Monarxizm

**Monarxizm** – monarxiya yoki monarxik boshqaruv tizimini himoya qilish va targʻib etishdir. **Monarxist** – bu muayyan monarxdan qatʼi nazar, ushbu boshqaruv shaklini qoʻllab-quvvatlovchi shaxsdir. Aksincha, maʼlum bir monarxni qoʻllab-quvvatlovchi shaxs royalist hisoblanadi. Monarxiya boshqaruviga qarshi turish esa respublikachilik deb ataladi.

Mamlakatga qarab, royalist taxtda oʻtirgan shaxsni, noibni, taxt daʼvogarini yoki taxtni egallashi mumkin boʻlgan, ammo taxtdan tushirilgan shaxsning hukmronligini yoqlab chiqishi mumkin.
## Tarixi
Monarxiya boshqaruvi eng qadimgi siyosiy institutlardan biridir. Boshliqlik yoki qabilaviy boshqaruv deb nomlanuvchi jamiyat ierarxiyasining shunga oʻxshash shakli ibdidoiy jamoa davridir. Qabilalar Mesopotamiya, Qadimgi Misr va Hind vodiysi sivilizatsiyasi kabi sivilizatsiyalardan boshlangan davlat shakllanishi konsepsiyasini oʻzida aks ettirgan. Dunyoning baʼzi qismlarida qabilalar monarxiyalarga aylangan.

Monarxlar oʻz hokimiyatlarini asosan zamonaviy davrda qoʻldan boy berishgan, ayniqsa Birinchi va Ikkinchi jahon urushlaridan soʻng ularning mavqei sezilarli darajada pasaygan. Bu jarayonning ildizlari  asrga borib taqaladi. Oʻsha paytda Volter va boshqa mutafakkirlar „maʼrifatli mutlaqiyat“ gʻoyasini ilgari surishgan. Bu gʻoya Muqaddas Rim imperatori Iosif II va Rossiya imperatoritsasi Yekaterina II tomonidan qabul qilingan edi.

- asrlarda Maʼrifatchilik boshlandi. Natijada monarxiyaga qarshi yangi gʻoyalar paydo boʻladi, bu esa  asrdagi Amerika va Fransiya inqiloblari kabi bir qancha inqiloblarga olib keladi, bu ikkalasi ham Yevropa monarxiyalari hokimiyatini zaiflashtirishda qoʻshimcha qadamlar edi. Ularning har biri oʻziga xos tarzda Jan-Jak Russo tomonidan qoʻllab-quvvatlangan xalq suvereniteti konsepsiyasini namoyish etdi. 1848-yil kontinental Yevropa monarxiyalariga qarshi inqiloblar toʻlqinini boshlab berdi. Birinchi jahon urushi va oqibatlari natijasida Yevropaning uchta yirik monarxiyasi: rus Romanovlar sulolasi, nemis Gogensollernlar sulolasi, shu jumladan boshqa barcha nemis monarxiyalari va Avstriya-Vengriyadagi Gabsburglar sulolasi barham topdi.

1947-yil oxiriga kelib Sharqiy Yevropaga kommunizmning yoyilishi bilan Sharqiy Yevropaning qolgan monarxiyalari, yaʼni Ruminiya, Vengriya, Albaniya, Bolgariya va Yugoslaviya Qirolliklari barham topdi va ularning oʻrniga sotsialistik respublikalar tashkil topdi.

## Hozirgi monarxiyalar

Hozirgi monarxiyalarning aksariyati konstitutsiyaviy monarxiyalardir. Konstitutsiyaviy monarxiyada monarxning hokimiyati yozma yoki yozilmagan konstitutsiya bilan cheklanadi. Buni monarx faqat ramziy vakolatga ega boʻlib, hukumat yoki siyosatda deyarli ishtirok etmaydigan yoki umuman qatnashmaydigan marosimiy monarxiya bilan adashtirmaslik lozim. Baʼzi konstitutsiyaviy monarxiyalarda monarx boshqalarga qaraganda siyosiy ishlarda faolroq rol oʻynaydi. Masalan, Tailandda 1946-yildan 2016-yilgacha hukmronlik qilgan qirol Bhumibol Adulyadej mamlakatning siyosiy kun tartibida va turli harbiy toʻntarishlarda muhim rol oʻynagan. Xuddi shunday, Marokashda qirol Muhammad VI ning oʻrni katta, ammo mutlaq hokimiyatga ega emas.

Lixtenshteyn demokratik knyazlik boʻlib, uning fuqarolari soʻnggi yillarda oʻz ixtiyori bilan monarxga koʻproq hokimiyat bergan.

Mutlaq monarxiya tizimi saqlanib qolgan bir nechta mamlakatlar hali ham mavjud. Ushbu mamlakatlarning aksariyati Saudiya Arabistoni, Bahrayn, Qatar, Ummon va Birlashgan Arab Amirliklari kabi neft qazib oluvchi arab islom monarxiyalaridir. Boshqa kuchli monarxiyalar qatoriga Bruney va Esvatini kiradi.

## Monarxiyani yoqlash
### Hozirgi monarxiyalar

### Avvalgi monarxiyalar

### Taniqli monarxistlar

Quyida monarxiyani targʻib qilgan yoki monarxist boʻlgan bir qancha taniqli jamoat arboblari keltirilgan:

#### Sanʼat va koʻngilochar soha

* Honoré de Balzac, fransuz romannavisi va dramaturg
* Fyodor Dostoyevskiy, rus romannavisi va essechi
* Pedro Muñoz Seca, ispan dramaturgi
* George MacDonald, britan ilohiyotchisi va yozuvchi
* C. S. Lewis, britan ilohiyotchisi va yozuvchi
* J. R. R. Tolkien, britan yozuvchisi
* T. S. Eliot, amerikalik-britan shoiri va yozuvchi
* Salvador Dalí, ispan rassomi
* Hergé, belgiya komikschi rassomi
* Éric Rohmer, fransuz kinorejissyori
* Yukio Mishima, yapon yozuvchisi
* Joan Collins, ingliz aktrisasi va yozuvchi
* Stephen Fry, ingliz aktyori va yozuvchi

#### Ruhoniylar

* Thomas Aquinas, italiyalik katolik ruhoniy va ilohiyotchi
* Robert Bellarmine, italiyalik kardinal va ilohiyotchisi
* Jacques-Bénigne Bossuet, fransuz episkopi va ilohiyotchisi
* Jules Mazarin, italiyalik kardinal va vazir
* André-Hercule de Fleury, fransuz kardinali va vaziri
* Pius VI, italiyalik papa va Papa viloyati hukmdori
* Fabrizio Ruffo, italiyalik kardinal va gʻaznachi
* Ercole Consalvi, italiyalik davlat kotibi-kardinal
* Pelagio Antonio de Labastida y Dávalos, meksikalik arxiyepiskop va Ikkinchi Meksika Imperiyasi regenti
* Louis Gaston Adrien de Ségur, fransuz episkopi va yozuvchi
* Louis Billot, fransuz ruhoniysi va ilohiyotchisi
* Pius XII, italiyalik papa va Vatikan shahri hukmdori
* József Mindszenty, vengriyalik kardinal va prins-primas

#### Falsafa

* Dante Alighieri, italiyalik shoir va faylasuf
* Jean Bodin, fransuz siyosiy faylasufi
* Robert Filmer, ingliz siyosiy nazariyotchisi
* Thomas Hobbes, ingliz faylasufi
* Joseph de Maistre, Savoyalik faylasuf va yozuvchi
* Juan Donoso Cortés, ispan siyosatchisi va siyosiy ilohiyotchi
* Søren Kierkegaard, daniyalik faylasuf va ilohiyotchi
* Charles Maurras, fransuz yozuvchisi va faylasuf
* Kang Youwei, xitoy siyosiy mutafakkiri va islohchi
* Ralph Adams Cram, amerikalik meʼmor va yozuvchi
* Erik von Kuehnelt-Leddihn, avstriyalik siyosatshunos va faylasuf
* Vernon Bogdanor, britan siyosatshunosi va tarixchi
* Roger Scruton, ingliz faylasufi va yozuvchi
* Hans Hermann-Hoppe, nemis-amerikalik siyosiy nazariyotchi
* Charles A. Coulombe, amerikalik tarixchi va yozuvchi

#### Siyosat

* François-René de Chateaubriand, fransuz tarixchi va elchi
* Manuel Belgrano, argentinalik siyosatchi
* Klemens von Metternich, avstriyalik kansler
* Miguel Miramón, meksikalik prezident va harbiy general
* Otto von Bismarck, nemis kansleri
* Juan Vázquez de Mella, ispan siyosatchisi va siyosiy nazariyotchisi
* Panagis Tsaldaris, yunon bosh vaziri
* Winston Churchill, britan Birlashgan Qirollik bosh vaziri
* Călin Popescu-Tăriceanu, rumin bosh vaziri
* Salome Zurabishvili, gruzin prezidenti
* Tony Abbott, avstraliyalik bosh vaziri
* Carla Zambelli, braziliyalik siyosatchi

## Izoh

## Manbalar