open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
San Juan (Puerto-Riko)

**San-Juan** – Puerto-Rikoning maʼmuriy markazi, Puerto-Riko orolining shimoliy sohilida joylashgan yirik port. Aholisi - 438 ming kishi (1995, shahar atrofi bilan 1 mln. kishi). Mamlakatning sanoat, savdo va madaniy markazi. Iqlimi tropik iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 28°. Yillik yogʻin 1550&nbsp;mm. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Port orqali chetga shakar-qand, rom, tamaki, kofe, sabzavot va mevalar eksport qilinadi. Oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, toʻqimachilik, mashinasozlik, sement, neftni qayta ishlash va kimyo sanoati korxonalari bor. Shaharga 1508-yilda asos solingan va dastlab Kaparra, 1521-yildan yangi joyga koʻchirilib Puerto-Riko (ispancha – *boy port*) deb nomlangan. Keyinchalik orolni Puerto-Riko, shaharni esa *San Juan* deb atay boshlaganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan qasrlar (1533), sobor (1540—87), cherkov (1929) saqlangan. Universitet, Ispan tili akademiyasi, Puerto-Riko madaniyati instituti, kutubxona, muzey va teatrlar bor.

## Manbalar
Sanʼatshunoslik instituti

**Sanʼatshunoslik instituti**, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot instituti — oʻzbek milliy sanʼati nazariy va amaliy masalalari bilan shugʻullanuvchi ilmiy markaz. 1928-yilda Samarqand shahrida Oʻzbekiston musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqotlar instituti nomi bilan tashkil qilingan. 1932-yil Toshkent shahriga koʻchirilgan. Madaniyat ministrligi (194357 va 196397), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi (1957—63) qoshida boʻlgan; 1997-yildan Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi tarkibida. Sanʼatshunoslik institutida tasviriy sanʼat, amaliy sanʼat, musiqa tarixi, folklor va zamonaviy musiqa, teatr va xoreografiya, meʼmorlik, kino va televideniye, madaniyatshunoslik, sanʼat va meʼmorlik tarixi, Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi boʻlimlari, qad. yodgorliklarni restavratsiya qilish, fotokino, ovoz yozish laboratoriyalari, ixtisoslashgan kutubxona bor. Institut koʻrgazma toʻplamida arxeologik kazilmalar jarayonida topilgan muhim ashyoviy manbalar xazinasi, valik va magnit tasmalariga yozib olingan nodir va noyob xalq musiqa ijodiyoti namunalari, sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqotlarlarining asl qoʻlyozmalari, fotomateriallari va arxiv materiallari saqlanadi. 1978-yildan nomzodlik va 1992-yildan doktorlik dissertatsiyalari himoyasi huquqiga ega Ixtisoslashgan kengash faoliyat koʻrsatadi.

Sanʼatshunoslik institutida oʻzbek milliy sanʼati — tasviriy va amaliy bezak sanʼatining nazariy uslubiy jihatlari, musiqiy meros va zamonaviy ijodiyot, anʼanaviy va zamonaviy teatr muammolari, kadimshunoslik topilmalari, madaniyatshunoslik va boshqa masalalar boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Ilmiy tuplamlar nashr etiladi. Institut 1989-yildan Yaponiyaning Soka universiteti bilan ilmiy hamkorlik oʻrnatgan, Yaponiyaning Ipak yoʻli instituti bilan Kushan davriga oid Dalvarzintepa madaniy yodgorligida, yapon va rus arxeolog olimlari bilan hamkorlikda Kampirtepa harobalarida qazilma ishlari olib borilmoqda. 2002-yildan YUNESKOning folklor va anʼanaviy madaniyatni oʻrganish mintaqaviy markazi tuzilib, Boysun majmuaviy ekspeditsiyasi oʻz ishini boshlagan.

Institutda sanʼatshunoslik taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshgan olimlardan G. A. Pugachenkova, L. I. Rempel, M. S. Bulatov, I. Rajabov (qarang Rajabiylar), M. K. Rahimov, T. S. Vizgo, L. Yu. Mankovskaya, D. A. Faxretdinova, S. Mahkamova, A. Umarov va boshqa ishlagan; M. Razmenov, M. Krdirov, P. Zohidov, E. V. Rtveladze, R. Toqtosh, T. Gʻafurbekov, F. Karomatov (Karomatli), J. Teshaboyev, A. Hakimov, R. Abdullayev, B. Turgʻunov va boshqa ijodiy faoliyat koʻrsatmoqda. 

Davlat Mullajonov.

## Manbalar
Saodat

"SAODAT" — Oʻzbekiston xotin-qizlarining ommabop, ijtimoiy-siyosiy, badiiy-bezakli jurnal.

Toshkent shahrida 1 yilda 8 marta nashr qilinadi. Dastlab "Yangi yoʻl" (1925—34), "Yorqin turmush" (1936— 50), "Oʻzbekiston xotin-qizlari" (1950—65) nomlari bilan chop etilgan. Muayyan sabablar va urush tufayli jurnal 1934-yil apreldan 1936-yil iyulgacha, 1941-yil iyuldan 1950-yil oktabrgacha nashr etilmagan. 1966-yildan xoz. nomda. Jur.ga turli yillarda Oʻzbekistonning tanikli adibalari — jamoat arboblari muharrirlik qilgan: Tojixon Shodiyeva (1927—29), Sobira Xoldorova (1930–31), Xosiyat Tillaxonova (1931—34), Saodat Shamsiyeva (1936—37), Fotima Niyozova (1937—38), Iqbol Akbarxujayeva (1939—41), Oydin (M. Sobirova, 1951–53), Zulfiya (1953–85) va Halima Xudoyberdiyeva (1985—94).

Utgan barcha davrlarda jurnal oʻzbek ayolining oilada nazokatli, sevimli, farzandlariga mexribon boʻlishi, turmush mashaqqatlarini yengib oʻtib, jamiyatda ham oʻz urnini topishiga kumakdosh bulib kelgan; juda kup yosh shoira, adibalarning ijodkor sifatida shakllanishi uchun maktab vazifasini oʻtagan. X. Ahrorova, S. Mahmudova, R. Shomansurova, H. Xudoyberdiyeva, O. Hojiyeva, Sh. Salimova, R. Rahmonova, M. Ulugʻova, Q. Rahimboyeva, D. Saidova, X. Bobomurodova va boshqa ijodkorlar "S." maktabining turli davrlardagi talabalari boʻlib, bugun Oʻzbekistonda tanikli ijodkorlar sifatida faoliyat kursatib, "S." tajribalarini targʻib qilmoqdalar.

Respublika mustaqilligi yillarida "S." ayol qalbining minbari, milliy qadriyatlarning targʻibotchisi, xotinqizlarni keng ijtimoiy faoliyatga chorlovchi ommabop jurnali sifatida tiklanayotgan millat ayollarining oʻzini ozod inson sifatida qayta kashf etishi, imkoniyatlarini namoyon qilishiga ruhiy madadkor vazifasini bajarmoqda. Unda oʻzbek ayollarining turmush tarzi, uy tutishi, salomatligi, bola tarbiyasi, madaniymaishiy ehtiyojlari va boshqa masalalar yoritilishi bilan birga oʻzbek madaniy merosi va milliy qadriyatlaridan, jahon adabiyotidan, yosh ijodkor qizlarning asarlaridan namunalar, dunyoning mashhur xotinqizlari hayotidan qiziqarli lavhalar berib boriladi. 1999-yildan "S." jur.ga ilova sifatida "Gulchehralar" gaz. nashr etilmoqda. Oyiga 1 marta — yiliga 12 marta chop qilinadigan bu gaz. koʻproq yoshlar mavzuini yoritadi.

Adadi 40000 (2003). Muharriri — Oydin Hojiyeva (1994-yildan).

## Manbalar
Saolibiy

**Saolibiy** yoki **Abu Mansur as-Saolibiy** (toʻliq ismi: **Abu Mansur Abdulmalik ibn Muhammad ibn Ismoil as-Saolibiy**; 961-yil — Nishopur — 1038-yil) — yozuvchi, adabiyotshunos, tilshunos, tarixchi olim va sayyoh.

Arabiston, Iroq, Ispaniya, Xuroson va Movarounnahr boʻylab sayohat qilgan. 992 yilda Buxoroga, soʻng Xorazmga kelgan. Xorazmshox Abul Abbos Maʼmun (hukmronlik davri: 1009— 1017) saroyida xizmat qilgan, unga atab asarlar yozgan. S.ning „Yatimat uddahr fi mahosin axl alasr“ („Asr axlining fozillari haqida zamonasining durdonasi“) tazkirasi mashhur boʻlib, u oʻsha davr Movarounnahr, Xorazm, Xuroson va arab adabiyoti haqidagi noyob manbadir. Asarning ilk nusxasi 994— 1000-yillarda yozilgan boʻlib, muallif 1011 — 17 yillarda uni qayta ishlab toʻldirgan va xorazmshoh Abul Abbos Maʼmunga taqdim etgan. Tazkira muqaddima va 4 qism (40 bob)dan iborat boʻlib, unda 10-asr hamda 11-asr boshlarida arab tilida ijod qilgan movarounnahrlik va bir qancha xurosonlik shoirlar hayoti hamda ijodi yoritilgan. „Tatimmat alYatima“ („Yagona durdonaga qoʻshimcha“, 1032—38) asarida esa „Yatimat uddaxr“ ga kirmay qolgan yoki keyinchalik tanilgan yana 209 shoir (ulardan 104 nafari Movarounnahr va Xurosondan) haqida maʼlumot berilgan.

Saolibiyning „Kitob latoif almaorif“ („Ajoyib maʼlumotlar haqida kitob“) asari buvayhiylar sulolasi vaziri asSohib (995 y. v.e.)ga bagʻishlangan. Saolibiy islomgacha va islom davrida oʻtgan koʻplab shoirlar, mashhur kishilar, xalifalar, lashkarboshilar va ularning taxalluslari, toʻgʻrisida nodir maʼlumotlar keltirgan. Asarda muhim tarixiyetnografik maʼlumotlar, Saolibiy va unga zamondosh arabiynavis shoirlarning sheʼrlaridan parchalar mavjud.

„Fypap axbor muluk alfurs va siyarihim“ („Eron podshoxlari haqidagi xabar va hikoyalar sarasi“) nomli tarixiy asar, „Shohnoma“ va bir sheʼriy devon ham yaratgan. „AtTamassul valmuxozarat“ va „Mubhij“ asarlarini Qobus ibn Vushmgir (hukmronlik davri: 978—1012) ga bagʻishlagan. S.ning koʻplab asarlari Ismatulla Abdullayev tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Asarlalari

* Yatimat ut-dahr

## Adabiyotlar
* Yatimat ud-dahr [4j.], T., 1976;
* Tatimmat al-Yatima („Yatimat uddahr“ 4-qismining qoʻshimchasi), T., 1990;
* Kitob latoif almaorif, T., 1987;
* Ajoyib maʼlumotlar, T., 1995.

* Abdullayev I., Abu Mansur asSaolibiy, T., 1972.

## Manbalar

## Havolalar
Sapayev Eshmurod

**Sapayev Eshmurod** (1923, Koʻhna Urganch) — kulol, Xorazm kulollik maktabining qad. anʼanaviy usullarini rivojlantirgan. Xorazm vohasida katta hajmli xumlar yaratadigan yagona usta; u yaratgan xumlar qatʼiy bir shaklda nafis ishlanib (bal. 1 m dan optik,), feruza tusli sir bilan sirlangan, handasiy naqsh va hayvon tasvirlari (qoʻchqor shoxi va boshqalar) uziga xosligi bilan ajralib turadi. S. shuningdek, bodiya, choynak, kosa, piyola, qoʻshquloq va boshqa badiiy idishlar yaratadi, xom ashyoni qad. usulda (togʻ minerallari — toshlarni kuydirib, maydalab, metall va oʻsimlik kukuni qoʻshib) tayyorlaydi.

## Manbalar
Mirzagul Sapayeva

**Mirzagul Sapayeva** (1962.13.2, Qoraqalpogʻiston, Chimboy tumani) — aktrisa, xonanda. Oʻzbekiston xalq artisti (2002). Qoraqalpogʻiston xalq artisti (1994), Turkmanistonda xizmat koʻrsatgan artist (1998). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1985). 1985-yildan Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida ishlaydi. Ona ("Ona"), Maysara ("Maysaraning ishi" operasida), birinchi qorakalpoq operasi "Ajiniyaz"da Ayborek, Oysanam ("Suymaganga suykanma"), Shohsanam ("Oshiq Gʻarib va Shohsanam"), Xonuma ("Xonuma xonim"), Gulshara ("Sharʼyar") kabi rollari bilan shuhrat qozondi. S. ijodi betakror, yoqimli va jarangdor ovozi, vokal imkoniyatlarini boyitib borishi, yangilikka intilishi, milliyligi bilan ajralib turadi.

## Manbalar
Anorgul Saparova

**Anorgul Seytnazar qizi Saparova** (1958.1.12, Xoʻjayli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Xoʻjayli pedagogika bilim yurtini tugatgan (1977). 1977-yildan Xoʻjayli shahridagi mehribonlik uyida tarbiyachi, boshlangich sinf oʻqituvchisi. Xoʻjayli shahridagi maktablarda chizmachilik va tasviriy sanʼat oʻqituvchisi (1979—92). Darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtgan.

## Manbalar
Zulayho Saparova

**Zulayho Saparova** (1930.23.2, Toʻrtkoʻl) — qoraqalpoq raqqosasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1954— 76 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon raqqosa. 1976-yildan baletmeysterlik qilgan. "Tinchik kabutari", "Yurak torlari", "Namabasi", "Nozli" kabi qoraqalpoqcha, oʻzbekcha "Zang", "Lazgi", "Dildor", "Pilla", "Nozigim" kabi raqslari bilan tanilgan. Uning raqslari shoʻxchanligi, ayni paytda mayin va milliyligi, jozibadorligi bilan ajralib turgan. S, shuningdek, hind, turkman, tojik va boshqa xalqlar raqslarini ham mohirona ijro etgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1968).

## Manbalar
Rayhon Saparova

**Rayhon Saparova** (1948.15.7, Nukus) — aktrisa, xonanda. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1971). 1971—86 yillar Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida, 1986-yildan Qoraqalpogʻiston yosh tomoshabinlar teatrida aktrisa (1986—2000-yillar badiiy rahbar). Asosiy rollari: Turdigul ("Jumagul"), Xoisha ("Suymaganga suykanma"), Hurliqo ("Oshiq Gʻarib"), FatmaIsmoil ("Abu Rayhon Beruniy"), Zumrad ("Uz arizasiga koʻra"), Klementino ("Oti oʻchsin"), Bahor ("Yurak oʻti soʻnmasin"), Oysha ("Kelin"), Gulziyra ("Onalar"), Zubarjat ("Oy tutilgan tunda").

## Manbalar
Saperavi

**Saperavi** — oʻrtapishar, qad. gruzin vinobop uzum navi. Qora dengiz boʻyi ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Gruziya (Kaxetiya), Ozarbayjon, Oʻzbekiston, Krim, Rossiya janubida tarqalgan. Tupi kuchli va oʻrtacha oʻsadi, bargi yirik, tuxumsimon yoki toʻgarak, 3—5 boʻlmali, orqasi tukli. Guli 2 jinsli. Uzum boshi 150 g atrofida, konussimon, gʻujumi havol, oʻrtacha zich, toʻq yashil, qora mumgʻubor bilan qoplangan. Pusti yupqa, eti suvli. Faol harorat yigʻindisi 3000° da 140—150 kunda (iyulda) yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Hosildorligi 90—160 s/ga. Zamburugʻli kasalliklarga chidami oʻrtacha. Sovuqqa chidamli. Uzumidan desert, oʻrtacha shirin, ovqat ustida ichiladigan hamda shampan vinolari tayyorlanadi.

## Manbalar
Saponinlar

**Saponinlar** (lot. saponis — sovun) — glyukozidlar guruhiga mansub azotsiz murakkab organik birikmalar. S.ning taʼmi achchiq, hidi oʻtkir, chayqatilganda (konsentratsiyasi 0,001 g/l boʻlgandayoq) sovunga oʻxshab koʻpiradi. Sof S. — rangsiz yoki sargʻish amorf moddalar. Suvda eritilganda kolloid eritmalar hosil boʻladi. Suvli eritmalari moylar va smolalar bilan barqaror emulsiyalar beradi. Kislota yoki fermentativ gidroliz natijasida S. monosaxaridlarga va uglevod boʻlmagan qism — aglikon (sapogenin) ga parchalanadi. Raʼnodoshlar, chinniguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklarda ayniqsa koʻp. Tarkibida S. boʻlgan oʻsimliklar (sovundaraxt, qizilmiya, ipomeya, yetmak va boshqalar) tibbiyotda balgʻam koʻchiradigan va siydik haydaydigan vosita sifatida ishlatiladi. Oziq-ovqat sanoatida turli ichimliklar, qandolatchilik mahsulotlari tayyorlashda qoʻllanadi. Baʼzi S. (sapotoksinlar) oʻta zaharli.

## Manbalar
Sapoteklar

**Sapoteklar** — Meksikaning Oahaqi shtatida yashovchi indeys xalqi. 350 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Sapotek tilida soʻzlashadi. Amerika katta mongoloid irqiga mansub. Dindorlari — katoliklar. S.ning Monte — Alban sh. Meksikaning qad. madaniy markazi hisoblangan. S. madaniyati Meksika tarixida eng qad. hisoblanadi (mil. av. 4-asr — mil. 16-asrning boshlari). 150 ga yaqin 4 kamerali daxmalar, saroylar, ehromlar, juda koʻp devoriy yozuvlar, rasadxona, 120 qatorli ulkan amfiteatr, 40 m kenglikdagi tosh zina, toʻp oʻynash uchun moʻljallangan stadion va boshqa ochilgan. Mishteklar sardori kabridan katta miqdorda noyob tilla zargarlik buyumlari topilgan. S, asosan, qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, chorvachilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi.

## Manbalar
Ziyoda Saparboyeva

**Ziyoda Saparboyeva** (1938.10.8, Gurlan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Toshkent pedagogika instituti (1964) va Xorazm pedagogika instituti (1983)ni tugatgan. 1957-yildan Yangibozor, Gurlan tumanlaridagi maktablarda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, Gurlan tumanidagi 15-maktab direktori (1977—79), "Nuroniy" jamgʻarmasi Yangibozor tumani boʻlimi raisi (1999—2002). Noanʼanaviy dare usullaridan foydalangan.

## Manbalar
Sapporo

**Sapporo** — Yaponiyadagi shahar, Xokkaydo orolning jan.gʻarbiy qismida. Aholisi 1,8 mln, kishi (2000). Orolning eng muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Otaru porti bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, baliq, yogʻoch qayta ishlanadi. Neft kimyosi, rezina, mashinasozlik (jumladan, aviasozlik), metallsozlik, koʻnteri, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Metropoliten qurilgan. universitet, botanika bogʻi, botanika va etnografiya muzeylari bor. Qishki sport oʻyinlari markazi. S.da 1972-yilda 11qishki Olimpiada oʻyinlari boʻlib oʻtgan.

## Manbalar
Sapropelitlar

**Sapropelitlar**, sapropel koʻmirlar (yun, sapros — chirigan va pelos — balchiq loy) — qazib olinadigan koʻmirlar guruhi. Tuban oʻsimlik va sodda mikroorganizmlar qoldiqparining koʻl suvi va lagunalar tubiga choʻkib toʻplanishidan hosil boʻladi. Rangi qoʻngʻir, qoʻngʻirkulrang, qora. S. tarkibidagi sapropel mikrokomponentlar (alginit) va gumus mikrokomponentlar (vitrinit, fyuzinit, leyptinit)ning oʻzaro miqdoriy nisbatiga koʻra, xususiy S. (bogxed), gumit S. (kennelbogxed, kennelkasyanit, cheremxit), S.gumit (kennel, kasyanit) sinflariga boʻlinadi. S.da uchuvchan moddalar (60—90%), birlamchi qatron (50% dan ortiq), vodorod (7—12%) miqdori gumolitlardagiga nisbatan koʻp. Qimmatli kimyoviy xom ashyo hisoblanadi, undan suyuq yonilgʻi olinadi. Moskva yoni, Irkutsk (Rossiya) va Rur (Germaniya) kumir xavzalarida S. mavjud. Zaxiralari kam boʻlgani va koʻmirning boshqa turlaridan (koʻpincha qoʻngʻir kumirdan) ajratib qazib olish qiyin boʻlgani tufayli sanoat mikyosida qazib chiqarilmaydi.

## Manbalar
Saprotroflar

**Saprotroflar** (yun. sapros chirigan va ...trof) — oʻsimliklarning organik qoldigʻi, hayvonlar murdasi va axlati bilan oziqlanadigan organizmlar S. organik moddalarni minerallashtirishi tufayli tabiatda moddalar aylanishi jarayonida muhim ahamiyatga ega. S.ga bakteriyalar va zamburugʻlar bilan birga saprofitlar — ayrim suvoʻtlar, yuksak oʻsimliklar kiradi. S. hayvonlar — saprofaglarga yomgʻir chuvalchanglari, tuproq va suvda yashovchi koʻpchilik nematodalar va bir hujayralilar, ayrim hasharotlar (oʻlimtikxoʻr qoʻngʻizlar, goʻngxoʻrlar, ikkiqanotlilar qurtlari), qisqichbaqasimonlardan, asosan, yonlab suzarlar, daryo qisqichbaqalari, sut emizuvchilar (giyena va boshqalar), qushlar ( qargʻalar, quzgʻunlar), fakultativ S.ga koʻpchilik yirtqich va hammaxoʻr hayvonlar kiradi. Suv S.i suvning biologik tozalanishida ishtirok etadi. Tuproq S.i tuproq hosil boʻlishida qatnashib, tuproq hosildorligini oshirishga yordam beradi.

## Manbalar
Saprofitlar

**Saprofitlar** (yunoncha: sapros — chirigan va phyton — oʻsimlik) — o'lik obʼyektlardan oziq manbai sifatida foydalanadigan mikroorganizmlar. Saprofitlar tabiatda keng tarqalgan boʻlib, tuproq, havo, suvda, odam va hayvonlar organizmida uchraydi. Odatda, S. kasallik qoʻzgʻatmaydi. Lekin odamlarda kasallik qoʻzgʻatish xususiyatiga ega boʻlgan saprofit hayot kechiruvchi mikroblar ham uchraydi. Sogʻlom odam organizmida ham S. koʻp boʻladi. Tabiiy immunitet mexanizmi buzilganda baʼzi S. oʻzi yashab turgan aʼzolardan organizmning boshqa toʻqima va aʼzolariga oʻtib, kasallik (mas, sepsis, meningit) qoʻzgʻatishi mumkin.

## Manbalar
Sapfir

**Sapfir** (qad. yahudiycha sappir — koʻk tosh) — korundning A12O3 tarkibli shaffof, tiniq koʻk rangli xili. Zargarlikda boshqa rangli turlariga (qizil turi — yoqutdan tashqarisi) S. deb nom berilgan. Rangi izomorfli aralashmalarga bogʻliq: alyuminiyning turli miqdorda titan va temir (Gʻe2+ va Gʻe3+ farq qiladi) almashuvidan hosil boʻladi. Trigonal singoniyada kristallanadi. 1toifali qimmatbaho tosh hisoblanadi. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 9; zichligi 3,5—3,6 g/sm³. Konlari ShriLanka, Hindiston, Tailand, Rossiyada bor. Tarixda mashhur boʻlgan S. toshlari Britaniya imperiyasining tojida (104 karat), oval shaklli (258,8 karat) brilliant broshkada oʻrnatilgani Rossiya Olmos fonditsya saqlanmoqda. S. sanoatda sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi. S.ning zumrad, topaz, safsar (ametist) va boshqa xillari zargarlikda, sunʼiy rangsizi — leykosapfir mikroelektronika, kvant elektronikasi, optika va boshqalarda ishlatiladi (qarang Korund). Oʻzbekistonda "korund mintaqasi" Tomdi togʻlaridan Olay togʻlarigacha 1000&nbsp;km ga choʻzilgan boʻlsa ham sifatli S. hanuz topilmagan.

## Manbalar
Saragosa

**Saragosa** — Ispaniyaning shim.sharkiy qismidagi shahar, Ebro daryosi boʻyida. Aragon muxtor viloyati va Saragosa provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 841,4 ming kishi (1998). Mashinasozlik (jumladan, temir yoʻl va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, stanoksozlik, avtomobilsozlik, elektr jihozlari i.ch.), oziq-ovqat, kimyo, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, sement, koʻnteri sanoati korxonalari mavjud. universitet (1533), nafis sanʼat muzeyi bor. Shaharga mil.av. 27 yilda rimliklar asos solgan. 714 yilda arablar hukmronligi ostida boʻlgan. 1118-yildan Ispaniya tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan 11—17-asrlarda qurilgan sobor, minora, cherkov, saroylar saqlangan.

## Manbalar
Sapun

**Sapun** — ichki yonuv dvigateli karterini atmosfera bilan tutashtiruvchi qurilma. S. porshen halqalari zich boʻlmaganligi tufayli porshen bilan silindr orasidagi tirqishdan karterga oʻtgan gazlarni chiqarib yuborish va karterni shamollatish uchun xizmat qiladi. Karterdagi moy gaz bilan birga tashqariga chiqib ketmasligi va tashqaridan karterga iflos havo kirmasligi uchun S.ga maxsus filtrli moy qaytargich oʻrnatiladi. 

## Manbalar
Sarayevodagi qotillik

**Sarayevodagi qotillik** — Avstriya-Vengriya taxtining vorisi Frans Ferdinand va uning xotinini Sarayevo sh. (Bosniya)da oʻldirilishi (1914.28.6). "Yosh bosniyalik" maxfiy millatchilar guruhi tomonidan amalga oshirilgan. Sarayevodagi qotillik Avstriya-Vengriya va Germaniya tomonidan Serbiyaga harbiy hujum qilishga bahona boʻlgan, natijada Birinchi jahon urushi boshlangan.

## Manbalar
Saraji qoʻy zoti

**Saraji qoʻy zoti** - yarim dagʻal junli dumbali qoʻy zoti. Vatani — Turkmaniston. Nomi Mari sh. yaqinidagi Sari Ja ovuli nomidan. Chorvadorlar tomonidan uzoq tanlash va saralash orqali yaratilgan. Qoʻchqorlarining vazni 80–90&nbsp;kg, sovliklariniki 50–65&nbsp;kg. Dumbasi oʻrtacha (6–7&nbsp;kg), serpushtligi 110—115%. Saraji qoʻy zotiz. dumbali qoʻy zotlari orasida jun mahsuldorligi boʻyicha eng yaxshi zot hisoblanadi. Sovliqlaridan 3—3,5&nbsp;kg, qoʻchqorlaridan 3,5— 4,5&nbsp;kg jun qirqib olinadi. Junining tusi oq, och kulrang kokilchalardan iborat, uz. 12—20 sm, tarkibida uz. 7— 9 sm tiviti bor. Sof jun chiqishi — 55— 60%. Juni turkman gilamlari ishlab chiqarishda xom ashyo hisoblanadi. Sof holda Turkmanistonda koʻpaytiriladi. Yil boʻyi yaylovda boqishga moʻljallangan. Saraji qoʻy zotiz. dan Oʻzbekistonda dumbali jaydari qoʻylar zotini yaxshilashda foydalaniladi. Toshkent viloyati Chinoz va Yangiyoʻl tumanlari xoʻjaliklarida Saraji qoʻy zotiz. duragaylari urchitib koʻpaytiriladi.

## Manbalar
Saralash

**Saralash** (chorvachilikda) — erkak va urgʻochi nasldor hayvonlar va parrandalarni maqsadli yoʻnalishda reja asosida chatishtirish S. tanlash bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, naslchilik ishlarida ota-onaga xos boʻlgan seleksion belgilarni avloddan avlodga oʻtishi xususiyatini saqlab qolish maqsadlarida oʻtkaziladi. Seleksiya amaliyotida urgʻochi hayvonlarga erkak hayvonlarni juftlash boʻyicha yakka, yalpi va yalpiyakka S. shakllari qoʻllanadi. Yakka tartibda S.da har bir ona molga yakka tartibda maʼlum bir tizim va oilaga mansub erkak hayvon juftlanadi. Naslchilik xoʻjaliklarida qoʻllanadi. Yalpi S.da guruhsagi ona mollar, asosan, 2 erkak hayvonga biriktiriladi. Bu shakl naslchilik boʻlmagan xoʻjaliklarda ishlatiladi. Yakkayalpi S.da podadagi har bir guruh ona hayvonlarga 1 erkak hayvon juftlantiriladi va naslchilik styalarida amalga oshiriladi. S.da belgilarning oʻxshash yoki oʻxshash boʻlmasligi boʻyicha gomogen va geterogen turlar mavjud. Gomogen S.da tana tuzilishi, yoʻnalishi, mahsuldorlik darajasi yaqin boʻlgan ota va ona hayvonlar juftlanadi. Geterogen S.da esa tipi, kelib chiqishi va mahsuldorlik xususiyatlari har xil erkak va urgʻochi hayvonlar tanlab olinadi. Geterogen S. geterozigotalik holatini kuchaytiradi. Zot ichida geterogen S.ni qoʻllash krosslarni yaratishda muhim ahamiyatga ega. S.da hayvonlarning yoshi ham muhim va yetuk yoshdagi hayvonlar juftlashtirilganda ulardan olinadigan avlodlar har tomonlama baquvvat boʻladi. S.da qarindoshlik darajasi boʻyicha qarindosh (inbriding) va oʻzaro qarindosh boʻlmagan (autbriding) hayvonlarni juftlashtirish usullari mavjud.

Chorvachilik seleksiyasida S. usullari va shakllaridan foydalanish keng yoʻlga qoʻyilgan. Masalan, Santagertruda qoramol zotinn yaratishda dastlab shortgorn zotini Hindistondan keltirilgan zebu bilan geterogen saralangan. Keyinchalik "oʻz ichida" qarindoshlik urchitish natijasida foydali belgilar yuzaga chiqib, zotga xos biologik xususiyatlar irsiyatda mustahkamlangan. Oʻzbekistonda bu zotning bir necha tizimlari va 20 dan ortiq sigirlar oilasi yaratilgan. Yilqichilikda geterogen S. usullaridan foydalanib angliya zoti bilan qorabayir va angliya zoti bilan axaltaka zotini S. orqali ulardan angliyaqorabayir va angliyaaxaltaka duragaylari olinib, ot sportida samarali foydalanilmoqda.

Izatulla Eshmatov.

## Manbalar
Sarangiy

**Sarangiy** — torli kamonli qoʻbizga oʻxshash hind musiqa cholgʻu asbobi. Dastasi kalta, kosasi teri bilan qoplanadi. Kvarta-kvintaga sozlanadigan 3-4 asosiy torlaridan tashqari 11-15 qoʻshimcha (akssado beruvchi) torlari mavjud. Sarangiyning sadolanishi kuchsizroq boʻlsada, mayin va yoqimlidir. Yakkanavoz soz sifatida hamda turli ansambllarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Sanchiq

**Sanchiq** — qorin boʻshligʻi aʼzolari kasallanganda toʻsatdan paydo boʻladigan ogʻriq xuruji. Bunda shu aʼzolar muskullari uzoq vaqt qisqarishi natijasida qisilish vujudga kelib, kuchli ogʻriq kuzatiladi. Ichak, jigar, meʼda osti bezi, buyrak S.lari farq qilinadi.

Koʻproq ichak sanchigʻi uchraydi. Badhazm ovqatlarni koʻp isteʼmol qilish, ichki aʼzolardagi yalligʻlanish jarayonlari, operatsiyalardan keyin hosil boʻlgan chandiq, gijjalar boʻlishi, ichakda achish va bijgʻish jarayonlarining kuchayib, yel toʻplanishidan paydo boʻladi. Koʻrichakning chuvalchangsimon oʻsimtasiga xos soha va toʻgʻri ichak sanchigʻi tafovut qilinadi. Oʻsimtaga xos soha sanchigʻida qorinning pastki va oʻng tomonida kuchli ogʻriq boʻladi; toʻgʻri ichak sanchigʻida teztez takrorlanib turuvchi ogʻriq, ich kelishiga soxta moyillik kuzatiladi. Ichak sanchigʻi koʻngil aynishi, qusish, qorinning dam boʻlishi va devorining taranglanishi, toʻlgʻoqsimon ogʻriq bilan kechadi.

Jigar sanchigʻida ogʻriq qovurgʻa osti sohasida paydo boʻlib, qorinning yuqori qismiga, oʻng kurak suyagi ostiga tarqaladi. Ogʻriq xurujlari ogʻiz qaqrashi va achchiq taxir maza sezilishi, koʻngil aynishi, qusish, gavda temperaturasining koʻtarilishi bilan oʻtadi. Bu — bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etishi mumkin (qarang Oʻttosh kasalligi).

Meʼda osti bezi sanchigʻida bel ogʻrib, orqaga ham tarqaladi (qarang Pankreatit). Buyrak sanchigʻida qorin va bel sohasida kuchli ogʻriq paydo boʻlib, chov va jinsiy aʼzolarga tarqaladi, bemorning teztez siygisi qistab, siyganida achishib ogʻriydi. Ogʻriq kuchliligidan bemor "oʻzini qoʻygani joy topolmay qoladi". Bu xurujlar koʻpincha ogʻir jismoniy ish qilgandan keyin, transportdagi silkinish, chayqalishdan soʻng kuzatilishi mumkin.

Kuchli ogʻriq xurujlari vaqtida vrach chaqirish, u kelguncha ogʻriq qoldiruvchi dorilar ichirmaslik, issiq qilmaslik lozim.

## Manbalar
Toʻr

**Toʻr** — 1) tabiiy yoki sunʼiy tolalardan katakkatak koʻzli yoki bejamdor qilib toʻqiladigan gazmol; tyul. Maxsus toʻquv mashinalarida 2 tizim ipdan toʻqiladigan silliq T. va gulli T. turi mavjud. T. ayollar koʻylagi, ichki kiyimlar, choyshab va boshqalarga uqa uchun, deraza pardalari shaklida ishlab chiqariladi; ayollar (ayniqsa, kelinchaklar) yuziga tutadigan (koʻpincha T.dan tayyorlanadi) kiyim boʻlagi ham T. deb ataladi hamda turli mintaqalarda oʻziga xos tarzda kashtalar tikib turlicha bezatiladi. Keng maʼnoda — har qanday material (tola, sim va boshqalar) dan katakkatak koʻzli yoki bejamdor qilib tayyorlangan narsa, buyum. Mas., sim toʻr, chachvon va boshqa; 2) baliq tutiladigan yoki qush ovlanadigan mayda katak koʻzli buyum; matrap. Pishiq tolalardan toʻqiladi; 3) geodeziyada — joylarda yirik masshtabli (1:2000, 1:5000 va boshqalar) sʼyomkalarni bajarish va muhandislikgeol. ishlarini zarur maʼlumotlar bn taʼminlash uchun tuziladigan chizma. Davlat geodezik tarmogʻi punktlari asosida triangulyatsiya va trilateratsiya usullarida tuziladi. Geografik informatsion sistema (GIS)da qududlarning T.lari tuziladi. T.lar kompyuterda dasturlash uchun qulaylik tugʻdiradi.

## Manbalar
Saransk

**Saransk** - Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1651-yildan), Mordva Respublikasi poytaxti (1990-yildan). Insar daryosi (Volga havzasi)ning chap sohilida. Temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 317,7 ming kishi (1998). S. 1641-yilda Rus davlatining jan.sharqqa kengayib borishida chegaradagi qalʼa sifatida vujudga kelgan. 1651-yildan uyezd shahri. 1670-yil S.T.Razin qoʻshinlarining tayanch punkti boʻlgan. 1774-yil shaharga Ye. I. Puganeye kirib kelgan. 1801-yildan Penza gubernyasining uyezd markazi. 1893-yil S. orqali temir yoʻl oʻtgan. S.da 1917-yil 5(18) dekabrda shoʻrolar hokimiyati oʻrnatilgan. 1928-yildan S. Mordva milliy okrugi, 1930-yildan Mordva muxtor viloyati markazi, 1934—90 yillarda Mordva Muxtor Respublikasi, 1990-yildan Mordva Respublikasi markazi. Mashinasozlik, metallsozlik (shu jumladan, elektrotexnika sanoati, priborsozlik, ekskavator, avtosamosval, televizor va boshqa ishlab chikarish), kimyofarmatsevtika va kimyo, yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoatlari bor. 2 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, Mordva universiteti), ilmiy tadqiqot institutlari, 3 teatr, suratlar galereyasi, oʻlkashunoslik, haykaltarosh S.D. Erzya muzeylari, telemarkaz mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Ioann Bogoslov cherkovi (17-asr oxiri), gʻishtin palatalar (17-asr) saqlanib qolgan.

## Manbalar
Sarapul

**Sarapul** — Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasidagi shahar (1780-yildan). Kama daryosining oʻng sohilidagi yirik port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 107,4 ming kishi (1998). Iqtisodiy ahamiyati jihatidan Respublikaning Ijevskdan keyingi 2shahri. Koʻn va poyabzal sanoatining qad. markazi. Mashinasozlik (mudofaa mahsuloti, radiostansiyalar, avtomobil radiopriyomniklari, uyroʻzgʻor elektr asboblari, neft sanoati jihozlari va boshqa ishlab chiqarish) rivojlangan. Yogʻochsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoatlari korxonalari bor. Ijevsk mexanika institutining filiali, bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi. 19—20-asr boshlari meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
Saratepa

**Saratepa** — ilk oʻrta asr qasr harobasi (7-asr oxiri — 9-asr oʻrtasi). Samarqandningjan.gʻarbiy chekkasida, Xoja Saʼd va Saratepa qishloklari yaqinida joylashgan. Toʻrtburchak tarhli (50x60 m), bal. 6 m gacha yetgan. 1980y.larda qazish ishlari olib borilgan. S. paxsadan hamda yirik xom gʻishtdan (45—48 x 25—28 x 7—10 sm) ishlangan. Qasr yoʻlaklarining uz. 12, kengligi 2,3 m boʻlgan. Sharqiy tomondan qasr mudofaa devoriga tutashgan. 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida S. janubida qishloq vujudga kelgan. 9-asr oʻrtasida qasr tanazzulga uchrab, 10-asrda kimsasiz, tashlandiq holga kelgan. Qishlokdagi hayot esa, 13-asrga qadar davom etgan. 

## Manbalar
José Saramago

**José Saramago** (taxallusi; asl ism-sharifi *Joze Mariya Ferreyra de Kastro*) (1922, Portugaliya) – portugal yozuvchisi va shoiri. Ilk romani – „Gunohkorlar yeri“ 25 yoshida chop etilgan. Ushbu asaridan koʻngli toʻlmagan S. 19 yil davomida hech qanday asar yozmagan. 1966-yil „Ehtimoliy sheʼrlar“ poetik toʻplami nashr etilgan. „Yerdan unib chiqqanlar“ (1980) romanida hech qachon oʻz yeri boʻlmagan dehqon oilasining 3 avlodi tarixi hikoya qilingan. „Monastir xotiralari“ (1982) romani bir qaraganda oldingi asarining davomidek tuyulsada, biroq bu – boshlangʻich taassurot. Roman tarixiy mavzuda boʻlib, 18-asrning 1-yarmi voqealariga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1998).

## Manbalar
Saratov universiteti

**Saratov universiteti**, N. G. Chernishevskiy nomidagi Saratov universiteti — ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Rossiyadagi qadimgi universitetlardan biri. 1909-yil Saratov shahrida tashkil etilgan. 1921-yil N.G. Chernishevskiy nomi berilgan. Geologiya, fizika, matematika, kimyo, biologiya, tarix, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir qancha ilmiy tadqiqotlar instituti, ilmiy kutubxonasi (2,5 mln.dan ortiq asar) bor. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Saraton

**Saraton** (arab.) — 1) zodiak yulduz turkumlaridan biri; osmonning Shimoliy yarim sharida, Silovsin, Egizaklar, Kichik It, Gidra, Asad va Arslon yulduz turkumlari orasida joylashgan, belgisi a9, eng ravshan yulduzi 4yulduz kattaligida. S. oʻrta kengliklarda kuz, qish va erta bahorda koʻrinadi. Yerning tropik mintaqalaridan biri S. nomi bilan atalgan; shu mintaqada yozgi quyosh turishi vaqtida Quyosh zenitdan oʻtadi. Quyosh S. yulduz turkumida iyul oyida boʻladi; 

2) shamsiya yil hisobida toʻrtinchi oyning nomi (qarang Kalendar). 22 iyundan 21 iyulgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi.

## Manbalar

    

 Bu faslida kun juda issiq bo'la boshlaydi harorat ortib issiqlik yuqori cho'qisiga chiqadi.
Saratongul

**Saratongul** (Hemerocallis fulva) -piyozdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Yevropaning oʻrta qismi, Osiyoning gʻarbida oʻsadi. Ildiz boʻgʻizi toʻpbargli yashil, tarnovsimon, tuksiz. Poyadagilari esa mayda boʻlib, gulyonbargchalarga oʻxshaydi. Gullari yirik, qizgʻishsariq, hidsiz. Toʻpguli siyrak, chochoq. Iyunning boshidan gullaydi. S. sovuqqa chidamli, manzarali oʻsimlik. Asosan, yoz oxirida ildizini boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Soyaroq yerlarda, ariq va hovuzlar boʻyida yaxshi usadi. Ildizpoyasi xalq tabobatida ishlatiladi. Ziravor sifatida ovqatga solinadi. Oʻrta Osiyoda ayni saratonda gullay boshlagani tufayli S. deb ataladi.

## Manbalar
Saratoniy

**Saratoniy** — ertapishar yozgi olma navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik, vinochilik institutining Samarqand filialida Landsberg reneti navini Samarqand ertagisi navi bilan chatishtirib chikarilgan (V. V. Kuznetsov, A. A. Leplinskaya). Daraxti oʻrta boʻyli, shoxshabbasi baquvvat, koʻchati oʻtqazilgandan soʻng, 4-yili hosil beradi. Barglari yumaloqchoʻziq, toʻq yashil, chetlari mayda qirrali. Gullari yirik. Mevasi oʻrtacha kattalikda, vazni 100—150 g, baʼzan 200 g, yassi yumaloq. Poʻsti yupqa, pishganda sariq rangga kiradi, sirti pushti, taramtaram qizil. Eti oq, muloyim, sersuv, nordonshirin, xushtaʼm. Tarki j bida 11,5 qand, 0,7%; kislota mavjud. Mevasi iyun oyining oʻrtalarida uziladi, 7 yoshida tupidan 50—60 kg hosil olinadi. Hosildorligi 34,5— 122,1 s/ga. Sifatli qoqi tayyorlanadi. Oʻzbekistonning koʻpgina viloyatlarida ekiladi.

## Manbalar
Saratonlar

**Saratonlar**, jizildoqlar, sikadalar (*Cicadinea*) – tengqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar kenja turkumi. 17 ming turi maʼlum. Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida 342 turi aniklangan (G. K. Dubovskiy, 1966-yil). Gʻoʻza, beda, mevali daraxtlar, oʻrmon daraxtlari va boshqalarga zarar keltiradigan oʻnlab turlari bor. Saraton juda serharakat. Tanasi uzunligi 25–50&nbsp;mm, boshi koʻkrak qismiga harakatsiz birikkan. Murakkab koʻzlaridan boshqa yana 2-3 ta oddiy koʻzi ham bor. Qanotlari birbiriga taxlanib yopiladi; oldingi juft qanotlari orqa qanotlarga nisbatan qalinroq. Moʻylovli va panjasi uch boʻgʻimli. Lichinkalik davri 5 yoshdan iborat, tuprokda yashab, oʻsimlik ildizlari bilan ovqatlanadi, koʻpchilik turlari bir yilda 1-2 avlod beradi. Rivojlanish sikli 4 yil gʻoʻza saratoni, baʼzilariniki 17 yil (kuylovchi saraton) davom etadi. Daraxt, buta, oʻsimliklarning barg shirasini soʻrib zarar keltiradi. Ayrim turlari oʻsimlik poyasiga tuxum qoʻyish (100-200 dona) davrida uning oʻtkazuvchi naylarini tilib shikastlaydi. Natijada oʻsimlikning ayrim qismlari nobud boʻladi. Saratonning koʻp turlari har xil virusli kasalliklarni tarqatishi mumkin. 10 dan ortiq turi gʻoʻzaga zarar yetkazadi. Ayniqsa, sariq jizildoq xavfli. Kurash choralari: zararkunanda lichinkalari ulgʻayadigan makon (yantoqzor, qizilmiya chakalaklari)ni yoʻq qilish, ekinlarga zaharli dustlar, insektitsidlar bilan ishlov berish.

## Manbalar
Sarandoz

**Sarandoz**, toʻr—toʻy yopinchigʻi; toʻyda, salomda kelinning boshiga yopiladigan toʻr; nafis oq matodan tikiladi. Zarafshon vodiysidagi shahar va qishloqlarda keng tarqalgan. Dastlab bezaksiz boʻlgan, keyinchalik S. atrofi gir aylantirib hoshiya naqshli kashtalar tikib, chetiga uqalar tutib bezatila boshlagan: naqsh mujassamoti yorqin rangli gullar uygʻunlashgan sershox novdalardan iborat; gullarida kashtadoʻzlikdagi anʼanaviy (choyshab, soʻzana) buyumlar bezagining taʼsiri seziladi. 20-asr oʻrtalaridan Samarqand—Buxoro va boshqa mintaqalarda atrofiga pishiq matodan tikib kashtasi qoʻlda hamda mashinada tikib ingichka va keng jiyaklar bilan bezatilgan S. keng tarqalgan.

## Manbalar
Saratov

**Saratov** (, ) - RFdagi shahar (1780-yildan), Saratov viloyati markazi. Volga (idel) daryosining oʻng sohilidagi yirik dare porti (Volgograd suv ombori). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 885 ming kishi. S. 1590-yilda qalʼa sifatida barpo qilingan. 1670— 71 yillardagi dehqonlar urushi davrida saratovliklar shaharni ST. Razinta topshirib unga faol yordam berdilar, 1774-yilda S.ni Ye. I. Pugachyov qoʻshinlari bosib oldi. 1780-yildan Saratov noibligining, 1797-yildan Saratov gubernyasi, 1928-yildan Quyi Volga, 1934— 36 yillarda Saratov oʻlkasi markazi. Hozirgi S. — Rossiya Federatsiyasining yirik sanoat markazi. Mashinasozlik (stanoksozlik, dizel, energetika mashinasozligi, elektr termik jihozlar, podshipnik va boshqa zavodlar), neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, texnik shisha zavodlari bor. 10 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet, konservatoriya), sirk, filarmoniya, 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri), oʻlkashunoslik, A. N. Radishchev badiiy muzeylari, yozuvchilar N. T. Chernishevskiy (S.da tugilgan va vafot etgan), K.A. Fedin muzeylari mavjud.

Meʼmoriy yodgorliklardan Troitsa sobori (17-asr) va turar joy binolari (19-asr 1-yarmi) saqlangan.

## Manbalar
Sarbadorlar

**Sarbadorlar** — 14 asrda moʻgʻullar va boylar zulmiga qarshi Eron va Movarounnaxr xalq qoʻzgʻoloni qatnashchilari. 

Qoʻzgʻolonga keng xalq ommasi — ziroatchi, hunarmand, ziyoli, mayda yer egalari, kambagʻallar ishtirok etishgan. 1337-yil Sabzavor vaziri (hokimi)ning jiyani Boshtin qishlogʻiga kelib, aholidan sharob va parichehralar talab qildi. Shu kechasi uni qoʻlga olib oʻldirdilar. Tong otgach, Boshtin qishlogʻi chekkasida dor tikdilar. Marhumning salla va taqya (doʻppi)sini dorga ilib, toshboʻron qildilar, oʻqqa tutdilar. Bu zolimlarning boshi dorda boʻlgʻusi, deganlari edi. Qasoskorlar oʻzlarini sarbadorlar deb atadilar; shu yerda 700 kishi qasamyod qildi. Xon yuborgan qoʻshinlarni yengib S. Sabzavorni egallab, bu yerda oʻz davlatlarini tuzdilar. S. davlati 50 yilcha hukm surdi. 

S. hukmdorlari: Abdurazzoq (1337—38), Xoja Masʼud ibn Fazlulloh Boshtiniy (1338—44), Ogʻamuhammad Temur (1344—46), Kolu Isfandiyor (1346—47), Xoja Shamsiddin ibn Fazlulloh (1347—49), Xoja Ali Shamsiddin Chashmiy (1349— 55), Amir Yahyo Kurrobiy (135558), Xoja Zahiriddin Kurrobiy (1358— 59), Paxlavon Haydar qassob (1359— 60), Amirzoda Lutfulloh ibn Xoja Masʼud (1360—61), Pahlavon Hasan Domgʻoniy (1361—65), Xoja Najmiddin Ali Muayyad (1365—86).

Samarqandda (1365—66) va Kermonda (1373—74) S. qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan (yana qarang Sarbadorlar qoʻzgʻoloni). 

## Manbalar
Sarbadorlar qoʻzgʻoloni

**Sarbadorlar qoʻzgʻoloni** - Eron va Oʻrta Osiyoda boylar va moʻgʻullar zulmiga qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni (14-asr).

Birinchi yirik qoʻzgʻolon 1337-yil Sabzavor hokimining jiyani Boshtin qishlogʻiga kelib, aholiga zulm qilishi natijasida koʻtarilgan. Oʻzlarini sarbadorlar deb Sabzavorni egallab Sarbadorlar davlatini tuzadilar va Nishopur, Tusni ham zabt etadilar. 1353-yil oxirida moʻgʻul elxonini oʻldirib, oʻrdasini yakson qilib Gurgon (Astrobod)ni ham oʻz davlatlariga qoʻshib oldilar. Bu davrga kelib Sarbadorlar davlatiga butun Janubiy Xuroson ham kirgan.

1365-yil Samarqandda moʻgʻul bosqinchilariga qarshi Sarbadorlar qoʻzgʻoloni boshlanadi. Qoʻzgʻolonga Mavlonozoda rahbarlik qildi. Abu Bakr Kuluiy (Kalaviy) Naddof, Xoʻrdaq Buxoriy unga yordamchi boʻldilar. Shaharni mudofaa qilish maqsadida shaxarning barcha darvozalarini berkitib, koʻchalar, bogʻlar atrofiga gʻovlar qurdirdilar. Moʻgʻullar ikki kun hujum qilib Samarqandni ololmadilar. Uchinchi kuni Samarqand atrofi qishloqlarini talab, Movarounnahrni tark etdilar. Sarbadorlarning gʻalabasi Amir Husaynni xavotirga soldi. Amir Husayn Balx, Badaxshon, Qunduz, Bagʻlon, Andxud, Shibirgʻon viloyatlaridan qoʻshin toʻplab Samarqand sari yurdi. Amir Husayn Konigil maydoniga yetib kelgach, sarbadorlar tortiqlar bilan uning huzuriga keldilar. Amir Husayn ularni ziyofat qilib, sovgʻa-salomlar bergan. Ertasi kuni sarbadorlar vakillarini Karbos mavzeida hibsga olgan va dorga osgan. Faqat shu kuni Konigilga yetib kelgan Amir Temur Mavlonozodani dor tagidan saqlab qolgan.

1373-yil mahalliy mulkdorlarga qarshi Kermonda Sarbadorlar qoʻzgʻoloni boshlangan. Mulkdorlarning mol-mulkini musodara qilishgan, amaldorlarni hibsga olishgan. 1374-yil shoh Shujo Muzaffar tomonidan qoʻzgʻolon bostirilgan.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996; Davlatshoh Samarqandiy, Shoirlar boʻstoni, T., 1981.
* Naim Norqulov.

## Manbalar
Sarbast (maʼnolari)

**Sarbast** haqida bir nechta sahifa mavjud, qarang:
## Ichimlik
* Sarbast
## Boshqa
* Sarbast (sheʼriy tizim)
Sarbast (sheʼriy tizim)

**Sarbast** (fors. — ozod, erkin) — oʻzbek sheʼriyatidagi 3 sheʼriy tizimning biri. 20—30y.larda, yangi badiiy izlanishlar jarayoni kechgan bir vaqtda turk, tatar va rus sheʼriyati taʼsirida oʻzbek adabiyotiga kirib kelgan. Oʻrta asrlardagi diniyliturgiya sheʼriyatiga xos boʻlgan ozod sheʼr shakli dastlabki nemis romantiklari, U. Uitmen va fransuz simvolistlari tomonidan qayta tiklanib, 20-asr jahon sheʼriyatida ommaviy tus olgan. Fransuz sheʼriyatida "verlibr", rus sheʼriyatida "svobodniy stix" deb atalgan bu sheʼr shakliga oʻzbek shoirlari "S." deb nom berdilar. Barmoq sheʼr tizimining koʻrinishlari boʻlgan oq sheʼr va erkin sheʼrdan farqli oʻlaroq, bu sheʼr shakllariga xos ritmik birlik, vazn, qofiya, turoq va boshqa unsurlarga ega emas. S.da his-tuygʻuning obrazlashgan ifodasi boʻlishi, sheʼriy ohang (intonatsiya), soʻz va iboralarning oʻziga xos qurilishi, sheʼriy sintaksis va sheʼriy sanʼat vosita (takror, akstakror, tovush tovlanmalari va boshqalar)laridan mahorat bilan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Sheʼriy nutqning bunday unsurlari mazmun bilan uygʻun boʻlgan holdagina S. emotsional taʼsir kuchiga ega boʻladi. Oʻzbek sheʼriyatida Oybek, Mirtemir, Rauf Parfi, Shavkat Rahmon, Usmon Azim kabi shoirlar S.ning yorqin namunalarini yaratganlar.

Ad..Mamatova A. N., Oʻzbek sheʼriyatida sarbast, T., 2000.

## Manbalar
Sarboz

**Sarboz** (fors. — bosh va oʻynamoq) — harbiy askar, hukmdor qoʻshinining oddiy askari. Eronda va Oʻzbek xonliklarida muntazam qoʻshin askari.

## Markaziy Osiyoda
Buxoro amirligi hukmdori Nasrullaxon (1827—1860) 1837-yilda Sarbozlar batalonini — Markaziy Osiyoda oʻqotar qurol bilan qurollangan va kazarmalarda joylashgan ilk muntazam qoʻshinni tuzgan.

Xorazmda sarbozlar urush vaqtida toʻplangan va ularning soni 30—100 ming oraligʻida boʻlgan. Sarbozlar, asosan, piyoda qoʻshinlarni tashkil etgan.

## Manbalar
Sarv

**Sarv** () — sarvdoshlar oilasiga mansub igna bargli oʻsimliklar turkumi, bir uyli, doim yashil manzarali daraxt va butalar. Yevrosiyo, Shimoliy Amerika, Shimoliy Afrika, Jan.Sharqiy Osiyoning subtropik mintaqalarida 15 turi tarqalgan. Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda 11 turi masharali daraxt sifatida oʻstiriladi. Boʻyi 30 m dan ortiq, tanasining diametri 50— 60 sm, 200—300 yil, baʼzi maʼlumotlarga koʻra 2000-yilgacha yashaydi. Urugʻ kurtagi koʻp. toʻpguli 2-yili yetiladi. Ignabarglari yashil yoki havorang. Poʻstlogʻi qalin, qoramtirqoʻngʻir. Koʻproq doim yashil S. turining piramidasimon () xili koʻp ekiladi. Manzarali bogʻdorchilikda ekiladigan xillari koʻp. Urugʻidan, manzarali xillari qalamchasidan va payvand qilib koʻpaytiriladi. Ignabarglari va novdalaridan tibbiyotda qoʻllaniladigan efir moyi olinadi. S. turlaridan ihota oʻrmonlar, istirohat bogʻlari barpo etishda foydalaniladi. Yogʻochi mebel sanoatida ishlatiladi. Chiroyli shaklda oʻsishi tufayli Sharq sheʼriyatida majoziy maʼnoda sarvqomat yor obrazini tasvirlashda koʻp qoʻllangan.

## Manbalar
Sarvaksoy

**Sarvaksoy** (Sardak, Mishik) — Namangan viloyatining gʻarbidagi soy. Qurama tizmasining jan. yon bagʻrida, Kamchiq dovoni yakinidagi buloqdan (bal. 2240 m) boshlanadi. Suvining koʻp kismi sugʻorishta sarflanishi tufayli S Sarvak kishlogʻidan pastda yozda kurib qoladi. Krryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Uzunligi 38&nbsp;km, havzasining maydoni 100&nbsp;km². Sarvak qishlogʻi yonida oʻrtacha kup yillik suv sarfi 0,611 m³/sek., oqim moduli 6,10 l/sek, km². Oʻrtacha suv sarfi 1,44 m³/sek.dan 0,115 m³/sek. gacha uzgaradi. Mart—aprelda sersuv, baʼzan toshadi.

## Manbalar
Sarvontepa

**Sarvontepa** — ilk temir davriga oid arxeologik yodgorlik. Andijonning shim.gʻarbiy qismida, Eski shaqarning Tutzor va Sujoat koʻchalari kesishgan yerda joylashgan. Dastlab, oʻtgan asrning 50y.larida yodgorlik roʻyxatga olingan, soʻngra 70y.larda kichikroq arxeologik qazishmalar oʻtkazilgan hamda 5—8-asrlar bilan sanalangan edi. 2001-yil shaharda ish olib borayotgan arxeologlar Sarvontepani uncha katta boʻlmagan 30 x 20 m kattalikdagi saqlangan qismida qazish ishlari oʻtkazdilar (Matboboyev B.X.). Natijadahoz. shahar kuchalari kesishgan joydan 3–4 m chuqurlikda yaxshi saqlangan qad. madaniy qatlamlar qayd etildi. Qatlamlardan mil. av. 6—4-asrlarga toʻgʻri keladigan guldor sopol idishlar va tosh buyumlar majmuasi oddiy maishiy oʻchoq yaqinidan ajratib olindi. Arxeologik ilmiy tadqiqotlarga koʻra, S. kadimda katta boʻlgan, aniqlangan chegarasi boʻyicha hozirgigi maydoni 1 ga ga boradi. S. ilk temir davriga (mil. av. 6—4-asrlar) taalluqli boʻlib fanda birinchi topilgan yodgorlik nomi bilan ataluvchi Eylaton madaniyati majmuiga kiradi. S.ni oʻrganish vodiy tarixi uchun oʻta muhimdir. Sabab, birinchidan, Fargʻona vodiysi qadim shaharlari hududida (xususan, Andijonda) ilk bor 2400—2600 yillik arxeologik kompleks aniklandi; ikkinchidan, Andijonsoyni bunyod etilish tarixini yanada qadimiylashtiradi. Chunki S. ushbu kanal boʻyida joylashgan va uning suvidan foydalangani shakshubhasiz. Nihoyat, S. Andijon shahrini ilk (dastlabki) oʻrni boʻlgani haqidagi fikr haqiqatga yaqin. Aynan ushbu hududda keyinroq oʻrta asrlar arki va shahristoni joylashgani ham bejiz emas.

Boqijon Matboboyev.

## Manbalar
Sargardon

**Sargardon** (fors, cap — bosh; gardon — aylantirmoq) — 1) bekorga ovorai sarson boʻlib yurish, ovorai sarsonlik; 2) boshidan oʻgirib sadaqa qilish; Oʻzbekistonning ayrim tumanlarida ogʻir yotgan bemor yoki oʻzining boshidan aylantirib faqirlarga berilgan pul, mol yoki boshqa qimmatbaho narsalar; 3) 20-asrning 30y.larigacha toʻy va bazmlarda raqqos va raqqosalar oʻyinga tushganda ularning boshlaridan aylantirib, soʻng qoʻllariga berilgan pul yoki boshlaridan sochilgan tangachaqalar.

## Manbalar
Sargardon volfram-qalay koni

**Sargardon volfram-qalay koni** — Toshkent viloyatida, Chatqol rudali rayonidagi kon. Zaxiralari kam boʻlsa ham lekin tarkibi boy rudali konlarga kiradi. Kon quyi karbon davriga mansub karbonat jinslari va ularni yorib chiqqan granit intruzivlari, kvarsli porfir va siyenit porfir daykalaridan tarkib topgan. Karbonat jinslari, asosan, ohaktosh, bir oz dolomit va dolomitli ohaktoshlardan iborat. Kon intruziv massivining ichki kontakt zonasida joylashgan boʻlib, kvarsgreyzenli vertikal tomirlardan tashkil topgan. Tomirlarning qalinligi bir necha m, uz. 100 m gacha. Greyzenlanish granitlardagi dala shpatlarining kvars va muskovit bilan almashuvidan iborat. Kondagi asosiy ruda volframit va kassiteritdir. Ruda bilan birga kvars, flyuorit va muskovit, bir oz xalkopirit va pirit, baʼzan oltin uchraydi. Istiqbolli konlardan biri.

## Manbalar
Sargasso dengizi

**Sargasso dengizi** - Atlantika okeanining shim. qismidagi dengiz. Kanar, Shimoliy Passat va Golfstrim oqimlari bilan chegaralangan. 23—35° sh.k. va 30— 68° gʻ.u. lar oraligʻida. Maydoni 6—7 mln. km². Eng chuqur joyi 7110 m. Sargasso dengizida shamol va suv oqimlari kuchsiz, doimiy emas. Dengizda Bermuda o.lari joylashgan. Suvining temperaturasi qishda 18—23°, yezda 26— 28°. Shoʻrligi 36—37%o. Hayvonot dunyosiga boy. Dengiz suvining yuza qatlami va unga yaqin qismlarida suzib yuruvchi sargasso suvoʻtlar nihoyatda koʻpligidan dengizga shunday nom berilgan.

## Manbalar
Sargodha

**Sargodha**, Sargoda — Pokistonning shim.sharqiy qismidagi shahar, Panjob viloyatida, Quyi Jalam kanali boʻyida. Aholisi 455,4 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi (paxta, bugʻdoy, sitrus mevalar, sut chorvachiligi) rayonining savdo markazi. Ip gazlama, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalari bor. Kime mahsulotlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan: yogʻoch oʻymakorligi, metalldan buyumlar yasaladi, qoʻlda gilam toʻqiladi.

## Manbalar
Sargon II

**Sargon II** () — Ossuriya podshohi (mil.av. 722—705). Salmanasar V taxtdan agʻdarilgach, hokimiyat tepasiga kelgan. Oʻz siyosatida kohinlar hamda Ossuriya va Bobilning imtiyozli shaharlari manfaatlarini harbiylar manfaati bilan uygʻunlashtirishga harakat qilgan. Isroil (722) va Suriyani bosib olgan (Karxemishning egallanishi, 717); 714 yil Urartu podshoxi Rusa I ni tormor etgan, Kichik Osiyo yarim orolning sharkidagi, shuningdek, Midiyadagi bir kancha viloyatlarni bosib olgan; 710—709 yillarda Bobilni egallagan.

## Manbalar