open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hoji tam-tam

**Hoji tam-tam** (aslida Homidov Hoji Qurbon, 1888 — Samarqand — 1964.24.1) — xalq qiziqchisi, Eski maktabda savod chiqargan. Yoshligidan xalq sayillarida hofizlar, mashshoqlar, nazm ahli orasida boʻlib, ashula yoʻllarini, muqallid qilishni oʻrganadi. Mashhur xonanda Hojiabdulaziz Abdurasulov bilan hamkorlik qilgan. H.t-t askiya turi — shirinkorlikning , shuningdek, doira chalish, choʻp va qayroq bilan ijro etiladigan oʻyinlarning ustasi boʻlgan. Odatda u qoʻshiq aytganda, oʻziga oʻzi soz bilan emas, balki "tam-tam" deb rubobning jarangiga qilinadigan taqtidiy ohangi bilan joʻr boʻlgan. Shu bois xalq uni H.t-t. deb ketgan. 1937-yil Moskvada oʻtgan oʻzbek sanʼati dekadasida, Kattaqoʻrgon suv ombori va Katta Fargʻona kanali qurilishlarida qatnashgan. Samarqanddagi Yosh tomoshabinlar teatri (1942—43), Musiqali drama va komediya teatrida (1943—47) ishlagan. Uning repertua-rida oʻzbek, tojik, ozarbayjon, uygʻur, rus xalq qoʻshiqlari, lapar va latifalari, muqallidlari katta oʻrin tutgan. H.t-t. aytgan "Karima koʻylak kiyadi", "Kolxozga kirdim", "Yalli-yalli", "Bor-bora bormayman", "Omon-omon", "Biyo yak", "Meravam", "Uka, chilim chekmang", "Yexal iz yar-marki uxar" kabi qoʻshiqlar ommalashgan. Shuningdek, u Hojiabdula-ziz, Levi Boboxonov, Domla Halim Ibodov va boshqalarga taqlid-parodiya ham qilgan. Doni Zokirov, Nabijon Hasanov, Sharif Akromov kabi bastakorlar undan qoʻshiqlar oʻrganishgan.
Hojib

**Hojib** (arab. — xizmatkor) — 1) Somoniylar, Qoraxoniylar, Sal-juqiylar kabi oʻrta asr saltanatlarida hukmdor qabulxonasi boshligʻi, E1PIK ogʻa. Saroy kotiblari. xazinachi va boshqa unga bevosita boʻysunganlar. Xorijiy yurtlardan kelgan elchilar hukmdor qabuliga kirishdan oldin H. bilan uchrashgan. H.dan davlat ishlarida hushyor boʻlish, sir saqlash, mamlakat gʻanimlari, muxoliflari bilan muzo-karalar yurita olish qobiliyati talab qilingan. Saltanat, hukmdor oldidagi salmoqli xizmati evaziga H.ga xos H. yoki ulugʻ H. unvonlari berilgan. Manbalar zarurat tugʻilganda H.ning harbiy harakatlarda ham ishtirok etganligidan shahodat beradi. Moʻgullar davridan eʼtiboran H. vazifasini bajaruvchi shaxs "shigʻa-vul" atamasi bilan atalgan.

Abulfazl Bayhaqiyning "Taʼrixi Masʼudiy" asarida yozilishicha, H.lar ulugʻ H., saroy H., navbatchi H. H.-jomador kabi turli darajadagi man-sablarni egallashgan. Rasmiy marosimlarda ulugʻ H. oliy hukmdorga eng yaqin joyni egallagan. Janglarda ulugʻ H. qoʻshinning masʼuliyatli qismlaridan biri — chap qanotga qoʻmondonlik qilgan. H.lar odatda qora chakmon va 2 uchli kuloh kiyib yurganlar; 2) Oʻrta Osiyo xonliklarida darvozabon.
Azim Hojiyev

**Azim Hojiyev** (1933.18.12, Toshkent viloyati Toshkent tumani) – tilshunos. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (2000), filologiya fanlari doktori (1968), professor (1977). Oʻrta Osiyo universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1956). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot institutida kichik, katga ilmiy xodim (1959–69), boʻlim mudiri (1969-90), direktorning ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1969–73; 1985-90), bosh ilmiy xodim (1998-yildan). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tilshunoslik institutining direktori (1991–98), ayni paytda "Oʻzbek tili va adabiyoti" jurnalning bosh muharriri. Hojiyevning ilmiy ishlari oʻzbek tili grafikasi va imlosi, morfologiyasi (xususan feʼl turkumi) va soʻz yasalishi, leksikologiyasi va leksikografiyasi, terminologiyasiga, hozirgi oʻzbek tilining shakllanish va rivojlanish tarixiga bagʻishlangan. Oʻzbek tilshunosligi tarixida alohida oʻrin tutadigan "Oʻzbek tili grammatikasi" (1–2 j.lar, 1975–76), "Hozirgi oʻzbek adabiy tili. 1-qism" (1980), 2 j.li "Oʻzbek tilining izohli lugʻati" (1981), "Oʻzbek tili leksikologiyasi" (1981) va boshqa ilmiy asar, darslik, lugʻatlar Hojiyev ishtirokida tayyorlangan. Oʻzbekiston Respublikasining "Davlat tili haqida"gi, "Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini joriy etish toʻgʻrisida"gi qonunlarini amalga oshirish maqsadida yangi alifbo asosida yaratilgan "Oʻzbek tilining asosiy imlo qoidalari" va "Oʻzbek tilining imlo lugʻati" (1995) ham Hojiyev rahbarligi va ishtirokida tuzilgan. H. hozirgi kunda nashrga tayyorlanayotgan 4 j.li "Oʻzbek tilining izohli lugʻati"ning asosiy tuzuvchilaridan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbek tilida qoʻshma, juft va takroriy soʻzlar. T., 1963;
* Oʻzbek tili sinonimlarining qisqacha lugʻati, T.. 1963;
* Oʻzbek tilida koʻmakchi fsʼllar. T., 1966;
* Toʻliqsiz feʼl, T., 1970;
* Oʻzbek tili sinonimlarining izohli lugʻati, T., 1974;
* Hozirgi oʻzbek tilida forma yasalishi, T, 1979;
* Oʻzbek tilida soʻz yasalishi, T, 1989;
* Termin tanlash mezonlari, T., 1996;
* Tilshunoslik terminlarining izohli lugʻati, T., 2002.
Jovvat Hojiyev

**Jovvat Hojiyev** (1938.4.7, Toshkent) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), fizikamatematika fanlari doktori (1977), professor (1979). Mosk-va universitetining mexanika-matematika fakultetini (1962) va aspiranturasini (1965) tugatgan. 1965-yildan Toshkent universitetida assistent (1965—67), katta oʻqituvchi (1967—69), dotsent (1969-78), professor (1978-98), matematika fakulteti dekani (1971—85), algebra va sonlar nazariyasi kafedrasi mudiri (1985—98). Ilmiy ishlari in-variantlar nazariyasi va uning tat-biqlari (xususan egri chiziqlar va sirtlar differensial geometriyasi)ga, /-gruppoidlar nazariyasi va ularning tatbiklari (xususan, qator algebraik sistemalarning tub radikalining xossalarini oʻrganish)ga hamda funksional analiz topologik yarim maydonlar nazariyasiga, lokal-kompakt gruppalarning lokal qabariq fazolardagi tasvirlar nazariyalariga oid. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti lau-reati (1995).

## Manbalar

As.Teoriya invariantov binarnix form, T., 1978; Prilojeniye teorii invariantov k differensialnoy geometrii krivmx, T, 1988; Algebra va sonlar nazariyasi kursi (darslik) (hamkorlikda), T., 2001.
Rasul Hojiyev

**Rasul Hojiyev** (1934.10.1, Xovos tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2005). Qishloq xoʻjaligi fanlari nomzodi (1981). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Yangi-yer shahridagi 1-maktabda kimyo-biologiya oʻqituvchisi, 1966-yildan Yangiyer gid-romelioratsiya texnikumida kimyo-biologiya oʻqituvchisi va sirtqi boʻlim mudiri, 1968-yildan direktor oʻrinbosari, 1971—80 va 1984—92 yillarda Guliston kommunal qurilish texnikumi, 1980-yildan Jizzax politexnika texnikumi, 1992-yildan Yangiyer qurilish va kommu-nal xizmat kasb-hunar kolleji direk-tori. H. rahbarligi davrida kollejning informatika, elektrotexnika, kimyo, fizika, astronomiya va boshqa xonalari lab. jihozlari va harakatlanuvchi maketlar bilan jihozlandi. Qurilish kasbhunar kollejlari uchun "Kimyo" darsligi va bir qancha ilmiy maqolalar muallifi.
Oydin Hojiyeva

**Oydin Hojiyeva** (1942-yil 22-aprel, Boʻston qishlogʻi, Qiziltepa tumani, Buxoro viloyati (hozirgi Navoiy viloyati) – 2023-yil 14-may, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq shoiri (1992). Toshkent davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1965). „Sharq yulduzi“ jurnalida adabiy xodim (1965), boʻlim boshligʻi (1971–1976), „Saodat“ jurnalida boʻlim mudiri (1976–1985), „Gulxan“ jurnali bosh muharriri (1985–1994), „Milliy va ijtimoiy barqarorlik“ jamgʻarmasi raisi (1993–1995). „Saodat“ jurnali va uning ilovasi „Gulchehralar“ gazetasida bosh muharrir (1994-yildan).

## Ijodi
Ilk kitobi – „Shabnam“ (1970). „Manzillar“ (1971), „Men sevgan qoʻshiq“ (1972), „Orzu guli“ (1974), „Tarovat“ (1976), „Dostonlar“ (1980), „Xushxabar“ (1983), „Mushfiq onajon“ (1983), „Chashmalarni izlayman“ (1986), „Tamal toshi“ (1988), „Ishonch yulduzlari“ (1989), „Koʻzimning oqu qorasi“ (1996), „Panohim“ (1998) kabi sheʼriy toʻplamlar muallifi. Ijodida inson qalbi kechinmalari xalqona ohanglarda oʻziga xos talqinini topgan („Navo“, 1977). Vatanga muhabbat, maʼnaviy poklik, til bilan dil rostligi, hayotning abadiy va unutilmas orzu-armonlari, inson matonati, xalqning beqiyos goʻzal, olija-nob qalbini kuylash, odamlarga munis, mehribon dardkash boʻlmoq istagi Hojiyeva ijodining bosh mavzusi hisoblanadi. Hojiyeva 1990-yillarda ham vatan-parvarlik mavzuida turkum sheʼr va dostonlar yozdi („Dard“, „Ozod soʻz yolqinlari“, „Ziyorat“ va boshqalar). Badiiy ijodni ijtimoiy faoliyat bilan qoʻshib olib borgan shoiraning „Ruhimizga yongʻin tushmasin“, „Meni iztirobga solar bu oʻylar“, „Millatning qay-gʻusi nima?“ kabi publitsistik asarlarida til masalalari, oʻzbsj xotinqizlarining ogʻir dala mehnati muammolari aks etdi. Sándor Petőfi, Adam Mickiewicz, R.Kazakova, M.Dilboziy, Gulruxsor, M.Abdulqosimova, F.Ungarsinova va boshqa shoirlarning sheʼrlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Sheʼrlari rus, ukrain, qozoq, qirgʻiz, tojik, belorus, fransuz, ingliz va urdu tillarida nashr etilgan. Oydin Hojiyeva taniqli adabiyotshunos Ibrohim Gʻofurov bilan turmush qurgan. Shoira 2023-yil 14-may kuni Toshkentda vafot etdi.

## Mukofotlari
* „Oʻzbekiston xalq shoiri“ unvoni(1992).
* „El-yurt hurmati“ ordeni (1999).

## Adabiyotlar
* Koʻzimning oqu qorasi |Sheʼrlar], Toshkent, 1996-yil.
* Panohim [Sheʼrlar, Hikoyalar], Toshkent, 1998-yil.

## Manbalar
Hoji Yusuf Hayʼatiy

**Hoji Yusuf Khojandi** (Hoji Yusuf ibni Mirfayoz) (1842 — Xoʻjand — 1924) — maʼrifatchi, sayyoh. Diniy maktabda oʻqigan boʻlsa-da, astro-nomiya, tabiiyot, geografiya fanlariga qiziqqan. Arabiston va Yevropa mamlakatlariga sayohat qilgan. Oʻsha mamlakatlar toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplagan. H.Yu.H. 11 ta katta-kichik globus yasagan. 19-asrning 80-yillarida yasagan eng katta globusi (boʻyi 117 sm, sharining aylanasi 160 sm, masshtabi I sm da 250&nbsp;km) Samarqanddagi Oʻzbekiston xalqlari madaniyati va sanati tarixi muzeyida saqlanadi. Globusga belbogʻ tarzida 12 burj doirasi oʻrnatilgan, qariyb mingta joy nomi yozilgan. Sayyohning Koʻhiston xaritasini chizgani, "Falakiyot" asa-rini yozgani maʼlum.
Hojimurod

**Hojimurod** (18-asr oxiri -1852.23.4) — Kavkaz xalqlarining podsho Rossiyasiga qarshi koʻtargan milliy ozodlik harakati rahbarlaridan biri, Shomilning noibi.U juda ham buyuk shaxs bo'lgan.Uning to'liq ism -familyasi  Hojimurod

Avar xonlariga yaqin xonadonda tugʻilgan va tarbiyalangan. Imom Hamzatbekka qarshi chorizm tomonidan uyushtirilgan suiqasdda faol qatnashgan (1834). Hamzatbekning oʻlimidan soʻng chor Rossiyasining ishonchli odami Ahmadxon Mextulin bilan birgalikda Avar xonligini boshqargan. A. Mextulin yuborib turgan maʼlumotlarga asosan, H. maxfiy ravishda Shomil bilan aloqa bogʻlaganlikda ayblangan va rus maʼmurlari tomonidan qamoqqa olingan (1836). U qamoqdan qochib, Selmes ovuliga oʻrnashgan. Togʻliklarning ozodlik kurashi (qarang: Kavkaz urushlari)ga qoʻshilib, Shomilning eng yaqin safdoshlari va noiblaridan biriga aylangan. Jasur va qatʼiyatli shaxs sifatida podsho qoʻshinlariga qarshi koʻplab janglarda qatnashib, shuhrat qozongan va partizan urushida oʻzining butun harbiy qobiliyatini namoyish qilgan. Imomlik ichidagi baʼzi tartiblar, ruslarga qarshi urush taktikasi va strategiyasi masalalaridagi ixtiloflar, shuningdek, H. xarakterida mavjud takabburlik va manmanlik natijasida u bilan Shomil oʻrtasidagi munosabatlar buzilgan. 1851-yil 23-noyabrda H. ruslar tomoniga oʻtgan, biroq 1852-yil aprelda ulardan qochib, toqqa ketgan va Nuxa shahridagi otishmalar paytida oʻldirilgan. H.ning fojiali oʻlimi rus yozuvchisi L. N. Tolstoyning "Hojimurod" (1896—1904) qissasida oʻz aksini topgan.

LL.Degayev V.V., Imom Shamil: prorok, vlastitel, voin, M., 2001; Kaziyev Sh., Imam Shamil, M., 2001.
Hoji Abdulaziz Abdurasulov

**Hoji Abdulaziz Abdurasulov** (Rasulov; 1852 – Samarqand – 1936) – xonanda, sozanda (tanbur, dutor), bastakor, Oʻzbekiston xalq artisti (1932). Tanbur ijrochiligi va shashmaqomning cholgʻu yoʻllarini Hoji Rahim-berdidan, hofizlik sanʼati sirlarini hamda Nasr shoʻbalarini samarqandlik Borux hofiz, keyinchalik Ota Jaloldan oʻrgangan. Haj safarlarini qilib (1887-1888 va 1907-1908), Eron, Arabiston, Hindiston, Afgʻoniston xalqlari musiqa madaniyati, ijrochilik uslublari bilan tanishgan, oʻz sanʼatini ham namoyish etgan. 1920-yillari konsert guruhlarida qatnashgan, musiqa toʻgaraklarini tashkil etgan. Samarqandda musiqa va xoreografiya institutida oʻqituvchi (1928 – 1931); M.Ashrafiy, T.Sodiqov, Yu. va R.Rajabiylar, I.Ikromov, M.Burhonov, D.Zokirov, M.Leviyev, N.Hasanov kabi sanʼatkorlar Hoji Abdulaziz Abdurasulovdan taʼlim olishgan.

Hoji Abdulaziz Abdurasulov murakkab ashula yoʻllarini oʻz ovoziga moslab, ijodiy yondoshgan holda oʻzbek va tojik tillarida mahorat bilan aytgan. U „Guluzorim“ turk, „Bozurgoniy“ga Zebo pari, „Bebokna“ va „Ushshoq“ yoʻllariga Namudi uz-zol, „Abdurahmonbegi“ga namudi Navo avjlarini bogʻlab, ularning taʼsirchanlik va yoqimlilik kuchini orttirgan. „Ushshoq“ shu tufayli ham „Ush-shoqi Hoji“ va „Samarqand ushshogʻi“ nomlari bilan mashhur. Xonanda repertuarida 200 dan ortiq xalq ashulalari va maqom yoʻllari bulib, ular ichida mumtoz musiqa asarlari asosiy oʻrin tutadi. Jumladan, „Ushshoq“, uning taronasi, qashqarchasi va ufari, „Rosti Panjgoh“, „Iroq“ va „Navo“ maqomlari yoʻli, „Abdurahmonbegi-1“, uning ufari, „Nasrulloyi“, „Iroq“ning qashqarchasi va ufari, „Gulyor“, „Orazi Gulyor“, „Ufar“, „Arzimni aytay“, „Qurbon oʻlam“ va hokazo kuy va ashula yoʻllari alohida ajralib turadi. Ularni H. Sharq mumtoz shoirlari – Hofiz, Navoiy, Fuzuliy, Zebun-niso, Amiriy, Fazliy kabilarning gʻazallari bilan aytgan. Hoji Abdulaziz Abdurasulov mohir sozanda sifatida ham tanilgan boʻlib, maqom yoʻllarini tanbur va dutorda ijro etgan. Ijrosidagi koʻpgina ashulalar 1909-yildan boshlab gramplastinka va fonograflarga yozib olingan. Samarqand musiqa kollsjiga H. nomi berilgan. 1997-yildan Samarqandda Hoji Abdulaziz Abdurasulov nomidagi xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda. Hoji Abdulaziz Abdurasulovvafotidan soʻng Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

## Uy-muzeyi

2019-yil avgust oyida Samarqand shahrida oʻzi yashab, ijod qilgann uyida uy-muzey tashkil etilgan.

## Manbalar
Turdali Hojiqurbonov

**Turdali Hojiqurbonov** (1940.10.6, 2017 Oltiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Oltiariq tumanidagi 16-maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, biologiya oʻqituvchisi, 32-maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, 19-maktabda direktor oʻrinbo-sari, 1977—2002-yillarda direktor. Maktabga rahbarlik qilgan yillari maktab moddiy-texnika bazasi mustah-kamlandi, viloyatda birinchilardan boʻlib tabaqalashtirilgan taʼlimni tashkil etgan. 19-maktab darsida pashsha uchgani bilinaredi
Hoziq

**Hoziq** (asl ism-sharifi **Junaydullo Islomshayx oʻgʻli**) (XVIII asrning oxiri, Hirot — 1843, Shahrisabz) — shoir, tarjimon. XIX asr oʻzbek adabiyoti namoyandalaridan biri.

1793—1800-yillarda Buxoroga kelgan va madrasada tahsil koʻrgan, tib ilmini oʻrgangan, sheʼrlar mashq qilgan. „Hoziq“ taxallusini ham shu yerda olgan. Madrasani tugatgach, shu madrasada imomlik qilgan va Amir Haydar saroyiga yaqinlashgan. 1818-yil saroy ayonlari bilan kelisha olmay, Qoʻqonga ketgan. Umarxon uni yaxshi kutib olgan. Hoziq Buxoroda boshlagan „Yusuf va Zulayho“ dostonini tugallab, xonga tortiq qilgan. Bu yerda ham xon atrofidagi saroy ahli bilan kelisha olmay, 1825-yilda Buxoroga qaytgan, soʻng Xorazmga borgan va Munis, Ogahiy boshchiligidagi adabiy guruh taʼsirida boʻlgan. Munis vafot etgach, Olloqulixon (1825—42) topshirigʻi bilan „Ravzat us-safo“ asarining 1-jildi tarjimasini nihoyasiga yetkazgan. Soʻng yana Qoʻqonga qaytgan. Amir Nasrulloh 1842-yil Qoʻqonni egallagach, Hoziq uning taʼqibidan Shahrisabzga qochgan va u yerda amirning yollangan odamlari tomonidan oʻldirilgan.

Hoziq oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Navoiy, Fuzuliy, Bedil, Zebunniso sheʼrlariga muxammaslar bogʻlagan. Lirikasi mavzui rang-barang, unda zamon norasoliklari, johil va odil hukmdorlar haqida mulohazalar bildirilgan, sevgi va muhabbat tarannum etilgan. Sheʼrlarida zamonasidagi hukmdorlarni adolatga undagan.

„Yusuf va Zulayho“ dosetonida oʻzining ijtimoiy-falsafiy mulohazalarini, zamon va hukmdor haqidagi fikrlarini bayon etgan. „Voqeoti islomiy“ va „Avlodlar shajarasi“ risolalari tarixiy-biografik xarakterda. Mahmud Chagʻminiyning tibbiyotga oid arab tilida yozgan „Qonuncha“ asariga fors tilida „Tahqiq ul-qavoid“ („Tabobat asarlarini oʻrganish“, 1822) nomli sharh yozgan.

Hoziqning oʻzbekcha va forscha sheʼrlaridan tuzilgan devoni Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Sankt-Peterburg boʻlimida, „Yusuf va Zulayho“ ning 7 qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida, 2 devoni Xoʻjandda, Konibodom shahridan topilgan kulliyoti esa xoʻjandlik adabiyotshunos E. Shodiyev qoʻlida, ayrim sheʼrlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intidagi qoʻlyozma bayoz va majmualarda saqlanadi.

## Adabiyot
* Qayumov A., Hoziq, T., 1957; Irisov A., NosirovA., Nizomiddinov I., Oʻrta osiyolik qirqolim.T., 1961;Oʻzbek adabiyoti tarixi [5 j.li|, 4-j., T., 1978; Qayyumov P., Tazkirai Qayyumiy [Zj.li],Begali Qosimov
Hokim

**Hokim** – Oʻzbekiston Respublikasida viloyat, tuman, shaharda oliy mansabdor shaxs. Mahalliy vakillik va ijro etuvchi hokimiyat boshligʻi.

## Etimologiyasi
Hokim soʻzi arab tilidan ,,ﻢﮑﺣ", ,,حاكم" – soʻzidan olingan boʻlib, hukm, farmon beruvchi maʼnolarini anglatadi. Tarixda hukmdor, hokim yoki qozi degan maʼnolarni anglatgan. Hukmdor tomonidan maʼlum viloyat yoki shahar rahbarligi topshirilgan lavozim. Iskandar Maqduniy zamonida mahalliy aholi vakillaridan Artaboz – Baqtriyada, Oksiart va Xoriyen – Soʻgʻdiyona hududlarida hokimlik qilganlar. Amir Temur va temuriylar davrida davlat boshqaruvi oliy darajadagi amaldorlardan tashkil topgan markaziy boshqaruv va viloyat hokimlari qoʻlidagi mahalliy boshqaruvdan iborat boʻlgan. Hokimlar mamlakatning amaldagi haqiqiy egalari edilar. Oʻrta Osiyo xonliklarida muayyan bir shahar va uning atrofidagi qishloqlar ustidan rahbarlikni amalga oshirish uchun belgilab qoʻyilgan amaldorlar hokim deb atalgan. Baʼzan koʻpgina unvonlarda boʻlgani kabi, u shaxslar ismlarining bir qismi sifatida ham uchraydi.

Aksar arab mamlakatlarida hokim atamasi hukmdorlarning unvoni boʻlsa, Indoneziya, Malayziya va Turkiyada hakim soʻzi sudyani bildirgan. Qozogʻistonda äkim atamasi mahalliy darajadagi hokimlar yoki mamlakat ichidagi viloyatlar hokimlarini tavsiflash uchun ishlatiladi.

## Oʻzbekistonda hokimlik
Oʻzbekistonda hokim atamasi viloyat hokimi yoki hokimini ifodalash uchun qoʻllanadi. Mustaqillikning ilk kunlaridanoq Oʻzbekistonda mahalliy hokimiyat organlari faoliyatini kuchaytirish maqsadida hokim lavozimi taʼsis etildi. Hokim lavozimining joriy etilishi oʻzbek milliy davlatchiligi anʼanalari va tarixiy tajribalarga asoslangandir. ,,Oʻzbekiston Respublikasi mahalliy hokimiyat idoralarini qayta tashkil etish toʻgʻrisida" Oliy Kengash tomonidan qabul qilingan qonun (1992-yil 4-yanvar) hokim va hokimnlik tuzilmasining asosiy vazifalarini belgilab berdi.

## Manbalar
Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish

**Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish** – q. Mansabdorlik jinoyatlari, Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish.

## Manbalar

## Havolalar
Hojimuqon

**Hojimuqon** (asl ism-sharifi **Muqon Mungaytpasov**) (1871, hozirgi Oqmoʻla viloyati Qorayetgel qishlogʻi — 1948.12.8, Janubiy Qozogʻiston viloyati Aris qishlogʻi) — qozoq polvoni, yunon-rum kurashi boʻyicha pro-fessional kurashchilar oʻrtasida jahon chempioni (1909, Riga; 1911, Varshava). Toʻy kurashlarida chiniqqan H. 1901-yilda Omsk sirkida ilk bor professional kurashchi bilan bellashgan. Peterburgga taklif etilgan. 2 yil davomida yunon-rum kurashi ustalari bilan birga shugʻullangan. 1904-yil parijda oʻtkazilgan xalqaro musobaqada gʻolib chiqib, xalqaro maydonda tanilgan. U Yevropa mamlakatlarida asosan Vengriya, Germaniya, Polsha, Fransiya, Afgʻoniston, Xitoy kabi mamlakatlarda oʻtkazilgan musobaqalarda qatnashib, 48 ta medalni qoʻlga kiritgan. H. Oʻzbekistonda ham boʻlgan, 1926-yil Toshkentda rus polvoni K.Buldni yenggan. H. "Qozoq oʻlkasining qahramoni" faxriy un-vonini olgan (1927). Ikkinchi jahon urushi davrida H. shahar-qishloqlarda polvonlik tomoshalari koʻrsatib toʻplagan mablagʻini harbiy samolyot yasash uchun topshirgan. Oʻrdaboshi tumani markazida H. muzeyi bor (2001-yil ochilgan).
Holat diagrammasi

**Holat diagrammasi**, **muvozanat diagrammasi**, **fazoviy diagramma** — fizik-kimyoviy sistemaning tarkibi va holat parametrlari orasidagi munosabatning geometrik ifodasi. Holat parametrlari — termodinamik sistema holatini ifodalaydigan fizik kattaliklar (temperatura, bosim, solishtirma hajm, magnitlanganlik, elektr qutblanish va hokazo). Fazaviy diagramma bir yoki koʻp komponentli moddaning muvozanat holatini geometrik tarzda ifodalaydi. Bu holat bir fazali, ikki fazali va koʻp fazali boʻladi. Fazalar gazsimon, suyuq, qattiq, oʻta oʻtkazuvchan, segnetoelektrik va boshqa boʻlishi mumkin.

Agar sistema bitta komponentdan iborat boʻlsa (eng sodda hol), Holat diagrammasi toʻgʻri burchakli uch koordinata oʻqiga (bu oʻqdar boʻyicha temperatura T bosim R va mol qajm V qoʻyiladi) qurilgan 3 oʻlchovli fazoviy shakl koʻrinishini oladi.

Ikki fazali muvozanat holat egri chiziqlar, 3 fazalisi esa nuqta bilan tasvirlanadi. Har qanday modda qat-tiq, suyuq va gazsimon fazasining muvozanatiga mos keluvchi 0 nuqta uchlanma nuqta deyiladi. Koʻp komponentli sistemalarning Holat diagrammasi murakkab boʻladi. Holat diagrammasini eksperimental qurishda fizik-kimyoviy, termik va rent-genografik analiz, optik va elektron mikroskopiya, dilatometriya va boshqa usullardan foydalaniladi. Holat diagrammasi amal-da, metallshunoslik, metallurgiya va kimyoning turli sohalarida keng qoʻllanadi. Qotishmalarning erish sohasi, temperaturasi termik ishlov rejimlari Holat diagrammasiga koʻra aniqlanadi.

Fazaviy diagrammani tuzish uchun odatiy koordinatalar termodinamik parametrlar - harorat va bosim va tizimning tarkibi (mol yoki massa foizida) hisoblanadi.

Umumiy holda, koordinatalar soni tizim komponentlari sonidan bittaga oshadi (bir komponentli tizimning diagrammasi ikki o'lchovli, ikki komponentli tizim uch o'lchovli va boshqalar). Kondensatsiyalangan tizimlar uchun bosim ta'sirida fazaviy muvozanatining o'zgarishi ko'pincha hisobga olinmaydi, bu holda diagrammaning o'lchovlari soni komponentlar soniga teng bo'ladi (kondensatsiyalangan ikki komponentli diagrammasi ikki- o'lchovli, uch komponentli tizim uch o'lchovli va boshqalar ). Bosma nashrlarda murakkab bosqich diagrammalari bo'limlar yoki proyeksiyalar shaklida tasvirlangan.

Bir komponentli tizimlarning fazaviy diagrammalarida, maydonlar, faza qoidasiga ko'ra, bir fazali holatlarga mos keladi, ularni chegaralovchi chiziqlar ikki fazali, chiziqlarning kesishish nuqtalari uch fazali (bu nuqtalar uch nuqta deb ataladi).

Ikki fazaviy chiziqlar, qoida tariqasida, ikkita uch nuqtani yoki nol bosimga to'g'ri keladigan y o'qidagi nuqta bilan uch nuqtani bog'laydi. Istisno - bu tanqidiy nuqtada tugaydigan suyuqlik-gaz liniyasi. Kritik haroratdan yuqori suyuqlik va bug' o'rtasidagi farq yuqoladi. Ikki fazaviy chiziqlarda ham nuqtalar mavjud - normal bosimda kristallanish va qaynash haroratlari.

## Manbalar
Maqsuda Hojinova

**Maqsuda Aʼzamovna Hojinova** (1912-yil 8-iyul Toshkent 1981-yil 4-dekabr)-mexanika sohasidagi olima, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), texnika fanlari doktori (1958), professor (1959). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Toshkent iqtisod-sanoat texnikumini tugatgan (1929), G. V. Plexanov nomidagi Xalq xoʻjaligi institutini (Moskva) tugatgan (1936). 1936—1937-yillar Oʻzbekiston savdo vazirligida ishlagan. 1944—1952-yili Toshkent toʻqimachilik institutida oʻqituvchi va 1957-1973-yillari shu institut rektori sifatida oʻz faoliyatini olib borgan. 1957-yildan toʻqimachilik materialshunosligi kafedrasi mudiri sifatida faoliyat olib borgan. Ilmiy ishlari paxta, kanop (zigʻir) tolalarining mexanik xossalarini oʻrganishga oid. Oʻzbekistonda toʻqimachilik sanoatini rivojlantirishga katta hissa qoʻshgan. Hojinova kalta kanop tolasidan toʻqimachilik ipi olish texnologiyasini ishlab chiqdi va sanoatga tat-artisti (108"). Andijon gʻijjakchilik maktabining yirik vakili. Ilk musiqa saboqlarini togʻasi Ergash Ab-durahmonovdan, milliy mumtoz musiqa namunalari va sozandalik sanʼatini Yunus Rajabiy, K.Jabborov, S.Kalonovlardan oʻrgangan. Yangiyoʻl teatrit sozanda (1942—1945-yillar), Andijonda cholgʻu ansambli (1946—1949), Andijon teatri (1949—1990) da sozanda va musiqa rahbari, bosh dirijer sifatida faoliyat olib borgan(1990—2003). 1995-yildan oʻgʻli Ravshanbek Hojionova bilan „Meros“ maqom ansambli rahbari. 1998-yildan Andijon universitetida pedagog, faxriy professor (2001). Cholgʻu kuylar, ashulalar („Jafo qil-ma“, Sakkokiy gʻazali; „Xirom etgil“, Dilafkor; „Lola sayli“, E.Vo-hidov; „Nozima“, „Gul uzatsam“, P.Moʻmin; „Koʻz qorayguncha“, Hofiz va boshqalar), spektakllar (M.Boboyevning „Vatan madhi“, A.Qodiriyning „Mehrobdan chayon“ va boshqalar)ga musiqa bastalagan. Nozik taʼb sozanda H. repertua-ridan „Miskin“, „Ajam“, „Nasru-loyi 1-4“, „Nasri Segoh 1-3“, „Sar-parda“, „Rok“, „Qurbon qaytarma“ kabi cholgʻu kuy (turkum)lar oʻrin olgan. Hojionova oʻziga xos, jozibali ovozida „Ushshoq“, „Girya 1-2“, „Azim daryo“, „Bayot“, „Dugoh“ kabi mumtoz ashula va maqom yoʻllarini talqin etgan. Hojionov A.Ismoilov, Oxunova, K.Rahimov, N.Hamrokulov, A.Dadayev, Oʻ.Nuraliyevlarga ustozlik qilgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonotekasiga yozilgan. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).

## Manbalar
Hol

**Hol** (tilshunoslikda) – gapning ikkinchi darajali boʻlaklaridan biri hisoblanadi va u ko'proq kesimga bog'lanib undan anglashilgan ish-harakatning o'rnini, paytini, holatini, bajarilish sababihk

ni, maqsadini, daraja-miqdorini hojkkbildiradigan ikkinchi darajali bo'lak hisoblanadi. Hollar qanday? qanday qilib? qay tarzda? qayerda? qayhlerga? qayerdan? qachon? nega? nima uchun? qancha? kabi so'royjo

qlarning biriga javob bo'lib keladi. Masalan: 1. Degil inson desang ani ne ajab, bo'lmasa qirq yasharda aql-u adab. (Sayfi Saroyi) - bu yerda *qirq yasharda* hol bo'lib kelmoqda. Hol ravish, feʼl, ot, sifat, son, olmosh kabi soʻz turkumlari bilan, shuningdek, taqlidiy soʻzlar bilan ifodalanadi: *Odil uyalganidan qizarib ketdi* (Oybek); *Sulaymonov tantanali ravishda knopkani bosdi* (Abdulla Qahhor); *Yetti oʻlchab, bir kes* (maqol). Ravishning barcha turlari hol vazifasida kela oladi. Feʼlning ravishdosh, sifatdosh shakllari hol vazifasida keladi. Masalan, Saida kulib soʻzladi. Anvar jilmaygan holda kirib keldi. Oʻzbek tilida hol mazmun jihatdan 8 xil boʻladi: Tarz hol – ish-harakatning bajarilish holati, usuli va sifatini bildiradi, odatda feʼlga bogʻlanadi: *Ular juda sekin yurishdi* (Oybek). Miqdor-daraja holi – ish-harakatning bajarilish darajasini, shu bajarilish bilan birga bogʻliq boʻlgan miqdorni bildiradi: *Koʻp oʻyla, oz soʻzla* (maqol). Sabab holi – harakat, holat yoki belgining roʻy berish sababini bildiradi. Bunday hollar feʼl bilan ifodalangan boʻlakka ham, ot bilan (keng maʼnoda) ifodalangan boʻlakka ham bogʻlana oladi: *Qolaversa, keyin onamizga jonimiz kuyganidan keldik* (Odil Yoqubov). *Oʻsha oqshom men andak sharob ichganim uchun kayfiyatim yaxshi edi* (Robindranat Tagor). Maqsad holi – harakat, holat yoki belgining roʻy berishidagi maqsadni anglatadi: *Sizni deb bu yerga keldim, Yoʻlchi aka* (Oybek). Shart holi – harakat, holatning biror shart asosida roʻy berishini bildiradi: Ishlasa, tishlaydi. Toʻsiqsizlik holi – harakat, holatning roʻy berishiga toʻsiq boʻla olmagan shartni bildiradi: *U koʻrsa ham oʻzini koʻrmaslikka soladi.* Oʻrin holi – harakat va holatning roʻy berishi, boshlanish, yoʻnalish oʻrnini va bu yoʻnalishdagi soʻnggi nuqtani bildiradi: *Stansiyadan temiryoʻlchilar, shahardan hasharchilar yetib keldi* (Asqad Muxtor). *Har yerni qilma orzu, har yerda bor tosh-u tarozu* (maqol). Payt holi – harakat, holatning roʻy berish vaqtini anglatadi: *Erta-indin bu yerlar ham chamandek yashnaydi* (Sharof Rashidov).

Soʻnggi yillarda hol boʻyicha olib borilgan ilmiy izlanishlar natijalari holning maʼno (mazmun) turlari kerakligicha tahlil qilingan boʻlsa-da, uning grammatik tabiati chuqur va atroflicha tavsif etilmaganligini koʻrsatadi. Amalga oshirilgan tadqiqotlar ham holning faqat nutqiy koʻlamdagi tashqi belgilari, maʼnosi, vazifasi hamda ifodalanish xususiyatlarini talqin qilishga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* Ubayeva F., Hozirgi oʻzbek adabiy tilida hol kategoriyasi, Toshkent, 1971.
* Oʻzbek tili grammatikasi, 2-jild, Sintaksis, Toshkent, 1976.
Holva

**Holva** () — shirinlik turi. Qand yoki asaldan qaynatilgan qiyomga yogʼ, kunjut, yongʻoq magʻzi, bodom magʻzi, un hamda boshqa masalliqlar solib tayyorlanadi. Taʼmini yaxshilash uchun Holvaga kakao va kakao kukuni, mayiz, sukatlar, vanilin, limon kislota va boshqa qoʻshiladi. Solinadigan masalliqqa koʻra, Holvaning bodroq Holva, magʻiz Holva, yongʻoq Holva kungaboqar Holva, kunjut Holva, yeryongoq Holva, pashmak Holva kabi turlari mavjud. Har bir Holva turi oʻz navbatida qoʻshilgan yordamchi masalligʻiga qarab vanilin, shokoladli, vitaminlashtirilgan va boshqa nomlar bilan ataladi. Sharq mamlakatlarida, jumladan Oʻrta Osiyoda qadimdan qolvapazlik (holvachilik) kasbi mavjud boʻlgan. Yirik shaqarlarda holva-pazlar uzum yoki tut shinnisi, un, yogʻ, kunjut, oʻrik va boshqalardan, keyinchalik shakar va qanddan foydalanib turli-tuman Holvalarni tayyorlashga ixtisoslashganlar.

Bodroq Holva tayyorlash uchun bodroq bilan qovurilgan yongʻoq magʻzi goʻshtqiymalagichdan oʻtkaziladi (yoki yanchila-di). Mahsulot yogʻlangan laganchaga solinadi, ustidan eritilgan asal yoki qiyom quyib, yaxshilab aralashtiriladi, soʻng 1 sm qalinlikda yoyib presslab, toʻrtburchak yoki romb shaklida kesiladi.

Magʻiz Holva tayyorlash uchun oʻrik yoki bodom, pista, yongʻoqning magʻzi qovu-rilib, yogʻ surtilgan gaz patnisga I sm qalinlikda yoyib teriladi. Qozonga shakar solib, meʼyoridan oʻtkazib qiyom pishiriladi. Qiyom patnisdagi qovurilgan magʻizlar ustiga bir tekisda qilib quyiladi. Mahsulot sovigach, oʻtkir pichoq yordamida kattaligi 4x10 sm keladigan boʻlakchalarga boʻlinadi.

Ayrim Holvalar tarkibida yogʻ koʻp (30%) boʻlgani sababli tez buzilishi mumkin, namligi 4%. "Lavz" va "Toʻy", "Sovunak" kabi Holva turlariga qoʻy va oʻsimlik yogʻi, un, shakar qiyom, koʻpirtirilgan tuxum oqi va sovunak ildizi qaynatmasi qoʻshiladi.

Umid Ahrorov.

## Galereya

Fayl:Red halva (Orient sweets).jpg
Fayl:Orient sweets (special halva) Samarkand, Siyab.jpg
Fayl:Orient sweets (halva) Samarkand.jpg
Fayl:Orient sweets (Ingred. sugar, flour, sesame).jpg
Fayl:Persian halva.jpg
Fayl:Maqedoni. Hallvaxhinj shqiptarë në Shkup.jpg
Fayl:Jerusalem DSC 0764 (8936121697).jpg
Fayl:Sohan Halwa.JPG
Fayl:Halwa mit Schokoladenüberzug 2008 05.JPG
Fayl:Halva.jpg


## Yana qarang

* Qandolatchilik
Muzaffar Homidxonov

**Muzaffar Zohidxonovich Homidxonov** (1916.26.7 — Toshkent — 1972.25.6) — energetika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1966), texnika fanlari doktori (1961), professor (1962). Oʻrta Osiyo industrial institutini tugatgan (1940), shu institutda oʻqituvchi, aspirant, Chirchiq elektrokimyo kombinatida sinovchi-muhandis (1941—45), Toshkent politexnika instituti (ToshPI) da dotsent, kafedra mudiri (1946—62), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika instituti direktori (1956—62), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi Bosh ilmiy kotibi (1962—70), ToshPI rektori (1971—72). "Fan va turmush" jurn. bosh muharriri (1972).

Asosiy ilmiy ishlari yangi samarali avtomatlashtirilgan oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr asboblari nazariyasini, hisoblash usullari va ratsional sxemalarini ishlab chiqishga, tok va kuchlanish oʻzgartirgichlari, ularni boshqarish va himoyalash qurilmalarini tatbiq etishga bagʻishlangan. Ventilli oʻzgartirgichlar orqali taʼminlanadigan va avtomatik tarzda boshqariladigan chastotali soz-lovchi elektr yuritmalarni ishlab chiq-qan. Ilmiy ishlanmalari bir necha korxona (mas, Chirchiq elektrokimyo kombinati, Chirchiq—Boʻzsuv GES lari kaskadi, "Toshqishxoʻjmash" zavodi) ga tatbiq qilingan. Bsruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Toshkent texnika universi-teti binosiga yedgorlik lavhasi oʻrna-tilgan. Toshkent shahri koʻchalaridan biri H. nomi bilan atalgan.

## Manbalar
* Chastotnoye upravleniye asinxronngm elektroprivodom, T., 1959; Elektrik yuritma va uni boshqarish asoslari (darslik), T., 1970 (hamkorlikda); Kompensionnne vtrya-miteli, T., 1973 (v soavtorstve).
Homiylik

**Homiylik** — fuqarolarning shaxsiy va mulkiy huquq qamda manfaatlarini himoya qilishning huquqiy shakli. Homiylik 14 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan voyaga yetmaganlarga, shuningdek, sud tomonidan muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslarga nisbatan belgilanadi. Sogʻligʻining yomonligi sababli mustaqil ravishda oʻz huquqlarini amalga oshira olmaydigan va majburiyatlarini bajara olmaydigan voyaga yetgan muomalaga layoqatli shaxslarga nisbatan Homiylik shu shaxslarning iltimosiga binoan belgilanishi mumkin. Homiyning asosiy vazifasi homiylikka olinuvchining shaxsi va mulki yuzasidan gʻamxoʻrlik qilishdan, homiylikka olinuvchining manfaatlarini qoʻriqlashdan iborat. Binobarin, homiylilka oluvchi oʻziga ishonilgan mulkdan oʻzi uchun hech qanday foyda olmasligi lozim. U homiylikka olingan shaxsni asrash va uning mukini idora etish harakatinigina undirishga haqli. Umumiy qoida boʻyicha homiylik ishi tekin bajariladi. Homiylar oʻz himoyalaridagi shaxslarning huquq va manfaatlarini har qanday shaxslar bilan munosabatlarda, shu jumladan, sudlarda ham maxsus vakolatsiz himoya qiladilar. Homiylik organi quyidagilardir: yosh bolalarga nisbatan — xalq taʼlimi boʻlimlari; ruhiy kasal va aqli zaiflarga nisbatan — sogʻliqni saqlash boʻlimlari; ijtimoiy kam taʼminlangan fuqarolarga nisbatan — ijtimoiy taʼminot boʻlimlari. Voyaga yetmagan bolalarga homiylik ularning ota-onasi, farzandlikka oluvchilari boʻlmagan, ota-onasi sud tomonilan ota-onalik huquqlaridan mahrum qilingan taq dirda, shuningdek, bunday fuqarolar boshqa sabablarga koʻra ota-ona himoyasidan mahrum boʻlib qolgan, xususan, ota-ona ularni tarbiyalashdan yoxud ularning huquq va manfaatlarini himoya qilishdan boʻyin tovlagan hollarda belgilanadi. Homiylikka homiy tayinlashga muxtoj boʻlgan shaxs yashayotgan joyda, tuman yoki shahar hokimining qarori bilan belgilanadi. Krnunchilikka koʻra, quyidagilar homiy qilib tayinlanishi mumkin emas: ota-onalik huquqidan mahrum qilinganlar yoki ota-onalik huquqi cheklanganlar; qonunda belgilangan gartibda muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilganlar; sobiq farzandlikka oluvchilar oʻz zimmalariga yuklatilgan majburiyatlarni bajarishdan boʻyin tovlayotgan yoki ularni lozim darajada bajarmayotganligi, ota-onalik huquqini suiisteʼmol qilayotganligi, farzandlikka olinuvchilarga nisbatan shafqatsizlik bilan muomalada boʻlayotganligi, ichkilik-bozlikka yoki giyohvandlikka mubtalo boʻlganligi tufayli farzandlikka olish bekor qilingan boʻlsa; ruhiy yoki narkologik muassasalarda roʻyxatda turganlar; qasddan sodir etgan jinoyati uchun ilgari hukm qilinganlar. Homiylik bilan bogʻliq barcha huquqiy jihatlar Oʻzbekiston Respublikasining FK, Oʻzbekiston Respublikasining Oila kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 12-apreldagi 171-sonli qarori bilan tas-diqlangan "Oʻzbekiston Respublikasida vasiylik va homiylik toʻgʻrisida Nizom"da oʻz ifodasini topgan. Mirodil Baratov.
Homila

**Homila** — ona qornida 2-oyning oxiridan (9-hafta) boshlab tugʻilish vaqtigacha (40-hafta) rivojlanayotgan pusht (embrion). 9-haftada H. inson qiyofasiga kiradi (bu davrda H.ning boshi, koʻzi, burni, ogʻzi, tanasi, qoʻloyoqlari aniq boʻladi). Bir aku-sher oyi (28-kun)da homila tuxumidan pusht va uning pardasi rivojlanib, H. shakllana boshlaydi. 2-oyning oxirida H. boʻyi 3,5 sm, vazni 4 g; 3-oyning soʻngida H. boʻyi 8—9 sm, vazni 40 g cha boʻlib, boshi kattalashadi, jinsi shakllanadi, qoʻl-oyoq harakatlari sust boʻladi. 4-oy oxiriga kelib H. boʻyi 16 sm, vazni 120 g ga yetadi, qoʻl-oyoq harakatlari faollashadi (lekin hali onaga sezilmaydi), jinsi aniqlashadi. H. 5 oylik boʻlga-nida boʻyi 24—26 sm, vazni 280—300 g, terisi nozik, qip-qizil badani mayin tuklar bilan qoplanadi; hara-katlari onaga sezila boshlaydi. Ona qorniga quloq tutilganda H. yuragi urayotgani bilinadi. 6-oyning oxirida H. serharakat boʻlib, boʻyi 30 sm, vazni 600—700 g ga yetadi. 7-oyning soʻngida H. boʻyi 35 sm, vazni 1000— 1200 g ga yetadi (rasm); bu davrda H. tirik tugʻilishi mumkin, lekin chala hisoblanadi, biroq maxsus parvarish qilinsa, yashab ketadi (qarang Chsish tugʻilgan bola); 8 oylikda H.ning boʻyi 40 sm, vazni 1500—1600 g cha keladi. 9-oyning oxirida H. boʻyi 45 sm, vazni 2400—2500 g ga yetadi, teri osti yogʻ qavati qalinlashadi, badanidagi tuklar kamayadi, terisi silliqlashib, pushti rangga kiradi, sochlari uzayadi. 10-oy oxirida (9 kalendar oyiga toʻgʻri keladi) H. yetilib tugʻiladi; boʻyi 50 sm, vazni 3200—3500 g boʻladi. H. taraqqiyotining oʻziga xosligi uning ona qornida boʻlishi bilan ifo-dalanadi; unda bosh miya poʻstlogʻi toʻla-toʻkis taraqqiy etmagan boʻlib, asosiy hayotiy funkiiyalar (oziqlanish, nafas olish, ajratish) pla-senta bilan uzviy bogʻlangan orqa miya orqali boshqariladi; platsenta H. bilan kindik orqali bogʻlanadi. H. ona organizmidan oʻzining oʻsishi va rivojlanishi uchun zarur oziq moddalar (oqsil, yogʻ, uglevodlar), tuz, suv, vitaminlar, shuningdek, kislorodni qon tomirlar orqali olib, moddalar almashinuvi natijasida hosil boʻlgan chiqindilarni chiqaradi va hokazo Shuning uchun ayrim kasalliklar (yurak poroklari, gipertoniya, qandli diabet, infeksion kasalliklar), notoʻgʻri ovqatlanish, rejim buzilishi, atrof-muhitdagi zararli omillar (ishlab chiqarishdagi zaharli moddalar, vibratsiya, nurlanish), ich-kilik ichish, chekish va boshqa natijasida platsenta funksiyasining buzilishi H.ning oʻsishiga, ayniqsa, homila-dorlikning dastlabki 3-oyida, homila aʼzolarining taraqqiyot davrida yomon taʼsir koʻrsatadi. Bu davrda H.ning oʻsishida qator oʻzgarish va nuqsonlar paydo boʻlishi, jumladan, H. toʻla yetilmasligi, u majruh boʻli-shi, oʻlik tugʻilishi yoki oʻz-oʻzidan tushishi, shuningdek, asfiksiya, kalla suyagining shikastlanib tugʻilish hollari uchrashi mumkin. Homiladorlikning 4-oyidan H.ning turli taʼsirotlarga nisbatan sezgirligi bir qadar pasayadi. Gigiyena qoidalariga rioya qilish — ovqatlanish, mehnat qilish va dam olishni toʻgʻri uyushtirish H.ning normal oʻsishini taʼminlaydi, shuningdek, yuzaga kelishi mumkin boʻlgan noxushliklarni (oʻlik tugʻish, chilla davrida oʻlish va hokazo) oldini oladi.
Abduraim Homidov

**Abduraim Homidov** (1943.20.10, Toʻraqoʻrgʻon tumani Shahand qishlogi — 10-dekabr 2025-yil) – usta dehqon, Oʻzbekiston Qahramoni (2004). Mehnat faoliyatini 1960-yilda Toʻraqoʻrgʻon tumanidagi „Oʻzbekiston“ shirkat xoʻjaligida mexanizatorlikdan boshlagan. 1974-yildan shu xoʻjalikda brigada boshligʻi, bosh pudratchi. Homidov paxtachilikda keng kultivatsiya, chuqur egat olish, oʻgʻitlash sonini koʻpaytirish kabi yangi agrotexnologiyalarni yaratdi va qoʻlladi, gʻalladan 67,6, paxtadan 45 s/ga (2003) hosil yetishtirishga, shartnomaviy rejalarni muntazam oshirib bajarishga erishdi. Koʻplab shogirdlar yetishtirdi. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (2001).

Abduraim Homidov 2025-yil 10-dekabr kuni vafot etgan.

## Mukofotlari
*Oʻzbekiston Qahramoni 
*„Mehnat shuhrati“ ordeni
*Oʻzbekiston Respublikasining Faxriy yorligʻi

## Manbalar
Homiladorlikdan saqlanish

**Homiladorlikdan saqlanish**, boʻyida boʻlishdan saqlanish — istalmagan homiladorlikka yoʻl qoʻymaslik chora-tadbirlari. Homiladorlikdan saqlanishning tabiiy va sunʼiy usullari mavjud.

Laktatsion amenoreya usuli (LAU) — bu homiladorlikni oldini olishning tabiiy usuli, uni ayollar tugʻruqdan soʻng dastlabki 6 oy ichida faqat koʻkrak suti bilan emizish davrida qoʻllashlari mumkin.

Simpotermal usul — bunda ayol oʻzini hayz kunlarini nazorat qilishi va homilador boʻlib qolish ehtimoli bor, yaʼni "xavfli" kunlarida jinsiy aloqada boʻlmasligi kerak.

Kontratseptiv vositalar: tabletkalar, prezervativ, bachadon ichi spirali va boshqa Tabletkalar tarkibida estrogen va gestagen gormonlari boʻlib, ularning miqdori juda kam va organizm uchun zararsiz (logest, marvelon, diane—35, novinet, femoden), shu sababli jigarga salbiy taʼsiri yoʻq. Hayz davrida ogʻriq va qon koʻp ketishini kamaytiradi. Jinsiy aʼzolarning oʻtkir yalligʻlanishi, qin, bachadon va tuxumdon rakining ayrim turlarini oldini oladi, lekin jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklardan saqlamaydi. Ayol oʻzi istagan paytda tabletka ichishni toʻxtatib, homilador boʻlishi mumkin.

Prezervativ — bu yupqa rezinadan tayyorlangan juda samarali vosita boʻlib, OITS (SPID), zaxm (sifilis), soʻzak (gonoreya) va boshqa jin-siy aloqa orqali yuqadigan kasalliklardan saqlaydi.

BIV (bachadon ichi vositasi) — plastmassadan tayyorlangan kichkina moslama, uning atrofi ingichka mis ip bilan oʻralgan, pastki uchida 2 ta kichkina iplari bor. BIV yuqori samarador va oddiy muolaja boʻlib, uni maxsus oʻrgatilgan mutaxassis-shifokor bajaradi.

DMPA (depo—medroksiprogesteron atsetat yoki Depo-Provera) inʼyeksiya yordamida yuboriladigan kontratseptiv modda; sunʼiy gormondan tarkib topgan boʻlib, tabiiy gormon — proges-teron xususiyatiga ega, u tuxumhu-jayraning yetilishiga toʻsqinlik qiladi. Har 3 oyda bir marta yuboriladigan inʼyeksiya homiladorlikdan saqlanishni taʼminlaydi.

Homiladorlikdan saqlanish vositalarining oʻta afzalliklari bilan bir qatorda, uchrashi mumkin boʻlgan salbiy oqibatlari ham bor. Har bir ayol organizmi oʻziga xos xususiyatga ega boʻlib, bir organizm uchun foydali narsa boshqasiga zararli boʻlishi ham mumkin. Shuning uchun Homiladorlikdan saqlanishni ahd qilgan ayol oʻziga beziyon kontratseptiv vositalardan foydalanishi va buning uchun albatta doimiy tibbiy koʻrigida boʻladigan oʻz shifokori bilan maslahatlashib olishi kerak. Hozirgi kontratsepsiya vositalari avval mavjud boʻlgan usullardan xavfsiz va yuqori samarali, ularni qoʻllash tez-tez abort qildirishdan koʻra afzalroq. Homiladorlikdan saqlanish usullarini qoʻllash — homilador boʻlish qobiliyatini yoʻqotmagan holda, ayol salomatligini saqlab qolishda eng maqbul yoʻl hisoblanadi.
Holvaytar

**Holvaytar** — shirinlik turi. Holvaytar uchun qozonda yogʻ yaxshilab dogʻlanadi va bir oz sovutilgach, un solib aralashtiriladi. Soʻng qozonni olovga qoʻyib, un jigarrang tusga kirguncha qovuriladi. Boshqa bir idishda qay-natilgan suvda shakardan sharbat tay-yorlanadi. Tayyorlangan sharbat qozondagi qizartirib qovurilgan un ustiga quyiladi. Aralashma qaynagach, olo-vi pasaytirilib, 20—25 min. davomida kovlab-kovlab pishiriladi. Holvaytar toʻq qizil tusga kirgach, qozon olovdan olinadi. Tayyor Holvaytar likopchalarga suziladi va sovigandan soʻng dasturxonga non bilan tortiladi. Holvaytarning gaʼmini yaxshilash uchun shakar yoki qandni eritayotganda ozroq vanilin qoʻshish mumkin. Holvaytar, asosan motam va diniy marosimlarda, shuningdek, ayrim oilalarda "arvohlar yoʻqlanadigan" payshanba kunlari tayyorlanadi.
Homuza

**Homuza**, esnash — reflektor akt; organizm toliqqanda, yurak-tomir sistemasi faoliyati yomonlashganda, jismoniy harakat qilinmaganda, dim, koʻp tamaki chekilgan xonalarda boʻlganda va mudroq bosganda roʻy beradi. H. ogʻiz, tomoq, ovoz yoʻli keng ochilgan holda chuqur va uzoq nafas olish hamda nisbatan tez nafas chiqarish va oʻziga xos tovush bilan ifodalanadi. Esnayotgan kishiga taqlid qilinganda ujuda oson sodir boʻladi. H.ning muayyan kasalliklarni aniqlashda klinik ahamiyati katta emas. Uzoq davom etadigan H. miyada kislorod yetishmasligi va tibbiy yordam koʻrsatilishini talab qiluvchi baʼzi kasalliklar bel-gisi boʻlishi ham mumkin.
Hor

**Hor**, Al-Hor, Ghor — Gʻarbiy Osiyodagi tektonik botiq. Isroil, Suriya va Iordaniya hududlarida. Shimolida Bakao grabeni bilan janubida al-Araba vodiysi oraligʻida joylashgan. Uzunligi (shim.dan janubga) 300&nbsp;km ga yaqin, serbar joyi 25&nbsp;km. Togʻlar (balandligi 1000–1400 m) bilan oʻralgan berk havza. H.da Iordan daryosi, Hulo, Tabariya koʻllari va Oʻlik dengiz (Yer yuzidagi eng past joy, —395 m) joylashgan. Iklimi quruq va issiq. Chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi.
Horis ibn Surayj

**Horis Ibn Surayj** (? - 746.21.4) — arab sarkardasi, Movarounnahrda umaviylarga qarshi xalq harakati rah-bari. Xurosondagi xorijiylar rah-namosi. Movarounnahrni arablar tomonidan bosib olinishida faol qatnashgan. H. ibn S. umaviylarni tanqid qilib, Qurʼon oyatlariga rioya qilmayotganliklari va paygʻambar sun-nati boʻyicha ish tutmayotganliklari uchun ularni qoraladi. U zimmiylar bilan tuzilgan shartnomaga rioya qili-shi, musulmonlardan (shu jumladan, musulmonlikni qabul qilganlardan) xiroj olmaslikni vaʼda qildi. Horis Movarounnahrda joylashgan musulmon garnizonlarini oʻz tarafiga ogʻdi-rib, Toxaristonda (Balx viloyati) oʻrnashib olgan edi. Samarqand shohi Gʻurak, dehqonlar va Turk xoqoni Abu Muzahhim H. ibn S.ni Xurosonni egallash uchun yuborganlar. 734—735 yillarda u bu yerda qoʻzgʻolon koʻtargan, biroq Xuroson noibi Asad ibn Ab-dulloh tomonidan qoʻzgʻolon bostirilgan. Horis Samarqandga qaytib kelgan. 739 yil Xurosonning yangi noibi Nasr ibn Sayyor boshliq umaviylar qoʻshini Samarqandga yurish qilgan, biroq u muvaffaqiyatsiz chiqqan. Nasr soliq tizimini oʻzgartirishga qaror qilgan. U yuqori tabaqa vakillarini oʻz tomoniga ogʻdirib olgan takdirda-gina qoʻzgʻolonni bostirish mumkin deb hisoblagan. Buning uchun u islomni qabul qilgan mahalliy aholini arablar bilan tenglashtirgan, ularni juzʼyadan ozod qilgan. Nasr 739 yil Samarqandga yurish boshlagan. H. ibn S. oʻz xorijiylari bilan shu yerda joylashgan edi. Nasr shahar aholisini suvdan mahrum qilib, uni taslim qilishga urindi, Samarqand zodagon dehqonlarining bir qismini oʻz tomoniga agʻdarib, ularni H. ibn S.ga shaharni boʻshatib chiqib ketishni taklif qilishga majbur qildi. H. ibn S. oʻz safdoshlari bilan Shoshga ketishga majbur boʻlgan. Nasr shaharni egallab Marvga qaytmoqchi edi, lekin Iroq noibi Yusuf ibn Umar undan H. ibn S.ga boshpana bergan Shoshga hujum qilishni talab qilgani uchun katta qoʻshin (20 ming) bilan Shoshga yurish qiladi. Turk xoqoni amakivachchasi Qursul H. ibn S. va Shosh hokimi Qodir ibn Badrni quvvatlab 15 ming kishilik yollanma qoʻshin bilan Sirdaryo boʻyida Nasrning yoʻlini toʻsadi va tunda musulmonlar qarorgohiga teztez hujum qilib turadi. Ana shunday hujumlardan birida Qursul asir olinib, oʻtda kuydiriladi. Shosh hokimi va H. ibn S. Shosh qalʼasiga qocha-dilar. Nasr avval Fargʻonaga, soʻng Shoshga hujum qiladi. Horisning oʻzi mansub boʻlgan tamim qabilasi Nasr tomonida turib urush qiladi, shu tufayli Horis tamimiylarga qarshi urushdan bosh tortadi. Shosh hokimi Nasrga sulh taklif etadi. Unga koʻra, H. ibn S. Shoshni tark etadi, Foryob qishlogʻiga joʻnaydi. Marvdagi jangda halok boʻlgan, xochga tortilgan.

Mahfuza Alimova.
Horun

**Horun** () — Qurʼonda zikri kelgan paygʻambarlardan biri. Musoning akasi. Alloh Musoni paygʻambar etib, unga Firʼavnni hidoyatga daʼvat qilish masʼuliyatini yuklaydi. Firʼavnga roʻbaroʻ boʻlib uni imonga, toʻgʻri yoʻlga daʼvat etish kishidan shijoat va kuchli iroda talab qilar edi. Muso biroz tezroq va duduqlanib gapirar edi. Shu bois, Muso Allohdan bu masʼuliyatli va ogʻir vazifani ado etishda oʻziga akasi Horunni yordamchi qilib berishni soʻraydi. Qurʼonda yozilishicha, nihoyatda fasohatli va taʼsirli soʻzlash qobiliyatiga ega boʻlgan Horun Musoga yordamchi qilib beriladi (Toha surasi, 25—36-oyatlar). Aka-uka Firʼavnni hidoyat yoʻliga daʼvat etadilar. Ammo Firʼavn Allohning birligi va borligini eʼtirof qilmay, zalolatdan qaytmaydi. Oʻzini xudo deb bilgan Firʼavnni Alloh suvga gʻarq etib, halok qiladi.

## Manbalar

## Havolalar
Hosila

**Hosila** — differensial hisobning asosiy tushunchasi. U funksiya oʻzgarishi tezligini ifodalaydi. x nuqtaning atrofida berilgan f(x) nuqta uchun mavjud boʻlsa, u funksiyaning x nuqtadagi hosilasi deyiladi va oʻ(x) kabi belgilanadi. Ushbu miqdorlar funksiyaning x nuqtadagi oʻng va chap hosilalari deyiladi va oʻ(x+0),/’(x—0) kabi belgilanadi. Masalan, /(x)=\x\ funksiyaning x=0 nuqtadagi o`ng va chap hosilalari mos ravishda f(+0)=1, L—0)=—1 boʻladi. f(x) funksiya x0nuqtada hosilaga ega bo`lishi uchun f(x0+0) va f(x0—0) funksiyalar mavjud bo`lib, ular oʻzaro teng boʻlishi zarur va yetarli. Kompleks oʻzgaruvchili funksiyalarda ham hosila tushunchasi shunga oʻxshash kiritiladi.

## Yana qarang
* Differensial hisob