Qozogʻistondagi abortlar

**Qozogʻistonda [[abort]]lar** 12 haftagacha tanlab olingan protsedura sifatida qonuniydir, keyin esa faqat istisno hollarda ruxsat etiladi. Tegishli qonunchilik sovet qonunchiligidan meros boʻlib qolgan, kontratseptiv vosita sifatida abortga qonuniy ruxsat bergan qonunlarga asoslanadi.

## Qonunlar
Qozogʻistonda abortni tartibga soluvchi qonunchilik Reproduktiv huquqlar toʻgʻrisidagi qonun (2004-yil), Jinoyat kodeksi (1997-yil) va Sogʻliqni saqlash vazirligining Abortning tibbiy-ijtimoiy koʻrsatkichlari (2008-yil) ga asoslanadi.

Abort quyidagi hollarda qonuniy hisoblanadi :

* Agar homilador ayolning sogʻligʻi quyidagi usullardan biri bilan xavf ostida boʻlsa, uchta tibbiyot Namuna:Ref+ (ginekolog, muassasa rahbari va uning holati boʻyicha ekspert) qoʻmitasining roziligi talab qilinadi.
** Agar ayolning hayoti homiladorlik yoshiga cheklovlarsiz xavf ostida boʻlsa Namuna:Ref+ .
** Agar ayolning sogʻligʻi homiladorlik davrini cheklamasdan jiddiy shikastlangan boʻlsa Namuna:Ref+ .
** Ayolning ruhiy salomatligi uchun xavf mavjud boʻlsa .
* Soʻrov boʻyicha, har qanday sababga koʻra, jumladan, qon munosabatlaridan homiladorlik kabi sabablar .
* Agar homilador ayolda kognitiv yoki intellektual buzilishlar boʻlsa Namuna:Ref+ .
* Voyaga etmagan qizning homiladorligi ota-onasi yoki boshqa kattalarning ruxsatini talab qiladi. Namuna:Ref+ .

Qonuniy abortlar xususiy markazlarda, ayollar maslahat markazlarida, tugʻruqxonalarda, ayollar maslahat xonalari boʻlgan klinikalarda, koʻplab shifoxonalarda va oilaviy tibbiyot muassasalarida amalga oshiriladi.Homiladorlikning ikkinchi trimestridagi abort faqat perinatal markazlarda, tugʻruqxonalarda va koʻp tarmoqli shifoxonalarda amalga oshirilishi mumkin .

Davlat abortlar xavfsizligini taʼminlash choralarini koʻradi va homilador ayollarni abort qilish boʻyicha tekshiruvdan oʻtkazishga majbur qiladi Namuna:Ref+ .Noqonuniy abort provayderlari sanktsiyalarga duchor boʻladi Namuna:Ref+ .Kontratseptivlar abortdan keyin beriladi Namuna:Ref+.

## Tarixi
Qozogʻistonda abortlarning tarqalishi haqidagi maʼlumotlar asosan ikkita manbadan olinadi: Qozogʻiston Sogʻliqni saqlash vazirligi va Qozogʻiston Demografik va tibbiy tadqiqotlar vazirligi. Ushbu protsedura bir muncha vaqt qonuniy boʻlgani sababli, mamlakatda yuqori sifatli soʻrovlar va boshqa maʼlumotlar mavjud. Biroq, maʼlumotlar baʼzan bir-biriga zid Namuna:Ref+ .

### Sovet davrida
Yigirmanchi asrning koʻp qismida abort Sovet Ittifoqida davlat tomonidan qoʻllangan kontratseptsiyaning asosiy usuli edi.

1920-yilda,iqtisodiy inqiroz davrida, qonuniy abort sanitariya taʼminlash uchun zarur chora edi, shuning uchun Sovet Ittifoqi vaqtinchalik chora sifatida majburiy abort qonuniylashtirilgan. Qozogʻistonda mahalliy qozoqlar qonuniylashtirishga qarshi chiqdi. Keyingi oʻn yil ichida abortga qarshi kurash qozoqlar orasida muhim tendentsiyaga aylandi, Sovet (asosan slavyan) amaldorlari tomonidan hujumga uchragan madaniy tayanch sifatida rasmiylashtirildi. Hatto qonuniylashtirish jarayonida Rossiya hukumati qozoqlarning abortga qarshiligini qoʻllab-quvvatlagan. Shifokorlar tez-tez abort qilish sogʻliq uchun xavfli ekanligini ogohlantiradi. Abortlar qonuniylashtirilgach, ular qonunchilar oʻylagandek tez-tez ishlatilmadi-klinikalarda pul tugab qoldi va bemorlar abort uchun pul toʻlashlari kerak edi. Abortlarni asosan Qozogʻistonda yashovchi rus millatiga mansub ayollar amalga oshirgan (barcha abortlarning 0,002 foizi asosan shaharlarda yashovchi qozoq ayollari tomonidan amalga oshirilgan) .

Qozoqlar orasida abortning anʼanaviy turlari mavjud boʻlib, ular asosan oʻsimlik abortidan foydalanadilar, abort ateros hisoblanadi.Rossiyada boʻlgani kabi Qozogʻistonda ham abortlar soni 1927-yildan 1928-yilgacha oshdi. Bu oʻsish jarrohlik amaliyoti haqidagi ma’lumotlarning koʻpayishi va mahalliy aholining abortga boʻlgan munosabatining oʻzgarishi bilan bogʻliq. Noqonuniy abortlar kamayib, noqonuniy abortlar darajasi oshib bordi. Bu qonuniy abort amaliyotiga ishonmaslikni boshlagan va uni taqiqlagan amaldorlarni xavotirga soldi .

Noqonuniy abortlar shifokorlar quyidagi sabablardan biri bilan abort qilishdan bosh tortganlarida sodir boʻlgan. Bu sabablar: birinchi trimestrdan keyin homiladorlik, birinchi homiladorlik yoki xavfli kasalliklar bilan homiladorlik. Qonuniy ravishda mavjud boʻlgan abortlar noqonuniy abortlarni toʻliq bartaraf etmaganligi sababli, Sovet hukumati abortni jinoyat deb hisoblash toʻgʻrisidagi qarorni tasdiqladi. Yillarning boshlarida sovet rasmiylari abortlar va ularning qonuniylashtirilishini ochiq tanqid qildilar. Qozogʻistonda kontratseptsiyaning boshqa usullari haqida maʼrifatga qarshi boʻlganlar va toʻsatdan taqiqning oqibatlari haqida abortni bosqichma-bosqich taqiqlashni tarafdorlari orasida xavotir bor edi .

Qonuniy abortlar davri 1936-yil 27-iyunda „Onalik va bolalikni muhofaza qilish toʻgʻrisida“gi Farmonning qabul qilinishi bilan yakunlanadi. Qonunga koʻra, faqat hayoti xavf ostida boʻlgan bemorlar abort qilish huquqiga ega. Noqonuniy abortlar xavfsiz sanitariya sharoitlarini kafolatlamadi. Viloyat hukumati huquqni muhofaza qilish tizimini oʻrnatdi: shifokorlar oylik komissiyaga homiladorlikni toʻxtatish toʻgʻrisidagi arizani topshirish orqali oʻz tajribasini eʼlon qilishlari kerak edi.

Abortning noqonuniyligi patriarxal ijtimoiy vaziyatda ayollarning anʼanaviy rolini kuchaytirdi, chunki u ayollarning onalar imidjini va shuning uchun Sovet taxminlariga muvofiq „yaxshi vatanparvar“ tushunchasini kuchaytirdi. Matbuot undan noqonuniy abort qilgan ayollarga qarshi tashviqot vositasi sifatida foydalandi, ularni Vatanning oʻjar dushmani sifatida koʻrsatdi. Qozoq ayollari kamdan-kam hollarda abortga murojaat qilganligi sababli, ular jinoiy javobgarlikka tortilmagan. Abort belgilari bilan kasalxonaga borgan ayollar tekshirildi. Noqonuniy abort qilgan shifokorlar uch yilgacha ozodlikdan mahrum etilishi mumkin. Bu yashirin faoliyat haqida hech qanday tasdiqlangan maʼlumotlar yoʻq, lekin ommaviy axborot vositalari noqonuniy abort paytida topilgan ayollar odatda turmushga chiqmagan, deb taklif qiladi.

1940-yilda bir holatda, abort bilan bogʻliq alomatlari boʻlgan oʻn bir ayol hibsga olinib, oʻz oilalaridan ajratilgan, davlat nazoratiga olingan va jamoatchilik kamsitilishiga duchor boʻlgan. Keyinchalik barcha ayblovlar olib tashlandi

Mahalliy abort tarafdorlari yoʻqligi sababli ular turli yoʻllar bilan odamlarga tashviqot tarqatishga harakat qilishdi. Kampaniyaning jamiyatga taʼsirini oʻlchash qiyin, chunki uning taʼsiri borligi haqida juda kam dalillar mavjud.

Urushdan keyingi davrda tashviqot abortlar soni kamaymaganligini koʻrsatdi. 1953-yilda Iosif Stalin vafotidan soʻng, davlat noqonuniy abortchilarni taʼqib qilishni toʻxtatdi va shifokorlar iltimosiga binoan homiladorlikning birinchi trimestrida abortdan foydalanishdi.1968-yilda Sovet Ittifoqi yana bir bor talab abortni qonuniylashtirdi.

### Mustaqillik davrida

1991-yilda SSSRdan mustaqillikka erishgandan soʻng, Qozogʻiston abortni boshqa kontratseptsiya usullari bilan almashtira boshladi. Qozogʻistonning tegishli qonunchiligiga mamlakatning sovet davridagi oʻtmishi taʼsir koʻrsatdi. Abortning boshqa kontratseptsiya usullari foydasiga kamayganiga qaramay, abort 1990-yillarda eng koʻp qoʻllanadigan kontratseptsiya usuli boʻlib qoldi. Mamlakat mustaqillikka erishgandan soʻng, abortlar koʻpincha xususiy sektorda amalga oshirildi, bu abort toʻgʻrisidagi rasmiy maʼlumotlarning kamayishiga olib keldi .

1995-yildan 1999-yilgacha boʻlgan maʼlumotlarga asoslangan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, abortlar asosan shaharlarda, keyin poytaxt Olmaota va mamlakatning shimoliy-sharqiy viloyatlarida amalga oshirilgan. Abort qilgan ayollarning aksariyati etnik ruslar edi.Taʼlim darajasi yuqori boʻlgan hududlarda abortlar sezilarli darajada kamaydi . Turmushga chiqqan ayollar abort qilgan barcha ayollarni tashkil qiladi, bu asosan nikohdan oldin jinsiy aloqaning kamdan-kam uchraydiganligi sababli, ayniqsa musulmon mamlakatlarida. Abortning asosiy sabablari, birinchi navbatda, tugʻilishni cheklash, shuningdek, tugʻilish orasidagi vaqtni koʻpaytirishdir. Mamlakatda birinchi homiladorlik kamdan-kam hollarda abort qilinadi.

Homiladorlikning toʻxtash ehtimoli 36,8% ni tashkil etdi. Abortdan kelib chiqqan kontratseptsiya natijasida yuzaga kelgan homiladorlik ulushi 67% ni tashkil etdi. Qozogʻistonda demografik va tibbiy koʻrik davomida tasodifiy 3771 nafar ayol oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra,“Tasodifiy homiladorlik holatida abort qilinadimi?”. Ayollarning 35,6% ijobiy javob berdi,20,6% ishonchsiz, qolganlari esa salbiy .

1994-yil fevral oyida abort va onalar oʻlimini kamaytirish maqsadida tibbiyot muassasalarida oilani rejalashtirish xizmatlarini tashkil etishni nazarda tutuvchi oilani rejalashtirish dasturi tasdiqlandi.

1993-yildan 1997-yilgacha Birlashgan Millatlar Tashkiloti mamlakatda reproduktiv salomatlik dasturlarini moliyalashtirdi, ularning asosiy maqsadi abortlar sonini kamaytirish edi .

1995-yildan 1999-yilgacha abortlar rasman bepul edi, lekin amalda odamlar 8 dan 20 dollargacha pul toʻlashlari kerak edi . Bu toʻlovlar odatda qishloq joylarda amalga oshiriladi yilda keng koʻlamli kampaniya noqonuniy abortning xavfi haqida ogohlantirildi.

Qonunlar 1996-yildan 2013-yilgacha oʻzgarishsiz qoldi.

1999-yilda Qozogʻistondagi barcha abortlarning yarmiga yaqinida vakuumli aspiratsiya usuli qoʻllangan.

2000-yilda abortlar sonini qisqartirish boʻyicha umummilliy hukumat dasturi tasdiqlandi. Dasturning maqsadi tibbiyot xodimlarini oʻqitish va aholini kontratseptsiyaning boshqa usullari haqida xabardor qilish edi.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2002-yilgi hisobotida soʻrov boʻyicha abort birinchi trimestrda hech qanday maxsus motivatsiyasiz amalga oshirilganligi tushuntirilgan; 12 dan 28 haftagacha ushbu xizmat faqat maʼlum ijtimoiy yoki tibbiy sharoitlar mavjud boʻlganda taqdim etildi.

2001-yilda Sogʻliqni saqlash vazirligining homiladorlikni tugatishning tibbiy asoslari va qoidalari toʻgʻrisidagi buyrugʻi tasdiqlandi . 2009-yilda Vazirlikning № 626 buyrugʻi tasdiqlandi, ularga 2012-yilda quyidagi jihatlar boʻyicha oʻzgartirishlar kiritildi:

Huquqiy abort xususiy markazlarda, ayollar maslahat markazlarida, tugʻruqxonalarda, ayollar maslahat xonalari boʻlgan klinikalarda, koʻplab shifoxonalarda va oilaviy guruhlarda qoʻllanadi. Abortlar sonining muvaffaqiyatli qisqarishiga taʼlim, axborot va kommunikatsiya sohasidagi saʼy-harakatlar (masalan, ijtimoiy tarmoqlardagi " Qizil olma " kampaniyasi) orqali erishildi, bu esa aholini kontratseptsiyaning zamonaviy usullaridan foydalanishga undadi. Biroq, ruslar orasida abort darajasi 33% ga kamaydi, qozoqlar orasida esa bu sezilarli darajada past boʻlgan.

Mifepriston va misoprostol homiladorlikni tugatish uchun ishlatilgan.

Mamlakatda oʻsmirlarning abort qilish darajasi yuqori.

Qozogʻiston jinsiy va reproduktiv salomatlik assotsiatsiyasi 2009 va 2012-yillarda Olmaotada tibbiy abortlar faqat xususiy markazlarda qoʻllanganidavlat tibbiyot markazlarida bu xizmatlarni koʻrsatish faqat oxirgi yilda koʻrib chiqilganini ma’lum qildi. Assotsiatsiya, shuningdek, 2007-yilda Olmaotada 11 666 ta abort amalga oshirilgani, ularning 74,3 foizi dilatatsiya va kuretaj yordamida amalga oshirilgani haqida xabar berdi. Xususiy amaliyotchilar orasida ushbu xizmatning oʻrtacha narxi 2009-yilda 5000 tengeni (41 AQSh dollari) va 2012-yilda 200 dollarni tashkil etdi.

2007-yilda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, abortning yuqori darajasi, ayniqsa qishloq joylarida tibbiy xizmatlardan foydalanish cheklanganligi bilan bogʻliq boʻlishi múmkin. Mavjud usullarning yoʻqligi tufayli intrauterin preparatlar odatda Qozogʻistonda kontratseptiv vositalar sifatida professional yordamisiz qoʻllanadi. Shu sababli, abort mamlakatda qoʻllanadigan kontratseptsiyaning asosiy usuli boʻlishi mumkin.

2010-yilgi hisobotda hukumat jinsiy va reproduktiv salomatlik, jumladan, abort haqida hech qanday maʼlumot bermagani aniqlandi.

2011-yilgi hisobotda oʻsmirlarning homiladorligi va xavfli abortlar oʻlimning asosiy sabablari ekanligi aniqlangan. Asosiy sabab - mamlakatda maxsus profilaktika dasturlari mavjud emas.

## Statistika

### Mamlakat tarixidagi abort koʻrsatkichlari
Jadval maʼlumotlarining taʼrifi :

* *Tirik tugʻilganlar.*
* Xabar qilingan *abortlar, shu jumladan qonuniy ravishda qayd etilgan abortlar soni* kiradi.
* *Abortlar (AWRs)* butun dunyo boʻylab abort toʻgʻrisidagi hisobotlar va ish hujjatlarida qayd etilgan va baholanadigan abort holatlari toʻplamidir.
* *Mamlakat aholisi orasida abortlar.*
* *Xorijiy mamlakatlar rezidentlari orasida abortlar.*
* *Mamlakat aholisi orasida abortlarning umumiy soni*
* Homila *oʻlimiga* odatda homila oʻlimi yoki homiladorlikning kamida 20 haftasi oʻlik tugʻilish kiradi.
* *Abortlar*, odatda, homiladorlikning davomiyligidan qatʼi nazar, spontan abortlar, oʻlik yoki oʻlik tugʻilishlar sonini oʻz ichiga oladi.
* *Abort qilish [[Koeffitsiyent|darajasi]]* - 1000 tirik tugʻilgan chaqaloqqa toʻgʻri keladigan abortlar soni.
* *Abort darajasi [[Foiz|-]]* homiladorlik davridagi abortlar (homila oʻlimi / abortdan tashqari) ulushi.
* *Aholining abort qilish darajasi - bu* yashash joyidagi 15-49 yoshdagi 1000 ayolga toʻgʻri keladigan abortlar soni.
* *Abortlar chastotasi (AWR)* - bu dunyo boʻylab 15 yoshdan 39 yoshgacha boʻlgan 1000 ayolga toʻgʻri keladigan abortlar soni.

 Oxirgi oʻzgartirishlar 2020-yil 14-yanvarda kiritilgan.

### Hududlar boʻyicha abortlar soni

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Kazakhstan Association on Sexual and Reproductive Health Kazakhstan // Abortion legislation in Europe — 8th. — Brussels:  IPPF European Network, 2009.— P.45–46.
* Kazakhstan Association on Sexual and Reproductive Health Kazakhstan // Abortion legislation in Europe — 9th. —  Brussels:  IPPF European Network, 2012. — P. 44–45.
* 
* Abortion and Contraception in Georgia and Kazakhstan —  New York.
* Westoff Charles F. The substitution of contraception for abortion in Kazakhstan in the 1990s —  Calverton, Maryland:  ORC Macro, 2000.
* United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division Abortion Policies : A Global Review — 2002.
* United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division Abortion policies and reproductive health around the world — 2014. — .