open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Chimyonsoy

**Chimyonsoy** – Toshkent viloyatining Boʻstonliq tumanidagi soy boʻlib, hozirgi vaqtda Chorvoq suv omboriga quyiladi. Inqilobdan oldingi va sovet rus tilidagi manbalarda „Chimganka“ nomi bilan mashhur.

Chimyonsoy vodiysida pansionatlar, bolalar oromgohlari, sil kasalligiga chalinganlar sanatoriyasi qurilgan boʻlib, u yerda togʻ changʻisi boʻyicha musobaqalar oʻtkaziladi.

Uzunligi 17 km, xavzasining maydoni 39,3 km²ni, havzasining oʻrtacha balandligi esa 1635 metrni tashkil etadi. Katta Chimyon togʻining gʻarbiy yon bagʻridan 2000 m balandlikdagi buloqdan boshlanadi. Chimyonsoy boshlanish qismida yon bagʻirlari baland darasimon tor vodiy va toshloq joydan oqib, nisbati kengroq Chimyon soyligiga chiqadi (soylikning tubi gʻovak jinslardan tarkib topgan). Chimyonsoyning Qiziljar irmogʻi qoʻshilgan tor vodiydan oqadi, uning Katta Koʻksoy va Qiziljar soy irmoqlariga koʻplab buloq suvlari quyiladi.

Chimyonsoyning oʻrtacha yillik suv sarfi 0,6—0,7 m³/sek ni tashkil etadi. Asosan, qor va yer osti suvlaridan toʻyinadi va yer osti suvlari yillik oqimning 70%ni tashkil etadi. May—iyun oylarida suvi koʻpayadi, dekabr—fevralda kamayadi. Soydan sugʻorishda foydalaniladi.

## Tavsifi
Chimyonsoy Katta Chimyon togʻining gʻarbiy yon bagʻirlarida, taxminan 2000 m balandlikda joylashgan. Uning yuqori oqimi Oqsoy deb ataladi. Soy Oʻnikkibuloq yoʻlidan boshlanib shimol tarafga oqadi, Chimyon manzilgohiga qadar gʻarbga, undan pastroqda sharqqa qarab maʼlum qiyalikni egallaydi. Keyin vodiy biroz kengayadi, uning tubini gʻovakli jinslar hosil qiladi. Irmogʻi qoʻshilgandan keyin Qiziljar yana baland qirgʻoqli vodiyni hosil qiladi. Soy P-6 avtomagistrali bilan ikki marta kesishgan.

Soyning quyilish joyidan oldin P-10 magistralini kesib oʻtgan. Hozirda Yusupxona qishlogʻi yaqinidagi Chorvoq suv omboriga quyiladi.

## Chimyonsoy irmoqlari
Qiziljar va Katta koʻksoy Chimyonsoyning irmoqlari hisoblanadi (Bosh shtabning topografik xaritasida ikkinchisi quruq kanal sifatida belgilangan). Bundan tashqari, daryoga juda koʻp buloqlar quyiladi.

## Manbalar
Chimqoʻrgʻon suv ombori

**Chimqoʻrgʻon suv ombori** —  Qashqadaryoning oʻrta oqimida qurilgan gidrotexnika inshooti. Qashqadaryo viloyati hududida, Qarshi shahridan 60&nbsp;km sharqda. Chimqoʻrgʻon suv ombori qurilishi 1958-yilda boshlangan. 1960-yildan doimiy foydalanishga topshirildi. Toʻla sigʻimi 500 mln. m³, foydali sigʻimi 450 mln. m³. Suvi yuzasi sathi 49,2&nbsp;km², suv ombori oʻzan tipida. Uzunligi 17,5&nbsp;km, maksimal chuqurligi 30 metr, oʻrtacha chuqurligi 17,2 metr. Qashqadaryo oqimini mavsumiy tartibga solish uchun moʻljallangan. Qashqadaryo viloyatining Qamashi, Qarshi, Gʻuzor va Koson tumanlaridagi 188 ming ga (gektar) yerni sugʻoradi. Chimqoʻrgʻon suv ombori tarkibiga tuproqli toʻgʻon, minorali suv chiqargich, quyi byefda joylashgan chap sohil (27 m³/s) va oʻng sohil (22 m³/s) bosh taqsimlagichlari kiradi. Toʻgʻon balandligi 33 metr. Minorali suv chiqargich sugʻorish uchun suv berish va ayni vaqtda ortiqcha suvni chiqarib tashlash uchun moʻljallangan (suv oʻtkazish imkoniyati 350 m³/s).

## Chegaralari
* Shimoliy chegarasi — Qoratepa, Durmon qishloqlari. 
* Gʻarbiy chegarasi — Birdoli, Tuqboy, Gʻishtli qishloqlari. 
* Sharqiy chegarasi — Chimqoʻrgʻon, Paxtaobod qishloqlari. 
* Janubiy chegarasi — Balandchayla, Kulyomgʻir qishloqlari.

## Manbalar
Chin

**Chin** — qad. turkiy xalklar yashagan joy nomi. "Ulugʻ", "mustahkam" degan maʼnoni bildiradi. Koshgʻariyning "Devonu lugotit turk" asarida Ch. aslida uchga boʻlinadi. Birinchisi Yuqori Ch. boʻlib — buni Tabgʻach (Tavgʻach) deydilar, ikkinchisi oʻrta Ch. boʻlib — buni Xitoy deydilar, uchinchisi Quyi Ch. boʻlib buni Barxan deydilar. Lekin hozir Tabgʻach — Mochin, Xitoy — Chin, Barxan — Qashqar deb yuritiladi deb yozadi. Yana shu kitobda Ch.dan Mochingacha boʻlgan hududda 20 turkiy qabilaning biri xitoylar (qitonlar, kidanlar) yashaganligi aytilgan. Koshgʻariy Ch. deb nomlagan Kidon (Qiton) davlati (916—1125) Xitoyning shim.da, sharqda Ulugʻ okeangacha, shim.da Baykalgacha, gʻarbda Oltoy togʻlarigacha boʻlgan hududni egallagan. Mazkur joyda, xitoy manbalaridagi turkiy xalqlarning ajdodlari — Llar istiqomat qilganlar.

Xitoyda Min(Ming) sulolasi (1368—1644) davrida Xitoyning jan. da istiqomat qilib kelgan aholi (xanzular), Xitoyning shimolidagi kidonlar (xitoylar) hududini egallashgan. Ular son jihatdan koʻp boʻlgan, shu tufayli kidonlar xanzularga singib ketadi. Ularning Markaziy Osiyoga surilgan bir qismi (qoraxitoylar) koʻchmanchi turkiy qabilalarning tarkibiga singib ketadi.

1644-yil Ch. hududidan chiqqan Manjur imperiyasi Janubiy Xitoyni (Jungguoni) bosib olgandan soʻng, imperiya nomini "Ching" deb atadi. Soʻngra mazkur imperiya oʻrta va Quyi Ch. ni ham egalladi. Yevropaliklar Manjur imperiyasini Shin, China, Chayna, Xina deb talaffuz qilgan. Keyinchalik bu nom Xitoyga taalluqli boʻlib qolgan. Arab, forsiy, turkiy manba va adabiyotlarda 20-asrning boshlari ga qadar turkiy xalklarning qad. maskanlari Ch. va Mochin (Ulugʻchin) deb tilga olinadi.

Abduxoliq Aytboyev.
Chingiziylar

**Chingizlilar** - Moʻgʻullar davlatining asoschisi va xoni (1206-yildan) Chingizxon nomidan kelib chiqqan, Osiyo va Sharqiy Yevropada hukmronlik qilgan sulola. Moʻgʻullar davlati hukmdorlari: Chingizxon (1206—27), Tulixon (1227—29), Oʻqgoy qoon (1229—42), Turakina xotun (1242—46), Kuyuk (Guyuk) qoon (1246—48), Munke (Mangu) qoon (125159), Xubilay (125994), Oʻljaytu — Temur qoon (1295— 1307), Xaysanqulug qoon (1307—11), Ayurbaribad — Buyantu qoon (1311—20), Shidebala — Gegen qoon (1320—23), Yesun — Temur qoon (1324—28), Xoʻshila qoon (1328), TugʻTemur qoon (1328— 32), Irijinbal qoon (1332), Toʻgʻon Temur (1333—70), Ayushiridor qoon (1370—78), Toʻkus Temur qoon (1378— 88). Joʻji ulusi (Oltin Oʻrda) hukmdorlari: Joʻji (1224—27), Botu (1227— 56), Berkaxon (1256—66), Mangu Temur (1266—?), Tuda Mangu (?), Toʻla bugʻa (?), Toʻxtaxon (1290—1312), Oʻzbekxon (1312—40), Jonibekxon (134057), Berdibekxon (135759), Navroʻz (1359— 60), Xizrxon (1360—61), Mardud (Murud)( 1361 — 63), Murodxoʻja (1363), Qutlugʻxoja (1364), Oʻrusxon (1364— 75), Toʻqtaqiya (1375), Temur Malik (137576), Toʻxtamishxon (137696), Temur Qutlugʻ (1396—99), Shodibek (1399-1407).

Iroq (Ozarbayjon, Fors, Xuroson, Kermon va Eronning Gʻarbi)da hukm surgan Ch. (hukmdorlar): Hulokuxon (125665), Abaqaxon (1265-82), Ahmadxon (1282 — 84), Argʻunxon (1284—91), Keyxotu (Gayxatu)xon (1291—95), Boyduxon (1295), Gʻozonxon (1295—1304), Oʻljaytuxon (1304— 16), Abu Saʼid Bahodirxon (1316— 35), Ariaxon (1335—36), Musoxon (1336), Sulton Muhammadxon (1336— 38), Tagʻoy Temurxon (1338; 1341—51), Sulaymonxon (1339—41).

Sharkda Oltoydan to gʻarbda Amudaryogacha, Gʻuljadan Samarkandu Buxorogacha boʻlgan hududda, asosan, Chingizxonning 2oʻgʻli Chigʻatoy naslidan boʻlgan (qarang Chigʻatoiylar) xonlar hukm surgan.

## Adabiyot
* RashidadDin, Sbornik letopisey, t.2, M.L., 1960; Abulgoziy, Shajarayiturk, T., 1992; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994; Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996.
Chingiztov

**Chingiztov** — Qozogʻiston past togʻlarining sharqidagi togʻ tizmasi. Qozogʻiston Respublikasi (Sharqiy Qozogʻiston viloyati)da. Uz. 180 km, eng baland joyi Qoʻsoba togʻi (1305 m). Suvayirgʻich qismlari, asosan, tekislangan yuzalardan iborat. Baʼzi joylarida yakka gumbazsimon choʻqqilar mavjud. Tik yon bagʻirlari koʻplab quruq soylar bilan kesilgan. Paleozoyning qumtosh, slanets, ohaktosh, slanets, porfiritlaridan tuzilgan. Yon bagʻirlarida togʻ dashti oʻsimliklari, butazorlar va kichik qayintogʻterak oʻrmonlari uchraydi.
Chingizxon yasosi

**Chingizxon yasosi**, Buyuk yasoq, Buyuk yasa (moʻgʻulcha "jasoq" — qonun, qaror, jazolash soʻzining turkiy "yasoq" shakli) — Chingizxon tomonidan moʻgʻul qabilalarining Oʻnon daryosining boshlanish joyida chaqirilgan qurultoyi (1206)da qabul qilingan qonunlar majmui, oʻrta asrlar moʻgʻul hukuqi toʻgʻrisidagi asosiy yozma yodgorlik. Chingizxon amriga binoan yozilib, "Oltun daftar" (chingiziy xonlarning rasmiy tarixi) bilan birga xon xazinasida saqlangan. Moʻgʻullar davlatining tashkil topishi bilan Chingizxon yasosini takomillashtirish, yangi qonunlar bilan toʻldirish zarurati tugʻilgan. 1218-yilda unga muhim tuzatishlar kiritilgan. Chingizxon yasosining soʻnggi tahriri 1225-yildagi qurultoyda qabul qilingan.

Dastavval Chingizxon yasosi, asosan, davlat tomonidan amalga oshiriladigan turfa tadbirlar, muayyan gunohlar uchun beriladigan jazo choralarini oʻzida mujassam qilgan. Chingizxon yasosi toʻla shaklda saqlanib qolmagan, uning ayrim parchalari bizgacha yetib kelgan.

Juvayniy (13-asr)ning yozishicha, Chingizxon yasosi uygʻur yozuvida tumor shaklida bitilgan boʻlib, u "Yasa nomayi buzurg" ("Yasa buyuk kitobi") deb nomlangan. Chingizxon yasosining parchalari musulmon tarixchilari Juvayniy, Rashiduddin, Ibn Battuta, Taqyaddin Makriziy; yevropalik sayyohlar Plano Karpini, Billem Rubruk, Marko Polo (13—14-asrlar) asarlarida saqlanib qolgan. 1240-yilga oid — "Moʻg`ullarning maxfiy tarixi" va xitoy manbalarida ham yasoq haqida baʼzi maʼlumotlar mavjud.

## Adabiyot
* Utemishxodji , Chingizname, AlmaAta, 1992; Sultonov T. I., Podnyatie na beloy koshme. Potomki Chingizxana, Almati, 2001.
Chimildiq

**Chimildiq**, **goʻshanga** — nikoh toʻyi kuni qizning uyidagi kuyov kiradigan xonaga va kuyovning uyidagi kelin tushadigan xonaning bir burchagiga yoki uyning toʻriga tutiladigan maxsus oq parda yoki gulli choyshab. Xorazmda "koʻshana" deyiladi. Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarqand, Buxoro viloyatlarida Ch. dastavval (kuyov kelar kechasi) qizning otasi uyida tutilib, uning orqasiga kelinkuyovni oʻtqazadilar. Nikoh marosimlari oʻtgach, qiz kuyovnikiga olib kelinadi. Bu yerda ham Ch. tutiladi. Kuyovkelin birinchi kechani Ch. ortida oʻtkazadilar. Koʻp yerlarda toʻyning ertasi kuni Ch. olib qoʻyiladi. Ayrim joylarda maʼlum muddat ("chillasi chiqquncha") Ch. tutilgan holda turaveradi. Ilgari Ch. (oq yoki gulli mato)dan kelin birinchi farzand koʻrganda undan chaqaloqning beshigiga yopqich, yostiq, koʻrpachalarini tikishgan.

## Yana qarang
* Nikoh toʻyi
Chimqoʻrgʻon makoni

**Chimqoʻrgʻon makoni** — chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan qabilalar qarorgohi (miloddan avvalgi 1ming yillikning boshlari). Qashqadaryo viloyatidagi Chimqoʻrgʻon suv omborining jan. qirgʻogʻida. Arxeolog Duke Xuan tomonidan topilgan (1970). 1972-yil ning aprel—may oylarida tekshirilgan. Makonning katta qismi suv ostida qolib buzilgan. Tepalikda saqlanib qolgan qismining sharkdan gʻarbga tomon uz. 22-24 m, eni shim.dan jan.ga 7 m, balandligi 1,6 m. Chimqoʻrgʻon makonidan 7 mingga yaqin sopol parchalari, hayvon suyaklari, yorgʻuchoq, jez parchasi va boshqa topilgan. Sopol buyumlarning koʻpchiligi qoʻlda yasalgan tuvak, tovoq va tovalardan iborat. Baʼzi idishlarga loy boʻlakchalari yopishtirib bezatilgan, ayrimlarida mato izlari saqlanib qolgan.

CH.m.ning sopol buyumlari miloddan avvalgi 1ming yillikning boshlari va 7-asrlarda chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan qabilalarning makonlaridan topilgan buyumlarga oʻxshaydi.

## Manbalar
Chindovul

**Chindovul** — oʻzbek va tojik xalqlarida dubulgʻa shaklidagi, bir tomonidan teri bilan qoplangan urma cholgʻu. Harbiy yurishlar va turli marosimlarda qoʻllangan. Ch. otliq askar egariga boylangan, tayoq yoki qamchi dastasi bilan chalingan.
Chinni

**Chinni** (chin soʻzidan) — suv, gaz va elektr oʻtkazmaydigan, oʻtga chidamli, jarangdor, asosan, oq rangli (yupqasi yorugʻlik oʻtkazadigan) mahsulot; keramikaning nafis turi. Maxsus tuproq (Chinni gili), kaolin, kvars, dala shpati va boshqa xom ashyolar aralashmasidan tayyorlanadi. Chinnidan roʻzgʻor buyumlari (choynak, piyola, kosa, likopchalar, laganlar), bezak buyumlari (guldon, haykalcha va boshqalar), meʼmorlik detallari, sanitariyagigiyena buyumlari ishlanadi, kislotalar taʼsiriga chidamli (ftorid kislotadan tashqari) boʻlganidan kimyo sanoatida, elektr utkazmasligi tufayli radiotexnika va elektrotexnikada foydalaniladi.

Sifati jihatdan nafis Chinni (turkcha farfur, forscha — fagʻfur; eng sifatli Chinni tayyorlangan qad. Xitoy viloyatining nomi), dagʻal Chinni (fayans, italyancha — Faens; yirik keramika markazi boʻlgan shaharning nomi), texnik, xujalik, sirlangan va sirlanmagan Chinni farqlanadi. Nafis Chinnining suvni singdirishi 0,5% gacha. Dagʻal Chinni nafis Chinniga nisbatan sergʻovakligi, suvni koʻproq singdirishi (9—12% gacha) bilan farq qiladi, shuning uchun ham u sirlanadi. Nafis Chinni ham, dagʻal Chinni ham bir xil xom ashyolardan tayyorlanadi (tarkibi: oq gil va kaolin 45—50%, kvars qumi 25—35%, dala shpati 12 — 25%, boʻr 0 —10%, chinni siniqlari 5—15%), faqat tayyorlash texnologiyasi har xil boʻladi. Chinnining qattiq va yumshoq turlari ham bor. Idishlar yasashda, texnika va sanoatda qattiq Chinni ishlatiladi, badiiy va bezak Chinni mahsulotlari yumshoq Chinni dan tayyorlanadi. Qattiq Chinni yumshoq Chinniga nisbatan chidamliroq, xom ashyosi tarkibida tuproq koʻproq (45— 60%) boʻladi, shuning uchun ham yumshogʻiga nisbatan yuqori trada (yumshogʻi 1300° gacha, qattigʻi 1450°gacha) pishiriladi. Chinni mahsulotlari sirlanib, boʻyalib, gullar solinib yoki gul bosilib ishlab chikariladi.

Xitoyda 4—6-asrlarda chinnisozlik sanʼati yuksak darajaga koʻtarilgan, Chinnining tarkibi va tayyorlash texnologiyasi sir saqlangan. 11 — 14-asrlarda Eron, 16-asrda yapon Chinnisi shuhrat qozondi. 16-asrda Yevropada (Florensiya, Fransiya, Gollandiya, Angliyada) ilk Chinni buyumlari paydo boʻldi, dastlabki Chinni zdi 1710-yilda Maysenda, 1717—18 yillarda Venada, 1744-yilda Peterburgda qurildi. Daniya (Kopengagen), Shvetsiya (Mariyeburg), Gollandiya (Been, Gaaga), Belgiya (Turne), Shveysariya (Syurix), Chexiya (Slavkov, Klashterets) badiiy Chinnisi shuxrat qozondi. 18-asr va 19-asrda Chinnidan bezak mahsulotlar va badiiy buyumlar yasalgan. 20-asr boshlaridagina Chinni sanoat miqyosida ishlab chiqarila boshlagan.

Oʻrta Osiyoga Chinni qadimdan Xitoy va Erondan, keyinchalik Rossiyadan keltirilgan. Mahalliy kulollar (ayniksa, Rishton kulollari) sopolning Chinniga yakin xillarini ishlashgan. Oʻzbekistonda Chinni sanoati 20-asr 50-yillarida yuzaga keldi, birinketin Toshkent, Samarqand, Quva, Angren shaharlarida Chinni zdlari qurildi.

## Yana q.

* Chinni-fayans sanoati
## Manbalar
Chinni tarvuz

**Chinni tarvuz** - oʻrta ertapi shar mahalliy tarvuz navi. Palagi, yon shoxlari oʻrtacha, barglari siyrakroq, konussimon, biroz mayin tukli. Meva shakli sharsimon, tuyey och yashil, oʻrtacha kattalikda. Poʻsti qattiq. Meva yuzasi silliq, yuzasi boʻylab toʻq yashil Chinni tarvuz.rangli tasmachalar birbiriga ulanib uyachalar shaklini beradi. Etining rangi och qizil, sersuv, shirali, tolali. Tarkibida 6,5% quruq modda va 6,5% qand bor. Hosili 70—75 kunda pishadi. Hosildorligi 320—340 s/ga.

1956-yildan davlat reyestriga kiritilgan. Uzbekistonning (Samarqand viloyatidan boshqa) barcha viloyatlarida ekiladi.
Chinnigul

**Chinnigul** () — chinniguldoshlarga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻt va yarim butachalar turkumi; manzarali ekma gul. 300 dan ortiq turi maʼlum. Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Dashtlar, oʻtloqzorlar, qumloq yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda yovvoyi hodda oʻsadigan koʻp yillik oʻt boʻlgan ʼ:< turi (angren, ugom, toʻrttangachali Ch.lar) uchraydi. Poyasi boʻgʻimlarga boʻlingan, barglari qaramaqarshi, bandsiz, toʻgʻri nashtarsimon yoki uchi utkir. Gulyonbargchasi kosachasiga yaqin joylashgan. Ch.ning koʻpgina turlari manzarali va ekib koʻpaytiriladi. Janubiy Yevropada keng tarqalgan bir va ikki yillik bog yoki golland chinniguli () turi Ch.ning manzarali navlarini yaratishda asos boʻlgan. Guli bitta toʻpgulda, yirik, kalin, qatmaqat, xushboʻy, rangi har xil (qizil, pushti, sariq, oq va boshqalar). Koʻpgina mamlakatlarning sanoat gulchiligida ochiq yerlarda va issiqxonalarda yetishtiriladi. Koʻp yillik patli yoki turk Ch.i () turining gullari mayda, gʻoyat xushboʻy, qalin toʻpgulga yigʻilgan. Gulchilikda ahamiyati katta. Bir yillik xitoy Ch.i () turi gulining rangi va tuzilishi bilan farq qiladi. Ch.urugʻidan (urugʻi issiqxonalarda yanvar—maydi ssiiladi) va kalamchasidan (noyabr—mart oylarida ildiz oldiriladi) koʻpaytiriladi. Golland Ch.i 5—8 oyda gul chiqaradi, turk Ch.i 2yili iyun—iyulda, xitoy Ch.i iyundan birinchi qorasovuqlargacha gullaydi. Uzbekistonning barcha viloyatlari uchun manzarali Ch.ning Vilyame Sim navi rnlashtirilgan (1980).
Chiniqtirish

**Chiniqtirish** 1) texnikada — yangi ishlab chiqarilgan mashinalar (avtomobil, traktor, tramvay, trolleybus, samolyot, temir yoʻl sostavi, stanoklar va boshqalar)ni dastlab muayyan maromda (rejimda) ishlatib, astasekin ravon ishlaydigan holga keltirish. Masalan, avtomobilni meʼyoriy (pasportda koʻrsatilgan) tezlikda hayday boshlashdan oldin muayyan pastroq tezlikda haydab yurish kerak boʻladi. Shunda uning birbiriga ishqalanib moslashuvchi detallari (mac, dvigatelining silindri bilan porsheni) muddatidan oldin yeyilib ketmaydi, ravon ishlaydigan boʻladi. Samolyot va vertolyotni sinovchi uchuvchilar chiniqtiradi. Temir yoʻl sostavi ham oldiniga yoʻlovchilarsiz haydab sinab koʻriladi; 2) tibbiyotda — organizmning tashqi muhitning noqulay sharoitlariga chidamliligini oshirish, shartli refleks omillarini kuchaytirish uchun bajariladigan muolajalar majmui (qarang Organizmni chiniqtirish).
Chink

**Chink**, ching (qozoqcha — shing)

* qir va balandliklar, supatogʻlarning erozion, denudatsion va tektonik yoʻl bilan hosil boʻlgan tik tushgan baland yon bagʻri, jarlik. Balandligi 300–350 m ga yetadi. Chinklar oldi koʻpincha pastliklar boʻlib, ularni shoʻr va botqoq bosgan boʻladi. Masalan, Ustyurt platosi, Mangʻishlok yarim orol chekkalari Chinklardan iborat; 
* choʻqqi, togʻ tepasi, kimsasiz, qor bosgan toglar.
Chinniguldoshlar

**Chinniguldoshlar** () — chinnigulnamolar kabilasiga mansub oila. Chalabuta hamda bir, ikki va koʻp yillik butalardan iborat. 80 turkumga kiradigan 2000 turi bor. Oʻzbekistonda 24 turkumga mansub 122 turi usadi. Barglari oddiy, qaramaqarshi joylashgan, bandsiz, tekis qirrali. Gullari toʻgʻri, 4—5 boʻlakli. Kosacha barglari erkin yoki tutashgan.

Changchilari 4—10 ta, urugʻchisi 1—5 ta, tugunchasi ustki, mevasi koʻsakcha. Shimoliy yarim sharning moʻtadil mintaqasida tarqalgan. Chinnigul, drema, lixnis, yer sovun va boshqa turlari manzarali. Yetmak, sovunoʻt, echkimiya va boshqa ildizlari xolva va har xil ichimliklar tayyorlashda ishlatiladi. Ch.ning baʼzi turlari atirupa sanoatida va tibbiyotda qoʻllanadi. Ch.ning 10 turi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Chinni-fayans sanoati

**Chinni-fayans sanoati** – chinni, fayans va boshqa nafis keramika maxsulotlari ishlab chiqaradigan sanoat tarmogʻi. Uyroʻzgʻorda ishlatiladigan chinni buyumlar va badiiy chinni mahsulotlar, fayans, yarim chinni va mayolika mahsulotlari ishlab chiqarishni qamraydi. Chinni-fayans sanoatis. mahsulotlari roʻzgʻorda, ayrim sanoat tarmoklarida keng qoʻllanadi. Chinni idishlar tayyorlash qad. Xitoyda 4—6-asrlarda paydo boʻldi. Yevropada birinchi chinni zdi 1710-yilda Meysen (Germaniya)da, Rossiyada 1744-yilda qurilgan. Oʻzbekistonda Chinni-fayans sanoatis, asosan, 20-asrning 50-yillaridan rivojlana boshladi. Unga qadar Oʻrta Osiyoga chinni buyumlar qadimdan Xitoy va Erondan, 19-asrning 2yarmidan boshlab Rossiyadan keltirilgan. Roʻzgʻorda, asosan, mahalliy kulollar tayyorlagan sogyul idishlar (piyola, kosa, lagan, xum, xurmacha, chiroqdon va boshqalar)dan foydalanilgan (qarang Kulolchilik).

1952-yilda Toshkent chinni zdida milliy bezakli chinni buyumlar ishlab chiqarila boshladi. 1970-yilda yillik ishlab chiqarish kuvvati 22 mln. dona mahsulot boʻlgan Samarqand chinni zdi, 1978-yilda yillik ishlab chiqarish kuvvati 29 mln. dona mahsulot boʻlgan Quvasoy chinni zdi ishga tushirildi. 1967-yilda Angren keramika kti ishga tushirilishi bilan respublikada turli xil fayans va chinni plitkalar va sanitariyaqurilish mahsulotlari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyiddi.

20-asrning 70-yillari oʻrtalarida Oʻzbekiston Chinni-fayans sanoatis.da 40,5 mln. dona chinni mahsulotlar (shu jumladan, 0,44 mln. dona sanitariyaqurilish buyumlari) ishlab chiqarildi. Respublika Chinni-fayans sanoatis. korxonalarida aholi ehtiyojlari uchun milliy uslubdagi chinni buyumlar (piyola, choynak, kosa, tarelka, lagan, koʻza, sovgʻabop toʻplamlar), qurilishda ishlatiladigan fayans plitkalar chiqariladi. Tarmoqda „Oʻzbekengilsanoat“ davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradigan korxonalar: Abdurauf Ibrohimov nomidagi „Toshkent chinni zavodi“ aksiyadorlik jamiyati, Samarqand „Nafis“ aksiyadorlik jamiyati, „Quvasoy chinnisi“ aksiyadorlik jamiyati. 2003-yilda tarmoq korxonalarida 44 mln. dona chinni mahsulotlari ishlab chiqarildi. Chinni buyumlar chet ellarga eksport qilinadi. „Oq oltin“, „Tong“, „Uzum“, „Tovus“, toʻplamlari xalqaro koʻrgazmalarda oltin medallar bilan taqdirlangan.

Xorijiy mamlakatlardan Xitoy, GFR, AQSH, Fransiya, Yaponiya, Chexiya va boshqalarda Chinni-fayans sanoatis. taraqqiy etgan. Germaniyada „Rozental“, „Xuchenroyter“, Fransiyada „Bernardo“, „Dyupe“, Buyuk Britaniyada „Uejvud“, Yaponiyada „Noritake“ tarmoqdagi eng yirik va tarixiy anʼanalariga ega boʻlgan firmalar hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* Amindjanova M., Sayko E., Keramika, steklo i farfor v Sredney Azii, T., 1968;
* Texnologiya farforovogo i fayansovogo proizvodstva, M., 1975.

## Manbalar
Chinnixona

**Chinnixona** — arxeologik yodgorlik; saroy. Samarqandda Choʻponota tepalitiningjan.gʻarbidajoylashgan. 15-asrning 40-yillarida Ulugʻbek rasadxonasita yaqin joyda qurilgan. Saroy devorlari chinni bilan qoplangani uchun ham Ch. deb atalgan. Ulugʻbek va olimlar shu yerda samoviy kuzatuv, ilmiy tadqiqotlardan soʻng hordiq chiqarishgan. Yodgorlikda arxeolog V.D.Jukov (1941), Oʻ. Alimov (1968) qazish ishlari olib borishgan. Binoning jan. qismida ayvon (sahni ustiga silliqlangan 25x25x4,5 sm li pishiq gʻisht terilgan), uning oldida 8 qirrali (aylanasi 1,5 m) fontan oʻrni, 6 qirrali pishiq gʻisht terilgan supacha topilgan. Oldingisidan 50 m gʻarbda aylana shakdda marmar tosh yotqizilgan 2fontan oʻrni ochilgan. Unga yer tagiga yotqizilgan sopol quvurlar orqali suv kelgan. Ch.ning peshtoqdi asosiy eshigi sayqallangan oq marmar, serpantin va boshqa togʻ jinslaridan ishlangan. Ch.dan nafis koshinli devor qoldikdari, chinni va tosh taxtachalar (birida "baxtli boʻl" yozuvi bor), rangli shishachalar, chaqa pullar topilgan.
Oʻrol Chinniqulov

**Oʻrol Chinniqulov** (1937.25.8, Payariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1962). 1962-yildan Payariq tumanidagi 14internat maktabida bosh tarbiyachi, 1970—95 yillarda 20maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.
Chinoz (qabila)

**Chinoz** (moʻgʻulcha — boʻri) — oʻzbeklar tarkibiga kirgan kabilalardan biri. Rashiduddin Fazlulloh (14-asr)ning "Jomeuttavorix" tarixiy asarida yozilishicha, "CH." atamasi moʻgʻullarning tayjuit qabilasi tarkibidagi urugʻlardan birini anglatadi. Keyinchalik Ch.lar tayjuitlardan ajralib, mustaqil kabila boʻlganlar. 13—14-asrlarda Ch. kabilasi ham boshqa bir qancha moʻgʻul qabilalari kabi Dashti Qipchoqning sharqiy qismiga kelib oʻrnashganlar. 16—17-asrlarda ularning bir qismi Qarshi choʻli (Qarshi shahri yaqini)ga va Toshkent vohasiga koʻchib kelib, oʻtroqlashib ketgan. Dashti Qipchoqsa qolgan qismi esa qoraqalpoklar tarkibiga kirgan.
Chinor

**Chinor** () — chinordoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi oʻsimliklar turkumi; 10 turi maʼlum. Shim. Amerika (Kanadadan Meksikagacha), Janubiy Sharqiy Yevropa va Oʻrta dengizboʻyi mamlakatlaridan Hindixitoygacha boʻlgan hududda tarqalgan. Kavkaz, Qrim, Oʻrta Osiyoda sharq chinori (), Janubiy Ukraina, Qora dengiz sohillari, shuningdek, Oʻrta Osiyoda Shimoliy Amerikadan keltirilgan gʻarb chinori () turlari oʻstiriladi. Sharq chinori yovvoyi holda oʻsadi. Shoxshabbasi qalin, boʻyi baland (50 m gacha), tanasi baquvvat (aylanasi 18 m gacha), silindrsimon, poʻstlogʻi sargʻishoq. Oʻzbekistonda manzarali chinorning har ikki turi oʻsadi. Novdalari va barglari yoshligida tukli, keyinchalik tuklari toʻkilib ketadi. Barglari yirik, asosan, 3 (baʼzan 7) boʻlmali. Mevasi dumaloq, dagʻal tukli yongʻoqcha, diametri 1,5 sm, meva bandida 2—5 tadan oʻrnashgan, uzoq vaqt toʻkilmaydi. Aprelda gullab, mevasi may—sentyabr da yetiladi. Chinor, ayniqsa, yoshligida tez oʻsadi. Qulay sharoitda 2000-yil va undan ham koʻproq yashaydi. Egey dengizidagi Krit o.da tanasi aylanasi 18 m boʻlgan 2300-yillik chinorlar bor. Surxondaryo, Namangan va Samarqand viloyatlarida 600—800 yoshli chinorlar uchraydi.

Chinor urugʻini ekib, qalamchasidan va ildiz bachkilaridan koʻpaytiriladi. Chinorning yogʻochi yengil, pishiq, mebel sanoatida qadrlanadi. Uning yogʻochidan oʻzbek meʼmorligida qadimdan foydalanib kelingan.
Chingʻil

**Chingʻil**, jangal () — dukkakdoshlarga mansub buta turi. Boʻyi 2 m ga boradi, tikanli. Barglari juft patsimon, guli pushti. Tabiiy holda toʻqaylarda, ariq va jar yoqalarida oʻsadi. Aprel—avgustda gullab, iyun—sentabrda mevasi pishadi. Choʻl va adirlarda har qanday tuproqlarda, hatto shoʻr tuproqlarda ham oʻsadi. Urugʻidan va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Qumlarni mustahkamlash, shoʻr yerlarni koʻkalamzorlashtirishda Gullagan chingʻil qoʻllanadi. va urugʻi.
Chinoz (maʼnolari)

**Chinoz**:

* Chinoz - **Chinoz** Toshkent viloyatidagi Chinoz tumani markazi.
* Chinoz (qabila) (moʻgʻulcha — boʻri) — oʻzbeklar tarkibiga kirgan kabilalardan biri.
* Chinoz — Toshkent viloyati Chinoz tumanidagi shahar, tuman markazi.
Chipor ilonlar

**Chipor ilonlar** — suv ilonlar oilasiga mansub ilonlar 2 urugi; asl Chipor ilonlar (Coluber) va oʻrmalovchi Chipor ilonlar (YE1arpe)ning umumiy nomi. Uzunligi 2,4 m gacha. Gavdasining orka qismi sidirgʻa rangli, baʼzan qora yoʻlyoʻl dogʻlari boʻladi; qorin tomoni oqish. 30 ga yaqin turi Janubiy Yevropa, Osiyoning moʻtadil va tropik mintaqalari, Shimoliy va Sharqiy Afrika hamda Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda Chipor ilonlarning 6 turi uchraydi. Ayniqsa, turli rangli Chipor ilonlar va guldor Chipor ilonlar keng tarqalgan; choʻl mintaqalarda koʻndalang yoʻlli Chipor ilonlar, xoldor Chipor ilonlar koʻp uchraydi. Chipor ilonlar mayda kemiruvchilar, kaltakesaklar, qushlarning bolalari va mayda qushlar bilan oziqlanadi. Juda harakatchan. Oʻljasini boʻgʻib yoki yerga bosib oʻddiradi. Urgʻochisi 3 tadan 40 tagacha tuxum qoʻyadi. Chaqadi, lekin zaharsiz boʻlganidan xavfli emas. Ayrim turlari Tabiatni muhofaza kilish xalqaro ittifoki Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Chiporqanotlilar

**Chiporqanotlilar** (Zygaenidae yoki Anthroceridae) — kapalaklar oilasi. 1200 ga yaqin turi maʼlum. Qanotlari yoyilganda 5 sm cha. Oldingisi, odatda, yaltiroq, koʻk, yashil yoki qora. Qizil, sariq, oq dogʻlari bor. Baʼzi Ch. rangi sidirgʻa bir xilda. Lichinkasi oʻsimlik (asosan, dukkakdoshlar) bargi bilan oziqlanadi. Pilla ichida gʻumbakka aylanib, qishlaydi. Yer yuzida, ayniqsa, tropiklarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi uchraydi. Ayrim turlari madaniy oʻsimliklar zararkunandasi. Tok chiporqanotlisi tok bargi va kurtagini zararlaydi.
Chirildoqlar

**Chirildoqlar** (Gryllidae) - toʻgʻriqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Tropik va moʻʼtadil mintaqalarda 2 mingdan ortiq turi maʼlum. Sernam oʻtloq yerlarda, poliz va sabzavot ekinzorlarida, xonadonlarda yashaydi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida koʻpincha dasht chirildogʻi (Acheta deserta Pall.) uchraydi. Erkagining tana uz. 10– 16&nbsp;mm. urgʻochisiniki 12–20&nbsp;mm, kora; tanasi mayda kulrang tuklar bilan krplangan. Orqa oyoqlari sakrovchi. Ustqanoti qornining uchigacha yetadi. Erkagi usgkanotlarini birbiriga ishqalab chirillagan tovush chiqaradi. Eshitish organi oldingi boddirida. Qornining uchida uzun oʻsimtalari bor. Tuproq yoriqlari, toshlar tagi yoki uyalarda, baʼzilari uylarda (uy chirildogʻi yoki qora chigirtka) yashaydi. Tuprokning yuza qatlamida katta (beshinchi) yoshdagi lichinkalari qishlaydi. Aprel-may oylarida lichinkalar pust tashlab, voyaga yetgan hasharotga aylanadi. Qanotlari shakllanib boʻlganidan keyin, bir oy oʻtgach Ch. kichikroq gala boʻlib, tuproq yoriqlariga tuxum qoʻyadi. 15—20 kunda tuxumdan lichinkalar chiqadi. Yiliga bir marta avlod beradi. Ekinlarni zararlaydi, baʼzan koʻchat qalinligining kamayishiga sabab boʻlishi mumkin. Vertun chirildogʻi (Oecanthus turanicus Uv.) lalmi ekinzorlarni va ularga yakin joylashgan gʻoʻza, beda, yosh toklarni zararlaydi.

Kurash choralari: zaharli xoʻrak va oʻsimliklarga insektitsidlar sepish, begona oʻtlarga qarshi kurash, tuproqqa yaxshi ishlov berish va boshqa.
Chirildoqlar (maʼnolari)

**Chirildoqlar**:

* Chirildoqlar (Gryllidae) -toʻgʻriqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi.
* Chirildoqlar (qushlar) (Locustella) -chumchuqsimonlar turkumiga mansub qushlar urugʻi.
Chirildoqlar (qushlar)

**Chirildoqlar** (Locustella) -chumchuqsimonlar turkumiga mansub qushlar urugʻi. Eng mayda qushlardan, uz. 12— 16 sm. Tanasi choʻziq, tumshugʻi juda uzun va toʻgʻri. Tanasining ustki tomonida yoki tomogʻida uzunasiga joylashgan qoramtir dogʻlar bor. 7—8 turi, jumladan, Oʻzbekistonda 4 turi maʼlum. Yevropa, Shim.Gʻarbiy Afrika va Osiyoda (janubda Himolaygacha) tarqalgan. Afrika va Janubiy Osiyoda kishlaydi. Oʻrmon chetlari va toʻqaylarda yashaydi. Butalarga yoki yerga uya quradi. Yer bagʻirlab past uchadi. Hasharotlar bilan oziqlanadi. Chirqillashga oʻxshash ovoz chiqarib sayraydi (nomi shundan).
Chirindili gorizont

**Chirindili gorizont**, tuproqning gumusli qatlami — tuprokning oʻsimlik va hayvonot qoldiqlari chirindilaridan iborat organogen gorizonta. Bu gorizont kalinligi qora tuproqlarda 150—200 sm, sur tuproqlarda 25—50 sm, choʻl tuproklarida 20, baʼzi joylarida esa 30 sm gacha. Oʻrta Osiyoning choʻl mintaqasida tarqalgan choʻl qumli tuproqlari, sur tusli qoʻngʻir va takirsimon tuproqlarda chirindi miqdori juda kam. Agrotexnik va kimyoviy ishlov berish natijasida tuproqda organik moddalar, jumladan chirindi miqdori ortib boradi. Mirzachoʻlning och tusli boʻz tuproqlaridagi qoʻriq ochilib, unda almashlab ekish va mineral oʻgʻit qoʻllab ekin ekilgandan keyin, oʻzlashtirishning dastlabki yillarida kamayib ketgan chirindi miqdori 10 yildan keyin tuprokning 1 m cha qalinlikdagi qatlamida 20%, 30 yil sugʻorilgandan soʻng esa 23,5% ga, shunga muvofiq azot 9,2 va 14,1% ga ortdi. Chirindi, asosan, ekilgan oʻsimliklar ildiz krldiqdari hisobiga toʻplanadi. Bundan tashqari, bu qatlamda gumusning koʻpayishida dukkakli, boshokli yoki ular aralashmasidan iborat oʻtlar ekish, shuningdek, suv bilan oqib kelgan oqiziqlarning ahamiyati katta.
Vasiliy Chirkin

**Vasiliy Aleksandrovich Chirkin** (1884.12.8, Yekaterinburg 1940.10.6, Toshkent) — rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1936). Moskva filarmoniyasining drama sinfini tugatgan (1910). 1910—12 yillar Moskva Kichik teatrida, 1917—23 yillar Moskva Harbiy teatrida, 1924—34 yillar IvanovoVoznesensk, Kursk, Bryansk, Boku, Sverdlovsk, Qozon teatrlarida ishlagan. 1934-yil Toshkentga kelib, Rus teatri (hozirgi Oʻzbekiston rus akademik drama teatri) tashkilotchilaridan va birinchi badiiy rahbari boʻlgan. "Intervensiya" (L. Slavin), "Aristokratlar" (Nikolay Pogodin), "Tubanlikda" (Maksim Gorkiy), "Telba kun, yoki Figaroning uylanishi" (Per Bomarshe), "Otello" (Uilyam Shekspir), "Momaqaldiroq" (Aleksandr Ostrovskiy), "Vanyushin bolalari" (S. Naydyonov), "Pyotr I" (Aleksey Tolstoy), "Boy ila xizmatchi" (Hamza), "Hamlet" (Uilyam Shekspir, Mannon Uygʻur bilan hamkorlikda) kabi spektakllarga rejissyorlik qilgan. Yuqori ideallarga ishontirishga harakat qilish, hayot haqiqatining yorqin teatr shakllari bilan uygʻunlashib ketishi, spektakllarga Vaxtangov uslubini singdirishga urinish Ch. rejissurasiga xos.

## Manbalar
Chirmovuq (maʼnolari)

**Chirmovuq**:

* Chirmovuq - #redirect Zarpechak 
* Chirmovuq (oʻsimlik) — oʻsimliklarga chirmashib oʻsadigan parazit oʻsimlik (qarang
Chirikrabot

**Chirikrabot** — sak kabilalaridan boʻlgan opasiaklar shahrining xarobasi (mil. av. 1ming yillik oʻrtalari). Jangadaryo boʻyi (Qizilqum)da joylashgan. Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi (1948—49), Yu.A.Rapoport rahbarligidagi arxeologiya otryadi (1957—58) tekshirgan. Ch. qalʼasi tuxumsimon tepalik (bal. 15 m) ustiga qurilgan, maydoni 850×600 m. Atrofi kvadrat shaklidagi gʻishtdan (30×30×9 sm dan 50×50×S sm) koʻtarilgan. Ichki va tashqi devor bilan uralgan. Devor tashkarisidan kalʼani aylantirib xandaq (kengligi 40 m, chuq. 4,5 m) qazilgan. Ch.ning eng kad. yodgorliklari mozorqoʻrgʻonlardir, ulardan 6 tasi maʼlum. Mozorqoʻrgʻonda 10 ga yakin kabr ochilgan. Qabrlarga jasadlar chalqancha, boshlari shim.gʻarbga qaratib yotkizilgan. Mozorqoʻrgondan miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtalariga oid bir necha sopol boʻlaklari, yassi dastali temir kilich, 3 qirrali jez oʻq uchlari va mayda oltin buyumlar topilgan. Shaharning jan.sharkiy tomonida joylashgan qad. yodgorliklardan yana biri xom gʻishtdan qurilgan, doyra shaklidagi maqbara (diametri 38,5 m, balandligi 8,4 m) xarobasi boʻlib, kvadrat shaklidagi 4 xona (har biri 5,9X5,9 m)dan iborat. Maqbaradan temir xanjarlar, pichoklar, oltin va kumushdan yasalgan qoʻngʻiroqchalar, turli taqinchoqlar chiqqan. Sopol buyumlarning aksariyati miloddan avvalgi 3—1-asr ga oid.

## Manbalar
Chiroqilar

**Chiroqilar**, cherokilar — AQSH dagi irokezlar guruxiga mansub indeys xalki (Shim. Karolina va Oklaxoma shtatlaridagi rezervatsiyalarda yashaydilar). 66 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, dehqonchilik, mayda tadbirkorlik bilan shugʻullanadilar. Dindorlari — xristianlar (katoliklar, protestantlar va boshqalar); anʼanaviy eʼtiqodlar ham saqlanib qolgan.
Chiroqjoʻra volfram koni

**Chiroqjoʻra volfram koni** - Zirabuloq togʻlarining gʻarbiy qismidagi kichik kon. Chiroqjoʻra intruziv massivining shim.gʻarbiy qismida joylashgan. 1955-yilda ochilgan. Kon geologiyasini N.D. Ushakov (195860), H.N. Boymuhamedov (1960) oʻrgangan. Konda silur davriga mansub ohaktosh yotqiziqlari mavjud. Volfram rudasi Chiroqjoʻra intruziv massivi ichida yotgan (750x100 m kattalikdagi) ohaktosh harsanglari (ksenolitlari) bilan granodioritlar tutashgan joyda hosil boʻlgan skarnlar bilan bogʻliq. Linzalar shaklidagi rudali skarnlar tarkibida volframning sheyelit minerali bor. Rudali skarn jismining uz. 150 m, qalinligi esa 0,4 m. Rudali skarnlar, asosan, piroksen, granat, kvars, sheyelit, stilpnomelan, antimonit, vezuvian, nontronit, pirrotin, xalkopiritlardan tarkib topgan. Volfram rudasi (sheyelit) juda mayda donachalar holida skarndagi piroksenlar orasida joylashgan.
Chirchiq (maʼnolari)

**Chirchiq**:

* Chirchiq - Chirchiq shahri Toshkent viloyatidagi katta shaharlardan biri.
* Chirchiq (daryo) (qad.
* Chirchiq - Toshkent viloyatidagi shahar.
Chirchiq (daryo)

**Chirchiq** (qad. nomi Parak, "Boburnoma"da Chir, keyingi kichraytirilgan nomi Ch.) — Toshkent viloyatidagi daryo. Sirdaryoning yirik oʻng irmogʻi. Daryo havzasi janubiy va sharqda Qurama tizmasi va Chatqol togʻ tizmalari, shimolida Talas Olatovi va uning gʻarbiy tarmoklari bilan chegaralangan. Gʻarbiy Tyanshan togʻlaridagi qor va muzliklardan Chatqol, Koʻksuv va Piskom daryolari boshlanadi. 1971-yil gacha Ch. Chorvoq soyligida Chatqol va Piskom daryolari qoʻshilishidan hosil boʻlar edi. Endilikda daryo Chorvoq suv omboridan boshlanadi va Chinoz qishlogʻi yonida Sirdaryoga quyiladi. Uzunligi 154&nbsp;km, havzasining maydoni 14240&nbsp;km². Ch. tez oqadigan tipik togʻ daryosi, togʻli qismida chuqur, tor va nishab oʻzanda tez oqadi. Ugom daryosi qoʻshilgandan soʻng Ch. vodiysi kengayadi. Ch. ga bir necha irmoqlar kelib quyiladi. Eng yiriklari Ugom daryosi va Oqsoqotasoy. Qolgan mayda irmoqlari (Qizilsuv, Shoʻrobsoy, Ozodboshsoy, Oqtoshsoy, Tovoqsoy, Qorangkoʻlsoy, Oltinbeksoy va boshqalar)ning baʼzilari yoz va kuz oylarida qurib qoladi. Vodiyning tekislik qismida daryoga birorta ham irmoq qoʻshilmaydi. Ch. qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Suv sarfi Xoʻjakent qishlogʻi yaqinida 221 m³/sek., Chinoz qishlogʻi yonida 62 m³/sek. Eng koʻp suv sarfi 2160 m³/sek. (1959-yil 8-aprel) va 1452 m³/sek. ga (1914-yil 14-may) yetgan. Bunday katta suv sarfi Ch. daryosi uchun xos emas. Eng kam suv sarfi 22m³/sek. boʻlgan (1956-yil fevral). Ch. Sirdaryoga yiliga 164 m³/sek. suv quyadi. Suv oqimining 52,4% mart—iyun oylarida, 32,1% iyul—sentabr va qolgan 15,5% oktabr— fevral oylarida oqadi. Yanvar—fevral oylarida suvi kamayib, 52 m³/sek. dan oshmaydi. Ch.da loyqa oqiziqlar kam. Togʻlardan chiqib tekislik boʻylab oqqanda suvi koʻplab irrigatsion tarmoqlar orqali sugʻorishga olinadi. Zaxariq, Boʻzsuv, Qorasuv, Shimoliy Toshkent kabi kanallar Ch. daryosidan suv oladi. Daryodan gidroenergetikada ham keng foydalaniladi. Qodiriya, Tovoqsoy, Oqqovoq, Oqtepa, Salor va uchta Quyi Boʻzsuv, Chorvoq (quvvati 600 ming kVtsoat, Gʻazalkent) GESlar kaskadi shular jumlasidandir. Ch. suvi, asosan, Toshkent viloyati hududidagi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi (Ch. — Boʻzsuv sistemasi Oʻzbekiston hududida 100 ming gektardan ziyod yerni sugʻoradi), shuningdek, Toshkent, Chirchiq, Yangiyoʻl, Gʻazalkent shaharlarini va koʻp qishloqlarni suv bilan taʼminlaydi. Ch. oʻrta oqimida uning oʻng sohilidagi terrasalarda Toshkent shahri joylashgan.

## Manbalar
Chirchiq Elektrkimyosanoat aksiyadorlik jamiyati

**Chirchiq elektrkimyosanoat aksiyadorlik jamiyati** — Oʻzbekistondagi yirik kimyo sanoati korxonasi. Ammiak selitrasi, karbamid, ammiak, suyuq ammiak, ammoniy sulfat va boshqa oʻgʻitlar; kaprolaktam, nitrat kislota, ammiak va metall sintezi katalizatorlari, quruq muz va boshqa kimyoviy mahsulotlar ishlab chikaradi. "Oʻzkimyosanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Korxona Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligini, shu jumladan, paxtachilikni rivojlantirish bosh rejasiga muvofiq, Chirchiq daryosi boʻyida 1934-yildan "Chirchiqazot" nomi bilan kurila boshlagan. 1941-yil noyabrida dastlabki mahsulot — ammiak selitrasi ishlab chikarilgan. 1944-yilda kumirni gazga aylantirish negizida ammiak ishlab chiqaruvchi 2navbati, 1949-yilda katalizator fabrikasi, 1964-yilda karbamid sexi ishga tushirildi. 1961-yildan tabiiy gazdan ammiak ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. 1975-yildan Chirchiq "Elektrkimyosanoat" ishlab chiqarish birlashmasi deb nomlandi.

1994-yildan ustav kapitali 29 mlrd. 996 mln. sum (66,5 mln. AQSH dollari) boʻlgan ochiq aksiyadorlik jamiyati (davlat ulushi 51%, xorijiy investorlar ulushi 49%) va hozirgi nomda.

2000-yilda bir sutkada ishlab chiqarish unumdorligi 1000 t gacha yetadigan yangi ammiak agregatini qurish boshlangan va 2003-yildan toʻliq quvvat bilan ishlamoqda. Mahsulotlari ichki bozorda sotiladi va chet ellarga eksport qilinadi (Xitoy, Turkiya, Eron).

## Manbalar
Chirchiq transformator zavodi aksiyadorlik jamiyati

**Chirchiq transformator zavodi aksiyadorlik jamiyati** — elektrotexnika sanoatining yirik korxonasi. Turli tipdagi elektr kuch transformatorlari, elektr tokini taqsimlash qurilmalari, yirik (10,35, 110 kV kuchlanish va quvvati 25 dan 6300 kVA gacha boʻlgan) kuch transformatorlari va komplektli transformator kichik stansiyalari ishlab chikaradi. "Oʻzeltexsanoat" uyushmasiga qaraydi. 3d 1942-yil 12-aprelda Leningraddan evakuatsiya qilingan "Elektropult" zdi negizida tashkil etilgan va "Elektroshit" deb yuritilgan. 1962-yildan Chirchiq transformator zdi deb nomlandi. Dastlab korxonada elektr shitlari ishlab chiqarilgan, elektr motorlari va boshqa elektr jihozlarini taʼmirlash, sozlash, ishga tushirish kabi ishlar bajarilgan. 1945-yildan kuch transformatorlari, 1947-yildan payvandlash apparatlari ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. 1949-yildan Kuchma transport kichik stansiyalari, 1952-yildan 6 kV li komplektli taqsimlash qurilmalari, 1961-yildan TMZ1000 kuch transformatori bilan ishlaydigan yangi tipdagi komplektli transformator kichik stansiyalari ishlab chikarila boshladi. 60—80-yillarda korxona bir necha marta rekonstruksiya qilindi. 1966-yilda korxona binosining 1navbati, 1970-yilda 2navbati foydalanishga topshirildi. 1994-yildan korxona ochiq aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. Uzbeki ston energetika tizimini transformator kichik stansiyalari bilan taʼminlab kelmoqda.

2003-yilda 716 dona kuch transformatorlari ishlab chiqarildi (2001-yilga nisbatan 4,9-marta koʻp). Mahsulotlari chet ellarga eksport qilinadi.
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti

**Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti** – Chirchiq daryosi va Boʻzsuv kanali boʻylab ketma-ket joylashgan GESlar majmui. Traktning uzunligi 171,1&nbsp;km. Traktda umumiy oʻrnatilgan quvvati 1220,6 MVt boʻlgan 20 ta GES bor. 1926-yilda ishga tushirilgan Boʻzsuv GES traktda birinchi boʻlib qurilgan. Traktning boshlanish qismida (Chirchiq daryosi oʻzanida) ketma-ket 3 stansiya – Xoʻjakent GES, Chorvoq GES, Gʻazalkent GES joylashgan. Gʻazalkent GESdan quyiroqda, Chirchiq daryosi suvini tartibga solib turuvchi toʻgʻonning oʻng tomonidan Tovoqsoy GES, Loginov nomidagi GES va Oqqovoq GESlari, Qibray GESning derivatsiya kanallari boshlanadi. Soʻngra Oqqovoq2 GESning suv tashlama kanalidan boshlangan Boʻzsuv irrigatsiya kanalida ketma-ket Qibray, Qodriya, Salor, Boʻzsuv, Shayxontohur, Boʻrjar, Oqtepa GESlari, 1, 2, 3, 4 hamda 6 Quyi Boʻzsuv GESlari joylashgan.

Traktning barpo etilishi natijasida Chirchiq daryosi suvi yordamida elektr energiyasi hosil qilish bilan birga irrigatsiya inshootlari, yirik sanoat markazlari, shaharlar, aholini, sanoat korxonalari va ekinzorlarni suv bilan taʼminlash masalalari ham kompleks hal qilingan.

2003-yilda bu traktdagi GESlarda 5625,3 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqarildi.

## Umumiy tavsifi
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti beshta kaskadga boʻlinadi: Oʻrta Chirchiq GESlari, Chirchiq GESlari, Qodiriya GESlari, Toshkent GESlari, Quyi Boʻzsuv GESlari. Traktdagi barcha GESlarning umumiy quvvati 1200 MVtdan ortiq, oʻrtacha yillik elektr energiyasi ishlab chiqarishi – 4,67 mlrd kVt*soat. Oʻrta Chirchiq GESlari Chirchiq daryosida, qolgan GESlar daryodan suv oladigan Chirchiq GESlar Derivatsiya kanali va Boʻzsuv kanalida (shu bilan birga Boʻzsuv GESlari qurilgan ayrim kanallar alohida kanal sifatida tasniflanishi mumkin) joylashgan.

Traktning yuqori pogʻonasi Chorvoq GES hisoblanadi, uning quvvati butun kaskad quvvatining yarmini tashkil qiladi. GESning koʻp qavatli qirgʻoq toʻgʻoni butun kaskad manfaati uchun oqimni tartibga soluvchi yirik Chorvoq suv omborini hosil qiladi. Quyiroqda toʻgʻon tipidagi Xoʻjakent va Gʻazalkent stansiyalari joylashgan boʻlib, ularning vazifalari elektr energiyasi ishlab chiqarishdan tashqari kuchli Chorvoq GESdan chiqayotgan suv oqizishlarni tenglashtirishni ham oʻz ichiga oladi. Quyiroqda Chirchiq daryosidagi Gʻazalkent gidrouzeli va uning suv olish qurilmasi derivatsiya kanalni va undan keyin Boʻzsuv kanalini suv bilan taʼminlaydi. Asosiy GESlarning koʻpchiligi derivatsiya kanalida burish sxemasi boʻyicha qurilgan.

Trakt inshootlari elektr energiyasi ishlab chiqarishdan tashqari, sugʻorish va suv taʼminoti uchun manba sifatida katta ahamiyatga ega.

## Izohlar

## Manbalar
Chit

**Chit** (sanskritcha chitras — olabula) — yengil ipgazlama. Qadimdan Sharq mamlakatlarida, shu jumladan, Oʻzbekiston hududida yogʻoch dastgohda paxta ipidan toʻqilgan. Hozir toʻquv stanoklarida toʻqiladigan dagal xom surp (mitkal) ni pardozlab (mayinlashtirib, ohorlab, gul bosib) olinadi. Sidirgʻa va gul bosilgan xillari boʻladi. Chitdan ayollar, bolalar va erkaklar koʻylaklari, koʻrpakoʻrpachalar, darpardalar va boshqa mahsulotlar tikiladi.
Chita

**Chita** — Rossiya Federatsiyasi Chita viloyatidagi shahar (1851-yildan), viloyat markazi. Chita daryosining Ingoda daryosiga quyiladigan joyda. Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor. Aholisi 333,1 ming kishi (2024). Chita Sharqiy Sibirning muhim sanoat va madaniyat markazi. Mashinasozlik va metallsozlik (mashinasozlik, avtomobil yigʻuv, stanoksozlik va boshqa zdlar), mebel, yogʻochsozlik, yengil (kamvol—movut va koʻn poyabzal kombinatlari, xrom teri zavodi, poʻstin— moʻyna fabrikasi), oziq-ovqat (un, goʻsht va sut ktlari), qurilish materiallari sanoati bor. Qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi. Issiqlik elektr markazi mavjud. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi va badiiy muzeylar ishlab turibdi. Chita Ingodinskoye zimovye posyolkasi sifatida 1653-yildan maʼlum. 1690-yildan sloboda — soliq va boshqa majburiyatlardan ozod qilinganlar kishloga (1706-yildan u Chita slobodasi deb atala boshlagan). 1851-yildan shahar va Zabaykalye viloyati markazi. 1920— 22 yillarda Uzoq Sharq respublikasi poytaxti. 1922-yildan Zabaykalye gubernyasi markazi, 1926—37 yillarda Zabaykalye oʻlkasidagi okrug markazi.

## Manbalar
Chita viloyati

**Chita viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 26-sentabrda tashkil kilingan. Baykalortida joylashgan. Chita viloyati Aga Buryapglari muxgpor okrugini oʻz ichiga oladi. Maydoni 431,5 ming km². Aholisi 1156,2 ming kishi (2002), asosan, rus, buryatlar, shuningdek, ukrain, tatar va boshqa millat vakillari xam yashaydi. Shahar aholisi 64%. 31 maʼmuriy tuman, 10 shahar, 45 shaharcha bor. Maʼmuriy markazi – Chita shahri Boshqa yirik shaharlari: Krasnokamensk, Borzya.

Relyefida oʻrtacha balandlikdagi togʻlar (balandligi 3072 m) va ularni boʻlib turgan soylik koʻp. Shimolida togʻlar 3072 m. gacha koʻtarilgan (Kodar tizmasi). Janubida keng Ononboʻyi tekisligi bor. Foydali qazilmalari: qalay, oltin, polimetallar, mis, molibden, volfram, temir rudalari, toshkoʻmir va qoʻngʻir kumir, magnezit va boshqa konlar mavjud. Iqlimi keskin kontinental. Qishi quyoshli, quruq va sovuq. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –26°, –33°. Yozi iliq, qisqa. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 17–21°. Yiliga 240–400&nbsp;mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 120–160 kun. Muzloq yer koʻp. Asosiy daryolari: Shilka va Argun (Amur irmoqlari), Xilok va Chikoy (Selenga irmoqlari), Olyokma va Vitim (Lena irmoqdari). Yirik koʻllari: Katta Leprindo, Leprindokan, Nichatka, Chita koʻllari guruhi, Kenon, ZunTorey, BarunTorey. Mineral suvlar bor. Chita viloyati oʻrta tayga va dasht zonasida joylashgan. Tuproklari, asosan, togʻtayga, podzol; dashtlarda qoratuproq va kashtan tuproq; togʻlararo soyliklarda oʻtloq muzloq va oʻtloqqoratuproq. Hududining 50%dan ziyodini togʻtayga oʻrmonlari (dauriya tilogʻochi, qaragʻay, kedr, qayin) egallaydi. Janubida va soyliklarda turli xil oʻtli dashtlar bor. Oʻrmonlarda sobol, kolonok, tiyin, qoʻngʻir ayiq, silovsin, shimoliy bugʻusi, izyubr va boshqa, oʻrmonli dasht va dasht rayonlarda boʻrsiq, boʻri, olasichqon, quyon, yumronqoziq va boshqa yashaydi. Qushlardan karkur, kaklik, turna va boshqa mavjud. Daryolarda baliqning noyob turlari (omul, osetr, taymen, sig va boshqalar) bor. Viloyat hududida Dauriya va Soxonda qoʻriqxonalari joylashgan.

Sanoatining asosiy tarmoqlari: konchilik (oltin, molibden, kalay, qoʻrgʻoshinrux, polimetall, kumir qazib olish), qora metallurgiya, mashinasozlik (yogʻochsozlik stanoklari, kemasozlik zavodlari). Oʻrmon va yogʻochsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr styasi ishlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari: Chita, PetrovskZabaykalskiy, Krasnokamensk, Baley, Borzya.

Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoqlari – chorvachilik (mayin junli va yarim mayin junli qoʻychilik, qoramolchilik), shimolida bugʻuchilik va moʻynachilik. Donli ekinlar (bugʻdoy, suli, arpa), kartoshka, sabzavot va boshqa ekiladi. Transport yoʻlininglar (Transsibir temir yoʻl magistrali), avtomobil transporta rivojlangan. Chitala xalqaro aeroport bor. Shilka daryosida kema qatnaydi. Bir nechta oʻrta maxsus bilim yurti, 3 oliy oʻquv yurti, ilmiy tadqiqot institutlari, 4 muzey, 2 teatr faoliyat koʻrsatadi. 30 dan ziyod kurort va dam olish muassasalari ishlab turibdi.

## Manbalar