open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sohibqiron (doston)

"SOHIBQIRON" — oʻzbek xalq dostoni. Oʻgay onalar tuhmati bilan chaqaloqligidayoq ota-onasidan ajratilgan egizaklar taqdiri haqidagi dostonlar turkumi ("Qironxon", "Oyparcha", "Odilxon", "Choryor", "Zorliq bilan Mungliq" va boshqalar)ga kiradi. "S."da farzandsizlik tufayli chekilgan ohu zorlar, kundoshlarning moldunyo orttirish yoʻlidagi gʻarazli niyatlari, qabixdiklari, shohning adolatsiz hukmi, Boʻtakoʻzning zindonda azob tortishi, egizaklar taqdiri, sarguzashtlari va hokazo fantastik hodisalar bilan uygʻunlikda ifodalangan. Unda muhim ijtimoiy, maʼnaviyaxloqiy masalalar, omma ongiga oson yetib boradigan uslubda bayon kilingan. "S." dagiga oʻxshash syujet boshqa xalqlar yozma adabiyotiga ham oʻtgan (A. S. Pushkinning "Shoh Sulton, ulik malika va yetti bahodir haqida ertak" asari).

Nashri: Sohibqiron, Doston, T., 1964.
Sohil

**Sohil** – 1) quruqlikning suv havzasi (dengiz, koʻl, daryo va boshqalar) qirgʻogʻi boʻylab choʻzilgan va ularga nishab boʻlgan qismi, relyefi hozirgi zamon va qadimgi relyef shakllariga mos boʻladi. Sohil 3 zona: 1) dengizboʻyi – dengiz terrasalari zonasi, 2) hozirgi zamon qirgʻoq shakllari rivojlanayotgan qirgʻoq zonasi, 3) suv bosgan qadimgi qirgʻoq shakliga ega sohilboʻyi zonasidan iborat; 2) Sahroi Kabir janubida choʻllar bilan fasliy nam oʻrmonlar oʻrtasida joylashgan savanna zonasi.

## Yana qarang
* Qirgʻoq

## Manbalar
Spazm

**Spazm** (yun. spasmos — tortishish) — muskullarning beixtiyor taranglanishi, qisqarishi. Koʻndalang targʻil (skelet) muskullari spazmi (mas, baʼzi falajlaryaa) va qon tomirlar devori (mas, stenokardiyam), bronxlar (qarang Bronxiol astma), qiziloʻngach (kardiospazm), ichaklar va boshqa silliq muskullar spazmi farqlanadi. Skelet muskullari S. ida harakat qilish qiyinlashadi, silliq muskullar S.ida turli aʼzolar funksiyasi buziladi.
Spazmolitik moddalar

**Spazmolitik moddalar** (spazm va ... liz) — silliq muskulli aʼzolar (tomir, bronx, meʼdaichak, oʻt, siydik yoʻllari va boshqalar) devorini boʻshashtiradigan dorilar. Miotrop va neyrotrop Spazmolitik moddalar boʻladi. Silliq muskullarga bevosita taʼsir etadigan miotrop Sm.ga papaverin, noshpa, eufillin, dibazol va boshqa, silliq muskullarning qisqarishiga sabab boʻladigan nerv impulyelarini yoʻqotadigan neyrotrop Sm.ga esa xolinolitik moddalar (mxolinolitiklar — atropin, spazmolitik va boshqalar) hamda simpatomimetik dorilar (adrenalin, efedrin, izadrin) kiradi. Sm. stenokardiya, bronxial astma, miya tomirlari spazmi, xoletsistit, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yarasi, oʻt va buyrak toshi kasalliklarida qoʻllanadi.
Spazmofiliya

**Spazmofiliya** (yun. spasmos — tortishish va philia — moyillik), shaytonlash — qonda kalsiy miqdorining kamayishi natijasida paydo boʻlib, vaqtvaqtida shaytonlab qolish bilan kechadigan kasallik. Odatda, 2 yoshgacha boʻlgan bolalarda, ayniqsa bahorda koʻproq kuzatiladi.

Bolani yaxshi parvarish qilmaslik, notoʻgʻri emizish, toza havoda kam olib yurish Sning rivojlanishiga sabab boʻladi. Kasallikning yashirin va ochiq shakli bor. Yashirin shakli bola nervining oʻta qoʻzgʻaluvchanligi bilan harakterlanadi. Boshqa kasalliklar qoʻshilganda, ayniqsa raxit zoʻrayganda ochiq shaklga oʻtadi, bunda har xil muskullarda tortishish va tirishish roʻy beradi. Koʻpincha bola chinqirib yigʻlaganda tovush yorigʻi torayib, muskullari tortishib qoladi (spazm).

Baʼzi bolalarda qoʻl va oyoq panjasi muskullarining tortishishi kuzatilib, bu bir necha soatdan bir necha kungacha choʻzilishi mumkin.

Shaytonlash paytida bolaning hushdan ketishi Sning xavfli koʻrinishidir. Dastlab bolaning rangi oqarib, yuz muskullari ucha boshlaydi, soʻngra umumiy shaytonlash boshlanadi. Bolaning boshi orqaga tortib ketadi, ogʻzidan soʻlak oqadi, lablari koʻkaradi, nafasi oʻzgaradi, beixtiyor siyib yuboradi va ichi ketadi. Talvasa bir kunda bir necha marta tutib, har safar 20—30 min.gacha davom etishi mumkin. Odatda, bolada xurujdan soʻng hech qanday asorat qolmaydi. Ayrim hollarda nafas yoki yurak faoliyatining toʻxtab qolishi natijasida oʻlim roʻy berishi mumkin.

Bolada tirishish paydo boʻlishi bilan vrach chaqirish lozim. Bolaning nafas olishi qiyinlashsa, vrach kelguncha unga toza havo yoki kislorod yostigʻidan kislorod berish kerak.

Xuruj paytida bola baʼzan tilini tishlab oladi yoki tili nafas yoʻlini toʻsib qoʻyadi, shuning uchun bint bilan tilni tortib turgan maʼqul.

S.ning oldini olishda bolani toʻgʻri parvarish qilish, vrach tavsiya etgan parhez taomlar bilan ovqatlantirish, toza havoda olib yurish katta ahamiyatga ega.
Spainiklar

**Spainiklar** (Diplozoon) - monogenetik soʻrgʻichlilar sinfiga, diplozoonidlar oilasiga mansub urugʻning nomi. Bir necha turi bor. Uzunligi 8&nbsp;mm gacha. Karpsimon baliqlar jabrasida, keng tarqalgan turi — paradoksal spaynik otscha baliqlar jabrasida parazitlik qiladi. Yosh S. alohida yashaydi. Keyinchalik yosh parazitlar qorin va yelka soʻrgʻichlari yordamida birbiriga yopishib olib yashashga oʻtadi. Bunday S. dan birining urugʻ yoʻli ikkinchisining tuxum yoʻliga ochiladi. Natijada ular birbirini urugʻlantiradi. Bu parazitlar oʻzinioʻzi otalantira olmaydi. Voyaga yetgan parazitlarning baliqlar jabralariga yopishish uchun yopishuvchi disklari, klapanlari va ilmoqchalari mavjud.
Spartak

**Spartak** (miloddan avvalgi 71-yil) — Qadimgi Rimda koʻtarilgan qullarning yirik qoʻzgʻoloni rahbari. Frakiyalik shohlar xonadoniga mansub boʻlgan. Rimliklarga asir tushib, qul qilib sotib yuborilgan va Kapuyadagi gladiatorlar maktabiga olingan. Bir guruh gladiatorlar (taxminan 70 kishi) bilan  Vezuviyga ko'chgan. Tez orada uning lashkari qochoq qullar va ozod ijaradorlar hisobiga koʻpayib 10 ming kishiga yetgan. Spartakka qarshi yuborilgan rimliklar otryadlari (dastlab 3 ming, soʻngra 10 ming kishi) tormor qilingan. Qoʻzgʻolon Italiyaning janubiy viloyatlariga tez tarqalgan. Spartak oʻz armiyasini (taxminan 70 ming kishi) Apuliya va Lukaniya tomon boshlagan. Spartak armiyasi Rim harbiy tartibotiga asosan tashkil etilgan. U qattiq harbiy intizom oʻrnatgan. 72-yilda Rim senati Spartakka qarshi 2 armiya yuborgan, biroq Spartak qoʻshini ularni boʻlib yuborib, tormor keltirgan. Spartak armiyasi Adriatika dengizi sohili boʻylab butun Italiyani va Sizalpin Galliyasi (hozirgi Shimoliy Italiya)ni bosib oʻtgan va Mutina yaqinidagi jangda Rim prokonsuli Kassiy qoʻshinini yenggan. Spartakning rejasi, aftidan, qullarni Italiyadan olib chiqib ketish boʻlgan. Biroq Kassiy ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng u qoʻshinni janubiy tomon qaytargan. Rimda qoʻzgʻolonchilarga qarshi kurashish uchun 6 ta yangi legion tashkil etiladi, qoʻmondon etib yirik siyosiy arbob Krass tayinlanadi. Krass armiyasi qoʻzgʻolonchilar bilan jangga kirishmay, ularni taʼqib etgan. Spartak Sitsiliyaga oʻtib olish uchun kemalar yetkazib berish haqida kilikiyalik qaroqchilar bilan kelishgan. Lekin qaroqchilar Spartakni aldashgan: Spartak armiyasi eson-omon Messina boʻgʻoziga yetib kelganda, u ortidagi Italiyadan ajralib qolgan (Krass dengizdan dengizgacha uzunligi 55&nbsp;km, kengligi va chuqurligi 4,5 m xandaq qazishni, uni devor bilan mustahkamlashni buyurgan). Spartakchilar bu istehkomni yorib oʻtganlar, shturm chogʻida qoʻzgʻolonchilarning taxminan 2/3 qismi halok boʻlgan. Spartak armiyani tezda toʻldirib uning sonini 70 ming kishiga yetkazgan, soʻngra Brundiziya tomon yoʻl olgan, maqsadi Gretsiyaga oʻtib olish edi. Rim senati Spartakka qarshi Pompey Gney va Mark Lukull boshchiligida qoʻshin yuborgan. Rim armiyalarini oʻzaro qoʻshilib harakat qilishlaridan xavfsiragan Spartak Krase bilan Apuliya va Lukaniya chegarasida hal qiluvchi jang qilishga majbur boʻlgan (71 y. bahori). Spartak armiyasi (taxminan 60 ming kishi) tormor keltirilgan, Spartak jangda halok boʻlgan. Taxminan 6 ming qoʻzgʻolonchi Rimdan Kapuyaga boradigan yoʻl boʻylab oʻrnatilgan dorlarga chormixlab qoʻyilgan. Qoʻzgʻolon tarqoq holda yana bir necha yil davom etgan. Spartak qoʻzgʻoloni Rimda hokimiyatni imperatorlik boshqaruvi shakli oʻrnatilishini tezlashtirgan. Chunki quldorlar qulchilik tuzumini saqlab qolish uchun kuchli davlat hokimiyati zarurligini anglaganlar.
Spartokiylar

**Spartokiylar** — Bospor podsholari sulolasi (mil. av. 438— mil. av. taxminan 2-asr), Eng mashhurlari: Spartok I (mil. av. 438—433), Levkon I (mil. av. 389/388 — 349/348), Perisad I (mil. av. 4-asr).
Boris Spasskiy

**Boris Vasilyevich Spasskiy** (30-yanvar 1937-yil, Leningrad, SSRI – 27-fevral 2025-yil, Moskva, RF) – shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1956), jahonning chempioni (T. V. Petrosyan ustidan gʻalaba qozongan, 1969—72). Koʻp xalqaro turnirlar gʻolibi. 1976-yilda Fransiyaga koʻchib ketadi. 2012-yilda Rossiyaga qaytib keladi. U 1980-yillarning oxirigacha faoliyatini davom ettiradi. 2010-yilda Vasiliy Smislov vafotidan soʻng shaxmat boʻyicha jahon chempionlari orasida eng yoshi kattasi boʻladi.

Dastlab Spasskiy hujumkor kombinatsion oʻyin uslubi bilan ajralib turardi. Vaqt oʻtishi bilan u oʻzining ochilish repertuarini, pozitsion mahoratini va oʻyin oxiri texnikasini takomillashtirdi va oʻzining eng yuqori choʻqqilarida oʻyinning barcha sohalarida juda kuchli boʻlgan koʻp qirrali oʻyinchi edi..

## Bolaligi

Spasskiy Leningradda tugʻilgan boʻlib, oilada ikkinchi farzand edi. Uning akasi Georgiy 1934-yilda tugʻilgan. Shaxmatchining bobosi Vladimir Spasskiy Kursk viloyatidan Davlat Dumasining 4-chaqiriq deputati boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan keyin, Leningrad shahri blokada boshlanishidan biroz oldin, Boris va uning akasi Kirov viloyatining Orichevskiy tumanidagi Korshik qishlogʻiga evakuatsiya qilinadi. Ular ikkinchi eshelonda ketishadi. Birinchi va uchinchi eshelon bombardimon qilinadi. Aka-uka bolalar uyiga joylashtiriladi. U yerda Boris besh yoshida shaxmat oʻynashni oʻrganadi. 1943-yilda ularning ota-onasi qamaldagi Leningraddan qochib, farzandlarini olib Moskva viloyatiga ketishdi. Ularning oilasi Shchelkovskiy tumani Sverdlovskiy qishlogʻida yashay boshlaydi.

Uning otasi avtomobil boʻlinmasiga komandirlik qilgan. 1944-yilda Borisning otasi oilasini tashlab ketadi. Bu vaqtda uning onasi
uch oylik homilador edi. Noyabr oyida Borisning singlisi Iraida tugʻiladi. Singlisi keyinchalik shashka boʻyicha grossmeyster va yuz kataklik shashka boʻyicha jahon vitse-chempioni boʻladi.

## Manbalar
Sparta (maʼnolari)

**Sparta**:

* Sparta (Shimoliy Karolina) — AQShning Shimoliy Karolina shtatidagi shahar.
* Sparta (davlat) (Lakedemon) — Lakonika (Peloponnes)dagi yunon shahar-davlati.
Sparta (davlat)

**[[Sparta]]** (, ) yoki **Lakedemon** (, ) — Lakoniya (Peloponnes) dagi yunon shahar-davlati (polney); mil. av. 8—6-asrlarda Pelopponesning janubiy qismini bosib olgach, yirik davlatga aylangan. Rivoyatga koʻra, Spartadagi davlat tuzumiga Likurg (9—8-asrlar) tomonidan asos solingan. Spartiatlar (Spartaning toʻla huqukli fuqarolari) oʻzlariga biriktirib qoʻyilgan ilotlar bilan teng ravishda davlat yer boʻlaklariga egalik qilishgan, oʻzlari esa, asosan, harbiy ish bilan mashgʻul boʻlishgan. Hunarmandchilik va savdo perieklar qoʻlida boʻlgan. Sparta — oligarxik davlat tuzumiga ega polisning yuksak namunasi; davlat ishlari gerusiya, soʻngra eforlar kollegiyasi tomonidan hal etilgan. Afina va Sparta oʻrtasidagi raqobat 431—404-yillardagi Peloponnes urushiga olib kelgan; Sparta unda gʻalaba qozonib Yunoniston ustidan oʻz hukmronligini oʻrnatgan. Mil. av. 4—3-asrlarda Spartada tovarpul munosabatlari taraqqiy etgan, bu mulkiy tabaqalanishni yanada kuchaytirgan. Sparta Fiva bilan Levktra (371) va Mantineya (362) yonida boʻlgan janglarda magʻlubiyatga uchragach, ikkinchi darajali davlatga aylanib qolgan. 146-yilda Rim tomonidan boʻysundirilgan, mil. av. 27-yilda Rimning Axayya provinsiyasi tarkibiga kirgan. Qadimgi Sparta oʻrnida hozirgi Gretsiyaning Sparta shahri joylashgan.

## Manbalar

## Havolalar

* GTP – Sparta
* GTP – Qadimgi Sparta
* 
*
Spektrogelioskop

**Spektrogelioskop** (spektr, gelio... va yun. skopey — qarayman) — Quyosh sirtini vizual kuzatishga imkon beradigan spektral astronomik asbob. S. katta spektroskopmonoxromatordan iborat; uning kirish tirkishi tekisligiga uzun fokusli obyektiv yoki koʻzgu yordamida Quyosh tasviri tushiriladi, chikish tirkishi esa Kuyosh spektridan baʼzi spektral chiziq (odatda, qizil vodorod chizigʻi Na) ni ajratib oladi. Tirqishlar ketma-ket joylashganligi tufayli kuzatuvchida koʻrish taassuroti yoʻqolmasligi uchun ikkala tirkish ham sinxron tebranma harakatga keltiriladi. Natijada kuzatuvchi Quyosh atmosferasini yoki Kuyosh gardishidan tashqarida hosil boʻladigan protuberansgar, xromosfera va boshqalarni kuzatishga muvofiq boʻlinadi. Tirkish oʻrniga prizma oʻrnatish ham mumkin; u motor vositasida aylantiriladi va Quyosh gardishining tasviri boʻlaklarga boʻlib kuzatiladi. S. birinchi marta 1891-yil amerika olimi E. Xeyl va fransuz astronomi A. Delandr konstruksiyalari asosida yaratilgan.
Spektrometriya

**Spektrometriya** (spektr va ... metriya) — spektrlarni oʻlchash nazariyasi va usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan ilmiy soha. Toʻlqinlar uzunliklarining optik diapazonida S. amaliy metrologiya, spektroskopiya va chizikli tizimlar nazariyasi boʻlimlarini birlashtiradi. S spektral asboblar (spektrometr, spektrosensitometr va boshqalar)ning prinsipial sxemalarini tanlash va hisoblash usullarini optimallash uchun xizmat qiladi. S. yordamida olingan natijalar nazariy va amaliy ishlarda keng qoʻllanadi.
Spektrofotometriya

**Spektrofotometriya** - oʻlchashlar texnikasining spektrometriya, fotometriya va metrologiyani oʻz ichiga olgan sohasi. Spektrlarning yutilishi, qaytarilishi, tarqatilishi spektral koeffitsiyentlarini hamda muhitlar, qoplamalar, sirtlar, nurlatgichlarning spektral yorqinliklarini miqdoriy oʻlchash usullari va sabablarini ishlab chiqish bilan shugʻulanadi.
Aleksandr Spendiarov

**Aleksandr Afanasyevich Spendiarov (''Spendiaryan'')** – (1871.20.10 (1.11), Ukraina, Kaxovka shahri – 1928.7.5, Yerevan] – arman kompozitori, dirijyor, jamoat arbobi. Armaniston xalq artista (1926). Arman musiqasining klassigi, milliy simfonizm ("Erivan etyudlari", 1925 va boshqalar) va opera ("Almast", 1928) yaratuvchisi. Simfonik, vokalsimfonik, xor va boshqa asarlar muallifi. Armaniston opera va balet teatriga Spendiarov nomi berilgan (1939). Yerevanda Spendiarov uymuzeyi mavjud. 11 jildli mukammal asarlari toʻplami nashr etilgan (1943–85). Toshkentda 1953-yilda "Almast" operasi sahnalashtirilgan.
Michael Spence

**Michael Spence** (1943, Montkler, AQSH, NyuJersi shtati) — asli kanadalik amerikalik iqtisodchi. Prinston (1966) va Oksford (1968) universitetlarini tugatgan. Garvard universitetida iqgisodiyot doktori. Asimmetrik axborotli bozorlar, mehnat bozori, tashqi signallar nazariyalari sohalaridagi tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (2001, J. Akerlof, J. Stiglits bilan birga). SPENSER (Spenser) Gerbert (1820.27.4, Derbi shahri 1903, 8.12, Brayton shahri) — ingliz faylasufi va sotsiologi, pozitivizm asoschilaridan biri. F. Bekondai keyin umumiy bilim tizimini yaratishga uringan olim hisoblanadi. S. oʻzining asosiy asari 10 j.li "Sintetik falsafa tizimi" kitobi ustida uzoq ishladi (1862—96)!Ibtidoiy madaniyatni oʻrganishga muayyan hissa qoʻshdi. Kont izidan borib sotsiologiya asosiga evolyusiya gʻoyasini qoʻygan. Uning "Sotsiologiya asoslari" asarining oʻzagini biologik va ijtimoiy organizmlar oʻrtasida oʻxshashlik mavjud, degan qoida tashkil etadi. S. karashlarida evolyusiontarixiy yondoshuv strukturalifunksional va tizimli yondoshuvlar bilan qoʻshilib ketgan. Uning fi kricha, ijtimoiy organizm 3 ta asosiy "tizim"dan iborat: "regulyativ", "hayot uchun vositalar ishlab chiquvchi", "taqsimlovchi". "Regulyativ" tizimni tahlil etar ekan, S. eʼtiborni "ijtimoiy nazorat" vositalariga qaratadi. Xususan, u siyosiy boshkaruvni ijtimoiy nazoratning bir turi sifatidagina tushuntirgan. Bu tartibotlar ibtidoiy jamiyatdayoq mavjud boʻlgan shakllardan yuzaga kelgan va astasekin rivojlanib borgan. Har qanday ijtimoiy tartibot ijtimoiy harakatlarning mustahkam tuzilmasi sifatida shakllanadi. S. shaxsning rivojini evolyusiyaning oliy maqsadi va taraqqiyotning asosiy mezoni deb bildi, sinfiy kurashni qoraladi. S. sotsiologik taʼlimotining baʼzi goyalari (jamiyatning organik konsepsiyasi, muvozanat nazariyasi va boshqalar) ni zamonaviy sotsiologiya maktablari puxta oʻzlashtirgan.

## Manbalar
Sperma

**Sperma** ( sperma — uruġ, obbon, pusht), shahvat — odamda jinsiy aloqada erkaklardan, shuningdek, erkak hayvonlardan ajraladigan suyuqlik; erkaklik jinsiy bezlari ishlab chiqaradi. Quyuq, och kulrang, yopishqoq, hidli, Sperma spermatozoid va urugʻ suyuqligidan iborat. Sperma tarkibida oqsillar, yogʻlar, uglevodlar, kalsiy, kaliy, natriy tuzlari va boshqa organik, anorganik moddalar boʻladi. Sperma balogʻatga yetish davrida paydo boʻlib, voyaga yetganda koʻpayadi va yosh ulgʻaygan sari kamaya boradi. Har bir jinsiy aloqada ajralgan Sperma miqdori har xil turlarda turlicha: odamda 2—6 ml, buqada oʻrtacha 4—5 ml, otda 60—100 ml, choʻchqada 250 ml gacha, qoʻchqorda 1 — 1,5 ml. Spermadagi spermatozoid miqdori hayvonlarning yashash sharoitiga qarab ham har xil (qoʻchqorda 30% ga, buqada 14% ga yaqin, ot va choʻchqada 7—8%) boʻladi.

Spermaning urugʻlantirish taʼsiri spermatozoidning miqdori va sifatiga bogʻliq. Organizmning baʼzi patologik holatlarida Spermada spermatozoid boʻlmasligi (azoospermiya), miqdorining kamayishi (oligospermiya), harakatsiz (nekrospermiya) yoki gʻayritabiiy holatda (teratospermiya) boʻlishi mumkin. Sperma bepushtlik sababini aniqlashda sud tibbiy ekspertizasida tekshiriladi. Sperma sifatini baholash, uni suyultirish, saqlash, tashish va olish usullari qishloq xoʻjaligi. hayvonlarini sunʼiy qochirishda muhim ahamiyatga ega.

## Yana qarang
* Spermatozoid
* Urugʻlanish
Spektakl

**Spektakl** ( — tomosha) — teatr sanʼati asari. Postanovkachirej. boshchiligida teatr jamoasi (aktyorlar, rassom, kompozitor, baletmeyster va hokazo) tomonidan yaratiladi. Spektakl asosida pyesa (opera va balet kompozitor partiturasi, libretto, ssenariy) mazmuni bilan belgilanuvchi gʻoyaviy niyat yotadi. Tanlangan pyesaning talqin rejalari, dekoratsiya va liboslarning eskizlari, rollar taqsimoti teatr badiiy kengashida muhokama qilinadi. Rej. pyesa va obrazlarning talqin vositalarini muayyan gʻoya va badiiy shaklga boʻysundiradi, Spektaklning koʻrinishlari, yechimi va ramziy ishoralarini rassom bilan hamkorlikda hal qiladi. Aktyorlar bilan ishlash, mizansahnalarni belgilash, sahnaviy obrazlar va ular oʻrtasidagi munosabatlarni shakllantirish Spektakl yaratish jarayonining hal qiluvchi shartlaridan biridir. Spektakl sintetik asar boʻlgani uchun undagi bezak, jihoz, libos, pardoz, musiqa va raqs vositalari, chiroklar va turli effektlar uni yanada boyitadi. Yana q. Teatr, Rejissyorlik sanʼati, Aktyorlik sanʼati.
Spektrogeliograf

**Spektrogeliograf** (spektr va geliograf) — biror kimyoviy element (koʻpincha, vodorod — N yoki kalsiy — Sa) ning nurlanishiga mos spektr sohasi nurlarida Quyosh gardishi (yorugʻlikning quyosh gardishi boʻylab taqsimlanishi) ni suratga olishga imkon beradigan astronomik qurilma. S.da fotoplastinka Kuyosh spektrining istalgan sohasidagi qisqa oraliqni ajratib oladigan ikkinchi chiqish tirkishi orqasiga joylashtiriladi. Sni Quyosh tasviri va fotoplyonkaga nisbatan harakatlantirish yoʻli bilan Kuyosh gardishining fotosuratini olish mumkin. Baʼzi teleskoplarga ayni vaqtda har xil spektral chiziqlarda Quyosh gardishining ikki tasvirini olishga imkon beradigan kush S. oʻrnatiladi. Kosmik tadqiqotlarning rivojlanib ketganligi munosabati bilan raketalar va Yer sunʼiy yoʻldoshlariga ham S. oʻrnatiladi. Bundan maqsad ultrabinafsha va rentgen nurlarida spektrogeliogrammalar olishda, Quyoshni har jixatdan urganihda S.ning ahamiyati katta.
Spermatogenez

**Spermatogenez** (sperma va ... genez) — hayvonlarda va koʻpchilik oʻsimliklarda dastlabki diploid jinsiy hujayralarni ixtisoslashgan erkaklik hujayralari — spermatozoidlar yoki spermiylarga aylanishi. Rivojlanayotgan jinsiy qujayralar oʻzaro sinsitial bogʻlangan. S. koʻpayish, oʻsish, yetilish va spermatozoidlar shakllanishi davrlaridan iborat. Koʻpayish davrida diploid hujayralar — spermatogoniyalar bir necha marta mitoz boʻlinadi va oxirgi interfazada DNK replikatsiyalanadi. 2davrda ular oʻsib, 1tartib spermatotsitlarga aylanadi. 3davrda 2 marta boʻlinib yetilish, yaʼni meyoz sodir boʻladi. 1boʻlinishda har bir spermatotsitdan 2 tadan 2tartib spermatotsitlar; 2boʻlinishda 4 ta bir xil kattalikdagi spermatidlar hosil boʻladi; xromosomalar soni 2 baravar kamayadi. Spermatidlar S.ning 4davriga oʻtib, spermatozoidlarga aylanadi. Bu davrda ularning akrosomasi, xivchini va qoʻshimcha yadrosi hosil boʻladi; sitoplazmaning koʻp qismi ribosomalar, Golji kompleksi va endoplazmatik toʻr bilan birga chiqib ketadi. Spermatidlar ichidagi bunday oʻzgarishlar telokinetik harakatlanish deyiladi. S. 3 kundan (boʻshliqichlilarda) 20 kungacha (odamda) davom etadi. S. koʻpchilik hayvonlarda urugʻ yoʻlida, germafrodit hayvonlarda esa germafrodit gonadada, gʻovaktanlilarda mezogleyda roʻy beradi. Oʻsimliklarda spermatozoidlar anteridiyalarda hosil boʻladi.
Spermatogoniylar

**Spermatogoniylar** (sperma va yun. gonos — tugʻilish, urugʻ, nayel) — spermatogenezning 1davridagi gaploid urugʻ hujayralar. Urugʻ naylari devoridagi ixtisoslashmagan birlamchi jinsiy yoki urugʻdonning berk uchidagi maxsus hujayralardan rivojlanadi. S.da intensiv mitoz boʻlinish boradi. Mitoz soni tur uchun xos boʻlib, 3 dan 6 martagacha sodir boʻladi. Sut emizuvchilar va ayrim b. hayvonlarda S.ning har xil tuzilishga ega boʻlgan 2—4 tipi maʼlum. Spermatogenezning 2davrida S. 1tartib spermatotsitlarni hosil qiladi.
Spermatozoid

**Spermatozoid** (sperma va yun. zoon — tirik organizm va eidos — koʻrinish) — odam, hayvon va koʻpchilik oʻsimliklarning erkaklik jinsiy hujayrasi. Odam va hayvonlarda urugʻdonda pushthujayrasi (spermatogoniylar)dan hosil boʻladi. Spermatozoidning boshchasi, boʻyni, tanasi va dumi boʻladi. Odam va koʻpgina umurtqasiz hamda umurtqali hayvonlar Si xivchinli yoki dumli boʻlib, ular yordamida harakat qiladi. Baʼzi chuvalchanglar, mingoyoqlar, qisqichbaqasimonlar va kanalar Si dumsiz va turli shaklda, amyobasimon harakatlanadi. S. uzunligi bir necha oʻn mkm dan yuzlab mkm gacha, hasharotlarda bir necha mm. Gistokimyoviy usullar yordamvda S. tanasida oksidlanishqaytarilish fermentlari, glikogen, fosfolipidlar va ATF borligi aniklangan. Bu hol S. tanasi energiya manbai ekanligidan dalolat beradi. Muhit temperaturasi, osmotik bosimi, kislotaliligining oʻzgarib turishi S. funksiyasining buzilishi va tezda gʻalok boʻlishiga olib keladi. S. miqdorining kamayishi (oligozoospermiya) koʻpincha bepushtlikka sabab boʻlishi mumkin.

Oʻsimliklarda harakatchan S. (anterozoid)lar anteridiylarda hosil boʻladi. Koʻpchilik urugʻli oʻsimliklar Sixivchinsiz, faol harakatlanmaydi; ular spermiylar deb ataladi. Yashil va qoʻngʻir suvoʻtlar, ayrim tuban zamburugʻlar, yoʻsinlar, qirqquloqlar, qirqboʻgʻimlar, plaunlar, sagovniklar va ginkgo Spermatozoidining 2 va undan koʻproq xivchini boʻladi. Spermatozoidlar sellyuloza qobigʻining boʻlmasligi, koʻpincha mayda (ayrim sagovniklarda yirik) boʻlishi bilan oʻsimliklarning boshqa hujayralaridan farq qiladi.

## Yana q.

* Tuxumhujayra
* Sperma
Spermatofor

**Spermatofor** (sperma va yunoncha Phoros — olib yuruvchi) — spermatozoidlar bilan toʻlgan kapsula; spermatozoidlarni saqlaydi va qurib qolishdan himoya qiladi. S. ayrim mollyuskalar, zuluklar, pogonoforalar, suvda va quruqliqda yashovchilar, koʻpchilik boʻgʻimoyoklilar uchun xos. Qisqichbaqasimonlar, oʻrgimchaksimonlar va hasharotlar S. ni oyoklari yoki paypaslagichlari yordamida jinsiy yoʻliga kiritadi. Ayrim osminoglarda S. bilan toʻlgan paypaslagich — gektokotil erkagi tanasidan ajralib suzib yuradi; urgʻochisini topsa, uning mantiya boʻshligʻiga kirib oladi. Triton va salamandralar S.ni biror narsaga yopishtirib qoʻyadi; urgʻochisi uni kloakasi bilan oladi. Ayrim xasharotlarning erkagi S.ni urgʻochisi qorin qismiga yopishtirib qoʻyadi. S. yordamida urugʻlanish suvda urugʻlanish bilan quruqlikdagi kuyikish oʻrtasida oraliq holatni egallaydi.
Spermiy

**Spermiy** (sperma soʻzidan olingan) — gaploid xromosomali erkaklik jinsiy hujayralar; 1) spermatozoidning oʻzi; 2) urugʻli oʻsimliklarning xivchinsiz urugʻ hujayrasi; faol harakatlanmaydi.
Spetsiya

**Spetsiya**, La Spetsiya — Italiyaning shimoliy qismidagi shahar. Spetsiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 91 ming kishi (2001). Liguri dengizi sohilidagi port. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik), neftni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Mamlakatda eng yirik issiklik elektr stansiyasi qurilgan. Dengiz va arxeologiya muzeylari bor. Shahar 12-asrdan maʼlum. 14—16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Turizm rivojlangan. Harbiy dengiz bazasi.
Spidvey

**Spidvey** (ing. speed — tezlik va way — yoʻl) — mototsikl sporti turi, trekda, shuningdek, stadionning.yaxmalak yoʻlkasida mototsikl bilan poyga oʻtkazish. Bu sport turi 20-asr boshlarida Avstraliya va Janubiy Afrikada vujudga keddi. Musobaqalar 500 sm³ klassli mototsikllarda 280–400 m uzunlikdagi trassalarda oʻtkaziladi. S. boʻyicha jahon chempionati: shaxsiy hisobda 1934-yildan, jamoa hisobida 1960-yildan, juftliklar oʻrtasida 1970-yildan, yaxmalakda 1966-yildan, tuproq yotqizilgan treqsa (1000 m li masofa) 1971-yildan tashkil qilib kelinadi.
Spidometr

**Spidometr** (ing. "speed" — "tezlik" va "meter" — "metr") — transport mashinalarining harakat tezligini (km/soatda) ko'rsatadigan asbob. Magnit induksiyali va mexanik xillari bor. Magnit induksiyali S. mashinaning uzatmalar qutisidagi ikkilamchi val bilan birikkan oʻzgarmas magnit maydonining S. mili biriktirilgan disk yoki silindrda induksiyalanadigan uyurma toklar magnit maydoni bilan oʻzaro taʼsirlashuviga asoslangan. S. mili mashinaning harakat tezligiga mos ravishda buriladi. Mexanik S. markazdan qochma kuchga asosan ishlaydi (yana Taxometr). S. mexanik yoki elektr usulda mashina transmissiyasi yoki gʻildiraklaridan harakatga keltiriladi. S.ning bir uzeliga  transportning oʻtgan yoʻlini koʻrsatuvchi hisoblash mexanizmi oʻrnatiladi.
Spika

**Spika** — Sunbula yulduz turkumining eng ravshan ayulduzi. Yulduz kattaligi 1,0. S. deyarli ekliptikada joylashgan; u gigant yulduz emas, ammo diametri boʻyicha Quyoshdan 5 marta katta, 740 marta yorugʻ va uvdan 58,28 parsek (190 yorugʻlik yili) uzokda joylashgan.
Spikulalar

**Spikulalar** (lot. spiculum — uchi, mut — nashtar) — 1) ayrim umurtqasizlarning ohak yoki kremniydan iborat skelet elementlari. Gʻovaktanlilar (1, 3, 4 va koʻp oʻqli ignalar shaklida), 8 nurli korallar, egat qorinchali mollyuskalar, ignaterililar (goloturiyalar) va assidiyalar uchun xos; 2) nematodayaaraa erkaklik jinsiy organlarining bir qismi. Ayrim nematodalarda S. kloaka teshigidan chiqarilib, urgʻochisi jinsiy teshigini kengaytirish uchun xizmat qiladi; boshqalarida S. tarnovsimon shakdda, birbiri ustiga taxlanib, urgʻochisi jinsiy yoʻliga urugʻ hujayralarni oʻtkazish vazifasini bajaradi. Odatda, S. 2 ta, baʼzan 1 ta boʻladi.
Spilitlar

**Spilitlar** (yun. spilos — dogʻ, hol) — kuchli oʻzgarishga uchragan bazalt togʻ jinslari, suv osti vulkanlaridan lavaning quyilishi natijasida hosil boʻlgan. Bu jinslarda dala shpati ikkilamchi albitdan iborat. S. mikrolit, baʼzan diabaz strukturali; albitlashgan plagioklazning ingichka va uzun mikrolitlaridan gʻosil boʻlib, ularning oraliklari xlorit va ruda minerali bilan toʻlgan. S. spilitli tuflar, sharli lavalar va ularga yaqin boʻlgan jinslar bilan birgalikda dengiz tagida hosil boʻlgan choʻkindi jinslar orasida uchraydi. S. Yer poʻstidagi chukur yoriklar zonasi bilan alokador. S. burmali mintaqalar rivojlanishining ilk bosqichlarida suv osti sharoitida yuzaga kelgan vulkan ik katlamlarda keng tarqalgan (Kavkaz, Ural, Oltoy, Qozogʻiston va boshqalar). Oʻzbekistonning ZirabuloqZiyovuddin, Tomdi, Nurota, Hisor togʻlarida bor.
Spessartin

**Spessartin** [Germaniyadagi Fapbiy Bavariyaning Shpessart (Spessart) platosi nomidan] — granatlar guruxiga mansub mineral, tarkibida marganets boʻlgan alyumogranat. Kimyoviy formulasi Mn3Al2[Si04]3 boʻlib, izomorf aralashmalar (Fe2+, Mg2+, Sa2+ hamda Y 3+)ga ega. S.ning ferrospessartin, kalsiyli va berilliyli (VeO 0,4% gacha) turlari maʼlum. Kub singoniyali kristallari boshqa granatlarnikidek, lekin zich donador agregatlar holida ham uchraydi. Rangi och pushtidan qoʻngʻirqizilgacha. Kattikdigi 7—7,5; zichligi 3,8—4,2 g/sm³. S. koʻpincha granitli pegmatitlar da, metamorfik togʻ jinslari va skarnlarda, qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladigan olovrang qizgʻish, pushtisargʻish turlari pegmatitlarda uchraydi. Oʻzbekistondagi pegmatit va slanetsli maydonlarda keng tarqalgan.
Roger Wolcott Sperry

**Roger Wolcott Sperry** (20-avgust 1913 – 17-aprel 1994) — amerikalik psixolog va neyrofiziolog. Obermin kolleji (Ogayo shtati) va Chikago universitetida oʻqigan; shu untda, Garvard universiteti, Kaliforniya texnologiya institutida professor Ilmiy izlanishlari nerv sistemasining tuzilishi, koʻrish neyrofiziologiyasi, komissurotomiya (chap va oʻng bosh miya yarim sharlarini biriktirib turuvchi yoʻllarni jarroxdik usulida kesish) asoratlari, chap va oʻng miya yarim sharlarining vazifalarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1981, David H. Hubel va T. Vizal bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Spin

**Spin** (ing. spin – aylanmoq) – kvant tabiatga ega boʻlgan elementar zarralar impulsining xususiy momenti. Elementar zarralarning xususiy magnit momenti S. magnit momenti deb ataladi. Atom yadrosi (va baʼzan atom) harakat miqdorining xususiy momenti ham S. deb ataladi. „S.“ tushunchasini 1925-yilda amerikalik fiziklar J.Ulenbek va S. Proton Gaudsmitlar kiritgan. „S.“ terminining qoʻllanilishiga sabab, dastlab elektronni oʻz oʻqi atrofida ailanuvchi zaryadlangan sharcha deb tasavvur kilingan. Impulsning xususiy momenti va xususiy magnit momenti ana shu harakat tufayli mavjud, deb hisoblangan. Zarralar S. i shu zarralar boʻysunadigan statistika bilan bir qiymatli bogʻlangan. Kvant mexanikada „S.“ toʻgʻrisidagi tushunchalar V. Pauliga tegishli. Pauli koʻrsatganidek (1940) maydonining kvant nazariyasiga asosan butun Sli zarralar Boze— Eynshteyn statistikasita (bozonlar), yarimbutun Slilar esa Fermi— Dirak statistikasiga (fermionlar) boʻysunadi. Fermionlar, mas, elektronlar uchun Pauli prinsipi toʻgʻri, bozonlar uchun esa oʻrinsizdir.

Zarralar Si relyativistik effektdir (buni P. Dirak isbotlagan). Elektronda S. va S. magnit momentining mavjudligi Dirak tenglamasidyan kelib chiqadi.

Ad. L.Bogolyubov N. N., Shirkov D. V., Kvantovie polya, M., 1980.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Sin-Itiro Tomonaga, The Story of Spin, 1997

## Havolalar

* 
* Goudsmit on the discovery of electron spin.
* *[[Nature (journal)|Nature]]*: " Milestones in 'spin' since 1896."
* ECE 495N Lecture 36: Spin Online lecture by S. Datta
Spiral galaktikalar

**Spiral galaktikalar** - tashqi koʻrinishi spiralni eslatuvchi gigant yudduz sistemalari. Teleskopda kuzatilganda katta ravshan yadrosi koʻrinadi, uning atrofini yadrodan boshlanuvchi spiralsimon bir necha shoxobcha oʻrab turadi. Spiral galaktikalar . koʻpincha bir tomonga oʻralgan ikki shoxobchadan iborat boʻladi. Baʼzan daraxt shoxchalariga oʻxshash erkin shoxobchali Spiral galaktikalar . kuzatiladi. Hatto bitta tarmokli S. g. mavjud. Hamma shoxobchalar deyarli bir tekislikda, yaʼni Galaktikaning aylanish tekisligida joylashgan. Andromeda tumanligi ham, bizning Galaktika ham Spiral galaktikalar . (Somon yuliijj ayrim qismlari ikkiga ajralgan holda koʻrinadi) hisoblanadi. Astronomik kuzatishlardan Quyosh sistemasi spiral tarmoklar orasidagi oralikda joylashganligi anikdangan. Ayrim S.g. (mas, NGC 1300) da tarmoklar yadrodan emas, balki u bilan "koʻprik" vositasida bogʻlangan va undan bir necha oʻn parsek masofadan boshlanadi. Bunday S.g. uzilgan S.g. deb ataladi. S.g. oʻz oʻqi atrofida aylanadi. Aylanish tezligini oʻlchab, galaktikalarning massasini taxminan hisoblab chiqarish mumkin (yana qarang Galaktika, Galaktikalar).
Spirallar

**Spirallar** (yun. spira — oʻram) — belgilangan nukta atrofida koʻp marta oʻralib, unga borgan sari yaqinlashadigan 2 yoki undan uzokdashadigan yassi egri chiziqlar. S. xossalaridan fan va texnikaning turli sohalarida foydalaniladi.
Spirillalar

**Spirillalar** — spiralsimon yoki yoysimon bakteriyalar. Oʻlchami har xil (eni 0,6—0,8 dan 2—3 mkm gacha, uz. 1—3,2 mkm dan 30—50 mkm gacha). Spora hosil qilmaydi; grammusbat, harakatchan. Baʼzi turlari lab. muhitida yaxshi unib chikmaydi. S. saprofit, chuchuk va shoʻr suv havzalari, oqmaydigan iflos suvlar va hayvonlar ichagida yashaydi. Ayrim S. kasallik paydo qiladi. Egilgan spiralsimonlarga 
vibrion(vabo vibrioni)
spiroxetalar
borreliya
treponema
leptospiralar
Spiritizm

**Spiritizm** (lot. spiritus — jon, ruh) — marhumlarning ruhi narigi dunyoda yashashiga va u bilan kishilar (fol koʻrish, arvohlarni chaqirish va boshqa usullar bilan) muloqotda boʻlishiga ishonish. Uning kelib chiqishi qad. animistik (qarang Animizm) eʼtiqodlarga, buddizm, hinduiylik, yunon taʼlimotlariga, ularning taʼsirida baʼzi islom firqalarida ham shakllangan tasavvurlarga borib taqaladi. S.da ruxdar bilan maxsus kishilargina (sehrgarlar, kohinlar) bogʻlana oladi deb hisoblangan.
Spiritualizm

**Spiritualizm** (lotincha spiritualis ruhiy) —ruh voqelikning birlamchi asosi, materiyadan mustaqil mavjud boʻlgan alohida nomoddiy substansiya deb hisoblovchi falsafiy qarash. falsafiy termin sifatida fransuz olimi V. Kuzen (1792—1867) ishlatgan. Xudoning mavjudligiga va jonning abadiyligiga ishonuvchi barcha diniy eʼtiqodlar oʻzining moqiyatiga koʻra S. ga kiradi. 19—20-asrlarda fransuz va italyan falsafasidagi bir necha maktab va oqim S. deb atalgan. Idealizmning sinonimi sifatida ham ishlatiladi.
Spirogira

**Spirogira** (Spirogyra) — konʼyugatlar sinfiga mansub suvoʻtlar turkumi. Chuchuk suvlarda keng tarqalgan. Iplari shoxlanmagan, 4—200 mkm kenglikda, bir qator hujayralardan iborat. Hujayralarida bittadan bir nechtagacha spiral oʻralgan xromotoforalari boʻladi. Vegetativ va jinsiy koʻpayadi. Vegetativ kupay i shi noqulay sharoitda bir qancha hujayralarga ajralishi yoki iplarning tasodifiy uzilishi orqali sodir boʻladi. Jinsiy konʼyugatsiya orqali koʻpayishi 2 ta spirogira iplarining parallel joylashib, konʼyugatsiyalangandan soʻng hosil boʻlgan zigotadan yangi S. oʻsib chiqishidan iborat. 340 ga yaqin turi maʼlum. Oqmaydigan va tinch oqadigan suvlarda koʻp uchraydi; koʻpincha suv yuzasida yoki suv tubidagi balchikda "baqatoʻn" deb ataladigan toʻshalma hosil qiladi.
Spinor

**Spinor** ( — aylanmoq) — tayin koordinatalar tizimida ishorasigacha aniqlangan qiymatlar qabul qiladigan matematik miqdor. Bir koordinatalar tizimidan ikkinchisiga oʻtilganda bu qiymatlar maxsus qonun boʻyicha oʻzgaradi. Amalda spinor fazoviy koordinatalari orqali tekshiriladi. Spinorlar kvant mexanikasining koʻp masalalarida qoʻllanadi.

## Yana qarang

* Spinor hisobi
Spinor hisobi

**Spinor hisobi** - matematikaning maxsus tabiatli miqdorlar — spinorlar xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi. Spinor komponentlari vektor, tenzor va boshqa tushunchalar kabi koordinatalar tizimi oʻzgartirilganda maʼlum qonunga boʻysunadi. Masalan, koordinatalar tizimi biror toʻgʻri chiziq atrofida 2l ga burilsa, spinorning barcha komponentlari ishorasi oʻzgaradi.

Spinor tushunchasini 1913-yilda fransuz olimi E. Kartan guruxdarni tasvirlash nazariyasiga oid tadqiqotlarida kiritgan. 1929-yilda nemis matematigi B. V. Varden elektronning spin hodisasini oʻrganishda bu tushunchalarni mustaqil kashf etib, "spinor" atamasini kiritgan. Spinor hisobi da kovariant va kontrvariant spinorlar, spinorlar ustida amallar, valentlik va boshqa tushunchalar tekshiriladi.

Spinor hisobi kvant mexanika, kimyoviy valentlik nazariyasi, Riman geometriyasi va boshqa sohalarda qoʻllanadi.
Spiroxetalar

**Spiroxetalar** (Spirochaetalos) -bakteriyalar tartibi. Hujayrasining diametri 0,2—10,0, uz. 5—500 mkm, spiral buralgan protoplazmatik silindr va uning devoridan iborat. Sirtdan koʻp qavatli qobiq, yaʼni qin bilan oʻralgan. Silindr bilan qin oʻrtasida bitta yoki bir necha fibrillalar joylashgan. Fibrillalar silindrning 2 uchiga birikkan, oʻrta qismi erkin. Ularning tarkibi va tuzilishi bakteriyalarning xivchinlariga oʻxshash boʻlganidan suzish vazifasini bajarishi mumkin. S. boʻlinish orqali koʻpayadi. Grammanfiy, spora hosil qilmaydi; fakultativ aerob yoki anaerob. 1 oilasi, 8 tartibi maʼlum. Koʻpchilik turlari erkin yashovchi saprofitlar; bir kancha turlari mollyuskalar va termitlarga kommensal yoki hayvonlar va odamda parazitlik qiladi (zaxm, leptospiroz va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatadi).
Spiroxetozlar

**Spiroxetozlar** — odam va hayvonlarda patogen spiroxetalar koʻzgʻatadigan, epidemiologiyasi va klinik koʻrinishi har xil infeksion kasalliklar guruhi. Spiroxetalar uzun yoki kiska spirallardan iborat boʻlib, 60° gacha qizdirilganda darxol oʻladi, dezinfeksiyalovchi vositalar va bir kancha dori preparatlari ularga tez taʼsir etadi. S. hamma joyda uchraydi, ularning koʻpchiligi yaxshi oʻrganilmagan. Ichak Si (leptospirozlar), bit yoki kana orqali yuqadigan qonli S. (qaytalama terlama), jinsiy yoʻl bilan yuqadigan S. (zaxm) va tropik mintaqa mamlakatlari S. i (frambeziya, bejel, pinta) yaxshi oʻrganilgan. S.ga spiroxetalar va bakteriyalar assotsiatsiyasi keltirib chiqaradigan kasalliklar: Simanovskiy — Plaut — Vensan anginasi, yarali stomatit ham kiritiladi.

Koʻpchilik spiroxetozlarni davolashda baʼzi kimyoviy preparatlar va antibiotiklar yaxshi naf beradi. Davolash va profilaktika metodlari har bir xol uchun alohida belgilanadi.
Spirt loklar

**Spirt loklar** — baʼzi smolalarning 90—95% li etil spirtdagi eritmasi (30—40%li). Spirt loklar parda hosil qiluvchi moddalar — tabiiy smolalar (shellak, yumshok, kopallar, sandarak, mastike, kanifol, akaroid) hamda fenolaldegid smolalar (mas, iditol) dir. Pardalarning elastikligini oshirish maqsadida Spirt loklarga kanakunjut moyi, zigʻir moyi, yogʻ kislotalari bilan ishlov beriladi, Spirt loklarga spirtda eruvchi organik boʻyagichlar (mas, nigrozin, rodamin) qoʻshib qora va rangli loklar, anorganik pigmentlar bilan dispergirlab emal buyoklar yoki spirtli emallar olinadi. Spirt loklar mebel, charm va boshqalarga sayqal berishda qoʻllanadi.
Spirt sanoati

**Spirt sanoati** — oziqovqat sanoatining oziqovqat xom ashyosi (don, kartoshka, melassa)dan etil spirti (xom ashyo) va rektifikatsiyalangan spirt ishlab chiqaradigan tarmogʻi. Oziqovqat xom ashyosidan tayyorlanadigan spirt faqat tarkibida alkogol boʻlgan ichimliklar ishlab chiqarish.da emas, balki xalq xoʻjaligining tibbiyot, radioelektronika, parfyumeriya va boshqa sohalarida ham ishlatiladi. Texnika ishlarida qoʻllaniladigan etil spirtining koʻp qismi, asosan, oziqovqat uchun ishlatilmaydigan oʻsimlik moddalarini gidrolizlash va turli kimyoviy usullarda sintezlash yoʻli bilan olinadi.

Kraxmalli va qandli moddalarni bijgʻitib spirtli ichimliklar olish kadimdan maʼlum. 11-asrda Italiyada uzum vinosini haydash yoʻli bilan vino spirti olingan. 14-asrda spirt ishlab chiqarish. Fapbiy Yevropa va Rossiyada ancha rivojlangan edi. 19-asrning oxiri —20-asr boshlarida Rossiyada yirik spirt zavodlari qurildi.

20-asrning 90yillariga qadar Oʻzbekistonda Spirt sanoati unchalik rivojlanmagan edi. 1940-yilgacha respublikada faqat Samarqanddagi spirtaraqzdi, "Toshkentvino" kombinatining spirt sexi mavjud edi, xolos. Respublika xalq xoʻjaligi uchun etil va texnik spirtlar sobiq SSSRning boshqa hududlaridan keltirilgan. 1940—90 yillarda viloyatlarda qurilgan vinoarak, zavodlarida kam miqdorda etil spirti ishlab chikarilgan. 1995-yilda etil spirti ishlab chiqarish.ni koʻpaytirish, chet eldan spirt sotib olishga barham berish maqsadida dastlab mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish.ga moʻljallangan Qoʻqon mineral oʻgʻitlar zavodi 1989-yildan etil spirti ishlab chiqarish.ga ixtisoslashtiriddi. Korxona 1995-yildan bugʻdoydan oziqovqat spirti ishlab chiqara boshladi. Uning yillik kuvvati 2464,2 ming dal rektifikat spirt (2003). 1991-yildan Andijon biokimyo zavodi qayta ixtisoslashtirilib, 1994-yildan etil spirti ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi (yillik quvvati 1642,8 ming dal, 2003).

Yangiyoʻl "Biokimyo" zavodi 1995-yildan bugʻdoydan rektifikat etil spirt, sholi chikindisidan texnik spirt ishlab chikaradi. Yillik quvvati 821,4 ming dal. Shuningdek, viloyatlarda joylashgan vinoaraq zavodlarida ham etil spirti ishlab chiqariladi.

Respublikada ishlab chiqarilayotgan oziqovqat spirti, asosan (80%), ichki bozorni — "Oʻzmevasabzavotuzumsanoatxolding" kompaniyasining vinoaraq korxonalarini, "Doridarmon" aksiyadorlik kompaniyasi boʻlinmalarini, "Oziqovqat sanoati" uyushmasi va boshqa korxonalar ehtiyojlarini taʼminlaydi. 1999-yildan oziqovqat spirti Markaziy Osiyo hududidagi boshqa davlatlarga eksport qilinadi.

Oʻzbekiston Spirt sanoati korxonalarida 4032,8 ming dal xom ashyo etil spirti, shu jumladan, "Oʻzkimyosanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi korxonalarida 2637,1 ming dal oziqovqat spirti ishlab chikarildi (2002).

Rivojlangan mamlakatlarda S.s, asosan, AQSH, Germaniya, Buyuk Britaniya, Italiya, Fransiya, Braziliya kabi davlatlarda taraqqiy etgan. AQShda "Shenli distillere", "Jozef E. Sigrem End sane", "Barton distilling"lar etil spirti ishlab chikaruvchi asosiy firmalar hisoblanadi. Germaniya, Fransiya va boshqa mamlakatlarda oziqovqat spirti ishlab chikaruvchi zavodlar, asosan, davlat monopoliyasi tarkibiga kiradi.

Anatoliy Voznenko.
Spitak zilzilasi

**Spitak zilzilasi** - 1988-yilning 8-dekabr ertalab Armanistonning togʻli rayonida sodir boʻlgan dahshatli zilzila hisoblanadi. Magnitudasi 7,0 ball, kuchi 9 balldan ortiq boʻlgan. Zilzila oʻchogidan ajralib chiqqan energiya 10" joulga teng boʻlib, yer yuzasida yoriqlar, koʻchki va oʻpirilmalar hosil qilgan. Baʼzi yoriqlarning uzunligi 4—5 kilometrga choʻzilgan. Kuchli seysmik tebranishlar imoratlarni tiklab boʻlmas darajada xonavayron qilgan. Natijada Spitakdan tashqari 20 ga yaqin shahar, 342 ta qishloq juda katta zarar koʻrgan. 170 dan ortiq sanoat korxonalari ishdan chiqqan. Imoratlar tagida 25 ming kishi halok boʻlib, 19 ming kishi jarohat olgan va 514 ming kishi uysiz qolgan. Kommunikatsiya inshootlari buzilgan.
Split

**Split** — Xorvatiyadagi shahar. Adriatika dengizi sohilidagi port. Aholisi 190 ming kishi (1998). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Atrofidagi shaharlar bilan yirik sanoat tugunini tashkil qiladi. Kemasozlik, sement, kimyo, oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, GES mavjud. S.da Biologiyaokeanografiya ilmiy tadqiqot instituti, dengiz, arxeologiya va boshqa muzeylar, badiiy galereya bor. Turizm markazi va iqlim kurorti. Qad. Rim meʼmorligi — imperator Diokletian saroyi (taxminan 300 y.) va renessans meʼmorligi yodgorliklaridan ratusha, cherkovlar (11—16-asrlar) saqlangan. S. yakinida Salona antik shahar (mil. av. 2-asr — mil. 4-asr) krldiklari topilgan.
Spodumen

**Spodumen** (yun. spodumentos — kulga aylangan, spodos — kul) — zanjirli silikatlarning kichik sinfiga, piroksenlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi LiAl[Si2O6]. Monoklin singoniyali; 1 — 10 sm, baʼzan 1 m va undan ortiq uzunlikdagi prizmatik kristallar hosil qiladi. Kulrang, sargʻish, yashil, pushti, baʼzan rangeiz boʻladi. Shishasimon yaltiraydi. Tiniq pushti va binafsha rangpushti tusdagilari k u n s i t, zumrad rangyashili giddenit deb ataladi. Qattiqligi 6,5—7; zichligi 3,1—3,2 g/sm³. S. boshqa piroksenlardan nur sindirish koʻrsatkichining kichikligi bilan farqlanadi. Granitli pegmatitlarda kvars, mikroklin, albit, berill, lepidolit, tantalit, baʼzan pollutsitlar bilan birga uchraydi. Tez oʻzgaruvchan boʻlib, evkripit agregatlariga (LiAlSiO4) yoki albit bilan seritsitga aylanadi. Nurash poʻstida gilli minerallar hosil qiladi. S. litiy rudalarining asosiy minerallaridir; kunsit bilan giddenit qimmatbaho toshlar hisoblanadi. Xorijda Madagaskar o., AQSH, Braziliya, Myanma va Afgʻonistonda maʼlum. Oʻzbekistonda Chatqol, Ketmonchi, Lolabuloq, Oltintogʻ, Sulton Uvays togʻlari, Kirqbuloq pegmatitlarida oʻrganilgan. S. xorijda elektr keramikasi ishlab chiqarish.da foydalaniladi. Tiniq, chiroyli rangli turlari bezak toshlar va hatto qimmatbaho toshlar sifatida ham ishlatiladi.
Spongolitlar

**Spongolitlar** (yun. spongos bulut va lithos — tosh) — kremniyli choʻkindi togʻ jinsi. Bir, ikki, uch va koʻp oʻqli ninasimon shakldagi kremniyli bulutlarning spikula (spongiy) lari toʻplanishidan hosil boʻladi. S. tarkibida ularning miqdori 50% dan ortiq boʻlib, mustahkam skeletli toʻrni hosil qilgan. Och kulrangli, yashilsimon kulrangli, qora boʻladi. Qad.da hosil boʻlganlari zich, keyingilari esa gʻovakli va yengil. Mineral tarkibi, asosan, amorf opaldan, qisman xalsedondan iborat. Tarkibida radiolyariy va foraminifera chigʻanoqlari, kvars va glaukonit donalari, temir gidrooksidlari va boshqa uchraydi. Bu jinslar hozirgi zamon dengizlarining 250–300 m chuqurliklarida gʻosil boʻladi. Tarkibi 10— 15% budut spikulalaridan iborat mikrogʻovakli opal va opalxalsedonli gezlar deyiladi. S. Moskva yoni, Ural oldida boʻr, Sharqiy Uralning yon bagʻirlarida quyi karbon va Kavkazda paleozoy yotqizikdarida maʼlum. Sanoatda adsorbent sifatida oʻsimlik va hayvon yogʻlarini, neft mahsulotlarini turli qoʻshimchalardan tozalash uchun foydalaniladi.
Spondilyoz

**Spondilyoz** (yunoncha: spondylos — *umurtqa*) — umurtqa pogʻonasining surunkali kasalligi. Umurtqalarning suyak toʻqimalari yuzasida oʻsimtalar oʻsib ketishi tufayli umurtqalar shaklining oʻzgarishi. Moddalar almashinuvining buzilishi organizmda ohak tuzlarining koʻp yigʻilishiga sabab boʻladi. Koʻpincha, keksalarda umurtqa pogʻonasiga koʻp yil davomida ogʻirlik tushib borishi va yosh ulgʻayishi bilan moddalar almashinuvining buzilishi oqibatida roʻy beradi. Erkaklarda ayollarga nisbatan koʻp uchraydi. Yoshlarda S.ning vujudga kelishiga umurtqa pogʻonasining qiyshayishi sabab boʻladi, chunki bunda ogʻirlik umurtqa pogʻonasiga bir xilda tushmaydi. Baʼzan S. ich terlama yoki revmatizm kasalligi oqibatida ham vujudga kelishi mumkin.

Sda umurtqa pogʻonasi ogʻrib, ayniqsa, uning boʻyin va bel qismida harakatlanish buziladi. Ogʻriq, asosan, uyqudan turganda roʻy beradi, bunday hollarda harakat qilish ancha qiyin boʻladi, bel ogʻriydi, baʼzida qirsillaydi. Bemor kerishgandan soʻng harakat qilish osonlashadi, ogʻriq yoʻqoladi. Ogʻriq koʻpincha huruj bilan kechib, obhavo oʻzgarganda koʻpayadi, bunda boʻyin, koʻkrak va bel umurtqalarining *surunkali radikulita* paydo boʻlishi mumkin.

S.ning oldini olish uchun organizmni chiniqtirish, dam olish va mehnat rejimiga rioya qilish, fizkultura va sport bilan muntazam shugʻullanish kerak.

S.ni davolashda massaj, davo gimnastikasi, ratsional ovqatlanish va har xil *fizioterapevtax* muolajalar buyuriladi.

## Manbalar
Spondilit

**Spondilit** — umurtqa pogʻonasining surunkali yalligʻlanishi. Koʻpincha sil kasalligi sabab boʻladi. Zaxm, aktinomikoz, stafilokokk infeksiyasi (umurtqa pogʻonasining oʻtkir va surunkali osteomiyelitm), revmatizmga aloqador artrit va boshqa kasalliklarda S. kamroq uchraydi.

Sil S.ida umurtqa pogʻonasining koʻkrak boʻlimida, zaxm S.ida boʻyin boʻlimida, revmatizmga aloqador S.da bel va koʻkrak boʻlimlarida oʻzgarish roʻy beradi. Sil Si aksari 10 yoshgacha boʻlgan bolalarda, zaxm S.i 40—50 yoshlarda, revmatizmga aloqador S. 20— 30 yoshlarda boshlanadi. Kasallik, odatda, astasekin, bemorga bilinmasdan rivojlanadi.

S.da umurtqalar tanasi yemirilib, umurtqa pogʻonasining shakli oʻzgaradi. Umurtqa pogʻonasining burchak hosil qilib qiyshayishi — bukrilik S.ning eng tavsiflovchi belgisidir. Umurtqalar tanasi bir tekis yemirilganda yon tomonga qiyshayish (skolioz) roʻy berib, koʻproq umurtqa pogʻonasining bel boʻlimida kuzatiladi (qarang: Umurtqa pogʻonasining qiyshayishi).

S.da umurtqa pogʻonasi va uni oʻrab turgan muskullardagi tinimsiz kuchli ogʻriq umumiy sil intoksikatsiyasi belgilari: lanjlik, holsizlik, gavda temperaturasining koʻtarilishi va oriqlab ketish bilan birga kechadi. Kasallik ogʻirlashganda umurtqa pogʻonasining shakli oʻzgaradi (bukrilik), koʻpincha uni oʻrab turgan toʻqimalarda oqma yaralar paydo boʻlib, orqa miyaning zararlanishi kuzatiladi. Jarayon soʻngandan keyin ogʻriq yoʻqoladi, bemorning umumiy ahvoli yaxshilanadi. Biroq buni sogʻayish deb boʻlmaydi. Odatda, infeksiyaning "yashirin" oʻchoqlari boʻlib, ular kasallikning qaytalanishiga olib kelishi mumkin.

S.ga kliniklab. va rentgenologik tekshiruvlar asosida diagnoz qoʻyiladi. Bemor antibakterial preparatlar, ortopedik metodlar (gips karavot, korset va umurtqa pogʻonasini fiksatsiya qilishning boshqa metodlari) bilan, shuningdek, sanatoriykurortda davolanadi. Baʼzan operatsiya qilishga toʻgʻri keladi.

## Manbalar