Indoneziya tarixi

**Indoneziya tarixi** geografik joylashuvi, uning tabiiy boyliklari, bir qator odamlarning koʻchishi va aloqalari, bosqinchilik urushlari, eramizning 7-asrida Sumatra orolidan islomning tarqalishi va islom qirolliklarining barpo etilishi bilan shakllangan. Savdo boʻyicha kosalar, bankalar, koʻzalar va boshqalar, iqtisodiyot va siyosat. Indoneziya Janubi-Sharqiy Osiyodagi ekvator boʻylab choʻzilgan 17-18 000 oroldan (8844 tasi nomli va 922 tasi doimiy istiqomat qiladi) arxipelag davlatidir. Mamlakatning dengiz yoʻlidagi strategik mavqei orollararo va xalqaro savdoni rivojlantirdi; Oʻshandan beri savdo Indoneziya tarixini tubdan shakllantirdi. Indoneziya hududi turli xil migratsiyadagi xalqlardan iborat boʻlib, turli xil madaniyatlar, etnik elatlar va tillarni yaratadi. Arxipelagning relyefi va iqlimi qishloq xoʻjaligi va savdoga, davlatlarning shakllanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Indoneziya davlatining chegaralari Gollandiyaning Sharqiy Hindistonining 20-asrdagi chegaralariga mos keladi.

*[[Arxantroplar|Homo erektusning]]* toshga aylangan qoldiqlari va xalq orasida „Yava odami“ nomi bilan tanilgan asboblari Indoneziya arxipelagida kamida 1,5 million yil avval yashaganligini koʻrsatadi. Zamonaviy aholining koʻp qismini tashkil etuvchi avstroneziya xalqi dastlab Tayvandan boʻlgan va Indoneziyaga 2000-yillarda kelgan. Miloddan avvalgi . Milodiy 7-asrdan boshlab kuchli Srivijaya dengiz shohligi rivojlanib, hindu va buddist taʼsirini oʻz ichiga oladi. Qishloq xoʻjaligi buddist Sailendra va hindu Mataram sulolalari keyinchalik ichki Javada gullab-yashnadi va tanazzulga yuz tutdi. Musulmon boʻlmagan soʻnggi muhim qirollik Hind Majapahit qirolligi 13-asr oxiridan boshlab gullab-yashnagan va uning taʼsiri Indoneziyaning koʻp qismini qamrab olgan. Indoneziyadagi islomlashgan aholining eng dastlabki dalillari Shimoliy Sumatrada 13-asrga toʻgʻri keladi; Indoneziyaning boshqa hududlari asta-sekin islomni qabul qildilar, bu 12-asr oxiridan 16-asrgacha Java va Sumatrada hukmron dinga aylandi. Koʻpincha Islom mavjud madaniy va diniy taʼsirlarni qoplagan va aralashtirgan.

Portugallar kabi Yevropaliklar 16-asrdan boshlab Indoneziyaga Maluku'da qimmatli muskat yongʻogʻi, chinnigullar va kubik qalampir manbalarini monopollashtirishga intilishgan. 1602-yilda Gollandiyaliklar Gollandiyaning Sharqiy Hindiston kompaniyasini (VOC) tuzdilar va 1610-yilga kelib Yevropaning hukmron kuchiga aylandilar. Bankrotlikdan soʻng, VOC 1800-yilda rasman tarqatib yuborildi va Niderlandiya hukumati hukumat nazorati ostida Gollandiya Sharqiy Hindistonini oʻrnatdi. 20-asr boshlariga kelib, Gollandiyaning hukmronligi hozirgi chegaralargacha kengaydi. Ikkinchi jahon urushi davridagi 1942-1945 yillardagi Yaponiya istilosi va keyingi bosib olinishi Gollandiya hukmronligini tugatdi va ilgari bostirilgan Indoneziya mustaqillik harakatini ragʻbatlantirdi. 1945-yil avgustida Yaponiya taslim boʻlganidan ikki kun oʻtib, millatchilar yetakchisi Sukarno mustaqillik eʼlon qildi va prezident boʻldi. Niderlandiya oʻz hukmronligini tiklashga harakat qildi, ammo achchiq qurolli va diplomatik kurash 1949-yil dekabrida, xalqaro bosimga duch kelganida, -Gollandiya Indoneziya mustaqilligini rasman tan olganida tugadi.

1965-yildagi davlat toʻntarishiga urinish armiya boshchiligidagi zoʻravonlik bilan antikommunistik tozalashga olib keldi, buning natijasida yarim milliondan ortiq odam halok boʻldi. General Suxarto siyosiy jihatdan prezident Sukarnodan ustun keldi va 1968-yil mart oyida prezident boʻldi. Uning „ Yangi tartib“ maʼmuriyati Indoneziyaga kiritgan sarmoyasi keyingi oʻttiz yillik iqtisodiy oʻsishning asosiy omili boʻlgan Gʻarbning iltifotiga sazovor boʻldi. Biroq, 1990-yillarning oxirida Indoneziya Sharqiy Osiyo moliyaviy inqirozidan eng koʻp zarar koʻrgan mamlakat edi, bu esa xalq noroziliklariga va 1998-yil 21-mayda Suxartoning isteʼfosiga olib keldi. Suxarto isteʼfoga chiqqanidan soʻng *Reformasi* davri demokratik jarayonlarning kuchayishiga olib keldi, jumladan, mintaqaviy avtonomiya dasturi, Sharqiy Timorning ajralib chiqishi va 2004-yilda birinchi toʻgʻridan-toʻgʻri prezidentlik saylovlari. Siyosiy va iqtisodiy beqarorlik, ijtimoiy tartibsizliklar, korruptsiya, tabiiy ofatlar va terrorizm taraqqiyotni sekinlashtirdi. Turli diniy va etnik guruhlar oʻrtasidagi munosabatlar koʻp jihatdan uygʻun boʻlsa-da, ayrim hududlarda oʻtkir diniy norozilik va zoʻravonlik muammo boʻlib qolmoqda.

## Manbalar