open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moliya kapitali

**Moliya kapitali** - pul kapitali, pul vositalari shaklidagi kapital; sanoat kapitalining bank kapitali bilan oʻzaro qoʻshilib ketishi natijasida yuzaga keladigan kapital. Moliya kapitali iqtisodiy kategoriya sifatida 19-asr oxiri — 20-asrboshlarida ishlab chiqarish va bank sohasida kapitalning yuqori darajada yiriklashishi asosida vujudga keldi. Bunga qadar sanoatchilar va bankirlar bir-biridan mustaqil holda ish koʻrar, banklar sanoatga xizmat kursatar, sanoatchilar sanoat foydasini olsa, banklar bank foydasiga ega boʻlar edi. Banklar qoʻlida kapital yirikla-sha boshlagandan keyin, ular uzlarining boʻsh turgan mablagʻlarini sanoatga faqat qisqa muddatga emas, balki uzoq muddatga qarz berib, korxonalarning faoliyatiga taʼsir koʻrsatadigan boʻldi, hatto ayrim hollarda ularning taqdiri banklarga bogʻliq boʻlib qoldi. Bank mablagʻlari har xil aksiyalar sotib olish va "ishtirok etish tizimi" asosida sanoatga koʻcha boshladi. Natijada yirik banklar ayni bir vaq-tda, sanoat magnatlariga, yirik sanoatchilar esa yirik bank magnatlariga aylandi. AQShdagi eng yirik 2 moliya monopolistik guruh —Morganlar va Rokfellerlar Moliya kapitalining shakllanishiga yaqqol misol boʻla oladi, chunki Morgan dastlab bankir, Rokfeller esa neft sanoatchisi edi. M.g. rivojlangan davlatlar iktisodiyotining barcha sohalari — sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport, savdo, sugurta va boshqa mavjud boʻlib, kapitalning turli xil shakllari (tovar, pul, savdo, kredit)ni harakatga keltiradi va yukrri darajada foyda olishga erishadi. Moliya kapitali davlat siyosatida qam mu-him rol oʻynaydi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Manbalar
Moliya nazorati

**Moliya nazorati** - 1) moliyaviy hujjatlarning yuritilishini, uning belgilangan meʼyorlar va kridalarga muvofiqligini nazorat qilish; 2) jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan moliyaviy operatsiyalar, biti-shuvlarni amalga oshirishda qonunlar va meʼyoriy hujjatlarga rioya etilishini nazorat qilish. 

## Manbalar
Moliya oligarxiyasi

**Moliya oligarxiyasi** (yun. oligarhio — ozchilik hokimiyati) — eng yirik sanoat korporatsiyalari va banklar egalari guruqi, amalda mamlakat iqtisodiyotida, shuningdek, siyosiy xayotida hukmronlik qiladi. moliya oligarxiyasiga misollat

## Manbalar
Moliya resurslari

**Moliya resurslari** - iqtisodiy subʼyekt ixtiyorida, uning tasarrufida boʻlgan jami pul mablagʻlari, moliyaviy aktivlari majmui. Moliya resurslarini davlat, firma va korxonalar, xonadon va jamoat tashkilotlari tashkil etadi. Moliya resurslari moliya va moliya tizimining moddiy asosi, moliya siyosatini utkazishning asosiy vositasi. Moliya resurslari yalpi ichki mahsulot va milliy daromadni taqsimlash va qayta taqsimlash jarayonida yaratiladi. Moliya resurslari manbai, birinchi navbatda mamlakat iktisodiyotining faoliyati, asosan, mahsulotlar va xizmatlarni ishlab chiqarish va sotish bilan bogʻliq, boʻlgan pul daromadlaridir. Moliya resurslari, odatda davlat byudjetlarida, shuningdek, byudjetdan tashqari fondlarda, davlat mulkidan keladigan daromadlarda, qarzlarda toʻplanadi.

Hozirgi davlatlar Moliya resurslarini yaratishning asosiy usuli tarzida soliklardan tashkil topadigan soliq tizimini qoʻllaydi. Davlat Moliya resurslari — davlat tashkil etadigan va oʻz vazifalarini bajarish uchun tasarruf qiladigan pul mablagʻlaridir. Firma yoki korxona Moliya resurslari yalpi pul tushumi, bankdan olgan krediti, uz mulkini sotishdan kelgan tushum, uz aksiyalarini sotishdan kelgan mablagʻ x.isobidan shakllantiriladi. Xonadon Moliya resurslari — ish haqi, pensiya, ijara haqi, bank bergan foiz va, nihoyat, tadbirkorlik keltirgan foydadan tashkil topadi. Xonadondagi Moliya resurslari, asosan, isteʼmol va jamgʻarish uchun ajratiladi.

## Manbalar
Moliya tizimi

**Moliya tizimi** — iqtisodiyot pul sektorining bir qismi, moliya amaliyoti. Moliya tizimi faqat moliya munosabatlarini emas, balki moliyaga taalluqli siyosiy, tashkiliy munosabatlarni ham qamrab oladi. Bu tizim tarkibiga quyidagilar kiradi: a) moliya obyektini hosil etuvchi pul fondlari yoki moliya resurslari; b) korxonalar, xonadonlar, davlat idoralari va nodavlat tashkilotlaridan iborat moliya munosabatlarining subyektlari — ishtirokchilari; v) moliya mexanizmi, yaʼni moliya munosabatlarida qoʻllaniladigan va pul bilan bogʻliq vositalar (foyda, zarar, rentabellik, likvidlik, byudjet, byudjetdan tashkari fondlar, subsidiya, subvensiya, dotatsiya, sanatsiya, moliya normativlari, moliyaviy sanksiya va boshqalar); g) moliya institutlari va davlatning moliya idoralari (moliya kompaniyalari, moliya jamgʻarmalari, moliya vazirligi, uning mahalliy boʻlinmalari, soliq idoralari, gʻaznachilik xizmati, soliq politsiyasi va boshqalar); d) moliya bozori — fond bozori, sugʻurta xizmati bozori, valyuta bozori; e) moliya siyosati — iqtisodiyot subyektlarining moliyaga oid yoʻl-yoʻriqlari va xatti-harakati.

Moliya tizimi iqtisodiy tizimning muhim unsuri, uning yordamida iqtisodiyot tartiblanadi, iqtisodiy oʻsish ragʻbatlantiriladi.

## Manbalar
Moliya-sanoat guruhlari

**Moliya-sanoat guruhlari** - ishlab chiqarish samaradorligini koʻtarish uchun oʻzlarining moddiy yoki nomoddiy aktivlarini birlashtiruvchi asosiy yoki qoʻshimcha jamiyat sifatida faoliyat kursatuvchi yuridik shaxslar majmualari. Moliya-sanoat guruhlarig. manfaati, strategiyasi va unga erishish yoʻllari umumiy boʻlgan ishlab chiqarish soxalari va yirik bank monopoliyalarining birlashmasi hisoblanadi. Bunda sanoat kapitali bilan bank kapitalining birlashuvi roʻy beradi. Dastlab yirik Moliya-sanoat guruhlarig. oilaviy moliya guruxlari, mas, Rokfellerlar, Morganlar, Dyuponlar, Mellonlar va boshqa atrofida shakllandi. Keyinchalik bu guruxlar aniq hududlar boʻyicha uyushdi va turli oilaviy guruxlarning moliyaviy kapitalini birlashtirdi (Klivlend, Kaliforniya, Chikago Moliya-sanoat guruhlarig. va boshqalar). Moliya kapitalining vujudga kelishi va rivojlanishi moliya oligarxiyasi tabaqasining paydo boʻlishiga olib keladi. Moliya-sanoat guruhlarig. va moliya oligarxiyasi jamiyat hayotida muhim oʻrinni egallaydi. Bu ularning qoʻlida iqtisodiy potensialning jamlanishi, kompaniya (firmalar) aksiyalari nazorat paketiga egalik qilish hamda siyosiy in-stitutlar va ommaviy axborot vositalariga bevosita taʼsir etish imkoni-yatlari bilan belgilanadi.

Abduxalil Razzoqov.

## Manbalar
Molyigʻar

**Molyigʻar** — yangi tushgan kelinchakning uyiga yoyilgan seplarni yigʻish marosimi. Oʻzbek xonadonlarida kelin tushdining ertasiga kelinning seplari kuyovning qarindoshlari, qoʻni-qoʻshnilar va kelin koʻrdiga kelganlarning koʻrishi uchun kelin tushgan xonaga yoyib qoʻyiladi. Maʼlum muddat oʻtgach, kelinkuyov tomon ayollari, qoʻshnilar toʻplanishib, yoyilgan seplar yigʻib olishadi. M. marosimi tobora taomildan qolib bormoqda.

## Manbalar
Mollyuskalar

**Mollyuskalar**  — umurtqasiz hayvonlar tipi. Gavdasi, odatda, bosh, tana va oyoq boʻlimlaridan iborat (ikki pallalilardan tashkari). Tanasi mantiya deb ataladigan teri burmasi bilan oʻralgan. Mantiya bilan tanasi oraligʻida mantiya boʻshligʻi boʻladi. Bu boʻshlikda jabralar va boshqa organlar joylashgan. Ayirish, orka chiqaruv va jinsiy teshiklar ham mantiya boʻshligʻiga ochiladi. Mantiya tananing orqa tomonida chigʻanoq hosil qiladi. Chigʻanoq tanani himoya qilib turadi. Harakat organi tananing qorin tomonidan hosil boʻladigan yassi yoki ponasimon yagona oyoqdan iborat. Ikkilamchi tana boʻshligʻi gʻovak biriktiruvchi toʻqima bilan toʻlgan; selom va uning qoldigʻi yurakoldi xaltasi (perikardiy)ni va jinsiy bezlar atrofidagi boʻshliqni hosil qiladi. Qon aylanish sistemasi tutashmagan; qon tomirlardan. hamda tana boʻshligʻi qoldikdari— lakunlar va sinuslar orqali oqib oʻtadi. Yuragi qorincha va boʻlmacha deb ataladigan 2 yoki 4 ta ka-meradan iborat. Nafas organlari ktenidiy deb ataladigan jabralardan, quruklikda va koʻpchilik chuchuk suvda yashaydigan M.da oʻpkadan iborat. Ayirish organi halqali chuvalchanglarnpnt metanefridiylariga oʻxshash tuzilgan bir juft naysimon buyraklardan tashkil topgan. Buyragi yurakoldi xaltasidan boshlanib, chiqarish sifoni deb ataladigan mantiya boʻshligʻiga ochiladi. Nerv sistemasi koʻpchilik M.da tananing turli qismida joylashgan 3 yoki 5 juft nerv tugunlaridan iborat. Tuban tuzilgan M. nerv sistemasi xalqum atrofi nerv halqasi hamda tana boʻylab joylashgan nerv stvollaridan tuzilgan. Ayrim M.ning bosh nerv tu-guni kuchli rivojlanib, bosh miyani hosil qiladi (boshoyokdilar). Faol hayot kechiruvchi turlarida sezgi organlari (koʻzlar, paypaslagichlar) rivojlangan. M. ayrim jinsli yoki germafrodit (qarang Germafroditizm). Dengiz Mollyuskalar tuxumidan troxofora yoki veliger (yelkancha) lichinkasi chiqadi. Boshoyoklilar, quruklik va chuchuk suv qorinoyokdilari metamorfozsiz (oʻzgarishsiz) rivojlanadi.

M. yonbosh nervlilar va chigʻanoklilar kenja tipiga boʻlinadi. 1-kenja tip 2 yoki 3 ta sinfga, 2tip 5 ta sinfga boʻlinadi. 130 mingga yaqin turi maʼlum. Yer yuzida juda keng tarqalgan; bir qancha turlari quruklikda va chuchuk suvlarda; koʻpchilik turlari dengizlarda hayot kechiradi. Koʻpchilik M. suv tubi (bentos)da yashaydi. M. suv xayvonlari uchun oziqsifatida katta ahamiyatga ega. Bir qancha turlari (ustritsalar, kalmarlar, midiyalar, dengiz taroqchalari, tok shilligʻi) isteʼmol qilinadi. Marvariddorlardan marvarid olinadi. Marvariddorlar, midiyalar maxsus koʻpaytiriladi (qarang Akvakultura). Quruklikdatarqalgan ayrim M. (tok shilliq qurti, yalangʻoch shilliq) ekinlarni yeb, katta ziyon keltiradi. Chuchuk suv shilligʻi jigar qurtining oraliq xoʻjayini hisoblanadi.

Ld.:Mavlonov O., Xurramov Sh., Norboyev 3., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 2002.

## Manbalar
Molodyoj Uzbekistana

"Molodyoj Uzbekistana" ("Oʻzbekiston yoshlari") — respublika yoshlar gazetasi. Toshkent shahrida rus tilida haftada 3-marta chiqadi. Muassisi: Oʻzbekiston Respublikasi "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakati hamda "Karera Servis" axborotnashr firmasi. 1soni 1926-yil 7-noyabrda "Komsomolets Vostoka" ("Sharq komsomoli"), 1935-yil yanvardan "Komsomolets Oʻzbekistana" ("Oʻzbekiston komsomoli") nomi bilan chiqqan. 1991-yil yanvardan hozirgi nomda. Ikkinchi jahon urushi yillarida nashr etilmagan. Sahifalarida mamlakat yoshlarining hayoti, mehnat, madaniyat va sportga oid materiallar va boshqa yoritiladi.

## Manbalar
Vyacheslav Molotov

**MOLOTOV (Skryabin) Vyacheslav Mixaylovich** (1890, Kirov viloyati Nomensk shahri — 1986, Moskva) — SSSR siyosiy arbobi, Oktabr inqilobini amalga oshirishda faollik qilgan. 1918-yildan partiya va sovet idoralarida masʼul lavozimlarda ishladi: 1921-1957 yillarda partiya MK aʼzosi; Ukraina KP(b) MK kotibi (1920-21), VKP(b) MK kotibi (1921-30). 1930-41 yillarda SSSR XKS raisi, 1941-57 yillarda SSSR XKS (MS) raisining 1-oʻrinbosari, ayni vaqtda 1941—45 yillarda Davlat mudofaa komiteti raisi oʻrinbosari. 1939—49 va 1953—56 yillarda SSSR tashqi ishlar xalq komissari, tashqi ishlar vaziri. 1957-yildan Mongoliyada elchi. Iosif Stalinning yaqin safdoshlaridan biri. M. XX asrning 30—50-yillarining boshidagi ommaviy qatagʻonlarning faol tashkilotchilaridan hisoblanadi. 50-yillar oʻrtalarida Stalin shaxsiga sigʻinishning tanqidiga qarshi chiqdi. 1962-yildan keyin siyosiy faoliyatini toʻxtatgan.

## Manbalar
Molukka orollari

**Molukka orollari** - Malay arxipelagining sharqiy qismidagi orollar guruhi. Indoneziya hududi. Sulavesi va Yangi Gvineya o.lari oraligʻida. Maydoni 83,7 ming km². Shim.dan janub va jan.sharqqa 1300&nbsp;km maso-faga choʻzilgan. Yirik orollari: Xalmaxera, Seram, Buru. Yer yuzasi togʻlik, eng baland joyi — 3019 m, Binaya togʻi (Seram o.da). Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Vulkan koʻp. Iklimi ekvatorial, jan.da subekvatorial iqlim. Sohillarida temperatura 25—27°. Yillik yogʻin 800– 2000&nbsp;mm, togʻlarda 4000&nbsp;mm gacha. Molukka orollarining 80% dan ortiq hududi doim yashil va barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar bilan band. Pasttekisliklarda butazorlar uchraydi. Orol faunasi Sharqiy Osiyo va Avstraliyaga xos xayvon turlaridan iborat. Sholi, makkajoʻxori, ziravorlar ekiladi. Kokos palmasi planta-siyalari bor. Bosh shahri va porti — Ambon (Ambon o.da).

## Manbalar
Molxona

**Molxona** — mol boqiladigan bino. Boqiladigan mol turi ga qarab qoʻylar uchun qoʻralar, qoʻtonlar, qoramollar uchun ogʻilxonalar, otlar uchun otxonalar quriladi. Ularning har biri oʻziga xos tuzilishga ega. Qoramollar M.da bog'lab va bogʻlamay boqiladi. Mollar 2 qator qilib bogʻlab boqiladigan M.da ogʻilxona bino boʻylab qator joylashtiriladi va 1,5 m li koʻndalang yoʻllar bilan seksiyalarga boʻlinadi, oʻrtadagi 1,5 m li yoʻldan yemxashak oxurlarga tarqatiladi, ikki chetdagi 1,2 m li yoʻllardan goʻng tashiladi. Toʻrt qatorli M.da ozuqa tarqatiladigan ikkita va goʻng chiqariladigan uchta yoʻl qilinadi. Olti qatorlisida ogʻilxonalar uchta qoʻsh qatorga joylashtirilib, ozuqa tarqatiladigan uchta yoʻl, goʻng chiqariladigan toʻrtta yoʻl boʻladi. M.dagi har bir ogʻilxonada mol bogʻlash uskunalari, oxur va sugʻorgich oʻrnatiladi. Ogʻilxonalarning kattaligi, mollarning mahsuldorligi va zotdorligiga qarab, eni 1—1,2 m, boʻyi 1,7–2 m qilinadi. M.da qoʻshimcha binolar: yem, toʻshama va asbob-uskunalar saqlanadigan xonalar, ventilyasiya kamerasi, xodimlar xonasi boʻladi. M. yaqiniga sut bloki quriladi, unda lab., sut quyiladigan, idish yuviladigan joylar, vakuumnasos, qozonxona va boshqa boʻladi.

Mollar bogʻlamay boqiladigan M. yopiq yoki uch tomoni oʻralgan yarim ochiq (ayvon koʻrinishida) boʻladi. Havo harorati —20° dan past boʻlmaydigan rayonlarda yarim ochiq M. quriladi. Bunday M. olib qoʻyiladigan toʻsiqlar bilan seksiyalarga boʻlinadi. Har qaysi seksiya 60 tagacha sigirga moʻljallanadi. Mexanizmlarda goʻng chiqarish, yem-xashak va toʻshama tashib kelish uchun seksiyalar oʻrtasidan oʻtadigan yoʻl qilinadi. M. maydoni uchun sutchilik xoʻjaliklarida har bir sigirga 4—5 m2, goʻsht yetishtiriladigan xoʻjaliklarda buzogʻi bilan sigirga 7 m2 hisobidan joy ajratiladi. M. yaqinida mollarni yayratish maydonchasi (har bir sigirga 7— 10 m2) boʻladi, bu yerga hamma mollar uchun umumiy oxurlar va sugʻorgichlar quriladi. M. yaqiniga sigir sogʻiladigan bino qurilib, sogʻish uskunalari oʻrnatiladi (Chorvachilik fermasi).

Roʻzimat Hamroqulov.

## Manbalar
Lev Molchanov

**Lev Aleksandrovich Molchanov** (1878—1962) — tabiiy geograf, iqlimshunos, zoolog, koʻlshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1943). Professor (1922), geografiya fanlari doktori (1938). 1907-18 yillarda Oʻrta Osiyo (Amudaryo, Pomir)da biologik, gidrologik va meteorologik kuzatuvlar olib borgan. 1921 —1938-yillarda Turkiston (Urta Osiyo) meteorologiya ilmiy tadqiqot institutida ishlagan va Oʻrta Osiyo universitetining professor 1938-yildan umrining oxirigacha Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida meteorologiya va iqlimshunoslik kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari, asosan, Oʻrta Osiyo iqlimi, gidrologiyasi va umumiy tabiiy geografiyasiga bagʻishlangan.

## Manbalar
Mol (maʼnolari)

**Mol**:

* Mol, chorva — sut emizuvchilar oilasiga mansub asosiy guruh uy xayvonlari.
* Mol (birlik) — Xalqaro birliklar tizimi SI da modda miqdori birligi.
Mol-mulk soligʻi

**Mol-mulk soligʻi** - mahalliy soliqlarning bir turi, yuridik va jismoniy shaxslardan undiriladi. Jahondagi deyarli barcha mamlakatlarda mavjud. Oʻzbekistonda yuridik shaxslarga qarashli asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarining oʻrtacha yillik balans qiymati soliq solish obʼyekti hisoblanadi. Mulk sifatida qonunga muvofiq sotib olingan yerlar qiymati bundan mustasno. Yuridik shaxslar uchun soliq stavkasi mol-mulkning oʻrtacha yillik balans qiymatining 3% miqdorida belgilangan. Yuridik shaxslar oʻzlari ishlab chiqargan tovarlarning 50% va undan ortigʻini eksportga chiqarsa, molmulk soligʻidan ozod etiladi, 25% dan 50% gachasini chiqarsa, soliq summasi 50% foizga kamaytiriladi. Jismoniy shaxslar esa uy-joylari, kvartiralari, chorbogʻ va bogʻ uylari, garajlar va boshqa imoratlar, binolar, inshootlar qiymati, avtomobillarning barcha turlari (yuk, yengil, avtobuslar, mikroavtobuslar va boshqalar), motorli qayiklar, vertolyotlar, samo-lyotlar va boshqa transport vositalari dvigatellarining quvvatiga qarab soliq toʻlaydilar. Ularga qarashli boʻlgan uy-joylar, kvartiralar, dala va bogʻ hovlilardagi uy-joylari, inshootlar va boshqa qiymatining, agar ularning 1998-yil 1-yanvargacha qayta inventarlashtirish qiymati hisoblab chiqilgan boʻlsa 0,5%, qayta hisoblab chiqilmagan boʻlsa, 7% miqdorida M.-m. s toʻlaydilar (2003). Oʻzbekiston Respublikasi Soliqkodeksi, Respublika Vazirlar Mahkamasining maxsus qarorlarida yuridik va jismoniy shaxslardan undiriladigan M.-m. s.ni kamaytirish, bu soliq boʻyicha imtiyozlar berish yoki ozod etish tartibi mavjud.

Muhammadjon Nigʻmatov.

## Manbalar
Mologa

**Mologa** — Rossiya Federatsiyasining Tver, Novgorod va Vologda viloyatlaridagi daryo. Volganing chap irmogʻi. Ribinsk suv omboriga quyiladi. Uzunligi 456&nbsp;km, xavzasining maydoni 29700&nbsp;km². Krrdan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 58&nbsp;km da 172 m³/sek. Dek. boshlarida muzlab may boshlarida muzdan boʻshaydi. Pestovo shahridan quyilish joyigacha kema qatnaydi, Mologa boʻyida Bejetsk, Pestovo, Ustyujna shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Mol (birlik)

**Mol** — Xalqaro birliklar tizimi SI da modda miqdori birligi. 1971-yilda qabul qilingan. Massasi 0,012&nbsp;kg ga teng boʻlgan uglerod 12S izotopi tarkibidagi atomlar soniga teng boʻlgan tarkibiy elementlar (molekulalar, atomlar, elektronlar va boshqa bir xildagi zarralar) dan tashkil topgan modda miqdoriga teng. Har qanday moddaning bir moli bir xil sondagi tarkibiy ele-mentlardan tashkil topgan. Bu son, odatda, Avogadro doimiysi deb ataladi va uning tajribalar asosida aniqlangan qiymati ^=6,0221023&nbsp;mol"’ ga teng. Shuning uchun M. qaysi zarraga tegishli ekanligi kursatilishi kerak. Mas, suv molekulalarining bir moli deganda 6,022-1023 ta suv molekulalari tushuniladi. 6,022-1023 ta suv molekulalari tarkibida esa vodorod atomlarining 2 moli, kislorod atomlarining 1 moli, protonlarning 10 moli, neytronlarning 8 moli va elektronlarning 10 moli mavjuddir. Berilgan modda molekulalari 1 molining massasi, odatda, shu moddaning molyar massasi deb ataladi. M. tushunchadan molekulyar fizika, kimyo, termodinamika va boshqa sohalardan nazariy hamda amaliy hisobkitob ishlarini bajarishda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Molbert

**Molbert** (nem. Malbrett soʻzidan) — rassomlik sanʼatida qoʻllaniladigan dastgoh. Rassom asar ishlash jarayonida kartina, rayem va hokazoni oʻrnatadigan moslama, taglik; odatda, yogʻochdan tayyorlanadi. Uch oyokdi va vertikal tik ustunlari gorizontal asosga mustahkamlangan turlari bor. Koʻproq M.ning oddiy, yengil va ixcham shakllaridan foydalaniladi; rassomlik ustaxonalarida, shuningdek, yirik asarlarni ishlash uchun turli balandlik, zarur burchaklarga qiya qilib ishlash imkonini beradigan, bir vaqtning oʻzida ikkita polotno oʻrnatish mumkin boʻlgan ogʻir, koʻchmas, metall, zamonaviy (plastik) xom ashyolardan tayyorlangan M.lardan foydalaniladi. Ogʻir boʻlishiga qaramay ish jarayonida baʼzi moslamalar (mas, gʻildirak) tufayli uni siljitish yengil va kulay. Molbert Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi ustaxonalarida, qisman, "Fayz Xolding" kompaniyasida ishlab chikariladi.

## Manbalar
Molyar eritma

"Normallik"-modda reaktivligini o'lchash uchun ishlatilladi. Uni o'lchash uchun "N-normallik" o'lchovi ishlatiladi (yana qarang Konsentratsiya). 

## Manbalar
Momaqaldiroq qayd qilgich

**Momaqaldiroq qayd qilgich** — bir necha oʻn kilometr uzoqlikda boʻladigan elektr razryadlari (yashin)ni qayd qilib, ularni yozib boradigan radioqurilma; oddiy va avtomatik yozib boradigan xillar bor. Katta xududdagi elektrsizlanish vaqtida kuzatiladigan qisqa vaqtli impulslar shaklidagi elektromagnit toʻlqinlar (atmosferiklar)ni qayd qilish uchun radiopelengatsiya qoʻllanadi.

## Manbalar
Mombasa

**Mombasa** — Keniyadagi shahar, Hind okeanidagi marjon orolida, materik bilan damba va koʻprik orqali bogʻlangan. Sohilboʻyi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 450 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Sharqiy Afrika va mamlakatning yirik porti (yillik yuk ortib-tushirish 6 mln.t dan ortiq) boʻlib, chuqur suv osti prichallari bilan jihozlangan, okean kemalari ham kira oladi. Transport yoʻli orqali Uganda va Tanzaniya bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Ne-ftni qayta ishlash, kimyo, oziq-ovqat (goʻsht kombinati, un tortish, sholi oqlash), tamaki, toʻqimachilik sanoati korxonalari, kema verfi mavjud.

Shahar 12-asrdan maʼlum. Yirik savdo shahri boʻlgan. 1593-yildan Portugaliyaning Sharqiy Afrika sohillaridagi mustamlakasi markazi edi. 18-asrdan ummoniylarning Mazruiy sulolasi qoʻl ostiga oʻtdi. 1837-yildan Zanzibar sultonligi tarkibida boʻldi. Meʼmoriy yodgorliklardan Iisus forti (16-asr), soborlar, masjidlar, ibodatxonalar saqlangan. Turizm rivojlangan. Dengiz kurorti.

## Manbalar
Momiq (paxta)

**Momiq** — 1) zavodlarda paxtagg ishlov berish jarayonida tolasi ajratib olingan chigitda qoladigan kalta toladan tayyorlanadigan mayin paxta. Unga siklonlarda yigʻiladigan iflos va changli momiq paxta qam kiradi. Asosan, paxta sellyulsiasi (35% gacha)dan iborat. M. jingalaklanib qolgan kalta tola koʻrinishida boʻladi. Rangi — okdan sargʻishgacha. M.dan momiq paxta, sunʼiy tola, plyonka, sellyuloza, qogʻoz va boshqa olishda foydalaniladi; 2) tuya, quyon va boshqa mayin junli hayvonlarning juni. Mayin gazlama va roʻmol toʻqish uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Moment

**Moment** (lotincha moveo — siljitaman, qoʻzgʻataman) (matematika va fizikada) — ayrim oʻlchov, miqdor va vektorlar nomi. Ehtimollar nazariyasida M. — tasodifiy miqdorlarning sonli harakteristikasi. Tasodifiy miqdor x ning tartibli M. i deb %k ning oʻrta qiymatiga, Ltartibli absolyut M. i deb |^k| ning oʻrta qiymatiga aytiladi. Masalan, tasodifiy miqdorning matematik kutilmasi Mi, uning birinchi tartibli M.idir. Tasodifiy miqdor ʼ, ning Ltartibli markaziy M.i deb (I, —SH)k ning oʻrta qiymatiga aytiladi. Masalan, dispersiya gz2= Di,= M(i,— Mi,)2 ikkinchi tartibli markaziy M.dir.

Mexanikada M. — moddiy nuqtalar tizimida massalar taqsimotining sonli harakteristikasi. Agar toʻgri chiziqdagi xrx2,... koordinatalarida t,, tr (t>0) massali nuqtalar boʻlsa, bu tizimining sanoq tizimi 0 nuqtasiga nisbatan k darajadagi M.i Mk = xht + xht +...boʻladi. k=1 boʻlsa, — statik M., k=2 boʻlsa, — inersion M. deyiladi. Fizikada kuch momenti, harakat miqdori momenti, inersiya momenti kabi tushunchalar mavjud.

## Manbalar
Momiq (maʼnolari)

**Momiq**:

* Momiq - #redirect Lint 
* Momiq (paxta) — 1) z-dlarda paxtagg ishlov berish jarayonida tolasi ajratib olingan chigitda qoladigan kalta toladan tayyorlanadigan mayin paxta.
Monako (maʼnolari)

**Monako**:

* Monako (Monaco), Monako knyazligi (Principaute de Monaco) — Jan.
* Monako (shahar) — Monako poytaxti.
Monako (shahar)

**Monako** — Monako poytaxti. Oʻrta dengiz boʻyidagi Dengiz boʻyi Alp togʻlarining turtib chiqqan qoyali qismida joylashgan. Aholisi 2 ming kishi chamasida. Oʻrta dengiz boʻyidagi port. M. — yirik okeanografiya markazi: ilmiy tadqiqot instituti, muzey, akvarium; Xalqaro gidrografiya byurosi ishlab turibdi. Elektrotexnika, radioelektronika, kimyo, farmatsevtika, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Botanika bogi, muzeylar, kutubxona bor. Meʼmoriy yodgorliklardan saroy (16— 19-asrlar), sobor va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan, kurort shahar.

## Manbalar
Monarx

**Monarx** (yunoncha: monarchos) — davlatning yakka hukmdori. Odatda, hokimi-yat unga meros boʻlib oʻtadi. Barcha monarxlik mamlakatlarida M. qonun boʻyicha daxlsiz odam va u har qanday masʼuliyatdan ozod hisoblanadi. Turli mamlakatlarda Monarx turlicha: Buyuk Britaniya, Ispaniya, Daniya, Shvetsiya, Belgiyada — qirol, Malayziya, Bruney, Ummonda — sulton, Quvayt, BAAda — amir, Lyuksemburgda — buyuk gersog, Lixtenshteynda —knyaz deb ataladi.

## Yana qarang

* Davlat boshligʻi
* Monarxiya

## Manbalar
Monastirlar

**Monastirlar** (yunoncha: monasterion — monaxlar maskani) — cherkovning muayyan yoʻl-yoʻriqlari asosida birga yashovchi monax (rohib)lar jamoasi; monaxlar jamoasi foydalanadigan ibodatxona, turar joy va xoʻjalik binolari majmui. Birinchi buddistlar M.i miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtalarida Hindistonda paydo boʻlgan. Budda M. i keyinchalik Birma va Tailand (2—3-asrlar)da, Vyetnam va Xitoy (4-asr)da, Koreya va Yaponiya (6—8-asrlar)da hamda Indoneziya (7-asr)da vujudga keldi. Xristian M.i esa dastlab 3—4-asrlarda Misrda, soʻngra Rim imperiyasi (4—5-asrlar)da, keyinchalik Yevropada yuzaga kelgan. M. yirik yer egalariga aylanib, diniy mafkura markazi boʻlib qolgan. M. vujudga kelgan dastlabki paytlarda iqtisodiyot va madaniyat taraqqiyotida muayyan rol oʻynagan. Oʻzbekistonda Rus pravoslav cherkovi Toshkent va Oʻrta Osiyo yeparxiyasiga qarashli 3 ta monastir bor: Svyato Nikolsk Troitsk ayollar monastiri (Toshkent shahri, Mirobod tumani), Svyato Pokrovsk ayollar monastiri (Toshkent viloyati, Quyi Chirchiq tumani), Svyato Georgiyevsk erkaklar monastiri (Chirchiq shahri). Kamoljon Komilov.

## Manbalar
Monaxlar

**Monaxlar**, rohiblar (yun. monachos— yolgʻiz) — ijtimoiy diniy guruh. Ular tarki dunyo qilishi, molmulkdan voz kechishi, nafeini tiyishi (oila qurmasligi), qarindoshlik va ijtimoiy aloqalardan xoli boʻlishi, qatʼiy intizomga rioya qilishi kerak va hokazo. M. monastirda yashashi va uning qoidalarini bajarishi shart hisoblanadi.

Monaxlik dastlab miloddan avvalgi 1ming yillikda Xindiston (buddizm)d,a, keyinchalik Xitoy, Yaponiya, Tibet, Jan,-Sharkiy Osiyo va Qad. Sharq mamlakatlarida paydo boʻlgan. Xristianlika,a monaxlik 3—4-asrlarda vujudga kelgan. Bu dinda monaxlikka oʻtgan kishi sochini oldirib, yangi ism qabul qiladi, alohida kiyim kiyadi. Islom dinida M. boʻlmagan, lekin mohiyatan ularga yaqin turgan oʻziga xos oqim vakillari — sufiylar deb ataladi (qarang Tasavvuf).

## Manbalar
Monaxlik ordenlari

**Monaxlik ordenlari** - katolitsizmdz. markazlashgan monaxlik uyushmalari. Ular oʻz faoliyatlarida Rim papasi tasdiklagan ustavlarga amal qiladilar. Ilk Monaxlik ordenlari benediktchilar uyushmasi boʻlib, unga 6-asrda Italiyada asos solingan. 12—13-asrlarda Fransiyada katoliklarning bir necha Monaxlik ordenlari tuzildi. Katolik Monaxlik ordenlari aʼzolarining koʻpchiligi monastirlaryaa yashaydi. 1970-yillarda 180 ga yaqin Monaxlik ordenlari bor edi.

## Manbalar
Momiq paxta

**Momiq paxta** — har xil yoʻnalishda tartibsiz ravishda kuchsizgina birikkan kalta tolalardan iborat mayin paxta. Asosan, tolasi ajratib olingan chigitlar sirtida qoladigan kalta tola (lint) dan tayyorlanadi. Momiq paxta tayyorlash uchun xom ashyo (kalta tolalar) har xil aralashmalardan tozalanadi va titishsavash agregatida titilib va savalab mayin’ massaga aylantiriladi. Maxsus ishlov berilib (kimyoviy moddalar bilan kaynatilib) zararsizlantirilgan Momiq paxta tibbiyotda, oddiylari texnika maqsadlarida ishlatiladi. Momiq paxta gigroskopik (namni yaxshi shimadigan) va kompress qilish xillariga boʻlinadi. Gigroskopik Momiq paxta oppoq boʻladi, qatlamlarga osongina ajraladi, qon va yiringni yaxshi shimgani uchun yaralarni bogʻlashda ishlatiladi. Kompress qilish Momiq paxtasi bint bilan bogʻlangan yara gazak olib ketmasligi uchun uni issiq tutish maqsadida bogʻlam ustidan qoʻyilib, ustidan bintlanadi. U singan joylarni gipslashda hamqoʻllaniladi. Momiq paxtaning alohida xili — vatin bir yoki ikki tomondan emulsiya surkalgan material boʻlib, kiy-im-bosh tikishda ishlatiladi. Paxtadan boshqa tolalardan ham momiq tolalar massasi tayyorlash mumkin. Ularni tabiiy va sunʼiy xillarga ajratsa boʻladi. Tabiiy tolalar — jun, ipak, zigʻir, penka, asbest tolalar; sunʼiy tolalar — sellyuloza, shisha, metall, shlak, bazalt tolalar. Tabiiy momiq tolalar tikuvchilik, mebel-lsozlik va texnika maqsadlarida, sunʼiy momiq tolalar qurilish va kimyo sanoatida ishlatiladi.

## Manbalar
Monada

**Monada** (yun. monas — yagona, boʻlinmas) — turli falsafiy taʼlimotlarda borliqning tuzilish elementlarini ifodalash uchun ishlatiladigan tu-shuncha: pifagorchilar taʼlimotida son, neoplatonizmda yagonalik. J.Bruno fikricha, monada voqelikning jismoniy va ayni vaqtda psixik elementa. Monadalar haqidagi taʼlimot (monadologiya)ning asoschisi G. Leybnits hisoblanadi. Uning fikricha, monada ruhiy tabiatga ega boʻlgan, butun dunyoni oʻziga kamrab, aks ettira oladigan oddiy (boʻlinmas) va faol birlamchi substan-siyadir. Monadologiya gʻoyasi 19-asrda nemis faylasufi I. Gerbart, G. Lotse, 20-asrda E. Gusserl (Germaniya), A. Uaytxed (Buyuk Britaniya) va boshqalarning qarashlarida oʻz aksini topdi.

## Manbalar
Monatsit

**Monatsit** (nem. monazit, yun. monazo — yakka yashayman) — mineral; seriy guruhiga mansub nodir yer elementlari fosfati. Kimyoviy tarkibi (Ce,La...) [Ro4]. Monoklin singoniyali. Koʻpincha turli qoʻshimchalari boʻladi, bulardan asosiylari: TYU2 (28% gacha), SiO2 (6% gacha), V2O5 (5% gacha) va boshqa Plastinkasimon, baʼzan qalin taxtachasimon kristallar, turli shaklli donachalar, donachali massalar hosil qiladi. Koʻpincha kuchli radioktiv. Rangi sariq, sariqyashildan qoʻngʻir, qizil-qoʻngʻirgacha. Kattikligi 5—5,5, zichligi 4,9—5,5 g/sm3. Monatsit konlari, odatda, granitli pegmatitlar bilan, baʼzan ishuriy granit, siyenitlarda gidrotermal karbonatli tomirlar bilan bogʻliq.

Monatsit, asosan, daryo va dengizdagi sochmalardan (Hindiston, Braziliya, Shri Lanka) olinadi. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda  Chorkesar, Oqtov va Chatqol-Kurama togʻlarida va boshqa joylarda aksessor koʻrinishida kup uchraydi. Seriy va toriy olishda xom ashyo.

## Manbalar
Monblan

**Monblan** (frans. va ital. — Oqtogʻ) — Gʻarbiy Alp togʻlaridagi togʻ massivi, Fransiya, Italiya va Shveysariya chegarasi boʻylab 50&nbsp;km masofaga choʻzilgan. Eng baland joyi 4807 m, Gʻarbiy Yevropada eng baland choʻqqi. Granit, gneys va kristall jinslardan tuzilgan. Togʻ tepasidagi muzliklarning maydoni 200&nbsp;km² dan ortiq, eng yirigi Merde-Glas muzligi (uz. 15&nbsp;km). Alpinizm, turizm rivojlangan. Astronomiya va meteorologiya rasadxonasi bor. M. orqali uz. 11,6&nbsp;km li avtomobil tonneli qurilgan.

## Manbalar
Mongoliya oltoyi

**Mongoliya oltoyi** - Mongoliya va Xitoydagi togʻ sistemasi, Oltoy togʻlarining janubi-sharqiy qismi. Shim.-gʻarbdan janubi-sharqqa 1000&nbsp;km ga choʻzilgan, eni 150–300&nbsp;km. Eng baland joyi 4362 m (Munxxayrxon-Oʻla togʻi). Boʻylama tektonik vodiylar bilan ajralgan oʻzaro parallel tizmalardan iborat. Togʻ tepalari platosimon. M. O., asosan, paleozoy kristalli slanetslari, porfir va granitlardan tuzilgan. Togʻ tepalarida doimiy qor va muzliklar (eng kattasining uz. 20&nbsp;km) bor. Sernam janubi-gʻarbiy yon bagʻri oʻrmon, togʻ etaklari dasht, togʻ tepalari alp oʻtloqlari, Shimoli-sharqiy yon bagʻri dasht va chala choʻldan iborat. Mongoliya oltoyining davomi Gobi Oltoyidir.

## Manbalar
Mongoliya fanlar akademiyasi

**Mongoliya fanlar akademiyasi** — Mongoliyaning yetakchi ilmiy muassasasi. 1961-yil mayda Fanlar qoʻmitasi (1921; 1929-yilgacha ilmiy qoʻmita) negizida Ulan-Bator shahrida tashkil etilgan. 50 haqiqiy aʼzosi, 7 seksiya, 60 dan ortiq ilmiy tadqiqot instituta, rasadxona, ilmiy tadqiqot stansiyasi bor.

## Manbalar
Mongoloid irqi

**Mongoloid irqi** - **Sariq irqi**, Osiyo-Amerika irqi — insoniyatning eng katta irqlaridan biri. Bugʻdoy rangligi, qalin qora sochi, yuz va badanida tukning kamligi, kichik burni, yonoq su-yaklarining boʻrtib chiqqanligi, yuzi yumaloqdan kelganligi, qisiq koʻzligi bilan harakterli. Sharqiy Osiyo, Indoneziya, Markaziy Osiyo(Qozogʻiston va Qirgʻiziston)(Oʻzbekiston evropoid irqiga mansubdir), Sibir, Amerikada tarqalgan. 

## Manbalar
Mone Klod Oskar

MONE (mod) Klod Oskar (1840.14.2, Parij — 1926.6.12, Normandiyaning Jiverni shahri) — fransuz manzarachi rassomi, sex xxx  asoschilaridan biri. E. Buden (1858—59), Syuis akademiyasi (1859—60) va Sh. Gleyr ustaxonasi (1862—63)da tahsil koʻrgan. Barbizon maktabi rassomlari va E. Budenning plener fuck erishgan yutukdarini rivojlantirib, 1860-yillarning 2-yarmidan ifoda vositalari orqali havo-nur holatidagi oʻzgarishlar hissini, olam goʻzalligini tasvirlashga intildi ("Maysa ustida nonushta", 1866; "Ayollar bogʻda", 1867 va boshqalar). 1860-yillar oxiridan ijodini inson tabiatning tabiiy bir boʻlagi sifatida talqin etilgan manzaralar yaratishga bagʻishladi; manzaralari cheksiz ichki harakatdagi tirik tabiatning bir zarrasi sifatida aks ettirildi ("Parijdagi Kaputsinok xiyoboni", 1873; "Bel-Ildagi qoya", 1886 va boshqalar); maʼlum bir mavzuni tanlab olib, uni kunning turli vaqtlarida, turli obhavo sharoitlarida, tabiatning turli holatlardagi koʻrinishlari muxrlangan turkum kartinalar yaratdi ("Pichan gʻarami", 1890—91; "Ruan sobori", 1893—95 va boshqalar). Soʻnggi davrlarga oid asarlarida moddiy boʻlmagan mu-hitga singib ketayotgan narsalar dunyosi tasvirlandi ("Londonda tuman", 1903; "Nilufarlar" turkumi, 1914-22 va boshqalar).

## Manbalar
Monetarizm

**Monetarizm** (lot. moneta — tanga, pul) — davlatni iqtisodiy boshqarishga oid iqtisodiy nazariya va amaliy konsepsiya. 20-asr ning 50-yillarida Milton Fridmen asos solgan. M. M. Fridmen, G. Xaberler (AQSH), O. Fayt (GFR), J. Ryuyeff (Fransiya) va boshqa asarlarida rivojlantirilgan. Fridmen va uning safdoshlari J. M. AGeynsning pulsiz omillar (mas, investitsiyalar) oʻrniga aynan pulli omillarni afzal koʻradilar. M. iqtisodiyot nazariyasidagi neoliberalizm oqimiga kiradi, taʼminlash va iqtisodiy oʻsish mexanizmini yaratish muammolari bilan shugʻullanadi va bu mexanizmda asosiy eʼti-borni pulga qaratadi.

M.ga koʻra, iqtisodiy jarayonlarda, xoʻjalik yuritishda muomaladagi pul miqdori va pul massasi bilan tovar massasi oʻrtasidagi aloqalar belgilovchi oʻrinda turadi. Monetaristlar pul emissiyasini tartibga solish, milliy pul birligining valyuta kursi, kredit foizi, soliq stavkalari va boj tariflarini iqtisodiyotga taʼsir koʻrsatishning asosiy usullari deb biladilar. Fiskal siyosat oʻrniga faol pul-kredit siyosatini qoʻllash taklif etiladi. 1963-yil Fridmen tomonidan"AQShning 1867—1960-yillarda pul tarixi" kitobi (Anna Shvars bilan hammualliflikda) bosilib chiqdi. Bu kitobda M. konsepsiyasi uzining ishonchli tasdigʻini topdi. Mazkur kitobda AQShdagi Buyuk depressiyaning asosiy sababchisi Markaziy bank ekanligi kursatilgan. Monetar konsepsiya AQSH amaliyotida yaxshi natija berdi. M. gʻoyalari 20-asrning 80-yillaridan Gʻarb mamlakatlarida davlat iqtisodiy si-yosatiga singdirildi, uning tavsiyalari amaliyotga joriy qilindi. AQShda "reygonomika" (AQSH prezidenti R. Reygan nomi bilan bogʻliq) siyosati shu tavsiyalar asosida ishlab chiqildi va amalga oshirildi. Natijada AQSH iqtisodiyoti 70-yillarda yuz bergan tanglikdan chiqib rivojlanish yulga utdi.

Abduxalil Razzoqov.

## Manbalar
Moniyeziozlar

**Moniyeziozlar** — kavsh kaytaruvchi hayvonlarning ingichka ichagida parazit holida yashovchi Moniezia turkumiga mansub sestodalar chaqiruvchi invazion kasallik. Sestodlar oraliq xoʻjayinzirhli kanalar ishtirokida rivojlanadi. Yosh mollar sharoiti no-qulay boʻlgan yaylovlarga olib chiqilgach, oʻt bilan birga kanallarni yutib yuborib, kasallanadi. Kasallangan hayvon lohaslanadi, ichi ketadi, oriqlaydi, ichagi ogʻrib, aylanma harakat qila boshlaydi. Tashxis axlat namunalarida gelmintlar va ularning tuxumlari aniqlanishiga koʻra qoʻyiladi.

Davolash: fenasal, mis sulfati, panakur, mishyak-qoʻrgʻoshin oksidi preparatlari beriladi.

Oldini olish: madaniy yaylovlarda oʻtlatish, mollarni degelmintizatsiyalash.

## Manbalar
Monizm

**Monizm** ( — monas — yakka, yagona) — dunyodagi turli hodisalar negizida bitta ibtido, yagona substansiya yotadi deb hisoblaydigan taʼlimot. M. dualizm va plyuralizmning aksi. Falsafa tarixida materialistik va idealistik M. mavjud boʻlgan. Materialistik M. tarafdorlari suvni (Fales), apeyron (noaniq modda)ni (Anaksimandr), havoni (Anaksimen), gomeomeriya (zarra)ni (Anaksagor), atomni (Demokrit, Epikur), olovni (Geraklit) dunyoning yagona moddiy asosi deb hisoblaganlar. Idealistik M.ning yirik vakili Gegel dunyo va uning hodisalari asosiga dunyoviy gʻoyani qoʻygan. Falsafada M. butun borliqni — tabiat, jamiyat, inson maʼnaviy dunyosini bir deb bilish, ular yagona asosdan kelib chiqqan, bir-birlaridan mutlaqo ajralmas deb hisoblashdir.

Tabiatshunoslikda M. jonsiz (noorganik) va jonli (organik) tabiat bosqichlari — oʻsimlik dunyosi, hayvonot dunyosi, insoniyat dunyosini bir asosdan uzoq rivojlanish jarayonini bosib oʻtib, bir-biridan kelib chiqqanligi haqidagi taʼlimotdir.

## Manbalar
Monilioz

**Monilioz**, meva chirish kasalligi — olma, nok va baʼzan danakli meva daraxtlarida uchraydigan kasallik. Monilia turkumiga mansub zam-burugʻlar koʻzgʻatadi. Kasallangan mevalar qoʻngʻir tus oladi, pustila sargʻish mayda doʻmboqchalar paydo boʻladi, meva eti hovol boʻlib qoladi, taʼmini yoʻqotadi, chirib, jigarrang tusga kiradi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi zamburugʻ sporalari yemgʻir, shamol, hasharotlar yerdamida tarqaladi. M. qoʻzgʻatuvchilari oʻsimlikka asosan mexanik shikastlanishdan yuqadi. Kasallangan mevalarning koʻpchiligi toʻkilib ketadi, ayrimlari shoxlarda osilgancha qotib qolib, bahorda kasallik manbaiga aylanadi. M. mevalar omborlarda saqlanayotgan davrda ham paydo boʻladi.

Kurash choralari: yoz davomida chirigan, toʻkilgan mevalar yoʻqotiladi, daraxtlarga gullashdan oldin va gul dan tushganidan keyin 1% li bordo suyuqligi yoki boshqa fungitsidlar eritmasi purkaladi; meva omborlari toza tutiladi, havo namligi moʻʼtadil saqlanadi. Nimaga aldaysilar

## Manbalar
Moniylik

**Moniylik** ( *Ãyīnⁱ Mānī*) — 3-asrda Eronda vujudga kelgan din. Asoschisi Moniy. Moniylik koinotda nur bilan zulmat, ruhiy asos bilan moddiy asos, yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi oʻzaro kurashni eʼtirof etishga asoslanadi. Nur, ruhiy asos, yaxshilik olamida xudo, ikkinchisida — shayton (iblis) hukm suradi. Moniylikka koʻra, ikki olam kurashi falokat bilan tugaydi, natijada moddiy asos olami halokatga uchrab, ruh ozodlikka chiqadi. Moniylik taʼlimotiga koʻra, bu dunyo yovuzlik dunyosidir. Inson ikki unsur (ruh — nur farzandi, jism — zulmat farzandi)dan iborat mavjudot boʻlgani uchun zulmat kuchlariga qarshi kurashda nur kuchlariga yordam bera oladi. Moniy samo nuri elchisi hisoblangan.Moniyning falsafiy axloqiy qarashlari uning tavbanomasi "Xuastuanift" asarida yanada yaqqolroq namoyon bo'ladi. Moniylikda zardushtiylik va xristianlik gʻoyalari mavjud. Moniylik dunyoning koʻp mamlakatlariga, jumladan, Italiyadan to Xitoyga qadar tarqalgan. 8-asrda Uygʻur xonligida hukmron dinga aylangan. Moniylik 8—9-asrlarda islom tarafdorlarining taʼqibiga uchradi. Keyinchalik Yevropa va Osiyoda barham topdi. Xitoyda u 14-asrga kelib taqiqlandi.

## Manbalar
Moniy ibn Fatak

**Moniy Ibn Fatak** (taxminan 216 — taxminan 277) — moniyyaik taʼlimoti asoschisi. 3-asrning 30-yillarida Eron, Oʻrta Osiyo, Hindistonga safar qilib, buddizm, braxmanizm va boshqa dinlar bilan tanishgan. Keyinchalik oʻz taʼlimotini targʻib etgan. Bu taʼlimotni Eron shohi Shopur I quvvatlab, uni xristianlik va mahalliy dinlarga qarshi qoʻygan. M. zardusht kohinlarining qarshiligiga uchrab, Erondan qochishga majbur boʻlgan. Uning tarafdorlari Oʻrta Osiyo, Misr, Sharqiy Turkiston (Sinszyan), Rim imperiyasining sharqiy viloyatlarida kengtarqalgan. 273 yil M. Eronga qaytgan, bir oz vaqtdan soʻng qatl qilingan. Turli rivoyatlarda M.ning oʻz davrida isteʼdodli naqqosh, rassom ham boʻlgani haqida hikoya qilinadi.

## Manbalar
Monlar

**Monlar** (talain) — Myanmaning jan. va Tailandning jan.-gʻarbidagi xalq. 820 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mon-kxmer tillari guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar. Sholikorlik va xunarmandchilik (kulolchilik va boshqalar) bilan shugʻullanadi. M. Hindixitoyning tub joy xalqi. 15-asrda oʻz davlatiga ega boʻlgan. Hozirgi M. myanma va karenlarga singib ketgan.

## Manbalar
Jacques Monod

**Jacques Monod** (9-fevral 1910 – 31-may 1976) - fransuz biologi va mikrobiologi. Sorbonna universitetini tugatgan (1931). 1940-yildan boshlab Paster institutida ishlagan. Sorbonna, keyinchalik de Frans kolleji professor Ilmiy ishlari bakteriyalar irsiyati va bakteriya hujayrasi enzimologiyasining molekulyarbiologik aspektlariga bagishlangan. Fermentlar va viruslar sintezini irsiy nazorat qilishni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1965; F.Jakob va A. M. Lvov bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Mono

**Mono** (yunoncha: *monos* — bir, yakka, yagona) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi boʻlib, maʼnosiga koʻra, „bir“, „yagona“, „yolgʻiz“ soʻzlariga toʻgʻri keladi (masalan, monogamiya, monosaharidlar).

## Manbalar
Monogamiya

**Monogamiya** ( — mono… va  — gamos — qoʻshilishi) (bir nikohlilik)) — nikoh va oilaning tarixiy shakli. Ibtidoiy davrda qoʻsh nikohlik hukm surgan bir davrda monogamiya paydo boʻlgan. Bu oʻsha davr uchun nikohning yangi turi hisoblangan. Monogamiya umrning oxirigacha bir individ bilan bir oila boʻlib yashash demakdir.

## Yana qarang

* Poligamiya

## Manbalar
Monogamiya (maʼnolari)

**Monogamiya**:

* Monogamiya (mono.
* Monogamiya (biologiya) — har xil jinsli hayvonlar oʻrtasidagi munosabat shakli; bitta erkak hayvonning mavsum davomida faqat bitta urgʻochisi bilan juftlashishi.
Mon-kxmer tillari

**Mon-kxmer tillari** - "anʼana viy mon-kxmer tillari" deb ataluvchi va butun Xindixitoyda, Tailand va Myanmada, Xitoyning jan. hududlarida tarqalgan tillar guruqi. M.-k.t.da soʻzlovchi xalqlarning eng yiriklari kxmerlar (7 mln. kishidan ortiq), moilar (500 mingdan ortiq) va kuylar (500 mingdan ortiq)dir; qolganlarining soni 100 mingtagacha yetmaydi /1987). Mon-kxmer tillarit.ning chegarasi, miqdori haqida yagona fikr yoʻq. Koʻpchilik tadqiqotchilar, kxmer, mon, pear, shim. baxnar, jan. baxnar, gʻarbiy baxnar, katu, kxmu, palaung guruhchalarini Mon-kxmer tillarit.ga kiritadilar.

Anʼanaviy M.-k.t.da soʻz oʻzgartuvchi qoʻshimchalar yoʻq. Sintaktik munosabatlar soʻz tartibi va yordamchi soʻzlar orqali ifodalanadi. Sodda ran qurilishida ega avval, kesim undan keyin, toʻldiruvchi esa kesimdan soʻng joylashadi. Ularning oʻrin almashuvi ran mazmuniga taʼsir qilishi mumkin. Anʼanaviy M.-k.t. umumiy lugʻat tarkibida tay, avstronez, hind-oriy, xitoy va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. M.-k.t.dan kxmer va mon tillari qadimdan oʻz yozuvlariga (hind yozuvidan kelib chiqqan) ega boʻlgan tillardir; qolganlari esa oʻz yozuviga ega emas yoki yaqindagina ega boʻlgan.

## Manbalar
António Egas Moniz

**António Egas Moniz** (1874—13.12.1955) — portugaliyalik nevropatolog va neyroxirurg. Koimbrks universitetni tugatgan. Ilmiy ishlari ruhiy kasalliklarga tashxis qoʻyish va davolash masalalariga oid. Serebral angiografiya usulini ishlab chiqqan (1927); birinchi boʻlib leykotomiya (lobotomiya) operatsiyasini oʻtkazgan (1936). Ayrim ruhiy kasalliklarni davolashda lobotomiyaning terapevtik taʼsirini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1949, V. R. Xess bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Monogeneyalar

**Monogeneyalar**, monogenetik soʻrgʻichlilar, koʻp soʻrgʻichlilar (Monogenea) — yassi chuvalchanglar tipiga mansub sinf. Uzunligi 0,2— 3 sm. Ektoparazitlar. Asosan, baliklar terisi va jabralarida, baʼzan suvda va quruqlikda yashovchilar hamda sudralib yuruvchilar (toshbaqalar) ichki organlarida parazitlik qiladi. Tanasining keyingi qismida yopishuvchi diski bulib, unda turli xil yopishuv organlari (ilmoklar, klapanlarga uxshash soʻrgʻichlar) joylashgan. Ogzi tanasining oldingi qismida. Ichagi xaltasimon yoki shoxlangan. Ayirish sistemasi protonefridiy tipida, ayirish teshiklari tanasining 2 yonida. Germafrodit, qoʻshiluv organlari bor. Tu-xum qoʻyadi, baʼzan tirik tugʻadi. Odatda, nayel gallanmasdan koʻpayadi (baqa koʻp surgʻichlisi bundan mustasno). Erkin yashovchi lichinkasi 10—16 ilmoqchalar bilan qurollangan boʻlib, yangi xoʻjayinni zararlaydi. 200 ga yaqin turi maʼlum. Bir qancha turlari yosh baliqlarni zararlab, yoppasiga qirib yuboradi. M. baliqchilik xoʻjaliklariga katta ziyon keltiradi.

## Manbalar
Monokarp oʻsimliklar

**Monokarp oʻsimliklar** (mono... va yun. karpos — meva) — hayotida bir marta gullab urugʻlaydigan, keyin nobud boʻladigan oʻsimliklar. M.oʻ.ga, asosan, bir yillik (bugʻdoy, arpa, lolaqizgʻaldoq va boshqalar) va ikki yillik (sabzi, karam, piyoz va boshqalar) oʻsimliklar, koʻp yilliklardan baʼzi bambuklar, palmalar, agavalar va sassiq kovrak kiradi.

## Manbalar
Monoklinal

**Monoklinal** (mono... va yun. klino — engashaman) — togʻ jinslari qatlamlarining bir tomonga bir tartibda qiyalanib yotishi. Odatda, birorta keng va kiya yotgan koʻtarilma yoki qatlamlar bukilmasidan iborat boʻladi. M., ayniqsa, antekliza va sinekliza qanotlariga mansub boʻlib, platformalar uchun harakterli. Katta antiklinal yoki sinklinal bukilmalarning bir yon qanoti ham M. deb ataladi. Bunga Boltiq kristalli qalqoni jan. yon bagʻridagi paleozoy qatlamlari hosil qilgan struktura misol boʻladi. 

## Manbalar
Monokristall

**Monokristall** — kristall panjarasi tartibli, maʼlum simmetriyaga ega (toʻgʻri koʻp yoqli), anizotrop xossali bitta kristall. Koʻpchilik qattiq jismlarning monokristalldan farqi shundaki, ular mayda kristall va kristallitlardan tarkib topgan polikristallitlardir. Monokristall maʼlum temperatura, bosim va kimyoviy tarkibli suyuq, qattiq, gazsimon moddadan hosil boʻladi (masalan: flyuorit, ftorli litiy va boshqalar). Monokristall olish uchun reaktiv toza boʻlishi, tashqi sharoit va temperatura oʻzgartirilmasdan saqlab turilishi kerak.

Monokristall moddani eritish, eritma hosil qilish, gaz va qattiq holga keltirish jarayonlari orqali hosil qilinadi. Bu holatlarni hosil qilish usullari juda koʻp boʻlib, ularni tanlashda moddaning fizik va kimyoviy xossalari eʼtiborga olinadi. Erishi qiyin boʻlgan moddalar (molibden, volfram)dan monokristall olish juda qiyin. monokristall olishda paydo boʻlgan asosiy nuqson vakansiyalar va dislokatsiyalarsir. Monokristall sekin hosil qilinganida vakansiya ortsa, tez hosil qilinganida dislokatsiya ortadi. Dislokatsiya ortganida mozaik (rangdor) kristall hosil boʻladi. monokristall xalq xoʻjaligida, radioelektronika, akustika, hisoblash texnikasi va hokazo da ishlatiladi.

## Manbalar
Monografiya

**Monografiya** (mono... va... grafiya) — muayyan mavzu yoki muammoni, biror olim yoki yozuvchi hayoti va faoliyatini atroflicha, chuqur tadqiq etuvchi ilmiy asar. M.da yoritilayotgan masala boʻyicha mavjud adabiyot umumlashtiriladi va tahlil etiladi, fanni rivojlantirishda yordam beradigan faraz va xulosalar ilgari suriladi.

## Manbalar
Monodiya

**Monodiya** (yun. — yakkaxon xonanda qoʻshigʻi) — 1) Yunonistonda joʻrsiz yoki cholgʻu (kifara, avlos) jurligidagi yakkaxon xonanda ijrosi; 2) 16-asr Italiyada yunon dramasiga taklidan yuzaga kelgan musiqa uslubi, cholgʻular akkordlari jurligida yakkaxon xonanda kuylashi (Ya. Peri, J. Kachchini, K. Monteverdilarning opera va madrigallari; 3) keng maʼnoda — har qanday bir ovozli kuy; 4) 1970-yillardan boshlab (shu jumladan, Oʻzbekistonda) musiqashunoslar tomonidan M. atamasi musiqiy tafakkur turi maʼnosida ham tushuniladi. Unda garmoniya, polifoniya yoʻnalishidagi koʻp ovozli musiqadan farqli oʻlaroq ovozlarning oʻzaro nisbatlari ichki uygʻunlikka asoslanadi; yaʼni M. tarkibidagi ovozlar kuyning umumiy yoʻnalishiga boʻysunadi.

## Manbalar
Monologik nutq

**Monologik nutq** — soʻzlovchining oʻziga qaratilgan, boshqa shaxsning tinglash va javob berishini eʼtiborda tutmaydigan nutq shakli. Ayrim dramatik asarlarda personajning Monologik nutqi tomoshabinga qaratilgan boʻladi. Monologik nutq nasriy asarlarda ham bor. Nazmda esa asosiy nutq shakllaridan biri hisoblanadi. Baʼzan Monologik nutqda asarning kulminatsion nuqtasi bayon etiladi. Monologik nutq uchun, odatda, tuzilish va mazmun jihatdan oʻzaro bogʻliq, oʻziga xos kompozitsion qurilishga va mantiqiy tugallikka ega boʻlgan matnning maʼlum boʻlagi xos boʻladi. Monologik nutq ogʻzaki (nutq bayon qilish) yoki yozma (publitsistika, memuarlar, kundaliklar) shaklida ifodalanishi mumkin. Monologik nutqning ogʻzaki shaklida ohang (intonatsiya) muhim oʻrin egallaydi, yozma Monologik nutqda esa ohang matnning sintaktik konstruk-siyasiga, mantiqiy urgʻu tushuvchi soʻzlarning joylashish oʻrniga bogʻliq. Monologik nutq notiqning asosiy nutqiy shakllaridan hisoblanadi; lingvo-stilistik usul boʻlib, bir qancha turlari mavjud. Mas, taʼsir qiluvchi (targʻib qiluvchi) Monologik nutq, dramatik Monologik nutq, lirik Monologik nutq, hikoya qiluvchi (axborot beru vch i) Monologik nutq Monologik nutqning ochiq nutq va ichki nutq kabi koʻrinishlari mavjud; ochiq Monologik nutqda personaj oʻz nutqini ovoz chiqarib bayon etadi; ichki Monologik nutqda monolog personajning ichki nutqi, oʻylari shaklida namoyon boʻladi.

## Manbalar