Qozog'istonning ekologik muammolari

## Inson faoliyati natijasida tabiiy komplekslarning oʻzgarishi
Insonning iqtisodiy faoliyati tabiatning oʻzgarishiga taʼsir qiluvchi alohida omildir. Inson mehnat va aql-zakovat orqali nafaqat muhitga moslashadi, balki uni oʻzgartiradi. Shuning uchun insoniyat tabiatni oʻzgartirish jarayonida uning oqibatlarini hisobga olishi kerak. Tabiiy komplekslarga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi ilgʻor fan va texnikaning bunga aloqasi yoʻq. Oʻzgarishlarga taraqqiyot emas, balki inson faoliyatining texnik loyihalarga taʼsiri aybdor. Tuproqqa mineral oʻgʻitlarni qoʻllash yogʻingarchilik miqdori va tuproq namligidan qatʼi nazar, moddalarning yuvilishi va daryo va toʻgʻonlarning ifloslanishiga sabab boʻlgan. Bularning barchasi mehnat va xom ashyoni isrof qilish bilan birga, atrof-muhit holatini yomonlashtiradi. Katta toʻgʻonlarni qurishda hududning tabiiy xususiyatlariga eʼtibor bermaslik erta botqoqlanishga, tuproq, oʻsimlik va mikroiqlimning oʻzgarishiga olib keladi. Hozirgi vaqtda antropogen landshaftlar ustunlik qiladi. Landshaftni yaxshilash choralarini koʻradi. Ulardan biri melioratsiya. Melioratsiya – yerlarning holatini yaxshilash va undan foydalanish samaradorligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuidir. Tabiatdan oqilona foydalanish, obodonlashtirish va muhofaza qilish har tomonlama koʻrib chiqilishi kerak. Rio-de-Janeyro deklaratsiyasi tamoyillarini hisobga olgan holda, Qozogʻistonning ekologik xavfsizligi va atrof-muhit holatini global, milliy va mahalliy darajada hisobga oladi.

Global ekologik muammolarga **iqlim oʻzgarishi,[[Ozonosfera|ozon qatlamining emirilishi]], biologik xilma-xillikning yoʻqolishi, choʻllanish va yerlarning degradatsiyasi kiradi**.Milliy ekologik muammolar va ekologik xavfli hududlar;Kaspiy shelfining resurslarini faol oʻzlashtirish bilan bogʻliq muammolar;*ifloslanish tarixi;transchegaraviy muammolar; Harbiy kosmik va eksperimental komplekslarning taʼsiri*. Mahalliy ekologik muammolarga havoning ifloslanishi, radioaktiv, maishiy va sanoat chiqindilari, tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar kiradi. Qozogʻistonda zudlik bilan hal qilinishi kerak boʻlgan muammolar bor.

## Semipalatinsk yadroviy poligoni

Vatanimiz tarixidagi eng fojiali sahifalardan biri–Semipalatinsk yadro poligonining tugʻilishi. Atom portlashining birinchi ovozi 1949-yil 29-avgust kuni ertalab soat 7 da eshitildi. Semipalatinsk yadro poligoni hududida 450 dan ortiq yer usti va er osti yadroviy sinovlari natijasida atmosferaga,gidrosfera va litosferaga katta miqdordagi radioaktiv moddalar tarqaldi. Nafaqat Semipalatinsk yadro poligoni, balki unga tutash katta hududlar ham (Pavlodar,Qaragʻanda,Sharqiy Qozogʻiston,Jezqazgan viloyatlari va Rossiya Federatsiyasining Oltoy oʻlkasi) radioaktiv ifloslanishga duchor boʻldi. Natijada, hududdagi koʻplab tirik organizmlar va populyatsiyalar zarar koʻrdi.

Qozogʻistonda olib borilgan son-sanoqsiz yadroviy tadqiqotlarning oqibatlari hali toʻliq oʻrganilmagan. Mashhur shoir Oljas Suleymenov boshchiligidagi Nevada-Semipalatinsk ekologik harakati Semipalatinsk yadro poligonida sinovlarni butunlay taqiqladi. Bu harakatda koʻplab qozogʻistonliklar qatnashdilar. Qozogʻiston prezidenti Nursulton Nazarboyev A.Nazarboyev respublikada yadro sinovlariga moratoriy eʼlon qildi (Prezident Nursulton Nazarboyevning Semipalatinsk yadroviy poligonini yopish toʻgʻrisidagi farmoni 1991-yil 29-avgustda imzolangan.) Oxirgi sinovlardan oʻn yildan koʻproq vaqt oʻtganiga qaramay,Semipalatinsk yadroviy poligonining belbogʻ kuni hamon sanalib kelinmoqda ekologik xavfli hudud. Chunki uning tarkibida uzoq muddatli radioaktiv moddalar mavjud. Poligon hududidagi tuproq va oʻsimliklar hali ham ifloslangan. Qozogʻiston hukumati Semipalatinsk yadro poligoni bilan chegaradosh hududlarda ekologik vaziyatni yumshatish boʻyicha bir qator shoshilinch choralar koʻrdi.AQSH va Yaponiya hukumatlari Semipalatinsk yadro poligonidagi ekologik tadqiqotlar uchun katta moliyaviy yordam koʻrsatmoqda.Sovet Ittifoqi davrida Qozogʻiston hududida atom bombalari sinovdan oʻtkazilgan. Shu maqsadda 18 million gektar yer ajratilib,Semipalatinsk yadro poligoni ochildi. Odamlar, hayvonlar va tabiatga bevosita taʼsir koʻrsatgan ochiq sinovlar oʻtkazildi. Keyin ularni yer osti qilishni boshladilar. Atom bombalarining portlashlari dahshatli edi. Semipalatinsk yaqinidagi radiatsiya zonasida yashovchi 500 mingga yaqin odam ushbu sinovdan aziyat chekdi. Toʻgʻri,1949-yildan 1963-yilgacha yer yuzida boʻlib oʻtgan sinovlar ayniqsa halokatli boʻldi.1990-yilgacha mintaqada kasalliklarning tarqalishi ehtiyotkorlik bilan yashirilgan. Viloyatda onkologik, yurak-qon tomir, asab va ruhiy kasalliklar soni keskin koʻpaydi. Qancha odam azob chekdi va oʻldi? Ularning oilalarida imkoniyati cheklangan bolalar soni ortdi. Bu qozoq millatining kelajagiga katta xavf tugʻdirayotgan 80-yillarning oxiriga kelib, xalqning sabr-toqati tugadi. Boshqa yadroviy davlatlar bilan solishtirganda,Qozogʻiston halokatli salohiyati boʻyicha ulkan yadro arsenaliga ega. Qozogʻistonning umumiy yadroviy kuchi sobiq Sovet Ittifoqining barcha mumkin boʻlgan dushmanlarining eng muhim strategik ob’ektlaridan birortasini ham qoldirmaslik uchun etarli edi. Bu qurollardan foydalanish mingdan ortiq shaharlarni, millionlab odamlarni va hatto butun davlatlar va qitʼalarni vayron qilgan boʻlar edi. Qozogʻiston shunchaki strategik qurol va taʼminot uchun joy emas edi. Harbiy-texnik salohiyatga koʻra, mamlakatimizdagi dahshatli vaziyat butun bir sanoat, oʻziga xos „davlat ichidagi davlat“ edi. SSSR parchalanishi natijasida Qozogʻiston toʻliq harbiy yadro tsiklini: yadro qurolini sinovdan oʻtkazish, modernizatsiya qilish va ishlab chiqarish tsiklini amalga oshirishga muvaffaq boʻldi. Asosiy qism

Nevada-Semipalatinsk poligonining infratuzilmasi

Ana shunday yadro poligonlaridan biri-Semipalatinsk poligoni Sovet Ittifoqining eng muhim strategik ob’ektiga aylandi. Ushbu poligonning mukammal infratuzilmasi Kurchatov shahri (Semey – 21), reaktorlar majmuasi, „Balapan“, „G“ (Degelendagi seysmik kompleks), „Sh“ („Tajriba uchastkasi“ deb ataladi) sinov maydonchalarini oʻz ichiga oladi va boshqa kichik tajriba maydonchalari. Semipalatinsk yadro poligonining ushbu poligonlarida 456 ta yadroviy portlash amalga oshirildi. Ushbu sinovlar nafaqat yadroviy ommaviy qirgʻin qurollari sonini sezilarli darajada oshirishga, balki ularning yangi turlarini yaratishga ham imkon berdi.

## Yadro sinovlari
Semipalatinsk yadro poligonidagi umumiy sinovlar soni 456 ta yadro va termoyadro portlashlarini tashkil etdi. Ulardan 116 tasi ochiq, yaʼni yerda yoki havoda qilingan. Semipalatinsk poligonida havoda va erda sinovdan oʻtkazilgan yadroviy zaryadlarning umumiy quvvati 1945-yilda Xirosimaga tashlangan atom bombasining sigʻimidan 2,5 ming baravar koʻp edi.1949-yil 29-avgust kuni ertalab soat yettida aql bovar qilmaydigan tezlikda oʻsib borayotgan olov shari toʻsatdan Yerga tegib, unga tegib, osmonga koʻtarildi. Olovli shardan soʻng yer poʻstining qaynoq kul va hidi kuch va koʻrishdan bosh aylangandek osmonga koʻtarildi. Yerdagi olov hidi aortadagi tutunning achchiq hidini bir zumda tarqatib yubordi. Yaqin atrofdagi qishloqlar aholisi yeru osmonni qamrab olgan alangadan hayrat bilan uylariga tikilishardi. Oʻti yoʻq, oʻti yoʻq, yolgʻiz dasht. Dafn marosimidan oldin sichqon, kaltakesak va kaltakesaklarning jasadlari topilgan. Yangi kelganlar bu doʻzaxni № 2 Semipalatinsk yadro poligonida RDS-1 (raketa indikatori raketasi) plutoniy zaryadining sirt sinovi portlashi deb atashdi. Bu SSSRda portlagan birinchi atom bombasi edi. Lavrentiy Beriya, Sergey Kurchatov, harbiy rahbarlar va mashhur olimlar, sovet atom bombasining gʻoyaviy, mafkuraviy va texnik ajdodlari poligonda yangi yulduz tugʻilishini tomosha qilishdi.

## Semipalatinsk yadro poligonidagi sinovlarning taʼsiri
Birinchi yadroviy portlashning radioaktiv mahsulotlari mintaqadagi barcha aholi punktlarini qamrab olgan. Qoʻshni harbiy bazada nima boʻlayotganini bilmaydigan yaqin atrofdagi qishloqlar aholisi dahshatli radiatsiya dozasini olishdi. Odamlar sinov haqida ogohlantirilmagan. Faqat 1953-yilgacha xalq yadroviy portlashlar haqida ogohlantirilgan. Bu radioaktiv moddalar tarqaladigan hududdan odamlar va hayvonlarni vaqtincha evakuatsiya qilishni, ularni ibtidoiy mudofaa inshootlarida, ariqlarda yoki kulbalarda yashirishni nazarda tutgan. Biroq, portlashdan keyin odamlar radiatsiya bilan ifloslangan hududlardagi uylariga qaytishdi. Portlash oqibatida koʻplab uylarning oynalari singan, ayrim uylarning devorlari qulagan. Keyinchalik, evakuatsiya qilinganlar chiqindixona yaqinidagi uylariga qaytishni boshlaganlarida, ularning koʻpchiligi uylarining devorlari yoki yorilgan devorlarni koʻrdi. Semipalatinsk yadro poligonidagi sinovlarning taʼsiri boʻyicha birinchi chinakam tizimli maʼlumotlar Qozogʻiston SSR Fanlar akademiyasi tomonidan olib borilgan keng qamrovli tibbiy va ekologik tadqiqotlar natijasida olingan. Tadqiqot, ilmiy ekspeditsiyalarni professor B. Atshabarov boshchilik qildi. Insonning radiatsiya taʼsirining mexanizmi hozir juda yaxshi rivojlangan. Eng xavflisi shundaki, ionlashtiruvchi nurlanish taʼsiri genetik kodda qaytarilmas oʻzgarishlarga olib kelishi mumkin.1949-yildagi birinchi portlashdan beri Semipalatinsk va Pavlodar viloyatlari aholisi oʻrtasida radiatsiya taʼsiriga uchragan holatlar soni barqaror oʻsib bormoqda. Bu oʻpka va koʻkrak saratoni, limfogemoblastoz va boshqa malign patologiyalar. Umuman olganda, saraton sinovlari boshlanganidan beri uch baravar koʻpaydi. Semipalatinsk poligoni yaqinidagi xuddi shu hududlarda chaqaloqlar turli xil rivojlanish buzilishlari, jismoniy va aqliy nuqsonlari bilan tugʻiladi. Mutaxassislarning fikricha, bu qisqa muddatli va qoldiq nurlanish natijasida yuzaga kelgan genetik mutatsiya bilan bogʻliq. Nafaqat odamlar, balki yer ham azob chekadi. Radionuklidlarning yillik toʻplanishi tuproq unumdorligini pasaytiradi. Katta mikroelementlar: temir, mis, magniy va boshqa metallar inson tanasi tomonidan turli xil donlarda soʻriladi.

RDS-2 ning vodorod tuzilishi quvvati jihatidan misli koʻrilmagan.1953-yil 12-avgustdagi portlash Semipalatinsk yadro poligoni atrofidagi hududni larzaga keltirdi. Uning quvvati 480 kilotonna edi. Portlashdan soʻng yonayotgan radioaktiv gazlardan iborat qoʻziqorin buluti 16 kilometr balandlikka koʻtarildi. Portlashdan soʻng radiusi oʻnlab kilometr boʻlgan dasht oʻtlari bir necha kun davomida koʻk nur sochdi.1955-yil 22-noyabrda TU-16A harbiy bombardimonchi samolyoti Semipalatinsk poligoni ustidan uchib oʻtdi va yangi ishlab chiqilgan 1,7 megatonli termoyadroviy RDS-37 zaryadini tashladi. Bomba bir yarim kilometr balandlikda portlagan. Zarba toʻlqini va portlash tebranishi deyarli butun Qozogʻiston va qoʻshni Rossiyada sezildi.1962-yildan 1989-yilgacha Semipalatinsk poligonidagi Degelen togʻining yer osti konlarida 340 ta portlash sodir boʻldi. Shu bilan birga, har yili 14-18 ta yadro sinovlari oʻtkazildi. Ushbu portlash natijasida manbalaridan biri toshlardan tashkil topgan Degelen togʻi shagʻal uyumiga aylandi. Har uchinchi yer osti portlashidan keyin portlash natijasida hosil boʻlgan yoriqlar va teshiklardan radioaktiv gaz ajralib chiqdi.1989-yil 12-fevralda u navbatdagi rejalashtirilgan yadro sinovini oʻtkazdi. Gʻorlardan birida quvvati 70 kilotonndan ortiq boʻlgan yadro zaryadi portladi. Natijada yer yuzasida teshiklar paydo boʻlib, ikki kun davomida radioaktiv gazlar ajralib chiqdi. Olingan radioaktiv bulut 30 000 dan ortiq odamni qamrab oldi. Bu hududdagi radiatsion fon 3000-4000 mikronurlarga yetdi. Bu koʻrsatkich tabiiy radiatsiya fonidan ikki yuz baravar yuqori, odatda soatiga 15-20 mikrorentgen.

Yakuniy boʻlim

Bir paytlar Semipalatinskda yadro poligoni nega qurilgan, degan savolga javob izlaganda, bu hudud Sovet Ittifoqida eng kam aholi yashaydigan va asosiy kommunikatsiyalardan unchalik uzoqda emasligi aytilgan edi.1989-yil fevral oyida „Nevada-Semipalatinsk“ harakatining birinchi mitingi boʻlib oʻtdi, u Semipalatinskda yadroviy poligonni topish uchun kurashni boshlashga qaror qildi. Unga taniqli jamoat arbobi, shoir Oljas Sulaymenov rahbarlik qildi. Oʻsha yilning 6-avgustida SSSR va AQSh prezidentlariga Semipalatinsk viloyati,Karaul qishlogʻida yadro qurolini sinovdan oʻtkazishga moratoriy qoʻyish taklifi bilan murojaat qilindi. Unda shunday deyilgan edi:"Har safar dashtlarimiz yadroviy portlashlardan larzaga kelganda, jim turishning iloji yoʻq.40 yil ichida minglab Xirosima portladi. Biz kelajakka xavf-xatar bilan qaraymiz. Hech qanday tashvish, ichimlik suvi va oziq-ovqatsiz chaqaloqni hayotga olib kelish imkonsiz boʻladi. Biz Qozogʻistonda yadro qurolini toʻxtatish, xonadonlarimizda tinchlik va osoyishtalik oʻrnatish, oʻz huquqlarimiz uchun kurashish uchun Nevada-Semipalatinsk Harakatini tuzdik".Shu paytgacha indamay kelgan xalq bir ovozdan „Yadro quroliga yoʻq!“, „Sinovlar toʻxtatilsin“ deb eʼlon qildi. Yadro sinovlari tahdidi barcha ommaviy axborot vositalarida, televidenie va gazetalarda muhokama qilina boshladi. Turli mamlakatlar parlamentlari oʻz sessiyalarida harakat shiorlarini muhokama qildilar. Shifokorlar va olimlar radiatsiya taʼsiri haqida ochiq gapirish uchun jasoratga ega. Jamoatchilik bosimi ostida Semipalatinsk poligonidagi sinovlar soni qisqara boshladi. Birinchi marta xalq tashabbusi bilan SSSR hukumati yadroviy qurol sinovlariga moratoriy joriy etishga qaror qildi. Qozogʻiston Respublikasining Mustaqillik deklaratsiyasida mamlakat havosi yadro qurolidan xoli hudud deb eʼlon qilindi. Qozogʻiston prezidenti Nursulton Nazarboyev Nazarboyevning Semipalatinsk poligonini yopish haqidagi farmoni 1991-yil 28-avgust. Shunday qilib, qatʼiyat va matonat koʻrsatgan qozoq xalqi oʻz maqsadiga erishdi: eng katta poligon yopildi, yadro qurolidan voz kechishga urinishlar boshlandi. Semipalatinsk poligoni yopilgach, Rossiya, AQSh va Fransiya poligonlarida yadroviy qurol sinovlariga moratoriy eʼlon qilindi. 1991-yil 29-avgustda Semipalatinsk yadro poligoni yopildi, 1992-yil may oyida esa uning negizida Kurchatovdagi Milliy yadro markazi tashkil etildi.

## Manbalar