Artyom Alixanyan

**Artem Isaakovich** **Alikhanian** (, , 1908-yil 24-iyun — 1978-yil 25-fevral) — sovet va arman fizigi, Yerevan fizika institutining asoschilaridan biri va birinchi direktori, Sovet Ittifoqi Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1946), Armaniston Milliy Fanlar akademiyasi instituti akademiki. Pyotr Kapitsa, Lev Landau, Igor Kurchatov, Abram Alikhanov va boshqalar bilan Sovet Ittifoqida yadro fizikasiga asos solgan. U „Arman fizikasining otasi“ sifatida tanilgan.

## Biografiyasi
Artem Alikhanian Rossiya imperiyasining Elizavetpol shahrida armanistonlik temir yo‘l muhandisi va uy bekasi oilasida tug‘ilgan. Ularning toʻrt farzandi bor edi: ikki oʻgʻil (kattasi Abram Alikhanov taniqli fizik) va ikki qiz. 1912-yilda oila Aleksandropolga koʻchib oʻtdi. U ofitsiant va gazeta sotuvchi bo‘lib ishlagan. Alixanyan maktabga muntazam qatnamasdi; Dastlab u asosan uyda oʻqigan, keyin esa *[[Tbilisi|Tiflisdagi]] 100-maktabda sirtqi* diplom olgan. 1930-yilda Leningrad davlat universitetini tamomlashdan oldin u akasi Abram Alikhanov bilan birga Leningrad fizika-texnika institutida xodim boʻldi. Ularning guruhining ishi juft hosil boʻlishini va natijada pozitron spektrini oʻrganishga bagʻishlangan. Pozitronlarni kuzatish uchun Alikhonov, uning shogirdi M. Kozodaev va Alikhanian magnit spektrometr va ikkita qoʻshni Geyger-Myuller hisoblagichlarining tasodifiy hisoblarining original kombinatsiyasidan foydalanganlar. Bu ish Sovet Ittifoqida radiotexnikani eksperimental yadro fizikasiga tatbiq etishning boshlangʻich nuqtasi boʻldi. Ikkinchi jahon urushidan oldin ular beta-parchalanish boʻyicha fundamental tadqiqotlar oʻtkazdilar, gamma nurlarining ichki konversiyasini aniqladilar va elekktron-pozitron annigilyatsiyasida energiya tejashni eksperimental ravishda tasdiqladilar. 1934-yilda ularning tadqiqot guruhi (B. Jelepov, Alikhonov va Alikhanian) radioaktiv parchalanish hodisasini kuzatuvchi kashfiyotchilar qatorida edi. Be7 yadrolarining parchalanishidan foydalangan holda neytrinoning qolgan massasini aniqlash usuli 1938-yilda Alikhonov va Alikhanian tomonidan taklif qilingan. Tadqiqotlari uchun ikkala aka-uka ham (Kommunistik partiya aʼzosi boʻlmagan holda) Stalin mukofotiga sazovor boʻlishdi.

1942-yilda ular kosmik nurlarning uchinchi (proton) komponentasini qidirish uchun Aragats togʻida ilmiy missiyani boshladilar. Ular kosmik nurlarda „tor yomgʻir“ deb ataladigan narsalarni topdilar va kosmik nurlarda myuon va proton massasi oʻrtasida boʻlgan zarrachalar mavjudligining birinchi dalillarini aniqladilar. Leningrad qamalida Alikhanian va uning baʼzi hamkasblari 1955-yilda Dubnada qurilgan sinxrotsiklotron — tezlatkich loyihasi ustida ishlash uchun toʻliq vaqtli mudofaa ishlaridan ozod qilindi. 1948-yilda A.Alikanov va A.Alikhanian yana kosmik nurlarni tadqiq etgani uchun Stalin mukofotiga sazovor boʻldilar. Aragatsda 3250 m balandlikda kosmik nurlanish stantsiyasini qurganlaridan soʻng, ikki aka-uka Armaniston Fanlar akademiyasini tashkil etishda qatnashdilar va 1943-yilda Yerevan fizika institutini tashkil qildilar. A. Alikhanian keyingi 30 yil davomida uning direktori boʻldi. 1956-yilda Alikhanian, Alikhanov va Viktor Ambartsumyan 6 GeV elektron energiyasiga ega Yerevan sinxrotronini yaratish tashabbusi bilan chiqdilar.

1965-yilda Garvard universiteti Alikhanianni Loeb va Liga fizika boʻyicha maʼruzalar oʻqishga taklif qildi. U Garvard universitetining Yevropadan birinchi Loeb professori boʻldi. Alikhanian fizika-matematika fanlari doktori Yerevan davlat universiteti professori, Lebedev institutida fizika laboratoriyasi mudiri, Moskva muhandislik-fizika instituti yadro fizikasi kafedrasining asoschisi va ilmiy rahbari, balandlikdagi Aragats va Nor-Amberd tadqiqot stantsiyalari asoschisi boʻlgan. Uning ilmiy yutuqlari va xizmatlari uchun 1967-yilda „Armaniston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi“ unvoni berilgan.

Keng oraliqli uchqun kameralaridagi ishlari uchun 1970-yilda A.Alikhanian hamkasblari bilan birgalikda Lenin mukofoti bilan taqdirlangan. Keyinchalik u rentgen nurlari oʻtish radiatsiya detektorlari ustida ish boshladi.

## Ilmiy ishlari
Alikhanianning asarlari yadro fizikasi, kosmik nurlar va elementar zarralar fizikasi, tezlatgichlar fizikasi va texnologiyasiga bagʻishlangan. Hamkasblari Alikhanov, Lev Artsimovich va boshqalar qatorida u quyidagi ishlarni amalga oshirgan:

* ichki energiyani konvertatsiya qilish orqali elektron-pozitron juftlarini ishlab chiqarishni kashf etdi (1934),
* pozitron annigilyatsiyasida energiya tejamkorligi eksperimental tasdiqlangan (1936),
* koʻp sonli radioaktiv elementlarning maʼlumotlar spektrlarida aniq oʻlchovlar oʻtkazdi va spektral shaklning atom raqamiga bogʻliqligini aniqladi;
* 7Be da elektron tutilishida yadroviy orqaga qaytish orqali neytrinolar mavjudligini isbotlash uchun eksperimental usulni taklif qildi,
* Koinot nurlarida tez protonlar oqimi, tez neytronlar tomonidan protonlarning intensiv ishlab chiqarilishi, „tor yomgʻir“ deb ataladigan narsa va massalari muon va proton oʻrtasida oʻzgarib turadigan zarrachalarning birinchi belgilarini aniqladi;
* yuqori energiyali zarrachalarni aniqlash usullarini, xususan, Alikhanian-Alikhanov spektrometri, keng oraliqli uchqun kameralari va rentgen nurlarining oʻtish radiatsiya detektorlarini yaratishga hissa qoʻshdi.

1963-yilda u uchqun kamerasini yaratish gʻoyasini taqdim etdi, bu yerda plitalar orasidagi boʻshliq 20 sm gacha uchqun izlarini kuzatish imkoniyatiga ega boʻlishi mumkin edi. Ushbu ixtiro Uchqun Kamerasi tarixidagi eng muhim bosqichlardan biri hisoblangan.

U 6 GeV Armaniston elektron sinxrotronini (Yerevan) qurishga rahbarlik qilgan. Alikhanian tajribali pedagog ham edi. 1961-1975-yillar u Nor-Amberdda koʻplab akademiklar va Nobel mukofoti laureatlari ishtirokida dunyoga mashhur yillik yuqori energiya fizikasi xalqaro maktablarini tashkil qildi. Wolfgang K.H.Panofskiy va Raymond Wilsonning fikricha, Alikhanian „fanga, xususan, zarrachalarni aniqlash va identifikatsiya qilishda muhim vosita sifatida oʻtish nurlanishidan foydalanishda juda muhim hissa qoʻshgan“.

## Shaxsiyat
Alixanyan mehribon va oʻta ixtirochi shaxs sifatida ham tanilgan, uning „buyuk bilimdonligi barchani oʻziga rom etgan“. U akademiklar Isaak Pomeranchuk, Arkady Migdal, Lev Artsimovich va Lev Landau, bastakor Dmitriy Shostakovich (u bastakorning rafiqasi, 1954-yilda Armanistonda vafot etgan Nina Varzarning hamkasbi edi) yozuvchilar Mixail Zoshchenko va Marietta Shaginyan, professor va dissident Yuri Orlov, haykaltarosh Arto Tchakmaktchian, rassomlar Martiros Saryan, Haroutin Galentz va Minas Avetisyan bilan yaxshi munosabatda edi. Alikhanian Arkadiy Raykin, Andrey Saxarov va Yelena Bonnerning Armanistonga tashrifini uyushtirdi, Iosif Brodskiyni Yerevandagi uyida mehmon qildi (Yuriy Orlov yozganidek, Alixanyanning o‘z josuslari to‘ri bo‘lgan, ular uni va hamkasblarini DXXdan himoya qilishga yordam bergan, degan mish-mishlar tarqaldi). U olimlarning xalqaro hamkorligini faol qoʻllab-quvvatladi. Alikhanian 1973-yilda YerPhIdagi lavozimidan isteʼfoga chiqdi va juda yuqori darajadagi sovet davlat arboblari bilan ziddiyatlardan soʻng Yerevanni tark etdi.

*[[Salom, bu menman!|"Salom, bu men!]]" ([[:en:Hello,_That's_Me!|Hello, Thatʼs Me!]])* nomli film Alikhanian tarjimai holiga asoslanadi. Mitchell A. Wilson „Uzoq meridiandagi uchrashuv“ romani ustida ishlayotganida, Alikhaniannikiga Armanistonga tashrif buyurdi va u yerda bir necha oy yashadi.

## Xotira
Yerevan fizika instituti va Yerevandagi koʻchaga uning nomi berilgan. Uning haykali Yerevandagi Alikhanian maydonida joylashgan. Shuningdek, Yerevan fizika institutining markaziy binosida Alikhanianning memorial kabinet-muzeyi ochilgan.

## Tanlangan maqolalar

* Alikhanian A.I, Alikhanov A.I, Nikitin S. Kosmik nurlarning yumshoq komponentida yuqori ionlashtiruvchi zarralar J. Fizika, 9, 175-182-betlar, 1945-yil.
* Alikhanian A.I, Asatiani T.L Auger yomgʻirini tekshirish. J. Fizika, 9. 167-174-betlar, 1945-yil.
* Alikhanian A.I, Alixanov A.I. Varitrons. Eksperimental va nazariy fizika jurnali, 21, 1023-1044-betlar, 1951 (rus tilida).
* Alikhanian A.I, Avakian V.V, Mamidjanyan E.A va boshqalar. Oʻtish radiatsiya detektori bilan 300 GeV energiyaga ega adronlarni aniqlash uchun qurilma, Sovet Fanlar Akademiyasi materiallari, Fizika seriyasi, 38. 1993-1995-betlar, 1974 (rus tilida).

## Adabiyotlar

* A.Alikhanian: Ocherklar, xotiralar, hujjatlar (asosan rus tilida), G.Merzon tahriri ostida, Moskva, 2000, 335b.
* Artem Alikhanian doʻstlari va hamkasblari xotirasida, rus akad. fanlar; ed. tomonidan E. Mamijanyan, G. Merzon, Moskva, 2008, 342 b.
* Artem Alikhanian, YerPHI CRD
* Alikhanian Buyuk Sovet Entsiklopediyasida

## Manbalar

## Havolalar

* Biografiya, Rossiyada kim kim