Qora mato

**Qora mato** () — Kot-d’Ivuarlik yozuvchi Bernard Binlin Dadye tomonidan toʻplangan Afrika xalq ertaklari toʻplami. Asar ilk bor 1955-yilda fransuz tilida nashr etilgan. Uning Karen Hatch tomonidan amalga oshirilgan inglizcha tarjimasi 1987-yilda dunyo yuzini koʻrgan. Ushbu hikoyalar koʻplab Afrika yozuvchilari (jumladan, Dadye va Birago Diop kabi mualliflar) anʼanaviy Afrika sanʼati uchun yangi yoʻnalish yaratayotgan, yaʼni ogʻzaki adabiyotni yozma adabiyotga aylantirayotgan bir davrda nashr etilgan.

## Tarixi
1940 va 1950-yillar Afrika nasriy adabiyotining yuksalish davri boʻlib, bu vaqtda „Afrika romani“ tushunchasi shakllandi. Shu bilan birga, yozuvchilar anʼanaviy ogʻzaki nasrni matnga koʻchirish orqali „musiqa, qarsaklar, kulgi, raqs va qoʻshiqlar bilan isitilgan muhit“ yoʻqolishining oʻrnini toʻldirishga harakat qilishgan. Senegallik yozuvchi Birago Diop ushbu janrning peshqadamlaridan biri edi. Diop ertaklarni muayyan bir griot (Gʻarbiy Afrikadagi xalq baxshisi) tilidan bayon qilgan boʻlsa, Dadye anʼananing baʼzi jihatlaridan voz kechdi — u anʼanaviy kirish va yakunlovchi formulalarni qisqartirdi hamda toʻplamga oʻzining original ijod namunalarini ham qoʻshdi.

## Mundarija
Toʻplamdagi oʻn oltita ertakdan uchtasi bevosita Dadyening qalamiga mansub: „Yoʻqchilik koʻzgusi“, „Qora mato“ va „Qirol boʻlishni istagan odam“. Hikoyalarning oʻntasida Gʻarbiy Afrikaning mashhur hiylagar qahramoni — Anansi oʻrgimchak ishtirok etadi. Ikki hikoya esa oʻgay onalari tomonidan imkonsiz topshiriqlarni bajarishga majburlangan yetim bolalar haqidagi tashabbus (initiation) ertaklaridir. Har ikki yetim bola jasur boʻlib, oʻz vazifalarini ixtiyoriy ravishda bajarishadi va hikoyalar baxtli yakun topadi.

### Ertaklar roʻyxati
# Yoʻqchilik koʻzgusi (The Mirror of Dearth)
# Qora mato (The Black Cloth)
# Koʻza (The Pitcher)
# Oʻrgimchakning buquri (Spider’s Hump)
# Ashaddiy bola (L’Enfant Terrible)
# Oʻrgimchakning hoʻkizi (Spider’s Ox)
# Oʻrgimchak va toshbaqa (Spider and the Tortoise)
# Ona iguananing dafn marosimi (Mother Iguanaʼs Funeral)
# Choʻchqaning burni (The Pigʻs Snout)
# Ovchi va boa iloni (The Hunter and the Boa)
# Muqaddas sigir (The Sacred Cow)
# Koʻrshapalakning qarindoshlari (The Batʼs Relations)
# Yam dalasi (The Yam Field)
# Qalin puli (The Dowry)

Toʻplamga nom bergan ertakda Aiva ismli yetim qiz haqida hikoya qilinadi. Oʻgay onasi unga imkonsiz vazifani topshiradi: qora matoni oq boʻlguncha yuvish. Qiz oʻzining vafot etgan onasini qoʻshiq orqali yordamga chaqiradi va moʻjiza yuz berib, mato oqaradi. Tadqiqotchi Robert Farris Tompsonning fikricha, bu hikoya qullik davrida oilaviy rishtalari uzilgan afrikaliklarning oʻz oʻtmishi va ildizlarini qidirishi haqidagi allegoriya boʻlishi mumkin.

## Uslubi va adabiy tanqid
Tarjimon Karen Hatchning fikricha, bu hikoyalar ogʻzaki manbalardan ikki marta uzoqlashgan: birinchidan, ogʻzakidan yozmaga (fransuzcha) oʻtgan boʻlsa, ikkinchidan, fransuzchadan inglizchaga tarjima qilingan. Shunga qaramay, tanqidchilar ularni lisoniy jihatdan yorqin asarlar deb hisoblashadi. Dadyening uslubida fransuz yozuvchilari Guy de Maupassant va Victor Hugo taʼsiri seziladi.

Dadye anʼanaviy ogʻzaki nutqning baʼzi elementlarini saqlab qolgan. Masalan, u nzema tilidagi qoʻshiqlarni va onomatopoetik (taqlidiy) tovushlarni qoʻllagan. Jumladan, toshbaqaning yurishi „Klauk! klak!“ deb, yoki Anansining bolta oʻtkirlashi „Kochio! kochio!“ deb tasvirlangan.

### Negrityud
Dadyening uslubi va ushbu toʻplami Negrityud (Négritude) harakati bilan bogʻliqligi munozarali masaladir. Baʼzi tanqidchilar uni ushbu harakatning asoschilaridan biri deb atashsa, boshqalari uning ijodi sof Negrityuddan biroz farq qilishini taʼkidlashadi. Biroq, 1950-yillardagi koʻplab fransuz tilida ijod qiluvchi qora tanli yozuvchilar kabi Dadye ham ushbu ertaklar orqali Afrika madaniyatining qadr-qimmatini va uning boy maʼnaviy olamini koʻrsatishga intilgan.

## Manbalar