Buyuk ozodlik xartiyasi

**Buyuk ozodlik xartiyasi** (Lotincha: *Magna Cart***a** yoki *Magna Carta Libertatum*) – 1215-yil Angliyada imzolangan muhim hujjatlardan biri. Bu, ayni paytda, dunyo tarixini oʻzgartirgan voqelik sifatida ham qabul qilinadi. Buyuk ozodlik xartiyasi qirolning vakolatlarini qisqartirishga qaratilgan eng dastlabki hujjatlardan biridir. Shu bilan birga, hujjatda baron va ruhoniylarga ayrim yengilliklar berilgan. Jumladan, endi qirol ruhoniylarning erkin sayloviga aralashmaydigan boʻldi. Qirol, shuningdek, oʻz vasallaridan keragidan ortiq toʻlov talab qilolmas va baronlarni oʻzboshimchalik bilan qamay olmas edi. Ritsar, shaharliklar va dehqonlarga ham maʼlum yengilliklar berilgan. 63 moddadan iborat boʻlgan bu hujjatga koʻra, davlat amaldorlarining dehqonlar haq-huquqlarini himoya qilishi, belgilangan miqdordan ortiqcha xizmat va toʻlov talab qilishi taʼqiqlab qoʻyilishi belgilab qoʻyilgan. Ammo hujjatning bu moddasiga deyarli amal qilinmagan. Shunday boʻlsa-da, „Buyuk ozodlik xartiyasi“ bugungi konstitutsiyaviy tuzumga oʻtishdagi ilk qadamlardan biri sifatida qabul qilinadigan ulkan hodisadir.

## Tarixi
Buyuk ozodlik xartiyasining qabul qilinishiga yoʻl ochib bergan omillar Angliyaning Normandiya tomonidan istilo qilinguniga qadar shakllangan edi. 150 yildan buyon tinimsiz davom etib kelayotgan qirol va baronlarning kurashlari qirol Ioann Xll davrida yanada chigallashib ketadi. Baronlarning kuchini sindirish uchun qirol Ioann qoʻlidagi barcha imkoniyatni sinab koʻrishga qaror qiladi. Bundan gʻazablangan baronlar Fransiya bilan boʻlgan urushdan magʻlubiyatga uchragan Ioannga qarshi ochiqdan-ochiq urush qilishga qaror qiladi. Baronlarning maqasadi koʻproq yer-mulk, imtiyoz hamda koʻproq qal’alarni qoʻlga kiritish edi. Baronlar oʻz talablarini yozma ravishda qirolga topshirishga kelishib olgan. Isyonchilar qoʻygan talablari qirol tomonidan rad qilingan taqdirda kuch ishlatishga kelishib olishgan.

## Eʼlon qilinishi
Shu tariqa baronlar 1215-yilda qirol bilan uchrashishadi. Uchrashuvdan soʻng qirol bu talablarni tez orada koʻrib chiqishini va ijobiy qaror chiqarishini aytgan boʻlsa-da, soʻzida turmagan. Bunga javoban baronlar qirolga qarshi isyon koʻtargan. Angliyaning yirik shaharlarini egallab olgan baronlar qirolni bu hujjatni imzolashiga majbur qilgan. Yangi farmonga koʻra, qirolning cheklanmagan hokimiyati bekor qilingan. Shu tariqa qirol va baronlarning vazifasi aniq belgilab olingan. Farmon, ayni paytda, baronlarga juda katta imtiyozlar tortiq etgan. Oddiy xalq esa bu kabi imtiyozlardan mosuvo boʻlib qolavergan. Xususan, dehqonlarning yer bilan birga qoʻldan-qoʻlga oʻtish tizimi davom etavergan.
Oddiy fuqarolardan koʻproq yuqori tabaqa vakillarining huquqlarini oʻzida jamlagan hujjat qirol vakolatlarini baronlar va ruhoniylar foydasiga cheklab qoʻygan edi.

„Buyuk ozodlik xartiyasi“ning 39-moddasi eng muhim qismlaridan biridir. Bu modda bugungi kundagi qonunchilik asoslarining tamal toshini qoʻyganligi bilan ham ajralib turadi. Bu moddada shunday deyilgan:

Ioann qirol vakolatlarining qisqartirilishga qaratilgan bu hujjatni tasdiqlashdan boshqa chorasi qolmagan. hujjatda mamlakatdagi 25 baronning qarori qirol farmonidan ustun ekanligi belgilab qoʻyilgan. Ammo keyinchalik bu hujjatga tomonlarning amal qilmaganligi tufayli papa Inokentiy lll tomonidan bekor qilingan. Bu holat „Birinchi baronlar urushi“ga sabab boʻlgan.

## Natijalari
U davrga qadar hokimiyat mutloq qirolga tegishli degan qarash hukmron edi. „Buyuk ozodlik xartiyasi“ qabul qilingandan soʻng hokimiyatni asosan Lordlardan tiborat parlament va qirol tomonidan boshqarila boshlandi. Bu holat cherkov va qirolning mutloq hukmronligiga katta zarba boʻlgan edi.

## Manbalar