Eron va Iroq chegarasi

**[[Eron]] va [[Iroq]] chegarasi** uzunligi  xalqaro chegara boʻlib, shimolda Turkiya bilan uch tomonlama chegara nuqtasidan Shatt ul-Arab (Eronda Arvand Rud nomi bilan tanilgan) suv yoʻli va janubda Fors koʻrfaziga qadar davom etadi. Garchi chegara birinchi marta 1639-yilda aniqlangan boʻlsa-da, baʼzi tortishuvlar, xususan, Shatt ul-Arabda navigatsiya bilan bogʻliq kelishmovchiliklar davom etmoqda.

## Chegara chizigʻi
Chegara shimolda Turkiya uch tomonlama chegara nuqtasidan boshlanadi (sh. 37° 08' 44" va 44° 47' 05" E). Keyin u Zagros togʻlari boʻylab bir qator tartibsiz chiziqlar boʻylab janubga qarab, janubi-sharqqa keng yoʻnalishda boradi, daryolar (masalan, Zab, Sagʻir va Diyala daryosi kabi) va Penjven tumanidagi Sulaymoniya Iroq hududining sharqiy qismidan foydalanadigan qisqa yoʻllarni hisobga olmaganda. Al-Amaraning sharqida tartibsiz chiziqlar toʻxtaydi va chegara botqoqlik orqali Nahr al-Xayin daryosigacha boʻlgan toʻrtta toʻgʻri chiziq boʻylab janubga davom etadi. Chegara bu daryodan qisqa vaqt ichida Shatt ul-Arabgacha boradi, uning talvegsi keyin esa Shatt ul-Arabning ogʻzida joylashgan „past suvning eng chuqur nuqtasi“da Fors koʻrfaziga boradi.

## Tarixi

### Usmonlilar davri (1500-yillar —1920-yil)
Usmonlilar imperiyasi 1532—1555-yillardagi Usmonli-Safaviy urushida hozirgi Iroqning katta qismini Safaviy Forsidan bosib olgan edi. Urush Amasiya tinchligi bilan yakunlandi va bu tinchlik bilan mintaqa ustidan Usmonli hukmronligi tasdiqlandi. Usmonlilarning Mesopotamiyadagi nazorati Zuhob sulhi bilan yakunlangan Usmonli-Safaviy urushi (1623-1639) dan keyin tasdiqlandi. Zuhob shartnomasida ikki imperiya oʻrtasidagi chegara Zagros togʻlari va Dajla daryosi oʻrtasida boʻlishi belgilab qoʻyilgan edi, lekin oʻsha paytda aniq chegaralar chizilmagan.

Usmonli-Xotakiy urushi (1722-1727) davrida Usmonlilar Rossiya bilan hamkorlikda Eronga bostirib kirdi va Hamadon shartnomasi orqali shimoli-gʻarbiy Eronning katta qismini egallab oldi. 1740-yillarda yana bir urush boshlandi, 1746-yilda Kerden shartnomasi bilan yakunlandi, bu Eronning gʻarbiy viloyatlaridagi maqomini tikladi va 1639-yilgi Zuhob chegarasini qayta tasdiqladi.

Usmonli-Fors urushi (1821-1823) 1639-yildagi Zuhob chegarasini qayta tasdiqlagan birinchi Erzurum shartnomasining imzolanishi bilan yakunlandi. Eron, Usmonli, Rossiya va Britaniya rasmiylari ishtirok etgan chegara komissiyasi chegarani delimitatsiya qilishda yordam berdi, natijada 1847-yildagi ikkinchi Erzurum bitimi 1639-yilgi chegarani kichik oʻzgartirishlar bilan tasdiqladi. Yangi shartnoma birinchi navbatda Shatt ul-Arab suv yoʻli masalasini koʻtardi; chegara daryoning sharqiy qirgʻogʻida oʻrnatildi, shunda butun suv yoʻli Usmonlilar nazorati ostida qoladi va shu bilan birga „Fors kemalari hech qanday toʻsiqsiz va cheklovsiz erkin harakatlanish huquqiga ega boʻladi“. Toʻrt tomonlama chegara komissiyasi keyingi yillarda oʻz ishini davom ettirdi va koʻp mehnat va kartografik tortishuvlardan soʻng 1869-yilda batafsil xarita ishlab chiqildi.

Komissiya ishiga qaramay, chegarani aniq belgilash boʻyicha bahslar davom etdi. Usmonlilar va Eron 1911-yilda mintaqada mustamlakachilik niyatida boʻlgan Rossiya va Britaniyaning talabiga binoan aniqroq chegaralarni belgilash ustida ishlashga kelishib oldilar. 1913-yil noyabrdan 1914-yil oktyabrgacha chegara komissiyasi Konstantinopol protokolini tuzdi, u butun chegaraning batafsil delimitatsiyasini taʼminladi, shuningdek, Shatt ul-Arabda Usmonlilar nazoratini tasdiqladi. Umuman olganda, chiziq Eronning Xurramshahr shahrini oʻrab turgan hududdan tashqari, suv yoʻlining sharqiy qirgʻogʻi boʻylab harakatlanishi kerak edi. Keyin toʻrt davlatdan iborat chegara komissiyasi chegarani yerda oʻrganib chiqdi va uni ustunlar bilan belgiladi, tasdiqlangan chegara tasvirlangan batafsil xaritalar seriyasini yaratdi.

### Mustamlaka va mustaqil Iroq (1920-yildan hozirgi kungacha)
Birinchi jahon urushi paytida Britaniya tomonidan qoʻllab-quvvatlangan arab qoʻzgʻoloni Usmonlilar hukmronligini Yaqin Sharqning koʻp hududidan olib tashlashga muvaffaq boʻldi. 1916-yilgi Ango-Farang Sayks-Pikot kelishuvi natijasida Britaniya Usmonlilarning Mosul, Bagʻdod va Basra viloyatlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi va 1920-yilda Iroq mandatini tashkil qildi. Avvalgi Usmonli-Eron chegarasi saqlanib qoldi, endi esa Eron va Iroq, shuningdek, 1923-yilda tashkil etilgan Eron va yangi Turkiya Respublikasi oʻrtasidagi chegaralarni tashkil etadi. Keyinchalik Iroq 1932-yilda mustaqillikka erishdi.

Chegara 1934-yilda Millatlar ligasida Eron tomonidan eʼtiroz bildirildi, Erzurum shartnomasi va Konstantinopol protokolining haqiqiyligi shubha ostiga qoʻyildi. Mojaro 1937-yilda eski chegaraning umumiy chiziqlari boʻyicha hal qilindi, Eronning Obodon shahri yaqinidagi hudud bundan mustasno, u yerda chegara oʻn yillar oldin sharqiy qirgʻoqdan talvegga koʻchirilgan, xuddi Xurramshahr atrofida boʻlgani kabi.

Bu Eronning asosiy shikoyatlarini hal qilgan boʻlsa-da, Shatt ul-Arabda navigatsiya erkinligi masalasiga javob bera olmadi. Bu masala keyingi oʻn yilliklarda avj oldi, Iroq 1970-yillarda Saddam Husayn hokimiyat tepasiga kelganidan keyin yanada qatʼiy tashqi siyosatni qabul qildi. 1969-yilda Eron 1937-yilgi shartnomani bekor qildi, natijada 1974—1975-yillarda Shatt ul-Arabda Iroq bilan toʻqnashuv boʻldi. Bunga javoban Iroq Eronning neftga boy Xuziston viloyatidagi arab separatistlarini, Eron esa Iroqdagi kurd isyonchilarni qoʻllab-quvvatladi. 1975-yil 6-martda Jazoirda tinchlik shartnomasi imzolandi, unda ikkala tomon ham Erzurum shartnomasi va Konstantinopol protokoli asosida quruqlikda ham, Shatt ul-Arabda ham chegarani yanada demarkatsiya qilishga vaʼda berdilar. Oʻsha yili Bagʻdodda chegarani belgilovchi xaritalar bilan birga Jazoir qoidalarini tasdiqlovchi yana bir shartnoma imzolandi.

1979-yilda Saddam Husayn rasman hokimiyatga kelgani va Islom inqilobida Eron shohi agʻdarilib, oʻrniga Oyatulloh Ruhulloh Xumayniy boshqaruvidagi shia teokratiyasi oʻrnatilishi ortidan munosabatlar yana keskinlashdi. Urush 1980-yilda Iroq Eronga bostirib kirganida boshlandi va bu sakkiz yillik Eron-Iroq urushiga olib keldi. Deyarli butun quruqlikdagi urush xalqaro chegaraga yaqin joyda olib borilgan, garchi mojaro boshi berklikka olib kelgan va jang tugaganidan keyin chegarada hech qanday oʻzgarishlar boʻlmagan. Aloqalar 1990-yilda tiklandi va 2003-yilda Saddam Husayn hokimiyatdan agʻdarilganidan keyin sezilarli darajada yaxshilandi.

## Chegara yaqinidagi aholi punktlari

### Eron

* Pironshahr
* Sardasht
* Maragʻan
* Alut
* Bona
* Qohobod
* Nanur
* Qamishala
* Sadobod
* Marivon
* Hani Garmala
* Novdesha
* Marrehxel
* Xeyli Mara
* Sumar
* Tappe Moron
* Qasri Shirin
* Naftshahr
* Pasgahi Meyan Tang
* Sar Ney
* Solihobod
* Mehran
* Dobrij
* Xurramshahr
* Obodon
* Shalamcha

### Iroq

* Qaladiza
* Tutkan
* Kani Spika
* Said Sodiq
* Halabja
* Sazan
* Girdanave
* Hajilar
* Qoratu
* Xanaqin
* Makatu
* Mandali
* Ney Xezer
* Zurbatiya
* Badra
* Al-Qurna
* Basra
* Al-Fao

## Chegara oʻtish joylari

Eron va Iroq Kurdistoni oʻrtasida toʻrtta chegara oʻtish punktlari mavjud: Parviz chegarasi (Sulaymoniya muxofazasi / Kirmonshoh viloyati), Hoji Umeran (Erbil muxofazasi), Bashmaq (Kurdiston ustoni / Sulaymoniya muxofazasi) va (2016-yildan) Sulaymoniya muxofazasining Penjven shaharchasida joylashgan Sayran Banda.

Iroq va Eronning qolgan qismi oʻrtasida Xusraviy /Manzariya, Mehran /Zurbatiya, Chazabe /Al-Shayib, Shalamche va Sumar /Mandalida chegara oʻtish joylari mavjud. 2023-yilda Iroq hukumati Eron bilan chegarasida 47 ta inshoot qurish ustida ish olib bordi.

## Yana qarang

* Eron va Turkiya chegarasi

## Manbalar