Jeane Kirkpatrick

**Jeane Duane Kirkpatrick** (1926-yil 19-noyabr — 2006-yil 7-dekabr) amerikalik diplomat va siyosatshunos boʻlib, Ronald Reagan maʼmuriyatining tashqi siyosatida katta rol oʻynagan. Qizgʻin antikommunist, neokonservativ boʻlgan va 1985-yilda Respublikachilar partiyasiga oʻtgan uzoq yillik demokrat edi. 1980-yilgi saylov kampaniyasida Ronald Reaganning tashqi siyosat boʻyicha maslahatchisi boʻlib ishlaganidan soʻng u Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi Qoʻshma Shtatlar elchisi boʻlgan birinchi ayol boʻldi.

U „Kirkpatrick doktrinasi“ bilan mashhur boʻlib, butun dunyo boʻylab avtoritar rejimlarni Vashington maqsadlariga mos keladigan boʻlsa, ularni qoʻllab-quvvatlashni targʻib qilgan. U ularni namuna orqali demokratiyaga olib borish mumkinligiga ishondi. Uning yozishicha, „anʼanaviy avtoritar hukumatlar inqilobiy avtokratiyalarga qaraganda kamroq repressivdir“. Prezident Reagan Margaret Tetcherni qoʻllab-quvvatlaganida, u Folklend urushi paytida Argentina hukumatiga hamdard boʻlgan.

Kirkpatrick Milliy Xavfsizlik Kengashida, Tashqi razvedka boʻyicha maslahat kengashida, Mudofaa siyosatini koʻrib chiqish kengashida Reagan kabinetida ishlagan va Yadroviy qoʻmondonlik va nazorat tizimining nosozliklar va xavflarni kamaytirish boʻyicha Mudofaa komissiyasi kotibiga raislik qilgan. U 1985-yilda davlat xizmatidan ketganidan keyin Birlashgan Millatlar Tashkiloti faoliyatini tahlil qilishga ixtisoslashgan sindikatlangan gazeta ruknini yozdi.

## Yoshligi
Kirkpatrick Oklahoma shtatining Dunkan shahrida neft konida yashovchi Welcher F. Jordan va Leonaning qizi boʻlib tugʻilgan. U shahrining Emerson boshlangʻich maktabida oʻqigan va sinfdoshlariga „Duane Jordan“ nomi bilan tanilgan. Uning Jerry ismli ukasi bor edi. 12 yoshida otasi oilasini Illinoys shtatidagi Vernon togʻiga koʻchirdi va u yerda u Vernon togʻidagi oʻrta maktabni tugatdi. 1948-yilda Kirkpatrick Kolumbiya universitetining Barnard kollejini Missuri shtatining Kolumbiya shahridagi Stiven kollejida (oʻsha paytda faqat ikki yillik institut) aspirantura darajasini olgandan soʻng tamomlagan. 1968-yilda Kirkpatrick Kolumbiyadan siyosatshunoslik fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi.

U Parij universitetining Sciences Poʻda bir yil aspiranturada oʻqidi va bu unga fransuz tilini oʻrganishga yordam berdi. U ispan tilini yaxshi bilardi.

U oxir-oqibat konservativ boʻlgan boʻlsa-da, 1945-yilda kollejning birinchi talabasi sifatida Oklahomadagi Populistik va Sotsialistik partiyalarning asoschisi boʻlgan bobosi taʼsiri ostida Amerika Sotsialistik partiyasining yoshlar qanoti boʻlgan Yoshlar Sotsialistik Ligasiga qoʻshildi. Kirkpatrick 2002-yilda simpoziumda eslaganidek:Kolumbiya, Missuri shahrida YPSLni topish oson boʻlmadi. Lekin men bu haqda oʻqigan edim va men shunday boʻlishni xohlardim. Kolumbiya, Missouri shtatida bizda juda cheklangan miqdordagi tadbirlar bor edi. Biz Frankoga qarshi miting oʻtkazdik, bu munosib sabab edi. Kolumbiya, Missouri shtatida qanchalik dolzarb boʻlishi mumkinligi haqida savol berishingiz mumkin, ammo bu har qanday holatda ham munosib sabab edi. Shuningdek, biz sotsialistik piknikni rejalashtirgan edik, uni tashkil qilish uchun juda koʻp vaqt sarfladik. Oxir-oqibat, afsusdamanki, YPSL boʻlimi koʻp muhokamalardan, koʻplab bahs-munozaralardan va baʼzi ochiq janjallardan soʻng, sotsialistik piknik tufayli tarqalib ketdi. Bu ancha tushkunlikka tushiradi deb oʻyladim. Kolumbiya universitetida uning bosh maslahatchisi revizionist marxist Franz Leopold Neumann edi. 1967-yilda u Jorjtaun universitetining fakultetiga qoʻshildi va 1973-yilda hukumatning toʻliq professori boʻldi. U 1970-yillarda demokrat sifatida siyosatda faol ishtirok etgan va sobiq vitse-prezident va Demokratik partiyadan prezidentlikka nomzod Hubert Humphreyning keyingi kampaniyalarida ishtirok etgan. Humphrey bilan birga u 1972 va 1976-yillarda Demokratik partiyadan prezidentlikka nomzodlik uchun kurashgan Henry Jacksonga yaqin edi. Jackson atrofidagi koʻpchilik singari, u neokonservatizm bilan ajralib turdi. U 1972-yilda George McGovern nomzodiga qarshi edi va oʻsha yili u Richard V.Allen va boshqalar bilan birgalikda amerikaliklarni Sovet Ittifoqining oʻsib borayotgan harbiy qudrati va SALT xavfidan ogohlantirish maqsadida Hozirgi xavf boʻyicha qoʻmitani tashkil qildi. U 1976-yilda Demokratik partiyaning Platforma qoʻmitasida ham ishlagan. Kirkpatrick siyosatshunoslik jurnallarida Demokratik prezident Jimmy Carterning tashqi siyosatini aniq tanqid qilgan holda Demokratik partiyadan koʻngli qolganini aks ettiruvchi bir qator maqolalar chop etdi. Uning eng mashhur asari 1979-yil noyabr oyida *Commentary* jurnalida chop etilgan „Dictatorships and Double Standards“ edi.

Bu asarda Kirkpatrick avtoritar rejimlar va Sovet Ittifoqi kabi totalitar rejimlar oʻrtasidagi farqni nima deb bilganini eslatib oʻtdi. Baʼzan, agar Amerika maqsadlariga toʻgʻri keladigan boʻlsa, avtoritar rejimlar bilan ishlash kerak edi: „Har qanday vaqtda va hamma joyda, har qanday sharoitda hukumatlarni demokratlashtirish mumkin degan ishonchdan koʻra, ziyoli amerikaliklar ongida kattaroq fikr yoʻq. Odamlarga zarur intizom va odatlarni egallash uchun odatda oʻnlab yillar, balki asrlar talab etiladi. Britaniyada demokratik hukumat sari yoʻl yetti asrni bosib oʻtdi. Avtokrat olib tashlanganidan keyin armiyalarning qulashi, byurokratiyalar taxtdan voz kechishi va ijtimoiy tuzilmalarning parchalanishi tezligi amerikalik siyosatchilarni tez-tez hayratda qoldiradi“.

## Faoliyati

Asar Ronald Reaganning eʼtiboriga uning milliy xavfsizlik boʻyicha maslahatchisi Richard V. Allen orqali tushdi. Keyin Kirkpatrick Reaganning 1980-yilgi saylov kampaniyasi va prezidentligi davomida tashqi siyosat boʻyicha maslahatchisi boʻldi va prezidentlikka saylanganidan soʻng u toʻrt yil davomida Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi elchi lavozimini egalladi. *[[The economist|The Economist]] nashrining* yozishicha, shu paytgacha „u ilgari hech qachon respublikachi bilan vaqt oʻtkazmagan edi“.

Reagan bilan birinchi uchrashuvi oldidan yoʻlda u Allenga shunday dedi: „Eshiting, Dick, men AFL-CIO demokratiman va Ronald Reagan bilan uchrashuvim har qanday asosda notoʻgʻri tushunilishidan juda xavotirdaman“. U Reagandan uning jamoasida bir umrlik demokrat boʻlishiga qarshimi, deb soʻradi; u 51 yoshga toʻlgunga qadar oʻzi demokrat boʻlganini va har holda uning Amerika tashqi siyosati haqidagi fikrlash tarzini yoqtirishini aytdi.

Kirkpatrick Reagan maʼmuriyatining dastlabki yillarida AQShning Salvadordagi harbiy tuzumni qoʻllab-quvvatlaganligining faol himoyachisi edi. 1980-yilda toʻrt nafar amerikalik cherkov ayoli Salvador askarlari tomonidan oʻldirilganida, Kirkpatrick oʻzining Salvador armiyasiga javobgar emasligiga „aniq“ ishonchini bildirdi va „rohibalar shunchaki rohibalar emasligini aytdi. Ular siyosiy faollar edi. Biz bu haqda oʻzimizdan koʻra bir oz aniqroq boʻlishimiz kerak“. 1990-yillarda maxfiy hujjatlar eʼlon qilinganidan soʻng, New Jersey kongressi aʼzosi Robert Torricelli „Endi aniq boʻldiki, Reagan maʼmuriyati Salvadorda inson huquqlari sohasidagi yutuqlarni tasdiqlayotib, ular Salvador harbiylari keng miqyosdagi kampaniya terror va qiynoqlar bilan shugʻullangani haqidagi dahshatli haqiqatni bilishadi“.

## BMTdagi faoliyati
Kirkpatrick, „Xavfsizlik Kengashida sodir boʻlayotgan narsa siyosiy munozara yoki muammoni hal qilish harakatlaridan koʻra, oʻgʻirlikga oʻxshaydi“, dedi. Shunday boʻlsa-da, u oʻz muddatini Birlashgan Millatlar Tashkilotining „koʻpchilik dunyo uchun nima qonuniy va nima noqonuniy ekanligini hal qilish huquqiga daʼvo qiladigan muassasa“ sifatidagi meʼyoriy kuchga maʼlum bir hurmat bilan yakunladi. Uning taʼkidlashicha, Qoʻshma Shtatlar bu ahamiyatni eʼtiborsiz qoldirib, tobora yakkalanib qolgan. Bu muammoli edi, chunki "Birlashgan Millatlar Tashkiloti kabi organda nisbiy izolyatsiya iktidarsizlik *belgisidir* ", ayniqsa xalqaro munosabatlarni shakllantirish qobiliyatini hisobga olgan holda. U 1983-yil 1-sentabrda Moneron oroli yaqinida SSSR tomonidan Korean Air Lines 007 reysini urib tushirish paytida BMTdagi elchi boʻlgan. Unda 269 yoʻlovchi va ekipaj, shu jumladan oʻtirgan kongressmen Larry McDonald (D-GA) boʻlgan. U Xavfsizlik Kengashi oldida hujum paytida toʻxtatuvchi uchuvchining elektron tutilishi ovozini eshitdi va Sovet Ittifoqi endi otishma uchun javobgarligini inkor eta olmadi. Kirkpatrick Amerika Xalqaro Qarshilik Jamgʻarmasi va Demokratiya Harakatlarini Qoʻllab-quvvatlash Milliy Kengashining boshqaruv aʼzosi boʻlib, Sovet va Sharqiy Yevropa kommunizmini yiqitishga yordam berishni maqsad qilgan. Vladimir Bukovskiy, Martin Kolman va Richard Perle bilan birga u kommunizmga qarshi demokratik inqiloblar uyushtirishda ishlagan. 

Jay Nordlingerning soʻzlariga koʻra, amerikalik nufuzli mehmonlarga tashrif buyurgan sovet inson huquqlari faoli Andrey Saxarov „Kirkpatskiy, Kirkpatskiy, qaysi biringiz Kirkpatskiysiz?“ degan. Boshqalar Kirkpatrickga ishora qilganda, u: „Sizning ismingiz Gulagdagi har bir kamerada tanilgan“, dedi, chunki u BMTda sovet siyosiy mahbuslarining nomini aytgan edi. Kirkpatrick BMTda faqat bir muddat xizmat qilishini aytdi va 1985-yilning aprelida isteʼfoga chiqdi.

## Siyosiy qarashlari
U avtoritar va totalitar rejimlarni taqqoslab, shunday dedi:

* „Avtoritar rejimlar odatda toʻliq buyruqbozlik iqtisodiyotiga ega emas. Avtoritar rejimlar, odatda, qandaydir xususiy mulkka ega boʻlgan anʼanaviy iqtisodiyotga ega. Natsistlar rejimi mulkchilikni shaxsiy qoʻllarga qoldirdi, ammo davlat iqtisodiyotni nazorat qilishni oʻz zimmasiga oldi. Nazorat mulkchilikdan ajratilgan edi, lekin u haqiqatan ham buyruqbozlik iqtisodiyoti edi, chunki u davlat tomonidan nazorat qilingan. Buyruqbozlik iqtisodiyoti totalitar davlatning atributidir“

Xalqaro tashkilotlar, xususan, Birlashgan Millatlar Tashkilotidan koʻngli qolganini tushuntirar ekan, u shunday dedi: 

* „Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo davlatlar (shu jumladan oʻzimiznikilar)ning xatti-harakatlarini kuzatar ekanman, men ushbu hukumatlardan birortasi boshqa davlatning milliy manfaatlaridan doimiy ravishda ustun turishini kutish uchun hech qanday asos topmadim.“
* „Men najot, adolat yoki fazilat faqat insoniy institutlar orqali keladi deb oʻylash tubdan xato, degan xulosaga keldim.“
* „Demokratiya nafaqat tenglikni, balki har bir insonning qadriga, yaʼni oʻsha paytda teng boʻlishiga qatʼiy ishonchni ham talab qiladi. Madaniyatlararo tajriba bizga nafaqat odamlarning turli eʼtiqodlari borligini, balki odamlar maʼno izlashlarini va oʻzlarini Xudo tomonidan boshqariladigan kosmosning aʼzolari sifatida tushunishlarini oʻrgatadi.“

Sotsializm haqida u shunday dedi:

* „Men utopik sotsialistlar, ilmiy sotsialistlar, nemis sotsial-demokratlari va inqilobiy sotsialistlarini (ingliz yoki fransuz tillarida nima qila olaman) oʻqiganimda, ularning deyarli barchasi, shu jumladan, bobom ham oʻz joniga qasd qilishga harakat qilgan degan xulosaga keldim. inson tabiatini oʻzgartirish. Qanchalik koʻp oʻylagan boʻlsam, shunchalik koʻp bu muvaffaqiyatli harakat boʻlishi mumkin emas deb oʻyladim. Shuning uchun men eʼtiborimni tobora koʻproq siyosiy falsafaga va kamroq va kamroq sotsialistik faollikka qaratdim.“

## Keyinchalik hayoti
1985-yil aprel oyida Kirkpatrik respublikachi boʻldi, bu harakatni *The Economist* 1984-yilgi Respublikachilar qurultoyidagi nutqidan keyin „yagona chora“ deb atadi. U Jorjtaun universitetida dars berishga qaytdi va American Enterprise Institute, Vashingtondagi tahlil markazi va *American Freedom Journalning* muallifi boʻldi. 1993-yilda u Empower America, jamoat siyosati tashkilotiga asos solgan. U, shuningdek, Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi universitetlarda koʻp madaniyatli taʼlimga urgʻu bergan va ijobiy harakatlar bilan liberal tarafkashlik deb hisoblagan narsaga qarshi ishlaydigan Milliy Olimlar Assotsiatsiyasining maslahat kengashi aʼzosi edi.

## Shaxsiy hayoti
American Enterprise Instituti vakilining soʻzlariga koʻra, Kirkpatrick presviterian edi. 1955-yil 20-fevralda u olim va OSSning sobiq aʼzosi (Ikkinchi jahon urushi davridagi Markaziy razvedka boshqarmasining salafi) Evron Maurice Kirkpatrickga turmushga chiqdi. Uning eri 1995-yilda vafot etgan. Ularning uchta oʻgʻli bor edi: Douglas Jordan (1956—2006), John Evron va Styuart Alan.

Unga yurak xastaligi tashxisi qoʻyilgan va bir necha yillardan beri sogʻligʻi yomonlashgan. Kirkpatrick 2006-yil 7-dekabrda Merilend shtatining Bethesda shahridagi uyida yurak etishmovchiligidan vafot etdi. U Merilend shtatining Rokvill shahridagi Parklawn Memorial Parkiga dafn qilindi.

## Mukofotlar va unvonlar
1985-yilda Kirkpatrick mamlakatning eng oliy fuqarolik sharafi — Prezidentning Ozodlik medali bilan taqdirlandi. Garvard Kennedi maktabi uning sharafiga xalqaro aloqalar boʻyicha Kirkpatrick kafedrasini yaratdi.

U 1983-yilda Saymon Vizental markazining gumanitar mukofotiga sazovor boʻlgan.

U 1985-yilda Fransisco Marroquin universitetining faxriy doktori unvonini oldi; u 1991-yilda Markaziy Konnektikut shtat universitetida faxriy doktor unvoniga sazovor boʻlgan. 

U 1994-yilda Brandeys universiteti tomonidan faxriy unvon bilan taqdirlangan, biroq u „mafkuraviy gʻayratparastlar“ deb taʼriflagan baʼzi professor-oʻqituvchilar va talabalarning noroziligiga uchraganida, bu unvondan voz kechgan. Ellik uchta professor mukofotga qarshi chiqdi, ulardan biri  taʼkidlaganidek: „Biz bu darajaga qarshimiz, chunki u Reagan maʼmuriyati siyosatining intellektual meʼmori boʻlib, baʼzi Lotin Amerikasi rejimlarini eng repressiv yozuvlar bilan qoʻllab-quvvatlagan“.

1995-yilda u Amerika tadqiqotlari jamgʻarmasi tomonidan Walter Judd Ozodlik mukofotini oldi. 2007-yilda Konservativ Siyosiy Harakat Konferensiyasi (CPAC) Kirkpatrickni Jeane Kirkpatrick Akademik Erkinlik mukofoti bilan taqdirladi. bu mukofotni ilk bor dengiz piyodalari korpusi rezervchisi va muxbir Mett Sanches olgan edi. Kirkpatrick 1984-yilda Oklahoma ayollar shon-shuhrat zaliga kiritildi.

## Kitoblari

* *Making War to Keep Peace*, 2007 ()
* ''The Withering Away of the Totalitarian State…and Other Surprises'', 1992 ()
* *Legitimacy and Force: National and International Dimensions*, 1988 ()
* *International Regulation: New Rules in a Changing World Order*, 1988 ()
* *Legitimacy and Force: Political and Moral Dimensions*, 1988 ()
* *Legitimacy and Force: State Papers and Current Perspectives 1981-1985*, 1987 ()
* *The United States and the World: Setting Limits*, 1986 ()
* *The Reagan Doctrine and U.S. Foreign Policy*, 1985 ()
* *Reagan Phenomenon and Other Speeches on Foreign Policy*, 1983 ()
* *U.N. Under Scrutiny*, 1982 ()
* *Dictatorships and Double Standards: Rationalism and Reason in Politics*, 1982 ()
* *Presidential Nominating Process: Can It Be Improved*, 1980 ()
* *Dismantling the Parties: Reflections on Party Reform and Party Decomposition*, 1978 ()
* *The New Presidential Elite: Men and Women in National Politics*, 1976 ()
* *Political Woman*, 1974 (), the first major study of women in American political life. It includes interviews with 50 successful political women, representing 26 states.

U, shuningdek, 1963-yilda „**“ nomli kitobning muharriri edi.

## Manbalar