Kurdlashtirish

**Kurdlashtirish** — bu madaniy oʻzgarish boʻlib, unda odamlar, hudud va til kurdlashgan, yaʼni kurd boʻlib qoladi. Bu tabiiy ravishda (Turkiya Kurdistonida boʻlgani kabi) yoki hukumatning ataylab olib borilgan siyosati sifatida (2003-yildagi bosqindan keyin Iroqda yoki Suriyadagi fuqarolar urushidan keyin Suriyada) sodir boʻlgan.

Kurdlashtirish tushunchasi mamlakatdan mamlakatga farq qiladi. Turk Kurdistonida koʻplab etnik armanlar, bolgarlar, cherkeslar, chechenlar, gruzinlar, ingushlar, va osetinlar mintaqaga qochib, kurdlashgan, keyinchalik kurd madaniyati va tiliga singib ketgan. .

Iroq Kurdistonida turkmanlar va ossuriyaliklar kabi ozchiliklarga tegishli hududlar 2017-yilgacha Iroq shimolidagi bahsli hududlarda Kurdiston mintaqaviy hukumati hududni boshqargan paytgacha kurdlashtirish siyosatiga duchor boʻlgan.

## Turkiya

### Turkman qabilalari
Tarix davomida koʻplab turkiy qabilalar kurdlar yashaydigan hududlarga oʻrnashib qolgan yoki oʻrnashishga majbur boʻlgan. 1996-yildagi intervyusida kurd yozuvchisi Yaşar Kamol Diyarbakirdagi katta Afshar turkman qishlogʻiga qilgan tashrifini tasvirlab bergan. 1865-yilgi Kozanogʻlu qoʻzgʻolonidan keyin kurd tilini bilmaydigan 8 ta shunday qishloq bor edi. Tarixan mintaqaga 30 ming chodir surgun qilingani uchun Kamol oqsoqollardan nega ular atigi 8 qishloq ekanliklarini soʻradi. Oqsoqollar qolganlari sunniylar boʻlgani uchun kurdlashgan, bu oxirgi 8 qishloq esa alaviylar boʻlib, sunniy kurdlar bilan aloqada emas, deb javob berishdi.

### Kavkaz qochqinlari (1860—1910-yillar)
Kavkazdan kelgan qochqinlar Usmonli imperiyasiga etib kelganida, Konstantinopol oʻta qashshoqlik va qochqinlar uchun moddiy resurslar yetishmasligi tufayli ularni Kurdistonga joylashtirmaslikka qaror qildi. Ammo oradan bir muncha vaqt oʻtgach, Usmonlilar qochqinlarni kurdlarning mintaqaga daʼvosini kamaytirish uchun imkoniyat sifatida koʻrishni boshladilar va qochqinlarning mintaqaga joylashishiga ruxsat berdilar. 1862-yilda Shapsug qabilasidan boʻlgan cherkes qochqinlari kurdlar yashaydigan Ahlat va Adilcevaz hududlariga kelib, uchta kurd qishlogʻi Yoğurtyemez, Xanik (Chukurtarla), Develikga joylashdilar va Koxish (Yolçati) qishlogʻiga asos solishdi.

Kurdistonga kelgan Kavkazlik qochqinlarning birinchi katta toʻlqini 1864-yilda boʻlib oʻtgan, oʻshanda 15-20.000 qochqin Sariqamishga joylashib, yangi qishloqlar qurgan va tashlandiq yunon va arman qishloqlariga joylashgan. Bu qochqinlar orasida cherkeslar, chechenlar, laklar va avarlar ham bor edi. Qochqinlarning eng katta guruhi cherkeslarni etnik tozalash paytida Cherkes mintaqasidan (Rossiya imperiyasining bir qismi) qochib ketgan cherkeslar edi. Ikki yil oʻtgach, Shapsug qabilasi abzax qabilasi aʼzolari bilan Bingoʻl yaqinida Bolethan (Karapoʻlat), Arnis (Güzgülü) va Ximsor (Eskibalta) qishloqlariga asos soldi. Cherkeslar koʻchishi bilan bir vaqtda osetinlar Ahlatdagi Xulik (Otluyazi) va Agcaviran (Akçaören), sharqiy Mushdagi Yaramish, Karaagil, Hamzasheyx (Sarıpinar), Simo (Qoʻrgʻonli) mintaqasi va Karachoban yaqinidagi Lekbudak (Budakli) ga joylashdilar. Rus razvedkachisi Aleksandr Kolyubakinning soʻzlariga koʻra, 1880-yillarning oxirlarida Mush Sanjagida kamida 1500 osetin yashagan.

Chechenlar va ingushlar asosan Varto hududiga, Arincik (Kıyıbaşı), Çarbuhur (Bağichi), Tepeköy, Artet (Serinova), Ulusirt va Arinch (Çogurlu) qishloqlariga, Kayalik qishlogʻiga oʻrnashgan avarlar, va Kabardiya qabilasining cherkeslari Pazarjik hududida Narli Cherkezleri (Eskinarli) qishlogʻiga asos solgan. Diyarbakir viloyatida ham gruzin qishlogʻi bor.

Bu kavkazliklar erta bosqichdanoq kurdlanish jarayonini boshdan kechirdilar va shu tariqa kurd tilini ona tili sifatida qabul qildilar.

### Kurdlarning urbanizatsiyasi
Aholisi koʻp boʻlgan kurdlar koʻplab shaharlarning musulmon boʻlmagan aholisining ketishi bilan mahalliy shahar musulmonlari ham Gaziantep, Izmir, Adana, Anqara va Istanbul kabi shaharlarga koʻchib ketishdi. 1950-yillarda qishloq kurd jamoalaridagi traktorizatsiya va keyinchalik kurd-turk mojarosi tufayli qishloqlarning tashlab ketilishi koʻplab kurdlarning Diyorbakir kabi oʻz aholisini yoʻqotayotgan yaqin atrofdagi shaharlarga, balki Mersin kabi uzoq shaharlarga koʻchib ketishiga sabab boʻldi.

## Iroq

### Shabaks
2006-yil 21-avgustda Shabak Demokratik partiyasi rahbari Hunayn Qaddo Naynava tekisligi chegaralarida alohida viloyat tashkil etishni taklif qildi va bu harakat Iroqdagi ozchiliklarni arablashtirish va kurdlashtirishga qarshi kurash ekanligini taʼkidladi. Iroq hukumati bu taklifga qarshi ovoz berdi.

### 2011-yildan keyin
Iroqning Kurdiston mintaqasidagi baʼzi ossuriyaliklar qurilish rejalari „Ossuriya bloklarini boʻluvchi demografik oʻzgarishlarga taʼsir koʻrsatishga“ qaratilganidan shikoyat qilishdi. Shuningdek, baʼzi yazidiylar, shabaklar va turkmanlar oʻzlariga qarshi madaniy va xavfsizlikni nazorat qilish siyosatiga duch kelganliklarini bildirishdi.

2016-yilda Yaqin Sharq siyosati professori Devid Romano YPG va Peshmergasiz Suriya va Iroq shimolidagi ossuriyaliklarning barchasi jihodchilar tomonidan qazilgan ommaviy qabrda yotgan holda halok boʻlishlari mumkinligini aytdi.

Iroqdagi fuqarolar urushi paytida Iroq armiyasi qoʻshinlari IShID hujum qilganda Nineviya tekisligi atrofidagi postlarini tashlab ketishdi. Keyinchalik KRG kuchlari koalitsiya havo hujumlari koʻmagida bu hududlarni IShIDdan tortib oldi. Oʻshandan beri hukumatparast ossuriyaliklar va kurdlar oʻrtasida kelishmovchiliklar kelib chiqdi, chunki birinchilar kurdlardan ketishni soʻragan yoki ularga muxtoriyat vaʼda qilgan.

2011-yilda baʼzi yazidiy faollar „kurd oʻziga xosligiga majburan assimilyatsiya qilinishidan xavotirda“ ekanini bildirgan. Baʼzilar kurd va Iroq partiyalarini Jebel Sinjardagi yazidiy hududlari uchun ajratilgan 12 million dollarlik rekonstruksiya mablagʻlarini kurd qishlogʻiga yoʻnaltirishda va ularni siyosiy jihatdan chetga surishda ayblamoqda. Shvetsiyalik iqtisodchi Devid Gʻanimning soʻzlariga koʻra, KRHning baʼzi taktikalaridan maqsad Shabak va Yazidiy jamoalarini kurdlar deb bilishga undash boʻlgan, bu esa KRG rasmiylari tomonidan qatʼiyan rad etilgan. Shuningdek, u kurd hukumati yazidiylar va shabaklarga kurd kimligini singdirish ustida ishlamoqda, deb daʼvo qildi.

Kurd mintaqaviy hukumati, shuningdek, Naynavo tekisliklari va Kirkuk kabi boshqa hududlarni ham oʻsha hududlarga joylashishni istagan kurdlarga moliyaviy yordam koʻrsatish orqali kurdlashtirishga urinishda ayblangan.

#### Kirkuk
Kurd kuchlari Kirkuk shahrini ushlab turganda, kurd hukumati shaharni kurdlashtirishga harakat qildi. Kirkukdagi turkman va arab aholisi qoʻrqitish, taʼqiblarga duchor boʻldilar va Kirkukdagi kurd demografiyasini oshirish va shaharga boʻlgan daʼvolarini kuchaytirish maqsadida uylarini tark etishga majbur boʻldilar. Bir nechta Human Rights Watch hisobotlarida turkman va arab oilalarining hujjatlari musodara qilinib, ularning ovoz berishlari, mulk sotib olishlari va sayohat qilishlariga toʻsqinlik qiladi. Kirkukning turkman aholisi kurd kuchlari tomonidan hibsga olingan va shaharni tark etishga majbur qilingan. Kurd hukumati yuzlab arab oilalarini shahardan chiqarib yubordi, bu jarayonda ularning uylarini buzib tashladi.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2006-yildan buyon hisobotlarida kurd hukumati va Peshmerga militsiya kuchlari Kirkuk va boshqa bahsli hududlarni noqonuniy ravishda nazorat qilgani va bu militsiya turkman va arablarni oʻgʻirlab, qiynoqlarga solganini hujjatlashtirgan.

## Eron

### Kuresunni turklari
Xoyning janubi-gʻarbiy qismida Kuresunni turklarining kurdlashgan guruhlari mavjud.

### Tilku turklari
Bir guruh kurdlashtirilgan Tilku turklari Saqqez tumanidagi Santeh va Zagheh atrofida yashaydi.

## Suriya
Suriyadagi fuqarolar urushi paytida Suriya Demokratik kuchlari kurdlashtirishda ayblangan. Fabris Balanche 2016-yil davomida PYD Furot daryosi va Afrin oʻrtasidagi Manbij hududidagi Kobani va Afrin kantonlarini bogʻlashni maqsad qilganini, bu yerda kurdlar aholining toʻrtdan biridan kamrogʻini tashkil etgani haqida xabar berib, turli kurdlashtirish usullari katta qismini boʻysundirishi mumkinligiga ishongan edi.

Xuddi shunday, YPG ham qishloqlar, xususan Raqqadagi arab qishloqlari nomlarini kurdlashtirishda ayblanmoqda. Butunjahon oromiylar kengashi ham PYDni mintaqani kurdlashtirishda va nasroniylarni terror qilishda aybladi.

Yaqinda Suriyadagi fuqarolar urushi davrida koʻplab davlatlar, Human Rights Watch kabi nodavlat tashkilotlar va Suriyaning oʻndan ortiq isyonchi guruhlari Suriya Demokratik kuchlarini anʼanaviy arab va turkmanlarni kurdlashtirishda aybladilar. yerlar. 2015-yilda Xalqaro Amnistiya tashkiloti dala tadqiqoti orqali arablar va turkmanlarning asossiz majburan koʻchirilishi, uy-joylari buzilishi, mol-mulkini tortib olish va yoʻq qilish (shu jumladan, baʼzi hollarda butun qishloqlar vayron qilingan) haqidagi ayblovlarni oshkor qildi.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Suriya Arab Respublikasi boʻyicha mustaqil xalqaro tergov komissiyasi tomonidan 2017-yil 10-martda eʼlon qilingan hisobotda Komissiya Xalqaro Amnistiya tashkilotining etnik tozalash haqidagi hisobotlarini rad etib, "garchi „etnik tozalash“ haqidagi iddaolar davom etayotgan boʻlsa-da. Koʻrib chiqilayotgan davrda Komissiya YPG yoki SDF kuchlari arab jamoalarini etnik kelib chiqishiga koʻra nishonga olgani haqidagi xabarlarni tasdiqlovchi hech qanday dalil topmadi." Intervyularda YPG soʻzlovchilari bir qancha oilalar koʻchirilganini tan oldi. Biroq ular bu raqamni 25 dan koʻp emas deb qoʻydilar va harbiy zaruratni bildirdilar. Ularning taʼkidlashicha, terrorchilarning oila aʼzolari ular bilan aloqada boʻlgan, shuning uchun ular xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan joylardan olib chiqilishi kerak. Ular yana IShID oʻsha hududlarda tinch aholidan avtomobillarga bomba oʻrnatish yoki YPGga qarshi boshqa hujumlar uyushtirish uchun foydalanayotganini taʼkidladilar.

## Manbalar

## Umumiy havolalar

* A. Bazzaz, turkmen.nl „Kurdlashtirish jarayoni 2003-yil aprelida Saddam hokimiyatdan agʻdarilganidan keyin kurd rahbariyati tomonidan tez orada amalga oshirildi“.
* Park, Bill, *Kurdlar va Iroqdagi Saddamdan keyingi siyosiy tuzilmalar* The Adelphi Papers (2005), Teylor & Frensis: "Har qanday aholini roʻyxatga olishdan oldin Kirkukni yanada „kurdlashtirish“ niyatida boʻlgan kurdlar"
* Park, Bill, *Iroq stsenariylari*, Adelfi hujjatlari, 45-jild, 374-raqam, 2005-yil may, bet.&nbsp;49-66
* PKK Eron — Strategik sharhlar, 2004 — informaworld.com "soʻnggi oylarda turk razvedkasi Anqara shimoliy Iroqning kuchayib borayotgan „kurdlanishi“ning oldini ololmaganidan Turkmanlarning hafsalasi pir boʻlganini xabar qila boshladi"