Azizul Haq (ulamo)

**ʿAzīz al-Ḥaqq ibn Irshād ʿAlī ad-Dākavī** (;), qisqacha **Azizul Haq** () yoki sifatlanishi **Shayx al-Hadis** (19192012) Bangladeshlik islom ulamosi, siyosatchi, yozuvchi, tarjimon va Islomiy maʼruzachi. Ulamo Xilofit majlisi tashkilotchisi va Sahihi Buxoriyning bengal tilidagi birinchi tarjimoni hisoblanadi. Shuningdek, Jamiyati Rahmoniya Arabiya Dakaning vitse-kansleri boʻlgan.

## Yoshlik davri va taʼlim

Azizul Haq 1919-yilda Bengaliyaning Bxirich Xon qishlogʻida (hozirgi Bangladeshdagi Munshiganj tumanida joylashgan) Bengal musulmon qozi oilasida tugʻilgan. Otasining ismi Hoji Ershod Ali. Haq 4-5 yoshligida onasi vafot etgan. Onasining vafotidan keyin Qalma qishlogʻi yashovchisi boʻlgan onasi tomonidan buvisi qoʻlida katta boʻlib, boshlangʻich taʼlimni qishloqdagi masjidda boshlagan.

7 yoshida Haq Brahmanbariyada biznesi boʻlgan otasining oldiga koʻchib oʻtdi. Haq Jamia Islamia Yunusiyaga oʻqishga kirdi va u yerda otasi bilan yaqin aloqada boʻlgan Shamsul Haq Faridpuri, Hofizi Huzur va Shoh Abdul Vahhob qoʻl ostida toʻrt yil tahsil oldi. Otasi Haqni Faridpuri qaramogʻiga topshirdi. 1931-yilda Faridpuriy maslahati bilan Dakkadagi Bara Katara shahrida yangi tashkil etilgan Ashraful Ulum madrasasiga borib, madrasada oʻn ikki yil tahsil olgan. 1940—1941-yillarda Haq Zafar Ahmad Usmoniy qoʻli ostida „Tafsir al-Baydaviy“, „Jomi’ at-Termiziy“, „Sahih al-Buxoriy“ kabi kitoblarni oʻrgangan.

1943-yilda islom ilmini oʻrganish uchun Shimoliy Hindistonga safar qildi. U Gujarotdagi Surat yaqinida joylashgan Dabhel shahridagi Jamiya Islomiya Talimuddinda faoliyat boshlagan. U yerda Shabbir Ahmad Usmoniy qoʻl ostida tahsil olgan. Nihoyat tafsir ilmini oʻrganish uchun Saharanpurdagi Dorul Ulum Deobandga borib, u yerda Muhammad Idris Kandxlaviydan taʼlim olgan. Haq bengal, urdu va arab tillarini yaxshi bilgan.

## Kasbiy faoliyati

Haq oʻz faoliyatini 1946-yilda Dakkaning Bara Katara shahridagi Ashraful Ulum madrasasida oʻqituvchi sifatida boshlagan. Mazkur joydagi ish faoliyati 1952-yilgacha davom etgan. Keyin 1985-yilgacha Lalbogʻ Tanadagi Jamiya Quroniya Arabiyada Sahihi Buxoriy va boshqa islomiy matnlardan dars bergan.

1978-yilda Bangladesh Qavmi madrasasi taʼlim kengashini tashkil etishda muhim rol oʻynadi va uning bosh kotibi boʻldi. 1979-yilda Dakka universitetining islomshunoslik kafedrasida faxriy professor sifatida „Sahih al-Buxoriy“dan uch yil dars berdi.

1986-yilda Haq Dakkaning Muhammadpur shahri yaqinida Jamiya Muhammadiya Arabiya nomli madrasa tashkil qildi. 1988-yilda u Muhammadpurdagi Saat masjidi yaqinidagi yer uchastkasini sotib oldi. U yerga koʻchirilgan *Jamiya Muhammadiya Arabiya* nomini Jamiya Rahmoniya Arabiya Dakka deb oʻzgartirdi. Uzoq vaqt davomida ushbu muassasada bosh Shayxul Hadis boʻlgan. Shuningdek, Dakka shahridagi Jamiya Shariyya Malibagning direktori boʻlib ishlagan.

### Siyosiy faoliyati
Haq Islomiy Oikya Jote va Bangladesh Xilofot majlisining amiri sifatida xizmat qilgan. 1992-yilda Bangladesh Milliy matbuot klubida Harkat-ul-Jihod al-Islomi Bangladeshning ochilish marosimida ishtirok etgan.

1992-yilda Hindistonning Ayodxiya shahridagi Babri masjidining buzilishi natijasida Azizul Haq Xilofot majlisidan 1993-yil 2-yanvarda Dakkadan Ayodxiyaga yurish qilib, masjidni qayta tiklashni talab qildi. Ular Xulna yaqinidagi chegaragacha yetib kelishdi. Bangladesh hukumati chegaralarni toʻsib, yurishni bostirdi. Oʻsha yili Azizul Haq Majlis nomidan Hindiston bosh vaziri Narasimha Rao Hindistonga qaytmasligini eʼlon qildi va milliy aeroportni qamal qilishni buyurdi. U mazkur ishi sababli 1993-yil 9-aprelda hibsga olinib, 1993-yil 8-mayda ozod qilingan.

Shuningdek, Al-Arafah Islami Bank Limitedning Shariat kengashi raisi lavozimida ham ishlagan.

## Bayonotlari

2009-yilda Azizul Haq va boshqa bengallik musulmon olimlari Islom nomidan sodir etilgan terrorizm va jangarilikni qoralab, Bosh vazir Sheikh Hasinaga bayonot yozishdi.

## Asarlari

* Sahihi Buxoriyning Bengal tiliga tarjimasi va izohlari.
* Talabalik davrida „Sahihi Buxoriy“ning urducha izohini yozgan. 1800 sahifadan iborat bu katta kitob Pokistonda Fazl al-Bori Sharh-i-Buxoriy nomi bilan nashr etilgan.
* Masnaviy maʼnaviyning bengal tiliga tarjimasi.
* *Capitalism, Socialism and Islam*
* *Refutation of Kadianism*
* *Masnun Dua*ni oʻz ichiga olgan *Munajat-e-Maqbul* (tarjima)
* *Struggle in the way of Truth* (maʼruzalar toʻplami)

## Vafoti va merosi

Azizul Haq 2012-yil 8-avgust kuni Dakkaning Azimpur shahridagi uyida 94 yoshida vafot etdi. Uning xotini, sakkiz qizi va besh oʻgʻli qoldi. Oʻgʻli Mamunul Haq Hefazat-e-Islom Bangladesh tashkiloti rahbari. Sheikh Hasina hayrat bilan Haqning Bangladesh jamiyatiga qoʻshgan hissasini taʼkidladi. Prezident Zillur Rahmon va muxolifat yetakchisi Begum Xolida Ziyo hamdardlik bildirdi.

## Manbalar

## Havolalar
* Bengali Books Collection