Asab tizimini zaharlovchi paralitik moddalar

**Asab tizimini jangovar zaharlovchi  paralitik moddalar (Nerv agentlari)-**kimyoviy qurollarda zarar yetkazuvchi element sifatida ishlatiladigan fosfororganik birikmalar (organofosfatlar, FOS, FOV) guruhidir. BOV ning eng zaharli sinfi. Birinchi marta 1936 yilda Germaniyada sintez qilingan, 1993-yilgi- Kimyoviy qurollar konventsiyasi tomonidan ishlab chiqarish va egalik qilish taqiqlangan. Eng katta miqdorda Rossiya va AQSh arsenallarida taqdim etildi. Rasmiylarga koʻra, Rossiya kimyoviy qurol zaxiralarini 2017-yilda butunlay yoʻq qilgan, Qoʻshma Shtatlar oʻz arsenalini yoʻq qilishni 2023-yilgacha yakunlashni rejalashtirmoqda.

## Yaratilish tarixi
Birinchi fosfororganik birikmalarni fransuz olimi L.-J. Tenard 1846-yilda ishlab chiqargan. 19-asrda fosfororganik birikmalarni oʻrganish boʻyicha ikkita markaz mavjud edi: birinchi markaz Rossiyada - Aleksandr Arbuzov ishlagan Qozonda, ikkinchisi - Germaniyada, Rostokda Leonor Mixaelis boshchiligida. 1905-yilda Arbuzov fosfor kislotasi efirlarini olish usulini kashf etdi, bu organik fosfor birikmalari kimyosi sohasidagi tadqiqotlarning keyingi rivojlanishiga yordam berdi. Birinchi marta fosfororganik birikmalar bilan zaharlanish klinikasi 1932-yilda Berlin universiteti dotsenti Villi Lange va talaba Gerda Kryuger tomonidan "Monoflofosfor kislotalarining efirlari to'g'risida" monografiyasida nashr etilgan.

### Ochilish
1934 yildan buyon doktor Gerxard Shrader boshchiligidagi bir guruh olimlar Leverkuzendagi IG Farben konglomerati laboratoriyasida insektitsidlarning yangi turlarini ishlab chiqdilar. Insektitsidlar samaradorligini oshirishga qaratilgan tadqiqotlar davomida Shreyder hasharotlarning asab tizimiga taʼsir qilish orqali ularni oʻldiradigan fosfororganik birikmalar bilan tajriba oʻtkazdi. 1936 yil yanvar oyida oʻtkazilgan tajribalarning birida fosfor oksixlorid dimetilamin, etanol va kaliy siyanid bilan reaksiyaga kirishganda, siyanofosfor kislotasining dimetilamidining etil efiri sintez qilindi. Modda eng yuqori samaradorlikni koʻrsatdi: 5 ppm (kg vazniga 5 mg) modda barcha laboratoriya bitlarini yo'q qildi, Schrader yangi birikmalarni sinab ko'rish uchun foydalangan. Moddaga tabun belgisi berildi.

1937 yil yanvar oyida tabun bilan ishlayotganda baxtsiz hodisa yuz berdi: modda solingan idish mahkam yopilmagan va laboratoriya stoliga bir tomchi tabun tushgan. Shraderning o'zi va uning laboranti laboratoriyada edi. To'kilganidan bir necha daqiqa o'tgach, ikkalasida ham mioz, bosh aylanishi va nafas qisilishi paydo bo'ldi. Ularning tiklanishi uchun uch hafta kerak bo'ldi. 1935 yil 21-maydagi Germaniya Mudofaa to'g'risidagi qonuni harbiy ahamiyatga ega bo'lgan barcha kashfiyotlar haqida Mudofaa vazirligiga xabar berishni talab qildi. Ishga qaytganidan so'ng, Schrader Berlindagi Armiya qurol-aslaha idorasining kimyoviy qurollar bo'limiga tabuning namunasini yubordi. Schrader tabunni ko'rsatish uchun Wehrmacht kimyoviy laboratoriyasiga taklif qilinganidan so'ng, uning patent arizasi va barcha tegishli hujjatlar tasniflangan. Shraderga Vuppertalda yangi laboratoriya berildi va u yerda fosfororganik birikmalar ustidagi ishini yashirincha davom ettirdi.

1938-yilda Schrader guruhi yanada zaharli moddani, metilftorofosfonik kislotaning izopropil efirini sintez qildi. Unga uning yaratilishida ishlagan olimlarning ismlari bilan nom berildi: **Shrader** () **,** Ambros, **Ruediger** va Van der **Lin** de Sarin. Sarin tabundan 10 barobar ko'proq samaraliroq edi. 1944-yilda Nobel mukofoti laureati Richard Kun boshchiligida metilftorofosfonik kislotaning yanada zaharli va barqaror pinakolil efiri - soman topildi. Vuppertalda topilgan oxirgi fosfororganik birikma siklosarin bo'lib, u eng kuchli va turg'un edi.

### Ishlab chiqarish
NPOlarning cheklangan sanoat ishlab chiqarishi 1939 yilda Myunster Lagerda tashkil etilgan. 1940 yil yanvar oyida Vrotslavdan 40 km uzoqlikda joylashgan Bjeg Dolniy shahrida tabun ishlab chiqaradigan yirik zavod qurilishi boshlandi. "Xochverk" deb nomlangan kimyo zavodining quvvati barcha prekursorlarni ham, podaning oʻzini ham mustaqil ishlab chiqarish uchun yetarli edi. Bu yerda kimyoviy kallak bilan oʻq-dorilar ishlab chiqarish ham tashkil etilgan. Ishlab chiqarishni tashkil etishdagi qiyinchiliklar zavodning faqat 1942 yilning yozida toʻliq quvvat bilan ishlay boshlaganiga olib keldi. Misol uchun, dastlab zavod reaksiya kameralarining devorlari dastlab kvarts va kumush qoplamalarga ega emas edi va prekursorlarning tajovuzkorligi tufayli ular tezda yaroqsiz holga keldi. Tabunning zaharliligi dastlabki ehtiyot choralariga murojaat qilishni talab qildi: reaksiya qatlamlari orasida siqilgan havo doimiy ravishda aylanib yuradigan qo'shaloq shisha qoplamali kamerada amalga oshirildi.

Umuman olganda, Xochverkda 3000 ga yaqin odam ish bilan taʼminlangan. Koʻp sonli xavfsizlik choralariga qaramay, zavod loyiha quvvatiga yetgunga qadar kamida 300 ta baxtsiz hodisalar maʼlum. Maʼlumki, asbob-uskunalar va himoya kiyimlariga ehtiyotsizlik bilan munosabatda boʻlish natijasida koʻplab oʻlimlar mavjud. Eng yirik hodisalar orasida besh kishining oʻlimi va kamida ikki ishchining podaning oʻtayotgan quvuri yorilishi paytida kuchli zaharlanishi bor edi. Gaz suyuq holatda edi, lekin uning bosimi jabrlanuvchilarning nafas olish apparatlariga kirib borishi uchun yetarli edi. Xochverkda urush tugaguniga qadar podaning umumiy ish vaqti 12 ming tonnani tashkil etdi.

Zarinni sanoat ishlab chiqarishiga tayyorgarlik 1940-yilda boshlangan. Urush davrida zarin bir nechta laboratoriyalarda cheklangan darajada ishlab chiqarilgan. Xochverk tipidagi yirik sanoat korxonasining qurilish,  urush oxirigacha tugallanmagan. Germaniyada zarinning umumiy ishlab chiqarilishi 0,5 dan 10 tonnagacha baholanadi.

Taxminlarga koʻra, Germaniya rahbariyati Gitlerga qarshi koalitsiyadagi ittifoqchilar Germaniyada NPO ishlab chiqarilishidan xabardor ekanligiga ishonishgan va ilmiy nashrlarda bu borada hech qanday maʼlumot yoʻqligi qatʼiy maxfiylik bilan bogʻliq edi. Aslida, Sovet qoʻshinlari Sileziyani ozod qilib, Bjeg Dolniyda kimyo zavodini topguniga qadar bu ishlar haqida hech narsa maʼlum emas edi. Urushning koʻp qismida Germaniyada tabun, zarin va soman bilan yoqilgʻi kimyoviy kallaklari boʻlgan artilleriya snaryadlari boʻlganiga qaramay, bu qurollar hech qachon Vermaxt tomonidan ishlatilmagan. Ehtimol, podaning nemis oʻlim lagerlarida "tadqiqot" maqsadlarida foydalanilgandir.

### Urushdan keyin
Germaniya ishgʻol qilingan hududlardan magʻlubiyatga uchraganidan soʻng, ittifoqchilar toʻplangan zaharli moddalarning katta zaxiralarini, shu jumladan asab-paralitik, kimyoviy oʻq-dorilarni, shuningdek ularni ishlab chiqarish vositalarini olib tashladilar. Shunday qilib, Sovet qoʻshinlari tomonidan qoʻlga olingan Bjeg-Dolnidagi zavod barcha materiallar bilan SSSRga olib ketildi; Angliya-Amerika qoʻshinlari jami oʻn minglab tonna zaharli moddalarni qoʻlga olishdi. Keyinchalik, 1950-yillarda, inglizlar qoʻlga kiritilgan zaxiralarning bir qismini Atlantika okeanida yoʻq qilishdi. Ittifoqchilar siklosarinning rivojlanishi va ishlab chiqarilishining izlarini topmadilar, ammo u 1949 yilda qayta kashf qilindi.

Fosfororganik birikmalar ustida ish bir vaqtning oʻzida AQSh, SSSR, Shvetsiya va Buyuk Britaniyada davom etdi. 1954-yilda Britaniyaning Imperial Chemical Industries kompaniyasi juda samarali pestitsid - tiofosfor kislotasi efirini ishlab chiqdi va uni " Amiton " savdo nomi bilan sotdi, ammo uning zaharliligi qishloq xoʻjaligida foydalanishni imkonsiz qildi. "Amiton" namunalari Porton Daundagi harbiy kimyoviy laboratoriyaga oʻtkazildi, u yerda uning asosida yangi nerv agentlari seriyasi ishlab chiqilgan boʻlib, ular jangovar fazilatlari boʻyicha "nemis" dan ancha yuqori. Ushbu moddalarning barchasidan 1955-yilda sintez qilingan metiltiofosfonik kislotaning S-2-diizopropilaminoetil O-etil efiri eng istiqbolli deb topildi.

Rasmiy manbalar tomonidan tasdiqlanmagan maʼlumotlarga koʻra (Lev Fedorov, Vil Mirzayanov), 1970-yillarda SSSRda " Novichok " umumiy nomi ostida uchinchi avlod NPV seriyasini yaratish boʻyicha ish boshlangan. Mirzayanovning oʻziga koʻra, bu ishlar hech boʻlmaganda 1990-yillargacha davom etgan. Ushbu moddalarning tuzilishi va xususiyatlari haqida ishonchli maʼlumot yoʻq.

## Fiziokimyoviy xossalari
Asab-paralitik zaharlovchi moddalar (nerv agentlari), koʻpincha gazlar deb ataladigan boʻlsa-da, ularning barchasining normal jismoniy holati suyuqlikdir. Qaynash nuqtasi Sarin uchun +150 ° dan V seriyali moddalar uchun deyarli +300 ° gacha oʻzgarib turadi. Organofosfatlar suvdan biroz ogʻirroq va zichroq boʻlib, solishtirma ogʻirligi soman uchun 1,01 dan zarin uchun 1,09 gacha; yogʻlar, lipidlar va organik erituvchilarda eriydi. Nerv agentlari ham gazsimon holatda emas, balki aerozol shaklida qoʻllanadi. Nozik dispersli aerozol nafas olish tizimi orqali, qoʻpol dispersli aerozol

**Nerv agentlariga umumiy formulaga ega fosforik va alkilfosfonik kislotalarning hosilalari kiradi.** , bu yerda R - alkil yoki alkoksi guruhi; R 1 - alkoksi guruhi, alkil guruhi, merkapto guruhi yoki azot atomida almashtirilgan amino guruhi ; X - fosfor atomi bilan aloqasi R va R 1 dan kamroq barqaror bo'lgan o'rinbosar. Bular F, CN, asiloksi guruhi, dialkilaminoetilmerkapto guruhi, nitrofenoksi guruhi, almashtirilgan fosforik yoki alkilfosfonik kislotalarning qoldig'i bo'lishi mumkin.

## Jangovar xususiyatlari
Kimyoviy qurol - yadroviy va bakteriologik bilan bir qatorda ommaviy qirgʻin qurollarining turlaridan biri. 20-asrning doktrinal va yoʻl-yoʻriqli harbiy hujjatlarida asab agentlaridan foydalanish quyidagi vazifalarni hal qilishi kerak edi:

* dushmanning ishchi kuchini yo'q qilish (yo'q qilish yoki yaroqsiz holga keltirish), uning jangovar samaradorligini pasaytirish, shuningdek, erning yoki harbiy texnika va boshqa harbiy mulkning dushmanga ulardan foydalanishini qiyinlashtirish uchun ifloslanishi;
* muhim harbiy, mudofaa va fuqarolik obyektlariga ularni vayron qilmasdan hujum qilish;
* amaliy bo'lmagan yadroviy zarba berish, kichik nishonlarni mag'lub etish;
* yadro qurolining zararli omillari va an'anaviy o'q-dorilarning ta'siridan ma'lum darajada himoya qilishni ta'minlaydigan bosimsiz boshpanalarda, tanklarda va boshqa boshpanalarda joylashgan ishchi kuchini bostirish.

NPOlarning jangovar xususiyatlari va oʻziga xos xususiyatlariga quyidagilar kiradi: moddalarning yuqori toksikligi, bu juda kichik dozalarda og'ir va o'limga olib keladigan jarohatlarga olib kelishi mumkin; agentlarning tirik organizmga zararli ta'sirining biokimyoviy mexanizmi; OVning ma'lum vaqt davomida erda, qurollarda, harbiy texnikada va atmosferada halokatli xususiyatlarini saqlab qolish qobiliyatini hisobga olgan holda harakat davomiyligi; dushman tomonidan OVdan foydalanish faktini o'z vaqtida aniqlash va uning turini aniqlash qiyinligi; ishchi kuchini yo'q qilish tabiati va darajasini nazorat qilish qobiliyati; kimyoviy quroldan foydalanish oqibatlarini bartaraf etish va zararlardan himoya qilish uchun kimyoviy razvedka, individual va jamoaviy himoya, degassatsiya, sanitariya va antidotlarning turli xil maxsus vositalaridan foydalanish zarurati.

### Ishlatish usullari

Nerv agentlari artilleriya, aviatsiya va raketalar tomonidan kimyoviy kallaklarning klaster yuklarida ishlatilishi mumkin.

AQSh Qurolli Kuchlarida 115 mm M55 boshqarilmaydigan raketalar NPOlar uchun etkazib berish vositasi sifatida ishlatilgan. Ularning uchirilishi maxsus ishlab chiqilgan M91 tortuvchi ishga tushirgich tomonidan amalga oshirildi. PUga 45 ta yoʻriqnoma oʻrnatilgan. Sakkizta shunday qurilmalardan iborat batareyalar kamida 50 gektar maydonda moddaning oʻrtacha kontsentratsiyasini taʼminlashga qodir edi. Zarinni NPV sifatida ishlatganda, moddaning isteʼmoli 1800 kg ni tashkil qiladi. Xuddi shu hisob-kitoblarga koʻra, agar xodimlarning yuqori darajadagi tayyorgarligi va xavfsizligi boʻlsa, oʻlim bilan yaralanganlar soni taxminan 5% ni, zaif bilan - taxminan 70% ni tashkil qiladi.

Aviatsiya NOV-larni ancha kattaroq hududlarga yetkazishga qodir. Maʼlumki, F-105 qiruvchi-bombardimonchi 750 funtli zarinli bombalardan foydalanganda vayronagarchilik maydoni taxminan 3 km2 ni tashkil qiladi. B-52D bombardimonchilar eskadronining jangovar qobiliyati xuddi shu bombalardan foydalanganda 17 km2 ga etadi.

Shuningdek, raketa qurollari NPOlarni jangovar ishlatishning eng samarali vositalaridan biriga aylandi. SSSRda " Elbrus ", " Luna/Luna-M ", " Temp-S " operativ-taktik raketa tizimlarining raketalari kimyoviy kallak bilan jihozlangan. Bundan tashqari, barcha Sovet MLRS kimyoviy jangovar raketalar bilan jihozlanishi mumkin edi. Qoʻshma Shtatlarda MGR-1 va MGR-3 raketalari xuddi shu maqsadlarda ishlatilgan.

### Ishlatish mumkin boʻlgan holatlar
Nerv agentlarini keng miqyosda qoʻllashning ikkita holati maʼlum va ikkala holatda ham - tinch aholiga tegishlidir.

Birinchi bunday hodisa 1988 yil 16 martda sodir boʻlgan. Iroq harbiy-havo kuchlari Iroq Kurdistoni viloyatining Xalabja shahrini bombardimon qildi. Maʼlum maʼlumotlarga koʻra, besh soat ichida kamida oʻn toʻrtta reyd oʻtkazilgan. Zarin, tabun va VX yuklangan havo bombalaridan foydalanilgan. Shunday qilib, omon qolgan guvohlar NPOVga xos boʻlgan zarar belgilarini tasvirlab berishdi, shuningdek, portlashning dastlabki daqiqalarida haddan tashqari pishgan olma hidiga ishora qilishdi. Eng yuqori hisob-kitoblarga koʻra, ushbu hujum qurbonlari soni 15 ming kishidan oshgan.

1995 -yil 20-martda “ Aum Shinrikyo ” diniy sektasi Tokio metrosida zarindan foydalangan holda terakt uyushtirdi. Terrorchilar 1 litr sigʻimli bir nechta muhrlangan qoplardan foydalangan, ularni bir necha metro vagonlari ichiga teshib oʻtgan. Halok boʻlganlar (13 kishi) polga toʻkilgan zarin bugʻidan kuchli zaharlanishgan, yana 6 mingga yaqin kishi esa turli darajadagi zaharlanishgan. Katta ehtimol bilan, agar zarin aerozol shaklida ishlatilgan boʻlsa, qurbonlar soni nomutanosib ravishda koʻproq boʻlar edi.

## Fiziologik taʼsir
Barcha toksik asab agentlari har qanday taʼsir qilishi bilan, albatta zaharlanishni keltirib chiqaradi: nafas olish, og'iz orqali va teri orqali rezorbsiya. Shu bilan birga, faqat ularning o'rtacha halokatli kontsentratsiyasining qiymati farqlanadi.

### Antixolinesterazlik taʼsir

Organofosfat birikmalari xolinesteraza inhibitörleridir. FOS taʼsirining asosiy mexanizmi ularning neyrotransmitter boʻlgan atsetilxolin gidrolizini katalizlovchi atsetilxolinesteraza fermentini tanlab inhibe qilishdir. Sogʻlom organizmda asetilxolinning gidrolizi doimiy ravishda sodir boʻladi va mushaklarning dam olish holatiga qaytishiga imkon beruvchi nerv impulsining uzatilishini toʻxtatish uchun zarurdir. Organofosfat bilan zaharlanganda hosil boʻlgan fosforlangan xolinesteraza, atsetillanganidan farqli oʻlaroq, kuchli birikma boʻlib, oʻz-oʻzidan gidrolizga uchramaydi. Xolinesteraza inhibisyoni jarayoni ikki bosqichli jarayondir. Birinchi bosqichda teskari, yaʼni beqaror bloklanish, ikkinchi bosqichda esa fermentning qaytarilmas bloklanishi sodir boʻladi.

Shunday qilib, antikolinesteraza moddalari taʼsirida atsetilxolin molekulalarining yoʻq qilinishi inhibe qilinadi va u xolinergik retseptorlarga uzluksiz taʼsir qilishda davom etadi. NPOV bilan zaharlanish endogen (ichki kelib chiqishi) atsetilxolin bilan zaharlanish natijasida kelib chiqqan xolinergik retseptorlarning umumiy haddan tashqari qoʻzgʻalishiga olib keladi. Asetilkolin doimiy ravishda xolinergik (uning taʼsiriga sezgir) retseptorlarini qoʻzgʻatishni boshlaydi, bu birinchi navbatda kuchli qoʻzgʻalishni, soʻngra organlar va toʻqimalarning falajini keltirib chiqaradi. Shu munosabat bilan, NPO zaharlanishining asosiy alomatlari atsetilxolin vositachiligi bilan taʼminlangan bir qator tuzilmalar va organlarning tana faoliyati uchun nomaqbul, ortiqcha namoyon boʻlishi sifatida talqin qilinishi mumkin. Avvalo, bu nerv hujayralari, chiziqli va silliq mushaklar, shuningdek, turli bezlar.

### Xolinergik retseptorlarga bevosita taʼsir qilishi
Hozirgi vaqtda NPO ning xolinergik retseptorlarga bevosita qoʻzgʻatuvchi taʼsiri haqida dalillar mavjud. Organofosfatlarning xolinergik retseptorlarga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsiri zaharli moddaning yuqori toksik dozalarida namoyon boʻladi va asosan H-xolinergik (nikotinga sezgir) tizimlarning bevosita qoʻzgʻalishida (falajda) namoyon boʻladi, bu esa oʻz navbatida nikotin-nikotinni aniqlaydi, zaharlanish oqibatlari kabi. Shu bilan birga, muskaringa oʻxshash taʼsir endi yaxshi sabablarga koʻra xolinesteraza inhibisyonining natijasi deb hisoblanadi.

NPV ning minimal toksik dozalarini kiritish bilan antikolinesteraza taʼsiri avvalroq namoyon boʻladi, bu M-xolinergik (muskarinik -sezgir) tizimlarning qoʻzgʻalish rasmini keltirib chiqaradi. Antikolinesteraza mexanizmi etakchi hisoblanadi va har doim zaharli moddaning bevosita taʼsiridan oldin boʻladi. Shuning uchun, baʼzi tadqiqotchilar buni tetik deb hisoblashadi. Organofosfatlarning baʼzi vakillarida (masalan, soman) H-xolinergik tizimlarga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir saringa qaraganda aniqroq. Bu zaharlanishning butun rasmida oʻziga xos iz qoldiradi.

### Xolinergik boʻlmagan taʼsir mexanizmlari
Nerv agentlari xolinesteraza boʻlmagan maʼlum fermentlar va xolinergik boʻlmagan biologik tuzilmalar bilan bevosita taʼsir oʻtkazishga qodir.

Yuqori konsentratsiyalarda organofosfatlar kislota va kamroq darajada ishqoriy fosfataza faolligini inhibe qilishi mumkin. Maʼlumki, qon zardobida ishqoriy fosfataza faolligining oshishi detoksifikatsiya jarayonida muhim rol oʻynaydi. FOS oqsillarni fosforillash qobiliyatiga ega. Baʼzi markaziy asab tizimining oqsillarining fosforillanishi asab agentlarining neyrotoksik taʼsiri bilan bogʻliq. FOS ning oqsillar bilan oʻzaro taʼsiri ularning allergen taʼsirini ham aniqlashi mumkin. Organofosfatlarning proteolitik fermentlar tripsin va ximotripsin faolligiga taʼsiri aniqlangan. Miya toʻqimalarida adrenalin tarkibidagi fazaviy oʻzgarishlar patologik jarayonni travmatik shok bilan solishtirish imkonini beradi. Zoʻravonlik jihatidan istisno boʻlgan ogʻriq sindromi miya toʻqimalarida serotonin miqdorining keskin ortishi bilan birga keladi, bu vositachi hisoblanadi ogʻriq hissi. Shu bilan birga, serotonin darajasining oshishi koʻp hollarda boʻlgani kabi, himoya reaksiyasi emas, balki patologik hisoblanadi.

Xolinergik boʻlmagan mexanizmlar odatda dixlofos kabi koʻplab pestitsidlarni oʻz ichiga olgan kamroq zaharli organofosfatlarning taʼsirida katta rol oʻynaydi. Koʻpincha bu komponent preparatning kichik dozalari tanaga qayta kiritilganda oʻzini namoyon qiladi, aniq xolinergik reaksiyalarni keltirib chiqara olmaydi.

### Klinik koʻrinishi
Zararlanish belgilarining rivojlanish ketma-ketligi OPning tanaga kirish yoʻllari, zarar yetkazuvchi dozaning kattaligi va turli xil OPlarning taʼsir qilish xususiyatlari, birinchi navbatda ularning biologik muhitda kimyoviy barqarorligi bilan chambarchas bogʻliq, himoya fiziologik toʻsiqlarni yengishning turli tezligi - gistogematik va gemato-ensefalik toʻsiqlari. Kirish yoʻllariga koʻra nafas olish, teri, oshqozon-ichak shakllari farqlanadi.

Zaharlanish darajasiga qarab, birinchi navbatda, xolinesteraza faolligi koʻrsatkichlari farqlanadi. Ogʻirlik darajasiga koʻra 3 daraja farqlanadi:

* yengil daraja (miotik, dispnetik, yurak, oshqozon-ichak, nevrotik shakllar);
* o'rta daraja (bronxospastik shakl);
* og'ir daraja (umumiy shakl).

Oqimi boʻyicha boʻlishi mumkin:

* o'tkir shakl (to'liq va sekin kechishi mumkin);
* surunkali shakl.

Yengil darajadagi  zararlanish- modda taʼsir qilgandan keyin bir necha daqiqadan soʻng sodir boʻladi. Yengil zaharlanish hissiy labillik bilan tavsiflanadi. Koʻrishning buzilishi bilan bogʻliq alomatlar ustunlik qiladi - koʻrish keskinligining pasayishi, mioz, lakrimatsiya, koʻz ichi bosimining pasayishi, konʼyunktiva giperemiyasi. Baʼzida sternum orqasida ogʻriq boʻladi, yurak tezligining biroz oshishi, baʼzi hollarda - qon bosimining oshishi. Nafas olish organlari tomonidan - nafas olish qiyinlishuvi, ekspirator dispnoye- bronxospazm, oʻpkaning hayotiy qobiliyatining pasayishi. Oshqozon-ichak shakli:  ko'ngil aynishi bilan namoyon bo'ladi, tuprik, qorin bo'shlig'i bo'ylab og'riq (ichak spazmi). Yengil zaharlanishda qonda sezilarli o'zgarishlar kuzatilmaydi, ba'zida qisqa muddatli leykotsitoz kuzatiladi. Xolinesteraza faolligining pasayishi boshlang'ich darajasining 30-50% ni tashkil qiladi.

Oʻrtacha ogʻirlikdagi zaharlanish bilan bronxial astmada astma xurujlariga oʻxshash bronxospastik inqiroz paydo boʻladi. Hujumlar 10-15 daqiqadan soʻng takrorlanadi, interiktal davrda nafas olish qiyinlashadi. Qoʻrquv hissi, asabiylashish, hissiy labillik atrof-muhitni idrok etishni buzadi. Toksik nefropatiyaning oʻrtacha hodisalari. Boshqa alomatlar: ko'p miqdorda so'lak oqishi, bronxlar, ter bezlari sekretsiyasining ko'payishi, yuqori qon bosimi, qusish, diareya, qorin og'rig'i. Fibrillyar mushaklarning chayqalishi kuzatiladi. O'quvchilar keskin siqilgan. Qonda, chapga siljish bilan neytrofil leykotsitoz, xolinesteraza faolligi boshlang'ich darajadan 50-70% ga kamayadi.

Ogʻir darajali zaharlanishda patologik holatning chaqmoqdek tez va oʻtkir rivojlanishi kuzatiladi. Mioz bir daqiqa ichida sodir boʻladi (terminal davrda qorachigʻlar kengayishi mumkin). Teri oq va nam. Zaharlanishdan 2-4 minut oʻtgach, nafas olish yetishmovchiligiga olib keladigan boʻgʻilish xurujlari vaqti-vaqti bilan boshlanadi. Arterial gipotenziya va bradikardiya qayd etiladi. 5-7 daqiqada klonik-tonik konvulsiyalar va alohida mushak guruhlarining mushaklarining burishishi paydo boʻladi. Ogʻiz va burundan koʻpikli suyuqlik chiqariladi, beixtiyor siyish va defekatsiya kuzatiladi. Qonda sezilarli leykotsitoz, xolinesteraza faolligini boshlangʻich darajadan 70-80% ga inhibe qiladi. Oʻn daqiqa ichida - areflexia va adynamia bilan koma. Oʻlim asfiksiya natijasida - nafas olish mushaklari falajining natijasi - yoki vazomotor markazning falajlanishi va 10-15 daqiqada yurakning toʻxtab qolishi natijasida sodir boʻladi.

## Terapiya
Nerv agentlari bilan taʼsirlanganlarga shoshilinch yordam ikki yoʻnalishda amalga oshiriladi: NPOlarni tanaga qabul qilishni to'xtatish va murakkab antidot terapiyasi.

### NPOlarni tanadan olib tashlash
Agar NPOV tanaga nafas olish yoʻli bilan kirgan boʻlsa, u holda zararlangan odamga gaz niqobi qoʻyiladi. Teri yoki koʻrinadigan shilliq pardalar bilan aloqa qilganda, u suv bilan yuviladi, tananing ochiq joylari IPP-8 dan suyuqlik bilan ishlanadi va gidroksidi eritmalar bilan yuviladi. Ushbu tadbirlarni 3 daqiqaga kechiktirish zararlanganlarning 30%, 5 daqiqada - 50%, 10 daqiqaga kechikish bilan 100% oʻlimga olib keladi.

Oshqozon-ichak traktidan OBni olib tashlash uchun oshqozon naycha orqali yuviladi, ich oʻtkazuvchi beriladi va yuqori sifonli hoʻqna buyuriladi. Oshqozon 10-15 litr sovuq suv (12-15 ° S) bilan yuviladi, soʻngra zond orqali suvda suyultirilgan vazelin moyi yoki magniy sulfat kiritiladi. Oshqozonni yuvish suyuq suspenziya shaklida suv bilan birga faollashtirilgan koʻmir bilan mumkin. Kelajakda oshqozonni yuvish va sifonli hoʻqnalar har kuni moddaning muskarin va nikotinga oʻxshash taʼsirini yoʻqotmaguncha amalga oshiriladi. Majburiy diurez qon oqimidan moddani olib tashlash va FOV gidrolizining eruvchan mahsulotlarini siydik bilan chiqarish uchun ishlatiladi. Detoksifikatsiyaning jarrohlik usullari qonni FOV va ularning parchalanish mahsulotlaridan favqulodda tozalash uchun ham samaralidir: gemosorbsiya, gemodializ, peritoneal dializ.

### Antidot terapiyasi

FOVni yoʻqotish uchun kompleks antidot terapiyasi, bir tomondan, xolinergik retseptorlarni blokirovka qilishga va endogen atsetilxolinning toksik taʼsiriga toʻsqinlik qilishga asoslangan; boshqa tomondan, atsetilxolin metabolizmini normallashtirish uchun xolinesteraza faolligini tiklash boʻyicha kurash olib boriladi. Shunday qilib, asab agenti antidotlari ikki guruhga tegishli: xolinolitiklar va xolinesteraza reaktivatorlari.

Xolinolitik vositalar atsetilxolinning xolinergik tizimlar bilan oʻzaro taʼsirini oldini oladigan yoki toʻxtatadigan moddalardir. Antikolinerjiklarni kiritish zaharlanishni sezilarli darajada yumshatadi: nafas olish tekislanadi, bronxospazm, bronxoreya, gipersalivatsiya yo'qoladi, gipoksiya yo'qoladi. Antikolinerjiklar guruhidan atropin FOV mag'lubiyati uchun umumiy tan olingan antidot hisoblanadi.

Atropinizatsiya bilan parallel ravishda, xolinesteraza reaktivatorlari zaharlanish paytidan boshlab birinchi kun davomida zararlanganlarga qoʻllanadi. Ular xolinesteraza faolligini tiklashga hissa qoʻshadi, antidot taʼsirini taʼminlaydi. Zaharlanishning birinchi bosqichi dipiroksimdan foydalaniladi. Aqliy faoliyatning ogʻir buzilishlarida (letargiya, koma) qoʻshimcha ravishda markaziy taʼsir koʻrsatadigan izonitrozin preparati qoʻllanadi. Izonitrozin tomir ichiga yoki mushak ichiga kiritiladi, agar kerak boʻlsa, 30-40 daqiqadan soʻng, inʼektsiya takrorlanadi. Zaharlanishning uchinchi bosqichida dipiroksimni izonitrozin bilan birgalikda qoʻllash kerak.

## Taqiqlash va yoʻq qilish
1993 yil 13-yanvardagi Kimyoviy qurollar boʻyicha Parij konventsiyasi (CWC) tomonidan kimyoviy qurollarni ishlab chiqish, ishlab chiqarish, toʻplash va ishlatish taqiqlangan. Rossiya va Qoʻshma Shtatlar (dunyoda toʻplangan asab agentlarining deyarli 100% egalari) xuddi shu kuni ular xam imzoladilar. Konventsiya NNTlarning uchta toifasini qamrab oladi:

* O-alkil (uglerod zanjirida o'ndan ko'p bo'lmagan uglerod atomlari, shu jumladan sikloaklillar) alkil (Me, Et, n-Pr yoki i-Pr)-fosfonofloridlar;
* O-alkil (uglerod zanjirida o'ndan ko'p bo'lmagan uglerod atomlari, shu jumladan sikloalkillar) N, N-dialkil (Me, Et, n-Pr yoki i-Pr) fosforamidosiyanidlari;
* O-alkil (uglerod zanjirida o'ndan ko'p bo'lmagan vodorod atomlari yoki uglerod atomlarini o'z ichiga oladi, shu jumladan sikloalkillar) S-2-dialkil (Me, Et, n-Pr yoki i-Pr)-aminoetil alkil (Me, Et, n - Pr yoki i-Pr) fosfonotiolatlar;

shuningdek, O,O-Dietil S-(2-(dietilamino)etil)fosforotiolat (“ amiton ”) va ularning barcha prekursorlari.

Rossiyada kimyoviy qurollarni yoʻq qilish yettita joyda, shu jumladan NPOV - Maradikovskiy arsenalida va Penza viloyatidagi Leonidovskiy kimyoviy qurol zavodida amalga oshirildi. 2012-yil avgust holatiga koʻra, aksiyalarning 65% yoʻq qilingan. 2017-yilda Rossiyada kimyoviy qurollarni yoʻq qilish toʻliq yakunlandi.

NPO dan foydalanish asosan natriy gidroksid yordamida ishqoriy gidroliz orqali amalga oshiriladi, bu fosfor va oltingugurt atomlari yoki fosfor va kislorod oʻrtasidagi bogʻlanishni buzadi. Masalan:

## Tasniflash
Nerv agentlari ikki sinfdagi zaharli moddalarni oʻz ichiga oladi: G seriyali va V seriyali (G — **G** ermandan (), V — **V** katta ). Ikki xonali harfli shifr bilan ushbu BOVlarning Amerika belgilanishi odatiy holga aylandi.

*

## Manbalar

## Adabiyotlar

*  

## Havolalar

* AQSh armiyasi NPO o'quv filmi (1964)  Архивная копия 
* Kimyoviy qurollar bo'yicha konventsiyaning  Архивная копия amalga oshirish bo'yicha tadbirlarni axborot bilan ta'minlash  -da