open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xiva mudofaasi

**Xiva mudofaasi** - Rossiya imperiyasining Oʻrta Osiyoni istilo qilishi davrida shahar aholisining kurashi. 1872-yil oxirlarida harbiy vazir boshchiligida Peterburgda Turkiston, Orenburg generalgubernatorlari va Kavkazdagi podsho noiblari ishtirokidagi maxfiy kengashda Xiva xonligink bosib olishga qaror kilingan. Xonlik qoʻshinida hammasi boʻlib 27 eski zambarak, 2 ming otliq askar, 4 ming navkardan iborat qoʻshin boʻlgan. Rossiya qoʻshini ham son, ham sifat jihatdan, shuningdek, harbiy texnika imkoniyati, qurolyarogʻlari bilan ham Xiva xonligi qoʻshinidan ustun edi. Mazkur harbiy operatsiyaga rahbarlik qiluvchi zobitlar, generallar amaliy tajribasi ham xivalik lashkarboshilardan koʻp darajada yuqori boʻlgan. Turkiston qoʻshinlariga general Kaufman, Orenburg otryadiga general Veryovkin, Mangqishloq otryadiga polkovnik Lomakin qoʻmondon boʻlib, Orol flotiliyasi ham ular ixtiyeriga berilgan edi. Istilochilar shu yoʻsinda 3 yoʻnalish boʻyicha Xiva xonligi ustiga bostirib kirgan. Imperator Aleksandr II Xiva yurishiga katta eʼtibor beradi. Kaufman yurish oldidan Xivani siyosiy tarafdan yakkalab qoʻyish choralarini koʻrgan. U Buxoro amiri va Qoʻqon xoniga tahdidli maktublar yoʻllab ularni Xivaga yordam bermaslikka chaqirgan. Xiva xonining masalani tinch yoʻl bilan hal qilishga urinishlari behuda ketgach, harbiy kengash chaqirib, mudofaa rejalarini tuzgan va dushmanga qarshi oʻzining lashkarboshilarini safarbar qilgan. Matmurod devonbegi, Mahmud yasovulboshi, Yoqubbek qalmoq, Eltuzar inoq va Bobo mehtar rahbarligidagi oʻzbek va turkman yigitlari rus qoʻshinlari hujumini qaytarish uchun 2 guruhga boʻlinganlar. Ruslar yoʻlda uchragan har bir shahar va qishloqni talab, uylarga oʻt qoʻyib, qirgʻin uyushtirganlar. Ularning ketidan kultepalar va jasadlar qolgan. Ammo, Xorazm vatanparvarlari boʻsh kelmay, oʻzlariga qulay joylardan dushmanga hujum qilishgan. 1873-yil 29 may kuni Xiva xoni ortiqcha qon toʻkilishini istamay, oʻz vakillarini fon Kaufman huzuriga joʻnatgan, ammo, general xonning taklifini oqibatsiz qoldirib hujumga kirishgan.

Afsuski, shunday qaltis bir paytda xonning oilasi va yaqin qarindoshlari dushmanga qarshi yakdil boʻlish oʻrniga, sulolaviy nizolarga berilib ketishgan. 1873-yil 29 mayda Xiva ishgʻol kilingan. Xon saroyidagi oliy hukmdorlarning taxti, bebaho oltinkumush buyumlari, turlituman qimmatli matolar va nodir qoʻlyozma asarlar Peterburgga, podshoh saroyiga oʻlja sifatida olib ketilgan. Oʻlja olingan behisob boyliklar generallar, zobitlar va askarlar oʻrtasida taqsimlab olingan.
Xivchinlilar

**Xivchinlilar** (Mastigophora) — sarkomastigoforalar tipiga mansub bir hujayrali hayvonlar sinfi (boshqa sistemaga koʻra kenja tip). 2 kenja sinf — oʻsimliksimon xivchinlilar va hayvonsimon xivchinlilarga ajratiladi. Oʻsimliksimon xivchinlilarni botaniklar oʻsimliklar dunyosiga kiritishadi. Xivchinlilarga 13turkumga birlashtiriladigan 7000 dan ortik, tur kiradi. Tanasi duksimon, tuxumsimon, silindrsimon, sharsimon va boshqa shaklda. Uzunligi 2—3 mkm dan (leyshmaniya) 1 mm gacha (ayrim opalinalar). Xivchinlari 1 tadan bir necha mingtagacha, uz. bir necha 10 mkm. Ayrim xivchinlilar xivchini asosida kinetoplast (kelib chiqishi bilan mitoxondriyalarga yaqin boʻlgan DNK saqlovchi organoid) boʻladi (kinetoplastidlar). Koʻpchilik dengiz va barcha parazit xivchinlilarning qisqaruvchi vakuoli boʻlmaydi. Hujayra yadrosi, odatda, bitta; 2 yadroli (lyambliya) va kup yadroli (opalinalar) xivchinlilar ham bor. Odatda, boʻyiga 2 ga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Bu jarayon oxirigacha bormaganida (boʻlinadigan individlar ajralib ketmaydi) koloniya hosil boʻladi. Koʻpchilik xivchinlilarda jinsiy koʻpayish gametalar kopulyatsiyasi orqali boradi. Tuban xivchinlilarda jinsiy koʻpayish izogamiya (bir xil tipdagi jinsiy hujayralarning qoʻshilishi), boshqalarda geterogamiya (har xil tipdagi hujayralarning qoʻshilishi)dan iborat. Erkin yashovchi xivchinlilar (5100 ga yaqin) chuchuk suv va dengizlarda, qisman tuproqda uchraydi. Tabiatda moddalar aylanish jarayonida katta ahamiyatga ega (ayniqsa, plankton xivchinlilar). Koʻpchilik xivchinlilar suvlar ifloslanishining biologik indikatorlari hisoblanadi. Bir qancha xivchinlilar odam va hayvonlarda parazitlik qilib, ogʻir kasalliklar (tripanosoma, leyshmaniya va boshqalar)ga sabab boʻladi. Ayrim xivchinlilar termitlar ichagida simbioz yashab, qiyin hazm boʻladigan oziq moddalarning hazm boʻlishiga yordam beradi.

## Manbalar
Xivchinoyoqlilar

**Xivchinoyoqlilar** (Pedipalpi) -oʻrgimchaksimonlarning bir guruxi. Xivchinoyoqlilarning 3 turkumi: telifonlar, tartaridalar va frinlar bor. Telifon (chayonoʻrgimchak)lar (70 tur) tanasi 7 sm gacha. Boshkoʻkragi birikkan, qorni boʻgʻimlarga boʻlingan ipsimon dum bilan tugaydi. Tartaridalar (30 tur) tanasi 2–7 mm. Koʻzi yoʻq. Tuproqda, oʻsimlik qoldiklari ostida va boshqa joylarda yashaydi. Tuxumini tuproqdagi chuqurchaga qoʻyadi va shu yerda tuxumdan bolalari chiqadi. Frinlar (50 tur) kattaligi 45 mm gacha. Boshkoʻkragi qalqon bilan qoplangan. Urgʻochisi 60 ga yaqin tuxumini qorni tagida olib yuradi. 3 yoshda voyaga yetadi. X., asosan, tropik mintaqalarda tarqalgan. Hasharotlar va boshqa mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi.
Inomjon Xidiraliyev

**Inomjon (Inogʻomjon) Xidiraliyev** (1891.23.2, Namangan uyezdi Pop volostidagi Iskovut qishlogʻi — 1928.31.12, Moskva) — davlat va jamoat arbobi, diplomat. Xidiraliyev 1919-yildan turli sovet idoralarida masʼul lavozimlarda ishladi: Fargʻona viloyati partiya qoʻmitasining kotibi (1920—21), Turkiston ASSR Yer ishlari xalq komissari (1922), Turkiston ASSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi (1922—24). RSFSR Yer ishlari, federal komiteti Prezidiumi aʼzosi (1923—24). Turkiston ASSR ning RSFSRdagi muxtor vakili (1924 yil yanvar—noyabr). X. Turkiston respublikasi manfaatlarini himoya qilib, bolsheviklarning shovinistik siyosatiga qarshi kurashgan. Yer ishlari xalq komissari (1925) sifatida X. Oʻzbekistonda yer-suv islohotini amalga oshirishda faol qatnashgan. Paxtakor dehqonlarni iqtisodiy jihatdan qoʻllab-quvvatlash, ijtimoiy himoya qilish tarafdori boʻlgan.

Inomjon Xidiraliyev 1928-yil Moskvadagi “Nasional” mehmonxonasida o‘z joniga qasd qilgan. Moskvaning Vagankovo qabristonida dafn etilgan. Xidiraliyev o’limidan keyin, 1937-yildagi ommaviy repressiya davrida "xalq dushmani" sifatida qoralangan edi. Pop tumani Iskovut qishlog’idagi 9-maktabga, Andijondagi koʻcha va Qoʻrgʻontepa tumanidagi maktabga Inomjon Xidiraliyev nomi berilgan.

## Adabiyot
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida]. T., 2000; Shamsutdinov P., Istiqdol yoʻlidashahid ketganlar, T., 2001; Rajabov Q.,Haydarov M., Turkiston tarixi (1917— 1924 y.), T., 2002.
Xiyobon

**Xiyobon** — meʼmoriy tartib bilan ikki tomoniga daraxt, buta, gul, oʻsimliklar ekilib yaratiladigan sayrgoh yoʻl, yoʻlka. Qadimdan qoʻllanilib kelingan. Odatda, parkbogʻlar orasi, maydonlar atrofi, sport inshootlari va boshqa joylarda barpo etiladi. Landshaft meʼmorligida xiyobonlar koʻpincha atrof-muhit, binolarga uygʻunlashtirib rejalashtiriladi.
Xiyobontepa

**Xiyobontepa** — Toshkent shaharlarning Eski shahar qismi markazida, Kaykovus kanali boʻyida joylashgan arxeologik yodgorlik, qishloq tutashgan qasrkoʻshk (7-asr; 9—13-asr boshi). 1924-yil M.Ye.Masson tomonidan qayd etilgan, Toshkent arxeologik ekspeditsiyasi tekshirgan (1968—69). Xom gʻishdan qurilgan koʻshkning eng baland tagkursi kismi xarobalari sakdangan. Saqdanmagan yuqori madaniy qatlami 9—12-asrlarga mansub boʻlib, oʻsha davrda qasr Binkatning ichki rabodi tarkibiga kirgan va uning xarobalari rabod binolari ostida qolib ketgan. Xiyobontepa shahar hududi sifatida moʻgʻullar istilosiga qadar (13-asrning 1-choragi) mavjud boʻlgan.

## Manbalar


## Havolalar
Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish

**Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish** — boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlardan biri; mansabdor shaxstsht mansab vakolati, amalidan oʻz manfaati yoʻlida foydalanishi. Mansab vakolati mansabdor shaxsning tashkiliyboshqaruv yoki maʼmuriy xoʻjalik vakolatlari bilan belgilanadi. Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish fuqarolarning huquqlari yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga koʻp miqdorda zarar yoxud jiddiy ziyon yetkazilishiga sabab boʻladi. Amalini suisteʼmol qilish shtat moliya intizomini buzish; nazorat va taftish idoralarini adsash; tovarmoddiy boyliklarni oʻgʻirlash va kamomadlarni yashirish; davlat, jamoat mulkini yoki boshqa har qanday mulkni oʻzlashtirish yoki uni oʻzlashtirmagan holda gʻarazli maqsadlarda foydalanish; ayrim fuqarolar va boshqalarga tegishli mulk hisobiga noqmguniy boyishdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksida hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilganlik uchun tegishli jazo belgilangan (205-modda).
Xizr

**Xizr**, **Hazrati Xizr**, **Xizr buva** — islom rivoyatlaridagi shaxs, taqvodor inson. Xizr Qurʼonda tilga olinmagan, lekin ulamolar Qurʼonda „Allohning quli“ nomi bilan tilga olingan shaxsni Xizr deb talqin kiladilar. Xizrga odamlarda Allohga boʻlgan eʼtiqodni qoʻllab turish uchun Iso, Ilyos va Idris singari abadiy hayot ato etilgan. U hayot bulogʻidan „obi hayot“ ichgan va umri boqiy boʻlgan. Oʻng qoʻlining bosh barmogʻi suyaksiz boʻlishi, nogahonda yoʻliqib, bir zumda koʻzdan gʻoyib boʻlishi Xizrga xos belgi sanaladi. Rivoyatlarga koʻra, Xizr orollarda yashaydi, osmonda uchadi, dunyo boʻylab kezib yuradi, har yili haj qiladi, juma kunlari Makka, Madina va Quddus sh.laridagi masjidlarda namoz oʻqiydi. Dengizda suzuvchilarga homiylik qiladi, maxsus duolar bilan chaqirilsa, yordamga keladi: suvga choʻkayotganlarni qutqaradi, yongʻinni oʻchiradi, oʻgʻrilar xurujidan, jinlarning xiylalaridan, ilon chaqishidan asraydi. Chol, suvori yoki yoʻlovchi koʻrinishida paydo boʻladi, dehqon dalasiga yoki xirmonga nazar tashlasa, hosil barakali boʻladi va hokazo. Sufiylar Xizrni avliyolar piri sifatida eʼzozlaydi. Islom anʼanasida Xizrning umri boqiy deb talqin etilganiga qaramay, musulmon mamlakatlarida Xizrning bir qancha qabri bor va ular musulmonlarning ziyoratgohlariga aylantirilgan.Xalqimizda "Xar kelganni Hizr bil" degan ibora bor.
John Hicks

**XIKS (Hicks) ser Jon Richard** (1904.8.4, Uorik 1989) - ingliz iqgisodchisi. Oksford universitetida oʻqigan (1922—26), Londondagi iqtisodiyot maktabida dars berdi (1926—1935). Manchester (1938—46) va Oksford (1952—65) universitetlari professor Oʻz asarlarida iqtisodiy nazariyadagi matematika maktabining umumiy iqtisodiy muvozanat nazariyasi va eng yuqori naflilik nazariyasi gʻoyalarini rivojlantirdi. Shuningdek, iqtisodiy oʻsish va ish haqi muammolarini oʻrgandi. Asosiy asarlari: "Ish haqi nazariyasi", 1932; "Iqtisodiy sikl nazariyasiga doir", 1950; "Kapital va iqtisodiy oʻsish", 1965; "Keynschilik iqtisodiy nazariyasining inqirozi", 1974 va boshqa U iqtisodiy tarix nazarisiga ham muhim hissa qoʻshdi, ayniqsa, iqtisodiy rivojlanishning tarixiy mantigʻini keng yoritdi. Nobel mukofoti laureati (1972; K.Errou bilan birga).

## Manbalar
Xilvatiy

**Xilvatiy** (taxallusi; asl ismi Mulla Yoʻldosh Toʻraboy oʻgʻli) (1858— hozirgi Namangan viloyati Uychi tumani Jiydakapa qishlogʻi — 1921) — shoir. Namangandagi Azizxoʻja madrasasida mudarris va bosh mudarris boʻlgan. Oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Sheʼrlarida Bedil, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy anʼanalarini davom ettirgan, ularga nazira, tatabbuʼ va muxammaslar bogʻlagan. X.dan bizgacha 2 ta dastxat (shoir oʻzi yozgan) devoni saqlanib qolgan. 1devonga jami 6886 bayt oʻzbek tilida va 53 ta — 770 bayt fors tilidagi sheʼrlar kiritilgan. 2devoniga esa 4540 bayt oʻzbek va fors tilida yozilgan sheʼrlari jamlangan. Devondagi sheʼrlar orasida boshqa oʻzbek va fors shoirlari sheʼrlari ham uchraydi (239 bayt). Xilvatiy asarlarining asosiy kismini ishqmuhabbat mavzuidagi lirik sheʼrlar tashkil etadi. Uning ijodida sarguzashtiy sheʼrlar alohida urin tutadi. X. hayotlik chogʻida uning 3 ta — "Mavludi sharifi turkiy", "Sayr uljibol min sayr irrijol" ("Erkaklar sayridan boʻlmish togʻ sayri"), "Chirogʻi maktab" sheʼriy risolasi chop etilgan va ular xalq orasida mashhur boʻlgan. "Sayri jibol" (1328) masnaviy usulida yozilgan boʻlib, asarda Pochcha ota havosi, manzaralari, oʻsimlik dunyosi va suvlari haqida xikoya qilingan. "Charogʻi maktab" — axloqiy, diniytarbiyaviy sheʼriy asar. Bu asar aqoidlar (eʼtiqodlilar) haqida yozilgan va boshlangʻich maktab bolalariga moʻljallangan. Unda Allohning sifatlari, uning yaratuvchiligi, mutlaqligi, Qurʼonda zikr kilingan 25 paygʻambar nomlari, oxirgi paygʻambar Muhammad (sav) sifatlari: meʼroj voqeasi va boshqa sheʼriy tarzda bayon etilgan. X. ustozi Langariy domlaning iltimosiga koʻra, "Mavludi sharif"ni turkiyda yozgan. Bu mumtoz adabiyotda paygʻambar mavludlari haqida oʻzbek tilida yaratilgan birinchi sheʼriy rivoyat (doston)dir. Mazkur asar 1908, 1911, 1912, 1916-yillari Gʻulom Hasan Orifxonov bosmaxonasida bir necha bor chop etilgan. Asar 2000 yil "Namangan" nashriyotida (tuzatilgan matni) A. Qurbonov va I. Abdullayev tomonidan qayta nashr etilgan. X.ning uzi tartib bergan "Devoni Xilvatiy" qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida, ikkinchisi esa X. jiyanining oʻgʻli Abdulla Yoʻldoshev qoʻlida saqdanadi.

Abduqayum Pardayev.
Ali Xidirov

**Ali Xidirov** (1944.27.9, Jizzax tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand davlat universitetini tugatgan (1971). 1971—99 yillarda Jizzax tumanidagi 18, 4-maktablarda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.
Bekzod Xidirov

**Bekzod Sultonmurodovich Xidirov** (1981.18.12, Toshkent) — bokschi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (2002), „Oʻzbekiston iftixori“ (2002)? 57 kg vazn toifasida musobaqalashadi. Oʻzbekiston (1999—2001), Markaziy Osiyo oʻyinlari (2003, Dushanba), Osiyo chempioni (2002, Seremban), Osiyo oʻyinlari kumush medali sovrindori (2002, Pusan), olimpiada oʻyinlari qatnashchisi (2004, Afina). Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (2003). Oʻzbekiston kasaba uyushmalari federatsiyasi jismoniy tarbiya sport jamiyatining sport yoʻriqchisi (2004).

## Manbalar
Archibald Hill

**Archibald Hill** (1886-yil 26-sentyabr, Bristol, Angliya – 1977-yil 3-iyun, Kembrij) – ingliz fiziologi; London qirollik jamiyati aʼzosi (1918-yildan; 1935—1945 yil sekretar), Kembrij universitetini tugatgan (1907); shu universitetda fizik kimyodan va Manchester universitetida fiziologiyadan dars bergan (1914—1919); shu universitet hamda Londondagi universitet kollejida fiziologiya professor (1920—1923; 1923—1925). Fan va taʼlimni qoʻllabquvvatlash jamiyati raisi (1946—1963; 1963-yildan prezidenti). Ilmiy ishlari muskullar faoliyati termodinamikasi va muskullar qisqarishi mexanizmiga oid. Nobel mukofoti laureati (1922, Otto Fritz Meyerhof bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Ximachalpradesh

**Ximachal-Pradesh (**, XFA: ɦɪmaːtʃəl prəd̪eːʃ ; ) - Hindiston shtati. Maydoni 55,7 ming km². Aholisi 6 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Simla shahri. Relyefi togʻli boʻlib, Himolay togʻlarining janunubi-gʻarbiy qismida, Satlaj, Bias, Ravi daryolarining boshlanish yerida joylashgan. Iqlimi togʻ subtropik, mussonli iqlim. Hududining 50% keng bargli va igna bargli oʻrmon.

## Iqtisodiyoti

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Ekin maydoni 550 ming ga ni tashkil etadi. Daryo vodiylarida bugʻdoy, makkajoʻxori, suli, sholi, kartoshka ekiladi. Mevachilik rivojlangan. Dorivor oʻt va oʻsimliklar yigʻiladi. Daromadining 1/3 kismini oʻrmonchilik beradi. Qogʻoz, pivo, qishloq xoʻjaligi qurollari, elektr motorlar ishlab chiqarish zavodlari bor. Qishloq xoʻjaligi  mahsulotlari qayta ishlanadi. Qimmatbaho toshlarga ishlov beriladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Teridan turli buyumlar, junli ip va shol roʻmollar tayyorlanadi. Energetika quvvati 20 mln. kVt.
Ximedzi

**Ximedzi** — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning gʻarbiy qismida joylashgan. Aholisi 478,3 ming kishi (1996). Transport yoʻllari chorrahasi. Ichki Yapon dengizi sohdtidagi port. Metallurgiya sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik, toʻqimachilik, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. X.da qad. qasrlar saqlangan.
Juan Ramón Jiménez

**Xuan Ramon Ximenes** (24-dekabr 1881, Moger — 29-may 1958, San-Xuan, Puerto-Riko) — ispan shoiri. Ispan modernizmi boshlovchilaridan. Dastlabki sheʼriy toʻplami — „Binafsha hidi“ (1900). „Qofiyalar“ (1902), „Gʻamgin kuylar“ (1903), „Olis bogʻlar“ (1904), „Pastorallar“ (1905) sheʼriy toʻplamlari, „Platero va men“ (1914) lirik qissasi modernizm usulida yozilgan. „Yoz“ ishqiy sheʼrlar toʻplami xotini — amerikalik shoira Zenobin Kamprubiga bagʻishlangan.

Ximenesning keyingi toʻplami „Shoir kuyov bolaning kundaligi“ (1917) oʻzining AQShga safari taassurotlari asosida yozilgan. Sheʼrlar ispan sheʼriyatida birinchi bor erkin usulda yozilgan. Keyingi 20 yil davomida ispan adabiy jurnallarida tanqidchi va muharrir boʻlib ishlagan, ijodida esa, oʻzi aytib yuradigan „mangulikka tashnalik“ni ifodalashga harakat qilgan. „Mangulik“ (1918) kitobida oldingi yozgan sheʼrlaridan voz kechib, „sof“ sheʼriyatga intilgan. „Tosh va osmon“ (1919), „Goʻzallik“ (1923) sheʼriy toʻplamlarida goʻzallik va oʻlim, ijod va ruh ozodligi orasidagi bogʻliqlik mushohada qilingan. „Yangi dunyo qoʻshiqlari yili“ (1923—1936) antologiyasida tabiatdagi hukmron muvofiqlik nozik his bilan aks ettirilgan. 1951-yil „Xudo — istalgan va istovchi“ poetik sikl ustida ishlagan. Toʻplam tugallanmagan, boshlagan sheʼrlarini boshqa bir toʻplamga qoʻshib yuborgan. Nobel mukofoti laureati (1956).

## Manbalar
Ximerasimonlar

**Ximerasimonlar**, ximeralar (Chimaeriformes) — baliqlarning bir turkumi. 3 oilaga mansub 30 turi maʼlum. Tanasining uzunligi 60 sm dan 2 m gacha. Urgʻochisi erkagidan yirikroq. Birinchi orqa suzgichi oldidagi tikanlari suzgichlar bilan birga yelpigʻichsimon yigʻilishi va yoyilishi mumkin. Keyingi orka suzgichi juda uzun, dum suzgichiga yakin joylashgan. Dum suzgichi uchi ipsimon. Juft suzgichi ham yelpigʻichsimon. Ximerasimonlar Atlantika, Tinch va Hind okeanlarining chuqur (2500 m gacha) joylarida yashaydi. Ichki urugʻlanadi. Har biri 12—42 sm li kapsula ichida ikkita tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 9—12 oyda yosh baliqcha chiqadi. AQSH (Tinch okean sohillari), Argentina, Chili, Yangi Zelandiya, Xitoyga yakin suv havzalaridan ovlanadi. Baʼzi joylarda jigaridan olingan yogʻ dori va surkov moy sifatida qoʻllanadi.
Xina daraxtchasi

**Xina daraxtchasi** (Lawsonia inermis) — derbendoshlar oilasiga mansub issiqsevar buta. Yovvoyi holda Afrikaning sharqida, Madagaskar orolida, Osiyoning tropik orollarida oʻsadi. Shimoliy Afrika, Hindiston, Eron, Ozarbayjon, Kichik Osiyo va Arabistonda manzarali va boʻyoq beruvchi bir yillik oʻsimlik sifatida qadimdan ekiladi. Poyasi qirrali, qattiq va sershox. Boʻyi 15 sm dan 2–3 m gacha. Barglari bandsiz, choʻziq tuxumsimon. Gullari yirik, oqimtir yoki koʻkimtir qizil, ikki jinsli, xushboʻy, shoxlarining uchida ulkan roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi. Avgust—sentyabrda gullaydi. Mevasi toʻrt uyali, mayda urugʻli sharsimon koʻsakcha. Barglaridan jun, sochsoqol, tirnoq va boshqalarni boʻyashda ishlatiladigan boʻyoq olinadi. Xina daraxtchasi urugʻidan va qalamchasidan koʻpaytiriladi.
Xinagul

**Xinagul** (Impatiens balsamina) — xinadoshlarga mansub bir yillik oʻt; ekma gul. Asosan, Osiyo va Afrikada, baʼzi vakillari Yevropa va Amerikada oʻsadi. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida hovlilarda ekiladi. Poyasi tik shoxlangan, tanasi etli, boʻyi 30— 60 sm. Barglari oddiy, tuxumsimon, ketmaket joylashgan. Gullari oq, pushti, qizil, oddiy yoki qatmaqat, barg qoʻltigʻidan chiqadi. Iyul—oktyabrdan gullab mevalaydi. Mevasi sersuv koʻsakcha. Urugʻlari choʻziq yoki dumaloq. Mevasi yetilgach, charsillab yorilib, urugʻlari atrofga sochilib ketadi. Urugʻi mart oyi oxirida sepiladi. Oʻzbek xonadonlarida qadimdan Xinaguldan qizjuvonlar soch va tirnoklarini boʻyashda foydalanishgan. Tibbiyotda maydalab yanchilgan bargpoya kismi tirnoq va teri kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
Xinaguldoshlar

**Xinaguldoshlar** (Balsaminaceae) - xinagulnamolar qabilasiga mansub oila. Poyasi sersuv. Barglari oddiy, patsimon tomirli, navbatlashib yoki qaramaqarshi joylashgan, yon bargchasiz. Gullari zigomorf, ikki jinsli. Kosachabarglari 5 ta. Mevasi biror tashqi taʼsirot natijasida atrofga sochilib ketadigan koʻsakcha, baʼzan rezavor. X.ning toʻrt turkumi va 600 ga yaqin turi bor. Ular, asosan, Osiyo, Afrikaning tropik qismida, baʼzi vakillari Yevropa va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda X.ning 2 yovvoyi va 1 madaniy turi tarqalgan. Xinaguldoshlar vakillaridan gulxina yoki bogʻxina, choʻpxina ekiladi.
Xinayana

**Xinayana** (sanskritcha „kichik arava“ yoki najot topishning „tor yoʻli“) – buddizmyaatsh (maxayana bilan birga) ikki asosiy oqimdan biri, uning monaxlik shakli. X.da sansara iskanjasidan xalos boʻlishga intiluvchining oʻzi qiladigan harakati asosiy ahamiyatga ega. X.ning asosiy qoidalari mil. av. 1-asrdan ilgariroq yozilgan matnlarda, shu jumladan, tripitakada bayon qilingan.
Xingan

**Xingan** — Uzoq Sharqdagi togʻ sistemasi, asosan, Xitoyning shimoli-sharqiy qismi va qisman Xabarovsk oʻlkasida. Xingan 2 kiyem: Katta X. va Kichik X. togʻlariga boʻlinadi. 1) Katta Xingan togʻlari, aksari qismi Ichki Mongoliya hududida boʻlib, Markaziy va Sharqiy Osiyo oʻrtasidagi shartli tabiiy chegara vazifasini oʻtaydi. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga 1200 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 1949 m. Asosan, granit va boshqa vulkan jinslaridan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari yotiq. Shimolida tayga oʻrmonlari, koʻp yillik toʻng yerlar bor. Janubiy keng bargli oʻrmonlar, oʻrmondasht va dashtlardan iborat. Yogʻoch tayyorlanadi, moʻynali hayvonlar ovlanadi; 2) Kichik Xingan toglari — Xabarovsk oʻlkasi va Xitoyning shimoli-sharqida. Uzunligi 500&nbsp;km, eng baland joyi 1150 m. Gneys, granit, kristalli slanets, bazalt jinslardan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari yotiq, toshloqli. Gʻarbida vulkanlar guruhi bor. Togʻ oʻrmonlari bilan qoplangan.
Xina (maʼnolari)

**Xina**:

* Xina - Xitoy Xalq Respublikasi
* Xina (boʻyoq) — xina daraxtchasid&n olinadigan qizgʻishsariq barqaror, kukunsimon boʻyoq modsa.
Xin daraxti

**Xin daraxti**, sinxona (Cinchona) — roʻyandoshlarga mansub doim yashil oʻsimliklar turkumi. Daraxt va butalardan iborat 40 turi bor. Xin daraxti dengiz sathidan 1000–3000 m balandda, Janubiy Amerikada And togʻlarining sharqiy yon bagʻirlarida yovvoyi holda oʻsadi. Indoneziya, Hindixitoy, Hindiston, ShriLanka o.da keng miqyosda ekiladi. Zakavkazyening Krra dengiz sohillarida qalamchasidan bir yillik oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Boʻyi 10–20 m, barglari oddiy, yaltiroq, chetlari tekis. Gullari ikki jinsli, qizil, pushti, oqimtir, roʻvak toʻpgul hosil qiladi. Mevasi ikki pallali koʻsakcha. Koʻp ekiladigan turlaridan qizgʻish Xin daraxti (S. succirubra), L yeje r Xin daraxti (S. ledgeriana), ulkan Xin daraxti (S. robusta) maʼlum. Xin daraxtining hamma organlari, asosan, poʻstlogʻi 30 dan ortiq turli alkaloidlarga boy. Xin daraxtidan olinadigan alkaloidlardan eng muhimi xinin hisoblanadi.
Xindemit Paul

**Paul Xindemit (Hindemith)** (1895.16.11, Xanau 1963.28.12, FrankfurtMayn) – nemis kompozitori, skripkachi, dirijyor, musika nazariyotchisi. 20-asr musiqa namoyandasi, musiqiy neoklassitsizm vakili. Frankfurt Mayn konservatoriyasida taʼlim olgan (1909—15). Shu shaharda opera teatrida skripkachikonsertmeyster (1915—23), torli kvartet sozandasi (alt, 1921—29), Berlindagi Oliy musiqa maktabi professor (1927—37). 1938 yildan Shveysariya va 1940 yildan AQSH da yashagan. Ijodiy uslubi rivojlangan polifoniya vositalari, kompozitsion muvozanatli shakllar, vazmin obrazlari bilan ajralib turadi. Keng va serqatlam badiiy merosida yirik, rivojlangan dramaturgiyaga asoslangan janr (opera, simfoniya, sonata, konsert kabi)lar bilan birga havaskor musiqa jamoalar hamda bolalar ijrosiga moʻljallangan ommabop asarlar urin olgan. Ayniqsa, „Kardilyak“, „Rassom Matiss“, „Koinot garmoniyasi“ operalari, „Kamer musika“ turkumlari, sonatalar, torli kvartetlar, simfoniyalar, „4 temperament“ va boshqa baletlar, fortepiano va boshqa sozlar uchun konsertlari mashhur. Kompozitsiyata doir kitob, qoʻllanma va dareliklar yaratib, oʻziga xos ijodiynazariy tamoyillarni kashf etgan. Shveysariyada „Xindemit jamgʻarmasi“ faoliyat koʻrsatmoqda (1968 yildan).
Xinolin

**Xinolin** (2,3-benzopiridin, C9H7N) – geterotsiklik birikma; oʻziga xos hidli rangsiz suyuqlik. Molyar massasi 129,16 g/mol. Qaynash temperaturasi 237 °C; suvda oz, spirt va efirda yaxshi eriydi. Xinolin – kuchsiz asos, kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Toshkoʻmir smolasida boʻladi. Sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi. Oltingugurt, fosforni eritishda, aromatik kislotalarni dekarboksillashda va boshqa reaksiyalarda ishlatiladi. Xinolin hosilalari (masalan, plazmotsid, plazmoxin, sovkain, atofan va boshqalar) tibbiyotda dori sifatida ishlatiladi. Xinin sianin boʻyagichlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi; koʻpgina alkaloidlar xinin hosilalaridir.O'qimela rasvo ma'lumotlar,buni yozgan odam ham
Xinonlar

**Xinonlar**, S6N4O2 - siklik diketonlar — oʻtkir hidli rangli kristallar; mas, p — benzoxinon va 1, 4naftoxinon sariq, obenzoxinon va antraxinon — qizil rangli. Turli tabiiy pigmentlar Xinonlarning hosilalaridir. Xinonlar aromatik uglevodorodlarni oksidlab va boshqa usullarda olinadi. X. va ularning hosilalari boʻyagichlar olishda oraliq mahsulot hisoblanadi. Ular fungitsid, insektitsid, oshlovchi moddalar sifatida ham ishlatiladi. 2metil 1,4naftoxinon — K vitamini.
Xira rudalar

**Xira rudalar** — minerallar guruhi, misning murakkab sulfidlari boʻlib, tennantitning izomorf qatorini — kimyoviy tarkibi nCu,2As4 S13+ +mCu12Sb4S13 boʻlgan tetraedritni hosil qiladi. Qatorning sof aʼzolari kam uchraydi. Xira rudalar orasida tarkibiga qarab turlari: argentotennantit va freybergit (Ag tarkibli), zondbergerit va binnin (Zn, Ag tarkibli) ferrotennantit va ferrotetraedrit (Gʻe tarkibli), shvatsit (Hg tarkibli), annivit (Bi tarkibli) va boshqa mavjud. Sinch tipli murakkab strukturaga ega. Kub singoniyada kristallanadi. Xira rudalar poʻlat rangli kulrangdan, temir rangli qoragacha. Yangi singan joylari metalldek yaltiraydi, lekin havoda tez xiralashadi (nomi shundan). Qattiqligi 3—4, zichligi 4,4—5,1 g/sm3. Turli genetik tipdagi gidrotermal rudali jinslarda hosil boʻladi. Galenit, sfalerit, xalkopirit, pirit, kvars, barit, kaltsitlar bilan birga uchraydi. Yerning yuqori qismida oson nurashga uchrab malaxit, azurit, kuprit va boshqalarga aylanadi. Mis rudalarining tarkibiga kiradi hamda ulardan surma, kumush, simob ajratib olinadi.
Xira sirt

**Xira sirt** — oʻlchamlari koʻrinuvchi yorugʻlikning toʻlqin uzunliga (380—760&nbsp;nm yoki 3800—7600°A) ga yaqin boʻlgan mikroskopik notekisliklarga ega sirt. Xira sirtga yorugʻlik tushganda undan diffuz qaytadi, yaʼni har tarafga sochiladi (yorugʻlik silliq sirtdan xuddi koʻzgudan qaytgandek toʻgʻri yoʻnalishda qaytadi). Yorugʻlikning tushish burchagi uncha katta boʻlmagan (Z60—70°) hollarda Lambert qonuni taxminan toʻgʻri keladi.
Ikuo Hirayama

**Xirayama Ikuo** (1930.15.6, Ikuchjima sh.) — yapon rassomi, tadqiqotchi olim, Tokio nafis sanʼat va musiqa milliy universiteti prezidenti. Uning ilmiy tadqiqot lari Buyuk ipak yoʻlining koʻp asrlik tarixiga bagʻishlangan. Toshkent, Samarqand, Buxoro sh.laridan olgan taassurotlari natijasi oʻlaroq "Turkiston xarobalari", "Buxoro", "Markaziy Osiyo" kabi kartinalari yuzaga keldi. Yaponoʻzbek madaniyati arboblari aloqalarini kengaytirishda, hamkorlikdagi arxeologik ekspeditsiyalar, koʻrgazmalar oʻtkazishda faollik koʻrsatmoqda. 2001 yil oʻz mablagʻiga Toshkentda Xalqaro madaniyat karvonsaroyi qurdirdi. YUNESKO—Yaponiya assotsiatsiyasining raisi. Yaponiya Sharq madaniyati muzeyining asoschisi va direktori. Afgʻoniston va Iroq madaniy yodgorliklari va tarixini sakdab qolish jamgʻarmasining prezidenti. Xalqaro mukofotlar (Avliyo Georgiy ordeni, Vatikan, 1974; Fransiya mukofoti, 1991; Shveysariya mukofoti, 1995), Yaponiyaning bir qancha mukofotlari, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi ning "Oltin medali" bilan mukofotlangan (2002).

Shuhrat Yoqubov.
Xirbat al-Mafjar

**Xirbat al-Mafjar** - Iordaniyadagi meʼmoriy yodgorlik (VIII asr); umaviylar saroyi. Iordan daryosining gʻarbida, qadimgi Iyerixonning shimolida joylashgan. Saroy (atrofi burjli mustahkam devor bilan oʻralgan), devordan tashqaridagi masjid, hammom, ichki va tashqi hovlilar bilan yagona majmua hosil qilgan. Xirbat al-Mafjar binolari toshohaktoshlardan bunyod etilgan, gumbazlar bilan yopilgan, hovlilar yuzasiga tosh plitalar yotqizilgan. Saroy umaviylar saroyiga xos anʼanaviy mujassamotga ega: murabba tarxli hovli galereya va sharqiy hamda gʻarbiy tomoni boʻylab gʻisht gumbazli 2 qavatli binolar bilan oʻralgan. Saroy binosi toʻrtburchak tarhli (67x63 m), tarzlari ravoqlar qatori bilan quyoshdan toʻsilgan. Saroy miyonsaroyi minora koʻrinishida, tarzlari oʻyma turunjlar bilan bezatilgan va yuqorisi davdanalar bilan yakunlangan; miyonsaroy 2 (tashqi murabba va ichki toʻrtburchak tarhli) xonadan iborat boʻlib, xonalar oʻzaro keng eshik bilan bogʻlangan, tashqi xona devorlariga burchak ustunlariga oʻrnatilgan ravoqlar ishlangan, ichki xona gumbazli; miyonsaroy devori boʻylab oʻrnatilgan oʻrindiqlar qabulxona vazifasini oʻtaganidan darak beradi. Tarzlari piltavor boʻrtiqlar shaklidagi hammom binosi murabba tarhli katta xona (30x30 m) hamda uning shim.gʻarbidagi kichik xona (4,5x4,5 m)dan iborat (kichik xona saroy egasining xos xonasi boʻlgan deb taxmin qilinadi). Masjid toʻrtburchak tarhli (23,6x17,1 m), 2 qator marmar ustunli, yonida poydevorga oʻrnatilgan minora joylashgan. Tashqi katta hovli oʻrtasida hovuz boʻlib, ustiga 4 ustunga oʻrnatilgan gumbaz tomli koʻshk ishlangan. Xirbat al-MafjarM. binolari tosh va ganch oʻymakorligida handasiy, islimiy naqshlar bilan serhasham bezatilgan, naqshin bezaklar orasida boʻrtma tasvirlar, haykaltaroshlik (ayollar boshlari, atlant va boshqalar) bezaklari ham uchraydi. Miyonsaroy, hammom va boshqa xonalarning pollari ajoyib (handasiy, toʻgʻri va egri chiziqlar, aylana, toʻrtburchaklar uygʻunligidagi) mozaika bilan qoplangan.

  
‎
Xirmon

**Xirmon** – „Xirmon“ soʻzi koʻpincha gʻalla, don yoki boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yigʻish va saqlash uchun maxsus ajratilgan joyni anglatadi. Odatda, xirmon yer yuzasida katta, ochiq maydon shaklida boʻladi, bu yerda hosil yigʻib olinadi, tozalanadi va quritiladi. Tarixiy jihatdan, xirmon qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilarining asosiy inshootlaridan biri boʻlgan, u yerda hosilni saqlash va uni xarid qiluvchi yoki tashuvchi kompaniyalarga tayyorlash amalga oshirilgan. Xirmonning oʻlchamlari va ularning oʻlchovlari haqida aniq maʼlumot qishloq xoʻjaligi mintaqasi, hosilning turi va yigʻish hajmiga bogʻliq holda farq qilishi mumkin. Odatda, xirmonning oʻlchamlari yigʻilgan hosilning hajmi va saqlash talablariga bogʻliq boʻlib, katta fermalarda yirik maydonlar, kichik xususiy yer egalari esa kichik xirmonlar tashkil qiladilar. Baʼzi joylarda xirmonning oʻlchami bir necha yuz kvadrat metr boʻlishi mumkin, boshqalarida esa koʻproq. Gʻallachilikda shamol yaxshi esadigan teparoq joylarda, paxtachilikda dala yonida boʻyi 70–80 metr, eni 45– 60 metrli maydon.
## Manbalar
Xiroj

**Xiroj**, xaraj (arabcha,) – Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida, jumladan, Oʻrta Osiyoda davlat tomonidan undirilgan yer soligʻi. Sosoniylar davlatipa Qavad I va uning oʻgʻli Xusrav I Anushirvon oʻtkazgan soliq islohoti natijasida joriy qilingan yer soligʻi (xarag). X. ilk Xalifalik hududida „jizya“ atamasining sinonimi sifatida qoʻllanilib, musulmon boʻlmagan aholi bilan bir qatorda yer, suvga ega boʻlgan musulmonlardan ham undirilgan. Musulmon qonunshunoslari Xiroj misoha (yer maydoni birligidan undirilgan) va X.muqosama (yerning sifati va sugʻorish usuliga qarab hosilning 1/4, 1/3 yoki 1/2 qismi hajmida undirilgan) ga ajratilgan. X. Usmonli turk imperiyasit 18-asr Oxirlariga kelib jizya bilan qoʻshilib ketgan. Misrda esa, 1907-yil daromad soligʻi bilan almashtirilgan.

Xiroj Oʻrta Osiyoda 7-asrda arablar tomonidan joriy qilingan. X. yigʻish uchun har bir viloyatga sarkor, kishloqqa devonbegi va kotib tayinlangan. Xiva xoni Muhammad Rahim I (1775—1825) X.ni pul bilan undirishni joriy qilgan. Bunda xiroj olingan hosil miqsoridan emas, balki yer egasining xoʻjaligi va yer maydoniga qarab olingan. Qoʻqon xonligi Rossiya tomonidan bosib olingandan keyin bu yerda ham X.ni natura oʻrniga pul bilan yigʻish rasm boʻlgan. Xiroj soligi arab xonligi tomonidan kirib kelgan.
Cyril Norman Hinshelwood

**Cyril Norman Hinshelwood** (1897.19.6 — London — 1967.9.10) — ingliz fizik-kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1929) va prezidenti (1955—60). Oksford universitetining Beylyel kollejini tugatgan (1924); shu universitetda professor (1937— 64). Asosiy ilmiy ishlari zanjir reaksiyalar sohasiga oid. Rus olimi Nikolay Semyonov bilan bir vaqtda zanjir reaksiyalar nazariyasi asoslarini yaratdi. Hinshelwood anorganik va organik lgoddalarning, mas, kaliy permanganat, aldegidlar, keton va boshqa moddalarning boʻlinish kinetikasini tadqiq etgan. Bakteriyalarning turli muhitlarda oʻsish muammolari bilan shugʻullangan (1938-yildan). Nobel mukofoti laureati (1956; N.N. Semyonov bilan hamkorlikda).
## Manbalar
Xiromiy

**Xiromiy** (taxallusi; ismi **Mullo Qurbon**; 1796-yil, Kitob viloyati Charmgaron guzari – ?) – shoir. Baʼzi manbalarda „Mirzo Qurbon“, „Muhammad Qurbon“ deb ham tilga olingan.

## Hayoti
Xiromiy 1796-yilda tugʻilgan. Kenagas urugʻidan. Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil koʻrgan. Iqtisodiy tanglik tufayli madrasani tugata olmagan, 25 yoshida Kitobga qaytgan. Xattotlik, tabiblik, charmgarlik qilib roʻzgʻor tebratgan. Xiromiy Nasrullaxonning bosqinchilik siyosatiga qarshi kurashuvchilar safida turgan, Kitob mudofaasida qatnashgan.

## Faoliyati
Xiromiy isteʼdodli va sermahsul shoirlardandir. U oʻtmish allomalar ijodidan oʻrgangan, zamondoshlari Shavqiy, Hoziq, Vola va boshqalar bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Dastlab Saʼdiy, Navoiy, Zebunniso gʻazallariga muxammaslar bogʻlagan, ularning badiiy mahorat sohasidagi anʼanalarini davom ettirgan.

Adabiy merosining umumiy hajmi 30 ming misra atrofida. Asarlari qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida („Chor darvesh“, inv.№ 359, 9251, 1675, 7713, 4819, 7847, 217 (II); „Toʻtinoma“, inv. № 1795; „Raʼno va Zebo“, inv. № 217; „Yusuf va Zulayho“, inv. № 1799) va SamDUning asosiy kutubxonasida saqlanadi.

### Ijodiy faoliyati
Xiromiy XIX asr hayotidagi yaramas illatlarni, adolatsiz hukmdorlar, noqobil hokimlar, zamin, zamon, kishilar toʻgʻrisidagi qarashlari ifodalangan „Chor darvesh“ (1834), „Mahfil oro“ (1844—56), „Toʻtinoma“ (1854), „Raʼno va Zebo“ (1856), „Yusuf va Zulayho“ (1862) dostonlarini yozgan.

#### „Chor darvesh“ asari
„Chor darvesh“ asari qoliplash usulida yozilgan, qoliplovchi xikoya Ozodbaxt hikoyasidir. Ozodbaxt oʻz farzandsizligidan soʻz boshlab, darveshlar sarguzashtini tinglaydi. Doston Ozodbaxtning Baxtiyor ismli farzand koʻrib, parilarning ulugʻ shoiri Malik Shohboz yordamida murodmaqsadlariga yetishi bilan tugaydi.

#### „Toʻrinoma“ asari
Xiromiyning hajman eng yirik asari „Toʻtinoma“ 12 ming misradan iborat. Asarning bosh goyasi – vafo va sadoqat. Toʻtining barcha hikoya va qissalari shu gʻoyani asoslash, isbotlashga qaratilgan. „Raʼno va Zebo“ dostoni ham qoliplash usulida boʻlib, qoliplovchi hikoya Raʼno va Zebo sarguzashtlaridir. Pok muhabbatni ulugʻlash dostonning asosini tashkil etadi. Unda inson huquqi, ijtimoiy tenglik, adolat, olijanoblik kabi gʻoyalar yoritilgan.

## Asarlari
* Chor darvesh, T., 1960;
* Raʼno va Zebo, T., 1962.

## Manbalar


## Adabiyotlar

* Qorayev T., Xiromiy Mulla Qurbon, T., 1975;
* Oʻzbek adabiyoti tarixi [5j.li], 4j., T., 1978.

## Havolalar
Xirurgiya markazi

**Xirurgiya markazi**, Vohidov Vosit Vohidovich nomidagi ixtisoslashtirilgan jarrohlik ilmiy markazi — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqot va davolash muassasasi. 1975-yil Butunittifoq klinik va eksperimental xirurgiya ilmiy tadqiqot institutining Toshkent filiali sifatida tashkil etilgan. 1991-yildan hozirgi nomi bilan faoliyat koʻrsatadi. Markaz ilmiy va amaliy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari koʻkrak qafasi va qorin boʻshligʻi aʼzolarida boshqa oʻxshashligi boʻlmagan, oʻziga xos jarrohlik amaliyotlarini oʻtkazadi, bularga, birinchi navbatda, hayot uchun muhim aʼzolar, yurak nuqsonlari, yirik qon tomirlar, oʻpka, jigar va meʼda osti bezi rekonstruktivtiklash jarrohligi va boshqa kiradi. Xirurgiya markazining vazifasi Oʻzbekistonda jarrohlik muammosi bilan boglik masalalarga rahbarlik qilish va boshqarish, respublikada xirurgiya xizmatini tashkil etish; yuqori malakali ixtisoslashgan ilmiy va amaliy xirurg mutaxassislar tayyorlash va boshqalardan iborat. Markazda 12 klinik boʻlim: jigaroʻt yoʻllari va portal gipertenziya jarroxdigi, lazer va meʼdaichak jarrohligi, yurakqon tomir jarroxdigi, koʻkrak qafasi jarroxdigi, rekonstruktivplastik jarrohlik, rentgenendovaskulyar jarrohlik va intervension radiologiya, shuningdek, patomorfologiya va lazer terapiyasi, anesteziologiya va reanimatologiya, mikrobiologiya va klinik biokimyo, eksperimental jarroxlik kabi fundamental va amaliy boʻlimlar, 370 oʻrinli klinik kasalxona va poliklinika ishlab turibdi. Xirurgiya markazi da 90 dan ziyod ilmiy xodim, jumladan, 22 fan doktori va professor, 50 fan nomzodi xizmat qiladi (2004). Markazda drlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoyasi boʻyicha maxsus ilmiy kengash faoliyat koʻrsatadi. Markaz olimlari koʻpgina yirik ilmiy anjumanlarda qatnashib keladi. Xirurgiya markazi ilmiy toʻplam, monografiya, darslik va turli qoʻllanmalar chop etadi, ixtirolar qiladi. Markaz bazasida Toshkent birinchi tibbiyot institutining gospital xirurgiya, magistratura hamda Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti 1-son xirurgiya kafedrasi bor.

## Manbalar
Xitin

**Xitin** (yunoncha, chiton — kiyim, teri, qobiq) — polisaxaridlar guruhiga mansub tabiiy birikma; boʻgʻimoyoqlilar va bir qator umurtqasiz hayvonlar tashqi skeletining asosiy komponenti; zamburugʻlar, bakteriyalar va ayrim suvoʻtlarning hujayra devori tarkibida boʻladi. Tayanch vazifasini bajaradi. Xitin Natsetilglyukozamin qoldigʻidan iborat. Suv, suyultirilgan kislota, ishqor, spirt va boshqa organik erituvchilarda erimaydi; konsentrlangan kislotalarda eriydi. Xitinning tuzilishi, fizikkimyoviy xossasi va biologik ahamiyati oʻsimlik sellyulozasiga oʻxshash.
Xitoy (maʼnolari)

**Xitoy**:

* Xitoy (Xitoy Xalq Respublikasi) — Osiyo qitʼasidagi davlat.
* Xitoy (urugʻ), qtoy, kidan — turkiy urugʻlardan biri.
*Xitoypoyon mahallasi - Jomboy tumanidagi mahalla 

Mil.avv.246-yilda Xitoyni Sin Shixuandi boshqargan
Xitoy (urugʻ)

**Xitoy (Qtoy, Kidan)** — turkiy urugʻlardan biri. 
Ularning ajdodlari qadimgi kidanlar boʻlgan. XI asrga kelib ularning Shimoliy Xitoydagi davlati tugatilgach, bir qismi Markaziy Osiyoga koʻchib oʻtgan. Manbalarda ularni qoraxitoy deb atashgan. XVI asrda xitoylarning bir qismi Shayboniyxon qoʻshinlari tarkibiga kirgan. XVII asrda xitoylarning katta guruhi qipchoqlar bilan birga xitoy-qipchoqlar qabilaviy ittifoqini tuzganlar va Zarafshon vohasining oʻrta qismiga koʻchib oʻtganlar. Hozirda ham Zarafshon vohasida Xitoypoyon mahallasi kabi shu urug'ga mansub qishloqlar mavjud. Bu qabilaviy ittifoq XIX asrning oʻrtalarigacha davlatning siyosiy hayotida muhim oʻrin tutib kelgan. Xitoylar 3 katta uruqqa boʻlingan: qanjigʻali xitoy, qoʻshtamgʻali xitoy va oʻtarchi. 1870-yillarda Samarqand viloyatida yashovchi xitoylar 45 ming kishini tashkil qilgan. Xitoylar Buxoro, Xorazm viloyatlarida ham yashaganlar. Xitoylar qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird va boshqa turkiy xalqlar tarkibiga kirgan.

## Adabiyot
* Shaniyazov K., K etnicheskoy istorii uzbekskogo naroda, T., 1977.
* Shoniyozov Karim, Oʻzbek xalqining shakllanishi jarayoni, T., 2001.
Xitoy atirguli

**Xitoy atirguli** (Hibiscus rosa sinensis) — gulxayridoshlarga mansub xonaki gul. Vatani — Janubiy Xitoy va Hindiston. Boʻyi 3 m gacha yetadi. Manzarali oʻsimlik sifatida xonadonlarda oʻstiriladi. Oʻsib turgan novdasidan olingan koʻk qalamchalardan koʻpayti riladi.
Xitoy fanlar akademiyasi

**Xitoy fanlar akademiyasi**, XXR Fanlar akademiyasi — Xitoyning oliy ilmiy muassasasi. Fanning barcha sohalari boʻyicha tadqiqotlarni muvofiqlashtiradi, koʻp ilmiy tadqiqot muassasalariga rahbarlik qiladi. Nankindagi Markaziy ilmiy tadqiqot akademiyasi va Pekin ilmiy tadqiqot akademiyasi negizida 1949-yil noyabrda Pekin shahrida tashkil etilgan. Akademiya tarkibida fizikamat va kimyo fanlari, biologiya fanlari, geologiya va geografiya fanlari, texnika fanlari, falsafa va ijtimoiy fanlar boʻlimlari, 80 ga yaqin ilmiy tadqiqot muassasasi mavjud.
Xitoy-koreya platformasi

**Xitoy-Koreya platformasi**, Sina qalqoni — qadimgi platforma; Xuanxe daryo havzasining quyi qismi va Koreya yarim orol, shuningdek, Sariq dengiz tubining koʻp qismida joylashgan. Platforma gʻarbda Ichki Mongoliya boʻylab davom etib, torayib boradi. Sharqiy qismi Koreya va Sharqiy Xitoyni qamrab olgan, burmalangan kristalli zamini tokembriy (proterozoy va arxey) yoshida. Koreya, Lyaodun ya. o.lari va Shansida koʻtarilmalar shaklida yer yuzasiga chiqib qolgan poydevor metamorfik jinslar (gneys, migmatit, kristalli slanets, amfibolitlar) va granitlardan tuzilgan. Anshan seriyasida (kuyi proterozoy) temirli kvarsitlarning yirik konlari mavjud. Platforma poydevori ustida choʻkindi qoplam jinslari boʻlib, choʻkindi majmuasining quyi qismi sina sistemasi yotqiziqlaridan iborat. Toshkoʻmir, perm va yura davrlari yotqiziklarida toshkoʻmir konlari, paleogen va neogen yotqiziqlarida yonuvchi slanetslar va kumir (Fushun), perm yotqiziklarida esa boksitlar (Shandun provinsiyasi) mavjud. Boxayvan qoʻltigʻi sohilidagi Shim.Xitoy sineklizasining boʻr va kaynozoy yotqiziklarida neft konlari joylashgan. Ordos sineklizasida ham neft va gaz konlari mavjud. Koreya yarim oroldagi oltin, volfram, polimetall konlari va Lyaodun yarim oroldagi surma va mis konlari paydo boʻlishi mezozoy magmatizmi bilan bogʻliq.
Xitoylar

**Xitoylar** (oʻzlarini xanszu, xanʼ deb ataydilar, asosan tayvan, tay xalqi tasirida asimilyasiya boʻlgan turk(tatar)halqlari) – xalq. XXRning asosiy aholisi. Shuningdek, Xitoyliklar Tailand, Malayziya, Indoneziya, Singapur, Vyetnam, Birma, Filippin va Kambodjada yashaydi. Dunyoda son jihatdan eng koʻp xalq hisoblanadi. Umumiy soni taxminan 1,325 mlrd. kishi (2003 y.). Xitoy tilida soʻzlashadilar. Xitoyning asosiy qismi mongoloid irqining Tinch okean tarmogʻiga, Xitoyning kichik guruhlari esa Sharqiy Osiyo va Janubiy Osiyo variantiga mansub. Yozuvi iyogriflardan iborat. Dindorlari – asosan, budda diniga, budizim, konfutsiylikka eʼtiqod qiladi, musulmonlar, xristianlar ham bor. Qadim zamonda Xitoy. sya, xuasya deb nomlangan. Sya etnonimining xanga aylanishi Xitoyni ikki marta birlashtirgan xan sulolasi nomi bilan bogʻliq. Xan etnonimi odatga kirgandan soʻng ushbu xalq tili xanyuy, yozuvi xanszi deb ataldi. Xitoylar 4000 yillik yozma tarixga ega boʻlib, ular ilk bor Xuanxe (Qoramuron) daryosi quyi oqimi boʻylarida yashashgan. Xitoy ajdodlari qatoriga mil. av. 2ming yillikda turli xil madaniyatlar (Yanshao, Lunshan va boshqalar)ni yaratgan, Xuanxe va Yanszi daryolari havzasida dehqrnchilik bilan shugʻullangan qabilalar kirgan. Mil. av. 2ming yillikda hozirgi Xenan, Shensi, Shansi viloyatlari xududida ibtidoiy jamoa munosabatlarining asosiy belgilari saqlanib qolgan In davlati paydo boʻldi. Inliklarning gʻarb tomonida ularga kardosh boʻlgan chjou qabilalari yashab, ular mil. av. 11-asrda In davlatini istilo qilishgan. Mil. av. 11—3-asrlarda hozirgi Xitoy hududida in va chjou xalqlarining avlodlari bilan aralashib ketgan turli xalqlar (man, jun, di, i) yashagan. Shuningdek, mil. av. 1-ming yillik oʻrtalaridan xitoy manbalarida Yanszi daryosidan janubida yashagan koʻp sonli yue qabilasi ham tilga olingan. Bu qabilalarning koʻpchiligi, asosan, tay xalqlarining, shuningdek, indonezlar, vyetnamlar va monkxmer xalklarining ajdodlari hisoblangan. X.ning oʻziga xos mentaliteti, anʼanasi, urfodatlari, axloq normalari, milliy goyasi va madaniyati mavjud. Asosan, qishloq xoʻjaligi (sholi, paxta yetishtirish), pillachilik, bogʻdorchilik, choy yetishtirish bilan shugʻullanadilar. Xitoy chinnisi dunyoda juda mashhur.

## Manbalar
Xishrov kishmishi

**Xishrov kishmishi**, Xishravi — oʻrtapishar xoʻraki va mayizbop uzum navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Samarqand filialida Nimrang va Qora kishmish navlarini chatishtirib chiqarilgan (G. V. Ogiyenko, K. V. Smirnov va A. F. Gerasimova). Sharkiy ekologikgeografik navlar guruhiga mansub. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi yirik, dumaloq, 5 boʻlmali, oʻrtacha kertikli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha kattalikda (250 g). Shakli konussimon, shingillari oʻrtacha zich yoki zich. Gʻujumi yirik, ovalsimon, rangi oqishqahrabo. Poʻsti qalin, etdor, sershira, xushxoʻr. Tarkibida qand miqdori 26—27%, nordonligi 3,5—4,5%. Novdalari yaxshi pishadi. Hosili faol harorat yigʻindisi 3000-3275° da 140-145 kunda toʻliq yetiladi. Hosildorligi 140145 s/ga. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi. Uzoq joylarga yuborishga chidamli. 1982-yildan Buxoro va Navoiy viloyatlarida ekish uchun davlat reyestriga kiritilgan.
Xlamidoz

**Xlamidoz** - OOZ, rikketsioz, keratokonʼyunktivit — hayvonlarning oʻtkir yuqumli kasalligi. Koʻp hollarda X. katta iqtisodiy zarar keltiradi, kasallik hayvonning koʻr boʻlishi bilan tugashi mumkin. Kasallikni reketsiyalar qoʻzgʻatadi. Xlamidoz bilan barcha qishloq xoʻjaligi hayvonlari, koʻproq qoramollar zararlanadi. Kasallik yilning barcha fasllarida uchrashi mumkin, biroq issiq paytida koʻproq va ogʻirroq kechadi. X.ning yashirin davri 2— 12 kun. Koʻproq bir koʻz, kamroq ikkala koʻz ham zararlanadi. Tana harorati koʻtariladi, holati yomonlashadi, koʻzidan koʻp miqdorda shilliqyiringli suyuqlik oqadi. Soʻngra abssess oʻzoʻzidan yoriladi, uning oʻrnida yara hosil boʻladi. Hayvonning ahvoli yaxshilanib, astasekin sogʻayadi. Kasallikning epizootologiyasi, klinik belgilari hamda konʼyunktiva surtmasini mikroskopda tekshirish orqali tashxis qoʻyiladi.

## Davolash
Kasal mollar salqin xonalarda saqlanib, antibiotiklar qoʻshilgan turli malham dorilar (mazlar yoki linementlar) qoʻllanadi. Ogʻir hollarda novokainli blokada qilish yaxshi samara beradi.

Oldini olish: hayvonlarni statsionar nosogʻlom xoʻjaliklardan chiqarmaslik tavsiya etiladi. Mollar kish faslida bir oyda bir marta, yoz oylarida esa har kuni koʻzdan kechiriladi. Sogʻlom mollarning koʻziga profilaktika maqsadida antibiotiklardan tayyorlangan mazlar yoki emulsiyalar suriladi, pashshalarga qarshi kurashiladi.
Xlodvig I

**Xlodvig I** (Chlodvig) (465 yoki 466-511) — sali franklari qiroli (481-yildan), keyinchalik Frank davlati qiroli. Merovinglar sulolasidan. 486 yil Gallshting kichik bir kismini boshqargan. Rimning sobiq noibi Siagriy qoʻshinlari ustidan gʻolib kelib, oʻz yerini Luaragacha kengaytirib olgan va Frank davlatini barpo etgan. Alemannlar yerining katta kismini egallagan (496-yil). X.I. Galliyadan vestgotlarnch quvib chiqargan va Reyn daryosining oʻrta oqimi boʻyidagi franklarni oʻziga boʻysundirgan. 496 yil xristianlikni qabul qilgan. Parijni oʻzining qarorgohiga aylantirgan. X.I qirollik hokimiyatini mustahkamlab, uni merosiy hokimiyatga aylantirgan. Uning davrida Sali haqiqati (franklarning huquqiy normalari toʻplami) yaratilgan.
Xlor oksidlari

**Xlor oksidlari** — xlorning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari: Cl2O, Cl2O2, Cl2O6, Cl2O7, Cl2O8.

Xlor (I) oksid, Cl2O — sargʻishjigarrang qoʻlansa hidli (xlor hidi keladi) gaz; suyuqlanish temperaturasi — 121°, qaynash temperaturasi 2°. Kuchli oksidlovchi. Kaltsiy gipoxlorit olishda ishlatiladi.

Xlor (1U)oksid, Cl2O2 — qovoq rang oʻtkir hidli gaz; suyuqlanish temperaturasi 59,5°, qaynash temperaturasi 11°, kuchli oksidlovchi, portlaydi. Matolar, sellyuloza va yuqori navli qogʻozlarni oqartirish ishlarida foydalaniladi.

Xlor (hCh)oksid, Cl2O6 — havoda tutaydigan toʻq qizil suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi 3,5°, qaynash temperaturasi 203°; oson oksidlanuvchan moddalarga tegsa portlaydi.

Xlor (UP)oksid (perxlorat angidrid), Cl2O7 — rangsiz suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi —93°, qaynash temperaturasi 83°.

Cl2O8 — xlorid kislota va uning tuzlarini elektrolizlashda hosil boʻladigan oraliq mahsulot. Erkin holda ajratib olinmagan.