Pennsylvania universiteti

**Pennsylvania universiteti** — (**Penn** yoki **UPenn**) Pennsylvania shtatining Filadelfiya shahridagi xususiy Ivy League tadqiqot universitetidir. 1740-yilda tashkil etilgan boʻlib, u Qoʻshma Shtatlardagi toʻrtinchi eng qadimgi oliy taʼlim muassasasi va dunyodagi eng yuqori reytingga ega universitetlardan biri. Bu, shuningdek, AQSh Mustaqillik Deklaratsiyasidan oldin tuzilgan toʻqqizta mustamlaka kollejlaridan biridir. Universitet asoschisi va birinchi prezidenti Benjamin Franklin akademiya, tijorat va davlat xizmati boʻyicha yetakchilarni tayyorlaydigan taʼlim muassasasini yoqlab chiqdi.

2021-yil 30-iyun holatiga koʻra, universitetning jamgʻarmasi 20,5 milliard dollarni, 2019-yilda esa 1,02 milliard dollarlik tadqiqot budjetiga ega edi. Universitetning atletika dasturi, Quakers, NCAA Division I Ivy League konferensiyasi aʼzosi sifatida 33 sport turi boʻyicha universitet jamoalarini tashkil qiladi.

## Tarixi
### Kollejning kelib chiqishi

Pennsylvania universiteti oʻzini Qoʻshma Shtatlardagi toʻrtinchi eng qadimgi oliy taʼlim muassasasi deb biladi, garchi bu Prinston va Kolumbiya universitetlari tomonidan eʼtiroz bildirilgan boʻlsa ham.

1740-yilda bir guruh Filadelfiyaliklar ochiq havoda vaʼz oʻqiyotgan Amerika koloniyalarini aylanib chiqqan sayohatchi Evangelist George Whitefield uchun katta vaʼzgoʻylik zali qurish uchun birlashdilar. Bino Edmund Vulli tomonidan loyihalashtirilgan va qurilgan boʻlib, oʻsha paytdagi eng katta bino boʻlib, u birinchi marta vaʼz qilinganda minglab odamlarni jalb qilgan. Dastlab u xayriya maktabi sifatida xizmat qilishi rejalashtirilgan edi. Ammo mablagʻ yetishmasligi cherkov va maktabning rejalarini toʻxtatib qoʻyishga majbur qildi. Franklinning tarjimai holiga koʻra, u birinchi marta 1743-yilda akademiya tashkil etish gʻoyasini tugʻdirgan va „Richard Petersni bunday muassasani boshqarishga munosib odam deb hisoblagan“. Biroq, Peters Franklinning tasodifiy soʻrovini rad etdi (garchi Piters Pennning asoschilaridan biri [1749-1776], vasiylar kengashi prezidenti [1756-1764] va vasiylar kengashining gʻaznachisi [1769-1770]) va boshqa hech narsa. Franklin tomonidan yana olti yil davomida amalga oshirildi va u nafaqat Peters, balki boshqa koʻplab boshqa odamlar bilan bogʻlandi. 1749-yilning kuzida, kelajak avlodlarga taʼlim berish uchun maktab yaratishga koʻproq intilayotgan Benjamin Franklin „Takliflar“ nomli risolani tarqatdi. Pensilvaniyada yoshlar taʼlimi", u „Filadelfiya jamoat akademiyasi“ deb atagan narsaga boʻlgan qarashlari.

1749-yilda mavjud boʻlgan boshqa mustamlaka kollejlari — Harvard, Uilyam va Meri, Yel va Nyu-Jersi kollejlaridan farqli oʻlaroq, Franklinning yangi maktabi faqat ruhoniylar uchun taʼlimga eʼtibor qaratmaydi. U oliy taʼlimning innovatsion kontseptsiyasini ilgari surdi, u ham sanʼatning bezakli bilimlarini, ham yashash va davlat xizmatini bajarish uchun zarur boʻlgan amaliy koʻnikmalarni oʻrgatadi. Taklif etilayotgan oʻquv dasturi mamlakatning birinchi zamonaviy liberal sanʼat oʻquv dasturiga aylanishi mumkin edi, garchi u hech qachon amalga oshirilmagan boʻlsa-da, birinchi provost boʻlgan anglikan ruhoniysi William Smith (1727—1803) va boshqa ishonchli shaxslar anʼanaviy oʻquv dasturini afzal koʻrgan.

### Birinchi universitet
Pennsylvania universiteti, shuningdek, oʻzini Qoʻshma Shtatlardagi bakalavriat va magistratura bosqichidagi birinchi universitet deb biladi. Universitet arxivining sobiq direktori Mark Freyzer Lloydning soʻzlariga koʻra, Pennning Qoʻshma Shtatlardagi birinchi universitet ekanligiga ikkita daʼvosi bor: (1) 1765-yilda Amerikada birinchi tibbiyot maktabining tashkil etilishi Pennni „bakalavriat“ va ham taklif qiluvchi birinchi institutga aylantirdi. Kasbiy taʼlim („de-fakto“ pozitsiyasi") va (2) 1779-yilgi nizom uni „Universitet“ („de jure“ pozitsiyasi") nomini olgan birinchi Amerika oliy taʼlim muassasasiga aylantirdi.

### Asosiy kampus
Filadelfiya akademiyasi, oʻgʻil bolalar uchun oʻrta maktab, 1751-yilda 4 va Arch koʻchalaridagi foydalanilmagan cherkov majlislar zalida oʻn yildan koʻproq vaqt davomida tugallanmagan va harakatsiz holatda oʻz faoliyatini boshladi. 1755-yilda kollej nizomini olgandan soʻng, Filadelfiya kolleji uchun birinchi darslar xuddi shu binoda, koʻp hollarda Filadelfiya akademiyasini tugatgan oʻgʻil bolalarga oʻqitildi. Inqilobiy urush paytida inglizlar Filadelfiyani tark etganda, Pennning oʻsha paytdagi yagona oʻquv binosi „Kollej zali“ Ikkinchi Kontinental Kongressning (1778-yil 2-iyuldan 13-iyulgacha) vaqtinchalik yigʻilish joyi boʻlib xizmat qildi, chunki Britaniya qurolli kuchlari Filadelfiyaning koʻp qismlariga katta zarar yetkazdi. Shu jumladan Pensilvaniya shtat uyi (hozirgi Mustaqillik zali deb nomlanadi), 1775-yil 10-mayda Ikkinchi Kontinental Kongress yigʻilgan va inglizlar tomonidan qoʻlga tushishdan qochish uchun 1776-yil 12-dekabrda tark etishga majbur boʻlgan joy. Ikkinchi Kontinental Kongress delegatlari Britaniyaning chekinishini bilib Filadelfiyaga qaytib kelishdi va 1778-yil 7-iyulga kelib, kvorumga ega boʻlishdi va shu tariqa Penn kolleji Filadelfiya kampusida Kongressni qayta chaqirishga muvaffaq boʻlishdi (qisqacha Pennni Qoʻshma Shtatlar poytaxti sifatida taʼsis etdi).

### Gʻarbiy Filadelfiya kampusi

Bir asrdan koʻproq vaqt davomida Filadelfiya shahar markazida joylashganidan soʻng, kampus Schuylkill daryosi boʻylab 1872-yilda Gʻarbiy Filadelfiyadagi Blockley Almshouseʼdan sotib olingan mulkka koʻchirildi va u yerda hozirda Universitet Siti deb nomlanuvchi hududda qolmoqda.

### 9-koʻcha kampusi
1801-yilda universitet Filadelfiya vaqtinchalik milliy poytaxt boʻlgan paytda Jorj Vashington va John Adams egallashdan bosh tortgan 9-chi va Market koʻchalaridagi foydalanilmayotgan Prezident saroyiga koʻchib oʻtdi.

1807-yilda ushbu binoda berilgan darslar orasida kimyo, tibbiyot nazariyasi va klinik amaliyot professori, Amerika Qoʻshma Shtatlari Mustaqillik Deklaratsiyasini imzolagan, Kontinental Kongress aʼzosi va general jarroh Benjamin Rush tomonidan taklif qilingan darslar ham bor edi.

Darslar 1829-yilgacha saroyda buzib tashlangunga qadar oʻtkazildi. Arxitektor William Strickland 1870-yillarda Penn Gʻarbiy Filadelfiyaga koʻchib oʻtgunga qadar Toʻqqizinchi koʻcha kampusining asosini tashkil etgan Kollej zali va Tibbiyot zalida (ikkalasi 1829-1830) bir joyda joylashgan egizak binolarni loyihalashtirdi.

### Taʼlim innovatsiyalari

Pennning taʼlim sohasidagi yangiliklari 1765-yilda mamlakatdagi birinchi tibbiyot maktabini oʻz ichiga oladi; 1874-yilda birinchi universitet oʻquv kasalxonasi; Uorton maktabi, dunyodagi birinchi kollej biznes maktabi, 1881; birinchi Amerika talabalar uyushmasi binosi, Houston Hall, 1896; mamlakat ikkinchi veterinariya maktabi; va 1946-yilda dunyodagi birinchi elektron, keng koʻlamli, umumiy maqsadli raqamli kompyuter boʻlgan ENIAC uyi. Penn, shuningdek, Shimoliy Amerikadagi eng qadimgi doimiy faoliyat yurituvchi psixologiya boʻlimiga mezbonlik qiladi va Amerika Tibbiyot Assotsiatsiyasiga asos solingan. 1921-yilda Penn afro-amerikalik ayol Sadie Tanner Mossell Alexanderga (iqtisod boʻyicha) iqtisod fanlari nomzodi ilmiy darajasini bergan birinchi universitet boʻldi.

### Shiori
Pennning shiori Horacening III.24 (3-kitob, 24-qism), quid leges sine moribus vanae proficiunt?, „[yaxshi] axloqsiz boʻsh qonunlardan nima foyda?“ kabi satriga asoslangan. 1756-yildan 1898-yilgacha Sine Moribus Vanae shiori oʻqilgan. Bu shiorni „Axloqsiz boʻshashgan ayollar“ deb tarjima qilish mumkinligi taʼkidlanganida, universitet shiorni tezda literae sine moribus vanae, „Axloqsiz maktublar foydasiz“ deb oʻzgartirdi. 1932-yilda muhrning barcha elementlari qayta koʻrib chiqildi. Qayta loyihalashning bir qismi sifatida, yangi shior Horatsiyni „qiyindi“ deb qaror qilindi va u hozirgi Leges Sine Moribus Vanae, „Axloqsiz qonunlar foydasiz“ deb oʻzgartirildi.

### Muhr

Pennsylvania Universiteti Vasiylik organlarining rasmiy muhri korporatsiya tomonidan chiqarilgan hujjatlarda imzo va haqiqiylik belgisi boʻlib xizmat qiladi. Birinchi boʻlib soʻrov 1753-yilda vasiylar yigʻilishida qayd etilgan boʻlib, unda baʼzi vasiylar „Korporatsiyadan foydalanish uchun oʻyib yozilgan umumiy muhr olishni xohlashdi“. Biroq, faqat 1756-yildagi yigʻilishgacha „Kollej uchun tegishli qurilma va shiorga ega boʻlgan davlat muhri“ kumush bilan oʻyib qoʻyilishi soʻraldi. Eng soʻnggi dizayn, asl muhrning oʻzgartirilgan versiyasi 1932-yilda tasdiqlangan. , bir yil oʻtgach qabul qilingan va hali ham asl nusxasi bilan bir xil maqsadlarda foydalaniladi.

Hozirgi muhrning tashqi halqasiga Pennsylvania universitetining lotincha nomi „Universitas Pennsylvaniensis“ yozuvi yozilgan. Ichkarida stol ustida trivium va oʻzgartirilgan kvadrivium mavzulari sarlavhalari yozilgan yettita toʻplangan kitoblar, klassik taʼlimning tarkibiy qismlari: Teolog[ia], Astronom[ia], Philosoph[ia], Mathemat[ica], Logica, Ritorika va grammatika. Kitoblar va tashqi halqa oʻrtasida universitetning lotincha shiori „Leges Sine Moribus Vanae“ joylashgan.

## Akademik va fanlararo eʼtibor
Pennning „Bir universitet siyosati“ talabalarga Pennning oʻn ikkita maktabining har qandayida darslarga yozilish imkonini beradi. Sanʼat va fanlar kolleji Sanʼat va fanlar maktabining bakalavriat boʻlimidir. Sanʼat va fanlar maktabida, shuningdek, Magistratura boʻlimi va Fels hukumat instituti joylashgan Liberal va professional tadqiqotlar kolleji, Tashkiliy dinamika boʻyicha magistrlik dasturlari va Atrof-muhitni oʻrganish (MES) dasturlari mavjud. Uorton Pensilvaniya universitetining biznes maktabidir. Bakalavr dasturlariga ega boʻlgan boshqa maktablarga Hamshiralik ishi maktabi va Muhandislik va amaliy fanlar maktabi (SEAS) kiradi.

Penn fanlararo taʼlim va tadqiqotlarga katta eʼtibor qaratadi. U ikki darajali dasturlar, noyob mutaxassisliklar va akademik moslashuvchanlikni taklif qiladi. Pennning „Bir universitet“ siyosati bakalavrlarga tibbiyot, veterinariya va stomatologiya maktablaridan tashqari Pennning barcha bakalavriat va magistratura maktablarida kurslarga kirish imkonini beradi. Penndagi bakalavrlar, shuningdek, Quaker Konsorsiumi deb nomlanuvchi oʻzaro kelishuvga binoan Bryn Mawr, Haverford va Swarthmoreda kurslarni oʻtashlari mumkin.

### Qabullar
Pensilvaniya universitetiga bakalavriatga qabul qilish US News tomonidan „eng tanlangan“ deb hisoblanadi. Qabul qilish boʻyicha mas’ullar talabaning oʻrta maktab darajasi va tavsiyanomalariga eʼtibor qaratgan holda, talabaning GPA koʻrsatkichini juda muhim akademik omil deb bilishadi.

2025-yilgi sinf uchun 2021-yil kuzida kirish uchun universitet 56 333 ta ariza qabul qildi va abituriyentlarning 5,68 foizini qabul qildi. Atlantika, shuningdek, Pennni mamlakatdagi eng tanlangan 10 ta maktab qatoriga kiritdi. Magistratura darajasida, US News & World Report ning qabul statistikasiga asoslanib, Pennning eng tanlangan dasturlariga uning huquq maktabi, sogʻliqni saqlash maktablari (tibbiyot, stomatologiya, hamshiralik, veterinariya) va Wharton biznes maktabi kiradi.

* SAT va ACT koʻrsatkichi 25 dan 75 foizgacha.

### Akademik tibbiyot markazi va biotibbiyot tadqiqot majmuasi

Symonds tomonidan birinchi oʻrinni egalladi. Oʻsha yili Quacquarelli Symonds ham Pennning veterinariya tibbiyoti maktabini oltinchi oʻringa qoʻydi. 2019-yilda Perelman tibbiyot maktabi US News & World Report 2020 reytingida tadqiqot uchun uchinchi eng yaxshi tibbiyot maktabi deb topildi.

Pensilvaniya universiteti sogʻliqni saqlash tizimi (shuningdek, UPHS nomi bilan ham tanilgan) shtab-kvartirasi Pensilvaniya shtatining Filadelfiya shahrida joylashgan, Pensilvaniya universiteti vasiylariga tegishli boʻlgan koʻp kasalxonali sogʻliqni saqlash tizimi. UPHS va Pensilvaniya universitetidagi Perelman tibbiyot maktabi birgalikda Pensilvaniya universitetining klinik va tadqiqot tashkiloti boʻlgan Penn Medicine-ni oʻz ichiga oladi. UPHS kasalxonalariga Pensilvaniya universiteti kasalxonasi, Penn Presviterian tibbiyot markazi, Pensilvaniya kasalxonasi, Chester okrugi kasalxonasi, Lancaster umumiy kasalxonasi va Prinston tibbiyot markazi kiradi. Penn Medicine Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi birinchi shifoxona Pensilvaniya kasalxonasiga egalik qiladi va ishlaydi. Shuningdek, u Amerikadagi birinchi jarrohlik amfiteatri va uning birinchi tibbiy kutubxonasi joylashgan.


The Pennsylvania Hospital, Philadelphia MET DT1811.jpg|The Pennsylvania Hospital as painted by Pavel Svinyin in 1811|alt=
Hamilton Walk at the Perelman School of Medicine.jpg|Perelman School of Medicine|alt=
Hospital of the University of Pennsylvania.jpg|Hospital of the University of Pennsylvania (facing northwest towards front entrance)|alt=
Penn Medicine Princeton Medical Center East Side.jpg|Penn owned Princeton Medical Center, eastern facade|alt=


## Taniqli odamlar

File:Francis Hopkinson.jpg|Francis Hopkinson, signed the Declaration of Independence and designed the first official American flag.
File:George Clymer.jpg|George Clymer, Founding Father; early advocate for complete independence from Britain
File:JusticeJamesWilson.jpg|James Wilson, Founding Father; one of the six original justices appointed by George Washington to the Supreme Court of the United States
File:Benjamin Rush Painting by Peale.jpg|Benjamin Rush, Founding Father; surgeon general of the Continental Army
File:William Henry Harrison daguerreotype edit.jpg|William Henry Harrison, 9th president of the United States
File:Donald Trump official portrait.jpg|Donald Trump, 45th president of the United States
File:Martha Hughes Cannon.jpg|Martha Hughes Cannon, first female state senator elected in the United States
File:Ed Rendell ID2004 crop.JPG|Ed Rendell, 45th governor of Pennsylvania; 96th mayor of Philadelphia
File:Ambassador Jon Huntsman.jpg|Jon Huntsman Jr., politician, businessman, and diplomat
File:Arlen Specter, official Senate photo portrait.jpg|Arlen Specter, former U.S. senator, majored in international relations and graduated Phi Beta Kappa in 1951.
File:Kwame Nkrumah (JFKWHP-AR6409-A).jpg|Kwame Nkrumah, first president of Ghana, and previously first prime minister of Ghana
File:Women in Economic Decision-making Drew Gilpin Faust (8414040540).jpg|Drew Gilpin Faust, 28th president of Harvard University
File:Doc HollidayatAge20.jpg|Doc Holliday, famed gunslinger, attended the Pennsylvania College of Dental Surgery.
File:WM. Wrigley, Jr. LC-DIG-ggbain-29898.jpg|William Wrigley, Jr., founder and  of the Wm. Wrigley&nbsp;Jr. Company
File:William Carlos Williams passport photograph 1921.jpg|Physician and poet William Carlos Williams graduated from Pennʼs School of Medicine
File:Ezra Pound in 1945.jpg|Ezra Pound, poet and critic; a major figure in the early modernist poetry movement
File:Noam Chomsky, 2004.jpg|Noam Chomsky studied philosophy and linguistics at Penn, graduating with a BA in 1949, an MA in 1951 and a Ph.D. in 1955.
File:Warren Buffett KU Visit.jpg|Warren Buffett, successful investor
File:Donald Norman at AWF05.jpg|Donald Arthur Norman, co-founder of the Nielsen Norman Group, an IDEO fellow, and researcher and advocate of user-centered design
File:Elon Musk 2015.jpg|Elon Musk, a founder, CEO or both of all of: PayPal, Tesla, SpaceX, OpenAI, The Boring Company and Neuralink
File:Tory Burch.jpg|Tory Burch, fashion designer and founder of Tory Burch LLC
File:John Legend 2019 by Glenn Francis.jpg|John Legend, musician and recipient of Academy, Emmy, Grammy, and Tony Awards
File:Prusiner 1.JPG|Stanley B. Prusiner, neurologist and biochemist, recipient of the Nobel Prize in Physiology or Medicine
File:Christian B. Anfinsen, NIH portrait, 1969.jpg|Christian B. Anfinsen, biochemist, recipient of the Nobel Prize in Chemistry
File:I.M. Pei.JPG|I. M. Pei, Pritzker Prize-winning architect


Penn fanlar, akademiya, siyosat, harbiy, sanʼat va ommaviy axborot vositalarida oʻzini namoyon qilgan koʻplab bitiruvchilarni yetishtirdi.

Baʼzi oʻn bir davlat yoki hukumat rahbarlari Pennga tashrif buyurgan yoki uni tugatgan, jumladan sobiq prezident Donald Trump, sobiq prezident William Henry Harrison, tibbiyot maktabida bir semestrdan kamroq vaqt oʻqigan; Filippinning sobiq bosh vaziri Sezar Virata; Nigeriyaning birinchi prezidenti Nnamdi Azikive; Gananing birinchi prezidenti Kvame Nkrumah; va Kot-d’Ivuarning amaldagi prezidenti Alassan Uattara. Penn ilmiy darajasiga ega boʻlgan boshqa taniqli siyosatchilar orasida Hindistonning sobiq moliya vaziri Jayant Sinha, sobiq elchi va Yuta gubernatori Jon Xantsman, kichik, Meksikaning hozirgi moliya vaziri, Ernesto J. Kordero, Pensilvaniya sobiq senatori Arlen Spektr va sobiq Pensilvaniya gubernatori va DNC raisi Ed Rendell bor.

## Manbalar

## Havolalar
* University of Pennsylvania athletics website