open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rashid Hamroyev

**Rashid Hamidovich Hamroyev** (1937.27.8, Buxoro - 1985.5.9, Toshkent) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1984). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1961). Toshkent teatr va rassomlik sanʼ-ati institutida kafedra mudiri (1961—76), Toshkent madaniyat instituti dotsenti (1974-yildan). Yirik musiqiy-sahnaviy va simfonik musiqa janrlarida ijod qilib, "Zulmatdan ziyo" (1965), "Tong oldidan" (1972), "Shayx Sanʼon" (1980) operalari, 4 simfoniya (1965-85), fortepiano (1961), skripka (1973) va orkestr uchun kon-sertlar, "Abu Ali ibn Sino" vokal-simfonik poemasi, shuningdek, torli kvartet, turli kamer musiqa asarlari, musiqali dramalar kabi milliy ohanglar bilan sugʻorilgan, dramatik va lirik jozibador asarlar muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1966).

## Manbalar

## Havolalar
* Nekrolog
Ergash Hamroyev

**Hamroyev Ergash** (1909, Fargʻona, Rishton qishlogʻi – 1942.15.2, Smolensk) – milliy kino asoschilaridan, kinodramaturg, aktyor. Leningrad sahna sanʼati texnikumini tugatgan (1930). „Yuksalish“ (Yoʻldosh), „Ajoyib ish“ (Ergash), „Ramazon“ (Temur), „Yigit“ (Poʻlat) kabi birinchi oʻzbek filmlarida bosh rollarni ijro etgan. „Tohirning xanjari“ nomli pyesa, „Otalar“, „Xizmatchi“ nomli sse-nariylar yozgan. Ikkinchi jahon urushida qalok boʻlgan.
Boʻritosh Hamroyeva

**Boʻritosh Hamroyeva** (1950.9.7, Qarshi shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Qarshi shahridagi 4-, 1977—2002-yillarda 5-maktabda kimyo fani oʻqituvchisi.
Guli Hamroyeva

**Guli Razzoqovna Hamroyeva** (02.12.1946, Toshkent — 16.04.2023) — balerina, baletmeyster, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1983). Razzoq Hamroyevnnj qizi. 1966-yil Toshkent xoreografiya bilim yurtining "balet artistkasi" ixtisosligi, 2001-yil Toshkent davlat milliy raqs va xoreografiya Oliy maktabining "baletmeyster-rejissyor" ixtisosligi boʻyicha tugatgan. 1966-yildan Navoiy nomidagi Katta opera va balet teatrida avval balet raqqosasi, 2000-2002-yillar balet direktori, 2002-yildan pedagogrepetitor. 2002-yildan Toshkent davlat milliy raqs va xoreografiya Oliy maktabining rek-tori. "Boqchasaroy favvorasi" (Zare-ma), "Don Kixot" (Kitri), "Esmeral-da" (Esmeralda), "Spartak" (Egina), "Sevgi tumori" (Chundari), "Jizel" (Mirta), "Oqqush koʻli" (Oqqush va ispancha raqs), "Zolushka" (Ugay ona), "Ispan miniatyuralari" (Ispan qiz), "Kar-men" (Karmen), "Korsar" (Gulnora), "Nasriddin sarguzashtlari" (Nasrid-dinning xotini), "Kleopatra" (Kle-opatra), "Jonlangan miniatyuralar" (Kanizak) kabi spektakllarda asosiy rollarni ijro etgan. Lirizm, psixo-logik teranlik, nafis harakat, xoreografik imo-ishora va harakatlarda u noyob uygʻunlikka erishdi. Raqqo-saning inson hissiyotlari, ichki kechinmalarini raqs harakatlarida mohirona yetkazishida oʻziga xos tahlili koʻzga tashlanadi. "Dilorom" (Di-lorom), "Semurg" (Parizod) kabi filmlarda suratga tushgan. H. hayoti va ijodiga bagʻishlangan "Bolero" hujjatli filmi ishlangan (1995).

## Manbalar
Komil Hamroyev

**Komil Moʻminovich Hamroyev** (1944.9.8, Jondor tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Jondor tumanidagi 5-maktabda matematika oʻqituvchisi, oʻquv boʻlimi mudiri, 1970—2004-yillarda 6-mak-tabda oʻquv boʻlimi mudiri, maktab direktori, matematika oʻqituvchisi.
Murodbek Hamroyev

**Murodbek Karimovich Hamroyev** (1936.1.1, Olmaota — 1983.14.2, Toshkent) — adabiyotshunos olim, filologiya fanlari doktori (1964), professor (1975). SSSR Pedagogika Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1979). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1959). Qozogʻiston Fanlar akademiyasi Adabiyot va sanʼat institutida, akademiyaning uy-gʻurshunoslik boʻlimida ishlagan (1961—74), Qozogʻiston Fanlar akademiyasi Pedago-gika fanlari ilmiy tadqiqot institutida (1975—76), Oʻzbekiston Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot institutida direktor oʻrinbosari (1976), direktor (1977— 83). Asosiy ilmiy ishi turkiy sheʼr tuzilishi asoslari mavzuida. Asarlari turkiy xalqlar mumtoz va hozirgi zamon sheʼriyatining qiyosiy tahli-liga, uning umumiy qonuniyatlari va asosiy xususiyatlarini koʻrsatishga bagʻishlangan. H. "Uygʻurcha-ruscha adabiyotshunoslik terminlari lugʻati" (1974), "Asarlar osha soʻnmas soʻz" (1969), "Asrlar sahifasi" (1972), "Navoiy va uygʻur adabiyoti" va boshqa asarlar muallifi.

## Manbalar
* Osnovn tyurskogo stixoslojeniya, Alma-Ata, 1963; Istoriya, teoriya, masterstvo, Alma-Ata, 1964; Rassvet kultur! uygurskogo naro-da, Alma-Ata, 1967; Ocherki teorii tyurkskogo stixa, Alma-Ata, 1969; Uygurskaya literatura (Uchebnik), 2 izd., Alma-Ata, 1977.
Oydinniso Hamroyeva

**Oydinniso Hamroyeva** (1952.30.7, Kattaqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetida tahsil olgan (1978). 1972-yildan Kattaqoʻrgʻon tumanidagi 35-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi boʻlib ishlagan, 1995-yildan maktab direktori oʻrin-bosari lavozimida faoliyat yuritgan.

## Manbalar
Nuriddin Hamroqulov

**Nuriddin Hamroqulov** (1946-yil 18-iyun, Andijon — 2023-yil 1-avgust) — xonanda, O‘zbekiston SSR xalq artisti (1987). Jarangdor, lirik ovoz sohibi.

## Faoliyati
Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida taʼlim olgan (1971—1973). Ijodiy faoliyatini Andijon teatridan boshlab (1967 — 1973), Haydar („Nurxon“), Ravshan („Ravshan va Zulxumor“) kabi obrazlarni yaratgan. Anʼanaviy va zamonaviy xonandalik yoʻllarini Oʻ.Nuraliyev, Tursunboy Qodirovlardan oʻrgangan. Andijon viloyati filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1983—1993). Keyinchalik, asosan, konsert ijrochiligi bilan shu-gʻullangan. Repertuaridagi mumtoz („Samarqand Ushshogʻi“, „Toshkent Irogʻi“), zamonaviy bastakorlar ashulalari („Talqinroz“, „Oq qush“, R.Yusupov va boshqalar) hamda oʻzi bastalagan („Olamni saqlang“, „Raʼno“, „Soy koʻrdim“, „Shirinliging“, „Kuldi bahorim“ kabi) qoʻshiqlari taʼsirchan va yoqimli. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonotekasi, gramplastinka (1968, 1971, 1972) va kompakt disklarga yozilgan.

## Vafoti

O‘zbekiston xalq artisti Nuriddin Hamroqulov 2023-yilning 1-avgust sanasida vafot etdi.

## Manbalar
Hamroqulqori Muhammadrasul oʻgʻli Toʻraqulov

**Hamroqulqori Muhammadrasul oʻgʻli Toʻraqulov** (1872 — hozirgi Beshariq tumani Shoberdi qishlogʻi — 1943; 1967-yil Beshariqqa qayta dafn etilgan) — hofiz, sozanda (dutor); Qoʻqon (Beshariq) hofizlik maktabining yirik vakili, Fargʻona — Toshkent mumtoz musiqa yoʻllarining bilim-doni. Jarangdor, oʻtkir, kuchli va shirador tenor ovozi sohibi. Dastlab Toʻraqul bobosidan dutor, otasidan doira chalish koʻnikmalarini oʻzlashtirgan. Keyinchalik Xoliqqori (Xol-qori)dan qiroat hamda xonandalikni, margʻilonlik Matxoliq hofizdan esa mumtoz ashula namunalarini oʻzlashtirgan. Fargʻona vodiysi va Toshkentda xalq sayillari, "bozori shab"larda qatnashib shuhrat qozongan. Reper-tuaridan mumtoz va zamonaviy ashu-lalar, ayniqsa, Navoiy, Miskin. Xislat, Muqimiy, Haziniy, Furqat, Fazliy, Qoriy, Kamiy, Xurshid, Charxiy sheʼrlariga, shuningdek oʻzi toʻqigan gʻazallarga aytgan katta ashula namunalari keng oʻrin olgan ("Inna fatahno", "YO hayot an-nabi", "Bevafo dunyo", "Xarob etma", "Suvora". "Chaman bezandi", "Bu gul-shan", "Yovvoyi Ushshoq", "Muncha ham", "Bir kelsun", "Ey, dilbari jo-nonim" va boshqalar). Ayniqsa, "Patnus Ush-shogʻi" bilan shuhrat qozongan. 1900-yillarda "Pishushiy Amur" (Riga) firmasi tomonidan H. ijrosidagi ashu-lalarni grammofon plastinkalariga yozib olingan.

H. ijro anʼanalarini ʼ.Rajabov, J.Sultonov, A. Haydarov, M.Uzoqov, B. Mirzayev, R.Mamadaliyev, T. Karimov, Sh.Boyqoʻziyev, M.Ahmedov kabi xonan-dalar davom ettirishgan.
Hanbaliylik

**Hanbaliylik** — sunniylikaash diniy-huquq mazhablaridan biri. Ibn Hanbal asos solgan. Hanbal tizimi oʻta torligi, har qanday koʻrinishdagi "yangilik"ka, diniy masalalarda erkin fikr yuritishga qarshiligi, shariat ahkomlariga rioya etishda qatiy turishligi bilan ajralib turadi. Hanbal tarafdorlari Qurʼon va hadislarni erkin talqin| etish yoʻlidagi har qanday urinishlarni qoralaganlar. Shuning uchun ham (eu mazhab keng tarqalmagan. Faqat IX-asrning 2-yarmida arab xalifaligida muʼtaziliylarning va ilohiyot yoqasidagi hurfikrlilikning taʼqib ostiga olinishi tufayli Hanbaliylik taʼsiri birmuncha kengaygan va XI-asrda mustaqil mazhabga aylangan. X-asrda Eronda, XI-asrdan XV-asrgacha Suriya va Falastinda Hanbaliylik izdoshlari koʻp boʻlgan. Undan keyingi asrlarda Hanbaliylik tarafdorlari yana kamayib ketgan. Hozirda Hanbaliylik Saudiya Arabistonda rasman eʼtirof etilgan, boshqa mamlakatlarda kam uchraydi.
Hangaronsoy

**Hangaronsoy** — Surxondaryo viloyatidagi daryo, Surxondaryoning oʻng irmogʻi, uz. 82&nbsp;km, havzasining maydoni 55,8&nbsp;km. Hisor tizmasining janubiy tarmoqlari boʻlgan Ketmonchopti togʻlarining janubiy etaklaridagi buloqlardan boshlanadi. Boshlanish qismida (Avlod qishlogʻigacha) Qoʻrgʻondara, keyinroq Kofrun qishlogʻigacha — H. nomi bilan maʼlum. Boysun qishlogʻidan quyiroqda daryo oʻzani ikkiga boʻlinadi; oʻng oʻzani Olaqoʻton (uz. 35&nbsp;km) deb ataladi. Botmabuloq qishlogʻi yonida yerosti grunt suvlarining qoʻshilishi natijasida suvi nordon-shoʻrroq. Bandixon tangisi yonida ikkita oʻzan yana birlashib daryo Kof-run nomini oladi. Qoraqat tangisidan quyiroqda daryo koʻp sonli soylarga boʻlinib ketadi. Ulardan eng kattasi, quruq oʻzanli Taqir daryosi quyiroqda Taqirkoʻlsoy deb ataladi. Daryoni suv bilan taʼminlashda qor suvlaridan tashqari, unga yuqori qismida quyiladigan koʻp sonli buloqlar katta ahamiyatga ega. Shu bois H.dagi suv oqimi yil davomida deyarli bir tekis taqsimlangan. Daryoning oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Boysun qishlogʻi yonida 0,64 m3/sek. Oʻrgacha yillik suv sarfi 1,67 m3/sek. dan (koʻp suvli yilda) 0,190 m3/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgarib turadi. Toʻlinsuv davri mart — avgust oʻrtalarida boʻladi. Eng koʻp sutkalik suv sarfi aprel — iyulda kuzatiladi. Yillik eng kam suv sarfi oktabr — fevral oylari.
Handalak

**Handalak** (Me1o spapda1ak) — QOVOQDOShlar oilasiga mansub eng ertapi-shar qovun turi. Oʻzbekistonda H.ning Koʻkcha H.-14 (P.N.Dudko), sariq H., Zamcha, Koʻk Kallapoʻsh, Bosvoldi, Obi Novvot va boshqa na&tari koʻp ekiladi. Koʻkcha H.-14 navining shakli yalpoq, kichik, ogʻirligi 0,7 — 2,5&nbsp;kg.2 uyli oʻsimlik .Yuzasi silliq yoki bilinar-bilinmas tilimli. Toʻri toʻliq. Toʻni enli (1,5 sm) qoramtir-yashil tasma koʻrinishi-da. Mevasi pishish arafasida yashil, pishganda sariq rangda boʻladi. Uzoq joylarga tashishga chidamsiz. 1946-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish uchun davlat reyestriga kiritilgan. Sariq H.ning shakli biroz yalpoq, oʻrtacha kattalikda, ogʻirligi 1,2—2,3&nbsp;kg. Yuzasi qisman tilim-li, toʻri toʻliq, mayda katakli. Rangi sariq. Poʻsti yarim qattiq, eti sar-gʻish-oq, qalinligi 3,5—4 sm, tigʻiz, yumshoq, biroz shirinroq, hidli. tarkibida qand miqdori 4—5% (1,5 —2,4% saxaroza), quruq modda 6,1—7,8%. Niholi unib chiqqanidan soʻng mevasi 60—65 kunda pishadi. Hosildorligi 200—230 s/ga. Oʻzbekistonning janubiy rayonlarida, ayniqsa Samarqand viloyatida koʻp ekiladi.

## Adabiyot
* Yermoxin V.N., Karimov K.K., Oʻzbekiston qovunlari, T., 1969.

Abdulaziz Abbosov.
Haniflar

**Haniflar** — islom dini vujudga kelmasdan ilgari arablar orasida yakkahudolik gʻoyasini targʻib qilgan shaxslar. Musulmonlar rivoyatiga qoʻra, ular islomgacha Arabistonda qabila xudolariga sigʻinishni rad etgan, yakkahudoga astoy-dil ishongan, lekin xristianlikka ham, yahudiylikka ham qoʻshilmagan. Muhammad (sav) ham oʻz targʻibotini H.dan biri sifatida boshlagan. Qurʼonda Ibrohim ham hanif deb nomlangan, uning chinakam yak-kaxudolikka asoslangan dinini Muham-mad (sav) tiklagan, deb hisoblanadi.

8—9-asrlardan boshlab musulmon adabiyotida H. koʻpincha "musulmonlar", islom esa "xaniflik dini" maʼnosida ishlatilgan. Sufiylar ham oʻzlarini H. deb atashardi.
Hamshira (maʼnolari)

**Hamshira**:

* Hamshira — oʻrta maʼlumotli tibbiyot xodimi.
* Hamshira (jurnal) - "HAMSHIRA" — hamshiralar, feld-sherlar va b.
Hamshira

**Hamshira** — oʻrta maʼlumotli tibbiyot xodimi. Davolash-profilaktika muassasalarida hamshira vrach yordamchisi boʻlib, u bilan hamkorlikda ish olib boradi. Hamshira bemorlarni parvarish qilish, haroratni oʻlchash, dori tarqatish, davolash muolajalari (kompress, gorchichnik qoʻyish va hokazo) va boshqa vazifalarni bajaradi. Hamshiralar turli tibbiyot muassasalari (kasalxona, poliklinika, dispanser, sanatoriy va boshqalar)da, shuningdek, yasli va bolalar bogʻchasida xizmat qiladi. Hamshiralikka tibbiyot kollejlarida oʻqitiladi. Toshkent pediatriya tibbiyot instituti, Toshkent tibbiyot akademiyasi hamda boshqa tibbiyot oliy taʼlim muassasalarida alohida fakultet mavjud boʻlib, unda oliy maʼlumotli hamshiralar tayyorlanadi.

## Manbalar
Harakat nomi

**Harakat nomi** — feʼlning ishharakat nominigina bildiruvchi, zamon, shaxs-son, mayl kabi maʼnolarga ega boʻlmaydigan funksional shakli. Feʼlning bu shakli -(i)sh, -(u)v, moq affikslari yordamida hosil boʻladi; oʻqish, yozuv, aytmoq kabi.

Harakat nomi shakllari ishharakatning baja-rilishi yoki bajarilmasligini va ular bilan bogʻliq maʼnolarni bildirmaydi, balki harakat-holatning oʻzini ataydi, yaʼni harakat-holatning atamasi hisoblanadi. Shuning uchun ham ular otga xos grammatik koʻrsatkichlarni qabul qila oladi, gapda otning sintaktik vazifalarini bajaradi. U rus tilidagi feʼlning noaniq shakli va gʻarb tillaridagi infinitiv shakliga ekvivalentdir. -sh/ish va moq koʻrsatkichlari bilan hosil qilinuvchi shakllar baʼzan lik affiksi bilan qoʻllanishi mumkin: borishlik, bormoqlik. Biroq bu adabiy til uchun meʼyoriy holat emas. -v /-uv affiksi bilan yasaluvchi shakl nisbatan kam qoʻllanadi. U qoʻshilganda, feʼl oʻzagi muayyan oʻzgarishlarga uchraydi: oʻqi— oʻquv, ishla — ishlov. Bu shakldagi koʻplab feʼllar otga koʻchgan: saylov, qistov, tanlov, oʻquv. Harakat nomining har uch shakli ham feʼllarning boʻlishsizlik koʻrsatkichi ma affiksini qabul qilmaydi. Harakat nomining boʻlishsiz shakli -maslik affiksi yordamida hosil qilinadi: bormaslik, kelmaslik, aytmaslik. Boʻlishsizlik shaklining har uchala koʻrsatkich uchun umumiyligi ularning maʼnoga koʻra jiddiy farqqa ega emasligini koʻrsatadi.

Sintaktik vazifasi: gapda ega tarkibida keladi

Ilhomjon Madrahimov.
Harakatsizlik

**Harakatsizlik** — shaxsning normativ hujjatlarda bajarishi shart qilib belgilangan muayyan harakatlarni bajarmaslikda ifodalangan ijtimoiy xavfli, ongli va sust xulq-atvori. Muayyan tarzda harakat qilish lozimligi bir qator holatlarga koʻra yuzaga kelishi mumkin. Shaxs bajarishi shart qilib belgilanadigan harakatlar avvalo bevosita qonun yoki qonun asosida chiqarilgan hujjatlarda koʻrsatiladi. Mast holatda avtotransport vositasini boshqarayotgan shaxs yoʻl harakati xavfsizligi qoidalariga rioya qilishi shart. Shartnoma boʻyicha qabul qilingan majburiyatlarni bajarmaslik ham jinoiy H.ni keltirib chiqarishi mumkin. Mansabdor shaxsning oʻz xizmat vazifasi yuzasidan bajarishi shart va mumkin boʻlgan harakatlarni qasddan bajarmasligi fuqarolarning huquqlari yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga koʻp miqdorda zarar yoki jiddiy ziyon yetkazilishiga sabab boʻlsa. tegishli jazo belgilanadi. Oʻzbekiston Jinoyat kodeksida bu xildagi jinoyatlar uchun jazo bel-gilangan (JK, 208, 301-moddalar).
Harbiy asirlar

**Harbiy asirlar** (xalqaro huquqda) — urushayotgan tomon qurolli kuchlariga (shu jumladan koʻngilli partizan otryadlari, qarshilik koʻrsatish harakati qatnashchilari va boshqalar) mansub boʻlib, dushman qoʻliga tushib qolgan kishilar,harbiy muxbirlar, savdo floti va fuqaro aviatsiyasining ekipaj aʼzolari va boshqalar boʻlishi mumkin. Harbiy asirlik maqomi quruqlikda urush olib borish qonun-qoidalari haqidagi Nizom (1907-yilgi 4-Gaaga konvensiyasiga ilova) va Harbiy asirlar bilan qilinadigan muomala toʻgʻrisidagi Jeneva konvensiyasi (1949)ga binoan tartibga solib turiladi. Ushbu Konvensiyaning 4-moddasida kimlar harbiy asirlar boʻlishi mumkinligi va ularning huquqiy maqomi koʻrsatilgan. Harbiy asirlarga nisbatan uru-shayotgan tomonlar insoniy munosabatda boʻlishlari lozim. Ularni oʻldirish, jismoniy ziyon yetkazish, ular ustida ilmiy yoki tibbiy tajriba oʻtkazish man etiladi. Harbiy asirlar vaqtincha dushman qoʻlida hisoblanib, dushman tomoni ularning takdiriga toʻliq javob beradi. Harbiy asirlar faqat oʻzining ism-sharifi, unvoni, tugʻilgan vaqti va shaxsiy raqamini aytishga majbur, ular qandaydir maʼlumotlar olishga majbur qilinmasligi lozim. Harbiy asirlar oʻz mehnatiga haq olishi, hayot uchun xavfli va qadr-qimmatni pastga uruvchi ishlarga jalb etilmasligi kerak. Harbiy asirlar oʻzlari uchun maxsus moʻljallangan la-gerlarda joylashtirilishi mumkin. Ular oziq-ovqat, kiyim-kechak va tibbiy yordam bilan taʼminlanishlari lozim. Harbiy asirlarga yakka tartibda intizomiy va jinoiy jazo qoʻllanishi, lekin faqat bir qilmish yoki jinoyat uchun bitta jazo belgilanishi mumkin. Harbiy asirlarning qochib ketishi jinoiy xat-ti-harakat emas, agar u muvaffaqiyatli amalga oshmasa, Harbiy asirlar faqat intizomiy jazoga tortiladi. Urush tugagandan soʻng davlatlar barcha Harbiy asirlarni maxsus kelishuvlar asosida umumiy repatriatsiya tartibida doimiy yashash joylariga qaytarishlari lozim. Qisman repatriaiiya urush tugagunga qadar ham oʻtkazilishi mumkin.

"Xalqaro qurolli mojarolar qurbonlarini himoya qilishga taalluq-li" (1949-yil 12 avgust) Jeneva konvensiyalariga 1977-yil 8-iyundagi I Qoʻshimcha protokolda Harbiy asirlar tushunchasi urush olib borish usullarini hisobga olgan holda kengaytirilgan (43-modda) hamda Harbiy asirlar maqomi berilishining kafolatlari mustahkamlangan (44, 45 va 77-moddalar).

Oʻzbekiston Respublikasi 1949-yilgi Jeneva konvensiyalari va 1977-yilgi ularga qoʻshimcha Protokollarga 1993-yilda qoʻshilgan. Mamlakatimizning mazkur xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilishi barcha fuqarolar zimmasiga xalqaro gumanitar huquq qoidalariga rioya etish, shuningdek, ana shu shartnomalarga amal qilinishini taʼminlash masʼuliyatini yuklaydi.

## Adabiyot
* Xalqaro gumanitar huquq: Jeneva kon-vensiyalari tuplami, T.. 2002; Xalqaro guma-nitar huquq. Insonparvarlik va xayrixohlik muammolari instituti (masʼul muharrir A.X. Saidov), T., 2000.
Harbiy baza

**Harbiy baza** — maxsus jihozlangan, strategik jihatdan qulay hudud; undagi jangovar va kundalik faoliyat uchun zarur qurol, oʻq-dori, oziqovqat zaxiralari va boshqa moddiy vositalar bilan joylashgan qoʻshinlar.

Harbiy bazalar raketa, aviatsiya, harbiy dengiz va umumiy maqsaddagi bazalarga boʻlinadi. Bugungi kunda koʻpgina yirik davlatlar turli mamlakatlarda oʻz Harbiy bazalariga ega.
Harbiy bilet

**Harbiy bilet** - Oʻzbekiston Respublikasida Mudofaa ishlari boshqarmalari tomonidan haqiqiy harbiy xizmatga chaqirilgan yoki zaxiraga oʻtkazilgan (isteʼfoga chiqarilgan) fuqarolarga beriladigan hujjat. Harbiy bilet harbiy xizmatda boʻlgan oddiy askar, matros, serjant shaxsini tasdiqlovchi, cheklanmagan muddatli hujjat hisoblanadi. Unda zaxiradagi fuqarolarningharbiy xizmatga aloqasi koʻrsatilgan. Harbiy xizmatda boʻlgan ofitserlar va generallarga shaxsiy guvohnoma beriladi. Ularga zaxiraga oʻtkazilganda yoxud isteʼfoga chiqishganda ofitserlik (generallik) Harbiy bileti beriladi.
Harbiy blok

**Harbiy blok** — davlatlarning umumiy siyosiy, iqtisodiy va harbiy vazifalarni hal etish uchun birgalikda harakat qilish maqsadida tuzgan harbiysiyosiy ittifoqi yoki shartnomasi. Harbiy bloklar tuzish jahonning ikki qutbga boʻlinishi sharoitida avj olgandi. AQSh va uning ittifoqchilari tomonidan Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkiloti (NATO) tuzilgan boʻlsa, sobiq SSSR va uning ittifoqchilari Varshava shartnomasi harbiy blokini tashkil qilgandilar (1955-yil 14-may). Bu hol oʻsha paytda har 2 qutb orasida ziddiyatning keskinlashishiga olib keldi. Sotsialistik tizim yemirilishi bilan SSSR, Albaniya, Bolgariya, Vengriya, GDR, Polsha, Ruminiya va Chexoslovakiya davlatlari aʼzo boʻlgan Varshava shart-nomasi oʻzoʻzidan barham topdi (1991-yil 1-iyul). Janubi-sharqiy Osiyo davlatlarining bir qismini birlashtirish maqsadida 1954-yil Manila (Filippin) shahrida AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Tailand, Filippin va Pokiston vakillari tomonidan imzolangan SEATO (Janubi-sharqiy Osiyo shart-nomasi tashkiloti) harbiy blokini esa 1975-yil sentabrda tarqatib yuborishga qaror qilingan. Yaqin va Oʻrta Sharqdagi harbiy siyosiy tashkilot — SENTO (Markaziy shartnoma tashkiloti) tuzilganda (1955) unga Buyuk Britaniya, Turkiya, Iroq, Eron va Pokiston aʼzo boʻlib kirgan edi. Bu tashkilot 1979-yil avgustda oʻz faoliyatini toʻxtatgan.
Harbiy jinoyatlar

**Harbiy jinoyatlar** - harbiy xizmatchilar, shuningdek, harbiy mashqni oʻtash davrida harbiy xizmatga majbur shaxslar tomonidan harbiy xizmatni oʻtashning belgilangan tartibiga qarshi qilingan jinoyatlar. Bunday jinoyatlar boʻysunmaslik, yaʼni buyruqni bajarishdan ochiqdan-ochiq bosh tortish, shuningdek, buy-ruqni boshqa tarzda qasddan bajarmaslik, boshliqqa qarshilik koʻrsatish yoki uni xizmat vazifalarini buzishga majbur qilish, boshliqni qoʻrqitish, uni haqorat qilish yoki boshliqning oʻziga boʻysunuvchini haqoratla-shi, marodyorlik, harbiy qism yoki xizmat joyini oʻzboshimchalik bilan tashlab ketish, dezertirlik, harbiy mulkni sakdash va undan foydalanish tartibini buzish kabi shakllarda namoyon boʻlishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasining JKda harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatni sodir qilganlik uchun tegishli jazo belgilangan (279—302-moddalar).
Harbiy jinoyatchilar

**Harbiy jinoyatchilar** -xalqaro huquqda harbiy jinoyatlarning, tinchlik va insoniyatga qarshi qaratilgan jinoyatlarning tashkilotchilari, vositachilari, rahbarlari, ijrochilari va ishtirokchilari. Bu jinoyatlarning turlari va tarkibi hamda jazo choralari xalqaro harbiy tribu-nallarning ustavlarida belgilab berilgan. Harbiy jinoyatchilar uchun individual jinoiy javobgarlik bir qancha xalqaro shartnomalar va bitimlar bilan, harbiy jinoyatlarning baʼzi turlari uchun esa ayrim mamlakatlarning jinoyat qonunlari bilan belgilanadi. Harbiy jinoyatchilar uchun jinoiy javobgarlikka tortishning hech qanday muhlati qoʻllanmaydi, boshpana huquqi ham berilmaydi. Harbiy jinoyatchilar tutib berilishi kerak.
Harbiy akademiya

**Harbiy akademiya** - Oʻzbekiston Qurolli Kuchlari uchun yuqori mala-kali komandirlar tarkibini va ilmiy kadrlarni tayyorlab beruvchi oliy oʻquv yurti (qarang Oʻzbekiston Respublikasi Kurolli Kuchlari akademiyasi).
Harbiy intizom

**Harbiy intizom** — barcha harbiy xizmatchilarning qonun. harbiy nizomlar, komandirlar (boshliqlar) buyruqlari bilan belgilangan tartib va qoidalarga qatʼiy va aniq rioya etishi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida Harbiy intizom har bir harbiy xizmatchining Oʻzbekiston Respublikasini himoya qilishga boʻlgan harbiy burchi va shaxsiy masʼuliyati, oʻz xalqiga misl-siz sadoqatini his qilishga asoslanadi. Harbiy intizom harbiy xizmatchidan harbiy qasamyodga sodiq boʻlishni, Oʻzbekiston Respublikasi qonunlari va Konstitutsiyasiga qatʼiyan boʻysunishni; oʻz harbiy burchini mohirlik va jasorat bilan bajarishni; harbiy ishni sidqidildan oʻrganishni; harbiy va davlat mulkini asrashni; harbiy xizmat qiyinchiliklarini mardonavor yengishni, harbiy burchni bajarish uchun oʻz jonini ham ayamaslikni; sergak boʻlishni, harbiy va davlat sirlarini qatiy saqlashni; harbiy xizmatchilar oʻrtasidagi harbiy nizomlarda koʻrsatib berilgan oʻzaro munosabatlarni qoʻllab-quvvatlashni, jangovar birodarlikni mustahkamlashni; komandirlarga (boshliqlarga) va bir-biriga hur.mat koʻrsatish, harbiy salom-alik va xushfeʼllik qoidalariga rioya qilishni; jamoat joylarida oʻzini munosib tutishni, nomunosib xatti-harakatlardan oʻzini va boshqalarni tiyib qolishni va fuqarolarning or va nomusini himoya qilishni talab etadi.

Harbiy intizom har bir harbiy xizmatchining xizmat vazifalariga ongli ravishda munosabati, yuksak huquqiy madaniyati asosida shakllanadi. Harbiy intizomning umumiy va aniq qonun-qoidalari 1996-yil 9-oktabrda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti, Qurolli Kuchlar Oliy Bosh Qoʻmondoni tomonidan tasdiqlangan "Oʻzbekiston Respublikasi qurolli Kuchlarining intizom Nizomi" asosida belgilab berilgan. Intizom Nizomi talablarining bajarilishini nazorat qilish komandir (boshliqlar) zimmasiga yuklatilgan.
Harbiy komissarlik

**Harbiy komissarlik**:=
_предатели _родины _полицаи _недобитки _отстойник с _нацистской _символикой. _Запиздить, _детишек _кошек _собачек _урыть, _полицаев _вздернуть, _сжечь _вражескую _автотехнику _кастрировав и _выколов   _глаза. Los.. при _полном _бездействии _мосгорвоенкомата и _чурок _черножопых. _смерть _легавым от _ножа!

 - shoʻro lar davrida harbiy safarbarlik va umumiy harbiy xizmatga chaqirish, zaxi-radagi harbiylarni hisobga olish ishlari bilan shugʻullanuvchi mahalliy harbiy boshqarish organi. Oʻzbekiston Respublikasida Harbiy komissarlik oʻrniga Mudofaa ishlari boshqarmasi (viloyat) va boʻlimlari (shahar va tuman) tuzilib, uning asosiy vazifasi: harbiy safarbarlikka tayyorlash va oʻtkazish, aholi va xalq xoʻjaligi resurslarini hisobga olish, yoshlarni harbiy xizmatni oʻtashga tay-yorlash va boshqa mudofaa tadbirlarini amalga oshirishdan iborat. Unga Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi va harbiy okrug qoʻshinlari qoʻmondonlari rahbarlik qiladi.
Harbiy musiqa

**Harbiy musiqa** — qoʻshinlarning harbiy mashq va tarbiya jarayonlari, tantanali (parad, koʻrik) va boshqa tadbirlarda qoʻllanadigan musiqa asarlari. Harbiy orkestr hamda ayrim harbiy sozanda (asosan, fanfara, truba, baraban ijrochi)lar tomonidan chalinadi. Oʻtmishda jangovar harakatlarda, qoʻshinlarni boshqarish, signal berish maqsadida ham qoʻllangan. Oʻrta Osiyoda karnay, surnay, nogʻoralarda zarbulfath (gʻalaba usuli)da kuylar, "Sarbozcha", "Usmoniya", "Askariy" kabi cholgʻu kuylar chalingan. Asosiy janrlar tarkibi — qoʻmondonlarni qarshi olish, saf tortish, yurish va motam marshlari, soqchilarni koʻrikdan oʻtkazish uchun va boshqa cholgʻu kuylar, shuningdek, harbiy (safda aytiladigan) qoʻshiq va boshqalardan iborat.

Harbiy musiqa — musiqaning qad. turi boʻlib, Qad. Misr, Ossuriya, Bobil, Xitoy, Yunonistonda keng rivoj topgan. Harbiy musiqa ning zamonaviy turlari Yevropada 16—17-asrlarda muntazam (yollanma as-karlardan iborat) qoʻshinlar keng rivoj topishi munosabati bilan qaror topgan. Oʻzbekistonda Harbiy musiqa namunalaridan P.Makarovning "Saf marshi", "Yosh musiqachilar marshi", "Vatan marshi", "Soqchilarni koʻriqdan oʻtkazish uchun musiqa"si (S.Yudakovning "Jon Oʻzbekiston" qoʻshigʻi asosida), R.Abdulla-yevning "Shodlik" marshi, shuningdek, "Tankchilar marshi" (S.Chernetskiy), "Gʻalaba" marshi (N.Ivanov-Radkevich), "Yulduz marshi" (J.F.Suza), "Tanta-nali marsh" (P.Chaykovskiy), "Shahri-zodaning marshi" (V.Runov) kabi asarlar mashhur. Saf qoʻshiqlaridan shahriDa-dajonovning "Qasamyod", "Oʻzbekiston posbonlari", "Oʻzbekiston Qurolli kuchlar qoʻshigʻi" va boshqa, A.Nazarovning "Serjant", P.Makarovning "Askarlar qoʻshigʻi", harbiy-vatanparvarlik ruhidagi asarlardan "Xalqim", "Yurtim" (Sh. Dadajanov), "Turkiston farzandi-miz" (K.Rahmatov), "Yigitlar" (D.Qar-shiyev) kabi qoʻshiqlar ommalashgan.

## Manbalar
Harbiy nizom

**Harbiy nizom**, Harbiy Ustav — qurolli kuchlar va qoʻshin turlarining qoʻshilma, qism va boʻlinmalaridan jangovar harakatlarda foydalanish tamoyillari, ularning maqsadlari vazifa va usullarini, harbiy xizmatchilarning majburiyatlarini, ular orasidagi oʻzaro munosabatlarni, kundalik turmush faoliyatini. harbiy xizmatni tashkil etish, oʻtash yoʻl-yoʻriqlarini izga soluvchi hamda odob-axloq normalarini va harbiy nizomni mustahkamlash asosini belgilab beruvchi rasmiy meʼyoriyhuquqiy hujjat.

Harbiy Nizom. jangovar va umumharbiy turlarga boʻlinadi. Jangovar Nizomlar qurolli kuchlar qism va boʻlinmalari turlarining jangovar tayyorgarlik asoslari hamda jangovar harakatlarni olib borishni belgilab beradi. Umumharbiy Nizomlar harbiy xizmatchilarning oʻzaro munosabatlari, ularning umumiy va lavozimga oid majburiyatlari, huquqlari, ichki, garnizon va qorovullik xizmatlarini oʻtash tartiblari va boshqalarni belgilovchi qurolli kuchlarning hamma turlari uchun umumiy majburiy qoidalardir.

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining Ichki xizmat, intizom, garnizon va qorovullik xizmatlari Nizomi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 9-oktabrdagi farmoni bilan, Saf nizomi Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirining 1996-yil 14-oktyabrdagi 238-sonli buyrugʻi bilan joriy etilgan.
Harbiy Nizom 4 ta boʻlib ular
-Ichki Xizmat nizomi uchta qism, o'n ikki bob, to'rt yuz uttiz sakkiz ta modda.
Harbiy Saf Nizomi
Harbiy Intizom Nizomi
Garnizon va Qorovul Nizomidir.
Harbiy orkestr

**Harbiy orkestr** - harbiy qism lardagi puflama sozlar orkestri. Harbiy guruhlarning tarkibi odatda kornetalar, karnaylar, baritonlar va saksafonlar kabi asboblarni o'z ichiga olgan. Kengaytirilgan holatda yogʻoch-puflama, shuningdek, valtorna, truba, trombon, bara-banlar va boshqa cholgʻular kiritiladi. Oʻrta Osiyoda oʻtmishda karnay, surnay, nogʻora, dovul va boshqalardan iborat Harbiy orkestr boʻlgan. 19-asrningʻ 2-yarmidan yevropacha turdagi Harbiy orkestr qoʻllanilmoqda. Oʻzbekistonda Qurolli Kuchlar, Ichki ishlar vazirligi, Milliy xavfsizlik xizmati qoʻshinlari, harbiy oʻquv yurtlari va shtablari qoshida jami 30 ga yaqin Harbiy orkestr faoliyat koʻrsatadi. Ular faoliyati (re-pertuari va boshqa masalalari)ni OʻzR mudofaa vazirligi Harbiy orkestrlar xizmati nazorat qiladi. Harbiy orkestr repertua-ridan harbiy musiqa namunalari, ayni paytda, Harbiy orkestr uchun maxsus yaratilgan turli janrdagi asarlar (uvertyura, simfoniya va boshqalar) oʻrin olgan. Harbiy orkestr uchun F. Sh. Gossek, E.Megyul, L. Kerubini, T.Berlioz, R.Vagner, N.Rimskiykorsakov, 20-asrda R.Glier, S.Vasilen-ko, N.Ivanov Radkevich, K.Xachatu-ryan, Oʻzbekistonda Vyacheslav Leysek, P.Xoli-qov, Hab. Rahimov, P. Makarov va boshqa kompozitorlar maxsus asarlar yaratishgan.

## Funksiyalar

Harbiy guruhlar o'z missiyasiga asoslangan funktsiyalar va majburiyatlar bo'yicha farqlanishi mumkin. Guruhlar maxsus tadbirlar, harbiy paradlar, harbiy tekshiruvlar, [harbiy zarbalar], jamoatchilik bilan aloqalar va harbiy o'yin-kulgi kabi turli sabablarga ko'ra ro'y berishi mumkin.

Harbiy guruhlar marosim va milliy qo'shiqlari qo'shiqlari, milliy madhiyalar va vatanparvarlik qo'shiqlarini ijro etadilar. Zamonaviy harbiy musiqachilar turli ansambllarda, [lkameraviy musiqa] dan rock and roll turli xil musiqa uslublarini ko'pincha ijro etadilar.

## Galereya

Fayl:Ghana's 50th Independence Anniversary.jpg|Keniya Armiyasi Orkestri
Fayl:Военные Оркестр Казахстане в 2017.jpg|Qozog'istonning Harbiy Orkestri
Fayl:Poroshenko in Romania 04.jpg|
Fayl:2017 Международному военно-музыкальному фестивалю «Амурские волны» 07.jpg|
Fayl:Sea Cup 2018 international contest kicks off in Azerbaijan 04.jpg|
Fayl:Buckingham Palace (3695662146).jpg|Buyuk Britaniyadagi orkestr
Fayl:Orkiestra Bytom 1.jpg|


## Manbalar
Harbiy prokuratura

**Harbiy prokuratura** (OʻzRda) -Oʻzbekiston Respublikasi prokuratura tizimining Qurolli Kuchlarda, boshqa harbiy tuzilmalar, harbiy korxonalar, harbiy oʻquv muassasalari, harbiylashtirilgan boʻlinmalarda prokuror nazoratini olib boruvchi ixtisoslashgan organlari. Harbiy prokuraturaning asosiy vazifalariga davlat xavfsizligi, hududiy daxlsizlik va qoʻshinlardagi harbiy tayyorgarlik boʻyicha qonun ustuvorligini taʼminlash, harbiylarning hamda ularning oilalari huquq va erkinliklarini muhofaza qilish, Qurolli Kuchlarning qonuniy manfaatlarini kasbiy huquqbuzarliklardan himoya etish va bunday huquqbuzarliklarning oldini olish kiradi. Harbiy prokuratura organlari qonunda belgilangan tartibda fuqarolarning, harbiy xizmatchilarning va yuridik shaxslarning ariza hamda shikoyatlarini koʻrib chiqadilar, ularning buzilgan qonuniy huquq va manfaatlarini tiklash yuzasidan tegishli choralarni koʻradilar. Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokuraturasiga lavozimiga koʻra Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining oʻrinbosari boʻlmish Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurori rahbarlik qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy prokurorini respublika Prezidenti lavozimga tayinlaydi va lavozimdan ozod etadi. Hozirda Shuhrat Uzoqov harbiy prokuror lavozimida ish yuritmoqda.
Harbiy sir

**Harbiy sir** — oshkor qilinishi mamlakat mudofaa qobiliyati, davlat xavfsizligi va qurolli kuchlari uchun ogʻir oqibatlar keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan harbiy yoʻsindagi maʼlumotlar. Harbiy sirni oshkor qilganlik uchun Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida jazo choralari belgilangan.
Harbiy strategiya

**Harbiy strategiya** - harbiy sanʼatning eng oliy sohasi. Mamlakat va qurolli kuchlarni urushga tayyorlash nazariyasi va amaliyoti, urushni rejalashtirish va olib borish masalalarini oʻz ichiga oladi, urush qonuniyatlarini tadqiq qiladi, strategik operatsiyalarni tayyorlash va oʻtkazish usullari hamda shakllarini ishlab chiqadi, front, flot va armiyalarning maqsad va vazifalarini belgilab beradi, kuchlarni harbiy harakatlar maydonlari va strategik yoʻnalishlar boʻyicha taqsimlaydi. Harbiy strategiya davlat siyosati bilan uzviy bogʻliq boʻlib, harbiy doktrina talablaridan kelib chiqadi. Siyosat Harbiy strategiya oldiga vazifalar qoʻyadi. Harbiy strategiya esa ularning bajarilishini taʼminlaydi. Harbiy strategiya iqtisod bilan jamiyatning iqtisodiy tuzumi, ishlab chiqarish, fan va texnikaning taraqqiyot darajasi bilan bogʻ-liq. Harbiy strategiya qurolli kuchlar uchun yagona hisoblanib, tavsiyalarini bajarish uning barcha turlari uchun majburiydir. H.s, operativlik (tezkorlik) sanʼati va taktikaga nisbatan dasturiy rol oʻynaydi va ayni vaqtda ularning imkoniyatlarini hisobga oladi.
Harbiy sudlar

**Harbii sudlar** (UzRda) - Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida ish olib boruvchi va Oʻzbekistonning sud hokimiyati tizimiga kiruvchi umumiy yurisdiksiya sudlari. 1992-yil 28-fevralda qabul qilingan "Harbiy tribunallar va harbiy prokuratura organlari toʻgʻrisida"gi Prezident farmoni bilan respublika qurolli kuchlarida qonuniylik va huquq-tartibotni taʼminlash maqsadida Oʻzbekiston hududida joylashtirilgan harbiy tri-bunallar Oʻzbekiston Respublikasi nomidan odil sudlovni barcha harbiy qismlar, qoʻshilmalar, strategik va umumiy yoʻnalishdagi birlashmalar, harbiy-oʻquv dargohlari, muassasalar va boshqa harbiy tuzilmalarda amalga oshi-radigan boʻldi. Mazkur farmon bilan bir vaqtda sobiq Turkiston harbiy okru-gining Harbiy tribunali asosida Harbii sudlarlar tashkil etildi. Oʻzbekiston Respublikasi Harbii sudlari tizimi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Harbiy hayʼati, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi, okrug va hududiy H.sdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Harbii sudlari; respublika Mudofaa vazirli-gining, Davlat chegaralarini himoya qiluvchi qoʻmitaning, Milliy xavf-sizlik xizmatining, Favqulodda vaziyatlar vazirligining, Ichki ishlar vazirligi qoʻshinlarining va qonun hujjatlariga muvofiq tashkil etiladigan boshqa harbiy tuzilmalarning harbiy xizmatlari, shuningdek, oʻquv yigʻinlarida boʻlgan vaqtda harbiy xizmatga majburlar tomonidan sodir etilgan jinoyatlar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻradi. Shuningdek, harbiy qismlar, qoʻshilmalar va birlashmalar, harbiy boshqaruv organlarining qoʻmondonligiga nisbatan harbiy xizmatchilarning daʼvolari boʻyicha fu-qarolik ishlarini va harbiy boshqa-ruv organlari hamda harbiy mansabdor shaxslarning harbiy xizmatchilarning huquq va erkinliklarini buzuvchi xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan shikoyatlarni; alohida holatlarga koʻra umumiy yurisdiksiya sudlari faoliyat koʻrsatmayotgan joylarda barcha fuqarolik va jinoyat ishlarini; davlat sirlariga taalluqli ishlarni; qonun hujjatlariga muvo-fiq boshqa ishlarni koʻradi.

Harbii sudlarning faoliyati ustidan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi nazorat qiladi, Oliy sud raisi Harbii sudlar ishlarining tashkil etilishiga oid buyruq va farmoyishlar chiqaradi. Harbii sudlarning moddiy-texnik taʼminoti, ularni moliyalashtirish, transport va aloqa vositalari bilan taʼminlash masalalari Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi zimmasidadir.

Zumrad Inogʻomjonova.
Harbiy okruglar

**Harbiy okruglar** - operatsion yoʻnalishlarda mamlakatning xavfsizligi va hududiy yaxlitligini taʼminlovchi asosiy harbiy-maʼmuriy birlik hamda umumqoʻshin tezkor-strategik hududiy birlashmasi. Harbiy okruglar tarifi Oʻzbekiston Respublikasining 2001-yil 11-mayda qabul qilingan "Mudofaa toʻgrisida"gi qonunning 12-moddasida belgilab berilgan.

Harbiy okruglar zimmalariga yuklangan vazifalarni bajaradilar hamda qonun hujjatlariga muvofiq qarorlar qabul qiladilar. Oʻzbekiston Respublikasi hududida 5 harbiy okrug boʻlib, ular: **Shim.-gʻarbiy Harbiy okruglar** (Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati hududi), okrug shtabi Nukus shahrida; **Jan.-gʻarbiy maxsus Harbiy okruglar** (Buxoro, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlari), okrug shtabi Qarshi shahrida; **Markaziy Harbiy okruglar** (Samarqand, Jizzax, Navoiy viloyatlari), okrug shtabi Samarqand shahrida; **Toshkent Harbiy okruglar** (Sirdaryo viloyati, Toshkent shahri va Toshkent viloyati), okrug shtabi Toshkent shahrida; **Sharqiy Harbiy okruglar** (Andijon, Namangan, Fargʻona viloyatlari), okrug shtabi Margʻilon shahrida joylashgan.
Harbiy operatsiya

**Harbiy operatsiya**, harbiy amaliyot — operativ(tezkor) yoki strategik topshiriqlarni bajarish uchun qurolli kuchlarning bir yoki bir necha turlaridan tuzilgan operativ birlashmalar tomonidan yagona reja asosida amalga oshiradigan, maqsadi, vaqti va amalga oshiriladigan joyi kelishib olingan oʻzaro bogʻliq zarbalar, janglar majmui. Quruqlik, dengiz, havo va havo-desant operatsiyalari (amaliyotlari), hujum va mudofaa operatsiyalari, strategik, front (armiyalar guruhi), armiya, flot, flotiliya operatsiyalari farqlanadi.
Harbiy tarix

**Harbiy tarix** - 1) harbiy ishning qad. zamonlardan hozirga qadar boʻlgan rivojlanish jarayoni; 2) oʻtmishdagi urushlar va qurolli kuchlarni oʻrganuvchi, ularning rivojlanish qonuniyatlarini ochib beruvchi fan. Harbiy tarix tarix fanining tarkibiy qismi hisoblanadi. Shu bilan birga harbiy fanning bir qismi boʻlib, oʻtmishdagi urushlarning strategiya va taktikasi nazariyasini oʻrganadi.

Harbiy tarixning eng muhim sohalari: urushlar tarixi — konkret urushlarning maqsadi, sabablari va xarakterini, ularning borishi, natijalari va tarixiy jarayondagi ahamiyatini ochib beradi; qurolli kuchlarning qurilishi tarixi — qoʻshin turlari va qurolli kuchlarning har xil turlarining yaratilishi, tayyorlanishi, tuzilishi va texnik aloqalari jarayonini oʻrganadi; harbiy sanʼat tarixi — harbiy harakatlarning borish shakli va usullarining almashishi va rivojlani-shini tekshiradi; harbiy tafakkur tarixi — ularning tabiati va xarak-teriga qarab harbiynazariy qarashlar rivojini, urushlarni tayyorlash va ularni olib borish, harbiy qurilish va harbiy sanʼat masalalarini hal qilishni oʻrganadi. Harbiy tarixshunoslik, harbiy manbashunoslik va harbiy arxeografiya harbiy tarixning maxsus boʻlimlari hisoblanadi.

Harbiy tarix mavzusida turli davlatlarda olib borilgan ishlarni rivojlantirish va muvofiqlashtirish maqsadida 1938-yilda harbiy tarix boʻyicha xalqaro komissiya (1SMN — 1pgegpaIopa1 Sott18510 Gʻ MShgagu Shzgogu) tashkil etilgan va u harbiy tarixchilar uchun fikr almashish platformasi sifatida faoliyat yuritmoqda. 1SMNga aʼzo boʻlgan davlatlarda milliy komissiyalar tashkil etilgan boʻlib, 1SMN qurultoylari 1980-yilga qadar har 5 yilda bir marta, keyingi davrda esa har yili oʻtkazib kelingan.

Hozirgi davrda 1SMNga Turkiya, Germaniya, AQSH, Albaniya, Argentina, Avstraliya, Avstriya, Belgiya, Braziliya, Bolgariya, Xitoy, Chexiya, Daniya, Marokash, Finlandiya, Fransiya, JAR, Janubiy Koreya, Niderlandiya, Buyuk Britaniya, Irlandiya, Ispaniya, Isroil, Shvetsiya, Shveysariya, Italiya, Yaponiya, Kanada, Vengriya, Norvegiya, Polsha, Portugaliya, Ruminiya, Rossiya, Slovakiya va Gretsiya kabi davlatlar aʼzo boʻlib kirgan.
Harbiy taʼlim

**Harbiy taʼlim** — qurolli kuchlar va qoʻshin turlari uchun kadrlar tayyorlash. Harbiy taʼlimning paydo boʻlishi va taraqqiyoti harbiy fan va harbiy sanʼat taraqqiyoti bilan uzviy bogʻliq. Mustaqil taʼlim sifatida Yevropa mamlakatlarida 17-asr oxiri — 18-asr boshida vujudga kelgan; bir qator mamla-katlarda maxsus harbiy oʻquv yurtlari tuzilgan.

Oʻzbekiston Respublikasida Harbiy taʼlim qurolli Kuchlar qoʻshin turlari uchun kadrlar tayyorlash, aholiga boshlangʻich taʼlim berish tizimi. Harbiy taʼlim 3 bosqich (boshlangʻich, oliy va akademik oliy taʼlim)da amalga oshiriladi. Boshlangʻich Harbiy taʼlim umumtaʼlim maktablarida, oʻrta maxsus va oʻrta kasb-hunar taʼlimi muassasalarida, harbiy litseylarda, Oʻzbekiston Respublikasi mudofaasiga koʻmaklashuvchi "Vatanparvar" tashkilotining oʻquv muassasalarida amalga oshiriladi. Oliy Harbiy taʼlim Mudofaa vazirligi tizimidagi Toshkent oliy umumqoʻshin qoʻmondonlik bilim yurti, Samarqand oliy harbiy avtomobil bilim yurti, Chirchiq oliy tank qoʻmondon-muhandislik bilim yurti, Jiz-zax aviatsiya oliy harbiy bilim yurti hamda Toshkent axborot texnologiyalar universitetining maxsus fakultetida amalga oshirilsa, Ichki ishlar vazirligining Toshkent oliy harbiy-texnik bilim yurti hamda Yongʻindan saqlash oliy texnik maktabining, Yongʻin xavfsizligi oliy texnik maktabida, Oliy Akademik taʼlim Oʻzbekiston Respublikasi Kurolli Kuchlari Akademiyasi hamda Ichki ishlar vazirligining Ichki ishlar akademiyasida amalga oshi-riladi.

Oʻquv dasturini toʻliq oʻzlashtirgan va Davlat imtihonlarini muvaffa-qiyatli topshirgan kursantlarga "ley-tenant" ofitserlik unvoni hamda sohasiga muvofiq oliy maʼlumotini tasdiqlovchi davlat namunasidagi dip-lom va koʻkrak nishoni topshiriladi.
Harbiy transport aviatsiyasi

**Harbiy transport aviatsiyasi** — qurolli kuchlar tarkibiga kiruvchi harbiy havo kuchlarining bir turi. Havo desantlarini tashish, qoʻshinlarning havodagi manyovrini taʼminlash, tezkor qoʻshinlar harakatini taʼminlash, razvedka, retranslyatsiya, bombardimon qilish, qurol-aslahalar, yoqilgʻi, oziq-ovqat va boshqa moddiy vositalarni tashishga moʻljallangan.
Harbiy unvonlar

**Harbiy unvonlar** — qurolli kuchlarning har bir harbiy xizmatchisi va zaxiradagi harbiy majburiyatli shaxsga ularning xizmat mavqei, harbiy va maxsus tayyorgarligi, oʻtagan xizmati muddati, qaysi qoʻshin yoki xizmat turiga mansub ekanligiga, shuningdek, koʻrsatgan xizmatlariga koʻra beriladigan unvon. Harbiy unvonlar harbiy xizmatchilarning oʻzaro munosabatlaridagi mavqelarini belgilaydi.

## Oʻzbekistonda harbiy unvonlar
Oʻzbekiston Respublikasi **"Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat toʻgʻrisida"** qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2000-yil 16-maydagi **"Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlar shtat tuzilishini takomillashtirish haqida"**gi farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi unvonlar tabaqalanishi tasdiqlangan.

Yuridik yoki tibbiy yoʻnalishdagi harbiy hisobdagi ixtisoslikka ega boʻlgan harbiy xizmatchi va harbiy xizmatga majburning harbiy unvoniga tegishli „adliya“ yoki „tibbiy xizmat“ soʻzlari qoʻshiladi.

Ofitserlar Harbiy unvonida mavjud boʻlgan „kichik leytenant“, shartnoma-kontrakt asosida xizmat qiluvchi harbiy xizmatchilarda mavjud boʻlgan „praporshchik“ unvonlari bekor qilindi.

„Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat toʻgʻrisida“gi qonunda harbiy unvonlar koʻrsatilgan boʻlib, ushbu qonunning 9-moddasiga koʻra, harbiy xizmatchilar va harbiy xizmatga majburlar oddiy askarlar, serjantlar va ofitserlar tarkibiga boʻlinadi.

* Ofitserlar tarkibi kichik ofitserlar, katta ofitserlar va generallar tarkibiga boʻlinadi.
Har bir harbiy xizmatchi va harbiy xizmatga majbur fuqaroga tegishli harbiy unvon beriladi. Qurolli Kuchlardagi harbiy unvonlar qoʻshin unvonlari va kema tarkibidagi unvonlarga boʻlinadi.

Qurolli Kuchlarda quyidagi harbiy unvonlar joriy etiladi:

‎Qurolli Kuchlardagi oliy harbiy unvon armiya generali boʻlib, bu unvon (urush davrida) Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining Oliy Bosh qoʻmondoniga, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vaziriga beriladi.

Harbiy sohaning yuridik yoki tibbiy yoʻnalishdagi ixtisosligiga ega boʻlgan harbiy xizmatchi va harbiy xizmatga majbur fuqaroning harbiy unvoniga tegishlicha „adliya“ yoki „tibbiy xizmat“ soʻzlari qoʻshiladi.

Rezervdagi, zaxiradagi yoki isteʼfodagi fuqarolarning harbiy unvoniga tegishlicha „rezervdagi“, „zaxiradagi“ yoki „isteʼfodagi“ degan soʻzlar qoʻshiladi.

Harbiy unvon berish va harbiy unvondan mahrum qilish, shuningdek, harbiy unvonini pasaytirish hamda harbiy unvonini tiklash qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Harbiy burchni jiddiy tarzda buzganlik, hokimiyatni suiisteʼmol qilganlik, zimmasiga qonunlar va harbiy ustavlar bilan yuklatilgan talablar va majburiyatlarni favqulodda vaziyatlarda bajarmaganlik uchun katta ofitserlar va generallar tarkibidagi shaxslarning harbiy unvonlari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti — Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Oliy Bosh qoʻmondonining qarori bilan pasaytirilishi mumkin.
Ofitserlar tarkibiga kiruvchilarni harbiy unvondan ular ogʻir va oʻta ogʻir jinoyat uchun hukm etilganlarida faqat sudning qarori bilan mahrum qilish mumkin.

## Manbalar
Harbiy xizmatdan bosh tortish

**Harbiy xizmatdan bosh tortish** (OʻzRda) — fuqarolarning mamlakat konstitutsiyasida nazarda tutilgan oʻz fuqarolik burchini bajarishdan bosh tortishi. Bu, avvalo, chaqiriluvchining uzrli sabablarsiz chaqiriq komissiyasiga yetib kelmaganligida ifodalanadi. Rasmiy hujjatlar bilan tasdiqlangan turli holatlar chaqiriq joyiga kelmaslikning uzrli sabablari boʻlishi mumkin. Bunday holatlarga chaqiriluvchining yaqin qarindoshlaridan birining salomatligi ogʻirlashgan yoki vafot etgan holatlari, chaqiriluvchiga bogʻliq boʻlmagan tarzda uning chaqi-riq komissiyasiga borishiga monelik qilgan tabiiy yoki boshqa sabablar kiradi. Chaqiriq yoshidagi shaxsning konstitutsiyada nazarda tutilgan oʻz fuqarolik burchini bajar-maslik uchun turli usullardan foydalanishi harbiy xizmatdan boʻyin tovlash hisoblanadi. Boʻyin tovlash uzrli sabablarsiz, hujjatlarni qalbakilashtirish, aldash va boshqa yoʻllar bilan chaqiriq punktiga belgilangan vaqtda yetib kelmaslikda ifodalanadi. Bu usullarning hammasi Harbiy xizmatdan bosh tortish b.t.ni anglatadi va "Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasining qonuni (1992-yil 3-iyul)ni buzganlik uchun javobgarlikni kelti-rib chiqaradi.
## Manbalar
Harbiy oʻquv yurtlari

**Harbiy oʻquv yurtlari** — Qurolli Kuchlarning barcha turlari, qoʻshin turlari va maxsus qoʻshinlar uchun kadrlar tayyorlovchi oʻquv muassasasi. Oʻzbekiston Respublikasida harbiy oʻquv yurtlariga harbiy akademiya, oliy harbiy bilim yurtlari, harbiy kasbga yoʻnaltiruvchi litseylar, fuqarolik oliy oʻquv yurtlarining harbiy fakultetlari kiradi. Oʻzbekiston respublikasi qurolli kuchlari akademiyasi, Ichki Ishlar Vazirligi Akademiyasi, Toshkent oliy umumqoʻshin qoʻmondonlik bilim yurti, Chirchiq oliy tank komandir-muhandislik bilim yurti, Samarqand oliy harbiy avtomobil bilim yurti, Jizzax aviatsiya oliy harbiy bilim yurti, Toshkent axborot texnologiyalari universitetining maxsus fakulteti, Toshkent texnika bilim yurti, Yongʻin xavfsizligi oliy texnika maktabi, Toshkent oliy yongʻin xafsizligi maktabi, serjantlar tayyorlash maktablari hamda fuqarolik oliy oʻquv yurtlarining harbiy fakultetlari faoliyat koʻrsatmoqda.

 YouTube 

## Manbalar