Pekin operasi

**Pekin operasi** - (  jingju), musiqa, vokal ijrosi, mim, raqs va akrobatikani birlashtirgan Xitoy operasining eng ustun shaklidir. U Pekinda Qing sulolasining o'rtalarida (1644-1912) paydo bo'lgan va 19-asr o'rtalarida to'liq rivojlangan va tan olingan. Asosiy ijro truppalari Pekin, Tyanjin va Shanxayda joylashgan. San'at shakli Tayvanda ham saqlanib qolgan, u yerda u  nomi bilan ham tanilgan ( "Milliy opera" ). Qo'shma Shtatlar va Yaponiya kabi boshqa mintaqalarga ham tarqaldi.

Pekin operasida to'rtta  asosiy rol turlari mavjud: *sheng* (janoblar), *dan* (ayollar), *jing* (qo'pol erkaklar) va *chou* (masxarabalar).O'zlarining nozik va rang-barang liboslari bilan ijrochilar Pekin operasining xarakterli siyrak sahnasida yagona diqqat markazidir. Ular nutq, qo‘shiq, raqs va jangovar ko‘nikmalarni realistik emas, ramziy va taklifli harakatlarda qo‘llaydilar. Eng avvalo, ijrochilarning mahorati harakatlarining go‘zalligiga qarab baholanadi. Ijrochilar, shuningdek, tomoshabinlarga asar syujetini boshqarishga yordam beradigan turli xil stilistik konventsiyalarga rioya qilishadi. Har bir harakat ichidagi ma'no qatlamlari musiqa bilan vaqtida ifodalanishi kerak. Pekin operasi musiqasini   (  ) va  (  ) uslublar ga bo'lish mumkin. Ohanglarga ariyalar, sobit ohangli kuylar va zarbli naqshlar kiradi. Pekin operasining repertuarida Xitoy tarixi, folklor va  ko'proq zamonaviy hayotga asoslangan 1400 dan ortiq asar mavjud.

An'anaviy Pekin operasi Madaniy inqilob (1966–1976) davrida "feodalistik" va "burjua" deb qoralangan va davr oxirigacha asosan inqilobiy operalar bilan almashtirilgan. Madaniy inqilobdan keyin bu o'zgarishlar qisma  bekor qilindi. So'nggi yillarda Pekin operasi tomoshabinlar sonining kamayib ketishiga islohotlar, jumladan, ijro sifatini yaxshilash, yangi ijro elementlarini moslashtirish, asarlarni qisqartirish va yangi va original spektakllarni ijro etish orqali javob berdi.

## Etimologiya
"Peking operasi" - san'at turi uchun inglizcha atama hisoblanadi; bu atama 1953 yilda *[[Oxford English Dictionary|Oksford inglizcha lug'atiga]]* kirdi .

Xitoyda san'at turi  turli vaqt va joylarda ko'plab nomlar bilan tanilgan. Eng qadimgi xitoycha nom ,  va  ohanglarining birlashishi edi. Mashhurligi oshishi bilan uning nomi  yoki  bo'ldi, bu uning poytaxtda boshlanishidan darak beradi. 1927- yildan 1949- yilgacha Pekin Beiping nomi bilan tanilganida, Pekin operasi bu o'zgarishni aks ettirish uchun  yoki  nomi bilan tanilgan. Nihoyat, 1949- yilda Xitoy Xalq Respublikasi tashkil topishi bilan poytaxtning nomi Pekinga qaytarildi va Xitoydagi bu teatrining rasmiy nomi  deb belgilandi. Ushbu turdagi operaning Tayvan nomi,  yoki "milliy drama" deyiladi.

## Tarix

### Kelib chiqishi

Pekin operasi "To'rtta buyuk Anxuy truppasi" Xui operasini yoki hozirgi *Xuiju* deb ataladigan operani 1790- yilda Tsyanun imperatorining sakson yoshga to'lishi munosabati bilan 25 sentyabr kuni Pekinga olib kelganida tug'ilgan. U dastlab sud uchun sahnalashtirilgan va keyinroq ommaga taqdim etilgan. 1828 -yilda bir nechta mashhur Xubey truppalari Pekinga kelishdi va Anhui truppalari bilan birgalikda chiqish qilishdi. Guruppa  asta-sekin Pekin operasining kuylarini shakllantirdi. Pekin operasi odatda 1845- yilga kelib toʻliq shakllangan deb tan olinadi U Pekin operasi (Pekin teatri uslubi) deb ataladigan bo'lsa-da, uning kelib chiqishi janubiy Anxuy va sharqiy Xubeyda joylashgan bo'lib, ular Xiajiang Mandarin bilan bir xil dialektga ega. Pekin operasining ikkita asosiy kuyi -  va  1750- yildan keyin Xan operasidan olingan. Pekin operasi ohangi Xan operasiga juda o'xshash, shuning uchun Xan operasi Pekin operasining onasi nomi bilan mashhur.  so'zma-so'z "Teri qo'g'irchoqlar shousi" degan ma'noni anglatadi, bu Shensi provinsiyasida paydo bo'lgan qo'g'irchoq teatriga ishora qiladi. Xitoy qo'g'irchoq teatrlari har doim qo'shiq aytishni o'z ichiga oladi. Ko'p dialoglar, shuningdek, Mandarin xitoyining arxaik shaklida olib boriladi, bunda Xenan va Shensidagi chjunyuan mandarin dialektlari eng yaqin. Mandarinning bu shakli  kitobida qayd etilgan. Shuningdek, u boshqa operalar va mahalliy *Jili* musiqa san'ati shakllaridan musiqani o'zlashtirdi. Ba'zi olimlarning fikriga ko'ra,  musiqiy shakli tarixiy Qinqyandan olingan, shu bilan birga sahna san'atining ko'plab konventsiyalari, ijro elementlari va estetik tamoyillari Kunqudan saqlanib qolgan, undan oldingi shakl sud san'ati sifatida.

Shunday qilib, Pekin operasi yangi  shakl emas, balki ko'plab eski shakllarning birlashuvidir. Biroq, yangi shakl ham o'z yangiliklarini yaratadi. Pekin operasi uchun barcha asosiy rollar uchun vokal talablari sezilarli darajada kamaydi. Chou, xususan,  uslubidagi ekvivalent roldan farqli o'laroq, Pekin operasida kamdan-kam qo'shiq kuylaydi. Har bir spektaklga hamroh boʻladigan kuylar ham soddalashtirilgan boʻlib, avvalgi shakllarga qaraganda turli xil anʼanaviy cholgʻu asboblarida chalinadi. Ehtimol, eng muhimi, haqiqiy akrobatik elementlar Pekin operasi bilan tanishtirilgan. Shakl 19-asr davomida mashhurlikka erishdi. Anhui truppalari asrning o'rtalarida o'zlarining eng yuqori cho'qqilariga erishdilar va Taiping qo'zg'oloni davrida tashkil etilgan Taiping Samoviy Shohligi saroyiga taklif qilindilar. 1884 yildan boshlab imperator Dowager Cixi Pekin operasining doimiy homiysi bo'lib, uning maqomini  kabi oldingi shakllarga nisbatan mustahkamladi. Pekin operasining mashhurligi shaklning soddaligi, faqat bir nechta ovoz va qo'shiq naqshlari bilan bog'liq. Bu har kimga ariyalarni o'zi kuylash imkonini berdi.

O'n to'qqizinchi asrning oxirida o'sish davrida albomlar sahna madaniyati jihatlarini, jumladan, makiyaj va ijrochilarning liboslarini namoyish qilish uchun ishlatila boshlangan.

Pekin operasi dastlab faqat erkaklarga qaratilgan edi. Ayol ijrochilarga taqiqlar va ayol tomoshabinlar uchun katta cheklovlar mavjud edi, shuning uchun badiiy shakl asosan erkak tomoshabinlarning didiga moslangn edi. Qing sulolasi imperatorlari 1671- yilda Kangxi imperatoridan boshlab ayol ijrochilarni bir necha bor taqiqlagan. Oxirgi taqiq 1772- yilda Pekinda barcha ayol ijrochilarni taqiqlagan Qianlun imperatori tomonidan edi Ayollarning sahnaga chiqishi norasmiy ravishda 1870-yillarda boshlangan. Ayol ijrochilar erkak rollarini taqlid qila boshladilar va erkaklar bilan tenglikni e'lon qildilar. Li Maoer, o'zi sobiq Pekin operasi ijrochisi Shanxayda birinchi ayol Pekin operasi truppasini tashkil qilganida, ularga o'z iste'dodlari uchun joy berildi. 1894 yilga kelib, Shanxayda ayollar truppalarini namoyish etadigan birinchi savdo maydonchasi paydo bo'ldi. Bu boshqa ayol truppalarining shakllanishiga turtki bo'ldi, ularning mashhurligi asta-sekin o'sib bordi. Natijada, teatr rassomi Yu Zhenting 1911 yilda Xitoy Respublikasi tashkil etilgandan keyin taqiqni olib tashlashni so'radi. Bu qabul qilindi va 1912 yilda taqiq bekor qilindi, garchi bu davrdan keyin erkak Dan mashhur bo'lishda davom etdi.

### Model "inqilobiy opera" va Tayvandagi Pekin operasi

### Dunyo bo'ylab Pekin operasi
Xitoyda mavjudligidan tashqari, Pekin operasi boshqa ko'plab joylarga tarqaldi. Uni Gonkong, Tayvan va xorijdagi xitoy jamoalarida topish mumkin.

Mei Lanfang, barcha davrlarning eng mashhur Dan ijrochilaridan biri, shuningdek, Pekin operasini xorijda eng katta ommalashtirishchilardan biri edi. 1920-yillarda u Yaponiyada Pekin operasini ijro etgan. Bu 1930- yil fevral oyida Amerika safarini boshlashdi. Garchi ba'zilar, masalan, aktyor Otis Skinner, Pekin operasi Qo'shma Shtatlarda hech qachon muvaffaqiyat qozona olmaydi, deb ishonishgan bo'lsa-da, Mei va uning truppasining Nyu-York shahridagi yaxshi qabul qilinishi bu fikrni rad etdi. Spektakllarni 49-ko'cha teatridan kattaroq Milliy teatrga ko'chirish kerak edi va gastrol muddati ikki haftadan besh haftagacha uzaytirildi. Mei Qo'shma Shtatlar bo'ylab sayohat qilib, Kaliforniya universiteti va Pomona kollejining faxriy unvonlarini oldi. U bu gastrolni 1935 yilda Sovet Ittifoqiga gastrol safari bilan davom ettirdi

Manoadagi Gavayi universitetining teatr bo'limi yigirma besh yildan ortiqroq vaqtdan beri ingliz tilidagi  uy bo'lib kelgan. Maktab Osiyo teatrini asosiy yoʻnalish sifatida taklif etadi va muntazam ravishda  spektakllari boʻlib turadi, eng oxirgisi 2014-yilda *Ledi Mu va Yang oilasi generallari*

## Ijrochilar va rollar

 (  ) Pekin operasida asosiy erkak roli. Bu rol ko'plab kichik turlarga ega. Bu qahramonlar yumshoq va tarbiyali xarakterga ega va oqilona kostyumlar kiyishadi.  rolining bir turi - bu , qizil yuzli keksa erkak. Faqat ikkita  roli - Xitoyning urush xudosi Guan Gong va Song sulolasining birinchi imperatori Chjao Kuang-yin . Yosh erkak belgilar  sifatida tanilgan. Bu qahramonlar o'smirlik davrining ovozi o'zgarib turadigan davrni ifodalash uchun vaqti-vaqti bilan tanaffuslar bilan baland, shiddatli ovozda kuylashadi. Qahramonning jamiyatdagi mavqeiga qarab,  kostyumi murakkab yoki oddiy bo'lishi mumkin. Sahnadan tashqari,  aktyorlari ko'pincha chiroyli va yosh tasvir tufayli go'zal ayollar bilan birga bo'lishadi.  - jangovar rollar uchun jangovar belgi. Ular akrobatika bo'yicha yuqori malakaga ega, qo'shiq kuylashda tabiiy ovozga ega. Truppalarda har doim  aktyori bo'ladi.  aktyori ham uning yoshiga mos keladigan rollarni o'ynashga qo'shilishi mumkin. Ushbu asosiy  qo'shimcha ravishda, truppada ikkinchi darajali  ham bo'ladi.

### 

## Film
Pekin operasi va uning stilistik qurilmalari ko'plab Xitoy filmlarida paydo bo'lgan. U ko'pincha yapon filmlarida namoyish etilgan madaniyat tuyg'usidan farqli o'laroq, o'ziga xos "xitoylik" ni bildirish uchun ishlatilgan. Kommunizmdan oldingi davr rejissyori Fey Mu bir qator spektakllarda, ba'zan g'arblashgan, realistik syujetlarda Pekin operasidan foydalangan. Keyinchalik xitoylik rejissyor bo'lgan King Xu o'z filmlarida musiqa, ovoz va imo-ishora o'rtasidagi parallellik kabi Pekin operasining ko'plab rasmiy me'yorlaridan foydalangan. Chen Kayjning 1993-yilda suratga olingan *"Vidolashuv mening kanizim"* filmida Pekin operasi qahramonlar uchun izlanish ob'ekti va ularning romantikasi uchun fon sifatida xizmat qiladi.