Al-Yuniniy

**Qutbiddin Abul-Fath Muso ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Abdulloh al-Yuniniy** (1242–1326) – suriyalik tarixchi va hanbaliy fiqh maktabining diniy olimi. U Sibt ibn al-Javziyning *Mirʼat uz-zamon* asariga davom sifatida *Zayl Mirʼat uz-zamon*ni yozgan.

## Hayoti
Musoning tugʻilgan sanasi 1242-yil 7-avgust boʻlib, u Damashqda dunyoga kelgan. Uning oilasi nasabini Jaʼfar as-Sodiqdan deb bilgan va avvaliga Yunin qishlogʻidan boʻlgan. Shuning uchun uning *[[nisba]]*si al-Yuniniy boʻlgan. Otasining ismi Muhammad Taqiyiddin Abu Abdulloh, onasining ismi esa Zayn ul-Arab binti Nasrulloh edi. Dastlabki tahsilini u Balbak va Damashqda olgan. 1260-yilda otasi vafot etgach, akasi Ali uni oʻqishini davom ettirishi uchun Misrga yuborgan. 1275-yilda u haj ibodatini ado etish uchun Makkaga borgan. 1276–1277-yillarda u Misrga tashrif buyurgan.

1281-yilda al-Yuniniy boshqa bir olim bilan birga Suriyaga moʻgʻullar istilosiga qarshi urushga qoʻshildi. Uning doʻsti Hims jangida halok boʻldi. 1289-yil mart oyida u Tripolidan oʻtayotib, shahar qamali va qulashiga guvoh boʻldi. Oʻsha yilning oxirida u Misrga oxirgi marta tashrif buyurgan. Misr safarlari davomida u *[[Hadis|hadis]]* ilmini oʻrgandi va nufuzli shofiiy va malikiy olimlari, jumladan, ad-Dimyoti va Izziddin as-Sulamiylardan *[[ijozat]]* (dars berish uchun ruxsatnoma) olgan.

1302-yilda uning akasi oʻz kutubxonasida oʻldirilgan va al-Yuniniy Balbak hanbaliylari *[[Shayx|shayx]]*i sifatida uning oʻrnini egallaydi. U oilasining sufiylarga katta hurmat bilan munosabatda boʻlish anʼanasini davom ettirdi. Soʻnggi yillarida Balbakni kamdan-kam tark etgan. U shu yerda 1326-yil 13-sentyabrda vafot etgan. U hayotligida shuhrat qozonmagan boʻlsa-da, bir necha tabaqot va tarjimayi hol asarlarida tilga olingan. Ulardan eng muhimi – Damashq va Balbakda undan hadis dars olgan az-Zahabiyniki hisoblanadi.

Al-Yuniniyning Muhammad ismli oʻgʻli boʻlgan. U ham hanbaliylardan boʻlgan hadis olimi edi, biroq ajdodlaridek shuhrat qozonmagan. Uning qizi esa ancha katta yoshli erkak – Mamluklar maʼmuriyatida yuqori mavqega ega boʻlgan va 1276-yilda vafot etgan Aybak al-Iskandariy as-Solihi bilan turmush qurgan.

## Asarlari
Al-Yuniniy Sibt ibn al-Javziyning *Mirʼat uz-zamon* asariga qoyil qolgan va oʻsha asarning toʻrt jildli qisqartma nusxasini *Muxtasar* nomi bilan tuzgan. Taxminan 1281-yilda u Sibt ibn al-Javziy bayon qilgan tarixni 1256-yildan 1311-yilgacha yetkazishni koʻzda tutgan davomiy asar ustida ish boshlagan. Bu asar *Zayl Mirʼat uz-zamon*ga aylangan. U oʻsha davrda Ayyubiylar, salibchilar va mamluklar hukmronlik qilgan paytda Suriya tarixiga oid asl va mustaqil manba hisoblanadi. Al-Yuniniy koʻp jihatdan oʻz kuzatuvlariga tayanadi, shuningdek, mamluk hukmdorlari bilan yaxshi munosabatlari tufayli qoʻl yetkazgan rasmiy hujjatlardan keng foydalangan. U iqtibos keltirgan avvalgi tarixchilarga quyidagilar kiradi: Ibn Xallikon, Abu Shama, Ibn Hammavayh, al-Juvayniy, Ibn Shaddod, Ibn Abduzohir, Ibn Vosil, Ibn al-Mustavfiy, Ibn an-Najjor va Ibn al-Adim.

*Zayl*ning 23 ta maʼlum qoʻlyozma nusxasi mavjud boʻlib, ular ikkita turli tahrirda – uzun va qisqa shaklda – yetib kelgan. *Zayl*ning yagona zamonaviy toʻliq nashri yoʻq. 1256–1288-yillarini qamrab olgan toʻrt jildni Fritz Krenkow va Muhammad Munir ash-Shodiliy tayyorlagan va 1954, 1955, 1960 va 1961-yillarda Haydarobodda *Zayl Mirʼat uz-zamon* nomi bilan nashr etilgan. 1288–1291-yillar Antranig Melkonian tomonidan yozilgan va 1975-yilda Frayburg universitetida yakunlangan nashr qilinmagan doktorlik dissertatsiyasi – *Die Jahre 1287–1291 in der Chronik al-Yūnīnīs*da yoritilgan. Li Guoning ikki jildli nashri 1297–1301-yillarni qamrab oladi.

Al-Yuniniy Bagʻdod tarixi – *Tarixi Bagʻdod* asarining muallifi sifatida koʻrsatiladi, biroq bu matn yoʻqolgan. Shuningdek, u otasining qaynotasi Abdulloh al-Yuniniy va uzoq qarindoshi Abdulqodir al-Jiloniy haqida yozilgan ikki *uzrli tarjimai hol*ga ham hissa qoʻshgan boʻlishi mumkin. *Manaqib Abdulqodir al-Jiloniy va Abdulloh ibn Usmon al-Yuniniy* deb nomlanuvchi bu asar al-Yuniniyning akasiga ham nisbat beriladi. Sibt ibn al-Javziyning al-Jiloniy haqida juda qisqa maʼlumot berishiga javoban, bu asarning yozilishida ikkovi ham ishtirok etgan boʻlishi mumkin.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*  2 jild.
* 
* 
* 
*