open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Starter

**Starter** (ing. starter — ishga tushirish) — 1) ichki yonuv dvigatelinp yurgizib yuborish uchun moʻljallangan moslama yoki agregat. Energiya manbaiga koʻra, elektr, pnevmatik, gidravlik va boshqa, ish prinsipiga qarab, inersion, toʻgʻri ishlaydigan va kombinatsion S.larga, ishlatish vositasiga qarab, elektr turbinali, pnevmatik, gidravlik va benzinli S.larga boʻlinadi. Avtotraktor dvigatellari elektr S. bilan, samolyot dvigatellari esa pnevmatik, elektr S. bilan yurgizib yuboriladi. Inersion S.da maxovik aylantirilib, bunda toʻplangan energiya asosiy dvigatel valini (S. valining asosiy dvigatel valiga tishlashtirish yoʻli bilan) buradi. Toʻgʻri ishlaydigan S. asosiy dvigatel valini bevosita aylantiradi. Elektr S. (rayemga q.) elektr dvigatel, reduktor, dvigatelning asosiy vali bilan tishlashadigan va ajratadigan moslamadan iborat; aylanish tezligi katta (13000 aylGʻmin gacha) boʻladi. Turbinali S.da turbinadan dvigatel sifatida foydalaniladi; quvvati 110—300 kVt (150—400 o.k.)ga teng. Gidravlik va pnevmatik S, odatda, nasos yoki kompressorlardan iborat; 2) yorugʻlik texnikasida lyuminessent lampalarni yondiradigan qurilma.
Statika

**Statika** ( [ststike] — jismlarning ogirligi va muvozanati haqidagi taʼlimot) — mexanika boʻlimi; jismlarning ularga qoʻyilgan kuchlar taʼsirida muvozanatda boʻlish sharti oʻrganiladi. Qattiq jismlar statikasi, suyukliklar statikasi (gidrostatika) va gazlar statikasi (aerostatika) ga boʻlinadi. Qattiq jismlar Statikasi esa analitik va geometrik statikaga boʻlinadi. Analitik statika asosida mumkin boʻlgan koʻchishlar prinsipi yotadi; bu prinsip yordamida ixtiyoriy mexanik tizimning muvozanat shartlari aniklanadi. Geometrik statika mexanikaning asosiy qonunlaridan kelib chiquvchi, tajriba  kuzatishlar natijasida aniklangan quyidagi aksiomalarga asoslanadi:

# inersiya aksiomasi — jiyemga qoʻyilgan kuchlar tizimi oʻzaro muvozanatlashsa, jism tinch holatda boʻladi yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakat qiladi. 
# muvozanat aksiomasi — erkin jiyemning istalgan 2 nuqtasiga miqdorlari teng, yoʻnalishi esa shu nuqtalardan oʻtuvchi toʻgʻri chiziq boʻyicha qaramaqarshi tomonga yoʻnalgan 2 ta kuch taʼsir etsa, buqday kuchlar oʻzaro muvozanatlashadi; 
# parallelogramm aksiomasi — jiyemning biror nuqtasiga qoʻyilgan turli yoʻnalishdagi 2 kuchning teng taʼsir etuvchisi miqdor jihatdan shu kuchlarga qurilgan parallelogrammning ular qoʻyilgan nuqtadan oʻtuvchi diagonaliga teng va shu diagonal boʻyicha yoʻnaladi; 
# taʼsir va aks taʼsir aksiomasi — 2 jiyemning birbiriga har qanday taʼsiri oʻzaro taʼsirga ega boʻlib, bu taʼsirlar har doim kattaligi jihatdan teng va yoʻnalishi jihatdan qaramaqarshidir. Bu qonunni birinchi boʻlib I. Nyuton taʼriflagan. 

Geometrik Statika uslublaridan foydalanib qattiq jismlarning muvozanat holatlari oʻrganiladi. Bunda, asosan, quyidagi 2 turdagi masalani yechish koʻriladi: 

# jismga qoʻyilgan kuchlar tizimini oddiy koʻrinishga keltirish; 
# jism muvozanatda boʻlishi uchun unga qoʻyiladigan kuchlar tizimi qanday shartlarni qanoatlantirishini aniqlash. 

Statikaning asosiy tushunchalariga moddiy nuqta, mutlaq qattiq jism, sanoq tizimi, erkin jism, kuch, biror nuqtaga yoki ukda nisbatan kuch momenti, juft kuchlar kiradi. Kuchlarni va ularning momentlarini qoʻshish vektorlarni qoʻshish qoidasi boʻyicha amalga oshiriladi. Berilgan jismga taʼsir etuvchi barcha kuchlar Gʻ ning geometrik yigʻindisiga teng boʻlgan R kattalikka bu kuchlar tizimining bosh vektori, shu kuchlarning Omarkazga nisbatan momentlari t0 (Gʻk) ning geometrik yigʻindisiga teng boʻlgan My kattalikka esa markazga nisbatan kuchlar tizimining bosh momenti deyiladi: R q ʼGʻ^Mq1.ta(Gʻk). Demak, mutlaq qattiq jismga qoʻyilgan kuchlar tizimi bitta bosh vektor va bitta bosh momentga keltirilar ekan. Har qanday kuchlar tizimining muvozanatda boʻlishi uchun bu kuchlar tizimining bosh vektori va ixtiyoriy keltirish markaziga nisbatan bosh momenti nolga teng boʻlishi zarur va yetarlidir. Statika masalalarini grafik uslublardan foydalanib yechish kuchlar koʻpburchagini va arqonli koʻpburchakni yasashga asoslangan.

## Adabiyot
* Oʻrozboyev M.T., Nazariy mexanikaningasosiy kursi, T., 1966; Shohaydarova P. va boshqa, Nazariy mexanika, T., 1991; 3 o i rov J., Nazariy mexanika, T., 1998.
Statistik mexanika

**Statistik mexanika** - juda koʻp sonli bir xil zarralardan tashkil toptan tizimlar xossalarini shu zarralarning xossalari va ularning oʻzaro taʼsirlari asosida oʻrganuvchi fizika boʻlimi (qarang Statistik fizika).
Staraplanina

**Staraplanina** (bolgar tilida — keksa togʻ), Bolqon togʻlari — Bolgariyadagi togʻ tizmasi. Gʻarbdan sharqqa 555 km ga choʻzilgan bir necha burmali togʻ tizmalaridan iborat. Eng baland joyi 2376 m (Botev togʻi). Togʻ choʻqqilari tekis, shim. yon bagʻirlari yotiq, jan. esa nisbatan tik. Slanets, granit, ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan. Karst rivojlangan. Bosh tizma shimolga tomon Dunay tekisligigacha pasayib boradi. Iqlimi moʻtadil nam. Yillik yogʻin 800—1000 mm. Shim. yon bagʻriga yogʻin koʻp tushadi. Qishda togʻlar qor bilan qoplanadi. S.P. dan Dunay va Maritsa daryolari irmoqlari boshlanadi. Yon bagʻirlarida 1700 m balandlikkacha dub, qoraqayin, yuqori qismida igna bargli daraxtlar oʻsadi. Eng baland qismi oʻtloq. Foydali qazilmalardan koʻmir, mis, temir, qoʻrgʻoshin, rux rudalari bor. Mineral buloqlar va kurort koʻp.

## Manbalar
Stark

**Stark** — kechpishar kuzgi olma navi. AQShdan olib kelingan. Daraxti kuchli usadi. Barglari yirik, toʻq yashil. Aprelda gullaydi. Gullari yirik, pushtirang. King Devid, Parmen, Simirenko kabi navlardan yaxshi changlanadi. Mevasi yirik, vazni 140—160 g, yumaloqchoʻziq. Meva bandi kalta. Pusti yupqa, qattiq, silliq muloyim, koʻkimtirsariq, sirti qizgʻish bilinarbilinmas chiziklar bilan qoplangan. Eti och-sariq, qattiq, sersuv, taʼmi nordonshirin, xushboʻy. Mevasi avgust oyining oxirlarida terib olinadi. Mart oyigacha yaxshi saqlanadi. Past payvandtaglarda 3—4-yili, baland payvandtaglarda 6—7yili hosilga kiradi. Kasalliklar va zararkunandalarga chidami yuqori. Mevasi kam toʻkiladi. Oʻzbekistonda ixtksoslashgan bogʻdorchilik xoʻjaliklarida ekiladi.
Statistik hisobot

**Statistik hisobot** - kompaniyalar, korxonalar, tashkilotlarning tasdiklangan shakllarga muvofiq tuziladigan va belgilangan muddatlarda mintaqa (mahalliy) statistika organlariga topshirilishi majburiy boʻlgan hisobotlari majmui.
Stator

**Stator** (ing. stator, lot. sto — turaman):

1) elektr mashinada — magnit oʻtkazgich vazifasini bajaruvchi qoʻzgʻalmas qism. Oʻzak va staninadan iborat. Oʻzak lok bilan izolyasiyalangan elektrotexnika poʻlati listlaridan (0,35—0,5 mm qalinlikda) paket (tahlam) tarzida yasaladi. U quyma yoki payvandlab yasalgan korpus — staninaga mahkamlangan; 

2) gidrotexnikada — gidroafegat massasidan nagruzkani va suv bosimini GES binosiga uzatuvchi qism; gidroturbinashtg poydevor qismi. U spiralsimon beton kamerali qilib yasaladi. Yirik turbinalar uchun moʻljallangan S, odatda, payvandlab tayyorlanadi.
Statotsistlar

**Statotsistlar** (yun. statos — turgan, qarakatsiz va ... sista), eshitish pufakchasi — umurtqasiz hayvonlarning muvozanat organlari; tana qoplogʻichi ostida joylashgan chuqurcha yoki pufakcha shaklida; ayrim hayvonlar (meduza, dengiz tipratikanlari)da tana yuzasiga boʻrtib chiqib turgan qadahsimon oʻsimtadan iborat. S boʻshligʻidagi suyuqlikda 1 yoki bir necha otolitlar (statolitlar) joylashgan. Tana holati oʻzgarganda otolitlar joyidan surilib, pufak devoridagi kiprikli epiteliyning sezgir hujayralarini yoki retseptor hujayralar bilan bogʻlangan xitin tukchalarni (boʻgʻimoyoklilarda) qoʻzgʻatadi. Nerv impulsi markaziy nerv sistemasiga oʻtib, u yerda organizmni oʻz holatiga qaytaradigan javob harakatlanish reaksiyasini paydo qiladi. S. tuzilishi va funksiyasi umurtqali hayvonlarning ichki qulogʻida joylashgan makulaga oʻxshab ketadi.
Status

**Status** (lot. status — holat, vaziyat) — huquq subʼyektlarining huquq va majburiyatlari majmuini ifoda etuvchi, huquq normalari bilan belgilangan holatga aytiladi (qarang Matsom).

## Manbalar
Status quo

**Status quo** (;  — „muayyan paytdagi holat“) mavjud boʻlib turgan yoki muayyan fursatda mavjud boʻlgan va saqlab qolish yoki tiklash toʻgʻrisida soʻz borayotgan siyosiy, huquqiy yoki boshqa holatdir. Xalqaro huquq amaliyotida, shuningdek, „status quo“ ante bellum () termini ham ishlatiladi, u urush boshlanishidan avval mavjud boʻlgan holatni anglatadi.

## Yana qarang

* ante bellum
* de-fakto

## Manbalar
Stafilokokk

**Stafilokokk** (yunoncha staphyle — shingil va kokklar) (Staphylococcus) — Micrococcaceae oilasiga mansub sharsimon bakteriyalar turkumi; Stafilokokkni R. Kox (1878-yil) va L. Pasterlar (1880-yil) birinchi boʻlib aniqlashgan. F. Rozenbax (1884-yil) bemorlarning yiringli yalligʻlangan oʻchoqlaridan Stafilokokkni ajratib olib, uning biokimyoviy xossalarini oʻrgangan. Stafilokokk yumaloq shaklda boʻlib, surtmalarda, asosan, uzum shingiliga oʻxshab koʻrinadi. Stafilokokk harakatsiz, fakultativ, anaerob, grammusbat, xivchin va spora hosil qilmaydi, patogen turlarida mikrokapsulasi bor. Stafilokokk tabiatda keng tarqalgan mikroorganizmlar boʻlib, ularning saprofit, shartlipatogen va patogen turlari mavjud. Odam terisi va shilliq qavatlarida 14 turi uchraydi.

S, asosan, havoda, suvda, odam va hayvonlarning normal mikroflorasi tarkibida, patogen turlari mikrob tashuvchi odam, hayvonlarda uchraydi va ularda kasallik qoʻzgʻatadi. Stafilokokk organizmga, asosan, teri, havotomchi, chang, alimentar yoʻllar orqali kiradi. Hozirgi Stafilokokk qoʻzgʻatadigan juda kup kasallik anikdangan. Koʻp hollarda Stafilokokk ikkilamchi infeksiyaning rivojlanishiga sabab boʻladi.

Patogen Stafilokokk tushgan sut va sut mahsulotlari, tort, muzqaymoq va boshqa oziqovqat mahsulotlari isteʼmol qilinganda zaharlanish (toksikoinfeksiya) kuzatiladi.

## Manbalar
Statut

**Statut** (lot. statuo — qaror qilaman) — 1) biron tashkilotning vakolati va tartibini belgilab beruvchi ustav, qoidalar majmui; 2) orden Si — ordenning tasviri, orden bilan mukofotlash va uni taqish tartiblari toʻgʻrisidagi qoidalar; 3) baʼzi mamlakatlar (Buyuk Britaniya, AQSH va boshqalar)da qonun hujjatlarining nomlanishi.
Stafilinlar

**Stafilinlar** (Staphylinidae) -kalta ustqanotli qoʻngʻizlar oilasi. 30 mingdan ortiq turi maʼlum. Tanasi ingichka va choʻziq (1,5–40&nbsp;mm); ust qanoti kalta, boshi, koʻkragi va korni oʻzaro birikkan, harakatchan. Qanotlari yaxshi rivojlangan. Lichinkasining boshi yirik, oyoqlari harakatchan. S. keng tarqalgan. Hazon, daraxt poʻstloqlari ostida, qush va boshqa hayvonlar hamda chumolilar inida yashaydi. S.ning koʻpchiligi entomofaglar, shuningdek, parazit, saprofag (chirigan hayvon qoldiqlari bilan oziqlanadi), nekrofag (oʻlimtikxoʻr)lari ham mavjud. Yirtqichlaridan oleoharlar (Aleocharabilineata, A. bipustulata) maʼlum. Ularning voyaga yetgan qoʻngʻizlari karam pashshasining tuxum va lichinkasi bilan, Oligota oviformus Cas. qoʻngʻizi oʻrgimchakkana va boshqa bilan oziqlanadi. Baʼzi turlari qishloq xoʻjaligi. ekinlarining ikkinchi darajali zararkunandasi. Paederus turkumiga kiradigan S. qonida zaharli modda boʻlib, ezilganda kishi terisida yalligʻlanish paydo qiladi.

Alovuddin Hamroyev.
Stearin

**Stearin** (yun. stear — yogʻ, moy) — texnik stearin kislota, yuqori yogʻ karbon kislotalarining aralashmasi (asosan, stearin va palmitin kislotalari). S. oq yoki sariq rangli yarimshaffof, qoʻlga yogʻdek unnaydigan qattiq massa. Zichligi 920&nbsp;kg/m³ (20°da), suyuqlanish temperaturasi 53—65° (naviga koʻra). Hayvon yogʻlari gidrolizatlarini distillab yoki oʻsimlik moylarining goʻyinmagan yogʻ kislotalarini gidrogenlab olinadi. Sovun, sham ishlab chiqarish.da, rezina, toʻqimachilik va boshqa sanoat tarmoklarida ishlatiladi.
Stearin kislota

**Stearin kislota (oktadekan kislota**-CH3-(CH2)16-COOH) – alifatik qatorning bir asosli toʻyingan karbon kislotasi. Rangsiz kristall modda. Molyar massasi-284,47. Suyuqlanish temperaturasi-69,6°, kaynash temperaturasi-376,1°, [13,3 kPa bosimda (100&nbsp;mm sim. ust.)], zichligi 849&nbsp;kg/m³ (70°da). Suvda erimaydi, organik erituvchilarda oz eriydi. Stearin kislota tabiatda keng tarqalgan yuqori yogʻ kislotalaridan biri. Stearin kislotaning glitseridlari koʻpchilik yogʻ va moylarning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Stearin kislotani stearindan choʻktirish va distillash usulida, olein kislotani gidrogenlab va boshqa usullarda olish mumkin. Stearin kislotaning ishqorli tuzlari – sovun. Stearin kislota organik sintezda, analitik kimyoda, vulkanizatsiyada va rezina tayyorlashda ishlatiladi. Natriy, litiy, kalsiy, qoʻrgʻoshin va boshqa metallarning stearinatlari plastik surkamalar komponenti sifatida kosmetik moddalar olishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Steviya

**Steviya** (Stevia rebaudiana Bext.) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik. Vatani — Paragvay. Yaponiya, Xitoy, Indoneziya, Bolgariya vab. mamlakatlarda oʻstiriladi. Boʻyi 1,5 m ga boradi. Barglari yirik, uz. 4—7 sm, qaramaqarshi joylashgan, tukli. Qisqa kun oʻsimligi, kuzda gullaydi. Issiklikka va namga talabchan subtropik ekin. S. bargida (6,0%—6,5%), poyasida (1,5%) va ildizida (0,6%) shirinligi saharozaga nisbatan 150—300 barobar yuqori boʻlgan kimmatbaho steviozid moddasi bor.

Steviozid konditer sanoatida, salqin ichimliklar, sharbat, saqich, har xil shirinliklar va konservalar tayyorlashda shakar oʻrnida keng miqyosda ishlatiladi, undan doridarmon sifatida, qand diabeti kasalligiga va modda almashinuvi buzilishi bilan bogʻliq boʻlgan boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi. Uni urugʻidan koʻpaytirishga nisbatan qish faslida issiqxonada, yozda esa bevosita dalaning oʻzida qalamchalaridan koʻpaytirish oson. Qalamcha koʻchatlari aprelning 2-yarmida, tuproq harorati 14—15° boʻlganda 60x25—40, 70x25 — 30 va 90x15—20 sm sxemada namlangan pushtaga ekiladi. Bahorda va kuzda xdr 10 —12 kunda, yozda 6—8 kunda sutorilib turiladi. Qator oralari oʻsuv davrida 4—5 marta kultivatsiya qilinadi.

Sning hosili koʻk bargpoya boʻlib, vegetatsiya davrida 2 marta — iyun va oktabr oylarida shonalagan davrida oʻrib olinadi. Quruq barg boʻyicha hosildorligi 6—25 s/ga. Sanoatda qayta ishlanib, steviziod moddasi olinadi.

1986-yil S. urugʻi va koʻchati Oʻzbekistonga Paragvaydan olib kelingan. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida 1987—88 yillarda oʻsimlikning biologiyasi va uni koʻpaytirish usullari oʻrganiladi. Sning Shirin va Shakarbarg navlari yaratidsi (1994) va Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish uchun Davlat reyestriga kiritildi.

## Adabiyot
* Kim Yu. M., Steviya — novaya saharonosnaya kultura. Sb. "Ispolzovaniya mirovoʻx kolleksiy rastitelnix resursov dlya sozdaniya sortov intensivnogo tipa v usloviyax Sredney Azii", T., 1991.

Botir Azimov.
Stegotsefallar

**Stegotsefallar**, qopqoqboshlilar, sovutboshlilar (Stegocephalia) — suvda va qurukdikda yashovchi qazilma hayvonlar. S. qoldigʻi yuqori paleozoy va quyi mezozoy yotqiziqlaridan topilgan. Tanasining uz. 10 sm dan 4 m gacha. Kalla suyagining qopqogʻi yaxlit qoplam hosil qilgan.

Tanasi sirtida suyakli qalqonchalar boʻlgan. S. daryo, koʻl, oʻrmon va botqoqliklarda yashagan. Baʼzi S. hozirgi amfibiyalarta yaqin turadi. Sning koʻp qismi labirintodontlarga kiritilgan.
John Steinbeck

**John Ernst Steinbeck** ( ; 1902-yil 27-fevral – 1968-yil 20-dekabr) amerikalik yozuvchi. U 1962-yilda „oʻzining realistik va xayoliy yozuvlari, ular bilan oʻzaro simpatik hazil va oʻtkir ijtimoiy idrokni uygʻunlashtirgani uchun“ adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

Yozuvchi faoliyati davomida jami 33 ta, jumladan, Edvard Rikkets bilan birga bitta kitob, 16 ta roman, oltita badiiy boʻlmagan asar va ikkita hikoyalar toʻplamini yozgan. U „Tortilla Flat“ (1935) va „Cannery Row“ (1945) komikslari, „East of Eden“ (1952) dostoni, „The Red Pony“ (1933) va „Of Mice and Men“ (1937) romanlari bilan mashhur. Shuningdek, „The Grapes of Wrath“ (1939) asari Pulitser mukofotiga sazovor boʻlgan. Nashr qilinganining 75 yil oʻtib, asar 14 million nusxada sotilgan.

Steinbeckning aksariyat asarlarida taqdir va adolatsizlik mavzulari yoritilgan va asar qahramonlari oddiy odamlardir.

## Manbalar
Kadiyivka

**Kadiyivka** (1937-40-yillarda Sergo, 1937-yilgacha va 1940—78-yillarda Kadiyivka, 1978-2016-yillarda Staxanov) — Ukrainaning Lugansk viloyatidagi shahar. Luganskdan 53&nbsp;km gʻarbda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 113,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kadiyivka 19-asrning 40-yillarida toshkoʻmir koni ishga tushirilishi bilan vujudga kelgan. Donbassning ogʻir sanoat markazlaridan biri. Shahar yaqinidan koʻmir qazib olinadi. Koks kimyosi, kimyo, metallurgiya, mashinasozlik, vagonsozlik, ferroqotishma, qurum, gidrojihozlar zavodlari, kumir boyitish fabrikalari, bir qancha oʻrta maxsus bilim yurtlari, tarixiy-badiiy muzey mavjud. Shaxtyor A.G.Staxanov nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Statsiya

**Statsiya** (lotincha: statio — joy, holat) — muayyan turdagi hayvon yashashi uchun zarur sharoit (relyef, iqlim, oziq, panajoy) mavjud boʻlgan joy. Tur uchun xos boʻlgan statsiya tur areali ichida mozaik taqsimlangan. Xususiy maʼnoda statsiya tushunchasi tur hayot kechirayotgan joyni bildiradi (oziqlanadigan statsiya, uya quradigan statsiya, tunash statsiyasi). Alohida statsiya boshqasidan relyefi, oʻsimliklari bilan farq qiladi. Tur, odatda, bir necha statsiyaga ega boʻladi. Turli statsiya turning hayotida har xil ahamiyatga ega. Masalan, qishlash statsiyasi hayvonni qishki sovuqdan asraydi; tarqalish statsiyasi turning koʻpayishi va katta maydonni egallashiga yordam beradi. Statsiya tushunchasi koʻproq quruklikda yashaydigan hayvonlarga nisbatan ishlatiladi va mazmunan yashash joyi tushunchasiga yaqin keladi.
Wilhelm Steinitz

**Wilhelm Steinitz** (1836, 14-may Praga-1900, 12-avgust Nyu-York) – shaxmat boʻyicha 1-jahon chempioni. 1862-83-yillarda Londonda, keyin 1883-yildan AQShda yashay boshlagan. 1886-yil Sukertort bilan matchda gʻolib chiqib chempion unvonini olgan. Bu unvonni 1890-yil MM. Chigorin va I.Gunsberg bilan boʻlgan matchlarda saqlab qolgan. 1872-yil London, 1873-1882-yil Vena va 1894-1897-yilgi NyuYorkdagi xalqaro turnirlarning gʻolibi. Steinitz jahon birinchiligi uchun boʻlgan matchda E. Laskerga yutqazdi. Shaxmatda pozitsion oʻyin nazariyasini ishlab chiqdi.

## Manbalar
Vladimir Steklov

**Steklov Vladimir Andreyevich** [1863.28.12, Gorkiy (hozirgi Nijniy Novgorod) — 1926.30.5, Qrim; Sankt-Peterburgda dafn etilgan] — rus matematigi. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1912) vitseprezidenti (1919—26), N. A. Dobrolyubovning jiyani.

Ilmiy ishlarining asosiy qismi aniq matematik usullarni tabiatshunoslikka qullashga, matematik fizikaning chegaraviy masalalariga bagʻishlangan. Potensiallar nazariyasiga, Gilbert fazosi tushunchasiga katta ahamiyat berdi. Soha chegarasida nolga aylanuvchi funksiyalar uchun aniq konstantal Puankare tengsizligi tipidagi funksional tengsizlik kiritdi.
Boris Stekolnikov

**Boris Abramovich Stekolnikov** (1889, Saratov — 1974, Toshkent) — xirurg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), tibbiyot fanlari doktori (1941), professor (1948). Saratov universitetini tugatgan (1915). Oʻrta Osiyo universitetining topografik anatomiya va operativ xirurgiya kafedrasida ordinator (1920—22), assistent (1923— 34), dotsent (1935—41), kafedra mudiri (1941—66). 1966-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti xirurgiya klinikasi mudiri. Ilmiy ishlari baʼzi patologik jarayonlarda koʻkrak qafasi aʼzolarining joyidan koʻchishiga oid.
Stellit

**Stellit** (ing. stellite — firmaning nomidan, lot. Stella — yulduz) — asosini kobalt (So) tashkil qiladigan quyma qattiq qotishmalar guruhining umumiy nomi. Tarkibida xrom (Sg, 2733%), volfram (W, 13—17%), kremniy (S, 1,8—2,5%) va boshqa elementlar boʻladi. Juda qattiq, yeyilishga chidamli va korroziyabardosh material. Yuqori tralarda ham qattiqligini saqlaydi. S. detal va asboblar (mas, klapanlar egarlari, gaz turbinalari kuraklari, kimyo apparatlari va boshqalar)ning ish sirtiga suyuklantirib qoplash uchun ishlatiladi.
Yelena Stempkovskaya

**Yelena Konstantinovna Stempkovskaya** (1921, Minsk viloyatidagi Mazurshchina qishlogʻi — 1942.26.6, Belgorod viloyatidagi Zimovenka qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent pedagogika institutida oʻqigan. Sirdaryo viloyatining Boyovut tumanidagi "Ozodlik" qishlogʻida yashagan. 1941-yildan armiyada. Radiotelegrafchilar kursini tamomlagan. 1942-yil yanvardan frontda. 216-oʻqchi polki oʻqchi bataloni (Janubiy Gʻarbiy front, 21-armiyaning, 76-oʻqchi diviziyasi) radisti, kichik serjant. 1942-yil 26 iyunda Belgorod viloyati Zimovenka qishlogʻi yonidagi jangda aloqani taʼminlagan va oʻzi halok boʻlgan (1946-yil 15-mayda Qahramon unvoni berilgan). Toshkentdagi 89-maktab Stempkovskaya nomi bilan atalgan va u yerda yodgorlik oʻrnatilgan. Toshkent pedagogika universiteti binosida yodgorlik lavhasi bor.

## Manbalar

## Havolalar
* Pravda Vostoka 08.03.1968
Steno qonuni

**Steno qonuni** — kristallarning doimiyligi haqidagi qonun; 1669-yil daniyalik tabiatshunos N. Steno tomonidan aniklangan. Unga koʻra, muayyan temperatura va bosimda, biror modda barcha kristallarining 2 qirrali burchaklari, ularga muvofiq boʻlgan kristallarning burchaklari bilan (oʻlchami va qirralarining shaklidan qatʼi nazar) bir xil boʻladi. Steno tabiiy kristallarning koʻp qirrali shakllarini kuzatishi mobaynida, koʻp qirrali kristallarning qirralari kristall panjaradagi yassi atom toʻrlariga muvofiq boʻladi deb qisoblaydi. U kvars, gematit, pirit va olmos kristallari oʻsishining oʻziga xos xususiyatlari toʻgʻrisida yozgan. Steno qonuni kristall moddalarning tasnifi va ularni aniklash (burchaklarni goniometr yordamida oʻlchash)ga asoslangan.
Stenografiya

**Stenografiya** (yun. stenos — tor, siqiq, qisqa va ... grafin) — qisqartirilgan tezkor yozish usuli va shunday yozuv; alohida qisqa belgilarning mavjudligi, soʻz unsur (qism)larini qisqartirish yoki yozmay tashlab ketish, soʻzlar va soʻz birikmalarini qoʻshib yozish S.ning asosiy belgilaridir. S. ogʻzaki nutqni sinxron (nutq jarayonida) yozib olish hamda yozuv texnikasini takomillashtirishga imkon beradi. Stenografik yozuv tezlik boʻyicha oddiy yozuvdan 4—7 marta ustunrokdir. S. juda qad. zamonlardan maʼlum boʻlgan (Yunonistonda mil. av. 350 yilga mansub S. belgilari yozilgan marmar taxtacha topil gan). Qad. Rimda mil. av. 1-asr da Sitseronning quli Tiron rimcha S. tizimini kashf etgan va Tiron, notalari deb ataladigan bu tizim 11-asr gacha qoʻllanib kelgan.

"S." termini 1602-yilda Angliyada stenograf J. Uillis tomonidan qoʻllangan. S. belgilari dunyo tillari uchun umumiydir. Faqat har bir tilning oʻziga xos xususiyati va undagi har bir fonemaning oz yoki koʻp uchrashiga qarab belgi tanlanadi. Hozirgi S.da geometral va qiya yozuv (kursiv) tizimlari farqlanadi. Ularning har ikkalasi ham Angliyada: geometral S. J. Uillis (1602) tomonidan, qiya yozuv S.si esa S. Bordli (1789) tomonidan yaratilgan. Geometral S. belgilari har xil geometrik shakllarning boʻlaklaridan iborat boʻlib, amalda yozish uchun noqulay deb topilgan. Qiya yozuv S.sidagi belgilar oddiy yozuv belgilarining ayrim unsurlaridan iborat boʻlib, asosiy xat chiziq, ustida yoziladi va xat tekisligi yaxshi sakdanadi. Shu sababdan qiya yozuv tizimi geometral tizimdan afzalroq hisoblanadi. Qisqartirish usuliga koʻra, S. tizimlarining 2 turi: morfologik yoki imloviy (oddiy yozuv imlosiga amal qilgan holda soʻzlarni boshlanma harfigacha qisqartiriladi) va fonetik (qisqartirish maqsadida yaxshi eshitilmaydigan tovushlar yozuvda tushirib qoldiriladi) turlari farqdanadi. Geometral tizimlar qisqa soʻzlar nisbatan koʻproq boʻlgan gillar (mas, ingliz, fransuz, ispan tillari) uchun, qiya yozuv tizimlari esa uzunroq soʻzlar koʻproq boʻlgan tillar (mas, slavyan, skandinav va nemis tillari) uchun qoʻllanadi.

Rus tili uchun stenografik tizim 1860-yilda birinchi marta amalda qoʻllangan. Rossiyada Oktyabr toʻntarishigacha ham, undan keyin ham bir kdncha stenografik tizimlar ishlab chiqilgan. 1933-yilda SSSR da Davlat yagona S. tizimi (kiya yozuv S.si asosida) joriy etilgan. Bu tizim oʻzbek tilida birinchi marta 1937-yilda qoʻllangan (1925—33 yillarda oʻzbek tilida rus tilidagi S. tizimidan foydalanilgan). Oʻzbekistonda koʻp yillardan beri S.ni oʻqitishoʻrgatish boʻyicha kurelar hamda stenografik xizmat idoralari faoliyat koʻrsatib kelmoqsa. S. rivojiga M. Maqsudov, M. Murodov, M. Rahimova, A. Shoraxmedov va boshqa katta hissa qoʻshganlar. Keyingi davrda audiovideotexnikaning rivoji va undan keng foydalanish S.ga va stenografistlarga boʻlgan ehtiyojni bir qadar kamaytirdi.

## Adabiyot
* Murodov M ., Stenografiya darsligi, T., 1952; Yurkovskiy A. M., Stenografiya skvoz veka, M., 1969.

Abduvahob Madvaliyev.
Stenoz

**Stenoz** (yun. stenos — tor, qisqa) — naysimon aʼzolar (hiqildoq, traxeya, bronxlar, qiziloʻngach, ichaklar, arteriyalar va boshqalar), shuningdek, fiziologik teshiklar (mas, yurak chap boʻlmachasi va qorinchasi orasidagi teshik)ning torayishi. S. tugʻma va hayotda orttirilgan boʻladi. Tugʻma S. homila rivojlanishidagi nuqsonlar (qiziloʻngach yoki meʼdaning chiqish joyidan torayishi)dan iborat. Hayotda orttirilgan S. organik va funksional boʻladi. Organik S. aʼzolar devoridagi oʻsmalar, yalligʻlanish yoki shikastdan keyin chandiqlar paydo boʻlishi hisobiga yuzaga keladi. Funksional S.da aʼzolar muskullari, sfinkterlarning vaqtincha torayishi, mas, buyrakdagi tosh siljishi natijasida siydik yoʻlining torayishi — spazm roʻy beradi.

S.da aʼzolarning muskullari gipertrofiyaga uchrab, ular ichidagi harakat (ovqat, havo, qonning yurishi) qiyinlashadi, keyinchalik muskullar tonusi pasayadi, aʼzoning S.ga uchragan joyidan yuqorisi kengayib ketadi, toraygan joydan moddalar oʻtishi qiyinlashadi. S.ni kompensatsiyali — aʼzo oʻtkazuvchanligi qisman buzilgan, lekin aʼzo faoliyati va inson salomatligi jiddiy oʻzgarmagan; subkompensatsiyali — aʼzoning toraygan joyidan modda oʻtishi qiyinlashib, aʼzo faoliyati buzilgan; dekompensatsiyali — aʼzoning toraygan joyidan moddaning mutlaq oʻtmay qolib, aʼzo faoliyatining buzilishi, shuning hisobiga organizmda jiddiy asoratlar yuzaga kelishi (mas, meʼdaning pilorik joyi dekompensatsiyalangan S.ida ovqat mutlaqo oʻtmasdan, bemor organizmida suvtuz mutanosibligining buzilishi) kabi darajalari bor. S, asosan, xirurgik usulda davolanadi.
Stenobiontlar

**Stenobiontlar** (yun. stenos — tor va bios — yashovchi) — tashqi sharoit omillari yoki omillar guruhi oʻzgarmaydigan doimiy muhitda yashovchi organizmlar. Haroratga nisbatan stenobiontlik stenoterm, shurlanishga nisbatan —stenogalin, gidrostatik bosimga nisbatan — stenobat deyiladi. Stenobiontlik namlikka, tuproqning kimyoviy tarkibiga nisbatan ham boʻladi. Muayyan omilni kam miqdorda talab kiladigan yoki talab kilmaydigan organizmlarga nisbatan omil nomiga fob qoʻshib ishlatiladi (mas, galofob, kalsefob va boshqalar). S.ga faqat bitga hayvon turida parazitlik qiluvchi yoki simbioz yashovchi, okeanning muayyan chuqurligi bilan bogʻlangan, gʻorda va nam tropik oʻrmonlarda tarqalgan organizmlar kiradi. Birdaniga bir necha omillarga nisbatan stenobiont organizmlar ham boʻladi. Masalan, togʻ daryolarida yashaydigan baliklar yuqori harorat va kislorod tanqisligiga, nam tropik oʻrmonlarda tarqalgan hayvonlar va oʻsimliklar nam tanqisligi va pastki haroratga nisbatan S. boʻladi. Stenobiontlik turning tarqalishini cheklab turadi. S.ga qaramaqarshi jarayon evribiont deyiladi.
Stenogramma

**Stenogramma** (yun. stenos — tor, siqiq, qisqa va ... gramma) — ogʻzaki nutq turlari (bironbir maʼruza, nutq va sh. k.)ning stenografiya usulidagi soʻzmasoʻz yozuvidan iborat matn.
Aleksandr Stepanov

**Aleksandr Ivanovich Stepanov** (1903.21.10 — 1981.10.12) Oʻzbekiston xalq artisti (1950). 1924—45 yillar Saratov, Arxangelsk, Xabarovsk, Minsk, Odessa teatrlarida ishlagan. 1946—58 yillar Toshkentdagi M. Gorkiy nomidagi rus drama teatrida aktyor. "Serdaromad joy"da Jadov, "Aybsiz aybdorlar"da Neznamov, "Akllilik balosi"da Chatskiy,"Makr va muhabbat"da Ferdinand, "Hamlet"da Laert, "Soʻna"da Artur, "Tulki va uzum"da Ezop kabi rollari bilan tanilgan. Gutskovning "Uriel Akosta"dagi Uriel Akosta roli S. ijodining choʻqqisi boʻldi.
Steradian

**Steradian** (stereo... va radian) — fazoviy burchak oʻlchov birligi. Uchi shar markazida boʻlib, shar sirtidan shar radiusining kvadratiga teng yuza ajratgan burchak bir Steradian sifatida kabul qilingan, ster deb belgilanadi. Toʻliq sfera (shar sirti) 4l ga teng Steradianni, uch oʻzaro tik tekislik hosil qilgan burchak D ga teng Steradianni tashkil qiladi.
Stereo ...

**Stereo...** (yunoncha: stereos — qattiq; keng, fazoviy) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; 1) qattiq, qatʼiy maʼnosini (mas, stereotip); 2) hajmdorlikni, fazoviy taqsimlanish mavjudligini (mas, stereokimyo, stereograf) bildiradi.
Stereograf

**Stereograf** (stereo... va graf) — aerofotosuratlar boʻyicha topografiya haritalari tuzish uchun moʻljallangan universal mexanik loyihalash asbobi. S.da topografiya haritalari tuzish uchun aerofotosuratlar 3° gacha qiya burchak ostida olinishi kerak. S. koordinometr, karetkalar, surgichlar, kardanlar, korreksiyalovchi (tuzatish kirituvchi) mexanizmlar va loyihalash richaglaridan iborat. Aerofotosuratlar har doim gorizontal joylashtiriladi. Koordinometr karetkasi surilganda loyihalash richaglari proyeksiyalar markazlari atrofida aylanib, aerofotosuratlarni va surgichlarni qiya korreksiyalash tekisliklari boʻyicha suradi. Natijada kardanlarning balandlik boʻyicha vaziyati oʻzgaradi va suratlar qoʻshimcha ravishda suriladi (qiyalik burchaklarining taʼsiri yoʻqoladi). S. yordamida obʼyektlarning tasviri haritaga buzilmay chiziladi.
Stereokimyo

**Stereokimyo** (stereo ... va kimyo) — kimyoning molekuladagi atom yoki atomlar guruhi (radikallar)ning fazoviy joylashishini oʻrganadigan sohasi. S. dastlab 19-asr oxirlarida Ya.G. VantGoff tadqiqotlari asosida organik kimyoning boʻlimi sifatida paydo boʻldi. S. geometrik (yoki sistrans) va optik izomeriyanp oʻrganadi. Geometrik izomeriya, asosan, molekulasi tuzilishida qoʻshbogʻ yoki siklik bogʻlangan atomlari boʻlgan birikmalarga xosdir. Geometrik izomeriyaga oʻxshash aylanma izomeriya aromatik birikmalarda uchraydi. Mas, 2,2’dinitrofenil — 6,6’ dikarbon kislota qutbli guruhlarning oʻzaro taʼsiri natijasida ular bogʻi oʻq atrofida aylanishiga toʻsqinlik qiladi. Shu boisdan bu birikmaning 2 ta fazoviy shakli (I va II shakllar) mavjud.

Organik moddalarda, jumladan, tabiiy birikmalarda (saharidlar, oqsillar, alkaloidlar) optik izomeriya hodisasi ham keng oʻrinni egallaydi. Izomeriyaning bu turida molekuladagi asimmetrik atomuglerod 4 valent bogʻining har biri turli oʻrinbosarlar (atom va radikallar) bilan bogʻlangan boʻladi. Bunday birikmalar, mas, sut kislota SN3SN(ON)SOON, optik faol, yaʼni yorugʻlik nurining qutblanish tekisligini burish xususiyatiga ega va shu sababli 2 shaklda (optik antipodlar) mavjud boʻla oladi. Optik izomeriyani baʼzan kuzgu izomeriya deb ham ataladi, chunki fazoviy izomerlar goʻyo predmetning koʻzgudagi aksini eslatadi. Asimmetrik atom sifatida azot, oltingugurt, kremniy, fosfor va boshqa atomlar boʻlgan birikmalardagi izomeriya hodisasi ham oʻrganilgan. S. organik kimyodan tashqari anorganik koordinatsiyey birikmalarni ham oʻrganadi, qattiq jismlar nazariyasi va kristallar kimyosiga yondashib tadqiqotlar oʻtkazadi. S. polimerlar, dorivor moddalar va boshqa faol muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyot
* Potapov . M ., Stereoximiya, M., 1988;Parpiyev N. A., Rahimov H.R., Muftahov A. ., Umumiy kimyoning nazariy asoslari. T., 2004.

Kudrat Axmerov.
Stereoskop

**Stereoskop** (stereo... va yun. skopeo — qarayman) — joyning yoki ayrim predmetlarning suratini hajmiy tarzda koʻrish uchun moʻljallangan geodezik asbob. Oddiy S. 4 oynadan iborat; uning chap va oʻng boʻlaklari birbiriga parallel bir juft oynakdan tashkil topgan. S. yordamida hajmiy tasvir hosil qilinadi. Stereotasvirlar B] va B2 katta oynalar tagida joylashtiriladi (rasmga q.). Ikki koʻz bilan bir paytda 5 va S2 nuqtalardan qarab, vintlar yordamida tasvirlar birbirining ustiga tushirilsa, stereoeffekt hosil boʻladi, yaʼni hajmiy tasvir olinadi. Hajmiy tasvirda koʻpgina muxandislikgeodeziya masalalari, jumladan, xarita chizish, loyihalash ishlarini bajarish va boshqa masalalar yechiladi. Stereotasvirda oʻlchash ishlari harakatlanuvchi markali asboblar yordamida bajariladi. Stereotasvirda nuqtaning koordinatalarini aniklash uchun maxsus uskunalar mavjud. S.larning kompyuterlashgan variantlari gʻam bor.
Stenokardiya

**Stenokardiya** (yunoncha stenos — tor, qisqa va kardia — yurak), yurak qisishi — yurak ishemik kasalligining keng tarqalgan shakli; koʻkrak sohasida toʻsatdan paydo boʻladigan gʻijimlovchi ogʻriq stenokardiyaning asosiy belgisidir. Stenokardiyada ogʻriq toʻsh orqasida boʻlib, koʻpincha toʻsh suyagidan chaproqda — yurak sohasida ham sezilishi mumkin. Toʻsatdan tutgan ogʻriq bir necha daqiqadan yarim soatgacha davom etib, chap qoʻlga, kurakka, yelka va boʻyinga, baʼzan esa oʻng tomonga, orqaga, oʻng qoʻlga tarqalishi mumkin. Koʻpincha ogʻriq xuruji oʻlim vahimasi bilan kechadi.

Stenokardiya xurujiga aterosklerozyaa yurak toj tomirlarining torayishi va qisilishi (spazmi) oqibatida yurak muskullarining qon bilan yetarli taʼminlanmasligi sabab boʻladi. Bu avval nisbiy harakterda boʻlib, faqat jismoniy mashgʻulot paytida (yurak muskullarining oziq moddalar va kislorodga ehtiyoji oshganda) kuzatiladi. Zoʻriqish stenokardiyasi deb ataladigan bu xolatda ogʻriq xuruji koʻpincha tez yurganda, balandlikka koʻtarilganda yuz beradi va odatda, bemor harakatdan toʻxtaganda oʻtib ketadi. Harakat davom ettirilsa, ogʻriq qayta paydo boʻlishi mumkin va bemor har 100—200 qadamdan keyin toʻxtashga majbur boʻladi. Ayrim hollarda zoʻriqish stenokardiyasi hayajonlanganda, shuningdek, chekkanda, spirtli ichimliklar ichganda, toʻyib ovqatlanganda yuz berishi mumkin. Keyinchalik kasallik zoʻrayishi natijasida ogʻriq xurujlari organizmning tinch xolatida (tinch holatdagi stenokardiya) ham paydo boʻladi. Tinch holatdagi stenokardiya koʻpincha kechasi, odam uxlab yotganda roʻy beradi. Stenokardiya xuruji 1—2 daqiqa davom etib, nitroglitserin shimilganda oʻtib ketadi. Ayrim hollarda stenokardiyaning ogʻir xuruji yarim soatdan koʻproq davom etib, nitroglitserin foyda bermasligi va miokard infarqti kuzatilishi mumkin.

Koʻkrak qafasining chap tomonidagi har qanday ogʻriq stenokardiyaga xos boʻlavermaydi. Nevroz, yurak poroklari, umurtqa pogʻonasining boʻyinkoʻkrak boʻlimi kasalliklari va hokazoda ham stenokardiyadagidek ogʻriq boʻlishi mumkin. Shuning uchun koʻkrak sohasidagi ogʻriq bilan kechadigan kasalliklarga faqat vrach tekshirgandan keyingina diagnoz qoʻyilishi kerak.

Stenokardiya xurujining oldini olish maqsadida jismoniy harakat qilmaslik (mas, tez yurmaslik, balandlikka koʻtarilmaslik, hayajonlantiruvchi manzaralarga qaramaslik va boshqalar), asablarni toliqtirmaslik lozim, butunlay yotib olmaslik ham kerak; oz-ozdan jismoniy mehnat qilish, ogʻriq boʻlmasa, koʻproq shugʻullanish mumkin. Davo fizkulturasi bemorning umumiy holatini yaxshilaydi. Ovqatni oz miqdorda, lekin dambadam yeb turish kerak (yana qarang Yuraktomir sistemasi).

## Manbalar
Stenofagiya

**Stenofagiya** (yun. sthenos — kuch va ...fagiya) — hayvonlarning bir xil (monofagiya) yoki bir necha xil oziq turiga (oligofagiya) ixtisoslashuvi. S. muayyan oziq xilini topish va hazm qilish uchun zarur boʻlgan anatomik, fiziologik va biokimyoviy moslanishlar bilan bogʻliq. Mac, kavsh qaytaruvchi oʻtxoʻr hayvonlar oshqozoni 4 kamerali; parazit tasmasimon chuvalchanglarda ichak boʻlmaydi. Tuxumxoʻr ilonlarning oʻtkir qovurgʻalari ichak boʻshligʻiga chiqib turishi yutilgan tuxumning poʻchogʻini ezishga yordam beradi; sirtlonlar tishi suyakni maydalashga moslashgan. Monofaglar organizmida ishlab chiqariladigan maxsus fermentlar koʻpincha ularning boshqa hayvonlar hazm qilolmaydigan oziq (mas, teri, jun, pat, mum va boshqalar) ni hazm qilishga yordam beradi. Qiyin hazm boʻladigan organik moddalar va energiya bilan oziqlanish hayvonlarning ekosistemalardagi moddalar va energiya aylanishidagi ahamiyatini oshiradi. S. turlari xilmaxil va ular orasida oziqga nisbatan konkurensiya kuchli boʻlgan biogeotsenozlar (tropik oʻrmonlar)da keng tarqalgan. S.ning aksi evrifagiya koʻp xil oziq turiga moslanishni anglatadi.
Stereotelevideniye

**Stereotelevideniye** (stereo... va televideniye) — tomoshabinda kuzatilayotgan tasvirlar chuqurligi va hajmiyligi taassurotini paydo qiladigan televideniye tizimi. Chuqurlik va hajmiylik taassuroti odamning koʻrish binokulyarligi (ikki koʻz bilan koʻrish) xususiyati oqibati. S.da aynan bir obʼyektning tasviri birbiridan maʼlum masofada joylashgan ikki vaziyatdan turib uzatiladi. Shunda obʼyektning stereojuftlikni hosil qiladigan ikki tasviri shakllanadi. Televizor ekranida bu tasvirlar tomoshabinga alohidaalohida taʼsir qiladi, yaʼni chap koʻzga stereojuftlikning chap tasviri, oʻng koʻzga oʻng tasviri koʻrinadi. Oqqora va rangli hajmiy televideniyening bir necha tizimi mavjud. Bular televizion koʻrsatuvlarni uzatish uchun ham (baʼzan), amaliy maqsadlarda ham (koʻproq) qoʻllanadi.
Stereotipiya

**Stereotipiya** (stereo... va yun. typos — nusxa) — kitob, gaz., jurnal va boshqalarni koʻp nusxada nashr etish uchun bosmaxona qolipi (stereotip) tayyorlash va undan nusxalar bosish usuli. Stereotip metall, plastmassa yoki rezinadan tayyorlanadi. Matn shriftlari yoki tasvir uning sirtiga boʻrtib chiqib turadi. S.ning quyma, elektrolitik va presslash usullari bor.

S. ish unumdorligi yuqori boʻlgan rotatsion mashinalar uchun krliplar tayyorlashga, bir vaqtning oʻzida kitob, gaz. va boshqalarni turli joylarda bosishga imkon beradi. Stereotip matritsalarni sakdab qoʻyib, matbaa mahsulotlarini bir necha marta nashr qilish mumkin. gʻozir bu usul kamroq qoʻllanadi.
Sterilizatsiya

**Sterilizatsiya** (lot. sterilis — toza, bepusht):
* Sterilizatsiya (mikrobiologiya) — turli moddalar, jarrohlik asboblari, bogʻlov materiallari, oziq-ovqat mahsulotlari va boshqalarni mikroorganizmlardan butunlay tozalash. 
* Sterilizatsiya (oziq-ovqat sanoati) — oziq-ovqat sanoatida — konservalash usuli, mikroorganizmlar va ularning sporalarini yoʻqotish. 
* Sterizatsiya (iqtisodiyot) — Davlat kredit siyosatining elementi.
Sterinlar

**Sterinlar**, sterollar — steroidlar sinfiga mansub siklik spirtlar. Koʻpchilik S. — optik faol kristall moddalar, ular organik erituvchilarda eriydi, suvda erimaydi. Mikroorganizmlar, oʻsimlik va hayvonlardagi S.ning umumiy oʻtmishdoshi skvalen uglevodorodidir, u siklik lanosterin (S30N50O)ga yoki uning izomeri sikloartenolga aylanadi, keyinchalik bulardan tarkibida 27—29 uglerod atomi boʻlgan turlicha S. hosil boʻladi. Hayvon S.ining eng muximi — xolesterin; zamburuglarda, jumladan, hamirturushda koʻplab uchraydigan — ergosterin, oʻsimliklardagi koʻpchilik S. guruxlari (fitosterinlar) ichida eng koʻp uchraydigan rsitosterin va stigm asteri ndir. S. yuqori tuzilgan hayvonlarning nerv toʻqimalari, jigari, sperma toʻqimalarida boʻladi; ular yuqori yogʻ kislotalari bilan murakkab efirlar hosil qiladi. S. oʻsimliklarda erkin holda yoki yog kislotalari bilan (steridlar), uglevodlar bilan (fitosterolinlar) yoxud ikkalasi bilan birikkan holda boʻladi.

S. tabiiy lipidlardan ishqoriy sovunlab olinadi. Steroid S. sirka kislotadan biosintezlab hosil qilinadi, asosan, gormonal preparatlarni sintezlahda xom ashyo sifatida qoʻllanadi.
Sterlitomoq

**Sterlitomoq** — Boshqirdiston Respublikasidagi shahar (1782-yildan). Oq Idilning chap sohilidagi pristan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 261,6 ming kishi (1998). S. 1766-yilda tranzit punkti sifatida vujudga kelgan. 1919—22 yillarda Boshqirdiston Muxtor Respublikasining poytaxti boʻlib turgan.

Kime, mashinasozlik, oziqovqat, yogocheozlik va boshqa sanoat korxonalari bor. "Kaustik", "Soda" ishlab chiqarish. birlashmalari, stanoksozlik, kurilish mashinalari, mexanika zavodlari, tikuvchilik, poyabzal, koʻnchilik fabrikalari ishlab turibdi. Pedagogika instituti, Ufa neft institutining umumtexnika fti, drama teatri, tarixiyoʻlkashunoslik muzeyi bor.
Sterlyad

**Sterlyad** (Acipenser ruthenus) — osyotrsimonlar oilasiga mansub baliq. Uzunligi 65—125 sm, vazni 1,5 dan 16&nbsp;kg gacha. Kaspiy, Boltiq, Oq, Barens va Kora dengiz havzasidagi daryolarda tarqalgan. Erkagi 3—7 yilda, urgʻochisi 5—12 yilda jinsiy yetiladi. 1—2 yilda bir marta, bahorda 4 mingdan 137 mingtagacha uviddiriq tashlaydi. Qishda chuqurchalarga kirib oladi. Umurtqasizlar, ularning lichinkalari va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Hovuz va koʻllarda koʻpaytiriladi. Ovlanadi.
Steroidlar

**Steroidlar** – kimyoviy tabiatiga koʻra izoprenoidlarga mansub organik birikmalar sinfi. Steroidlar tirik tabiatda keng tarqalgan, mikroorganizm, oʻsimlik va hayvonlarda koʻplab uchraydi. Barcha steroidlar steran uglevodorodlarining hosilalaridir, biogenetik jihatdan esa skvalendan hosil boʻladi. Steroidlar – optik faol kristall moddalar, organik moddalarda suvga qaraganda yaxshi eriydi. Tabiiy steroidlar quyidagi sinflarga boʻlinadi: sterinlar, oʻtsafro kislotalari, steriod gormonlar (androgen gormonlar, androgenlar, kortikosteroidlar, estrogen gormonlar), yurakfaol steroidlari, yurak glikozidlari, bufogeninlar, steroid sapogeninlar (saponinlar) va steroid alkaloidlar. Tabiiy steroidlardan tashqari, koʻp sonli „sintetik steroidlar“ ham olingan. Steroidlar tibbiyotda koʻplab ishlatiladi, kimyoda ahamiyati judaham katta.Sessiyalarga omad
Konstantinos Stephanopoulos

**Stefanopulos Konstantinos** (1926, Patras sh. - 2016) — Gretsiya davlat arbobi. Afina universitetining yuridik ftini tugatgan. Advokatlik bilan shugʻullangan (1954—74), milliy birlik hukumatida savdo boʻyicha davlat kotibi (1974), Gretsiya ichki ishlar vaziri (1974— 76), ijtimoiy taʼminot vaziri (1976—77), Gretsiya Bosh vaziri huzurida maslahatchi (1977—81). 1964, 1974, 1981 yillarda turli partiyalardan mamlakat parlamenti deputati etib saylangan. Tiklanish demokratik partiyasi asoschisi (1985), shu partiyadan Afina saylov okrugi boʻyicha deputat (1989—94). 1995 y. 8 martdan Gretsiya Respublikasi prezidenti. 2001 y. mart oyida rasmiy tashrif bilan Oʻzbekistonda boʻlgan

## Manbalar
Stefenson

**Stefenson**, Stivenson (Stephenson) Jorj (1781.9.6, Uaylem, Nortamberlend — 1848.12.8, TeptonXaus, Chesterfidd) — ingliz konstruktori va ixtirochisi. Parovozlar qurish bilan shugʻullangan. 1814-yil yordamchilari R. Trevitik va J. Stila bilan birinchi parovoz "Blyuxer"ni yaratdi, 1829-yil mukammalroq "Raketa" parovozini yasadi. 1823-yil Angliya (Nyukasl) da birinchi parovozsozlik zavodiga asos soldi. U birinchi temir yoʻl liniyasi (StoktonDarlington) qurilishiga boshchilik qildi. Dunyoda birinchi boʻlib temir yoʻl texnikasiga doir masalalar: temir yoʻl koʻpriklari va boshqa sunʼiy inshootlar qurish, tosh tayanchlar ustiga temir relslar oʻrnatish va boshqa masalalarni hal qilgan.
Stexiometriya

**Stexiometriya** (yun. stoicheion asos, element va metriya) — kimyoning reaksiyaga kirishuvchi moddalarning miqdoriy nisbat qonunlarini, kimyoviy formulalar va kimyoviy reaksiyalar tenglamasini keltirib chikarish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Avogadro qonuni, GeyLyussak qonunlari, tarkibning doimiylik qonuni, massaning saqlanish qonuni, karrali nisbatlar qonuni S.ning asosini tashkil etadi. Stexiometrik hisoblashlar kimyoviy texnologiya va metallurgiyada keng qoʻllanadi.
Teófilo Stevenson

**Teófilo Stevenson Lawrence** (; 1952-yil 29-mart – 2012-yil 11-iyun) – kubalik havaskor bokschi boʻlib, 1966-yildan 1986-yilgacha boks musobaqalarida qatnashgan.

Stivenson Val Barker kubogini qoʻlga kiritdi (1972), shuningdek, Olimpiya ordeni bilan taqdirlangan (1987) va uchta Olimpiya oltin medalini qoʻlga kiritgan vengriyalik Laslo Papp va kubalik Feliks Savon bilan birga uchta bokschidan biri hisoblanadi.

## Mukofot va unvonlar

* Stivenson 1972-yilgi Olimpiada oʻyinlarida eng yaxshi bokschi uchun Val Barker kubogi bilan taqdirlangan.
* 1972-yilda Stivenson SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustasi unvoniga sazovor boʻlgan. Teófilo oʻz tarixida bu unvonga sazovor boʻlgan bir nechta xorijiy sportchilardan biri.

## Manbalar

## Havolalar
* Amateur career of Teófilo Stevenson (in Spanish) compiled by Pedro Cabrera Isidrón of the Cuban Olympics Committee. Last updated: 25 June 2008
* 
*
George Stigler

**George Stigler** (1911-1991, Rentoy shahri AQSH) - amerikalik iqtisodchi. Vashington shtati universitetni tugatgan (1931), Chikago universiteti doktori (1938). S. birinchilardan boʻlib formal mikroiqtisodiy nazariyalarda sanoat tashkilotlari toʻgʻrisidagi bilimlarni keng qoʻllash gʻoyasini ilgari surdi. Real bozor jarayonlarini bahrlashda raqobat va monopoliyaning klassik modellarini qoʻlladi. S. meqnat taqsimoti, sanoat tuzilmalari, bozorlar faoliyati, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartiblashning sabab va oqibatlari muammolarini chuqur tadqiq etgan. S. iqtisodiy tafakkur tarixi sohasida ham tanikli olim. U D. Rikardotsan AQShning mashhur iqtisodchisi va jamoat arbobi J. K. Gelbreytgacha boʻlgan iqtisodchi olimlarning gʻoyalarini taxlil etgan va uning bu tadqiqoti barcha mutaxassislar tomonidan yuqori baholanadi. Nobel mukofoti laureati (1982).

## Manbalar
Joseph Stiglitz

**STIGLITS (Stiglitz) Jozef** (1943.9.2, Gari sh., AQSH) — amerikalik iqtisodchi. 1967-yilda Massachusets texnologiya institutida  drlik darajasini olgan. Yel, Garvard va Stenford universitetlarida dars bergan. AQSH prezidenti B.Klintonning iqtisodiy maslahatchilari kengashi aʼzosi (1993—1997). 1997—2000-yil Jahon banki vitseprezidenti va bosh iqtisodchisi. 2001-yildan NyuYork shahridagi Kolumbiya universiteti professor S. assimetrik axborotlarga asoslangan bozor nazariyasini asoslab berdi. Mukammal axborotga ega boʻlishning iqtisodiy samarasini isbotladi. Nobel mukofoti laureati (2001; J. Akerlof va M. Spet bilan birga).

## Manbalar
Stefan-bolsman doimiysi

**Stefan-bolsman doimiysi** (a) — mutlaq qora jism energiyaviy yorituvchanligini ifodalovchi qonun tarkibiga kirgan asosiy fizik doimiy. a bilan belgilanadi. a q 5,67032 10~8VtGʻ (m2K4) (qarang Stefan-Bolsman nurlanish qonuni).
Stefan–Boltzmann nurlanish qonuni

**Stefan–Boltzmann nurlanish qonuni** – muvozanatli nurlanayotgan mutlaq qora jismichit vaqt birligi davomida yuza birligidan nurlanayotgan elektromagnit toʻlqinlar; bu toʻlqinlarning yigʻindi energiyasi mutlaq temperatura Gning toʻrtinchi darajasiga proporsional ekanligini ifodalaydigan qonun: Boltzmann doimiysi. Bu qonunni avstriyalik fizik Josef Stefan (1835—1893) tajribalar asosida 1879-yilda istalgan jism uchun taʼriflagan. 1884-yilda Ludwig Boltzmann nazariy jigʻatdan bu qonun faqat mutlaq qora jism uchungina toʻgʻri ekanligini koʻrsatgan. Keyingi aniq oʻlchashlar Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq.ning toʻla bajarilishini va a q 5,6703210~8 VtGʻ(m2K4) ekanligini tasdiqlaydi. Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq. Planck nurlanish qonuni natijasi sifatida keltirib chiqarilgan. Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq. yuqori trani oʻlchashda qoʻllanadi.

u=a T^4, T – mutlaq qora jismichit

S=\sigma T^4,

\sigma=\frac{\pi^2k^4}{60c^2\hbar^3}=\frac{2\pi^5k^4}{15c^2h^3}, \sigma=5{,}670\ 367(13)\cdot 10^{-8} Vatt / (m2 · K4).
Stilb

**Stilb** (lot. stilbo — yarqirayman, porlayman) — SGS birliklar tizimida ravshanlik birligi; qisqacha sb bilan belgilanadi. 1sb=104kd/m2 = 3,1410" apostilb q 3,14 lambert.
Stirling dvigateli

**Stirling dvigateli**, tashqi yonuv dvigateli — tashqaridan keltiriladigan issiklik energiyasini foydali mexanik ishga aylantiradigan dvigatel. Ingliz ixtirochisi R. Stirling 1816-yil yaratgan. U qizdirilgan havo bilan ishlaydi. Stirling dvigatelida ish jismi sifatida gaz (geliy yoki vodorod) dan foydalaniladi. Gazning bosimi 10 — 20 MPa. Gaz berk fazoda boʻlib, dvigatel ishlashi paytida almashinmaydi, balki qizishi va sovishi natijasida faqat hajmi oʻzgaradi. Regenerator bu fazoni yuqori va pastki boʻshliqqa boʻladi. Yuqori boʻshliqqa qizdirgichdan issiqlik keladi, pastkisidan sovituvchi suv bilan chiqarib yuboriladi. Stirling dvigateli silindrida 2 ta porshen (biri ish, ikkinchisi haydash) boʻladi. Dvigatelda ish sikli 4 taktda (siqish, qizdirish, ish yoʻli va sovitish) bajariladi. Stirling dvigateli yuk avtomobillari va kemalarida ishlatiladi.
Stirling formulasi

**Stirling formulasi** - 1 dan p gacha butun sonlar koʻpaytmasi 1 23... p=p! Bu formulani birinchi marta 1730-yil shotlandiyalik matematik J. Stirling (1690—1770) eʼlon qilgan. Stirling formulasining nisbiy xatosi p oʻsishi bilan nolga intiladi va yaq10 dan boshlab 1% dan ortmaydi. Stirling formulasi asosan ehtimollar nazariyasi va sonlar nazariyasida qoʻllanadi.
Stixiya

**Stixiya** (yun. stoicheion — dastlabki narsa, ibtido, element) — 1) qad. naturfalsafada — tabiatning asosiy elementlari (mas, qad. xitoy falsafasida — suv, olov, daraxt, metall, yer; yunon falsafasida — yer, suv, havo, olov, keyinroq efir va hokazo); 2) tabiatda roʻy beradigan, kishi karshilik koʻrsata olmaydigan hodisa, kuchli tabiiy ofat (yongʻin, toshqin, zilzila, toʻfon va hokazo).