open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kenneth Arrow

**Errou Kennet Jon** (1921, NyuYork) — amerikalik iktisodchi, iqtisod doktori (1951). Chikago universitetida professor assistenti (1948-49), Stanford (1949-68) va Garvard (1968-74) universitetlarida professor AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi, Ekonometrika jamiyati va boshqalar tashkilotlar aʼzosi. E.ning tadqiqot doirasi nihoyatda keng boʻlib, uning asarlarida boshqarish nazariyasi, ilmiytexnika taraqqiyoti iqtisodiyoti va ayniqsa, iqtisodiyotda matematik usullarni qoʻllash bilan bogʻliq masalalar qoʻproq tahlil etiladi. E. Debryo bilan birga umumiy iqtisodiy muvozanat modelini ishlab chiqqan (ErrouDebryo modeli). J.Xiksning individual kutilmalarga asoslangan nazariy konsepsiyasi E. va F.Xan tadqiqotlarida davom ettiriddi va takomillashtiridsi, keyinchalik shu asosda adaptiv va ratsional kutilmalar nazariyalari (R.Lukas) yaratildi. E. umumiy iqtisodiy muvozanat va farovonlik nazariyasiga muhim hissa qoʻshdi. Asosiy asarlari: „Zaxiralar va ishlab chiqarishning matematik nazariyasi boʻyicha tadqiqotlar“, 1958; „Ijtimoiy tanlov va yakka qadriyatlar“, 1951; „Xatarlar nazariyasi ocherklari“, 1970; „Raqobatning umumiy tahlili“ (hamkorlikda), 1971. Nobel mukofoti laureati (1972; J. R. Xiks bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Eroziya (maʼnolari)

**Eroziya**:

* Eroziya (lotincha yego8yu — yemirilish) — togʻ jinslari va tuproqning oqar suvlar taʼsirida yemirilish jarayoni.
* Eroziya (tibbiyot) (tibbiyotda) — teri epitelial yoki shilliq qavatlarining shilinishi va yaralanishi.
Ersari

**Ersari** — yirik turkman qabilalaridan biri. Ersarining kelib chiqishi haqida maʼlumotlar juda ozdir. Manbalarga koʻra, Ersari qabilasi 14-asrda paydo boʻlgan. Rivoyatlarga qaraganda, qabila Ersari boy nomiga qoʻyilgan. Abulgʻoziy Bahodirxon maʼlumoticha, Ersarilar 16—17-asrlarda salor qabilasi tarkibida Bolxon togʻlari yaqinida va Uzboyda yashaganlar. 17-asrning 1-yarmida Ersarilarning katta bir qismi Xorazmga kelib oʻrnashgan. 17-asrning 70-yillarida Xorazmdagi siyosiy voqealar natijasida Ersarilar bir qancha turkman qabilalari bilan birga Amudaryoning oʻrta oqimida hozirgi Lebap (Chorjuy) viloyati, Sayot tumanidan boshlab Janubiy Afgʻoniston chegarasigacha boʻlgan hududlarga oʻrnashganlar. 18-asrning oxiri — 19-asrning boshlarida Ersarilarning bir qismi turkmanlarning sariq va taka qabilalari bilan Murgʻob vohasiga joylashgan. Ersarilar quyidagi yirik va kichik urugʻlarga boʻlingan: qora (quraysh, chekich, gagan, qozon, mamish, boy, islom, yaban), bekovul (sirli, ushakan, kultoq, lambe, yermi, togʻochi), uludepe (esonmetli, qoracha, surx, oq teri, qizil oyoq, etbosh, chortoq, mesir, qorabagʻish, aji, gaburdi, surxi, qurama), gunesh (qorasoqol, sulaymon, umar, chokir, koʻzoʻlcha, qurama). 1924-yil maʼlumotlariga qaraganda, Oʻzbekistonda Ersarilar Buxoro, Qarshi, Sherobod vohalarida ham yashashgan. Ersarilar turkman xalqi tarkibiga singib ketgan.
Ersted Xans Kristian

**Ersted Xans Kristian** (; 1777. 14.8, Rudkyobing 1851.9.3, Kopengagen) — daniyalik fizik, Daniya Qirollik jamiyati kotibi (1815-yildan). Kopengagen universitetini tugatgan (1797), shu universitet professor (1806-yildan) va Kopengagen politexnika maktabining direktori (1929-yildan). Ilmiy ishlari elektr, akustika, molekulyar fizika sohalariga oid. 1820-yilda Erstedning elektr tokining magnit miliga taʼsirini aniqlashga doir ishi fizikaning yangi sohasi — elektromagnetizmning yuzaga kelishiga sabab boʻldi. Termoelektr effektni qayta kashf qilgan (J. Furye bilan), birinchi termoelementni yasagan. Magnit maydon kuchlanganligi birligi — ersted uning nomi bilan ataladi.
Ersted

**Ersted** – SGSM birliklar tizimidagi magnit maydon kuchlanganligi birligi. E. bilan ifodalanadi. X. K. Ersted sharafiga qoʻyilgan. 1 E vakuumdagi magnit induksiyasi 1 gauss (Gs) boʻlgan magnit maydon kuchlanganligiga teng.

## Ersted-Oersted
 ==
CGS birliklar tizimidagi qoʻshimcha magnit maydon birligi H

CGS va SI tizimlari oʻrtasidagi farq

CGS tizimida h-maydon birligi Ersted, b ‑ maydon birligi esa gaussdir . Si tizimida har bir metr uchun amper birligi (A / m), ga teng Nyuton / weber, H maydoni uchun ishlatiladi va Tesla birligi b maydoni uchun ishlatiladi.

## Tarix

Birlik IEC tomonidan 1930 yilda sharafiga tashkil etilgan Daniya fizik Xans Kristian Oersted . Ersted magnetizm va elektr toki oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqladi, bu yerda oʻtkazuvchan mis tayoq tomonidan yaratilgan magnit maydon maʼruza namoyishi paytida magnitlangan ignani burib yubordi.

## Taʼrif

Oersted dekan sifatida aniqlanadi qutb . Ersted si birliklarida ifodalangan metr uchun 1000 / 4π (≈79,5774715) amperni tashkil qiladi.

1 A oʻtadigan simning har bir metriga 79,58 burilish bilan oʻralgan uzun solenoid ichidagi H-maydon kuchi taxminan 1 erstedni tashkil qiladi. Oldingi bayonot, agar koʻrib chiqilayotgan elektromagnit uning yuzasida bir tekis taqsimlangan oqim bilan cheksiz uzunlikda boʻlsa, toʻgʻri keladi.

Oersted Gauss bilan chambarchas bogʻliq, bu CGS magnit oqim zichligi birligi. Vakuumda, agar magnitlangan maydonning kuchi 1 E boʻlsa, u holda magnit maydonning zichligi 1 G ni tashkil qiladi, Mr oʻtkazuvchanligi boʻlgan muhitda (vakuum oʻtkazuvchanligiga nisbatan) ularning nisbati:

Erstedlar magnitlangan maydon kuchini oʻlchash uchun ishlatilganligi sababli, ular bitta oʻralgan simli pastadirdagi oqimning magnit harakatlantiruvchi kuchi (MMS) bilan ham bogʻliq.
Ertakchi

**Ertakchi** — ertak aytuvchi, hikoyachi. Repertuaridagi ertaklar xarakteri va hikoya qilish uslubiga koʻra E.lar bir-biridan farq qiladi: ular ijrochi va ijodkor E.larga boʻlinadi. Birinchisi oʻzi eshitgan ertakni aynan takrorlaydi. Ikkinchisi — isteʼdodli E. oʻzi eshitgan, oʻrgangan ertaklarni ijro etmay, ularga yangiliklar kiritadi, ertakka ijodkor sifatida yondashib, anʼanani buzmagan holda, ertakka yangi motiv va epizodlar qoʻshadi, uning taʼsir kuchini oshiradi; ularni oʻz didi, qobiliyati va dunyoqarashi, tinglovchilar saviyasi va talabiga moslab oʻzgartiradi.

Ertaklarning badiiy asar darajasiga yetishi, avloddan avlodga oʻtib kelishida professional E.larning xizmatlari katta boʻlgan. E.lardan Hamrobibi Umarali qizi koʻproq qahramonlik, Hasan Xudoyberdi oʻgʻli sehrli, Haydar Boycha oʻgʻli hayvonlar haqidagi, Nurali Nurmat oʻgʻli (Nurali qiziq) maishiy, Rasulov Husanboy sehrlisarguzasht, Shukurov Abdugʻofir mardlik va qahramonlik mazmunidagi ertaklarni ijro etishgan va ularning ijodi xalq orasida keng tarqalgan.
Eruvchanlik

**Eruvchanlik** — moddaning biror boshqa modda bilan 2 va undan ortiq komponentdan iborat termodinamik barqaror bir jinsli sistema hosil qilishi. Gazlarning suyuqliklar bilan, suyuqliklarning suyuqliklar bilan taʼsirlanishi natijasida shunday sistema hosil boʻladi (qarang eritmalar). Moddaning eruvchanligi oʻsha moddaning ayni sharoitda hosil qilgan toʻyingan eritmasining konsentratsiyasi bilan oʻlchanadi. Turli moddalarning maʼlum erituvchilarda eruvchanligi tashqi sharoitga, asosan, temperatura va bosimga bogʻliq. Koʻpchilik suyuqlik va qattiq moddalarning eruvchanligi temperatura ortishi bilan, gazlarning eruvchanligi esa bosim ortishi bilan ortadi. Gazlarning suyuqliklarda eruvchanligi Genri qonuniga boʻysunadi. Suyuqliklar bir-birida istalgan nisbatda (masalan, suv bilan spirt), bir-birida maʼlum chegaragacha erishi (masalan, suv bilan fenol) yoki bir-birida erimasligi mumkin (masalan, suv bilan simob). Moddalarning eruvchanligi tashqi sharoit oʻzgarganda Le Shatelye — Braun prinsipi, yaʼni kimyoviy muvozanatning siljish prinsipiga muvofiq ozlashtriladi
Eruditsiya

**Eruditsiya** (lotincha — bilimdonlik) — chuqur, har tomonlama bilish, keng xabardor boʻlish; aql-zakovat.
Erxard rejasi

**Erxard rejasi** — nemis iqtisodchisi, GFRning davlat va siyosiy arbobi Lyudvig Erxard (1897—1977) tomonidan olgʻa surilgan ijtimoiy bozor xoʻjaligi konsepsiyasi va neoliberalizm gʻoyalariga asoslangan iqtisodiy islohotlar dasturi. Erxard rejasi Gʻarbiy Germaniyaning "nemis moʻʼjizasi"ga erishish imkonini bergan iqtisodiy islohotlar majmui boʻlib, unda 2jahrn urushida vayronaga aylangan mamlakatni, izdan chiqqan iqtisodiyotni qayta tiklash omillari belgilab berilgan. Bu reja 1948-yildan boshlab GFR kansleri K.Adenauer va L.Erxard hamkorligida mamlakat iqgisodiy siyosatining asosiy vazifasi sifatida qabul qilingan va amalga oshirilgan. Erxard rejasiga koʻra, 1948-yil 21-iyunda mamlakatda asosiy muammo boʻlgan yuqori inflyatsiyani jilovlash uchun oʻta keskin pul islohoti amalga oshirildi, eski reyxsmarka (RM) oʻrniga yangi doychmarka (DM) joriy qilindi. Bunda kishi boshiga 40 DM 1/1 nisbatda, qolgan mablagʻlar esa yangi valyutaga 1/10 nisbatda almashtirildi. Shuningdek, tijorat banklardagi jamgʻarmalarning katta qismi muzlatib qoʻyildi (1948-yilda 30% va 1949-yilda 70%). Ayni paytda GFR hukumati ishlab chiqarishni qoʻllabquvvatlash maqsadida amaldagi soliq stavkalarini keskin pasaytirdi, Nemis yerlari banki (GFR Davlat banki) esa majburiy zaxiralar meʼyorini pasaytirdi. Mazkur choralar iqtisodiyotni keng miqyosda arzon kreditlar bilan taʼminlab berdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin AQShning Gʻarbiy Yevropani qayta tiklashga qaratilgan Marshall rejasi doirasida GFRga ajratilgan 2,422 mlrd. AQSH dollari miqdoridagi yordam ham Erxard rejasi ning muvaffaqiyatini taʼminladi. Ijtimoiy bozor xoʻjaligi modelida totalitar markazdan boshqariladigan iqtisodiyotdan keskin farqlanadigan usullar qoʻllandi. Natijada qisqa muddatda GFR da iqtisodiy yuksalish jarayonlari boshlandi. Jumladan, 1948-yil GFRda sanoat ishlab chiqarish 50%, 1949-yilda esa 25% oʻsdi. 1953-yilga kelib GFR yalpi ichki mahsulot, sanoat ishlab chiqarish boʻyicha Gʻarbiy Yevropaning iqtisodiy jihatdan eng kuchli mamlakatiga aylandi, nemis doychmarkasi esa dunyoning qadrli valyutalari qatoridan joy oldi. Erxard rejasi bosqichmabosqich (1bosqich 1948— 56 yillarda, 2bosqich 1957—64 yillarda) amalga oshirildi. 1963—67 yillarda GFR kansleri boʻlgan L.Erxard 1965-yilda GFRda "ijtimoiy bozor xoʻjaligi"ni barpo etish dasturi nihoyasiga yetganligini eʼlon qildi. Erxard rejasi va uning asosiy gʻoyalari GFRda oʻz hayotiyligini koʻrsatdi va boshqalar bir qancha mamlakatlar (Shvetsiya, Finlandiya va boshqalar)da keng qoʻllandi.

Qahramon Haqberdiyev.
Ertapisharlik

**Ertapisharlik**, tezpisharlik — oʻsimliklarning tez oʻsishi, tez rivojlanishi va mevalarning erta yetilishi xususiyati. Oʻsimliklarda biologik va xoʻjalik jihatidan pishish holatiga yetish tezligi bilan belgilanadi. E. muayyan ekinlar turlari va navlari (salat, ismaloq, rediska, chillaki uzum, kuzgi va bahori bugʻdoy, makkajoʻxori, karam, bodring, kartoshka va boshqalarning ayrim navlari)ga xos irsiy belgi hisoblanadi. E. oʻsimliklarni oʻstirish texnologiyasi sharoitlariga ham bogʻliq. Fiziologik nuqgai nazardan E. oʻsimliklar rivojlanishida vegetatsiya fazalarining jadal oʻtishi bilan tavsiflanadi. Fotosintezning intensivligi, toʻqima va organlarda moddalarning faol harakati va oʻzgarishi oʻsimlikning oʻsishi, rivojlanishini tezlashtiradi va mevani erta yetiltiradi. E. iqgisodiy ahamiyatga ega: ertapishar ekin turlari va navlari ekilganda yerdan unumli foydalanish, bir yilda bir dalaning oʻzidan 2—3-marta hosil olish mumkin.
Ertoʻgʻrul

**Ertoʻgʻrul** (taxminan 1206-1281) - harbiy sarkarda, oʻgʻuzlarning kayi urugʻidan, usmonlilar sulolasi bobokaloni. 13-asrning 20-yillari — moʻgʻullar istilosi davrida Ertugrul oʻz urugʻdoshlari bilan Movarounnahr va Xurosondan Kichik Osiyoga kelib oʻrnashgan. Bu paytda Kichik Osiyodagi Saljuqiylar davlati bir-biridan mustaqil 12 ta beklik (beylik)ka ajralib ketgan edi. Ana shunday bekliklardan biri Kichik Osiyoning shim.gʻarbiy qismida — Koʻniya sultonligi hududida tashkil topgan boʻlib, bu beklikning asoschisi Ertugrul hisoblangan. U chegara hududlarida xizmat qilgan va saljuqiylardan iqto sifatida mazkur mulkni olgan va ularga tobe boʻlgan. Bu beklik Syogyut (Sugut) atrofi (Biljiq va Eskishahar oʻrtasi)dagi hududni oʻz ichiga qamrab olgan. Ertugrul Eskishahardan to Yangishahargacha boʻlgan 50&nbsp;km lik hududni ham oʻziga boʻysundirgan. Oʻgʻuz turklarining qay urugʻi Eskishahar va Anadolu atroflariga kelib oʻrnashgan. Ertugrul boshchiligidagi turkiylar qoʻshini salibchilarga kuchli zarbalar bergan. Ertugrul uzoq umr koʻrib, baʼzi manbalarda yozilishicha, 75 yoshida olamdan oʻtgan. U tiriklik payti — 1281-yilda oʻgʻli Usmon I ga mazkur beklik boshqaruvini topshirgan.

LL:Miller A.F., Kratkaya istoriya Tursii, M., 1948; Raxmanaliyev R., Imperiya tyurkov, M., 2002.
Es (tushuncha)

**Es** — 1) tor maʼnoda — aql, ong soʻzlarining maʼnodoshi; 2) idrok qilingan narsa va hodisalarni xotirat saqlash qobiliyati.
Leo Esaki

**Esaki Leo** (1925.12.3, Osaka) — yapon fizigi, Yaponiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1975). Tokio universitetini tugatgan (1947). Ilmiy ishlari qattiq jism fizikasi, yarimoʻtkazgichli elektronika, oʻta oʻtkazuvchanlik, tunnellash va magnetizmga oid. Yarimoʻtkazgichlarda tunnellashni eksperimental kashf etdi va tunnel diodni yaratdi (1957). Elektr maydonning aniq bir qiymatida magnit qarshilikning keskin ortishi hodisasi (Esaki effekti)ni kashf etdi (1962). Yarimoʻtkazgichlarda oʻta oʻtkazuvchan energetik tirqishlar mavjudligini aniqladi (1966). Nobel mukofoti laureati (1973).

## Manbalar
Mahmud Esamboyev

**Mahmud Alisultonovich Esamboyev** (1921.15.7, Checheniston 2000, Moskva) — balet artisti, estrada raqqosi. Xalq artisti (1974). Mehnat Qahramoni (1984). Grozniy xoreografiya bilim yurtida taʼlim olgan (1939—41). 1944—56 yillarda Qirgʻiz opera va balet teatrida, 1957-yildan jahon xalqlari raqslari ijrochisi. Taras (SolovyevSedoy, "Taras Bulba"), Kudake (Vlasov, Fere, "Anor") kabi partiyalarni va opera spektakllaridagi raqs sahnalarini ijro etgan. E. Sanʼati ehtiros va his-hayajonga toʻlaligi, kuchli texnikasi bilan ajralib turadi. "Choʻpon" (chechencha, oʻzbekcha), "Jangchi" (boshqirdcha), "Oltin tangrim" (hindcha), "Olov raqsi" (marosim raqsi) kabi raqslari bilan tanilgan.
Esi pastlik

**Esi pastlik** — aqliy qobiliyat (intellekt)ning zaiflashuvi, bunda dastlab xotira buzilishi kuzatilib, borabora kishining soʻz boyligi, tasavvur va tushunchalari kamayadi, xotira va nutqning buzilishi, albatta, fikrlash jarayoniga taʼsir koʻrsatadi (qarang Oligofreniya).
Eskadra

**Eskadra** (frans.) — 1) turli darajadagi harbiy kemalarning operativ-taktik qoʻshilmasi (birlashmasi); 2) ayrim xorijiy mamlakatlar armiyalarining harbiy havo kuchlarida samolyotlar yoxud raketalar birlashmasi (qarang Eskadrilya).
Eskadrilya

**Eskadrilya** (frans.) — bir necha zvenolardan iborat harbiy va fuqaro aviatsiyasi (9—25 samolyot, vertolyot) boʻlinmasi. Bir necha E. aviapolk (aviaguruh, aviaqanot)ni, fuqaro aviatsiyasida — otryadni tashkil qiladi. Zamonaviy harbiy havo kuchlarida E. — asosiy taktik va oʻt ochish boʻlinmasi.
Ershi mudofaasi

**Ershi mudofaasi** — Fargʻona vodiysidagi Ershi shahrini Xitoy bosqinchilaridan mudofaa qilinishi (miloddan avvalgi 104—101 yillar). Xitoy istilochilarining Fargʻonaga birinchi yurishi miloddan avvalgi 104 yil boshlangan. Fargʻona yurishida qoʻshinga (40—50 ming kishi) bosh qoʻmondon qilib Li Guangli tayinlanadi. Bu urushning boshlanishiga Xitoy imperatori Udi uchun ot sotib olinmaganligi bahona boʻlgan. Xitoy istilochilari Ershi shahriga yetmasdanoq qoʻshinlarining anchasidan ayrilgan. Yoʻlda charchagan, och qoʻshin Oʻzgan shahridagi hujumda katta talafot koʻrgan. Li Guangli qolgan kuchlari bilan Dungxuangga qaytib kelgan. Xitoy qoʻshinining Fargʻonaga 1yurishi 2 yil davom etgan. 1hujum Xitoy askarlarining magʻlubiyati bilan tamom boʻlgan. Udining farmoniga binoan, zudlik bilan qaytadan urush tayyorgarligi koʻrilib, 60 ming kishilik katta qoʻshin 2marta Ershi shahrini qamal qilgan. Qamal 40 kundan ortiqdavom etgan. Fargʻonaliklar shaharni mardonavor himoya qilishgan va dushmanga katta talafot keltirishgan. Xitoy qoʻshini, oʻzlariga eng yaqin hisoblangan Usun xonligidan yordam kelmagandan soʻng, Qangʻ davlati qoʻshini Fargʻonaga yordamga kelib qolishidan xavotirlanib, fargʻonaliklar qoʻygan shart bilan sulh tuzishga majbur boʻlganlar. Ular fargʻonaliklardan 3 mingta tulpor ot va och qolgan Xitoy qoʻshini uchun gʻalla, oziq-ovqat olib Xitoyga qaytganlar. Bu yurish ham 2 yil davom etib, miloddan avvalgi 101 yil tugagan. Bu urushda xitoyliklar katta talafot koʻrganlar, yurishda qatnashgan jangchilarning oʻndan birigina esonomon yurtiga qaytgan.

## Adabiyot
* Abduxoliq Abdurasul oʻgʻli, Qadimgi Fargʻona tarixidan, T., 2002.
Es (maʼnolari)

**Es**:

* Oetz — Avstriyaning Tirol yerida joylashgan kommuna.
* Es (tushuncha) — 1) tor maʼnoda — aql, ong soʻzlarining maʼnodoshi; 2) idrok qilingan narsa va hodisalarni xotirat saqlash qobiliyati.
Eskadron

**Eskadron** (frans.) — 1) XX-asr oʻrtalariga qadar muntazam kavaleriyadagi taktik boʻlinma; 2—4 vzvoddan iborat boʻlgan; kazaklar otliq qoʻshinida sotnya deb atalgan. Turli davlatlar armiyalarida Eskadron 120—200 kishidan tashkil topgan. 4—6 ta Eskadrondan kavaleriya polki tuzilgan; 2) ayrim xorijiy davlatlar (mas, Buyuk Britaniya) qurolli kuchlarida tank polkidagi taktik boʻlinma (101 kishi); boshqaruv guruhi, 4 tank va xizmat koʻrsatish vzvodlaridan iborat. Tank polkida, shuningdek, shtab Eskadroni (100 kishi) va xizmat koʻrsatish Eskadroni (111 kishi) ham mavjud.

## Manbalar
Eskalator

**Eskalator** (lotincha — zinapoya) — uzluksiz harakatlanuvchi,30 -35 ° õrnatilgan qiya zinapoyalardan iborat polotnoli koʻtarish tashish qurilmasi; konveyer. Odamlar va yuklarni pastdan yuqoriga va, aksincha, eltish hamda tashish uchun xizmat qiladi. Eskalator metropoliten stansiyalari (tunnel E.) va koʻp qavatli jamoat binolari: magazin, teatr va vokzallarda (qavatlararo E.) ishlatiladi.Bugungi kunda eng ommabop ishlab chiqaruvchilar OTIS , Schindler, Sigma,KoNe ,Mitsubishi, SJEC  .
Eski dunyo

**Eski dunyo** — qadimiy dunyo va oʻrta asr kishilariga maʼlum boʻlgan 3 qitʼa — Yevropa, Osiyo va Afrikaning umumiy nomi. Bu nomning aksi Yangi dunyodir.
Eski kermen

**Eski kermen** — Qrimdagi oʻrta asr gʻor shahri xarobasi; Stolovaya togʻining tik yon bagʻrida, Boqchasaroyst 18&nbsp;km jan.gʻarbda joylashgan. Shahar 5-asr oxiri — 6-asr boshida barpo etilgan. Qazishmalar (1928—37, rahbari N.I.Repnikov) natijasida E.K.Vizantiya tomonidan Xerson (Xersones)ga boradigan yoʻlda qurilgan muhim qalʼa boʻlganligi aniqlangan. Shahar qalin mudofaa devori bilan oʻralgan; qoya oʻyilib, yer osti suv ombori (hovuz) qilingan, undan qamal paytida foydalanishgan. 6-asrda xristian bazilikasi bunyod etilgan. 8-asr oxirida shahar xazarlar tomonidan vayron etilganligi taxmin qilinadi. 11-asrda u qayta tiklangan. 12-asr da Feodoro knyazligi tarkibiga kirgan. 12—13-asrlarda shahar ravnaqtopgan (12-asrda Uspenskiy cherkovi qurilgan). Shahar turar joylari zich joylashgan. Koʻchalar, koʻplab tosh uylar, qoyaga oʻyib ishlangan xoʻjalik inshootlari, molxona va boshqalar qoldiqlar topilgan. Aholi dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo bilan shugʻullangan. 1229-yil shahar moʻgʻullar tomonidan vayron etilib, undagi hayot tugagan.
## Galareya

Fayl:На подходе к городищу Эски-Кермен.jpg
Fayl:Eski-Kermen 1.JPG
Fayl:Eski-Kermen 3.JPG
Fayl:Krym Eski-kermen 2007 P1010947.jpg
Fayl:Eski-Kermen IMG 3058.jpg
Fayl:Eski-Kermen-fort 01.JPG
Eski machit

„Eski machit“ – Qarshi shahridagi teatr. 1992-yil „Muloqot“ teatr studiyasidan ajralib chiqib, teatr studiyasi sifatida ish boshlagan. Abdunabi Bobojonov, Isʼhoq Toʻrayev, Oygul Xalilova, Botir Qurbonov, Gulnoza Rahmatova, havaskor sozanda va xonandalar truppa asosini tashkil etgan. „Eski machit“ teatrining birinchi asari „Mehribonginam“ (Sh. Shomanadze asari) spektaklidayoq truppaning muhim ijtimoiy muammolarni yangi uslubdagi teran sahnaviy talqinlarda yorqin va taʼsirchan ijrolarda aks ettirishga boʻlgan intilishi koʻrindi. Spektakl „Navroʻz-95“ festivalida 1-oʻrinni oldi. Teatr yangicha fikrlaydigan novator rejissyorlarni taklif etib, shu paytgacha hech kim eʼtibor bermagan manbalar asosida murakkab sahna asarlari yaratish, yangi talkin uslubi va vositalar izlab topish, tomoshabinni voqealarning ishtirokchisiga aylantirish yoʻlidan bordi. 1995-yil rejissyor Farrux Qosimov Farididdin Attorning „Mantiq uttayr“, Navoiyning „Lison uttayr“ asarlari asosida „Shayx Sanʼon“ va „Tarso duxtar“ni sahnalashtirdi. 1998-yil Ukrainaning Xarkov shahrida oʻtgan „Sharq ekspressi“ xalqaro teatr festivalida „Ayol alvasti yoki haroratli ayiq“ spektakli 1-oʻrinni olgan. 1999-yil Ch. Aytmatovning „Asrga tatigulik kun“ asari asosida sahnalashtirilgan „Nayman ona qissasi“ spektakli „Navroʻz-99“ respublika festivalida alohida sovrin, Bishkek (Qirgʻiziston)da oʻtgan „Ch.Aytmatov va teatr“ xalqaro festivalida eng oliy sovrin – Granprini qoʻlga kiritdi. Shuningdek, „Qobil va Hobil“, „Raqsu samoʼ“ kabi spektakllar ham turli mukofotlarga sazovor boʻldi. „Chiyali bozordagi hangoma“, „Moʻjizaviy daraxt“, „Manqurtlarga bermang dunyoni“ kabi teatrlashgan tomoshalari ham muvaffaqiyat qozondi.

Teatrning badiiy rahbari va bosh rejissyori – Isʼhoq Toʻrayev.
Eski Tuyatortar kanali

**Eski tuyatortar kanali**, Tuyatortar kanali – Zarafshon daryosidan chiqarilgan qadimgi kanal. Mirzachoʻlni sugʻorish uchun qazilgan dastlabki kanallardan biri. Zarafshon daryosining suvini Sangzor daryosiga quyadi. Zarafshondagi „Birinchi May“ toʻgʻonidan boshlanadi. Eski Tuyatortar kanali milod boshlarida qazilgan, 6—8-asrlarda oʻzaro urushlar natijasida va arablar istilosi davrida vayron boʻlgan. 16-asrda Buxoro xoni Abdullaxon II davrida qayta tiklangan va keyinchalik Sirdaryo (Karay va Mirzarabot)gacha yetkazilgan. 1912-yilda Samarqand general-gubernatori tomonidan qisman qayta tiklangan. Shoʻrolar davrida kanal qayta qazildi. Uzunligi 108,2&nbsp;km, suv oʻtkazish imkoniyati 50 m³/sek. Samarqand va Jizzax viloyatlaridagi 34 ming ga dan ortiq ekin maydonlari sugʻoriladi. 1987-yilda kanal trassasida Qorovultepa suv ombori qurilgan. Hozirgi kunda Tuyatortar kanalining chuqurligi 2-3 m, kengligi 7-8 m. Kanal suvi Bahor va yoz faslida loyqalashib, katta sigʻimdagi suvni hosil qiladi, kuz va qish fasliga kelib suv hajmi kamayadi va tiniy boshlaydi. Shunnigdek, ushbu kanal Baxmal tumanidagi bir qancha qishloqlarning, xususan Doʻsmat, Gulbuloq MFY, Changal, Shodmon MFY, Alami MFY kabi qishloqlar uchun asosiy sugʻorish manbai bòlib xizmat qiladi. Bu kanal yaqinidagi qishloqlarda tabiiy ofatlar ham kuzatilgan, xususan 2012-yil 10-11-may kunlari kanal suvining toshishi natijasida, Gulbuloq MFYda 20ga yaqin odamlarning uylariga zarar yetgan.
Eski Yakkabogʻ

**Eski Yakkabogʻ** — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanidagi shaharcha (1989-yildan). Yaqin transport yoʻli bekati — Yakkabogʻ. Aholisi 10,7 ming kishi (2003). Shaharchada umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, avtokorxona, qurilish va sanoat korxonalari, kichik korxona va firmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Kutubxona, madaniyat muassasalari, tibbiy punkt, dorixona, aloqa boʻlimi bor.
Eski anhor

**Eski angor**, Eski Anhor -Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida qurilgan magistral kanal. Dargʻom kanalitn suv oladi. qadimiy kanal, miloddan avvalgi 1-asrda qazilgan va Manas nomi bilan yuritilgan. Dastlabki uz. 300&nbsp;km dan ortiq boʻlgan. 6—8, 8—13-asrlarda, moʻgʻullar istilosi davrida vayron qilingan. Temuriylar davrida tiklangan. Soʻntti 4-asr davomida qarovsiz qolgan.

1954-yilda uni rekonstruksiya qilish boshlanib, 1955-yilda ishga tushirildi. Kanal trassasi janubi-gʻarb yoʻnalishida choʻl yerlardan oʻtadi. Umumiy uz. 184&nbsp;km, bosh qismida suv sarfi 45– 48 m³/sek., bosh va oxirgi qismlaridagi balandlik farqi 300 m. Kanal kam suvli Qashqadaryo havzasini iyul—avgust oylarida Zarafshon daryosining suvi bilan toʻyintiradi. Qashqadaryoga Qarshi shahridan yuqoriroqda quyiladi. Kanalga yiliga 550 mln. m³ gacha suv olinadi va uning 220—280 mln. m³Qashqadaryoga tashlanadi.

1974-yil 56&nbsp;km da uning davomi sifatida sharq yoʻnalishida Moskva (hozirgi Mustaqillik) kanali qurildi. Eski Anhordan sugʻoriladigan Koson tumani etagidagi ekinzorlar Pistoli kanalidan mashina yordamida suv olinib, sugʻorila boshlandi. Mustaqillik kanalining trassasi Zarafshon togʻ tizmasi etaklarini aylanib, 57 soyni dyuker va akveduklar yordamida kesib oʻtadi. Trassa koʻtarma (20 m gacha) va qazma (46 m gacha) oʻzandan iborat. Kanal oʻzani toʻliq beton toʻshama bilan qoplangan. Uning suv oʻtkazish imkoniyati 60 m³/sek. Kanal 76&nbsp;km da Chiroqchi shahridan yuqoriroqda Qashqadaryoga suv tashlaydi. Kanalning qurilishi Chiroqchi tumanida 15 ming, Shahrisabz va Yakkabogʻ tumanlar etaklaridagi bir necha ming gektar ekinzorlarning suv taʼminotini yaxshiladi.

## Manbalar
Eskiz

**Eskiz** (frans. ) — badiiy asar yoki uning alohida qismlari gʻoyasini aks ettiruvchi dastlabki qoralama, xomaki asar. Eskizda boʻlajak asarning kompozitsiya yechimi, shakllarning fazoviy kenglikda joylashuvi va ularning oʻzaro nisbatlari, umumiy rang tizimi xususiyatlari va boshqalar belgilab olinadi. Eskiz grafika, rang-tasvir, haykaltaroshlikda ularning tasvir vositalari yordamida ishlanadi. Eskiz erkin, tez qoralama tarzida bajariladi, ayrim hollarda boʻlajak asarning mayda unsurlari ham oʻz aksini topadi. Koʻp hollarda Eskiz mustaqil asar darajasiga qoʻtarilishi va badiiy qiymatga ega boʻlishi mumkin.
Eskimos tili

**Eskimos tili** — paleoosiyo tillarining eskimosaleut guruhiga mansub til; Rossiya Federatsiyasida Chukot muxtor okrugida va Magadan viloyatining janubi-sharqida, AQShda Alyaska yarim oroli va unga yaqin orollarda, Kanada va Grenlandiyaning shim. hududlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 115 ming (AQShda — 38 ming, Kanadada — 28 ming, Grenlandiyada — 47 ming, Rossiya Federatsiyasida — 1,5 ming) kishidan iborat. Eskimos tili Grenlandiyada orol muxtoriyatining tili, qolgan mamlakatlarda esa oddiy soʻzlashuv tili hisoblanadi. Bir qancha belgilariga qoʻra oʻz qarindoshi — aleut tilidan keskin farq qiladi. Umuman Eskimos tilida 2 ta — yuit va inuit lahjalari, Rossiya Federatsiyasidagi Eskimos tilida 3 ta — chaplin, naukan, sirenik lahjalari ajratiladi. Koʻp asrlar mobaynida eskimoslarning maʼlum hududlar doirasidagina ajralib yashashi tufayli Eskimos tilining bir qator lahjalari mustaqil til belgilariga ega boʻlgan.

Eskimos yozuvi birinchi marta Grenlandiyada 19-asr oʻrtalarida (lotin grafikasi asosida), Rossiya Federatsiyasida 20-asrning 30-yillarida (1932—37 yillarda lotin grafikasi, 1937-yildan rus grafikasi asosida), AQSH va Kanadada 20-asrning 70-yillarida (lotin grafikasi asosida) shakllangan.

## Manbalar
Eskimoslar

**Eskimoslar** (oʻzlarini **inuit** deb atashadi) — xalqlar guruhi. Alyaska (AQSh, 38 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari), Shimoliy Kanada (28 ming kishi), Grenlandiya oroli (grenlandlar, 47 ming kishi) va Rossiya (Magadan viloyati va Vrangel oroli, 1,7 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari)da yashaydi. Eskimos tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristian boʻlsalarda, amalda animizm, shomoniylik saqlanib qolgan. Asosiy mashgʻulotlari — ovchilik va baliq ovlash. 

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* Nuttall, Mark. ''Encyclopedia of the Arctic.'' New York: Routledge, 2005. .
*  

### Kirill
* 

## Havolalar
Eskishehir

**Eskishehir** — Turkiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Eskishehir viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 482,8 ming kishi (2000). Transport yoʻllari chorrahasi va muhim savdosanoat markazi. Harbiy, oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement va yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Transport mashinasozligi rivojlangan. Shahar yaqinidan xrom rudasi qazib olinadi.
Eskorial

**Eskorial** — Ispaniyadagi aholi punkti. Gvadarrama togʻida, Madrid shahri yaqinida joylashgan. Eskorial oʻzining SanLorenso del Eskorial ibodatxona saroyi bilan mashhur (1563—1584, meʼmorlar X.B.Toledo va X.B.Errera loyihasi asosida qurilgan). Saroy ansambli havo rang va kulrang granitdan qurilgan boʻlib, tashqi bezaklardan xoli. Ichki xonalari qimmatbaho sanʼat asarlari: El Greko, Velaskes, Riber, Titsian, Veroneze, haykaltarosh B.Chellini va boshqalarning haykal va tasviriy rasmlari bilan bezatilgan. Kasita del Prinsipe (1772) paviloni saqlangan. Ispaniya qirollari qarorgohi. Turizm rivojlangan. Kurortlar bor.

## Manbalar
Eskort

**Eskort** (frans.) — qoʻriqlash (himoyalash) va kuzatish uchun belgilangan kemalar, samolyotlar guruhi, harbiy boʻlinma. Dengiz yoʻllarida harbiy, transport yoki yordamchi kemalarni kuzatib borish eskadra minonosetslari (esminetslar), soqchi kemalar, suv osti kemalari hamda samolyotlar yordamida amalga oshiriladi. Avtotransportlar va qoʻmondoshtarning samolyotlarini kuzatib borish uchun havo E.idan foydalaniladi. Eʼtiborli kishilarni kutib olish va kuzatib borishda, koʻmish marosimlari va boshqalar hollarda faxriy E. qoʻyiladi.
Eskiyer suv ombori

**Eskiyer suv ombori** — Namangan viloyatining Yangiqoʻrgʻon tumanida qurilgan suv ombori. 1978-yilda ishga tushirilgan. Toʻliq hajmi 18,5 mln.m3. Gʻirvonsoy va Namangansoy suvlarini quzqish mavsumida toʻplaydi. Toʻgʻonining balandligi 23 m. Maksimal suv chiqarish imkoniyati 10 m³/sek. Chortoq, Yangiqoʻrgʻon, Namangan tumanlaridagi yerlarni sugʻorishda foydalaniladi.
Eskudo

**Eskudo** (ispancha va portugalcha — aynan gerb) — 1) Portugaliyada 15-asrdan (vazni 4,6 g), Ispaniyada 16-asr dan (vazni 3,42 g) va Lotin Amerikasining bir qancha mamlakatlarida muomalada boʻlgan oltin tanga. E. kumushdan ham zarb qilingan; 2) Portugaliya pul birligi. 1 E=100 sentavo. Xalqaro ifodasi RTE. Valyuta kurslari boʻyicha 1 AQSH dollari = 217,6 E. (2000-yil). 2002-yil 1-yanvardan Yevropa Ittifoqi tarkibidagi mamlakatlar yagona pul birligi — yevrota oʻtishi bilan 2002-yil 30-iyundan muomaladan toʻxtatildi.
Eskulap ilon

**Eskulap ilon** — suvilonlar oilasiga mansub ilon. Uzunligi 1,5 m gacha. Rangi qoʻngʻirsargʻish, qoʻngʻir tusdan kulrang va deyarli qora ranggacha; baʼzan tanasining ustki tomonida ingichka oqish toʻrsimon hoshiya boʻladi. Janubiy, Oʻrta va Sharqiy Yevropa, Kichik Osiyo va Gʻarbiy Afrika shimoli, Gʻarbiy Kavkaz, Yevropaning jan. da tarqalgan. Togʻlarning toshli yon bagʻirlari, xarobalar va bargli oʻrmonlarda yashaydi. Kemiruvchilar va mayda qushlar bilan oziqlanadi. Oʻljasini tanasi bilan oʻrab olib, boʻgʻib oʻldiradi.

Urgʻochisi 5—8 ta tuxum qoʻyadi. qadimiy Rim shifokorlik xudosi eskulap qoʻlidagi hassada Eskulap ilon rasmi tasvirlanganligi taxmin qilinadi (nomi shundan).
Eson Davlat begim

**Eson Davlat begim** (? 1505) — Moʻgʻuliston (Yettisuv va TyanShan), keyinchalik Toshkent va Sayram hokimi Yunusxonning (1415—87) xotini. Oqila, dono va mehribon Eson Davlat begim saltanatni boshqarishda faol qatnashgan. U Yunusxondan 3 qiz koʻrgan. Toʻngʻich qizi Mehr Nigorxonim Movarounnahr hukmdori Sulton Ahmad Mirzo ibn Sulton Abusaid mirzoga uzatilgan, farzand koʻrmagan. Ikkinchi qizi Qutlugʻ Nigorxonim (? — 1505/06, Kobul) 1475 yil Umarshayx Mirzoga turmushga berilgan. Undan bir qiz (Xonzoda begim) va bir oʻgʻil (Bobur) koʻrgan. Kenja qizi Xub Nigorxonim 1494 yil Toshkentda 10 yil davomida koʻhna Ustrushona (Oʻratepa)ga hokimlik qilgan Muhammad Husayn koʻragonga nikoh qilingan. Xoʻb Nigorxonim 2 qiz va 2 oʻgʻil qoʻradi. Toʻngʻich oʻgʻli Muhammad Haydar mirzo „Tarixi Rashidiy“ asarining muallifi tarzida shuhrat topgan.

Bobur Samarqandni Shayboniyxonga tashlab chiqqanda (1501)  Eson Davlat begim shaharda bir muddat qolib, keyin Bobur huzuriga qarindosh urugʻlari bilan kelgan. Boburning yozishicha, Andijon atrofida  Eson Davlat begimning bogʻi boʻlib, u Qoʻshtegirmon deb atalgan.

## Adabiyot
* Zahiriddin Muhammad Bobur, Boburnoma, T., 1960; Mirza Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi, T., 1996.
Esparset

**Esparset**, bargak — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, yemxashak ekini. 130 dan ortiq yovvoyi turi maʼlum, 75 taga yaqin turi Rossiyaning Yevropa qismida, Oʻrta Osiyo, Kavkazda oʻrmon, choʻl, togʻ mintaqalarida koʻp oʻsadi. Oddiy yoki ekma E., qumloq E.i va Zakavkazye E.i turlari ekiladi. Deyarli hamma turlari chorva mollari uchun yaxshi ozuqa. Oddiy E. ildizi oʻqildiz, tuproqqa 3–6 m chuqurlikkacha kirib boradi. Poyasi oʻtsimon, tik oʻsadi, boʻyi 50—150 sm, egatchali, tukli, ichi, kovak, kam shoxlanadi, 5 — 8 ta boʻgʻimli. Barglari murakkab toq patsimon, ikkita pardasimon yon barglari bor. Guli pushtiqizil, koʻp gulli uzun shingilga yigʻilgan, chetdan changlanadi, mevasi bir urugʻli dukkak, dumaloq, chatnamaydi. Urugʻi loviyasimon, och jigarrang. 1000 ta urugʻi vazni 12—15 g. E. keng tarqalgan ozuqabop oʻsimlik, 100&nbsp;kg pichanida turlariga qarab 53,5—54 ozuqa birligi va 11,9—12,6&nbsp;kg protein mavjud. E. gulshiraga boy, 120–170&nbsp;kg/ga asal yigʻish mumkin. Ekilgan dalalarda tuproqni azot bilan boyitadi (100–200&nbsp;kg/ga azot toʻplaydi). Sugʻoriladigan yerlarda 150 s/ga pichan olish mumkin.
Espiritu-Santu

**Espiritusantu** — Braziliyaning sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 46,2 ming km². Aholisi 3,1 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Vitoriya shahri Shtatning gʻarbiy qismini Braziliya yassitogʻligi, sharqini botqoqlashgan Atlantikaboʻyi pasttekisligi egallagan. Iklimi tropik, pasttekislikda issiq va sernam (oʻrtacha oylik tralar 20—26°, yillik yogʻin 1500–1700&nbsp;mm), yassitogʻlikda salqinroq, yillik yogʻin 1000–1200&nbsp;mm. Sernam tropik oʻrmonlar, sohil qismida aralash tropik oʻrmonlar bor.

Iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil qiladi. Kofe, sitrus mevalar va kakao plantatsiyalari bor. Shuningdek, shakarqamish, sholi, maniok, dukkakli ekinlar, makkajoʻxori, tamaki ham yetishtiriladi. Foydali qazilmalardan tarkibida toriy, uran va sirkoniy boʻlgan monatsit qumlar, plavikli shpat, marmar konlari, mineral suvli buloqlar bor. Toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Qirgʻoqqa yaqin suvlardan baliq ovlanadi. Tashqi savdo aylanmasida Vitoriya dengiz porti muhim ahamiyatga ega.
Esse (asar)

**Esse**  ( — urinish, sinash, ocherk) — erkin kompozitsiyali, uncha katta boʻlmagan nasriy asar. Esse orqali narsa va yoki shaxsga oid subyektiv fikr bildiriladi. Esselar falsafiy, tarixiy-biografik, publitsistik, adabiy-tanqidiy, ilmiy-ommabop yoki sof belletristik xarakterda boʻladi. Esse uslubi obrazliligi, aforistikligi, jonli tilga yaqinligi bilan ajralib turadi. Mazmuni muayyan sabab yoki masalaga oid tugal tafsilotni yoki aniqlikni talab qilmaydigan individual taassurot va mulohazalardan iborat boʻladi. Mustaqil janr sifatida A. Montel ijodida tarkib topdi. O‘zbek adabiyotida XX-asrning 90—110-yillaridan 
Esse yaratila boshlandi.

## Yana qarang

* Pamflet
Essensiya

**Essensiya** (lotincha — mohiyat, negiz) — biror moddaning oʻtkir damlamasi yoki eritmasi. "E." termini, koʻpincha, biror erituvchi bilan eritib (ajratib) olingan oʻsimlik moddalariga nisbatan ishlatiladi, mas, gul Essensiya E. ishlatish oldidan suyultiriladi, mas, sirka Essensiya
Estakada

**Estakada** — transport vositalari va piyodalar uchun moʻljallangan yoʻllar yer sirtidan maʼlum balandlikda oʻtkaziladigan inshoot; koʻprikshtt bir turi. E. ostidan yoʻl oʻtkazish yoki boshqa maqsadlarda foydalanish mumkin. E.lardan, asosan, shaharlar va sanoat zonalarida foydalaniladi. E. bir qancha tayanch (ustun)lar ustiga oʻrnatiladigan toʻsinsimon konstruksiyalardan tashkil topadi. Temirbeton, poʻlat va yogʻochli xillari boʻladi. E. ostidan kema oʻtishi uchun imkon beradigan balandlikda suv ustiga ham quriladi (mas, portlarda, dengiz neft konlarida). E. sanoat korxonalarida ikki binoning yuqori qavatini bir-biriga bogʻlash uchun, transportyorlar, quvurlar, kabellar va hokazo oʻtkazish uchun ham quriladi. Piyodalar E.si transport yoʻli stansiyasida yoʻl ustidan piyodalar oʻtishi uchun moʻljallanadi. Bunday E.lar koʻp tarqalgan. Yirik shaharlar (mas, Berlin, Nyu-York, Tokio) da E. yordamida oʻtkazilgan juda uzun yer usti yoʻllari mavjud.
Estamp

**Estamp** (frans. — bosma nusxa) — litografiya yoki gravyura uslubida bajarilgan bosma grafikatt dastgoh asari. Odatda, rassom (kam hollarda gravyor yoki litograf) tomonidan bajarilgan asarning bosma usulida olingan nusxasi tasviri E. deb ataladi.
Estafeta

**Estafeta** (ital. — toʻlqin, tugʻyon) — sport musobaqasi turi. E.da 4 kishidan iborat sport jamoasi belgilangan masofada navbatmanavbat (birbiriga ramziy tayoqchani uzatgan holda) musobaqalashadi. E. odsiy — bir xil usulda va har xil usulda boʻladi. Olimpiada oʻyinlarida E. musobaqalari yengil atletika (4x100 m, 4x400 m), suvda suzish (erkin usulda ayollar uchun 4x100, erkaklar uchun 4x200 m; chalqancha, batterflyay, brass va erkin usulda suzish tartibida 4x100 m), changʻi sporti (ayollar uchun 4x5 km, erkaklar uchun 4x10 km) va biatlon (4x7,5&nbsp;km) boʻyicha tashkil etiladi.
Eston tili

**Eston tili** (*eesti keel*) — fin-ugor tillari oilasi tarkibidagi boltiqboʻyi-fin guruhiga mansub til; asosan, Estoniyada, qisman RF, Shvetsiya, AQSH, Kanada, Avstraliya va boshqalar mamlakatlarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 1,1 mln. kishidan ortiqroq (jumladan, Estoniyada 970 ming kishidan ortiq, Rossiya Federatsiyasida — 46 ming, Shvetsiya — 25 ming, AQSH — 25 ming, Kanada — 25 ming, Avstraliya — 6 ming). Quyidagi lahja guruhlari bor: shim. eston (orol lahjasi, gʻarbiy, oʻrta gʻarbiy va sharqiy shevalar), jan. eston (mulk, tartu, virus lahjalari) va shim.sharqiy soqilboʻyi lahjasi. Boshqa boltiqboʻyifin tillaridan farqli ravishda Eston tilida barcha choʻziq unlilar, diftonglar, undoshlar hamda undosh qoʻshilmalaridagi choʻziqlik darajalarining almashinib kelishi kuzatiladi. Birinchi boʻgʻindagi urgʻu — asosiy, uchinchi boʻgʻindagi urgʻu esa ikkinchi darajali hisoblanadi. Barcha unlilar va diftonglar soʻzning birinchi boʻgʻinida bemalol qoʻllanadi, boshqa boʻgʻinlarda esa ayrim unlilar (diftonglar)gina qoʻllana oladi. Eston tilining morfologik qurilishi flektivagglyutinativ xususiyatga ega.

Eston tilidagi dastlabki yozma materiallar 13-asrga mansub boʻlsada, nisbatan kattaroq matnlar 16-asr boshlaridan maʼlum. Bosma kitob 1535-yilda paydo boʻlgan. 16-asrda shim. eston va jan. eston lahjalari asosida 2 ta adabiy til, 19-asr dan boshlab barcha hududlarda shim. eston adabiy tili qoʻllana boshlagan. 19-asrning 2-yarmidan yagona adabiy til shakllana boshlab, uning meʼyorlari 20-asrning 1-yarmidagina barqarorlashdi. Yozuvi lotin grafikasi asosida.

## Manbalar
Esse (maʼnolari)

**Esse**:

* Essé — Fransiyaning Bretan mintaqasida joylashgan kommuna.
* Esse (asar) (frans. — urinish, sinash, ocherk) — erkin kompozitsiyali, uncha katta boʻlmagan nasriy asar.
Estoniya Fanlar Akademiyasi

**Estoniya Fanlar Akademiyasi** — Estoniyaning oliy ilmiy muassasasi. 1946-yil Tallin shahrida tashkil etilgan. 1989-yilgacha Estoniya SSR Fanlar akademiyasi deb nomlangan. 4 boʻlimi, 19 ilmiy muassasasi bor. "Axborot" va jur.lar, ilmiy muassasa va jamiyatlarning asarlarini nashr etadi. Ilmiy kutubxonasida 3 mln.ga yaqin asar saqlanadi.
Estonlar

**Estonlar** (oʻzlarini eestlased deb atashadi) — xalq. Estoniyaning asosiy aholisi (963 ming kishi); Rossiya Federatsiyasida 46,4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, AQSH, Kanada, Shvetsiya va Avstraliyada ham yashaydilar. Umumiy soni taxminan 1,1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Eston tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, lyuteranlar, pravoslavlar ham bor. Asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik, chorvachilik, dengiz sohilida yashaydiganlarniki — baliq ovlash. Shuningdek, E.ning salmoqli qismi sanoatda band.
Estrada

**Estrada** (ispancha — taxtasupa), estrada sanʼati — 1) keng maʼnoda — koʻngilochar, ommabop badiiy (abadiy, musiqiy, raqs, tomoshaviy va boshqalar) janr va shakllarning umumiy ifodasi; 2) tor maʼnoda — sahnaviy professional sanʼat turi. Rossiya va boshqalar baʼzi mamlakatlarda E., Angliyada myuzikxoll, Fransiyada varyete, kafeshantan, kabare, AQShda shou, revyu kabi atamalar bilan yuritiladi. E.ning kelib chiqishi xalq ogʻzaki ijodi bilan bogʻliq boʻlsada, u muayyan (tijoratommabop) sanʼat turi sifatida 19-asrda Yevropa yirik shaharlarining demokratik ijtimoiymadaniy muhitida yuzaga kelgan. E.ning asosiy shakli — maxsus joylarda, muntazam ravishda oʻtkaziladigan E. konsertidir. U bir nechta (yoki yakka) artist (soʻz ustasi, xonanda, raqqos, aktyor va boshqalar)ning badiiy tugal, turfa mazmundagi kichik chiqishlaridan iborat boʻlib, ifoda vositalarining loʻnda va yorqinligi, oʻziga xosligi, ishtirokchilarning tomoshabin bilan bevosita muloqotda boʻlishi bilan ajralib turadi. E. tomoshalari baʼzan konferansye birlashtirgan mavzuli dastur asosida tuziladi. Yevropada E. tomoshalari dastlab kafe va restoranlarda, keyinchalik moslashtirilgan teatr binolari va boshqalar joylarda oʻtkazilgan. Ularda soʻz ustalari, qoʻshiqchilar, raqqos va raqqosalar, shuningdek, akrobat, koʻzbogʻlovchilar ishtirok etgan. Hozirda estrada sahnalarida monolog, felyeton, hajviy hikoya kabi nutq janrlari, E. (milliy, bal va boshqalar) raqsya, kuplet va E. qoʻshigʻi, koʻpgina sirk turlari (akrobatika, jonglyorlik, fokus va boshqalar), teatr miniatyurasi, qoʻgʻirchoqbozlar chiqishlari, pantomima va boshqalar mavjud.

Oʻzbekistonda (boshqa Sharq mamlakatlarida boʻlgani kabi) E.ning rivojlanishi quyidagi koʻrinishlarda boʻlgan: bir tomondan unda anʼanaviy sanʼat namunalari sahna talablariga moslashtirib oʻzgartirilgan (mas, Tamaraxonim va M.Qoriyoqubov ijrosidagi xalq lalarlarining sahna talqinlari, Yusufjon qiziq\shsh askiya anʼanalariga asoslangan konferansyelik chiqishlari va boshqalar) yoki milliy janrlar negizida yangi sahna turlari yaratilgan (M.Turgʻunboyeva Usta Olim bilan birga ijod qilgan "Paxta", "Pilla" kabi ommaviy sahna raqslari). Ikkinchi tomondan Oʻzbekiston E.si chet el sanʼati shakl va uslublari (mas, jaz, estrada orkestri, myuzikxoll)ni oʻzlashtirishi bilan boyidi. 1956-yildan Oʻzbek estrada teatri, keyinchalik Oʻzbek davlat estrada birlashmasi (1996-yilgacha) faoliyat koʻrsatgan.

Hozirda Oʻzbekistonda E. sanʼatini rivojlantirish, E. jamoalari hamda yakka ijrochilar faoliyatini muvofiqlashtirish kabi vazifalar "Oʻzbeknavo" birlashmasiga yuklatilgan. E. oʻquv yoʻnalishi sifatida maxsus taʼlim tizimiga kiritilgan. 1996-yildan Toshkent estrada kolleji, Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi va boshqalar sanʼat (musiqa) oʻquv yurtlarida E. ftlari faoliyat koʻrsatmoqda (yana qarang Miniatyuralar teatri, Ommabop musiqa).

## Adabiyot
* Klitin S, Estrada, L., 1987.

Olimjon Bekov.
Estrogenlar

**Estrogenlar** (yangi lotincha oqmoq va... gen) — odam va umurtqali hayvonlar jinsiy gormoni; asosan, ayollar tuxumdonida, shuningdek, buyrak usti bezlarining poʻstloq qavatida, platsenta va urugʻdonda hosil boʻladi. Kimyoviy tabiatiga koʻra steroid. Ayollar jinsiy aʼzolari funksiyasi va rivojlanishini, sut bezlarining normal oʻsishini kuchaytiradi. Suyaklarning oʻsishi, suvtuz almashinishi va boshqalarga taʼsir etadi. Ayollar gavdasining normal boʻlishi E.ga bogʻliq. E.ga estradiol va estron kiradi.
Estuariy

**Estuariy** (lotincha — daryoning dengiz suviga tutashgan quyilish qismi) — daryoning dengizga quyiladigan joyidagi voronkasimon va dengiz tomon kengayib boradigan qismi, qoʻltiqcha. E.ning hosil boʻlishi dengiz sathi koʻtarilishi natijasida daryo quyilish qismi vodiysini suv bosishi bilan bogʻliq. Suv qaytgan paytda daryo oqizib keltirgan jinslar dengizga tushib ketadi. Yenisey, Temza, Amur, Elba, Sena daryolari E. hosil qilib quyiladi.
Estroz

**Estroz** — qoʻylarning burun hamda peshona boʻshliqlarida parazitlik qiluvchi Oye51paaye oilasiga mansub Oyezttzsh OU18 soʻnasi qoʻzgʻatadigan invazion kasallik. Qoʻychilik rivojlangan mamlakatlarda keng tarqalgan. Urgʻochi soʻna bahor va yoz oylarida qoʻylarning burun boʻshligʻiga 6—12 tadan lichinka qoʻyadi. 1bosqich lichinka burun boʻshligʻi va panjarasimon suyak shilliq qavatida, 2 va 3bosqich lichinkalar esa peshona va shox oʻsimtasi boʻshligʻida rivojlanadi, natijada shilliq qavat shikastlanib, yalliglanish va nekroz paydo boʻladi. E. bilan kasallangan qoʻylarda burundan qon aralash serozliyiringli suyuqlik oqadi, nafas olishi qiyinlashadi, ayrim hollarda hayvonlarda harakat muvozanati buzilib, bir tomonga aylanish (aylanchiq) holati kuzatiladi. Kasallik manbi E. bilan kasallangan qoʻylar. Tashxis kasallangan hayvonlarni yorib koʻrish, shuningdek, epizootologik, klinik hamda bakteriologik tekshirish natijalariga asosan qoʻyiladi.

Davosi: qoʻylarning burun boʻshligʻi va peshona, shox oʻsimtasi boʻshligʻiga tarkibida ivermektin moddasi boʻlgan preparatlar va insektoakaritsid vositalari yuboriladi.

Oldini olish: qoʻra va qoʻtonlar, yonatrofdagi maydonlar tozalanadi, goʻng va tezaklar yoqiladi, molxonalarga va hayvonlarga soʻnalarning uchish davrida va undan keyin insektoakaritsid moddalar bilan ishlov beriladi.
Esxil

**Esxil** (miloddan avvalgi 525, Afina yaqinidagi Elevsin shahri — 456, Sitsiliya) — yunon dramaturgi, "tragediyaning otasi". Uning 80 dramasidan "Eroniylar" (472), "Fivaga qarshi yettovlon" (467), "Oresteya" (458), " Iltijogoʻylar hamda "Zanjirband Prometey" bizgacha yetib kelgan. Boshqa tragediyalaridan faqat parchalar maʼlum. "Baliqchilar", "Elchilar yoki istmiyliklar" satirik dramalarining parchalari Misr papirus qogʻozlarida saqlangan.

E. Afina demokratiyasi avj olgan davrda yashagan va bu sharoit uning ijodiga ham taʼsir etgan. Tragediyaga 2aktyorni kiritib, uni chinakam dramatik janrga aylantirgan va dialog konfliktining yuzaga kelishiga imkon yaratgan. E. tragediyalari monumental, kompozitsiyasi mutanosib; ularda xor yetakchi oʻrinda, personajlar tavsifnomasi ziddiyatlardan holi va qatiy maqsadga qaratilgan.

E. tragediyalarida insonparvarlik, vatanparvarlik kabi ijtimoiy va axloqiy muammolarni koʻtarib chiqqan. Prometey haqidagi trilogiyasidan faqat "Zanjirband Prometey" tragediyasi saqlangan. Prometey timsolida zulmga qarshi, adolat uchun kurashuvchi inson obrazini yaratgan. "Oresteya" trilogiyasi ("Agamemnon", "Xoeforlar", "Evmenidlar")da qabilaurugʻchilik hayotidan saqlanib qolgan baʼzi zararli urfodatlar qoralangan. Asarlari koʻp tillarga tarjima qilingan. La.:Yarxo V.N., Esxsht, M, 1958; TrencheniVal dapfel I., Prometey prikovannmy i osvobojdennsh, "Antich. obshestvo" toʻplamida, M., 1967; Alimuxamedov A., Antik adabiyot tarixi, T., 1975.
Etalon vaqt

**Etalon vaqt** — Yerning oʻrtacha aylanish tezligiga mos keluvchi aniq vaqt shkalasi (jadvali) ni tuzish uchun xalqaro vaqt xizmati olib boradigan astronomik kuzatishlar natijalari asosida hisoblanuvchi xalqaro vaqt. Aniq atom vaqti shkalasi kiritilganidan (1975-yildan) keyin xalqaro vaqt shkalasi Etalon vaqt shkalasi maqomini yoʻqotdi. Xalqaro vaqt yangi ehtimoliystatik usulda hisoblanadi. Mamlakatlarning vaqt xizmatlari Yerning aylanish tezligi oʻzgarishlari va uning fazodagi vaziyati toʻgʻrisida muntazam maʼlumotlarni tayyorlaydi. Vaqt xizmati har kunning maʼlum soatlarida radio orqali aniq vaqt signallarini berib turadigan st-yalar koʻp. Jahon miqyosida Etalon vaqtga doir ishlarni Parijda joylashgan Xalqaro vaqt byurosi boshqarib turadi. Oʻzbekistonda Etalon vaqt masalalari bilan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya instituti shugʻullanadi (qarang Vaqt, Vaqt xizmati).
Etalon gektar

**Etalon gektar**, shartli etalon gektar — etalon sharoitlarda 1 ga yerni haydashga muvofiq keladigan traktor ishlari hajmi. Etalon sharoitlari: solishtirma qarshilik — 0,5&nbsp;kg/sm2, agregat harakat tezligi — 5&nbsp;km/soat, haydash chuqurligi — 20— 22 sm, agrofon — oʻrtacha qattiqlikka ega boʻlgan tuproqdagi gʻalla ekinlari angʻizi; tuproq namligi 20—22% gacha, relyefi tekis (nishabi Ggacha), uchastka toʻgʻri burchak shaklida, dala uz. — 800 m, dengiz sathidan balandligi 800 m, tosh va toʻsiqlar yoʻq. E.g.larda traktor bilan bajarilgan shartli ish hajmi quyidagicha hisoblanadi. E.g. yordamida turli markadagi traktorlarda bajarilgan ish hajmini yagona ekvivalentga keltirish va biron ekin turi yoki xoʻjalik, tuman va hokazolar darajasida mexanizatsiyalashtiriladigan ishlarning umumiy hajmini belgilash mumkin. Bunday hisobkitoblar, ayniqsa, xoʻjaliklarda texnika qarovi va taʼmirini rejalashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Etan

**Etan** (C2H6) — rangsiz, hidsiz gaz. Molekulyar massasi — 30,7. Suyuqlanish temperaturasi — 183,23°, zichligi 572&nbsp;kg/m3(—100°da). Suvda oz, etanol va uglevodorodlarda yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga koʻra, etan toʻyingan uglevodorodlarning yaqqol vakili. Radikal mexanizm boʻyicha turli almashinish reaksiyalariga kirishadi. 550—650° da termik degidrogenlanganda etilenga aylanadi, 800°da atsetilen hosil qiladi. 300—450° da xlorlanganda etil xlorid, oksidlanganda CN3CNO va CN3COON aralashmasi, gaz fazada nitrolanganda nitroetan va nitrometan aralashmasini beradi. Etan — tabiiy va yoʻlakay gazlar komponenti (hajmiga koʻra 10%) boʻlib, ulardan past trada rektifikatsiyalash yoʻli bilan ajratib olish mumkin. Neft xom ashyosini krekinglashda koʻp miqdorda etan hosil boʻladi. Laboratoriya sharoitida etan metil yodid SN31 dan Vyurs reaksiyasini qoʻllab, SN3S001Cha dan Kolbe reaksiyasiga koʻra, etilbromid S,N5Vg dan Grinyar reaksiyasidan foydalanib, etilenni (Ryo katalizatorligida) yoki atsetilenni (№K.ye ishtirokida) gidrogenlab olinadi.

Etan — etilen va vinilxlorid olishda xom ashyo. Etanning havo bilan aralashmasi portlash xususiyatiga ega. Chaqnash temperaturasi 152°, oʻz-oʻzidan alangalanish temperaturasi 472°.