open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kirena maktabi

**Kirena maktabi** — yunon falsafasidagi Sokrat maktablaridan biri (miloddan avvalgi 4-asr). Kirenalik Aristipp asos solgan. Sokratning qarashlarini izchil gedonizm tomon rivojlantirgan.

## Manbalar
Kirenaika

**Kirenaika**, Barka — Liviyaning shim.-sharqidagi plato. Oʻrta dengiz sohillari tomon tik tushgan. Eng baland joyi 876 m. Ohaqtoshlardan iborat. Karst keng tarqalgan. Iqlimi Oʻrta dengizga xos, nisbatan quruq iqlim, yiliga oʻrtacha 450 mm yogʻin yogʻadi. Shimoliy yon bagʻirlari doim yashil chakalakzor va dafna, dub, halab qaragʻayi oʻrmonlari bilan qoplangan, landshafti chala choʻlga xos.

## Manbalar
Kirenaika (maʼnolari)

**Kirenaika**:

* Kirenaika, Barka — Liviyaning shim.
* Kirenaika (Liviya) — Liviyadagi tarixiy viloyat.
Kirenaika (Liviya)

**Kirenaika** — Liviyadagi tarixiy viloyat. Miloddan avvalgi 7-asrda bu yerda bir necha yunon shaharlari (eng yirigi — Kirena)ga asos solingan. K. miloddan avvalgi 6-asr dan milodiy 7-asrgacha Sharqning qad. davlatlari, Rim, Vizantiya tarkibida, 7-asrdan arablar, 16-asrdan — 1911-yilgacha Usmonli turk imperiyasi qoʻl ostida; 19-asr oʻrtasi — 20-asr boshida sanusiyya diniy harakati (1837-yil tashkil etilgan) ning asosiy markazita aylangan. 1912-yildan Italiya mustamlakasi — Liviya tarkibida. 1942-yil ingliz qoʻshinlari tomonidan bosib olingan; ingliz harbiy bazasi bu yerda 1969-yilgacha saqlangan. Liviya qirolligi (1951—69)dagi 3 viloyatdan biri boʻlgan K., 1963-yil mamlakatda yangicha maʼmuriyhududiy boʻlinish joriy etilgach, bekor qilingan.

## Manbalar
Kirim

**Kirim** (buxgalteriyada) — muayyan davr mobaynida maʼlum manbalardan tovarlar, materiallar, pul vositalari tushumi miqdorini tavsiflaydigan umumlashtiruvchi atama. Aksariyat hollarda pul va moddiy boyliklarni hisobga olish amaliyotida qoʻllanadi.

## Manbalar
Kir II Buyuk

**Kir II Buyuk**, **Kurush**, **Kirauava-uxsh** (miloddan avvalgi 530) – qadimgi Eron shohi (miloddan avvalgi 558—530). Ahamaniylar sulolasidan. Miloddan avvalgi 558-yil Midiyaga tobe fors qabilalari ittifoqini boshqargan va miloddan avvalgi 553-yil qoʻzgʻolon koʻtarib Midiya taxtini egallagan (miloddan avvalgi 550) va Midiya podsholarining rasmiy unvonlarini qabul qilib, bu bilan axomaniylar sulolasiga asos solgan. Shundan soʻng Parfiyani, miloddan avvalgi 546-yil esa Lidiya va Kichik Osiyodagi yunon davlatlarini bosib olgan. Miloddan avvalgi 545—539-yillarda Dra-ngʻiyona, Margʻiyona, Xorazm, Sugʻdiyona, Baqtriya, Areyya, Gedrosiya, xaumavarg saklari yashaydigan hududni, Sattagidiya, Araxosiya va Gandharani istilo qilgan. 539 yil K. II qoʻshinlari Bobilni bosib olgan. Bobildan gʻarbda, Misr chegaralarigacha joylashgan mamlakatlar forslarga oʻz ixtiyorlari bilan boʻysunishgan. Kir II Bobil, Ossuriya, Elam va Iudeya (Yahudiya)dagi ibodatxonalarni, shuningdek, Bobil shahri devorini tiklagan. Bobil shoxlari tomonidan Mesopotamiyaga zoʻrlab koʻchirilgan xalqlarga Kir II oʻz yurtlariga qaytishlariga ruxsat bergan. Bobil podshoh qarorgohlaridan biriga aylangan va Kir II "Bobil podshohi, mamlakatlar shohi" unvonini olgan. Miloddan avvalgi 530-yil iyulida Kir II Oʻrta Osiyodagi massagetlar ustiga yurish qilgan, biroq, Toʻmaris rahbarlik qilgan massagetlar bilan boʻlgan jangda uning qoʻshini butkul tor-mor keltirilib, Kir II halok boʻlgan. Kir II obrazi qadimgi sharq va antik adabiyotda chuqur iz qoldirgan. Masalan, Ksenofontnit "Kiropediya" asari oʻnga bagʻishlangan.

Xalq ogʻzaki ijodining baʼzi namunalarida Kir II ni kayoniylar sulolasiga mansub Kayxusrav bilan chalkashtirish hollari ham uchraydi.

## Adabiyot
* Gerodot, Istoriya v devyati knigax, L., 1972.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref

## Manbalar
Kirisima

**Kirisima** — Yaponiyadagi harakatdagi vulkanlar guruhi, Kyusyu o.ning jan.da. Bir-biri bilan tutashib ketgan 23 ta lava gumbazi bazaltandezitli, diametri 15 km li qalqon hosil qilgan. Eng baland joyi 1700 m. 742-yildan hozirgacha 60 marta otilgan. Koʻl va issiq buloqlar bor. Kirisima-Yaku milliy parki (1934-yil tashkil etilgan, maydoni 55,2 ming ga) tarkibida.

## Manbalar
Kirish gap

**Kirish gap** — asosiy gapda qoʻshimcha fikr bildiruvchi gap. Nutq paytida tugilgan ehtiyoj, zaruriyat natijasida kiritiladi. K.g. ogʻzaki nutqt asosiy gapdan pauza bilan, yozma nutqla esa qavs yoki tire bilan ajratiladi: Oʻsha yigit (men uni ilgaridan tanir edim) musobaqada birinchilikni oldi. Uning gulzori — mana biz hozir aylanib chikdik — yetti iqlimda ham topilmasa kerak.

## Manbalar
Kirish soʻzlar

**Kirish soʻzlar** — gap bilan sintaktik bogʻlanmagan soʻzlar. Soʻzlovchining bayon qilinayotgan fikrga munosabatini („baxtimga“, „afsuski“, "menimcha"), fikrning umumiy bahosini („ehtimol“, „albatta“, "shubhasiz"), kimga qarashli ekanligini („menimcha“, „aytishlaricha“) yoki oldingi fikr bilan aloqasini („xullas“, „nihoyat“) bildiradi. Kirish soʻzlar gapda vergul bilan ajratiladi..Biron bir so'roqqa javob bolmaydi

## Manbalar
Kirishish

**Kirishish** (toʻqimachilikda) — gazlamalarni saqlash, hoʻllash, kiyim-kechaklarni kiyib yurish, yuvish va kimyoviy tozalash jarayonida turli omillar (mas, nam, kimyoviy eritmalar) taʼsirida ularning boʻyiga yoki eniga qisqarishi. Gazlamalarning asosiy xossalaridan biri. Kirishish darajasi tanda va arqoq iplarining qanday tolalardan tayyorlanganligiga, xossalariga, toʻqimaning toʻzilishi (zichligi) va pardozlash xillariga bogʻliq. Ip-gazlamalarning K. darajasi (kirishuvchanligi) jun va ipak tolalaridan toʻqilgan gazlamalarnikiga qaraganda, keyingilariniki esa sunʼiy tolalardan tuqilgan gazlamalarnikiga nisbatan yuqoriroq boʻladi. Agar tanda va arqoq iplarining K. darajasi bir xil boʻlsa, gazlama boʻyiga ham, eniga ham birday, agar qar xil boʻlsa — har xil kirishadi. Umuman, gazlamalar va ulardan tikilgan kiyim-boshlarning K. darajasi tanda boʻyicha 1,5—5%, arqoq boʻyicha 1,5—3,5% ni tashkil etadi. Shuning uchun ayrim kirishuvchan gazlamalardan biror narsa tikishdan oldin ularni yuvib yoki kimyoviy ishlov berib "kirishtirib" olinadi. 

## Manbalar
Kirkik

**Kirkik** — bedana ovlashda ishlatiladigan asbob. Shakli kichik yogʻoch qoshiqqa oʻxshaydi, dastasi va qorin qismi oʻyilib, dastasiga ovoz chiqaradigan tilchali naycha oʻrnatiladi, qorin qismiga yupqa rezina yoki yumshoq (oshlangan) teri parda tortiladi. Naychaning qoringa tutash joyi mum bilan mahkamlanadi. Ovchi K.ni barmoqlari bilan bir-ikki taktida uradi (kichikroq K. ni parda tortmay lunjga solib ishlatish ham mumkin), natijada makiyon bedana sayrogʻiga monand ovoz chiqadi (K.ning nomi shundan). Makiyon ovozi nar bedanalarni jalb etadi, ular makiyonni izlab, yoyib qoʻyilgan yoyma toʻr ostiga yoki toʻzoq qoʻyilgan maydonga kirib keladi. K. bilan bedana bahor va yoz oylarida ovlanadi.

## Manbalar
Kirov choʻqqisi

**Kirov choʻqqisi** — Pomir togʻlarining Petr 1 tizmasidagi choʻqqi (Tojikiston). Balandligi 6372 m. Mangu qor va muzliklar bilan qoplangan. 1932-yilda S.M.Kirov nomiga qoʻyilgan.

## Manbalar
Kropivnitskiy

**Kropivnitskiy** (1924-yil gacha Yelizavetgrad, 1934-yil gacha Zinovyevsk, 1939-yil gacha Kirovo, 2016-yil gacha Kirovograd) — Ukrainadagi shahar, Kirovograd viloyati markazi, Ingul daryosi sohilida. Kropivnitskiy stansiyasi. Aholisi 220 ming kishi. Mashinasozlik (seyalka ishlab chikaradigan ishlab chiqarish birlashmasi, gidravlika kuchlanish mashinalari, teplovoz dizellari, radio buyumlari zavodlari, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar bor. K.ga 1754-yil Yelizaveta qalʼasi sifatida asos solingan.

## Manbalar
Kirovograd viloyati

**Kirovograd viloyati** – Ukrainadagi viloyat. 1939-yil 10-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 24,6 ming km². Aholisi 1211,2 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar; shuningdek, rus, belorus, yaxudiy, moddavanlar ham yashaydi. Shaharliklar 52%. 21 tumanga boʻlingan, 12 shahar, 26 shaharcha bor. Markazi – Kirovograd shahri.

Kirovograd viloyati Dnepr boʻyi qirlarining janubiy qismida, Yer yuzasi daryo vodiylari va jarlar oʻyib yuborgan toʻlqinsimon tekislik. Foydali qazilmalari: qoʻngʻir koʻmir, grafit, nikel rudasi, qurilish materiallari, torf, temir rudasi. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi −5,4° dan −5,6° gacha, iyulniki 20-21,4°. Yillik yogʻin 450&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 200-210 kun. Daryolari: Dnepr, Ingul, Sinyuxa va Janubiy Bug. Kirovograd viloyati hududida Kremenchug, Dneprodzerjinsk va boshqa suv omborlari bor. Tuprogʻi, asosan, qoratuproq. Oʻrmon va butazorlar mavjud.

Kirovograd viloyati sanoatining yetakchi tarmoqlari: oziq-ovqat, mashinasozlik, yonilgʻi va rangli metallurgiya. Energetika xujaligini bir qancha GES va issiqlik elektr stansiyasi tashkil etgan. Oziq-ovqat sanoatida shakarqand, yogʻ-moy, spirt, goʻsht, un, moy-sir, meva-sabzavot konservalari ishlab chiqariladi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mashinalari va ji-hozlar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Yoqilgʻi sanoatida qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi va qayta ishlanadi. Rangli metallurgiya rivojlanmokda. Yengil sanoat korxonalari (tikuvchilik, poyabzal, paypoq, koʻn zavodi, yogʻochsozlik, mebel kombinatlari) bor. Qurilish materiallari ishlab chiqaradigan yirik korxonalar mavjud.

Qishloq xoʻjaligida gʻalla, qand lavlagi, koriandr, koʻngaboqar ekiladi, chorvachiligi goʻsht-sut yetishtirishga ixtisoslashgan. Bogʻdorchilik va rezavor mevachilik salmoqli oʻrin tutadi. Hovoʻz baliqchiligi rivojlangan. Kirovograd viloyati, avtomobil yoʻllari zich, aeroport bor. Dnepr daryosida kema qatnaydi.

## Manbalar
Kiropol

**Kiropol**, Kira, Kiresxata — Turonzaminda mavjud boʻlgan eng qad. shahar-qalʼalardan biri (miloddan avvalgi 6 — 2-asrlar). Hozirgi Oʻratepa (Tojikiston) yaqinidagi Havotag mavzeida, Nijonisoy (Shaxristonsoyning quyi qismi) ning soʻl qirgʻogʻida joylashgan Nurtepa shahri harobasi K. oʻrnida boʻlgan. Axomaniylar podshosi Kir II asos solgan shahar. Axomaniylar davlatining shim.-sharkdagi eng chekka shahri. Kir II davrida Turonning eng muhim shaharlaridan sanalgan. Tarixiy manbalarga (Arrian, Kvint Kursiy Ruf va boshqalar) koʻra, Iskandar Maqduniy (qarang Aleksandr) saklarga qarshi Sirdaryo boʻyida Aleksandriya Esxata shahrini bunyod etishni rejalashtirgan paytda, yunonlar tomonidan avvalroq olingan Ustrushonada shahar-qalʼalar oʻnga qarshi bosh koʻtarganlar va yunon-makedon garnizonlarini qirib tashlab tezlikda shaharqalʼalarni mustahkamlashga kirishganlar. Iskandar orqaga qaytib isyonkor shahar-qalʼalarni boʻysundirishga kirishishga majbur boʻlgan. Iskandar piyoda askarlariga shahar devorlarini ishgʻol etish uchun narvonlar tayyorlashni buyurgan, sarkardalaridan biri Kraterga bu oʻlkadagi eng katta shahar hisoblangan K.ni qamal qilishni topshirgan. Bundan maqsad qoʻzgʻolon koʻtargan boshqa shaharlarga koʻmak berishdan K. aholisini mahrum etish edi. Iskandar 5 ta isyonkor shaharni egallagach, Kraterga yordamga kelgan. K. boshqa shaharlarga qaraganda balandroq mudofaa devori bilan oʻralgandi. K.da koʻplab mustahkam binolar boʻlib, ularda axomaniylar va ularning noiblariga boʻysunishni istamagan erksevar mahalliy zodagonlar yashagan. Bess va boshqa isyonkor noiblar shularga tayangan. Bess Artakserks nomini olib oʻzini fors shohlarining vorisi deb eʼlon qilganida oʻnga qarshi chiqqanlar. Iskandar ham shunday daʼvo qilganida oʻnga ham qarshi isyon koʻtarganlar. Shahar mudofaachilari soni 18 ming kishidan ortiq edi. Iskandar shahar qamali uchun devorteshar qurilmalarni oʻrnatishni buyurgan. Devorning bir joyidan shahar ichkarisiga kiradigan daryoning quruq oʻzani orqali Iskandar qoʻriqchilari va oʻqchilari bilan yashirin ravishda shahar ichkarisiga kirib olgan. Soʻngra eng yaqin yerda joylashgan darvozani egʻallab, qolgan qoʻshinini shaharga kiritgan. K. maydonida shiddatli jang sodir boʻlgan. Iskandarning gardani (boʻyni) va boshiga tosh tegib ogʻir jarohatlangan. Makedon qoʻshini K.ni egʻallagan, shahar himoyachilari qoʻrgʻonga yashirinishgan, biroq bir kundan soʻng suvsizlikdan qoldan toyib taslim boʻlishgan. K. mudofaasida 8 mingga yaqin kishi halok boʻlgan. K. vay-ron qilingan, shahar bundan toʻla oʻziga kelmagan va miloddan avvalgi 2-asrda tashlandiq holga kelib qolgan. Shahar aholisi Sirdaryoga yaqin yerga koʻchib yangi qishloq barpo etishgan va uni yana K. deb atashgan. Keyinchalik bu atama Kurukada — Kurkat koʻrinishida bugungi kunimizgacha yetib kelgan.

## Adabiyot
* Arrian, Poxod Aleksandra, M.— L., 1926; Kursiy Ruf Kvint, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M., 1963; Bartold V.V., Sochineniya, t.Z, M., 1965; Belyayeva T.V., K istoricheskoy topografii gorodov Ustroʻshani [Drevnyaya i srednevekovaya arxeologiya Sredney Azii], T., 1990; Rtveladze E., Velikiy shyolkoviy put, T., 1999.

Faxriddin Hasanov.

## Manbalar
Kirpech

**Kirpech** —- badiiy bezak buyumi; uyning toʻriga 2 taxmon oʻrtasiga (tokchadagi taxlab qoʻyilgan kiyim-kechak, kirlarni toʻsish uchun) tutiladi. Choyshab, dorpech bilan birgalikda bir butun ansambl hosil qiladi. Satin, shoyi, baxmal kabi matolarga qoʻlda yoki popop mashinada kashta tikib tayyorlanadi. Hoshiyali bezak mujassamoti, asosan, islimiy naqshlardan iborat boʻlib, baʼzan tasvir va yozuvlar ham kiritiladi. K. kelinchaklarning sepiga kiritilgan. Oʻzbekiston va xorijdagi eng yirik amaliy sanʼat muzeylarida, xususiy toʻplamlarda kashtadoʻzlikning noyob turi sifatida qadrlanadi. Qad. Namunalaridan idoralar bezagida, zamonaviy interyer dizaynida keng qoʻllanilmoqda.

## Manbalar
Kirthar

**Kirthar** — Pokistondagi togʻ tizmasi, Eron togʻligining janubi-sharqiy chekkasida. Oʻz. 300&nbsp;km gacha, eng baland joyi 2171 m. Oʻtkir qirrali qoyalarni yuzaga keltirgan ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan. Mussonlar taʼsiridagi gʻarbiy va Shimoli-sharqiy yon bagʻirlari siyrak daraxt-buta oʻsimliklari bilan qoplangan, qolgan qismining landshafti togʻ choʻli va chala choʻldan iborat. Togʻ oldi vohalarida sugʻorib dehqonchilik qilinadi.

## Manbalar
Sergey Kirov

**Sergey Mironovich Kirov (Kostrikov) ** (1886-yil 15(27)-mart, Urjum, hozirgi Kirov viloyati — 1934-yil 1-dekabr, Leningrad, RSFSR)— Rossiyada inqilobiy harakat va Fuqarolar urushi qatnashchisi. 1921-yildan Ozarbayjon kommunistik partiyasi Markaziy komiteti 1-kotibi. 1926-yildan partiya Leningrad gubkomi (obkomi) va shahar komiteti hamda Butunittifoq kommunistik partiyasi (bolsheviklar) Markaziy komiteti Shimoli-Gʻarbiy byurosining 1-kotibi, ayni vaqtda 1934-yilda Butunittifoq kommunistik partiyasi(bolsheviklar) Markaziy komiteti kotibi. Terrorchi tomonidan Smolniyda otib oʻldirilgan.

## Manbalar
Kirov

**Kirov** (1781-yilgacha Xlinov, 1934-yilgacha Vyatka) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kirov viloyati markazi, Vyatka daryosidagi port. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 499,2 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mashinasozlik va metall hamda yogʻochga ishlov berish mashinalari ishlab chiqarish (stanoksozlik, priborsozlik, elektrotexnika va radioelektronika sanoati va boshqalar), mikrobiologiya, yogʻochsozlik, yengil, oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, gugurt fabrikasi bor. Kir yuvish mashinalari ishlab chiqariladi. Loydan oʻyinchoqlar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. 3 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, Badiiy, oʻlkashunoslik muzeylari, Vyatka badiiy qunarmandchilik muzeyi, A.S.Grin, M.Ye. Saltikov-Shchedrin muzeylari faoliyat koʻrsatadi. Shahar 1374-yildan maʼlum. Tarixiy, meʼmoriy yodgorliklaridan Trifon monastirining Uspeniye sobori (17 a.), klassitsizm stilidagi turar joylar (18—19-asrlar) saqlangan. SM. Kirov nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Gustav Kirchhoff

**Gustav Robert Kirchhoff** (1824.12.3, Kenigsberg – 1887.17.10, Berlin) — nemis fizigi, Berlin fanlar akademiyasi aʼzosi (1874-yildan). Kenigsberg universitetini tugatgan (1846). Ilmiy ishlari elektr. optika va mexanikaga oid. Tarmoqlangan zanjirlar boʻylab oquvchi elektr tokining taqsimlanish qonuniyatlari (qarang Kirxgof qoidalari)ni yaratgan va elektr potensiali tushunchasini fizikaga birinchi boʻlib kiritgan (1845–49), deformatsiya nazariyasi, elastik jismlarning harakati va muvozanati hamda suyuqliklar oqimi masalalari bilan shugʻullangan (1849–58). Nemis kimyogari R.V.Bunzen bilan hamkorlikda spektral tahlil usuliga asos solgan (1854–59) va kimyoviy elementlardan seziy (1860) va rubidiy (1861)ni topgan. Mutlaq qora jism tushunchasini fanga kiritgan va oʻz nomi bilan atalgan nurlanish qonuni (qarang Kirxgof nurlanish qonuni)ni yaratgan.

## Manbalar
Kirchhoff qoidalari

**Kirchhoff qoidalari** – tarmoqlangan zanjirning istalgan qismidagi tok kuchini shu qismlardagi berilgan qarshiliklar va qoʻyilgan EYUK(elektr yurituvchi kuch)lar boʻyicha aniqlashga imkon beruvchi qoidalar. Oʻtkazgichlarning tarmoqlangan elektr zanjiridagi oʻzgarmas tok yoki kvazistatsionar tok (sekin oʻzgaradigan oʻzgaruvchi tok)lar va kuchlanishlar orasidagi munosabatlarni ifodalaydi. 1847-yilda Gustav Kirchhoff aniqlagan.

Tarmoqlangan zanjirda kamida uhoʻtkazgich tutashadigan har qanday nuqta tugun deb ataladi. Kirchhoffning birinchi qoidasiga koʻra, oʻtkazgichlarning uchlari tutashgan nuqta (tugun) da uchrashuvchi tok kuchlari 1k ning algebraik yigʻindisi nolga teng: £ Ik = 0, bunda k – tugunga kelib qoʻshilayotgan oʻtkazgichlar soni. Tugunga kelayotgan toklar musbat, undan chiqayotganlari manfiy deb hisoblanadi. Bu qoida elektr zaryadining saqlanish qonunini aks ettiradi. Kirchhoffning ikkinchi qoidasiga koʻra, oʻtkazgichlarning tarmoqlangan elektr zanjiridagi ixtiyoriy tanlangan har qanday berk konturda zanjirning tegishli qismlaridagi tok kuchlari 1K ning shu qismlar qarshiliklari R ga koʻpaytmalari yigʻindisi mazkur konturdagi EYUKlari yigʻindisiga teng, yaʼni X/tRk = X ek, bunda ya-konturning tegishli qismlari. Tokning yoʻnalishi bilan konturning yoʻnalishi soat mili yoʻnalishi boʻyicha boʻlsa va EYUK kontur yoʻnalishida tok hosil qilsa, tok va EYUK musbat, aks holda esa ular manfiy qiymatga ega boʻladi.

## Manbalar
Anatoliy Kirshin

**Anatoliy Vasilyevich Kirshin** (1937.15.12, Toshkent) — neftchi-geolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1982), professor (1996). Oʻrta Osiyo politexnika institutining geologiya-qidiruv fakultetini tugatgan (1960). Fargʻona shimolidagi va Olay geofizika partiyalarida muhandis, geofizik. 1963-yildan neft va gaz konlari geologiyasi va qidiruvi ilmiy tadqiqot institutida dastlab katta geolog, keyin-roq katta ilmiy xodim, sektor mudiri, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, 1993-yildan labratoriya mudiri. K.ning ilmiy ishlari geologik-fizik tadqiqotlarda matematik usullar va EHMni qoʻllash, neft va gaz uyumlarini geofizik usullar bilan bashoratlash, neft va gazning hosil boʻlishi, migratsiyasi va ularning sanoatbop uyumlarini vujudga kelishi va joylanishi, qad. jinslar toyura qatlamlarining neft-gaz istiqbollari muam-molariga bagʻishlangan.

## Manbalar

* Modelirovaniye protsessov preobrazovaniya organicheskix veshestv v litogʻeneze i geneticheskiye predposilki neftegazonosnosti nedr, T., 1984.
Kisangani

**Kisangani** (1966-yil iyulgacha Stenlivil) — Kongo Demokratik Respublikasidagi shahar. Yuqori Kongo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 418 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kongo daryosi boʻyidagi port. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim savdo-taqsimot va sanoat markazi. Kisangani mahsulotlarini dastlabki ishlash (paxta tozalash, sholi oqlash va boshqalar), oziq-ovqat, toʻqimachilik, kimyo, yogʻochsozlik lak-boʻyoq korxonalari, universitet bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shaharga 1883-yilda asos solingan.

## Manbalar
Kislovodsk

**Kislovodsk** — Rossiya Federatsiyasining Stavropol oʻlkasidagi shahar (1830-yildan), Kavkaz Mineral Suvlari guruhidagi balneoiqlim kurorti. Kislovodsk stansiyasi. Aholisi 126 ming kishi. Katta Kavkazning shim. etaklarida, 720–1060 m balandlikda joylashgan. Oziq-ovqat (shu jumladan, "Narzan" mineral suvi qadoqlanadi), yengil, mebel sanoati korxonalari, muzeylar bor. K.ga 1803-yilda ruslar harbiy istehkom va stanitsa sifatida asos solgan.

## Manbalar
Kislorod bilan davolash

**Kislorod bilan davolash**, oksigenoterapiya — kisloroddan davo maqsadida foydalanish. Konda va toʻqimalarda kislorod yetishmasligi (qarang Gipoksiya, Gipoksemiya) bilan kechadigan nafas va qon aylanish sistemasi kasalliklari (bronxial astma, zotiljam, yurak porogi, astmasi xuruji va boshqalar)da, kamkrnlik, balandlik kasalligi, turli zaharlanishlar, shuningdek, xirurgik operatsiyalardan keyin Kislorod bilan davolash  tavsiya etiladi. Kasalxona sharoitida kisloroddan nafas olish uchun moʻljallangan kislorod ingalyator va palatkalardan foydalaniladi. Kislorodni plevra, qorin boʻshligʻi va meʼda-ichak yoʻliga kiritish usullari ham bor (kislorodli vannalar). Kislorod bilan davolash  koʻpincha ingalyasiya yoʻli bilan amalga oshiriladi. Turli yoʻllar bilan kiritilgan kislorod organizmda kislorod tansiqligini toʻldiribgina qolmay, uning barcha xayotiy funksiyalarini barqarorlashtiradi va qarshilik kuchini oshiradi. Tibbiyot amaliyotida, ayniqsa, gijjani tushirishda giperbarik oksigenatsiya (qarang Baroterapiya) juda qoʻl keladi.

Uy sharoitida Kislorod bilan davolashda kislorod yostiqdan foydalaniladi.

## Manbalar
Kislorod bilan kesish

**Kislorod bilan kesish**, gaz bilan kesish, avtogen bilan kesish — metall buyumlarni gaz alangasida erish temperaturasidan birmuncha past temperaturagacha qizdirib kislorod oqimida kesish. Bunda metallning kesiladigan joyi yonadi, metall oksidlari va erigan metall soplodan chiqadigan kislorod oqimida puflab ketkaziladi. Qizdirishda koʻpincha atsetilen, vodorod, benzin (baʼzan elektr toki)dan foydalaniladi. Past va oʻrtacha legirlangan poʻlatlar (qalinliti 1–300&nbsp;mm) Kislorod bilan kesish k. ga moyilligi yaxshi. Xromli poʻlat, choʻyan va rangli metallarni kesishda flyus qoʻllanadi. Flyus sifatida metall va metalmas material kukunlari ishlatiladi. Kislorod bilan kesish k.da metallar maxsus asbob — kislorodli keskich bilan qoʻlda yoki mashinada kesiladi. Kislorod bilan kesish k. mashinasozlik, qurilish, metallurgiya va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Kislorod yostiq

**Kislorod yostiq** — kisloroddan nafas olish uchun moʻljallangan maxsus moslama. K toʻrtburchak shaklda boʻlib, rezinalangan matodan yasaladi; joʻmrak va mundshtuk ulangan rezina naychasi bor. Yostiqqa 10 l kislorod sigʻadi, u dorixonadagi kislorod balonidan toʻldirib olinadi. Bemorga berishdan oldin yostiqqa jild kiygiziladi yoki toza choyshabga oʻraladi; mundshtukka suv bilan hoʻllangan toza doka yopiladi va bemorning ogʻziga tutiladi, keyin joʻmragi ochiladi. Mundshtukni ishlatishdan oldin qaynatish yoki spirt bilan artish lozim. Kislorod yostiqni faqat vrach buyuradi, undan nafas oldirish chogʻida biror noxush alomatlar paydo boʻlganda, kislorod berish darhol toʻxtatiladi.

## Manbalar
Kislorod-konverter jarayoni

**Kislorod-konverter jarayoni** — konverterlaraa suyuq choʻyanga texnik jihatdan toza kislorod yuborib, poʻlat ishlab chiqarish jarayoni; konverterda ishlab chiqarish usullaridan biri. Sanoatda birinchi marta 1952-yilda Avstriyada sinab koʻrilgan. K.-k. j.da qayta ishlanadigan oddiy marten choʻyanidan, baʼzan tarkibida fosfor koʻp boʻlgan, marganetsi yoki vanadiysi koʻp boʻlgan choʻyandan foydalaniladi. Konverterga suyuq choʻyandan tashqari 20—0% temir-tersak, ohak, boksit, shpat, kamdan-kam temir rudasi solinadi. Suyuq choʻyan solingan konverterga 1—1,6 MPa bosim ostida boʻgʻzi orqali yuqoridan kislorod beriladi. Bunda, odatda suv bilan sovitiladigan furmadan foydalaniladi. Kislorod berish 12—20 min., eritish sikli esa 30—45 min. davom etadi. Choʻyandagi qoʻshilmalar (uglerod, kremniy, marganets va boshqalar) ning kislorod bilan oksidlanishi natijasida choʻyan poʻlatga aylanadi va oʻzidan issiqlik ajratadi. Natijada metall suyuq holatda qoladi. Poʻlatni oksidsizlantirish yoʻli bilan poʻlatdagi ortiqcha kislorod kamaytiriladi. Bunda oksidsizlantirgich sifatida kremniy, marganets, alyuminiy, shuningdek, kalsiy, seriy, titan, magniy, koʻzgu choʻyanidan foydalaniladi. Oksidsizlantirish mahsulotlari shlakka aylanadi va undagi zararli qoʻshilmalar (oltingugurt va fosfor) yuqotiladi. Kislorod-konverter jarayoni j.ning konverter tubida joylashgan furma orqali suyuq choʻyanga havo berish turi ham bor. Bunda tutun kam chiqadi, yarokli poʻlatlar koʻproq ajraladi, ishlab chiqarishning tezlashish imkoni katta boʻladi. Biroq, qoʻshilmalar shlakka sekin aylanadi, poʻlat tarkibida vodorod koʻproq boʻladi. 100—350 t suyuq choʻyan solinadigan kislorod konverterlari bor. K.-k. j. marten pechlaridagiga nisbatan tez oʻtadi. Barcha boshqaruv EHM da bajariladi. Sanoati rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqariladigan poʻlatning 70% dan ortigʻi K.-k. j. bilan eritib olinadi.

## Manbalar
Kiryalash

**Kiryalash** (arabcha, kirya — tortish) — metallarga bosim bilan ishlov berish; metallni maxsus qurilma — kirya teshigi (filyer) orqali tortib oʻtkazish. K. natijasida metall zagotovka (sim, chiviq va boshqalar)ning koʻndalang kesim yuzi kichrayadi, oʻzunligi ortadi, sirtining sifati va mexaniq xossalari yaxshilanadi. K. poʻlat, rangli metallar va ularning qotishmalaridan turli shakldagi trubkalar, diam. 0,002&nbsp;mm gacha boʻlgan simlar, 100 mm gacha boʻlgan chiviqlar tayyorlashda qoʻllanadi. Kiryalash jarayoni maxsus qurilma - kirya l a sh s t a n i da amalga oshiriladi. K. stanining asosiy qismlari — kirya (teshikli qurilma) va tortish qurilmasi. Metallni toʻgʻri chiziq boʻyicha tortib choʻzadigan va kiryalangan metallni barabanga oʻraydigan K. stanlari boʻladi. Stanni harakatlantirish usuliga koʻra, zanjirli, reykali, gidravlik, barabanlar soni boʻyicha bir barabanli va koʻp barabanli turlarga boʻlinadi. K. stanining tortish kuchi — 1&nbsp;kN dan, 2,5 MN gacha.

## Manbalar
Kisakoʻrak

**Kisakoʻrak**, Najip Fozil (1905 −1983.25.5, Istanbul) – turk shoiri, yozuvchi, dramaturg. Ilk sheʼriy kitobi – „Oʻrgimchak toʻri“ (1925). „Men va u“ (1932) asari mashhur. „Koʻpriklar“ (1928), „Soʻngsizlik karvoni“ (1955), „Sheʼrlarim“ (1969) va boshqa sheʼriy toʻplamlarida insonning hayotdagi oʻrni, jism va ruh mutanosibligi, sirli botiniy tuygʻular jozibasi aks ettirilgan. Kisakoʻrak 1934-yil naqshbandiylik tariqati shayxlaridan Abdulhakim Orvasiy bilan tanishgan. Shu bois uning sheʼriyatida mumtoz sheʼriyat unsurlarini fransuz modern sheʼriyati oʻlchovlari bilan uygʻunlashtirishga intilish bor. Kisakoʻrak „Ruhiyat olami hikoyalari“ (1965) toʻplami, „Oynadagi yolgʻon“ (1970), „Asosiy hujjat“ (1983) romanlari, „Tuxum“ (1935), „Bir odam yaratmoq“ (1937), „Pul“ (1942), „Yunus Emre“ (1969) pyesalari muallifi. Turkiya adabiyoti Vaqfi tomonidan Kisakoʻrakga „Shoirlar sultoni“ unvoni berilgan (1980)

## Manbalar

## Havolalar
Kislota-ishqor muvozanati

**Kislota-ishqor muvozanati**, **kislota-ishqor balansi** yoki **kislota-ishqor holati** — organizm ichki muhitidagi vodorod koʻrsatkichi (pH)ning nisbiy doimiyligini vujudga keltiruvchi fizik-kimyoviy va fiziologik jarayonlar yigʻindisi. Moddalar almashinuvida hosil boʻladigan kislotali va asosli (ishqorli) mahsulotlar qonga oʻtib turishiga qaramay, soglom odam qonidagi pH 7,35—7,47 chamasida boʻladi. Hayotiy jarayonlar normal boʻlishi uchun organizm ichki muhitidagi pH qiymati doimiy boʻlishi shart. pH 6,8 dan past va 7,8 dan yuqori boʻlsa, organizm yashay olmaydi. Qonning bufer sistemalari va organizmning koʻpgina fiziologik sistemalari K.-i.m.da qatnashadi. Qonga kuchli kislota (mas, xlorid kislota) qoʻshilsa, bikarbonat bilan reaksiyaga kirishib, kuchsiz karbonat kislota hosil qiladi, u esa muhitdagi pH ni oʻzgartirmaydi. K°nga kuchli asos qoʻshilsa, karbonat kislota bilan reaksiyaga kirishib, bikarbonat hosil qiladi, bu esa qondagi pH ni deyarli oʻzgartirmaydi. Konda karbonat kislota miqdori koʻpayganda oʻpka orqali, bikarbonat miqdori koʻpayganda esa buyrak orqali chiqib ketadi. Qondagi pH ning kislota tomonga siljishi atsidoz, ishqrr tomonga siljishi esa alkaloz deb ataladi.

## Manbalar
Kislotali boʻyoqlar

**Kislotali boʻyoqlar**, kislotali boʻyagichlar— molekulasida kislota guruhi (HSO3, baʼzan SOON) boʻladigan, suvda yaxshi eriydigan organik boʻyoq moddalar. Antraxinon boʻyagichlar, azoboʻyagichlar asosiy Kislotali boʻyoqlar jumlasidandir. Jun, tabiiy ipak, poliamid tolalar hamda teri, qundoʻz, qogʻoz va boshqa materiallarni boʻyashda koʻplab ishlatiladi (yana qarang Boʻyagichlar).

## Manbalar
Henry Kissinger

**Genri Alfred Kissinjer (Kissinger)** (1923 – 2023) – AQSH davlat kotibi (1973—1977), prezidentning milliy xavfsizlik masalalari boʻyicha maslahatchisi (1969—1975), Garvard va Jorjtaun universitetlarining professor Xalqaro munosabatlar tarixi va muammolari boʻyicha asarlar muallifi. Vyetnam urushi tugallanishida koʻrsatgan yordami uchun tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1973).

## Manbalar
Kista

**Kista** (yunoncha: kistis — pufak) — turli aʼzo va toʻqimalarda vujudga keladigan, qalin devor bilan oʻralgan va ichida suyuq yoki boʻtqasimon massasi boʻlgan patologik boʻshliq. K., koʻpincha, tuxumdonda, turli qavatlarda, jigar, buyrak, oʻpka, hatto bosh miyada uchrashi mumkin. Bezli aʼzolar sekret chiqaruv yoʻllarining berkilib qolishi natijasida kelib chiqadigan dimlanish K.si (retension K.); toʻqimalar shakllanishining buzilishi oqibatida paydo boʻladigan tugʻma K. (oʻpka, jigar, buyrak va boshqalarda); tomir yoki bez oʻsmasidan iborat boʻlib, ichiga suv toʻplanishi tufayli K.ga aylanadigan oʻsmasimon K. (kavernoz angioma); shikastlanish natijasida epiteliy siljishi va tagidagi toʻqimaga kirishidan hosil boʻladigan travmatik K. (mas, koʻz rangdor pardasi K.si), shuningdek, gijjalar (exionokokk sistitserk)ning toʻqima va aʼzolarga joylashib olishidan vujudga keladigan parazitar K. va boshqa xil K.lar bor.

Tuxumdon K.si koʻp uchraydi. U xavfsiz oʻsma boʻlib, Graaf pufakchalari yorilmay qolishi sababli follikul devorlari sekin-asta kengayib, unda suyuqlik toʻplanishi natijasida vujudga keladi. Pufakchalarda band (oyoqcha) boʻlib, agar u buralib qolsa, qorin toʻsatdan qattiq ogʻriydi. K. yongʻoqdek, baʼzan olmaday boʻlishi mumkin. K.si bor ayol muntazam vrach nazoratida turishi lozim. K. yiringlashi, atrofidagi toʻqimalarni siqib qoʻyishi yoki xavfli oʻsmaga aylanishi mumkin. Dori-darmonlar bilan K.ni yoʻqotib boʻlmasa, operatsiya qilib olib tashlanadi.

## Manbalar
Igor Kistanov

**Igor Timofeyevich Kistanov** (21-avgust 1954, Toshkent) — balet artisti. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). Toshkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabini tugatgan (1974). 1974-yildan Navoiy nomidagi opera va balet teatrida ishlaydi. Sezar ("Antoniy va Kleopatra") uning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Raqs harakatlarida mazmun va badiiy ifodaga alohida eʼtibor qilish, qoʻl va tana harakatlarini toʻgʻri bajarishda raqs tex-nikasini erkin va oson egallash mahorati Kistanov ijodiga xos boʻlib, u spektakllarda, asosan, bosh rollarni ijro etadi.

Eng yaxshi rollari: Qorabotir ("Tohir va Zuhra"), Bambur ("Afsonalar vodiysida"), Zigfrid ("Oqqush koʻli"), Viktor O’Hara ("Uzilgan qoʻshiq"), Konrad ("Korsar"), Shoh Kir ("Toʻmaris"), Nurxonning akasi ("Tanavor"), Chingizxon ("Muhabbat va qilich"), Bazil ("Don Kixot"), Mirzo ("Sevgi tumori"), Abdurahmon ("Raymonda"), Tibalt (Romeo va Julyetta), xon Girey ("Boqchasaroy favvorasi") va boshqa

## Manbalar
Kistaqum togʻlari

**Kistaqum togʻlari** — Surxondaryo viloyatida, Bobotogʻ tizmasining janubiy davomi boʻlgan Dosmanagʻi togʻlarining janubida, oʻnga koʻndalang yoʻnalgan. Oʻz. 8-10&nbsp;km, janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa choʻzilgan. Eng baland joyi 463 m. Asosan, neogen va quyi toʻrtlamchi davrning qumtosh va konglomeratlaridan tashkil topgan. Kistaqum togʻlari relyefi unchalik keskin qiyofaga ega emas, keng toʻlqinsimon balandliklar xos, ularning katta qismi eol qumlari bilan band. Och boʻz tuproqlar choʻl qum tuproklari bilan almashinib keladi. Qoʻngʻirbosh, iloq, shuvoq qabilar oʻsadi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 1—2, baʼzan 3—4 s.

## Manbalar
Kislotabardosh materiallar

**Kislotabardosh materiallar**— kislotaga chidamli materiallar. Metall va metallmas (anorganik va organik) xillarga boʻlinadi. Metall Kislotabardosh materiallarga temir asosidagi qotishmalar (yuqori legirlangan va uglerodli poʻlatlar, choʻyanlar), rangli va nodir metallar (mas, nikel, mis, alyuminiy, titan, sirkoniy, oltin, platina) va ularning qotishmalari kiradi. Metallmas (anorganik) Kislotabardosh materiallar, odatda, silikat kislotalar toʻzlaridan iborat boʻladi. Bunday materiallarga tosh holatda quyilgan materiallar, silikat va kvars shishalar, kislotabardosh beton va sementlar, kislotaga chidamli keramik materiallar, emallar va togʻ jinslari — asbest, granit, beshtaunit, andezit va boshqa kiradi. Organik Kislotabardosh materiallar — polietilen, polivinilxlorid, polipropilen, ftoroplastlar, sintetik kauchuk asosidagi rezinaning baʼzi turlari va boshqa eng keng tarqalgan. Kislotabardosh materiallar kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoatlarida, mashinasozlik hamda elektrotexnikada qoʻllanadi.

## Manbalar
Kit (yulduz turkumi)

**Kit** — yulduz turkumi. Hamal, Hut, Dalv, Haykaltarosh, Pech, Eridan va Savr yulduz turkumlari orasida. Eng yorugʻ yulduzi ikkinchi kattalikda. K.ni koʻzda va qishda koʻrish mumkin.

## Manbalar
Kit moʻylovi

**Kit moʻylovi** - moʻylovli (tishsiz) kitlar yuqori jagʻidagi shox plastinkalar; soni 130 tadan (kulrang kit) 400 tagacha (yoʻl-yoʻl kitlar), ogʻiz cheti boʻylab joylashgan. Har bir plastinka uchburchak shaklda; uning keng tomoni ogʻiz boʻshligʻiga oʻgirilgan; kichik tomoni milkka chuqur botib kirgan. Plastinkalarning ogʻiz boʻshligʻiga oʻgirilgan qirralari oʻzun va ingichka shox naychalardan iborat. Naychalar bir-biri bilan tutashib, gʻalvirga oʻxshash apparatni hosil qiladi. Kit suv bilan ogʻziga kirgan hayvonlardan suvni shu naychalar orqali sizdirib oʻtkazib keyin oziqlanadi.

## Manbalar
Kitakami

**Kitakami** — Yaponiyadagi daryo, Xonsyu o.ning shim.da. Oʻz. 243 km. Kitakami togʻlaridan boshlanib, shim. dan janubga tomon boʻylama tektonik vodiydan oqadi. Tinch okeanning Isinomaki qoʻltigʻiga quyiladi. Bahor-yoz oylarida toʻlib oqadi. Daryoda yogʻoch oqiziladi, GES qurilgan. Quyi qismida kema qatnaydi. K. vodiysida sholi ekiladi. Daryo boʻyida Morioka, Midzusava, quyilish joyida Isinomaki portlari joylashgan.

## Manbalar
Kitakami (maʼnolari)

**Kitakami**:

* Kitakami — Yaponiyadagi daryo, Xonsyu o.
* Kitakami (togʻ) — Yaponiyadagi togʻ, Xonsyu o.
Kitvenkana

**Kitvenkana** — Zambiyadagi shahar. Kafue daryosi (Zambezi irmogʻi)sohilidagi Kitve va Nkana shaharlarining qoʻshilishidan tarkib topgan. Kopperbelt provinsiyasining muhim savdo va sanoat markazi. Aholisi shahar atrofi bilan 340 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatda mis qazib chiqariladigan muhim rayonga xizmat qiluvchi yirik savdo markazi. Shaharda bir necha yirik mis konlari, mis eritish va elektroliz zavodlari, kimyo, elektr jihozlar, qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Texnologiya instituti, amaliy sanʼat va savdo kolleji, teatr bor. Shaharga 1935-yilda asos solingan.

## Manbalar
Kito

**Kito** — Ekvadorning poytaxti. Pichincha vulkanining janubiy yon bagʻrida, 2818 m balandlikda joylashgan. Pichincha provinsiyasining maʼmuriy markazi. Iqlimi ekvatorial, baland togʻ iqlimi. Oʻrtacha oylik temperatura 25°. Yillik yogʻin 1100–1200&nbsp;mm. Aholisi 1,4 mln. kishi (1995).

K.ga indeyslarning qad. shahri oʻrnida 1534-yilda ispan konkistadori S.Belalkasar asos solgan va oʻsha davrdan mustamlaka markazi boʻlgan. 1822-yildan Buyuk Kolumbiya tarkibida. 1830-yildan Ekvador Respublikasi poytaxti. K. 1797, 1859-yillardagi zilziladan katta zarar koʻrgan.

K. — mamlakatning siyosiy va iqtisodiy markazi. Transport yoʻli va shosse yoʻllar orqali And vodiysidagi eng yirik shaharlar va Tinch okean sohili bilan bogʻlangan. Panamerika shossesi K.ni Bogota (Kolumbiya) va Lima (Peru) shaharlari bilan bogʻlaydi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. K.da toʻqimachilik sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat, koʻn poyabzal, mebel, keramika, kimyo-farmatsevtika, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda zargarlik va boshqa buyumlar tayyorlanadi. Meʼmoriy yodgorliklardan Hukumat saroyi (1747), sobor, La-Kompaniya cherkovi, maydonlar va boshqa saqlangan. Markaziy va Katolik universitetlari, Politexnika maktabi, kollej, pedagogika instituti, Ekvador Fanlar akademiyasi, tibbiyot, musiqa, harbiy akademiyalar, ilmiy jamiyatlar, Milliy teatr, muzeylar, yirik kutubxo-nalar, rasadxona, botaniqa bogʻi va boshqa bor.

## Manbalar
Kitob (maʼnolari)

**Kitob**:

* Kitob —axborotlarni, gʻoya, obraz va bilimlarni saqlash hamda tarqatish, ijtimoiy-siyosiy, ilmiy, estetik karashlarni shakllantirish vositasi; bilimlar targʻiboti va tarbiya quroli; badiiy, ilmiy asar, ijtimoiy adabiyot.
* Kitob (shahar) — Qashqadaryo viloyati Kitob tumanidagi shahar.
Kitob balandtogʻ rasadxonalar majmuasi

**Kitob balandtogʻ rasadxonalar majmuasi** (KBRM) - Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutining kuzatuv bazasi; Qashqadaryo viloyati Kitob tuman i yakinida joylashgan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1993-yil 11-fevral farmoniga binoan tashkil etilgan. Dastlab u 3 boʻlim: [Ma[ydanak balandtogʻ rasadxonasi (MBR), Kitob kenglik st-yasi (KKS) va Ekspeditsiya bazalari majmuasidan (EBM) iborat edi. Vazirlar Mahkamasining qarori bilan ushbu bazalar milliylashtirilib, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi tarmogiga biriktirildi. MBR majmuaning bosh ilmiy boʻlimi hisoblanadi. MBR Qashqadaryo viloyatining Qamashi tumanidagi Maydanak togʻida (dengiz sathidan 2600 m balandlikda) joylashgan. Maydanak togʻi jahonda eng Kulay astrofizik kuzatuv joylaridan biri deb tan olingan. MBR da Xalqaro va Respublikaning ilmiy dasturlari doirasida gravitatsion linzalar, yulduz toʻdalari, statsionar hamda oʻzgaruvchan yulduzlar, yulduzlararo muhit, sayyoralar va boshqa kosmik obʼyektlarning astrofizik kuzatuvlari olib boriladi (qarang [Ma[ydanak balandtogʻ rasadxonasi). KKS Qashqadaryo viloyati Kitob shahri chekkasida joylashgan, 1939-yildan beri faoliyat yuritib kelayapti. Oxirgi yillarda uning xizmat doirasi Yer qobigʻidagi tektonik siljishlarga ham qaratildi. EBM ning asosiy vazifasi — MBRning moddiy-texnik, avtotransport taʼminoti va boshqa xoʻjalik ishlaridan iborat.

## Manbalar
Kitob belgisi

**Kitob belgisi** - 1) kitobning shartli belgisi; kitobning cap (titul) varagʻi pastki chap qismiga nashriyot tomonidan qoʻyiladigan belgi; kitobni joylashtirish, nomma-nom hisobga olish, kitob doʻkonlarining bibliografik ishlarida va boshqa kitob savdosi jarayonlarida zarur boʻlgan bir qator qismlardan tarkib topadi.

Mas: Sh. Shomuhamedovning "Shoh kitob va uning muallifi" risolasiga quyidagi shartli belgi qoʻyilgan: Sh- 4702620201-116 M352(04)-92 qatʼiy buyurtma 91.

Bunda: Sh — mualliflik belgisi (muallif familiyasining yoki kitob nomining bosh harfi); bu ushbu kitobning bibliografik tasviri "SH" harfi bilan boshlanadi, kitobni va uning tasviri yozilgan kartochkani alifbo boʻyicha "SH" harfiga joylashtirish lozimligini koʻrsatadi. 4702620201 — "Kitob nashr qilish uchun adabiyotlarni tasniflashning yagona jadvali"dagi kitobni kitob javonidagi oʻrnini aniqlashga, kitoblarni nomma-nom hisobga olishda guruhlarga ajratishni yengillashtirishga, roʻyxatga olishda va hokazoda yordamchi belgidir; 116 — nashriyot chikargan kitoblarning tartib raqami; M 352 — bu Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot matbaa birlashmasining belgisi; 04 — shu nashriyot boʻysunuvchi muassasaning belgisi; 92 — kitobning nashr qilingan yili; qatʼiy buyurtma 91 — shu nashriyotning 91 yilgi rejasidagi kitobning roʻyxatga olingan raqami; 2) kitobning xalqaro standart raqami (ISBN, International standard book number) — xalqaro kutubxonachilik-bibliografik tashkilotlarda roʻyxatga olinadigan nashrlarga beriladigan maxsus belgi; ISBN tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan. Xalqaro va milliy matbuot agentligi tomonidan har bir kitobni aynan tenglashtirish maqsadida beriladigan ISBN harflardan va defis yordamida 4 guruhga ajratilgan 10 sonli koddan iborat: Mac: 5—635—01092—XKitob Oʻzbekistonda nashr qilingan (Oʻzbekiston davlat kodi 5), Gʻ. Gʻulom nomidagi nashriyot matbaa birlashmasi tomonidan nashr etilgan (nashriyot kodi 635); kitob sarlavhasi 01092 tartib raqami bilan maxsus roʻyxatdan aniqlanishi mumkin. Oxirgi "X" harfi nazorat belgisi; uning yordamida ISBN toʻgʻri tuzilganligi tekshiriladi. Ayrim kitoblarda ISBN bir nechta berilishi mumkin, bu holda shu davlat nashrining xalqaro raqami koʻrsatiladi.

Turkum (seriyali) nashrlarning Xalqaro standart raqami (ISSN — International standard serial number) ishlab chiqilgan va tasdikdangan. Standartlashtirish boʻyicha Xalqaro tashkilot bilan kelishilgan holda har bir turkumli nashr (uning har bir soni, jildi)ga beriladi, u ham raqamli koddan iborat, maʼlumotlarga mashinada ishlov berishda nashrlarning nomini aynan tenglashtirishga imkon beruvchi 8 rakamdan tashkil topadi.

Mac: ISSN 0235-9715.

ISBN va ISSN EHM yordamida mavjud va yangi olingan nashrlarni hisobga olishni oqilona tashkil etishga imkon beradi, bu, oʻz navbatida, buyurtmalar va ularning bajarilishi, kutubxonalarda kitob berilishini nazorat qilish sifatini oshiradi va hokazo; 3) kitob egasining belgisi; q. Ekslibris.

Hamroxon Mamatraimova.

## Manbalar
Kitob bosish

**Kitob bosish** – boʻyoqni bosma formadan qogʻozga oʻtkazib, kitob, jurnal, gazeta va boshqa bosma mahsulotlari tayyorlanadigan ishlab chiqarish jarayonlari. „Kitob bosish“ iborasi bosma kitob tayyorlash tarixi qaqida fikr yuritilganda ishlatiladi, zamonaviy Kitob bosishda esa poligrafiya termini ancha keng tarqalgan. Kitob bosishning oʻtmishdoshi ksilografik bosma boʻlib, unda bosiladigan butun bir bet yozuv taxtaga oʻyib qoʻyilardi. 11-asrdan boshlab Xitoyda kitobni qoʻlda koʻchirishdan bosish usuliga oʻtilgan. Biroq, bu usul keng rivojlanmadi. Faqat taxminan 400 yil oʻtgandan soʻng Yevropada harf terish shrifti ixtiro qilindi. Oʻsha davrda bir vaqtning oʻzida bir necha mamlakatlar – Germaniya, Niderlandiya, Italiya, Fransiyada bir-biridan mustasno bir necha ustalar bitta muammo – bosma mashina yaratish ustida ish olib borishgan. Hozirgi vaqtda tarixchilar bu muammoni birinchi marta germaniyalik Iogann Gutenberg (1399— 1468) hal qilganligini aytishadi. Metall shriftlarni matritsalarga quyish qurilmasi ixtiro qilingandan soʻng Yevropaning koʻpgina shaharlarida kitob bosib chiqarila boshlandi. 1464-yilda Rimda birinchi Kitob bosish stanogi oʻrnatildi. 1470-yillarga kelib Fransiya, Niderlandiya, Shveysariya, Ispaniya va Angliyada kitoblar bosib chiqarila boshlandi, Venetsiya, Nyurnberg Kitob bosish ishlari boʻyicha yirik markazga aylandi. 1500-yillarga kelib Yevropaning 250 shahrida bosmaxona boʻlgan. Bosmaxona ishlarining rivojlanishi tufayli kitob umumiy siyosiy hayotda va madaniyatning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. 1600-yillarda birinchi gazeta, 1650-yillarda birinchi varaqa bosilib chiqdi. Kitob bosishning keyingi rivojlanishiga litogʻrafiya (toshbosma) (1798) va tekis bosma mashinasi (1811) ning ixtiro qilinishi sabab boʻldi. 19-asr oʻrtalari – 20-asr boshlarida Kitob bosish korxonalarida linotip, keyinroq rotatsion, ofset bosma mashinalar ishlatila boshlandi.

Oʻzbekistonda bosma usul i bilan Kitob bosish 19-asr 2-yarmidan keng tarqaldi. Turkiston harbiy okrugi shtabida (1868), Xivada (1874) bosmaxonalar tashkil etilgandan soʻng Turkistonda birinchi bosma kitoblar chop etila boshlandi. 1870-yilda „Turkestanskiye vedomosti“ va „Turkiston viloyatining gazetasi“, 19-asr soʻnggi yillarida „Srednyaya Aziya“, „Sredneaziatskiy vestnik“ jur.lari, 1906-yilda „Taraqqiy“ gazeta, 1913-yillarda „Oyina“ jur., 1914-yillarda „Sadoi Turkiston“, „Sadoi Fargona“ gazetalari chop etildi. Boʻlardan tashqari, „Na-jot“, „Turk eli“, „Turon“, „Ulug Turkiston“, „Hurriyat“ gazetalari, „Yurt“, „Chayon“ jur.lari chika boshlagan. Bosmaxonalarda gazeta va jurnallardan tashqari koʻpgina kitoblar rus va oʻzbek tillarida bosilib chiqa boshladi (yana qarang Bosmaxona, Poligrafiya sanoati).

## Manbalar
Kitakyusyu

**Kitakyusyu** – Yaponiyadagi shahar, Simonoseki boʻgʻozidagi port. Kyusyu orolining shimoliy chekkasida, Fukuoka prefekturasida. 1963-yilda sanoat markazlari — Yavata, Tobata, Kokoʻra, Vakamatsu va Modzi shaharlarining qoʻshilishidan tarkib topgan. Aholisi – 1,01 mln. kishi (1995). K. — transport yullarining muhim tuguni. Mamlakatning eng yirik sanoat markazlaridan biri. Ogʻir va yengil sanoat korxonalari koʻp. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — qora va rangli metallurgiya. Koks-kimyo, kimyo, mashinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, harbiy sanoat, neftni qayta ishlash, sement, oyna-keramika, poligrafiya korxonalari bor. Kokoʻrada koʻmir-energetika kti qurilgan. Yavatada dunyodagi eng yirik metallurgiya kombinatlaridan biri joylashgan. Shahar Xonsyu oroli bilan suv osti yoʻli orqali bogʻlangan.

## Manbalar
Kitakami (togʻ)

**Kitakami** — Yaponiyadagi togʻ, Xonsyu o.ning shimoli-sharqida. Oʻz. 200 km, kengligi 60 km chamasida, eng baland joyi 1914 m (Xayatine choʻqqisi). Gʻarb tomondan Kitakami va Mabeti daryolari vodiylari bilan chegaralangan, sharqiy yon bagʻri koʻplab qoʻltiq va buxtalarni hosil qilgan holda Tinch okeanga tutashgan.

## Manbalar
Kitob davlat geologiya qoʻriqxonasi

**Kitob davlat geologiya qoʻriqxonasi** — Qashqadaryo viloyati Kitob tumani hududidagi qoʻriqxona. Zarafshon togʻ tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoqlari, Jinnidaryoning soʻl qirgogʻi va Qoratogʻning shimoliyyon bagʻrida, Kitob shahridan 45&nbsp;km sharqda joylashgan. Maydoni 5378 ga. Yerning geologik tarixiga oid tabiiy-ilmiy yodgorliklar boʻlmish noyob paleontologik-stratigrafik obʼyektlarni reja asosida oʻrganish va muhofazalash maqsadida 1979 yilda tashkil etilgan. Kitob davlat geologiya qoʻriqxonasig .q.da oʻrta ordovik davridan boshlab devon va karbon davrlarining chegara qatlamlarigacha boʻlgan dengiz choʻkindi hosilalari paleozoy qatlami jinslarining yotish yoʻnalishini kundalangiga kesib oʻtgan bir kancha soy vodiylarida barqaror izchillikda kuzatiladi. Ular 16 ta turli guruhlarga mansub boʻlgan hayvonot va nabotot olamini ifodalovchi turli paleontologik krldiklar bilan tavsiflanadi.

Qoʻriqxonaning mutlaq balandligi 1300- 2650 m, nisbiy balandligi 500 m dan 1500 m gacha. Relyefi qoyali, baland togʻli qismida keskin boʻlingan, oʻrta balandlikdagi qismida birmuncha tekis. Obisafed, Xoʻjaqoʻrgʻon, Zinzilbon, Novabak soylarining togʻ tizmalarini chuqur kesib oʻtishi natijasida manzarali togʻ daralari vujudga kelgan. Qoʻriqxo-na hududidagi Zinzilbon kesimida devon sistemasining xalqaro stratigrafik etalonlaridan biri, 1989-yilda devon stratigrafiyasi boʻyicha xalqaro kichik komissiyasi tomonidan tanlangan va 1996-yilda Geologiya fanlari Xalqaro uyushmasi tomonidan ratifikatsiya qilingan ems yarusining quyi chegarasi stratotipi joylashgan. Shunga binoan, Kitob davlat geologiya qoʻriqxonasig .q. jahon stratigrafiya etaloni quyi devon ems yarusi quyi chegarasi standarti yoki — „Global Stratotipe and Point“ global stratotip chegarasi nuqtasining sohibi va saqlovchisi sifatida tan olindi. Uning kesimlari qoʻriqxonaga xalqaro maqom berilishiga asos boʻldi. Qoʻriqxona hududidagi oʻrta ordovikdan quyi karbon davrigacha boʻlgan muddatda dengizning choʻkindi hosilalaridan tashkil topgan kesimlar, asosan, umumiy qalinligi 4000 m dan ziyod karbonatli va kamroq terrigen va vulkanogen jinslardan tuzilgan. Ularning aksariyati yotqiziqlarning yoshi va korrelyasiyasini aniqlash, u yoki bu yotqiziqlarning shakllanish sharoitlarini tushunib olish hamda oʻrganilayotgan rayonlarning geologik toʻzilishini asosli izohdash uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan mikroskopik hamda makroskopik qoldiqlar koʻrinishidagi turli paleontologik toshqotgan jinslardan iborat.

Qoʻriqxona xilma xil jonli tabiat dunyosiga boy. Bu yerdagi 800 tur oʻsimlikdan 212 tasi, jumladan, ajoyib yunona, „buyuk“, „Turkiston“, foster va korolkov lolalari, fisherning gladiolus va shtenbergiyasi, chayqaluvchan allaxroʻza, muskusli ferula, chinor, eremurus, choʻl pioni, korolkov shafrani, kiselring savrinjoni, poyasimon piyoz va boshqa oʻsimliklar Oʻzbekiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan.

Qoʻriqxona tashkil etilganidan boshlab uning bazasida hayvonot olamining turli guruhlari boʻyicha xalqaro anju-manlar, kolokviumlar, ekskursiyalar, turli paleontologik-stratigrafik tadqiqot ishlari oʻtkaziladi.

## Manbalar