open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kalxatlar

**Kalxatlar** () — qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. Yevropa, Osiyo, Afrika, Avstraliya va Amerikada keng tarqalgan. 5 turi bor. Oʻrta Osiyoda qora kalxat yashaydi; mart oyi boshlarida uchib keladi. Uyasini suvga yaqin baland daraxtlarga, qoyalarga quradi. Aprel—mayda 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Umurtqali mayda hayvonlar, baliqlar va hasharotlar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Jan Kalvin

**Jan Kalvin** (Calvin, Calvinus; 1509.10.7, Nuayon, Fransiya — 1564.27.5, Jeneva) — Fransiyada Reformatsiya namoyandalaridan biri, kalvinizm asoschisi. Ruhoniy oilasida tugʻilgan. Diniy va yuridik maʼlumot olgan. M. Lyuter taʼsirida protestantizmga moyil boʻlgan. 1534 i. protestantlar Fransiyada taʼqib etilgach, Jenevaga keldi. 1541-yil Jenevaning diktatori (shahar hokimi) boʻlgach, oʻz taʼlimotini amalga oshirishga intildi. "Xristian dinidagi koʻrsatmalar" asarida (1536) kalvinizm asoslari ifoda etilgan. Qadimgi ahdni xristianlik haqiqatining yagona manbai deb hisoblagan. Cherkov va jamiyat xayotida xudoga eʼtiqod qilishni targʻib etish K. faoliyatining asosini belgilaydi. K. oʻta diniy murosasizligi bilan ajralib turgan. U oʻz taʼlimotini Fransiya, Angliya, Niderlandiya, Germaniya, Vengriya va Polsha mamlakatlariga tarqatdi.

## Yana qarang

* Kalvinizm
* Reformatsiya
* Xristianlik

## Manbalar
Kaltacha

**Kaltacha** — ayollarning ustki kiyimi. Oʻrta Osiyo (asosan, oʻzbek, tojik) ayollarining uzun, oldi ochiq, keng yengli, avra-astarli (baʼzan yupqa paxta solib qavilgan) qad. kiyimi. Beqasam, kimxob, baxmaldan tikilgan, yoqasiz (yoqa oʻrnida jiyak yoki sidirgʻa shoyi, adrasdan adip tutilgan), beli qisiq (tor) boʻlgan. Buxoroda K.ning yoqasi, old qismi, etak, yeng uchlariga zardoʻzi gul tikib, atrofiga jiyak tutilgan. 20-asr boshlaridan marosim (aza)larda kiyiladi. Urfdan qolgan.

## Manbalar
Kaluga

**Kaluga** — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kaluga viloyati markazi. Oka daryosi boʻyidagi pristan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 330 ming kishi (2024-yillar oʻrtalari). K., dastlab, Litva knyazi Olgerd yorliqlarida 1371 yilda tilga olingan. U Moskva davlatining jan.gʻarbiy chegarasidagi qalʼa sifatida vujudga kelgan. 17—19-asrlarda muhim savdo markazi. K. E. Siolkovskiy K.da yashagan va oʻsha yerda dafn qilingan. Shaharda "Kaluga turbina zavodi" birlashmasi, yoʻl mashinalari va gidroprivodlar i.ch. birlashmasi, transport mashinasozligi, avtomotoelektr jihozlari, priborsozlik, radio jihozlari, radiolampa zavodlari ishlab turibdi. Yogʻochsozlik ("Gigant" birlashmasi) rivojlangan. Klavishli musiqa asboblari, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Yengil, kimyo sanoati tarmoqlari bor. Pedagogika instituti, drama teatri, oʻlkashunoslik, badiiy, K. E. Siolkovskiy nomli kosmonavtika tarixi muzeyi va uning filiali — Siolkovskiy uy-muzeyi mavjud.

## Manbalar
Kalvinizm

**Kalvinizm** — protestantizmdagi yoʻnalishlardan biri. Asoschisi J. Kalvin. Reformatsiya natijasida 16-asrda Jenevada vujudga kelib, Fransiya, Niderlandiya, Shotlandiya, Angliya va boshqa mamlakatlarga tarqalgan. Kalvinizm taʼlimotiga faqat Muqaddas yozuvni tan olish, ilohiy qismatga ishonish, odamlarning najot topishida ruhoniylarning yordami zarurligini inkor etish, xoch va ikonaga sajda qilishni rad etish, cherkov marosimlarini soddalashtirish (ibodat paytida diniy musiqa chalmaslik, sham yoqmaslik, cherkov devorlarida tasvirlar boʻlmasligi) xos. Kalvinizm bir necha tarmoqlarga boʻlinib ketgan. Kalvinizmning hozirgi zamon tarafdorlari — kalvinistlar, reformatlar, presviterianlar, kongregatsionalistlar.

## Yana qarang

* Jan Kalvin
* Reformatsiya
* Protestantizm

## Manbalar
Kalka (maʼnolari)

**Kalka**:

* Kalka (frans.
* Kalka (chizmachilik) — chizmachilikda ishlatiladigan shaffof qogʻoz yoki mato.
Kalka (chizmachilik)

**Kalka** — chizmachilikda ishlatiladigan shaffof qogʻoz yoki mato. Kalandrlanadigan (maxsus valli presslarda zichlangan, tekislangan va yaltiratilgan) va oddiy (kalandrlanmagan) xillari boʻladi. Kalandrlangan va maxsus modda shimdirilgan K. chizmachilik (vatman) qogʻoziga qalamda chizilgan chizmadan tush va yorugʻlik yordamida koʻplab nusxa koʻchirish uchun; oddiy K. (shaffof qogʻoz) qalamda nusxa koʻchirish uchun ishlatiladi.

## Manbalar
Kalkulyasiya

**Kalkulyasiya** (lot. calculatio, calculo — hisoblayman, hisob-kitob) — mahsulot birligi yoki bajarilgan ish tannarxini hisoblab chiqarish. K. tannarx boʻyicha reja yoki hisobotning asosiy koʻrsatkichlaridan biri hisoblanadi. Korxonada aniq bir turdagi mahsulot birligini i.ch. va sotish boʻyicha, shuningdek, xalq xoʻjaligining sanoat, transport va b. tarmoqlarida ish birligini (tashish, taʼmirlash va b.) bajarish uchun qilingan harajatlarni pul shaklida ifoda etadi. K. quyidagi turlarga boʻlinadi: reja K.si (ilgʻor ishlab chiqarishni va mehnatni tashkil etishning ilgʻor usullarida mehnat sarflari meʼyorlari asosida tuziladi). Bunday K. navbatdagi davr uchun (yil, chorak) ayrim mahsulotlarning oʻrtacha tannarxini belgilashda qoʻllanadi, ulgurji narxni belgilashga asos boʻladi; hisobot K. (xatga olish maʼlumotlari asosida hisoblanadi, reja vazifalari bajarilishini nazorat qilish uchun tuziladi, amaldagi harajatlar darajasini koʻrsatadi); normativ K. (i.ch. vositalari va ish vaqtidan foydalanishning mavjud meʼyorlari asosida tuziladi); l o y i ha K. (boshqa koʻrsatkichlar bilan bir qatorda kapital qoʻyilmalar va yangi texnikaning iqtisodiy samaradorligini aniqlashda qoʻllanadi). Shuningdek, tannarx K.si ishlab chiqarish, toʻliq, tarmoq va b. K.larga boʻlinadi. 

## Manbalar
Kalkutta

**Kalkutta**, Kalkatta — Hindistondagi shahar, Hugli daryosi (Gang daryosining irmogʻi) boʻyida. Gʻarbiy Bengaliya shtatining maʼmuriy markazi. Mamlakatning eng katta iqtisodiy, savdo-moliya va madaniy markazlaridan. Aholisi 4,4 mln. kishidan ziyod, Katta Kalkuttada 11,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Katta Kalkutta oʻzaro tutashib ketgan va daryo sohili boʻylab 100&nbsp;km ga choʻzilgan bir necha oʻnlab katta-kichik shaharlardan iborat.

Iqtisodiy geografik oʻrnining qulayligi K.ning rivojlanishiga imkon yaratdi. Kalkutta — transport yoʻllari tuguni, yirik port. Kalkutta porti yuk eksport qilishda 1-oʻrinda, import boʻyicha Bombay (Mumbay)dan keyin turadi (yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t). Xalqaro aeroport (Damdam), metropoliten bor. Kalkutta sanoati mahsulotining yetakchi tarmogʻi — jut sanoati (90% milliy va dunyo jut sanoati mahsulotining qariyb yarmini beradi). Katta Kalkuttada 100 dan ortiq jut korxonasi bor. Metallsozlik va mashinasozlik (sanoat uskunalari, elektronika, kemasozlik va kema remonti, avtomobilsozlik, stanoksozlik) korxonalari mavjud. Boʻyoqlar, plastmassa, rezina buyumlari, kimyofarmatsevtika preparatlari, oʻgʻitlar, ip gazlama, trikotaj, oyna, kun poyabzal ishlab chiqarish, poligrafiya, neft kimyosi hamda oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan.

Kalkuttaga 1686—90-yillarda Angliyaning OstIndiya kompaniyasi asos solgan. Shahar kompaniyaning faktoriyasi va Uilyam forti atrofida qurila boshladi. Fort atrofidagi 3 qishloqdan birining nomi bilan Kalkutta (Kaligat) deb atalgan. 1757-yil 23-iyulda Kalkuttadan shimolrokda joylashgan Plessi qishlogʻi yonida boʻlib oʻtgan jangda inglizlar (800 ingliz askari va 2200 sipohi) Bengaliya navobi Siroj ud-Davlaning 68 ming kishilik qoʻshinini tormor etdilar. Oʻsha jangdan soʻng Hindistonda Britaniya mustamlakachi imperiyasi oʻrnatila boshladi, Kalkutta esa uning maʼmuriy markazi boʻlib qoldi. 1773—1911 -yillarda shahar Hindistondagi ingliz mustamlaka maʼmuriyatining eng katta sanoat, savdo, moliya va madaniy markazi edi. 19-asr oʻrtalarida Kalkuttada choy, toʻqimachilik va jut sanoatining yirik fabrika va zavodlari qurildi. 1911 yilda Britaniya Hindistoni poytaxtining Dehliga koʻchirilishi bilan Kalkutta oʻzining avvalgi mavqeini yoʻqotdi.

Kalkuttada 2 ta universitet (jumladan, Kalkutta universiteti) va boshqa oliy oʻquv yurtlari, ilmiy tadqiqot muassasalari, Milliy kutubxona (1912), Hind muzeyi (1814), Viktoriya muzeyi (1906), botanika bogʻi, rasadxona bor. Qalʼa (Uilyam forti, 1696—1781) saqlangan. Kalkuttaning tarixiy markazi boʻlgan bu qalʼa shaharni ikkiga — hukumat binolari, universitet, hashamatli uy-joylar va sanoat, savdo korxonalari, ishchilar mahallalari joylashgan qismlarga boʻlib turadi.


Victoria Memorial, Visitors, Kolkata, India.jpg
Hooghly River Ghats, Kolkata, India.jpg
Traditional rickshaw on the streets of Calcutta (Kolkata), India.jpg
Life on the streets of downtown Calcutta, India.jpg


## Manbalar
Kalkutta universiteti

**Kalkutta universiteti** — Hindistondagi qadimgi va yirik universitetlardan biri. 1857-yil "Hindu kolledj" (1827) negizida tashkil etilgan. Ijtimoiy fanlar, tabiiy-matematika fanlari, tijorat, huquq, jurnalistika, pedagogika, nafis sanʼat va musiqa, muhandislik, texnologiya, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitet va unga biriktirilgan kollej va maktablarda 230 mingdan ortiq talaba oʻqiydi. Universitet kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar saqlanadi.

## Manbalar
Kalman Imre

KALMAN (Kalman) Imre (1882.24.10, Shiofok sh., Vengriya — 1953.30.10, Parij) — venger kompozitori, operetta janri yirik ustasi. Ijodiy faoliyatini simfonik, vokal, fortepiano asarlari hamda kabare (estrada teatri) uchun qoʻshiqlar yozishdan boshlagan. "Kuzgi manyovrlar" (1908) ilk operettasi Yevropa va AQShning bir qancha shaharlarida sahnalashtirilgan boʻlib, kompozitorga katta shuhrat keltirgan. Jami 20 ta operetta yaratgan: "Lyuli-premyer" (1912), "Chardash raqsi qirolichasi"(1915, "Silva" nomi bilan ham mashhur), "Bayadera" (1921), "Grafinya Maritsa" (1924), "Sirk malikasi" (1926), "Monmartr binafshasi" (1930) va b. Asarlariga syujet holatlarining keskinligi, musiqali dramaturgiyasining rivojlanganligi, orkestr boʻyoqlari hamda kuylarning yorqinligi xos. Uslubi venger musiqa folkloriga yaqinligi bilan ajralib turadi. 

## Manbalar
Kalka

**Kalka** (fransuzcha, caique – nusxa, tak, lid) – boshqa til lugʻaviy birligidan ona tili vositalari asosida nusxa koʻchirish (soʻzma-soʻz tarjima qilish) natijasida yuzaga kelgan soʻz, atama yoki birikma. Kalkaning maʼnoviy va shakliymaʼnoviy turlari mavjud. Maʼnoviy Kalka soʻzning ohangi va soʻz yasalish shakli jihatidan ona tiliga mansub boʻlsada, maʼno jihatdan chet soʻzlarning taʼsiriga bogʻlikdir: „maydon“ (magnit maydoni) – „pole“. Shakliy-maʼnoviy Kalka oʻzga tildagi maʼnoni ifodalay oladigan unsurlar asosida ona tilida yangi lugʻaviy birlik hosil qilishdir. Toʻliq va yarim shakliy-maʼnoviy Kalkalar boʻladi. Toʻliq Kalkada ona tilining oʻz ichki imkoniyatlaridan foydalaniladi (nadstroyka – ustqurma, mirovozzreniye – dunyoqarash, jeleznaya doroga – temir yoʻl). Yarim Kalka har ikki til unsurlaridan tashkil topadi (polu-avtomat – yarim-avtomat). Kalka ijodiy jarayonda paydo boʻladigan til hodisasi, shuning uchun tarjimondan katta mahorat talab qiladi. Kalka tilni boyitishning muhim omillaridan biri.

## Manbalar
Kaldera

**Kaldera** (ispancha caldera — katta qozon), vulkan ogʻzi — vulkan choʻqqisi, baʼzan unga yondosh joylarning oʻpirilishi natijasida vujudga kelgan yon bagʻirlari tik va tubi bir qadar tekis qozonsimon botiq. Vulkan otilganda katta hajmdagi magma tashqariga chiqadi, keyingi otilishga qadar vulkan kamerasida boʻshliq hosil boʻladi, natijada vulkan tepasi tayanchini yoʻqotib oʻpirilib tushadi. Diametri 10—15 km ga yetadi, baʼzan esa undan ham ziyod. K. termini Palma o.da (Kanar o.lari) joylashgan katta vulkan krateri nomidan kelib chiqqan. K.ning kraterdan farqi uning kelib chiqishi va oʻlchamlarining kattaligidadir. Vulkan boʻgʻizidan chiqayotgan gazlarning kuchli portlashlari natijasida vujudga keluvchi portlash (eksploziv) K.si hamda oʻpirilish (gravitatsion) K.si farq qilinadi. 1883 yilda Krakatau K.si vulkan gazi portlashidan hosil boʻlgan. Oʻzbekistonda qad. K.lar Chatqol-Qurama togʻlarida uchraydi.

## Manbalar
Kalmarlar

**Kalmarlar**  — oʻn oyoqli boshoyoqli mollyuskalarning kenja turkumi. Tanasining uzunligi 0,25—0,5 m. Baʼzi turlarining uzunligi paypaslagichi bilan 18 m ga yetadi. Tanasi choʻziq, keyingi tomoni uchli, torpedasimon, bu esa suvda ham, havoda ham katta tezlikda harakatlanishga (suvdan 7 m balandga sakray oladi) imkon beradi. Tanasining keyingi qismida 2 ta katta suzgichi bor. Boshi tanasidan yaqqol ajralib turadi, koʻzlari katta. 10 ta "qoʻli" bor. Ulardan 2 tasi "ov qoʻllari" oʻlja tutayotganda uzayadi.                                    va suzayotganda qisqaradi. Chigʻanogʻi rudiment, yupqa plastinkadan iborat boʻlib, mantiya ostiga yashiringan. Siyohxaltasi bor. K. rangi har xil: suvning chuqur qismida yashovchi turlarining rangi tiniq, nur sochuvchi organi bor. 300 ga yaqin turi maʼlum. Asosan, iliq, suvli dengizlarda yashaydi. Uzoq Sharqda 30 ga yaqin turi bor. K. suv qatlamida yashab, baliqlar va umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti yeyiladi. Ovlanadi.

## Manbalar
Kalsiy nasosi

**Kalsiy nasosi** - plazmatik membranada faoliyat koʻrsatuvchi damlagichlardan biri. Eukariot xujayralar membranasining ichki tomonida kaliy miqdori tashqarisiga nisbatan juda oz boʻladi. Tashqi taʼsirni plazmatik membrana orqali hujayraning ichki qismiga yetkazishda kalsiy kationlari muhim ahamiyatga ega. Tashqi taʼsirga javoban kalsiy kationlari oqimi shiddat bilan hujayraning ichki qismiga oʻta boshlaydi. Bu vaqtda K.n. hujayradagi kalsiy gradiyentini saqlash uchun uni faol ravishda hujayra tashqarisiga chiqaradi. K.n. vazifasini hujayrada Sa-ATF aza fermenti bajarishi aniqlangan. Muskul hujayralarining sarkoplazmasida membrana bilan bogʻlangan K.n. mavjud K.n. kalsiyning sitoplazmadan sarkoplazma naychalariga oʻtishini taʼminlaydi. Kalsiy kationlarining teskari harakati, yaʼni sarkoplazmadan sitoplazmaga oʻtishi esa muskullarning qisqarishini tezlashtiradi.

## Manbalar
Kalsefil oʻsimliklar

**Kalsefil oʻsimliklar** (lotincha calcis— ohak va yun. pileo —sevaman) — serohaq (ishqorli) tuproqda oʻsadigan oʻsimliklar, mas, qora qayin, tobulgʻi, Yevropa tilogochi, boʻrli oʻsimlik va b. (qarang Ohaksevar oʻsimliklar).

## Manbalar
Kalsiy karbonat

Kalsiy karbonat, CaCO3, – karbonat kislotaning kalsiyli tuzi. Oq kristall modda. Tabiatda ikkita minerali: kalsit (boʻr, ohaktosh, marmar holida) va aragonit keng tarqalgan. Suvda yomon, kislotalarda yaxshi eriydi. Qizdirilganda suyuqlanmasdan kalsiy oksid (CaO) va karbonat angidridga (CO2) parchalanadi. Tabiiy kalsiy karbonat ohak, shisha, linoleum olishda, kalsiyning boshqa birikmalarini sintez qilishda ishlatiladi. Sintetik usulda kalsiy xlorid va sodani oʻzaro taʼsir ettirish yoʻli bilan olingan kalsiy karbonat qogʻoz va rezina ichida toʻldiruvchi sifatida, shuningdek, tish kukuni, oziq-ovqat, E-170 va kosmetik preparatlar tayyorlashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Kalsit

**Kalsit** (lotincha: calx (calcis) — ohak), ohakli shpat — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi SaSO,. Trigonal singoniyali. Rombsimon, plastinkasimon, qisqa toʻrtburchak, prizmatik, ustunsimon kristallar. Qattiqligi 3—3,5. Zichligi 2,7 g/sm3. Rangsiz yoki oq, koʻpincha, qoʻngʻir, kulrang , sariq, pushti, qizil, qora. Rangining har xilligi tarkibidagi mineral qoʻshimchalariga bogʻliq. Shishadek yaltiroq. Qizdirilganda (825°) parchalana boshlaydi. Kislotalarda karbonat angidrid chiqarib eriydi. Kalsitni tola, tomir, unsimon, Islandiya shpati turlari maʼlum. Yer poʻstida eng koʻp tarqalgan minerallardan. Kalsit karbonatit, ohaktosh, boʻr, mergel, marmar kabilarning asosiy tarkibiy qismi. Ohaqtoshli gʻorlarda stalagmit va stalaktit shaklida koʻp uchraydi. U ohaktoshli termal suvlarda choʻkib va nurash jarayonlaridan, ohaktoshlarning qayta kristallanishidan hosil boʻladi. Dunyoning deyarli hamma joylarida bor. Oʻzbekistonda Zarafshon-Hisor, Piskom-Ugom, Nurota, Zirabuloq-Ziyovuddin, Qurama va boshqa togʻlarda koʻp. Kalsit ning shaffof xili — Islandiya shpati optik (mikroskop va b.) asboblarda ishlatiladi. Shuningdek, kalsit portland sement i.ch.da, ohakli tuproqlar tayyorlash uchun, rudalardan temir va boshqa metallarni eritib olishda flyus sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Kalsiferollar

**Kalsiferollar**, vitamin D — yogʻda eriydigan birikmalar; sterinlar hosilasi. Antiraxit xossaga ega. Eng muhim K.: ergokalsiferol (vitamin D2) va xolikalsiferol (vitamin D3). Ulardan birinchisi ergosterin (provitamin D2) nurlantirish taʼsirida sunʼiy sintezlanadi. Ikkinchisi odam va hayvonlar tanasida quyoshning ultrabinafsha nurlari taʼsirida 7-degidroxolesterin (provitamin D,)dan olinadi. K.ning asosiy manbai baliklar, kitlar va baʼzi b. hayvonlar jigaridagi yogʻlar, nurlantirilgan achitqilar hisoblanadi. K. ichakda kalsiy va fosfor almashinuvi, ularning buyrakda reabsorbsiyasi (qayta soʻrilishi)ni va bu tuzlarning suyak toʻqimasidan chiqarib tashlanishini boshqaradi. Vitamin D ning yetishmasligi skeletni minerallashtiradi (raxit va skelet toʻqimasining yumshoq boʻlib qolishiga sabab boʻladi). Vitamin D meʼyoridan koʻp boʻlganda qonda miqdori ortadi. Bu vitamin yumshoq toʻqimada toʻplanib boradi (gipervitaminoz). Voyaga yetgan odam organizmida bir sutkada 2,5 mkg, bolalarda 12,5 mkg vitamin D sarflanadi.

## Manbalar
Kalsifir

**Kalsifir** — kalsit yoki dolomit va ozroq miqdordagi silikatli minerallar (granat, piroksen, shpinel, olivin va b.)dan iborat metamorfik togʻ jinsi. Yuqori temperaturali sharoitlarda magnezial ohaktoshlarning qayta kristallanishidan vujudga keladi. Mineral tarkibi boʻyicha K. ohaktoshli (marmar) va magnezial skarnlar oʻrtasidagi oraliq holatni egallaydi.

## Manbalar
Kalyao

**Kalyao** — Perudagi shahar, Kalyao buxtasi sohilida joylashgan. Lima aglomeratsiyasi tarkibida. Kalyao Konstitutsion provinsiyasini tashkil etadi. Aholisi 699,5 ming kishi (1996). Mamlakatning muhim sanoat va madaniy markazlaridan. Tinch okean sohilidagi yirik savdo porti (mamlakatning 75% importi, 25% eksporti). Rangli metallurgiya, kemasozlik, toʻqimachilik, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. K. — mamlakatdagi baliq sanoatining asosiy markazlaridan. Ilmiy texnika universiteti, kutubxona, harbiy muzey bor. Shaharga 1573-yil da asos solingan.

## Manbalar
Kam

**Kam** — Tibet togʻligining janubi-sharqiy chekkasi, Xitoyda. Togʻ tizmalari aksari qismining bal. 3000—4000 m, alohida choʻqqilari 6000 m gacha. Tizmalar Yanszi, Mekong, Saluin daryolarining boʻylama daralari bilan ajratilgan. Baland togʻ dashti va yaylovlar landshafti xos. Jan. qismi va daralar yon bagʻirlarida oʻrmonlar uchraydi. Tizmalarning choʻqqilari doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan.

## Manbalar
Kama

**Kama** yoki **Chulman** (Rus: *Ка́ма*, , ) — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo. Dolgoning eng yirik chap irmogʻi. Yuqori Kama qirlarining markaziy qismidan boshlanadi. Vishera daryosi quyilgandan soʻng sersuv daryoga aylanib, Kama suv omboriga quyiladi. Uzunligi 1805 km, havzasining maydoni 507 ming km. Oʻrtacha suv sarfi 3500 m’/sek. Kamada Kama, Votkinsk, Quyi Kama GESlari qurilgan. Asosiy irmoqlari: Vyatka, Oq Idil, Chusovaya, Vishera va b. Kamada Kerchevskiy posyolkasigacha muntazam kema qatnaydi. Kama boʻyida Solikamsk, Berezniki, Perm, Naberejniye Chelni sh.lari joylashgan.

## Manbalar
Kalsiy nitrat

**Kalsiy nitrat** (kalsiyli selitra), Ca(NO3)2 — nitrat kislotaning kalsiyli tuzi. Rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 56G, zichligi 2,36 g/sm3. 500°da kislorodini yoʻqotib avval kalsiy nitrit Ca(NO2)2 ga aylanib, soʻngra kalsiy oksid SaO va azot (1U)-oksid NO2 ga parchalanadi. Suvda eruvchanligi (100 g da g hisobida): 128,8 (20°da), 359(51,6° da). Kristallogidratlar hosil qiladi. Ohaktoshni nitrat kislotada eritib yoki ohaktoshning suvdagi eritmasiga azot (1U)-oksidni yuttirib olinadi. Azotli oʻgʻit sifatida hamda oʻta toza kalsiy oksid olishda ishlatiladi (yana qarang: Azotli oʻgʻitlar).

## Manbalar

## Yana qarang

• Kaliy nitrat

• Nitritlar kislotasi
Kalsinatsiya

**Kalsinatsiya** – kimyoviy inert hamda nam tortmaydigan alyuminiy oksid (giltuproq) hosil qilish maqsadida alyuminiy gidroksidni yuqori (1200°) temperaturada qizdirib suvsizlantirish. K. jarayonida alyuminiy gidroksid quyidagicha oʻzgaradi:A1(ON)3 ʻ80’ "AYUON 55(g ,K. jarayonida alyuminiy oksiddan nam bilan birga ishqorlar qoldigʻi ham chiqib ketadi.

## Manbalar
Kamaguey

**Kamaguey** — Kubaning markaziy qismidagi shahar. Atiboniko daryosi sohilida joylashgan. Kamaguey provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 300 ming kishi chamasida (1990-yillar oʻrtalari). Temir yo'l va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. Aeroport bor. Qishloq xoʻjaligi (shakarqamish, chorvachilik) rayonining muhim savdo-sanoat markazi. Mashinasozlik, kimyo sanoati, qurilish materiallari ishlab chiqarish, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik, koʻn poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Kamaguey yaqinidan xromit olinadi. Ignasio Agramonte universiteti (1974) va muzeyi bor. 17—19-asrlarga oid meʼmorii yodgorliklari saqlangan. Shaharga 1515 yilda asos solingan, 1817 yildan shahar maqomini olgan.

## Manbalar
Kamaytepa

**Kamaytepa** — oʻrta asr shahar harobasi (mil. 5—18-asrlar). Qashqadaryo vodiysining oʻrta qismida, daryodan 1&nbsp;km chamasi uzoqlikda. Chim qishlogʻi chekkasida joylashgan. 1964—66-y.larda Qashqadaryo arxeologiya-topografiya ekspeditsiyasi tomonidan (N. I. Krasheninnikova, S. B. Lunina) oʻrganilgan. K. 3 qismdan — ark, shahriston va raboddan iborat. Ark (bal. — 20 m) deyarli toʻgʻri toʻrtburchak shaklida (190x175 m), shahriston gʻarbdan sharqqa choʻzilgan, uz. 450 m, kengligi — 350 m. Arkka qiya yoʻlka (pandus) orqali koʻtarilganlar. Arkdan ilk oʻrta asrlarga oid sopol idishlar topilgan. Hozirda ark ichidagi tepalik qabristonga aylantirilgan. K.dan topilgan terrakota (sopol) taxtachada 2 shoxli bosh kiyim kiygan, soʻl qoʻlida dumaloq meva (olma) tutgan, oʻng qoʻlining panjalarini ochgan holda baland koʻtargan bir shaxsning tasviri (mil. 5-asr) aks etgan.

## Adabiyot
* Lunina SB., Goroda Yujnogo Sogda v VIII—XII vv., T., 1984.

## Manbalar
Kamakura

**Kamakura** — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.da. Aholisi 170,3 ming kishi (1990-yillar oxiri). Kino sanoati rivojlangan. Mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. K. — shahar-muzey. 12-asrda qad. Yaponiya poytaxti oʻrnida vujudga kelgan. 1333-yilgacha "Kamakura davri" harbiy hukmdorlari poytaxti boʻlgan. Buddaviylar ziyorat markazlaridan. Milliy boyliklar muzeyi va b. muzeylar bor. Shaharda buddaning yirik bronza haykali (13-asr) saqlangan. Dengizboʻyi kurorti, turizm rivojlangan.

## Manbalar
Kamalak

**Kamalak** — osmon gumbazida rang-barang boʻlib koʻrinadigan yoy; yorugʻlikning atmosferadagi yomgʻir tomchilarida sinishi, qaytishi va difraksiyasi natijasida yuz beradi. Yomgʻir yogʻib oʻtgach, Quyoshga qarama-qarshi tomonda hosil boʻladi. Quyosh ufqqa qancha yaqin boʻlsa, kamalak shuncha katta koʻrinadi. Kamalakning burchak radiusi 42° ga teng, tashqi qismi qizil, ichki qismi binafsha rangda koʻzga tashlanadi; unda boshqa ranglar toʻlqin uzunligiga qarab joylashadi. Ayrim vaqtlarda atmosferada qoʻshaloq kamalak ham kuzatiladi. Qoʻshimcha kamalak ichki qizil qismining burchak radiusi 50° ga teng. Baʼzan, atmosferada ayni bir vaqtda 3 tadan 6 tagacha kamalak hosil boʻlishi mumkin).

## Manbalar
Kamalak-tv

„KAMALAK-TV“ — Oʻzbekiston Respublikasida aholi va tashkilotlarga telekommunikatsiya xizmati koʻrsatuvchi Oʻzbekiston — Amerika qoʻshma korxonasi. Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan Respublika radioaloqa va televideniye i.ch. birlashmasi (Aloqa vazirligi) va AQSH tomonidan Interneyshnl Tellssll IPK kompaniyasi 1992-yil tashkil qilgan. „K.-TV“ — yuqori sifatli sunʼiy yoʻldosh televideniye tizimi. „K.-TV“ oʻz faoliyatini televideniye xizmatlari koʻrsatishdan boshladi. Amerika tomoni qoʻshma korxonaga efir-kabelli televideniyening zamonaviy texnologiyasi va jihozlari tizimini yetkazib berdi (bu tizim jaqonda MMDS belgisi bilan maʼlum). „K.-TV“ kabel boʻyicha mijozlar (abonentlar) ga 1993-yil 8 ta televizion kanal boʻyicha xizmat koʻrsatgan, 2002-yilda bu koʻrsatkich 20 televizion kanalga yetdi. Bu kanallar boʻyicha sutka mobaynida butun dunyodan oʻzbek, rus, ingliz, nemis, fransuz, koreys va b. tillarda 28 sunʼiy yoʻldosh dasturlari olib koʻrsatiladi. „K.-TV“ olib uzatadigan kanallar orqali esa yangi axborotlar, filmlar, sport musobaqalari, voqealar sodir boʻlayotgan joylardan toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatuvlar, musiqa dasturlari, iqtisod va siyosatga doir maʼlumotlar, hayvonot va oʻsimlik dunyosi, multfilmlar va b. qiziqarli dasturlar olib koʻrsatiladi. „K.—TV“ tizimiga yakka abonentlar ham, jamoa abonentlar ham, korxonalar ham ulanishi mumkin. Uning abonentlari soni — 30 mingdan ortiq (2002). „K.TV“ orqali uzatiladigan signallar kodlab qoʻyiladi va abonentlar televizorlariga maxsus qurilmalar oʻrnatiladi.

## Manbalar
Kamar (belbogʻ)

**Kamar** — kiyim ustidan belga taqiladigan toʻqali belbogʻ, enli tasma. Oʻrta Osiyo xalqlarida qadimdan mavjud boʻlib, koʻpincha aslzodalarning hashamdor kiyimlarining tarkibiy qismiga kirgan, shuningdek, harbiylar va ovchilar ham taqqan. Kamarlar uzun kiyim (toʻn, chopon) ustidan belga taqilgan hamda qilich, xanjar va b. qurollarni osishga xizmat qilgan. Charm, baxmal va boshqa matodan tayyorlangan Kamarlarga kashtalar tikib, zargar ustalar chizma, kandakori, shabaka, bosma, sovotkori usulida ziynatlagan yirik shaklli (dumaloq, guldasta, yarim yoy, bodom va boshqa) toʻgʻnogʻichlar qadab bezalgan. Bunday hashamdor Kamarlar urfdan qolgan. Hozir Kamarlar asosan, charm, zarbof va b. matolardan tayyorlanadi.

## Manbalar
Kamau

**Kamau**, Kamo — Hindixitoy jan.dagi yarim orol, Vyetnam hududi. Jan. Xitoy dengizi bilan Siam qoʻltigʻi oraligʻida. Mekong deltasidan jan.gʻarb tomon 180—200 km gacha dengiz ichkarisiga kirib borgan. Mangra oʻrmonlari, botqokliklar bor. Sholi ekiladi.

## Manbalar
Kamba

**Kamba**, akamba – Keniyadagi xalq. Bantu xalqlari guruhiga kiradi. Umumiy soni 3,25 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Akamba tilida soʻzlashadi. Negroid irqiga mansub. Dindorlari xristian-katoliklar, shuningdek, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar ham mavjud.

## Manbalar
Kambalasimonlar

**Kambalasimonlar** (Pleuronecti-formes) — suyakli baliqlar turkumi. Voyaga yetgan davrida tanasi asimmetrik siqilgan, yapaloq boʻladi. Uzunligi 6 sm dan 4,7 m gacha, vazni bir necha g dan 330 kg gacha. Jabra pardasi 6—7 nurli. Suzgich pufagi boʻlmaydi, suzgich qanotlarida tikanlari, odatda, rivojlanmagan, qorin suzgichlari 5—6 nurli, tangachalari sikloid yoki ktenoid tipda. Ikkala koʻzi ham boshining bir tomonida; bosh suyagi, juft suzgichlari, ogʻzi, nerv va ichki organlari asimmetrik tuzilgan. 7 oila (jumladan, kambalalar, botussimonlar, dengiz tillari va b.), 500 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi. Arktikadan subantarktikagacha boʻlgan barcha dengizlarda tarqalgan. Dengizning sayoz qismida suv tubida yashaydi. Zoobentos bilan oziqlanadi. Yirik turlari, mas, paltuslar va 6. yirtqich (baliklarni yeydi) ovlanadi.

## Manbalar
Kambodja tekisligi

**Kambodja tekisligi** - Hindixitoy yarim orolning jan.da, asosan, Kambodja davlati hududida. Mayd. 200 ming km. Oʻrtacha bal. 100 m. Allyuviy va koʻl yotqiziqlaridan iborat. Iqlimi tropik mussonli iqlim; yiliga 700 dan 1500&nbsp;mm gacha yogʻin yogʻadi. K.t.dan Mekong da-ryosi oqib oʻtadi. Markaziy qismida Tonlesap koʻli bor. Hududining katta qismi botqoqlashgan. Savanna va siyrak oʻrmonlar bilan qoplangan. Aholi sholi ekadi. Yirik shahri — Pnompen.

## Manbalar
Boris Kamenev

**Boris Dmitriyevich Kamenev** (1912.7.7, Orenburg – 1957.2.10, Nukus) – teatr rassomi. Oʻzbekistonda (1957) va Qoraqalpogʻistonda (1944) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. 20-yillardan Toʻrtkoʻl shahrida yashagan. 1933-yildan Qoraqalpoq davlat teatrida rassom, 1943-yildan bosh rassom. Kamenev qoraqalpoq teatrining shakllanishiga hissa qoʻshgan. U teatr spektakli ruhiga mos muhitni yorqin va aniq, maishiy hayotni real aks ettirgan dekoratsiyalar yaratishga intilgan. „Suymaganga suykanma“ (1945, yangi varianti – 1956), „Amudaryo sohilida“ (1949), „Amerika ovozi“ (1950), „Berdaq“ (1951), „Oʻgʻirlangan baxt“ (1954), „Oshiq Gʻarib“ (1955) va b. spektakllarni bezadi; portretlar (akademik Sh. Musayev, 1950; baxshi J. Shomuratov, 1953; shoir Berdaq, 1957) yaratgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).

## Manbalar
Kamar (maʼnolari)

**Kamar**:

* Kamar — oʻpqon, jarlik; sel va suv toshqinida hosil boʻlgan chuqurlik; anhor, koʻl, daryoning tik tushgan girdobli chuqur joyi; atrofini qir, tepalar oʻrab turgan pastlik yer, qirdagi uzun choʻzilgan doʻnglar.
* Kamar (belbogʻ) — kiyim ustidan belga taqiladigan toʻqali belbogʻ, enli tasma.
Kamenets-Podilskiy

**Kamenets-podolskiy** — Ukrainaning Xmelnitskiy viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Shosse yoʻllar tuguni. Aholisi 109,9 ming kishi (2024). 11-asr oxiri — 12-asr boshlarida vujudga kelgan. Tarixiy muzey-koʻriqxona. Priborsozlik, kabel, "Elektropribor", avtoagregat, qishloq xoʻjaligi mashinalari, sovuq asfalt-beton, sement, temir-beton buyumlar va konstruksiyalar, metall, shakarqand, konserva zavodlari, qurilish materiallari, parrandachilik, goʻsht kombinatlari, ip gazlama va tikuvchilik fabrikalari mavjud. 2 oliy oʻquv yurti, botanika bogʻi bor. Gotika kostyoli (16-asr), Petr va Pavel cherkovlari (16-asr) saqlangan. 

## Manbalar
Kamensk-uralskiy

**Kamensk-uralskiy** - Rossiya Federatsiyasining Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1935-yildan). Kamenka daryosi Iset daryosiga quyilish yerida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 198 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Alyuminiy, quvur, elektromexanika zavodlari bor. Rangli metallurgiya uchun jihozlar ishlab chiqariladi. Yengil sanoat korxonalari, Krasnogorsk issiklik elektr markazi, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor. K.-U. 17-asr oxirida vujudga kelgan.

## Manbalar
Kamer musiqa

**Kamer musiqa** (lot. camera — xona) — katta boʻlmagan xonada tor doiradagi tinglovchilarga ijro etish uchun moʻljallangan musiqa asarlari. Filarmoniya zali, teatr binosi kabi maxsus joylarda ijro etiladigan simfonik, konsert, opera va balet janrlaridan farq qiladi. K.m. yakka ijrochi yoki kamer ansambl (duet, trio, kvartet va b.) uchun yozilgan sonata, syuita, miniatyura, romans kabi namunalardan iborat; unda nozik ifodaviy vositalar, lirik hamda chuqur psixologik holatlar asosiy oʻrin tutadi. "K.m." atamasi dastlab 16—17-asrlarda Italiyada cherkov musiqasidan farqlash uchun dunyoviy vokal va cholgʻu musiqasiga nisbatan qoʻllangan. 19-asrga kelib K.m. konsert zallarida ham ijro etila boshladi. 19—20-asrlarda koʻp mamlakatlarning kompozitorlari ijodida K.m. janr va shakllari rivojlandi. Oʻzbekiston kompozitorlari G. Mushel, M. Burhonov, S. Yudakov, B. Giyenko, Ik. Akbarov, S. Jalil, F. Yanov Yanovskiy, T. Qurbonov va b. turli K.m. asarlari yaratishgan.

## Manbalar
Kamera

**Kamera** (eski lotincha camera — xona, palata) — 1) koʻndalang kesimi kattaroq va uncha uzun boʻlmagan yer osti koni; unga shaxta uskunalari joylashtirilib, tozalash ishlari olib boriladi; 2) baʼzi mashinalar, qurilmalar va pechlarning ichki qismi (mas, yonish K.si televizion K., K. li pech); 3) baʼzi apparat va asboblar nomi (fotokamepa, kinokamera va b.); 4) maxsus maqsadda foydalaniladigan alohida xona (mas, bagaj K.si tovush K.si); 5) shina, toʻp va b. ichiga joylashtiriladigan puflama rezina qobiq; 6) kosmik nurlar va elementar zarralar tekshiriladigan hamda kuzatiladigan qurilma (Vilson kamerasi, diffuzion kamera).

## Manbalar
Charles Cameron

**Charles Cameron ** (; 1745-yil, Shotlandiya — 19-mart 1812-yil, Peterburg) — meʼmor, klassitsizm namoyandasi. Fransiya va Italiyada oʻqigan. 1779-yildan Peterburgda Yekaterina II saroyida ishlagan. 1802—1805-yillar Admiralteystvo kollegiyasida bosh meʼmor. Cameron qurgan Sarskoye Selo (hozirgi Pushkin sh.)dagi inshootlar majmuasi (1780—93) meʼmorligida rim termlari uslubi qoʻllangan. Pavlovskdagi saroy, bogʻ pavilonlari (1780—1801) va boshqa oʻzining klassik yorqinligi, nafisligi, meʼmorning fantaziyaga boyligi, kad. meʼmoriy shakl va bezaklar turli koʻrinishda talqin qilinishi bilan oʻziga tortadi. Alohida izlanuvchanlik va ustalik bilan qoʻllangan turfa xil materiallar Cameron yaratgan interyerlardagi nafis bezak va shakllarda (Pushkin shahridagi Katta saroy, Pavlovskdagi Yunon va Rim zallari, 1770—80 va boshqa) koʻzga tashlanadi.

## Manbalar
Kamiy

**Kamiy**, **Karimbek Kamiy** (taxallusi; asl ismi: **Karimbek Sharifbek oʻgʻli**; 1864-yil, Toshkent — 1923-yil, Toshkent) – oʻzbek shoiri, maʼrifatparvar.

## Hayoti
Karimbek Kamiy 1895-yil Toshkentda tavallud topgan. Dastlab Mansurxon domla qoʻl ostida, soʻng Toshkentdagi „Beklarbegi“ (yoki „Devonbegi“) madrasasida oʻqigan. 1880–1916-yillarda shu madrasada mudarrislik qilgan. 1890-yilllardan shoir sifatida tanilgan, bayozlar tuzgan. Sidqiy Xondayliqiy, Hislat, Miskin, Tavallo kabi koʻpgina shoirlar Kamiyning shogirdlaridan boʻlgan. Oktyabr toʻntarishidan keyin „Turon“ kutubxonasida, savodsizlikni tugatish kurslarida ishlagan.

Kamiy mumtoz sheʼriyatning koʻpgina janr va mavzularida ijod qilgan. Muqimiy, Furqat bilan yaqin aloqada boʻlgan, mushoiralar qilgan. Kamiy ijodi murakkab, dunyoqarashi ziddiyatli. Koʻpchilik sheʼrlarida xalqni maʼrifatli boʻlishga daʼvat etgan („Temir yoʻl xususida“, „Dilki millat gʻamida qon oʻldi…“, "Soldi beilmlik xatolargʻa va boshqalar). XIX asr oxiri, XX asr boshlarida Toshkentda nashr etilgan bayozlarning deyarli hammasida Kamiy sheʼrlari uchraydi. Ijodidan namunalar „Turkiston viloyatining gazeti“ va boshqa vaqtli matbuotda eʼlon qilingan.

Karimbek Kamiy 1922-yil Toshkentda vafot etadi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbek adabiyoti [4 jildli], 1-kitob, T., I960;
* Tanlangan asarlar, T., 1966.
* Jalolov A., Oʻzbek maʼrifatparvar-demokratik adabiyoti, T., 1978.

## Manbalar

## Havolalar
Ilya Kaminskiy

**Ilya Yakovlevich Kaminskiy** (; 1900—1969) — gidrotexnika sohasidagi olim, professor (1945), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1952). Moskva Oliy texnika bilim yurti (MVTU) ni tugatgan (1927). Toshkent "Gidroelektroqurilish" boshqarmasida muhandis (1927—30), Oʻrta Osiyo industrial institutida dotsent (1930—43), kafedra mudiri (1944—69), Farhod GES qurilishida bosh muhandis (1944), Oʻrta Osiyodagi bir necha yirik GESlar qurilishida, boshqarmalarda, ilmiy tadqiqot institutlarida ishlagan. Ilmiy ishlari suv energiyasidan foydalanish masalalariga, gidroenergetika qurilmalarini tadqiq qilishga, gidravlika va gidravlika mashinalarining nazariy masalalariga doir. K. gidrotexnikaga oid bir necha ilmiy asarlar muallifi.

## Manbalar
Nikolay Kamov

**Kamov Nikolay Ilich** (1902.1(14). 9, Irkutsk — 1973.24.11, Moskva) — vertolyotsozlik sohasidagi rus konstruktori, Mehnat Qahramoni (1972-yil), texnika fanlari doktori (1962). Vertolyotsozlik boʻyicha tajriba konstruktorlik byurosi bosh konstruktori (1940-yildan). Oʻkdosh sxemadagi vertolyotlar qurilishi asoschilaridan (oʻkdosh sxemadagi vertolyotda bitta umumiy oʻkda ikki koʻtaruvchi vint qarama-qarshi tomonga aylanadi). Uning rahbarligida Ka-8, Ka-10, Ka-15, Ka-18, Ka-25 va Ka-26 rusumli vertolyotlar; Ka22 rusumli vint-qanotli (samolyot bilan vertolyotning uygʻunlashuvi), aerochana yaratildi. Kamov yaratgan vertolyotlarning uchish-texnikaviy koʻrsatkichlari yuqori. Ular bilan 10 ta jahon rekordi oʻrnatilgan. Kamov yaratgan vintokrilda esa 8 ta jahon rekordi oʻrnatilgan.

## Manbalar
Kamol Tohir

**Kamol Tohir** (1910-1973. 4, Istanbul) — turk yozuvchisi. Siyosiy faoliyati uchun uzoq muddat qamoqsa yotgan. Ijodini sheʼrlar yozishdan boshlagan (1932—34). "Koʻl insonlari" (1955), "Qamaldagi shahar odamlari" (1956), "Yettichinor vodiysi" (1958), "Xorgʻin kurashchi" (1965), "Davlat ona" (1967), "Hur shahar insonlari" (1977) kabi romanlari bor. K. T. ning bu asarlarida usmonlilar tarixiga oid mavzular, Anadoʻli qishloqlari hayoti hamda milliy ozodlik kurashi aks ettirilgan. "Kurt (boʻri) qonuni" (1969) romanida Mustafo Kamol Otaturkka 1926-yil iyulida Izmirda uyushtirilmoqchi boʻlgan suiqasd va xalq dushmanlarining jazolanishi voqealari asos qilib olingan.

## Manbalar
Kamol Xoʻjandiy

**Kamol Xoʻjandiy** (taxallusi; ismi Kamoliddin Masʼud, 1321, Xoʻjand – 1401, Tabriz) – fors-tojik shoiri. Toshkent, Turkiston, Samarqandda maʼlum muddat yashab, tahsil koʻrgan. Moʻgʻul istilosi tufayli oʻz vatanini tark etgan. Xorazm, Sheroz va arab mamlakatlariga borgan, Makkada boʻlgan. Qaytishda Tabrizda yashab qolgan. 1385 – yilda Oltin Oʻrda hukmdori Toʻxtamish Tabrizni bosib olgach, Kamolni Saroy shahriga olib ketgan. Xoʻjandiy 1389 – yilda Tabrizga qaytgan. U umr boʻyi vataniga qaytishni orzu qilgan. Sheʼrlarida gʻariblikdan shikoyat, vatanni qumsash motivlari aks etgan, insoniy sevgi ulugʻlangan. U, asosan, gʻazallari bilan shuhrat qozongan. Navoiy Kamol ijodiga yuksak baho berib, uni Saʼdiy, Xusrav Dehlaviy, Salmon Sojaviylar bilan bir qatorga qoʻygan („Nasoyim ul-muhabbat“).

## Asarlari
* Devon, T., 1962.

## Manbalar
Kamina

**Kamina** (taxallusi; asl ismi Mamatvali) (1770—1840) — turkman mumtoz shoiri. Xiva, Buxoro madrasalarida oʻqigan. Ijodida hajviyot yetakchi oʻrin egallaydi. Qator sheʼrlarida zamona nosozliklari tanqid etilgan ("Gʻariblik", "Qozim", "Davr", "Aklga ishon", "Yarashmas" va b.). "Zulfing", "Bilo bilmadim", "Kelinlar", "Ersarining qizi" kabi sheʼrlarida turkman xalqini birlikka, urugʻlararo ahillikka chaqiradi, sevgi va sadoqat, erk va baxt kabi yuksak gʻoyalarni kuylaydi. K. sheʼrlari turkman, oʻzbek baxshi va ashulachilari repertuaridan keng oʻrin olgan. K. Sharq xalqlari adabiyotida satira janri taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Turkman xalqi orasida K. nomi bilan bogʻliq latifalar keng tarqalgan. Asarlari oʻzbek va b. qardosh turkiy tillarga tarjima qilingan. K. tavalludining 200 yilligi keng nishonlangan (1971).

## Manbalar
Kamingoh

**Kamingoh** — oʻrta asrlarda hujum qilib kelayotgan dushmanga toʻsatdan zarba berish va uni tahlikaga solish maqsadida qoʻshin yashirib qoʻyilgan pana joy (yana q. Pistirma).

## Manbalar
Kamoliy

**Kamoliy** — oʻrtapishar qovun navi. Oʻrtacha kattalikda. Uzunligi 20—27 sm, ogʻirligi 2–3&nbsp;kg . Sirti sal gʻadirbudir.Yirik, oʻrtacha dagʻal toʻrlar bilan qoplangan. Tuyey tuk, jigarrangga moyil yashil. Poʻstining qattiqligi oʻrtacha. Etining qalinligi 3—4,5 sm, oq, sershira. Tarkibida 7—10,8% qand, 3,8—6,1% saharoza, 8,6—12% quruq modda bor. Urugxonasi oʻrtacha, urugʻi yirik, nashtarsimon, sal bukilgan, sariq. Urugʻi koʻkarib chiqqanidan soʻng 75—80 kunda pishadi. Hosildorligi 200-270 s/ga. Koʻproq Andijon va Fargʻona viloyatlarida ekiladi.

## Manbalar
Janobiddin Kamolov

**Janobiddin Qiropovich Kamolov** (1930.12.1, Chust tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1959). 1952-yildan Pop tumanidagi 11-maktabda, 1953-yildan Chust tumanidagi 1-maktabda, 1954-yildan 17-maktabda matematika fani oʻqituvchisi. Kamolov darslarni noanʼanaviy usulda olib boradi; bir qancha metodik qoʻllanmalar va tavsiyalar muallifi.

## Manbalar
Sobir Kamolov (tarixchi)

**Sobir Kamolovich Kamolov** (; 1924-yil 10-sentyabr, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Chimboy tumani, Qorabugʻa qishlogʻi – 2009-yil 1-fevral) – sovet va qoraqalpoq tarixchisi, tarix fanlari doktori, professor, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi, Oʻzbekiston (1974) va Qoraqalpogʻistonda (1973) xizmat koʻrsatgan fan arbobi, tarix fanlari doktori (1969). Qoraqalpogʻiston pedagogika instituti rektori (1957—1961), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi Prezidiumi raisi (1961—1996) va maslahatchi (1996-yildan). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1984—1998). „Jasorat“ medali (1994), „Shuhrat“ medali (1994) mukofotlari sohibi. 

## Biografiyasi
1924-yil 10-sentabrda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoraoʻzyoq tumani, Qorabugʻa qishlogʻida (hozirgi A.Dosnazarov nomidagi xoʻjalik hududida) tugʻilgan.

1942-yil avgust oyida Xoʻjayli pedagogika bilim yurtini tamomlab, Qizil Armiya safiga chaqiriladi. 1943-yilning mayigacha Namangan shahrida joylashgan Xarkov harbiy piyoda askarlar bilim yurtida tahsil olgan. 1943-yil iyulgacha Buxoroda xizmat qilgan, soʻng frontga chaqirildi. U 48-armiyaning 102-Uzoq Sharq Novgorod-Seversk miltiq diviziyasining 30-chi Xasanskiy otishma polkining 8-rotasining miltiq otryadi komandiri boʻlgan. 1943-yil 22-sentyabrda 1-Belorussiya frontida Gomel yoʻnalishidagi Krasnaya Loza qishlogʻi yaqinida boʻlgan jangda chap yelka va yelka suyagidan ogʻir yaralangan. Davolanishdan soʻng jarohati tufayli SSSR Qurolli Kuchlari safidan boʻshatilgan va 1944-yildan Qoraqalpogʻistonda maktab harbiy instruktori boʻlib ishlagan.

1948-yilda Qoraqalpoq davlat pedagogika institutini tamomlagan. 1953-yilda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1957—1961-yillarda Qoraqalpoq davlat pedagogika instituti rektori boʻlgan. 1969-yilda doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1979-yilda Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademigi etib saylangan. 1961—1996-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi Prezidiumi raisi boʻlgan. 1984—1998-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzoligiga qabul qilingan.

Sobir Kamolovning ilmiy faoliyati Qoraqalpoq xalqining etnik tarixi, shakllanishi, madaniyati, etnografiyasi boʻyicha mutaxassis. Qoraqalpoqlarning Oʻrta Osiyoning boshqa xalqlari va Rossiya bilan munosabatlarini oʻrgangan. 300 dan ortiq ilmiy ishlar muallifidir (jumladan, 10 tasi xorijda nashr etilgan).

## Mukofotlari
Sobir Kamolov Qoraqalpogʻiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi, Berdaq nomidagi Davlat mukofoti, “Harbiy xizmatlari uchun" medali, "1941 – 1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushida Germaniya ustidan qozonilgan gʻalaba uchun" medali, "1941 – 1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi jasoratli mehnati uchun" medali, "Jasorat" medali (1994), "Shuhrat" medali (1994) mukofotlari sohibi boʻlgan

## Adabiyot
* Karakalpaki v XVIII – XIX vekax, T., 1968; Iz istorii vzaimootnosheniy karakalpakov s drugimi narodami Sredney Azii i Kazaxstana v XVIII – nachale XIX v. (v soavtorstve), T., 1988.

## Manbalar
Naila Kamolova

**Naila Adelshina Kamolova** (1951.22.9, Kogon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1955). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Buxoro shahridagi 21-maktabda, 1976-yildan 23-maktabda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi. Kamolova olib borayotgan jismoniy tarbiya darslari oʻzining noanʼanaviyligi, mazmun jihatdan boyligi bilan oʻquvchilar diqqatini jalb etadi. Uning tashabbusi bilan milliy sport turlari, gimnastika boʻyicha mashqlar, sport musobaqalari, spartakiadalar nizomlari, sayyohlik yoʻnalishlari ishlab chiqilgan. Murabbiy sifatida sogʻligi zaif bolalar uchun reabilitatsiya guruhi tashkil etib, ularning sogʻligini tiklash uchun oʻzi ishlab chiqqan mashqlar majmuidan unumli foydalanadi.

## Manbalar
Qamara Kamolova

**Qamara Shodmonovna Kamolova** (1938.9.12, Buxoro) – rejissyor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). Faoliyatini 1964-yil Toshkent telestudiyasida boshlagan. 1965-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida kinorejissyor. „Gʻaroyib sarguzasht“, „Rahim va qoʻngʻiz“, „Bulutni kim yasadi“, „Qiz-bola va yulduzcha“, „Velosipedcha qochib ketdi“ kabi multfilmlarni ishlagan. Eng yaxshi badiiy filmlari: „Achchiq danak“, „Oʻzganing baxti“, „Ertaga chiqasanmi?“, „Nabiramiz militsiyada ishlaydi“, „Boʻlmagan narsa haqida“, „Yovvoyi“, „Atrof qor bilan qoplandi“ va b. 1993-yil „Shod“ studiyasini tashkil qilib, unga rahbarlik qilib keladi. „Achchiq danak“ filmi Qohira kinofestivali (1978)ning „Kumush Nefertiti“ sovrini, Fransiyaning Strasburg sh.da oʻtkazilgan kinofestival (1979) sovrini bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Atatürk inqiloblari

**Atatükning inqiloblari** (yoki Atatürk reformatsiyasi, Kamolistlar inqilobi, Turk inqilobi, respublika inqilobi kabi nomlar bilan qayd qilingan), Birinchi jahon urushidan keyingi teokratik va koʻp millatli Usmonli davlatining sekulyar (dunyoviy), demokratik, milliy Turkiya respublikasiga aylantirilishi bilan yakunlangan inqiloblar sanaladi. Bu Turkiya respublikasining quruvchisi va birinchi prezidenti Mustafa Kemal Atatürkning shaxsiy tashabbusi, tavsiya va koʻrsatmalari orqali amalga oshirilgan tub oʻzgarishlar boʻlib, siyosiy, madaniy va iqtisodiy jabhalarni qamrab olgan edi. Baʼzi mutaxassislar Usmonli davlatining istilo qilinganidan soʻng, Onadoʻluda boshlangan qarshilik koʻrsatish harakatiga Atatürkning yetakchilik qilishi bilan bu inqiloblar amalga oshirilishi boshlab yuborilganini eʼtirof etishadi.

Usmonli davlatida 1919 va 1923-yillarda „Passiv inqilob“ amalga oshiriladi. Bu inqilob natijasida eski rejimga xizmat qilgan aristokrat kadrlar olib tashlanadi. Shundan soʻng markaziy hokimiyat kuchaytirilib, sanoat inqilobi ham amalga oshiriladi.

Atatürk inqiloblarini 1839-yilda boshlangan „Tanzimot davri“dan, 1876-yilgacha davom etgan birinchi mashrutiyat (konstitutsiyaviy monarxiya)ning davomi sifatida qabul qiladiganlar ham bor. Faqat, Mustafa Kemal Atatürk konstitutsiyaviy monarxiya uchun kurashgan ziyolilarning gʻoyalari bilan cheklanib qolmasdan; ilgʻor fikrlilarning fikri boʻlgan lotin alifbosiga oʻtish, gʻarbdan fuqorolik tushunchalarining olish, madrasa va takyalarning yopilishi va respublikaning eʼlon qilinishi, xalifalikning bekor qilinishi, sekulyar tuzum hamda ayollarning siyosiy haq-huquqlarining tan olinishi kabi inqilobiy oʻzgarishlarni ham amalga oshiradi.

Atatürk tomonidan amalga oshirilgan bir qancha inqiloblar musulmon jamiyatidagi muhofazakor (konservativ) qarashli kishilar tomonidan qattiq tanqid qilib kelinadi. Pokiston bosh vazirining koʻrsatmasi bilan 1951-yilda tashqi ishlar vaziri Muhammed Zafirullah Xon Turkiyaga rasmiy tashrif bilan keladi. U oʻz xotiralarida Atatürkdan keyingi Turkiya haqida quyidagilarni aytib ketgan edi: „Atatürkning inqiloblaridan keyin, islom oʻlkalarining markazlaridan biri Turkiyada islom diniga hurmatsizlik qilinyapti deb yurardim. Ammo men bu yerga kelgach buning mutlaqo aksiga guvoh boʻldim va endi bu gaplarning safsata ekaniga aminman“

## Inqilobning maqsadi

Atatürk 1925-yil 30-avgust kuni Kastamonuda qilgan nutqida inqilobning maqsadini shunday tushuntiradi: „Turk millatining keyingi asrlarda qoloq boʻlib qolishiga sabab boʻlgan eski muassasalar oʻrniga, turk millatining xarakteriga uygʻun, davrning talab va shartlariga mos, taraqqiyotni taʼminlaydigan yangi davlat organlarini tashkil qilmoq va Turkiyani zamonaviy madaniyat darajasiga olib chiqmoq asl maqsadimizdir“.

Atatürk amalga oshirgan islohotlar bugungi zamonaviy Turkiya davlatining qurilishiga asosiy poydevor boʻlib xizmat qilgan edi.

## Manbalar
Kamol qozi madrasasi

**Kamol qozi madrasasi** - Qoʻqondagi meʼmoriy yodgorlik (19-asr). Kamol qozi madrasasi binosi darsxona, ayvonli masjid, qovli va kichik hujralardan iborat. Darvozaxona serhasham boʻlib, Xudoyorxon oʻrdasida boʻlgani kabi bu binoda ham faqat kirish qismi (sirti) zeb berib ishlangan. Peshtoq tepasi rangbarang naqshlar bilan qoplangan boʻlib, handasiy shakllar arabiy bitiklar bilan uygʻunlashib ketgan. Peshtoqining ikki yonidagi ustungoʻshalar yuqorisi bezakli kafasa bilan yakunlangan. Darvozaxona ikki qavatli. Ustki qavatdagi darsxona oldi peshayvonli boʻlib, panjara bilan toʻsilgan. Tomi 4 qirrali-chortark gumbaz bilan qoplangan. Hovli atrofiga masjid va hujralar qurilgan. Masjid 4 ustunli, sharq tomoni ochiq, toʻsin tashlab qurilgan ayvoni bor. Uning ichki tomoni ganch bilan ishlangan. Sirti suvoqsiz. Kamol qozi madrasasi meʼmorligida qoʻqonlik xalq ustalarining anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Madrasa taʼmir qilinib, undan mehmonxona sifatida foydalanilmoqda.

## Manbalar