open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
1600-lar

**1600-lar**

## Muhim Voqealar
* 1606-1607 yillar -   Rossiyada Ivan Bolotnikov bosh­ chiligida dehqonlar qo’zgoloni ko’tarildi.
* 1606-1610 yillar -  podsho Vasiliy Shuyskiy Rossiyaga hukmronlik qildi.
1610-lar

**1610-lar**

## Muhim Voqealar

* 1610-1613  yillar - Rossiyada  etti  boyarning hukmronlik davri.
* 1612-1620  yillar -   Parijda Sde Bryus tomonidan Lyuksemburg saroyi qurildi.
* 1613-1917  yillar - Rossiyada romanovlar sulolasi hukmronlik qilgan davr.
1620-lar

**1620-lar**

## Muhim Voqealar
* 1620-1621 yillar -  Eron shohi Abbos I boburiylardan Qandahor shahrini jang qilib, tortib oldi.
1630-lar

**1630-lar**

## Muhim Voqealar
1636-1637 yillar - Fransiyaning janubi-gʻ arbida katta soliqlarga qarshi dehqonlar qoʻzgʻ oloni boʻldi.
1640-lar

**1640-lar**

## Muhim Voqealar
* 1642-1646 yillar - Angliyada birinchi fuqarolar urushi.
* 1642-1649 yillar - Buyuk Angliya inqilobi boshlan­di. Qirol Karl I tarafdorlari bilan 1640 yili chaqirilgan Parlament oʻrtasida fuqarolar urushi boʻlib oʻtdi.
* 1643-1646 yillar - Vasiliy Poyarkov ekspeditsiyasi Amur daryosiga chiqib, u orqali Tinch okeani qirgʻ ogʻ iga yetdi.
1990-lar

**1990-lar**

## Muhim Voqealar
*1990-yil martda Litva mustaqillikka erishdi
*1990-yil 3-oktyabrda GFR va GDR birlashdi.
*1991-yil 26-dekabrda SSSR parchalandi.
*1993-yil 1-yanvarda Chexoslovakiya davlati parchalandi.
*1993-yil Eritreya ko‘p yillik urush natijasida Efiopiya tarkibidan chiqdi.
*1994-yil Palau davlati mustaqillikka erishdi. 
* 1992 - 1997 yillar - Tojikistonda fuqarolar urushi.
* 1993-2001 yillar -  AQShda demokratlardan Bill Klintonning prezidentlik davri.
* 1994 - 1996 yillar -  Rossiya qoʻshini Chechenistonda «konstitutsiyaviy tartibni oʻrnatish boʻyicha» harbiy harakatlar olib bordi.
2000-lar

**2000-lar**

## Muhim Voqealar

2001-2009 yillar - AQShda Kichik Jorj Bushning prezidentlik davri.
*2001-yil 11-senyabr kuni Nyu-yorkda egizak binolarda terrakt sodir bo‘ldi. Bunda binolarga samolyot qulab tushdi. Natijada 3000 kishi halok bo‘ldi. 
*2002-yil Sharqiy Tumor davlati Indoneziyadan mustaqillikka erishdi.
*2003-yil Iroq urushi boshlandi. 
*2004-yil Hind okeanida tsunami bo‘ldi. 
*2005-yil Andijonda qirg‘in bo‘ldi. 
*2006-yil Serbiya va Chernogoriya davlati parchalandi.
*2008-yil Abxaziya va Janubiy Osetiya  Gruziyadan mustaqillikka erishdi.Lekin mustaqilligini barcha davlatlar tan olgani yo‘q. 
*2008-yil Nepal monarxiyadan voz kechib Demokratiyaga o‘tdi. 
*2009-yil Aqsh prezidenti Barak Obama bo‘ldi.
2010-lar

**2010-yillar** (oʻqilishi „ikki ming oʻninchi yillar“) Grigoriy taqvimiga binoan 2010-yil 1-yanvardan boshlanib, 2019-yil 31-dekabrga qadar davom etgan oʻn yillikdir.

=muhim voqealar=
*2011-yil Janubiy Sudan davlati mustaqillikka erishdi.
*2012-yil Vladimir Putin Rossiya federatsiyasi prezidenti bo‘ldi.
*2016-yil sentyabr Prezident Islom karimov vafoti 
*2016-yil 4-dekabr Shavkat Mirziyoyev prezident bo‘ldi. 
*2017-yil Aqsh prezidenti Donald Tramp bo‘ldi.
*2019-yil Fransiyada Notr damm ibodatxonasi yonib ketdi. Natijada tomlari zarar ko‘rdi. 
*2019-yil Vladimir Zelenskiy Ukraina prezidenti bo‘ldi. 
*2019-yil 17-noyabr Xitoyning Uxan shahrida Covid 19 bilan ilk bemor kasallandi.

=Manbalar=
2020-lar

**2020-lar**

## Muhim Voqealar
*2020-yil fevralda Covid 19 virusi dunyo bo‘yicha avj oldi. 
*2020-yil 16-martda O‘zbekistonda karantin e‘lon qilindi.
*2020-yil Noyabrda Aqsh prezidenti Jo Bayden bo‘ldi.
*2021-yil 13-avgustda tolibonlar Afg‘onistonni egalladi .
1960-lar

**1960-lar**

## Muhim Voqealar
*1961-yil 12-aprelda ilk bor yuriy gagarin kosmosga uchib yer orbitasini aylanib chiqdi.
1970-lar

**1970-lar**

## Muhim Voqealar
*1975-yil shimoliy Vyetnam janubiy vyetnamni egalladi. Ikkala Vyetnam birlashdi.
I asr

**I asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1-yildan to 100-yilgacha boʻlgan davr.

I mingyillik
Mil. av. I asr - I asr -
II asr
0-lar 10-lar 20-lar 30-lar 40-lar 50-lar 60-lar 70-lar 80-lar 90-lar

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
II asr

**II asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 101-yildan 31-dekabr 200-yilgacha boʻlgan davr.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
X asr

**X asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 901-yildan 31-dekabr 1000-yilgacha boʻlgan davr.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
XI asr

**XI asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1001-yildan 31-dekabr 1100-yilgacha boʻlgan davr.

## Events
*XI asrda yevropada rivojlangan o‘rta asrlarning boshlanishi.
*XI asrda Xitoyda ilk bor kitob bosish dastgohi yaratildi.
*XI asrda Angliyada Tauer qal'asi qurildi.Qala hozir ham mavjud. 
*1066-yil Normand gersogi Vilgelm Gastings jangida daniyaliklarni tor mor qildi.Angliyadan daniyaliklarni haydadi.
*1088-yil Boloniya universiteti tashkil topdi. 
*1095-yil Rim papasi Urban II Klermon shahrida Quddusni bosib olish to‘g‘risida majlis qiladi.
*1097-yil Oksford universiteti tashkil topdi.
*1096-1272-yillarda salib yurishlari. 
*1096-99-yillarda birinchi salib yurishi.
*1099-yil salibchilar Quddusni bosib oldi.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
XII asr

**XII asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1101-yildan 31-dekabr 1200-yilgacha boʻlgan davr.

## Events
*XII asrda Al xorazmiyning Arifmetika asari Ispaniyada lotin tiliga tarjima qilindi.
*1155-yil Angliya qiroli Genrix II Oksford universitetida chet elliklarni oʻqishini taqiqladi.
*1187-yil Misr sultoni Salohiddin Ayubiy Quddusni salibchilardan tortib oladi. Bu 3-salib yurishiga sabab boʻladi.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
XIII asr

**XIII asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1201-yildan 31-dekabr 1300-yilgacha boʻlgan davr.

## Events
*1201-1204-yillarda to‘rtinchi salib yurishi 
*1204-yil salibchilar Konstantinopolni egallandi va shahar  Lotin imperiyasi deb nomlandi.
*1248-54-yillarda yettinchi salib yurishi bo‘ldi. Yurishga fransiya qiroli Lyudovik IX boshchilik qildi.
*1267-yil Mixail VIII paleolog Konstantinopolni salibchilardan tozalab,lotin imperiyasini qulatdi.
Vizantiya imperiyasini tikladi.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
XIV asr

**XIV asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1301-yildan 31-dekabr 1400-yilgacha boʻlgan davr.

## voqealar
*XIV asrda yevropada uyg‘onish davri boshlandi. 
*XIV asrdan boshlab  Angliyaning Kembrij universitetining kutubxonasida Al Xorazmiyning Ispaniyada lotin tiliga tarjima qilingan Arifmetika asari saqlanadi.
*1337-yil Fransiya va Angliya o‘rtasida yuz yillik urush boshlanadi. Bunga  o‘z hududlarini qaytarib olish sabab bo‘ladi.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
XV asr

**XV asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1401-yildan 31-dekabr 1500-yilgacha boʻlgan davr.

## Events
*1415-yil Azenkur jangi bo‘ldi. Fransiya katta zarar ko‘rdi.
*1429-yil Fransiyada Janna D'ark 
Orleanni inglizlardan tozaladi.
*1453-yil Bordo qamali natijasida inglizlar fransuzlarga taslim bo‘ldi. Yuz yillik urush yakunlandi.
*1453-yil mayda Usmoniylar sultoni Mehmet II 100 000 lik qo‘shini bilan Konstantinopolni egalladi. Bunda Vizantiya imperatori Konstantin XI halok bo‘ldi. Vizantiya imperiyasi quladi. Konstantinopol Istanbul deb nomlanib,usmoniylar poytaxtiga aylantirildi.
*1492-yil 12-oktyabrida Xristofor Kolumb San Salvador oroliga bordi.Uni Hindiston deb o‘ylaydi.
*1498-yil Vasko da gama Hindistonga boradi.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
XVIII asr

**XVIII asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1701-yildan 31-dekabr 1800-yilgacha boʻlgan davr.

## muhim voqealar
*XVIII asr manaviyat asri hisoblanadi.
*1709-yil Shohruhbiy qo‘qon xonligiga asos soldi.
*1717-yil Rus poshshosi Pyotr I Xiva xonligiga Cherkasskiy ekspeditsiyasini yuboradi. Bu ekspeditsiya halokatga uchraydi. 
*1721-yil Pyotr I Rossiya imperiyasiga asos soldi. Poytaxtni Sankt-peterburgga ko‘chirdi.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
XIX asr

**XIX asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1801-yildan 31-dekabr 1900-yilgacha boʻlgan davr.

## Events
*1804-yil dunyo aholisi 1000000000 kishiga yetdi. 
*1804-yil Napoleon Bonapart Fransiya imperatori bo‘ldi. 
*1812-yil Borodino jangi bo‘ldi. Natijada Napoleon qo‘shini inqirozga yuz tutdi.
*1815-yil Vaterloo jangi bo‘ldi. Jangda Napoleon qo‘shini mag‘lub bo‘ldi. 
*1815-yil Napoleon Bonapartni taxtdan Lyudovik XVIII qulatib,orolga surgun qildi . U yerda Napoleon qo‘shin to‘pladi va o‘zi 100 kun imperator bo‘ldi. So‘ng Lyudovik XVIII yana taxtdan qulatib,Avliyo Yelena oroliga surgun qiladi. Napoleon o‘sha yerda 1821-yil vafot etadi. 
*1843-yil 23-martda Fransiya Respublika deb e'lon qilindi. 
*1850-53-yillarda Qrimm urushi bo‘ldi.
*1861-65-yillarda Aqshda fuqarolar urushi bo‘ldi. Urushda Janubiy va shimoliy shtatlar urushdi.
*1865-yil Aqshning 16-prezidenti Avraam Linkoln teatrda o‘ldirildi.
*1867-yil Avstriya-vengriya imperiyasi tashkil topdi. 
*1870-yil Prussiya qiroli Vilgelm 1 Germaniya imperatori deb e'lon qilindi. Shundan so‘ng Germaniya imperiyasi tashkil topdi.
*1871-yil Fransiya Prussiya urushi bo‘ldi. Urushda Prussiya yutdi.Urushda Germaniya imperiyasi ham qatnashdi. 
*1879-yil Germaniya imperiyasi bilan Avstriya-vengriya Imperiyasi ittifoq tuzdilar.
*1882-yil Avstriya-vengriya va Germaniya ittifoqiga Italiya qo‘shildi.Natijada uchlar ittifoqi tashkil topdi. 
*1889-yil Germaniya imperatori Vilgelm II Quddusga bordi.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
XX asr

**XX (yigirmanchi) asr** Grigoriy taqvimiga koʻra, 1901-yil 1-yanvardan (MCMI) 2000-yil 31-dekabrgacha (MM) boʻlgan davrdir.

## Muhim voqealar
* 1900 — Angliya Panama kanali qurilishini AQShga topshiradi.
* 1901 — Panama kanali qurildi.
* 1903 — Vladimir Ilich Ulyanov yaʼni Lenin Rossiya ishchilar partiyasi sardori boʻldi.U keyinchalik bolsheviklar oqimini yaratdi.
* 1907 — Antanta ittifoqi tashkil topdi.
* 1912 — Xitoyda Sin sulolasi quladi. Xitoy respublika deb eʼlon qilindi.
* 1914 — 28-iyunda Sarayevo shahrida Avstriya-vengriya imperatorini va uning xotinini serbiyalik millatchi Gabriel Prinsip oʻldiradi.Imperiya serbiyaga qarshi urush eʼlon qiladi.Natijada birinchi jahon urushi boshlanadi.
* 1915 — Ipr jangida ilk bor zaharli gaz xlor foyfalaniladi.
* 1917 — Rossiya imperiyasida fevral inqilobi boshlandi.
* 1918 — oktyabr Rossiyada davlat toʻntarilishi boʻladi.Nikolay II taxtdan voz kechdi.
* 1919 — Rossiyada fuqarolar urushi boʻldi. Urushda oqlar va bolsheviklar qatnashdi.
* 1920 — 11-noyabrda Fransiyaning Kompen oʻrmonlarida birinchi jahon urushi tugaganligi toʻgʻrisida shartnoma imzolandi. Shartnomada uchlar ittifoqi taslim boʻldi.
* 1921-25 — Avstriya-vengriya va Germaniya imperiyasi quladi.
* 1926-29 — Versal kongressi boʻldi. Germaniya 23 milliard frank qarz boʻldi.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Manbalar

## Havolalar
XXI asr

**XXI asr** — Grigoriy taqvimiga koʻra 2001-yil 1-yanvardan 2100-yil 31-dekabrgacha boʻlgan asr.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
Mil. av. XI asr

**Mil. av. XI asr**
Mil. av. XII asr - **Mil. av. XI asr** - Mil. av. X asr

## Oʻn Yilliklar va Yillar

### [[Xronologik Jadval]] • [[1 ming yillik]]
XVI asr

**XVI asr**, Grigoriy taqvimiga koʻra, 1-yanvar 1501-yildan 31-dekabr 1600-yilgacha boʻlgan davr.

## Oʻn yilliklar va yillar

## Havolalar
Mil. av. I asr

Mil. av. I asr
Mil. av. II asr - Mil. av. I asr - I asr

## Oʻn Yilliklar va Yilla

### [[Xronologik Jadval]] • [[1 ming yillik]]
Turkiy xalqlar

**Turkiy ellar** Turkiy tillarda soʻzlashuvchi, shimoliy va markaziy Yevroosiyoda yashovchi xalqlar guruhidir. Bu xalqlar u yoki bu darajada umumiylashgan madaniyat va anʼanalarga ega. Turkiy xalqlar tayinli bir irqqa tegishli emas, ularni bogʻlovchi unsur asosan etnogenezlarida joy olgan Turk urugʻlari va tillaridir.

## Mamlakatlar

## Tarixi
**Turk, turkiylar** — jahondagi turkiy tillardada soʻzlashuvchi xalqlarga nisbatan ishlatiladigan nom. Turk soʻzi baquvvat, barkamol, odillik kabi maʼnolarni anglatadi, degan fikrlar mavjud. Qadimgi turklar genetik va fenotipik jihatdan Sharqiy osiyoliklar va sibirliklar bilan chambarchas bog'liq edi. Turkiy xalqlar mo'g'ullar va koreyslar bilan alohida yaqin munosabatda bo'lishi mumkin.

Bir necha ming yilliklar davomida turkiy qabilalar koʻp marta birlashgan va parchalanganligi tufayli ularning qabilaviy tarkibi oʻzgarib turgan.

Mil. av 2-asrdan — mil. 3-asrgacha boʻlgan davrda turklar Hun xoqonligi tarkibida boʻlgani sababli Xitoy manbalarida shyunnu, hunnu deb ham atalgan. Mazkur xoqonlik yemirilgandan keyingi 300 yilga yaqin davr davomida xitoylar turklarni tiyekle (zamonaviy tilda tele) deb atashgan.

6-asrda turklarda boʻlgan Ashina avlodi kuchayib, Turk xoqonligi barpo etgan. Xitoy manbalariga koʻra, 9-asrda tilga olinadigan turk qabilalari 58 ta nom bilan ajratilgan. Shulardan 22 tasi uygʻur (ittifoqchilar) deb nomlangan. Uygʻur xoqonligi tugatilganidan soʻng bularning katta bir qismi Turkiston hududida joylashgan (qarang Turk). Turkiya olimlari asarlarida turk qabilasi koʻkturk deb xam ataladi. Tadqiqotlarga koʻra, koʻkturk soʻzi tangriga, yaʼni osmonga ishongan turklar, balandlik turklari, koʻk boʻri totemi boʻlgan turklar kabi maʼnolarni anglatgan. Markaziy Osiyoda turk toponim, etnonim, gidronim sifatida koʻplab uchraydi.

## Hozirgi davr
Turkiy aholi soni taxminan 200-250 million nafarga yetgan. Shulardan 70 millioni Turkiya turklaridir. Hozirda oltita mustaqil turkiy davlat mavjud:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Yana qarang
* Turkiy tillar
* Turkiy davlatlar tashkiloti

## Manbalar

## Havolalar
* Orhun Yazmaları 
* Orhun Bilge Tonyukuk Tashı
Mil. av. 204

## Voqealar
Римское войско Корнелия Сципиона Африканского Старшего высадилось у Карфагена

## Tugʻilgan

## Vafot etgan
Mil. av. 520-lar

**Mil. av. 520-lar**

## Muhim Voqealar

* 523/2 — Afina arxon-eponimi Kalliad.
* 521 — Pifagor kroton maktabida darslarning boshlanishi.
* 521 (519) — Lidiya, Frigiya va Ioniya hokimi Oroitlar yordam berishdan bosh tortgani uchun Doro tomonidan oʻldirildi.
* 525/4 — Afina arxon-eponimi Kleisthen.
* 525 — Forslarning Misrga qarshi yurishi. Pelusiyda misrliklarning magʻlubiyati. Flot qoʻmondoni Ujagorresent Fors tomoniga oʻtadi. Memfisning qoʻlga olinishi va fir’avn Psammetikosning qoʻlga olinishi. Liviyaliklar oʻlpon yuborishadi. Kireneya hukmdori Arcesilaus III va Kipr forslarning kuchini tan oldi. Fors satrapi Memfisga joylashdi. Yoz — Kambiz Karfagenga urush eʼlon qiladi va Polikratdan flot yuborishni talab qiladi.
* 525—404, 343—332 — Misrdagi 27-sulola (fors).
* 529 — Luskiy knyaz Chjao-gong hukmronligining 13-yili  .
* Bahorda Luskiy qoʻmondon Shu-gun Mi, bu yerda aholi burchlardan aziyat chekdi. Vuning Guan Kong unga qarshi til biriktirdi. Knyazlar Qi-chi va Zi-bi (Jindan Guan Kong iltimosiga koʻra Caiga kelgan) Dengda birgalikdagi harakatlar haqida kelishib olishdi. Keyin jin Shu-hsiang Xan Syuan-Tzu bilan suhbatda Zi-bi.
* Chuda Guan Kong poytaxtni egallab oldi va Lu chàngín (Ling-vana merosxoʻri) oʻldirib, Ling-ni qoʻydi. vang Zining akasi van lord -bi, lingyin — Zi-xining yana bir ukasi va sima — Qi-chining uchinchi ukasi. Guan Kong Gansi shahriga borib, birinchi boʻlib uyga qaytgan jangchilar oʻz mulklarini saqlab qolishlarini eʼlon qildi, keyin hamma Ling-van. Ling-wang ochlikdan azob chekib, togʻlar boʻylab kezgan va oʻz joniga qasd qilgan yoki 5-oyda, gui-chou kuni Shen-xayning uyida (yoki) vafot etgan. oʻz bogʻida oʻzini osgan). Boshqa soʻzlarga koʻra, Ling-vang Qi-chi, „Chunqiu“ga koʻra, uni 4-oyda Gongzi Bi oʻldirgan, keyin Chi-chi Bi.
* Guan Kong Vang Biga Qi-chini qatl qilishni maslahat berdi. yi-mao kuni Qi-chi Ling-vanning qaytib kelishi haqida yolgʻon mish-mishlarni tarqatdi va Vang Bi (Zi-bi) va Zi-si oʻz joniga qasd qilishdi. Bing-chen kuni Gong-vanning kenja oʻgʻli Qi Ji hokimiyatni qoʻlga kiritdi (u Xiong-ju ismini va unvonini Ping-van oldi, 528-yil hukmronligi — 516). U jasper.
* Ping-van (Qi-ji) 8-oyda Chenning nabirasi Ai-gong Vu (Xui-gong hokimiyatga qaytdi. hukmronlik davri rasmiy ravishda 533 —506).
* Tsay Luda Jing-xouning kenja oʻgʻli (Ping-xou, rasmiy ravishda 530-522 yillar hukmronlik davri) Ping-vandan hokimiyat oldi. 8-oyda. ref>Sima Qian. Tarixiy eslatmalar. 9 jildda T. III. M., 1984. S. 197; T. V. M., 1987. B. 96; Chunqiu, yangiliklar 7. Ping-xou hokimiyat tepasiga kelib, Lin-xou oʻgʻli va merosxoʻri Yuni oʻldirdi (keyinchalik u Yin-gon unvonini oldi). 10-oyda Cai Ling Gong (531-yilda oʻldirilgan) dafn etilgan.
* Ping-van Chjenga Ling-van tomonidan tortib olingan yerlarni qaytarib berdi. Guan Kongni buyin (folbinlik hukmdori) etib tayinladi. Vu qirolligi notinchlik paytida beshta Chu sarkardasini asirga oldi, lekin keyin ularni qaytarib berdi.
* Kuzda Jin shahzoda Chjao-gong Pingqiuda (Jin shahzodalari, Qi, Qoʻshiq, Vey, Lu, Chjeng, Cao, Ju, Chju, Teng, Xie, [ [Kichik Qi (knyazlik)|Kichik Qi]] va Kichik Chju, Chjou Elchi Liu-tszi
Mil. av. 1000-lar

**Mil. av. 1000-lar** — Miloddan avvalgi 1000-1009 yillarni oʻz ichiga olgan oʻn yillik

## Muhim Voqealar

## Manbalar
Mil. av. 0-lar

-lar • -lar • -lar — **Mil. av. 0-lar** — -lar • -lar • -lar

{|width="350px" align="right" cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:85%;background:#ffffff;margin: 2px 2px 2px 15px;border:1px solid #cccccc"
|align="center" style="background:#CACAFF;"|**[[]]:  -  yillar**
|-

## Muhim Voqealar
Nikogda ya ne bil na Bosfore (Yalla qoʻshigʻi)

**«Nikogda ya ne bil na Bosfore»** () — Yalla ansamblining qoʻshigʻi.

## Muallif
* ??? sheʼri
* ??? musiqasi

## Ijrochi
* «Yalla» guruhi

## Qoʻshimcha
Oʻzbekiston Qahramoni

**Oʻzbekiston Qahramoni** — Oʻzbekistonning oliy darajadagi unvoni. 1994-yil 5-mayda taʼsis etilgan. Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolariga davlat va xalq oldidagi qahramonona jasorat koʻrsatish bilan bogʻliq xizmatlari uchun beriladi. Unvon ayrim hollarda Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi boʻlmagan shaxslarga ham berilishi mumkin. „Oʻzbekiston Qahramoni“ Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti tomonidan beriladi. Unvonni berish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahri hokimliklari, vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar rahbarlarining hamda jamoat birlashmalari respublika organlarining taqdimnomasiga binoan amalga oshiriladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlangan shaxsga oliy nishon — „Oltin Yulduz“ medali va unvon berilganligi toʻgʻrisidagi hujjat topshiriladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlangan shaxslar oylik ish haqiga yoki pensiyaga qoʻshimcha ravishda eng kam oylik ish haqi miqdorida oy sayin toʻlanadigan ustama mukofot oladilar, qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan imtiyozlardan foydalanadilar. „Oltin Yulduz“ medali 750 darajali (probali) oltin qotishmasidan tayyorlanadi va old tomonida har bir qirrasining ikki yonbagʻridan oltin nurlar taralgan sakkiz qirrali yulduz shaklida boʻladi, ogʻirligi 12,5 f. „Oltin Yulduz“ medali koʻkrakning chap tomoniga orden va medallardan yuqoriroqqa taqiladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ faqat bir marta beriladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni vafotidan keyin berilgan taqdirda „Oltin Yulduz“ medali va unvon berilganligi toʻgʻrisidagi hujjat mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

## Mukofotlanganlar
Munojat Yulchiyeva

## Manbalar
Ofarin mukofoti

**«Ofarin» mukofoti** — Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofoti.

## Nomaʼlum
* Usmon Azim

## 1991 yil
## 1992 yil
## 1993 yil
## 1994 yil
## 1995 yil
## 1996 yil
## 1997 yil
## 1998 yil
## 1999 yil
## 2000 yil
## 2001 yil
## 2002 yil
## 2003 yil
## 2004 yil
## 2005 yil
## 2006 yil
Vladimir Mayakovskiy mukofoti

Vladimir Mayakovskiy mukofoti — Gurjistonning davlat mukofoti.

## Laureatlar
* Usmon Azim — Oʻzbek shoir, dramaturg, kinodramaturg va nosir.
Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi

**Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi** - Oʻzbekiston Respublikasining unvoni
## Tavsifi
Koʻkrak nishoni diametri 30 millimetrli doira shaklida boʻladi va 925 probali kumushdan tayyorlanadi. Nishonning qalinligi 2,2 millimetr. Nishonning hoshiyalangan tekis yuz tomonida ochiq kitob fonida gʻijjak va rangin taxta (palitra) moʻyqalamlari bilan, pastki chekkasida dafna novdasi tasvirlangan. Nishonning aylanasi boʻylab **XIZMAT KOʻRSATGAN MADANIYAT XODIMI** degan yozuv joy olgan. Nishonning orqa tomonida Oʻzbekiston Respublikasining Davlat gerbi tasvirlangan. Tasvirlar va yozuv qabariq. Koʻkrak nishoni ichki qismiga Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.

## Taqdirlanganlar

## Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri

**Oʻzbekiston xalq shoiri** (Sovet Ittifoqi davrida **Oʻzbeksiton SSR xalq shoiri** deb nomlangan) — dastlab Oʻzbekiston SSRda, keyinchalik Oʻzbekiston Respublikasida yetuk shoirlarga beriladigan medal.

## Sohiblari
*qarang: [[:Turkum:Oʻzbekiston xalq shoirlari]]*
## Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist

**Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan jurnalist** – Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvoni. Gazeta va jurnallar tahririyatlarining, televidenie va radio eshittirish, axborot agentliklarining matbuotni rivojlantirishda katta xizmat, ijodda va tashkilotchilik faoliyatida alohida oʻrnak koʻrsatgan jurnalistlariga, nashriyotlar, boshqa tashkilotlarning ana shunday xodimlariga beriladi.
## Tavsifi
Diametri 30 millimetrli doira shaklida boʻladi va 925 probali kumushdan tayyorlanadi. Qalinligi 2,2 millimetr. Hoshiyalangan tekis yuz tomonida avtoruchka va bloknot, pastki oʻng chekkasida dafna novdasi tasvirlangan. Aylanasi boʻylab **XIZMAT KOʻRSATGAN JURNALIST** degan yozuv joy olgan. Orqa tomonida Oʻzbekiston gerbi tasvirlangan. Tasvirlar va yozuv qabariq. Ichki qismiga Oʻzbekiston bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.
## Sohiblari

## Manbalar
„Shuhrat“ medali

**"Shuhrat" medali** – Oʻzbekiston Respublikasining 1994-yil 5 may Qonuni bilan taʼsis etilgan.

## Nizomi
„Shuhrat“ medali bilan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti mukofotlaydi. Medal bilan mukofotlash toʻgʻrisidagi Farmon matbuotda va boshqa ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar rahbarlarining hamda jamoat birlashmalari respublika organlarining taqdimnomasiga binoan amalga oshiriladi. „Shuhrat“ medalini va bu mukofotga oid tegishli hujjatni tantanali vaziyatda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti yoki uning nomidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi Spikeri, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vaziri, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti topshirigʻiga binoan boshqa shaxslar topshiradi. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan shaxslar bazaviy hisoblash miqdorining besh karrasi miqdorida bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti oladilar. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan shaxslar qonunchilikda belgilab qoʻyiladigan imtiyozlardan foydalanadilar. „Shuhrat“ medali koʻkrakning chap tomoniga taqiladi. „Shuhrat“ medali bilan vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda medal, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjat va bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

## Tavsifi
„Shuhrat“ medali dastlab 0,5 mikron qalinlikda nikel, keyin esa 0,25 mikron qalinlikda tilla qotishma qoplangan mis qotishmasidan tayyorlanadi va qisman turli rangdagi emal berilgan boʻladi. Medal diametri 34 millimetrli doira shaklida. Medalning old tomonida koʻtarilib kelayotgan quyosh nurlari ichida Oʻzbekiston iqtisodiy qudratining ramzi boʻlgan manzara boʻrtma yoʻsinda tasvirlangan. Medalning quyi qismida oq emal fonida qabariq harflarda „**SUHRAT**“ degan yozuv beriladi. Harflarning balandligi 2 millimetr. Medalning chetlari ikki tomondan boʻrtma doira bilan hoshiyalangan. Medalning orqa tomonida Oʻzbekiston Respublikasining Davlat gerbi tasvirlangan. Pastki qismida medalning raqami 1 millimetr kattalikdagi botiq shrift bilan yozilgan. Medalning qalinligi 3 millimetr. Medal respublika Davlat bayrogʻi ranglaridagi yoʻl-yoʻl shoyi mato sirilgan besh burchakli qadagʻich (kolodka)ga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi. Matoning eni 24 millimetr. Koʻk, oq va yashil yoʻllarining eni 7 millimetrdan, qizil yoʻllarining eni 1,5 millimetr. Qadagʻichning boʻyi 48 millimetr, eni 45 millimetr. Medal toʻgʻnogʻich bilan taqiladi.

## Taqdirlanganlar

## Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasi xalq yozuvchisi

**Oʻzbekiston xalq yozuvchisi** – Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvoni. Adabiyotni rivojlantirishda alohida xizmat koʻrsatgan, xalq tomonidan keng eʼtirof etilgan yuksak badiiy asarlar yaratgan yozuvchilarga, dramaturglar, tanqidchilar va adabiyotshunos olimlarga beriladi.
## Tavsifi
Koʻkrak nishoni 0,25 mikron qalinlikda oltin qoplangan 925 probali kumushdan tayyorlanib, diametri 34 millimetrli doira shaklida boʻladi. Qalinligi 2,2 millimetr. Hoshiyalangan tekis yuz tomonida togʻlar va vodiy fonida ochiq kitob, pastki oʻng chekkasida dafna novdasi tasvirlangan. Chap tomonida ramzlarning pastrogʻidan **XALQ YOZUVCHISI** degan yozuv gorizontal holatda joy olgan. Orqa tomonida Oʻzbekiston gerbi tasvirlangan. Tasvirlar va yozuv qabariq. Koʻkrak nishoni ichki qismiga Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.
## Sohiblari

## Manbalar
Manas

**Manas**:

## Falsafa va mifologiya
**[[Manas (eposi)]]* — qirgʻiz xalq qahramonlik eposi

## Toponim
*Manas (kommuna) — Fransiyaning Drôme departamentidagi kommuna
*Manas-Bastanous — Fransiya janubi-gʻarbidagi Gers departamentidagi kommuna
*Manas (tuman) — Qirgʻizistonning Talas viloyatidagi tuman
**Manas xalqaro aeroporti — Qirgʻizistonning poytaxti Bishkek yaqinidagi xalqaro aeroport
*Manas (Talas tumani) — Qirgʻizistonning Talas tumanidagi shaharcha
*Manas (shahar) — Qirgʻiziston Respublikasidagi shahar
*Manas tumani — Peruning Cajatambo provinsiyasidagi tuman
*Manas ko'li — Xitoyning Shinjon-Uygʻur muxtor rayonidagi koʻl
*Manasarovar koʻli (Manas koʻli) — Tibetdagi koʻl

## Boshqa
*Manas universiteti — Qirgʻiziston
*MAN Türkiye A.Ş., MANAŞ shaklida ham yoziladi — MAN AGning Turkiyadagi yuk mashinasi va avtobus ishlab chiqarish zavodi
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi davlat mukofoti

Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat Mukofoti

## Sohiblari
''Yana qarang: :Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
* Dobilov Abbos - 1967-yil
* Kengesboy Rahmonov - 1983
* Muhammad Ali Ahmedov - 1984-yil
* Jumanazar Bozorboyev - 1996-yil
* Oʻrozgul Davletova - 1983-yil
* Tilovbergan Jumamuratov - 1972-yil
* Boris Kamenev - 1967-yil
* Kamol Mambetov - 1991-yil
* Qobul Maqsetov - 1976-yil
* Bozorboy Nodirov - 1987-yil
* Sodiq Nurimbetov - 1971-yil
* Yelizaveta Petrosova - 1969-yil
* Toʻlepbergen Qayipbergenov - 1967-yil
* Zulayho Saparova - 1968-yil
* Igor Savitskiy - 1983-yil
* Gulxon Sheroziyeva - 1967-yil
* Japaq baxshi Shomuratov - 1969-yil
* Reyimbay Seyitov - 1969-yil
* Qidirboy Soipov - 1970-yil
* Abdurayim Sultonov - 1974-yil
* Karamatdin Sultonov - 1985-yil
* Kenjaboy Tilevmurotov - 1986-yil
* Mirtemir Tursunov - 1977-yil
* Maxset Xoʻjaniyozov - 1983-yil
* Sapar Xoʻjaniyozov - 1960-yil
* Ibraim Yusupov - 1984-yil
* Kurbanbay Zaretdinov - 1997-yil
Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti sohiblari roʻyxati

Oʻzbekiston Davlat Mukofoti

## 1991 yil
## 1992 yil
## 1993 yil
## 1994 yil
## 1995 yil
## 1996 yil
## 1997 yil
## 1998 yil
## 1999 yil
## 2000 yil
## 2001 yil
## 2002 yil
## 2003 yil
## 2004 yil
## 2005 yil
## 2006 yil
Okean Elzi

**Okean Elzi** () — ukrain rok-guruhi. Solist — Svyatoslav Vakarchuk. Qoʻshiqlar ukrain tilida ijro etiladi.

## Diskografiyasi

### Albomlar
* 1998 — Там де нас нема (*Tam de nas nema*; *Biz yoʻq joyda*)
* 2000 — Янанебібув (*Yananebibuv*; *Osmonda boʻlib edim*)
* 2001 — Модель (*Model*)
* 2003 — Суперсиметрія (*Supersimetriya*) 
* 2003 — Tviй формат (*Tviy format*; *Sening formating*) 
* 2005 — GLORIA
* 2006 — *1221* (eng yaxshi qoʻshiqlar termasi)
* 2007 — Міра (*Mira*; *Meʼyor*)

### Singllar
* 1996 — Будинок зі скла (*Budinok zi skla*; *Shisha uy*)
* 2002 — Холодно (*Xolodno*; *Sovuq*)
* 2004 — 911 (Тихий океан) (*911 (Tixiy okean)*; *911 (Tinch okeani)*)
* 2004 — Дякую (*Dyakuyu*; *Tashakkur*)
* 2006 — Веселі часи (*Veseli chasi*; *Quvnoq damlar*)

## Qiziqarli faktlar
2022 yil aprel oyida "Okean Elzi" guruhi Mariupolning qahramon himoyachilariga - kazaklarning Maryam shahriga qo'shiq bag'ishladi. Qo'shiq ukrainaliklar orasida juda mashhur bo'ldi.

## Havolalar
* Guruhning rasmiy sayti
Asrlar

**Asr** (**yuzyillik**) — vaqt oʻlchov birligi, 100 yil bir asrga teng.

Grigoryan taqvimida 0 asr yoʻq. Asrlar hisobi I asr asrdan olib boriladi. Undan oldingi asr esa mil. av. I asr hisoblanadi.

## Qarang
* Xronologik Jadval
Sentyabr

**Sentyabr** (lotincha *September*: *septem* — yetti) — Grigoriy taqvimida yilning toʻqqizinchi oyi. 30 kundan iborat. Eski Rim taqvimidagi yettinchi oy boʻlgani uchun shunday nomlangan.

## Boshqa tillarda

### Xalqaro

### Oʻzbekistonda

### Chet davlatlarda

## Manbalar
Vikimedia Jamgʻarmasi

**Vikimedia Jamgʻarmasi** () — San Fransiskoda joylashgan nodavlat notijorat tashkilot. Vikipediya va unga qardosh loyihalar ishini tashkillashtiradi va taʼminlaydi. 2003-yilning 20-iyunida tuzilgan va hozirgi kungacha faoliyat yuritib kelmoqda.

## Loyihalar
### Vikimedia loyihalari

## Havolalar
* Rasmiy sayt
Freddie Mercury

**Freddie Mercury** (); asl ismi **Farruh Balsara**; 5 sentyabr, 1946 — 24 noyabr, 1991) britan musiqachisi, Queen rok-guruhi yakkaxoni boʻlgan. Vokal qobiliyati va konsertlari bilan eʼtibor qozongan. Shoir va bastakor sifatida „Killer Queen“, „Bohemian Rhapsody“, „Somebody to Love“, „We Are the Champions“ va „Crazy Little Thing Called Love“ kabi xit-qoʻshiqlarning muallifi boʻlgan. Mercury OITS asoratlaridan vafot etgan.
Berilliy

**Berilliy** (Beryllium), Be— kimyoviy element. Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub, tartib raqami 4, atom massasi 9,012; kumushdek oq, yengil va qattiq metall. Tabiatda bitta barqaror izotop ʻBe holida uchraydi. Fransuz kimyogari Berilliy Voklen 1798 yilda berill mineralidan ajratib olingan oksidi BeO shaklida topgan (Berilliyning nomi ham shundan olingan). Berilliy Vyoler bilan Berilliy Byussi 1828-yilda bir-biridan mustaqil holda metall Berilliyni birinchi marta sof xolda olgan. Berilliyning yer poʻstidagm oʻrtacha miqdori ogʻirlik jihatdan 610~ 4% ga teng. Dengiz va okean suvlarida esa 610~4~7 mgGʻl ni tashkil etadi. Berilliyning 54 ta minerali maʼlum. Ulardan berillning amaliy ahamiyati katta, fenakit, gelvin, xrizoberill, bertranditning istiqboli porlokdir.

Berilliy berilliy xloridni elektrolizlab olinadi. Berilliyning ikki (a va (1) shakl oʻzgarishi maʼlum. a va (5 Berilliy 1277° trada bir-biriga aylanadi. Berilliy geksagonal sistemada kristallanadi.

Berilliyning zichligi 1816&nbsp;kg/m³, suyuqlanish temperaturasi 1287°, qaynash temperaturasi 247G. Poling buyicha elektr manfiyligi 1,5; atom radiusi 0.113&nbsp;nm; ion radiusi Ve2Q 0,030&nbsp;nm, koordinatsion soni 3 ga teng. Havoda sirti himoyalovchi VeO pardasi bilan qoplanishi tufayli Berilliy oksidlanmaydi. 800° dan yuqori trada qizdirilganda tez oksidlanadi. Amfoterligi bilan II guruhning boshqa mstallaridan farqqiladi. Berilliy suyultirilgan kislota va ishqorlarda eriydi, shu jihatdan alyuminnyga uxshaydi. Berilliy ishqorlarning suvdagi eritmalarida eriganda, berillatlar (mas, Na,BeO2) hosil boʻladi. Yuqori trada aksari metallar bilan oʻzaro taʼsir etib, berillidlarni hosil qiladi.

Berilliy f-torid VeQ ishqoriy metallar f-toridlari va ammoniy f-torid taʼsirida sanoat uchun katta ahamnyatga ega boʻlgan f-torberillatlar (mas, Na,BeF4)HH hosil qiladi. Berilliyning changi va uchuvchan birikmalari juda zaharli. Berilliy samolyotsozlik, raketa va yadro texnikasida, elektrotexnikada rentgen trubkalari tayerlashda mis, nikel, xrom, alyuminiy hamda temir qotishmalariga qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi. Berilliydan neytronlar maibai sifatida foydalaniladi. Berilliyning tuzlari yorugʻlik texnikasida ishlatiladigan lyuminofor moddalar tarkibiga qoʻshiladi.

**Berilliy** - unsurlar davriy jadvalining 4-unsuri, metall.

## Manbalar
Bor (unsur)

**Bor** – unsurlar davriy jadvalining 5 unsuri, nimmetall.
**Bor** (lotincha: Borum), V – Mendeleyev davriy sistemasi III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 5, atom massasi 10,811. Tabiiy Bor (unsur) ikkita barqaror izotopdan iborat: 10B (19,57%) va 11B (80,43%). Bor (unsur)ning radioaktiv izotoplari olingan. Bor (unsur)ni birinchi marta Bor (unsur) GeyLyussak va Bor (unsur) Tenar 1808-yilda bor angidridi  ni metall holdagi kaliy ishtirokida qizdirish usuli bilan olgan. Bor (unsur) yer poʻstining ogʻirlik jihatidan 3YU4 % ini tashkil etadi. Tabiatda erkin holda uchramaydi. Lekin Bor (unsur) birikmalari koʻpincha yer ostidan chiquvchi suvlarda hamda qoldiq jinslar tarkibida, neft suvlarida, dengiz, shoʻr koʻllar, issiq suvlarda, vulqon lavalari va tuproqlarda uchraydi.

Bor (unsur) – rangsiz, kulrang yoki qizil rangli kristall yoxud qora rangli amorf modda. Uning rangi va holati allotropik shakl oʻzgarishiga bogʻliq. Bor (unsur)ning 10 dan ortiq allotropik modifikatsiyalari maʼlum. Bor (unsur) qattiqligi jihatidan barcha moddalar orasida ikkinchi oʻrinda turadi (olmosdan keyin). Uning Moos boʻyicha qattikligi 9,3, mikroqattiqligi esa 30,4 GPa ga teng. Suyuqlanish temperaturasi 2075 °C, qaynash temperaturasi 3658 °C. Elektr tokini yomon oʻtkazadi. Bor (unsur) koʻpgina birikmalarda 3 valentlik boʻlib, kompleks tuzlar hosil qilishga moyil. Amorf hoddagi Bor (unsur) kristall holdagiga nisbatan birmuncha faolroq hisoblanadi. Bor (unsur) kimyoviy reaksiyalarga suyet kirishadi. Tra oshgan sayin uning faolligi orta boradi. Yuqori trada Bor (unsur) kislorod, oltingugurt va galogenlar bilan birikadi. 700 °C gacha qizdirilganda bor angidridi , ni hosil qiladi. 900° dan yuqorida azot bilan birikib, bor nitrid BN, kumir bilan qizdirilganda bor karbid B4C, metallar bilan esa boridlar beradi. Oddiy sharoitda Bor (unsur) kislotalarda erimaydi, lekin konsentrlangan nitrat kislotada borat kislota () gacha oksidlanadi. Konsentrlangan ishqor erigmalarida astasekin erib, boratlar hosil qiladi. Bor (unsur)ning kompleks birikmalaridan borgidridlar, mas, VGʻ3 bilan NGʻ ning birikishidan hosil boʻladigan fakultetorborid yoki borftorid kislota N[VGʻ4] bilan Na [VGʻ4] ahamiyatli. Elementar Bor (unsur) tabiiy manbalardan bir necha bosqich bilan olinadi. Maye, boratlarni issiq suvda yoki sulfat kislotada parchalab borat kislotaolinadi, uni suvsizlantirib bor angidridi hosil qilinadi. Soʻngra angidridni magniy, natriy, kalsiy, rux, kaliy yoki temir bilan qaytarib qoraqoʻngʻir rangli kukun holidagi Bor (unsur) olinadi va nitrat kislota bilan tozalanadi. Yarimoʻtkazgichlar sanoati uchun kerakli Bor (unsur) galogenidlardan olinadi va hokazo.

Bor (unsur) poʻlatlar qattiqligini oshiruvchi qoʻshimcha sifatida, yadro reaktorlarida ishlatiladigan oʻzaklar tayerlashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Bor (unsur)ning koʻpgina birikmalari (mas, borat kislota va uning tuzlari, VGʻ3 va boshqalar) dan sanoatda keng foydalaniladi. Borat kislota . Yarimoʻtkazgichlarda p-n oʻtish hosil qilish uchun qoʻllanadi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neon

**Neon** (neo..., lotincha Neon), Ne — Mendeleyev davriy sistemasining 0 guruh elementi, inert gazlarga mansub. Tar-tib raqami 10, atom massasi 20,179. 1 m³ havoda16 sm³ ga yaqin Neon boʻladi. Uchta barqa-ror izotopi; 20Ne(90,92%), 2lNe (0,257%), 22Ne (8,82%) bor. Sunʼiy yoʻl bilan juda qisqa muddat (T’/2<200 sek.) mavjud boʻladigan radioktiv izotoplari ham olingan. 1898-yilda ingliz olimlari Neon Ramzey va Neon Travers toptan. Gaz holatdagi Neonning zichligi 0,90035 g/l (273 K, 0,1 MPa), suyuklanish temperaturasi — 248,6°; qaynash temperaturasi — 245,9° (273 K, 0,1 MPa). Suyuqholatdagi Neonning zichligi 1240&nbsp;kg/m³. Neon, odatda, kimyoviy reaksiyalarga kirishmaydi. Lekin uning Ne-6H2O tarkibli gidrati, molekulyar bogʻlangan bi-rikmalari hosil qilingan. Neon sanoatda suyuq havodan ajratib olinadi. Ra-diotexnikada, elektron asboblarda, vakuum texnikasida ishlatiladi.

**Neon** - unsurlar davriy jadvalining 10 unsuri, inert gaz.

## Manbalar
Xlor

**Xlor**(yun. chloros — och yashil, sargʻishyashil, lot. Chlorum), Cl— Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element, galogenlarga kiradi. Tartib raqami 17, atom massasi 35,453. Normal sharoitda 2 atomli gaz (S12). Xlorni ilk bor 1774 yilda shved kimyogari Xlor Sheyeli xlorid kislotani marganets (R/)oksid taʼsirida oksidlab hosil qilgan. Xlor GeyLyussak, fransuz kimyogari Xlor Tenar, ingliz kimyogari va fizigi Xlor Devi 1810 yilda Xlorning element ekanligini isbot qilishdi.

Xlor Yer poʻstining massa jihatidan 1,710^2% ini tashkil etadi, dengiz va okean suvlarida 2% gacha Xlor mavjud. Faol element boʻlganligi sababli erkin holda vulqon gazlaridagina uchraydi. Asosiy minerallari: NaCl, silvin KS1, silvinit KClNaCl, bishofit MgCl26H2O va boshqa Xlor2ta barqaror izotoplar 35S1(75,53%) va 37S1(24,47%) aralashmasidan iborat. Sunʼiy radioaktiv izatoplaridan 34S1(T|/2=32,4 min), 36S1 (T1/2=3,08105 y.), 38S1(T|/2=37,29 min) kimyoviy va biokimyoviy jarayonlarni oʻrganishda foydalaniladi.

Xlor — oʻtkir hidli, sargʻishyashil tusli gaz. Havoga nisbatan 2,5 marta ogʻir. Suyuqlanish temperaturasi — YUG, kaynash temperaturasi 34,G, zichligi 3,214&nbsp;kg/m3. Suvda yaxshi eriydi. Tra koʻtarilishi bilan Xlorning suvda eruvchanligi pasayadi (100° li suvda Xlor amalda erimaydi). Xlor oʻz birikmalarida — 1, +1, +3, +4, +5 va +7 valentli. U kimyoviy jihatdan juda faol boʻlgani uchun koʻpchilik elementlar bilan bevosita birikadi, uglevodlardagi vodorod oʻrniga almashinadi. Tuyinmagan birikmalar SO, S2N4 va boshqa Xlorni biriktirib olishi mumkin. Kislorod, azot, uglerod va inert gazlar Xlor bilan bevosita reaksiyaga kirishmaydi. Namgarchilik bulmagan muhitlarda Xlor temir bilan birikmaganligi bois un poʻlat ballonlarda tashish mumkin. l. vodorod bilan shiddatli reaksiyaga kirishib vodorod xlorid NS1 hosil qiladi. Suvda gidrolizlanishi natijasida kuchsiz gipoxlorid kislota NS1O va kuchli xlorid kislota NO hosil boʻladi. Xlorning S12O, S1O2, S12O6, S1207kabi kislorodli birikmalari va S12O8 tarkibli peroksidi maʼlum. Xlor ishqorlarning eritmalari bilan reaksiyaga kirishib xona temperaturasida gipoxloritlar, qizdirilganda esa xloratlar hosil qiladi. Xlor boshqa galogenlar bilan reaksiyaga kirishib S1Gʻ,S1Gʻ3,VgS1, IC1, 1S13 kabi birikmalar beradi. Sanoatda Xlor NaCl ning suvdagi eritmasini poʻlat katod va diafragmadan foydalanib (diafragma usuli), ion almashtiruvchi membranalar yoki simob katod qUllab (simob usuli) elektrolizlab olinadi. Xlor dezinfeksiyalovchi vosita sifatida, ichimlik suvini tozalash va zararsizlantirishda qullanadi.

Metil xlorid, xloroform, tetraxlormetan, freonlar va tarkibida Xlor tutgan turli polimerlar olishda Xlordan keng foydalaniladi.

Xlor zaharli. Xlor ishlatiladigan korxonalarning havosida uning konsentratsiyasi 1&nbsp;mg/m3 dan ortiq boʻlmasligi kerak. Xlor ionlari baʼzi fermentlarning faolligini oshiradi. Natriy xlorid tirik organizm hayoti uchun nihoyatda zarur modda. Odam organizmining qariyb 0,25% ini Xlor tashkil etadi.

## Adabiyotlar
* Parp iyev Xlor Xlor, Rahimov Xlor Xlor, Muftaxov Xlor Xlor, Anorganik kimyo, Xlor, 2003; Kasimova Xlor S, Biogennie elementi, Xlor, 1990.

Rustam Maʼrupov.
Argon

**Argon** (Argon), Ar — elementlar davriy sistemasining VIII guruhi elementi, inert gazlar jumlasidan. Tartib raqami 18, atom massasi 39,948, birinchi marta 1894-yilda havodan ajratib olingan. Argon rangsiz va hidsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi 189,4°, qaynash temperaturasi 185,87°. Argon odatdagi temperaturada atomar holda boʻladi, birikish reaksiyalariga kirishmaydi. Atmos-ferada Argonning uchta barqaror izotopi bor: Ag40 (99,6%), Ag38 (0,063%), Ag36 (0,337%). Argonning bir necha sunʼiy radio-aktiv izotoplari ham olingan: Ag39 (yarim yemirilish davri 265 yil), Ag37 (yarim yemirilish davri 34 kun). U boshqa inert gazlarga qaraganda koʻproq uchraydi. Argon havoda hajm jihatdan 0,993%ni tashkil qiladi. Argonning valentli, yaʼni ionli va kovalent birikmalari olin-magan, ammo Ag .6N2O va shuning kabi bir necha molekulyar birikmasi olingan. Argon kimyo sanoatida inert muhit vujudga keltirishda, elektr lampochkalarini toʻldirishda, reklama naylarini (koʻk-havo rang shu’lalanadi) va yuqori chasto-talar texnikasida ishlatiladigan naylarni toʻldirishda qoʻllanadi.

**Argon** — unsurlar davriy jadvalining 18 unsuri, inert gaz.

## Manbalar
Atom raqami

**Atom raqami** – kimyoviy elementlarning davriy sistemasidagi tartib raqami. Atom yadrosidagi protonlar soniga teng. Mas, kislorod atomi yadrosida 8 ta proton bor. Kislo-rodning Mendeleyev kimyoviy elementlar davriy sistemasidagi raqami ham 8 ga teng .

## Manbalar
Atom massasi

**Atom massasi** (**nisbiy atom massasi**) – atom massasining atom massa birligida ifodalangan qiymati.

**Atom massasi**, atom ogʻirligi – atom massalarining atom massasi birliklarida ifodalangan nisbiy qiymati. Atom massasi ifodasini ingliz kimyogari J.Dalton XIX-asr boshida fanga kiritgan. 1961-yilda qabul qilingan nisbiy atom massalari birliklari shkalasiga asosan atom massasi birligi (atm.m.b.) uglerod izotopi atomi ¹²C massasining 1/12 qismiga teng. Xalqaro belgisi – U. Ele-mentar zarralar, atom yadrolari, atomlar, molekulalar massasi birligi sifatida qoʻllanadi. Atom massasi kimyoviy elementlarning eng muhim koʻrsatkichidir. Kimyoviy elementlar atomlarining tuzilishi va xossalarining oʻzgarish qonuniyatlari Atom massasi bilan oʻzaro bogʻliq. Bir kimyoviy element izotoplarining Atom massasi qiymati turlicha boʻladi. Izotoplar aralashmasidan tashkil topgan elementlarning atom massasi sifatida aralashma tarkibidagi izotoplarning protsent miqdorlarini hisobga olgan holda shu izotoplar atom massasining oʻrtacha qiymati qabul qilinadi. Ushbu qiymatlar elementlar davriy sistemasida (massa soni keltirilgan transuran elementlar bundan mustasno) keltirilgan. Atom massasi turli fizik va kimyoviy usullar bilan aniqlanadi; ulardan eng aniqrogʻi – masspektroskopiyadir. Bu usulda element ionlari nisbiy zaryadlarning qiymatlari, boshqacha aytganda, zaryad kattaligining ion massasiga nisbatan aniqlanadi. Buning uchun ionlarning elektr yoki magnit maydonida toʻgʻri chiziqli harakatdan chetga chiqishi tekshiriladi. Fizik usullardan yana biri yadro reaksiyasiga asoslangan. Bunda yadroda boʻladigan oʻzgarishlar natijasida bir atom yadrosining ikkinchi atom yadrosiga aylanishi tufayli ajralib chiqadigan energiyadan foydalaniladi. Kimyoviy usullardan biri – elementning bir necha kimyoviy birikmalari molekulyar massasini va bu birikmalarning kimyoviy tarkibini aniqlashga asoslangan. Atom massasini taqriban aniqlash usullari ham bor.  Masalan, ulardan biri Dyulong va Pti qoidasiga asoslangan. Bu qoidaga koʻra, element atom massasining oʻsha elementning solishtirma issiqlik sigʻimi (S)ga koʻpaytmasi oʻzgarmas miqdor boʻlib, u taxminan 6,3 ga teng: AS~6,3.

## Manbalar
Atom radiusi

**Atom radiusi** - atom yadrosi va shu atom elektron qobigʻidagi eng uzoq joylashgan barqaror elektronning orbitasi orasidagi masofa. Atom radiusi pikometrda oʻlchanadi. Davrda tartib raqam ortishi bilan kamayadi. Gruppalarda tartib raqam ortishi bilan ortadi. Ionning radiusi elektronga bog'liq, elektron qancha kòp bòlsa, radius ham ortadi.
Ionlanish energiyasi

**Ionlanish energiyasi** - elektronning quyi energetik holatda boʻlgan erkin atomdan chiqib ketishi uchun zaruriy eng kam energiya.
Elektron konfiguratsiyasi

**Elektron konfiguratsiyasi** — kimyoviy unsur atomining elektron qobiqlaridagi elektronlarning joylashish formulasi.

Pogʻonani tashkil etuvchi pogʻonachalar  deyiladi Elektron konfiguratsiyasi har bir boshqa barcha Orbital tomonidan yaratilgan oʻrtacha sohasida, bir orbital mustaqil harakat sifatida elektronlar tasvirlangan. Matematik, konfiguratsiyalar Slater omillaridan yoki konfiguratsiya davlat funktsiyalari bilan tasvirlanadi.
Faqat bir elektronli tizimlar uchun kvant mexanikasi qonunlariga koʻra, energiya maʼlum shartlar ustiga, har bir elektron konfiguratsiya bilan bogʻliq va, elektronlar energiya bir kvant chiqarish yoki assimilyatsiya tomonidan bir konfiguratsiya dan koʻchib oʻtishga qodir.
Boshqa atomlarning elektron konfiguratsiya bilim elementlari davriy jadvalni tuzilishini tushunish uchun foydalidir. Quyma materiallar, bu bir xil fikr lazer va yarim oʻtkazgichlar alohida xususiyatlarini tushuntirib beradi. 

Yadro atrofidagi elektronning boʻlish ehtimolligi eng katta boʻlgan fazo `orbital '''deyiladi'''`.
Germaniya Demokratik Respublikasi

**Germaniya Demokratik Respublikasi** (**GDR**)  — 7-oktyabr 1949-yilda Germaniyaning sovet qoʻshinlari tomonidan okkupatsiya qilingan hududlarida va Berlinning sharqiy (sovet) qismida tuzilgan sotsialistik davlat. Respublika 1990-yilning 2-dekabriga qadar mavud boʻlgan. Germaniya demokratik respublikasi (), GDR —Markaziy Yevropadagi davlat (1990-yil 3-oktyabrgacha mavjud boʻlgan). 

## Tarixi

GDR Sharqiy Germaniya hududida 1949-yil 7-oktyabrda tashkil etildi. Uning poytaxti Berlin shahri edi. Germaniya Birlashgan sotsialistik partiyasi (GBSP, 1946-yilda tuzilgan) ikki raisidan biri V. Pik (ikkinchi raisi O. Groteval edi) bu davlatning prezidenti boʻldi. GDR sobiq SSSR boshchiligidagi Varshava shartnomasining faol aʼzolaridan boʻlgan. Tashqi siyosatda sobiq Sovet Ittifoqi izidan boradi. Ichki siyosatda xususiy mulkchilikni tugatib, sotsializm qurish niyatini eʼlon qiladi. 

## Qulashi

Avvaliga koʻpgina nemislar fashizmga qarshi boʻlgan oʻz davlatini barpo etishda bajonidil qatnashdi. Biroq, buyruqbozlikka asoslangan iqtisodiyot, maxfiy politsiya va GBSPning tanho hukmronligi asta-sekin aholining bu davlatdan hafsalasini pir qila boshlaydi. Sotsialistik rejali xoʻjalik sobiq GDRdagi kishilarni shaxsiy tashabbus va mustaqillikdan batamom mahrum etadi, iqtisodiy taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchi boʻlmish oʻrta qatlam tugatib yuboriladi, omilkorlik va mehnat faolligi falaj qilib qoʻyiladi. Iqtisodiyotdagi mehnat unumdorligi gʻarb andozalariga nisbatan past edi. 1979-yilda bu koʻrsatkich gʻarb darajasining 46% ni va 1989-yilda 30-40% ni tashkil etadi. Turmush darajasi, uy-joy taʼminoti past edi. Mana shularning hammasi GDR aholisining noroziligiga sabab boʻldi. Fuqarolarning GFRga qochib oʻtish hodisalari ommaviy tus oldi. Aholining ijtimoiy sohada koʻproq erkinlik berish va, nihoyat, gʻarbiy qardoshlar bilan birlashish haqidagi talablari kuchayib bordi. 1989-yil kuzida GDRda oʻtkir ijtimoiysiyosiy tanglik vujudga keldi. Berlinni va, umuman, nemis millatini ikkiga boʻlib turgan Berlin devori qulatildi. Natijada GBSP rahbariyati isteʼfoga chiqadi (1990-yil fevralda GBSP Demokratax sotsializm partiyasiga aylantiriladi).

## Birlashish

Yangi hukumat Germaniyani birlashtirish masalalari yuzasidan GFR hukumati bilan muzokara boshladi. 1990-yil may va avgust oylarida imzolangan ikkita davlat shartnomasida GDRni GFRga qoʻshish shartlari bayon etildi. Oʻsha yil 12-sentyabrda Moskvada sobiq SSSR, AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya va ikkala Germaniya vakillari tomonidan Germaniya birligi masalasini uzil-kesil hal etish toʻgʻrisidagi shartnoma imzolanadi. Unda Germaniyani birlashtirishga oid masalalarning butun majmui hal etib beriladi. GDR, OFR hokimiyat organi – Xalq palatasining qaroriga binoan 1990-yil 3-oktyabrda GDR GFRga qoʻshiladi va natijada yagona Germaniya davlati tashkil topadi.

## Manbalar