Candi Sewu

**Sewu Ibodatxonasi**  

## Sevu

Sevu  ( yavancha: gaeganggae, rom.  Sèwu ) - Indoneziyaning Markaziy Java shahridagi Prambanan shahridan 800 metr shimolda joylashgan sakkizinchi asrdagi Mahayana buddist ibodatxonasi. Indoneziya tilida hindu yoki buddist ibodatxonasining so'zi "candi" dir, shuning uchun umumiy nomi "Candi Sewu". Candi Sewu - Indoneziyadagi ikkinchi yirik buddist ma'bad majmuasi ; Borobudur  eng kattasi. Sevu yaqin atrofdagi " Loro Jonggrang"  dan oldinroq" Prambanan dagi ma'bad. Majmua 249 ta ibodatxonadan iborat bo'lsa-da, bu yava nomi "mingta ibodatxona" deb tarjima qilingan bo'lib, u mashhur mahalliy folklordan ( Loro Jonggrang afsonasidan ) kelib chiqqan. Arxeologlarning fikricha, ibodatxona majmuasining asl nomi Manjusrigrha  bo'lgan. 

## Arxitekturasi

1960 yilda topilgan Kelurak yozuvi (milodiy 782 yil) va Manjusrigrha yozuvi (milodiy 792 yil),  89  maʼlumotlariga koʻra, ibodatxona majmuasining asl nomi “Manjusri grha” boʻlishi kerak. Manjusriy). Manjusri — Mahayana buddist taʼlimotidan boʻlgan bodxisattva boʻlib , u transsendent donolikning “yumshoq shon-shuhratini” anglatadi (Sanskrit: prajñā ). Sevu ibodatxonasi VIII asrning oxirlarida Rakay Panangkaran hukmronligi oxirida qurilgan va uning vorisi qirol Indra davrida qurib bitkazilgan.. Rakay Panangkaran (milodiy 746-780) Medang Mataram qirolligini boshqargan sodiq Mahayana buddist shohi sifatida tanilgan .

Manjusrigrha ibodatxonasi Prambanan tekisligidagi eng katta buddistlar ibodatxonasi bo'lib , u yaqin atrofdagi Prambanan Shivaistlar ibodatxonasidan 70 yildan ortiq va Borobudurdan taxminan 37 yil oldin yashagan. Mataramning markazida joylashgan maʼbad qirollikning qirollik Buddist ibodatxonasi bo'lib xizmat qilgan. Bu yerda muntazam ravishda diniy marosimlar o'tkazildi. Manjusrigrha yozuvi (792) bu ibodatxona majmuasi prasadasining (minora) mukammal go'zalligini maqtaydi. Bir necha yuz metr janubda joylashgan Bubra ibodatxonasi va GanaSewu ibodatxonasining sharqida joylashgan maʼbad, ehtimol, Sewu ibodatxonasi atrofidagi to'rtta asosiy yo'nalishni qo'riqlab, Manjusrigrha majmuasi uchun qo'riqchi ibodatxonalari bo'lib xizmat qilgan. Sevu shimolidagi Lor ibodatxonasi va g'arbiy tarafdagi Kulon ibodatxonasi xarobalari yomon ahvolda; o'sha joylarda faqat bir nechta toshlar qolgan. Borobudur va Prambanan qurilishidan oldin, Sevu qirollikning asosiy ibodatxonasi bo'lib xizmat qilgan. Maʼbadlar buddist kosmologiyasida koinotning ramzi bo'lgan mandala tartibida joylashtirilgan .

Sevu ibodatxonasi, ehtimol, Sailendra sulolasidan bo'lgan buddist malika Pramodxavardxaniga uylangan shahzoda Rakay Pikatan  davrida kengaytirilgan va qurib bitkazilgan . Sud hinduizmni qo'llab-quvvatlaganidan keyin uning fuqarolarining aksariyati o'zlarining eski dinlarini saqlab qolishdi. Sevu ibodatxonasining Prambanan, hindu ibodatxonasiga yaqinligi, ibodatxonalar qurilgan davrda hindu va buddist jamoalari uyg'unlikda yashaganligini ko'rsatadi. Maʼbad majmuasining miqyosi shuni ko'rsatadiki, Kandi Sevu muhim diniy joy bo'lib xizmat qilgan qirollik buddist ibodatxonasi bo'lgan. Maʼbad Prambanan tekisligida , Merapi vulqonining janubi-sharqiy yon bag'irlari va janubdagi Sevu tog' tizmasi o'rtasida, hozirgi chegara yaqinida joylashgan.Yogyakarta provinsiyasi va markaziy Javadagi Klaten Regency . Tekislikda bir-biridan bir necha mil uzoqlikda joylashgan ko'plab arxeologik joylar mavjud, bu esa bu hudud muhim diniy, siyosiy va shahar markazi bo'lib xizmat qilganligini ko'rsatadi.

## Qayta kashf qilinishi

Merapi tog'i  atrofidagi vulqon qoldiqlari ostida chuqur ko'milgan bo'lsa-da , maʼbad xarobalari mahalliy Yava aholisi tomonidan butunlay unutilmagan . Biroq, maʼbadning kelib chiqishi sir edi. Asrlar davomida gigantlar va laʼnati malika haqidagi afsonalar bilan to'ldirilgan ertaklar va afsonalar qishloq aholisi tomonidan aytilgan. Prambanan va Sevu g'ayritabiiy kelib chiqishi taxmin qilingan va Loro Jonggrang  afsonasida ular Bandung Bondowoso  buyrug'i ostida ko'plab jinlar tomonidan yaratilgan deb aytilgan. Bunday ertaklar, ehtimol, ibodatxonalar Java urushidan oldin asrlar davomida saqlanib qolgan(1825–1830). Mahalliy qishloq aholisi vayronalarni g'ayritabiiy mavjudotlar taʼqib qilishiga ishonib, maʼbad toshlarini olib tashlashga jurʼat eta olmadi.

1733 yilda Pakubuvono II  gollandiyalik savdogar Kornelius Antoni Lonsga Mataram ning yuragi bo'ylab sayohat qilish uchun ruxsat berdi . Lonsning ushbu sayohat haqidagi hisobotida Sewu va Prambanan ibodatxonalarining maʼlum bo'lgan birinchi tavsifi mavjud.  1806–07 yillarda golland arxeologi Hermann Korneliusn Sevu ibodatxonalarini topdi va Kandi Sevu asosiy ibodatxonasi va Pervara ibodatxonasining birinchi toshbosmalarini yaratdi. Britaniyaning Gollandiya Sharqiy Hindistonidagi qisqa muddatli hukmronligidan so'ng, Tomas Stamford Raffles o'zining 1817 yildagi "Yava tarixi"  kitobiga Korneliusning Kandi Sevu tasvirini kiritdi . 1825 yilda Belgiya meʼmoriAuguste Payen bir qator Candi Sewu tasvirlarini yaratdi.

Java urushi paytida (1825-1830) maʼbad toshlarining bir qismi aravaga olib ketilgan va istehkomlarda ishlatilgan. Keyingi yillarda ibodatxonalar talonchilikdan aziyat chekdi. Ko'pgina Budda haykallarining boshlari kesilgan va boshlari o'g'irlangan. Baʼzi Gollandiyalik mustamlakachilar haykallarni o'g'irlab, ularni bog 'bezaklari sifatida ishlatishgan va mahalliy qishloq aholisi poydevor toshlarini qurilish materiali sifatida ishlatishgan. Maʼbadning eng yaxshi saqlanib qolgan baʼzi barelyeflari, Buddaning boshi va baʼzi bezaklar saytdan olib ketildi va xorijdagi muzeylar va shaxsiy kolleksiyalarda saqlangan. 

1867 yilda Isidor van Kinsbergen zilzila natijasida asosiy maʼbaddagi gumbaz qulab tushganidan keyin Kandi Sevu xarobalarini suratga oldi . 1885 yilda Yan Villem IJzerman, Korniliy tomonidan ilgari tuzilgan maʼbad majmuasining baʼzi rejalarini qayta ko'rib chiqib, maʼbadning holati haqida eslatma qo'ydi. U bir nechta Budda boshlari yo'qolganini taʼkidladi. 1978 yilga kelib, Budda boshlarining hech biri omon qolmagan, ularning barchasi saytdan butunlay talon-toroj qilingan. [5]

1901 yilda Leydi Melvill  homiyligida yangi fotosuratlar to'plami olingan. 1908 yilda Teodor van Erp    asosiy maʼbadni tozalash va rekonstruksiya qilishni boshladi va 1915 yilda H. Makleyn Pont ikkinchi qatordagi ibodatxonalarni rekonstruksiya qilishni chizdi. Van Kinsbergenning fotosuratlari yordamida Pervara ibodatxonalarini rekonstruksiya qilgan de Xaan edi. Keyinchalik, maʼbad Willem Frederik Stutterheim  va Nicolaas Johannes Krom  kabi arxeologlar orasida o'rganish mavzusiga aylandi  1923-yilda. 1950-yilda Johannes Gijsbertus de Kasparismaʼbadni ham o'rgangan. Arxeologlarning ko'pchiligi maʼbad IX asrning birinchi yarmida qurilgan degan fikrga qo'shilishdi. Biroq, 1960 yilda Pervara ibodatxonasida topilgan 202-sonli yozuv 792 yilga tegishli, yaʼni maʼbad bir necha yil oldin, VIII asr oxirida qurilgan. Keyinchalik 1981 yilda Jak Dumarçay  maʼbadni chuqur tadqiq qildi. 

## Zamonaviy voqealar

20-asrning boshidan beri maʼbad asta-sekin va ehtiyotkorlik bilan rekonstruksiya qilindi, ammo u to'liq tiklanmagan. Yuzlab maʼbad xarobalari bor, ko'plab toshlar yo'qolgan. Maʼbadning asosiy rekonstruktsiyasi va sharqiy tarafdagi ikkita apit ibodatxonasi 1993 yilda yakunlandi va 1993 yil 20 fevralda Prezident Soexarto 
 tomonidan ochildi.

Maʼbad 2006 yilgi Yogyakarta zilzilasida jiddiy zarar ko'rgan . Strukturaviy zarar sezilarli bo'ldi va markaziy maʼbad eng yomon ko'rdi. Katta qoldiqlar maydonchada tarqalib ketgan va tosh bloklar orasidagi yoriqlar aniqlangan. Markaziy ibodatxonaning qulashiga yo'l qo'ymaslik uchun to'rtta burchakda metall ramka konstruktsiyalari o'rnatildi va asosiy ibodatxonani qo'llab-quvvatlash uchun biriktirildi. Bir necha hafta o'tgach, 2006 yilda sayt tashrif buyuruvchilar uchun qayta ochilgan bo'lsa-da, asosiy maʼbad xavfsizlik sababli yopiqligicha qoldi. Bugun metall ramka olib tashlandi va tashrif buyuruvchilar asosiy maʼbadga tashrif buyurishlari va kirishlari mumkin.

Sewu ibodatxonasi ko'pincha yillik Waisak kuni marosimiga mezbonlik qiladi.  

## Maʼbad majmuasi

Sewu maʼbad majmuasi Prambanan hududidagi eng katta buddistlar majmuasi bo'lib, shimoliy-janubiy tomonda 185 metr va sharq-g'arbiy tomonda 165 metrni o'lchaydigan to'rtburchaklar maydonchaga ega. Barcha to'rtta asosiy nuqtada kirish joyi bor, lekin asosiy kirish sharq tomonda joylashgan. Kirishlarning har biri egizak Dvarapala haykallari bilan qo'riqlanadi . Ushbu yirik qo'riqchi haykallari yaxshiroq saqlanib qolgan va ularning nusxalarini Jogja Kratonda topish mumkin. Majmuada 249 ta bino asosiy markaziy zal atrofida mandala naqshida joylashgan. Ushbu konfiguratsiya Mahayana buddistlarining koinot haqidagi qarashlarini ifodalaydi. Pervara deb nomlangan 240 ta kichikroq ibodatxonalar mavjud(qo'riqchi) to'rtburchak konsentrik qatorda joylashgan o'xshash dizaynga ega ibodatxonalar. Ikki tashqi qator yaqinroq joylashtirilgan va 168 ta kichikroq ibodatxonalardan, maʼlum oraliqlarda joylashgan ikkita ichki qator esa 72 ta ibodatxonadan iborat. Ikkinchi uchastkada joylashgan 249 ta ibodatxonalarning barchasi kvadrat ramka bilan qurilgan, ammo turli haykallar va yo'nalishlar bilan farqlangan. Ko'pgina haykallar endi yo'q bo'lib ketgan va hozirgi saytdagi tartiblar asl yo'nalishda emas. Haykallarni Borobudur haykallari bilan solishtirish mumkin va ular bronzadan yasalgan bo'lishi mumkin.

## Candi Sewu tartibi

Kandi Sevudagi apit ibodatxonalaridan biri
Shimoliy-janubiy va sharq-g'arbiy markaziy o'q bo'ylab taxminan 200 metr masofada, kichikroq ibodatxonaning ikkinchi va uchinchi qatorlari orasida apit ( yon ) ibodatxonalar joylashgan bo'lib, har bir asosiy nuqtada bir-biriga qarama-qarshi joylashgan. Apit ibodatxonalari asosiy maʼbaddan keyin ikkinchi eng katta ibodatxonalardir, ammo faqat sharqiy egizak apit va shimoliy ibodatxonalar hali ham saqlanib qolgan . Bu kichikroq ibodatxonalar og'ir talon-toroj qilingan kattaroq maʼbadni o'z ichiga oladi. Kichikroq ibodatxonalarning to'rtinchi qatori orqasida tosh toshli hovli yotadi, u yerda markazda asosiy maʼbad joylashgan.

Yaqin atrofdagi ibodatxonalar, sharqdagi Gana ibodatxonasi va janubdagi Bubra ibodatxonasi katta Manjusrigrha vajradhatu mandala majmuasining bir qismi sifatida taklif qilinadi. Ikkala ibodatxona ham Sewu asosiy ibodatxonasidan 300 metr uzoqlikda joylashgan. Asosiy maʼbaddan bir xil masofada shimoliy va g'arbiy xarobalar topilgan, ammo toshlar qayta qurish uchun juda kam edi. Bu ibodatxonalar haqiqatan ham Sevu ibodatxonasi majmuasi asosiy maʼbaddan 300 metr uzoqlikda joylashgan to'rtta qo'shimcha ibodatxonalar bilan yakunlanganligini ko'rsatdi, bu mandala va yo'nalish qo'riqchilari kontseptsiyasiga mos keladi. 

## Asosiy maʼbad

Asosiy maʼbadning diametri 29 metr va balandligi 30 metrgacha ko'tariladi. Asosiy ibodatxonaning zamin rejasi xoch shaklidagi 20 qirrali ko'pburchakdir. Asosiy maʼbadning to'rtta asosiy nuqtasining har birida tashqariga proyeksiya qilingan to'rtta inshoot mavjud bo'lib, ularning har biri o'ziga xos zinapoyalarga, kirish va xonalarga ega bo'lib, ular stupalar bilan bezatilgan bo'lib, ular xoch shaklidagi tartibni tashkil qiladi. Barcha tuzilmalar andezit toshlaridan yasalgan.

Asosiy maʼbadda beshta xona, markazda bitta katta garbhagriha va har bir kardinal yo'nalishda to'rtta kichikroq xona mavjud. Ushbu to'rtta xonaning barchasi tashqi burchak galereyalari bilan bog'langan, ular qatorlar kichik stupalar bilan chegaralangan. Qayta qurish jarayonida topilgan maʼlumotlarga ko'ra, markaziy ziyoratgohning asl dizayni faqat ochiq portallari bo'lgan to'rtta qo'shimcha inshoot bilan o'ralgan markaziy xonali maʼbaddan iborat bo'lgan. Keyinchalik eshiklar qo'shildi. Yog'och eshiklarni biriktirish uchun eshik ramkalarini yaratish uchun portallar toraytirildi. Eshiklarni ulash uchun teshiklarning baʼzilari hali ham ko'rinadi. Eshiklar maʼbadlarni besh xonali bitta asosiy binoga birlashtiradi.

Markaziy xonaga sharqiy xonadan kirish mumkin. Markaziy kamera yuqori shiftli va baland tomga ega bo'lgan boshqa xonalarga qaraganda kattaroqdir. Endi besh xonaning hammasi bo‘sh.  Biroq markaziy xonadagi lotus oʻyib ishlangan tosh poydevori maʼbadda bir paytlar katta bronza Buddist haykali ( Manjusrining bronza haykali boʻlishi mumkin ) boʻlganini koʻrsatadi, ehtimol balandligi toʻrt metrga yetgan. Haykal yo'qolgan, ehtimol asrlar davomida metallolom uchun talon-toroj qilingan. Biroq, boshqa bir nazariyaga ko'ra, asosiy haykal vajralepa gipsi bilan qoplangan bir nechta tosh bloklardan qurilgan bo'lishi mumkin .  

## Yana qarang

1 Indoneziyada buddizm
2 Indoneziyaning Kandi
3 Indoneziya ezoterik buddizmi
4 Manjusrigrha yozuvi (792)
5 Bubra 

## Adabiyotlar

1 "Candi Sewu Mandala Suci Manjusrigrha" 
2 Coedès, Jorj (1968). 
3 Kandi Sevu va Markaziy Java buddist arxitekturasi 
4 "Aneka Candi Kuno di Indoneziya"