open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
RM-81 Agena

**"Ajena"** („Agena“) — kosmik raketa (AQSh); baʼzi eltuvchi raketalardan kosmik uchirish uchun foydalaniladigan soʻnggi raketa bosqichi nomi („Atlas-Ajena“, „Tor-Ajena“). „Ajena“, dan „Diskaverer“ YESY ni, maxfiy amerika YESY larini uchirishda foydalanilgan. „Jeminay“-10" da parvoz qilgan kosmonavtlar oldindan orbitaga chiqarilgan „Ajena-10“ni kemaga ulab, uning dvigateli yordamida manyovrlar oʻtkazishgan (1965).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajzchi

**Ajzchi** (turkiycha) – Temur va temuriylar davrida harbiy safarga otlangan qoʻshinni mashaqqatli joylardan olib oʻtish maqsadida mahalliy aholi ichidan tanlab olingan yoʻl koʻrsatuvchi. Ajzchi temuriylar tarixiga tegishli yozma obidalarda, xususan „Boburnoma“da qayd etib oʻtilgan.

## Manbalar
Ajdar kaltakesaklar

**Ajdar kaltakesaklar** (Vasiliscus) — iguanalar oilasi, tangachalilar turkumiga mansub kaltakesaklar urugʻi. 4 turi maʼlum. Suv boʻyidagi daraxtlarda yashaydi. Urgʻochisi daraxtlar ildizi ostidagi kovaklarga 12-18 ta tuxum qoʻyadi. Boshi, yelkasi va dumining ustida teridan hosil boʻlgan baland toji boʻlishi tufayli Ajdar kaltakesaklar erkagining qiyofasi afsonaviy maxluq ajdarga oʻxshaydi. Ajdar kaltakesaklar beozor, yuvvosh hayvon. Bu urugʻning Panama va Kosta-Rikada tarqalgan turi Amerika ajdari (V.americanis)ninr uzunligi 80 sm, shu jumladan dumi 60 sm.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aji

**Aji** – qadimgi diniy eʼtiqodlarga koʻra, yaxshiliklarni yaratuvchi Ahuramazdaning dushmani (shayton), fazoda yashovchi dahshatli ajdar, nurni oʻgʻirlovchi qora bulut timsoli. Aji qadimgi afsonalarda insonning ashaddiy dushmani sifatida talqin etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajib zarralar

**Ajib zarralar** — ajiblik kvant soni (5) nolga teng boʻlmagan elementar zarralar. Ajib zarralarga K-mezonlar, giperonlar va koʻpgina rezonanslar kiradi (qarang Elementar zarralar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiboy qoʻltigʻi

**Ajiboy qoʻltigʻi** – Orol dengizining janubi-gʻarbidagi qoʻltiq. Maydoni 1000&nbsp;km², uzunligi 41&nbsp;km, eni 30&nbsp;km, eng chuqur joyi 9,2 m boʻlgan. Orol dengizi sathining 8 metrga pasayishi tufayli 1981-yil qoʻltiq quridi. Ajiboy qoʻltigʻi tubi qirgʻoqqa yaqin (10-15&nbsp;km masofagacha) yalang eol qum shakllari (barxan, doʻng va hokazo), undan shimoliy esa qoldiq, taqir va faol shoʻrxoklar bilan qoplangan. Qumliklarda qora saksovul, cherkez, qandim, shoʻra, shoʻrxoklarda sarisazan, yulgʻun, qorabaroq oʻsadi. Sudochye koʻlidan boshlangan yer osti suvlarining oqimi mavjudligidan grunt suvlari sathi yer yuzasiga yaqin joylashganligi uchun Ajiboy qoʻltigʻida galofit oʻsimliklari keng tarqalgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajin

**Ajin** — terining burishib qolishi, unda mayda ilonizisimon egatchalar paydo boʻlishi. Ajinda kishining feʼl-atvori ifodalanadi. Masalan, qoshlar oʻrtasiga tushgan toʻgʻri ikki chiziq mulohazali ba-tartib insonlarga xos. Koʻz burchagidagi mayda ajinlar quvnoqlik belgisi. Turli harakatlar tufayli yuzda ham Ajin paydo boʻladi. Oftob tigʻida koʻp boʻladigan kishilarning peshona va boʻynini mayda Ajinlar bosadi. Ajinlar koʻpincha keksalarda yaqqol koʻzga tashlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajina

**Ajina** (arab – jin) – turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi demonologik salbiy obraz. Ajina yovuz ruhlar haqidagi animistik tushuncha, eʼtiqod mahsuli. Obraz sifatida kishilik jamiyati hali urugʻchilik bosqichida ekanligida shakllangan. Ogʻzaki ijod namunalarida ajina tashlandiq joy, chakalakzor, kimsasiz oʻrmonlarda uchraydi, asosan suluv qiz, chaqaloq, sochi yoyiq kampir, qoʻzichoq, echki qiyofalarida namoyon boʻladi, deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajio

**Ajio** (italyancha. aggio), laj – 1) qimmatbaho qogʻozlar, pul belgilari, veksellar birja kursining oʻz nominal qiymatidan ortishi. Ajio, odatda, nominalga nisbatan foizlarda hisoblanadi. Kursning nominal qiymatga nisbatan pasayishi esa dizajio deyiladi; 2) qadri past qogʻoz pulni tangalarga yoki qadri baland valyutaga almashtirishda undiriladigan komission haq; 3) obligatsiyalarni oʻz nominalidan yuqoriroq kurs boʻyicha qaytarib olinishi natijasida ularning narxiga qoʻshiladigan ustama.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiotaj

**Ajiotaj** (fransuzcha agiotage — hovliqish, tartibsizlik) — birja bozorlarida chayqovchilik maqsadlarida ataylab yaratiladigan jonsaraklik; qimmatbaho qogʻozlarning kursi va tovarlarning narxini sunʼiy ravishda koʻtarish yoki tushirish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiotaj talab

**Ajiotaj talab** – bozordagi shov-shuv va vahima taʼsirida sunʼiy paydo boʻladigan va shiddat bilan ortib boradigan talaboratoriya ajiotaj talab aholi oʻrtasida mish-mishlar tarqatish, reklama vositasida muayyan tovarlarga oʻta yuqori baho berish orqali isteʼmolchi ruhiyatiga taʼsir etish, tovarlarga boʻlgan gʻoyat katta qiziqish, qimmatchilik va qahatchilik xavfi, har xil shov-shuvlar taʼsirida pulni tovar zaxiralariga aylantirishga intilish oqibatida yuzaga keladi. Ajiotaj talab taʼsirida tovar taklifi talabdan orqada qolib, bozor muvozanati buziladi tovarlar taqchilligi gʻoyat kuchayib ketadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiriqti

**Ajiriqti** – korund koni; Navoiy viloyatidagi Tomdibuloq ovulidan 5&nbsp;km gʻarbda, Tomdi togʻlarida. Korund metamorfizmga uchragan ohaktoshlar orasida qalinligi 1 m va uzunligi 10 m gacha boʻlgan qatlamlarda linza shaklida yotadi. Ruda tarkibida korund (10- 60%), Margarit, xloritoid, temir oksidlari va gidroksidlari bor. Kamdan-kam holda diaspor, andaluzit, shpinel, biotit, xlorit, muskovit, pirofillit uchraydi. Konda chuqurligi 2-3 m dan 20-30 m gacha boʻlgan qadimda qazilgan joylar uchraydi. Korunddan charx qumi sifatida foydalanilgan. Shu tipdagi bir qancha konlar (Ashibuloq, Tomdi, Chingildi, Oqtov, Saribuloq, Beshtov) mavjud. Korundli ohaktoshlarning toshkoʻmir davriga mansubligi yangi konlar topish va toshkoʻmir davri yotqiziqlarining yangi stratigra-fii: sxemasini ishlab chiqish imkonini berdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajmer

**Ajmer**, Ajmir – Hindistonning Rajastxan shtatidagi shahar. Aravali togʻida, 900 m balandlikda joylashgan. Aholisi 402 ming kishi (1991). Transport yoʻllari tuguni va toʻqimachilik sanoati markazi mavjud. Ipgazlama, shoyi va trikotaj fabrikalari, mashinasozlik korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari bor. Badiiy hunarmandchilik (shoyiga gul tikish, toʻr toʻqish) rivojlangan. Mamlakatning asosiy diniy markazlaridan. Ajmer 12-asr boshlarida vujudga kelgan va Chauxanlar davlatining poytaxti boʻlgan. 1192-yildan Muhammad Gʻuriyga qarashli, keyinroq Dexli sultonlari tasarrufiga oʻtgan. 1556-yildan Boburiylar hukmronligida boʻlgan. 1818-yilda inglizlar bosib olgan. 1947-yildan mustaqil Hindiston tarkibida. Ajmerda 12-asrda qurilgan masjid, 16-asrda solingan qal’a va saroylar saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayollar qiziqchiligi

**Ayollar qiziqchiligi** (teatri) – oʻzbek xotin-qizlari orasida tarqalgan xalq ogʻzaki sanʼatining bir turi. XVIII– XIX-asrlarda xotin-qizlar orasida keng tarqalgan. Masalan, XIX-asrda Qoʻqonda Iqlim dodho degan sanʼatkor rahbarligida ayol qiziqchilar toʻdasi boʻlgan. Ularning repertuari turli xil qiziqchilik, kulgili hikoyalar, hajviy qoʻshiqlar, raqs va yallalardan tashkil topgan. Keyingi davrda ham Ayollar qiziqchiligi (t.) va uning anʼanalari davom etib keldi. Ayollar qiziqchiligi (t.) qurilishi, mazmuni, badiiy vositalari bilan erkak masharaboz va qiziqchilar tomoshalariga yaqin turadi. Farqi shundaki, A.q (t.)da ijodkor ham, ijrochi ham, tomoshabin ham ayollar. Erkaklar rolini ham ayollar oʻynagan. Ayollardan koʻplab taniqli masharaboz va qiziqchilar chiqqan: gʻoʻslik (Samarqand viloyati, Urgut tumani) Qursiya Rustamova, Roʻzi Shoyimova; chopiqlik (Qashqadaryo viloyati, Shahrisabz tumani) Xongul Olimova, Basgul Qudratova; qibraylik (Toshkent viloyati, Qibray tumani) Salomat Mutalova, Adolat Tursunova; jalaquduqlik (Andijon viloyati) Sojida Niyozmatova, Sottixon Ashurova, Adolat Botirova va boshqa Ular koʻrsatgan ayrim tomoshalarda ijtimoiy masalalar ham koʻtarilgan. Bosh mavzu esa, xotin-qizlarning kundalik hayoti, oʻy-fikri, orzu istagi, tav-diridir. "Oʻsma qoʻyish", "Kundoshlik", "Podachi", "Gung", "Malla devona" kabi asarlarda ayollarning oʻtmishdagi ogʻir mehnati va ayanchli qismati tasvirlansa, "Zambur", "Domla eshon", "Loy sovun" hajviyalarida amaddor va firibgarlar fosh etiladi. Keyingi davrda yaratilgan Ayollar qiziqchiligi (t.) asarlari asosini axloq, turmush, oila va tarbiya mavzuidagi tomoshalar tashkil etdi.Ad.: Qodirov M., Oʻzbek xalq ogʻzaki dramasi, T., 1963.Muhsin Qodirov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajinatepa

**Ajinatepa** — budda ibodatxonasi harobasi saqlangan tepalik (6-8-asrlar). Qoʻrgʻontepa sh. (Tojikiston Respublikasi)dan 12,5 km sharqda. Tojikiston arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qazib oʻrganilgan (1961-69). Ibodatxona va monastirdan iborat 2 qismli inshootga ega (100x50) . Qazishmalar davrida besh yuzdan oshiq san’at yodgorliklari — haykallar, naqshlar, devoriy rasmlar va ularning parchalari topilgan. Buddaning oʻlim toʻshagida yotgan 12 m li haykali va sovgʻa keltirayotganlarning devoriy rasmlari muhim tarixiy ahamiyatga ega. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajnos

**Ajnos** (arabcha - jins soʻzining koʻpligi – jinslar) – Sharq musiqa nazariyasida toʻrt va besh pogʻonali tovush-atorlar – tetraxord va pentaxordlar. Ajnosning bir necha turi bor. Ajnosi zulmaddatayn – ikki „modda“ (katta sekunda)ni oʻz ichiga olgan jinslar; ularga bitta kichik sekunda qoʻshib, jinslarning maʼlum turlari hosil etiladi. Ajnosi qaviya – qattiq jinslar; Ajnosi layyina – yumshoq eshitiladigan jinslar; Ajnosi muloyima – yoqimli eshitiladigan jinslar; Ajnosi mufrada – yakka jinslar, yaʼni mustaqil ishlatiladigan jinslar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajoyibxona

**Ajoyibxona** (arab, moʻ’jiza va xona soʻzlaridan olingan bo'lib) — noyob sanʼat namunalari, shuningdek moddiy madaniyat tarixiga va boshqa sohalarga oid diqqatga sazovor buyum, hujjatlar toʻplangan va ularni maʼlum tartibda joylashtirib namoyish qiladigan muassasa. Yana qarang Muzey.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajralmas birikma

**Ajralmas birikma** – mashinalarning ayrim detallardan yaxlit qilib yasalgan qism va uzellari. Payvand birikmalar, parchin mixli birikmalar, yelimli, kavsharlangan, presslangan, aralash birikmalar ajralmas birikma hisoblanadi. Presslab oʻtqazish yoʻli bilan ham ajralmas birikma hosil qilish mumkin. Ajralmas birikma mashinalarning mustahkamligini, bikrligini, ustuvorligini taʼminlaydi, ishlaganda titrashini kamaytiradi.

## Manbalar
Ajraluvchi birikma

**Ajraluvchi birikma** – mashinalarning ayrim detallardan boʻlaklarga ajraladigan qilib yasalgan qism va uzellari. Vintli, boltli, shponkali, shlitsali, ponali birikmalar ajraluvchi birikmalar hisoblanadi. Ajraluvchi birikmani biror detalga ham shikast yetkazmay qismlarga ajratish va yigʻish mumkin.

## Manbalar
Ajratilgan muhitda oʻstirish

**Ajratilgan muhitda oʻstirish**, oʻsimlikni ajratilgan muhitda oziqlantirish — oʻsimliklar fiziologiyasini tadqiq qilish usullaridan biri; ajratilgan muhitda oʻstirishni birinchi boʻlib rus olimi P. R. Slyozkin qoʻllagan (1893). Ajratilgan muhitda oʻstirishda oʻsimlik ildizlari ikki yoki undan koʻproq qismga taqsimlanib, oziq moddalarining har xil aralashmasidan tashkil topgan eritmaga joylashtiriladi. Buning uchun tuproq (koʻpincha qum) yoki eritma solingan (suvli muhit), hajmi turlicha idish ishlatiladi. Idishlardagi oziq moddalarning turli tarkibda boʻlishi ularning oʻsimliklar tomonidan qanday singdirilish jarayonini kuzatishga imkon beradi (qarang Vegetatsion usul).

## Manbalar
Ajroqlik

**Ajroqlik** – tashqi yoki ichki kuch taʼsirida togʻ jinslarining oʻz ichidagi yoriqlar boʻylab alohida ajralishi. Odatda magma sovib, jinslarga aylanayotgan vaqtda yoki choʻkindi jinslar suvdan koʻtarilib quriyotganda, yoriqlardan yoki yopishib turgan joylardan yoriqlar boʻylab ajralgan kezlarida bu xususiyat namoyon boʻladi. Togʻ jinslarining ajralish shakllariga qarab ajroqlik bir necha turli boʻladi; masalan, choʻkindi togʻ jinslarida toʻrtburchakli, kubsimon, qatlamsimon, parallelepipedsimon, prizmatik yoki ustunsimon, sharsimon, toshtaxtasimon va boshqa ajroqlik yaxlit massivdan zarur shakl va oʻlchamdagi toshni ajratib olishni osonlashtiradi. Konchilik ishlarini ratsional loyihalashda ahamiyati bor. A3, As, Os – qadimgi turkiy qabilalardan birining nomi. Ular VII va XI asrlarda hozirgi Tiva Respublikasining gʻarbiy qismida yashagan. Asosiy qismi VII va VIII asrlardayoq Yettisuvga koʻchib kelib, Ili va Chu daryolari boʻylariga, Kestak dovonining har ikki tomoniga oʻrnashgan. „Hudud ul-olam“ asarida ajroqlik tirkashlarning bir qismi deyilgan. Yenisey, Oltoy va Tyanshanning oʻrta asrlarga oid etnonimikasida ajroqlik nomi qirgʻizlar bilan bogʻliq holda uchraydi. Oltoyda toʻrt os degan urugʻ-qabila nomi saqlanib qolgan. Tuva va Oltoy togʻ yon bagʻirlaridagi ajroqliklarning bir qismi keyinchalik Sibir xalqlari (Oltoy, teleut), Yettisuvdagilari esa qozoq, qirgʻiz va oʻzbek xalqlari tarkibiga singib ketgan. Hozirgi Samarqand viloyatining gʻarbiy tumanlarida saroy qabilasiga mansub oʻzbeklar tarkibida ajroqlik etnonimi saqlanib qolgan.

## Manbalar
Aza

**Aza** (arabcha – *sabr*, *bardosh*) – marhumning izzat-hurmati va xotirasi uchun ma’lum muddat tutiladigan motam. A. tutish odati qadim zamonlardan mavjud boʻlib, xalqlarning diniy e’tiqodlariga koʻra farqlanadi. Islomda A. tutish muddati uch kun. Lekin eri vafot etgan ayollar uchun Idda muddati esa toʻrt oy-u oʻn kun. A. vaqtida ayollar oddiy matodan qora yoki koʻk libos kiyishadi. Ba’zi xalqlarda, jumladan oʻzbeklarda A.ni uzoq tutish – bir yil-gacha qora kiyim kiyish, toʻy qilmaslik va hokazo odatlar saqlangan. Shuningdek, marhum dafn etilgandan keyin uni xo-tirlab yetti, yigirma, qirq, hayit oshi, yil oshi, kiryuvdi, payshanbalik, yakshan-balik, oqkiyar kabi motam marosimlari oʻtkaziladi. Bu udumlar xalq hayotiga gʻoyat singib ketgan. Lekin bu an’anaviy maro-simlarning shar’iy asosi boʻlmaganligi sababli islom dinida ularning koʻp to-monlari tan olinmaydi. Oʻzbekiston mu-sulmonlari idorasi bularning oʻrniga marhum ruhini shod etish uchun boshqa xayrli ishlar qilish joizligi haqida bir necha fatvo chiqargan (yana qarang: Motam marosimlari).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azayimxonlik

**Azayimxonlik** – duo oʻqish, dam solish, sehr-afsun yoʻli bilan tabiblik qilish. Ibtidoiy sehrgarlikning bir koʻrinishi. Ilk jamiyatning urugʻchilik bosqichida ayrim shaxslar odamlarni od-diy usul (dorivor giyoh, qon olish va boshqalar) bilan davolagan. Lekin ularning ba’zilari bemorni davolash jarayonida, goʻyo kasal "sababchisi" boʻlgan "yomon ruhlar"ni har xil xatti-harakatlar (avrash, duo oʻqish, sehrlash, afsoʻngarlik) bilan "haydab chiqara olishlariga" odamlarni ishon-tirgan. Jahonning koʻpgina xalqlarida keng tarqalgan. A. bilan shugʻullangan shax-slar azayimxon, duoxon, baxshi va hokazo deb ataladi. Azayimxondan xalq tabi-blarini farqlash lozim.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azande

**Azande**, Banda – Markaziy Afrikadagi yassi togʻlik. Markaziy Afrika Respublikasi, Kongo Demokratik Respu-blikasi va Sudan hududlarida, Kongo da-ryosi, Chad koʻli va Nil daryosi havzalari oraligʻidagi suvayirgʻich. Tokembriy davriga oid kristalli va metamorfik togʻ jinslaridan tuzilgan. Oʻrtacha balandligi 600–900 m (eng baland joyi gʻarbida – 1388 m). Boʻliq oʻtlar oʻsadi, onda-sonda barg toʻkuvchi oʻrmonlar uchraydi, daryo sohillari doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan. Oltin va olmos konlari bor. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azarxoʻrro

**Azarxoʻrro** – muqaddas olov. Otashparastlik (zardushtiylik) dinidagi qadimgi xalqlar azarxoʻrroga sigʻinishgan. Miloddan avvalgi 6–5-asrlardan to islom dini tarqalgunga qadar otashparastlar oʻrtasida azarxoʻrroga e’tiqod juda kuchli boʻlgan. azarxoʻrroga  har bir mamlakat va shaharda maxsus joylarda saqlanib, kecha-yu kunduz yonib turgan. azarxoʻrroning eng moʻ’tabari Xorazmda boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azenkur jangi

**Azenkur jangi** — Kale shahri (Fransiya)dan taxminan 60 km. janubda joylashgan qishloqda boʻlgan jang. Yuz yillik urush davrida 1415-yil 25-oktabrda Azenkur yaqinida ingliz qiroli Genrix V qoʻshini (8 ming kamonchi va 1 ming piyoda ritsarlar) fransuz armiyasi (4-6 ming askar, asosan piyoda ogʻir qurollangan ritsarlar, shuningdek arbaletchilar) ustidan gʻalaba qozongan. Jang taqdirini harakatchan ingliz kamonchilari qoʻshinining ustunligi hal qilgan. Ingliz qoʻshinlari Fransiyaning shimolini, jumladan Parijni egallashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azeotrop aralashmalar

**Azeotrop aralashmalar** – haydalganda ajralmaydigan va tarkibi oʻzgarmaydigan eritmalar. Azeotrop aralashmalarning mav-judligini ilk bor 1810-yilda ingliz ki-myogari va fizigi J. Dalton aniqlagan. Baʼzi Azeotrop aralashmalar tarkibidagi alohida kompo-nentlarga qaraganda ancha yuqori temperaturada, baʼzilari esa pastroq temperaturada qaynaydi. Masalan, 95,57% etil spirti (78,5°da qaynaydi) va 4,43% suvdan (100°da qaynaydi) iborat aralashma 78,15°da qaynaydigan Azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Aksin-cha tarkibida 69,2% nitrat kislota (84°da qaynaydi) va 30,8% suv boʻlgan Azeotrop aralashmalar esa 121,8°da qaynaydi. Uch va undan ortiq mod-dalar aralashmasi ham Azeotrop aralashmalar boʻlishi mumkin. Tashqi bosim oʻzgarishi bilan Azeotrop aralashmalarning qaynash temperaturasi, tarkibi oʻzgaradi, shundan foydalanib, Azeotrop aralashmalar tar-kibiy qismlarga kimyoviy yoʻl bilan turli bosim ostida haydab ajrati-ladi.212

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Az-zarqa

**Az-zarqa** – Iordaniya shimolidagi shahar, Ammon-Irbid avtomobil yoʻli yonida joylashgan. Aholisi 515 ming kishi (1990). Neftni kdyta ishlash, se-ment zavodlari, oziq-ovqat korxonalari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azidlar

**Azidlar** – kimyoviy birikmalar, tarkibida bir yoki bir necha – N3 guruhi boʻlgan azid kislota hosilalari. Anorganik A.ga azid kislota tuzlari [mas, natriy azid NaN3, qoʻrgʻoshin azid Pb(N3)2], galogenazidlar (mas, xlor-azid C1N3) va boshqa kiradi. Koʻpchilik anorganik A. yengil zarblanish yoki ishqalanish na-tijasida nam holda boʻlishiga qaramay portlash xossasiga ega (mas, qoʻrgʻoshin azid portlash xossasini kuchaytiruvchi modda sifatida qoʻllanadi). Azid kis-lota va uning boshqa tuzlarini olishda odatda suyuqlantirilgan natriy amid orqali azot (1)-oksid oʻtkazish yoʻli bilan olinadigan natriy azid xom ashyo boʻlib xizmat qiladi. Barcha organik A., alkil va aril (umumiy formulasi RN3) yoki atsil ma’lum darajada portlovchi mod-dalar xossasiga ega. Nitroguanilazid HNqC(NHNO2)N3 organik A.ga misol boʻla oladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yunus Azizov

**Yunus Azizov** (1860-1924) – me’mor va ganchkor usta. Me’mor Boqiyevning shogirdi. Dastlab masjid, Madrasa, hammomlarni qurishda qatnashgan. Soʻngra Kattaqoʻrgʻondagi Abdurahimboy madrasasi (1903), Jizzaxdagi Madrasa, Samarqanddagi Xoʻja Yusuf masjidi va boshqa binolarni qurishga rahbarlik qilgan. Ganchkorlik sirlarini mukammal egal-lagan, 1921–24 yillarda Tillakori madrasa va Minorai kalonni ta’mirlashda qatnashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mukarrama Azizova

**Mukarrama Azizova** (1913.23.5 – Namangan – 1964.23.5) – Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Moskvada oʻzbek drama studiyasida oʻqigan (1927–28). 1928-31 va 1960-62 yillarda Andijon teatrida, 1931-yildan Namangan teatrida aktrisa va rejissyor Dramatik va musiqali spektakllarda, asosan, liriko-dramatik rollarni ijro etgan. Eng yaxshi rollari: Shirin (Xurshid, „Farhod va Shirin“), Jamila (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Nurxon (Komil Yashin, T. Jalilov, „Nurxon“), Gulsara (Komil Yashin, „Gulsara“), Hafiza (Abdulla Qahhor, „Shohi soʻzana“), Sanobar (B. Rahmonov, „Yurak sirlari“) va boshqa rejissyor sifatida „Farhod va Shirin“ (Xurshid, 1934, 1936), „Arshin mol olon“ (U. Hojibekov, 1939) kabi asarlarni sahnalashtirgan. A. oʻzbek, tojik, uygʻur xalq qoʻshiqlarini mohirona ijro etgan.

## Manbalar
Sanʼat Azizova

**Sanʼat Sobirovna Azizova** (1934-yil 18-iyun, Toshkent) – farmakolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1974).

## Tarjimai holi
Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Oʻsimliklar kimyosi instituti farmakologiya laboratoriyada ilmiy xodim (1958 – 72). Toshkent pediatriya tibbiyot instituti farmako-logiya kafedrasi mudiri (1972-yildan).

Asosiy ilmiy ishlari yurak glikozidlarining yurak kasalliklariga, xususan infarqtga taʼsirini eksperimental oʻrganishga oid. Sanʼat Azizova tibbiyot instituti talabalari uchun „Farmakologiya“ darsligi muallifi.

## Manbalar
Shirin Azizova

**Shirin Mirxonovna Azizova** (10-yanvar 1940, Gʻijduvon — 15-iyul 2006-yil, Toshkent, Oʻzbekiston) — Oʻzbekiston xalq artisti (1988).

## Taʼlim

Shirin Azizova Toshkent davlat teatr va rassomlik institutining aktyorlik fakultetigaoʻqishga kiradi va institutni 1961-yilda tamomlaydi. 

## Mehnat faoliyati

1961-1964-yillar Alisher Navoiy nomidagi Namangan viloyat musiqali drama teatri sahnasida chiqish qilgan. 1968-yildan Toshkentdagi Abror Hidoyatov nomidagi drama teatrida faoliyatini davom ettiradi. 1987-yilda esa Hamza teatrida ish boshlaydi. Azizova ijodiga lirik, dramatik rollar yaqin boʻlib, obrazlari hayotiyligi, sahna nutqining mukammalligi bilan ajralib turadi. Shirin Azizova 1981-yildan beri filmlarda rol oʻynay boshlaydi.

## Rollari

### Teatr

Xolishon, Sora, Maysara („Xolisxon“, „Ishq qurbonlari“, „Maysaraning ishi“), Rohila („Birinchi muhabbat“), Muhabbat („Oʻn sakkiz yoshligim“), Nozi („Bahs“), Oʻzbekoyim („Oʻtgan kunlar“), Tamara („Jar“), qaynona („Chimildiq“) kabi rollarni mahorat bilan ijro etgan.

### Filmlar

„Tangalik bolalar“ (1990-yil), „Temir erkak“ (1991-yil), „Kelgindi kuyov“ (2005-yil), „Sen meni sevasanmi“ (2006-yil), „Mergan militsiya“, „Qabrdan qaytgan umr“ (2010-yil) kabi filmlarda rollar ijro etgan.

## Oilasi

* Shirin Azizovaning turmush oʻrtogʻi taniqli aktyor Toʻgʻon Rejametov (1938—1982-yil);
* Oʻgʻli — aktyor Zuxriddin Rejametov 1962-yil,
* Qizi — aktrisa Fotima Rejametova 1970-yil.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azizullo

**Azizullo** (15-asr) – samarqandlik xattot. Mirzo Ulugʻbekning A. tomonidan nasx xati bilan koʻchirilgan (taxminan 1439) 214"Ziji Koʻragoniy"si Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fon-dida saqlanadi (inv. № 2214). Qoʻlyozma sahifalarida Ulugʻbekning tuzatishlari ham bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akmal Azizxoʻjayev

**Akmal Abduazimovich Azizxoʻjayev** (1936-yil 8-noyabr, Toshkent — 2008) — futbolchi, sport ustasi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustozi (1992). 1954-yildan „Spartak“ futbol jamoasida oʻynagan. „Paxtakor“ jamoasi sardori va himoyachisi (1960-65 yillar). Buxoroning „Fakel“ (1966) hamda Nukusning „Amudaryo“ (1983) jamoalarida bosh murabbiy. 1996-yildan respublika oliy futbol maktabining direktori. Uning murabbiyligidagi Oʻzbekiston oʻsmirlar futbol terma jamoasi Osiyo chempionati musobaqalarida ishtirok etib (1994) Oʻrta Osiyo respublikalari orasida gʻolib chiqqan va final uchrashuvlarda qatnashgan.

## Faoliyati
Akmal futbolchilik faoliyati dastlab Buxorodagi mahalliy jamoada boshlagan. Keyinchalik Toshkent viloyatining „Sverdlovets“, Toshkentning „Spartak“ klublarida oʻynagan. 1956-yilda Toshkentning „Paxtakor“ klubi tarkibiga oʻtdi va 9 yil davomida poytaxt jamoasi tarkibida oʻynagan. 1956-yilgi SSSR xalqlari spartakiadasida Oʻzbekiston SSR terma jamoasida oʻynagan. Faoliyatini soʻnggida „Buxoro“ klubida toʻp surgan. Futbolchilik faoliyatini yakunlaganidan soʻng murabbiylik faoliyatini boshladi va bir qator jamoalar jumladan Aral samali jamoasiga bosh murabbiylik qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
## Manbalar

## Havolalar
* Akmal Azizxoʻjayev Footballfacts saytidagi futbolchi profili

* Akmal Azizkhodzhaev Transfermarkt saytidagi futbolchi profili
Turgʻun Azizov

**Turgʻun Tursunovich Azizov** (; 30-noyabr 1934, Toshkent – 22-yanvar 2024-yil, Toshkent) – aktyor va rejissyor. O‘zbekiston SSR xalq artisti (1974). Toshkent sanʼat institutini tugatgach (1956), Hamza teatrida aktyor. Taniqli Oʻzbekiston xalq artisti Abror Hidoyatovning jiyani.
## Hayoti
Turgʻun Azizov 1934-yil 30-noyabrda Toshkentdagi „Beshqayragʻoch“ (oldingi „Saryogʻchi“) mahallasida tugʻilgan.

1956-yilda avvalgi Oʻzbekiston Davlat teatr va rassomchilik institutini tugatib, oʻsha yili hozirgi Oʻzbek Milliy akademik drama teatrida faoliyat yuritishni boshlagan.

## Faoliyati
Asosiy rollari: Ferdinand („Makr va muhabbat“), Ilyos („Sarvqomat dilbarim“), Eydzi („Oʻgʻirlangan umr“), Mar-kTuysk („Oqpadar“), Niyoz („Nomaʼlum kishi“), Yoʻlchi („Qutlugʻ qon“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Edmund („Qirol Lir“), Ulugʻbek („Mirzo Ulugʻbek“), Amir Nasrullo („Nodirabegim“), Otello („Otello“) va boshqa Aktyorga katta shuhrat keltirgan roli „Oʻlimdan kuchli“ spektaklidagi Monserradir. Kinoda Amir Olimxon („Gang uzra tong“), Bakir („Maftuningman“), Amir Nasrullo (Nodirabegim"), Ota Maqsumov („Uzoq-yaqin yillar“), Mirzakarimboy („Parol – Regina mehmonxonasi“), Dadaboy („Qoʻqon voqeasi“, telefilm) kabi ob-razlar yaratdi. Liriko-dramatik va romantik plandagi rollarni zoʻr ehtiros va joʻshqinlik bilan ijro etadi, qahramonlar harakterini ochishda til boyligidan ustalik bilan foydalanadi, oz harakatda koʻp maʼno anglatishga, qahramonining his-tuygʻulari, ichki kechinmalarini ta-biiy ifodalashga intiladi. Rejissyor sifatida „Mirzo Ulugʻbek“, „Alisher Navoiy“, „Mehrobdan chayon“, „Chimildiq“, „Mashrab“ (hammasi M. Abdullayeva bilan hamkorlikda) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

## Yutuqlar

* Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan artist: (1967)
* O‘zbekiston SSR xalq artisti: (1974)
* Fidokorona xizmatlari uchun ordeni.
* Mehnat shuhrati ordeni: (2001)
* Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofotlari: (2023)

## Manbalar
Otaqoʻzi Azizov

**Otaqoʻzi Azizov** (1910-yil 21-sentyabr, Qirgʻiziston, Oʻsh viloyati) – tilshunos. Oʻzbekistonda (1970) va Qoraqalpogʻistonda (1980) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Filologiya fanlari doktori (1961), professor (1965). Rossiya Federatsiyasi Ta’lim akademiyasining chet el muxbir a’zosi (1968).

## Hayoti
Otaqoʻzi Azizov 1910-yil 21-sentyabrda Qirgʻizistonning Oʻsh viloyatida tugʻilgan. Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1932). Toshkent pedagogika institutida dotsent (1940–45), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti (1945–48), Toshkent kechki pedagogika instituta (1948– 52), Toshkent Davlat Universiteti (1952-85)da rus tili kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari oʻzbek tilshunosligi, leksikografiyasi, rus va oʻzbek tillarining qiyosiy oʻrganish masalalariga bagʻishlangan. Azizov darsliklar, ruscha-oʻzbekcha va boshqa lugʻatlar tuzgan.
## Kutubxonasi
Tilshunosning 3000 dan ortiq kitoblarga ega shaxsiy kutubxonasi 2019-yil aprel oyida Toshkent davlat oʻzbek tili va adabiyoti universitetiga sovg'a qilingan.
## Manbalar
Azil madaniyati

**Azil madaniyati** – Fransiya va Pireneya yarim orolning shimoliy qismida mezolit davrining boshida yashagan kabilalar madaniyati. Fransiyaning janubiy dagi (Arej departamenti) Mas-d’ Azil gori nomi bilan atalgan. 1887-yil fransuz olimi E. Pet olib borgan qazishlar natijasida mazkur gʻordan yuqori paleolit davrining oxiridan to Rim davrigacha boʻlgan koʻpgina madaniy yodgorliklar topilgan. Ular orasida chaqmoqtoshdan yasalgan do-irasimon qirgʻich va boshqa tosh qurollar bor. Ishlanishi jihatidan yuqori paleolit qurollaridan farq qiladigan bugʻu suya-gidan yasalgan mingdan ortiq sanchqi (garpun) topilgan. Bulardan mezolit davriga tegishlilari Azil madaniyatiga oid. Bu madaniyat qabilalari jamoa boʻlib yashagan, ovchilik va baliq ovlash bilan shugʻullangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azimboy miskar

**Azimboy miskar** (19-asr oʻrtalari) – qoʻqonlik hunarmand. Us t a Mulla, "Katta miskar" nomlari bilan Fargʻona vodiysida shuhrat qozongan. A. yasagan chilim, qumgʻon, dastshoʻ, oftoba va boshqa buyumlar Oʻzbekistondagi muzeylarga qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sabohat Azimjonova

**Sabohat Azimjonova** (1922-yil dekabr, Toshkent – 2001-yil, 26.4.) – sharqshunos olima, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (2000), tarix fanlari doktori (1969).

Toshkent pedagogika institutini tamomlagan (1942). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida katta ilmiy xodim (1949), institut direktori (1950– 77), boʻlim boshligʻi (1977—1995), yetakchi ilmiy xodim (1995-yildan). Asosiy ilmiy ishlari Boburning Qobul va Hindistondagi faoliyati, Oʻrta Osiyo xalqlarining oʻrta asrlarda qoʻshni xorijiy mamlakatlar bilan oʻzaro siyosiy va iqtisodiy munosa-batlariga bagʻishlangan.

Asarlari Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Fransiyada chop etilgan. Boburning qizi Gulbadan begimning „Humoyunnoma“sini fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilib, Toshkentda (1959, 1977) va fransuz tilida Parijda, (1996) nashr ettirgan. A. bir qator xalqaro ilmiy kongresslarda ilmiy maʼruzalar qilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti (1989), Javoharlaʼl Neru xalqaro mukofoti (1993) laureati.
= Asarlari =
* K istorii Fergani vtoroy polovini XV veka, T., 1957;
* Boburning Hindiston devoni, T., 1966;
* Gosudarstvo Babura v Kabule i v Indii, M., 1977.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akbar Azimov

**Akbar Azimov** (1885 – Toshkent – 1969) – yogʻoch oʻymakori, naqqosh. Otasi Saidazim Islomovdan hunar oʻrgangan. U oʻymakorlikdagi an’analarni davom ettirib, muqarnas va sharafalarni turli shakldagi taxtachalardan yigʻib, ularga naqsh berishda uziga xos usuli bilan tanilgan. Azimov Oʻzbekistonda oʻtkazilgan koʻrgazmalarda oʻz asarlari bilan qatnashgan. Ishlaridan namunalar Oʻzbekiston davlat san’at muzeyida saqlanmoqda.

## Manbalar
Asad Azimov

**Asad Vahobovich Azimov** (1927.6.10, Andijon – 1995.23.11, Toshkent) – opera xonandasi (lirik tenor). Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1978). Abduvahob Azimovning oʻgʻli. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1953). Muqimiy teatri (1941–1943), Uygʻur musiqali drama teatri (1943–1946), Andijon teatri (1946–1947)da artist. Navoiy teatri solisti (1953-1985). 1966—1970-yillar Toshkent konservatoriyasi, 1960—1966 va yana 1970-yildan Toshkent sanʼat instituti vokal kafedrasida oʻqituvchi, kafedra mudiri (1975–1986). Oʻzbek, rus va Gʻarbiy Yevropa kompozitorlarining operalarida 50 ga yaqin asosiy partiyalarni (baʼzilarini Oʻzbekistonda ilk marotaba) ijro etgan: Tohir (T. Jalilov, B. Brovsin, „Tohir va Zuhra“), Furqat (M. Ashrafiy, „Shoir qalbi“), Yoʻlchi (R. Hamroyev, „Zulmatdan ziyo“), Nodir (J. Vize, „Marvarid qidiruvchilar“) va boshqalar. Ovozi noziq, lirik talqin ustasi. Konsert repertuarida oʻzbek, tojik, rus va boshqa xalqlar qoʻshiqlari bor.

## Manbalar
Jaloliddin Azimov

**Azimov Jaloliddin Azimovich** (1938.10.3, Andijon) – zoolog, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (2000), biologiya fanlari doktori (1986), professor (1988). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutini bitirgan (1958). Oʻzbekiston veterinariya ilmiy-tadqiqot institutida (1964–69), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Zoologiya institutida (1969–78) katta ilmiy xodim, Respublika parrandachilik ilmiy ishlab chiqarish laboratoriyasi direktorining oʻrinbosari (1978-89), Toshkent Davlat Universiteti biologiya va tuproqshunoslik fakulteti professori (1989-91), 1991-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Zoologiya instituti direktori. Azimovning ilmiy ishlari Oʻzbekiston biogeotsenozlaridagi parazit organizmlar faunasi tarkibi, shakllanishi va biologik turli-tumanlik evolutsiyasiga bagʻishlangan. U parazit – xoʻjayin tizimi evolutsiyasi omillari, turli umurtqalilar endoparazitlarining rivojlanishi va faunistik komplekslarning paydo boʻlish qonuniyatlarini aniqlagan.

## Manbalar
Saidmalik Azimov

**Saidmalik Akbarovich Azimov** (1946.10.7, Toshkent) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Toshkent davlat pedagogika institutining defektologiya fakultetini tugatgan (1980). Mehnat faoliyatini 1965-yildan boshlagan. 1972-yildan Yunusobod tumanidagi 104-maxsus maktab-internatning mehnat ta’limi oʻqituvchisi. Azimov darslarni tashkil etishda turli uslublarni qoʻllaydi. Defektologiya boʻyicha ilmiy va amaliy kon-ferensiyalar qatnashchisi. Respublika mehnat ta’limi ustaxonalari koʻrigida 1-oʻrinni egallagan (1991). Respublika ta’lim markazi huzuridagi defektologiya ilmiy metodika kengashi a’zosi. Bir qancha oʻquv-metodik adabiyot va dasturlar mual-lifi.

## Manbalar
Abduvahob Azimov

**Abduvahob Azimov** (1897.7.9 – Andijon – 1964.1.2) – aktyor va rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1939). Hamza bilan birga Andijon teatrini tashkil qilishda qatnashgan. Truppaning tashkiliy davrida Hamzaning "Boy ila xizmatchi", "Fargʻona fojiasi" spektakllarida rejissyorlik va aktyorlik qilgan. Andijon teatrida aktyor, rejissyor (1919–34, 1939, 1946–58), Hamza teatrida aktyor (1934–35), Olmaota uygʻur musiqali drama teatrida (1936–38), Andijon musiqali drama teatrida (1942–46) badiiy rahbar. Azimov yaratgan Solihboy (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), tabib (F. Zafariy, "Halima"), Majididdin (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy") va boshqa obrazlari alohida ajralib turadi. A. hajviy harakterli rollarni zoʻr mahorat bilan oʻynagan. Mubolagʻa, mimika va sahna nutqi vositalaridan ustalik bilan foydalangan. rejissyor sifatida "Tohir va Zuhra" (Sobir Abdulla, 1941), "Nurxon" (Komil Yashin, 1942) kabi asarlarni sahnalashtirgan. A.ning Namangan va Oʻsh teatrlarini, Andijon uygʻur teatrini tashkil etishda ham hissasi bor. U Toshkentdagi Muqimiy nomli musiqali drama va komediya teatrining tashkilotchilaridan biri boʻlgan.

## Manbalar
Sulaymon Azimov

**Sulaymon Egamberdiyevich Azimov** (1908.21.10, Qirgʻiziston; Oʻsh viloyati Oʻzgan tumani — 1996.3.1, Toshkent) — faylasuf olim, jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1958). Toshkentdagi Almaiy nomidagi namuna ish maktabi (1928), pedagogika texnikumini tugatgan (1929). Moskva Tarix-falsafa va adabiyot institutining falsafa fakultetida oʻqigan (1932- 1937). Oʻrta Osiyo davlat universiteti va Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika institutida falsafadan dars bergan (1937-1938). 1938-yilda „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasi muharriri. 1939-1941-yillarda respublika rahbar lavozimlarida ishlagan. Azimov qatagʻonga uchrab, umrining qariyb 15 yilini (1941-1955) turma va qamoq lagerlarida oʻtkazdi. 1955-1959-yillarda respublika madaniyat vaziri oʻrinbosari. 1959-1966-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Falsafa va huquq instituti sektor mudiri, katta ilmiy xodim. Nazariy-ilmiy, publitsistik asarlar muallifi.

## Manbalar
Sharif Azimov

**Sharif Tursunovich Azimov** (1954.14.5, Samarqand shahri) – kulol, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi haqiqiy a’zosi (1997). Bobosi kulol Umarqul Joʻraqulovdan hunar oʻrgangan. Oʻzbekiston Rassomlari uyushmasi Badiiy jamgʻarmasining ishlab chiqarish ustaxonasida kulol (1975-78); 1978-yildan Oʻzbekiston Rassomlar uyushmasi Badiiy jamgʻarmasi qoshidagi "Us t a" birlashmasi Samarqand boʻlimida kulol-rassom. A. kulollik san’ati sirlarini urganihda izlanib, bu sohada oʻziga xos ijodiy yoʻnalish yaratdi. U yaratgan "Ajdaho" (sopol, 1978), "Timsoh" (sopol) kabi oʻziga xos jozibali koʻza, xum va boshqa idishlar muzeylarda saqlanadi.

## Manbalar
Sherali Azimov

**Sherali Azimovich Azimov** (1928– 1993) – gelmintolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1976), veterinariya fanlari doktori, professor (1972), Oʻzbekiston (hozirgi Samarqand) qishloq xoʻjaligi institutining veterinariya fakultetini tamomlagan. Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot instituti gelmintologiya laboratoriya mudiri (1957–1964), institut direktori (1965 – 1978). 1979-yildan Samarqand qishloq xoʻjaligi institutida professor Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda uchraydigan asosiy gelmintoz kasalliklarining epizootologiyasi, patogenezi, diagnostikasi va ularga qarshi kurash choralariga bagʻishlagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eldor Azimov

**Azimov Eldor Sarvarovich** (1945.6.2, Toshkent) – dirijyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Toshkent konservatoriya-sini dastlab skripka, soʻng opera-simfonik dirijyorligi boʻyicha tugatgan. Oʻzteleradio huzuridagi torli kvartet (1963–68) va estrada-simfonik orkestrda (1971–1974) skripkachi. Aynan shu yerda 1974-yil kamer orkestr tashkilotchisi, badiiy rahbari va bosh dirijyori. Mazkur jamoa Oʻzbekistonda kamer sim-foniya, syuita va boshqa janrlardagi ijodi-yotga ijobiy taʼsir koʻrsatdi. 1976-yildan Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi, dotsentyabr 1996-yildan "Oʻzbeknavo" qoshidagi "Turkiston kamer orkestri"ning badiiy rahbari va bosh dirijyori.

## Manbalar
Xosiyat Azimova

**Xosiyat Azimova** (1919.25.7, Jizzax) – aktrisa. Oʻzbekiston xalq artisti (1981). Ijodiy faoliyatini "koʻk koʻylak" toʻgaragida boshlagan (1932). 1937-yildan Kattaqoʻrgʻon shahri teatrida, 1966-yildan Jizzax teatrida aktrisa. Eng yaxshi rollari: Halima ("Halima"), Nigor ("Gʻunchalar"), Jamila, Rahima xola ("Boy ila xizmatchi"), Oyxon, Maysara ("Maysaraning ishi"), Ruzvon ("Yurak sirlari"), Jannat ("Qaynona"), Huriniso ("Oltin devor") va boshqa.

## Manbalar
Azimullaxon

**Azimullaxon** (? – 1859.7.10, Bxutval) – ingliz mustamlakachilariga qarshi Hindistonda 1857–1859 yillarda koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri. Kanpurdagi maktabda oʻqituvchi. Qoʻzgʻolon boshlanmasdan biroz ilgari Bitxur shahriga koʻchib kelib, Nana Sohib bilan tanishgan. U bilan birga Shimoliy Hindiston boʻylab safar qilib xalqni ingliz mustamlakachilariga qarshi kurashga da’vat etgan. 1857-yil may – iyulda Kanpurdagi qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan. Inglizlar Kanpurni egallagach (17-iyul) Nana Sohib bilan Audga chekingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azin boʻyoqlar

**Azin boʻyoqlar** – urfa rangdagi (qizildan koʻkkacha) boʻyovchi sintetik moddalar, fenazin hosilalari. Ular anilin va paradiaminobenzolni birga oksidlash yoʻli bilan olinadi. Azin boʻyoqlar qaytarilganda rangsiz leykobirikmalarga aylanadi va ulardan havodagi kis-lorod ta’sirida qaytadan boʻyoq hosil boʻladi. Azin boʻyoqlarning asosli va kislotali xossaga ega boʻlgan turlari ma’lum. Azin boʻyoqlar 219ip gazlama, shoyi, jun gazlama boʻyashda; ba’zilari fotografiyada desensibiliza-tor sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aziniy tillari

**Aziniy tillari** – miloddan avvalgi 3-2-ming yillikda Osiyoda yashagan xalqlarning tillari. Aziniy tillariga xurrit, subar, mitan, urartu (xald), xett, protoxet; Kichik Osiyo yarim oroldagi luvit, likiy, lidiy kabi tillar kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azinlar

**Azinlar** – tarkibida azot, ikki yoki undan koʻp sonli va turlicha jinsli atomlari boʻlgan olti hadli geterotsiklik birikmalar. Boshqa halqa tizimlari bilan kondensatlashgan juda koʻp Azinlar ma’lum, azinlar asos xossasiga ega boʻlib, kislotalar bilan ta’sirlanganda tuzlar hosil qiladi. Ba’zi azinlar tirik organizmlarda uchraydi. Hujayraning tarkibiy qismi boʻlgan nuklein kislotalarda azinlarning hosilalari — pirimidin va purin asoslari bor. Azinlar tibbiyotda va boʻyoq sanoatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azkamar

**Azkamar** – Ziyovuddin togʻlarining janubi-gʻarbiy qismidagi plato. Shimolida Malik choʻli (Qiziltepa platosi), janubida Qarnob choʻli bilan tutashgan. Mutlaq balandligi 300–350 m. A. neogenning oqchagil va ap-sheron yaruslari (kosontov, sadivar svi-talari)ning alevrolit, gil va ular ora-sidagi qumtosh va gravelitlardan (1–3 m) tashkil topgan. A.ning yuzasi quyi toʻrtlamchi davrning allyuvial-prolyu-vial jinslari (Azkamar majmuasi)dan tuzilgan. A.ning shimoliy yon bagʻri qiyaroq, janubiy esa tik, suvayirgʻich qismida egarsi-mon botiq boʻlib, yon bagʻirlarida kuesta-simon shaklda jarliklar hosil boʻlgan. A.ning sharqiy qismi – Ziyovuddin togʻlariga tutashgan joy relefi juda oʻydim-chuqur. A.da shoʻrtob boʻz qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan, oqjusan oʻsadi. A. yaylovlarida qorakoʻl qoʻylari boqiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shahnoza Azimova

**Shahnoza Sodiqovna Azimova** (1951.8.8, Toshkent) – Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1999). Biologiya fanlari doktori (1988), professor (1993). Toshkent davlat universitetining kimyo fakultetini bitirgan (1972). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida laborant, kichik ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (1972–79), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Biokimyo institutida ilmiy xodim (1979–92), 1992-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Genetika va eks-perimental biologiya institutida molekulyar genetika laboratoriya mudiri. Ilmiy ishlari molekulyar biologiya, genetika, rekombinat oqsillar olishga oid. A. normal va rak holatida tireoid gormonlar reseptorlarini oʻrgangan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azkamar bentonit gil koni

**Azkamar bentonit gil koni** – Navoiy viloyati Qiziltepa temir yoʻl stansiyasidan 12&nbsp;km janubi-sharqda Azka-mar alp antiklinal burmada joylash-gan. 1946-yil ochilgan. 1958–60 yillarda kon razvedka qilingan va ishga tushi-rilgan. Konning geologik tuzilishida mezokaynozoy yotqiziqlari ishtirok et-gan. Bentonit gili sanoatbop turining qilinligi 60–70 m. Bentonit gilining ishqorli va ishqoriy yer turi ma’lum. Ishkrriy yer turi sanoatbop gillarning asosiy qismini tashkil etadi. Azkamar bentonit gili keramzit ishlab chiqarishda, burgʻi quduqlarini parmalashda ishlatiladigan suyuqliklar tayyorlashda, shuningdek asborbent sifatida paxta yogʻi, vino, meva sharbatlarini tozalashda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tursun Azlarov

**Tursun Abdurahimovich Azlarov** (1938, Toshkent — 2012) – matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), professor (1974), fizika-mat, fanlari doktori (1973). ToshDU ni tugatgan (1960). Toshkent Davlat Universitetida hamda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi V. I. Romanovskiy nomidagi matematika institutida ishlagan (1960-yildan), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy Attestatsiya komissiyasi raisi oʻrinbosari (1992–95). Ilmiy ishlari limit teoremalarga, ommaviy xizmat koʻrsatishning matematik nazariyasiga va uzluksiz funksiyalarni chiziqli musbat operatorlar yordamida yaqinlashtirish muammolariga bagʻishlangan. A. lokal teoremalarda bir tekis baholash masalasi; gʻalvirsimon taqsimotlarning ayrim sinflari uchun teoremalar; tekis taqsimlangan va butun son qiymatli tasodifiy miqdor hamda vektorlarning ayrim sinflari uchun lokal limit teoremalarning integral teoremalarga ekvivalentligi masalalari bilan shugʻullandi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aznaurlar

**Aznaurlar** – gruzin oqsuyaklari (bu nom 5-asr dan iste’molda boʻlib kel-gan). Podsholar, knyazlar va cherkov oqsuyaklariga boʻlingan. Avloddan avlod-220ga oʻtib kelayotgan va davlat xizmatidagi A. oʻzaro farqlangan. Xususiy yerlari boʻlgan va majburiy harbiy xizmatni oʻtaganlar. Rossiya Gruziyani bosib ol-gach (19-asr boshlari) A. rus dvoryanlari huquqini olganlar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azo...

**Azo...** (azot soʻzidan) – kimyoviy bi-rikmalar nomlarining tarkibiy qismi. Azot va uning birikmalariga tegishli degan ma’noni bildiradi (mas, azobi-rikmalar, azoboʻyoqlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azobenzol

**Azobenzol** – sodda aromatik azo-birikma; sargʻish-qizil rangli kristall. Suvda erimaydi. Suyuqlanish temperaturasi 68°, qaynash temperaturasi 297°. Efirda, muz-lagan sirka kislota va konsentrlangan sulfat kislotada eriydi. A. tolalarga ilashmaydi, oʻzi boʻyovchi modda emas. Agar A. molekulasiga amin yoki oksiguruhlar kiritilsa, oddiy azoboʻyoqlar hosil boʻladi. A.nitrobenzol yoki azoksiben-zolni ishqoriy muhitda pyx kukuni ish-tirokida qaytarib olinadi. A. ishqoriy muhitda pyx bilan qaytarilsa, gidro-zobenzolga, sirka kislotali muhitda qaytarilsa, anilinga, xlorid kislota va qalay ta’sirida qaytarilsa, benzidinga aylanadi. A.ni 1834-yilda nemis kimyogari E. Micherlix topgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azov (shahar)

**Azov** – Rossiya Federatsiyasining Rostov viloyatidagi shahar. Don daryosi boʻyidagi port. Azov Qora dengiz sohilidagi qadimgi shahar – Tanais oʻrnida barpo qilingan. Don daryosi Azov dengizining Taganrog qoʻltigʻiga quyiladigan joydan 7&nbsp;km be-rida. Aholisi 80,9 ming kishi (1992). Temir yoʻl stansiyasi. Mashinasozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Poli-texnika va industriya-pedagogika. texnikumlari, pedagogika. bilim yurti, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi bor. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda Azov oʻrnidagi Meotidada meotlar yasha-gan. Milodiy 10–11-asrlarda Kiyev Rusining Tmutarakan knyazligi tarkibiga kirgan. taxminan 1067-yil qipchoqlar tomonidan egal-langan va Azov oʻrnidagi qishloqqa Azuv (Azoq)xon nomini berganlar. 13-asrdan Oltin Oʻrdaga qarashli Azoq shahri boʻlgan, 14-asrda venesiyalik va genuyaliklarning koloniyasi (Tana) boʻlgan. 1395-yilda Amir Temur egallagan. 1471-yildan Turkiyaga qarashli qal’a. 1637–42 yillarda Azovni Don kazaklari egalladi. 1696-yilda Pyotr 1 qoʻshinlari bosib oldi. 1711-yilda Azov Turkiyaga qaytarib berildi. Biroq 1739-yildan yana Rossiya tarkibiga oʻtdi. 1775–82 yillarda Azov gubernyasi markazi, 1810-yildan Yekaterinoslav gubernyasi posadi. 1920-yil 1-martdan shahar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azov boʻyi qirlari

**Azov boʻyi qirlari** — Ukrainaning janubi-sharqidagi qirlar. Donesk shahri yaqinida Donesk qirlari bilan tutashadi. Mutlaq balandligi 324 m. Yer yuzasi lyossimon jinslar bilan qoplangan, za-minida kristall jinslardan tarkib topgan fundament yotadi. Koʻp qismi haydalgan. Yon bagirlarida unda-bunda betagachalov oʻsimliklari bilan qoplangan joylar uchraydi. Kaolin, temir rudasi, grafit, nefelinli siyenit, qurilish materiallari bor. Azov boʻyi qirlari Ukraina dasht qoʻriqxonasining filiali joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azov dengizi

**Azov (Azaq) dengizi** (; ; ) — Atlantika okeani havzasiga mansub oʻrta dengiz. Ukraina va Rossiya yerlari oraligʻida. Kerch boʻgʻozi orqali Qora dengiz bilan tutashadi. Maydoni 38 ming km². Suvning oʻrtacha hajmi 320&nbsp;km. Dengiz tubi te-kis. Oʻrtacha chuq. 8 m, eng chuqur joyi 14 m. Qirgʻogʻi u qadar egri-bugri emas. Sohilining gʻarbi, shimoliy va sharqi past-tekislik. Eng yirik qoʻltigʻi – Tagan-rog. Gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinida Sivash qoʻltigʻi Azov dengizi dan kambar Arabat strel-kasi bilan ajralgan. Kirgʻoq yaqinida Bi-ryuchiy, Cherepaxa va bir guruh Peschaniy orollari bor. Azov dengizi ga Don, Kuban va boshqa daryolar quyiladi. Azov dengizi atrofi iqlimi kontinental, havoning oʻrtacha temperaturasi yezda 23,5°, 24,5", qishda -1°, -6°, yiliga 312–528&nbsp;mm yogʻin tushadi. Suv temperaturasi yezda 25", 30°, qishda 0°dan past. Shoʻrligi 9–11°. Azov dengizi dekabr oxiridan mart boshlarigacha muz bilan qoplanadi. Oqimlari sha-mol esishiga qarab oʻzgarib turadi; oʻrta qismida soat mili yoʻnalishiga qarama-qarshi oqadigan oqim bor. Suvi loyqa. Dengizda tishli baliqlar bor. Organik moddalar miqdori boshqa dengizdagilarga qaraganda 5–6-marta koʻp. Eng yirik portlari: Mariupol, Taganrog, Yeysk, Berdyansk.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azov floti

**Azov floti** – 1695-yilning oxirlariga kelib Rossiyaning Qrim xonligi va Turkiyaga qarashli Qora dengiz boʻylaridagi yerlarini bosib olish uchun tashkil qilingan. Flot kurishda asosiy markaz qilib Vo-ronej shahri tanlandi. Harbiy kemalarning birinchi yurishi 1696-yilning 3-mayida Voronejdan boshlandi. Azov shahrini ishgʻol qilishda Azov floti hal qiluvchi rol oʻynadi. Taganrog Azov floti bazasi boʻlib qoldi. Ad-miralteystvo Azov sohilidagi Tavrovga koʻchirildi. 1696– 1711-yillarda 215 kema qurildi. Prut yurishi (1711)dan keyin turklar Azovni yana qaytarib oldilar. Azov floti tor-mor qilindi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil