Joseph Haydn

**Franz Joseph Haydn** (  ,nemischa: Franz Joseph Haydn; ; 31-mart 1732-yil, Rorau1809-yil 31-may, Vena) – avstriyalik klassik davr bastakori. U torli kvartet va pianino triosi kabi musiqalarning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. Uning musiqiy shaklga qoʻshgan hissasi uni „ Simfoniyaning otasi“ va „ Torli kvartetining otasi“ deb atalishiga sabab boʻldi.

U Motsartning doʻsti va ustozi, Betxovenning tarbiyachisi va bastakor Mixael Gaydnning akasi edi.

## Hayoti va faoliyati

Yozef Gaydn oʻsha paytda Vengriya bilan chegarada joylashgan qishloq Avstriyaning Rorau shahrida tugʻilgan. Uning otasi Matias Gaydn, gʻildirak ustasi, u Marktrichter yoki bozor nazoratchisi boʻlib ham ishlagan. Gaydnning onasi Mariya, qizlik familiyasi Koller, Rohrauning rais aristokrati graf fon Garrax, Aloys Tomas Raymund saroyida oshpaz boʻlib ishlagan. Hech bir ota-ona musiqa oʻqiy olmadi; ammo, Matias gʻayratli xalq musiqachisi boʻlib, oʻz faoliyati davomida sayohat paytida oʻzi arfa chalishni oʻrgangan. Gaydnning keyingi xotiralariga koʻra, uning oilasi juda musiqaga muhabbatli boʻlgan va ular tez-tez birga va qoʻshnilari bilan qoʻshiq aytishgan.

Keyinchalik tez-tez och qolishini va kiyimining iflos holatidan xoʻrlanganini eslagan Gaydn uchun Frankh xonadonidagi hayot oson emas edi. U oʻsha yerda musiqiy mashgʻulotni boshlagan va tez orada klavesin va skripka chaalishni boshlagan. Shuningdek, u cherkov xorida trebl qismlarini kuylagan.

Gaydn cherkov yonidagi Kapellhausda Roytter, Roytter oilasi va 1745-yildan keyin uning ukasi Mixaelni oʻz ichiga olgan boshqa toʻrtta xor ijrochilari bilan birga yashagan. Xor oʻquvchilariga lotin tili va boshqa maktab fanlari, shuningdek, ovoz, skripka va klaviatura boʻyicha koʻrsatmalar berilardi. Roytter Gaydnga musiqa nazariyasi va kompozitsiya sohasida juda oz yordam berdi va unga xor mutaxassisi sifatida faqat ikkita dars berdi. Biroq, St. Stephen Yevropaning yetakchi musiqa markazlaridan biri boʻlganligi sababli, Gaydn u yerda professional musiqachi sifatida xizmat qilish orqali juda koʻp narsalarni oʻrgandi.

1749-yilga kelib, Gaydn jismonan yetuklashib, yuqori xor qismlarini kuylay olmadi. Empress Mariya Tereziyaning oʻzi Roytterga uning qoʻshiq kuylashidan shikoyat qilib, uni „qargʻa“ deb atagan. Bir kuni Gaydn oʻrtoq xoristga qoʻpol hazil qildi. Bu Roytter uchun yetarli edi: Gaydn avvaliga savalandi, keyin esa ishdan boʻshatildi va koʻchaga haydab yuborildi. U bir necha oy davomida oilasining gavjum garret xonasini Gaydn bilan baham koʻrgan doʻsti Iogann Mixael Shpangler tomonidan qabul qilish baxtiga muyassar boʻldi. Gaydn darhol mustaqil musiqachi sifatida faoliyatini boshladi.

### Kapellmeister yillari
Venadan Eisenstadtdan uzoqroq boʻlgan Esterházyning uzoqligi Gaydnni asta-sekin oʻzini yolgʻiz his qilishga olib keldi. U Vena shahriga doʻsti tufayli tashrif buyurishni orzu qilgandi. Ulardan, ayniqsa, muhimi, 1789-yilda bastakor bilan yaqin platonik munosabatlarni boshlagan knyaz Nikolausning Venadagi shaxsiy shifokorining rafiqasi Maria Anna von Gentsinger (1754-1793) bilan boʻlgan. Gaydn Genzinger xonimga tez-tez xat yozib, Esterházadagi yolgʻizligini va Venaga bir necha marta tashrif buyurganidan xursandligini izhor qilib turardi. Keyinchalik Gaydn unga Londondan tez-tez xat yozib turdi. 1793-yilda uning bevaqt oʻlimi Gaydn uchun zarba boʻldi va uning pianino uchun kichik oʻzgarishlari, Hob. XVII:6, uning oʻlimiga javoban yozilgan boʻlishi mumkinligi tahmin qilinadi.

### London sayohatlari
1790-yilda knyaz Nikolaus vafot etdi va uning oʻrniga uning oʻgʻli Anton knyaz etib tayinlandi. Vaqt oʻtgandan soʻng, Anton saroy musiqachilarining koʻpini ishdan boʻshatish orqali tejamkorlikka intildi. Gaydn Anton bilan nominal uchrashuvni saqlab qoldi, 400 florin miqdoridagi kamaytirilgan maosh, shuningdek, Nikolausdan 1000 florinlik pensiya. Anton Gaydn xizmatlariga juda muhtoj boʻlmagani uchun unga sayohat qilishga ruxsat berishga tayyor edi va bastakor nemis skripkachisi va impresariosi Iogann Piter Salomonning Angliyaga tashrif buyurishi va katta orkestr bilan yangi simfoniyalarga dirijyorlik qilish taklifini qabul qildi.

Tanlov oqilona boʻldi, chunki Gaydn allaqachon u yerda juda mashhur bastakor edi. 1782-yilda Iogann Xristian Bax vafot etganidan keyin Londondagi konsert sahnasida Gaydn musiqasi hukmronlik qildi; Gaydnning ishi Londondagi nashriyotlar, jumladan Forster (Gaydn bilan shartnomasi boʻlgan) va Longman & Broderip (Gaydnning Vena nashriyotchisi Artaria uchun Angliyada agent boʻlib ishlagan) tomonidan keng tarqatildi. Gaydnni Londonga olib kelishga urinishlar 1782-yildan beri olib borilgan edi, ammo Gaydning shahzoda Nikolausga sodiqligi bu taklifni qabul qilishga xalaqit bergan edi.

## Manbalar

**Bibliografiyasi**

**Biografik manbalar**

* 
*  English translation in:  One of the first biographies of Haydn, written on the basis of 30 interviews carried out during the composer’s old age.
*  Highly detailed discussion of life and work; in German.
*  The first edition was published in 1946 with Karl Geiringer as the sole author.
*  A translation from the original German: . Like Dies’s, a biography produced from interviews with the elderly Haydn.
*  Reissued 2010 by Cambridge University Press.
*  Originally published in 1950. Gives a sympathetic and witty account of Haydnʼs life, along with a survey of the music.
*  Focuses on biography rather than musical works; an up-to-date study benefiting from recent scholarly research on Haydnʼs life and times.
*  A comprehensive one-volume collection of detailed contributions by Haydn scholars.
*  An extensive compilation of original sources in five volumes.
*  Biography chapters by Robbins Landon, excerpted from  and rich in original source documents. Analysis and appreciation of the works by Jones.
*  Published separately as 
* 
*  Published separately as a book:  Careful scholarship with little subjective interpretation; covers both life and music, and includes a very detailed list of works.

**Tanqid va tahlil**

*  On jokes in Haydn and Beethoven.
* 
*  Surveys the decline in Haydnʼs reputation in the nineteenth century before examining the factors that led to a resurgence in the twentieth.
*  First edition published in 1971. Covers much of Haydnʼs output and seeks to explicate Haydnʼs central role in the creation of the classical style. The work has been influential, provoking both positive citation and work (e.g., ) written in reaction.
* . Further discussion of Haydnʼs style and technique as it relates to sonata form.
* 
* 
*  This book focuses on a single work, but contains many observations and opinions about Haydn in general.

## Adabiyotlar

*  On the sublime in Haydnʼs later works; in German.
*  Covers each of the genres Haydn composed in as well as stylistic and interpretive contexts and performance and reception.
*  Sixty-seven scholars contribute over eighty entries as well as seven longer thematic essays on biography and identity, ideas, institutions, musical materials, people and networks, performance, and place.
* 
*  A brief (55-page) introduction to Haydnʼs string quartets.
* 
*  Covers not just Op. 50 but also its relevance to Haydnʼs other output as well as his earlier quartets.
* 

## Havolalar

* „Jozef Xaydn“ Karl Geiringer, Raymond L. Knapp, HC Robbins Landon, *[[Encyclopædia Britannica|Britannica Encyclopædia]]*
* Jozef Xaydn Instituti (nemis tilida)
* Shimoliy Amerikaning Gaydn jamiyati