open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Edward Adelbert Doisy

**Edward Adelbert Doisy** (1893—1986) — amerikalik fiziolog va biokimyogar. AQSH Milliy fanlar akademiyasi akademik (1938), Garvard universiteti professor (1954). Vitaminlar, jinsiy gormonlar va oʻt kislotalari kimyosi ustida tadqiqot olib borgan. Estron (1930), shuningdek, estrol va estradiol 17 V ni (1936) kristall holda olgan. K, vitamin (follixinon)ni sof holda ajratib olib, uning kimyoviy tuzilishini aniqlagan (1939). Gormonlar va oʻt kislotalarining almashinu-vini oʻrganib, oʻzigacha nomaʼlum boʻlgan oʻt kislotalarini kashf etgan, ularning kimyoviy tuzilishini urgangan va sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1943).

## Manbalar
Doyna

**Doyna** — moldavan va rumin musiqa folklorining asosiy janrlaridan; Bolgariya, Ukraina, Yugoslaviya xalqlari ijodida ham oʻrin olgan. Qoʻshiq hamda cholgʻu kuylaridan iborat. D. dastlab 2 qism (birinchisi — hazin qoʻshiq, ikkinchisi — shoʻx raqs kuyi)dan iborat boʻlib, keyinchalik shaklan va mazmunan boyigan. Rumin va moldavan kompozitorlari (Sh. Nyaga, D. Gershfeld, Ye. Doga va b.) D. xususiyatlaridan ijodiy foydalangan. Moldaviya "D." davlat xor kapellasi faoliyat koʻrsatmoqda (1930-yildan).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doyche bank

**Doyche bank** (Deutsche Bank), Nemis banki — GFRdagi aksiyadorlik banklar konserni, jahondagi eng yirik 10 ta bank qatoriga kiradi. Bosh idorasi Frankfurt-Maynda joylashgan. 1870-yilda Berlinda tashkil etilgan, aksiyadorlik kapitali 15 mln. marka boʻlgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin 1947-yilda D.b. filiallari negizida Gʻarb mamlakatlari yordami bilan 10 mintaqaviy voris banklar tashkil etilgan. 1957-yilda bu banklar yagona bank boʻlib birlashtirildi. Bank Germaniya va chet ellarda yuridik va jismoniy shaxslardan iborat mijozlariga universal banklarga xos jami xizmatlarni (kreditlar berish, depozitlarni saqlash, qimmatli qogʻozlar savdosi, loyihalarni moliyalash, sugʻurtalash, maslahat xizmatlari va b.) koʻrsatadi. 2494 boʻlimi, shu jumladan chet ellarda jahon moliya markazlarida ochilgan 803 boʻlimi bor. Shulardan 550 tasi Yevropa mamlakatlarida joylashgan. 286 ming aksiyador bank mulkdori hisoblanadi, ustav kapitalida xususiy shaxslar hissasi — 38% yoki 2,5 mlrd. nemis markasi (1970-yilda 640 mln. marka). Balans summasi 722 mlrd. marka, oʻz kapitali 39,9 mlrd. nemis markasi (1995). Balans miqdorining yarmidan kupi chet ellarda joylashtirilgan. D.b.ning Oʻzbekistondagi vakolatxonasi Toshkent sh.da 1994-yil 2 fevral da ochilgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doyche presseagentur

**Doyche presseagentur** (DPA), (Deutsche Presseagentur) — Germaniya xalqaro axborot agentligi hissadorlik jamiyati. 1949-yilda Gamburgda tashkil etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doimiy vakolatxona

**Doimiy vakolatxona** - xalqaro huquqda vakillik tusidagi organ (missiya). Davlat tomonidan oʻzi aʼzo boʻlgan bir yoki bir necha hukumatlararo xalqaro tashkilotlar huzurida taʼsis etiladi. D. v. oʻz mamlakati bayrogʻi va emblemasidan foydalanish huquqiga ega. D.v. va uning xodimlari huquqiy maqomi, imtiyoz va immunitetlari darajasi xalqaro bitimlar, shuningdek, oʻzi istiqomat qilayotgan mamlakat qonunlari orqali belgilanadi. Oʻzbekiston Respublikasi BMT, YUNESKO xuzurida va b. xalqaro tashkilotlarda oʻzining D.v.siga ega. Oʻz navbatida Tosh-kentda BMTning birlashgan vakolatxonasi ochilgan (1993 yil 24 oktabr), Jahon banki, Tinchlik korpusi, Qizil Xoch xalqaro qoʻmitasi, Yevropa hamja-miyatining texnikaviy hamkorlikni muvofiklashtirish boʻyicha Oʻzbekiston shoʻʼbasi, Germaniya texnikaviy hamkorlik jamiyati, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Konrad Adenauer jamgʻarmasi, Xalqaro valyuta jamgʻarmasi, Germaniya iqtisodiyoti vakilligi kabi xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari ishlab turibdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doimiy sugʻorish shoxobchalari

**Doimiy sugʻorish shoxobchalari** — ekin maydonlarini suv bilan yetarli taʼminlashga xizmat qiladigan ariklar. Har bir xoʻjalikning suvdan samarali foydalanish rejasiga asosan dalaga yetarli miqdorda suv boradigan qilib olinadi, bunda ariq dala chegaralaridan oʻtkazilib, ekinlarni mashinalar vositasida parvarishlashga xalaqit qilmasligi nazarda tutiladi. D.s.sh. har yili kech kuzdan erta koʻklamgacha, ayrim hollarda yoz faslida ham tozalanadi.

## Yana qarang

* Ariq
* Sugʻorish shoxobchalari

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doka

**Doka** — paxta ipidan polotno oʻrilishda juda yupqa, siyrak qilib toʻqiladigan gazlama. Ilgari (19-asr 2-yarmigacha) Hindiston, Eron va b. mamlakatlardan keltirilgan. Mahalliy D.lar xonaki doʻkonlarda toʻqilgan. D.larning koʻpchiligi asosan oq, baʼzilari koʻk tusda boʻlib, salla, roʻmol, pashshaxona va b. tikilgan. Hozir toʻqimachilik korxonalarida toʻqiladi. D. uy-roʻzgorda, tikuvchilikda, haritalarni yopishtirishda, ayniqsa, tibbiyotda keng ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doktor

**Doktor** (lotincha: doctor — ustoz) — 1) ogʻzaki nutqda vrach maʼnosini anglatadi; 2) ilmiy daraja (qarang Fan doktori).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doktorantura

**Doktorantura** — oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar (fan doktorlari) tayyorlash shakli. Oʻzbekistonda uzluksiz taʼlim tizimining tarkibiy qismi va oliy bosqichi. Doktorantura Oʻzbekiston Respublikasi FA, vazirlik va idoralar tasarrufidagi ilmiy muassasalar, oliy oʻquv yurtlari va tashkilotlarda ochiladi. Obroʻli ilmiy maktablar, yetarli ilmiy salohiyat hamda zarur lab.tadqiqot bazalariga va Ixtisoslashgan ilmiy kengashga ega ilmiy tadqiqot institutlari, oliy oʻquv yurtlari, ilmiy muassasa va tashkilotlar qoshida fan va texnikaning eng muhim mutaxassisliklari boʻyicha fundamental tadqiqotlarni rivojlantirish, respublika va uning mintaqalarida ilmiytexnika taraqqiyoti hamda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni taʼminlovchi davlat ilmiy-texnika dasturlarini amalga oshirish maqsadida tashkil etiladi.

Doktoranturaga, odatda, himoya qilingan nomzodlik dissertatsiyaga mos mutaxassisligi boʻyicha doktorlik dissertatsiyasiga kamida 50% xajmda asos boʻla oladigan, ilmiy natijalari bilan salmoqli yutuqlarga erishgan, oʻzini qobiliyatli hamda istiqbolli ilmiy yoki ilmiy-pedagog xodim sifatida namoyon qilgan, fundamental tadqiqotlarni yuksak saviyada olib borish va xalq xoʻjaligi hamda ijtimoiy-iqtisodiy muhim ilmiy muammolarni hal qilish qobiliyatiga ega boʻlgan 45 yoshdan oshmagan fan nomzodlari qabul qilinadi. Doktoranturada oʻqish muddati tabaqalashtirilgan tarzda belgilanadi (1—3 yil) va u ilmiy yoki ilmiy-pedagogik ish stajiga qoʻshiladi. Idora ichida va idoralararo maqsadli doktorantura ham mavjud. Maqsadli doktoranturaga tuzilgan shartnoma asosida muassasa va tash-kilotlar tomonidan yuboriladigan fan nomzodi ilmiy darajasiga ega boʻlgan shaxslar qabul qilinadi.

Doktorantura asosan ilmiy tadqiqot ishlari natijalarini, yaʼni doktorlik dissertatsiyasini Ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarda himoya qilish bilan yakunlanadi. Dissertatsiyani muvaffaqiyatli himoya qilganlarga Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi qarori bilan tegishli fan sohasi boʻyicha „fan doktori“ ilmiy darajasi berilib, davlat tomonidan tasdiklangan namunadagi diplom topshiriladi.
## Manbalar
Doktrina

= Doktrina =
**Doktrina** (lot. *doctrina* — “ta’limot”, “o‘rgatish”, “bilim”) — muayyan soha, tashkilot, mafkura, din yoki davlat tomonidan qabul qilingan asosiy tamoyillar, qarashlar, g‘oyalar va qoidalar majmuasi. Doktrina tizimli ravishda shakllantirilgan va uzoq muddatli amaliyot yoki siyosat uchun nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Doktrina odatda rasmiy hujjatlar sifatida e’lon qilinadi va qarorlar qabul qilishda asos bo‘ladi. U strategik yo‘nalish, maqsad va vazifalarni belgilab beradi.

## Etimologiya
“Doktrina” so‘zi lotincha **“doctrina”** atamasidan olingan bo‘lib, “bilim”, “o‘qish”, “ta’limot” ma’nolarini anglatadi. Ushbu so‘z qadimgi Rimda ilmiy va falsafiy ta’limotlarga nisbatan qo‘llangan.

## Doktrinaning asosiy xususiyatlari

* **Rasmiylik** – davlat, diniy tashkilot yoki ilmiy maktab tomonidan qabul qilingan.
* **Uzoq muddatlilik** – qisqa vaqt ichida o‘zgarmaydigan strategik g‘oyalar.
* **Normativlik** – muayyan qoidalarga amal qilishni talab qiladi.
* **Nazariy asos** – amaliy faoliyatga metodik va nazariy yo‘l ko‘rsatadi.
* 

## Doktrina turlari

### 1. Harbiy doktrina

### 2. Siyosiy doktrina

### 3. Diniy doktrina

### 4. Huquqiy doktrina

### 5. Ilmiy doktrina

## Doktrinaning ahamiyati
** Shakirov Shokirjon Umidbek o'g'li © 2024-2025
Vasiliy Dokuchayev

**Vasiliy Vasilyevich Dokuchayev** (1846.1.3, Milyukove qishlogʻi, hozirgi Smolensk viloyati Sichyovskiy tumani — 1903.8.11, Peterburg) — rus tabiatshunos olimi, Peterburg universiteti professor (1883—96). 

"Rossiya qora tuprogʻi" (1883), asarida genetik tuproqshunoslik asoslarini yaratdi, tuproqshunoslik fanining asosiy qoidalarini taʼriflab berdi. "Bizning dashtlar oʻtmishda va hozir" (1892) asarida qurgʻoqchilikka qarshi kurash majmuining ilmiy yechimlarini koʻrsatib bergan. Rossiyada birinchi tuproqshunoslik kafedrasiga asos solgan (1895). 

Dokuchayev gʻoyalari tabiiy geografiya, oʻrmonshunoslik, melioratsiya va b. rivojlanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Rossiya Qishloq xoʻjaligi FA Tuproqshunoslik instituti va b. ilmiy muassasalar Dokuchayev nomi bilan ataladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dolgoprudniy

**Dolgoprudniy** - Rossiya Federatsiyasining Moskva viloyatidagi shahar (1957 yildan). Moskva sh.dan 18 km shimolidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 73,1 ming kishi (1995). Mashinasozlik, nafis organik sintez zavodlari, kema remonti-mexanika zavodi, teatr jihozlari fabikasi, Moskva fizika-texnika instituti, Gidrometeorologiya xizmati Bosh boshqarmasi, Markaziy aerologiya rasadxonasi bor. 30-y.larda D.da dastlabki dirijabl kurish verfi qurilgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nuʼmonbek Dolimov

**Nu'monbek Dolimovich Dolimov** (1906.1.2. - Toshkent - 1977.10.7) - geograf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Toshkent kechki pedagogika institutini tugatgan (1940). Geografiya fanlari nomzodi (1944), dotsent (1945). Oʻrta Osiyo davlat universiteti (keyinroq Toshkent Davlat Universiteti deb atalgan) geografiya fakulteti dekani (1945—68). Ilmiy faoliyati Oʻzbekiston tabiatini oʻrganishga, lugʻatlar, tabiiy geografiyadan darsliklar, oʻquv geografik haritalari, atlaslar yaratishga bagʻishlangan. Oʻquv adabiyotlarini oʻzbek tiliga tarjima qilishda qatnashgan.

## Manbalar
* Geografik terminlarning qisqacha ruscha-oʻzbekcha lugʻati, T., 1953; Oʻzbekiston geografiyasi, T., 1962 (hammuallif); Oʻzbekiston tabiiy geografiyasi, T., 1986 (hammuallif).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Subutoy Dolimov

**Usmonbek (Subutoybek) Dolimovich Dolimov ** (1907.23.1 - Toshkent — 1991.24.5) — adabiyotshunos-pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1939). Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, shoʻba mudiri (1943—1957). Toshkent Davlat Universitetida oʻqituvchi (1957—1962), dotsent (1963-yildan). Oliy va oʻrta maktablar uchun darslik ("Vatan adabiyoti", 1965) va uslubiy qoʻllanmalar ("Oʻzbek adabiyoti tarixini oʻqitish metodikasi", 1976; "Adabiyot oʻqitish metodikasi", 1978) muallifi. Ogahiy (Gʻ. Karimov bilan hamkorlikda), Almaiy, Lutfiy ("Gul va Navroʻz"), Gulxaniy ("Zarbul-masal") asarlarini, folklorga oid "Keng uyning kelinchagi"ni (1976) nashrga tayyorlagan. "Qobusnoma"ni oʻzbek tiliga tarjima qilgan (1986).

## Manbalar
* Umr saboqlari, T., 1982.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sulton Dolimov

**Sultonbek Aminovich Dolimov ** (1915.5.5 — Toshkent — 1992.12.11) — topograf anatom, xirurg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1962), tibbiyot fanlari doktori (1969), professor (1969). Tosh MI ni tugatgan (1937), Surxondaryo viloyati kasalxonasining bosh vrachi va xirurg (1937—39). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. ToshMI operativ xirurgiya kafedrasi dotsenti (1948—69), professor, ayni vaqtda oʻquv ishlari (1962—65) va davolash ishlari (1967— 72) buyicha prorektor, 1972-yildan Oʻrta Osiyo pediatriya tibbiyot instituti (hozirgi Toshkent pediatriya tibbiyot instituti) prorektori. Surunkali meʼda yarasining modeli va morfologiyasi ustida tadqiqot olib borgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toʻrabek Dolimov

**Toʻrabek Nu'monovich Dolimov** (1936.18.8 — Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995). Geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1981), professor (1985) N. Dolimovning oʻgʻli. ToshDUni tugatgan (1960). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geologiya va geofizika institutida aspirant (1962), ilmiy xodim (1965 — 83). 1973—74 yillarda Oʻzbekiston Geologiya vazirligi qoshidagi Oʻrta Osiyo geologiya va mineral xom ashyo institutida shoʻba mudiri. 1983 yildan ToshDU geologiya fakultetida kafedra mudiri, dekan (1985-87). ToshDU ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1987—95), 1995 yildan hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti rektori. Ilmiy ishlari burmalangan oʻlkalardagi vulkan jinslarining petrologiyasi va Tyanshanning geodinamikasiga bagʻishlangan.

Oʻzbekiston "Xalq birligi" harakati raisi (1995 yildan), Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati (1995 yildan). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Bosh tahrir hayʼati aʼzosi (1997 yildan), "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (1998). Uning rahbarligida 1ta fan doktori va 5ta fan nomzodi tayyorlandi. Hozirgi kunda shogirdlari Ya.M.Rafiqov, I.N.Ganiyev, X.D.Ishbayev, A.I.Usmanov, F.K.Divaevlar Gʻarbiy Tyanshanda petrologik tadqiqotlar olib borishmoqdalar. 

## Manbalar
* Fatsialnost granitnix formatsiy, T., 1972; Vulkanogennie formatsii Oʻzbekistana, T., 1971; Riftogenez v istorii razvitiya paleozoid, T., 1988; Kisliy vulkanizm skladchatix oblastey na primere Sredinnogo i Yujnogo TyanShanya, T., 1981; Istoriya magmatizma Tyan-Shanya, T., 1989.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dolerit

**Dolerit** (yun. doleros — aldamchi) — kaynotip magmatik togʻ jinsi, intruziv tog jinslariga nisbatan yuzaroqda hosil boʻladi. Ichki tuzilishi ofit, poykilofit, intersertal, tashqi tuzilishi massiv, baʼzan toshbodom. Rangi krramtir kulrang. Mineral tarkibiga koʻra D.ning olivinli, asl va leykodolerit xillari mavjud. D.ning effuziv analogi bazalt deb ataladi. Asosan, plagioklaz, piroksen, ozroq olivindan iborat. D. bazalt tarkibli lava oqimlari markaziy qismining asta-sekin sovishidan hosil boʻladi. Gipabissal intruziv jinslar (dayka, sill) koʻrinishida uchraydi. Kontinent lar, okean osti Yer pusti, orollar trapp formatsiyalarida koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama, Nurota, Tomdi, Boʻkantov, Molguzar togʻlarida uchraydi. D. bilan mis, nikel, kobalt, polimetall (qoʻrgʻoshin, pyx) va b. konlar bogʻliq. D. qurilish materiali sifatida ham ishlatiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Dolivo-Dobrovolskiy

**Dolivo-dobrovolskiy Mixail Osipovich** (1862.21.12, Peterburg — 1919.15.11, Germaniya) — rus elektrotexnigi. Uch fazali tok texnikasini ixtiro qilgan (1888). Germaniyadagi Darmshtadt oliy texnika bilim yurtida oʻqigan (1881—84). D.-D. uch fazali asinxron dvigatelni yaratgan, bir qancha elektr mashina va apparatlar (uch fazali transformatorlar, fazometr, kuchlanish boʻlgichi, ishga tushirish reostatlari, oʻlchash asboblari va b.) ni loyihalagan. Frankfurt-Maynda 1891-yilda oʻtkazilgan Xalqaro elektrotexnika koʻrgazmasida birinchi marta uch fazali oʻzgaruvchan tok energiyasini uzoq masofaga (=170&nbsp;km ga) uzatish mumkinligini isbotlagan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zara Doluxanova

**Zara Doluxanova** (Zarsi Agasyevna; 1918.15.3, Moskva - 2007.04.12, Moskva) — opera va asosan kamer yoʻnalishdagi arman xonandasi (metsso-soprano). Armaniston (1952) va Rossiya (1956) xalq artisti. Yerevan opera va balet teatri (1939—40), Butunittifoq radio va televideniyesi (1944 y.dan), Moskva filarmoniyasida (1959 y.dan) yakkaxon xonanda. Nihoyatda keng diapazonli ovoz sohibasi. Mukammal vokal texnika, nozik did va musiqiy ifodaviylik, oʻziga xos talqin D.ijrosiga xos. Yevropa, Amerika va Osiyo mamlakatlarida (jumladan, Oʻzbekistonda ham) bir necha marta gastrolda boʻlgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dolchin

**Dolchin**, dorchin (Cinnamomum Cassia Blume) — lavrdoshlar oilasiga mansub daraxt. Jan. Xitoy, Vyetnam, Laos, Shri Lanka, Indoneziya (Yava, Sumatra) va Lotin Amerikasida ekiladi. Doim yashil oʻsimlik. Bargi kalin, guli mayda. Yosh daraxtining poʻstlogʻini quritib, dolchin tayyorlanadi. D. tarkibida 75—90% dolchin aldegidi, 1 — 2% efir moyi, 2—3% oshlovchi moddalar, 1,35% kalsiy oksalat va siamanin borligi aniqlangan. Oziq-ovqat sanoatida ziravor sifatida, farmatsevtikada va atir-upa i.ch.da (dolchin moyi) ishlatiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dolmenlar

**Dolmenlar** (bretoncha tol — stol va men — tosh) — soʻnggi neolit va ilk jez davriga oid dafn inshootlari. Marhumlarni "doimiy uy" bilan taʼminlash maqsadida har biri bir necha tonna ogʻirlikdagi katta tosh boʻlaklari va toshtaxtalar tik holda yerga oʻrnatilib, usti katta xajmdagi bir yoki bir necha massiv toshtaxtalar bilan yopilgan. D.ning ichiga alohida boʻlmalar yasab marhum oʻtirgan holda dafn etilgan. D.ning ichki devorlariga va shiplariga qabartirib naqshlar va boʻyoq bilan suratlar ishlangan. D.ning ichiga ulik koʻmish, dafn etilgan murdalarga "oziq-ovqat olib kirish" va qaytib chiqish uchun janub yoki sharq tomonlarida maxsus toshtaxtadan qilingan "eshik"lari boʻlgan. D.ning ichiga yuz yillar davomida oʻlik koʻmilgan. "Jon" va "ruh"larning kiribchiqib turishi uchun "eshik"lari teshib qoʻyilgan. D. Yevropa, Osiyo va Afrika qitalarida topilgan. D. Krim, Kavkazning Qora dengiz sohillarida, Oʻzbekistonda topildi. 1955 yilda Oʻzbekiston FA ning akad. Ya. F. Gʻulomov boshchiligidagi arxeologiya otryadi Jizzax sh. yaqinidagi Qulfsar degan qad. qabristonda D.ni topdi. Uning ikki tomoni ochiq, atrofi tosh terib oʻrab qoʻyilgan, tepasidagi toshtaxtada qurbonlik qilingan hayvon qoni izi bor. Qulfsar qabristonida topilgan D. jez davriga oid degan xulosaga kelindi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dom

**Dom** — biror jonivor (qush, hayvon)ni tirik tutish maqsadida qoʻyilgan tuzoq, toʻr, qopqon. Turli usul va shakllarda yasaladi. Mayna, saʼva kabi qushlarni tirik tutish uchun maxsus qafaslardan foydalaniladi, qashqir, tulki, kiyik kabi hayvonlar uchun qopqon qoʻyiladi, xavfliroq hayvonlar uchun esa chuqur qaziladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dom (maʼnolari)

**Dom**:

* Dom — biror jonivor (qush, hayvon)ni tirik tutish maqsadida qoʻyilgan tuzoq, toʻr, qopqon.
* Dom (birlik) — qad.
Dom (birlik)

**Dom** — qad. hind ogʻirlik oʻlchov birligi; Akbarshoh (16-asr oxiri) davrida 1 D. — 20,963 g boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dolinsk manzilgohi

**Dolinsk manzilgohi** - Nalchik sh. yaqinidagi Dolinsk shaharchasidan topilgan jez davri (mil. av. 2-ming yillik) yodgorligi. Qazish ishlari Shimoliy Kavkaz ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan (1930, 1932—33). Har xil kattalikdagi kulba qoldiqlari topilgan. Kulbalar tomi va devorlari chetandan, usti somonli loy bilan suvalgan. Har bir kulbada bir necha tandirsimon oʻchoq qoldigʻi, gʻalla saqlanadigan oʻra, kuygan suyak, sopol siniqlari, tosh qurollar uchraydi. Kvars, obsidian va chaqmoqtoshdan yasalgan pichoq, qirgʻich, oʻroq qadamalari va oyboltalar topilgan. D. m.da mozorqoʻrgʻonlar koʻp. Kulbalar va qabrlardan topilgan ashyolar qad. dolinskliklar chorvachilik va ibtidoiy dehqonchilik bilan shugʻullanganini koʻrsatadi. Ularning ijtimoiy tuzumi matriarxat davridan patriarxat davriga oʻtish bo-sqichida boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dolomit

**Dolomit ** (fransuzcha. mineralogi Dolomit Dolomye nomidan) — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CaCO3•MgCO3 Oz miqdorda temir, marganes, kobalt, baʼzan mis, bariy, qo'rg'oshin va b. bo'ladi. Oʻzbekistonda Dolomit gidrotermal, polimetall konlarida (Xondiza, Uchquloch, Qoʻrgʻoshinkon va b.) kvars, barit, pirit, sfalerit, galenit bilan yertomirlar hosil qilgan. Zirabuloq va Ziyovuddin togʻlarida silur davri, Chatqol, Qurama va Nurota togʻlarida devon davri choʻkindi jinslarida Dolomitning qalin qatlamlari mavjud. Dolomit metallurgiya, kimyo sanoatida flyus, termoizolyasiya materiali sifatida va qurilishda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerhard Domagk

**DOMAGK (Domagk) Gerhard** (1895.30.10, Lagov, Brandenburg — 1964.24.4, Kyonigsfeld, Shvarsvald) — nemis patologi va mikrobiologi. Bakteriyalar qoʻzgʻatadigan kasalliklarni kimyoviy preparatlar bilan davolash ustida tadqiqot olib borgan. Soʻzakni davolash uchun birinchi samarali dori — dolmigon (dimetilaminosulfo-akridin) ishlab chiqqan (1934), sil va oʻsmalarni kimyoviy usulda davolash uchun yangi preparatlar topgan. Sulfanilamid preparatlarning bakteriyalarga qarshi taʼsir koʻrsatishini asoslab bergan va davolash amaliyotida joriy etgan. Nobel mukofoti laureati (1939).

## Manbalar
Domenlar

**Domenlar** (frans. domaine — bu yerda sohalar, qismlar) — magnit, elektr yoki elastiklik xossalari bilan yoxud zarralarning tartibli joylashganligi yoki elastiklik xossalari bilan yoxud zarralarning tartibli joylashganligi yoki yoʻnalganligi bilan bir-biridan farqlanuvchi bir jinsli muhit soxalari. Ferromagnit va antiferromagnit D., segnetoelektr D., Gann D.i, elastik D., suyuq kristallardagi D. va b. xillari mavjud. Ferromagnetiklarning spontan magnitlanganligi (atomlar magnit momentlarining parallel yoʻnalganligi) sohasi (oʻlchami 10~s— 10~2 sm) — ferromagnit D.ni, segnetoelektriklarning spontan magnitlanganligi sohasi (oʻlchami 10~5 — 10~3sm) — segnetoelektr D.nihosil qiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domestikatsiya

**Domestikatsiya** (lotincha domesticus - uyga, yaʼni xonaga tegishli) — q. Xonakilashtirish.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominanta

**Dominanta** ( — ustuvor) — major-minor tizimidagi tovushqatorning beshinchi pogʻonasi va shu pogʻonada tuzilgan akkord turi.  raqami yoki lotincha  harfi bilan belgilanadi. Yevropa koʻpovozlik tonal musiqasida muhim garmonik funksiya boʻlib, musiqa bayonining tonika (asosiy tayanch parda) ga intilishini kuchaytiradi.

## Manbalar
Dominanta (maʼnolari)

**Dominanta**:

* Dominanta (lotincha
* Dominanta (fiziologiya) — (fiziologiyada) har qanday tashqi va ichki taʼsirga organizmlarning muvaqqat javob reaksiyasini belgilovchi, oʻzaro bogʻlangan nerv markazlarining ustuvor sistemasi.
Dominika (orol)

**Dominika** — Kichik Antil o.lari arxipelagidagi Shamolli o.lar guruhiga mansub vulkanik orol. Orolda Dominika davlati joylashgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominantlik

**Dominantlik** (lotincha dominans — hukmron, ustun) — allellarning gomo va geterozigota holatlarida belgilarning fenotipik namoyon boʻlishi. Gen allellarining oʻzaro munosabat shakli Dominantlikda bir allel boshqa allel ustidan toʻliq (toʻliq Dominantlik) yoki toʻliqsiz (chala Dominantlik) ustunlik qiladi. „Dominantlik“ tushunchasini genetika faniga G. Mendel kiritgan. Dominantlik qiluvchi allellar (genlar) katta harflar (A, V), retsessiv allellar kichik harflar (a, v) bilan ifodalanadi. Organizmlar genetipida dominant genlarning yigʻilishi koʻpchilik hollarda hayotchanlikni oshirishga, xoʻjalik jihatdan qimmatli belgilarni yaxshilashga imkon beradi. Dominantlik tibbiyot va qishloq xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominika (maʼnolari)

**Dominika**:

* Dominika (orol) — Kichik Antil o.
* Dominika (Dominica), Dominika Hamdoʻstligi (The Common-wealfh of Dominica) — Dominika o.
Dominion

**Dominion** (ing . dominion, lotincha dominium — qaram yer) — ingliz qiroli (qirolicha)ni davlat boshligʻi deb tan olib kelgan va Britaniya imperiyasi tarkibida boʻlgan davlat. Unga generalgubernator tayin qilingan. Dastlabki D.lar — Kanada (1867 y.dan), Avstraliya Ittifoqi (1901 y.dan), Yangi Zelandiya (1907 y.dan) va b. Hamdoʻstlik tuzilganidan keyin, garchi koʻpgina sobiq D.lar unga kirib, avvalgidek ingliz qirolichasini davlat boshligʻi deb hisoblasalarda (Kanada, Yangi Zelandiya va b.), D. atamasi qoʻllanilmaydigan boʻldi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domitsian

**Domitsian** (Domitianus) (51rim96) — Rim imperatori (81-yildan). Fla-viylar sulolasidan. Byurokratik apparatni mustahkamlashi va senat huquqlarini cheklashi bilan aristokratiyaning karshiligiga uchragan. Detsebal boshchiligidagi daklarpzm yengilgan (89-yil). Saroydagi fitna natijasida oʻldirilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domkrat

**Domkrat** (gollandcha dommekracht) — ogʻir yuklarni vaqtinchalik koʻtarib beradigan mexanizm. Harakatlanish tarziga koʻra reykali, vintli, gidravlik va pnevmatik xillarga boʻlinadi. D. ixchamligi, massasining kichikligi, koʻtarish tezligining kamligi (0,01—0,25m/min.) va koʻtarish balandligi (0,15—1 m) bilan ifodalanadi. Max-sus ishlarga moʻljallangan D. bir necha yuz t gacha yukni bir necha m balandlikkacha koʻtara oladi. D. mashinalarning gʻildiragini almashtirishda, taʼmirlash, yuk ortish-tushirish ishlarida qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domla

**Domla** — 1) maktabxona pyarlari, oʻgʻil bolalarga taʼlim-tarbiya bergan ziyolilar; 2) masjid imom-xatiblarining xalq tomonidan yuritiladigan nomi; 3) oliy, oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida fanning biror sohasidan darak beruvchi shaxslar (professor, dotsent, assistent, katta oʻqituvchi va oʻqituvchi)ga nisbatan qoʻllaniladigan atama; 4) biror soha (mas, fan va madaniyat)da obroʻ-eʼtibor qozongan, ilgʻor dunyoqarashi, eʼtiqodi va b. fazilatlari bilan uzgalarga namuna boʻladigan bilimdon, muhtaram shaxs.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domla Halim

**Domla halim**, Ibodov Domla Halim (1878, Buxoro – 1940, Toshkent) – ustoz xonanda va sozanda. Oʻzbekiston xalq hofizi (1931). Toʻquvchi oilasida tugʻilgan. 10 yoshidan doyra chertib, xalq qoʻshiqlarini aytgan. Dastlab Sharafxon Ustozdan, keyin Ota Jalol, Ota Gʻiyos kabi atokli sanʼatkorlardan taʼlim olgan. 19 yoshidan noyob, nihoyatda keng diapazonli (b—g2 orasidagi), kamyob lirik ovozi, ijro mahorati bilan xalq orasida shuxrat qozongan. 1921 yildan Buxoro musiqa maktabida (bu maktab keyinchalik Domla Halim Ibodov nomida) oʻqituvchi. Oʻzbek musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqot instituta (1928, Samarqand) da T. Sodiqov, M. Ashrafiy, M. Burhonov kabi kompozitorlar, Sh. Sohibov, F. Shahobov singari maqomdon xonandalarga taʼlim bergan. 1931 yildan umrining oxirigacha Oʻzbekiston radiosida xizmat qildi. Ijro uslubi nafisligi, kuylarni aniq va erkin kuylashi, ayniqsa keng nafasi bilan ajralib turgan. D. H. Buxoro Shashmaqomi yoʻllaridan asosan savtlar (Qashqarchai Moʻgʻulchai Segoh, Savti Sarvinoz, Iroq, Moʻgul-chai Dugoh, Nasrulloyi, Qashqarcha, Ushshoq va b.)ni baland (katta) avjlar bilan kuylagan. Shu bois, xalq va sanʼat axli orasida „Avjlar ustasi“, „Savtxon“ deb nom chiqargan. 1937 yil Moskvada oʻtkazilgan Oʻzbek sanʼati dekadasining qatnashchisi. Uning repertuaridagi asarlar gramplastinkalarga, folk-lorshunos Ye. Romanovskaya tomonidan notaga yozib olingan (1935) va musiqa-shunoslar tomonidan oʻrganilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domna gazi

**Domna gazi**, koloshnik gazi — domna pechlarida asosan uglerodning chala yonishidan xreil boʻladigan gazlar. Choʻyan olishda toshkoʻmir koksidan chikadigan D. g .ning oʻrtacha tarkibi: uglerod (1U)oksid (karbonat angidrid) 12—20%, uglerod (P)-oksid (is gazi) 20—30%, vodorod 1—4%, metan 0,5% gacha va azot 55—58%. Kislorod bilan tozalangan 1 m3 D. g . yonganda 850— 1100 kkal issiqlik ajraladi. D. g .dan turli pechlar va bugʻ qozonlarini qizdirishda foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominikanlar

**Dominikanlar** - xalq, Dominikana Respublikasining asosiy aholisi. Umumiy soni 7,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan Dominikana Respublikasida 7,1 mln. kishi. Shuningdek, AQSH va Gaiti va b.da ham yashaydi. Dominikanlarning tili yerli indeys kabilalari tillarining taʼsirida birmun-cha oʻzgargan ispan tilidir. Dindorlari — asosan, katoliklar. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domna pechi

**Domna pechi**, domna — temir rudalaridan choʻyan olinadigan shaxta pech. Beton poydevorga oʻrnatilgan silindrik kojuxdan iborat. Kojux ichiga pech tagligi (leshad) ni hosil qiluvchi oʻtga chidamli gʻisht terib chiqiladi. Pechning pastki qismida gorn va furma bor. Gornda choʻyan va shlak oqib chiqadigan teshiklar qilingan. Shaxta silindrik koloshnik bilan tugaydi. Chuyan oqib chiqadigan teshik sathidan koloshnik yuqorisidagi yuklash konusigacha boʻlgan masofa D. p.ning foydali balandligi deyiladi. Ana shu balandlik orasidagi hajm foydali hajm deb ataladi. Foydali hajmdan foydalanish koeffitsiyenti D. p. ishining asosiy texnik-iqtisodiy kursatkichi boʻlib, u pechda 1 sutkada eritib olinadigan 1 t chuyanga tugʻri keladigan foydali xajmni ifodalaydi. U qanchalik kichik bulsa, pech shunchayaxshi ishlaydi. YirikD. p.ning ish unumdorligi sutkasiga 10000 t dan ortiq.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domra

**Domra** — rus xalq torli tirnama sozi. Olimlarning taxminlariga koʻra, turkiy xalqlarning doʻmbira cholgʻusi negizida paydo boʻlgan. Kvarta yoki kvinta boʻyicha sozlanadi. Ovozi yoqimli, diapazoni 2,5 oktava. Qad. turi 16—17-asrlarda skomorox (masharaboz) lar oʻrtasida keng tarqalgan. 1896—1908 y.lari qayta ishlanib, 3 va 4 torli D.lari rus xalq cholgʻulari orkestri hamda turli ansambllar tarkibiga kiritilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domye Onore Viktoryen

**Onore Viktoryen Domye** (1808.26.2, Marsel- 1879.11.2, Vilmondua, Parij yaqinida) — fransuz rangtasviri ustasi, grafik rassomi va haykaltaroshi; tanqidiy realizmning yirik vakili. 1814-yildan Parijda; 20-y.larda rasm, rangtasvirdan taʼlim olgan, litografiya sanʼati asoslarini oʻrgangan. 1830-yil inqilobidan keyin siyosiy karikaturalar, hajviy rasmlar yaratgan, ular alohida varaqlarda yoki bezakli nashrlarda bosilgan. Siyosiy arboblarning oʻtkir syujetli byustlari (1830—36, 36 ta byust saqlangan) keyinchalik portret-sharjlar yaratish uchun asos boʻlgan ("Oltin kesimning mashhur kishilari", 1832—33). D. litografiya asarlarida ("Qonun chiqaruvchilar uyasi", "Biz hammamiz halol odamlarmiz, keling quchoqlashaylik", "Bunisini ozodlikka chiqarsa boʻladi", 1934; "Transnonen koʻchasi" va b. turkumlar) bagʻritosh, manman, ikkiyuzlamachi hukmdorlarni qattiq tanqid ostiga olgan. 1834-yildan keyin D. asosan maishiy hajviy rasmlar ishlash bilan chegaralana boshlaydi ("Rober Maker", 1836—38; "Marhamatli burjua", 1846—49 va b.). D. rangtasviri romantizm bilan bogʻliq, obrazlarning oʻtkir tavsifi, erkin va mohirona jamlangan lirik va joʻshqin harakatli rang tizimi, nursoya oʻyinidagi keskinlik asarlariga alohida joziba baxsh etgan ("Qoʻzgʻolon", 1848; "Barrikadadagi oila" va b.). Oddiy xalqning ichki qudrati va maʼnaviy goʻzalligini ifoda etgan "Kir yuvuvchi" (1859), "Uchinchi klass vagoni" (1862— 63) va b., diniy mifologik mavzuda kompozitsiyalar, portretlar, Don Kixotga bagʻishlangan qator asarlar yaratgan ("Don Kixot", 1868 va b.).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don (daryo)

**Don** (yun. nomi Tanais) — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo. Uzunligi 1870&nbsp;km. Havzasining mayd. 422 ming km. Oʻrta Rossiya qirlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanib, Azov dengizining Taganrog qoʻltigʻiga quyiladi. Yuqori qismi tor vodiydan oqadi; oʻng qirgʻogʻi baland (90 m gacha), sohilida jar koʻp. Chuq. 20 m gacha. Donga oʻngdan Severskiy Donets, chapdan Medveditsa, Sal irmoqlari quyiladi. Donning quyi qismida Simlyansk suv ombori va GES bor. Rostov-Don sh.dan quyida Donning deltasi (mayd. 340&nbsp;km) boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 935 m3/sek. Don kema qatnaydigan Volga-Don kanali orqali Volga bilan bogʻlangan. Asosan qor va yomgʻirdan suv oladi. Noyabr va dekabrda muz bilan qoplanib, martda muzdan boʻshaydi. Donda Sosna daryosi quyilish yeridan 1604&nbsp;km gacha, Liski sh.dan 1355&nbsp;km masofada muntazam kema qatnaydi. Bal i k, ovlanadi. Don boʻyida Kalach-Don, Rostov-Don, Azov shaharlari joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don (urugʻ)

**Don**, doncha () — gʻalla ekinlari mevasi yoki dukkakli don oʻsimliklar urugʻi; dehqonchilikda yetishtiriladigan asosiy mahsulotlarning biri. D. odam isteʼmol qiladigan oziqovqat, un, pivo, kraxmal-patoka, spirt, aralash yem tayyorlash uchun xom ashyo hamda qishloq xoʻjaligi hayvonlari uchun toʻyimli ozuqa. D.ni qayta ishlab olingan mahsulotlar non, makaron, kandolatchilik korxonalarida ishlatiladi. Insoniyat oqsilning 50%, ugle-vodlarning 70%, yogʻlarning 15% ini D. mahsulotlaridan oladi.

Gʻalla ekinlari doni bir urugʻli quruq meva; bugʻdoy, javdar, makkajoʻxori va arpa bilan sulining yalangʻoch donli shakllarida poʻstsiz hamda suli, arpa, sholi, tariq va b.da yupqa poʻstli boʻladi. D.ning asosiy qismi endospermdan iborat. D. tegirmonda tortilganda endospermdan unning muhim qismi hosil boʻladi. Endosperm hujayralarining koʻp qismi kraxmal va oqsil moddalar bilan toʻlgan. Endospermning oxirgi qavati — aleyron qavat oqsil va yogʻga boy. Navli un tortishda bu qavat kepakka qoʻshilib ketadi (odam organizmida yaxshi hazm boʻlmaydi).

D.ning ichki tuzilishi undagi kraxmal donachalarining joylashishi hamda xossalariga, oqsillarning xossalari va taqsimlanishiga qarab shaf-fof (shishasimon), yarim shaffof va unsimon boʻladi. D.ning uchki qismida murtak boʻlib, unda oqsil, yogʻ, qand, vitaminlar va fermentlar koʻp. Bugʻdoy doni vaznining 81—84,2% endosperm, 6,8—8,6% aleyron qavat, 1,4-3,2% murtak va 3,1—5,6% poʻstdan iborat. D.ning oziqovqatlik va yemlik qim-mati undagi moddalar va ularning tarkibiga bogʻliq.

Dukkakli D. ekinlarining pishgan donida endosperm boʻlmaydi. Urugʻ pust (qobigʻi) bilan qoplangan, uning ostida murtak joylashgan.

D. tarkibidagi uglevodlarning asosiy qismi kraxmaldir. Klechatka bilan gemitsellyuloza hujayra qobigʻi tarkibiga kiradi. Qandlardan maltoza, glyukoza va fruktoza bor. Bugʻdoy donining oqsillari, asosan, gliadin va glyutelinlarga kiradi. Bugʻdoy oqsillari xamir qorishda suv bilan birikib kleykovina hosil qiladi, xamirning choʻziluvchanligi, gʻovakligi va nonning xajmi kleykovinaning miqdori hamda sifatiga bogʻliq boʻladi. Dukkakli don ekinlari donining oqsillari, asosan globulinlar va ozroq albuminlardan iborat. Ular gʻalla ekinlari oqsillariga Karaganda toʻyimliroqsir. Yogʻlar asosan murtakda, yer yongʻoq bilan soyada urugʻpallalarda koʻp boʻladi. D. kuli tarkibida fosfor, kaliy, magniy, kalsiy, kremniy va b. elementlar bor. Fermentlar (amilaza, maltoza, saharoza, lipaza va b.), asosan, murtakda toʻplangan. D. tarkibida vitaminlardan tiamin (V,), riboflavin (V2), piridoksin (V6), nikotinamid (RR), askorbat kislota (S) va b. bor.

D.ning sifati yangiligi, rangi, hidi, taʼmi, toza-iflosligiga, zararkunanda hamda kasalliklar bilan zararlanish darajasi va b. koʻrsatkichlarga qarab baholanadi. Omborlarda saqla-nadigan D. namligi 14—17%, iflosligi 1% dan ortiq boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi (yana q. Don ekinlari, Dukkakli don ekinlari).

Rixsivoy Joʻrayev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don kuyasi

**Don kuyasi** (Sitotroga cerealella Oliv.) — xavfli ombor zarrarkunandasi. Qurti (lichinkasi) makkajoʻxori soʻtalari, arpa, sholi, bugʻdoy, javdar, shuningdek, suli, oq joʻxori va dukkakli ekinlar donini shikastlaydi. Kapalagi 6—9 mm, kanoti yozilganda 11 — 19 mm. Oldingi qanotlari uchli, uchida ingichka tillarang popugi bor, kanoti asosidan qora chiziq oʻtgan. Qurti 7—8 mm, oqish, boshi qoʻngʻir, harakatchan, don magʻzini yeb, shu joyda gʻumbakka aylanadi. Gʻumbagi 6—6,5 mm, rangi toʻq qoʻngʻir. D. k. pillaga oʻralgan qurtlik holida qishlaydi, koʻklamda gʻumbakka aylanadi. Gʻumbaklik davri 10—15 kunga boradi, keyin kapalakka aylanib, urgʻochisi don yuzasiga 200 tagacha tuxum qoʻyadi. Bir yilda 5—8 nasl beradi. Tuxumi rivojlanishi uchun 27— 28° harorat va don namligi 12%dan yuqori boʻlishi kerak. Tuxumdan 10—15 kunda qurt chiqadi, don bilan ovqatlanadi, Kuzda omborning devor va poliga oʻrmalab chiqib, pilla oʻraydi. Oʻzbekistonning janubiy rayonlarida dala ekinlariga ham zarar yetkazadi.

Kurash choralari: ombor ichi, asbobuskunalar yangi hosil qabul qilinguncha insektitsidlar va b. pre-paratlar suspenziyasi yoki ularning emulsiyasi bilan dorilanadi, eshik va derazalari zich yopilib, metil bromid, xlorpikrin yoki dixloretan preparatlari bilan dezinfeksiya qilinadi.

Lutfi Mirmaqsudova.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don ot zoti

**Don ot zoti** — salt miniladigan va aravaga qoʻshiladigan ot zoti. Don kazaklari tomonidan Don daryosi havzasidagi dasht mintaqasida mahalliy otlarni, 15—19-asrlarda mahalliy jan. Rossiya zotlarini Qorabogʻ, fors, arab, sof naslli turkman ot zotlari bilan chatishtirib yaratilgan. D.o.z. ning tuyey malla, jiyron, gavdasi yirik. Yozning jazirama issiq va qishning sovuqlariga bardoshli. Yagʻrini bal. 160—163 sm, tana kiya uz. 162—165 sm, koʻkrak aylanasi 195—198 sm, pocha aylanasi 20—21 sm. Chopqirlikda uch yoshlisi 2400 m masofani 2 min. 43,2 sek.da bosib oʻtgan. Rossiyaning Rostov, Qozogʻistonning jan. viloyatlarida urchitiladi. Koʻpgina mamlakatlarda, jumladan, Oʻrta Osiyoda mahalliy ot zotlarini yaxshilashda foydalaniladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don parvonasi

**Don parvonasi**, ombor parvonasi (Ephestia elutella Nv.) — parvonalar (Pyralididae) oilasiga mansub ombor zararkunandasi. Kavkaz, Oʻrta Osiyoda koʻp uchraydi. Qurti don, don mahsulotlari, kakao dukkagi, kofe doni, meva qoqilari va b. zararlaydi. Kapalagi qanoti yozilganda 12–17&nbsp;mm. Oldingi kanotlari och kulrang , cheti qizgʻish yoki qoʻngʻir. Tuxumi oq, dumalok, (diametri 0,35—0,45&nbsp;mm). Qurti 12–13&nbsp;mm, duksimon, xira oq. Gʻumbagi 0,5—6,5&nbsp;mm, sargʻish-qoʻngʻir. Kurtlik davrida qishlaydi. Urgʻochisi 150 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 4—5 kunda qurt chiqadi. Qurtlik davri 40—80 kun, gʻumbaklik davri 6—11 kun. Yiliga 2—4 avlod beradi.

Kurash choralari: omborlar yangi hosilni qabul qilishdan oldin devor yoriqlari geksaxloran dusti aralashtirilgan loy bilan suvaladi, bino atrofi tozalanadi. Bino ichi, asbob-uskunalar preparatlar suspenziyasi yoki emulsiyasi bilan dorilanadi va aerozol shashkalar tutatiladi, ombor deraza va eshiklari zich yopilib, metil bromid (1 m3 hajmga 40 g), xlorpikrin (1 m3 hajmga 25—40 g) va dixloretan (1 m3 hajmga 280—300 g) bilan dezinfeksiya qilinadi.

Lutfi Mirmaqsudova.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don seyalkasi

**Don seyalkasi** - bugʻdoy, arpa, suli va b. donli ekinlar urugʻini qatorlab ekish uchun moʻljallangan mashina (qarang Seyalka).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don yetilishi

**Don yetilishi**, don toʻlishishi — gʻalla ekinlari donining isteʼmol qilinadigan darajada pishishi. D.ye. dumbullik,va tuda (texnik) pishish (mum kabi yumshoqroq) davrlariga boʻlinadi. Sutlanish davrida don tuda shakllangan, rangi yashil, tarkibida 50% atrofida suv boʻladi, quruq modda toʻplanishi davom etadi, barmoq bilan ezilganda ichidan sutga oʻxshash suyuqlik chiqadi. Oʻsimlikning eng pastki birinchi va ikkinchi tartib barglari sargʻaygan, qolganlari yashil rangda boʻladi. Mum pishish davrida don sal sargʻayadi. Bu davrning boshlarida donda quruq modda toʻplanishi toʻxtaydi, u ancha yumshoq, sernam boʻladi. Shu davrning oxiriga borib, dondagi nam 22—30% gacha kamayadi, don zichlashadi. Boshokli ekinlarda asosiy poya sargʻayadi, faqat poyaning yuqori qismigina yashilligicha qoladi. Toʻla pishish davriga oʻtganda oʻsimlik tupi uchigacha sargʻayadi, doni qotadi. Makkajoʻxori, oq joʻxori, tariq, sholida don yetilishi va poyalar qurishi oʻzgacha oʻtadi. Masalan, makkajoʻxorining ayrim navlarida don toʻla yetilganda ham poya va barglar yashil holda qolaveradi. Bu esa don uchun ekilgan makkajoʻxori poyalarini silos qilish imkonini beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don juan

**Don juan**, Don Xuan (Don Juan) -oʻrta asrlarda Yevropada yaratilgan koʻpgina adabiyot va sanʼat asarlarining qahramoni; maishatboz, axloqiy va diniy meʼyorlarni buzuvchi, hayotini aysh-ishratga bagʻishlagan ritsar obrazi. Uning birinchi badiiy talqinini ispan dramaturgi Tirso de Molinaning "Seviliyalik shoʻx bola yoki Tosh mehmon" (1630) pyesasida kuzatish mumkin. Undagi D. J. ayollarni yoʻldan urishga ustasifarang , shahvatparast shaxs. Bu obraz ijtimoiy jihatdan gʻoyat tipik boʻlganidan koʻpgina yozuvchilar, musiqachilar, rassomlarning eʼtiborini tortgan. Fransuz dramaturgi Molyer ham D. J. xaqidagi xalq afsonalarini qayta ishlab, "Don Juan" realistik komediyasini (1665) yaratdi. D. J. obraziga 19-asrdagi romantik yozuvchilar E.T.A. Gofman, A. Myusse, ingliz shoiri J. Bayron, rus shoiri A. S. Pushkin va b. ham murojaat qilishgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don oʻrish mashinalari

**Don oʻrish mashinalari**, galla oʻrish mashinalari — boshoqli va dukkaklidon ekinlarini oʻrib, dalada qator uyum shaklida qoldiruvchi mashinalar. Oʻriladigan ekin turiga koʻra gʻallaoʻrgich, sholioʻrgich va noʻxat-oʻrgichlarga; traktorga ulanishiga koʻra tirkama va oʻrnatma xillarga boʻlinadi. Asosiy qismlari: motovilo, qirqish (oʻrish) apparati, tasmali transportyor va traktorning ketingi quvvat olish validan harakat uzatish mexanizmidan iborat. Motovilo 5 yoki 6 plankali boʻlib, gʻalla poyalarini pichoqqa, qirqilgan poyalarni esa transportyorga uzatadi. Plankalar xaskashlar (taroqsimon joylashgan chiviqlar) bilan jihozlangan. Xaskashni ekssentrikli mexanizm yordamida harakat yoʻnalishiga nisbatan old tomonga —15° yoki orqaga +15—30° qiyalantirish mumkin. Segment-barmoqli qirqish apparatining trapetsiyasimon segmentli picho-gʻini krivoship-shatunli mexanizm ilgarilanmaqaytma harakatga keltiradi. Qoʻzgʻalmas barmoqlarga qarshi qirqish plastinalari biriktiriladi. Qator uyumni shakllantirish usuliga qarab bir, ikki vauch oqimli D. oʻ. m. boʻladi. Qator uyumlarda gʻalla koʻpi bilan 7 kun yotganda poyalarning namligi kamayadi, donlari esa toʻlishib yetiladi, soʻngra don yigʻish kombaynlari bilan yigʻib olinadi. Kombayn kerakli nagruzka bilan ishlashi uchun qator uyumning 1 m uzunlikdagi vazni 2,5—4 kg boʻlishi lozim. Asosiy koʻrsatkichlar: qamrash kengligi 5 va 6 m (AQSH ning Keys 8200 D. oʻ. m.da 6,4— 10,67 m); pichoq yoʻli 76,2 mm; qirqish bal. 50—400 mm; motoviloning aylanish tezligi 32—50 ayl/min; ish tezligi 7—12 km/soat. Traktorlarga tir-kab ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dona gul

**Dona gul** — qorakoʻl terisi gulining bir turi. Shakli loviyaga oʻxshashligidan loviya gul deb ham ataladi. D. g. xuddi qalami gullilari kabi yopiq, jingalak uchlari gul tagiga deyarli bu-ralib kirgan. Bunday qorakoʻl terilari qimmati jihatdan qalami gullilardan soʻng ikkinchi oʻrinda turadi. Toʻliq jingalaklangan chiroyli gullilari sof zot krrakoʻl qoʻylari uchun xos belgidir. D. g. qisqa, eniga nisbatan 1,5—2 marta uzunroq (uz. 8–13&nbsp;mm). D. g.ning uzunligi, katta-kichikligi teri sifatini belgilaydi. D. g.lari mayda terilar — fler va kirpuk navga; D. g. lari oʻrtacha terilar — yupqa jaket; kattalari — qalin jaket navga kiradi. Bulardan ikkinchisi qimmatli hisoblanadi. D. g.lar, asosan, terining yonbosh va son qismida, qarchigʻayida, toʻla sagʻri va orqa choʻqqi qismida kam shakllangan boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dona shoʻra

**Dona shoʻra** () — shoʻradoshlar (shoʻragullilar oilasi)ga mansub bir yillik oʻt. Poyasi ingichka, sershox, barglari silindrsimon, etli, poyadagilari ketma-ket joylashgan, gul oldi barglari qarama-qarshi oʻrnashgan, tubi esa bir-biri bilan birikib ketgan. Har bir barg qoʻltigʻida bittadan gul yetishadi. Dona shoʻra may oyida gullab, avgustda urugʻ beradi. Dona shoʻrva, asosan, taqir yerlarda, shoʻrxok tuproqda, qumlarda va gil tuproqlarda oʻsadi. Kuz va qishda qoʻy hamda tuyalar uchun yaxshi ozuqa.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donador ozuqa

**Donador ozuqa** (chorvachilikda) — aralash yem, oʻt uni va b.dan qattiq gʻoʻlak koʻrinishida tayyorlanadigan ozuqalar aralashmasi. Yumaloq, silindrsimon, kub shaklida, oʻlchamlari (koʻndalang kesimi) 1 mm dan 25 mm gacha boʻladi. D.o.da oziq va mineral moddalar, vitaminlar yaxshi saqlanadi, tashish va fermalarda mollarga berish qulay. Bunday ozuqalarni mollar yaxshi yeydi va ular oson hazm boʻladi. D.o. maxsus donadorlash mashinalarida tayyorlanadi. D.o. gʻalla omborlari va minoralarida saqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donador oʻgʻitlar

**Donador oʻgʻitlar** — mayda donali (kattaligi 1—4 mm granula) oʻgʻitlar. Ammiakli selitra, ammofos, mochevina (karbamid) va b. koʻpgina murakkab oʻgʻitlar donador holda ishlab chiqariladi. Sochiluvchan, nam tortmaydi, yaxshi agrotexnik xususiyatlariga ega. Sochib solingan D. oʻ. ning tuproq, mikroflora va oʻsimlik bilan oʻzaro taʼsirlashishi kukunsimon oʻgitlarnikidan farq qiladi. Donadorlangan superfosfat tuproq bilan anchagina kam taʼsirlashadi, fosforning oz qismi oʻsimlik qiyin oʻzlashtiradigan shaklga oʻtadi. Superfosfat donalari tuproqda konsentratsiyasi har xil fosforli manbalar hosil qiladi; shuning uchun D. oʻ. oʻsimliklarning oziq moddalarni oʻz tabiatiga mos keladigan manbalardan oʻzlashtirib olishiga imkon beradi. Fosfor donadan tashqariga kapillyar va gravitatsion suv yordamida tarqaladi (diffuziyalanadi). Oʻsimliklar fosforni donaning aynan oʻzidan emas, balki uni oʻrab turgan tuproqdan (1,5—3 sm va kamdan-kam 7 sm gacha radiusda) oladi. Suvda eriydigan mineral oʻgʻitlarni donador holda, fosforit uni, ohak va b. ni koʻproq kukun holida ishlatgan maʼqul. Olmaliq "Ammofos", Chirchiq "Elektrkimyosanoat" aksiyadorlik jamiyatlari, Samarqand kimyo zdida D. oʻ. ishlab chiqariladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dong

**Dong** — Vyetnam pul birligi. 1946-yildan Vyetnam Demokratik Respublikasida muomalaga kiritilgan. 1 D.=10 xao (10 xao = 100 su). 1955—78 yillarda Shim. Vyetnam va Jan. Vyetnamda alohida-alohida yangi D. muomalada boʻldi. 1978-yildan Vyetnamning yagona pul birligiga aylandi. Xalqaro ifodasi VND. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari =15075,8 D. (2002, yanvar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dong (maʼnolari)

**Dong**:

* Dong — Vyetnam pul birligi.
* Dong (oʻlchov birligi) —1) dinor yoki dirhamiing 1/6 ga teng ogʻirlik oʻlchovi va shu vazndagi aqcha; 2) tarixiy manbalarda uchraydigan va qiymati boʻyicha gozning 1/6 iga teng boʻlgan oʻlchov birligi.
Donetsk

**Donetsk** (1924-yilgacha Yuzovka, 1961-yilgacha Stalino) — Ukrainadagi shahar (1917-yildan). Kalmius daryosi boʻyida. Donetsk viloyati markazi. Temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Aholisi 1075 ming kishi (1997). Yondosh shaharlar bilan birga sanoat tuguni va shahar aglomeratsiyasini tashkil etgan. Ogʻir sanoatning eng yirik markazlaridan. Donetsk toshkoʻmir havzasiaan koʻmir qazib olinadi. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik (kon, metallurgiya jihozlari va b., muzlatgich, kabel, velosiped va b. ishlab chiqariladi), kimyo (kimyoviy reaktiv, plastmassa zavodlari), qurilish materiallari, koks kimyosi, oziq-ovqat, yengil (shu jumladan ipgazlama) sanoat korxonalari bor. Ukraina FA ning ilmiy tadqiqot institutlari, oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari (shu jumladan universitet), 3 teatr (shu jumladan opera va balet teatri), oʻlkashunoslik muzeyi va badiiy muzey mavjud. D.ga 1869-yil asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil