Suzuki

**Suzuki Motor korporatsiyasi** (yapon:スズキ*mānznznwy*, Xepbern: *Suzuki Kabushiki-Gaisha*)  — Bosh qarorgohi Minami-ku, Hamamatsu, Yaponiyada joylashgan yapon transmilliy korporatsiyasi. ** Suzuki** avtomobillar, mototsikllar, yer usti transport vositalari (ATVlar), tashqi dengiz dvigatellari, nogironlar aravachalari va boshqa turli xil kichik ichki yonuv dvigatellarini ishlab chiqaradi. 2016-yilda Suzuki butun dunyo boʻylab ishlab chiqarish boʻyicha oʻn birinchi yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisi edi.  Suzuki 45 000 dan ortiq xodimga ega va 23 mamlakatda 35 ishlab chiqarish ob'ekti va 192 mamlakatda 133 distribyutorga ega. Dunyo boʻylab avtomobil sotish hajmi boʻyicha dunyoda oʻninchi, ichki savdo hajmi esa mamlakatda uchinchi oʻrinda turadi. 

Suzuki mahalliy mototsikllarni sotish hajmi boʻyicha Yaponiyada uchinchi oʻrinda turadi.

## Tarix
1909-yilda Michio Suzuki (1887—1982) Yaponiyaning Hamamatsu dengiz sohilidagi kichik qishlogʻida Suzuki Loom Works kompaniyasiga asos soldi. Suzuki Yaponiyaning gigant ipak sanoati uchun toʻquv dastgohlarini qurishi bilan jadal rivojlangan edi. 1929-yilda Michio Suzuki chet elga eksport qilingan yangi turdagi toʻquv mashinasini ixtiro qildi. Kompaniyaning dastlabki 30 yili ushbu mashinalarni ishlab chiqarishga qaratilgan. 

Suzuki oʻz dastgohlarining muvaffaqiyatiga qaramay, uning kompaniyasi diversifikatsiyadan foyda olishiga ishondi va u boshqa mahsulotlarni koʻrib chiqa boshladi. Isteʼmolchi talabidan kelib chiqib, u kichik avtomobillar ishlab chiqarishga qaror qildi. Loyiha 1937-yilda boshlangan va ikki yil ichida Suzuki bir nechta ixcham prototipli avtomobillarni ishlab chiqargan. Ushbu birinchi Suzuki avtomashinalari oʻsha paytda innovatsion, suyuqlik bilan sovutilgan, toʻrt taktli, toʻrt silindrli dvigatel bilan jihozlangan. U quyma alyuminiy karter va vites qutisiga ega boʻlib,13 ot kuchi mavjud edi.

Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan hukumat fuqarolik yengil avtomobillarini “asosiy boʻlmagan tovar” deb e’lon qilganida, Suzukining yangi avtomobillarini ishlab chiqarish rejalari toʻxtatildi. Urush tugagach, Suzuki toʻquv dastgohlarini ishlab chiqarishga qaytdi. AQSH hukumati paxtani Yaponiyaga joʻnatishni maʼqullaganidan soʻng, toʻquv dastgohlari ishlab chiqarish ragʻbatlantirildi. Mahalliy toʻqimachilik ishlab chiqaruvchilardan buyurtmalar koʻpayib keta boshlagach, Suzukining taqdiri yorqinroq boʻldi. Lekin quvonchi uzoqqa choʻzilmadi 1951-yil paxta bozori quladi va kompaniya oʻgʻir kunlarni boshidan kechirdi.

Ushbu ulkan muammoga duch kelgan Suzuki avtotransport ishlab chiqarishga qaytdi. Urushdan keyin yaponlar hamyonbop, ishonchli shaxsiy transportga katta ehtiyoj sezdilar. Bir qator firmalar odatdagi velosipedga biriktirilishi mumkin boʻlgan „klip-on“ gaz bilan ishlaydigan dvigatellarni taklif qila boshladilar. Suzukining birinchi ikki gʻildirakli mashinasi „Power Free“ deb nomlangan motor bilan jihozlangan velosiped edi. 1952-yilda ishlab chiqarilgan Power Free 36 kubometrli, bir ot kuchiga ega, ikki zarbali dvigatelga ega edi. Yangi ikki tishli tishli uzatmalar tizimi haydovchiga vosita yordamisiz pedal aylanishi yoki shunchaki pedallarni uzib qoʻyish va faqat dvigatel quvvatida ishlash imkonini beradi. Yangi demokratik hukumatning patent idorasi Suzukiga mototsikl muhandisligi boʻyicha tadqiqotlarni davom ettirish uchun moliyaviy subsidiya berdi.

1954-yilga keltib, Suzuki oyiga 6000 ta mototsikl ishlab chiqardi va uning kompaniyasi oʻz nomini rasman Suzuki Motor Co, Ltd ga oʻzgartirdi. Birinchi mototsikllarining muvaffaqiyatidan soʻng, Suzuki yanada muvaffaqiyatli avtomobilni yaratdi: 1955-yilda Suzuki Suzulight deb nomlangan mashinani namoyish qildi. Suzulight toʻrt gʻildirakli mustaqil osma va tirgak hamda pinion boshqaruvi bilan sotildi.

Volkswagen 2009—2015-yillar oraligʻida Suzukining 19,9% nazoratsiz aktsiyalariga ega edi. Bunday vaziyat davom etmadi, chunki Suzuki Volkswagenni vaʼda qilingan texnologiyani baham koʻrmaslikda aybladi. Volkswagen esa Suzuki Fiatdan dizel dvigatellarini sotib olish boʻyicha kelishuvga qarshi chiqdi.  Xalqaro arbitraj sudi Volkswagen kompaniyasiga ulushni Suzukiga qaytarib sotishni buyurdi.  Suzuki 2015-yil sentabrida aktsiyalarni qaytarib sotib olish uchun 3,8 milliard dollar toʻlagan. 

### Yetakchilik
Kompaniyaga Michio Suzuki tomonidan asos solingan. Uning 2021-yilgacha raisi Osamu Suzuki  kompaniyani boshqaradigan ketma-ket toʻrtinchi voris edi, Suzuki Motor korporatsiyasining 91 yoshli raisi Osamu Suzuki 2021-yil iyun oyida nafaqaga chiqdi va Kompaniya oʻgʻli Toshixiroga qoldi.

## Shoʻba korxonalar

### Maruti Suzuki India Limited

Maruti Suzuki India Limited, Gurgaon, Haryana shahrida joylashgan boʻlib, Yaponiya avtomobil ishlab chiqaruvchi Suzuki Motor Corporation shoʻba korxonasi boʻlib, Hindiston avtomobil ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi. Maruti Suzuki 2011-yil 1-apreldan 2012-yil 30-martgacha 1.133.695 dona mashina ishlab chiqargan.  Suzuki Motor Corporation Maruti Suzukining 54,2% ga, qolgan qismi esa Hindistonning turli davlat va moliyaviy institutlariga tegishli. Kompaniya 1981-yilda tashkil etilgan va Bombay fond birjasida va Hindiston milliy fond birjasida roʻyxatga olingan. 

Maruti Suzuki Hindiston hukumati boshchiligidagi Maruti Udyog Limited kompaniyasi sifatida yaratilgan va Suzuki kichik hamkor sifatida oʻrta sinf hindlari uchun arzonroq avtomobillar ishlab chiqaradi. Yillar davomida mahsulot assortimenti kengayib bordi va mijozlarning rivojlanishi bilan egalik huquqi oʻzgardi.

Maruti 800 kompaniya tomonidan 1983-yilda, keyin 1984-yilda Maruti Omni mini furgoni ishlab chiqarilgan birinchi model edi. 1985-yilda ishlab chiqarilgan Maruti Gypsy Hindiston armiyasi va Hindiston politsiya xizmati uning asosiy mijozlariga aylanishi bilan keng qoʻllanila boshlandi. Qisqa muddatli Maruti 1000 1994-yilda Maruti Esteem bilan almashtirildi.

1993-yilda ishlab chiqarilgan Maruti Zen kompaniyaning ikkinchi ixcham avtomobil modeli edi. Kompaniya 1999-yilda Maruti Wagon-R va undan keyin Maruti Baleno ixcham avtomobilini ishlab chiqarishni davom ettirdi. Keyinchalik u Suzuki SX4 bilan almashtirildi. Soʻng SX4 Ciaz bilan almashtirildi.

2000-yilda Maruti Alto ishga tushirildi. Maruti modellariga: 2003-yilda chiqarilgan Maruti Suzuki Grand Vitara, 2004-yilda chiqarilgan Maruti Versa, 2005-yilda chiqarilgan Maruti Suzuki Swift, 2007-yilda chiqarilgan Maruti Zen Estilo va Maruti Suzuki SX4 kiradi.

2011-yil 14-fevralda Maruti Alto ishlab chiqarish hajmi bir millionga yetganini eʼlon qildi. Alto 2000-yil sentabrida sotuvga chiqarilganidan beri yetti yil-u besh oy ichida million donaga yetdi. Millionning oxirgi yarmiga 25 oy ichida erishildi. Alto Maruti Suzuki tomonidan *Maruti 800* va *Omni*dan keyin million donadan oʻtgan uchinchi avtomobil boʻldi.

2012-yil yanvar oyida Nyu-Dehli avtokoʻrgazmasida Maruti Maruti Suzuki XA Alpha deb nomlangan yangi avtomobilni  2013-yilning oʻrtalarida ishlab chiqarishni boshlash uchun taqdim etdi. Maruti Suzuki 2016-yilgi Hindiston avtokoʻrgazmasida Vitara Brezzani taqdim etdi. 

Maruti Exports Limited Marutining eksport qiluvchi shoʻba korxonasi boʻlib, Hindistonning ichki bozorida ishlamaydi, faqat Maruti Suzuki va xalqaro Suzuki Motor Corporation hamda ularning boshqa filiallari uchun eksportchi sifatida ish yuritadi. Vengriyaga 480 ta avtomobildan iborat birinchi tijoriy partiyasini yuborildi.

### American Suzuki Motor Corp
Amerikaning Suzuki shtab-kvartirasi Kaliforniyaning Brea shahrida joylashgan. Kompaniya 2012-yilning noyabr oyida AQShda avtomobillar sotishni toʻxtatishini eʼlon qilgan edi. 

General Motors bilan kelishuv orqali Suzuki 1985-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlarida oʻzining Suzuki Cultus versiyasini Chevrolet Sprint sifatida sotishni boshladi. Bu model dastlab 3 eshikli xetchbek sifatida sotilgan va Chevroletning eng kichik modeli boʻlar edi.

Samuray ham 1985-yilda 1986-model yili uchun taqdim etilgan va yangi yaratilgan Amerika Suzuki korporatsiyasi tomonidan Qoʻshma Shtatlarga taqdim etilgan birinchi avtomobil boʻldi. Hech bir yapon kompaniyasi Amerika Qoʻshma Shtatlarida birinchi yilida Suzuki kabi koʻproq avtomobil sotmagan. Samuray kabriolet yoki hardtop sifatida mavjud edi va kompaniya shiori „*Never a Dull Moment“* edi. Samuraylar sotuvi Consumer Reports 1988-yilda oʻtkazilgan sinovda samuraylarni agʻdarilib ketishga moyilligi haqida daʼvo qilgunga qadar muvaffaqiyatli boʻldi. Bu 1996-yilda koʻp eʼlon qilingan sud jarayoniga olib keldi, 2004-yilgacha ham hal qilinmadi.

1989-yilda amerikalik Suzuki ikkinchi avlod Suzuki Cultus boʻlgan Swiftni taqdim etdi. Swift GTi va GLX xetchbeklari sifatida 1990-yilda 4 eshikli sedan bilan sotuvga chiqarildi. Sidekick deb nomlangan yangi kichik SUV ham 1989-yilda taqdim etilgan. 1991-yilda birinchi 4 eshikli Suzuki Sidekick taqdim etildi. Swift va Sidekick GMning Geo Metro va Geo Trackerni amakivachchalari boʻlib, asosan Suzuki va GMning CAMI qoʻshma korxonasi tomonidan Ingersoll, Ontario, Kanadada ishlab chiqarilgan. Swift GT/GTi va 4 eshikli modellar Yaponiyadan olib kelingan. Isteʼmolchi hisobotlarining salbiy baholariSuzuki Samurai Amerika Suzukida vaqtinchalik muvaffaqiyatsizlikka olib keldi, chunki keyingi yillarda yillik sotuvlar 20 000 donadan pastga tushib ketti.

1995-yilda amerikalik Suzuki Esteemni taqdim etdi va Swiftni qayta ishlab chiqdi. Swift GT chiqarildi va Swiftning ushbu versiyasi faqat CAMIda qurilgan Shimoliy Amerikaga xos edi. Ushbu modellar Shimoliy Amerikada ikkita old havo yostigʻi bilan sotiladigan birinchi Suzuki avtomobillari edi. Esteemning stansiya vagonli versiyasi 1996-yilda taqdim etilgan. Dunyo boʻylab Suzuki ishlab chiqarishi 975 000 dan ortiq avtomobilga yetdi.

Shuningdek, 1996-yilda Amerika Suzuki 2 eshikli SUV X-90 va ikkilamchi xavfsizlik yostiqchalari, 95 ot kuchi, 1,6 litrli dvigatel, 15 dyuymli gʻildiraklar bilan qayta koʻrib chiqilgan Sidekick Sport modelini chiqardi. Sidekick 1999-yilda Vitara va Grand Vitara bilan almashtirildi. Grand Vitara Suzuki kompaniyasining V6 silindrli dvigateli va mavjud 4 gʻildirakli ABS tormozlari bilan birinchi modeli boʻladi.

XL-7 1998-yilda Grand Vitaraning kengaytirilgan versiyasi sifatida taqdim etilgan. XL-7 kattaroq 2,7 litrli V6 silindrli dvigatel va 3 qatorli oʻrindiqlarga ega edi. Bu Suzukining bugungi kundagi eng katta avtomobili hisoblanadi.

Swift 2001-yilda modellar qatoridan chiqarildi va Esteem 2002-yilda yangi Aerio bilan almashtirildi, u variant sifatida 4 eshikli sedan va 5 eshikli krossover sifatida taklif qilindi.

2004-yilda General Motors va Suzuki birgalikda bankrot boʻlgan Daewoo Motorsni sotib oldi va korxona nomini GMDAT deb oʻzgartirdi. Amerikalik Suzuki ixcham Daewoo Lacettini Forenza va oʻrta oʻlchamli Daewoo Magnusni Verona sifatida oʻzgartirdi. Forenza 2005-yilda stansiya vagoni va xetchbek kuzov uslubiga ega boʻldi, xetchbek Reno nomi ostida sotildi.

2006-yil Amerika Suzuki Amerika Qoʻshma Shtatlarida 100 000 dan ortiq avtomobil sotgan yil boʻldi. Suzuki 2006-yilda *Grand Vitara*ni qayta loyihalashtirdi, shuningdek, 2007-yilda butunlay yangi Suzuki SX4 va Suzuki XL7-ni taqdim etdi. Suzuki SX4 Fiat va XL7 bilan qoʻshma korxona sifatida ishlab chiqariladi. Ingersoll shahridagi CAMI Automotive Inc.da GM bilan qoʻshma korxona sifatida ishlab chiqarilgan. Suzuki past talab tufayli 2009-yilning oʻrtalarida XL7 ishlab chiqarishni nomaʼlum vaqtgacha tanaffusga qoʻydi va keyinchalik oʻsha yilning oxirida CAMIdagi ulushini GMga sotdi.

AQShdagi qiyin ichki avtomobil bozoriga qaramay, Suzuki 2008-yilda oʻzining 2007-yildagi sotuv raqamlari bilan hamnafas boʻldi. Biroq 2009-yilda Suzuki sotuvi 2008-yilda 17 foizga kamayganidan keyin  Suzuki 2010-yildagi hech qanday modelni import qilmadi. Shu yili koʻcha mototsikllari AQShga sotildi, dilerlar esa 2009-yildagi sotilmagan aktsiyalarga tayandilar.  AQShda yangi koʻcha mototsikl modellari 2011-yilda qayta tiklandi. 

2012-yil noyabr oyida Suzuki oʻzining AQShdagi boʻlimi bankrot deb eʼlon qilinishini va Qoʻshma Shtatlarda avtomobil sotishni toʻxtatishini eʼlon qildi. U AQShda mototsikllar, ATVlar va dengiz mahsulotlarini sotishni davom ettirishni rejalashtirmoqda.  2012-yilning oʻn oyida Suzuki AQShda atigi 21 188 ta avtomobil sotgan. Kuchli iyena va Suzuki oʻzining cheklangan modellar taklifi kombinatsiyasi pasayishda ayblangan. 

### Pokiston Suzuki Motor Company Limited
Yaponiyaning Suzuki Motor Corporation (SMC) va Pakistan Automobile Corporation (PACO) oʻrtasidagi qoʻshma korxona shartnomasi shartlariga koʻra, Pak Suzuki Motor Company Limited (PSMCL) 1983-yil avgust oyida ochiq mas'uliyatli jamiyat sifatida tashkil etilgan. 

Yangi kompaniya aktivlarni, shu jumladan Awami Autos Limited ishlab chiqarish quvvatlarini oʻz zimmasiga oldi. PSMCL tijorat faoliyatini 1984-yil yanvar oyida boshlagan, asosiy maqsadi yengil avtomobillar, pikaplar, furgonlar va 4x4 transport vositalari ishlab chiqarish.

Bin Qosimdagi kompaniyaning yashil maydon avtomobil zavodiga poydevor qoʻyish marosimi 1989-yil boshida Pokistonning oʻsha paytdagi Bosh vaziri tomonidan oʻtkazildi.

1990-yil boshida zavodning birinchi bosqichi tugallangandan soʻng, Suzuki dvigatellarini yigʻish boshlandi. Yangi zavod 1992-yilda qurib bitkazildi va Suzuki ishlab chiqarishi yangi zavodga oʻtkazildi va uning assortimentiga uch qutili 1300 kubometrli Margalla avtomobili ham qoʻshildi.

1992-yil sentabr oyida kompaniya xususiylashtirildi va toʻgʻridan-toʻgʻri Yaponiya boshqaruviga oʻtkazildi. Xususiylashtirish vaqtida SMC oʻz kapitalini 25% dan 40% gacha oshirdi. Keyinchalik, SMC oʻz kapitalini 2001-yil 31-dekabrga kelib 73,09% gacha oshirdi.

Bin Qosim zavodi 1994-yil iyul oyida ishlab chiqarish quvvatini yiliga 50 000 ta avtomobilgacha kengaytirdi va 2003-yil dekabriga kelib bu zavodda 300 000 ta avtomobil ishlab chiqarildi.

### Suzuki Indomobil Motor

*Suzuki Motor Corporation va* Indomobil Group oʻrtasidagi qoʻshma korxonadir. Kompaniya Indoneziyaning Jakarta shahrida joylashgan va mahalliy bozor uchun Suzuki avtomobillarini ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Alohida kompaniya, *PT Suzuki Indomobil Sales (SIS)*, ilgari *PT Indomobil Niaga International*  Suzuki avtomobillari va mototsikllarini sotish bilan shugʻullangan.

Suzuki Indoneziya bozorida oʻzining birinchi faoliyatini 197-yilda oʻzining PT import firmasi bilan amalga oshirdi. Indohero Steel & Engineering Company Olti yil oʻtgach, ular Indomobil guruhining eng qadimgi qismi boʻlgan Jakartada ishlab chiqarish zavodini qurishdi.

Ularning birinchi mahsuloti 1978-yilda taqdim etilganST20 Carry edi.U Angkot sifatida keng qoʻllangan. 

2011-yilda kompaniya Indoneziyada arzon narxlardagi Green Car (LCGC) ishlab chiqarish uchun 800 million dollar sarmoya kiritdi. 2013-yilda Suzuki Cikarangda umumiy sarmoyasi 1 milliard dollar boʻlgan yana bir zavod ochdi.  Zavod ichki va eksport bozorlari uchun *Ertiga MPV* va *Karimun vagon R.* uchun *K10B* dvigatelini ishlab chiqardi.

## Avtomobillar

### Avtomobil kontseptsiyasi

* GSX-R/4 kontsept-kari 2001-yilda taqdim etilgan. U GSX1300R Hayabusa mototsiklidan olingan 1300 sm 3 dvigatel bilan jihozlangan, bu farqni ajratish, avtomobilning holati va joylashuvini birlashtirishga qaratilgan. Uning yuqori aylanishli inline-toʻrt dvigateli ogʻirligi 1500 funtdan kam boʻlgan ikki oʻrindiqli rodsterga 175 ot kuchiga yaqin quvvat beradi. 
* **Pixy + SSC** kontseptsiyasi 2007-yil Tokio avtosalonida taqdim etilgan. Pixy yopiq uch gʻildirakli, bir oʻrindiqli shaxsiy transport podskasi boʻlib, Toyota i-unit va i-REAL ga oʻxshaydi. Elektr quvvati vodorod yonilgʻi xujayrasi va quyosh panellari tomonidan SSC tashuvchi mikroavtobusni haydash va bir vaqtning oʻzida Pixy-ni qayta zaryadlash uchun ishlab chiqariladi. 
* **X-HEAD** - bu 2007-yil Tokio avtosalonida debyut qilingan kontseptual avtomobil. U bir oz gʻayrioddiy dizaynga ega, koʻrinishida samosvalga oʻxshaydi. Uning shinalarida X naqsh bor, lekin uning nomidagi X uning koʻp maqsadli qobiliyati bilan bogʻliq. 
* **Suzuki Concept X** 2005-yilgi Shimoliy Amerika xalqaro avtosalonida Shimoliy Amerika bozoridagi yosh xaridorlarga moʻljallangan Suzuki oʻrta oʻlchamli sport foydali avtomobili uchun uslubdagi sezilarli farq sifatida debyut qildi. Ushbu kontseptual avtomobil 2006-yilning oxirida taqdim etilgan ikkinchi avlod XL7 ga aylandi. 
* **G70** 2011-yilgi Tokio avtosalonida **Regina** nomi bilan paydo boʻldi, lekin 2012-yilgi Salon International de l'Auto va Auto China koʻrgazmalari oldidan karbonat angidrid (CO 2) emissiyasi maqsadiga erishganini koʻrsatish uchun nomi oʻzgartirildi. G70 yangi avlod global ixcham avtomobil uchun kontsept boʻlib, ehtimol Alto oʻrnini bosadi va uzunligi 3550 mm, kengligi 1630 mm va ogʻirligi 730 kilogramm  boʻlgan G70 Altoʻdan kichikroq va yengilroq. U juda tejamkor 800 kub santimetr, doimiy oʻzgaruvchan transmissiya bilan birlashtirilgan toʻgʻridan-toʻgʻri inʼektsiyali turbo benzinli dvigatelga va 100 kilometrga 3,1 litr yoqilgʻi sarfiga ega.
* **Q-kontseptsiyasi** birinchi marta 2011-yil Tokio avtosalonida namoyish etilgan, MIT CityCar, Nissan Pivo yoki Toyota PM kabi pufakchali avtomobil. Uzunligi bor-yoʻgʻi 2500 millimetr boʻlgan Q-kontseptsiyasi haydovchisi va bitta yoʻlovchini tandemda haydashga ega, ammo mototsiklga qaraganda qulayroq. Asosan qisqa sayohatlar uchun moʻljallangan.

## Manbalar