open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qaygʻisiz Otaboyev

**Otaboyev Qaygʻisiz Sardorovich** (1887, Zakaspiy viloyati Tajan uyezdi – 1937, Moskva) – davlat va jamoat arbobi. Turkiston ASSR Xalq komissarlari Soveti raisi (1920—22). Toshkentdagi oʻqituvchilar seminariyasini tugatgan. 1917 yilgacha Mari shahrida oʻqituvchi, bank xodimi boʻlib ishlagan. Marv Soveti ijroiya komiteti raisi oʻrinbosari va raisi (1917-19). 1920 yilda O. Toshkentga chaqirildi va Turkiston ASSR hukumati raisligiga tayinlandi. U shoʻrolar davrida „bosmachilik“ nomini olgan harakat aslida Turkiston xalklarining milliy ozodlik qarakati ekanligini tushunib yetgan va uni harbiy kuch bilan bostirishga qarshi chiq-qan. Samarqand viloyatida qizil armi-yaga qarshi kurashayotgan Bahrombek qoʻrboshi bilan teng asoslarda tinchlik shartnomasini imzolagani va uni qamoqqa olmaganligi sababli lavozimidan boʻshatildi va „qayta tarbiyalanish“ uchun Moskvaga yuborildi (1922). 1923 yil yozida BXSR Nozirlar Shoʻrosi raisining 1-oʻrinbosari. Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish oʻtkazilgach, Turkmaniston SSR XKSning 1-raisi (1925 yil fevral).

O. Moskvada qamoqqa olingan (1937 yil 11 iyun) va „xalq dushmani“ sifatida otib tashlangan. Keyinchalik oklangan. Ashxobodda haykali oʻrnatilgan (1967).

## Manbalar
Nosir Otaboyev

**Nosir Aminjonovich Otaboyev** (1938.12.8, Fargʻona) — rej., Oʻzbekiston (1983) va Qoraqalpogʻiston Respublikasi (1999) sanʼat arbobi. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1965). Hamza teatrida rejissyor (1965—69), Fargʻona teatrida (1970—86), Satira teatrida (teatr tashkilotchilaridan; 1986—88), Muqimiy teatrida bosh rejissyor (1988—91; 1994—96), rejissyor (1996—2001). "Oq kabutar" (F. Musajonov), "Veronalik ikki yigit" (U. Shekspir), "Boʻron qushi" (R. Ishmurodov), "Mirzo Ulugʻbek" (M. Shayx-zoda) va boshqa O. sahnalashtirgan (Hamza teatrida) dastlabki spektakllardir. Fargʻona teatrida "Kumush tuy" (3. Fat-xullin; Ik. Akbarov), "Yaylov tongi" (Tamkin; S. Hayitboyev), "Oltin devor" (E. Vohidov), "Zavqiy" (Q. Mahkamov; S. Hayitboyev), "Tanbur nolasi" (M. Xalil; H. Rahimov), "Parvoz" (Uygʻun), "Bir oʻlikka bir tirik" (A. Ibrohi-mov), "Insonlikka nomzod" (Oʻ. Umar-bekov), "Oʻtgan kunlar" (A. Qodiriy); Muqimiy teatrida "Gul va Navroʻz" (S. Abdulla; T. Jalilov), "Mushkul savdo" (M. Boboyev; S. Hayitboyev), "Bashorat" (E. Samandar; S. Hayitboyev) singari spektakllar, bolalar uchun bir qancha musiqali ertaklarni sahnalashtirdi. Satira teatri u sahnalashtirgan "To-butdan tovush" (A. Qahhor) spektakli bilan ochilgan. Keyinroq "Temir xotin" (Sh. Boshbekov), "Sabil qoldi" (F. Musajonov), "Gap egasini topadi" (S. Ahmad, O. Farmon, N. Otaboyev) kabi satirik komediyalarni sahnallashtirdi. 1992-yildan har yili respublikamizda oʻtkaziladigan Mustaqillik va Navroʻz bayramlari, shahar va shaxslar yubileylari, teatr va qoʻshiq festivallarini oʻtkazish tomoshalarini sahnallashtirishda katta hissa qoʻshib kelmokda.

## Manbalar
Ota-onalarning huquq va majburiyatlari

Oila kodeksi***Ota-onalarning huquq va majburiyatlari*** — oila huquqi asosida tartibga solinadigan mezondir. Avvalo, ota-onalar oʻz bolalariga nisbatan teng huquq va majburiyatlarga egadirlar. Bola haqida gʻamxoʻrlik qilish, unga taʼlim-tarbiya berish ota-ona uchun faqat axloqiy qoida boʻlib qolmay, balki konstitutsiyaviy huquq va burchdan ham iborat.

Oilaviy huquq va munosabatlar 2 turga boʻlinadi: 1.Shaxsiy huquq va majburiyatlar. 2.Mulkiy ququq va majburiyatlar. Oʻzbekiston Respublikasi oila qonuniga koʻra, Oilaviy huquq va munosabatlarga oʻz farzandlari bilan birga yashash va oila kodeksiga muvofiq bola tarbiyasi er va xotinning birgalikdagi majburiyati hisoblanadi. Ularning tarbiyasi bilan shugʻullanish, ota-onalik huquqlarini mustaqil ravishda amalga oshirish, bolalarning sogʻligʻi, jismoniy, ruhiy, maʼnaviy va axloqiy kamoloti haqida gʻamxoʻrlik kilish, bolalarning qonun hujjatlarida belgilangan zarur darajada taʼlim olishini taʼminlash, bolalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish kabilar kiradi. Oilaviy huquqiy munosabatlarda qonunchilik bolalar manfaatining ustuvorligini belgilaydi. Ota-ona va bolalar oʻrtasida kelish-movchiliklar mavjud boʻlganda, vasiylik va homiylik organi bolalarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun vakil tayinlaydi.O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi hamda Oila qonunchiligiga muvofiq bola voyaga yetgunga qadar ya'ni 18 yoshga to'lgunga qadar ota-ona uni moddiy jihatdan ta'minlashga majbur.18 yoshdan so'ng bola ota-onasini moddiy jihatdan ta'minlaydi.O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 80-moddasiga muvofiq Voyaga yetgan mehnatga layoqatli farzandlar o‘z ota-onalari haqida g‘amxo‘rlik qilishga majburdirlar

## Manbalar#

 

O'zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
O'z.Res.Oila kodeksi
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish

**Ota-onalik huquqidan mahrum qilish** — oila huquqi sohasi. Oʻzbekiston Respublikasi OK ga koʻra, quyidagi hollarda ota-ona (yoki ulardan biri) ota-onalik huquqidan maxrum qilinishi mumkin: ota-onalik majburiyatlarini bajarishdan bosh tortsa, shu jumladan, aliment toʻlashdan boʻyin tovlasa; uzrsiz sabablarga koʻra oʻz bolasini tugʻruqxona yoki boshqa davolash mu-assasasidan, tarbiya, aholini ijtimo-iy himoyalash muassasasi va shunga oʻxshash boshqa muassasalardan olishdan bosh tortsa; ota-onalik huquqini sui isteʼmol qilsa, bolalarga nisbatan shafqatsiz muomalada boʻlsa, jumladan, jismoniy kuch ishlatsa yoki ruhiy taʼ-sir koʻrsatsa; muttasil ichkilikbozlik yoki giyohvandlikka mubtalo boʻlgan boʻlsa; oʻz bolalarining qayoti yoki sogʻligʻiga yoxud eri (xotini)ning hayoti yoki sogʻligʻiga qarshi qasddan jinoyat qilgan boʻlsa.

O.-o.h.m.q. ota (ona)ning yoki ularning oʻrnini bosuvchi shaxslarning, prokurorning, vasiylik va homiylik orga-nining, voyaga yetmaganlar ishlari bilan shugʻullanuvchi komissiyalar hamda bosh-qa muassasalarning talabi bilan sud tar-tibida amalga oshiriladi. Bolani bo-shqa ota-onaga berishning imkoni boʻlmagan taqdirda, bola vasiylik va homiylik organining qaramogʻiga olib boriladi. Ota-ona qaysi bolaga nisbatan ota-onalik huquqidan mahrum qilingan boʻlsa, shu bolaga nisbatan boʻlgan qarindoshlik faktiga asoslangan barcha huquqlardan, shu jumladan, undan taʼminot olish, shuningdek, bolali fuqarolar uchun qonun xujjalarida belgilangan imtiyozlar va nafa-qalar olish huquqlaridan maxrum boʻladi. Otaonalik huquqidan mahrum qili-nish otaonani oʻz bolasiga taʼminot berish majburiyatidan ozod qilmaydi. Shoira Yoʻldosheva.

## Manbalar
Otar

**Otar** — yaylovda qoʻshib boqish va saqlash uchun shakllantirilgan qoʻy podasi. Otar uchun jinsi, yoshi, nasldorlik xususiyatlari boʻyicha bir xil zotli qoʻylar, sovliqpar esa qochirish muddatlarini qisobga olgan holda olinadi. Otardagi mollar soni: mayin va yarim mayin junlilar uchun 800—900 ona qoʻy; 4—18 oylik toʻklilar uchun 800—1000 bosh; ona qoʻydan ajratilgan qoʻzilar uchun 600—800 bosh; yarim dagʻal va dagʻal junli ona qoʻylar uchun 900—1000 bosh; axta qoʻchqor va qochiriladigan qoʻylar uchun 1000 va undan ziyod. Choʻl mintaqalarda Otar soni yanada yirikroq boʻlishi ham mumkin. Naslchilik fermalarida Otarlardagi qoʻylar soni mahsulot beradigan O.larga nisbatan 15—20% kichikroq boʻladi. Otarlarni 3—4 kishidan iborat choʻponlar guruhi boqadi. 

## Etimologiyasi
Otar (kirill.отар)- turk (otar), oʻzbek(otar), qaraim, tuva (odar), oltoy (odor, ottor, otlar) (shuningdek qaraim tilining qrim dialekti), qoʻmiq, qozoq, noʻgʻoy, qoraqalpoq tillari , shuningdek qirgʻiz, qrim-tatar (utar) tillari , boshqird (utar)  tillariga mansub bo'lib, yuqorida koʻrsatilgan tillarning aksariyatida ovul, ovuldan uzoqda joylashgan qoʻy podasi boqiladigan maydon yoki yaylov, ogʻilxona, podani yozda saqlash uchun moʻljallangan toʻsiqlar bilan tevarak atrofi oʻralgan maydon va uning chekkasidagi somonxona, qishloq, uzoqda joylashgan kichik maskan va Otar ma'nolarida ishlatilgan. 

## Manbalar
Ochilxon Otaxonov

**Otaxonov Ochilxon** (1926-yil 7-aprel, Andijon viloyati Naynavo qishlogʻi — 2004-yil 19-noyabr Toshkent viloyati) — xonanda, Oʻzbekiston xalq hofizi (1992). Ovozi mayin va silliq boʻlib, talqinlari oʻta nozikligi bilan ajralib turadi.

## Biografiyasi
Ochilxon Otaxonov 1926-yil 7-aprelda Andijon viloyati Shahrixon tumani Naynavo qishlogʻida Azamat mahallasida dehqon oilasida dunyoga kelgan. 1940-yillarda oilasi bilan birga Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumani Shoʻralisoy qishloʻgiga koʻchib keladi. Ochilxon Otaxonov oʻsha yerdagi kolxozda otasi Mirsaidxon bilan ketmon chopib, gʻozalarni sugʻorgan. 13-14 yoshida patefon orqali Joʻraxon Sultanov hamda Maʼmurjon Uzoqovlarning qoʻshiqlari yozilgаn plastinkalarni tinglab, birga hirgoyi qilgan.

Ochilxon Otaxonovning ovozi kolxoz raisi, uch karra Mehnat Qahramoni Hamroqul Tursunqulovning eʼtibotini tortadi. Rais uni kolxozda tashkil qilingan badiiy havaskorlar togʻaragiga aʼzo qiladi. U yerda Ochilxon Otaxonov qoʻshiqchi va sozanda Jalil Maxsumdan dutor chalishni hamda qoʻshiq kuylashni oʻrganib boradi. Undan tashqari xonandalikni togʻalari Eshonboboxon, Koʻkxon va Afandixon hofizlardan oʻrganadi.

Ochilxon Otaxonov 1959-yildan Yangiyoʻl teatrida ishlagan. Navoiy, Fuzuliy, Bobur va Ogahiy, Furqat va Muqimiy, Zavqiy va Habibiy, Charxiy va Haziniy kabi aruznavis allomalar yozib qoldirgan gʻazallarni klassik kuylar asosida qoʻshiq qilib aytgan.

Ochilxon Otaxonovning Alisher Navoiy gʻazallariga bastalagan „Sayqal“, „Talqin Bayot“, „Sarahbori oromijon“, „Talqinchai mustahzodi navo“ singari qoʻshiqlari Oʻzbekiston respublikasi radiosida hozirgacha yangraydi.

Xonandaning repertuarida Boburning „Topmadim“ gʻazali, Muqimiyning „Kim desun“, Mashrabning „Jonima rohat“, Haziniyning „Fargʻona tong otguncha“, „Qalandar“ kabi yana oʻndan ortiq qoʻshiqlar mavjud boʻlib, ular Oʻzbekiston teleradiokompaniyasi „Oltin fondi“da saqlanadi. Shoir Mashrab gʻazaliga bastalangan „Ey gʻunchai navruzi gulistoni malohat“ deb kuylanuvchi lirik qoʻshiq uchun Ochilxon Otaxonov Gʻanijon Toshmatovga chuqur minnatdorlik bildirgan.

Ochilxon Otaxonov aruz vazni gʻazalxonlari boʻlgan Vosit Saʼdulla, Habibiy, Akmal Poʻlat, Maʼruf Qoriyev sinfarilarning sheʼrlari asosida qoʻshiqlar yaratgan. Sanʼatkor mumtoz ashulalar („Nasrulloyi“, „Talqinchai Ushshoq“, „Yolgʻiz“, „Ehtiyoj“, „Samarqand Ushshogʻi“ va boshqalar) aytish bilan birga aktyor sifatida Ilhom („Yurak sirlari“), Tursunali („Oltin koʻl“), Askar („Arshin mol olon“), Haydar („Nurxon“) kabi rollarni ham ijro etgan.

Ochilxon Otaxonov 1978—1986-yillar Yunus Rajabiy nomidagi „Maqom“ ansamblitsa ishladi. Uning repertuaridan Shashmaqom shoʻʼbalari, Fargʻona — Toshkent maqom yoʻllari („Moʻgʻulchai Ushshoq“, „Bayot III“, „Bayot Uforisi“ va boshqalar), oʻzbek mumtoz ashulalari („Figʻon“, „Sharob“ kabi), zamonaviy bastakorlar asarlari („Bir kulib qoʻy“, „Kutarman“, „Vafo“), katta ashulalar („Bir kelsun“, „Doʻstlar“, „Koʻp erdi“, „Adashganman“, „Ey, dilbari jononim“) oʻrin olgan.

### Vafoti
Ochilxon Otaxonov 2004-yil 19-noyabrda Toshkent viloyatida vafot etgan.

## Manbalar
Akbar Otaxoʻjayev

**Akbar Qosimovich Otaxoʻjayev** (1926-yil 31-dekabr, Turkiston, Qozogʻiston ASSR, RSFSR, SSSR – 1994-yil 5-sentyabr, Samarqand, Oʻzbekiston) – Oʻzbek sovet eksperimental fizik. Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademigi (1979), Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi aʼzosi (1974-yildan). Alisher Navoiy nomidagi Samarqand davlat universiteti rektori. (1972–1985). 1951-yildan KPSS aʼzosi.

## Hayoti
Otaxoʻjayev 1926-yil 31-dekabrda Turkiston shahrida tugʻilgan. Samarqand davlat universitetini tamomlagan.

1948-yildan universitetni tugatgach, pedagogika institutida konsultatsiya boshligʻi va oʻqituvchisi, 1957-yildan Samarqand davlat universiteti fizika oʻqituvchisi, dotsent, optika kafedrasi mudiri, fizika fakulteti dekani. 1972-1985-yillarda – Alisher Navoiy nomidagi Samarqand davlat universiteti rektori boʻlib faoliyat yuritgan.

SSSR Oliy Soveti Ittifoq Kengashining Samarqand viloyatidan 9-10 chaqiriq (1974-1984) deputati. Samarqand viloyati 615-sonli Samarqand shahar saylov okrugidan 9-chaqiriq Oliy Kengashga saylangan; ittifoq kengashining Xalq taʼlimi, fan va madaniyat masalalari komissiyasi aʼzosi boʻlgan.

Otaxoʻjayev 1994-yil 5-sentyabrda Samarqandda vafot etgan.

## Ilmiy faoliyati
Otaxoʻjaevning asarlari optika va molekulyar fizikaga bagʻishlangan. U suyuqliklar anizotropiyasining relaksatsiya vaqtini aniqlashning spektroskopik usulini yaratdi, bu usul suyuqlik va eritmalardagi molekulalarning issiqlik harakatini oʻrganishda qoʻllandi. Olim suyuqlik molekulalarining aylanish harakatchanligi nafaqat nazariya tomonidan bashorat qilinganidek, balki ularning shakliga ham bogʻliqligini aniqladi. Shuningdek, u translatsion koʻtarilish tezligi va molekulalarning yoʻnalishini oʻzgartirish oʻrtasidagi bogʻliqlikni topdi. U boʻyoqlar eritmalarida kompleks hosil boʻlishini va bu komplekslarning molekulalarning elektron va tebranish spektrlarida namoyon boʻlishini oʻrganib, ksanten erituvchilarni proton-donor erituvchilarda eritilganda rang oʻzgarishi taʼsirini aniqladi. Fizik 1971-1972-yillarda boshqa olimlar bilan birgalikda yangi hodisani – eritmani ajratishning kritik nuqtasiga yaqinlashganda Releyning sochilish qonuni chiziqlari shaklining keskin oʻzgarishini kashf etdi.

## Kitoblari
Ataxojayev A. K. Izuchenie teplovogo dvijeniya i mejmolekulyarnogo vzaimodeystviya v jidkostyax i rastvorax po ushireniyu linii releevskogo i kombinatsionnogo rasseyaniya i infrakrasnogo poglosheniya: Avtoreferat dis. na soiskanie uchen. stepeni d-ra fiz.-mat. nauk. / Azerbaydj. gos. un-t im. S. M. Kirova. – Samarkand, 1968. – 35 s.

Ataxojayev A. K. Spektroskopicheskoye issledovaniye vrashatelnoy podvijnosti molekul v jidkostyax: Avtoreferat dis. na soiskaniye uchen. stepeni kandidata fiz.-matem. nauk / Leningr. ordena Lenina gos. un-t im. A. A. Jdanova. – Leningrad, 1957. – 10 s.; 21 sm.

Ataxojayev A. K., Tursunov A. T. Luch sortiruet veщestva. Tashkent: Fan, 1981. – 44 s. : il.; 20 sm.

Ataxojayev A. K., Tuxvatullin F. X. Spektralnoe raspredelenie intensivnosti v krile linii rasseyaniya jidkostey i rastvorov. Tashkent : Fan, 1981. – 123 s. : il.; 22 sm.

## Manbalar
Otamurod matriza qushbegi masjidi

**Otamurod matriza qushbegi masjidi** (yoki *Ota Murod qushbegi masjidi*) — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Masjidni XVIII—XIX (1800-yil) asrlarda xon qushbegisi Otamurod Matriza qurdirgan. Bugungi kunda yodgorlik „Ichan qalʼa“ mahallasi, Boʻyoqchilar koʻchasi, 40-uyda joylashgan.

Masjid Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

## Tarixi
Otamurod matriza qushbegi masjidi 1800-yilda Xiva xonligida qushbegi (vazir) lavozimida ishlagan Otamurod (manbalarda Ota Murod) qushbegi tomonidan qurdirilgan. 1837-yili Otamurod qushbegi Xiva xoni Muhammad Aminxon shaxsiga oid yomon soʻzlarni aytgani uchun qatl etilgan. Masjidning yozgi ayvonidagi marmar ustun tagida hijriy 1232-yilga oid marmar lavha oʻrnatilgan boʻlib, bu milodiy yil hisobida 1816-yilga toʻgʻri keladi. Otamurod qushbegining oʻgʻli Muhammadrizo (Matriza) 1837-yildagi otasinining vafotidan soʻng, masjidni yangidan qurdirdi. 1846-yilda Muhammad Aminning Xiva xonligi taxtiga oʻtirishida Otamurod Matriza qushbegi katta hissa qoʻshgan. 

Otamurod matriza qushbegi masjidi Ichan qalʼa hududida, Koʻhna Arkdan shimol tomonda joylashgan. Xivadagi deyarli barcha masjidlarga xos boʻlgan minora bu masjidda ham boʻlgan, ammo u bugungi kungacha saqlanib qolmagan. 
 
## Qurilish uslubi
Otamurod matriza qushbegi masjidi shimolga qaragan 28,7 metr uzunlikdagi toʻrtburchak maydonga qurilgan. Masjidda koʻp ustunli yozgi ayvon va kvadrat shaklida bunyod qilingan qishki masjid mavjud. Yozgi ayvonining toʻrida, qibla tomonida mehrob joylashgan, mehrobning oʻng tomonida vaʼzxonlik uchun minbar, chap tomonida esa qishki masjidga kirish eshigi va Qurʼon oʻqiladigan maxsus joylar oʻrin olgan. Mehrob arkasimon qilib qurilgan va ganch bilan bezatilgan. Masjidning yozgi ayvonidagi yogʻoch oʻymakorligi bilan ishlangan ustunlari diqqatga sazovordir. Yozgi ayvonning 6 ta ustuni qurilish texnikasi boʻyicha juda mukammal holda arxitekturaviy kompozitsiyaga xos ravishda qurilgan.

Masjid xonaqoh, oʻng va ters ayvon hamda 2 ta qoʻshimcha xonadan iborat. Binoga sharqiy tarzdagi peshtoq orqali kiriladi. Kiraverishda 3 gumbazli xona va kichik minora bor. Xonaning shimoli-sharqiy burchagini miyonsaroy va 2 ta qoʻshimcha xona egallagan. Janubdagi ters ayvondan hovliga chiqiladi. Uning qarshisidagi oʻng ayvon 6 ta ustunli, markazidagi mehrob muqarnas naqshlar bilan bezatilgan. Orqasidagi xonaqoh tomi tekis toʻsinlar bilan yopilgan. Toʻsinlar 4 ta ustunga tayangan. Masjid Xorazm turar joylariga xos uslubda qurilgan. Ustunlari oddiy, poyustunlari marmardan, xonaqoh va ayvon devorlariga namoyonlar ishlangan. 

## Yana qarang
Ichan qalʼa

Bogʻbonli masjid

Juma masjid

Hasanmurod qushbegi masjidi

Shayx Muxtor ota masjidi

## Manbalar
Ergash Otaxohov

**Ergash Isaboyevich Otaxohov** (1914.11.9, Namangan - 1967.18.11, Toshkent) — terapevt olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1960), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Tibbiyot fanlari doktori (1947), professor (1947). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1936), Harbiy-Dengiz flotida xizmat qilgan (1937—39). Toshkent tibbiyot akademiyasi gospital terapiya kafedrasida aspirant, assistent, dotsent, mudir (1939—49), Oʻzbekiston Gematologiya va qon quyish ilmiy tadqiqot institutining direktori (1942—44), Toshkent tibbiyot akademiyasida ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1949—51), pediatriya va sanitariya-gigiyena fakultetlari ichki kasalliklar pro-pedevtikasi kafedrasi mudiri (1951 — 1967). Ilmiy ishlari oʻlka patologiya-si, ovqat hazm qilish aʼzolari va qon kasalliklariga oid. Namangan tibbiyot bilim yurtiga O. nomi berilgan.

## Manbalar
* Xronicheskiye zabolevaniya kishechnika, T., 1965; Serdechno-sosudistie zabolevaniya i ix preduprejdeniya, T., 1970.
Otaqoʻzi madrasasi

**Otaqoʻzi madrasasi** — Andijon viloyati Paxtaobod tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (20-asr boshlari). Madrasani mahalliy boy Otaqoʻzi qurdirgan. Qurilishda Usta Qirgʻizboy va Mamajonlar qatnashgan. Otaqoʻzi madrasasi tarhi koʻp bur-chakli, peshtoq — gumbazli darvozaxo-na, masjid — ayvon, 2 qavatli huj-ralardan iborat. Binoning umumiy koʻlami va tarh tuzilishi oʻziga xos. Hovli boʻylab hujralar va gumbazli darsxona joylashgan. Otaqoʻzi madrasasi qurilishida ustalar oddiy pishiq gʻishtning bezak imkoniyatlari naqadar kengligini namoyish etganlar. Ravokli, mezanali va qubbali ustungoʻshalar binodan birmuncha balandroq koʻtarilgan. Ustungoʻshalarga ishlov berishda turli shaklda gʻisht terish yoʻli bilan oʻziga xos bezak hosil qilingan. Ular orasidagi devor sirtiga yuza ravoklar ishlangan. Masjidning gul solingan shifti alohida badiiy qimmatga ega, unda girih va islomiy naqshlar Qurʼon suralaridan olingan yozuvlar bilan oʻzaro uygʻunlashib ketgan (bezagida mahalliy usta Saydullo qatnashgan). Madrasa qurilishida Xorazmcha muqarnas, sharafa va kungura qoʻllangan. Otaqoʻzi madrasasi Qoʻqon xonligining soʻnggi davr meʼmoriy yodgorligi hisoblanadi. 1971—75 yillarda taʼmirlanib, oʻlkashunoslik muzeyi joylashgan.

## Manbalar
Otbosar chigirtka

**Otbosar chigirtka** (Dociostaurus kraussi) — haqiqiy chigirtkalar oila-siga mansub yakka yashovchi hasharot. Ma-rokash chigirtkasita juda oʻxshash, ammo unga nisbatan kichikroq. Erkagi tanasining uz. 15—20 mm, urgʻochisiniki 20— 30 mm. Kulrang dogʻlari bor. Urgochisining orqa boldirlari qizil, erkagi-niki sariq. Gʻoʻza, don ekinlari, boshokli oʻsimliklarga zarar keltiradi. Tuxum qoʻyish uchun tuprokdan yasagan koʻzachasining uz. 19—30 mm, kalinligi 5—6 mm. Oʻsimliklari siyrak joylarga yoki partov yerlarga mavsumda 2—5-marta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan lichinkalar, odatda, mart oyining oxiri — aprelning boshlarida chiqadi. 20—25 kundan soʻng qanotlari rivojlana boshlaydi va 10— 15 kunda shakllanib boʻladi.

Kurash choralari: partov va boʻz yerlarni oʻzlashtirish; insektitsidlar qoʻllash.

## Manbalar
Otbosh tumanligi

**Otbosh tumanligi** - Orion yul-duz turkumi yaqinida ot kallasi shaklida koʻrinadigan tumanlik. Otbosh tumanligi, asosan, changdan iborat (chang zarralarining oʻlchami =1 mk, oʻrtacha zichligi =10~22 —10~24 g/sm3). Bu tumanlik Yerdagi kuzatuvchiga nisbatan oʻzidan narida joylashgan yulduzlarning nurini toʻsib qolgani uchun yulduzlar orasida otning boshi shaklida kuzatiladi. Galaktikamizda Otbosh tumanligi singari tumanliklar koʻp (qarang Tumanliklar).

## Manbalar
Otboshi

**Otboshi** - Ichki Tyan-shanning janubiy qismidagi togʻ tizmasi, Qirgʻizistonda. Gʻarb-jan.-gʻarbdan sharq-shimoli-sharqqa to-mon choʻzilgan boʻlib, Ot-boshi botigʻini shimolida Chatirkoʻl soyligidan va janubida Oksoy sirtlaridan ajratib turadi. Uzunligi 135&nbsp;km. Eng baland joyi 4786 m. Metamorfik slanets, ohaktoshlar, qumtosh, qisman granit va siyenitlardan tarkib topgan. Choʻqqisida muzliklar bor (maydoni 150&nbsp;km²). Togʻ-oʻtloq va sub-nival landshaftlar mavjud.

## Manbalar
Otel

**Otel** (frans. hotel) — mehmonxonaning xalqaro nomi. Dastlab, 16—17-asrlar Fransiyadagi katta hashamatli uylar otel deyilgan. Keyinchalik shularga taqlidan qurila boshlagan shahar mehmonxonalari otel nomini olgan.

## Manbalar
Otenit

**Otenit**, otunit (Fransiyadagi Otyon shahri nomidan) — uranli slyudalar guruxiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Ca(UO2)2[POJ28H2O; tarkibida 62,7% UO36op. Tetragonal singoniyada kristallanadi. Kristallari, odatda, yupqa kvadrat, tabletka shaklida, slyudasimon. Tangacha shaklli afegatlari ham uchraydi. Rangi sariq, baʼzan yashilroq sariq. Sadafsimon yaltiroq. Qattikligi 2—2,5. Zichligi 3,1—3,2 g/sm3. Kuchli radioaktiv. O. gidrotermal tomirlarda, pegmatitlarda uranning turli minerallari (ayniqsa, uranit)ning yuza qismida roʻy bergan oʻzgarishlar natijasida hosil boʻlgan. O. katta uyumlaridan uran rudasi sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Otashgoh

**Otashgoh**, olovxona — otashparastlar sigʻingan, doimiy olov yonib turadigan maxsus bino. Har bir shahar va kattaroq qishlokda O.lar boʻlgan. Ular qavm raisi tomonidan tayinlangan ozarbon (otashbon) tomonidan qoʻriqlanib, nazorat qilib turilgan. Xalq doimiy olovdan tutantiriq olib, uylarida olov yoqqan. Qadimda hokimi-yatni qoʻlga olgan har bir podshoh oʻz nomidan maxsus O.lar qurdirgan. Doro O.i, Anushervon O.i, Afrosiyob O.i yoki Mitra, Anaxita O.i deb nomlangan O.lar shu tarzda paydo boʻlgan. Per-sepol, Isfahon, Yazd, Xuroson (Eron), Xorazm va Surxondaryoda kad. O.lar to-pilgan. Doro /zamonidan boshlab O.larni binolarning jan. tomon etagiga, aholi gavjum yashaydigan shaharlarning chetrogʻiga qurish rayem boʻlgan.

## Adabiyot
* Asqarov A., Eng qadimiy shahar, T., 2001.

## Manbalar
Otashkada

**Otashkada** — zardushtiylik dini ibodatxonasi. Goʻshtaspning farmoni bilan qurila boshlangan. Otashkadalar turli tabiiy ofatlardan muhofaza qilish maqsadida balandlikka, tepa ustiga yoki harsang toshlardan yasalgan 3–4 metrlik tagkursilar ustiga qurilgan. Dastlab otashkada diniy marosim va ibodatlarni bajarish maskani boʻlgan. Asta-sekin otashkadaning vazifalari oʻzgara borib, sosoniylar davrida jamoa yigʻinlari va boshqa tadbirlar oʻtkaziladigan joyga aylangan. Barcha xarajatlar podsholik tomonidan otashkadaga vaqf qilingan yer, chorva, bogʻ-rogʻlardan olinadigan daromadlar hisobiga qoplangan; Otashkadalar bir necha hujra, tolor (zal)lardan iborat boʻlgan. Bino oldida doim olov yonib turadigan otashkada maydoni bunyod etilgan. Isfahon, Yazd, Koma (Hindiston) shaharlarida eng qadimgi otashkadalarning xarobalari mavjud. Otashkadalarda 7 xil musiqa asbobi joʻrligida Goxlarni yodlattiradigan maxsus goʻshalar boʻlgan. Otashkadalar diniy udum va marosimlarni oʻtkazadigan manzil boʻlish bilan birga maʼnaviy, maʼrifiy ishlar markazi hisoblangan.

Hamidjon Homidov.

## Manbalar
Otit

**Otit** (yun. otos — quloq, itis — yalligʻlanish) — quloqning yalligʻlanishi. Tashqi quloqning yalligʻlanishi otit,  oʻrta quloqning yalligʻlanishi oʻrta otit va ichki quloqning yalligʻlanishi labirintit deyiladi.

Tashqi otitga tashqi eshituv yoʻliga infeksiya kirishi, shuningdek, qashinib yoki hasharot chaqib yaralanishi, kuyish, sovuq urishi, shpilka yoki barmoq bilan quloq kovlash va x.k. sabab boʻladi.

Oʻrta O. koʻpincha yosh bolalarda uchrab, birmuncha ogʻir kechadi, quloq qat-tiq ogʻriydi, harorat koʻtariladi, eshi-tish ancha pasayadi, miya va uning pardasiga asorat berishi mumkin. Oʻrta O.ga aksariyat yuqori nafas yoʻllarining yalligʻlanishi bilan kechadigan infeksi-on kasalliklar: gripp, oʻtkir respirator kasalliklar, qizamiq, skarlatina va boshqa sabab boʻladi. Oʻrta O.da vrach tav-siyasi boʻyicha kompress qilinadi; u ogʻriqni pasaytiradi va nogʻora boʻshli-gʻidagi yalligʻlanish soʻrilib ketishiga imkon beradi. Oʻrta quloq yalligʻlani-shining oldini olish uchun organizmni chiniqtirish, servitamin ovqatlar is-teʼmol qilish (qarang Ovqatlanish), fizkultura va sport bilan shugʻullanish lo-zim. Tamaki chekish va alkogolga ruju qilish oqibatida nafas yoʻllarining surunkali yalligʻlanishi keyinchalik oʻrta quloqqa ham oʻtishi mumkin. Tumov boʻlganda burunni toʻgʻri qoqa bilish ham oʻrta O.ning oldini olishda ayniqsa muhim. Oʻz vaqtida toʻgʻri davo qilinsa, bemor butunlay tuzalib ketadi, eshitish qobiliyati oʻz holiga qaytadi. Baʼzan soʻrgʻichsimon oʻsiq kataklari va ular oraligʻidagi toʻsiqlarning yalligʻlanishi (qarang Quloq) kabi asoratlar yuzaga kelishi yoki kasallik surunkali shaklga oʻtishi mumkin.

Surunkali O.da vaqt-vaqti bilan yiring oqib turadi, eshitish qobiliyati pasayadi. Surunkali O.ga xos alomatlar paydo boʻlishi bilan darhol vrachga murojaat etish lozim. Oʻz vaqtida davo qilinmasa, meningit, sepsis, hatto miya toʻqimasi abssessi kabi asoratlar roʻy beradi. Oʻrta quloq yalligʻlanishini muntazam davolash zarur, bemor vrach-otorinolaringolog nazorati ostida boʻlishi lozim. Bu kasallikda quloq pardasida doimiy teshik mavjudligi tufayli quloqqa suv kirganda dard zoʻrayadi. Shuning uchun choʻmil-ganda va bosh yuvganda paxtani vazelin yoki boshqa suyuq moyga shimdirib, quloqqa tiqib qoʻyish kerak.

## Manbalar

 

## Manbalar
Oʻq otish (sport)

**Oʻq otish sporti** — sport turi, oʻq otish quroli va pnevmatik qurol (oʻiiq stvolli va silliq stvolli qurollar), shuningdek, kamondan otish. Sport atamashunosligida, odatda, oʻq otish Otish sporti deb ataladi. Otish sportida harakatlanmaydigan va harakatlanib turadigan nishonlarga qarab miltiq, pistolet yoki revolver (toʻpponcha)dan oʻq uziladi. Hozirgi zamon musobaqalari diametri 162,4&nbsp;mm li nishonlarga 50 m masofadan 5 soat 15 min. davomida miltikdan (yotgan holda, tik turib va tizzalab) 3 x40 ta oʻq uzish; 50 m masofadan 2 soat davomida oʻsha nishonga miltikdan 60 ta oʻq uzish (yotgan holda); 1320x70 mm kattalikdagi harakatlanib turadigan nishon — "chopib ketayotgan toʻngʻiz"ga 2 kun mo-baynida 30+30 ta oʻq uzish (tik turib, miltiqni koʻtara solib darhol); oʻzi oʻklanadigan pistoletdan 1600 x450 mm kattalikdagi 5 ta figurali nishonga 25 m masofadan 2 kun mobaynida 2x30 ta oʻq uzish (tik turib); bir zaryadli pistoletdan 500&nbsp;mm diametrli nishonga 50 m masofadan 2 soat 30 min. davomida 60 ta oʻq uzish (tik turib) mashklarini oʻz ichiga oladi. Oʻq otish boʻyicha birinchi musobaqalar 1824-yil Shveysariyada oʻtkazilgan. Jahon chempionatlari 1897-yildan (1954-yildan —4 yilda 1-marta) oʻtka-ziladi. 1921-yil Xalqaro Otish sporti uyushmasi (UIT)ga asos solingan. Otish sporti barcha Olimpiada oʻyinlari (1904, 1928-yildan tash-kari) dasturiga kiradi.

Oʻzbekistonda Otish sporti keng tarqalgan sport turlaridan biri hisoblanadi. 20-asrning 20-yillaridan ommalasha boshladi. Qulay iqlim sharoiti tufayli butun yil davomida qurollarning barcha turidan merganlar tayyorlab kelingan. Otish tirlari va poligonlari respublikaning barcha viloyatlarida bor. 1960—80 yillarda Otish sporti respublikada, ayniqsa, kjsalishga erishdi. Bu davrda Oʻzbekiston vakillari Yevropa va jahon chempionatlarida 100 dan ortiq medalni, shuningdek, Olimpiada oʻyinlarining 2 ta kumush medalini qoʻlga kiritdi.

Oʻzbekiston Otish sporti federatsiyasi 1992-yil tuzildi va Xalqaro otish sporti uyushmasiga qabul qilindi. 1995-yildan Osiyo otish sporti konfederatsiyasiga aʼzo boʻldi. Jahon chempionlari A. Oripov, Ye. Kondratyev, S. Lazareva stendga otish boʻyicha, A. Kodnikov, A. Romanov oʻq otish boʻyicha va Olimpiada oʻyinlarining sovrindorlari A. Asraboyev va R. Yambulatov respublikadagina emas, xal-qaro miqyosda tanildilar. Mustaqillik yillarida D. Muxtorov, Sh. Ahmedov, E. Osmonov, N. Repichev, Yu. Shaxova, N. Dolbikina, A. Aksenova Osiyo oʻyinlari, qitʼa chempionlari, jahon ku-bogi musobaqalarining gʻoliblari va sovrindorlari boʻldilar.

## Manbalar
Otlashuv

**Otlashuv**, substantivatsiya — transpozitsiyaning bir turi, boshqa turkumga oid soʻzlarning otga koʻchishi. Sifat, son, ravish, sifatdosh, harakat nomi otlashadi, kelishik, egalik va koʻplik affikslarini qabul qilib, ot bajargan sintaktik vazifani bajaradi. Otlashgan soʻz predmetning belgisini yoki boshqa xususiyatlarini emas, balki uning oʻzini bildiradi va ot javob beradigan soʻroqlarning biriga javob boʻlib keladi.

Sifat va sifatdoshlar koʻproq ot xususiyatiga ega. Sifat quyidagi hollarda otlashadi: 

a) predmet aniqlanmish tushib qolganda: Koʻr tutganini qoʻymas, kar eshitganini (kar odam, koʻr odam); 

b) kishi yoki hayvonlarning tabiiy holatini (nuqson, kamchiliklarini) bildiruvchi sifatlar aniqlanmishsiz ot tarzida qoʻllanganda: pakana, choʻloq, maymoq, malla, kal, semiz. 

Sifatdoshlar otlashganda, otlarga xos sintaktik vazifalarni bajaradi: Bilmaganni soʻrab oʻrgangan olim, orlanib soʻramagan oʻziga zolim (maqol).

Son abstrakt maʼnoda qoʻllansa, u koʻpincha otga yaqin vazifani bajaradi: Oʻnning yarmi besh. Bilagi zoʻr birni yiqar, bilimi zoʻr mingni yiqar (maqol).

Harakat nomi harakatning bajarilishi va u bilan bogʻliq boʻlgan boshqa maʼnolarni bildirmaydi, balki harakat-holatning nomini bildiradi. Shu sababli otlashuvlarga xos grammatik koʻrsatkichlarni qabul qiladi va gapda O.larga xos vazifalarni bajaradi: oʻtirishga, koʻrishim, yeyishi, yotishda, ketuvini. 

Otlashgan soʻzlar emotsional — ekspressiv yoki koʻchma maʼno ifodalashi mumkin: zahar (odam), tilla (bola), shakar (qiz) kabi.

## Manbalar
Oto...

**Oto...** (yun. otos — quloq) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Quloqqa aloqadorlikni bildiradi (mas, otoskleroz, otorinolaringologiya).

## Manbalar
Otolitlar

**Otolitlar** (oto... va yun. lithos — tosh), statolitlar — bir qancha umurtqasizlar va barcha umurtqali hayvonlar muvozanat organlarida joylashgan qattiq hosilalar. Hayvonlarda O.ning kelib chiqishi, oʻlchami va tuzilishi turlicha. Odatda, tolitlarhujayralar ishlab chiqaradigan mineral moddalar (koʻpincha kalsiy karbonat) va organik moddalardan iborat; baʼzan tashqi muhitdan olinadi (mas, daryo qisqichbaqalarida qum zarralari tolitlarvazifasini bajaradi). Otolitlar mayda donachalar yoki yirik hosilalar shaklida boʻlishi mumkin. Umurtqasizlarda Otolitlar statotsistlar, umurtqalilarda vestibulyar apparat ichida joylashgan. Gavda holati oʻzgarganida yoki tezlanish taʼsirida Otolitlar oʻrnining oʻzgarishi tukli retseptor hujayralarning mexanik qoʻzgʻalishiga va miyaga yoʻnaluvchi elektr signallarining paydo boʻlishiga olib keladi. 

## Manbalar
Otomi

**Otomi** (Oton xudosi ajdodlari nomidan olingan; naua tilida "nayza bilan yuruvchilar"; oʻzlarini nion, niu deb atashadi) — Meksikaning markaziy tumanlarida yashovchi indeys xalqi; asosan, togʻli, yarim quruqlikdagi hududlarda atsteklar va metislar bilan tarqoq holda yashashadi. Otomi tilida soʻzlashadilar. Dindorlari katoliklar, protestantlar, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan.

## Manbalar
Otorinolaringologiya

**Otorinolaringologiya** (oto..., yunoncha rhis — burun, larynx — tomoqva...logiya), laringootorinologiya (LOR) — quloq, burun va tomoq hamda uning atrofidagi aʼzolar kasalliklarini oʻrganadigan fan. Eshituv fiziologiyasi, uning buzilishi va shunga aloqador kasalliklarni oʻrganish (audiologiya), ovoz fiziologiyasi, uning oʻzgarishi va bu oʻzgarishlarni keltirib chiqargan kasalliklarni oʻrganish (foniatriya), quloq ogʻir boʻlib qolishi, karlik sabablarini oʻrganish (surdologiya) ham otorinolaringologiyaga kiradi. Normal va patologik sharoitda ichki quloq (asosan, labirint)ning bosh miyaning turli boʻlimlari bilan aloqasini oʻrganadigan soha otonevrologiya deb ataladi.

Otorinolaringologiya 19-asr oʻrtalarida xirurgiya va terapiyadan mustaqil soha sifatida ajralib chiqqan. Sobiq Ittifoqda 1922-yildan Otorinolaringologiya tibbiyot institutlarida mustaqil fan sifatida oʻqitila boshladi, ilmiy tadqiqot institutlari tashkil etildi. Oʻzbekistonda bu sohadagi tadqiqotlar dastlab Oʻrta Osiyo universitetida professor S. F. Shteyn tomonidan 1920-yilda tashkil qilingan kafedrada olib borildi. Oʻrta quloqning oʻtkir va surunkali yalligʻlanishi, uning asoratlarini aniqlash, karlikni davolash usullari ustida tadqiqotlar oʻtkazildi (qarang J. Mirazizov, A. I. Moʻminov, A. N. Dadamuhamedov, Gʻ. Q. Ibrohimov, S. A. Hasanov, K. A. Xoʻjayev, A. M.Hakimov). Hozirgi hiqildoqning oʻtkir va surunkali yalligʻlanishi, xavfli va xavfsiz oʻsma kasalliklarini aniqlash, davolash muammolari ustida tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Bundan tashqari, 1-ToshTIning Otorinolaringologiya kafedrasi qoshida quloq va yuqori nafas yoʻllari faoliyatini mikroxirurgik usulda tiklash markazi, 2-ToshTIning Otorinolaringologiya kafedrasi qoshida eshitish qobiliyatini qayta tiklash markazi va foniatriya ilmiy-amaliy markazi tashkil etilganligi bu sohadagi ilmiy tadqiqot ishlari koʻlamining kengayishiga olib keldi. Oʻzbekistondagi barcha tibbiyot intlarida Otorinolaringologiya fan sifatida oʻqitiladi. Qoʻchqor Mirazizov.

## Manbalar
Otoskleroz

**Otoskleroz** (oto... va skleroz) — quloq kasalligi. Bunda oʻrta quloqni ichki quloq bilan birlashtirib turadigan oval darcha sohasidagi suyak toʻqimasi oʻsib ketadi. Natijada tovush tebranishlarining eshituv suyakchalari sistemasi orqali oʻtishi qiyinlashadi yoki butunlay toʻxtaydi. Deyarli hamma vaqt ikkala quloq ogʻriydi, odatda, 16—17 yoshda, baʼzan bolalikda boshlanadi, koʻproq xotin-qizlarda uchraydi. O.da bemorning qulogʻi asta-sekin eshitmay qoladi, qulogʻi shangʻillaydi, bora-bora karlikka olib keladi. Kasallik baʼzan juda sekin rivojlanadi. Kasbga aloqador baʼzi zararliklar (shovqin, vibratsiya va boshqalar) hamda infeksion kasalliklar, shuningdek, homiladorlik va tugʻish koʻpincha O.ni kuchaytiradi. Kasallikka koʻproq ichki sekretsiya bezlari funksiyasining buzilishi, eshituv organining kuchli tovush taʼsirida zararlanishi sabab boʻladi. Kasallikning boshlangʻich davrida doridarmonlar bilan eshitishni bir oz yaxshilash va quloq shangʻillashini pasaytirish mumkin, shuningdek, eshitish apparatlari ham yaxshi foyda beradi.

## Manbalar
Otryad

**Otryad** (rus.) (harbiy ishda) —1) jangovar yoki maxsus vazifani (razvedka, ilgʻor O. va boshqalar) bajarish uchun tuziladigan vaqtinchalik yoki doimiy harbiy tuzilma; 2) ayrim davlatlar harbiy havo kuchlarida eskadrilya tarkibiga kiruvchi boʻlinma; 3) chegara qoʻshinlarida — taktik birlashma.

## Manbalar
Otoskopiya

**Otoskopiya** (oto... va yun. skopeo — koʻraman, koʻzdan kechiraman) — tashqi eshituv yoʻli va quloq pardasini koʻzdan kechirish usuli. O.da quloqqa kiritiladigan maxsus voronkalar, peshonaga tutiladigan reflektor (oʻrtasi teshik koʻzgu) va yorugʻlik manbaidan foydalaniladi. Diagnostika maqsadida muolajalar va operatsiyalar qilishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Otoulla said vaqqos maqbarasi

**Otoulla said vaqqos maqbarasi** — Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Maqbara lashkarboshi Otoulla eshon Mir Haydar nomi bilan bogʻlangan. Bir xonali, kulohiy gumbazli, bezaksiz. Xom gʻishtdan qurilgan. Bosh tarzi jan.sharqqa qaragan, chuqur ravoqli. Xona burchaklariga gʻishtlar koʻndalang terilib, ravoqsimon hoshiya hosil qilingan. Umumiy tarhi 6,80x6,40 m, ichki xona 5,25x4,75 m.

## Adabiyot
* Arshavskaya 3. A., Rtveladze E. V., Haqimov 3. A., Srednevekovie pamyatniki Surxandari, T., 1982.

## Manbalar
Ots Georg Karlovich

**Ots Georg Karlovich** (1920.21.3, Petrograd —1975.5.9, Tallin) — eston xonandasi va opera yakkaxoni (lirik bariton). Xalq artisti (1960). Tallin konservatoriyasini tugatgan (1951). 1945-yildan Tallindagi "Estoniya" opera va balet teatrida yakkaxon xonanda. Operalarda Don Juan, Figaro ("Don Juan", "Figaroning uylanishi"), Onegin ("Yevgeniy Onegin") kabi, operettalarda Danila ("Quvnoq beva"), Tasillo ("Marina") va boshqa partiyalarni ijro etgan. Konsert repertuaridan klassik va zamonaviy kamer asarlar, qoʻshiklar oʻrin olgan. O. mayin, yoqimli ovozi hamda optimistik talqinlari bilan shuhrat krzongan. "Mister Iks", "Kola Bryunon" kabi filmlarda bosh rollarni ijro etgan. Chet mamlakatlarda (jumladan, bir necha bor Toshkentda ham) gastrolda boʻlgan.

## Manbalar
Otsiz Xorazmshoh

**Otsiz Xorazmshoh** (toʻliq ismi Otsiz ibn Qutbiddin Muhammad ibn Anushtegin) (1097 —1156) — anushteginiylar sulolasidan boʻlgan Xorazm hukmdori (1128—56). Otasi vafotidan soʻng taxtga oʻtirgan, saljuqiylar sultoni Sanjarning vassali boʻlgan. Lekin u Xorazm ni mustaqil davlatga aylantirishga intilgan. Otsiz Sanjarning ruxsatisiz avvalo Jand va Mangʻishloqni egallab va Turkistonning ichkari tumanlariga yurish qilish bilan oʻz hokimiyatini mustahkamlab olgan. Shundan soʻng u oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan, birok, 1138 yil Hazorasp yaqinida Sanjar qoʻshini tomonidan magʻlubiyatga uchrab, mamlakatdan quvgʻin qilingan. Sanjar oʻzining jiyani Sulaymon bin Muhammadni xorazmshoh etib tayinlagan, lekin kelasi yili Otsizni Xorazm aholisi chaqirib olgan, shahzoda esa quvib yuborilgan. 1141 yil mayda Otsiz Sanjarga tobelik izhor etib, umrbod unga sadoqat bilan xizmat qilishga qasam ichgan, lekin bir necha oydan soʻng Sanjar qoraxitoylardan yengilgach (1141-yil 9-sentabr), qasamini buzgan. Otsiz oʻsha yili kuzida kuchli qoʻshin bilan Xurosonga yurib Marvni egallab olgan; kelasi yil bahorida Nishopurni tobe etgan, biroq Sanjar tomonidan darhol quvib yuborilgan. 1143—44 yillarda Sanjar yana Xorazmga yurish qilgan, Otsiz kuchi ozligi tufayli unga tobelik izhor qilgan. Shundan soʻng bir oz vaqt oʻtgach, Otsiz 3-marta isyon koʻtargan va Sanjarning elchisini (shoir Adib Sobir) Amudaryoga tashlab yuborishni amr qilgan. 1147 yil noyabrda Sanjar 3-marta Xorazmga yurish uyushtirgan, 2 oylik qamaldan soʻng Hazorasp shahrini olgan va Gurganjga yaqinlashgan, 1148 yil iyunda sulton bilan shaxsan uchrashuv chogʻida garchand oʻzini takabburona, gerdaygan holda tutgan boʻlsada, Otsiz sultonga tobelik bildirgach, oʻz lavozimida qoldirilgan. 1153 yil Sanjar oʻgʻuzlar qoʻliga asir tushib qolgan. Otsiz bu safar sultonning sodiq xizmatkori va himoyachisi sifatida yana Xurosonga yurish qilishga shaylangan va oʻziga Amul shahrini berishni talab qilgan, biroq rad javobini olgan. 1156-yil u Nisoga kelib asirlikdan qochgan Sanjarga oʻz sadoqatini bildirgan, lekin shu yilning 30-iyulida Habushon (hozirgi Kuchan)da 59 yoshida vafot etgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Bartold V. V., Sochineniya, t. 11(2), M., 1964.
Ottava (daryo)

**Ottava** — Kanadaning janubi-sharqiy qismidagi daryo. Shimoliy Lavrentiy daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1120&nbsp;km, havzasining maydoni 147 ming km². Lavrentiy qirlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 2000 m³/sek. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Quyilish joyidan 400&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Rido kanali orqali Ontario koʻli bilan bogʻlangan. Yogʻoch oqiziladi. GES qurilgan. O. boʻyida Ottava shahri joylashgan.

## Manbalar
Otton I

**Otton I** (Otto) (912-973) - german qiroli (936 yildan), "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (962 yildan); saksoniya sulolasidan. Shimoliy va Oʻrta Italiyani zabt etib, imperiyaga asos solgan. Gersoglarni tobe etib, yepiskop hamda abbatlarga suyangan holda kirollik hokimiyatini mustahkamlagan. Lex jangida (955) vengerlarni magʻlubiyatga uchratib, ularni gʻarbga qilgan hujumlarini toʻxtatgan.

## Manbalar
Otxona

**Otxona** — otlar uchun moʻljallangan bino. Maxsus ot fermalari va ot zavodlarida quriladi. Nasldor otlar O.sida nayel olinadigan biyalar, aygʻirlar, 1,5 yoshgacha va mashq qildirilayotgan 1,5 yoshdan katta toylar boqiladi. Nasldor otlar ogʻillarda bogʻlamay, toylar esa ogʻillarda yoki umumiy binolarda saqlanadi. Nasl olinadigan biyalar, aygʻirlar va mashq qildirilayotgan toylar uchun ogʻillar hajmi 3,5×3,5 m, 1,5 yoshgacha boʻlgan toylar uchun 3×2,5 m dan boʻladi. Ish otlari ogʻillarda bogʻlab boqiladi. Qulunli biyalar va toylar ogʻillarda alohida saqlanadi. Ogʻillar hajmi zotli katta otlar uchun 1,75×3 m, maydalari uchun esa 1,6×2,85 m qilinadi. Umumiy bino (seksiya)larda 1 toy uchun 4,5—7 m2 joy ajratiladi. O.ning ichi ikki qatorli, oʻrtasida 2–3 m kenglikdagi yoʻl, yoʻlning ikki tomonida ogʻillar va umumiy binolar boʻladi. Ogʻillar bilan umumiy binolarga oxurlar quriladi, vodoprovod oʻtkaziladi. O.da ot mashq qildiriladigan, yem-xashak, asbob-uskuna saqlanadigan joylar, goʻngxona, navbatchi xonasi, aygʻirlar urugʻi tekshiriladigan xona va boshqa qoʻshimcha xonalar boʻladi. O. 40— 100 otga moʻljallab quriladi.

## Manbalar
Otchopar

**Otchopar**, ippodrom — yoʻrtoqi va chopqir otlarni sinash (sovitish) hamda ot sporti musobaqalarini oʻtkazish uchun moʻljallab maxsus jihozlangan joy; bu sinov va musobaqalarni oʻtkazishni tashkil qiluvchi muassasa. O.da otlarni yoʻrttirib chopish va poyga oʻtkazish uchun moʻljallangan halqasimon (doira) berk yoʻlkalar, tomo-shabinlar uchun moʻljallangan minbarli inshoot (asosan, finish yoʻlkasi boʻylab quriladi), hakamlar uchun moʻljallangan minora (odatda, finish chizigʻi roʻparasiga quriladi) boʻladi. Yoʻlkalar ichida turli-tuman ot sporti musobaqalarini oʻtkazish uchun moʻljallangan maydonchalar va ot bilan sakrab oʻtiladigan toʻsiqkurilmalar qilinadi. O.da yordamchi va xoʻjalik inshootlari va binolari (yopiq manejlar, otxonalar, ot taqalash ustaxonasi, veterinariya lazareti, karantin xonalari va boshqalar) ham boʻladi. O.dagi yoʻlkalarning poyga oʻtkazish, otlarni yoʻrttirib chopish va aralash xillari boʻladi. Poyga oʻtkazish yoʻlkasida ot poygasi oʻtkaziladi, otlarni yoʻrttirib chopish yoʻlkasida otlar yoʻrttirishga va yuk tortishga sinaladi, aralash yoʻlkada ham poygalar oʻtkaziladi, ham otlar sinaladi. Yoʻlkalar, asosan, ellips shaklida boʻladi. Yoʻlkalarga chim yoki yumshoq rezina qoplanishi mumkin. Chimli yoʻlkalar chopqir otlar uchun, rezina qoplangan yoʻlkalar yoʻrtma otlar uchun yaraydi. Yoʻlkalarning uz. 1600—2000, 2400— 3000 m boʻlishi mumkin. O. dunyoning deyarli barcha yirik shaharlarida bor. Baʼzi O. larda totalizatorlar (otlarga pul tikiladigan joylar) ham boʻladi. Oʻzbekistonda ot sporti (uloq, "qiz quvish" va boshqalar) qadimdan rivojlangan. Bular keng adirlarda oʻtkaziladi, maxsus O.lar qurilmaydi. Toshkentda yaxshi jihozlangan va dunyo meʼyorlari talablariga javob beradigan O. 1976-yil qurilgan (meʼmorlar R. U. Asanov, E. I. Gusarova). Un-gacha (20-asr boshidan) ot poygasi musoba-qalari Qoʻyliqdagi eski O.da oʻtkazilgan.

## Manbalar
Otquloq

**Otquloq** (*Rumex*) — torondoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda 16 turi mavjud. Shulardan ekma. Otquloq, shovul, jingalak Otquloq (*R. crispus* L.), qizgʻish Otquloq (*R. conglomerates* Murr.), Suriya Otqulogʻi (*R. syriacus* Meisn.), Drobov Otqulogʻi (*R. drobovii* Korov.) uchraydi. Ildizi oʻq ildiz, yoʻgʻon, poyasi koʻp qirrali, boʻgʻimli, yuqori qismi kamshox. Ildiz oldi barglari uzun bandli, barg plastinkasining tubi oʻqsimon (nayzasimon), uchburchak-tuxumsimon yoki keng nashtarsimon, poyasidagisi choʻziq-nashtarsimon, poya boʻgʻimlarida ketma-ket oʻrnashgan. Gullari bir jinsli, mayda, toʻpguli roʻvaksimon. May oyidan sentabrgacha gullab urugʻlaydi. Mevasi 3 qirrali yongʻoqcha. O. nam yerlarda, oʻtloqlarda, togʻ yonbagʻirlarida oʻsadi. Tibbiyotda dorivor O., mayda bargli O. yoki shovul va oddiy Otquloqdan foydalaniladi. O. S, V va boshqa vitaminlarga boy boʻlgani sababli ovqatga ishlatiladi. Otquloq va chinor barg sathi katta oʻsimliklar hisoblanadi.

## Manbalar
Ouken qonuni

**Ouken qonuni** — qisqa mudsatli ishsizlik darajasining oʻsishi bilan ishlab chiqarish hajmidagi yoʻqotishlar oʻrtasidagi bogʻliqni ifodalaydigan qonun. Amerikalik iqtisodchi Artur Ouken (1929— 1979) aniqlangan. Bu qonunga koʻra, yalpi milliy mahsulotning yillik oʻsishi 2,5%ni tashkil etganda ishsizlik darajasi amalda doimiy boʻlib qoladi. Ishsizlik darajasidagi oʻzgarishlarga qarab yalpi milliy mahsulot real hajmining potensial hajmiga nisbati oʻzgarishlari (elastikligi) doimiy va taxminan 3% ga teng. Mac., ishsizlikning 1% ga oʻsishi real ishlab chiqarish hajmida 3% ga teng qisqarishga olib keladi yoki aksincha.

Shu sababli mamlakatda ishsizlikni tabiiy darajasida saqlash va tartibga solib turish muhim ahamiyatga ega. Muayyan milliy iqtisodiyot barcha ishlashni xohlovchilarga va mehnatga layo-qatli fuqarolarga yangi ish joylarini yaratib bera olmas ekan, bu iqtisodiyot tovar va xizmatlar ishlab chiqarish potensialini toʻliq ishga sola olmaydi. Ouken qonuni dunyodagi deyarli barcha mamlakatlar iqtisodiyotidagi ishsizlik muammolarini tartibga solishda katta ahamiyatga ega.

Muhammadjon Nigʻmatov.

## Manbalar
Ottava (Kanada)

**Ottava** — Kanadaning poytaxti. Mamlakatning janubi-sharqiy qismida, Ottava daryosi va Rido kanali sohillarida, 72 m balandlikda, Ontario provinsiyasida. Iqlimi moʻtadil kontinental iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 11°, iyulniki 20,3°. Yillik yogʻin 879&nbsp;mm. Aholisi 1,06 mln. kishi (2001), asosan, Yevropadan koʻchib borgan ingliz va fransuzlarning avlodlari.

Ottavaga 19-asrning 20-yillarida asos solingan va dastlab Baytaun deb atalgan. 1854-yilda shahar huquqini olgach, Ottava deb atala boshladi. 1858-yildan Angliya mustamlakasi, 1867-yildan Kanada poytaxti.

Ottava — mamlakatning siyosiy, madaniy va iqtisodiy markazi. Transport yoʻli va shosse yoʻllar tuguni, daryo porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Sellyuloza-qogʻoz, poligrafiya, toʻqimachilik, kimyo, mashinasozlik va metallsozlik, yogʻochsozlik, mebel, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. EHM, ilmiy asboblar va hokazolar ishlab chiqariladi. Ottavada Kanada Qirollik ilmiy jamiyati, Ottava va Karlton universitetlari, Kanada ilmiy tadqiqot kengashi (FA), ilmiy muassasalar, kutubxonalar, muzeylar, Milliy galereya (1880), rasadxona, Milliy sanʼat markazi bor. Shaharda bogʻ va gulzor koʻp.

## Manbalar
Ofarinkent

**Ofarinkent** — Zarafshon vodiysining oʻrta qismidagi oʻrta asrlarga oid shahar va tuman. Miyonkolning yuqori qismini Sugʻdi Xurd (Kichik Sugʻd) yoki Nim Sugʻda (Yarim Sugʻd) tumani egallagan boʻlib, temuriylar davrida Ofarinkent shahri uning markazi edi. "Qandiya"da aytilishicha, ofarinkent shahri Samarqand hukmdori Gʻurak davrida (XVII asr) qurilgan. Shayboniylar davridan bu tuman Ofarinkent deb atala boshlagan. U shayboniy sultonlaridan Iskandarga (Abdullaxon II ning otasi) mulk sifatida berilgan. Hofiz Tanish al-Buxoriy Ofarinkentni Miyonkoldagi "iqlimi juda qulay, sersuv, ochiq koʻngilli va tenchliksevar aholi yashaydigan eng yaxshi joydir", deb taʼriflaydi. Ashtarxoniylar davrida ham Ofarinkent hokim, bek yoki qoʻshin qozisining qarorgohi boʻlib xizmat qilgan. Keyinchalik Ofarinkent oʻz oʻrnini Dahbedga boʻshatib bergan. XVII asrning 2-yarmi va XIX asrning 1-yarmida Ofarinkent maʼmuriy jihatdan Buxoro amirligining Samarqand bekligi tarkibiga kirib, manbalarda tuman va shahar sifatida eslatiladi. "Ofarinkent" atamasi XX asr boshigacha saqlangan. Hozirgi bu joy Samarqand viloyatining Okdaryo tumani tasarrufida boʻlib, Primkent kishlogʻi nomi bilan maʼlum. Qad. Ofarinkent shahar harobasi saqlangan.

## Manbalar
Ofitli struktura

**Ofitli struktura** (yun. ophites - ilonga oʻxshash) — tomirli va asosli intruziv togʻ jinslari strukturasi; unda plagioklazlar yirik choʻziq kristallar hosil qilib, ularning orasini toʻq rangli minerallar (asosan, piroksenlar) toʻldirgan boʻladi. Ofitli struktura koʻpincha gabbro va diabazlarta xos. Ofitli strukturaning birbiriga oʻzaro oʻtishi bilan farq qiladigan bir qancha xillari mavjud.

## Manbalar