Eshakning kallasi

**Eshakning kallasi** () — Tunisda istiqomat qiluvchi yahudiylar xalq ertagi boʻlib, u Elis Ferme (Alice Fermé) tomonidan toʻplangan va XIX asr oxirida Fransiyaning „Revue de Traditions Populaires“ jurnalida nashr etilgan.

Ushbu ertak dunyo folkloridagi mifologik „Hayvon qiyofasidagi kuyov“ yoki „Yoʻqolgan erni qidirish“ turkumiga kiradi. Unda inson qiyofasidagi malika gʻayritabiiy yoki sehrlangan hayvon bilan turmush qurishi, uning ishonchini suiisteʼmol qilishi va natijada erni yoʻqotib, uni uzoq vaqt qidirishi bayon etiladi. Mazkur asar xalqaro Aarne-Thompson-Uther (ATU) tizimi boʻyicha *ATU 425D* („Gʻoyib boʻlgan er“) turiga kiradi.

## Qisqacha mazmuni
Bir kambagʻal kampir xaroba va arvohli deb hisoblangan omborxonada tunashga qaror qiladi. Rivoyatlarga koʻra, kimki u yerda tonggacha omon qolsa, omborxona oʻsha kishining mulkiga aylanadi. Yarim tunda kampirning qarshisida eshakning kallasi paydo boʻladi va kampir uni suhbatga chorlaydi. Eshakning kallasi kampirga minnatdorchilik bildirib, oʻzi aslida dushmanlari tomonidan sehrlab qoʻyilgan sultonning oʻgʻli ekanini aytadi. Ertalab kampir omon qoladi va omborxonaga egalik qilib, u yerda eshakning kallasi bilan birga yashay boshlaydi.

Bir kuni eshakning kallasi kampirdan shahar sultonining kenja qiziga sovchi boʻlib borishni soʻraydi. Kampir oʻzi bilan qimmatbaho javohirlar toʻla qutini olib boradi. Boylikka qiziqqan malika eshakning kallasiga turmushga chiqishga rozi boʻladi. Biroq, omborxonaning xarobaligini koʻrib, qiz yigʻlay boshlaydi. Shu payt zumrad kiyim kiygan kelishgan yigit paydo boʻlib, uni quchoqlaydi. Yigit bu sirni hech kimga aytmaslikni, oilasiga esa juda nochor yashayotganini aytib yolgʻon gapirishni buyuradi. Aks holda u gʻoyib boʻlishi haqida ogohlantiradi.

Oradan vaqt oʻtib, dushmanlar saltanatga hujum qiladi. Shahzoda yoqut rangli libosda sultonning qoʻshini safiga qoʻshiladi va gʻalaba qozonadi. Gʻalaba paradida malika chiday olmay, sirli ritsar uning eri ekanini hammaga aytib yuboradi. Shu zahoti shahzoda gʻoyib boʻladi. Malika esa dardga chalinadi va kampir uni ota-onasiga qaytarib beradi.

Shu bilan birga, boshqa bir mamlakatda yana bir kambagʻal ayolni kuchli shamol dengiz boʻyidagi sirli bir qasrga uchirib ketadi. U yerda ayol har kecha bir erkak olma kesib, toʻrt boʻlakka boʻlishini koʻradi. Erkak olmaning birinchi boʻlagini otasiga, ikkinchisini onasiga, uchinchisini esa oʻziga, toʻrtinchisini esa olisdagi sevgan yoriga bagʻishlaydi. Kampir bu voqeani sultonning qiziga aytib beradi. Malika oʻsha qasrga boradi va nihoyat eri bilan qayta topishadi.

## Tahlil
### Ertak turi
Shvetsiyalik olim Jan-Öjvind Swahn ushbu ertakni „Kupidon va Psixeya“ turkumining D kichik turiga kiritgan. ATU 425D turiga koʻra, qahramon ayol oʻz erini topish uchun mehmonxona, shifoxona yoki hammom qurishi va u yerda oʻtkinchilarning hikoyalarini tinglashi kerak boʻladi. Ushbu variantda esa kampirning tasodifiy hikoyasi malikaga yordam beradi. Shuningdek, Heda Jason ushbu syujetni yahudiy-sharq ertaklari korpusidagi „Ajoyib mavjudot malikaga sovchi qoʻyadi“ (AaTh 425*Q) turi bilan bogʻlaydi.

### Motivlar
Tadqiqotchi Samia Al Azharia Jahnning taʼkidlashicha, „Eshakning kallasi“ (arabcha: Rās al homār) obrazi arab va Tunis yahudiylari folklorida keng tarqalgan sehrlangan kuyov timsolidir. U odatda kechasi inson qiyofasiga kiradi, bu esa qahramon ayolning sabrini va vaʼdaga sodiqligini sinovdan oʻtkazish motiviga xizmat qiladi.

## Variantlar
Tunis yahudiylari orasida ushbu ertakning bir necha varianti mavjud:
* **Sadeh varianti:** Isroillik yozuvchi Pinxas Sadex (Pinchas Sadeh) toʻplagan variantda malika erining eshak terisini kuydirib yuboradi, bu esa erining butunlay yoʻqolishiga sabab boʻladi (IFA 2045 arxivi).
* **Koskas varianti:** Sonia Koskas variantida shahzoda yovuz „gula“ (ogress) tomonidan sehrlangan deb tasvirlanadi va malika erining sehrini anor urugʻlari yordamida buzadi.

## Manbalar