open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Predmet

**Predmet**, narsa— inson faoliyati va bilishi jarayonida obyektiv borliqdan alohida ajratib olingan butun bir narsa. U moddiy (organizm, galaktika, elektromagnit maydoni va hokazo) va ideal (matematik formula, konseptual obraz) boʻlishi mumkin. Gap bu yerda biror fanning tekshirish obyekti ustida borishi nazarda tutiladi. Mas, falsafaning P.i, fizikaning P.i va hokazo Mantiqda fikrimiz nimaga qara-tilgan boʻlsa, u ham P. deyiladi; shu maʼnoda muhokama, tushuncha, xulosani ham P. deb hisoblash mumkin.

P. atamasi jonli muloqotda narsa, jism, obyekt maʼnosida ham ishlatiladi.

## Manbalar
Prezentatsiya

**Prezentatsiya** yoki **taqdimot** ( — taqdim etish) — yangidan yaratilgan, tuzilgan muayyan narsaning rasmiy taqdim etilishi.
Prelyudiya

**Prelyudiya**, prelyud ( — oldindan ijro etib koʻraman) — cholgu pyesa. Dastlab musika asari ol-didan (lyutnya, klavesin yoki organda) ijro etiladigan badiha harakteridagi kichik muqaddima. 18-asrdan erkin shakldagi mustaqil pyesaga aylandi (mas, I.S.Baxning organ uchun P.lari), shuningdek, turkumli shakldagi baʼzi cholgʻu asarlar (syuita, P.-fuga) tarkibiga mukaddima pyesa sifatida kiritildi. 19-asrdan koʻpincha P. yoki P. va fuga turkumlariga (odatda, 24 tadan) birlashtiriladi (mas, F.Shopen, A. Skryabin, K. Debyussi, D. Shostakovich va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan G. Mushel, B. Giyenko va boshqa fortepiano uchun P.lar yaratgan.

## Manbalar
Premchand

**Premchand** (taxallusi; asl ism-sharifi Dhanpatray Shrivastav) (1880.31.7, Lamhiy — 1936.8.10, Banoras) — hind yozuvchisi va publitsisti. Hindiston taraqqiyparvar yozuvchilar uyushmasi (1936)ning asoschilaridan biri. Urdu va hind tillarida ijod qilgan. Ijodi 20-asrning ilk yillaridan boshlangan. Asarlarida xalqning siyosiy uygʻonish jarayoni, uning ijtimoiy haqhuquklari va mamlakat ozodligi uchun kurashi aks etgan. Dastlabki hikoyalar toʻplami "Vatan dardi" (1909) siyosiy dolzarb mavzuda boʻlgani sababli musodara qilingan. Soʻnggi roman va xikoyalarida badiiy maxrrati eng takomiliga yetgan. "Qismat" ("Gaodaan", 1936) romani mashhur. P.ning baʼzi asarlarida Maxatma Gandining taʼsiri bor.

P. urdu va hind tilida 40 ga yaqin hikoyalar toʻplami, 13 roman, qissa, bir qancha pyesa va publitsistik maqolalar hamda tarjimalar muallifi: "Sevgi maskani" ("Premashram", 1922), "Nirmala" (1923), "Najot" ("Gʻaban"), "Jang maydoni" ("Karmabhumiy", 1932) va boshqa Asarlari turli tillarga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Jang maydoni", "Fidoyi", 2003).

## Manbalar
* Bir kelin hikoyasi [hikoyalar toʻpla-mi], T., 1973; Rama haqida qissa, T., 1970; Najot [roman], T., 1975.

## Adabiyot
* Balin V., Premchand — novellist, L., 1973; Premchand. Biobibliograficheskiy ukazatel, M., 1962.

Ansoriddin Ibrohimov.
Premyera

**Premyera** (frans. premure — birinchi) — spektakl, estrada, sirk tomoshalari, yangi kinofilm (telefilm) ning birinchi bor ommaviy namoyish qilinishi. 

## Manbalar
Preparat

**Preparat** (lotincha praeparatus — tayyorlangan) — 1) ichiladigan tayyor dorilar; 2) kimyoviy tadqiqotlar uchun tayyorlangan moddalar; anatomik, gistologik va boshqa tadqiqotlar uchun tayyorlangan hayvon yoki oʻsimlik organizmining qismlari; 3) lab. yoki fabrikada tayyorlangan kimyoviy yoki farmatsevtik mahsulotlar.

## Manbalar
Prerafaelitlar

**Prerafaelitlar** (yun. rgaye — ol-din va Rafael) — 19-asr 2yarmida oʻrta asrlar va Rafaelgacha boʻlgan Ilk Uy-gʻonish davri sanʼatidagi samimiylik, poklikni eʼtirof etib, akademizmga qarshi chiqqan ingliz rassomlari va yozuvchilar. 1848-yilda "Prerafaelitlar birodarligi"ni tashkil qilgan (D.G.Rossetti, J.E.Milles, X.Xant va boshqalar). P. hayotni, oʻzidan, naturadan rasm ishlashga daʼvat qilgan; hayotni goʻzallashtirishga boʻlgan intilishi ijodda borliqni uslublashtirish va mayda k,ismlarigacha aniqishlanadigan bezakdorlikning hukmronligiga olib keldi. Mas, U. Morris hissiz mashina ishlab chiqarishga qarshi jonli qoʻl mehnatini yaratishga harakat qildi. P. gʻoyalari va amaliyoti adabiyotda simvolizm (U.Pater, O.Uayld) va tasviriy hamda amaliy bezak sanʼatida modern (O.Byordsli va boshqalar)yoʻnalishiga turtki berdi.

## Manbalar
Presstij

"PRESSTIJ" — ishbilarmon va tad-birkorlarning haftalik reklama jur-nali. Toshkentda 1995-yildan rus tilida nashr etiladi. Muassislar; "Mir ekonomiki i prava" nashriyot uyi va "Colik va bojxona xabarlari" gazetasi. Haftaning har dushanba kunlari 96 sahifada chop etiladi. Asosan, ishbilarmonlik, tijorat xabarlari, reklama eʼlonlari, maslahatlar, tovar bozorlari va birja koʻrsatkichlari haqida maʼlumotlar, xizmatlar turlari, ishlab chiqarish mahsulotlari, ofis xizmati va boshqa haqida eʼlonlar beriladi. Bundan tashqari, "P." markasi ostida "Chastniy sektor", "Presstij TV", "TV plyus" ilovalari ham chop etiladi.

## Manbalar
Preriyalar

**Preriyalar** (frans. prairie, lot. pratum — oʻtloq) — Shimoliy Amerikada, asosan, boshoqdosh oʻsimliklardan iborat oʻtloqlar. Kanadaning janubidan Meksika togʻlarigacha tarqalgan. Oʻzlashtirilmasdan oldin Shimoliy Amerikada 1 mln. km² dan, Kanadada 2 mln. km² dan koʻproq maydonni egallagan. Oʻsimlik qoplamida Yevrosiyo choʻllaridagi singari, asosan, sovuqqa va qurgʻoqchillikka chidamli, chim hosil qiluvchi boshoqlilar dominantlik qiladi. P.ning asosiy qismi sharqda oʻzlashtirilib, makkajoʻxori va bugʻdoy ekiladi; gʻarbda yaylov sifatida foydalaniladi. P.ning tabiiy oʻsimliklari Kanadada saqlanib qolgan; odam tomonidan kam oʻzgartirilgan qolda AQSH dagi milliy bogʻlarda (Janubiy Dakota shtati) koʻrish mumkin. P. uchun xos hayvonlar (yaylov iti, krradum, butu, koyot, bizon) ham milliy bogʻlarda saqlanib qolgan.

## Manbalar
Presto

**Presto** (ital. presto — tez, jadal) — musiqada juda tez surʼat. 17-asrdan maʼlum. 18-asrdan koʻproq klassik simfoniya (sonata) turkumlarining yaku-niy (final) qismlarida ham opera uvertyuralarida qoʻllanadi.

## Manbalar
Pretor

**Pretor** (lotincha: praetor — oldinda boruvchi) — Qad. Rimda dastlab oliy mansabdor shaxs, soʻngra miloddan avvalgi 367 yildan (yoki 366 dan) konsulning kichik hamkasabasi. Miloddan avvalgi 242 yildan ikki P. saylangan: biri Rim fuqarolari oʻrtasida sudlov ishlarni olib borgan, boshqasi esa — fuqarolar bilan oʻzga yurtliklar (xorijiylar) oʻrtasidagi nizoli masalalarni koʻrgan.

## Manbalar
Press-qolip

**Press-qolip** — keramika, metall, plastmassa, rezina va boshqa materiallarni presslash yoʻli bilan maʼlum shakldagi hajmiy buyum (zagotovka)lar olishga moʻljallagan moslama. Dastaki, yarim avtomatik; olinadigan, yarim olinadigan, muqim (statsionar); ajratish tekisligi gorizontal hamda vertikal xillari bor. Press-qolipda bir yoki bir necha shakl boʻshliqlari boʻlishi mumkin. Ichi hovol buyumlarni tayyorlashda ularning ichki boʻshliqlariga puanson (sterjen)lar bilan shakl beriladi. P.-q. uglerodli yoki legirlangan poʻlat, rangli metallarning qotishmalari, gips va boshqalardan tayyorlanadi. Material va olinadigan zagotovkaga qarab, P.-q.da maʼlum temperatura saqlanadi. Buning uchun plita teshigi orkali keltiriladigan bugʻ yoki issiq suv, elektr qizdirish elementlari va boshqalardan foydalaniladi. P.-q. ichki yuzasi yuqori anikdikda silliklanadi, pardozlanadi va xrom eritmasi bilan krplanadi. P.-q. avtomobilsozlik, radiotexnika, elektrotexnika sanoatlarida, sanitariya texnikasi jihozlari tayyorlashda keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Pretoriya

**Pretoriya** - JARning poytaxti. Apis daryosi sohilida, oʻrtacha 1738 m balandlikda. Transvaal provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 526 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yanvar (eng issiq oy)ning oʻrtacha temperaturasi 21,4°, iyul (eng sovuqoy)niki 10°. P. — transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning qora metallurgiya sanoati markazi. Shahar ishchilarining deyarli yarmi metallurgiya kombinatida ishlaydi. Mashinasozlik va metallsozlik (tayyor kismlardan avtomobil yigʻish, velosipedlar va elektr ji-hozlari ishlab chiqarish), kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat, tamaki, sement, oynashisha, poligrafiya sanoati korxonalari, shahar yaqinida ferrovanadiy ishlab chikariladigan zavod bor. P. yakinidan olmos va temir rudalari qazib olinadi.

P. 1855-yilda burlar qalʼasi sifatida bunyod etilgan va burlarning siyosiy arbobi M. Pretorius nomiga qoʻyilgan. 1860-yildan Transvaal burlar respublikasi poytaxti. 1910-yildan JanubiyAfrika Ittifoqi, 1961-yildan JAR poytaxti. P.dahukumatidoralari, banklar, kompaniyalar joylashgan. Universitet, ilmiy tadqiqot institutlari, muzeylar, hayvonot bogʻi, rasadxona, kutubxonalar, teatrlar, kartinalar galereyasi va hokazo bor.

Copy

## Manbalar
Preferensiya

**Preferensiya** (lot. praeferentia – afzal koʻraman) – biror bir faoliyat turini qoʻllab quvvatlash uchun ayrim davlatlar, korxonalar, tashkilotlarga beriladigan afzalliklar, imtiyozlar. Soliqlarni kamaytirish, bojxona bojlaridan tashlamalar, toʻlovlardan ozod qilish, imtiyozli kreditlar taqdim etish shakllarida amalga oshiriladi. Preferensiya davlat tomonidan beriladi va aniq manzilli harakterga ega boʻladi. Davlatlararo munosabatlarda Preferensiya ham oʻzaro, ham bir tomonlama tartibda boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Press

**Press** (lotincha: rgesso — bosaman, ezaman) — materiallarga bosim bilan zarbsiz (statik) ishlov berish uchun moʻljallangan mashina. Temirchilik-shtamlash ishlab chiqarishning asosiy vositasi. Dastaki vintli P. 15—16-asrlarda hunurmandchilik ishlari (moy ajratish, uzum ezish va boshqalar)da ishlatilgan. Keyinchalik (17—18-asrlarda) metall ishlashda, xu-susan, tanga pul zarb qilishda, soʻngra temirchilik-shtamplash ishlarida keng tarkaldi.

P.ning gidravlik, mexanik va gidromexanik xillari bor. Ular krivoshipli yoki ekssentrikli, vintli, tirsakli, reykali va richagli; vertikal va gorizontal xillarga boʻlinadi. Pokovkalarni shtamplashda avtomatlashtirilgan P.dan foydalaniladi.

P. sanoatning turli tarmoklarida metall, plastmassalar, rezina, qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat mahsulotlariga ishlov berishda jismlarning shaklini oʻzgartirish (bolgʻalashshtamplash), boʻlak-boʻlak yoki kukunsimon materiallarni biriktirish (briketpash), yumshoq moddalarning haj-mini kichraytirish (paketlash), detallarni biriktirish (qarang Payvandlash), turli agregat xrlatdagi jismlarni birbiridan ajratish, me-tallarning mexanik xossalarini si-nash va boshqa ishlarda qoʻllanadi. Bundan tashqari, P.larda tikuvchilik mahsulotlari dazmollanadi, faneraga turli shakl beriladi, yigʻish operatsiyalari bajariladi, metallar mexanik sinovdan oʻtkaziladi. Hajmiy shtamplash uchun moʻljallangan yirik P.larning eng yuqori bosim kuchi — 750 MN gacha, list metarial uchun — 1500 MN.

## Manbalar
Pretsipitat

**Pretsipitat**, dikalsiy fosfat digidrat, CaHPO4-2H2O — fosforli mineral oʻgʻit. Oq yoki och kulrang kukun. Mushtlanib qolmaydi, yaxshi sochiladi. Fosfat kislotani ohak suti yoki boʻr yordamida choʻktirib olinadi. Tarkibida 25 dan 38% gacha P2O5 bor. Suvda erimaydi, lekin tarkibida oʻsimlik oʻzlashtira oladigan, sitrat eritmasida eriydigan dikalsiyfosfat holatidagi fosfori bor. P. hamma tuprokdar va barcha ekinlar u chun asosiy oʻgʻit sifatida plug yoki Quyosh(Oy) kultivator yordamida maʼlum chukurlikka soli-nadi. Samaradorligi jixatidan superfosfatam qolishmaydi. Chorvachilikda boʻrdoqiga boqiladigan choʻchqa va parrandalar ratsionida kalsiy va fosforli mineral qoʻshimcha sifatida ozuqa P. qoʻllanadi. Tarkibida 46— 48% P2O5 bor. Uning tarkibidagi fosforning 83%ga yaqin miqdori hayvonlarda qazm boʻladi.

## Manbalar
Pretsipitatsiya

**Pretsipitatsiya** (lotincha— pastga tez tushish), choʻkish — serologik reaksiya; antigenlar komleksining antitelolar bilan choʻkma hosil qilishi. Bemor yoki vaksina yuborilgan kishilar, shuningdek, immunlangan hayvon qon zardobidagi antitelo miqdorini aniqlashga imkon beradi. Pretsipitatsiya immunodiagnostikada bir qator infeksion kasalliklarga (kuydirgi, difteriya va boshqalar) diagnoz qoʻyishda, shuningdek, sud tibbiyotida qon, aʼzo yoki toʻqimaning kimga taalluqli ekanligini aniqlashda va boshqa hollarda qoʻllanadi.

## Yana qarang
* Serologiya

## Manbalar
Nikolay Prjevalskiy

**Nikolay Mixaylovich Prjevalskiy** [1839.31.3, Smolensk gubernyasi Kimorovo qishlogʻi — 1888.20.10, K,irgʻiziston, Prjevalsk (hozirgi Qoraqoʻl)] — rus sayyohi va geografi, Markaziy Osiyo tadqiqotchisi, generalmayor (1886), 1867—69 yillarda Ussuri oʻlka-siga, 1870—73 yillarda Mongoliya, Xi-toy va Tibetga ekspeditsiya uyushtirgan. 1876—85 yillarda Markaziy Osiyoga 4-marta ekspeditsiyaga borgan. P. oʻzi tekshirgan hududlarning relyefi, ikli-mi, dare va koʻllari, oʻsimliklari va hayvonot dunyosini tavsiflab bergan. Markaziy Osiyodagi asosiy togʻ tizmalarining yoʻnalishini aniklagan. Ek-speditsiyalar davrida zoologiya, botanika va mineralogiyaga doir kolleksiya va etnografiyaga tegishli maʼlumotlarni toʻpladi. Podsho hukumati Oʻrta Osiyo hududlarini bosib olishda P. toʻplagan maʼlumotlardan unumli foydalangan. P. asarlari koʻpgina xorijiy tillarga tarjima qilingan. Markaziy Osiyo va Alyaskadagi bir nechta tabiiy obʼyektlar, bir qancha hayvon va oʻsimlik turlari P. nomi bilan atalgan.

## Yana qarang

* Prjevalskiy oti

## Manbalar
* Puteshestviye v Ussuriyskom kraye, 1867—69 gg., M., 1947 (qayta nashri); Mongoliya i strana tangutov. Trexletneye puteshestviye v Vostochnoy nagornoy Azii, t. 1—2, 1946; Ot Kuldji za TyanShan i na Lobnor, M., 1947; Iz Zaysana cherez Hami v Tibet i na verxovya Jeltoy reki, M., 1948; Ot Kyaxti na istoki Jeltoy reki. Issledovaniye severnoy okraini Tibeta i put cherez Lobnor po basseynu Tarima, M., 1948.

## Adabiyot
* Gavrilenko V. M., Russkiy puteshestvennik N. M. Prjevalskiy, M., 1974.
Prjevalskiy oti

**Prjevalskiy oti** (, ) — otlar turkumiga kiradigan toq tuyokli hayvon, otlarning hozirgacha saqlanib qolgan haqiqiy yovvoyi turi. Markaziy Osiyoda N. M. Prjevalskiy tomonidan topilgan (1879-yil) va tavsiflab berilgan. Boʻyi past, kallasi katta, boʻyni kalta va yoʻgʻon, Aygʻirining yagʻrin balandligi 125—135 sm, gavdasi uz. 230 sm gacha, oyoklari ingichka, vazni 300&nbsp;kg gacha. Biyasi aygʻiridan kichikroq. Yoli qisqa va tik turadi, peshona yoli yoʻq. Tuyey — saman, yoli va dumi toʻq qora va kalin, 5—20 ta biya uyur boʻlib yashaydi. Ularni bitta ay-gʻir boshqaradi va himoya qiladi. Juda ehtiyotkor. Choʻl oʻsimliklari bilan oziqlanadi. Boʻgʻozlik davri 11 oy, 1—2 ta bola tugʻadi. Shim.Gʻarbiy Xitoy va Mongoliya (Jungʻoriya) choʻllarida yashagan. Oxirgi marta uni 1967 va 1969-yillarda uchratishgan. Qoʻlga qiyin oʻrga-nadi. Uy otlari bilan duragaylari nasl berish qobiliyatiga ega, eshak va zeb-ralar bilan chatishtirib olingan duragaylari avlod bermaydi. Prjevalskiy oti yovvoyi otlarning yagona turi sifatida muhofaza qilinadi. Jahondagi qoʻriqxona va hayvonot bogʻlarida, jumladan, Askaniyanova qoʻriqxonasida Prjevalskiy oti boqiladi.

## Manbalar
Priapulidlar

**Priapulidlar** (Priapuliada) - tuban chuvalchanglar guruhi. Uzunligi 2&nbsp;mm dan 10 sm gacha. Gavdasi chuvalchangsimon, gavda boʻshligʻi parenxima bilan toʻlgan. Gavdasining oldingi qismi — hartu-mi maxsus muskullar yordamida ichkarigatortib olinadi. Ichagi toʻgʻri, ogʻiz va anal teshiklari rivojlangan. Qon aylanish sistemasi yoʻq. Ayirish organlari protonefridiylar. Nerv sistemasi xalqum atrofi nerv halqasi va qorin nerv stvolidan iborat. Ayrim jinsli. 7 uruqqa mansub 11 turi iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Yirtqich, suv tubidagi uyalarda yashaydi.

## Manbalar
Prefiks

**Prefiks** ( — old tomonga mahkamlab qoʻyilgan) — affikslarning bir turi; oʻzak oldidan qoʻshiladigan soʻz yasovchi qoʻshimcha. Prefiks uzbek tili uchun xos emas. Oʻzbek tilida qoʻllanadigan *ba-*, *be-*, *bo-*, *no-*, *ser-* kabi Prefikslar fors tilidan kirib kelgan, *anti-*, *kontr-*, *sub-*, *super-* kabilar esa baynalmilal Prefikslardir. Mas, badavlat, bedavo, boodob, notoʻgʻri, serfarzand; antiinsoniy, kontrhujum, submahsulot, superyutuq va boshqa 

## Yana q.

* Suffiks
* Tilshunoslik

## Manbalar
Preformizm

**Preformizm** (lot. praeformo — ol-dindan hosil qilaman) — organizm jinsiy hujayralarida embrionning rivojlanishi va undan hosil boʻladigan organizm xususiyatlarini oldindan belgilab beradigan moddiy tuzilmalarning boʻlishi toʻgʻrisidagi taʼlimot. Pre-formistik qarashlar tarixan uzoq vaqt davomida shakllangan. Dastlabki mikro-skopistlar (Ya. Svammerdam, M. Malpigi, A. Levenguk va boshqalar) fikricha, tuxum (ovizm) yoki urugʻ (animalkulizm) hujayrada barcha organlar batamom shakllangan, juda kichik murtakcha mavjud; rivojlanish fakat murtak qismlarining yi-riklashuvidan ibo-rat. Tuxum yoki urug hujayrani 1-oʻringa qoʻyishiga koʻra, preformistlarni ovistlar va animalkulistlarga ajratish mumkin. Preformistlar ilgari surgan gʻoya manti-qiy jihatdan kreatsionistlarning tirik organizmlarni xudoning oʻzi yaratganligi toʻgʻrisidagi gʻoyasiga yaqin keladi (qarang Kreatsionizm). Preformis-tik qarashlarni keyinchalik hayotning oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi va boshqa gʻoyalarning muxoliflari (A. Gal-ler, Sh. Bonne, L. Spalansani va boshqalar) rivojlantirishdi, 18-asrning 2yarmidan boshlab organizm rivojlanishidagi izdan chiqishlar, ota-ona belgilarining irsiylanishi, organlar re-generatsiyasi toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplanib borishi bilan rivojlanishda yangi belgilarning muayyan tartibda hosil boʻlishi toʻgʻrisidagi taʼlimot — epigenez shakllandi. T. Mopertyui, J. B. Byuffon, ayniqsa, K. Volf to-vuq tuxumi va oʻsimlik murtagining rivojlanishini kuzatish asosida bu taʼlimotni yoqlab chiqishdi.

19-asrning 2yarmida urugʻlanish va hujayra boʻlinishi (mitoz)nnt mo-qiyati ochib berilishi hamda irsiyat va rivojlanish mexanizmlarining hujayra yadrosidagi xromosomalar bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi taʼlimot paydo boʻlishi bilan preformistik qarashlar yana qaytadan yuzaga chiqa boshlaydi. Rivojlanishni faqat tashqi sharoit taʼsiri (ektogenez) yoki moddiy boʻlmagan omil bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi (vitalizm) epigenetik gʻoyalar asossiz ekanligi isbot qilindi. 19-asrning oxirida organizm tuzilishi va rivojlanishi hujayra yadrosi bilan bogʻliqligi, xromosomalarning individualligi, ularning urugʻlanish va belgilarning irsiylanishidagi ahamiyati toʻgʻrisidagi taʼlimot ham oʻz mohiyatiga koʻra dastlab preformizmga yaqin edi. 20-asr oʻrtalarida genlar kimyoviy tabiatining aniqlanishi, irsiy axborotning saqlanishi va irsiyatga berilishi mexanizmining aniqlanishi bilan P.ning koʻp asrlik va qaramaqarshiliklarga boy tarixi ham bar-ham topdi.

## Manbalar
Ilya Prigogine

**Ilya Prigogine** (1917.25.1, Moskva — 28.5.2003, Brussel) — belgiyalik fizik va fizik-kimyogar. Belgiya qirollik akademiyasi aʼzosi (1953) va prezidenti (1969-yildan). Fizika va kimyo xalqaro instituti (Solve, Belgiya, 1962-yildan), Texas universiteti (AQSH)dagi statik mexanika va termodinamika ilmiy tadqiqot mar-kazi (1967-yildan) direktori. Ilmiy ishlari nomutanosib jarayonlar termo-dinamikasi va statistik mexanikasiga oid. Nomutanosib jarayonlar nazariya-sining asosiy teoremalaridan biri (Prigojiy teoremasi)ni ishlab chik,qan. Nobel mukofoti laureati (1977).

## Manbalar
Primatlar

**Primatlar** (Primates) — yuksak sut emizuvchilar turkumi. P. ajdodlari qadimgi hasharotxoʻrlar. 200 dan ortiq turi bor, 2 ta kenja turkum: chala maymunlar, haqiqiy maymunlarga boʻlinadi. Uzunligi 13—15 sm dan (sichkrnsimon lemur, 1,75 m gacha va undan uzunroq (gorilla). Vazni 60 g dan 180 kg va undan ortiqroq. P.ning tuzilishi ular aj-dodlarining daraxtda yashaganligidan dalolat beradi. Ular, asosan, 5 barmoqli; bosh barmogʻi boshqasiga qaramaqarshi qoʻyilgan; oldingi oyoklari juda harakatchan. Koʻpchilik P.ning tirnoqlari yassi; kaft va tovoni terisida har bir hayvonning oʻziga xos chiziqlar boʻladi. Badani har xil rangli yung bilan qoplangan. Koʻpchilik turlarining dumi bor. Bosh miyasi, eshitish va koʻrish organlari yaxshi, hid bilish organi kucheiz rivojlangan. Katta yarim sharlar sirtida egatchalar va pushtachalar bor; bosh miya yarim sharlari poʻstloq qismining ensa (koʻrish boʻlagi), peshona va chakka (muskul harakati va ovoz apparatini boshqaradigan markazlar) hamda tepa va oldingi assotsiativ zo-nalar ayniqsa, yaxshi rivojlangan. Miya hajmining yiriklashuvi va oldingi oyoklar funksiyasining murakkablashuvi jagʻlarning qisqarib, bosh qismining yuzga nisbatan kichrayishiga olib kelgan. Asosan, tropik va subtropik oʻrmonlarda tarqalgan. Gala yoki oila boʻlib hayot kechiradi. P. ancha mu-rakkab xatti-harakatlar, imo-ishora va ovozlar yordamida oʻzaro muloqot qiladi. Asosan, kunduzi hayot kechiradi. Aralash, koʻproq oʻsimlik bilan oziqlanadi. Yil davomida koʻpayadi, 1—3 tadan bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 4—10 oy. Sut bezlari 1 juft, 20—30 yil umr koʻradi. Yashash sharoitining oʻzgarishi tu-fayli soni tez kamayib bormoqda. 62 turi va kenja turlari Xalqaro qizil kitobga kiritilgan. 

## Manbalar
Primitiv

**Primitiv** (lot. primitivus — birinchi, eng dastlabki)— sanʼat taraqqiyotining ilk davrida yaratilgan asar. "P." tushunchasi 18—19-asrlar estetika va sanʼatshunosligida sanʼat taraqqiyotining "goʻdaklik" va "etuklik" bosqichlarini qaramaqarshi qoʻyilishidan yuzaga kelgan. P. (ayniqsa, 18-asrdan) hukmron uslub asarlari bilan qiyoslanganda obraz tuzilishining yaxlitligi va sodda koʻrinishining yaqqol koʻzga tashlanishi bilan oʻziga jalb qilishi mumkin. Zamonaviy sanʼatshunoslikda P. baholash maʼnosini butunlay yoʻqotgan, soʻnggi oʻrta asarlar sanʼati, ibtidoiy tuzum xususiyatlarini saqlagan xalklar sanʼati, muntazam badiiy taʼlim olmagan ustalar ijodiga, shuningdek, oʻta shartli ravishda primitivizm vakillari asarlariga nisbatan ishlatiladi.

## Manbalar
Primitivizm

**Primitivizm** - XIX asr oxiri XX asr boshlarida yuzaga kelgan avangard sanʼat oqimi; badiiy vositalarni soddalashtirish va primitiv shakllar (ibtidoiy davr, madaniy jihatdan rivojlanmagan xalqlar sanʼati, xalq ijodi hamda bolalar rasmi)ga murojaat etuvchi yoʻnalish. Rassomlarning zamonaviy voqelikdan noroziligi natijasida hayotdan qochib sanʼatning ilk davrlariga qaytishi primitivizmning keng tarqalishini taʼminladi. Primitivizm hamma xalqlar sanʼatida mavjud. Primitivizm shuningdek, sanʼatga daxldor boʻlgan, biroq, professional taʼlim olmagan, xalq ichidan chiqqan havaskor rassomlarning uslubini ham ifodalaydi. Primitivizm yangi dunyo madaniyatidan holi boʻlgan, undan "sof" sanʼat sifatida targʻib qilindi. AQShda sodda portret va maishiy rasmlar, Rossiyada lubok shu yoʻnalishdagi asarlardir. Anri Russo (Fransiya), N. Pirosmanashvili (Gruziya), I. Generalich (Xorvatiya) va boshqalarning asarlari borliqni erkin, bolalarcha sodda idrok etishi bilan diqqatga sazovor. Primitivizm professional ijodkorlar (P. Gogen, N. S. Goncharova, M. F. Larionov va boshqalar) uslubiga ham taʼsir koʻrsatgan.

Oʻzbekistonda primitivizm XIX asr 2-yarmida mahalliy xalq sanʼati vakillari (Axmad Donish, Usta Shokirboy, S. Pochayev, N. Hafizov va boshqalar) ijodida aniq seziladi. XX asrning 70—80-yillaridan bu sanʼatga qiziqish ortdi.

## Manbalar
Prinston universiteti

**Princeton universiteti** — AQShning yirik oʻquv va ilmiy markazlaridan biri. 1746-yil kollej sifatida Princeton shahri (Nyu-Jersi shtati)da tashkil etilgan, 1896-yildan universitet maqomiga ega boʻlgan. Kollejda Woodrow Wilson (1902—1910-yillarda universitet rektori, 1912—1921-yillarda AQSh prezidenti) oʻqigan. Texnika va fizikamat, fanlari, aeronavtika va kosmik tadqiqotlar boʻyicha yirik oʻquv va ilmiy tadqiqotlar markazi hisoblanadi. Fizika, matematika, geologiya, geofizika, biologiya, kimyo, iqtisodiyot, falsafa, siyosatshunoslik, psixologiya, sotsiologiya, din, roman tillari va adabiyoti, german tillari va adabiyoti, jismoniy tarbiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 6 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi. Kutubxonalarida 2 milliondan ortiq asar saqlanadi. Princeton universiteti „Ivy League“ („Pechaklar ittifoqi“) aʼzosi hisoblanadi.

## Manbalar

## Havolalar

*
Printer

**Printer** — kompyuterda matn yoki grafik (rasm, sxema) tarzidagi maʼlumotlarni qogʻozga chiqarish (chop qilish) uchun moʻljallangan bosish qurilmasi. Maʼlumotlar qogʻozga (baʼzan, plyonkaga) oq-qora yoki rangli tarzda chop qilinishi mumkin. Shu jihatdan printerlar bir-biridan farq qiladi. Ularning koʻp turlari mavjud, lekin matritsali, purkagichli va lazerli turlari keng tarqalgan. Matritsali printerlarda bosiladigan maʼlumotlar nuqtalar majmui (kombinatsiyasi) dan hosil boʻladi. Shu tufayli, ularning bosish sifati purkagichli va lazerli printerlarnikiga nisbatan pastroq boʻladi. Purkagichli printerlarda maʼlumotlar maxsus „siyoxdonlar“ yordamida, yaʼni boʻyoq (siyoh) tomchilarini purkash yoʻli bilan qogʻozga bosiladi. Lazerli printerlar maxsus lazerli qurilma yordamida oq-qora yoki rangli qilib bosish imkoniga ega. Bunday printerda bosilayotgan nusxalar sifatli boʻlib chiqadi.

## Manbalar
Prizren

**Prizren** — Serbiyadagi shahar, Kosova va Metoxiya oʻlkasida. Prizrenska-Bistritsa daryosi boʻyida. Aholisi 300 ming kishi (2001). Hunarmandchilik markazi, rangli metallardan turli buyumlar ishlab chiqarish, yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan, gilam toʻqiladi. Ipak gazlama, koʻn-teri, vinochilik korxo-nalari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan cherkov (10—14-asrlar), mayejidlar (16— 17-asrlar) sakdangan.

## Manbalar
Prinsipat

**Prinsipat** (lotincharppIraShv, princes — birinchi; rahbar) — Qad. Rimda quldorlik monarxiyasi shakli; unda respublika muassasalari saqlanib qoladi, biroq hokimiyat amalda bir kishi — prinseps (senatorlar roʻyxatida birinchi) qoʻliga oʻtgan. P. tizimi miloddan avvalgi 27 yildan milodiy 193 yilgacha mavjud boʻlgan.

## Manbalar
Pripyat

**Pripyat** (, ) — Belarus va Ukrainadagi daryo. Dneprning oʻng irmogʻi (Kiyev suv omboriga quyiladi). Uzunligi 775&nbsp;km, havzasining maydoni 114,3 ming km². Daryoning koʻp qismi Polesye pasttekisligidan oqib oʻtadi. Dekabrda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan — Stoxod, Stir, Gorin, Ubort, Uj, chapdan — Yaselda, Lan, Sluch, Ptich. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 460 m³/sek. Quyilish jo-yidan 500&nbsp;km da kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. Baliq ovlanadi. Pripyat boʻyida Pinsk, Petrikov, Mozir, Narovlya, Chernobil shaharlari joylashgan. Pripyat Dnepr—Bug kanali orqali Bug daryosi bilan va Dnepr — Neman kanali orqali esa (Shchara daryosi orqali) Neman daryosi bilan bogʻlangan.

## Manbalar
Pristan

**Pristan** — Bu Bandargoh. Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar (1958-yildan). Nukus shahar Kengashiga qarashli. 1958-yil 16-aprelda asos solingan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Nukus (8&nbsp;km). Amudaryoda transportning rivojlanishi natijasida vujudga kelgan. Aholisi 15,7 ming kishi (2002). Temir-beton va duradgorlik buyumlari ishlab chiqariladi. Aroq-vino zavodi, umumiy taʼlim maktablari, klub, madaniyat uylari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

## Manbalar
Pristli Jozef

PRISTLI (Priestley) Jozef (1733.13.3, Fildxed, Yorkshir — 1804.6.2, Nortamberlend, Pensilvaniya, AQSH) — ingliz faylasufi, kimyogari, deizm tarafdori. 1794-yil AQSH ga muxrjir boʻlib ketgan. "Materiya va ruh toʻgʻrisida tadqiqotlar" asari (1777)da tabiatning moddiyligi, ruh materiyaning xususiyati ekanligi toʻgʻrisidagi gʻoyalarni ilgari surgan. D. Gartlining assotsiatsiyalar toʻgʻrisidagi taʼlimotini rivojlantirgan. Kislorodni kashf etgan (1774), vodorod xlorid va ammiak hosil qilgan (1772— 74). Nafas olishchiqarish tufayli bu-zilgan havoni yashil oʻsimliklar "to-zalaydi", deb koʻrsatib oʻtgan. Flogiston nazariyasini himoya qilgan.

## Manbalar
Pritam Amrita

**Pritam Amrita** (1919.31.8, Panjob, Gujranvala shahri) — hind shoirasi, adi-basi. Panjobi, hind tillarida ijod qiladi. Ijodining dastlabki davrida R. Tagor shaxsiyati va ijodining taʼsiri kuchli boʻlgan. Dastlabki sheʼriy toʻplamlari — "Sovuq nurlar" (1935) va "Amrita toʻlqinlari" (1936). Hozirgi hind adabiyotining eng nomdor vakillaridan boʻlgan. P. 60 dan ortik, asar (jumladan, 20 dan ortiq sheʼr, doston va qoʻshiklar toʻplami 30 dan op-tik, roman va qissalar), 200 dan ortik hikoya va ocherklar muallifi. Adi-baning asarlari 30 dan ortiq tillarga tarjima qilingan va nashr etilgan. P. sheʼrlari rus tilida 1957-yildan beri nashr etiladi: "Qora gul" (1971, Toshkent), "Qalblar asrori" (1977, Olma-ota) va boshqa P. butun ijodiy faoliyati davomida "ayollar mavzui" bilan qiziqqan va hozirgi insonning maʼnaviy hola-tini ifodalay olgan yaxlit ayol harak-terini yaratgan. Sheʼrlari Zulfiya tar-jimasida uzbek matbuotida chop etilgan. U Gʻafur Gʻulom, Oybek, Zulfiya, Asqad Muxtorning baʼzi asarlarini panjobi tiliga tarjima qilgan. Hindiston Adabiyot akademiyasining mukofotini olgan (1956), "Qogʻoz va yelkan" sheʼrlar toʻplami uchun Gyanpitx mukofotiga sazovor boʻlgan (1982).

## Manbalar
Mixail Prishvin

**Mixail Mixaylovich Prishvin** [1873.23.1(4.2), Lipetsk viloyati Yelets tumani — 1954. 16. 1, Moskva] — rus yozuvchisi. Leypsig universiteti falsafa fakultetini tugatgan (1902). Qrim va Qozogʻistonga qilgan safari natijasida esa "Odam Ato va Momo Havo" (1909), "Qora arab" (1910) singari ocherklarini yozgan. "Berendey buloqlari" (1923) ocherki, "Kashchey zanjiri" (1923) va "Turnalar oʻlkasi" (1929) romanlari muallifi. P. butun umri davomida tabiat, ov va oʻlkashunoslik bilan qiziqqani, oʻz hayoti mazmunini tabiat bilan uygʻunlikda koʻrgani uchun ta-biatga mexr motivi uning butun ijodi boʻylab "qizil ip" yangligʻ oʻtib turadi. Uning hatto katta epik asarlarida ham tabiatga boʻlgan mexr, u bilan uygʻunlikda yashash va tabiatni asrash gʻoyasi yotadi. P. 40—50-yillar "Kiyinmagan koʻklam" qissasi, "Fatseliya" nasriy dostoni (1940), "Quyosh xazinasi" (1945) ertak-rivoyati kabi asarlarini yozgan. Yozuvchi vafotidan keyin uning "Zamin koʻzlari" kun-daliklari, "Osudar yoʻli" (1957) roman-ertagi eʼlon qilingan.

## Manbalar

## Havolalar
Progesteron

**Progesteron** (lotincha: pro — avval va gestatio — homiladorlik) — urgʻochi umurtqali hayvonlar va ayollar jinsiy gormoni. Kimyoviy tabiatiga koʻra, steroid, organizmda xolesterindan sintezlanadi. Asosan, tuxumdonning sariq tanasida hosil boʻladi. Homiladorlik davrida ayol organizmida, boʻgʻozlik va urchish davrida urgʻochi hayvonlarda moddalar almashinuvini rostlab turadi. Tibbiyotda P. va uning sintetik mah-sulotlari sariq tana funksiyasi buzilganda, jinsiy aʼzolarning birorbir kamchiliklarida, bola tashlash hollarida, farzandsizlikdabuyuriladi. P. va uning tabiiy hamda sintetik analoglari umumiy nom bilan progestinlar yoki gestagenlar deb ataladi.

## Manbalar
Provayder

*Provayder* (inglizcha: *provider*) — kompyuterlarni internet tarmogʻiga ulash va axborotlar almashinishni tashkil qilish bilan shugʻullanadigan vositachi tashkilot. Internet axborotlari isteʼmolchilari soni koʻpaygan sari P.lar xizmatiga ehtiyoj ham ortib bordi. Telefon aloqadan tashqari optik tolali kabellar, radio tarmogʻi yoki sunʼiy yoʻldosh orqali internet bilan bogʻlanish mumkin boʻldi. Oʻzbekistonda internet bilan ulanishga doir axborot xizmatlari (P.lar) 1997-yildan koʻrsatila boshladi. Dastlab, Naytov (http:// www.naytov.com), Istlink (http:// www.eastlink.uz) va boshqa koʻplab provayd-kompaniyalar faoliyat boshladi (1999). Oʻzbekiston Respublikasining deyarli barcha hududlarida xalqaro internet tarmogʻiga ulanish OʻzPAK Davlat kompaniyasining xalqaro kanallari orqali taʼminlanadi. Oʻzbekistonda 50 dan optik, internet P.lar roʻyxatga olingan (2004).

## Yana qarang
• Yuqori darajali domen

## Manbalar
Provizor

**Provizor** (lot. provisor — tayyorlovchi) — oliy farmatsevtika maʼlumotiga ega dorixona xodimi. P. faoliyati dori moddalarni izlash, tayyorlash, tekshirish, saqlash, berish, standartlash, shuningdek, ularga boʻlgan ehti-yojni aniklashdan iborat. Ular dorilar taʼsiri, qoʻllanish tartibi, organizmga moye kelish-kelmasligi, bir dori oʻrnini ikkinchisi bilan almashtirish mumkinligi xaqida koʻrsatmalar beradi. Oʻzbekistonda P.lar Toshkent farmatsevtika institutida tayyorlanadi.

## Manbalar
Progressiv falaj

**Progressiv falaj** - markaziy nerv sistemasining zaxmdan zararlanishi oqibatida kelib chiqadigan ruhiy kasallik. Kam uchraydi. Zaxm bilan kasallangandan 5—15 yil keyin pay-do boʻladi. Belgilari: ruhiyatning aynishi, bu astasekin avj olib, telbalikkacha olib boradi. Nevrasteniya, ayaahlash, "manmanlik" alomatlari ku-zatiladi. Qoʻzgʻalish va tormozlanish fa-oliyati izdan chiqadi. Asosan, antibi-otiklar va zaxmga qarshi vositalar bilan davolaniladi.

## Manbalar
Progressiya

**Progressiya** (lotincha: *progressio* – ol-dinga siljish, oʻsish) – sonlar ketma-ketligi (U, U2,…, UJ. Ikkinchi hadidan boshlab har bir hadi mazkur P. uchun oʻzgarmas boʻlgan doimiy sonni qoʻshish (qarang: Arifmetik progressiya) dan yoki doimiy songa koʻpaytirish (qarang Geometrik progressiya) dan hosil boʻladi. Doimiy sonning qiymatlariga qarab P.lar oʻsuvchi yoki kamayuvchi deyiladi. 

## Manbalar
Prodromal davr

**Prodromal davr** (yun. prodromos — oldindan xabarlovchi, darak beruvchi) — yuqumli kasallikning yashirin davridan soʻng boshlanib, uning asosiy klinik belgilari yuzaga chiqqunigacha boʻlgan davr. Bu davrda patogen mikrob oʻziga moyil aʼzo yoki toʻqimada koʻpaya boshlab, agressiv ferment va toksinlar ishlab chiqaradi. Prodromal davrbir necha soatdan bir necha kungacha davom etadi. Bu davrda koʻpgina yuqumli kasalliklarga xos umumiy belgilar: gavda haroratining koʻtarilishi, bosh ogʻrigʻi, darmonsizlik, lanj boʻlish, ishtaha yoʻqolishi va boshqa kuzatiladi. Prodromal davrdan soʻng yuqumli kasallikning avj olish davri boshlanadi va bemorda kasallikning asosiy belgilari namoyon boʻladi.

## Manbalar
Produtsentlar

**Produtsentlar** (lot. producentis — ishlab chiqaradigan, hosil qiladigan) — fotosintez va xemosintez yordamida anorganik moddalardan organik moddalar hosil qiladigan avtotrof organizmlar. Produtsentlar geterotrof organizmlar — konsumentlar va redutsentlarga qarama-qarshi qoʻyiladi.Produtsentlar hosil qiluvchi organizmlardir. Produtsentlar oʻtxoʻr konsumentlar uchun ozuqa manbai hisoblanadi. Quruqlik va suv ekosistemasidagi asosiy P. — yashil oʻsimliklar hisoblanadi. P. oziqlanish zanjirining boshlangʻich zvenosini, barcha ekosistemalar asosini tashkil etadi.

## Manbalar
Prodyuser

**Prodyuser** ( — „yaratish“) — rivojlangan mamlakatlarda film ishlashda gʻoyaviy-badiiy va tashkiliy-moliyaviy jihatdan nazorat qilishni amalga oshiruvchi kinokompaniyaning ishongan kishisi. Rejissyor, aktyor, ssenariychilar ham prodyuser boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Proyektiv geometriya

**Proyektiv geometriya** - geometriyaning proyektiv almashtirishlar nati-jasida shakllarning oʻzgarmaydigan xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bunday xossalar proyektiv xossalar deyiladi. Proyektiv almashtirishlar toʻgʻri chiziqni toʻgʻri chiziqqa oʻtkazuvchi almashtirishlardan iborat. Masalan, oʻxshash almashtirish, perspektiva. Bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi nuqtalar proyektiv almashtirish natijasida yana bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi nuqtalarga, ikkinchi tartibli chiziqlar ikkinchi tartibli chiziqlarga oʻtadi. Ammo aylana, ellips, parabola yoki giperbolaga oʻtishi ham mumkin. Bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi A, V, S, D nuqtalarning qoʻsh nisbati (ABCD) proyektiv almashtirishda oʻzgarmaydi. P. g.da qulaylik uchun cheksiz uzoklashgan ele-mentlar qoʻllanadi. Tekislikda yotmaydigan (xosmas) elementlar chek-siz uzoqlashgan nuqtalar va cheksiz uzoqlashgan toʻgʻri chiziqdan iborat. Yevklid geometriyasinpng parallel toʻgʻri chiziqlari cheksiz uzoklashgan nuqtada kesishadi, deb olinadi. Bunda turli yoʻnalishdagi parallel toʻgʻri chiziqlar turli cheksiz uzoq nuqtalarda kesishishi kerak. Cheksiz uzoklashgan toʻgʻri chiziq barcha cheksiz uzoqlashgan nuqtalar toʻplami boʻladi. Natijada "turli ikki toʻgʻri chiziq bitta nuqtada kesishadi" degan aksioma oʻrinli boʻladi.

P. g. aksiomatik asosda qurilishi ham mumkin. Unda ikkilik prinsipi oʻrinli boʻladi. Yevklid fazosini xosmas elementlar (cheksiz uzoqlashgan nuqta, toʻgʻri chiziq, tekislik) bilan toʻldirib, uch va undan ortiq oʻlchovli proyektiv fazolarni hosil qilish mumkin. P. g. ga birinchi marta 17-asrda fransuz ma-tematiklari J. Dezarg va boshqa Paskallar asos solgan. Uning keyingi rivojlanishiga esa G. Monj katta hissa qoʻshgan. Fransuz matematiklari J. Ponsele, J. Brianshonlar P.g.ni mustaqil fan sifatida bayon etishgan. P.g.ning rivojlanishida Shveysariya matematigi Ya. Shteyner, fransuz matematigi M. Shal, nemis matematigi K. Shtaudt va boshqalarning xizmatlari katta.

P.g. matematika va tabiatshunoslikning turli sohalarida qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Glagolev N. A., Proyektivnaya geometriya, 2 izd, M., 1963; Bakelman N. Ya., Visshaya geometriya, M., 1967; Yefimov N. V., Visshaya geometriya, 5 izd., M., 1971.

## Manbalar
Proyeksion televideniya

**Proyeksion televideniya**, optik proyeksiya usullari bilan katta (1 — 200) ekranlarda televizion tasvir hosil qilish. Proyeksion televideniyada asosan, tasvirni optik kattalashtirish, kuchli yorugʻlik manbaining yorugʻlik oqimi modulyasiyasi va lazer effektidan foydalaniladi.

## Manbalar
Projektor

**Projektor** (lotincha: proectus — oldinga irgʻitilgan) — optik tizimlar yordamida lampaning yorugʻlik oqimini maʼlum fazoviy burchak ostida toʻplab yoʻnaltiruvchi yoritish asbobi. Projektorning optik tizimi sifatida koʻzgu va linzalar, yorugʻlik manbai sifatida yoyli lampa va maxsus choʻgʻlanma lampalar ishlatiladi. Uzoqni va yaqinni yoritadigan, signal beradigan hamda yorugʻlikni yoyib sochadigan xillari bor. Uzoqni yoritadigan projektorda parabolik qaytargichdan, yaqinni yoritadigan projektorda shisha yoki metall qaytargichlardan, signal projektorda ham parabolik qaytargichlardan foydalaniladi. Projektor harbiy ish va dengiz flotida, qurilishda, avtomobillar va lokomobillarda, temir yoʻl styasi, aerodromlar, qurilish maydonlari, teatr sahnasi va boshqalarni yoritishda, signalizatsiya va boshqa mak,sadlarda ishlatiladi. Elektron texnika vositalari (masalan, kineskop)da elektron projektordan foydalaniladi. Bular elektron nurlarni xreil qiladi.

## Manbalar
Prokariot

**Prokariotlar** ( — oldingi, ilgarigi va karion — yadro) — hujayrasida membrana bilan chegaralangan yadrosi boʻlmagan organizmlar. Prokariotlarga bakteriyalar, sianobakteriyalar, arxebakteriyalar kiradi. DNK, oqsil va RNKdan iborat yadro apparati sitoplazmada ochiq joylashgan. Genetik sistemasi (genofor) hujayra membranasiga yopishgan boʻlib, primitiv xromosomaga mos keladi. Koʻpayishda genoforning har qaysisi hujayra membranasi bilan birga yangi hujayralarga oʻtadi. Mitoz boʻlmaydi, xloroplastlar, endoplazmatik toʻr, mitoxondriyalar, Golji apparati, sentriollar uchramaydi.Hujayra devori asosi glikopeptid murendan iborat. Ribosomalari ancha kichik, eukariotlar xromosomalaridan oqsil soni va sedimentatsiya koeffitsiyenti bilan farq qiladi. Prokariotlar bir qator oʻziga xos spetsifik fiziologik jarayonlar, mas, havodan molekulyar azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Ayrim karashlarga binoan, Prokariotlar eukariot ajdodlari bilan birga eng qadimiy  hayvonlarga kiritiladi.

## Yana qarang

* Eukariot hujayralar
*

## Manbalar
Prokat (metallurgiyada)

PROKAT (rus. prokatat — joʻvalamoq) metallurgiyada) — metall va metall qotishmalarini qizdirib yoki sovuqlayin prokatlab (maxsus vallar orasidan oʻtkazib) tayyorlanadigan bu-yumlar. Mas, list, lenta, polosa, rels, balka, truba, sim, shveller, dvutavr va boshqa P. tayyorlashda zagotovka (xom ashyo) boʻylamasiga, koʻndalangi-ga, vintsimon-koʻndalangiga prokatlanishi mumkin (rasmga q.). P.ning maxsus xillari — egilgan, bukilgan bu-yumlar, koʻndalang kesimi oʻzgaruvchan (har yerida har xil boʻlgan) mahsulotlar va boshqa xalq xoʻjaligining deyarli barcha tarmoklarida ishlatiladi (qarang Prokat ishlab chiqarish).

## Manbalar
Proyeksion apparat

**Proyeksion apparat** (proyektor) — turli yassi obʼyektlar (chizmalar, rasmlar, fotonusxalar va boshqalar) tasvirini yorugʻlik oqimi yordamida ek-randa hosil qiluvchi optik qurilma. Muqim (statsionar) va koʻchma turlarga bulinadi. Diaskopik, episkopik va epidiaskopik xillari bor. Diaskopik Proyeksion apparat (diaproyektorlar) shaffof tasvirlarni yoritish yoʻli bilan ekranga tushiradi; bunga kinoproyeksion apparat, proyeksiyey fonar, kattalashti-ruvchi apparat va boshqa kiradi. Diaskop di-aproyektordan farq qiladi: diaproyektor negativdagi tasvirni fotoqogʻozga oʻtkazishda, diapozitivlarni koʻrishda, mikrofilmlarni oʻqishda, aerofotosuratlarni ishlashda qoʻllanadi, diaskop shaffof obʼyektdan oʻtuvchi yorugʻlik nurlari yordamida okulyar orkali shu obʼyektni koʻrishga imkon beradi. Episkopik Proyeksion apparat ekranda noshaffof obʼyektlarning tasvirini ulardan qaytgan va sochilgan nurlar bilan xreil qiladi; bunga episkop, proyektor va boshqa kiradi. Epidiaskopik Proyeksion apparat dias-kopik va episkopik Proyeksion apparatlarning qoʻshilgani boʻlib, shaffof va noshaffof obʼyektlar tasvirini ekranga tushiradi. Proyeksion apparat mexanik va optik qismlardan iborat. Mexanik qismi yordamida proyeksiyalanuvchi obʼyektlar va-ziyati oʻzgartirilib turiladi. Optik qismi yoritish manbai va linzalar toʻplamidan iborat. Proyeksion apparat oʻlchash texni-kasida, kinoteatrlar, laboratoriyalar va boshqa joylarda ishlatiladi.

## Manbalar
Proyeksiya

**Proyeksiya** ( — oldinga irgʻitilgan) — biror narsaning tekislik (qogʻoz)ga tushirilgan tasviri. Masalan, fazodagi A nuqtani P’ tekisligiga proyeksiyalash uchun proyeksiya markazi S orqali P’ tekislik bilan L nuqtada ke-sishguncha SA toʻgʻri chizigʻi oʻtkaziladi. Aʼ nuqta A ning proyeksiyasi deyiladi. Biror Gʻ shaklning proyeksiyasi uning barcha nuqtalarini proyeksiyalab topiladi. Proyeksiya markazidan oʻtmaydigan toʻgʻri chiziq koʻrinishida proyeksiyalanadi. Hosil qilingan proyeksiya markaziy yoki konus proyeksiya deyiladi.

Proyeksiya markazi fazoning cheksiz uzoqlikdagi nuqtasi £°= da boʻlsa, barcha pro-yeksiyalovchi toʻgʻri chiziqlar parallel boʻladi va proyeksiya parallel yoki silindrik proyeksiya deyiladi. Chizmachiliqda parallel proyeksiyalashning xususiy turi qoʻllanadi. Bunda proyeksiyalash tekisligi proyeksiyalash yoʻnalishiga perpendikulyar joylashadi. Bunday proyeksiya toʻgʻri burchakli yoki ortogonal proyeksiya deyiladi. Markaziy va parallel proyeksiyalar chizma geometriyada keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Prokl

**Prokl** (taxminan 410, Konstantinopol —485, Afina) — yunon faylasufi; triada metodi asosida neoplatonizmning butun sistemasini har taraflama dialektik tarzda ishlab chiqqan. Oʻrta asr falsafasi rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Asosiy asari — "Ilo-hiyotning birinchi asoslari". P. Platonning "Timey", "Parmenid" dialoglarini sharxlagan.

## Manbalar
Prokopyevsk

**Prokopyevsk** — Rossiya Federatsiyasi Kemerovo viloyatidagi shahar (1931-yildan). Temir yoʻl stan-siyasi. Axrlisi 243,5 ming kishi (1998). Kuzbassning kokslanuvchi kumir qazib olish markazi (16 kumir shaxtasi va razrezi bor). Yirik mashinasozlik markazi ("Elektromashina", shaxta avtomatikasi, podshipnik, mexanika, oziqovqat mashinasozligi). Tramvay-trolleybus taʼmirlash zavodlari mavjud. Yengil va oziq-ovqat, kimyo, qurilish materiallari sanoat korxonalari ishlab turibdi. Kumir sanoati ilmiy tadqiqot insti-tutlari, Sibir metallurgiya institutining kechki fakulteti, drama teatri, ulkashunoslik muzeyi bor. Shaharga 1918-yilda asos solingan.

## Manbalar
Sergey Prokofyev

**Sergey Sergeyevich Prokofyev** [1891. 11 (23).4, Donetsk viloyati Sonsovka qishlogʻi – 1953.5.3, Moskva] – rus kompozitori, pianinochi, dirijyor, xalq artisti (1947). Italiya (1934), Shvetsiya (1947) musiqa akademiyalari aʼzosi. Peterburg konservatoriyasini kompozitsiya (1909), fortepiano va dirijyorlik (1914) buyicha tugatgan. 1918—32 yillarda AQSH va Yevropada yashagan, 1933-yildan Moskva konserva-toriyasi huzuridagi Oliy mahorat maktabida dare bergan. Prokofyev ijodi 20-asr jahon musiqa madaniyatida butun bir davrni tashkil qiladi. U musiqa sanʼatining uslubiy, badiiy-ifodaviy (ayniqsa, garmoniya, kuy) tizimlarini yangilab, oʻziga xos yoʻl ochdi va koʻpgina (jumladan, Oʻzbekiston) kompozitorlar ijodiga taʼsir koʻrsatdi. Asarlari hayotbaxshligi, kuchli iroda va erkin ruhi, nafis lirikaga boyligi bilan ajralib turadi. Deyarli barcha musiqa janrlariga muro-jaat qilgan P. musiqiy portret ustasi sifatida tanilgan. Ijodida musiqali sahna janri asosiy oʻrin tutadi. Uning „3 apelsinga muhabbat“, „Olovli farishta“, „Urush va tinchlik“ ope-ralari, „Romeo va Julyetta“, „Zolushka“, „Tosh gul haqida xikoya“ baletlari, „Aleksandr Nevskiy“ kantatasi, cholgʻu konsertlari, 1-, 5—7- simfoniyalari, koʻpgina kamer-cholgʻu asarlari, kinofilmlarga yozgan musikalari 20-asr musiqasining mumtoz namunalaridir. Davlat mukofoti laureati (1943, 1946, 1947, 1951).

Navoiy teatrida P.ning „Zolushka“, „Olovli farishta“, soʻnggi yillarda „Romeo va Julyetta“ asarlari sahnalashtirilgan.

## Manbalar
Proksima

**Proksima** ( — „eng yaqin“) — Kentavr yulduz turkumidagi eng yorugʻ yulduz. Aslida bu yulduz uch karrali vizual yulduz boʻlib, uni tashkil etuvchilarning yulduz kattaliklari 0,04; 1,17 va 10,67 ga teng. Ulardan eng xirasini 1915-yilda ingliz astronomi Robert T. A. Innes kashf etgan. Bu Quyoshga eng yaqin joylashgan yulduz boʻlib chiqdi va unga *Proksima* (aslida *Proxima Centaurus*) deb nom bergan. Proksimagacha boʻlgan masofa 4.2465 yorugʻlik yiliga (1.3020 pc) teng.

Proksima qizil mitti yulduzdir. Uning massasi Quyosh massasining (M☉) 12,5% ni tashkil etadi, oʻrtacha zichligi esa Quyoshnikidan 33 baravar koʻpdir. Proksimaning Yerga yaqinligi tufayli uning oʻq diametrini bevosita oʻlchash mumkin. Uning diametri Quyosh diametrining yettidan bir qismini (14%) tashkil qiladi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Proktit

**Proktit** (yun. proktos — yoʻgʻon ichak, itis — yalligʻlanish) — toʻgʻri ichak shilliq qavatining yalligʻlanishi. Yoʻgʻon ichakning qar qanday yalligʻlanishi (mas, kolit), toʻgʻri ichakdagi turli oʻzgarishlar oqibatida kelib chiqadi. P.ga (oʻtkir va surunkali) aksariyat jarohatlar (yot jismlar, mexanik taʼsirda; prostata bezini massaj qilishda, tozalovchi yoki davolovchi huqnalar-da), kimyoviy yoki termik kuyish yoki shilliq qavatga achchiq kalampir, spirtli ichimliklar, xom piyoz, sirka va boshqa taʼsir etishi sabab boʻladi. Klinik kechishi: tez-tez hojatga borish, tenezm, qorinning pastki qismida ogʻriq, toʻgʻri ichakda noxushlik sezish; bemor dam-badam siyishi ham mumkin. Odatda, kasallik 7—10 kun davom etadi. Kasallik davosi asosiy sababni bartaraf etish, parqez buyurishdan iborat.

Zamonaviy tekshirish usullari (rektoskopiya, koprologik tekshirish, toʻgʻri ichakni barmoq bilan tekshirish) bilan infeksion (spetsifik, mas, dizenteriya) yoki nospetsifik P.ga aniq tashxis qoʻyish mumkin. Surunkali P., odatda, davolanmagan yoki notoʻgʻri davolangan oʻtkir P. asoratidir.

## Manbalar