Jeyn Morris Goodall

Dame **Valerie Jeyn Morris Goodall** ( ; 1934-yil 3-aprel, London — 2025-yil 1-oktyabr) — britaniyalik primatolog, etolog va antropolog, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Tinchlik elchisi, Kelajak Jahon Kengashining faxriy aʼzosi. Britaniya imperiyasi ordenining Dama qo'mondoni.

U Tanzaniyadagi Gombe Strim milliy bog'ida shimpanzelarning ijtimoiy hayoti va aql-zakovatini 45 yildan ortiq o'rganganligi va xalqaro Jeyn Gudol instituti asoschisi sifatida tan olingan. 1996-yilda tashkil etilganidan beri boshqaruv kengashi a'zosi. 2002-yil aprel oyida u BMTning tinchlik elchisi etib tayinlandi.

## Biografiyasi

Valeri Jeyn Morris-Gudall 1934-yilda Londonning Xempsted shahrida tugʻilgan.

Jeyn bolaligida otasi unga oʻyinchoq shimpanze sovgʻa qilgan. Oʻyinchoq uning shimpanzega boʻlgan qiziqishini uygʻotdi va bu maymun hali ham undan ajralmas. Ota-onasi ajrashgandan soʻng, 12 yoshli Jeyn onasi bilan Bornmutga koʻchib oʻtdi.

Keyinchalik J. Gudoll ham shunday deb esladi: „Bolaligimdagi uchta kitob mening hayotimga taʼsir qildi“. Bu „Doktor Dolitlning hikoyasi“ H.Lofting, „Tarzan“, E. R. Burroughs , Gudollning soʻzlariga koʻra, „meni hayvonlar bizga aytmoqchi boʻlgan narsalarni tushunish ilhomlantirdi va meni Afrikaga borish, hayvonlar bilan yashash va ular haqida kitoblar yozish uchun bir xil darajada qatʼiy qatʼiyat bilan qiziqtirdi“, shuningdek, „Hayot moʻjizasi“, „Umuman bolalar kitobi emas“ asarlarini yaratdi.

Maktabni tugatgandan soʻng, u kotiblik kurslarida qatnashdi, ofitsiant boʻlib ishladi, lekin 1957-yilda sobiq sinfdoshining taklifiga binoan u oʻzining eski orzusini Afrikaga tashrif buyurishga qaror qildi va Keniyaga ishlashga ketdi. Keniya milliy muzeyida J. Gudoll muzey direktori, taniqli antropolog Lui Likining yordamchisi va kotibi boʻlib ishladi. Tez orada Lui Liki uni rafiqasi Meri Liki bilan birga Sharqiy Afrikadagi Olduvay darasidagi qazish ishlariga hamrohlik qilishga taklif qildi. Liki, shuningdek, Tanzaniyadagi Gombe Stream milliy bogʻida shimpanzelarni oʻrganishni soʻradi va u bu kuzatishlar asosida ibtidoiy odamlarning hayoti haqida xulosa chiqarish mumkinligiga umid qildi. U ilgari 1958-yilda Liki tomonidan Usmon Xill bilan primatlarning xatti-harakatlarini va Jon Nepier bilan primatlar anatomiyasini oʻrganish uchun yuborilgan edi. Jeyn onasi bilan birgalikda 1960-yil iyul oyida Tanzaniyaga (oʻsha paytda Britaniyaning ishonchli hududi Tanganyika) keldi va tadqiqot ishlarini boshladi.

Jeyn universitetda oʻqimagan va hatto bakalavr darajasiga ham ega boʻlmagan boʻlsa-da, gʻayrioddiy muhim tadqiqotlari va maxsus olingan ruxsati tufayli u 1962-yilda Kembrij universiteti Darvin kollejida etologiya boʻyicha doktoranturaga qabul qilindi va muvaffaqiyatli oʻtdi. Zoolog Robert Xaynd rahbarligida 1965-yilda „Yovvoyi tabiatda shimpanzelarning xatti-harakati“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Gorillalar orasida hayoti bilan tanilgan Dayan Fossi va orangutanlarni oʻrgangan Birute Galdikas bilan birgalikda u 1960-yillarning boshida maymunlar ustida uzoq muddatli tadqiqotlarni boshlagan uch tadqiqotchidan biri hisoblanadi. Ilmiy dunyoda ularni „Likining farishtalari“ deb ham atashadi.

Shimpazelar haqidagi juda koʻp maʼlumotlar Jeyn Gudoll tomonidan toʻplangan. U birinchi boʻlib shimpanzelar ibtidoiy asboblardan foydalanishini aniqladi: ular termit tepaliklaridan termitlar va chuqurliklardan asal olish uchun foydalanadigan shoxlar, shuningdek yongʻoqlarni sindirish uchun bolgʻa oʻrniga toshlardan foydalanishganini aniqlagan. Jeyn shimpanzelarni kuzatishlarida yovvoyi hayvonning nafaqat obyektdan asbob sifatida foydalanishi, balki uni oʻz ehtiyojlariga mos ravishda oʻzgartirishi va shu bilan asbob yasashning boshlanishini koʻrsatadigan birinchi hujjatlashtirilgan misollarni keltirdi. Garchi koʻplab hayvonlar asboblardan foydalanishsada, ularni faqat gominidlar yaratadi va bu xususiyat gominid va boshqa hayvon oʻrtasidagi asosiy farq hisoblanadi.

Keyinchalik u shimpanzelar boshqa hayvonlarning goʻshtini yeyishlarini, birga ov va oʻzaro urush qilishlarini payqadi. Maymunlar orasidagi ijtimoiy munosabatlar ham qiyin boʻlib chiqdi.

Gudoll oʻz tadqiqotiga raqamlar oʻrniga hayvonlar nomini bergan birinchi tadqiqotchi edi. Ilmiy doiralarda bu amaliyot qoralangan, chunki emotsional omil tadqiqotning obyektivligini yoʻqotishiga olib keladi, deb ishonilgan. Shunga qaramay, koʻplab olimlar Jeyndan oʻrnak olishdi. Jeynning shimpanzelari orasida Devid birinchi boʻlib unga yaqinlashdi; Goliyot, Dovudning doʻsti, toʻdaning sobiq rahbari; Mayk, toʻplam rahbari; qari „xola“ Gigi; keksa janob MakGregor va ona Flo va uning farzandlarini tadqiqot obyekti qilib koʻrsatgan.

1977-yilda Gudoll Gombe qoʻriqxonasini qoʻllab-quvvatlash uchun Jeyn *Gudoll institutini (JGI*) tashkil etdi. Institutning dunyo boʻylab 19 ta filiali mavjud. Goodall butun dunyo boʻylab shimpanzelar va ularning yashash joylari uchun himoyachi boʻlib, yiliga 300 kun sayohat qilishadi. Jeyn Gudol instituti Afrikaning tabiiy boyliklari va rivojlanishini himoya qilish uchun innovatsion dasturlarni ishlab chiqish bilan xalqaro miqyosda mashhur. Gudoll BMTga atrof-muhit muammolari haqida xabardorlikni oshirishda masalan, YUNEP/YUNESKOning „Buyuk maymunlarni omon qolishi“ loyihasi orqali yordam berishda davom etmoqda. Loyiha yoʻqolib ketish arafasida turgan primatlarning ushbu turini saqlab qolish boʻyicha xalqaro say-harakatlarni muvofiqlashtirishga hissa qoʻshadi.

Goodall, shuningdek, Floridaning Afrikadan tashqaridagi eng yirik shimpanze qoʻriqxonasi boshqaruv kengashi aʼzosi va Edinburgning sobiq prezidenti, Shotlandiyaning *Hayvonlar himoyachilari,* hayvonlardan tibbiy tajribalar, hayvonot bogʻlari, sport va chorvachilikda foydalanishga qarshi norozilik bildirmoqda. 1991-yilda Gudoll " *Roots & Shoots* " bolalar tashkilotiga asos soldi, hozirda u dunyoning 100 ta davlatida faoliyat yuritadi. Ushbu xalqaro bolalar dasturi odamlar va hayvonlarga yordam berish va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha loyihalarni amalga oshirish bilan shugʻullanadi.

2002-yil aprel oyida BMT Bosh kotibi Kofi Annan Gudollni BMT Tinchlik elchisi etib tayinladi.

2008-yil may oyida u Nobel qoʻmitasiga yangi Nobel mukofotini – hayvonlar tajribalarida muqobil usullar uchun taʼsis etish tashabbusi bilan murojaat qildi.

2007-yil 7-iyulda Goodall Live Earth xalqaro festivalini taqdim etdi.

Gudoll Angliya va Uelsning Yashillar partiyasini qoʻllab-quvvatlaydi va 2015-yilgi parlament saylovlari arafasida uning rahbari Karolin Lukas nomzodi uchun ovoz berishga chaqirdi. Devid Kemeronning konservativ hukumatining tulki oviga qoʻyilgan taqiqni bekor qilish niyatini keskin tanqid qilar ekan, Gudal Britaniya parlamenti deputatlariga tegishli murojaatni imzolagan 20 nafar mashhur kishilar qatorida edi.

## Manbalar