open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bobon qoʻzgʻoloni

**Bobon qoʻzgʻoloni** — Zarafshon vohasida chorizm mustamlakachilik istibdodi va mahalliy amaldorlar zulmiga qarshi koʻtarilgan dehqonlar qoʻzgʻoloni (1869-yil oktabr— 1870-yil sentabr). Rahbari — Bobon Aliboyev (Bobon Toʻqsabo). U Qoraqursoq qishlogʻidan boʻlib, rus podsho chinovniklari, amir va uning amaldorlari, jumladan Ziyouddin tuman begi Muhammad Yusufboy dodxohning behad zulmiga qarshi bosh koʻtarib, oʻz atrofiga kambagʻal dehqonlarni toʻplay boshlaydi. 1869-yil dekabrga kelib ularning soni 500 kishidan ortadi. Qoʻzgʻolonchilar boy va amaldorlarning uy-joylariga oʻt qoʻyish, molmulklarini tortib olib, kambagʻallarga boʻlib berishni oʻz oldilariga asosiy maqsad qilib oladilar. Qoʻzgʻolon dastlab ana shu Ziyouddin bekligida boshlanib, Xatirchi bekligi va Zarafshon okrugining Kattaqoʻrgʻon uyezdiga yoyiladi. Buxoro amiri qoʻzgʻolonni oʻz kuchi bilan bostira olmagach, 1869-yil oktabrda Zarafshon okrugidagi chor maʼmuriyatidan harbiy yordam soʻrashga majbur boʻladi. Kattaqoʻrgʻon uyezdi boshligʻi kapitan Borzenkov yuborgan jazo otryadi shu uyezd chegarasida qoʻzgʻolonchilar bilan boʻlgan jangda katta talofot koʻrsada, bir necha qoʻzgʻolonchini asir olishga muvaffaq boʻladi. Ulardan biri (Mullo Xusayn) Buxoro zindoniga tashlanib, qolganlari (Umarqul, Abdushukur, Xudoyberdi) qatl etiladi. Bobon qoʻzgʻolonni davom ettirib, 4 dekabrda Xatirchi amlokdori Rahimboyning molmulkini kambagʻal dehqonlarga taqsimlab beradi. Soʻng, qoʻzgʻolonchilar Ziyouddin tuman begi Muhammad Yusufboy dodxohning uyiga oʻt qoʻyib, molmulkini xalqqa ulashadi. Bobon qoʻzgʻoloni ning tobora avj olayotganidan choʻchigan Turkiston generalgubernatori K. P. Kaufman Kattaqoʻrgʻonga shtabsrotmistr M. D. Skobelev boshchiligida otliqjazo otryadini joʻnatadi. Kattaqoʻrgʻondan 25&nbsp;km uzoqlikdagi Chorshanba qishlogʻida boʻlgan jangda jazo otryadi yengilib, Skobelev krchadi. Bu magʻlubiyatdan sharmanda boʻlgan Turkiston chor maʼmuriyati Skobelevni harbiy tribunalga beradi. Shundan soʻng, Kattaqoʻrgʻonga polkovnik Karganov boshchiligida ikkinchi jazo otryadi yuboriladi, 1869-yil dekabr oxirida boʻlgan jangda qoʻzgʻolonchilar yengilib, ulardan 40 tasi halok boʻladi, 25 kishi asir olinadi, 100 dan ortigʻi yaralanadi. Bobon esa omon qolgan qoʻzgʻolonchilar bilan qochib qutiladi. Asir olingan qoʻzgʻolonchilarni Ziyouddin tuman begi xalq oʻrtasida osib oʻldiradi. 1870-yil 14-yanvarda Karganov jazo otryadi Qoraqursoq qishlogʻida qoʻzgʻolonchilar bilan yana jang qiladi, ammo ularni yenga olmaydi, 1870-yil sentabrda chor hukumati aygʻoqchisi Saidxon Karimxonovning xiyonati tufayli qoʻzgʻolonchilar Kattaqoʻrgʻonning Toʻrtkoʻl qishlogʻida tormor qilinadilar. Bobon qoʻlga olinib, Samarqandda qatl etiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1j. [Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida], T., 2000.
Sanobar Bobonazarova

**Sanobar Bobonazarova** (1950.15.3. Namangan tumanining Shoʻrqoʻrgʻon qishlogʻi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Namangan pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1973). 1969-yildan Namangan tumanidagi 8-oʻrta maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Bobonazarova darslarni koʻrgazmali qurollar, texnika vositalari asosida tashkil etadi. Bobonazarova oʻz darsida yoshlarga vatan tuygʻusini, milliy qadriyatlar va mafkurani singdirishda yangi uslublarni qoʻllaydi. Maktab „Yosh ijodkorlar“ toʻgaragi rahbari Bobonazarova oʻquvchilari bir necha marta olimpiadalarda faxrli oʻrinlarni egalladi. Uning sheʼriy kitoblari nashr qilingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toʻxtasin Boboyev

**Toʻxtasin Boboyev** (1923.23.1, Fargʻona viloyati Jonketmon qishlogʻi — 2000.15.1, Ohangaron shahar) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Belorussiya fronti, 61-armiyasining 81-oʻqchi diviziyasiga qarashli 154-maxsus razvedkachilar rotasida xizmat qilgan. 1943-yil Dnepr daryosidan kechib oʻtgan va qoʻshinlar yetib kelgunga qadar dushmanlar hujumini jasorat bilan qaytarib turgan. Koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1944). Urushdan keyin Toshkent yuridik institutini bitirgan (1952). Kolxoz raisi, sovxoz direktori boʻlib ishlagan. 1962-yildan Ohangaron shahrida yashaydi.

## Manbalar
Meliboy Boboniyozmatov

**Meliboy Boboniyozmatov** (1837-yil — Rishton — 1917-iyul) – rishtonlik kulol, kosagar usta.

## Hayoti
Meliboy Boboniyozmatov 1837-yilda Rishtonda tugʻilgan. Kulollik hunarini otasi usta Boboniyozmatdan oʻrgangan. Rishton kulolligi uslubida ishlanadigan sopol idishlarning barcha turlarini yasash, naqshlash, pishirish jarayonini yaxshi bilgan. Rangbarang boʻyoqlarni qoʻllab xilma-xil yangi idishlar yasagani uchun ustalar orasida „chapdast usta“ nomini olgan. Rishtonlik kulollar orasida birinchi boʻlib Gʻijduvon kulolligida yangi tarqalgan „tagi siyoh“ („qora zaminlik“) uslubini mukammal oʻrgangan, shu uslubda tayyorlagan idishlaridan namunalar Toshkentdagi Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyida saqlanadi. Meliboy Boboniyozmatov 1917-iyulda Rishtonda vafot etgan.

## Manbalar
Bobosurxok togʻlari

**Bobosurxok togʻlari** — Hisor togʻ tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoqlaridan biri. Qashqadaryo viloyatining Dehqonobod tuman i xududida. Eng baland joyi — 1790 m, oʻrtacha balandligi 1500- 1600 m. Shim.sharqdan jan.gʻarbga 9- 10&nbsp;km ga choʻzilgan. Mezokaynozoy yotqiziklari (ohaktosh, qumtosh, gipsli gil, mergel, konglomeratlar va boshqalar) bilan qoplangan. Janubiy yon bagʻri nisbatan tik. Karst shakllari (chuqurlar, gʻorlar) rivojlangan. Iqlimi quruq va issiq, tekisliklardan kam farq kidali. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 300- 400&nbsp;mm. Togʻ yon bagʻirlarida buloqlar mavjud. Efemer va efemeroid oʻsimliklar oʻsadi. Shim.sharqiy qismlarida 1500 m dan balandrokda archazorlar bor. Yaylov sifatida foydalaniladi. Antropogen taʼsir eroziyaning kuchayishiga, yaylovlarda oʻtning siyraklashishi va oʻrmon maydonlarining qisqarishi kabi salbiy oqibatlarga olib kelmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xadicha Boboxonova

**Xadicha Abdurasulovna Boboxonova** (1923.11.1, Toshkent) – O‘zbekiston SSR xalq artisti (1979). Toshkent teatr texnikumini tugatgan (1939), Moskva davlat teatr sanʼati instituti qoshidagi milliy teatr boʻlimida tahsil olgan (1939-41). Surxondaryo (1941-49), Buxoro (1949-51), Kattaqoʻrgʻon (1951-58) teatrlarida ishlagan, 1958-yildan yana Surxondaryo teatrida. Asosiy rollari: Maysara („Maysaraning ishi“), Zuhra („Tohir va Zuhra“), Layli („Layli va Majnun“), Nodira („Nodira“), Farmonbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Toʻlgʻanoy („Momo Yer“), Ona Turk („Amir Temur va Yildirim Boyazid“), Saodat („Qaytar dunyo“), Jannat xola („Oʻchmasin chiroq“) va boshqa Yaratgan obrazlari toʻlaqonliligi va milliy xususiyatlarga boyligi bilan ajralib turadi. Oʻzbek, qozoq, turkman, ozarbayjrn xalq qoʻshiqlarining mohir ijrochisi. „Shuhrat“ (1994) medali, „El-yurt hurmati“ ordeni (1998) bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Bobrik

**Bobrik** (toʻqimachilikda) — zalvor va qalin (4 mm dan qalin) jun gazlama. Juda pishiq qilib toʻqiladi, issikdikni yaxshi saqlaydi. B.dan ustkiyimlar tikiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobrlar

**Bobrlar** (Castor), suv qunduzlari — bobrsimonlar oilasining yagona urugʻi. Uzunligi 100 (baʼzan 130) sm, ogʻirligi 30&nbsp;kg gacha. Suvda yashashga moslashgan. Burun teshigi suvda bekiladi. Oyoqlari kalta, besh barmoqli; barmoqlari orasida parda boʻladi. Orqa oyoqlari kuchli rivojlangan. Keyingi oyoqlari ikkinchi barmogʻining tirnoqlari ikkiga ajralgan boʻlib, yungini tarash uchun xizmat qiladi. Juni uzun, qalin va yumshoq, och qoʻngʻirdan qoramtir qoʻngʻirgacha tusda boʻladi. Momiq junlari yaxshi rivojlangan. Belkurakka oʻxshash dumi yungsiz (uz. 30 sm gacha, kengligi 10—13 sm). 2 turi bor. Kanada B. (S. canadensis) — Shim. Amerikaning Alyaskadan Meksikagacha boʻlgan hududlarida tarqalgan.

Finlandiyada va Rossiyaning turli viloyatlarida iqlimlashtirilgan. Yevropa, yaʼni dare B. (S. ﬁ ber) — Yevrosiyoning oʻrmon zonasida, suv toshadigan oʻrmon va choʻl mintaqalarida tarqalgan. Rossiyada 20-asr boshlarida qimmatbaho terisi uchun koʻplab ovlaiganidan koʻp joylarda qirilib ketgan edi. Ovlash taqiqlanishi va qoʻriqxonalar tashkil qilinishi bilan soni koʻpayib, 60- yillardan boshlab yana ovlana boshlangan. B. kechasi va shomda faol hayot kechiradi, qishda faolligi kamayadi. Suv havzalari qirgʻogʻida in qaziydi yoki shoxshabbalar va tuproqdan uya quradi, kichik soylar va daryolarning suvini shoxshabbalar bilan toʻsib, toʻgʻon quradi. Yiliga bir marta 1 dan 6 tagacha koʻzi ochiq va tanasi yung bilan krplangan bola tugʻadi. Daraxt poʻstlogʻi va keng bargli daraxtlarning shoxshabbalari bilan oziqlanadi. Qishga oziqgʻamlaydi. 35— 40 yil yashaydi. Qimmatbaho moʻynasi uchun ovlanadi, maxsus fermalarda koʻpaytiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobruysk

**Bobruysk** () — Belarusning Mogilyov viloyatidagi shahar (1795-yildan). Berezina daryosi boʻyidagi pristan. Bobruysk stansiyasi (Berezina). Aholisi 223 mingkishidan ziyod (1999). Yogʻochsozlik sanoati markazi. Mashinasozlik, neft kimyosi va kimyo ("Bobruyskshina" ishlab chiqarish birlashmasi va boshqalar), oziq-ovqat, yengil, qurilish materiallari sanoati korxonalari ishlab turibdi. 3 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. 14-asrdan maʼlum; 1649-yildan Polsha, 1793-yildan Rossiya imperiyasi tarkibida boʻldi. Balneobalchiq kurorti mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobsley

**Bobsley** (ing. bobsleigh) — sport turi; yaxlit metalldan yasalgan chanalarda tepalikdan maxsus muzlatilgan trassalar boʻylab uchish. Chanalarning oʻzi ham B. deb ataladi. Chanalar 2 va 4 oʻrinli boʻlib, faqat erkaklar musobaqalashadilar. 2 oʻrinli chananing uz. 2,7 m, ogʻirligi 165&nbsp;kg, ekipajning vazni 200&nbsp;kg dan oshmasligi kerak. 4 oʻrinli chanada bu koʻrsatkichlar tegishlicha 3,8 m, 230&nbsp;kg, 400&nbsp;kg dir.

B. sport turi sifatida 19-asrning oxirida Shveysariyada paydo boʻlgan. Xalqaro B. va toboggan federatsiyasi (FIBT; 1924-yil asos solingan)ga 32 mamlakataʼzo (1991). 1924-yildan kishki olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan, shu yildan jahon chempionatlari oʻtkaziladi. AQSH, Shveysariya, Germaniya, Italiya sportchilari B.da eng koʻp muvaffaqiyatga erishganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bobur maqbarasi

**Bobur maqbarasi** — Kobuldagi (Afgʻoniston) meʼmoriy yodgorlik (16—17 va 20-asrlar). Boburning xoki 1539 yilda Agradan (Hindiston) olib kelinib shu yerda dafn etilgan. Bobur maqbarasi Kobul shahrining Sherdarvoza togʻi yon bagʻridagi (xushmanzara qiya yalanglikda). Bobur ixlos qoʻyib obod qilgan tarixiy bogʻ "Nazargoh"ning (keyinchalik bogʻning nomi "Bogʻi Bobur" deb nomlangan) yuqoridagi maydonchasida joylashgan. Bobur vasiyatiga koʻra, dastlab qabr ustiga maqbara qurilmagan. 1606 yilda tarixiy lavha chekilgan oqish kulrang qabrtosh oʻrnatilgan. 1932 yilda marmar, beton va sopoldan moʻʼjazgina shiyponmaqbara barpo qilingan. Maqbara yaqinida oʻgʻli Mirzo Hindol va nabirasi Mirzo Muhammad Hakimning qabrtoshlari saqlangan. Ular oldida Ruqiya Sultonbegim qabrtoshi (1640). Pastki pogʻonada esa Shoh Jahon hind meʼmorligi uslubida kulrang toshdan ayvonli masjid qurdirgan. Xalqaro Bobur jamgʻarmasi tashabbusi bilan Andijondagi Bobur milliy bogʻi ("Bogʻi Bobur")da Kobuldagi Bobur maqbarasiga oʻxshash ramziy qabrmaqbara bunyod etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boboshodisoy

**Boboshodisoy** — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanipatn soy. Yakkabogʻdaryonmng chap irmogʻi. Ugomning yuqori oqimi Chiyonlisoy deb ham ataladi. Uzunligi 11&nbsp;km, havzasining maydoni 37&nbsp;km², Ugom Xontaxta togʻining shim. yon bagʻridagi buloqlardan boshlanib, dastlab shim.gʻarbii yoʻnalishda oqadi va Yakkabogʻ qishlogʻi yaqinida Yakkabogʻdaryoga quyiladi. Ugom erta bahorda yomgʻir, jala va erigan qor suvlari hisobiga toʻyinadi, toʻlibtoshib oqadi. Boshqa paytlarda asosan buloqlardan suv oladi, yozda quyi oqimida koʻpincha qurib qoladi. Ugom havzasi oʻsimliklarga boy, xushmanzara, undan yozgi yaylov sifatida ham foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boburiylar

**Boburiylar** — Hindistonda (1526—1858) hukmronlik qilgan turkiy sulola.  

Temuriylar sulolasining vakili, Amir Temur avlodi Zahiriddin Muhammad Bobur asos solgan. Chet ellarda, mamlakatimizda, hatto Hindistonda ham Boburni va uning avlodlarini "buyuk moʻgʻullar" deb atash odat boʻlib qolgan. "Buyuk moʻgʻullar" degan ibora Chingizxon va undan keyingi moʻgʻul qoonlari (Oʻqtoy qoon, Guyuk qoon, Munka qoon)ga taalluqli boʻlib, Buyuk mo'g'ular aslida Bobur avlodlaridir. Ular tarixiy hujjatlarda oʻzlarini "boburiy mirzolar" deb yuritishgan. Ular tarixiy hujjatlarda oʻzlarini "boburiy mirzolar" deb yuritishgan. V. V. Bartold dunyoda tarqalgan "buyuk moʻgʻullar" iborasining xato ekanligini koʻrsatib, "Yevropaliklar Temurni va uning oʻgʻillari hamda nabiralarini moʻgʻullardan tarqalgan deb hisoblab, (Bobur) saltanati uchun "buyuk moʻgʻullar" degan nom toʻqidilar", deb yozadi. Bu ibora esa Yevropadan Hindistonga "koʻchib" kelib, hindlar orasiga inglizcha kitoblar vositasi bilan tarqalgandir. Soʻnggi yillarda "buyuk moʻgʻullar" degan xato ibora oʻrniga "boburiylar" iborasi qoʻllanila boshladiki, bu ibora tarixiy haqiqatni toʻgʻri aks ettiradi. Boburiylar Hindistonda 332 yil hukmronlik qildilar. Sulola asoschisi Bobur (1483-yilda tugʻilgan) otasi tomondan Amir Temurning (1336–1405) va ona tomondan Chingizxonning (1227-yilda vafot etgan) avlodi boʻlgan. 

Boburiylarning vakillari: Zahiriddin Muhammad Bobur (1526-1530), Humoyun (1530-1539; 1555-56), Akbar ( 1556-1605), Jahongirshoh (1605—27), Shoh Jahon (1627-1658), Avrangzeb Olamgir (1658—1707), Bahodirshoh I (1707-1712), Jahondorshoh (1712-1713), Farrux Siyar (1713-19), Muhammadshoh (1719-1748), Ahmadshoh (1748—1754), Olamgir II (1754-1759), Shoh Olam II (1759-1806), Akbar II (1806-1837), Bahodirshoh II (1837-1858).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmad Boboqulov

**Ahmad Boboqulov** (1931-yil 17-yanvar, Gʻijduvon tumani, Buxoro viloyati, O'zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikasi – 1990-yil 25-may, Dushanbe, Tojikiston Sovet Sotsialistik Respublikasi) – tojik va sovet xonandasi (lirikdramatik tenor). Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi Xalq artisti (1971). Taniqli maqom bilimdoni Boboqul Fayzullayevning oʻgʻli.
## Tarjimai holi
1931-yil 17-yanvarda Gʻijduvon tumanida (hozirgi Buxoro viloyati Oʻzbekiston) tugʻilgan. Otasi – hofiz, xalq xonandasi va sozanda Boboqul Fayzullayev.

1954-yilda Moskva konservatoriyasi qoʻshiqchilik yoʻnalishini, 1962-yilda V. F. Karin bilan aspiranturani tamomlagan.

1954—1956 va 1966-yildan – Sadriddin Ayniy nomidagi Tojikiston opera va balet teatri solisti (Dushanbe).

1956—1966-yillarda Tojikiston filarmoniyasining solisti (Dushanbe).

Konsert xonandasi sifatida murakkab ariyalar, eski romanslar, tantana qoʻshiqlari, tojik kompozitorlarining kamera vokal asarlari va xalq qoʻshiqlarini ijro etgan. Shashmaqom ijrochisi.

SSSR va Afgʻoniston, Indoneziya, Hindiston, Eron, Pokiston, Kanada, Avstraliya, Germaniya kabi davlatlarning koʻplab shaharlarida boʻlgan.

Oʻqituvchilik faoliyati bilan shugʻullangan. 1973—1981-yillarda Tojikiston SSR Davlat televideniye va radioeshittirish qoʻmitasining maqom ansambli ijrochilarining badiiy rahbari boʻlgan. 1966-yildan – Taras Shevchenko nomidagi Dushanbe pedagogika instituti (hozirgi Sadriddin Ayniy nomidagi Tojikiston davlat pedagogika universiteti) sanʼat fakulteti vokal kafedrasi mudiri, 1973-yildan – Mirzo Tursunzoda nomidagi Tojikiston davlat sanʼat instituti musiqa-pedagogika fakulteti musiqa taʼlimi kafedrasi mudiri (1977-yildan – professor), 1976-yildan – shu institutning vokal va opera fakulteti oʻqituvchisi.

„Tenor uchun turli janrdagi vokal asarlar“ („Xrestomatiya“, Dushanbe, 1976-yil) kitobi muallifi.

1990-yil 18-mayda Dushanbeda yurak xurujidan vafot etdi. Sari Oshiyo qabristoniga dafn etilgan.

### Oilasi
3 oʻgʻil va 4 qiz, 22 nevara, 6 chevarasi bor.
## Dramatik partiyalari

Asosiy partiyalari: Kavaradossi (J. Puchchini, „Toska“), Kanio (R. Leonkavallo, „Payatslar“), Xurshid, Modan (3. Shohidiy, „Dushanbalik qiz“, „Komde va Modan“), Rudakiy (Sh. Sayfiddinov, „Rudakiy“), Vodemon (P. Chaykovskiy, „Iolanta“) va boshqa „Samarqand Ushshogʻi“, „Dugoh“, „Qashqarchai Moʻgʻulchai Dugoh“, „Iroq“ va boshqa ashula yoʻllarining ham mohir ijrochisi. Oʻzbekistonda tojik adabiyoti va sanʼati dekadalari (1957, 1968), Xalqaro musiqashunoslik anjumanlari (Samarqand, 1978, 1983) konsertlarida qatnashgan.
## Mukofotlari
Tojik SSRda xizmat koʻrsatgan artist (1954), Tojik SSR xalq artisti (1957), SSSR xalq artisti (1971), Rudakiy nomidagi Tojikiston SSR Davlat mukofoti (1966), Lenin ordeni, Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1957),
„Shavkatli mehnat uchun“ medali (1954) kabi orden, medal va unvonlar sohibi.

## Xotirasi
Dushanbe sanʼat kolleji xonandaning ismi bian nomlangan.

## Adabiyotlar
# OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar
Osip Bove

**Osip Ivanovich Bove** [1784.4.11, Peterburg 1834.28.6, Moskva] — rus meʼmori. Ampir namoyandasi. 1812-yil yongʻindan soʻng Moskvani qayta tiklash komissiyasi bosh meʼmori. B. ishtirokida Qizil maydondagi binolar qayta tiklangan (1815), Katta teatr va uning oldidagi maydon (1821—24), Aleksandrov bogʻi (1820— 22), Zafar darvozasi (1827—34), 1shahar kasalxonasi (1828—32) va boshqa barpo etilgan.

## Manbalar
Boburnoma rasmlari

**Boburnoma rasmlari** — Zahiriddin Muhammad Boburning "Boburnoma" asariga ishlangan miniatyuralar. Boburiylar hukmronligi (ayniqsa Akbar) davrida Hindistonda shakllangan, Gʻarbda "moʻgʻullar miniatyurasi" nomi bilan maʼlum boʻlgan tasviriy sanʼat yuzaga kelgan. Hirot, Buxoro, Samarqand, Sheroz, Tabriz miniatyura sanʼatining eng yaxshi anʼanalarini ijodiy oʻzlashtirib, qad. hind tasviriy sanʼatini dunyoviy mazmun bilan boyitgan Dasvant, Basovan, Us tod Mansur, Mukund, Ramdas, Kesu Gujarotiy, Farruxbek Qalmoq, Ibrohim Naqqosh va boshqa musavvirlar oʻsha davrda yaratilgan va koʻchirilgan bir qator qoʻlyozmalarni — "Boburnoma", "Akbarnoma", "Zafarnoma", "Jome attavorix" ("Tarixlar majmuasi") va boshqalarni nafis va jozibador rasmlar bilan bezaganlar. Bizgacha "Boburnoma"ning shu tarzda bezatilgan nusxalari (8 nusxa toʻliq holda) yetib kelgan: Britaniya muzeyida (Angliya) va Oksforddagi Bodli kutubxonasida, Dexlidagi Milliy muzey va Rojasthon shtatidagi Alvar kutubxonasida (Hindiston), Parij milliy kutubxonasida; shuningdek Moskvadagi Sharq xalklari sanʼati muzeyida (57 varakda 69 rasm), Dublindagi Chester Bitti kutubxonasida (Irlandiya), Parijdagi Luvr muzeyida, AQShning Frir galereyasida, Fogg sanʼat muzeyida, Kanadaning Ottava shahridagi Milliy galereyada va shaxsiy yigʻimlarda saqlanmoqsa. Rasmlarning asosiy mazmuni tarixiy voqealar, maishiy manzaralar, jang lavhalari, ov va sport oʻyinlari, hayvonot va oʻsimlik dunyosi, turli siyosiy voqealar, uchrashuv va boshqalarni tasvirlashdan iborat. Asar mazmuni bilan cheklangan rassomlar barcha tarixiy, geografik, etnografik omillardan foydalangan holda bir butun tugallangan ijodiy mujassamotlar yaratganlar. Rasmlarda sharq sanʼatidagi shartlilik zaruriyatidan, koʻp rejali mujassamotlardan mohirona foydalanilgan. Rasm va boʻyoqlar muvozanatini nozik sezish, ranglarni tanlay bilish, tasvirlanayotgan davr ruhini, goʻzallikni aniqhissiy shakllarda gavdalantirish, imoishora, harakatni jonli bera bilish, boʻyokdardagi ichki monandlik kabi hind rassomligiga xos xususiyatlar va boshqa jihatidan bu rasmlar gʻoyat katta badiiy qimmatga ega.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Miniatyuri rukopisi "Baburname": (Albom), M., 1960; "Boburnoma" rasmlari: (Albom), T., 1970; Madraimov A., Rasmlarda Bobur hayoti, T., 1983.
Daniel Bovet

**Daniel Bovet** (1907-1992) - Italiya farmakologi. Dorivor preparatlar tuzilishi bilan ularning farmakologik faolligi oʻrtasidagi bogʻliqlikni tadqiq qilgan. Gistaminga qarshi preparatlarning dastlabki tadqiqotchilaridan biri boʻlgan. Kuraresimon taʼsir etadigan sintetik birikmalarni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1957).

## Manbalar
Bove

**Bove** Fransiyaning Pikardiya mintaqasida joylashgan kommuna. Oise departamenti Beauvais tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
Meʼmoriy yodgorliklarga boy shahar (12— 17-asrlar). Urta asr shahar qiyofasi saqlangan. Meʼmoriy yodgorliklari; Qad. Rim shahar devori va uning minoralari harobalari; SentEtyenn cherkovi (12-asr— 16-asr boshlari); Fransiyadagi gotika uslubida qurilgan eng baland sobor SenPyer (1227-yil qurilishi boshlanib, 1578-yilgacha bir necha marta qayta qurilgan) va unga tutash noyob yodgorlik Notr-Dam dela-Bas-Evr bazilika nefi (997—998); yepiskop saroyi (16-asr boshi) va boshqa

55.392 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 1658,4 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 33,4&nbsp;km2. Dengiz sathidan 57 – 170 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Bogdanov

**Nikolay Dmitriyevich Bogdanov** (1920.27.4, Dnepropetrovsk viloyati Lyubimovka qishlogʻi — 1945.31.1, Lvov) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkentda chizmachi boʻlib ishlagan. 1941-yil iyuldan frontda. 34-gvardiyachi artilleriya polkida divizion komandir boʻlgan. Bogdanov 1943-yil 12—14-sentabrdagi janglarda oʻz artilleriyasi bilan oʻqchi qismlari tomonidan dushmanning Komarovka va Yevlashovka qishloqlaridagi tayanch punktlarini egallashlarida yordam bergan. 1943-yil 16-oktabrda Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan.

## Manbalar
Karl Bogdanovich

**Karl Ivanovich Bogdanovich** (1864.29.11, Vitebsk gubernyasi 1947.5.6, Varshava) — geolog olim. Peterburg konchilik institutini tugatgan (1886). 1901 — 17 yillarda Rossiya Geologiya qoʻmitasida ishlagan (1914-yildan direktor), ayni vaqtda Peterburg konchilik instituti professor (190219). 1919-yilgacha Rossiyaning Yevropa qismi, Markaziy Osiyo, Sibir va Kavkazda katta tadqiqot ishlari olib borgan. Ruda konlari (1912—13) va 1931-yilda neft konlari geologiyasi boʻyicha katta toʻplamlari nashr qilingan. Oʻrta Osiyo boʻyicha olib borgan tadqiqot ishlari seysmologiyaga salmoqli hissa qoʻshdi va shu regionning tektonik sxemasini belgilab berdi. 1919-yildan Polshada Krakov akademiyasi professor.

## Manbalar
Bogazar togʻi

**Bogazar togʻi** — Qashqadaryo viloyatidagi togʻ. Hisor tizma togʻlari tarkibiga kiradi. Eng baland joyi — Chovurtkali choʻqqisi, 2098 m. Uzunligi 10–12&nbsp;km. Bogazar togʻi jan.gʻarbdan shim.sharqqa yoʻnalgan. Uningjan.sharqiy yon bagʻirlari Kichik Oʻradaryo vodiysiga ancha qiya, baʼzi joylarda tik tushgan, shim.gʻarbiy yon bagʻirlari esa yotiqroq. Suvayirgʻich qismi yassi. Togʻ yon bagʻirlaridagi buloklardan boshlanuvchi soylar Kichik Oʻradaryo tomon oqadi. B. t. yura, boʻr va paleogenning choʻkindi jinslari (qumtosh, gil, konglomerat, alevrolit, ohaktosh)dan tashkil topgan. Yon bagirlaridagi jigarrang tuproqlarda qizilarcha va saurarcha, zarang, bodom keng tarqalgan. Archazorlar ostida bugʻdoyiq, shuningdek uchqat (shilvi), oqhargul va boshqa usadi. Bogazar togʻi yozgi yaylov.

## Manbalar
Anatoliy Bogdanov

**Anatoliy Sergeyevich Bogdanov** (1922-yil 15-dekabr, Fargʻona viloyati Qoʻqon shahri — 1954-yil 19-dekabr, Kedainiay, Litva SSR) — harbiy uchuvchi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1946), kapitan (1950).

## Biografiyasi
1922-yil 15-dekabrda hozirgi Farg‘ona viloyati (O‘zbekiston) Qo‘qon shahrida tug‘ilgan. Bolaligida Olma-Ota va Aktoʻbeda (Qozogʻiston), 1935-yildan — Irkutskda yashagan. 1940-yilda Irkutsk 10-sonli maktabning 10-sinfini tamomlagan.

1940-yil avgustdan armiyaga borgan. 1941-yil noyabr oyida Borisoglebsk harbiy aviatsiya maktabini tamomlagan. 1941—1943-yillarda — 1-alohida oʻquv aviatsiya polkining uchuvchisi (Volga harbiy okrugida).

Ikkinchi Jahon urushi qatnashchisi: 1943-yil sentyabrdan 1945-yil maygacha — 58-gvardiya hujumchi aviatsiya polkining uchuvchisi va parvoz komandiri. Markaziy, Belorussiya va 1-Belorussiya frontlarida jang qilgan. Chernigov-Pripyat, Gomel-Rechitsa, Rogachev-Jlobin, Belarusiya, Varshava-Poznan va Berlin operatsiyalarida qatnashgan. Dushmanning ishchi kuchi va texnikasiga hujum va bomba zarbalarini berish uchun Il-2 hujum samolyotida 130 ga yaqin parvozlarni amalga oshirgan. 1943-yil 15-dekabrda boshidan yaralangan.

Janglarda koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1946-yil 15-maydagi farmoni bilan katta leytenant Anatoliy Sergeyevich Bogdanov Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan Lenin ordeni va Oltin Yulduz medali bilan taqdirlangan.

Urushdan keyin Harbiy-havo kuchlarida parvoz komandiri va hujumchi aviatsiya polklarining havo-desant xizmati boshligʻi sifatida xizmat qilishni davom ettirgan (Germaniyadagi Sovet qoʻshinlari guruhida, Karpat va Transbaykal harbiy okruglarida). 1952-yilda Lipetsk oliy ofitser uchish va taktik takomillashtirish kurslarini tamomlagan. Harbiy-havo kuchlarida hujumchi aviatsiya polkining havo-desant xizmati boshligʻi va bombardimonchi aviatsiya polkining razvedka va havodan suratga olish boʻyicha shtab boshligʻining oʻrinbosari (Boltiq boʻyi harbiy okrugida) boʻlib xizmat qilgan.

1954-yil 19-dekabrda Kedainiay shahrida (Litva) vafot etgan. Moskvadagi Preobrajenskiy qabristoniga dafn etilgan.

## Mukofotlari

* Sovet Ittifoqi Qahramoni (15.05.1946)
* Lenin ordeni (15.05.1946)
* 3 ta Qizil Bayroq ordeni (8.02.1944; 2.07.1944; 4.02.1945)
* 1-darajali Vatan urushi ordeni (1944 yil 4 oktyabr)
* 2-darajali Vatan urushi ordeni (16.06.1945)
* medallar

## Xotira

* Irkutskdagi yoʻl Bogdanov nomi bilan atalgan. 1967-yil 8-mayda Svyaz yoʻli Bogdanov yoʻli deb oʻzgartirilgan.
* Bogdanov Irkutskda oʻqigan 11-sonli oʻrta maktab binosida uning xotirasiga yodgorlik lavhasi oʻrnatilgan.

## Manbalar


## Havolalar

* Anatoliy Sergeevich Bogdanov  (rus.). Sayt „Geroi strani“.
* Bogdanov Anatoliy Sergeevich na sayte Shkoli №&amp;nbsp;11 g. Irkutska
* Bogdanov Anatoliy Sergeevich na sayte Soldati Pobedi
* Pereulok imeni Bogdanova na sayte Memorialnie doski i pamyatniki Irkutska
* Pereulok imeni Bogdanova na sayte TsBS Irkutska
Bogol

**Bogol** — qad. moʻgʻul jamiyatidagi ijtimoiy tabaqa, uy qullari. Ilk oʻrta asrlarda qulchilikning bir necha turi mavjud boʻlgan: unaganB.— bir paytlar boʻysundirilgan qabila, keyinchalik merosiy qullarga aylangan, ular oʻz mulklari va qisman shaxsiy erkinliklarini saqlab qolganlar, onguB.— shaxsiy xizmatlari evaziga ozodlikka chiqqan qullar; uteliB.— oddiy xizmatkor — qullar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Bogolyubov

**Bogolyubov Nikolay Nikolayevich** (1909.8(21).8, Nijniy Novgorod 1992) — matematik, mexanik va nazariyotchi fizik, akademik (1953). Chiziqli boʻlmagan mexanika va nazariy fizika boʻyicha ilmiy maktab asoschisi. Ilmiy ishlari chizikli boʻlmagan mexanika, statistik fizika (oʻta oquvchanlik va oʻta oʻtkazuvchanlikning mikroskopik nazariyasi), maydonning kvant nazariyasi (dispersnoy munosabatlar)ga oid.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Bogomoles

**Aleksandr Aleksandrovich Bogomoles** (1881. 12(24).5 - 1946.19.7. Kiyev] — patofiziolog, akademik (1932) va Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1944). Ilmiy ishlari vegetativ nerv sistemasi patologiyasi va fiziologiyasi, qon quyish patologiyasi, allergiya, biriktiruvchi toʻqimaning immunitetdagi ahamiyati masalalariga bagʻishlangan. B. uzoqumr koʻrish nazariyasini ilgari surgan. U yaratgan antiretikulyar sitotoksik zardob (ATSZ) koʻpgina kasalliklarni davolashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Aleksey Bogomolov

**Aleksey Fyodorovich Bogomolov** (1913.20.5(2.6), Smolensk viloyati) – radiotexnika va radiofizika sohasidagi olim, akademik (1984). Asosiy ilmiy ishlari radiotexnika va radiofizikaga, xususan, "Orbita" tizimidagi "Molniya" Yer sunʼiy yoʻldoshi orqali Markaziy televideniye koʻrsatuvlarini qabul qilish uchun yaroqli katta radioteleskoplarni ishlab chiqishga doir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogor

**Bogor** (gollandcha Beytenzorg) — Indoneziyadagi shahar. Yava o.ning garbida. Aholisi 271 ming kishi (1990). B. tog oraligi soyligida, Gyode vulkani etagida joylashgan. Kurort joy va turizm markazi. Bogor va avtomobil yoʻllari tuguni. Rezina shinalari va oyna zavodi, toʻqimachilik, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Indoneziya kauchuk ilmiy tadqiqot instituti, dunyoga mashhur botanika bogi (1817-yildan) va botanika ilmiy tadqiqot instituti bor. JanSharqiy Osiyoning tropik mintaqa biologiyasi boʻyicha regional markazi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogxed

**Bogxed** (Shotlandiyadagi Boghead degan joy nomi bilan atalgan) — saproyayeli/yalarning eng toza xili. B. tarkibidagi organizm qoldiqlarining miqdori, hosil boʻlish sharoiti, sifati bilan koʻmirdan farq qiladi. B. botqoqliklar, dengiz koʻrfazlarida biyokimyoviy va geokimyoviy jarayonlar taʼsirida hosil boʻladi. Rangi qoramtir. B. tarkibini gazsimon, uchuvchan moddalar (75—90%), vodorod (8 — 12%) tashkil qiladi. Yonuvchi massaning issiklik berishi 33,5—37,7 Mj/kg. Gumusli koʻmir qatlamlari orasida yupqa qatlam koʻrinishida uchraydi. B.dan qoramoy, suyuqyonilgʻi olinadi va kimyo sanoatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogdo-oʻla

**Bogdo-oʻla** — Xitoydagi togʻ tizmasi, Sharqiy Tyanshanda. Balandligi 5445 m gacha (BogdoOʻla togʻi). Kenglik yoʻnalishida qariyb 300&nbsp;km ga choʻzilgan, shimolida Turfon botigi, janubida Jungʻoriya tekisligini oʻrab turadi. Asosan kembriydan oldingi va paleozoy davrlari jinslaridan tuzilgan. Yon bagʻirlari tik, doimiy qor va muzliklar bor. Landshaft mintaqalari: quyi mintaqa — choʻl va dasht, 1700–2900 m balandlikda — oʻtloqlar va ignabargli oʻrmonlar, 2900–3700 m balandda — butalar, alp oʻtloqlari va nival mintaqa.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bogemiya

**Bogemiya** (Bohemia) — 1) Chexiya davlati tashkil topgan hududning ilk nomi; 2) 1526—1918-yillarda Gabsburglar imperiyasi tarkibiga kirgan Chexiyaning rasmiy nomi. Bogemiya atamasi antik davrlardayoq Boi(o) haemum ("boylar vatani") nomi bilan qayd etilgan; miloddan avvalgi VIII asrda Marbod rahbarligidagi markomanlar tomonidan bosib olingan. Bavariyaliklar (lotincha bai(u) varii — boylar mamlakati aholisi) bogemiyaliklardan kelib chiqqanligi masalasi hanuz ochiq qolmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bod

**Bod** (fors- shish) — boʻgʻim ogʻrigʻi (artralgiya), muskul ogʻrigʻi (mialgiya), quymich nervi kasalligi (ishias), pleksit, podagra, radikulit, revmatizm kabi kasalliklarning xalq orasida tarqalgan nomi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bod (maʼnolari)

**Bod**:

* Bod (fors— shish) — bo‘g‘im og‘rig‘i (artralgiya), muskul og‘rig‘i (mialgiya), quymich nervi kasalligi (ishias), pleksit, podagra, radikulit, revmatizm kabi kasalliklarning xalq orasida tarqalgan nomi.
* Bod (birlik) — telegraf signallarini uzatish (telegraflash) tezligi birligi.
* Bod (kiyim) — tanda iplari (o‘rish naxlari)ning bir-birini kesib (mingashib) tushgan joyi.
Bod (birlik)

**Bod** — telegraf signallarini uzatish (telegraflash) tezligi birligi. 1 sekundda uzatiladigan elementar tok impulslariga teng. Amalda telegraflash tezligi sekundiga 75 bod ga yetishi mumkin. J. Bodo nomi bilan atalgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bod (kiyim)

**Bod** — tanda iplari (oʻrish naxlari)ning bir-birini kesib (mingashib) tushgan joyi. Uch xil boʻladi: toq, juft va livit B. B. olish deganda shoyi va atlas toʻqishda ikki shoda oʻrtasidagi B.ni yuqoriga surib chiqarish, B. solib olish deganda kalava mashinada ipakni mingashtirib kalavalash, B. surish deganda shoyi, atlas, beqasam tandasini oqqa yozganda livitlarni bir-biridan ajratib, tandaning u boshidan bu boshiga surish, B. tashlash deganda oʻrish ipaklar davraga oʻralib tandalanganda bir livitning ikkinchi livit ustiga mingashib qolishi tushuniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bod mixchadon

**Bod mixchadon** — ipak tandalaydigan dastgoh; davra qanotining yon qismi. Shoyi, atlas toʻqish korxonalarida ishlatiladi. Bod mixchadon ga ikki qator (har qatoriga 20 tadan, jami 40 ta) mixcha qoqilgan boʻlib, livit iplar shu mixchalar orasiga oʻraladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodibilding

**Bodibilding**, kulturizm ( — tanani qurish) — sport turi; tana mushaklarini gantel, shtanga, tosh kabilar yordamida rivojlantirish, uni chiroyli va baquvvat qilishga qaratilgan mashqlar tizimi. Bunday mashqlarga dastlab Yunoniston va qadimgi Rimda katta eʼtibor berilgan. Misrda gavda muskullari chiroyli, kelishgan odamlargina firʼavn unvoniga munosib boʻlgan. Keyinchalik bu xildagi mashqlar koʻp mamlakatlarga tarqaldi. X asr oxirida Buyuk Britaniyada hozirgi zamon kulturizmi (fransuzcha: culturisme, inglizcha physical culture — gavda madaniyati) asoslari ishlab chiqildi. 1901-yildan erkaklar gavda goʻzalligi xalqaro konkurslari, X asr oʻrtalaridan esa kulturizm boʻyicha har yili jahon chempionatlari oʻtkazila boshlandi. 1946-yil Xalqaro kulturizm (bodibilding) federatsiyasi (IFBB) tashkil qilindi. 170 dan ortiq davlat bu federatsiya aʼzosi.

Oʻzbekistonda bodibilding 1960-yillardan paydo boʻldi va dastlabki musobaqalar uyushtirildi. Ammo 80-yillarga kelib unga burjua sport turi sifatida salbiy baho berila boshlandi va unutib yuborildi. Mustaqillik yillarida jismoniy tarbiya va sportning barcha turlari qatori bodibildingga ham eʼtibor kuchaydi, bodibilding ishqibozlari koʻpaydi. Bodibilding boʻyicha turli koʻrik va musobaqalar oʻtkazilmoqda. **Mixail Volinkin,** Daniil Plakida, Fuat Gimush, Ruslan Murodasilov, Rustam Fotihov, Gennadiy Blajko, Ibrohim Bekboyev taniqli oʻzbek bodibilderlaridir. 

## Manbalar
Bodiyogʻoch

**Bodiyogʻoch** — 1) gula koʻtarishda tanda bodi orasiga oʻtkazib qoʻyiladigan asbob. Shoyi, atlas toʻqish korxonalarida ishlatiladi. Yongʻoq, oʻrik, qayragʻoch kabi qattiq yogʻochlardan bir uchi ingichka qilib yasaladi; 2) shoyi, atlas toʻqiladigan ipakni juftlab beradigan "juftlama mashina"ning gajaklar oʻrnatilgan boʻlagi.

## Manbalar
Bodiya

**Bodiya** — choʻli biyobon, dasht. Bu termin tarixiy yodgorliklarda, jumladan "Boburnoma", "Shayboniynoma" asarlarida uchraydi. Karmana shahrining bir nomi *Bodiyai xoʻrdak* boʻlgan, Narshaxiy bu nomni "Kichik koʻza" deb izohlagan; aslida "Kichik choʻl" boʻlishi ehtimol.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodiya (maʼnolari)

**Bodiya**:

* Bodiya — choʻli biyobon, dasht.
* Bodiya (idish) — tagi dumaloq va baland, qirgʻogʻi tik chuqur sopol idish (lagan).
Bodiya (idish)

**Bodiya** — tagi dumaloq va baland, qirgʻogʻi tik chuqur sopol idish (lagan). B. sirlanadi, turli naqsh mujassamotlari bilan bezatiladi. Xorazm kulolligida qadimdan keng tarqalgan, kichikroq xili "chanoq B." deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodiyagalar

**Bodiyagalar** (Spongillidae) — gʻovaktanlilar tipining chuchuk suvlarda yashaydigan oilasi. 16 ta avlodi va 94 turi bor. Asosan Yevrosiyoning daryo va koʻllarida tarqalgan. Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi daryo va koʻllarda bir necha turi uchraydi. Kattaligi 1 m gacha. B. aniqshaklga ega emas. Poʻstloqsimon, daraxtsimon shoxlangan yoki boshqa shaklda boʻladi, suv ostidagi narsalarga yopishib yashaydi. Rangi sargʻishqoʻngʻir, jigarrang, yashil yoki qizgʻish. Skeleta kremniydan tuzilgan bir oʻqli nina shaklida, organik modda — spongin bilan bir-biriga yopishgan. Boʻlinish, tashqi yoki ichki kurtaklanish va jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Kuzda koʻpincha mustahkam ikki qavat qobiq bilan oʻralgan ichki kurtaklar — gemmulalar hosil qiladi. Gemmulalar qishlab, bahorda yosh bulutga aylanadi. Xalqtabobatida quritilgan B. dan bod va asab kasalliklarini davolashda foydalaniladi, kosmetikada sunʼiy qizillik yugurtirish uchun ishlatiladi. Baʼzan quvurlarga kirib qolib, suv yoʻlini toʻsib qoʻyishi mumkin. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodbodsoy

**Bodbodsoy** — Samarqand viloyati Buluntur tumaniaagi soy. Gʻubdintogʻning jan. yon bagridan (1260 m balandlikdan) boshlanib, jan.ga tomon oqadi. Bodbod qishlogʻidan jan.da Bulungʻur choʻllarida tugaydi. Uzunligi 9 km. Yogʻin va bulokdan suv oladi. Yoz va kuzda suv sarfi 60—80 l/sek., qish va bahorda esa 400—500 l/sek. B. yoqasida chorva qoʻtonlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boden koʻli

**Boden koʻli** — Germaniya, Shveysariya va Avstriya chegarasidagi qad. muzlik vodiysidagi yirik koʻl. 395 m balandda joylashgan. Maydoni 538&nbsp;km², uz. 63&nbsp;km, eni 14&nbsp;km, eng chuqur joyi 252 m. Boden koʻli shim.gʻarbga 3 qismga tarmoqlangan (Iberling, Quyi va Seller koʻllari). Qirgʻoqlarining aksariyat qismi tekis yoki jan.sharqi baland qoyali. Boden koʻli dan Reyn daryosi oqib oʻtadi. Kema qatnaydi. Suvi kamdankam muzlaydi, qishda sohil iqlimini yumshatib turadi. Baliq ovlanadi. Koʻl sohilidagi yirik shaharlar: Konstans, Fridrixsxafen, Lindau (Germaniya), Bregens (Avstriya). Boden koʻli atrofida kurort, qoʻriqxona koʻp.

## Manbalar
Bodioʻlgan

**Bodioʻlgan** — Xorazm vohasining jan.gʻarbidagi koʻl, Turkmenistan chegarasida. Atrofida koʻchma qum koʻp. Sohillari qiya. Oʻrtacha chuq. 1 — 1,5 m, oqova va kollektor suvlaridan toʻyinadi. Tubi qora loyqa. Koʻl tubida suvoʻtlar oʻsadi. Koʻlda oq baliq, laqqa, choʻrtan, zogʻora baliklar bor. 

## Manbalar
Bodo Jan Moris Emil

**BODO (Bandot) Jan Moris Emil** (1845.11.9, Manyo, Fransiya — 1903.23.3, Parij yaqinida) — fransuz ixtirochisi. Koʻp qirrali ketmaket telegraflash masalasini amalda birinchi boʻlib hal qilgan; 1874-yilda ikki karrali ketmaket telegraflash apparati uchun, 1876-yilda besh karrali telegraflash tizimi uchun patent olgan. B. apparatlari birinchi marta ParijBordo liniyasiga oʻrnatilgan (1877). 1927-yildan telegraflash tezligi birligi (bod) B. nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodo apparati

**Bodo apparati** — besh klavishli harf bosuvchi telefaf apparati; telegrammalar belgilangan takt signallari bilan bir meʼyorda uzatiladi. Qabul qilinadigan telegramma matni qogʻoz lentaga qayd qilinadi. J. Bodo 1874-yil ixtiro qilgan. Bodo apparati 1960-yilgacha ishlatilgan, keyin uning oʻrnini startstopli apparatlar (teletayplar) egalladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodom

**Bodom** () — raʼnodoshlar (anorgullilar oilasi)ga mansub daraxt va butalar turkumi. 40 ga yaqin turi maʼlum. Osiyo, Shimoliy hamda Markaziy Amerikada, Yevropaning jan.da, Zakavkazye, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda 5 turi mavjud. Ulardan bittasi — shirin magʻizli Bodom () ekiladi, qolganlari yovvoyi holda uchraydi. Oʻzbekistonning dengiz sathidan 1000–1200 m gacha boʻlgan togli zonalarida (Fargʻona vodiysi, Surxondaryo, Samarqand, Toshkent viloyatlarida) oʻstiriladi.

Botanik tavsifi. Daraxti 6– 10 m, shoxshabbasi piramidasimon yoki tarvaqaylagan. ildiz tizimi yaxshi rivojlangan. Barglari nashtarsimon. Oʻsuv va meva novdalari chiqaradi. Erta bahorda, barg chiqarishdan oldin gullaydi. Guli oq yoki pushti, ikki jinsli. Gʻoyat yorugʻsevar va qurgʻoqchilikka chidamli. Chetdan changlanganda yaxshi hosil beradi. Mevasi (bodomi) pust (pishganda yorilib ketadi) bilan qoplangan qattiq qobikli danak (yongʻoqcha). Iyul—sentabrda pishadi. Bodomi 0,5—4 g (magʻzi 12—80%). Magzi tarkibida 35—67% yogʻ, 30% gacha oqsil moddalar, shuningdek qand, yelimsimon moddalar (achchiq Bodom tarkibida 2,5% gacha amigdalin) bor. Poʻchogʻi naviga qarab yupqa (gʻalvirak), oʻrtacha va qattiq, magʻzi shirin yoki achchiq boʻladi.

Xoʻjalik ahamiyati. Bodom asosan, shirin magʻzi uchun yetishtiriladi. Bodom magʻzi isteʼmol qilinadi, konditer sanoatida, moyi tibbiyotda, achchiq magʻiz Bodomdan olinadigan efir moyi kosmetika sanoatida, poʻchogʻi likyor, konyak va vinolar rangi va taʼmini yaxshilashda ishlatiladi.

Biologik xususiyatlari. Bodom 100, hatto 130 yilgacha yashaydi. Koʻchati danakmevalilar (shaftoli, olcha, oʻrik) yoki achchiq B. danagini ekib olingan nihollarga shirin Bodom navlarini payvand qilish yoʻli bilan yetishtiriladi. Koʻchati kuzda yoki bahorda 8×6, 8×8, 10×10 m sxemada ekiladi. Soz va toshloqi tuproqli, sugʻoriladigan boʻz yerlarda yaxshi usadi. Ekilgan yili 8—10-marta, hosilga kirgach, 4—6-marta sugʻoriladi. Shoxshabbasiga siyrak yarusli, baʼzan kosasimon shakl beriladi. Daraxti 4—5 yildan boshlab meva beradi. 12—15yili toʻliqhosilga kiradi. Bir tupidan 60–80&nbsp;kg gacha hosil olinadi. Daraxti 20—25° sovuqqa bardosh beradi.

Oʻzbekistonda ekiladigan asosiy navlari. Boʻstonliq — shaftoli bilan chatishtirish natijasida yetishtirilgan. Bodomi 2 g keladi. Poʻchogʻining qalinligi oʻrtacha, magʻzi shirin. Bahorgi qorasovuqqa chidamli. Ertagi — Buxoro bodomini oddiy Bodom bilan chatishtirib olingan. Erta gullaydi, mevasi iyudda pishadi. Magʻzi shirin. Sovuqqa chidamli. Gʻalvirak (yupqapoʻchoq) — bodomining oʻrtacha ogʻirligi 1,9 g, magʻzi toʻq, erta gullaydi, mevasi avg,da pishadi, sovuqqa chidami oʻrtacha. Bodomning Yalta, Kosmos, Nikitskiy 62, Turkmenistan aʼlosi kabi navlari ham ekilmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Pomologiya Oʻzbekistana, T., 1983; Sobirov M., Tomorqa bogʻdorchiligi, T., 1991.
Bodom (maʼnolari)

**Bodom**:
* Bodom (Amygdalus L.)
* Bodom (naqsh) — naqsh turi; tuzilishi bodom mevasi shakliga oʻxshash.
Bodom (naqsh)

**Bodom** — naqsh turi; tuzilishi bodom mevasi shakliga oʻxshash. "B. gul", "naqshi B.", "qalampirgul" deb ham ataladi. Sharq, jumladan Oʻrta Osiyo, Old va Jan. Osiyo mamlakatlari amaliy sanʼati (kandakorlik, miskarlik, naqqoshlik, kashtadoʻzlik, matoga gul bosish va boshqalar)da keng tarqalgan. Bu naqsh miskarlik, ayniqsa, doʻppidoʻzlikda keng ishlatiladi, toʻqimachilikda bu naqsh mujassamoti kashmiriy deb yuritiladi. B. nusxa doʻppilar orasida xususan Chuyet doʻppilari mashhur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodomiston

**Bodomiston** — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy. Toʻpalangdaryo (Surxondaryo)ga quyiluvchi Kishtutsoytsht chap irmogʻi. Hisor va Qoldirgʻa togʻlari tutashgan joydagi muzliklar (3700 m)dan boshlanadi. Yuqori oqimida gʻarbga, soʻng jan.gʻarbga oqadi. Uzunligi 12&nbsp;km, havzasining maydoni 91&nbsp;km². Bodomistonning umumiy uz. 10&nbsp;km boʻlgan 7 ta mayda irmogʻi bor, havzasida umumiy maydoni 5,9&nbsp;km² boʻlgan 6 ta muzlik mavjud. Bodomiston suvayirgʻichida Surxondaryo havzasining eng baland (4643 m) joyi hamda eng katta muzligi (uz. 3,2&nbsp;km, maydoni 3,0&nbsp;km!) joylashgan. Qor va muz suvlaridan toʻyinadi, oʻrtacha yillik suv sarfi 2,7 m³/sek. Bodomiston suvi koʻpayganda (iyul—sentabr) oʻrtacha yillik suv sarfi 6,4 m³/sek boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodomoy

**Bodomoy** — ziynat buyumi; Xorazmda keng tarqalgan. Uchta bodom shakli asosida yotgan yangi oy tasviri boʻlgan murakkab shaklli yaxlit taqinchoq. Bodomoy tagi zanjir, marjon, bargak yoki zigʻiraklardan tuzilgan shokilalar qatori bilan yakunlanadi. Shakllar va ularning aniq chizigʻi egiluvchan doira hosil qiladi. Xorazm zargarlari uchun anʼanaviy boʻlgan feruza koʻzlar halqasi bilan oʻralgan yirik koʻz (qubba)lar mujassamoti har bir shakl boʻlaklarida takrorlanadi. Bodomoy 19-asrda urf boʻlgan, yakka holda peshonaga, juft holda ikki chakkaga, majmua (4 ta) holida gardonga ham taqilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodom kislota

**Bodom kislota**, oksifenilsirka kislota, fenilglikol kislota, S6N5SN(ON)SOON - tarkibida bitta asimmetrik atomi boʻlgan aromatik kislota. Mol. m. 152,14, Bodom kislota ning ikki optik izomeri bor: qutblanish tekisligini chapga buruvchi L va qutblanish tekisligini oʻngga buruvchi D kislota. L Bodom kislota achchiq bodom tarkibidagi amigdalinni gidrolizlab olinadi. D Bodom kislota esa sambuningrin degan glikozid tarkibiga kiradi. Ratsemik Bodom kislota (parabodom kislota) benzaldegiddan olinadi, suyuqlanish temperaturasi 120,5°. Bodom kislota antiseptik xossalarga ega boʻlgani sababli tibbiyotda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodomcha (maʼnolari)

**Bodomcha**:

* Bodomcha (Amygdalus spinossisima Rge) — ra’nodoshlar oilasiga mansub sershox va sertikan buta.
* Bodomcha (buyum) — 1) ko‘rinishi bodom mevasi ga uxshash bezak buyumi.
Bodomcha (buyum)

**Bodomcha** — 1) koʻrinishi bodom mevasiga oʻxshash bezak buyumi. Miskarlik (Bodomcha shaklidagi idish), zargarlik (taqinchoqlarning bodom shaklidagi shokilalari, ikki uchi bodom shaklida ishlangan bilaguzuk) va boshqalarda keng qoʻllanadi; 2) miskarlikda idishlar qorniga oʻrnatiladigan naqshli qolipaki boʻlak va shu boʻlakni yasashda ishlatiladigan qolip; 3) naqsh turi — Bodomcha islimiy, Bodomcha madohil va boshqalar; 4) muhr.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodomcha pichoq

**Bodomcha pichoq** — pichoq turi; bunda pichoq tigʻining orqa qirrasi uchidan 4—5 sm chasi ichiga tomon kamalak boʻlib kirgan boʻladi. Namanganda Bodomcha pichoq deyiladi. Andijon, Fargʻonada qozoqi pichoq deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodoqsoy

**Bodoqsoy** — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Piskom daryosining chap irmogʻi. Piskom tizmasining shim.gʻarbiy yon bagʻridagi 3150 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi. Uzunligi 12&nbsp;km, havzasining maydoni 5,4&nbsp;km², havzasining oʻrtacha balandligi 2440 m. Umumiy uz. 8&nbsp;km boʻlgan 4 ta mayda irmogi bor. Bodoqsoy muzliqdan tashqari qor, yomgʻir va buloq suvlaridan ham toʻyinadi. Bodoqsoy da yil davomida suv oqadi, oʻrtacha yillik suv sarfi 1,2 m³/sek. Suvi koʻpayganda (aprel—iyunda) suv sarfi 5,6 m³/sek gacha yetadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodrezak

**Bodrezak**, kalina (Viburnum) — shilvidoshlar oilasiga mansub daraxt yoki buta. 125 tacha turi maʼlum. Shulardan chingiz (V. opulus) koʻp tarqalgan. Balandligi 5 m cha. Barglari keng, tuxumsimon, utkir uchli, 3—5 boʻlakli. Gullari oq, mevasi qizil, danakli. Rossiyaning oʻrmon va oʻrmonchoʻl zonasida, Kavkaz, Qrim, Sharqiy Qozogʻistondagi sernam oʻrmonlarda ariq va koʻl yoqalarida; botqoq yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Poʻstlogʻida viburnin glikozidi, organik kislotalar, oshlovchi moddalar; mevasida 32% gacha qand, vitamin S, oshlovchi moddalar bor. Poʻstlogʻidan tayyorlangan ekstrakt va qaynatma bachadondan qon ketishini toʻxtatadi, hayz koʻrganda pay do boʻladigan ogʻriqni qoddiradi. Mevasi xalq tabobatida meʼda yarasiga davo qilishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodroq

**Bodroq** (bodirlash soʻzidan) — makkajoʻxori yoki bugʻdoydan tayyorlanadigan taom. B.ni xonaki usulda tayyorlashda qizdirilgan qozonga don solinib, kuruq qovuriladi (qozon taptini oshirish uchun unga qum ham solinadi). Don magʻzining agʻdarilib oqarishi B.ning tayyor boʻlganligidir. Baʼzan tayyor B.ga shakar qiyomi purkab yumaloqlanadi (kallak B.). Sanoat usulida qalamcha koʻrinishida va taʼmi mazali B. guruch, bugʻdoy, makkajoʻxori donlarini parda va poʻstdan tozalab, germetik silindrda 10—15 atm bosim bilan 250° haroratda ishlov berib, soʻngra bosimni keskin pasaytirish, choʻzilib kattalashgan donni qovurish yoʻli bilan tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodomcha

**Bodomcha** () — raʼnodoshlar oilasiga mansub sershox va sertikan buta. Boʻyi 1–2 m. Martda gullaydi, iyulda mevasi pishadi. Bargi mayda, butun, tukli. Janubiy rayonlardagi tof etaklarida, adirlardagi toshloq yerlarda va qoyalarda oʻsadi. Magʻzi achchiq, xalq tabobatida va tibbiyotda ishlatiladi (qarang Bodom).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodomiy

**Bodomiy** — serhosil, jaydari oʻrik navi, mevasi bodomga oʻxshaydi. Daraxtining balandligi 10–15 m, shoxshabbasi keng. Koʻchati oʻtqazilgach, 4—5yili hosil beradi. 60—80 yil, hatto undan ham koʻproq yashaydi. Mevasi oʻrtacha (28—30 g), choʻziqroq, sariqqizil, tekis, yaltiroq. Eti sariq, mazali, danagidan yaxshi ajraladi, magʻzi shirin. Iyulning birinchi yarmida pishadi. Tupidan 20—25 yoshida 200&nbsp;kg gacha hosil beradi. Quritilganda 21—22% bargak tushadi. Sovuqqa chidamli. Sugʻoriladigan unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. Fargʻona vodiysida keng tarqalgan (qarang Oʻrik).,

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil