open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bulungʻur dostonchilik maktabi

**Bulungʻur dostonchilik maktabi** — Bulungʻur tumani (Samarqand viloyati)dagi baxshilik sanʼati markazi. 

Bunga mansub baxshilar qahramonlik dostonlarini ijro etish bilan mashhur boʻlganlar. Bu maktab repertuaridagi dostonlar soddaligi, oʻta anʼanaviy va nisbatan arxaikligi bilan ajralib turadi. 18—20-asrlarda yashagan Amin baxshi, Muhammad shoir, Chini shoir, Tovbuzar shoir, Qurbonbek shoir, Sultonmurod, Yoʻldoshbulbul, Yoʻldosh Mulla Murod ugʻli, Rahimbulbul, Joʻra shoir, Doʻstyor Xoʻjayor oʻgʻli, Xoʻjanazar baxshi, Fozil Yoʻldoshoʻgʻli, Yorlaqab Beknazar oʻgʻli kabi oʻnlab yirik dostonchilarni birlashtirgan bu maktab vakillari Bulungʻur, Jomboy, Poyariq, Gʻallaorol, Zomin, Jizzax atroflarida dostonchilik qilib yurganlar. Ular dostonlarni asosan doʻmbira, baʼzan qoʻbiz joʻrligida ijro, ettanlar. Bu maktab vakillaridan yozib olingan "Alpomish", "Yodgor", "Yusuf bilan Ahmad", "Mashriqo", "Balogardon", "Nurali", "Shirin bilan Shakar", "Rustam", "Murodxon", "Zevarxon" va boshqa dostonlar badiiy uslubi jihatidan Bulungʻur dostonchilik maktabi m.ga xos xususiyatlarni oʻzida mujassam etgan. Bulungʻur dostonchilik maktabi m. vakillari Fargʻona vodiysidagi oʻzbek dostonchilari, jumladan Yangiqoʻrgʻon tumanidagi Qoʻlbuqon dostonchilari ijodining shakllanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
Mirzayev T., Sobirov O., Imomov K., Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.
Bulungʻur

**Bulungʻur** (moʻgʻulcha bulugar — loyqa suv) — Zarafshon vodiysidagi eng qadimiy kanallardan biri. Uzunligi 90&nbsp;km, suv sarfi 21 m³/s. Miloddan avvalgi qazilgan. Zarafshon daryosidan suv oladi. Ulugʻ qishlogʻi yonidan boshlanadi. Bulungʻur va Poyariq tumanlaridagi yerlarni suv bilan taʼminlaydi, Oqdaryota quyiladi.

## Manbalar
Bulut oʻlchagich

**Bulut oʻlchagich** — bulutning quyi va yuqori chsgaralarini aniqlash uchun uchar zond yordamida atmosferaga koʻtariladigan asbob. Ishlash tamoyili bulutga kirish va undan chiqishda yoritilganlik yoki namlikka bogʻliq ravishda fotoelement yoki gigroskopik qoplamaga ega oʻtkazgich qarshiliklarining oʻzgarishiga asoslangan. Past bulutning quyi chegarasi koʻtarilish tezligi aniq boʻlgan sharlar va projektorlar bilan, shuningdek quyi va yuqori chegarasi samolyotlar yordamida aniqlanishi mumkin.

## Manbalar
Bulutlilik

**Bulutlilik** — osmon gumbazining bulut bilan qoplanganlik darajasi. Bulutlilik 10 balli shkala boʻyicha koʻz bilan chamalab aniqlanadi, bulut miqdori 10 balli tizim boʻyicha, bulut shakli esa bulut xalqaro tasnifi boʻyicha belgilanadi, agar osmon gumbazida hech bulut boʻlmasa, nol ball, agar osmon bulut bilan butunlay qoplangan boʻlsa, 10 ball beriladi. Osmon gumbazidagi bulut ulushini taxminan foizga aylantirib boshqa ballar beriladi. Bulutlilik ob-havo va iqlimni belgilaydigan muhim omil hisoblanadi. Qish kunlari va tunda u Yer sirtidagi va Yer sirti yaqinidagi havo qatlami temperaturasining pasayishiga toʻsqinlik qiladi, chunki Yerdan nur ketishi kamayadi. Yezda va kunduz kunlari bulutlilik Yer sirtida quyosh nurlari qizdirishini kamaytirib, qitʼaning ichki iqlimini yumshoqlashtiradi. Bulutlilikda jiizorlar radiatsiya balansi muhim omili. Oʻrta Osiyo hududida yoz va kuzda havoiing kam bulutli va ochiq boʻlishi dehqonchilik uchun juda qulay. Havo ochiqkunlar umumiy bulutlilik boʻyicha 60—90% ni, past bulutlilik boʻyicha 80—98% ni tashkil qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulutsimonlar

**Bulutsimonlar**, bulutlar -tuban tuzilgan umurtqasiz hayvonlar (yuvaktashshlar)ning eski nomi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
George Boole

**George Boole** (2-noyabr 1815, Linkoln — 8-dekabr 1864, Ballintempl, Korka grafligi, Irlandiya) — ingliz matematigi va mantiqchisi. Matematik mantiqqa asos solgan. Maxsus matematik maʼlumotga ega boʻlmay, 1849-yilda matematika professor boʻlgan. "Mantiqning matematik taxlili" (1847), "Mantiqiy hisoblash" (1848), "Tafakkur qonunlarini tekshirish" (1854) asarlari muallifi. Alohida sistemalar (Bul algebralari) Boole nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buldozer

**Buldozer** (ing. bulldozer — katta qismlarni maydalash) — 1) tuproq, qum, shagʻal, mayda tosh, togʻ jinslari va boshqa toʻkma materiallarni 200 m gacha masofaga surish va toʻplash, zovur va chuqurlarni tuproq bilan toʻldirish, yerni tekislash, axlat va chiqindilarni yigʻish, aerodrom, yoʻl va maydonlarni qordan tozalash uchun moʻljallangan mashina. Yoʻl qurilishi, gidrotexnika inshootlari (toʻgʻon, damba va boshqalar) qurilishi, qishloq xoʻjaligida ishlatiladi. B. yerni kesib suradigan moslama, rama, moslamani koʻtaribtushiruvchi gidravlik yoki chigʻirli (arqonblok tizimli) mexanizmlar va ularni boshqarish tizimlaridan iborat.

B.larning quyidagi xillari bor: a) kesib suruvchi moslama (otval)ming ishlash usuliga qarab, otvali buriladigan va otvali burilmaydigan; b) otvalini boshqarish mexanizmiga qarab, gidravlik; arqon (tros)blok tizimli; v) traktorning yurish qismiga qarab, gʻildirakli va gusenitsali; 2) mashinasozlikda — metallni qizdirib yoki sovuqlayin bukib, turli shakldagi detallar tayyorlanadigan gidravlik yoki krivoship mexanizmli qurilma (press). B. koʻplab mahsulot ishlab chiqaradigan korxonalarning temirchilikshtamplash sexlariga oʻrnatiladi. Krivoship mexanizmli B. staninasining yoʻnaltiruvchilari / da polzun 2 (rasm) yuradi. Egish shtamplari polzunga va stanina tiraklari 3 ga bolt 4 lar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Gidravlik B.ning polzuni suyuqlik taʼsirida harakatlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulgʻor

**Bulgʻor** — Volga-Kama Bulgʻoriyasi poytaxti. Harobalari Tatariston Respublikasining Bulgʻor (Bulgʻorlar) qishlogʻi yaqinida saqlanib qolgan. Bulgʻorda arxeologik qazish ishlari 1870-yilda boshlangan. 1950—57 yillarda esa A. P. Smirnov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya u yerda keng koʻlamda qazish ishlari olib borgan. Bulgʻor oʻrnidagi eig ilk manzilgoh milodiy 1-ming yillikning 2-yarmiga oid. Sharq yozma manbalari (Ibn Fadlon, Ibn Havqal, Abulhamid Andalusii, Abu Abdulloh Gʻarnotiy va boshqa asarlari)da Bulgʻor 10-asrdan tilga olingan boʻlib, uning vujudga kelishi aia shu vaqtga toʻgʻri keladi. 13-asrning 2-yarmida Bulgʻor Oltin Oʻrdattx eng muhim savdo-sotiq va hunarmandchilik markaziga aylangan. Arxeologik qazishlar vaqtida Bulgʻor harobasining 13—14-asrlarga doir qatlamlaridan koʻplab mehnat qurollari, uyroʻzgʻor buyumlari. taqinchoqlar, tangalar, turar joy va hammomlar harobalari, xumdonlar, choʻyan eritish koʻralari, sizot suv quvurlari hamda Oʻrta Osiyo, Qrim, Zakavkazye, Rus va Xitoydan keltirilgan buyumlar topilgan. Bulgʻordagi binolarning koʻpchiligi Oʻrta Osiyodan keltirilgan naqshinkor sirlangan sopol plitkalar bilan bezatilganligi aniklangan. 14-asrga oid minora, bulgʻor xonlari maqbaralari, Cherkov, masjid va bulgʻor xonlarining yozgi qarorgohi harobalari hozirgacha saqlanib qolgan. Bulgʻor yaqinida bozor (Ogʻabozor) boʻlgan. Bulgʻor 1361-yil Oltin Oʻrda xoni Buloq Temur tomonidan vayron qilingan, 15-asrga kelib esa unda hayot butunlay toʻxtagan.

## Galereya

Fayl:Northern mausoleum, Bolgar.JPG|
Fayl:Eastern mausoleum, Bolgar.JPG|
Fayl:Khans'_mausoleum,_Bolgar.JPG|
Fayl:Black chamber, Bolgar.JPG|
Fayl:Белая палата.JPG
Fayl:Булгарское городище 6.JPG
Fayl:Keçe manara.JPG


## Yana qara

* Volga-Kama Bulgʻoriyasi
* Qozon xonligi

## Manbalar
Bulgʻori

**Bulgʻori** — qoramol terisidan ishlangan yumshoq koʻn. Teri xrom tuzi, oʻsimliklardan olinadigan oshlovchi moddalar va ularning aralashmasi bilan oshlanadi. Bulgʻorini yumshoq, pishiq va suv oʻtkazmaydigan qilish uchun unga yogʻ singdiriladi (Bulgʻori tarkibida anchagina yogʻ boʻladi). Bulgʻoridan oyoq kiyimlari tikiladi, egarjabduq tayyorlanadi.

## Manbalar
Bulgʻorlar

BULGʻORLAR — 7-asrdan boshlab Oʻrta Volga boʻylarida yashagan turkiy qabilalar. 10—13-asrlarda Volga-Kama Bulgʻoriyasining asosiy aholisi. Ularning avlodlari — chuvashlar, Qozon tatarlari va boshqa (qarang Volga bulgʻorlari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bum

**Bum** (ing. boom — shov-shuv) — 1) ishlab chiqarish narxlari va boshqa xoʻjalik koʻrsatkichlarining tezkor oʻsishi bilan tavsiflanadigan iqtisodiy siklning yuqori fazasi; tovarlar narxlari va qimmatbaho qogʻozlar kursining koʻtarilishi koʻrinishida yuz beradigan ishlab chiqarish va savdoning qisqa muddatli yuksalishi. Ishlab chiqarishdagi B. koʻpincha iqtisodiy tanglik boshlanishidan oldin roʻy beradi; 2) biror voqea, hodisa, shuningdek kimsa toʻgʻrisida mishmish, shovshuv koʻtarilishi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bumazeya

**Bumazeya** (ital. bambagia — paxta) — bir tomoni, odatda, teskarisi tukli, sarja (baʼzan polotno) oʻrilishli qalin ipgazlama. Tukli boʻlgani uchun mayin bh’ladi. issiqlikni yaxshi saqlaydi. Gul bosib yoki sidirgʻa rangga boʻyab. oxorlab ishlab chiqariladi. B.dan issiq ich kiyimlar va koʻylaklar tikiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bumerang

**Bumerang** (ing. boomerang) — qad. otish quroli. Bukilgan yogʻochdan yasalgan, koʻpincha oʻroqsimon shaklda boʻladi. B. otilganda, aylanib, yana otuvchining oʻziga qaytib keladi. Avstraliya, Jan.

Sharqiy Osiyo, Janubiy Hindiston, Qad. Misr va Meksikada tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Huvariy Bumiddin

**Bumiddin Xuari** (1925-1978) - Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi (JXDR)ning siyosiy va davlat arbobi. Polkovnik (1957). Zitun universiteti (Tunis) va Al-Azhar universiteti (Misr) universitetlarida taʼlim olgan, Qohirada arab tilidan dars bergan. 1955-yil Jazoirga qaytib kelib, Jazoir xalqining fransuz mustamlakachilariga qarshi kurashida qatnashdi. 1958-yilda Bumiddin Oran qoʻzgʻolonchilarining rahbari, 1960—62-yillarda Jazoir inqilobi milliy ozodlik kengashining aʼzosi va milliy ozodlik armiyasi Bosh shtabining boshligʻi. 1962-yildan JXDRning milliy mudofaa vaziri, 1963—65-yillarda Vazirlar kengashi raisining birinchi oʻrinbosari. 1965—76-yillarda JXDR Inqilobiy kengashi va Vazirlar kengashi raisi. 1976-yil dekabrdan JXDR prezidenti.

## Manbalar
Bumin

**Bumin** (Xitoy tarixiy manbalarida "Tumin") (?—553.7.3) — Turk xoqonligi asoschisi va uning birinchi hukmdori (552—553).

Jujan xonligita tobe ashshshurugʻi (maʼdan qazish, temir eritish va undan qurolyarogʻlar yasash bilan shugʻullangan)ning sardori. Bumin 550 yil Xon Anaxuan (520—552) bilan ixtiloflashish maqsadida ataylab uning qizini oʻziga xotinlikka soʻratadi. Shunda Anaxuan dargʻazab boʻlib: "Sen mening bir temir erituvchim boʻla turib, bunga qanday jurʼat etding!" — deb javob qiladi. Bumin xonning mazkur javobini keltirgan kishini qatl qilib, tezlikda Gʻarbiy Vey imperiyasi hukmdori Vendi bilan yashirincha harbiy ittifoq tuzadida, uning qizi Chanlega uylanadi (551). Soʻng, bumin 552-yil qishida toʻsatdan jujanlarga hujum qilib, ularni tormor keltiradi. Anaxuan magʻlubiyat alamiga chidolmay oʻzini oʻzi oʻldiradi, uning oʻgʻli — taxt vorisi Yanluchen esa jujanlar ittifoqchisi boʻlmish Si imperatori huzuriga qochadi. Shunday qilib, bumin "elxon" unvoni bilan ilk Turk xoqonligi taxtiga oʻtiradi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Bichurin N. Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, M. L., 1950; 
* Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.
Buna

**Buna** — dengiz, kanal qirgʻoqlari yoki gidrotexnika inshootlarini suv yuvib ketishidan saqlash va suv oqimini rostlab turish uchun xizmat qiladigan mustahkamlash inshooti. B. uchun tuproq, tosh, beton, gabion, shoxshabba va boshqa materiallar ishlatiladi. B. qirgʻoqqa tik yoki biror burchak ostida oʻrnatiladi. Tub B.lar qirgʻoqsagi inshootlar (dambalar, kanal devorlari va boshqalar) tubini suv yuvib ketishidan asraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Bunak

**Viktor Valerianovich Bunak** (1891.22.9, Moskva — 1979) — antropologiya maktabi asoschisi, biologiya fanlari doktori (1935), professor (1925). Moskva universiteti Antropologiya ilmiy tadqiqot institutining direktori (1924—30), biologiya fakultetida va Antropologiya institutida odam morfologiyasi boʻlimi boshligʻi (1930— 48). "Rus antropologik jurnali" Bosh muharriri (1923—31). Rossiya Fanlar akademiyasi Etnografiya institutining antropologiya sektorida katta ilmiy xodim (1949). B.ning asosin ishlari odam morfologiyasi, irqchilik, antropogenez, odam genetikasi, nutqning kelib chiqishi masalalariga oid. B. Teshiktosh gʻoridan topilgan bolaning bosh suyagidagi miya boʻshligʻi tuzilishini tekshirib, uning "neandertal" odamlarga oʻxshashligini isbotlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bungarlar

**Bungarlar** (Bungarus), kraytlar — aspidlar oilasiga mansub zaharli ilonlar urugi. 12 turi bor. B.ning boshi kichkina va toʻmtoq, ogʻzi tor, zahar tishlari mayda. Jan.Sharqiy Osiyo, Yava, Hindiston, Malayya, Sumatra va boshqa joylarda tarqalgan. Dala va oʻtloqlardayashaydi. Baʼzan, xonadonlarga ham kiradi. B. tunda ov qiladi, kunduzi kovaklarda yashirinib yotadi. Mayda jonivorlar bilan oziqlanadi; baʼzan zaharli ilonlarga ham hujum qiladi. B. kovaklarga va xazonlar orasiga 10 tacha tuxum qoʻyib, ular ochib chiqqungacha qoʻriqlaydi. Hindiston va Shri Lankada tarqalgan qoraoq yoʻlli hind bungari yoki krayti (V. coerus) ning uz. 1,5 m gacha. Indoneziyada uchraydigan qorasariq yoʻlli pama (V. fasciatus) ning uz. 1,75 sm ga yetadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bundesrat

**Bundesrat** (nem. Bundesrat) -1) Germaniyada yerlarning vakillik organi; 2) Germaniyada (1871 — 1918) parlamentning yuqori palatasi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunduka

**Bunduka** (arab, funduq) — qadimiy ogʻirlik oʻlchovi; qiymati 4,25 g ga teng, yaʼni 1B=4,25g. Sharq mamlakatlarida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bundestag

BUNDESTAG (nem. Bundestag) GFR parlamentidagi quyi palata — deputatlar palatasi, respublikaning oliy vakillik organi. 1949-yilda tuzilgan. Saylov tizimi boʻyicha 4 yil muddatga saylanadi. Saylovchilarning 5% idan kam ovozini olgan partiya bironta ham mandatga ega boʻlmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunostomoz

**Bunostomoz** – kavsh qaytaruvchi hayvonlarda uchraydigan gelmintoz kasallik. Kasallikni mollarning ingichka ichagida parazitlik qiladigan Bunostomum trigonocephalum (qoʻy va echkilarda) va V. phlebitomum (qoramollarda) nematodalari quzgʻatadi. Ingichka ichakda yashaydigan urgʻochi nematodalar tuxumlari najas bilan tashqariga chiqadi va qulay sharoitlarda tuxumdan chiqqan lichinkalar 3—7 sutkada invazion bosqichga yetadi. Lichinkalar aksariyat hollarda teri orqali, shuningdek ozuqa va suv bilan hayvon organizmiga kirganda kasallik yuqadi. Kasallangan mol oriqlaydi, quvvatdan ketadi, oʻsmaydi, kamqon boʻlib qoladi, ichi ketadi, buzoklarda yalanish kuzatiladi. Lavroskopiya oʻtkazib tashxis qoʻyiladi. Davolash: fenotiazin, nilverm, morantel tantrat, tivedin beriladi. Oldini olish: hayvonlarning terisini va binolarni toza tutish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunt

**Bunt**, uyum, gʻaram — 1) paxta zavodi va punktlarida chigitli paxtani uzoq vaqt saqlash uchun usti brezent bilan yopib qoʻyiladigan paxta uyumi. B. 25x14 yoki 22x11 m oʻlchamdagi maxsus maydonlarda hosil qilinadi. Maydon yer sathidan yarim metr yoki uidan ham balandroq koʻtarilib shibbalangan, ustiga asfalt yoki tosh yotqizilgan, baʼzan somonli loy bilan qalin suvalgan boʻladi. Har qaysi B.da 300—600 t paxta saqlash mumkin. B.ning balandligi, asosan, 8—9,5 m boʻlib, ustiga yopilgan brezent har joyhar joyidan arqon bilan pastga tortib qoʻyiladi. Paxta qizib ketib, oʻz-oʻzidan alangalanmasligi uchun B. ichiga har 4—5 m oraliqda shamollatish tuynuklari qilinadi; 2) qand lavlagi, sabzavotlar (zdlar yaqinida) vaqtincha saqlanadigan uzun uyum; 3) ochiqjoyga taxlab qoʻyilgan toy xashaklar uyumi; 4) teri va arqonlar bogʻlami.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bura

**Bura** (arab, burak — selitra), tanakor — mineral. Natriy tetraborati Na2B4O7. 10N2O, tetraborat kislotasi natriyli tuzining kristallogidrata. Monoklin singoniyali. Prizma va mayda donachalar holida uchraydi. Rangi oq, kulrang, sargʻish, rangsiz. Yaltirokligi shishasimon, mumsimon. Qattikligi 2—2,5, s.ogʻ. 1,7 Suvda yomon eriydi. B. bor elementi mavjud boʻlgan quriyotgan shoʻr koʻllarda, balchikli vulkan mahsulotlarida hosil boʻladi. B. Oʻzbekistondagi tuz konlarining barchasida uchraydi. Yirik uyumlari AQSH, Argentina, Tibet, Kashmir, Kerchda topilgan. B. qishloq xoʻjaligida mikro oʻgʻit sifatida, shuningdek metallarni kavsharlash, maxsus shisha navini tayyorlashda, qogʻoz sanoatida, koʻnchilikda, bor kislotasi va tuzlarini olishda ishlatiladi. B. tibbiyot preparati.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buralish

**Buralish** — sterjen, plastinka yoki qavariq sirtning tashqi burovchi momentlar (kuchlar jufti) taʼsirida vujudga keladigan deformatsiya (koʻndalang kesimlarning oʻzaro burilishi). Doiraviy toʻgʻri sterjen burovchi moment taʼsirida buralganda uning koʻndalang kesimidagi barcha nuqtalar oʻz tekisligida qoladi, sterjen uchlari (koʻndalang kesimlar) orasidagi masofa esa oʻzgarmaydi, kesimlar radiusi toʻgʻri chiziqligicha qoladi. Koʻndalang kesimlar bir-biriga nisbatan umumiy oʻq atrofida biror burchakka buriladi. Buralish dumaloq sterjenlarda faqat urinma zoʻriqishlarni, boshqacha koʻndalang kesimli sterjenlarda urinma va normal (tik) zoʻriqishlarni hosil qiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buranda

**Buranda** — kosibchilikda ishlatiladigan asbob. Poʻlat tigʻli, yogʻoch dastali boʻladi. Teridan pichoqqa qinlik kesib olishda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burbonlar

**Burbonlar** — Fransiya, Ispaniya va Ikkala Sitsiliya qirolligidagi qirollar sulolasi. Fransiyada 1589-1792, 1814-15, 1815-30 yillarda (asosiy vakillari: Genrix IV, Lyudovik XIV, Lyudovik XVI, Lyudovik XVIII, qarang Lyudoviklar); Ispaniyada 1700-1808, 1814-68, 1874-1931-yillarda va 1975-yildan (ispan shajarasiga Lyudovik XIV ning nevarasi Filipp V asos solgan); Ikkala Sitsiliya qirolligida 1735-1805, 1814-60 yillarda (shajara asoschisi — Filipp V ning oʻgʻli Karl IV) hukmronlik qilganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunker

**Bunker** ():

# materiallar (qum, shagʻal, sement, don, kumir, ruda)ni qisqa muddat saqlash yoki tashishga muljallangan idish. Bunker poʻlat, temirbeton yoki yogochdan piramida yoki konus shaklida yasaladi. Bunkerlarning pastki toraygan qismida materialni toʻkish uchun maxsus qopqogʻi boʻladi. Bunkerlarga yuk transportyor va koʻtarma transport mashinalari yordamida ortiladi. Baʼzan vagon yoki avtomashinada keltirilgan materiallar toʻgʻridantoʻgʻri Bunkerga agʻdariladi;
# quruq yuk tashiydigan kemalarda yonilgʻi uchun ajratilgan joy;
# paxta terish mashinasining paxta yigʻadigan agʻdarma qismi;
# Bunkerpoyezd — shaxtalarda togʻ massasini uzluksiz yuklash, tashish va boʻshatish uchun muljallangan relsli transport vositasi;
# kombaynda — oʻrib-yanchilgan don qoplarga toʻkiladigan yashik (voronka); elevatorda — don solib turiladigan yashik (voronka).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgalar

**Burgalar** () — qon soʻruvchi hasharotlar turkumi. Uzunligo 1–6&nbsp;mm, urgʻochisi erkagidan yirikroq. Tanasi ikki yondan kuchli siqilganligidan hayvonlarning yungi va pati orasida yengil va tez harakat qiladi. Qanotlari ikkilamchi reduksiyaga uchragan. Koʻpchilik turlarining bir juft oddiy koʻzi bor. Ogʻiz organi kesuvchi — sanchuvchi — soʻruvchi tipda. Oyoqlari (ayniqsa keyingisi) yaxshi rivojlangan, sakrovchi. Urgʻochilari pol tirqishlari, toʻshamalar osti, devor yoriqlari yoki kemiruvchilar iniga bir necha oʻnta tuxum qoʻyadi. Tuxumlardan oyoqsiz, chuvalchangsimon, tanasi tuk bilan qoplangan qurtlar chiqadi. Ular pilla ichida gʻumbakka aylanadi. Qurtlar hayvonlarning organik qoldiqlari va chirindilar, jumladan B. axlati bilan oziqlanadi. B. 3 yilgacha, odam burgasi esa 2 yilgacha yashaydi. 1400 ga yaqin turi, shundan 310 turi Oʻrta Osiyoda uchraydi. B. issiq qonli hayvonlar va odamda parazitlik qiladi. 

Keng tarqalgan turlari: 

* odam burgasi ()
* it burgasi () 
* kalamush burgasi () 
* olaqurt () 

Odam va kalamush Burgalari odamga oʻlat va terlama kasalligi qoʻzgatuvchilarini yuqtiradi.

Baʼzi B. gelmintlarning oraliq xoʻjayini hisoblanadi. Odam B.i qarovsiz qolgan uylarda koʻp uchraydi. Qarshi kurash choralari: uy-joylarni toza tutish, polni karbolning 2—5%li eritmasi bilan yuvish, devor va poldagi yoriqlarni kerosinga hoʻllangan latta bilan artish, B. uchraydigan joylarga piretrum va xlorpikrin sepishdan iborat.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgan supurgi

**Burgan supurgi** — makka supurgi () — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, sershox, boʻyi 30—150 sm, tanasi zangori tuklar bilan qoplangai. Barglari nishtarsimon, yassi, uchlari oʻtkir. Gullari boshoqsimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi yumaloqyongʻoqcha. Oʻqildizi tarmoklangan. Iyuldan sentabrgacha gullab mevalaydi. Birtupi Yumingdonagachaurugʻ beradi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Ekinzorlardagi Burgan supurgi kultivatsiya, tuproqni motigalash yoʻli bilan yoʻqotiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgana

**Burgana** — Olay tog'larining shimoliy tizmalaridan biri. Shimoliy yon bagʻri Oʻzbekiston, janubiy yon bagʻri Qirgʻiziston hududida. Gʻarbdan sharqqa 25–26 km ga choʻzilgan, eni 16 km. Eng baland joyi 1064 m. Asosan ohaktosh, slanets va intruziv jinslardan tarkib topgan. Iqlimi quruq. Burganada choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Shimoliy yon bagʻrida ozokerit, oltingugurt va neft konlari topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgana togʻlari

**Burgana togʻlari** — Fargʻona vodiysida, sharqda Soʻx daryosi va gʻarbda Achchiqsuv soyi vodiylari oraligidagi togʻlar. Oʻrtacha balandligi 650–900 m, eng baland joyi 1000 m. Balandligi shim. dan janubi-ga tomon ortib boradi. Yuqori neogen va quyi toʻrtlamchi davrlarning konglomerat, qumtosh, gil, shagʻaltoshlaridan tashkil topgan, yuzasi qumloq va qumoklarning yupqa qatlami bilan qoplangan. Burgana togʻlari yon bagʻirlari quruq soy oʻzanlari bilan kuchli parchalangan. Markaziy qismida atrofga nisbatan ancha (100–120 m) koʻtarilgan, yuzasi yassi, yon bagʻirlari ancha qiya boʻlgan balandliklar mavjud.

Burgana togʻlari shimolida Isfara va Sux konus yoyilmalari oraligʻidagi pastqamliqdan keskin koʻtarilgan, etagida ensiz prolyuvial shleyf vujudga kelgan. Janudida esa Burgana togʻlari Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻirlaridan adir orti pastqamligi bilan ajralgan. Burgana togʻlarining shimoliy yon bagarlarida och boʻz, janubida esa tipik boʻz tuproqlar tarqalgan, mayda shagʻal uchraydi. Oq shuvoq, efemerlar oʻsadi. Asosan yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

## Manbalar
Burganli madaniyati

**Burganli madaniyati** — soʻnggi jez va ilk temir davrlari (miloddan avvalgi 1 min g yillik boshi —6—4-asrlar)ga oid arxeologik madaniyat. Toshkent yaqinidagi Burgashshsoy sohilidan topilgan manzilgoh nomi bilan atalgan. Toshkent viloyatidagi Ohangaron daryosining irmoqlari hamda Joʻn va Salor kanallarining shoxobchalari havzalarida tarqalgan. Burganli madaniyati ga oid dastlabki yodgorliklar 1934-yil arxeolog G. V. Grigoryev tomonidan Qovunchitepaning ostki qatlamlaridan topilgan. 1940-yil A. I. Terenojkin Burganlisoyda olib borgan qazish ishlaridan soʻng Burganli madaniyati alohida mustaqil madaniyat ekanligini aniqlagan. Burganli madaniyati qadimda Toshkent regionida yashab, koʻchmanchi chorvachilikdan oʻtroq dehqonchilikka oʻtgan aholi madaniyati hisoblanadi. Bu madaniyatga oid eng yirik manzilgoh Ohangaron daryosi boʻyida boʻlib, u xom gʻishtdan qurilgan mustahkam mudofaa devori va xandaq bilan oʻralgan. Undagi yarim yertoʻlalar kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak va tuxumsimon shaklda boʻlib, eshigi daryo tomon qaragan. Ular ichidan oʻchoqlar, turli sopol idish boʻlaklari va hayvonlar suyagi bilan toʻla oʻralar topilgan. Bu davr aholisi xoʻjaligida chorvachilik bilan bir qatorda, dehqonchilik ham muhim rol oʻynagan (manzilgohlardan koʻplab jez oʻroq, tosh omoch va yorgʻuchoqlar chiqqan), ov va baliqchilik esa ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻlgan. Bu davr hunarmandchnligi (kulolchilik, temirchilik, toʻquvchilik va boshqalar) ancha sodda. Sopol idishlar, asosan qoʻlda yasalib, sirtiga qizil rang berilgan va baʼzi geometrik shakllar ham chizilgan. Ayrim idishlar ichki qismida dagʻal jun mato izi saqlanib qolganligi ularning mato qoliplarda tayyorlanganligini koʻrsatadi. Paykon, xanjar, pichoq, taqinchoq, ustara, bigiz, qoshiq, bel kabi jang va mehnat qurollari, uyroʻzgʻor, zebziynat buyumlari ham jezdan yasalgan. Burganli madaniyati yodgorliklari Fargʻona vodiysidagi Chust madaniyati, Surxondaryodagi Kuchuktepa, Mirshodi, Bandixon, Jarqoʻton, Jan. Turkmanistondagi Yoztepa va Shim. Afgʻonistondagi Tilyaatepa yodgorliklariga koʻp jihatdan oʻxshashdir. A. A. Asqarov va M. Filanovich Shosh moddiy madaniyat tarixini Shoshtepa materiallari asosida 2 bosqich — Burganli madaniyati ning tugallanish bosqichi (miloddan avvalgi 6—4-asrlar) va Burganli madaniyati ningQovunchi madaniyatiga oʻtish bosqichi (miloddan avvalgi Z— 2-asrlar) ga ajratadi.

Ad..Buryakov Yu. F., Qosimov M. R., Rostovsev O. M., Toshkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975; Buryakov Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982; Duke X. I., Tuyabuguzskiye poseleniya Burgulyukskoy kulturi, T., 1982.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgansoy rasmlari

**Burgansoy rasmlari** — Nurota togʻ tizmasining jan. yon bagʻridagi Tasmachisoyning chap irmogʻi qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar. Navoiy viloyati Xatirchi tumani hududida. 1980- yillarda arxeolog M. Xoʻjanazarov tomonidan topilgan, oʻrganilmoqda. Tadqiqotchilarning fikricha, Burgansoy rasmlari ning eng kad.lari miloddan avvalgi 2-ming yillikka mansub, miloddan avvalgi 6—1-asrlarga oidlari ham uchraydi. Rasmlar qattiq buyumlar bilan uriboʻyib, asosan soya, shakl koʻrinishi va oddiy chiziqlar usulida ishlangan; ularda odamlar, buqa, ot, tuya, toʻngʻiz, qoplon, boʻri va boshqa hayvonlar tasvirlangan (ayniqsa, sherlar tasviri diqqatni oʻziga tortadi); ovchilik, chorvachilik, qad. ajdodlarning turmushi bilan bogʻliq ayrim lavhalar mohirona ifodalangan. Burgansoy rasmlari shu yerdagi xalqning qad. madaniyati, tarixini oʻrganishda qimmatli manba hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgas

**Burgas** — Bolgariyaning sharqidagi shahar. U Qora dengizning Burgas qoʻltigʻi sohilida joylashgan. Burgas viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 202 mingdan ziyod kishi (2014). Muhim transport yoʻllari tuguni, mamlakatning Varna shahri bilan teng keladigan asosiy portlaridan. Xalqaro aeroport bor. Burgas orqali chetga tamaki, hoʻl meva, meva-sabzavot konservalari chiqariladi. Burgasda neft kimyo, yogʻochni qayta ishlash kombinati, oziq-ovqat sanoati, elektr kabeli, transport mashinasozligi, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Baliq ovlash markazi. Kurort shahri. Kimyo texnologiya instituti, teatrlar, suratlar galereyasi bor. Shaharga III asrda asos solingan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgomistr

**Burgomistr** (nem. *Bürgermeister*) — ayrim mamlakatlar (Germaniya, Belgiya, Niderlandiya, Avstriya) mahalliy boshqaruv organlarida oliy mansabdor shaxs. B.lar mazkur organlarda yetakchi rol oʻynaydi: markaziy hukumat vakili hisoblanadi, munitsipal (mahalliy) xizmatchllarni ishga tayinlaydi va ishdan boʻshatadi; byudjet tuzish va uni bajarish ishlariga boshchilik qiladi. B. Germaniyaning koʻpchilik yerlarida munitsipal kengashlar yoxud bevosita aholi tomonidan saylanadi (Germaniyaning Bavariya va Baden-Vyurtemberg yerlarida) yoki bevosita hukumat tomonidan tayinlanadi. Kuyi Saksoniya va Shim. Vestfaliya yerlarida asosan vakillik vazifalarini bajaradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgundiya

**Burgundiya** — Fransiyaning Sena daryosi havzasidagi tarixiy viloyat. B. hududida Kotd’Or, Sona va Luara, Nyevr, Yonna departamentlari joylashgan. Maydoni 31,8 ming kv.km. Aholisi 1.6 mln.dan koʻproq kishi (1990- yillar oʻrtalari). Asosiy shahri — Dijon. Oʻrta ayerlarda Gʻarbiy Yevropadagi turli davlat va hududlar B. deb atalgan: qirolliklar (5—6-asrlarda markazi Lion shahri boʻlgan qirollik, 10—14-asrlarda markazi Arl shahri boʻlgan qirollik), graflik, 9—15-asrlarda gersoglik (markazi — Dijon) boʻlib, 1477 i. Fransiya qirolligi tarkibiga kirgan. 1790-yilgacha B. provinsiya huquqiga ega boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgundlar

**Burgundlar** — german qabilasi. Ikki qirollik: 1) 5-asr boshlarida Reyn daryosi havzasida (436 yil gunnlar bosib olgan); 2) 5-asr oʻrtalariga kelib esa Rona daryosi havzasida (534 yil franklar bosib olgan) barpo etganlar. Burgundiya nomi shu qabila nomidan olingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burganlisoq

**Burganlisoq** — Toshkent viloyati Urta Chirchiq tumanidagi soy (eski kanal). Qorasuv (Toshkent kanali)dan suv olib, ilgari Ohangaron daryosiga quyilgan, hozir Tuyaboʻgʻiz suv ombori (Toshkent dengizi)ga kuyiladi. Uzunligi 7&nbsp;km. B. suvidan sugorishda foydalaniladi, uning oʻzaniga sizot suvlar, ortiqcha (oqova) suvlar ham qoʻshiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,57 m³/sek. B.da ekinlarni sugʻorish davri (iyun — avgust) da oʻrtacha 1,2 m³/sek suv okadi. Sugorishda B.ning ahamiyati yildanyilga kamayib bormoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgansoy

**Burgansoy** — Navoiy viloyati Xatirchi tumanilagi soy, Tasmachisoyning chap irmogʻi. Oqtogʻning janubiy yon bagʻridan 1600 m balandlikda Qoragʻachsoy nomi bilan boshlanadi, quyi oqimida Olmasavan deb ataladi. Uzunligi 23&nbsp;km, havzasining maydoni 34,7&nbsp;km². Soyga 50 dan ortiq irmoq qoʻshiladi. Burgansoyning yuqori oqimida vodiysi tor, daryo koʻp joylarida chuqur daralar orqali oʻtadi. Quyi oqimida vodiy 500-800 m gacha kengayadi. Burgansoy erigan qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Mavlon qishlogʻi yaqinida oʻrtacha yillik suv sarfi 275 l/sek. Bahor (mart — may) oylarida oʻrtacha suv sarfi 1 m’/sek gacha yetadi, yillik oqimning 60—75% shu davrda oqib oʻtadi. Boshqa fasllarda 50—100 l/sek gacha kamayadi. Baʼzan sel oqimlari kuzatilib, suv sarfi sekundiga 16,2 m³ gacha koʻpayadi.
## Manbalar
Burgut (maʼnolari)

**Burgut**:

* Burgut — (Aquila chrysaetus) — yirtqichlar turkumining qirgʻiylar oilasiga mansub qush.
* Burgut (yulduzlar turkumi) — osmon ekvatori atrofida Delfin, Oʻqyoy, Qavs, Dalv yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan yulduzlar turkumi.
Burgut (yulduzlar turkumi)

**Burgut** — osmon ekvatori atrofida Delfin, Oʻqyoy, Qavs, Dalv yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan yulduzlar turkumi. Belgisi , umumiy yuzasi taxminan 652 kv. gradus, undagi 70 dan ortiq yulduzni teleskopsiz koʻrish mumkin. B. yulduzlari bahor, yoz va kuzda koʻrinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgutli dovoni

**Burgutli dovoni** — Turkiston tizma togʻlarining suvayirgʻich qismidagi dovon. Oʻzbekiston Respublikasi bilan Tojikiston Respublikasi chegarasida joylashgan. Balandligi qariyb 2960 m. Burgutli dovoni orqali Sangzor vodiysidan Zarafshon vodiysiga piyoda yoki ulovda oʻtish mumkin. Sangzor daresining yuqori oqimidagi Koʻkjarsoy orqali koʻtarilib Burgutli dovoni dan Zarafshon daryosi vodiysiga (Ziddi, Mingdona qishloqlari) Kozboysoydagi yoʻl bilan tushiladi. Burgutli dovoni dan iyun—sentabr oylarida foydalanish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burdaguy

**Burdaguy**, Bardagvi, Pardagvi (qad. yun. pandoki — mehmonxona) — Amudaryoning qad. kechuvi hamda Iskandar Maqduniy tomonidan kurilgan qalʼa nomi. B.da hunarmandlar, xususan kema va qayiq yasovchilar yashaganlar, ular "shoh kechuvi"dan oʻtuvchilarga xizmat koʻrsatishgan. B. 15-asrda yirik shahar boʻlib, hatto Termiz bilan raqobatlashgan. 17-asr manbalarida B. kechuvi Yargox yoxud Yardagʻu shaklida uchraydi. Iskandar aynan mana shu kechuv orqali asosiy qoʻshini bilan Amudaryodan oʻtgan deb hisoblanadi. Kushon podshaligiiing soʻnggi davrida vujudga kelgan B. shahri ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda yuksalgan, 20-asr boshida ham B. arkida hayot soʻnmagan. Bu yerdan arablardan avvalgi davrga mansub podshoning taxtda oʻtirgan holdagi tasviri tushirilgan sopol parchasi topilgan. B. kechuvidan, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidan shim. tomon qad. yoʻllar boshlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Burdenko

**Nikolay Nilovich Burdenko** [1876. 26. 4 (8.5), Penza viloyati Kamenka qishlogʻi — 1946. 11.1, Moskva] — jarpox, Rossiyada neyroxirurgiya fani asoschilaridan biri. Akademik (1939), Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1939), Tibbiyot Fanlar akademiyasining 1prezidsnti (1944—46), tibbiy xizmat generalpolkovnigi (1944). 1 va 2-jahon urushlari qatnashchisi: Armiya bosh jarrohi (1941—46), Ilmiy ishlari markaziy va periferik nerv sistemasining oʻsmasi, miyada qon aylanishining buzilishi, miya shishi hamda harbiydala jarrohligi masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
Bureya tizmasi

**Bureya tizmasi** — Uzoq Sharqning janubida, Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasidagi togʻ tizmasi. Urmi, Amgun va Bureya daryolarining suvayirgʻichi. Granit, gneys, slanes, shuningdek choʻkindi va effuziv jinslardan tarkib topgan. Kryaj va oʻrtacha balandlikdagi togʻlardan iborat. Bureya daryosining bosh qismidan Tirma daryosining yuqori oqimiga qarab meridional yoʻnalishda choʻzilgan. Uz. kariyb 400&nbsp;km. Bal. jan.da 1000– 1100 m dan shim.da 1600–2071 m gacha. Yon bagʻrining pastki qismi igna bargli va keng bargli oʻrmon bilan, togʻ etagi va yon bagʻirlari dubzorlar bilan qoplangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burj

**Burj** — Quyoshning yillik koʻrinma harakati doirasidagi oʻn ikki yulduz turkumining nomlari. Bu soʻz zodiak yulduzi turkumlari Dayav, Hut. Hamal, Savr, Javzo, Saraton, Asad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiylarga nisbatan qoʻllanadi (jadvallarga q.). Ular Quyoshning yillik koʻrinma harakat yoʻli (ekliptika) boʻylab joylashgan. Har birida Quyosh taxminan bir oycha boʻladi. B. yulduz turkumlaridan Quyosh sistemasining deyarli barcha sayyoralari, kometalari va Oyning ham koʻrinma harakat yoʻllari oʻtadi. Yunonistonda B. turkumlarini alohida ajratib, ularni maxsus belgilar bilan ifodalashgan. Shunga koʻra, osmon gumbazida bahorgi (Hamal) va kuzgi (Mezon) tengkunlik, yozgi (Saraton) va qishki (Jady) Quyosh turish nuqtalari ham oʻsha belgilar bilan belgilanadi. Presessiya hodisasi sababli oʻtgan 2 ming yil ichida bu nuqtalar surilib, qoʻshni yulduz turkumlariga oʻtib ketgan boʻlishiga qaramay, shu belgilar, shuningdek Saraton va Javzo tropiklari deb ataluvchi nomlar ham saqlanib qolgan.

Turkiy xalqlarda oylarning nomi ham B. nomidan olingan. Bahor fasli — burji obiy (hamal—22-martdan, savr—21-apreldan, javzo— 21-maydan), yoz fasli — burji noriy (saraton — 22-iyundan, asad—232-iyuldan, sunbula —23 avgustdan), kuz fasli — burji bodiy (mezon—24-sentabrdan, aqrab—23 oktabr man, qavs—23-noyabrdan), qish fasli — burji hokiy (jady—22 dekabrdan, dalv— 20-yanvar

dan, hut—19-fevraldan) deb atalgan. 12 yillik muchal yillari boshi hamalayan hisoblanadi (qarang Zodiak).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burj (maʼnolari)

**Burj**:

* Burj — Quyoshning yillik koʻrinma harakati doirasidagi oʻn ikki yulduz turkumining nomlari.
* Burj (qurilma) — devorga tashqi tomondan tirgak sifatida ishlangan qurilma.
Burj (qurilma)

**Burj** — devorga tashqi tomondan tirgak sifatida ishlangan qurilma. Qalʼa devorlariga tutashgan minora shaklidagi qoʻshimcha bino. Burjlar ustida va ichkarisida maxsus xonalar boʻlishi mumkin. Mudofaa maqsadida qurilgan maxsus Burjlar ham boʻlgan. Buxoro, Xiva meʼmorligida koʻp qoʻllangan. Baʼzan oʻrniga qarab guldasta, minora deb ham nomlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burjiy taqvim

**Burjiy taqvim** — 365 kunlik quyosh taqvimi. Sharq falakiyotshunoslari tomonidan ishlab chiqilgan (11-asr). Burjiy taqvim oylari yulduz turkumlari nomi bilan atalgani uchun "burjiy" (yaʼni yulduz turkumlari — arabcha "burj" yoki hozirgi tasavvurda astronomik taqvim) deb nom olgan (qarang Burj).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burjiylar

**Burjiylar** — Misrda hukmronlik qilgan pkkm mamluklarsupopaol (1382— 1517)dan ikkinchisi. Misr sultoni Qalovun (AlMalik alMansur) ularni Qohira qalʼasining burjiga (minorasiga) joylashtirgani boisidan shunday deb atalganlar. Sulola vakillari: AlMalik azZohir Barquq (1382-89, 1390-99), AlMalik anNosir Faraj (1399-1405, 140512), AlMalik alMansur Abdulaziz (1405), AlXalifa alMustaʼiyn (1412)|, AlMalik alMuayyid Shayx (1412—21), AlMalik alMuzaffar Ahmad II (1421), AlMalik azZohir Tatar (1421), ApMalik asSolih Muhammad III (1421—22), AlMalik alAshraf Barsboy (1422—38), AlMalik alAziz Yusuf (1438), AlMalikazZohir Chaqmoq (1438—53), AlMalik alMansur Usmon (1453), AlMalik alAshraf Aynol (1453—61), AlMalik alMuayyid Ahmad III (1461), AlMalik azZohir Xushqadam (1461—67), AlMalik azZohir alBoy (1467), AlMalik azZohir Tambargʻo (1467—68), AlMalik alAshraf Qoytboy (1468—96), AlMalik anNosir Muhammad IV (1496— 98), AlMalik azZohir Qonsuh I (1498—1500), AlMalik alAshraf Jonboʻlod (1500—01), AlMalik alOdil Tumanboy I (1501), AlMalik alAshraf Qonsuh II alGʻuriy (1501—16), AlMalik alAshraf Tumanboy II (1516—17) (Yana q. Bahrishshr, Mamluklar davlati).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bureya

**Bureya** (; , evenklar tilida birra — daryo) — Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasi va Amur viloyatidagi daryo. Amur daryosining chap irmogʻi. Oʻng Bureya va Chap Bureya daryolarining koʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 623&nbsp;km, havzasining maydoni 70,7 ming km². Bureya yuqori oqimida togʻ daryosi boʻlib, quyi qismida ZeyaBureya tekisligiga chiqadi. Asosan yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bureya oktabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Eng yirik irmoqlari — chapda Urgal, Tirma. oʻngda — Tuyun, Niman. Bureya da quyilish joyidan 197&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Oʻrtacha suv sarfi 940 m³/sek., eng yuqori darajadagisi 18100 m³/sek. Yogʻoch oqiziladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burjuaziya

**Burjuaziya** ( – shaharliklar) — savdo, sanoat, kreditmoliya va boshqa tadbirkorlik faoliyati natijasida daromad oluvchi ijtimoiy sinf.

Burjuaziya anʼanaviy jamiyat qaror topgan sharoitda, 16–20-asrlardagi inqilob va islohotlar natijasida yuzaga kelib, muhim iqtisodiy va siyosiy taʼsirga ega boʻldi, sanoatlashgan jamiyat va bozor iqtisodiyoti, liberalizm va demokratiya qadriyatlari qaror topishiga koʻmaklashdi. Rivojlangan mamlakatlardagi burjuaziya yirik moliya va sanoat burjuaziyasidan (unga boshqaruvchilarning oliy qatlami ham kiradi), sarmoyadorlik va tadbirkorlik vazifalarini birga qoʻshib, ish yurituvchi oʻrta burjuaziya qatlamidan hamda mayda burjuaziyadan tashkil topgan. Rivojlanayotgan mamlakatlarda burjuaziya turli qatlamlarining shakllanishi jamiyatni modernizatsiya qilish jarayoni bilan bevosita bogʻliqdir. Sotsialistik tuzum oʻrnatilgan mamlakatlarda burjuaziya sinf sifatida tugatilgan edi. Bunday mamlakatlarda bozor iqtisodiyoti va fuqarolar jamiyatining shakllanishi jarayonida xususiy mulkdorlar va tadbirkorlardan iborat ijtimoiy qatlam qayta tiklanmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Burish doirasi

**Burish doirasi** — lokomotiv yoki vagonni bir izdan ikkinchi izga oʻtkazuvchi yoki shu izda 180° burib qoʻyuvchi qurilma. Asosan, temir yoʻl izlari (relslar) dan iborat. Burish doirasi atrofi beton bilan mustahkamlangan dumaloq chuqurlikka oʻrnatiladi; u chuqurlik markazidagi oʻq yordamida aylanma izlarda harakatlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burishlar

**Burishlar** (burishkilar, burushaskilar, vershikilar) — xalq, Shim.gʻarbiy Hindistonning togʻli joylarida yashaydi. 50 mingga yaqin kishi. Oʻziga xos yozuvsiz til (burushaski)da gaplashadi. Dindorlari — asosan musulmon shialar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burishtiruvchi dorilar

**Burishtiruvchi dorilar** — yalligʻlangan joydagi ogʻriqni kamaytiruvchi dorilar. Shuning uchun Burishtiruvchi dorilar yalligʻlanishga qarshi ishlatiladigan dorilar bilan birga qoʻllanadi. Burishtiruvchi dorilar yalligʻlangan yoki kuygan joyga qoʻyilganda toʻqimalarning yuza qatlamida oqsillarni qisman ivitib. ichkaridagi toʻqimalarni turli taʼsirotlardan saqlaydigan oqsil parda hosil qiladi. Koʻpgina oʻsimliklar (eman poʻstlogʻi, sariqchoy oʻsimligi, mavrak bargi, moychechak guli, shumurt va chernika mevasi va boshqalar)dan olinadigan oshlovchi moddalar, shuningdek baʼzi bir anorganik moddalar — vismut, qoʻrgʻoshin, alyuminiy birikmalari burishtiruvchi xususiyatga ega. Bu moddalardan tayyorlangan dorilar chayish (mas, burunhalqum yalligʻlanganda), kuygan. jarohatlangan, yorilgan joylarga qoʻyish va meʼdaichak yoʻli kasalligida ichish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burka sulton

**Burka sulton**, Buruj oʻgʻlon, Burunj oʻgʻlon, Burish oʻgʻlon (?—1480) — Joʻjyuson avlodidan boʻlgan ulus sultoni. Burka sulton ulusi Sirdaryoning quyi oqimidagi yerlardan iborat boʻlgan. Abulxayrxon Dashti Qipchoqning sharqiy qismini boʻysundirish uchun olib borgan kurashi davri (1431—46)da Burka sulton unga itoat etishdan bosh tortgan. Abulxayrxon 15-asrning oʻrtalarida Joʻjixon avlodidan boʻlgan sultonlarning koʻpchiligini magʻlub etgach, Burka sulton ham unga boʻysunishga majbur boʻlgan, soʻng Burka sulton Katta Oʻrda xoni Ahmadxon (?—1481) yordamida Abulxayrxonning vafoti (1469)dan keyin taxtga oʻtirgan Haydarxonga qarshi urush ochib, uni tormor keltirgan. Abulgʻoziy Baxodirxonshpg yozishicha, Burka sulton 15-asrning 80-yilgacha oʻz ulusini mustaqil idora etib, Abulxayrxonning nabirasi Shayboniyxon tomonidan tunda toʻsatdan qilingan hujum vaqtida halok boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmaboʻyin

**Burmaboʻyin** (Jynx torquilla) — kizilishtonlar turkumiga mansub qush. Afrika, Osiyo va Yevropada tarqalgan. Oʻzbekistonda oʻtroq yashamaydi (bahorda kelib, kuzda Hindiston va Eronga uchib ketadi). B. siyrak oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Boʻyining uz. 20 sm gacha boʻladi. Tuxumini daraxtlar kovagiga qoʻyadi, qushlarning tashlandiq uyalaridan foydalanadi. 6—12 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumni, asosan urgʻochisi, u ovqatlanishga ketganda erkagi bosadi. B. chumolilar, oʻsimlik shiralari va boshqa hasharotlar bilan oziqlanadi. Hasharotlarni uzun va yopishqoq tili bilan poʻstloq orasidan yoki uyasidan tutib oladi. B. biror narsadan qoʻrqsa, boshi bilan boʻynini parmadek buraydi, shuning uchun u "burmaboʻyin" deyilgan.

## Manbalar
Vladimir Burmakin (rassom)

**Vladimir Ivanovich Burmakin** (1938.9.1, Toshkent — 2024.31.8, Toshkent) — rassom, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi haqiqiy aʼzosi (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Respublika rassomlik bilim yurti (1957) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1965)ni tugatgan. B.ning mahobatli, ayniqsa, dastgohli rangtasvir borasidagi izlanishlari, voqeaband tasvirlari, serjilo obrazlari diqqatga sazovor. Ayollar ruhiy holati jonli ifodalangan portretlar ("Boysun goʻzali", 1968; "Elvira", 1983 va boshqalar), rangdor, bezak mujassamotlar ("Intizor ayollar", 1962; "Ota", 1973; "Daraxt haqida qoʻshiq" triptixi, 1975; "Kimning oti yaxshiroq?", 1979; "Oʻzbekistonning hozirgi fan arboblari", 1984 va boshqalar), "Farhod va Shirin" (hamkorlikda) devoriy rasmlari va boshqalarni yaratdi.

## Manbalar
Burmalangan oblast

**Burmalangan oblast** — geosinklinal mintaqa rivojlanishining yagonaligi va bir vaqtda burma hosil boʻlishi bilan ajralib turadigan bir qismi. Yer poʻsti harakatdagi zonalari — geosinklinal mintaqalari rivojlanishidagi qonuniy bosqich. Tektonik jarayonlarning rivojlanishi intensivligi bir xil emasligi sababli Burmalangan oblast baʼzi bir davrlar — burmalanish davrlari bilan bogʻliq. Masalan, paleozoy davrining boshidan boshlab kaledon Burmalangan oblast (asosiy burma hosil boʻlishi ordovik, silur va devon davri birinchi yarmida boʻlgan), gersin Burmalangan oblast (paleozoy oxirida), mezozoy yoki kimmeriy Burmalangan oblast (yura va boʻr davri boshlanishida) farq qilinadi. Tokembriyda ham bir kancha Burmalangan oblast hosil boʻlgan. Burmalangan oblast da burmalardan tashqari tektonik qoplamlar bor, togʻ jinslari regional metamorfizmga uchragan, kuchli magmatik jarayonlar sodir boʻlgan. Burmalangan oblast ning maʼlum bir kismi platformalarning choʻkindi qoplami burmalanishidan yoki geosinklinal oblastning chekkalarida, shuningdek platforma ichkarisidagi burmalangan zonalar — avlakogenlarda (Donbass) tarkib topali. Oʻzbekistonda tokembriy, kaledon, gersin va kimmeriy Burmalangan oblast mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmalanish

**Burmalanish** — geosinklinal zonalarda yoki ularning ayrim qismlarida katlamlarning egilishi va darzlik, uzilmalar paydo boʻlishi. B. geologik davr davomida sodir boʻladi va qatlam tuzilishidagi nomuvofiqlikka qarab aniklanadi. Maye, Oʻrta Osiyodagi Fargona, Turkiston, Zarafshon, Olay, Hisor va boshqa togʻ tizmalari ger. sin burmalanish siklida paydo boʻlgan. Gersin sikli uz navbatida bir necha fazalarga boʻlingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmalanish fazasi

**Burmalanish fazasi** — burmalanish jarayonining rivojlanishidagi maʼlum bir davri. Uzoq vaqt uzluksiz davom etadigan tektonik harakatlar, ayniqsa burmalar hosil boʻlishida nisbatan qisqa davom etgan tezlanish hodisasi. Burmalanish fazasi jinslar yotishida burchak nomuvofiqligi bilan aniklanadi. Burmalanish fazasi tushunchasi 19-asrning 2choragida Orbini va Eli de Bamon ilmiy asarlarida qoʻllangan. Burmalanish fazasi ning aniq tushunchasi nemis olimi Shtille (1913, 1924 va keyingi yillarda) tomonidan berilgan. Uning fikricha, burmalar qisqa faza davomida vujudga keladi. Har qaysi burma alohida burmalanish fazasini anglatadi. Shtille Burmalanish fazasi lariga geografik nomlarni bergan (mas, Ardenna, Takon va boshqalar). Keyinchalik Shtille izohi rus olimlari Nalivkin (1936), Shatskiy (1937), Xain (1950) va boshqa tomonidan tanqid qilindi va unga koʻp tuzatishlar kiritildi. Xain regionlarni tavsiflashda Burmalanish fazasi ning namoyon boʻlishini stratigrafik intervaliga qarab atashni taklif etdi (mas, Eyfel oldi Burmalanish fazasi ).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmalash

**Burmalash**, gofrirlash (frans. gaufrer — burma shakl berish) — 1) taxta (list) materiallarning biqoligini (mustahkamligini) oshirish maqsadida ularni toʻlqinsimon va shakldor qilib yasash. Burmalar yarim doiraviy, trapesiya, uchburchak shaklida hamda murakkabroq shakllarda boʻlishi mumkin. B. presslarda yoki shakddor joʻvalar (valiklar)da amalga oshiriladi. Burmalangan materiallar va buyumlar mashinasozlik, qurilish va sanoatning boshqa sohalarida ishlatiladi, mas, asbestsementdan shifer tayyorlanadi; samolyotsozlikda burmalangan taxta duralyuminiydan samolyot qanoti tayyorlanadi; burmalangan kartondan mahsulot tashiladigan idishlar yasaladi; shunday karton qurilishda issiqlikni saqlovchi material sifatida ham ishlatiladi; 2) tikuvchilikda kiyimlar (yubkalar, koʻylaklar)da burmalar (taxlamlar) hosil qilib tikish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burloqlar

**Burloqlar** (rus. burlaki — soldovchilar) — 16—19-asrlarda Rossiyada dare kemalarini eshkak va arqon yordamida qoʻlda tortib sudrovchi yollanma ishchilar. Asosan noqoratuproq gubernyalardagi obrok toʻlovchi dehqonlardan yollangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmachap qabristoni

**Burmachap qabristoni** — koʻchmanchi chorvador qabilalar (hunnular) antik davr yodgorligi (miloddan avvalgi 1-asr—milodiy 1-asr). Burmachap qishlogʻi (Qirgʻiziston)dan topilgan. Burmachap qabristoni ni 1944—45 yillarda A. N. Bernshtam tekshirgan. Burmachap mozorlari har xil hajmdagi (kattalarining maydoni 30x30 m, balandligi 8 mh kichiklarining maydoni 12x12 m, balandligi 0,80 m) tuproq uyumidan iborat. Burmachap qabristoni da 5 mozor ochib koʻrilgan. Mozorlardan xurmacha, piyolasimon sopol idish, toʻrt oyokli yogʻoch kursi, temir taqinchoqlar topilgan. Bir mozorda murdaning bilaklaridagi kumush halqa, oyoqlaridagi rangbarang shisha munchoqaar, hatto uning jun va ipakdan toʻqilgan kiyimi parchalari saqlangan. Burmachap qabristoni yodgorliklari Oʻrta Osiyoning antik davriga oid moddiy madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil