Budapesht memorandumi

**[[Ukraina|Ukrainaning]] Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnomaga** qoʻshilishi munosabati bilan xavfsizlik kafolatlari toʻgʻrisidagi memorandum (Budapesht memorandumi) — Ukrainaning Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnomaga qoʻshilishi munosabati bilan xavfsizlik kafolatlari toʻgʻrisidagi davlatlararo hujjat. 1994-yil 5-dekabrda Ukraina, Rossiya, Buyuk Britaniya va AQSh rahbarlari tomonidan imzolangan.

## Voqealar rivoji
1991-yil dekabr oyida SSSR tugatilgandan soʻng, uning hududida Sovet yadro qurollari joylashgan 4 ta mustaqil respublika paydo boʻldi: Rossiya, Ukraina, Qozogʻiston, Belarusiya. Taktik yadroviy oʻq-dorilarni Rossiyaga eksport qilish toʻgʻrisidagi qaror 1991-yil 21-dekabrda Olma- Otada imzolangan va „Yadro qurollari boʻyicha qoʻshma chora-tadbirlar toʻgʻrisida“gi Belovej kelishuvlari imzolanganidan koʻp oʻtmay qabul qilindi. 1992-yil bahorida sobiq SSSR hududidan barcha taktik yadro qurollari Rossiyaga olib ketilgan.
Strategik yadro qurollarining taqdiri 1992-yil may oyida Rossiya, Ukraina, Qozogʻiston, Belarus va AQSh tomonidan Lissabon protokoli deb nomlanuvchi START-1 shartnomasiga qoʻshimcha kelishuv imzolanishi doirasida hal qilindi. Protokolda Belarus, Qozogʻiston, Rossiya va Ukraina START-1 shartnomasi shartlariga koʻra SSSRning vorislari ekanligi belgilandi. Protokolda, shuningdek, Belarus, Qozog‘iston va Ukrainaning imkon qadar tezroq yadro qurolidan xalos bo‘lish va yadro quroliga ega bo‘lmagan davlatlarning huquqlari bo‘yicha Yadro qurolini tarqatmaslik to‘g‘risidagi Shartnomaga qo‘shilish majburiyatlari ham belgilandi.
1991-yil oktyabr oyida Oliy Rada tomonidan eʼlon qilingan Ukrainaning yadrosiz maqomi boʻlishiga qaramay, Lissabon protokolini ratifikatsiya qilishda Ukrainaning pozitsiyasi qiyin vaziyatda qoldi. Ukraina hukumati yadroviy boʻlmagan maqom uchun tovon pulini 2,8 milliard dollarga baholadi va rasmiy ravishda yadro quroliga ega boʻlgan barcha kuchlardan (Rossiya, AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya va Xitoy) xavfsizlik kafolatlarini talab qildi. 1993-yil 18-noyabrda Oliy Rada START-1 shartnomasini bir tomonlama tuzatishlar bilan ratifikatsiya qildi, unda Ukraina yadro qurolini saqlab qolishni nazarda tutadi. AQSh va Rossiya bu ratifikatsiyani qabul qilmadi. Kuchli muzokaralardan soʻng, 1994-yil 3-fevralda Oliy Rada dastlabki START-1 shartnomasini va Lissabon protokolini ratifikatsiya qildi.

## Memorandum matni
Rossiya Federatsiyasi, Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi va Amerika Qoʻshma Shtatlari Ukrainaning mustaqilligi, suvereniteti va mavjud chegaralarini hurmat qilish YXHT Yakuniy akti tamoyillariga muvofiq Ukrainaga sodiqligini yana bir bor tasdiqlaydi.

Rossiya Federatsiyasi, Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi va Amerika Qoʻshma Shtatlari Ukrainaning hududiy yaxlitligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi kuch ishlatish tahdidi yoki qoʻllanilishidan tiyilish majburiyatini tasdiqlaydi va ularning hech qanday quroli hech qachon boʻlmaydi. Ukrainaga qarshi qoʻllanadi, oʻzini himoya qilish yoki boshqa yoʻllar bundan mustasno. yoki Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomiga muvofiq boshqacha tarzda.
Rossiya Federatsiyasi, Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi va Amerika Qoʻshma Shtatlari Ukrainaga YeXHT Yakuniy hujjati tamoyillariga muvofiq, oʻz manfaatlariga boʻysundirishga qaratilgan iqtisodiy majburlashdan voz kechish majburiyatini yana bir bor tasdiqlaydi. Ukrainaning oʻz suverenitetiga xos boʻlgan huquqlardan foydalanishi va shu bilan har qanday turdagi imtiyozlarni taʼminlash.
Rossiya Federatsiyasi, Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi va Amerika Qoʻshma Shtatlari Ukrainaga yadro quroliga ega boʻlmagan davlat sifatida BMT Xavfsizlik Kengashi tomonidan zudlik bilan choralar koʻrishga intilish majburiyatini tasdiqlaydilar. Yadro qurolini tarqatmaslik, agar Ukraina tajovuzkorlik harakati qurboni yoki yadro qurolidan foydalangan holda tajovuz qilish tahdidi ob’ekti boʻlsa.
Rossiya Federatsiyasi, Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi va Amerika Qoʻshma Shtatlari Ukrainaga Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi Shartnomaning yadro quroliga ega boʻlmagan har qanday davlatga qarshi yadro qurolidan foydalanmaslik majburiyatini tasdiqlaydi. yadroviy qurolga ega davlat yoki u bilan bogʻliq ittifoq shartnomasi bilan birgalikda harakat qilayotgan bunday davlat tomonidan ularga, ularning hududiga yoki qaram hududlariga, qurolli kuchlariga yoki ittifoqchilariga hujum qilingan hollar bundan mustasno.
Ukraina, Rossiya Federatsiyasi, Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi va Amerika Qoʻshma Shtatlari ushbu majburiyatlar boʻyicha savol tugʻdiradigan vaziyat yuzaga kelsa, maslahatlashadilar.
Ushbu Memorandum imzolangan paytdan boshlab amal qiladi.
## Manbalar