Lava ayigʻi

**Lava ayigʻi** (shuningdek, **qum lapperi**, **mitti grizzli** va **Shimoliy Amerika quyoshli ayigʻi** nomlari bilan ham tanilgan) Oregon shtatining janubiy markaziy hududining lava bilan qoplangan maydonlarida uchraydigan turli xil Amerika qora ayiqlaridir (*Ursus americanus*). Hayvon juni och jigarrang moʻynali juda kichik ayiq sifatida tasvirlangan. Oʻldirilgan yoki qoʻlga olingan bir nechta lava ayiqlari boʻrsiqdan bir oz kattaroq edi. Bir vaqtlar bu alohida tur deb hisoblangan. Biroq namunalarni o‘rgangan olimlar hayvonlarning o‘zlari yashab turgan og‘ir muhit tufayli bo‘ylari past bo‘lganini aniqlashdi. Bugungi kunda lava ayiqlari hech qachon noyob tur sifatida mavjud boʻlmaganligi eʼtirof etilgan.

## Tavsifi
Lava ayiqlari XX asrning boshlarida birinchi marta uchraganida, ular noyob tur, ehtimol mitti grizzli boʻlishi mumkinligi taxmin qilingan. Kichkina ayiqlar koʻp jihatdan qora ayiqlarga oʻxshardi, lekin junli moʻynali bu ayiqlar ancha kichik boʻlib, ular grizzli ayiqlarga oʻxshash ochiq jigarrang rangga ega edi. Ovchilar tomonidan olingan namunalar boʻrsiqdan bir oz kattaroq edi. Ular taxminan  dan  uzunlikka va  va  balandlikka ega boʻlgan. Ayiqlarning vazni  va  atrofida edi. Ularning tumshugʻidagi kulrang sochlar, shuningdek eskirgan tirnoqlari va tishlari baʼzi namunalarning aslida voyaga yetgan katta ayiqlar ekanligini koʻrsatdi.

Yovvoyi tabiatda olingan birinchi lava ayiq namunalaridan biri oʻrganildi va Vashington shahridagi Kolumbiya okrugi — Qoʻshma Shtatlar Biologik tadqiqot byurosiga yuborildi. Oxir-oqibat, olimlar lava ayiqlari amerikalik qora ayiqlar (*Ursus americanus*) ekanligini aniqladilar, chunki lava ayiqlari toʻyib ovqatlanmaslik va yomon sharoit oqibatida shu holga kelib qolgan edilar.

## Tarixi
1917-yildan 1930-yillarning boshlarigacha bir qancha odamlar Oregon shtatining shimolidagi Leyk okrugidagi baland choʻl hududida va lava toʻshalmalarida kichik ayiqlarni koʻrganliklarini xabar qilishdi. Ayiqlar dastlab *qumli* ayiqlar deb atalgan, ammo oxir-oqibat lava ayiqlari sifatida tanilgan. Birinchi hujjatlashtirilgan uchrashuv 1917-yilda, O.T. McKendree ismli choʻpon qoʻylarini himoyalash maqsadida Fossil koʻli yaqinida kichik ayiqni oʻldirganida sodir boʻlgan. Dastlab, McKendree buni qora ayiq bolasi deb oʻylagan, ammo keyingi tekshiruvdan soʻng u hayvon juda kichik juddali voyaga yetgan katta yoshli ayiq ekanligini aniqladi. U hayvonni taksidermistga oʻrnatgan. Oʻrnatilgan lava ayigʻi tulumi Dallesda, keyinroq Lakeviewda namoyish etildi. 1917-yil oktabr oyida *Oregondagi Sportsman* jurnalida otga mingan ayiqning surati chop etildi. Oxir-oqibat, oʻrnatilgan namuna Vashingtonga yuborildi va u yerda Biologik tadqiqotlar byurosi xodimi Clinton Hart Merriam tomonidan tekshirildi. Shimoliy Amerika ayiqlari boʻyicha mutaxassis Merriam bu namuna gʻayrioddiy kichik Amerika qora ayigʻi ekanligini aniqladi.

*Oregon shtatidagi sportchi* fotosurati va miniatyuradagi ayiq haqidagi turli gazeta maqolalari tomonidan yaratilgan reklama uni ajoyib jonzotga aylantirdi. 1920-yilda *[[The Saturday Evening Post|The Saturday Evening Post gazetasining]]* taniqli yozuvchisi Irvin S. Cobb lava ayigʻini topish maqsadida Oregonga ov safarini uyushtirdi. Cobb ov paytida lava ayigʻini topmagan boʻlsa-da, ular borligiga ishonib Oregonni tark etdi. U kichkina ayiqlarni mitti grizzli yoki Shimoliy Amerikaga xos boʻlgan quyosh ayiqlarining bir turi deb oʻyladi. U Oregonni tark etganidan soʻng, Cobbga hamroh boʻlgan bir nechta mahalliy qoʻriqchilar lava ayiqlarini faol ravishda qidirishni boshladilar. Bundan tashqari, Cobbning *The Saturday Evening Post* uchun ov safari haqida yozgan hikoyasi butun okrug boʻylab mazkur hayvonga qiziqishni oshirdi.

1923-yilda Qoʻshma Shtatlar oʻrmon xizmatining qopqonchisi Alfred AndrewsFort-Rock yaqinida lava ayigʻini oʻldirganini xabar qildi. U namunani Oregon shtatidagi biologik tadqiqot idorasiga tekshirish uchun yubordi. Bir yil oʻtgach, Andrew tirik lava ayigʻini qoʻlga oldi. Hayvon kichkina ayiqchaga oʻxshardi, ammo ogʻirligi bor-yoʻgʻi  tashkil etgan. Bu erkak ayiq edi,  uzunlikka va  balandlikka ega. Smithsoniya instituti Andrewga jonli lava ayig‘i uchun 2000 dollar taklif qildi, biroq u jonivorni sotmaslikka qaror qildi. Buning oʻrniga u ayiq bilan mamlakat boʻylab sayohat qilish rejasini eʼlon qildi. U ayiqni Portlendda namoyish etdi, u yerda hayvonni koʻrish uchun 8000 kishi pul toʻladi. Bundan tashqari, ayiqcha Los-Anjelesga (Kaliforniya) olib ketilgunga qadar Bend va Klamath Falls’da namoyish etildi. Oxir-oqibat, Anwrewning sherigi Harry Thrall ayiqni oʻgʻirlab ketdi va sotib yubordi, shunday qilib mashhur lava ayigʻi gʻoyib boʻldi.

1924-yilning kuzida Yozgi koʻl yaqinida ikkinchi lava ayigʻi tiriklayin qoʻlga olindi. Bu ayiqning vazni atigi  boʻlgan. Yana bir lava ayigʻi L.E.Oster tomonidan 1933-yilda Fort-Rockning shimoli-sharqidagi lava toʻshmalarida tuzoqqa tushgan edi. Toʻrtinchi lava ayigʻi keyingi yili Walter Gore va Roy Yeager tomonidan Crescent koʻli sharqidagi hududda tirik holda qoʻlga olingan. Uning vazni  boʻlgan va tashqi koʻrinishi grizzli ayigʻiga oʻxshash edi. Lava ayigʻi sifatida aniqlangan soʻnggi hayvon 1934-yilda Willamette milliy oʻrmonida Skar togʻi yaqinidagi oʻrmon yoʻli ekipaji tomonidan qoʻlga olingan. U  uzunlikka va  uzunlikka ega edi. Hayvon Alfred Bayne ismli odamga sotilgunga qadar, u Oregon shtatidagi McKenzie koʻprigida bir muddat namoyish etilgan. 1981-yil oxirida olimdan Fort-Rock hududidagi kichik ayiq izlarini lava ayiqlari qoldirganligini aniqlashgan.

Bugungi kunda lava ayiqlari aslida oddiy Amerika qora ayiqlari ekanligi maʼlum qilingan. Shuningdek, 1917-1934-yillarda oʻldirilgan yoki qoʻlga olingan hayvonlarning hammasi qora ayiq bolalari yoki toʻyib ovqatlanmaslik oqibatida kichkina boʻlib qolgan ayiqlar hisoblanadi.

## Ommaviy madaniyat
1924-yilda Bend oʻrta maktabi lava ayigʻini maktabning sport talismani sifatida tanladi. Bu ramziy belgi Benddagi tirik ayiq koʻrgazmasidan koʻp oʻtmay tanlangan. Oʻsha paytda, lava ayiqlari Markaziy Oregonga xos tur boʻlishi mumkin deya hisoblashgan. 2013-yilda *[[The Oregonian]]* gazetasi shtat boʻylab soʻrov oʻtkazib, Oregon sport muxlislaridan oʻzlarining sevimli oʻrta maktab jamoasi telesmanini aniqlashni soʻrashdi. Oregon shtatidagi muxlislar katta maktab jamoasi telesmonani tanlash uchun Bendning *lava ayigʻini* tanladilar.

## Manbalar


## Havolalar
* ''Saturday Evening Post'' gazetasida Irvin S. Kobbning 1920-yilda lava ayiqlari ovi haqidagi maqolasi
* Des Chutes tarixiy muzeyi tez-tez soʻraladigan savollar: Lava ayiqlari kabi narsalar bormi?