Xitoyda choy tarixi

**Xitoyda choy tarixi** uzoq va murakkab, chunki xitoyliklar ming yillar davomida choydan zavqlanib isteʼmol qilishgan. Olimlar pivoni turli xil kasalliklarga davo sifatida talqin qilishdi; zodagonlar yaxshi choyni isteʼmol qilish ularning maqomining belgisi deb hisoblashgan va oddiy odamlar shunchaki uning taʼmidan bahramand boʻlishgan. Xi’an Xon imperatori Jing maqbarasi (mil.avv 144) yon atrofdagi aholi ham choyni sevib isteʼmol qilgani haqidagi xabarlar bizga maʼlum. Keyin choy Tang (618-907) va Song (960-1279) sulolalarida mashhur ichimlikka aylandi.

## Atirgul Choyi
Afsonaga koʻra, choyni birinchi marta afsonaviy Xitoy imperatori va oʻsimlikshunos Shennong miloddan avvalgi 2737-yilda kashf etgan. Aytishlaricha, imperator uning ichimlik suvini ichishdan oldin qaynatilgan suvni yaxshi koʻrar edi, shunda u toza boʻlar edi, shuning uchun uning xizmatkorlari shunday qilishgan. Bir kuni u uzoq mintaqaga sayohat qilib, armiyasi bilan dam olish uchun toʻxtadi. Xizmatkor unga ichish uchun qaynoq suv quya boshladi va yovvoyi choy butasidan oʻlik barg suvga tushdi. U jigarrang rangga aylandi, lekin u sezilmadi va baribir imperatorga taqdim etildi. Imperator uni ichdi va uni juda tetiklantiruvchi deb topdi va cha (choy) vujudga keldi. 

The *Erya*, miloddan avvalgi 3-asrga oid Xitoycha lugʻatda Chjou sulolasi (miloddan avvalgi 1046-256) davrida qandaydir barg infuzioni ishlatilganligi qayd etilgan.

Tarixan ;uygʻoq qoldiruvchi foydali dorivor oʻsimlik sifatida choyning kelib chiqishi aniq boʻlmasada, Xitoy davlati tarixchilari choy ichish va uni tayyorlash qadim zamonlardan beri mavjud ekanligini qayd etishdi . Xan sulolasi (miloddan avvalgi 206-milodiy 220) choyni dori sifatida ishlatgan. Ijtimoiy tadbirlarda zavqlanish uchun ichiladigan ichimlik sifatida choydan foydalanish Tang sulolasi (milodiy 618-907) yoki undan oldinroq davrlarda vujudga kelgan.

*Choy klassikasi* nomli asar Tang sulolasi yozuvchi Lu yu (729-804) tomonidan bu mavzu doirasidagi yozilgan dastlabki asar. Cha Jing da keltirilgan maʼlumotlarga koʻra, milodiy 760-yil atrofida choy ichish keng tarqalgan edi. Kitobda choy oʻsimliklari qanday oʻstirilganligi, barglari qayta ishlanganligi va ichimlik sifatida tayyorlangan choy tasvirlangan. Shuningdek, choy qanday baholanganligi tasvirlangan. Kitobda eng yaxshi choy barglari qaerda ishlab yetishtirilishi haqida ham muhokama qilinadi.

Gʻarbliklar uchun tarixidagi choy tayyorlash uslubi va ichimlikning taʼbiati uni bugungi kunda isteʼmol qilish uslubidan ancha farq qilar edi. Choy barglari siqilgan kek shaklida qayta ishlandi. Odatda gʻisht choyi deb ataladigan quritilgan choytosh ohakda maydalangan. *Kukunli choynakka issiq suv qoʻshildi yoki kukunli choynak sopol choynaklarda qaynatilib, keyin issiq ichimlik sifatida isteʼmol qilindi.*

Oq choy deb ataladigan siqilgan choy yaʼni kukunli joy shakli Tang sulolasi (milodiy 618-907) davrida yetishtirilgan. Tangning bu maxsus oq choyi erta bahorda, choy butalarida kumush ignalarga oʻxshash moʻl-koʻl oʻsimtalar boʻlganida yigʻishtirib olingan. Ushbu" birinchi yuvishlar " siqilgan choyni yaʼni kukunli choyni tayyorlash uchun xom ashyo sifatida ishlatilgan. Choy Xitoy madaniyatidagi oʻz ahamiyatiga ega va (Xitoy) kundalik hayotning 7 ta zaruratida eslatib oʻtilgan. *Choy xitoyliklar uchun tasalli beruvchi terapiya sifatida ham ishlatilgan.*

1753-yilda Linney oʻsimlikning bitta turini, Thea sinensis deb taʼrifladi. Biroq, keyinchalik u ikkinchi turini ham oʻrganib chiqdi .Thea Bohea va Thea viridis, Xitoyda yetishtirilgan va bu oʻz navbatida qora va koʻk choyning kelib chiqishi bilan boʻgliq deb uzoq vaqt oʻylashgan.

## Qovurish va pishirish

Choy barglarini bugʻlash asrlar davomida choy tayyorlashda ishlatilgan asosiy jarayon edi. Siqilgan choydan oʻtgandan soʻng, savdo va tarqatish uchun choy ishlab chiqarish yana bir bor oʻzgardi. Xitoyliklar 13-asr oʻrtalarida choyni boshqacha tarzda qayta ishlashni oʻrgandilar.

Tang sulolasiga qaytib, choy odatda suvni qaynatib, qozondan bir stakan suv olib, tayyorlangan. Keyinchalik, suv aralashtiriladi va qizigan suvga choy kukuni quyiladi. Nihoyat, ilgari olib tashlangan suv yana quyildi, unda choy haddan tashqari qaynab ketishiga toʻsqinlik qiladi.

## Manbalar

## Havolalar

* Encyclopedia Americana, tea
* History of tea , UK Tea Council
* http://www.victorianweb.org/history/empire/opiumwars/rhubarb.html, tea and rhubarb
* https://web.archive.org/web/20140709140629/http://tealeafnation.com/wp-content/uploads/2012/09/CancerVillage2.jpeg, map of tea growth in China
* http://www.fordham.edu/halsall/mod/1690lama.asp , tea in 1690