Kitob al-Asnom

Arab olimi Hishom ibn al-Kalbiy (737–819) tomonidan yozilgan „**Kitob al-Asnom**“(Butlar kitobi) – islomgacha boʻlgan arab dinlarining xudolari va marosimlari haqidagi islom olamidagi eng mashhur asar. Kitobda islomgacha boʻlgan arab dini, asosan ko'pxudolik va paygʻambar Muhammad kelishidan oldingi Makkaning eng mashhur ziyoratgohi – Kaʼbada butlarga sigʻinishni tasvirlangan. Bu, Ibn al-Kalbiy nazdida, Kaʼbaga asos solingan vaqtda islom dinida Ibrohim (*[[hanif]]*) tomonidan asos solingan sof tavhiddan beri diniy amaliyotning tanazzulga uchragan holati edi.

## Umumiy maʼlumot
„Kitob al-Asnom“ mohiyatan islomgacha boʻlgan Arabistondagi butlar va ziyoratgohlarning qisqacha tavsiflari roʻyxati. U har bir butning makoni va qabilasini tasvirlaydi. Baʼzan Ibn al-Kalbiy qoʻshimcha maʼlumot ham berib oʻtgan. Masalan, islom davrida oʻsha but qanday yoʻq qilingani haqida ham aytgan.

Birlamchi qoʻlyozmada matn 56 sahifadan iborat boʻlib, har bir sahifada 12 qator mavjud. Eng uzun yozuv Qur’onning 53-surasidagi Lot va Manot hamda „Allohning qizlari“ dan biri sifatida tilga olingan Uzzo maʼbudasi haqidadir. Ibn al-Kalbiyning aytishicha, Uzzoga sigʻinish markazi Makkada, Lotniki Toifda va Manot Madinada joylashgan. Bu maʼbudalar haqida taʼriflar xuddi 71-suraning beshta butparast xudolari haqidagi beshta tartib kabi (birin-ketin) paydo boʻladi. Bundan tashqari, matnda Ibn al-Kalbiyning mahalliy butlar haqida soʻz yuritadigan boshqa tashkiliy usuli yoʻq. Qoʻshimcha ravishda, Ibn al-Kalbiy vaqti-vaqti bilan islomgacha boʻlgan arab sheʼriyatidan va baʼzan Qur’ondan iqtibos keltirgan. Xudo, Ibrohim orqali tavhidni kiritganidan keyin butparastlikning kelib chiqishini tushuntirish uchun maʼlumotlar toʻxtatib turilgan.

## Kompozitsiya va mualliflik
"Kitob al-Asnom" koʻplab manbalardan olingan materiallarni oʻz ichiga olgan kompozitsion asar hisoblanadi. U toʻplanish, qayta ishlash va qoʻshimcha kiritish natijasida paydo boʻlgan, buning natijasida matnda takrorlanishlar, oʻzgarishlar va uzilishlar yuzaga kelgan. Koʻp hollarda matn bir xil mavzuni bir necha marta tavsiflagan va har bir holatda qarama-qarshi maʼlumotni ham berib ketilgan. Nyubergning taʼkidlashicha, *kitobning* oʻzagi Ibn al-Kalbiyga borib taqaladi, Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad al-Javhariy (vaf. 944-45) orqali uzatiladi, uning nomi matnning ikkinchi yarmida keltirilgan isnodlarda (uzatilish zanjirlari) oxirgi boʻgʻin sifatida namoyon boʻladi. Al-Javhariy bu yerda Ibn al-Kalbiyning asl kitobiga bir qancha xabarlarni qoʻshgan boʻlsa, u ham qaysidir maʼnoda Ibn al-Kalbiyga qaytgan deb oʻylagan. Keyinchalik matnga koʻproq butlar haqida maʼlumot berilgan ilova ham qoʻshildi. Matnning boshqa tahrirlari saqlanib qolmagan, ammo mavjud boʻlishi mumkin. Yoqut al-Hamaviy (vaf. 1229) matndan uzoq iqtibos keltirgan va bu iqtiboslarda „Kitob al-Asnom“ning qoʻlyozmalarida uchramaydigan baʼzi materiallar mavjud. Shuning uchun Ibn al-Kalbiyni koʻp asrlik shaxsiy hisobotlar toʻplami boʻlgan asar muallifi deb boʻlmaydi.

## Kashf etilishi
20-asrning birinchi yarmida misrlik filolog Ahmad Zakiy Posho matnni kashf etgan. U Damashqdagi kim oshdi savdosida saqlanib qolgan yagona qoʻlyozmani sotib olgan edi. Uning keng kolleksiyasidagi koʻplab qoʻlyozmalardan biri 1934-yilda vafotidan keyin davlatga hadya qilingan. Zakiy posho oʻz kashfiyoti haqida XIV Xalqaro sharqshunoslar kongressida eʼlon qilgan.

## Mavzular
**Arabistonning diniy manzarasi:**

Qur’on 71:23-oyat besh butparastlik xudolarining nomini aytadi. Bular: Vadd, Suvoʻ, Yagʻuz, Yaʼuq va Nasr . Ibn al-Kalbiy, Ibn Is’hoq bilan birga, ularga ibodat qilinishini Janubiy Arabiston bilan bogʻlaydi. Bundan farqli oʻlaroq, shimoliy va markaziy arab qabilalari „Allohning qizlari“ (Ular sanamlarni Allohning qizlari degan qarashda boʻlganlar): Lot, Uzzo va Manotni afzal koʻrganlar (Qur’on 53:19-20). Umuman olganda, sakkizta Qur’ondagi butparastlik xudolari Islomdan oldingi Arabistonning diniy sahnasida hukmronlik qiladi, garchi „Qizlar“ Hijozga mosroq boʻlganligi sababli yuqori maqomga ega edilar. Ibn al-Kalbiyning yozishicha, Shimoliy Arabistonning Nizor qabilasi odatda shunday deb hayqirardi:

„Mana men, Allohim! Men shu yerdaman! (Labbayka Allohumma! Labbayka!) Mana men! Sening boshqa sheriging yoʻq! Sen uning ustidan ham, uning mulkida ham hukmronsan“. Ular oʻzlarining xudolarini unga sherik qilib, ishlarini uning qoʻliga topshirib, *talbiyot* orqali uning birligini eʼlon qilishardi.

Shu bilan birga, Arabiston butlarga sigʻinishiga qaramay, Ibn al-Kalbiyning aytganidek, haniflar deb atalgan odamlar orasida Ibrohimning sof tavhidining qoldiqlariga eʼtiqod qiluvchilar saqlanib qolgan. Shuning uchun Ibn al-Kalbiy bunday yozgan:

„Lekin [arablar oʻrtasida tarqalgan butparastlik va shirkka qaramasdan] Ibrohim va Ismoil davridagi eʼtiqodda qolganlar ham bor ediki, ular [arablar] oʻz marosimlari – muqaddas joyni hurmat qilish, uni tavof qilish, *haj*, *umra amallari -* ʿArafa va Muzdalifada turish, qurbonlik qilish uchun jonivorlarni soʻyish va qurbonlik qilish, *ihlol* [yaʼni *talbiya* ] kabi ibodatlarga amal qilish bilan birga *Haj* va *umra*ga tegishli boʻlmagan narsalarni ham kiritishgan“.

**Kaʼba:**

Azraqiyga koʻra, Hubal Muhammad davridan oldin Makka Kaʼbasida joylashgan asosiy xudo boʻlgan. Xuddi shunday, Ibn al-Kalbiy Hubalni Qurayshning asosiy xudosi sifatida belgilaydi. Arxeologik nuqtai nazardan, faqat bitta Nabatiy yozuvida Dushara xudosining epiteti sifatida „Hubal“ qayd etilgan. Boshqa musulmon manbalari ham Hubalning Kaʼbada kichik xudolar va muqaddas toshlar bilan birga hurmat qilinishini tasdiqlaydi.

Ibn al-Kalbiy Makkada joylashgan boshqa „Kaʼba“ deb nomlangan islomdan oldingi uchta ziyoratgohni ham keltirgan.

**Butlar:**

Ibn al-Kalbiyning yozishicha, but yoki *asnom* odamga oʻxshatib yogʻochdan, oltindan yoki kumushdan yasalgan hurmatga sazovor haykalchadir. Ammo toshdan yasalgan boʻlsa, *avton* deyiladi. Qur’onda „but“ yoki „haykal“ uchun ishlatiladigan soʻzlar *vatan* (koʻplik: *avtan*) va *sanam* (koʻplik: *asnom*) soʻzlaridir. Bu atamalar asosan oʻtmishda yashaganlarni tasvirlashda qoʻllaniladi (Qurʼon 22:30 bundan mustasno), holbuki u zamonaviy vaziyatlar uchun *togʻut* va *jibt* kabi atamalarni ishlatadi, garchi ikkala atamaning ham aniq maʼnosi aniq boʻlmasa-da, ikkinchisi Qur’on 4:51 da kelgan *hapax legomenon* (faqat bir marta qoʻllaniladi degan maʼnoni anglatadi). Bu ikki atama raqib monoteistik guruhlarga qarshi butparastlikda qandaydir ayblovni tasvirlash uchun ishlatilishi mumkin.

**Koʻpxudolikning kelib chiqishi:**

Ibn al-Kalbiy Ibrohimning asl tavhidi Muhammad alayhissalomgacha boʻlgan shirkka qanday qilib muvaffaqiyatli aylanganligini tushuntirish uchun ikkita kelib chiqish afsonasini (etiologiyasini) keltiradi. Birinchisi, arablarning Banu Xuzoa qabilasining boshligʻi Amr ibn Luhay bilan boshlanadi. Amr Makka ustidan nazoratni qoʻlga oldi. Amr keyinroq Suriyadagi al-Balqa shahriga borib, u yerda butlarni ulugʻlash haqida bilib oldi. U yerda bir qancha butlarni yigʻib, Kaʼbaga qaytdi va u yerga oʻrnatdi. Keyinchalik, kimdir Makkaga ziyorat qilish uchun kelsa, ehtirom va muhabbat belgisi sifatida uzoqdan tosh va butlarni olib ketadigan boʻldi. Bu butparastlik va mushrikchilikning tarqalishiga sabab boʻldi va Ibrohimning asl eʼtiqodini unutishga olib keldi. Bu qissa Ibn Is’hoq yozganlaridan ham maʼlum.

Ikkinchi va uzoqroq tushuntirish ertaroq boshlanadi. Odam Atoning avlodlari ikki oʻgʻli Shis va Qobil orqali asl, haqiqiy eʼtiqodga nisbatan turli yoʻllarni bosib oʻtadilar. Shisning avlodlari oʻz eʼtiqodlarini saqlab qolishsa, Qobilning avlodlari begunoh sabablarga koʻra (ularni eslash uchun) ajdodlarining haykallarini yaratishni boshlaydilar. Vaqt oʻtishi bilan odamlar oʻz nomidan shafoat qiladilar degan umidda bu haykallarni hurmat qila boshlaydilar. Keyinchalik bu butga sigʻinishga aylanadi. Ibn al-Kalbiy keltirgan ikkinchi versiya, Suriya *xazinalari gʻoridagi* butparastlikning kelib chiqishi haqidagi afsonaga, ayniqsa uning dastlabki arabcha tarjimasi orqali „Kitob al-Majal“ga qiyoslangan. Bu, shuningdek, 5-asr tarixchisi Sozomen tomonidan tasvirlangan butparastlikning kelib chiqishi haqidagi boshqa afsonaga oʻxshatilgan.

## Maʼlum boʻlishi
Al-Masudiy (vaf. 956) va Yoqut al-Hamaviy (vaf. 1229) tahririni hisobga olmaganda, 20-asrda Misrdagi matnning qoʻlyozmasi topilmaguncha va nashr etilgunga qadar „KItob al-Asnom“ islom olamida koʻp jihatdan nomaʼlum edi. Yoqut oʻzining „Maʼjum al-buldon“ ida matndan koʻp iqtibos keltirganidan Yuliy Velgauzen (1844–1918) Ibn al-Kalbiy asari bilan uning asosiy qoʻlyozmasi topilgunga qadar Yoqutning iqtiboslari orqali ishlab kelgan.

## Ishonchlilik
Ibn al-Kalbiyning „Kitob al-Asnom“i arxeologik jihatdan islomgacha boʻlgan davrda arab dini uchun ishonchli manba hisoblanmaydi. Butparastlik oʻtmishi haqidagi islom anʼanalari birinchi boʻlib Gerald Hoting tomonidan oʻzining „Butga sigʻinish gʻoyasi va Islomning paydo boʻlishi“ (1999) kitobida jiddiy oʻrganilgan. Hoting uchun islomgacha boʻlgan arab tarixiga qarshi turadigan va keyingi islom manbalariga bogʻliq butparastlik ayblovlari Qur’onda yoʻq edi. Hotingga koʻra, butparastlikda ayblash boshqa monoteistik raqobatchilarga qarshi umumiy ritorik qurol edi. Bundan tashqari, u arab dinini aks ettiradigan arab urf-odatlari toʻplami boʻlishidan farqli oʻlaroq, uni „musulmon tushunchalari va munosabatlarini aks ettirish uchun moslashtirilgan xarakterli monoteistik anʼanalar va gʻoyalar toʻplami“ deb tushunish yaxshiroq. Hotingning fikricha, anʼanadagi xudolarning baʼzi nomlari tarixiy boʻlishi mumkin, ammo bunday nomlar zamonaviy arablarning teoforik nomlaridan olingan boʻlishi ham mumkin. Bu xudolar haqidagi islomiy qarashlar, oʻz navbatida, bunday xudolarning mavjudligi haqidagi xulosalar ustiga qurilgan keyingi taxminlarni aks ettiradi. Xuddi shunday, Kristian J. Robin va Jeremi Schiettecatte *"Kitob al-Asnom"* da geografik yaqinlik va siyosiy ittifoqlar haqidagi noaniq xotiralardan kelib chiqqan Qahtanning (Janubiy arablarning afsonaviy ajdodi) uchinchi avlodi deb koʻrsatilgan Saba' ismli soʻnggi ajdodning nasl-nasabi keyingi, yakuniy ajdod ekanligini izohladilar.

Arxeologik yozuvlar ham Ibn al-Kalbiy matni bilan ziddiyatli boʻlgan. Misol uchun, Islom arafasida Janubiy Arab dinini tasvirlaganiga qaramay, Himyarlar podshohi Malkikarib Yuxamin milodiy IV asrning soʻnggi choragida tavhidni qabul qilganidan keyin Janubiy Arabistondan hech qanday koʻpxudolik manbalari maʼlum emas. Islomgacha boʻlgan Arabistonda, kengroq aytganda, IV asrdan keyin Qur’onda nomi tilga olingan sakkizta butparast xudolarning hech birining arxeologik topilmalari maʼlum emas. Oddiy arxeologik sukunatdan farqli oʻlaroq, arxeologik manbalar miloddan avvalgi V asr boshlarida koʻpxudolik doiralarining keskin yoʻq boʻlib ketishini tasvirlaydi. Bundan tashqari, Ibn al-Kalbiyning islomgacha boʻlgan Huzaliy sheʼriyatini shirk bilan bogʻlashi, aslida Huzaliy sheʼriyatining asosida tasvirlangan diniy marosimlar turiga zid keladi. Keng maʼnoda olib qaralsa, Ibn al-Kalbiyning Arabiston boʻylab diniy toshlar yoki haykallardan marosimlarda foydalanish tasviri, arxeologik nuqtai nazardan, bularning hech biri shimoli-gʻarbiy Arabiston va Nabatiyadan tashqaridagi biron bir davrida maʼlum emasligi bilan zid keladi. Shunday qilib, Xristian Julien Robin Ibn al-Kalbiyni bunday amaliyotlarning koʻlamini va bu marosim ob’ektlaridan umumiy foydalanishni boʻrttirib koʻrsatgan deb talqin qiladi.

## Oʻxshash asarlar
Ibn al-Kalbiyning „Kitob al-Asnom“i bilan bir qatorda islomdan oldingi Arabistondagi din (ayniqsa, koʻpxudolik) haqida asosiy islomiy manbalariga at-Tabariy (birinchi navbatda uning „Paygʻambarlar va podshohlar tarixi“) va Ibn Is’hoq (as-Siyra an-Nabaviyya) asarlari kiradi. Azraqiyning „Makka haqidagi xabarlar kitobi“ ham mavjud. Islomgacha boʻlgan arab dinini taʼriflashga qoʻshimcha urinishlar orasida Masʼudiy (vaf. 345/956), Shahristoniy (vaf. 548/1153) va hatto vahhobiylik asoschisi Muhammad ibn Abdulvahhob (vaf. 1206/1792) kabi diniy olimlar ham bor. Al-Johiz (vaf. 868) Ibn al-Kalbiy nomi bilan bir xil asar yaratgani aytiladi, lekin u yoʻqolgan.

## Nashrlar

* Ibn al-Kalbiy, Kitob al-Asnom, tahr. R. Klinke-Rozenberger. Leyptsig: O. Xarrasovits, 1941-yil.
* Ibn al-Kalbiy, Hishom ibn Muhammad ibn as-Soib. „Kitob al-Asnom“: "Abu al-Munzir Hishom ibn Muhammad ibn as-Soib al-Kalbiy. Ahmad Zakiy tomonidan tahrirlangan. 3-nashr. Qohira: Matbaʼat Dor al-Kutub al-Misriya, 1995-yil.

## Tarjimalar

*  Ingliz tiliga tarjima.

## Manbalar