3I/ATLAS

**3I/ATLAS** (shuningdek, **C/2025 N1 (ATLAS)** va avvalroq **A11pl3Z** nomlari bilan ham tanilgan) — 2025-yil 1-iyulda Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System (ATLAS) stansiyasi tomonidan kashf etilgan yulduzlararo kometa (interstellar comet) hisoblanadi. Kometa Quyosh yonidan bogʻlanmagan giperbolik traektoriya (hyperbolic trajectory) boʻylab harakatlanadiva Yerga hech qanday xavf tugʻdirmagan holda, uning yonidan 1,8 AB masofada oʻtib ketgan. „3I“ prefiksi uning 1I/ʻOumuamua va 2I/Borisovdan keyin Quyosh tizimi orqali oʻtayotgani tasdiqlangan uchinchi yulduzlararo obyekt ekanligini anglatadi.

3I/ATLAS qattiq muzli yadro (nucleus) hamda yadrodan ajralib chiquvchi gaz va muzli chang buluti — koma (coma)dan tashkil topgan faol kometadir. Quyosh kometaning faolligi uchun asosiy masʼul hisoblanadi, chunki u kometa yadrosini qizitadi va undagi muzni sublimatsiya (sublimation) natijasida gazga aylantiradi; ushbu gazlarning ajralib chiqishi (outgassing) jarayoni kometa yuzasidan changlarni koʻtarib, komaning shakllanishiga olib keladi. Xabbl kosmik teleskopi (Hubble Space Telescope) va turli sayyoralararo kosmik kemalar tomonidan olingan tasvirlar 3I/ATLAS yadrosining diametri  dan kam ekanligini koʻrsatadi. Jeyms Webb kosmik teleskopi (JWST) yordamida oʻtkazilgan kuzatuvlar 3I/ATLAS kometasining karbonat angidrid (carbon dioxide)ga gʻoyat boyligini hamda unda oz miqdorda suv muzi, suv bugʻi, uglerod oksidi va karbonil sulfid mavjudligini aniqladi. Juda katta teleskop (Very Large Telescope) kuzatuvlari esa 3I/ATLAS Quyosh tizimidagi kometalarga oʻxshash konsentratsiyada tsianid (cyanide) gazi va atomar nikel bugʻlarini chiqarayotganini qayd etdi.

Kometa 2025-yil 21-oktabrda Quyosh bilan bogʻlanish (solar conjunction) holatiga keldi va 2025-yil 29-oktabrda Quyoshga eng yaqin masofadan — Yer va Mars orbitalari oraligʻidagi 1,36  masofadan (perigeliy (perihelion)) oʻtdi. Kometa Somon yoʻlining yupqa diski (thin disk) yoki qalin diskidan (thick disk) kelib chiqqan deb taxmin qilinadi; agar 3I/ATLAS qalin diskdan kelib chiqqan boʻlsa, uning yoshi kamida 7 milliard yilga teng boʻlishi mumkin — bu Quyosh tizimidan ham qadimiyroqdir.

## Tarixi

### Kashf etilishi

3I/ATLAS 2025-yil 1-iyulda Chilining Rio-Urtado (Río Hurtado) hududida joylashgan, NASA tomonidan moliyalashtiriladigan ATLAS qidiruv teleskopi (rasadxona kodi W68) yordamida kashf etildi. Koʻrinma yulduz kattaligi (apparent magnitude) 18 ga teng boʻlgan ushbu yangi kashf etilgan obyekt Quyoshga nisbatan  tezlikda ichki Quyosh tizimiga kirib kelayotgan edi; oʻsha vaqtda u Yerdan  va Quyoshdan  masofada joylashgan boʻlib, osmonda Ilon dumi (Serpens Cauda) va Oʻqchi (Sagittarius) yulduz turkumlari chegarasi boʻylab, galaktika tekisligi (galactic plane) yaqinida harakatlanayotgan edi. Unga „A11pl3Z“ vaqtinchalik belgisi berildi va kashfiyot kuzatuvlari Xalqaro astronomiya ittifoqining Kichik sayyoralar markaziga (Minor Planet Center – MPC) taqdim etildi. Ushbu kuzatuvlar dastlab obyektning Yer orbitasiga yaqinlashishi mumkin boʻlgan yuqori ekssentrisitetli (eccentric) yoʻnalishda ekanligini koʻrsatdi, bu esa MPCni orbita tasdiqlanguniga qadar obyektni vaqtincha Yerga yaqin obyektlarni tasdiqlash sahifasiga (Near-Earth Object Confirmation Page) kiritishiga sabab bo'ldi.

Ham professional, ham havaskor astronomlar (amateur astronomers) ishtirokidagi boshqa rasadxonalarning keyingi kuzatuvlari obyekt traektoriyasining Yerga yaqinlashmasligini, aksincha, u giperbolik traektoriyaga (hyperbolic trajectory) ega yulduzlararo obyekt boʻlishi mumkinligini koʻrsata boshladi. 3I/ATLAS kometasining kashf etilishidan oldingi kuzatuvlari (precovery) uning yulduzlararo traektoriyasini tasdiqladi; bularga hisobot berilganidan soʻng bir necha soat ichida topilgan Zwicky Transient Facility (ZTF, rasadxona kodi I41)ning 2025-yil 28–29-iyundagi kuzatuvlari, ZTF’ning 14–21-iyundagi kuzatuvlari va ATLAS’ning 25–29-iyundagi kuzatuvlari kiradi. Havaskor astronom Sem Din (Sam Deen) ATLAS’ning 2025-yil 5-iyundan 25-iyungacha boʻlgan qoʻshimcha prekoveri kuzatuvlarini qayd etdi va 3I/ATLAS kometasi Galaktika markazining (Galactic Center) zich yulduz maydonlari oldidan oʻtayotgani sababli kometani ajratib olish qiyin boʻlgani uchun u avvalroq kashf etilmagan boʻlishi mumkinligini taxmin qildi.

3I/ATLAS kometasining dastlabki kuzatuvlari uning asteroid yoki kometa ekanligini aniq koʻrsatib bermadi. Turli astronomlar, jumladan, Alan Xeyl (Alan Hale) hech qanday kometa xususiyatlari kuzatilmaganini maʼlum qildilar, biroq 2025-yil 2-iyulda Chilidagi Deep Random Survey (X09), Arizonadagi Lowell Discovery Telescope (G37) va Mauna Keadagi Canada–France–Hawaii Telescope (T14) tomonidan olib borilgan kuzatuvlar kichik komani hamda burchak uzunligi (angular length) 3 yoy soniyasiga teng boʻlgan dumsimon choʻzilishni koʻrsatdi, bu esa obyektning kometa ekanligidan dalolat berardi. 2025-yil 2-iyulda MPC 3I/ATLAS kashf etilganini eʼlon qildi va unga tasdiqlangan uchinchi yulduzlararo obyekt ekanligini bildiruvchi „3I“ yulduzlararo obyekt belgisini (interstellar object designation) berdi. MPC shuningdek, 3I/ATLAS kometasiga C/2025 N1 (ATLAS) davriy boʻlmagan kometa (non-periodic comet) belgisini ham berdi. 3I/ATLAS rasmiy nomini olgan vaqtga kelib, MPC 31 ta turli rasadxonadan kometaning 122 ta kuzatuv maʼlumotlarini toʻplagan edi.

### Keyingi kuzatuvlar

Devid K. Jyuitt (David C. Jewitt) va Jeyn Lu (Jane Luu) 2025-yil 2-iyulda Shimoliy optik teleskopi (Nordic Optical Telescope) yordamida oʻtkazgan kuzatuvlar 3I/ATLAS kometasining diffuz koʻrinishga (diffuse appearance) ega ekanligini va „aniq faolligini“ tasdiqladi. Migel R. Alarkon (Miguel R. Alarcón) va IAC (Kanar orollari astrofizika instituti) tadqiqotchilari jamoasi ham xuddi shu sanada Teyde rasadxonasi (Teide Observatory)ning ikki metrlik egizak teleskopi yordamida kometada faollik mavjudligini aniqladilar. Bir qancha teleskoplar kometaning komasi chang borligidan dalolat beruvchi qizgʻish rangga ega ekanligini koʻrsatdi, bu avvalgi 2I/Borisov yulduzlararo kometasiga oʻxshashdir. Toni Santana-Ros va uning hamkasblari tomonidan 2025-yil avgust oyida eʼlon qilingan tadqiqotda 3I/ATLAS kometasining komasi iyul oyi davomida yanada qizargani qayd etildi; bu kometaning ortib borayotgan faolligi natijasida uning yuzasi yoki komasining tarkibi oʻzgarib borayotganini bildiradi.

6-iyul kuni qoʻshimcha kuzatuvlar eʼlon qilindi, bular qatorida Zwicky Transient Facility (I41) tomonidan 2025-yilning 22-mayidan 21-iyunigacha boʻlgan bir necha kecha davomida olingan kashfiyotdan oldingi tasvirlar (precoveries) mavjud edi. Veytsman astrofizika rasadxonasi (Weizmann Astrophysical Observatory, M01) tomonidan 2025-yil 21-mayda olingan yanada oldinroq kashf etilgan prekoveri tasviri 2025-yil 18-iyulda eʼlon qilindi.

Juda katta teleskop (Very Large Telescope), Shimoliy optik teleskopi va Rojen rasadxonasi (Rozhen Observatory) tomonidan 2025-yilning iyul va avgust oylarida oʻtkazilgan polyarimetrik (polarimetric) kuzatuvlar 3I/ATLAS kometasining komasi kichik faza burchaklarida (phase angles) gʻayritabiiy yuqori darajadagi manfiy polyarizatsiyani (polarization) namoyon etishini koʻrsatdi. 3I/ATLAS kometasining manfiy polyarizatsiyasi transneptun obyektlarida (trans-Neptunian objects) kuzatilgan holatga oʻxshash boʻlib, uning komasi muzli va qorongʻu materiallar aralashmasidan iborat ekanligidan dalolat beradi.

Yaqinda ishga tushirilgan Vera K. Rubin rasadxonasi (Vera C. Rubin Observatory) 2025-yil 21-iyundan 3-iyulgacha boʻlgan ilmiy tekshiruv kuzatuvlari davomida tasodifan 3I/ATLAS kometasini tasvirga oldi. Ushbu kuzatuvlar kometaning koma diametri biroz kengayganini koʻrsatdi va kometaning yadro diametri boʻyicha cheklovlarni aniqlashga yordam berdi. Agar Vera Rubin rasadxonasi oʻzining ilmiy tekshiruv ishlarini ikki hafta oldin boshlaganida, 3I/ATLAS kometasini ATLAS qidiruv tizimidan oldinroq kashf qilgan boʻlar edi. NASAning Tranzit ekzosayyoralarini tadqiq qilish sunʼiy yoʻldoshi (TESS) ham 3I/ATLAS kometasini u kashf qilinishidan avval, yaʼni 2025-yil 7-maydan 3-iyungacha kuzatgan edi. Ushbu kuzatuvlar 2025-yil may oyida, kometa Quyoshdan taxminan 6,4 AB masofada boʻlganida ham ancha yorqin va faol ekanligini koʻrsatdi; bu esa kometadagi faollik nafaqat suv, balki boshqa uchuvchan muzlarning (volatile ices) sublimatsiyasi natijasida yuzaga kelayotganini anglatadi.

3I/ATLAS kometasining komasida suv muzi mavjudligi haqidagi birinchi xabar 2025-yil 20-iyulda eʼlon qilindi, bu Janubiy Gemini va NASA infraqizil teleskopi qurilmasi (NASA Infrared Telescope Facility) tomonidan 5 va 14-iyul kunlari oʻtkazilgan yaqin infraqizil spektroskopik kuzatuvlariga asoslangan edi. Swift rasadxonasi (Swift Observatory) tomonidan oʻtkazilgan ultrobinafsha kuzatuvlar 2025-yil 30-iyul va 1-avgust kunlari 3I/ATLAS kometasining komasida suv bugʻi va gidroksid ionlari borligini koʻrsatdi. 2025-yil 21-avgustda NASAning SPHEREx missiyasi va Kaliforniya texnologiya instituti astronomlari avgust oyi oʻrtalaridagi SPHEREx kuzatuvlarida suv muzi va yorqin karbonat angidrid gazi emissiyasi aniqlanganini maʼlum qildilar. 2025-yil 22-avgustda Louell rasadxonasi astronomlari 3I/ATLAS kometasida birinchi marta taxminiy tsianid (cyanide) emissiyasini qayd etdilar. 2025-yil 21-avgustda Juda katta teleskop orqali oʻtkazilgan spektroskopik kuzatuvlar tsianid mavjudligini tasdiqladi va 3I/ATLAS kometasining komasida nikelni ham aniqladi.

Xabbl kosmik teleskopi 2025-yil 21-iyulda 3I/ATLAS kometasining birinchi tasvirlarini oldi; bu tasvirlar komani yuqori aniqlikda koʻrsatdi va yadro diametri  dan kichik ekanligini aniqladi. Xabbl tasvirlari 2025-yil 7-avgustda NASA va Yevropa koinot agentligi tomonidan keng omma eʼtiboriga havola etildi. 2025-yil 6-avgustda Jeyms Webb kosmik teleskopi NIRSpec asbobi yordamida 3I/ATLAS kometasi ustida oʻzining birinchi kuzatuvlarini amalga oshirdi, va natijalar 2025-yil 25-avgustda NASA tomonidan eʼlon qilindi. 2025-yil noyabr oyida Xabbl kometadagi gaz emissiyalarining tarkibini va oltingugurt-kislorod nisbatini (sulfur-to-oxygen ratio) aniqlash maqsadida ultrobinafsha spektroskopiyasini oʻtkazdi; teleskop kometani Quyosh tizimidan chiqib ketish yoʻlida kuzatishda davom etadi. Jeyms Webb teleskopi 3I/ATLAS kometasi boʻyicha navbatdagi kuzatuvlarni perigeliydan soʻng, 2025-yil dekabr oyida oʻtkazishi rejalashtirilgan.

Kometa 2025-yil 7-sentabrda, Quyoshdan 2,33 AB masofada boʻlganida Jeyms Klerk Maksvell teleskopi (James Clerk Maxwell Telescope) tomonidan kuzatildi va unda vodorod tsianidi (hydrogen cyanide) ishlab chiqarish tezligi (production rate) soniyasiga  molekulaga tengligi aniqlandi; bir hafta oʻtgach, 14-sentabrda bu koʻrsatkich soniyasiga  molekulaga (2 kg/s) koʻtarildi. 15-sentabrda tsianid komasining kengligi taxminan 180 000 kilometrni tashkil etgan va u Quyoshga teskari yoʻnalishda choʻzilib, asimmetrik (asymmetric) koʻrinishga ega boʻlgan. Shu sanada kengligi 50 yoy soniyasiga teng boʻlgan chang dumi ham koʻringan, bu taxminan 100 000 kilometrga toʻgʻri keladi. 14-sentabrda kometaning koʻrinma yulduz kattaligi 14,2 ni tashkil etdi.

ExoMars TGO apparati oʻzining CaSSIS (Colour and Stereo Surface Imaging System) kamerasi yordamida 3I/ATLAS kometasi Marsga eng yaqin masofadan oʻtayotganida uning komasini tasvirga oldi. Kometa orbita apparati odatda kuzatadigan obyektlardan taxminan 50 000 marta xiraroq boʻlgani sababli, tasvirlar 5 soniyalik eksponatsiya (exposure) yordamida olingan.

## Traektoriya

3I/ATLAS Quyosh gravitatsiyasi bilan bogʻlanib qolish uchun juda yuqori tezlikda harakatlanayotgani sababli, Quyosh yonidan oʻta turib, oʻta yuqori giperbolik traektoriya (hyperbolic trajectory) boʻylab harakatlanadi. 3I/ATLAS Quyosh tizimiga kirganida, Quyoshga nisbatan  tezlikda harakatlanayotgan edi — bu tezlik kometaning giperbolik ortiqcha tezligi (hyperbolic excess velocity, *v*) hisoblanadi. 3I/ATLAS Quyoshga yaqinlashib, uning gravitatsiyasi taʼsirida tezlashdi, soʻngra uzoqlasha boshlagach, Quyoshning tortishish kuchi uni orqaga tortishi natijasida sekinlashdi. Shunga qaramay, kometa Quyosh tizimidan baribir chiqib ketadi. 3I/ATLAS kometasi avvalgi ikki yulduzlararo obyekt — 1I/ʻOumuamua (*v*) va 2I/Borisovga (*v*) qaraganda ancha tez harakatlanmoqda.

3I/ATLAS traektoriyasining shakli orbita ekssentrisiteti (orbital eccentricity) deb nomlanuvchi parametr bilan tavsiflanadi. elliptik orbitalarning ekssentrisiteti 1 dan kichik boʻlsa, giperbolik orbitalarniki 1 dan kattadir. 3I/ATLAS uchun uning traektoriyasi  kabi oʻta yuqori ekssentrisitetga ega. Bunday oʻta yuqori ekssentrisitet kometaning yoʻnalishini egri chiziqdan koʻra koʻproq toʻgʻri chiziqqa oʻxshatib koʻrsatadi. 3I/ATLAS hozirgi kunga qadar maʼlum boʻlgan uchta yulduzlararo obyekt orasida eng yuqori ekssentrisitetga egadir; u 1I/ʻOumuamua (*e*=1.2) va 2I/Borisov (*e*=3.4) koʻrsatkichlaridan ancha yuqori.

3I/ATLAS 2025-yil 29-oktabr kuni 11:44 UT da Quyoshga eng yaqin masofadan oʻtdi. Kometaning perigeliy (perihelion) masofasi yoki Quyoshga eng yaqin masofasi  ni tashkil etdi, bu Yer va Mars orbitalari oraligʻida joylashgan. Perigeliy nuqtasida kometa Quyoshga nisbatan oʻzining maksimal tezligi —  bilan harakatlanayotgan edi.

3I/ATLAS traektoriyasi tasodifan Quyosh tizimi sayyoralarining orbita tekisliklari yoki ekliptika (ecliptic) bilan yaqin tarzda mos keladi. Xususan, kometaning traektoriyasi ekliptikaga nisbatan 175° burchak ostida (retrograd va 5° moyil) ogʻgan (inclined). 3I/ATLAS traektoriyasi kometani Venera, Mars va Yupiter sayyoralari yaqiniga olib keladi, biroq Yerga yaqinlashmaydi, shu sababli u hech qanday xavf tugʻdirmaydi. 3I/ATLAS perigeliyga yaqinlashar ekan, 2025-yil 3-oktabrda Mars yonidan  masofada oʻtib ketdi. Perigeliydan soʻng, 2025-yil 3-noyabrda Veneradan  masofada oʻtdi. 2025-yil 19-dekabrda u Yerdan  masofada oʻtib ketdi, bu vaqtda kometa asteroidlar belbogʻi ichida va 4:1 Kirkvud tirqishidan (Kirkwood gap) tashqarida edi. Kometa 2026-yil 16-martda Yupiterdan  masofada oʻtadi. Kometa taxminan 2189-yilda ichki Oort bulutiga (Quyoshdan 2000 AB masofada) yetib boradi, va taxminan 8000 yildan soʻng Oort bulutining tashqi chegarasiga (+ AB) yetadi.

## Kuzatuvchanlik
3I/ATLAS Yerga yoki Quyoshga juda yaqin kelmaydigan xira kometa boʻlib, uning Yerdan koʻrinadigan koʻrinma yulduz kattaligi (apparent magnitude) taxminan 11,5 dan oshishi kutilmagan edi. Hatto oʻzining eng yuqori yorqinlik nuqtasida ham, kometa Yerdagi kuzatuvchi uchun oddiy koʻz (naked eye) yoki kichik durbinlar (binoculars) orqali koʻrinmagan. 3I/ATLAS kometasi obyektni vizual kuzatuvchilardan koʻra ancha xira holatda koʻra oladigan, obyektiv (aperture) diametri kamida  boʻlgan aqlli teleskoplar (smart telescopes) yordamida tasvirga tushirilgan. 2025-yil 3-oktabrda Marsga yaqinlashish davrida 3I/ATLAS kometasining umumiy yulduz kattaligi (yadro+koma) 12 ni tashkil etgan, bu oʻsha vaqtdagi C/2025 A6 (Lemmon) kometasidan taxminan 120 marta, C/2025 R2 (SWAN) kometasidan esa 190 marta xiraroqdir. Noyabr oyi oʻrtalariga kelib, kometa shtativga oʻrnatilgan 20x80 durbinlar orqali aniqlash mumkin boʻlgan chegara darajasiga (10 va 9-yulduz kattaligi oraligʻida) yetdi.  holatiga koʻra, 3I/ATLAS kometasining yulduz kattaligi 13 atrofida boʻlib, u Qisqichbaqa (Cancer) yulduz turkumida joylashgan.

2025-yilning iyulidan sentabr oyi oxirigacha 3I/ATLAS kometasini Yerdan quyosh botganidan keyin kuzatish mumkin boʻlgan. 2025-yil iyul oyining birinchi yarmi davomida 3I/ATLAS Oʻqchi (Sagittarius) yulduz turkumida joylashgan boʻlib, uning koʻrinma yulduz kattaligi 17,5 ni tashkil etgan. Iyul oyining ikkinchi yarmida kometa Ilon oʻynatuvchi (Ophiuchus) yulduz turkumiga oʻtdi va uning yorqinligi 16-koʻrinma yulduz kattaligigacha oshdi. Bu davrda kometa osmonning yulduzlar bilan zich toʻla boʻlgan hududida joylashgan edi, bu esa kometaning fon yulduzlari bilan ustma-ust tushishi (overlap) ehtimoli tufayli kuzatuvlarni qiyinlashtirdi. Kometa Quyoshga yaqinlashgani sayin uning yorqinligi ortishda davom etdi va 2025-yil avgust oyi davomida u Ilon oʻynatuvchi, Chayon (Scorpius) va Tarozi (Libra) yulduz turkumlari orqali harakatlandi. 2025-yil sentabr oyida 3I/ATLAS Tarozi yulduz turkumida qolib, koʻrinma yulduz kattaligi taxminan 12–13 gacha koʻtarildi. Hatto musaffo osmon ostida ham, 14-yulduz kattaligidagi nuqtasimon yulduzni (diffuz kometani hisobga olmaganda) vizual kuzatish uchun kamida  obyektivga ega teleskop talab qilinadi, obyektning diffuz tabiatini (diffuse nature) inobatga olgan holda,  diametrli teleskop kerak boʻlishi mumkin.

Kometa 2025-yil 29-oktabrdagi perigeliy oʻtishiga yaqinlashgani sayin, kometaning quyosh elongatsiyasi (solar elongation) yoki osmondagi Quyoshdan burchak masofasi qisqarishda davom etdi; bu esa kometaning koʻrinishini faqat Yerning ekvatorial hududlarida quyosh botishidan keyingi qisqa vaqt bilan chekladi. Kometa 2025-yil 1-oktabrdan 9-noyabrgacha Quyoshdan 30 darajadan kam masofada joylashgan boʻlgan. Perigeliydan oldin quyosh elongatsiyasining kamayishiga sabab — kometaning perigeliydan 8 kun oldin, yaʼni 2025-yil 21-oktabrda Quyosh bilan bogʻlanish (solar conjunction) holatiga (Yerga nisbatan Quyoshning qarama-qarshi tomoniga) kelganidir. Bu esa 3I/ATLAS kometasining perigeliy davrida Yerdan qaraganda Quyosh orqasida boʻlganini anglatadi, shu sababli ushbu vaqt oraligʻida kometa Yerdan koʻrinmadi. Kometa oʻsha oyda Marsga yaqin masofadan oʻtdi va Mars orbital apparatlari kometani perigeliy yaqinida kuzatish imkoniyatiga ega boʻldi. Xira kometa 18-oktabrdan 24-oktabrgacha 12-yulduz kattaligigacha boʻlgan obyektlarni koʻra oladigan GOES-19 ob-havo sunʼiy yoʻldoshi orqali kuzatilgan. Shuningdek, ushbu davrda kometa SOHO (Solar and Heliospheric Observatory) va PUNCH (Polarimeter to Unify the Corona and Heliosphere) sunʼiy yoʻldoshlari tomonidan ham qayd etilgan.

3I/ATLAS perigeliydan oʻtgach, 2025-yil noyabr oyida quyosh chiqishidan oldin osmonda yana koʻrina boshladi. Noyabr oyi oʻrtalarida Mount Abudagi 1,2 metrli infraqizil teleskop yordamida Fizika tadqiqot laboratoriyasi (Physical Research Laboratory) olimlari tomonidan kometaning navbatdagi kuzatuvlari va spektrometriyasi amalga oshirildi. Kometa Quyoshdan uzoqlashgan sari uning yorqinligi xiralashdi, quyosh elongatsiyasi esa ortib bordi. 2025-yil dekabr oyida kometa Sumbula (Virgo) va Arslon (Leo) yulduz turkumlari orqali harakatlanadi va uning yorqinligi 12-koʻrinma yulduz kattaligidan ham pasayishi kutilmoqda.

2025-yil 11-dekabrda kometa yarim oydan ikki darajadan kam masofada oʻtdi. Shu sanaga kelib, kometa Quyoshdan 90 darajadan koʻproqqa uzoqlashdi va yarim tunda kuzatish uchun qulay holatga keldi. Biroq, kometaning butun tun davomida koʻrinadigan qarama-qarshi turishi (opposition, 177,6 daraja) 2026-yil 22-yanvargacha yuz bermaydi; oʻsha vaqtda kometa ancha xiralashgan boʻladi.

## Kelib chiqishi va yoshi

Oʻzining oʻta giperbolik yoʻli va Quyosh tizimiga nisbatan juda yuqori tezligi sababli, 3I/ATLAS yulduzlararo obyekt (interstellar object) sifatida e'tirof etiladi. 3I/ATLAS kometasi Quyosh tizimidagi biror sayyora yonidan bunday tezlikka erishish uchun yetarli darajada yaqin oʻtmagan. Shu sababli, u Quyosh tizimi ichida paydo boʻlgan boʻlishi mumkin emas. Kometaning osmondagi yoʻli oʻrganilganda, uning yulduzlararo fazo (interstellar space)dan kelgani ma'lum boʻldi. U Somon yoʻlining Galaktika markazi (Galactic Center) yaqinidagi Oʻqchi yulduz turkumi yoʻnalishidan kirib kelgan.

3I/ATLAS avvalgi ikkita yulduzlararo obyektdan farqli ravishda janubiy osmon yarimshari (southern celestial hemisphere)dan kelib chiqqan. U shimoldagi quyosh apeksi (solar apex)ga qarama-qarshi yoʻnalishdan harakatlanib kelgan. Quyosh apeksi deb Quyoshning mahalliy yulduzlarga nisbatan harakatlanish yoʻnalishiga aytiladi. 3I/ATLAS’ning janubdan kelishi astronomlar uchun kutilmagan hol boʻldi. Chunki dastlab koʻproq obyektlar quyosh apeksi yoʻnalishidan kelishi taxmin qilingan edi. Shuningdek, teleskoplar uchun janubdan keluvchi yulduzlararo obyektlarni kashf qilish qiyinroq deb hisoblanardi. Bu kashfiyot 3I/ATLAS’ning noyob obyekt ekanini yoki janubdan keluvchi obyektlar aslida koʻproq uchrashini koʻrsatishi mumkin.

Kometaning kelib chiqishini aniqlash uchun uning tezligi galaktik koordinatalar tizimida radial (*U*), koʻndalang (*V*) va vertikal (*W*) qismlarga ajratiladi. 3I/ATLAS Quyosh tizimiga kelganida, u Quyoshga nisbatan 51,0 km/s tezlik bilan Galaktika markazidan uzoqlashayotgan edi. Shuningdek, u 18,5 km/s tezlik bilan galaktika tekisligi boʻylab yuqoriga harakatlanayotgan boʻlgan. 3I/ATLAS’ning vertikal (*W*) tezligi yaqin atrofdagi yulduzlarnikidan ancha yuqori. Bu kometaning Somon yoʻli atrofida ogʻma orbita boʻylab harakatlanishini anglatadi. Natijada, u yupqa disk (thin disk) yoki qalin disk (thick disk) populyatsiyalaridan biriga tegishli deb hisoblanadi. Qalin disk asosan qadimgi yulduzlardan iborat boʻlib, ulardagi ogʻir elementlar miqdori (metallik (metallicity)) Quyoshnikidan pastdir.

2025-yil iyul oyida Metyu Xopkins (Matthew Hopkins) boshchiligidagi tadqiqotchilar kometaning yoshini baholadilar. Qalin diskdagi yulduzlarning yoshidan kelib chiqib, 3I/ATLAS 7,6 dan 14 milliard yilgacha yoshga ega ekani aniqlandi. Bu shuni anglatadiki, 3I/ATLAS 4,6 milliard yillik Quyosh tizimidan ancha qadimiyroq boʻlishi mumkin. U hozirgacha kuzatilgan eng keksa kometa deb hisoblanmoqda. Boshqa mustaqil tadqiqotlar ham kometaning yoshi 3 dan 11 milliard yilgacha ekanini koʻrsatdi. Bu Xopkins jamoasining xulosalarini tasdiqlaydi.

### Ona yulduz va shakllanishi
3I/ATLAS milliardlab yillar davomida Somon yoʻli boʻylab sayohat qilgan. Bu vaqt ichida u koʻplab boshqa yulduzlar bilan aralashib ketgan. Shu sababli, uning aynan qaysi ona yulduzdan kelib chiqqanini aniqlab boʻlmaydi. Kometaning yulduzlararo fazodagi sayohati davomida boshqa yulduzlar va tumanliklar bilan yaqinlashuvi uning tezligini oʻzgartirgan boʻlishi mumkin. Bu jarayon gravitatsion manyovr (gravity assist) deb ataladi. 2025-yil sentabr oyidagi tadqiqotga koʻra, kometa soʻnggi 10 million yil ichida 25 ta ma'lum yulduzga yaqin masofadan (1 parsekdan kam) oʻtgan boʻlishi mumkin.

Ona yulduz nomi noma'lum boʻlsa-da, kometaning tarkibiga qarab uning qanday muhitda paydo boʻlganini taxmin qilish mumkin. Agar u qalin disk a'zosi boʻlsa, uning ona yulduzi past metallikka ega boʻlgan yulduz hisoblanadi. Undagi ogʻir elementlar miqdori Quyoshnikining kamida 40 foizini tashkil etgan boʻlishi mumkin. 3I/ATLAS oʻz ona yulduzi atrofidagi gaz va changdan iborat protoplanetar disk (protoplanetary disk) ichida shakllangan deb taxmin qilinadi. JWST va SPHEREx kuzatuvlari kometaning karbonat angidrid (CO2)ga juda boy ekanini koʻrsatdi. Bu esa uning ona yulduzidan ancha uzoqda — CO2 qirov chizigʻi (frost line)dan tashqarida shakllanganini anglatadi. Bu masofada harorat karbonat angidridning qattiq holatga oʻtishi uchun yetarlicha sovuq boʻladi. Shakllangandan soʻng, kometa gigant sayyora yoki boshqa yulduz bilan yaqinlashuvi natijasida oʻz tizimidan tashqariga uloqtirilgan.

## Fizik xususiyatlari

### Kometa faolligi

#### Koma

3I/ATLAS teleskop tasvirlarida yulduzlarga qaraganda yaqqol xiraroq (fuzzier) koʻrinadi. Bu esa 3I/ATLAS’ning qattiq jismi yoki yadrosi (nucleus) koma (coma) bilan oʻralganligini anglatadi. Koma kometaning gaz ajralishi (outgassing) yuzasidan chiqib ketgan gaz va muzli chang (icy dust) bulutidir. Quyosh kometaning faolligi uchun asosiy masʼul hisoblanadi. Quyosh kometaning yadrosini qizitadi va undagi uchuvchan muzlarni (volatile ices) gazga aylantirib, sublimatsiya (sublimation) jarayonini yuzaga keltiradi. Natijada kometa yuzasidan changlar ajralib chiqadi va fazoga tarqaladi. 3I/ATLAS komasidagi chang zarralari vaqt oʻtishi bilan yadrodan uzoqlashib, orqada qolib ketadi. Bunda kichikroq zarralar quyosh nurlanishi bosimi (solar radiation pressure) taʼsirida surib yuboriladi. Mazkur jarayon kometa ortida chang dumi (tail) hosil boʻlishiga olib keladi.

3I/ATLAS Quyoshga yaqinlashgani sayin, uning uchuvchan muzlari koʻproq qizidi va tezroq sublimatsiyaga uchray boshladi. Bu holat kometaning yanada faollashishiga sabab boʻldi. Mazkur jarayon kutilmagan chaqnashlar (outbursts)ga olib kelishi mumkin edi. Bunday chaqnashlar kometaning toʻsatdan katta miqdorda chang chiqarishi va yorqinlashishi bilan tavsiflanadi. Shuningdek, kometaning yadrosi parchalarga boʻlinib ketadigan parchalanish jarayonlari (fragmentation events) ham yuz berishi mumkin edi. Bunday holat avvalroq 2I/Borisov yulduzlararo kometasida kuzatilgan edi. 2025-yil avgust holatiga koʻra, 3I/ATLAS’da hech qanday chaqnashlar qayd etilmadi. Uning yorqinligi va faollik darajasi barqaror boʻlib qolmoqda. NASAning Tranzit ekzosayyoralarini tadqiq qilish sunʼiy yoʻldoshi (TESS) tomonidan oʻtkazilgan kuzatuvlar shuni koʻrsatadiki, 3I/ATLAS kometasi Quyoshdan taxminan 6,4 AB masofada boʻlganida ham faollik koʻrsatgan boʻlishi mumkin. Bu holat 2025-yil 7-mayda, yaʼni kashf etilishidan ikki oy oldin qayd etilgan.

2025-yil 2-iyulda 10,4 metrli Gran Telescopio Canarias teleskopidan olingan yuqori aniqlikdagi tasvirlarga koʻra, 3I/ATLAS komasi biroz elliptik (elliptical) shaklda koʻrinadi. Komaning oʻlchami 26 400 ga 24 700 km diametrni tashkil etadi, bu taxminan Yer diametridan ikki barobar kattadir. NASAning SPHEREx missiyasi tomonidan 2025-yil avgust oyi oʻrtalarida oʻtkazilgan kuzatuvlar shuni koʻrsatdiki, 3I/ATLAS karbonat angidrid gazidan iborat kengroq komaga ega. Uning radiusi kamida 348 000 km ga yetadi, biroq u faqat yaqin infraqizil (near-infrared) diapazonida koʻrinadi. Kometa Yerdan juda uzoqda joylashganligi sababli, uning komasi osmonda kichik boʻlib koʻrinadi. 2025-yil iyul oyidagi kuzatuvlar komaning eng koʻzga koʻringan qismi — yarim maksimal balandlikdagi toʻliq kenglik (full width at half maximum) uchun taxminan 2 yoy soniyasi miqdorida burchak diametri (angular diameter)ni oʻlchadi. Komaning toʻliq kengligi esa 10 yoy soniyasiga teng ekanligi aniqlandi. 3I/ATLAS Quyoshga yaqinlashib, faollashgani sayin, komaning oʻlchami va zichligi oʻsishda davom etdi. Vera C. Rubin rasadxonasi tomonidan kashf etilishidan oldin oʻtkazilgan kuzatuvlar shuni koʻrsatdiki, 3I/ATLAS komaning diametri 2025-yil 21-iyundagi 13 040 km dan 2025-yil 2-iyulga kelib 18 760 km gacha kengaygan.

Spektroskopik va tasviriy kuzatuvlar 3I/ATLAS komasi qizgʻish rangga ega ekanligini koʻrsatadi. U asosan radiusi bir necha mikrometr (μm)ga teng boʻlgan nisbatan yirik chang zarralaridan tashkil topgan. 3I/ATLAS’ning qizgʻish rangi D-toifali asteroid (D-type asteroid)lar, Quyosh tizimi kometalari va 2I/Borisov yulduzlararo kometasining ranglariga oʻxshashdir. Bu rang, ehtimol, kometa komasidagi tolinlar (tholins) kabi nurlangan (irradiated) organik birikmalar (organic compounds) tufayli yuzaga kelgan. 3I/ATLAS komasi ichida radiusi 1 mkm boʻlgan kichik chang zarralari yadrodan 22 m/s yuqori tezlikda otilib chiqadi. Radiusi 100 mkm boʻlgan yirik chang zarralari esa taxminan 2 m/s pastroq tezlikda harakatlanadi. Xabbl kosmik teleskopining 2025-yil iyul oyidagi tasvirlarida komaning shakli va yorqinligiga tayanib, kometaning chang chiqarish darajasi hisoblab chiqildi. Oʻsha oyda kometa har soniyada 6 kg kichik chang zarralarini va 60 kg yirik chang zarralarini fazoga chiqarganligi taxmin qilinmoqda. 3I/ATLAS’ning chang chiqarish tezligi 2I/Borisov kometasi Quyosh tizimiga yaqinlashayotgan paytdagi koʻrsatkichiga oʻxshashdir. Biroq, bu koʻrsatkich uzoqdagi Yupiter oilasiga mansub kometalar (Jupiter-family comets) uchun odatiy boʻlgan darajadan pastroqdir.

#### Quyoshga yoʻnalgan oqim
2025-yilning iyul va avgust oylarida 3I/ATLAS komasi osmonda gʻarbga tomon choʻzilgan holda koʻrindi. Bu yoʻnalish Quyoshdan uzoqlashish oʻrniga, Quyoshga va kometaning harakat yoʻnalishiga tomon qaratilgan edi. Dastlabki xabarlardan farqli oʻlaroq, Quyoshga qaragan bu xususiyat dum hisoblanmaydi. Bu 3I/ATLAS yadrosining Quyosh nuri tushib qizigan yuzasidan otilib chiqayotgan chang oqimi (dust plume) hisoblanadi. Bunday yuzalarda muz sublimatsiyasi tezroq yuz beradi va koʻproq chang chiqaradi. 3I/ATLAS komasining Quyoshga yoʻnalgan choʻzilishi C/2014 UN271 (Bernardinelli-Bernstein) kabi boshqa uzoq kometalarga oʻxshab ketadi. Bunday kometalar changni asosan oʻz yuzasining Quyosh nuri tushib turgan tomonidan chiqarishi maʼlum.

2025-yil avgust oyining oxiriga kelib, 3I/ATLAS komasi endi Quyosh tomonga choʻzilgan holda koʻrinmadi. Keyinchalik kometada Quyoshga teskari yoʻnalishdagi dum shakllandi. Shunga qaramay, Quyoshga qaragan oqim hamon mavjud edi. 2025-yil 26-avgustdagi teleskop tasvirlari 3I/ATLAS’ning ichki komasi (yadrodan 5 yoy soniyasi masofasida) yelpigʻichsimon (fan-shaped) koʻrinishda ekanligini koʻrsatdi. Shuningdek, uning Quyoshga qaragan tomoni biroz yorqinroq ekanligi qayd etildi.

#### Dum
2025-yil iyul oyidagi Xabbl (Hubble) tasvirlari 3I/ATLAS kometasining sharqqa yo‘nalgan xira va keng dumini ko‘rsatdi. Bu dum Quyoshdan teskari tomonga qarab yo‘nalgan edi. Quyoshga teskari yo‘nalgan dum kometalar uchun xos xususiyat hisoblanadi. U quyosh nurlanishi bosimi (solar radiation pressure) kichik chang zarralarini haydab chiqarganida hosil bo‘ladi. Dumning keng ko‘rinishi chang zarralari 3I/ATLAS yuzasidan yuqori tezlikda otilib chiqqanidan dalolat beradi. 2025-yil iyul oyida kometaning quyoshga teskari dumi (anti-solar tail) Yerga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qaragan deb taxmin qilindi. Shu sababli u perspektiv qisqarish (foreshortening) tufayli asosan komaning orqasida yashiringan edi.

2025-yil avgust oyi oxiriga kelib, 8,2 metrli Janubiy Gemini (Gemini South) teleskopi kuzatuvlari dum yaqqolroq ko‘rina boshlaganini aniqladi. Dumning burchak uzunligi 30 yoy soniyasiga yoki taxminan  ga yetdi. Geometrik ko‘rinishning o‘zgarishi va kometa faolligining ortishi natijasida 3I/ATLAS dumi perigeliyga yaqinlashgan sari yanada aniqroq ko‘rinishi kutilmoqda. 15-sentabr holatiga ko‘ra, kometaning ko‘rinadigan chang dumi uzunligi 50 yoy soniyasini (~100 000 km) tashkil etdi. Perigeliydan so‘ng, 2025-yil 8-noyabrda Mixael Yeger (Michael Jäger) tomonidan kometaning dumi qayta kuzatildi.
Fayl:3I-ATLAS_July_2025_Hubble_contour_annotated.png|2025-yil 21-iyulda Xabbl kosmik teleskopi olgan tasvir. Unda kometaning o‘ngga (quyoshga) yo‘nalgan oqimi ko‘rsatilgan. Tasvir xira belgilarni, masalan, chapdagi (sharqdagi) quyoshga teskari dumni ajratib ko‘rsatish uchun kontur xaritasi (contour map) ko‘rinishida ishlangan.
Fayl:3I-ATLAS_coma_Gray_et_al._2025_Fig_2.png|Juda katta teleskop (VLT) tomonidan 2025-yil iyul va avgust oylarida olingan tasvirlar. Unda koma shaklining vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi ko‘rsatilgan. Quyoshga yo‘nalgan oqim barcha tasvirlarda ko‘rinadi. Avgust oyida (pastki qator) kometada chapga yo‘nalgan quyoshga teskari dum shakllana boshlagan.
Fayl:3I-ATLAS_Gemini_South_2025-08-27_r-band_annotated.png|2025-yil 27-avgustda Janubiy Gemini teleskopi tomonidan olingan surat. Unda Quyoshdan teskari tomonga yo‘nalgan dum aks etgan.


### Hajmi va massasi
Xabbl kosmik teleskopining 2025-yil iyul oyidagi yuqori aniqlikdagi tasvirlari 3I/ATLAS yadrosining diametri  oralig‘ida ekanini ko‘rsatdi. Yadro diametrini baholashda katta noaniqlik mavjud. Chunki yadro yorug‘likni qaytaruvchi changli koma bilan o‘ralgan. Bu esa yadroni aslidan ko‘ra yorqinroq va kattaroq ko‘rsatadi. Masalan, 2025-yil iyul oyidagi dastlabki tadqiqotlar diametrni  deb baholagan edi. Biroq astronomlar 3I/ATLAS yadrosi ancha kichik bo‘lishi kerakligini yaxshi bilishgan. Komaning aniq yorqinligi noma'lum bo‘lsa-da, Xabbl tasvirlari komaning yorqinligi yadro ko‘rinma yorqinligining katta qismini tashkil etishini tasdiqladi. Shuning uchun yadroning haqiqiy diametri taxmin qilingan oraliqning eng pastki chegarasida bo‘lishi ehtimoli yuqori. Chang yo‘qotish tezligiga asoslanib, yadroning diametri 2I/Borisov kabi bir kilometrdan kam deb hisoblanmoqda.

Turli sayyoralararo kosmik kemalar (interplanetary spacecraft) kuzatuvlari kometada sezilarli gravitatsion bo‘lmagan tezlanishni (non-gravitational acceleration) aniqladi. Bu ko‘rsatkich perigeliydan bir oy oldin  AB/kun² ga yetdi. Agar bu tezlanish faqat gaz ajralishi tufayli yuzaga kelgan bo‘lsa, 3I/ATLAS yadrosining massasi taxminan  ni tashkil etadi. Agar kometaning zichligi kometalar uchun xos bo‘lgan  oralig‘ida bo‘lsa, u holda yadro diametri  ga teng bo‘ladi. Bu ma'lumotlar Xabbl teleskopi bergan baholarga mos keladi.

### Tarkibi va gaz emissiyasi
2025-yil avgust oyida Jeyms Webb kosmik teleskopi (JWST) o‘tkazgan yaqin infraqizil spektroskopiya (near-infrared spectroscopy) kometada karbonat angidrid () gazi juda ko‘pligini ko‘rsatdi. Shuningdek, oz miqdorda suv muzi, suv bug‘i, uglerod oksidi (CO) va karbonil sulfid (OCS) gazlari ham aniqlandi. JWST 3I/ATLAS komasida tarkibida uglerod-13 (13C) izotopi bo‘lgan "og‘ir"  borligini ham qayd etdi. Biroq chang va boshqa gazlar to‘sqinlik qilgani sababli, 13C miqdorini oddiy uglerod-12 (12C) ga nisbatan aniq o‘lchash qiyin bo‘ldi. SPHEREx kosmik rasadxonasi ma'lumotlari ham komada CO2 miqdori yuqoriligini tasdiqladi. Ammo SPHEREx suv bug‘i va CO gazini aniqlash uchun yetarli sezgirlikka ega emas edi.

2025-yil avgustdagi JWST kuzatuvlariga ko‘ra, 3I/ATLAS yadrosi har soniyada  karbonat angidrid chiqarib turgan. Shuningdek, har soniyada  suv,  uglerod oksidi va  karbonil sulfid chiqarilgan. Kometaning yutilish chiziqlari (absorption features) tahlili shuni ko‘rsatadiki, komadagi suv muzi 1 mikrometrdan kichik bo‘lgan mayda zarralardan iborat. 3I/ATLAS’dagi suv muzi, ehtimol, amorf (amorphous) shaklda bo‘lishi mumkin, ammo kristall shaklidagi muz ehtimoli ham inkor etilmagan. Swift rasadxonasi tomonidan 2025-yil iyul va avgust oylarida suv bug‘i va gidroksil radikallarining (OH) aniqlanishi suv muzi yadrodan tashqarida ham sublimatsiya bo‘layotganini ko‘rsatdi. Bu jarayon yadrodan taxminan  masofada sodir bo‘layotgan bo‘lishi mumkin. Suv muzi zarralari yadrodan suvning sublimatsiyasi tufayli emas, balki  va CO kabi uchuvchan moddalarning (volatile substances) gazga aylanishi natijasida otilib chiqqan deb hisoblanadi.

Yerdagi teleskoplar orqali o‘tkazilgan ultrobinafsha spektroskopiya (ultraviolet spectroscopy) komada qo‘shimcha ravishda tsianid (CN) gazi va atomar nikel (Ni I) bug‘larini aniqladi. Atomar nikel emissiyasi g‘ayritabiiy holat emas. U ko‘plab kometalarda, jumladan 2I/Borisovda ham kuzatilgan. Biroq 3I/ATLAS kometasida temir (Fe I) bug‘lari aniqlanmadi. Bu g‘alati holat, chunki kometalarda nikel va temir odatda deyarli teng miqdorda bo‘ladi. Nikel emissiyasi birinchi marta 2025-yil 20-iyulda, tsianid esa 14-avgustda VLT teleskopi tomonidan qayd etildi.

Iyuldan avgustgacha VLT teleskopi komada nikel va tsianid konsentratsiyasining barqaror o‘sib borishini kuzatdi. Bu kometaning Quyoshga yaqinlashgani sari faolligi ortgani bilan bog‘liqdir. 2025-yil 21-avgustga kelib, kometa har soniyada  nikel va  tsianid chiqarayotgan edi. Nikelning tsianiddan oldin aniqlanishi kutilmagan bo‘lsa-da, ularning miqdori boshqa kometalardagi ko‘rsatkichlarga mos keladi. Nikel bug‘ining qanday ajralib chiqishi hali to‘liq ma'lum emas. Olimlar bu jarayon tarkibida nikel bo‘lgan organik birikmalarning (masalan, nikel tetrakarbonili) kosmik nurlanish (space weathering) ta'sirida parchalanishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinligini taxmin qilmoqdalar. Kuzatilgan nikel miqdori kometaning metallarga boy emasligi haqidagi avvalgi bashoratlarga mos keladi.

Shu bilan birga, VLT teleskopi 3I/ATLAS komasida atomar kislorod ([O I]), dikarbon (), trikarbon () va amino radikallari () belgilarini aniqlamadi. MDM rasadxonasi (MDM Observatory) kuzatuvlari ham kometada  va  yo‘qligini tasdiqladi. Bu 3I/ATLAS kometasining uglerod zanjiri (carbon chain) birikmalariga juda kambag‘al ekanini ko‘rsatadi. Ushbu ko‘rsatkichlar bo‘yicha 3I/ATLAS ma'lum bo‘lgan eng kambag‘al kometalardan biri deb hisoblanmoqda.
Fayl:3I-ATLAS_JWST_NIRSpec_Cordiner_et_al._Fig_1.png|2025-yil 6-avgustda Jeyms Webb kosmik teleskopi olgan yaqin infraqizil spektr. Grafikda kometaning yorqinligi to‘lqin uzunligiga nisbatan ko‘rsatilgan. Kometani tashkil etuvchi gazlar (,  va CO) emissiya cho‘qqilari (emission peaks) sifatida belgilangan.
Fayl:3I-ATLAS_ultraviolet_spectrum_Rahatgaonkar_et_al._2025_Fig_1.png|3I/ATLAS kometasining vaqt o‘tishi bilan o‘zgargan ultrobinafsha spektri (VLT ma'lumotlari). Chap va o‘rta panellarda atomar nikel (Ni I), o‘ngda esa tsianid (CN) gazi emissiya chiziqlari ko‘rsatilgan. Kometa Quyoshga yaqinlashgani sayin bu chiziqlar yanada yaqqolroq ko‘rina boshlagan.
Fayl:3I_comet_nickel_production_rates_Rahatgaonkar_et_al._2025_Fig_2.png|Ma'lum kometalardagi nikel emissiya tezligining Quyoshgacha bo‘lgan masofaga nisbati. 3I/ATLAS (ko‘k rangda) nikel chiqaruvchi yagona yulduzlararo kometa emas, chunki 2I/Borisov ham (yashil rangda) ushbu xususiyatga ega. Quyoshga yaqinlashgan sari nikel emissiyasi ortishi kuzatilgan.


#### Karbonat angidrid miqdori

3I/ATLAS komasi ichida karbonat angidrid (CO2) gazining suvga nisbatan aralashish nisbati (mixing ratio)  ga teng. Bu kometalarda, ayniqsa Quyoshdan 3,32 AB masofada kuzatilgan eng yuqori CO2 ko'rsatkichlaridan biri hisoblanadi. Odatda Quyosh tizimi kometalarida Quyoshga yaqinlashgan sari CO2 miqdori suvga nisbatan ortib boradi. Biroq, faqat 3I/ATLAS va Oort bulutiga mansub C/2016 R2 (PanSTARRS) kometasigina bunday yuqori ko'rsatkich bilan ushbu qonuniyatni buzgan. Shu bilan birga, 3I/ATLAS komasidagi uglerod oksidi (CO) va suv nisbati  ni tashkil etadi. Bu ko'rsatkich 2I/Borisov kabi boshqa kometalarnikiga o'xshashdir.

3I/ATLAS komasida karbonat angidrid miqdori nega bunchalik ko'p ekani hali aniq emas. Bu kometaning yadrosi CO2 ga boyligini yoki yadro yuzasidan suvning sublimatsiyasi (bug'lanishi) qandaydir sabab bilan cheklanganini anglatishi mumkin. Martin A. Kordiner (Martin A. Cordiner) boshchiligidagi NASA tadqiqotchilari ikki xil taxminni ilgari surmoqdalar. Birinchi taxminga ko'ra, kometa kuchli nurlanishga (radiation) duch kelgan bo'lishi yoki o'z ona yulduzi atrofidagi protoplanetar diskning CO2 qirov chizig'iga yaqin joyda shakllangan bo'lishi mumkin. Ikkinchi taxminga ko'ra, kometada suv aslida ko'p, lekin u qalin issiqlik izolyatsiyasi qatlami ostida yashiringan. Bu masalaga oydinlik kiritish uchun kometa yanada faollashganida JWST teleskopi orqali qo'shimcha kuzatuvlar o'tkaziladi.

### Aylanishi
3I/ATLAS yadrosi, boshqa kometalar kabi, tartibsiz shaklga ega deb taxmin qilinadi. Bu kometaning o'z o'qi atrofida aylanishi davomida uning yorqinligi davriy ravishda o'zgarishiga sabab bo'ladi. Biroq, yadro changli koma bilan o'ralgani sababli yorqinlik o'zgarishlarini sezish qiyin. Shu sababli kometaning aylanish davrini (rotation period) o'lchash murakkablik tug'diradi.

2025-yil iyul oyidagi ba'zi tadqiqotlar aylanish davrini aniqlay olmadi. Ammo Raul de la Fuente Markos (Raul de la Fuente Marcos) va uning hamkasblari kometaning aylanish davri  soatga teng ekanini ma'lum qildilar. Avgust oyida Toni Santana-Ros (Toni Santana-Ros) boshchiligidagi boshqa bir guruh kometaning aylanish davrini  soat deb e'lon qildi. Santana-Ros kometaning faolligi oshgani sayin uning yadrosi chang ortiga ko'proq yashiringanini qayd etdi. 2025-yil dekabr oyida Migel Serra-Rikart (Miquel Serra-Ricart) kometadan otilib chiqayotgan gaz va chang oqimi (jet) tebranishini tahlil qildi. Bu tebranishga tayanib, kometaning aylanish davri  soat ekani aniqlandi.

## Tadqiq qilinishi
2025-yil iyul oyida Atsuhiro Yaginuma (Atsuhiro Yaginuma) boshchiligidagi tadqiqotchilar kometaga kosmik zond (space probe) uchirish imkoniyatini o'rgandilar. Ularning xulosasiga ko'ra, 3I/ATLAS kashf etilganidan so'ng (2025-yil 1-iyuldan keyin) Yerdan missiya uchirishning imkoni yo'q. Chunki buning uchun juda yuqori tezlik o'zgarishi (delta-v, Δ*v*), ya'ni kamida  talab qilinadi. Bu ko'rsatkich hozirgi raketalar imkoniyatidan tashqaridadir. Biroq, missiyani Marsdan uchirish ancha osonroq bo'lar edi. Masalan, 2025-yil iyul va sentabr oylari oralig'ida Marsdan uchirilgan zond  tezlik bilan oktyabr oyida kometa yonidan uchib o'tishi (flyby) mumkin edi.

2025-yilning 1-oktyabridan 7-oktyabrigacha Yevropa koinot agentligi (ESA)ning ikki apparati — Trace Gas Orbiter (TGO) va Mars Express kometani Marsga eng yaqin kelganida kuzatdilar. TGO apparati kometani suratga olishga muvaffaq bo'ldi. Ammo Mars Express kamerasida ekspozitsiya vaqti qisqaligi sababli kometa suratlarda ko'rinmadi. NASAning Mars Reconnaissance Orbiter apparati ham kometani kuzatdi, lekin AQSh hukumatining 2025-yildagi faoliyati to'xtatilishi sababli ma'lumotlar e'lon qilinmadi. Xitoyning Tianwen-1 apparati ham 3I/ATLAS kometasini suratga olishga muvaffaq bo'ldi.

Yupiter orbitasidagi Juno apparati 2026-yil mart oyida kometani kuzatishi mumkin edi. Biroq Juno kumasining yoqilg'isi kamligi va dvigatelidagi muammolar sababli uning yo'nalishini o'zgartirishning imkoni bo'lmadi. Marshall Yubanks (Marshall Eubanks)ning hisob-kitoblariga ko'ra, Psyche apparati 2025-yil 4-sentabrda kometadan  masofadan o'tgan. JUICE apparati esa 2025-yil 4-noyabrda kometaga  masofada yaqinlashgan. JUICE apparati 2025-yil noyabr oyida o'z asboblari yordamida kometani kuzatishga urindi. Biroq Quyosh tizimining ichki qismidagi issiqlik sharoitlari sababli, bu ma'lumotlar Yerga 2026-yil fevralidan oldin yetib kelmaydi. Chunki apparatning antennasi hozirda issiqlik qalqoni sifatida ishlatilmoqda.

2025-yil oktyabr oyi oxirida Europa Clipper apparati 3I/ATLAS kometasining ion dumi (ion tail) ichidan o'tishi taxmin qilingan edi. Bu yulduzlararo kometaning ion dumi xususiyatlarini aniqlash uchun noyob imkoniyat yaratdi. Shuningdek, Hera apparati ham 2025-yil 25-oktyabrdan 1-noyabrgacha kometaning ion dumi ichida bo'lishi kutilgan edi.

## O‘zga sayyoraliklar kemasi haqidagi farazlar
2025-yil 16-iyulda astrofizik Avi Loeb va Yulduzlararo tadqiqotlar tashabbusi (Initiative for Interstellar Studies)ning boshqa tadqiqotchilari arXiv platformasida ilmiy maqola e’lon qildilar. Unda 3I/ATLAS kometasining „anomal“ (anomalous) xususiyatlarga egaligi sababli oʻzga sayyoraliklarning kosmik kemasi (extraterrestrial spacecraft) boʻlishi mumkinligi haqida farazlar ilgari surildi. Tadqiqotchilar kometaning kutilmagan darajadagi yirik oʻlchami, aniqlanishi lozim boʻlgan kimyoviy moddalarning yoʻqligi va Quyosh tizimining ekliptika tekisligiga mos keluvchi traektoriyasini shunday xususiyatlar qatoriga kiritdilar.

Boshqa astronomlar, jumladan, Kris Lintott (Chris Lintott) darhol Loebning bu taxminlarini tanqid qildilar. Live Science ilmiy yangiliklar nashrining xabar berishicha, „umumiy konsensusga koʻra, bu obyekt kometadir“. Koʻplab tadqiqotchilar yangi maqoladan hafsalalari pir boʻlganini va u boshqa olimlarning muhim ishlaridan chalgʻitishini ta’kidladilar. Skott Manli (Scott Manley) va Devid Kipping (David Kipping) kabi bir qator astrofiziklar Loebning 3I/ATLAS traektoriyasi boʻyicha oʻtkazgan statistik tahlilidagi xatolarni koʻrsatib oʻtdilar.

3I/ATLAS haqidagi birinchi nashr etilgan tadqiqot muallifi Derril Seligman (Darryl Seligman) shunday dedi: „3I/ATLAS kometasining koʻplab teleskopik kuzatuvlari unda kometalar faoliyatiga xos klassik belgilar borligini isbotlamoqda“. Seligman kometadagi kimyoviy moddalar hali aniqlanmaganiga sabab sifatida obyektning Quyoshdan hali ancha uzoqligini tushuntirdi. Keyinchalik Jeyms Webb kosmik teleskopi (JWST) 3I/ATLAS kometasi karbonat angidrid (CO2), suv va uglerod oksidi (CO) chiqarib yuborayotganini tasdiqladi.

31-iyuldan 1-avgustgacha Swift rasadxonasi (Swift Observatory) suv bugʻi va gidroksil (OH) mavjudligi haqida dastlabki dalillarni topdi. 2025-yilning 20-iyul va 14-avgust kunlari Juda katta teleskop (Very Large Telescope; VLT) tomonidan kometada tsianid (cyanide) gazi va atomar nikel bugʻlari aniqlandi. Bunday moddalar kometalar tarkibida doimiy uchraydi.

Loeb avvalroq 1I/ʻOumuamua va yulduzlararo boʻlishi mumkin boʻlgan CNEOS 2014-01-08 meteori ham oʻzga sayyoraliklarning kosmik kemasi boʻlishi mumkinligini taxmin qilgan edi. Ushbu farazlar uchun ham u koʻplab tadqiqotchilar tomonidan keskin tanqid qilingan. Loeb oʻz blogida „eng ehtimolli natija 3I/ATLAS butunlay tabiiy yulduzlararo obyekt, ehtimol kometa ekanligidir“ deb yozgan boʻlsa-da, u oʻz gipotezasini himoya qildi. U buni „uning haqiqatga qanchalik yaqinligidan qat’i nazar, oʻziga xos qiziqarli mashq va tadqiqot uchun zavqli jarayon“ deb atadi.

Astronom Samanta Louler (Samantha Lawler) har qanday „tekshirilishi mumkin boʻlgan bashorat“ga ochiq fikr bilan yondashish muhimligini, biroq Loebning yangi maqolasi bu tushunchani chegara darajasiga yetkazganini ta’kidladi. Loulerning qoʻshimcha qilishicha, favqulodda da’volar favqulodda dalillarni talab qiladi, Loeb tomonidan keltirilgan dalillar esa aslo favqulodda emas.

## Tashqi havolalar
3I/ATLAS maqolasi inglizcha Vikipediyada (barcha manbalar shu yerda)