Shakespeare masxarabozlari

**Shakespeare masxarabozlari** () — William Shakespeare asarlarida tez-tez uchraydigan oʻziga xos obrazlar (arxetip) turkumi. Ular odatda aqlli dehqonlar yoki oddiy xalq vakillari boʻlib, oʻz zehnlari, soʻz oʻyinlari va zukkoliklari orqali ijtimoiy tabaqasi yuqori boʻlgan kishilardan ustun kelishadi. Ushbu qahramonlar oʻsha davrning real saroy masxarabozlariga oʻxshab ketsa-da, ularning xarakter xususiyatlari teatr effektini oshirish uchun badiiy jihatdan boʻrttirilgan.

## Dramatik vazifasi
Mashhur olim Isaac Asimov taʼkidlaganidek, „muvaffaqiyatli masxarabozning siri shundaki, u aslida umuman tentak emas“. Shakespeare ijodida masxarabozlar shunchaki kulgi obyekti boʻlib qolmay, murakkab vazifalarni bajaradi. Birinchidan, ular fojiaviy sahnalar orasida „hajviy yengillik“ (Comic relief) yaratadi. Masalan, „Hamlet“ asarida Opheliyaning oʻlimidan soʻng goʻrkovlar (gravediggers) sahnasining kelishi yoki „Makbet“da qirol oʻldirilgandan soʻng darvozabonning paydo boʻlishi tomoshabinning ruhiy bosimini biroz kamaytirishga xizmat qiladi.

Ikkinchidan, Shakespeare masxarabozlari haqiqatni soʻzlovchi personajlar hisoblanadi. Ular boshqa qahramonlar aytishga qoʻrqqan haqiqatlarni hazil tagiga yashirib bayon qiladilar. Bu xususiyat, ayniqsa, „Qirol Lir“ asaridagi Masxaraboz obrazida yaqqol koʻrinadi. U qirolning xatolarini ochiq-oydin yuziga aytadigan va uni aqldan ozish jarayonida ham tark etmaydigan yagona sodiq hamrohdir.

## Aktyorlarning taʼsiri
Shakespearening ilk masxarabozlari, masalan, „Xatoliklar komediyasi“dagi Dromio, mashhur Elizaveta davri aktyori William Kempe uchun maxsus yozilgan. Kempe oʻzining improvizatsiya qilish mahorati va jismoniy komediyasi bilan tanilgan edi. Biroq, keyinchalik aktyor Robert Armin truppaga qoʻshilgach, Shakespearening hajviy rollari oʻzgardi. Armin ancha murakkab, „donishmand tentak“ (wise fool) obrazlarini jonlantira olgan. Uning ijrosi tufayli Feste („Oʻn ikkinchi kecha“) va Touchstone („Sizga qanday yoqsa“) kabi falsafiy fikrlaydigan qahramonlar paydo boʻldi.

## Mashhur masxarabozlar roʻyxati
Shakespeare asarlarida oʻnlab hajviy qahramonlar mavjud boʻlib, ularning har biri oʻziga xos xususiyatga ega:
* **Feste** („Oʻn ikkinchi kecha“): U asarning asosiy mavzusi boʻlgan muhabbat va hayot oʻtkinchiligi haqida qoʻshiqlar aytuvchi zukko personajdir.
* **Puck** („Yoz tunidagi tush“): Oberonning xizmatkori, sehrli oʻrmondagi voqealar rivojini oʻzgartirib yuboruvchi trikster obrazidir.
* **[[Falstaff]]** („Genrix IV“): Garchi u saroy masxaraboz boʻlmasa-da, oʻzining latifalari va lof urishi bilan Shakespearening eng mashhur hajviy qahramoni sanaladi.
* **Touchstone** („Sizga qanday yoqsa“): Saroydan oʻrmonga qochgan va oʻzining oʻtkir zehni bilan qishloq ahlining soddaligi ustidan kuluvchi qahramon.

## Liboslari
Globus teatridagi spektakllarda masxarabozlar odatda „motley“ deb ataladigan rang-barang, parchalardan tikilgan kiyim kiyishgan. Ularning liboslariga qoʻngʻiroqchalar osilgan, bosh kiyimlarida esa eshak quloqlari yoki xoʻroz toji kabi detallar boʻlgan. Shuningdek, ular oʻzlari bilan „marotte“ — ustiga qoʻgʻirchoq boshi oʻrnatilgan kichik tayoqcha (scepter) olib yurishgan.

## Manbalar