Changʻi ikki kurash

**Changʻi ikki kurashi** – qishki sport turi boʻlib, unda sportchilar ikki yoʻnalishda: changʻida sakrash va changʻi yugurish boʻyicha bellashadilar. Ushbu sport turi Qishki Olimpiada oʻyinlari dasturiga 1924-yildan boshlab kiritilgan va shundan buyon uzluksiz oʻtkazib kelinmoqda. Xalqaro changʻi federatsiyasi (FIS) tomonidan tashkil etiladigan changʻi ikki kurashi boʻyicha Jahon kubogi musobaqalari esa 1983-yildan beri oʻtkaziladi..

Koʻplab musobaqalarda Gundersen usuli qoʻllaniladi. Bu tizimga koʻra, changʻida sakrash bosqichidagi natijalar asosida sportchilarga changʻi yugurish bosqichida vaqt ustunligi yoki kechikishi belgilanadi. Yaʼni sakrashda yaxshi natija koʻrsatgan ishtirokchi yugurish bosqichini avvalroq boshlaydi.

## Tarixi
Changʻi ikki kurashi boʻyicha ilk yirik musobaqa 1892-yilda Norvegiyaning Oslo shahrida, birinchi Holmenkollen changʻi festivali doirasida oʻtkazilgan. Norvegiya qiroli Olav V ham mohir sakrovchi boʻlgan va 1920-yillarda Holmenkollen musobaqalarida qatnashgan.

Dastlab, 1950-yillargacha musobaqalar avval changʻi yugurish, soʻng changʻida sakrash tartibida oʻtkazilgan. Keyinchalik tartib oʻzgartirilgan, chunki yugurish bosqichidagi katta farqni sakrash orqali qoplash qiyin boʻlgan.

Tarixan ushbu sport turi norvegiyalik sportchilar ustunligi bilan ajralib turgan, shuningdek fin sportchilari ham muvaffaqiyatli ishtirok etgan. 1960-yilgi Qishki Olimpiya oʻyinlarida Gʻarbiy Germaniya vakili Georg Thoma oltin medalni qoʻlga kiritib, Skandinaviya davlatlarining uzoq yillik ustunligiga barham bergan.

2016-yil noyabr oyida ayollar oʻrtasida musobaqalarni FIS darajasida yoʻlga qoʻyish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. 2021-yildan boshlab ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionati musobaqalari rasman oʻtkazila boshlandi. Ayollarning Olimpiada oʻyinlaridagi debyuti 2022-yilga rejalashtirilgan edi, biroq 2018-yilda Xalqaro Olimpiada qo‘mitasi tomonidan bekor qilindi. 2022 va 2026-yilgi Qishki Olimpiada oʻyinlarida nordik kombinatsiya faqat erkaklar oʻrtasidagi musobaqalarni oʻz ichiga olgan yagona sport turi boʻlib qoldi. 2019-yildan boshlab ayollar FIS Yoshlar oʻrtasidagi jahon chempionatiga rasman kiritilgan.

### Turlari
Hozirgi kunda Jahon kubogi bosqichlarida qoʻllaniladigan changʻi ikki kurashi formatlari quyidagilardan iborat:

• Individual Gundersen – musobaqa oddiy yoki katta tramplindan bir martalik sakrash bilan boshlanadi. Oʻsha kunning oʻzida 10 km masofaga changʻi yugurish poygasi oʻtkaziladi. Gʻolib sakrash bosqichida eng yuqori natija qayd etgan sportchi boʻlib, u yugurishni 00:00:00 vaqtda boshlaydi. Qolgan ishtirokchilar sakrash natijalariga qarab vaqt kechikishi bilan start oladilar. Finish chizigʻini birinchi boʻlib kesib oʻtgan sportchi umumiy gʻolib deb eʼlon qilinadi.
Ushbu formatning kengaytirilgan turi – Final Individual Gundersen boʻlib, unda ikki sakrash va 15 km erkin uslubdagi changʻi yugurish oʻtkaziladi.

• Nordic Combined Triple -
2013–14-yilgi mavsumda joriy etilgan. Musobaqa uch kun davomida uch xil dastur asosida oʻtkaziladi va yakunda umumiy gʻolib aniqlanadi. Gʻolibga qoʻshimcha Jahon kubogi ochkolari hamda mukofot puli beriladi:

1-kun: 1 sakrash + 10 km (Prolog)

2-kun: 1 sakrash + 15 km Individual Gundersen (1-kun natijalariga koʻra eng yaxshi 50 sportchi)

3-kun: 2 sakrash + 20 km Final Individual Gundersen (2-kun natijalariga koʻra eng yaxshi 30 sportchi)

• Jamoaviy musobaqa (Team Event) -
1980-yillarda joriy etilgan. Har bir jamoa toʻrt nafar sportchidan iborat boʻladi va ularning har biri bittadan sakrashni amalga oshiradi. Toʻplangan umumiy ochkolar asosida changʻi yugurish (4 × 5 km estafeta) bosqichi uchun vaqt farqlari belgilanadi. Finishga birinchi yetib kelgan jamoa gʻolib hisoblanadi.

• Team Sprint -
har bir jamoa ikki nafar sportchidan iborat. Har bir sportchi bittadan sakrashni bajaradi. Sakkash natijalariga koʻra vaqt farqlari belgilanadi va keyingi changʻi yugurish bosqichi oʻtkaziladi. Finishga birinchi boʻlib yetib kelgan jamoa musobaqada gʻolib boʻladi.

• Mass Start -
bu formatda dastlab changʻi yugurish oʻtkaziladi. Barcha sportchilar 10 km masofaga bir vaqtda start oladilar (erkin uslub). Yugurish natijalari keyinchalik sakrash bosqichi uchun ochkolarga aylantiriladi. Yakuniy gʻolib ochkolar tizimi asosida aniqlanadi. Ushbu format 2018-yilda, oʻn yillik tanaffusdan soʻng, Jahon kubogi dasturiga qaytarilgan.
Qoidalarga kiritilgan, biroq hozirda Jahon kubogida qoʻllanilmaydigan format:

• Jarima poygasi (Penalty Race) – vaqt jarimasi qoʻshish oʻrniga, changʻi poygasi (kross) bosqichiga qoʻshimcha masofa biriktiriladi.

Olimpiya oʻyinlaridagi bahslar quyidagilardan iborat:
– Erkaklar oʻrtasida sprint (K120 tramplin) – yakka tartib.
– Changʻidan sakrash (K90, 70 metrli tramplin).
– Jamoaviy musobaqa (4×5 km).

Olimpiya oʻyinlarida ayollar oʻrtasida nordik kombinatsiya musobaqasi oʻtkazilmaydi.

### Jihozlar

Changʻi bogʻlamalari (Ski bindings)
– Oyoq kiyimining faqat old (barmoqlar) qismi changʻiga mahkamlanadi.
– Kross bosqichida bogʻlama shunday joylashtiriladiki, changʻining umumiy uzunligining 57% dan ortigʻi old qism sifatida ishlatilmasligi kerak.
– Sakrashda esa oyoq kiyimining poshnasi changʻiga arqon yoki alyuminiy tayanch orqali ulanadi. Bu uch qismning pastga tushib ketishini yoki parvoz vaqtida changʻilarning tebranib ketishini oldini oladi.

Changʻi etiklari (Ski boots)
– Sakrash uchun: orqa qismi balandroq, egiluvchan, lekin mustahkam; old tomoni pastroq kesilgan boʻladi. Bu sportchiga havoda oldinga egilib turishga imkon beradi.
– Kross uchun: konkida uchish uslubiga moʻljallangan maxsus etik ishlatiladi.

Changʻi kostyumi va shlem (Ski suit and helmet)
– Sportchi maxsus aerodinamik kostyum va himoya shlemi kiyadi.

Changʻilar (Skis)
– Sakrash changʻilari sportchining boʻyining maksimal 145% igacha boʻlishi mumkin.
– Kross changʻilari esa 2 metrgacha uzunlikda boʻlishi mumkin.

Changʻi tayoqchalari (Ski poles)
– Kross bosqichida harakatlanish uchun ishlatiladi.

Changʻi mumi (Ski wax)
– Tezlikni oshirish uchun sirpanish mumi (glide wax) ikkala turda ham qoʻllaniladi.
– Krossda esa qoʻshimcha ravishda itarilish (kick wax) mumi ham ishlatiladi.

## Manbalar