Adayev uyezdi

**Adayev uyezdi** (; eski imloda – اداي ۇيهزٸ) – hozirgi Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Turkmaniston hududida 1920—1928-yillarda mavjud boʻlgan maʼmuriy-hududiy birlik.
## Tarixi

Adayev uyezdi Qozogʻiston ASSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining 1920-yil 25- oktyabrdagi qarori bilan Turkiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibida 1920-yil 12-iyunda tuzilgan. Okrug Qirgʻiz (1925-yildan – Qozogʻiston) Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasiga oʻtkazilgan. Shu bilan birga, Mangʻishloq tumani va Zakaspiy oʻlkasining Krasnovodsk tumanidagi 4 va 5-Adayev volostlari Adayev uyezdiga qoʻshilgan. Qirgʻiziston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibida boʻlgan Adayev uyezdi viloyat huquqiga ega boʻlib, 25 ta volostga boʻlingan. Fort -Aleksandrov tuman markazi etib belgilan (1924-yil 2-sentyabrdan 10-noyabrgacha Fort Uritskiy deb atalgan), 1925-yil 19-fevraldan 1926-yil 13-maygacha markaz vaqtincha Oʻyilga koʻchirilgan.

1927-yil 28-iyunda Adayev uyezdini Adayev okrugiga aylantirish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan. 1928-yil 17-yanvarda Qozoq Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi ushbu qarorni tasdiqlagan.

## Geografiyasi
1926-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, okrugning maydoni 287,161 km² va Kichik Sovet Ensiklopediyasiga koʻra – 303,325 km².

Tuman Mangʻishloq yarim oroli va Qoraboʻgʻozgoʻl koʻrfazining shimoliy qirgʻoqlari hududlarida oʻrnida tashkil etilgan. Gʻarbdan Kaspiy dengizi, janubdan Turkmaniston SSR, sharqdan Qoraqalpoq avtonom okrugi va Orol dengiziga, shimoli-sharqdan Aqtoʻbe viloyati, shimolda – Ural viloyati bilan bilan chegaradosh boʻlgan .

Tuman hududining sharqiy qismini balandligi 200 m gacha boʻlgan Ustyurt choʻli platosi egallagan. Mangʻishloq yarim orolida Oqtogʻ (balandligi 300 m gacha) va Qoratogʻ (500 m gacha) togʻ tizmalari joylashgan. Okrugning gʻarbiy qismi Kaspiy pasttekisligida joylashgan boʻlib, bu yerda SSSRning eng past nuqtasi – Qoragiyo choʻkmasi (mutlaq chuqurligi – 132 m) joylashgan.

Daryolar yoki yangi koʻllar deyarli yoʻq. Faqat okrugning shimolida Emba va Sagʻizning qurib qolgan quyi oqimi oqib oʻtgan. Aholi 2000 tagacha quduqlar orqali suv bilan taʼminlangan.

Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha harorati shimolda −13 dan janubda +1 °C gacha; Iyul – +25 dan +29 ° C gacha. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori shimoli-gʻarbda (Emba viloyatida) 200 mm dan janubi-sharqda (Ustyurtda) 80 mm gacha boʻlgan. Yogʻingarchilik asosan qishda tushgan.

Tuprogʻi asosan jigarrang. Hududning katta qismini solonetslar, shoʻr botqoqlar va qumlar egallagan. Oʻsimlik qoplamining tabiatiga koʻra, okrug hududining katta qismi choʻl hududlari boʻlgan shuvoq-shoʻr botqoq dashtlardan iborat boʻlib, faqat uzoq shimolda shuvoqli dasht hududlar joylashgan .

Okrugning shimolida dasht faunasi, qolgan qismida choʻl ustunlik qilgan.

## Aholisi
1920-yilda okrugda 101,4 ming kishi yashagan. Shu jumladan qozoqlar – 97,9%, ruslar – 1,7%. 1926-yilda okrug aholisi 135,6 ming kishini tashkil etgan (shundan 2110 kishi 1927-yilda qishloqqa aylantirilgan yagona shahar – Oʻyilda yashagan). Okrugda bitta shahardan tashqari 3615 ta qishloq aholi punktlari boʻlgan. Milliy tarkibda qozoqlar – 97,0% va ruslar – 1,5% ustunlik qilgan . Savodxonlik darajasi (1920) shahar aholisi orasida 14,7%, qishloq aholisi orasida 5,0% boʻlgan.

## Iqtisodiyoti
Okrug aholisi asosan koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullangan. 1923-yil maʼlumotlariga koʻra, okrugda 45 ming ot, 2 ming bosh qoramol, 518 ming qoʻy, 80 ming echki va 84 ming tuya boʻlgan.

Viloyatning shimoliy, kamroq qurgʻoqchil qismida qishloq xoʻjaligi yerlari mavjud boʻlgan. Bugʻdoy (1922-yil 980 t), tariq (840 t) yetishtirilgan. Boshqa madaniy oʻsimliklar deyarli uchramagan. Ular Kaspiy va Orol sohillarida baliq ovlash bilan shugʻullangan. Baliqlarning koʻp qismi Mangʻishloq yarim oroli hududidan tutilgan (1922-yil 57,3 t. baliq va 155,4 t. tyulen).

Sanoat mahsulotlaridan faqat oʻz-oʻzidan yetishuvchi tuz qazib olingan (1923-yilda 15,9 ming tonna Adayev uyezdida oʻsha paytda deyarli oʻzlashtirilmagan Glauber tuzining boy konlari mavjud boʻlgan (Qoraboʻgʻozgoʻl). Tuman asosan osh tuzi va chorvachilik mahsulotlari (teri, teri, jun va boshqalar) eksport qilinib, chetdan non, un va gazlamalar olib kelingan. 1923/1924-yillarda okrug ichidagi savdo hajmi 222 ming rublni tashkil etgan, shundan 96% xususiy savdoga toʻgʻri kelgan. Shu bilan birga, natural savdo ustunlik qilgan. 1923/1924-yillardagi okrug byudjetining daromad qismi 159,9 ming rubl, xarajatlar qismi 285,4 ming rublni tashkil qilgan. Byudjetning 30 foizga yaqini taʼlimga sarflangan.

Temir yoʻllar va izli yoʻllar boʻlmagan. Deyarli barcha tashuvlar karvon yoʻllari boʻylab, tuyalarda amalga oshirilgan. Bir oyda bir marta Fort Aleksandrovskiydan Astraxanga paroxod qatnagan.

## Manbalar