open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Alisa (ovoz yordamchisi)

**Alisa** – Yandex tomonidan ishlab chiqilgan virtual ovoz yordamchisi (2024-yil holatiga koʻra, faqat rus tilida ishlaydi). Maxsus algoritmi tufayli qurilma bilan bogʻliq turli vazifalarni bajarishi, tabiiy ovozni tushunishi, savollarga javob berishi, jonli ovozni taqlid qilishi mumkin. Alisa smartfonlarda, kompyuter va avtomobillarda ishlaydi. 2019-yil dekabr oyi holatiga 45 mln foydalanuvchiga ega.

## Tarixi
Alisa oʻz raqobatchilari: Siri, Google Assistant, Amazon Alexa, Cortanaga qaraganda kechroq 2016-yilda ishlab chiqila boshlandi. Rasman 2017-yil 10-oktabr sanasida eʼlon qilindi: Yandexning Android va IOS uchun ishlab chiqilgan qidiruv tizimlarida hamda sinov talqinida Microsoft Windowsda ishlay boshladi.

2018-yil holatiga koʻra Alisa Rosiyadagi smartfonlarning 53%da hamda 20 mlndan ortiq avtomobillarda oʻrnatilgan

### „Alisa“ning shakllanishi
Vladimir Guriyev boshchiligidagi jamoaning „Alisa“ning shakllanishidagi oʻrni beqiyos hisoblanadi. Alisaning ovozi dublyaj aktrisasi Tatyana Shitova'ga tegishli. Bundan avval u OS1 operatsion tizimi obrazi uchun ovoz bergan edi.

Ovoz yordamchisi uchun ism tanlash bir necha bosqichda amalga oshirildi. Misol uchun bolalar talaffuz qilishi qiyin boʻlgan „R“ boʻlmasligi kerak edi.

## Texnologiyalar
Alisa Yandexning bir nechta dasturlariga biriktirilgan boʻlib, bular: qidiruv dasturi, Yandex Navigator va Yandex Browserning mobil hamda desktop talqinlari.

Asisstent bilan aloqa ovoz yoki klaviatura orqali amalga oshiriladi. Alisa javobni muloqot oynasida koʻrsatishi yoki kerakli havolani, dasturni ochib beradi. Bundan tashqari musiqani yoqish, uygʻotgich hamda taymer oʻrnatishi, har-hil oʻyinlar oʻynashi mumkin.

Alisa bugungi kunda faqat Rus tilini tushunadi. Uning Turk tilidagi talqini Yandex Navigatordagina mavjud.

## Alisa uchun eng yaxshi buyruqlar
Quyida dastur tomonidan yaxshi javob beriluvchi buyruqlar roʻyhati keltirilgan:
* Musiqa – „Vklyuchi bodriy rok“, „Vklyuchi radio“, „Davay muziku dlya romanticheskogo svidaniya“;
* Video – „Naydi video s kotikami“, „Poiщi serial pro vikingov“, „Vklyuchi melodramu“;
* Ob-havo – „Rasskaji pogodu na tri dnya“, „Budet li dojd?“;
* Taymer – „Postav taymer na 7 minut“, „Skolko do konsa taymera?“;
* Joylashuv – „Gde poest borщ?“, „Naydi apteku ryadom“, „Postroy marshrut do blijayshego supermarketa“;
* Muloqot – „Davay poboltaem“, „O chem ti dumaesh?“;
* Taksi – „Vizovi taksi“.
Bundan tashqari Alisa uchun yana koʻplab maxsus buyruqlar ishlab chiqilgan.

## Manbalar
Write once, run anywhere

**Bir marta yozing, istalgan joyda** ishga tushiring (WORA) yoki baʼzan **bir marta yozing, hamma joyda ishga** tushiring (WORE) Java tilining platformalararo afzalliklarini koʻrsatish uchun Sun Microsystems tomonidan 1995-yilda yaratilgan shiori edi. Ideal holda, bu Java dasturi har qanday qurilmada ishlab chiqilishi, standart bayt kodiga kompilyatsiya qilinishi va Java virtual mashinasi (JVM) bilan jihozlangan har qanday qurilmada ishlashi kutilishi mumkinligini anglatadi. JVM yoki Java interpreyeterini chiplar, qurilmalar yoki dasturiy taʼminot paketlariga oʻrnatish sanoat standartiga aylandi.

Dasturchi kompyuterda kod yozadi va uni Javani qoʻllab-quvvatlaydigan mobil telefonlarda, shuningdek, Java oʻrnatilgan boshqa qurilmalarda hech qanday tuzatishlarsiz ishlatishi mumkin. Bu dasturiy taʼminotni ishlab chiquvchilarni oʻzlari joylashtirmoqchi boʻlgan har bir platforma yoki operatsion tizim uchun ishlab chiqayotgan dasturlarining boshqa shu platformaga mos versiyasini yozish uchun ketadigan vaqtni tejash uchun chiqarilgan.

Ushbu gʻoya 1960-yillarda IBM M44/44X bilan paydo boʻlgan va 1970-yillarning oxirida p-kodni ishlab chiqarish va kompilyatsiya qilish uchun UCSD Paskal tizimi ishlab chiqilgan. UCSD Paskal (Smalltalk virtual mashinasi bilan birga) Jeyms Gosling tomonidan taʼkidlanganidek, JVM dizayniga asosiy taʼsir koʻrsatdi. 

Shunisi eʼtiborga loyiqki, turli xil operatsion tizimlar bilan bir qatorda bir nechta JVM ilovalari mavjud boʻlgani sababli, dasturning har bir JVM/OS kombinatsiyasida qanday bajarilishida nozik farqlar boʻlishi mumkin, bu esa har bir platformada dasturni avval sinab koʻrishni talab qiladi. Va bu holat Java dasturchilari orasida „**bir marta yozing,** **hamma joyda** **tekshirib koʻring(Write Once, Debug Everywhere)“** degan hazil tarqalishiga sabab boʻladi.

Taqqoslash uchun, Squeak Smalltalk dasturlash tili va muhiti haqiqiy har qanday joyda bir marta ishga tushirish qobiliyatiga egaligi bilan maqtanadi, chunki u barcha bazasida bir xil kodlarni ishga tushiradi.

Anʼanaviy dasturlash tili boʻlgan C yoki C++ dasturni kompilyatsiya qilinganda maʼlum bir operatsion sistema tushunadigan kodga aylantiradi. Agar biz bir xil kodni operatsion sistemaga ega boʻlgan boshqa kompyuterda ishga tushirishimiz kerak boʻlsa, yangi operatsion sistema tushunishi uchun kodni qayta kompilyatsiya qilish kerak. Aks holda, bu xatolikka olib keladi.
## Manbalar

## Havolalar
* WORA konseptsiyasi haqida maqola
* GeekForGeeks platformasidagi WORA ga oid maqola
* W3Schools dagi ushbu mavzuga oid maqola 
* WORA ga oid ingliz tilidagi foydali manba
Amandin Bushar

**Amandine Buchard** (tugʻ. 1995-yil 12-iyul, Noisy-le-Sec, Seine-Saint-Denis, Il-de-Frans, Fransiya) — fransiyalik dzudochi, 48&nbsp;kg gacha, 52&nbsp;kg gacha va 57&nbsp;kg gacha vazn toifasida, Fransiya terma jamoasi aʼzosi. Ikki karra Yevropa chempioni va Yevropa chempionatlari sovrindori, ikki karra Jahon chempionatlari sovrindori. 2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari kumush medali sovrindori.

## Faoliyati
Amandine Buchard dzudo bilan 2001-yil sentyabrda „Noisean“ dzudo klubida shugʻullanadi. Dzudo oʻzi uchun katta ahamiyatga ega ekanini tushunib, oʻz omadini yuqori saviyada sinab koʻrishga qaror qildi.

2010-yilda u professional karyerasi Parij turnirida uchinchi oʻrindan boshlaydi.

2014-yilda Chelyabinskdagi (Rossiya) ilk Jahon chempionatida u amaldagi Olimpiada chempioni braziliyalik Sarah Menezesni birinchi bosqichda magʻlub etdi. Bu yerda u 3-oʻrin uchun kechgan bahsda rossiyalik Alesya Kuznetsovani magʻlub etib, bronza medalini qoʻlga kiritdi. Oʻsha yili u Fort Lauderdaleda (AQSh) boʻlib oʻtgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Jahon chempionatida qatnashib, 52&nbsp;kg vazn toifasida oltin, keyin esa umumjamoa hisobida kumush medalni qoʻlga kiritdi.

2016-yil 21-fevralda yangi tarozidan soʻng u toifasini oʻzgartirishga qaror qiladi (57&nbsp;kg gacha), lekin Rio-de-Janeyrodagi Yozgi Olimpiada oʻyinlariga yoʻllanma ololmaydi. 2017-yilgi mavsumda Amandine Buchard 52&nbsp;kg gacha vazn toifasida ishtirok etish uchun yana toifasini oʻzgartirdi. U Tbilisida (Gruziya) Gran-prini oltin medali qoʻlga kiritdi, ammo Varshavadagi (Polsha) Yevropa chempionatining birinchi bosqichida qatnashmadi. U umumjamoa hisobida Yevropa chempionligini qoʻlga kiritdi, oʻshanda Fransiya Polshani 5:0 hisobida magʻlub etdi. Oʻsha yili Budapeshtda (Vengriya) boʻlib oʻtgan Jahon kuboknida u chorak finalga yoʻllanma oldi.

2018-yilda u Parijdagi turnirda ikkinchi oʻrinni egalladi va u yaponiyalik Uta Abega qarshi uchta jarimadan mahrum boʻldi. Keyingi oyda u Tbilisidagi turnirda gʻolib chiqadi. Tel-Avivdagi (Isroil) Yevropa chempionatida u birinchi bosqichda ruminiyalik sportchi Andrea Chitsudan ustun kela olmadi. 2018-yilda Bokuda (Ozarbayjon) boʻlib oʻtgan Jahon chempionatida u bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2021-yilda Lissabonda (Portugaliya) boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida fransiyalik sportchi finalda italiyalik Odette Giuffridani magʻlub etib, qitʼa chempioniga aylangandi. 2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida u 52&nbsp;kg gacha vazn toifasida finalda yaponiyalik Uta Abega yutqazib, kumush medalni qoʻlga kiritdi.

2022-yilda Sofiyada (Bolgariya) boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida 52&nbsp;kg gacha boʻlgan vazn toifasida u finalda angliyalik sportchi Chelsie Gilesga yutqazib, kumush medalni qoʻlga kiritdi.

## Manbalar
Uta Abe

**Uta Abe** (; tugʻ. 2000-yil 14-iyul, Kobe, Yaponiya) — yaponiyalik dzudochi, 52 kg gacha vazn toifasida, Yaponiya terma jamoasi aʼzosi. 2020-yilgi Yozgi Olimpiada o'yinlari chempioni va kumush medali sovrindori, ikki karra Jahon chempioni.

## Faoliyati
Uta Abe dzyudochi, Yozgi Olimpida va ikki karra Jahon chempioni Hifumi Abening singlisi.

2016-yil fevral oyida Dusseldorfda (Germaniya) Gran-prisida Abe birinchi oʻrinni egallab, IJF (Xalqaro dzudo federatsiyasi) Gran-prisini yutgan eng yosh ayol dzudochi boʻldi.

2018-yilda Bokuda (Ozarbayjon) boʻlib oʻtgan Jahon chempionatida u 52 kg gacha vazn toifasida ishtirok etdi va 18 yoshida birinchi Jahon chempionligini qoʻlga kiritdi. Uta Abe tarixda sayyoramizning eng yaxshi dzudochi unvonini qoʻlga kiritgan uchinchi eng yosh dzudochiga aylandi. Avvaliga Abe polshalik dzudochi Karolina Penkovskani, keyin esa shveysariyalik Fabien Kocherni magʻlub etdi. U yarim finalda fransiyalik Amandine Buchardni 40 soniyadan kamroq vaqt ichida magʻlub etishdan oldin braziliyalik Jessica Pereyrani magʻlub etdi. Finalda Abe hamyurti, amaldagi Jahon chempioni Ai Shishime bilan toʻqnash keldi va oltin medalni qoʻlga kiritdi.

2019-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oldidan Jahon chempionatida u finalda rossiyalik sportchi Natalya Kuzyutinani magʻlub etib, oltin medalni qoʻlga kiritdi. Keyingi yili u Toshkentda (Oʻzbekiston) va Qozonda (Rossiya) boʻlib oʻtgan „Katta dubulgʻa“ turnirlarida gʻolib chiqdi. U 2021-yilgi Jahon chempionatida ishtirok etmayapti, bu yerda hamyurti Ai Shishime chempionlikni qoʻlga kiritadi.

2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida u 52 kg gacha vazn toifasida final bahsida fransiyalik Amandine Buchardni magʻlub etib, oltin medalni qoʻlga kiritdi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
*
Woods–Saxon potensiali

**Woods-Saxon** **potensiali** atom yadrosi ichidagi nuklonlar (protonlar va neytronlar) uchun asosiy maydon potentsiali bo'lib, yadro qobig'i modelida har bir nuklonga ta'sir qiluvchi kuchlarni taxminan tasvirlash uchun ishlatiladi. Potensial Rojer D. Vuds va Devid S. Sakson sharafiga nomlangan.

Potensialning yadro markazidan *r* masofaga bog'liqlik ifodasi quyidagicha:

V(r) = -\frac{V_0}{1+\exp({r-R\over a})}

Bu yerda *V* 0 (energiya o'lchamiga ega) potensial o'ra chuqurligi, *a* - yadroning "sirt zichligini" ifodalovchi uzunlik va R = r_0 A^{1/3}-yadro radiusi,   va *A* - massa soni.

Parametrlar uchun odatiy qiymatlar: , .

Katta atom raqamli yadrolar uchun uchun bu potentsial potentsial o'raga o'xshaydi. U quyidagi xususiyatlarga ega:

* U masofa bilan monoton ravishda ortib boradi.
* Katta yadro massalari uchun uning shakli markazda taqribiy tekislik bo'ladi.
* Yadro yuzasiga yaqin joylashgan nuklonlarga ta'sir kuchi (ya'ni a tartibli masofada,   *bo'lganda*) markazga yo'nalgan va  katta qiymatga ega.
* *r* cheksizlikka () intilganda potensial qiymati tez nolga yaqinlashadi, bu kuchli yadro ta'sirining qisqa masofali tabiatini aks ettiradi.

Ushbu potentsialning Shredinger tenglamasini analitik tarzda, uni gipergeometrik differensial tenglamaga aylantirish orqali yechish mumkin. To'lqin funksiyasi radial qismi quyidagicha bilan berilgan:

u(r)= \frac 1r y^\nu (1-y)^\mu {}_2F_1 (\mu+\nu, \mu+\nu+1; 2\nu+1; y)

buyerda y = \dfrac{1}{1+\exp\left(\frac {r-R}{a}\right)}, \mu = i\sqrt{\gamma^2-\nu^2}, \dfrac{2mE}{\hbar^2}=-\nu^2 , \nu  va \dfrac{2mV_0}{\hbar^2}a^2=\gamma^2. Bu yerda {}_2F_1(a,b;c;z) = \sum_{n=0}^\infty \frac{(a)_n (b)_n}{(c)_n} \frac{z^n}{n!} gipergeometrik funktsiyadir.

## Yana qarang
* Chekli potentsial oʻra
* Kvant garmonik ossilyator
* Yukava potensiali
* Yadroviy kuchlar
* Yadro tuzilishi
* Qobiq modeli

## Manbalar

* 
* 
* 

## Havolalar
* http://nucracker.volya.net/ Woods-Saxon Solver
Majlinda Kelmendi

**Majlinda Kelmendi** (tugʻ. 1991-yil 9-may, Peja, Kosovo) — kosovolik dzudochi, 52&nbsp;kg gacha vazn toifasida, Kosovo terma jamoasi aʼzosi. 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari va 2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari ishtirokchi, 2016-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari chempioni, 2019-yilgi Yevropa oʻyinlari gʻolibi, ikki karra Jahon chempioni (2013 va 2014), toʻrt karra Yevropa chempioni (2014, 2016, 2017, 2019). Kosovo tarixidagi birinchi Olimpiada medali sovrindori.

## Faoliyati
1991-yil 9-mayda Majlinda Kelmendi Peja shahrida tugʻilgan.

2009-yilda Kelmendi Parijda (Fransiya) oʻtkazilgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Jahon chempionatida oltin medalni qoʻlga kiritdi. 2010-yilda u Rabotda (Marokash) boʻlib oʻtgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Jahon chempionatida beshinchi oʻrinni egalladi va 2010-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Jahon chempionatida 52&nbsp;kg gacha vazn toifasida toʻqqizinchi oʻrinni egalladi. Albaniya sharafini himoya qilgan Majlinda Kelmendi 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarining birinchi bosqichda Jaana Sundberg, ammo keyin ikkinchi bosqichda Christianne Legentil yutqazdi.

2013-yilda Rio-de-Janeyroda (Braziliya) boʻlib oʻtgan Jahon chempionatida Kelmendi finalda braziliyalik Érika Miranda magʻlubiyatga uchratib, oʻz mamlakati tarixidagi birinchi Jahon chempioni boʻldi. 2014-yilda Chelyabinskdagi (Rossiya) Jahon chempionatida u chempionlik unvonini himoya qildi. Xuddi shu yili, Olimpiada oʻyinlaridan ikki yil oldin, u Riodagi oʻyinlarning ochilish marosimida mamlakat bayroqdori etib tayinlandi. Oʻsha yili Kelmendi ham Yevropa chempioni boʻldi va ikki yildan soʻng yana bu unvonni qoʻlga kiritdi. U shuningdek, ketma-ket uchinchi „Katta dubulgʻa“ chempionligini qoʻlga kiritdi.

2016-yil 8-avgustda Kelmendi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida finalda italiyalik Odette Giuffrida bilan raqobatlashdi. Kelmendi eng kam ball (yuko) bilan gʻalaba qozondi, uni hakamlar uchi mata sukashi tashladi. Shu tariqa, dzudochi oʻz mamlakati tarixidagi birinchi Olimpiada chempioni boʻldi. 2017-yilda u Alesya Kuznetsovani magʻlub etib, Yevropa chempioni unvonini himoya qildi. Lekin Jahon chempionatida u beshinchi boʻldi.

2019-yil 22-iyunda u Minskdagi (Belarus) Yozgi Yevropa oʻyinlari chempioni boʻldi. Bu musobaqalar, shuningdek, Yevropa chempionati edi, buning natijasida Kelmendi oʻzining toʻrtinchi chempionligini qoʻlga kiritdi. 2019-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Olimpiada oldidan Jahon chempionatida u bronza medali uchun bahsda portugaliyalik sportchi Joana Ramosni ortda qoldirib, bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida 52&nbsp;kg gacha vazn toifasida u birinchi raund vengriyalik Réka Puppga yutqazib qoʻydi.

## Manbalar
Helsinki kelishuvlari

**Helsinki kelishuvlari**, yoki **Helsinki Yakuniy akti** va **Helsinki deklaratsiyasi** deb ham ataladigan hujjat 1975-yil 30-iyuldan 1-avgustgacha Finlandiyaning Helsinki shahrida boʻlib oʻtgan Yevropada xavfsizlik va hamkorlik boʻyicha konferensiyaning uchinchi bosqichining yakuniy yigʻilishida imzolangan hujjatdir. Helsinki jarayoni deb nomlanuvchi ikki yillik muzokaralardan soʻng boʻlgan voqeadir. Oʻsha paytda mavjud boʻlgan barcha Yevropa mamlakatlari (Xitoyparast Albaniya va yarim suveren Andorra hisoblamaganda), shuningdek, AQSh va Kanada, yaʼni jami 35ta ishtirokchi davlatlar, toʻgʻrirogʻi etganda Sharq va Gʻarb oʻrtasidagi Sovuq urushni pasayishni yaxshilash maqsadida Yakuniy hujjatni imzolaydilar. Biroq, Helsinki kelishuvlari majburiy emas edi, chunki ular parlamentlar tomonidan ratifikatsiya qilinishi kerak boʻlgan shartnoma maqomiga ega emas edi. Baʼzan „Helsinki pakti(lar)i“ atamasi norasmiy ravishda ham qoʻllangan.

## Hujjat

Yevropa xavfsizlik va hamkorlik komissiyasi terminologiyasida toʻrtta guruh yoki savat mavjud edi. Birinchi savatda „Ishtirokchi davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarni boshqaradigan tamoyillar toʻgʻrisidagi deklaratsiya“ (shuningdek, „Dekalog“ deb ham atalgan) quyidagi 10 banddan iborat edi:

I. Suveren tenglik, suverenitetga xos boʻlgan huquqlarni hurmat qilish

II. Doʻq-poʻpisa qilish yoki kuch ishlatishdan voz kechish

III. Chegaralarning daxlsizligi

IV. Davlatlarning hududiy yaxlitligi

V. Nizolarni tinch yoʻl bilan hal qilish

VI. Ichki ishlarga aralashmaslik

VII. Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini, shu jumladan fikr, vijdon, din yoki eʼtiqod erkinligini hurmat qilish

VIII. Teng huquqlar va xalqlarning oʻz taqdirini oʻzi belgilashligi

IX. Davlatlar oʻrtasidagi hamkorlik

X. Xalqaro huquq boʻyicha majburiyatlarni vijdonan bajarish

Ikkinchi savat iqtisodiy, ilmiy va texnologik hamkorlikni vaʼda qildi; ishbilarmonlik aloqalari va sanoat kooperatsiyasini rivojlantirish; transport tarmoqlarini bir-biriga ulash; va axborot oqimini oshirish. Uchinchi savatga oilaviy birlashish, nikoh va sayohat kabi insoniy kontekstni yaxshilash boʻyicha majburiyatlar kiritilgan. Shuningdek, jurnalistlar sharoitini yaxshilash va madaniy aloqalarni kengaytirishga intildi. Toʻrtinchi savat ijroni nazorat qilish va kelajakdagi uchrashuvlarni rejalashtirish tartib-qoidalari bilan bogʻliq boʻldi.

## Kelishgan tomonlar

* 
* 
*  Bolgariya
* 
* 
*  Czexoslovakiya
* 
*  Sharqiy Germaniya
* 
* 
* 
* 
*  Mojariston
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Polsha
* 
*  Ruminiya
* 
* 
*  Ispaniya
* 
* 
* 
* 
* 
*  Gʻarbiy Germaniya
* 

## Manbalar
Chekli xato

**Chekli Xato**.Tasodifiy xatolar belgilangan miqdordan oshmasligi shart. Bu miqdor xatoning chegarasi yoki chekli xato deyiladi. Ehtimollik nazariyasiga koʻra, normal sharoitda obyektni 1000 marta oʻlchanganda 3 martasidagina tasodifiy xato qiymati yoʻl qoʻyiladigan oʻrtacha kvadratik xato qiymatidan oshishi mumkin. Shunga koʻra oʻrtacha kvadratik xatoning oʻlchangan qiymati chekli xato deb qabul qilinadi.

Hozirgi kunda oʻlchash natijalariga katta talab qoʻyilishi munosabati bilan chekli xato qilib oʻrtacha kvadratik xatoni ikkilangan miqdori qabul qilinadi.
Agar oʻlchashda roʻy bergan tasodifiy xato yoʻl qoʻyiladigan eng chekka miqdorga teng yoki undan kichik boʻlsa — oʻlchash qoniqarli hisoblanadi, katta boʻlsa — oʻlchash qoniqarsiz hisoblanadi.
## Manbalar
O‘zbekiston SSR xalq artisti

**Oʻzbekiston SSR xalq artisti** – faxriy unvon, 1940-yil 16-yanvarda taʼsis etilgan. Ushbu unvon Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi tomonidan teatr, musiqa va kino sanʼati rivojiga qoʻshgan alohida xizmat koʻrsatgan taniqli sanʼatkorlarga berilgan. Mazkur unvon qoidaga koʻra, „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist“ yoki „Oʻzbekiston SSR xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi“ faxriy unvoni berilganidan keyin kamida besh yil oʻtgach beriladi. Keyingisi „SSSR xalq artisti“ unvoni edi.

Birinchi 1932-yilda – raqqosa Tamaraxonim bu unvon sohibi boʻldi.

Soʻnggi unvon 1991-yilda aktyor Sharipov Xusan Ortiqovichga nasib qilgan.

Oʻzbekistonda Sovet Ittifoqi parchalanishi bilan „Oʻzbekiston SSR xalq artisti“ unvoni „Oʻzbekiston xalq artisti“ unvoni bilan almashtirildi, bu unvon esa sobiq SSSR va Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida nazarda tutilgan huquq va majburiyatlarni oʻz ichida saqlab qoldi.

## Havolalar

* Zvaniya pochyotnie – statya iz Bolshoy sovetskoy ensiklopedii.
O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi

**Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi** — Oʻzbekiston SSR faxriy unvoni, xizmat koʻrsatgan fuqarolar va jamoalarning davlat va jamiyat tomonidan eʼtirof etilish shakllaridan biri sanaladi. 1966-yil 27-sentabrda Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumining „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan muhandis“, „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi“, „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi“ faxriy unvonlarini taʼsis etish toʻgʻrisida"gi Farmoni bilan asoslangan. Oʻzbekiston SSR aloqachisi", „Oʻzbekiston SSR avtomobil transportida xizmat koʻrsatgan xodim“ va „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan savdo xodimi“ faxriy unvonlari davlat va jamiyat tomonidan belgilandi.

Madaniyat, sanʼat, taʼlim, matbaa, matbuot, radio va televideniye muassasalari, tashkilotlari va organlarining yuqori malakali xodimlari, badiiy havaskorlik ishtirokchilari hamda tashkilot, muassasalar va madaniyat organlari ishida ixtiyoriy ravishda ishtirok etayotgan shaxslar madaniyat rivojidagi xizmatlari uchun taqdirlanishdi.

Faxriy unvonga sazovor boʻlgan shaxslar Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining yorliqlari va kumush bilan qoplangan rangli metalldan yasalgan tegishli koʻkrak nishoni bilan taqdirlanishgan. Nishon koʻkrakning oʻng tomoniga taqilgan. Bu unvon Oʻzbekiston SSR davlat mukofotlari tizimiga kiritilgan. SSSR parchalanishi bilan mazkur unvon bilan taqdirlanish yoʻqqa chiqarildi.

## Manbalar
Shamsi Qiyomov

**Shamsi Qiyomov** — sovet va oʻzbek aktyori, dramaturg va ssenariychi. SSSR Yozuvchilar uyushmasi a’zosi (1962—1991-yillarda), Tojikiston xalq artisti. 

## Tarjimai hol
1920-yil 1-yanvarda Samarqandda dunyoga kelgan. 1947-yilda u Moskvaga koʻchib oʻtdi va Rossiya teatr va rassomchilik institutiga oʻqishga kiradi va uni 1952-yilda tamomlaydi. U talabalik davridan boshlab yozuvchilik ijodi bilan shugʻullana boshladi va umrining soʻnggi pallasigacha qissa, ocherklar yozishda davom etdi, shu bilan birga filmlar uchun ssenariylar yozdi.

U 2000-yil 17-yanvarda 80 yoshida bu yorugʻolamni tark etdi.

## Filmografiyasi

### Aktyorlik faoliyati

* 1947-yilda — Oddiy askar Aleksandr Matrosov — Abdurahmonov
* 1960-yilda — „Kobra“ operasiyasi — Alimov
* 1966-yilda — Kerakli odam
* 1976-yilda — Siyovush haqida afsona — shoir. 

### Ssenariylik ishi
* 1959-yil - Oʻgʻlimning uylantirish vaqti keldi

## Havolalar
* Batafsil biografiyasi.
Vasiliy Aleksandrov

**Vasiliy Georgievich Aleksandrov** 1887-yil 24-may, Sankt-Peterburg, Rossiya imperiyasida tavallud topgan. 1964-yil 16-yanvar, xuddi shu joyda (Leningrad) vafot etgan. Vasiliy sovet botaniki va o'simliklar anatomiyasi yo'nalishida yetuk shaxs bo'lgan.

## Biografiya
1887-yil 24-mayda Sankt-Peterburgda tug'ilgan. Yoshligida u Imperator Sankt-Peterburg universitetiga o'qishga kiradi va u yerda, o'z bilimlarini yanada mustahkamlab o'qishini muvaffaqiyatli tarzda yakunlaydi.

1910-yillarning oxirida u professorlik dissertatsiyasini himoya qildi va 1920-yilda bir vaqtning o'zida ikkita universitetda - Tbilisi va Tomskda professorlik qiladi, u yerda 1929-yilgacha ishladi. 1929-yilda Vasiliy Aleksandrov Butunittifoq o'simlikchilik institutiga ishga bordi va u yerda o'simlik anatomiyasi laboratoriyasining mudiri etib tayinlandi. 1942-yilda SSSR Fanlar akademiyasining Botanika institutida o'simliklar anatomiyasi va morfologiya kafedrasi mudiri bo'ldi.

1954-yilda u "**O'simliklar anatomiyasi**" darsligini nashr etdi, o'sha yilning boshida u o'simliklar anatomistlari maktablarini ochdi. 1964-yil 16-yanvarda Leningradda vafot etdi.

## Mukofotlar
Mehnat Qizil Bayroq ordeni (06.10.1945)

## Ilmiy ishlar
Asosiy ilmiy ishlari madaniy va yovvoyi o'simliklarning fiziologik anatomiyasiga: *tolali*, *efirli*, *kauchuk*, *yog'li o'simliklar*, *[[kartoshka]]*, *dukkaklilar*, kabi turlariga bag'ishlangan...

* U oʻsimliklarning oʻtkazuvchanlik tizimini, kalsiy oksalat kristallarining toʻplanishi va oʻzgarishini, yogʻochlanish va lignifikatsiya jarayonlarini, yashil plastidlarning tuzilishi va funksiyasini, mevalarning tuzilishi va rivojlanishini oʻrgangan.
* Fiziologik anatomiyaning asosiy tamoyillarini ishlab chiqadi hamda, anatomik xususiyatlardan filogenetik sistematika, genetika va seleksiyada foydalanadi.
* U barg izlari nazariyasiga katta hissa qo'shdi.
* Bast tolali oʻsimliklar poyasida tolani “grafik” aniqlash usullari ishlab chiqgan

## Manbalar
Xalqaro barmen kuni

**Xalqaro barmen kuni** () — 6-fevral kuni butun dunyoda nishonlanadigan kasb bayramdir.

## Tarixi va nishonlanishi
Xalqaro Barmenlar Uyushmasi (IBA) 1951-yil 24-fevral shanba kuni Buyuk Britaniyaning Torki shahridagi Grand-otel salonida tashkil etilgan. Bugungi kunga qadar ushbu tadbir butun dunyoda Xalqaro barmenlar kuni sifatida nishonlanadi.

Uyushmaning asosiy maqsadlari gildiya aʼzolari oʻrtasida xalqaro munosabatlarni rivojlantirish va qoʻllab-quvvatlash, shuningdek, barmenlik kasbining manfaati va rivojlanishi uchun yuqori malaka va xatti-harakatlar standartlarini ragʻbatlantirishdan iborat.

IBA ning qisqacha tarixi. 1951-yil 24-fevralda Buyuk Britaniyaning Torquay shahrida Xalqaro barmenlar assotsiatsiyasi 7 ta taʼsischi aʼzosi (gildiyalar) — Daniya, Fransiya, Italiya, Niderlandiya, Shvetsiya, Shveysariya va Buyuk Britaniya Birlashgan Qirolligi tomonidan tuzildi. 2021-yil 24-fevralda XBA tashkil topganiga 70-yil toʻldi. Birinchi prezident UKBG (Buyuk Britaniya) dan Bill Tarling janoblari, keyingi yili shveytsariyalik Jorj Sive, italiyalik Pietro Grandi va daniyalik Kurt Sorensen boʻldi.

1963-yildan 1976-yilgacha (14-yil) janob Anjelo Zola Italiyaga raislik qildi. Anjelo Zola ham IBA ni tashkil etishga bagʻishlangan davra suhbatining asoschilaridan biri boʻlgan.

IBA gullab-yashnadi va 1976-yilga kelib u 23 ta yangi aʼzoni qabul qildi, natijada IBA ga 30 mamlakat vakillarini jalb qildi. Bugungi kunga kelib IBA aʼzoligi 64 tadan iborat boʻlib, 3 tasi kuzatuvchi davlatdir.

6-fevral kuni Xalqaro barmenlar kunini keng miqyosda nishonlash anʼanasiga 2008-yilda Kievda Docker Pub rok-klubi va „Planet Z“ xalqaro barmenlik markazi qoʻshma tashabbusi bilan asos solingan. Ushbu gʻoya Rossiyada paydo boʻldi, bu yerda bayram 2009-yildan beri tobora ommalashib bormoqda. Xalqaro barmenlar kuni Avliyo Amand kunida oʻtkazilishiga qaramay, bu ikki xil bayram, birinchisi kasbiy, ikkinchisi katolik. Shuni taʼkidlash kerakki, Avliyo Amand rus pravoslav cherkovi tomonidan ehtiromga ega emas.

Amerika Qoʻshma Shtatlarida dekabr oyining birinchi juma kuni barmenlarni qadrlash kunidir.

Xalqaro barmenlar kunida barcha turdagi tematik tanlovlar, rasmlar, barmenlarning kasbiy mahorati boʻyicha tanlovlar, „vino“ viktorinalari va degustatsiyalar oʻtkaziladi.

## Yana qarang
* Amand
## Manbalar
Belarus davlat statistikasi xodimlari kuni

**Belarus davlat statistikasi xodimlari kuni** har yili 23-avgustda Belarusda nishonlanadigan statistika xodimlarining milliy kasb bayramidir.

1998-yil 26-martda mamlakat poytaxti, qahramon shahar Minskda Belarus Respublikasi Prezidenti Aleksandr Grigoryevich Lukashenko 1998-yil 26-mart kuni 2009-yil 20-dekabrdagi № 31-sonli farmonni imzoladi. 157-sonli *"Belarus Respublikasida davlat bayramlari, bayramlar va unutilmas sanalar toʻgʻrisida*" gi Qonunda ushbu sanani har yili 23-avgustda nishonlash belgilangandan soʻng „Belarus davlat statistikasi xodimlari kuni“ respublikada rasmiy davlat maqomiga ega boʻldi.

Ushbu kasb bayrami sanasi davlat rahbari tomonidan tasodifan tanlanmagan. 1920-yilda, aynan shu kuni Belarus Harbiy inqilobiy qoʻmitasi Sovet respublikasida Markaziy statistika boshqarmasini tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. 74-yildan soʻng ushbu tashkilot Belorussiya Statistika va tahlil vazirligiga aylantirildi. 2008-yilda tashkilot Belarus Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi deb oʻzgartirildi.

„Belarus davlat statistikasi xodimlari kuni“, agar yil kunlariga qarab, dam olish kuniga toʻgʻri kelmasa, ishlamaydigan kun emas.

## Yana qarang
* Belarusiyada dam olish kunlari
* Ukraina Statistika xodimlari kuni
## Manbalar


## Havolalar
* Указ Президента Республики Беларусь N 157 от 26 марта 1998 года «О государственных праздниках, праздничных днях и памятных датах в Республике Беларусь»
AQSh qirg‘oq xavfsizligini saqlash kuni

„**AQSh qirgʻoq xavfsizligini saqlash kuni**“ () har yili 4-avgustda Amerika Qoʻshma Shtatlarida nishonlanadigan qirgʻoq xavfsizligi xizmatining norasmiy kasbiy bayramidir. „AQSh qirgʻoq xavfsizligini saqlash kuni“ni nishonlash sanasi tasodifan tanlanmagan. Aynan shu kuni, 1790-yil 4-avgustda AQSh Kongressi moliya vaziri Aleksandr Hamilton raisligida Qoʻshma Shtatlar harbiy-dengiz flotini qurish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Ushbu qaror qabul qilingan vaqtda respublika dengiz kuchlari oʻnlab kichik va oʻrta kemalardan iborat edi.

Har yili „AQSh qirgʻoq xavfsizligini saqlash kuni“da Michigan shtatining norasmiy ravishda „Dengiz gvardiyasi shahri“ deb ataluvchi Grand-Xeyven shahrida (en: Grand Haven, Michigan) Qoʻshma Shtatlar harbiy-dengiz kuchlari qirgʻoq xavfsizligini saqlash xizmatining keng koʻlamli festivali oʻtkaziladi. Ushbu festival Gran-Heyven merligi tomonidan homiylik qilinadi.

„Qirgʻoq xavfsizligini saqlash kuni“, agar yil kunlariga qarab, dam olish kuniga toʻgʻri kelmasa, ishlamaydigan kun emas.

## Yana qarang
* Dengiz kuchlari kuni
* Dengiz va daryo floti xodimlari kuni
## Manbalar


## Havolalar
* Официальная страница береговой охраны США
Si (nota)

**Si** () — diatonik tovushqatorning yettinchi tovushi va uning belgisi.

Lotincha „H“ harfi bilan belgilanadi. Bir qator mamlakatlarda, xususan, Angliya, Gollandiya, AQSHda lotincha „B“ harfi qoʻllanadi; bunda klassik musiqa nazariyasida „B“ belgisi si-bemol notaga mos kelishini yodda tutish kerak. Si-diez — **His**. Si la dan butun ton va do dan yarim ton pastda. Birinchi oktavada tovush chastotasi (teng temperament qatori): 494 gerts.

## Nomining kelib chiqishi
Notaning nomi (SI) suvga choʻmdiruvchi Yahyoga bagʻishlangan madhiyaning oxirgi qatoridagi soʻzlarning birinchi harflari bilan berilgan "Ut queant laxis" — ***S*** *ancte* ***I*** *ohannes*. Qolgan notalarning nomlaridan kechroq paydo boʻldi, chunki qolgan notalarning nomlarini ixtirochisi Gvido Aretinskiy dastlab olti bosqichli shkaladan foydalangan.

## Nota yozuvida

## Si-diyez

Si-diyez notasi *„his“* harfiy koʻrsatkichi bilan ifodalanadi.

## Si-bemol
Si-bemol notasi *„B“* () harfiy koʻrsatkichi bilan ifodalanadi.

## Manbalar

## Havolalar

* Solovyov N. F. Eslatmalar / / Brokxaus va Efronning entsiklopedik lugʻati : 86 tonnada (82 tonna va 4 ta qoʻshimcha). — Sankt-Peterburg., 1890-1907.
* Onlayn musiqa nazariyasi: shtatlar, kalitlar va ovoz balandligi ).

__INDEKS__
Chelsie Giles

**Chelsie Giles** (tugʻ. 1997-yil 25-yanvar, Coventry, Angliya, Birlashgan Qirollik) — britaniyalik dzudochi, 52&nbsp;kg gacha vazn toifasida, Birlashgan Qirollik terma jamoasi aʼzosi. 2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari bronza medali sovrindori, 2019-yilgi Yozgi Yevropa oʻyinlari bronza medali sovrindori, Yevropa chempioni.

## Faoliyati
Chelsi Giles 52&nbsp;kg gacha vazn toifasida engil vazn toifasida ishtirok etadi. 2015-yilda u oʻsmirlar oʻrtasidagi Jahon chempionatida beshinchi oʻrinni egalladi. 2018-yilda Abu-Dabidagi (BAA) „Katta dubulgʻa“ turnirida uchinchi oʻrinni egalladi.

2019-yilda Minskdagi Yevropa oʻyinlarida, shu jumladan Yevropa chempionatida, britaniyalik sportchi chorak finalda fransiyalik Amandine Buchardga yutqazdi, ammo javob janglarida turnirning bronza medaliga ega boʻldi. Ikki oy oʻtgach, Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Olimpiada oldidan Jahon chempionatida Giles chorak finalga chiqdi va u yerda yaponiyalik Uta Abega yutqazib, ettinchi oʻrinni egalladi. 2019-yil oktyabr oyida Chelsi Giles Abu-Dabidagi „Katta dubulgʻa“ musobaqasida yana uchinchi oʻrinni egalladi.

2021-yilda Tel-Avivdagi (Isroil) „Katta dubulgʻa“ turnirida Chelsi Giles finalga chiqdi va u yerda isroillik Gili Koenni magʻlub etdi. Bir oy oʻtgach, u Tbilisida (Gruziya) boʻlib oʻtgan „Katta dubulgʻa“ turnirining finaliga chiqdi va u italiyalik Odette Giuffridaga yutqazdi.

2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida ikkinchi kunida 52&nbsp;kg gacha vazn toifasida britaniyalik uchinchi oʻrin uchun kurashda shveysariyalik Fabienne Kocherni magʻlub etib, Olimpiadaning bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2022-yilda Sofiyada (Bolgariya) boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida 52&nbsp;kg gacha boʻlgan vazn toifasida u finalda fransiyalik sportchi Amandine Buchardga magʻlub etib, qitʼa chempioniga aylangandi.

## Manbalar
Myuzet

**Myuzet**, **myuzet de kur** (, qad. fransuz tilidan *muse* — *surnay*) — musiqa asbobi hisoblanib, fransuzcha turlicha volinka boʻlib, XVII—XVIII asrlarda keng tarqalgan.

Myuzet — bu moʻynali kichik volinka mato boʻlib, havoni puflash moʻynasi hisoblanadi, ikkita ohangdor nayli (asosiy va qoʻshimcha, oʻynash uchun maxsus teshik va klapanlar hisoblanadi), asbobni qayta qurish uchun truba va bir nechta qamish va ovoz kanallari boʻlgan maxsus „burdon bochkasi“ hisoblanadi. Chalish davomida naychi tirsagi bilan moʻynani bosadi; ehtimol, mazkur asbob aristokratlar orasida mashhur boʻlib, chalish texnikasida yonoqlar shishishi kulgili koʻrinar edi. Shunga oʻxshash dizayndagi volnixilar, Fransiyadan tashqari, boshqa mamlakatlarda ham taniqli boʻlgan: Chexiya, Polsha, Vengriya, Irlandiya.

Fransuz myuzetasi haqidagi ilk eslatma 1636-1637-yillarda Mersenna shahrida uchragan. Unga Pyer Borjon de Seleri (*Traité de la musette*, 1672) alohida risolani bagʻishlangan. Mersenna va Borjon de Selleri tomonidan tasvirlangan asbobning diapazoni oktavadan biroz koʻp boʻlgan; keyinchalik u taxminan ikki yarim oktavagacha kengaygan. XVIII asrda myuzet va uni chalish texnikasini Jak-Marten Otteter (uning tuzilmasi yaxshilanishiga hissa qoʻshgan) batafsil tasvirlab bergan.

Myuzetalar asosan aristokrat muhitda tarqalgani sababli, ular koʻpincha hashamatli buyumlari sifatida yaratilgan: moʻyna ipak yoki baxmal bilan qoplangan, naylar esa fil suyagidan yasalgan. Asbob uy sharoitida hamda professional musiqani yaratishda, jumladan, kamera va teatr musiqasida foydalanilgan. Boshqa narsalar qatorida, uning hamrohligida Lyudovik XIV va Lyudovik XV saroyida mashhur boʻlgan xalq raqsi ijro etilgan. Keyinchalik ushbu raqs „myuzet“ nomiga ham ega boʻlib, opera va balet divertismentlariga, shuningdek, musiqiy asarlariga (syuitalar, sonatalar va boshqalar) kiritila boshlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 

## Havolalar
*
Igdalen

**Igdalen** (), shuningdek, **igdalan** () va **agdal** () — Nigeraning shimoli-gʻarbiy qismida, shuningdek, Mali va Jazoirda istiqomat qiluvchi berber xalqi hisoblanadi.

Igdalenlar Malining sharqiy qismida istiqomat qiluvchi idaksaxaqlar xalqiga yaqin hisoblanadi. Madaniy nuqtai nazardan esa igdalenlar tuareglarning aʼzosidir. Kel-fervan, kel-tamat va boshqa qabilalar bilan birgalikda, igdalenlar Kel-Air konfederatsiyasini tashkil etadi.

Ular asosan islom diniga eʼtiqod qilishgan.

## Tarixi
Qadimda ular choʻponlar va murabitlar tabaqasidan boʻlishgan.

Igdalenlar berberlar orasida birinchilardan boʻlib, Sahroi Kabirdan janubga koʻchib oʻtishgan deb ishoniladi. Ular taxminan XI asrda Niger daryosi vodiysiga joʻnashgan. Hozirda ular Air platosida istiqomat qilishadi.

## Tili
Igdalenlar Tagdal tilida soʻzlashishadi. Y songay tillarining shimoliy qismiga kiradi, ammo ularga tuareg tillarining taʼsiri katta boʻlgan.

## Hudud va aholi soni
Igdalenlar asosan Nigeraning shimoli-gʻarbiy qismida, masalan Tanut va Tchintabaraden shaharlarida istiqomat qilishadi. Biroq, Mali va Jazoirning chegaradosh hududlarida ham igdalen aholi punktlarini uchratish mumkin. Chorvachilikning mavsumi vaqtida igdalenlar janubga, shimol tomondagi choʻlga borishadi.

*Ethnologue*ning bahosiga koʻra, dunyoda taxminan 27 000 igdalen xalqining vakillari mavjud.

## Yana qarang

* Daussaxak
* Tuaregi

## Manbalar
Shukurjon Tuyg‘un

**Shukurjon Tuygʻun** (12.03.1909 — 1981) — oʻzbek sovet shoiri, dramaturg, tarjimon. Oʻzbekistonning ilk dramaturglaridan biri. SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi (1934), Sovet yozuvchilarining I-qurultoyi ishtirokchisi.

## Tarjimai hol
Shukurjon 1909-yilda Andijon viloyatining Ganjiravon qishlogʻida aravakash oilasida tugʻilgan, bolalar uyida tarbiyalangan, keyinchalik komsomolga oʻtgan.

Buxorodagi institutida tahsil olgan, 1925—1930-yillarda Boku universitetining til va adabiyot fakultetida tahsil oladi.

1934-yilda SSSR Yozuvchilarning birinchi qurultoyida delegat boʻlib, SSSR Yozuvchilar uyushmasining birinchi aʼzolaridan biri boʻldi.

1981-yilda vafot etgan.

## Ijodiy faoliyati
U 1928-yilda ijod qilishni boshlagan. Dastlabki sheʼr va hikoyalar toʻplamlari: „Lakchalar“ (1930), „Vaxsh“ (1932), „Kungil tomchisi“ („Yurak orzulari“, 1934), „Nomus“ (1937) va hokazo.

„Mard yigit“, „Haqiqiy oʻgʻil“, „Ochildi“ dostonlari muallifi.

U dramaturg sifatida ham tanilgan, kambagallarning ogʻir hayotini ifodalaydigan, boylarning ochkoʻzligini fosh etuvchi „Bahodir“ (1939) pesasi, inqilobdan avvalgi  Oʻrta Osiyo xonlari („Qasos“ 1942, Amin Umariy bilan hamkorlikda) dramasi, oʻzbek askarlarining Ulugʻ Vatan urushi koʻrsatgan jasoratlari  („Muhabbat“, 1946) qissalarida qayd etilgan.

Ushbu asarlar Hamza nomidagi Oʻzbek drama teatrida, boshqa oʻzbek teatrlari hamda tojik va turkman teatrlarida sahnalashtirilgan.

N.Gogolning “Revizor”, V.Vishnevskiyning “Optimistik fojia” asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

## Xotirlash
Toshkentda dramaturg uchun 1969—1981-yillarda yashagan uyga yodgorlik taxtachasi oʻrnatilgan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, uning nomi unutildi. Yozuvchining asarlari kutubxona kataloglarida zikr etilgani bilan aslida u yerda yoʻq. Hattoki shu paytgacha „Baxtiyor“ dramasi ham topilmagan.

2013-yili faqatgina asarlarining bir jildi oʻzbek tilida va uch jildligi esa rus tilida chop etilgan.

### '''Bibliografiyasi'''

* Lyubov: Drami i poemi / Xudoj. B. Xaybullin. — Tashkent: Izdatelstvo literaturi i iskusstva, 1982. — 358 s.

## Manbalar

** Shukurdjan Tuygun: Pisatel. 1909—1981. Nekrolog // Pravda Vostoka, 4-noyabrya 1981
** Shukurdjan Tuygun // Pisateli sovetskogo Uzbekistana. — Tashkent: Goslitizdat UzSSR, 1959. — 173. — str. 132
** Tuygun, Shukurdjan // Teatralnaya ensiklopediya. Tom 5 / Glav. red. P. A. Markov — M.: Sovetskaya ensiklopediya, 1967
** *Shuxrat Miralimov, kandidat istoricheskix nauk* — Zabitiy pisatel // 4-fevralya 2013
Xo‘jayin kuni

**Xoʻjayin** **kuni yoki boshliq kuni** ( yoki *Bosses Day*) — brigadirdan tortib mamlakat prezidentigacha boʻlgan barcha darajadagi jamoalar rahbarlari uchun kasb bayrami. Ushbu sana har yili 16-oktabrda nishonlanadi.

## "Xoʻjayin kuni"ning tarixi va nishonlanishi
Barcha darajadagi rahbarlar uchun ushbu kasb bayramini oʻtkazish gʻoyasi Amerika Qoʻshma Shtatlariga tegishli ekanligi umumiy qabul qilinadi. Aksariyat internet portallari 1958-yilda bu bayramni har yili oʻtkazish tashabbusi bilan chiqqan Chikago shahridan boʻlgan amerikalik Patrisiya Beyz Xaroski ekanligini taʼkidlamoqda. Shuningdek, 1958-yilda Patrisiya Beyz Xaroskiy AQSh Savdo Palatasida „Xoʻjayin kuni“ ni roʻyxatdan oʻtkazdi. Balki Patrisiyaga ustunlik berilganining sababi, uning tashabbusi birinchi marta rasmiy shaxs tomonidan eshitilganidadir, chunki 1962-yilda Illinoys gubernatori uning gʻoyasini yoqtirgan va u dunyoda birinchi marta bu sanaga rasmiy maqom bergan.

16-oktabrni Patrisiya Xaroski tasodifan tanlamadi: u „State Insurance“da otasining kotibi boʻlib ishlagan, uning tugʻilgan kuni aynan oʻsha kuni edi.

„Xoʻjayin kuni“ tezda sayyoramiz boʻylab tarqaldi va bugungi kunda u nafaqat AQShda, balki Buyuk Britaniya, Avstraliya va Janubiy Afrikada ham nishonlanadi.

## Manbalar


## Yana qarang
* Yer usti, suv osti va havo kemasi qoʻmondoni kuni
## Havolalar
* Holiday Insights: Boss' Day
* «День Босса» — истоки праздника 
* Торговая палата США
Bon Om Tuk

**Bon Om Tuk** yoki **Suv festivali** (, inglizcha: Bon Om Touk yoki Khmer Water Festival) noyabr oyida nishonlanadigan Kambodja bayramidir. Festival uch kun davom etadi. U musson mavsumining tugashiga va Tonlesap daryosi oqimining teskari oʻzgarishiga bagʻishlangan. Har yili millionlab insonlarni jalb etadigan eshkak eshish musobaqalari, kontsertlar va mushakbozliklarni oʻz ichiga oladi.

Barcha shaharlar va viloyatlar bayramga qoʻshilishadi, lekin eng katta bayramlar Pnompenda boʻlib oʻtadi, eshkak eshish musobaqalari bu yerda, Sisovat qirgʻogʻi boʻylab , Qirollik saroyi qarshisida oʻtkaziladi. Festival mamlakatning ikkinchi yirik shahri Siemreapda ham juda keng miqyosda nishonlanadi.

2010-yil 22-noyabrda Pnompendagi Bon Om Tuk bayrami chogʻida tiqilinchda 456 kishi halok boʻldi. Bundan avvalgi festivalda ham halokatli hodisalar boʻlgan. Shunday qilib, 2008-yilda qayiqning agʻdarilishi natijasida 5 ta singapurlik eshkakchi, 2009-yilda esa 1 kambodjalik eshkakchi choʻkib halok boʻlgan. 2010-yildagi fojiali voqealardan keyin festival keyingi uch yil davomida bekor qilindi va faqat 2014-yilda qayta tiklandi.

## Yana qarang

* Kambodja bayramlari

## Manbalar
Ervin Umerov

**Ervin Osmanovich Umerov** (1938-yil 1-may, Qrim ASSR, Yana-Sala qishlogʻi – 2007-yil 24-fevral, Moskva) – qrim-tatar yozuvchisi, jurnalist, tarjimon.

## Tarjimai holi
Ervin 1938-yil 1-may sanasida Qrimda xizmatchi (oʻqituvchi) oilasida tugʻilgan. 1944-yilda oilasi repressiyaga uchragach, ota-onasi bilan birga Oʻrta Osiyoga, Oʻzbekiston SSR Fargʻona viloyati Oltiariq tumani Palasan qishlogʻiga surgun qilingan. Yosh Ervin Oltiariq tumani markazida Palasandan olti kilometr uzoqlikda A. S. Pushkin nomidagi 1-sonli oʻrta maktabda taʼlim olib, uni 1957-yilda tamomlagan. Vaqt oʻtishi bilan neftni qayta ishlash zavodida chilangar, soʻng viloyat statistika boshqarmasida inspektor boʻlib ishlagan.

1960-yilda doʻsti Emil Amit bilan birga Moskvadagi A. M. Gorkiy nomidagi Adabiyot institutiga oʻqishga kirdi. Shundan keyin 5 yil davomida „Lenin bayrogʻi“ (Toshkent – Oʻzbekiston Kompartiyasi MK organi, qrim-tatar tilida nashr etiladigan) gazetasida adabiy xodim boʻlib ishladi. Butunittifoq radiosi adabiy eshittirish bosh tahririyati SSSR xalqlari adabiyoti boʻlimi muharriri, keyinchalik 1976-yildan nafaqaga chiqqunga qadar „Bolalar adabiyoti“ nashriyotining SSSR xalqlari adabiyoti boʻlimi katta muharriri lavozimlarida ishlab keldi.

Umerov 1966-yildan SSSR Jurnalistlar uyushmasi aʼzosi, 1978-yildan SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi edi.

Umerovning qizi Edina ssenariychi va rejissor.

Jurnalist 1980-yillarning oxirida Qrimga koʻchib oʻtdi. 1993-yildan buyon Simferopolda yashagan, uy-joy olish uchun navbatda turgan. Umerov 2007-yil 24-fevralda ogʻir xastalikdan keyin Moskvada vafot etdi va Qrimda dafn qilindi.

## Ijodiy faoliyati
Ijodini jurnalistika sohasidan boshlagan: Fargʻona viloyat gazetalarida qishloq muxbiri sifatida faoliyat yuritgan. 1959-yili Oʻzbekiston SSR badiiy adabiyoti nashriyoti tomonidan Moskvada oʻtkazilayotgan Oʻzbekiston sanʼati va adabiyoti dekadasida nashr etilgan Qrim-tatar adiblarining „Umrimiz kunlari“ toʻplamida uning hikoyasi chiqqan.

Yozuvchi oʻzining deportasiyaga munosabatini „Yolgʻizlik“, „Qora poyezd“, „Ijozat“ (1960-yillar oxirida yozilgan) hikoyalarida ifodalagan, mazmun jihatdan oʻsha paytlarda chop etilishi mumkin boʻlmagan va qoʻlda yozilgan „Yolgʻizlik“ hikoyasi alohida eʼtirofga loyiq deb topilgan.

Ervin 40 yildan ortiq adabiy faoliyati davomida u SSSR respublikalari turkiyzabon yozuvchilarining 50 dan ortiq kitoblarida – mualliflik va rus tiliga tarjima qilingan asarlarini nashr etgan.

Umerov 2002-yilda Moskvadagi „Tekst“ nashriyoti Soros jamgʻarmasi koʻmagida deportasiya mavzusiga bagʻishlangan va hujjatli hikoyalarni oʻz ichiga olgan „Qora poyezd“ toʻplamini chop etdi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *Nagaev S*. Yurek araretinen yaza // Yashlikʼkʼaxas duygʼunen. – Tashkent, 1979. – S. 30-43.
* *Seferova F. A*. Oppozitsiya „egoizm-altruizm“ v proizvedeniyax E. Umerova // Eticheskie ideali krimskotatarskoy prozi 60-80-x gg. XX veka. – Simferopol, 2009. – S. 160—182.
* *Shukur S*. Pamyati pisatelya Ervina Umerova // Literaturniy Krim. – 2007, 9 marta. – S. 12.
* 

## Havolalar
*
Vestaliya

**Vestaliya** () — qadimgi Rim bayrami 9-iyun kuni maʼbuda, oilaviy oʻchoq homiysi va qurbonlik olovi Vesta sharafiga nishonlanadi.

## Vesta eʼtoqodi
Xudolar panteonida Vesta jamiyat, kuriya va har bir turar-joyning muqaddas oʻchogʻi uchun javobgar edi. Rimliklar maʼbudani hurmat qilgan, har bir uyda uning oʻchogʻini qoʻllab-quvvatlagan va Vestaning tirik timsoli boʻlgan oltita ruhoniy katta huquqlarga ega boʻlgan va katta hurmatga sazovor boʻlgan.

Afsonaga koʻra, Vesta kulti Miloddan avvalgi VIII asr oxiridan VII asr boshlarigacha hukmronlik qilgan Qadimgi Rimning 2-qiroli Numa Pompilius tomonidan asos solingan. Kapitoliy va Palatin tepaliklari oʻrtasida maʼbuda uchun ibodatxona qurildi, uning markazida „abadiy“ va „oʻchmas“ olov oʻchogʻi boʻlib, u Vestaning timsoli hisoblangan.

## Nishonlanishi
Vestaliya nishonlanishi paytida Rim ayollari Vesta ibodatxonasini yalangoyoq ziyorat qilishgan va u yerda unga qurbonlik keltirishgan. Bu ayollar qurbonlik qilishlari mumkin boʻlgan yilning yagona kuni edi.

Bundan tashqari, 9-iyun kuni eshaklarni ishlatish taqiqlangan edi. Afsonaga koʻra, shu kuni eshakning faryodi Vestani uygʻotgan, bu paytda Priap uning nomusiga tegmoqchi edi.

Vestaliya, shuningdek, tegirmonchilar va novvoylar uchun ham bayram kuni edi, chunki dastlab non oʻchoq kulida pishirilgan.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Веста // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1892. — Т. VI.
* Веста / Штаерман Е. М. // Мифы народов мира : Энцикл. в 2 т. / гл. ред. С. А. Токарев. — 2-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1 : А—К. — 671 с.
* 
*
Harbiy havo kuchlari kuni

**Harbiy havo kuchlari kuni** — Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlaridagi Harbiy havo kuchlarining unutilmas kuni. Har yili 12-avgust kuni nishonlanadi. Aniqlik kiritish kerakki, 1998-yilgacha na Sovet Ittifoqida, na Rossiyada bunday bayram boʻlmagan. Dastlab, Harbiy havo kuchlari kuni Rossiya Federatsiyasi Prezidenti B. Yeltsinning 1997-yil 29-avgustdagi 949-sonli Farmoni bilan tashkil etilgan. Keyinchalik, unutilmas kun sifatida Rossiya Federatsiyasi Prezidenti V. Putinning 2006-yil 31-may 549-son qarori bilan (va 2017-yil 21-maydagi tahrirda) „Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlarida kasbiy bayramlar va unutilmas kunlarni belgilash toʻgʻrisida“gi qarori bilan tashkil etilgan.

Harbiy havo kuchlari bosh qoʻmondoni Petr Stepanovich Deynekin tashabbusi bilan Rossiya Federatsiyasida yangi aviatsiya bayrami „Havo kuchlari kuni“ tashkil etildi. 1997-yilda harbiy aviatorlar mamlakat prezidenti Boris Yeltsindan havo kuchlari bayramini tashkil etishni soʻrashdi. Va tegishli Farmon 1997-yil 29-avgustda imzolandi. Harbiy havo kuchlari kunini nishonlash sanasining tarixiy asoslari „Aviatsiya va kosmonavtika“ jurnalida 1996-yil 6-sonda chop etilgan. Maqolada 1912-yil 30-iyulda (12-avgust, yangi uslubda) Harbiy vazirlikning vaqtinchalik direktori, general-muhandis A.P. Vernander tomonidan imzolangan 397-son buyrugʻi haqida gap boradi, unga koʻra, Imperator Nikolay II ning 1911-yil 22-noyabrdagi „buyrugʻi“ ga binoan, armiyadagi aeronavtikaning barcha masalalari Bosh shtabning asosiy boʻlimiga jamlangan va Bosh shtabning aeronavtika boʻlimi xodimlari tasdiqlangan.

2015-yilda Rossiya Federatsiyasi Aerokosmik kuchlari tashkil etilgandan soʻng, uning tarkibiga Harbiy havo kuchlari kirdi, bu **Rossiya Federatsiyasi Aerokosmik kuchlari kuni** sifatida nishonlanadi.

1912-yil 12-avgustda (30-iyul, eski uslubda) Rossiya Harbiy boshqarmasi buyrugʻini chiqardi, unga koʻra Bosh shtab Bosh boshqarmasining aeronavtika boʻlimining xodimlari ishga tushirildi, shuning uchun 12-avgust Rossiya harbiy aviatsiyasi yaratilishining boshlanishi deb hisoblanadi.

Harbiy havo kuchlari kuniga bagʻishlangan bayram tadbirlari Rossiya havo floti kunida oʻtkaziladi.

## Manbalar
Ukraina Qurolli Kuchlari kuni

„**Ukraina Qurolli Kuchlari kuni“** (ukraincha: „Den Zbroynix sil Ukraїni“*) — har yili 6-dekabrda [[Ukraina|Ukrainada]] nishonlanadigan Ukraina Qurolli Kuchlarining barcha harbiy xizmatchilari uchun milliy harbiy [[Bayram|kasbiy bayramdir]].

„Ukraina Qurolli Kuchlari kuni“ Ukraina rasmiy taqvimida [[1993|1993-yilda]] Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin deyarli darhol paydo boʻldi. Bayram Ukraina Oliy Radasining qarori bilan tashkil etilgan. „Ukraina Qurolli Kuchlari kuni“ ning sanasi tasodifan tanlanmagan, u 1991-yil 6-dekabrda „*Ukraina Qurolli Kuchlari toʻgʻrisida*“ Ukraina qonuni qabul qilingan kunga toʻgʻri keldi.

Ukraina Qurolli Kuchlarining tayanchi — Ukraina hududida joylashgan sobiq SSSR Qurolli Kuchlari negizida tashkil etilgan Quruqlikdagi qoʻshinlar, Harbiy havo va dengiz kuchlaridan iborat. Yillar davomida prezidentlar qurolli kuchlarning ushbu boʻlinmalarining har biri uchun kasb bayramlarini oʻrnatdilar (Quruqlikdagi kuchlar kuni, Aviatsiya kuni, Harbiy-dengiz floti kuni), ammo „Ukraina Qurolli Kuchlari kuni“ alohida ahamiyatga ega, chunki bu kunda mamlakatning barcha harbiy xizmatchilari oʻrtasida harbiy birodarlik mustahkamlanadi.

[[2009|2009-yilda]] Ukrainaning uchinchi prezidenti V. A. Yushchenko, harbiy xizmatchilarni ushbu kasb bayrami bilan tabriklar ekan, quyidagilarni aytdi:<blockquote>"*Zamonaviy armiyamiz 18 yoshga toʻldi, lekin uning maʼnaviy quvvati Ukraina ozodligi va mustaqilligi himoyachilarining ming yillik harbiy jasorat anʼanalari bilan oziqlanadi… Armiyaning asosiy kuchi ukrainalik jangchi, fidoyi vatanparvardir, Davlat va xalq qoʻriqchisi boʻlgan sharafli va burchli inson…*"</blockquote>Shu kuni Ukraina Bosh vaziri Yu. V. Timoshenko qoʻshimcha qilib, dedi:<blockquote>"*Tinchlikparvarlik operatsiyalari jarayonida jasorat va professionallik tufayli ukrainalik harbiy xizmatchilar mustaqil Ukrainaning yosh armiyasida dunyoning koʻplab xalqlarining hurmati va eʼtirofiga sazovor boʻldi''".

## Yana qarang
* Ukraina himoyachilari kuni
## Manbalar