Zantedeschia

***Zantedeschia***  — Araceae oilasiga mansub, gulli oʻsimliklarning sakkiz turidan iborat turkum, vatani Janubiy Afrikadan Malavigacha. Turkum Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarga olib kirilgan. Umumiy nomlari *Z. aethiopica* uchun **arum nilufar,** *Z. elliottiana*, *Z.* **rehmannii** uchun kalla va kalla nilufar. Bu turkum vakillari Liliaceae, *Arums*, *Callas* (Araceaedagi tegishli turkumlar) turkumlariga aloqador emas. Turkumga mansub turlar va navlar rang-barang gullari, barglari uchun juda qadrlanadi. Odatda bezak oʻsimliklari sifatida oʻstiriladi.

## Tavsif
*Zantedeschia* turlari - ildizpoyali, koʻp yillik oʻt oʻsimliklar, baʼzi turlari, masalan, *Zantedeschia aethiopica*, boʻyi 1,2 m gacha oʻsadi, *Zantedeschia rehmannii* esa 60 sm dan oshmaydi. **[[Ildiz (oʻsimlik)|Ildizlari]]** popuk ildiz tizimli. **[[Poya|Poyasining]]** yer osti qismi ildizpoya yoki ildiz deb taʼriflanadi. 

**[[Barg|Barglari]]**: Barglari uzun, shimgichli, tagida qobiq bilan qoplangan, uzunligi 15 smdan  (*Zantedeschia rehmannii*) dan 1,5 m gacha (*Zantedeschia aethiopica*). Barg shakllari oddiy, choʻzilgan va turli shakllarga ega. Barglari toʻq yashil rangda, patli tomirli (pinnate) va tik yoki toʻlqinsimon chetlari bilan yoyilgan boʻlishi mumkin. Baʼzi turlarida shaffof dogʻlar bor  (makulyatsiya). 

**[[Toʻpgul|Gullash]]**: Gullari yakka psevdantiy (yolgʻon gul) shaklida, oq yoki sariq rangdagi (ixtisoslashgan gulbarg kabi) voronkaga oʻxshash, markazida barmoqsimon spadiksli haqiqiy gullarni olib yuradi. Spathe va spadix ikkalasi ham goʻshtli gul poyasida barglar ustida yoki tepasida olib boriladi. **[[Gul|Gullar]]**: *Zantedeschia* bir uyli boʻlib, unda alohida erkak (staminat) va urgʻochi (pistillate) gullari („nomukammal“ yoki „bir jinsli“ gullar) bor.  

## Taksonomiya
*Zantedeschia* - Zantedeschieae oilasiga mansub  yagona turkum.

### Turlar

Hozirda sakkiz tur tan olingan:

* *[[Kalla|Zantedeschia aethiopica]]* – ulkan oq arum nilufar yoki oddiy arum nilufar vatani  Janubiy Afrika, Esvatini, Lesoto
* *Zantedeschia albomaculata* ( – dogʻli nilufar – Janubiy Afrika shimolidan Nigeriya va Tanzaniyagacha keng tarqalgan
* *Zantedeschia elliottiana* – sariq yoki oltin arum zambaklar – Janubiy Afrikaning Mpumalanga provinsiyasi
* *Zantedeschia jucunda* - Janubiy Afrikaning shimolidagi Leolo togʻlari
* *Zantedeschia odorata* - Gʻarbiy Keyp viloyati
* *Zantedeschia pentlandii* - Janubiy Afrikaning Mpumalanga provinsiyasi
* *Zantedeschia rehmannii* – pushti arum nilufar Janubiy Afrika, Esvatini, Mozambik
* *Zantedeschia valida* - Janubiy Afrikaning KvaZulu-Natal viloyati

### Etimologiya
Bu turkumning nomi italiyalik botanik Jovanni Zantedeschi (1773—1846) sharafiga  berilgan.

## Tarqalishi va yashash joyi
Barcha turlar markaziy va janubiy Afrika, Nigeriya Tanzaniya va Janubiy Afrikada endemikdir. *Z. aethiopica* tabiiy sharoitda botqoqli joylarda oʻsadi. Muntazam sugʻorilganda uzluksiz oʻsadi va kichik sovuq davrlarida omon qolishi mumkin. *Z. aethiopica* juda kuchli va mustahkam oʻsimlik boʻlib, koʻplab tuproqlarda oʻsishga qodir, ildizpoyalari bilan koʻpayadi. *Z. odorata* noyob tur boʻlib, *Z. aethiopica* ga oʻxshaydi, lekin bargli va freziyaga oʻxshab hidli, Janubiy Afrikaning bir necha joylariga endemik. *Z. albomaculata* keng tarqalgan va oʻzgaruvchan tur boʻlib, Janubiy Afrikadan shimoldan Keniyagacha oʻsadi. *Z. jucunda* va *Z. pentlandii* - yirik sariq gulli gulli kamyob turlar. *Z. rehmannii* - qilich shaklidagi barglari bilan pushti gulli tur. *Z. elliotiana* faqat bogʻdorchilik manbalaridan maʼlum.

### Yashash joyi
*Z. aethiopica* tabiiy sharoitda botqoqli joylarda oʻsadi. Muntazam sugʻorilganda va oziqlanganda uzluksiz oʻsadi va kichik sovuqlarda ham omon qoladi. *Z. aethiopica* juda kuchli va mustahkam oʻsimlik boʻlib, koʻplab tuproqlarda va yashash muhitida oʻsishga qodir.

## Kultivatsiya
Barcha *Zantedeschia* katta, koʻzga koʻrinadigan gullarni hosil qiladi va koʻpincha manzarali oʻsimliklar sifatida  oʻstiriladi. *Zantedeschia* nisbatan chidamli oʻsimlikdir. Chidamlilik nuqtai nazardan, ikkita guruhni koʻrib chiqish mumkin: katta oq gullari (arum liliyalar) boʻlgan o ta chidamli guruh va sariq, toʻq sariq, pushti va binafsha kabi oq dogʻli barglari va gullari (kalla liliyalad) bilan kamroq bardoshli guruh.

### Qattiq shakllar (arum liliyalar)
Bularga *Zantedeschia aethiopica* va *Zantedeschia pentlandii* va ulardan olingan navlar kiradi. *Zantedeschia aethiopica* va uning baʼzi qarindoshlari qishda -23°C dan past haroratlarda omon qolishi mumkin.  *Z. pentlandii* duragaylariga «Millenium Gold» kiradi.

### Tender shakllari (kalla liliyalar)
Eng nozik namunalarga asosan *Zantedeschia elliotiana* va *Zantedeschia* rehmanniidan olingan navlar kiradi.  Bu kamroq bardoshli shakllar qishki haroratda faqat -12°C gacha omon qolishi mumkin. *Z. elliotiana*, *Z. jucunda*, *Z. pentlandii* va *Z.* rehmannii oʻrtasidagi tur va duragaylar oʻsishi uchun  25°C optimal haroratga ega.

*Z. rehmannii* duragaylariga 'Ametistʼ, 'Kristal Blush' va 'Neon Amour' kiradi. *Z. elliotiana* × *Z.* rehmannii gibridiga  esa 'Blazeʼ misol boʻladi. *Z. elliotiana* × *Z. maculata* duragaylariga «Limon tomchisi» kiradi. *Z. elliotiana* duragaylariga «Quyosh chaqnashi» kiradi.

## Toksiklik
*Zantedeschia*, qichishishni keltirib chiqaradi. *Zantedeschia* turlari kalsiy oksalat kristallari mavjudligi sababli zaharli hisoblanadi. Oʻsimlikning barcha qismlari zaharli boʻlib, odatda mahalliy qichishish xususiyati yoki ogʻizda yonish hissi, qusish va diareya keltirib chiqaradi. Biroq, barglar baʼzan pishiriladi va isteʼmol qilinadi.

## Foydalanish

Kaliforniya va Yangi Zelandiyadagi seleksionerlar yangi gibrid navlarni ishlab chiqarishni davom ettirmoqdalar. *Z. aethiopica* dan olingan oq kalla deb ataladigan nav. Sariq, toʻq sariq, qizil, binafsha rang soyali gullarga ega barcha navlar asosan *Z. albomaculata*, *Z. pentlandii*, *Z. elliottiana* va *Z. rehmanni* dan olingan.

## Madaniyat
Zantedeschia guli Diyego Riveraning koʻplab sanʼat asarlarida tasvirlangan. Bu gul rassom Jorjiya OʻKifning sevimli mavzusi edi.

Viktoriya davrida qatʼiy ijtimoiy kodlar mavjud edi va gullar his-tuygʻularni ifodalash uchun eng yaxshi vosita deb hisoblangan. Gullar orqali xabarlarini nozik tarzda yetkazishgan, gul sovgʻa qilishning har bir jihati oʻziga xos maʼnolarga ega edi. Har bir gul turi oʻziga xos, ramziy maʼno bilan bogʻliq edi. Kalla nilufarining ayol jinsiy aʼzolariga oʻxshashligi tufayli, kalla nilufarini sovgʻa qilish oʻzaro yaqinlik qilish xabarini yetkazib bergan.

## Manbalar