Paraalpinizm

**Paraalpinizm** — nogironligi boʻlgan sportchilar uchun moʻljallangan musobaqali toqqa chiqish turidir.

Klassifikatsiya tizimi paraalpinizmda kimlar ishtirok etishi mumkinligini aniqlaydi va sportchilarni nogironlik darajasiga qarab sport toifalariga ajratadi. Sportchilar qaysi toifaga mansub boʻlishi ularning nogironligi paraalpinizmning asosiy harakatlariga qanchalik ta’sir qilishiga qarab belgilanadi.

Musobaqalar uchun sport klassifikatsiyasi paraalpinizmni umumiy moslashtirilgan toqqa chiqishdan ajratib turadi.

## Ishtirok va klassifikatsiya

Paraalpinizm nogironlik turi va funksional imkoniyatlarga qarab bir nechta toifalarni oʻz ichiga oladi. Xalqaro Sport Alpinizmi Federatsiyasi (IFSC) klassifikatsiya qoidalarini belgilaydi va bu qoidalardan AQSHdagi paraalpinizmni boshqaruvchi USA Climbing (USAC) ham foydalanadi.

Musobaqa toifalari quyidagilardan iborat:

* Nevrologik/jismoniy nogironlik (RP1, RP2, RP3)  
* Ko‘rish qobiliyati buzilganlar (B1, B2, B3)  
* Yuqori tana a’zolari amputatsiyasi (AU2, AU3)  
* Pastki tana a’zolari amputatsiyasi (AL2)  
* O‘tirgan holatda (AL1)  
* Yoshlilar (16 yoshgacha)  
* Ochiq (klassifikatsiyasiz musobaqa)

IFSC tomonidan tasdiqlangan musobaqalarda ishtirok etuvchi sportchilar rasman sport toifasiga ajratilish uchun klassifikatsiyadan o‘tishlari kerak. USA Climbing paraalpinizm klassifikatsiyasi tizimi har yili yangilanadigan IFSC qoidalariga asoslanadi.

## Musobaqa formatlari

Musobaqali alpinizmda uchta format mavjud: yetakchi chiqish (lead), tezlik (speed) va toshga chiqish (boulder). Yetakchi chiqish asosiy format hisoblanadi. Sportchilar yiqilgunlariga qadar erishgan eng baland nuqtaga qarab reytinglanadi. Ular oldindan nomaʼlum yo‘nalishlarda harakat qilishadi. Bir nechta sportchi bir xil balandlikka chiqqan taqdirda, natijalar oldingi bosqichdagi ko‘rsatkichlar yoki chiqish vaqti asosida aniqlanadi.

USA Climbing Para Climbing Nationals musobaqasida quyidagi ikki bosqichli formatdan foydalaniladi:
* 1-kun: Saralash bosqichi  
* 2-kun: Onsight final bosqichi

Ishtirokchilar rasmiy IFSC klassifikatsiyalangan toifalarda yoki klassifikatsiyani talab qilmaydigan Ochiq toifada ishtirok etishni tanlashlari mumkin.

## Milliy va xalqaro musobaqalar

**USA Climbing milliy chempionati**

Har yili USA Climbing Para Climbing milliy chempionatini o‘tkazadi. Bu musobaqa xalqaro darajadagi musobaqalarda ishtirok etishni xohlaydigan AQSh sportchilari uchun tanlov bosqichi hisoblanadi. Ishtirok etish uchun sportchilar USA Climbing Para Climbing a’zoligiga ega bo‘lishi va rasmiy toifaga tasniflangan bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, tasnif talab qilinmaydigan Open toifasida ham ishtirok etish mumkin.

**IFSC Jahon kubogi va jahon chempionati**

IFSC Paraclimbing Jahon kubogi har yili o‘tkaziladi. Musobaqalar Yevropa, Shimoliy Amerika va Osiyo bo‘ylab o‘tkaziladi. Har ikki yilda bir marta IFSC Paraclimbing jahon chempionati bo‘lib o‘tadi va u IFSC sport toqqa chiqish bo‘yicha jahon chempionati bilan birga o‘tkaziladi.

USA Climbing Para Climbing milliy chempionatida yuqori natija ko‘rsatgan sportchilar IFSC Jahon kubogi va jahon chempionatlarida ishtirok etish uchun taklifnoma olish huquqiga ega bo‘ladilar.

## Milliy va xalqaro musobaqalar

**USA Climbing milliy chempionati**

Har yili USA Climbing tashkiloti tomonidan Paraklimbing milliy chempionati o‘tkaziladi. Bu musobaqa xalqaro miqyosda ishtirok etishni istagan AQSh sportchilari uchun saralash bosqichi hisoblanadi. Unda qatnashish uchun sportchilarda USA Climbing Paraklimbing a’zoligi bo‘lishi va rasmiy toifaga tasniflangan bo‘lishi kerak. Shu bilan birga, tasniflanmagan sportchilar Open (ochiq) toifasida ishtirok etishlari mumkin.

## Manbalar

**IFSC Jahon kuboklari va jahon chempionatlari**

IFSC Paraklimbing Jahon kubogi har yili o‘tkaziladi, musobaqalar Yevropa, Shimoliy Amerika va Osiyo davlatlarida bo‘lib o‘tadi. Har ikki yilda esa IFSC Paraklimbing jahon chempionati o‘tkazilib, u IFSC sport toqqa chiqish jahon chempionati bilan birgalikda tashkil etiladi.

USA Climbing Paraklimbing milliy chempionatida yaxshi natija ko‘rsatgan sportchilar IFSC Jahon kuboklari va Jahon chempionatlarida ishtirok etish uchun taklifnoma olishlari mumkin.

## Paralimpiadaga kiritilishi

2023-yil yanvar oyida Xalqaro Paralimpiya qo‘mitasi (IPC) paraklimbing sport turini 2028-yilgi Los-Anjeles yozgi Paralimpiya o‘yinlari dasturiga kiritish uchun nomzod sifatida ko‘rsatdi. 2024-yil 13-iyun kuni LA28 tashkiliy qo‘mitasi paraklimbingni rasmiy ravishda o‘yinlar dasturiga kiritilganini e’lon qildi. Bu paraklimbingning Paralimpiyada ilk marotaba ishtirok etishini anglatadi.

## Tarixi

Xalqaro Sport Toqqa Chiqish Federatsiyasi (IFSC) ilk bor paraklimbing bo‘yicha xalqaro musobaqani 2006-yilda Rossiyaning Yekaterinburg shahrida o‘tkazgan. Keyinchalik sport turi kengaydi va 2010-yilda IFSC taqvimiga muntazam musobaqalar qo‘shildi. 2011-yildan boshlab IFSC Paraklimbing jahon chempionatlari o‘tkazib kelinmoqda. Bu chempionatlar sportchilarni bir xil sahnada namoyish etish maqsadida umumiy toqqa chiqish jahon chempionati bilan birgalikda o‘tkaziladi.

2017-yil yanvar oyida Xalqaro Paralimpiya qo‘mitasi (IPC) IFSCga "taniqli xalqaro federatsiya" maqomini berdi.

2024-yil iyun oyida LA28 tashkiliy qo‘mitasi paraklimbingni 2028-yilgi yozgi Paralimpiya o‘yinlariga kiritilganini yana bir bor rasman e’lon qildi.

## Rivojlanish

2018-yil oktyabr oyida IFSC paraklimbing bo‘yicha rivojlantirish rejasini e’lon qildi. IFSCning 2020–2028 yillar strategik rejasiga muvofiq, tashkilot paraklimbingni professional darajaga ko‘tarishni va uni 2028-yildan boshlab Paralimpiya o‘yinlari dasturiga kiritishga tayyorlashni maqsad qilgan.

2023-yilda Avstriyaning Innsbruk shahri, Shveysariyaning Villars shaharchasi va AQShda joyi hali aniqlanmagan uchta Paraklimbing jahon kubogi hamda Shveysariyaning Bern shahrida jahon chempionati rejalashtirildi.

2023-yil yanvar oyida IPC 2028-yilgi Paralimpiya o‘yinlariga kiritilishi mumkin bo‘lgan yangi sport turlari ro‘yxatiga paraklimbingni ham qo‘shdi va yakuniy qarorni o‘yinlarning tashkiliy qo‘mitasiga qoldirdi. 2024-yil iyun oyida esa LA28 tashkiliy qo‘mitasi ushbu sport turini rasmiy ravishda tanladi.
## Manbalar