open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hindiston va Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasidagi yadroviy kelishuv

**Hindiston va Amerika Qoʻshma Shtatlari oʻrtasidagi yadroviy kelishuv** — bu AQSh va Hindiston Respublikasi oʻrtasidagi yadroviy hamkorlik boʻyicha ikki tomonlama bitimning nomi. Ushbu kelishuvning asosi Hindiston Bosh vaziri Manmohan Singx va AQSh Prezidenti Jorj Bushning Qoʻshma bayonoti boʻlib, unda Hindiston oʻzining harbiy va fuqarolik yadroviy obʻektlarini ajratishga va fuqarolik yadroviy obʻektlarini AQSh evaziga MAGATE kafolatlari ostida joylashtirishga rozi boʻldi. Hindiston bilan toʻliq miqyosdagi fuqarolik yadroviy hamkorlikni rivojlantirishga kelishib oldi.

Ushbu hujjatga koʻra, Hindiston, yadroviy qurollarni tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnoma (NPT) aʼzosi boʻlmaganiga qaramay, yadroviy materiallar va texnologiyalar bilan savdo qilish imkoniyatiga ega boʻldi.

2008-yil 7-sentabrda, Yadroviy taʼminotchilar guruhiga aʼzo 45 ta davlat Hindistonga yadroviy materiallar va texnologiyalarni yetkazib berishga qoʻyilgan taqiqni bekor qildi. 2008-yil 1-oktabrda AQSh Senati ham ushbu kelishuvni maʼqulladi.

## Yana qarang

* Hindistonning tinch yadroviy dasturi

## Manbalar


## Havolalar

* Janubiy Osiyo mamlakatlarida atom energetikasi bozorini rivojlantirishning siyosiy jihatlari. Mintaqadagi atom energiyasini ragʻbatlantirishda NSG omili // VolSU byulleteni. 4-seriya, tarix. Mintaqaviy tadqiqotlar. Halqaro munosabat. 2016-yil. 1-son.
Shpayer shartnomasi

**[[Speyer|Shpayer]] shartnomasi** (; ) — tarixshunoslikda, Maksimilian II boshchiligidagi Qirollik Vengriya nomi bilan mashhur boʻlgan ikki Vengriya qirolligi va Yanosh Zsigmond Zapolya boshqargan Sharqiy Vengriya qirolligi oʻrtasidagi tinchlik shartnomasi va V Shpeyer Reyxstag, tomonidan 1570-yilda ratifikatsiya qilingan. Zapolyai Vengriya qirolining nominal vakolatlarini isteʼfoga chiqardi, ammo Maksimilian Yanosh Jigmondni „Transilvaniya shahzodasi“ deb tan oldi va buning evaziga Transilvaniya hukmdori Vengriya Qirolligining vassaliligida Transilvaniyani saqlab qolgan holda Gabsburgni Vengriya qiroli deb tan oldi.

Shuningdek, kelishuv shartlariga koʻra, Yanosh II Zsigmond Zapolyai Princeps Transsylvaniae *et partium regni Hungariae dominus* unvonini oldi — Transilvaniya shahzodasi va Vengriyaning bir qismi, hukmdori.

Ushbu shartnoma, birlashgan Vengriya tamoyilini tasdiqladi: **Partium** va **Transilvaniya** Yanosh II ga oʻtkazildi, ammo *imperator shahzodasi* sifatida. Zapolyalar oldin Zatissiyani nazorat qilishgan, ammo shartnoma ularga Gabsburglar Zapolya oilasining kuchiga qarshi chiqishidan qoʻrqmasdan, bu hududga egalik qilish imkonini berdi. Qaysidir maʼnoda, zapolyaliklar hudud uchun titul almashgan.

Shpeyerda, shartnoma imzolanishi bilan, Sharqiy Vengriya qirolligi oʻz faoliyatini toʻxtatib, Partium va Transilvaniya knyazligiga boʻlingan.

## Manbalar
Erdut shartnomasi

**Erdut shartnomasi** (xor. *Erdutski sporazum,* ) —  Sharqiy Slavoniya, Baraniya va Gʻarbiy Sremning maqomi toʻgʻrisidagi bitim 1995-yil 12-noyabrda Erdut qishlogʻida Xorvatiya va ushbu hududlarning mahalliy Serbiya hokimiyati vakillari tomonidan imzolangan. Shartnoma ushbu hududlar uchun Xorvatiyadagi urushni tinch yoʻl bilan tugatish va Xorvatiyaga integratsiyalashuv uchun oʻtish davrini nazarda tutgan.

Shartnomani, Xorvatiyaning sobiq bosh vaziri Hrvoj SHarinich va Yugoslaviya Federativ Respublikasi hukumatidan koʻrsatmalar olgan Serbiya Krajina vakili Milan Milanovichnvakili imzoladi. Shartnomani imzolashda, Piter Galbreyt (AQShning Xorvatiyadagi elchisi) va Birlashgan Millatlar Tashkilotining vositachisi Torvald Stoltenberg ishtirok etdi.

Ushbu kelishuv BMT Xavfsizlik Kengashi tomonidan tan olingan, u 1037-rezolyutsiya bilan Birlashgan Millatlar Tashkilotining Sharqiy Slavoniya, Baranya va Gʻarbiy Srem uchun oʻtish maʼmuriyatini (.

Shuningdek, ushbu kelishuv asosida aholisining koʻpchiligi serblar boʻlgan munitsipalitetlarning qoʻshma kengashi tuzildi. 1998-yil 15-yanvarda bu hududlar va nihoyat Xorvatiya tarkibiga kiritildi.

## Manbalar


## Havolalar

* 
* Tekst soglasheniya na yazikax OON Arxivnaya kopiya ot 1-maya 2018 na Wayback Machine.
Periyer

**Periyer** ( Nesrēs) — qadimgi yunon mifologiyasidagi personaj, Messeniya yoki Sparta qiroli, Eol yoki Kinorthning oʻgʻli (Lasedaemon avlodi). Asosiy naslchilikda bosh qaxramon. Afsonaning bir manbasida Perier Gorgofonning eri, Perseusning qizi va Tyndareusning otasi.

## Mifologiyada
Omon qolgan manbalarda Periyerning nasabnomasi va tarjimai holining ikkita turi mavjud. Ularning biriga koʻra, bu haqda Gesiod yozadi, xususan, bu qahramon Eolning oʻgʻli (Eoliyaliklarning eponimi va Ellinlarning oʻgʻli) Enaretadan , Deymaxning qizidan tugʻilgan oʻgʻli. Pseudo-Apollodorus Periyerni Eolning oʻgʻillari roʻyxatida yettinchi oʻrinni egallaydi — Krefey, Sizif, Atamas, Salmoneus, Deion va Magnetdan keyin. Periyer qirol Tirin Persey va Andromedaning qizi Gorgofonega uylanadi, uning oʻgʻillari Afarey, Levkipp, Tindarey va Ikariyani, shuningdek, Peleusning rafiqasi Polydora ismli qiz tugʻadi. Rodoslik Apolloniyning „ Argonautica toʻgʻrisida“ asarining muallifi Aetoliya Pleuron qiroli Testianing rafiqasi, Ifikl va Alfeyaning onasi Periyer Deidamianing qizi haqida, Pausanias esa shaharning nomi boʻlgan *Periyer* Pisning oʻgʻli haqida eslatib oʻtadi. Elisdagi Pis shahri. Periyer, ushbu manbaga koʻra, mahalliy sulola qisqartirilganda Messeniya aholisi tomonidan oʻz shohligiga chaqirilgan. Uning qarorgohi Andaniyada boʻlib, oʻlimidan soʻng qirollik hokimiyati Afariy va Levkippga oʻtadi. Maʼlumki, bu qahramon oʻz shohligiga kelgan mashhur ovchi Melaneusga Messenian Ehaliyadan (tarixiy davrlarda bu hudud *Karnasion* deb atalgan) yerlarni bergan.

Keyinchalik yana bir versiya paydo boʻladi, Dorianlik. Pausaniasning aytishicha, Stesixor Periyerni spartalik qirollik uyining aʼzosi — Kinortning oʻgʻli, Amiklning nabirasi, Zevsning oʻgʻli Lakedaemonning bevosita avlodi va Spartaning birinchi qiroli deb hisoblagan. Shunga koʻra, Periyerning oʻzi Lakonikada hukmronlik qiladi. Evripid fojialari haqidagi sholia maʼlumotlariga koʻra, bu shohning oʻgʻli Ebal edi — Tindareus, Ikarius, shuningdek, Gippokont va Arenaning otasi; boshqa manbada Ebal Arenaning qizi Afareyning xotini.

Vaholanki, afsonaning murosali fikri ham mavjud. Unda Gorgofont ikki marta, Eolning oʻgʻli Periyer (bu yerda u messeniyalik) va Kinorthning oʻgʻli spartalik Ebal bilan turmush qurgan. Birinchi nikohdan Afarey, ikkinchisidan Tyndareus tugʻilgan. Periyerning oʻlimidan soʻng, Gorgofon oʻsha paytdagi odatlarga koʻra oʻz joniga qasd qilishi kerak edi, ammo ikkinchi marta turmushga chiqqan birinchi ayol boʻldi.

Qadimgi olimlarning taʼkidlashicha, bu nasl-nasablarning xilma-xilligi lakon va messeniya afsonalari aralashmasining natijasidir. Shu bilan birga, hech bir qadimgi muallif Gippokuntni Perier va Gorgofonning oʻgʻli deb atamaydi, hech kim Afarey va Levkippni Ebalning oʻgʻillari deb hisoblamaydi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
# 
# 
# 
# Gober. Perieres // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1937. — Bd. XIX, 1. — Kol. 743.
# Stoll H. Perieres 1 // W. H. Roscher: Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie. — 1909. — Bd. III, 2. — Kol. 1963—1964.
Shaar shartnomasi

**1873-yilgi Shaar shartnomasi** — Rossiya imperiyasi va Buxoro amirligi oʻrtasidagi doʻstlik shartnomasidir. Buxoro amiri Muzaffar tomonidan Shahrisabzda (Shaar yoki Shahar-Sabiza) imzolangan 28-sentabr (10-oktabr) va Turkiston general-gubernatori general-leytenant K. P. fon Kaufman 17-(29)-oktabrda 1873-yil Toshkentda. Anʼanaga koʻra, Shaar shartnomasining tuzilishi natijasida Buxoro amirligi haqiqatda Rossiya imperiyasining protektoratiga aylangan.

## Shartnomaning maʼnosi
Shartnoma, 18 ta moddadan iborat. Ularda, rus qoʻshini tomonidan bosib olingan Xiva xonligi, hududining bir qismini Buxoro amirligiga oʻtkazishni nazarda tutadi. Rossiya imperiyasi, fuqarolarining amirlik hududidan erkin oʻtishi va rus kemalarining Amudaryo boʻylab omborlar va qarorgohlarni tashkil qilish qobiliyatiga ega boʻlishiga ruxsat berildi. Rossiya imperiyasining savdogarlari, oʻz hududi orqali uchinchi mamlakatlarga tovarlarni bojsiz tashish, amirlikda erkin savdo qilish huquqini oldilar. Shuningdek, rus savdogarlariga amirlikda, Buxoro amirligi savdogarlariga esa Turkiston general-gubernatorligi hududida savdo agentlari va karvonsaroylariga ruxsat berildi. Rossiya va amirlik fuqarolari, hunarmandchilik bilan shugʻullanishlari va ikkala davlat hududida koʻchmas mulkka egalik qilishlari mumkin edi. Amir, amirlik hududida qul savdosini toʻxtatish, rus jinoyatchilarini qabul qilmaslik majburiyatini oldi. Toshkentga, amirning doimiy elchisi tayinlandi, Rossiya hukumati amirlikda oʻzining siyosiy agentini ham tayinlashi mumkin edi.

## Yana qarang

* Rossiya-Buxoro shartnomasi (1868)
* Gendemiya tinchlik shartnomasi
* Katta oʻyin

## Adabiyotlar

* Trever K. V., Yakubovskiy A. Yu., Voronets M. E.: Oʻzbekiston xalqlari tarixi, 2-jild. — Toshkent: Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi, 1947. — 517 b.
* Rossiya tomonidan boshqa davlatlar bilan tuzilgan risolalar, konventsiyalar va shartnomalar toʻplami. SPb., 1889. T. 1. No 52.
* Logofet D.N. Rossiya protektorati ostidagi Buxoro xonligi. SPb., 1911. T. 1; Xalfin N.A. Oʻrta Osiyoning Rossiyaga qoʻshilishi (60-90-yillar) 19-asr). Moskva, 1965-yil.
* Babaxonov M. B. 1868-yilgi Rossiya-Buxoro shartnomasi (1873) va amirlikning Rossiya imperiyasining vassaliga aylanishi // Rossiya-Tojikiston: munosabatlar tarixi. Dushanbe, 2009-yil.
Mirza Azizov

**Mirza Azizov** (1963-yil 22-dekabr, Namangan – 2021-yil 16-aprel, Toshkent) – sovet va oʻzbek aktyori va rejissori, Oʻzbekiston xalq artisti.

## Tarjimai hol
Mirza Azizov 1963-yil 22-dekabrda Oʻzbekistonning Namangan viloyati boʻlmish Chust shahrida dunyoga keladi. Oʻrta maktabni aʼlo baholarga tugatgach, Ostrovskiy nomidagi Toshkent davlat teatr va rassomchilik institutiga oʻqishga kirdi. Institutni tugatgach, 1989-yilda Muqimiy nomidagi Oʻzbekiston Davlat musiqali teatriga aktyor sifatida ishga qabul qilinadi.

Mirza Azizov 2016-yildan to 2021-yillargacha Muqimiy nomidagi Oʻzbek musiqali drama va komediya teatrining direktori boʻlib ishlab keldi.

## Ijodiy faoliyati
Mirza Azizov aktyorlik faoliyati davomida „Yusuf va Zulayxo“da Fir’avn, „Farhod va Shirin“da Baxrom, „Nodirabegim“ musiqali dramada Madalixon, „Alpomishning qaytishi“ spektaklida Alpomish, „Na malakman na farishta“da Mashrab, „Toʻptalgan tuygʻu“da Boysoat „Medeya“da Kreon kabi timsollarni mahorat bilan ijro etishi bilan tomoshabinlar qalbida muhim oʻrin egalladi.

Shuningdek aktyor Azizov oʻzini rejissor sifatida ham gʻoyaviy-badiiy jihatdan yetuk spektakllarni sahnalashtirishda ham isteʼdodini sinab koʻrdi. Uning „Toʻda“ spektakli 2005-yilda Qohirada boʻlib oʻtgan XVII Xalqaro eksperimental teatrlar festivalida 94 ta davlat ichida laureat boʻlgan. Mirza Azizov „Sinfdosh“, „Samolarga sigʻmaydigan qush“, „Baxil boy va xizmatkor“, „Toshkent malikasi“, „Uygʻonish“, „Layli va Majnun“, „Qalb dogʻiʻ“ kabi spektakllarda oʻzbek musiqali teatri rivojiga munosib hissa qoʻshdi.

Isteʼdodli aktyor koʻpgina filmlarda, jumladan, „Koʻngil koʻchalari“ serialida Sanjar, „Ostona“da mayor Moʻminov, „Imom Buxoriy“da habash, milliy serialimizdagi „Gulxan atrofida“da Hazrat Qorayevich va „Muhabbat sinovlari“ filmida Aziz Mirzayevich, „Tubanlik“da Turgʻun hoji, „Margʻiyona“da temirchi, „Muruvvat“da Qodir, „Muxabbatimsan“da Shuhratxoʻja, „Gumrohlar“da Mirza Mahmudov, „Novda“da bosh shifokor bosh rollarini oʻynagan.

### Rejissorlik ishi

* Banda
* Sinfdosh
* Samolarga boʻylagan qush
* Ochkoʻz boy va xizmatkor
* Toshkent malikasi
* Uygʻonish
* Layli va Majnun
* Koʻngil dogʻi

## Mukofot va unvonlar

* 1999-yilda – "Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist" faxriy unvoni berilgan
* 2015-yilda – "Oʻzbekiston Respublikasi xalq artisti"
* 2014-yilda – Mirza Azizov „Yilning eng yaxshi aktyori“ Milliy kinomukofotiga nomzod boʻlgan
* 2019-yil boshida – Oʻzbekiston xalq artisti Mirza Azizov Qirgʻiziston Respublikasida taʼsis etilgan adabiyot va sanʼat sohasidagi Chingiz Aytmatov nomidagi xalqaro mukofot sovrindori
* Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);

## Vafoti
Oʻzbekiston xalq artisti Mirza Azizov 2021-yil 15-aprel kuni koronavirus xastaligidan soʻng 58 yoshida vafot etdi.

Oʻzbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev el ardoqlagan aktyor vafoti munosabati bilan uning oila aʼzolariga chuqur hamdardlik bildirdi

## Manbalar

## Havolalar

*
2014-yil 5-oktabrdagi Grozniy terakti

**[[Grozniy|Grozniydagi]] [[Terrorizm|terakt]]** — 2014-yil 5-oktabrda sodir boʻlgan.

Yakshanba kuni kechqurun Rossiyaning Grozniy shahrida shahar kuniga bagʻishlangan konsert boʻlib oʻtishi kerak edi. Huquqni muhofaza qilish xizmati xodimlari konsert zali yaqinida oʻrnatilgan metall detektorlarda shubhali yigitni payqab qolgan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, u oʻzini huquq-tartibot organi xodimi sifatida tanishtirgan. Hujjatlarini koʻrsatish soʻralgan zahoti portlovchi qurilma ishga tushgan. Keyinchalik maʼlum boʻlishicha, portlovchi qurilma shahid kamariga tikilgan minomyot snaryadi boʻlgan. Toʻrt nafar politsiya xodimi voqea joyida halok boʻlgan. Beshinchisi esa tez yordam mashinasida vafot etgan. Yana 12 nafar politsiyachi yaralangan.

Xudkush-terrorchining shaxsi aniqlanganda maʼlum boʻlishicha, u ikki oy oldin uydan chiqib ketgan Grozniyning Staropromislovskiy tumanida tugʻilgan 19 yoshli Apti Mudarov boʻlib chiqqan. Qarindoshlari uning qayerda va nima ish qilayotganini bilmagan. Biroq huquq-tartibot idoralari Mudarovning jinoiy guruhga aʼzo boʻlgani haqidagi maʼlumotga ega boʻlib, uni faol ravishda qidirgan. Tergov maʼlumotlariga koʻra, xudkush-terrorchi shahar kuni munosabati bilan oʻtkazilayotgan konsertda oʻzini portlatib yubormoqchi boʻlgan, biroq bunga erisha olmagan va odamlarning oʻlimiga qaramay, konsert baribir oʻtkazilgan.

18-oktabr kuni esa terakt tashkilotchisi Aslan Alisxanov tezkor maʼlumotni amalga oshirish jarayonida yoʻq qilingan. Operatsiya paytida xavfsizlik kuchlari va tinch aholi vakillaridan hech kim jabrlanmagan.

## Manbalar
Katalina Lerkalo arvohi

**Katalina Lerkalo Arvohi** (ispancha&nbsp;Katalina Lerkaro; XVI-asrning ikkinchi yarmi, San-Kristobal-de-la-Laguna, Tenerife, Kanar orollari, Ispaniya — XVI-asr oxiri, xuddi shu yerda) — arvohi muzey zallarida aylanib yurgan italyan — kanariyalik qiz.

Katalina oilasi Tenerife oroli hududida joylashgan genuyalik savdogarlar Lerkaroning zodagon oilasiga mansub edi. Yosh Katalina badavlat keksa odamga turmushga chiqishga majbur boʻladi. Katalina toʻy kuni saroy hovlisida joylashgan quduqqa sakrab tushib, qulab tushadi. Afsonaga koʻra, qizning jasadi Lerkaro uyidagi xonalardan biriga dafn etilgan, chunki katolik cherkovi qoidalariga koʻra, oʻz joniga qasd qilganlarni xristian qabristonlariga dafn etishga ruxsat berilmagan. Shundan soʻng, Lerkaro oilasi La Orotavaga koʻchib oʻtadi va ularning sobiq uyi muzeyga aylandi. Oʻshandan beri koʻp odamlar Katalina arvohi muzey zallarida aylanib yurganini bir necha bor koʻrganini daʼvo qilishadi.

Odamlar, jumladan, muzey xodimlari, binoning yuqori qavatida gʻalati ovozlar va takrorlanuvchi qadam tovushlarini eshitganini daʼvo qilmoqda. Bu uy atrofida yurgan Katalina Lerkaroning ruhi ekanligiga ishoniladi. Bugungi kunda Katalina Lerkaro arvohi Kanar orollaridagi eng mashhur va Ispaniyadagi eng mashhur arvohlardan biri hisoblanadi. Lerkarolar oilasi yashagan saroy Kanaradagi eng mashhur "arvohlar uyi" hisoblanadi.

## Manbalar


## Havolalar
* Призрак Леркаро
Avgusta

**Avgusta** () — ayollar  ismi. Lotincha Avgusta soʻzidan olingan boʻlib, *muqaddas* degan maʼnoni bildiradi . Augusta - Avgust (Avgust) erkaklar isming qizlar va ayyollarga ishlatiladigan shakli boʻlib, imperator Oktavianning *ulugʻvor, buyuk, muqaddas* degan ma'noni anglatadi  .

Bu Yunona (maʼbuda) va Nemesidlar uchun bir epitet edi. Rim imperatorining qarindoshi (xotini, opasi, onasi, qizi) faxriy unvoni sifatida ishlatilgan . Rus tilida erkaklar umr yoʻldoshini kinoyali qilib *„августейшая“* deb atashadi .

**Pravoslav tavalludchilari** ( *sanalar [[Grigoriy taqvimi|Grigorian kalendariga]] ko'ra berilgan* ): 8 yanvar, 7 dekabr.

## Eslatmalar
2009-yilgi Nazran terakti

**[[Nazran]]dagi terakt** 2009 yil 17-avgust kuni ertalab soat 9 larda shahar Ichki ishlar boshqarmasi hovlisida sodir boʻlgan. „Gazel“ rusumli avtomashinada xudkush-terrochilar darvozadan respublika ichki ishlar boshqarmasi hovlisiga bostirib kirib, portlovchi qurilmani ishga tushirgan (200&nbsp;kg boshqa maʼlumotlarga koʻra, trotil ekvivalentida 400&nbsp;kg). Bu vaqtda tuman IIB hududida militsiya xodimlari saflanayotgan edi.

Portlash oqibatida ichki ishlar boʻlimi binosi va yaqin atrofdagi koʻp qavatli turar-joy binosiga zarar yetgan. Dastlabki maʼlumotlarga koʻra, 25 kishi halok boʻlgan, 136 kishi turli ogʻirlik darajasidagi tan jarohatlar olgan.

Teraktdan soʻng Rossiya prezidenti Dmitriy Medvedev Ingushetiya ichki ishlar vaziri Ruslan Meyriyevni lavozimidan chetlatib, uning oʻrniga respublikadagi huquqni muhofaza qilish organlarining barcha xizmatlari va boʻlimlari faoliyatini muvofiqlashtirish uchun Rossiya Federatsiyasi ichki ishlar vaziri oʻrinbosari, general-polkovnik Arkadiy Yedelevni tayinladi.

## Voqealarning texnik tomoni
Voqeaning deyarli barcha ishtirokchilarining soʻzlariga koʻra, yigirmaga yaqin maishiy propan ballonlari (ular erkin savdoda mavjud) portlatilgan. Ularni portlatish uchun bir nechta granatalardan foydalanilgan. Militsiya xodimlari ularga qarab kelayotgan terrorchilarga qarata oʻt ochgan, biroq portlash qurilmasi allaqachon ishga tushirilgan boʻlgan va terrorchilar oʻtirgan mashina toʻxtamagan. Nafaqat tuman boʻlimi binosi, balki unga tutash qolgan binolar ham jiddiy zarar koʻrgan.

## Yana qarang

* Ingushetiyada reyd (2004)

## Manbalar
Pers (titan)

**Pers** () — qadimgi yunon mifologiyasida kichik titan. Krius va Evribiyaning oʻgʻli. Asteriyaning eri, Hekatning otasi. Bu halokatning timsolidir.

## Manbalar
Pelasg (Arkadiya podshohi)

**Pelasg** () — qadimgi yunon mifologiyasidagi personaji. Hesiodga koʻra, avtoxton Arkadiyada tugʻilgan. Gaianing oʻgʻli Asiusga koʻra.

Zevs va Niobening oʻgʻli Akusilausning soʻzlariga koʻra (bu manbada nasl Argolis shohlari bilan bogʻliq). Undan Peloponnes aholisi pelasglar deb ataladi. Likaonning oʻgʻli Melibeyning (yoki Κυλλήνη (μυθολογία)) xotini.

Arkadiyaliklarning afsonalariga koʻra, bu yerda yashagan birinchi odam. U podshoh boʻladi, kulbalar qurish gʻoyasini oʻylab topadi, qoʻy terisidan xitonlarni ixtiro qiladi, unga akkordon yongʻoqlarini yeyishni oʻrgatdi. Mamlakat Pelasgia deb atalgan. Geneaologlarning hisob-kitoblariga koʻra, u Inahaga qaraganda 9 avlod kech yashagan.

## Manbalar
Pandar

**Pandar** () — qadimgi yunon mifologiyasida Likaonning oʻgʻli buyuk kamonchi sifatida mashhur boʻlgan.

Troyaning ittifoqchisi, asli Troasdagi Zeliyadan (Iliadaning II qoʻshigʻida) yoki likiyalik (V-qoʻshigʻiga koʻra). Iliadaning IV-kantosida Pandarus kamonini qanday yasaganligi batafsil tasvirlangan. II-qoʻshiqqa koʻra esa, u Apollondan sovgʻa sifatida kamon oladi. Sxoliastlar va Evstatiyning fikriga koʻra, Troyaning Likiyasidan. Uning ziyoratgohi Likiyadagi Pinare shahridadir.

Troya urushi paytida u Menelausni oʻq bilan yaraladi va shu bilan yunonlar bilan tinchlikni buzadi. Diomedes tomonidan oʻldirilgan.

Eneydada uning ukasi, kamonchi Evrition topiladi.

Shekspirning "Troil va Kressida" pyesasidagi qahramon.

## Yana qarang
* Qadimgi yunon mifologiyasi
* Troyan urushi
## Manbalar
Gurzilar urushi

**Gurzilar urushi** (fin. Nuijasota, *nuija* — gurzi, *sota* — urush; shved. Klubbekriget) — 1596 — 1597-yillarda Finlandiyada (oʻsha paytda Finlandiya Buyuk Knyazligi Shvetsiya tarkibida boʻlgan) antifeodal dehqonlar qoʻzgʻoaoni. „Gurzi“ nomi, aftidan, isyonkor dehqonlarning asosiy qurol turidan kelib chiqqan.

## Qoʻzgʻalonning borishi
Qoʻzgʻalonga 1590-1595-yillardagi rus-shved urushi paytida mamlakatning vayron boʻlishi, rekrut siyosati, dahshatli soliqlarning joriy etilishi va feodal majburiyatlarning ortib borishi sabab boʻldi. Gurzilar urushi gubernator Klas Fleming va Shvetsiya hukmdori gertsog Charlz boshchiligidagi shved zodagonlari oʻrtasidagi Finlandiyadagi kurash sharoitida boshlandi.

Ilk toʻqnashuvlar 1596-yil noyabr oyida Ostrobotniya viloyatining janubida boʻlib oʻtdi. Qoʻzgaʼlon rahbari Yaakko Ilkka (taxminan 1550-1597) edi. Dehqonlar Isokyuryoda hukumat qoʻshinlarini magʻlub etib, umumiy soni 35 ming kishidan iborat boʻlgan uchta otryad boʻlib Turkuga qarab yoʻl oldi. Yoʻl-yoʻlakay feodallarning mulklarini vayron qilib, zodagonlar va soliq yigʻuvchilarni taʼqib qildilar. Biroq, qoʻzgʻalonchilarning tarqoqligi oʻz muvaffaqiyatlarini mustahkamlashga imkon bermadi. 1596-yil dekabr-1597-yil fevral oylarida Fleming qoʻshinlari qoʻzgʻalonni bostirdi va uning rahbari Ilkka qoʻlga olinib, tanasi toʻrtga boʻlinib qatl etildi. Gurzilar urushi Finlandiyadagi eng yirik dehqonlar qoʻzgʻaloni boʻldi, uning xotirasi ogʻizdan ogʻizga oʻtib, Fin folklorida ham oʻz aksini topdi .

Gurzilar urushi natijasida uch mingdan ortiq dehqon halok boʻldi va qatl qilindi. Oʻlganlar sonining Finlandiya aholisining oʻsha paytdagi soniga nisbati juda katta koʻrsatkich: mamlakat umumiy aholisining taxminan 1 % .

## Oqibatlar
Klas Fleming Sigizmund III Vaza tarafdori edi, uning urushdagi magʻlubiyatidan soʻng, Shvetsiyaning boʻlajak qiroli gersog Karl urush sabab zaiflashib qolgan Finlandiyani osonlik bilan bosib oldi, Sigismund tarafdorlarini esa qatl qildi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* *Yevseev V. Ya.* Krestyanskoe vosstanie „Dubinnaya voyna“ i finskoe narodnoe tvorchestvo. // Skandinavskiy sbornik, v. 3, Tallin, 1958.
*  — UDK 94(480)
* Yrjö-Koskinen, Nuijasota. Sen syyt ja tapaukset, 3 pain, Helsinki, 1929. (fin.)
Pers (Gelios oʻgʻli)

**Pers** (qadimgi yunoncha Πέρσης) — qadimgi yunon mifologiyasida, Taurida qiroli, Helios va Perseidning oʻgʻli.

Kolxida qiroli akasi Aeetdan ukmdorlikni olib tashlaydi.

## Afsonaning birinchi manbasi: Fors — Kolxida taxtini egallab olgan Taurida shohi
Shundan, afsona, bir nechta manbalarga ega deb hisoblanadi. Forsni Eetuga hokimiyatni qaytargan Midiya (Medeyaning oʻgʻli) yoki Midiya buyrugʻi bilan oʻldiradi.

Pers Eetni agʻdarib tashladilar va Kolxida hokimiyatini qoʻlga kiritdilar. Bir muncha vaqt oʻtgach, Tesey Afinaga qaytib kelgach, Medeya oʻgʻli Midiya bilan Kolxidaga qochadi. Med birinchi boʻlib keladi va darhol Pers tomonidan qamoqqa olinadi, chunki orakul Persga oʻz ukasining avlodidan oʻlimni bashorat qilgan. Bundan tashqari, Med oʻzini Korinf qiroli Kreonning oʻgʻli Hippo deb atab, aldashga harakat qiladi, ammo Pers unga ishonmaydi.

Nima boʻlganini bilib, sehrgar Medeya Kolxidaga qurgʻoqchilikni yuboradi, bu esa hosilning yetishmasligiga olib keladi. Keyin u Artemida maʼbudasining ruhoniysi qiyofasida keladi va qurgʻoqchilikni asirga olingan yoshni (yaʼni Meda) qurbon qilish orqali tugatish mumkinligini daʼvo qiladi. U murakkab qurbonlik marosimini tuzadi, unda u qilichni Medga topshiradi. U toʻsatdan Persga hujum qiladi va uni oʻldiradi.

Med yo taxtni Eetuga qaytaradi yoki oʻzi taxtga oʻtiradi.

Mediyaning hindlarga qarshi yurishida halok boʻlishi va Medning oʻzi Persni oʻldirishi va taxtni otasiga qaytarishi taxmini ham mavjud.

Yoki u argonavtlar kelganida ukasi Eet bilan jang qilgan, urush Valerius Flakkus sheʼrining VI-kitobida tasvirlangan.

## Afsonaning ikkinchi manbasi: Fors — Taurida shohi va Gekatning otasi (Argonavtlar yurishidan oldin vafot etgan)
Tarixchi Diodor Siculus tomonidan yozilgan afsonaning boshqa taxminiga koʻra, Pers Taurianlarning shohi edi. U qattiq feʼlga ega edi. Uning qizi Hekate, u hatto bu fazilatlari boʻyicha otasidan ham oshib ketgan, afsonalarda juda shafqatsiz shaxs sifatida tasvirlangan.

Ovga ketgach, muvaffaqiyatsiz kun boʻlsa, hayvonlar oʻrniga odamlarni kamondan oʻldirgan va oʻlimga olib keladigan ichimliklar tayyorlash bilan olib ketilgan, u akonit deb ataladigan narsani ixtiro qilgan va har bir ichimlik kuchini sinovdan oʻtkazgan. Bu masalalarda katta tajribaga ega boʻlgan Gekata, birinchi navbatda, otasiga zaxarlangan ichimlik ichirib, meros qilib hokimiyati oʻz qoʻliga kiritadi. Shunday qilib, bu manbada Pers Argonavtlar yurishidan oldin ham vafot etadi.

Biroq, u yurish bilan bogʻliq holda tilga olinadi, chunki Hekate Eetga turmushga chiqadi va undan ikkita qiz — Kirk va Medeya, shuningdek, Egialeusning oʻgʻli tugʻadi.

## Manbalar
Pratipa

**Pratipa** (sanskr. प्रतीप) — hind mifologiyasiga koʻra Oy sulolasidan boʻlgan afsonaviy shoh. U Shantanuning otasi va Bxishmaning bobosi edi. Bu hind eposi Mahabharatada qayd etilgan.

## Kelib chiqishi va oilasi
Bhagavata, Vishnu, Matsya, Bhavishya va Vayu Puranaslarga koʻra, Pratip Bhimasenaning nevarasi va Dilipaning oʻgʻli edi. Biroq, Mahabharataga koʻra, u qirol Bhimasena va Kaykeyi malikasi Sukumari oʻgʻli edi. U Devapi va Shantanuni dunyoga keltirgan Shibi Sunandaga uylanadi.

## Gang bilan uchrashish
Bir kuni qirol Pratip Gang daryosi boʻyida mulohaza yuritib, duolar oʻqiyotgan edi. Daryo maʼbudasi Svargaloka Brahmaʼdan laʼnat olgandan keyin paydo boʻldi. Ganga kelib, Pratipning oʻng tizzasiga oʻtiradi va uning meditatsiyasi toʻxtatiladi. Ganga Pratipni u bilan birga laʼnatlangan Mahibxish deb hisobladi. Va u Pratipdan unga turmushga chiqishni soʻraydi. Pratipaning soʻzlariga koʻra, Ganga qizi yoki oʻgʻlining xotini uchun moʻljallangan oʻng tizzasida oʻtirgani uchun Pratipaning oʻgʻil koʻrishini kutishi kerak deb. Shuning uchun u Ganga oʻgʻliga uylanishni taklif qiladi. Ganga kutishga rozi boʻladi va Pratipaning oʻgʻliga bir shart bilan turmushga chiqishini maʼlum qilishi kerakligini aytadi: Pratipaning oʻgʻli uning kimligini bilmasligi va uning xatti-harakatidan shubhalanadi, shundan soʻng Ganga gʻoyib boʻladi. Oʻsha paytda Pratipa va uning rafiqasida hali farzandlari yoʻq edi, biroq ular bir necha askez amaliyotini bajarganlaridan soʻng, ularning oʻgʻli Shantanu tugʻiladi. Keyinchalik u Ganga uylanadi va Devavrata yoki Bhishmaning otasi boʻladi.

## Adabiyotlar
* JAB van Buitenen, Mahabharata Book 1, Chicago 1973, стр. 214–220
## Manbalar
Piyer

**Piyer** (, Tsitseron **Pieronda**) — qadimgi yunon mifologiyasidagi belgi. Magnetning oʻgʻli (yoki Eleutherusning oʻgʻli). Uchinchi manbaga koʻra esa, Linning oʻgʻli. Giatsin otasi (Kliodan). Antiopaning rafiqasi, Muzalar bilan raqobatlashgan 9 ta qizi bor edi.

U haqidagi afsonalar Muzaning umumiy epiteti — **Piyeridaning** kelib chiqishini tushuntiradi.

Afsonalardan biriga koʻra, u Makedoniyadan Tespiyaga kelgan, muzalar sonini 9 taga qoʻygan va ularga nom bergan. Mif talqiniga koʻra, u birinchi boʻlib muzalar haqida sheʼrlar yozgan.

Otoxton, Ematiya qiroli, uning 9 qizi bor edi.

* **Piereyidlar** Piyer va paeoniyalik Evippening qizlari. Bir talqinga koʻra, ular maʼbudalar bilan bir xil ismlarga ega boʻlib, Muzning bolalari deb atalganlar aslida Pyierning nabiralari edi.

Ovidning soʻzlariga koʻra, Pierning qizlari Muzalar bilan raqobatda yutqazib, qirqga aylanishgan. Antonin Liberalning hikoyasiga koʻra, ular Helikonda muzalar bilan raqobatlashdilar, yoʻqotdilar va qushlarga aylandilar: chomga, vertisheyka*, kenhrida*, zelenushka, shyogla, oʻrdak, yashil oʻrmonchi va drakontida.
## Manbalar
Tilzit akti

**Tilzit akti** (, ) — Tilzitda 1918-yil 30-noyabrda Kichik Litva Milliy Kengashining 24 aʼzosi tomonidan imzolangan akt (). Imzolovchilar Kichik Litva va Katta Litvani yagona Litva davlatiga birlashtirishni talab qilishdi. Bu Prussiya litvaliklari yashagan Sharqiy Prussiyaning shimoliy hududlarini Germaniya imperiyasidan ajratishni anglatar edi.

Sharqiy Prussiyaning Neman daryosining shimolidagi qismi, Memel shahri (Klaypeda)gacha boʻlgan qismi, Versal shartnomasi shartlariga koʻra Prussiyadan ajratilgan va Millatlar Ligasi tomonidan boshqariladi. Neman daryosining janubida joylashgan Sharqiy Prussiyaning qolgan qismi, shu jumladan, akt imzolangan Tilzit shahri Germaniyada qoldi.

Aktni litvaparast Prussiya Litvaliklari rahbarlari Vilgelm Storost va Vilgelm Gaygalat imzolamagan. Ikkinchisi Prussiya Litva kengashining raisi etib saylandi, ammo bu lavozimni qabul qilishdan bosh tortdi. Uning oʻrniga bosh kotib Erdmonas Simonaitis tayinlandi. Hujjat, nafaqat, Kichik Litvada, balki Litva Respublikasining hamma joyida nashr etilgan. Bu, boshqa faktlar qatorida, akt birinchi navbatda Kichik Litva Milliy Kengashining fikrini keng taqdim etish uchun moʻljallangan targʻibot hujjati rolini oʻynashi kerakligini koʻrsatdi.

Natijada, Tilzit akti 1923-yilgi Klaypeda qoʻzgʻoloniga tayyorgarlik koʻrishda muhim targʻibot vositasiga aylandi, shundan soʻng Memel viloyati (Klaypeda oʻlkasi) hududi Litvaga qoʻshildi. 1939-yil mart oyida Litva Klaypeda oʻlkasini fashistlar Germaniyasiga berishga majbur boʻldi. Tilzit qonunini imzolaganlarning baʼzilari keyinchalik fashistlar tomonidan xiyonat uchun taʼqib qilindi va Erdmonas Simonaytis fashistlarning kontslageriga yuborildi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* AA Gliožaitis „Tilžės akto reikšmė“ („Voruta“, 1998, 1999 No 43-47)
* Algis A. Regis, „Tilžės aktas“ („Lietuvių dienos“, No 1 (361), 1986)
* Petras Cidzikas „Tilžės aktas — vilties aktas“ („Voruta“, No 23 (521), 2002)
* Romualdas Ozolas „Tilžės aktas: alternatyvos ir imperatyvai“ („Donelaičio žemė“, № 1-2, 2004-yil)
1524-yilgi Tordesillas shartnomasi

**Tordesillas** shartnomasi yoki **Burgos** shartnomasi — Monako va Ispaniya oʻrtasida 1524-yilda imzolangan shartnoma, unga koʻra Monako Gabsburglar imperiyasining protektoratiga aylandi.

## Avvalgi tarixi
XVI-asr boshida Monako suverenitet oldi va qoʻshni davlatlar tomonidan tan olindi, ammo bu Monakoni qoʻshnilarning hujumlaridan himoya qilmadi. 1506-1507-yillarda Genuya qoʻshinlari tomonidan 102 kunlik qamalga chidashga toʻgʻri keldi. Bosqinchilik xavfi yana davom etdi, shuning uchun Monako lordlari qoʻshni kuchli monarxiyalardan yordam izlay boshladilar. Gʻarbiy Yevropada oʻsha davrning eng kuchli davlatlari qirol Frensis I boshchiligidagi Fransiya Qirolligi va Muqaddas Rim imperatori hamda Ispaniya qiroli Karl V boshchiligidagi Gabsburglar imperiyasi edi. Frensis I Genuyaning ittifoqchisi boʻlganligi sababli, Monako hukmdori Lyusen Grimaldi oʻz siyosatida ispan yoʻnalishini tanladi va imperator Karl saroyi bilan muzokaralar olib bora boshladi.

## Tarixi
1524-yilda Burgosda Tordesillas shartnomasi imzolangan.

Ushbu shartnoma shartlariga koʻra Monako Ispaniya himoyasiga oʻtdi. Natijada Monako Ispaniyaga tobe boʻlib, ispan qirolining vassaliga aylandi. Ispaniya garnizoni shaharda joylashgan boʻlib, uni taʼminlash butunlay shahar aholisining zimmasiga tushdi. Dastlab, shartnomada Monako hukmdori Ispaniya qiroliga soliq toʻlashi shartligi koʻrsatilgan. Monako senyori Lusiyen Grimaldi bu talabni shartnomadan olib tashlashni soʻradi. Oxir-oqibat, uning iltimosi inobatga olindi va 1524-yil noyabrda imzolangan shartnomada bu talab haqida hech qanday gap yoʻq. Biroq Lusiyen 1523-yilda genuyalik admiral Andrea Dorianing tarafdorlari tomonidan oʻldirilganligi sababli shartnoma Lusiyenning vorisi Honore I tomonidan allaqachon imzolangandi.

## Oqibatlari
Shartnoma 1641-yil 14-sentabrda Peronnada Monako hukmdori va fransuz qiroli Lyudovik XIII oʻrtasida shartnoma imzolangandan soʻng bekor qilindi va Monako Fransiya protektorati ostiga oʻtdi. Monako oʻz mustaqilligini 1789-yil 4-avgustgacha, knyazlik Fransiya Respublikasiga qoʻshib olinguncha saqlab qolishga muvaffaq boʻldi.

## Manbalar

## Havolalar

* Monako tarixi
* Dunyoning barcha monarxlari. Lusiyen, Monako senyori
Pygmalion

**Pygmalion** () — yunon mifologiyasida fil suyagidan goʻzal haykal yasagan va oʻz ijodiga oshiq boʻlgan haykaltarosh.

## Afsona
Pygmalion Kipr orolidagi haykaltarosh, Belus va Anhinoe oʻgʻli edi. U fil suyagidan ayol haykalini yasaydi va uni sevib qoladi. Haykaltarosh unga sovgʻalar beradi, qimmatbaho kiyimlarni kiyintiradi, lekin haykal haykaligicha boʻlib qoladi va sevgi javobsiz qoladi. Afroditaga bagʻishlangan bayram paytida Pygmalion maʼbudaga oʻzi yasagan haykalchalik goʻzal xotin ato etishini iltimos qiladi. Pygmalion haykalni jonlantirishni soʻrashga jur’at eta olmaydi. Afrodita shunday mehrga tegib, Pygmalionning xotiniga aylangan haykalni tiriltirdi. Bu afsonani adabiyotga Kiziklik Neanthes kiritgan boʻlishi mumkin. Oltin Pygmalion zaytun Gʻadirda saqlangan.

Bir manbaga koʻra, xotini Pygmalionning oʻgʻillari Pafos, Kinir va qizi Metarmani tugʻadi. Ovidning soʻzlariga koʻra, Kinyros Pafosning oʻgʻli degan taxmin ham maʼlum, unga koʻra Pafos oʻgʻli emas, balki Pafa ismli Pygmalionning qizi.

Qadimgi manbalarda Pygmalion xotinining ismi tilga olinmagan. Jan-Jak Russo 1762-yilda yozilgan „Pygmalion“ asarida uni Galatea deb atagan. Bu nom boshqa mashhur qadimgi yunon afsonasidan Nereid tomonidan olingan boʻlib, u koʻpincha XVIII-asrning chorvachilik ishlarida topilgan.

## Yana qarang
* Galatea (nereid)
* Narcissus (mifologiya)
* Pygmalionizm
* Pygmalion (oʻyin)
## Manbalar

## Havolalar
*
Tudilen shartnomasi

**Tudilen shartnomasi** () Kastiliya qiroli va Leon Alfonso VII va Barselona graf Ramon Berenguer IV oʻrtasida 1151-yil 27-yanvarda Navarradagi Aguas Kaldas yaqinida joylashgan Tudel manzilida imzolangan.

## Tarkibi
Navarra qiroli Garsiya IV 1150-yil 21-noyabrda vafot etganligi sababli shartnoma imzolanishi 1151-yil 27-yanvarda boʻlib oʻtishi kerak edi. Garsiyaning oʻlimi va taxtning uning oʻgʻli Sancho VI ga oʻtishi shartnomaning imzolanishiga yordam berdi, chunki Sancho oʻn yetti yoshda edi va bu Navarra qirolligini zaiflashtirgan boʻlar edi.

Shartnomada tomonlar Navarraga urush eʼlon qilishga kelishib olgan. Shartnomada Navarraga qarshi ittifoqning yangilanishi bilan bir qatorda, musulmonlar Ispaniyasining bosib olinganidan keyin boʻlinishi ham muhokama qilingan. Belgilangan hududlarni zabt etgandan soʻng, Aragon Valensiya, Mursiya va Deniyani qoʻlga kiritdi.

## Yana qarang

* Almisradagi shartnoma

## Manbalar
Turk-bolgar ittifoqi

**Turk-bolgar ittifoqi** — 1914-yil 19-avgustda Sofiyada Bolgariya va Usmonli imperiyasi hukumatlari oʻrtasida Birinchi jahon urushining birinchi oyida (oʻsha paytda ikkala tomon ham betaraf edi) imzolangan harbiy ittifoq shartnomasidir. Shartnomani Usmonlilar imperiyasi nomidan Turkiya ichki ishlar vaziri Talʼat posho va deputatlar palatasi raisi Xalil Bey, Bolgariya qirolligi nomidan esa bosh vazir Vasil Radoslavov imzoladilar. Usmonli-bolgar ittifoqi, ehtimol, noyabr oyida Turkiya urushga kirganidan keyin Bolgariyaning Markaziy kuchlarga qoʻshilishi uchun zaruriy shart edi.

Ittifoq shartnomasi yetti moddadan iborat edi. Bu sof mudofaa shartnomasi edi: agar ikkinchisi uchinchi Bolqon davlati tomonidan hujumga uchragan boʻlsa, u imzolagan tomonni urushga kirishga majbur qiladi. Ikkala kuch ham bir-birlari bilan maslahatlashmasdan boshqa Bolqon davlatlariga hujum qilmaslikka kelishib oldilar. 4-modda Usmonli qoʻshinlarining boshqa bir kuchga hujum qilish uchun Bolgariya tuprogʻini kesib oʻtish imkoniyatini ochiq qoldirdi. Mojaro yuzaga kelgan taqdirda, oldindan maslahatlashmasdan, ikkalasi ham bir-biriga betaraflikni vaʼda qilishdi. Bolgariya Turkiyani har qanday safarbarlik haqida xabardor qilishga vaʼda berdi va 5-moddada Turkiya Ruminiyaning betarafligini yana bir bor tasdiqlash uchun muzokaralar olib borishga rozi boʻldi. Bundan tashqari, shartnoma sir saqlanishi va butun Yevropa urushi davomida amal qilishi kerak edi. Bu shartnoma Germaniya bilan 2-avgustdagi kelishuv kabi maxfiy boʻlishiga qaramay, Bolgariya kelishuvi yanada izchil va maqsadli hujjat edi.

Imzolangandan soʻng, Usmonlilar Rossiyaga qarshi hujum ittifoqini kengaytirish uchun bosimni davom ettirdilar, ammo hech qanday natija bermadi. 22-avgust kuni Buyuk Vazir Sait Halim Usmonli-Germaniya ittifoqining Germaniya urush eʼlon qilganda Turkiya urush eʼlon qilishi kerak, degan talqinini rad etdi. U vazirlarga turli yoʻnalishlarda: Ruminiya, Rossiya, Gretsiya va Fransiya bilan muzokaralar olib borishni buyurdi. Ruminiya bilan Rossiyaga qarshi ittifoq tuzish boʻyicha muzokaralar ham muvaffaqiyatsizlikka uchragach, 30-avgust kuni Usmonlilar oʻzlarining nemis ittifoqchilariga Serbiya va Gretsiyaga qarshi Bolgariya bilan ittifoq tuzish yanada realroq ekanligini bildirishdi. Nemislar eʼtiroz bildirishdi, ammo Usmonlilar baribir Bolgariya Bosh shtabi bilan muzokaralarni boshlash uchun Sofiyaga polkovnik yubordilar. Urushga kirgandan keyin ham Usmonlilar 1914-yil 17-dekabrgacha bolgarlar bilan kelishuv mavjudligi haqida nemislarga xabar bermagan. Bolgarlar 1915-yil 6-sentabrda Sofiya konvensiyasi imzolangandan keyingina Markaziy kuchlar tomonida urushga kirishishga rozi boʻldilar.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
*
Uaytxoll shartnomasi

**Uaytxoll shartnomasi yoki Vestminster shartnomasi ―** Buyuk Britaniya va Prussiya oʻrtasidagi kelishuv; 1756-yil 16-yanvarda Vestminsterdagi Uaytxoll saroyida imzolangan. Prussiya tomonidan muzokaralarni Brunsvik gersogi olib bordi. Britaniya tomonidan Shimoliy departament boʻyicha Davlat kotibi graf Xolderness soʻzga chiqdi. U 1756-1763-yillardagi Yetti yillik urush arafasida „ittifoqlarni oʻzgartirish“ — Yevropadagi siyosiy kuchlarni qayta guruhlash uchun asos yaratdi .

Buyuk Britaniya Fransiyaning Gannoverga hujumidan qoʻrqib, qitʼada Prussiya timsolida harbiy ittifoqchini qabul qilishni kutgan, Prussiya esa Buyuk Britaniyaning yordami bilan Avstriya (Sileziya urushlari paytida yoʻqotilgan hududlarni qaytarishni istagan) va Rossiyaga (potensial dushman sifatida qaralgan) qarshi kurashda oʻz pozitsiyasini mustahkamlash va yangi hududlarni egallab olish uchun sharoit yaratishni maqsad qilgan.

Uaytxoll shartnomasiga koʻra, tomonlar har qanday xorijiy kuchlarning Germaniya davlatlariga bostirib kirishiga yoʻl qoʻymaslik uchun kuchlarni birlashtirishga vaʼda berishdi. Uaytxoll shartnomasiga javob 1756-yil may oyida Versalda tuzilgan Franko-Avstriya shartnomasi boʻlib, unga Rossiya 1757-yil yanvarda qoʻshildi.

## Havolalar

** The Encyclopedia of World History (2001)
** Chapter X — Russia Under Anne and Elizabeth
** Christopher Duffy: *Friedrich der Grosse. Ein Soldatenleben.* Weltbild Buchverlag, München 1996, ISBN 3-89350-558-X
** Heinz Schilling: *Höfe und Allianzen. Deutschland 1648—1763.* Siedler Verlag, München 1998, ISBN 3-44-275523-9
** Marian Füssel: *Der siebenjährige Krieg. Ein Weltkrieg im 18. Jahrhundert.* C.H.Beck, München 2010, ISBN 978-3-406-60695-3
1881-yilgi Tehron shartnomasi

**1881-yilgi Tehron shartnomasi** — Rossiya imperiyasi va Forsiya oʻrtasida 1881-yil 9-dekabrda imzolangan „Rossiya va Forsiya oʻrtasidagi Kaspiy dengizining sharqidagi chegaralarni belgilash toʻgʻrisidagi konventsiya“.

1881-yilda Axal-Tekin vohasi rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingandan soʻng, Fors tomoni bilan Kaspiy dengizining sharqida delimitatsiya qilish boʻyicha muzokaralar boshlandi. Rossiya tomonidan Tehrondagi elchi I. A. Zinovyev, Forsiya — tashqi ishlar vaziri Mirza Saidxon Mutamin-al-Mulk muzokara qildi. Natijada Kaspiy dengizining sharqidagi rus-fors chegarasi belgilandi.

1893-yil 27-maydagi konvensiyaning imzolanishi bilan Oʻrta Osiyoda Rossiya va Fors oʻrtasidagi ohirgi demarkatsiya yakunlandi va 1894-yilda ikki tomonlama chegara masalalari toʻliq hal qilindi.

## Tarkibi
Muqaddima va 9 moddadan iborat.

### Matn

* Konvensiya matni.

## Adabiyotlar

* Turkmanistonning Rossiyaga qoʻshilishi: arxiv hujjatlari toʻplami. Ashxobod, 1960-yil.
* Mannanov B. XIX-asr oxiri — XX-asr boshlarida Rossiya-Eron munosabatlari tarixidan. Toshkent, 1964-yil.
* Kulagina L. M., Dunayeva E. V. Rossiya va Eron oʻrtasidagi chegara (shakllanish tarixi). M., 1998-yil.
* Kulagina L. M. Rossiya va Eron (XIX — XX-asr boshlari). M., 2010-yil.

## Yana qarang

* Axal shartnomasi
Tanjer sulhi

**Tanjer tinchlik shartnomasi** ― 1844-yil 10-sentabrda Tanjer shahrida Fransiya va Marokash oʻrtasida imzolangan. Shartnoma Franko-Marokash urushini tugatdi.

Buyuk Britaniya Shimoliy Afrikada fransuz taʼsirining kuchayishiga yoʻl qoʻymaslik uchun mojaroni hal qilishda faol rol oʻynadi. Shunday qilib, Buyuk Britaniyaning Parijdagi elchisi Fransiya tashqi ishlar vaziriga uning mamlakati Marokash hududlarini anneksiya qilishga toqat qilmasligini aytdi. Fransuz manbalarining taʼkidlashicha, Britaniyaning Tanjerdagi konsuli ser Jon Drummond Xey Sulton Mulay Abdurrahmonni muzokaralarda fransuzlarga boʻysunmaslikka chaqirgan va unga Britaniya qoʻllab-quvvatlashini vaʼda qilgan. Diplomatik missiya arxivi bu bayonotni tasdiqlamaydi. Aksincha, ularning fikricha, Britaniya konsuli sultonni Fransiyaning qoʻshni Jazoirga ekspansiyasiga nisbatan betaraf boʻlishga va har qanday kuch qoʻllashdan tiyilishga chaqirgan.

Shartnoma Marokash va Fransiya Jazoiri oʻrtasidagi chegarani oʻrnatdi, yaʼni Sulton Fransiyaning qoʻshni hududga boʻlgan huquqini toʻliq tan oldi. Sulton, shuningdek, dastlab fransuzlar bilan harbiy mojaroga olib kelgan Jazoir amiri Abd al-Qodirga koʻproq yordam bermaslikka va endi uni jinoyatchi deb hisoblashga vaʼda berdi. Bundan tashqari, Marokash qoʻshinlari Jazoir chegarasidan olib chiqilishi kerak edi. Shuningdek, shartnoma asosida Fransiya Marokashda imtiyozli rejim oldi.

## Manbalar
Federativ xartiya

**1291-yilgi Federativ xartiya (**) — Shveysariya Konfederatsiyasining shakllanishiga asos boʻlgan Shvits, Uri va Untervalden kantonlarining harbiy ittifoqini rasmiylashtirgan hujjat.

Federativ Xartiya 1291-yilda Germaniyaning Gabsburg qiroli Rudolf I vafotidan soʻng, mintaqada Gabsburg hokimiyatini tiklashga harakat qilgan uchta Alp kantonlari vakillari tomonidan imzolangan. Nizomga koʻra, Shvits, Uri va Untervalden aholisi har qanday tashqi tajovuzga qarshi bir-birlariga harbiy yordam koʻrsatishni oʻz zimmalariga oldilar. Kantonlar ittifoqining xulosasi toʻliq Yevropa kommunal harakati doirasida boʻlgan boʻlsa-da, keyinchalik Federativ Xartiya Shveysariya Ittifoqiga asos solgan asosiy hujjat sifatida qabul qilindi va uni imzolashning chamalangan sanasi — 1-avgust — Shveysariyaning milliy bayrami deb eʼlon qilindi.

## Havolalar

* 1291-yilgi Federal Xartiyaning toʻliq matni (lat.)
* Federal Xartiya tarixi
* Rus tilida tarjima va sharhi
* Federal Xartiya muzeyi
Feramen sulhi

**Feramen sulhi** — miloddan avvalgi 404-yildagi tinchlik shartnomasi. Peloponnes urushining oxirgi bosqichini yakunlagan Afina va Sparta oʻrtasida tuzilgan. Afina elchisi Feramen nomi bilan atalgan.

Miloddan avvalgi 405-yilda Sparta navarxi Lisandr Egospotamda Afina flotini magʻlub etdi. Endi sparta floti Egey dengizida hukmronlik qildi va Lisandr Afinani dengiz va quruqlik orqali qamal qildi. Qamal qilingan shaharga spartaliklarning elchilari tinchlik oʻrnatish takliflari bilan kelishdi, ammo bu tashabbus demagog Kleofon tomonidan barbod qilindi. Vaqt oʻtishi bilan Afinada ocharchilik boshlandi. „Moʻtadil“ Feramenning taʼsiri ortib bordi. Yaqinda u strateg etib saylangan boʻlsa-da, dokimasiyadan oʻta olmadi, bu esa vatandoshlarining unga nisbatan salbiy munosabatidan dalolat berardi. Endi u Lisandrga elchi qilib yuborildi.

Qadimgi tarixshunoslikda Feramenlarning ushbu missiyasi voqealarining ikkita talqini mavjud. Ulardan biriga koʻra, Feramen, ochlikdan sillasi qurigan afinaliklar har qanday yon berishlarga tayyor boʻlishlari uchun muzokaralarni ataylab choʻzgan. Boshqa bir versiyaga koʻra, Lisandr Feramenni oʻz lagerida bir necha oy ushlab turgan, keyin esa bunday muammolarni hal qilish vakolatiga ega emasligini eʼlon qildi va uni eforlarga yuborgan. Eforlar sulh uchun (Feramen nomi bilan atalgan) ogʻir shartlar qoʻygan, unga koʻra Afina dengiz derjavasi tarqatib yuborilgan, flot vayron qilingan, Uzun devorlar vayron qilingan, Afina Peloponnes Ittifoqiga kirgan va Sparta gegemonligini tan olgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Slay Kuper

**Slay Kuper** () — Sucker Punch Productions va Sanzaru Games tomonidan PlayStation 2, PlayStation 3 va PlayStation Vita uchun ishlab chiqilgan *Sly Cooper* videooʻyinlari seriyasidagi personaj.

Slay — bir qator oʻyinlarning bosh qahramoni, Kuper toʻdasining asoschisi va yetakchisi. U Thievius Raccoonus kitobida qayd etilgan ajdodlarining maxsus oʻgʻrilik texnikasiga ega.

## Xususiyatlari
Sly — antropomorf yenot, uning ajdodlari barcha davrlarda mashhur oʻgʻrilar boʻlgan. Slay 8-yoshga toʻlganda, uning ota-onasi Fiendish Five guruhi tomonidan oʻldirilgan, uning ajdodlarining oʻgʻrilik usullari haqidagi kitobi esa oʻgʻirlab ketilgan. Slay bir makonga tushib qoladi, u yerda toshbaqa Bentli va begemot Myurrey bilan uchrashadi hamda ular bilan oʻgʻrilar toʻdasini tuzadi.

Slay juda chaqqon va abjir, u ilmoqli tayoq yordamida devorlardagi notekisliklardan foydalanib, quvurlarga, karnizlarga, arqonlarga va hokazolarga chiqishga usta. Bundan tashqari, u biror joyga sezdirmay kirish yoki taʼqibdan qochish uchun turli xil qurilmalardan, masalan, deltplan, tutunli shashkalar, reaktiv etiklar, uygʻotkichlar va boshqalardan foydalana oladi. Oʻz ajdodlarining texnikasini oʻzlashtirib, Slay turli xil qobiliyatlarga ega boʻladi, masalan, vaqtni sekinlashtirish, koʻrinmaslik, qattiqroq hujumlar va boshqalar. Slay Ilmoqli tayoq ishlatib dushmanlardan pul va boshqa narsalarni sezdirmay oʻgʻirlashi mumkin.

Shunga qaramay, Slay doʻstlariga sodiq qoladi va ularni barcha boylikdan ustun qoʻyadi.

Bugungi kunga qadar chiqarilgan barcha oʻyinlarda Slay Cooperga inglizzabon aktyor Kevin Miller ovoz bergan, ammo 2014-yil 28-yanvarda „Sly Cooper“ filmining treyleri chiqdi, unda Slayga kanadalik aktyor Ian Jeyms Korlett ovoz beradi.

## Tanqidchilarning fikri va madaniy taʼsiri
GamesRadar Slayni „Oʻn yillikning eng yaxshi 25 ta yangi qahramoni“ safiga kiritdi () va „Jentlmen oʻgʻri“ arxetipi videooʻyinlarda juda kam ifodalanganligini taʼkidladi. U, shuningdek, „Oʻn yillikning eng jozibali yangi qahramonlari“ roʻyxatiga kiritilgan (), Slay — bu romannavisilar yozmoqchi boʻlgan xarakter turi ekanligini taʼkidladi. 2002-yilda oʻyin ishlab chiquvchilar konferensiyasida Slay „Yilning eng yaxshi asl qahramoni“ nominatsiyasida gʻolib chiqdi (). 2012-yilda GamesRadar uni 74-eng yaxshi videooʻyin qahramoni deb atadi.

## Manbalar
Skotos

**Skotos** (, „zulmat, Qorongʻulik“) ― kamdan-kam tilga olinadigan qadimgi yunon xudosi. Sofoklning „Edip Kolonda“ tragediyasidagi qoʻriqchi Yevmenidni (Eriniy) Skotos va Geya („Yer va Zulmat“) qizlari deb ataydi; shundan keyin Edip ularni „Zulmat qizlari“ deb ataydi.

Esxinga koʻra, Eriniy Skotos va Geya yoki Skotos va Yevonimiyadan tugʻilgan. Yevmenidning onasini tarixchi Istr Geyaga ishora qilib Yevonimiya deb atagan.

Ehtimol, Skotos Gigin teogoniyasidagi Mglega mos keladi (ammo, D. O. Torshilov yozishicha, Giginning yunoncha asl nusxasida ). Sitseronning Ereb va tundan tugʻilgan xudolar roʻyxatidagi Tenebraga („zulmat“) ham mos kelishi mumkin.

## Etimologiyasi
Grekcha σκότος soʻzi „Iliada“da („koʻzlarni qorongʻulik qoplagan“ shakldagi iborasida) va boshqa matnlarda qayta-qayta qoʻllanadi, lekin umumiy ot sifatida keladi. Bundan tashqari, Gomer bu soʻzni „oʻlim“ maʼnosida (tὸn dὲ skestos ὅssie kiliyne) tilga oladi. Yevripid „σκότος πύλαι“ iborasini „yer osti dunyosining eshiklari“ maʼnosida ishlatadi. Esxil ona qornini bildirish uchun „σκότοισι“ soʻzini ishlatadi. Ksenofontda — majoziy maʼnoda „sir“ va „nomaʼlum“ (ὑπὸ σκότου), xuddi shu maʼnoda — Platonda ham.

## Zamonaviy madaniyatda Skotos
Yovuzlik xudosi Skotos G. Tertldavaning „ Videsse sikli“ da paydo boʻladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Rosher lugʻati. T. 4. Stb. 1022-1023
Qora-Yoziji va Dali-Hasan qoʻzgʻoloni

**Qora-Yoziji va Dali-Hasan qoʻzgʻoloni** yoki „**Jelali gʻalayoni**“ (jelali fetreti) — Usmonli imperiyasidagi dehqonlarning feodallarga qarshi qoʻzgʻoloni (1595-1603). Qoʻzgʻolon 1595-yilda Anadoluning koʻp qismida dehqonlarning mahalliy feodallar va sulton amaldorlarining soliq zulmiga qarshi noroziliklari bilan boshlandi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* *[[Петросян, Юрий Ашотович|Петросян Ю. А.]]* Османская империя: могущество и гибель. Исторические очерки. — М.: Наука, 1990. — С. 111—115. — ISBN 5-02-017026-7
* *[[:en:Caroline Finkel|Кэролайн Финкель]].* История Османской империи: Видение Османа. — М.: АСТ, 2010. — С. 252—253. — ISBN 978-5-17-043651-4