Oshqozon osti bezi saratoni

**Oshqozon osti bezi saratoni** — oshqozon osti bezi hujayralari nazoratsiz koʻpaya boshlaganda va neoplazmalar hosil qilganda paydo boʻladi. Bu saraton hujayralari tananing boshqa qismlariga metastaz berish hususiyatiga ega. Oshqozon osti bezi saratonining bir necha turlari maʼlum.

Oshqozon osti bezì chaqaloqlarda yetilgan qon-tomir turi, biriktiruvchi to`qima va parenxima sust rivojlangan. Chaqaloqlarda bu bezning og'irlig o`rtagacha 3 gr. kattalarda 90-100gr. Bolalarda kattalarga nisbatan uzunroq 3 tomonli shaklda. Ovqat tartibi almashinayotgan paytda 6-oylikdan 2 yoshgacha samarali kattalashadi.Oshkozon osti bezning sekretor funksiyasi insulin garmon hisoblanadi. Insulin qonga tushib uglevod almashinuvini boshqaradi toʻqimalarning shakardan foydalanishini, jigarda glikogen to'planishini ta'minlayli.

## Etiologiyasi
Eng keng tarqalgan, **oshqozon osti bezi adenokarsinomasi hisoblanib**, oshqozon osti saratonlarining taxminan 90% holatlarini tashkil qiladi va „oshqozon osti bezi saratoni“ atamasi baʼzan faqat shu turga nisbatan qoʻllanadi. Ushbu adenokarsinomalar oshqozon osti bezining ovqat hazm qilishga yordam beradigan fermentlarini ishlab chiqaradigan qismida paydo boʻla boshlaydi. Oshqozon osti bezi saratonining taxminan 1-2% neyroendokrin oʻsmalar boʻlib, ular oshqozon osti bezining gormon ishlab chiqaradigan hujayralaridan kelib chiqadi. Ular odatda pankreatik adenokarsinomaga qaraganda xavfsiz hisoblanadi.

Oshqozon osti bezi saratonining eng keng tarqalgan shaklining belgilariga sargʻish teri, qorin yoki bel ogʻrigʻi, sababsiz vazn yoʻqotish, och rangli najas, quyuq siydik va ishtahani yoʻqolishi kiradi. Odatda, kasallikning dastlabki bosqichlarida hech qanday alomatlar koʻzga tashlanmaydi va oshqozon osti bezi saratoni tashhisini qoʻyish uchun yetarlicha oʻziga xos belgilar kasallikning rivojlangan bosqichga yetgunga qadar yaqqol bilinmaydi. Tashxis qoʻyish vaqtida oshqozon osti bezi saratoni koʻpincha tananing boshqa qismlariga metastaz bergani aniqlanadi.

## Patogenezi
Oshqozon osti bezi saratoni kamdan-kam hollarda 40 yoshgacha boʻlgan yosh toifasida uchraydi. Oshqozon osti bezi adenokarsinomasi holatlarining yarmidan koʻpi 70 yoshdan oshganlarda uchraydi. Oshqozon osti bezi saratoni uchun xavf omillari orasida tamaki chekish, semizlik, diabet va baʼzi noyob genetik kasalliklar kiradi. Taxminan 25% holatlar chekish bilan bogʻliq va 5-10% irsiy genlar bilan bogʻliq. Oshqozon osti bezi saratoni odatda ultratovush yoki kompyuter tomografiyasi, qon testlari va hujayra namunalarini tekshirish (biopsiya) kabi tekshirish usullarining kombinatsiyasi bilan aniqlanadi. Kasallikning erta (bosqich&nbsp;I) kechki (bosqich&nbsp;IV)gacha boʻlgan darajalari farqlanadi.

Chekmaydiganlar va normal vaznni saqlaydigan hamda kolbasa isteʼmolini cheklaydigan odamlarda oshqozon osti bezi saratoni rivojlanish xavfi nisbatan kam. Oshqozon osti bezi saratoni jarrohlik, radiatsiya terapiyasi, kimyoterapiya, xirurgik amaliyot yoki ularning kombinatsiyasi yordamida davolanadi. Davolash usullari saratonning darajasiga qarab tanlanadi.

2015-yilda barcha turdagi oshqozon osti bezi saratoni butun dunyo boʻylab 411,600 oʻlimga sabab boʻlgan. Oshqozon osti bezi saratoni Buyuk Britaniyada saraton kasalligidan oʻlim koʻrsatkichi boʻyicha beshinchi, Qoʻshma Shtatlarda uchinchi oʻrinda turadi. Kasallik koʻpincha rivojlangan mamlakatlarda uchraydi, birgina AQSHning oʻzida 2012-yilda yangi holatlarning taxminan 70 foizi kelib chiqqan. Pankreatik adenokarsinoma odatda juda yomon prognozga ega; tashxisdan soʻng, odamlarning 25 foizi bir yil, 5 foizi esa besh yil yashaydi. Erta tashxis qoʻyilgan saraton kasalliklari uchun besh yillik omon qolish darajasi taxminan 20% gacha koʻtariladi. Neyroendokrin saraton kasalliklari yaxshi koʻrsatkichlarga ega.

Oshqozon osti bezi saratonining koʻp turlarini ikkita umumiy guruhga boʻlish mumkin. Koʻpgina holatlar (taxminan 95%) oshqozon osti bezining ekzokrin komponenti deb nomlanuvchi ovqat hazm qilish fermentlarini ishlab chiqaradigan qismida sodir boʻladi. Oshqozon osti bezi ekzokrin saratonining bir nechta kichik turlari tavsiflangan, ammo ularning diagnostikasi va davolash usuli koʻplab umumiy xususiyatlarga ega. Oshqozon osti bezining gormon ishlab chiqaradigan (endokrin) toʻqimalarida paydo boʻladigan saratonlarning oz qismi turli xil klinik xususiyatlarga ega va meʼda osti bezi neyroendokrin oʻsmalari deb ataladi, baʼzan „PanNETs“ deb qisqartiriladi. Ikkala guruh ham asosan 40 yoshdan oshgan odamlarda uchraydi va erkaklarda biroz koʻproq kuzatiladi, ammo baʼzi kam uchraydigan kichik tiplar asosan ayollar yoki bolalarda uchraydi.

## Simptomlari

Oshqozon osti bezi saratoni odatda erta bosqichlarida yaqqol alomatlar koʻzga tashlanmasligi sababli, kasallik odatda oshqozon osti bezining oʻzidan tashqariga tarqalmaguncha tashxis qoʻyish murakkab xisoblanadi.

* Qorinning yuqori qismida yoki orqa qismida ogʻriq, koʻpincha oshqozon atrofidan orqa tomonga tarqaladi. Ogʻriqning joylashishi oshqozon osti bezining oʻsimta joylashgan qismini koʻrsatishi mumkin. Ogʻriq kechasi kuchayishi mumkin. Oldinga egilib, biroz yengillashishi mumkin. Buyuk Britaniyada oshqozon osti bezi saratonining yangi holatlarining qariyb yarmi ogʻriq yoki sariqlik uchun kasalxonaning tez yordam boʻlimiga olib kelingandan keyin tashxis qoʻyilgan. Odamlarning uchdan ikki qismida qorin ogʻrigʻi asosiy simptomdir, jami 46% sariqlik bilan birga keladi, 13% esa ogʻriqsiz sariqlik simptomi uchraydi.
* Sariqlik, ogʻriqli yoki ogʻriqsiz, va, ehtimol, qoraygan siydik bilan birgalikda, koʻz yoki terining oq qismiga sariq rangga kirishi bilan xarakterlanadi.
* Ekzokrin funksiyasining yoʻqolishi bilan bogʻliq sababsiz vazn yoʻqotish kuzatiladi.
* Oʻsimta qoʻshni organlarni siqib, ovqat hazm qilish jarayonlarini buzishi va oshqozonda ovqat hazm boʻlishini qiyinlashtirishi mumkin, bu esa koʻngil aynishi va toʻqlik hissini keltirib chiqarishi mumkin.

## Diagnostika


Fayl:Diagram showing stage T1 cancer of the pancreas CRUK 246.svg|Oshqozon osti bezi saratoni T1 bosqichi
Fayl:Diagram showing stage T2 cancer of the pancreas CRUK 254.svg|Oshqozon osti bezi saratoni T2 bosqichi
Fayl:Diagram showing stage T3 cancer of the pancreas CRUK 261.svg|Oshqozon osti bezi saratoni T3 bosqichi
Fayl:Diagram showing stage T4 cancer of the pancreas CRUK 267.svg|Oshqozon osti bezi saratoni T4 bosqichi
Fayl:Diagram showing pancreatic cancer in the lymph nodes (N staging) CRUK 178.svg|Yaqin atrofdagi limfa tugunlariga metastazlashgan oshqozon osti bezi saratoni — N1 bosqich

Oshqozon ostì bezining palpatsiyasi: Grott usuli bo'yicha o"tkaziladi, Bola orgasi bilan chalqancha yotgan holatda o`ng qo'lini musht qilib beli ostige qo'yiladi. Oyog'lari tizza bo`g'imidan bukilgan holda, palpatsiya kilayotgan o'ng qo'l barmoqlari qorin bo'shlig'iga chap to'g'ri mushaklarini tashgi girg'og'iea q0`viladi Barmoqlar yo`nalishi umurtqa pag'onasi tomon yunalgan bo`ladi Oshqozon ostì bezi chuqur nafas chiqarganda kindik sohasidan palpatsiya qilinadi lenta holatida umurtqa pog'onasining qishiq kesib o'tadi. Oshqozon osti bezi o'ng tomon yotgan holda, hamda o^tirgan holda ham palpatsiya qilish mumkin palpatsiyada og`riq bor yoki yo'qligi va bez qonsistensiyasi aniqlanadi, Ovqat hazm ilish organlari patologiyasini aniqlash uchun og'riqli nuqtalar palpatsiya ishlatiladi, Og`riqli nuqtalardan ko`proq ahamiyatlisi quyidagilar:Kera nuqtasn (o't pufagi patologiyasida) qorin to'g'ri mushagini tashqi qirgʻogʻini o'ng qovurg'a yoyi bilan kesishgan joyi. Meyo- Robson nuqtasi yoki pankreatik(oshqozon osti bezi tanasi va dumi og'riqli nuqta) chap kvadra bisscktrisasini qovurg'a yoyiga yetmasdandan 1/3 qismida joylashadi Dejarden nuqtasl (oshqozon osti bezini boshchasi og'riqlinuqta).- o'ng yuqori kvadrati bisektrisasida kindikdan 5 sm_yuqorida joylashad: Boasa nuqtasi (8,10,1 1,12 ko`krak umurtqasini ko'ndalang o'simta-larini bosganda) va Openxovskiy nuqfasi (8,10,11,12 ko^krak umurtqalarini o'tkir o'simtasini bosganda) og'riqni bo`lishs oshqozon va 12 barmoqli ichak yara kasalligiga harakterli. O't pufagini og'riql nuqtasi: Myussi simptomi -to'sh-umroy-so'rg'ichsimon mushak_ oyoqlari orasi bosilganda og'riqni bo'lishi:MERFI simptomi o'ng qovurg'a ostiga o't pufagi sohasiga o'ng qo'l - þarmoqlari kirgizilganda og'riq bo`lishi. Bola o'tirganda oldinga bir oz bukilgar holatda nafas olishi so*raladi va nafas olganda og'riq seziladi. Ortnera-Grekova simptomi - o'ng qovurg'a yoyiga o'rib ko'rilgand: og'riqni bo*lishi o't pufagi yoki jigar yallig'lanishiga xosPalpatsiyada qorin bo'shlig'idagi erkin suyuqlik aniqlanadi(assit) yurak qor tomir sistemasi va jigar sirozini og'ir yallig*lanishida uchraydi. Buni aniqlashuchun chap qo'l qorin devorini yon tomoniga go"yiladi, o'ng qo'lni barmoglari bilan gorin devorini 2 tomoniga o*riladi. Bunda suyuqlik to'lqini qorinni boshqa o'tadi,chap qo'l bilan seziladi.Jigar chegarasi Obrotsov_ Strajeskiy tomoniga bo'yicha ; 3 ta liniya bo'yicha aniglanadi: o'rta qo'ltik osti, o'rta umrov, o'rta chiziq bilan.Pastki chegarasi 2 ta liniya bo"yicha: o'rta umrov va o'rta chiziq bilan Plessimetr barmoq jigar_ chegarasiga parallel qo'yilib aniq tovushdan bo'g'ik tovushgacha perkussiya qilinadi.Kurlov bo'yicha jigar razmerini aniqlash 3 ta liniya bo"yicha o'tkaziladi: o`ng qo`ltik osti oldingi chizig'i, o'rta umrov chizig'i, o'rta chizig'ida. Yonbosh chegarasi 7-8 qovurg'a oralig'idan o`rta umroy chizig'idan chapdan tush suyagi tomon aniqlanadi, Qorin auskultatsiyasining unchalik ahamiyati yo'q. Cog'lom bolalarda auskultatsiya ichak peristaltikasini cshitish mumkin. Auskultoafriksiya va auskultoperkussiya usuli bilan oshqozon xajmi va chegarasi aniqlanadi. Auskultoafriksiya usulida epigastral sohaga stetaskop qo'yiladi va bitta barmoq bilan yuqoridan pastga qorinni xanjarsimon o'simtadan qo'lni sirpanish usuli bilan stetaskopdan uzoqlashtiriladi, ovush yo'qolgan joy oshqozonni chegarasi hisoblanadi. Auskultoperkussiya usulida epigastral coxaga stetoskop qo'yilib bitta barmoq bilan yuqoridan pastga tomon qorinni xanjarsimon o'simtadan qo'lni perkussiya usuli bilan stetoskopdan uzoqlashtiriladi tovush yo`qolgan joy oshkazonni chegarasi hisoblanadi. 

## Manbalar