Mixail Artamanov

**Mixail Illarionovich Artamonov** (23-noyabr 5-dekabr 1898-yil, Vigolovo, Tver viloyati – 1972-yil 31-iyul, Leningrad) – rus sovet arxeologi va tarixchisi, Sovet xazarshunoslik maktabining asoschisi, pedagog va muzey xodimi; xazarlar, skiflar va ilk slavyanlar tarixi va madaniyati boʻyicha mutaxassis. Tarix fanlari doktori (1941), Ermitaj direktori (1951—1964), Leningrad davlat universiteti rektori vazifasini bajaruvchi (1950).
## Hayoti
Artamanov dehqon oilasidan chiqqan, toʻqqiz yoshida ota-onasi bilan Peterburgga koʻchib kelgan. Oktyabr inqilobiga qadar Sankt-Peterburg sugʻurta jamiyatida kontorachi va Zavodchilar va fabrikantlar jamiyatida hisobchi boʻlib ishlagan. 1914—1916-yillarda kechki umumtaʼlim kurslarida oʻqidi, Badiiy akademiyaga kirishni orzu qildi, rassomlik sanʼatini K. S. Petrov-Vodkindan oʻrgandi. 1917-yil boshida armiyaga chaqirildi. Fevral inqilobini qizgʻin qarshi oldi. 1917-yil aprel oyida askar deputatlari divizion kengashining aʼzosi etib saylandi (uning tarkibiga N. I. Yejov ham kirgan), tez orada koʻngilli sifatida frontga ketdi. Gʻarbiy Dvinadagi janglarda qatnashgan.

1917-yil dekabr oyida Artamonov demobilizatsiya qilindi va Petrogradga milliylashtirilgan Xalqaro bankda ishlash uchun chaqirildi. Bu vaqtda u adabiy va sheʼriy davralarda harakat qildi, sheʼr yozdi, kitoblari „Jek“ jurnalida nashr etildi. 1918-yil yozidan 1920-yil oxirigacha Krasniy Xolmda xalq taʼlimi organlarida (oʻqituvchi, maktab mudiri) xizmat qildi. D. A. Zolotarev boshchiligidagi etnologik ekspeditsiyada qatnashadi, uning taʼsiri ostida qadimgi rus sanʼati bilan qiziqadi. Artamanov 1921-yilda bir vaqtning oʻzida VXUTEMAS va Petrograd arxeologiya institutiga oʻqishga kirdi. Keyinchalik birinchi muassasani tark etadi. 1923-yilda N. Ya. Marra topshirigʻiga binoan Tver viloyatining qadimiy kulolchilik hunarmandchiligi bilan shugʻullanadi, mahalliy guberniya ijroiya qoʻmitasi raisi A. A. Jdanov bilan doʻstlashadi.

1992-yilda Leningrad universitetining (sobiq Arxeologiya instituti) arxeologiya va sanʼat tarixi fakultetini tamomlagan, u yerda A. A. Spitsyn, A. A. Miller va N. P. Sychev dars bergan. Universitetni tugatgach, u arxeologiya idorasida kichik yordamchi boʻlib qoladi. 1925-yilda Davlat tarix va madaniyat instituti aspiranturasiga oʻqishga kiradi. 1930-1932-yillarda M. P. Gryaznov va V. V. Golmsten bilan birgalikda koʻchmanchi chorvachilik tarixini oʻrganadi. Oʻsha paytda Artamonov „burjua metodologiyasini yaxshi oʻzlashtirgan va endi marksistik-leninistik metodologiya relslariga oʻtishga harakat qilayotgan“ olim sifatida tavsiflangan.

## Sarkel
1929-yilda birinchi mustaqil ekspeditsiyani – Quyi Donni razvedka qilishni amalga oshirdi. Tadqiqot natijalariga koʻra, Artamanov 1934—1936-yillarda qazishmalar olib borgan, yozma manbalardan maʼlum boʻlgan Sarkel shahrini chap qirgʻoq Simlyansk yodgorligi bilan ishonchli tarzda aniqladi. Artamonov 1934-yilda „Qiyshaygan va boʻyalgan suyakli qoʻrgʻonlarda birgalikdagi dafnlar“ maqolasida dissertatsiya himoyasisiz tarix fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi. 1935-yildan – professor.

## Moddiy madaniyat tarixi institutida
1937-yilda Artamonov SSSR Fanlar akademiyasining Moddiy madaniyat tarixi institutida feodaldan oldingi Yevropa sektoriga rahbarlik qildi. 1939-yilda institut jamoasi oʻz vazifalarini bajara olmagan sobiq direktorni lavozimidan ozod qilishni bir ovozdan talab qildi – akademik I. A. Orbeli va uning oʻrniga Artamonov tayinlandi (oʻsha paytda faqat fan nomzodi va partiyasiz, VKP (b) ga faqat 1940-yilda aʼzo boʻlgan). Artamonov davrida institut qudratli ilmiy markazga aylandi. Dala tadqiqotlari natijalarini eʼlon qilishga katta eʼtibor qaratildi. „Kratkiye soobsheniya IIMK“ va „Materiali i issledovaniya po arxeologni SSSR“ toʻplamlar seriyasiga asos solindi, shuningdek, institut direktori „Sovet arxeologiyasi“ yillik jurnaliga muharrirlik qildi.

1941-yil noyabr oyida Artamonov institut xodimlarining bir qismi bilan qamaldagi Leningradni tark etdi, bu qolganlar tomonidan noaniq qabul qilindi – qamal paytida ulardan 28 nafari vafot etdi. Qozon va Sverdlovskda qisqa vaqt boʻlganidan soʻng, u IIMKning Yelabuga guruhini boshqargan va 1943-yilda institut direktori lavozimini tark etgan (uning shtatida qolgan). Shundan soʻng, BMIQ rahbariyati Moskvada toʻplandi va yangi direktor akademik B. D. Grekov boʻldi.

## Leningrad davlat universitetida
1946-yildan M. I. Artamonov vaqtincha mudirlik vazifasini bajargan, 1949-yil fevralida esa LDU arxeologiya kafedrasi mudiri boʻlgan. Bir muncha vaqt oʻquv ishlari boʻyicha prorektor lavozimida ishlagan, 1950-yil yanvardan maygacha rektor vazifasini bajargan. 1949—1951-yillarda u Simlyansk suv ombori tubiga ketishi kerak boʻlgan hududni oʻrgangan misli koʻrilmagan Volga-Don yangi qurilish ekspeditsiyasiga rahbarlik qildi. Ekspeditsiya boshligʻining oʻrinbosari vazifasini Mixail Illarionovichning rafiqasi Olga Antonovna Artamonova-Poltavseva (1897—1971) bajargan.

## Ermitaj direktori
1951-yilning avgustida Popov xutoridagi Volga-Don ekspeditsiyasi bazasida boʻlgan Artamonov hukumat telegrammasi bilan Leningradga chaqirtiriladi. U oʻsha yilning 1-sentyabridan boshlab Ermitajga rahbarlikni qabul qilishi kerak edi. 1950-yillarning boshlarida sovet hokimiyati umuman kosmopolitizmga va xususan Gʻarbiy Yevropa sanʼatiga qarshi kurash olib bordi. Ermitaj himoyachisi, akademik Iosif Orbeli oʻrniga, oʻsha paytda partiya arboblariga shunday tuyulgan edi, dehqon-proletarlardan chiqqan ideal nomzodni qoʻyishmoqchi boʻlishdi. Biroq, Artamonovning birinchi buyrugʻi nooʻrin anketalar bilan xodimlarni ishdan boʻshatishni bekor qilish edi, ularning roʻyxati allaqachon tuman qoʻmitasi tomonidan tasdiqlangan.

Isteʼfoga chiqqanidan soʻng (1964-yil) u butun eʼtiborini Leningrad davlat universitetida oʻqituvchilik faoliyatiga qaratdi. Artamanov ish stoli yonida ilmiy maqolani tahrir qilib oʻtirib vafot etdi.

## Mukofotlari

* Lenin ordeni (21.06.1957) 
* Mehnat Qizil Bayroq ordeni (06.10.1945)
* medallar
## Manbalar