Pnevmonit

**Pnevmonit** oʻpka toʻqimalarining umumiy yallig'lanishini tavsiflaydi. Mumkin bo'lgan qo'zg'atuvchi omillar orasida ko'krak qafasining radiatsiya terapiyasi,  kimyoterapiya paytida ishlatiladigan dori-darmonlarga ta'sir qilish, qoldiqlarni ingalatsiyalash (masalan, hayvonlarning po'sti), aspiratsiya, gerbitsidlar yoki florokarbonlar va ba'zi tizimli kasalliklar kiradi. Agar muolaja qilinmasa, yallig'lanishning davom etishi o'pka fibrozi kabi tuzatib bo'lmaydigan zararga olib kelishi mumkin.

Pnevmonit  pnevmoniyadan sabab, shuningdek, namoyon bo'lishiga ko'ra farqlanadi. Pnevmoniyani mikroorganizmlar bilan infektsiya natijasida o'pka to'qimalarining konsolidatsiyasi va ekssudatsiyasi bilan birgalikda pnevmoniya deb ta'riflash mumkin. Pnevmoniya va pnevmonit o'rtasidagi farqni yanada chuqurroq tushunish mumkin: pnevmonit barcha respirator infektsiyalarning inkapsulyatsiyasi (asosiy kasalliklar sifatida pnevmoniya va o'pka fibrozisi) va pnevmoniya mahalliy infektsiya sifatida. Ko'pgina infektsiyalar uchun tananing immuniteti infektsiyani bir necha kun ichida nazorat qilish va ushlab turish uchun etarli, ammo agar to'qimalar va hujayralar infektsiyaga qarshi tura olmasa, o'pkada yiring hosil bo'la boshlaydi. keyin qotib o'pka xo'ppozi yoki yiringli pnevmonitga aylanadi. Immunitet tanqisligi bo'lgan va nafas olish yo'llari infektsiyasining har qanday turi uchun darhol davolanmagan bemorlar yanada og'ir infektsiyalarga va yoki o'limga olib kelishi mumkin.

Pnevmonitni bir nechta o'ziga xos kichik toifalarga bo'lish mumkin, jumladan, yuqori sezuvchanlik pnevmoniti, radiatsiyaviy pnevmonit, o'tkir interstitsial pnevmonit va kimyoviy pnevmonit. Bularning barchasi bir xil alomatlarga ega, ammo qo'zg'atuvchi omillarda farqlanadi. Pnevmonit diagnostikasi qiyin bo'lib qolmoqda , ammo bir nechta turli xil davolash usullari (kortikosteroidlar, kislorodli terapiya, qochish) muvaffaqiyatga erishdi.

## Sabablari

Alveolalar pnevmoniyadan ta'sirlangan asosiy tuzilmadir. 5 mikrondan kichik bo'lgan har qanday zarrachalar o'pka alveolalariga kirishi mumkin. Bu mayda havo xaltachalari kislorodning nafas olayotgan havodan qon oqimiga o'tishini osonlashtiradi.Pnevmonitda kislorod almashinuvi qiyinroq kechadi, chunki tirnash xususiyati beruvchi moddalar alveolalarning yallig'lanishiga sabab bo'ladi. Pnevmonitni keltirib chiqaradigan bitta tirnash xususiyati beruvchi aniq belgilanmaganligi sababli, bir nechta mumkin bo'lgan sabablar mavjud.

* Virusli infektsiya. Qizamiq og'ir pnevmonitga olib kelishi mumkin va davolash usuli sifatida ribavirin taklif qilingan. Sitomegalovirus (CMV) yana bir sababdir.

* Zotiljam

* Radiatsiya terapiyasi

* Immunoterapiyahttps://www.cancerresearchuk.org/about-cancer/treatment/immunotherapy/what-is-immunotherapy
* Natriy gidroksid kabi kimyoviy moddalarni nafas olish
* Interstitsial o'pka kasalligi
* Sepsis
* Dori-darmonlarga salbiy reaktsiya
* Nafas olish vositalariga yuqori sezuvchanlik 
* Ba'zi qo'ziqorin turlarining sporalarini inhalatsiyalash (bronxoalveolyar allergik sindrom)
* Merkuriy ta'siri
* Chekish
* Xlorga haddan tashqari ta'sir qilish
* Bronxial obstruktsiya (obstruktiv pnevmonit yoki postobstruktiv pnevmonit)https://med24.uz/uz/bolezn/bronkhit-obstruktivnyy
* Askaridoz (parazitlarning ko'chishi paytida)
* Aspirinning haddan tashqari dozasi, ba'zi antibiotiklar va kimyoterapiya preparatlari 
* “Fermer o‘pkasi” va “issiq vanna o‘pkasi” ayrim turdagi termofil aktinomitsetsiyalar, mikobakteriyalar va mog‘orlarning ta’siri natijasida yuzaga keladigan yuqori sezuvchanlik pnevmonitining umumiy nomlaridir.
* Qushlarning najas va patlaridagi parranda oqsillari 
* Saratonni davolash uchun ishlatiladigan butun tana yoki ko'krak qafasining radiatsiya terapiyasi 

## Simptomlari
Pnevmonitning jismoniy ko'rinishlari sovuqqa o'xshash engil alomatlardan nafas olish etishmovchiligigacha. Ko'pincha pnevmonit bilan og'rigan bemorlarda nafas qisilishi, ba'zan esa quruq yo'tal kuzatiladi.[8] Semptomlar odatda ta'sir qilishdan bir necha soat o'tgach paydo bo'ladi va taxminan o'n sakkiz-yigirma to'rt soat ichida eng yuqori cho'qqisiga etadi.[7]

Boshqa alomatlar bo'lishi mumkin:

* Bezovtalik
* Isitma
* Nafas qisilishi
* Qizarib ketgan yoki rangi o‘zgargan teri
* Terlash
* Kichik va tez inhaliyalar

To'g'ri davolanmasa, pnevmonit surunkali pnevmonitga aylanishi mumkin, natijada o'pka fibrozi va uning oqibatlari:

* Nafas olishda qiyinchilik 
* Ishtaha buzilishi
* Letargiya

Yakuniy bosqichdagi fibroz va nafas olish etishmovchiligi surunkali pnevmonitni to'g'ri davolashsiz o'limga olib keladi.

## Diagnostikasi
Pnevmonit va yuqumli etiologiyaning pnevmoniyasini farqlash uchun ko'krak qafasi rentgenogrammasi yoki CT kerak. Surunkali o'pka yallig'lanish jarayonlarini ko'rsatadigan CTda o'pka fibrozining ma'lum darajasi aniq bo'lishi mumkin. Pnevmonitning diagnostikasi ko'pincha qiyin, chunki u yaqinda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan interstitsial o'pka kasalligi bilan kasallangan bemorni baholashda yuqori darajadagi klinik shubhaga bog'liq. Bundan tashqari, patologik va rentgenologik test natijalarini sharhlash qiyin bo'lib qolmoqda. Ko'pincha pnevmonitni tanib olish va boshqa interstitsial o'pka kasalliklaridan ajratish qiyin.

Hozirgi vaqtda mavjud diagnostika usullari quyidagilarni o'z ichiga oladi:

* Bemor tarixini va ma'lum qo'zg'atuvchining mumkin bo'lgan ta'sirini baholash
* Pnevmonitga mos keladigan yuqori aniqlikdagi kompyuter tomografiyasi (HRCT).
* Limfotsitoz bilan bronxoalveolyar yuvish
* Pnevmonit gistopatologiyasiga mos keladigan o'pka biopsiyasi

Muayyan muhitda pnevmonitning qo'zg'atuvchisi bilan ta'sir qilish uning mavjudligini tekshirish uchun aero/mikrobiologik tahlil orqali tasdiqlanishi mumkin. Serumga xos IgG antigenlarini aniqlash uchun bemor serumini keyingi sinovdan o'tkazish bemorning ta'sirini tasdiqlaydi.

Klinik tekshiruvlar o'pkaning o'rta va yuqori bo'laklarida havo tutilishi bilan markazlashtirilgan nodulyar va tuproqli shisha xiraliklarni ko'rsatishi mumkin bo'lgan ko'krak qafasi rentgenografiyasi yoki (HRCT) ni o'z ichiga oladi. Fibroz ham aniq bo'lishi mumkin. Bronxoalveolyar yuvish (BAL) natijalari pnevmonitga to'g'ri keladi, odatda CD4: CD8 nisbati past bo'lgan limfotsitozni o'z ichiga oladi.

Diagnostik tasvirlarda retikulyar yoki chiziqli naqshlar kuzatilishi mumkin. Pnevmonit subplevral chuqurchalar paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin, bu esa tasvirdagi havo bo'shliqlarining shaklini o'zgartirishi mumkin, bu nafas olish kasalliklarini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Interlobulyar septa ham qalinlashishi va skanerdan o'tkazilganda pnevmoniyani ko'rsatishi mumkin.

Pnevmonit bilan o'pka to'qimalarining gistologik namunalari yomon shakllangan granuloma yoki mononuklear hujayra infiltratlarining mavjudligini o'z ichiga oladi. Surunkali bronxiolit va nekrozga uchramaydigan granulomalar bilan birga bronxotsentrik limfogistiositar interstitsial pnevmoniya mavjudligi pnevmonitga to'g'ri keladi.

## Davolash
Pnevmonit uchun odatiy davolash kortikosteroidlarni konservativ qo'llashni o'z ichiga oladi, masalan, og'iz orqali yuborish uchun prednizon yoki metilprednizolonning qisqa kursi. Flutikazon yoki budesonid kabi inhaler kortikosteroidlar, shuningdek, allergenlar kabi atrof-muhit ta'siridan kelib chiqishi mumkin bo'lgan yallig'lanish jarayonlarini bostirish orqali yallig'lanishni kamaytirish va surunkali darajada qayta yallig'lanishning oldini olish uchun samarali bo'lishi mumkin. Pnevmonitning og'ir holatlarida kortikosteroidlar va kislorodli terapiya, shuningdek, ma'lum tirnash xususiyati beruvchi ta'sirni bartaraf etish talab qilinishi mumkin.

Kortikosteroid dozasi va davolash davomiyligi har bir holatda farq qiladi. Biroq, bir necha oydan bir yilgacha kichikroq dozaga kamaytirishdan oldin bir necha kun davomida kuniga 0,5 mg/kg dan boshlangan umumiy rejim muvaffaqiyatli qo'llanildi.

Kortikosteroidlar yallig'lanish reaktsiyasi paytida faollashtirilgan bir nechta genlarni o'chirib, yallig'lanishni samarali ravishda kamaytiradi. Yallig'lanishga qarshi oqsillarni ishlab chiqarish va yallig'lanish oqsillarini kodlovchi mRNKning degeneratsiyasi ham kortikosteroidlarning yuqori konsentratsiyasi bilan ko'paytirilishi mumkin.Bu javoblar pnevmonitda kuzatiladigan yallig'lanishni yumshatishga va simptomlarni kamaytirishga yordam beradi.

Surunkali pnevmonit bilan og'rigan bemorlar uchun ma'lum immunomodulyatsion davolash usullari mos bo'lishi mumkin. Azatioprin va mikofenolat gaz almashinuvini yaxshilash bilan bog'liq bo'lgan ikkita maxsus davolash usulidir. Surunkali pnevmonit bilan og'rigan bemorlar ham o'pka transplantatsiyasi uchun baholanishi mumkin.