Yadroviy qurolsizlanish

**Yadroviy qurolsizlanish -** yadroviy qurolni kamaytirish yoki yo'q qilish harakati. Bu, shuningdek, yadroviy quroldan xoli dunyoning yakuniy holati bo'lishi mumkin, unda yadroviy qurollar butunlay yo'q qilinadi. **Denuklearizatsiya** atamasi, shuningdek, to'liq yadroviy qurolsizlanishga olib keladigan jarayonni tasvirlash uchun ishlatiladi.

Yadro urushi va yadroviy qurolga ega bo'lish o'ta xavfli boʻlgani sababli qurolsizlanish va tarqatmaslik to'g'risidagi shartnomalar kelishib olindi.

Yadroviy qurolsizlanish tarafdorlarining ta'kidlashicha, bu yadro urushi ehtimolini, ayniqsa tasodifiy ravishda kamaytiradi. Yadroviy qurolsizlanish tanqidchilarining ta'kidlashicha, bu to'siqni buzadi va odatiy urushlarni yanada kengroq qiladi.

= Tarix =

1945-yilda Nyu-Meksiko cho'lida amerikalik olimlar atom davrining boshlanishini belgilovchi birinchi yadroviy qurolni sinovdan o'tkazdi.  Trinity sinovidan oldin ham milliy liderlar yadro qurolining ichki va tashqi siyosatga ta'sirini muhokama qilishdi. Yadro quroli siyosati haqidagi munozaralarda Atom olimlari federatsiyasi va Pugvash fan va jahon ishlari bo'yicha konferentsiya kabi professional uyushmalar orqali ilmiy hamjamiyat ham ishtirok etdi. 

1945-yil 6-avgustda Ikkinchi jahon urushi tugashi arafasida Yaponiyaning Xirosima shahrida “Little Boy” atom bombasi portlatilgan. 12 500 tonna trotil ekvivalenti bilan portlagan bomba portlashi va issiqlik to'lqini 50 000 ga yaqin binolarni (jumladan, 2-Umum Armiya va Beshinchi diviziya shtab-kvartirasini) vayron qildi va 70 000-80 000 kishini o'ldirdi, jami o'limlar soni esa146 000 ga yetdi.  "Fat Man" bombasining portlashi Yaponiyaning Nagasaki shahrida uch kundan so'ng portladi.1945-yil 9-avgustda shaharning 60 foizi vayron bo'ldi va 35 000-40 000 odam halok bo'ldi, ammo bundan keyin bir muncha vaqt o'tgach 40 000 tagacha qo'shimcha o'lim sodir boʻlgan bo'lishi mumkin.  Keyinchalik dunyoda yadro qurollari zaxiralari koʻpaydi.

1946-yilda Trumen ma'muriyati yadro yoqilg'i aylanishini xalqaro nazorat qilishni, SSSRga atom energiyasi texnologiyasini ochib berishni va Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) yangi tizimi orqali barcha mavjud yadro qurollarini yo'q qilishni taklif qilgan Acheson-Lilienthal hisobotini topshirdi. Asosiy o'zgartirishlar bilan hisobot Baruch rejasi shaklida AQSh siyosatiga aylandi. Hsobot 1946-yil iyun oyida Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atom energiyasi bo'yicha komissiyasi (UNAEC)ning birinchi yig'ilishida taqdim etilgan edi. Sovuq urush davridagi keskinliklar paydo bo'lgach, Stalin o'z atom bombasini ishlab chiqmoqchi ekanligi va Qo'shma Shtatlar BMT Xavfsizligini bekor qiladigan majburiy rejimni talab qilgani ma'lum bo'ldi. Bu tez orada UNAECda boshi berk ko'chaga olib keldi.

"Crossroads" operatsiyasi 1946-yilning yozida Tinch okeanidagi Bikini atollida Qo'shma Shtatlar tomonidan o'tkazilgan yadro qurolining bir qator sinovlari bo'ldi. Uning maqsadi yadro qurolining dengiz kemalariga ta'sirini tekshirish edi. “Corrahada” operatsiyasini bekor qilish boʻyicha bosim olimlar va diplomatlardan keldi. Manhetten loyihasi olimlar keyingi yadroviy sinovlar keraksiz va ekologik xavfli ekanligini ta'kidladilar. Los-Alamosda o'tkazilgan tadqiqotda "yaqinda yuz bergan portlash yaqinidagi suv radioaktivlikning "jodugarning qaynashi" bo'ladi deb ogohlantirildi. Atollni yadroviy sinovlarga tayyorlash uchun Bikinining mahalliy aholisi o'z uylaridan quvib chiqarildi va o'zlarini ushlab tura olmaydigan kichikroq, yashamaydigan orollarga joylashtirildi.

Yadro qurollarini sinovdan o'tkazish natijasida paydo boʻlgan radioaktiv chiqindilar birinchi marta 1954-yilda Tinch okeanida vodorod bombasi sinovi natijasida yaponiyalik *[[:en:Daigo Fukuryū Maru|Lucky Dragon]]* baliq ovlash kemasi ekipajini ifloslantirganda jamoatchilik e'tiborini tortdi.  Baliqchilardan biri yetti oydan keyin Yaponiyada vafot etdi. Hodisa butun dunyoda keng tashvish uyg'otdi va "ko'plab mamlakatlarda yadroviy qurolga qarshi harakatning paydo bo'lishi uchun hal qiluvchi turtki bo'ldi".  Yadro quroliga qarshi harakat tez sur'atlar bilan o'sib bordi, chunki ko'p odamlar uchun atom bombasi "jamiyat harakat qilayotgan eng yomon yo'nalishni qamrab oldi".

= Yadroviy qurolsizlanish harakati =

Yaponiyada tinchlik harakati paydo bo'ldi va 1954-yilda ular birlashgan "Atom va vodorod bombalariga qarshi yapon kengashi" ni tuzdilar. Yaponiyaning Tinch okeanidagi yadroviy qurol sinovlariga qarshiligi keng tarqalgan edi va "yadroviy qurollarni taqiqlashni talab qiluvchi petitsiyalarda taxminan 35 million imzo to'plangan".  Birlashgan Qirollikda Toʻgʻridan-toʻgʻri harakat qoʻmitasi tomonidan tashkil etilgan va Yadroviy qurolsizlanish kompaniyasi tomonidan qoʻllab-quvvatlangan birinchi Aldermaston marshi 1958-yil Pasxa kuni boʻlib oʻtdi, oʻshanda bir necha ming kishi Londonning Trafalgar maydonidan toʻrt kun davomida atom qurollari tomon yurishgan. CND 1960-yillarning oxirlarida toʻrt kunlik tadbirlarda oʻn minglab odamlar ishtirok etgan Aldermaston yurishlarini uyushtirdi. 

1961-yilning 1-noyabrida, Sovuq urush avjida, “ Ayollar tinchlik uchun kurash” tashkiloti tomonidan yigʻilgan 50 000 ga yaqin ayollar AQShning 60 shahrida yadroviy qurolga qarshi namoyishga chiqishdi. Bu 20-asrdagi eng yirik milliy ayollar tinchlik noroziligi edi.

1958-yilda Linus Pauling va uning rafiqasi Birlashgan Millatlar Tashkilotiga 11 000 dan ortiq olimlar imzolagan petitsiyani taqdim etib yadroviy qurol sinovlarini to'xtatishga chaqirishdi. Doktor Luiza Reiss boshchiligida 1961-yilda yer usti yadroviy sinovlari asosan ifloslangan o'tlarni yutib yuborgan sigirlarning suti orqali tarqaladigan radioaktiv parchalanish ko'rinishida aholi salomatligiga jiddiy xavf tug'dirishini aniq ko'rsatdi.  Jamoatchilik bosimi va tadqiqot natijalari keyinchalik yer usti yadroviy sinovlariga moratoriyga, soʻngra sinovlarni qisman taqiqlash shartnomasiga olib keldi va 1963-yilda Jon F. Kennedi va Nikita Xrushchev tomonidan imzolandi.  Shartnoma kuchga kirgan kuni Nobel mukofoti qoʻmitasi Paulingni Tinchlik uchun Nobel mukofoti bilan taqdirladi va uni "1946-yildan buyon nafaqat yadroviy qurol sinovlariga qarshi, balki nafaqat unga qarshi tinimsiz kampaniya olib borgan Linus Karl Pauling" deb taʼrifladi.  Pauling 1974-yilda Xalqaro gumanistlar ligasini tashkil qilgan. U Butunjahon hayotni himoya qilish ittifoqi ilmiy maslahat kengashi prezidenti boʻlgan, shuningdek, Dubrovnik-Filadelfiya bayonotini imzolaganlardan biri.

1980-yillarda AQSh prezidenti Ronald Reyganning qurol-yarog' ko'payishi va bayonotlari asosida yadroviy qurolsizlanish harakati yana kuchaydi. Reygan o'zining shaxsiy missiyasi sifatida "yadroviy quroldan xoli dunyo"ga ega edi. Reygan Sovet Ittifoqi bilan yadroviy qurolsizlanish bo'yicha munozaralarni boshlashga muvaffaq bo'ldi.  U "SALT" (Strategik qurollarni cheklash bo'yicha muzokaralar) nomini " START" (Strategik qurollarni qisqartirish bo'yicha muzokaralar) ga o'zgartirdi.

1982-yil 12-iyunda Nyu-Yorkdagi markaziy parkda bir million kishi yadroviy qurolga qarshi va sovuq urush qurollanish poygasiga barham berish uchun namoyish o'tkazdi. Bu Amerika tarixidagi eng yirik yadroviy norozilik va eng yirik siyosiy namoyish edi.  Xalqaro yadroviy qurolsizlanish kuni norozilik namoyishlari 1983-yil 20-iyun kuni Qoʻshma Shtatlar boʻylab 50 ta joyda boʻlib oʻtdi. 1986-yilda global yadroviy qurolsizlanish boʻyicha Buyuk tinchlik marshida yuzlab odamlar Los-Anjelesdan Vashingtonga piyoda yoʻl olishdi. 

### Butunjahon tinchlik kengashi
Ikkinchi jahon urushidan keyin paydo boʻlgan eng dastlabki tinchlik tashkilotlaridan biri Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi tomonidan Sovet Tinchlik Qo'mitasi orqali boshqarilgan Butunjahon Tinchlik Kengashi edi. Uning kelib chiqishi 1947-yilda ilgari surilgan Kommunistik Axborot Byurosi (Kominform) doktrinasida yotadi, dunyo Sovet Ittifoqi boshchiligidagi tinchliksevar ilg'or kuchlar va AQSh boshchiligidagi urush qo'zg'atuvchi kapitalistik davlatlar o'rtasida bo'lingan. 1949-yilda Kominform tinchlik "endi kommunistik partiyalarning butun faoliyatining asosiy yo'nalishiga aylanishi kerak" degan ko'rsatma berdi va aksariyat g'arbiy kommunistik partiyalar bu siyosatga ergashdilar. Lourens Vittner Urushdan keyingi tinchlik harakati tarixchisining ta'kidlashicha, Sovet Ittifoqi urushdan keyingi dastlabki yillarda WPCni ilgari surish uchun katta kuch sarfladi, chunki u Amerika hujumidan va Amerika qurollarining ustunligidan qo'rqqan edi. AQSh atom bombasiga ega edi, ammo Sovet Ittifoqi uni hali ishlab chiqmagan edi.

1950-yilda WPC yadro qurolini mutlaq taqiqlashga chaqiruvchi Stokgolm murojaatini boshladi.  Aytilishicha, kampaniya Yevropada 560 million imzo toʻpladi, aksariyati sotsialistik mamlakatlardan, shu jumladan Fransiyada 10 million va Sovet Ittifoqida 155 million imzo. WPCdan uzoqlashgan bir nechta qo'shilmagan tinchlik guruhlari o'z tarafdorlariga Murojaatni imzolamaslikni maslahat berishdi.

WPCga qo'shilmaslik tinchlik harakati bilan noqulay munosabatlarga ega edi va qarama-qarshiliklarga duchor boʻlgan, chunki "u keng dunyo harakati bo'lishga intilib, Sovet Ittifoqi va nominal sotsialistik mamlakatlarda tashqi siyosatga xizmat qilish uchun tobora ko'proq foydalanilmoqda".  1950-yillardan 1980-yillarning oxirigacha u sovet nuqtai nazarini yoyish uchun qoʻshilmagan tinchlik tashkilotlaridan foydalanishga harakat qildi. Avvaliga bunday guruhlar va WPC o'rtasida cheklangan hamkorlik mavjud edi, lekin Sovet Ittifoqini yoki WPCning Rossiya qurollari haqidagi sukutini tanqid qilishga uringan g'arbiy delegatlar WPC konferentsiyalarida tez-tez baqirishdi  va 1960-yillarning boshlarida ular ajralib ketishdi.

= Qurollarni qisqartirish bo'yicha shartnomalar =

1986-yilda AQSh Prezidenti Ronald Reygan va Sovet Ittifoqining yangi bosh kotibi Mixail Gorbachyov o'rtasidagi Reykyavik sammitidan so'ng, Qo'shma Shtatlar va Sovet Ittifoqi o'rtasida yadroviy qurollarni qisqartirish bo'yicha ikkita muhim shartnoma tuzildi: INF shartnomasi (1987) va START I (1991). Sovuq urush tugagandan so'ng, Qo'shma Shtatlar va Rossiya Federatsiyasi Strategik hujumlarni qisqartirish to'g'risidagi shartnomani (2003) va Yangi START shartnomasini (2010) tuzdilar. AQSh 2019-yilda prezident Donald Tramp davrida INF shartnomasidan chiqdi va 2021-yilda prezident Joe Bayden davrida AQSh-Rossiya strategik barqarorlik dialogini (SSD) boshladi.

Sovuq urush davrida yadroviy urush va yadroviy qurolga ega bo'lish bilan bog'liq boʻlgan o'ta xavfli xavf barcha tomonlarga ayon boʻlganda, AQSh, Sovet Ittifoqi va dunyoning boshqa bir qancha davlatlari o'rtasida qurolsizlanish va tarqatmaslik to'g'risida bir qator shartnomalar imzolandi. Ushbu shartnomalarning aksariyati ko'p yillik muzokaralarni o'z ichiga olgan va qurollarni qisqartirish va yadro urushi xavfini kamaytirish bo'yicha muhim qadamlar qo'ygandek tuyuldi.

### Asosiy shartnomalar

* Qisman sinovlarni taqiqlash shartnomasi (PTBT) 1963-yil: Yer ostidan tashqari yadroviy qurollarning barcha sinovlari taqiqlangan.
* Yadro qurolini tarqatmaslik to'g'risidagi shartnoma (NPT) - 1968-yilda imzolangan, 1970-yil kuchga kirdi: Yadro quroli tarqalishini cheklash bo'yicha xalqaro shartnoma (hozirda 189 a'zo davlat bilan). Shartnoma uchta asosiy ustunga ega: yadroviy qurollarni tarqatmaslik, qurolsizlanish va yadroviy texnologiyadan tinch foydalanish huquqi.
* Hujum qurollari bo'yicha vaqtinchalik kelishuv (SALT I) 1972-yil: Sovet Ittifoqi va Qo'shma Shtatlar o'zlari joylashtiradigan qit'alararo ballistik raketalar (ICBM) va suv osti ballistik raketalari (SLBM) sonini muzlatish to'g'risida kelishib oldilar.
* Anti-ballistik raketa to'g'risidagi shartnoma (ABM) 1972-yil: Amerika Qo'shma Shtatlari va Sovet Ittifoqi ABM tutqichlarini ikkita ob'ektda joylashtirishi mumkin edi, ularning har biri ABM to'xtatuvchi raketalar uchun 100 tagacha yerga asoslangan uchirish moslamalariga ega. 1974-yilgi Protokolda AQSh va Sovet Ittifoqi ABM tizimini faqat bitta saytga joylashtirishga kelishib oldilar.
* Strategik qurollarni cheklash to'g'risidagi shartnoma (SALT II) 1979-yil: SALT I, SALT II o'rniga Sovet Ittifoqi va Amerika Qo'shma Shtatlari teng miqdordagi ICBM, SLBM uchirgichlari va og'ir bombardimonchilar bilan cheklandi. Shuningdek, bir nechta mustaqil qayta kirish transport vositalariga (MIRVS) cheklovlar qo'yilgan.
* O'rta masofali yadroviy kuchlar to'g'risidagi Shartnoma (INF) 1987-yil: 500-1000 kilometr (qisqa o'rta masofaga) va 1000 kmdan yuqori masofaga ega boʻlgan AQSh va Sovet Ittifoqi tomonidan taqiqlangan quruqlikdagi ballistik raketalar, qanotli raketalar va raketa uchirish moslamalari cheklash.
* Strategik qurollarni qisqartirish to'g'risidagi Shartnoma (START I) - 1991-yilda imzolangan, 1994-yilda ratifikatsiya qilingan: Qo'shma Shtatlar va sobiq Sovet Ittifoqining yangi mustaqil davlatlarida uzoq masofali yadroviy kuchlarni 1600 ballistik raketa va bombardimonchi samolyotlarga tegishli 6000 ta jangovar kallak bilan cheklash.
* Strategik qurollarni qisqartirish bo'yicha Shartnoma II (START II) - 1993-yilda imzolangan, hech qachon kuchga kirmagan: START II AQSh va Rossiya o'rtasidagi ikki tomonlama kelishuv bo'lib, u har bir tomon 2007-yil dekabrigacha 3000 dan 3500 gacha boʻlgan jangovar kallaklarni joylashtirish majburiyatini olishga harakat qilgan va shu jumladan qit'alararo ballistik raketalarda (ICBM) bir nechta mustaqil qayta kirish vositalarini (MIRV) joylashtirishni taqiqlash.
* Strategik hujum qurollarini qisqartirish to'g'risidagi shartnoma (SORT yoki Moskva shartnomasi) - 2002-yilda imzolangan, 2003-yil kuchga kirgan: Qurol nazorati tarafdorlari tomonidan ko'pincha noaniqlik va chuqurlik yo'qligi uchun tanqid qilinadigan juda yumshoq shartnoma, Rossiya va Qo'shma Shtatlar "strategik yadroviy qurollarini kamaytirishga" kelishib oldilar. 2012-yilga kelib 1700 dan 2200 gacha boʻlgan. 2010-yilda Yangi Boshlanish Shartnomasi bilan almashtirilgan.
* Yadroviy sinovlarni keng qamrovli taqiqlash to'g'risidagi Shartnoma (CTBT) - 1996-yilda imzolangan, hali kuchga kirmagan: CTBT xalqaro shartnoma bo'lib (hozirda 181 ta davlat imzosi va 148 ta davlat ratifikatsiyasi bilan) barcha muhitlarda barcha yadro portlashlarini taqiqlaydi. Shartnoma kuchga kirmasa-da, Rossiya 1990-yildan beri yadro qurolini sinovdan o'tkazmagan va Qo'shma Shtatlar 1992-yildan beri sinovdan o'tkazmagan. 
* Yangi START shartnomasi - 2010-yilda imzolangan, 2011-yilda kuchga kirgan: SORT shartnomasi o'rnini bosadi, joylashtirilgan yadroviy kallaklarni taxminan yarmiga qisqartiradi, 2026-yilgacha kuchda qoladi.
* Yadro qurolini taqiqlash toʻgʻrisidagi shartnoma — 2017-yilda imzolangan, 2021-yil 22-yanvarda kuchga kirgan: yadro quroliga egalik qilish, ishlab chiqarish, ishlab chiqish va sinovdan oʻtkazishni yoki uning ishtirokchilari tomonidan bunday faoliyatda yordam berishni taqiqlaydi.

Faqat bitta davlat (Janubiy Afrika) mahalliy ishlab chiqilgan yadro arsenalini butunlay yo'q qilgani ma'lum. Janubiy Afrikaning aparteid hukumati 1980-yillarda yarim oʻnlab xom parchalanish qurollarini ishlab chiqargan, ammo ular 1990-yillarning boshlarida demontaj qilingan.

= Manbalar =