open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Makro ...

**Makro ...** (yun. macros — katta, uzun) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Katta, yirik, uzun maʼnolarini bildiradi (mikro ... ning aksi). Mas, makroiqlim, makromolekula, makroiqtisodiyot.

## Manbalar
Makroiqlim

**Makroiqlim** (makro... va iqlim) -katta hududlar, geografik zonalar, materiklar va okeanlar yoki ularning ayrim qismlari va xatto, butun Yer sharining iqlimi. Yer yuzasi ana shunday yer qismining geografik omillari va atmosfera umumiy sirkulyasiyasi sharoiti oʻxshash boʻlsa, M.i ham bir xil boʻladi. Masalan, passat zonasi M.i, Sharqiy Sibir M.i, Oʻrta dengiz boʻyi M.i, Antarktida platosi M.i va hokazo. M.dan farqdi oʻlaroq, mahalliy iqlim, mikroiqlim kichik hududlar iqlimi boʻladi

## Manbalar
Makroiqtisodiy model

**Makroiqtisodiy model** - iqtisodiymatematik modellarning uzviy qismi, butun iqtisodiyotni va uning eng muhim tarmoqlari, sektorlari, sohalari rivojlanishini matematik shaklda aks ettiruvchi iqtisodiymatematik model. Makroiqtisodiy model iqtisodiyotni yagona tizim sifatida ifodalab, uning umumlashtirilgan moddiy va moliyaviy koʻrsatkichlari: yalpi ichki mahsulot, isteʼmol, investitsiya, bandlik, foiz stavkalari, pul miqdori va boshqalarning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadi. Makroiqtisodiy modelni tuzishning asosiy maqsadi makroiqtisodiy bogʻlanishlardan iborat turli hodisalarni soddalashtirilgan shaklda ifodalash orqali uning yechimini topishdir. Makroiqtisodiy model tuzish jarayonida oʻrganilayotgan hodisanyng muhim omillari aniqlanib, yechilishi kutilayotgan muammo uchun muhim boʻlmagan jihatlar tushirib qoldiriladi. Makroiqtisodiy model tuzish quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi: a) tadqiqotning predmeti va maqsadi soddalashtirilgan holda belgilanadi; b) kuzatilayotgan makroiqtisodiy tizimning maqsadga muvofiq tarkibiy va funksional unsurlari ajratib olinib, ularning eng muhim sifat tavsiflari aniqlanadi; v) Makroiqtisodiy model unsurlarining oʻzaro bogʻlanishi, ketma-ketligi belgilanadi va uning matematik modeli keltiriladi; g) matematik modelda hisobkitoblar amalga oshiriladi va olingan natija tahlil qilinadi. Makroiqtisodiy model nazariy tadqiqot sifatida sinov va asoslashni talab etadi. Jamlangan statistik maʼlumotlarni Makroiqtisodiy modelga tushirish ehtimoldagi makroiktisodiy oqibatlarga oldindan baho berish im-konini beradi. Tarmoklararo balans, davlat daromadlari va harajatlari balansi, toʻlov balanslarini hisoblash Makroiqtisodiy modelga misol boʻla oladi.

Shonazar Ermamatov.

## Manbalar
Makrolandshaft

**Makrolandshaft** (makro... va landshaft) — yirik tabiiy geografik birliklar — oʻlkalar, zonalar, provinsiyalar va okruglar landshafta. Mas, Ustyurt platosi landshafta, Qoraqum landshafti, oʻrmon landshafti va hokazo.

## Manbalar
Makromolekula

**Makromolekula** (makro... va molekula) — oʻzaro kovalent bogʻlar orqali birikkan oʻn mingdan yuz minggacha atomlardan tuzilgan yirik molekula. M. zanjirida elementar zveno (maʼlum sondagi atomlar guruhi) juda koʻp marta takrorlanadi, shuning uchun ham uni kup sonli bir xil yoki har xil kichik molekulalardan (bir necha minggacha) hosil boʻladigan molekula deb kabul kilsa boʻladi, polivinil xlorid molekulasi tarkibidagi — SN2—SN— guruhi soni hatto 3000 ga yetishi mumkin. Kimyoviy tarkibi bir xil, ammo mol. m. har xil, yaxlit boʻlib reaksiyaga kirishadigan M.lar yigʻindisidan tashkil topgan moddalarga yuqori molekulali birikmalar (polimerlar) deyiladi; ular tabiiy (polisaharidlar, polipeptidlar, tabiiy kauchuk) va sintetik (plastmassalar, elastomerlar, kimyoviy tolalar) turlarga boʻlinadi. Tashqi sharoit oʻzgarganda, polimerlar tarkibidagi molekulyar zanjirlarning oʻz konfiguratsiyalarini oʻzgartira olishi M.larning asosiy xossalaridan biri hisoblanadi. Shu jihatdan qaraganda barcha M.lar chiziqli (uzunchoq) egiluvchan (tabiiy kauchuk, kauchuksimon sintetik moddalar M.lari), chiziqli qattiq (sellyuloza M.lari), spiralsimon (oqsillar, nuklein kislotalar makromolekulalari), tarmoqlangan (polisaharidlar makromolekulalari), fazoviy (uch oʻlchamli) turlarga boʻlinadi. M.ning uz. 4000— 8000 A, koʻndalang kesimi 3—7,5 A. Karbozanjirli (zanjiri faqat uglerod atomlaridan tuzilgan) va geterozanjirli (zanjirida uglerod atomlaridan tashqari azot, kislorod, oltingugurt atomlari saqlagan) M. boʻladi. Zanjirning tuzilishi, kattaligi (mol. m.) va zvenolarining joylanish tartibi, uning xossalariga (egiluvchanligi, bogʻlarining mustahkamligi, elektr oʻtkazuvchanligi, kimyoviy reaksiyaga kirishiga) taʼsir koʻrsatadi. M.larning bu xossalaridan ular asosida plastmassa, sintetik kauchuk, sunʼiy tola kabi materiallar olishda foydalaniladi.

## Manbalar
Makrospora

**Makrospora** (makro ... va spora) — har xil sporali oʻsimliklarning yirik sporasi (qarang Megaspora).

## Manbalar
Makrosporiozlar

**Makrosporiozlar** - oʻsimliklarning keng tarqalgan zamburugʻli kasalliklari. Zararlangan oʻsimlik poya va barglarida turli shakl, tus va kattalikda qora gʻuborli dogʻ (ulik hujayra)lar paydo boʻladi. Macrosporium avlodiga mansub har xil tur zamburugʻlar vujudga keltiradi. Konidiyalar bilan tarqaladi. Gʻoʻza M.ida (qoʻzgʻatuvchisi M.nigricantum) yer ustki organlari: urugʻbarg, koʻsak, tola, shuningdek, bar-glar, barg bandlari, gulyonbarglari zararlanadi. Urugʻpalla, chinbarglarda toʻq-yashil, diametri 0,5–5&nbsp;mm li dogʻlar paydo boʻladi, soʻngra ular kattalashib, notoʻgʻri shaklli qoʻngʻir tusga kiradi. Kasallangan barglar quriydi va toʻkiladi. M. bilan ingichka tolali gʻoʻzalar kuchliroq kasallanadi. Hosil 20— 39% gacha kamayishi mumkin. Kanop, kanakunjut va boshqa oʻsimliklar M.i ham uchraydi. Kartoshka va pomidorda bu kasalliklarni M.solani zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Kartoshka M.ida qora dogʻlar oʻsimlik bilan birga tuganagida ham paydo boʻladi. Palagi qurib qoladi. Pomidor M.ida barglarda yumaloq yoki burchakli, poyalarida boʻylama, mevasida qora gʻuborli jigarrang dogʻlar yuzaga keladi. Bunda poya va mevalar chiriydi. Tok M.sida (qoʻzgʻatuvchisi M.vitis) uzum boshlari va gʻujumlari bandida yashil gʻuborli dogʻlar hosil boʻladi. Gʻujumlar irib yoki qovjirab qoladi. Kurash choralari: chuqur kuzgi shudgor; kasal nihollarni yulib tashlash; begona oʻtlarni yoʻqotish, ortikcha sugʻormaslik, zararkunanda, hasharotlarga qarshi muntazam kurash olib borish; kasallik belgilari koʻringanda oʻsimliklarga 1 % li bordo suyukdigi yoki si-nebning 1%li suspenziyasi purkaladi. Sulton Alimuhamedov.

## Manbalar
Makrostruktura

**Makrostruktura** (makro ... va tuzilish), makrotuzilish — qattiq jismlar (minerallar, metall, qotishma va boshqalar) ning oddiy koʻzga yoki lupalar orqali koʻrinadigan tuzilishi (qarang Metallar tuzilishi).

## Manbalar
Makrosʼyomka

**Makrosʼyomka**, makrosuratga olish — koʻzga koʻrinadigan (makro-skopik) narsalar (obyektlar yoki detallar) ni oddiy suratga olishdagiga nisbatan yirikroq (1:5 dan 20:1 gacha) masshtabda fotosuratga olish yoki ki-notasvirga tushirish. Odatda, mayda va oʻrtacha kattalikdagi narsalar uchun qoʻllanadi. M. qisqa masofa (optik tizimning 6,0—1,05 fokus masofasi)dan turib bajariladi. M. obyekt yoki detallarning oddiy koʻz bilan ilgʻab boʻlmaydigan qismlari yoki tuzilishini suratdagi tasvir yoki ekranda koʻrsatishga imkon beradi. M.da obyektlarni parallakssiz (oʻzgarishsiz) qayd qilish (qarang Parallaks) qurilmasi bilan taʼminlangan foto- va kinoapparaturalardan foydalaniladi. Bu apparatlarning obyektivlari qisqa fokusli (fokus masofasi 20&nbsp;mm dan kichik) yoki oddiy (fokus masofani qisqartiruvchi linzali) boʻladi. M., asosan, ilmiy tadqiqot ishlari uchun ilmiy-ommabop va oʻkuv filmlari yaratishda, texnik maqsadlarda qoʻllanadi. MAKROEVOLYUSIYA (mokro... va evolyusiya) — turlardan yuqori taksonlar [urugʻlar (turkumlar),oilalar, turkumlar (tartiblar), sinflar va boshqa]ning hosil boʻlishiga olib keladigan evolyusion jarayon. "M" termini rus biologi Yu. A. Filipchenko (1927) tomonidan taklif etilgan boʻlib, ayrim olimlar unga oʻziga xos jarayon sifatida qarashadi. Lekin koʻpchilik olimlarning fikricha, M. oʻziga xos mexanizmga ega boʻlmasdan, faqat mikroevolyusiya jarayonlari orqali amalga oshadi; mikroevolyusiya jarayonlari toʻplana borib, M. koʻrinishida ifodalanadi. M. evolyusion oʻzgarishlarning tarixan uzoq davom etadigan umumlashmasidan iborat. Shu sababdan M.da organik dunyo evolyusiyasining mikroevolyusiya darajasida kuzatib boʻlmaydigan umumiy xususiyatlari, yoʻnalishlari va qonuniyatlari yaqqol namoyon boʻladi.

## Manbalar
Makroergik birikmalar

**Makroergik birikmalar** (mokro... va yun. ergon — faoliyat, ish), bu birikmalar ozida ko'p miqdorda energiya to'plovchi yuqori molekulali birikmalar hisoblanadi,  yuqori energiyali, yuqori energetik birikmalar — energiyaga boy yoki makroergik bogʻlari boʻlgan tabiiy birikmalar; barcha tirik hujayralarda boʻladi va energi-yaning toʻplanishi hamda oʻzgarishi jarayonlarida qatnashadi. Makroergik birikmalarga, asosan, adenozintrifosfat kislota (ATF) va fosfat guruxdarining koʻchishiga sabab boʻluvchi fermentativ reaksiyalarda ATF hosil kila oladigan moddalar kiradi. Makroergik birikmalar tarkibiga fosforil guruhlari kiradi. Nukleozidtri- (yoki di-) fosfat kislotalar, pirofosfat va polifosfat kislotalar, kreatin-fosfat, fosfopirouzum kislota, difosfoglitserin kislota, atsetil va suksinilkoferment A, adenil va ri-bonuklein kislotalarning aminoatsil hosilalari ham Makroergik birikmalar dir. Makroergik birikmalar oʻzaro fosforil guruhlarni koʻchiradigan fermentativ reaksiyalar bilan bogʻlangan (yana qarang Adenozinfosfat kislota, Bioenergetika).G'aybullayev. J

## Manbalar
Makruh

**Makruh** (arab tilida – rad etilgan, qoralangan, nomaqbul) – shariat hukmlaridan biri (farz, mandub, muboh, harom bilan birga). Qattiyan taqiq qilinmagan, lekin nomaqbul hisoblangan va rad etilgan amallar makruh hisoblangan. Makruh – Paygʻambar qaytargan ish demakdir. Har bir musulmon makruh ishlarni qilishdan saqlanishi lozim. Makruh ishni gunohdan qoʻrqib qilmagan kishi savobli, qilavergan kishi gunohli boʻladi, deb sanaladi. M. ishlarning makruhligini inkor qilgan kishi iymondan chiqmasada, gunohkor boʻladi. Makruh ishlar uchun qattiq jazo belgilanmagan. Makruh amallarga diniy burchni bajarish paytdagi baʼzi xislatlar, xasislik, berahmlik, dabdabalik va isrofgarchilikka moyillik, oilaviy va ijtimoiy burchga mensimaslik bilan qarash, birovni yoʻq yaxshi sifatlar bilan maqtash va boshqa kiradi. Mazhabga koʻra, makruhga aslida man etilgan baʼzi taom va ichimlik turlari ham kiradi. M. tushunchasi halol bilan haromni ajratib berishi bilan islomiy axloqning shakllanishida muhim oʻrin tutadi.

## Manbalar
Makrorelyef

**Makrorelyef** (makro... va relyef) — yirik relyef shakllari: togʻ tizmalari, yassitogʻliklar, payettekisliklar (yana qarang Mezorelyef, Mikrorelyef). Yer yuzasi katta qismlarining umumiy qiyofasi M.ga bogʻliq boʻladi. 

## Manbalar
Makron

**Makron** — Eron togʻligining janubi-sharqiy chekkasidagi togʻlar, Eron va Pokistonda. Hoʻrmuz boʻgʻozidan Kvetta shahri yaqinigacha yoy shaklida 1150&nbsp;km masofaga choʻzilgan. Bal. 1000–2000 m, eng baland joyi 2293 m. Ohaktosh, kumtosh va mergeldan tarkib topgan oʻzaro parallel tizmalardan iborat. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Togʻ etaklarida balchiqli vulkanlar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlarida siyrak oʻrmonlar, bodomzorlar bor. Vodiylarda mevali daraxtlar, xurmo oʻstiriladi.

## Manbalar
Maxwell taqsimoti

**Maxwell taqsimoti** () – statistik muvozanat holatida turgan fizik sistema tarkibidagi klassik mexanika qonunlariga boʻysunuvchi zarralar (molekula, atom, elektron va boshqalar) ning tezlik boʻyicha taqsimlanishi qonuni. 1859-yilda James Clerk Maxwell aniqlagan. Maxwell taqsimotiga, asosan, statistik muvozanat holatidagi gazda ixtiyoriy molekula tezligi *v* ning koordinatalardagi proyeksiyalarining mos ravishda erishishi mumkin boʻlgan istalgan *vx vy, vz* kattaliklarga toʻgʻri keluvchi birlik intervaldagi qiymatlardan birortasiga teng boʻlish ehtimolligini ifodalaydi. Maxwell taqsimoti birinchi marta 1920-yilda nemis fizigi Otto Stern tomonidan qizdirish natijasida kumush atomlarining bugʻlanib chikib turishidan foydalanib oʻtkazgan tajribalarida toʻla tasdiqlangan. 

## Yana qarang
* Maxwell tenglamalari
* Boltzmann taqsimoti

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Maksimin Gay Yuliy Ver

**Maksimin Gay Yuliy Ver; frakiyalik M.** (taxminan 172/73—238.10.5) — Rim imperatori (235 yil martdan). Frakiyalik dehqon oilasida tugʻilib, oddiy jangchilikdan oliy mansabga qadar yoʻlni bosib oʻtgan. Iordannint yozishiga qaraganda, M.ning boʻyi 8 stop (fu-t)dan ortiq (1 stop — 30,5 sm) boʻlgan. Germaniya chegarasidagi urush paytida, Mayns yaqinida qoʻshin bilan ixtilofda boʻlgan imperator Aleksandr Sever oʻldirilgach, jangchilar M.ni imperator deb eʼlon kilganlar. M. alemannlar (235), sarmatlar va daklar (236—237) ustidan bir necha gʻalabaga erishgan. Senat va yirik yer egalari manfaatlariga zid boʻlib, jangchilar ehtiyojini qondirishga qaratilgan M. siyosati 238 yil "soldatlar" imperatoriga qarshi Gordianlar tomonidan koʻtarilgan qoʻzgʻolonga sabab boʻlgan. Senat parti-yasiga qarshi boʻlgan urushda M. va uni sezar deb eʼlon qilingan oʻgʻli Akvileya shahrini qamal qilishgan, biroq oʻz lashkarlari orasida chiqqan isyon paytida oʻldirilganlar.

## Manbalar
Maksimum

**Maksimum** (lot. maximum – eng koʻp, eng katta) – eng koʻp (katta) yoki chegaraviy mikdor (kattalik)ni, eng katta hajm, eng yuqori chegara, oliy darajani ifodalaydigan tushuncha; minimum tushunchasining aksi.

## Manbalar
James Clerk Maxwell

**Maksvell Jeyms Klerk** (1831.13.6, Edinburg - 1879.5.11, Kembrij) - ingliz fizigi, klassik elektrodinamika, statistik fizika asoschilaridan biri, gazlar kinetik nazariyasini yaratganlardan biri, radiotexnikaning vujudga kelishi uchun poydevor qoʻygan shaxs. London Qirollik jamiyatining aʼzosi (1860). Edinburg (1847-50) va Kembrij (1850—54) universitetlarida oʻqigan. Aberdin (Shotlandiya, 1856-60), London (1860—65), Kembrij (1871-yildan) universitetlari professori, 1871-yildan Kembrij universiteti qoshida oʻzi tashkil etgan Kavendish lababaratoriyasi direktori. Ilmiy ishlari molekulyar fizika, optika, mexanika, elastiklik nazariyasi va boshqalarga oid. Gazlar kinetik nazariyasini rivojlantirgan holda statistik muvozanat holatidagi gaz molekulalarining tezliklar boʻyicha taqsimlanish qonunini topgan (1859). Faradey gʻoyasini rivojlantirgan holda makroskopik elektrodinamikaning maʼlum omillarini umumlashtirib elektromagnit maydon nazariyasini yaratgan (1855—73). Bu nazariya asosida Maksvell tenglamalari deb ataluvchi toʻrtta differensial tenglama yozadi. Tenglamalarni tahlil etib, Maksvell yorugʻlik elektromagnit toʻlqinlardan iborat ekanligi haqidagi muhim xulosalarga keldi. Maksvellning elektromagnetizm nazariyasi hozirgi zamon fizikasining klassik asosi hisoblanadi.

## Yana qarang

* Maksvell tenglamalari
* Maksvell taqsimoti

## Manbalar
Maxwell

**Maxwell** () – magnit oqimi oʻlchov birligi. Mx bilan ifodalanadi. James Clerk Maxwell nomiga qoʻyilgan. Maxwell – magnit induksiyasi 1 Hz boʻlgan maydon kuch chiziqlariga tik joylashgan konturning 1 sm yuzasidan 1 s da oʻtgan magnit okimi.

SGS birliklar tizimida magnit oqimi birligi:
: 1 Mx = 1 gauss × (sm)2

## Manbalar
Maktabshunoslik

**Maktabshunoslik** - pedagogika fanining maktab ishlarini boshqarish asoslari, yoʻl, shakl, vosita, usul va metodlarini tadqiq etish bilan shugʻullanuvchi maxsus sohasi. Maktabni boshqarishning oʻziga xos qirralarini ochib beradi. Oʻzbekistonda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, "Davlat tili toʻgʻrisida", "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonunlar, "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi", Oʻzbekiston Respublikasi hukumati va Xalq taʼlimi vazirligining taʼlimtarbiya jarayoni, shunin-gdek, oʻquv muassasalarini tashkil etish va rivojlantirish toʻgʻrisidagi qarorlari, ilgʻor mamlakatlar hamda pedagogika. fanida bu sohada toʻplangan tajribalar M.ning asosiy manbalari hisoblanadi. M. maktabni boshqarish va unga rahbarlik qilishning asosiy tamoyillari, xalq taʼlimi muassasalarining faoliyati va ularning maktab pedagogika jamoasi va xoʻjalik hayotiga rahbarlik qilish metodlari, pedagogika va oʻqituvchilarning umumiy oʻqishlarini tashkil etish, umumiy taʼlim maktablari hamda ularning tarmoqlarini yaratish va qurish yoʻllari, maktab binolarini loyihalash va qurish, maktab yer uchastkalari va hududlarini barpo etishga qoʻyiladigan pedagogika talablar, maktablarni moliyalash, ularni oʻquv qurollari bilan taʼminlash muammolari, oʻquv tarbiya jarayonlarini boshqarish bilan shugʻullanuvchi xalq taʼlimi muassasalari faoliyati, maktab ishiga rahbarlik qilish, maktab moddiy texnika bazasini yaratishda oʻqituvchilarga metodik yordam koʻrsatishni tashkil etish, maktab ichki rahbarligi ishining mazmun va metodlari, zamonaviy yangi maktab oʻqituvchisining qiyofasi, xalq taʼlimi muassasalarining hisoboti va hisobga olish ishlarini tashkil etish, maktab ishlari statistikasi kabi masalalarni ilmiy jihatdan yoritib beradi.

M., birinchi navbatda, maktablar tajribasi va ularning ish uslubiga tayanadi. Rivojlangan mamlakatlarning ilgʻor ish tajribasini oʻrganish va umumlashtirish ham M.ning muhim vazifalaridandir. M. xalq taʼlimi muassasalari hamda maktab xodimlarining amaliy faoliyati va nazariy xulosalarini boyitishga xizmat qiladi. Kadrlar tayyorlashni takomillashtirish ham M.ning muxim masalalaridan biri. Oʻzbekistonda M.ning turli masalalariga oid tadqiqotlar Oʻzbekiston pedagogika. fanlari ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent pedagogika. universiteti va boshqa pedagogika. intlarida olib boriladi.

Rohatoy Safarova, Laylo Shermamatova.

## Manbalar
Makulatura

**Makulatura** (lotincha maculo — ifloslantiraman) — bosmaxona chiqindisi yoki, umuman, eski qogʻoz, karton, gaz., jur., kitob va boshqa M. qogʻoz f-kalarida qayta ishlanadi va ikkilamchi mahsulotlar (qogʻoz, karton) tayyorlanadi. M.ning yogochni tejashda va mahsulot tannarxini kamaytirishda ahamiyati katta. Baʼzi mamlakatlar, mas, Germaniya va Yaponiyada ishlatiladigan qogʻoz mahsulotlarining 50% M.dan tayyorlanadi (qarang Ikkilamchi xom ashyo).

## Manbalar
Daniel McFadden

**Daniel McFadden** (1937-yil 29-iyul, Roli, AQSH) — amerikalik iqtisodchi, Minisota universiteti oʻqituvchisi (1957–62), Berklidagi Kaliforniya   universiteti professori(1968–79), Kembrij  universitedida kafedra mudiri (1986–88), Kaliforniya universiteti professori va kafedra mudiri (1990-yildan), ekonometrika laboratoriya direktori (1991–95 va 1996-yildan), AQSH Ekonometrika jamiyati prezidenti (1985), Amerika iqtisodiy uyushmasi vitse-prezidenti (1994) kabi koʻplab lavozimlarda faoliyat olib borgan. McFaddenning ilmiy ishlari ishlab chiqarish nazariyasi, iqtisodiy tahlil va matematik usullarni iqtisodiyotda qoʻllash, ekonometrika, mikroekonometrika, iqtisodiy oʻsish va rivojlanish, transport, energetika va sogʻliqni saqlash, tashqi muhitni muhofaza qilish iqtisodiyoti va boshqa zamonaviy mikroiqtisodiy tahlilning nazariy va amaliy muammolariga bagʻishlangan.2000-yilda Nobel mukofoti laureati sovrindori.

## Erta hayot va taʼlim
Mckfadden 1937-yil 29-iyulda Shimoliy Karolina shtatining Rali shahrida tavallud topgan . Minnesota universitetida tahsil olib, u yerda fizika bo'yicha bakalavr  hamda Ph.D. darajalarini yoqlagan. Besh yildan so'ng 2007-yilda Minnesota universitetida boʻlganida uning maslahatchisi Leonid Xurvich iqtisod bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan.

## Ish faoliyati
1964-yilda Mckfadden Berkli Kaliforniya universiteti fakultetiga a'zo boʻldi va o'z tadqiqotini  iqtisodiy nazariya va o'lchovlarni bog'lash muammosi boʻyicha olib bordi. 1974-yilda u Shartli logit tahlilini joriy qildi . 1975- yilda MakFadden Jon Beyts Klark medaliga sazovor boʻldi. 1977-yilda Massachusets texnologiya institutiga ko'chib o'tdi . 1981-yilda Milliy fanlar akademiyasiga saylangan.

1991-yilda Berkliga qaytib, iqtisodga oid ilovalar uchun statistik hisob-kitoblarga bag'ishlangan Ekonometrika laboratoriyasiga asos soldi. Shu yerda  direktor sifatida ishda qoldi . 2000-yilda iqtisod bo'yicha Ervin Plan Nemmers mukofotini qo'lga kiritdi va 2006-yilda Amerika falsafiy jamiyatiga rahbar etib tayinlandi.
Makshevat gʻori

**Makshevat gʻori** - Tojikistondagi gʻor. Zarafshon tizmasining sharkiy qismida, 3000 m balandlikda joylashgan. Silurdevon davriga mansub boʻlgan ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi katga xonadan iborat (balandligi 23 m). Gʻor ichiga 11 m kirilgandan soʻng uning balandligi 3 m ga pasayadi. Soʻngra gor yana kengayib keyingi xonaga (balandligi 10 m ga yaqin) oʻtiladi. Xonadan oʻtgach, gor zinapoya (balandligi 3 m li) shaklida pastga yoʻnalgan. Zinapoyadan keyin, sahni va devorlari muz bilan qoplangan xona boshlanadi (uz. 10 m, balandligi 15 m). Xonadan soʻng gʻor, muz bilan qoplangan va pastga yoʻnalgan zinapoyasimon pogʻona (balandligi 4,5 m) hosil qiladi. Gʻor sahni koʻtarilib, tor tirqish shaklida tugaydi. Muzning mavjudligi va havo haroratining pastligi sababli gʻor ichkarisida doimiy salqin muhit saqlanadi. Gʻorning umumiy uz. 102 m dan ziyod.

## Manbalar
Malabar

**Malabar** — Janubiy Hindistonning Malabar qirgʻogʻi (Arabiston dengizi) va Gʻarbiy Gat togʻlari orasida joylashgan tarixiy viloyat. Qadimda va oʻrta asrlarda Malabarning koʻp sonli knyazliklari oʻz mustaqilligini saqlab qolgan boʻlishlariga qaramay, vaqt-vaqti bilan turli davlat tuzilmalariga kirgan (asosan, boj toʻlashgan). Miloddan avvalgi taxminan 3-asrda Jan. Malabarda Chera davlati mavjud boʻlgan. Malabar knyazliklarining eng yiriklari: Kalikut (Kojikode) (15—16-asrlar), Travankur va Kochin (18-asr). Malabar Yevropa davlatlari tomonidan talontoroj qilingan Hindistonning 1hududi hisoblanadi. 16-asrda portugallarning tayanch punktlari tashkil topgan, 17-asrda gollandlar, inglizlar va fransuzlarning faktoriya (savdo-sotiq olib boradigan joy)lari paydo boʻlgan. Malabarni Angliyaga qarashli Ost-Indiya kompaniyam bosib olgan. Malabarda mustamlakachilarga qarshi qoʻzgʻolonlar boʻlib oʻtgan (Malabar qoʻzgʻoloni, 1793—1806; Mopla qoʻzgʻoloni, 1912—22). 1956-yildan boshlab Malabar hududlari Kerala va Karnataka shtatlariga kirgan.

## Adabiyot
* Alayev L. B., Yujnaya Indiya, Sotsialno-ekonomicheskaya istoriya XIVXVIII vv., Malabar, 1964; Sdasyuk G. V., Shtati Indii, Malabar, 1981.

## Manbalar
Maktabdan tashqari taʼlim muassasalari

**Maktabdan tashqari taʼlim muassasalari** – bolalar va oʻsmirlar bilan maktabdan tashqari ish olib boruvchi ijtimoiytashkiliy va instruktiv-metolik muassasalar. Maktab bilan yaqindan boglanib ish yuritadi. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. ga bolalar, oʻsmirlar ijoliyoti saroylari, uylari, klublari va markazlari, bolalar-oʻsmirlar sport maktablari, sanʼat maktablari, musiqa maktablari, studiyalar, kutubxonalar, soglomlashtirish muassasalari va boshqa muassasalar kiradi. Ular yil boʻyi ishlayli. Bolalar va oʻsmirlarning yakka tartiblagi ehtiyojlarini qondirish, ularning boʻsh vaqti va dam olishini tashkil etish uchun davlat organlari. jamoat birlashmalari. shuningdek, bo!iqa yuridik va jismoniy shaxslar madaniy-estetik, ilmiy, texnikaviy, sport va boshqa yoʻnalishlarla Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.ni tashkil etishlari mumkin. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.da umumiy oʻrta taʼlim maktablarining barcha sinf oʻk, uvchilari oʻz ixtiyorlari bilan maktab oʻquv dasturidan tashqari qoʻshimcha fanlar, sanʼat turlari, badiiy hunarmandchilik va boshqa kasb-hunar, sport turlarini oʻrganadilar. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.da oʻquvchilar uchun turli yoʻnalishlar boʻyicha toʻgarak, klub, studiya, ansambl, guruh va shahrik. tashkil qilinadi. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan meʼyoriy hujjatlarga muvofiq faoli-yat olib borali. Oʻzbekistonda 621 Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. faoliyat koʻrsatadi; ularda 200 dan ortiq maktabdan tashqari taʼlim yoʻnalishi boʻyicha 33 mingdan ziyod turli toʻgarak, klub, seksiya, studiya, ansambl va boshqa ijodiy uyushmalar tashkil etilgan. 2002-2003 oʻquv yili boshida Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. da taʼlim oluvchilar 715 ming oʻquvchini tashkil etdi.

Saidqosim Usmonov.

## Manbalar
Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalari

**Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalari** - maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy tarbiya muassasalari. Oʻzbekistonda bu muassasalarga bolalar yaslisi, yas.sh-bogcha, bolsiar bo/chasi kiradi. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. 2 bosqichdan iborat. l-bosqich bolalar yaslisi boʻlib, u boʻlgan bolalarni qamrab oladi. Bu bosqichda bolalarni aqliy va jismoniy rivojlantirish. nutqini shakllantirish, ularni moddiy borliq, atrof-olam bilan tanishtirish hamda gigiyena masalalari boʻyicha amaldagi tayanch dastur asosida taʼlimtarbiya beriladi. 2-bosqich bolalar bogchasi boʻlib, boʻlgan bolalarni kamrab oladi. Bu bosqichda bolalarning nutqini rivojlantirish, ularning maʼnaviy kamolotini taʼminlash, jismoniy jihatdan baquvvat boʻlishlari uchun yoʻnaltirilgan taʼlimtarbiya jarayoni amalga oshiriladi. Jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar uchun ham Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. mavjud bulib, ular maxsus dastur hamda texnik vositalar bilan taʼminlangan.

Oʻzbekistonda Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m.ning moddiy texnika bazasi hamda metodik taʼmi-notini yaxshilashga qaratilgan bir qator qarorlar qabul qilingan. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. uchun joriy qilingan "Uchinchi ming yillikning bolasi" tayanch das-turi pedagogika. va psixologiya fanlari yutuklari hamda davlat va jamiyat talablariga tayangai holda yaratilganligi bilan alohila ahamiyatga ega. Davlat va nodavlat Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. mavjud. Ular qaysi tashkilot qaramogida boʻlishidan qatʼi nazar Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi uni kadrlar bilan taʼminlaydi va faoliyatiga ilmiy-pedagogikaagogik jihatlan rahbarlik qiladi. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. uchun tarbiyachi va metodistlar Toshkent pedagogika. universiteti, pedagogika. institutlari va kollejlarida tayyorlanadi.

2002 i. Oʻzbekistonla 6865 Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. boʻlib, ularda 640 mingdan ortiq bola tarbiyalandi.

## Manbalar
Malabo

**Malabo** (1973-yilgacha Santa-Isabel) — Ekvatorial Gvineya Respublikasi poytaxti. Bioko orolda joylashgan. Ikdimi ekvatorial iqlim, yillik oʻrtacha temperatura 25,4°; yiliga 200&nbsp;mm chamasida yogʻin yogʻadi. Aholisi 40 ming kishidan ziyod. Shaharga 19-asrning 20-yillarida inglizlar tomonidan asos solingan. 1843-yilgacha Port-Klarens, oʻsha yildan Santa-Isabel deb atalgan. 1968-yilgacha Ispaniya mustamlakasi Gvineyaningmaʼmuriy markazi boʻlgan, 1968-yil 12-oktabrdan mustaqil Ekvatorial Gvineya Respublikasi poytaxti. 1973-yildan mustamlakachilarga qarshi qoʻzgʻolon boshchisi, qabila boshligʻi nomi bilan Malabo deb atala boshladi.

Malabo — Gvineya qoʻltigʻidagi port (kakao, kofe, mevalar eksport qilinadi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Taxta tilish va yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Palma moyi va sovun ishlab chiqariladi. Kutubxonalar, muzeylar bor. Malaboda hukumat idoralari, prezident saroyi joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Malaga

**Malaga** — Ispaniyaning janubiy qismidagi shahar, Andalusiya muxtor viloyatida. Malaga provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 528 ming kishi (1998). Oʻrta dengiz boʻyidagi muhim port (yiliga 7 mln. t yuk ortib-tushiriladi) baliq ovlash markazi. Oziq-ovqat va sanoati rivojlangan: vino, zaytun moyi, meva va baliq konservalari ishlab chiqariladi. Kime, neft kimyosi, metallsozlik, toʻqimachilik, mashinasozlik (jumladan, kemasozlik) sanoati korxonalari mavjud. Iklim kurorta. Universitet, muzey bor.

M.ga miloddan avvalgi 11-asrlarda finikiyaliklar tomonidan asos solingan. Arablar hukmronligi davrida (8-asr) yirik shahar boʻlgan. 11-asrdan amirlik markazi. 1487-yildan Kastiliya tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklaridan 9—18-asrlargaoid saroylar, qasrlar, sobor, cherkov va boshqa saqlangan. M.da Pablo Pikasso tugʻilgan.

## Manbalar
Malagasi tili

**Malagasi tili**, malgash tili () — avstronez tillari oilasidagi indonez tillari tarmogʻiga mansub, Madagaskar o.da, unga yaqin boʻlgan Komor va Seyshel o.larida tarqalgan til. Fransuz tili bilan birga Madagasskar Respublikasining rasmiy tili hisoblanadi; unda 10 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Malagasi tili gʻarbiy va sharqiy guruh lahjalarga boʻlinadi. Sharqiy guruhdagi merina lahjasi adabiy tilga asos boʻlgan. Fonetik tizimdagi 5 ta (i, e, a, o, i) unli, 20 ta undosh va ao, ai, oi, ei, diftonglari mavjud. Feʼl nisbatlari tizimi ancha rivojlangan. Zamon kategoriyasi morfologik usulda — affikslar yordamida ifodalanadi. Otlarda jins, son, kelishik kategoriyalari mavjud emas. II shaxs olmoshlari soʻzlovchi va tinglovchining jinsi, ijtimoiy mavqeiga qarab 7 tagacha boʻladi. Sintaktik jihatdan kesim, odatda, ran boshida, ega ran oxirida, aniklovchi aniqlanmishdan keyin keladi. Lugʻat tarkibida sanskrit, arab, suaxili tillaridan oʻzlashmalar anchagina. Rivojlanish jarayonida Malagasi tiliga arab tili, keyinchalik fransuz tili sezilarli taʼsir koʻrsatgan. 19-asr boshigacha arab yozuvi, 19-asr boshlaridan esa lotin yozuvi qoʻllanadi. MALAGASILAR (malgashlar) — xalq. Madagaskarning asosiy aholisi. 12,79 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ozgina qismi Reyunonda, Seyshel va Komor o.larida yashaydi. Malagasi tilida soʻzlashadi. Koʻpchiligi anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinishadi. Xristian va sunniy musulmonlar ham bor.

## Manbalar
Malavi (maʼnolari)

**Malavi**:

* Malavi (Malawi), Malavi Respublikasi (Republic of Malawi) — Sharqiy Afrikadagi davlat.
* Malavi (xalqlar guruhi) — bantu xalqlari guruhi.
Malavi (xalqlar guruhi)

**Malavi** — bantu xalqlari guruhi. Malavining asosiy aholisi (6 mln. kishidan ortiq). Mozambikda, Zambi-yada va boshqalarda ham yashaydi. Umumiy soni 9,35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Malavi tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qiladilar, xristi-anlar, sunniy musulmonlar, sinkretik (aralash) kultlarga sigʻinuvchilar ham bor.

## Manbalar
Malay arxipelagi

**Malay arxipelagi** — Yer yuzidagi eng yirik orollar toʻplami, Osiyoning materik qismi bilan Avstraliya oraligʻida. Jami 10 mingdan ortiq orollardan iborat boʻlib, umumiy maydoni 2 mln. km² ga yaqin. Katta Zond orollari, Kichik Zond orollari, Filippin va boshqa bir necha mayda orollardan iborat. Malay arxipelagida Indoneziya, Malayziya va Filippin davlatlari joylashgan. Relyefi, asosan, togʻli, 100 dan ortiq harakatdagi vulqon bor. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Eng baland joyi 4101 m (Kalimantan oroldagi Kinabalu togʻi). Yirik qalay konlari bor; neft, gaz, temir, nikel, mis, volfram, marganets rudalari, boksit qazib chiqariladi.

Iqlimi ekvatorial va subekvatorial, tekisliklarda yil davomida harorat 23–26°. Yiliga 1000–2000 mm, togʻlarda 5000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Daryo koʻp. Daryolari sersuv, biroq qisqa, baʼzilarida kema qatnaydi. Tuprogʻi qizil, qizilqoʻngʻir, togʻlarda qoʻngʻir va togʻ-oʻtloqi, vodiylarda allyuvial tuproq. Tekislik va past togʻlar 1200–1300 m gacha sernam tropik oʻrmonlar, undan yuqorisi subtropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Baʼzi joylar musson oʻrmonlari va savannalardan iborat. Daryo vodiylari va dengiz sohillarida mangra oʻrmonlari bor. Tekisliklarning katta qismi ekinzor. Flora va faunasi turlarga boy. Ularning 30–35% endemik turlar. Faunasining eng harakterli vakillari: odamsimon va itsimon maymunlar, fil, karkidon, malay ayigʻi, malay qizil boʻrisi va boshqa Malay arxipelagining hayvonot dunyosi Malay va Papua kichik oblastiga mansub.

## Manbalar
Malayziya tili

**Malayziya tili** — avstronez tillari oilasiga mansub, Malakka yarim orol va unga yaqin orollarda, Shimoliy Kalimantanda tarqalgan. Malayziya Federatsiyasining rasmiy tili hisoblangan, 10 mln.dan ziyod kishi soʻzlashuvchi til; 1969-yilgacha u bilan birga "malayya tili" termini ham qoʻllangan. Malayziya tili Malakka yarim oroldagi malay lahjalari, xususan, joxor lahjasi asosida rivojlanib kelmoqda. Bu laxja baʼzi tovushlari, fo-netik uzgarishlari va grammatik belgilari bilan adabiy tildan farq qiladi. Adabiy tilda bogʻlovchi va old koʻmakchilar miqdorining koʻpayishi, murakkab sintaktik tuzilmalarning rivojlanishi kuzatiladi; barcha sathlarda (terminologiya, soʻz yasalishi, sintaktik qoliplar va boshqalar) indonez tilining taʼsiri seziladi. Lugʻat tarkibida arab va ingliz tillaridan oʻzlashmalar anchagina, terminlarning aksariyati inglizcha birikmalar qoli-pi asosida yaratilmoqda. Yozuvi lotin alifbosiga asoslangan.

## Manbalar
Malaka

**Malaka** — 1) psixologiyada — muayyan kasb, ishni yaxshi oʻzlashtirish natijasida orttirilgan mahorat. Odatda, biron ish jarayonida harakatlar anglanilgan yoki anglanilmagan tarzda amalga oshiriladi. Harakatni bajarishda ongning borgan sari kamroq ishtirok etishi tufayli ish gʻayriixtiyoriy ravishda ijro etila boradi, ayrim mayda qismlarga eʼtibor kamayadi. Harakatning qisman gʻayriixtiyoriy ravishda bajarilishi tufayli uning tuzilishida ayrim sifat o'zgarishlari yuz beradi. Harakatni hissiy nazorat qilish, uni markazdan turib boshqarish usullari oʻzgarib boradi. Harakat usullarini idrok etishdan diqqat holi boʻladi va u harakat vaziyati hamda mahsuliga qaratiladi. Buning natijasida topshiriq ravon, ortiqcha kuch sarflamay, tez va sifatli bajarila boradi. Masalan, tajribali mashinkada yozuvchi klavishlarga qaramasdan yozaveradi. Malaka hosil qilish tezligi uning murakkablik darajasi, kishining yoshi, individual xususiyati, bilimi va boshqa omillarga bogʻliq. Kishidagi malaka, koʻpincha, boshqa malaka hosil boʻlishida yordam beradi. Masalan, avtomobil haydashni yaxshi bilgan kishi traktor va boshqa mashinalarni haydashni ham osonlik bilan oʻrganadi. Bunday holat M.ning koʻchishi deyiladi. Baʼzi hollarda esa mavjud M. boshqa M.lar hosil boʻlishiga xalaqit beradi. Bu M.ning interferensiyasi deyiladi. Uzoq mashq qilmaslik va organizmning normal boʻlmagan holatlari (Kasallik, qattiq charchash, hayajonlanish va boshqalar)da M. yoʻqolishi mumkin. Bu sabablar bartaraf etilishi bilan M. yana tiklanadi; 2) M. Huquqda — ishni bajarish uchun qanday kasb qay saviyada egallaganligini koʻrsatuvchi daraja. Mehnat qonunchiligida ish M.si va ayrim xodimlar M.si degan turlarga boʻlinadi. Odatda, Xodimlarning M.siga qarab ularga biror tarif razryadi beriladi. Tarif razryadi xodimning muayyan ish turiga layoqatli ekanligini tasdiqlaydi. Davlat korxonalari, tashkilotlari va muassasalarida tarif stavkalari va mansab maoshlarini belgilashda M. razryadi muhim ahamiyatga ega. Masalan, ishbay ishlovchi xodimlarning mehnatiga ish M.si boʻyicha, yaʼni shu ish uchun uning murakkabligini hisobga olib belgilangan baholar boʻyicha haq toʻlanadi. Ishbay ishlovchi xodim vaqtincha Ish beruvchil tashabbusi bilan pastroq razryadli ishni bajarsa, u Ish haqining avvalgi razryadi bilan bajarilgan ish razryadi oʻrtasidagi farqni olishga haqlidir (Oʻzbekiston Respublikasi MK 95—modda).

Xodimlar M.si maxsus M. Komissiyasi tomonidan belgilanadi. Bunda xodimlarning muayyan bir ish turini bajarayotgandagi shaxsiy Bilimlari va mahorati asosida razryad, Kategoriya yoki Diplom beriladi.

## Manbalar
Malakali mehnat

**Malakali mehnat** - maxsus tayyorgarlikni, malakani talab qiluvchi mehnat. Malakali mehnatningsifati yuqori boʻlib, vaqt birligida oddiy mehnatga nisbatan koʻproq qiymat yaratadi. Oddiy mehnatdan farqliroq, Malakali mehnatda akdiy faoliyatning roli katta boʻladi. Fantexnika taraqqiy etgan sari mehnat murakkablashadi va ishlovchilardan tobora yuqori madaniytexnikaviy saviyani talab qiladi.

## Manbalar
Malaka oshirish

**Malaka oshirish**, Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash (OʻzRda) — uzluksiz taʼlim tizimi turlaridan biri, xalq xoʻjaligining barcha sohasida ishlovchi mutaxassislar va rahbar xodimlarning kasbiy bilim va koʻnikmalarini yangilash hamda chuqurlashtirish jarayoni. Kadrlarning raqobatbardoshlik sifatlari hamda bilim va koʻnikmalarining zamon talablariga javob bera oladigan darajada boʻlishini taʼminlaydi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash har bir xodimning oʻz mutaxassisligi boʻyicha soʻnggi fan yutuklari, yangiliklari bilan tanishish, ularni oʻzlashtirish, yangi amaliy ish usullari, ilgʻor ish tajribalarini oʻrganishdan iborat ilmiy nazariy hamda amaliy tayyorgarlik jarayoni hisoblanadi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash davriyligi turli mutaxassislar hamda rahbar xodimlar uchun turlicha boʻlib, 2—5 yilda 1-marta, zarur hollarda bundan qisqa muddatlarda oʻtkaziladi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash universitetlarda, malaka oshirish institutlarida hamda professional qayta tayyorlash huquqiga ega boʻlgan oʻquv markazlarida amalga oshiriladi. Mazkur jarayon ishlab chiqarishdan ajralgan, qisman ajralgan va ajralmagan holda boʻlishi mumkin. Uning shakli Malaka oshirish taʼlim muassasasi tomonidan taʼlim dasturining murakkabligi eʼtiborga olingan holda va buyurmachining u bilan tuzilgan shartnomasi asosidagi ehtiyojlariga muvofiq ravishda belgilanadi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash muddati turlicha boʻlib, har bir holda qoʻyilgan maqsad hamda vazifalarga muvofiq belgilanadi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash taʼlim muassasasi oʻquv jarayonini maqsadli tashkil etish, taʼlim shakli, uslublari, texnologiyasini qoʻllash orqali tinglovchilarga taʼlim dasturlarini oʻzlashtirishlari uchun zarur sharoitlar yaratadi. Mazkur dasturlar malaka oshirish taʼlim muassasalari tomonidan buyurtmachi eqtiyojlarini, shuningdek, qoʻshimcha kasb taʼlimi dasturlari mazmuni oldiga qoʻyilgan davlat talablarini eʼtiborga olgan holda ishlab chiqiladi, tasdiqlanadi va amalga oshiriladi. Mutaxassislarni professional Malaka oshirish va qayta tayyorlash jarayoni yakuniy davlat attestatsiyasi bilan tugallanadi. Attestatsiyani oʻtkazish tartibi taʼlimni boshqarish boʻyicha tegishli davlat organlari tomonidan belgilanadi. Oʻquv rejasining barcha talablarini bajargan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli oʻtgan tinglovchilar Malaka oshirish va qayta tayyorgarlikdan oʻtganligi haqida belgilangan namunadagi diplom yoki sertifikat oladilar. Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash tartibi OʻzR Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Saidqosim Usmonov.

## Manbalar
Malakka

**Malakka** — Osiyoning janubi-sharqiy qismidagi yarim orol. Hindixitoy yarim orolning janubiy qismi. Gʻarbdan Andaman dengizi va Malakka boʻgʻozi, sharqdan Janubiy Xitoy dengizi va uning Siyam qoʻltigʻi oʻrab turadi. Uzunligi 1300 km chamasi. Maydoni 190 ming km². Kengligi eng tor joyida 40 km. Shim. chegarasi Kra boʻyni (10°) orqali oʻtadi. Baʼzan M.ga Kra boʻynidan shimolroqdagi hududni (taxminan 13° gacha, Myanmaning bir qismini) ham kiritadilar. M.ning shim. qismi Tailand, jan. Malayziya (Gʻarbiy Malayziya) hududi. M.ning yer yuzasi past va oʻrtacha balandlikdagi togʻlardan iborat. Eng baland joyi — Taxan choʻqqisi (2190 m). Sohillari botqoqlashgan pasttekislik. Mezozoy granitlari orasida qalay va volfram konlari bor. Oltin, mis, temir, molibden, qoʻrgʻoshin, rux, boksit, koʻmir konlari topilgan. Iqlimi janubda ekvatorial, shim.da subekvatorial, mussonli iqlim. Yillik yogʻin tekisliklarda 1000–2000 mm, togʻlarda 4000 mm gacha. Qalin tropik oʻrmonlar, sohil qismi mangra oʻrmonlari bilan qoplangan. Sholi, kauchukli oʻsimliklar, kokos palmasi plantatsiyalari bor. M.da Malayziya poytaxti Kuala-Lumpur shahri joylashgan.

## Manbalar
Malakka boʻgʻozi

**Malakka boʻgʻozi** — Malakka yarim orol bilan Sumatra orol oʻrtasidagi boʻgʻoz. Andaman va Janubiy Xitoy dengizlarini birlashtirib turadi. Uzunligi 937 km, eng kambar joyining kengligi 15 km, eng sayoz joyining chukurligi farvaterida 12 m. Boʻgʻozga jan. tomondan kiraverishda Singapur porti joylashgan.

## Manbalar
Malakka sultonligi

**Malakka sultonligi** () — Jan Sharkiy Osiyodagi malayyalar davlati (1402/03—1511). Markazi — Malakka. Ravnaq topgan davrida (15-asrning 2-yarmi) uning tarkibida Malakka yarim orol, Riau, Linga arxipelaglari, Sumatraning sharqiy qirgʻogʻi kirgan. Asoschisi — Majapaxit shahzodasi Parames-vara. 1424—45 yillarda Malakka sultonligida hinduizm va islom tarafdorlari oʻrtasida liniy nizolar sodir boʻlgan. 1445-yil bu kurashda islom tarafdorlari gʻolib chiqqan va taxtni roja Kosim egallagan; u Muzaffarshoh 1 nomi bilan Malakkaning 1 sultoni boʻlgan. Shu davrdan eʼtiboran Malakka sultonligidagi hokimiyat eski malayya-yapon zodagonlari qoʻlidan musulmon savdogarlari bilan ittifoq boʻlgan yangi mulkdorlar qoʻliga oʻtgan. Malakka sultonligi kuchli markazlashgan davlat boʻlgan. Savdo, ayniqsa, tashqi savdo juda katta rol oʻynagan. Hindiston, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari Malakka porti orqali Xitoydan ipak, Malayya arxipelagidan ziravorlar tashigan. Malakka sultonligidan qoʻshni davlatlarga qalay chiqarilgan. . Malakka sultonligi Jan.-Sharqiy Osiyoda islom dinini tarqatishning markazi boʻlgan. Malakka sultonligi mavjud boʻlgan davri — malayya madaniyatining ravnaq topgan davri hisoblanadi. Malayya tili — Jan.-Sharqiy Osiyoning kundalik tiliga aylangan.

Malakka sultonligidagi oʻzaro ichki nizolardan foydalangan portugaliyalik mustamlakachilar 1511-yil d’Albukerki qoʻmondonligida Malakka sultonligini tugatgan.

## Manbalar
Malang

„***Malang***“ — 2013-yilda Aamir Khan, Katrina Kaif, Abhishek Bachchan va Uday Chopra bosh rollarini ijro etgan va Vijay Krishna Acharya rejissyorlik qilgan *[[Tezlik 3]]* nomli hind filmi uchun chiqarilgan ikkinchi singl. Qoʻshiq Pritam tomonidan bastalangan, soʻzlari esa Sameer Anjaan tomonidan yozilgan. Siddharth Mahadevan va Shilpa Rao tomonidan kuylangan boʻlib, film davomida Khan va Kaif tomonidan ijro etilgan. *Malang* iTunes raqamli musiqa platformasida 2013-yil 2-dekabrda chiqarilgan.

## Treklist
**Raqamli yuklab olish uchun**

### Hind versiyasi
# „Malang“ — 4:36

### Tamil versiyasi
# „Mayanga“ ;— 4:33

### Telugu versiyasi
# „Tarang“ — 4:33 

## Manbalar
Malaxit

**Malaxit** [roH.malache — malva (gulxayri bargining rangidan)] — karbonatlar sinfiga mansub mineral, Cu[CO3] (OH)2 tarkibli. Qattiqligi 3,5—4. Zichligi 4,0 g/sm5. Qoʻshimchalaridan koʻproq Zn maʼlum, shuningdek, SiO, SiO2, GeO3 va boshqa Monoklin singoniyada kristallanadi. Kristallari (ignasimon yoki prizmatik qiyofada) kam uchraydi. Yaltiroqligi ipaksimon, olmossimon yoki shishasimon. Mis konlarining oksidlanish zonasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Olmaliqda, RF (Ural), Qozogʻiston (Shaqpaqti), AQSH va boshqa joylarda uchraydi. Malaxitning tuproqsimon massalari ("malaxit yashili") boʻyoq uchun xom-ashyo. Odatda, kurtak koʻrinishidagi oqiq poʻstloq, stalaktitsimon agregatlar, radial tolali strukturaga ega boʻlgan takrorlanuvchi yoʻl-yoʻl. Rangi oq-yashil, baʼzan qoʻngʻir-yashil. Malaxitning kurtaksimon massalari rangining oʻzgarib borishi kesmada va jilolangan yuzada nihoyatda chiroyli boʻlganligi uchun qoplama bezak tosh sifatida va buyumlar tayyorlashda juda qadimdan qoʻllanadi. Ermitajda (Sankt-Peterburg) Malaxitdan ishlangan 200 dan ziyod buyum saqlanadi. Dala sharoitida mis rudalarini qidirishda koʻpincha indikator.

## Manbalar
Malakasiz mehnat

**Malakasiz mehnat** - maxsus tay yorgarligi boʻlmagan xodimning mehnati (qarang Oddiy mehnat). 

## Manbalar
Malaka oshirish institutlari

**Malaka oshirish institutlari**, Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash institutlari — xalq xoʻjaligining turli sohalarida ishlovchi mutaxassislar va rahbar xodimlarning malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash tizimidagi tashkiliymetodik va oʻquv markazi. Oʻzbekistonda mutaxassislar malakasini oshirish intlari (oʻqituvchilar malakasini oshirish institutlari, vrachlar malakasini oshirish institutlari va boshqalar) 1930—1940-yillarda tashkil qilingan.

Malaka oshirish institutlarii. tinglovchilarga fan va texnikaning yangi yutuqlarini, rejalashtirish va iqtisodiy ragʻbatlantirishning samarali metodlarini, shuningdek, hisoblash texnikasi, ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanib ishlab chiqarish, mehnat va boshqarishni ilmiy tashkil etish kabi masalalarni oʻrgatadi; oʻquv dasturlari, rejalarini ishlab chiqadi, malaka oshirish tizimi uchun oʻquv va metodik adabiyotlarni tayyorlaydi va nashr etadi. Malaka oshirish institutlarii.larida oʻqishning asosiy shakli kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash kurslari hisoblanadi. Bunday kurslar ulardan koʻzda tutilgan maqsadni toʻliq amalga oshirish uchun tinglovchilar oʻzlashtirishlari zarur deb hisoblangan oʻquv rejasi va dasturining xajmidan kelib chiqqan holda turlicha belgilanadi. Shu bilan birga dolzarb mavzular boʻyicha qisqa muddatli kurslar, seminarlar oʻtkaziladi. Malaka oshirish institutlarii.da oʻquv mashgʻulotlari maʼruza, seminar, lab. ishlari, amaliyot, ilgʻor ish tajribalarini oʻrganish, konsultatsiya va shahrik.dan iborat. Shuninedek, ilgʻor pedagogik texnologiyalardan keng foydalaniladi. Malaka oshirish institutlarii.da kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash masalalari boʻyicha zarur meʼyoriy hujjatlar ishlab chiqiladi, ilmiy-metodik tadqiqotlar olib boriladi. Malaka oshirish institutlarii. oʻz faoliyatlarini 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan OʻzR ning „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi asosida olib boradilar.

2002-yil Oʻzbekistonda 23 Malaka oshirish institutlarii. ishladi. Yiriklari: Oʻzbekiston milliy universiteti huzuridagi Oliy pedagogika instituti, Toshkent vrachlar malakasini oshirish markaziy instituti, A. Avloniy nomidagi xalq taʼlimi xodimlari malakasini oshirish Markaziy instituti, Toshkent iqtisodiyot universiteti huzuridagi Iqtisodiyot, biznes, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash instituti, OʻzR Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki huzuridagi Mutaxassislar malakasini oshirish markazi.

## Manbalar
Malayali

**Malayali** — Hindistondagi xalq, Kerala shtatining asosiy aholisi (35 mln. kishi). Umumiy soni 35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Malayalam tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hinduizmga eʼtiqod qilishadi; xristian va musulmonlar ham bor.

## Manbalar
Male (maʼnolari)

**Male**:

* Malè — Italiyaning Trentino — Alto Adige/Südtirol mintaqasida joylashgan kommuna.
* Male (Maldiv Respublikasi) — Maldiv Respublikasi poytaxti.
Male (Maldiv Respublikasi)

**Male** — Maldiv Respublikasi poytaxti, Male o.da. Aholisi 55 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iqlimi ekvatorial, mussonli iqlim, oʻrtacha oylik temperatura 24—30°, yiliga 250° mm gacha yogʻin yogʻadi.

Male — tarixiy shahar. Arab sayyohi Ibn Battuta 1342-yilda Maleda boʻlib, uning yirik shahar ekanligini yozgan. 16-asrda Maleda portugallar hukmronlik qilgan. 1857-yilda Angliya bosib olgan. 1965-yil iyuldan Maldiv davlati poytaxti. Male — mamlakatning iqtisodiy, madaniy va savdo markazi. Male porti orqali chetga quritilgan baliq, kokos yongʻogʻi, kopra chiqariladi. Havo va suv yoʻllari orqali Kolombo shahri bilan bogʻlangan. Maleda baliq ovlash kemalari, zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Tikuvchilik fabrikasi, baliq konserva qilish zavodi mavjud. Abu al-Barakat maqbarasi, sulton saroyi (hozirgi muzey) bor.

## Manbalar
Malein angidrid

**Malein angidrid**, sis etilen — 1,2dikarbon kislota angidridi; 2,5 - furandion, rangeiz kristallar. Suyuqlanish temperaturasi 52,85°, qaynash temperaturasi 202°; zichligi 1480&nbsp;kg/m3 (a - modifikatsiya), 1487&nbsp;kg/m3 (R), 1638&nbsp;kg/m’ (u). Suvda eritilganda (25° da 41%) malein kislota hosil boʻladi.

Sanoatda benzolni yoki n — butanni katalitik oksidlash yoʻli bilan olinadi. Toʻyinmagan poliefir smolalar, fumar va olma kislotalar, malein kislota gidrazidi (oʻstiruvchi modda), defoliantlar, fungitsidlar, insektitsidlar sintezida, surkov moylariga qoʻshimcha, alkid smolalarga modifikator sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Malein va fumar kislotalar

**Malein va fumar kislotalar**, sis- va trans-etilen — 1,2dikarbon kislotalar, formulalari tegishlicha I, P. Mol. m. 116,07; rangsiz kristallar. Malein kislotaning suyuqlanish temperaturasi 140°, zichligi 1590&nbsp;kg/m3. 130° dan yuqori temperaturada fosfat angidrid, atsetilxlorid va boshqa ishtirokida qizdirilganda degidratlanib malein angidridga aylanadi. Sanoatda benzolni katalitik oksidlash, shuningdek, kroton aldegidni oksidlash yoʻli bilan olinadi. Vino va olma kislotalar, sirt faol moddalar, alkid smolalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Yorugʻlik taʼsirida, 200°dan yuqori temperaturada qizdirilganda yoki kimyoviy agentlar taʼsir ettirilganda malein kislota izomerlanib fumar kislotaga aylanadi.

Fumar kislotaning suyuqlanish temperaturasi 296,4°, zichligi 1635&nbsp;kg/m3. Koʻpgina oʻsimliklar (mas, island moxi) va zamburutlar tarkibida bor; uglevodorodlarning bijgʻishidan ham hosil boʻladi. Sanoatda malein kislotani NS1, brom birikmalari va boshqa taʼsirida izomerlab olinadi. Poliefir smolalar, quruvchan sintetik moylar, plastifikatorlar olishda, oziq-ovqat sanoatida limon va vino kislotalarining oʻrinbosari sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar