Litvada prezidentlik saylovlari (2024)

**2024-yilgi Litvada prezidentlik saylovlari** 12-may va 26-may kunlari boʻlib oʻtdi. Litvada prezidentlik saylovlarining birinchi bosqichi bilan bir vaqtda ikki va undan ortiq fuqarolikka ruxsat berish boʻyicha referendum oʻtkazildi. Prezidentlik saylovlarida hech bir nomzod mutlaq koʻp ovozni ololmagani uchun ikkinchi tur 26-mayga belgilandi. Saylovlarda prezidentlik uchun asosiy daʼvogarlar mamlakatning amaldagi yetakchilari, prezident Gitanas Nauseda va bosh vazir Ingrida SHimonyté edi.

## Saylovning boshlanishi
Litva prezidenti qoʻshni davlatlar Estoniya va Latviyaga qaraganda koʻproq vakolatlarga ega. Litva Prezidentining vakolatlari koʻproq Fransiya va Ruminiya prezidentlarining vakolatlariga oʻxshash. Shuningdek, Litva prezidenti Qoʻshma Shtatlar kabi mutlaq prezidentlik tizimidagi prezidentlardan farqli oʻlaroq, Litva Prezidenti, odatda, tashqi siyosatda eng muhim shaxs hisoblanadi. Davlat rahbarlarining odatiy diplomatik vakolatlari, yaʼni xorijiy elchilardan ishonch yorliqlarini qabul qilish va shartnomalar imzolashdan tashqari, Prezident Litva tashqi siyosatining asosiy yoʻnalishlarini ham belgilaydi. Prezident Litva Qurolli Kuchlarining Bosh Qoʻmondoni hisoblanadi va Davlat Mudofaa Kengashiga rahbarlik qiladi. Shuningdek, prezident mudofaa boshligʻini tayinlash huquqiga ega (Seymning roziligi bilan).

Prezident Seymga qonun loyihalarini kiritish, Seym tomonidan qabul qilingan qonunlarga veto qoʻyish, bosh vazirni tayinlash, oʻzi tuzgan hukumatni tasdiqlashi, shuningdek, Seymni tarqatib yuborish huquqiga ega. Bundan tashqari, Litva Konstitutsiyaviy sudining 1998-yildagi qaroriga koʻra, prezident qonun boʻyicha bosh vazir lavozimiga parlament koʻpchilik nomzodini koʻrsatishga majburligi belgilab qoʻyilgan.

Litva prezidenti norasmiy hokimiyatga ega, chunki soʻrov natijalariga koʻra, prezident idorasiga, odatda, aholi koʻproq ishonadi. Litva prezidentlari tarixan qonunlarni chetlab kelgan, hatto bosh vazirlarni isteʼfoga chiqishga majbur qilgan (masalan, 1998-yilda Gediminas Vagnorius).

## Saylov tizimi
Litva prezidenti mutlaq koʻp saylovchilarning ovozi yordamida saylanadi. Birinchi turda gʻalaba qozonish uchun nomzoddan barcha berilgan mutlaq koʻp saylovchilarning ovozi (shu jumladan, haqiqiy emas ovozlar) va ularning 50% dan ortiq ishtirok etishi talab qilinadi. Yoki ularning ovoz ulushi roʻyxatga olingan saylovchilar sonining kamida uchdan biriga teng boʻlishi kerak. Agar birinchi turda hech bir nomzod gʻolib chiqmasa, ikkinchi tur oʻtkaziladi, unda ikki nomzod raqobatlashadi. Prezidentlikka qoʻyilgan barcha nomzodlar mustaqil hisoblanadi. Garchi baʼzi nomzodlar siyosiy partiyaga tegishli yoki ular tomonidan maʼqullangan boʻlsa-da, prezidentlik tizimi texnik jihatdan partiyaviy hisoblanmaydi.

Litva prezidentlikka nomzod kamida 40 yoshga toʻlgan, ota-onasidan bittasi Litva fuqarosi boʻlgan, Litvada kamida uch yil yashagan, qamoq jazosini olmagan fuqaro prezidentlikka nomzod boʻlish huquqiga ega. Saylovda roʻyxatdan oʻtish uchun har bir nomzod Litva fuqarolarining kamida 20 ming imzosini toʻplashi kerak.

## Kampaniyasi
2023-yil 7-dekabrda prezidentlikka oʻz nomzodini eʼlon qilgan amaldagi prezident Gitanas Nauseda boʻldi. Gitanasning asosiy prezidentlik uchun kurashayotgan yagona ayol raqibi, Bosh vazir Ingrida Simonite hisoblanadi. Ikkalasi ham saylovning ikkinchi bosqich ishtirokchilaridir. 2019-yilgi prezidentlik saylovlarida Litva Advokatlar assotsiatsiyasining sobiq raisi Ignas Vegele prezidentlikka oʻz nomzodi qoʻygan. Eduardas Vaitkus saylovlarda rossiyaparast nomzod hisoblangan.

Milliy xavfsizlik, harbiy moliyalashtirish, umumiy harbiy majburiyat keksaygan aholi muammolarini boshqarish, yashash xarajatlari, „yagona Xitoy siyosati“ , Istanbul konvensiyasini ratifikatsiya qilish, Rossiya va Belorussiya biznesi, Shimonyté kabineti Nausedaning 2019-yilgi prezidentlik kampaniyasining asosiy masalalariga aylandi. Nausėda va Shimonytė mudofaa xarajatlarini oshirish va NATO bilan munosabatlarni mustahkamlash tarafdori edilar.  Ammo Nauseda bir jinsli kasaba uyushmalari kabi bir qator boshqa masalalarda Shimonytėga qarshi edi.

Birinchi bosqichdan soʻng, Nauseda oʻzining besh yillik vakolati davomida baʼzi muammolarga qaramay qoʻllab-quvvatlagani Litva xalqiga minnatdorchilik bildirdi. Ignas Vegele oʻzining magʻlubiyatini siyosiy tajribasi yoʻqligi bilan izohladi.

## Ovoz berish jarayoni
Muddatidan oldin ovoz berish 8-10-may kunlari boʻlib oʻtdi va unda 91 mingdan ortiq kishi ishtirok etdi (ovoz berish huquqiga ega boʻlganlarning 3.8%). Uydan chiqa olmaydiganlar fuqarolar uchun ovoz berish 10-11-may kunlari boʻlib oʻtgan.

12-may kuni ovoz berishning birinchi bosqichida saylov uchastkalari ertalab soat 07:00 da ochilib, mahalliy vaqt bilan soat 20:00 gacha davom etgan. Litva hukumati xavfsizlik nuqtai nazaridan Rossiya va Belorussiyadan kuzatuvchilarni qabul qilishdan bosh tortganidan keyin Yevropada xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti birinchi marta Litvaga saylov kuzatuvchilarini yubormagan (bu YeXHT oʻz qoidalarini buzish deb hisoblagan). Bu Ignace Wegeleni YeXHT kuzatuvchilari yoʻqligi sababli „shaffoflik yoʻqligi“ni tanqid qilishga undadi. Saylovni kuzatish uchun yana ikki ming nafar kuzatuvchiga ruxsat berilgan.

## Natijalar
12-may kuni boʻlib oʻtgan Litva prezidentlikka ovoz berishning birinchi bosqichida hech bir nomzod mutlaq koʻp ovozga ega boʻlmagan. Shuning uchun, ikkinchi tur 26-may kuni boʻlib oʻtadi. Sakkiz nomzod ichidan amaldagi prezident Gitanas Nauseda (44,46 foiz) eng koʻp ovoz oldi. Nausėda Vilnyusdan tashqari barcha munitsipalitetlarda gʻalaba qozongan. Vilnyusda Šimonytėni qoʻli baland kelgan. Birinchi turda saylovchilarning ishtiroki 59,37 foizni tashkil etgan. Bu koʻrsatkich Litvada 1993 va 1997 -yillardagi prezidentlik saylovlaridan keyin uchinchi eng yuqori koʻrsatkich boʻldi.

## Manbalar