open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zargʻaldoq

**Zargʻaldoq** () – kichik yorqin rangli patlarga ega qush, shimoliy yarim sharning moʻtadil iqlimida keng tarqalgan *Oriolidae* oilasining yagona vakili. Yevropada (shimoliy hududlari tashqari), Onadoʻlida, Markaziy va Janubiy Osiyoda, sharqda Moʻgʻuliston va Xitoyning gʻarbiy chekkalarida, Sibirning oʻrmon zonasidan Yeniseyning bosh manbasigacha boʻlgan hududlarda keng tarqalgan. Sayroqi va harakatchan, umrining koʻp qismini daraxtlarning bargli tepa qismida oʻtkazadi. Yolgʻiz yoki juft holda uchraydi. Qurt-qumursqa va boshqa hasharotlar, shuningdek, rezavorlar bilan oziqlanadi. Uzoq masofalarga koʻchib yuradi, qishni Osiyo va Sahroi Kabirdan tortib janubiy Afrikaning tropiklarigacha boʻlgan hududda oʻtkazadi. Koʻrinishi odddiy.

Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining maʼlumotlariga koʻra, ushbu tur populyatsiyasi moʻtadil. Soʻnggi yillarda qushlarning umumiy populyatsiyasi kamayganiga qaramay, oʻsish dinamikasi hozirda turni zaif turlar qatoriga qoʻshish uchun yetarli emas. Xalqaro Qizil kitobda zargʻaldoq minimal xavf ostidagi tur maqomiga ega (LC toifasi).

## Tavsifi
Jussasi oddiy chugʻurchuqdan bir oz kattaroq: uzunligi 24-25 sm, qanotlari taxminan 45 sm, vazni 50-90 g. Tanasi biroz choʻziq shaklda. Jinsiy dimorfizm tufayli nar va moda bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi. Narning patlari oltin sariq, qanotlari va dumi qora. Quyrugʻining chetida, shuningdek, qanotlarda kichik sariq dogʻlar koʻzga tashlanadi. Tumshugʻidan koʻzgacha qora chizigʻi bor – turlarga qarab, koʻz orqasiga tomon uzayishi yoki qisqarishi mumkin (rasmga qarang). Modaning ustki qism patlari yashil-sariq, pastki qism patlari esa oq rangli quyuq uzun chiziqlar. Qanotlari yashil-kulrang. Ikki jinsning tumshugʻi ham jigarrang yoki qizil-jigarrang boʻlib, ancha uzun va mustahkam. Qorachigʻi qizil rangda. Yosh qushlar koʻproq urgʻochilarga oʻxshaydi, lekin xira va quyuq patlari bilan ajralib turadi. Juda harakatchan qush, daraxtlarning zich barglari orasida tez va shovqinsiz shoxdan shoxga sakrab harakatlanadi. Parvozi tez va toʻlqinsimon, qizilishton yoki shaqshaqlarnikiga oʻxshab ketadi. Oʻrtacha parvoz tezligi soatiga 40–47&nbsp;km ni tashkil qiladi, ammo bir-birini taʼqib qilayotgan nar 70&nbsp;km / soat tezlikka yetishi mumkin. Kamdan-kam hollarda ochiq maydonga uchadi, ammo narlar baʼzan juftlashish davrida shoxda oʻtirib turli koʻrinishda harakatlanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Zafar arki

**Zafar arki**, Zafar darvozasi — biror tantana munosabati bilan qurilgan inshoot, hashamatli darvoza. Qad. Rimda gʻolib lashkarboshilarning shaharga tantanavor kirib kelishi uchun Rimdagi zafar arki. maxsus qurilgan. Bizgacha saqlangan eng qadimgi Z.a.— Ssipion arki (Rim, mil. av. 190 yil). Haydaroboddagi Chor minor Z.a. (1591) ham mashhur, Z.a.ning koʻpchiligi marmar haykal, relyefli rasm va naqshlar bilan bezatilgan, dastlab yogʻochdan vaqtincha, keyinchalik marmar, harsang , gʻishtdan doimiy qilib qayta qurilgan.

*Bu inshoot haqidagi sahifa. Bundan tashqari [[Erich Maria Remarque|Erix Mariya Remarkning]] «[[Zafar darvozasi (roman)|Zafar darvozasi]]» romani haqidagi sahifani ko`ring.*

## Manbalar
Zafar gaz kondensati koni

**Zafar gaz kondensati koni** - Qashqadaryo viloyatining Gʻuzor tumanida, Qarshi sh.dan 45&nbsp;km jan.sharkda joylashgan. Zafar strukturasi 1974-yilda seysmik razvedka natijasida aniklangan. 1978-yilda 1parametrik quduq kavlangan (3805 m). Natijada yura yotqiziqlarining samaradorligi maʼlum boʻlgan. 1978—87-yillarda konda 8 ta burgʻi qudugʻi qazilgan,. Quduqlarning 3 tasida gaz uyumi borligi aniqlangan. 3. g . k. k.ning geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen, neogen va antropogen yotkiziklari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Zafar strukturasi Beshkent bukilmasida joylashgan va yura yotqizikdari boʻylab shim.sharq tomonga yoʻnalgan braxiantiklinaldan iborat. Strukturaning uz. 6&nbsp;km, kengligi 5&nbsp;km. Zafar konida kavlangan quduqlarda 39 ta obyekt sinovdan oʻtdi. Ularning 12 tasida gaz va bittasida gaz bilan neft borligi maʼlum boʻldi. Gazning debiti 67 ming m3/sut dan 575 ming m3/sut gacha. Gazning havoga nisbatan zichligi 0,643, kondensatniki 0,756 g/sm3, undagi metanning miqdori 90—92%, oltingugurt vodorodi 0,05%, azot 1,2%, karbonat angidridi 3—5%. Konda razvedka ishlari nihoyasiga yetgan. 3. g . k. k. ayni paytda oʻzlashtirishga tayyorlangan.

## Manbalar
Zafar Diyor

**Zafar diyor** (1912-yil, Chust tumani – 14-aprel 1946-yil, Toshkent) – oʻzbek bolalar shoiri. Toshkent pedagog institutida oʻqigan (1938—1941). „Lenin uchquni“ (1936—41), „Qizil Oʻzbekiston“ (1941—46) gazetalarida adabiy xodim va masʼul kotib.

„Chaman“ (sheʼr, ertak va dostonlar, 1948) kitobi maktabgacha yoshdagi bolalar uchun. Zafar Diyor oʻzbek bolalar adabiyotida *doston janrini* boshlab bergan shoirlardan biri hisoblanadi („Mashinist“, „Kazbek“ va boshqalar). Bundan tashqari, bolalar dramaturgi hamdir. Uning „Baxtli yoshlik“, „Uch ogʻayni“ pyesalarida bolalar oʻrtasidagi doʻstlik, birodarlik ulugʻlanadi.

## Sheʼriy toʻplamlari

* „Qoʻshiqlar“ (1933)
* „Tantana“ (1938)
* „Sheʼrlar“ (1939)
* „Muborak“ (1940)
* „Sovgʻa“ (1944)
* „Suv bilan suxbat“ (1976)
* „Bizning qurolimiz“ (1941)
* „Bizning oila“ (1942)

## Adabiyot
* Vladimirova N. V., Zafar Diyor [Tanqidiy biografik ocherk], T., 1954; Oʻzbek bolalar adabiyoti tarixi ocherki, T., 1978; Oʻzbek bolalar adabiyoti va adabiy jarayon, T., 1989.

## Manbalar
Zafarnoma (maʼnolari)

**Zafarnoma**:

* Zafarnoma - Amir Temur davlati tarixiga bagʻishlab Nizomiddin Shomiy tomonidan yozilgan asar.
* Zafarnoma (asar) - Amir Temur davlati tarixiga bagʻishlab Sharafiddin Ali Yazdiy tomonidan yozilgan asar.
Zafarobod (maʼnolari)

**Zafarobod**:

* Zafarobod — Buxoro viloyati Gʻijduvon tumanitsagi shaharcha (1984-yil
* Zafarobod (shaharcha) — Jizzax viloyatidagi shaharcha (1997-yil
Zax qochirish

**Zax qochirish**, yerlarni quritish — tuproqdagi ortiqcha namni chiqarib tashlash; melioratsiyankng bir turi. 3. q. tuproqda oʻsimlikning oʻsishi va rivojlanishi uchun qulay suv, havo, ozuqa va tuz rejimini vujudga keltiradi. Zax qochirish  uchun quritish va sugorish sistemalari quriladi. Arid zonada, jumladan sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Zyerni anʼanaviy maʼnodagi quritishdan katta farq qiladi. Sugʻoriladigan yerlarda tuproqning qayta zaxlanishi va botqoqlanishi suv omborlari, irrigatsiya kanallari va b. gidrotexnika inshootlaridan suv sizishi natijasida ikkilamchi hodisa sifatida yuz beradi. Yerlarni zax va shoʻr bosishdan saqlash maqsadida katta kanallar boʻylarida kesma drenalar yoki qator vertikal drenaj quduqlari quriladi, asosan, bir necha qator namsevar buta va b. daraxtlar (terak, tol, qayragʻoch va hokazo) oʻtqaziladi. Koʻp hollarda ekin ekiladigan zonalarda Z.q. grunt suvlarining sathi va minerallashuvini pasaytirish va tuprokda gruntni shoʻrsizlantirish ishlari bilan bir vaqtda olib boriladi (qarang Drenaj). Yerlarni qayta zax bosishdan saqlash uchun suv xoʻjaligi obʼyektlari quriladigan zonalarning tuproqmeliorativ va gidrogeologiya sharoitlari ilmiy prognozlanishi shart.

## Manbalar
Zaxira

**Zaxira** — ehtiyot qilib saqlangan narsalar (oziqovqat, pul, buyum, qurolaslaha va b.). Oʻrta asrlardan boshlab koʻshin ehtiyojlari uchun gʻamlangan narsalar ham 3. nomi bilan yuritilgan.

## Manbalar
Zaxiradagi harbiylar

**Zaxiradagi harbiylar** -harbiy hisobda turuvchi, haqiqiy xizmatni oʻtab boʻlgan yoki turli sabablar bilan undan ozod qilingan, ammo jismoniy jihatdan harbiy xizmatni bajara oluvchi va urush davrida qoʻshinlar safiga chaqiriluvchi kishilar (qarang Kurolli kuchlar zaxirasi).

## Manbalar
Zaxchaxona tizmasi

**Zaxchaxona tizmasi** - Qashqadaryo viloyatining shimoli-sharqidagi tizma. Hisor tizma togʻlarining shimoli-gʻarbiy tarmoklaridan biri. Eng baland joyi 3818 m. Asosan, sharq va janubi-ga yoʻnalgan. Jan., janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari ancha tik. Suvayirgʻich qismi yalangʻoch, oʻtkir qirrali. Eng baland joylarida doimiy qor va kichikroq muzliklar mavjud. Silur va devon davrlarining metamorflashgan ohaktoshlari, slanetslar, magmatik va metamorfik choʻkindi jinslar qatlamlaridan tashkil topgan. 3. t.dan Oqsuv, Toʻrtkoʻylak va b. daryolar boshlanadi. Buloq koʻp. Yon bagʻirlarida och tusli qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Yuqori qismidagi yon bagʻirlari yaylov sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Zaʼfaron

**Zaʼfaron** () — sapsarguldoshlarga mansub, koʻp yillik oʻtsimon tuganak piyozli oʻsimlik. Yovvoyi xilda uchramaydi. Hindiston, Pokiston, Xitoy, Janubiy Yevropa, Ozarbayjonda katta maydonlarda ekiladi.O’zbekistonda ham plantatsiyalari tashkil etildi. Piyozining diametri 1—2 sm. Bargi 5— 15 ta, och sariq rangda; eni 2 mm, tuksiz. Guli 1-4 ta, gultoji oqish, pastki qismi (tashqi tomondan) binafsha rang , uz. 2—4 sm. Changchilari gulqoʻrgʻondan qisqa. Koʻsagi choʻziq, eni 6—7 mm. Fevral—iyul oylarda gullaydi, aprel—avgustda esa meva beradi. Tarkibida efir moyi boʻlgani uchun hidi juda oʻtkir va yoqimli. 90—100 ming dona 3. gulidan 1 kg kurigan gul tumshuqchalari olinadi. 3. gulining quritilgan tumshuqchalari murabbo, tortlar rangi va taʼmini yaxshilash, oziq-ovqat (pishloq, sariyogʻ, likyor va b. rang berish uchun), parfyumeriya (atirupa) sanoatida ishlatiladi. Xalq tabobatida za’faron o’nlab xastaliklarni davolashda ishlatilgan Abu Ali ibn Sino za’faron inson terisini rangli chiroyli ,  ko’zni ravshan, yurakni quvvatli, nafas a’zolarini sog’lom qilishini yozib qoldirgan.

## Manbalar
Zaqqum

**Zaqqum**, anchar (Antiaris) — tutdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bir uyli daraxt yoki butalardan iborat. Guli mayda, koʻrimsiz, changchilari kallaksimon toʻpgul, urugʻchisi shoxlarda bittadan joylashgan. Osiyo, Afrika tropiklarida va Madagaskar orollarda 5—6 turi bor. Osiyoning tropiklarida oʻsadigan Antiaris Toxicaria  degan yirik daraxt Zaqqumning bir turi boʻlib, zaharli sut shirasi tarkibida antiarin va antiozidin glikozidi bor. Zaqqumning shirasi zaharli boʻlganidan mahalliy xalq kamalak oʻqlarini zaharlashda qadimdan foydalanib keladi.

## Manbalar
Zagʻizgʻon

**Zagʻizgʻon**, hakka () – chumchuqsimonlar turkumining qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uzunligi 45—48 sm. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Amerika, Shimoli-Gʻarbiy Afrika, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Janubiy va Gʻarbiy Sibirda tarqalgan. Zagʻizgʻon bogʻlar, toʻqay va togʻlardagi oʻrmonlarda yashaydi. Tundra, Sharqiy Sibirning ayrim hududlari va choʻllarda uchramaydi. Zagʻisgʻon qishda koʻchib yuruvchi qush. Daraxtlar shoxiga va butalarga yirik yopiq uya soladi. Martmay oylarida 5—7, baʼzan 8—9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 18—19 kunda joʻja chiqadi. Zagʻizgʻon mayda kemiruvchilar va hasharotlar bilan oziqlanadi; baʼzan poliz ekinlari (tarvuz, qovun) va mevalarni ham choʻqiydi. Aprel oyining boshida bir juft zagʻizgʻonlar 1 metrdan 12 metrgacha daraxt yoki butalarga uya soladi.

## Manbalar
Zagʻcha

**Zagʻcha** () – chumchuqsimonlar turkumining qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uzunligi 30—39 sm. Rangi, asosan, qora, boʻyni toʻq kulrang. 4 ta kenja turi bor. Yevropa va Osiyoda uchraydi. Zagʻcha koʻchib yuruvchi qush. Oʻzbekistonda bola ochadi va kishlaydi. Jarlarning yon bagʻirlariga, uylarning peshtoqlari yoki daraxt kovaklariga uya soladi. Aprelda 4—6 ta tuxum qoʻyadi. 18— 20 kunda joʻjalari tuxumdan chiqadi. Qoʻngʻiz, kapalak va ularning qurtlari, oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Zararkunanda hasharotlarni qirib, foyda keltiradi.

## Manbalar
Zagʻchakoʻz

**Zagʻchakoʻz** () — govzabondoshlar oilasiga mansub bir–ikki yillik, baʼzan koʻp yillik oʻtlar turkumi. Bargi ketmaket joylashgan. Guli—gajak toʻpgul, havorang (chala ochilgani pushti). Changchisi nay ichida. Mevasi— toʻrt boʻlakchali danak. Yer yuzida 40 ga yaqin turi bor (koʻp turlari manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi), shundan Oʻzbekistonda 4 turi adir va togʻ zonalaridagi sernam, soya joylarda koʻp oʻsadi. Faqat bitta turi ekinlar orasida uchraydi.

## Manbalar
Zahabiy

**Zahabiy**, Abu Abdulloh Shamsuddin Muhammad ibn Ahmad (1274, Damashq — 1348) — mashhur tarixchi va muhaddis. Damashq va Qohira madrasalarida tahsil olgan, soʻng Damashq madrasasida mudarrislik qilgan. Islom olamida tarix va hadis allomasi sifatida shuhrat qozongan. 

12 jildli "Taʼrix al-Islom" ("Islom tarixi"), "AlIbar" ("Ibratlar"), "Siyar annubalo" ("Olijanob kishilar siyratlari"), "Tabaqot alxuffoz" ("Hadis hofizlari tabaqalari"), "Tabaqot alqurroʼ" ("Qorilar tabaqalari"), "Miyzon aliʼtidol fiy naqd arrijol" ("Hadis roviylariga baho berishning adolatli mezoni") kabi islom tarixi va hadisga doir koʻplab asarlar yozgan. Bulardan eng mashhuri "Taʼrix alIslom" asari boʻlib, unda Oʻrta Osiyo, jumladan Movarounnahr tarixining oʻrganilmagan jihatlarini oydinlashtiruvchi koʻplab muhim maʼlumotlar bor.

## Manbalar
Zahar bezlari

**Zahar bezlari** — hayvonlarda zahar ishlab chiqaruvchi maxsus bezlar. 3. b. koʻpincha jarohat yetkazuvchi organ bilan bogʻlangan. Kiprikli chuvalchanglar 3. b. koʻp hujayrali (Acoela, Polycladida), noksimon. Nemertinlarda zaharli moddani hartumning orqa qismidagi epiteliy toʻqima bezi ajratadi. Z.b. himoya vazifasini bajaradi. Shilliq qurtlar (Jenebra, Conus) 3. b. tishlarida boʻlib, ingichka nay orqali tashqariga ochiladi. Sakkizoyoqning oxirgi juft soʻlak bezlari zaharli modda ajratadi. Boʻgʻimoyoqlilarda 3. b. koʻp hujayrali, juft boʻladi. Bezlarning teshigi chayonlarda dum qismining nayzasiga, oʻrgimchaklarda xelitserasiga, laboyoqlilarda oyoq jagʻlariga, hasharotlarda dumidagi oʻsimtalariga ochiladi.

Umurtqali hayvonlardan yumaloqogʻizlilar, baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va kloakalilarda 3. b. boʻladi. 3. b. dengiz ilonbaligʻining terisida, murenlarning tanglayida, chayonbaliq va dengiz kaltakesaklarining suzgichlarida joylashgan. Salamandr, triton, kaltakesakda 3. b. terisining turli qismlarida, qurbaqa va koʻl baqalarida esa tananing yonbosh, boʻyin va orqa qismida joylashgan. Ular bezovta boʻlganida teri ustiga suyuq zahar ajratadi. Zahartishli ilon va kaltakesaklarning 3. 6. soʻlak bezlari asosida boʻladi. Hayvon chiqqanida zahar tishlar yordamida oʻlja tanasiga yuboriladi. Zaharli ilonlarning zahar tishlari ogʻiz ochilganda ogʻizning oldingi qismiga qaratiladi. Kloakali sut emizuvchilar (oʻrdakburun, yexidnalar) erkaklarining 3. b. orqa oyoklariga joylashgan. Umurtqali hayvonlarda 3. b. evolyusion taraqqiyotning birinchi davrlarida vujudga kelib, dastlab suvda va quruqlikda yashovchilar hamda baliqlarda mavjud boʻlgan.

Norqoʻzi Ergashev.

## Manbalar
Zaharlar

**Zaharlar** — organizmga taʼsir etganda uning hayot faoliyatini buzib, hayotni xavf ostida qoldiradigan moddalar. Tirik organizmga taʼsir koʻrsatadigan barcha moddalar, jumladan dorilar ham yuqori konsentratsiya va dozada maʼlum darajada uni zaharlaydi (qarang Zaharlanish). Z.ning organizmga taʼsir etish kuchi ularning kimyoviy tuzilishi va fizikkimyoviy xossalariga bogʻliq boʻlishidan tashqari, shu tirik organizm toʻqimalari va hujayralarining xususiyatlariga ham bogliq. 3. organizm hujayralari bilan toʻqimalarining tarkibiga kirgan va toʻqimalardagi almashinuvda qatnashadigan moddalar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, taʼsir etadi. Hujayra protoplazmasining oqsil strukturasini yemiradigan moddalar (mas, kuchli kislota va ishqorlar, yuqori konsentratsiyali tuzlar) hech istisnosiz barcha tirik hujayralarni harob qiladi. Moddalar almashinuvini bir maromda taʼminlovchi ferment sistemalarni bogʻlaydigan yoki yemiradigan 3. xavfliroqdir. 3. oʻsimlik, hayvon, mineral va kimyoviy sintez mahsulotlariga boʻlinadi. Baʼzan jonivorlar (ilonlar va boʻgʻimoyoqlilar—ari, asalari, qoraqurt, chayon va hokazo) Z.ning aksarisi oqsil strukturalidir. Oʻsimlik Z.iga, asosan, alkaloidlar kiradi, ulardan akonitin (parpi), muskarin (muxomor), nikotin (tamaki barglari), anabazin (itsigek), atropin (belladonna), fizostigmin (kalabar dukkagi) koʻproq zaharli. Baʼzi oʻsimlik glikozidlari, ayniqsa yurakka taʼsir etadigan glikozidlar, mas, digitoksin (digitalis glikozidi), strofantin va b. ham yuqori konsentratsiyada zaharlidir. Patogen mikroorganizmlar chiqaradigan va kasallikka sabab boʻladigan toksinlar ham 3. hisoblanadi. 3. odam va hayvon organizmiga turli yoʻllar bilan, asosan, hazm va nafas aʼzolari, qisman teri orqali kiradi. Turmushda zaharlanishga sabab boʻladigan Z.ning aksarisi organizmga ovqat bilan kiradi. Bunday Z.ga mikroblarning faoliyati natijasida hosil boʻladigan botulotoksinkolbasa zahari (qarang Botulizm), zaharli zamburugʻlar, zaharli oʻsimliklar (bangidevona, belladonna) mevalari va tugunaklarida uchraydigan moddalar kiradi, Zaharli oʻsimliklar goho yaylovdagi mollarning zaharlanishiga sabab boʻladi. Yonilgʻi gazlarning chala yonish jarayonida hosil boʻladigan is gazi xavfli zaharli gaz hisoblanadi. Kasbga alokador 3., yaʼni sanoatda va qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zararli kimyoviy moddalar ham bor. Sanoatdagi zaharli moddalarga qoʻrgʻoshin, simob, mis, margumush birikmalari, anilin, benzol, vodorod sulfid va b. koʻpgina uchuvchan organik moddalar; qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zaharli moddalarga gerbitsidlar, defoliantlar, pestitsidlar va b. kiradi. Organizmning hayot faoliyatida ishlanib chiqadigan, ammo kasallik natijasida organizmdan chiqib ketmaydigan moddalar (mas, uremiyada azotli tashlandilar) ham Z.dir. 3. organizmdan buyraklar, ichak, oʻpka orqali, baʼzilari esa qisman ter, sut bilan chiqib ketadi.

Aziza Erkaxoʻjayeva.

Zaharlarni oʻrganuvchi fanlar qatoriga toksikologiya  va toksikologik kimyo fanlarini kiritish mumkin.

## Manbalar
Zaharli hayvonlar

**Zaharli jonivorlar** - boshqa organizmlar uchun doimo yoki vaqtinchalik zaharli boʻlgan moddalarni oʻz organizmida saqlovchi jonivorlar. 5 mingga yaqin turi maʼlum. 3. j.dan ilonlar, chayonla, oʻrgimchaklar, malhamchi qoʻngʻizlar va b. yaxshi oʻrganilgan. Bir xil 3. j. (ilonlar, oʻrgimchaklar, chayonlar)ning zahar ishlab chiqaradigan maxsus bezlari bor; boshqalarida (qoʻngʻizlar, qandalalarda) zaharli modda u yoki bu xildagi toʻqimalarda boʻladi. Zahar himoya yoki boshqa hayvonlarga hujum qilish vositasi hisoblanadi. Boʻshliqichlilar (gidralar, aktiniyalar, meduzalar)da zahar bezlari otuvchi hujayralar, boʻgʻimoyoqlilar (arilar, chayonlar)da nashtar yoki oʻrgimchaklar, koʻpoyoqlilarda xelitseralar, boshqalarda (chayonbaliqlar, dengiz ajdahochalari) suzgichlar yoki jabra qopqoqlaridagi maxsus oʻsimtalar bilan bogʻlangan. Aynan bir xildagi zahar har xil hayvonlarga turlicha taʼsir koʻrsatadi. Bir turning oʻzida ham har xil 3. j. zahari bir xilda taʼsir etmaydi. Masalan, choʻchqalar, shaqildoq ilon, tipratikonlar, qora ilon, choʻl kemiruvchilari chayonlar zahariga kam taʼsirchan boʻladi. Laylak, qargʻa, burgut, mirzaqush kabi qushlar zaharli ilonlarni, tovuqlar qoraqurtni yeydi. Zahar uzoq vaqt davomida ozozdan kiritilganida odam va xayvonlar organizmi unga chidamli boʻlib qoladi. Ilonlar, arilar va b. baʼzi 3. j. zaharidan kam miqdorda davolash maqsadida foydalaniladi.

Norqoʻzi Ergashev.

## Manbalar
Zafarobod (shaharcha)

**Zafarobod** — Jizzax viloyatidagi shahar (1973-yildan). Zafarobod tumanining maʼmuriy markazi. Z.ga 1973y.lar boshida Mirzachoʻl va Jizzax choʻllarini oʻzlashtirish avj olgan davrda asos solingan, 1973 yildan tuman markazi. Maydon 25000 km². Aholisi 50000kishi (2020). Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Paxtakor sh. gacha 18&nbsp;km, Jizzax sh.gacha 42&nbsp;km. Z.dan Jizzax sh.ga, Paxtakor, Arnasoy, Forish tumanlariga olib boruvchi avtomobil yoʻllari qurilgan.

Zafarobodda paxta tozalash zdi, elektrod ishlab chiqarish kichik korxonasi, bosmaxona, novvoyxona bor. Avtotransport, mashinatraktor xizmati koʻrsatish, gazlashtirish korxonalari, avtomobil yoʻllari boshqarmasi, kommunal va maishiy xizmat koʻrsatish tarmoqlari faoliyat koʻrsatadi.

Zafarobodda tuman hokimligi binosi, supermarket, „Otaxonlar“ choyxonasi, „Paxtabank“,MKB,AGROBANK,XALQ BANKI,IPOTEKA BANK,SQB,QQB,HAMKOR BANK, 2 umumiy taʼlim maktabi, tarix muzeyi, madaniyat saroyi, dehqon bozori, kutubxona, 100 oʻrinli kasalxona, poliklinika, avtostansiya mavjud. Xotira xiyoboni, Mustaqillik maydoni barpo etilgan.

## Manbalar
Zafarobod tumani

**Zafarobod tumani** — Jizzax viloyati. 1973-yil 12-aprelda tashkil etilgan. Jan.da Jizzax tumani, shimoli.gʻarbda Arnasoy va Doʻstlik tumanlari, shimolida Forish tumani, sharqda Paxtakor tumani bilan chegaradosh. Maydon 0,52 ming km. Aholisi 55,2 ming kishi (2025). Zafarobod tumanida 10 ta Samarqand, Bo‘ston, Cho‘liguliston, Yorqin, Pistalikent, Nurafshon, Lolazor, Uzun, Chimqo‘rg‘on, Birlikm mahallalari mavjud. Markazi — Zafarobod shaharchasi.

## Tabiati
Zafarobod tumani hududi Mirzachoʻl dashtining gʻarbida joylashgan. Relyefi, asosan, tekislik boʻlib, lyossimon qumoq va qumloqlardan iborat, bir qismi Nurota toglarining shimsharqiy etaklariga tutash. Iklimi kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 26—28°, yanvarniki — 8,5°. Yiliga 250-280&nbsp;mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 200—210 kun. Yer osti suvlari yuza, shoʻr va shoʻrtob. Yerlari Janubiy Mirzachoʻl kanalidan sugʻoriladi. Oqova shoʻr suvlarni chiqarib yuborish uchun ariq va zovurlar qazilgan. Yovvoyi oʻsimliklar. Aholisi asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qozoq, rus, tatar, qirgʻiz va b. millat vakillari ham yashaydi. 1&nbsp;km ga 85 kishi toʻgʻri keladi.

## Iqtisodiyoti
Tumanda 80 ta sanoat korxonasi: paxta tozalash zavodi, non yopish sexi, bosmaxona, „Bunyod“ ishlab chiqarish korxonasi, „Ulugʻbek“ xususiy ishlab chiqarish birlashmasi,qogʻoz ishlab chiqaruvchi zafar poligraf ham bor. Qishloq xoʻjaligida 17 shirkat xoʻjaligi va I ijara shirkat jamoasi mavjud. Mevasabzavot quritish, gilampoyondoz sexlari, makaron sexi, tegirmon, bichish-tikish sexlari ishlab turibdi. Xoʻjaliklarda 11,5 ming qoramol, 37,2 ming qoʻy-echki,123 ming bosh ot boqiladi.

Asosan, goʻsht, sut, mevasabzavot, poliz ekinlari, gʻalla yetishtiriladi. Zafarobod tumanida dehqon fermer xoʻjaliklari, xususiy va kichik korxonalar, tijorat doʻkonlari faoliyat koʻrsatmoqda va turli xil gipermarketlar faoliyat koʻrsatmoqda. 115 dan ortiq umumiy taʼlim maktabida 68000 oʻquvchi taʼlim olmoqsa. 2 ta litsey va gimnaziya mavjud. 34 kutubxona, 385 oʻrinli 8 kasalxona, 18 davolash ambulatoriyasi, 31 qishloq vrachlik shoxobchasi, 89 dorixona, 340 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi xizmat koʻrsatmoqda. Tuman hududidan Buyuk ipak yoʻli deb atalgan qad. karvon yoʻli oʻtgan. Ustrushona, Zomin, Pishogʻar kabi tarixiy joylar, koʻhna qalʼalar qoldiqlari, qad. qabristonlar saqlangan. Tumanda Dashtobod temir yoʻl stansiyasi bor. Zomin — Toshkent, Zomin — Jizzax, Zomin — Guliston kabi yoʻnalishlarda avtobus qatnaydi. Tumanda "Sharq tonggi" gazetasi nashr etiladi (adadi 2000).

## Manbalar
Zaharli zamburugʻlar

**Zaharli zamburugʻlar** - tarki bida turli zaharli moddalar (mas, alkaloidlar) boʻladigan zamburugʻlar. Koʻpchilik zaharli zamburugʻlarning alkaloidlari, asosan, hazm organlariga taʼsir etadi. Maye, don ekinlarida uchraydigan qorakuya (qoramigʻ — Claviceps rifigea)ning qattiq qora sklerotsiysi tarkibida alkaloidlar odam va hayvonlarning meʼda, ichak va boshqa organlarini zaharlaydi. Zaharli zamburugʻlar alkaloidlaridan ayrimlari tugʻish jarayonini jadallashtirish uchun oz miqdorda ishlatiladi. Fuzarium va vertitsillium turkumidagi baʼzi zamburugʻlar qoramollar va turli toksikoz kasalliklarini paydo qiladi. Aksari qoʻziqorinlar (mas, Helvella) tarkibidagi gelvella kislota oshqozon va ichaklarni zaharlaydi.

## Manbalar

## Havolalar
* Справочник Грибника. Ядовитые грибы
Zahkashlar

**Zahkashlar** (Oniscoidea) — har xil oyoqli qisqichbaqasimonlar kenja turkumi Uzunligi 1–50&nbsp;mm. 1000 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchilik turlari quruqlikda yashashga moslashgan. Nam joylarda hayot kechiradi (nomi shundan olingan). Kechasi faol, kunduzi pana joylarga yashirinib oladi. Choʻlda hayot kechiradigan 3. Hemilepistus cristatus inining chuqurligi 1 m ga yetadi. Ayrim 3. jabra yaproklarini qoplab turadigan yupqa suv qatlamlarida erigan kislorod bilan nafas oladi, boshqalarida atmosfera havosidan nafas oladigan maxsus moslama boʻladi. Eng tuban tuzilgan Z.ning hayoti suv muhiti bilan bogʻliq: Ligia urugʻi turlari dengiz sohilida yashaydi va uzoq muddat davomida suv ostida qolishi mumkin. Ligidium urugʻi vakillari soylarda yashaydi. Koʻpchilik 3. oʻsimlik qoldiqlari bilan oziqlanib, tuproq hosil boʻlishida ishtirok etadi. Ayrim 3. (Hemilepistus zachvatkini) sugʻoriladigan maydonlar va issiq xonalardagi ekinlarga ziyon yetkazadi.

## Manbalar
Zaharli oʻsimliklar

**Zaharli oʻsimliklar** - tarkibida zaharli moddalar bor oʻsimliklar. 3. oʻ. 2 guruhga boʻlinadi: 1) haqiqiy 3. oʻ. — zaharlilik turning xususiy belgisi hisoblanadi; 2) shartli 3. oʻ. — turdagi ayrim oʻsimlik zaharli boʻladi (mas, zigʻir va oq joʻxori ayrim hollarda sianid kislota chiqaradi). Haqiqiy 3. oʻ.ning 10 ming turi bor. Asosan, subtropik va mamlakatlarda oʻsadi, mas, zaqqum. Oʻsimliklarningzaharliligi ulardagi turli organik birikmalar — alkaloidlar, glikozidlar, glikoalkaloidlar, efir moylari, kislotalar, laktonlar, toksalbuminlar, smolali organik moddalarning miqdoriga bogʻliq. Bu moddalar oʻsimliklarning turli organida toʻplanadi (mas, parpi va morolquloqning , asosan, ildiz poyasida, angishvonagulning bargida va hokazo). 3. oʻ. barcha jonivorlarga bir xilda taʼsir etmaydi. Mas, odam uchun zaharli belladonna va bangidevona quyon va qushlarga mutlaqo zararsiz, piretrumning baʼzi turlari hasharotlarga zararli boʻlsa, isiqqonli hayvonlar uchun zararsiz; dengiz piyozi kemiruvchilarga zaharli, boshqa hayvonlar uchun zararsiz va hokazo. Zaharli moddalar oʻsimlikning turli oʻsish davrlarida toʻplanadi. Oʻsimlikning zaharliligi ular koʻkarib turganida qurigandagisiga qaraganda koʻproq boʻladi, baʼzilarida esa kurigandan keyin zaharliligi butunlay yoʻqoladi. Maye, uchma, ayiqtovon va b. Koʻpchilik 3. oʻ.ning dorivorlik xususiyatlari ham bor (isparak, qizgʻaldoq, koʻknori, achchiqmiya va b.). Bulardan olinadigan preparatlar har xil kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

## Manbalar
Zaharlovchi moddalar

**Zaharlovchi moddalar** - dushmanning askarlari, hayvonlari, shuningdek, oziqovqat, jangovar texnika, kiyimkechaklarini zaharlash uchun ishlatiladigan kimyoviy moddalar. 3. m. havo orqali binolar, turar joylar, pana joylarga tarqalib, ulardagi odamlarga shikayet yetkazadi. 3. m.ning shikastlantirish xususiyati havoda, turar joylarda va turli narsalarda uzoq vaqt saqlanadi. Bugʻlari shamol orqali juda katta hududga tarqaladi. 3. m.dan shikastlanish zaharlangan havodan nafas olish, u moddalarning koʻz, teri va kiyimga tegishli, zaharlangan ovqat yoki suvni isteʼmol qilish va b. orqali roʻy beradi. Lekin 3. m. zaharlanish zichligi yetarli boʻlgandagina odamlarga shikayet yetkaza oladi. 3. m. suyuq holda joylarga sepilganda, ularning maydon birligiga toʻgʻri keladigan miqdori zaharlanish zichligi deb ataladi va har kvadrat metrga toʻgʻri keladigan grammlarda ifodalanadi. 3. m. kishi organizmiga taʼsir etish xususiyatiga koʻra organizmni umumiy zaharlaydigan, nerv toʻqimalarini falajlaydigan, teri kasalliklari paydo qiladigan, boʻgʻuvchi, yosh oqizadigan, badanni yalligʻlantiradigan va b. turlarga boʻlinadi. Nerv toʻqimalarini falajlovchi 3. m.ga zarin, zoman, tabun; teri kasalliklarini paydo qiladigan 3. m.ga iprit, lyuizit; organizmni umumiy zaharlaydigan moddalarga sianid kislota, xlorsian, fosfin; boʻguvchi moddalarga fosgen, difosgen va b. kiradi. Bu boʻlinish aslida nisbiydir, chunki aksariyat 3. m. koʻp tomonlama taʼsir etish xususiyatiga ega. Xalqaro huquq 1925-yildagi Jeneva bayonnomasi bilan urushlarda boʻgʻuvchi, zaharlovchi gaz va bakteriologik vositalarni qoʻllashni taqiklaydi. 3. m.dan mudofaa qilish uchun dezaktivatsiya sharoitlariga amal qilinishi kerak. Qoʻshin turlarida shaxsiy tarkib uchun qilingan pana joy, qazilma oʻralar, qazilma yoʻllar degazatsiyalashtirilishi va shaxsiy tarkib maxsus kiyimlar bilan taʼminlanishi lozim (yana q. Ommaviy qirgʻin qurollari).

Aziza Erkaxoʻjayeva.

## Manbalar
Zahona

**Zahona** — Koʻhitang tizmasidagi dovon, Surxondaryo viloyatining janubi-gʻarbida, Sherobod tumani hududida, Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston chegarasida joylashgan. Eng baland joyi 3016 m. Zahonaga may—noyabr oylarida Kampirtepasoy vodiysi boʻylab oʻtgan soʻqmoq yoʻl orqali piyoda yoki otda borish mumkin. Zahonaga boradigan soʻqmoq yoʻl atroflari archazor oʻrmonlar bilan qoplangan. Qishda dovon qalin qor bilan qoplanib yotadi.

## Manbalar
Zebigardon

**Zebigardon**, zebisina — ziynat buyumi, ayollarning boʻyinga taqilib koʻkrakka tushib turadigan taqinchogʻi. 3. shakldor yirik turunj va unga ikki tomonidan simmetrik birlashgan 6 huqqachalardan iborat boʻlib, ular oʻzaro halqa, sadaf, marjonlardan tuzilgan zanjirlar bilan bogʻlangan; oʻrtadagi ikki parallel huqqacha markazida kichik turunji boʻlgan zanjir orqali oʻzaro bogʻlanib 3. qatini hosil qiladi. Markaziy yirik turunjning yuqori qismi 3—5 yaproqli gʻuncha shaklida, quyi qismining uchi pastga qaragan bodom koʻrinishiga ega boʻlib, shokilalar bilan hoshiyalangan. Huqqachalar romb, Zebigardon toʻrtburchak, aylana shaklida, ayrim Z.larda soʻngti yuqoridagi yakunlovchilari 3 va 5 burchakli qilib ishlangan. Turunj va huqqachalar bosma naqshlar, qimmatbaho toshlar, rangbarang shishalar bilan bezatilgan. 3. Toshkent, Samarqand, Fargʻona vodiysida keng tarqalgan.

## Manbalar
Zebo pari

**Zebo pari** — maqom shoʻʼbalarida va mumtoz ashulalarda namud oʻrnida qoʻllaniladigan mashhur avj. Taxminlarga koʻra, bu avjni Z.p. taxallusli fargʻonalik mashhur xonanda va sozandabastakor Abdurahmon (19-asr) ijod qilgan deb hisoblaydilar. Aslida u bu avjni zoʻr ehtiros va mahorat bilan ijro etganligi sababli avjga Z.p. nomi berilgan. Buzruk maqomining Buxoro Irogʻi, Rostning Savti Sabo, Savti Kalon shoʻʼbalarida, Ushshoqi Xoʻqand ashulasida, Iroq maqomining Saraxbori Iroq, Chanbari Iroq shoʻʼbalarida Z.p.dan foydalanilgan. Z.p. ohanglari kiritilgan shoʻʼbalarning doira usuliga moslab olinadi hamda ashula yoʻllari tarkibida turli koʻrinishlarda uchraydi. Z.p. xonandalarning choʻqqi pardalarga chiqish, ovoz va badihagoʻylik mahoratlarini namoyish etishlarida keng imkoniyatlarga ega.

## Manbalar
Zebra

**Zebra**, Afrika yovvoyi otlari (Equus) hamda otlar kenja urugʻi. Tanasining uzunligi 200—240 sm, boʻyi yagʻrinidan 120—140 sm, dumi 47— 54 sm, vazni 350&nbsp;kg gacha. Tanasining rangi — oq va qora koʻndalang yoʻlyoʻl chiziqli (himoya rangi). Yoli kalta va tik, dumining uchida uzun qillardan iborat popugi bor.Ochiq dashtlarda 10—30 tadan poda boʻlib yuradi. Juda ehtiyotkor, tez yuguradi. 1—1,5 yoshida voyaga yetadi. Homiladorlik davri 346—390 kun. Qoʻlga oʻrganadi, tutqinlikda koʻpayadi. Ot va eshak bilan chatishadi. Zebralarning 4 turi bor. Togʻ zebrasi (Ye. zebra) Janubi-Gʻarbiy Afrikada tarqalgan, koʻrinishi eshakka oʻxshaydi, 3. orasida eng kichigi.Burchellov zebrasi (Ye. burchelli) Sharqiy va Markaziy Afrikada tarqalgan. Grevi zebrasi (Ye. grevyi) Sharqiy Afrika (Janubiy Efiopiya, Somali, Keniya)da tarqalgan, ancha yirik, toychasining yelkasidan dumigacha tik va toʻq qizil juni boʻladi. Bu belgi otlar qad. ajdodlarining yoli faqat boʻynida emas, orqasida ham boʻlganligini koʻrsatadi. Bugungi kunda qirib yuborilgan kvaggi zebrasi Janubi-Sharqiy Afrikada yashagan, koʻrinishi otga oʻxshagan. Qimmatli terisi uchun koʻplab ovlanishi tufayli 3. soni keskin kamayib ketgan. Togʻ va grevi zebralari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan (yana qarang Toq tuyoqlilar).

## Fotogalereya

image:Zebras.jpg
image:Zebras Ngorongoro Crater.jpg
image:Zebr.JPG
image:Zebra in zoopark.jpg


## Manbalar
Qal’ai Zahhoki Moron

**Zahhoki Moron** — Qashqadaryo viloyati Qarshi shahri temir yoʻl stansiyasi yaqinida joylashgan qadimiy qalʼa-shahar xarobasi hisoblanadi. Zahhoki Moron qadimiy qalʼa-shahar harobasi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Hozirgi kunda Qal’ai Zahhoki Moron Qashqadaryo viloyati Qarshi shahri „Zahhoki Moron MFY“da joylashgan boʻlib qalʼa-shahar xarobasi mahalliy aholi uylari bilan oʻralgan.

## Tarixi
Zahhoki Moron qalʼa-shahar xarobalari Qarshi shahar hududidagi vokzalda joylashgan. Aholi punkti nomi Eron mifologiyasidagi afsonaviy ilon podshosi — Zahhok nomiga borib taqaladi.

Arxeologik tadqiqotlar natijalariga koʻra, Qal’ai Zahhoki Moron oʻrnida aholi punkti miloddan avvalgi II asrda paydo boʻlganligi aniqlandi. Yodgorlik toʻrtburchak shakldagi yirik shahar qoldiqlaridan iborat. Shaharning maydoni 65 × 65 metr boʻlgan katta kvadrat shakldagi qal’a boʻlib, devor ichidagi yoʻlaklar uch qator istehkomlar bilan oʻralgan. Birinchi devor 200 × 200 metr, ikkinchisi 400 × 400 metr maydonga ega va qal’a tashqarisida taxminan 6 km uzunlikdagi qal’a devori bilan oʻralgan (yon tomondan 1,5 x 1,5 km). Shaharning umumiy maydoni qariyb 225 gektar boʻlib, V—VI-asrlarda hajmi boʻyicha Oʻrta Osiyoda Yerqoʻrgʻondan keyin ikkinchi oʻrinda turgan. IX—X-asrlarga oid sopol idishlar topilishi vayron boʻlgan Zahhoki Moronning bir qismi oʻrta asrlarda ham maʼlum darajada rivoj topib, madaniy jihatdan yuksalganini koʻrsatadi. Aholi punktining maydoni 16 gektar, balandligi 15 metr boʻlgan.

Shaharga koʻchmanchi yuechji qabilalari asos solgan. Zahhoki Moron joylashishdan koʻrinib turibdiki, ichki qal’ada davlat elitasi vakillari yashagan va tashqi shahar hududida esa koʻchmanchi jangchilarning bir necha ming chodirlari egallagan.

Zahhoki Moron oʻrnida joylashgan shahar qariyb yetti asr davomida Quyi Qashqadaryoning siyosiy markazi sifatida faoliyat koʻrsatgan. 562-564 yillarda eftaliylarning boshqa shaharlari kabi turk — sosoniy ittifoqi va eftaliylar davlati oʻrtasidagi urush natijasida shahar butunlay vayron boʻlgan.

**Zahoki-Maron tepa** — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: I-II asrlar. Qashqadaryo viloyatining Qarshi shaharda joylashgan. Obyekt manzili: „Zahhoki Moron“ MFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Qashqadaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

## Manbalar
Zvezda Vostoka

"ZVEZDA VOSTOKA" ("Sharq yulduzi") — Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasining adabiy-badiiy va ijtimoiy-siyosiy jurnali. Toshkentda rus tilida 3 oyda bir marta chiqadi. Muassislari — Toshkent matbaa kombinata, "Oʻqituvchi" nashriyoti, "Matbuot tarqatuvchi" Ochiq aksiyadorlik jamiyati. Jur. dastlab "Sovetskaya literatura narodov Azii" ("Osiyo xalklari sovet adabiyoti", 1932—34), "Literaturniy Oʻzbekiston" ("Oʻzbekiston adabiyoti", 1935—40), "Literatura i iskusstvo Oʻzbekistana" ("Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati") nomlari bilan nashr etilgan. 1946-yildan hozirgi nomda. "Z.V." oʻzbek adabiyotida yaratilgan eng yaxshi asarlarni, shuningdek, mahalliy rusiyzabon yozuvchilar, chet el yozuvchilarining asarlarini, adabiyot va sanʼatning muxim sohalariga bagʻishlangan adabiytanqidiy maqolalarni, Oʻzbekiston va butun Sharq tarixi, madaniyatiga oid ilmiy makrlalarni, esselarni, zamondoshlarimiz haqidagi ocherklarni va b.ni eʼlon qiladi. Jur.ga turli davrlarda M.I. Sheverdin, A.M.Ivanov, G.P.Vladimirov, V.A.Kostirya, S.P.Tatur, S. Madaliyev, N.N.Krasilnikov va b. muharrirlik qilishgan. Adadi 1500 ga yaqin (2002).

## Manbalar
Zevarxon

"ZEVARXON" — oʻzbek xalq dostoni. Mavzui va uslubi jihatidan yozma adabiyotdagi sarguzasht asarlarga yaqin. Dostonda muhabbat, sadoqat va doʻstlik gʻoyalari tarannum etiladi. Unda Bogʻdod shahzodasi Zevarxon ov vaqtida Shamshod podshosining qizi Malikai Xubonni uchratib, unga oshiq boʻlib qolishi, ikki yosh birbirlariga yetishgunga qadar boshdan kechirgan sarguzashtlar hikoya etiladi. Malikai Xubon timsolida goʻzal, aqlidrok, fahmu farosatda va kuchquvvatda erkaklardan qolishmaydigan ayollar obrazi mujassamlangan. "Zevarxon" ning turli variantlari Oʻzbekiston FA Til va adabiyot instituti arxivida saqlanadi. Fozil Yoʻldosh oʻgʻli aytgan variant nashr etilgan (1970).

## Manbalar
Zevs

**Zevs** — yunon afsonalarida oliy xudo; xudolar va odamlar hukmdori. Kronos va Reyaning oʻgʻli. Xudolarning uchinchi avlodiga mansub. Tartarda oʻz otasi va boshqa titanlarni yengib, Olimp togʻida hukmron boʻlgandan keyin zevs astasekin olamni qaytadan tuzadi, xudolarni yaratadi, qonunlar chiqaradi, tartib oʻrnatadi, fan, sanʼat, axloq meʼyorlari va hokazoni joriy etadi. Zevs xudolarning irodasini va yaxshi niyatlarini roʻyobga chiqaruvchi koʻplab qahramonlar (Gerakl, Persey) ning otasi. Ayni vaqtda zevs — dahshatli jazolovchi kuch. U bir necha marta odam zotini yoʻq qilib, undan ham mukammal insonni yaratishga urinadi. Zevs toʻgʻrisidagi afsonalarning ayrim qismlari "Iliada", "Odisseya" va b. antik asarlarda bor. Qad. Rim afsonalarida zevs Yupiterga toʻgʻri keladi.

## Manbalar
Seebeck effekti

**Seebeck effekti** — ketma-ket ulangan turli oʻtkazgichlardan iborat elektr zanjirda elektr yurituvchi kuch — termoelektr yurituvchi kuch hosil boʻlishi; bunda oʻtkazgichlar oʻrtasidagi kontaktlar har xil temperaturalarda tutib turiladi. „Termoelektr effekt“ deb ham ataladi. Nemis fizigi Thomas Johann Seebeck 1821-yilda kashf etgan. Termoelement yoki termoparalar 3. e. ga asoslangan. 3. e. yuqori temperaturalarni oʻlchash hamda juda kuchsiz temperatura farqlarini aniklashga tatbiq qilinadi.

## Manbalar
Zevar

#**Zevar** (fors. — bezak) — 1) poyabzaldoʻzlikda mahsining boshligʻi bilan sogʻi birikkan joyga va kavush qirgʻogʻiga rangdor ipak bilan tikiladigan chok; 2) tigʻkashlikda tigʻning luxi; gulabardorlikda gulaning javzasiga bogʻlangan ip.

## Adabiyotlar
* Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
* Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

## Manbalar
Zevarsoy

**Zevarsoy** — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy, yuqori oqimida Divlonsoy, oʻrta oqimida Divloqsoy deb ham ataladi. Kishtut soyining oxirgi chap irmogʻi. Hisor tizmasining jan. tarmogʻi — Qoldirgʻa togʻining shim.gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 20 ta irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻlib, gʻarbiy yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 18&nbsp;km, havzasining mayd. 95&nbsp;km. Qor, yomgʻir va buloklardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,8—2,0 m3/ sek. Zevarsoyda fevral oxiridan suvi koʻpaya boshlaydi, may—iyunda eng sersuv boʻlib, kuz va qishda suvi kamayadi. Zevarsoydan Zevar qishlogʻi suv ichadi va uning atrofidagi yerlar sugʻoriladi. 

## Manbalar
Pieter Zeeman

**Pieter Zeeman** (1865.25.5, Zonnemayre — 1943.9.10, Amsterdam) () — niderland fizigi. Ilmiy ishlari optika, magnitooptika, atom spektroskopiyasiga oid. Magnit maydon taʼsirida spektral chiziklarning ajralish hodisasini ochdi (qarang Zeyeman effekti). Bu kashfiyoti elektron nazariyasini asoslash va rivojlantirishda muhim rol oʻynadi. Magnetizm hodisasining radiatsiyaga taʼsirini oʻrgandi. Nobel mukofoti laureati (X. A. Lorens bilan hamkorlikda, 1902).

## Manbalar
Boris Zeydman

**Boris Isaakovich Zeydman** (1908-yil 10-yavar, Peterburg; 1981-yil 30-dekabr, Toshkent) – kompozitor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1978), Ozarbayjon (1956) va Oʻzbekiston (1964) da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi, professor (1949). Leningrad konservatoriyasini va aspiranturasini (1936) tugatgan. Saratov (1931—33) va Leningrad (1933— 39) musika bilim yurtlarida oʻqituvchi, Ozarbayjon (193957) va Toshkent (1957—81) konservatoriyalarida kompozitsiyadan dare bergan. Shogirdlari – F. Amirov, S. Aleskerov, N. Muxatov, M. Kajlayev, Oʻzbekistonda – R. Hamrayev, T. Qurbonov, N. Zokirov, E. Solihov, Sh. Shoymardonova, D. Omonullayeva va b. 8 opera – „Maskarad“ (1958), „Zaynab va Omon“ (T. Sodiqov, D. Zokirov va Yu. Rajabiy bilan hamkorlikda, 1958) va b.; 5 balet – „Oltin kalitcha“ (1959), „Kulib turadigan odam“ (1962) va b.; 2 musikali drama – „Oʻgʻil uylantirish“ (S. Yudakov, Yu. Rajabiy bilan), „Qari qiz“ (F. Toshmatov bilan); 5 simfoniya, konsert va kamercholgʻu asarlar, romans va qoʻshiqlar muallifi. Ijodida rus mumtoz musiqa anʼanalariga tayangan.

## Manbalar

## Havolalar
* https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jan-03-1982-3572427/
Zeleniy mis

**Zeleniy mis** (Yashil burun) - Gruziyaning Ajariya Muxtor Respublikasidagi ikdim va dengiz boʻyi kurorti. Batumidan shim.sharqsa. Davolash vositalari: quyosh va havo vannalari, dengizda choʻmilish (may oyidan noyabr gacha). Nafas organlari, kamqonlik kasalliklari davolanadi. Sanatoriylar, dam olish uylari, pansionatlar bor. Dunyodagi yirik botanika bogʻlaridan biri 3. m. xududida (tropik va subtropik oʻsimliklarning nodir turlari bor).

## Manbalar
Zelenograd

**Zelenograd** — Rossiya Federatsiyasining Moskva viloyatidagi shahar (1963 yildan). Moskva maʼmuriy okrugi markazi. Kryukovo temir yoʻl stansiyasi yaqinida joylashgan. Aholisi 270 ming kishi. Elektron texnika instituti, Zelenograd yaqinida (Mendeleyevo shaharchasida) fizikatexnika va radiotexnika oʻlchovlari instituti bor. 

## Manbalar
Zelyonagura

**Zelyonagura** - Polshaning gʻarbidagi shahar. ZelyonaGura voyevodasining maʼmuriy markazi. Aholisi 118,2 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (teplovoz, vagon, elektrotexnika uskunalari, toʻqimachilik mashinalari, poʻlat konstruksiyalar), toʻqimachilik, farmatsevtika, oziqovqat, mebel va b. korxonalari bor. Shaharga 13-asr asos solingan. 15— 17-asr larga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Zamonaviy qoʻshiqlar festivallari oʻtkaziladi.

## Manbalar
Nikolay Zelenskiy

**Nikolay Dmitriyevich Zelenskiy** (1861.6.2 — 1953.31.7) — kimyogar. Akademik (1929), organik kataliz haqidagi taʼlimot asoschilaridan. Moskva universiteti professori (1893). Siklopentanli va siklogeksanli uglevodorodlarni sintez qilgan. Siklogeksan va uning gomologlarini platina va palladiy katalizatorlari ishtirokida degidrogenlash yoʻli bilan aromatik uglevodorodlar olgan, shu usul bilan benzin va kerosin fraksiyalaridagi siklogeksanli uglevodorodlar miqdorini aniqyaagan, shuningdek, neftdan aromatik uglevodorodlar olgan. Zelenskiy va uning shogirdlari shu sohadagi keyingi tadqiqotlarga asoslanib, siklopentanli uglevodorodlarning gidrogenoliz reaksiyasini kashf etishdi.

1918—19 yillarda Zelenskiy alyuminiy xlorid va alyuminiy bromid ishtirokida solyarmoyi moyi va neftdan kreking yoʻli bilan benzin olish usulini ishlab chiqib, sanoatga tatbik, etgan. G. Stadnikov bilan birga aldegidlar va ketonlardan aminokislotalar sintezlash usulini kashf etgan (bu usul 3elinskiy — Stadni kov reaksiyasi deb ataladi). Zelenskiy adsorbsiya va koʻmirli protivogaz yasash sohasida ish olib bordi.

## Manbalar

## Havolalar
Jahongir Zeynalov

**Zeinalov Jahongir Rizo oʻgʻli** (1865 — Boku — 1918.4.11) — ozarbayjonlik aktyor. Milliy teatr asoschilaridan. Ijodini 1885-yildan boshlagan. Hajviy va harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Uning ijrosi inson his-tuygʻularini ifoda etishda chuqur psixologik tahlili, badiiy jihatdan sodda va samimiyligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Vazir („Lenkoran xonligining vaziri“), Hoji Samad („Baxtsiz yigit“), Hoji Qambar („Yomgʻirdan qochib, jalaga tutildi“), Shamdanbek („Shamdanbek“), Keksa Moor („Qaroqchilar“) va boshqalar. Zeynalov Arablinskiy, Ruxullo Sidqiy kabi dramatik sanʼat asoschilarining ustozi.

## Manbalar
Zelandiya

**Zelandiya**, Shellann ()  — Boltiq dengizidagi eng katta orol, Daniya tarkibida. Maydon 7 ming km dan ziyod. Qirgʻoqlari, asosan, pasttekislik, qoʻltiq koʻp. Yer yuzasi bal. 126 m gacha boʻlgan sertepa tekislik, ohaktosh va gildan tashkil topgan. Koʻl koʻp (jumladan, Daniyadagi eng katta Arresyo koʻli). Qishloq xoʻjaligida yemxashak ekinlari, bugʻdoy, qand lavlagi ekiladi, sut chorvachiligi rivojlangan. Orol temir yoʻl paromlari orkali Fyun orol va Shvetsiya bilan bogʻlangan. Zelandiyaning sharqiy qismi va Amager orolda Daniya poytaxti — Kopengagen shahri joylashgan.

## Manbalar
Yakov Zeldovich

**Yakov Borisovich Zeldovich** (1914.8. 3, Minsk — 1987) — rus nazariyotchi fizigi, akademik (1958). Sobiq Ittifoq Fanlar Akademiyasigga qarashli Kimyo fizikasi institutida (1931—64), Amaliy matematika institutida (1964-yildan) ishlagan. Fizikaviy kimyo, yonish, detonatsiya va zarba toʻlqinlarining zamonaviy nazariyasi yaratuvchilaridan biri. Yadro fizikasi, elementar zarralar fizikasi, astrofizika, hozirgi zamon relyativistik kosmologiyasiga oid asarlar muallifi. 1939-yilda uranning boʻlinishidagi zanjir reaksiyasini birinchi boʻlib hisoblab chiqdi (Yu. B. Hariton bilan hamkorlikda). 

## Manbalar
Zandlar

**Zandlar** — Gʻarbiy va Jan. Erondagi qabila, shuningdek, Eronda 1760—94 y. larda hukm surgan sulola. Karimxon ismli qabila boshligʻi 3. sulolasiga asos solgan. 3. sulolasi 1794 y. da qojarlardan yengilgach, barham topgan.

## Manbalar
Zenit

**Zenit** (arab. — yoʻl, yoʻnalish) — osmon gumbazining kuzatuvchi tepasida joylashgan nuqtasi; shoqul (vertikal) yoʻnalishining osmon gumbazi bilan kesishish joyi. Bu nuqga osmonda kuzatuvchining oʻrniga bogliq ravishda oʻzgarib boradi. 3. ning ufqdan bal. 90° ga teng . Osmon gumbazining 3. ga qaramaqarshi nuqtasi nadir deb ataladi. 

## Manbalar
Zenitteleskop

**Zenitteleskop** - zenit atrofidagi yulduzlarning zenitdan uzoqliklarini oʻlchashda qoʻllaniladigan astronomik asbob. Joyning kengligini aniklash uchun ishlatiladi. Teleskop azimutal qurilmaga oʻrnatilgan boʻlib, uning fokal tekisligiga okulyar mikrometr mahkamlangan. Z.t. ning ufqqa nisbatan holati 2 ta maxsus vaterpas (shayton) bilan nazorat qilinadi. Joyning kengligi ±0,10’ — ±0,15’ anikdikda topiladi. Oʻzbekistonda Astronomiya institutining Kitobdagi filialida Bamberg va ZTL180 rusumli Z.t. ishlatiladi. Uning obyektiv diametri 180 mm, fokus masofasi 2360 mm. 

## Manbalar
Zenit masofasi

**Zenit masofasi** - osmon yorit qichi yoki yerdagi buyumning zenitdan burchak uzunligi; yoritqichning osmon gumbazidagi koordinatalaridan biri; yoritqich va zenit orasidagi yey uzunligiga teng . h bilan belgilanadi. Osmon gumbazining zenit, osmon yoritqichi va nadir orqali oʻtadigan katta yarim doirasi boʻyicha 0 dan 180° gacha hisoblanadi. Balandlik h bilan z=90° — h nisbatda bogʻlangan. 

## Manbalar
Zenon Eleyalik

**Zenon Eleyalik** (miloddan avvalgi taxminan 490—430, Eleya, Janubiy Italiya) — Suqrotgacha boʻlgan yunon faylasufi boʻlgan.

## Biografiyasi
Zenon Parmenidning shogirdi va Eleyalik shaxslardan biri boʻlgan. Eleya shahrida tugʻilgan. Zenon oʻqituvchisining monizmga boʻlgan eʼtiqodini, yaʼni butun voqelikni tashkil etuvchi faqat bitta mavjudot mavjudligi haqidagi gʻoyasini maʼqullaydi. Zenon falsafasi bugungi kunda ham muhokama qilinmoqda va faylasuflar Zenonning paradokslariga hech qanday yechim topishmagan. Zenonning paradokslari qadimgi va yangi davrda falsafa va matematikaga taʼsir koʻrsatgan.

## Ijodi
Zenon makon, vaqt va harakatning mavjudligini rad etgan. Ushbu tushunchalarni rad etib, Zenon nimaga bu mumkin emasligini koʻrsatish uchun bir qator paradokslarni ishlab chiqdi. Uning asl yozuvlari yoʻqolgan. Zenonning asl fikrlaridan parchalar mavjud emas. Platon, Aristotel, Diogen Laertius va Kilikiyalik Simplisiuslarning taʼriflari Zenonning gʻoyalarini oʻrganishga imkon berdi. Eleya maktabi namoyandasi. Parmenidning oʻzgarmas, boʻlinmas borliq haqidagi taʼlimotini rivojlantirdi, oʻzining 45 paradoksi (aporiya)ni olgʻa surdi. Aristotel Zenonni dialektika asoschisi deb hisobladi. Zenonning fikricha, haqiqatga bahs yuritish yoki qarama-qarshi fikrlarni talqin etish orqali erishiladi (u oʻz taʼlimotini suhbat shaklida ifoda etgan). Zenon „Axilles“, „Oʻq“ kabi paradokslari bilan mashhur boʻlgan. Zenon taxminan miloddan avvalgi 460-yillarda faqat bitta kitob yozgani maʼlum. Bu kitob Parmenidning yozganlarida keltirilgan. Aflotunning yozishicha, kitob Zenonning ruxsatisiz oʻgʻirlangan va nashr etilgan. Zenon paradokslarini Aristotel oʻzining „Fizika“ kitobida qayd etgan. Zenon falsafasi bugungi kunda ham muhokama qilinmoqda va faylasuflar Zenonning paradokslariga hech qanday yechim topishmagan. Zenonning paradokslari qadimgi va yangi davrda falsafa va matematikaga taʼsir koʻrsatgan.

## Yana qarang
* Zenon aporiyalari
## Manbalar
Zeru bam

**Zeru bam**, Zir (zil) u bam (fors. — past va baland) — 1) oʻrta asrlarda Turkiston, Eron, Ozarbayjon xalklari musika amaliyoti va nazariyasida eng ingichka (zer) va yoʻgʻon (bamm) tovush beradigan torlar; 2) musika tovushqatorining baland va past qismlari ifodasi; 3) ayrim sozlar (mis va yogʻoch naylar; koʻs nogʻora, rez nogʻora bilan doʻl nogʻora) ham 3. b. deyilgan. Oʻzbek mumtoz sheʼriyatida 3. b. atamasi va ayni musiqiy maʼnosidan keng foydalanilgan: Navoiy :Mugʻanniy, Navoiy figʻonin eshitKi, sozing aro zer ila bamda yoʻq.

## Manbalar