Xellouin

**Halloween** () — 31-oktabrda nishonlanadigan bayrami. Halloweenda odamlar turli xil ust-bosh kiyishadi, bolalar eshikma-eshik yurib shirinliklar soʻrashadi () va qovoqlar ichini oʻyib Jack o'-lantern () yasashadi. Bolalar koʻpincha arvoh va yalmogʻiz kiyimini kiyib olib, uyma-uy yurib „Bizga bir nima ber yoki sehrlab qoʻyamiz!“ () — deyishadi. Bolalarga odatda shirinlik beriladi.

## Kelib chiqish tarixi
Halloweenning kelib chiqishi bir qancha qadimiy kuzgi bayramlarga borib taqaladi. Qadimda dindor boʻlmaganlar boshlagan udumlar keyinchalik bu kunni bayram sifatida nishonlash anʼanasiga aylanib ketgan. Bu bayramni ilk marotaba nishonlagan odamlar bir emas bir necha Xudoga ishonishgan. Oktyabrning oxirgi kechasi oʻlganlar ruhi yer yuzini aylanib yuradi deb hisoblanilgan. Bayram yana *All Hallows’ Eve* deb nomlanadi. Xristian cherkovida *All Hallows’ Eve* bayrami *All Saints’ Day* (Barcha avliyolar kuni)dan avvalgi kechadir. 1-noyabrda boʻladigan *All Saints’ Day* kunida barcha muqaddas xristian dini avliyolari eslanadi. Vaqt oʻtishi bilan Halloween diniy boʻlmagan bayramga aylanib ketgan.

## Etimologiyasi
Halloween yoki Halloweʼen („Avliyolar kechasi“) soʻzi nasroniy kelib chiqishiga ega; bu qadimgi ingliz tilida mavjud boʻlgan „All Hallows Eve“ (Barcha avliyolar kuni arafasi) iborasiga teng boʻlgan atamadir. Halloween soʻzi „All Hallows Eve“ (Barcha avliyolar kunidan oldingi kecha) ning shotlandcha shaklidan kelib chiqqan: „“ shotlandcha „eve“ yoki „evening“ soʻzlarining muqobili boʻlib, „een“ yoki „een“ ga qisqartirilgan. Shunday qilib, *(All) Hallow(s) E(v)en* soʻzidan *Halloween* ga oʻzgargan.

## Simvollar

Halloween bilan bogʻliq buyumlar va ramzlar vaqt oʻtishi bilan rivojlanib borgan. Anʼanaga koʻra, Barcha avliyolar kuni arafasida niqobdorlar yovuz ruhlarni qoʻrqitish uchun Jack-o'-lantern chiroqlarini koʻtarib yuradilar.  haqida mashhur irland xristian xalq ertagi mavjud boʻlib, unda bu chiroq folklorda „ham jannatga, ham doʻzaxga kirishdan mahrum etilgan jon“ni ifodalashi aytiladi.

Irlandiya, Shotlandiya va Shimoliy Angliyada Halloween bayramida anʼanaviy ravishda sholgʻom oʻyilgan, biroq Shimoliy Amerikaga koʻchib kelgan muhojirlar qovoqdan foydalanishni boshlashgan. Qovoq sholgʻomga nisbatan ancha yumshoq va kattaroq boʻlgani uchun uni oʻyish osonroq edi. Amerika qovoq oʻymakorligi anʼanasi haqida 1837-yilda ilk marotaba qayd etilgan boʻlib, dastlab bu anʼana faqatgina hosil yigʻish mavsumi bilan bogʻliq boʻlgan. Bu anʼana 19-asrning oʻrtalari va oxirlariga kelib, Halloween bayramigagina xos boʻlib qolgan.

Halloweenning zamonaviy tasviriy jihatlari turli manbalardan kelib chiqqan, jumladan xristian esxatologiyasi, milliy urf-odatlar, gotik va dahshatli adabiy asarlar („Frankenshteyn, yoki Zamonaviy Prometey“ va „Dracula“ kabi romanlar) hamda „Frankenshteyn“ (1931) va „Mumiyo“ (1932) singari klassik qoʻrqinchli filmlar shular jumlasidandir. Xristian anʼanasida Golgofaga ishora qiluvchi bosh suyagi tasviri „oʻlim va inson hayotining oʻtkinchiligini eslatuvchi“ ramz sifatida xizmat qiladi va shu bois memento mori hamda vanitas kompozitsiyalarida uchraydi. Shu sababli, bosh suyaklari ushbu mavzuga aloqador boʻlgan Halloweenda foydalanilgan. Anʼanaga koʻra, cherkovlarning orqa devorlari „qabrlarning ochilishi va marhumlarning tirilishi, farishtalar toʻla jannat va shaytonlar toʻla doʻzax tasvirlangan Oxirat kuni manzarasi bilan bezatilgan“ boʻlib, bu motiv mazkur uch kunlik bayram nishonlanishiga chuqur singib ketgan. Halloween mavzusidagi eng qadimgi asarlardan biri shotlandiyalik shoir John Maynening 1780-yilda yozgan asari hisoblanadi. U Halloween bayramidagi hazillar haqida „Qanday dahshatli hazillar yuz beradi!“ deb yozgan va shuningdek, bu tun bilan bogʻliq gʻayritabiiy hodisalar, jumladan „bogles“ (arvohlar) haqida ham aytib oʻtgan. Bu esa keyinchalik Robert Burnsning 1785-yilda yozilgan „Halloween“ asariga taʼsir koʻrsatgan. Kuz faslining qovoq, makkajoʻxori poʻchogʻi va qoʻriqchi kabi unsurlari ham Halloween anʼanasidan biri sifatida keng tarqalgan. Halloween paytida uylar koʻpincha ana shunday ramziy bezaklar bilan bezatiladi. Halloween tasvirlari oʻlim, yovuzlik va afsonaviy maxluqlar mavzularini oʻz ichiga oladi. Qadimdan jodugarlar bilan bogʻliq boʻlib kelgan qora mushuklar ham Halloweenning keng tarqalgan ramzlaridan biridir. Qora, toʻq sariq va baʼzan binafsha ranglar Halloweenning anʼanaviy ranglari hisoblanadi.

## Liboslar

Halloween liboslari anʼanaviy ravishda vampirlar, arvohlar, skeletlar, qoʻrqinchli koʻrinishdagi jodugarlar va iblislar kabi obrazlarga asoslangan edi. Vaqt oʻtishi bilan liboslar tanlovi kengayib, badiiy asarlarning mashhur qahramonlari, taniqli shaxslar va ninzalar hamda malikalar kabi umumlashgan timsollarni ham oʻz ichiga ola boshladi.

19-asr oxirida Shotlandiya va Irlandiyada Halloween bayramida libos kiyib, „guising“ (niqoblanish) anʼanasi keng tarqalgan edi. Shotlandcha atama boʻlgan bu anʼana bolalar kiygan niqoblar yoki liboslar tufayli „niqoblanish“ deb atalgan. Irlandiya va Shotlandiyada niqoblar „soxta yuzlar“ nomi bilan tanilgan. Bu atama 1890-yilda Shotlandiyaning Ayr shahrida bir shotlandiyalik tomonidan niqoblanuvchilarni tasvirlash vaqtida yozib qoldirilgan: „Esimda, bu Halloween edi… kichkina bolalar allaqachon ish boshlab boʻlishgandi, soxta yuzlar paydoq ilish uchun niqoblarni taqib va qoʻllarida kichkina sholgʻom fonarlarini ushlab yugurib yurishardi“. AQShda 20-asr boshlarida Hallowen ziyofatlarida libos kiyish ommalashdi, bu odat kattalar orasida ham bolalar orasida ham keng tarqaldi. 1920–1930-yillarda esa Kanada va AQShda „shirinlik yoki qitiqlash“ (trick-or-treat) anʼanasi ommalasha boshladi.

Eddie J. Smith oʻzining „Halloween, Hallowed is Thy Name“ kitobida Barcha Avliyolar kechasi kiyim kiyishga diniy nuqtai nazardan yondashib, „bir paytlar bizni qoʻrqitgan va titratgan“ mavjudotlar qiyofasiga kirib, odamlar „Najotkorimiz tomonidan saltanati talon-taroj qilingan“ Shayton ustidan kulishlari mumkinligini yozadi. Skeletlar va marhumlarning tasvirlari memento mori (oʻlimni eslatuvchi) sifatida qoʻllaniladigan anʼanaviy bezaklardir.

## Manbalar

## Havolalar

* Halloween, *Open Directory Project* 
* Halloween tarixi, *History Channel*