Ayrisimon bez

**Ayrisimon bez** (buqoq bezi, ti-mus) – umurtqali hayvonlar va odamda kekirdakning oʻng va chap yonida joylashgan boʻlakchalardan iborat bez. Yoshlik (oʻsmirlik) davrida yaxshi taraqqiy etgan boʻladi. Qon hosil boʻlishida (bunda Ayrisimon bez dan limfotsitlar vujudga keladi), organizmning oʻsishi va umumiy rivoj-lanishida, immunitet yuzaga kelishida ishtirok etadi.

## Anatomiya va joylashuvi
Ayrisimon bez dumba shaklida bo‘lib, kattaligi odatda 5–9 mm atrofida bo‘ladi. Miya yarim sharlarini birlashtiruvchi miya komissuralarining ustida, oraliq miya (diensefalon)ning epitalamus qismida joylashgan. U ikkita asosiy hujayra turidan iborat: **pinealotsitlar** (gormon ishlab chiqaruvchi asosiy hujayralar) va glial hujayralar (yordamchi hujayralar).

## Funktsiyasi
Ayrisimon bezning asosiy vazifasi — **melatonin** gormonini sintez qilish va uni qon oqimiga ajratishdir. Melatonin organizmning sirkadiyal ritmlarini, ya’ni uyqu-va uyg‘oqlik siklini boshqaradi. U ko‘proq tunda, qorong‘ilikda ajralib chiqadi. Yorug‘lik melatonin ishlab chiqarishni bostiradi. Bu bez shuningdek, jinsiy yetilish va gormonal faoliyatda ham muhim rol o‘ynaydi.

## Melatonin va sirkadiyal ritm
Melatonin ishlab chiqarilishi ko‘z orqali qabul qilingan yorug‘lik signallariga bog‘liq. Retina orqali tushgan yorug‘lik gipotalamusdagi suprakiazmatik yadro orqali signal yuborib, ayrisimon bez faoliyatini tartibga soladi. Shu sababli, ayrisimon bez ko‘pincha **"uchinchi ko‘z"** deb ataladi. U organizmning ichki biologik soati sifatida ishlaydi.

## Patologiyalari
Ayrisimon bezda quyidagi holatlar uchrashi mumkin:

* **Kistalar** – asosan simptomlarsiz bo‘ladi, lekin ba’zida bosh og‘rig‘i va ko‘rish buzilishlariga olib kelishi mumkin.
* **O‘smalar (pinealomalar)** – kam uchraydigan, lekin salbiy nevrologik belgilar bilan kechuvchi holatlar.
* **Melatonin disbalansi** – uyqusizlik, depressiya va boshqa sirkadiyal ritm bilan bog‘liq kasalliklar bilan namoyon bo‘lishi mumkin.

## Tadqiqotlar va ilmiy ahamiyati
Ayrisimon bezning biologik soat, qarish jarayoni, saraton kasalliklarida melatoninning himoya funksiyasi kabi ko‘plab aspektlari hali-hanuz o‘rganilmoqda. Melatoninning antioksidant va immun tizimni qo‘llab-quvvatlovchi xossalari ham ilmiy doiralarda katta qiziqish uyg‘otmoqda.

## Tarixiy ma’lumotlar
Ayrisimon bez qadimda ruhiy markaz sifatida qaralgan. Mashhur yunon faylasufi **Platon** uni ruhning joylashgan nuqtasi deb hisoblagan. XVII asrda esa **René Descartes** uni ong markazi deb atagan va uni inson tanasidagi yagona juftlanmagan tuzilma sifatida e’tirof etgan.

## Hayvonlarda
Hayvonlarda, ayniqsa sudralib yuruvchilar va qushlarda ayrisimon bez ko‘proq yorug‘likka bevosita sezuvchi organ sifatida faoliyat yuritadi. Ba’zi hayvonlarda u hatto fotosensor sifatida ishlaydi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri tashqi yorug‘lik sharoitlariga javob beradi.

## Manbalar

* Sadler, T. W. *Langman’s Medical Embryology*. Lippincott Williams & Wilkins, 2012.
* Guyton, A.C., Hall, J.E. *Textbook of Medical Physiology*. Elsevier, 2020.
* Moore, K. L., Dalley, A. F., Agur, A. M. R. *Clinically Oriented Anatomy*. Wolters Kluwer, 2018.
* Reiter, R. J., Tan, D. X., & Rosales-Corral, S. (2014). The universal nature, unequal distribution and antioxidant functions of melatonin. *Life Sciences*, 117(1), 1–10.
* Pineal gland - Encyclopædia Britannica

## Yana qarang

* Meʼda osti bezi

## Manbalar

## Havolalar