open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zunnun Qodiriy

**Zunnun Qodiriy** (1912.17.6 — Shinjon — 1989.22.9) — uygʻur yozuvchisi, dramaturg, yangi davr uygʻur adabiyoti asoschisi. „Jaholatning jafosi“ (1937), „Gʻuncham“ (1939), „Kuchukka hujum“ (1946), „Ikki barmogim“ (1947), „Mador ketganda“ (1948), „Shafqat hamshirasi“ (1948) kabi hikoyalarida Gomindon davridagi uygʻur xalqining achinarli hayoti ifodalangan boʻlsa, „Chiniqish“ (1956), „Gumon“ (1957), „Rahmat“ (1958), „Baxtixonning hayoti“ (1960), „Qizil gul“ (1962) kabi hikoyalarida Gomindon zulmidan qutulgandan keyingi hayot tasvirlanadi. „Jaholatning jafosi“ (1937), „Uch-rashganda“ (1942), „Gulniso“ (1946), „Toʻy“ (1956) kabi dramalari, „Koʻshchi bilan sichqon“, „Bulbul bilan sinchalak“, „Kapalak bilan ari“ kabi masallarida ijtimoiy hayotdagi ziddiyatlar, yoshlarning yangilik sari intilishlari aks etgan.

Asarlari xitoy, rus, ingliz, nemis, yapon, fransuz tillariga tarjima qilingan. Z. Q. Osiyo va Afrika yozuvchilari Toshkent konferensiyasi (1958) qatnashchisi.

## Manbalar
Asqar Zunnunov

**Zunnunov Asqar** (1915.17.1, Toshkent) — pedagogikaagog-metodist olim, pedagogika. fanlari d-ri (1975), prof. (1978). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1968). Toshkent kechki pedagogika. institutining filologiya fakultetini tugatgan (1943). 1933-yildan Toshkent sh., Toshkent va Fargʻona viloyatlari maktablarida oʻqituvchi, ilmiy mudir, direktor, Shahrisabz tuman xalq maorifi boʻlimi mudiri. 1961-yildan Oʻzbekiston pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot intida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, ilmiy kotib, direktor oʻrinbosari, direktor, 1994-yildan boʻlim mudiri. 3. maktablarda oʻzbek adabiyoti va adabiyot nazariyasi, milliy pedagogika. tarixini urga-nishga doir 30 dan ortiq darslik hamda qoʻllanmalar muallifi. "pedagogikaagogika tarixi" dareligi hammuallifi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Manbalar
Zulqaʼda

**Zulqaʼda** (arab.) — qamariya yil hisobida, yaʼni Oy taqvimida, shuningdek musulmonlarning hijriy-qamariy yil hisobida oʻn birinchi oyning arabcha nomi; 30 kunga teng.

## Manbalar
Saida Zunnunova

**Zunnunova Saida** (1926-yil 15-fevral, Andijon–1977-yil 20-mart, Toshkent) — oʻzbekistonlik shoira. Yozuvchi Said Ahmadning rafiqasi. Andijon oʻqituvchilar institutini (1943) va Oʻrta Osiyo universitetining filologiya fakultetini (1947–1952) tugatgan. „Gulxan“ jurnalida (1953–1956), „Oʻzbekiston madaniyati“ gazetasida adabiy xodim (1956–1957), Badiiy adabiyot nashriyotida muharrir (1957–1958) hamda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi (1962–1967) boʻlib ishlagan.

## Ijodi
Saida Zunnunovaning ilk sheʼri 1945-yil Andijon viloyati „Paxta fronti“ gazetasida bosilgan. „Qizingiz yozdi“ nomli ilk sheʼrlar toʻplami esa talabalik yillari, ya’ni 1948-yillari nashr etilib, sheʼriyat muxlislari eʼtiborini qozondi. Shundan keyin uning „Yangi sheʼrlar“ (1950), „Gullar vodiysi“ (1954), „Qizlarjon“ (1962), „Sheʼrlar“ (1964), „Bir yil uylari“ (1967), „Nilufar“ (1972) sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilindi. Shoira goʻzal lirik sheʼrlar bilan bir vaqtda „Sodiq va Anor“ (1947), „Xayrixon“ (1949), „Surat bilan suhbat“ (1966), „Qoʻshnilarim“ (1968) singari dostonlar ham yaratdi. Shoira bu sheʼriy asarlarida inson ruhiy hayotining nozik qirralari va tebranishlari, tuygʻu va kechinmalarning murakkab harakati, dard-u alamlari va orzu-armonlarning kamalak ranglarini mahorat bilan ifodalay oluvchi shoira sifatida shakllanganini namoyish etdi. Bu hol uning, ayniqsa, „Surat bilan suhbat“ dostonida yorqin koʻrinadi.

Zunnunova oʻzbek xotin-qizlari hayotini oʻrganish, ular turmushidagi mashaqqatli jihatlar va murakkabliklarga jamoatchilik eʼtiborini jalb etish niyatida oila va muhabbat mavzuida bir qancha hikoya va qissalar yozdi. Uning „Gulbahor“ (1956), „Povest va hikoyalar“ (1957), „Gulxan“ (1959), „Doʻstlik“ (1960), „Qanot“ (1961), „Olov“ (1962), „Koʻchalar charogʻon“ (1965), „Boʻylaringdan oʻrgilay“ (1972) singari nasriy kitoblarida xotin-qizlar hayoti haqqoniy badiiy ko'rinishini topdi. Ayniqsa, „Yangi direktor“, „Olov“, „Odamlar orasida“ qissalarida 3 eskilik sarqitlarini fosh etish niqobi ostida sovet jamiyatidagi illatlarni keskin fosh etdi. Shoiraning „Ona“ (1966) va „Koʻzlar“ (1968) nomli pyesalari ham bor.

Toshkentdagi koʻchalardan biri va 224-sonli maktabga, shuningdek , Andijon shahridagi koʻcha va maktablardan biriga hamda Boʻz tumanidagi akademik litseyga Saida Zunnunova nomi berilgan. 2013-yil 10-iyunda Toshkentdagi Adiblar xiyoboniga Said Ahmad va Saida Zunnunova haykali oʻrnatildi.

As: Tanlangan asarlar [3 jildli], T., 1976.

## Adabiyot
* Hasanova H., Saida Zunnunova, T., 1975; Said Ahmad, Yoʻqotganlarim va topganlarim, T., 1998.

Naim Karimov.

## Manbalar

## Havolalar
* Saida Zunnunovaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
Bertha von Suttner

**ZUTNER (Suttner) Berta fon** (asl fam. Kinskaya) (1843.9.6, Praga — 1914.21.6, Vena) — Avstriya adibasi, jamoat arbobi. Harbiy oilada tugʻilgan. Gruziyada yashagan (1876—85). Shu yerda adabiy faoliyati boshlangan. "Bir qalb qomusi" (1883) asarini Onlot taxallusi bilan eʼlon qiladi. 3. Venaga qaytgach, Tinchlik jamoati tuzadi (1891), zamonasining koʻzga koʻringan jamoat arboblari, mashhur yozuvchilari bilan aloqa oʻrnatadi. "Vaffen nuder!" ("Die Watten nieder!", 1892—99) jurnal nashr etgan. "Yoʻqolsin qurol" (1889), "Martaning bolalari" (1902) roman larini, "Yozuvchining ishqiy sarguzashtlari" (1888), "Azobkor shoh" (1899) asarlari hamda "Urush va unga qarshi kurash" (1904), "Xotiralar" (1908) toʻplamlarining muallifi. Urushga qarshi faoliyati uchun Nobel mukofoti laureati (1905) boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Komiljon Zufarov

**Komiljon Ahmadjonovich Zufarov** (1925.01.05 – Toshkent – 2002.30.07) – gistolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgan (1951). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Andijon tibbiyot instituti gistologiya kafedrasi mudiri va fakultet dekani (1955—1957), Oʻlka tibbiyot instituti va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi yadro fizikasi institutida laboratoriya mudiri (1957—1965), Toshkent tibbiyot akademiyasi rektori (1956—1971), Oʻlka tibbiyot instituti direktori (1971—1972). Oʻzbek sovet ensiklopediyasi bosh muharriri (1977—1986), „Fan va turmush“ jurnal bosh muharriri (1988—1992). Toshkent tibbiyot akademiyasi gistologiya kafedrasi (1962-yildan) va biofizika laboratoriya (1966-yildan) mudiri. Asosiy ilmiy ishlari hujayralar ichida sekretsiya va soʻrilish jarayonlari hamda ularning boshqarilish mexanizmini oʻrganishga oid. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib elektron mikroskopiya laboratoriyaga asos solgan. Ingichka ichakdan soʻrilgan ekzogen oqsillarning buyraklarda parchalanishi toʻgʻrisidagi ilmiy kashfiyot muallifi (1987). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

## Manbalar
Usmon Zufarov

**Usmon Zufarov**, (1892-yil – Toshkent – 7-avgust 1981-yil) – sharq musiqa asboblari ustasi, oʻymakor naqqosh. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1942-yil). 1906—1912-yillarda usta Toshdan hunar oʻrgangan. 1912-yildan mustaqil usta. 1927-yildan Oʻzbekiston radio qoʻmitasida, 1929-yildan Toshkent hunarmandlik uyushmasi qoshidagi artelda, Sanʼatshunoslik instituti milliy musiqa asboblarini mukammallashtirish tajriba laboratoriyada (1934—1936 va 1943—1946), Oʻzbek davlat filarmoniyasida (1936—1943) ishlagan. Usmon Zufarov oʻzbek cholgʻu asboblarini yasash, takomillashtirish va bezashda oʻziga xos uslub yaratgan. U yasagan va bezagan milliy cholgʻu asboblari (tanbur, dutor, sato va boshqalar) maxsus koʻrgazmalarda namoyish etilgan (1937, 1959). 1960-yillardan 3 boʻlakli (yigʻma) tanbur, dutor va satolari keng tarqalgan, shuningdek, ud, skripka, qozoq va qirgʻiz qoʻbizi (qil qoʻbiz), qozoq doʻmbirasi, afgʻon rubobi, ispan banjosi va boshqalarni ham yasagan hamda qadama naqshlar bilan bezagan. Ijodidan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Uning ijodi haqida „Kuylovchi yogʻoch“ telefilmi yaratilgan (1978-yil). Toshkentdagi Zufarov yashagan koʻchaga uning nomi berilgan.

## Manbalar
Zyuss Eduard

**ZYUSS (Suess) Eduard** (; 1831.20.8, London — 1914.24.4, Vena) — avstriyalik geolog. Vena universitetida geologiya prof. (1857—1901). Vena FA prezidenti (1898—1911). Reyxstrat aʼzosi (1873-yil dan). Alp togʻlari, Lombardiya botiqligi, Apennin togʻlarining geologik tuzilishi va tektonikasini oʻrgangan. "Alp togʻlarining hosil boʻlishi" (1875) ilmiy asarida togʻliklarning hosil boʻlishi toʻgʻrisidagi fikrlarni kontraksiya nazariyasi asosida rivojlantirdi. 3 jildli "Lik Zemli" ("Yerning koʻrinishi"; 1883—1909) asarida 20-asr boshlarigacha turli mamlakatlarda olib borilgan barcha regional tadqiqotlarni toʻplagan va Yer poʻstiklt materik qismlaridagi tuzilishi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi fikrlarni umumlashtirgan. 3. ning bu asari geologiyaning turli sohalarini rivojlanishida muhim rol oʻynagan. 3. ning nazariy fikrlari hozirgacha geologiya da saqlanib qolgan.

## Manbalar
Zoʻrkoʻl

**Zoʻrkoʻl** — Tojikiston Respublika-sining Togʻli Badaxshon muxtor vilo-yatidagi koʻl. Pomirning Jan. Alichur va Vahon tizmalari oraligʻida, dengiz sathidan 4126 m balandlikda. 3. togʻ qulab tushib, Panj daryosining oʻng irmogʻi — Pomir daryosi oʻzanida toʻgʻon hosil boʻlishi natijasida vujudga kelgan. Uzunligi 20&nbsp;km, eni 3,5&nbsp;km, chuq. 5 m gacha, mayd. 38,9&nbsp;km². Suvi iyul—avgustta koʻpayadi. noyabr dan maygacha muzlab yotadi. 3. dan Pomirdaryo oqib chiqadi. Koʻl suvi chuchuk va tiniq.

## Manbalar
Zoʻrlik

**Zoʻrlik** — jinoyat huquqida qoʻllaniladigan tushuncha; Oʻzbekiston Konstitutsiyasida kafolatlangan shaxsiy daxlsizlikning buzilishiga sabab boʻladigan, bir shaxsning 2-shaxsga nisbatan jismoniy yoki ruhiy taʼsir oʻtkazishi. Jinoyat qonuniga binoan tegishli jazo koʻzda tutilgan bir qancha jinoyatlar (mas, qasddan odam oʻldirish, qasddan badanga shikayet yetkazish, nomusga te-gish, bosqinchilik, talonchilik va hokazo) 3. ishlatish orqali sodir etiladi. Jismoniy 3. kishi badaniga bevosita taʼsir etishda, ruhiy 3. badanga muayyan taʼsir qilish bilan qoʻrqitishda ifodalanadi. 3. faqat jabrlanuvchining oʻziga nisbatan emas, yaqin kishilariga nisbatan ham ishlatilishi yoki 3. ishlatish bilan qoʻrqitib, sodir etilishi mumkin. Oʻta shafqatsizlik bilan sodir etilgan 3. jazoni ogʻirlashtiruvchi holat hisoblanadi, ayrim hollarda jinoyatni kvalifikatsiya qilishning zaruriy belgisi sanaladi (mas, oʻta shafqatsizlik bilan odam oʻldirish (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 97-modda) yoki oʻta shafqatsizlik bilan badanga ogʻir shikayet yetkazish (104-modda). 

## Manbalar
Zufo

**Zufo** (Nepeta cataria) — yalpizdoshlar (labguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik serpoya oʻt. Boʻyi 80 sm cha. Barglari tuxumsimon, orqasi tukli, qaramaqarshi joylashgan. Gullari och binafsha poya va shoxlari uchida yarim soyabon holida toʻplangan. Mevasi 4 ta yongʻoqcha. 3. tarkibida efir moyi va b. moddalar bor. Barg qaynatmasi xalq tabobatida ishtaha ochish, yoʻtalni bosish uchun, shuningdek, nafas yoʻllari va meʼda kasalliklarini davolashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Zuhro kamari

**Zuhro kamari** () - paypaslagichlar turkumiga mansub; taroqlilar turi. Tanasi tasmasimon, tiniq tusli; rangini oʻzgartirish xususiyatiga ega. Uzunligi 1,5 m gacha. Ogʻiz teshigi tanasining oʻrtasida joylashgan. Tanasida 8 ta meridian qatordan iborat taroqsimon plastinkasi bor. Ulardan 4 tasi boshqalariga nisbatan uzun boʻlib, tana boʻylab choʻzilgan. Paypaslagichlari yordamida suzib yuradi. Qorongʻida yorugʻ nur tarqatadi. Tropik va subtropik dengizlarda tarqalgan.

## Manbalar
Ibadan

**Ibadan** — Nigeriyaning jan.gʻarbidagi shahar, Oyo shtatining maʼmuriy markazi. Temir yoʻl va shosse yoʻllari tuguni. Aholisi 1,3 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Q. h. rayonining (kakao va b.) muhim savdo markazi. Oziqovqat, yogʻochsozlik, kimyo, avtomobil sanoati korxonalari bor. Plastmassa va rezina buyumlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda toʻqish, boʻyash va metall buyumlar tayyorlashning markazi. Un-t, Nigeriya geografiya jamiyati bor. I. ga 18-asr oxirida asos solingan.

## Manbalar
Ibarruri

**Ibarruri** (Ibarruri) (taxallusi Pasionariya (Pasionaria) Dolores (1895.9.12— 1989) — Ispaniya Kompartiyasi (IKP) bosh kotibi (1942—59), raisi (1959-yil dan). Ispaniyada (1931-39) fashizmga qarshi kurash tashkilotchilaridan biri. 1939—1977-yil larda SSSRda muxojirlikda. Ibarruri uzoq vaqt SSSRda yashagan. Uning oʻgʻli Ruben esa Qizil Armiya safida ofitser boʻlgan va 1942-yilda Stalingrad jangida halok boʻlgan. Ibarruri 1942-1960-yillarda Bosh kotib, 1960-yildan umrining oxirigacha Ispaniya Kommunistik partiyasi raisi boʻlgan. Xuan Karlos I davridagi partiyalar qonuniylashtirilgach, u Ispaniyaga qaytib keldi. 1977-yilda 40 yildan ortiq tanaffusdan soʻng yana Kortes deputati etib saylandi.
## Hayoti
Dolores Ibarruri Gallarta ishchi qishlogʻida bask millatiga mansub konchi oilasida tugʻilgan. Uning otasi Antonio kon ishchisi edi. Otasi tosh portlashi paytida ish joyida yaralangan. Qorin boʻshligʻidagi katta operatsiyadan soʻng, unga spirtli ichimliklar va chekish taqiqlangan. Qizning hayotining birinchi yillari konchi Viskaya provinsiyasidagi anʼanaviy katolik konservativ oilasida oʻtgan. U yaxshi oʻrta maʼlumot oldi va pedagogika maktabiga oʻqishga kirmoqchi edi, lekin onasi Juliana Gomes Pardo Doloresning turmushga chiqishi yaxshiroq deb hisoblab, uning bu niyatidan voz kechirdi.

16 yoshida Dolores kesish va tikuvchilik kurslariga oʻqishga kirdi. Keyin kafeda ofitsiant boʻlib ishladi va u yerda boʻlajak eri, sotsialistik konchi Julian Ruis Gabiña bilan uchrashdi. 1916-yil 16-fevralda ular turmush qurishdi.

1917-yilda Dolores Bilbao shahri yaqinidagi Somorrostro qishlogʻidagi Sotsialistik partiyaning mahalliy tashkilotiga qoʻshildi. U mahalliy kutubxonada marksistik adabiyotni oʻrganishni boshladi.

1917-yilda Rossiyada bolsheviklar inqilobining gʻalabasi Doloresda katta taassurot qoldirdi.

1918-yilda, 22 yoshli Ibarruri El Minero Vizcaíno („Biskay konchisi“) gazetasida oʻzining birinchi maqolasini nashr etdi. Ibarruri oʻziga „Passionaria“ (Passionary — Muqaddas haftada chop etilgan birinchi maqolada taxallus) taxallusini oldi. U bu taxallusni 1939-yilgacha ishlatgan.

Ibarruri Ruiz juftligining birinchi farzandi, qizi Ester (1916-1919-yil) erta bolalikda vafot etdi. Keyinchalik, Dolores besh qizidan toʻrttasining erta oʻlimini boshdan kechirishga majbur boʻldi.

## Manbalar
Iberiya

**Iberiya**, Iveriya (Iberia — iberlar nomidan olingan) — 1) Sharqiy Gruziya (Kartli) ning qad. nomi. Mil. av. 4-asr oxiri — 3-asrlarda I. hududida davlat barpo etilgan. I. ning aholisi dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullangan. Poytaxti — Msxeta, shuningdek, Urbnisi, Uplissix va b. shaharlarda kulolchilik, zargarlik va savdo rivojlangan. Mil. 337-yil da xristianlik davlat dini deb eʼlon qilingan. Mil. 4-asr oxirlarida I. Eronga tobe boʻlgan. 5-asr da I. podshohi Vaxtang I Gorgasal sosoniylarga qarshi qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan, lekin forslar qoʻzgʻolonni bostirib shoq hokimiyatini tugatganlar hamda I. ni oʻz viloyatlariga aylantirganlar; 2) Ispaniyaning qad. nomi (mil. av. 3-asr oxiri — 2-asrlarda rimliklar tomonidan bosib olingunga qadar). Pireney ya. o. ningjan. va sharqiy qismida yashovchi tub joy aholi iberlar qabilasi nomidan olingan. I. atamasi dastlab yunon tarixchi alibi Gekatey Miletlik (mil. av. 6-asr) asarida uchraydi.

## Manbalar
Iberlar

**Iberlar** - 1) Sharqiy Gruziyada yashovchi qabilaning nomi, Iberiya (Iveriya) hududida yashashgan. Gruzin xalqining shakllanishida asos boʻlganlar; 2) Ispaniyadagi qad. qabilalar (turdetanlar, turdullar, bastetatlar va b.). Mil. av. 3—2-asrlarda rimliklar tomonidan bosib olingach, roman tillarida soʻzlashadigan boʻlishgan. 

## Manbalar
Zoʻrcha

**Zoʻrcha** (Silena conica L.) — chinniguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt, boʻyi 10-25 sm, poyasi oddiy, yuqori qismidan shoxlaydi. Barglari nashtar-simon. Gullari pushti. Tojbargi 17— 20 mm. Shoxcha uchlariga 1—2 tadan oʻrnashgan. Oʻzbekistonning hamma vi-loyatlarida adir va togʻ etaklarida tarqalgan. Aprel—iyulda gullab meva beradi. Ildizida zaharli glikozid — saponin bor.

## Manbalar
Ibage

**Ibage** — Kolumbiyaning markaziy qismidagi shahar. Markaziy Kordilyera togʻlarining sharqiy yon bagʻrida. Tolima departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 347 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). Temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali Xirardotdagi aeroport va Bogota sh. bilan bogʻlangan. Kofe, sholi, tamaki, chorvachilik mahsulotlari yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. Oziqovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Hunarmandchilikda teridan turli buyumlar ishlab chikariladi. Shaharga 1550-yil da asos solingan.

## Manbalar
Ibn

**Ibn** () — ayrim sharq xalqlarida erkak ismlari tarkibida keluvchi soʻz. Oʻtmishda Turkiston xalqlari oʻrtasida ham qoʻllangan. Oʻgʻli maʼnosini ifodalaydi. Masalan, Ahmad ibn Muhammad — Muhammad oʻgʻli Ahmad. I. izzat va hurmatini ifodalash uchun (mas, Ibn Sino, Ibn Battuta) yoki shaxsning avlod-ajdodlarini taʼkidlash, sanab koʻrsatish uchun (mas, Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir alfargʻoniy) ham xizmat qilgan.

## Manbalar
Ibn Abd Rabbihi

**Ibn Abd Rabbihi**, Abu Umar Ahmad ibn Muhammad (860.28.11 — Qurtuba — 940.1.3) — arab shoiri, tarixchisi. Arab mumtoz sheʼriyatining barcha janrlarida ijod etgan. U haqidagi maʼlumot Saolibiyning tazkirasida keltiriladi. I. A. R. ning "Al-Mumahhisot" ("Tozalovchilar") asarida koʻpgina sheʼr va qasidalar jamlangan. U 7—8-asr arab adabiyoti tarixiga oid 25 bobdan iborat "al-Iqd alfarid" ("Nodir marjon") nomli tazkira tuzgan. Undan joy olgan arablarning qad. urf-odatlari va tarixiga oid ayrim maʼlumotlar "Islomgacha boʻlgan arab tarixi haqida xabarlar" nomi bilan Parijda 3 marta nashr etilgan (1836, 1837, 1838).

## Manbalar
Ibn Arabiy

**Ibn Arabiy** (; toʻliq ismi: **Muhyiddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hotamiy Toiy**; 1165-yil — 1240-yil) — shoir va mutafakkir.

## Faoliyati
Ibn Arabiy „Vahdatu-l-vujud“ taʼlimoti asos­chisi, soʻfiylikning koʻzga koʻringan namoyandasi boʻlib, „Ulugʻ shayx“ (shayxu-l-akbar), „Aflotun (Platon)ning oʻgʻli“ nomlari bilan ulugʻlangan. Andalusiya (Ispaniya)ning Mursiya shahrida tugʻulgan va shu yerda bilim olgan. Falsafada ilk bor yuksak nazariy asosda, muntazam, qatʼiy izchil tarzda vahdatu-l-vujud taʼlimotini ishlab chiqqan boʻlib, hamma narsaning yagona asosi ilohiy borliq (ruh, gʻoya)dir, deb hisoblaydi. Soʻfiy sifatida Allohni oliy, mutlaq haqiqat holda anglash va unga koʻngilni poklash orqali erishishni tan olgan. Arab mutafakkiri va shoiri, sufiylikning koʻzga koʻringan namoyandasi. Falsafiy dunyo qarashiga vaxdat ul-vujud taʼlimoti xos boʻlib, hamma narsaning yagona asosi ilohiy substansiya (ruh, ideya) dir, deb hisoblaydi. Sufiy sifatida Allohni oliy, mutlaq haqiqat holda anglash va unga koʻngilni poklash orqali erishishni tan olgan. Dunyoqarashi soʻfiylar taʼsirida shakllanib, Andalusiya va shimoliy Afrika boʻylab safarga chiqqan, mashhur olim va mutafakkirlar bilan muloqotda boʻlgan. Ibn Arabiy shuningdek, Sharqdagi yirik musulmon soʻfiy va ilohiyotchilari Xarroz, Hakim Termiziy, Xalloj, Gʻazzoliy va boshqalarning asarlarini ham oʻrgangan. 1200-yilda haj ziyoratiga borib, umrining oxirigacha Sharqda qolgan. 1201-yilda Makkada yashagan, bu yerda mashhur sheʼriy toʻplami — „Tarjimatu-l-ashvoq“ („Ishqiy shavq tarj.i“)ni hamda soʻfiylikka oid risolalarini yozgan. Uning „*al-Futuhot al-Makkiyya*“ („Makka gʻalabalari“), „*Fusus alhikam*“ („Hikmatlar durdonasi“), „*Kitob as-sabʼa*“ („Yetti hikmat kitobi“), „*Mafotih al-gʻayb*“ („Gʻayb kalitlari“), „*Kitob alhaq*“ („Haqiqat kitobi“) kabi 400 ga yaqin asari bor.
Ibn Arabiy zamonasining barcha ilmiy sohalardan xabardor boʻlib, Ibn Rushd, Suhravardiy, Roziy va boshqalar bilan uchrashgan hamda yozishib turgan. Mashhur shaxslarga sajda qilishni inkor qilgan, turli dinlarning ahamiyati barobar deb hisoblagan. Ibn Arabiy oʻrta asrlar musulmon olamida eng ziddiyatli shaxslardan biri boʻlib, qarashlarini Ibn Taymiya, Taftazoniy singari ilohiyotchilar, shuningdek, arab tarixchisi va sotsiologi Ibn Xaldun keskin tanqid qilgan. Boshqa koʻpgina musulmon ulamolari esa, uni himoya etishgan. Ibn Arabiyning qarashlari haqidagi keskin bahs-munozaralar, kofirlikda ayblashlar hatto bugungi kunda ham toʻxtamay, hamon davom etmoqda.

## Asarlari
* „Tarjimatu-l-ashvoq“, 
* „Al-futuhotu-l-Makkiyya“, 
* „Fususu-l-hikam“, 
* „Kito­bu-s-sabʼa“, 
* „Mafotihu-l-gʻoyb“, 
* „Kitobu-l-haq“.

## Manbalar

## Havolalar
Ibn al-Asir

**Ibn al-Asir Izzuddin Abulhasan Ali** (1160, Jazirat ibn Umar, Suriya — 1234, Mosul) — arab tarixchisi. Iroqning Mosul va Bagʻdod sh. lari madrasalarida tahsil koʻrgan, soʻng ilm talabida Shom (Suriya) ga safar qilgan. U yerdan qaytgach, butun umrini uzlatda tarixga doir asarlar yozish bilan oʻtkazgan. Eng yirik va muhim asari — "Alkomil fittaʼrix" (Tarix boʻyicha mukammal asar") boʻlib, u 12 jilddan iborat. Unda Islom olamida insoniyat tarixining ilk davrlaridan 1230 i. gacha boʻlgan voqealar, xususan, Huroson va Movarounnahrning 12-asr va 13-asr iing 1-choragidagi tarixi yilma-yil bayon qilingan. Asarning moʻgʻullar is-tilosiga bagʻishlangan soʻnggi jildlari qimmatli manba hisoblanadi. Bu asarning tanqidiy matni Leyden (1851-76) va Misr (1873) da nashr etilgan. Ogahiy uni oʻzbek tiliga tarjima qilgan. I.al-A. "Tarix atabikat al-Mavsil" ("Mosul otabeklari tarixi"), "Usd ulgʻoba fiy maʼrifat ahvol is-sahoba" ("Sahobalar ahvolini bilish xususidagi oʻrmon sherlari yangligʻ qudratli kitob") nomli asarlar ham yaratgan.

## Manbalar
Ibn al-Baytor

**Ibn Al-Baytor**, Ziyouddin ibn Abdullo ibn Muhammad al-Maloqiy (? — 1248, Damashq) — oʻrta asr botanigi (nabotiy), farmakologi. Nabotot ilmini oʻrganib, Yunoniston va Misrga sayohat qilgan. Misr oʻsimlikshunoslari raisi qilib tayinlangan. Dorivor oʻsimliklar haqida arab tilidagi "Kitob ul-mugʻni fil-adviyat il-mufrad" ("Nodir dorilar kitobi") va "Al-Mufradot, aladviya val-agʻziya" ("Dorivor oʻsimliklar, dorilar va taomlar") asarlari bizgacha yetib kelgan. Ularni yozishda Dioskarid,Galen, Ibn Sino va b. olimlarning asarlaridan foydalangan. Jumladan, Ibn Sinoning "Yurak dorilari" risolasidagi barcha oddiy dorilarni (65 ta) oʻz asariga kiritgan, baʼzi oddiy yurak dorilarini Ibn Sino kashf etganligini yozadi.

## Manbalar
Ibn al-Muʼtazz

**Ibn al-Muʼtazz**, Abulabbos Abdulloh ibn Muhammad (861.1.11 - Bagʻdod - 908.19.2) - arab shoiri, tilshunos. Abbosiy xalifalardan al-Muʼtazz ibn Mutavakkilning oʻgli. I. al.-M. oʻzining lirikasi bilan arab sheʼriyatini rivojlantiradi, adabiyotga oid risolalar yozadi. U al-Muʼtazid xalifaligiga bagʻishlab masnaviy uslubida asar yozgan. "Kitob ul-adab" ("Xushfeʼllik xaqida kitob", "Fusul ut-tamosil fi taboshir is-surur" ("Shodlik tongini muqoyasa qilish darajalari") kabi asarlari arab adabiyoti tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi. "Kitob ul-badiʼ" ("Yangi uslub haqida kitob") asari Yaqin Sharqda sheʼriyat haqidagi fanga asos boʻldi.

## Manbalar
Ibissimonlar

**Ibissimonlar** (Ibididae yoki Threskiornithidae) — laylaksimonlar turkumi oilasi. Tumshugʻi uzun, oʻroqqa oʻxshab pastga egilgan (qoravoylar) yoki toʻgʻri va yassi, uchi kurakka oʻxshash kengaygan (qoshiq burunlilar). Boʻyni va oyoqlari uzun, boshining bir qismi, baʼzan boʻyni patsiz. Oldingi barmoqlarining asosida suzgich pardasi bor. Koʻpchilik turlari ovoz chiqarmaydi. 20 urugʻi, 32 turi bor. I. tropik va moʻʼtadil iqlimli oʻlkalardagi suv havzalarida yashaydi. Oʻzbekistonda 2 turi: qoshiqburun (Plataleo leucorodia) va qoravoy (Plegadis falcinellus) Orol dengizi boʻyida va Amudaryoning quyi oqimidagi koʻllarda uchraydi. Qamishlar orasida gala boʻlib uya quradi. Uyaga 2—3 ta tuxum qoʻyadi. Hasharotlar, chuvalchanglar, mollyuskalar, mayda baliklar, baqalar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Ibn al-Muqaffa

**Ibn al-Muqaffa**, Abu Muhammad Abdulloh (islom qabul qilinguncha davrdagi forscha ismm: **Roʻzbex ibn Dadoye**) (720-yil – 759-yil, Basra) — yozuvchi, tarjimon.

## Hayoti
Asli fors boʻlib, umrining koʻp qismi Basrada oʻtgan. U turli amir va hokimlar saroyida mirza boʻlib ishlagan. Axloqiy-tarbiyaviy mavzuda „Al-adab ul-kabir“ („Katta ishlarni bajarish odobi“) va „Al-adab us-sagʻir“ („Kichik ishlarni bajarish odobi“) kabi asarlar yaratgan. Aristotelning „Kategoriyalar“, „Analitika“ asarlarini arab tiliga tarjima qilgan. Mashhur „Kalila va Dimna“ni qadimiy pahlaviy tilidan arab tiliga tarjimasi tufayli bu asar jahon adabiyotidan oʻrin olgan. Qadimiy fors qahramonlik hikoyalari toʻplami — „Hokimlar haqida kitob“ni arab tiliga tarjima qilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Ibn al-Faqih

**Ibn Al-faqih Abu Bakr Ahmad Ibn Ishoq Al-Hamadoniy** (10-asr) — oʻrta asr arab geografi, tarixchisi va muxaddisi. Hamadonda tugʻilgan. Abbosiylardan xalifa Al-Muʼtazid (892—902) va Al-Muqtafiy (902—908) davrida "Kitob axbor al-buldon" ("Mamlakatlar toʻgʻrisidagi xabarlar kitobi") asarini yozgan (902—908). Uni yozishda oʻzidan oldin oʻtgan Ibn Fazlon, Abu Dulaf, Al-Johiz, Al-Madoiniy, Al-Balozuriy, Ibn Qutayba asarlaridan foydalangan. Asarda qitʼalar va dengizlarni, Xitoy, Hindiston, arab mamlakatlari, Vizantiyani tavsif qilgan, Oʻrta Osiyoning viloyat, shaharlari tarixi, geografiyasi, turkiy xalqlar taʼrifi va ularning joylashishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar muhim ahamiyatga ega. Asarning Oʻrta Osiyoga bagʻishlangan qismini De Guye nemischaga tarjima qilib, nashr ettirgan (1885).

## Manbalar
Ibn al-Xatib

**Ibn Al-Xatib Abu Abdulloh Liso-Nuddin Muhammad Ibn Abdulloh Ibn Saʼid** (1313, Loxa - 1374, Fes) -arab tarixchisi, Gʻarnota (Grenada) sultoni vaziri (1348—54). Asli shomlik. Yirik ulamolardan taʼlim olgan. Vazirlik davrida "Zulvizoratayn" (yaʼni, ham ilm bobida, ham davlatni idora qilishda vazir) degan faxriy unvonga sazovor boʻlgan. Keyinchalik dahriylikda ayblanib qatl etilgan. Tarix, geografiya, tasavvuf, sheʼriyat va tabobatga doir 60 ga yaqin asar yozgan. Kupchiligi tarixga oid boʻlib, ulardan eng muhimlari — "Alihota fiy taʼrix Gʻarnota" ("Gʻarnota tarixi xususida xabarnoma") va "Taʼrix Isbaniya al-islomiyya" ("Islomiy Ispaniya tarixi") dir. Birinchisi Qohira (1901) da, ikkinchisi Bayrut (1956) da nashr qilingan. I.al-X. asarlari islom madaniyati tarixi, xususan, Ispaniya musulmonlari tarixiga oid muhim manbadir.

## Manbalar
Ibn al-Qiftiy

**Ibn al-Qiftiy**, Jamoluddin Abulhasan Ali ibn Yusuf Ibrohim ibn Abdulvohid ash-Shayboniy al-Qiftiy (1172, Qift — 1248, Halab) — arab tarixchisi, adibi va davlat arbobi. Qohirada fiqh, huquq, adabiyot, ilmi nujum, handasa, tabobat, mantiq va tarix buyicha taʼlim olgan. 1187-yil otasi bilan Quddusga koʻchib kelgan. Bu yerda Qohirada olgan bilimlarini yanada takomillashtirib, kelgusida yozadigan asarlari uchun manbalar tuplagan. taxminan 1201-yil Quddusda siyosiy vaziyat yomonlashgani boisidan otasi bilan Harron (Mesopotamiyada) ga kuchib oʻtgan. 1213-yil Halab hokimi uni *moliya ishlari devoni boshligʻi* etib tayinlab, unga "Al-Qoziy al-akram" ("Eng saxovatpe-sha qozi") faxriy unvonini inʼom etgan. Bu mansabda u davlat manfaatlari yoʻlida xizmat qilish bilan birga yirik olimlarga ham homiylik qilgan, chunonchi moʻgʻullar bosqini tufayli Oʻrta Osiyodan qochib kelgan Yoqut Hamaviyta boshpana berib, moddiy yordam koʻrsatgan. 1236-yil *Halab hokimi* tomonidan vazir etib tayinlagan I. al-Q. umrining oxiriga qadar shu mansabda ishlagan.

I. al-Q. 20 ga yaqin asar yozgan, ulardan bizgacha yetib kelganlari orasida eng muhimi — "Kitob ixbor al-ulamo biaxbor alhukamo" ("Hakimlar xususidagi xabarlar bilan olimlarni tanishtirish kitobi") dir. Bu asar koʻproq "Taʼrix alhukamo" ("Hakimlar tarixi") nomi bilan mashhur. Unda qadim zamonlardan to muallif davriga qadar yashab oʻtgan 414 olimning tarjimai holi berilgan boʻlib, ularning talaygina qismini Huroson va Movarounnahr olimlari tashkil qilgan. Mazkur asar Leypsig (1903) va Qohira (1908) da nashr etilgan.

## Manbalar
Ibn Arabshoh

**Ibn Arabshoh Shihobuddin Ahmad Ibn Muhammad Ibn Abdullox. Ibn Ibrohim** (1388, Damashq — 1450, Qohira) — arab tarixchisi. Amir Temur Shom (Suriya) ni egallagach (1401), I. A. ni qarindosh-urugʻlari bilan Samarqandga keltirgan. Bu yerda u mashhur olimlardan taʼlim olgan, fors, moʻgʻul va turk tillarini oʻrgangan hamda adabiyot va ilohiyot bilan shugʻullangan (1401—08). U Xorazm, Moʻgʻuliston, Xitoyda va Oltin Oʻrda poytaxti Saroyda boʻlgan. Hoji Tarxon (Astraxon) da huquq fani bilan shugʻullangan. Qrim orqali Adrianopolga kelgan. 10 yil davomida turk sultoni Muhammad I ning maxsus kotibi boʻlgan. I. A. bir necha tarixiy kitob yozgan. "Gʻurrat us-siyar fi duvalitturk va-ttatar" ("Turk va tatar xalqlari davlatlaridagi siyratlar sarasi") asari Oltin Oʻrda haqidagi koʻp maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan. Ammo bu asar saqlanmagan. I. A. ning "Fukoxat ul-xulafo va mufokahat uz-zurafo" ("Xalifalarning hozirjavobligi va farosatlilarning hazil-kashligi") asari ham bor. I. A. tarjimon sifatida Avfiyning "Javomiʼ ulhikoyot va lavomiʼ ur-rivoyot" ("Hikoyalar majmuasi va rivoyatlar jilvasi"), Abu Laysning "Tafsir" ini fors tilidan turkchaga tarjima qilgan. "Ajoib ul-maqdur fi axbori Temur" ("Temur haqidagi xabarlarda taqdir ajoyibotlari") I. A. ning eng mashhur asaridir. Bu asar "Amir Temur tarixi" nomi bilan oʻzbek tilida ham nashr etilgan.

I. A. Amir Temurga nisbatan dushmanlik ruhidagi mualliflar jumlasidan edi. Bu hol uning asarida toʻla aks etdi. Shunga qaramay, I. A. asarida Temur davlati va unga chegaradosh mamlakatlar siyosiy, xoʻjalik va madaniy turmushini qoʻshimcha ravishda oydinlashtirib beruvchi koʻpdan-koʻp diqqatga sazovor maʼlumotlarni keltirgan.

I. A. Amir Temurga naqadar salbiy nazar bilan qaramasin, har holda uning shaxsini munosib baholagan: "Yetmish yoshli Temurning fikrlari hali ham qatʼiy, jismoniy jihatdan kuchli va baquvvatdir... U istehzo va soxtalikni yoqtirmaydi, baxtsiz hodisa roʻy berganda gʻamga botmaydi, doim sergak va mardona turadi, uning oldida hamma itoatgoʻy boʻlib qoladi va hurmat bajo keltiradi. U mard va jasur odamlarni yoqtiradi... U masalaning moqiyatini darhol payqab oladigan mohir bahschi edi. U farosati bilan haqgoʻy — yolgʻonchini darrov farqlar edi, samimiy maslahatchilarni soxta nasihatgoʻylardan farqdar edi".

## Adabiyot
* Amir Temur tarixi (1-, 2-kitoblar; soʻz boshi, arab tilidan tarjima va izohlar muallifi U. Uvatov), T., 1992.

Ubaydulla Uvatov.

## Manbalar
Ibn Asokir

**Ibn Asokir**, Abulqosim Ali ibn alhasan (1105—Damashq— 1176)— arab tarixchisi, muhaddis, faqih va shoir. Iroq va Huroson boʻylab kezib, u yerlardagi ulamolardan taʼlim olgan. Soʻng Damashqqa qaytib, An-Nuriyya madrasasida mudarrislik qilgan. Tarix, hadis va fikdga doir koʻplab asarlar yaratib, "Sadiqat uddiyn" ("Din vafodori") hamda "Hyp uddiyn" ("Din nuri") kabi faxriy unvonlarga sazovor boʻlgan. Uning eng yirik asari "Taʼrixu madiynati Dimashq" ("Damashq shahri tarixi") boʻlib, u koʻproq "Taʼrixu ibn Asokir" ("Ibn Asokir tarixi") nomi bilan maʼlum. Shom (Suriya) va Damashq tarixi hamda shomlik mashhur kishilar tarixiga bagʻishlangan mazkur asar 80 jil-ddan iborat. I. A. hadis va fiqh ilmiga oid asarlar ham yozgan. 

## Manbalar
Ibikon

**Ibikon** — chiqish signalini kuchaytirib beradigan uzatuvchi televizion trubka.

Yorugʻlik taʼsirida ibikon fotokatodi bilan nurlatiladigan elektronlar (fotoelektronlar) elektr maydon bilan tezlatiladi va nishon sirtiga uriladi; nishon fotokatod tomoniga qaratib yupqa aluminiy qoplangan dielektrik parda (plyonka) dan iborat. Aluminiy parda katta tezlikdagi elektronlarni yaxshi oʻtkazadi. Elektronlar dielektrik pardadan oʻtganda uning elektr oʻtkazuvchanligi elektronlar soniga qarab koʻp (1000 va undan ortiq) marta kuchayadi. Bu hodisa uygʻotilgan oʻtkazuvchanlik deyiladi. Qarama-qarshi tomonidan dielektrikning barcha pardasi elektron nur bilan zaryadlanadi; bunda nur televizion tasvirni potensiallari bir xil boʻlgunga qadar yoyadi. Ibikon turli televizion apparatlarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Ibn Bavvob

**Ibn Bavvob**, Abu l Hasan Ala-vuddin Ali ibn Hilol (?— 1022) — xattot, olim, husnixat nazariyotchisi. "Qasidai roiya" ("Roiya kasi-dasi", 22 baytdan iborat) risolasida xat qoidalari va xattotlik sanʼati haqida qimmatli fikrlarni bayon qilgan. I. B. taʼlimotiga koʻra, husnixat inson ijodining samarasi boʻlib, u tasviriy sanʼat qatoriga kiradi. 15-asr da yashagan arab xattoti Muhammad ibn Hasan at-Tibiy oʻzining kotiblar haqidagi "Jomeʼi mahosini kitobat il-kuttob" ("Kotiblarning husnixat toʻplami") asarida yozishicha, I. B. Ibn Muqladan keyin xatning 16 turini (jumladan, suls xatining yozuv asoslari va b. ni) ixtiro qilgan va tako-millashtirgan. U ixtiro qilgan arab harfini nuqta bilan oʻlchash qoidalari undan keyingi xat nazariyotchilari, xattotlar uchun asosiy qoʻllanma boʻlgan.

## Adabiyotlar
* M urodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.

## Manbalar
Ibn Battuta

**Ibn Battuta** mashhur arab sayyohi ,geografi va tarixchisi hisoblangan. Barbarlarning lavat kabilasiga mansub, Ibn Battuta 28 yillik sayohatlari davomida quruqlik va dengiz orqali 120 ming km masofani bosib oʻtgan. Ibn Battuta 1325-yil yozida Marokashdan Hajga boruvchilar karvonga qoʻshilib safarga chiqqan va deyarli barcha musulmon mamlakatlarida boʻlgan. Dastlab Misr, Shom (Suriya), Livan, Falastin, Mesopotamiyaga borgan. 1332-yil uchinchi marta Makkaga borib haj marosimida qatnashgan. Nil daryosi yoqalab yana Qohiraga qaytgan. Soʻngra Ibn Battuta Yaqin Sharq mamlakatlari orqali Turkiya va Qrimga bordi. Itil (Volga) daryosi orqali Hoji Tarxon (Astraxon) ga oʻtib, Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonning qabulida boʻlgan; keyin Xorazm poytaxti Urganchga kelgan. Undan Buxoro, Nahshab, Termiz, Samarkand, Balx va Kobul, Moʻlton orqali Hindistonga borgan va Dehli sultoni Muhammad Tugʻloq saroyida qariyb 8 yil molikiylar qozisi lavozimida xizmat qilgan (Ibn Battuta Sherozda ikki mazhab — molikiylar va shofiʼiylar qozisi degan shahodatnoma olgan edi). Soʻngra sayohatni davom ettirib Indoneziya va Xitoyga borgan. 1349 i. Marokashga qaytgan. 1349—52 yillar orasida Ispaniyaning arablar tasarrufidagi joylariga, 1352—53 yillarda Sudanga sayohat qilgan.

Ibn Battuta oʻrta asrdagi eng yirik sayohatchi boʻlib, uni uzoq mamlakatlarga sayoxat qilishda yoʻl qiyinchiliklari, muhtojlik, xavf-xatarlar toʻxtata olmagan. U borgan mamlakatlarning geografiyasi, tarixiy hamda iqtisodiy, etnog-rafik va madaniy-maishiy hayotiga oid qimmatli maʼlumotlar qoldirgan. Ayniqsa, Oʻrta Osiyo shaharlari, jumladan Samarqandning dunyoga mashhur sifatli qogʻozi xdqidagi yozganlari eʼtiborga loyiq. Hulokuiylar hukmronligi davridagi Eronning iqtisodiy va madaniy hayoti batafsil tasvirlangan. Ibn Battuta yirik savdogar ham edi, sultonlarning farmoyishi bilan baʼzan elchilik vazifalarini ham bajargan.

Ibn Battuta fors va turkiy tillarni ham yaxshi bilgan. Uning "Tuxfat an-nuzzor fi gʻaroyib al-amsor va ajoyib alafsar" ("Turli shahar va safarlardagi ajoyibotlar shohidi boʻlganlar uchun tuhfa") asari Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyo reorp. si tarixini tadqiq etishda muhim manba hisoblanadi. Ushbu asar Ibn Battuta zamonidagi (turmushga oid) adabiyotning namunasi boʻlib, oʻz davrining adabiy va psixologik yodgorliklaridan biridir. U ilmiy manbalarda "Sayohatnoma" deb ataladi. Ibn Battuta asarlari 80 dan ortiq Yevropa va Osiyo xalqlari tillarigatarjima qilingan. Ibn Battuta faoliyati ustida oʻzbek olimi N. Ibrohimov tadqiqot ishlari olib borgan va u haqda oʻzbek, rus, arab, ingliz tillarida asarlar yaratdi.

## Sayohatlari

### Sayohat yoʻnalishi (1325—1332-yillar)





### Sayohat yoʻnalishi (1332—1347-yillar)





### Sayohat yoʻnalishi (1349—1354-yillar)





## Manbalar
Ibn Dovud

**Ibn Dovud**, Avraam (taxminan 1100, Toledo — taxminan 1180, Kordova) — yahudiy tarixchisi va faylasufi. "Al-aqidat urrafiʼa" ("Yuksak imon") asarida davrining taraqqiyparvar gʻoyalarini ilgari surdi va Ibn Sino asarlari taʼsirida Ibn Jebirol neoplatonizmiga qarshi chiqdi. I. D. ning falsafiy qarashlarida materialistik fikrlar bilan birga diniy aqidalarga ishonish ham bor. Jumladan, I. D. Bibliyaning dunyo yoʻklikdan, hech narsadan Xudo tomonidan yaratilgan degan fikrini himoya qildi. I. D. fatalizmni inkor etdi va inson irodasi erkinligi toʻgʻrisidagi taʼlimotni ishlab chiqdi. I. D. oʻrta asr taraqqiyparvar mutafakkirlari ijodiga katta taʼsir koʻrsatdi.

## Manbalar
Ibn Bibi

**Ibn Bibi Nasruddin Yahyo Ibn Majiduddin Mahmud** (? — 1272, Damashq) — tarixchi va adib. Bir muncha vaqt Jaloliddin Manguberdi xuzurida yashagan, soʻng Damashqqa borib (1221) sulton Alouddin Kayqubod saroyida tarjimonlik qilgan va shu bois elda "Yahyo tarjimon" nomi bilan tanilgan. Qator tarixiy asarlar yaratgan, chunonchi uning saljuqiylar tarixiga doir "Al-Avomir al-aloniyya fil-umur il-aloiyya" ("Buyuk ishlar xususidagi oshkora farmonlar") asari koʻproq mashhur boʻlib, Alouddin Kayqubodga bagʻishlangan. Bu asar turk (15-asr), nemis (1902) va shved (1959) tillariga tarjima qilingan. Uning qoʻlyozma nusxalari Moskvadagi Osiyo xalqlari muzeyi, Turkiyadagi AyoSofiya va Germaniyadagi Drezden kutubxonalarida saqlanadi. Asarda Oʻrta Osiyo tarixi va madaniy hayotiga oid maʼlumotlar ham uchraydi.

## Manbalar
Ibn Boja

**Ibn Boja**, Abu Bakr Muhammad ibn Yahyo (taxminan 1070, Saragosa, Ispaniya — 1139, Fes, Marokash) — arab faylasufi, shoir, musikachi. Sevilyada bir necha yil yashagan. Soʻng Marokashga oʻtib, Fes sh.da vazirlik lavozimida ishlagan. Lekin bu yerda oʻzining falsafiy qarashlari tufayli taʼqibga uchragan va ganimlari tomonidan zaharlab oʻldirilgan.

I. B. fanning bir necha sohalarida ijod qildi. U tabiblik va shoirlikdan tashqari, falakiyot, falsafa, mantiq, matematika, tabiatshunoslik, musiqa sohalari boʻyicha risolalar yozdi. Aristotelning fizika va meteorologiyaga oid asarlariga sharhlar bitdi. Oʻtmish falsafiy fikrini chuqur oʻrganib, uni Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlariga tanishtirishda katta xizmat koʻrsatdi. I. B. ning koʻp asarlari tugallanmagan. Ular jumlasiga "Jon haqida", "Yolgʻiz kishining xulq-odobi" ("Tadbir al-mutavahhid") kabilar kiradi. Boshqalari tugallangan boʻlsada, kichik hajmdagi asarlardir. Ular qad. yahudiy va lotin tillariga tarjima qilingan va bizgacha ayrim parchalari yetib kelgan. I. B. oʻz risolalarida jamiyatdan ajralgan inson haqida gapirsa ham, jamiyatning xayrli ishlarida inson faol qatnashuvi lozim, deb tushuntirdi. U tarkidunyochilikka qarshi chiqdi, insonga bu dunyoda farovonlikka va baxtsaodatga erishish yoʻllarini koʻrsatishga intildi, fozil odamlar va faylasuflardan iborat boʻlgan ja-miyat toʻgʻrisida xayol qildi. Uningcha, har bir kishi oʻz maʼnaviy kamoloti yoʻlida qaygʻursa, shunda jamiyat ham takomillashadi. Bunday jamiyatda do-nishmanddar koʻpayib borib, nizo-adovat va jabr-zulmga oʻrin qolmaydi. I. B. ning ijtimoiyfalsafiy fikrlari keyinchalik arab faylasuflari Ibn Tufayl va Ibn Rushdnnig dunyokarashiga katta taʼsir koʻrsatdi.

## Manbalar
Ibn Zayla

**Ibn Zayla**, Abu Mansur Husayn bin Muhammad bin Tohir bin Umar Zayla (? — 1048) — qomusiy olim, musiqashunos. Zahiriddin Bayhaqiyning maʼlumoticha, isfahonlik. Ibn Sinoning yaqin shogirdi va safdoshi. Oʻz davrida turli (tibbiyot, tabiiy va aniq) fanlar bilimdoni (koʻp asarlari maʼlum) boʻlganligidan hakim (donishmand) deb yuritilgan. "Kitob al-kafi fi almu-siqa" ("Musiqaga oid toʻliq kitob") asari mashhur boʻlib, uning 2 qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan (London, Britaniya muzeyi kutubxonasi hamda Hindiston, Rampur sh. dagi Rido kutubxonasida saqlanmoqda; arab musiqashunosi Zakariya Yusuf bu kitobni 1964 yil Qohirada nashr ettirdi). Unda Movarounnahr va Huroson xalqlari musiqa madaniyatiga oid maʼlumotlar mavjud. Jumladan, oʻsha davrda keng tarqalgan musiqa janrlari, kuy va qoʻshiklar, musiqa cholgʻulari haqidagi maʼlumotlar, shuningdek, taʼlif (kompozitsiya), iyqo (usul-ritm), vazn va ohang muammolari yoritilgan. 

## Manbalar
Ibn Mojid

**Ibn Mojid**, Shihobuddin Ahmad ibn Mojid as-Saʼdiy annajdiy (taxminan 1440, Julfor — 16 a. boshi) — mashhur arab dengizchisi (dargʻasi), dengizda suzish ilmining nazariyotchisi. Umrining 40 yildan ortiq qismini Hind okeanida kema xizmatida oʻtkazgan. Uning ajdodlari ham dengizchi boʻlishgan. Portugal dengizchisi Vasko da Gama boshchiligidagi kemalarni 1498-yil da Afrikaning sharqiy sohilidan Hindistonning Kojikode (Kolikut) sh. ga borishida Arabiston dengizida yoʻl koʻrsatuvchi boʻlgan.

I. M. oʻz davridagi bilimlarni yaxshi egallagan va oʻzi ham qirqqa yaqin asar yozgan. Ular asosan, nazmda, biroq eng yirik asarlaridan biri — "Kitob alfavoid fi usul ilm al-baxr va-lqavoil" ("Dengizchilik ilmi va qoidalari asoslariga oid foydali maʼlumotlar kitobi") nasrda yozilgan. Asarda arab dengizchilarining kemalarni Zanjibar va Madagaskar o.laridan Tayvan va Indoneziyaning olis orollarigacha olib borgan marshrutlari, kemani boshqarishning boy nazariy va amaliy masalalari hamda muallifning koʻp yillik dengizchilik tajribasidan hosil boʻlgan xulosalar (dengizchilik tarixi, kema boshqaruvchisiga qoʻyiladigan talablar, shamollar yoʻnalishi, kemalar suzadigan yoʻnalishlar, musson shamollari, yirik orollar va h. q.) oʻrin olgan. Kemani boshqarishda quyosh, oy va yulduzlar holatini eʼtiborga olish, kompasdan foydalanish, shamollarning esish paytlari va yoʻnalishlarini bilish, Hind okeani, undagi orollar va sohillari tavsifi va hokazo bayon qilingan. Nazmda yozilgan yirik asarlaridan biri "Hoviiyot al-ixtisorfi usul ilm al-bihor" ("Dengiz ilmi asoslarining muxtasar dostoni") ming baytlik kat-ta urjuzadan iborat (1462-yil yozib tugatilgan).

I. M. asarlarida kemalarning , asosan Qizil dengiz, Fors qoʻltigʻi, Hind okeanida suzish yoʻnalishlari tavsiflangan, ularda oʻsha davrning dengiz astronomiyasiga oid deyarli barcha bilimlar mujassamlangan. U dengizchilik fani bobida qoʻllanmalar yaratgan birinchi yirik olim sifatida maʼlum. I. M. va boshqa arab dengizchilarining tajribalari yevropaliklarning Hind okeanidagi kema qatnovida juda katta yordam bergan.

## Manbalar
Ibn Muqla

**Ibn Muqla** (toʻliq ismi Abu Ali Muqammad binni Ali binni alhasan ibn Muqla, 886—940) — mashhur xattot, tilshunos olim, davlat arbobi. Arab yozuvini isloh qilib, harflarning oʻzaro mutanosibligini yaratgan. Kufiy xati asosida arab yozuvining muhaqqaq, suls, rayhoniy, nasx, tavqe, riqo, taʼliq kabi asosiy xat usullarini ixtiro qilgan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, arab alifbosidagi nuqta (harakat) lar ham I. M. tomonidan kiritilgan. Bu, oʻz navbatida, qad. yozma yodgorliklarni xatosiz toʻgʻri oʻqish imkonini bergan. 16-asr adibi Kozi Ahmadning "Risola oid ba xattoton va naqqoshon" ("Xattotlar va naqqoshlar haqida risola") asarida I. M. haqida, uning mohir kotibligi haqida muhim maʼlumotlar keltiradi. Hayoti ogʻir kechgan (oʻng qoʻli kesib tashlanganda, chap qoʻli bilan yoza boshlagan) I. M. fo-jiali halok boʻlgan.

## Adabiyotlar
* Murodov A., Oʻrta Oyeiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.

## Manbalar
Ibn Isʼhoq

**Ibn Ishoq Abu Abdulloh Muhammad Ibn Ishoq Ibn Yasor** (704, Madina — 767, Bagʻdod) — tarixchi, muhaddis, Rasululoh (sav) haqlarida bizgacha yetib kelgan eng dastlabki siyratnomalardan birining muallifi. 733 yil Misrga koʻchib borgan, 749 yil esa Iroqqa kelib, u yerda muqim yashab qolgan. I. I. ning Bagʻdodda yozib tugallagan "Kitob siyrat Rasululloh" ("Rasululloh siyratlari xususida kitob") asari misrlik filolog Ibn Hishom (834 yil vafot etgan) tahriri ostida bizgacha yetib kelgan. Shuningdek, I. I. "Al-Magʻoziy" ("Gʻoziylar fazilatlari va ular qilgan amali solixlar haqida kitob"), "Al-Mubtadaa" ("Ibtido"), "Taʼrix al-xulafo" ("Xalifalar tarixi") nomli asarlar ham yozgan. Uning "Tarix al-xu-lafo" asaridan Madoiniy (752—840), Tabariy, Rabgʻuziy kabi mashhur tarixnavis olimlar foydalangan. Mas, Madoiniy Oʻrta Osiyoning arablar tomonidan fath etilish davri tarixiga doir "Kitob futuhoti Huroson" va b. asarlarini yozishda mazkur kitobga ta-yangan.

## Manbalar
Ibn Miskavayh

**Ibn Miskavayh** (; toʻliq ismi **Abu Ali Ibn Muhammad ibn Yaqub ibn Miskovayh ar-Roziy**; 932-yil – 1030-yil) – arabnavis tarixchi, faylasuf, adib va tabib.

Umumjahon tarixiga oid „Kitob tajorib al-umam“ („Xalqlar tajribalari kitobi“) nomli asar yozgan. Ilmi axloq va hikmatga doir „Kitob at-tahora“ („Tahorat kitobi“), „Tahziyb al-axloq“ („Axloqni tuzatish“) nomli asarlar ham Ibn Miskavayh qalamiga mansub. U arab, fors, hind va yunon donishmandlari aytgan hikmatlar toʻplamini ham tuzgan. Ibn Miskavayh asarlari taʼsirida islom dunyosida oʻnlab axloqiy-didaktik asarlar (jumladan, Nasriddin Tusiyning „Axloqi Nasriy“) yozilgan.

## Asarlari

* **„Kitob at-tahora“** (Tahorat kitobi);
* **„Kitob tajorib al-umam“** („Xalqlar tajribalari kitobi“ – ) — jahon xalqlari, jumladan arablarning X asrning 80-yillariga qadar tarixi bayon qilingan boʻlib, asarning soʻnggi qismida Arab xalifaligining X asrdagi ijtimoiy-iqtisodiy hayoti haqida qimmatli maʼlumotlar bor;
* **„Jovidoni xirad“** ( – „Boqiy aql idrok“ kitobi) — olimlarning axloq haqidagi fikrlarini jamlangan boʻlib, uning qoʻlyozma nusxalari sharqda keng tarqalgan;
* **„Tahziyb al-axloq“** ( – „Axloqni tuzatish“).

## Manbalar

## Havolalar
Abdulaziz ibn Abdurahmon as-Saud

**Abdulaziz ibn Abdurrahmon Al Faysal as-Saud** (1880-yil 24-oktyabr, ar-Riyod — 1953-yil 9-oktyabr, at-Toif) — Saudiya Arabistoni qiroli (1932—1953). Saudiylar sulolasidan. Markazlashgan mustabid davlat tuzishga intilgan. 1902—1927-yillarda Najd amiri. Arabiston yarim orolidagi Shammar amirligi, Hijoz qirolligi, shuningdek, Turkiya bilan urushlar olib borgan. Ibn Saudning Hijoz bilan olib borgan urushi (1924—1925) uning gʻalabasi bilan tugagan. Hijoz, Najd va birlashgan viloyatlar davlati qiroli (1927—1932). Arabiston yarim orolida Ibn Saud tuzgan markazlashgan davlat 1932-yildan Saudiya Arabistoni deb atala boshladi.

## Manbalar
Ibn Sino (maʼnolari)

**Ibn Sino** quyidagilardan birini anglatishi mumkin:

* Abu Ali ibn Sino - 10-11-asrlarda yashab oʻtgan olim.
* Ibn Sino (jurnal) - ilmiy-amaliy xalqaro jurnal.
Ibn Sino (jurnal)

„**Ibn Sino**“ („**Avitsenna**“) – ilmiy-amaliy xalqaro jurnal. Ibn Sino xalqaro jamgʻarmasining nashri. 2000-yildan Toshkentda bir yilda 4 marta oʻzbek, ingliz, rus tillarida nashr etiladi. Jurnalning asosiy vazifasi Ibn Sino shaxsiyati, uning mashaqqatli hayot yoʻli, sermazmun ijodi hamda sinoshunoslik sohasida olib borilayotgan izlanishlar natijalari bilan oʻquvchilarni tanishtirish, olim ilmiy merosining hozirgi zamon fani va amaliyotiga ijobiy taʼsirini yoritib borishdan iborat. Adadi 1000 nusxa (2002).

## Manbalar
Ibn Sino nomidagi nashriyot

**Ibn Sino Nomidagi Nashriyot** — Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligiga qarashli tibbiy nashriyoti. Oʻzbekiston davlat tibbiyot nashriyoti sifatida 1959-yil tashkil etilgan. 1964-yildan "Meditsina" deb nomlangan. 1990-yildan hozirgi nomda. Oliy va oʻrta tibbiyot oʻquv yurtlari uchun darslik va oʻquv qoʻllanmalari, tibbiyotga oid ilmiy asarlar, shifokorlar uchun amaliy qoʻllanmalar, sanitariya maorifi boʻyicha ommabop tibbiy adabiyot, lu-gʻat, maʼlumotnomalar, plakatlar va b. tur kitoblar nashr etadi. 2002-yilda umumiy hajmi 1 mln. 375 ming nusxada 75 nomda kitob va risola nashr etgan.

## Manbalar
Ibn Tulun masjidi

**Ibn Tulun Masjidi** – Qohira (Misr) dagi meʼmoriy yodgorlik. Misr noibi Ahmad ibn Tulun qurdirgan (876—79). Masjid murabba tarhli (162x162 m), 3 tomondan qoʻsh ravoq va gʻishtin devor (bal. 12 m) bilan oʻralgan. Devor va ravoqdari pishiq gʻishtdan. Hovli (92x92 m) ning janubiy qismidagi xonaqoh 5 koʻndalang nefta boʻlingan. Har bir nefda 17 ta ravoqlar qatori joylashgan. Ravoqlarning uzun yoʻli qiblaga qaratilgan. 

Ravoqlar taqasimon shaklda boʻlib, toʻrtburchakli ustunlarga tayangan. Ravoq burchaklari (bagʻali) kichik bezakli ravoqchalar bilan bezatilgan. Tepasi dandana bilan yakunlangan. Shifti naqshlar bilan bezatilgan. Har bir beshinchi ravoq va mehrobning taqasimon hoshiyasiga oʻyma naqshda kufiy yozuvi bitilgan. Masjid hovlisida 1000 ga yaqin kishi namoz oʻqiydi. Murakkab uslubda, ohaktoshdan qurilgan minora (bal. 40, 44 m) 4 qismga ajratilgan. Asosi murabba tarxli, yuqorisi burama shaklda. Masjid tomidagi taqasimon tosh koʻprik orqali aylanma zinadan minora yuqorisiga chiqiladi. Hovli oʻrtasida gumbazli sardoba qurilgan (1296). I. T. m. milliy meʼmorlik anʼanalarini oʻzida mujassam etgan yaxlit meʼmoriy inshootdir. 

## Manbalar
Ibn Tufayl

**Ibn Tufayl Abu Bakr Muhammad Ibn Abdulmalik** (taxminan 1110—1185) — arab yozuvchisi, davlat arbobi, tabib. Granada (Andalusiya) va Marokashda yashagan. U hokim Abdulmoʻmin (1130— 63) ning shaxsiy kotibi, xalifa Yusuf (1163—84) ning vaziri va tabibi boʻlgan. "Hayy ibn Yaqzon" ("Yaqzon oʻgʻli Hayy") kitobi oʻrta asr falsafasi va arab mumtoz adabiyotining nodir yodgorligidir. Asar dastlab lotin tiliga, soʻngra Yevropa va baʼzi Sharq tillariga tarjima qilingan. D. Defoning "Robinzon Kruzo" romani bilan I. T. asari syujetida umumiy oʻxshashliklar mavjud.

## Manbalar