Dahla toʻgʻoni

**Dahla toʻgʻoni**, shuningdek **Arghandab toʻgʻoni** va **Kasa** nomi bilan ham tanilgan, Afgʻonistonning Qandahor viloyatidagi Shah Vali Kot tumanida joylashgan, viloyat poytaxti Qandahordan taxminan  shimoli-sharqda joylashgan. Toʻgʻon nomi u qurilgan hududning tarixiy nomi — Dahladan olingan. Bu toʻgʻon qoʻshni Helmand viloyatidagi Kajaki toʻgʻonidan keyin Afgʻonistondagi ikkinchi yirik toʻgʻon hisoblanadi. 2019-yilda Afgʻoniston hukumati toʻgʻonni modernizatsiya qilish uchun 450 million dollar sarflashni rejalashtirgan edi. Loyiha toʻgʻon devorlarini taxminan 13 metrga koʻtarishni oʻz ichiga oladi, natijada suv ombori qariyb bir milliard kubometr toza suvni sigʻdira oladi va 22 megavatt (MVt) elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun uchta turbina oʻrnatiladi.

Dahla toʻgʻoni 1952-yilda uzunligi  boʻlgan Arghandab daryosida qurilgan. Keyingi o'n yilliklar davomida uning suv ombori loyqa bilan toʻlib qolishi natijasida sugʻorish tizimining samaradorligi pasayib ketdi. Bu toʻgʻonni qayta tiklashni taqozo etdi; loyqadan tozalash ishlari va suv yetkazib berish tizimini yaxshilash loyihasi 2012-yil mart oyida Kanada koʻmagi bilan yakunlandi. Ikkinchi bosqich loyqa sababli yoʻqolgan sigʻimni qoplash va toʻgʻon dastlab qurilgan sugʻorish imkoniyatlarini toʻliq tiklash uchun toʻgʻon balandligini koʻtarishni oʻz ichiga olgan edi.

## Tarixi
Dahla toʻgʻoni 1952-yilda, Afg'oniston — AQSh munosabatlari kengaya boshlagan davrda qurib bitkazilgan. Toʻgʻonning maqsadi Qandahor viloyati dehqonlariga yordam berish va Qandahor shahrini toza ichimlik suvi bilan taʼminlash boʻlgan.

Dahla toʻgʻoni tuproq va toshdan toʻkilgan toʻkmali toʻgʻon konstruksiyasidir. Uning balandligi , tepadagi uzunligi esa taxminan  ni tashkil qiladi. Asosiy toʻgʻon atrofida oltita yordamchi (saddle) toʻgʻonlar qurilgan boʻlib, ularning umumiy uzunligi , balandligi esa  oraligʻida. Suv toshqinlarini oʻtkazib yuborish uchun ikkita suv chiqargich (spillway) qurilgan.

Suv omborining sigʻimi 314 million m³ ni tashkil qiladi. Qandahor viloyatidagi  yerni sugʻorishga moʻljallangan tizim  asosiy kanal va  tarmoq kanallaridan iborat. Loyihaning pudratchisi Amerikaning Morrison Knudsen kompaniyasi boʻlgan. Toʻgʻon va sugʻorish tizimi Helmand va Arghandab vodiysi boshqarmasi nazorati ostida.

## Qayta tiklash va kengaytirish

Toʻgʻon 1952-yilda bitkazilgach, keyingi oʻn yilliklar davomida yaxshi ishladi. Biroq, 1980-yillardagi Sovet bosqini davrida sugʻorish tizimi qarovsiz qoldi. 2008-yilda Kanada mutaxassislari oʻtkazgan texnik baholash shuni koʻrsatdiki, suv ombori loyqa bosishi natijasida sigʻim 34% ga kamaygan, sugʻorish tizimi yomonlashib, suv yoʻqotish darajasi 70% ga yetgan. Shundan soʻng ikki bosqichli qayta tiklash rejasi ishga tushirildi.

Qayta tiklash ishlari yakunlangach, mavjud suv hajmi 300 million m³ dan 484 million m³ gacha oshirildi. Bu Shah Vali Kot, Arghandab, Zhari, Panjwai, Maiwand, Dand tumani va Daman tumani hududlarini sugʻorishni yaxshiladi, shuningdek GES qurish imkonini berdi.

### 1-bosqich
Birinchi bosqichda qayta tiklash ishlari Kanada tomonidan 2009—2012-yillarda "Arghandab sugʻorish tizimini qayta tiklash loyihasi" doirasida qariyb 44 million dollar xarajat bilan amalga oshirildi. Bunda  asosiy kanal va  kichik kanallar loyqadan tozalandi va taʼmirlandi.

### 2-bosqich
Ikkinchi bosqich toʻgʻon balandligini ga koʻtarishni oʻz ichiga oladi. Ishlar AQSh armiyasi muhandislar korpusi tomonidan boshlangan edi, ammo keyinchalik moliyaviy masalalar tufayli toʻxtab qoldi.

### 3-bosqich
Uchinchi bosqich Qandahor shahrini ichimlik suvi bilan taʼminlash va toʻgʻonda har biri 8 MVt quvvatga ega uchta turbina oʻrnatishni nazarda tutadi.

## Shuningdek qarang
* Afgʻonistondagi toʻgʻonlar va suv omborlari roʻyxati

## Manbalar

## Havolalar

*, Ariana News, 2023-yil 28-aprel
* (2016-yil 4-fevral)