open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qudrat Xoʻjayev

**Qudrat Umarovich Xoʻjayev** (1911.5.5 — Toshkent — 1981.9.8) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artista (1956). Moskva teatr sanʼati institutini tugatgan (1936). Ijodiy faoliyatini 1929 yilda Toshkent ishchiyoshlar teatrida aktyorlikdan boshlagan. 1936—41 yillarda va yana 1952 yildan Hamza teatrida aktyor. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Yangiyoʻl teatrida rejissyor, Samarqand va Namangan viloyat teatrlarining badiiy rahbari (1942—52). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida  pedagog (1961 — 81). Fitratning "Arslon" spektaklidagi Imom roli X.ning ilk sahnaviy obrazidir. Frans (Shiller, "Karokchilar"), Laert, Kassio (U. Shekspir, "Otello"), Qori (A. Qahhor, "Tobutdan tovush"), Jogen (R. Tagor, "Gang daryosining qizi"), Sezar (U. Shekspir, "Yuliy Sezar"), Serebryakov (Chexov, "Vanya togʻa"), Sakkokiy (M. Shayxzoda, "Mirzo Ulugbek"), Saidxon (S. Azimov, "Qonli sarob"), Ilhom (B. Rahmonov, "Yurak sirlari") kabi rollari bilan shuhrat qozongan. Rejissyor sifatida "Farhod va Shirin" (Xurshid), "Momakaldiroq" (A. Ostrovskiy), "Halima" (F. Zafariy) singari spektakllarni saxnalashtirgan. Har qanday obrazning tashqi qiyofasi, nutqi, yurishturishini, oʻziga xos odatlarini puxta oʻylardi, shu orqali qahramonining ichki dunyosini ochib berardi. Uning qahramonlari koʻpincha madaniyatli, bilimdon, salohiyatli boʻlardi. X. satirik obrazlar ustasi sifatida ham tanilgan. Shu xususiyatlar kinofilmlardagi obrazlarida ham oʻz aksini topgan (Nargiz, "Alisher Navoiy"; Naziriy, "Hamza"; Naqshobiy, "Ikki dil dostoni" va boshqalar).

Ac: Goʻzallik shaydosiman, T., 1976; Sahnaga yoʻl, T., 1982; Monolog ob aktyorskoy jizni, T., 1983.
Xoʻjayevlar

**Xoʻjayevlar** — oʻzbek sirk artistlari sulolasi. Zamonaviy oʻzbek sirkida chavandozlik va ot urgatish janri rivojiga katta hissa qoʻshishgan. Sulola asoschisi:

Xoʻjayev Muhammad (taxallusi "Chaqqon") (1886, Qoʻqon — 1971. 28.2, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1939). Ijodiy faoliyatini 8 yoshidan Baratboy rahbarligidagi sirk guruhida boshlab, muallakchilik, havo gimnastikasi va masxarabozlik uyinlarida ishtirok etgan. 1900-yildan namanganlik Mirzaahmad sirkida muallaqchi Qodir Abdullayev bilan ishlagan, 1905-yildan Mullaboy Mansurov sirkida faoliyatini davom ettirib, qiziqchilar va muallaqchilar guruhlarida qatnashgan, turnikda, bir pogonali va ikki pogonali chigʻiriqda ishlagan. 1919—20 yillar R. Abduxalilov va F. Yupatov sirklarida ishlagan. 1931-yil "Erkinlikdagi otlar" tomoshasini tayyorlab, oʻzbek sirki tarixida eng kuchli ot oʻyinlaridan birini yaratib, koʻp yillar davomida namoyish etdi.

Xoʻjayeva Lola (1923.18.9, Samarqand) — chavandoz, it oʻrgatuvchi. Muhammad Xoʻjayevning qizi. Oʻzbekiston xalq artisti (1950). 1931-yildan otasi rahbarligidagi "Ot ustida voltij" hamda "Chavandozlik" uyinlarida, shuningdek, akrobatlar guruhida qatnashgan. 1934-yil "Ot ustida grotesk" tomoshasini yaratib, unda milliy oʻzbek raqsi plastikasini anʼanaviy chavandozlik tryuklari bilan uzviy bogʻladi. Chopayotgan ot ustida bir necha murakkab uyinlarni yengil va epchil ijro etar edi, masalan, balandga sakrab, tizzaga oʻtirish, soʻzanalar ustidan sakrab oʻtish, otni tortilgan tasmalar ustidan sakratish va boshqa L.X. bajargan betakror mashklardan biri — chopayotgan otni keng tasma ustidan sakratib, Uzi ham balandliqdagi tasmadan sakragan va yana ot ustiga qaytib tik turgan. 1972-yildan it oʻrgatuvchi.

Xoʻjayev Lovar (Leonid) (1932.5.6, Toshkent) — chavandoz. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1964). Muhammad Xoʻjayevning oʻgʻli. 1941-yildan akrobatika uyinlarida ishtirok etgan. 1951-yildan opasi Lola Xoʻjayeva bilan "qoʻshaloq grotesk" tomoshasini tayyorlab, chopayotgan ot ustida yakka va juft tryuklarni, bir-biriga qarab chopayotgan ikki ot ustida murakkab mashklarni bajarishgan. Xujayev Andrey (1961.21.12, Toshkent) — chavandoz. Lovar Xujayevning oʻgʻli. 1975-yildan "Ot ustida grotesk" tomoshasi bilan tanilgan. 1992-yildan "Boʻgʻma ilon bilan olishuv" tomoshasini namoyish etib kelmoqda. Poʻlat Toshkanbayev.
Xoʻjaikon tuz koni

**Xoʻjaikon tuz koni** - Surxondaryo viloyatining Sherobod tumanidagi kon, 1942 yilda ishga tushirilgan. Kon yotiq sinklinal burmada joylashgan, bunda tuz qatlamlari teskari qatlamlangan boʻlib, oq tuzlar yuqori, qizil tuzlar pastda joylashgan. Qizil tuz katlamlarida kaliy tuzlarining 6 qavati ajralib turadi. Tuzlarning razvedka qilingan zaxirasi 46 mln.t, yiliga 150 ming t. dan karyerlardan qazib olinmoqda. Xoʻjaikon tuz konik.da osh tuzi yirik donali, tarkibida 92,3— 99,7% NaCl mavjud. Kondagi osh tuzi qatlamining qalinligi 350–400 m ga yetadi. Rangi oq, sariq, pushti, qizil. Tuz qatlamlari 150–300 m qalinlikdagi qum, gil, qumtosh, ohaktosh kabi toʻrtlamchi va quyi boʻr davrlariga mansub yotqizikdar bilan qoplangan. Xoʻjaikon tuz konik. hozirgi kunda mamlakat ahamiyatiga molik sanoat korxonasidir. Yiliga 93 ming t osh tuzi qazib chiqarilmoqda. 1995-yil AQShdan keltirilgan jihozlar bilan ishlaydigan isteʼmol tuzi i.ch. liniyasi ishga tushirilgan.
Xoʻjaipok

**Xoʻjaipok** — Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi daryo, Surxondaryoning oʻng irmogʻi. Boysuntogʻning sharqidagi Xoʻjabuzboraktogʻdan 3360 m balandlikdan boshlanadi. Uzunligi 91&nbsp;km, havzasining maydoni 765&nbsp;km², oʻrtacha balandligi 695 m. Yillik oʻrtacha suv sarfi 16,8 m³/sek.dan (koʻp suvli 1969-yilda) 2,49 m³/sek.gacha (kam suvli 2001-yilda) oʻzgaradi. Qor va yomgʻirdan toʻyinadi. Daryoning gidroenergiya zaxirasi 1 mlrd. kVt/soat. Xoʻjaipokdan ekinzorlarni sugʻorishda foydalaniladi. Qayroq, Duoba, Diybola, Qoʻrgʻoncha, Oqsuv, Fangart qishloqlaridan oqib oʻtadi. Xoʻjaipokning turli qismlari qaysi qishloq yonidan oʻtishiga qarab Xalqajar, Qizilsuv, Xoʻjabuzborak, Qoʻrgʻonchasoy, Tentaksoy deb yuritiladi.
Salimaxon Xoʻjayeva

**Salimaxon Shoyusupovna Xoʻjayeva** (1916.1.1 — Toshkent — 2004.9.6) — opera xonandasi (lirikdramatik soprano), Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Moskva oʻzbek opera studiyasi (1941) va Toshkent konservatoriyasi (1945)ni tugatgan. Navoiy teatrida yakkaxon xonanda (1941—67). Katta Fargʻona kanali qurilishida (1939), Ikkinchi jahon urushi davrida harbiy qismlarda madaniy xizmat koʻrsatgan. Toshkent konservatoriyasi (1961—72), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1972—84)da pedagog.

Xoʻjayevaning yoqimli, jozibador ovozi, nurli chehrasi, yuqori vokal va aktyorlik maxrrati oʻzbek va chet el mumtoz operalarida ijro etgan asosiy partiyalarda namoyon boʻlgan: Layli ("Layli va Majnun"), Zuhra ("Tohir va Zuhra"), Shirin ("Farhod va Shirin"), Tana ("Er Targʻin", B. Brusilovskiy), Nigor ("Koʻr oʻgʻli", U. Hojibekov), Tatyana, Liza, Iolanta (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin", "Iolanta"), Karmen (J. Vize, "Karmen"), Lyubasha (N. RimskiyKorsakov, "Shoh qayligʻi") va boshqa Konsert repertuaridan oʻzbek xalq qoʻshiqlari ("Qoshlari qalamlar" va boshqalar), chet el kompozitorlari (Gendel, Motsart, Shubert, Glinka, Chaykovskiy va boshqalar) asarlari keng oʻrin olgan. Shu bilan birga X. oʻzbek bastakor va kompozitorlarining qoʻshiq va romanslarining ilk ijrochisi sifatida ham tanildi: T. Sodiqovning "Bahor", M. Burhonovning "Tabassum qilmading", "Ishqida" va boshqa, A. Muhammedovning "Alla", Ham. Rahimovning "Sevimli yor" va boshqa.

## Manbalar
Xolida Xoʻjayeva

**Xolida Xoʻjayeva** (1916.1.1, Samarqand) — Oʻzbekiston xalq artisti (1956). Moskva drama studiyasini tugatgan (1930). Studiyada Lazokat (L.Appoqova, "Qon va suv"), Nadya (D. Furmanov, "Isyon"), Martin (Molyer, "Zoʻraki tabib") kabi rollarni ijro etgan. 1930—33 yillar Buxoro teatri, 1933—87 yillar Hamza teatrida, 1987— 90 yillar Abror Hidoyatov nomidagi teatrda aktrisa. Ijroda bosiklik bilan eʼtiborni qahramon ichki kechinmalarini ochishga yoʻnaltirish X. ijodiga xos. Bu narsalar uning Halima (F. Zafariy, "Halima"), Laurensiya (Lope de Vega, "Qoʻzibuloq qishlogʻi"), Dilbar, Oʻlmas (K.Yashin, "Tormor", "Yondiramiz"), Xonzoda, Poshshooyim, Xolisxon (Hamza, "Boy ila xizmatchi", "Paranji sirlari"), Lyubov Yarovaya (K. Trenyov, "Lyubov Yarovaya"), Nina (M. Lermontov, "Maskarad"), Tatyana (M. Gorkiy, "Meshchanlar"), Xumorxon (Abdulla Qahhor, "Ogʻriq tishlar"), Shamsiqamar (M. Abliyev, "Shamsiqamar"), Gavharshod begim (M. Shayxzoda, "Mirzo Ulugʻbek"), Boʻston (S.Ahmad, "Kelinlar qoʻzgʻoloni"), Oynisa (Oʻ. Umarbekov, "Kuzning birinchi kuni") kabi rollari talkinida namoyon boʻldi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979). "Elyurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

## Manbalar
Xoʻjakent makoni

**Xoʻjakent makoni** - mustye davri gʻorlari. Hozirgi Xoʻjakent qishlogʻi (Toshkent viloyati) yaqinidagi qoyatoshlar orasidan topilgan (1957). Bir-biriga yondosh 2 ta ungurdan iborat. 1ungurdan 36 m² maydon ochilib, uning 1—2qatlamlaridan ilk oʻrta asrlarga oid sopol idishlarning siniqlari va bir necha tosh qurollar, 3quyi qatlamidan esa, mustye davriga oid sariq xarsangtosh boʻlaklari va koʻpgina tosh qurollar topilgan. 10 dan ortiq yirik tosh, shuningdek, mayda nukleuslar uchraydi. Xoʻjakent makonidan tosh parrakcha, qirgʻich, oʻchoq oʻrni, uning atrofida qoraygan toshlar va qad. hayvonlarning suyak qoldiqlari, 2un gurdan esa har xil tosh qurollar va hayvon suyaklari topilgan. Xoʻjakent makonida yashagan neandertallar ovchilik va terimchilik bilan kun kechirganlar.
Xoʻjakent GES

**Xoʻjakent ges** - Chirchiq daryosining yuqori qismida, Chorvoq GES dan quyirokda. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani Qoronkoʻl qishlogʻi yaqinida joylashgan. Oʻrta Chirchiq GESlar kaskadi tarkibiga kiradi. Styada umumiy kuvvati 165 MVt boʻlgan 3 gidroagregat oʻrnatilgan. GES qurilishi 1971-yilda boshlangan. 1gidroagregati 1976-yil 10 dekabrda foydalanishga topshirilgan, keyingi 2 agregati 1977-yilda ishga tushirilgan.

GES gidrouzeli tarkibiga bal. 40 m, uz. 597 m li toʻgʻon, 3 ta suv tashlama inshoot, stya binosi kiradi. GESdan elektr quvvati 110 kV kuchlanishli elektr uzatish liniyasi orqali sanoat korxonalariga yetkazib beriladi. 2003-yilda 688,1 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqarildi. Oʻrta Osiyo "Energiya" birlashgan energetika tizimiga ulangan.
Xoʻjakent rasmlari

**Xoʻjakent rasmlari** - Chatqol togʻ tizmasining gʻarbiy yon bagʻridagi qoyatoshlarga ishlangan rasmlar. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani hududa. 1949—50 yillarda arxeolog X. Alpisboyev topgan, A. Kabirov (70-yillar), M. Xoʻjanazarov (80-yillar) tomonidan oʻrganilgan. Bu noyob qoyatosh yodgorliga oʻzining mazmuni, mavzusi, uslub xususiyatlari va tuzilishi jixatidan rangbarangdir. Ularning ishlanish texnikasi, uslubi, saqlanishi hamda joylanishi, shuningdek rayem sirtining kuyish darajasi, baʼzi rasmlarning ustiga boshqa rasmlarning ishlanganligiga koʻra, ular bir vaqtda emas, balki bir necha tarixiy davr mobaynida vujudga kelganligi aniqlandi. Demak, Xoʻjakent rasmlarining eng qad. mil. av. 4—3ming yillikka mansub, mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmi va milod boshlariga taallukli rasmlar ham mavjud. Xoʻjakent rasmlarida odam, it, xoʻkiz, arxar, togʻ echkisi, kiyik, ot, oʻqyoy, handasiy shakl va boshqa tasvirlangan boʻlib, ular qattiq buyum (tosh, temir) bilan soya, oddiy chiziqlar, shakl koʻrinishi uslubida urib choʻkichlab ishlangan; rasmlar orasida bosheiz va qoʻlsiz qilib ishlangan uch ayol tasviri realistik tarzda nozik ishlangan. Qad. sanʼatda ayollar tasviri va haykalchalari juda kam uchraydi. Neolit va eneolit davriga oid arxeologik yodgorliklarning koʻpchiligidan ayollar haykalchalari topilgan, lekin shu davrga oid qoyatosh rasmlarida ayol tasvirlangan yodgorlik deyarli uchramaydi. Shu sababli Xoʻjakentdan topilgan uch ayol tasviri Markaziy Osiyoda neolit va eneolit davri uchun yagona va juda nodir hamda qimmatlidir. Rasmlarning aksariyati yaxshi saqlangan, ayrim rasmlargina tabiat hodisalari oqibatida yemirilgan, sinib tushgan va yorilgan. Xoʻjakent rasmlari arxeologik yodgorlik, qad. xalq hayotining baʼzi tomonlarini hamda shu joylarning hayvonot olami tarixini oʻrganishda tarixiy manba va ibtidoiy odamlarning tasviriy sanʼati sifatida muhim ahamiyatga ega.
Xoʻjalik

**Xoʻjalik** — kishilar tomonidan oʻz yashash sharoitlari va manbalarini yaratish, saqlash va yaxshilashda foydalaniladigan tabiiy va inson qoʻli bilan yaratilgan vositalar majmui. Q. Milliy iqtisodiyot.
Xoʻjalik yili

**Xoʻjalik yili** - hisobotlar va rejalar uchun asos qilib olinadigan muayyan davr vaqt boʻlagi (davomiyligiga kura kalendar yilga teng). Jahon mamlakatlarida Xoʻjalik yilining boshlanishi va oxiri turlicha boʻlib, kalendar yil boshi va oxiriga toʻgʻri kelmaydi. Mas, Yaponiya va Buyuk Britaniyada Xoʻjalik yili kalendar yilning 1 apreldan boshlanib kelgusi yilning 31 martida, AQShda 1 oktabrdan boshlanib kelgusi yilning 30 sentabrgacha davom etadi. Sobiq SSSRda 1930-yil sentabrga qadar Xoʻjalik yili 1 oktabrdan boshlanib kelgusi yilning 30 sentabrda tamom boʻlgan. Oʻzbekistonda Xoʻjalik yili 1 yanvardan boshlanib 31 dekabrda tugaydi.
Xoʻjalik nizolari

**Xoʻjalik nizolari** (Oʻzbekiston Respublikasida) -iqtisodiyot sohasida va uni boshqarish jarayonida taraflar oʻrtasida kelib chiquvchi kelishmovchiliklar. Yuridik shaxslar, yuridik shaxs tuzmagan holda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan va yakka tartibdagi tadbirkor maqomini olgan fuqarolar Xoʻjalik nizolari bilan bogʻliq huquqiy munosabatlarning subʼyektlari hisoblanadi. Xoʻjalik nizolarining quyidagi turlari mavjud: tuzilishi nazarda tutilgan shartnoma moddasidan kelib chiqqan kelishmovchiliklar yoki shartnoma yuzasidan kelib chiqqan boʻlib, hal etish uchun xoʻjalik sudiga topshirish haqida taraflar oʻzaro kelishgan ixtiloflar; shartnoma shartlarini oʻzgartirish yoki shartnomani bekor qilish haqidagi; mulk huquqini tan olish toʻgʻrisidagi; majburiyatlar bajarilmaganligi yoki tegishli tarzda bajarilmaganligi; mulkdor yoki molmulkning boshqa qonuniy egasi tomonidan molmulkni boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olishga oid; mulkdorning yoki molmulkning boshqa qonuniy egasining huquklari egalik qilishdan mahrum etish bilan bogʻliq boʻlmagan holda buzilganlik; yetkazilgan zararni qoplash; shaʼn, qadrqimmat va ishchanlik obroʻsini himoya qilish toʻgʻrisidagi va boshqa nizolar, davlat roʻyxatiga olishni rad etganligi yoki belgilangan muddatda davlat roʻyxatiga olishdan bosh tortganlik ustidan shikoyat kabilar.

Xoʻjalik nizolarini, asosan, xoʻjalik sudlari koʻrib chiqadi. Xoʻjalik sudlarining vakolat doirasi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida (111modda) belgilab berilgan. Xoʻjalik nizolari, shuningdek, hakamlar sudita koʻrish uchun topshirilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi XPK, 25modda).
Xoʻjamazgil makoni

**Xoʻjamazgil makoni** — yuqori paleolit davriga oid makon. Samarqand viloyati Bulungʻur tumanining Xoʻjamazgil qishlogʻi yaqinidagi qoya bagʻrida joylashgan. Maydoni taxminan 3 ga. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Tarix va arxeologiya instituti xodimlari oʻrgangan (1969). Xoʻjamazgil makonidan koʻplab tosh qurollar, xilmaxil pichoqlar, qirgʻichlar, keskichlar, tosh boltalar, nukleuslar, tosh parrakchalar va plastinkalar topilgan.
Xoʻjandiy

**Xoʻjandiy** ( asrning ikkinchi yarmi, Xoʻjand –  asr boshlari) – shoir, dunyoviy adabiyot vakillaridan biri.

Xoʻjandiy haqida biografik maʼlumotlar saqlanmagan. Bizgacha uning „Latofatnoma“ asari yetib kelgan. Asar Xorazmiyning „Muhabbatnoma“siga nazira tarzida yozilgan. Doston oʻnta noma (maktuba)dan iborat. Asarda sevgi tarannum etilib, visol ishtiyoqi va hijron iztiroblari tasvirlangan. Shuningdek quyidagi misralar kabi insonparvarlik gʻoyalari ilgari surilgan:*Tilar boʻlsang jahon ichra amorat,*
*Faqirlar koʻnglini qilgin imorat.*„Latofatnoma“  asr boshlarida oʻzbek sheʼriyatiga xos detallar va badiiy anʼanalar (ayniqsa, tajnis)ga boy, tili ommabop. Forscha, arabcha soʻzlar kam. Unda fikriy aniqlik va hissiy joʻshqinlik mujassam. Asar Oltin Oʻrda xonligida yaratilgan turkiy tildagi nodir adabiy asar boʻlib, oʻzbek adabiyotida nomanavislik janriga muhim hissa boʻlib qoʻshilgan.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
Maxset Xoʻjaniyozov

**Maxset Saparovich Xoʻjaniyozov** (1947.4.4, Nukus) – opera xonandasi (bas). Oʻzbekiston (1993), Qoraqalpogʻiston (1980), Tatariston (1981) xalq artisti. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1972). 197274 ylar Navoiy teatrida, 1974-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida yakkaxon xonanda, ayni paytda Nukus musiqa bilim yurtida oʻqituvchi. Opera sahnasida Primbiy (N. Muhammaddinov, „Ajiniyoz“), Gremin (P. Chaykovskiy, „Yevgeniy Onegin“), Kdri loʻli (S. Raxmaninov, „Aleko“) kabi partiyalarni ijro etgan. Konsert repertuaridan qoraqalpoq (T. Esirkenovning „Oʻzbekistonim“), oʻzbek (H. Rahimovning „Sevimli yor“, T. Sodiqovning „Jonon koʻrinur“) va chet el mumtoz kompozitorlar (Brams, Betxoven, Verdi va boshqalar)ning romans, qoʻshiq va ariyalari, shuningdek, qoraqalpoq xalq koʻshiklari („Boʻzatov“, „Jetiasirim“) oʻrin olgan. Mintaqaviy (Toshkent, 1972) va xalqaro (Toshkent, 1977; Rio de Janeyro, 1979) tanlovlar laureati. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

## Manbalar
Tilash Xoʻjamberdiyev

**Tilash Xoʻjamberdiyev** (1938.10.5, Boʻstonliq tumani Sijjak qishlogʻi — 2001.7.9, Toshkent) — sozanda (chang), bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1964). Oʻzteleradiokompaniyasida Doni Zokirov nomidagi xalq cholgʻulari orkestri sozandasi (1961-yildan), xalq cholgʻu ansambli rahbari (1974-yildan). Repertuaridan oʻzbek xalq ("Kurd", "Ilgʻor" va boshqalar) va bastakorlar (F. Sodiqovning "Ishq" kabi) kuylari, oʻzbek (T. Azimovning "Goʻzal diyorim", F. Xarratovning "Yoshlar valsi", T. Toshmatovning "Bahor armugʻoni") va chet el kompozitorlari (U. Hojibekovning "Koʻr oʻgʻli" operasidan raqs, uvertyura va boshqalar) asarlari urin olgan. "Chang taronalari", "Sabolar aytdi", "Shodiyona", "Sarvigul", "Navroʻz navosi", "Gulchexra kiz oʻynasin" kabi chang uchun asarlar yaratgan. X. viloyatlarda xam turli ansambllar (mas, Fargʻona viloyatidagi "Rayhon" ashula va raqs ansambli va boshqalar) tashkil etgan. Belarus, Rossiya, Estoniya, Qozogʻiston, Tojikiston kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan.

## Manbalar
Xoʻjamqulibek Balxiy

**Xoʻjamqulibek Balxiy** (taxallusi: **Qipchokxon**; XVII asr oxiri — XVIII asrning 1-yarmi) — tarixchi olim va davlat arbobi. Otasi Imomquli qoʻshbegi Subhonqulixon saroyida xizmat qilgan. Xoʻjamqulibek Balxiy Balx hokimi huzurida siyosiy faoliyat boshlagan. 1692—1693-yillarda Xorazm qoʻshinlari Qorakoʻlga bostirib kelganida Xoʻjamqulibek Balxiy otasi bilan birgalikda Mahmudbiy qatagʻon rahbarligida dushmanga qarshi kurashgan. Otasini Makkaga haj safariga kuzatib borgan (1695—1696) va orqaga qaytishda Panjobda qolishgan. Chunki bu paytda Balx hukmdori Mahmudbiyning markaziy hokimiyatga (Buxoroga) nisbatan ayirmachilik siyosati natijasida Balxda siyosiy ahvol murakkablashgan edi.

Xoʻjamqulibek Balxiy Panjobning poytaxti — Lohurda yashab, mahalliy noib Abdul Samadxonga bagʻishlab 1718—1724-yillarda fors tilida „Tarixi Qipchoqxon“ („Qipchoqxon tarixi“) asarini yozadi. Asar muqaddima, 9 ta bob va xotimadan iborat. Asarning oxirgi bobida Shayboniylar va Ashtarxoniylar, Oʻzbek ulusi xoni Abulxayrxondan boshlab 1724-yilgacha Dashti Qipchoq, Movarounnahr, Xuroson, Janubiy va Sharqiy Turkiston, Eron, Hindistonda yuz bergan muxim siyosiy hodisalar tasvirlangan. Hatto Turkiya va Misr tarixidan ham ayrim lavhalar keltirilgan. Asarda temuriyzoda Sulton Abu Said bilan Abulxayrxon oʻrtasida tuzilgan ittifoq, Buxoroda qalmiqlar, qipchoqlar, qoraqalpoqlar, xitoy-qipchoqlar koʻtargan qoʻzgʻolonlar (1681, 1715—1716, 1718—1719) haqida ham muhim maʼlumotlar bor. Asar qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida ham saqlanadi.
Xoʻjaobod (maʼnolari)

**Xoʻjaobod**:

## Tojikiston
* Xoʻjaobod (G’afurov tumani) – Gʻafurov tumani,Chashmasor jamotiga qarashli daha

## Oʻzbekiston
* Xoʻjaobod tumani – Andijon viloyatidagi tuman.
* Xoʻjaobod – Andijon viloyati Xoʻjaobod tumanidagi shahar.
* Xoʻjaobod (Baliqchi tumani) – Andijon viloyati Baliqchi tumanidagi shaharcha.
* Xoʻjaobod (Namangan) – Namangan viloyati Norin tumanidagi shaharcha.
* Xoʻjaobodtepa – Namangan viloyati Pop tumanidagi arxeologiya yodgorligi.
Sultonbek Xoʻjanov

**Sultonbek Xoʻjanovich Xoʻjanov** (1894, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyatining Turkiston tumanidagi Aksumbe ovuli — 1938.10.2) — davlat va jamoat arbobi. Toshkentda qozoq tilida nashr etilgan "Birlik tugʻi" gaz.ning muharriri (1917). Sirdaryo viloyati inqilobiy qoʻmitasi raisi (1920), Turkiston ASSR ichki ishlar (1920—21), maorif (1921—22), yer ishlari (1923—24) xalq komissari, Turkiston ASSR MIK raisi oʻrinbosari (1924).

RKP(b) Qozogʻiston oʻlka komiteta kotibi va Markaz VKP(b) MKda milliy respublikalar va viloyatlar boʻyicha masʼul xodim (1925). Xoʻjanov milliy masalada "ogʻmachilik"ka yoʻl qoʻygan deb ayblangan va unga "xoʻjanovchilik" tamgʻasi bosilgan. Xoʻjanov keyinchalik Toshkentda VKP(b) MK Oʻrta Osiyo byurosi tashviqot-targʻibot boʻlimida ishladi (1928—29), Oʻrta Osiyo paxtachilikirrigatsiya politexnika instituti birinchi rektori (1929—31), "Oʻrta Osiyo paxtachilik markazi" boshqarmasi raisi (1931—32); Moskvada "Soyuzxlopok" boshqarmasi raisining oʻrinbosari (193233), SSSR IshchiDehqon nazorati xalq komissarligida paxtachilik boʻlimi boshligʻining oʻrinbosari (1933—34); SSSR Yer ishlari xalq komissarligining Oʻrta Osiyodagi (Toshkent) vakolatxonasi raisi (1934), Oʻzbekiston paxtachilik tresti direktorining oʻrinbosari (1934).

Xoʻjanov matbuot, maorif va madaniyat, tarix va adabiyot masalalari bilan ham faol shugʻullangan. U "aksilinqilobiy qozoq millatchilik tashkiloti"ning rahbarlaridan biri sifatida ayblanib, 1937-yil 16 iyunda qamoqqa olingan va otishga hukm qilingan (1938-yil 8 fevral). 1957-yilda oklangan.
Xoʻjapiryox togʻi

**Xoʻjapiryox togʻi** - Boysun tizmasining sharqiy tarmoqlaridan biri. Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari chegarasida, Toʻpolondaryoning oʻng sohilida joylashgan. Deyarli kenglik boʻylab 30&nbsp;km ga choʻzilgan. Bal. 3500–4000 m, eng baland joyi 4425 m (Xoʻjapiryox choʻqkisi). Suvayirgʻich qismining baʼzi joylari tekis, koʻp qismi qoyalardan iborat. Shimoliy, sharqiy va janubiy yon bagʻirlari Toʻpolondaryo va uning irmoqlari bilan zich va chuqur kesilgan (ularning koʻpchiligi dara shakliga ega). Qad. muzlik relyef shakllari (troglar, morena uyumlari) hamda kichik hozirgi zamon muzliklari va doimiy qor qoplamlari uchraydi. Yiliga 700–800&nbsp;mm yogʻin tushadi. Tipik qoʻngʻir, och qoʻngʻir oʻtloq dasht baland togʻ tuproqlari tarqalgan. Oʻt oʻsimliklar oʻsadi, archazorlar bor. Xoʻjapiryox togʻi yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Xoʻjahayron gazkondensat koni

**Xoʻjahayron gazkondensat koni** — Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi kon. Muborak temir yoʻl stansiyasidan 15&nbsp;km shim.gʻarbda. 1959-yilda ochilgan. 1978-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi choʻl tekisligidan iborat. Xoʻjaxayron strukturasi Muborak koʻtarilmasida joylashgan boʻlib, shim.sharqqa choʻzilgan braxiantiklinaddan iborat. Burma asimmetrik tuzilishga ega, oʻki yoysimon egilgan, qabariq tomoni jan.ga yoʻnalgan. X.g.k.k.da jami 4 ta burgʻi qudugʻi qazilgan, yura, bur, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziqlari ochilgan. Sanoat miqyosidagi gaz uyumlari bilan bogʻliq boʻlgan gorizontlar boʻsh ohaktoshlardan tuzilgan, ayrim joylarida zich, gʻovakli ohaktosh qatchalari mavjud. Uyum qatlami gumbazli tipga mansub. Ushbu gorizontlar 1697 –1710 m chuqurlikda ochilgan. Gorizontning quyi qismidan (1720–1718 m) gaz suv bilan birga chiqadi. Qatlam suvlari minerallashgan, natriyxlor koeffitsiyenta miqdori 0,9—0,92. Hoz, kunda kondan foydalanilmoqda.
Xoʻjash mahram madrasasi

**Xoʻjash mahram madrasasi** (yoki *Xoʻjashoh mahram madrasasi*) – Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Bugungi kunda madrasa „Ichan qalʼa“ MFY, Pahlavon Mahmud koʻchasi, 11-uyda joylashgan. U 1839-yil Xoʻjashoh mahram tomonidan Ichan qalʼa hududidagi Pahlavon Mahmud maqbarasi yonida qurilgan.

Xoʻjash mahram madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

## Tarixi
Xiva xonligida Olloqulixon hukmronlik qilayotgan davrning 1839—1840-yillari davomida 30 nafar talabaga moʻljallab bitkazilgan Xoʻjash mahram madrasasi Bojxona boshligʻi Xoʻjashoh mahram mablagʻlari hisobiga bunyod etilgan. Unda asosan diniy va dunyoviy bilimlar berilgan. Shunga qaramay, ushbu madrasa bojxona xodimlarini tayyorlash uchun ham moʻljallangan boʻlib, bu Xoʻjash mahramning istagi edi. Bojxona boshligʻi mansabiga koʻtarilib, boyib ketgan oddiy eroniy qul – Xoʻjash mahram oʻzining shaxsiy mulkidan madrasa taʼminoti uchun 1784 tanob (715 gektar) yerni vaqf qilib ajratgan. Xoʻjash mahramning mardligi va ishbilarmonligini koʻrgan Muhammad Rahimxon unga katta lavozimlar bergan. Mahram soʻzi bir-biriga nikohlanib boʻlmaydigan eng yaqin qarindosh, ulfat, hamdam, sirdosh degan maʼnolarni anglatadi. Shu qatori xususiy xizmatchi, ichki xizmatchi maʼnolarini ham bildiruvchi soʻz hisoblanadi. Mahramlar – Xiva xonligi davlat boshqaruvida bevosita xon maslahatchilari boʻlib faoliyat olib borgan, ular tashqi va ichki mahramlarga boʻlinadi.

Bugungi kunda madrasa ichida yogʻoch oʻymakorligi maktabi faoliyat koʻrsatmoqda.

## Qurilish uslubi
Madrasa toʻrtburchak tarhli, bir qavatli qilib qurilgan boʻlib, umumiy maydoni 21x19,5 m ni tashkil qiladi. Bosh tarzi peshtoqli (balandligi 7,5 m), gumbaz tomli, ikki yonida hovli atrofi boʻylab hujralar joylashgan, ikki burchagida guldastalar bor. Hovlining maydoni 11,8x11,8 m boʻlib, uning shimoli-sharqiy burchagidagi darsxona (3,8x3,8 m) tashqariga bir oz turtib chiqqan. Peshtoq ortidagi ikki qavatli, gumbazli miyonsaroy orqali hovliga oʻtiladi. Bino tarzlari gʻishtdan, faqat bosh tarzi, peshtogʻi va minora – guldastalar, „dandana“li hoshiyalar hamda sirli koshinlar bilan bezatilgan.

## Yana qarang

* Matniyoz Devonbegi madrasasi
* Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
* Yusuf yasovulboshi madrasasi
* Arab Muhammadxon madrasasi
* Muhammad Amin inoq madrasasi
* Mozori Sharif madrasasi

## Manbalar
Xoʻtan

**Xoʻtan** — Xitoyning gʻarbiy qismidagi dare, Tarim daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi (Qoraqosh daryosi bilan birga) 1035&nbsp;km, xavzasining maydoni 43,6 ming km². Qoraqurum va Kunlun togʻlaridan boshlanadigan Qoraqosh va Yurunqosh irmoqlarining qoʻshilishidan hosil boʻlib, tekislikda Taklamakon choʻlidan oqadi. Bu yerdan oʻtgan qismida faqat iyul—avgust oylaridagina toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi togʻdan chiqish joyida 120 m³/sek. Xoʻtan vohasini sugʻorishga sarflanadi.

## Manbalar
Xoʻjagʻor

**Xoʻjagʻor** — soʻnggi paleolit davriga oid manzilgoh. Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati Qopqon qishlogʻi yaqinida joylashgan. 1954—55 yillarda A. P. Okladnikov rahbarligida Tojikiston arxeologiya ekspeditsiyasi oʻrgangan. X.da yashagan odamlar chaqmoqtoshdan qurollar yasaganlar. X.dan tosh parrakchalar, chaqmoqtosh uchirindilaridan yasalgan xilmaxil qirgʻichlar, teshgichlar, parmalar, nayzasimon qurollar va boshqa topilgan. Tezoqarsoy manzilgohning bir qismini yuvib ketgan.
Xoʻjagʻor (Vahdat tumani)

**Xoʻjagʻor** — Vahdat tumani Simiganji shahriga qarashli qishloq . Xo‘jagardan shahar markazigacha 16 km. Aholisi 20 kishi (2017) ni tashkil qiladi, Aholisi tojiklar.

= Manbalar =
* Tojikiston joy nomlari reestri D : SIEMT, 2013. — 332 b. — ISBN 978-99947-33-54-5
Konsepsion (provinsiya)

**Konsepsion** — Biobiodagi provinsiya. Poytaxti — Konsepsion. Maydoni — 3 439&nbsp;km2. Aholisi — 912889 kishi (2002).

## Shahar va kommunalari
# Concepción
# Coronel
# Chiguayante
# Florida
# Hualpén
# Hualqui
# Lota
# Penco
# San Pedro de la Paz
# Santa Juana
# Talcahuano
# Tomé

## Manbalar


## Havolalar
* Rasmiy veb-sayti
Chalov

**Chalov** () — gʻalladoshlarga mansub koʻp yillik, baʼzan bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Moʻʼtadil va subtropik mintaqalarda, qisman tropik togʻlarda 300 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekiston togʻlarida va togʻ yonbagʻirlarida 13 turi, jumladan, tukli Ch. (), kavkaz Ch.i (), sovich Ch.i () va boshqa uchraydi. Koʻpchilik turlari choʻl, dasht, preriyalar oʻt oʻsimliklar qoplamining asosiy kismini tashkil etadi. Shagʻalli va toshloq yerlarda ham oʻsadi. Barglari kambar, uzun,
chiziqsimon, qiltiqli. Boshoqlari bir gulli. Hamma turining xashagi sifati oʻrtacha. Chorva mollari ularni bahorda (maisa holatida) xush koʻrib eydi. Baʼzi turlari qogʻoz sanoati uchun xom ashyo.
Portugalcha Vikipediya

**Portugalcha Vikipediya** — Vikipediyaning Portugal tilidagi boʻlimi. Portugalcha Vikipediya 2001-yilning iyun oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

## Hozirgi ahvoli
-yil - boʻyicha Portugalcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun): 
## Statistik tarixi
* 26-yanvar 2006-yil — 100 000 maqola
* 12-avgust 2009-yil — 500 000 maqola
* 26-iyun 2018-yil — 1 000 000 maqola

## Manbalar

## Havolalar

* Portugalcha Vikipediyaning statistikasi 
* Portugalcha Vikipediyaning statistik diagrammasi 
* Portugalcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
* Portugalcha Vikipediyaning mobil nusxasi
Bogʻi Bobur (maʼnolari)

**Bogʻi Bobur**:

* Bogʻi Bobur — Andijon sh.ning janubi-sharqida — Buyuk ipak yoʻli yoqasi (Bogʻishamol)dagi adirda joylashgan yodgorlik majmui.
* Bogʻi Bobur — Kobul sh.da Bobur barpo etgan bogʻ (1515—20).
Saydam soyligi

**Saydam soyligi** - Xitoydagi tektonik botiq. Uzunligi 700&nbsp;km, eni 300&nbsp;km gacha, bal. 2600–2900 m. Nanshan, Kunlun, Oltintogʻ togʻlari oʻrab turadi. Tubi tekis. Iqlimi keskin kontinental, quruq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —11° dan —15° gacha, iyulniki 15—18°. Yillik yogʻin 25–50&nbsp;mm, sharqida 150&nbsp;mm gacha. Mayda shoʻr koʻl koʻp. Saydam soyligining aksari qismi toshloq, qumli, gilli choʻl, chala choʻl va shoʻrxokdan iborat. Shim.-gʻarbiy kismi denudatsion tekislik, jan.-sharqi akkumulyativ tekislik. Oʻsimlik kam. Togʻ etaklarida qamish, boshoqlilar, yulgʻun, juzgʻun oʻsadi. Neft va osh tuzi konlari bor.
Aleksandr Samutali

**Aleksandr Sergeyevich Samutali** (1928.22.9, Qirgʻiston, Prjevalsk shahri 2005.31.1,Toshkent) - agronom-iqtisodchi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1988), iqtisod fanlari doktori (1972), professor (1977), Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1952). Soyuz NIXIda katta ilmiy xodim, boʻlim mudiri (1956—60), Oʻrta Osiyo iqti-sodiyot va qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti boʻlim mudiri (1960—64), direktor oʻrinbosari (1965—76), VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi raisi oʻrinbosari (1976—91). Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti (1991—92), Respublika qishloq xoʻjaligi ilmiy-i. ch. markazi bosh ilmiy kotibi (1993—98) 1998-yildan shu Markazga qarashli Oʻzbekiston bozor islohotlari ilmiy tadqiqot institutida yetakchi ilmiy xodim. Ilmiy ishlari paxtachilikda agrotexnika tadbirlari samaradorligini iqtisodiy asoslash, mehnat unumdorligi, kapital mablagʻlar samaradorligini oshirish, q.h. mahsulotlariga narx belgilash, agrosanoat integratsiyasi, Oʻzbekiston agrarsanoat majmuida ilmiytexnika taraqqiyoti istiqbollariga bagʻishlangan.
Sanga

**Sanga** (nem. Zange) — silindrik yoki prizmatik shakldagi detallarni qisib qoʻyish uchun moʻljallangan moslama. Prujinalanuvchan (qisilib-kengayuvchan) qismi qirqma vtulkadan iborat. Metall kesish yoki yogʻochga ishlov berish stanoklarida qisuvchi patron sifatida, oʻzagi (grafiti) qisib qoʻyiladigan qalamlarda ishlatiladi. S.ning bir tomonlama va ikki tomonlama turlari bor. S. kallak, oʻrta kiyem, prujinalanuvchi qism va yoʻnaltiruvchi qismlardan iborat. Kallak tomonida qisish kulachoklarini ikkiga ajratib turuvchi oʻyigʻi boʻladi. Detalni S.ga tashqi yoki ichki sirtidan qisib qoʻyish mumkin. Detalni S.ga qisib qoʻyish uchun konussimon qismining tashqi yoki ichki sirtiga oʻq tomonga yoʻnalgan kuch taʼsir ettirish lozim. S. metall (stanoklarda) yoki plastmassa (qalamlarda) dan yasaladi.
Fridrix Sander

**Fridrix Arturovich Sander** (1887.11.78, Riga - 1933.28.3, Kislovodsk) — olim va ixtirochi, raketa texnikasi yaratuvchilaridan biri. Riga politexnika intini tugatgach (1914), Riga va Moskvadagi sanoat korxonalarida ishlagan (1920-yilgacha). Reaktiv harakat muammolari bilan 1908-yildan shugʻullana boshlagan. 1921-yilda sayyoralararo kema-aeroplan loyihasini eʼlon qilgan, 1924-yilda samolyot va raketani oʻz ichiga olgan kosmik uchish apparata (KUA) ni yaratgan; parvoz paytida qoʻshimcha yonilgʻi sifatida KUAning ish bajarib boʻlgan qismlarini yokish gʻoyasini ilgari surgan. 1930—31 yilda tortish kuchi 1,42 N ga teng boʻlgan, siqilgan havo va benzindan iborat yonilgida ishlaydigan OR-1 reaktiv dvigatelini, 1931—32 yillarda suyuq yonilgʻida ishlaydigan OR-2 raketa dvigateli oʻrnatilgan dvigatel kurilmasini yasadi va sinab koʻrdi. S. "10 dvigateli" va "GIRD-X" raketasi loyihasini ishlab chiqdi. Oyning teskari tomonidagi krater S. nomi bilan atalgan.
Sapfa

**Sapfa** (nem. Zapfen) — mashina, mexanizm, stanoklar oʻqi yoki valining tayanch (mas, podshipnik)larga tayanib turadigan qismi. Oʻq yoki val uchidagi sapfa turum, uchlariga yaqin yoki oʻrta qismidagi sapfa boʻyin, tik valning pastki tomonidagi qismi tovon deb ataladi. Turum va boʻyinlar silindrik, konus va sferik shaklda, tovonlar halqasimon (bitta tayanch sirtli), baʼzan taroqsimon (bir tayanch sirtli) qilib yasaladi. Sapfa ning zarur shakl va oʻlchamdan xiyol boʻlsa ham ogʻishi mexanizmning ishiga salbiy taʼsir qiladi, shuning uchun u juda aniq qilib tayyorlanadi.
Saxurlar

**Saxurlar** — Dogʻiston (5,2 ming kishi) va Ozarbayjon (13 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) dagi xalq. Saxur tilida soʻzlashadi. Dindorlari sunniy musulmonlar. S. chorvachilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanishadi.
Seziy

**Seziy** ( — zangori, havo rang, Caesium), Cs — Mendeleyev davriy sistemasining I guruh 6-davr 8-qatoriga mansub kimyoviy element; tartib raqami 55, atom massasi 132,9054. Tabiiy Seziy 1 ta izotop 133Cs dan iborat. Uning 15 dan ortiq sunʼiy radioaktiv izotoplari olingan. Bular ichida eng barqarori l37Cs (T|/2 = ZZy.).

Seziy dastlab 1860-yilda Seziy Bunzen va Seziy Kirxgof tomonidan Germaniyaning Dyurkteym mineral suvlarini spektral usulda tekshirish natijasida kashf qilingan. Metall Seziyni dastlab Seziy Setterberg 1882-yilda suyuqlantirilgan seziy sianidni elektrolizlab olgan. Seziyning spektrida 2 zangori chiziq mavjud.

Seziy nodir element. Yer poʻstining massa jihatidan 7-10~4 % ini tashkil etadi. Seziy pollutsit nomli mineral (alyumosilikat) hosil qiladi. Seziy birikmalari mineral suvlar tarkibida va tirik organizmlarda boʻladi. Seziy oz miqdorda bazalt, granit, diabaz kabi togʻ jinslari tarkibida uchraydi. Lepidolit (yoki pollutsitdan) litiy, kaliy, rubidiy va kaltsiy ajratilganidan keyin Seziy birikmalari olinadi. Sof Seziy olish uchun Seziy galogenidlar kaltsiy bilan kaytariladi.

Seziy sargʻish-pushti rangli, yengil, juda yumshoq ishqoriy metall. Suyuqlanish temperaturasi 28,5°, qaynash temperaturasi 705°, zichligi 1,90 g/sm3 (20°da). Seziyning yoruglikka sezgirligi barcha me-tallarnikidan yuqori.

U juda faol metall, havoda oʻz-oʻzidan alangalanadi, hatto vakuumdan ham oʻziga kislorodni tortib oladi. Seziy parafin moyida saqlanadi. Seziy suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishib, seziy gidroksid CsOH hosil qiladi; bunda vodorod ham ajralib chiqadi va portlash yuz beradi. Seziy galogenlar bilan alanga hosil qilib, shiddatli reaksiyaga kirishadi. Seziyning oltingugurt bilan reaksiyasi ham shu tarzda boradi. Seziy kuchli qaytaruvchi. 300° dayoq SiO2 dan kremniyni qaytaradi. Seziy fotoelementlar i.ch.da, baʼzi birikmalari tibbiyotda, Csl, CsBe dan tayyorlangan prizmalar infraqizil spektroskopiyada ishlatiladi. Seziy birikmalaridan katolizda ham foydalaniladi.
Sey muzligi

**Sey muzligi** - Katta Kavkaz tizmasining shim. yon bagʻridagi muzlik. Uilpata va Adayxox choʻqqilari oraligida. Maydoni 9,7&nbsp;km². Uz. 8,6&nbsp;km, eni 600 m. 2200 m balandlikkacha tushib borgan. Muzlikdan Seydon daryosi (Ar-don daryosining chap irmogʻi) boshlanadi. Sey muzligi yaqinida alpinistlar lagerlari va turistik baza joylashgan.
Selestin

**Selestin** (lot. caelestis — zangori osmon) - sulfatlar sinfiga mansub mineral. Stronsiy, sulfat kislota birikmasidan tarkib topgan. Kimyoviy tarkibi SrSO4; Sa va Va aralashgan boʻladi. Romb singoniyada kristallanadi. Kristallari ustunsimon, disksimon, piramidaga oʻxshash. Donador, tolasimon, plastinkasimon, tuproqsimon agregatlar hosil qiladi. Havo rang yoki havo rangkulrang, baʼzan qizgʻish yoki sargʻish xillari mavjud. Shishadek yaltiroq. Moʻrt. Qattiqligi 3—3,5, zichligi 4 g/sm3 chamasida. Aso-siy konlari ohaktosh, dolomit, gipslar bilan bogʻliq. Xemogenbiogen choʻkindi jinslarda xol-xol koʻrinishida yoki gʻovaklarni toʻldiruvchi sifatida uchraydi. Sinonimlari: apotom, shyutsit. Stronsiy va uning turli birikmalari pirotexnikada, maxsus qotishmalar i.ch.da, rangli televizor, lazer elektronika va boshqalarda qoʻllanadi. S.dan stronsiy olinadi. Oʻrta Osiyo, Rossiya Federatsiyasi (Volga boʻyi, Ural), Buyuk Britaniya, Germaniya, AQSH, Italiya va boshqa joylarda konlari mavjud. S. Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Fargʻona vodiysi, Oʻzbekiston gʻarbi va janubida boʻr va paleogen davrlari yotqiziqlarida uchraydi.
Stefan Zweig

**Stefan Zweig** (; ; 1881-yil 28-noyabr, Avstriya-Vengriya imperiyasi – 1942-yil 22-fevral, Braziliya) – avstriyalik yozuvchi. 1920—1930-yillarda adabiy faoliyatining choʻqqisiga chiqqan hamda dunyo miqyosida mashhurlikka erishgan. Shuningdek, ushbu davr mobaynida u asarlari eng koʻp tillarga tarjima qilingan yozuvchilardan biri boʻlgan.

Zweig Avstriya-Vengriya imperiyasining Vena shahrida oʻsib-ulgʻaygan. U „Drei Meister“ (1920) nomli asarida Honoré de Balzac, Charles Dickens va Fyodor Dostoevskiy kabi mashhur adabiyot namoyondalarining hayoti va ijodi haqida tarixiy tadqiqotlar yozgan. Shuningdek, „Decisive Moments in History“ (1927) asarida ham muhim tarixiy voqealar haqida bayonot bergan. U Joseph Fouché (1929), Mary Stuart (1935) va Marie Antoinette (1932) kabi tarixiy shaxslarning tarjimayi hollari haqida asarlar yozgan. Zweigning eng mashhur badiiy asarlari qatoriga „Nomaʼlum ayol maktubi“ (1922), „Amok“ (1922), „Vahima“ (1925), „Verwirrung der Gefühle“ (1927), „Bir ayol hayotidan yigirma toʻrt soat“ (1927), „Ungeduld des Herzens“ (1939) va „Schachnovelle“ (1941) kabilari kiradi.

## Manbalar

## Havolalar

* StefanZweig.org
* StefanZweig.de
* Stefan Zweig Centre Salzburg 
* Home page , Casa Stefan Zweig
* „Stefan Zweig and Chess“ by Edward Winter
* „No Exit“, article on Zweig at *[[Tablet Magazine]]*
* „To Friends in Foreign Land“ – Zweigʻs letter, which he published in the newspaper *[[Berliner Tageblatt]]*, on September 19, 1914
* Zweigʻs foreword to *The World of Yesterday*
* 
* Guide to the Correspondence of Stefan Zweig and Siegmund Georg Warburg at the Leo Baeck Institute, New York
* 

### Kutubxonalar
* Zweig Music Collection at the British Library 
* Stefan Zweig Collection at the Daniel A. Reed Library, State University of New York at Fredonia, Fredonia, New York 
* Stefan Zweig Online Bibliography, a wiki hosted by Stefan Zweig Digital, in Salzburg, Austria
* Stefan Zweigʻs suicide letter on the National Library of Israel's website
Ц (kirill)

**Ц, ц** — oʻzbek kirill alifbosining yigirma toʻrtinchi harfi. Til oldi, qorishiq (t+s), shovqinli, portlovchi, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Qoʻllanishi jihatidan nofaol fonemani ifodalovchi harf: faqat rus tili orqali kirib kelgan oz sonli ruscha va baynalmilal soʻzlar tarkibida uchraydi. Soʻzning boshida (sirk, siklon), oʻrtasida (aksiya, protsent, fransuz) va oxirida (abzats, kvars, shprits) kela oladi. Ushbu harf ifodalovchi tovush turkiy tillarda boʻlmaganligi va oʻzbek tiliga ham bu tovush toʻla oʻzlashib ketmaganligi sababli u turkiy xalklar uchun umumiy boʻlgan yozuvlardan faqat kirill alifbosidagina uchraydi.
Marina Svetayeva

**Marina Ivanovna Svetayeva** (1892.26.11, Moskva – 1941.31.8, Yelabuga, Tatariston) – rus shoirasi. Moskva universiteti professor Lozanna va Freyfurgdagi musika maktabi va katolik pansionda, Yaltadagi qizlar gimnaziyasida oʻqigan. Oktyabr toʻntarishini qabul qilmay, 1922-yilda Pragaga, 1925-yilda esa Parijga koʻchib borgan. Muhojirlikda muhtojlik va vatansizlik azobini boshidan kechirgan Svetayeva Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan SSSRga qaytib kelgan (1939). Ammo koʻp oʻtmay, ruhiy iztiroblar orqasida oʻz joniga qasd qilgan.

Dastlabki sheʼriy toʻplamlari – „Oqshom albomi“ (1910) va „Sehrli fonar“ (1912). 1916-yilga kelib, Svetayeva ijodining asosiy mavzui – muhabbat, Rossiya, sheʼriyat mavzui uzil-kesil shakllanadi. Svetayevaning 20-yillar avvaliga oid sheʼrlari oq gvardiyachilarning muhojirlikda nashr etilgan jurnallarida eʼlon qilinadi. Shu davrda uning „Blokka atalgan sheʼrlar“, „Hijron“ (1922), „Psixeya, Romantika“, „Hunar“ (1923) sheʼriy kitoblari va „Barakalla“ (1924) doston-ertagi nashr etilgan. Svetayevaning „Rossiyadan keyin. 1922—25“ soʻnggi toʻplami 1928-yil Parijda bosilgan.

Svetayeva sheʼriyati musiqiyligi, tovushning sheʼr musiqiy qurilmasidagi katta oʻrni va ahamiyati bilan ajraladi. Tashqi dunyo bilan murosa qila olmagan va shu dunyodagi hayotida roʻshnolik koʻrmagan shoiraning asarlari, jumladan, „Togʻlar dostoni“, „Intiho dostoni“ (1926), „Krisolov“ lirik satirasi (1925), hatto antik davr syujetlari asosida yozilgan „Tezey“ (1927) va „Fedra“ (1928) tragediyalari uzun hamda keskin monologlardan tarkib topgan. Svetayeva nasrda ham qalam tebratib, M. Voloshin, O. Mandelshtam, A. Beliy va boshqa haqida falsafiy oʻylar va xotiralardan iborat oʻziga xos adabiy portretlarni yaratgan.

## Manbalar
Sellofan

**Sellofan** (sellyuloza va yun. phonos — shaffof) - viskozadan maxsus usulda olinadigan yupqa (0,01 — 0,06&nbsp;mm) shaffof material. Suv va havoni oʻtkazmaydi. Mol oʻrash, issiqxonalarning ustini yopish uchun, oziqovqat sanoatida (mas, kolbasa tayyorlashda), matbaada (mas, kitob muqovasiga qoplashda) va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Har xil kenglikda, oʻram-oʻram qilib ishlab chiqariladi.
Selluloid

**Selluloid** (sellyuloza va yun. eidos — koʻrinish) - shaffof plastik material; tarkibida plastifikator va boʻyagichlar boʻlgan kolloksilin (sellyuloza nitrat) asosidagi plastmassa. Oʻlchov asboblarining koʻrsatkich oynalari, planshetlar, chizgʻichlar, muzika asboblari va yozuv mashinalari klaviaturalarini tayyorlashda qoʻllanadi. Yonuvchanligi tufayli S.ning oʻrniga boshqa sellyuloza efirlari va sintetik polimerlar koʻproq ishlatilmokda.
Sellyuloza

**Sellyuloza** (frans. cellulose, lot. cellula — hujayra) - angidro-Bglyukozalarning elementar zvenolaridan tuzilgan polisaxarid: (C6H5O5)l; poli-1,4 p-D-glyukopiranozil- D-glyukopironozadan iborat. Sellyuloza makromolekulalarida angidroglyukoza zvenolari bilan bir qatorda boshqa monosaxarid  hamda uron kislota boʻlishi mumkin. Sellyuloza, asosan, baʼzi oʻsimlik urugʻlari tukida, mas, chigit tukida (97—98%), yog'ochda (40—50%, quruq modda hisobida), kanop poya tolasi, oʻsimlik qobigʻining ichki qatlami (mas, zigʻir, ramida 80—90%, jutda 75% va hokazo), bir yillik oʻsimlik poyalari (qamish, makkajoʻxori, boshoqli oʻsimlik, kungaboqar)da 30—40% boʻladi, Kartoshka tugunagida 20%. Toza holdagi Sellyuloza taʼmsiz, tolasimon oq modda.

Sellyuloza tabiiy materiallardan S. boʻlmagan komponentlarni parchalovchi yoki erituvchi reagentlar taʼsir ettirib ajratib olinadi. Sellyulozani ajratib olish usuli oʻsimlik materialining tarkibi va tuzilishiga bogʻliq. Paxta tolasidan S.ni olishda yumshoq usul qoʻllanadi. Paxta tolasi oʻyuvchi natriy (NaOH)ning 1,5—3% li eritmasi bilan 3—10 atm. bosimda 3-6 soat qaynatilib, oksidlovchilar bilan oqartiriladi. Mol. m. kichik boʻlgan polisaxaridlar (pentozanlar, geksozanlar, uron kislota), yogʻ va mum eritmaga oʻtadi.

Sellyulozani yogʻochdan ajratib olishda (yogʻochda 40—50% S., 5—10% geksozanlar, 10— 20% pentozanlar, 20—30% lignin, 2—5% smola va boshqa aralashmalar boʻlib, ular murakkab morfologik tuzilishga ega boʻlganligi uchun) murakkab ishlov berish usuli yogʻoch tarashalarini sulfitli yoki sulfatli qaynatish usuli qoʻllanadi. Sulfitli qaynatish usuli yuqori sifatli qogʻoz va karton tayyorlashda, sulfatli qaynatish usuli esa buklamali (gofrirli) karton, qop qogʻozi tayyorlashda qoʻllanadi.

Sellyuloza oq rangli tolali material, zichligi 1,52—1,54 g/sm3 (20°da). Kimyoviy tabiatiga koʻra, Sellyuloza koʻp atomli spirtdir. Makromolekula elementar zvenosida gidroksil guruhi boʻlganligidan S. ishqoriy metallar va asoslar bilan reaksiyaga kirishadi. S.ga konsentrlangan ishqor eritmasi taʼsir ettirilganda kimyoviy reaksiyalar bilan bir qatorda fizik-kimyoviy jarayonlar ham kechadi, yaʼni Sellyuloza boʻkadi. Sellyulozaning konsentrlangan NaOH eritmasi bilan reaksiyaga kirishishidan toʻqimachilik sanoatida sunʼiy tolalar va oddiy Sellyuloza efirlari i.ch.da foydalaniladi. Yangi qimmatli texnik xossalarga ega boʻlgan Sellyuloza materiallari olishda tikilgan sopolimerlar sintezining amaliy ahamiyati muhim. Mas, polielektrolitlar (poliakril kislota, polimetil vinilpiridin) bilan tikilgan Sellyuloza sopolimerlardan ion almashingan toʻqimalar, tolalar va plyonkalar sifatida foydalanish mumkin. Sellyuloza makromolekulasining oddiy zvenosida gidroksil guruh borligi uchun ulardan oddiy va murakkab efirlar olish mumkin. Bu birikmalar qimmatli xossalarga ega boʻlganligidan, turli texnika sohalarida tolalar, plyonkalar, lok va elektr izolyatsiya krplamalari, neft va toʻqimachilik sanoatida suspenziya stalibizatorlari hamda quyultirgichlari sifatida qoʻllanadi (yana qarang Sellyuloza efirlari).
Sellyuloza efirlari

**Sellyuloza efirlari** - sellyuloza gidroksil guruhini alkillash yoki atsillash natijasida olingan mahsulotlar, umumiy formulasi [S6N7O2 OR3] (oddiy Sellyuloza efirlari) va [S6N7O2 (OCOR)3]n (murakkab Sellyuloza efirlari). Oddiy Sellyuloza efirlarini sintez qilishning asosiy usuli ishqorli sellyulozaga galogenalkillar yoki alkil sulfatlar taʼsir ettirishdan iborat. Bu jarayon yuqori (80—120°) temperaturada olib boriladi. Oddiy Sellyuloza efirlari 30-50% li NaOH muhitida olinadi. Eterifikatsiya 5—10 soat davom etadi.

Murakkab Sellyuloza efirlarini sintezlashda kislota yoki ularning angidrid va xlorangidridlari eterifikatsiyalovchi reagent vazifasini oʻtaydi. Murakkab Sellyuloza efirlarining eng koʻp ishlatiladigani ularning mineral kislotalar, mas, nitrat kislota bilan birikmasi nitrotsellyuloza. Sellyuloza efirlari qogʻoz, toʻqimachilik, lok-boʻyoq sanoati va boshqa sohalarda ishlatiladi.