open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dunyoviy chiziq

**Dunyoviy chiziq** - nisbiylik nazariyasida toʻrt oʻlchovli fazoda moddiy zarraning harakati trayektoriyasini ifodalovchi chiziq. Toʻrt oʻlchovli fazo koordinatalari (x, u, z) ga vaqt koordinatasi (?) ham qoʻshiladi. Toʻrt oʻlchovli fazoda har qanday zarra harakatini oʻziga mos D. ch. bilan solishtirish mum-kin. Bu chiziqda yotgan nuqta (dunyoviy nuqta) vaqt oraligʻida zarra harakati koordinatasini ifodalaydi. Xususiy holda zarraning tekis va toʻgʻri chiziqli harakatiga toʻgʻri D. ch. mos keladi. D. ch. tushunchasidan maxsus va umumiy nisbiylik nazariyasida keng foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunxuan

**Dunxuan** – Xitoydagi qadimgi shahar, Gansu provinsiyasining chekka gʻarbida. Dinxuan 1-ming yillikda Xitoyni Janubiy va Gʻarbiy Osiyo orqali Yevropa bilan bogʻlaydigan Buyuk ipak yoʻlida muhim manzil boʻlgan. Dinxuandan 14&nbsp;km janubi-gʻarbda gʻorlarga joylashgan budda monastiri – Syanfodun („Mingta Budda gʻori“; 353—366) bor. 480 ga yaqin gʻor saqlanib qolgan (eng kattasi Mogao, 366). 1899-yilda gʻorlarning birida Xitoy, Hindiston, Markaziy Osiyo va Kichik Osiyo yarim orolida yashagan xalqlar tilida yozilgan 20 mingdan ortiq qoʻlyozma topilgan. 1907-yil bu topilmalarning koʻp qismi A. Steyn ekspeditsiyasi tomonidan Angliyaga olib ketilgan va Britaniya muzeyiga topshirilgan, bir qismi Pekin kutubxonasida saqlanmoqda.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jilDinxuan Toshkent, 2000-yil
Duo

**Duo** () – xudoga iltijo qilib, oʻzi yoki boshqalar uchun uzoq umr, baxt, najot tilash va yomonlikni qaytarishni soʻrash. Bunda D. qiluvchi maʼlum bir xattiharakatni ado etadi (mas, musulmonlarda ikki qoʻlini yuziga tortib fotiha qiladi). D. barcha dinlarning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. U ibtidoiy davrda soʻzning sehrli kuchiga ishonish, uning yordamida ilohiy kuchlardan foydalanish mumkin degan ishonch asosida shakllangan. D.ni qaysi tilda qilishning ahamiyati yoʻq. Lekin islom dini aqidasi boʻyicha, agar talaffuzini oʻrniga qoʻya olsa va mazmunidan ogoh boʻlsa, duoni arab tilida qilish afzaldir. D.ning ikki turi boʻladi. Birinchisi, „maʼsura“, yaʼni matni Qurʼon, hadis yoki boshqa diniy manbalarda aniqbelgilab qoʻyilgan D.lar. Ularni buzmay, qoʻshmay, qanday koʻrsatilgan boʻlsa oʻsha tarzda oʻqiydilar. Ikkinchisi, „muhtaraa“, yaʼni D. matnini oʻzi toʻqib, erkin holatda iltijo qilish. But, sanam va soxta maʼbudalarga yolvorib iltijo qilish ham D. turiga kiradi. Islom aqidasi boʻyicha, farzand ato etish, shifo berish, baloqazodan asrash, insoftavfiq kabi hojatlar faqat Allohning oʻzidan soʻraladi. Undan boshqadan soʻrashlik shirk va kufr sanaladi.

## Manbalar

## Havolalar
Duobasoy

**Duobasoy** — Surxondaryo viloyati Sariosiyo va Uzun tumanlaridagi soy. Yuqori oqimida Chormogolsoy, quyi oqimida Choshsoy deb nomlanadi. Toʻpolon suv omboriga quyiladi. Boysuntogʻ tizmasining Xoʻjapiryon va Xursand-togʻ tarmoklari sharqiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 50 dan ortiq irmogʻi bor. Uzunligi 33&nbsp;km, suv toʻplash mayd. 244&nbsp;km. D. yuqori va oʻrta oqimida nishabi katta, chuqur va tor vodiyda tez oqadi. Havzasi nisbatan baland va nam havo oqimlariga roʻpara joylashganli-gidan yogʻin koʻproq yogʻadi. Shu sababli D.da suv ancha koʻp, oʻrtacha suv sarfi 5 m3/sek chamasida. D. qor-muzliklardan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri may—iyunda boʻladi, dekabr—yanvarda suvi kamayadi. D.dan Chosh qishlogʻi suv ichadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duotuzi

**Duotuzi**, manglaytuzi — yakka holda peshonaga, juft holda chakkaga taqiladigan taqinchoq; ziynat buyumi. Xorazm ayollarining yomon koʻzdan asrovchi tumori. Tuzilishi yengil shabaka usulidagi aylanma naqshlar bilan qoplangan zarhallangan kumush turunj shaklida boʻlib, atrofi zigʻiraklar bilan xr-shiyalangan. Quyi qismiga shokilalar oʻrnatilgan. Yuzasiga qurʼon oyatlari bitilgan koʻk rangli shishadan, atrofi feruza koʻzlar bilan oʻralgan sadafdan jilolab tayyorlangan xillari ham bor, shuningdek, ichiga duo yozilgan qogʻozcha soladigan sadafdan tayyorlangan huqqacha — quticha turi ham uchraydi. D. bosh kiyimiga ilgak bilan mustahkamlanadi. Hozir urfdan qolgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duoxonlik

**Duoxonlik** — duo oʻqish, dam solish bilan shugʻullanish. Islom anʼanalari boʻyicha Qurʼoni karim va xadisi shariflarda koʻrsatilgan muayyan duolar oʻqib turiladi. Ayni vaqtda man-tiqsiz, poyma-poy soʻzlarni oʻzicha oʻqib dam solish hollari ham uchraydi. Islom dini nuqtai nazaridan bulardan birinchisi ruxsat etilgan boʻlib, uni toʻgʻri oʻqib, koʻrsatilgan tartibda ijro etish mumkin; ikkinchisi esa mutlaqo man etiladi va u bilan shugʻullanish firibgarlik, aldamchilik va gunoh hisoblanadi. Umuman D. kasbi bilan kifoyalanib, jismoniy yoki akliy mehnat bilan shugʻullanmaslik sharʼan salbiy xususiyatlardan biridir (yana qarang Azayimxonlik). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dupleks aloqa

**Dupleks aloqa** (lotincha: duplex — ikki tomonlama, qoʻsh) — ikki tomonlama elektr aloqa usuli; bunda xabarlarni bir vaqtning oʻzida ham uzatish, ham qabul qilish mumkin. D. a. punktlarining har birida uzatuvchi va qabul qiluvchi ikki apparat yoki uzatish va qabul qilish zanjirlari bir-biridan ajratilgan bitta apparat boʻladi (qarang Simpleks aloqa).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dupleks jarayon

**Dupleks jarayon** (metallurgiyada) — ketma-ket joylashgan ikki eritish agregatida poʻlat olish usuli. Konvertermarten pechi, konverter-elektr pechi, induksion vakuum pechi-vakkumli yoy pechi D. j.ga misol boʻla oladi. Sifatli poʻlat olish uchun av-val choʻyan konverterda (bessemer yoki tomas konverterida) poʻlatga aylantiriladi, suyuq poʻlat marten pechiga quyilib, oltingugurt, fosfordan tozalanadi va kimyoviy tarkibi yaxshilanadi. D. j. bolgʻalanuvchan choʻyan olish va kulrang choʻyandan sifatli quymalar tayyorlash uchun ham ishlatiladi. Bunda choʻyan avval vagrankaaa eritilib, soʻngra alangali pech yoki elektr pechda qizdirib ishlov berish yoʻli bilan qiyomiga yetkaziladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duplikatsiya

**Duplikatsiya** (lotincha duplicatio — ikki marta ortish) — xromosomalar bir qismining ikki yoki koʻproq marta ortishi tufayli ularning oʻzgarishi. Dublikatsiya xromosomalar qismlarining oʻzaro almashinuvi yoki gomologik xromosomalar oʻrtasidagi krossingover bir xil tenglikda sodir boʻlganida kuzatiladi. Xromosomalarning Dublikatsiya boʻlgan qismida shu joyda joylashgan genlar takrorlanadi. Bunday qoʻshimcha genlar oʻsha xromosoma ichida yoki uning uchlaridan birida joylashishi, baʼzan biror boshqa xromosomaga birikishi mumkin. Dublikatsiya yangi genlarning hosil boʻlish jarayonida muhim ahamiyatga ega (yana q. Mutatsiya, Xromosomalar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dur

**Dur**, inju (xitoy tilidan) — 1) mollyuskalarning mantiya terisida sharsimon yoki notoʻgʻri shaklda paydo boʻladigan mahsulot. Durning tarkibi chigʻanoqlar tarkibidan farq qilmaydi va asosan kalsitdan iborat. Juda oz miqdorda suv, organik va boshqa moddalar boʻladi. Eng yirik va yuqori sifatli durlar iliq suvli okeanlarda hamda chuchuk suv hdvzalarida yashaydigan Pteria va Margaritana deb ataladigan ikki tavaqali mollyuskalarda topilgan.

Durga har xil ranglari bilan jilolanib turadigan konsentrik tuzilishdagi marvarid qatlamlari xos boʻladi. Tabiatda pushti rang yoki sargʻish oq, baʼzan qora rangdagi, kaptar tuxumidek keladigan dur eng qimmatbaho hisoblanadi. Dur Bahrayn orollari, Qizil dengiz, Yaponiya, Shrilanka, Avstraliya qirgʻoqlari yaqinida va boshqa joylarda yashovchi mollyuskalardan olinadi. Rossiyaning Murmansk viloyati, Uzoq Sharq, Xitoy, Shimoliy Amerika atroflaridagi dengizlarda ham dur bor. Durning tabiiy zahiralari ozayib ketganligi sababli XX asr boshlaridan sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirilmoqda (maxsus havzalar va oqib yuruvchi katta idishlarda koʻpaytiriladi. Buning uchun yosh chigʻanoqlarning mantiya terisi sirtiga mayda sharsimon qum zarralarini joylashtirib, taxminan 10 yil davomida boqib yiriklashtiriladi). Bu usul hozir Yaponiya va Xitoyda keng qoʻllanadi; 2) zeb-ziynat buyumi. Durning yirik va mayda (marvarid) donalari taqinchoqlar (tillaqosh, isirgʻa, uzuk, toʻgʻnogʻich va boshqalar)ni bezashda ishlatiladi. Shuningdek, saralab olingan yirik durlardan ipga tizib tayyorlangani (munchoq) boʻyinga taqiladi. Dur qadimdan zargarlikda keng foydalanilgan, qimmatbaho metallar (oltin, kumush va boshqalar)dan tayyorlangan buyumlarga qimmatbaho toshlar bilan birga qadalgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duodenostaz

**Duodenostaz** — oʻn ikki barmoq ichak (qarang Ingichka ichak) harakat faoliyatining buzilishi. Bunda ichakda suyuq boʻtqaga oʻxshash ovqat luqmasi (ximus) turib qoladi. Oʻn ikki barmoq ichak yoʻlining mexanik sabablarga koʻra qisman toʻsilib qolishi (yalligʻlanish, oʻsma va hokazo tufayli), unda nerv taʼminotining buzilishi va b. sabab boʻladi. Meʼda va ichak sohasida ogʻriq, ayniqsa ovqat isteʼmol qilgandan soʻng koʻngil aynishi, qusish kuzatiladi. Rentgenologik, fibroskopik, monometrik va b. tekshirishlar asosida tashxis qoʻyiladi. Kasallik asosan jarrohlik yoʻli bilan davolanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duoyi bad

**Duoyi bad** (forscha — qargʻish) — kimnidir qargʻab, uning zarariga qilingan duo. Masalan: ota-ona qargʻishi, mazlum qargʻishi va hokazo. Hadisi sharifda ota-ona, musofir va mazlum (zulm qilingan)larning duolari shaksiz qabul qilinishi taʼkidlangan. Badduoning ziddi — duoyi xayrdir. Duoyi xayrda kimnidir alqab yoki olqishlab, uning haqqiga qilingan duo tushuniladi. Paygʻambarlardan Nuh (as) oʻz qavmlarini Duoibad qilganlar. Natijada ularga Alloh taolo toʻfon balosini yuborgan. Islom dinida badduo  qilish tavsiya etilmaydi. Bir inson yoki hatto farzand yomonlik qilib, koʻp zarar keltirgan taqdirda ham, uning shaʼniga faqat duoyi xayr qilib, Yaratgandan unga insof-tavfiq soʻrashlik ulugʻ insoniy fazilatlardan ekanligi uqtiriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Inju

**Inju** (moʻgʻulcha) — oʻrta asrlarda Moʻgʻulistonda xotin kishining sepi (qaramogʻidagi kishilar bilan birga), shuningdek, chingiziy shahzodalarning ulus mulklari. Masalan, Oʻqtoyxon Chigʻatoyxonga Movarounnahrni 1239 yil Inju tarzida bergan. Hulokuiylar davlati hududida inju — shaxsan xon va xonzodalarga tegishli yerlar (arab, xossa, xoss inju shundan). Inju, shuningdek, turli unvondagi kishilarni, masalan, elxon, uning xotinlari yoki shahzodalarga mansubligini (baʼzan ularning yer-mulklari bilan birga) anglatgan.
## Manbalar
Dur zirasi

**Dur zirasi**, zira-ad-dur — uzunlik oʻlchov birligi; musulmon mamlakatlarining koʻpchiligida qoʻllangan. Qiymati 50,3 sm ga teng boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duragay

**Duragay** — irsiy belgilari bilan bir-biridan farq qiladigan organizmlarni jinsiy yoki vegetativ usulda oʻzaro chatishtirib olingan nayel. Oʻsimlikshunoslikda tur ichi va uzoq shakllar (turlararo, turkumlararo) D.lar uchraydi. Tur ichi D.lari bir turga mansub ikki navni, tur xillarning individlarini chatishtirish yoʻli bilan olinadi. Geografik uzoq D. (har xil genomli) bir turkumga oid ikki turni, ikki yoki undan ortik, turga mansub navlarni, bir oilaga mansub ikki turkumni chatishtirib olinadi. Hoz. davrda qishloq xoʻjaligi ekinlarining tezpisharligi, hosildorligini oshirish, hosil sifatini yaxshilashda birinchi bugin D.lardan foydalanish keng yoʻlga qoʻyilgan. Mak-kajoʻxori, kungaboqar, pomidor, qand lavlagi va b. urugʻchiligida birinchi av-lod D. urugʻlaridan foydalanish yuqori samara beradi (qarang Geterozis).

Oʻzbekistonda D. ipak qurti seleksiyasida katta yutuklarga erishilgan. Chorvachilikda har xil tur, avlod yoki zotlarga mansub hayvonlarni oʻzaro chatishtirish natijasida olingan yangi nayel D. deyiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duragay urugʻ

**Duragay urugʻ** — irsiyati har xil navlar, turlar va turkumlarni chatish-tirishdan olingan urugʻ. D. u. ota-onalari genlarining kayta juftlanishi va transgressiya (qoʻshilib taʼsir etishi) asosida yangi belgi va xususiyatlarni oʻzida mujassam etadi. Genlar nazoratidagi belgi va xususiyatlar duragaylarning har bir boʻgʻinida yangidan ri-vojlanadi. D. u. olish usuli va tartibi sunʼiy duragaylashgan, yaʼni bir navning gulini (onaligini) ikkinchi navning changi (otaligi) bilan changlashdan iborat. D. u. genetik tadqiqotlar, shuningdek, seleksiyada yangi navlar yaratishda ota-ona organizmlarining biron-bir muhim belgilarini yangi navlarga oʻtkazishda qoʻllanadi. Birinchi boʻgʻindagi D. u. geterozis belgilariga ega boʻladi.

Dehqonchilikda D. u.lardan gʻoʻza, makkajoʻxori, oq joʻxori, qand lavlagi, bodring, sabzavot ekinlari hamda koʻpchilik yem-xashak ekinlari hosildorligini oshirishda keng foydalaniladi. Ayniqsa makkajoʻxorining D. u.ni yetishtirish boʻyicha maxsus urugʻchilik xoʻjaliklari tarmogʻi tashkil etilgan. Shuningdek, bugʻdoy va moyli ekinlarning D. u.laridan foydalanish imkoniyatlari ham oʻrganilmoqda. Asosan, birinchi boʻgʻin D. u.lar ekiladi. Ikkinchi va undan keyingi boʻgʻinlarda ularning hosili pasayadi. D. u.larni koʻplab olish usullari topilgan holdagina ulardan unumli foydalanish imkoniyati tugʻiladi.

D. u.larni yetishtirish usullari oʻsimlikning biologik xususiyatlariga, chu-nonchi, gullash tipiga qarab belgilanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duragaylar koʻchatzori

**Duragaylar koʻchatzori** - eng yaxshi oʻsimliklarni tanlab olish maqsadida duragaylarni oʻstirish, koʻpay-tirish va oʻrganish uchun barpo etiladigan dala (maydon), boshlangʻich urugʻlik materiali ekiladigan koʻchatzor. D.k.ga 1-, 2-, 3-boʻgʻin (Gʻr Gʻ2, Gʻ3), ahyonda — yuqori boʻgʻin duragaylari ekiladi va oʻrganiladi. D. k.da nisbiy genetik barqarorlashtirish ishlari oʻtka-ziladi va seleksiya koʻchatzoriga ekish uchun Gʻ3 dan eng yaxshi elita oʻsimliklari tanlanadi. Agar duragaylashda gomozigota ota-ona shakllaridan foydalanilgan boʻlsa, D. k.da tanlash Gʻ2 dan, agar geterozigotali (murakkab chatish-tirishlarda) ota-ona shakllaridan foydalanilgan boʻlsa Gʻ, dan boshlanadi. D. k.da qiyosiy baholash uchun duragay kombinatsiyalarining ota-ona shakllari yoki asosiy rayonlashtirilgan standart nav ham ekiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dura-Yevropos

**Dura-yevropos** — Furot daryosining oʻrta oqimi boʻyida joylashgan qad. shahar harobasi (mil. av. 300 — mil. 256-yil). Podshoh Salavk I tomonidan bunyod etilgan. Mil. av. 2-asrning 2-yarmidan Parfiya podsholigi, mil. 165-yildan Rim imperiyasi tarkibida. 256-yil Eron bilan boʻlgan urushdan keyin sosoniylar qoʻshini tomonidan vayron qilingan. Shaharning ijtimoiy-iqtisodiy tarixiga oid papirus va pergamentga bitilgan bizgacha saqlanib qolgan koʻpgina hujjatlar, salavkiylar davridan qalʼa, agora (xalq majlisi oʻtka-ziladigan maydon), ibodatxonalar qoldiklari, parfyanlar davridan esa saroy, devoriy naqsh solingan koʻplab ibodatxonalar harobalari, Rim davridan boʻlsa istehkomlar, termalar (hammomlar), cherkov, sinagoga va Mitra ibodatxonasi harobalari saqlangan. D.-Ye. Suriya bilan Eron oʻrtasidagi karvon savdosining yirik markazi hamda mamlakat chegarasidagi muhim qalʼa vazi-fasini oʻtagan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durango (maʼnolari)

**Durango**:

* Durango - #YOʻNALTIRISH Durango (Vizcaya)

* Durango (Meksika) — Meksikadagi shahar, Gʻar-biy Syerra-Madre togi etagida.
* Durango (shtat) — Meksikadagi shtat.
Durango (Meksika)

**Durango** — Meksikadagi shahar, Gʻar-biy Syerra-Madre togi etagida. Durango shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 350 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni. Konchilik (oltin, kumush, temir rudasi, qalay) va qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Metallurgiya, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari, Xuares universiteti (1933), shahar yonida yirik temir ruda konlari bor. Durango 1563-yilda asos solingan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durban

**Durban** ( ;  Port-Natal — JAR ning sharqidagi shahar, Natal provinsiyasida. Janubiy Afrikaning sharqiy qirg‘og‘ida, Hind okeanining Natal ko‘rfazida joylashgan Durban Afrikaning Sahroi Kabirdagi eng yirik port shahri bo‘lib, ilgari Port Natal deb nomlangan. Port va shahar markazidan shimolda Umgeni daryosining og‘zi joylashgan; shaharning tekis markazi g‘arbda Berea tepaliklariga ko‘tariladi va Bluffning janubda qirg‘oq bo‘ylab oqib o‘tadi. Durban  maydonni egallagan va 2022-yilda 4,2 million aholiga ega bo‘lgan kattaroq eThekwini Metropolitan munitsipalitetining qarorgohi bo‘lib, metropoliten aholisini Hind okeanidagi Afrikaning eng kattalaridan biriga aylantiradi. Shahar nam subtropik iqlimga ega bo‘lib, yozi issiq, nam va qishi yumshoq, quruq.

## Taniqli odamlari
* Mandlakazi, Janubiy Afrika malikasi, Qirollik an’anaviy shifokori va sayyora farovonligi faoli.
* Dianne Lynne Bevelander,Janubiy afrikalik akademik va faoli
* Bruce Grobbelaar, Futbolchi, Liverpool FC
* Alan Khan, radio va teleboshlovchi
* Gordon Murray, muhandis va McLaren dizayneri
* Jan-Hendrik S. Hofmeyr, biokimyogar, 1953-yilda Durban shahrida tug‘ilgan
* Raoul Hyman, poygachi haydovchi
* Bruce Johnstone, poygachi haydovchi
* Aaron Klug, Nobel mukofoti sovrindori
* Brausch Niemann, poygachi haydovchi
* Jayapraga Reddy (1947–1996), adib
* Vivian Reddy, biznes asoschisi va xayriyachi
* Jack Saul, Janubiy Afrika-Isroil tennischisi
* Billy Tennant, professional florbordchi
* Stephen Watson, poygachi haydovchi
* Victor Xulu, sobiq kriketchi
* Ela Gandhi, tinchlik faoli, Maxatma Gandining nabirasi
* Lara Logan, jurnalist
* Pearl Thusi, aktrisa
* Chad Le Clos, Olimpiada suzuvchisi
* Jordy Smith, syorfer
* Penelope Coelen, Dunyo go‘zali 1958
* Nick Price, yirik g‘olib golfchi
* Black Coffee (DJ), DJ, prodyuser va qo‘shiq muallifi
* Baby Queen, qo‘shiqchi va qo‘shiq muallifi
* Fernando Pessoa, shoir, yozuvchi, faylasuf
## Manbalar

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Havolalar

* eThekwini Metropolitan Municipality 
* Durban Tourism Bureau
* Snake City, National Geographic Wild
* Gandhi Sites in Durban
Durbek

**Durbek** (XIV asr oxiri – Balx – XV asr boshi) – Temuriylar davrida yashaga turkiy shoir.

## Hayoti
Durbek XIV asr oxir va XV asr boshlarida yashab ijod qilgan. Uning „Yusuf va Zulayho“ dostonigina yetib kelgan boʻlib, bu doston 1409-yilda Balx qamali vaqtida yozilgan. Baʼzi olimlarning „Yusuf va Zulayho“ dostonining muallifi Durbek emas degan fikrlari bor, lekin bu mulohazalar bahsligicha qolgan.

Doston asosini Sharqda mashhur Yusuf va Zulayho haqidagi rivoyat tashkil etgan. Sharq adabiyotida sayyor syujetga aylanib ketgan bu mavzu oʻziga xos uslubda qaytadan (oʻzbek tilida) bayon etilgan. Durbek oʻzi yashagan davr manzaralarini doston ruhiga singdirib yuborgan. Asarda Balx shahrining qamal qilinishi, shahar xalqi boshiga tushgan ogʻir fojialar yuksak mahorat bilan tasvirlangan. Qamal tufayli yuz bergan ochlik, suvsizlik kabi qiyinchiliklarni shahar tashqarisidagi maʼmurchilikka qarama-qarshi qoʻygan. Dostondagi qahramonlar faoliyati Markaziy Osiyo shahar va qishloqlariga xos tabiat manzaralari, turmush hodisalari, xalq urfodatlari tasviri orqali aks ettirilgan. Shoir bosh qahramon Yusufning taqdiri va uning hayotga boʻlgan munosabatini turli vaziyatlarda tasvirlaydi. Yusufning insoniy fazilatlari uning zehni va zakovati odamlarga, oʻz eliga muxabbatida koʻzga yaqqol tashlanadi. U behuda qon toʻkmasdan, aql-idrok bilan mamlakatni boshqaruvchi odil shoh darajasiga koʻtariladi. Durbek xotin-qizlar latofati va zakovatini yangi jixatlar bilan boyitgan, Zulayho timsolida sadoqatli sevgi sohibasi obrazini yarata olgan.

„Yusuf va Zulayho“ dostonining qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 185), Parij va Istanbul kutubxonalarida saqlanadi. Doston ilk marotaba toʻliq holatda 1959-yili Toshkentda nashr etilgan va oʻrta maktab darsliklariga kiritilib, majmualardan joy olgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Manbalar


## Havolalar
Durbin

**Durbin** (fors. — uzoqni koʻruvchi), binokl — uzoqdagi narsalarni koʻrish va kuzatish uchun xizmat qiladigan optik asbob. Har qanday D. bir-biriga yonma-yon oʻrnatilgan ikki trubaga maʼlum tartibda joylashgan obyektiv linza va okulyardan iborat. D.ning uzoqqa qaratiladigan katta "koʻzlari" obyektiv, kuzatuvchi qaraydigan kichik "koʻzlari" okulyar deyiladi. Amalda ikki xil D.dan foydalaniladi: 1) Galiley D.i 2,5—4 marta kattalashtirib koʻrsatadi. Bu D.dayorugʻlikni yoyuvchi linza okulyar vazifasini oʻtaydi. Galiley D.i oddiy, ixcham, yorugʻlikni yaxshi oʻtkazadigan, ammo koʻrish maydoni tor boʻlgani uchun koʻpincha teatr tomoshalarini koʻrishda ishlatiladi; 2) prizmali D. — foydalanish uchun qulay. Koʻrish maydonining burchagi katta, stereoskopga xos xususiyatlari yaxshilangan D. yordamida masofalarni oʻlchash ham mumkin. Amalda qoʻllanilayotgan D. narsalarni 2—22 marta kattalashtirib koʻrsatadi.

## Ommabop ishlab chiqaruvchilar
Foydalanuvchilar orasida mahsulotlarining sifati, imkoniyatlari va narxi bo'yicha eng ommabop durbin ishlab chiqaruvchilar qatoriga quyidagi kompaniyalar kiradi: 

* Veber
* Nikon
* Levenhuk
* КОМЗ
* Bresser

* Yukon

* ATN
* Bushnell
* Pentax
* Carl Zeiss.
## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durbor

**Durbor** (fors, darbor — kabul marosimi, zal, shoh saroyi) — Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida oʻrta ayerlarda pod-shoh huzuridagi saroy amaldorlari kengashi, tantanali qabul marosimi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durgapur

**Durgapur** — Hindiston shim.sharqidagi shahar, Damodar daryosi boʻyida, Gʻarbiy Bengaliya shtatida. Axoliyey 426 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni. Hindistondagi eng yirik koʻmirmetallurgiya rnining markazi. Metallurgiya kombinati, ogʻir mashinasozlik, kimyo va maxsus poʻlat tayyorlash zavodlari bor. D. yaqinida Damodar gidroenergosistemasining yirik toʻgʻoni qurilgan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durg-bxilainagar

**Durg-bxilainagar** - Hindistonning markaziy qismidagi shahar. Dekan togʻlarining gʻarbida, Madhya-Pradesh shtatida joylashgan. Aholisi 500 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Durg va Bxilai sanoat markazlarining birlashuvidan vujudga kelgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durango (shtat)

**Durango** — Meksikadagi shtat. Maydon 119,6 ming km. Aholisi 1445 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Durango shahri. Yirik shaharlari: Gomes-Palaso, Syudad-Lerdo. Shtatning sharqiy qismi Meksika togʻligida joylashgan, Syerra-Madre togʻlari uning gʻarbini Tinch okean sohilidan ajra-tib turadi. Iqlimi quruq, issiq, togʻlarda moʻʼtadil iqlim, sernam. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi 12°, yillik yogʻin oʻrtacha 450&nbsp;mm. Togʻlarda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan igna bargli oʻrmonlar saqlangan.

Durango agrar shtat, qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Oziq-ovqat (makkajoʻxori, loviya) va texnika ekinlari ekiladi. Paxta tozalash zavodlari bor. Togʻ oldi rayonlarida yogʻoch tayyorlanadi, kichikroq taxta tilish korxonalari joylashgan. D.da konchilik sanoati rivojlangan. Durango sh. yaqinida mamlakat qora metallurgiya sanoatining asosiy bazasi boʻlgan yirik temir ruda konlari bor. Oltin, kumush, qalay olinadi. Shosse va temir yoʻl orqali mamlakatning shimoliy rayonlari va Tinch okean bilan bogʻlangan.

## Manbalar
Duraftor

**Duraftor** — naqsh turi; naqsh mujassamotida ikki tanob yoki ikki bandning juft holda takrorlanishidan tarkib topadi. Mas, ikki yoʻlli ilon izi shaklidagi naqsh. Amaliy sanʼatda keng qoʻllanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durda

**Durda** — 1) sariyogʻ eritilganda hosil boʻladigan quyqa jizza; 2) sariyogʻga qatiq qoʻshib tayyorlanadigan tamaddi; sariyogʻni past olovda qizdirib, unga qatiq va tuz solib qaynatiladi. Tayyor boʻlgach, durdaning ustki qismi tilla rangda qumoq-qumoq boʻlib qoladi, tagida esa jigarrang jizza hosil boʻladi. D. nordonroq, yoqimli va mazali boʻlib, nonga qoʻshib isteʼmol qilinadi, baʼzida taomlarga ham qoʻshiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durdi qilich

**Durdi qilich** (1886 - Toshhovuz viloyati Taxta tumani Xojaqumbat qishlogʻi — 1950.14.12) — Turkmaniston xalq shoiri (1946), baxshisi va xalq ogʻzaki ijodining bilimdoni. Bolaligidan koʻzi ojiz boʻlgan. Baxshilardan doston aytishni oʻrgangan. Ijodi 1916-yildan boshlangan. 20—30-yillarda yozgan sheʼrlarida Turkmanistonning oʻtmishi, qishloq mehnatkashlarining hayoti ("Eshakli", "Chigʻir" va b.), turkman ayollarining haq-huquqini himoya qilish masalalari oʻz ifodasini topgan ("Tumorli"). "Xalqim", "Xalqlar doʻstligi" sheʼrlari 30-yillardagi turkman sheʼriyatining yuksak namunalaridan. Ikkinchi jahon urushi yillarida jangovar ruxda qoʻshiklar yaratib, kishilarni gʻalabaga ruxlantirgan. Sheʼr va qoʻshiklari, turkman va qoraqalpoq xalqlari oʻrtasida keng tarqalgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ota Durdiyev

**Ota Durdiyev** (1910.1.1, Keshi qishlogʻi — 1981.5.11, Ashxobod) — turkman aktyori. Turkmenistan xalq artisti (1955). Turkman teatr sanʼatining asoschilaridan. 1929-yildan Mullanapasov nomidagi Turkman drama teatrida ishlagan. Hajviy va harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Yaratgan ob-razlari individual xususiyatlarning yorqinligi, satirik oʻtkirligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Boboxon ("Tohir va Zuhra"), Abu Sar-dor ("Kaymir-Koʻr"), Murodov ("Choʻpon oʻgʻli"), Xorazm xoni ("Mahtumquli"), Kent ("Qirol Lir"), Ota ("Allanning oilasi") va b. "Dursun", "Choʻponning oʻgʻli", "Maxsus topshiriq" kabi filmlarda suratga tushgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yefimos Durmusoglu

**Yefimos Xurmuzos Durmusoglu** (1917.7.11, Gretsiya - 1976.31.12, Toshkent) — kinorejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). "Oʻzbekfilm"da (1956—65), Oʻzbekiston ilmiy ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida (1965—76) rejissyor Filmlari: "Vatanim, seni oʻylab", "Choʻl ha-qida qissa", "Quyoshli Oʻzbekiston", "Vengriyadagi uchrashuvlar", "Oʻzbeki-stonning oʻsimlik va hayvonot dunyosi" va boshqa.

## Manbalar
Durovlar

**Durovlar**— sirk artistlari, mas-harabozlar va hayvon oʻrgatuvchilar oilasi. Sulola asoschilari: Anatoliy Leonidovich (1864—1916) — mashhur masharabozsatirik, publitsist, kichik uy hayvonlari bilan ishlagan, uning akasi Vladimir Leonidovich (1863—1934), hayvonlarni oʻrgatish sohasida yangi rus maktabi (hayvonlarni jonini ogʻritmay, erkalab tarbiyalash)ning asoschisi. Akaukalar satirik monologlar ijro etishgan. Ular anʼanasining davomchilari Vladimir Leonidovichning qizi Anna Vladimirovna (1900—78), Anatoliy Leonidovichning nabirasi Vladimir Grigoryevich (1909 — 1972), Vladimir Leonidovichning nabirasi Yuriy Vladimirovich (1909/10—1971), uning qizi Natalya Yuryevna (1934), 1978-yildan V. L. Durov nomidagi hayvonlar teatrining badi-iy rahbari. Sirk mavzusida yaratilgan qissa va hikoyalar muallifi. Shuningdek, D. oilasining boshqa vakillari ham sirkda ishlashadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durra

**Durra**, maylo (Sorghum durra) — donli joʻxorining bir turi, gʻalladoshlar (gʻallagullilar) oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik; oziq-ovqat (un, yorma) va yem-xashak (koʻk massa, pichan) ekini. 16 turi mavjud. Boshoqchasi va shakliga qarab quyidagi kenja turlarga boʻlinadi: Efiopiya joʻxorisi (S. durra ssp. aethiopicum); nubiya joʻxorisi (S. durra ssp. nubicum); arabiston joʻxorisi (S. durra ssp. arabicum). Boʻyi 2–3 m ga boradi. Issiqsevar, qurgʻoqchilikka bardoshli. Guli gʻuj joylashib (oq joʻxoriga oʻxshash) roʻvak hosil qiladi. Roʻvagining zichligi, tik oʻsganligi, barmoqsimon toʻpguli bilan oq joʻxoridan farq qiladi. D. AQSH, Afrikaning tropik mintaqalarida, Afgʻoniston, Janubiy Yevropa mamlakatlarida, Yaponiya va Oʻrta Osiyoda ekiladi. Oʻsish davri 3—4 oy. D. su-gʻoriladigan yerlarda gʻalla ekini sifatida ekiladi. D.ning uni deyarli oq. Quruq poyalari chorva mollariga beriladi. Ya shil maysasida zaharli durrin glikozidi, baʼzilarida sianid kislota boʻladi. Shuning uchun mollarga boshqa ozuqalarga aralashtirib berish tavsiya qilinadi (qarang Joʻxori).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durroniylar davlati

**Durroniylar davlati** - dastlabki mustaqil afgʻon davlati (1747— 1818). Asoschisi — Ahmadshoh Durroniy. Nodirshoh saltanati yemirilgach paydo boʻlgan. 1761 y.ga kelib, D. d.ga sharqdan Panjob, Kashmir, Sind va Belujiston, gʻarbdan Xuroson va Sharqiy Seiston, shim.dan Jan. Turkiston (Balx, Badaxshon va b.) kirgan. Bu davrda Afgʻoniston shaharlarining iqtisodi, madaniyati rivojlandi. Tranzit savdo koʻpaydi, Hindiston va Erondan asir olingan hunarmandlar keltirildi. Poytaxti — Qandahor sh. (1773/74 y.gacha). Temurshoh (1773—93) esa poytaxtni Kobulga koʻchirdi. Durroniy shoxlari saroyida Hofiz Rahmatxon, Abdulhamid, Afzalxon Xattak kabi yetuk shoirlar ijod qilgan. Afgʻon qabila xonlarining yirik mulkdorlarga aylanishi mamlakat birligi uchun qattiq zarba bh.|di. Ahmadshohning nevarasi Zamonshoh (1793—1801) mulkdorlarning oʻzaro urushlari, sardOrlarning beboshligiga chek qoʻyishga urinsada, unga erisholmadi. Panjob va Jan. Turkistonda qoʻzgʻolonlar koʻtarilib (1768, 1779, 1789), mustaqil amirliklar (Hirot, Kobul, Qandahor, Peshavor va b.) vujudga keldi (1818). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durun

**Durun** — oʻrta asrlarga oid shahar harobasi. Jan. Turkmanistonning Baharden temir yoʻl stansiyasidan 5&nbsp;km sharkda. Mustahkam arkqalʼa, shahriston va raboddan iborat boʻlgan. Arkqalʼa toʻrtburchak shaklida, mayd. 120x50 m, bal. 11 – 12 m. Shahristonning mudofaa devorlari jan. va gʻarb tomondan arkka tutashgan. Shahar atrofi ochiq. D. 15-asr manbalarida tilga olinadi. Eng qad. yodgorliklari 9-asrga oid. Shaharning gullagan davri 14-asrga toʻgʻri keladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dur-sharrukin

**Dur-sharrukin** - Ossuriya podshosi Sargon I (mil. av. 722—705) tomonidan qurilgan shahar. Mil. av. 7-asr oxirida midiyaliklar tomonidan vayron qilingan. hozirgi D.-Sh. oʻrnida Xorsabod sh. (Iroq) joylashgan. D.-Sh. dan qad. istehkomlar, saroylar, ibodatxonalar, haykaltaroshlik namunalari va b. topilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duroʻya

**Duroʻya** (fors, du — ikki, roʻy — yuz) — 1) ikki tomonlama gulli mato; 2) ikki tomonlama qoplab tikiladigan badiiy chok turi; 3) ikki tomoni ham pardozlangan eshik tabakasi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dusanni

**Dusanni** — Ossuriyaning Midiyadagi Saparda viloyati aholisi oqsoqoli (dohiysi). Mil. av. 676—670-yillarda (taxminan 672-yildan soʻng) Kashtariti va Mamitiarshular bilan birga Ossuriyaga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolon natijasida mustaqil Midiya podsholigi vujudga kelgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dusen

**Dusen** (Malus pumila var. praecox) — past boʻyli olma daraxtining bir turi, qalamcha va parhish bilan koʻpaytiriladi. Bal. 5–6 m ga boradi. Nim pakana payvandtag sifatida koʻp ishlatiladi. Barcha navlariga mos keladi. D.ning EM-II, EM-III, EM-IV, EM-V payvandtag tiplari keng tarqalgan. D.ga pay-vand qilingan daraxtlarning boʻyi 5– 7 m, ildiz tarmogʻi birmuncha yuza joylashadi. Koʻchati oʻtkazilgach, 3—4-yili hosil beradi. 30—40 yil yashaydi. Qurgʻoqchilikka, shamolga chidamli.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durroniylar

**Durroniylar** — afgʻonlarning yirik qabilalar uyushmasi. Umumiy soni 3 mln. dan ortiq (1996). Afgʻonistonning jan.-gʻarbiy qismida, shuningdek, mamlakatning yirik shaharlarida, qisman Pokistonda yashaydilar. Pushtu tilida gaplashadi. Islomning sunna mazhabiga eʼtiqod qiladi. D. ilgari abdallar deb nomlangan. Afgon davlatining asoschisi Ahmadshox tomonidan Durroniy deb oʻzgartirilgan (1747). D. zirak va panjpo tarmoqlariga boʻlinadi. Zirak papalzoi, al-kozoi, barakzoi va atsakzoi kabilalari, panjpo nurzoi, alizoi, ishoq-zoi qabilalaridan iborat. Deh-qonchilik, koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanadilar (yana q. Afgʻoniston, Durroniylar davlati).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durres

**Durres** (), **Дирра́хий** (), **Драч** , **Дура́ццо** () — Albaniya gʻarbidagi shahar. Adriatika dengizining Durres qoʻltigʻi boʻyida. Durres retining maʼmuriy markazi. Aholisi 70 ming kishidan ziyod. Mamlakatning eng katta porti. Shosse va temir yoʻllar tuguni. Kemasozlik, metallsozlik, oziq-ovqat, tamaki, koʻn, rezina sanoati korxonalari, shahar chetida kurortlar bor. Yirik baliq ovlash bazasi. Iqlimi yumshoq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 5°, iyulniki 25°, yillik yogʻin 1100–1800&nbsp;mm. Shaharga mil. av. 7-asrda asos solingan. Antik shahar qoldiqlari saqlangan. Turizm rivojlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dustlar

**Dustlar** (ing. dust — chang) — kukun shaklidagi pestitsidlar. Ekinlarga tushgan zararkunandalar, begona oʻtlarga qarshi sepiladi, urugʻlarni upalashda ishlatiladi. Insektitsid, fungitsid, akaritsid yoki gerbitsidning inert toʻldirgich bilan oddiy aralashmasidan iborat. Toʻldirgich sifatida talk, pirofilit, boʻr, kaolin, trepel, sili-kagel va har xil tarkibli tuproqdan foydalaniladi. Koʻpincha pirofilit va talk qoʻshiladi, chunki ular oʻsimlikka yaxshi yopishadi. D. changining uchib ketishini kamaytirish uchun 3—5% li mineral moy aralashtiriladi (qarang Mineral moylar). Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida kemiruvchi zararkunandalar (kuzgi tunlam, simqurtlar va b.), oʻrgimchakkanaga qarshi (oltingugurt kukuni) kurashda yaxshi natija beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Dutov

**Dutov Aleksandr Ilich** (1879—1921) — rus general-leytenanti (1919). 1917-yil sentabrdan Orenburg kazaklari atamani, 1917-yil noyabrda Orenburgdagi shoʻrolar hokimiyatiga qarshi qurolli chiqishga rahbarlik qilgan. 1918—19 yillarda Orenburg armiyasi qoʻmondoni. 1919-yil sentabrda Turkiston fronti (qoʻmondon — M. V. Frunze) koʻshinlaridan yengilgach, Xitoyga qochgan va oʻsha yerda oʻldirilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dutorchi qizlar ansambli

**Dutorchi qizlar ansambli**, Oʻzbekiston Teleradiokompaniyasi qoshida G'anijon Toshmatov nomidagi dutorchi qizlar ansambli — xonanda va sozanda xotin-qizlardan tashkil topgan ansambl. Dastlab Oʻzbek davlat filarmoniyasi qoshida "Dutorchi qiz-juvonlar" ansambli (1939 yil) tashkil etilgan. Badiiy rahbari — L. Sarimsoqova, musiqa rahbari — Y. Rajabiy, baletmeyster — G. Rahimova. Repertuaridan oʻzbek xalq va bastakorlarining kuy va qoʻshiqlari oʻrin olgan: "Oʻzgancha", "Quling", "Tanavor", "Hakkalakam oʻynasam man", "Yorginam" va b. Ikkinchi jahon urushi yillarida ansambl aʼzolari front konsert brigadalari tarkibida konsertlar bergan. Repertuaridan oʻzbek, rus, qozoq, tatar, tojik, uygʻur va b. xalqlarning qoʻshiqlari oʻrin olgan. Keyinchalik u "Ashula va raqs ansambli" deb nomlangan. Ansamblda R. Bogdanova, K. Ismoilova, Oʻzbekis-tonda xizmat koʻrsatgan artist M. Abdullayeva va b. xizmat qilgan. 1958 yil yangidan "Dutorchi xotin-qizlar ansambli" tashkil etilgan (badiiy rahbari — M. Abdullayeva). 1964 yilda tarqalgan.

1977 yilda Toshkent shahar Madaniyat uyida A. Ilyosov boshchiligida "Dutorchi qizlar ansambli" tuzildi. Mazkur ansambl ishtirokchilari 1979 yil Oʻzbekiston radiosi va televideniyesi qoshida tashkil etilgan D.q.a. tarkibiga kirgan. Bad. rahbari va tashkilotchisi Gʻ. Toshmatov, musiqa rahbarlari — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist 3. Rahmatullayeva (1979—84 va 1990 yildan), 3. Suyunova (1985—90); 1994 yildan badiiy rahbari — 3. Suyunova. 1996 yildan — Gʻanijon Toshmatov no-mida, 30 kishidan iborat (2002). Yetakchi xonanda va sozandalar: Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar 3. Rah-matullayeva, S. Karimova va Q. Esonova; artistlar O. Madrahimova, R. Hojiyeva, D. Muhamedova, M. Qurbonova, X. Shorahmedova va b. Ansambl Fargʻona-Toshkent milliy qoʻshiqchilik anʼanalarini davom ettirmoqda. Repertuaridan yuzlab oʻzbek xalq qoʻshiqlari ("Chamannor", "Yoryoraxon-Gulyoraxon", "Simsim oralab", "Yoʻl boʻlsin", "Yor-yor" lar, laparlar, oʻlanlar), bastakor va kompozitor (G'. Toshmatov, K. Jabborov, S. Kalonov, F. Sodiqov, M. Murtazoyev, Q. Iskandarov, A. Ismoilov, R. Tursunov, T. Otaboyev, Q. Komilov, Sayfi Jalil va b.)lar asarlari ("Qoshing qarosi balo", "Baxtimdan", "Diyorimsan", "Uyolaman", "Kelasan", "Tamanno", "Humo", "Avval Vatan, keyin jon", "Sevgi"), shuningdek, ansambl ishtirokchilari (Z. Suyunova, Z. Rahmatullayeva, Q. Esonova) bastalagan qoʻshiqlar ("Boy qaynona", "Ayol", "Gul ochilsa", "Uzoq kutdim" va b.) va turli xalqlar (afgʻon, hind, uygʻur, qoraqalpoq, ispan) qoʻshiqlari oʻrin olgan. Ansambl Tojikiston, Rossiya, Fransiya, Germaniya, Turkiya mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.

Oʻzbekiston viloyatlari va oʻquv yurtlarida ham D.q.a.lari (mas, Nukus sh. 1-Madaniyat uyi qoshida "Qirq qiz" D.q.a., 1967; Fargʻona davlat pedagogika institutining "Nihol" D.q.a., 1977) tashkil etilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duchava

**Duchava**, duchoʻba (fors— ikki choʻp) — 1) anʼanaviy oʻzbek nogʻora va doyra usullaridan. Ayrim turlarini Usta Olim Komilovdan Ilyos Akbarov notaga yozib olgan. "Katta oʻyin" raqslar turkumidagi asosiy raqslardan boʻlib, unda nogʻora choʻplari dambadam urilgani uchun shu nomni olgan; 2) dorbozlar oʻyinlari joʻrligida foydalaniladigan kuy va usul; 3) "Shodiyona" usullar turkumining 9-qismi; 4) surnay yoʻllaridagi albat qismlaridan biri; 5) oʻzbek xalq ashulalaridan (D. usulidan ijodiy foydalangan holda, Hamid Olimjon sheʼri bilan O. Alimah-sumov va b. aytadigan "Na boʻlgʻay..." mashhur).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dush

**Dush** (ital. doccia — suv quvuri) — suvning badanga zarb bilan urilishidan iborat suv muolajasi; gigiyenik va davolash maqsadida qoʻllanadi. Suv oqimining shakliga koʻra yomgʻirsimon (suv 1—2 ml li mayda naylardan otilib chiqadi), sirkulyar (bunda birtalay ingichka suv oqimlari hamma tomondan bir tekis badanga uriladi), oqimli (Sharko D., 1—4 at. bosimdagi suv oqimi navbatma-navbat badanning turli qismiga yoʻnaltiriladi) va b. D. farq qilinadi. Suv temperaturasi sovuk, (20°dan past), salqin (20—33°), iliq (34—38°), issiq (40° atrofida va undan yuqori) boʻlishi mumkin. Bir-biriga zid boʻlgan, yaʼni goh issiq, goh sovuq oqimli D. shotland dushi deyiladi. Suv oqimining yoʻnalishiga qarab bir tekis, koʻtariluvchi, tushuvchi, shuningdek, suv bosimiga kura past (0,3—1 at.), oʻrtacha (1,5—2 at.) va yuqori (3—4 at.) bosimli D.lar ajratiladi.

Suv ichida oʻtkaziladigan massaj-D. ham muhim muolaja hisoblanadi. Bunda vannadagi issiq suvda yotgan kishining badani qoʻl bilan emas, balki maxsus apparat orqali bosim ostida yuboriladigan suv oqimi bilan massaj qili-nadi. Suvning temperaturasi va badanga urilishi D.ning fiziologik taʼsir etish negizidir.

Nerv sistemasi va moddalar almashinuvining buzilishi bilan bogʻliq funksional kasalliklarda D. dan davo maqsadida foydalaniladi (yana q. Suv bilan davolash).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duero

**Duero** (portugalcha — Doru) — Pirenei ya. o.dagi dare. Ispaniyadagi Iberiya togʻlaridan boshlanib, Portugaliyaning Portu sh. yonida Atlantika okeaniga quyiladi. Uzunligi 925&nbsp;km, havzasining mayd. 95 ming km. Eski Kastiliya yassitogʻligini kesib oʻtgan qismida chuq. 30–40 m li kanon hosil qilgan. Portugaliya hududida keng vodiydan oqadi. Qish va bahorda sersuv, bu mavsumlarda suv sathi daralardan oʻtgan joyida 15–20 m gacha koʻtariladi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 700 m3/sek. Quyilish joyidan boshlab 200&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Suv ombori va GES qurilgan. D.dan sugʻorishda foydalaniladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duet

**Duet** (lot. duo — ikki) — 1) ikki ijrochidan iborat ansambl. Mazkur ansambl uchun moʻljallangan sozlar joʻrligidagi yoki joʻrsiz musiqiy (asosan vokal) asar. Mustaqil janr sifatida hamda musiqiy-sahnaviy (opera, musiqali drama) va vokalsimfonik (oratoriya, kantata va b.) asarlar tarkibiga kiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vera Duyunova

**Vera Illarionovna Duyunova** (1945.11.4, Krasnodar – 2012.2.3, Toshkent) – voleybolchi, ikki karra olimpiada chempioni. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi (1995), xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1968). ToshDU jurnalistika fakultetini tugatgan (1975). 1965—78 yillarda „Avtomobilist“ (Toshkent) voleybol jamoasi hamda Oʻzbekiston voleybol terma jamoasi oʻyinchisi. Olimpiada oʻyinlarida 2 marta oltin medal bilan taqdirlangan (1968, Mexiko; 1972, Myunxen). Jahon chempioni (1970, Bolgariya), Jahon kubogining (Urugvay) va Butunjahon universiadasining gʻolibi (Moskva, 1973). Jahon birinchiligining kumush medal sovrindori (Meksika, 1974). 1982 y.dan Toshkentdagi 6-bolalar va oʻsmirlar olimpiya oʻrinbosarlari sport maktabi direktori. I darajali „Sogʻlom avlod uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (1997).

## Biografiyasi
Vera Krasnodarda voleybol oʻynashni boshlagan. Vera 1964-yilgacha „Dinamo“ (Krasnodar), 1965—1975 – "Spartak" / „Avtomobilist“ (Toshkent) jamoalarda oʻynagan.

U 1968—1974 yillarda SSSR terma jamoasi tarkibida ishtirok etgan. Unda:

* Ikki karra Olimpiya chempioni – 1968 va 1972;
* jahon chempioni 1970;
** 1974-yilgi jahon chempionatining kumush medali sovrindori;
* 1973-yilda birinchi jahon chempionati gʻolibi.

SSSR talabalar jamoasi tarkibida 1973-yilgi Jahon Universiadasi chempioni.

1970-yillarning oxiridan boshlab u SSSR yoshlar terma jamoasining katta murabbiyi boʻlib ishlagan. 1982-yildan Toshkent sport va oʻsmirlar sport maktabi direktori. Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston Milliy olimpiya qoʻmitasi vitse-prezidenti lavozimida ishlab kelgan. 2012-yil 2-martda Toshkentda vafot etgan va Botkin qabristoniga dafn qilingan.

## Mukofotlar va unvonlar

* SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1968);
* Hurmat belgisi ordeni;
* 1-darajali „Sogʻlom avlod uchun“ ordeni (Oʻzbekiston).

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar

* Chempion Vera Duyunova
* Xotira yodgorligi 
* „Spartak“ xalqaro ijtimoiy jamiyati veb-saytidagi tarjimai holi
* Voleybol: Ensiklopediya / *Comp. V. L. Sviridov, O. S. Chexov.* – Tomsk: Yanson kompaniyasi, 2001.
Duyak

**Duyak** (fors— ikki-bir) — qadimiy nogʻora-doira usullaridan. Doirai duyak deb ham ataladi. Ikki kiska va bir uzun boʻgʻinli "baka-bum" usuliga muvofiq keladi. Bu usul tuzilishining oddiyligi, koʻtarinki, shodiyona kayfiyat uygʻotishi bilan taʼriflanadi. Shu sababli nogʻora bazmlari qadimdan duyak usuli bilan boshlangan. Xalq qoʻshiqlarining joʻrlik usuli sifatida ham keng qoʻllanadi, maqomlarda saraxbor usuliga yaqin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dugʻlat

**Dugʻlat** — qad. turkiy qavmlardan biri. Bular 13-asrda Chigʻatoy ulusining sharqiy mintaqalarida yashovchi yetakchi qabilalardan boʻlgan. D.lar Sharqiy Turkistonda, Issiqkoʻlning jan.da, Fargʻona vodiysining shim. qismlarida koʻchib yurganlar. Asosiy mashgʻuloti chorvachilik boʻlgan. Moʻgʻullar davlatiga itoat qilmagan D.lar oʻz mustaqilliklari uchun betinim kurashib, 1427— 28 yillarda Qashqarni egallaydi va bu viloyatni to 16-asrning 1-choragigacha mustaqil idora qiladi. Zahiriddin Muhammad Bobur onasi Qutlugʻ Nigorxonim va "Tarixiy Rashidiy" muallifi Mirzo Muhammad Haydar D.dan boʻlganlar. 15—16-asrlar davomida D.lar bir qancha guruhlarga boʻlinib ketgan. Ular Fargʻona, Toshkent, Samarqand, Qorategin va Hisor viloyatlariga kelib joylashgan. D.lar hozirda oʻzbek, qozoq va qirgʻiz xalqlari tarkibiga singib ketgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duhul

**Duhul** (urducha — katta nogʻora) — qad. doʻl nogʻora, Turkiston va Hindiston xalqlari orasida harbiy yurishlardan, ovga chiqishdan va jazolash paytidan darak berish uchun chalingan. Qorovul almashuvida, lashkar yigʻishda ham D. qoʻllangan (yana qarang Dovul).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dushoxasoy

**Dushoxasoy** — Navoiy viloyati Konimex tumanidagi soy. Uzunligi 20 km. Mavsumiy qor va yomgʻirlardan toʻyinadi. Bahorda kuchli jala paytlarida suvi koʻpayadi. D.ning suvi quyi oqimida qumga singib ketadi. Umumiy uz. 72 km boʻlgan 25 ta irmogi bor. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dharma

**Dharma** (sanskritcha) — 1) hind falsafasi va koʻpgina dinlaridagi bir necha maʼnoga ega boʻlgan asosiy tushunchalardan biri; abadiy axloqiy qonun; toʻgʻri yashash uchun belgilangan axloqiyijtimoiy qoida (burch) — bu maʼnoda har qaysi odam oʻz D. siga ega. 2) Budda diniy taʼlimotiga koʻra, — butun mavjudot va odam hayoti psixofizik belgilarining birlamchi unsurlari. D. abadiydir, doimo paydo boʻlib, yoʻqolib turadi; ularning tugʻyoni azob-uqubatlar manbai boʻlib, nirvana holatida toʻxtaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Győr

**Győr** — Vengriyaning shim.garbidagi shahar, Raba daryosi boʻyida, Dyor-Shopre medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 127,4 ming kishi (1997). Muhim temir yoʻl tuguni, dare porti. Budapesht va Mishkolsdan keyin 3-oʻrindagi sanoat markazi. Asosiy sanoat tarmogʻi — mashinasozlik (vagonsozlik va stanoksozlik). Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Lok, boʻsq, sunʼiy charm, mebel, qurilish materiallari ham ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, teatr, muzey va b. bor. Oʻrta asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dyakovo madaniyati

**Dyakovo madaniyati** - yuqori Volga va Oka daryosi havzalarida yashagan qad. (mil.av. 1-ming yillikning 2-yarmi — milodning boshlari) finoʻgʻur qabilalaridan qolgan arxeologik yodgorliklar. Birinchi marta Dyakovskoye qishlogʻi (Moskva viloyati) da topilgani uchun shu nom bilan yuritiladi. Dastlab 19-asr oxirlarida oʻrganilgan. D. m. devor va xandaklar bilan oʻralgan kichik-kichik turar joylardan iborat. Ular patriarxal urugʻchilik jamoa qishloqlari boʻlib, asosan, daryolarning tik qirgʻoqlarida qurilgan. Aholisi ovchilik va baliqchilikdan dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanishga oʻtgan. Jez va temirchilikdan tashqari toʻqimachilik va oʻymakorlik (suyak va shoxlarga naqsh solish) ham rivojlangan. Sopol idishlar qoʻlda yasalib, katak naqshlar bilan bezatilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Dyachkov

**Ivan Nikitich Dyachkov** (1905.23.8, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Voronej viloyati Ternovka tumani Novo-Troitskoye qishlogʻi — 1985.18.8, Samarqand) — zootexnik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan zootexnik (1959), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1969) professor (1971). Moskva qoʻychilik institutini tamomlagan (1932). Samarqanddagi qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim, laboratoriya va boʻlim mudiri (1935—60), institut direktorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1943—54 va 1970—75). Ilmiy ishlari qorakoʻlchilikda seleksiya va naslchilik masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofti laureati (1970). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Clinton Davisson

**Clinton Davisson** () (1881.22.10, Blumington — 1958.1.2, Sharlotsvill)— amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Chikago (1908) va Prinston (1911) universitetlarini tugatgan. Ilmiy ishlari termoelektron va termoion emissiya, termoelektron mikroskop, issiqlik nurlanish, kristallar fizikasi, Borning atom nazariyasiga bagʻishlangan. Amerikalik fizik L.Jermer (1896— 1971) bilan hamkorlikda va J.P.Tomsondan mustaqil ravishda nikel monokristallida elektronlar difraksiyasi hodisasini ochgan (D. va Jermer tajribasi, 1927) va L.de Broylvint materiyaning toʻlqin xususiyati toʻgʻrisidagi gipotezasini amadda tasdiqlagan. Nobel mukofoti laureati (J. P. Tomson bilan hamkorliqda, 1937).

## Manbalar