Ki Hajar Dewantara

Raden Mas **Soewardi Soerjaningrat** (**Suwardi Suryaningrat**, 1922 yildan **Ki Hadjar Dewantara**, **Ki Hajar Dewantara**, baʼzan Yava tilida Ki Hajar Dewantoro bilan yoziladi; 2 May 1889 – 1959 yil 26 aprel ; bundan keyin „Soewardi“ yoki „KHD“ deb qisqartiriladi) – yava aristokrati, Indoneziya mustaqillik harakati faoli, sharhlovchisi, siyosatchisi va Gollandiya mustamlaka davridagi mahalliy indoneziyaliklar uchun taʼlim targʻibotchisi. U Taman Sisva kollejining asoschisi boʻlib, mahalliy aholiga gollandiyaliklar kabi taʼlim olish huquqini qoʻlga kiritish imkoniyatini beradi.

1959 yilda Indoneziyada taʼlimni rivojlantirishdagi xizmatlari uchun Ki Hajar Devantara Prezident Sukarno tomonidan Milliy taʼlim otasi unvoniga sazovor boʻldi. Hozirgi kunda uning tugʻilgan kuni Indoneziyada Milliy taʼlim kuni sifatida keng nishonlanadi. Uning mashhur shiorining bir qismi *tut wuri handayani* Indoneziya Milliy taʼlim vazirligining shioriga aylanib ulgurdi. Indoneziya harbiy kemasi KRI Ki Hajar Dewantara nomini olgan. Uning portreti 20 000 rupiylik banknotaning 1998 yilgi nashrida ham aks ettirilgan

## Yoshlik davri

Soevardi Pakualaman gersogligidagi aristokratlar oilasida tugʻilgan. U GPH Soerjaningratning oʻgʻli va Paku Alam III ning nabirasi. Boshlangʻich taʼlimni Europeesche Lagere maktabida tugatgan. Bu maktab Yevropadan kelgan bolalar uchun maxsus boshlangʻich maktabdir. U tibbiy taʼlimni STOVIA da davom ettirgan. Biroq, u sogʻligʻi yomonlashgani uchun uni tamomlay olmadi.

## Asosiy faoliyati
U nafaqat yosh jurnalist sifatida, balki ijtimoiy-siyosiy tashkilotlarda ham faol boʻlgan. 1908 yilda Boedi Oetomo (BO) tashkil topganidan beri u oʻsha paytda Indoneziya (ayniqsa Yava) xalqi oʻrtasida millat va davlatda birlik va yaxlitlikning ahamiyati haqida ijtimoiylashish va xabardorlikni oshirish uchun targʻibot boʻlimida faol ishtirok etdi. BOning Yogyakartadagi birinchi kongressi ham Ki Hajar Dewantara tomonidan tashkil etilgan.

Yosh Soevardi, shuningdek, *Insulinde* tashkilotining aʼzosi boʻlgan, Ernest Douwes Dekker (DD) taʼsiri ostida Gollandiyaning Sharqiy Hindistonida oʻzini oʻzi boshqarish uchun kurashgan Indos hukmronlik qiladigan koʻp millatli tashkilotda ham faoliyat yuritgan. Keyinchalik DD *Indische Partijga* asos solganida, Soevardi ham taklif qilindi.

## ''Nederlander ham shunday edi''

Gollandiyaning Sharqiy Hindiston hukumati 1913 yilda Gollandiyaning Fransiyadan mustaqilligini nishonlash uchun fuqarolardan, shu jumladan mahalliy aholidan xayriya yigʻmoqchi boʻlganida, millatchi guruhlar, shu jumladan Suvardi tomonidan tanqidiy munosabat paydo boʻldi. Keyinchalik u „Een voor Allen maar Ook Allen voor Een“ yoki „Bir kishi hamma uchun, hamma bir kishi uchun“ nomi ostida maqola yozdi. Ammo KHDning eng mashhur rukni DD boshchiligidagi *De Expres* gazetasida 1913 yil 13 iyulda chop etilgan „Agar men golland boʻlganimda“ (asl sarlavhasi: „Als ik een Nederlander was“). Ushbu maqolada Gollandiyaning Sharqiy Hindiston rasmiylari orasidagi shiddatli munosabat yoritilgandi. Quyida maqoladan parcha berilgan.

: *"Agar men [[Niderlandiya|gollandiyalik]] boʻlganimda, oʻzimiz mustaqillikdan mahrum boʻlgan mamlakatda mustaqillik marosimini nishonlamagan boʻlardim.* *Bunday fikrlash tarziga muvofiq, buyurtma berish nafaqat adolatsizlik, balki nooʻrindir.* Inlander *bayramni moliyalashtirish uchun xayriya qildi.* *Mustaqillik bayrami haqidagi gʻoyaning oʻzi ular uchun juda haqoratli, endi biz ham choʻntagini ovora qilyapmiz.* F*aqat jismoniy va maʼnaviy xoʻrlik bilan davom eting!* *Agar men gollandiyalik boʻlganimda, meni va vatandoshlarimni ayniqsa xafa qilgan narsa shu boʻlardi* Inlanderlar *ularni zarracha qiziqtirmaydigan faoliyatga homiylik qilishda ishtirok etishlari shartligi.*

Gollandiyalik bir qancha amaldorlar bu maqolani dastlab Suvardining oʻzi yozganiga shubha qilishgan, chunki til uslubi uning oldingi maqolalaridan farq qilgan. Agar u yozgan boʻlsa ham, ular DDni Suvardini shu uslubda yozishga majbur qilgan deb oʻylashgan.

Ushbu maqola natijasida u general-gubernator Idenburgning roziligi bilan hibsga olingan va Bangka oroliga surgun qilinadi (oʻz iltimosiga binoan). Biroq, uning ikki hamkasbi DD va Tjipto Mangoenkoesoemo bu harakatga jim qarab turolmay, norozilik bildirishdi va buning natijasida, ularning uchchalasi ham Niderlandiyaga surgun qilindi (1913). Shundan soʻng bu uchlik „Uch triada“ deb nom olgan. Soevardi oʻshanda 24 yoshda edi.

## Surgun vaqtida

Niderlandiyadagi surgun vaqtida Soevardi Indoneziyadan kelgan talabalar tashkiloti *Indische Vereeniging* (Hindiston assotsiatsiyasi)da faol ishtirok etgan. 1913 yilda u *Indonesisch Pers-byuro*, „Indoneziya axborot agentligi“ ga asos solgan. Buning natijasi 1850 yilda ingliz tilshunosi Jorj Vindzor Erl va shotlandiyalik huquqshunos Jeyms Richardson Logan tomonidan kiritilgan „Indoneziya“ atamasining birinchi rasmiy qoʻllanilishiga sabab boʻlgan

Aynan shu yerda u keyinchalik oʻzi asos solgan taʼlim muassasasini tashkil etish uchun zarur boʻlgan nufuzli taʼlim sertifikat *"Europeesche Deed"* ni olish uchun taʼlimni oʻrganish orqali mahalliy aholini rivojlantirish orzusini amalga oshirdi. Ushbu tadqiqotda Suvardi Froebel va Montessori kabi bir qator Gʻarb taʼlim arboblarining, shuningdek, Tagor oilasi tomonidan Hindiston taʼlim harakati Santiniketan gʻoyalari unga turtki boʻlgan. Bu gʻoyalar uning oʻz taʼlim tizimini rivojlantirishda asos boʻlib xizmat qildi.

## Taman Sisva

Soevardi 1919 yil sentyabr oyida Indoneziyaga qaytib keldi. Koʻp oʻtmay u akasining tarbiyalanuvchi maktabiga oʻqishga kirdi. Keyin u ushbu oʻqitish tajribasi asosida oʻzi tashkil etishni rejalashtirgan maktab uchun oʻqitish konsepsiyasini ishlab chiqishda foydalangan.1922 yil 3 iyulda u nihoyat Yogyakartadagi Taman Sisva milliy kollejiga asos soldi. Yava taqvimiga koʻra, u hatto 40 yoshga toʻlganida, oʻz ismini Ki Hadjar Dewantara deb oʻzgartirdi. U endi oʻz ismi oldidagi aristokratlik unvonidan voz kechgan. Bu uning odamlarga ham jismonan, ham ruhiy jihatdan yaqin boʻlishi va erkin boʻlishi uchun moʻljallangan.

U foydalanadigan taʼlim tizimidagi shior endi Indoneziya taʼlim doiralarida barcha uchun maʼlum va mashxurdir. Umuman olganda, yava tilidagi shior *ing ngarsa sung tuladha, ing madya mangun karsa, tut wuri handayani deb oʻqiladi.* („oldindagi misol keltiradi, oʻrtadagi dalda beradi, orqadagi qoʻllab-quvvatlaydi“). Bu shior hanuzgacha Indoneziya xalqi taʼlim olamida, ayniqsa Taman sisva kolleji muassasalarida qoʻllanadi.

## Indoneziya mustaqilligi davridagi xizmati

1946 yil 17 avgustda u Indoneziya Respublikasi P. J.M prezidenti tomonidan Mertoyudan Magelang shahridagi Indoneziya politsiya taʼlim maskanining Oliy oʻqituvchisi sifatida tayinlangan.

Indoneziya prezidenti Soekarno davrida, 1956 yilda Ki Hadjar Devantara Indoneziyaning birinchi taʼlim vaziri etib tayinlandi. Keyin, 1956 yil 19 dekabrda u Gadja Mada universitetining Faxriy doktorlik darajasini qoʻlga kiritdi.

Ki Hajar Devantara Indoneziyada taʼlimni rivojlantirishdagi xizmatlari uchun Milliy taʼlim otasi sifatida xalq orasida ham, davlat tomonidn ham tan olingan. Bundan tashqari, uning tugʻilgan kuni sanasi 2 may Milliy taʼlim kuni sifatida belgilangan. Mazkur kun Indoneziya Respublikasi Prezidentining 1959 yildagi 305-sonli Farmonida va unga Indoneziya Milliy Qahramoni unvoni berilganligi bilan tasdiqlangan. Farmon 1959 yil 28 noyabrda tasdiqlangan.

## Vafoti
Ki Hajar Devantara 1959 yil 26 aprelda Yogyakarta shahrida vafot etdi. Uning vafot etgan manzil – Padepokan Ki Hadjar Devantara. Keyin uning jasadi 1959 yil 29 aprelda Taman Vijaya Bratada dafn etish uchun Pendapa Agung Taman Sisvada saqlangan. Uning dafn marosimi Suxarto tomonidan oʻtkazilgan.

## Galereya


Fayl:Ki Hadjar Dewantara Mimbar Umum 18 October 1949 p2.jpg|*Jamoat minbaridagi* portret, 1949 yil 18 oktyabr
Fayl:Ki Hadjar Dewantara, funeral procession (page 114).jpg|Ki Hajar Devantaraning dafn marosimi
Fayl:Ki Hadjar Dewantara, with Sukarno (page 100).jpg|Ki Hajar Dewantara Sukarno bilan
Fayl:Ki Hadjar Dewantara, writing (page 87).jpg|Ki Hajar Dewantara yozmoqda


## Manbalar


## Tashqi havola

* PahlawanIndonesia.com saytidagi profil  Diarsipkan
* Student Park  Diarsipkan da
* (Indonesia) Ki Hajar Devantaraning tarjimai holi  da Diarsipkan