open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Axal viloyati

**Axal viloyati** (sobiq Ashxobod viloyati) – Turkmaniston tarkibidagi viloyat. 1973-yil 27-dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 95,4 ming km². Aholisi 875 ming kishidan ziyod (1997; Ashxobod shahri aholisisiz), asosan turkmanlar, shuningdek ruslar, oʻzbeklar, ukrainlar, ba-lujlar va boshqa yashaydi. Shaharliklar 62%. Axal viloyatida 9 tuman, 3 shahar va 13 shaharcha bor. Markazi – Ashxobod shahri Viloyatning kattagina qismini Qoraqum (hududining 90%dan ziyodi) egallagan, janubida Kopetdogʻ togʻlari joylashgan. Foydali qazilmalari: tabiiy gaz (Markaziy Qoraqum gazli rayoni) va mineral qurilish materiallari (sement xom ashyosi, ohaktosh, qumoq, dolomit, qurilish qumi va tosh). Iqdimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 0,2°, iyulniki 30,9°. Yiliga 140&nbsp;mm dan (Qoraqumda) 250&nbsp;mm gacha (Kopetdogʻ togʻlarida) yogʻin yogʻadi. Asosiy daryosi – Tajan, shuningdek sugʻorishda foydalaniladigan kichik soylar bor. Viloyat hududidan Qoraqum kanaloʻ oʻtadi. 6 suv ombori qurilgan; eng yiriklari: 1-Tajan, 2-Tajan, Xor-Xor va Kopetdogʻ. Sur tuproq, taqirsimon, oʻtloq va choʻl qumloq tuproqlar tarqalgan. Bu-ta-efemer oʻsimliklari oʻsadi. Oʻrmonlar viloyat hududining 0,04% ni egallaydi (asosan Kopetdogʻ togʻlarida va Tajan daryosi vodiysida).Axal viloyatida ishlov beruvchi sanoat, sabza-votchilik, polizchilik va tokchilik yetakchi oʻrinda. Energetikasi Mari GRES va Buzmayin GRESdan keladigan energiya va tabiiy gazda ishlaydi. Sanoatining asosiy tarmogʻi – yengil sanoat (paxta tozalash va ip gazlama). Poyabzal, tikuvchilik, gilam toʻqish, ipak yigiruv va trikotaj fabrikalari bor. Oziq-ovqat va qurilish materiallari sanoati (gʻisht, sement, temir-beton buyumlar, shisha va boshqa ishlab chiqarish), mashinasozlik (shu jumladan neft va elektrotexnika) va metall-sozlik rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari – Ashxobod, Tajan, Buzmayin.Axal viloyati paxta, sabzavot, poliz ekinlari, uzum yetishtirish va bogʻdorchilikka ixtisoslashgan. Chorvachilikda sut-goʻsht yetishtiriladi. Qoramol, qoʻy, echki, tuya, yilqi boqiladi. Axal viloyati hududidan Oʻrta 811Osiyo temir yoʻl oʻtgan, avtomobil yoʻllari bor. Ashxobodda aeroport mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axaltaka ot zoti

**Axaltaka ot zoti** – salt miniladigan qadimiy ot zotlaridan biri. Xalq seleksiyasida Janubiy Turkmanistondagi Axaltaka vohasida yashagan turkmanlarning taka qabilasi yetishtirgan. Axaltaka ot zoti quruq issiq iqlimga moslashgani, nihoyatda chopqirligi bilan ajralib turadi (poygada 1000 m masofani 1 minut 05 sekundda bosib oʻtadi).

Axaltaka ot zotining toʻshi tor, sagʻrisi ixcham va choʻzinchoq, oyoqlari nozik, chiroyli, terisi yupqa va taqir. Tusi aksariyat hollarda toʻriq, koʻk va saman tusda boʻladi. Sof zot otlar ichida oʻzining koʻrkamligi va harakatchanligi bilan ajralib turadi. 

Aygʻirlarining qarchigʻayigacha balandligi 157 sm (ayrim hollarda 160– 165 sm), koʻkrak qafasi aylanasi 167 sm, toʻpigʻi aylanasi 19 sm. Asosan Turkmaniston va Qozogʻistonda, Rossiya, AQSHda boqiladi. Axaltaka ot zoti ishtirokida koʻpgina chopqir ot zotlari chiqarilgan.

## Manbalar

## Havolalar
*
Axaltaka harbiy yurishlari

**Axaltaka harbiy yurishlari** – rus qoʻshinlarining Axaltaka (Turkmaniston) vohasini egallash maqsadida 1879, 1880-81 yillardagi yurishlari (rus manbalarida Axaltaka ekspeditsiyasi deb ataladi). 1869-yil Kras-novodsk (1992-yildan Turkmanboshi) shahriga asos solingach, rus podsho hukumatining turkmanlar yerlarini bosib olish ishtiyoqi kuchaydi. Krasnovodskdan gene-ral Lazarev qoʻmondonligida 20 minglik qoʻshin 1879-yil iyulda Koʻktepaga hujum qiladi. Ruslar katta talofat koʻrib, ortga chekinishga majbur boʻladilar. Bu holdan foydalangan Angliya 1880-yil 10-iyunda Afgʻonistonni oʻziga tobe etdi. Aleksandr II Turkmanistonni bosib olishni M. D. Skobelevga topshirdi. Axaltaka vohasiga yoʻl ochish maqsadida Krasnovodskdan boshlab temir yoʻl qurilishi boshlandi. M. D. Skobelev taka turkmanlar qoʻmondoni Tiqma Sardor nomining mashhurligi, uning botirligi haqida eshitgan edi. U 800 nafarlik qoʻshin bilan Bomi, Yangi qalʼa qishloklariga 1880-yil iyulda kelib Koʻktepa atroflarini oʻrgandi. Otliq turkman toʻdalari hujumlarini qaytarib turdi. 1880-yil 30-noyabrda Koʻktepadan 10 chaqirimcha uzoqda boʻlgan Yaganbotir qelʼasini egallaydi. Taka turkmanlar rus qoʻshinlariga hujum qilib, 3000 bosh tuyani oʻlja tu-shiradilar. M. D. Skobelev Koʻktepa atrofini aylanib chiqib, qalinligi 6 – 8 m li mudofaa devorlarini port-latish uchun bir necha tonna portlatuvchi dori keltirgan edi. Rus qoʻshinlari 8000 nafar boʻlib, 70 dan ortiq zambarakka ega boʻlganlar. Koʻktepa qalʼasi hujum bilan ishgʻol qilingach (1881-yil 12-yanvar) ta-lon-toroj qilish uchun toʻrt kun askarlar ixtiyoriga topshirib qoʻyildi. Qyalʼa mudofaachilari 25 ming nafar (boshqa manbalarga koʻra 45 ming, shu jumladan keksalar, xotin-qizlar, bolalar) boʻlib, ularning bor-yoʻgʻi 5000 pilta miltigʻi bor edi. Qalʼa axdidan biror kishi ham omon qolmagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axalsixe

**Axalsixe** – Gruziya Respublikasidagi shahar. Aholisi 17903 kishi (2014). Axalsixe stansiyasi. Batumi, Axalqalaki va Borjomiga boradigan avtomobil yoʻllarining tuguni. Qoʻngʻir koʻmir qazib olish rayoni markazi. Krax-mal, pivo, gips, gʻisht, taxta tilish, vino zavodlari, goʻsht kombinati, mebel fabrikasi, pedagogika va tibbiyot bilim yurtlari, qishloq xoʻjaligi texnikumi, teatr, oʻlkashunoslik va tarix muzeylari bor. A. balneologiya kurorti. 12-asrdan ma’lum.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axbaxoʻjakaspi dovoni

**Axbaxoʻjakaspi dovoni** – Surxondaryo viloyati bilan Tojikiston Respublikasi chegarasidagi dovon. Machitli tizma togʻining shimoli-sharqiy qismida, Kishtut daryosi, Xoʻjakaspi irmogʻining yuqori oqimida joylashgan. Balandligi 3870 m. Gʻarbiy yon bagʻirlari qor va muzliklar bilan qoplangan va sharqiy yon bagʻriga nisbatan qiyaroq. Axbaxoʻjakaspi dovoni orqali yoz oylarida Xoʻjakaspi daryosi vodiysidan Sandaldaryo vodiysiga oʻtiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axbor

**Axbor** (arab. – xabarlar) – shialarning muqaddas rivoyatlari, Muhammad (sav) va Alining soʻzlari, faoliyati 812toʻgʻrisidagi rivoyatlar toʻplami. A. sun-niylarda muqaddas hisoblangan sunna (hadis toʻplamlari) kabi Qur’ondan key-ingi muqaddas manbalardan hisoblanadi. Sunna Muhammad(sav) va sahobalarning, A. esa faqat paygʻambar va uning oila a’zolari, Ali va boshqa imomlarning faoliyati haqidagi rivoyatlarni oʻz ichiga oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afgʻoni

**Afgʻoni** — Afgʻoniston Islom Davlati pul birligi. 1 afgʻoni = 100 pul. 1926-yilda qonun asosida muomalaga kiritilgan. Xalqaro hisob-kitoblarda Afgʻoni kursi 1 AQSH dollari = 4750 Afgʻoni deb belgilangan (1997-yil oxiri).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afgʻonlar

**Afgʻonlar** (oʻzlarini push-tun, patan deb ataydilar) — xalq, Afgʻonistonning asosiy aholisi (10 mln. kishidan ortiq, 1992). 19 mln.dan ortiq kishi (asosan koʻchmanchi va yarim koʻchmanchilar) Pokistonning shimoli-gʻarbida yashaydi. Qabila birlashmalari saqlangan (afridiylar, vazirlar, gil-zoyilar, durroniylar va boshqalar). Pushtu tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan musulmon-sunniylar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axborot

**Sodda**

1) biron voqea haqidagi batafsil xabar, maʼlumot. Davlatlar oʻrtasidagi muzokaralar na-tijasida tuzilgan bitim yoki shartnoma toʻgʻrisida hukumatning rasmiy xabari. Xalqaro huquqda ikki va undan ortiq davlatlar oʻrtasida olib boriladigan diplomatik muzokaralar natijasida tu-zilgan bitimlar, shartnomalar yoki qabul qilingan boshqa qarorlar haqidagi xabar ikki yoki undan ortiq davlatlar tomonidan rasmiy eʼlon qilinadi. Ikki davlat oʻrtasida olib borilgan muzoqaralar haqidagi Axborot. odatda qoʻshma Axborot. deb atala-di;

2) baʼzi vaqtli nashrlarning nomi (mas, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining axboroti, Oʻzbekiston Respublikasi test markazining axboro-ti va boshqalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axborot mashinasi

**Axborot mashinasi** – katta hajmli axborotlardagi ma’lumotlarni saqlash, ularga ishlov berish, ularni iz-lash jarayonlarini mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish uchun moʻljallangan raqamli hisoblash mashinasi. Axborot mashinasi ax-borotni avtomatik tarzda tasniflaydi va uni ma’lum xotira qurilmasiga ki-ritadi yoki axborotni izlash jara-yonini tezlashtirish uchun belgilar bilan ta’minlaydi. Axborot mashinasi katta hajmdagi xotira kurilmasi borligi bilan; ma’lumotlarni kiritish va chiqarish uchun moʻljallangan qurilmalar toʻplami mavjudligi bilan; axborotlar manbai va iste’molchilarga masofadan turib avtomatik bogʻlanish mumkinligi bilan; axborotlarni saralash va ularga ishlov berish kurilmasi va boshqa borligi bilan farqdanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axborot olish kafolatlari va erkinligi

**Axborot olish kafolatlari va erkinligi** – har bir shax-sning oʻzi istalgan axborotni izlash, olish va tarqatishga haqli ekanligi. Oʻzbekiston Respublikasida barcha davlat organlari, jamoat birlashmalari va mansabdor shaxslar fuqarolarga ularning huquq va manfa-atlariga daxldor boʻlgan hujjat, qaror va boshqa xil materiallar bilan tanishib chiqish imkoniyatini yaratib berishi lozim (Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyam, 30-modda). "Axborot olish kafolatlari va erkinligi toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni (1997-yil 24-aprel)ga koʻra, har bir fuqaro oʻz man-faatlariga daxldor axborotni bepul, boshqa axborotlarni kelishuv boʻyicha haq toʻlab olish imkoniga ega. Shaxsning bu hakda yozma yoki ogʻzaki murojaatiga qisqa muddatda, uzogʻi bilan 30 kundan kechiktir-may javob berilishi shart. Axborot olish kafolatlari va erkinligi k. va e. Oʻzbekiston Respublikasida kutubxona va hujjatxonalardan foydalanish bepulligi, fuqarolar oʻzlariga zarur axborotni bevosita yoki qonuniy vakillari yordamida izlash, olish, tadqiq etish va tarqatish, hujjat va boshqa axborot manbalaridan nusxa, foto-tasvir olishlariga ijozat berilgani bilan ham kafolatlangan. Jumladan, fuqaroviy, xoʻjalik, ma’muriy va ji-noyat ishlari koʻrilayotganda sud majlisi ishtirokchilarining soʻzlari va xatti-harakatlarini rasmana yoki stenografiya tarzida yozib olish, magnit tasmasida aks ettirish, sudning ruxsati bilan foto, kino, video tasvirga tushirish, ularni radio tarmoqlari va televideniye orqali namoyish qilish mumkin. Gumon ostidagi shaxs oʻzining qanday jino-yatda gumonsirilayotgani, ayblanuvchi – nimada ayblanayotganini bilishga, ular va ishdan manfaatdor b. shaxslar: jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fu-karoviy javobgar, ularning vakillari ihdagi barcha materiallar bilan tanishib chiqishga, ulardan koʻchirma va nusxalar olishga, shu maqsadda tarjimon xizmatidan bepul foydalanishga haklidir. Agar asossiz ushlangan, qamoqda saqlangan yoki sudlangan shaxs toʻgʻrisida ilgari matbuotda, radio va televideniye orqali xabar berilgan boʻlsa, u begunoh ekanli-gi, okdangani haqida ayni oʻsha ommaviy 813axborot vositasida e’lon qilinishi shart. Axborot olish kafolatlari va erkinligi k. va e. ommaviy axborot vo-sitalari va jurnalistlarga ham ular zarur deb hisoblagan axborotni olish, uni xolisona tekshirish va senzurasiz tarqatish imkoniyatlarini kafolatlaydi. Axborot olish kafolatlari va erkinligi k. va e.dan boshqalarning ichki hayotiga taalluqli axborotni oshkor etish, taqiqlangan ilmiy, texnikaviy, kasbiy, ishlab chiqarish jarayonlariga oid, shuning-dek davlat siri hisoblangan axborotni toʻplash va tarqatish maqsadida foyda-lanish konunga biioan javobgarlikka sabab boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axborotni oʻqish

**Axborotni oʻqish** (kiberneti-kada)–turli xil axborot uzatuvchilaridan kelgan axborotni elektron-raqamli hisoblash mashinalariga kiri-tish uchun moslash. Biror masala haqidagi turli xil axborotlarni. ya’ni dastlab-ki ma’lumotlar, masalani yechish dasturi, masa-la yechimining natijalarini sonlar yoki komanda (buyruq)lar shaklida mashinaga kiritishda foydalaniladi. Axborotni perfolenta (teshik-teshik lentalar) yoki perfokartalar vositasida uzatish usullari keng tarqalgan. Perfokarta oʻrami kirish qurilmasiga solinadi va mashi-na uni navbat bilan tortib, choʻtkalarning kontakt tizimida "paypaslab" koʻradi. Kartaning ayni shu joyida teshik (kar-ta teshigi) bor yoki yoʻq ekaniga qarab, mashinaga elektr signal yuboruvchi kon-takt tutashadi yoki tutashmaydi. Buning ta’sirida mashina xotirasida kod qayd qilinadi. A. oʻ.ning perfokartalardan foydalanishga asoslangan bunday elektr-mexanik usulidan tashqari foto-elementlar yoki fotodiodlar yordamida oʻqish usuli ham bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axvirpat

**Axvirpat** – Sugʻdda V – VIII-asrlarda mavjud boʻlgan ijtimoiy atama. Hokimlarning sayisxona (otxona)si nozirini anglatgan. Ma’lum vaqtlarda Axvirpatlar siyosiy hayotda ham faol ishtirok etganlar. Mas, Sugdning bir qismi – Qashqadaryo vohasida VII-asrga oid "axvirpat" soʻzi yozilgan tangalar ham zarb qilingan. Axvirpat atamasi oʻrta asrlardagi miroxoʻr atamasi bilan almashgan. Mugʻqal’a hujjatlarida Axvirpatga 50 draxma miqdorida maosh belgilanganligi qayd etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axiliya

**Axiliya** (yun. a – inkor qushimchasi va chylos – shira) – ovqat hazm qilish suyuqliklari boʻlmasligi me’da A.si– me’da shirasining yoʻq boʻlishi, me’dada xlorid kislota va fermentlar ishlab chikarilmasligi; pankreatik A. – me’da osti bezi tashqi sekresiyasining hosil boʻlmasligi. A. me’da va boshqa a’zolarning kasalliklari natijasida, mas, me’da bezlari atrofiyasi (organik A.) yoki ogʻir ruhiy kechinmalar, me’da bezlari ne-rviga zararli moddalar ta’sir qilishi oqibatida me’da hazm faoliyatining za-iflashishi sababli (funksional A.) ruy beradi. A. zoʻrayganda ovqat hazm boʻlishi qiyinlashadi, xususan goʻsht va oqsilli ovqatlar yeyilganda me’dada hazm boʻlmay, ichakka oʻtadi, natijada ichakka zoʻr kelib, uning ishi oʻzgaradi (ich dam boʻlib, ogʻrib turadi, ich suradi va hokazo). A.da bemorlarga me’da shirasi, xlorid kislota, pepsin, vitamin S (meva va sab-zavot sharbati, na’matak, qora smorodina damlamasi), vitamin V,, V2 (nuxat, jigar preparatlari – ekstrakt, kampolon) be-riladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axill

**Axill** yoki **Axilles** – yunon afsonalarida Troya urushi davrida Troyani qamal qilgan „Illiada“ qahramonlari ichida eng botiri. Dengiz maʼbudasi Fetida oʻgʻli Axillesni oʻlmaydigan qilish uchun tovonidan ushlab, Stiksning muqaddas suviga botirib olgan, shu tariqa Axillesning suv tegmay qolgan tovoni zaif muchasi boʻlib qolgan. Parisning moʻljallab otgan oʻqi Axillesning tovoniga tegib, uni halok qiladi. „Axilles tovoni“, yaʼni zaif joy iborasi shundan paydo boʻlgan. Uning eng yorqin obrazi „Illiada“da berilgan. Axilles shaxsini ulugʻlash Ellada, Sparta, Shim.Qora dengiz boʻylari va boshqa joylarda keng yoyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axey ittifoqi

**Axey ittifoqi** (miloddan avvalgi 280-146) – Peloponnesda miloddan avvalgi 280 yilda tashkil topgan yunon shahar-davlatlari uyushmasi. U Makedoniyadagi shahar kambagʻallariga va qullarga qarshi ku-rashishni maqsad qilib olgan. Axey vi-loyatida tashkil topib, keyinroq uning hamma yeriga tarqalgan. Miloddan avvalgi 251 yilga kelib ittifoqqa Sikion ham qoʻshildi. Strateg Arat davrida Axey ittifoqi ga Korinf, Argos, Megara va boshqa shaharlar ham a’zo boʻlgan. Ittifoqqa kirgan jamoalar ichki muxtoriyatdan foydalangan. Oliy hokimiyat ittifoqchi fuqarolarning majlisiga topshirilgan. Bu majlis axeylarning qadimgi diniy markazi Egion shahrida yiliga 2-marta chaqirilib turil-gan. Majlis muhim masalalarni hal qilish bilan birga yuqori mansabdorlarni saylagan. Biroq Axey ittifoqi ga Sparta, Elida va Messeniyaning kirishi Rimni xavotirga solgan, Rim Axey ittifoqi ishiga faol aralasha boshlagan, bu esa Axey ittifoqining qarshiligiga duch kelgan. Miloddan avvalgi 146 yilda Rim Yuno-nistonni bosib olganidan keyin Axey ittifoqi tarqatib yuborilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axeylar

**Axeylar** – mil. av. 2- ming yillik boshlaridan Fessaliyada yashagan asosiy yunon kabilalaridan biri, Pe-loponnesda ham yashaganlar. A. suzi Xett hujjatlarida (miloddan avvalgi 14-asr), Gomer asarlarida uchraydi. A. davlatlari: Miken, Pilos va boshqa Troya urushidz. qatnashganlar. Miloddan avvalgi 12-asrda doriylar tomonidan Kichik Osiyo, Kiprga va boshqa orollarga, Peloponnesning shimoliyga siqib chiqarilgan (viloyat Axayya nomini olgan).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axloqi muhsiniy

**"Axloqi muhsiniy"** - Husayn Koshifiynij axloqqa oid asari. Sul-ton Husaynning o‘g‘li, temuriylar shahzodasi, Marv hukmroni Muhsinga bag‘ishlangan. Bu asar shaxsiy, oilaviy va fuqarolik axloq asoslarini o‘z ichi-ga olgan 40 bobdan iborat. Asarda mual-lif adolat, sabr, yoqimlilik, hayo, odob, ishonch, va’daga vafo qilish, shijoat va siyosat kabi masalalar haqida so‘z yuri-tadi. "Ax. M."ni 1858-yil Ogahiy fors tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Asar O‘rta Osiyoda keng tarqalgan. Uning ko‘pgina nodir qo‘lyoz-ma nusxalari O‘zbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqdanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axloq tuzatish ishlari

**Axloq tuzatish ishlari** – Oʻzbekiston Respublikasida jinoiy jazo turi. Mahkumni axloqan tuzatish – unda qonunga ito-atkor xulq-atvorni, inson, jamiyat va mehnatga, jamiyat turmushi qoidalari hamda an’analariga hurmatni shakllan-tirishdan iborat. Axloq tuzatish ishlari i. ish hakining 10% dan 30% gacha miqdorini davlat daro-madi hisobiga ushlab qolgan holda shax-sni mehnatga majburan jalb qilishdan iborat. Axloq tuzatish ishlari i. faqat asosiy jazo sifatida 6 oydan 3 yilgacha, jinoyat sodir etish paytida 18 yoshga toʻlmaganlarga nisbatan esa bir oydan bir yilgacha muddatga tay-inlanadi. Bu jazo ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan jinoyat sodir qilgan shaxslarga nisbatan, ularni jamiyatdan ajrat-masdan ham tarbiyalash mumkin boʻlgan taqdirda tayinlanadi, pensiya yoshiga yetgan, mehnatga qobiliyatsiz shaxslarga, homilador yoki yosh bolasini boqish uchun ta’tidda boʻlgan ayollarga va harbiy xizmatchilarga nisbatan qoʻllanilmaydi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 46- va 83-modda). Qonunda Axloq tuzatish ishlari i.ning ikki turi nazarda tutilgan boʻlib, bular jazoni mahkumning oʻz ish joyida oʻtashdan yoki jazo ijrosini na-zorat qiluvchi organlar belgilab bera-digan boshqa joyda oʻtashdan iborat. Sud shaxsga Axloq tuzatish ishlari i.ni tayinlaganda jazo tu-rini hukmda koʻrsatadi. Jinoyat-ijroiya kodeksida Axloq tuzatish ishlari i.ni ijro etish tartibi (26-modda), ichki ishlar organlarining jazolarni ijro etish inspeksiyasining nazorat ishlari (27-modda) belgilangan. Mahkum ishlaydigan korxona, muassa-sa, tashkilot ma’muriyatiga ham hukmni ijro etish borasida qonun bilan tegishli majburiyatlar yuklatilgan (28-modda).Jazo muddatini hisoblash – mahkumning ish haqidan ushlab qolingan kundan, ish haqidan ushlab qolish – ja-zolarni ijro etish inspeksiyasidan xa-barnoma olingan kundan, boshqa joyda oʻtaladigan Axloq tuzatish ishlari i.ga hukm qilingan shax-slar uchun – jazoni oʻtash uchun yuborilgan korxona, muassasa, tashkilotda ish boshlagan kundan e’tiboran boshlanadi. Mahkum ishlab bergan kunlar miqdori sud tomonidan belgilangan jazo mud-datining har oyiga toʻgʻri keladigan ish kunlari miqdoridan kam boʻlmasligi shart (JIK, 30-modda).Jazolarni ijro etish inspeksi-yasi belgilaydigan joylarda jazoni oʻtash muddati mobaynida inspeksiya yozma ruxsatisiz, mahkum tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish ta’qiqlanadi. Jazo muddati uzluk-siz boʻlgani uchun shu muddat davomida mahkumga mehnat ta’tili berilmaydi, ishlangan muddat umumiy va uzluksiz ish stajiga qoʻshib hisoblanmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anna Axmatova

**Anna Andreevna Axmatova** (taxallusi; tugʻilgandagi familiyasi Gorenko) (1889-yil 23-iyun, Odessa — 1966-yil 5-mart, Moskva viloyati, Domodedovo shahri; Sankt-Peterburgda dafn etilgan) — rus shoirasi.

1910-yildan asosan Peterburgda yashagan. Birinchi sheʼrlar kitobi „Oqshom“ 1910-yilda chiqqan. „Tasbeh“ (1914), „Oqgala“ (1917), „Bar-gizub“ (1921) va boshqa kitoblaridagi sheʼrlarida lirik kechinmalar, tanholik tuygʻulari ifodalangan. Inqilobiy voqeliqdan uzoq boʻlsa-da, Axmatova bari bir muhojirlarni, yaʼni vatangado kishilarni qoralab sheʼrlar yozadi („Men oʻz yerini tashlaganlar bilan birga emas-man…“).Bir necha yillar mobaynida Anna ijodining yangi qirralari shakllandi, asarlarida Vatan mavzui ustunlik qila boshladi. 1930−1940-yillardagi sheʼrlarida Vatan, vatanparvarlik mavzulari keng aks etgan („Oltin kitobdan“, 1940; „Tanlangan asarlar“, 1944). Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkentda yashab, „Toshkent sheʼrlari“ (1944) turkumini yaratgan. „Qahramonsiz poema“ (1940 — 62) asari — Anna ijodining choʻqqisi. „Vaqtning tez oʻtishi“ (sheʼriy toʻplam, 1965) kitobida Anna ijodining oʻziga xos tomonlari aks etgan. Sharq, Gʻarbiy Yevropa shoirlari ijodidan tarjimalar qilgan („Koreya mumtoz sheʼriyati“, 1958; „Sharq mumtoz sheʼriyati“, 1969 va boshqalar). Anna nazmi umuman badiiy soddaligi, loʻndaligi va uslubining oydinligi, obrazlarining aniqligi va odmiligi, chuqur lirikli-gi va musiqiyligi bilan alohida ajralib turadi. Sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1966,1969). Toshkentda Anna yashab ijod etgan uy oʻrnida qurilgan binoga (Sodiq Azimov koʻchasi, 54) shoira xotirasini abadiylashtiruvchi lavha oʻrnatilgan (1976).

## Xotira
Pushkin (Axmatova koʻchasi), Kaliningrad, Odessa, Kiev, Donetsk, Toshkent, Moskva, Tyumen, Astraxan, Maykop va Tomskda Anna Axmatova nomidagi koʻchalar mavjud, Yevpatoriyada (Qrim Muxtor Respublikasi) Anna Axmatova oʻtish joyi mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Laylo Axmerova

**Laylo Bekniyozovna Axmerova** (1957.1.5, Andijon) – chim ustida xok-keychi, xalqaro klassdagi sport ustasi, olimpiya oʻyinlari sovrivdori. Andijon chet-tillar institutini bitirgan (1978). "Andijanka" chim ustida xokkey jamoasi tarkibida oʻynab uch marta mamla-kat chempioni boʻlgan (1979, 1980, 1986). Mamlakat terma jamoasi xokkeychilari bilan birga olimpiada (1980) hamda jahon chempionati (1981)da bronza medallarini qoʻlga kiritgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axsikatiy Abu Roshid Ahmad ibn Muhammad

**Axsikatiy Abu Roshid Ahmad ibn Muhammad** (1073 – 1134) – tarixchi olim, shoir.

Laqabi – „Zulfazoil“ („Fazilatlar sohibi“). Marvda yashab, sulton saroyida munshiypik qilgan. Axsikatiyning „Kitob at-taʼrix“ („Tarix kito-bi“), „Kitob fiy qavlihim“ („Ularning soʻzlari haqida kitob“), „Kitob az-zavoid fiy sharh Saqt uz-zand“ („Chaqmoq tosh uchqunlari dostoniga bitilgan sharh“) nomli asarlari saqlangan. Zahiridsin Bayhaqiyning yozishicha, Axsikatiy „Sulton al-fuzalo“ („Fozillar sultoni“) laqabi bilan mashhur boʻlib, Ozarbayjondagi ot-abeklar saroyida shoir boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axta

**Axta**, ulgi – naqsh yoki rasmni qogʻozga chizib, chiziq yoʻllari igna bilan teshib tayyorlangan andaza; shuningdek andazadagi naqshni bezatiladigan buyum, sirtga oʻtkazish usuli. Xalq amaliy bez-ak san’atining kashtachilik, yogʻoch va ganch oʻymakorligi, naqqoshlik va boshqa turlarida keng qoʻllanadi. Bezatiladigan yuzaga A. qoʻyilib ustidan pista kumir kukuni surilsa, rasm asosga tushib qoladi. A. simmetrik takrorlanuvchi taqsimpn naqshlar shaklini koʻchirish uchun juda qulay.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axtachi

**Axtachi** – 1) qadimgi oʻzbek qabilalaridan biri; 2) qirgʻiz-qipchoqlar urugʻidan birining nomi; 3) A. qadimgi turk-moʻgʻul xalqparida "ot tabi-bi" (sinchi), "otboqar", "sayis", "miro-xur" degan ma’nolarni bildirgan.Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida A. toponimik nom sifatida uchraydi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atsetilen

**Atsetilen**, etin, C2H2 — uch bogʻli toʻyinmagan uglevodorodlarning eng oddiy vakili. Mol.m. 26,04. Rangsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 81° (1277&nbsp;mm sim. ust. da). Qaynash temperaturasi — 83,8°. Toza A. xidsiz. A. yuqori bosim ostida qizdirilsa portlaydi, havo bilan aralash-masi ham portlashi mumkin. A. kalsiy karbidga suv taʼsir ettirib olinadi. U yuqori temperaturada chala oksidlab va elektr kre-king yordamida metandan (tabiiy gazdan) ham hosil qilinadi. A. kimyoviy reaksiyalarga juda yaxshi kirishadi. U birikish reaksiyasiga kirishganda, reaksiya ikki bosqichda boradi, birinchi bosqichda eti-len qatoriga kiruvchi birikmalar hosil boʻlib, ikkinchi bosqichda bular toʻyingan birikmalarga aylanadi. Ani xlorlash reaksiyasidan foydalanib, sanoatda koʻp ishlatiladigan geksaxloretan va trixlo-retilen kabi muhim birikmalar olinadi. A.ga simob tuzlari ishtirokida suv molekulasining birikishi (qarang Kucherov reaksiyasi) natijasida atsetaldegid hosil boʻladi yoki A. katalizator ishti-rokida polimerlansa, kauchuk ishlab chiqarishda xom ashyo vazifasini oʻtaydigan vinilatse-tilen olinadi. A. toʻyinmagan birikma boʻlishiga qaramay, oʻrin almashinish reaksiyalariga ham kirishishi mumkin. A. 1836-yilda kashf qilingan. Uni ilk bor 1862-yil fransuz kimyogari M. Bert-lo kumir va vodoroddan sintez qilgan. Nemis kimyogari F. Vyoler 1862-yilda Ani kalsiy karbiddan kuyidagi reaksiyaga asosan olish mumkinligini koʻrsatib berdi. Bu usul hozir ham texnik usullardan biri sifatida oʻz ahamiyatini saqlab qolgan. Sanoatda A. olishning muhim usuli tabiiy gazlarni termik krekinglashdir. Uni elektrokreking usu-li bilan metanni volta yoyi orqali (1600° da) utkazib olish ham mumkin. A. yoni-shidan koʻp miqdorda issiqlik ajralib chiqqanligi uchun metallarni payvandlashda va har xil mahsulotlarni sintez qilishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atsetilsellyuloza

**Atsetilsellyuloza** – sellyu-lozaning atsetat efiri. Oq amorf modda. A. olishda xom ashyo sifatida asosan paxta momigʻi, ayrim hollardagina sel-lyuloza ishlatiladi. Sellyuloza kata-lizatorlar ishtirokida sirka angidrid yoki atsetil xlorid bilan atsetillansa, tar-kibida bogʻlangan 62,4% sirka kislota qoldiqlari boʻlgan triatsetilsellyu-loza faqat ba’zi organik erituvchilar (sirka kislota, xloroform va metilen xlorid)da eriganligi uchun undan keng koʻlamda foydalanib boʻlmaydi. U deyarli nam tortmaydi. A. elektr izolyatsiya materiallari, sun’iy tola va yonmay-digan kinoplyonka olishda ishlatiladi. Triatsetilsellyulozaning 92 – 96% li sirka kislotadagi eritmasi katali-zator – sulfat kislota ishtirokida qisman gidrolizlansa, ikkilamchi A. hosil boʻladi. Uning tarkibida boglan-gan 52 – 57% sirka kislota boʻlib, bir qancha arzon erituvchilar (atseton, siklo-geksan, atseton bilan spirt aralashmasi, etilatsetat, butilatsetat va boshqalar)da eriydi. A. ishqorlar va mineral kislotalar ta’siriga beqarorroq, ammo nur ta’siriga chidamli, yonmaydi. Shuning uchun ham A. kinoplyonkalar, boʻyoq va plastmassalar ishlab chiqarishda yonuvchi nitrotsellyuloza oʻrnini tobora koʻp egallamoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atsetosirka efir

**Atsetosirka efir** – atsetosir-ka kislotaning etil efiri, etilatseto-atsetat. Mol. m. 118,14, xushboʻy hidli rangsiz suyuqpik. Qaynash temperaturasi 180,8°, zichligi 1028&nbsp;kg/m3. Suvda (14,3% 16,5° da), etanolda, efirda eriydi. Oddiy Atsetosirka efir (ikkala shakl aralashmasi) bir vaqtda ke-ton va yenol xossalarini namoyon qiladi. U keton sifatida sianid kislota yoki natriy bisulfatni biriktirib oladi. Yenol sifatida temir xlorid ta’sirida binafsha rangga kiradi, brom eritmasini rangsizlantiradi. Sanoatda etilatse-tatga metall hoddagi natriyni ta’sir ettirib olinadi (Klayzen kondensatsiyasi). Atsetosirka efir amidopirin, antipirin, akri-xin, V, vitamin va boshqa dorilarni sintez qilishda, boʻyoq ishlab chiqarishda, shuningdek oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi. 824

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ache

**Ache** (**Guayaqui**, bu soʻzma-soʻz guar: oʻrmon kalamushlari; nomi aché — odam anglatadi) — Sharqiy Paragvayning subtropik oʻrmonlarida yashagan aborigen xalq.

## Xalq tarixi
Achelar anʼanaviy ravishda ovchilar va terimchilar xalqi sifatida yashagan. Ularning tirikchiligi ov qilish, meva, asal va ildiz terish bilan bogʻliq edi. XX-asrda, Stroessnerning diktatura tizimi ostida, ular aslida ommaviy qirgʻin qilingan va ilgari bosib olingan yerlardan koʻchirilgan. XX-asrning 70-yillarida Acheni rezervatsiyaga ommaviy deportatsiya qilish amalga oshirildi, ammo 2000-yilda ularga oʻz ona hududlariga qaytishga ruxsat berildi. Achelarning hozirda aholi soni 1500 dan ortiq kishi.

Ache haqida bir qator antropologik tadqiqotlar mavjud.

Yulian Semyonovning „Ekpansiya II“ kitobida 1940-yillarning oxirida Isaev-Stirlitzning Janubiy Amerikadagi faoliyati haqida yozilgan. Bu davrda Paragvayda Acheni tekin ovlashga ruxsat berilgani aytiladi.

## Geografiya va boʻlinish
Achelar birinchi marta XVII-asrda iyezuitlar tomonidan tasvirlangan. Ular toʻrtta endogamik guruhdan iborat boʻlib, ular orasidagi munosabatlar tinch emas edi. Bu *janubiy Ache*, *Ache Va*, *Ache Gatu* va *Yvytyrusu guruhlari* edi. Til guarani tillariga tegishli. Ache hozirda asosan ettita aholi punktlarida istiqomat qiladi: Chupa Pou, Arroyo Bandera, Kuetuvy, Kuetuvywe, Cerro Moroti, Puerto Barra va Ypetimi. Kuetuuvă 2000-yilda Ache tashkiloti *La Liga Nativa por la Autonomía, Justicia y Ética* (avtonomiya, adolat va axloq boʻyicha milliy liga) tomonidan yaratilgan.

## Adabiyotlar
* Philippe Edeb Piragi, «Los Aché del Paraguay y las revelaciones de la 'Palabra de los Ancestros' : de la tradición oral a la resistencia cultural», Suplemento Antropológico, Vol.XXXVI, N°1, junio 2001, pp.: 147—245, CEADUC, Asunción, PARAGUAY.
* Бартоломеу Мелья, Луиджи Миралья, Марк и Кристина Мюнцель, Агония индейцев аче-гуаяки, М., Прогресс, 1982, 160 с.
## Manbalar

## Havolalar
* Последние из аче Журнал «Вокруг Света» № 8 (2587). Август 1974
Atsetat tola

**Atsetat tola**, atsetat ipak – atsetil-sellyulozadan olinadigan sunʼiy tola. Atsetat tola 140 – 150° gacha temperaturaga bardosh beradi, bundan yuqori temperaturada deformatsiyaga uchrab, shaklini oʻzgartiradi. Atsetat tola qovushqoqligi, yumshoqligi, chiroyli-ligi, kimyoviy pishiqligi va quyosh nuri taʼsiriga chidamliligi sababli sanoatda tobora koʻp ishlatilmoqda. Tarkibidagi gidroksil va atsetil guruhlarning nisbiy miqdori bilan farqlanuvchi Atsetat tola lar toʻqimachilik sanoatida koʻplab ishlatiladi. Mas, triatsetat tola asosan texnikada qoʻllanadi, uning elektr tokini oʻtkazmaslik xususiyati barcha sunʼiy va tabiiy tolalarnikidan ustun turadi. Oʻzbekistonda paxta tolasining chiqindisi –momiq asosida Atsetat tola lar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achinsk

**Achinsk** – Rossiya Federatsiyasi Krasnoyarsk oʻlkasidagi shahar (1782-yildan). Chulim daryosi boʻyida. Achinsk tuguni. Aholisi 99 ming kishidan ziyod (2024). Tegirmon, goʻsht, glinozyom kombinatlari, tikuvchilik va mebel fabrikalari, mexanika, pivo, neftni qayta ishlash zavodlari bor. Achinsk yaqinidan koʻmir va oqaktosh qazib chiqariladi. Oʻlkashunoslik, tarix muzeylari, teatr bor. Achinskga 1682-yilda asos solingan.

1935 yil 22 aprelda A. S. Pushkin nomidagi viloyat teatri binosida Achinsk drama teatri Birinchi koʻchma drama teatri sifatida tashkil etilgan boʻlib, u darhol zamonaviy mualliflar asarlari asosida turli janrlardagi spektakllar bilan eʼtiborni tortdi. , Rus klassikasi va jahon dramaturgiyasi. Hozir u viloyat davlat madaniyat muassasasi hisoblanadi va ikki bosqichli – 344 va 60 oʻrinli auditoriyalarga ega. Koʻp oʻn yillar davomida Achinsk drama teatri oʻz shahri va uning atrofidagi tumanlarning madaniy va ijtimoiy hayotida muhim rol oʻynadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axunbayev Isa Konoyevich

**Isa Konoyevich Axunbayev** [1908.12.(25).9 – 1975.5.1, Toshkent] – jarrohlik sohasidagi yirik olim. Qirgʻiziston Fanlar Akademiyasining akademigi va birinchi prezi-denti (1954-yildan). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972). Oʻrta Osiyo tibbiyot institutini tugatgan (1935). Qirgʻiziston tibbiyot instituti direktori (1948-yildan). Ilmiy ishlari endemik buqoq, tireotoksikoz va exinokokkoz mu-ammolari, shuningdek yurak va yirik to-mirlar jarrohligiga oid.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchisoy

**Achchisoy** – Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. Oqtogʻning janubiy yon bagʻrida 800 m balandlikdagi adirlardan boshlanib, janubiy tomon oqadi. Bahorda Shovot kanaliga quyiladi. Uzunligi 18&nbsp;km. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Achchisoy qish va bahor fasllarida sersuv boʻlib, yoz va kuzda deyarli qurib qoladi.
## Manbalar
Achchiq buloqpar

**Achchiq buloqpar** — tarkibida sulfat va magniy qoldiqlari miqdori 1 g/l dan ortiq boʻlgan buloqlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqbodom

**Achchiqbodom** () – raʼnodoshlar oilasiga mansub kichkina daraxt yoki buta. Balandligi 1,5 m ga yaqin. Barglari nashtarsimon yoki tuxumsimon, boʻyi 3 – 4, eni 1,5 – 2 sm, bir yillik novdalarida bittadan, eski novdalarida gʻuj-gʻuj joylashgan. Gullari ikki jinsli, och binafsha rangli, boʻyi 14-19, eni 8-11 mm. Bodomning poʻsti qalin tuk bilan qoplangan, boʻyi 20 – 38 mm. Magʻzi achchiq. Achchiq bodom mart – aprelda gullab, iyun – iyulda meva beradi. Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo va Toshkent viloyatlarining dengiz sathidan 850 – 2500 m balandlikdagi adir va togʻlarida, tosh oralarida va sershagʻal tuproqlarda oʻsadi. Achchiq bodomdan shirin magʻizli bodom va shaftoli yetishtirishda payvand tag sifatida va kam suv, shagʻalli adir va togʻ qiyalarini daraxtzor va mevazorlashtirishda foydalaniladi. Magʻizda 50% moy va 2,5 – 4% gacha amigdalin glyukozidi bor, undan har xil dorilar tayyorlanadi. Achchiq bodom moyi yoʻtal, istisqo, zotiljam va buyrak kasalliklariga davo. Mahalliy aholi Achchiq bodomning ildiz poʻstidan matolarni sariq rangga boʻyashda va teri oshlashda foydalanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqbuta

**Achchiqbuta** (Ammothamnus lemannii) – burchokdoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 50 – 100 sm. Barglari toq patsimon, uz. 10 – 19 sm, kalin tuk bilan qrplangan. Gullari oq boʻlib, uzun shingilda joylashgan. Dukkagi 1 – 4 urugʻli, spiralsimon. Urugʻi tuxumsimon, silliq, boʻyi 4, eni 3,5&nbsp;mm. Achchiqbuta aprel-mayda gullab, may-iyunda urugʻlaydi. Achchiqbuta Buxoro va Surxondaryo viloyatlaridagi qumlarda va shagalli yerlarda oʻsadi. Achchiqbutaning tarki-bida 0,5 ― 1,12% alkaloid bor. Ildizida 12 – 14%, tanasida 3 −5% va ildiz poʻstila 27 – 30% boʻyoq modda boʻladi. Achchiqbutaning ildiz qay-natmasi xalq tabobatida bodga qarshi ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqjom

**Achchiqjom**, achchiq kosa  ― zargarlikda mis kosa. Uzuk, bilaguzuk, zirak kabi ziynat buyumlarini achchiqtosh eritmasi, kislotada qaynatib, yuzidagi kir zanglarni ketkazishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqkoʻl (Sirdaryo)

**Achchiqkoʻl** – Sirdaryoning chap sohilidagi koʻl (Sirdaryo viloyatining Guliston tumanida). Achchiqkoʻl bahor va yoz oylarida toshqin suvlarining toʻplanib qolishidan hosil boʻlgan. Koʻl sohili qumloq. Janubi-gʻarbiy sohili ekinzor hisoblanadi. Suv sathi bahor-yoz oylarida koʻtarilib, kuz-qish oylarida  pasayadi. Achchiqkoʻlga ekin maydonlaridan oqova va kollektor suvlari quyiladi.

## Manbalar
Achitqidoshlar

**Achitqidoshlar**, turushdoshlar () – xaltachalilar sinfining bir hujayrali zamburugʻlar oilasi. Koʻpchiligi kurtaklanib, ayrimlari boʻlinib urchiydi. Maʼlum sharoitda ularda sporali xaltachalar yuzaga keladi. Hujayralari juda mayda, faqat mikroskop yordamida koʻrish mumkin, anaerob sharoitda qand moddalarining spirtli achishiga sabab boʻladi, bunda qand moddalari etil spirt bilan karbo-nat angidridga ajraladi. Achitqidoshlar qadimdan xamir, pivo, vino (may) va spirt tayyorlashda qoʻllanilib kelingan. Oqsil, yogʻ va turli vitaminlarga boy boʻlganligidan oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqkoʻl (maʼnolari)

**Achchiqko‘l**:

* Achchiqkoʻl (Sirdaryo) — Sirdaryoning chap sohilidagi ko‘l (Sirdaryo viloyatining Guliston tumanida).
* Achchiqkoʻl (Toshkent) — Toshkent sh.
Achchiqkoʻl kollektori

**Achchiqkoʻl kollektori** - Fargʻona vodiysidagi eng yirik kollektorlar tarmogʻi, Achchiqkoʻl va Shimoliy Bagʻdod kollektorlaridan iborat. 1970-yilda ishga tushirilgan. Achchiqkoʻl kollektori qurilishi bilan oldindan ishlab kelayotgan juda koʻp katta-kichik kollektorlar unga tutashtirildi va qadimdan hamda yangi oʻzlashtirilgan yerlardagi umumiy uzunligi 4,6 ming km boʻlgan drenajlarning ishi yaxshilanadi. Achchiqkoʻl kollektori drenaj, sizot suvlarini hamda sugʻorishdagi tashlama suvlarni va boshqarilmaydigan soy hamda sel suvlarini ham qabul qilib Sirdaryoga quyadi. Achchiqkoʻl kollektori Markaziy Fargʻona (asosan, Fargʻona va Namangan viloyatlari)dagi 250 ming ga yerga xizmat qiladi. Achchiqkoʻl kollektorining Sirdaryoga quyilish joyida koʻp yillik oʻrtacha suv sarfi 101,1&nbsp;m/s, suvning eng yuqori minerallashuvi miqdori 8,9 g/lni tashkil etadi va yil davomida 2,0 mlrd. m3 suvni chiqaradi (1999).

## Manbalar
Achchiqgarvuz

**Achchiqgarvuz** (Citrulius colocynthis) – qovoqdoshlar oilasiga mansub ilashib oʻsuvchi bir yillik oʻsimlik. Palagining uzunligi 1 – 2 m. Barglari uchburchak shaklida, boʻyi 5 – 8, eni 4 – 5 sm. Gullari bir jinsli. Mevasi dumaloq, achchiq, diametri 7-12 sm, dastlab och yashil, pishishiga yaqin sargʻish va qoramtir boʻladi. Achchiqgarvuz avgust-sentyabrda gullab, oktyabr―noyabrda hosil beradi. Oʻzbekistonda dorivor oʻsimlik sifatida ekiladi. Vatani Shimoli-sharqiy Afrika. Mevasining tarkibida glyukozid bor. Achchiqgarvuzning mevasidan surgi sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiq-chuchuk

**Achchiq-chuchuk** — pomidor va piyozdan mavsumiy tayyorlanadigan salat. Piyoz mayda toʻgʻralib, sovuq suvda yuviladi, uning ustiga yupqa qilib pishgan pomidor, koʻk qalampir toʻgʻraladi, tuz sepib aralashtiriladi. Achchiq-chuchuk tayyorlashda 500 g pomidorga 1 — 2 bosh piyoz va taʼbga koʻra tuz, qalampir kerak boʻladi. Bunday salat Fargʻona vodiysida shakarob nomi bilan mashhur. Unga yupqa va mayda toʻgʻralgan bodring ham qoʻshiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqoʻt

**Achchiqoʻt** (Chrorophora sabulosa) — sutlamadoshlar oilasiga mansub, boʻyi 8 — 15 sm, keng shox-shabbali bir yillik oʻt. Barglari tuxumsimon yoki toʻgarak, boʻyi 2,3 — 3, eni 1,6 — 2,8 sm. Mevasi (koʻsagi)ning boʻyi 4 — 4,5, eni 5 — 6,5&nbsp;mm. Urugʻi silliq, boʻyi 3 — 3,5, eni 2 — 2,3&nbsp;mm. Aprel-iyulda gullaydi va meva beradi. Achchiqo't Oʻrta Osiyoda va Orol boʻyi tekisliklarida oʻsadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlari hamda Qoraqalpogʻistondagi qum uyumlarida tarqalgan. Achchiqoʻtdan surgi sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashel madaniyati

**Ashel madaniyati** – quyi paleolit davri madaniyati. Shu davrga oid tosh choʻqmor, bir yoki ikki tomoni uchirilib, oʻtkir qilingan turli shakddagi chaqmoq toshlardan iborat qurollar dastlab Fransiyaning Amen shahri yakunidagi Sent-Ashelda topilgan va bu madaniyat shu joy nomi bilan atalgan. Ashel madaniyati davri odamlari ibtidoiy jamiyat tuzumining quyi bosqichida gʻorlarda, daryo boʻylaridagi pana yerlarda toʻdalashib yashab, ovchilik bilan hayot kechirgan. Olovdan foydalangan. Ashel madaniyati Gʻarbiy vaSharqiy Yevropada, Kavkaz, Old Osiyo, Afrikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Ashel madaniyatiga oid qarorgohlar Janubiy Qozogʻistonda (Qoratov), Toshkent viloyati (Koʻlbuloq), Fargʻona vodiysida (Selungur) va boshqa joylarda uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashyoviy dalil

**Ashyoviy dalil** – jinoyat yoki fuqarolik ishini toʻgʻri yuritish uchun ahamiyatli boʻlgan narsalar. Amaliyotda "tilsiz guvohlar" deb yuritiladi. Ke-lib chiqishini, kimga tegishliligini, ma’lum maqsadlarda foydalanilganli-gini yoki turgan joyi oʻzgarganligini, u yoki bu moddalar, narsa, jarayon va hodisalar ta’sir etganligini aniqlash mumkin boʻlgan moddiy belgilarga, shuningdek ish holatlarini aniqlashga xizmat qiladigan har qanday boshqa alomatlar va belgilarga ega boʻlgan narsa Ashyoviy dalil hisoblanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 203-modda); ular ishni mazmunan hal qilish uchun aniqlash vositasi boʻlishi mumkin. Ashyoviy dalil oʻz xususiyatlariga koʻra quyidagicha tav-siflanadi: 1) jinoyat ob’ekti boʻlgan Ashyoviy dalil, 2) jinoyat quroli boʻlgan Ashyoviy dalil, 3) 830jinoyat izlarini oʻzida saqlab qolgan Ashyoviy dalil ; 4) jinoyat orqasida topilgan boylik. Ashyoviy dalil lar hodisa sodir boʻlgan joyni yoki boshqa joylarni, binolarni koʻzdan kechirish, tanib olish uchun koʻrsatish, guvohlantirish, murdani eksgumatsiya qilish, ekspert tekshiruvi uchun namu-nalar olish, koʻrsatuvni hodisa yuz bergan joyda tekshirish, olib qoʻyish, tintuv oʻtkazish jarayonida olinishi.mumkin. Narsani Ashyoviy dalil deb e’tirof etish va uni jinoyat ishiga qoʻshib qoʻyish toʻgʻrisida surishtiruvchi, tergovchi –qaror, sud esa – ajrim chiqaradi, ularda Ashyoviy dalil ni ishda qoldirish yoki uni saqpash uchun topshirish masalasi hal qilinishi lo-zim. Ashyoviy dalil larni saqlash yoki boshqa joyga yuborish uchun alohida tartib belgilan-gan. Ashyoviy dalil, ular haqidagi masala sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi, ajrimi bilan yoxud surishtiruvchi, tergovchi, prokurorning ishni tugatish toʻgʻrisidagi qarori bilan hal qilinmaguncha saqlab turiladi. Hukmda, shuningdek jinoyat ishini tugatish toʻgʻrisidagi ajrimda yoki qarorda Ashyoviy dalil lar masalasini hal etish qoidalari, Ashyoviy dalil larni shikastlaganlik yoki yoʻqotganlik uchun javobgarlik (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 204–212-moddalar), Ashyoviy dalil larni talab qilib olish va taqdim etish tar-tibi va majburiyati, ularni saqlash va qaytarib berish tartibi qonun bilan bel-gilab qoʻyilgan (Oʻzbekiston Respublikasi FPK, 80-83-moddalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashin

**Ashin** – qadimgi turkiy urugʻlardan birining boshligʻi. U ikkinchi Hunnu saltanati davrida hunnular xoni Mu-gonxonga qaram boʻlgan. Saltanat tabgʻach (tobos) xonlari tomonidan yemirilgach (439), A. 500 uylik urugʻi bilan Oltoy oʻlkasining togʻli tumanlariga koʻchib oʻtgan. A. urugʻi boshqa turkiy urugʻlar bilan qoʻshilib, turk yoki turkut (turklar) degan nom bilan mashhur boʻla boshlagan. Biroq tabgʻach xonlari qoʻl ostidagi ju-jan (moʻgʻul urugʻlari) xonlariga qaram edi. A. oʻlgach, uning avlodlari teleut (turkiy qavmlardan biri) va boshqa turkiy qabilalar bilan ittifoq tuzib (545), ju-janlarga qarshi kurash boshladi. Bu ku-rash natijasida sharqda Koreya, gʻarbda Bolqon yarim oroldagi Adirna (hozirgi Edirne) shahrigacha, janubida Kavkaz, Eron, Afgʻoniston, Tibetgacha, shimoliyda Sibirning Shimoliy mintaqalarigacha choʻzilgan keng hududda birinchi ulugʻ xoqonlar davlati tuzildi. A. avlodlari 8-asrdagi Gʻarbiy turk xoqonligini hamda 10-asr gacha davom et-gan Xazar xo-qonligini ham boshqargan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashina

**Ashina** (}}) — VI-VIII asrlarda Turk xoqonligini boshqargan sulola. 

Turk xoqonlarining afsonaviy nasabnomasi bilan bogʻliq birinchi ikonografik asar, shuningdek, eng qadimiy yodgorligi — Soʻgʻd tilida yozilgan „Bugut stelasi“ (580-587). 
Ashina etimologiyasi borasida turli xil firklar mavjud. („A“ — xitoy tilida hurmat belgisi, qoʻshimcha soʻz boʻlagi — „shono“, „chino“, moʻgʻulcha — „boʻri“; Aqshina — „olijanob boʻri“).

1) qadimgi turkiy urugʻlardan birining nomi;

2) Turkiy xoqonlar nomiga qoʻshib aytiladigan faxriy unvon (masalan, Ashina Xelu, Ashina Sher va boshqalar).

## Yana qarang
* Ashina Tuvu

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Gumilov L. N. Drevniye tyurki. M.-L., Nauka, 1967.
* Klyashtornyy S. G. Drevnetyurkskaya nadpis' na kamennom izvayanii iz Choyrena // SNV. Vyp. XXII. M.: 1980. S. 90—102.
* Klyashtornyy S. G. Versiya drevnetyurkskoy genealogicheskoy legendy u Al-Biruni // Srednevekovyy Vostok. Istoriya. Kul’tura. Istochnikovedeniye. M., 1980.
* Klyashtornyy S. G. Savinov D. G. Stepnyye imperii drevney Yevrazii. SPb: 2005.
* Klyashtornyy S. G. Drevnetyurkskiye runicheskiye pamyatniki kak istochnik po istorii Sredney Azii, M., 1964.
Ashir

**Ashir** (arab.) – qadimgi hajm oʻlchovi; qiymati Xalqaro birliklar tizimi boʻyicha 6 l ga teng (1 A.=6 l).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashkenazilar

**Ashkenazilar** – yahudiylarning etnik guruhi, oʻrta asrda Germaniyada yashagan yahudiylar avlodi. Yevropa va Amerika yahudiy aholisining katta qismini, Isroil yahudiylarining yarmiga yaqinini tashkil etadi. Idish tilida soʻzlashadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achinlar

**Achinlar**, ache – Indoneziyadagi xalq, Sumatra orolining shimolida, oʻtmishda Ache sultonligi mavjud boʻlgan mintaqada yashaydi. Aholisi 1,7 mln. kishi (1992-yil). Indonez til guruhiga oid achin tilida soʻzlashadi. Islom diniga eʼtiqod qiladi. Asosiy mashgʻulotlari – dehqonchilik (sholikorlik, qora murch, kokos, kauchuk va boshqalar); hunarmandchilik – toʻqimachilik, boʻyra toʻqish va boshqa, metallni qayta ishlash, qayiqsozlik. Achinlar oʻziga xos boy adabiyotga ega.

## Manbalar
Achchiqqozon

**Achchiqqozon** — chelaksimon mis qozon. Ipak boʻyash korxonalarida boʻyalgan ipakning ranglari mustahkam boʻlishi uchun achchiqtosh eritilib, ipakni solib achchiqqa bosishda ishlatiladi. U 20 chelak suvni qabul qila oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abbos Ashrabov

**Ashrabov Abbos Boboyevich** (1913.2.10, Piskent) — qurilish sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Texnika fanlari doktori (1961), professor (1960). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1940), shu institutda ishlagan (1935-91), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Inshootlar instituti direk-tori (1958-63), Toshkent arxitektura va qurilish institutida professor (1992-96). Ilmiy ishlari qurilish materiallari-ga, binokorlik nazariyasi va amaliyotiga, zilzilabardosh binolar va inshootlarga doir. A. zilzilabardosh binolar yaratishga asos solganlardan biri. U Oʻrta Osiyoda birinchi boʻlib beton va temir-beton buyumlarga yengil toʻldirgich — keramzit ishlatishni, qurilishni industrlashti-rish usullarini, tarixiy yodgorliklardan zamonaviy binolar qurilishida foy-dalanishni tavsiya etdi. A.ning beton va temir-beton sohasida olib borgan ilmiy tadqiqot ishlari natijalari Davlat standartlari meʼyorlari (normalari)ga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil