open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Korrelyasiya

**Korrelyasiya** (genetikada) -bir butun organizmda belgilarning oʻzaro bogʻliqligi. K. asoslarini birinchi marta J. Kyuvye bayon etgan (1800—05). K.ning evolyusion ahamiyatini Ch.Darvin asoslab bergan (1859). K. oʻzgaruvchanlikning muhim unsuri boʻlib, organizmning rivojlanish tarzi va evolyusiyasiga taʼsir koʻrsatadi. Korrelyasion bogʻlanishlar mutlaq boʻlmay, tabiiy tanlanish va sunʼiy tanlash bilan boshqarilishni taʼminlaydi. Genetik K. (genlarning birikkanligi yoki ularning pleyotrop taʼsiri sabab boʻladi), paratipik K. (oʻzaro bogʻliq belgilarning muhim sharoitlariga boʻlgan reaksiyasi), fenotip i k va boshqa K.lar farqgtanadi. K.ning fenotipik, genetik va paratipik koeffitsiyenti koʻrsatkichlari oʻzaro muvofiq kelmaydi, baʼzan esa boshqa-boshqa yoʻnalishga ega boʻlishi mumkin. Seleksiya sxemalari va tanlash yoʻnalishini toʻgʻri tuzishda genetik K.ni bilish katta ahamiyatga ega. Korrelyativ bogʻliqlik sifat (morfologik) hamda miqdoriy belgilar boʻyicha kuzatiladi. Miqdoriy belgilar rivojini nazorat qiluvchi poligenlar yagona birikish guruhlarida boʻlishi va kompleks irsiylanishi mumkin. Madaniy ekinlarda koʻpgina qimmatli xoʻjalik belgilar oʻzaro salbiy K.ga egaligi aniqlangan. Xususan, gʻoʻzada genetik K. kuchi oʻrtacha, tola miqdori (chiqishi) va indeksi tola uzunligi va chiziqli zichlik bilan, ertapisharlik hosildorlik bilan, tolaning sifati koʻsakning ogʻirligi bilan, 1000 dona chigit massasi tolaning chiqishi bilan oʻzaro teskari nisbatga ega. Salbiy aloqadorlikning mavjudligi seleksiya ishlarini qiyinlashtiradi, chunki bir belgini yuzaga chiqarish uchun olib borilgan intensiv tanlash boshqa belgilarning rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Shuning uchun salbiy K. mavjud boʻlgan hollarda tanlash kompleks belgilar boʻyicha oʻtkazilishi kerak. Oʻrin almashishi mumkin boʻlgan rekombinantlarni topish uchun kattagina populyasiyalar bilan ishlash, mutagenlarning samarali taʼsiri talab etiladi. Xususan, ertapisharlik bilan boshqa qimmatli xoʻjalik belgilar oʻrtasidagi salbiy K.ni bartaraf etish mumkin. Mas, dastlabki ertapishar gʻoʻza navlarining koʻsagi mayda (4 g atrofida), tola chiqishi 28%, tola oʻz. 26–28&nbsp;mm dan oshmas edi. Hozirgi rayonlashtirilgan gʻoʻza navlarida (S-6524 Yulduz, Gulbahor, Toshkent 6, Buxoro 6, Namangan 77 va boshqalar) duragaylash, mutagenez va sunʼiy tanlash usullaridan foydalanib, K. bogʻlanishlarini boʻzish asosida ertapisharlik bilan koʻsakning yirikligi, tolaning uzunligi va pishikligi, navning serhosilligi kabi belgilarni uygʻunlashtirishga erishilgan. Genetik K. muammolari genetik-matematik usullar, xususan, kovariatsion tahlil yordamida tadqiq qilinadi.

Miradham Abzalov, Bahodir Normatov.

## Manbalar
Korroziya

**Korroziya** (lotincha corrigere – oʻymoq, yemirmoq) – 1) jismlar (metallar, beton, tosh, yogʻoch, baʼzi plastmassalar va boshqalar)ning tashqi muhit bilan biologik, kimyoviy yoki elektr-kimyoviy taʼsirlashuvi oqibatida yemirilishi. Temir va temir qotishmalari K.si zanglash deb ham ataladi (yana qarang Metallar korroziyasi). Ximoya qoplamlari (mas, lok-boʻyoq materiallar) qoplash, muhitga ingibatorlar (mas, xromatlar, nitritlar, arsenitlar) kiritish, korroziyabardosh materiallar ishlatish yoʻli bilan K.ning oldini olish mumkin; 2) tibbiyotda – oʻyuvchi moddalar taʼsirida toʻqimalarning yemirilishi; 3) geologiyada – kimyoviy yoki mexaniq jarayonlar taʼsirida togʻ jinslarining yemirilishi, kanallar, oʻralar, gʻorlar va boshqa hosil boʻlishi. Kimyoviy K.da suvning kimyoviy taʼsirida jinslar sirti eriydi va yeyiladi (oʻyiladi), mexanik K.da esa jinslarning sirti yediriladi.

## Manbalar
Korroziyabardosh materiallar

**Korroziyabardosh materiallar** — korroziya hodisasiga chidamliligi yuqori boʻlgan materiallar. Metall va metallmas (anorganik va organik), kompozitsion (qarang Kompozitsion materiallar), konstruksion (qarang Konstruksiyey materiallar) va himoya (qarang Himoya qopyaamalari) turlari bor. Metall Korroziyabardosh materiallarga poʻlat va choʻyanlar, olovbardosh kotishmalar; asl metallar; korroziyabardoshligi legirlab (qarang Legirlash) oshiriladigan alyuminiy, mis asosidagi qotishmalar (bronza, jez), nikel niobiy, tantal, sirkoniy va boshqa elementlar asosidagi krtishmalar kiradi. Metallmas anorganik Korroziyabardosh materiallarga tabiiy silikat materiallar — andozit, bazalt, granit, diorit, kvarsit va kislotaga chidamli boshqa jinslar; dolomitlar, marmarlar, ohaktoshlar; sunʼiy silikat materiallar (kvars shisha, silikat shisha, keramik materiallar, emallar, kislotaga chidamli beton va boshqalar) kiradi. Metallmas organik Korroziyabardosh materiallar (polietilen, polistirol, ftoroplast va boshqalar) keng tarqalgan. Korroziyabardosh materiallar kislota, ishqor, tuzlar, kimyoviy agressiv gaz sharoitida ishlatiladigan kimyoviy apparatlar, quvurlar, buyumlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi (yana. q. Kislotabardosh materiallar).

## Manbalar
Korroziyabardoshlik

**Korroziyabardoshlik** - materi-allarning tashqi muhit taʼsirida yemirilishi (korroziya)ga qarshilik koʻrsata olish xossasi. Asosan, material yuzasining kimyoviy tarkibiga, tuzilishiga, mexaniq kuchlanishlar mavjudligiga, taʼsir qiladigan tashqi muhit sharoitiga bogʻliq. K. material yuzasining makro- va mikroskopik oʻzgarishlar bilan, dastlabki korroziya belgilarining paydo boʻlish vaqti bilan vaqt birligi ichida materialning yup-qalashishi yoki yuzasi birligidan massasining kamayishi bilan, fizik-mexanik koʻrsatkichlar va boshqalarning pasayishi bilan baholanadi. Metall materiallarning K.ini oshirishda legirlash, rafinatsiya, himoya qoplamalari qoplash, kimyoviy-termik ishlov berish, elektrkimyoviy usullar qoʻllanadi. Metallmas materiallar xususan, betonlarning K.gi ularning zichligini oshirib, himoya qoplamalar qoplab yaxshilanadi (yana q. Korroziyabardosh materiallar).

## Manbalar
Korrida

**Korrida** (ispancha Shohjajon— buqalarning shoxi) — ispan milliy tomoshasi. 11-asrdan maʼlum. Hozirgi sirk tomoshasi sifatida 18-asrda shakllangan. 12—14 kishi (torero)dan iborat guruh qatnashadi. K. davomida torerolar buqani yarqiragan lattalar bilan qoʻzgʻatadi, pikadorlar esa nayzalarni buqaga sanchib gʻazablantiradi. Asosiy ijrochisi — matador (espada)ning buqa bilan jang oʻyini, odatda, hayvonning oʻldirilishi bilan tugʻallanadi. Ispaniya, Portugaliya, Janubiy Fransiya, shuningdek, Lotin Amerikasi mamlakatlarida keng tarqalgan.

## Manbalar
Korsakov psihozi

**Korsakov psihozi**, Korsakov kasalligi, alkogol polinevretik psihozi — alkogoldan surunkali zaharlanish (surunkali intoksikatsiya) oqibatida kelib chiqadigan ruhiy kasallik. Rus psixiatri S. S. Korsakov tomonidan 1887-yilda aniqlangan. Bunda Korsakov sindromiga xos xotira buzilishlari bilan bir qatorda aql-farosatning zaiflashishi, mulohazalarning susayishi, tanqidning yoʻ-qolishi kuchayib boradi. Ammo shaxsga xos boʻlgan sifatlar saqlanib qoladi. Polinevrit belgilari esa parezlar, falajlik, bir guruh muskullar atrofiyasi, sezgi, pay reflekslarining susayishi yoki yoʻqolishi, nerv tolalari boʻylab ogʻriq va boshqa tarzida kechadi.

Korsakov psihozi alkogolni surunkali isteʼmol qiladigan 50—60 yoshdagi kishilarda uchraydi. Kasallikdan forigʻ boʻlish uchun bemor spirtli ichimlikdan butunlay voz kechishi lozim. Asosan B vitamini, nikotin kislotasi hamda nootrop preparatlar qoʻllanadi.

## Manbalar
Korsakov sindromi

**Korsakov sindromi**, Korsakov amnestik sindromi — ruhiy kasallik. Rus psixiatri S. S. Korsakov aniqlangan (1887). Bunda, asosan, xotira boʻziladi. Bemor hozirgina boʻlib oʻtgan voqea-hodisalarni eslay olmaydi, aksincha, bir necha yil ilgari boʻlib oʻtgan voqealarni xotirasida saqlab qoladi. U qayerda turgani, vaqt, sana, atrofidagi kishilarning ismlarini toʻgʻri aytib berolmaydi. Hozir nima ovqat yegani, kimni koʻrgani, ular nomini eslay olmaydi. Oʻzi yashab turgan joyi, xonasi va karavotlarini adashtiradi, bir daqiqa oldin aytilgan soʻzlarni darrov yodidan chiqarib qoʻyadi. Bemorning bilim darajasi, malakasi, kasb-mahorati saqlanib qolgani holda, yangi narsalarni oʻzlashtira olmaydi. K. yeda soxta xotirlash (konfabulyasiya) va tez charchash, lohaslik (asteniya) alomatlari birga kuzatiladi. Korsakov sindromi yuqumli kasalliklar, zaharlanishlar, bosh miyaning shikastlanishlari va atrofiyasi bilan bogʻliq kasalliklarda uchraydi.

## Manbalar
Korsak

**Korsak** (lotincha: ) – tulkilar urugʻiga mansub sut emizuvchi hayvon. Oddiy tulkiga oʻxshash, lekin bir oz kichikroq koʻrinishda boʻladi.

## Tavsifi
Korsak tulkisi oʻrta boʻyli tulki boʻlib, boshi va tanasining uzunligi 60 sm gacha, dumining uzunligi esa 35 sm gacha yetadi. Juni sargʻish-kulrang. Voyaga yetganlarning vazni 1,6 dan 3,2 kilogrammgacha boʻladi. Uning tanasining koʻp qismini kulrang—sargʻish rang moʻynasi qoplab olgan, pastki qismlari ochroq, ogʻiz, iyagi va tomogʻida rangpar dogʻlar mavjud. Qish faslida yungi ancha qalinroq va ipakdek boʻlib, rangi somon-kulrang, orqa tomondan quyuqroq chiziq oʻtgan boʻladi. Oqshom va tungi paytlarda faol boʻladi. Yumronqoziqlar va katta qumsichqonlar inida yashaydi. Baʼzan boʻrsiq va tulki iniga ham joylashib olishi mumkin, lekin oʻzi kamdan-kam hollarda uya qaziydi. Oʻzining tanlagan jufti bilan umrining oxirigacha yashaydi. Yanvar—fevral oylarida juftlashadi va mart—aprel oyida 5—7 tagacha bolalaydi. 9—10 oylik paytida voyaga yetadi. Asosan, kemiruvchilar bilan, baʼzida hashoratlar, sudralib yuruvchilar, qushlar va ularning tuxumlari bilan oziqlanadi. Ovlanadi, terisi qimmatli emas.

Korsak tulkilari Yevrosiyo choʻllari va sahrolari, markaziy va shimoli-sharqiy Osiyoning dasht va yarim choʻllarida yashaydi. Ular butun Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Turkmaniston va Moʻgʻulistonda tarqalgan. Janubda ularning tarqalishi Eron, Tojikiston, Qirgʻiziston, Afgʻoniston va Xitoyning shimoliy qismlarini qamrab oladi va ularni Rossiyada ham uchratish mumkin.

Hozirgi vaqtda uchta kichik tur tur sifatida tan olingan:

*Vulpes corsac corsac* – tarqalishi shimoliy Qozogʻiston, janubiy Sibir.

*Vulpes corsac kalmykorum* – tarqalishi shimoliy Oʻzbekiston, Kavkaz.

*Vulpes corsac turkmenicus* – tarqalishi janubiy Oʻzbekiston, Turkmaniston, Xitoy va Moʻgʻuliston.

Bu turdagi tulkilar asosan ochiq oʻtli dasht va yarim choʻllarda yashaydi, zich oʻsgan oʻsimliklar va togʻli hududlardan qochadi. Korsak tulkilari odatda odamlardan uzoqda yashashadi. Oʻzbekistonda Ustyurt (Qoraqalpog‘iston), Mirzachoʻl (Jizzax), Qizilqum (Buxoro) va yana boshqa hududlarda uchraydi.

## Soni
XX asrning 60—70-yillarida Gʻarbiy Tyan-Shan va Pomir-Oloyining barcha togʻ oldi tekisliklari va adirliklarida boʻlgan. Zichligi Qarshi choʻlida har 100 kvadrat metrga 49 tadan 60 tagachani, Qizilqum choʻlida esa 20—30 tani tashkil qilgan. Hozirgi vaqtda ushbu jonivorlar soning umumiy qisqarishi qayd qilinmoqda. Toshkent viloyati hududidagi gʻarbiy Tyan-Shan pasttogʻlarida butunlay gʻoyib boʻlganligi tahmin qilinmoqda. Qizilqum, Qarshi choʻllarida Ustyrutda kam sonlarda tarqalgan.

## Manbalar
Korset

**Korset** (frans. corset) — 1) qaddi-qomatni raso tutish uchun koʻkrak qafasining pastki qismi va qorinni tortib ushlab turadigan maxsus moslama; 2) umurtqa pogʻonasi singanda, kasallanganda va qiyshayganda qoʻllanadigan maxsus ortopedik moslama. K. protezortopedik korxonalarda turli xil materiallar (charm, gips, plastmassa, mato va hokazo) va chetlari metalldan qilinadi. K. tanaga yopishib turishi kerak, shuning uchun uni bemordan olingan qolipga qarab tayyorlanadi. Ushlab turuvchi, yengillik tugʻdiruvchi va toʻgʻrilovchi K.lar bor. Ushlab turuvchi va yengillik tugʻdiruvchi K.lar umurtqa pogʻonasi singanda va u operatsiya qilingandan keyin buyuriladi. K., koʻpincha umurtqa pogʻonasining beldumgʻaza boʻlimi kasalliklari (mas, bel umurtqasi siljiganda, osteoxondroz, spondilolistez va hokazo) oqibatida bel ogʻriganda qoʻllanadi. Toʻgʻrilovchi K. umurtqa pogʻonasi yonga bir oz qiyshaygan (skolioz) bolalarga umurtqa pogonasi butunlay qiyshayib qolishining oldini olish maqsadida buyuriladi. K.ni vrach tayinlaydi va toʻgʻri kiyilganligini tekshiradi, kiyib yurish muddatini aytadi va nazorat qilib turadi. K.ni uzoq, vaqt taqib yurilganda gavda muskullari zaiflashib qolishi mumkin, shuning uchun umurtqa pogʻonasi qanchalik shikastlanganiga va kasallik bosqichiga qarab (vrach tavsiyasi bilan) shifobaxsh gimnastika bilan shugʻullanish va gavda muskullarini massaj qilishi kerak. K. toza turish uchun trikotaj koʻylak yoki mayka ustidan kiyiladi. Plastmassa K.ni yuvsa boʻladi.

## Manbalar
Korsika

**Korsika** — Oʻrta dengizning shimolidagi qismidagi orol. Uzunligi 183&nbsp;km, kengligi 85&nbsp;km. Maydoni 8,7 ming km². Qirgʻoqlari gʻarbida tik va qoyali, kuchli parchalangan, qoʻltiq koʻp, sharqida tekis, past va kam parchalangan. Korsika, asosan, granit va gilli slanetslardan tuzilgan. Relyefi togʻli, eng baland joyi 2710 m (MonSento choʻqqisi). Iqlimi oʻrta dengiz iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12—13°, iyulniki 24—26°, yillik yogʻin tekisliklarda 600&nbsp;mm dan, togʻlarda 1200&nbsp;mm gacha. Daryolari qisqa, yozda suvi kamayib, baʼzan qurib qoladi. Makvis va doim yashil butazorlar, dub, qaragʻay, qoraqaragʻay oʻrmonlari, togʻ tepalarida subalp va alp oʻtloqlari bor. Sohil va vodiylarda subtropik dehqonchilik qilinadi. Tokchilik, bogʻdorchilik rivojlangan, togʻ yon bagʻirlarida donli ekinlar yetishtiriladi. Chorvachilikda qoʻy, echki, yilqi boqiladi. Baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan. Bosh shahri — Ayachcho. Qadimda Korsikada iberi va liguri qabilalari yashagan. Miloddan avvalgi 3-asrda Rim, milodiy 6—8 asrlarda Vizantiya, 9-asrda arablar egallagan. 11-asrda Piza, 1347—1764-yillarda Genuya, 1768-yildan Fransiya tarkibida. Korsikada Napoleon Bonapart tugʻilgan.

## Manbalar
Korsika boʻgʻozi

**Korsika boʻgʻozi** — Oʻrta dengizda, Korsika o. bilan Toskana arxipelagi oraligʻida. Tirren dengizi bilan Liguri dengizini bogʻlaydi. Kengligi 75&nbsp;km. Chuq. 500 m dan ziyod. Yirik porti — Bastiya (Korsika o.).

## Manbalar
Korsikanlar

**Korsikanlar** (oʻzlarini korsi deb ataydilar) — xalq, Korsika o.ning asosiy aholisi (300 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Italyan tili shevasida va fransuz tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — katoliklar. K., asosan, uzumchilik, polizchilik, chorvachilik, baliqchilik, turizm va zaytun, gʻalla, kashtan oʻstirish bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Kort

**Kort** (inglizcha: court — *hovli*) — tennis oʻynaladigan maydon. Yakkalik oʻyinlar uchun K.ning oʻlchami 23,77 x 8,23 (juftliklar uchun 23,77x10,97) m boʻlib, koʻndalang chizigʻi oʻrtasiga metall chilvir yordamida toʻr tortiladi. Toʻrning maydon oʻrtasidagi balandligi 0,914 m, chekka ustunlari oldidagi balandligi 1,07 m. Markaziy chizikdan 6,4 m uzoqlikda uzatish chizigʻi chegarasi oʻtkaziladi va bu may-donchalar teng 2 ga boʻlinadi. Chiziklarning kengligi 5 sm. K.ning orqa chizigʻidan 6,4 m gacha, yon chizigʻidan 3,7 m gacha oʻyin maydoni boʻlishi lozim. Koptok ketib qolmasligi uchun maydon toʻr bilan oʻraladi. K.lar qumli, maysali, qattiq va sintetik qoplamali boʻlishi mumkin. Dastlabki K. Fransiya qiroli Genrix VIII farmoniga asosan, 1529-yilda Parijda bunyod etilgan. Toshkentda ilk K. 1903-yilda qurilgan. Hozirgi kunda Oʻzbekistonda 530 ta kort bor (2002). Toshkent shahridagi "Yunusobod", "Dinamo" va viloyatlar markazlaridagi K.lar jahon andozalariga javob beradi.

## Manbalar
Kortes Ernan

**KORTES (Cortes) Ernan** (1485-1.12.1547) — ispan konkistadorlaridan biri. K. 1504—19 yillar Kubada xizmat qilgan; Meksikada ispan hukmronligini oʻrnatilishiga olib kelgan bosqinchilik yurishi (1519—21) ni boshqargan; Yangi Ispaniya (Meksika) gubernatori (152228), gen.-kapitani (1529-40); Tinch okeanidan Atlantika okeaniga oʻtishning dengiz yoʻlini topish maqsadida Markaziy Amerikani kesib oʻtgan (1524). 1540 i. Ispaniyaga qaytib, shu yerda vafot etgan.

## Manbalar
Kortikosteroidlar

**Kortikosteroidlar** [lotincha cortex (corticis) — poʻstloq], adrenokortikosteroidlar — buyrak usti bezlarining poʻstloq qavatidan ishlanib chiqadigan steroid gormonlar guruhi (qarang Steroidlar). K. tarkibida 21 ta uglerod atomi bor. Barcha K. pregnan hosilalaridir. Organizmda xolesterjdan hosil boʻladi. Fiziologik taʼsiriga koʻra, 3 guruhga boʻlinadi: 1) organizmda, asosan, mineral almashinuviga taʼsir etadigan moddalar — mineralokortikoidlar (aldosteron, kortikosteron, dezoksikortikosteron); 2) uglevodlar va oqsillar almashinuviga taʼsir etadigan moddalar — glyukokortikoidlar (kortizon, gidrokortizon, kortikosteron); 3) jinsiy gormonlarga oʻxshash taʼsir etadigan steroid moddalar (androgenlar va progesteron). Organizmda K. yetishmay qolganida Addison kasalligi (Bronza kasalligi), koʻpayib ketganda esa Itsen-ko-Kushing kasalligi paydo boʻladi. K. preparatlari tibbiyotda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Kortina-dʼampetsso

**Kortina-d’ampetsso** - Italiya dagi shahar, Venetsiya viloyatida, Dolomitli Alp togʻlari oraligʻidagi vodiyda, 1200 m balandlikda, Boyte daryosining chap sohilida joylashgan. Tofane, Kristallo va boshqa qorli qoyalar qurshab turadi. Iqlimining qulayligi, manzarali landshafti uning xalqaro ahamiyatga ega iqlim qurorti boʻlib rivojlanishiga imkon yaratgan. Qishki va yozgi sport oʻyinlari markazi. 1956-yilda K.-d’A.da 7-qishki Olimpiya oʻyinlari boʻlib oʻtgan. Turizm markazlaridan: sport filmlari xalqaro festivali oʻtkaziladi. Mahalliy aholi hunarmandchilik bilan ham shugʻullanadi.

## Manbalar
Korund

**Korund** (nem. korund; qadimgi hindchadan) – oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Al2O3, qoʻshimchalari Cr, Fe, TI va boshqa Kristallari trigonal singoniyali ustunsimon, kam hollarda dipiramidal. Rangsiz, tarkibida temir, mis, marganets, titan va shahriKorund elementlarning borligiga qarab turli rangda boʻladi. Olmossimon yaltiroq. Qattiqligi 9. Zichligi 4000&nbsp;kg/m3. Korundning (60—70%) magnetit, gematit shpinel bilan aralashmasi „najdak“ deb ataladi (Naksos o., Gretsiya). Metamorfik, metasomatik jarayonlarda hosil boʻladi. Kanada, JAR, Qozogʻiston (Semiz-Bugʻ), Xibin va Ilmen togʻlari (RF) va Oʻzbekistonning Oqtosh, Molguzar, Tomdi togʻlarida Korund konlari bor. Korundning faqat sochmalardan olinadigan shaffof va chiroyli ranglilari (sapfir – koʻk rangli, yoqut – qizil rangli) qimmatbaho tosh sifatida zargarlikda ishlatiladi, unchalik toza boʻlmaganlari abraziv material. Texnik va zargarlik maqsadlarida ishlatish uchun sanoat miqyosida sunʼiy Korund olinadi. Cr2+, Fe3+ qoʻshib olingan sunʼiy Korund kvant elektronikasi, soatsozlik, zargarlik sanoati va boshqalarda ishlatiladi. Qoʻshimchalarsiz olingan sunʼiy Korund radioelektronika sanoatida qoʻllanadi. Sunʼiy Korund tozaligi va yirikligi bilan tabiiy Korunddan aniq, ajralib turadi.

## Manbalar
Korfarmon

**Korfarmon** — oʻtmishda oʻzbek anʼanaviy teatrining rahbari (rej.), boshqaruvchisi. U yetakchi aktyor ham hisoblangan. K., odatda, sanʼatkorlar yigʻinida saylangan va mehtarboshi (Qoʻqon xonligida), gʻolibboshi (Buxoro xonligida) tomonidan tasdiqgangan. k. tomosha maydoni, sharoiti va tomoshabinlarni hisobga olgan holda tomosha rejasini tuzgan, asbob-anjom hozirlagan. Teatr repertuarini boyitish, kulgihikoya, muqallid va hajviy oʻyinlarni xalqqa manzur etib koʻrsatishsa K.ning hizmati katta boʻlgan. 19-asrning yarmi va 20-asr boshida Zokir eshon (Qoʻqon), Toʻla mashara (Buxoro), Mizrob mashara (Shahrisabz) kabi K.lar oʻtgan. Yusufjon qiziq Shakarjonov ham isteʼdodli K. boʻlgan.

## Manbalar
Korxona

**Korxona** — yuridik shaxs huquqiga ega boʻlgan mustaqil xoʻjalik yurituvchi subyekt. Mahsulotlar, tovarlar ishlab chiqarish, xizmatlar koʻrstish, ishlarni bajarish uchun tashkil etiladi. Iqtisodiy faoliyatning xilma-xil turlari bilan shugʻullanadi. Davlat, munitsipial, jamoa, qoʻshma, yakka (oila, xususiy) korxonalar bor. Korxona oʻzbek tilida "kompaniya" ma'noni anglatadi. Bu so'zni zakazchilar, tadbirkorlar yoki boshqa tashkilotlar uchun faoliyat yuritadigan uzluksiz yuridik tashkilotlarni ifodalash uchun ishlatishadi. Korxonalar, mahsulotlar yoki xizmatlar sotish orqali daromad oladigan tijorat yoki sanoat firmalari bo'lishi mumkin. Korxona, faoliyatini to'g'ri tashkil etgan, tijorat, xizmat yoki sanoat sohasida ishlaydigan tashkiliy-shaxsiy yoki yuridik shaxslardir. Korxonalar o'zlariga xos maqsadlarni amalga oshiradilar va tovar yoki xizmatlarni ishlab chiqarish, sotish, xarid qilish va boshqalar bilan savdo qilish orqali daromad olish uchun faoliyat yuritishadi. Korxonalar odatda xodimlarni ishlab chiqarish bilan boshqa tomonlarga solishadi va tartibga solishlari uchun ma'mur shaxslarga ega bo'ladi. Korxonalar, moliyaviy va huquqiy javobgarlikka ega bo'lib, shaxsiylikka oid riskni minimallashtirish uchun yuridik shaxs sifatida yozilganligi uchun, jismoniy shaxslardan ajralib turadi.

## Manbalar
Koryak tili

**Koryak tili** (qadimiy nimilan tili) — Paleoosiyo tillari oilasining chukotka-kamchatka tillari guruhiga mansub. 5,4 ming kishi soʻzlashadi (1989). Koryak tilida chavchuven, apukin, kamen, paren va itkan shevalari bor. Koryak adabiy tili chavchuven shevasiga asoslangan. Fonetikasida singarmonizm hodisasi bor. Morfologiyasida feʼlning hozirgi zamon shaklini ifodalovchi alohida belgisi mavjud. Leksikasida bugʻuchilikka oid soʻzlar koʻp. Yozuvi rus alifbosi asosida.

## Manbalar
Koryak togʻligi

**Koryak togʻligi**, Koryak tizmasi — Rossiya Federatsiyasi Osiyo qismining shim.-sharqidagi togʻlik. Bering dengizi sohilida. Anadir qoʻltigʻi va Kamchatka yarim orol orasida. Oʻz. 880&nbsp;km, eni 270&nbsp;km gacha Balandligi 600–1800 m. Eng baland joyi Ledyanaya togʻi (2562 m). Kichik muzliklar bor. Asosan, terrigen va kremniyli vulkanogen jinslardan tarkib topgan. Yon bagʻirlari tundra oʻsimliklari bilan qoplangan, yirik daryo vodiylarida terak, buta va pakana kedr oʻrmonlari bor. Foydali qazilmalari: oltin, kumush, qalay, mis, polimetall, molibden, simob, oltingugurt, toshkoʻmir, qoʻngʻir koʻmir.

## Manbalar
Koryaklar

**Koryaklar** (oʻzlarini, chavchin, nimilan deb ataydilar) — Rossiyadagi xalq. Kamchatka viloyatidagi Koryak muxtor okrugining asosiy aholisi (7 ming kishi). Chukotka muxtor okrugi va Magadan viloyatida ham yashaydi. U mumiy soni 9 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Koryak tiyaila soʻzlashadilar. Dindorlarining bir qismi — pravoslavlar. Anʼanaviy din — shamanlik, kasbga oid kultlar ham mavjud. K., asosan, baliqchilik, bugʻuchilik bilan shugʻullanishadi.

## Manbalar
Koryaklar muxtor okrugi

**Koryaklar muxtor okrugi** - RF Kamchatka viloyati tarkibidagi okrug. 1930-yil 10 dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 301,5 ming km². Aholisi 29,3 ming kishi (2000). Koryak, chukcha, itelmen, rus, ukrain va boshqa millatlar vakillari yashaydi. Aholisining 37% shaharlarda istiqomat qiladi. Okrugda 5 shaharcha bor. Markazi Palana shaharchasi. Kamchatka yarim orolning shim.da va materikning unga yondosh bir qismida joylashgan. Oxota va Bering dengizlari oʻrab turadi. Relyefi togʻli (eng baland joyi 2562 m). Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —24° dan —26° gacha, iyulniki 10—14°. Yillik yogʻin 300–700&nbsp;mm. Okrug hududida koʻp yillik moʻzloq yerlar keng tarqalgan. Tuproqlari tundra, torfli-botqoq tuproklar. Xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — baliq sanoati, bugʻuchilik. Darrandachilik, ovchilik ham rivojlangan. Qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi. Penjina daryosida kemalar qatnaydi.

## Manbalar
Kosa (xalq)

**Kosa** (kxosa), amakosa, jan. zulu, kafrlar — Janubiy Afrika Respublikasi (JAR)da yashovchi bantu guruhiga mansub xalq. JARda 7,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), Botsvanada 5 ming kishi yashaydi. Katta negroid irqiga mansub. Isikosa tilida soʻzlashadi. Yozuvi lotin alifbosi asosida. Dindorlari — protestantlar, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan. K. dehqonchilik, chorvachilik va temirchilik (qurolsozlik, zargarlik) bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Kosa (yulduz turkumi)

**Kosa** — osmonning jan. qismidagi yulduz turkumi. Asad, Sekstant, Gidra, Qargʻa va Sunbula yulduz turkumlari orasida joylashgan. Yorugʻ yulduzi yoʻq. 

## Manbalar
Kosagul

**Kosagul**, soqiy — tuy, ziyofat (bazm)da juralar (davra)ga may (ichimlik) quyib uzatuvchi kishi. K. bundan tashqari, oʻzining yoqimli muomalasi va shirinsuxanligi bilan joʻralarni xursand qilish, bazmga zavq va fayz kiritishi ham lozim. Baʼzan juralarga qadah oʻzatganda, K. maxsus kuy bilan badiiy parchalar ("Alyor") aytadi.

## Manbalar
Kosamon

**Kosamon** (kosa va fors. — qoʻymoq) — tuy va maʼrakalarda mehmonlar oldiga dasturxon yozib, patnis va taom qoʻyuvchi kishi. K. shahar mahallalari va qishloqlarda jamoatchilik tomonidan saylab quyiladi. U, asosan, erkaklar davrasiga xizmat qiladi. K. mexmonlarni tartib bilan kutish, joylashtirish, osh quyish va kuzatish ishlariga bosh-qosh boʻladi. Oʻzbekistonning ayrim viloyatlarida kayvoni, dasturxonchi, bavurchi, bakovul nomlari bilan ataladi.

## Manbalar
Kosatka

**Kosatka** () – tishli kitlar turkumining delfinsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Erkagining ogʻirligi 8 tonnagacha, urgʻochisi kichikroq. Yelka suzgichi toʻmtoq va juda keng, orqa suzgichi juda baland (erkagida 1,7 m gacha, urgʻochisida 0,9 m gacha). Kosatka kosmopolit, Arktikadan Antarktidagacha boʻlgan ochiq dengizlarda tarqalgan. Soatiga 55&nbsp;km gacha tezlikda suza oladi. Homiladorlik davri 16 oyga yaqin. Uzunligi 2–3 m keladigan bitta bola tugʻadi. 35 yilgacha umr koʻradi.

Kitsimonlar orasida yagona yirtqich tur, asosan, boshoyoqli mollyuskalar va baliqlar bilan oziqlanadi, baʼzan kurakoyoqlilar (tyulen) va kitsimon (delfin) larga hujum qiladi. Odam uchun xavfli emas. Tutqunlikka koʻnikadi, yuvosh, oson qoʻlga oʻrganadi. Koʻplab ovlanadi. Oʻrtacha kattalikdagi kosatkadan 1 t gacha yogʻ, 1,5–3 t gacha goʻsht olinadi.

## Manbalar
Kosacha barg

**Kosacha barg** — gulqoʻrgʻonning tashqi tomonidagi yashil bargchalardan tuzilgan oʻram.

## Manbalar
Kosa (maʼnolari)

**Kosa**:

* Kosa — 1) suyuqlik, turli taomlarga moʻljallangan uy-roʻzgʻor buyumi; ogʻzi keng , ichi chuqur, tagi torroq, taglikli idish.
* Kosa (xalq) (kxosa), amakosa, jan.
* Kosa (yulduz turkumi) — osmonning jan.
Kosa

**Kosa** — 1) suyuqlik, turli taomlarga moʻljallangan uy-roʻzgʻor buyumi; ogʻzi keng, ichi chuqur, tagi torroq, taglikli idish. Badiiy xunarmandlikda sopol, chinni, mis va boshqalardan tayyorlanib, ichi bezaksiz, usti kurkam qilib bezatiladi. Hajmi (kosacha, nimkosa, miyona Kosa, shokosa va boshqalar), xom ashyosi (sopol Kosa, chinni Kosa, mis Kosa, yogʻoch Kosa va boshqalar), ishlatilishi (osh Kosa, obikosa, sharbat Kosa, qaymoq Kosa va boshqalar) ga qarab farqlanadi. Kosa koʻp mamlakatlarda, ayniqsa, Sharqda qadimdan keng tarqalgan. Dastlab qoʻlda loydan yasalgan, kulollik charxi paydo boʻlgach, shakli hamda bezagi takomillashib borgan. Oʻzbekiston hududi (Fargʻona vodiysi Chust shahri yaqini)dan miloddan avvalgi 2-ming yillikka mansub sodda, bir oz dagal sopol Kosalar topilgan. Hozirda Toshkent, Samarqand va boshqa chinni zavodlarida, ustaxonalarda tayyorlanayotgan koʻrkam bezaqli nafis chinni Kosalar mashhur; 2) kosacha; muqarnaskl tashkil etuvchi qism, katakcha.

## Yana qarang

* Piyola

## Manbalar
Rzambet Kosbergenov

**Rzambet Kosbergenovich Kosbergenov** (1905—1979) – tarixchi olim. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973), tarix fanlari doktori (1973). Qoraqalpogʻiston pedagogika institutini tugatgan (1948). OʻzFA Qoraqalpogʻiston boʻlimi Iqtisod va madaniyat institutida ilmiy xodim (1951 – 53), shu institut direktori (1953—59); Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Qoraqalpogʻiston filiali N. Dovqorayev nomidagi Tarix, til va adabiyot institutida tarix shoʻbasi mudiri (1959). S. P. Tolstoye va T. A. Jdanko boshchiligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi qatnashchisi (1946—56). Kosbergenovning ilmiy faoliyati qoraqalpoq xalqining etnik tarixi va shakllanishiga bagʻishlangan.

## Manbalar
Kosekans

**Kosekans** (lotincha so — birga, secans — kesuvchi) — trigonometrik funksiya. Burchak sinusi kiymatiga tes-kari boʻlib, cosecx = Tj— shaklda ifodalanadi. x — argument. Argumentning gep(i = 0±1,...) qiymatlarida aniqlanmagan. Toʻgʻri burchaqli uchburchakning oʻtkir burchaqlari uchun cosecx gipotenuza uzunligining burchak qarshisidagi katet uzunligiga nisbatiga teng.

## Manbalar
Kosibchilik

**Kosibchilik** (arab. - kasbkorlik) — 1)tor maʼnoda — charmdan kovush, maxsi, shippak, etik va boshqa oyoq kiyimlarini qoʻlda tikish bilan shugʻullanish. Asosan, chorvachilik paydo boʻlganidan soʻng (miloddan avvalgi 4—3 ming yillik) xom teridan oyoq kiyimlari "tikila" boshlagach, K. shakllana borgan, lekin hali juda ibtidoiy koʻrinishda boʻlgan. Asta-sekin odamlar hayvon terisini oshlashni, undan koʻn tayyorlashni, koʻndan charm olishni, charmdan esa kiyim-bosh, poyabzal tikishni oʻrganishgan. K. 19-asr oxirlari, 20-asr boshlarida Toshkent, Samarqand, Buxoro va ayniqsa, Fargʻona vodiysi shaharlarida ancha rivojlangan. Bu shaharlarda yuzlarcha K. doʻkonlari boʻlgan. Sanoat asta-sekin rivojlanib, artel va fabrikalar paydo boʻla boshlagach, K. bilan shugʻullanuvchilar ham artel va fabrikalarga uyusha boshladi. Lekin K. bilan shugʻullanuvchi yakka shaxslar ham saqlanib qoldi. K. butun dunyoda, ayniqsa, Sharkda, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda keng taraqqiy etgan. Oʻzbekistonning shahar va qishloqlarida, ayniqsa, Fargʻona vodiysida hozir K. xalq hunarmandchiligining uzviy turi sifatida yana rivojlana boshladi. K.da faqat poyabzal tikish bilan cheklanib qolinmaydi, balki telpak, ot-ulov abzallari, qayish, pichoq qini kabi buyumlar tayyorlash bilan ham shugʻullaniladi;2) keng maʼnoda — qoʻlda bajariladigan ishlar bilan shugʻullaniladigan kasblarning umumiy nomi (degrezlik, duradgorlik, zargarlik, kashtadoʻzlik, kulollik, koʻnchilik, miskarlik, rixtagarlik, temirchilik, tikuvchilik, tunukasozlik, toʻquvchilik, oʻymakorlik va boshqalar). K. bilan, asosan, oddiy mehnat qurollari yordamida yakka tartibda shugʻullaniladi. K. insonning ishlab chiqarish faoliyati bilan bogʻliqravishda asta-sekin rivojlangan (yana qarang Hunarmandchilik).

## Manbalar
Kosinuslar teoremasi

**Kosinuslar teoremasi** - uchburchak tomonining kvadrati qolgan ikki tomoni kvadratlari yigʻindisidan shu tomonlar bilan ular orasidagi burchak kosinusi ikkilangan koʻpaytmasi ayrilganiga teng: so — birga, 1) trigonometrii bunda a, ʼ, s — uchburchak tomonlari, S esa a va tomonlar orasidagi burchak.

## Manbalar
Kosinusoida

**Kosinusoida** - toʻgʻri burchaqli dekart koordinatalari sistemasida >"=S08xfunksiyaninggrafigi. K. sinusoidaning xuddi oʻzi boʻlib, faqat Ox oʻq boʻyicha -j masofaga chap tomonga surilgandir, chunki cosx=sin(x+ -^ ).

## Manbalar
Kosmanachi kumush ruda koni

**Kosmanachi kumush ruda koni** — Qizilqum choʻlining Tomditov togʻlari janubidagi kon. Konning maydoni besapan svitasining O—S yoshidagi flishoid jinslari (metaalevrolit, metaqumtosh, kremniyli dolomit jinslarining linzalari va quyi devonning karbonatli maydalangan jinslari)dan tashkil topgan. Kondagi maydalangan, brekchiyalashgan va gʻijmaloqlangan hamda sharq va jan.-sharqqa 5—30° burchagida qiya tushgan qatlamlararo zonalar ruda sigʻimli strukturalardir. 13 rudali jism aniqlangan. Rudalanishning tik yoʻnalishidagi yoyilish kulami 400 m dan ortiq, eniga yoyilishi boʻyicha 1200–1300 m, tushish boʻyicha esa u 1400 m gacha koʻzatilgan. Rudaning asosiy qimmatli komponenti — kumush, juda muhim aralashmalar sifatida esa — oltin, palladiy va boshqa

## Adabiyot
* Geologiya i poleznie iskopayemie Respubliki Oʻzbekiston, T., 1998.

## Manbalar
Kosmetika

**Kosmetika** (yunoncha. kosmetike – pardoz qilish, bezash sanʼati) – kishilar qiyofasini xushroʻylashtirish chora tadbirlari hamda vositalari majmui.

Kosmetika juda uzoq  tarixga ega. Miloddan 200 yil avval Misrda pardoz uchun har xil materiallar va dori-darmonlardan foydalanishgan. Pardoz vositalari tayyorlash sir-asrorlarini faqat tabiblar bilgan. Kosmetika XIX asrga kelib ilmiy jihatdan rivoj topdi va bora-bora tibbiyot xodimlari qoʻliga oʻtib teri, soch va tirnoqlar parvarishi, badandagi tugʻma va keyin paydo boʻlgan har xil kamchiliklarni yoʻqotish bilan tibbiyotning maxsus boʻlimi – kosmetologiya shugʻullanadigan boʻldi. Kosmetika shartli ravishda gigiyenik, vrachlik va pardoz kosmetikasiga boʻlinadi. Gigiyenik kosmetika odamning tabiiy goʻzalligini saqlab qolish, teri kasalliklarining oldini olish va unda yuzaga keladigan nuqsonlarni bartaraf etish mulojalarini amalga oshiradi. Yuz terisini toʻgʻri parvarish qilish (yuz terisini vaqtida tozalab turish, massaj qilish va hokazo), kosmetik vositalar (upa, yogʻupa va boshqalar)dan bilib foydalanish, unga turli ajinlar tushib, barvaqt soʻlishi, shuningdek, husnbuzar, sepkil toshishi, har xil dogʻlar tushishi kabi noxushliklarning oldini oladi. Yuz terisini tozalash zarurligi yoki bunga hojat yoʻqligini faqat kosmetolog vrach hal qiladi. Shifokorlik yoki davo kosmetikasi terini parvarish qilish, uning turli nuqsonlarini yoʻqotish, soch, ogʻiz boʻshligi, tirnoqlarni parvarishlashning gigiyenik va davo tadbirlarini oʻz ichiga oladi. Teri barvaqt soʻlishining oldini olish va davolash uchun kosmetolog shifokor maslahati bilan massaj, maska, losonlar, oziqlantiruvchi kremlar, fizioterapevtik usullar qoʻllash tavsiya etiladi. Teri juda boʻshashib, osilib qolgan va koʻp ajin tushgan boʻlsa, jarrohlik usuli qoʻllanadi. Vrachlik K.si juda quruq yoki yogʻli teri, sepkil, soch kasalliklari (qarang Soch), husnbuzar, seboreyani davolash, xunuk xol, chandiq va tatuirovkalarni, yuzdagi tugʻma va shikastlanish natijasida hosil boʻlgan nuqsonlarni yoʻqotish choralarini ham koʻradi. Pardoz kosmetikasi yordamida nuqsonlar (chandiq, xunuk xol) berkitiladi. Kosmetik vositalardan toʻgʻri foydalanib, lab, koʻz, quloq koʻrinishlarini xushroʻy qilish mumkin. Kosmetikadan xabarsiz kishilar maslahati bilan har xil krem, loson va boshqa pardoz buyumlarini bilar-bilmas ishlataverish yaramaydi. Bu vaqtidan ilgari ajin tushishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun kosmetolog shifokor maslahatlariga qatʼiy amal qilish kerak.

## Adabiyot
* Agafonov A. V., Kosmetika s gryadok i poley, T., 1998.

## Manbalar
Kosmik aloqa

**Kosmik aloqa** — Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) orqali yerdagi punktlar orasida yoki kosmik apparatlar (KA) orasidagi aloqa. Yerdagi punkt bilan kosmosdagi inson oʻrtasida aloqa birinchi marta 1961-yilda Yu. A. Gagarinnkyat "Vostok" kosmik kemasida parvoz kilganda oʻrnatildi. Kosmosda, asosan, radioaloqa, baʼzan, optik aloqa qoʻllanadi. Kosmik aloqa tizimida koʻproq radioaloqadan, Yerdagi punktlar orasida aloqa bogʻlash uchun elliptik va doiraviy statsionar orbitalar boʻyicha harakatlanuvchi YESY dan foydalaniladi. KA lari orasida Kosmik aloqa birinchi marta 1962-yilda "Vostok-3" va "Vostok-4" kemalari orasida amalga oshirilgan. Yerdagi punktlar orasida Kosmik aloqa oʻrnatish uchun kuchli antennalar, radioshovqin darajasi juda kichik boʻlgan qabul qiluvchi asboblar, qidirilayotgan signalni ajratib oladigan maxsus appa-ratlardan foydalaniladi. KA ning bort apparaturalari juda puxta, yengil va ixcham boʻlishi kerak. Kosmik aloqa kanallari uchun ularning vazifasi va yoʻnalishlariga koʻra turlicha chastota dia-pazonidan foydalaniladi. Chastotalarni taqsimlash va ulardan foydalanish tartibi radioaloqa reglamenti bilan belgilanadi. Kosmik aloqa tizimlarining Yerdagi aloqa tizimlaridan asosiy farqi KA vaziyatining uzluksiz oʻzgarib turishi, KAning har ondagi koordinatalarini bilish zarurligi, qabul qilinayotgan signallar chastotasining tez-tez oʻzgarib turishi, KA bortidagi radiouzatkichlar quvvatining cheklanganligi, masofaning uzoqligi va boshqalardan iborat.

Yer bilan K A orasidagi aloqa yordamida kosmovideniyeta asos solinadi, natijada insoniyat odamning ochiq kosmosga chiqishi va Oyda yurishining shohidi boʻddi. Sayyoralararo avtomatik st-yalar Venera va Marsga uchirilganda 350 mln. km masofada ikki tomonlama turgʻun radioaloqa oʻrnatildi. "Mars" va "Mariner" tipidagi kosmik st-yalarga oʻrnatilgan apparatlar yordamida Mars va Venera sayyoralarining atrofi, atmosferasi, temperaturasi tekshirildi va telemetrik kanallar orqali tasvirlari Yerga uzatildi.

ESY orqali aloqada turli orbita va balandlikda parvoz qilayotgan YESYdan foydalaniladi. Uzoq ma-sofalar orasida televizion aloqa oʻrnatishda, odatda, bevosita koʻrinadigan bir qancha oraliq va ikkita asosiy punktdan iborat radiorele tarmoqlari — retranslyatorlardan foydalaniladi. YESY bortiga oʻrnatilgan bitta retranslyator yordamida Yerda birbiridan 10—15 ming km uzoq joylashgan punktlar orasida aloqa oʻrnatish mumkin. KA orasidagi aloqaga boshqa KAdan olingan maʼlumotlarni retranslyasiya qilish, ularning orbitadagi vaziyatini oʻlchash va harakatini boshqarish yoki ularga yakinlashish, navigatsiya masalalarini hal qilishga oid aloqalar ham kiradi. KAning antennalarini oʻzaro yoʻnaltirish ancha qiyin, shu sababli, ular orasida yoʻnaltirilmagan aloqa qilinadi.

Lazerlar ixtiro qilingandan keyin optik aloqa masalasi hal qilina boshladi.

## Manbalar
Kosmik apparat

**Fazoviy apparat** — kosmosda ilmiy tadqiqot larni, meteorologik kuzatishlarni, navigatsiya oʻlchashlarini oʻtkazadigan, radio- va telealoqalarni taʼminlaydigan uchish apparati. Kosmik apparat boshqarilishi boʻyicha (boshqarilmaydigan, avtomatik boshqariladigan, orbital st-yalar, kosmonavt uchuvchisi boʻlgan kosmik kemalar); uchish trayektoriyasi boʻyicha (Yer yoki sayyoralarning sunʼiy yoʻldoshlari, Yerga yoki sayyoraga qoʻndirish apparatlari, sayyoralardan uchib chiqish uchun apparatlar); foydalanilishi boʻyicha (bir marta va koʻp marta foydalaniladigan) turlarga boʻlinadi. Tarkibiga butun appa-raturalarning ishini, berilgan trayektoriya boʻyicha ishini, oriyentatsiyasini va boshqalarni taʼminlaydigan bort tizimlari kiradi. Bu tizimlarga yonilgʻi zahirasi boʻlgan dvigatel qurilmasi, harakatni boshqarish tizimi, bort komplekslari, issiqlik rejimini boshqarish, bort apparaturalarini energetik taʼminlash, uchish vaqtida harakatni boshqarish va Yer bilan aloqa bogʻlash tizimlari kiradi. Yer sunʼiy yoʻldoshlarini past orbitaga uchirishda eltuvchi raketalardan, yuqori orbitalarga yoki sayyoralararo orbitalarga oʻtkazishda qoʻshimcha raketa komplekslaridan foydalaniladi.

## Yana qarang

* Orbital stansiya
* Kosmik kema
* Kosmos

## Manbalar
Aleksey Kosigin

**Aleksey Nikolayevich Kosigin** (1904. 8(21).2, Sankt-Peterburg - 1980.18.12, Moskva) — SSSR davlat arbobi (1964—80). 1939—40 yillarda toʻqimachilik sanoati xalq komissari. XKS (SSSR Ministrlar Soveti) raisi oʻrinbosari (1940-53, 1953-56, 1957-60), ayni vaqtda 1941—42 yillarda Evakuatsiya boʻyicha kengash raisi oʻrinbosari, 1943-46 yillarda RSFSR XKS raisi, 1948-yildan turli vazirlik lavozimlarida, 1959—60 yillarda davlat reja qoʻmitasi raisi. 1948—52 yillarda, 1960-yildan partiya MK Siyosiy byurosi (Prezidiumi) aʼzosi. 1960—64 yillarda SSSR Ministrlar Soveti raisining 1-oʻrinbosari, soʻng raisi (1964—80). Korxonalarning mustaqilligini oshirishga qaratilgan iqtisodiy islohotlar tashabbuskori (bu islohot tugallanmay qolgan).

## Manbalar
Kosinus

**Kosinus** (lotincha sinus — egrilik) —funksiyalaridan biri, cos l: bilan belgilanadi; 2) toʻgʻri burchakli uchburchakning oʻtkir burchaklari uchun cosx —burchakka yopishgan katet uzunligining gipotenuza uzunligiga nisbatiga teng.

## Manbalar
Kosmik biologiya

**Kosmik biologiya** - kosmik boʻshliq turli omillarining tirik organizmlarga taʼsirini oʻrganadigan biologik soha. Kosmik parvoz sharoitida Yerdagi organizmlarni tadqiq qilish metodlari va ular hayotiy faoliyatini taʼminlash (sunʼiy biologik sistemalar ekologiyasi) vositalarini ishlab chiqish ham Kosmik biologiyaning asosiy vazifalaridan biridir. Kosmik parvozning, birinchi navbatda, vaznsizlikning tirik organizmga taʼsiri toʻgʻrisidagi dastlabki tadqiqotlar 40-yillar oxiri, 50-yillar boshida sobiq Ittifoqda oʻtkazilgan. Bu boradagi asosiy tadqiqotlar 1957-yilda Yerning 2-sunʼiy yoʻldoshida "Layka" laqabli it uchirilganidan soʻng boshlangan. Bu tadqiqotlar tufayli kosmik kemalarda hayotni taʼmin etish sistemalari sinovdan oʻtdi va mukammalashtirildi; insonning kosmik parvozi uchun imkon yaratildi.

Kosmik parvozda organizmga har xil noqulay omillar taʼsir koʻrsatadi. Bu omillar kosmik boʻshliqning fizik holati (muhitning oʻta siyrakligi, himoya kiyimisiz ochiq kosmosga chiqishga imkon bermaydigan ionlashtiruvchi radiatsiya), uchish apparatlarining xususiyatlari (shovqin, vibratsiya, tezlanish, vaznsizlik) va kosmik kemadagi hayot sharoiti (sunʼiy atmosfera, harakatning cheklanganligi, emotsional zoʻriqish va boshqalar) bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Ana shu omillarni alohida organizmga yoki ular guruhiga taʼsirini oʻrganish Kosmik biologiyaning asosiy yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Tadqiqotlar har xil omillar va ular taʼsirini Yer sharoitida modellashtirish orqali va real kosmik parvoz sharoitida amalga oshiriladi. Bunday eksperimentlar dastlab turli biologik obʼyektlar (asosan, oq sichqonlar) da oʻtkazilib, vaznsizlik holati va ionlashtiruvchi radiatsiya taʼsirida organizmning muskul, qon aylanish, hazm qilish va boshqa sistemalarida sodir boʻladigan oʻzgarishlar tadqiq qilingan. Vaznsizlik holatining organizmga salbiy taʼsirini sunʼiy tortish kuchi yaratish orqali ancha kamaytirish mumkinligi aniqlandi. Kosmik parvozning organizmga taʼsiri oqibati ham oʻrganilib, kosmik boʻshliq omillari hayvonlarning umriga sezilarli taʼsir koʻrsatmasligi isbot qilindi. Tadqiqotlar natijasida tirik organizmlarning vaznsizlik sharoitiga moslashuvi mexanizmi, gravitatsiyaning fundamental biologik jarayonlar — hujayraning boʻlinishi, belgilarning irsiylanishi, organizmning oʻsishi va koʻpayishiga taʼsiri toʻgʻrisida juda muhim maʼlumotlar olindi. Shuningdek, oʻsimliklar rivojlanishining toʻliq sikli amalga oshirildi. Olingan maʼlumotlar uzoq davom etadigan kosmik parvozlar uchun ishlab chiqilgan tibbiy biologik tavsiyanomalarga asos boʻldi; kosmik parvozlarni yana ham uzoqroq davom ettirishni prognoz qilishga imkon berdi.

## Manbalar
Kosmik geodeziya

**Kosmik geodeziya** – geodezitning maxsus boʻlimi; unda ilmiy va amaliy muammolar yer sunʼiy yoʻldoshlari tizimi va boshqa kosmik apparatlar hamda Oyni kuzatish orqali yechiladi. K. g.ning asosiy vazifalari: xalqaro miqyosda qabul qilingan dastur orqali Yer sirtidagi nuqtalarning oʻzaro joylashishlarini aniqlash; referens-ellipsoid markazini Yerning ogʻirlik markaziga nisbatan aniqlash; punktlarning mutlaq koordinatalarini Yer ogʻirlik markaziga nisbatan topish va yagona dunyoviy koordinatalar tizimini yaratish; barcha geodezik tizimlar orasidagi bogʻliqlikni taʼminlash; Yerning tashqi gravitatsiya maydoni va Yer shaklini aniqlash; geodeziya fanining baʼzi fundamental oʻzgarmas miqdorlarini uzluksiz ravishda aniqlab turish. K. g.ga oid dastlabki ishlar 18-asr 2-yarmida amalga oshirilgan. Lekin 20-asrning 60-yillaridan boshlab, K. g. masalalarini hal etishda Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanib kelinmoqda. K. g.ning geometrik va dinamik masalalari ham bor. Yer sirtidagi va kosmik apparat yuzasidagi nuqtalarning oʻzaro vaziyatini biror koordinata sistemasida aniqlash geometrik masala; kosmik appa-ratlarning orbita elementlari asosida Yer gravitatsiya maydoni parametrlarini aniqlash dinamik masala hisoblanadi.

## Manbalar
Kosmik zondlar

**Kosmik zondlar** - Yer atrofi va sayyoralararo fazoni, Quyosh sistemasidagi osmon jismlarini fizikaviy jihatdan tadqiq qilish uchun uchiri-ladigan ilmiy apparatlar. Kosmik zondlarni uchirish 1959-yil 2-yanvarda "Luna- 1"ning Oyga parvozidan boshlandi. "Luna", "Zond", "Venera", "Mars", "Mariner", "Serveyer", "Lunar orbiter" va "Apollon" tipidagi Kosmik zondlar uchirildi. Yer va Oy atrofidagi radiatsiya, kosmik nurlar intensivligining oʻzgarishi va kosmos da magnit maydoni oʻrganildi. Oyning Yerdan koʻrinmaydigan tomonining fotosuratlarini olib, Oyning toʻliq haritasini tuzishga va globusini yasashga imkon berdi. Oyning yaqin atrofdagi kosmik fazoni va Oy sirtidagi obʼyektlarning evolyusiyasi oʻrganildi, Oy tuprogining umumiy xossalari tekshirildi, Oy massasi va tortishish maydoni haqida maʼlumotlar olindi. Oy tuprogʻining mexaniq xossalari, Oydagi seysmik sharoitlar oʻrganildi, Oyning harakat nazariya-siga oid aniqliklar kiritildi. Sayyoralar avtomat apparatlar yordami bilan tadqiq qilindi. Uzoq kosmosni oʻrganish maqsadida Venera va Marsga qator Kosmik zondlar uchirildi. Venera sirtiga birinchi ilmiy stansiya — "Venera-4" qoʻndirildi. "Venera-4" va undan keyingi "Venera" tipidagi Kosmik zondlarning Yerga oʻzatgan maʼlumotlariga, asosan, Venera sirtining temperaturasi taxminan 400°, atm. bosimi 100 atm. ekanligi, atmosferasi tarkibida, asosan, karbonat angidrid borligi maʼlum boʻldi. Yer — Quyosh oraligʻidagi kosmik fazoda kosmik nurlar, magnit maydoni, ayniqsa, Quyosh radiatsiyasi haqida yangi maʼlumotlar olindi. Marsga "Mars-2", "Mars-3" va "Mariner-3" avtomat styalari uchirildi, ular Marsning sunʼiy yoʻldoshlari boʻlib qoldilar. "Mars-2" dan maxsus kapsula ajratilib, Mars sirtiga qoʻndirildi. Bunday Kosmik zondlar yordamida Mars haqida muhim maʼlumotlar olindi. Mars sirtining temperaturasi —110, +13° oraligʻida oʻzgarishi, atmosferasi, asosan, karbonat angidriddan iboratligi, magnit maydoni sezilarli darajada emasligi maʼlum boʻldi.

## Manbalar
Kosmik kema

**Fazoviy kema** – kishilarning kosmosga parvoz qilishi uchun moʻljallangan aparat boʻlib 1961-yil 12-aprelda Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasiga chiqarilgan „Vostok“ kemasi birinchi Kosmik kema hisoblanadi. Uning ichida kosmonavt-uchuvchi Yuriy  Gagarin boʻlgan. Bundan tashqari, „Vosxod“, „Soyuz“, „Merkuriy“, „Jemini“, „Apollon“, „Chellenjer“ va boshqa Kosmik kemalar uchirilgan. Geotsentrik orbita boʻyicha uchadigan Kosmik kema yoʻldosh kema, odam va yuklarni orbital stansiyaga eltib beradigan Kosmik kema transport kema, sayyora yoki tabiiy yoʻldoshlarga eltuvchi Kosmik kema qoʻndiruvchi, sayyora yoki uning yoʻldoshidan uchadiganiga uchib chiqish kemasi deyiladi. Kosmik kemaning asosiy tizimlari: xayotni taʼminlash, meteoritlar, radiatsiya va boshqalardan qimoya qilish, dvigatel qurilmasi (uchish trayektoriyasiga tuzatish kiritish, oriyentirlash va uchishni barqarorlash uchun raketa yoqilgʻisi bilan), kosmik st-yalarni izlash, ularga Kosmik kemani yaqinlashtirish va tutashtirish, ekipajni Kosmik kemadan kosmik st-yaga oʻtishini taʼminlash, Quyosh batareyasidan foydalanish, Yerga qoʻndiriladigan boshqarish tizimi va boshqa Kosmik kemaning bir va koʻp marta foydalaniladigan xillari bor. Bir marta foy-dalaniladigan Kosmik kemada tushiruvchi apparatning sirti issiqsan izolyasiyalaydigan qoplama bilan qoplanadi, koʻp marta foydalaniladigan Kosmik kemada Yerga qaytib tushayotganda atmosferada tormoz berish ishi murakkab boʻlgani uchun uning barcha boʻlmalari issiqliqdan himoya qilinadigan qoplamalar bilan qoplanadi.

## Yana qarang

* Kosmik apparat

## Manbalar
Kosmik navigatsiya

**Kosmik navigatsiya** - kosmik apparat (KA) ni boshqarish, tor maʼnoda — uning massa markazi harakatini boshqarishni tashkil etish. Kosmik navigatsiyaning asosiy masalalari navigatsiya parametrlarini oʻlchashdan va KAning massalar markazlari holat vektorlarining fazodagi hozirgi vaziyatlarini (KAning gʻalayonlangan harakat trayektoriyasini tavsiflovchi) aniqlashdan iborat. Kosmik navigatsiyaning qoʻshimcha masalalari: KAning haqiqiy orbitasini aniqlash, berilgan orbitadan ogʻishlarni hisoblash va boshqa Navigatsiya sistemasi kema borti va Yerdagi oʻlchash va hisoblash vositalarini oʻz ichiga oladi. Agar KAning harakat parametrlarini faqat bortdagi vositalar yordamidagina aniqlanadigan boʻlsa, Kosmik navigatsiya avtonom hisoblanadi. Kosmik navigatsiya sistemasi Yer sharining turli joylarida harakatlanayotgan kema va samolyotlarning koordinatalarini ham yuqori aniqlikda aniqlashiga imkon beradi.

## Manbalar