open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Spontan nurlanish

**Spontan nurlanish** ( – erkin) – atom, molekula va boshqa kvant tizimlarining oʻz-oʻzidan elektromagnit toʻlqinlar nurlanishi; ular uygʻongan yuqori energetik holatdan quyi energetik holatlarga oʻz-oʻzidan oʻtishi jarayonida vujudga keladi. Xususan, atomlarning uygʻongan holatdagi soni ye marta kamayguncha oʻtgan vaqt uygʻongan holatning yashash vaqti deb ataladi va u 10^8 – 10~9 s oraliqda boʻladi.

Spontan nurlanish chastotasi \nu_{ik} tizimning *i*- va *k*- darajalari energiyalari farqi bilan aniqlanadi:
: h \nu_{ik} = E_i - E_k.

Majburiy nurlanishlardan farqli ravishda, spontan nurlanish kvant tizimga taʼsir etayotgan tashqi elektromagnit nurlanishga bogʻliq boʻlmaydi. Yorugʻlik manbalarining koʻpchiligi, masalan, issiqlik taʼsirida choʻgʻlangan lampa spontan nurlatgich hisoblanadi. Spontan nurlanishda turli yoʻnalishdagi tebranishlar bir-birini juda tez va tartibsiz ravishda almashtirib turadi. Shu sababli spontan nurlanish monoxromatik, kogerent va qutblangan boʻlmaydi.
Splanxnologiya

**Splanchnologiya** (yun. splancha ichki aʼzolar va ... logiya-taʼlimot) — anatomiyaning bir boʻlimi boʻlib koʻkrak ,qorin,chanoq boʻshligʻida joylashgan ichki aʼzolarni oʻrganadi.
Ichki aʼzolar bajaradigan vazifasiga koʻra ovqat hazm qilish, nafas olish, siydik ajratish, jinsiy tanozil va ichki sekretsiya bezlariga boʻglinadi.
Splenomegaliya

**Splenomegaliya** (yun. splen ta loq va megas — katta) — taloq (qora jigar)ning kattalashuvi. Koʻpincha taloq kasalliklari (oʻsmalar, kistalar, abssesslar)da, umumiy infeksiyalar (sepsiz, bezgak, ich terlama, tepkili terlama va boshqalar)da, qon (mas, leykoz, limfogranulematoz) va jigar kasalliklarida kuzatiladi. S. taloqda qon aylanishining buzilishi (mas, trombozlar), taloq funksiyasining kuchayishi (gipersplenizm) va boshqa asoratlarga olib keladi.

Davosi: operatsiya kilib taloq olib tashlanadi (splenektomiya).
Sporada orollari

**Sporada orollari**, Tarqoq orollar — Egey dengizidagi orollar. Gretsiya hududi. Janubiy Sporada va Shimoliy Sporada o.lari guruhiga boʻlingan. Umumiy maydoni 4 ming km² dan ziyod. Yirik orollari — Rodos, Samos (Janubiy Sporada o.lari) va Skiros (Shim. Sporada o.lari). Yer yuzasi doʻngtepalar va past togʻlardan iborat. Kserofit butalar oʻsadi. Aholi chorvachilik, baliq ovlash bilan shugullanadi. Sitrus mevalar, tamaki yetishtiriladi. Zaytunzor va tokzorlar bor. Yirik shaharlari: Rodos, Samos. Yunon madaniyati yodgorliklari saqlangan. Turizm rivojlangan.
Sporalar

**Sporalar** (yun. spora — sochish, sepish, ekish, urugʻ) — 1) zamburugʻlar va oʻsimliklarda koʻpayish uchun xizmat qiladigan maxsus hujayra. Zamburugʻlar va tuban oʻsimliklarda mitoz (mitosporalar), yuksak oʻsimliklarda meyoz (meiosporalar) boʻlinish natijasida vujudga keladi. Hosil boʻladigan joyiga binoan, S. endosporalar va ekzosporalarga ajratiladi. Tuban suv oʻsimliklari S.i (zoosporalar)ning harakatlanish organi — xivchinlari boʻladi. Qurukdikda oʻsadigan yuksak oʻsimliklarda S. xivchinsiz; qattiq qobiq bilan oʻralgan; shamol yordamida tarqaladi. S. oʻlchami 3—5 mkm dan 25—50 mkm, baʼzan 200 mkm gacha (ipsimon suvoʻtlar). S. oval, silindrsimon, sharsimon, ipsimon va boshqa shaklda; sirti gʻadirbudur, har xil oʻsimtalari boʻladi. Sirti qobiq bilan oʻralgan S. 10 kundan 3—5 yilgacha, baʼzan 25 yilgacha (qorakuya) hayotiy xususiyatlarini yoʻqotmaydi.

Ayrim zamburugʻlar 1 sutka davomida 30 mln. spora hosil qiladi. Bugʻdoy donida 8 mln.dan 20 mln.gacha, bitta boshogʻida 200 mln.gacha spora hosil boʻladi. Plaunlar S.i dan tibbiyot, metall quyish, togʻ jinslari yoshini anikdashda foydalaniladi; 2) bir hujayrali parazit hayvonlarda qalin pust bilan qoplangan bir yoki koʻp hujayrali hosila. Tarqalish va noqulay sharoitdan himoya kilish vazifasini bajaradi; 3) bakteriyalar va arxeobakteriyalarda tinch holatdagi reproduktiv hujayra. Hayot sikli oxirida vujudga keladi. Koʻpayish va noqulay sharoitdan himoya qilish vazifasini bajaradi. Ona hujayra ichida (endospora) bittadan hosil boʻladi. Yuqori harorat, suvsizlik, radiatsiya, erituvchilar va boshqa noqulay sharoitlarga chidamli. S. qulay muhitga tushganida koʻkarib chiqib, yangi vegetativ xujayra hosil qiladi.
Sporali oʻsimliklar

**Sporali oʻsimliklar** – asosan, sporalar yordamida jinsiy va jinssiz koʻpayadigan oʻsimliklar. Koʻpchilik Sporali oʻsimliklar noqulay muhit sharoitini spora holatida oʻtkazadi. Ayrim S.oʻ.da sporalar kamdankam paydo boʻladi, ular, asosan, tanasining boʻlaklarga boʻlinishi yoʻli bilan koʻpayadi. Tuban sporali oʻsimliklar va yuksak sporali oʻsimliklarga boʻlinadi. Tuban sporali oʻsimliklar suvoʻtlar, bakteriyalar, zamburugʻlar va lishayniklardan; yuksak sporali oʻsimliklar esa plaunlar, qirqboʻgʻimlar, qirqquloqpar, selaginella va ayrim qazilma oʻsimliklardan iborat. Sporali oʻsimliklar ochiq urugʻlilar va yopiq urugʻlilarta qaramaqarshi qoʻyiladi. Pekin urugʻli oʻsimliklarning chang donachalari va murtak xaltachasi yuksak Sporali oʻsimliklarning sporalariga gomolog hisoblanadi. Siporali oʻsimliklar 4 boʻlimdan iborat. Bular 1 yoʻsin toifalar boʻlimi.2 plaun toifalar boʻlimi.3 qirq boʻgʻimlar boʻlimi.4 qirq quloqlar boʻlimi.
Sporalilar

**Sporalilar** (Sporozoa) — bir hujayralilar kenja dunyosiga mansub hayvonlar tipi. Xivchinlilardan kelib chiqqan. S. turli hayvonlar va odamning hujayra, toʻqima va organlarida parazitlik qilib, ogʻir kasalliklarni keltirib chiqaradi. Parazit hayot kechirish taʼsirida tana tuzilishi birmuncha soddalashgan. Harakatlanish organoidlari, qisqaruvchi va ovqat xazm qiluvchi vakuollari rivojlanmagan. Hayot sikli spora xosil qilish bilan tugallanadi; spora qobigʻi parazitni noqulay muhit taʼsiridan himoya qiladi. S. hayot siklida jinssiz, jinsiy va sporogoniya jarayonlari almashinib turadi. Jinssiz koʻpayish hujayraning koʻp marta boʻlinishi (shizogoniya), jinsiy koʻpayish esa koʻpchilik sporalilarda ikki xil tipdagi gametalar (anizogametalar)ning kopulsiyasidan iborat. Faqat fegarinalar bir xil tipdagi gametalar (izogametalar) hosil qiladi. Zigotasi, odatda, qalin po'st bilan o'ralgan boʻlib, oosista deyiladi. Oosista ichida sporogoniya natijasida sporozoitlar hosil boʻlishi bilan parazitning rivojlanish sikli tugallanadi. S. tipiga 400 dan ortiq tur kiradi. S. tipi fegarinalar va koksidiyasimonlar sinflariga ajratiladi. Ayrim S.ning rivojlanishi bitta xo'jayinda oʻtadi (koʻpchilik koksidiyalar) va oosistlari yordamida tarqaladi. Boshqa S.ning rivojlanishi ikkita xoʻjayinda, yaʼni jinssiz koʻpayishi bir xoʻjayinda, gametogenez va sporogoniya davrlari boshqa xoʻjayinda oʻtadi. Bunday S. hayvonlar va odamga alimentar yoʻl bilan (zararlanmagan hayvon zararlangan hayvonni yeyishi) yoki qon soʻruvchi hasharotlar orqali (bezgak parazitining chivin orqali yuqishi) oʻtadi.

   

11.04.2022
Sporangiy

**Sporangiy** (spora(lar) va yun. angeion — idish) — bir hujayrali (zamburugʻlar va koʻpchilik tuban usimliklarda) yoki koʻp hujayrali (yuksak oʻsimliklarda) organ. S.da sporalilar yetiladi. S. nomi zamburugʻlar va tuban oʻsimliklarda ularda rivojlanayotgan sporalarning tuzilishi (zoosporangiy) yoki soniga (mono, tetrasporangiy), tashqi koʻrinishi (sistokarpiy), sporalarning hosil boʻlish usuliga (mitosporangiy, meyosporangiy) bogʻliq. Yuksak oʻsimliklar faqat meyosporangiy hosil qiladi. Yoʻsinlar S.si sporongiya kusakchasidan iborat. Qirqquloqlar va qirqboʻgʻimlarda S. sporofillarda yoki ular qoʻltigʻida bittadan yoki toʻp boʻlib (soruslar) joylashadi. Bir xil sporali qirqquloklarda S. bir xil tipda, har xil sporalilarda S. ikki xil (mikro va megasporangiylar), mikro va megasporalar hrsil qiladi; ulardan erkak va urgʻochi oʻsimta rivojlanadi.
Sporofill

**Sporofill** — qirqquloq yoki urugʻli oʻsimliklar bargi. S.da yoki barg qoʻltigʻida sporangiylar paydo boʻladi. Suv qirqquloqlarining mikro va megasporangiylari sporokarpiyalarda vujudga keladi. Mikrosporangiylar rivojlanadigan har xil sporali oʻsimliklar S.lari mikrosporofillar, megasporangiylar rivojlanadigan S.lar esa megasporofillar deb ataladi. Mikro va megasporofillar tashqi koʻrinishi bir xil, urugʻli oʻsimliklarda esa har xil boʻlishi mumkin.
Sport (gazeta)

„SPORT“ – ijtimoiy-siyosiy gaz. Muassisi: Oʻzbekiston Respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi. Toshkent shahrida oʻzbek va rus tilida nashr qilinadi. Dastlab (1932-yil 2-iyundan) „Fizkulturnik Vostoka“ („Shark, fizkulturachisi“) nomi bilan chiqa boshlagan. 1934—39, 1953—91 yillarda „Oʻzbekiston fizkulturachisi“, „Fizkulturnik Oʻzbekistana“ nomlari bilan nashr etilgan. 1991-yil 3-yanvardan hozirgi nomda. Oʻzbekiston va jahondagi sport voqealari, musobaqalarini, jismoniy madaniyat, sogʻlom turmush tarzi va olimpiada gʻoyalarini keng targʻib qilish gaz.ning asosiy vazifasidir. „Sogʻlom avlod uchun“, „Dunyoga dovrugʻi doston“, „Olimpiya umidlari“, „Yashil maydon“ kabi doimiy ruknlari bor. Gaz.larning keng ommalashuvida Hamid Tojiboyev, Erkin Jabborov, Yuriy Kovalev, Albert Nazaryans, Yevgeniy Romanika, Safar Ostonov, Tatyana Kistanova kabi jurnalistlarning hissasi katta boʻldi. 1993-yildan „Oʻzbekiston futboli“ ilova gaz. ham chiqariladi. Gaz.lar taxririyati minifutbol boʻyicha ommaviy musobaqa tashkilotchisidir. „S.“ning mamlakat viloyatlarida oʻz muxbirlari bor. Adadi – oʻzbekcha nashri 5 ming, ruscha nashri 2,5 ming (2004). Bosh muharriri Asliddin Boliyev.
Sport anjomlari va jihozlari

**Sport anjomlari va jihozlari** — jismoniy tarbiya va sport mashgʻulotlari, musobaqalari uchun moʻljallangan aslahalar, maxsus qurilma va asbob-uskunalar. Xalqaro yoki milliy (sportning milliy turlari uchun) sport federatsiyalari tasdiqlagan standartlar (qoidalar, normalar)ga muvofiq tayyorlanadi va standartlar boʻyicha xalqaro yoki davlat tashkilotlari tomonidan roʻyxatga olinadi. Sport anjomlari (snaryadlari), sport jihozlari, poyabzal va kiyimlari mavjud. Sport oʻyinlari uchun toʻplar, chavgonlar, raketkalar; kamon, rapira, qilich, shamshir; yengil atletikada nayza, lappak, boskrn, yadro, langarchoʻp; gimnastika anjomlari; ogʻir atletikada — shtanga, toshlar; konki, changʻi va boshqa sport anjomlari hisoblanadi. Eshkakli (akademik qayiq, baydarkalar, kanoe) va yelkanli (yaxtalar) qayiqlar, chanalar, velosipedlar (trekka, shossega, tandemga muljallangan), turli mototsikllar, sport avtomobillari, kartlar, planyorlar va sport samolyotlari kabi snaryad apparatlar alohida guruhni tashkil etadi. Sport jihozlari qatoriga sport arenalarining uskunalari: darvozalar, toʻrlar, qalqonlar (shchitlar): toʻsiqlar, bokschilar ringi, gimnastika gilami va boshqa; sport musobaqalari va mashgʻulotlarda ishlatiladigan maxsus texnika (fotofinish, elektr tablo, turli trenajerlar va boshqalar) kiradi. Sport kiyimi va poyabzali har bir sport turi uchun xalqaro sport federatsiyalari tomonidan qoʻyilgan texnik, gigiyenik va estetik talablarga muvofiq boʻlishi kerak. Ayrim sport turlarida kiyim himoya vositasi vazifasini bajaradi (shlemlar, niqoblar, koʻzoynaklar, qoʻlqoplar va hokazo). Poyabzal maxsus moslamalar (tishlar, zarbani yumshatuvchi amortizatorlar, qoplamalar va boshqalar)ga ega boʻladi.
Sport gimnastikasi

**Sport gimnastikasi** – sportning asosiy turlaridan biri. Ayollar va erkaklarning maxsus gimnastika anjomlarida va yengil mashqlar boʻyicha oʻtkaziluvchi musobaqalarni oʻz ichiga oladi. Katta jismoniy kuch, chaqqonlik, qoʻrqmaslik, harakatlarni muvofiqlashtirishda aniqlikni talab etadi.  

## Manbalar
Sporofit

**Sporofit** (spora(lar) va ... fit) — rivojlanish davrida jinsiy va jinssiz nayeli gallanib turadigan oʻsimliklarning jinssiz nayeli; sporalar hosil qiladi. S. urgʻochi va erkak gaploid jinsiy gametalar qoʻshilib hosil qilgan zigotadan oʻsib chiqadi. S.ning har bir hujayrasi zigota singari diploid xromosomali. Tuban oʻsimliklar (volvokssimonlar, ulotrikslar va boshqalar) Si gaploid yoki diploid boʻlishi mumkin (qoʻngʻir, qizil va baʼzi yashil suvoʻtlar). S.da jinssiz koʻpayish organi — sporangiylar shakllanadi. Sporangiylarda reduksion boʻlinish (qarang Meyoz) orqali gaploid meyosporalar hosil boʻladi. Meyosporalardan gaploid jinsiy boʻgʻin gametofit shakllanadi. Oʻsimliklarning har xil guruhi hayot siklida S. bir xilda namoyon boʻlmaydi. Tuban oʻsimliklarning izomorf nayel almashinuvida S. morfologik jihatdan gametofitdan farq qilmaydi (ayrim yashil va qoʻngʻir suvoʻtlar). Geteromorf nayel almashinuvida S. tobe (monostrom, kutleriyev suvoʻtlar) yoki ustunlik qilishi (sifonsimon va qoʻngʻir suvoʻtlar) mumkin. Yuksak oʻsimliklar sikli geteromorf boʻlib, yusinsimonlardan boshqa barchasida S. ustunlik qiladi. Yoʻsinsimonlarda S. gematofitning ustida hosil boʻladi va uning hisobidan oziqlanadi.
Sport (maʼnolari)

**Sport**:

* Sport (ing . sport — oʻyin) — jismoniy madaniyatning tarkibiy qismi, jismoniy tarbiya vositasi va usuli, jismoniy mashqlarniit turli majmualari boʻyicha musobaqalar tashkil etish, tayyorlash va oʻtkazish tizimi.
* Sport (gaeta) - "SPORT" — ijtimoiy-siyosiy gaz.
Sport maktablari

**Sport maktablari** — yuqori malakali sportchilarni tayyorlaydigan ixtisoslashgan oʻquvtarbiya muassasasi. Oʻzbekistonda Sport maktablarining 3 asosiy turi mavjud: bolalar va oʻsmirlar sport maktablari, bolalar va oʻsmirlar ixtisoslashgan olimpiya maktablari hamda oliy sport mahorati maktablari. Sm. Xalq taʼlimi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi davlat jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi, kasaba uyushmalari va boshqa tashkilot hamda idoralar qoshida tuzilgan. Toshkentda dastlabki Sm. 1934-yil ochilgan. Uzoq yillar davomida Toshkent, Samarqand, Andijon, Chirchiq sh.larida sport internatlari (hozir olimpiya oʻrinbosarlari kollejlari) faoliyat koʻrsatib keldi va respublika terma jamoalari uchun koʻp minglab iqtidorli sportchilarni tayyorlab berdi. Ular orasida yuzlab xalqaro sport musobaqalarining sovrindorlari bor. OʻzRda 570 dan ortiq har xil turdagi Sm. faoliyat koʻrsatadi (2004).
Sport psixologiyasi

**Sport psixologiyasi** - psixologiya sohasi; sport musobaqalari va mashkdar vaqtida inson psixikasining holati, guruhiy munosabatlarning psixologik qonuniyatlarini tadqiq qiladi. Sport psixologiyasi 20-asrning 60—70y.laridan rivojlana boshladi. Sport psixologiyasining asosiy vazifasi sportchilarning psixik va jismoniy kamolotiga taʼsir oʻtkazuvchi muhim shartsharoitlarni yaratib berishdir. Bundan tashqari, Sport psixologiyasi sportchilarning shaxs sifatida rivojlanishiga, yutuqqa erishishlariga psixologik yordam koʻrsatish bilan ham shugʻullanadi. Murabbiy bilan shogird munosabatlari, oʻzaro taʼsir, guruhiy moslik, oʻzaro yordam, jamoaviy iliq ruhiy muhit, oʻzini oʻzi boshqarish muammolari ham tadqiq etiladi. Sportchilarni muvaffaqiyatsizlik tufayli yuzaga kelgan stress, depressiya holatlaridan olib chiqishning yoʻlyoʻriqlari, hissiy zoʻriqishlar, ishonchsizlikning oldini olish vositalarini yaratish uning tadqiqot predmetiga kiradi.

Ergash Gʻoziyev.
Sport suv havzasi

**Sport suv havzasi** - sport inshooti, unda suzish va suv polosi uchun (50x21 m, chuq. 1,8—2,3 m), tramplin va vishkalardan sakrash uchun (18 — 20x14—21 m, chuq. 3,5—5,5 m), suzishga oʻrgatish uchun (har xil shakl va kattali kda, chuq. 1 m gacha) moʻljallangan hovuzchalari boʻladi. Suv havzalari belgilangan sanitariya standartlari talablariga mos boʻlishi va muntazam kimyoviybakteriologik ishlovdan oʻtkazilib turishi shart.
Sport tasnifi

**Sport tasnifi** — sport unvonlari va sport razryadlarini berish tizimi. Milliy va xalqaro St. mavjud. Unvon va sport razryadlari sportchilarga sport mahorati va rasmiy musobaqalarda koʻrsatgan natijalari asosida beriladi. Respublikada sport mahorati darajasini baholashning yagona tizimini taʼminlash uchun Yagona sport tasnifi (YAST) joriy etilgan. Yagona Sport tasnifi boʻyicha I, II, III kattalar va yoshlar razryadlari, xalqaro miqyosdagi sport ustasi va Oʻzbekiston Respublikasi sport ustasi unvonlari beriladi. Sport ustozlari, yoʻriqchiuslubchilar, rahbar xodimlarning ish natijalari Oʻzbekiston Respublikasi davlat jismoniy tarbiya va sport koʻmitasining "Jismoniy tarbiya va sport xodimlari mehnatiga haq toʻlash normativlarini takomillashtirish toʻgʻrisida"gi qaroriga muvofiq baholanadi.
Sport zali

**Sport zali** — sport oʻyinlari (voleybol, basketbol, tennis), sportning gimnastika, boks, kurash, ogʻir atletika, qilichbozlik turlari boʻyicha mashgʻulot va musobaqa oʻtkazishga muljallangan maxsus bino (qarang Sport inshootlari).
Sport jamiyatlari

**Sport jamiyatlari** (OʻzRda) -jismoniy tarbiya va sport bilan shugullanuvchi fukarolarni birlashtiruvchi tashkilotlar. Oʻzbekistonda "Yoshlik" koʻngilli sport jamiyati, "Dinamo" jismoniy tarbiya va sport jamiyati, "Talaba" sport uyushmasi, Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari federatsiyasi jismoniy tarbiya va sport jamiyati, Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligining Markaziy harbiy sport klubi faoliyat koʻrsatadi.
Sport federatsiyalari

**Sport federatsiyalari** - jismoniy madaniyat, jismoniy tarbiya va sport sohasidagi xalqaro (jahon va mintaqaviy) hamda milliy nodavlat tashkilotlar. 1xalqaro federatsiya 1881-yil gimnastika boʻyicha tuzilgan. Eng yirik sport federatsiyasi futbol boʻyicha xalqaro federatsiya (FIFA) hisoblanadi.

Oʻzbekistonda sportning olimpiada turlari, olimpiada dasturiga kirmaydigan turlari va milliy turlari boʻyicha jami 63 ta federatsiya faoliyat olib boradi (2004).
Sport oʻyinlari

**[[Sport]] oʻyinlari** — musobaqalar turlari; uning asosida nishon (raqib darvozasi, maydonchasi va hokazo)ni sport anjomi (odatda, toʻp) bilan turli texnik va taktik usullar va vositalar yordamida egallash yotadi, belgilangan qoidalarga muvofiq oʻtkaziladi va maxsus koʻnikmalarni talab qiladi. Sport oʻyinlarida tabiiy harakatlar va jismoniy mashklar (yugurish, sakrash, uloqtirish va hokazo) kompleksi qoʻllanadi. Sport oʻyinlarining 3 asosiy turi bor: jamoaviy sport oʻyinlari (basketbol, voleybol, gandbol, futbol, xokkey, regbi, suv poloso va boshqalar), shaxsiy sport oʻyinlari (shashka, shaxmat va boshqalar) va shaxsiy hamda juftlik sport oʻyinlari (tennis, badminton). Katta jismoniy kuchni talab qiladigan sport oʻyinlari, odatda, faqat erkaklar oʻrtasida oʻtkazishga moʻljallanadi.
## Manbalar
Sport qayiqlari

**Sport qayiqlari** — eshkak eshish va yelkanli kema sporti hamda suv turizmi uchun moʻljallangan qayiklar. Eshkakli Sport qayiqlari sirasiga akademik qayiqlar, baydarkalar, kanoe, shlyupkalar, odamlar eshkak eshib sayr qiladigan qayiklar va boshqa kiradi. Motorli Sport qayiqlari (mas, skuterlar) turgʻun yoki osma dvigatellar bilan taʼminlangan boʻladi. Shuningdek, kayutali yelkanlimotorli Sport qayiqlari ham boʻlib, ular kreyserlar poygasida qoʻllanadi.
Sportcha yurish

**Sportcha yurish** — yengil atletika turi; odatdagi yurishdan tik holatda tayanilayotgan oyoqni, albatta, toʻgʻri qolda, tizzani bukmasdan yurish bilan, yugurishdan — harakatning betayanch bosqichi boʻlmasligi (tovonni bosish shartligi) bilan ajralib turadi. Syu. tezligi odatdagi yurishdan 2—2,5 baravar yuqori boʻladi, bunga katta (105— 115 sm) va teztez (minutiga 180—200 ta) qadam tashlash bilan erishiladi. Musobaqalar stadion yoʻlkasida va asfalt yoʻllarda oʻtkaziladi. Erkaklar 10–50&nbsp;km (rasmiy xalqaro musobaqalarda — 20 va 50&nbsp;km), oʻsmirlar — 3– 10&nbsp;km; ayrim mamlakatlarda ayollar — 3–20&nbsp;km masofada musobaqalashadilar. Syu. musobaqalari 19-asr 2-yarmida avval Buyuk Britaniyada, keyin Kanada, AQSH, Shvetsiya, Fransiya, Germaniya va boshqa mamlakatlarda oʻtkazila boshladi. 1908-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi.
Spot

**Spot** (ing. spot — naqd, haqi darhol toʻlanadigan) — naqd tovar yoki valyuta oldisotdisi toʻgʻrisida birja yoki birjadan tashqari kelishuv turi. S shartlarida sotilgan tovar haqi darhol toʻlanadi, tovarning oʻzi esa haridorga ertasiga yetkazib beriladi. Oradagi bir kun mobaynida kelishuv hujjatlarini rasmiylashtirish, bank operatsiyalarini oʻtkazish ishlari bajariladi.
Sprinter

**Sprinter** (ing. sprint — qisqa masofaga yugurish) —qisqa masofalardagi musobaqalarga (yengil atletika, konkida yugurish, suzish, velosiped sporti va boshqalarda) ixtisoslashgan sportchi.
Sport tibbiyoti

**Sport tibbiyoti** - tibbiyotning jismoniy mashkdar va sportning odam organizmi, uning ayrim sistemalari va aʼzolariga taʼsirini oʻrganadigan sohasi. Asosiy vazifasi jismoniy mashkdarning organizmga salomatlikni mustahkamlaydigan, mehnat qobiliyatini oshiradigan va umrni uzaytiradigan omil sifatidagi taʼsirini oʻrganish hamda jismoniy mashkdar va sport mashgʻulotlarining ratsional usullarini ishlab chiqishdan iborat. Sport tibbiyoti tibbiyotning mustaqil sohasi sifatida rivojlanadi. U oʻzining oʻrganish usuliga (xususan, organizm va uning ayrim sistemalari hamda aʼzolarning funksional imkoniyatlarini aniklash sohasida), ilmiy muassasalari va fizkultura hamda sport sohasidagi mutaxassis vrachlarga ega. Sport tibbiyoti koʻpgina klinik va nazariy tibbiyot fanlari bilan bevosita bogʻliq. St., asosan, muskul, suyak va boshqa sistemalarda, shuningdek, ayrim aʼzolarda jismoniy mashklar va sport bilan shugʻullanish natijasida paydo boʻladigan morfologik oʻzgarishlarni oʻrganadigan funksional dinamik anatomiya, turli aʼzolar va sistemalar faoliyatida har xil sport yuklama (nagruzka)lari chogʻida paydo boʻladigan oʻzgarishlarni oʻrganadigan fizkultura va sport fiziologiyasi; sportchining salomatligiga va mehnat qobiliyatiga taʼsir qiladigan murakkab biokimyoviy jarayonlarga aloqador maʼlumotlarni qayd qiladigan va umumlashtiradigan sport biokimyosi; turli harakterdagi gigiyenik omillar (kiyimbosh, poyabzal gigiyenasi, mashkdar oʻtkaziladigan joy, sport inshootlari qurilishlari, sanitariya meʼyorlari va boshqalar)ni oʻrganadigan fizkultura va sport gigiyenasi: fizkultura va sport mashgʻulotlari bilan bogʻliq shikastlanishlarning oldini olish va davolash usullarini ishlab chiqadigan sport travmatologiyasi; turli dori vositalarining organizmga taʼsirini oʻrganadigan sport farmakologiyasi va boshkalar bilan shugʻullanadi. Sport tibbiyoti sport mashqlari bilan noratsional shugʻullanish natijasida paydo boʻlishi mumkin boʻlgan patologik oʻzgarishlarni oʻrganadi va ularning oldini olish choralarini ishlab chiqadi.
Sport ustozi

**Sport ustozi**, trener jismoniy tarbiya murabbiysi — sportning muayyan turi boʻyicha mutaxassis. U sport jamiyatlarida, bilim yurtlarida va boshqa joylarda sportchilarning mashkdariga rahbarlik qiladi; sportchilar va sport jamoalarining toʻgʻri jismoniy rivojlanishi, sportda kamolotga erishishi va tarbiyasi uchun javob beradi. Sport ustozlari, asosan, jismoniy tarbiya intlarining sport ftlari va trenerlik maktablarida tayyorlanadi. Xalqaro va boshqa nufuzli musobaqalarda yuqori natijalarni qoʻlga kiritgan sportchilar va jamoalarni tayyorlaganlik uchun faxriy sport unvonlari beriladi. Jumladan, mamlakatimizda "Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sport ustozi" faxriy unvoni taʼsis etilgan (1996-yil 26 aprel).
Gulparshin Srimbetova

**Gulparshin Srimbetova** (1945, Moʻynoq tumani) — qoraqalpoq xonandasi (lirikdramatik soprano), Qoraqalpogʻiston (1973), Oʻzbekiston (1974) va Boshqirdiston (1977) xalq artisti. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Nafasi keng, jarangdor ovoz sohibasi. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1961—63 va 1970-yildan). Repertuaridan xalq qoʻshiklari ("Dembermes", "Bibisanam", "Eshvoy", "Adingnan" "Ellarim bordi" va boshqalar), kompozitor ("Nukus gullari", "Yor-yor aytayin", N. Muhammaddinov) va bastakorlar asarlari ("Dutorim mening", X. Turdiqulov) oʻrin olgan. Qozon, Ufa, Moskva kabi shaharlarda gastrolda boʻlgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974).

## Manbalar
Srinagar

**Srinagar** (kashmircha — muqaddas shahar) — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Jalam daryosi boʻyida, Kashmir vodiysida, 1600 m balandlikda joylashgan. Jammu va Kashmir shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 910 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Toʻqimachilik sanoati rivojlangan: pillakashlik, shoyi toʻqish, jun gazlama f-kalari bor. Yogʻochsozlik, oziqovqat, mashinasozlik, koʻnteri sanoati korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Hunarmandchilik rivojlangan: gilam, kashmiri shol roʻmol, ipak gazlama toʻqiladi, kumush va zargarlik buyumlari tayyorlanadi, yogʻoch oʻymakorligi bilan shugʻullaniladi. 2 universitet, yirik aeroport bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (15-asr), Boburiylar davridan qolgan bogʻparklar saqlangan. S Jalam daryosining har ikki sohili boʻylab choʻzilgan va 9 koʻprik orqali bogʻlangan. Shaharda ichki aloqalar, asosan, qayiqlar orqali amalga oshiriladi, shu sababli S.ni "Osiyo Venetsiyasi" deb ham ataydilar.
Ssuda

**Ssuda** — moddiy boyliklar garovi hisobiga foiz toʻlash va qaytarib berish sharti bilan muayyan muddatga qarzga beriladigan pul yoki moddiy boylik. Ssuda juda qadimdan mavjud boʻlib, natural ishlab chiqarish hukmron boʻlgan jamiyatda, asosan, moddiy mahsulot tarzida berilgan. Pul paydo boʻlgach, Ssudaning pul shakli keng qoʻllandi. Kredit munosabatlarida pul mablagʻlari kredit shartlari asosida qarzga berilsa, ssuda munosabatlarida boshqa turdagi boyliklar tegishli shartlarga muvofiq qarzga beriladi. Aksariyat banklar muayyan maqsadlarni moliyalash uchun maqsadli ssuda beradi. Qisqa (1 yilgacha) va uzoq (bir necha yilga) muddatli ssudalar bor. Ssuda muddatida qaytarilmasa bank garov mulkni musodara qilishi va uni sotib, ssuda boʻyicha uzilmagan qarzni qoplaydi. Qimmatli qogʻozlarni ham garovga qoʻyib, ular evaziga ssuda olish mumkin. Qarz toʻlangach, qogʻozlar qaytarib beriladi. Ssuda munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi bilan tartibga solinadi.

## Manbalar
Ssuda kapitali

**Ssuda kapitali** — vaqtincha foydalanib qaytarish, maʼlum foiz haq toʻlash sharti bilan qarzga beriladigan pul kapitali. Sk.ning iqtisodiy maʼnodagi oʻziga xos xususiyati shundaki, u foiz koʻrinishida foyda keltiradi. Ssuda kapitali egasi tomonidan ishlab chiqarish.ga qoʻyilmaydi, balki foiz koʻrinishida foyda olish uchun vaqtincha boshqa ishbilarmonga beriladi. Ssuda kapitali "oʻz-oʻzidan koʻpayish" qobiliyatiga ega. Uning tovar resurslari qiymatini ifodalovchi puldan farqi ham shunda.

Kreditga beriladigan Sk.ning muddati boʻyicha farqlanadigan bir qancha turlari mavjud. Masalan, pul kapitallari bozorida, asosan, firmalar, banklar va boshqalarning aylanma mablagʻlarga boʻlgan ehtiyojlariga xizmat koʻrsatiladi; bu bozorda puldan tashqari qisqa muddatli Ssuda kapitalining manbai sifatida veksellar, depozit sertifikatlari, bank akseptlari singari qisqa muddatli kimmatli qogʻozlar muomalada boʻladi, yaʼni sotib olinadi va sotiladi; uzoq muddatli Ssuda kapitali bozorida (qarzga olinadigan mablagʻlar bozori, kapitallar bozori) uzoq muddatli qarz kapitalini jalb etish boʻyicha operatsiyalar oʻtkaziladi, mas, uzoq muddatli obligatsiyalarni sotishdan tushgan mablagʻlar koʻchmas mulk (ipoteka) bozori orqali Ssuda kapitali bozorida qatnashadi.

Ssuda kapitaliga boʻlgan talab (shuningdek, taklif) mamlakat xoʻjaligi holati va kelajagini koʻrsatuvchi indikator boʻlib xizmat qiladi. Uzoq muddatli kapitalga boʻlgan talabning oʻsishi mamlakatning iqtisodiy rivojlanish davriga kirganligidan darak beradi. Kiska muddatli ssudalar beqaror iqtisodiyot davrida, ayniqsa, koʻp foyda (ularga boʻlgan talab keskin oshadi) keltiradi. Shu bilan birga uzoq muddatli va kiska muddatli. Ssuda kapitali orasidagi zarur balansni saqlash uchun (umuman mamlakatdagi xoʻjalik munosabatlarini barqarorlashtirish ana shunday balansga bogʻliq boʻladi) davlat bu ishni oʻz vaqtida va maqsadli yoʻnaltirgan hodda boshqarib turadi.

Ssuda kapitali bozori turli kredit muassasalari hamda fond bozorlari orkali faoliyat koʻrsatadi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Manbalar
Stavrolit

**Stavrolit** (yunoncha: *stauros* — but va *lithos* — tosh), but tosh — silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Gʻe2A13[8YU4]4O7(ON)boʻlib, unda GʻeO15,8%, A12O355,9%, SiO2—26,3%, N2O —2%ni tashkil qiladi. S.ning ruxS. (ZnO— 7,5%gacha), lyusakit (So—8,5%gacha va NiO—0,9%gacha), nordmarkit (Mp2O3— 11,6%gacha) xillari maʼlum. Monoklin singoniyada kristallanadi. Kristallari donador agregatlar boʻlib, butsimon qoʻshaloqlik xos. Qattiqligi 7—7,5; oʻrtacha zichligi 3,7 g/sm³. Moʻrt. Yaltiroqligi shishasimon. Rangi qizilqoʻngʻirdan qoʻngʻirroqqoragacha, kamdankam shaffof boʻladi. S. baʼzi kristalli slanetslarning jins hosil qiluvchi minerali hisoblanadi. S. metamorfik jinslarning oʻziga xos minerali boʻlib, asosan, kristalli slanetslarda regional metamorfizmning amfibolitli fatsiyasida (muskovitSli, kianitS.li, sillimanitS.li) hamda gneyslarda tarqalgan. Kam uchraydigan shaffof kristallari baʼzan bezak tosh sifatida ishlatiladi. S. Rossiyada Ural, Shimoliy Kareliya, Oltoy sochmalarida; shaffof kristallari Baykaloldida, AQSH, Avstriya va Germaniyada uchraydi.

## Manbalar
Stavropol

**Stavropol** (1935-1943-yillarda Voroshilovsk) — Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasidagi shahar (1785-yildan), oʻlka markazi. Stavropol qirlarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 344,2 ming kishi (1998). S. 1777-yilda Rossiya hududlarini jan. tomon kengaytirish uchun istehkom sifatida bunyod etilgan. 1822-yildan Kavkaz viloyati, 1847-yildan Stavropol gubernyasining markazi. Shimoliy Kavkazning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Mashinasozlik va metallsozlik (stanok, asbob, avtomobil kranlari, avtopritseplar, elektr apparatura va boshqa ishlab chiqariladi), kimyo (texnika uglerodi, kimyo reaktivlari va lyuminoforlar zavodlari), yengil (koʻnpoyabzal va tikuvchilik), mebel sanoatlari korxonalari bor. Qurilish materiallari, polifafiya ktlari ishlab turibdi. 5 oliy oʻquv yurti (politexnika, qishloq xoʻjaligi., tibbiyot, pedagogika intlari, Moskva kooperativ institutining filiali), bir qancha oʻrta maxsus bilim yurti, 2 teatr (drama va qoʻgʻirchoq teatrlari), 3 muzey faoliyat koʻrsatadi. Bir qancha ilmiy tadqiqot intlari mavjud.
Stavropol qirlari

**Stavropol qirlari** – Kavkazoldining markaziy qismidagi platosimon balandlik. Asosan, Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasida. Kuban, Kuma daryolari va KumaManich botigʻi oraligʻida. Bal. 300–600 m, eng baland joyi 831 m. (Strijament togʻi). Daryolarning keng vodiylari, jar va soyliklar Stavropol qirlarini ayrim supasimon togʻlarga ajratib qoʻygan. Koʻp qismi ekinzor, balandroq qismlari oʻrmonli dashtdan iborat. KubanYegorlik suv sistemasi va Katta Stavropol kanallaridan sugʻoriladi.
Stagnatsiya

**Stagnatsiya** (,   — qo'zg'almas,  *stagnum* — *turib qolgan suv* so'zidan) — iqtisodiyotda pasayishdan oldin yuz beradigan, pasayish bilan birga kechadigan turgʻunlik holati bo'lib, ishlab chiqarish, savdoda ham kuzatiladi. Rivojlangan kapitalistik mamlakatlarda 1930—1939-yillarda, II jahon urushi (1939—1945)dan keyin yuz bergan. Oʻzbekistonda 1991—1995-yillarda kuzatildi. Stagnatsiya investitsiya jarayonlarining, ishlab chiqarish. quvvatlarining toʻliq band etilmasligi, surunkali ishsizlik, iqtisodiy oʻsishning sekinlashuvi yoki nol darajasi va boshqa hollarda koʻrinadi. Stagnatsiyada real yalpi ichki mahsulot hajmi turgʻun holatda saqlanadi, baʼzan pasayib ketadi. Stagnatsiya davomiyligi turgʻunlik va tanglikning naqadar chuqurligi va davlat tadbirlari (tadbirkorlarga imtiyozlar, soliklarni, eksport bojlarini kamaytirish, davlat buyurtmalarini tiklash, hisob stavkalarini kamaytirish va boshqalarning) taʼsirchanligiga bogʻliq.

Stagnatsiya holatida dastlab talabning kamayishi natijasida ishlab chiqarish qisqaradi, taklifning qisqarishi bilan narx oʻsadi, bu esa foydani oshirib, ishlab chiqarishga qoʻshimcha investitsiyani ragʻbatlantiradi. Natijada ishlab chiqarish jonlanib, davlat faol tartiblagan sharoitda stagnatsiya davri qisqarib, iqtisodiyot stagnatsiyadan chiqib ketadi.
Stagflyasiya

**Stagflyasiya** (lot. stagno — qoʻzgʻalmas qilaman va inﬂ atio — shishmoq, puflangan) — iqtisodiyotda chuqurlashib borayotgan pasayish bilan oʻsib borayotgan inflyasiyaning qoʻshilishi, iqtisodiyotning turgʻunlik, inflyasiya bilan tavsiflanuvchi holati. S nisbatan kam uchraydigan hodisa. S. belgilari: iqtisodiy oʻsish gʻoyat sust boradi yoki yuz bermaydi, ishsizlik koʻpayadi, tirikchilik qiymati usadi, inflyasiya kuchayadi, ishlab chiqarish. quvvatlari toʻla ishlatilmaydi, investitsiya jarayoni sustlashadi, ijtimoiy beqarorlik ortadi. S. rivojlangan Gʻarb mamlakatlarida 70y.lar —80y.lar boshida jahon bozorida xom ashyoyoqilgʻi tovarlari narxlarining bir necha baravar koʻtarilishi oqibatida paydo boʻldi. 90y.lar boshlarida SSSR parchalanganidan keyin vujudga kelgan va bozor iqtisodiyotiga oʻtayotgan mustaqil davlatlarning deyarli barchasida chuqur S holati yuz berdi.
Staz

**Staz** (yun. stasis — dimlanib qolish, harakatsizlik) — naysimon aʼzolar (kapillyarlar, venalar, limfa tomirlar va boshqalar)da ulardan oʻtadigan fiziologik suyuqlik, mas, qon (gemostaz), limfa (limfostaz) va boshqalarning dimlanib, toʻxtab qolishi. Kimyoviy va fizik omillar, bakteriyalar zahari taʼsirida, tomirlar innervatsiyasining buzilishi va boshqa oqibatida roʻy beradi. Tibbiyot amaliyotida "S." termini koʻproq kapillyarlar yoki venada qon toʻxtab qolishini ifodalaydi.
  Staz - kapillyarlar, mayda arteriyalar va venalarda qon oqimining sekinlashishi va to'xtashi.
Stazning asosiy variantlarini va ularning sabablari:
   Ishemik, venoz va haqiqiy (kapillyar) turg'unlik mavjud.
   Ishemik va venoz staz ishemiya va venoz giperemiya natijasida rivojlanadi va shuning uchun bu mahalliy qon aylanishining buzilishi bilan bir xil sabablarga ega.
  Haqiqiy turg'unlikning sababi jismoniy (sovuq, issiqlik), kimyoviy (zaharlar, natriy xlorid va boshqa tuzlarning konsentrlangan eritmasi, turpentin) va biologik (mikroorganizmlarning toksinlari) omillar bo'lishi mumkin.
   Haqiqiy turg'unlik patogenezida ikkita omil katta ahamiyatga ega:
1) eritrotsitlarning intrakapillyar agregatsiyasi, ya'ni. ularning yopishtirilishi va qon oqimiga to'sqinlik qiladigan konglomeratlarning shakllanishi; 
2) qonning qalinlashishi tufayli kapillyarlarda qon oqimining sekinlashishi. Ikkinchi holda, etakchi rol staz zonasida joylashgan tomirlar devorlarining o'tkazuvchanligini oshirishga tegishli.

A.B.Ataman.2000
Stavridalar

**Stavridalar** (Trachurus) — olabugʻasimonlar turkumiga mansub baliqlarning bir urugʻi. 10 turi maʼlum. Gavdasi 50 sm cha, vazni 400 g cha. Yon chizigʻida suyakli qalqonchalar bor. Dunyo okeanining iliq va subtropik qismida tarqalgan. Gala boʻlib, uzoq joylarga koʻchib yuradi. Qisqichbaqasimonlar va mayda baliqlar bilan oziqlanadi. Yapon, Qora, Boltiq va Azov dengizlarida uchraydi. Ovlanadi.
Stabilitron

**Stabilitron** ( — turgʻun, doimiy va elek[tron]) — elektr zanjirining maʼlum qismidagi kuchlanishni birday tutib turish (barqarorlash) uchun ishlatiladigan ikki elektrodli gaz razryadli yoki yarim oʻtkazgichli asbob (diod). Ishi undan oʻtadigan tokning oʻzgarishiga qarab kuchlanishning qisman oʻzgarishiga asoslangan. Yarimoʻtkazgichli, toj razryadli va tutovchi razryadli xillari bor. Yarimoʻtkazgichli stabilitron uchun barqarorlovchi kuchlanish 3-180 V, toj razryadli stabilitron uchun 300 V-30 kV, tutovchi razryadli stabilitron uchun 70-160 V. stabilitronlar elektron asboblarda qoʻllanadi.
William Howard Stein

**William Howard Stein** (1911.25.6, Nyu-York 1980.2.2) - amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1960-yildan). Garvard universitetini tugatgan (1933). 1938-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller tibbiyot tadqiqotlari institutida ishlagan. Ilmiy ishlari oqsillar tuzilishini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1972, Stanford Moore va K. B. Anfinsen bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Stalagmitlar

**Stalagmitlar** (yun. stalagma — tomchi) — gʻorlar va boshqa yer osti karst boʻshliqlari tubidagi ustunsimon, konussimon va boshqa shaklli oqiqtomchi (asosan, ohaktoshli) hosilalar. Minerallashgan (asosan, kalsiy karbonat) tomchilarning choʻkmaga tomib, undan toʻyingan karbonat gazining chiqib ketishidan hosil boʻladi. S. Oʻlchamlari karst boʻshligʻi hajmiga bogʻliq ravishda turlicha boʻladi (diametri 5 m, balandligi bir necha sm dan 30 m gacha yetadi) va u doimiy ravishda oʻsib boradi. Oʻrta Osiyodagi yirik gʻorlarda (Qarluq, Amir Temur, Chilustun, Hazrat Dovud va boshqalar) keng tarqalgan (yana qarang Gʻorlar).
Stalaktitlar

**Stalaktitlar** (yun. stalaktos tomchilab oqish) — karst gorlarining shifti va devorlarida naycha, uzunchoq muz, shokila shaklida oqib tushib qotgan (koʻpincha ohaktoshli) hosilalar. X,osil boʻlishi va mineral tarkibi stagagmitlarnnshta aynan oʻxshash. Faqat S. yuqoridan pastga qarab oʻsadi. Yer ostiga sizib kirgan suv togʻ jinslari — ohaktoshlarni eritib, minerallashadi va gʻor shipidan tomib turadi. Suvning bugʻlanishi natijasida is gazi chiqaradi, qolgan qoʻshimcha monokarbonat Ca(Mg)Co3 S.ni hosil qiladi va oʻsib borish jarayonida stalagmitlar bilan oʻzaro qoʻshilib ustun (stalakton) hosil qiladi. Sharqiy Yevropa mamlakatlarida (Chexiya, Vengriya, Serbiya va Bolgariya) S, stalagmit va stalaktonli yirik gʻorlar juda koʻp uchraydi. Vengriyadagi mashhur Agtelek gori bir necha kavatli galereyadan iborat. Bu gʻordagi S, stalagmit va stalaktonlarning koʻpligi, ularning gʻaroyib shakllari, sunʼiy yorugʻdan tovlanishi, gʻordagi havoning toza va salqinligi sayohatchilarni jalb etadi. S. Oʻrta Osiyoda Qarluq, Amir Temur, Gʻunjak va boshqa gʻorlarda mavjud (yana qarang Gʻorlar).
Standart nav

**Standart nav** —qishloq xoʻjaligi. ekinlarining muayyan agroiqlimiy zonada rayonlashtirilgan va barcha turdagi seleksiya va nav sinash ishlarida etalon (andaza) qilib tanlangan eng yaxshi navi. Sinalayotgan yangi navlar hosildorligi va boshqa qimmatli xoʻjalik belgilari boʻyicha Standart navga qiyoslab baholanadi (qarang Nav).
Standartlash

**Standartlash** — standartlar belgilash hamda ularni fan va texnika, xalq xoʻjaligi tarmoqlarida qoʻllash jarayoni. S. fan, texnika va amaliy tajribalarning umumlashtirilgan yutuqlariga tayanadi. S.ning vazifasi: kattaliklar birliklarini, termishtar va belgilarni qabul qilish; mahsulotlar va ishlab chiqarish. jarayonlariga texnik talablar qoʻyish; xavfsizlikni taʼminlaydigan va moddiy boyliklarni asraydigan shartlarni belgilash. S. xalq xoʻjaligini boshqarishda muhim rol oʻynaydi. S. tizimi xoʻjalik tarmoqlarini, korxonalardagi i. ch. jarayonlarini, meʼyoriytexnik hujjatlarning joriy etilishi va ularga amal qilinishini, savdo korxonalaridagi oʻlchov vositalarini nazorat qilish va boshqa ishlarni ham oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston Respublikasida S. masalalari bilan "Uzstandart" agentligi shugʻullanadi (yana qarang Standart).
Konstantin Stanislavskiy

**Konstantin Sergeyevich Stanislavskiy (Alekseyev)** (1863.1.1 — Moskva — 1938.7.8) — aktyor, rejissyor, pedagog: teatr nazariyotchisi. Xalq artisti (1936). Peterburg Fanlar akademiyasining faxriy akademik Rus teatrining yirik islohotchisi. 1898-yil (Vladimir Nemirovich-Danchenko bilan) Moskva Badiiy akademik teatriga asos solgan. Teatr ijodiy faoliyatini boshlab berishi bilan sahna realizmi rivojlanish bosqichini ham boshlab, jahon geatriga katta taʼsir etdi (qarang Stanislavskiy sistemasi). Anton Chexov, Maksim Gorkiy pyesalarini saxnalashtirib, Stanislavskiy va Nemirovich-Danchenko rejissyorlik va aktyorlik sanʼatining yangi yoʻllarini ochdi. "Doktor Shtokman" (Genrik Ibsen)da Doktor Shtokman, "Tubanlikda" (Maksim Gorkiy) Satin, "Vanya togʻa" (Anton Chexov)da Astrov, "Uch opasingil" (Anton Chexov)da Vershinin, "Akdlilik balosi" (Aleksandr Griboyedov)da Famusov, "Har toʻkisda bir ayb" (Aleksandr Ostrovskiy)da Krutitskiy kabi rollari klassik dramaturgiya imkoniyatlarini ochishga ijtimoiy teran yondashish namunasi boʻldi. 1918-yildan Katta teatrning opera studiyasi (keyinchalik Stanislavskiy nomidagi opera teatri)ni boshqargan. "Yevgeniy Onegin" (Pyotr Chaykovskiy), "Shoh qalligʻi" (Nikolay Rimskiy-Korsakov) kabi operalarni sahnalashtirgan. 1935-yil Operadramatik studiyasini tashkil etdi.

## Manbalar
Stanislavskiy sistemasi

**Stanislavskiy sistemasi** — teatr sanʼatining Konstantin Stanislavskiy tomonidan ishlab chiqilgan sahna nazariyasi va uslubining nomi. Stanislavskiy sistemasi rus va jahon teatri ilgʻor anʼanalari hamda Moskva badiiy akademik teatri (MXAT) amaliy faoliyati asosida, Stanislavskiyning ijodiy va pedagogik tajribasi mahsuli sifatida yuzaga kelgan. Seda bir marta ijodiy jarayonni ongli oʻzlashtirish muammosi hal qilinadi, aktyorning obrazga uzviy kirish yoʻli tekshiriladi. Teatr sanʼatida realistik yoʻnalishning nazariy asosi boʻlib, bu yoʻnalish „kechinma sanʼati“ deb ataladi. Stanislavskiy sistemasi sahnada hissiyotni tashqi tomonidan koʻrsatib, aktyor ijrochiligini kasb (hunar) ga, qolipga aylantiruvchi, aktyor ijodiga ilhomning oʻzi yetarli deb qarovchi sanʼatga qarshi qaratilgan. Sahna xattiharakati xususidagi taʼlimoti Stanislavskiy sistemasining asosini tashkil qiladi. Stanislavskiy diqqatini asosiy masalateatrda aktyorning tabiiy, ijodiy kayfiyati va sahnaviy obraz yaratish masalasiga qaratib, oʻz sistemasini 2 kiyemga: aktyorning oʻz ustida hamda rol ustida ichki va tashqi tomonidan ishlashiga ajratadi. Stanislavskiy sistemasi aktyor oldiga kagor vazifalar qoʻyadi. Ana shu vazifalar orasida eng muhimi aktyorning pyesa mazmunini toʻliq tushunishi, tavsiya etilgan muhitda oʻzini unga mos va uygʻun his eta bilishidir. Mazkur tamoyilni amalga oshirish maqsadida Konstantin Stanislavskiy „jismoniy harakat metodi“, „qalb koʻzi bilan koʻra bilish“, „harakat tahlili“ va „oliy maqsad“ qoidalarini ishlab chiqdi. Aktyor oʻz oldiga „oliy maqsad“, yaʼni aniq goyaviyijodiy niyat qoʻysagina, uning ijodi badiiy yetuk va taʼsirli boʻladi.

Oʻzbek professional teatri 20-asrning 30-yillaridan eʼtiboran Stanislavskiy sistemasiga amal qilib keladi. M. Uygʻur nomidagi Toshkent davlat sanʼat institutida aktyor va rejissorlarni tayyorlashda Stanislavskiy sistemasi qoʻllanib kelinadi.

## Manbalar
Stannin

**Stannin** (lot. stannum — qalay), qalay kolchedani — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cu2FeSnS4, unda: Si—29,5%, Fe 13%, Sn 27,5%, S29,9% hamda Zn, Sb, Cd, Pb va Ag aralashmalari mavjud. Pegmatitlar, kvarsdala shpatlari tomirlari va greyzenlar bilan bogʻliq yuqori trali S. kub simmetriyali boʻlsa, kasseteritsulfid konlarida keng tarqalgan past trali S. tetragonal simmetriyaga ega, uning kristall strukturasi xalkopiritnikiga oʻxshash. Oʻziga xos yashil tovlanuvchan, kulrang. Qattikligi 3— 4,5; zichligi 4,3 — 4,5 g/sm³. Moʻrt, elektrni yaxshi oʻtkazadi. Qalay rudalarining zararli aralashmasi. S. gidrotermal konlarda hosil boʻladi, volframqalay konlarida kasseterit (SnO2), xalkopirit, arsenopirit, volframit va boshqa minerallar bilan assotsiatsiyada uchraydi. S.ning yirik toʻplamlari Rossiya Federatsiyasi (Dalnegorskiy, Xeta, Saxa), Tojikiston, Kanada, Buyuk Britaniya, Boliviyada maʼlum. Oʻzbekistonda ChatqolQurama togʻlari — Navgarzon, Lashkarak, Sargardonda; Oʻzbekiston gʻarbida — Qizqoʻrgʻonda dolomitlarning metasomatik oʻzgarishi natijasida yuzaga kelgan tillit, frankent, sfalerit va pirit bilan assotsiatsiyada uchraydi. Konsentratsiyasi yuqoriroq boʻlsa qalay rudasi sifatida foydalanish mumkin.
Stanovoy tizmasi

**Stanovoy tizmasi** - Sharqiy Sibirdagi togʻlar. Olyokma daryosining oʻrta oqimidan boshlanadi va Uchur daryosi (Aldan havzasi)ning boshigacha choʻzilib boradi. Uz. 700&nbsp;km, eni 100– 180&nbsp;km, oʻrtacha bal. 1500 m, eng baland joyi 2412 m (Kasta Toko kulidan janubi-gʻarbda), Shimoliy va Janubiy tizmalardan iborat. Gumbazsimon baland qismlarida qoyali choʻqqilar uchraydi. St. Shimoliy Muz okeani va Tinch okeanga kuyiladigan daryolar oʻrtasidagi suvayirgichdir. Asosan, kristalli slanets va gneyslardan tuzilgan. 1300 m gacha balandlikda tilogʻoch va qaragʻay oʻrmonlari oʻsadi, balandrokda (1650–2700 m) yer bagʻirlab oʻsadigan kedr, qayin, zirk changalzorlari uchraydi. Baland qismlarida tog tundrasi joylashgan. Oltin, toshkoʻmir, slyuda konlari bor.
Standart

**Standart** (ing. standard — meʼyor, namuna, oʻlcham) — keng maʼnoda — boshqa obyektlarni taqqoslash uchun dastlabki obyekt deb qabul qilingan namuna, etalon, model; standartlanadigan obyektga qoʻyiladigan va vakolatli organlar tomonidan tasdiqlangan meʼyorlar, qoidalar, talablarni belgilovchi meʼyoriy-texnik hujjat. S. inson faoliyatining barcha sohalari: fan, texnika, sanoat, qishloq xoʻjaligi., ishlab chiqarish, qurilish, transport va boshqa ga taalluqli. Qoʻllanish sohasiga qarab, davlat standarti (Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydi), tarmoq standartlari (tarmoqlar vazirliklari tasdiqlaydi), korxona va birlashmalar standartlari (korxonalar va birlashmalar boshqaruvi tasdiqlaydi) kabi turlarga boʻlinadi. Xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlari boʻyicha respublika, viloyatlar va boshqa ga qarashli korxona, tashkilot va muassasalar uchun S.larni qoʻllash majburiy. Vazifasiga qarab, S. quyidagi turlarga boʻlinadi: umumtexnik va tashkiliymetodik qoida hamda meʼyorlar; mahsulotga qoʻyiladigan umumiy talablar, koʻrsatkichlar, sifat meʼyorlari, ekspluatatsion xossasi va texnik tafsiloti, tarmoklararo ishlatiladigan bir jinsli mahsulotlar guruxini nazorat qilish usuli; fizik kattalik birliklari va boshqa Bularni qoʻllash natijasida mahsulotlarning sifati oshadi, detallarni birxillashtirish va oʻzaro almashuvchanlik darajasini oshirishga imkon tugʻiladi, i. ch. jarayonlarini avtomatlashtirish osonlashadi, mahsulotlardan foydalanish va ularni taʼmirlash samaradorligi oshadi, mahsulot qaysi korxonada ishlab chiqarilganligidan qatʼiy nazar istalgan joyda ishlataveriladi va boshqa Oʻzbekistonda S.lar Oʻzbekiston Respublikasi "Uzstandart" agentligi (Respublika metrologiya xizmatlari koʻrsatish agentligi) tomonidan belgilanadi.
Stanok

**Stanok** — metall, yogʻoch, tosh, suyak va boshqalarga ishlov berish, gazlama toʻqish uchun moʻljallangan mashina. Vazifasiga koʻra, tokarlik, silliqlash, parmalash, frezerlash, toʻqish S.lari va boshqa xillarga bulinadi. Ishlov berish anikdigiga kura, normal (N), yuqoriroq (P), yuqori (V), juda anik, (S) va juda yuqori aniq (A) stanoklar boʻladi. Ogʻirligi jihatdan 100&nbsp;kN (10 t) dan ortiq (ogʻir), 100&nbsp;kN (10 t) gacha (oʻrtacha ogʻir) va 10&nbsp;kN (1 t) gacha (yengil) xillarga boʻlinadi. Koʻpchilik stanoklar avtomatik boshqarish tizimlari bilan jihozlanadi. Oʻzbekistonda qad. toʻquv stanoklari dastgoh yoki doʻkon deb atalgan.

## Manbalar
Starazagora

**Starazagora** — Bolgariyadagi shahar, Sredna-Gori togʻlarining jan. yon bagrida. Aholisi 143,9 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Mashinasozlik (stanoksozlik, sanoat robotlari, oziqovqat sanoati uchun uskunalar, elektron hisoblash texnikalari ishlab chiqarish.), toʻqimachilik, tikuvchilik, oziqovqat, tamaki, mebel sanoati korxonalari bor. Shahar yaqinida yirik kimyo kombinati qurilgan. S. qadimda Beroye, AvgustTrayan, Eski Zafa (turkcha) deb atalgan. 1877—78 ylardagi Rossiya— Turkiya urushida vayron boʻlib, keyinchalik qayta tiklangan.
Starkrimson

**Starkrimson** — kechpishar olma navi. 1952-yilda AQSH da Stark Delisheye navining kurtak mutatsiyasi tarzida ajratib olingan. Daraxti kuchsiz oʻsadi, shoxlari sust rivojlanishi bilan boshqa olma navlaridan farq qiladi. Asosiy shoxchalari zich, novdalari kalta va yoʻgʻon, sargʻimtirkoʻkish. Koʻchati ekilgandan soʻng 3yili hosilga kiradi. Golden Dilishes, Jonatan, Renet, Simirenko, King Devid kabi navlardan yaxshi changlanadi. Mevasi chiroyli, shakli choʻziqkonussimon. Poʻsti tigʻiz, usti mumgʻubor bilan qoplangan. Sirti toʻq qizil, yirik nuqtalari bor. Eti sargʻimtiroq, karsildoq, nafis, sersuv, shirinnordon, xushboʻy mazali. Mevasi avgust oxiri — sentabr boshlarida terib olinadi, yanvargacha saqlash mumkin. Asosan, togʻ oddi zonalarida yetishtiriladi. Kasalliklardan kam zararlanadi. 1993-yildan Qoraqalpogʻiston va Xorazm viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.
Sergey Starodubsev

**Sergey Vasilyevich Starodubsev** (; 1914.24.10, Ashxobod 1967.19.3, Toshkent) — fizik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Texnika fanlari doktori (1946), professor (1947). 1935-yildan Toshkentda. Leningrad universitetini tugatgan (1935), Oʻrta Osiyo universitetida oʻqituvchi (1935—41). Toshkent toʻqimachilik institutida kafedra mudiri (1938— 42). 1942-yildan Leninfadda ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitseprezidenti (1956—66), Yadro fizikasi instituti direktori (1966-yildan). Ilmiy ishlari, asosan, fizik elektronika, atom yadrosi fizikasi, yadro va radiatsiya fizikasi, radioaktiv izotoplar va nurlardan texnikada foydalanish, sof materiallar texnologiyasiga oid. Oltingugurtli kadmiy kristallari asosida zaryadli zarralar hisoblagichini yaratgan, gamma nurlanishlarning moddalar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrgangan. S. vakuum elektronikasi boʻyicha Toshkent maktabining shakllanishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika instituti, Toshkent koʻchalaridan biri S. nomi bilan atalgan.

## Manbalar