open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Manqa

**Manqa** — odam va hayvonlarda uchraydigan infeksion kasallik. Teri, shilliq pardalar, muskullar va ichki aʼzolarning zararlanishi bilan kechadi. Kasallikni tayoqchasimon bakteriya — Pseudomonas mallei qoʻzgʻatadi. M. zoonoz infeksiya boʻlib, aksari bir tuyokli hayvonlar (ot, eshak, xachir, tuya va zebralar)da uchraydi.

Kasallik, koʻpincha, odamga M. bilan ogʻrigan otlardan yuqadi. Infeksiya qoʻzgʻatuvchisi shikastlangan teri yoki shilliq qavatlar orqali organizmga tushadi. Kasallikning kasbga aloqadorligi aniqlangan, koʻproq hayvonlarga qaraydigan kishilar (otboqarlar, yilqichilar, chavandozlar, veterinariya xodimlari va boshqalar) kasallanadi. M.ning yashirin davri 1—5 kun. Oʻtkir va surunkali kechadi. Kasallikning oʻtkir shaklida qoʻzgʻatuvchi kirgan joyda yalligʻlanish, soʻngra yaraga aylanuvchi gra-nulyomalar paydo boʻladi. Keyinchalik regionar limfa tugunlarida yalligʻlanish, teri va shilliq qavatlarda pus-tulyoz toshmalar, muskullar va teri ostida yiringli yaralar; ichki aʼzolar va muskullarda abssesslar, yiringli osteomiyelit va artritlar yuzaga keladi. Koʻpincha, qon va bronxlar orkali oʻpka shikastlanadi. Letallik juda yuqori. Kasallik bir necha oy davom etib surunkali shaklga aylanishi mumkin.

Hayvonlarda kasallik mikrob bilan ifloslangan ozuqa, goʻng , parvarish vositalari va ot anjomlari opkali sogʻlom hayvonga, asosan, ovqat hazm qilish organlari, kam hollarda oʻpka orqali yuqadi. Kasallik mavsumiy boʻlmasada kuzqish oylarida koʻproq uchraydi. M.ning yashirin davri 3 kundan 2—3 haftagacha. Patologik jarayonning joylashgan joyiga qarab kasallik shartli ravishda burun, oʻpka va teri M.siga boʻlinadi. Kasallik oʻtkir kechganda tana harorati 41—42° gacha koʻtariladi, qaltirash, koʻz va burun shilliq qavatlarining qizarishi, holsizlanish kuzatiladi. 2—3 kundan keyin hayvonning burun shilliq qavatida mayda sargʻish tugunchalar paydo boʻladi, bir necha soatdan soʻng ular oʻzaro qoʻshilib, yoriladi. Ular oʻrnida cheti egri, tubi yogʻsimon, yiringli qobigʻi bor yaralar hosil boʻladi. Kasal hayvon, koʻpincha, oʻladi.

Kasallik surunkali kechganda tana haroratining vaqti-vaqti bilan koʻtarilishi, oʻpka emfizemasi kuzatiladi, yaʼni oʻpka alveolalarida koʻp miqsorda havo toʻplanib, uning hajmi kattalashadi. Kasallik bir necha oydan bir necha yilgacha choʻzilishi mumkin.

Kasallikning oldini olishda uy hayvonlarining veterinarlar nazoratida boʻlishi muhim ahamiyatga ega. Teri-allergik sinama yordamida kasal hayvonlar aniqlanadi va ular yoʻqotiladi. Kasallik chiqqan molxonalar dezinfeksiya qilinadi. Sogʻlom hayvonlar maxsus vaksina bilan emlanadi. Kasal hayvonlar bilan muloqotda boʻlgan kishilarga 5 kun davomida maxsus dorilar beriladi. Manqalardan biri bu Diyor.

## Manbalar
Manqalanish

**Manqalanish** — burun boʻshligʻi rezanator faoliyatining buzilganligi sababli ovoz jarangdorligining oʻzgarishi va nutq tovushlarini buzib aytish. M.ning yopiq va ochiq xillari farqlanadi.

Yopiq M. surunkali tumov, burunda poliplar, adenoidlar va boshqa borligidan burundan nafas olib boʻlmaganda yoki nafas olish qiyinlashganda roʻy beradi. Bunda burun tovushlari "M" va "N"ni aytish qiyinlashib, ular "b" va "d" boʻlib eshitiladi (mas, "amma" oʻrniga "abba", "naʼma" oʻrniga "daʼba"). Ovoz boʻgʻilib chiqadi. Qattiq va yum-shoq tanglayda anatomik nuqsonlar boʻlganda ochiq M. kuzatiladi. Bunda nutq tovushlarini aytishda havoning bir qismi burun boʻshligʻiga kirib, ovoz manqalanib chiqadi, nutq esa tushunarsiz boʻladi. M.ga tugʻma yoki orttirilgan anatomik nuqsonlar sabab boʻlishi mumkin. Yopiq va ochiq M., koʻpincha, anatomik nuqsonlar boʻlmaganda ham roʻy beradi; bu funksional M. deyiladi. Davosi M.ning ikkala xilida ham burun-xal-qumdagi toʻsiq, shuningdek, anatomik nuqsonlar bartaraf etiladi. Bemor logopedik mashgʻulotlar yordamida tuzalib ketadi.

## Manbalar
Manqaldon

**Manqaldon**, manqal — koʻchma metall oʻchoq; asosan, bronza va chuyandan tayyorlangan roʻzgʻor buyumi. Oyoqli va oyoqsiz, dastali va dastasiz qilib, dumaloq va serqirra (4, 8, 12 qirrali) shaklda ishlangan. M.ning qirrasi qancha boʻlsa, oyoqlari ham shuncha boʻlgan. M.ning devor qismi shabaka usulida panjarali, oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. Yerga mahkamlanadigan turi uchun bino asosidan murabba shaklli chuqur joy tayyorlanib, unga M. oʻrnatilgan. 19—20-asrlarda saroy, turar joylarda xonalarni isitishda keng foydalanilgan.

## Manbalar
Mangʻit

**Mangʻit** — turkiy xalqlar tarkibiga singib ketgan yirik qabilalardan biri.

Oʻzbekiston hududida, 1923—1926-yilgi maʼlumotlarga koʻra, mangʻitlarning umumy s0 ingdan ortiq kishi. Shundan sobiq Buxoro amirligi hududida (100 ming kishi), Buxoro vohasi va Qarshi atrofida (44 ming kishi), Zarafshonning quyi oqimida (8 ming kishi) oʻrta oqimida (10 ming kishi), Chorjoʻy tumanida (11 ming kishi), Jizzaxda (2600 kishi), Xorazmda (10 ming kishi) yashagan. Mangʻitlar qoraqalpoqlar va Shimoliy Kavkazdagi noʻgʻaylar tarkibida ham boʻlgan, bir qismi esa Janubiy Turkistonda yashagan. Oʻzbekistonda yashovchi mangʻitlar bir qancha yirik va mayda urugʻlarga boʻlingan. Eng yiriklari: oq mangʻit, och mangʻit, qora mangʻit, chala mangʻit, boygʻundi mangʻitlar. Bulardan tashqari temirxoʻja, isoboy, gaulak, koʻsa, toz, qorabayir, baqirchi, kula, tamgʻali, mangʻit qozoq, oʻn ikki choʻqay, gala botir, beshkal, chobakchak, uz, uvolay va boshqa mangʻitlar Buxoro xonligining siyosiy hayotida faol qatnashganlar. 1756—1920-yillargacha Buxoro amirligini idora qilib kelgan hukmdorlar mangʻitlarning toʻq urugʻidan boʻlgan, shu sababli xonlikda katta imtiyozlarga ega edilar. Mangʻitlar XIII asrda Dashti Qipchoqda, katta bir qismi esa Volga va Ural daryolari oraligʻida yashashgan. Qipchoqlar taʼsiri ostida oʻz tillarini unutib, turk-qipchoq tilini qabul qilganlar. XIV asrning oxirida alohida Mangʻit oʻrdani tashkil etganlar. XV asrning oʻrtalarida mangʻitlar *nogʻay* (yoki *noʻgʻay*) deb atalgan, ularning oʻrdasi esa, Noʻgʻay oʻrda nomini olgan. XVI asrning oʻrtalarida Noʻgʻay oʻrda Katta va Kichik Noʻgʻaylarga boʻlingan. Keyinchalik Katta Noʻgʻay tarkibidagi mangʻitlar oʻzbeklar, qoraqalpoqlar, qisman qozoqlarning etnik tarkibiga kirganlar. XVI asrda hozirgi Oʻzbekiston qududiga koʻchib kelganlar. Qadimdan dehqonchilik bilan shugʻullanib kelgan oʻzbeklarning taʼsiri ostida mangʻitlarning bir qismi asta-sekin oʻtroqlashib borgan, bir qismi esa XIX asr oxiri va XX asrning boshlariga qadar yarim oʻtroq holda yashab, chorvachilik bilan shugʻullanib kelgan. Ular qorakoʻl va jaydari qoʻylarni boqishgan. Mangʻitlar dehqonchilik, hunarmandchilik bilan shugʻullangan.

## Taniqli namoyondalari:

Fayl:Facial Chronicle - b.12, p.177 - Edigu's invasion.jpg|Idiku Ibn Qutlugʻ Qabo - Noʻgʻay Oʻrda xoni
Fayl:Nasrulla.jpg|Amir Nasrulloxon
Fayl:Эмир Бухары Музаффар.jpg|Amir Muzaffar
Fayl:Эмир Бухарский. Сеид Абдулахад-хан.jpg|Sayyid Abdulahad Bahodirxon - 1857-yil 16-mart kuni Buxoro amirligining Karmana shahrida tugʻilgan. Otasi Amir Muzaffar, onasi kelib chiqishi eroniy boʻlgan Shamshodoyim.
Fayl:Nikolai Tseretelli as Lagutin.JPG|Nikolay Seretelli, Mangʻitlar sulolasidan boʻlgan Said Mansurning oʻgʻli, Buxoro amiri Muzaffarning nabirasi. Asl ismi Said Mir Xudoyorxon. Seretelli familiyasini asrab olgan otasidan olgan.
Fayl:Mohammed Alim Khan cropped.png|Said Mir Muhammad Olimxon — Buxoro amirligini 1910 — 1920-yillarda boshqargan soʻngi oʻzbek mangit hukmdor. 1880-yilning 3-yanvar kuni Buxoroda tugʻilgan.
Fayl:Abdulla Oripov.jpg|Abdulla Oripov, Oʻzbekiston qahramoni unvoni sohibi, oʻzbek shoiri, tarjimoni va jamoat arbobi.


## Manbalar
Mangʻit (maʼnolari)

**Mangʻit**:

* Mangʻit, mangʻitlar — yirik qabilalardan biri.
* Mangʻit (shahar) — Qoraqalpogʻistondagi shahar (1957-yil
Mangʻit (shahar)

**Mangʻit** — Qoraqalpogʻistondagi shahar (1957-yil 18-dekabrdan). Amudaryo tumani markazi. Tumanning janubi-gʻarbida, Amudaryoning chap sohilida. Nukus shahridan 85&nbsp;km uzoqlikda joylashgan . Aholisi 36 ming kishi (2019). Mangʻitda paxta tozalash zavodi, maishiy xizmat, ip-yigiruv va tikuvchilik kombinatlari, Mangʻit GES, tuman gazeta bosmaxonasi, umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar, klub va madaniyat uylari, kasalxona va boshqa tibbiy muassasalar bor.

Mangʻit 1873-yildagi Rossiya armiyasining Xiva yurishlari paytida janglar joyi boʻlgan. Birinchi jang 1873-yil 20-may kuni ertalab general Nikolay Aleksandrovich Veryovkin boshchiligidagi rus qoʻshinlari Yomut turkman qoʻshinlariga hujum qilganda, Mangʻitdan biroz shimolda boʻlgan. Bir necha shafqatsiz otishmalardan soʻng ruslar Mangʻit tomon orqaga chekinayotgan turkman otliqlarini otib yuboradi. Rossiya kuchlari soat 3 da Mangʻit shahriga kirishdi, oʻsha kuni yovmutlar ketganligini bilish uchun. Rus qoʻshinlari qolgan bir necha oʻzbek aholisini oʻldirishdi va shahar ichidagi uylarning derazalaridan bostirib kiruvchi kuchga oʻt qoʻyishdi. „Mangʻit“ Sovet Ittifoqi rasmiy ravishda 1957-yil 18-dekabrda tashkil etilgan va 1973-yilda shahar maqomiga ega boʻlgan. Viloyatning koʻp qismida boʻlgani kabi, iqtisodiyot ham paxtani yetishtirish va qayta ishlashga asoslangan. Paxta tozalash zavodi, maishiy xizmat koʻrsatish, yigirish va tikuvchilik sexlari, Mangʻit GES, gaz va printerlar asosiy ish beruvchilar hisoblanadi. Mangʻitda umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar, klublar va madaniy markazlar, kasalxonalar va boshqa tibbiyot muassasalari mavjud. Mang'it shahri mashhur Asadbek G'oyibnazarov ismli yigiti bilan mashhur bo'lib, uni shahardagi ixtiyoriy odam taniydi.

## Manbalar
Mangʻitlar (maʼnolari)

**Mangʻitlar**:

* Mangʻitlar - #redirect Mangʻit 
* Mangʻitlar (sulola) — Buxoro amirligini boshqargan sulola (1757—1920).
Mangʻistau qoʻltigʻi

**Mangʻishloq qoʻltigʻi** — Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻida, Boʻzachi va Tubqaragʻan yarim orollari oraligʻida joylashgan. Janubi qirgʻoqlari baland, qoyali, sharqi pasttekistlik. Shimoli sayoz qismida Tyuleniy orollari bor. Uzunligi 100&nbsp;km chamasida, eni kiraverish qismida 70&nbsp;km, chuqurligi 10–12 m. Qishda muzlaydi.

## Manbalar
Mangʻlay

**Mangʻlay**, manqlay (moʻgʻulcha — peshona) — temuriylar davri tarixiga oid forsiy adabiyotda hamda chigʻatoy adabiy tili manbalarida qoʻshinning ilgʻor qismi, yaʼni avangard. Harbiy safar yoki jang maydonida tuzilgan jangovar tartib — yasolga binoan, M.dan bir necha chaqirim oldinda aygʻoqchilik bilan mashgʻul boʻlgan qorovul harakat qilgan. M.ning oʻng va chap tarafidan oʻng qoʻl — barangʻar hamda soʻl qoʻl — juvangʻarnknt ilgʻorlari joy olgan. M. ortidan barangʻar va juvangʻarning qolgan 2 boʻlagi, yaʼni chapo-vul va shaqavul peshma-pesh kelgan. Bularning oʻrtasida jangning aksar hollarda takdirini hal qiluvchi asosiy kuchlar — qoʻl (gʻoʻl) saf tortib turgan.

M. boshqa qismlarga nisbatan oldinda yurgan va dushman saflarini yorib oʻtish vazifasini oʻtagan. Shu bois M.ga isteʼdodli sarkardalar yoki harbiy salohiyatga ega shahzodalar qoʻmondonlik qilgan. M., asosan, koʻpdan-koʻp jangu jadallarda suyagi qotgan, tajribali jangchilardan tuzilgan.

Ad:. Ivanin M. I., O voyennom iskusstve i zavoyevaniyax mongolotatar i Sredneaziatskix narodov pri Chingiz-xane i Tamerlane, SPb., 1875; Nizomiddin Shomi y , Zafarnoma, T., 1996; Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy mahorati, T., 1996.

## Manbalar
Mangʻistau neft-gaz rayoni

**Mangʻishloq neft-gaz rayoni** — Qozogʻistonning gʻarbiy qismida, Mangʻishloq yarim orolida joylashgan. Uning neft va gaz bilan bogʻliq qismi Mangʻishloq janubidagi egilmada. Egilmaning uzunligi 300&nbsp;km, eni 130&nbsp;km. Rayonning neft-gazliligi 1961-yildan maʼlum boʻlgan, 1965-yildan neft chiqarila boshlagan. 15 dan ortiq neft, neft-gaz va gaz konlari ochilgan. Geologik jihatdan Mangʻishloq janubiy Turon plitasida joylashgan. Eng qadimgi yotqiziklar perm va trias davriga mansub. Ular markaziy qismida 4&nbsp;km chuqurlikda yotadi. Kesimdagi yotqiziqlar, asosan, terrigen jinslardan iborat. Sanoat ahamiyatiga ega neft-gazlilik trias, yura va boʻr yotqiziqlari bilan bogʻliq. Bu yotqiziqlardagi neft-gaz qatlamlari qalinligi 1 m dan 25 m gacha boʻlib, quduqlar debiti 25 ming m3/sutka. Yura mahsuldor qatlamining foydali kalinligi 65 m, gaz debiti 800 ming m3/sutkaga teng . Eng yirik neft–gaz konlari: Uzen, Tanga, Shaxpaxti, Jetiboy va boshqalar. Barcha konlardagi neftning fizik va kimyoviy xususiyatlari oʻxshash: yengil, s. of. 0,82—0,87 g/sm3, smola miqdori 4,5—19,4% parafin koʻp (12—29%), oltingugurt deyarli yoʻq. Gazlari metanli boʻlib (90%), ogʻir uglevodorodlar miqdori kam (1—2%), qovushqoqligi ham yuqori emas.

## Manbalar
Mao Dun

**Mao dun** (taxallusi; asl ismsharfi Shen Yanbin) (1896, Chjetszyan viloyati — 1981.27.3, Pekin) — xitoy yozuvchisi. Ijtimoiy-psixologik nasr ustasi, zamonaviy xitoy adabiyotining yirik namoyandalaridan. Ijodi 20-asrning 20-yillaridan boshlangan. "Tutilish" trilogiyasi Xitoydagi 1924—27 yillardagi inqilobiy voqealar haqida. M. D. 1928—30 yillarda Yaponiyada muxrjirlikda boʻlgan. U yerda "Naʼmatak", "Oʻtgan yilgi oʻt" (1929) hikoyalar toʻplamini va Xitoy hayoti ijtimoiy taxlil qilingan "Kamalak" romanini (tugallanmagan) yozgan. Chet eldan qaytgach, Xitoy soʻl yozuvchilari ligasining ilgʻor aʼzolaridan biri boʻlgan. "Qishloq trilogiyasi" (1932—34)da iqtisodiy inqiroz natijasida yuz bergan dehqonlarning qurolli qoʻzgʻoloni tasvirlangan. "Tong oldidan" romani (1933) yangi Xitoy adabiyotining yutuk,laridandir. Unda 30-yillar boshidagi Xitoy shahar va qishloklari hayotining keng manzarasi berilgan.

Yaponiya bilan boʻlgan urush yillarida (1937—45) M.D. "Birinchi bosqich haqida qissa" (1939), "Inqiroz" (1941), "Yengilishdan soʻng" (1942) asarlarini yaratdi. Urush tugagach, "Matonat" romani (1948, tugallanmagan) ustida ishladi. Adabiyotshunoslik va adabiy tanqidga oid asarlari bor ("Tarix va tarixiy dramalar haqida", 1962 va boshqalar).

Ac: Hikoyalar, T., 1955.

## Manbalar
Maorif

**Maorif** — 1) bilim tarqatish, taʼlim berish; 2) mamlakatdagi taʼlim-tarbiya va madaniy-maʼrifiy muassasalar tizimi (qarang: Xalq talimi).

## Manbalar

## Havolalar
Mao Zedong

**Mao Szedun** (26.12.1893 — 9.09.1976) oʻtkazgan "Katta sakrash" siyosati (1958-1960) uning davlatdagi obroʻsiga putur yetkazdi. 1959-yildan Mao Szedun shaxsiga sigʻinish avj oldirildi (mamlakatda millionlab nusxada M. S. asarlaridan koʻchirma kitobchalar, uning fikrlari toʻplamlari nashr qilindi), uning gʻoyaviy-nazariy koʻrsatmalari — maosizm esa marksizm-leninizmning ijodiy rivojlantirilishi sifatida talqin etildi. "Madaniy inqilob" deb atalgan siyosat (1966-1976)ni uyushtirdi, bu Xitoy ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga jiddiy zarar yetkazdi.

## Manbalar
Maputu

**Maputu** (1976-yilgacha Lorensu-Markish) — Mozambik poytaxti. Maputu viloyatining maʼmuriy markazi. Mamlakatning jan. qismida, Hind okeanining Delagoa buxtasi sohilida joylashgan. Iqlimi tropik, passatli iqlim. Yillik yogʻin oʻrtacha 780&nbsp;mm. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 25,5°, iyulniki 18,2°. Aholisi 989 ming kishi (1997). Hind okeani sohilidagi yirik port (yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t).

Afrikani aylanib oʻtiladigan yoʻldagi muhim tranzit punkti. M. portidan Zambiya va Zimbabve mamlakatlari ham foydalanadi. Transport yoʻli orqali JAR va Zimbabve bilan tutashgan. Port orkali chetga paxta, koʻmir, shakarqand, sizal eksport qilinadi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim sanoat markazi (mamlakat sanoat mahsulotining 55% ishlab chiqariladi). Mashinasozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, poyabzal, toʻqimachilik, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Vagonsozlik, kema taʼmirlash, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish korxonalari, tamaki fabikasi ishlab turibdi. Shahar yaqinida bir necha issiqlik elektr stansiyasi qurilgan. Universitet, Mozambik, tarix va boshqa muzeylar, Milliy kutubxona, botanika va hayvonot bogʻlari bor. Dengiz kurorti. Shahar 16-asrda portugallar bunyod qilgan qishloq oʻrnida vujudga kelgan va bu yerga birinchi boʻlib kelgan portugaliyalik sayyoh nomi bilan Lorensu-Markish deb atalgan.

## Manbalar
Diego Maradona

**Diego Armando Maradona** (1960.30.10, Buenos-Ayres yaqinidagi Lanus shahri-2020.25.11) – argentinalik futbolchi, jahon chempioni. XX asrning eng yaxshi futbolchisi (Pele bilan birga) deb tan olingan. Dastlab „Argentinos Juniors“ futbol klubida oʻynagan. „Boka Juniors“ tarkibida Argentina chempioni (1981), „Napoli“ jamosi tarkibida Italiyaning 2 karra chempioni (1987, 1990), Italiya kubogi (1987) va UYEFA kubogi (1989) soxibi boʻlgan. Argentina terma jamoasi tarkibida jahon chempioni (1986) va vitse-chempioni (1990).

## Murabbiylik natijalari

## Adabiyotlar

* 
* 

## Manbalar

## Havolalar

* Diego Maradona: Argentina football legend dies aged 60 
* Diego Maradona was addicted alcohol and marijuana cause of death
Marazm

**Marazm** (yun. marasmos — darmonsizlik, soʻnish) — odam ruhiy faoliyatining zaiflashib ketishi; shaxsning tubanlashuvi bilan oʻtadi. Akli zaiflikning eng ogʻir koʻrinishlaridan biri. Bosh miya poʻstlogʻi atrofiyasi sabab boʻladi. Umumiy darmonsizlik, bora-bora barcha hayotiy jarayonlarning soʻnishi bilan kechadi. Bunda bemor atrof muhitdan butunlay ajralib, oʻzini eplay olmay, notavon boʻlib qoladi. Isteʼmol qilib boʻladigan narsani yeb boʻlmaydigan narsadan farqlay olmaydi; ovqatlanish va jinsiy xirs saqlanib qoladi. Jismoniy zaiflashib, oʻrnida yotaveradi, yotoq yaralar, ichki aʼzolarda distrofik oʻzgarishlar roʻy beradi. Sababsiz yiglaydi yoki kuladi. Keksalikdagi esi pastlikning soʻnggi bosqichida, rivojlanuvchi falajla va markaziy nerv sistemasinnng baʼzi kasalliklarida uchraydi. Bemor yillab oʻrnidan turolmay yotib qoladi, shuning uchun uni sabrtoqat bilan parvarish qilish lozim (qarang Bemorni parvarish qilish).

## Manbalar
Maraztepa

**Maraztepa**, Manzaratepa — oʻrta asr shahar harobasi (milodiy 8—13-asr boshi). Qizilsuv daryosi (Tojikiston)ning soʻl qirgʻogʻida joylashgan. Xuttalon viloyatining markazi Xulbuk shahri M. oʻrnida boʻlgan degan fikrlar mavjud. M.ning umumiy maydoni 120 ga boʻlib, oʻzaro keng koʻchalar bilan ajratilgan 3 qismdan tashkil topgan. Ark (50x50 m) shahar harobasining jan.-gʻarbiy qismida joylashgan. Shahar mahallalari, maydonlari, kanallar va ayrim yirik binolarning izlari saqlangan. Arablar kelishidan avval M.da budda ibodatxonasi boʻlgan. Xitoy manbalarida Kolo-kyan nomli shahar qayd etilgan; u 7-asrda Xuttalonga tegishli rustoklardan birining maʼmuriy markazi boʻlgan. Ushbu shahar M. oʻrnida boʻlgan deb taxmin etilmoqda.

## Manbalar
Marakaybo

**Marakaybo** — Venesueladagi koʻl, Karib dengizining Venesuela qoʻltigʻidan jan.da, qoʻltiq bilan sayoz (2–4 m) boʻgʻoz bilan bogʻlangan (boʻgʻoz orqali uz. 8,7&nbsp;km li koʻprik qurilgan). M. garbda Syerrade-Perixa va sharkda Kordilyera-Merida togʻ tizmalari oraligidagi botiqda joylashgan. Maydoni 16,3 ming km² (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 13,3 ming km²). Chuq. 250 m gacha. Sohil kismi botqoklashgan pasttekislik. M.ga 50 dan ortiq daryo quyiladi. Daryo oqiziqlarining juda koʻp kelib tushishi natijasida koʻl maydoni kichrayib bormoqda. Koʻl suvi jan. qismida chuchuk, shim.da shoʻrroq. M.da kema qatnaydi. Koʻl hududida yirik neft konlari topilgan. Gʻarbiy sohilida Marakaybo porti joylashgan.

## Manbalar
Marakaibo

**Marakaibo** — Venesuelaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar, Suliya shtatining maʼmuriy markazi. Aholisining soni va iqtisodiy ahamiyati jihatidan mamlakatda 2-oʻrinda (Karakas shahridan keyin); aholisi 1,5 mln. kishi (1990-yillar oxirlari). Marakaybo neft sanoati rayonining savdo va sa-noat markazi. Yirik port (yillik yuk ortib-tushirish 70 mln. t), asosan, neft sanoati uchun xizmat qiladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kimyo, neft kimyosi, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, elektrotexnika, qogʻoz, farmatsevtika, sement, yogʻochsozlik, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Shaharga 1571-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan mustamlakachilik davrida qurilgan sobor va cherkov saqlangan. Un-t (1891), tarix muzeyi, harbiy muzey, Nafis sanʼat akademiyasi, konservatoriya bor.

## Manbalar
Marattiyanamolar

**Marattiyanamolar** — qirqquloqsimonlar sinfiga mansub oʻsimliklar tartibi (Marattiales) yoki kenja sinfi (Marattiidae). Poyasi yoʻgʻon kartoshkasimon boʻlib, yarmi tuproqqa botib turadi. Bargi yoʻgʻon bandli, yirik (uz. 4–6 m), patsimon, baʼzan panjasimon, bir-biriga tutash, ikkita kalin yonbargchasi bor. Barglarining orkasida, tomirlari boʻylab sporangiylar joylashgan; koʻpchilik M.da ular oʻsib sinangiylar hosil qiladi. 6 turkumi (200 ga yaqin turi) bor. Ikkala yarimsharning tropiklari, baʼzan subtro-piklarida usadi. Aftidan, M. eng qadimiy qirqquloklardan boʻlib, qazilma holdagisi paleozoy (karbon) davridan maʼlum. Ayrim M.ning novda va yonbarglari kraxmalga boy, ovqatga ishlatiladi. Yirik M. manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

## Manbalar
Marath

**Marath**, Mirut — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Uttar-Pradesh shtatida, Gang va Jamna daryolari oraligʻida. Aholisi 985 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Oziqovqat (jumladan, shakarqand), ip gazlama, koʻn-poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan. Universitet bor. 

## Manbalar
Marathalar

**Marathalar**, marathlar — Hindistonda yashaydigan xalqlardan biri, Maharashtra shtati aholisining asosiy qismini tashkil etadi. M.ning kichik guruhlari qoʻshni shtatlarda ham istiqomat qiladi. Umumiy soni 74 mln. kishini tashkil etadi (2001). Marathi tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, hinduizmga eʼtiqod qiladi, musulmonlar (asosan, shialar), buddaviylar va katoliklar ham bor. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik; koʻp Tapmokli kustar hunarmandchilik va qadimdan dengiz savdosi rivojlangan. 15-asrda rus sayyohi Afanasiy Nikitin M.ning urfodatlari, turmushi haqida batafsil maʼlumot qoldirgan. M. Hindistonning eng shakllangan millatlaridan biri boʻlib, til jihatdan hindevropa tillari guruhiga kiradi. 18-asr oʻrtalariga kelib jangovar M.ning qudratli davlati shim.da Hind vodiysigacha, jan.da Tanjurgacha va sharqda Bengaliyagacha boʻlgan hududni oʻz ichiga olgan. Lekin 18-asrning 2-yarmida bo-buriylar sulolasiga mansub sultonlar bilan boʻlgan janglarda ancha kuchsizlangan. Keyinchalik Buyuk Britaniya istilochilariga karshi olib borgan qattiq kurashlarda magʻlubiyatga uchrab, 19-asr boshlarida butunlay mustamlakachilarga boʻysundirilgan. Hindiston mustaqillikka erishgach (1947), Maharashtra milliy shtati tuzilgan (1960). M. oʻzlarining boy milliy adabiyoti va sanʼati bilan faxrlanadilar. Ajanta va Ellora gorlarida bunyod etilgan sangtaroshlik namunalari butun dunyoga mashhur. M. orasidan milliy ozodlik harakatining tanikli vakillari yetishib chiqqan. Ilgʻor fikrlovchi M. hind jamiyatidagi konservativ kastachilik tizimini oʻzgartirish lozimligini talab qilmoqdalar. Bu ortodoksal hindularning qarshiligiga sabab boʻlmoqda. Ad.: Narodi Yujnoy Azii, M., 1963.

## Manbalar
Marakaybo neft-gaz havzasi

**Marakaybo neft-gaz havzasi** — Venesuela shim.-gʻarbi va Kolumbiya shimoli-sharqida hamda Marakaybo koʻli va Venesuela qoʻltigʻida joylashgan dunyoda eng yirik havzalardan biri. Maydoni 90 ming km² ga yaqin, shuning 1/3 qismi suv havzalariga toʻgʻri keladi. Neftni sanoat miqiyosida chiqarib olish 1917-yildan boshlangan. Gaz, asosan, neft tarkibida erigan holda mavjud. Neftning dastlabki aniqlangan zaxirasi 7 mlrd. t atrofida, gazniki 1,7 trln. m3 boʻlgan. Ochilgan konlar orasida eng ulkan guruhi sohildengiz va koʻl zonasiga toʻgʻri keladi. Neftli gorizontlar butun kesma boʻyicha tarqalgan. Neft uyumlari, asosan, 1000 m chuqurlikda miotsen va eotsen yotqiziqlari orasida yotadi, asosan, ogʻir va yopishqoq. Bu havzadan Venesuelada olinayotgan neftning 3/4 qismi olinmoqda. Neft quvurlar orqali bevosita qayta ishlovchi zavodlar va tashqariga chiqarish uchun portlarga joʻnatiladi.

## Manbalar
Maranyan

**Maranyan** — Braziliyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi shtat, Atlantika okeani sohilida. Maydoni - 333,3 ming km². Aholisi - 5,63 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — San-Luis shahri. M. hududi Braziliya yassitogʻligining shimoliy qismi va sohilboʻyi allyuviy pasttekisligidan iborat. Iqlimi sernam, subekvatorial iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura San-Luis shahri atroflarida 21—3°C, yillik yogin 1900&nbsp;mm gacha, janubi-sharqiy qismida 650–1000&nbsp;mm, sentabr-noyabr oylari qurgʻoqchil. Oʻsimligi yassitogʻlarda kserofil butalar va siyrak oʻrmonlar, pasttekislik qismida qimmatbaho daraxt turlariga boy sernam ekvatorial oʻrmonlardan iborat. M. xoʻjaligining asosini yirik dehqonchilikka asoslangan qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Dehqonchilik, asosan, shim., sohilboʻyi hududlar va daryo vodiylarida rivojlangan. Asosiy ekinlari — paxta, shakarqamish, tamaki, sholi. Shuningdek, makkajoʻxori, maniok, dukkaklilar ekiladi. Qoramol, choʻchqa, echki va qoʻy boqiladi. Baliq ovlanadi. Oʻrmonlarda palma yongʻogʻi, kokos yongʻogʻi va boshqa yigiladi. Yirik shakar zavodlari va toʻqimachilik korxonalari mavjud. Yirik daryolarida kema qatnaydi. Alkantara shahri yaqinida dengiz suvidan tuz olinadi. Yirik porti — San-Luis.

## Manbalar
Marafon jangi

**Marafon jangi** (miloddan avvalgi 490 yil 13-sentabr) — yunon-fors urushlari davridagi mashhur jang. Attika (Afinadan 40&nbsp;km shimoli-sharqdagi rayon)dagi Marafon tekisligida sodir boʻlgan. Yunon qoʻshini (11 ming jangchi) sarkarda Miltiad qoʻmondonligi ostida Marafon vodiysiga kirish yerida falanga boʻlib saf tortgan, uning kuchaytirilgan oʻng va soʻl qanotlari togʻ va qoyatoshlar bilan mustahkamlangan. Bu yunonlarni forslar otliq qoʻshinining qanot zarbasidan muhofaza etgan. Yunonlar kemalardan tushgan forslarga (taxminan 20 ming jangchi) yopirilib hujum qilishgan, biroq fors piyodakamonchilari qarshi hujumga oʻtib, yunonlar falangasi markazini yorib oʻtganlar. Ayni paytda yunonlarning kuchli, saylanma otryadlari qanotlardagi fors otliq qoʻshini va yengil piyodalarini uloqtirib tashlagan, soʻngra markazdagi fors piyoda qoʻshinini magʻlubiyatga uchratganlar. Yunonlar sohil tomon qochayotgan forslarni taʼqib qilishdan toʻxtab, jangda halok boʻlgan yunonlarni (192 kishi) dafn etishga kirishib ketganlari tufayli, forslar kemalarga oʻtirib qaytib ketganlar. Marafon jangida falanga tarkibida jang qilgan goplitlar oʻzlaridan son jihatdan ustun boʻlsada, tashkiliy jihatdan yaxshi uyushmagan forslar armiyasi ustidan galaba qozongan.

## Manbalar
Marafon

**Marafon yugurishi** - yengil at letikada katta yoʻl (shosse) da 42&nbsp;km 195 m ni yugurib oʻtish. Nomi va masofa uzunligi yunon askari haqidagi rivoyat bilan bogʻliq: u Yunonistondagi Marafon qishlogʻi bilan Afina oʻrtasidagi taxminan 40&nbsp;km yoʻlni yugurib oʻtib, Afinaga yunonlarning forslar ustidan gʻalabasi (miloddan avvalgi 490 yil) toʻgʻrisidagi xabarni yetkazgan. Marafon yugurishi 1896-yildan Olimpiada musobaqalari dasturiga kiritilgan.

## Manbalar
Qahramonmarʼash

**Qahramonmarʼash** (), avvalgi nomi **Marʼash** (arabcha va usmonli turkcha: مَرْعَش) — Turkiyaning jan. qismidagi shahar. Qahramonmarʼash elining maʼmuriy markazi. Aholisi 242 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Qahramonmarʼash rayonining muhim savdo-transport markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik sanoati korxonalari bor. Qoʻlda gilam toʻqiladi.

## Manbalar
Maragʻa rasadxonasi

**Maragʻa rasadxonasi** — Eronning Maragʻa shahri yonidagi tepalikka qurilgan rasadxona; 13-asrning 2-yarmida eronlik mashhur astronom Nasriddin at-Tusiy rahbarligida dengiz sat-xidan 1600 m balandlikda bunyod etilgan. Maragʻa rasadxonasida 10 dan ortiq yirik astro-nomik uskunalar boʻlib, eng kattasi meridian tekisligida joylashgan radiusi 18,4 m ga teng kvadrant. Devoriy kvadrantning radiusi esa 3,2 m. Bulardan boshqa armillyar sfera, azimutal asbob va boshqa boʻlgan. Rasadxonada turli mamlakatlardan 100 dan ortiq olimlar kelib ishlagan. Rasadxona qoshidagi yirik kutubxonada bir necha yuz ming qoʻlyozma asarlar mavjud boʻlgan. So'nggi yillarda ushbu saytning tarixiy ahamiyatiga qiziqish ortdi. Rasadxona qoldiqlarini himoya qilish uchun gumbaz shaklidagi qopqoq qurilgan. Yaqin atrofdagi Tabriz universiteti 70-yillarning oxiridan beri Marog' shahrini boshqarish va himoya qilish uchun mas'ul bo'lib kelgan. Marageh munitsipaliteti bilan hamkorlikda saytni saqlab qolish uchun yangi taʼmirlash loyihalari amalga oshirilmoqda  

## Manbalar
Marburg universiteti

**Marburg universiteti** — Germaniyadagi qad. universitetlardan biri. 1527-yil tashkil etilgan. Teologiya, huquq, tibbiyot, falsafa, tibbiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 16 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1527-yil tashkil etilgan)da 600 ming dan ortiq asar va 3 mingga yaqin qoʻlyozma saqlanadi.

## Manbalar
Marv

**Marv** (; ; , Marv, *[[xitoycha]]*: 木鹿, Mulu; Avestoda: Mouru) — bir vaqtlar Saljuqiylar davlati ( al-Salājike,  Saljūkiyān)ning poytaxti boʻlgan Oʻrta Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri. Bayramali shahri (Turkmaniston) yaqinida joylashgan. Marvning qoldiqlari 5 qalʼa (Erk qalʼa, Gabr qalʼa, Sulton qalʼa, Abdullaxon qalʼa, Bayramalixon qalʼa) xarobalaridan iborat. Marv xarobasida XIX asrning 80-yillaridan V. A. Jukovskiy, 1946-yildan M. Ye. Masson rahbarligidagi Janubiy Turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyasi, keyingi yillarda Ashxobod, Toshkent, Moskva va SanktPeterburgdan kelgan arxeologlar guruhi qazishma ishlarini olib borgan. Marvning eng qadimiy qismi — Erk qalʼa (maydoni 12.ga) miloddan avvalgi birinchi mingyillikning 1-choragidan mavjud boʻlgan. Marvning ravnaq topgan (Parfiya va ilk sosoniylar) davri mil. av 2— milodiy 3-asrga toʻgʻri keladi. Bu davrda Marv Gabr qalʼa va Erk qalʼa hududlaridan iborat boʻlib, Erk qalʼa Marvning arkiga aylangan. Shahar va uning atrofi (60&nbsp;km²) mudofaa devori bilan oʻrab olingan. Milodiy III asrdan M. Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan, VII asrda esa arablar tomonidan bosib olingan. VIII asr oʻrtasida Marv — Abu Muslim harakati markazi. 

IX asrda Marvda ilm-fan ravnaq topdi, u arab xalifaligining Xuroson va Movarounnaxr noibligining poytaxti rolini oʻynadi. Maʼmun ibn Horun ar-Rashid davrida Marvda Bagʻdod akademiyasining asosini tashkil etgan marvaziylar maktabi tarkib topdi. Oʻrta asrdagi Marvning ravnaq topgan davri XI—XII asrlarning 1-yarmiga toʻgri keldi; bu davrda u buyuk Saljuqiylar davlatining poytaxti boʻlgan (Sulton qalʼa harobasida Sulton Sanjar maqbarasi joylashgan). XII asr oxiri — XII asr boshida Marv Xorazmshohlar davlatining yirik markazi boʻlgan. 1222-yilda shahar moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan. XIII asr oʻrtasi — XIV asrda shahar qisman tiklangan (ayniqsa, uning rabod qismi). XV asr boshida Shohrux davrida qisqa muddat ravnaq topgan. Marvdan oʻrta asrlarda koʻplab olimu fuzalolar yetishib chiqqan. 1510—24 va 1601 — 1747 yillarda Marv forslar qoʻlida boʻlgan. Marv urushlari tufayli inqirozga yuz tutgan (1790) va markaz Marvdan 30&nbsp;km gʻarbga Mari shahriga koʻchgan.

## Manbalar
Marathalar davlati

**Marathalar davlati** - 17-asrning 2-yarmi va 19-asr boshida Maharashtra (Hindiston)da mavjud boʻlgan davlat. Maharashtraning aholisi musulmon yer egalari tomonidan gʻoyat jabrlangan. Ular shu bois boburiylar hukmronligiga qarshi ozodlik harakatlari boshlagan. Bu qoʻzgʻolonga Shoxji, soʻngra uning oʻgʻli Shivaji boshchilik qilgan. 1674-yilda mustaqil Marathalar davlati tuzilgan. Marathalar davlatini markazlashtirish maqsadida bir necha maʼmuriy islohot oʻtkazilgan, yirik yer egalarining yerlari musodara qilingan, dehqonlardan qatʼiy soliq (hosilning 30—40%) undirish qonunlashtirilgan. Shivaji bilan boburiy podsho Avrangzeb oʻrtasidagi urushlar bir necha yil davom etgan. Shivajining oʻlimidan soʻng (1680) Marathalar davlatiga putur yeta boshlagan. Avrangzeb 1689-yilda Maharashtra qoʻshinlarini tormor etib, Shivajining oʻgʻlini qatl etgan. 1714-yilda marath yer egalaridan Balaji Vishvanath Bxat taxtga oʻtirgan va peshvolar sulolasiga asos solgan. Shundan boshlab Marathalar davlatida hokimiyat rasmiy ravishda peshvo (bosh vazir)larga meros qoladigan boʻlgan. Ularning qarorgohi Puna shahri boʻlgan. Keyingi peshvo Baji Rao davri (1721—40) da marathalar Dekan va Shimoliy Hindistonning katta qismini egallaganlar. 1758-yil marathalar boburiylar poytaxti — Dexlini zabt etishgan. 1761-yil Nyanv.da Panipatdagi jangda marathalar (S. Bxau boshchiligida) afgʻonlardan (Ahmadshoh Durroniy qoʻmondonligida) magʻlubiyatga uchragach, ittifoq tarqab ketgan. Shundan soʻng oʻzaro ichki kurash kuchaygan. Bundan foydalangan inglizlarning Ost-Indiya kompaniyasi Marathalar davlatini bosib olgan (1818).

Ad:. Novaya istoriya Indii, M. 1961; Gʻiyosov T. Gʻ., Hindistonning yangi tarixi, T., 1999.

Temur Gʻiyosov.

## Manbalar
Marathiy

**Marathiy** — marathalar tili. Hindistonning Maharashtra shtati aholisining rasmiy tili, shu davlatning asosiy adabiy tillaridan hisoblanadi. Hind-Yevropa tillari oilasining hindoriy guruhiga mansub. Bu tilda 60 mln.ga yaqin kishi gaplashadi (1990). Hozirgi M. tili 3 (deshiy, konkamiy va sharqiy) shevaga boʻlinadi. Adabiy tiliga deshiy shevasi asos boʻlgan. Alif-bosi devanagariy yozuvida. M. tilining tarixi 13-asrda yaratila boshlanib, 19-asrda adabiy til sifatida shakllangan. Boshqa hind-oriy tillariga nisbatan qad. holatdagi 3 xil jins(rod)ni saqlab qolgan hamda "S" va "Dz" kabi tish oldi affrikatlariga ham ega.

## Manbalar
Marv jangi

**Marv jangi** — Muhammad Shayboniyxon boshchiligidagi shayboniylar qoʻshini bilan Ozarbayjon shohi Ismoil I Safaviy qoʻshini oʻrtasida Marv yaqinidagi Mahmudobod qishlogʻi yonida sodir boʻlgan jang (1510 yil 4 dekabr). 1509 yil Shayboniyxon shim.ga qozoklar xoni Qosimxonga, 1510-yil kuzvda Feruzkoʻhdagi hazoralar ustiga muvaffaqiyatsiz yurish qilgan. Shayboniyxon 1510-yil Hirot atrofida qoʻshiniga dam berib, koʻpgina amir va shayboniy sultonlarga oʻz mulklariga ketishga ruxsat etgan. Biroq bu orada safaviylar shohi Ismoil Xurosonga yurish qilgani haqida xabar olingan. Shayboniyxon shayboniy sultonlarni yordamga chaqirib, ularga tavochilar (choparlar) joʻnatgan, oʻzi esa qoʻshini oz boʻlgani tufayli Marvga chekingan. Biroq choparlar quruq qaytishgan. Sultonlar oʻtgan yili (1509-yil) Shayboniyxon ularga inʼom etgan mulklarni tortib olgani tufayli undan arazlab Marvga kelmaganlar, faqatgina Muhammad Temur sulton Samarqand qoʻshini, Ubaydullaxon esa Buxoro qoʻshini bilan jang oxirida yetib kelgan, xolos. Ismoil Shayboniyxon huzuriga qoʻrchiboshn boshchiligida elchilar yuborib, uni taslim boʻlishga undagan, biroq rad javobini olgach, Ismoil Marvni qamal qilgan va jan-gda, odatda, turkiy xalqlar uchun xos boʻlgan harbiy qiyla ishlatgan: safa-vyylar qoʻshini qamalni boʻshatib Marv devorlari ostidan goʻyo orqaga chekinganday boʻlib, oʻzbeklarni shahardan chiqishga majbur qilishgan. Shayboniyxon bu gal tajribali sarkarda uchun kechirib boʻlmas xatoga yoʻl qoʻygan; u oʻz raqibi kuchiga yetarli baho bermagan. Yordam kelishini kutib oʻtirmasdan u "chekinayotgan" Ismoil ortidan tashlangan. Biroq uning orqa tomoniga oʻtib olgan safaviylar qoʻshinining bir qismi Murgʻob koʻprigini buzib tashlaydilar, natijada Ismoilning 17 minglik qoʻshini Shayboniyxonni qur-shovga olgan. Mirza Muhammad Haydarning yozishicha, Shoh Ismoil qoʻshinida taxminan 40 ming, Shohibekxon (Shayboniyxon) qoʻshinida esa 20 ming jangchi boʻlgan. Oʻta shiddatli, qonli jangda barcha oʻzbek sultonlari (amirlari) va Shayboniyxon halok boʻlishgan.

Ad:Mirza Muhammad Xaydar,Tarix-i Rashidi, T., 1996; Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., Pismennie pamyatniki, T., 1985; Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.

Faxriddin Hasanov.

## Manbalar
Marv urushlari

**Marv urushlari** - Buxoro amirligi hukmdori Amir Shohmurodning Marvni boʻysundirish uchun olib borgan urushlari (1786, 1788, 1790). 1786 i. Shohmurod Marv hokimi Bayramalixon ustiga bir necha bor qoʻshin joʻnatgan. Birinchi hujum vaqtida Bayramalixon oʻldirilib, shahar atrofi talontaroj qilingan. Oʻzaro tuzilgan bitimga koʻra, Bayramalixonning oʻgʻillaridan Muhammad Karimxon Marv hokimi etib tayinlangan. Ammo u tezda hokimiyatdan chetlatilib, oʻrniga akasi Xoja Muhammad Husayn oʻtqazilgan. 1788-yil Shohmurod yana Marvga yurish qilib, shahar va uning atrofini suv bilan taʼminlaydigan Murgʻob daryosidagi Sultonband toʻgʻonini (uni qoʻriqlab turgan qalʼa boshligʻining xoinligi tufayli) egallab, uni buzdirib tashlagan. Marv suvsiz qolgan, biroq u taslim boʻlmagan. Aholi oʻrtasida ochlik, qashshoqlik avjga chiqqan, natijada shahar boʻysunishga majbur boʻlgan. Shohmurod Marvga 5 ming kishilik qoʻshin kiritib, ularni shahar aholisi uylariga joylashtirgan. Marvning 15 ming (ayrim manbalarda 30 ming) aholisini Buxoro va Samarqand viloyatlariga koʻchirtirib kelgan. Marvni boshqarish Shohmurodning ukalari Umarbiy va Fozilbiylarga topshirilgan. Sultonband toʻgʻoni qayta tiklangan. Murgʻobning quyi oqimida Islomobod qalʼasi qurilgan. Biroq Marv yana Shohmurodga boʻysunishdan bosh tortgan. Shoh-murod 1790-yil yana Marvga qoʻshin tortib kelgan, lekin shaharni qoʻlga kirita olmagach, Sultonband toʻgʻonini buzdirib tashlab, shahar va uning atrofini yana suvdan mahrum qilgan. Marv vohasi choʻlbiyobonga aylangan. Shahar aholisi Umarbiyga qarshi isyon koʻtarib, shahar darvozasini Shohmurodga ochib bergan. Umarbiy ukasi Fozilbiy bilan Shahrisabzga qochgan. Marv hokimligi Shohmurodning oʻgʻli Din Nosirbiyga topshirilgan.

## Manbalar
Marvaziy Abulabbos

**Marvaziy Abulabbos** (? - 815) -fors shoiri, qasidanavis. Marvda yashab ijod etgan. Asarlari turli tazkiralarda saqlanib qolgan. Muhammad Avfiyning "Lubob ul-albob" ("Magʻizlarning magʻzi", 1222) tazkirasida yozilishicha, M. abbosiylardan xalifa Maʼmunning Marvga kelishiga bagʻishlab qasida yozgan, bu fors tilida bitilgan birinchi qasidadir. 

## Manbalar
Marvaridgul

**Marvaridgul** () — pi-yozguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, ekma gul. Baʼzan mustaqil tur sifatida ajratiladigan may M. () turi ekiladi. M. namsevar, ildizi gorizontal joylashadi, 2 yoki 3 ta uzun bandli choʻziq ildizoldi barglari mavjud. Ildizpoyasidan oʻsib chiqqan bachkilari orqali koʻpayadi. Gulbandi (20 sm)ning bir tomoniga xushboʻy oq gullar joylashgan. May—iyun oylarida gullaydi. Mevasi dumaloq, qizil, sersuv. M. salqin, chirindiga boy qumlik joyni va tez-tez sugʻorib turishni talab qiladi. Oʻrta Osiyo sharoitida bachkilarini mart oyi boshlarida koʻchat qilgan maʼ-qul. May M. dorivor oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Uning yer ustki qismi tarkibida yurak glikozidlari (asosan, konvallatoksin va konvallazid) bor. May M. manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. M.ning qatmaqat, pushti gulli xillari bor.

## Manbalar
Marvirud

**Marvirud**, Marvarrud (, ) — Bolo Murgʻob yoki Maruchaq shahrining eski nomi. Murgʻob daryosining boʻyida (Afgʻoniston hududida) joylashgan. Tarixiy manbalarga qaraganda Marvirud oʻrnida qadimda Iskandar Makduniy tomonidan Margʻiyonada qurilgan Aleksandriya shahri boʻlgan, keyinchalik uni salavkiylardan Antiox qayta tiklagan. Ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda Marvirud muhim strategik shahar va istehkom sifatida mashhur boʻlgan. Marvirud nomi soʻnggi bor Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"sida uchraydi. Yazdiyning qayd etishicha, uning davrida shahar Murgʻob nomi bilan mashhur boʻlgan.

## Manbalar
Marvon

**Marvon** — umaviylar sulolasidan boʻlgan 2-xalifaning ismi. M. I (623— 685) Usmon ibn Affonning yaqin kishisi boʻlgan. Usmon oʻldirilgach, qochishga majbur boʻlgan. Muoviya II va-fot etgach (684), qonuniy xalifa Xolid ibn Yazid I balogʻat yoshiga yetguniga qadar taxtga oʻtirgan. Raqibi Abdulloh ibn Zubayrning sarkardalari ustidan gʻalaba qozongan va Suriya, Misr va Mesopotamiyada xalifa sifatida tan olingan. Biroq oʻgʻli Abdulmalikni oʻziga valiahd qilib belgilaganida Xolidning onasi tomonidan boʻgʻib oʻldirilgan. M. II (688—750), M. I ning nabirasi. Dastlab (734—744) Armanistonda noib boʻlgan, soʻngra xalifa Valid IIIning qasoskori sifatida tanilgan, xalifalikka saylangan (744) va Gʻaron shahrini qarorgoh qilgan. Harbiy iqtidori tufayli Suriya va Iroqdagi koʻplab raqiblari (ayniqsa, xorijiylar) ustidan gʻalaba qozongan. Lekin abbosiylar xonadoniga mansub Ibrohimni qatl etishi bilan ushbu xonadon aʼzolarining qoʻzgʻolon koʻtarishlariga sababchi boʻlgan. Arbela shahri yaqinidagi Zob daryosi boʻyida Abul Abbos sarkardasi Abu Muslim tomonidan yengilgach (750), Misrga qochgan va u yerda xristian qibtiy tomonidan oʻldirilgan. M. II oʻlimi bilan Umaviylar xalifaligining Osiyodagi hukmronligi barham topgan.

## Manbalar
Marganets oksidlari

**Marganets oksidlari** - marga netsning kislorodli birikmalari. Marganets oksidlari oltita (MnO, Mn2O3, MnO2, Mn3O4, Mn2O7, Mn5O8) boʻlib, ular suvda erimaydigan kristall moddalardir. Mn2O7 bundan mustasno, u suvda eriydi. Yuqori oksidlari 500—1300° da quyi oksidlarga oʻtadi, kislorod atmosferasida 300°dan yuqorida 2 valentli oksidi toʻrt valentli oksidga aylanadi. Marganets oksidlari minerallar hamda temirmarganets rudalari tarkibiga kiradi.

Monooksid, Mno (manganozit minerali), geksagonal va kub koʻrinishdagi singoniyada mavjud boʻla oladi. Yarimoʻtkazgich va antiferromagnetiklik xossalarini namoyon qiladi, kuchsiz ishqoriy xossaga ega, kizdirilganda vodorod va faol metallar bilan Mp gacha qaytariladi. M.ning gidroksidi, oksalati, nitrat yoki karbonatini parchalab olinadi. U ferritlar, keramik materiallar ishlab chiqarishda, metallarni desul-furlashda, mikrooʻgʻitlar sifatida va piperidinni degidrogenlashda ishlatiladi, antiferromagnit material sifatida ham qoʻllanadi.

Seskvioksid, Mn2O3, a-holidagi romb va /}-holidagi kub koʻrinishidagi modifikatsiyalari maʼlum, tegishlicha kurnakit va biksbiit minerallar sifatida mavjud. 670° da "modifikatsiya /3- modifikatsiyaga oʻtadi. MnOON ni termik parchalash yoʻli bilan olinadi.

Marganets oksid, Mn3O4, ga-usmanit minerali nomi bilan maʼlum boʻlib, 1160° da a-holatidan /3- holatiga oʻtadi. Kimyoviy xossalari MpO va Mp2O3 larniki kabi.

Dioksid, MnO2 marganetsning tabiati eng koʻp tarqalgan birikmasi va barqarori hisoblanib, /3- modifikatsiyasi pirolyuzit minerali nomi bilan yuritiladi. Romb kurinishdagi sin-goniyasi u-MnO2 esa ramsdelit yoki polionit minerali sifatida maʼlum. U Mn(NO3)2, KMnO4 yoki Mp(ON)2 ni parchalab olinadi. Paramagnetik, M.ning boshqa koʻrinishidagi oksidlari xossalarini, shu jumladan, amfoterligini namoyon qiladi. M. va uning birikmalarini olishda, boʻyoq sa-noatida, sikkativlar ishlab chiqarishda, gidrometallurgiyada hamda katalizator sifatida qoʻllanadi.

Marganets (VII)- oksid, Mn2O7 (dimarganets geptaoksid, marganets angidrid) — yashil rangli moysimon suyuqlik, 50°dan yuqorida parchalanadi, kuchli oksidlovchi, yonuvchi moddalarni alangalatadi.

Oksid, Mn5Og. MnO yoki Mn3O4 ni oksidlab olinadi; mnO2 va O2 ga oson parchalanadi.

Gidroksioksid , MpO (ON), ikki modifikatsiyada maʼlum, suvda erimaydi. Marganets oksidlari zaharli.

## Manbalar
Marganetsli oʻgʻitlar

**Marganetsli oʻgʻitlar** - tarkibida marganets boʻlgan oʻgʻitlar. M.oʻ.ga maxsus tayyorlangan oʻgʻitlar va preparatlar, marganets bilan boyitilgan mineral oʻgʻitlar va baʼzi sanoat chiqindilari kiradi. M.oʻ. sifatida marganetsli superfosfat (2-3% MpO, 17-18% R2O5), marganets sulfat (MnSO4), tarkibida marganets boʻlgan preparat (3,5— 4,5% MpO); tarkibida fosfor va marganets boʻlgan preparat (18% MnSO4); marganetsli shlam (12—22% MpO) ishlatiladi. Marganetsli superfosfat (tarkibida 17—18% R2O5 va 2—3% chamasida marganets boʻladi) fos-formarganetsli oʻgʻit hisoblanadi. Kukunsimon superfosfatga marganets shlami qoʻshib donadorlashtiriladi. Marganets sulfat oq yoki och kulrang kristall kukun, suvda yaxshi eriydi. Tuproqqa ekishdan oldin solinadi, vegetatsiya davrida usimliklarni oziqlantirishga hamda ekish oldidan urugʻlarni ishlashda qoʻllanadi.

Marganetsli oʻgʻitlar tuproqning usimliklar uzlashtira oladigan shakldagi marganets bilan taʼminlanganligiga qarab qoʻllanadi. Oʻsish davrida Marganetsli oʻgʻitlar gektariga 4–6&nbsp;kg miqdorda asosiy oʻgʻitlar bilan birga beriladi. Marganetsning muhim manbalaridan biri goʻng hisoblanadi. Yerga gektariga 10—20 t miqdorda goʻng solinganda oʻsimliklarning marganetsga boʻlgan ehtiyoji tuda qondiriladi (yana q. Mikrooʻgʻitlar).

## Manbalar
Margarin

**Margarin** (frans. margarine) — oʻsimlik moyi va hayvon yogʻiga sut, qand, tuz, vitaminlar, boʻyovchi hamda xushbuy moddalar qoʻshib tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsuloti. Fizik xossalari, kimyoviy tarkibi, taʼmi va toʻyimliligi jihatdan sariyogʻga yaqin. Margarinning qaymoqli (oshxona) navi tarkibida 15,7% suv, 82,0% yogʻ, 0,5% oqsil va 0,4% uglevod bor. 100 g mahsulot 766 kkal beradi.

S utl i Margarin— yogʻning sut bilan emulsiyali (qaymoqli, oshxona, ekstra, limonli va boshqalar). Pazandalik Margarin — usimlik moyi bilan hayvon yogʻi aralashmasi (margaguselin, pazandalik yogʻi va boshqalar); sut qushib yoki qoʻshmay tayyorlanadi. Oziq-ovqat sanoatida va pazandachilikda ishlatiladi.

## Manbalar
Marganets rudalari

**Marganets rudalari** - tarkibidagi marganets yoki uning birikmalarini ajratib olish iqtisodiy jihatdan manfaatli boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Ruda hosil qiluvchi eng mu-him minerallari (200 dan ortiq): bra-unit (Mp2O3), pirolyuzit (MpO2), manganit (Mp2O3N2O), psilomelan (pMpO2 mMnOpBaOqH2O), rodoxrozit (MpSO3) va boshqa, shuningdek, bir qadar qimmatli hisoblangan ruda hamda turli buyumlar tayyorlanadigan minerallar — rodonit (MnSiO3), gyubnerit (MnWO4), volframit (Fe, Mn) WO4, spessartin (granat). Marganets rudalarida deyarli har vaqt temir minerali buladi. Genezisiga kura, eng ahamiyatlisi qad. dengiz va koʻl havzalarida shakllangan qatlam va linzasimon koʻrinishdagi choʻkindi konlar hisoblanadi. Bu rudalar eng koʻp sanoat ahamiyatga ega. Metamorfik konlar choʻkindi konlarning Yer qaʼrida yuqori temperatura va bosim taʼsirida oʻzgarishidan hosil boʻladi. Nurash kon l ari nurashning kad. va hozirgi kalin poʻstidan iborat, bularda marganetsning boʻsh oksidlangan rudasidan iborat ikkilamchi konsentra-siyasi mavjud. Oʻzbekistonda Marganets rudalari va ular minerallarining konsentratsiyasi Qoratepa togʻlarida uchraydi. Hozirgi okeanlar tubida temirmarganetsli konkretsiyalarining katta uyumlari mavjud.

## Manbalar
Margarit

**Margarit** (yun. margarites — marvarid) — qatli silikatlar kenja sinfiga mansub mineral (murt slyudalar guruhidan), H2CaAl2Si2O|2. Qoʻshimchalardan, kupincha, Na, Fe, Mg, baʼzan Be va Li. Monoklin singoniyada kristallanadi. Ajralish shakli — plastinkasimon va tangasimon agregatlar. Rangi marvaridsimon oq, sargʻimtir, pushti; kulrangsimon tovlanadi. Yaltiroqligi sadafsimon. Qovushqoqligi bir yoʻnalishli mukammal. Qattikligi 3,5—4,5; zichligi 3,0—3,1 g/sm3. Moʻrt. Metamorfik slanetslarda, koʻpincha, korund bilan birga hosil buladi. Ilgari M. nisbatan kamyob mineral hisoblanar edi, keyinchalik oddiy jins xrsil qiluvchi mineral ekanligi maʼlum buldi. Oʻzbekistonda kristalli slanetslarda va najdak bilan birga uchraydi. Horijda Shveysariya, Kanada, Gretsiya, Qozogʻiston (Semizbugʻi), Rossiya Federatsiyasi va boshqa mamlakatlarda bor.

## Manbalar
Marganets birikmalari

**Marganet birikmalari** - Marganetsning umumiy formulasi MpX2 boʻlgan (ftor bilan MpGʻ3 va MpGʻ4 ham) digallogenidlari maʼlum. Ular kristall moddalar boʻlib, suvda yaxshi eriydi (MpGʻ2 bundan mustasno). MpVg2 ning suyuqlanish temperaturasi 698°, Mnl2 niki 638°. Merganets(P)-ftorid, MnF2 — och pushti rangli, tetragonal panjarali kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 900°, zichligi 3,92 g/sm3.

Marganets(P)-xlorid, MpS12 — pushti rangli, trigonal panjarali kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 650°, zichligi 2,977 g/sm3. Organik sintezda katalizator sifatida, analitikkimyoda S2O ^" va 10 4 ionlarini ochishda, tetragidrati MpS19-4N2O esa pushti rangli boʻyagichlar olishda qoʻllanadi. Marganets (II) - nitrat, Mn(NO3)2— och pushti rangli, kubik panjarali kristall modda. 180°dan yuqorida marganets oksidlarigacha parchalanadi. Suvli eritmalaridan mo-no-, di-, tetra- va geksagidratlar holida kristallanadi. Mn(NO3)2-6H2O— pushti rangli kristall modda. Oʻta sof MpO2 olishda, oksid katalizator sifatida, pushti rangli boʻyagichlar tayyorlashda va sikkativ oʻrnida qoʻllanadi.

Marganets (II) - sulfat, MnSO4 — rangsiz rombik panjarali kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 700°, zichligi 3,25 g/sm3. 850° atrofida Mn3O4, SO3 va SO2 ga ajraladi. Uning 1, 2, 4, 5 va 7 molekulali kristallogidratlari maʼlum. Toʻqimachilik sanoatida boʻyagichlar komponenti, organik sintezda katalizator, qishloq xoʻjaligida mikrooʻgʻit sifatida ishlatiladi.

Marganets (III) — sulfat Mn2(SO4)3 — yashil rangli amorf yoki kristall modda; beqaror, 160° da parchal anadi. Marganetsning 2 ta sulfidi bor: Marganets disulfid, MnS2 — jigarrang, kubik panjarali kristall modda, zichligi 3,463 g/sm3. Odatdagi sharo-itda barqaror, qizdirilganda MnS bilan oltingugurtga ajraladi. Marganets sulfid, MnS — kulrang yoki yashil, kubik panjarali kristall modda, zichligi 4,0 g/sm3.

Marganets birikmalari oʻta sof MpO2 olishda, analitik kimyoda, organik sintezda, matolarni boʻyashda, keramik boʻyagichlar olishda va qishloq xoʻjaligida mikrooʻgʻit sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar