open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Andijon viloyat adabiyot va sanʼat muzeyi

**Andijon viloyat adabiyot va sanʼat muzeyi** — Andijon shahridagi oʻzbek adabiyoti va sanʼati asarlari tuplangan muassasa. 1989-yil viloyat oʻlkashunoslik muzeyidan ajralib chiqib mustaqil faoliyat koʻrsata bosh-lagan. Andijon shahridagi meʼmoriy yod-gorlik Ahmadbek hoji mehmonxonasi (muzey maʼmuriyati va sanʼat bulimi) hamda Ark ichi (adabiyot bulimi) meʼ-moriy yodgorligida joylashgan. 1975-yil Oʻzbekiston Qoʻlyozmalar instituti adabiyot muzeyining Andijon bulimi sifatida H. Sulaymonov tashabbusi bilan Andijon jome masjidi majmuasida ochilgan. 1978-yildan viloyat ulkashunoslik muzeyi ixtiyorida, tasviriy va amaliy sanʼat bulimi tashkil etildi. Muzeyning umu-miy jamgʻarmasi 3718 ta boʻlib, adabiyotlar (2565 ta), tasviriy va amaliy sanʼat asarlari (1000dan ortiq) tuplangan. Mu-zeyda respublika va viloyat miqyosidagi turli davrlarda xalq ustalari tomonidan yaratilgan amaliy sanʼat namunalari, tasviriy sanʼat asarlari, sharq mutafakkirlari qoʻlyozma va toshbosma asarlari, hozirgi davr adabiy muhitini aks ettiruvchi materiallar saqlanadi. Jumladan, Bobur boʻlimida Bobur hayoti va ijodiga oid boy materiallar, tarixiy manbalar tuplangan; Jomiyning „Devon“i, A. Bedilning „Kulliyot“i va boshqa qoʻlyozma asarlar diqqatga sazovor. Mu-zeyda turli mavzuda koʻrgazmalar tashkil qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijon don mahsulotlari aksiyadorlik jamiyati

"ANDIJON DON MAHSULOTLARI" AKSIYADOR-LIK JAMIYATI - oziq-ovqat sanoati korxonasi. Andijon sh.da joylashgan. "O‘zdonmahsulot" davlat-aksiyadorlik korporatsiyasi tarkibiga kiradi. 1964-yil Andijon un kombinati sifatida tash-kil etilgan. 1994-yildan hozirgi nomda va ochiq turdagi aksiyadorlik jamiya-ti. Asosan un va chorva uchun aralash yem mahsulotlari ishlab chiqaradi. Bir yil-da 68500 t un, 73000 t aralash yem i.ch. quvvatiga ega. 1967-yil korxonada elevator (don saqlash bo‘limi), 1968—69-yillarda aralash yem sexi ishga tushirildi. 1984— 89-yillarda asosiy i.ch. uskunalari Shvey-sariyaning "Byuller" firmasining tex-nologik liniyalari bilan almashtirildi va 503i.ch. quvvatlari oshirildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijon neft koni

**Andijon neft koni** — Fargʻona vodiysining janubi-sharqidagi konlardan biri. Andijon shahridan 14&nbsp;km janubida. Birinchi qidiruv ishlari 1932-yildan boshlangan. 1935-yilda boshlangan burgʻulash natijasida 1937-yil 3-gorizontdan kuniga 35 t neft chiqa boshladi. Key-ingi qidiruv ishlari natijasida 5-go-rizontdan (1940), soʻngra 1-gorizontdan neft topildi. Andijon neft koni k. 1937-yilda foydala-nishga topshirilgan. Andijon neft koni k. antiklinal burma bilan bogʻliq boʻlib, bu burmaning uz. 23&nbsp;km, eni 6&nbsp;km. Bur-maning shimoli-gʻarbiy qanotida qatlamlar ogʻishi 10°dan osh-maydi, janubi-sharqining baʼzi joylarida 30-35° gacha yetadi. Burmaning mar-kazida neogen yotqiziqlari yer yuzasiga chiqib qolgan. Ularning ostida umumiy qalinligi 3000 mdan ortiq boʻlgan pa-leogen va boʻr yotqiziqlari joylashgan. Antiklinal burma koʻndalang uzilmalar boʻyicha bloklarga boʻlingan. Bir necha mayda uzilma va surilmalar ham uchraydi. Sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan neft neogenning baqtriya yotqiziqlaridagi 1-gorizontda va paleogenning 3-, 5-, 6-, 7-gorizontlarida uchraydi. 1-gorizont baqgriya yarusining ostki qismida yotadi va qumtoshdan iborat. Uning kalinli-gi burmaning janubiy qanotida 7-12 m va shimoliy qanotida 40 m ga yetadi. 1-gorizont ostki massaget yarusining yotqiziqlariga nomuvofiq yotadi. Massaget yotqiziklari orasida gʻovak qumtosh qatlamlari boʻlib, bu qatlamlarda ham baʼzan neft uch-raydi. 3-gorizont sumsar yarusi gil qatlamlarining ustki qismida boʻlib, qumtoshdan iborat. Umumiy kalinligi 18-21 m, neftli qismining kalinligi 10 m. Bukilmaning eng yuqori qismida ozgina gaz uchraydi. Dastlabki vaqtlarda har qaysi quduqdan (burgʻu kovagidan) bir kecha-kunduzda 14-70 t neft chiqqan. Neftning s.ogʻ. 0,859. 5-gorizont Turki-ston qatlamlarida boʻlib, qumli ohaktosh va ohakli qum-toshdan iborat. Umumiy qalinligi 14 m, neftli qismining qalinligi 9 m. Dastlabki vaqtlarda har bir quduqdan bir kecha-kunduzda 15-120 t neft chiqqan. 6-gorizont, asosan, angi-drit va ostki qismi qumtoshdan iborat. Neft 6-gorizontda surilma ostidagi qanotda boʻlib, tarkibi 5-gorizont ne-ftiga oʻxshash.7-gorizont olay yarusidagi dolomit-li ohaktoshdan iborat boʻlib, neft oz. Gʻarbiy, markaziy va sharqiy bloklarda-gi neft deyarli butunlay olib boʻlingan. Gorizontning umumiy kalinligi 42 m, neftli qismining kalinligi 20 m. Dast-labki vaqtlarda har bir qudukdan bir ke-cha-kunduzda 40-90 t neft olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijon polkasi

**Andijon polkasi** — oʻzbek xalq cholgʻu kuyi va aynan shu nomdagi raqs. 20-yillardan boshlab andijonlik sozanda va aktyor Orif Garmon Toshmatov talqinida ommaviylashgan. Andijon polkasi 2/4 (yoki 4/4) musiqa oʻlchovi, odatda sof major tonalligi, shoʻx siyrati bilan ajralib turadi. U, bir tomondan oʻzbek mumtoz kuylari (masalan, „Navo charxi“)ga, ikkinchi tomondan esa boshqa xalqlar (jumladan rus) folklori namunalariga ohangdosh. Andijon polkasi surnay, qoʻshnay, shuningdek garmon tovushqatoriga xos diatonik tuzilmalari, odat tusidagi kuy yoʻnalishlarini oʻzida uygʻunlashtirgan. Andijonda „Andijon polkasi“ xalq raqs ansambli tashkil etilgan (1957).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijon svitasi

**Andijon svitasi** — Janubiy Fargʻonaning yuqori neogen yotqiziqlarida joylashgan jinslar maj-muasi: 1935-yilda O. S Vyalov mustaqil svita sifatida ajratgan. Konglomerat, qumtosh va gildan iborat. Qalinligi 550 m gacha. Toʻgʻon svitasining ustida va soʻx svitasining tagida yotadi. Andijon svitasida ikki-lamchi harakterga ega neft konlari bor-ligi aniqlangan va geologik tuzilishi oʻrganilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijon Semurgʻ trikotaj aksiyadorlik birlashmasi

**Andijon „Semurgʻ“ trikotaj aksiyadorlik birlashmasi** — yengil sanoat korxonasi. „Oʻzbekengilsanoat“ davlat uyushmasi tarkibiga kiradi. 1966-yilda Andijon shahrida ishga tushirilgan. 1966-95 yillarda Andijon trikotaj fabrikasi, Andijon trikotaj ishlab chiqarish birlashmasi nomlari bilan atalgan. 1996-yildan hozirgi nomda. Er-kaklar, ayollar, bolalar trikotaj kiyimlari, sport kiyimlari ishlab chiqaradi. Yillik loyiha quvvati 12 mln. dona tri-kotaj kiyimlari. Korxonada Fransiyaning „Alfa“ firmasi bilan hamkorlikda chet el sarmoyasini jalb etib, jahon an-dozalaridagi trikotaj kiyimlari ish-lab chiqaradigan qoʻshma korxona tashkil etildi.
Andijon adirlari

**Andijon adirlari** (Beshboʻz adirlari) — Fargʻona vodiysining janubi-sharqidagi qirlar. Gʻarbda Shahrixonsoy va sharqda Andijonsoy oraligʻida. Mutlaq balandligi 700- 1000 m va undan ba-land. Nisbiy balandligi 200 — 400 m. Andijon adirlari yuqori neogen va toʻrtlamchi davr jinslari: konglomerat, gil, qumtosh, mergelli qumloq, shagʻal va boshqalardan tashkil topgan. Ayrim joylarda adirlarning tub jin-slari qalin lyossimon yotqiziqlar bilan qoplangan. Tuzilishi jihatidan adirlar qisqa antiklinal burmalardan iborat. Markaziy qismida baland koʻtarilgan qadimgi yuzalar mavjud, chekkalarida yoshroq yuzalar boʻlib, ular bir-birlaridan tik erozion yon bagʻirlar bilan ajralgan. Andijon adirlari ni quruq soy va jarlar boʻlib yuborgan. Qiya yon bagʻirlarida baʼzan tuproq qatlami butunlay yoʻq, ayrim joylarda tub jinslar yuzasi ochilib qolgan. Tipik boʻz tuproqlar tarqalgan. Asosan efemerlar oʻsadi, baʼzi yerlarida lalmi dehqonchilik qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijon agrofirmasi

**"Andijon agrofirmasi" Aksiyadorlik Jamiyati** - kon-serva sanoati korxonasi. Andijon sh.da joylashgan. "Oʻzmevasabzavotuzumsanoatxolding" kompaniyasi tarkibiga kiradi. Meva konservalari va sharbatlari, tomat qaylasi, jem, qiyomlar, turli xildagi tuzlama sabzavot mahsulotlari ishlab chiqaradi. Korxona 1942 yilda Simfero-poldan evakuatsiya qilingan konserva zavodi negizida Andijon konserva zavodi nomi bilan tashkil etilgan. 1994 yildan hozirgi nomda va ochiq turdagi aksiyadorlik ja-miyati. Dastlab faqat bochkalarda tuzlan-gan pomidor, qisman qiyom va povidlo ishlab chiqargan. 1946 yildan korxonaning i.ch. quvvati oshirildi, turli meva-sab-zavot konservalari i.ch. 20 mln. bankaga 494etkazildi. 1965—75 yillarda tomat sex-lari qayta qurilib, bir sutkada 1000 t gacha pomidorni qayta ishlash mumkin boʻlgan avtomat liniyalar oʻrnatildi, korxonaning yillik quvvati 106 mln. shartli banka mahsulotga yetkazildi. 1991 yilda meva sharbati i.ch. sexi ishga tushirildi. Korxonada har yili oʻrtacha 40,08 mln. shartli banka mahsulot ish-lab chiqariladi. Korxona huzurida chet el sarmoyalari asosida "Andijon durdo-nasi" meva sharbati ishlab chiqaradigan "Anglo-invest" hamda goʻsht konservasi ishlab chiqaradigan "ARM S" qoʻshma kor-xonalari ishlaydi. Korxona meva sharba-ti va konserva mahsulotlarini eksportga chiqaradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijon qora uzumi

**Andijon qora uzumi**, Qora andijoniy, Qora — xalq seleksiyasida chiqarilgan oʻrtapishar xoʻraki va mayizbop uzum navi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi toʻgarak, besh boʻlmali, kertikli, toʻq yashil, orqa tomoni tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi choʻziq, 250-300 g, shingillari tigʻizligi oʻrtacha. Gʻujumi yirik, dumaloq, rangi tim qora, poʻsti yupqa, tarang, eti shirali, tarkibida 25-27% qand moddasi bor. Hosili faol harorat 2700-2750° boʻlganda 128-140 kunda pishib yetiladi (avgust oxiri). Hosildorligi 150-200 s/ga. Zamburugʻli kasalliklar va zararkunandalarga chidami oʻrtacha, sovuqqa chidamsiz. Fargʻona va Andijon viloyatlarida keng tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijonyogʻmoy

**"Andijonyogʻmoy" Aksiyadorlik Jamiyati** — oziq-ovqat sanoati korxonasi, Andijon shahrida joylashgan. "Oʻzyogʻmoytamakisanoat" uyushmasi tarkibiga kiradi. Paxta chigitidan moy, xoʻjalik sovuni, shulxa, kunjara va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi. 1907—1954 yillarda Andijon yogʻ zavodi, 1954—1994 yillarda Andijon yogʻ-moy kombinati, 1994-yil dekabrdan hoz. nomda va ochiq turdagi ak-siyadorlik jamiyati. 1907-yil "T. K. Solovev va uning kompaniyasi" xususiy firmasi tomonidan tashkil etilgan (sutkasiga 50 t chigitni qayta ishlash quvvatiga ega boʻlgan). 1930—1931 yillar qisman qayta jihozlash ishlari oʻtkazilib, chigitdan tuk ajratib oluvchi sex va bugʻ qozoni, ta’mirlash sexi, laboratoriya qurildi, ish quvvati sutkasiga 200 t chigitni qayta ishlashga yetkazildi. 1949-yildan uzluksiz ekstraksiya usuli bilan yogʻ olish oʻzlashtiriddi. 1960-yilda sovun sexi ishga tushirilgach, ishlab chiqarish koʻrsatkichlari uch baravar oshdi. 1962-yildan yogʻni soapstokdan yog' kislotalarini distillyatsiya usuli orqali olish sexi ishga tushirildi, natijada sovun sifatini yaxshilashga erishildi. 1983—1993 yillarda korxonaning asosiy ishlab chiqarish sexlari zamonaviy xorijiy texnologik liniyalar bilan jihozlandi. 1975—1996 yillarda korxonaning quvvati sutkasiga 540 t chigitni qayta ishlashga va 85 t xoʻjalik sovuni ishlab chiqarishga yetkazildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijonkabel

**"Andijonkabel" Aksiyadorlik Jamiyati** — elektr texnika sanoati korxonasi, Andijon viloyatining Xonobod sh.da joylashgan. "Oʻzeltexsanoat" uyushmasi tarkibiga ki-radi. 1985—94 yillarda "Andijonkabel" i.ch. birlashmasi. 1994-yildan hoz. nomda va ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Turli markadagi kabellar, elektr usku-nalari va elektr tarmoqlari uchun sim-lar — mis, jez (mis va rux qrtishmasi), nikel simlari va simtoʻrlari, xalq is-te’moli tovarlari ishlab chiqaradi.1982—85 yillarda korxonaning 1-nav-bati, 1987-yilda 2-navbati qurilib, ishga tushirilgan. Korxonaning 2-navbati ishga tushirilgandan keyin quvvati yi-liga 823 ming km elektr simlari, 520 ming m2simtoʻrlar i.ch.ga yet-kazildi. 1988-yilda Finlandiyaning "Nokiya" fir-masida tayyorlangan liniyalar oʻrnatildi va yiliga 30 ming shartli km shahar tele-fon kabellari i.ch. oʻzlashtirildi. 1986-yilda korxonaning filiali boʻlgan To-polino roʻzgʻorbop kabel mahsulotlari zavodi ishga tushirilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijonnoma

**"Andijonnoma"** – Andijon viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Andijon shahrida, oʻzbek tilida, haftada 2-marotaba chop etiladi.

## Tarixi
Dastlab 1921-yil 30-maydan „Qizil qoʻshchi va dehqon“ nomi bilan dunyo yuzini koʻrgan. Keyinchalik turli nomlarda, jumladan „Darxon“, „Paxta fronti“; 1938-91 yillarda „Kommunist“ nomlarida chop etilgan. 1992-yilda „Andijonnoma“ nomiga oʻzgartirilgan.

Gazetada turli davrlarda Abdulhamid Choʻlpon, Asqad Muxtor, Saida Zunnunova, Olimjon Xoldor kabi yozuvchilar, taniqli tarjimon Rustam Abdurahmonov faoliyat koʻrsatgan. Turli yillarda tahririyatda mehnat qilgan Gʻulomjon Zaynobitdinov, Obloqul Egamov, Karimjon Yoʻldoshev, Yusufjon Gʻiyosov, Sobirjon Shokarimov, Muhammadjon Abdukarimov, Muqimjon Niyozov, Mahmudjon Norxoʻjayev, Rahbarxon Fayziboyeva, Toʻlqinboy Satimov, Abdumutal Abdullayev, Zahriddin Muhitdinov, Foziljon Siddiqov, Maxpiratxon Tojixalilova, Nazirjon Saidov, Najmiddin Ikromiy kabi qalami oʻtkir jurnalistlar faoliyat yuritgan.

Tahririyatda ishlagan jurnalistlar orasida Respublikada xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi, Respublikada xizmat koʻrsatgan jurnalist faxriy unvonlariga sazovor boʻlganlar ham bor.

Gazeta tahririyati tashabbusi bilan 1970-yillarda tashkil etilgan ishchi va qishloq muxbirlari maktabini 2000-yilga qadar 1000dan ziyod tinglovchi bitirdi.

„Andijonnoma“ Andijon viloyatining oynasi sifatida bu yerda boʻlayotgan yirik qurilishlarning borishi haqida ba-tafsil maqolalar yoritgan. Jumladan, Andijon suv ombori qurilishi, Katta Fargʻona kanali qurilishi, toʻqimachilik va yengil sanoat qurilishlari, „An-teks“ hamda boshqa qoʻshma korxonalar qurilishlari doimiy ravishda gazetaning diqqat markazida turgan. 2000-yil 31-mayda „Andijonnoma“ va „Andijanskaya pravda“ gazetalari birlashgan tahririyati tashkil etildi.

Tahririyatda iqtisodiyot, agro-sanoat, xatlar va ommaviy ishlar, ij-timoiy masalalar va maʼnaviyat hamda sport boʻlimlari ishlab turibdi. Oʻzbek tilidagi gazetaning adadi 2 mingdan ortiq (2023-yil holatiga).

## Manbalar

## Adabiyotlar
Andijonsoy

**Andijonsoy** — Andijon viloyatining Qoʻrgʻontepa, Jalaquduq va Andijon tumanlaridan oqib oʻtuvchi, eramizdan avvalgi 2-ming yillikda paydo boʻlgan qadimiy kanal. Andijon viloyatining koʻpgina tumanlarining ekinzorlarini suv bilan taʼminlashga xizmat qiladi. Geograf Anatoliy Reyngard Andijonsoyni (Shahrixonsoy bilan birga) sunʼiy yaratilgan daryo sifatida xarakterlagani bois, u koʻpincha daryo deb nomlanadi.

Andijonsoy tarixan Oʻsh mahallalari ichidan oʻtib, Andijonga kirib borgan.
Andijonsoyga suv Qoradaryodan quyiladi.

## Gidrografik xususiyati
Andijonsoyning umumiy uzunligi 76,7 kilometr, suv oʻtkazish imkoniyati 45,0 m³/s. Andijon — Janubiy temir yoʻl stansiyasi hududidagi oqim tezligi 0,5 m/s ni tashkil qiladi.

Andijonsoy qadimiy kanal boʻlib, paydo boʻlishi eramizdan avvalgi 2-ming yillikka toʻgʻri keladi. Kanal Andijon adirlarini kesib oʻtuvchi vodiy orqali oʻtadi. S. Bogatiryovning taʼkidlashicha, kanallar nomidagi *"soy"* oʻzagi eski daryolar va qurib qolgan irmoqlar negizida barbo etilgan daryolarni anglatadi. Hozirgi Andijonsoy vodiysi hududi boʻylab avvallari tabiiy Akbura daryosi oqib oʻtgan. Uning kanali keyinchalik Andijonsoy kanaliga tutasha boshlagan (hozirda Akbura yuqori oqimdan arib oʻtmoqda). Suv oqimi mavjud boʻlgan davrda tektonik koʻtarilish tufayli Andijonsoy uch pogʻonali vodiy hosil qilgan.

Andijonsoy suv quyilish joyidan yuqori qismda mustaqil daryo sifatida, Qoradaryoning suvi quyilishidan unchalik ham qaram boʻlmagan holda harakatlanadi. Bu yerda Andijonsoy asosiy shlyuz berkilgan taqdirda ham qurib qolmaydi va hech qachon muzlamaydi (Qoradaryoning oʻzida qirgʻoq boʻylab qisqa muddatli muz hosil boʻlishi mumkin).

## Kanal oqimi
Andijonsoy taxminan 800 metr balandlikdan Andijon suv omboriga suv zahiralash uchun Qoradaryoni toʻsib turuvchi Kampirravot toʻgʻonidan boshlanadi.

Kanal gʻarbga tomon oqadi. Andijon shahridan yuqorida esa shimoli-gʻarbga buriladi, soʻngra shahar hududidan shimoliy yoʻnalish boʻylab oʻtadi. Shaharning quyi qismida yana gʻarbga yoʻnaladi, kanal tugash qismidagi qolgan suvlar 460 metr balandlikda joylashgan Katta Fargʻona kanaliga quyiladi.

## Xoʻjalikda foydalanish
Qoʻrgʻontepa, Jalaquduq, Andijon, Oltinkoʻl tumanlaridagi ekinzorlarni suv bilan taʼminlaydi. Shuningdek, kanalning suvi Andijon shahrida Andijon biokimyo zavodining ehtiyoji va gulzorlarni sugʻorish uchun ishlatiladi.

Andijonsoydan Ishkol, Joʻraboy, Dehqon, Yangi Koʻtarma, Qatortol, Koʻk Gumbaz, Xoʻtan, Qoʻshariq, Derivatsiya kabi 10 ga yaqin katta-kichik kanallar va 30 ga yaqin mayda dahanalar suv oladi. Andijonsoyda 6 ta yirik suv taqsimlash inshootlari qurilgan (ulardan 3 tasi telemexanika vositalari bilan jihozlangan). Andijonsoydan Andijon tumanidagi va viloyatning boshqa sharqiy hamda gʻarbiy tumanlaridagi, shuningdek, Yomonadir mavzeidagi ekinzorlarga nasoslar yordamida suv chiqariladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andiz

**Andiz** (*Inula*) – qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. 100 ga yaqin turi bor. Andiz asosan Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda 9 turi uchraydi. Boʻydor andiz (qora andiz-I. helenium va sariq andiz-I. grandis) turlari koʻproq tarqalgan. Bu turlarning poyalari baland boʻyli (1- 2,5 m), bir oz qirrali, tukdor ildizpoyasi (tanasi) yoʻgʻon; barglari butun, cheti notekis, poyaning quyi qismida yirik (uz. 40-50 sm, eni 20-25 sm), yuqorisida esa maydaroq (uz. 10-30 sm, eni 3-12 sm); guli savatcha, gulbandi yoʻgʻon, chetdagi gullari urugʻchili, oʻrtadagilari esa ikki jinsli, sariq. Iyunning oxiridan sentabr gacha gullaydi. Adir va togʻlarda 500-2000 m gacha balandlikda oʻsadi. Qora andiz ildizpoyasi tarkibida 3% gacha efir moyi, 44% gacha inulin, saponin va boshqa moddalar bor. Ildizpoyasining kaynatmasi balgʻam koʻchiruvchi dori sifatida ishlatiladi. Sariq andiz ham tabobatda siydik haydovchi dori oʻrnida qoʻllanadi. Sariq andiz ildizpoyasidan esa levulyoza (fruktoza) olinadi. Andizning baʼzi turlari xushmanzarali.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijon qoʻgʻirchoq teatri

**Andijon qoʻgʻirchoq teatri**, Andijon viloyat „Lola“ qoʻgʻirchoq teatri — bolalar teatri. 1968-yil aprelda Respublika davlat qoʻgʻirchoq teatri krshidagi studiya bitiruvchilari asosida tashkil boʻlgan. Teatr oʻzbek va rus guruhidan iborat. Teatr qisqa vaqt ichida oʻz ijodiy yoʻli va uslubiga ega boʻldi. „Shavkatning sarguzashtlari“, „Buyuk qurbaqacha“, „Malaxit quticha“, „Alpomish“, „Toshkent- 66“ kabi spektakllar sahnalashtirildi. Teatr sahnasidan „Ustabilarmon Timcho“, „Shoh va tegirmonchi“, „Quvnoq xoʻrozchalar“ kabi chet el asarlari oʻrin oldi. 80-yillar teatr bolalarni doʻstlikka, halollikka, vatanparvarlik-ka undovchi asarlarni sahnalashtirdi. „Bahromning merosi“, „Oʻtkir shoxli buqacha“, „Doʻst bola va oʻz bola“, „Shahzod va Qunduz“, „Oltin joʻjacha“ va boshqa shular jumlasidan. „Men endi kattaman“, „Aldoqchi qargʻa“, „Kotik va Motik“, „Shoh laylak“ kabilar ham teatrning eng yaxshi spektakllaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar B. Jabborov, L. Aysina, artistlardan M. Yoʻldosheva, L. Nikolskaya, 3. Mamasiddiqov, F. Sayislomova, A. Choʻqqiyev kabi aktyorlar ijod qilmoqdalar. „Oltin delfin“ xalqaro festivalida teatr bronza meda-li sovrindori boʻlgan (Varna, 1981). Te-atrning badiiy rahbari — B. Jabborov (1997).

## Manbalar
Andisha

**Andisha** – axloqiy tushuncha. Oʻzaro muomalada sharm-hayo, bosiqlik va muloyimlik bilan munosabatda boʻlishni talab qiladi. Andishali odam birovlarning izzat-nafsiga tegmaydi, kattalar, oqsoqollar hurmatini joyiga qoʻyadi; oʻta bosiqlik bilan fikr yuritib biror ishni hal qiladi. Andisha sharm-hayo, uyat, istihola, iffat, ibo kabi odob tushunchalari bilan uzviy bogʻliq.

Andisha (forscha oʻy, mulohaza, fikr, or-nomus, iffat, sharm-hayo, uyat, ibo, istihola, bosiqlik) – yuksak maʼnaviyatga xos, tarbiya natijasida shakllanadigan maʼnaviy-axloqiy tushuncha boʻlib, kishidagi xulq-odob, tarbiya va maʼnaviyat bilan bogʻliq sifatlarni ifoda etadi.

Andisha inson tabiatida chuqur ildiz otgan, tarixi uzoq oʻtmishga borib taqaladigan, ilm va hikmatga boy xalqning tafakkur bulogʻidan suv ichgan maʼnaviy hodisa. Andisha asrlar mobaynida ardoqlanib, ajdodlardan avlodlarga meros boʻlib oʻtmoqda. Andisha iffat, sharm-hayo, uyat, istihola, or-nomus kabi odob-axloq tushunchalari bilan uzviy bogʻliq. Andishali inson hamisha aql-idrok va hokisorlik bilan ish yuritadi, betgachoparlik qilmaydi, oʻz xatti-harakatining oqibatini oʻylaydi. Andishali kishi hech qachon oʻzgalarning izzat-nafsiga tegmaydi, yoshi ulugʻlarning, ayollarning hurmatini joyiga qoʻyadi. Qilayotgan har bir ishiga bosiqlik bilan yondashadi, shoshma-shosharlik, oʻziboʻlarchilikka yoʻl qoʻymaydi. Andishali odamlarda oʻz xalqi va millati taqdiriga nisbatan masʼuliyat hissi yuqori boʻladi. Ular nafaqat oʻz xalqi, millati, balki boshqa xalq, millat va elatlarga ham hurmat bilan qaraydi. Bagʻrikenglik andishali odamlarga xos xususiyatlardan biri. Andishali odamlar nojoʻya harakatlardan oʻzini tiya oladi, oʻzgalarga ham nojoʻya ishlarni ravo koʻrmaydi. Hadislarda aytilganidek, andishali inson „Odam, eng avvalo, oʻzidan uyalishi kerak“ degan aqidaga amal qiladi. Hazrat Alisher Navoiy bejiz andisha, vafo va hayoni axloqiy fazilatlar ichida birinchi oʻringa qoʻymaganlar. Andishali odamlar oʻz qadr-qimmatini hamisha yuqori tutadi va boshqaga ham shuni ravo koʻradi. Andishali, or-nomusli, sharm-hayoli odamlar elim-yurtim deb yashaydi, oʻzgalarga muruvvat qilishni, yordamga muhtoj kishilarga koʻmak berish va toʻgʻri yoʻl koʻrsatishni oʻzi uchun vijdoniy burch va masʼuliyat deb biladi. Andishali kishilarda milliy gʻurur, milliy iftixor, oriyat kuchli boʻladi. Ular oʻz millati, el-ulusi manfaati va sharafini himoya qilishni katta baxt deb biladi. Andishali odamlar taʼmadan hazar qiladi, undan nafratlanadi, birovlarga qilgan yaxshiligini minnat qilmaydi, yuziga solmaydi.

Yurtimizda andisha, odob-axloq, odamiylik kabi xislatlarning qaror topishida Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Usurulmaoliy Kaykovus, Yusuf Xos Hojib, Abu Rayhon Beruniy, Ahmad Yugnakiy, Mahmud Koshgʻariy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Mahmudxoʻja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Avaz Oʻtar, Abdulla Qodiriy, Abdurauf Fitrat, Choʻlpon singari siymolarning xizmatlari beqiyos. Mustaqillik yillarida xalqimizga xos boshqa fazilatlar kabi andisha ham milliy maʼnaviyatimizning ajralmas qismiga aylanib, haqiqiy qadr-qimmat kasb etib bormoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andorra-la-Velya

**Andorra-la-velya** — Andorra davlatining poytaxti. Sharqiy Pireney togʻlari orasida, *Valira daryosi* (Ebro havzasi) boʻyida, 1000 m balandligida joylash-gan. Aholisi - 21,7 ming kishi (1996). Ispaniyani Fransiya bilan bogʻlaydigan avtomobil yoʻlidagi savdo-transport manzili. Oziq-ovqat sanoati korxonalari, GES, radiostansiya bor. Xalqaro miqyosdagi turizm markazi. Esdalik bu-yumlari (suvenir) ishlab chiqariladi. Shahar 9-asrda tashkil topgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 1580-yilda qurilgan bino (hozirgi *Hukumat qarorgohi*) va cherkov (11-asr) bor.

Katalan tili rasmiy tildir, lekin ispan va fransuz tillarida ham gaplashiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andoqsoy

**Andoqsoy** – Navoiy viloyati Xatirchi tumani hududidagi soy. Oqtogʻning janubiy yon bagʻrida 1400 m balandlikdan boshlanib, janubiga oqadi. Andoqsoyning yuqori qismida vodiysi tor (50-70 m) va chuqur (150 m), 2-3 terrasasi bor. Janubiy roqda soy ikki tarmoqqa boʻlinib soʻngra yana qoʻshiladi. Sel kelgan vaqtlarda Andoqsoy Oqdaryogacha yetib keladi. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi (Dara qishlogʻi yaqinida) 80-100 l/sek, aprelda 200 l/sek.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andradit

**Andradit** — granatlar guruhiga kiruvchi mineral. Boshqa granatlardan tarkibida kalsiy va temir borligi bilan farq qiladi. Birinchi marta topgan va tafsilotini yozgani uchun portugaliyalik mineralog olim d’Andradning nomiga qoʻyilgan. Qoʻngʻir-qizil va yashilroq kri-stallardan iborat. Qattiqligi 6,5-7,5. S. ogʻ. 3,6. A. zargarlikda va uy jihozlari (mebel)ga sayqal berishda ishlatiladi. A. Oʻzbekistonning koʻp yerlarida skarn va metamorfik togʻ jinslarida uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andreevlar shirkati

**Andreevlar shirkati** ("An-dreevskoye tovarishestvo") —19-asr oxi-ri — 20-asr boshlarida Oʻzbekiston iqtisodiyotida hukmron boʻlgan, ajnabiy va rus kapitalining qudratiga tayangan yirik aksiyadorlik jamiyati. A.sh.ni 1912-yil Oʻzbekistondagi yirik sarmoya-dorlar Rus-Osiyo banki ishtirokida tash-kil etganlar. Bunga "Aka-uka Knoplar savdo uyi" firmasi tashabbuskor boʻlgan. A.sh.ning dastlabki asosiy kapitali 750 ming soʻm boʻlib, 1915-yilda 5 mln. soʻmga yetgan. A.sh. 1917-yil 31 paxta tozalash, 6 paxta yogʻi va sovun ishlab chiqarish zavodlariga egalik qilgan. A.sh. Rossiyada-gi "Salomas" aksiyadorlik jamiyatining faoliyatida qatnashgan. "Salomas"ning 20% aksiyasi 1917-yil A.sh. qoʻlida boʻlgan. A.sh. dehqonlar yetishtirgan paxtaning katta qismini arzon garovga xarid qilib, tolasini Rossiya va Polshaga so-tar, chigitidan yogʻ va sovun tayyorlar edi. A.sh. 1918-yil mart — aprel oylarida Sovet hokimiyati tomonidan natsionalizatsiya qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Androgenez

**Androgenez** (yun. andros — er-kak va … genez) — jinsiy koʻpayish xili. Bunda murtakning rivojla-nishida faqat urugʻ hujayra yadrosi ishtirok etadi. A. ayrim hayvonlar (mas, gabrobrakon yaydoqchilari) va oʻsimliklar (makkajoʻxori, tamaki)da tuxum hujayra yadrosi urugʻlanishidan oldin nobud boʻlganida (psevdogamiya) yoki tuxum hujayraning yadrosiz qismi urugʻlanganida (merogoniya) roʻy beradi. Tuxum hujayra yadrosiga fizik yoki kimyo-viy yoʻl bilan taʼsir etish orqali sunʼiy A.ni paydo qilish mumkin. A. natijasida hosil boʻlgan gaploid organizmning yashovchanligi past boʻladi. Diploid A. urugʻlangan tuxum hujayraning dast-labki boʻlinishi sitotomiyasini birga qoʻshish orqali olinadi. A.dan irsiyla-nishda yadroning ahamiyatini tekshirish, gomozigot yoki bir jinsga mansub boʻlgan organizmlarni olish maqsadida foyda-lanish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kuzma Andrianov

**Kuzma Andrianovich Andrianov** (1904.15.12, Kalinin viloyatining Kon-drakovo qishlogʻi −1978.13.3, Moskva) — kimyogar, akademik (1964). Kremniy organik polimerlar kimyosining asoschilaridan biri. Ilk bor poliorganosiloksanlarni sintez qilgan. Issiqqa chidamli kremniyorganik polimerlar va ular aso-sida materi-allar olish usulini ishlab chiqqan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Androgenlar

**Androgenlar** — erkaklar jinsiy bezi gormonlari (testosteron, androsteron va androstenolon); moyak toʻqimasida sintezlanadigan erkaklar gormonlari turkumini va bir qator kamroq faoliyatga ega buyrak usti bezi poʻst qavati mahsulotlarini oʻz ichiga oladi. Bu turkumga kiradigan 30 dan ortiq tabiiy birikmalar kashf etilgan. Androgenlar sperma, qon va siydikda boʻladi, erkaklar ikkilamchi jinsiy belgilarining rivojlanishini taʼminlaydi. Jinsga xos taʼsirdan tashqari, androgenlar organizm metabolizmiga anabolik naf koʻrsatadi, oqsillar sintezini kuchaytiradi, organizmda azot ushlanishini oshiradi. Tibbiyotda jinsiy faoliyat buzilganda va klimakteriya davrida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andromeda

**Andromeda** — yunon miflarida Habashiston podshosi qizi. Otasi A.ni mamlakatni vayron qilayotgan dengiz maxluqiga qurbonlikka beradi, biroq A. ni Persey xalos etadi. Rivoyatlarga koʻra, A. vafotidan soʻng yulduz turkumiga aylangan (yulduz turkumi nomi shundan olingan).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andromeda (yulduz turkumi)

**Andromeda** — yulduz turkumi; osmonning Shimoliy yarim sharida Persey va Pegas yulduz turkumlari orasida joylashgan. Uchta 2-kattalikdagi ravshan yulduzi bor. A.da mashhur spiral galaktika — Andromeda tumanligi boʻlib, uni oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andronovo madaniyati

**Andronovo madaniyati** — miloddan avvalgi ikkinchi ming yillikning ikkinchi yarmi va birinchi ming yillikning boshida yashagan chorvachilik va dehqonlar qabilalarining arxeologik madaniyat. Andronovo madaniyati yodgorliklari Minusinsk, Shimoli-sharqiy va Markaziy Qozogʻiston, Ob daryosining yuqori oqimi, Chelyabinsk viloyatining oʻrmon va dashtlarida, qisman Oʻzbekiston, Kirgʻiziston yerlarida tarqalgan. Bu madaniyatga oid yodgorlikni birinchi bor 1914-yilda Ya. A. Tugarinov Achinsk stansiyasi yaqinidagi Andronovo qishlogʻida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida topgan va 1920-23 yillarda S. A. Teplouxov uni Andronovo madaniyati nomi bilan fanga kiritgan. Andronovo madaniyati ga doir yodgorliklar dastlab S. P. Tolstov tomonidan 1938-yilda qadimgi Xorazmning Koʻkcha daryo sohillaridan topib oʻrganildi va unga tozabogʻyop mada-niyati nomi berilgan. Keyinchalik Ya. F. Gʻulomov va A. Asqarovlar bu madaniyatga doir yodgorliklarni Zarafshonning quyi oqimi rayonlaridan topib oʻrgandilar. Bu davr mozor va manzilgohlari Toshkent atrofida, Moʻminobod (mozor qoʻrgʻoni)da (Samarqand viloyati), Fargʻona vodiysida (Karamkoʻl, Vodil mozorlari), Qayroqqumda koʻplab oʻrganilgan. Andronovo madaniyati aholisi yarim yertoʻla shaklidagi kulbalarda yashagan; mozorlari yorma goʻr boʻlib, murdalar oyoq-qoʻllari bukilgan, chapga yonboshlatilgan, boshi janubiy-gʻarbga qaratilgan holda, koʻpincha kiyim-kechagi, jezdan yasalgan bezak buyumlari bilan dafn etilgan. U davr qabilalari daryo boʻylarida dehqonchilik, adirlarda chorvachilik bilan shugʻullangan. 1997-yil Tojikistondagi Kizilsuv daryo havzasidan Andronovo madaniyatiga doir yodgorlik — jamoa boʻlib dafn qilingan bolalar qabri topildi. 10-11 yoshli bolaning oyoqlari yonidan chiqqan koʻplab jez munchoqlar, ilgaksimon kumush taqinchoqlar, sopol idishlar muhim ilmiy ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yuriy Andropov

**Yuriy Vladimirovich Andropov** (1914, Stavropol oʻlkasi — 1984.9.2, Moskva) — KPSS MK bosh kotibi (1982—84), sobiq Ittifoq Oliy Kengashi raisi (1983-yildan), 1947-yildan Kareliya KP(b) MK 2-kotibi. 1951—52 yillarda KPSS MKda ishlagan. 1953— 57 yillarda Ittifoqning Vengriyadagi elchisi; sovet qoʻshinlarining Vengriyaga kiritilishida qoʻli boʻlgan (1956). 1957-yildan KPSS MK boʻlim mudiri. 1962-67 va 1982-yil maydan KPSS MK kotibi. 1973-yildan KPSS MK Siyosiy byurosi aʼzosi (1967-yildan nomzod). 1967—82 yillarda Ittifoq davlat xavfsizligi qoʻmitasi raisi; bu paytda A. rahbarligi ostida gʻayri fikrlovchilar va inson huquqlarini himoya qilish harakatiga qarshi repressiv chora-tadbirlar (qamash, fuqarolikdan mahrum qilish va boshqalar) amalga oshirildi. Bosh kotib sifatida partiya va davlatdagi inqirozni maʼmuriy usullar bilan toʻxtatishga uringan

## Manbalar

## Havolalar
Andromeda (maʼnolari)

**Andromeda**:

* Andromeda — yunon miflarida Habashiston podshosi qizi.
* Andromeda (yulduz turkumi) — yulduz turkumi; osmonning Shim.
* Andromeda tumanligi — spiral galaktik
Andromedidlar

**Andromedidlar** — meteor oqimi. Radianti Andromeda yulduz tur-kumida joylashgan, birinchi marta 1872-yilda kuzatilgan. 1845-yilda parchalanib ketgan Biela kometasi bilan bogʻliq. 20-asrda bu oqimda meteorlar ancha kamaygan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Androtsey

**Androtsey** (yun. apeg — erkak va oikia — uy) — guldagi changchilar (mikro-sporofillar) yigʻindisi. Bir gulning A.dagi changchilar soni shu gul mansub boʻlgan oʻsimlik turiga qarab har xil (bittadan bir necha yuzgacha) boʻlishi mum-kin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andhra

**Andhra**

*1) Jan. Hindiston xalqlaridan biri (qarang Telugu);
*2) Hindistonning jan.da qadimda mavjud bo‘lgan davlat (qarang Satavaxanlar davlati). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andhra Pradesh

**Andhra-pradesh** — Hindiston shtati. Hindiston yarim orol sharqida, Bengaliya qoʻltigʻi sohilida, 1956-yil telugu (andhra) xalqi yashaydigan viloyatlardan tashkil qilingan. Maydoni 277 ming km². Aholisi 66,4 mln. kishi (1991). Aholisining asosiy qismi hinduizm dinida; musul-monlar 10% chamasida. Maʼmuriy markazi va eng yirik shahri — Haydarobod. Mamlakatning muhim dehqonchilik rayoni. Asosan Dekan yassi togʻligida joylash-gan. Sohil qismi pasttekislik. Shimolida Gat togʻlari tarmoqlari bor (bal. 1680 m). Iqlimi tropik mussonli. Yogʻin asosan yozda yogʻadi. Aholining 70%dan koʻprogʻi dehqonchilik bilan mashgʻul. Yerlar mayda dehqonlar qoʻlida. 10-11 mln. ga yer (shtat maydonining 40% chasi) ishga solingan. Shundan 1/4 qismi sugʻoriladi. Asosiy oziq-ovqat ekini — sholi. Shtat tamaki, kanakunjut yetishtirishda yetakchi oʻrinda. Shuningdek shakarqamish, yer yongʻoq, paxta va boshqa ekiladi. Chorvachilik yor-damchi ahamiyatga ega (qoramol, asosan ot-ulov oʻrnida ishlatiladi). Shtatning yer osti boyliklari anchagina boʻlsa ham, koʻp qismi ishga solinmagan. Vishakhapatnam shahri yaqinida marganes, Nelluru viloya-ti yaqinida slyuda, Singareni shahri yonida koʻmir qazib chiqariladi. Grafit konlari mavjud. Vishakhapatnamda kemasozlik korxonasi va neft zavodi, oziq-ovqat va toʻqimachilik korxonalari, qogʻoz fabrikasi, sement zavodlari bor. Kimyo-farmatsev-tika preparatlari ishlab chiqariladi. Oʻrmon boyliklaridan foydalaniladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Andhra-pradesha temir yoʻl transporta yaxshi rivojlangan. Aso-siy dengiz portlari — Vishakhapatnam (mamlakatning asosiy portlaridan biri), Kakinada, Machilipatnamdir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anevrizma

**Anevrizma** (yun. aneurysma — ken-gayish) — tomir devorining choʻzilishi va boʻrtib chiqishi natijasida qon to-mir yoki yurak boʻshligʻining chegaralangan kengayishi. Miokard infarkti, atero-skleroz, zaxm va boshqa kasalliklar, shuning-dek shikastlanish (travmatik A.) sabab boʻladi. Haqiqiy va soxta A. kuzatiladi. Haqiqiy A. arteriya devorining shikast-lanmay kengayishidan, soxta A. esa tomir shikastlanganda devori yorilib, atrof-dagi toʻqimalarga qon quyilishidan vu-judga keladi. Tomir devorining tugʻma nuqsonlari ham A.ga olib kelishi mum-kin. Arterial, venoz va arteriovenoz (arteriya va vena tomirlari teshigining bir-biriga tutashib qolishi) A. farq qilinadi. Duksimon va qopchiqsimon shakldagi A. koʻp uchraydi. Belgilari A.ning oʻrni, hajmi va boshqa omillarga 519bogʻliq. Koʻpincha kasallik belgilari yaqqol koʻrinmaydi (simptomsiz kechadi). A. zararlangan tomir oziqlantiradigan toʻqimalarning qon bilan taʼminlanishi buzilishiga sabab boʻladi, u kattalashib ketganda yaqin joylashgan aʼzo va toʻqi-malarni ezib qoʻyishi mumkin. A. yurakka yaqin joylashgan boʻlsa, yurak faoliyati buziladi. Baʼzan A.ning yorilishi va qon ketishi kuzatiladi. A. odatda jarroqlik usuli bilan davolanadi.

## Manbalar
Anemiya (maʼnolari)

**Anemiya**:

* Anemiya (yun.
* Anemiya (oʻsimlik) (Anaemia) — qirqquloqdoshlarta mansub ko‘p yillik sporali o‘simliklar turkumi (urug‘i).
Androsteroma

**Androsteroma** — buyrak usti bezi poʻst qavatining oʻsmasi. Kasallik-ka xos belgilar: qizlarda klitor giper-trofiyasi, tuk bosish, sut bezlarining takomillashmasligi, hayz koʻrmaslik, muskullarning haddan tashqari rivoj-lanib ketishi, oʻgʻil bolalarda vaqtidan ilgari balogʻatga yetish, tez oʻsish. Ayollarda 30-40 yoshlarda uchrab, ovozning dagʻallashishi, girsutizm, sut bezlarining kichiklashishi, bachadon atro-fiyasi, klitorning kattalashishi, hayz koʻrishning toʻxtashiga, baʼzan kallikka olib boradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Androsteronlar

**Androsteronlar** (yun. andros -erkak va stereo — baquvvat qilaman) — siydik bilan tashqariga chiqadigan erkak jinsiy gormoni — testosteronning oʻzgarishi natijasida hosil boʻladigan organik moddalar; shu gormonga oʻxshash taʼsir etadi. A.ning siydikdagi kon-sentratsiyasini aniqpash endokrin bez kasalliklari diagnostikasida muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemiya (oʻsimlik)

**Anemiya** (Anaemia) — qirqquloqdoshlarta mansub koʻp yillik sporali oʻsimliklar turkumi (urugʻi). Sporasiz barglari patsimon. Spora-li barglarining yaproklari qisqargan, oʻqtomiri uzaygan. Sporalari bar-gning faqat eng pastidagi bir juft yaproqchalarida joylashgan. 140dan ortiq turi bor. Shundan 96 ga yaqini Amerika, Afrika va Madagaskarning 520tropik yerlarida keng tarqalgan, bir turi Hindistonda oʻsadi, 50 ga yaqin turi qazilma holda uchraydi. A.ning changi va barg izlari Turkiston va boshqa joylarning yura va, asosan, boʻr qatlamlaridan koʻplab topilgan. Oʻzbekistonda A.ning 10 tacha qazilma turi maʼlum. Ularning kupchili-gi Hisor togʻlari, Fargʻona vodiysining janubiy hududlari, Fargʻona togʻlarining shimoliy qismi, Buxoro, Xiva depressiyasining yura va bur qatlamlaridan topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemiyaga qarshi moddalar

**Anemiyaga qarshi moddalar** — gemoglobin va qizil qon tanachalari miqdorini oshirish, shuningdek anemiyani davolashda ishlatiladigan dorilar. Anemiyaga qarshi moddalardan temir, kobalt, mis preparatlari, sianokobalamin (V12 vitamin) va folat kislota (V, vitamin) tibbiyot amaliyotida koʻp qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemograf

**Anemograf**, anemorumbograf (yun. anemos — shamol, gropho — yozaman) — shamol tezligi va yunalishini qayd qiluvchi Oʻziyozar asbob. Shamol tezligini ham sezuvchi qism vazifasini anemo-metr, yunalishini koʻrsatuvchi qism va-zifasini esa flyugerka (pirpirak) utaydi. A. sezuvchi qismlarining koʻrsatishi qayd qiluvchi kiyemga elektr toki yordamida (tutashma A.), baʼzan, mexanik va ma-nometrik usullarda oʻtkaziladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemometr

**Anemometr** (yunoncha. anemos — shamol, metreo — oʻlchov) — shamol va gaz tezligini (baʼzan, yoʻnalishini ham) oʻlchovchi asbob. Shamol va gaz tezligi ularning taʼsirida aylanuvchi kosalarning aylanish soniga qarab aniqlanadi. Shamol va gaz tezligini manometrik usulda yoki elektr usulda ham aniqlash mumkin (qarang Termoanemometr).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemofiliya

**Anemofiliya** (yunoncha: anemos — shamol va phileo — sevaman) — shamol orqali changlanish, oʻsimlik changdoni-dagi changning urugʻchi tumshugʻiga yoki urugʻkurtak-ka shamol vositasida kelib tushishi. A. eman, qayin, qayragʻoch kabi daraxtlarda, arpa, bugʻdoy, makkajoʻxori va ochiq-urugʻli oʻsimliklarsa boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aneroid

**Aneroid** (yun. a — inkor qoʻshimchasi — manfiy zarra, neros — suv), metall barometr — atmosfera bosimini ul-chash uchun ishlatiladigan asbob. Asosiy ish qismi ichidan havosi soʻrib olingan elastik xususiyatli yassi toʻgarak quticha, ustki va ostki yuzasi toʻlqinsimon qilib burmalangan. Havo bosimi oʻzgarganda quticha oʻz shaklini oʻzgartiradi (bosim oshganda quticha siqiladi, kamayganda kengayadi) va bu oʻzgarish richaglar tizimi yordamida shkalada harakatlanuvchi milga uzatiladi. A. shkalasi simobli barometr yordamida darajalanadi. Mil koʻrsatishi boʻyicha shkala uzatmasidan tashqari temperatura va qoldiq deformatsiya uchun tuzatma ki-ritiladi. Har bir yangi A.ga tegishli tuzatmalar jadvali beriladi. A. nisbiy asbob, uning aniqligi 1-2mbar. A. me-teorologiya stansiyalarida ehgiyot barometr sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemoxoriya

**Anemoxoriya** (yun. anemos — sha-mol va choreo — tarqalayapman) — oʻsimlik mevalari, sporalari va urugʻlarining shamol vositasida tarqalishi. Bunday organlarning shamol taʼsirida uchishiga xizmat qiladigan popuk, qanotcha kabi maxsus oʻsimtalari boʻladi (mas, zarang va qoqi oʻsimliklarida).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anesteziologiya

**Anesteziologiya** — klinik tibbiyot sohasi, jarrohlikda organizmni ogʻriqsizlantirish, operatsiya vaqtida uning muhim hayotiy funksiyalarini boshqarish masalalarini oʻrganadi. Anesteziologiya mustaqil fan sifatida bundan bir necha oʻn yil ilgari shakllandi. Oʻzbekistonda anesteziologiya xizmati bekamu koʻst yoʻlga qoʻyilgan; yirik shifoxonalarda maxsus anesteziologiya boʻlimlari bor. Anesteziologiya kafedralarida anesteziolog mutaxassislar tayyorlanadi va ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aneto choʻqqisi

**Aneto choʻqqisi**, Piko-de-Aneto — Pireney togʻlari (Ispaniya) dagi eng baland choʻqqi (3404 m). Granitdan ibo-rat. Maladet togʻlarida joylashgan. A-ch. doimiy qorlar bilan qoplangan. Kichikroq muzliklar ham bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjabor

**Anjabor** (, ) — yoronguldoshlar oilasining geranlar turkumiga mansub bir-biriga yaqin bir qancha turlardan iborat kup yillik oʻtlar. Bargi keng toʻgarak, rombsimon boʻlaklarga boʻlingan, guli koʻkish-pushti. Oʻzbekiston togʻlarida oʻsadi. Tarkibida 23-54% tannin (oshlovchi) va boshqa moddalar bor. Ildizining qaynatmasi tabobatda ichdan qon ketishini toʻxtatish, ogʻriqni qoldirish va meʼda kasalliklarini davolashda foydalaniladi. Anjabor teri oshlashda ham qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anje

**Anje**, Anjer — Fransiyadagi shahar, Maine-et-Loire departamentining maʼmuriy markazi, Anju tarixiy viloyatining eng katta shahri. Aholisi 141 ming kishi (1990). Men daryosi Luaraga quyiladigan yerdagi pristan. Anje tuguni. Anje mashinasozligi, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poyabzal sanoati korxonalari, sanʼat va hunar milliy maktabi, roman-gotika cherkovi (12—13-asrlar), qasr (1228—1238-yillar), arxeologiya va suratli gilamlar muzeylari bor.


Château de Angers-122-Zinnen-2008-gje.jpg|
Angers-Maison d'Adam-110-2008-gje.jpg|
Angers-Kathedrale-138-Chor-2008-gje.jpg|
Angers-Kathedrale-130-Orgel-2008-gje.jpg|
Château de Angers-144-2008-gje.jpg|
Château de Angers-118-2008-gje.jpg|


## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anesteziya

**Anesteziya** (yun. an — inkor qoʻshimchasi va aisthesis — sezgi, his etish) — sezgini yoʻqotish, ogʻriqsizlantirish. Sunʼiy anesteziya koʻpincha jarrohlikda va boshqa hollarda qoʻllaniladigan ogʻriqsizlantirishdir. Anesteziyaning umumiy hamda mahalliy turlari bor. Umumiy anesteziya — umumiy narkoz; kimyoviy moddalar, elektr toki yoki ruhiy taʼsirot yordamida bemorni uxlatib ogʻriqsizlantirish. Mahalliy anesteziya dorilar, fizik yoki mexanik omillar yordamida periferik nerv sistemasining biror boʻlagiga taʼsir qilib, uni ogʻriq sezmaydigan qilib qoʻyishdir. Nerv tolalarini siqish yoʻli bilan ham ogʻriqsizlantirish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anesteziyalovchi moddalar

**Anesteziyalovchi moddalar** — sezuv nervi oxirlari (resep-torlari) va tolalari orqali qoʻzgʻalish oʻtishini vaqtincha toʻxtatib qoʻyadigan dorilar. Ularning eng asosiy farmakologik xossasi har qanday sezuvchanlikni avvalo ogʻriq hissini yoʻqotish. Shu sababli Anesteziyalovchi moddalardan (novokain va boshqalar) jarrohlik operatsiyalarida mahalliy ogʻriqsizlantirish, yaʼni anesteziya uchun foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjir (naqsh)

**Anjir**, anjirgul — anjirsimon naqsh; amaliy bezak sanʼati (oʻymakorlik, kulolchilik va boshqalar)da keng qoʻllanadi. Anjir qadash usuli bilan yaratiladi. Anjir sopol buyumlarning chetlariga hoshiya shaklida ishlanadi. Xalq ustalari bu usuldan qadim zamonlardan beri keng foydalanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjir shaftoli

**Anjir shaftoli**, yangi anjir shaftoli — xalq seleksiyasida yaratilgan shaftoli navi (R. R. Shreder nomidagi ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida bu navni Chempion navi bilan chatishtirish asosida A. S. Cherevatenko chiqargan yangi Anjir shaftoli navi koʻp tarqalgan). Tupi kuchli oʻsadi, daraxti oʻrtacha kattaliqda (4 −5 m), mart oxiri — aprelning boshida (12 — 18 kun davomida) gullaydi. Guli ikki jinsli, qizgʻish, gulining 20 — 25% ni tutadi. Oʻzidan changlanuvchi nav. Mevasi tukli, anjirsimon — yassi (diametri 5 — 10 sm), ogʻirligi 80 — 100 g. Danagi mayda ham yassiroq, koʻpincha mevaning oʻrtasida koʻrinib turadi. Eti sersuv, muloyim, shirin. Avgustda pishadi. Sovuqqa chidam-siz, qishda 15 — 18° gacha, bahorda 4-6° sovuqqa bardosh beradi. Ekilgandan key-in 2 — 3-yili mevaga kiradi, 6 — 8 yil yuqori, yaxshi agrofonda 16 yilgacha hosil beradi. Har tupidan 70 — 80&nbsp;kg meva olish mumkin. Oʻzbekistonning deyarli barcha viloyatlarida ekiladi. Anjir shaftoli Eron, Afgʻoniston va Xitoyda ham uchraydi. Mevasi yangiligida yeyiladi, tarkibida 14,7% gacha qand, 0,26% kislota bor. Kon-serva va qoqi qilinsa ham boʻladi. Rixsivoy Joʻrayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjom

**Anjom** (fors. — oxir, yakun) — 1) uy-roʻzgʻor, mehnat faoliyatiga man-sub buyum, narsa; 2) qurol-yarogʻlarni va jangchining oʻz buyumlarini olib yurishi uchun ishlatiladigan moslamalari (ka-mar, sumka va hokazo); shu qurol-yarogʻ va bu-yumlarning oʻzi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjoma

**Anjoma** (fors. — temir li-bos) — ot-ulov abzallaridagi metalli qismlarning umumiy nomi (ayil, noʻxta, uzangi, yugan, oʻmildiriq, quyushkrn kabilar). Yupqa temir tunukadan qirqib yasa-ladi. Koʻpincha A. yuziga kumush yoki ol-523tin chopila oʻrnatiladi. Buning uchun A. yuzini egovlab yoki qalamcha va bolgʻa bilan chekib, tishlar chiqariladi. Bu tishlarning oʻyiq (ariqcha)lariga mayda kumush yoki oltin simlar yotqizib, ustidan bolgʻa urilsa, simlar oʻrnashib, naqsh paydo boʻladi. Soʻngra A. yuzini silliqlab, jilo beriladi (qarang Anjomasozlik).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjomasozlik

**Anjomasozlik** — temirchilikning anjoma yasovchi sohasi. Anjomasozlik asosan, yirik shaharlarda rivojlangan. Oʻtmishda anjoma turlarini bir ustaning oʻzi yoki bir necha maxsus usta yasar edi. Anjomasozlik ishlari ham pichoqchilik, taqachilik kabi bozorda maxsus ishxona (doʻkon)da olib borilardi. Anjomasozlik doʻkonida usta, korgar, devonavachcha va damgarlar ishlardi. Korgar va devonavachchalar „arvohi pir“ bergan xalfalar boʻlib, damgarlikni shogird olib borardi. Keyingi yillarda xalq hunarmandchiligiga eʼtibor kuchayib, anjomasozlik ham rivojlanmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anju

**Anju** — Fransiyaning shimoli-gʻarbidagi tarixiy viloyat, quyi Luara havzasida. Bosh shahri — Anje. Hozirgi A.ning aksariyat qismi Men va Luara departamentlari tarkibiga kiradi. A. 9-asrdan — graflik (markazi Anje shahri). 11-asr oʻrtalaridan A.ga Turen va 1126-yil Men qoʻshib olingan. 1154-yil A. grafi Angliya qiroli (Genrix II Plantagenet) boʻlgan, A. esa inglizlarning Fransi-yadagi mulklarining tarkibiy qismiga aylangan. 1202 — 04 yillarda A. hududi fransuzlar tomonidan qaytarib olin-gan (bu 1259-yilgi Parij bitimi bilan tasdiqlangan). 1360-yildan A. — gerso-glik. 1481-yil Lyudovik XI A.ni merosiy qirol mulkiga qoʻshib olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjir (maʼnolari)

**Anjir**:

* Anjir (Ficus carica L.
* Anjir (naqsh), anjirgul — anjirsimon naqsh; amaliy bezak san’ati (o‘ymakorlik, kulollik va b.
Anjuman

**Anjuman** (arab. — yigʻin) — 1) keng doirada oʻtkaziladigan majlis, yigʻilish, kengash; 2) bir davrda yashab, bir sohada faoliyat koʻrsatgan atoqli shaxslar guruhi, jamiyati; 3) bir xil kasbdagi hunarmandlarning biror maslahatli ish yuzasidan vaqt-vaqti bilan yigʻilishib oʻtkaziladigan majlisi, shogirdlarni ishga oʻtkazish yigʻini, marosimi, ziyofati.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anzirat goʻshtxoʻr

**Anzirat goʻshtxoʻr**, tragakant (Tragacantha) — astragalning Astragalus piletacladus, A. dasyahthus, A. gummifera va boshqa turlaridan olinadigan rangsiz yoki sargish muguzsimon yelim; suvda boʻkadi. Qadimdan Sharq, jumladan, Oʻrta Osiyo tabobatida anzarut katiro nomi bilan koʻp kasalliklarni davolashda ishlatib ke-lingan. Tulkimashoq (tulki soka)ning A. dasyahthus turidan olinadigan yelim (Sharqda katiro nomi bilan mashhur) buy-rak, yurak kasalliklari va gipertoniyani davolashda, shuningdek toʻqimachilik, koʻnchilik, qogʻoz ishlab chiqarish, qandolat, boʻyoqchilik sanoatlarida qoʻllanadi. A.g. aqoqiyo va agar-agar oʻrnida ham ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anzob

**Anzob** — Hisor tizmasidagi dovon. Tojikiston Respublikasida. Bal. 3372 m. A. dovoni orqali Dushanba — Toshkent avtomobil yoʻli Yagʻnob vodiysidan Varzob vodiysiga oʻtadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil