Shengen hududi

**Shengen hududi** ( , ) - oʻzaro chegaralarida barcha pasport va boshqa barcha turdagi chegara nazoratini rasman bekor qilgan 29 ta Yevropa davlatini oʻz ichiga olgan hudud. Yevropa Ittifoqining erkinlik, xavfsizlik va adolat siyosatining kengroq sohasi boʻlib, u asosan xalqaro sayohatlar uchun umumiy viza siyosati ostida yagona yurisdiktsiya sifatida ishlaydi. Hudud 1985-yilgi Shengen shartnomasi va 1990-yilgi Shengen konvensiyasi sharafiga nomlangan, ikkalasi ham Shengen, Lyuksemburgda imzolangan.

Yevropa Ittifoqiga aʼzo 27 davlatdan 25 tasi Shengen hududida joylashgan. Kipr kelajakda hududga qoʻshilishga qonuniy ravishda majbur; Irlandiya rad etishni davom ettiradi va buning oʻrniga oʻz viza siyosatini yuritadi. Yevropa erkin savdo assotsiatsiyasiga (EFTA) aʼzo boʻlgan toʻrtta davlat – Islandiya, Lixtenshteyn, Norvegiya va Shveysariya - Yevropa Ittifoqiga aʼzo emas, lekin Shengen kelishuvi bilan hamkorlikda shartnomalar imzolagan. Shuningdek,Yevropaning uchta mikrodavlati – Monako, San-Marino va Vatikan oʻz qoʻshnilari bilan yoʻlovchi tashish uchun ochiq chegaralarni saqlab turadi va ularga tranzitsiz yoki tranzitsiz sayohat qilishning amaliy imkoni yoʻqligi sababli Shengen hududining *[[de-fakto]]* aʼzolari hisoblanadi.

Shengen hududida deyarli 420 million kishi istiqomat qiladi va maydoni 4,312,099 km kv. Har kuni 1,7 millionga yaqin odam Yevropaning ichki chegarasi orqali ishlash uchun oʻtadi va baʼzi mintaqalarda bu odamlar ishchi kuchining uchdan bir qismini tashkil qiladi. Har yili Shengen chegaralarini jami 1,3 milliard inson kesib oʻtadi. Har yili 2,8 trillion Yevro qiymatiga ega boʻlgan 57 millionta oʻtish avtomobil transportida yuk tashish hisobiga amalga oshiriladi. Shengen tufayli savdo narxining pasayishi geografiya, savdo sheriklari va boshqa omillarga qarab 0,42% dan 1,59% gacha oʻzgarib turadi. Shengen hududidan tashqaridagi davlatlar ham foyda koʻradi. Shengen hududi davlatlari Shengenga kirmagan davlatlar bilan chegara nazoratini kuchaytirishgan.

## Tarixi
Shengen shartnomasi 1985-yil 14-iyunda Yevropa Ittifoqiga aʼzo oʻnta davlatdan beshtasi tomonidan Shengen (Lyuksemburg) shahrida imzolangan. Shengen hududi Yevropa hamjamiyatlaridan alohida tashkil etilgan, bunda Yevropa Ittifoqiga aʼzo barcha davlatlar oʻrtasida chegara nazoratini bekor qilish boʻyicha konsensusga erishilmagan.

Shartnoma 1990-yilda ichki chegara nazoratini bekor qilishni va umumiy viza siyosatini taklif qilgan Shengen konventsiyasi bilan toʻldirildi. Shartnomalar va ular boʻyicha qabul qilingan qoidalar EK tuzilmalaridan butunlay alohida edi va 1995-yil 26-martda Shengen hududining yaratilishiga olib keldi.

Yevropa Ittifoqiga aʼzo davlatlar koʻproq Shengen bitimini imzolaganligi sababli, uni Yevropa Ittifoqi tartiblariga kiritish boʻyicha konsensusga erishildi. Bitim va unga tegishli konvensiyalar 1999-yilda kuchga kirgan Amsterdam shartnomasi bilan Yevropa Ittifoqi qonunchiligining asosiy oqimiga kiritilgan. Shartnomaning Yevropa huquqining bir qismi boʻlishining natijasi shundaki, har qanday tuzatish yoki tartibga solish uning jarayonlari doirasida amalga oshiriladi, bundaYevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmaganlar ishtirok etmaydi.

Buyuk Britaniya, Crown Dependencies va Irlandiya 1923-yildan beri umumiy sayohat hududini (CTA) boshqaradi (pasportsiz sayohat va bir-birlari bilan harakatlanish erkinligi bilan), ammo Buyuk Britaniya boshqa mamlakatlar bilan chegara nazoratini bekor qilmadi va shuning uchun undan voz kechdi. Shengen shartnomasini imzolamagan boʻlsa-da, Irlandiya har doim qoʻshilishni koʻproq maʼqul koʻrgan, ammo CTA va uning Shimoliy Irlandiya bilan ochiq chegarasini saqlab qolish uchun buni qilmagan.

## Aʼzolik

### Hozirgi aʼzolar
Shengen hududi 26 ta davlatdan iborat boʻlib, ulardan toʻrttasi Yevropa Ittifoqiga (EI) aʼzo emas. Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmaganlardan ikkitasi – Islandiya va Norvegiya – Shimoliy Pasport Ittifoqining bir qismidir va rasmiy ravishdaYevropa Ittifoqining Shengen faoliyati bilan bogʻliq davlatlar sifatida tasniflanadi. 2008-yilda Shveysariyaga ham xuddi shunday tarzda ishtirok etishga ruxsat berilgan. Lixtenshteyn Shengen hududiga 2011-yil 19-dekabrda qoʻshilgan. *[[De-fakto]]*, Shengen hududiga uchta Yevropa mikrodavlati ham kiradi – Monako, San-Marino va Vatikan – Shengenga aʼzo boshqa davlatlar bilan ochiq yoki yarim ochiq chegaralarni saqlaydilar.

Bir Yevropa Ittifoqiga aʼzo davlat – Irlandiya – Shengendan voz kechish boʻyicha muzokaralar olib bordi. Yevropa Ittifoqiga aʼzo davlatlar bilan chegara nazoratini amalga oshirishda davom etmoqda, shu bilan birga Buyuk Britaniya (sobiq YeI aʼzosi) va Crown Dependencies bilan ochiq chegaradagi umumiy sayohat hududining bir qismidir. Qolgan toʻrtta Yevropa Ittifoqiga aʼzo davlatlar – Bolgariya, Xorvatiya, Kipr va Ruminiya – Qoʻshilish toʻgʻrisidagi shartnomalari boʻyicha Shengen hududiga qoʻshilish majburiyatini oladilar. Biroq, Shengen qoidalarini toʻliq amalga oshirishdan oldin, har bir davlat oʻz tayyorgarligini toʻrtta yoʻnalishda baholashi kerak: havo chegaralari, vizalar, politsiya bilan hamkorlik va shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish. Ushbu baholash jarayoni soʻrovnoma va Yevropa Ittifoqi ekspertlarining baholanayotgan mamlakatdagi tanlangan muassasalar va ish joylariga tashriflarini oʻz ichiga oladi.

2020-yil oxirida Yevropa Ittifoqi / EEA aʼzolari oʻrtasida chegara nazorati boʻlgan yagona quruqlik chegaralari (vaqtinchaliklarni hisobga olmaganda) Bolgariya, Xorvatiya va Ruminiyani bir-biridan va Yevropa Ittifoqining qolgan qismidan ajratadigan chegaralardir.

## Jadval

## Manbalar