Salim Xon

**Salim Abdul Rashid Xon** (, ; 1935-yil 24-noyabr) — hind aktyori, kino prodyuseri va ssenariy muallifi. Ssenariy muallifi sifatida u Bollywoodning koʻplab filmlari uchun ssenariylar, hikoyalar va ssenariylarni yozgan. Xon Javed Axtar bilan birga Salim-Javedning samarali ssenariylar duetining yarmidir. Bu duet hind kinosida yulduz maqomiga erishgan birinchi hind ssenariychilari edi va barcha davrlarning eng muvaffaqiyatli hind ssenariychilariga aylandi. Birgalikda ishlaganda Salim Xon asosan hikoyalar va personajlarni rivojlantirish uchun mas’ul boʻlgan, Javed Axtar esa dialoglarni rivojlantirish uchun mas’ul edi.

Salim 1970-yillarda hind kinosida inqilob qildi, Bollywood formulasini oʻzgartirdi va qayta ixtiro qildi, Bollywood blokbaster formatida paydo boʻldi, masala filmi va Dacoit Western kabi janrlarni yaratdi. Salim shuningdek , Amitabh Bachchanning „gʻazablangan yigit“ arxetipini yaratishga mas’ul edi. Ularning filmlari barcha davrlarning eng yuqori daromad keltirgan hind filmlari qatoriga kiradi, jumladan, *[[Sholay]]* (1975), oʻsha paytdagi eng yuqori daromad keltirgan hind filmi, shuningdek *[[Seeta Aur Geeta]]* (1972), *[[Zanjeer (film, 1973)|Zanjeer]]* (1973), *[[Divar|Deewaar]] (1975), [[Kranti]] (1981) va [[Don (franchayzing)|Don]] franshizasi* kabi filmlar. *Sholay* ham barcha davrlarning eng buyuk hind filmlaridan biri hisoblanadi.

Xon, shuningdek, Salim Xon oilasining asoschisi, Bollywoodning uchta aktyori Salmon Xon (Bollivudning uchta katta xonlaridan biri), Sohail Xon va Arbaaz Xon va kino prodyuseri Alvira Xon Agnixotrining otasi sifatida ham tanilgan. U Sushila Charak (aka Salma Xon) va aktrisa Helen Richardson Xonga. Salim Xon Salim-Javedning bir qismi sifatida oltita Filmfare mukofotini qoʻlga kiritdi va keyinchalik u 2014-yilda Padma Shri bilan taqdirlandi.

## Dastlabki yillari
Salim Xon Britaniya Hindistonidagi (hozirgi Madxya-Pradesh, Hindiston) knyazlik shtati Indor shtatidagi Balaghat shahrida badavlat oilada tug‘ilgan. Xonning bobosi Anvar Xon 1800-yillarning oʻrtalarida Afgʻonistondan Hindistonga koʻchib kelgan va Britaniya Hindiston armiyasining otliq qoʻshinlarida xizmat qilgan Yusufzay pushtun boʻlgan. Xonning oilasi davlat xizmatida ish qidirishga moyil edi va oxir-oqibat Indorga joylashdi.

Salim Xon ota-onasining kenja farzandi edi. Uning otasi Abdul Rashid Xon Hindiston imperatorlik politsiyasiga qoʻshilgan va DIG -Indore darajasiga koʻtarilgan, bu Britaniya Hindistonida hindistonlik uchun ochiq boʻlgan eng yuqori politsiya darajasi edi. Salimning onasi u endigina to‘qqiz yoshida vafot etdi. U oʻlimidan oldin toʻrt yil davomida sil kasalligi bilan ogʻrigan va shuning uchun kichik bolalarning unga yaqinlashishi yoki uni quchoqlashi taqiqlangan; Shuning uchun Salim onasi bilan erta oʻlimidan oldin ham juda kam aloqada boʻlgan. Otasi ham 1950-yilning yanvarida, u endigina o‘n to‘rt yoshga to‘lganida vafot etdi. Ikki oy oʻtgach, 1950-yil mart oyida Salim (Indordagi Avliyo Rafaels maktabida oʻqigan) imtihonga keldi. Salim oʻrtacha darajada yaxshi oʻqidi va Indordagi Xolkar kollejiga oʻqishga kirdi va bakalavr darajasini tamomladi. Katta akalari uni oilaning katta boyligidan yigʻilgan mablagʻ bilan qoʻllab-quvvatladilar, chunki u kollej talabasi boʻlganida unga shaxsiy mashina sovgʻa qilindi. Salim sportda, ayniqsa kriketda zoʻr edi va yulduz kriketchi boʻlgani uchun unga kollej tomonidan bakalavr darajasini tugatgandan soʻng magistraturaga kirishga ruxsat berildi. Salim oʻqitilgan uchuvchi ham. Bu yillar davomida u filmlarga ham ishqiboz bo‘lib, sinfdoshlari unga o‘zining ajoyib qiyofasi bilan kino yulduzi bo‘lishga harakat qilish kerakligini aytishgan.

25 ta filmda suratga tushganidan soʻng, u oxir-oqibat u „aktyor boʻlishga tayyor emasligini, chunki proyeksiyalash sanʼati yoʻqligini tushunadi. 1960-yillarning oxirida moliyaviy jihatdan qiynalayotgan Salim o‘z eʼtiborini aktyorlikdan uzoqlashtirib, ssenariy yozishga o‘tkazishga qaror qiladi va shahzoda Salim nomini ishlatishda davom etadi. Uning eng mashhur film ssenariylaridan biri *[[Do Bhai (film, 1969)|Do Bxai]]* (1969) filmi edi. U Abrar Alvi bilan yozuvchi yordamchi sifatida ham ishlay boshlaydi.

## '''Salim—Javed bosqichi (1971—1982)'''
Salim Javed Axtar bilan birinchi marta *[[Sarhadi Lootera]] filmini suratga olish paytida uchrashgan,* bu Salimning soʻnggi roli boʻlishi kerak edi. Suratga olish boshlanganda qarsakchi boʻlib xizmat qilgan Javed keyinchalik rejissyor SM Sagar tomonidan film uchun dialog muallifi boʻladi. Ularning doʻstligi ikkalasi ham ushbu filmda ishlayotgan paytda boshlangan va boshliqlari bir-biriga qoʻshni boʻlgani sababli yanada rivojlangan. Salim Xon yozuvchi/rejissyor Abrar Alviga ssenariy va dialoglarni yakunlashda yordam beradigan ishga joylashdi, Javed Axtar esa xuddi shunday lavozimda Kaifi Azmiga sheʼriyatni rivojlantirishga eʼtibor qaratgan holda yordam bera boshladi. Abror Alvi va Kayfi Azmi qo‘shni edilar, shuning uchun Salimxon va Javed Axtar bir-birini ko‘p ko‘rishardi. Bu duet yaxshi natijalarga erishdi va Salim-Javed nomi bilan mashhur boʻlgan stsenariy yozuvchi jamoani tuzdi. Salim hikoyalar va syujetlar tuzgan boʻlsa, Javed dialoglarni va vaqti-vaqti bilan oʻsha filmlar uchun qoʻshiq matnlarini ishlab chiqardi. Ular filmning yakuniy loyihasi boʻyicha aqliy hujum qilib, xulosa chiqarishardi.

Rajesh Xanna ularga ssenariy muallifi sifatida ilk ishlarining masulida xizmat qilgan xisoblanadi. Javed Axtar intervyusida shunday deb qabul qildi: „Bir kuni u (Rajesh Xanna) Salimsaabga borib, janob Devar unga Aashirvad bungalovi uchun toʻlovni yakunlashi mumkin boʻlgan katta miqdordagi pulni berganligini aytdi. Ammo film *[[Deiva Cheyal|Deiva Cheyalning]]* remeyki edi va asl nusxaning ssenariysi qoniqarli emas edi. U bizga stsenariyni to‘g‘ri yo‘lga qo‘ya olsak, pul va kredit olishimizga ishonch hosil qilishini aytdi“. Bu ularning ssenariy mualliflari sifatidagi birinchi ishi edi va *[[Xaati Mere Saathi (film, 1971)|Haathi Mere Saathi]]* filmi katta hitga aylandi. Salim-Javed dueti GP Sippy tomonidan Sippy Films kompaniyasida rezident ssenariy muallifi sifatida ishlash uchun yollangan. Ular Andaz, Seeta Aur Geeta, Sholay va Don kabi bir qancha muvaffaqiyatli filmlar uchun ssenariylar yaratdilar. Ularning birinchi katta muvaffaqiyati *[[Andaz (film, 1971)|Andaz]]* uchun ssenariy boʻldi, undan keyin Adhikar (1971), *[[Xaati Mere Saathi (film, 1971)|Xaathi Mere Saathi]]* va *[[Seeta Aur Geeta]]* (1972). Shuningdek, ular *[[Yaadon Ki Baaraat]]* (1973), *[[Zanjeer (film, 1973)|Zanjeer]]* (1973), Haath Ki Safai (1974), *[[Divar|Deewaar]]* (1975), *[[Sholay]]* (1975), Chacha Bhatija (1977), Don (1978), *[[Trishul (film)|Trishul]]* (1978), Dostana (1980), *[[Kranti]]* (1981), *[[Zamana (film, 1985)|Zamana]]* (1985) va *[[Janob Hindiston (film 1987)|Janob Hindiston]]* (1987). Ular 24 ta filmda, shu jumladan ikkita kannada filmida birga ishlagan — Premada Kanike va Raja Nanna Raja. Ular yozgan 24 ta filmdan 20 tasi mashhur boʻlgan. Garchi ular 1982-yilda ajralishsa-da, ego muammolari tufayli ular yozgan baʼzi stsenariylar keyinchalik *[[Zamana]]* va *[[Janob Hindiston]]* kabi filmlarga aylantirildi va muvaffaqiyatli boʻldi. Koʻp vaqtlar „barcha davrlarning eng muvaffaqiyatli ssenariy muallifi“ deb taʼriflangan Salim-Javed, shuningdek , hind kinosida yulduz maqomiga erishgan birinchi ssenariy mualliflari ekanligi qayd etilgan.

### 1983—2003-yillar
Salim Javeddan ajralganidan keyin *[[Angaaray (film, 1986)|Angaaray]]* (1986), *[[Naam (film, 1986)|Naam]]* (1986), *[[Kabzaa]]* (1988) va *[[Jurm (1990 film)|Jurm]]* (1990) kabi muvaffaqiyatli filmlar uchun ssenariy va dialoglar yozgan. *Angaaray* uchun Rajesh Xanna rejissyor Rajesh Sethidan Salim Xonning oldiga borib, oʻzida boʻlgan ssenariyni qayta ishlashni soʻragan.
Salim 1996-yildan boshlab filmlarda unchalik faol emas edi, chunki 1988—1996 yillarda Akayla, Toofan va boshqalar kabi yozgan filmlari barbodmuvofaqqiyatsiz boʻlgan. 1983-yildan 1996-yilgacha Javed Axthar bilan ajralganidan keyin oʻn uchta film uchun ssenariy yozgan. Ular orasida *Majdhaar* va uning oʻgʻli Salmon Xon rolini oʻynagan *[[Pattar Ke Pul|Patthar Ke Phool]]* filmi bor edi. *[[Pyaar Kiyadan Darna Kya (film, 1998)|Pyaar Kiya To Darna Kya]]* va *[[Auzaar]]* skriptlari ham uning kenja o‘g‘li Sohail Xon tomonidan ishlab chiqilgan va Salmon bosh rolni ijro etgan.

Uning Javed Axtar bilan soʻnggi norasmiy hamkorligi *[[Bagban (film 2003)|Bagʻban]]* (2003) filmi uchun boʻlgan. Amitabh Bachchan Javed Axtardan soʻnggi nutqini yozishni soʻradi. Salmon Xon bundan oldingi nutqi uchun otasi Salimxondan nutqini yozishni iltimos qildi. Biroq, Salimxon ham, Javed Axtar ham hisoblanmagan.

## Shaxsiy hayoti

Xon ikki ayolga uylangan. Uning birinchi nikohi 1964-yil 18-noyabrda hindulardan boʻlgan Salma Xon (tugʻilgan **Sushila Charak**) bilan boʻlgan. Charakning otasi Baldev Singx Charak Jammudan hindu edi, onasi esa Maxarashtrian edi. Xon va Salma birga toʻrt farzandi bor; Salmon, Arbaaz va Sohail ismli uch oʻgʻil va bir qizi Alvira. 1981-yilda Xon aktrisa Xelen Richardsonga tuylandi, uning otasi ingliz-hind, onasi birma boʻlgan nasroniy edi. Bir necha yil oʻtgach, ular Mumbaydagi piyodalar yoʻlida vafot etgan uysiz ayolning qizi Arpita ismli qizni asrab olishdi.

Xonning to‘ng‘ich o‘g‘li Salmon hind kinosining tijoriy jihatdan eng muvaffaqiyatli aktyorlaridan biri hisoblanadi. Uning boshqa ikki oʻgʻli Arbaaz va Sohail ham aktyor va kino prodyuseri. Uning katta qizi Alvira sobiq aktyor va kinorejissyor Atul Agnixotriga turmushga chiqgan, kenja qizi Arpita esa Himachal-Pradesh shtatining sobiq vaziri va Kongress partiyasining uzoq yillik aʼzosi Sux Ramning nabirasi Aayush Sharmaga turmushga chiqgan. Er-xotin 2016-yilning 30-martida birinchi farzandi — o‘g‘il farzandli bo‘ldi. Uning oʻgʻli Salmon Xon uni Qozi Nazrul Islomning ashaddiy muxlisi deb taʼriflaydi va uning koʻp sheʼrlarini oʻqiganligi aytiladi.

## Filmografiyasi

### Aktyor sifatida

* *Baraat* (1960)
* *[[Police Detective|Politsiya detektivi]]* (1960)
* *[[Ramu Dada]]* (1961)
* *Professor* (1962)
* *[[Kabli Khan|Kabli Xon]]* (1963)
* *Baxpan* (1963)
* ** (1964)
* *[[Aandhi Aur Toofan]]* (1964)
* *[[Raaka]]* (1965)
* *[[Sarhadi Lutera]]* (1966)
* *Teesri Manzil* (1966)
* *Sarhaadi Lootera* (1966)
* *Divana* (1967)
* *Chhaila Babu* (1967)
* *[[Lahu Pukarega]]* (1968)
* *Vafadar* (1977)

### Ssenariy muallifi (yakkaxon)

* *Do Bhai* (1969)
* *Zanjeer (1973)*
* *Naam* (1986)
* *Angaaray* (1986)
* *Kabzaa* (1988)
* *Toofan* (1989)
* *Jurm* (1990)
* *Akayla* (1991)
* *Mast Qalandar* (1991)
* *Patthar Ke Phool* (1991)
* *Aa Geyl Lag Jaa* (1994)
* *Majhdhaar* (1996)
* *Dil Tera Diwana* (1996)

### Ssenariy muallifi (Salim-Javed)

## Mukofotlari

### Filmfare mukofotlari

### Britaniya kino instituti
*Sholay* (1975) Britaniya Kino Institutining 2002 yilgi soʻrovida barcha davrlarning Eng yaxshi 10 ta hind filmi boʻyicha birinchi oʻrinni egallagan.

### Faxriy mukofotlari
* 2014-yil yanvar oyida Apsara Film va Televideniye Prodyuserlari Gildiyasi mukofotida umrbod muvaffaqiyat sharafi.
* 2014-yilda Padma Shri olishi kerak edi, lekin u hech boʻlmaganda Padma Bhushanga loyiq ekanini aytib oʻtilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Salim Khan at Bollywood Hungama
* Salim Khan at Rotten Tomatoes
* Salim-Javed
* An interview with Salim Khan