open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sagovniksimonlar

**Sagovniksimonlar**, sikada simonlar (Cycadopsida) — ochiq urugʻli oʻsimliklar sinfi. Tanasi tugunaksimon yoki turpsimon, baʼzilariniki ustunsimon; boʻyi 18–20 m. Tanasining yuqori qismida qirqquloqsimon, patsimon qattiqbarg (uz. 3 m gacha) bogʻlamlari bor. Bargi 1—2 yildan keyin toʻkiladi. S. ikki uyli, megasporalar va mikrosporalardan koʻpaadi. Qubbasi oʻzak. 9—10 turkumga boʻlingan 100 tacha turi maʼlum. Asosan, tropik va subtropik mamlakatlarda tarqalgan.

## Manbalar
Anvar Sadat

**Muhammad Anvar as-Sadat** ()(25-dekabr 1918-yil; Minufiya viloyati, Mit Abu al Qum qishlogʻi – 6-oktyabr 1981-yil; Qohira) — Misrning davlat va siyosat arbobi. 1970-yildan 1981-yilda oʻldirilishigacha Misrning uchinchi prezidenti boʻlgan.

## Hayoti
Anvar Sadat 1918-yilning 25-dekabrida Misr sultonligi Minufiya viloyati Mit Abu al Qum qishlogʻida tugʻilgan. 1938-yilda Misr qirolligining poytaxti Qohiradagi “Qirollik harbiy akademiyasi”ni bitirgan. J. A. Nosir boshqargan “Ozod zobitlar” inqilobiy tashkiloti aʼzosi (1950), Milliy demokratik partiya raisi (1978). 1952-yil iyul inqilobida qatnashgan. Misr vitse-prezidenti (1964-1966, 1969-1970), prezidenti (1970-yildan).

Anvar Sadat mamlakat iqtisodiy va ijtimoiy hayotini liberallashtirish yuzasidan chora-tadbirlar oʻtkazgan. Misrda “ochiq eshiklar” siyosatini joriy qilgan. 1972-yil iyulda u SSSR harbiy maslahatchilari hamda mutaxassislari xizmatidan foydalanmaslik qaroriga kelgan. 1973-yil 6-oktyabrda Isroilga qarshi urush boshlagan. SSSR va Misr oʻrtasida tuzilgan “SSSR va Misr o‘rtasidagi do‘stlik to‘g‘risidagi bitim”ni 1976-yilning mart oyida bekor qilgan. 1977-yil 19-noyabrda ilk bor Isroilga borgan. Ertasiga esa Quddusdagi “Al-Aqso” masjidiga, keyin esa Isroil bosh vaziri Menaxem Begin bilan birga “Yad va-Shem” memorial majmuasiga borgan. Shu kuni kechqurun Anvar Sadat Knesset yig‘ilishiga ishtirok etib, parlament tribunasidan Isroil va arab davlatlari o‘rtasida tinchlik o‘rnatishga chaqirib nutq so‘zlagan. Nutqda 6 kunlik urush davomida egallangan barcha davlatlar hududidan Isroil qo‘shinlarining olib chiqib ketilishini talab qilgan va mustaqil Falastin davlatini tuzish zarurati haqida gapirgan,biroq u o‘z chiqishida Falastin ozodlik tashkilotini tilga olmagan va bu Isroil tomonidan ijobiy qabul qilingan. Bu voqealardan soʻng Suriya milliy motam e’lon qilgan, Falastin ozodlik tashkiloti esa Anva Sadatning mazkur harakatini xoinlik deb atagan, Liviya Misrdagi barcha fuqarolaridan zudlik bilan vatanga qaytishni talab qilgan. Anvar Sadatning Isroilga tashrifini Saudiya Arabistoni ham qoralagan. Tehron namoyishchilari esa “El-Al” aviakompaniyasi vakolatxonasining oynalari sindirishgan.

Nobel tinchlik mukofoti laureati (1978-yil dekabr). 

Anvar Sadat Isroil bosh vaziri Menaxem Begin bilan AQSH vositachiligida 1979-yil 26 martda Kemp Devid (AQSH) tinchlik shartnomasini imzolagan. Unga binoan, Isroil 3 yil mobaynida oʻz qoʻshinlarini Sinay yarim orolidan olib chiqib ketishga vaʼda bergan. Oʻz navbatida Anvar Sadat Isroil bilan siyosiy, iqtisodiy va madaniy munosabatlarni tiklashga rozilik bergan. 

1981-yil 6-oktabr kuni islom fundamentalistlari “Al-Gama’a al-Islomiyya” va “Misr Islomiy jihodi”ning terroristik guruhlari birlashib, Isroil bilan yaqinlashgani sababli qasos olish uchun Anvar Sadatga suiqasd uyushtirishgan va otib oʻldirilgan.

## Adabiyotlar

Ad:. Knyazev A. G., Yegipet posle Nasera, 19701981, M.,1986;

Primakov Ye. M, Istoriya odnogo zagovora, M., 1985.

## Manbalar

## Havolalar
Sadafdorlar

**Sadafdorlar** (Unio) — ikki pallalilar sinfiga mansub mollyuskalar tipi. Chigʻanogʻining uzunligi 13,7 sm gacha. Yevropa, Shimoliy Afrika va Sharqiy Osiyoda tarqalgan. Daryolarda, koʻl qirgʻoqlarida yashaydi. Suvdagi organik moddalar bilan oziqlanadi. Ponasimon oyogʻi yordamida harakatlanadi. Ayrim jinsli; urugʻlangan (400 mingtacha) tuxumini urgʻochisi jabrasiga qoʻyadi. Tuxumidan baliqlarda parazitlik qiluvchi lichinka (gloxidiya) rivojlanadi. Chigʻanogʻidan sadaf olinadi.

## Manbalar
Sadaqa

**Sadaqa** ( – xayr-ehson) – miskin, bechorahol, qashshoq va muhtoj kishilarga beriladigan majburiy yoki ixtiyoriy xayr-ehson. Sadaqaning majburiy turiga zakot, xiroj, ushr, fitr, kaforat, ixtiyoriy turiga xudoyi, toʻy, ziyofatlar, xayriya tashkilotlariga, jamgʻarmalarga beriladigan moddiy harajatlar kiradi. Odatda, sadaqa deganda faqat muhtojlarga, gadolarga beriladigan narsa tushuniladi. Lekin diniy istilohda sadaqa xayr-ehsonning barcha turlari uchun qoʻllanilaveradi. Islomda sadaqa qilishga koʻp targʻibot qilinadi. Uning savobi, fazilati va foydasi toʻgʻrisida Qurʼon va hadislarda taʼkidlangan.

## Manbalar

## Havolalar
Savromatlar

**Savromatlar** — skiflarga qardosh boʻlgan chorvador koʻchmanchi qabilalar. Volgaboʻyi va Uralboʻyi choʻllarida yashaganlar (mil. av. 7—4-asrlar). Ijtimoiy hayotlarida ayollar (yoʻlboshchi, kohin) katta rol oʻynagan. S. boshqa qabilalar bilan aralashishi natijasida sarmatlar deb atala boshlagan.

## Manbalar
Savt

**Savt** (arab. — ovoz, tovush) — biror cholgʻu yoki vokal musiqa asari pardalari va kuy ohangi asosida yaratilgan kuy yoki ashula. Oʻzbek musiqasida muayyan kuy va ashulalar oʻzgacha doira usullariga tushirilib, ularning har xil variantlari yaratilgan va muayyan maqom, xalq kuyi yoki ashulalarining savti deb atalgan. "S." soʻzi 16-asrdan boshlab musiqa yozma manbalarida keng qoʻllanilib, Oʻn ikki maqom tizimida kichik shaklli ashulalar sifatida sharhlanadi. Shashmaqomsa esa S.lar maqomlarning 2guruh shoʻbalaridan boʻlib, yirik shakldagi ashula turkumlarini tashkil qiladi va Savti Sarvinoz (Buzruk maqomida), Savti Ushshoq, Savti Kalon, Savti Sabo (Rostda), Savti Navo (Navoda), Savti Chorgoh (Dugohda) deb nomlanadi. Shashmaqomdagi S.larning shoxobchalari Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar deb ataladi va shu nomli doira usullarida ijro etiladi. Slar turli, ayniqsa, turkumli kuy va ashulalarning muayyan qismini ham bildiradi: Savti Ajam — Ajam turkumining 2-qismi; Savti Munojot — Munojot turkumining 2-qismi (mazkur S.ning surnay yoʻli ham mashhur); Savti Suvora — Suvoralarning 2-qismi; Savti Surnay Dutohi — Surnay Dugoxining 2-qismi.  

## Manbalar
Sadaqayragʻoch

**Sadaqayragʻoch** () — qayragʻochdoshlar oilasiga mansub manzarali daraxt. Boʻyi 10—20 m, shoxshabbasi sharsimon yoki ellipssimon. Bargi yirik, uz. 3—7 sm, eni 1,5—3 sm, tuxumsimon, cheti arra tishli, usti tuksiz yoki yumshoq tukli. Barg bandi qisqa — 6—7 mm, siyrak tukli, shoxchalari sertuk. Guli kalta novdalarda toʻptoʻp oʻrnashgan. Gulqoʻrgʻoni 4—5 boʻlakli, changchilari 4 ta. Mevasi qanotchali, 2 sm. Fevral— martda gullaydi. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonning togʻlik hududlarida oʻsadi. Manzarali oʻsimlik, qadimdan ekiladi. 

## Manbalar
Muftullo Sadirov

**Muftullo Sadirov** (1952.19.5, Koson tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Muborak tumanidagi 12, 1981-yildan 9-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Darsda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi.

## Manbalar
Sadoi Fargʻona

"SADOI FARGʻONA" ("Fargʻona ovozi") — jadidlarning ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy gazetasi. Qoʻqonda 1914-yil 3 apreldan 1915-yil 26 mayga qadar oʻzbek tilida nashr qilingan. 1914-yil 17 iyuldan "Ferganskoye exo" nomi bilan haftada 3 marta rus tilida ham chiqqan. Gaz.ni qoʻqonlik taraqqiyparvar ziyoli va tadbirkor Obidjon Mahmudov (taxallusi Obid Chatoq) tashkil etgan. Gaz. xususiy bosmaxonada 4 sahifada, taxminan 500—600 nusxada chop qilinib, asosan, qoʻlda tarqatilgan. Tahririyatning tarkibi 3 kishi — O. Mahmudov (noshir va muharrir), Ashurali Zohiriy (adabiy xodim, musahhih), Usmon Nuriydan (rus tilidan oʻzbekchaga tarjima qilish bilan shugʻullangan) iborat boʻlgan. O. Mahmudov va A. Zohiriy gaz. uchun turli mavzularda makrlalar ham yozishgan. "S.F." da oʻsha davr oʻzbek adabiyeti va publitsistikasining taniqli namoyandalari — Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulhamid Sulaymonov (Choʻlpon), Toʻlagan Xoʻjamyorov (Tavallo), Ibrohim Davron, Saidahmad Vasliy va boshqa sheʼr va maqolalari bilan faol hamkorlik qilganlar. "S.F."da publitsistik va adabiy janrlarda yozilgan asarlardan tashqari, Rossiya firmalari, shuningdek, Qoʻqondagi tijoratchilarning mollarini reklama qiluvchi eʼlonlar ham bosilgan (3 va 4 sahifalarda). Gaz.da madaniymaʼrifiy mavzu markaziy oʻrin tutgan. "S.F." yoshlarga dunyoviy bilimlarni oʻrgatuvchi zamonaviy (usuli jadid) maktablarni izchil tashviq qilgan, bu masala yuzasidan munozaralar uyushtirgan, millatning ijtimoiy ongini yuksaltirishga xizmat qiluvchi yangi badiiy adabiyot, matbuot yaratish, xalq ommasiga tushunarli adabiy tilni shakllantirish, yoshlardan bilimdon, maʼnaviy barkamol mutaxassislar yetishtirish kabi milliy taraqqiyotga doir dolzarb muammolar haqida bahs yuritgan. Jami 122 soni chiqib, soʻng toʻxtatilgan.

## Adabiyot
* Abduazizova N. A., Turkiston matbuoti tarixi (1870-1917), T., 2000.

## Manbalar
Sadoyi Turkiston

„SADOI TURKISTON“ („Turkiston ovozi“) – jadidlarning ijtimoiy-siyosiy, adabiy-badiiy gazetasi. 1914-yil 4-apreldan 1915-yil 10-aprelga qadar Toshkentda oʻzbek tilida nashr qilingan. Gazeta Ubaydulla Asadullaxoʻjayev (Xoʻjayev) tomonidan tashkil etilgan va uning muharrirligida faoliyat koʻrsatgan.

„Sadoyi Turkiston“ V. M. Ilinning xususiy bosmaxonasida, har bir soni oʻrtacha 1000 nusxadan chop kilingan, obuna va chakana savdo yoʻli bilan tarqatilgan. Gazetani haftada 2 marta chiqarish koʻzlangan boʻlsada, ammo bunga erishilmagan. Gazeta haftada 1 marta 4 sahifada bosilgan.

Gazeta tahririyatining oʻzagini XX asr boshidagi oʻzbek maʼrifatparvar adabiyoti va publitsistikasining yetakchi namoyandalari Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdurauf Muzaffarovlar tashkil etgan. Ular bosh muharrir U. Asadullaxoʻjayevga gazeta faoliyatini yoʻlga qoʻyishda faol koʻmaklashganlar. Gazeta qiyofasini belgilaydigan asosiy maqolalarni ham shular yozishgan. „Sadoyi Turkiston“ da davrning Toʻlagan Xoʻjamyorov (Tavallo), Abdulhamid Sulaymonov (Choʻlpon), Hamza Hakimzoda Niyoziy, Mirmuhsin (Shermuhamedov), Abdulla Qodiriy, Xolid Sayd, Saidnosir Mirjalilov, Moʻminjon Muhammadjonov, Abdulla Ergʻoziyev, Noʻshiravon Yovushev, Siddiqiy, Lutfulla Olimiy, Ibrohim Davron, Shokirjon Rahimiy kabi millatparvar adib va ziyolilari faol hamkorlik qilganlar.

Turkistonning maʼnaviy-maʼrifiy yuksalishiga koʻmaklashish maqsadida chiqarilgan bu gazetada milliy taʼlimni zamonaviylashtirish, millat dardini aks ettiruvchi adabiyot va sanʼat yaratish, millat ongini yuksaltirishga xizmat qiluvchi matbuotni rivojlantirish, ayollarni ijtimoiy hayotga jalb qilish, axloqiy tarbiyani kuchaytirish va boshqa davr uchun dolzarb muammolar keng yoritilgan.

„Sadoyi Turkiston“ yurtparvarlik, millatparvarlik, maʼrifatparvarlik kabi olijanob gʻoyalarni izchil targʻib qilgan, Turkiston istiqloli va istiqbolining maʼnaviyaxloqiy negizlariga daxldor muammolarni dadil koʻtarib chiqqan. Gazeta asosiy eʼtiborni milliy taraqqiyotni yuzaga chiqarishga qodir boʻlgan maʼrifatli, insofli, diyonatli insonlarni tarbiyalashga yoʻnaltirdiki, bu uning tarixiy xizmatidir. Milliy hislarni tarbiyalashdagi sobitligi jihatidan „Sadoyi Turkiston“ oʻsha davrdagi milliy matbuot nashrlari safida oldingi oʻrinda turadi. Gazeta faoliyati moddiy qiyinchiliklar tufayli toʻxtagan. Jami 66 soni chiqqan, xolos. U. Asadullaxoʻjayev 1916-yilda „Sadoyi Turkiston“ faoliyatini Andijon shahrida tiklamoqchi boʻlgan. Biroq Fargʻona viloyati harbiy gubernatori gazetani chiqarishga ruxsat bermagan.

## Adabiyot
* Abduazizova N. A., Turkiston matbuoti tarixi (1870-1917), T., 2000.

## Manbalar
Sadri aʼzam

**Sadri aʼzam** – oliy lavozimdir, 1-vazir, Usmonli turk imperiyasi (XVI asr)ning va Eron (XIX asr)ning hukumat boshligʻi. Usmonli turk imperiyasida oliy vazir lavozimiga teng. Sadri aʼzam Eronda 1905—11 yillarda, Turkiyada esa 1922-yilda tugatilgan.

## Manbalar
Sadri Jahon

**Sadri Jahon** – XII XIII asrlarda Buxoroda hukmronlik qilgan burhonlar xonadoni unvoni. „Kitobi mullazoda“ asarining muallifi Ahmad ibn Mahmudning yozishicha, burhonlar xonadoniga Abdulaziz ibn Umar asos solgan. Sadri jahon unvoni unga sulton Sanjar tomonidan berilgan. Abdulaziz ibn Umar vafotidan soʻng bu lavozim oʻgʻli, keyinchalik nevaralariga berilgan. Ularning avlodlari 1207-yilgacha Buxoroda mustaqil hukmronlik qilgan. Soʻnggi Sadri jahon Burhoniddin Muhammad ibn Ahmad oʻsha yili Muhammad xorazmshoh tomonidan mansabdan tushirilgan. Burhonlarning ayrim namoyandalari ilgarigidek nufuzga ega boʻlmasalarda, imtiyozlari moʻgʻullar davrida ham saqlanib qolgan. Ular vaqf yerlarni nazorat qilishgan; oʻz yerlari, savdohunarmandchilik korxonalari boʻlgan, karvon savdosi bilan shugʻullanishgan. XIII asrda Malik Sanjar Sadri jahonlarga qarshi xalq qoʻzgʻolonini boshqargan (yana qarang Malik Sanjar qoʻzgʻoloni).

## Manbalar
Zaynab Sadriyeva

**Zaynab Sadriyeva** (1914.25.10, Astraxon — 1991.31.10, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1952). 1930—1933-yillar oʻzbek ishchi-yoshlar teatrida, 1933—1987-yillar Hamza teatrida, 1987—1991-yillar Abror Hidoyatov nomidagi teatrida ishlagan. Aktrisaning oʻziga xos isteʼdodi qismati ogʻir, lekin irodasi kuchli ayollar harakterini yaratishda monumental obrazlari ochildi. Kruchinina ("Aybsiz aybdorlar"), Lyubov Yarovaya ("Lyubov Yarovaya"), Xristina ("Roʻyxatlarda yoʻq") va boshqa shular jumlasidan. Shuningdek, Sadriyeva ijodida qattiqqoʻl, hukmini oʻtkazishga oʻch ayollar obrazi alohida oʻrin tutadi: Gavharshod begim ("Mirzo Ulugʻbek"), Tangabeka ("Oy tutilgan tunda"), Hojiona ("Boy ila xizmatchi") va boshqa Mumtoz asarlardagi Milfordxonim ("Makr va muhabbat"), Gertruda ("Hamlet"), Vassa, Glafira ("Vassa Jeleznova", "Soʻnggi qurbon") kabi obrazlari ijtimoiy va psixologik jihatdan teran va tugalligi bilan ajralib turadi. Ayniqsa, Sadriyeva yaratgan Farmonbibi ("Kelinlar qoʻzgʻoloni") milliy boʻyoqlarga boyligi, hayotiyligi bilan katta muvaffaqiyat qozondi. U bir qancha filmlar ["Gang daryosining qizi" (Chata Patxayaxonim), "Suyunchi" (Anzirat), "Armon" (oshpaz ayol) va b.]da ham suratga tushgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979). joyi jannatdan bo'lsin har zamon yodimizda

## Manbalar

## Havolalar
* Zaynab Sadriyevaga taʼziyanoma, „Oʻzbekiston Ovozi“ gazetasi
Sayozlik

**Sayozlik** — suv havzalari (okean, dengiz, koʻllar) tubining atrofiga nisbatan chuqurligi kamroq boʻlgan qismlari. Dengizlarda transgressiya natijasida yuzaga kelgan S quruklikning suv ostidagi davomi. Okeanlarda ular marjon poliplari yoki vulkanik kelib chiqishga ega. S.larda qumli oqiziq jinslar oqim taʼsirida oʻz shakli va oʻrnini oʻzgartirib turadi. Quyosh nurlari suv ostigacha yetib borganligidan S.da organik hayot rivojlanishi uchun sharoit qulay: baliq va suv oʻsimliklariga boy, biroq kema qatnovi murakkabroq boʻladi.

## Manbalar
Sayohatnoma (Muqimiy)

**"Sayohatnoma"** – Muhammad Aminxoʻja Muqimiyning milliy uygʻonish davri oʻzbek adabiyotida sayohatnoma janrini boshlab bergan asari. Muqimiy ushbu asarida davr ziddiyatlari, chor hukumatining xalq boshiga solgan kulfatlari, zolim va adolatsiz hokim guruhlarini ayovsiz tanqid qiladi. Muqimiyning ushbu asari shunchaki safar hisoboti yoki tor shaxsiy kechinmalari majmuasigina boʻlib qolmagan, aksincha, u oʻsha mustamlaka tuzumi va ijtimoiy hayotning qator muhim muammolarini tanqidiy nazar bilan tahlil etuvchi badiiy asardir.

Asar 4 qismni oʻz ichiga oladi:
# Qoʻqondan Shohimardonga.
# Qoʻqondan Fargʻonaga.
# Qoʻqondan Isfaraga.
# Isfara sayohatidan.

## „Sayohatnoma“lardan

## Adabiyotlar
* Ahmedov S. Oʻzbek adabiyotida "Sayohatnoma". T., 1986.

## Manbalar
Sajʼ

**Sajʼ** (arab. — qumri, bulbul, toʻtilarning sayrashi) — badiiy soʻz sanʼatlaridan biri: bir yoki bir necha gapdagi ayrim soʻzlarning vazn yoki raviyda (yoki har ikkalasida) mos kelishi. S. san'ati dastlab Alloh taoloning kalomi - Qur'onda paydo bo'lgan. Kalomullohning aksar suralari S.da bayon etilgan. Masalan, Qur'onning so'nggi 10 ta surasidan 8 tasida S. san'ati aniq namoyon bo'ladi. S. sanʼati keyinchalik xalq ogʻzaki ijodida ham paydo boʻlgan, undan keyin yozma adabiyotga oʻtgan. S. oʻzbek xalq ertaklari, dostoy va maqolparsa koʻp uchraydi. Sajlangan matn ravon oʻqiladi, ohangdorlik va kuchli emotsionallik tugʻdiradi, kishi xotirasida mustahkam saqlanib qoladi. S. sanʼati ishlatilgan nasr — nasri musajjaʼ, nazm esa nazmi musajjaʼ deb yuritiladi. S. tuzilishi jihatidan 3 xil boʻladi: 1. Toʻliq S. (mutavoziy S.) — bir yoki bir necha gapdagi ayrim soʻzlar vaznda hamda raviyda mos boʻladi. Masalan, "Jallodlar soʻyib qoʻymasin, tezroq borib kulidan olinglar, zindonga solinglar" ("Ravshan"). 2. Qofiyali S. (mutarraf S.) — bir yoki bir necha gapdagi ayrim soʻzlar raviyda mos boʻlib, vaznda teng boʻlmaydi. Mas, "Zoti bemadoro, dimogʻi poʻlod va koʻngli xoro" ("Mahbub ulqulub"). 3. Vazndosh S. (mutavozin S.) — bir yoki bir necha gapdagi ayrim soʻzlar hamvazn boʻlib, raviyda mos boʻlmaydi. Masalan, "Avbosh va areol musulmonlaridin alargʻa ne maosh va ne hisol" ("Mahbub ulqulub").

S. shoxlarning saroy yozishmalari, tarixiy, ilmiy va badiiy nasrda ham qoʻllangan. Mumtoz adabiyotda Navoiy, Bobur, Gulxaniy kabi sanʼatkorlar Sdan unumli foydalanishgan. Navoiy oʻzbek nasrida S. sanʼatini eng yuqori choʻqqiga koʻtardi. Oʻzbek adabiyotida Hamza, Abdulla Qodiriy, Gʻafur Gʻulom, Oybek va boshqa ijodida ham S. namunalari bor.

## Adabiyot
* Sarimsoqov B., Oʻzbek adabiyotida sajʼ, T., 1978.

## Manbalar
Sadr (maʼnolari)

**Sadr** ( – qalb, koʻkrak):

* Sadr – musulmon mamlakatlarida turli mansabdor shaxslarning unvoni;
* Sadr – motam odati. Maxsus kuy (usul) bilan ijro etilgan. Aksariyat yigit, kelinchak, voyaga yetgan qiz vafot etganda 1–7 kunlari „qirqi“gacha dam-badam oʻtkazilgan. Unga taʼziya uchun ayollar qatnashgan. Motamzadalar – marhumning yaqinlari oʻrtaga tushganlar va goh old-orqaga, goh ikki yonga sollanib taʼsirli iboralar aytib, marhumni eslaganlar. Massalan, er vafot etganda marhumning xotini erining doʻppisini kiyib, belbogʻini bogʻlab, yelkasigi choponini tashlagan holda oʻrtaga tushgan. Motamzadalar har bir bayt yoki iborani aytganda davradagilar ikki yonga sollanib „Huv! Huv!“ degan ovoz chiqarib turganlar. Yigʻi soʻzlarini goʻyanda, baʼzi joylarda marhumning yaqinlari aytgan. Sadr oxirida marxum xotirasiga fotiha oʻqilgan;
* Sadr – maʼlum doira usuli va unga mos cholgʻu kuylar nomi. „Shodiyona“ kuylar turkumining 5-qismi ham sadr deb ataladi. Maqomlar asosida yaratilgan Sadri Dugoh murakkab chapandoz doira usulida ijro etilib, Buzrukdagi Talqinchai Navroʻzi Sabo shoxobchasiga ohangdosh. Xorazmda mashhur dutor maqomlaridan biri esa Sadri Iroq deb ataladi;
* Sadr – Zikrning eng joʻshga kelgan holat; jazava (gir aylanish, sakrash).

## Manbalar
Sadoiy Mirhasan

**Sadoiy Mirhasan** (18-asr 2-yarmi — Fargʻona — 1820) — shoir. Hayoti va ijodiga oid ayrim maʼlumotlar Dilshod Otinning „Tarixi muhojiron“ asarida uchraydi. Huvaydoning shogirdi, koʻpchilik sheʼrlari uning gʻazallariga hamohang. Hofiz, Navoiy, Mashrab adabiy anʼanalarini davom ettirgan, gʻazallariga naziralar bitgan. Sheʼrlarida dunyoviy sevgi, doʻstlik, axloqiy fazilatlar, ilm-maʼrifat kuylangan, ijtimoiy nohaqliklardan shikoyat qilgan. Lirikasi ham ijtimoiy mavzuda („Salom“, „Boʻlmadi“ va boshqalar). Bizgacha 168 gʻazal, 1 muhammas, 1 musaddas, 1 muvashshah, 2 chiston — 1800 misradan iborat devoni (Toshkent, 1916) yetib kelgan, qoʻlyozmasi topilmagan.

## Adabiyotlar
* Qayumov A., Qoʻqon adabiy muxiti, T., 1961; Asrlar nidosi, T., 1982.

## Manbalar
Sazagʻon makoni

**Sazagʻon makoni** — Samarqand sh. yaqinidagi Sazagʻon qishlogʻidan topilgan neolit davri yodgorligi. 1964-yilda M. Joʻraqulov boshliq arxeologolimlar tomonidan topilgan. Hozirgi kunga qadar davom etayotgan tadkiqotlar natijasida makondan togʻli jamoalarga xos boʻlgan koʻplab tosh qurollar topib oʻrganilgan, ular fanda „Sazagon madaniyati“ deb nom olgan. Ushbu madaniyatni oʻrganish natijasida Zarafshon vohasi togʻ oldi mintaqalarida yashagan neolit jamoalarining turmush tarzi, maʼnaviy dunyosi, xoʻjaligi, madaniy aloqalari masalalari boʻyicha koʻplab maʼlumotlar toʻplangan. Xususan, Sazagʻon makonidan topilgan yorgʻuchoq, qadamatosh (oʻroq) tigʻlari ziroatchilikdan, qoʻy, echki suyaklari esa, chorvachilikdan dalolat beradi. Ammo, topilmalarning umumiy taxlili — bu jamoalarning asosiy xoʻjaligi ovchilik va terimchilik boʻlganligini koʻrsatadi. Sazagʻon makoni jamoalari qoʻniqoʻshni qabilalar bilan keng koʻlamda madaniy aloqalar oʻrnatganligi aniqlangan. Mas, tosh sanoati tarkibidagi mexnat qurollarini yasashda qoʻllangan texnologiya usullari, sopol parchalari — quyi Zarafshon voxdsidagi Darvozaqir, Markaziy Fargʻona vohasidagi neolit jamoalari hamda Tojikistondagi Tutqovul-Hisor jamoalari madaniyatini eslatadi.

## Manbalar
Sazagʻonsoy

**Sazagʻonsoy** — Samarqand viloyatidagi soy. Zarafshon tizmasi shim. yon bagʻridan, Oʻrtabel dovoni (bal. 1780 m) yonidagi buloqdan boshlanadi. Uzunligi 27&nbsp;km, havzasining maydoni 32,8&nbsp;km². Yuqori qismida daryo va uning koʻp sonli irmoqlari quriydi. Boshlanishidan 9&nbsp;km oʻtgach (Sazagʻon qishlogʻi yonida), suvi asosan, sugʻorishga sarflanadi. Faqatgina sersuv yillarda daryo suvi quyilish joyi Eski Anhor kanaliga yetib boradi. Krryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Sazagʻon qishlogʻi yonida 0,381m³/sek., oʻrtachaoqim moduli 14,2 l/sek.km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,830 m³/sek. dan (koʻp suvli yilda) 0,068 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Yogʻin koʻp boʻlgan davrda (mart—may oylarida) daryodan sel keladi.

## Manbalar
Earl Wilbur Sutherland Jr.

**Earl Wilbur Sutherland** (19-noyabr 1915, Berlingeym, Kanzas — 9-mart 1974, Nashvill, Tennessi) — amerikalik biokimyogar va farmakolog. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Klivlend (Ogayo)dagi Gʻarb universiteti tibbiyot maktabida boʻlim mudiri va professor (1953— 63). 1963-yildan Nashvildagi Vanderbilt universiteti tibbiyot maktabida fiziologiya professor Ilmiy faoliyati uglevodlar almashinuviga oid. Hayvonlar toʻqimasida siklik 3’, 5’ adenozinmonofosfat (sAMF)ni kashf etgan (1957) va uning gormonlar taʼsiri mexanizmida ahamiyati borligini anikdagan. Nobel mukofoti laureati (1971).

## Manbalar
Said ahmad (maʼnolari)

**Said ahmad**:

* Said ahmad, Saidiy (14-asr
* Said ahmad (yozuvchi) (taxallusi; asl ism-sharifi Husanxoʻjayev Saidahmad) (1920.
Said Abdulloh Buxoriy

**Said Abdulloh Buxoriy** (XVI asr oxiri, Buxoro – 1647, Hijoz) – xattot; „Darvish Abdiy“ va „Mavlaviy“ laqablari bilan maʼlum. Dastlab Buxoroda, soʻngra isfahonlik xattot Mir Imod Husayniydan taʼlim olgan. U Istanbul, Isfahon sh.larida, Misrda boʻlgan. Istanbulda nastaʼliq xatini joriy qilgan, Sulton Muhammad IV buyrugʻi bilan „Shohnoma“ni koʻchirgan. Haj safaridan keyin umrining oxirigacha Hijozda yashagan.

## Adabiyot
* Murodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.

## Manbalar
Said Ahroriy

**Said Ahroriy**, Muhammad Said Abdurashidxoʻja oʻgʻli Ahroriy (1895-yil Makka – 1931-yil 25-aprel, Moskva) – jamoat arbobi, jurnalist. Asli xoʻjandlik boʻlib, Turkiston ruslar tomonidan zabt etilgach, ota-onasi Makkaga, undan Turkiyaning Istanbul shahriga koʻchib borgan. Said Ahroriy 1911—1912 yillarda „Turon taʼmimi atfol“ jamiyatida masʼul kotib. Ismoil Gasprinskiy va Mahmudxoʻja Behbudiy bilan uchrashdi (1912). Birinchi jahon urushida ishtirok etdi. 1917-yil Fevral inqilobidan keyin Toshkentga kelib, maktablarda dars bera boshladi. „Turk soʻzi“ gazetasi muharriri (1917). Said Ahroriy, Muhammad Sayd, Tayfun, Qoyaalp taxalluslari bilan gazeta va jurnallarda sheʼr, maqolalar yozdi. Buxoro davlat nashriyoti rahbari, „Ozod Buxoro“ gazetasi maʼsul muharriri, BXSRning Ozarbayjondagi siyosiy vakili (1920—21). Uning „Buxoro joʻgʻrofiyasi“ (Yoqubov bilan hamkorlikda, 1923), „Xotin-qizlarga tortiq“ (1924), „Oʻzbek atamalari lugʻati“ (1926) kitoblari chop etilgan, dramasi (1929) oʻzbek drama teatrida qoʻyilgan. 1930-yil „Milliy ittihod“ tashkilotiga aʼzolikda ayblanib hibsga olingan. 1989-yil oqlangan. Istiqlol munosabati bilan Said Ahroriyning „Tanlangan asarlar“i nashr etildi (2001). Ad:. Ahrorova H., Izlarini izlayman, T., 1998.

## Manbalar
Said Mahruyjon majmuasi

**Said Mahruyjon majmuasi** (yoki *Said Muhammad Moxiroʻy majmuasi*, *Sayyid Mohiroʻyi Jahon majmuasi*) – Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Majmua 1884-yilda Said Muhammad Mahruyjon maqbarasi atrofida barpo etilgan madrasa, qorixona va boshqalardan iborat. Bugungi kunda u „Mevaston“ MFY, Amir Temur koʻchasi, 84-uyda joylashgan.

Said Mahruyjon majmuasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda davlat mulkiga tegishli va Xorazm viloyati madaniyat boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida „Vaqf“ xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi bilan berilgan.

## Tarixi
Said Mahruyjon majmuasi „Chodirli eshon“ qabristoni hududida bunyod etilgan. 1884-yilda Said ota qabri ustiga qurilgan maqbara yonida oʻsha davrdagi Xiva xoni Muhammad Rahimxon II (Feruz)ning buyrugʻiga binoan hozirgi koʻrinishdagi majmua qad rostlagan.

Majmua hududidagi 2 ta madrasa, masjid, qorixona hamda maqbara saqlanib qolgan. Madrasalar Said Muhammadxon va Muhammad Rahimxon II tomonidan qurdirilgan. Majmuaga kirish eshigidan oʻng tarafda Said Islomxoʻja maqbarasi joylashgan. Said Mahruyjon madrasa ichidagi kichik gumbazli maqbaraga dafn etilgan, madrasa oldidagi ziyoratxonadan katta gumbazli xonaqohga kirish mumkin. Bu yerda Said Muhammadxon (1821—1864), Muhammad Rahimxon II (1845—1910) va uning nabirasi Temurgʻozi toʻra qabrlari ham joylashgan.

Muhammad Yusufbek Bayoniyning „Shajarai Xorazmshohiy“ asarida Said Muhammadxon vafoti toʻgʻrisida toʻxtalib: „Sayid Muhammadxon hazrati qutb avliyo shamsil atqiyo Olavuddin xoʻja eshon alayhi rahmaning javori fayz osorlarida Imorat mavzeida, oʻzlarining qubbai oliylarida madfun boʻldilar“, – deb yozadi.

Majmua 2008—2009-yillarda mukammal tarzda qayta taʼmirlangan va xonlik davrida rejalashtirilib, amalga oshirilmay qolgan koshinlar bilan bezatish ishlari ham yakuniga yetkazib qoʻyilgan.

## Qurilish uslubi
Said Mahruyjon madrasasi 40,0x53,0 m maydonga ega boʻlib, gʻarbdan 2 ta kichik madrasa (kichik Mahruyjon), qorixona va kichik Mahruyjon maqbarasi (11,0x14,1 m)ga tutash. Katta hovliga janubdan 3 gumbazli miyonsaroy orqali kiriladi. Madrasa burchaklaridagi anʼanaviy darsxona va masjid oʻrniga hujra hamda qoʻshimcha xonalar joylashgan. Hujralar oldi ravoqli. Madrasaning shimolida hovli ichkarisiga Said Mahruyjon maqbarasi qurilgan. Undagi Muhammad Rahim II va Temurgʻozi toʻra sagʻanalarini usta B. Voisov koshin bilan serhasham qilib bezagan. Majmuaning janubi-sharqida, ichki hovli atrofida olti gumbazli masjid, darvozaxona, ziyoratxona, maqbara va hujralar joylashgan. Masjid va maqbara (36,0x35,0 m) chorsi gumbazli, hujralar balxi gumbazli. Majmuaning gʻarbida 2 ta katta va 3 ta kichik xonalar mavjud.

## Manbalar
Said ota masjidi

**Said ota masjidi** – Xorazm viloyati Xonqa tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (1766). Masjid usti yopiq hovli (14,0x7,0 m), xonaqoh (7,0x7,0 m), ayvon va unga kiraverishdagi qoʻshimcha xonalar (qorovulxona, otxona va boshqalar)dan iborat. Masjid oldini qator ustunli ayvonlar egallagan. Hovli markazida quduq saqlangan. Xonaqoh gumbaz tomli, gumbaz asosiga gʻishtin sharafalar, ostki qismiga 8 ta ravoqli deraza ishlangan. Said ota masjidini bezaksiz, yogʻoch oʻymakorligida bezatilgan ustun, eshik va derazalari bilan diqqatga sazovor. Darvozadagi arab yozuvlari orasida masjidning qurilgan yili qayd etilgan.

## Manbalar
Said ota masjidi (maʼnolari)

**Said ota masjidi**:

* Said ota masjidi — Xorazm viloyati Xonqa tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (1766).
* Said ota masjidi (Xiva), Yormuhammad Devon masjidi —Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (18-asr
Said ota masjidi (Xiva)

**Said ota masjidi** (yoki *Yor Muhammad Devon masjidi*) — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Aksariyat manbalarga koʻra, masjid XVIII asrga tegishli boʻlib, XIX asr boshida, 1806—1825-yillar orasida hozirgi koʻrinishini olgan. Bugungi kunda „Ichan-qalʼa“ MFY, Pahlavon Mahmud koʻchasi, 26-uyda joylashgan. Masjidni Ichan qalʼaning janubi-gʻarbiy qismiga Yor Muhammad Devon qurdirgan. 

Meʼmoriy yodgorlik Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

## Tarixi
Bugungi kunda Said ota nomi bilan ataladigan ushbu masjidni aslida  asrning boshida, Xiva xoni Muhammad Rahimxon I hukmronligi davrida (1806—1825) Yor Muhammad devon (devonbegi) mablagʻlari hisobiga bunyod qildirgan. Aksariyat manbalarda masjid  asrda qurilgani aytiladi. Bir gumbazli hamda oldi ayvonli qilib qurilgan masjid Said Aloviddin maqbarasining janubida joylashgan va Abdurasulboy madrasasining sharq tomonidagi devoriga yopishtirib qurilgan. 

Munis va Ogahiy kabi tarixchilarning asarida Yor Muhammad devonbegining xonlikdagi faoliyati haqida koʻplab maʼlumotlar keltirilib oʻtilgan, jumladan ulardan birida shunday yoziladi: “(U) xonning oʻz sir-asrorlariga sherik qiladigan eng yaqin kishisidir”. Masjidning mehrobi ustida saqlanib qolgan yozuvlardan va aholi orasidagi rivoyatlardan Yor Muhammad devonbegining paygʻambar avlodidan boʻlgan ekanligi maʼlum boʻladi. Masjid bugungi kunda qayta taʼmirdan chiqarilan. Ayrim manbalarga koʻra, Abdurahmon ismli shaxs rahnamoligida 1988—1989-yillarda tiklangan. 

## Qurilish uslubi
Said ota masjidining umumiy tarhi 8,95x13,5 m ni tashkil etadi, xonaqoh murabba tarhli (6,3x6,3 m), gumbazi tomli, ayvoni oldida biroz turtib chiqqan. Ichki devoridagi ravoqlari xonani keng koʻrsatadi. Masjid bezaksiz, sirti ganch bilan suvalgan. Ayvon mehrobiga sirli oʻyma parchinlar qoplangan. Yogʻoch oʻymakorligida ishlangan ustunlari diqqatga sazovor. Tarhiga koʻra masjid toʻrtburchak shakliga oʻxshaydi va uning ikki tomoni gʻarbga qaratilgan. Biroq, keyinchalik masjid kub tuzilishiga ega boʻlgan. 1983-yilda qayta taʼmirlangan.

## Manbalar
Said Sholikorboy majmuasi

**Said sholikorboy majmuasi** – Xivadagi meʼmoriy yodgorlik. Tarixiy shaharning tashqi qismi – Dishan qalʼada bunyod etilgan. Masjid, madrasa, minora va 2 ta kichik hovlini oʻz ichiga oladi. U majmuani qurgan savdogar Sholikorboy sharafiga nomlangan. 1842-yilda qurib bitkazilgan.
## Joylashuvi
Said Sholikorboy majmuasi Xivaning tashqi shahar qismida – Dishan qal’ada, Polvon Darvoza shahar darvozasidan unchalik uzoq boʻlmagan joyda joylashgan, ammo u haligacha tarixiy Ichan qal’a shahri yodgorligi sifatida YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.
## Tarixi
Majmua Xiva xonligida Olloqulixon hukmronlik davrida taxminan 1830—1842-yillarda qurilgan. Sholi yetishtirish va sotish bilan shugʻullangan mahalliy savdogar Said Niyoz Sholikorboy (sholikor – sholi yetishtiruvchi) majmua bunyodkori edi. Sayid Niyoz Sholikorni sholi oqlovchi yaʼni dapmachi deb ataganlar. Otasi boy savdogarlardan boʻlib vafot etganidan keyin barcha boyligi oʻgʻli Sayid Niyozga qoladi. U Eronga qatnab, savdo ishlarini olib borgan. Toʻplagan pullariga Olloqulixondan ruxsat olib masjid bunyod ettirgan. Keyinchalik masjid yonida madrasa va minora ham qad rostlagan.

Said Sholikorboy masjidi shahardagi Jumadan keyingi ikkinchi yirik masjiddir. Masjid qurilishida meʼmor oldiga qoʻyiladigan talablar quyidagilardan iborat edi: koʻproq odam sigʻadigan usti yopiq joy, hovlining ichkari tomonida musulmonlar salqinlasa boʻladigan maydonchalar. Sayid Sholikorboy masjidi shu uslubda bino qilingan.

## Meʼmorchiligi
Majmua (33,0x32,0 m) 2 hovli, masjid, Madrasa, ayvon va minoradan iborat. Masjid toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (24,4x21,2 m), bal. 12 m., 9 gumbazli, 4 ustunli markaziy gumbazi ravoqsimon bagallarga tayangan, diametri (4,8 m)ning kengligi bilan ajralib turadi. Masjidga ayvon orqali 3 boʻlmali 3 eshikdan kiriladi. Ayvondagi ustunlarda mahalliy yogʻoch uymakorligining eng yaxshi anʼanalari aks ettirilgan. Ustunlardan birida 1797 y. sanasi saqlangan. Ayvon devorlariga ganchdan oʻymakori usulda namoyenlar ishlangan. Masjidga shim.dan hovli tutash boʻlib, hovlining yarmisini ayvon egallagan. Madrasa (14,6x4,2 m) masjid sharqidagi kichik hovli atrofidagi tartibsiz joylashgan bir necha xonadan iborat. Sharqiy va shim. tomonidagi hujralar 2 qavatli. 1-qavati tokchali, 2-qavati derazali. Madrasa va masjidga kiraverish oraligʻida minora (diametri – 4,5 m) qad koʻtargan. Minorasi Xiva shahrining hamma yeridan koʻzga tashlanadi. Minoraning tepasiga chiqish uchun ichida aylanma zina qurilgan. Tanasi bezaklarga boy. Minoraning balandligi 30 metrga yetadi. Tepasidagi sharafasining ostiga ravoqsimon mezana ishlangan. Bosh tarzidagi peshtoq bezagida „bantak“ uslubi qoʻllangan. 1983-yilda qayta taʼmirlangan. Minora pishiq gʻishtdan qurilgan. Hozirgi paytda minora biroz qiyshaygan boʻlib, Xorazm Maʼmun akademiyasi olimlari tomonidan asl holatiga qaytarish yuzasidan amaliy ishlar olib borilmoqda.

Ayvonning 3 ta ustunining har biri anʼanaviy Xiva meʼmorchiligi uslubida yogʻoch oʻymakorligi bilan namunali bezatilgan.

Hozirgi kunda majmuada Xiva jome masjidi joylashgan.

## Manbalar
Saidrasul Saidazizov

**Saidazizov Saidrasul** (1866 Toshkent — 1933.3.2) — maʼrifatparvar, shoir, tarjimon. Toshkentda Mahmud dasturxonchi madrasasida tahsil koʻrgan, rus-tuzem maktabini tugatgan (1900). Oʻzi oʻqigan madrasada mudarrislik qilgan, rus-tuzem maktabi, oʻqituvchilar seminariyasida "sharqiya muallimi" boʻlib ishlagan (1900-yildan). Moskva va Peterburgga sayohat qilgan (1910). Taassurotlari "Turkiston viloyatining gazeti"da bosilgan (191011). V. V. Bartold, A. N. Samoylovich, S. M. Gramenitskiy kabi rus ziyolilari bilan doʻstona munosabatda boʻlgan. A. oʻzbek, tojik va arab tillarida ijod qilgan. Gʻazal, fard, ruboiy, taʼrix va boshqa janrlardagi sheʼrlar, publitsistok maqolalar, "Ustozi avval" darsligi (1902) muallifi. Gʻazallari ishqiy mavzuda, boshqa sheʼrlarida ilm-maʼrifatli boʻlish, odob, axloqlilik ulugʻlangan. Toshkentda yangi usuddagi mahalliy maktablar ochgan, ularni rus-tuzem maktablaridagi taʼlim-tarbiya metodikasi asosida ishlangan dastur va darsliklar bilan taʼminlagan, oʻqituvchilik ham qilgan. "Tovush usuli" ("Usuli savtiya") metodidagi "Ustozi avval" darsligi 17 marta nashr etilgan. U I. A. Krilov ("Tulki bilan uzum", "Zuluk bilan ilon" va boshqalar), L.N. Tolstoy ("Qishloqi birla bolasi", "Fatonat" va boshqalar), asarlarini oʻzbek tiliga ilk bor sheʼriy tarjima qilgan.

## Adabiyot
* Sharipov J., Badiiy tarjimalar va mohir tarjimonlar, T., 1972; Yusupov Sh., Furqat yoʻllarida, T., 1984. Qosimov B., Dolimov U., Maʼrifat dargalari, T., 1990.

Begali Qosimov.

## Manbalar
Tursunoy Saidazimova

**Tursunoy Saidazimova** (1911, Toshkent – 1928.10.5, Buxoro) – birinchi oʻzbek aktrisasi. Moskva oʻzbek drama studiyasida oʻqigan (1924—27); 1927-yildan Oʻzbek drama truppasida aktrisa. Qisqa umri davomida oʻzbek va chet el dramaturgiyasidan yorqin obrazlar yaratdi: Mariya Antonovna („Revizor“), Turandot („Malikai Turandot“, 1927), Klariche („Ikki boyga bir malay“) va boshqalar, F.Zafariyning „Halima“ musiqali dramasida Halima obrazini yaratish bilan oʻzbek musiqali sahna ijrochiligida yangi sahifa ochdi. Saidazimova bu spektaklda musiqali drama janrida ilk bor dramatik va vokal komponentlarni bir-biri bilan uygʻunlashtirgan holda obraz psixologiyasini, uning ichki dunyosini chuqur ochishga erishdi. 17 yoshida vahshiyona oʻldirilgan. Hamza Niyoziy unga atab „Tursunoy marsiyasi“ni yaratgan.

## Musiqiy faoliyati
U 1926-yilda Toshkentda Hamza Niyoziy bilan uchrashgan va u bilan do‘stlashib, Niyoziy uni operaga qo‘shilishga ko‘ndirgan. 1925-yildan 1927-yilgacha u Moskvadagi O‘zbek drama studiyasida teatr bo‘yicha tahsil olgan va Niyoziyning shogirdi bo‘lgan. 1927-yildan vafotigacha u O‘zbek davlat drama uyushmasining aktrisasi bo‘lib, u yerda ko‘plab spektakllarga qo‘shiq qismlarini kiritgan.

## Qotillik va shahidlik
U 1928-yilda hali o‘smir bo‘lganida paranjisiz chiqish qilib, ularni "obro‘sizlantirgani" uchun oilasining bosimi ostida eri tomonidan o‘ldirilgan. Uning vafoti o‘zbek teatr jamoatchiligi tomonidan keng ta’ziya bilan kutib olingan. Niyoziy uning dafn marosimida yozgan madhiyasini o‘qib, bir necha kishini motam tutib yig‘lashga majbur qilgan. Niyoziy uning o‘limiga bag‘ishlab yozgan she’rida uni san’at shahidi deb atagan; uning o‘ldirilishi deyarli bir asr o‘tsa ham esga olindi va uning xotirasini saqlab qolish uchun harakatlar davom etmoqda. Uning hamkasbi Nurxon Yo‘ldoshxo‘jayeva xuddi shunday sharoitda qotillikka va la’natga uchraganiga qaramay, Saidazimova o‘zbek tilidagi teatr ommaviy axborot vositalarida esda qoldi va uning nomi hanuzgacha saqlanib qolgan. Bu qisman Niyoziyning "Tursunoy marsiyasi" she’rining mashhurligi bilan bog‘liq.

## Yana qarang
* Tamaraxonim
* Nurxon Yoʻldoshxoʻjayeva

## Manbalar

## Havolalar
* „Sovet Oʻzbekistoni“ 18-iyun 1967-yil
Anvar Saidahmedov

**Anvar Ahrorovich Saidahmedov** (1912-yil 15-iyun  Toshkent — 1983) — pediatr-fiziatr. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), tibbiyot fanlari doktori (1960), professor (1961). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1935). Bekobod kasalxonasida bosh vrach (1936—1941), urush qatnashchisi (1941—1942), Respublika ruhiy kasalliklar kasalxonasida bosh vrach (1944—1946), Toshkent tibbiyot akademiyasi bolalar klinikasida ordinator (1946—1950), assistent (1950—1951). Sil ilmiy tadqiqot institutida bolalar sil kasalligi boʻlimi boshligʻi (1952—1960), Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti bolalar sil kasalligi kafedrasi mudiri (1961 — 1981), konsultant (1981—1983). Ilmiy ishlari Oʻzbekiston sharoitida bolalardagi sil kasalligini aniqlash, uning klinikasi, oldini olish va davolashga oid.

## Manbalar
* Bolalarni sil kasalligidan saqlash choralari, T., 1962; Miya sili va uning oldini olish, T., 1968.
Amirali Saidbekov

**Amirali Saidbekov** (1920.15.5, Fargʻona viloyati Rishton tumani – 1945.8.4, Polsha, Ribnik shahri) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, 1939–40 yillardagi Sovet-Finlandiya urushi qatnashchisi. 1941-yil iyundan 325-gvardiyachi oʻqchi polkning rota komandiri, gvardiyachi katta leytenant. 1945-yil 8- aprelda boʻlgan jangda marrani mohirlik bilan saqlab, jasorat koʻrsatgan va shu jangda halok boʻlgan. 1945-yil 29-iyunda (oʻlimidan soʻng) Qahramon unvoni berilgan. Fargʻonadagi koʻchalardan biri uning nomi bilan atalgan. Rishton tumanidagi Sarikanda qishlogʻida yodgorlik oʻrnatilgan.

## Manbalar
Saidmurod panoh oʻgʻli

**Saidmurod Panoh oʻgʻli** (1858 — Buxoro viloyati Qiziltepa tumani Kenagas qishlogʻi — 1945) — oʻzbek dostonchisi. Yoshligidan doston yodlash, soz chalishni o`rgangan. 1888—1903-yillarda Qiziltepa temir yoʻl qurilishida, 1930-yildan kzda ishlagan. El orasida Murod jmrov nomi bilan tanilgan. S.Saidmurod panoh oʻgʻli "Alpomish", "Goroʻgʻli" turkum dostonlari, "Odilxon", "Shirin va Shakar", "Kuntugʻmish", "Ahmadxon", "Yusuf bilan Ahmad", "Sanobar", "Oshiq Gʻarib", "Maston kampir", "Choʻpon qiz" kabi 20 ga yaqin xalq dostonlarini mohirona kuylagan. Unda "Alpomish", "Odilxon", "Goʻroʻgʻlining Qrimga borishi" dostonlari va bir kancha termalar shoirning hamqishlogʻi Shamsi Murodov (1925— 1945) tomonidan yozib olingan. "Amirning oʻlponchilariga qarshi", "Kunlarim", "Gulzorim bor" va boshqa asarlar muallifi. 

## Manbalar
* Odilxon [dostonlar, termalar], T., 1972.
Jonmurod Saidmurodov

**Jolmurod Saidmurodov** (1939. 11.02, Termiz tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Termiz shahridagi 2-maktabda biologiya fani oʻqituvchisi, maktab direktori o`rinbosari, 1973-yildan 12 maktabda biologiya oʻqituvchisi. U jihozlagan zamonaviy biologiya  kabineti viloyatdagi eng yaxshi kabinet hisoblanadi.

## Manbalar
Zarifa Saidnosirova

**Zarifa Saidnosirova** (1908-yil,31-sentyabr, Turkiston shahri, Qozogʻiston — 1986-yil 16-avgust, Toshkent) — kimyogar olima. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), professor (1970). Kimyo fanlari nomzodi (1945). Birinchi oʻzbek ayol rassomi. Taniqli maʼrifatparvar Saidnosir Mirjalilovning qizi, Oybekning rafiqasi.

## Taʼlimi
Toshkentda „Pestolotssi“ maktabi (1922—1926), Navoiy nomidagi taʼlim-tarbiya texnikumi (1924—1936) va soʻngra Rozanov tasviriy sanʼat studiyasida (1924—1926) oʻqigan. Soʻng Oʻrta Osiyo universiteti fizika-matematika fakultetining kimyo boʻlimini tugatib (1926—1930), oʻrta maktablar, xotin-qizlar bilim yurti va ishchilar fakultetida fizika, matematika va kimyo fanlaridan dars bergan.

## Faoliyati
Qishloq xoʻjalik institutida  oʻqituvchi, dotsent va kafedra mudiri (1930—1986), Toshkent tibbiyot institutida oʻqituvchi (1932—1937), Oʻquv pedagogika nashriyotida muharrir (1934—1935) boʻlib ishlagan. Oʻrta maktablar va texnikumlar uchun „Kimyo“ darsligi (1933) muallifi.
Zarifa Saidnosirova pedagogik faoliyatidan tashqari, volfram kompleks birikmalari va kimyo terminlarining ruscha-oʻzbekcha lugʻati ustida ilmiy ish olib borgan.

Zarifa Saidnosirova Oybek adabiy merosini saqlash, tartibga solish va nashr etish ishiga katta hissa qoʻshgan. U adibning oʻzbek tilidagi 2 jildlik „Mukammal asarlar toʻplami“ (1975—1985)ni, rus tilidagi 5 jildlik „Asarlar“i (1985—1987)ni nashrga tayyorlashda faol ishtirok etgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985). Tasviriy sanʼatga oid ishlari Oybek uy-muzeyida saqlanadi.

## Manbalar
* Kimyodan ruscha-oʻzbekcha qisqacha izohli lugʻat (hamkorlikda) T., 1975; Oybegim mening (xotiralar), T., 1994.
Joʻra Saidov

**Joʻra Kamolovich Saidov** (1909, Qoʻqon shahri — 1999.9.4, Toshkent) — botanik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), biologiya fanlari doktori (1960), professor (1967). Samarqanddagi Oʻzbekiston pedagogika akademiyasini tugatgan (1932). Qoʻqon shahri paxtachilik instituti botanika kafedrasi assistenti (1932—35), Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti botanika kafedrasida dotsent va mudir (1941—43), institut direktori (1943—52), botanika va oʻsimliklar fiziologiyasi kafedrasi mudiri (1952—60), Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi da akad.kotib (1960—61). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika institutida oʻsimliklar morfologiyasi, anatomiyasi va embriologiyasi laboratoriya mudiri (1962— 88), institut direktori (196486), 1988-yildan bosh ilmiy xodim. Ilmiy ishlari oʻsimliklar anatomiyasi, morfologiyasi va fiziologiyasiga oid. S. karbonat va magniyli, xlorid va sulfatli tuzlar bilan shoʻrlangan tuproqning gʻoʻza va makkajoʻxori anatomiyasi hamda fiziologiyasiga taʼsirini tadqiq qilgan. Urgimchakkana bilan zararlangan gʻoʻza bargining anatomiya va morfologiyasidagi oʻzgarishlarni oʻrgangan. Oʻzbekiston foydali yovvoyi oʻsimliklari anatomiyasi, sitoembriologiyasi va choʻl yaylovlarining fitomelioratsiyasi maktabi asoschisi. S. rahbarligida 12 jildli "Foydali oʻsimliklar morfobiologiyasi" (T., 1964—93) nashr etilgan.

## Manbalar

## Adabiyot
* Botanika oʻsimliklar fiziologiyasi asoslari bilan (hamkorlikda), T., 1972; Choʻl oʻsimliklarining ekologik anatomiyasi (hamkorlikda), T., 1991.
Mannon Saidov

**Mannon Abdusamadovich Saidov** (1923.21.4 Toshkent 200L27.7) - rangtasvir ustasi, pedagog, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademigi (1999), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Toshkent badiiy bilim yurtini (1947) va Leningraddagi Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutini (1953) tugatgan. 1953-yildan Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti, 1956-yildan Toshkent pedagogika institutida pedagog; 1960-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida pedagog, dotsent (1968), professor (1985). S. asarlarida oʻzbek dehqonlari va ishchilarining turmushi va mehnati, ularning oʻziga xos qiyofasi yorqin realistik ifodasini topgan: "Ishchi Muhiddinov portreti" (1959), "Uzum uzish" (1964), "Savodsizlikni tugatish" (1967), "Askiya" (1969), "Oila" (1970), "Xirmonda" (1974), "Konsertga" (1977), "Birinchi " (1983) va boshqa

## Manbalar
Murodulla Saidov

**Murodulla Saidov** (1935.25.4, hozirgi Mirishkor tumani Jeynov qishlogʻi) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi. Oʻzbekiston Qahramoni (2002), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1999). Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti agronomiya ftini tugatgan (1957). 195770-yillarda Beshkent, Denov tumanlaridagi jamoa xoʻjaliklarida agronom, Qarshi tumani ijroiya qoʻmitasiraisi(1970—72). Qashqadaryo viloyati qishloq xoʻjaligi boshqarmasi boshligʻi (1972—73), Kasbi tumani partiya qoʻmitasining 1-kotibi (1973—75), 1975—86 yillarda turli xoʻjaliklarda rahbarlik lavozimlarida ishladi. 1986-yildan U. Yusupov (hozirgi Mirishkor) tumanidagi Jeynov shirkat xoʻjaligi boshqaruvi raisi. S. rahbarligida xoʻjalik katta iqtisodiy yutuklarga erishdi. Xoʻjalik yuritishning yangi usullaridan foydalanish, aholining turmush darajasini koʻtarish va farovonligini oshirishda muhim ishlar amalga oshirildi. Xoʻjalikda sut mahsulotlarini qayta ishlaydigan qoʻshma korxona, oʻrta maktab binolari, madaniyat saroyi, yoshlar sport majmuasi, bolalar bogʻchalari, choyxonalar, kasalxona, savdo markazlari, dehqon bozori, maishiy xizmat koʻrsatish uyi, 100 oilaga moʻljallangan kooperativ uyjoy binolari qurildi. Qishloqlarni obodonlashtirish, tabiiy gaz va toza ichimlik suv bilan taʼminlash ishlari bajarildi. Amir Temur nomidagi 60 gektarli bog barpo etildi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining deputati (1990— 94), "Mehnat Shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

## Manbalar
Oʻlmas Saidjonov

**Saidjonov Oʻlmas** (1951-yil 10-yanvar, Kitob tumani, Tuyaboshi qishlogʻi 2016-yil 13-fevral, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq hofizi (1993). Qarshi davlat pedagogika instituni (1974), Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutini tugatgan (1981). 1994-yildan Muhiddin Qoriyoqubov nomidagi Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1996-yildan akademik va xalq badiiy jamoalar direksiyasi)ning direktori, ayni paytda, 1996—2001-yillar „Oʻzbeknavo“ birlashmasi direktori oʻrinbosari. Kuchli, yorqin va jozibali ovoz sohibi. Repertuaridan oʻzbek mumtoz ashulalari („Feruz“, „Guluzorim“, „Mustahzod“, „Girya“ va boshqalar) va zamonaviy bastakorlar asarlari („Onajonim“, „Furqat nidosi“, „Temur bobom“, „Bogʻi jahonnoma“, „Beminnat“, „Nigorim“, „Surating“ kabi) oʻrin olgan. 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. „Sharq taronalari“ xalqaro musiqa festivali YUNESKOning maxsus mukofoti sovrindori. Saidjonov ijodiga bagʻishlangan telefilm („Oʻzbekiston xalq hofizi O`lmas Saidjonov kuylaydi“) ishlangan (1996, Oʻzbekiston televideniyesi). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

## Manbalar
Muxtorjon Saidjonov

**Muxtorjon Yoʻldoshevich Saidjonov** (1893, Buxoro 1937-yil 25-oktyabr, Toshkent) — Buxoroda jadidchilik harakatining namoyandasi, siyosat va jamoat arbobi. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Yosh buxoroliklar partiyasi MK aʼzosi (1917-yildan). Kolesov voqeasidan soʻng, Yosh buxoroliklardan ajralib chiqqan. BXSR ichki ishlar noziri (1920-yil sentabr — 1921-yil may; 1922-yil mart 1923-yil avgust), davlat nazorati noziri (1920-yil noyabr 1921-yil may), BXSRning RSFSR hukumati huzuridagi maxsus vakili (1921-yil may — 1922-yil mart), BXSR MIK masʼul kotibi (1923-yil avgust — 1924-yil oktabr). "Milliy ittihod" tashkilotining Buxoro shoʻʼbasida faoliyat koʻrsatgan (1920—22). Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazilgach, Zarafshon okrug ijroiya qoʻmitasi raisi (1925). "Oʻn sakkizlar guruhi"ning faol ishtirokchisi sifatida VKP (b) MK Oʻrta Osiyo byurosining Oʻzbekistondagi faoliyatini keskin qoralaganligi uchun 1925-yil oxirida lavozimidan olib tashlandi. Keyinchalik "Oʻzbekkino" tresti boshqaruvchisi (1936-yilgacha). Sobiq sovet rejimi tomonidan qamoqqa olinib (1937-yil 20 mart), akasi Musojon Saidjonov va buxorolik boshqa milliy rahbarlar bilan birgalikda (jami 17 kishi) otib tashlangan. 1965-yil 2 dekabrda oqlangan.

## Adabiyot
* Xoʻjayev F., Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1997; Ergashev B. X., Ideologiya natsionalnoosvoboditelnogo dvijeniya v Buharskom emirate, T., 1991; Rajabov K,., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.

## Manbalar