open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kuzupchi

**Kuzupchi** — Xitoydagi qumlik. Ordos platosining shim. chekkasi va Xuanxe daryosining oʻng sohilida, 1100– 1700 m balandlikdagi terrasalarni egallaydi. Oʻz. 370&nbsp;km, kengligi 40&nbsp;km gacha. Qumning qalinligi 100 m gacha. 15–30 m balandlikdagi harakatlanuvchi barxanlar yarim koʻchmas qumlar bilan almashinadi. Shoʻrxok, koʻl, taqirlar uchraydi. K.ning sharqiy chekkasida "kuylovchi" qumlar bor. KUY (qad. turkcha koʻch, xitoycha syuy — ohang soʻzidan), melodiya — 1) musiqa sanʼatida asosiy ifoda vositasi, bir ovozli, badiiy tugʻallangan musiqiy fikr; turli balandlik va choʻzimdagi musiqiy tovush (toi)larning oʻzaro uyushib tugal shaklga tushgan birikmasi. Musiqiy jumla va ibo-ralarga boʻlinadi. K. bir ovozli musiqa tizimiga asoslangan monodiyada., shuningdek, koʻp ovozli polifoniya (boshqa ovozdagi kuylar bilan birgalikda) hamda gomofoniya (akkordlar yoki boshqa ovozlar joʻrligida) uslublarida namoyon boʻladi. Monodik musiqada K. tugal badiiy obrazning yagona musiqiy ifodasi hisoblanadi, koʻp ovozli musiqada esa badiiy mazmun bosh ovoz yoki bir necha ovozlar, shuningdek, garmoniya va kontrapunkt vositalari orqali ham ifodalanadi.

K. musiqaning koʻp boʻgʻinli ifodaviy vositasidir, unda aksariyat musiqa unsurlari — tovushqator, lad, ritm (vazn-usul), ijro surʼati, cholgʻu to-vushi va inson ovozining tusy (tembr) va boshqa mujassamlashgan. K. anʼanaviy hamda kompozitorlik musiqa ijodining eng qimmatli badiiy vositasi hisoblanib, unda tarixiy va mahalliy uslublar, milliy ohang hamda musi-qiy tushunchalar oʻz aksini topadi. Oʻrta asrlar turkiy adabiyotida Abdulqodir Marogʻiy, Navoiy K.ni koʻg (baʼzan — koʻk) deb atashgan:Dedim tarovaye jonbaxsh mutribo, sen xud Firoq sozi tuzub ulturur koʻgi cholding.

(Navoiy, "Xazoyin ul-maoniy")Shu bilan birga, Xusayn Boyqaro va Bo-bur asarlarida ayvan K. tarzi va K. maʼnosida uchraydi. Oʻrta asr musiqa ri-solalarida K. masalalari keng yoritilgan (yava q. Alhon); 2) turkiy tilli xalqdar (oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, turk va boshqalar) da har xil shaklli cholgʻu musiqa asari.

## Manbalar
Valerian Kuybishev

**Valerian Vladimirovich Kuybishev** (25.05.1885, Omsk – 25.01.1935, Moskva) — Turkistonda bolshevikcha rejimni oʻrnatgan sovet siyosatchilaridan biri. 1919-yil oktabrdan Butun Rossiya MIK va XKSning Turkiston Komissiyasi (qarang Turkkomissiya) raisining oʻrinbosari va raisi sifatida Turkistonda bolsheviklar hukmronligini qaror toptirishda gʻoyaviy-siyosiy rahbarlik qildi. 1920–1921-yillarda M. V. Frunzenit yaqin yordamchisi boʻlib, Turkiston fronti siyosiy boshqarmasining boshligʻi, RSFSR va RKP(b) MKning BXSRdagi muxtor vakili. Keyingi yillarda ittifoq partiya, kasaba uyushmasi, sovet va xoʻjalik ishlarida ishladi. Butunittifoq KP(b) MK Siyosiy byurosi aʼzosi (1927-yildan). Kuybishev Buxoro Xalq Respublikasini Buxoro Xalq Sovet Respublikasiga aylantirish tashabbuskori (1920-yil 6-oktabr). 1934-yil noyabrda Oʻzbekiston, Tojikiston va Turkmaniston SSRda boʻlib, faqat Oʻzbekistonning oʻzida koʻplab okrug va tumanlarning rahbarlari, shuningdek, 30 ta tumandagi yuzdan ortiq kolxoz raislari hamda oʻziga toʻq dehqon xoʻjaliklarini qatagʻon qildirdi.

## Manbalar
Kuyganyor

## '''Kuyganyor'''

**Kuyganyor —** Andijon viloyatining Andijon tumanida hududida joylashgan shaharcha. 1978-yilda shaharcha maqomini olgan. Kuyganyor Andijon tumanining maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi hisoblanadi.

## Geografik joylashuvi
Kuyganyor shaharchasi viloyat markazi bo‘lgan Andijon shahridan taxminan 7 km masofada, tumanning shimoli-g‘arbiy qismida joylashgan. Hudud orqali Katta Fargʻona kanali tizimi orqali suv taʼminoti amalga oshiriladi. Shuningdek, shaharcha yaqinidan Qoradaryo daryosi oqib o‘tadi.

## Aholisi
2001-yilgi maʼlumotlarga ko‘ra, Kuyganyor shaharchasida taxminan 9,2 ming kishi istiqomat qilgan. Aholining asosiy qismini o‘zbeklar tashkil etadi. Shuningdek, ruslar, tojiklar, qirg‘izlar va boshqa millat vakillari ham yashaydi.

## Nomining kelib chiqishi
“Kuyganyor” toponimining kelib chiqishi haqida bir nechta talqinlar mavjud. Baʼzi manbalarda u “kuygan jar” maʼnosini anglatishi qayd etiladi. Bu yerda “yor” so‘zi adabiy tildagi “jar” so‘zining dialektal shakli sifatida izohlanadi.

## Taʼlim va ilmiy muassasalar
Kuyganyorda Andijon qishloq xoʻjaligi va agrotexnologiyalar instituti joylashgan. Mazkur oliy taʼlim muassasasi 1964-yil iyun oyida Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutining Andijon filiali bazasida Andijon paxtachilik instituti nomi bilan tashkil etilgan.

Shaharchada, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi tizimiga kiruvchi Andijon ilmiy-ishlab chiqarish markazi huzuridagi Sug‘oriladigan yerlarda g‘alla va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti faoliyat yuritgan. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2014-yil 10-fevraldagi “O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi ilmiy-ishlab chiqarish markazi faoliyatini takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ-2125-son qarori bilan “Don va dukkakli ekinlar ilmiy-tadqiqot instituti”ga o‘zgartirilgan Institutda don ekinlari seleksiyasi, agrotexnika, urug‘chilik, agrokimyo, o‘simliklarni himoya qilish, iqtisodiyot va boshqa yo‘nalishlarda ilmiy bo‘limlar mavjud.

## Ijtimoiy infratuzilma
Kuyganyor shaharchasida Andijon tumani maʼmuriy organlari, shifoxonalar, maktabgacha taʼlim tashkilotlari, umumiy o‘rta taʼlim maktablari, kasb-hunar maktablari hamda Andijon tumani ixtisoslashtirilgan maktabi faoliyat yuritadi.

Shuningdek shaharchada quyidagi obyektlar mavjud:

* Kuyganyor nasos stansiyasi
* Aloqa uyi
* “Xotira maydoni”
* Ikkinchi jahon urushi qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan yodgorlik
* Yoshlar madaniyat va istirohat bog‘i

## Transport
Avvallari Andijon trolleybus tizimi orqali Andijon shahri bilan trolleybus hamda 77-sonli avtobus qatnovi mavjud bo‘lgan. Hozirgi vaqtda esa shaharcha orqali Andijon shahriga 394-sonli avtobus va marshrutlar qatnaydi.

## Manbalar
Kuznetsk soyligi

**Kuznetsk soyligi** - Rossiya Federatsiyasi Kemerovo viloyatidagi soylik. Kuznetsk Olatovi, Salair qirlari va Togʻli Shoriya massivi orasida. Maydoni 70 ming km². Oʻz. 400&nbsp;km, kengligi 100–120&nbsp;km. Oʻrtacha balandligi 200–500 m. Iqlimi kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 18—20°, yanvarniki —18°, yillik yogʻin 350–500&nbsp;mm. Koʻproq oʻrmon va oʻrmonli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Kuznetsk soyligi hududida Kuznetsk koʻmir havzasi joylashgan.

## Manbalar
Nikolay Kuznetsov (konstruktor)

**Nikolay Dmitriyevich Kuznetsov** (1911.10(23). 6, Aktyubinsk — 1995] — reaktiv aviatsiya dvigatellari boʻyicha rus konstruktori, akademik (1974), ikki marta Mehnat Qahramoni (1957, 1981). N. Ye. Jukovskiy nomidagi Harbiy-havo muhandislari akademiyasini tugatgan (1938). 1956-yildan Bosh konstruktor (1956). K.ning rahbarligida Tu-114, Tu144, An-22, Il-62, Il-86 va boshqa samolyotlar uchun dvigatellar yaratgan.

## Manbalar
Kuydirish

**Kuydirish** (tibbiyotda), kau-terizatsiya — kasallangan yumshoq yuzadagi toʻqimalarni yuqori temperatura va kimyoviy moddalar (kumush nitrat, qoʻrgʻoshin sulfat, azot, xrom, uch-xlorsirka kislota) taʼsirida yemirish. Soʻgal, kondiloma, qadoqni yoʻqotish, bachadon boʻyni eroziyasi, xavfsiz oʻsmalar (angioma, papilloma, poliplar) va boshqa ogʻriqli joylarni kuydirib davolash. Baʼzan ilon chaqqanda, quturgan hayvon tishlaganda, shuningdek, qon toʻxtatishda va jarohatlarni davo-lashda K. usuli qoʻllanadi. Toʻqimalar maxsus apparatlar va har xil kuydi-ruvchi moddalar bilan kuydiriladi. K.ning termokaustika (Paqlen appa-rati), lazer nuri, elektrskalpel, diatermokoagulyasiya kabi turlari mavjud.

## Manbalar
Kuyikish

**Kuyikish** — jinsiy jarayon bosqichi, urgʻochi hayvonlarning jinsiy faollik davri. K. davrida hayvonlar bezovtalanadi, jinsiy sikllar — jinsiy aʼzodan shilimshiq suyuqlik ajralib chiqishi va ovulyasiya (tuxum hujayraning yetilib, tuxumdondan chiqish) hodisasi roʻy beradi, qin va ba-chadonda morfologik oʻzgarishlar sodir boʻladi. Jumladan, sigirlar jinsiy aʼzosidan suyuqlik kelishi 2—3 kun, juftlashishga xohishi 12—18 soat davom etadi. Qoʻylarda jinsiy aʼzodan suyuqlik kelishi 24—36 soat va juftlashishga xohish jarayoni 38 soat davom etadi. K.ning 2 xili mavjud: fiziologik K. va jinsiy K. Fiziologik K. urgʻochi buzoqdarda 6—8 oyligidan boshlab kuzatiladi. Lekin ularni bu davrda qochirish man etiladi. Jinsiy K. muddati gʻunajin uchun 16—18 oylik deb belgilangan va ular shu davrdan boshlab urugʻlantiriladi. Sigirlarda jinsiy sikl tuqqanidan soʻng har 18—45 kunda qaytariladi. Mol qochirilganda urugʻlanmasa, oradan maʼlum vaqt (mas, biyalar va sigirlar 20—21 kun, sovliqlar 12—20 kun) oʻtgach, qayta qochiriladi (qarang:qochirish).

Ubaydulla Nosirov.

## Manbalar
Kuyindi tizmasi

**Kuyindi tizmasi** — Qurama togʻlarining shimoli-gʻarbiy tarmogʻi. Namangan viloyatida. Shimoliy-gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan. Oʻz. 12&nbsp;km, eng baland joyi 2229 m. Kuyindi tizmasining janubi-sharqdagi davomi Sulyukatogʻ tizmasi (2334 m) deb ataladi. Ikkala tizma tutashgan joyda Kamchik dovoni bor. Kuyindi tizmasi Ohangaron daryosi havzasiga qarashli Kuyindi va Kamchiq soylarining suvayirgʻichidir. Kuyindi tizmasining shimoli-sharqiy yon bagʻri ancha tik va kambar, soylar bilan kuchli parchalangan. Suvayirgʻich qismida alp tipidagi relyef shakllari, baʼzan chogʻroq supasimon yassi sirtlar mavjud.

Kuyindi tizmasi quyi triasning qizilnura svitasi jinslaridan tashkil topgan. Yon bagʻri konglomerat, qumtosh, alevrolit, tuf qatlamlaridan tuzilgan, ular, oʻz navbatida, qalin kvarsli porfir qatlami bilan qoplangan. Quyi qismida toʻq boʻz, yuqoriroqda nisba-tan qalin jigarrang tuproqlar mavjud. Oʻt oʻsimliklardan, asosan, bugʻ-doyiq, daraxtlardan archa oʻsadi. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi, yaylovlar mahsuldorligi gektariga 5—6 s. Togʻyon bagʻridan Kamchiqdovoni (tun-nellari) yoʻli oʻtgan. Kelajakda Toshkent—Andijon—Irkishtom magistral avtomobil yoʻli toʻliq foydalanishga topshirilganidan soʻng qadimgi Buyuk Ipak yoʻli eng serqatnov yoʻlga aylanadi.

## Manbalar
Kuyish

**Kuyish** (tibbiyotda) — yuqori harorat, kimyoviy moddalar (ishqor, kislota, ogʻir metallarning tuzlari va boshqalar), elektr toki va radioaktiv nurlar taʼsirida toʻqimalarning shikastlanishi. Shunga koʻra, termik kuyish, kimyoviy moddalar va nurlar taʼsirida kuyish farq qilinadi. Turmush va ishlab chiqarishda yuqori temperatura taʼsirida kuyish, yaʼni termik kuyish koʻp uchraydi.

Toʻqimalarning zararlanishiga qarab kuyishning 4 darajasi farqlanadi: I darajada — teri qizarib, bir oz shishadi, 4—5 kundan soʻng tuzala boshlaydi. II darajada — qizargan teri yuzasida tiniq, sargʻish, suyuqlik bilan toʻla pufakchalar paydo boʻladi, ular yorilganda terining yuza qavati ochilib, bezillab turadi. Yaraga infeksiya tushmasa, 10—15 kunda chandiqsiz tuzaladi. III darajada — terining hamma qanati oʻladi (teri usti qorayib ketadi — nekroz). IV darajada — teri va teri osti toʻqimalari (pay, muskullar va hatto suyaklar) kuyib koʻmirga aylanadi. Odatda, kuygan joy juda sekin tuzaladi, koʻpincha oʻsha joyda chuqur chandiqlar paydo boʻladi. Ayniqsa, kishi yuzidagi chandiqlar husnni buzadi. Boʻyin va boʻgʻim atrofidagi chandiqlar (ogʻir turlari) ular harakatini cheklab qoʻyishi mumkin (qarang Kontraktura).

Kuyishning ogʻir-yengilligi faqat kuyish darajasiga qarab emas, balki qancha joy kuyganligiga, yaʼni shikastlangan kishining butun gavda yuzasiga qarab (% hisobida) aniqlanadi.

Kuyishda beriladigan birinchi yordam tutayotgan, yongan yoki kimyoviy moddalar toʻkilgan kiyimni yechib yoki qirqib olish, kuygan joyga aseptik bogʻlov qoʻyishdan iborat. I darajali kuyishda kuygan joyga 79° li spirt, arak, odekolon, margansovkaning nimrang eritmasi surtiladi. Gavdaning koʻp qismi kuyganda bemorni tezlik bilan davolash muassasasiga olib borish kerak. Birinchi yordam koʻrsatishda kuygan joydagi pufakchalarni yorish, har xil malhamlar qoʻyish, xususan, siydik bogʻlash yaramaydi.

## Manbalar
Kuiish

**Kuiish** (qishloq xoʻjaligi ekinlari va daraxtlarda) — quyosh nurining toʻgʻri tushishi (oftob urishi) yoki ob-havoning keskin almashinuvi (issiq urishi, issiqga chalinishi) taʼsirida yuzaga keladigan shikastlanish; oʻsimliklarning zamburugʻlar (mas, mo-nilioz kasalligini paydo etadigan zamburugʻlar)dan hamda pestitsidlarni notoʻgʻri qoʻllashdan kelib chiqadigan za-rarlanishi ham K. deyiladi. K. poʻstloq, poya, novda, barg, gul, ayrim holdarda oʻsimlikning nobud boʻlishiga olib keladi. Issiq urishda tuprokda namning yetishmasligi tufayli oʻsimlikda suv balansi boʻziladi, vatijada barglar quriydi, hosil toʻkiladi va oʻsimlik nobud boʻladi. K. choʻldan qum koʻchirib keladigan issiq shamolli rayonlar (mas, Qoʻqon, Bekobod, Mir-zachoʻl guruhi va Surxondaryo viloya-tining jan. rayonlari)da ayniqsa koʻp kuzatiladi.

Kurash choralari: quyosh va is-siqdan himoyalash uchun daraxt tanalari ohak erimasi bilan oqlanadi, dala ihota daraxtzorlari barpo qilinadi, ekinlar oʻz vaqtida sugʻoriladi, qator oralariga ishlov beriladi, infeksiya taʼsirida yuzaga kelgan K.larda pes-titsidlar (ularni qoʻllash tavsiyalariga muvofiq) purkaladi.

Sulton Ashmuhamedov.

## Manbalar
Kuk boʻgʻozi

**Kuk boʻgʻozi** — Yangi Zelandiyaning Shim. va Janubiy orollari oraligʻida. Tasmaniya dengizini Tinch okean bilan birlashtirib turadi. Oʻz. 107&nbsp;km, eni 22– 91&nbsp;km, eng sayoz joyining chuq. 97 m. Sha-rqiy sohilida Yangi Zelandiya poytaxti — Uellington shahri joylashgan. Ingliz dengizchi sayyohi J.Kuk nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Kuk qoʻltigʻi

**Kuk qoʻltigʻi**, Kevay qoʻltigʻi — Tinch okeanda, Alyaskaning jan. sohillari yaqinida. Oʻz. 370&nbsp;km, kengligi 18–111&nbsp;km, chuq. 22–78 m. Janubiy qir-gʻoqlari baland, qoyali, kuchli yemirilgan, shim. past. Suv qalqishi sutkalik (12 m gacha). Kuk qoʻltigʻida Anqorij porti joylashgan. 1779-yilda J. Kuk tadqiq qilgan.

## Manbalar
Kukersit

**Kukersit** — Boltiqboʻyi havzasining yonuvchi slanetsi. Yaxlit yoki pli-tasimon teksturaga, gil-karbovatli va sapropelitli tarkibga ega boʻlgan qiz-gʻish-qoʻngʻir rangli togʻ jinsi. Undagi organik moddalar (kerogen) miqdori 25 dan 65% gacha. Mikroskop ostida paleobotaniq M. D. Zalesskiy tomonidan qad. koʻk-yashil suvoʻtlari deb nomlangan oval shaklidagi 0,01— 0,08 mikron oʻlchamdagi koʻplab tanachalar koʻza-tiladi. Sifati boʻyicha K. dunyodagi yonuvchi slanetslar orasida eng yaxshisi sanaladi. Yonuvchi slanetslar muhim ki-myoviy va energetik xom ashyo hisobla-vadi. Ulardan organik sintezda, far-makologiyada, yoqilgʻi-moylash mahsu-lotlarini ishlab chiqarishda foydalaniladi. Shuningdek, ularda reniy, molibden, vanadiy kabi bir qancha mikroelemen-tlar toʻplangan. Yonuvchi slanetslar Oʻzbekistonning jan.da turon va paleogen yotqiziqlarida ham mavjud.

## Manbalar
Isaak Kukles

**Kukles Isaak Samoylovich** [1905. 14(26).3, Harkov - 1981.L8, Samarqand] — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1960). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1957), Fizikamat, fanlari doktori, professor (1943). Moskva universiteti (1931—34), Moskva aviatsiya texnologiyasi va no-zik kimyo texnologiyasi institutlarida dotsent, professor (1935—47). 1947-yildan Samarqand universitetida nazariy mexaniqa kafedrasining mudiri. Ilmiy ishlari, asosan, oddiy differensial tengla-malarning sifat nazariyasiga oid. U maxsus nuqtalardan markaz va fokusni farqlash usuli — "umumlashgan simmetriya" usulini, Frommer — Kukles usuli deb ataladigan usulni topgan.

## Manbalar
Kukrinikslar

**Kukrinikslar** (uch rassom familiyasi va ismining dastlabki harflaridan olingan taxallus) — uch kishidan iborat rassom va grafik rassomlarning ijodiy jamoasi: Koʻpriyanov Mixail Vasilyevich (1903—1991); Krilov Porfiriy Nikitich (1902— 1990); Sokolov Nikolay Aleksandrovich (1903—2000). K. xalq rassomlari, Badiiyot akadimyasi haqiqiy aʼzolari, Mehnat qahramonlari. 1924-yildan hamkorlikda ijod qilib, hayotiy rasmlar bilan gaz. va jur.larda chiqa boshlashgan; hajviy rasmlar ustasi sifatida shuhrat qozo-nishgan va jahonga tanilishgan. K. ichki va tashqi xalqaro hayotga oid oʻtkir maz-munli turkumlar ("Transport", 1933— 34; "Urush olovini yoquvchilar", 1953— 57 va boshqalar), tashviqiy plakatlar ("Dush-manni ayamasdan tor-mor qilamiz va yanchib tashlaymiz", 1941 va boshqalar), kitoblarga ishlangan bezaklar (M.Ye.Saltikov —Shched-rin, 1939; A.P.Chexov, 194046; M. Gorkiy, 1933, 1948-49 va boshqalar), kartivalar ("Eski xoʻjayinlar", 1936—37; "Oqibatda", 1947—48 va boshqalar) va boshqa asarlar mualliflaridir. K. hamkorlikda asarlar yaratishsada, har biri alohida ijodiy uslubga ega, portret, manzara va vatyurmort janrlarida asarlar yaratishgan. Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyiga K. asarlaridan ("Moskva chekkasi", 1941) namunalar qoʻyilgan.

## Manbalar
Kulamet jirov Ubbi ugʻli

**Kulamet jirov Ubbi ugʻli** (1872 -Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qonlikoʻl tumani — 1954) — jirov (dostonchi). Kulamet jirov Ubbi ugʻlining jirovchilik sanʼatini egʻallashida Nurabulla jirov, Arzi Suyeu singari sanʼatkorlarning taʼ-siri kuchli boʻlgan. Kulamet jirov Ubbi ugʻli Qoʻngʻirotda Nurabulla jirovga shogird tushib, us-tozidan 40 dan ortiqtermalarni, "Al-pomish", "Shahriyor", "Qoʻblon" va boshqa dostonlarni oʻrgangan va ijro etgan. 1939-yil A. Shamuratov undan "Shahriyor" dostonini yozib olgan va nashrga tay-yorlagan. Asar, dastlab, 1959-yilda ki-tob holida chop etilib, 1971-yil rus ti-liga tarjima qilingan. Qoraqalpogʻi-stonda Kulamet jirov Ubbi ugʻli nomida jamoa xoʻjaligi, maktab va koʻcha mavjud.

## Manbalar
Kulachokli val

**Kulachokli val**, taqsimlash vali — mashinaning alohida mexanizmlariga berilgan ketma-ketlikda harakat uzatadigan kulachoklari boʻlgan val. Ichki yonuv dvigatelidagi Kulachokli val klapanlarning oʻz vaqtida ochilib-yopilishini, yonilgʻi vositasida esa Kulachokli valning kulachoklari taʼsirida plunjerdar ish yoʻlini bajaradi. Kulachokli valpoʻlatdan shtamplab yoki mustahkamligi yuqori boʻlgan choʻyandan quyib tayyorlanadi. Kulachokli val turli avtomatik mashivalar, porshenli dvigatellarning muhim qismi hisoblavadi. Kulachokli val kulachoklari va boʻyinlari HRC53-62 qattiqlikkacha toblanadi, keyin silliqlanadi va yaltiratiladi.

## Manbalar
Taqsimlash vali

**Taqsimlash vali** - mashina, asbob, apparatda operatsiyalarning bajarilish tartibini va ish siklini taʼminlaydigan qism. Ichki yo’nuv dvigateliaa gaz taqsimlash mexanizmidagi detal. Kulachokli val deb ham ataladi. Sirtida dvigatelning silindrlari soniga moye sonli kulachoklari boʻladi. Taqsimlash vali mashinaning tirsakli validan aylanma harakat olib, dvigatel klapanlari va silindrlarining bir-biriga uygunlashib ishlashini taʼminlaydi. Ish mashinalarida, mas., metall kesish avtomatstanoklarida Taqsimlash vali dasturli qurilma sifatida qoʻllanadi. Turli avtomat larda Taqsimlash vali berilgan dastur boʻyicha bajariladigan texnologik va ish jarayonlarini boshkarish tizimiga kitok kuchlanishini oʻzgartirgichlar va boshqalar) dan keladigan elektr energiyasini qabul qilib, alohida isteʼmolchilar (korxonalar, turar joylar va boshqalar)ga taqsimlash (tarqatish) uchun moʻljallangan qurilma. Taqsimlash vali tarkibiga: elektr ulabuzgichlar, ajratkichlar, tok va kuchlanish transformatorlari, oʻlchash asboblari, yigʻish shinalari, elektr reaktorlari va boshqa asbobuskunalar kiradi. Taqsimlash valining ochiq va yopiq (binolar ichidagi) turlari boʻladi. Ochiq Taqsimlash vali apparaturalari binodan tashqariga oʻrnatiladi. Bunday qurilmalar kuchlanish 35 kV va bundan yuqori boʻlganda qoʻllanadi. Kuchlanish 35 kV gacha boʻlganda Taqsimlash valining barcha elementlari metall shkaflar yoki qobiklarga (komplekt Taqsimlash vali — KRU) oʻrnatiladi.

## Manbalar
Ivan Kulibin

**Ivan Petrovich Kulibin** [1735, 10(21).4. — Nijniy Novgorod — 1818.30. 7(11.8)] — oʻzi mustaqil oʻqib oʻrgangan rus mexanigi. 1764—67 yillarda murak-kab mexanizmlardan tuzilgan tuxumsi-mon soat yasab, 1769-yilda Yekateriva II ga inʼom qilgan. Yekateriva II K.ni Peterburg Fanlar akademiyasi mexaniqa ustaxonasiga boshliq qilib tayinlagan. K. yangi ti-zimli qurilmani qoʻllab, choʻntak soati yasagan; bu soat sekund, minut, soatni koʻrsatishdan tashqari, yil fayellari, oy, hafta kunlari va Oyning qaysi fazada ekanligini qam bildirgan. K. minora soatlari va mitti soatlar ham yaratgan. Optik asboblarning shishalarini silliklash usulini takomillashtirdi. Neva daryosiga quriladigan bir arkli, 298 m prolyotli koʻprik modelining loyihasini ishlab chiqsi va qurdi. Shuningdek, "suv oʻtkazgich" loyihasini tuzdi. 1779-yilda yasagan kuchli fovar (projektor) ustaxona, kema va mayaklarda qoʻllandi. K. 1791-yilda oʻziyurar aranacha (somokat), 1793-yilda vintli mexanizmlar yordamida ishlaydigan lift, 1794-yilda shartli belgilarni uzoq masofaga oʻzatuvchi optik telegraf yaratdi. K. oʻzi ixtiro qilgan asbob va qurilmalarini loyhalash jarayonida chizma va rasmlardan keng foydalangan. K. 1801-yilda Akademiyadan ketib, Nijniy Novgorodga keldi. Bu yerda kemalarning daryo oqimiga qarshi harakatlantirish usulini ishlab chiqdi. 1804-yilda "vodoxod" yasadi. K. umrining oxirgi yillarini muxtojlikda oʻtkazgan.

## Manbalar
Kukuta

**Kukuta** — Kolumbiyadagi shahar. Shar-qiy Kordilyera togʻlarining sharqiy etagida. Shimoliy Santander departamen-tining maʼmuriy markazi. Aholisi 479,3 ming kishi (1995). Temir yoʻl stansiyasi. Panamerika shossesidagi transport punkta. Muhim savdo markazi. Poligrafiya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Kofe va ta-maki yetishtiriladigan rayon markazi. K.ning shimolidagi Katatumbo vodiysida neft olinadi. Shaharga 1733-yilda asos solingan. 1875-yilda kuchli zilzi-ladan vayron boʻlib, qayta qurilgan. KUL — 1) organik moddalar (oʻtin, koʻmir, torf, oʻsimlik qoldiklari va boshqalar) yoqilganda yonmay qoladigan mineral qoldiq; kaliylifosforli-ohaqli oʻgit. Qurilish materiallari sa-noatida K.dan sementning ayrim turlarini tayyorlashda foydalaniladi. Baʼzi koʻmir K.dan germaniy va galliy kabi nodir elementlar ajratib olinadi. Yengil kukun, gigroskopikligi past. Oʻt oʻsimliklar K. i daraxtlarnikiga nisbatan K2O ga boy (bugʻdoy somonida 9% gacha R2O5,4%gacha SaO bor), marjumak va kungaboqar K.ida kaliy koʻp (25—40%). Oʻt oʻsimliklar K.ida 2,5—8,6%, daraxtlar K.ida 2,0— 7,3%, torf K.ida 0,5—1,2% R2O5 bor, K. tarkibida magniy, oltingugurt, makro- va mikroelementlar ham boʻ-ladi. K.ni asosiy oʻgʻit sifatida koʻz-gi shudgorlashda (5—6 s/ga) va vegetatsiya davrida (2,5—4 s/ga) tamaki, zi-gʻir, dukkaqlilar, kartoshka va boshqalarni oziqlantirishda qoʻllash tavsiya eti-ladi.

2) Erysiphales xaltali zamburugʻlar sinfiga mansub parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan oʻsimliklar kasalliklari. Tok, beda, poliz ekinlari, mevali daraxtlar, tut va boshqa koʻp zararlanadi. Oʻsimliklarning barg, yosh novda, shox, mevalari va boshqa organlarida oq gʻubor koʻrinishida paydo boʻladi. Keyinchalik gʻubor qoramtir tus oladi, koʻpdan-koʻp qora nuqtalar bilan qoplanadi. Kasal mevalar yorilib ketadi va eti chiriydi. QOʻzgʻatuvchisi konidiyalar yordamida koʻpayadi. Qoʻzgʻatuvchining rivojlanishi uchun 12—20° harorat, havo nisbiy namligining 50—80% boʻlishi qulaylik tugʻdiradi. Hosiddorlikni 25% ga qadar yoʻkrtishga olib keladi. Boshokli ekinlar K.i (Erysiphe graminis), ayniqsa, bugʻdoyga katta zarar yetkazadi. Tok K.i yoki oidium — qoʻzgatuvchi Uncinula necator — tokning bargi, yer usti yashil organlarini zararlaydi, kasallangan uzum gʻujumlari yoriladi, achimsiq hid chiqaradi, oq gʻubor bilan qoplangan holda rivojlanmay qoladi. Qand lav-lagi K.i yoki erizifoz (Ye. communis)ﬂ a oʻsimlik soʻliydi, soʻngra qurib qoladi. K. poliz ekinlari (qovun, bod-ring oqpalagi), atirgul, olma va boshqalarda uch-raydi.

Kurash choralari : K.ga chidamli navlarni ekish; oʻsimlik qoldiqlarini yoʻqotish, fosforli-kaliyli oʻgʻitlarni solish; foʻngitsidlarni (kolloid oltingugurt — 1%, kukun oltingugurt — 25&nbsp;kg/ga, 1%li bordo suyukli-gi, ohak-oltingugurt qayvatmasi) qoʻllash; oʻsimlik va mevali daraxtlar, tokning qalin oʻsishi va soyala-nib qolishiga yoʻl qoʻymaslik (yava q. Oidium).

Norqoʻzi Ergashev.

## Manbalar
Kulikovo jangi

**Kulikovo jangi** - Nepryadva va Don daryolari oraligʻida joylashgan Kulikovo maydonidagi jang (1380 yil 8-sentabr). Bu jang Moskvaning buyuk knyazi Dmitriy Ivanovich (1350—89) boshchiligidagi rus polklari bilan Oltin Oʻrda tumanboshisi Mamay rahbarligidagi moʻgʻul qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan. Kulikovo jangida koʻplab rus knyazlari oʻz jangchilari bilan qatnashgan (taxminan 150 ming kishi boʻlgan). Avval boshda moʻgʻul qoʻshini ruslarni iskanjaga olib, ularni cheki-nishga majbur qilgan. Rus polklarining yarmi jangda qirilib ketgan. Volin voyevodasi Bobrok va Vladimir Andreyevich (Dmitriyning birodari) qoʻmondonligida zahirada turgan polk pistirmadan chiqib, moʻgʻullar ustiga qoʻqqisdan tashlanishi jang taqdirini hal etgan. Bu jangda ruslar moʻgʻullarni ularning oʻz usuli bilan magʻlub qilgan. Mamay asosiy kuchlarini olib chekinishiga toʻgʻri kelgan. Kulikovo jangida har ikki tomondan 200 ming kishi halok boʻlgan. Rus qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan buyuk knyaz Dmitriyga — Donskoy, Vladimirga — Xrabriy (Jasur) nomi berilgan. Biroq, oradan ikki yil oʻtgach, Oltin Oʻrdaning yangi xoni Toʻxtamish qiyinchiliksiz Moskvani egallagan va rus knyazlarini yana soliq  (oʻlpon) toʻlashga majbur qilgan.

Ad:. Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1956; Abduraimov M., Temur va Toʻxtamish, T., 2000.

## Manbalar
Kulisali mexanizm

**Kulisali mexanizm** - aylanma yoki tebranma harakatni qoʻzgʻaluvchan zveno — kulisa yordamida ilgarilanma-qaytma yoxud aksincha harakatga oʻzgartiradigan mexanizm. Eng koʻp tarqalgan 4 zvenoli yassi Kulisali mexanizmning krivoship-kulisali, kulisakoromislo-li, kulisa-polzunli va ikki kulisali xillari bor. Krivoship-kulisali mexanizmlarda kulisa aylanma, tebranma yoki ilgarilama, kulisakoro-misloli mexanizmlarda kulisa tebranma yoki ilgarilama harakat qiladi. Kulisa-polzunli mexanizmlar tebranma harakatni ilgarilama harakatga aylan-tiradi (va aksincha). Kulisali mexanizm harakatlarini oʻzgartirishda, hisoblash-yechish ma-shivalarining sinus mexanizmlari sifatida, hisoblash-yechish mashivasining tangens mexanizmi sifatida ish-latiladi. Ikki kulisali mexanizmlar muftalarda qoʻllanadi. Ancha murak-kab va koʻp zvenoli Kulisali mexanizmlardan ichki yonuv dvigatelida, bugʻ mashivalarining revers mexanizmlari va boshqa joylarda keng foydalaniladi. KULKI-OʻYIN - oʻzbek anʼanaviy teatrining oʻziga xos janri. Mashara-boz va qiziqchilar tomonidan ijro etiladigan teatrlashgan tomosha turi (kulgili oʻyinlar). K.-oʻ. juda qad. za-monlardan shakllangan. Baʼzan bu atama oʻrnida mashara oʻyin, muqallid ibo-ralari ishlatiladi. K.-oʻ.da soddagiva syujet boʻlib, ijtimoiy illatlar (xa-sislik, firibgarlik kabi), axloqiy nuqsonlar tanqid qilinadi. Syujet yechimida pantomima, raqs harakatlari, mimika bilan birga dialog, qoʻshiq, yallalardan keng foydalaniladi. Aksariyat K.-oʻ.larda ramziy ifodalar mu-him ahamiyatga ega. 19-asr oxiri 20. a. boshlarida Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida "Kadi badbaxt", "Lakalak", "Laylak ilonni ovladi", Fargʻova vo-diysida "Buva qovoq", "Kichkivajon", Xorazmda "Chaqaloq", "Sipsa oʻyin" kabi K.-oʻ. keng tarqalgan. K.-oʻ. namunalari qoʻqonlik M. Abdullayev, buxorolik B. Saʼdullayev, nurotalik K. Nur-matov, mangʻitlik M. Eshimbetov kabi masharabozlar ijodi orqali bizgacha yetib kelgan. Bu anʼanaviy oʻyinlardan professioval va xalq teatrlarining ayrim spektakllari (S. Ahmad, "Kelinlar qoʻzgʻoloni", Oʻzbek milliy akademik drama teatri; "Ravshan va Zulxu-mor", Muqimiy teatri va boshqalar)da ijo-diy foydalanib kelinmoqsa.

## Adabiyot
* Qodirov M., Oʻzbek teatri anʼanalari, T., 1976Muhsin Krdirov.

## Manbalar
Kulki-hikoya

**Kulki-hikoya** — oʻzbek anʼanaviy teatrining oʻziga xos janri. Masharaboz va qiziqchilar tomonidan ijro etilgan teatrlashgan tomosha turi. K.-h.da dialog va monolog yetakchi oʻrinda boʻlib, ayni vaqtda hikoyachining oʻrni ham muhimdir. Ijrochi voqeani izohlab, voqea va qahramonlarga oʻz muno-sabatini bildiradi. K.-h.ning syujeti kundalik hayotdan olinadi. Ijrochi oʻziboshidan kechirgan, koʻrgan yoki eshitgan hajviy voqealarni kulgi vositalari bilan badiiy qayta ishlab hikoya qiladi. Q.-h. qadimdan maʼlum boʻlib, 19-asrda Fargʻova vodiysi va Xorazmda keng tarqalgan. 20-asr boshida Qoʻqon va Margʻilonda yaratilgan "Namoz", "Mingboshi bilan qiziq", "Eshonning mast boʻlishi", "Tilmochlik", "Uylanish" kabi K.-h.lar mashhur boʻlgan. 20— 30-yillarda Yusufjon qiziq Shakarjonov ("Kimsasiz birodar", "Hammom", "Oxunjon qoʻrboshi"), 40—50-yillarda Oxunjon qiziq Hoʻzurjonov ("Sartarosh", "Sodda kampir", "Sumalak", "Samolyot") va boshqalar K.-h.lar yaratganlar. Bu K.-h.larni Zaynobiddin va Madamin Yusupovlar, Muhiddin Dar-vesh, Odiljon Oxunov va boshqa qiziqchilar ijro etib keldilar.

Ad.\ Qodirov M., Oʻzbek teatri anʼanalari, T., 1976.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Kulollik charxi

**Kulollik charxi** - kulollikyaa ishlatiladigan dastgoh; kulolning asosiy ish quroli, maxsus loydan ishlanadigan idishni shaklga solishda foydalaniladi.Kulollik charxi ikki yogʻoch gʻildirak — katta parrak (diametri 1 m gacha) va kichik sartaxta (diametri 20—30 sm)128KULONV 4Kulollik charxi: / — ustki gʻildirak; 2 — pastki gʻildirak, 3 — oʻq; 4 — kulol oʻtiradigan kursi; 5 — kulol oyoq qoʻyadigan joy.hamda gʻildiraqlarning markazidan oʻtgan dumaloq harsang toshga oʻrnatilgan oʻkdan iborat. Kulol pastdagi kat-ta gʻildirakni oyogʻi bilan aylantiradi, yuqoridagi gʻildirak ustiga loyni qoʻyib idishni yasaydi. Kulollik charxi ilk bor Qad. Sharkda miloddan avvalgi 4—3-ming yillikda paydo boʻlgan, u dastlab qoʻlda aylan-tirilgan. Keyinchalik oʻrta asrlarda oyoq bilan aylantiriladigan xili — hozir qoʻllanilayotgan Kulollik charxi yuzaga kelgan.

## Manbalar
Kulon Sharl Ogyusten

**Kulon (Coulomb) Sharl Ogyusten** (; 1736.14.6, Angulem - 1806.23.8, Parij) — fransuz fizigi va harbiy muhandisi. Fransiya Akademiyasi aʼzosi (1781-yildan). Elektrostatika asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari elektr, magnetizm va texnik mexanikaga oid. Oʻzi topgan buralish qonunlariga asosan kuch oʻlchash asbobi — buralma tarozini yasagan (1784). Bu tarozidan foydalanib, Kulon bir ishorali va har xil ishorali nuqtaviy elektr zaryadlarning oʻzaro taʼsirini batafsil tekshirgan. Bu tajribalari asosida elektrostatikaning asosiy qonuni — Kulon qonuninn kashf etgan (1785). Oʻzining 1785—89-yillarda eʼlon qilgan ishlarida elektr zaryadlar hamisha oʻtkazgich sirtida joylashishini koʻrsatgan. Magnit momenti, zaryadlarning qutblanishi va boshqa iboralarni fanga kiritgan.

Uning eksperimental ishlari elektromagnit hodisalar nazariyasining yaratilishida muhim ahamiyatga ega boʻldi.

## Manbalar
Kulon tarozi

**Kulon tarozi** — nuqtaviy elektr zaryadlar va magnit qutblarning oʻzaro taʼsirini oʻrganishga moʻljallangan burama tarozi. Sh. Kulon ixtiro qilgan (1784). 1789-yilda G. Kavendish Kulon tarozidan gravitatsion oʻlchashlarni va gravita-sion doimiyn\\ aniqlashda foydalangan. Kulon tarozi shisha idish ichida ingichka metall yoki kvars ipga (Kulon 76 sm li kumush toladan foydalangan) osilgan shisha shayindan iborat. Shayinning bir uchiga yengil metall sharcha va ikkinchi uchiga posangi mahkamlangan (rasmga q.). Tarozi kallagi yordamida ipni va unga osilgan shayinni vertikal oʻq atrofida burish mumkin.

Asbobning yuqorigi qopqogʻidagi teshikchadan shayinga mahkamlangan sharcha bilan bir xil oʻlchamga ega boʻlgan elektrlangan ikkinchi sharcha tushiriladi. Bu sharcha elektrlanmagan sharchaga tekkanda ular orasida elektr zaryad teng taqsimlanadi. Sharchalar oʻzaro taʼsir tufayli bir-biridan itariladi, vatijada sharchali shayin biror burchakka buriladi. Uning burilish burchagi Kulon tarozidagi silindrga chizilgan hisoblash shkalasi boʻyicha hisoblanadi. Bu shkala bevosita kuch yoki kuch momenti birliklarida darajadanadi. Shayinning burilish burchagi 0 (zaryadlar bir-biriga tortishishadi).

K.Q., shuningdek, ikkita magnit qutblarining oʻzaro taʼsirini ifodalaydigan qonun, deb ham hisoblanadi:bunda t{ va t2 — magnit zaryadlar, s— muhitning magnit kirituvchanligi, / — propo rsiovallik koeffitsiyenti SGS tizimda 1 ga teng.

## Adabiyot
* Tamm I. Ye., Osnovi teorii elektrichestva, M., 1966.

## Manbalar
Kulohiy gumbaz

**Kulohiy gumbaz** - konussimon kuloh (uchli qalpoq) shaklida ishlangan gumbaz. Kulohiy gumbaz toʻrtburchaqli bino yoki silindr va prizma shaklidagi poygumbaz ustiga oʻrnatilgan. Yevropa mamlakatlarida qurilgan qoʻngʻiroqxona, ibodatxona, minoralarda ham uning oʻziga xos koʻrinishlarini uchratish mumkin. Oʻrta Osiyo meʼmorligida Kulohiy gumbazning turli uslublari saqlangan. Faxriddin Roziy maqbarasi, Sulton Takash maqbarasi, Chashmai Ayyub maqbarasi, Qaldirgʻochbiy maqbarasi, Manas maqbarasi va boshqalarda uning turli namunalarini koʻrish mumkin.

## Manbalar
Kuloh

**Kuloh** — qadimiy bosh kiyim. Qalin, dagʻal (koʻpincha jun) matodan konus-simon shaklda, ichiga paxta solib tikilgan. K.ni koʻpincha qalandar, shayxlar kiygan.

## Manbalar
Kultapoʻshak

**Kultapoʻshak**, kulta - ayollarning bosh kiyimi. Boshga kiyiladigan dumaloq doʻppi shaklidagi va orqa to-moni soch oʻrimi oʻtkaziladigan yengchaga oʻxshash uzun (dum) qismlardan ibo-rat. Matodan avra-astarli qilib tay-yorlangan, turli xil choklarda rang-barang kashtalar tikib bezatilgan. K.ning kizak qismi enli, peshova va yeng qismining chetlariga jiyaklar tu-tilgan. Yoshlar kiyadigan K. rangdor, gulli matodan, qariyalar kiyadigani odmiroq (kul-rang, koʻk, qora kabi) matodan tay-yorlanadi. Buxoro, Samarqandda yoʻr-ma, iroqi choklarda kashta tikib bezatilgan K.lar mu-zeylarda saqlanadi.

Kultapoʻshak (zardoʻzi, 19-asr 2-yarmi).

## Manbalar
Kultegin bitiktoshi

**Kultegin bitiktoshi** - marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi. El-tarish xoqonning oʻgʻli Kultegin sharafiga quyilgan (732 yil 14 avgust). Ulan Batordan 400&nbsp;km janubda, Qorabalgʻa-sun shahrining harobalaridan taxminan 40&nbsp;km shimolda joylashgan. Boʻyi 3 m 15 sm, eni 1 m 24 sm, qalinligi 41 sm. Kultegin bitiktoshining marmar taxta ustuni oʻrtasiga 5 burchaqli qalqon shaklida, balandligi 64 sm, kengligi 40 sm li lavha oʻrnatilgan. Lav-haning yuz tomoniga arhar surati tas-virlangan xoqonlik tamgʻasi vaqsh qilingan, orqa tomoniga xitoycha qilib bitiktoshning oʻrvatilish tari-xi yozilgan. Kultegin bitiktoshi 84 satrdan iborat: 40 satr yuz tomoniga, 13 satrdan 26 satr ikki yon tomoniga, 14 satr orqa tomoniga, 4 satr toshning taroshlangan 4 qirrasiga yozilgan. Bitiktoshdagi barcha voqealar Kulteginning akasi Bilga xoqon tilidan hikoya qilinadi. Bi-tikni esa Kulteginning jiyani Yoʻllugʻ tegin yozgan. Ushbu bitikda Bilga xo-qon ogʻa-inilariga, qarindosh-urugʻla9-K-9839130KULTEPAriga, xalqqa murojaat qilgan. Xoqonning murojaatidan maqsadi — hoki-miyatni mustahkamlash, oʻzaro urush-janjallarga chek qoʻyish, ittifoq boʻlib yashashga chaqirish boʻlgan. Kultegin bitiktoshini Bilgaxoqon bitiktoshi bilan birga 1889-yil N. M. Yad-rinsev Moʻgʻulistonning Kosho Saydam vodiysida Koʻkshin-Ur-xun daryosi boʻyidan topgan. Dastlab bi-tiktoshni hech kim oʻqiy olmagan. Uni Urxun yozuvini oʻrganib chiqqanidan soʻng, daniyalik olim V. Tomsen 1893-yil oʻqishga muvaffaq boʻlgan. Yodgorlik matni nemis, fransuz, dan, ingliz, rus tillariga tarjima qilingan, turk va oʻzbek tillarida tavsif etilgan.

## Adabiyot
* Mal o v S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M., 1951; Abdurahmonov Gʻ., Rustamov A., Qadim-gi turkiy til, T., 1982.

Kamol Matyoqubov.

## Manbalar
Kultepa

**Kultepa** — shahar harobasi (3—13-asr boshi). Sirdaryo viloyati, Xovos tumanidagi Sovot qishlogʻidan 4&nbsp;km janubida, Xoʻjamushkentsoyning chap qirgʻogʻida. Sanʼatshunos-arxeolog N. B. Nemseva 1974-yil topgan. 1985-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya institutining Sirdaryo otryadi (rahbari A. A. Gritsiva) u yerda qazish ishlari olib borgan. Tadqiqotlar vatijasida Kultepada tarhi toʻrtburchak qalʼa va unga shim. va gʻarb tomondan yondashgan turar joylar mavjudligi aniqlandi (umumiy maydoni 20 ga). taxminan uning markazida Gulhovoʻz deb ataluvchi bo-tiklik ham bor. Arab geograflari — Istaxriy, Ibn Havqal, Muqaddasiy va boshqa asarlarida kayd etilgan oʻrta asrlar shahri — Sobot ayvan Kultepa oʻrnida boʻlgan. Topilgan ashyoviy dalillar (so-pol qadah, kosa, koʻza, xum, togʻora va boshqa koʻpgiva sirlangan idishlar)ga taya-nib, Kultepadagi hayot 3 bosqich — soʻnggi antik davr (3—4-asrlar), ilk oʻrta asrlar davri (5—8-asrlar) va oʻrta asrlar davri (10—13-asrlar)ga boʻlinadi.

## Manbalar
Kulchatoy

**Kulchatoy** - q. Shilpildoq. KULMIVATSIYA (lot. culmen -yuqori nuqta, choʻqqi) (adabiyotshu-noslikda) — badiiy asar konfliktining eng keskinlashgan nuqtasi; qaxramonlarning toʻqvashuvi va oʻzaro munosabatlari hal qilinadigan jara-yon, tugunning yechimi boshlanadigan lahza. Mazmun jihatidan K. hayot sinovlarining eng yuqori choʻqqisidir. Uasardagi muammolarni yavada keskinlashtiradi va qaxramonning qandayli-gini, nimalarga qodirligini aniq-lashga xizmat qiladi. Mas, Abdulla Qodiriyning "Mehrobdan chayon" roma-nida Mirzo Anvarning Xudoyorxon bilan munozarasi va uning jallod qoʻliga topshirilish jarayoni yoki "Oʻtgan kunlar"dagi Otabekning Kumush uyining ortida uch vafar dushmani bilan yakkamayakka olishuvi holati shu asarlarning K.. nuqtalari hisoblanadi. K. baʼzan asarning boshida, oʻrtasida, oxirida ham kelishi mumkin. KULMIVATSIYA (astronomiya-da) — osmon sferasining sutkalik harakati tufayli yoritqichning osmon meridianidan oʻtishi. Yuqori va quyi K. boʻladi. Yoritqich zenitni oʻz ichiga oluvchi meridianning yarmini kesib oʻtsa, yuqori K., qarama-qarshi tomondagisi esa quyi K. deyiladi. Yuqori K. paytida yoritqichning ufqsan balandligi eng katta qiymatga ega boʻladi. 

## Manbalar
Kulsum

**Kulsum**, Ummu Kulsum, asli ismi Fotima Ibrohim (1906, Misrdagi AsSanbalavin tumani — 1975.3.2, Qohira) — xonanda, arab estrada xo-vandalik sanʼati asoschisi. 1918-yil dan atoqli xonanda Abul Aldan taʼlim olgan. Arab musiqa instituti qoshidagi musiqa ansamblida (1926-yildan) va Qohira radiosida (1937-yildan) yakka-xon xonanda. 1936—46 yillarda musiqali filmlarda qatvashgan. Arab musi-qachilari uyushmasining asoschisi va raisi (1943—53). 1967-yilda uning ta-shabbusi bilan Misr ayollari xalq fronti tashkil etilgan. K. 20-asr boshida xonanda ayollar ichida keng tarqalgan bach-kana, sayoz qoʻshiqlardan voz kechib, arab maqam va muvashshaxlarning mu-rakkab yoʻllarida ijod qilgan. Yoqim-li, shirador, nozik tembr va baquvvat ovozi, yuksak mahorati bilan aytgan qoʻshiqlarning dovrugʻi oldin Misr shaharlarida, keyinchalik butun arab olamiga keng tarqaldi. Shu bois u „Kavkab ush-Sharq“ („Sharq yulduzi“) no-miga sazovor boʻldi. Shayx Zakariya Ahmad, Riyod as-Sanbotiy, Sayyid Makkaviy, Muhammad Abdulvahob kabi bastakorlar bilan birgalikda K. kashf etgan yangi xonandalik uslubida arab anʼanaviy musiqa yoʻnalishlari zamo-naviy tus olgan; uning repertuaridagi ishqiy-lirik, sufiy-falsafiy, va-tanparvarlik ruhidagi asarlar 20-asr Sharq estrada sanʼatining yorqin va-muvalariga aylangan.

Zokirjon Oripov.

## Manbalar
Kultegin

**Kultegin** ( , pinyin: Quètèqín, Wade-Giles: chüeh-t'e-ch'in, Xiao'erjing: ٿُؤ تْ ٿٍ, EA&nbsp;684–731) koʻk turk shahzodasi va lashkar boshidir. 

Umrining asosiy qismini (701—731-yillar) jangu-jadallarda oʻtkazgan, davlat hududini kengaytirishga ulkan hissa qoʻshgan. Qirgʻizlarga qarshi uyushtirilgan harbiy yurishdan soʻng vafot etgan.

## Yana q.

* Urxun-Yenisey yozuvi

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Klyashtornyy S.G., Savinov D.G. Stepnyye imperii drevney Yevrazii. SPb.: Filologicheskiy fakul'tet Sankt Petersburg, 2005.
Kultivatsiya

**Kultivatsiya** (lot. cultivo — ishlov beraman, yetishtiraman) — ekin qator oralarini, shuningdek, ilgari haydab qoʻyilgan yerni turli mexanizmlar, asosan, kultivator yordamida yumshatish. K.da yer qatlami agʻdarilmay, yuza yumshatiladi va shu bilan bir vaqtda begona oʻtlar ildizi qirqiladi. K. natijasida tuproqning havo, suv rejimi yaxshilanadi va undagi mikrobiologik jarayonlar kuchayadi. Har xil tipdagi ish organlari boʻlgan tirkama va oʻrnatma kultivator bilan dala yeppasiga hamda ekin kator oralari, kvadrat-uyalab ekilgan ekinlar esa uzunasiga va koʻndalangiga K. kilivadi. Ekin qator oralarini yumshatish, odatda, urugʻ unib chiqib, qator bilinganidan soʻng boshlanadi.

Ekin qator oralarini K. qilishda begona oʻtlar yoʻqotiladi, tuproqning mayda kesakcha holga kelishi natijasida nam uzoq, muddat saqlanadi, shoʻr yerdarda esa zararli tuzlar koʻtarilishining oldi olinadi, tuprokda issiqlik va havo almashinishi taʼminlanadi; ekinning iddizlari oziq moddalar va nam bilan doimiy taʼminlanib turishi uchun sharoit yaratiladi. Ertagi K. tuproq ustki qatlamining yaxshi qizishini va qurishini (ayniqsa, yogʻin-sochin koʻp boʻlgan yillari, shuningdek, yer osti suvi yaqin joylashgan sernam yerlarda) taʼminlaydi; oʻsimlikning ildiz shrishi kasaliga chalinishini kamaytirishga sharoit yaratadi. K. tuproq yetilganda boshlanadi, agar K. 3—5 kun kechikib oʻtkazilsa, kesak koʻchadi, nam bugʻlanishi kuchayadi. Masalan, gʻoʻza vegetatsiya davrida (chigit unib chiqqandan boshlab) 4—7-marta (har sugʻorishdan keyin yer yetilishi bilan) K. qilinadi. Gʻoʻza qator oralarining sifatli ishlanishi koʻp jihatdan kultivator ish organlarini toʻgʻri tanlash va ularni oʻrvatishga bogʻliq. Oʻsimlik rivojlanish davrining boshida goʻzalarni K. qilishda kultivatorning chetki ish organlari 6—8 sm, qatorlarning oʻrtasini yumshatadiganlari esa 12—15 sm botadigan qilib oʻrnatiladi; ikkala holda ham 10—12 sm kenglikda himoya zovasi qoldiriladi. Birinchi, ikkinchi va uchinchi K. vaqtida, yaʼni goʻzalarning boʻyi 25—30 sm ga yetguncha himoya zovani yumshatish uchun POP markali rotatsion yulduzchalardan foydalaniladi. Oʻsimlikning zararlanishi hamda mevasi toʻkilib ketishini kamaytirish maqsadida oxirgi K. egat olish va chekanka qilish bilan qoʻshib olib boriladi. Ziyomiddin Artukmetov, Abdurahim Ermatov.

## Manbalar
Kulyakan

**Kulyakan** — Meksikaning gʻarbiy qismidagi shahar. Sivaloa shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 415 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Sugʻoriladigan dehqonchilik va chorvachilik rayonining markazi. Oziqovqat sanoati, kunjutni qayta ishlash, sement ishlab chiqarish korxonalari, universitet bor. Shaharga 1533-yilda asos solingan.

## Manbalar
Kuma-Manich botigʻi

**Kuma-Manich botigʻi** — Kavkaz oldini Sharqiy Yevropa tekisligidan ajratib turuvchi tektonik botiq. Toʻrtlamchi davrda Kaspiy va Azov dengizlarini birlashtirib turgan. Eni 20–30&nbsp;km (markaziy qismida 1–2&nbsp;km). Shoʻr koʻl koʻp (eng kattasi — Manich-Gudilo), suv omborlari, Kuma-Manich kanali qurilgan. K.-Kuma-Manich botigʻining sharqida Sharqiy Manich va Kuma vodiylari, gʻarbida Gʻarbiy Manich daryosi vodiysi joylashgan. Betagachalov-shuvoq oʻsimliklari oʻsadi. K.-Kuma-Manich botigʻidan Yevropa bilan Osiyo oʻrtasidagi shartli chegara utgan.

## Manbalar
Kuma

**Kuma** — Shim. Kavkazdagi daryo. Uzunlik 802&nbsp;km, havzasining maydoni 33,5 ming km². Katta Kavkazning shim. yon bagirlaridan boshlanadi. Yuqori qismida togʻlar orasidan, oʻrta qismida dashtdan oqadi. Kaspiy boʻyi pasttekisligiga kelganda K. oʻzani bir necha tarmoqqa boʻlinib, Kaspiy dengiziga yetmasdan tugaydi. Oʻrta oqimida oʻrtacha suv sarfi 10,9 m³/sek. K. qor va yomgʻirlardan toʻyinadi. Terek- Kuma va Kuma-Manich kanallari suvidan sugʻorishda foydalaniladi.

## Manbalar
Kumamoto

**Kumamoto** — Yaponiyadagi shahar, Kyusyu o.da, Sirakana daryosi boʻyida. Kumamoto prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 650,3 ming kishi (1995). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim sholichilik rayonining savdo-taqsimot markazi. Toʻqimachilik, elektronika mashinasozligi va oziqovqat sanoatining yirik korxonalari; qishloq xoʻjaligi qurollari, rezina buyumlar, mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish, meva va sabzavotlarni qayta ishlash zavodlari bor. Hunarmandchilikda gazlama toʻqiladi, chinni buyumlar ishlab chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklardan Budda ibodatxonasi, qasr (16-asr) saqlangan.

## Manbalar
Kumana

**Kumana** — Venesuelaning shim.sharqiy qismidagi shahar, Mansanares daryosining Karib dengizidagi Karyako qoʻltigʻiga quyilish joyidagi port. Sukre shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 232 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Baliqchilik sanoatining yirik markazi. Oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Qishloq xoʻjaligi (kakao, kofe, sitrus mevalar) rayonining savdo markazi. Shaharga 1520-yilda asos solingan. Sharqiy universitet, kutubxona bor. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
Kumari

**Kumari**, Komarin — Hindistondagi burun, Hindiston yarim orolning eng jan. chekkasi (8°04’ shahrik. va 77° 35’ shq.u.).

## Manbalar
Chandrika Kumaratunga

**Kumaratunga Chandrika xonim** (1945.29.6, Kolombo) — Shri Lanka davlat arbobi. Sorbonna universitetini tugatgan. Siyosiy fanlar doktori. 1972—76 yillarda Yer islohoti komissiyasi direktori va bosh direktori, 1976—77 yillarda yoshlarni uy-joy bilan taʼminlash komissiyasi raisi, 1977—79 yillarda BMT oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashqilotining Shri Lankadagi vakolatxonasi mutaxassisi. 1993 yildan Gʻarbiy viloyat hukumati boshligʻi, soʻng Shri Lanka Demokratik Sotsialistok Respublikasi bosh vaziri, 1994 yil oktyabrdan prezidenti.

## Manbalar
Kumarin

**Kumarin**, S,N6O2 — ortooksidolchin kislota laktoni; rangsiz kristall modda. Hoʻl pichan hidi keladi. Suyuq-lanish temperaturasi 70°, qaynash temperaturasi 29G, zichligi 935&nbsp;kg/m3. Suvda oz, spirt va efirda yaxshi eriydi. Koʻp oʻsimliklar (mas, tilqiyar va boshqalar)da bor. Sintetik yoʻl bilan olinadi. Tamaki va atirupa ishlab chiqarishda xushboʻy modda sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Kumasi

**Kumasi** — Gananing markaziy qismidagi shahar. Ashanti viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 390 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Yirik sanoat va madaniyat markazi. Yogʻochsozlik, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Kakaoga ishlov berish korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Shaharga 17-asrda Ashanti qabila boshligʻi Kumasi qarorgohi sifatida asos solingan. 17-asr oxiri 19-asrlarda Ashanti davlatining poytaxti boʻlgan. K. tepaliklarda joylashgan. Shaharning shim. qismida afrikaliklar uylari va Ashanti xrki-mining qadimgi saroyi, gʻarbida savdo va maʼmuriy binolar, eski qalʼa (fort) joylashgan. Un-t, oʻrta maxsus oʻquv muassasalari, Ashanti tarix-etnografiya muzeyi, hayvonot bogʻi, badiiy galereya va boshqa bor.

## Manbalar
Kumarojiva

**Kumarojiva** (344, Kusan shahri, Sharqiy Turkiston – 413, Changʼan, Xitoy) – buddizmom Janubiy Oʻzbekiston orqali Sharqiy Turkiston va Xitoyda tarqalishida muhim rol oʻynagan yirik mutafakkir. Otasi Kumroton—hind xoni bosh vazirining ugli, onasi Jiva – Kusan (Kuchar) xonining qizi boʻlib, ular buddizmdagi hinayana oqimining rohiblari edi. K. 7 yoshida rohib boʻlib yetishgan. 9 yoshida onasi bilan Kashmirdagi hinayana bilimdonlaridan 3 yil taʼlim olgan. 12 yoshida K. saboq olish uchun yuyechjilar (massagetlar, kushonlar) yurtiga, yaʼni Oʻzbeki-stonning jan. hududlariga kelgan. Buning sababi hinayana mazhabining ulugʻ allomalari shu yerda, Kushonlar yurtida toʻplangan edi. K. qaytishida Yorkendda bir yil turib, buddizmdagi boshqa mazhab – mahayanaga ixlos qoʻygan, bunda unga turkistonlik Nogor Juva va Oriyo Divonilar ustoz boʻlishgan. K. oʻz yurti – Kucharga qaytib kelgach, mahayanani keng targʻib etishga kirishgan. Xitoy tazkiralarida qayd etilishicha, Kuchar xoni K. ni ustoz deb hurmatlab, unga sher oyoqli oltin taxt yasatib bergan, maʼruzalarini tizza bukib eshitgan. Vatijada K.ning dongʻi Xitoyga tarqalgan. Bu davrda (4—5-asrlar) Xitoy oʻzaro kurashayotgan 16 ta xonlikka boʻlingandi. Jamiyatni faqat jismo-niy kuch bilan emas, balki gʻoyaviy birlik asosida birlashtirish tarafdorlari oshmokda edi. Xususan, „chiyang“ xalqi tomonidan barpo etilgan, „Avvalgi (ilk) Ching“ („Chyan Chin“) xonligi hukmdori Fujiyan buddizmni qoʻllab-quvvatlaydi. U K.ni olib ke-lish uchun harakat qilgan. K.ni 384 yil „toʻro“ (turkiy) Lyuy Guang Kuchardan olib ketadi. K. Loyanga oʻzi bilan buddaning 5 m lik hayqalini olib borgan. Shu yili Fujiyan oʻldirilganligi sababli K. Xitoyning ichki oʻlkalariga borishdan voz kechib 16 yil Lyuy Guang tomonidan tashkil etilgan Gujan xonligida yashaydi. Faqat 401 yil „Keyingi Chin“ xoni Yovshing K.ni Changʼanga taqlif etib, uni „davlat ustozi“ sifatida koʻtib olgan. K. umrining soʻnggi 12 yilida mahayanani targʻib qilgan, 300 jild (baʼzi manbalarda 98 qism, 425 jild) budda noʻm satrlarini tarjima qilib, sharxlar yozgan. K.ning „Olam haqiqatlari“ nomli 2 jildlik falsafiy asari Xitoyda buddizmning rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. K.ning xitoychaga tarjima qilingan „Moytreyo viyoqorana“ („Moytrening dunyoga kelishi“) kitobida ajdarhoni ulugʻlash Buddaga xos xususiyat ekanligi aks etgan. Mazkur tarjima orqali ajdarhoni ulugʻlash odati xitoyliklarga oʻtgan.

Abduxoliq Aytboyev.

## Manbalar