open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Onomastika

**Onomastika** ( – nomlash, nom qoʻyish sanʼati) – tilshunoslikning har qanday atoqli nomlarni, ularning paydo boʻlish va oʻzgarish tarixini oʻrganuvchi boʻlimi, shuningdek, barcha atoqli nomlar yigʻindisi. Ayrim tadqiqotlarda „Onomastika“ termini antroponimika maʼnosida ham qoʻllangan. Onomastika mavjud onomastik tizimlarni aniqlash va oʻrganishni maqsad qilib qoʻyadi.

Onomastika atoqli nomlarni olgan obʼyektlarning toifalariga muvofiq quyidagi boʻlimlardan iborat:
* Antroponimika – kishilarning atoqli nomlarini;
* Toponimika – geografik obʼyektlarning atokli nomlarini;
* Teonimika – turli diniy tasavvurlar boʻyicha xudolar, maʼbudlar, diniy-afsonaviy shaxs va mavjudotlarning nomlarini;
* Zoonimika – hayvonlarga qoʻyilgan (shartli) atoqli nomlarni;
* Kosmonimika – fazoviy boʻshliq hududlari, galaktikalar, burjlar va boshqalarlarning ilmiy muomalada va xalq orasida tarqalgan nomlarini;
* Astronimika – ayrim osmon jismlari (planeta va yulduzlar)ning nomlarini oʻrganadi
Onomastikaning yuqoridagilardan tashqari yana bir qancha boʻlimlari bor. Onomastika atoqli nomlarni realionimlar (avval yoki hozir mavjud boʻlgan obʼyektlarning nomlari) va mifonimlar (xayoliy-toʻqima obʼyektlarning nomlari)ga boʻladi.

Atoqli nomlarning lisoniy xususiyatlariga qarab onomastika adabiy va dialektal, odatdagi (amaliy) va poetik, zamonaviy va tarixiy, nazariy va amaliy turlarga boʻlinadi.

Nazariy onomastika til va nutqdagi, adabiy va dialektal sohalardagi atoqli nomlarning paydo boʻlishi, nominatsiya (nomlash) asoslari, rivojlanishi, shu jarayondagi turli xil oʻzgarishlari, nutqda qoʻllanishi, muayyan hudud va tillarda tarqalishi hamda tarkibiy tuzilishini oʻrganadi. Badiiy matnlardagi atoqli nomlarni (poetik onomastika) tadqiq etish alohida muammo hisoblanadi. Onomastika, shuningdek, tilshunoslikning qiyosiy-tarixiy, struktur, genetik, areal, onomastik xaritalashtirish va boshqa usullarini qoʻllagan holda, atoqli nomlarning fonetik, morfologik, soʻz yasalishi, semantik, etimologik va boshqa jihatlarini oʻrganadi.

Amaliy onomastika xorijiy tillarga mansub nomlarning transkripsiyasi va transliteratsiyasi, anʼanaviy (talaffuz va yozilishiga koʻra), tarjima qilinadigan va qilinmaydigan nomlarni aniqlash, „begona“ nomlarni oʻz tilda qanday yozish boʻyicha yoʻriqnomalar tayyorlash, xorijiy tillardan oʻzlashgan nomlardan yangi soʻzlar hosil qilish bilan, nom berish va nomlarni oʻzgartirish masalalari bilan shugʻullanadi.

Onomastika tarix, etnografiya, arxeologiya, genealogiya, geraldika, matnshunoslik, adabiyotshunoslik, geografiya, astronomiya, geologiya, demografiya kabi fanlar bilan oʻzaro aloqadordir.

## Manbalar
Onon

**Onon** — Mongoliya va Rossiya Federatsiyasining Chita viloyatidagi daryo. Onon Ingoda daryosi bilan qoʻshilgach, Shilka daryosi hosil boʻladi. Uzunlik 1032 km, havzasining maydoni 96,2 ming km². Xetney togʻligidan boshlanadi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi etagida 191 m³/sek. Noyabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Xurax-Gol, Borzya, Unda, chapda — Agutsa, Kira, Aga. Suvi sugʻorishga sarf boʻladi va sanoatni taʼminlaydi.

## Manbalar
Oolitlar

**Oolitlar** (yun. oon — tuxum va lithos — tosh) — temir, marganetsning yumaloq va ellips shaklidagi oksid va silikat birikmalari. O. tarkibida, odatda, kalsit, dolomit, aragonit, rodoxrozit, leptoxlorit va boshqa minerallar ham boʻladi. Mayda (mikroskopik) zarra holidan noʻxat kattaligigacha oʻlchamda uchraydi. O.ning 2–5&nbsp;mm kattalikdagilari pizol itlar deb ataladi. O.ning markaziy qismiga, koʻpincha, mayda qum zarralari yoki hayvon chigʻanoklari joylanib, ularning atrofida qat-qat O. toʻplangan boʻladi. O. okean, dengiz va kaynar buloklar tubida vujudga keladi. Rossiyada (Ural va Kerch yarim orol) temirli O. (temir rudasi xili) konlari bor. Oʻzbekistonda temirli O. paleogen gil qatlamlarida topilgan.

## Manbalar
Oomitsetlar

**Oomitsetlar** (Oomycetes) — zamburugʻlar sinfi (boshqa maʼlumotlarga koʻra, kenja sinf). Suvda va quruqlikda oʻsadi. Mitseliysi hujayrasiz; hujayra pusti sellyuloza va glyukandan iborat boʻlishi bilan boshqa zambu-rugʻlardan farq qiladi. Jinssiz zoospora yoki konidiya hosil qilish; jinsiy — oogamiya orqali koʻpayadi. Anteridiy koʻp yadroli, sharsimon oogoniyda 1 yoki bir nechta tuxum hujayra yetiladi. Urugʻlangan tuxum hujayralar oosporalarga aylanadi. Ulardan bahorda zoosporalar, murtak zoosporangiyli kalta oʻsish giflari hosil boʻladi. 4 ta tartibi (saprolegninsimonlar; leptomisimonlar, lagenidsimonlar, peronosporalilar), 350 turi mavjud. Tuban O. — saprotrof, organik moddalarga boy chuchuk suvlarda yashaydi. Koʻpchilik O. hayvonlar murdasi va boshqa organik krldiklarda uchraydi, ayrim turlari baliqlar va suvda hamda quruqlikda yashovchilar uvildiriqlarida, kasallangan baliqchalar va itbaliklarda parazitlik qiladi. Quruklikdagi turlari yuksak oʻsimliklarning obligat paraziti, toʻqima ichida yashaydi, barg ogʻizchalaridan fahat ago-rangit (konidit) hosil qiluvchi qismi chiqib turadi. Jinsiy organlari va oosporalari ham endofit rivojlanadi. Baʼzi O. (mas, perenospora tokda kul, fitoftora kartoshkada chirish) kasalligini paydo qiladi. O. hujayra poʻstida xitin boʻlmaydigan sargʻish-yashil yoki xivchinli suv oʻtlaridan kelib chiqqan boʻlishi mumkin.

## Manbalar
Ooforit

**Ooforit** (lotincha: oophoron — tuxumdon) — tuxumdonning yalliglanishi. Turli infeksiyalardan, koʻpincha abort va tuqqandan soʻng kuzatiladi. Faqat tuxumdonning yalligʻlanishi deyarli uchramaydi, u koʻpincha Fallopiy nayining yalligʻlanishi — salpingit bilan birga uchraydi 
## Yana qarang
Salpingooforit

## Manbalar
Opal

**Opal** (sanskritcha: upal — *qimmatbaho tosh*) — tarkibida suv saqlaydigan kolloidli kremniy oksididan iborat mineral, *globulyar* (sharcha) tuzilishga ega. SiO2nH2O. Kremnezyomning globulalari, asosan, 150—400&nbsp;nm oʻlchovli, baʼzan kattaroq. Aksariyat O.da 2—14% suv mavjud. Odatda, rangeiz, tarkibidagi aralashmalarga koʻra, oq, sariq, qoʻngʻir va boshqa xillari boʻladi. Qattiqligi 5—6,5, zichligi 1900–2300&nbsp;kg/m3. Globulyar tuzilishi bilan opalessensiya (nurni tarqatish) xossasi bogʻliq. Asli O. kristallik panjarasida globullar toʻgʻri joylashganligi uchun nur difraksiyasi natijasida rang-barang nur tarqatadi. Tarqaladigan nurlarning rangi globulalarning diametriga bogʻliq (d=150—200&nbsp;nm boʻlsa rangi binafsha, 400&nbsp;nm gacha — yashil, kattaroq boʻlsa — qizil). Asl O.ning rangiga karab turlarga ajratiladi: oq, qora, arlekin, olovrang, jirazol. Tabiatda O.ning oddiy turlari koʻproq uchraydi (oniks, opalli kaxalong, prazopal, gidrofan, gialit va boshqalar). O. issiq vulkanogen suvlardagi kremnezyom choʻkindilari va nurash zonasida suv taʼsiridan silikat qatlamlar hamda karbonat kislotaning ajralishida kristallanish natijasida hosil boʻladi. O.ning katta uyumlari dengiz havzalari chekkalarida opoka, trepel va diatomit qatlamlarini hosil qiladi. Uchlamchi davr yotqiziklarida koʻp uchraydi. Rangli O. bezak toshi sifatida ham ishlatiladi. Asl O. — qimmatbaho tosh. Avstraliya, Chexiya, Meksika, Ukraina, Qozogʻiston va boshqa joylarda O.ning endogen konlari topilgan. Rossiyada 70-yillardan asl O.ni sintez qilish yoʻlga qoʻyilgan.

## Manbalar
Aleksandr Oparin

**Aleksandr Ivanovich Oparin** (1894.2.3, Uglich shahri — 1980.21.4, Moskva) — rus biokimyogari, akademik (1946). Moskva universiteti professor (1929-yildan), SSSR Fanlar akademiyasi biokimyo instituti direktori (1946— 1980).

Asosiy ilmiy ishlari Yerda hayotning paydo boʻlishi, tirik hujayralarga fermentlarning taʼsiri mexanizmlarini aniqlash va oʻsimliklar xom ashyosini qayta ishlash texnologiyasi kabi muammolarni hal qilishga qaratilgan. Yerda hayotning paydo boʻlishi bilan bogʻliq boʻlgan nazariyani ilgari surgan (1922). Bu nazariyaga koʻra, Yerda hayotning paydo boʻlishi moddiy tuzilma rivojlanishining qonuniy bosqichi hisoblanadi. Nazariya hozir Aleksandr Oparinning kimyoviy nazariyasi deb yuritiladi. Oparin tirik hujayralardagi fermentativ reaksiyalar qaytar harakterga ega ekanligini tushuntirib berdi (1935).Aleksandr Oparinning ishlari bir kancha biokimyoviy jarayonlar, xususan, non ishlab chiqarish, sharbatlar tayyorlash, vinochilik, choy va tamaki tayyorlash texnologiyasini ishlab chiqishda katta ahamiyatga ega boʻldi.

## Adabiyotlar
* Izmeneniye deystviya enzimov v rastitelnoy kletke pod vliyaniyem vneshnix usloviy, M., 1922; Vozniknoveniye jizni na zemli, 5 izd., M., 1980.
Op-art

"OP-ART" (ing. op art — optik sanʼat) — oddiy handasiy shakl va tasvirlar bilan tomoshabinni chalgʻitish, aldashga qaratilgan, 20-asr 60-yillar yuzaga kelgan asarlar, modernizmdagi neo-avangardik oqim. 1960-yillardan rivojlanib, keng tarqalgan. Asosi geometrik abstraksionizmga borib taqaladi. Asoschisi fransuz rassomi V. Vazareli (Vasharxey), 40-yillarning 2-yarmida shu sanʼatning dastlabki namunalarini yaratgan. "O." vakillari rang-tasvirlarida oddiy geometrik shakllarning koʻp marotaba takrorlanishi hisobiga goʻyo ular oʻz oʻrnini va holatini oʻzgartirayotganga, harakatga kelayotganga oʻxshab koʻrinishini va shu holat tomoshabinda maʼlum tuygʻular uygʻotishini asoslamoqchi boʻladilar.

Rassomlar oʻz asarlari uchun shunday shakl va ranglarni tanlaydilarki, ular idrok etilganda jimirlash, egilish, yuqoriga intilish kabi taassurotini uygʻotadi. "O."ning bezak imkoniyatlari sanoat grafikasi, plakat, amaliy va bezash sanʼatida oʻz aksini topdi.

## Manbalar
Opasiaklar

**Opasiaklar** — qad. Xorazm vohasidagi Jangadaryo boʻylarida yashagan sak qabilalari (miloddan avvalgi 7—2-asrlar). Miloddan avvalgi 7—5-asrlarda O. yarim oʻtroq hayot kechirib, dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik hamda baliq ovlash bilan shugʻullangan. O.ning qarorgohlari harobasidan koʻplab jez, temir buyumlar, so-pol idishlar va tosh (kvarsit) qurollar topilgan. Miloddan avvalgi 4—2-asrlarda O. mada-niyati oʻzining yuksak choʻqqisiga chiqqan. Bu davrga oid mudofaa inshootlari bilan mustahkamlangan antik shahar tipidagi yirik yodgorliklar (Chirik-rabot, Bobishmulla va boshqalar)da olib borilgan tekshirishlar natijasida O. madaniyati rivojlanganligi va uning Xorazm antik madaniyatiga yaqinligi aniqlandi (yana qarang Saklar).

## Manbalar
Operatorlar nazariyasi

**Operatorlar nazariyasi** - matematikaning operatorlar va ular xossalarini oʻrganadigan boʻlimi. Operatorlar nazariyasida operatorlarning umumiy xossalari oʻrganilib, bu nazariya matematika va uning tatbiklarida uchraydigan differensial, integral va boshqa tenglamalarni eng umumiy shartlarda yechishga asos yaratadi.

## Manbalar
Xirurgik operatsiya

**Operatsiya** (tibbiyotda) — toʻqima va aʼzolardagi kasallik jarayoniga xirurgning aralashuvi. Bunda operatsion jarohat vujudga keltiriladi (qonli operatsiya), baʼzan maxsus mexanik usullar tatbiq etiladi (qonsiz Operatsiya, chiqqan suyakni solish, singan suyak boʻlaklarini birbiriga toʻgʻrilab qoʻyish). Koʻpincha davolash, baʼzan esa diagnostika maqsadida (biopsiya, punksiya, laparotomiya) qilinadi.

Rejali va kechiktirib boʻlmaydigan (zudlik bilan qilinadigan) operatsiya tafovut qilinadi. Rejali operatsiyadan oldin bemor sinchiklab tekshiriladi va operatsiyaga tayyorlanadi (maye., meʼda yarasi, raki, surunkali appenditsit, kataraktada). Kasallik holati bemorning hayotiga tahdid qilib turganda (meʼda yarasi teshilganda, churra qisilib qolganda, ichak buralganda va boshqalar) kechiktirib boʻlmaydigan operatsiya qilinadi.

Operatsiya harakteri jihatdan radikal va palliativ turlarga ajratiladi. Radikal Operatsiyada patologik jarayon bartaraf qilinadi (kasallik oʻchogʻi va, hatto, butun organ olib tashlanadi). Patologik jarayon oqibatida kelib chiqqan kasallik simptomini bartaraf qilish palliativ operatsiyaning vazifasidir. Tiklash operatsiyalari alohida oʻrin tutadi (qarang Plastik xirurgiya).

## Manbalar
Operativlik sanʼati

**Operativlik sanʼati** - harbiy sanʼatnnng tarkibiy qismi; urush harakatlari maydonlarida qurolli kuchlar turlarining operativ birlash-malari tomonidan birga yoki mustaqil operatsiya (amaliyot) va jangovar harakatlarni tayyorlash va amalga oshirish nazariyasi va praktikasi masalalarini oʻz ichiga oladi. Hujum, mudofaa, qoʻshinlarni operativ qayta guruhlashni tashkil etish, uni amalga oshirishni oʻrganadi va ishlab chiqadi. Operativlik sanʼati strategiya bilan taktika oraligʻidagi sanʼat boʻlib, ular oʻrtasida bogʻlovchilik rolini oʻynaydi.

## Manbalar
Operator

**Operator** (lotincha operatio — harakat) — 1) matematikada — ikki toʻplam X va Y elementlarining oʻzaro mos kelishi, yaʼni X ning x elementiga Y ning biror u elementi mos kelishini ifodalaydigan matematik tushuncha. Kvant nazariyasida O. — matematik ifoda. vj/ holat (yoki toʻlqin funksiya vektorining u, holat (funksiya) vektoriga solishtirish uchun xizmat qiladi. Kvant mexanikada O. bilan muhim amallar bajariladi. O.ni qoʻshish, koʻpaytirish, darajaga koʻtarish, ulardan qatorlar tuzish mumkin; 2) hisoblash texnikasida — raqamli hisoblash mashinasi (RHM) da axborotlarni qayta ishlashda biron bir tugal amalni berish uchun programmalash (dastur tuzish) koʻrsatmasi; 3) texnikada — murakkab qurilmani (mas, EHM ni, kompyuterni), radiolokatsion st-yani, burgʻilash qudugʻining ishini boshqarib turadigan mutaxassis; 4) kinotexnikada — kinofilmlarni suratga oluvchi, televizion eshittirishlarni uzatuvchi, apparatda ishlovchi mutaxassis — kinooperator, teleoperator (qarang Operatorlik sanʼati). 

## Manbalar
Operetta

**Operetta** (ital. operetta — kichik opera) — musiqaviy sahna asari. Dramaturgiyasi vokal va cholgʻu musiqa, raqs qamda dialoglarning estrada sanʼati elementlari bilan uzviy bogʻlanishiga asoslangan. O.ning musiqiy jarayoni negizi naqarotli qoʻshiq va raqsdan iborat. Har bir tugal sahnaning kulminatsiyasini, odatda, muayyan ommabop raqs tashkil etadi (galop, kankan vals, chardash va boshqalar) O.da opera vokal shakl (ariya, duet, ansambl, xor kabi)lari ham qoʻllanadi, lekin ular birmuncha soddaligi va ommabopligi bilan ajralib turadi. Bosh gʻoya bayoni va rivoji asosan musiqa orqali ifodalanishi tufayli O. turli xalqlar madanyyatiga xos musiqali sahnaviy janrlar (fransuzcha vodevil, nemischa va avstriycha zingshpil va boshqalar) alomatlarini ham mujassam etgan. Mustaqil janr sifatida O. 19-asr oʻrtalarida Parijda yuzaga kelgan (J. Offenbaxning "Orfey doʻzaxda", 1858). Uning dastlabki namunalari, asosan, hajviy yoʻnalishda boʻlgan. Keyinchalik, O.ga lirik ohanglar ham kiritildi. Fransuz kompozitorlaridan Sh. Lekok, E. Odran va R. Planketlar O. janrida ijod qilishgan. Offenbax ijodi taʼsirida 19- a. oxirlarida F. Zuppe, I. Shtraus (oʻgʻli) va K. Millyoker kabi kompozitorlar tomonidan Vena O.si yaratildi. A. Salliven va S. Jons 19-asr ingliz O.sining yirik namoyandalari edi. 20-asr boshlarida venger kompozitorlari F. Legar va, ayniqsa, I. Kalman O. rivojiga katta hissa qoʻshishdi. 1920-yillarda AQShda O. taʼsirida myuzikl janri yuzaga keldi. Oʻzbekistonda O. janrining rivoji 20-yillarda Rus opera va balet teatri, Samarqand operetta teatri (1938— 40), keyinchalik esa Toshkent operetta teatri (1971-yildan) faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan. Bu teatrlarda, asosan, O. ning mumtoz (I. Shtraus, I. Kalman, F. Legar), shuningdek, zamonaviy (A. Jurbin, K. Listov va boshqalar) namunalari qoʻyildi. 1970-yildan boshlab maz-kur sanʼatga Oʻzbekiston kompozitorlari ham eʼtibor qaratmoqda (E. Solihovning rus tilida sahnalashtirilgan "Xoʻja Nasriddin", "Oygul pari sovgʻalari", "Parol — "Sharq yulduzi", A. Ergashevning "Mittivoy", P. Holiqovning "Krrbobo va Santa Klaus" kabi asarlari).

## Adabiyot
* YuldashevaS, U istokov klassicheskoy operetti, T., 1976.

## Manbalar
Opistorxoz

**Opistorxoz** — gijja kasalliklari guruhiga mansub tabiiy oʻchoqli biogelmintoz. Surunkali kechadi va, asosan, jigar, meʼda osti bezi hamda oʻt pufagi zararlanadi. Trematodalar guruhiga mansub 2 xil opistorxlar qoʻzgʻatadi. Odam va hayvonlarda uchraydi. Mushuk, it, choʻchqa va odam parazitlarni tashuvchi manba boʻlishi mumkin. Gijja tuxumlari najas bilan tashqariga chiqib, suvga va u orqali chigʻanoqlar organizmiga tushadi. Oradan 2—10 oy oʻtgach lichinkalar paydo boʻlib, ikkinchi oraliq xoʻjayin — baliqlarga, ulardan odam yoki hayvonlar organizmiga oʻtadi va 2 yilgacha yashaydi. Parazitlar xom yoki chala tuzlangan, dudlangan baliqni isteʼmol qilganda odamga yuqadi. O.ning tabiiy oʻchoqlari Yevropa va Jan.-Sharqiy Osiyoda koʻp uchraydi. Yosh bolalarda ham, kattalarda ham kuzatiladi. Dengizchilar, baliqchilar, qishloq xoʻjaligi xodimlari koʻproq kasallanadi. Kasallikning yashirin davri 2—4 hafta. Aso-siy klinik alomatlari: bir oz isitmalash, xorgʻinlik, ich buzilishi, terida toshmalar paydo boʻlishi, kamqonlik, V12 vitamini yetishmasligi. Kasallik oxirida oʻt pufagi va oʻt yoʻllari, oʻn ikki barmoq ichak va meʼda osti bezlarining yalligʻlanish alomatlari yuzaga keladi. Diagnoz oʻn ikki barmoq ichak shirasi va najas tarkibida opistorxlarni laboratoriya usulida tekshirib topishga asoslanib qoʻyiladi.

Prazikvantel, xloksil, bitinol kabi preparatlar bilan davolanadi. Bemorlar 6 oygacha dispanser nazoratida boʻladi.

## Manbalar
Opponent

**Opponent** (lot. opponens — eʼtiroz bildiruvchi) — 1) bahsda qarshi taraf; 2) ilmiy maʼruza yoki himoya qilinadigan dissertatsiyani tanqidiy taxlil qila oladigan, baxrlay biladigan, maʼruzachi yoki dissertantga eʼtiroz bildira oladigan shaxs. Oʻzbekistonda fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun qilinayotgan dissertatsiya himoyasida kamida 2 rasmiy opponent. (biri dissertantning ixtisosligi boʻyicha fan doktori yoki professor, ikkinchi-si fan nomzodi yoki fanning shu sohasi boʻyicha yetakchi mutaxassis), fan doktori ilmiy darajasini olish uchun qilinayotgan dissertatsiya himoyasida kamida 3 rasmiy opponent. (ular fan doktori yoki professor, mumkin qadar dissertant faoliyat yuritayotgan tashkilotdan boshqa tashkilotlardan) belgilanadi. Dissertatsiya himoyasida norasmiy opponentlarning soni cheklanmaydi. Rasmiy opponentlar dissertatsiyani chuqur va har tomonlama tahlil etishlari, shu asosda dissertatsiyaning belgilangan talabga qay darajada javob berishligini, uning ilmiy-nazariy va amaliy ahamiyatini baholagan holda taqriz tayyorlashlari lozim. Oʻz qarashlari bilan opponent dissertatsiya himoyasida va uning ilmiy kengashdagi muhokamasida qatnashadi.

## Manbalar
Optik aloqa

**Optik aloqa** — optik diapazondagi (odatda, 10’3 —10’5 Gs) elektromagnit tebranish (mas, lazer)par yordamida bogʻlanadigan aloqa. Optik aloqa liniyalari tuzilishi jihatidan radioaloqa li-niyalariga oʻxshaydi. Nurlanishni modulyasiyalash uchun taʼminlash manbaiga yoki generatorning optik rezonatoriga taʼsir qilib, generatsiya jarayoni boshqariladi yoki chiqish nurlanishini maʼlum qonun boʻyicha oʻzgartiradigan qoʻshimcha tashqi qurilmadan foydalaniladi. Chiqish optik uzeli yordamida nurlanish kam sochiluvchi nurga aylanadi va kirish optik uzeliga boradi; bu uzel uni foto oʻzgartirgichning faol sirtiga fokuslaydi. Foto oʻzgartirgichdan chiqqan elektr signallar informatsiyalarni ishlash uzeliga keladi. Signallarni qabul qilishning 2 usuli — toʻgʻri detektorlash va geterodin qabul usullari bor.

Taʼsir doirasiga koʻra, Optik aloqa quyidagi asosiy turlarga boʻlinadi: taʼsir doirasi kichik boʻlgan ochiq yer usti tizimlari (yer sirti atmosfera qatlamlaridan oʻtuvchi nurlardan foydalanadi); berk yorugʻlik kanallaridan foydalanuvchi yer usti tizimlari (shaharlararo aloqa bogʻlash, ATS, EHM orasida aloqa bogʻlash uchun); yaqin kosmik aloqa liniyalari; uzoq kosmik aloqa liniyalari. Ochiq Optik aloqa liniyalari Yer bilan kosmos orasida aloqa bogʻlash vositasi sifatida juda muhim. Masalan, lazer nuri yordamida 10s km masofaga sekundiga 10s bit tezlik bilan informatsiya uzatish mumkin (bunday masofaga mikrotoʻlqin texnikasi bilan sekundiga fa-qat 10 bit tezlik bilan uzatiladi). Yarim-oʻtkazgichli diod nurlatgichlar, yorugʻlik tolali kabellar va yarimoʻtkazgichli qabul qilgichlardan foydalanib, bir-biridan 10&nbsp;km gacha masofada minglarcha telefon kanallari boʻlgan aloqa magistrallari qurish mumkin. Optik aloqa si-stemasi magistral va ichki aloqaning asosiy turlaridan biri hisoblanadi.

## Manbalar
Optik giroskop

**Optik giroskop** - jismning aylanayotganligini bilishga va uning burchak tezligini aniqlashga imkon beradigan asbob. Ishi lazer nurlarining giroskopiklik xossalariga asoslanadi (qarang Giroskop). O. g.ning datchigi (qarang Datchik) vazifasini xalqasimon lazer oʻtaydi. U umumiy yoruglik kanali boʻyicha tor monoxromatik yorugʻlik dastalari tarzida tarqalib, bir-biriga roʻpara harakatlanayotgan ikki yorugʻlik toʻlqinlarini generatsiyalaydi (hosil qiladi). Halqasimon lazerning rezonatori bitta umumiy qattiq asosga biriktirilgan 3 ta (yoki koʻproq) koʻzgudan iborat. Bu koʻzgular berk sistemani hosil qiladi. Yorugʻlik dastalarining shu koʻzgulardan oʻtishi farqi boʻyicha giroskopiklik xossalari namoyon boʻladi.

## Manbalar
Optik kuch

**Optik kuch** — simmetriya oʻqiga ega boʻlgan linza yoki linzalar tizimining yorugʻlik nuri sindiruvchanlik qobiliyatini ifodalaydigan kattalik. Tizimning fokus masofasiga teskari boʻladi. Shunday qilib, linzalar tizimi (yoki bitta linza) yorugʻlik nurini qancha kuchli sindirsa (yaʼni fokus masofasi qancha kichik boʻlsa), Optik kuch shuncha katta boʻladi. Optik kuch dioptriyada oʻlchanadi. U koʻz dioptikasi va koʻzoynak optikasida keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Optik lokatsiya

**Optik lokatsiya** — optik diapazondagi elektrmagnit toʻlqinlar yordamida uzokdagi obʼyektlarni topish, koordinatalarini oʻlchash, shaklini aniklash jarayonlari majmui. Optik lokatorlar yordamida amalga oshiriladi. Ularda zondlovchi nurlagich sifatida lazer qoʻllanadi. Optik lokatorlar radiolokatorlarta nisbatan oʻlchash aniqligini bir necha marta oshirishga imkon beradi.

## Manbalar
Optik pech

**Optik pech** — biron bir energiya manbai (mas, Quyosh, kuchli lampochka) ning nur energiyasini qaytargichlar vositasida toʻplab, kichikroq (odatda 1 – 30&nbsp;mm, yirik pechlarda 350&nbsp;mm gacha) sirtga fokuslash orqali yuqori (1000—5000°) temperatura hosil qiladigan qurilma. Hyp energiyasi manbaiga koʻra, quyosh pechlari (gelioqurilma), sunʼiy energiya manbalari (lampochkalar, grafit qizdirgichlar, yoy lampalar, ksenon lampalar, plazmaviy nurlatgichlar)dan foydalaniladigan xillarga boʻlinadi. Optik pech tarkibiga nur tarqatish manbai, nur qaytarish qurilmasi, nur oqimini rostlash qurilmasi va ish ka-merasi kiradi. Optik pech materiallarning fizikkimyoviy xossalarini tadqiq qilishda, qiyin eriydigan materiallarni suyuqlantirish, payvandlash va kavsharlashda, monokristallarni oʻstirishda, rangli metallarni aralashmalardan tozalash (rafinatsiyalash) va boshqa maqsadlarda keng qoʻllanadi. Yana q. Geliotexnika.

## Manbalar
Opoka

**Opoka** (geologiyada) — mustahkam, kremniyli gʻovak choʻkindi togʻ jinsi. Tarkibi, asosan, amorf krem-nezyomdan (98% gacha — opal) iborat va gil, qum, glaukonit, kvars, dala shpatlari va boshqa qoʻshilgan boʻladi. O. dastlab kremniyli mergel yoki kremniyli gil deb ham atalgan. Och va toʻq kulrang, baʼzan qoramtir. Zichligi 1000&nbsp;kg/m3 chamasida. Toza turlari yuqori adsorbsion xossaga ega. Dengiz sharoitida kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻladi. Asosan, paleogen, qisman yuqori boʻr yotqizikdarida uchraydi. Rossiyaning Yevropa, Sharqiy Ural yon bagʻirlarida mavjud. Qurilishda va adsorbent sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Optik prizma

**Optik prizma** – yassi sirtlar bilan chegaralangan va shaffof materi-allardan yasalgan jism. Bunday sirtga tushgan nur jismdan oʻtishida sinadi. Optik prizmalarning dispersion (spektral) va nur qaytarish xususiyatiga ega turlari bor. Spektral Optik prizmalar yorugʻlik disper-siyasp hodisasiga asoslanadi va koʻpin-cha spektral qurilmalarda ishlatiladi. Yorugʻlikning toʻla ichki qaytishi hodisasiga asoslangan Optik prizmalar nur yoʻnalishini oʻzgartirish uchun optik tizimlarda qoʻllanadi. Spektral prizmadagi nur yoʻnalishlari 1-rasmda koʻrsa-tilgan; VAS – prizmaning bosh kesimi. Agar VA sirtga turli toʻlqin uzunligidagi MN parallel nur dastasi tu-shayotgan boʻlsa, nur VA va AS sirtlarda sinadi. Yorugʻlik dis-persiyasiga asosan toʻlqin uzunligi katta nur dastasi PQ yoʻnalishda, kichigi PIQI yoʻnalishda chiqadi. 2-rasmda nur qaytarish xususiyatiga ega toʻgʻri burchakli prizma koʻrsatilgan. Bunday Optik prizma yordamida birlamchi nur dastasi bilan 90° yoki 180° li burchak hosil etadigan kaytgan nur dastasini olish mumkin.

## Manbalar
Optik spektrlar

**Optik spektrlar** - ultrabinaf-sha (toʻlqin uzunligi 1  1 > 3800A) va in-fraqizil (1 > 7600A) nurlar, yaʼni 100 dan 0,01 mikrongacha uzunlikdagi toʻlqinlar sohasini oʻz ichiga oladigan spektrlar. Koʻpincha, spektr nurlanuvchi manba tabiatiga qarab ajratiladi. Shunga asosan, atom va molekula tash-qi elektron qobiqlari jarayonlarida, molekulalarning aylanma va tebranma harakatida hamda qattiq yoki suyuq moddani qizdirish va lyuminessensiya vaqtida chiqadigan spektrlar Optik spektrlardir. Optik spektrlar tutash (uzluksiz), chizikli va yoʻl-yoʻl xillarga boʻlinadi. Qizdirilgan qattik. yoki suyuq moddalar tutash Optik spektrlar chiqaradi; bunda uzluksiz turli (qizil, toʻq sariq, yashil, koʻk, havo rang, bi-nafsha) spektrlar paydo boʻladi. Yuqori temperaturada yaraklaydigan gaz va modda bugʻlari chiziqli va yoʻl-yoʻl Optik spektrlar chiqaradi. Chizikli spektrlar ayrim chiziklardan iborat boʻlib, atomlarga xos (qarang Atom spektrlari). Yoʻlyoʻl spektrlar molekulalar nurlanishi boʻlib, har bir yoʻl alohida chiziqli spektrlardan iborat.

Optik spektrlar nurlanish va yutilish spektrlarida ajraladi. Nurlanish spektri qattiq, suyuq, gazsimon moddaning yuqori temperatura yoki elektr razryadi taʼsirida hosil boʻladi. Maʼlum bir manbadan chiqayotgan tutash spektr biron muhitdan oʻtayotganda yutilish spektr i sodir boʻladi. Kirxgof nurlanish qonuniga asosan har qanday jism spektrli nur chiqarsa, shunday spek-trli nurni yutadi. Optik spektrlarni oʻrganish fizika, astronomiya va texnikaning koʻp sohalarida, ayniqsa, atom va molekula spektrlari qonuniyatlarini aniqlashda, ularning tuzilish nazariyasini ishlab chiqishda katta oʻrin tutadi.

## Manbalar
Optik tasvir

**Optik tasvir** — biron bir obyektning shu obyekt chiqarayotgan yoki qaytarayotgan yorugʻlik nurlariga optik tizim (qarang Optik tizimlar) taʼsir qilishi natijasida hosil boʻladigan tasviri. Optik tasvir haqiqiy va tasavvurdagi xillarga boʻlinadi (rasmga q.). Haqiqiy Optik tasvir uchrashuvi nurlar dastasi kesishgan nuqtada hosil boʻladi. Bu tasvirni ekranda hosil qilish mumkin. Tasavvurdagi Optik tasvirni ekranda hosil qilib boʻlmaydi, chunki baʼzi hollarda optik tizimdan chiqqan nurlar uchrashmaydi. Optik tasvirda obyektning qiyofasi va detallari bir oz buzilib chiqadi. Bunga aberratsiya sabab boʻladi.

## Manbalar
Optik telegraf

**Optik telegraf** — axborotlarni semafor alifbosi yordamida vizual (koʻrib) uzatish sistemasi. 19-asr 1-yarmida keng tarqalgan. Birinchi Optik telegrafni 1794-yil aka-uka fransuzlar K. va I. Shapp Parij bilan Lill orasiga (225&nbsp;km) qurgan. Qoʻzgʻaluvchan reykalardan iborat boʻlgan uzatuvchi semafor quril-ma minoraga oʻrnatilgan. Optik telegraf liniyasi birbiridan koʻrinib turadigan minoralar tizimidan iborat boʻlgan. Dunyodagi eng uzun Optik telegraf liniyasi Peterburg (Rossiya)dan Varshava (Polsha)gacha boʻlgan (1200&nbsp;km) liniya 1835—54 yillarda ishlab turgan. Hozir Optik telegraf oʻrniga radiotelegraf, fototelegraf (faksimil), elektr telefaf aloqa qoʻllanadi.

## Manbalar
Optik tizimlar

**Optik tizimlar** – optik elementlar (linza, koʻzgu, prizma, plastinka va hokazo) majmui. Quyidagi koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi: chiziqli apertura, burchakli yoki chiziqli kuzatish maydoni, optik kattalashtirish oʻlchamlari, tasvirning sifatliligi, ajrata olish qobiliyati va yorugʻlik energiyasini taqsimlay olishi. Optik tizimlar yordamida buyum tasviri fotoplastinka, fotoelement va boshqalarda hosil qilinadi yoki yorugʻlik manbaidan chiqqan nur dastasining yoʻnalishi, intensivligi va boshqa oʻzgartiriladi.

Optik tizimlar koʻrsatkichlariga tegishli masalalar ideal optik tizim qonunlari or-qali hal qilinadi. Tasvirning sifatliligi va ajrata olish qobiliyatida esa Optik tizimlarning quyidagi nozik xususi-yatlari ham hisobga olinadi: optik tizim aberratsiyasi, difraksion hodi-salar, Optik tizimlarning notoʻgʻri tayyorlanganligi va q.k. Tasvirning sifatliligini belgilaydigan omillar sifatida yo koʻndalang toʻlqin aberratsiyaning qiymati, yoki chastota-kontrast harakteristika kattaligi olinadi. Optik tizimlar kinotexnika, televideniye, fotografiya, mikroskopiya, harbiy ish va boshqa koʻp sohalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Optik oʻlchov asboblari

**Optik oʻlchov asboblari** - fizik kattaliklar oʻlchanadigan asboblar. Ularga masofa, chiziqli va burchak siljishlari oʻlchanadigan (mas, optimetr), temperatura, quyosh radiatsiyasi oʻlchanadigan (mas, aktinometr), moddalarning tarkibi va konsentratsiyasi oʻlchanadigan (kalorimetr, nefelometr, polyarimetr, interferometr, spektrometr va b.), fotoelektr kattaliklar oʻlchanadigan asboblar (lyuksmetr, sensitometr, fotometr) kiradi.

## Manbalar
Optik oʻq

**Optik oʻq**, **linzaning optik oʻqi** — linzani nur sindirish sirtlari simmetriyasi oʻqi (toʻgʻri chizigʻi); sirt markazidan unga tik holda oʻtadi. Optik tizimga kiradigan barcha linzalarning umumiy simmetriya oʻqi optik tizimning optik oʻqi hisoblanadi. 

## Manbalar
Optimetr

**Optimetr** (yun. optos — koʻrinuvchi va ... metr) — chiziqli oʻlchamlarni oʻlchaydigan asbob; richagli-optik mexanizm yordamida nisbiy usulda oʻlchaydi. Mexanizmda richagli uzatgich sifatida tebranma koʻzgu, optik oʻzgartirgich sifatida avtokollimatsion (fokusdan chiqqan yorugʻlik nurini avtomatik tarzda yana fokusga qaytaruvchi) naycha qoʻllanadi. Birinchi marta (1837-yil) nemis muhandisi N. Sakston oʻlchash asboblarida tebranuvchi koʻzgudan foydalangan. 1925-yil Germaniyada avtokollimatsion kuzatish trubasi va tebranuvchi koʻzgudan foydalanib O. tayyorlangan. Keyinchalik bunday asbob ancha takomillashtirilgan. O.ning vertikal va gorizontal xillari bor. Kuzatish trubasida oʻlchash natijasi okulyar yoki proyeksion usulda hisobga olinadi. O. trubasining shkalasi 1 mkm li boʻlinmalarga boʻlingan, shkala boʻyicha oʻlchash chegarasi ± 100 mkm. Boʻlinmalarning qiymati 0,2 mkm, oʻlchash chegarasi 25 mkm boʻlgan O. Ultraoptimetr deyiladi. O. kalibr, yassi-parallel plitalar va boshqalarning chiziqli oʻlchamlarini oʻlchashda ishlatiladi.

## Manbalar
Optik faollik

**Optik faollik** — baʼzi moddalar (kvars, skipidar, qotishmalar) va bugʻning oʻzidan yorugʻlik oʻtkazayotganda qutblanish tekisligining aylanishini vujudga keltirish xossasi. Tabiiy va sunʼiy boʻlishi mumkin. Optik faol moddalar tabiiy Optik faollikka ega; sunʼiy Optik faollikni esa tashqi taʼsir, mas, tashqi magnit maydoni hosil qiladi. Yorugʻlik qutblanish tekisligining sr bur-chakka oʻzgarishi Optik faollikning miqdoriy harakteristikasidir. U muhitda yorugʻlikning oʻtgan yoʻliga va toʻlqin uzunligiga toʻgʻri proporsional. Bunday bogʻlanish Optik faollik dispersiyasi deyiladi. Optik faollik dispersiyasi molekula tuzilishiga, molekulalararo taʼsirga, temperatura hamda bosimga bogʻliq. Optik faollik usulidan fizika, kimyo, biologiya va boshqa sohalarda keng foydalaniladi.

## Manbalar
Optik shisha

**Optik shisha** - oʻta shaffof, kimyoviy turgun bir jinsli shisha. Anik, berilgan optik xossalari — nur sindirish koʻrsatkichi (1,47—2,04) va dispersiya koeffitsiyenti (70—78) saqlangan holda tayyorlanadi. Shu koʻrsatkichlariga kura, Optik shisha kronlarga (kichik sindirish koʻrsatkichli va katta dispersiyali) yoki flintlarga (katta sindirish koʻrsatkichli va kichik dispersiyali) boʻlinadi. Optik shisha optik asbob va buyumlar (koʻzoynak, obyektiv, mikroskop, binokl va boshqalar) tayyorlashda ishlatiladi.

## Manbalar
Opsion

**Opsion** (nem. option — tanlash, istak) — sotuvchi yoki xaridorga qimmatli qogʻozlar yoki tovarlarni muayyan muddat davomida belgilangan narxlarda sotib olish yoki sotish huquqini beradigan shartnoma. Fyuchers O. birja bitishuvi turlaridan biri boʻlib, tovarni keyinchalik birjada qayta sotish maqsadida xarid qilinadi. 

## Manbalar
Oraz

**Oraz** (arab. — yuz, chehra) — 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi shoʻba nomi. Shashmaqomning Navo va Dugoh maqomlarining Nasr shoʻbalaridan iborat (Ora-zi Navo va Orazi Dugoh). Bu shoʻbalar asosida O. namudi yaratilgan; 2) surnay yoʻllaridan biri. 3) eski o'zbek tilida yuz, chehra ma'nosida keladi. 

## Manbalar
Oraliq

**Oraliq** (tibbiyotda) — odam dum suyagining uchi va quymich doʻmboqlari oraligʻida yotgan yumshoq toʻqimalar yigʻindisi. Toʻgʻri ichakning pastki boʻlagi, siydik chiqarish kanali (uretra)ning boshlangʻich qismi (ayollarda qin ham) O.dan oʻtadi. 

## Manbalar
Oraliq zona

**Oraliq zona**, Qator orollar zonasi — Yerning eng yirik global morfostrukturalaridan biri, materikning suv ostidagi cheti bilan okean qaʼri oʻrtasida joylashgan. Odatda, chekka dengizlarning oʻrinlari, qator orollar va chuqur suv novlaridan iborat (Tinch okeanning shim. va gʻarbiy chekkalari, Atlantika okeanidagi Karib va Skosha (Skotiya) dengizlari atroflari, Hind okeanining shim.-sharqiy chetlari). Oraliq zonaning relyefi xilma-xil (chuqur suv osti novlarining chuq. 11&nbsp;km gacha, qator orollardagi baʼzi vulkan choʻqqilarining balandligi 5–7&nbsp;km gacha), magnit va gravitatsiya maydonlari bir-biridan keskin farq qiladi, Yer pusti vertikal harakatlarining tezligi katta va keskin differensiatsiyalangan. Oraliq zona hozirgi zamon vulkanizmi, intensiv seysmik va togʻ hosil boʻlishi oblastiga kiradi.

## Manbalar
Oraliq miya

**Oraliq miya** — bosh miya sopining talamus (koʻrish doʻmbogʻi), metatalamus (koʻrish doʻmbogʻi orti sohasi), gipotalamus (doʻmboq osti sohasi), epitalamus (doʻmboq usti sohasi) va subtalamus (talamus osti sohasi) joylashgan qismi. Oraliq miyada vegetativ nerv sistemasining markazlari bor. Uning kulrang moddasi ichki organlar ishini muvofiqlashtirib turadi. Moddalar almashinuvi, to`yish, och qolish, chanqash, tana harorati doimiligini boshqarilishi oraliq miya bilan bog`liq. Oraliq miya orqali yarimsharlar po`stlog`ida ishitish, ko`rish, t`am bilish, teri va boshqaretseptorlardan nerv impulslari kelib turad.

## Manbalar
Oraliq xoʻjayin

**Oraliq xoʻjayin** (biologiyada) — 1) voyaga yetmagan parazitlar yashaydigan hayvon organizmi. Oraliq xoʻjayindan soʻng parazitning rivojlanishi asosiy xoʻjayinda davom etadi, mas, bezgak paraziti uchun odam Oraliq xoʻjayin, bezgak chivini asosiy xoʻjayin boʻladi. Odam organizmi (eritrositlar)da parazit koʻp marta boʻlinish orqali koʻpayadi. Jigar qurti uchun suv shilligʻi Oraliq xoʻjayin, sut emizuvchi hayvonlar va odam asosiy xoʻjayin hisoblanadi. Chunki jigar qurtining lichinkasi suv shilligʻi tanasida maʼlum vaqt rivojlanadi, lekin faqat sut emizuvchilar jigari oʻt yoʻllariga oʻtgandan keyin voyaga yetadi va tuxum qoʻyib koʻpaya boshlaydi. Parazitning rivojlanish siklida bir necha Oraliq xoʻjayin boʻlishi ham mumkin. Masalan, lansetsimon soʻrgʻichlining 1-Oraliq xoʻjayini quruqlikda yashovchi shilliklar, 2-Oraliq xoʻjayini chumolilar hisoblanadi. Ayrim parazitlar (jigar qurti, exinokokk) lichinkalik davrida Oraliq xoʻjayin organizmida koʻpayishi mumkin. 2) zang zamburugʻlarining maʼlum rivojlanish davri oʻtadiga oʻsimlik. Bu zamburugʻlarning koʻpchiligi Oraliq xoʻjayinda sporalar hosil qilib, oʻsimlikning rivojlanishiga zarar keltiradi.

## Manbalar
Optoelektronika

**Optoelektronika** (optika va elektronika) — yorugʻlik va elektr usullaridan foydalanib axborotlarni ishlash, saqlash hamda uzatish masalalari bilan shugʻullaniladigan elektronika boʻlimi. Radioelektronika va hisoblash texnikasinish taraqqiyot bosqichi sifatida yuzaga keldi.

O. yarimoʻtkazgich va vakuum elektronikadan optik zvenosi (fotonlar aloqasi) borligi bilan farq qiladi. Fotonlar elektr jihatdan neytral boʻlganligidan optik aloqa kanalida elektr va magnit maydonlari uygʻotilmaydi. Bu esa axborotlarni buzmasdan tekis uzatish va qabul qilishni taʼminlaydi. Axborotlar yorugʻlik nuri yordamida uzatilganda aloqa liniyasida elektromagnit energiyasi toʻplanib qolmaydi va sochilmaydi, shuning uchun axborot kechikmay, buzilmay, oʻz vaqtida yetkaziladi. Optik tebranishlar chastotasining yukrriligi (10y—1015 Gs) axborotlarning koʻp va tez uzatilishini taʼminlaydi.

O.ning asosiy elementlari — yoruglik manbalari (lazerlar, yorugʻlik diodlari), optik muhitlar (faol va suyet) hamda fotopriyomniklar. Bu ele-mentlardan turli nisbatda va ayrim-ayrim foydalanish mumkin. O. 2 yoʻnalish — optik (kogerent O.) va elektrooptik (optronika) yoʻnalishda rivojlandi. Hisoblash texnikasi tizimini tuzishning yangi prinsipi va usullari, optik aloqa, axborotlarni eslab qolish va ishlash kogerent O. bilan bogʻliqdir. Optronikaning rivojlanishi yorugʻlik manbalari va fotopriyomniklardan toʻgʻri foydalanishga asoslangan. Optron sxemalar tuzilishi jihatidan yarimoʻtkazgichlarga nisbatan ixcham va oddiy boʻladi. Optronikaning asosiy elementi — optron. U elektr va optik signallarni kuchaytirish va oʻzgartirish, almashlab ulash, modutsilyasiyalash va boshqalarni bajaradi.

## Manbalar
Optron

**Optron** — yorugʻlik signallarini kuchaytirib yoki oʻzgartirib beradigan asbob. Yoruglik nurlatgichi va foto qabul qilgichdan iborat. O. elementlari oʻzaro optik, elektr yoki aralash usulda ulanadi. Yorugʻlik nurlatgichida kiruvchi elektr signallar yorugʻlik signallariga aylanadi va optik kanal orqali foto qabul qilgichga uzatilib, unda elektr signallariga aylanadi. Nurlatgich sifatida, odatda, yarim oʻtkazgichli yorugʻlik nurlatuvchi diodlardan; optik kanalining oraliq muhiti sifatida optik yelimlar, shishalar, tolali yorugʻlik oʻtkazgichlar, havodan; foto qabul qilgich sifatida fotodiod, fotorezistor, fototranzistor va boshqalardan foydalaniladi. O. radioelektronika va hisoblash texnikasida ishlatiladi.

## Manbalar
Oraliq ekinlar

**Oraliq ekinlar** — almashlab ekish tizimidagi asosiy ekinlar hosili yigʻib olingandan keyin ekiladigan qoʻshimcha ekinlar. Intensiv almashlab ekishda bir yilda 2 —3-marta hosil olish imkonini beradi, tuproqni ero-ziyadan asraydi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida javdar, arpa, suli, noʻxat, shabdar, kuzgi indov, xantal, bersim va boshqalar Oraliq ekinlar hisoblanadi. Oraliq ekinlar bahorda koʻk ozuqa uchun oʻrib olinadi, oʻrniga asosiy ekin tariqasida makkajoʻxori, joʻxori, sudanoʻt va boshqa ekiladi. Oraliq ekinlarning zichlashgan ekin, aralash ekin, koʻkat oʻgʻit, qoʻshma ekin, kulis ekin, ikkinchi ekin deb ataluvchi turlari bor. Oraliq ekinlar tufayli har ga yerdan olinadigan mahsulot miqdori ortadi, tuproq unumdorligi oshadi.

Oʻzbekistonda Oraliq ekinlarni yetishtirish uchun nihoyatda qulay sharoit mavjud: kuz-qish-erta bahor mavsumlarida 1000 — 1500° issiqlik tushadi. Oraliq ekinlar yetishtirish uchun esa 540 —900° harorat talab etiladi. Shu davr ichida Oraliq ekinlar 1 ga yerda 300 —600 s koʻk massa hosili, bundan tashqari, 4 —6 tonna quruq holdagi ildizpoya qoldigʻi toʻplaydi. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik yerlarida Oraliq ekinlarni ekish hisobiga 2,7 —3,0 mln. t qoʻshimcha ozuqa birligi yetishtirish mumkin. Oraliq ekinlar ikki mavsumda — birinchisi avgustda, ikkinchisi oktabrda ekiladi.

## Manbalar
Vahron

**Vahron** ( *Wahrān*; ) — Jazoirning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Vahron viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 650 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Yirik transport va savdo-sanoat markazi. Port (chetga vino, alfa oʻsimligi va boshqa qishloq xoʻjaligi xom ashyosi chiqaradi). Oziq-ovqat, metallsozlik, kimyo, oyna-shisha, metallurgiya, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Un-t, islom sanʼati muzeyi bor. Shaharga 10-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan qad. qalʼa qoldiklari, mayejid (18-asr) saqlangan.

## Manbalar
Oran qalʼa

**Oran qalʼa**, Oren qalʼa — Ozarbayjondagi oʻrta asr shahar harobasi (5 —13-asrlar). Baplaqon shahri harobasi. 1953-yildan Ozarbayjon arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qazishma ishlari olib borilgan. Maydoni 36 ga. Mudofaa devorlari, minorlar, turar joylar, hammomlar, xumdonlar va boshqa qol-diqlar topilgan.

## Manbalar
Oranglautlar

**Oranglautlar** (malayyacha orang — laut, aynan — dengiz odami) — Jan.Sharqiy Osiyoning dengiz koʻchmanchilari, dengiz loʻlilari, dengiz xalqlari (bajao, maukenlar, illaunlar, obianlar va boshqalar). Baliq ovlash va den-gizchilik bilan shugʻullanadilar. 40 ming kishidan ziyod (1992). Malayya va boshqa tillarga soʻzlashadilar.

## Manbalar
Orangutanlar

**Orangutanlar** () — odamsimon maymunlar urugʻining yagona turi (oddiy orangutan). Erkagi gavdasining uzunligi 1,5 m gacha, vazni 200 kg gacha, urgʻochilari kichikroq. Orqa oyoqlari kalta, oldingi oyoklari juda uzun boʻlib, orqa oyoq kaftigacha yetadi. Muskullari kuchli rivojlangan, gavdasi siyrak yung bilan krplangan; yelkasi va boshidagi yunglari uzun; soqol va moʻylovlari bor. Boshi baland; yuzi keng; koʻzlari birbiriga yaqin joylashgan. Quloqlari, koʻzlari va burni kichik. Yuqori labi qalin, tishlari yirik. Sumatra va Kalimantan orangutanlarning botqoqlashgan tropik oʻrmonlarida yashaydi. Daraxtda hayot kechiradi, yerga deyarli tushmaydi. Kechasi daraxt shoxlarida tunash uchun uya quradi. Mevalar, qush bolalari va tuxumlari bilan oziqlanadi. Urgʻochisi va erkagi alohida yashaydi. Tugʻilgan bolasining vazni 1,5 — 2 kg, onasini 3 — 4 yil emadi. Orangutanlar 30 yilgacha yashaydi. Oʻrmonlarning kesilib ketishi va bra-konyerlar ovi tufayli orangutanlar soni juda kamayib ketgan.

## Manbalar
Oraonlar

**Oraonlar** (oʻzlarini — kurukx deb atashadi) — Hindistondagi xalq (2 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 10 mingdan ortiq kishi Bangladeshda yashaydi. Dravidiy oilasiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlarining aksariyati anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya etishadi, bir qismi — xristianlar.

## Manbalar
Hamid Orasli

**Orasli Hamid Muhammadtagʻi oʻgʻli** (1909.23.2, Ganja - 1983.21.11, Boku) — ozarbayjon adabiyotshunosi. Ozarbayjon Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), filologiya fanlari doktori (1954), professor (1955). Ozarbayjon pedagogika institutining Til va adabiyot fakultetini tugatgan (1931). Ozarbayjon Fanlar akademiyasi Adabiyot va til institutida boʻlim mudiri (1938—65), Nizomiy nomidagi Adabiyot muzeyi direktori (1950—68).

O.ning asosiy ilmiy faoliyati Nizomiy va Fuzuliylarning hayoti, ijodining gʻoyaviy-badiiy xususiyatlari, Sharq adabiyotida tutgan oʻrinlariga bagʻishlangan. O.ning ilmiy merosi bir adabiyot doirasida boʻlmay, boshqa xalqlar adabiyoti, xususan, oʻzbek, turk, eron, arab, turkman, gruzin xalklari adabiyotlari oʻrtasidagi koʻp asrli aloqalar hamda ularning ichki rivojlanish qonuniyatlarini ochib berishga koʻmaklashadi. O. Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligiga tayyorgarlik ishlari munosabati bilan 1939-yilda birinchi marta Toshkentga kelgan. Keyinchalik, 60—70-yillarda Oʻzbekistonda oʻtkazilgan navoiyxonlik va navoiyshunoslik anjumanlarida faol ishtirok etib, Navoiy hayoti va ijodi haqidagi ozarbayjon, oʻzbek va rus tillarida yozgan maqola va maʼruzalari bilan ulugʻ oʻzbek shoiri va mutafakkirining boy adabiy hamda ilmiy merosining kam oʻrganilgan muammolarini ilmiy asoslarda yoritib berish va ushbu merosni Kavkaz, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo mamlakatlarida oʻrganish va targʻib etishda fidoyilik koʻrsatgan.

O. xalq ogʻzaki ijodining ham yirik tadqiqotchilaridan. Uning "Kitobi dadam Qoʻrqut", "Koʻroʻgʻli" dostoni haqidagi tadqiqotlari, "Ashuʼ ijodiyoti" monografiyasi (I960) boshqa turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek folklori namunalarini oʻrganishda muayyan ahamiyatga ega.

Abduqodir Hayitmetov.

## Manbalar
Orasoy tekisligi

**Orasoy tekisligi** - Baxiltogʻ va Qoratogʻ oraligʻi (Navoiy va Buxoro viloyatlari)dagi tekislik. Balandligi sharqiy qismida 800 m, gʻarbiy qismida 300—400 m boʻlib, Qizilqum choʻliga tutashib ketgan. Tekislik toʻrtlamchi prolyuvial, qisman delyuvial yotqiziqlardan tashkil topgan. Och boʻz tuproqlarda shuvoq, efemer va efemeroidlar usadi. Yaylov sifatida foydalaniladi. 

## Manbalar
Oratoriya

**Oratoriya** (lot. oratorium – ibodatxona) – yakkaxon xonandalar, xor va orkestr uchun yaratilgan, odatda, dramatik syujetga asoslangan yirik musiqa asari. XVI-XVII asrlarda Italiyada diniy musika janri sifatida yuzaga kelgan. Opera va kantata bilan deyarlik bir davr (XVI-XVII asrlar)da Italiyada shakllangan. Lekin kantatadan yirikligi, muayyan syujetga asoslanganligi, operadan esa dramatik rivoj urniga bayon xususiyatlari yetakchiligi bilan ajralib turadi. Operaning keng kulamli mumtoz namunalarini G. Gendel yaratgan. U oʻz operalarida, asosan, Injil mavzulariga tayanib, xalq va uning qahramonlarini madh etgan. Opera Yevropa kompozitorlari (I. S. Bax, Y. Gaydn, G. Berlioz, F. List, R. Shuman, A. Onegger, P. Dessau, K. Pende-retskiy, Yu. Shaporin, A. Shnitke va boshqalar) ijodidan keng oʻrin olgan. Markaziy Osiyo mamlakatlarida Q. Moddobosanov (Qirgʻiziston), G. Jubanova (Qozogʻiston) va boshqalarning operalari mashhur. Oʻzbekistonda I. Akbarovning „Toshkentnoma“ va "Nakshbandiya, F. Yanov-Yanovskiyning „Chili“, M. Bafoyevning „Buxoronoma“, „Hajnoma“ kabi operalari tanilgan.

Toʻxtasin Gʻafurbekov.

## Manbalar
Orbita (maʼnolari)

**Orbita**:

* Orbita (lotincha: orbita — yoʻl, iz) — ixtiyoriy tabiiy yoki sunʼiy kosmik jism harakatining toʻla yoʻli.
* Orbita (stansiya) - "ORBITA" — Yerdagi kosmik aloqa st-yalarining shartli nomi.
* Orbita (anatomiya) — q. Koʻz kosasi.
Orbita (stansiya)

"ORBITA" — Yerdagi kosmik aloqa stansiyalarining shartli nomi. Televideniyening oq-qora va rangli dasturlarini retranslyasiya qilish uchun aloqa yoʻldoshlaridan foydalaniladi. Dastlab (1967-yil) sobiq SSSR Markaziy televideniyesining dasturlarini uzatish va retranslyasiya qilish uchun kosmik aloqa tizimida detsimetrli toʻlqinlarda ishlaydigan "Molniya-1" sunʼiy yoʻldoshidan foydalanilgan. Hozir (2003-yil) ishlab turgan kosmik aloqa tizimi "Molniya-O" nomi bilan yuritiladi. "Orbita" televizion dasturlarni translyasiya qilish bilan birga bosh-qa xil informatsiyalarni ikki tomonlama uzatish va qabul qilish uchun ham xizmat qiladi. "Orbita"ning yerdagi markaziy stansiya tarmoklari orqali uzatilgan televizion signallarini "Molniya" aloqa yoʻldoshlari qabul qilib, kuchaytiradi va yana Yerga uzatadi. Yerda qabul qilingan signallar tutashtirish liniyalari boʻyicha mahalliy telemarkazlarga keladi, u yerdan efirga uzatiladi.

## Manbalar
Oranj

**Oranj** (; ; golland shahzodasi Oranskiy nomidan) — Janubiy Afrikadagi daryo. Lesoto, JAR va Namibiya hududlaridan oqib oʻtadi. Uzunligi 1860&nbsp;km, havzasining maydoni 1020 ming km². Drakon togʻlarining gʻarbiy yon bagʻridan, 1360 m balandlikdan boshlanib, Baland Vend qurgʻoqchil zonasi va Kap platosidan oqib oʻtadi. Bu yerda daralar hosil qilgan. Atlantika okeaniga quyiladi. Kur-gʻoqchil joylardan oʻtgan qismida oʻzani yezda baʼzan qurib qoladi. Yuqori va oʻrta oqimida ostona va sharsharalar bor. Quyi qismi (97&nbsp;km) tekislikdan oqadi. Yogʻingarchilik mavsumi (noyabr —mart)da daryo toʻlib oqadi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 200 m³/sek. Suvi loyqa. Okeanga yiliga 15&nbsp;km suv, 153 mln. t oqiziq keltiradi. Suv sarfi yildan-yilga oʻzgarib turadi. Daryodan sugʻorishda, shaharlarni suv bilan taʼminlashda foydalaniladi. O.da gidroenergetika inshootlari qurilgan.

## Manbalar
Oranjereya

**Oranjereya** ( — apelsin) — muayyan joy iklimining ochiq havosida rivojlana olmaydigan oʻsimliklarni oʻstirish va saqlash uchun moʻljallangan oynavand bino, unda zarur namlik, harorat va yorugʻlik sharoiti yaratiladi. Oʻzbekiston sharoitida koʻchatlar, sitrus, rezavor mevali oʻsimliklar, gullar va boshqalarni qishda oʻstirish uchun ham, koʻpincha, Oranjereyadan foydalaniladi.

## Yana q.

* Issiqxona

## Manbalar
Orbital stansiya

**Orbital stansiya** - Yer, boshqa sayyora va Oy atrofidagi orbitada uzoq vaqt faoliyat koʻrsatish uchun moʻljallangan boshkariladigan yoki avtomatik kosmik apparat. Orbital stansiyani orbitaga yigʻilgan holatda chiqarish yoki orbitaning oʻzida yigʻish mumkin. O.yeda Yer va kosmik fazo tadqiq qilinadi, tibbiybiologik, texnik eksperimentlar va boshqa ilmiy-amaliy ishlar utkaziladi. "Salyut" va "MIR" (Rossiya), "Skayleb" (AQSH) va boshqa kosmik apparatlar Orbital stansiya hisoblanadi.

## Yana qarang

* Xalqaro kosmik stansiya
* Kosmik apparat

## Manbalar