Qalampirmunchoq (oʻsimlik)

**Syzygium aromaticum** - Mirtadoshlar, oilasiga mansub gulli o'simlik. Vatani Indoneziyadagi Maluku orollari (yoki *Molukkas*), odatda, tish pastasi, sovun, kosmetika vositasi, ziravor, xushbo'y hid beruvchi sifatida ishlatiladi.

## Etimologiya
*Clove* so'zi lotincha *clavus* "tirnoq" so'zidan kelib chiqqan.

## Botanik xususiyatlari
Qalampirmunchoq bo‘yi 8-12 metrgacha o'sadigan doimiy yashil daraxt, barglari katta. Gullari qizil rangda, to‘pgullarda ochiladi. Gul kurtaklari dastlab och rangga ega bo'lib, asta-sekin yashil rangga aylanadi, so'ngra hosilga tayyor boʻlganda yorqin qizil rangga kiradi. Qalampirmunchoq kurtaklari uzunligi 1,5-2 sm ga yetganda yig‘ib olinadi.

## Foydalanadi

Qalampirmunchoq Osiyo, Afrika, O'rta yer dengizi, Yaqin va O'rta Sharq mamlakatlari oshxonasida go'sht (pishirilgan jambon kabi), kori va marinadlarga, shuningdek mevalarga (olma, nok va rovon kabi) ta‘m berish uchun ishlatiladi. Qalampirmunchoq ko'pincha limon va shakar kabi boshqa ingredientlar bilan birlashtirilgan issiq ichimliklarga hid va maza berish uchun ishlatilishi mumkin. 

Meksika oshxonasida qalampirmunchoqlar ko'pincha zira va doljin bilan birga ishlatiladi.  Ular, shuningdek, Peru oshxonasida, *karapulkra* va *[[Guruch pudingi|arroz kon leche]]* kabi turli xil taomlarda ishlatiladi.

Chinnigullar ta'mi kimyoviy evgenol tomonidan ta'minlanadi. U doljin, xushbo'y qalampir, vanil, qizil sharob, rayhan, piyoz, sitrus qobig'i, yulduzcha qizilmiya va qalampir no'xatlari bilan yaxshi mos keladi.

### Pazandachilikdan tashqari foydalanish
Ziravorlar Indoneziyada *kretek* deb nomlangan sigaretada ishlatiladi. Qalampirmunchoq sigaretlari butun Yevropa, Osiyo va Qo'shma Shtatlarda chekilgan.

Qalampirmunchoq efir moyi har xil turdagi oziq-ovqatlarda mog'or o'sishini oldini olish uchun ishlatilishi mumkin. Undan madaniy merosni saqlash tizimida yog'ochni himoya qilish uchun foydalanish mumkin. Qalampirmunchoq apelsin bilan aralashtirilib xushbo'y pomander qilish uchun ishlatilishi mumkin. Viktoriya davridagi Angliyada sovg'a sifatida berilgan, bunday pomander tuyg'uning iliqligini ko'rsatgan.

### Potentsial dorivor foydalanish va salbiy ta'sirlar
Qalampirmunchoqni dorivor maqsadlarda ishlatish AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi tomonidan tasdiqlanmagan va uni jigar kasalligi, qon ivishi, immun tizimi kasalliklari yoki oziq-ovqat allergiyasi boʻlgan odamlar og'iz orqali qabul qilsalar, nojo‘ya ta'sir ko'rsatishi mumkin.

Qalampirmunchoqlar an'anaviy tibbiyotda efir moyi ko‘rinishida ishlatiladi, u analgetik sifatida, asosan, stomatologik favqulodda vaziyatlarda va boshqa kasalliklar uchun ishlatiladi. Evgenolni o'z ichiga olgan qalampirmunchoq yog'i tish og'rig'i va boshqa og'riqlar uchun samarali foyda berishi haqida dalillar mavjud. Qalsmpormunchoq efir moyi Enterococcus faecalis bakteriyalarining ko'payishiga to'sqinlik qilishi mumkin.

Uning ustida o‘tkazilgan isitmani pasaytirish, chivinlarga qarshi vosita sifatida samaradorligini aniqlash va erta eyakulyatsiyani oldini olishi bo‘yicha tadqiqotlar natijasiz bo'ldi.  Qondagi qand miqdori qalampirmunchoq yoki qalampirmunchoq yog'i bilan kamayadimi, bu isbotlanmagan. Efir moyi aromaterapiyada ishlatilishi mumkin.

## Tarix

Mustamlaka davrigacha qalampirmunchoq faqat Molukkadagi (tarixda ziravorlar orollari deb ataladigan) bir nechta orollarda, jumladan Bakan, Makian, Moti, Ternate va Tidorda o'sgan. Mutaxassislarning fikricha, *Ternatedagi* dunyodagi eng qadimgi qalampirmunchoq Afo laqabli daraxt 350-400 yoshda bo'lishi mumkin.

Qalampirmunchoqlar dastlab avstroneziya xalqlari tomonidan Avstroneziya dengiz savdo tarmog'ida sotilgan (bu miloddan avvalgi 1500-yillarda boshlangan, keyinchalik Dengiz ipak yo'li va ziravorlar savdosining bir qismiga aylangan). Zamonaviy qalampirmunchoq yetishtirishning birinchi mashhur namunasi Madagaskarning sharqiy qirg'og'ida rivojlangan.

Arxeolog Giorgio Buccellati Suriyaning Terqa shahrida miloddan avvalgi 1720-yilga tegishli boʻlgan yonib ketgan uyda qalampirmunchoqlarni topdi. Bu qalampirmunchoq Rim davridan oldin g'arbda ishlatilganligining birinchi dalili edi. Bu kashfiyot haqida birinchi marta 1978-yilda xabar berilgan. Ular eramizning birinchi asrida Rimda tarqalgan.

Qalampirmunchoqning yana bir arxeologik topilmasi Shri-Lankadagi savdo portida eramizdan avvalgi 900-1100 yillarga oid buyumlar orasida topilgan. Song sulolasi davrida (milodiy 960-1279 yillar) Xitoy yozuvlaridan qalampirmunchoq asosan Yava, Shrivijaya, Champa va Butuan, Molukkadan olib kelingan.

Qalampirmunchoqlar Xitoy, Shri-Lanka, Janubiy Hindiston, Fors va Ummonda miloddan avvalgi III asrdan II asrgacha boʻlgan yozuvlarda ham mavjud edi. Xitoy, Janubiy Osiyo va Yaqin Sharqda aytilgan "qalampirmunchoq" haqidagi bu eslatmalar Janubi-Sharqiy Osiyo dengiz savdosi paydo bo'lishidan oldin qayd etilgan. Ammo bularning barchasi boshqa o'simliklarga tegishli noto'g'ri identifikatsiyalardir (masalan, dolchin yoki muskat yong'og'i ).

Mustamlaka davrida qalampirmunchoq neft kabi sotilgan va eksportga cheklov qo'yilgan.  Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasi XVII asrda ziravorlar savdosi ustidan nazoratni mustahkamlaganligi sababli, ular muskat yong'og'ida boʻlgani kabi, qalampirmunchoq uchun ham monopoliyaga ega bo'lishga intilishdi. Biroq, " Bandas hududi bilan chegaralangan muskat yong'og'i va macedan farqli o'laroq, qalampirmunchoq daraxtlari butun Moluccas bo'ylab o'sgan". Sayyohlarga aytilishicha, aynan shu daraxtning ko'chatlari 1770-yilda Per Poivre ismli fransuz tomonidan o'g'irlangan, keyinroq esa bir vaqtlar qalampirmunchoq yetishtiruvchi dunyodagi eng yirik eksportchi boʻlgan Zanzibarga ko'chirilgan. 

Qalampirmunchoq ishlab chiqarishda hozirgi yetakchilar Indoneziya, Madagaskar, Tanzaniya, Shri-Lanka va Komor orollaridir.  Indoneziya eng yirik qalampirmunchoq ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi, lekin ular ishlab chiqaradigan qalampirmunchoqning faqat kichik bir qismini eksport qiladi, bu mamlakat  qalampirmunchoq ishlab chiqarishining taxminan 10-15% ni tashkil qiladi.

## Fitokimyoviy moddalar

Eugenol chinnigullardan olingan efir moyining 72-90% ni tashkil qiladi va chinnigullar aromati uchun eng mas'ul boʻlgan birikma hisoblanadi. To'liq ekstraktsiya  da bosimli suvda 80 daqiqada sodir bo'ladi.

Qalampirmunchoq yog'ining boshqa fitokimyoviy moddalariga atsetil evgenol, beta- karyofilin, vanilin, krategol kislotasi, taninlar, bikornin, gallotanik kislota, metil salitsilat, flavonoidlar, eugenin, kaempferin, eugenin, terpenni, eugenin, oleanolik kislota, stigmasterol va campesterol kiradi.

## Galereya

Fayl:Djarum-blacks-kretek.jpg|Kretek, Indoneziyada mashhur qalampirmunchoq sigaretasi.
Fayl:Orange pomander.jpg|Apelsinda pomander sifatida ishlatiladigan qalampirmunchoq
Fayl:Cloves fresh in hand.JPG|Gul kurtaklari quritilishdan oldin
Fayl:Clove 01.jpg|Qalampirmunchoq 
Fayl:Menjemur Cengkih.jpg|Quritilayotgan gul kurtaklari


## Yana qarang

* *[[Dolchin|Cinnamomum cassia]]*
* Gallik kislota
* Dorivor o'simlik

## Manbalar