Yaman fuqarolik urushi (1994)

**Yaman fuqarolik urushi** (arabcha: الحرب الأهلية اليمنية), shuningdek, **1994-yilgi yozgi urush** (arabcha: حرب صيف ١٩٩٤) nomi bilan ham tanilgan, 1994-yilda Yaman shimoli va janubidagi ikki kuch oʻrtasida – birlik tarafdori boʻlgan shimoliy kuchlar hamda sotsialistik separatist janubiy kuchlar oʻrtasida boʻlib oʻtgan fuqarolik urushi. Urush oqibatida janubiy separatistlar magʻlubiyatga uchradi, mamlakat yana birlashtirildi va Yaman Sotsialistik partiyasi (YSP) hamda boshqa separatist harakatlarning koʻplab rahbarlari mamlakatdan surgun qilindi.

## Tarixiy sharoit

1989-yil dekabr oyida Janubiy Yaman – Yaman Xalq Demokratik Respublikasi prezidentlari yangi konstitutsiya loyihasiga imzo chekishdi. Ular bir yil ichida davlatni birlashtirish boʻyicha kelishuvga erishgan edi. 

Janubda birlashuvga boʻlgan qoʻllab-quvvatlov juda yuqori boʻldi, ammo shimoldagi islomchi partiya Al-Isloh yangi konstitutsiyada islomiy huquqning yagona manba oʻrniga faqat „asosiy manba“ sifatida belgilanishiga qarshi chiqdi. Shunga qaramay, Shimoliy Yaman parlamenti konstitutsiyani maʼqulladi va 1990-yil 22-mayda Yaman Respublikasi eʼlon qilindi. Yangi davlatda Ali Abdulloh Solih prezident, Ali Salem al-Beidh vitse-prezident boʻldi. Shunday qilib, XIX asr oʻrtalarida Britaniya va Usmonlilar imperiyasi oʻrtasida boʻlingan Katta Yaman hududi 150 yildan ortiq vaqt ichida ilk bor birlashtirildi.

Yangi hokimiyat koalitsiyasi shakllantirildi. Unda Umumxalq Kongressi (GPC) va Yaman Sotsialistik partiyasi (YSP)ga qoʻshimcha ravishda Al-Isloh partiyasi ham qoʻshildi. Prezidentlik kengashiga Isloh partiyasidan ham bir aʼzo kiritildi (biroq koalitsiya ichidagi ziddiyatlar juda tez boshlandi). Yamanda birinchi parlament saylovlari 1993-yil 27-aprelda oʻtkazildi va bu natijalar janubliklarning xavotirini tasdiqladi. Janubiy Yaman sobiq prezidenti Ali Salim al-Beidh boshchiligidagi YSP 301 oʻrindan atigi 54 tasini qoʻlga kiritdi. Shimolning sobiq prezidenti Ali Abdulloh Solih boshchiligidagi GPC 122 oʻrin, shimoliy islomchi-qabilaviy ittifoq – Al-Isloh esa 62 oʻrinni oldi. Solih, Beidh va Attas oʻz lavozimlarini saqlab qolishdi, biroq Islohning nufuzli yetakchisi – Hashid qabilalar konfederatsiyasi rahbari Shayx Abdulloh ibn Husayn al-Ahmar parlament spikeri boʻldi. Avvalgi GPC–YSP oʻrtasidagi 50/50 tenglik buzilib, notekis uch tomonlama hokimiyat boʻlinishi vujudga keldi.

Keyingi yillarda Solih va koʻplab chap qanot siyosatchilar oʻrtasidagi munosabatlar keskinlashdi. Prezident oʻz raqiblarini zaiflashtirish uchun islomchilarni jalb qilish siyosatini boshladi va ularga mamlakatda taʼsir maydoni yaratishga yoʻl qoʻydi. Natijada jihodchilar bir necha janublik kommunistlarni oʻldirishdi.

Janubdagi [Hadhramaut gubernatorligi|da yangi neft koni ishga tushirilgach, janubliklar oʻz yurtlarida joylashgan mamlakatning asosiy neft zaxiralari Shimoliy Yaman hukmdorlari tomonidan puxta rejalashtirilgan fitna orqali noqonuniy ravishda oʻzlashtirilayotganini his qila boshladilar.

Yangi birlashgan davlat katta siyosiy inqirozga yuz tutdi. Bunga sabab, Fors koʻrfazi urushida koalitsiya kuchlarini qoʻllab-quvvatlamagan Yaman pozitsiyasidan norozi boʻlgan Saudiya Arabistonining taxminan 800 000 yamanlik ishchilarni uylariga majburan qaytarib yuborishi boʻldi. Ushbu muhojir ishchilarning pul oʻtkazmalari iqtisodiyotning muhim qismi edi, ularning toʻxtashi mamlakatga katta zarba boʻldi. Qaytganlarning koʻpchiligi vaqtinchalik qochoqlar lagerlariga joylashtirildi, hukumat esa ularni qayerga joylashtirish va mehnat bozoriga qayta integratsiya qilish masalasida qiynaldi. Bu jarayon mamlakat aholisi sonini birdaniga 7% ga oshirdi.

Vitse-prezident Ali Salem al-Beidh 1993-yil avgustda Adanga qaytib ketdi va uning shikoyatlari koʻrib chiqilmaguncha hukumatga qaytmasligini maʼlum qildi. Uning eʼtirozlari qatorida shimolliklarning Yaman Sotsialistik partiyasiga qarshi zoʻravonligi, shuningdek, janubning iqtisodiy kamsitilishi bor edi. Siyosiy turgʻunlikni bartaraf etish boʻyicha muzokaralar 1994-yilgacha choʻzilib ketdi. Sobiq Janubiy Yaman bosh vaziri boʻlgan Haydar Abu Bakr al-Attas boshchiligidagi hukumat esa ichki siyosiy ziddiyatlar sababli tobora samarasiz boʻlib qoldi.

1994-yil 20-fevralda shimoliy va janubiy yetakchilar oʻrtasida Iordaniyaning Amman shahrida kelishuv imzolandi, ammo bu ham inqirozni toʻxtata olmadi. Mamlakatdagi umumiy xavfsizlik yomonlashdi: janubiy yetakchilar koʻplab janubliklarni nishonga olgan qotilliklar sodir etilayotganini, shimollik yetakchilar esa ularni asta-sekin siyosiy maydondan siqib chiqarib, hokimiyatni toʻliq egallashga urinayotganini aytishdi. Bu tanglik davrida hech qachon birlashmagan shimoliy va janubiy armiyalar oʻz chegaralari boʻylab harbiy kuchlarini toʻplay boshladi.

## Yana qarang
* Yaqin Sharqdagi zamonaviy mojarolar roʻyxati
* Janubiy harakat
* Janubiy Yaman isyoni

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
* Yemeni Civil War – 1994
* The Birth of Modern Yemen – The outbreak of war