Safarnoma

***Safarnoma*** () – XI asrda Abu Muʼiniddin Nosir Xisrav al-Qubodiyoniy (1003–1077) tomonidan yozilgan sayohatnoma. Asar ***Sayohatnoma*** nomi bilan ham tanilgan. Bu Xisravning Islom dunyosi boʻylab yetti yillik sayohati haqida hikoya qiladi. U dastlab Makkaga majburiy ziyorat boʻlgan Hajga yoʻl oldi. 1046-yil 5-martda joʻnab ketgan Xisrav toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻldan yurmadi va Kaspiy dengizi tomon shimolga yoʻl oldi. Sayohatlari davomida u Eron, Ozarbayjon, Armaniston, Suriya, Misr, Arabiston, Iroq mamlakatlarini kezib chiqqan va XI asr Islom dunyosidagi hayotning koʻp qirralarini aniq tasvirlaydigan batafsil kundalikni yuritdi.

Nosir Xisrav *Safarnomani* hayotining keyingi davrida yetti yillik sayohati davomida yozib olgan yozuvlaridan foydalangan holda tuzgan. Uning nasri sodda, sheʼriy va falsafiy devonidan farqli oʻlaroq, sayohatnomaga oʻxshaydi. Xisrav oʻzining *Safarnomasini* oʻzi, hayoti va Makkaga sayohat qilish haqidagi ulkan qarori haqida hikoya qilish bilan boshlaydi. U aql-idrok uchun foydali boʻlgan narsalarni izlashga undaydigan bir kishi bilan suhbatlashadigan gʻayrioddiy tushini hikoya qiladi. Tush tugashidan oldin, odam goʻyoki qiblaga ishora qiladi va boshqa hech narsa demaydi .

*Safarnomaning* qolgan qismlarida Xisrav oʻz sayohati yoʻlidagi shahar va qishloqlarni, xususan, Makka, Quddus va Qohira (oʻsha paytdagi Fotimiylar xalifaligining poytaxti) haqida hikoya qiladi. Xisravning asari bu shaharlarning batafsil tavsiflari, jamoat binolari va bozorlarining aniq bayonlari bilan qadrlanadi.

## Nusxalari va nashri
Asarning bugungi kungacha juda kam qoʻlyozma nusxasi yetib kelgan. Nusxalarning eng qadimiysi 1691-yilda, yaʼni muallif vafotidan 600 yildan koʻproq vaqt oʻtib koʻchirilgan. Asardagi ayrim chalkashliklar va boshqa dalillarga tayanib, koʻplab tadqiqotchilar Nosir Xisrav *Safarnomasi* bizgacha toʻla holda yetib kelmaganini taʼkidlaydi. Chunki, boshqa bir qancha manbalardagi Nosir Xisrav *Safarnomasidan* olingan, deb keltirilgan ayrim parchalar asarning mavjud qoʻlyozma nusxalarida uchramaydi. Bu parchalardan biri Nosir Xisravning Misrda fotimiylar sulolasiga mansub hukmdor Al-Mustansir Billohning qabulida boʻlishi va uning xizmatiga kirishi bayonidir. Maʼlumki, fotimiylar sulolasi shia mazhabi, aniqrogʻi, uning ismoiliyya tarmogʻi tarafdori edi. Shuning uchun kelgusida tadqiqotchilar Nosir Xisrav *Safarnomasining* muallif vafotidan soʻng sunniy mazhabidagi nomaʼlum kishi tomonidan tahrir qilib yangicha shaklga keltirilgani, unda shia ismoiliy mazhabining taʼsiri kamaytirib oʻrinlar olib tashlanganini taʼkidlab keladi.

*Safarnoma* ingliz, fransuz, rus, urdu, arab, turk, olmon tillariga tarjima qilinib, baʼzi mamlakatlarda bir necha marta nashr etilgan.

Boysungʻur Mirzo va Abdurahmon Jomiylarga „Safarnoma“ning yaxshi tanish boʻlgani, bu asar temuriylar davrida maʼlum va mashhur boʻlganidan dalolat beradi.

Oʻzbekiston ziyolilari orasida Nosir Xisrav ijodi, xususan, Safarnoma asariga qiziqish XX asrning 20-yillaridan boshlanganligi haqida faktlar mavjuddir. Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti kutubxonasida Safarnomaning Roʻshnoinoma va Saodatnoma bilan birgalikda 1922-yilda Berlinda eronlik olim Mahmud Gʻani­zoda tomonidan amalga oshirilgan nashridan ikki nusxasi bor. Ulardan biriga uch joyida (muqaddimaning 1-, 3- va 25-sahifalarida) siyohli qalam bilan arab yozuvida „Choʻlponniki, 104, 1927, Maskoʻf“ deb yozilgan. Choʻlponshunos olimlarning tadqiqotlariga koʻra, Abdulhamid Sulaymon oʻgʻli Choʻlpon Moskvaga 1925-yil yozida borgan va 1927-yil bahori oxirlarida yurtiga qaytgan. Choʻlpon Nosir Xisrav kitobini Moskvadagi kitob doʻkonlaridan biridan sotib olgan, shoirning oʻzi kitobga arabcha adabiy yozuv yozgan, deyiladi. Ushbu nodir kitob Choʻlponning shaxsiy kutubxonasidan davlat kutubxonasiga qanday oʻtib qolganligi haqida esa aniq maʼlumot yoʻq.

## Oʻzbek tilidagi nashri
*Safarnoma* Munirxon Muinzoda, Shoislom Shomuhamedov, Gʻulom Karimlar tomonidan oʻzbek tiliga oʻgirilgan. Asar 2003-yil Toshkentdagi Sharq nashriyoti tomonidan nashr etilgan.

Hamidulla Hasanovning „Oʻrta Osiyolik geograf va sayyohlar“ kitobidagi Nosir Xisrav haqidagi maqolada asosan, *Safarnoma* asari tahlil etilgan. Maqolaga Nosir Xisravning sayohatlari xaritasi ilova qilingan. Hamidjon Homidiyning „Koʻhna Sharq dargʻalari“ kitobidan oʻrin olgan Nosir Xisrav haqidagi „Fidoyi eʼtiqod“ maqolasida (Toshkent, 1999, 90–94-betlar) *Safarnomadan* kichik bir parcha tarjimasi keltirilgan.

Nosir Xisrav *Safarnomasidagi* bevosita haj ziyoratiga taalluqli lavhalar Omonulla Boʻriyev tomonidan tarjima qilinib, mufassal izohlar bilan alohida kitobcha holida nashr etilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Map of Nasir Khusraw’s journey
* First Ismaili Electronic Library and Database Pages on Nasir Khusraw