open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Husayn Kokan

**Husayn Usmoniy** ( 1930-yil 28-sentyabrda Eronning Kirmonshoh viloyati Darvaleh-ye Pain qishlogʻida tugʻilgan – 2016-yil 26-iyulda Kirmonshoh viloyati Banevreh shahrida vafot etgan) **Xalo Husayn Kokan** () (maʼnosi „Togʻni qazuvchi“ yoki „Gʻor odam“) yoki **Ikkinchi Farhod** (, ) nomi bilan ham tanilgan Eronlik kurd boʻlib, u 21 yil oldin qishlogʻini tark etib, Eronning Kirmonshoh viloyati Paveh tumanidagi Banevreh shahri yaqinidagi togʻda qoyalarni oʻymoqchi boʻlgan. U togʻda yettita xona va oʻz qabrini oʻyib yasagan. Unga Eron adabiyotidagi afsonaviy qahramon Farhodga nisbatan „Ikkinchi Farhod“ laqabi berilgan – afsonaga koʻra Farhod sevgisi uchun raqibi tomonidan surgunga yuborilganida togʻni oʻyishga majbur boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Xolo Husayn Kokan haqida hikoya YouTubeda
* Husayn Usmoniy: Eronlik kurd siyosatchi va jangchisi (Peshmerga) Dead-People.com saytida
Murtazo Lutfiy

**Murtazo Lutfiy** () – eronlik islohotchi jurnalist va siyosatchi, Tehron shahar kengashi aʼzosi boʻlib ishlagan. Islomiy Mehnat partiyasining katta aʼzosi boʻlgan Lutfiy ilgari „Kar va Kargar“ gazetasining bosh muharriri boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Tarjimai holi
Bandi Navoz

**Sayid Muhammad ibn Yusuf al-Husayniy** (1321-yil 30-iyul – 1422-yil 1-noyabr; odatda **Bandi Navoz** yoki **Gisu Daraz** nomi bilan tanilgan) – hindistonlik hanafiy moturidiy olimi va Chishtiya tariqati soʻfiy avliyosi.
## Manbalar
Al-Madaniy

**Al-Madaniy** () oilasi Quraysh qabilasining Shix Hasan Al-Madani boʻlimidan kelib chiqqan boʻlib, bu hozirgi hududlarda hukmronlik qilgan nufuzli va hukmdor qabila federatsiyasi hisoblanadi.

Al-Madaniy oilasining Lavar Shix hokimlari sifatidagi hukmronligi 1087-yilda Shix Muhammad ibn Shix Rashed ibn Shix Mostafa Al-Madaniy va unga ergashgan 1088 qabiladoshlari Madinadan koʻchib kelganida boshlangan.

## Yana qarang
* Kuxerd
* Bestek
* Bandar Lenge
* Morbagʻ
* Magʻoh
* Madina
* Hoʻrmuzgon

## Manbalar
* Eron viloyatlari geografik atlasi [Atlas Gitashenasi Ostonhai Eron] (*[https://web.archive.org/web/20070522192425/http://www.gitashenasi.com/En/Product/Index.cfm?I=9 Gitashenasi Province Atlas of Iran]*)
Al-Asmoiy

**Al-Asmoiy** (;  – 828/833), **Asmoiy** yoki **Asmaiy** – arab tilshunosi, filolog va Basra nahv maktabining uch yetakchi nahviylaridan biri. Abbosiylar xalifasi Horun ar-Rashid saroyida filologiya, sheʼriyat, nasabnoma va tabiatshunoslik oʻrtasidagi ilmiy bogʻliqlikni oʻrgangan. Zoologiya boʻyicha ilk ilmiy izlanishlarni olib borgan. Mashhur sheʼriy antologiya „Asmoiyyot“ asarini tuzgan, shuningdek, Antara ibn Shaddod hayotiga doir doston ham aynan unga tegishli deyiladi&#x5B; ** &#x5D;. Xalil ibn Ahmad al-Farohidiy va Abu Amr ibn al-Aloning shogirdi boʻlgan Asmoiy Basra maktabining boshqa mashhur vakillari Abu Ubayda va Sibavayhlar bilan zamondosh va ilmiy raqobatda boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Xoʻja Hasan Nizomiy

**Xoja Hasan Nizomiy** (1878-yil 6-yanvar – 1955-yil 31-iyul) hind soʻfiy avliyosi, mashhur urdu essenavisi, satirik va hajviy yozuvchi. „*Muxzun axbar*“ jurnali uchun koʻplab insholar yozgan.

## Manbalar
Mahmud Qandiy

**Mahmud Qandiy** (, 1945-yil 25-avgust, Tehron – 1981-yil 28-iyun) – Eronlik siyosatchi, 1979–1981-yillarda Axborot va aloqa texnologiyalari vaziri lavozimida ishlagan. Qandiy 1981-yil 28-iyunda Tehron shahrida sodir etilgan Haft-e Tir portlashida Islom Respublikasi partiyasining 70 dan ortiq aʼzolari bilan birga oʻldirilgan.

## Yana qarang
* Haft-e Tir portlashi

## Manbalar
Naqib al-Mamalek

**Naqib al-Mamalek** (forscha: نقیب‌ الممالک) – Qojarlar davlatida Eronning bosh ertakchisiga berilgan unvon boʻlgan. Nosiriddinshoh hukmronligi davrida mashhur fors dostonlari – Amir Arslon, Malak Jamshid va boshqa xalq ertaklari shohga aynan Naqib al-Mamalek tomonidan aytib berilgan.

Malak Jamshid dostoni aniq ravishda **Mirzo Muhammad Ali Naqib al-Mamalek**ga (forscha: میرزا محمد علی نقیب‌ الممالک) tegishli<. Amir Arslon muallifi esa bahsli: Fors olimi doktor Muhammad Jaʼfar Mahjub bu dostoni ham Muhammad Ali Naqib al-Mamalekga tegishli deb hisoblasa, boshqa manbalarda esa *Mirzo Ahmad Naqib al-Mamalek* nomi keltiriladi.

## Manbalar
Axshunvor

***Axshunvor*** (Soʻgʻdcha: əxšōnδār; Forscha: *Xašnavāz*) 5—6-asrlarda eftaliy podsholari qoʻllagan hukmronlik unvoni.

Unvon Sharqiy Erondan kelib chiqqan boʻlib, W.B.Henningning taʼkidlashicha, uning asl shakli ʾxšʾwndʾr (*axšōndār*) shaklida boʻlgan hamda *„shoh“* yoki *„hukmdor“* maʼnosini anglatgan. G.Widengren esa dastlabki shakli soʻgʻdcha ʾxšʾwnwʾr, yaʼni „hokimiyat egasi“ boʻlgan, degan versiyani ilgari surgan. Oʻrta asr fors shoiri Firdavsiyning yangi fors tilidagi *[[Shohnoma]]* dostonida bu nom *Xushnavoz* shaklida uchraydi. Xushnavoz soʻzi *„goʻzal ijrochi, musiqachi“* degan maʼnoni anglatib, asl nomning oʻrnida ism sifatida ishlatilgan. Baʼzi olimlar Kidariylar shohi Kunxasning ismi Axshunvor bilan bir xil kelib chiqishga ega, degan nazariyani qoʻllab-quvvatlaydilar. Bu esa, oʻz navbatida, *Axshunvor* dastlab Kidariylar foydalangan, keyinchalik eftaliylar ularni siqib chiqargach, oʻzlariga qabul qilgan unvon, degan taxminni keltirib chiqargan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Abu Ali al-Marzuqiy

**Abu Ali Ahmad ibn Muhammad ibn al-Hasan al-Marzuqiy** (vafoti milodiy 1030-yil/hijriy 421-yil), koʻproq **Abu Ali al-Marzuqiy** nomi bilan tanilgan, eronlik adabiy tanqidchi, grammatik va leksikograf boʻlib, asarlarini arab tilida yozgan.
. U Isfahonda tugʻilgan va mashhur grammatik mutaxassis Abu Ali al-Forisiydan Sibavayhning „al-Kitob“ grammatik asarini oʻrgangan.

## Manbalar
Mavlono Muhammad Amin

**Mavlono Muhammad Amin** () – Safaviylar davlatidagi fors davlat arbobi boʻlib, 1588-yildan 1591/1592-yillargacha (vafotiga qadar) Shoh Abbos I davrida *munshi al-mamalik* („davlat kotibi“) lavozimida ishlagan va *insha al-mamalik* („imperial yozishmalar“) boshligʻi boʻlgan. U Ismoil Ining soʻnggi davri va uning vorisi Tahmosb Ining dastlabki yillarida mashhur kanselariya amaldori boʻlgan Mavlono Adhamning nabirasi edi.

## Manbalar
Fagʻanish

**Fagʻanish** — 6-asr oʻrtalarida Chagʻoniyon hukmdori boʻlgan eftaliy shahzoda. Dastlab Eftaliylar vassali boʻlgan Fagʻanish -yilda Sosoniylar davlati vassaliga aylandi. Bu voqea Eftaliylar imperiyasi Gol-Zarriunda sosoniy-turk qoʻshinlaridan magʻlubiyatga uchrab, bir nechta kichik podsholiklarga boʻlinib ketganidan keyin sodir boʻldi.
## Biografiyasi
Fagʻanish 484-yilda Sosoniylar shohi Perozni magʻlub etib, oʻldirgan qudratli eftaliy hukmdor Xushnavozning avlodi boʻlgan. Fagʻanish Chagʻoniyonning mahalliy hukmdori boʻlib, eftaliylarning oliy hukmdori qoʻl ostida xizmat qilgan. Taxminan 560-yilda Sosoniylar va turkiylar birlashgan qoʻshini Soʻgʻddagi Buxoro yaqinida Gol-Zarriun nomli joyda eftaliylar shohi Gʻadfar va uning qoʻshinini magʻlub etgan. Natijada, eftaliylar imperiyasi vayron boʻlib, bir nechta kichik podsholiklarga parchalanib ketdi. Chagʻoniyonda Fagʻanish hukmdor boʻldi. Gʻadfar va uning odamlari janubga, Sosoniylar hududiga qochib, u yerdan panoh topdilar. Shu orada turkiy yabgʻu Istami eftaliy zodagonlari bilan kelishuvga erishib, Fagʻanishni eftaliylarning yangi shohi etib tayinladi.

Bu Sosoniylar shohi Xusrav I Anushirvon () uchun juda yoqimsiz holat edi. Turklarning eftaliylar bilan hamkorligini sharqdagi hukmronligi uchun xavf deb hisoblardi. Shu sababli, Xusrav I Anushirvon Jurjondagi sosoniy-turk chegarasi tomon yurish boshladi. Belgilangan hududga yetib kelgan Anushirvonni turklar vakili Istami kutib oldi va sovgʻalar taqdim etdi. U yerda Xusrav oʻz hokimiyati va harbiy qudratini namoyish qilib, turklarni oʻzi bilan ittifoq tuzishga koʻndirdi. Ittifoqda mavjud bir shartnomaga koʻra, Fagʻanish Ktesifondagi Sosoniylar saroyiga yuborilishi va eftaliylar shohi maqomini olish uchun Xusravning roziligini olishi shart edi. Shunday qilib, Fagʻanish va uning Chagʻoniyon podsholigi Sosoniylar imperiyasi vassaliga aylandi. Bu voqea natijasida Sosoniylar Oksni oʻzlari va turklar oʻrtasidagi chegara etib belgiladilar. Fagʻanishning keyingi taqdiri nomaʼlum. Ehtimol, 7-asr boshlaridan 8-asr oxirigacha hukm surgan Chagʻoniyon bekligi asoschisi boʻlishi mumkin.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Mehdi Bamdad

**Mehdi Bamdad** (; vafoti 1973-yil) – Eron davlat arbobi boʻlib, asosan *Sharh-e hal-e rejal-e Iran dar qorun-e 12 va 13 va 14 hejri* („Eronning 18-, 19- va 20-asrlardagi taniqli shaxslarining tarjimai hollari“) asari muallifi sifatida tanilgan. Bu Eronning milliy tarjimai holini tuzishga qilingan birinchi urinish boʻlganligi sababli, Bamdadning asari oʻz ichiga olgan tasvirlari tufayli muhim hisoblanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Munim Pak

**Maxdum Shoh Munim Pak** (1671 – 1771) – Qodiriya soʻfiylik tariqatiga mansub hind soʻfiy avliyosi. Abulolay Naqshbandiy tasavvuf tariqatidan xalifalik unvoniga ega edi. Uning silsilasining bir zanjiri Ahmad Sirhindi bilan bogʻlangan.
## Manbalar
Mehtar Dovud

**Mehtar Dovud** (vafoti sentyabr 1662-yil) – Safaviylar davlati saroyining gruzin millatiga mansub yuqori martabali xizmatkori boʻlib, Safiy (1629-1642) va Abbos II (1642-1666) hukmronliklari davrida mehtar (saroy boshqaruvchisi) lavozimida xizmat qilgan.

Dovud oʻz davrining eng nufuzli va muhim ahamiyatga ega xizmatkorlaridan biri edi. Ilgari u *qurchi-e tarkesh* (maxsus qoʻriqchi), *gʻolam-e xasseh* (shaxsiy qul) va *rish-sefid-e haram* (saroy oqsoqoli) boʻlib xizmat qilgan. Uning akasi Evaz Beg davlat amaldori, yana bir akasi Muhammad Beg esa xizmatkor boʻlib, saroy gʻaznachisi lavozimida ishlagan. Bu oilaning yuqori mavqega ega boʻlishida Dovudning saroydagi nufuzli oʻrni muhim omil boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Futbol boʻyicha 2025-yilgi Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati F guruhi

**F guruhi** 2025-yilgi Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati doirasidagi sakkizta guruhdan biridir. Turnir AQSHda boʻlib oʻtadi va FIFA tomonidan tashkil etiladi. Ushbu guruhda toʻrtta jamoa ishtirok etadi: Fluminense (Braziliya), Borussia Dortmund (Germaniya), Ulsan HD (Janubiy Koreya) hamda Mamelodi Sundowns (Janubiy Afrika). Jamoalar ushbu turnirga oʻz konfederatsiyasining qitʼa klublar oʻrtasidagi chempionatida gʻalaba qozonish, musobaqalardagi natijalar asosida tuzilgan reyting orqali yoʻllanma oldi. Har bir mamlakatdan faqat ikki klubgacha ishtirok etishiga ruxsat berildi. 2025-yilgi Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati ushbu musobaqa tarixida ilk bor har toʻrt yilda bir marta oʻtkaziladigan 32 jamoali formatda oʻtkazilmoqda. Guruh bosqichi uchrashuvlari 17-iyun kuni boshlandi va 25-iyun kuni yakunlandi.

## Jamoalar
F guruhidagi toʻrt jamoa 2024-yil 5-dekabr kuni FIFA tomonidan Mayamida oʻtkazilgan Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati qur’asi orqali aniqlangan. Musobaqada ishtirok etuvchi 32 ta jamoa FIFA ning klublar reytingi tizimi asosidagi konfederatsiyasi va reytingiga koʻra toʻrt savatchaga ajratilgan. Har bir guruhga har bir savatchadan bittadan jamoa joylashtirilgan. Bitta konfederatsiyaga mansub jamoalar bir guruhga tushishi mumkin emas edi, bundan qoida faqat UEFA ga tegishli emas, chunki u 12 ta oʻringa ega edi. Biroq, bir xil milliy assotsiatsiyaga mansub jamoalar bir guruhga tushishi mumkin emas edi.

## Guruh jadvali

1/8 final bosqichida:

* F guruhi gʻolibi, E guruhining ikkinchi oʻrin sohibiga qarshi oʻynaydi.
* F guruhining ikkinchi oʻrin sohibi, E guruhi gʻolibiga qarshi oʻynaydi.

## Oʻyinlar
Oʻyinlar 17-iyundan 25-iyungacha boʻlib oʻtdi. Barcha vaqtlar mahalliy vaqt boʻyicha keltirilgan.

### Fluminense vs Borussia Dortmund


### Ulsan HD vs Mamelodi Sundowns


### Mamelodi Sundowns vs Borussia Dortmund


### Fluminense vs Ulsan HD


### Borussia Dortmund vs Ulsan HD


### Mamelodi Sundowns vs Fluminense


## Intizom
Agar jamoalar umumiy va oʻzaro oʻyinlardagi natijalar boʻyicha teng boʻlsa, hal qiluvchi mezon sifatida feyr-pley ochkolari qoʻllaniladi. Ushbu ochkolar guruh bosqichidagi barcha oʻyinlarda olingan sariq va qizil kartochkalarga asoslanib hisoblab chiqiladi:

* birinchi sariq kartochka: −1 ochko
* ikkinchi sariq kartochkadan keyingi qizil kartochka: −3 ochko
* toʻgʻridan-toʻgʻri qizil kartochka: −4 ochko
* sariq kartochka + toʻgʻridan-toʻgʻri qizil kartochka: −5 ochko

Yuqoridagi jazolardan har bir oʻyinchi uchun bir oʻyinda faqat bittasi – eng ogʻiri hisobga olinadi.

## Manbalar

## Izohlar


## Havolalar
*
Evaz Beg

**Evaz Beg** (shuningdek, Ivaz deb ham yoziladi) – 17-asr Safaviylar davlati davlat arbobi va shoh gʻulomi edi. Gruzin millatiga mansub boʻlib, Abbos II (1632-1666) hukmronligi davrida xizmat qilgan va oʻz davrining eng nufuzli saroy xizmatkori Mehtar Dovud hamda saroy gʻaznachisi va xizmatkor Muhammad Begning akasi edi.

1640-yilda Evaz Beg Lor hokimi (*vazir*) etib tayinlangan. Bir necha yildan soʻng, 1646–1647-yillarda u qisqa muddatga Bandar-Abbos va unga qarashli Hormuz, Keshm va Larekni oʻz ichiga olgan hududning hokimi (*hakem*) boʻlgan. 1656-yilda u Lor hokimi lavozimidan isteʼfoga chiqishga ruxsat olgan va *devonbegi* (kansler, bosh sudya) etib tayinlangan. Bir necha yildan soʻng, 1660-yilda u Gilondagi Biyo-pos va uning markazi Rasht hokimi (*vazir*) boʻlgan.

Evaz Begning avlodlari Lor (va keyinchalik Bandar-Abbos ham) hokimligini yana koʻp yillar davomida, 1725-yilgacha oʻz qoʻlida ushlab turishgan. Bu uzoq davr mobaynida u va uning oilasi Fors koʻrfazi sohilidagi siyosatda hukmronlik qilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Otaxon

**Otaxon** — oʻzbekcha erkaklar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

* Otaxon Alamatov — Oʻzbekiston Qahramoni (1999);
* Otaxon Ollaberganov — rassom, haykaltarosh, san'at fanlari professori (2018), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981), Oʻzbekiston Badiiyot akademiyasi akademigi (2003).

## Familiyalar
* Otaxonov
* Otaxonova

## Manbalar
Oyimposhsha

**Oyimposhsha** yoki **Oyposhsha** — xotin-qizlar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

## Manbalar
Oydin (ism)

**Oydin** — xotin-qizlar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

* Oydin Abdullayeva — oʻzbekistonlik bastakor, oʻqituvchi va siyosatchi;
* Oydin Hojiyeva — oʻzbekistonlik shoir, Oʻzbekiston xalq shoiri (1992);
* Oydin Norboyeva — Oʻzbekiston xalq artisti (1978);
* Oydin Yusupova — oʻzbekistonlik aktrisasi va xonandasi.

## Manbalar
Ozod

**Ozod** ( — erkin, hur; asoratdan qutulgan; gʻam-tashvishdan xoli; oliyjanob; saxovatli) — kelib chiqishi forscha boʻlgan erkaklar ismi. Koʻp xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda keng tarqalgan.

## Taniqli shaxslar

* Ozod Aminova — tojik va sovet shoiri, oʻqituvchi, muharrir, yozuvchi. Tojikiston SSRda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi;
* Ozod Farmonov — Oʻzbekiston davlat arbobi, Qashqadaryo viloyati hokimi (1995—1998);
* Ozod Sharafiddinov — adabiyotshunos, adabiy tanqidchi;
* Ozodbek Akbarov — oʻzbekistonlik oʻqituvchi, Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994);
* Ozodbek Ergashev — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Ozodbek Maʼrufov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Ozodbek Nazarbekov — oʻzbekistonlik qoʻshiqchi va siyosatchi;
* Ozodbek Oʻktamov — oʻzbekistonlik futbolchi;
* Ozodbek Qurbonov — oʻzbekistonlik futbolchi.

## Familiyalar
* Ozodov
* Ozodova

## Manbalar
Ibn Aʼtam al-Kufiy

**Abu Muhammad Ahmad ibn Aʼtam al-Kufiy al-Kindiy** () – IX asrda yashagan arab millatiga mansub musulmon tarixchisi, shoir va voiz. VIII asr oxiri – IX asr boshlarida faol shaxs boʻlgan. Shialik mazhabining *axboriy* oqimiga mansub boʻlib, uning otasi 765-yilda vafot etgan oltinchi imom Jaʼfar as-Sodiqning shogirdi edi.

Ibn Aʼsam al-Kufiyning vafot etgan sanasi, odatda, hijriy 314-yil (milodiy 926/967) deb koʻrsatilgan boʻlsa-da, bu maʼlumot xato hisoblanadi. 

Uning yirik „*Kitob al-futuh“* (Fathlar kitobi) asari xalifa al-Maʼmun hukmronligi davrida () yaratilgan. Ibn Aʼtamning ushbu asari hozirda ikki jildlik qoʻlyozma shaklida Ahmad III 2956 raqami ostida Istanbulda saqlanadi.

## Manbalar
Ibn Abdulhakam

**Abulqosim Abdurahmon ibn Abdulloh ibn** **Abdulhakam** (), asosan, **Ibn Abdulhakam** (; milodiy 801– 871/hijriy 257) nomi bilan mashhur. Misrning Fustat shahrida yashagan musulmon (sunniylik) tarixchi va huquqshunos. Uning „*Futuh Misr vaʼl-Magʻrib vaʼl-Andalus*“ („Misr, Shimoliy Afrika va Andalusning fath etilishi“) nomli asari islom tarixidagi eng qadimgi arab tilidagi tarixiy manbalardan biri sifatida eʼtirof etiladi va hozirgacha saqlanib qolgan muhim manba hisoblanadi.

## Hayoti
Ibn Abdulhakamning oilasi arablardan boʻlgan. Yozuvchining otasi Abdulloh va ukasi Muhammad oʻz davrida (IX asr boshlari) Misrda Molikiylik mazhabi boʻyicha yetakchi ulamolardan edi. Otasining vafotidan soʻng, bu oila oʻz eʼtiqodidagi ortodoksal qarashlarga sodiqligi sababli abbosiy xalifa al-Vosiq tomonidan taʼqib qilingan&#x5B; ** &#x5D;.

Xalifa al-Mutavakkil hukmronligi davrida tarixchi Ibn Abdulhakam va uning birodarlari marhumga tegishli mulkni oʻzlashtirishda ayblanib, qamoqqa olingan. Qamoq davomida Ibn Abdulhakamning birodarlardan biri qiynoqlar ostida vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Ibn ʿAbd al-Ḥakam, *Kitāb futuḥ misr wa akbārahā*, edited and with English preface by Charles Torrey (English title *The History of the Conquests of Egypt, North Africa, and Spain*), Yale University Press, 1922.
* Charles Torrey, „The Mohammedan Conquest of Egypt and North Africa in the years 643 to 705 A. D.“ *Historical and Critical Contributions to Biblical Science* vol 1, p.&nbsp;535-293. Yale University Press, 1901. Translation with short preface.
* Robert Brunschvig, „Ibn 'Abdalh’akam et la conquête de l’Afrique du Nord par les Arabes.“ *Annales de l’Institut d’Etudes Orientales*, v. 6 (1942–44) 108-155. More accessibly reprinted in *Al-Andalus*, 40 (1975), pp.&nbsp;92–75.
Yoqub ibn as-Sikkit

**Abu Yusuf Yaʼqub Ibn as-Sikkit** () – asli kelib-chiqishi forslardan boʻlgan tilshunos, grammatik va adabiyotshunos. Abbosiylar xalifasi al-Mutavakkilning oʻgʻliga ustozlik qilgan. Til va sheʼriyat ilmidagi chuqur bilimlari bilan tanilgan, biroq xalifa buyrugʻi bilan jazoga tortilgan va 857 hamda 861-yillar oraligʻida vafot etgan.

## Oilasi
Abu Yusuf al-Sikkitning oʻgʻli boʻlib, otasi Kufa nahviy maktabining yetuk tilshunosi, ilm-fan sohibi edi. U, shuningdek, mashhur olimlar al-Kisoiy va al-Farro bilan yaqin ilmiy aloqada boʻlgan. Otasi, asosan, sheʼriyat va tilshunoslikda yuksak salohiyatga ega boʻlgan, Abu Yusuf Yaʼqub nahv ilmidagi bilimlari bilan ajralib turgan. Abu Yusufning otasi Eronning Xuziston viloyati Ahvoz shahri yaqinidagi Davraq qishlogʻidan boʻlgan.

Yoqub bagʻdodlik olim boʻlgan va u yerda Kufa maktabining anʼanalariga asoslangan grammatika, Qur’on ilmi va sheʼriyat boʻyicha faoliyat yuritgan. U, shuningdek, xalifa al-Mutavakkilning oʻgʻillari al-Muntasir va al-Mu‘tazzga ustozlik qilgan.

Kunyasi *Abu Yusuf* boʻlib, oʻgʻli Yusuf al-Mu’tazid saroyida yashagan va xalifaning yaqin doʻsti va hamrohi boʻlgan.

## Manbalar
Muhammad ibn Habib al-Bagʻdodiy

**[[Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf|Muhammad]] ibn Habib al-Bagʻdodiy** (), toʻliq ismi **Abu Jaʼfar Muhammad ibn Habib ibn Umayya ibn Amr al-Hoshimiy**, IX asrda yashagan tarixchi, adib va tilshunos boʻlib, Iroqning Bag‘dod shahrida hayot kechirgan.

## Faoliyati
Al-Bagʻdodiy Abbosiylar xalifaligini tarafdori boʻlgan olim edi. U tarix, nasabshunoslik, tarjimai hol, arab tili, sheʼriyat toʻplamlari va tilshunoslikka oid mavzularda oʻnlab asarlar yozgan. 

Muhammad ibn Habib al-Bagʻdodiy 860-yilda (hijriy 245-yilda) vafot etgan.

## Manbalar
Umara ibn Vosima

**Abu Rifoa Umara ibn Vatima ibn Muso ibn al-Furot al-Forisiy** (hijriy 289-yilda vafot etgan) – misrlik musulmon tarixchi. Fustot shahrida tugʻilgan. Taniqli tarixchi hamda ipak savdosi bilan shugʻullangan Vosima ibn Musoning oʻgʻli boʻlgan. Abu Rifoaning tugʻilgan yili nomaʼlum, otasi Vosima esa 851-yilda vafot etgan.

## Manbalar
Vosima ibn Muso

**Vosima ibn Muso** (851-yil 9-dekabrda vafot etgan), *al-Vashshaʼ* („kashta savdogari“) nomini olgan fors musulmon tarixchisi va ipak savdosi bilan shugʻullangan savdogar.

Vosima Faso shahrida (hozirgi Eronning Xuziston viloyatidagi shahar)da tugʻilgan. Avval Basraga, keyin Misrga, undan soʻng al-Andalusga (Ispaniya) koʻchib oʻtgan. Oxir-oqibat, Fustot shahrida (hozirgi Qohira shahri yaqinida joylashgan) istiqomat qilgan. Vosima hadis ilmini chuqur oʻrgangan. Ibn al-Farodiy bergan maʼlumotlarga koʻra, uning Gʻarbga qilgan sayohatlari, asosan, hadis toʻplash maqsadida boʻlgan. Vosima arab tilida „*Kitob fi Axbor ar-Ridda*“ („Ridda voqealari haqida kitob“) nomli asar yozgan va bu kitob 632-yildagi buyuk irtidod (islom dinidan qaytish) voqealari haqida edi. Biroq bu asar bizgacha toʻliq holda yetib kelmagan, ushbu kitobdan olingan 110 dan ortiq iqtiboslar boshqa mualliflar, jumladan, Ibn Xallikon, Ibn Shokir al-Kutubiy, Yoqut ar-Rumiy va Ibn Hojar al-Asqaloniy kabi olimlar asarlarida keltirilgan.

Vosima Fustot shahrida vafot etgan. Uning oʻgʻli Umara ibn Vosima ham Fustotda tugʻilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
*
Az-Zubayr ibn Bakkar

**Az-Zubayr ibn Bakkor** () (milodiy 788–870 / hijriy 172–256) – mashhur arab musulmon tarixchisi va nasabshunosi. Sahoba az-Zubayr ibn al-Avvomning avlodidan boʻlgan. U, asosan Hijoz mintaqasida yashovchi arablar, xususan, Quraysh qabilasi nasablari boʻyicha yetakchi mutaxassis hisoblangan. Az-Zubayr ibn Bakkor nasabshunoslikka oid bir qancha asarlar yozgan. Buyuk muhaddis va tarixchi Ibn Hajar al-Asqaloniy uni Quraysh nasablariga oid eng ishonchli manbalar muallifi sifatida eʼtirof etgan.

## Hayoti
Ibn Bakkor Madinada tugʻilib oʻsgan va hijriy 242-yilda Makka qozisi boʻlib xizmat qilgan. Bagʻdodga qilgan tashriflaridan birida Abbosiylar xalifasi al-Mutavakkil unga oʻgʻliga tarbiya berishni taklif qilgan.

Ibn Bakkor Makkada tomdan yiqilib vafot etgan.

## Manbalar
Theravada

***Theravāda*** (;  „Keksalar maktabi“; 上座部佛教)) – bu buddizmning eng qadimgi maktabidir.

Mazkur maktabning izdoshlari ***Theravādinlar*** deb ataladi (Pali tilidagi *theravādī* soʻzidan inglizchalashgan shakli). Ular Budda taʼlimoti yoki *[[Dhamma (Buddizm)|Dhamma]]*ning oʻzlariga xos talqinini ikki ming yildan ortiq vaqt davomida saqlab kelmoqdalar.

Pali kanoni hindiy tillar oilasiga mansub eng toʻliq saqlanib qolgan qadimiy buddist matnlar toʻplamidir. Undagi til – pali tili – Theravāda uchun muqaddas til hisoblanadi va shu bilan birga umumiy lingua franca rolini oʻynaydi.

Mahāyāna va Vajrayāna maktablaridan farqli oʻlaroq, Theravāda doktrina (*[[pariyatti]]*) va monastik tartib (*[[vinaya]]*) borasida konservativlikka moyildir. Bu konservativlikning bir jihati shuki, Theravādada Mahayana sutralarining haqqoniyligi inkor etiladi (ular taxminan miloddan avvalgi I asrdan boshlab paydo boʻlgan). Shu bois, Theravāda Mahāyāna anʼanalarida eʼtirof etilgan Amitābha, Vairocana kabi koʻplab Budda va bodhisattvalarni tan olmaydi, chunki ular Theravāda muqaddas matnlarida uchramaydi.

Theravāda Hindistondagi qadimgi Sthavira nikāya maktabidan kelib chiqqan. Bu anʼana Hindiston va Shri-Lankada miloddan avvalgi III asrdan boshlab jiddiy rivojlana boshlagan. Pali kanoni yozma shaklda tuzilib, unga keng sharhlar yozilgan davrda bu eng yuqori nuqtasiga chiqqan.

Bu maktabda Hindiston uning tarixiy vatani sifatida, Shri-Lanka asosiy rivojlanish markazi sifatida eʼtirof etiladi. Keyinchalik, Janubi-Sharqiy Osiyoga yoyilib, u yerda ustun buddist oqimga aylangan.

Bugungi kunda Theravāda – Shri-Lanka, Myanma va Kambodjaning rasmiy dini hisoblanadi. Laos va Tailandda esa u eng keng tarqalgan shakldagi buddizm yoʻanlishidir. Shuningdek, u Hindiston, Bangladesh, Xitoy, Nepal, Shimoliy Koreya, Vyetnam, Filippin, Indoneziya, Malayziya va Tayvandagi ayrim ozchilik aholi tomonidan ham asosiy din hisoblanadi.

Ushbu hududlar diasporasi hamda dunyo boʻylab yangi izdoshlar ham Theravāda buddizmini oʻzlashtirib, amalda qoʻllashmoqda.

Zamonaviy davrda Theravāda ichida yangi oqimlar ham shakllandi, masalan, buddist modernizm, Theravāda meditatsiya amaliyotini qayta jonlantirgan Vipassana harakati, oʻrmon monastirlik hayotini tiklashga qaratilgan Tailand oʻrmon anʼanasi va shuningdek bu maktabning Hindiston va Nepal, shuningdek Yevropa Ittifoqi va AQSh kabi Gʻarbiy mamlakatlarga tarqalishi bunga misoldir.

## Izohlar


## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  (from author website at Dept. of Buddhist Studies, UC Berkeley)
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* Access to Insight – Theravāda buddizmi boʻyicha kitoblar
* Theravāda nazariyasi va amaliyotida bodhisattva ideali – Jeffrey Samuels
* Theravāda buddizmi taʼlimotlari nimalardan iborat? – Tricycleʼning „Yangi boshlovchilar uchun buddizm“ turkumida
Bodhichitta

Mahāyāna buddizmida **bodhichitta** („maʼrifatga intilish“ yoki „uygʻonish fikri“) – bu barcha jonli mavjudotlar foydasi uchun donishmandlik (prajñāpāramitā) va rahm-shafqat (Karuṇā) orqali uygʻonishga qaratilgan ongdir (chitta).

Bodhichitta – bu Mahāyāna anʼanasidagi bodhisattvaning (yaʼni, buddalikka erishishga intilayotgan mavjudot) asosiy sifati hisoblanadi. Bodhichittaning yuzaga kelishi (*bodhicittotpāda*) bodhisattvani aynan bodhisattvaga aylantiruvchi holatdir. Bodhichitta – bodhisattvaning kelajakdagi buddaligiga olib boruvchi sababdir. *[[Daśabhūmika Sūtra|Oʻn bosqich sutrasi]]*ga koʻra, bodhichittaning yuzaga kelishi bodhisattvaning ruhiy yoʻlida birinchi qadamdir.

## Etimologiyasi
Etimologik jihatdan bu atama Sanskrit tilidagi bodhi va chitta soʻzlarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. *Bodhi* – „uygʻonish“ yoki „maʼrifat“ degan maʼnoni anglatadi. *Chitta* esa sanskritcha *chit* so'zidan kelib chiqqan boʻlib, „ongli narsa“, yaʼni „ong“ yoki „shuur“ degan maʼnoga ega. Shu sababli, *bodhichitta* „ogning uygʻonishi“ yoki „maʼrifatning oydinligi“ deb tarjima qilinadi. Baʼzan bu atama „maʼrifat intilish istagi“ deb ham tarjima qilinadi.

## Izohlar


## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* Rahmdillik va Bodhitchitta
* Bodhichitta nima? Yangi boshlanuvchilar uchun buddizm
UzChess Cup 2025

**UzChess Cup 2025** – 2025-yil 18-iyundan 28-iyunga qadar jahonning ekstroklassdagi yetakchi shaxmatchilari oʻrtasida Toshkent shahrida boʻlib oʻtadigan xalqaro shaxmat turniri. UzChess Cup turniri tashkilotchilari: Yoshlar ishlari agentligi, Oʻzbekiston shaxmat federatsiyasi va Yoshlar ishlari agentligining „Uzchess“ loyihasi hisoblanishadi. Turnirning mukofot jamgʻarmasi 121.500 AQSH dollarini tashkil etadi.

## Turnir qoidalari
* Vaqtni nazorat qilish: Klassik. birinchi 40 harakat uchun 90 daqiqa, shuningdek, 40-harakatdan keyin qoʻshimcha ravishda 30 daqiqa (faqat Masters guruhi uchun) va har bir yurish uchun 30 soniya qoʻshiladi.
* Turnir 9 turdan iborat.
* Mukofot jamgʻarmasi: 121.500 AQSh dollari.
* Gʻalaba uchun 1 ochko, durang uchun 1/2 ochko beriladi. Turnir oxirida eng koʻp ball toʻplagan oʻyinchi gʻolib hisoblanadi.

* „Masters“ guruhi FIDE reytingi 2700 va undan yuqori boʻlgan shaxmatchilar. „Masters“ guruhi uchun mukofot jamgʻarmasi 80 000 AQSh dollarini tashkil etdi.

* „Challengers“ guruhi FIDE reytingi 2600 va undan yuqori boʻlgan shaxmatchilar. „Challengers“ guruhi uchun mukofot jamgʻarmasi 25 000 AQSh dollarini tashkil etdi.

* „Futures“ guruhi FIDE reytingi 2500 va undan yuqori boʻlgan shaxmatchilar. „Futures“ guruhi uchun mukofot jamgʻarmasi 11 500 AQSh dollarini tashkil etdi.

* „Open“ guruhi FIDE reytingi cheklanmagan. „Open“ guruhi uchun mukofot jamgʻarmasi 5 000 AQSh dollarini tashkil etdi. Ushbu guruhda ayollar oʻrtasida birinchi oʻrin uchun 300 AQSh dollari, ikkinchi oʻrin uchun 200 AQSh dollari taqdim etiladi.

## Turnir ishtirokchilari
### Masters guruhi
*  Nodirbek Abdusattorov
*  Javohir Sindarov
*  Nodirbek Yoqubboyev
*  Arjun Erigaisi
*  Parham Maghsoodloo
*  Rameshbabu Praggnanandhaa
*  Shamsiddin Vohidov
*  Aravindh Chithambaram
*  Richárd Rapport
*  Ian Nepomniachtchi

### Challengers guruhi
*  Jahongir Vohidov
*  Vasily Ivanchuk
*  Vitaly Sivuk
*  Maksim Matlakov
*  Gulruhbegim Toxirjonova
*  Nijat Abasov
*  Nikolas Theodorou
*  Ma Qun
*  Muhammadzohid Suyarov
*  Muxiddin Madaminov

### Futures guruhi
*  Saidakbar Saydaliyev
*  Humoyun Begmuratov
*  Alan Pichot
*  Klementiy Sichyov
*  Boris Chatalbashev
*  Ortiq Nigʻmatov
*  Robert Ruck
*  Evgeny Alekseev
*  Saparmurat Atabayev
*  Abdimalik Abdisalimov

## Manbalar

## Havolalar
* UzChess YouTube kanali
* UzChess Instagram sahifasi
* UzChess Facebook sahifasi
* UzChess Telegram kanali
* UzChess Chess.com klubi
* UzChess Lichess.org sahifasi
Mirzo Ahmadxon Saidul Mulk

**Mirzo Ahmadxon Saidul Mulk** () – bosh vazir Amir Kabirning birinchi xotinidan boʻlgan yagona oʻgʻli edi. 1837/1838-yillarda tugʻilgan Mirzo Ahmadxonga Amir Kabir hayotligida yoki uning 1852-yilda oʻldirilishidan keyin hech qanday rasmiy lavozim berilmagan. 1858-yilda Mirzo Oqoxon Nuriy bosh vazir lavozimidan chetlashtirilgach, Mirzo Ahmadxon general-mayor etib tayinlangan va bir yildan soʻng „Saeid ul-Mulk“ unvoni bilan taqdirlangan. 1860/1861-yillarda Azizxon Mokriy shahzoda Muzaffariddin Mirzoning oʻrinbosari etib tayinlangach, uning qaynogʻasi boʻlgan Mirzo Ahmadxon Ozarbayjon viloyatidagi qoʻshin qoʻmondoni etib belgilanadi. Mirzo Ahmadxon 1863–1869-yillar oraligʻida vafot etgan va Karbalo shahridagi Imom Husayn ziyoratgohida otasi qabri yoniga dafn etilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Mirzo Fazlulloh Xavariy Sheroziy

**Mirzo Fazlulloh Xavoriy Sheroziy** () – Qojarlar davlatidagi Eron tarixchisi va shoiri boʻlib, „Tarix-e Zul-Qarnayn“ (Ikki asr tarixi) asarining muallifi hisoblanadi. Bu asar Qojarlar davrining dastlabki yillari uchun muhim manbadir.

U Sherozda 1776–1785-yillar oraligʻida tugʻilgan. Otasi Mirzo Abdonabiy Sharifiy Husayniy, onasi esa Ogʻo Muhammad Hoshim Zahabiyning qizi edi. 1849/1850-yillarda Sherozda vafot etgan va shu yerda dafn etilgan. Uning „Mehr-e Xavoriy“ nomli devoni (sheʼrlar toʻplami) 15 000 baytdan iborat boʻlib, unda qasidalar va gʻazallar mavjud.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Muhibbulloh Allohobodiy

**Muhibulloh Allohobodiy** (; मुिबउल्लाह इााबाी; 1587 – 30-iyul 1648) – Hindiston shimolidagi Prajagraj viloyatida Shoh Jahon hukmronligi davrida faol boʻlgan soʻfiy avliyo va olim. U *[[vahdat al-vujud]]* (baʼzan „Borliqning yagonaligi“ deb ataladi) soʻfiylik taʼlimotining yetakchi tarafdori sifatida eʼtirof etilgan.
## Manbalar
Mahmud Mirzo Qojar

**Mahmud Mirzo Qojar** (; 1905-yil 9-oktabr – 1988-yil 2-iyul) – Eron shahzodasi, Qojarlar sulolasi vakili, Muhammad Ali Shoh Qojarning oʻgʻli.

U 1988-yil 5-mayda jiyani Hamid Mirzo vafot etganidan keyin Qojarlar sulolasining boshligʻi boʻlgan va 1988-yil 2-iyulda vafotigacha bu lavozimda qolgan.

## Avlodlari
U Afot Ashtiyoniyga uylangan. Ularning bir qizi va bir oʻgʻli bor edi:

* Turanduxt (1940-yil 1-fevral, Deauvilleda tugʻilgan – 2025) – Nosiriddinshohning oʻgʻli shahzoda Kamron Mirzo Nayeb as-Saltana avlodi Keyxosro Kamroniyga (2007-yil 8-yanvar, Parijda vafot etgan) turmushga chiqqan. Ikki farzandi bor: Jahongir Kamroniy (1970-yil 8-yanvar, Parijda tugʻilgan) va Navid (1981-yil 15-iyun, Parijda tugʻilgan).
* Shahzoda Muhammad Ali Mirzo (1942-yil 23-may, Parijda tugʻilgan) – bankir. Avval Muhammad Hasan Mirzoning qizi Giti Afruzning qizi Robin Qojar-Vamboldga uylangan, farzandsizlik sabab ajrashgan. Ikkinchi xotini Sharlotta Furnua bilan Roxanna ismli qizi bor (1993-yil 30-may, Parijda tugʻilgan).

## Manbalar

## Havolalar
* Mahmud Mirzoning fotosurati
* Qojarlar sahifasi
Moʻmin Xon Moʻmin

**Moʻmin Xon Moʻmin** (1800 – 1852-yil 14-may) – urducha gʻazallari bilan mashhur boʻlgan Boburiylar davri soʻnggi shoirlaridan biri. Gʻolib va Zouq zamondoshi boʻlgan u oʻzining taxallusi sifatida „Moʻmin“ soʻzini ishlatgan. Qabri Dehli, Mavlono Ozod Azad tibbiyot kollejidagi Mehdiyon qabristonida joylashgan.
## Manbalar
Masud Ahmadiy Mogʻaddisiy

**Masud Ahmadiy Mogʻaddisiy** (&lrm;; 1963 – 2005-yil 2-avgust) – Eronlik sudya, Said Mortazaviyning oʻrinbosari boʻlgan. U Tehronning Ahmad Gʻosir koʻchasida ishdan uyiga qaytayotganida oʻldirilgan.

Qotil Majid Kavousifar boʻlib, u ikki yildan keyin qatl etilgan.

Mogʻaddisiy 1963-yilda Mashhadning Balaxiyabon mahallasida kambagʻal oilada tugʻilgan. Uning oilasi Yazd shahridan edi.

U jurnalist Akbar Ganjiy ishida hukm chiqargan va Ganjiy qamoqqa olingan. Shuningdek, u Zahro Kazemiy ishida ham ishtirok etgan. Mogʻaddisiy Eronning taniqli blogeri Mojtaba Saminejad va uning hamkasblarining sud jarayonini ham boshqargan.

Mogʻaddisiy minglab odamlarning, jumladan 1988-yilda Eron siyosiy mahbuslarining qatl etilishida hukm chiqarish va ijro etish mas’uliyatini ham oʻz zimmasiga olgan.

## Manbalar
Nafl namozi

**Nafl namozi** (, ṣalāt al-nafl) – islom dinida ibodatning bir turi hisoblanadi. Uni bajargan kishiga sunnat namozlaridagi kabi qoʻshimcha mukofot berilishi aytiladi.

Quyidagi hadislarga koʻra, nafl namozlarini ado etish Allohga yaqinlashishga va oxiratda muvaffaqiyatga erishishga yordam beradi:

## Manbalar
Yusuf ar-Roziy

**Yusuf ar-Roziy** ( 304-yilda vafot etgan) — xurosonlik taniqli tasavvuf shayxi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 

## Havolalar
Muhammad Bahriy

**Muhammad Moʻtazad Bahriy** (, 1918-yil, Sheroz – 2007-yil, Vashington) – eronlik siyosatchi, 1978-yil 27-avgustdan 29-oktabrgacha Eron Adliya vaziri lavozimida ishlagan.

## Manbalar
Mahbub Mina Shoh

**Aziz Hasan** (Hindcha: अज़ीज़ हसन, Urdu: عزیز حسن; **Mahbub Mina Shoh** ismi bilan mashhur; 1319-sentyabr 3-iyul – 2020-yil 18-sentyabr) – soʻfiy avliyo va ijtimoiy aktivist.
## Manbalar
Muhammad Rahimxon Alouddavla

**Muhammad Rahimxon Alouddavla** (; vafoti 1882-yil) – 19-asrda Qojarlar qabilasidan boʻlgan Eronlik amaldor boʻlib, Nosiriddinshoh () davrida yuqori lavozimlarda ishlagan.

Fors shoiri Mavlono Rumiy yozgan „Masnaviy“ asarining eng taniqli nashrlaridan biri Alouddavla tomonidan moliyalashtirilgan. U lugʻat bilan birga 1882-yilda Mirzo Tohir Basir ul-Mulk Shayboniy rahbarligida nashr etilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Muhammad Taqixon Sheroziy

**Muhammad Taqixon Sheroziy** () – 18-asrda yashagan Eron amaldori boʻlib, Afshorlar sulolasi shohi Nodirshoh () davrida 1734–1744-yillar davomida Fors viloyati hokimi lavozimida ishlagan.

1744-yil yanvar oyida Taqixon Nodirshohga qarshi isyon koʻtargan, bunga javoban shoh Fors viloyatining poytaxti Sherozni qamal qilgan. Toʻrt yarim oylik qamaldan soʻng shoh qoʻshinlari Sherozni egallab, talon-taroj qilishgan. Taqixon asirga olingan va jazo sifatida kastratsiya qilingan va bir koʻzidan mahrum boʻlgan. Biroq Nodirshoh oxir-oqibat uni kechirib, Kobul hokimi etib tayinlagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Muhammad Jafar Muntaziriy

**Muhammad Jaʼfar Muntaziriy** (; 1949-yilda Qumda tugʻilgan) – Eronlik din ulamosi va huquqshunos, 2023-yil 6-avgustdan beri Eron Oliy sudi raisi. 2016-yil 1-apreldan 2023-yil 6-avgustgacha Eron Bosh prokurori lavozimida ishlagan. Ilgari Eron Maʼmuriy adolat sudi raisi boʻlgan. Hozirda Maxsus ulamolar sudi raisi hamdir.

## Sanksiyalar
Qoʻshma Shtatlar va Birlashgan Qirollik tomonidan sanksiya qilingan.

## Manbalar
Miyan Mir

**Miyan Mir** yoki **Mian Mir** (taxminan 1550-yil – 1635-yil 22-avgust) – mashhur soʻfiy musulmon avliyo. Lohurda, hozir Dharampura deb nomlanuvchi mahallada istiqomat qilgan.

Miyan Mir xalifa Umar ibn al-Xattobning bevosita avlodi boʻlib, tasavvufning Qodiriy tariqatiga mansub edi. Boburiylar imperatori Shoh Jahonning toʻngʻich oʻgʻli Dara Shikohning ustozi boʻlganligi bilan mashhur. U Qodiriy tariqatining **Miyan Xel** nomli ichki tariqati asoschisi sifatida tanilgan. Uning singlisi Bibi Jamol Xotun uning shogirdi boʻlib, oʻzi ham mashur soʻfiy avliyo edi.

## Manbalar
Murtazo Qulixon

**Murtazo Qulixon** (forscha: میرزا قلی‌خان) – Eron amaldori boʻlib, asli turkman boʻlgan. U 1651-yildan Gruziyadagi Kaxeti viloyatining *beglarbegi* (hokimi) lavozimida ishlagan. Shu yildan boshlab u bir vaqtning oʻzida Qorabogʻ-Ganja hokimligi lavozimida ham faoliyat yuritgan. Murtazo Qulixon Qojarlar qabilasining Ziyodoʻgʻli boʻlimiga mansub edi.

## Manbalar
Abdulnabiy Musaviy Fard

**Abdulnabiy Musaviy Fard** ( 1956-yilda Jahromda tugʻilgan, Xurramshahrda oʻsgan) – Eronlik shia ulamosi, 2019-yil 30-apreldan buyon Eron Oliy rahbari Ali Xomanaiyning buyrugʻi bilan Xuziston viloyatidagi vakili va Ahvoz juma namozi imomi lavozimlarida ishlab kelmoqda.

„Hujjat ul-Islom Musaviy Fard“ nomi bilan ham tanilgan ruhoniy, Eron-Iroq urushidan keyin Qumga borib diniy taʼlim olgan. Ilgari Xuziston viloyatidagi Ramhormoz (5 yil davomida) va Xurramshahr shaharlarida juma namozi imomi boʻlib ishlagan.

2019-yil 15-fevralda sogʻligʻi sababli isteʼfoga chiqqan Muhammad Ali Musaviy Jazoiriy oʻrniga Ali Xomanaiy tomonidan Xuziston viloyatidagi Valiy Faqih vakili va Ahvoz juma namozi imomi etib tayinlangan.

## Manbalar
Asad ibn al-Furot

**Asad ibn al-Furot** (; taxminan 759-yilda tugʻilgan – taxminan 828-yilda vafot etgan) – Ifriqiyada yashagan musulmon huquqshunos va ilohiyot olimi, arablarning Sitsiliyani bosib olishida muhim rol oʻynagan.

## Hayoti
Uning oilasi Yuqori Mesopotamiyadagi Harron shahridan boʻlgan, keyinchalik Asad bilan birga Ifriqiyaga hijrat qilgan. Asad Madinada molikiylik mazhabining asoschisi Molik ibn Anasdan, Kufada esa hanafiylik maktabining asoschisi Abu Hanifaning shogirdlaridan biridan taʼlim olgan. Asad diniy huquqqa oid qarashlarini „*Asadiyya*“ nomli toʻplamda jamlagan boʻlib, bu asar Ifriqiyada katta taʼsirga ega boʻlgan.

Ifriqiyaga qaytgach, Asad Qayravon shahrida qozi etib tayinlangan, ammo oradan koʻp oʻtmay, amir Ziyodatulloh I (817–838) bilan mojaroga borgan. Bunga Asad amirning dabdabali va dindan yiroq hayot tarzini tanqid qilgani sabab boʻlgan. Undan qutulish maqsadida Ziyodatulloh Asadni Sitsiliyaga qarshi yurishga boshliq qilib tayinlagan. 827-yilda Asad arab qoʻshini bilan yurish qilib, Vizantiya qoʻshinlarini magʻlubiyatga uchratganidan soʻng, Siracusa shahrini qamal qilgan. Biroq shaharni zabt etish imkoni boʻlmagan va oradan koʻp oʻtmay, vabo kasalligidan vafot etgan.

## Havolalar
* Encyclopædia Britannica
Hisorak KGES

:*Quvvati 45 MVt boʻlgan [[Hisorak GES]] bilan adashtirib yuborilmasin.*

**Hisorak KGES** – Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumani Miroqi shaharchasida Oqsuv daryosida joylashgan gidroelektr stansiya. Rasmiy ochilish marosimi 2025-yil 30-yanvar kuni Oʻzbekiston bosh vazirining oʻrinbosari Ochilboy Ramatov, Oʻzbekgidroenergo Boshqaruvi raisi Abdugʻani Sanginov va boshqa mas’ullar ichtirokida oʻtkazilgan.

## Umumiy tavsifi
Hisorak kichik GES 2025-yilda foydalanishga topshirilgan. Stansiya 1988-yilda sugʻorish uchun suv toʻplash maqsadida yaratilgan Hisorak gidrouzeli toʻgʻoniga tutashtirilgan. Suv omboridan sugʻorish uchun chiqariladigan suv ajratmalari asosida ishlaydi.

Kichik GES quvvati – 3,5 MVt, oʻrtacha yillik elektr energiyasi ishlab chiqarishi – 17,5 mln kVt*soat.

Loyiha qiymati 1,5 mln AQSh dollarini tashkil qiladi. Hisorak KGES faoliyati tufayli yiliga oʻrtacha 5 mln m³ tabiiy gaz tejaladi. Stansiyada generatsiya qilingan elektr 7 300 ta xonadonga yetadi

Kichik GES qurilishi toʻliq mahalliylashtirish doirasida amalga oshirilgan. Loyihalash ishlarini Oʻzbekgidroenergo tarkibidagi Gidroproyekt, qurilish-montaj ishlarini „Gidroqurilish buyurtmachi xizmati“ MCHJ bajargan.

GES toʻgʻoni Hisorak suv omborini hosil qiladi. Suv ombori umumiy hajmi 170 mln m³ boʻlib, foydalaniladigan qismi 162 mln m³ tashkil etadi.

## Manbalar
Abdulloh ibn Ibrohim

**Abu al-Abbos Abdulloh I ibn Ibrohim I ibn al-Agʻlabiy** () – Ifriqiyada hukmronlik qilgan ikkinchi Agʻlabiylar amiri, 812-yil oktyabr/noyabr oylaridan boshlab 817-yil 25-iyungacha hukmronlik qilgan.

Abu al-Abbos nafaqat oʻzining husni bilan, balki zolimona boshqaruvi bilan ham tanilgan. U odatdagi hosildan bevosita olinadigan soliq, yaʼni ushr oʻrniga, naqd pulda olinadigan soliq turini joriy qilgan. Bu esa xalq orasida katta norozilik uygʻotgan. Oradan koʻp oʻtmay, Abdulloh vafot etgan va bu hodisa koʻpchilik tomonidan unga berilgan ilohiy jazo sifatida talqin etilgan.

Uning oʻrniga ukasi Ziyodatulloh I hokimiyatni egallagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Humoyuniy

**Abdugʻafur Pechuho** (**Humoyuniy** va **Muftun Humoyoniy** nomi bilan mashhur) – islom olimi, avliyo va shoir. Muhammad Yoqubning (otasi) shogirdi boʻlgan u Qodiriya tasavvuf tariqatidan boʻlgan va Katta Sindda tasavvufiy anʼanani boshlagan. Hayoti haqida maʼlum boʻlgan narsalarning aksariyati soʻfiylik anʼanalari boʻlib, uni tarixiy haqiqatdan ajratish qiyin.

## Manbalar
Muhammad ibn al-Fadl

**Muhammad ibn al-Fadl** – Agʻlabiylar davlati harbiy qoʻmondoni, 882–885 hamda 892-yilda Sitsiliya amiri lavozimini egallagan. Vizantiya imperiyasiga qarshi jang qilgan. Caltavuturo jangida Agʻlabiylar magʻlubiyatga uchraganidan soʻng, Sitsiliyaning Agʻlabiylar nazoratidagi qismiga hokim etib tayinlangan.

## Manbalar
Abu Iqol al-Agʻlab ibn Ibrohim

**Abu Iqol al-Agʻlab ibn Ibrohim** () – Ifriqiyaning toʻrtinchi Agʻlabiy amiri, 838-yildan 841-yilning fevraligacha (vafotiga qadar) hukmronlik qilgan. Oʻzining bilimdonligi, aql-zakovati va boshqaruv qobiliyati bilan mashhur boʻlgan. Vafotidan keyin uning oʻrniga oʻgʻli Muhammad I taxtga oʻtirgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Ibrohim II

**Abu Is’hoq Ibrohim II ibn Ahmad** () (850-yil 27-iyun – 902-yil 23-oktyabr) – Ifriqiya amiri. 875-yildan 902-yilda taxtdan voz kechguniga qadar Ifriqiya amiri sifatida hukmronlik qilgan. Akasining vafotidan soʻng, Ibrohim amir sifatida tan olingan va oʻz hududida xavfsizlikni yaxshilash hamda savdo faoliyatini rivojlantirish yoʻlida harakat qilgan. Jamoat ishlarini rivojlantirgan, ulkan suv havzasi qurdirgan, shahar devorlarini tiklagan, masjidlar va Raqqada oʻzining saroyini barpo etgan.

Markazlashtiruvchi boshqaruv tarafdori boʻlgan Ibrohim Ifriqiyadagi eski arab zodagonlariga ishonmagan va ularga nisbatan ehtiyotkor munosabatda boʻlgan. Misrdagi Tuluniylar davlati bilan ziddiyatlarga aralashgan. Tuluniylar 868-yilda Misrni, 878-yilda esa Bilod ash-Shom va Hijozni egallagach, Ifriqiyaga qarshi yurishga tayyorgarlik koʻrgan. 896-yilda Misrda tartibsizliklar boshlangach, Ibrohim 896–897-yillarda Tuluniylarga qarshi yurish olib borib, oʻzining sharqiy chegaralarini qayta tiklashga harakat qilgan.

## Hokimiyat
Abu Is’hoq Ibrohim Ifriqiyadagi Agʻlabiy amiri Abu Ibrohim Ahmad ibn Muhammadning oʻgʻli edi. 863-yilda otasining vafotidan keyin Ifriqiya amirligi Abu Ibrohimning ukasi Ziyodat Alloh II ga oʻtgan, biroq yangi amir oradan koʻp oʻtmay vafot etgan va hokimiyatni Abu al Gʻaroniq Muhammad II egallagan.

Muhammad II yengiltak va zavq-shavqni sevuvchi hukmdor edi. Muhammad II amir boʻlgan davrda Ibrohim II Qayravon hokimi lavozimiga tayinlangan va bu vazifaga nihoyatda jiddiy qaragan. Bu esa unga xalq orasida katta hurmat va eʼtibor keltirgan. Muhammad II 875-yil fevral oyida vafot etgach, uning oʻrniga Ibrohim II kelgan. Uning nomzodini xalq faol ravishda ilgari surgan, shuningdek, Qayravon ulamolari ham bu qarorni qoʻllab-quvvatlagan.

## Manbalar
Ibrohim I ibn al-Agʻlab

**Ibrohim I ibn al-Agʻlab** () (756—812) – Agʻlabiylar oilasidan (800—812) boʻlgan birinchi Ifriqiya amiri.

## Kelib chiqishi va dastlabki faoliyati
Ibrohim I Abbosiylar inqilobi davrida Abu Muslimning hamrohi boʻlgan xurosonlik arab al-Agʻlobning oʻgʻli edi. U 765–767-yillarda Ifriqiya hokimi boʻlib xizmat qilgan, biroq al-Hasan ibn Harb qoʻzgʻoloni paytida oʻldirilgan.

„Islom entsiklopediyasi“da Ibrohim „gʻayratli va dono, aqlli va zukko, jasur jangchi, shuningdek, mohir siyosiy arbob“ deya taʼriflangan. Ibrohim chuqur bilimga ega boʻlgan, ayniqsa, islomiy fiqh, shuningdek, sheʼriyat va notiqlikda ham isteʼdodli edi.

795-yilda Ibrohim Zab hokimi etib tayinlangan. Shu lavozimni egallab turgan vaqtida Ifriqiya Abbosiylar hokimi Muhammad ibn Muqotil al-Akkiyga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonni bostirishda muhim rol oʻynagan. Mukofot sifatida 800-yil 9-iyul kuni xalifa Horun ar-Rashid uni Ifriqiya amiri deb tan olgan va unga deyarli toʻliq mustaqillik bergan. Buning evaziga Ibrohim har yili Abbosiylar xazinasiga har yili 40 000 oltin dinor toʻlash majburiyatini olgan. Bu qaror Ibrohimga va uning avlodlariga Agʻlabiylar sulolasini barpo etish imkonini yaratgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Hitti, Philip K. *A History of the Arabs*, 5th ed. London, 1951.
*
Abdulloh ibn Ahmad

**Abdulloh ibn Ahmad** 922—923-yillarda hukmronlik qilgan Seyiston amiri.

Abdulloh 922-yil 8-oktyabr kuni kechasi Zaranjda Ahmad ibn Qudamga qarshi qoʻzgʻolon boshlab, amir maqomiga erishdi. Zaranj aholisining katta qismi Abdullohni qoʻllab-quvvatlashi natijasida Ahmad shaharni tark etishga majbur boʻldi. Ahmad ar-Ruxxoj va Bust tomon yoʻl oldi. Abdulloh Ahmadni choʻl boʻylab taʼqib qilmoqchi edi. Biroq Ahmad yoʻldagi barcha quduqlarni zaharlaganidan xabar topdi. Uzoqroq yoʻlni bosib oʻtganiga qaramay, Abdulloh 923-yil yanvarda Ahmadga yetib olib, uni jangda magʻlub etdi va asirga oldi.

Ahmadni magʻlub etganidan koʻp oʻtmay, Abdullohning hokimiyati xavf ostida qoldi. Chunki avvaliga uni qoʻllab-quvvatlagan xalq asta-sekin undanyuz oʻgira boshladi. Ahmadning Bust va Zaranj aholisiga nisbatan qattiq soliq siyosati hamda Zaranjni tark etib, Bustga koʻchib oʻtish qarori oxir-oqibat 923-yil may oyida Zxaranj aholisining qoʻzgʻolon koʻtarishiga sabab boʻldi. Oʻn yildan ortiq vaqt davomida birorta ham Safforiy Seyiston ustidan hukmronlik qilmagan boʻlsa-da, xalq oʻz rahbari sifatida Safforiylardan Abu Jaʼfar Ahmadni tanladi.

Abdullohning oʻgʻli Aziz Zaranjni qaytarib olishga urinib koʻrgan boʻlsa-da, ayyarun orasida bir muddat tartibsizlik hukm surganiga qaramay, ularning Safforiylarga nisbatan sadoqati tufayli shaharni Azizdan muvafaqqiyatli himoya qilishga erishdi. Shundan soʻng, Abdullohning ishlari tezda barbod boʻldi. Abdullohning ar-Ruxxojdagi vakili Abu Jaʼfarga sadoqatini eʼlon qilgach, Bust aholisi ham Safforiylarni qoʻllab-quvvatlashini eʼlon qildi. Abdulloh Seyiston chegaralarida oʻz mavqeini saqlab turdi. Biroq jangda Abu Jaʼfar tarafdorlaridan magʻlubiyatga uchradi. Somoniylar Xurosoni tomonga qochishga harakat qildi. Biroq 923-yil 26-oktyabr tunda qoʻlga olinib, Zaranjga keltirildi. Ushbu maʼlumot manbalarda Abdulloh haqidagi soʻnggi maʼlumot boʻlib, shundan soʻng, ehtimol u qamoqqa tashlangan yoki oʻldirilgan. Oʻgʻli Aziz 925-yil oxirigacha Abu Jaʼfarga qarshilik koʻrsatib, oxir-oqibat otasi kabi magʻlubiyatga uchragan.

## Adabiyotlar
* Bosworth, C. E. *The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz (247/861 to 949/1542-3)*. Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 1994.
Ahmad ibn Qudam

**Ahmad ibn Qudam** -yildan 923-yilgacha hukmronlik qilgan Seyiston amiri.

Ahmad 919-yilda Seyiston hukmdori Kasir ibn Ahmad oʻldirilgach, hokimiyat tepasiga keldi. Abbosiylar xalifaligi bilan doʻstona munosabatlarni saqlab qolish maqsadida Kasir Bagʻdodga toʻlashni vaʼdar bergan oʻlponni toʻlashga harakat qildi. Oʻldirilgan Kasir ibn Ahmadning kuyovi, Zobuliston hokimi Muhammad ibn Qosim Ahmadning hukmronligini tan olmay, atrofiga oʻz tarafdorlarini yigʻa boshlagach, ichki muammolar yuzaga kela boshladi. Muhammad qoʻshin bilan Bustdan yetib kelib, Ahmadning hokimiyatini deyarli agʻdarib tashladi, ammo yakunda magʻlubiyatga uchradi. Muhammad dastlab Zobulistonga qochib ketdi. Keyin Seyistonga qaytdi. U yerda esa Ahmadning tarafdorlari tomonidan oʻldirildi.

Muhammad ibn Qosim magʻlub boʻlgan boʻlsa-da, Ahmad hamon oʻz hokimiyatiga qarshi tahdidlarni bartaraf etishi lozim edi. Bust va Zamindavarda Toʻgʻon ismli turkiy qoʻmondon Ahmadning hokimiyatiga qarshi chiqqan edi. Shu sababli, Ahmad unga qarshi ikki marta harbiy yurish uyushtirdi. Dastlab magʻlubiyatga uchragan boʻlsa-da, ikkinchi yurish muvafaqqiyatli boʻlib, 922-yil yanvarda Toʻgʻon oʻldirildi. Oradan toʻqqiz oy oʻtmay, Zaranjda Ahmadga qarshi fitna uyushtirildi. Abdulloh ibn Ahmad boshliq Zaranj aholisi fitnani qizgʻin qoʻllab-quvvatladi. Fitnachilar Ahmadning boyligi va qurol-yarogʻini tortib oldi, tarafdorlarining katta qismi esa uni tark etdi.

Ahmad Zaranjda ishlari barbod boʻlganini bilib, shaharni tark etdi. Faqatgina hind shaxsiy gvardiyasi Ahmadga ergashdi. Ahmad Bust va ar-Ruxxojga yoʻl oldi. Biroq yana muvafaqqiyatsizlikka uchradi. Shaxsiy qoʻriqchilar qoʻmondoni Ahmadni tark etib, Abdulloh ibn Ahmad tomoniga oʻtib ketdi. Soʻngra Abdulloh Ahmadni Zaranjdan Bustgacha sahro orqali taʼqib qilishni rejalashtirdi. Biroq Ahmad yoʻldagi barcha quduqlarni zaharlagani maʼlum boʻldi. Shunday boʻlsa-da, Ahmad 923-yil 17-yanvarda Bust yaqinidagi jangda Abdullohdan magʻlub boʻldi. Ahmad asir olindi. Shu bilan Ahmadning amirlik davri butunlay yakunlandi.

## Adabiyotlar
* Bosworth, C. E. *The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz (247/861 to 949/1542-3)*. Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 1994.