open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dengiz kasalligi

**Dengiz kasalligi** - kema chay qalganda roʻy beradigan kasallik holati. Samolyotda uchganda, poyezd va avtomobilda ketayotganda, liftda tez tushganda, argʻimchoqsa tez uchganda va b. hollarda ham D. k.ga xos belgilar paydo boʻladi. D. k.da bemorning koʻngli aynib qusadi, rangi oʻchadi, koʻp terlaydi, boshi aylanib ogʻriydi, darmonsizlanadi, nafas olishi va tomir urishi sustlashadi, hushdan ketish, depressiya holati kuzatiladi. Odatda, kema chayqalishdan toʻxtagach, barcha holatlar tezda yoʻqolib ketadi. Koʻpchilik kishilar transport vositasida harakat yoʻnalishiga teskari oʻtirib qolganlarida ham yuqoridagi holatlar kuzatilishi mumkin.

D. k.da ichki quloqning vestibulyar apparati taʼsirlanadi. D. k.ning paydo boʻlishi va avj olishida nerv sistemasining holati ham maʼlum ahamiyat kasb etadi, koʻproq qiziqqon kishilar va nevrasteniyaga moyil ayollarda kuzatiladi. Baʼzi yoʻlovchilarda kemaga oʻtirishi bilan kasallik belgilari roʻy beradi yoki aksincha kemada biror kor-hol roʻy berishi haqida ogohlantirilganda ham kasallik bel-gilari yoʻqolib, kishi sergaklanadi. Kemada ketayotganda ochiq havodan koʻproq bahramand boʻlish, biror narsa bilan mashgʻul boʻlish, nordon konfet yoki vitamin shimish D. k.ning oldini olishda yaxshi foyda beradi. Chayqalishga chidamsiz boʻlgan kishilar kemaning oʻrtaroq joyida (chunki bu joyda chayqalish nisbatan kuchsiz boʻladi) boshni orqaga egiltirib oʻtirishlari tavsiya etiladi. D. k.ga xos belgilar paydo boʻlishi bilan nerv sistemasini tinchlantiradigan dori — aeron qabul qilish kerak.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz milyasi

**Dengiz milyasi** - uzunlik birligi; qiymati 1,852 km ga teng (qarang Milya).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz minalari

**Dengiz minalari** - dushman kemalari harakatini toʻxtatishga, ularni shikastlantirishga moʻljallangan qurol turi. D. m. suzib yoki koʻchib yuradigan va harakatsiz (langarli va den-giz ostida turadigan) xillarga boʻlinadi. Harakatsiz minalar langarlar yordamida bir joyda ushlab turiladi yoki suv ostiga choʻktiriladi. Suzuvchi minalar suv sirtida yoki ostida oqim va shamol taʼsirida koʻchib yuradi. Portlash usuliga koʻra, D. m. kontaktli va kontaktsiz xillarga boʻlinadi. Kontaktli minalar kema korpusiga urilishi bilan, kontaktsiz minalar turli tabiiy hodisalar (kema korpusining magnit maydoni, vintlarining shovqini va boshqalar) taʼsirida portlaydi. Har bir mina korpusida portlovchi modda zaryadi, portlatish asbobi va ehtiyot anjomlari boʻladi. D. m. dushmanga koʻrinmaydi. Portlash moddasining zarbi kuchli boʻlib, kema korpusining suv ostidagi qismiga jiddiy shikayet yetkazadi yoki kemani choʻktiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz mushugi

**Dengiz mushugi** - quloqli tyu lenlar ikki urugining umumiy nomi. Shim. D. m. (Callorhinus) urugʻiga yagona shimol D. m. (S. ursinus) turi kiradi. Erkagining uz. 2 m gacha, ogʻirligi 250&nbsp;kg gacha. Yangi tugʻilgan bolasi (uz. 60— 70 sm) qora, voyaga yetgan urgʻochilari kulrang — malla; erkaklari — qoramtir-qoʻngʻir. Tinch okeanining shimoliy shemila: Janubiy Saxalin, Kamchatkaning sharqiy sohili, Kuril va Komandor orollari yaqinidagi suvlarda uchraydi. Koʻpayish davrida (yezda) quruqlikka chiqib, qirgʻoq boʻylab yotoq joylar hosil qiladi. Yotoqjoydagi har bir erkagiga 15—20 (baʼzan 50) urgʻochisi toʻgʻri keladi. Qishlash uchun jan.ga suzib ketadi. Koʻplab ovlanishi tufayli 19-asrda soni keskin kamayib ketgan edi. 1957-yilda sobiq Ittifoq, Yaponiya, AQSH, Kanada oʻrtasida Tinch okean shimolida D. m.ni saqlash toʻgʻrisida Xalqaro konvensiya imzolangandan soʻng ular soni asta-sekin oshib borib, 2 mln.ga yetdi. Hozir yosh erkaklari ovlanadi. Jan. D. m. (Arctocephalus) urugʻi 6 turdan iborat. Moʻʼtadil va moʻʼtadil salqin dengizlarda tarqalgan. D. m.ning 3 turi *Xalqaro Qizil kitobga* kirgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz otchalari

**Dengiz otchalari**, dengiz toychalari — nina baliqlar oilasining bir necha urugʻi. Uzunligi 4—20 sm. Gavdasi shaxmat taxtasidagi otlarga oʻxshash, boshi tanasi tomonga egilgan, dum tomoni buralgan boʻladi. Erkak tur dumining keyingi tomonida chiqarish kamerasi (xaltasi) bor. Urgʻochilari kameralarga tuxum qoʻyadi. Barcha dengizlarda tarqalgan, 30 ga yaqin turi mavjud. Qora dengiz otchalari (Hippocampus guttulatus) Qora va Azov dengizlarida uchraydi. Bahorda tuxum qoʻyadi. Erkagi tuxum xaltasida 100 dan 200 gacha tuxum olib yuradi. Planktonda xayot kechiradi. Suv osti oʻsimliklari orasida yashaydi, atrof muhit rangiga moslanish — niqoblanish xususiyatiga ega.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz oqimlari

**Dengiz oqimlari** (okean oqimlari) — dengiz va okeanlarda turli kuchlar (suv va havo orasida ishqalanish kuchlari taʼsiri, suvda vujudga keladigan bosim gradiyentlari, dengiz su-vining kutarilishida Oy va Quyoshning tortish kuchlari)ga bogʻliq ravishda suv massasining harakatlari. D. o. yoʻnalishiga Yerning aylanish kuchi katta taʼsir koʻrsatadi: oqimlar Shim. yarim sharda oʻngga, Jan. yarim sharda chapga buriladi. D. o. kelib chiqishiga koʻra: shamolning dengiz yuzasiga ishqalanishi (shamol oqimlari), suv temperaturasi va shoʻrligining notekis taqsimlanishi (zichlik oqimlari), suv sathining qiyalanishi natijasida (oʻzgaruvchan oqimlar) va hokazo; oʻzgaruvchanligiga koʻra — doimiy, mavsumiy va davriy (dengiz suvining koʻtarilishi bilan bogʻliq) D.o.; joylashishiga qarab — yuza, yuza osti, oraliq, chuqur, dengiz tubi D.o.; tabiiykimyoviy xossalariga koʻra —iliq, sovuq, chuchuk va shoʻr D. o. boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz piyodasi

**Dengiz piyodasi** - harbiy dengiz kuchlari va soqil mudofaasi uchun maxsus tayyorlangan qoʻshin turi. D. p. jangovar harakatlar, desant operatsiyalari hamda dengiz boʻyi, harbiy-dengiz bazalari, portlar va b.ni mudofaa qilish va qoʻriqlashda qatnashadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz piyozi

**Dengiz piyozi** (Urginea maritima) -loladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Piyozboshi yirik (2,5&nbsp;kg gacha). Gullari oq-yashil, panjali, poya uchida gʻuj boʻlib joylashgan. Barglari nashtarsimon. Mevasi yumaloq koʻsakcha. Oq piyozli xili tarkibida ssillaren glikozidi (yurak kasalliklarini davolash, siydik haydash uchun dori tay-yorlashda ishlatiladigan modda) bor. Qizil piyozli xilidan tayyorlangan preparatlardan kemiruvchilarga qarshi kurashda zaharli modda sifatida foydalaniladi. Jan. Yevropa, Gʻarbiy Osiyo va Shim. Afrikada tabiiy holda oʻsadi. Italiya, Jan. Fransiya va Gruziyada oʻstiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz raketa qurollari

**Dengiz raketa qurollari** - dengiz jangida qoʻllaniladigan raketa qurollari. Ular uzoq masofaga uchib borish xususiyatiga va kuchli portlash quvvatiga ega boʻladi. Taktika-texnika jihatidan reaktiv snaryadlar, boshqariladigan va boshqarilmaydigan reaktiv snaryadlar, ballistik raketalarta boʻlinadi. Bu qurollar dengiz, havo va dengiz qirgʻoqlaridagi hamda olisdagi nishonlarga otish uchun ishlatiladi. Toʻrt sinfga boʻlinadi: "Yer — yer", "Yer — havo", "Havo — havo" va "Havo — yer". "Yer — yer" sinfidagi snaryadlar yer yoki dengizdagi nishonlarga yerdan yoki kemalardan uchiriladi. "Yer — havo" snaryadlari qavodagi nishonlarga yerdan yoki kemadan uchiriladi. "Havo — havo" sinfidagi snaryadlar samolyotlardan qavo nishonlariga otiladi. "Havo — yer" sinfidagi snaryadlar samolyotdan dengizdagi yoki yerdagi nishonlarga uchiriladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz navigatsiya haritalari

**Dengiz navigatsiya haritalari** — dengiz haritalarining asosiy tipi, kema yurgizish va suzish xavfsizligini taʼminlash uchun ishlatiladi. D. n. x.da qirgʻoq shakli va xu-susiyati, dengiz tubi relyefi, grunti, suv osti va suv usti qoyalari, oqimlar, dengiz yoʻllari, kema yoʻlida uchraydigan xavflar (sayozlik, qoya, kuchli dengiz toʻlqinlari va b.), mayoq, toʻlqin qaytaradigan inshootlar, magnit en-kayishi haqidagi maʼlumotlar, gidrologik elementlar (dengiz oqimlari, dengiz suv koʻtarilishiqaytishi, muz chegarasi va hokazo) koʻrsatiladi. D.n.x. maqsadi va masshtabiga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi: planlar (1:500 — 1:25000), xususiy haritalar (1:25000 — 1:75000), yoʻl haritalari (1:100000 — 1:500000), bosh haritalar (1:750000 -1:5000000).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz nilufarlari

**Dengiz nilufarlari** (Crinoidea) — ninaterililar sinfi. Koʻrinishi gulga oʻxshash, erkin yashaydi (poyachasizlar) yoki oʻtroq hayot kechiradi (poyachalilar). Tanasi likopchasimon markaziy diyekdan va undan tarqaladigan, koʻpincha koʻp marta shoxlanadigan 5 ta nurdan iborat. Poyachali D. n.ning mar-kaziy diski asosida suv tubiga yopishishiga yordam beradigan, uz. 1 m cha keladigan poyachasi boʻladi. Poyachasiz D. n. rang-barang boʻlib, suv tubida oʻrmalash yoki suvda suzish xususiyatiga ega, nurlarining kengligi 90 sm gacha. Hozir D. n.ning 700 turi maʼlum, ulardan 550 turi poyachasizlar kenja sinfiga kiradi. D. n. rivojlanishi doliolyariya lichinkasi va voyaga yetgan davridan iborat. Mayda plankton organizmlar va detrit bilan oziqlanadi. Ozigʻini suv oqimi tomonga qaratilgan, murakkab tutuvchi toʻr hosil qiladigan nurlari va ularning oʻsimtalari — pinnulalari yordamida tutadi. Poyachali D. n. odatda suvning ancha chuqur qismida (10&nbsp;km gacha chuqurlikda) uchraydi. Poyachasizlar tropik mintaqadagi sayoz dengizlarda, ayniqsa, keng tarqalgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz tipratikanlari

**Dengiz tipratikanlari** (Echinoidea) — ninaterililar sinfi. Tanasi sharsimon, disksimon yoki yuraksimon, sirtdan juda koʻp nina va peditsellariyalarga ega boʻlgan sovut bilan qoplangan. Ayrim jinsli, tuxumini suvga tashlaydi. Tuxumdan chiqqan lichinkasi — exinopluteus erkin suzib yuradi. Ayrim turlari tirik tugʻadi. Koʻpchilik toʻgʻri D. t. (ogiz teshigi tanasining ostki tomoni oʻrtasida joylashgan) maxsus chay nov apparati — aristotel fonari tishchalari yordamida toshlarga yopishgan suv oʻtlarini qirib olib oziqlanadi. Notoʻgʻri D. t.da (ogʻiz teshigi tanasining ostki yuzasi oldingi qismida joylashgan) aristotel fonari boʻlmaydi, suvdagi detrit bilan oziqlanadi. hozirgi turlari 800 ga yaqin. Suv tubida oʻrmalab yoki qumga koʻmilib yashaydi. Sayoz suvlarda uchraydigan ayrim turlari ikrasi uchun ovlanadi. Tropik dengizlarning sayoz suvlarida uchraydigan Diadema urugʻi turlari odam uchun xavfli, chunki ularning ninalari sanchilganida ogʻriq paydo boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz transporti

**Dengiz transporti** - okean, dengiz, dengiz kanallari orkali kemalarda yuk va yoʻlovchi tashuvchi suv transporta turi. Xizmat koʻrsatish doirasiga koʻra, uning ichki D.t. (bir mamlakat oʻrtasidagi portlararo qatnaydigan) va xalqaro D. t. (mamlakatlararo qatnaydigan) turlari mavjud. D. t. vazifasiga koʻra, yoʻlovchilar, quruq va suyuq yuklarni tashuvchi hamda yordamchi xizmat koʻrsatuvchi kemalardan iborat boʻladi. D.t. tarixi taxminan mil. av. 6—4-asrlarda inson dengizni oʻrganib, oʻzlashtira boshlagach, paydo boʻldi. Dastlab eshkakli kemalar, mil. av. 3-asrlarda esa yelkanli kemalar kashf etildi. Bu kemalar bir necha asrlar mobaynida suv yoʻllari orqali aloqa bogʻlashda, savdo munosabatlari yuritishda keng qoʻllandi. Sanoatning oʻsishi va xalqaro savdoning kengayishi bilan D.t. ham takomillashib bordi. Bugʻ mashinasi ixtiro qilinganidan keyin birinchi bugʻ bilan harakatlanadigan mexanik dvigateli paroxodlar yaratildi. Soʻng oʻz navbatida, ichki yonuv dvigatelli teploxodlar, atom reaktorli — atom muzyorar kemalari ixtiro qilindi. Hoz. zamonaviy D. t. murakkab muhandislik qurilmasi boʻlib, ular kompyuterlashtirilgan avtomat boshqaruv va na-zorat qurilmalari, murakkab elektron radionavigatsiya vositalari bilan taʼminlangan. Ulardan ayrimlarining yuk tashish quvvati 500 ming t gacha, asosiy elektr energiyasi quvvati 73,6 MVt (100 ming ot kuchi)gacha yetadi.

Hoz. vaqtda kemalarda yoʻlovchi tashish oʻrnini havo transporti egallagan boʻlib, ular faqat dengizda sayohat maqsadidagina amalga oshiriladi. Yuk tashish borasida D.t.ning salmogʻi katta boʻlib, geografik xususiyatlarga koʻra bu koʻrsatkich mamlakatlarda turlichadir. D.t. asosan AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya, Germaniya, Rossiya, Polsha, Yugoslaviya va b. davlatlarda keng rivojlangan (mas, Yaponiyada 1062 port, Fransiyada 300 port bor, shundan 6 tasi eng yirik va hokazo).

20-asrda Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan Oʻzbekiston uchun ham D.t. muhim ahamiyatga ega boʻldi. Buyuk Ipak yoʻlini tiklash loyihasi doirasida barpo etilgan Yevropa—Kavkaz—Osiyo transport yoʻlagi orkali Kaspiy dengizida Turkmanboshi, Boku, Kora dengizda Poti, Batumi portlaridan Yevropa mamlakatlari yoʻnalishlarida yuklar zamonaviy D. t.da tashiladi.

Dengiz floti tarkibiga kiruvchi bandargoxlar, kema ishlab chiqarish va taʼmirlash zavodlari va b. D.t.ga xizmat koʻrsatadi (qarang Daryo transporti).

Nuriddin Musayev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz fili

**Dengiz fili** (Mirounga) — tyulensimonlar oilasi urugʻi. 2 turi maʼlum. Jan. D. f. (M. leonina) — eng yirik kurakoyoklilardan, uz. 6,5 m gacha, vazni 3,5 t gacha. Erkagi tumshugʻininguchidagi teri xaltasining uz. 40 sm gacha; bezovta boʻlganida 80 sm gacha uzayadi. Yangi tugʻilgan bolasining juni qora, voyaga yetgan davrida — och qoʻngʻir yoki qoʻngʻir. Jan. yarim sharning moʻʼtadil va subantarktida suvlarida yashaydi; mavsumiy migratsiya qiladi. Poligam toʻdasida 20 gacha urgʻochisi boʻladi. Bosh-oyoqli mollyuskalar va baliklar bilan oziqlanadi. 20-asr boshida koʻp ovlanganligi sababli soni kamayib ketgan. Muhofaza choralari koʻrilishi tufayli soni bir necha yuz mingga yetgan. Shim. D.f. (M. angustirostris)ning umumiy tuzilishi va biologiyasi jan. D. f. ga oʻxshash. Meksika va Jan. Kaliforniya sohillari yaqinida uchraydi, soni 20 mingga yaqin, muhofaza qilinadi (yana q. Tyulene imonlar).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz haritalari

**Dengiz haritalari** - dengiz va okeanlarning maxsus geografik haritalari. Dunyo okeanini xoʻjalik va ilmiy maqsadlar uchun oʻrganish va foydalanishda kema yurgizish ilmi va b. masalalar bilan taʼminlashga moʻljallangan. D. x. gidrografik (okeanografik) xizmatlar tomonidan tuziladi va nashr etiladi. D.x. nimaga xizmat qilishiga va mazmuniga koʻra 3 guruhga boʻlinadi: navigatsiya haritalari (qarang Dengiz navigatsiya haritalari), maxsus haritalar, maʼlumotnomali va yordamchi haritalar. Maxsus haritalar har-biy-dengiz floti faoliyatini taʼminlash uchun xizmat qiladi. Maʼlumotnomali va yordamchi haritalar nimaga xizmat qilishiga va mazmuniga koʻra har xil boʻlib, bevosita kema yurgizishni taʼminlashda ishlatilmaydi. Yordamchi haritalarga ortodromik haritalar va shlyupka haritalari, shuningdek, umumiy geografik vazifalar umumiylashtirilgan yoki yengillashtirilgan haritalar kiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz yulduzlari

**Dengiz yulduzlari** () – dengizda yashaydigan umurtqasiz hayvonlar, hozirgi ninaterililar tipining sinfi. Tanasining oʻrtasidan chiqqan „qoʻllar“, yaʼni nurlar yulduzni eslatadi. Dengiz yulduzlarida 5, baʼzan 8, 10, 13, 25, 40 ta nur boʻladi. Dengiz yulduzlarining diametri 5–50 sm. Ular suv tubida ambulakral oyoqlari yordamida harakatlanadi. Ogʻiz va anal teshigi deyarli tananing turli qismida joylashadi. Tuxumidan erkin suzib yuruvchi lichinka chiqadi. Tirik tugʻadigan turlari ham bor. Suv osti umurtqasiz hayvonlari va organik moddalar bilan oziqlanadi. 1500 turi maʼlum. Shimol va Uzoq Sharq dengizlarida keng tarqalgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz qamali

**Dengiz qamali** — raqib mamlakatni yoki dushmanni dengiz tomondan oʻrab olish; savdo kemalarining qonunsiz ravishda yurishlariga zarba berish uchun qoʻllaniladigan harbiy jang usuli. Dushman dengiz kuchlarining qa-malni yorib oʻtishga urinishiga zarba berish ham D. q.ga kiradi. D. q. tarixi 16-a.dan boshlanadi. 18—19-asrlarda Fransiya-Angliya urushlarida keng qoʻllandi. Ikkinchi jahon urushida jang qilgan mamlakatlarning flotlari yirik aviatsiya kuchlarining yordami bilan dengiz boʻgʻozlarini oʻrab olishga intildilar. Shu usul bilan Angliya La-Mansh boʻgʻozini, AQSH ning dengiz floti Yaponiya sohilini (Simonoseki boʻgʻozi) dengizdan qamal qilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz qoploni

**Dengiz qoploni** (Hydrurga leptonyx) — asl tyulenlar oilasiga mansub dengiz hayvoni. Faqat bitta turi maʼlum. Gavdasining uzunligi 3,5 m, ogʻirligi 400 kg gacha, tanasining usti kalta va yaltiroq kumushrang jun bilan qoplangan. Tanasining ostki qismi sargʻish rangda. Avstraliya va unga yaqin orollarda, Yangi Zelandiya, Antarktida sohillarida yashaydi. D.q. baliklar va mollyuskalar bilan oziqlanadi. D. q. kurakoyoklilar orasida suv qushlari va tyulenlarga hujum qiladigan yagona tur hisoblanadi. Soni 800 mingga yaqin. Ovlanmaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengizkoʻl

**Dengizkoʻl** — Buxoro viloyati Olot tumanidagi koʻl. Oʻrta asrlarda „Borgini farox“, yaʼni „Katta koʻl“ deb yuri-tilgan. 10-asr yozma manbalarida Dengizkoʻl „Qorakoʻl“, „Buxayrayi Somjan“ („Somjan koʻli“) nomlari bilan atalgan. 10-asrda arab geografi Ibn Havqal tomonidan chizilgan Oʻrta Osiyo haritasida „Baxr ul-Buxoro“ („Buxoro dengizi“) nomi bilan koʻrsatilgan. Muhammad Narshaxiy (10-asr) bu koʻl haqida „kengligi yigirma farsax (140—160 km) boʻlib, Buxoro daryosining ortiq-cha suvi shu koʻlga yigʻilgan, unda suv jonivorlari kup, butun Xurosonda bu yerdagidek miqdorda qush va baliq tutilgan emas“, deb yozgan.

Koʻl viloyatning janubiy chekkasidagi (Zarafshon daryosining quyi oqimida) tektonik botikda, dengiz sathidan 181,5 m balandda joylashgan. Dengizkoʻlga bir qancha kollektor-zovurdan keladigan tashlama suv va ekin maydonlarini sugʻorish natijasida hosil boʻlgan sizot suvi kelib quyiladi. Zarafshon daryosining asosiy tarmogʻi — Toyqir ham toʻlinsuv davrida koʻlgacha yetib boradi. Dengizkoʻldan suv oqib chiqmaydi, sarflanish asosan bugʻlanish va qisman shimilish hisobiga kechadi. 60-yillar va 70-yillarning boshlarida Dengizkoʻlning maydoni va chuqurligi tez-tez oʻzgarib turgan: suv koʻp quyilgan davrlarda koʻlning maydon 80-100&nbsp;km, chuq. 1,0—1,5 m, yoz oxirida esa tegishlicha — 40-60&nbsp;km va 25-30 sm boʻlgan. 70-80-yillarda Buxoro viloyatining janubida yangi yerlarning oʻzlashtirilishi va oqova suvlar miqdorining ortishi natijasida Dengizkoʻl yildan-yilga kattalasha bordi. 80-yillarning oxiri (1987)da uz. 43,3&nbsp;km, eng keng joyi — 9&nbsp;km, eng chuqur joyi 22 m, suv yuzasi maydon 267&nbsp;km², suv hajmi — 2,7&nbsp;km³ boʻlgan. Bu qiymatlar suv sathi tebranishiga mos ravishda yil davomida uzgarib turadi: kuzda bugʻlanish kamaygach, suv muvozanati turgʻunlashadi, soʻng suv sathi yana orta boradi. Dengizkoʻl kollektorzovur suvlari hisobiga toʻyinadi. Yezda bugʻlanish ancha kuchli. Dengizkoʻlda shamol taʼsirida toʻlqinlar kuzatiladi. Suvi juda shoʻr, koʻlning tubi ayrim joylarda 0,5 m gacha qalinlikda osh tuzi bilan qoplangan. Dengizkoʻl suvi shifobaxsh.
.

## Manbalar
Dengizkoʻl gaz kondensati koni

**Dengizkoʻl gaz kondensati koni** — Buxoro viloyatining Qorakoʻl tumanida. Krrovulbozor sh.dan 55&nbsp;km jan.garbda joylashgan. Dengizkoʻl strukturasi 1972-yilda seysmik razvedka yoʻli bilan aniklangan va 1973-yilda birinchi parametrik burgʻi qudugʻi qazilgan. 1974-yilda yuqori yura karbo-natli yotqiziqlaridan gaz olingan. Kon 1981-yilda ishga tushirilgan. 1981-yilgacha 14 ta burgi qudugʻi kavlangan. Quduqlarning chuqurligi oʻrtacha 2800– 3000 m. Konning geologik tuzilishida yura, bur, paleogen, neogen va antropogen yotqiziklari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Dengizkoʻl strukturasi Dengizkul tepaligining oʻrtasida joylashgan. Kon DengizkulHovuzak-Shodi Shimoliy Dengizkul strukturalarining bir qismini tashkil etgan.

D.g.k.k.da yuqori yura karbonatli yotqiziqlari gorizontlarida gaz kondensati uyumlari mavjud. Gazning debiti sutkasiga 100,8 ming m3 dan 2833,5 ming m3 gacha. Konda 30 ta burgʻi qudugʻi qazilgan, shulardan 17 tasidan gaz olinmoqda, 1 ta quduq nazoratchi, 12 ta quduq tugatilgan. Kondagi gaz uyumi gumbazli, yaxlit. Gazning havoga nisbatan s.of. 0,620. Oltingugurt vodorodining miqdori 2,16%, karbonat angidridi 0,78%. Metan 87,55—94,1%, azot va nodir gazlar 0,58%.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengizkoʻl kollektori

**Dengizkoʻl kollektori** – Buxoro viloyatidagi yirik kollektor. 1966-yilda qurilgan. Suv sarfi 33,1 m3/s. Parallel kollektori bilan Dengizkoʻlni tutashtiradi. Kollektor boshi va quyilish joyining nishablik farqi 25,3 m. Dengizkoʻl kollektori Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanida dehqonchilik qilinadigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, shoʻr va drenaj, tashlama suvlarni chiqarib yuborishga xizmat qiladi. Dengizkoʻl kollektori suvlari Dengizkoʻl pastligiga quyiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz toshbaqalari

**Dengiz toshbaqalari** (Cheloniidae) — toshbaqalar oilasi. Suyri shaklidagi kosasi muguz qalqonlar bilan qoplangan boʻlib, 80 sm dan 1,4 m gacha, ogʻirligi 600 kg ga yaqin, boshi va kalta boʻyni kosasi ostiga toʻliq joylashmaydi. Oyoklari suzgich kurakka aylangan, ichkariga tortilmaydi; eshkaksimon (1—2 tirnoqli) oldingi oyoklari orqa oyoqlaridan uzunroq boʻlib, harakatlanish vazifasini bajaradi. 6 turi (4 urugʻi) tropik va subtropik dengizlarda tarqalgan. Tez suzadi, chuqur shoʻngʻiydi. Oziq va koʻpa-yish joyini qidirib yuzlab va minglab km yoʻl bosadi. Faqat tuxum qoʻyish uchun urgʻochisi quruqlikka chiqadi, 200 va undan koʻproq terisimon poʻstli tuxum qoʻyadi. Mollyuska, baliq va suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Eng yirik yashil, yaʼni shoʻrvalik toshbaqa (Chelonia medas)ning uz. 1,4 m, ogʻirligi 600 kg gacha. Goʻshti, tuxumi, kosasi uchun ovlanadi. Koʻp ovlanishi tufayli soni kamayib ketgan. Yirik D. t.ga loggerxed, yaʼni boshli toshbaqa (Caretta Caretta) kosasining uz. 1 m gacha, zaytun toshbaqasi, yaʼni tinch okean toshbaqasi (Lepidochelys olivacea) kosasining uz. 80 sm gacha, atlantika ridleyasi (L. Kempi) ham kiradi. D. t.ga bissani, baʼzan terili toshbaqa (Dermochelus sopasea)ni ham kiritishadi. Terili toshbaqa kosasi 2 m gacha, ogʻirligi 600 kg gacha boʻladi. Barcha turlari Xalqaro qizil kitobga kiritilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz choʻchqachalari

**Dengiz choʻchqachalari** () — choʻchqachalar oilasining bir urugʻi. Tanasining uzunligi 35 sm gacha, dumi kalta, tashqi tomondan koʻrinmaydi. Orqa oyoq panjasi 3 barmoqli. 5–6 turi bor. Janubiy Amerikada yalangliklarda uchraydi. In kovlaydi yoki boshqa hayvonlar joyini egallaydi. Kechasi va shomda oziqlanishga chiqadi. Yil davomida koʻpayadi, 1–4 bola tugʻadi. 8 yilga yaqin yashaydi. Dengiz cho'chqachalani xonakilashtirishgan zotlari iste'mol qilinadi. Yevropaga dengiz ortidan keltirilganligi tufayli dengiz cho'chqachalari deb atala boshlagan. Laboratoriya hayvonlari. Katta-kichikligi, yungining rangi va tuzilishi bilan bir-biridan farq qiladigan bir qancha zotlari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengizkoʻl platosi

**Dengizkul platosi** — Qashqadaryo viloyatining gʻarbiy qismidagi plato. Qarshi choʻlinknt janubi-gʻarbida joylashgan. Platoning relyef tuzilishi murakkab. Uning janubiy va gʻarbiy chekkalari atrofdagi tekislikdan keskin koʻtarilgan. Shimoliy va sharqiy chekkalari Qashqadaryo deltasi tekisligiga asta-sekin qoʻshilib ketadi. Eng baland qismi (340-354 m) janubida. Dengizkul platosida qum relyef shakllari rivojlangan boʻlib, asosan doʻng, marzali va barxan shakllaridagi qumliklar mavjud. Ushbu qumliklarni koʻpincha Devxona choʻli deb ham ataydilar. Dengizkul platosida botiqlar ham bor, ularning tubi ku-pincha taqirli tuproklar yoki shoʻrxoklar bilan band. Dengizkul platosining janubiy yon bagʻri Dengizkul botigʻiga tik tushgan. Yon bagʻirda neogen (oqchagʻil yarusi) jinslari — qumtosh, qum, gil, baʼzan konglomerat qatlamlari koʻrinib turadi. Platoda asosan choʻl qum tuproklar, baʼzan pastqamliklarda shoʻrxoklar mavjud. Qumliklarda koʻproq singren, oq saksovul, cherkez, shuvoq, juzgʻun, iloq, rang keng tarqalgan. Shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar oʻsadi. Dengizkul platosida qorakoʻl qoʻylari boqiladi.

## Manbalar
Dendrariy

**Dendrariy** (yun. dendron — daraxt), dendrologiya bogʻi, arboretum — daraxtlar, butalar, yarim butalar, chirmashuvchilar kolleksiyasi ekilgan ochiq maydon. D. mustaqil yoki botanika bogʻi tarkibiga kiradi. D. bir necha gektardan yuzlab gektargacha maydonni egallaydi. D. ilmiy, uquv, madaniy-maʼrifiy, tajriba, i.ch. ahamiyatiga ega; ularda har xil turdagi daraxt oʻsimliklarini namoyish qilish, tajriba va tadqiqot ishlari olib borish uchun baza boʻlib xizmat qiladi. D.da oʻsimliklar ustida muntazam ravishda kuzatuv ishlari olib boriladi, daraxt va butalarning fenologiyasi, oʻsish va koʻpayish xususiyatlari oʻrganiladi. Shu jumladan xoʻjalik va biologik xususiyatlariga qiyosiy baho beriladi va ulardan foydalanish va rayonlashtirish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqiladi, seleksiya ishlari olib boriladi. D.ning asosiy vazifalaridan biri — har xil oʻsimliklarning introduksiyasm boʻlib, oʻrmon xoʻjaligi, oʻrmon ihotazorlari, koʻkalamzorlashtirish uchun foydalanishda eng chidamli va hosildor shakllar ajratib oli-nadi. D.larda oʻstiriladigan va oʻrganilgan qimmatli tur va shakllarning urugʻ va koʻchatlarini tarqatish ishlari katta ahamiyatga ega. D.ning majburiy qismi — introduksiyali va reproduksiyali koʻchatzorlardir. Birinchi koʻchatzorda ekspozitsiya uchun urugʻkoʻchat va koʻchatlar yetishtiriladi, ikkinchisida esa koʻchatlar parvarish qilinib boshqa D.lar va i.ch. ehtiyojlari uchun yetkazib beriladi.

Oʻzbekistonda Janubiy Oʻzbekiston seleksiya stansiyasi (Denov)ning subtropik va efir moyli butalar D.si, Oʻzbekiston oʻrmonchilik xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutining teraklar D.si (Toshkent sh. yaqinidagi "Dendropark"), oʻrmon daraxtlari va butalari D.si (Toshkent viloyati Soʻqoq qishlogʻidagi Chatqol togʻoʻrmon melioratsiya st-yasi), Oʻzbekiston FA Botanika bogʻidagi daraxtlar (qayin, qaragʻay va b.) va butalar D.si va b. bor (yana q. Dendrologiya).

Abduxalil Qayimov, Mirza Sobirov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dendrit

**Dendrit** (yun. dendron — daraxt) — daraxtsimon shaklli mineral agregatlar (baʼzan kristallar). D. moddaning tor muhitda tez kristallanishidan, shuningdek, minerallarning ayrim qismlarini eritma bilan bir xil taʼminlanmay oʻsishidan hosil boʻladi. Shakli daraxt shoxchasi, qirqquloq bargi va yulduzchaga oʻxshash boʻladi. Bir-biriga parallel yoki qoʻshaloq oʻsgan mineral individlaridan tashkil topadi. D. tugʻma elementlar, marganets oksidlari, uraninit va b. koʻpchilik minerallar va muzda kuzatiladi. Oʻzbekistonda gil, karbonat, qumtoshlarda psilomelan D. keng tarqalgan. Baʼzan psilomelan D.ni oʻsimlik qoldirgan iz deb notoʻgʻri taʼriflaydilar. D. kon qidirishda darakchi rolini bajaradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dendrit (maʼnolari)

**Dendrit**:

* Dendrit (yun.
* Dendrit (nerv tizimi) — nerv hujayralari (neyron)ning tarmoklangan sezuvchi oʻsimtalari; boshqa neyronlar, retseptor hujayralar yoki bevosita tashqi qoʻzgʻatuvchilardan signallar qabul qiladi.
Dendro...

**Dendro...** (yunoncha: dendron — daraxt) — qoʻshma soʻz boʻlagi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻzga daraxtga oidlik maʼnosi ifodasini beradi (mas, dendrologiya).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dendrobatsillin

**Dendrobatsillin** - bakterial preparat; spora-kristall hosil qiluvchi bakteriya — Bacillus thuringiensis var. Dendrolimus asosida olinadi. Asosan sporalar va inert toʻldirgich (makkajoʻxori ekstrakti, oqsil achitqi va b.) dan tashkil topgan kulrang kukun. Quruq va hoʻllanuvchan kukun holida ishlab chiqariladi. 1 g kukunida 60 (100) mlrd. yashovchan spora hamda shuncha zaharli oqsil kristallari (parasporal tanalar) mavjud. D. koʻsak qurtining turli, ayniqsa 1—2 yoshdagi kurtlariga yaxshi taʼsir etadi. Qurt tanasiga D. ozuqa bilan birga kiradi, shuning uchun preparat purkashni zararkunandaning eng faol oziqlanish davrida oʻtkazish kerak. Havo haroratining yuqori boʻlishi D. samaradorligini yana ham orttiradi. Traktor purkagichlari yordamida purkaladi. Suspenziya tayyorlash vaqtida D.ga insektitsid ham qoʻshiladi. 85% li hoʻllanuvchan kukuni sarf normasi sevin bilan aralashtirilganda 0,7— 1,0+0,3&nbsp;kg/ga, ish suyukligi 200—400 l/ga.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deni Moris

DENI (Denis) Moris (1870.25.11, Granvil, Normandiya — 1943.3.11, SenJermen-an-Le, Parij yaqinida) — fransuz rassomi. "Nabi" guruhi (1890) va "Diniy sanʼat ustaxonasi" (1919)ning asoschisi va nazariyotchilaridan. Parijdagi Jyulian akademiyasi (1887 y.dan) va Nafis sanʼat maktabida tahsil koʻrgan. D. ijodi simvolizm va "modern" uslubi bilan uzviy bogʻliq, unda mahobatli shakl va bezak mutanosibligiga moyilligi seziladigan diniy mistik kayfiyat mavjud: "Psixeya tarixi" (11 ta namoyon, 1908— 09), Vezinedagi cherkov (1901—03) hamda Yelisey maydoni teatri (1912—13) devoriy rasmlari va b., vitraj, gobelen, teatr spektakllari bezagi uchun chizgilar, kitob illyustratsiyalari yaratgan. Sanʼat nazariyotchisi sifatida rangtasvirda bezakdorlik, rangdorlikni eʼtirof etgan ("Nazariya", 1912 va b.).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denizli

**Denizli** — Turkiyaning jan.gʻarbiy qismidagi shahar, Denizli elining maʼmuriy markazi. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 234,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. D.yonidan magnezit olinadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anton Denikin

**Denikin Anton Ivanovich** [1872.4(16).12, Varshava yaqinida — 1947.8.8, Ann Arber, Michigan shtati, AQSH] — harbiy arbob, rus armiyasining general-leytenanti (1916). Oklar harakatining mashhur arboblaridan. 1918-yil aprelda Koʻngillilar armiyasining qoʻmondoni, oktabrda bosh qoʻmondoni, 1919-yil yanvarda Jan. Rossiya Qurolli kuchlarining bosh qoʻmondoni. Bu kuchlarga Koʻngillilar armiyasi, Don va Kuban kazak qismlari, Kavkaz armiyasi, Qrim korpusi, Qora dengiz floti kirgan edi. Sovet hokimiyatiga qarshi murosasiz kurashgan D. qoʻshinlari 1919-yil yozi-kuzida gʻalabalarga erishdi, lekin 1919-yil kech kuzda Moskva atrofida va 1920-yil boshlarida Shim. Kavkazda boʻlgan janglarda qizil as-karlar ularni magʻlubiyatga uchratdi. 1920-yil 22 martda D. qoʻmondonlikni Vrangelga topshirdi va aprelda Rossiya (Qrim)dan chet elga joʻnab ketdi. Ilmiy ishlari rus-yapon urushi va oklar harakati tarixiga oid.

## Manbalar
* Denikin A. I., Ocherki russkoy smuti, t. 1, kn. 1, 2; Krusheniye vlasti i armii, fevral-sentabr 1917 g ., M., 1991.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denitrifikatsiya

**Denitrifikatsiya** (de... nitrogenium — azot va faclo — qilaman) — nitratlarning denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar tomonidan molekulyar azotgacha kaytarilishi jarayoni. Bunda tuproqdagi nitrat, nitrit, ammiak va amin birikmalar bakteriyalar taʼsirida parchalanib, ulardagi azot gaz holidagi molekulyar azotga aylanadi, nitrifikatsiyaga qaramaqarshi jarayon. D.ni birinchi marta fransuz olimlari E.Gayon va G. Dyupetilar aniqlagan. Bakteriyalar nitratlarni kaytarish uchun zarur boʻlgan energiyani organik moddalar (uglevodlar, spirtlar, organik kislotalar)ning oksidlanishi natijasida oladilar, nitratlardagi kislorod esa elektron va vo-dorodning akseptori hisoblanadi. Shuningdek, oltin-gugurt yoki molekulyar vodorod oksidlanishida nitratlarni tiklovchi denitrifikatsiyalovchi bakteriyalarning ayrim bir turlari ham bor. 1 g tuproqda oʻn va yuz ming denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar mavjud boʻladi. Lekin tuproqda D. jarayoni faol yuz berishi uchun nitratlarning yetarli miqdori va oson parchalanadigan azotsiz organik moddalar, optimal reaksiya (rN 7,0—8,2), haro-rat 25—30°S va eng muhimi — anaerob sharoitlar boʻlishi kerak. Shu sababli D. sernam, havo yomon almashadigan tuproqlarda yaxshi kechadi. D. tuprokda azot birikmalarining kamayib ketishiga olib keladi va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga zarar keltiradi. Yerni yumshatish D.ni susaytiradi.

Abdukarim Zikiryoyev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar

**Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar** — nitratlarning molekulyar azotgacha kaytarilishi jarayonida qatnashuvchi bakteriyalar (qarang Denitrifikatsiya). Asosan tuproq, suvda va suv qavzalari gruntlarida tarqalgan. Tuprokda uchraydigan denitrifikatorlarning asosiy turlari — Pseudo-monas, Bacillus, Achromobacter va Micrococcus. Barcha D. b. aeroblar, ular organik moddalarni havo kislorodi hisobiga, anaerob sharoitda esa nitratlarning kislorodidan foydalanib oksidlaydi. D.b. nitratli va nitratlarning kaytarilishida rangini oʻzgartiruvchi indikatorli ozuqada oʻstiriladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denominatsiya

**Denominatsiya** (de va lot. nominatio — nom) — valyutaning barkarorligini oshirish va hisob-kitobni ixchamlashtirish maqsadida qogʻoz pul nominali (yozib qoʻyilgan qiymati)ni pasaytirish; eski pulni kursi (qadri) yuqori qilib belgilangan, nomi oʻzgarmagan yangi pulga maʼlum nisbatda almashtirish. Mamlakatdagi pul muomalasini tartibga solish tadbirlaridan biri, pul qadri pasayishini toʻxtatib qolish yoki susaytirish orqali pul tizimini sogʻlomlashtirish maqsadida amalga oshiriladi. D. muomalada boʻlgan pul mablagʻlari (kupyura, tanga)lar massasini birmuncha kamaytirish imkonini beradi.

D. amalga oshirilganda, odatda, narxlar, tariflar, ish haqi va b. ham shu nisbatda oʻzgartiriladi. Masalan, 1960-yilda Fransiyada oʻtkazilgan D. paytida eski frank yangi frankka 100:1 nisbatda almashtirilgan. Sobiq Ittifoqsa 1947 va 1961-yillardagi pul islohotlarida eski rubl yangi rublga 10:1 nisbatda almashtirilgan, lekin 1947-yili narxlar pulni almashtirish nisbatiga muvofiq oʻzgartirilmadi. 1961-yilda esa tovarlar narxi ham D.ga mos ravishda 10 marta kamaytirilgan.

Oʻzbekistonda 1994-yilda soʻm-kupon 1000:1 nisbatda soʻmga, Rossiyada 1997-yilda rubl 1000:1 nisbatda D. qilindi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denonsatsiya

**Denonsatsiya** (frans. dénoncer — eʼlon qilish, uzish), denonsatsiya qilish — xalqaro huquqda ikki tomonlama xalqaro shartnoma amal qilishini toʻxtatishning yoki koʻp tomonlama xalqaro shartnomadan chiqishning eng keng tarqalgan usulidir
. Odatda, shartnomaning oʻzida nazarda tutilgan tartib va muddatlarda amalga oshiriladi. D.ga oid umumiy qoidalar Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi 1969-yil Vena konvensiyasida bayon qilingan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dendrologiya

**Dendrologiya** (dendro... va ...logiya) — daraxt va butalar haqidagi fan, *botanikaning* bir sohasi; daraxtlarning anatomiyasi, morfologiyasi, taksonomik joylashishi, tur ichidagi sistematikasi va filogenezi, fiziolo-giyasi, ekologiyasi, geografik tarqalishi va xoʻjalik ahamiyatini oʻrganadi. Oʻrmonchilik, daraxtzorlar va butazorlar barpo etish, bogʻ va xiyobonlarni loyihalashtirish, qumliklarni, jar sohillarini mustahkamlash, koʻkalamzorlashtirish va b.ga oid masalalarni ishlab chiqadi.

Daraxtlarning manzarali xususiyatini, sanitariya-gigiyenik va ihota rolini oʻrganish, koʻkalamzorlashtirish, shaharlar va sanoat komplekslaridagi atmosferani tozalash, shovqinga qarshi kurashda qoʻl keladigan oʻrmon daraxtzorlarini barpo etish, eroziyaga uchragan togʻli, choʻl mintaqalaridagi tuproklarni himoya qilish, botqokli yerlarni quritish, shoʻrxok tuproklarda tuzli changlarning atmosferaga koʻtarilishiga karshi kurash D.ning muhim yoʻnalishlarini tashkil etadi. D. botanika, oʻrmonchilik, oʻrmon seleksiyasi va koʻkalamzorlashtirish, tuproqshunoslik, geofafiya va b. fanlar bilan chambarchas bogʻliq. D.ning asosiy obʼyekti — daraxt va buta turlaridir.

Oʻzbekistonda D. masalalari V. D. Gorodetskiy (1934-yilda Oʻrta Osiyoning *dendroflorasi* haqida birinchi maʼlumotnoma tuzgan), F. N. Rusanov, T. I. Slavkina, A. U. Usmonov, G. S. Kostelova, L. V. Yaskina, daraxt va butalarning Oʻzbekistondagi togʻ, choʻl va sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalardagi tuproqlarni suv va shamol eroziyasidan himoya qilishda, sel oqimlariga qarshi kurashdagi roli M. B. Doshchonov, A. V. Gvozdikov, S. M. Ablayev, A. M. Molchanova, G. P. Ozolin, A. A. Xonazarov A. Q. Qayimov, A. O. Dosaxmetov va b. asarlarida yoritilgan. Oʻrmon ixrtazorlarini barpo etish, daraxt va butalarning yangi navlarini yaratish va b. masalalar T. A. Jeltikova, V. M. Rovs-kiy, V. P. Fimkin, S. Ye. Aleksandrovskiy, Ye. A. Butkov va b. oʻrmonshunos olimlarning ilmiy izlanishlarida katta oʻrin egallaydi.

Oʻzbekistonda D. boʻyicha tadqiqotlar Oʻzbekiston FA Botanika instituti va botanika bogʻi, Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent davlat agrar universitetining oʻrmonshunoslik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi va b.da olib boriladi.

20-asrning oxirlarida D. tadqiqotlarida asosiy oʻrmon hosil qiluvchi daraxtlar tabiiy populyasiyalarining genetik tuzilmasini oʻsimliklar sistematikasi, ekologiya, biometriya, sitogenetika, geografik ekishlar usullari bilan oʻrganish asosiy yoʻnalishlardan biriga aylandi.

Xalqaro oʻrmon tadqiqotlari tashkilotlari uyushmasi va koʻpgina mamlakatlar (Germaniya, Polsha, Shvetsiya, Fransiya, Shveysariya)dagi D. jamiyatlari, dendrariylar, qoʻriqxonalar va milliy bogʻlarda D. boʻyicha tadqiqotlar va tajribalar olib boriladi. Har 5 yilda bir marta Jahon oʻrmon kongressi oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston FA Botanika bogʻi 1964— 94-yillarda 14 jilddan iborat "Dendrologiya Oʻzbekistona" toʻplamini nashrdan chiqardi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Dendrologiya Oʻzbekistana v 4 tomax, t. 1—4, T., 1965—71; Dendrologiya Oʻzbekistana, t. 1-14, T., 1964-94.

Abduxalil Qayimov, Mirza Sobirov.
Dentin

**Dentin** (lotincha dens — tish) — suyaksimon pishiq toʻqima, tishning asosiy qismini tashkil etadi. Tish koronkasida D. emal bilan, boʻyni va ildizida esa sement bilan qoplangan. D. 70—72% mineral tuzlar va taxminan 28% organik moddalardan tarkib topgan. D. asosan kollagen tolalar va ular orasidagi amorf moddalardan iborat; moddalar orasida Tome tolalari deb ataluvchi hujayra oʻsiqchalari joylashgan kanalchalar tarmoklanib ketgan. D.da qon tomirlar boʻlmaydi, u kanalchalar va Tome tolalari orqali diffuziya yoʻli bilan oziqlanadi. Togʻayli baliqlar tangachasida ham D. bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deneb

**Deneb** — Oqqush yulduz turkumining eng ravshan yulduzi; 1- yulduz kattaligida. Vega (Lira alfasi) va At-toir (Burgut alfasi) kabi yorugʻ yulduzlar bilan uchburchak tashkil etib, yezda yarim tunda tepada koʻrinadi va shu tufayli uni koʻpincha "Yozgi katta uchburchak" deb ham yuritiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Densitometriya

**Densitometriya** - yorug'lik ta'siridan kelib chiqqan holda, fotografik qog'oz yoki fotoplyonka kabi yorug'likka sezgir materiallardagi optik zichlikni miqdoriy o'lchash uchun qoʻllanadi.

## Umumiy koʻrinish
optik zichligi tomonlama rivojlangan rasm qorong`ulikning natijasidir va mutlaqo ayni bir hududdagi qora dog'lar soni (ya'ni, ishlab chiqilgan plyonkalardagi kumush donalari) sifatida ifodalanishi mumkin, lekin odatda bu shkalada ifodalangan nisbiy qiymatdir. 

Zichlik odatda shaffof plyonka orqali yoritayotgan yorug'lik miqdorining kamayishi bilan o'lchanganligi sababli, u muhit orqali yorug'likni yutish o'lchovi *absorbtiometriya* deb ham ataladi. O`lchash uchunqoʻllanadigan  moslama densitometr ( *absorptiometer* ) deb ataladi. O'tkazuvchanlikning o'zaro ta'sirining dekadik  logarifmi absorbans yoki *zichlik* deb ataladi.

*Dmax* va *Dmin* material tomonidan ishlab chiqarilishi mumkin bo'lgan maksimal va minimal zichlikni belgilaydi. Ularning orasidagi tafovut *zichlik oralig'idir* . Zichlik diapazoni ekspozitsiya diapazoni ( dinamik diapazon ) bilan bog'liq bo'lib, u Xurter-Driffild egri chizig'i orqali qayd etilgan yorug'lik intensivligi diapazoni hisoblanadi. Fotosurat kontekstida dinamik diapazon ko'pincha "to'xtashlar" da o'lchanadi, bu eng yuqori va eng past ajralib turadigan ekspozitsiyalar nisbatining ikkilik logarifmi ; muhandislik kontekstida dinamik diapazon odatda desibellarda ifodalangan dekadik logarifm bilan beriladi.
Denudatsiya

**Denudatsiya** (lotincha: denudatio — *ochilib qolish*, *ochilma*) — yemirilgan togʻ jins, boʻlaklarining yer yuzasi pastqam joylariga suv, shamol, muzlik va bevosita oʻz ogʻirlik kuchi taʼsirida siljib borib toʻplanishi jarayonlarining majmui. D. jadalligiga va harakteriga tektonik harakatlar, joyining iqlimi, togʻ jinslarining mineral tarkibi, tuproqoʻsimlik qoplamining tuzilishi va inson faoliyati kuchli taʼsir qiladi. D. uzoqdavom etganda yer yuzasining relyefi tekislanadi, ayrim joylari pasayadi, pastte-kislik va peneplenlar tarkib topadi. Bular keyinchalik boʻladigan tektonik harakatlardan koʻtarilib togʻlarning suvayirgʻich qismida va yon bagʻirlarida baland denudatsion tekisliklar xreil qiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Departament

**Departament** (frans. departement) — 1) Fransiya va b. koʻpgina mamlakatlarda asosiy maʼmuriy-hududiy birlik; 2) ayrim davlatlarda (mas, AQSH, Shveysariya, Rossiya Federatsiyasi, Oʻzbekiston) — mahkama yoki vazirlik yoxud ular boʻlinmalarining atalishi; davlat departamenti — AQSH tashqi ishlar vazirligi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depozit bank

**Depozit bank** — asosan depozit (omonat)larni jalb etish hisobiga bank operatsiyalarini amalga oshiruvchi bank (yana qarang Banklar). 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depozitariy

**Depozitariy** - 1) depozitlar ishonib topshirilgan jismoniy yoki yuridik shaxs. D. fond bozoridagi kimmatli qogʻozlar (aksiya, veksel, sertifikat va b.)ni joylashtirish, saqlash va hisobga olish, muomala harakatlarini qayd etish bilan bogʻliq ishlarni amalga oshiriladi (aksiyadorlik ja-miyatlariga, brokerlik idoralariga, investitsiya fondlari va b.ga xizmat koʻrsatadi). Oʻzbekistonda birinchi D. ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati shaklidagi "Vaqt" milliy depozitariysi 1994-yil 8 iyunda tashkil qilingan. 2001-yilda Toshkent sh. va viloyatlarda 19 D. ishladi; 2) xalqaro shartnomaning asl (haqiqiy) matnini saqlayotgan davlat yoki xalqaro tashkilot.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depozitor

**Depozitor** — 1) depozit egasi; 2) muayyan tashkilotning biror sababga koʻra ilgari toʻlamagan pul summasini toʻlashi lozim boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deponent

**Deponent** (lotincha deponentus — joylayman) — kredit muassasasi (bank)ga pul yoki qimmatli qogʻozlarni saqlash uchun topshirgan jismoniy va yuridik shaxs. Oʻziga tegishli pul daromadi yoki toʻlovlarni oʻz muddatida olmagan shaxs. Bu mablagʻlar uni saqlayotgan korxona va tashkilotga nisbatan D. boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deport (birja)

**Deport** (frans. deport) — birjada qimmatli qogʻozlar narxini pasaytirish yoʻli bilan foyda olishni koʻzlab ish yuritadigan olibsotarlar tomonidan maʼlum muddatga tuziladigan bi-tim. Uning aksi — report. Bunday shaxslar, mas, aksiya savdosida aksiyalarni maʼlum bir muddatdan keyin kelishilgan narxlarda sotish haqida bitim tuzib, shu muddatga qadar aksiyalarni arznarxlarda sotib olishni moʻljallaydi. Muddat oʻtgach, aksiyalar narxi oshgan takdirda bitim tuzgan tomon aksiyalarni yuqori narxda sotib, kurs farqidan foyda kuradi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depo

**Depo** (frans. depot — ombor) — hara-katlanuvchi tarkib (temir yoʻl vagonlari, lokomotivlar, metropoliten va tramvay vagonlari, oʻt oʻchirish mashinalari) taʼmirlanadigan korxona. Maxsus (ixtisoslashtirilgan) va aralash D.lar boʻladi. Maxsus D.lar qarakatlanuvchi tarkibning biror xilini taʼmirlash uchun ixtisoslashtiriladi (mas, vagon D.si, lokomotiv D.si va hokazo). Aralash D.larda elektrovozlar, teshyuvozlar, motor-vagonli poyezdlar va kranlar taʼmirlanadi. Toshkentda vagonlar taʼmirlanadigan (ikkita) va teplovozlar taʼmirlanadigan (bitta) maxsus D.lar bor. Shahar transportining harakatlanuvchi tarkibi taʼmirlanadigan joy saroy (park) deb ataladi (mas, trolleybus saroyi, tramvay saroyi va b.).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depozit

**Depozit** (lot. depositum — omonat, asrab qoʻyilgan) — 1) bankka qoʻyilgan omonatlar. Bunday Depozitlarning muddatli (muayyan muddatdan soʻng qaytarib beriladigan) va talab qilib olinadigan (omonat egasining birinchi talabi bilan beriladigan) turlari bor. Kredit muassasasi omonatchiga Depozitni olish huquqini beruvchi hamda mazkur pul mablagʻining bankka deponent qilinganini tasdiqlovchi yozma guvohnoma — Dipozit. sertifikati beradi; 2) bank daftaridagi mijozlarning bankka boʻlgan muayyan talablarini ifodalovchi yoki tasdiklovchi yozuvlar; 3) kredit muassasalariga saqlash uchun topshirilgan qimmatli qogʻozlar (aksiya va obligatsiyalar) va pul vositalari; 4) turli muassasalarga talab qilinadigan toʻlovlarni taʼminlash uchun oldindan oʻtkaziladigan badallar.

Qóshimcha qiladigan bólsak ,treyding sohasida ham depozit olib savdo qilish mumkin.

## Yana qarang

* Omonat

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depressiya (maʼnolari)

**Depressiya**:

* Depressiya (lotincha:
* Depressiya (tibbiyot) (tibbiyotda) — oʻziga ishonmaslik ruhidagi gʻamginlik, tushkunlik kayfiyati, umidsizlik, tasavvurlarning bir "qolip"ga tushib qolishi, xohish-istakning kamayishi, harakatlarning chegaralanishi.
Deputat soʻrovi

**Deputat soʻrovi** (interpellyasiya) — parlament deputatining hukumatdan yoki ayrim vazirdan hukumatning umumiy siyosati masalalari boʻyicha yoki muayyan tadbirlar boʻyicha rasmiy tushuntirishni talab qilish huquqi. Oʻzbekiston Respublikasida barcha tizimdagi deputatlar tegishli organlarga va mansabdor shaxslarga soʻrov bilan murojaat qilish xuquqiga egadir. Bu huquq Oʻzbekiston Respublikasining "Oʻzbekiston Respublikasida deputatlarning maqomi toʻgʻrisida"gi qonuni (1995 yil 6 may)da belgilab qoʻyilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deputatlarning fraksiyalari, bloklari va guruhlari

**Deputatlarning fraksiyalari**, BLOKLARI VA GURUHLARI -deputatlarning oʻzaro kelishuv asosida tashkil topgan birlashmalari. Deputatlar siyosiy karashlari, kasbi, qiziqishlari boʻyicha rasmiy fraksiyalar, bloklar, doimiy va muvaqqat deputatlar guruhlariga birlashishlari mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida D. f. b. va g. faoliyati "Oʻzbekiston Respublikasida deputatlarning maqomi toʻgʻrisida"gi qonunda (1995-yil 6-may) va "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining reglamenti"da (1995-yil 5-may) belgilab berilgan. [Oʻ[zbekiston Respublikasi Oliy Majlisida roʻyxatga olingan 4 ta fraksiya (Oʻzbekiston Xalq demokratik partiyasi, Fidokorlar milliy demokratik partiyasi, "Adolat" sotsial-demokratik partiyasi, Milliy tiklanish demokratik partiyasidan saylangan deputatlar fraksiyalari) va 2 ta blok (Saylovchilarning tashabbuskor guruhlaridan saylangan deputatlar bloki va hokimiyat vakillik organlaridan saylangan deputatlar bloki) bor (yana qarang [Oʻ[zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil