Hoʻrmuz amirligi

**Hoʻrmuz amirligi** (; ) Fors koʻrfazining sharqiy qismida joylashgan boʻlib, oʻzining eng qudratli davrida gʻarbda Bahrayngacha choʻzilgan. Amirlik XI asrda asos solingan boʻlib, dastlab Kirmon saljuq sultonligiga qaram edi, keyinchalik esa solgʻuriy turkmanlari va elxoniylarga xiroj toʻlovchi avtonom davlat sifatida davom etdi. Oʻrta davrning soʻnggi bosqichida Hoʻrmuz Portugaliya imperiyasining Sharqdagi qaram davlatiga aylandi.

Orol Fors koʻrfazi bilan Hind okeani oʻrtasidagi eng muhim portlardan biri boʻlib, yirik savdo va iqtisodiy almashinuv markazi edi. Dastlabki port hozirgi Minob shahri yaqinida, Eronning janubiy qirgʻogʻidagi Hoʻrmuz boʻgʻozida boʻlgan. Keyinchalik u Jarun oroliga koʻchirilib, ushbu orol Hormuz nomi bilan mashhur boʻlgan. U hozirgi Bandar-Abbos shahriga yaqin joylashgan.

## Etimologiyasi
„Hoʻrmuz“ nomi xalq orasida zardushtiylarning Axura Mazda xudosining pahlaviycha talaffuzidan kelib chiqqan deb qaraladi. Boshqa fikrga koʻra, u Hur-Muz – „Xurmo joyi“ degan maʼnoni bildiradi. Yana bir ehtimolga koʻra, u yunoncha ὅρμος (*hormos*) – „qoʻltiq, qoʻriq, bandargoh“ soʻzidan kelib chiqqan.

Hoʻrmuzning qadimgi poytaxti boʻlgan shahar nomi manbalarda Naband tarzida ham uchraydi.

## Tarixi
### Eski Hoʻrmuz
Hoʻrmuz hukmdorlari tarixining ilk davri Muhammad Diramku ismli shaxsning XI asrda Ummondan Eron qirgʻoqlariga koʻchib kelishi bilan boshlanadi. Bu davr poytaxtning XIV asr boshlarida Hormuz oroliga koʻchirilishigacha davom etadi. Oʻsha davrda Hoʻrmuz Eron hukmdorlariga boʻysunuvchi, ammo amalda mustaqil boʻlgan davlat boʻlib yashadi. Bu davrda koʻplab mahalliy amirlar oʻrtasida hokimiyat kurashlari boʻlib turdi, shunga qaramay Hoʻrmuz savdo jihatidan yuksak mavqega ega boʻldi.

Hoʻrmuzni Muhammad Diramku (Deramkub – „dirham zarbkori“) avlodlari boshqargan. U Buvayhiylar davlatining qulashidan soʻng Kirmon podsholigiga qaram boʻlgan Hoʻrmuzga asos solgan. Podsholik Elxoniylar davrida oʻz kuchining eng yuqori choʻqqisiga chiqqan. Oʻrta asrlarda Hoʻrmuz xalqaro savdo markazi boʻlib, Fors koʻrfazining ikki tomonini hamda Arabiston dengizining katta qirgʻoqlarini nazorat qilgan.

„Hormozning oʻn beshinchi shohi Mir Bahrudin Ayoz Seyfin hukmronligi davrida saljuqiylar Kirmonga va u yerdan Hoʻrmuzga bostirib kirishgan. Hoʻrmuzning boyligi shunchalik tez-tez bosqinlarga sabab boʻlganki, aholisi materikdan panoh topib, dastlab Keshm oroliga koʻchib oʻtgan. Keyin Mir Bahrudin Jerun oroliga tashrif buyurib, uni hududdagi barcha orollar tegishli boʻlgan Keys (Kish) shohi Neyn (Naʼim)dan olgan. Haj ziyoratini amalga oshirgandan soʻng, Mir Bahrudin Hoʻrmuz yerlarida keng Hoji Bahrudin nomi bilan tanilgan“.

Hokimiyatdagi bu oʻzgarishlar [Fors] koʻrfazining gullab-yashnashi davrining tugashini belgilab berdi, ammo Qays orol portlari va keyin Hoʻrmuz materik porti mashhur entrepôtlarga aylandi. Hoʻrmuz hukmdorlari Fors koʻrfaziga kirishning ikkala tomonini ham nazorat qilish uchun Ummon qirgʻogʻida Qalhatni qurdi. Keyinchalik, 1300-yilda, Hoʻrmuzi savdogarlar fors hukmronligidan voz kechib, Hormuz deb ham ataladigan orolda oʻz entrepôtlarini qayta tashkil etdi va u yerda afsonaviy boylik toʻpladi. Nabahina va Hoʻrmuzilar oʻrtasidagi munosabatlar nomaʼlum“.

### Yangi Hoʻrmuz
Amir Rukniddin Mahmud Qalhati (1249–1286) davri Hoʻrmuz tarixida yangi bosqich boʻldi. Bu davrda Hoʻrmuz Kirmon va Forsdagi solgʻuriylardan mustaqil boʻldi va oʻz kuchini Bahrayn hamda Ummon tomonga yoydi.

Elxoniylar Chigʻatoy ulusi bilan urushayotgan davrda eski Hoʻrmuz shahri (Nabands, Devonxona) tark etildi. 1301-yilda podshoh Bahovuddin Ayoz va uning rafiqasi Bibi Maryam boshchiligida aholi Jerun oroliga koʻchdi.

XV asrning boshlarida Hoʻrmuz Ming xazina sayohatlari paytida admiral Chjan Xe boshchiligidagi Xitoy ekspeditsiya floti tashrif buyurgan qirolliklardan biri edi va toʻrtinchi safar paytida flotning soʻnggi manzili boʻlgan. Ekipajda xizmat qilgan tarjimon Ma Xuan *Yingya Shenglanda* Hoʻrmuz jamiyatini ijobiy nuqtai nazardan tasvirlab, masalan, odamlar haqida „odamlarning oyoq-qoʻllari va yuzlari nafis va chiroyli […] va ular qatʼiyatli va chiroyli; kiyimlari va shlyapalari chiroyli, oʻziga xos va nafis“ deb yozgan. Boshqa bir ekipaj aʼzosi Fei Xin *Xingcha Shenglanda* Hoʻrmuz haqida hikoya qilgan. Unda, masalan, Hoʻrmuz jamiyatining yuqori turmush darajasiga ega ekanligi haqidagi kuzatuvlar, „quyi tabaqalar boy“ deb yozgan va erkaklar va ayollar kiyadigan uzun xalat, ayollar tashqariga chiqqanda boshlari va yuzlariga kiyadigan pardalar va badavlat odamlar taqadigan zargarlik buyumlari kabi mahalliy kiyinish odatlari haqida maʼlumotlar mavjud edi.

Hoʻrmuzning shuhrati va boyligi Yevropa savdogarlari eʼtiborini tortdi va natijada XVI asr boshlarida portugallarning bosqiniga sabab boʻldi.

### Portugallar ishgʻoli

1507-yil sentyabrida Afonso de Albuquerque Hoʻrmuzga qoʻshin bilan tushdi. 1515—1622-yillarda orol Portugaliya nazoratida boʻldi.

Portugaliya davlatining vassallari sifatida Hoʻrmuz amirligi 1521-yilda Bahraynga bostirib kirishda birgalikda ishtirok etdi, bu esa Fors koʻrfazi arxipelagining Jabridlar hukmronligiga chek qoʻydi. Jabrid hukmdori nominal ravishda Hoʻrmuzning vassali edi, ammo Jabrid qiroli Muqrin ibn Zamil Hoʻrmuz talab qilgan soliqni toʻlashdan bosh tortdi, bu esa portugaliyalik istilochi António Correia qoʻmondonligi ostida bostirib kirishga olib keldi. Bahrayn uchun janglarda jangning katta qismi portugal qoʻshinlari tomonidan amalga oshirildi, Hoʻrmuzi admiral Rais Xarafo esa ularga hamrohlik qildi.

Portugallar Bahraynni Hoʻrmuzi hokimlar orqali boshqardi. Ammo Bahraynning shia aholisi sunniy Hoʻrmuzi hokimlarni yoqtirmasdi, bu esa qoʻzgʻolonga sabab boʻlgan. Bir holatda, Hoʻrmuzi hokim isyonchilar tomonidan xochga mixlangan va 1602-yilda Hoʻrmuzi amirning qarindoshi boʻlgan Hoʻrmuzi hokim Bahraynning yetakchi oilalari aʼzolarini qatl qila boshlaganidan soʻng, Portugaliya hukmronligi tugadi.

Portugaliya hukmronligi ostidagi Hoʻrmuz hukmdorlari Hindistonda Portugaliya imperiyasining vassallariga aylantirildi, ular asosan Goadan nazorat qilingan. Hoʻrmuz amirlari va mahalliy hukmdorlari hamda uning baʼzi hokimlari va xalqi hamda Portugaliya qirollari oʻrtasidagi yozishmalar arxivida amirlikning parchalanishi va uning turli qismlarining mustaqilligi tafsilotlari mavjud. Ular Kamoliddin Rashid kabi hukmdorlarning oʻz kuchlarini kafolatlash uchun portugaliyaliklardan alohida foyda olishga urinishlarini koʻrsatadi. Bu ilgari Hoʻrmuzga qaram boʻlgan Maskatning asta-sekin mustaqillikka erishishi va Hoʻrmuzning vorisi boʻlgan davlatlardan biri sifatida yuksalishida aks etadi.

Portugaliyaliklar Basra ustidan nazoratni qoʻlga kiritish uchun bir necha bor muvaffaqiyatsiz urinishlar qilganlaridan soʻng, [Safaviylar davlati|Safaviy]] hukmdori Abbos I 1622-yilda inglizlar yordamida amirlikni zabt etdi va portugallarni Maskatdan tashqari Fors koʻrfazining qolgan qismidan quvib chiqardi. Portugaliyaliklar keyingi yili forslarga qarshi Afrosiyob (Basra poshosi) ittifoqchilari sifatida Fors koʻrfaziga qaytdi. Afrosiyob ilgari Usmonli vassali boʻlgan, ammo 1612-yildan beri amalda mustaqil boʻlgan. Ular hech qachon Hoʻrmuzga qaytmadi.

XVII asr oʻrtalarida Hoʻrmuzni Ummon imomi egalladi, keyinchalik yana eronliklar qayta zabt etdi. Bugun u Eronning Hoʻrmuzgon ustoni tarkibiga kiradi.

## Hoʻrmuz jamiyati haqida maʼlumotlar

Fors koʻrfazi va Hind okeani oʻrtasida joylashgan Hoʻrmuz „boylik va hashamatning ramzi“ boʻlgan, ehtimol arab maqolida eng yaxshi ifodalangan: „Agar butun dunyo oltin uzuk boʻlsa, Hoʻrmuz undagi gavhar boʻlar edi“. Portugaliyalik sayyohlarning hikoyalariga koʻra, shahar oʻzining axloqsizligi bilan ham mashhur boʻlgan; XVI asr boshlarida Hoʻrmuzga sayohat qilgan birinchi portugallardan biri Duarte Barbosa quyidagilarni topdi:

 Bu orol va shaharning savdogarlari forslar va arablardir. Forslar [arab tilida va ular Psa deb ataydigan boshqa tilda gaplashadilar], uzun boʻyli va kelishgan, erkaklar va ayollar ham chiroyli va obroʻli xalq; ular semiz va qulay. Ular Muhammadning eʼtiqodini katta hurmat bilan qabul qiladilar. Ular oʻzlarini shunchalik koʻp zavqlantiradilarki, jirkanch yovuzlik maqsadida yoshlarni oʻz oralarida saqlaydilar. Ular musiqachilar va turli xil cholgʻularga ega.

Bu mavzu Henry James Coleridgening Yaponiyaga ketayotganda Hoʻrmuzga tashrif buyurgan navarrelik missioner Avliyo Francis Xavier haqidagi hikoyasida ham kuchli aks etgan:

 Uning axloqiy holati juda yomon va mashhur edi. Bu Sharqdagi barcha dinlarning eng jirkanch shahvatlari va eng buzuq shakllarining makoni edi. Xristianlar hayotlarining eng ogʻir sharoitlarida boshqalar kabi yomon edilar. Ruhoniylar kam edi, lekin ular oʻz nomlariga sharmandalik keltirardilar. Arablar va forslar eng jirkanch illatlar turlarini joriy qilishgan va ularni ommalashtirishgan. Hoʻrmuz tillarning chalkashligi va tekislik shaharlariga mos keladigan axloqiy jirkanchliklari uchun Bobil deb aytilgan. Qonuniy nikoh kamdan-kam hollarda istisno edi. Chet elliklar, askarlar va savdogarlar oʻz ehtiroslariga berilishda barcha tiyilishni tashladilar… Ochkoʻzlik fanga aylandi: u foyda uchun emas, balki oʻzi uchun va aldash zavqi uchun oʻrganildi va amalda qoʻllanildi. Yomonlik yaxshilikka aylandi va vaʼdalarni buzish va kelishuvlar haqida hech narsa oʻylamaslik yaxshi savdo deb hisoblanardi…

Abbe Guillaume Thomas François Raynal Hoʻrmoz haqida quyidagi maʼlumotni keltiradi: Hoʻrmoz bir tomondan Arabistonning katta qismini, ikkinchi tomondan Forsni qamrab olgan imperiyaning poytaxtiga aylandi. Chet ellik savdogarlar kelgan paytda u Sharqdagi har qanday shaharga qaraganda koʻproq ajoyib va ​​yoqimli manzarani taqdim etdi. Dunyoning turli burchaklaridan kelgan odamlar oʻz tovarlarini almashishdi va boshqa savdo joylarida kamdan-kam uchraydigan xushmuomalalik va eʼtibor bilan savdo qilishdi. Koʻchalar gilamchalar bilan, baʼzi joylarda gilam bilan qoplangan edi va uylarning tepasiga osilgan zigʻir soyabonlar quyoshning issiqligidan kelib chiqadigan har qanday noqulaylikning oldini olardi. Yaltiroq vazalar bilan bezatilgan Hindiston shkaflari yoki gulli butalar yoki xushboʻy oʻsimliklar bilan toʻldirilgan chinni idishlar ularning kvartiralarini bezab turardi. Suv bilan toʻldirilgan tuyalar jamoat maydonlariga joylashtirildi. Fors sharoblari, atirlar va dasturxondagi barcha noz-neʼmatlar juda koʻp miqdorda taqdim etilgan va ularda Sharq musiqasi eng yuqori darajada mukammallikka ega edi… Xulosa qilib aytganda, umumjahon hashamat, keng savdo, erkaklarda xushmuomalalik va ayollarda jasorat ularning barcha jozibadorliklarini birlashtirib, bu shaharni zavq markaziga aylantirdi.

## Adabiyotda tasvirlanishi
Hoʻrmuz Milton Jonning *Yoʻqotilgan jannat* dostonidan (II kitob, 1–5-satrlar) bir parchada tilga olinadi, unda shaytonning taxti „Hoʻrmuz va Hindiston boyliklaridan ustun keldi“, Douglas Brooksning taʼkidlashicha, Milton Hoʻrmuzni „ulkan, ammo buzuq Sharq“ bilan bogʻlaydi. Bu shuningdek, Andrew Marvellning „*Bermudas*“ sheʼrida ham tilga olinadi, unda anorlar „Hoʻrmuz koʻrsatganidan ham boyroq gavharlar“ deb taʼriflanadi. Hart Cranening „*To Emily Dickinson*“ sonetida bu baytda uchraydi: „Eng uzoq ongning yarashishi – / Hoʻrmuzni yoqutsiz va Ophir sovuqni qoldiradi.“ Fulke Grevillening „*Alaham*“ nomli yashirin dramasi Hoʻrmuzda boʻlib oʻtadi. Hoʻrmuz amirligi Hilary Mantelning „*Wolf Hall*“ romanida „dunyodagi eng qurgʻoqchil qirollik, u yerda daraxtlar ham, hosil ham yoʻq, faqat tuz bor. Uning markazida tursangiz, oʻttiz mildan ortiq masofani kulrang tekislikning barcha yoʻnalishlariga qaraysiz: uning ortida marvaridlar bilan qoplangan dengiz qirgʻogʻi joylashgan“, deb tasvirlanadi.

## Yana qarang
* Hormuz

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Aubin, Jean. „Les Princes d’Ormuz du XIIIe au XVe siècle.“ *Journal asiatique*, vol. CCXLI, 1953, pp.&nbsp;77–137.
* Natanzi, Moʻin ad-Din. *Montakhab ut-Tawarikh-e Moʻini*. ed. Parvin Estakhri. Tehran: Asateer, 1383 (2004).
* Qaʼem Maqami, Jahangir. „Asnad-e Farsi o Arabi o Torki dar Arshiv-e Melli-ye Porteghal Darbarey-e Hormuz o Khaleej-e Fars.“ *Barrasihaa-ye Tarikhi* (1356–1357).
* Shabankareyi, Muhammad b Ali. *Majma al-Ansab*. ed. Mir-Hashem Mohadess. Tehran: Amir Kabir, 1363 (1984).
* Vosoughi, Mohammad Bagher. „the Kings of Hormuz: from the Beginning until the Arrival of the Portuguese.“ in Lawrence G. Potter (ed.) *The Persian Gulf in History,* New York: Palgrave MacMillan, 2009.https://books.google.com/books?id=ncfIAAAAQBAJ