish uchun aʼlo darajadagi nuqtalarni taqdim etardi va shunisi bilan Usmoniylar qoʻshiniga nisbatan ustunlikka ega edi. Qal’a ichki va tashqi istehkomlardan iborat boʻlib, janubi-sharqda darvoza minorasi va devorlarda 6 ta bastion mavjud edi, ular: shimoli-gʻarbda Yer bastioni va Zindon bastioni, shimoliy devorda Sándor bastioni, shimoli-sharqiy burchakda Bolyky bastioni, tashqi istehkomning sharqiy burchagida Bebek bastioni hamda gʻarbiy devorda Dobó bastioni. Ichki istehkomning janubiy devorida Varkoch darvozasi joylashgan boʻlsa, ikki qismni ajratib turgan devorning markazida yana bir bastion – Cherkov bastioni bor edi.

Eger qal’asi qadimgi tosh qal’a xarobalari ustiga qurilgan. Bu tosh qal’a esa oʻz navbatida ehtimol Hunlar tomonidan barpo etilgan qadimiy tuproq istehkomining oʻrnini egallagan edi. Shu sababdan Egerning poydevori odatdagidan mustahkamroq boʻlib, Usmoniy konchilarining ishini ancha qiyinlashtirgan. Oʻsha davr qamal urushlarida odatdagidek, ham hujumchilar, ham himoyachilar devor ostidan tunnel qazib, u yerga portlovchi zaryadlar joylashtirish orqali qal’aga yorib kirishga yoki hujumchilarning okoplarini portlatib yoʻq qilishga harakat qilardilar. Eger qamali chogʻida bu urinishlarning birortasi ham muvaffaqiyatli chiqmagan.

## Qamal
Qadimgi venger maʼlumotlari va Gárdonyining hisob-kitoblariga koʻra, Usmoniylar qoʻshini 150–200 ming kishidan iborat deb taxmin qilingan. Aslida esa Usmoniy qoʻshini 35–40 ming askarni tashkil etgan boʻlib, ular Rumeliya qoʻshini (va Onadoʻlidan kelgan kontingent) hamda Budadan kelgan Ahmad poshoning qoʻshinlaridan iborat edi.

Usmoniylarning ixtiyorida 16 ta zarbuzan (juda katta qamal toʻplari), shuningdek 150 ta oʻrta va kichikroq artilleriya qurollari va 2000 ta tuya bor edi. Tuyalar vaqtinchalik qamal maydonchalari qurilishi uchun zarur boʻlgan yogʻochlarni yigʻish va tashishda nihoyatda foydali boʻldi. Himoyachilar esa 6 ta katta, oʻnlab kichik toʻp va taxminan 300 ta jangovor miltiq (qamal paytida ishlatiladigan mayda qurol) hamda yetarlicha oʻq-doriga ega edilar.

Qoʻshin sonidagi farqlarga qaramay, Egerning mustahkam devorlari va himoyachilarning yuksak ruhiyati qal’ani 5 ta yirik hujum va uzluksiz toʻp oʻqlariga bardosh berish imkonini berdi. Qamal yakunlanishidan avval qal’a devorlarida qolib ketganlarini hisobga olmaganda ham deyarli 12 ming dona toʻp yadro qal’a ichiga kelib tushgan.

Qal’ani 2100–2300 kishi himoya qilgan boʻlib, ular orasida professional askarlar, dehqonlar va bir necha oʻn nafar ayollar bor edi. Himoyachilarga 1549-yildan buyon qoʻmondonlik qilib kelayotgan István Dobo va uning oʻrinbosari István Mekcsey boshchilik qildi. Taxminan 1530 nafar jangga tayyor kishilar orasida atigi bir nechta xorijlik yollanma askarlar bor edi. Dobo Egerning artilleriyasidan samarali foydalanish uchun Germaniyadan 6 nafar toʻpchini yollagan edi. Ular orasida venger adabiyoti va folklorida mashhur boʻlgan yana bir zobit Gergely Bornemissza ham bor edi. U 250 nafar venger piyodalariga boshchilik qilgan, biroq aynan uning portlovchi moddalar bilan ishlash mahorati yosh zobit nomini mashhur qildi. Qamal davomida Bornemissza hujumchilarga qarshi qoʻpol, ammo oʻta xavfli granatalar va porox toʻla yirik idishlarni oʻylab topdi, shuningdek, u suv tegirmoni gʻildiragini porox bilan toʻldirib, uni Usmoniylar qoʻshini tomon yubordi. Uning sirlaridan biri shundaki, bu qurollar shunchaki portlabgina qolmay, kuchli yongʻin hosil qilar edi.

Usmoniylar qal’a ustidan osonlikcha gʻalabaga erishishlarini kutgan edi, ammo qal’a himoyachilarining jasorati va qoʻmondon Doboning harakatlari raqibning ketma-ket hujumlarini qaytarishga imkon berdi. Hatto 24 tonna qora porox saqlangan minoraning portlashi va katta vayronagarchilikka sabab boʻlishiga qaramay, bosqinchilar qal’aga yoʻl topa olmadilar. 39 kunlik qonli, shafqatsiz va ogʻir janglardan soʻng Usmoniylar qoʻshini magʻlub boʻlib, chekinishga majbur boʻldi. Himoyachilar yoʻqotishlari safning qariyb uchdan bir qismini tashkil qildi, ular orasida jangda halok boʻlganlar va butunlay majruh boʻlganlar bor edi. Dobo, shuningdek, bu qamalda oʻzining ikki xizmatkoridan ham ayrildi.

Zamonaviy tarixiy tadqiqotlarga koʻra, himoyachilarning muvaffaqiyatiga bir qancha tashqi omillar ham sabab boʻlgan. Usmoniy sarkardalari Ali posho va Ahmad posho oʻrtasida sezilarli ichki kelishmovchiliklar yuzaga kelgan edi. Ahmadning yoshi ulugʻ boʻlib, qoʻshinga Ali qoʻshinidan ikki baravar koʻp askar qoʻshgan boʻlsa-da, Ali oʻzining strategik jihatdan isteʼdodini koʻrsatib, atigi 4 ta katta qamal toʻpi yordamida qal’a devorlariga jiddiy zarar yetkazdi. Qamal davomida Usmoniy qoʻshini porox va marmardan yasalgan zambarak oʻqlari zaxirasini kamida ikki marta tugatib qoʻydi, bu esa Ahmadning ogʻir artilleriyadan bir hafta yoki undan koʻproq muddat davomida foydalana olish imkoniyatini cheklab qoʻydi. Kuz odatdagidan erta kirib keldi, kuchli yomgʻir yogʻdi, tunda keskin sovuq ob-havo hukm surdi. Guruch ratsionining qisqartirilishi va zobitlar orasida poraxoʻrlik ayblovlari Usmoniy qoʻshinlari orasida norozilikni kuchaytirdi. Shunga qaramay, Eger qamalidagi magʻlubiyat 1552-yilgi yurish uchun katta yoʻqotish boʻlmadi, chunki Usmoniylar Vesprem, Timishoare, Solnok va Lippani hamda yana 25 ga yaqin venger istehkomlarini egallashga muvaffaq boʻldilar.

Gʻalabadan keyin Dobo va uning zobitlari qirol Ferdinandning mudofaaga hech qanday moddiy yordam bermagani uchun norozilik sifatida lavozimidan isteʼfoga chiqdi. Qal’aga qoʻmondonlikni Gergely Bornemisszaga topshirishdi. Keyinchalik u pistirmaga tushib, Usmoniylar tomonidan asir olindi va osib oʻldirildi. Eger qal’asi 1596-yilgacha Usmoniylarga qarshi muvaffaqiyatli mudofaa qilindi. Oʻsha yili 7 ming nafar himoyachi, asosan, yollanma xorijlik askarlar sulton Mehmed III shaxsan boshchilik qilgan Usmoniylar qoʻshiniga taslim boʻldi va shahar 91 yil davomida Usmoniylar qoʻlida qoldi.

## Manbalar