open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Katta Avstraliya qoʻltigʻi

**Katta Avstraliya qoʻltigʻi** -Hind okeanidagi qoʻltiq. Avstraliyaning jan. qirgʻogʻi yonida. Peysli va Banke burunlari oraligʻida. Mayd. 1335 ming km. Chuq. 5690 m gacha. Sharqiy qismida Spenser va Sent-Vinsent qoʻltiklari quruqlik ichiga ancha kirib borgan. K. A. q.ning sharqiy qismida Kenguru o. bor. Dengiz suvi 3,6 m gacha koʻtariladi. Yirik porti — Adelaida.

## Manbalar
Katta Ayiq

**Katta Ayiq** () yoki **Katta Yetti Ogʻayni**, **Katta Yetti Qaroqchi** — osmonning shimoliy yarim sharida Olam qutbiga yaqin joylashgan yulduz turkumi. Uning 7 ta yorugʻ yulduzi (ravshanligi 2-3 kattalikda) ning turishi choʻmichga oʻxshaydi. Kishilar juda qadim zamondan (taxminan 100 ming yillar ilgari) ajratib kuzatishgan. Oʻzbekiston hududida yil boʻyi koʻrinadi.

## Manbalar
Katta ayiqli koʻl

**Katta ayiqli koʻl** - Kanadaning shim.-gʻarbidagi koʻl. Mayd. 30,2 ming km, chuq. 137 m gacha. Tektonik-muzlik iatijasida yuzaga kelgan soylikda joylashgan. Qirgʻoklari tik, qoyali, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Koʻldan Katta Ayiqli daryo oqib chiqib, Makenzi daryosiga quyiladi. oktabroyidan iyungacha muzlaydi. Kema qatnaydi. Baliq ovlanadi. Portlari — Port-Radiy, FortFranklin.

## Manbalar
Katta Andijon kanali

**Katta Andijon kanali**, Buzrukxoʻja Usmonxoʻjayev nomidagi Katta Andijon kanali – Fargʻona vodiysida barpo qilingan yirik sugʻorish inshooti. Namangan, Andijon, Fargʻona viloyatlari hududidan oʻtadi. Uzunligi 109,1&nbsp;km. Bosh qismida suv sarfi 300 m³/s (amalda 200 m³/s). Uchqoʻrgʻon shahri yaqinida Norin daryosidan boshlanadi. Markaziy Fargʻona boʻylab Bagʻdod tumani chegarasiga yetib boradi. Shimoliy Bagʻdod kollektoriga tashlama bilan tugaydi. Kanal qurilishida Katta Fargʻona kanalining chap sohil rostlagichi suvolgich bosh inshoot tarzida foydalanilgan. Umumiy sugʻorish maydoni 140,6 ming ga. Kanalning magistral qismida va tarmoqlarida 706 dona har xil inshootlar (koʻprik, dyuker, akveduk, quloqlar va hokazo), kanal Qoradaryoni kesib oʻtish joyida yirik Chinobod dyukeri qurilgan. 2,5&nbsp;km masofadagi tezoqar qismi oʻzaniga beton toʻshama yotqizilgan. Kanal qurilishi 1966-yilda boshlangan va dastlab Markaziy Fargʻona kanali deb atalgan. 1970-yilda Katta Andijon kanali toʻla ishga tushirilgan. Uning Oxunboboyev (uz. 23&nbsp;km), Achchiqkoʻl (uz. 22&nbsp;km), Soʻx (23&nbsp;km) tarmoqlari suvi Markaziy Fargʻonadagi eskidan oʻzlashtirilgan va ilgari Katta Fargʻona kanalidan sugʻorilgan 80 ming ga yerni va yangi oʻzlashtirilgan 61 ming ga yerni suv bilan taʼminlaydi.

Kanal suvidan Namangan viloyatining Uychi, Namangan tumanlari (44,0 ming ga); Andijon viloyatining Baliqchi, Ulugʻnor, Shahrixon, Asaka tumanlari (44,6 ming ga); Fargʻona viloyatining Qoʻshtepa, Uchkoʻprik, Bagʻdod va Rishton tumanlari (52,0 ming ga) ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi. Kanalga 1977-yilda Oʻzbekistonda irrigatsiya qurilishining faol namoyandalaridan biri Buzrukxoʻja Usmonxoʻjayev nomi berilgan.

## Manbalar
Katta Antil orollari

**Katta Antil orollari** - Antil orollari arxipelagining gʻarbiy qismi, Vest-Indiyada. Tarkibida Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko o.lari bor. Umumiy mayd. 209 ming km.

## Manbalar
Katga artezian havzasi

**Katga artezian havzasi** - Avstraliyaning eng yirik artezian havzasi. Dunyoda kattaligi jihatdan 2-oʻrinda. (Gʻarbiy Sibir havzasidan keyin). Mayd. 1736 ming km. Karpentariya qoʻltigʻi sohilidan Darling daryosi oʻrta oqimigacha 2200&nbsp;km, gʻarbdan sharqqa 1800&nbsp;km ga choʻzilgan. Qad. kristalli zaminning bukilgan qismida joylashgan, bu yerda choʻkindi jinslarning qalinligi 2500 m gacha. Suv mezozoyning qum-toshli qatlamlarida uchraydi. Suvi koʻpincha minerallashgan, 2000 m gacha chuqurlikda yotadi. Eyr koʻli va uning atrofida (bu yerlar dengiz sathidan 12 m past) yer yuziga bulok, tarzida chiqqan. Chuqurlashgan sayin suvning temperaturasi har 32,5 m da G ga oshib boradi. Eng yuqori temperatura (110°) Kvinslend shtatidagi burgʻi qudugʻida qayd qilingan.

## Manbalar
Katta Besmel togʻlari

**Katta Besmel togʻlari** — Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. Bobotogʻ tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻrida, shimolida Argʻamchi va jan.da Fayzova jarliklari oraligʻida joylashgan. Eng baland joyi 1292 m. Asosiy balandliklar 900-1100 m. Kichik Besmel togʻining eng baland joyi 1196 m. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan, uz. 16&nbsp;km. Bobotogʻ tizmasi bilan koʻndalangiga tutashadi. Katta besmel togʻlari boʻr davrining qumtosh, ohaktosh, alevrolit, konglomerat, gips jinslaridan, suvayirgʻich qismi paleogenning qattiq ohaktoshlaridan tuzilgan. Shuning uchun ham togʻlarning oʻq qismi tik koʻrinishga ega. Togʻlar kuchli parchalangan, quruq jar va soylar koʻp uchraydi. Etaklaridagi Argʻamchi va Fayzova jarliklari tubida kam debitli buloqlar mavjud. Suvning shoʻrligi har l.da 1—2 g. Suvayirgʻichning shimoli-sharqiy qismida kamroq parchalangan yalangliklar uchraydi. Oddiy va toʻq boʻz tuproqlar yengil mexanik tarkibli. Baʼzi joylarda tub jinslar usti ochilib qolganligi tufayli tuproq umuman yoʻq. Yon bagʻrining boʻz tuproqlar tarqalgan joylarida rang, qoʻngʻirbosh, qoʻziquloq, shuvoq, toʻq boʻz tuproqlarda shuvoq bilan birga pista oʻsadi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga 2—3,5 s.

## Manbalar
Katta Bolxon togʻlari

**Katta Bolxon togʻlari** - Turkmanistonning gʻarbidagi togʻ tizmasi. Kichik Bolxon togʻlarilan Oʻzboyning quruq oʻzani va Kopetdogʻ tizmasining gʻarbiy chekkasi ajratib turadi. Uz. qariyb 70&nbsp;km, bal. 1880 m gacha (Arlon togʻi). Shim. yon bagʻri juda tik va janubiy yon bagʻri nisbatan qiya antiklinoriydan iborat. Gʻarbiy davomi Kaspiy boʻyi tekisligining eng yangi yotqiziqlari ostida qolgan. Asosan, yura va boʻr davrlarining ohaktosh va qumtoshlaridan tuzilgan. Yon bagʻirlari, ayniqsa shimoliy yon bagʻri oʻsimlik oʻsmaydigan qoyalardan iborat. Etagidan 800 m balandlikkacha choʻl, chala choʻl, togʻ dashti landshaftiga ega, siyrak archazorlar uchraydi. Jan. yon bagʻrini daralar kesib yuborgan. Kichikroq maydonlarda lalmikorlik bilan shugʻullaniladi. Bu yerda doimiy oqar suvlar yoʻq. Yaqinida neft va ozokerit konlari bor.

## Manbalar
Katta Viktoriya choʻli

**Katta Viktoriya choʻli** () — Avstraliyaning jan. qismidagi choʻl, 26—30° j.k.lar oraligʻida. Mayd. 300 ming km. Sharqda Styuart tizmasidan gʻarbda Shoʻr koʻllar deb atalgan tekislikkacha 1200&nbsp;km ga choʻzilgan. Kengligi 550&nbsp;km gacha, oʻrtacha bal. 150–300 m. Yer yuzasi joʻyakli qumlardan iborat boʻlib, ular boshoqli oʻsimlik ildizlari bilan mustahkamlangan. Pastqam joylarida akatsiya va past boʻyli evkaliptlar oʻsadi. Yillik yogʻin 125–250&nbsp;mm. Choʻlda suv deyarli yoʻq, shu sababdan yurish juda qiyin. K.V.ch.ni birinchi marta 1875-yilda ingliz tadqiqotchisi E. Jaylos kesib oʻtgan. Milliy park bor.

## Manbalar
Katta juz

**Kattajuz**, Ulugʻ juz (Uli juz, uyshun) — Yettisuv (Qozogʻiston)dagi xoʻjalik va geografik jihatdan ajralib turuvchi hudud. Katta juz hududida miloddan avvalgi 7—4-asrlarda saklar ittifoqi, 3—2asrlarda Usun qabilalar ittifoqi, undan soʻng Gʻarbiy Turk xoqonligi, qarluqlar davlati va boshqa vujudga kelgan. 16-asr boshlarida Katta juzning shakllanish jarayoni yakunlangan. Katta juz dugʻlot, qoʻngʻirot, qipchoq, olchin, qangʻli, alban, jaloyir, sirgʻali, shanshqili, uyshun va boshqa qabilalar birlashmasidan iborat boʻlib, Toshkent xoniga boʻysungan. Katta juz aholisi, asosan, koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullangan. Koʻchmanchilar oʻtroq qishloq dehqonlari bilan chambarchas bogʻlangan. 16—18-asrlarda Katta juz hududida bir necha xonliklar tashkil topib, ular tashqi dushmanga qarshi kurashda maʼlum rol oʻynagan. Bu kuchlarni bartaraf qilmoq niyatida Oʻrta juz xoni Tovkaxon (1680—1718) ham uchchala juzlikni birlashtirishga muvaffaq boʻldi, lekin bu birlik uzoqqa choʻzilmadi. 1752-yil Rossiya Omskdan Petropavlovsk orqali Orenburggacha oʻz mudofaa chegarasini kuradi. U 11 istehkom, 33 qoʻriqchilik posti va 42-mayoqni oʻz ichiga olib, 3642 kazak joylashtirilgan. 1798-yil Katta juzning bir qismi Toshkent hokimi Yunusxoʻja ixtiyoriga oʻtdi. Katta juz hududida Kenesari qoʻzgʻoloni kuchayib (1837—41), u bostirilgach, Katta juz 1847-yil rus qoʻshinlari tomonidan bosib olinadi; oʻrniga Sibir, Orenburg va Ural kazak qoʻshinlari joylashtiriladi. 19-asr Katta juzning qozoq aholisi 550 mingga yaqin kishini tashkil qilgan.

## Adabiyot
* Velyaminov-Zernov V. V., Istoricheskiye izvestiya o kirgizkaysakax i snosheniyax Rossii s Sredney Aziyey so vremeni konchini Abulxayrxana (1748—65), t. 1— 2, Ufa, 1853; Asfendiarov S. D., Istoriya Kazaxstana, t. 1, Alma-Ata — M., 1935; Tinishpayev M., Materiali k istorii kirgiz-kazakskogo naroda, T., 1925.

## Manbalar
Katta ilmiy xodim

**Katta ilmiy xodim** - Oʻzbekistonda ilmiy tadqiqot muassasalari va oliy oʻquv yurtlarida ilmiy unvon va lavozim. K.i.x. unvoni tanlov boʻyicha yoxud attestatsiya tartibi asosida ilmiy tadqiqot boʻlimi (boʻlinmasi, sektori, lab.) mudiri, bosh ilmiy xodim, yetakchi ilmiy xodim, K.i.x. yoxud ilmiy kotib lavozimiga tayinlangan, kamida 3 y.lik ilmiy ish stajiga, ixtirolarga yoki bosma ilmiy asarlarga, shu jumladan, dissertatsiya ximoyasidan keyin eʼlon qilingan ilmiy asarlarga ega va ana shu lavozimlarda kamida 1 y. muvaffaqiyatli ishlagan fan d-rlari va nomzodlariga beriladi. K. i. x. unvonini, qaysi idoraga boʻysunishidan qatʼi nazar, respublika oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot muassasalari ilmiy (ilmiy-texnika) kengashlarining tavsiyasiga binoan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi beradi. K. i. x.larga belgilab qoʻyilgan namunadagi attestatlar topshiriladi. 2001 y. Oʻzbekistonda 415 kishi K. i. x. unvoniga ega boʻlgan. 

## Manbalar
Katta it

**Katta it** (lotincha ) — osmon sferasining Jan. yarim sharidagi yulduz turkumi. Orionning jan.-sharq tomonida joylashgan. Teleskopsiz koʻrinadigan eng yorugʻ yulduzi Siriusdir. Oʻrta Osiyo hududining markaziy va janubiy rayonlarida koʻrinadi. 

## Manbalar
Katta masjid

**Katta masjid** (Jome masjid) — Jazoirdagi meʼmoriy yodgorlik (1096). Tarhi 45,5x33 m, asosiy oʻqi qiblaga qaragan 11 nefli. Hovlisi kichikroq boʻlib, devorlari Marokash (Magʻrib)dagi Qutubiya masjidini eslatadi. Masjid xonasidagi taqasimon qator ravoqlar ikki qatorli ustunlarga tayangan. Mehrob ravogʻining bezagi kungurali. Minorasi (shim.-sharqiy burchagida) 1322-yilda toʻrtburchak shaklda qayta qurilgan. K.m. yorqin va sodda koʻrinishi bilan ajralib turadi. Unda yogʻoch oʻymakorligining 11-asrga oid noyob namunasi saqlangan.

## Manbalar
Katarmaya togʻlari

**Katarmaya togʻlari** — Ziyovuddin togʻlarining tarmogʻi, Samarqand viloyati hududida. Eng baland joyi 818 m, uz. 20&nbsp;km chamasida. Bir necha antiklinal strukturadan iborat. Togʻ jinsi qatlamlari joylarda intruziyalar bilan murakkablashgan. Katarmaya togʻlarining janubiy yon bagʻri ancha tik va quruq soylar bilan parchalangan. Shimoliy yon bagʻri Zarafshon vodiysiga zinapoyasimon pasayib tushadi. Kuesta relyef shakllari uchraydi. Katarmaya togʻlarining oddiy va toʻq boʻz tuproqlarida shuvoq, toshloqli joylarida tikonli bodom, qumoqli tuproqlarda qoʻngʻirbosh, iloq oʻsadi, gulisafsar va bugʻdoyiq keng tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi (oʻrtacha mahsuldorligi 1—3 s/ga).

## Manbalar
Katta Noʻgʻay oʻrda

**Katta Noʻgʻay oʻrda** - 16-asr 2-yarmida Noʻgʻay Oʻrdadan ajralib chiqqan noʻgʻaylar davlati. Volgadan Ural daryosigacha choʻzilgan Kaspiy boʻyidagi hududni egallagan. Moskvaga vassal boʻlgan. 1634-yil Volganing oʻng qirgʻogʻiga oʻtib Kichik Noʻgʻay oʻrdasida koʻchmanchilik tarzida hayot kechirishgan.

## Manbalar
Katta Namangan kanali

**Katta Namangan kanali** — sugʻorish inshooti. Namangan viloyati hududida Norin daryosidagi Uchqurgʻon GES toʻgʻoni hosil qilgan suv omboridan boshlanadi. Uz. 162&nbsp;km, bosh qismida suv sarfi 61,8 m3/s. 1970—79 yillarda qurilgan (Namangan shahrigacha boʻlgan 54&nbsp;km uzunlikdagi 1-navbati 1976-yilda bitkazilgan; 2-navbati Namangan shahridan Tojikiston Respublikasi chegarasigacha davom etadi, uz. 108&nbsp;km). Sirdaryoning oʻng sohilboʻyi togʻ oldi qismi boʻylab Pop sh. (Olmossoy)gacha yetib boradi. Kanal 47 ming ga (ilgaridan sugʻorilgan 19,2 ming ga, yangi ochilgan 27,8 ming ga) yerni sugʻoradi. Katta Namangan kanali trassasi Shimoliy Fargʻona kanalidan 6-7&nbsp;km masofada unga parallel holda oʻtadi. Kanal gidrometrik postlar, gidrotexnika inshootlari bilan jihozlangan.

## Manbalar
Katta Zond orollari

**Katta Zond orollari** - Maloy arxipelagiiint asosiy qismi. Mayd. 1,4 mln. km. Tarkibida Sumatra, Java, Kalimantan, Sulavesi o.lari bor. Katta Zond orollarida Indoneziyaning katta qismi, Malayziya va Bruneyning bir qismi joylashgan. Relyefi togʻli, bal. 4101 m gacha (Kinabalu togʻi). Faol vulkan harakatlari boʻlib turadi. Oʻsimligi, asosan, ekvatorial oʻrmonlardan iborat. Qalay rudasi va neftning yirik konlari bor. Tropik dehqonchilik bilan shugʻullaniladi.

## Yana qarang

* Kichik Zond orollari

## Manbalar
Katta opera

**Katta opera** — 1) opera janri, 19-asrning 20-y.larida Fransiyada yuzaga kelgan (L. Ober, "Portichidagi soqov ayol", 1828 va b.). Ulugʻvorligi, qahramonlik va romantik koʻtarinki ruhi, dramatizm, musiqiy-ifodaviy vositalarning yorqinligi, bezakdorligi hamda katta orkestr, xor va balet jamoalaridan foydalanishi bilan farqlanadi. Asosan, tarixiy mavzularda yaratilgan. Yirik vakili — J. Meyerber; 2) Parijdagi opera va balet teatrining nomi (k,. "Grand opera" teatri).

## Manbalar
Katta panda

**Katta panda** ( *Ailuropoda melanoleuca* ), shuningdek, **panda ayig'i** (yoki oddiygina **panda** ) sifatida ham tanilgan, Xitoyga xos boʻlgan ayiq turidir. U o'zining qalin qora-oq paltosi va aylana tanasi bilan ajralib turadi. "Ulkan panda" nomi ba'zan uni qizil pandadan, qo'shni musteloiddan ajratish uchun ishlatiladi. Garchi u Karnivora turkumiga mansub bo'lsa-da, bambukdan yasalgan novdalar va barglar ratsionining 99% dan ko'prog'ini tashkil etuvchi ulkan panda bargli o'simlik hisoblanadi. Yovvoyi tabiatdagi ulkan pandalar vaqti-vaqti bilan boshqa o'tlar, yovvoyi ildiz mevalari yoki hatto qushlar, kemiruvchilar yoki o'lik hayvonlar shaklida go'shtni iste'mol qiladilar. Asirlikda ular asal, tuxum, baliq, yams, buta barglari, apelsin yoki bananlarni maxsus tayyorlangan oziq-ovqat bilan birga olishlari mumkin.

Katta panda Xitoyning markaziy qismidagi bir necha tog' tizmalarida, asosan Sichuanda, shuningdek, qo'shni Shensi va Gansuda yashaydi. Dehqonchilik, o'rmonlarni kesish va boshqa rivojlanish natijasida gigant panda o'zi yashagan pasttekisliklardan haydab chiqarildi va u tabiatni muhofaza qilishga tayanadigan zaif tur hisoblanadi . 2007 yilgi hisobotda 239 ta panda Xitoy ichida, yana 27 tasi esa mamlakat tashqarisida asirlikda yashagan. 2014-yil dekabriga kelib, Xitoydan tashqarida 49 ta yirik panda asirlikda, 13 mamlakatdagi 18 hayvonot bog‘ida yashagan. Yovvoyi populyatsiyaning hisob-kitoblari turlicha; bir hisob-kitoblarga ko'ra, tabiatda 1590 ga yaqin odam yashaydi, 2006 yilda DNK tahlili orqali o'tkazilgan tadqiqotda bu raqam 2000 dan 3000 gacha bo'lishi mumkinligi taxmin qilingan. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, yovvoyi tabiatdagi ulkan pandalar soni ortib bormoqda.  2015 yil mart oyiga kelib yovvoyi gigant pandalar soni 1864 tagacha ko'paydi. 2016-yilda u IUCN Qizil roʻyxatiga “xavf ostidagi”dan “zaif”ga qayta tasniflandi , bu pandani saqlab qolish uchun oʻn yillik saʼy-harakatlarni tasdiqladi. 2021-yil iyul oyida Xitoy hukumati yirik pandani himoyasiz deb qayta tasnifladi.

Gigant panda ko'pincha Xitoyning milliy ramzi bo'lib xizmat qilgan, 1982 yildan beri Xitoyning Oltin Panda tangalarida paydo boʻlgan va 2008 yilgi Yozgi Olimpiya o'yinlarining beshta Fuwa maskotlaridan biri sifatida paydo boʻlgan.

## Taksonomiya

### Tasniflash
Ko'p o'n yillar davomida katta pandaning aniq taksonomik tasnifi muhokama qilinmoqda, chunki u ayiqlar va rakunlar bilan o'xshash xususiyatlarga ega. Biroq, molekulyar tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, katta panda haqiqiy ayiq, Ursidae oilasining bir qismidir. Ushbu tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, u taxminan 19 tadan farq qiladi million yil oldin Ursidae'nin umumiy ajdodidan ; bu oilaning eng asosiy a'zosi va boshqa barcha ayiq turlaridan bir xil masofada joylashgan. Katta panda tirik fotoalbom deb atalgan.

### Etimologiya
*Panda* so'zi ingliz tiliga fransuz tilidan o'zlashtirilgan, ammo fransuzcha *panda* so'zining kelib chiqishi haqida aniq izoh topilmagan. Eng yaqin nomzod nepal tilida *ponya so'zi bo'lib,* ehtimol vatani Nepal boʻlgan qizil pandaning moslashtirilgan bilak suyagiga ishora qiladi. G'arb dunyosi dastlab bu nomni qizil pandaga qo'llagan.

## Manbalar
Katta sovet ensiklopediyasi

**Katta sovet ensiklopediyasi** (Большая Советская Энциклопедия, БСЭ) — SSSRda chiqarilgan universal ensiklopedik nashr, jahondagi yirik ensiklopediyalardan biri. Moskvadagi "Sovetskaya ensiklopediya" ("Sovet ensiklopediyasi") nashriyoti tomonidan rus tilida nashr etilgan. 1-nashri 1926—47 yillarda chiqqan; 65 asosiy jild va alohida SSSR jildidan iborat; 65 ming maqolani oʻz ichiga oladi, adadi 50— 80 ming; bosh muharriri — O. Yu. Shmidt (1941-yilgacha). 2-nashri 1950—58 yillarda chiqqan, 50 asosiy jild va 51-qoʻshimcha jilddan iborat; 100 mingga yaqin maqolasi bor, adadi 250—300 ming; 2 jildli alfavitli koʻrsatkichi chiqqan (1960); bosh muharriri — S. I. Vavilov (1951-yilgacha), B. A. Vvedenskiy (1951-yildan). 3-nashri 1969—78-yillarda chiqqan, 30 jilddan iborat; 100 mingdan ortiq maqolani qamragan, adadi 630 ming; 1 jildli koʻrsatkichi bor (1981); bosh muharriri — A. M. Proxorov (1969-yildan).

Katta sovet ensiklopediyasi AQSH va Gretsiyada tarjima kilinib, nashr etilgan. U sobiq Ittifoqda ensiklopediya ishining rivojlanishiga taʼsir koʻrsatgan. Oʻzbek Sovet Ensiklopediyasi (1971—80)ni nashr etishda ham K.S.E. tajribasidan foydalanilgan. 1957—90 yillarda Katta sovet ensiklopediyasi ning Yejegodnigi (yillik toʻplami) chiqarildi (yana qarang Ensiklopediya). 

## Manbalar
Katta sonlar qonuni

**Katta sonlar qonuni** - ehtimollar nazariyasida katta miqdordagi tasodifiy omillarning umumiy taʼsiri (yetarlicha keng shartlar bajarilganda) tasodifga deyarli bogʻliq boʻlmay qolishini ifodalovchi qonun; dastlab 1713-yilda Ya. Bernulli topgan (qarang Bernulli).

Agar tasodifiy miqdorlar ketmaketligi uchun j]+&+-+4ning miqdordan (bu yerda M^. — tasodifiy miqdorning oʻrta qiymati) farqi har qanday musbat ye sonidan kichik boʻlish ehtimoli p ortishi bilan 1 ga intilsa, bu tasodifiy miqdorlar ketma-ketligi K.s.q.ga boʻysunadi deyiladi. Kuzatilayotgan biror tasodifiy A hodisa p ta tajribaning xl tasida roʻy bergan boʻlsa, harqanday ye>0 uchun p\~jf ~ r k ye) ning i -> "o dagi limita 1 ga teng , bunda r soni A hodisaning bitta tajribada roʻy berish ehtimoli. Ushbu teoremaga koʻra, tasodifiy hodisa A ning nomaʼlumehtimoli r ni uning chastotasi ^~ bilan (p katta boʻlganda) almashtirish mumkin: r = ~ . Bernullining bu teoremasini P. L. Chebishev umumlashtirib, K. s. q.ning bajarilishi uchun yetarli shartlar topgan. K.s.q.ning turli masalalari bilan A. A. Markov, S. N. Bernshteyn, A. N. Kolmogorov, A. Ya. Xinchin va b., Oʻzbekistonda T. A. Sarimsoqov, S. H. Sirojiddinov va b. shugʻullangan.

## Adabiyot
* Gnedenko B.V., Kurs teorii veroyatnostey, 6 izd., M., 1988;
* Bernull i Ya., O zakone bolshix chisel, M., 1986.

## Manbalar
Katta suvayirgʻich tizma

**Katta suvayirgʻich tizma** – Avstraliyaning sharqiy va janubi-sharqiy sohili boʻylab 4 ming km ga choʻzilgan togʻ tizmasi. Katta suvayirgʻich tizma neogen-antropogenda koʻtarilgan. Togʻlar, asosan, paleozoy, qisman, mezozoy jinslaridan tuzilgan. Tizmaning markaziy qismida neft va gaz konlari, gʻarbiy yon bagʻrida qalay, polimetall rudalari, oltin, mis, Nyukasl va Vullongong sh.lari atrofida yirik toshkoʻmir konlari topilgan. Katta suvayirgʻich tizmaning 28° j. k.dan shim.dagi qismining kengligi 650 km ga yetadi, oʻrtacha bal. 1000 m. 28° j.k.dan jan.da Katta suvayirgʻich tizma ayrim tizmalardan iborat. Avstraliya Alp toglarining choʻqqilari (Kossyushko togʻi, 2230 m va b.) Avstraliyadagi eng baland choʻqqilardir.

Katta suvayirgʻich tizma subekvatorial, tropik va subtropik mintaqalarda joylashgan. Yillik yogʻin sharqiy yon bagʻirlarida 1000–2000 mm, gʻarbiy yon bagʻirlarida 500–700 mm. Oʻrtacha oylik temperatura shimoldan janubga tomon pasayib boradi: yezda 26–27°, qishda 17–10°.

Katta suvayirgʻich tizmaning gʻarbiy yon bagʻridan Murrey va Darling daryolari boshlanadi. Sharqiy yon bagʻri oʻrmon bilan qoplangan. 1000 m balandlikkacha doim yashil, sernam va evkaliptli tropik oʻrmonlar oʻsadi. Avstraliya Alp togʻlarida past boʻyli daraxtlar, 1600–2000 m dan yuqorida oʻtloqlar bor. Oʻrmonlarda koala, kuskus, daraxt kengurusi, jannat qushi, liraqush, kazuar, toʻti va b. yashaydi.

## Manbalar

 

## Havolalar
* Suvayirgʼich
Katta teatr (maʼnolari)

**Katta teatr**:

* Alisher Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatri
* Rossiya davlat akademik katta teatri — opera va balet sanʼati sohasidagi Rossiyaning yetakchi teatri, jahon musiqali teatri madaniyatining yirik markazlaridan.
Rossiya Davlat akademik katta teatri

**Rossiya Davlat akademik katta teatri**, “Katta teatri” —opera va balet sanʼati sohasidagi Rossiyaning yetakchi teatri, jahon musiqali teatri madaniyatining yirik markazlaridan. 1776 y. Moskvada tashkil topgan. 1806 yildan davlat teatri, 1919 yildan "akademik teatr". K. t. tarixi rus musiqali teatrining rivojlanishi, rus opera va balet ijrochiligi sanʼatida milliy anʼanalarning karor topishi bilan uzviy bogliq. Dastlab ilk rus operalari (V. Pashkevich va b.) hamda Fapbiy Yevropa kompozitorlari (J. Pergolezi va b.)ning mashhur asarlari qoʻyilgan. K.t. rivoji va vokal-sahna sanʼati badiiy-realistik omillarining shakllanishida, ayniqsa M. Glinka va A. Dargomijskiy, keyinchalik, M. Musorgskiy, N. Rimskiy-Korsakov, A. Borodinlarning operalari tarixiy bosqich boʻldi. P. Chaykovskiyning opera va baletlari ijrochilik madaniyati rivojida ulkan ahamiyat kasb etdi. G. Ulanova, M. Plisetskaya, Ye. Maksimova, V. Vasilyev, M. Liyepa kabi balet ijrochilarining sanʼati K.t.ga katta shuhrat keltirgan. Opera xonandalik sanʼatiga N. Obuxova, I. Kozlovskiy, S. Lemeshev, I. Arxipova, Ye. Obrazsova, V. Atlantov, 3. Sotkilava va b. katta hissa qoʻshgan.

K.t. ijodiy hayotining ayrim bosqichlari oʻzbek opera va balet sanʼati rivoji bilan bogʻliq. Jumladan, 20-y.lardayok, A. Nejdanova, L. Sobinov, A. Pirogov singari mashhur yakkaxonlar Toshkentda gastrolda boʻlgan. Keyinchalik A. Baturin, P. Lisitsian, A. Krivchenya va b. xonandalar, R. Struchova, M. Plisetskaya, N. Pavlova, M.Liyepa kabi solistlari Navoiy nomidagi opera va balet teatri spektakllarida bosh rollarda chiqishgan. 1968 y. K.t. ijodkorlari Oʻzbekistonda gastrolda boʻlgan. Bundan tashqari M. Plisetskaya, N. Rijenko, V. Smirnov-Golovanov va rassom V. Levental Toshkentda R. Shchedrinning "Anna Karenina" va Yu. Papko U. Musayevning "Afsonalar vodiysi" (1977) baletlarini sahnalashtirishgan.

K.t. sahnasida 1926 yilda M. Qoriyoqubov boshchiligidagi Oʻzbek konsert-etnografik ansambli konsertlar bergan, Navoiy nomidagi opera va balet teatri bir necha bor (1937, 1950, 1959, 1964, 1973, 1981, 1983, 1986 yillari) oʻz repertuaridagi spektakllarni namoyish etgan. K.t. truppasi U. Musayevning "Hind dostoni" baletini sahnalashtirgan (1981).

K.t. binosi 1821—24 yillarda (meʼmor O. Bove, V. Mixaylov loyihasi boʻyicha) qurilgan, 1853 yilda unga oʻt tushib, 1856 yilda qayta tiklangan (meʼmor A. Kavos); besh yarusli tomosha zali 2150 oʻrinli, akustik jihatdan niqoyatda sifatli, 1961 yildan K.t. spektakllari parallel ravishda Kreml sʼyezdlar saroyida ham qoʻyilmokda.

## Manbalar
Katta tuzkon makonlari

**Katta tuzkon makonlari** -neolit davrining Kaltaminor madaniyatiga mansub makonlar. Buxoro viloyati, Qorakoʻl tumani markazidan 40&nbsp;km shim.-gʻarbda joylashgan. Katta Tuzkondan 35 makon, Kichik Tuzkondan esa 3 makon oʻrganilgan. K.T.m.da choʻrtan, zogʻora, laqqa baliqlar, jayran, yovvoyi ot va b. hayvon suyaklari uchraydi.

Juda koʻp miqdorda mikrolitlar, paykonlar, romb yoki trapetsiya shaklidagi chaqmoqtosh yaproqchalari, bigizlar va b. topilgan. Kulolchilik charxida ishlanmagan sopol idishlar toʻlqinsimon chiziq yoki chuqurcha shaklidagi naqshlar bilan bezatilgan. K.T.m. qabilalari Oʻrta Osiyoning choʻl va dashtida yashovchi qabilalar bilan yaqin aloqada boʻlgan.

## Adabiyot
* Gulyamov Ya. G., Islamov U., Askarov A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye oroshayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafshana, T., 1966.

## Manbalar
Katta Toʻsiq rifi

**Katta toʻsiq rifi** - Avstraliyaning shim.-sharqiy sohili boʻylab joylashgan qator marjon riflari va marjon orollar. Materik sayozligining chegarasi boʻylab Yangi Gvineyaning jan. qirgʻogʻidan Sandi-Keyp burnigacha 2300 km ga choʻzilgan. Rifning kengligi shim.da 2 km, jan.da 150 km. Riflarning koʻpi suv ostida, suv satqi pasaygan vaqtlarda suv yuziga chiqadi. Baʼzi riflar orolga aylanib, shakli, odatda, taqaga oʻxshaydi va qavariq tomoni jan.-sharkdan esuvchi passat shamollariga qaragan. K.T.r. bilan materik qirgʻogi orasida Katta laguna yoki "Ichki kanal" suv yoʻli (eng chuqur joyi 50 m) bor. Bu suv yoʻli okean toʻlqinlaridan toʻsilgan; kemachilikda foydalaniladi. Dengiz milliy parki bor.

## Manbalar
Katta Shoʻr koʻl

**Katta Shoʻr koʻl** - AQShning gʻarbiy qismidagi oqmas koʻl. Katta Havza togʻligida, 1282 m balandlikda joylashgan. Pleystotsen davridagi chuchuk suvli Bonnevill koʻlining qoldigʻi. Koʻlga Ber, Uiber, Jordan daryolari quyiladi. Maydoni yogʻin miqdoriga koʻra, 2500 dan 6000&nbsp;km gacha oʻzgarib turadi. Shoʻrligi koʻlda suv koʻpayganda 137%" dan, suv kamayganda 300%s gacha. Chuq. 15 m gacha. Glauber va osh tuzlari olinadi. K.ning sharqiy sohilida Solt-Leyk-Siti, Ogden sh.lari joylashgan. Koʻlni Jan. Tinch okean temir yoʻl (40&nbsp;km uzunlikdagi damba orqali) kesib oʻtadi.

## Manbalar
Katta oʻyin (raqs)

**Katta oʻyin** — Fargʻona raqs maktabiga xos qad. professional mumtoz raqs turkumi va ijro usuli. Ulkan syujet, hayotbaxsh chuqur mazmunga ega boʻlgan K. oʻ. turkumidagi raqslarda lirik, qahramonlik va hayotiy mavzular aks ettirilgan. K. oʻ.da har biri alohida mazmun va ijrochilik uslubiga ega boʻlgan 60 dan ortiq raqs usuli mavjud boʻlib, ular asrlar davomida takomillashib borgan. Bizgacha bir necha usuli yetib kelgan: dildir, qoʻshqars, yakkaqars, oʻtish qismi, shoh, oqsatma, gul oʻyin, jilva rezi, ducharx, duchava, chorqars, usuli haqqoniy, zang oʻyin va b.

K. oʻ. raqslarining koʻpchiligi, uzoq vaqt ijro etilishi bilan boshqa raqslardan farq qiladi. Bu turkumga kirgan raqslarning har biri maʼlum bir maʼno, plastik ifoda va ijrochilik uslubiga ega boʻlganidan alohida ham ijro etilavergan.

Qadimda Qoʻqonda K. oʻ.ning isteʼdodli kashfiyotchilari, ijrochilari boʻlgan. Keyinchalik K. oʻ. turkumiga kirgan ayrim raqslarning takomillashuvida Us t a Olim Komilov, Tamaraxonim, R. Karimova kabi sanʼatkorlarning xizmati katta boʻldi.

## Adabiyot
* Karimova R., Ferganskiy tanets, T., 1973.

## Manbalar
Katta Oʻradaryo

**Katta Oʻradaryo** — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Gʻuzordaryoning oʻng irmogʻi. Hisor tizmasining gʻarbiy qismidagi Harkush dovonidan (3448 m) Egrisuv nomi bilan boshlanadi. Uz. 113&nbsp;km, havzasi 1410&nbsp;km². Daryo, asosan, togʻlar orasida oqadi. Yirik irmoqlari: Qizilsoy, Almatsoy, Zarangbuloq, Shoʻrsuv va b. Oʻrtacha yillik suv sarfi 4,6 m³/sek, yillik oqimi 140 mln. m³. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Mart-may oylarida suvi koʻpayadi. Pachkamar suv omboriga quyiladi. Atrofdagi qishloq xoʻjaligi yerlarini va shu yerdagi qishloqlarni suv bilan taʼminlaydi.

## Manbalar
Katta oʻrda

**Katta oʻrda**, Ulugʻ Oʻrda — Oltin Oʻrdadan ajralib chiqqan tatarlar davlati (1433—1502). Shim. Qora dengizning shim. sohili va Quyi Volga boʻyi qududidan iborat boʻlgan. 1434—59-yillarda Toʻxtamishnnnt oʻgʻli Sayid Ahmad K. Oʻ. xoni boʻlgan. K.Oʻ. tatarlarining asosiy mashgʻuloti sodda dehqonchilik bilan uygʻunlashib ketgan koʻchmanchi chorvachilik edi. K.Oʻ. yaylovlari Volgadan Dneprgacha yoyilib ketgan. K.Oʻ.da mangʻit amirlari katta siyosiy mavqeni egallashgan. Ahmad xonligi davrida (1459—81) K.Oʻ. vaqtincha kuchaygan, u 1480-yil Rusni kaytadan moʻgullarga tobe etishga uringan. Rusga qilingan muvaffaqiyatsiz yurishdan soʻng, Rus davlati uzil-kesil moʻgʻullar istibdodidan xalos boʻlgan. 1486— 91-yillarda Qrim xoni Mengli Garay K.Oʻ.ga qattiq zarba bergan va 1502-yilda esa uni tugatgan.

## Manbalar
Katta qanotlilar

**Katta qanotlilar**, uchar itlar, uchar tulkilar (Megachiroptera) — qoʻlqanotlilar kenja turkumi. Yirik (tanasining uz. 6 sm dan 40 sm gacha, qanotlari yoyilganida 1,7 m gacha) boʻlishi bilan boshqa qoʻlqanotlilardan farq qiladi. Qoʻlqanotlilarning eng yirigi. Oldingi oyoq panjasining I va II barmoqlarida tirnoqlari bor. Koʻpchiligining dumi boʻlmaydi. Tish boʻrtigʻi yassi, oʻsimlikxoʻr hayvonlarnikiga oʻxshash. Quloq suprasi chetlari yopiq boʻlishi bilan koʻrshapalaklardan farq qiladi. Koʻzlari yaxshi rivojlangan. Exolokatsiya xususiyati faqat uchar tulkilarda aniqlangan. Exolokatsion signallar koʻrshapalaklarnikiga oʻxshash boʻgʻizda emas, balki tili orqali generatsiyalanadi. Bitta oila, 50 ga yaqin urugʻ va 150 turni oʻz ichiga oladi. Sharqiy yarim sharning tropik va subtropik hududlarida (Shim.da Misrgacha), Jan. Yaponiyada tarqalgan. Kundu-zi daraxtlarning shox-shabbalari orasiga, baʼzan, gʻorlar va gʻoyalarning yorigʻiga yashirinib oladi. Koloniya boʻlib (baʼzan, bir necha ming individlardan iborat) yashaydi. Asosan, mevalar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik mayda K.q. gullar changi va nektar bilan oziqlanib, tropik oʻsimliklarning changlanishida ishtirok etadi. Mevaxoʻrlari ayrim hududlarda birmuncha ziyon yetkazadi. 4 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Katta qullar koʻli

**Katta qullar koʻli**, Katta asirlar koʻli — Kanadaning shim.gʻarbiy qismidagi koʻl, 150 m balandlikda. Mayd. 28,6 ming km, chuq. 150 m gacha, uz. 480&nbsp;km. Koʻl oʻrni muzlik va tektonik harakat natijasida vujudga kelgan. Gʻarbiy sohili past, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan, sharqiy va shim. sohili sertepa, oʻsimlik kam. Sharqiy qismida orol koʻp. Koʻlga Qullar daryosi, Xey va b. daryolar quyiladi; Makenzi daryosi oqib chiqadi. oktabrdan iyungacha muzlaydi. Kema qatnaydi, baliq ovlanadi. Shim. sohilida oltin konlari bor. Koʻl sohilida Yellounayf, FortRezolyushen portlari joylashgan.

## Manbalar
Katta qumli choʻl

**Katta qumli choʻl** () — Avstraliyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi choʻl. Maydon 280 ming km, oʻrtacha balandligi janubida 400–500 m, shimolida 300 m. Bal. 10–15 m li (baʼzan, 30 m gacha), uz. 40–50&nbsp;kmgacha boʻlgan qator qum tepalari bor. Muvaqqat shoʻr koʻl koʻp. Katta qumli choʻl — Avstraliyaning eng issiqjoylaridan biri; yozda oʻrtacha temperatura 28—30°, qishda 20— 15° gacha boʻladi. Yozda ekvatorial mussonlar bir oz yogʻin keltiradi (shimolida 450&nbsp;mm dan janubida 200&nbsp;mm gacha). Yogʻinning koʻp qismi bugʻlanib ketadi, qisman qumga singadi. Oʻsimliklari jan.da tikanli kserofit boshoqlilar, akatsiya butazorlari va shimolida evkaliptlardan iborat. Rudall-River milliy parki bor.

## Manbalar
Katta Yugan

**Katta Yugan** — Rossiya Federatsiyasining Tyumen viloyatidagi daryo. Ob daryosining chap irmogʻi, Yugan daryo tarmogʻiga quyiladi. Uzunligi 1063&nbsp;km, havzasining mayd. 34700 km. Vasyuganya botqoqliklaridan boshlanadi; Gʻarbiy Sibir tekisligidan oqib oʻtadi. Eng katta irmogʻi Kichik Yugan (oʻngda). Havzasida, umumiy mayd. 545 km boʻlgan 8000 ga yaqin koʻl bor. Asosan, erigan qor suvlaridan toʻyinadi. Oktyabr-noyabrda muzlaydi, aprel oxiri-may oyi boshlarida muzdan boʻshaydi. Yogʻoch okizishga kulay. Kuplan-deyevi pristanidan boshlab kema qatnaydi.

## Manbalar
Katta Oʻzbekiston trakti

**Katta Oʻzbekiston trakti** — Oʻzbekistondagi umumdavlat ahamiyatiga ega boʻlgan dastlabki eng yirik avtomobil yoʻli. Poytaxt Toshkentni mamlakatning eng janubiyda joylashgan Termiz shahar bilan bogʻlaydi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari aholisining tashabbusini eʼtiborga olib hamda Mirzachoʻlda yangi yerlar oʻzlashtirib, paxtazorlarga aylantirilishi, Samarqand viloyatida paxta va don yetishtirishni koʻpaytirish, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarining togʻli tumanlari bilan transport aloqasini yaxshilash maqsadida 1940 y. respublika hukumati uz. 724 km boʻlgan Katta Oʻzbekiston traktini qurish toʻgʻrisida maxsus qaror qabul qilgan (trakt qurilishiga qadar shu yoʻnalishda oʻtgan karvon yoʻllari mil. av. V asrdan maʼlum boʻlgan. XIX asrning 2-yarmidan 1940-yillargacha „Uyezd-pochta yoʻli“ nomi bilan atalgan).

Katta Oʻzbekiston trakti 1940—41-yillarda hashar usulida qurilgan, uni qurishda yoʻl boʻylab joylashgan 41 tuman mehnatkashlari qatnashgan. Trakt oʻz vaqtida respublikada eng yirik, shuningdek, eng shinam yoʻllardan biri boʻlib, Oʻzbekiston hududini shim.dan jan.ga kesib oʻtgan, 8 shahar va 6 yirik viloyatlar hududi orqali oʻtib, viloyatlar maʼmuriy markazlarini oʻzaro bogʻlagan, iqtisodiyotda muhim oʻrin tutgan.

1960—80-yillarda Oʻzbekistonda xalq xoʻjaligi va sanoatning rivojlanishi, transportga boʻlgan talabning oshishi, yoʻllarda harakat jadalligining keskin koʻpayishi natijasida koʻplab xalqaro va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan avtomobil yoʻllari qurildi. Mavjud yoʻllar esa talab darajasida qayta taʼmirlanib, kengaytirilib, yangidan titul raqam berilib qaytadan nomlandi.

Hozir sobiq Katta Oʻzbekiston trakti xalqaro ahamiyatli magistral avtomobil yoʻllarining ayrim qismlariga boʻlinib ketgan: M-34—"Toshkent-Dushanba" avtomagistralining Toshkentdan Xovosgacha qismi (160 km); A-376 — „Qoʻqon-KonibodomXoʻjand-Jizzax“ avtomagistralining Xovosdan Jizzaxgacha qismi (90 km); M-39 — „Olmaota-Bishkek-ToshkentSamarqand-Termiz“ (1475 km) avtomagistralining Jizzaxdan Termizgacha qismi (474 km). 90-y.lardan boshlab trakt yoʻnalishi xalqaro miqyosdagi magistral yoʻllarga aylandi, kengaytirilib, obodonlashtirildi, yoʻl boʻylarida koʻplab zamonaviy yonilgʻi quyish shoxobchalari, kemping-motellar, yoʻl-industriya korxonalari, chet ellar bilan hamkorlikda qoʻshma korxonalar barpo etildi.

Trakt chet mamlakatlar turistik tranzit aloqalarida ham muhim oʻrin tutadi. Yoʻldagi avtomobillarning kunlik qatnov jadalligi 10000—15000 avtomobilga teng . Tohirjon Mirzayev.

## Manbalar
Katta gʻul

**Katta gʻul**, katta qoʻl — 13—15-asrlarda turk-moʻgʻul qoʻshini markazi. Bu qismga hukmdorning shaxsan oʻzi yoki uning atoqli sarkardalaridan biri qoʻmondonlik qilgan. Amir Temur qoʻshinida K. gʻ. 40 boʻluk — polkka taqsimlangan va bevosita Sohibqiron rahbarligida boʻlgan. Ushbu boʻluklarning saralangan askarlardan tashkil etilgan 12 boʻluki markazning birinchi safida, qolgan 28 boʻluki esa ikkinchi va uchinchi saflarda joylashgan. 40 boʻlukning oʻng tarafi oldida Amir Temur farzandlari va nabiralari qismlari, soʻl tarafi oldida esa oliy bosh qoʻmondon qarindoshlari va ittifoqchilari qismlari saf tortgan. Bu qismlar qoʻshinning boshqa qismlariga istagan paytda koʻmak berishga shay turgan. Sohibqiron qoʻshinida, shuningdek, kichik qoʻllar ham mavjud boʻlib, ular oʻng qanot va soʻl qanotning markazida joylashgan.

/id.: N i z o m i d d i n Shomiy, Zafarno-ma, T., 1996; Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy ma\orati, T., 1996.

## Manbalar
Katta Hisor kanali

**Katta Hisor kanali** - Hisor vodiysidagi kanal. Tojikiston va qisman Oʻzbekiston hududidan oʻtadi. 1938— 42 yillari qurilgan. Uz. 50&nbsp;km. Suv sarfi 68 m1/s. Tojikistonda 9,4 ming ga, Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyati Denov tumanida 10 ming ga yerni sugʻoradi. Kanal orqali Varzob daryosi suvi Qoratogʻ daryosiga oqadi. 70 ga yaqin gidrotexnika inshooti bor. Kanalning yirik shoxobchalari: suv sarfi 2 dan 6 m³/s gacha boʻlgan Govkush, Chorakoron, Kampirqalʼa, Hisor, Yangiobod, Oyim. Kanalga qurilgan toʻgʻondan bevosita Dushanba shoxobchasi (uz. 2,5&nbsp;km, suv sarfi — 10 m³/s) boshlanadi, undan Alachabof kanaliga suv beriladi.

## Manbalar
Kattaich gʻori

**Kattaich gʻori** — Shimoliy Nurota tizmasining shimoliy yonbagʻrida (Jizzax viloyati, Forish tumani), 850 m balandlikda joylashgan. Toshkoʻmir davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi tuxumsimon shaklda (eni 1 m, balandligi 0,7 m). Ichkaridagi katta xonaga 7 m uzunlikdagi yoʻlak orqali kiriladi. Xonadan har tomonga yoʻlaklar ketgan, ular oxirida torayib tugaydi. Xona sahnida gʻor gillari, devor va shiplarda boksit rudasi belgilari mavjud. Gʻorning umumiy uzunligi 35 m, maydoni 150 m², hajmi 335 m³ dan ziyod.

## Manbalar
Kattasoy

**Kattasoy** (boshlanishida Oqsuv) — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Dukantsoyning eng katta chap irmogʻi. Chotqol togʻ tizmasining janubiy yon bagʻirlaridagi (2000 m) buloqlardan boshlanadi. Uzunligi 20&nbsp;km, havzasining maydon 86&nbsp;km, 46 ta kichik irmogʻi bor. Kattasoy yon bagʻirlari baland koʻtarilgan tor vodiyda, katta nishablikdagi serostona toshloq oʻzanda oqadi. Ancha sersuv, yillik oʻrtacha suv sarfi 1,0 — 1,5 m’/sek. Kattasoy bahorda toʻlib oqadi, yozning oxiri va kuz oylarida esa suvi kamayib ketadi. Kattasoydan Yangiobod shahri suv oladi.Shahar atrofidagi yerlar sugʻoriladi.

## Manbalar
Kattasoy (maʼnolari)

**Kattasoy**:

* Kattasoy (boshlanishida Oqsuv) — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy.
* Kattasoy (Tojikiston) (boshlanishida Oqsuv, oʻrta oqimida Kengkoʻlsoy deb ham ataladi) — Tojikistondagi soy.
Kattasoy (Tojikiston)

**Kattasoy** (boshlanishida Oqsuv, oʻrta oqimida Kengkoʻlsoy deb ham ataladi) — Tojikistondagi soy. Sirdaryoning chap irmogʻi. Uzunligi 58&nbsp;km, havzasining mayd. 631&nbsp;km. Oqsoy dovonidan 1,5&nbsp;km janubiy-sharqdan boshlanadi. Kattasoyga Koʻktepa, Koʻrganoq togʻlarining shimoliy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 15 ta irmoq kelib qoʻshiladi. Shimoliy-sharqiy yoʻnalishda oqadi, Sirdaryogacha yetib bormaydi, Qushkent qishlogʻidan 5&nbsp;km janubiy-sharqda qurib qoladi. Kattasoy qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,88 m3/sek. Toʻlinsuv davri aprel—avgust oylariga toʻgʻri keladi. K.da Kattasoy suv ombori qurilgan. Kattasoy suvi bilan Jizzax viloyati Zomin tumanining Tojikiston bilan chegaradosh yerlari ham sugʻoriladi.

## Manbalar
Kattatepa

**Kattatepa** — oʻrta asr shahar harobasi (7—12-asrlar). Sherobod (Surxondaryo viloyati)dan 7 km. jan.-gʻarbda joylashgan. Mayd. 20 ga. Surxondaryo viloyatidagi ilk oʻrta asrlarga oid eng yirik shahar harobasi hisoblanadi. K. 3 qism va raboddan iborat boʻlib, ularning barchasi mudofaa devori bilan oʻrab olingan. Bu yerdan 7-asr oxiri — 8-asr 1-yarmiga oid sopol parchalari topilib, ularda Qurʼon oyatlari bitilgan. E. V. Rtveladzening fikricha, K. oʻrnida ilk oʻrta asrlarda Xushvarogʻ sh. joylashgan. Xushvarogʻ atrofi 3 qator mudofaa devorlari bilan oʻralgan yirik shahar boʻlib, arablar istilosidan avval Sheroboddaryo havzasidagi Kufton rustoqining markazi hisoblangan. 5—8-asrlarda shaharning oʻz zarbxonasi boʻlib, faqat Sheroboddaryo havzasida muomalada boʻlgan kumush va mis tangalar zarb etilgan. 8-asrning 1-yarmida Xushvarogʻ sh. arablar tomonidan vayron qilingan, lekin bir oz vaqtdan soʻng, Abu Muslim davrida Hoshimgird nomi bilan qayta tiklangan. 11 — 12-asr manbalarida Hoshimgird qayd etilmagan. K.dagi hayot bu davrga kelib soʻngan, uning aholisi esa Sherobod atrofidagi kushonlar davriga oid Kofirqalʼa shahar harobasi arki oʻrnida vujudga kelgan yangi qishloqqa koʻchgan.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh. S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Katta gʻoʻza biti

**Katta gʻoʻza biti** (Acyrthosiphon gossypii Mordv.) — afidiidlar oilasiga mansub qanotli yoki qanotsiz hasharot. Tanasining uz. 3,5—4,0 mm. Qanotli va qanotsiz tirik tugʻadigan urgʻochilari och-yashil yoki sariq tusda boʻlib, koʻzlari qizil. Shira chiqazuvchi naychalari va dumi ingichka, tana uzunligining yarmicha keladi. Tuxum qoʻyuvchi urgʻochisi sariqqoʻngʻir tusli. Yil davomida bir necha partenogenetik (urugʻlanmasdan tugʻish) va bitta jinsiy avlod beradi. Tuxum holida gʻoʻzapoya va yantoqda qishlaydi. Gʻoʻza nihollariga 2-chin barg paydo boʻlishi bilan oʻtadi. Iyulda va avgustning boshlarida K. gʻ. b.ning har tupdagi soni 100— 200 ga yetadi, soʻngra bir oz kamayadi, kuzga borib esa ularning soni yana ortadi. K. gʻ. b. — gʻoʻzaning eng xavfli zararkunandasi. Ular faqat barglardagina tarqalib qolmay, balki poya va gul-oldi qismini ham egallaydi; bu esa hosil organlarining toʻkilishiga sabab boʻladi. Koʻzda bitlar najasidan ifloslangan paxta tolalarining texnologik sifati buziladi.

Kurash choral ar i : hasharot soni har 100 oʻsimlikda 150—250 ta boʻlganda ichdan taʼsir qiluvchi fosfororganik preparatlar purkaladi.

## Manbalar
Katta havza

**Katta havza** - AQShning gʻarbidagi togʻlik. Gʻarbdan Syerra-Nevada, Kaskad togʻlari va sharkdan Qoyali togʻlar oraligʻidagi berk hududlarni oʻz ichiga olgan. Mayd. 500 ming km dan koʻproq. Qisqa tizmalar (bal. 3000 m gacha) va oʻzaro tutash keng soylik (havza) lar bor. Relyefi kaynozoyda, zamini tokembriy-mezozoyda shakllangan. Kaynozoyda vulkanlar otilib turgan. Soyliklarning koʻpchiligi tektonik yoʻl bilan vujudga kelgan va tosh, qum-gil qatlamlari bilan toʻlib qolgan. Mis, molibden, polimetall, simob, kaliy tuzi va b. foydali qazilma konlari bor. Iqlimi keskin kontinental, katta qismida subtropik, shim.da moʻʼtadil iqlim. Yoz issiq, bulutsiz, qish sovuqroq, tez-tez tuman boʻlib turadi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 20—22°, yanvarniki — 0—2°. Yillik oʻrtacha yogʻin 200&nbsp;mm, ayrim soyliklarda 100&nbsp;mm, togʻlarning gʻarbiy yon bagʻrida 500&nbsp;mm. Eng katta daryosi — Gumboldt. Yirik koʻllari: Katta Shoʻr koʻl, Piramidalar koʻli, Sevir, Yuta. Suv taʼminotida artezian quduqlar muhim rol oʻynaydi. Qoʻngʻir, boʻz tuproqlar, shoʻrxok va shoʻrtoblar, togʻ-qoʻngʻir tuproqlari koʻproq. Hududining katta qismi chala choʻl. Boshoqlilar, kaktus, agava oʻsadi. Seryogʻin togʻ yon bagʻirlari qaragʻay-archa oʻrmonlari bilan qoplangan. Hayvonlardan sudralib yuruvchilar koʻproq. Suv bor joylarda dehqonchilik qilinadi.

## Manbalar
Kattaungur gʻori

**Kattaungur gʻori** - Nurota tog tizmasining janubiy yon bagʻrida (Navoiy viloyati Xatirchi tumani), 950 m balandlikda, Krragʻoch daryosi (Zarafshonning oʻng irmogʻi) oʻzanidan 60 m yuqorida joylashgan. Toshkoʻmir davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning ravoqsimon shakldagi kirish qismi sharqqa qaragan. Gʻor ichkarisida 23 m masofada ohaqtoshli ustun (bal. 3 m) mavjud. Sahni gil bilan qoplangan, qush va hayvon qoldiqlari toʻplanib qolgan. Devor va shipida mumiyo belgilarini uchratish mumkin. Gʻorning umumiy uz. 40 m, maydon 990 m2, hajmi 558 m3.

## Manbalar
Kattaqoʻrgʻon (maʼnolari)

**Kattaqoʻrgʻon**:
* Kattaqoʻrgʻon-Dinamo — Samarqand viloyati Kattaqoʻrgʻon tumanining futbol klubi. 
* Kattaqoʻrgʻon — Samarqand viloyatidagi shahar.
* Kattaqoʻrgʻon (uzum) — kechpishar xoʻraki, mayizbop uzum navi.
Kattaqoʻrgʻon (uzum)

**Kattaqoʻrgʻon** — kechpishar xoʻraki, mayizbop uzum navi. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Vatani — Oʻrta Osiyo. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha va yirik, 3—5 boʻlakchali, oz kertikli, bir oz qabariqli, ustki sirti toʻq yashil, yaltiroq, ostki sirtida tuklari yoʻq. Guli funksional urgʻochi. Uzum boshi yirik (boʻyi 12—26 sm, eni 14—25 sm), gʻujumi yirik, ovalsimon yoki tuxumsimon och yashil, etdor, sershira, poʻsti yupqa’, urugʻi yirik. Hosili faol harorat yigʻindisi 3400—3800° da 150—160 kunda, sent. 2-yarmida pishib yetiladi. Hosildorligi 70—80 s/ga. K. funksional urgʻochi gulli boʻlganligi sababli unga Oq kishmish, Qora kishmish, Pushti Toifi, Saperavi, Sultoniy navlari eng yaxshi changlovchilar hisoblanadi. Sovuqqa va zamburugʻ kasalliklariga chidamsiz. Novdalarining 6—14-koʻzlaridan eng koʻp miqdorda hosilli novdalari shakllanadi va novdani uzun kesish talab qilinadi. Yangiligida yeyiladi, quritiladi, garmiyon mayi-zi tayyorlanadi. Uzoq yerlarga tashishga yaroqli. Oʻzbekistonning jan. viloyatlarida rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Kattaqoʻrgʻon bentonit gili koni

**Kattaqoʻrgʻon bentonit gili koni** — Samarqand viloyatidagi kon. Kattaqoʻrgʻon sh.dan 15&nbsp;km jan.-gʻarbda, Ingichka shaharchasiga olib boruvchi yoʻl yoqasida. Konning geologik tuzilishida boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari qatnashadi. Ular Zirabuloq togʻi paleozoy jinslari massivini jan.dan xalqasimon shaklida oʻrab turadi va jan.ga qarab 5—12° qiyalikda yotadi. Bentonit gillarining sanoatbop gorizonti eotsenning turkiston yarusi kesmasini tashkil etadi, olay yarusining qum-gilli yotqiziqlariga muvofiq yotadi va neogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Bentonit gillari oraliq qatlam bilan ajralgan 2 qismdan iborat. Kulrangli pastki qismining qalinligi 18–20 m. Ustki qismi yashil rangli. Qalinligi 15–30 m. Oraliq qatlam sargʻish rangli ishqoriy bentonitlardan iborat, qalinligi 0,3—0,5 m. Kulrangli bentonit gillari montmorrillonit mineral tarkibiga ega. Qoʻshimchalar tarzida gidroslyuda, organik moddalar va tarqoq pirit minerallari uchraydi. Yashil gillarning pastki qismi karbonatli va qalinligi 2,5—3,0 m li mergel qatlamlariga ega. Gil tarkibida sezilarli miqdorda seolit uchraydi. Oraliq qatlam toza montmorillonitdan tarkib topgan va galmiroliz tufayli vulkan tuflarining oʻzgarishidan hosil boʻlgan. Gillar parma quduqdari uchun yuvuvchi suyuqliklar tayyorlashda, paxta yogʻi va vino mahsulotlarini tozalashda, keramzit i.ch.da qoʻllanadi. Kon bazasida gil kukuni ishlab chiqaradigan zavod ishlab turibdi.

## Manbalar
Kattaqoʻrgʻon suv ombori

**Kattaqoʻrgʻon suv ombori** — gidrotexnika inshooti, Oʻzbekistonda birinchi qurilgan suv ombori. Kattaqoʻrgʻon shahri yaqinida tabiiy chuqurlikda barpo etilgan. Kattaqoʻrgʻon suv omborio. Zarafshon vodiysidagi ekin maydonlarini suv bilan taʼminlaydi va Zarafshon (Qoradaryo) daryosi suv rejimini tartibga soladi, sel va toshqin suvlarini jamgʻaradi. 1940—1951 yillar davomida qurilib, foydalanishga topshirildi. Kattaqoʻrgʻon suv omborio.ning asosiy inshooti kompleksi suv chiqargichli toʻgʻon, suv keltiriladigan va suv oqib ketadigan kanallardan iborat. 1941-yilda uz. 4&nbsp;km, balandligi 28 m tuproqtoʻgʻon koʻtarildi (keyinchalik toʻgʻon balandligi 31,5 m ga yetkazildi). Suv omborining hajmi yildan-yilga oshirib borildi va 1954-yilda loyihada koʻrsatilgan miqdor — 662 mln. m³ ga yetkazildi. Uzunligi 28&nbsp;km, suv sarfi 45 m³/s suv keltiruvchi kanal va uz. 15,2&nbsp;km, suv sarfi 123 m³/s suv chiqaruvchi kanal qurildi. 1956-yil suv keltiruvchi kanal rekonstruksiya qilinib, uning suv oʻtkazish imkoniyati 100 m³/s ga yetkazildi, oʻzani toʻgʻrilanib, kengaytirildi va oʻzanga beton toʻshama yotqizildi. Natijada kanal uz. 21,2&nbsp;km ga yetdi. Toʻgʻon (maksimal balandligi 28,62 m, uz. 3915 m) va quloqlarning rekonstruksiya qilinishi natijasida (1968-yilda) Kattaqoʻrgʻon suv omborio. sigʻimi 900 mln. m³ ga yetkazildi, shundan foydali sigʻimi 840 mln. m³. Suv yuzasi maydoni 79,5&nbsp;km². Uzunligi 15&nbsp;km, maksimal eni 10&nbsp;km, oʻrtacha eni 5,3&nbsp;km, maksimal chuq. 25 m, oʻrtacha chuq. 11,3 m.

Kattaqoʻrgʻon suv omborio. suvi bilan Samarqand, Buxoro viloyatlaridagi 94 ming ga yer sugʻoriladi va 150 ming ga yerning suv taʼminoti yaxshilangan. Kattaqoʻrgʻon suv omborio. suvi kanal bilan Qoradaryoga quyiladi. Suv omborida baliqchilik tez rivojlandi, yiliga oʻrta hisobda 240—250 s baliq ovlanadi.

Ziyamiddin Artukmetov, Abdurahim Ermatov.

## Manbalar
TYPO3

**TYPO3** bu 1998-yilda ilk marotaba dunyo yuzini koʻrgan Open-Source-Web-Content-Management-Systemasi boʻlib, oʻrta va katta Websahifalar uchun moʻjjallangan. TYPO3 PHPda yozilgan boʻlib, oʻz ma'limotlarini MySQL Ma'lumotlar Bazasida saqlaydi. Xozirgi kunda TYPO3 aktiv rivojlana bormoqda. Hozirda oxirgi versiyasi 6.0 Final.

## Weblinks
* TYPO3 haqida umumiy ma'lumot
* TYPO3 haaqidagi Wiki (ingliz tilida)
* TYPO3 haqida ruscha web sahifa 
* TYPO3 haqida ruscha web sahifa
* TYPO3 haqida ruscha web forum
* TYPO3 imkoniyatlari haqidagi Flash-demo  (ingliz tilida)