Ekzogeniya

Turli kontekstlarda **ekzogen** yoki **ekzogenlik** ( yunoncha ἔlō éxō „tashqarida“ va -ganeina -géneia 'ishlab chiqarish') tashqi tomondan kelib chiqadigan harakat. Bu endogenlik yoki endogeniyaga, tizim ichida taʼsir qilishga qarama-qarshidir.
## Iqtisodiyot
Iqtisodiy modelda *ekzogen* oʻzgarish — bu narsadan tashqaridan kelib chiqadigan, tushuntirib boʻlmaydigan oʻzgarish. Tashqi omillar taʼsiridan bunday oʻzgarishi texnologiyaning taʼsirini oʻz ichiga olishi mumkin, bunda avval ekzogen omil sifatida qayd etilgan, aksincha, iqtisodiy kuchlarni bir butun sifatida tasvirlay oladigan omil sifatida qayd etilgan.  Iqtisodiy sotsiologiyada IDEA loyihasi (Iqtisodiy tahlilning fanlararo oʻlchovlari) iqtisodiy nazariya ichida rol oʻynaydigan ekzogen omillarni tushunish tushunchasini berdi. 1982- yilda Xalqaro Ijtimoiy Fanlar Kengashi (ISSC) tomonidan ishlab chiqilgan gʻoya loyihasi iqtisodchilar va sotsiologlarning gʻoyalarini yigʻish uchun tashkil etilgan, chunki ular iqtisodiy sotsiologiya nima uchun bu ikki soha bir-biridan uzoqlashganini tushunishga intilishgan. bir-biri.  Iqtisodiyot nazariyasidagi bunday ekzogen omillarga hukumatlar tomonidan iqtisodiy tizimlarda joylashtirilgan qonunlar, aholidagi ijtimoiy tabaqalarning darajalari va shaxsning ijtimoiy omillariga asoslangan imtiyozlar kiradi.

### Ekonometrikada ekzogen omillar
Ekonometrikada endogen tasodifiy oʻzgaruvchi ekonometrik modeldagi xato atamasi bilan korrelyatsiya qilinadi, ekzogen oʻzgaruvchi esa yoʻq.  Biroq, ekzogen oʻzgaruvchilar endogen oʻzgaruvchan tafovutlarni tushuntirishga yordam beradi. Oldindan oʻrnatilgan guruhga endogen oʻzgaruvchilarning tarixiy qiymatlarini kiritish odatiy holdir. Ekzogen oʻzgaruvchilar modelning buzilish muddatidan mustaqildir, chunki ular oldindan oʻrnatilgan. Ular anʼanaviy regressiya modelidagi tushuntirish oʻzgaruvchilari bilan bir xil shartlarga javob beradi.

## Biologiya va tibbiyotda

### ''Ekzogen kontrast modda -tibbiy tasvirlashda bemorning tomiri ichiga yuboriladigan suyuqlik boʻlib, [[Neoplasm|oʻsimta]] kabi patologiyaning koʻrinishini kuchaytiradi. Ekzogen omil — bu alohida [[organizm]] yoki tirik [[Hujayra|hujayrada]] mavjud boʻlgan va faol boʻlgan, ammo endogen omildan farqi ganizmdan tashqarida paydo boʻlishi.''
Kasalliklarning kelib chiqishida ekzogen omillar, yaʼni yalligʻlanish yoki stress omillari boʻlgan haddan tashqari kuchlanish, haddan tashqari ovqatlanish va haddan tashqari qaygʻu yoki gʻazab hissiyotlarining barchasi charchash yoki genlarning oʻzgarishiga yordam beradi. Bunday stress omillarining toʻplanishi immunitet tizimi va tananing boshqa joylari oʻrtasida yuzaga keladigan aloqa miqdorini buzish orqali immunitet tizimiga taʼsir qiladi.

Transfeksiya yoki virus transduktsiyasi orqali hujayralarga kiritilgan DNK ekzogen omil hisoblanadi. DNKdagi ekzogen omillar, DNKning shikastlanishi, DNK buzilishining rivojlanishiga olib keladigan ekologik omillar sifatida tanilgan.  Bunday ekzogen omillar turli xil kimyoviy moddalar, ionlashtiruvchi nurlanish (IR) va ultrabinafsha nurlanish (UV) boʻladi. Bu omillar hujayraning chuqur qatlamlariga kirib, katta zarar yetkazadi, apoptoz yoki qarilik sodir boʻladi, bu esa organizmning toʻxtab qolishiga yoki oʻzgarishiga va nevrologik kasalliklar va saratonga olib keladigan qarishga olib keladi. 

### Tibbiyot va tibbiy muolajalar
Tibbiyotda ekzogen omillar ham patogen, ham terapevtik koʻrinishda. Semizlik turiga ekzogen omillarni kiritish mumkin, bu yerda oziq-ovqat va metabolizmiga toʻgʻri kelmaydi va inson tanasi bardosh bera oladigan darajadan koʻproq miqdorda isteʼmol qilinadi.  Qarama-qarshi tomondan, endogen semizlik oziq-ovqat isteʼmol qilishning oʻzi nomutanosibligidan tashqari kasalliklar yoki muammolar natijasida kelib chiqqan semirishni anglatadi, bular genetik kasalliklar, qalqonsimon bez funktsiyalarining uzilishi va boshqa sindromli kasalliklardir.

Saraton kasalligidagi kanserogenlar ekzogen omillar boʻlib, ular turli omillardan (kimyoviy, biologik, fizikaviy) iborat, tananing bir necha yoʻllari orqali kirib, saratonni keltirib chiqaradi. 

## Ijtimoiy fanlardagi taʼrif

### Falsafada
Falsafada tabiiy yoki taʼsirlangan olamdan tashqarida paydo boʻlgan yoki qoʻllab-quvvatlovchi oʻz-oʻzidan yoki oʻz- oʻzidan paydo boʻlishining kelib chiqishi ekzogendir .

### Psixologiyada
Ekzogen konstruktivizm mexanik metaforaga asoslangan muhitda allaqachon yaratilgan tuzilmalarni qayta qurishga yordam beradi va Banduraning ijtimoiy taʼlim nazariyasini katta aks ettiradi.  Asosan, ekzogen konstruktivizm bilimning oʻrganilishi kerak boʻlgan shaxsning muhitidan kelib chiqishini nazarda tutadi. Faol shaxs oʻz atrof-muhitidan bilim olishda qatnashishi  natijasida amaliy rahbarlik qilish oʻquv jarayonini boshqarishning eng muhim xususiyati boʻlib qolmoqda. Shaxsning ish muhiti tuzilishi yaratilgan bilimlar tuzilishiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi.  Piaget nuqtai nazariga koʻra, oʻrganish hozirgi muhit tomonidan oʻrnatilganlarga moslashtirilgan shaxsning oldingi tuzilmalari sifatida tanilgan. Shaxsning turar joyi shaxs moslashishi kerak boʻlgan tuzilmalarni taʼminlovchi muhit tomonidan boshqariladi. 

psixologiyasida ekzogen, niyatsiz tashqi ogohlantirishlardir.  Bunga misol sifatida koʻrishning  qismidagi miltillovchi chiroqqa eʼtibor qaratiladi.

## Boshqa sohalardagi taʼriflar
Geografiyada ekzogen jarayonlar Yerdan va boshqa barcha sayyoralardan tashqarida sodir boʻladi. Ob -havo, eroziya, tashish va sedimentatsiya asosiy ekzogen jarayoni. , ekzogen geografik omillar umumiy tarqalish jarayoniga, aholi zichligi va dunyoning ayrim hududlarida urbanizatsiyaga hissa qoʻshishi mumkin.  Ekzogenlik oxir-oqibat geografik mulohazalar rad etishi mumkin.

## Manbalar