Jamoliddin ibn al-Qosimiy

**Jamoliddin ibn al-Qosimiy** (; 1866 – 1914) suriyalik islomshunos olim va Usmonli Suriyasining oxirgi davrida yashagan yetakchi arboblaridan biri edi. Uning asarlari hadis, tafsir (Qur’on talqini), fiqh (islom huquqi) va axloq masalalarini qamrab olgan. U Muhammad Abduh va Rashid Rido taʼsirida shakllangan musulmon islohotchilari avlodining bir qismi sifatida qaraladi.

## Nasabi
Toʻliq ismi „Abu al-Faraj Muhammad Jamoliddin ibn Muhammad Said ibn Qosim ibn Solih ibn Ismoil ibn Abu Bakr al-Qosimiy al-Kiloniy al-Hasaniy ad-Damashqiy“ edi. U paygʻambar Muhammadning avlodidan boʻlib, Paygʻambarining har ikki nabirasi orqali nasabi ul zotga borib taqaladi. Otasi shayx Muhammad Said al-Qosimiy Damashqdagi ilm shayxlaridan biri boʻlgan.

## Hayoti va taʼlimi
Al-Qosimiy 1866-yilda Damashqda tugʻilgan. Uning otasi Muhammad Said al-Qosimiy mahalliy diniy muallim edi. U Muhammad Salim al-Attor, Ahmad al-Halavoniy al-Kabir va Bakriy al-Attor kabi mashhur damashqlik ulamolar qoʻlida tahsil olgan. Asosan islom huquqining Shofi’iy mazhabida tayyorgarlik koʻrgan va asariy aqidasiga amal qilgan.

## Faoliyati
1890–1894-yillar oraligʻida al-Qosimiy davlat tomonidan tayinlangan voiz va muallim sifatida Suriya shaharlarida xizmat qilgan. 1895-yilda u va hamkasblari gʻayri anʼanaviy diniy gʻoyalarni targʻib qilayotganlikda ayblanib, „Mujtahidlar voqeasi“ deb atalgan hodisa doirasida qisqa muddatga hibsga olingan, keyinchalik barcha ayblovlardan oqlangan.

U misrlik islohotchilar Muhammad Abduh va Rashid Rido bilan yaqin yozishmalar olib borgan, bu esa ilk arab salafiy fikrining shakllanishiga hissa qoʻshgan. Yosh turklar inqilobi va Ittihod va taraqqiy qoʻmitasining kuchayishidan soʻng al-Qosimiy va boshqa islohotchi olimlar Usmonli hukmronligidan tobora kuchliroq bosimlarga duch kela boshladilar, hokimiyat ularning harakatini siyosiy muxoliflik va vahhobiy taʼsiri bilan bogʻlagan.

Hayotining soʻnggi yillarida al-Qosimiy oʻqitish va ijodga eʼtibor qaratdi. U Damashqdagi Sinan posho masjidida tafsir va fiqh darslarini olib bordi va bu bilan otasi hamda bobosining anʼanalarini davom ettirdi.

## Fikrlari va ilmiy merosi
Al-Qosimiyning asarlarida oʻz davridagi islohotchi gʻoyalar aks etib, *[[Ijtihod|ijtihod]]* (mustaqil huquqiy mulohaza)ni targʻib qilish va *[[Taqlid (tushuncha)|taqlid]]*ga (oldingi ulamolarga tanqidsiz ergashish) qarshilik koʻrsatish alohida urgʻu bilan yoritiladi. U Ibn Taymiyya taʼlimotlarini qabul qilgan va din sohasidagi xurofot va bid’atlarga qarshi chiqishdagi roli uchun Muhammad ibn Abd al-Vahhobni eʼtirof etgan. Shu bilan birga, u klassik ilmiy anʼanaga tayangan holda sektaaro qarama-qarshiliklarni rad etgan.

Asosiy asarlari ilohiyot, hadis ilmi, Qur’on tafsiri va ijtimoiy axloq masalalariga bagʻishlangan. Ular keyingi Usmonli davri ulamolariga xos boʻlgan tizimli, ensiklopedik uslubda yozilgan.

## Tanlangan asarlari
* *Qavoid at-Tahdis min Funun Mustalah al-Hadis* – hadis istilohotining asoslari.
* *Isloh al-Masojid min al-Bida val-Avoid* – masjidlarni bid’at va odatlardan isloh etish haqida.
* *Tafsir al-Qosimiy (Mahosin at-Taʼvil)* – koʻp jildli Qur’on sharhi.
* *Taʼsir al-Masham fi Maosir Dimashq ash-Shom* – Damashq tarixiga oid asarlar.
* *Irshod al-Xalq ila Amal bil-Birq* – ijtimoiy islohot haqidagi risola.

## Vafoti
Al-Qosimiy 1914-yilda Damashqda tif isitmasidan vafot etgan.

## Merosi
Al-Qosimiy Levantdagi XX asr islomiy islohotchiligining asosiy peshqadamlaridan biri sifatida qaraladi. Uning shogirdlari va asarlari keyingi suriyalik va arab diniy tafakkuriga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar