open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nuqta elektr zaryadi

**Nuqta elektr zaryadi** - ma'lum bir vazifa sharoitida o'lchamlari e'tiborsiz qoldirilishi mumkin bo'lgan zaryadlangan jism.

**Nuqta elektr zaryadi** elektr zaryadlangan moddiy nuqta, zaryadlangan jism maydoni yoki jismlar tizimining tavsifini soddalashtirish uchun kiritilgan idealizatsiya.nuqta zaryad modeli elektrostatik o'zaro ta'sir ko'rib chiqiladigan masofaga nisbatan zaryadlangan obyektning o'z o'lchamlarini e'tiborsiz qoldirish mumkin bo'lgan holatlarda qoʻllanadi.

Aynan nuqta zaryadlari uchun vakuumdagi ikkita zaryadlangan jismning o'zaro ta'sir kuchi uchun Kulon qonuni shakllantirilgan. Shuningdek, nuqta zaryadi uchun elektromagnit maydon tomonidan ishlaydigan Lorents kuchining ifodasi yoziladi.

Elektrostatik maydon va nuqta zaryadining potentsiali *q*

*r* zaryaddan masofa qayerda  , zaryaddan yo'naltirilgan birlik vektori va *ε*0 elektr doimiysi. Qachon q>0, maydon zaryaddan, agar bo'lsa q<0, zaryadga yo'naltiriladi.

Nuqta zaryadlash modeli oddiy o'quv muammolarini hal qilishga yordam beradi. Biroq, undan foydalanish qiyinroq vaziyatlarda ham jismoniy, ham hisoblash — matematikada noqulaylik tug'dirishi mumkin. Xususan, qiyinchiliklar deltaga o'xshash zaryad zichligi va zaryad
Lycaena hyllus

***Lycaena hyllus***, **bronza mis**, Shimoliy Amerikada topilgan lycaenidlar oilasining kapalagi.

## Tavsif
Yuqori tomoni orqa qanotlari bo'ylab oltin zig-zag chegaralari bilan jigarrang fonga ega. Urg'ochilarning old qanotlarida engilroq joylar bor, engilroq joylarda bir nechta qora dog'lar mavjud. Pastki tomonlari asosan qora dog'lar va to'q sariq rangli joylar bilan oq rangga ega. Qanotlari 23 uchun 38&nbsp;mm.

G'arbda Alberta provinsiyasidnan Nevada shimoligacha, Kanada va AQShning sharqiy qirg'oqlarigacha keng tarqalgan. Bu kapalakning tarqalishi *[[Lycaena heteronea]]* ga o'xshaydi, ayniqsa Albertada.

## Voyaga etgan o'simliklar
Voyaga etgan kapalaklar qoraqarag'ay va qizil yoncadan oziqlanishi kuzatilgan.

## Manbalar
Erigeron annuus

***Erigeron annuus*** (ilgari *Aster annuus* ), **romashka oʻsimligi**  yoki **sharqiy romashka**  - bir yillik yoki ikki yillik gulli oʻsimliklarning Asteraceae oilasiga mansub turi.

## Tavsifi
*Erigeron annuus* ko'pincha bir yillik o'simlik sifatida o'sadi, lekin ba'zida ikki yillik o'simlik sifatida o'sishi mumkin. U balandligi 30 dan 150 santimetrgacha (taxminan 1-5 fut) o'sishi mumkin. Barglari *Erigeronning* boshqa turlariga nisbatan juda koʻp. Yuqori barglar ba'zan (har doim ham emas) tishli, ammo tashqi uchlari tomon bir nechta qo'pol tishlarga ega bo'lishi mumkin.

## Vatani va tarqalishi

*Erigeron annuusning* vatani Shimoliy va Markaziy Amerikadir. U koʻplab boshqa joylarga, jumladan Koreya,  Yevropa, Hindiston va Osiyodagi hududlarga kiritilgan. 
## O'sish uchun sharoitlar

*Erigeron annuus* namlik ko'p bo'lgan va qisman quyosh tushadigan joylarda yaxshi o'sadi. U har xil tuproq sharoitlarida o'sishi mumkin. Issiq, quruq ob-havo sharoitida pastki barglar ko'pincha sariq va oq rangga ega.

## Manbalar
Savrxon eshon ziyoratgohi

**Savrxon eshon ziyoratgohi** (**Sugalchi eshon, Devona eshon** deb ham ataladi) — Fargʻona viloyati Beshariq tumani Novkat qishlogʻi Serakmozor mahalla qabristonida joylashgan qadamjo
. Kambagʻalparvar, yetim-yesir va xoʻrlanganlarga mehribon kishi sifatida Eshonbuva nomi bilan el orasida dovrugʻ qozongan. Savrxon darveshona hayot kechirgan. U mol-dunyo toʻplash, boylik orttirish kabi ishlarga qiziqmagan. Shu sababdan topganini
xalqqa ulashib ketavergan. Savrxon eshon oʻzining kimga uylanishi-yu, nechta farzand koʻrishigacha bashorat qilgan. U Kapayangi qishlogʻilik Karimqulboy oʻgʻli Olimqulning koʻzlari koʻr qizini nikohiga olishini, bu nikohdan uch farzand koʻrishini, bolalarning biri kichikligida, boshqasi katta boʻlganda olamdan oʻtishini, uchinchisi esa uzoq umr koʻrishini aytgan. Eshonbuva 35 yoshida oʻsha qizga uylanadi, uch farzand koʻradi. Savrxon eshon telbanamo kishilarga ham mehr koʻrsatgan.
Savrxon eshonning karomatlari ham koʻp boʻlgan. Naql qilishlaricha, Hamdam hojining bozorchisi Erkaboyning otasi Kuygan Kiyali qishlogʻida yashab, Savrxon eshonga ixlosi baland boʻlgan. Kunlarning birida Savrxon eshon oʻsha boyning uyida ekanligida shu uyga oʻt ketadi. Harchand urinishmasin, yongʻinni oʻchira olmaydilar. Shunda qishloq boylaridan biri, eshonga aytinglar, karomatini koʻrsatsin-chi, deydi. Bino yonayotganini ichkarida oʻtirgan Savrxon eshonga aytadilar. Eshonbuva yelkasidagi eski choponini bir marta yelpigach, olov oʻchadi. Boylar buni koʻrib, hayratda qoladilar.

Chek qishlog'ida Husanbuva degan bir boy kishi oʻtgan. Dangʻillama uylari, mol-mulki koʻp boʻlgan. Shu odam bir kuni haddidan oshib, Eshonbuvani har narsa deb kalaka qila boshlaydi. Eshonbuva uni uch marta qaytaradi, u esa masxaralashni qoʻymaydi. Shu payt Eshonbuva koʻzini yumib jimib qoladi va *Hali zamon shud* deb uch marta qaytaradi-da, shoshilinch qishloqdan chiqib ketadi. Biroz oʻtib boyning uylaridan
biri yona boshlaydi. Olovni butun qishloq oʻchira olmaydi. Boy Eshonbuvani izlab, atrofga odam yuboradi. Va, nihoyat, Eshonbuvani topib keladilar. Boy uning avzoyidan senga nima degan edim degan ma'noni sezadi. Eshon buva olovga bir tikilib qaraydi. Yongʻin oʻz-oʻzidan tezda oʻchadi.
Qilgan ishidan ming bor pushaymon bo'lgan boy Eshonbuvaning
oyogi tagiga o'zini tashlab, kechirim so'raydi. U aybini yuvish
maqsadida Eshonbuvaga bir poda mol-qo'y bermoqchi bo'ladi.
Biroq Eshonbuva boylikni kerakmasligi, o'rniga kambag'allarga tarqatishni  buyuradi.

## Manbalar
Jamin interferometri

**Jamin interferometri** (interferensiya refraktometri) 1856-yilda Jules Jamin tomonidan taklif qilingan gazlarning kichik sinishi koʻrsatkichlarini oʻlchash uchun ishlatiladigan ikki nurli interferometrdir.

## Qurilma
Jamin interferometrida yorugʻlik qalinligi kamida 20 mm boʻlgan ikkita bir xil tekis-parallel shisha plastinalardan oʻtadi. Interferensiyasi oʻrganilayotgan nurlar orasidagi masofa plastinkalar qalinligiga bogʻliq. Nurlar yoʻlida gazlari boʻlgan ikkita jismni joylashtirish kifoya qiladi.

Plastinkalar markazlarini bogʻlaydigan chiziqqa 45° burchak ostida oʻrnatiladi va interferensiya chekkalarining kengligi va qiyaligini oʻzgartirish uchun vertikal va gorizontal oʻqlar atrofida sozlash vintlari bilan aylantiriladi. Birinchi plastinkaga yorugʻlik nuri tushganda, u qisman tashqi va ichki yuzalaridan ikki nurga boʻlinadi. Bunday holda, nurlar orasidagi masofa plastinka qalinligiga bogʻliq. Interferensiya nurlar orasidagi ikkinchi plastinkadan aks etgandan soʻng paydo boʻladi, ularning har biri plastinkalarning turli sirtlaridan bitta koʻzguni boshdan kechirgan.

## Qoʻllanishi
Oʻrganilayotgan gazlarning sindirish koʻrsatkichlari teng boʻlsa n_1 va n_2, kyuveta uzunligi L, kyuvetalarga turli gazlar qoʻshilganda polosalarning siljishi m, va toʻlqin uzunligi \lambda, u holda sinishi koʻrsatkichlari farqi teng boʻladi:

: \Delta n = n_2 - n_1 = \frac{m\lambda}{L}.

Oʻlchashda kyuvetalardan biriga kyuveta naychalari orqali tekshiriluvchi gaz, ikkinchisiga sindirish koʻrsatkichi maʼlum boʻlgan etalon gaz, masalan, havo bilan toʻldiriladi, sindirish koʻrsatkichining haroratga, namlikka, bosimga bogʻliqligi yaxshi oʻrganilgan, yoki baʼzan qiyosiy kyuvetta vakuum qilinadi.

Amalda odatiy qiymatlar \Delta n oʻlchash uchun mavjud boʻlgan 10 &#x2212; 7 kattalik tartibida. Oʻlchashda bantlarning 1/10 qismidagi siljishini oʻlchash qiyin emas. Misol uchun 1-ta masala ishlab koʻrsak, hujayra uzunligi 0,5 m boʻlgan, 500&nbsp;nm yorugʻlik toʻlqin uzunligida ishlaganda, 0,1 tarmoqli siljishi sinishi indeksining 10 &#x2212; 7 ga oʻzgarishiga toʻgʻri keladi.

## Kamchiliklari va oʻzgartirishlar
Jamin interferometrining asosiy kamchiligi bu qurilmani ultrabinafsha diapazonida ishlatish qiyinligidir. Yana buning uchun qalinligi 5 smdan oshiq boʻlgan bir xil qalinlikdagi kvars yoki flyuoritdan tayyorlangan maxsus plitalar ishlab chiqarish ham qiyinchilik tugʻdiradi. Bunday qalinlikdagi plitalar harorat oʻzgarganda muhit bilan juda sekin termal muvozanat holatiga keladi. Chiziqli termal kengayish natijasida ularning qalinligidagi oʻzgarishlar interferensiya chekkalarini siljitadi.

Jamin interferometrining kamchiliklari keyinchalik Rojdestvenskiy va Mach-Zehnder interferometri va Rayleigh interferometrida bartaraf etildi. Gazlarning sinish koʻrsatkichlarini oʻlchash uchun Jamin interferometrining oʻzi oxir-oqibat Rayleigh interferometri bilan almashtirildi.

## Adabiyotlar
* Sivuxin D. V. Optika // Obщiy kurs fiziki. – 3-e izd., stereot. – M.: Fizmatlit, 2005. – T. 4. – S. 249—256. – 792 s. – .
* Born M., Volf E. Osnovi optiki. Izd. 2-e. – M.: „Nauka“, 1973. – 720 s.
Saxarimetriya

**Saxarimetriya**, **sakharimetria** (saxar soʻzidan va grekcha. métrĭō [metreō] – „Men oʻlchayman“) – optik faol moddalar eritmalari, birinchi navbatda qandlarning konsentratsiyasini, aniqlash uchun moʻljallangan usul.

Saxarimetriyada moddalarning qutblanish tekisligini aylantirish qobiliyatidan foydalaniladi. Ushbu usulning tezligi va ishonchliligi uning fizik-kimyoviy tadqiqotlarda, shakar ishlab chiqarishda (oziq-ovqat sanoati), tibbiyotda (kimyoviy va farmatsevtik tahlilda) keng qoʻllanilishiga olib keldi.

## Tavsif
Ushbu usulda oʻlchash shartlari standartlashtirilgan. Optik faol moddaning konsentratsiyasini maxsus oʻlchash moslamasi – saxarimetrning shkalasida toʻgʻridan-toʻgʻri foizda oʻqish mumkin. Shakar konsentratsiyasini aniqlash xalqaro shakar shkalasiga muvofiq amalga oshiriladi. Unda 100 gradus (100°S) yorugʻlikning qutblanish tekisligining 100 ml eritmadagi 26 g sof saxaroza suvli eritmasi bilan aylanishiga toʻgʻri keladi va bu 20 °C haroratda 200 mm uzunlikdagi naychada oʻlchangan va 34,620 aylana darajaga teng boʻladi. Standart sharoitlarda shakar eritmasining oq yorugʻlik bilan yoritilishi taʼminlanadi; boshqa moddalarning konsentratsiyasini oʻlchashda (masalan, kamfora), eritma maʼlum bir toʻlqin uzunlikdagi monoxromatik yorugʻlik bilan yoritiladi. Bu usul laboratoriya sharoitlarida oʻz tasdigʻini topgan.

## Adabiyot

* Saxar // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). – SPb., 1890—1907.
* Saxarimetriya // Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : [v 30 t.] / gl. red. A. M. Proxorov. – 3-e izd. – M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1969—1978.
Jasurbek Latipov

**Jasurbek Latipov** (1991-yil 15-sentyabr) – oʻzbek bokschisi.

## Faoliyati
Boku va Olma-Otada boʻlib oʻtgan jahon chempionatlarining ikki karra sovrindori (2011, 2013), Qozondagi 2013-yilgi yozgi Universiadaning bronza medali sovrindori, Londondagi yozgi Olimpiya oʻyinlari ishtirokchisi. Shuningdek, boks boʻyicha bir qator respublika va xalqaro turnirlar gʻolibi va sovrindori. Shuningdek Uzbek Tigers terma jamoasi bir qator turlarda muvaffaqiyatli qatnashgan.

### Jahon chempionati 2017
Germaniyadagi jahon chempionatida oʻzbek bokschilari ichida sovrindor sportchilaridan biri boʻldi. Turnirda dastlab Puerto-Rikolik Yankiel Rivera Figurero qarshi ringga chiqdi. Jangda katta ustunlikka erishgan Latipov ochkolar boʻyicha 5-0 hisoboda gʻalaba qozondi. Ikkinchi bosqichda bolgariyalik bokschi, Yevropa chempioni Daniel Asenovga qarshi ringga chiqdi. Latipovning kuchli raqibi bilan janngi ancha murosasiz ruhda oʻtib, oʻzbek bokschisining 3-2 hisobidagi gʻalabasi bilan yakunlandi. Latipov navbatdagi chorak va yarim final bosqichida ham kuchli raqiblari bilan jangda qatnashib, muhim gʻalabalarga erishdi. Finalda esa kubalik bokschi Yosbani Veitiaga qarshi ringga chiqdi. Jangda imkoniyati darajasidan pastroq harakat qilgan Jasurbek yakunda raqibiga 5-0 hisobida magʻlub boʻldi va kumush medallarni qoʻlga kiritdi. Bu Jasurbekning Boks boʻyicha jahon chempionatlaridagi, 52 kg vazn toifasidagi ikkinchi kumush medalga aylandi. Bundan avval 2013-yilgi jahon chempionatida ham kumush medal sohibi boʻlgan edi.

### Osiyo chempionati 2017
2017-yil Toshkentda boʻlib oʻtgan Osiyo chempionatida boks boʻyicha erkaklar oʻrtasida 52 kg vazn toifasida chempiong ayalandi. Finalgacha bir qtor kuchli raqiblar, pokistonlik Said Asif, qirgʻizistonlik Azat Usenaliyev kabi bokschilar qarchi janglarda gʻalaba qozondi. Finalda esa koreyalik In Kyu Kimga qarshi jang olib bordi va gʻalabani qoʻlga kirita oldi.

## Yutuqlar

* Osiyo oʻyinlari chempioni: 2018
* Osiyo chempioni: 2017
* Jahon chempionati ikkinchi oʻrin sohibi: 2013, 2017
* AIBA Pro Boxing (APB) yoʻnalishi boʻyicha eng yaxshi bokschisi: 2016

### Mukofotlar

* Shuhrat medali sohibi: 2015

## Manbalar

## Havolalar

* Profil AIBA rasmiy saytida 
* Olympics.com
* Boxrec.com
„Qoʻqon xonligini zabt etgani uchun“ medali

**"Qoʻqon xonligini zabt etgani uchun" medali** Rossiya imperiyasining Qoʻqon yurishi (1875—1876) qatnashchilarini ragʻbatlantirish uchun taʼsis etilgan davlat mukofoti hisoblanadi.

## Asosiy maʼlumotlar
**"Qoʻqon xonligini zabt etganligi uchun" medali** Rossiya imperiyasining 1875—1876-yillarda Qoʻqon xonligini tugatish boʻyicha harbiy yurish qatnashchilariga mukofot uchun berilgan medaldir. Imperator Aleksandr II farmoni bilan 1876-yil 26-noyabrda (8-dekabr) taʼsis etilgan. Bu haqida 1876-yil 30-noyabrda (12-dekabr) Senatning 30-sonli farmoni eʼlon qilindi.

## Yetkazib berish tartibi
1875-yil 6 (18)-avgustdan 1876-yil 15 (27)-sentabrgacha Qo‘qon xonligini tugatish bo‘yicha olib borilgan harbiy yurishning quyidagi ishtirokchilari mukofotlangan:

* Harbiylar, shu jumladan generallar, ofitserlar va quyi unvonlar, jangovar va jangovar boʻlmaganlar;
* Militsionerlar va koʻngillilar;
* Harbiy harakatlar paytida oʻz vazifalarini bajargan tibbiyot xodimlari va ruhoniylar;
* Qoʻshinlarda boʻlgan fuqarolik va harbiy amaldorlar;
* Kampaniyada oʻzini koʻrsatgan koʻngillilar va umuman xonlikni tugatishda har qanday xizmatlarini koʻrsatgan barcha shaxslar.

Medallar berish Turkiston harbiy okrugi rahbariyatiga yuklatilgan.

## Medalning tavsifi
Medal yengil bronzadan qilingan. Diametri 28 mm. Medalning old tomonida Aleksandr II ning bezakli shifrlari tasvirlangan. Monogrammaning tepasida katta imperator toji joylashgan. Medalning teskari tomonida markazda gorizontal ravishda „1875—1876“ sanasi qoʻyilgan. „ZA POKORENIE HANSTVA KOKANSKAGO“ yozuvi chegara bo‘ylab joylashgan. Yozuvning boshi va oxiri kichik besh qirrali yulduz bilan ajratilgan.

Asosiy tiraj Sankt-Peterburg zarbxonasida amalga oshirilgan. 7500 ta medal zarb qilingan. Medalning variantlari mavjud, bu medalni xususiy ustaxonalar tomonidan ishlab chiqarishga ruxsat berilganligi bilan bogʻliq. Turli xil variantlar rasm tafsilotlarida biroz farq qilishi mumkin.

## Taqish tartibi

Medalda blok yoki lentaga mahkamlash uchun koʻz bor edi. Medal mukofotga loyiq koʻrilgan shaxsning koʻkragiga taqilgan boʻlishi kerak. Keyinchalik medalga Avliyo Georgi — Vladimir lentasi taqilgan. 1911-yil 13 (26)-avgustda Nikolay II ning buyrugʻi bilan yarador va kontuziyalangan askarlarga lentali medal taqish imkoniyati berildi.

## Yana qarang

* Rossiya imperiyasining Oʻrta Osiyo mulklari
* Katta oʻyin
* „Oʻrta Osiyoda 1853—1895-yillardagi yurishlari uchun“ medali

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Kuznesov Aleksandr Aleksandrovich, Chepurnov Nikolay Ivanovich. Nagradnaya medal. V 2-x tomax. — M.: Patriot, 1992. — T. 1 (1701-1917). — S. 166—170. — .
* Chepurnov N. I. Nagradnie medali Gosudarstva Rossiyskogo. — M.: Russkiy mir, 2000. — S. 461. — 768 s. — .
Usmon Mansurov

**Usmon Mansurov**(1920) — SSR iqtisodiy, davlat va siyosiy arbobi. Sotsialistik mehnat qahramoni.

## Biografiyasi
Usmon Mansurov 1920-yilda Fargʻona viloyati Oltinkoʻl tumanida tavallud topgan. KPSS aʼzosi.Usmon Mansurov Ulug 'Vatan urushi qatnashchisi, 408-ogʻir batareyaning 2-batareyasining qurol komandiri.1946-yildan — iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy ishlarda oʻz faoliyatini koʻrsata boshladi. 1946—1999-yillarda — Andijon viloyatida qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, agronom, Andijon viloyati Izboskan tumanidagi Oktyabrning 50 yilligi nomidagi sovxoz direktori, Andijon viloyatida faxriylar va mahallalar harakati yetakchisi ishlab kelgan.
SSSR Oliy Kengashi Prezidentining 1971-yil 8-apreldagi farmoni bilan u Lenin ordeni, Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati etib saylangan(1995—1999).

## Manbalar
Zokirjon Sobirov

**Zokirjon Sobirov**(1924-yil Andijon viloyatid tavallud topgan) — Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi iqtisodiy, davlat va siyosiy arbobi.

## Biografiyasi
Zokirjon Sobirov 1924–yilda Andijon viloyatida tavallud topgan. Zokirjon Sobirov Sovet sotsialistik respublikalari ittifoqi Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi a'zosi.Zokirjon Sobirov 1936–yildan — iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy ishlarda oʻz faoliyatini boshladi. 1936—1984-yillarda — Andijon viloyati Lenin tumanidagi “Pravda Vostoka” jamoa xo‘jaligi ishchisi, Lelin tuman kolxozchi, Lelin tuman brigada rahbari shuningdek, rais o‘rinbosari, raisi boʻlib faoliyat koʻrsatgan.Zokirjon Sobirov Andijon viloyati Lenin tumani “O‘zbekiston” kolxozi raisi boʻlib ishlaydi.Zokirjon Sobirov Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi Oliy Kengashi Prezidiumining 1971-yil 8-apreldagi farmoni bilan Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni va 1971-yil 1-oktyabrda Lekin ordeni,1965-yil 3-yanvarda esa Mehnat Qizil Bayroq ordenlari bilan taqdirlangan. 6—8-chaqiriqlar bilan Oʻzbekiston Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi Oliy Soveti deputati etib saylangan.Zokirjon Sobirov Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi XXIII qurultoyi delegati boʻlib ham faoliyat olib borgan.

## Mukofotlari
* 1971-yil 4-avgustda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni 
* 1957-yil 1-oktyabrda Lenin ordeni.
* 1965-yil 3-yanvarda Mehnat Qizil Bayroq ordenlari bilan mukofotlangan.
## Manbalar
Boris Dolingo

**Boris Anatolievich Dolingo** (, 1955-yil 3-dekabr, Qoʻqon) — fantastika yoʻnalishida ijod qiluvchi rus yozuvchisi, jurnalist, fantast muharriri, Ihor Halimbadji nomidagi orden laureati.

## Tarjimayi holi
Boris Dolingo Qo‘qonda shifokorlar oilasida tug‘ilgan. U Ashxobodda oʻrta maktabni tugatgan, keyinchalik ota-onasi bilan Sverdlovskga koʻchib oʻtgan. U yerda Ural davlat universitetining metrologiya fakultetini tamomlagan. Universitetni tugatgach, shahar Metrologiya institutida, keyinchalik shahar tez tibbiy yordam shifoxonasida mutaxassis boʻlib ishladi. Bunga parallel ravishda, 1985-yilda Dolingo Vecherniy Sverdlovsk gazetasi qoshidagi Jurnalistika jamoat institutini tamomlagan. XX asrning 80-yillari oxiridan Boris Dolingo adabiy faoliyat bilan shugʻullana boshladi, Sverdlovskdagi „Aelita“ qurultoylarida faol ishtirok etgan. Biroq, bir muncha vaqt Boris Dolingo adabiy faoliyatini toʻxtatdi va biznes bilan shugʻullandi. XXI asrning boshlarida u yana adabiy faoliyatini davom ettirdi, shuningdek, nashriyotda ham faoliyat koʻrsatdi. „Uralskiy sledopyt“ jurnalining fantastik asarlar boʻlimiga rahbarlik qildi, shuningdek, „Aelita“ elektron nashriyotining asoschisi. Yozuvchi va adabiy muharrir sifatidagi koʻp yillik hissasi uchun Boris Dolingo 2011-yilda Igor Xalimbadji nomidagi „Badiiy adabiyot ritsarlari ordeni“ mukofotiga sazovor boʻlgan, shuningdek, „Aelita“ mukofotining bir nechta maxsus mukofotlari bilan taqdirlangan.

## Adabiy ijod
Boris Dolingo maktab yillarida adabiy faoliyatni boshlagan. Uning „Imumkin variantlar“ nomli ilk qissasi 1990-yilda „Aelita“ festivali yakunlarida nashr etilgan. Dolingo asarlarini bir necha yil davomida nashr ettirmagan. Uning birinchi yirik asari 2001-yilda nashr etilgan „The Edge Wanderer“ nomli dilogiya romani boʻlgan. Asar sayyoraga kelgan yerlik sarguzashtlari haqida hikoya qiladi, uning yaratuvchisi uni 6 yuzga ajratgan, ularning har biri alohida olam boʻlib, ular orasidagi oʻtish faqat murakkab oʻtishlar tizimi orqali mumkin. 2002-yilda yozuvchining navbatdagi „Zrozumiti vichnist“ romani nashr etildi, unda interaktiv oʻyin yaratuvchisining oʻzi ixtiro qilgan voqelikka qochib, mustaqil hayot kechira boshlagani haqida hikoya qiladi. 2008-yilda „Blukach po granyax“ turkumidagi „Vimusheniy blukach“ nomli uchinchi romani nashr etildi. 2009-yilda „Gra u Vavilon“ dilogiyasi nashr etildi. Asarda begona sivilizatsiya vakillari Yerni yon tomonlari uzunligi 160 kilometr boʻlgan kvadratlarga boʻlishga muvaffaq boʻlishlari haqida hikoya qilinadi. 2015-yilda yozuvchining „Poki ya pamyatayu“ 2017-yilda „Utikachi“ romani nashr etilgan bo‘lib, Dolingoning shu nomdagi asarlari to‘plamiga kiritilgan.
## Manbalar

## Havolalar

* Boris Dolingo ''fantlab.ru'' saytida [Wayback mashinasida arxivlangan ] (ros.)
* Dolingo Boris Anatolyevich [Wayback mashinasida arxivlangan .] (ros.)
* Boris Dolingo ''LiveLib'' -da [Arxivlangan 2019-yil 16-noyabr, Wayback Machine- da.] (ros.)
Mixail Bochenkov

**Mixail Vladislavovich Bochenkov** (1975-yil tavallud topgan — 2000-yil vafot etgan) — rus askari, Rossiya Federatsiyasi Qahramoni.

## Hayoti va faoliyati
1975-yil 15-dekabrda Qo‘qon shahrida ishchilar oilasida tugʻilgan. 1982—1990-yillarda 76-maktabda o‘qigan. 1990-yilda Leningrad Suvorov harbiy bilim yurtiga oʻqishga kiradi va uni 1992-yilda tugatdi. Keyin Leningrad oliy qoʻshma qurollar qoʻmondonlik bilim yurtiga oʻqishga kirdi va u yerni oltin medal bilan tamomladi. 1999-yil Kavkazda, Buynaksk, Urus-Martan, Kizlyar, Novolakskiy va Xasavyurtdagi jangovar harakatlarda qatnashgan.

GRU maxsus kuchlarining 2-brigadasi razvedka komandiri. Kapitan Mixail Bochenkov Checheniston xizmat safarining ikkinchi muddatiga oʻz ixtiyori bilan qoladi. 2000-yil 21-fevralda Xarsenoy qishlogʻi yaqinida uning razvedka guruhi jangarilarning katta otryadini topadi. Dushman askarlarining ustunligiga qaramay Mixail Bochenkov jangga qoʻshilishga qaror qildi. U va uning kichik guruhi vertolyotlar va artilleriya oʻqlari yordamga yetib kelguncha jang qildi. Dushman yoʻq qilindi, ammo kapitan Mixail Bochenkov va uning bir qancha qoʻl ostidagilari oʻzlarining harbiy burchlarini sharaf bilan bajarib, tengsiz jangda halok boʻldilar.

## Mukofotlari
Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirining Faxriy yorligʻi, „Jasorat“ ordeni bilan taqdirlangan. Shimoliy Kavkaz hududida noqonuniy qurolli tuzilmalarni yoʻq qilish paytida koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun Rossiya Federatsiyasi Prezidentining 2000-yil 24- iyundagi 1162-sonli farmoni bilan maxsus kuchlar guruhi qoʻmondoni kapitan Mixail Bochenkovga Rossiya Federatsiyasi Qahramoni unvoni berilgan (vafotidan keyin). Rossiya Federatsiyasi Qahramoni oltin yulduz medalini kapitan Mixail Bochenkovning ota-onasiga Leningrad harbiy okrugi qoʻmondoni, general-polkovnik V. Bobryshev tomonidan berilgan.

## Manbalar
Qaleh-ye Tileh Kuh

**Qaleh-ye Tileh Kuh** (; **Qal‘eh-ye Tīleh Kūh** sifatida romanizatsiya qilingan) — Eronning Xuziston ustoni Behbaxon okrugidagi Dodangʻa qishloq okrugiga qarashli qishloq. 2006-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, aholi soni 74 nafar (13 oila)dan iborat.

## Manbalar
Muqaddas havoriylar Konstantin va Yelena cherkovi

**Muqaddas havoriylar Konstantin va Yelena cherkovi** — Oʻzbekiston Respublikasining Qoʻqon shahrida joylashgan rus pravoslav cherkovining Markaziy Osiyo metropolit okrugi Toshkent va Oʻzbekiston yeparxiyasining hozirgi kunda faoliyat koʻrsatmayotgan, buzib tashlangan pravoslav cherkovi. Patronlik bayrami 21-may kuni nishonlangan.

## Tarixi
Mahalliy harbiy cherkov shahar markazida Oʻrda deb nomlangan hududda joylashgan boʻlib, oʻziga xos tarixga ega. Dastlab bunday cherkov Xudoyorxon saroyida joylashgan boʻlib, keyinchalik esa cherkov uchun alohida yangi bino qurilgan.

Qo‘qonning SSSR tomonidan qoʻlga kiritilishi bilan shaharning rus pravoslav aholisi oʻzlarining xristanlik marosimlarini amalga oshirsh uchun turli manzillarda to‘plana boshlaydi. Fargʻona viloyati qoʻshinlari qoʻmondoni general Mixail Skobelev buyrugʻi bilan cherkov uchun xon saroyining taxt oʻrnatilgan xonasi ajratiladi. Uning qurilishi boʻyicha esa turli hududlardan eng yaxshi oʻymakor va ikonostaz ustalari taklif qilinadi.

1875-yildan 1876-yilgacha hukumat saroyidan unchalik uzoq boʻlmagan joyda yangi binoning qurilish ishlari olib boriladi. Shunday qilib, Turkiston maʼnaviyat kengashining 1876-yil 12-sentyabrdagi 255-son qaroriga ko‘ra Qo‘qondagi vaqtinchalik cherkov 1876-yil 23-dekabrda ruhoniy Pobedonostsev tomonidan muqaddaslashtiriladi.

1929-yilgacha cherkovda faqatgina ilohiy marosimlar oʻtkazilgan. Cherkov oʻz ichiga 100 nafar insonni sigʻdira olgan. Shuningdek, binoda qimmatbaho ikonostaz buyumlar va turli idishlari ham mavjud boʻlgan.

1900-yilgacha cherkov va ruhoniylar Turkiston yeparxiyasi boshqarmasi tasarrufida boʻlgan (keyinchalik tugatilgan). Oʻsha paytda bino Qoʻqon harbiy qoʻmondonligi boshqarmasi huzuridagi cherkov, 1912-yildan mahalliy harbiylar cherkovi, 1922-yildan esa muqaddas havoriylar Konstantin va Yelena cherkovi deb atalgan. Shuningdek, davlat topshirigʻi bilan cherkovga bitta ruhoniy tayin etilgan.

## Galereya

Khudayar Khan Palace, Kokand 11.JPG
Khudayar Khan Palace, Kokand 02.JPG


## Adabiyotlar

* „Rossiya Turkistonining shahar va qishloqlariga sayohatlar“ fotosurati va tavsifi bilan buklet. Qishloq va shaharlar — Voskresenskoye, Blagoveshchenskoye, Bogoroditskoye, Russkoye, Spasskoye, Chinazskoye, Yangiyoʻlskoye va boshqalar tekshirildi va suratga olindi, jami 100 ga yaqin fotosuratlar va 54 matn. Sankt-Peterburg, 1900 yil.

## Manbalar
Zufar Gimayev

**Zufar Faatovich Gimayev** (, 1951-yil 9-yanvar, Namangan, Namangan viloyati, Oʻzbekiston SSR — 2002-yil 15-fevral, Qozon, Tatariston, Rossiya Federatsiyasi) — sovet va rus hamda tatar rassomi, portretchi. Rossiya Federatsiyasida xizmat koʻrsatgan rassom (2012). Tatariston Respublikasi xalq rassomi (2017), Tatariston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (2002). Abdulla Toʻqay nomidagi Tatariston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (2005).
## Tarjimayi holi
Zufar Gimayev 1951-yil 9-yanvar kuni Namangan shahri, Teraksoy tumanida tavallud topgan. Otasi Faat Shayxelislamovich Gimayev 2-jahon urushi ishtirokchisi, urushdan soʻng oilasi bilan Oʻzbekistonga surgun qilingan. Onasi Farxijamal Shayxiyevna Gimayeva. Gimayev oilada oʻrtancha farzand boʻlgan boʻlib, bir nafar akasi Ferdinand (1947-yilda tugʻilgan) va bir nafar ukasi Shamil (1954-yilda tugʻilgan) boʻlgan. 1952-yilda otasining surgun davri tugab, oila Qozonga koʻchib ketadi. Gimayev 1966-yilda Qozon sanʼat bilim yurtiga oʻqishga kirib, uni 1970-yilda tugatadi. 1970—1976-yillari Ilya Repin nomidagi Leningrad rassomchilik, haykaltaroshlik va meʼmorchilik institutida (hozirgi Sankt-Peterburg Badiiy sanʼat akademiyasi) oʻqib, rassom va pedagog mutaxassisligi boʻyicha institutni bitiradi. 1980-yilda SSSR Fanlar akademiyasi Qozon ijodiy rassomchilik ustaxonasini tugatgan. Taniqli rassomlar Aleksandr Dmitriyevich Zaysev va Xaris Abdraxmanovich Yakupovdan taʼlim olgan. Gimayev ijodiy faoliyatini dastlab turli rang-tasvir uslublaridan boshlaydi, ayniqsa portret janrida alohida muvaffaqiyatlarga erishgan. Rassomning Abdulla Toʻqay (), Salix Saydashev (), Tufan Minnullin (), Hasan Tufan (), Baki Urmanche (), Sohibjamal Gizzatullina-Voljskaya () va boshqa tatar madaniyati namoyandalarining portretlari tanqidchilar tomonidan keng eʼtirofga sazovor boʻlgan. Rassom 2022-yil 15-fevral kuni saraton kasalligidan vafot etgan. 

## Manbalar
Xoldar Mamasaliyev

**Xoldar Mamasaliyev** (; 1908-yil, Rossiya Imperiyasi Fargʻona viloyati Andijon uyezdi Oqqo‘rg‘on qishlog‘i — 1976-yil, SSSR Qirgʻiziston SSR Jalolobod viloyati Lenin tumani) — Qirgʻiziston SSR Jalolobod viloyati Novken tumani Stalin nomidagi kolxoz paxtakori. Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni sohibi (1948).

## Biografiyasi
Xoldar Mamasaliyev 1908-yilda Jalolobod viloyati Lenin tumanidagi Oqqoʻrgʻon qishlogʻida (hozirgi Sakaldi qishlogʻi) dehqon oilasida tavallud topgan, millati oʻzbek. Ota-onasidan erta yetim qolgan Mamasaliyev boylar uchun yollanma xizmatkor, mardikorlik qiladi. Qirgʻizistonning hozirgi Novken viloyati hududidagi kolxoz harakatini tashkil etish ishlarida ishtirok etgan. 1930-yildan Lenin tumani Stalin nomidagi kolxozda paxtakor boʻlib faoliyat yuritgan. Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan birinchilardan boʻlib frontga joʻnaydi.

Demobilizatsiyadan soʻng Mamasaliyev Qirgʻizistonga qaytib keladi va u yerda Lenin tumanidagi „Kommunizm“ kolxozida ishlashni davom ettiradi. Keyinchalik Mamasaliyev kolxozning paxtachilik bo‘limiga rahbar etib tayinlanadi.

Mamasaliyev urushdan oldin paxta yetishtirish xoʻjaligida katta tajriba orttirgan. Zveno aʼzolari bilan birgalikda 3 gektar maydonga nihol ekib, uni parvarishlashda chorva go‘ngidan foydalanish va bu orqali mo‘l hosil olishni yoʻlga qoʻyadi. 1947-yil Mamasaliyevning boʻlinmasi uchun ogʻir va unumli mehnat yili boʻladi. Ishlar samarasi misli ko‘rilmagan natija beradi, paxta xomashyosi yig‘im-terimi birinchi qor yog‘gunga qadar davom etadi. Sentyabr oyi oxiriga qadar davlat topshirig‘i bajarib boʻlingan bo‘lsa, keyingi ikki oyda 3 gektar maydonning har gektaridan 89,3 sentnerdan oq oltin olinib, qariyb 27 tonna paxta xomashyosi topshiriladi. Keyingi yili 6 gektar maydondan olingan hosil 73 sentnerga yetadi. Mamasaliyev 32 yil davomida „Kommunizm“ kolxozida irrigator, brigada boshligʻi hamda brigadir lavozimlarida xizmat qiladi.

## Mukofotari
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1948-yil 26-martdagi farmoni bilan unga Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni beriladi. Lenin ordeni va Qahramonlik oltin yulduzini koʻksiga taqishganda, u 40 yoshda boʻladi. 

Samarali mehnat faoliyatini yakunlab, nafaqaga chiqqanidan soʻng, Mamasaliyev 1976-yil Novken tumani Sakaldi qishlogʻida 68 yoshida vafot etadi.

## Mukofotlari

* Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1948-yil 26-fevral)
* Lenin buyrugʻi

## Adabiyotlar

* „Qirgʻiziston“. Uluttuk ensiklopediyasi: 1-jild. Boshlar ed. Asanov Y. A., B.: Mamlekettik til jana ensiklopediya borboru, 2006 . ISBN 9967-14-046-1
* Borbugulov M., Osh taryhy ensiklopediyasi, Frunze, 1989 y .
* Qoʻl ostida Juraeva B. J. „Qirg‘iziston ravnaqi yo‘lida“ Qirg‘izistonning ko‘zga ko‘ringan o‘zbeklari haqida entsiklopedik nashr, 336 bet, „Rizvon“, O‘sh shahri, 2017 y .

## Manbalar

## Havolalar

* Nookende 15 Sotsialistik emgektin baatyry bar
* Nooken Baatyrlardyn Mekeni
Ibaydullo Sodiqov

**Ibaydullo Sodiqov** (1902-yil, Oʻsh uyezdi Madi qishlogʻi — 1978-yil, Oʻsh viloyati Qora-Suv tumani Sharq qishlogʻi) — Qirgʻiziston SSR Oʻsh viloyati, Oʻsh tumani (hozirgi Qorasuv tumani) Mixail Kalinin nomidagi kolxoz raisi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (15.02.1957). SSSR Oliy Kengashining 4-chaqiriq deputati. Qirgʻiziston SSR Oliy Kengashining 3-chaqiriq deputati.

## Biografiyasi
Ibaydullo Sodiqov 1902-yilda Oʻsh uyezdining Madi qishlogʻida dehqon oilasida dunyoga kelgan, millati oʻzbek. Bolaligida yollangan mardikor sifatida ishlagan. 1930-yilda kolxozga ishga kirgan, Oʻsh tumani (hozirgi Qorasuv tumani) Kalinin nomidagi kolxozda ishchi, brigadir, rais oʻrinbosari boʻlib faoliyat yuritgan. 1939-yilda Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi (bolsheviklar) safiga qoʻshilgan.

Ibaydullo Sodiqov 1939-yilda Kalinin nomidagi kolxozga rais etib saylangan. Kolxozni Oʻsh viloyatidagi ilgʻor qishloq xoʻjaligi korxonalari qatoriga olib chiqqan. 1956-yilda kolxoz ishchilari 1520 gektar maydonning har bir gektaridan oʻrtacha 29,5 sentnerdan paxta tergan. 

Ibaydullo Sodiqov SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1957-yil 15-fevraldagi Farmoni bilan qand lavlagi, paxta va chorvachilik mahsulotlari yetishtirishni ko‘paytirgani, goʻza, qand lavlagi yetishtirishda ilm-fan yutuqlaridan va ilg‘or tajribalardan keng foydalangani, bu ekinlardan yuqori va barqaror hosil olishda erishilgan ulkan muvaffaqiyatlari uchun Lenin ordeni, „O‘roq va bolta“ oltin medali hamda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

Ibaydullo Sodiqov Qirgʻiziston SSR Oliy Kengashining 3-chaqiriq deputati (1951—1955) va SSSR Oliy Kengashining 4-chaqiriq deputati (1954—1958) etib saylangan.

Ibaydullo Sodiqov nafaqaga chiqqach, Qora-suv tumani Sharq qishlogʻida istiqomat qilgan va 1978-yilda vafot etgan.

## Manbalar
Asad Gulzoda

**Asad Gulov** (**Asad Gulzoda** va **Asad Gulzodayi Buxoroyi** taxalluslari bilan ham tanilgan; 1935-yil 5-yanvar Peshku tumani, Buxoro viloyati – 2023-yil 29-may) – tojik shoiri, tilshunos va jurnalist.

## Hayoti
Asad Gulzoda 1935-yilda Buxoro viloyatining Peshku tumani Shavgon qishlogʻida tugʻilgan. Oʻrta maʼlumotni shu yerda olgan. 1958-yilda Dushanbe davlat pedagogika universitetining tojik tili va adabiyoti fakultetini tamomlagan. Jurnalistik faoliyatini Buxoro viloyati teleradiokompaniyasida boshlagan.

Asad Gulzoda oʻsmirlik paytlaridan sheʼrlar yozib boshlagan. Sheʼrlari Oʻzbekiston va Tojikiston gazetalarida chop etilgan. Asad Gulzodaning „Murgʻobi chi makobod?“, „Labzi Shirin“ kabi kitoblari Dushanbedagi „Maorif“ nashriyotida nashr etilgan. Bundan tashqari, uning „Nasimi Buxoro“, „Xati peshona“, „Shukifahoyi Buxoro“, „Namozi roʻi barg“, „Nafasi bahor“ kabi kitoblari ham bor. Shuningdek, sheʼrlari „Kahkashoni orzu“ (Toshkent) va „Guli murod“ (Dushanbe) toʻplamlariga kiritilgan.

Asad Gulzoda 2003-yilda Tojikiston yozuvchilar uyushmasiga aʼzo boʻlgan.

2023-yil 29-mayda 88 yoshida vafot etgan.

## Manbalar
Abdulla Xasanov

**Abdulla Xasanov**(1931-yil Andijon viloyatida tavallud topgan) — Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi iqtisodiy, davlat va siyosiy arbobi.

## Biografiyasi
Abdulla Xasanov 1931-yilda Andijon viloyatida tavallud topgan. Abdulla Xasanov Sovet Sotsialistik Respubli Ittifoqi Kommunistik Partiyasi aʼzosi.

1954-yildan — Abdulla Xasanov Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqida iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy ishlarda oʻz faoliyatini boshladi.Abdulla Xasanov Namangan viloyatining tumanlarida shuningdek Mingbuloq tumani, Toʻraqoʻrgʻon tumanlarida bir qancha lavozimlarda ish faoliyatini olib borgan.1954—1983-yillarda — Leninskaya MTS agronomi, Namangan viloyati XXII partiya qurultoyi nomidagi kolxoz agronomi, Namangan viloyati Zadaryo (hozirgi Mingbuloq tumani)da MTS bosh agranomi, Namangan viloyati Toʻraqo‘rg‘on tuman ijroiya qo‘mitalari rais o‘rinbosari, bosh agronom, Gulbog‘ direktori lavozimlarida ishladi.Abdulla Xasanov bir qator unvon va medallar bilan ham taqdirlangan, shuningdek 1973-yil 10-dekabrda Lelin ordeni, 1971-yil 8-aprelda Mehnat Qizil Bayroq ordenlari va yana 1965-yil 1-martda Shon-sharaf belgisi ordenlari bilan mukofotlangan. Abdulla Xasanov Uychi tuman markazida va Namangan viloyati Zadaryo tumanlaridagi viloyat qishloq xo‘jaligi boshqarmalari boshlig‘i, O‘zbekiston Kompartiyasi Namangan viloyati Zadaryo tuman (hozirgi Mingbuloq tumani) qo‘mitasi birinchi kotibi lavozimlarida ishlagan. Kompartiyasi Namangan viloyati Uchqoʻrgʻon tuman qoʻmitasi birinchi kotibi faoliyat koʻrsatgan.

Abdulla Xasanov 9-chaqiriq O‘zbekiston Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi Oliy Soveti deputati etib saylangan.

## Mukofotlari
* 1973-yil 10-dekabrda Lekin ornedi.
* 1971-yil 8-aprelda Mehnat Qizil Bayroq ordeni.
* 1965-yil 1-martda Shon-sharaf belgisi ordeni bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Olmosxon Otabekova

**Olmosxon (Oʻlmasxon) Otabekova** (1922-yil, Turkiston ASSR Fargʻona viloyati — 1987-yil, Jalolobod viloyati Bozorqoʻrgʻon tumani) — sovet qishloq xoʻjaligi xodimi, paxtakor, Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1957).

## Biografiyasi
Olmosxon Otabekova 1922-yilda Turkiston ASSR Fargʻona viloyati (hozirgi Oʻsh viloyati) hududida tavallud topgan.

Komsomolchi Olmasxon Otabekova 1944-yil boshida Bozorqo‘rg‘on tuman komsomol qo‘mitasi kotibi bo‘lib faoliyat olib borgan. 1944—1953-yillarda paxtachilik brigadasi boʻlim boshligʻi, 1953-yilda Lenin tumanidagi „Frunze“ kolxoz xoʻjaligi rahbari etib tayinlanadi. Otabekova rahbarlik qiladigan kolxoz qishloq xoʻjaligining yetakchilaridan biriga aylanadi, ekin maydonlari ikki barobarga, chorva mollari 78 foizga, sut ishlab chiqarish 5 barobarga, mayin tolali jun ishlab chiqarish 2 barobarga oshadi. Paxta maydonlaridan jami 24,9 tonna paxta hosili olinadi.

Keyinchalik Otabekova qishloq xoʻjaligi yosh staxanovitlarining viloyat mitingida soʻzga chiqib, oʻz lavozimidan ozod qilinishini va yoshlarni dala mehnatiga jalb qilinishini soʻraydi. Shundan soʻng Otabekova „Qizil Oy“ kolxozi xizmatiga yoʻnaltirilib, unga reja boʻyicha har gektardan 9.5 sentnerdan paxta olish topshirigʻi yukatiladi, Otabekova esa yerning har gektaridan 43 sentnerdan paxta hosili olishga erishib, o‘ziga bildirilgan ishonchni oqlaydi.

Otabekova mehnat faoliyati davomida ikki marta SSSR Oliy Kengashi deputati etib saylangan.

## Mukofotlari

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1957-yil 15-fevraldagi Farmoni bilan qand lavlagi, paxta va chorvachilik mahsulotlari yetishtirishni ko‘paytirish, ilm-fan yutuqlari va ilg‘or tajribalarni keng qo‘llashda erishilgan ulkan muvaffaqiyatlari uchun Oʻlmasxon Otabekova Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni, Oktabr Inqilobi ordeni, Mehnat Qizil Bayrogʻi Ordeni, „Shon-sharaf belgisi“ ordenlari, shuningdek, koʻplab boshqa medallar bilan taqdirlangan.

## Xotira

2002-yilda Otabekova xotirasiga bagʻishlangan Qirgʻiziston pochta markasi chiqariladi. Shuningdek, Pomir togʻ choʻqqilaridan biri Otabekova nomi bilan ataladi.

## Havolalar

* Exo dalekoy voyni — UXODILI DYeVUShKI V ZABOY… (nedostupnaya ssilka)

* Docheri zemli Kirgizskoy Arxivnaya kopiya ot 24 oktabrya 2018 na Wayback Machine
* History of KG Arxivnaya kopiya ot 18 maya 2012 na Wayback Machine  (rus.)

## Manbalar
Kirchhoff qoidalari (qonunlari)

**Kirchhoff qoidalari** murakkab (tarvaqaylab ketgan) shahar davrlarini hisoblash uchun qoʻllanadi. Murakkab oqim usuli ushbu qoidalarni AC davrlarini hisoblash uchun tarqatishga imkon beradi.

Tarmoqlangan zanjirning istalgan qismidagi tok kuchini shu qismlardagi berilgan qarshiliklar va qoʻyilgan EYUK(elektr yurituvchi kuch)lar boʻyicha aniqlashga imkon beruvchi qoidalar. Oʻtkazgichlarning tarmoqlangan elektr zanjiridagi oʻzgarmas tok yoki kvazistatsionar tok (sekin oʻzgaradigan oʻzgaruvchi tok)lar va kuchlanishlar orasidagi munosabatlarni ifodalaydi. 1847-yilda Gustav Kirchhoff aniqlagan.

Tarmoqlangan zanjirda kamida uhoʻtkazgich tutashadigan har qanday nuqta tugun deb ataladi. Kirchhoffning birinchi qoidasiga koʻra, oʻtkazgichlarning uchlari tutashgan nuqta (tugun) da uchrashuvchi tok kuchlari 1k ning algebraik yigʻindisi nolga teng: £ Ik = 0, bunda k — tugunga kelib qoʻshilayotgan oʻtkazgichlar soni. Tugunga kelayotgan toklar musbat, undan chiqayotganlari manfiy deb hisoblanadi. Bu qoida elektr zaryadining saqlanish qonunini aks ettiradi. Kirchhoffning ikkinchi qoidasiga koʻra, oʻtkazgichlarning tarmoqlangan elektr zanjiridagi ixtiyoriy tanlangan har qanday berk konturda zanjirning tegishli qismlaridagi tok kuchlari 1K ning shu qismlar qarshiliklari R ga koʻpaytmalari yigʻindisi mazkur konturdagi EYUKlari yigʻindisiga teng, yaʼni X/tRk = X ek, bunda ya-konturning tegishli qismlari. Tokning yoʻnalishi bilan konturning yoʻnalishi soat mili yoʻnalishi boʻyicha boʻlsa va EYUK kontur yoʻnalishida tok hosil qilsa, tok va EYUK musbat, aks holda esa ular manfiy qiymatga ega boʻladi
Supero'tkazuvchanlik

**Supero'tkazuvchanlik**

Supero'tkazuvchanlik hodisasini gollandiyalik fizik Kamerling-Onnes kashf etdi (mutlaq nolga yaqin haroratda simobning qarshiligi nolga sakrab tushdi. Keyinchalik, boshqa metallar va qotishmalarda (qo'rg'oshin, qalay, temir va boshqalar) supero'tkazuvchanlik aniqlandi. Supero'tkazuvchanlik, elektr qarshiligi kabi, kollektivlashtirilgan metall elektronlarning kristall panjara bilan o'zaro ta'siri bilan izohlanadi. 6 yilda yuqori haroratli o'ta o'tkazuvchanlik aniqlandi, uning nazariyasi ishlab chiqilmoqda.

Supero'tkazgichlar odamlarga ma'lum bo'lgan eng kuchli elektromagnitlarni, shu jumladan MRT apparatlarida ma'lum qilish uchun ishlatiladi. Ular, shuningdek, raqamli sxemalar, yuqori sezgir magnitometrlar va uyali telefon tayanch stantsiyalari uchun mikroto'lqinli filtrlarni ishlab chiqarishda ishlatilgan. Ular, shuningdek, pigment sanoatida bo'lgani kabi, kamroq magnitli yoki magnit bo'lmagan zarralardan kuchsiz magnitli zarrachalarni ajratish uchun ishlatilishi mumkin. Kelgusi istiqbolli dasturlarga yuqori samarali transformatorlar, quvvatni saqlash moslamalari, elektr energiyasini uzatish, elektr motorlar (maglev poezdlari kabi) va magnitli levitatsiya qurilmalari kiradi. Harorat pasayganda metall o'tkazgichning elektr qarshiligi (materialning elektr tokiga qanchalik qarshilik ko'rsatishi o'lchami) asta -sekin kamayadi. Biroq, mis va kumush kabi oddiy o'tkazgichlarda iflosliklar va boshqa nuqsonlar pastki chegarani o'rnatadi. Hatto mutlaq nolga yaqin bo'lsa ham, mis namunasi nolga teng bo'lmagan qarshilik ko'rsatadi. Boshqa tomondan, Supero'tkazgichning qarshiligi, materialni "kritik harorat" deb ataladigan haroratdan pastroq soviganida keskin nolga tushadi - odatda 20 Kelvin (K) yoki undan past. Supero'tkazuvchi simlar halqasida oqayotgan elektr toki hech qanday quvvat manbaisiz (agar undan energiya olinmasa) cheksiz davom etadi.

Supero'tkazuvchanlik turli xil materiallarda, shu jumladan kalay va alyuminiy kabi oddiy elementlarda, har xil metall qotishmalarida va keramik materiallarning ayrim turlarida uchraydi. **yuqori haroratli Supero'tkazuvchilar** (HTS). Supero'tkazuvchanlik oltin va kumush kabi olijanob metallarda yoki o'z -o'zidan magnitlanishi mumkin bo'lgan metallarning ko'pchiligida bo'lmaydi.
Elektr siljishi

= **Elektr siljishi** =
**Elektr siljishi** – bu dielektrikdagi elektr maydonini tavsiflash uchun ishlatiladigan yordamchi vektor miqdori d \ u003d ε0εE (bu yerda ε - nisbiy dielektrik doimiylik, ε0 – elektr doimiy, E-elektr maydonining kuchi).

**Elektr induksiyasi** (**elektr siljishi**) — elektr maydonining kuch vektori va polarizatsiya vektorining yig'indisiga teng bo'lgan vektor miqdori.

SI DA: **D** = *ε<sub>0</sub>***E** + **P**

SGS DA: **D** = **E** + 4*π***P**

SGS tizimidagi elektr induksiyasining qiymati SGS yoki SGS birliklarida, xalqaro birliklar tizimida (si) esa m2 (L — 2 TI) ga bo'lingan kulonlarda o'lchanadi. Sto doirasida vektorlar **D** va **H** (magnit maydon kuchlanishi) elektromagnit maydon tensoriga o'xshash yagona tensorga birlashadi.

Tenglamalarni aniqlash

CGS induksiya vektori uchun tenglamalar shaklga ega (2-juft Maksvell tenglamalari)

div**D** = 4*πρ*

rot**H** = 4*π*/*c ×* **j** + 1/*c ×* ∂**D**/∂*t*

SI SHAHRIDA

div**D** = *ρ*

rot**H** = **j** + ∂**D**/∂*t*

Bu yerda *ρ* -erkin *zichligi* va **j** -erkin *oqim zichligi*. Vektorning kiritilishi **D** shu tariqa Maksvell tenglamalaridan noma'lum molekulyar oqimlar va qutblanish zaryadlarini chiqarib tashlashga imkon beradi.

### Moddiy tenglamalar

Elektromagnit maydonni to'liq aniqlash uchun Maksvell tenglamalari moddadagi vektorlarni *va* (va ) ni bog'laydigan **D** moddiy tenglamalar **E** bilan to'ldirilishi kerak **HB**. Vakuumda bu vektorlar bir-biriga to'g'ri keladi va moddada ular orasidagi bog'lanish ko'pincha chiziqli deb taxmin qilinadi:

Miqdorlar ε*<sub>ij</sub>* *dielektrik o'tkazuvchanlik tensorini* hosil qiladi. Bu tanadagi nuqtaga ham, elektromagnit maydonning tebranish chastotasiga ham bog'liq bo'lishi mumkin. Izotrop muhitda dielektrik o'tkazuvchanlik tensori dielektrik o'tkazuvchanlik deb ham ataladigan *skalargacha* kamayadi. Moddiy tenglamalar **D** keyin oddiy shaklga ega bo'ladi:

**D** = ε**E**

O'zaro bog'liqlik **DE** chiziqli bo'lmagan (asosan ferroelektriklar) bo'lgan muhitlar mavjud.

### Chegara shartlari
Ikki moddaning chegarasida vektorning normal tarkibiy qismining sakrashi  *D<sub>n</sub>***D** erkin zaryadlarning sirt zichligi bilan belgilanadi:

*D<sub>2n</sub> - D<sub>1n</sub> = 4πσ*(**r**) (SGS-da)

*D<sub>2n</sub> - D<sub>1n</sub> = σ*(**r**) (si-da)

interfeysdagi nuqta qayerda **r**, **n**- berilgan nuqtada ushbu sirtga normal vektor (birinchi muhitdan ikkinchisiga yo'naltirilgan),  *σ*(**r**) - erkin zaryadlarning sirt zichligi.

Dielektriklar uchun bunday tenglama vektorning normal komponenti **D** muhit chegarasida uzluksiz ekanligini anglatadi. Tangens komponenti uchun oddiy tenglamani **D** yozib bo'lmaydi, uni moddiy tenglamalar uchun chegara shartlaridan aniqlash kerak **E**.
Statsionar elektr maydoni

**Statsionar elektr maydoni**

Statsionar-bu oqim o'tkazgichida mavjud bo'lgan va doimiy oqim zanjirlarida energiya uzatilishini belgilaydigan elektr maydoni. Oqim oqimi paytida zaryadlar doimiy ravishda harakatlanadi, ammo ularning taqsimlanishi o'zgarishsiz qoladi. Shuning uchun statsionar maydon, elektrostatik maydon kabi, potentsialdir.

Vaqt oʻtishi bilan zichligi oʻzgarmaydigan zaryadlar *statsionar zaryadlar* deyiladi. Vaqt oʻtishi bilan zichligi oʻzgarmaydigan toklar *statsionar toklar* deyiladi. Demak, statsionar toklar va zaryadlar uchun

Statsionar zaryadlar va toklarning hosil qilgan elektromagnit maydoni ham oʻzgarmaydi, yaʼni

Vaqt oʻtishi bilan kuchlanganliklari oʻzgarmaydigan elektromagnit maydon *statsionar elektromagnit maydon* deyiladi
Relyativistik elektrodinamika

**Relativistik elektrodinamika** elektrodinamikaning turli xil ma'lumot tizimlarida zaryadning invariantligi va Lorents o'zgarishlariga oid asosiy qonunlarning invariantligiga asoslangan harakatlanuvchi muhitdagi elektromagnit hodisalarni o'rganadigan bo'limi.

Qanday qilib bitta elektr maydoni haqida savol inersial mos yozuvlar tizimi birinchisiga qarab harakatlanadigan turli xil mos yozuvlar tizimlariga qarash, harakatlanuvchi manbalar tomonidan yaratilgan maydonlarni tushunish uchun juda muhimdir. Maxsus holatda, maydonni yaratadigan manbalar mos yozuvlar tizimlaridan biriga nisbatan tinch holatda. hisobga olib elektr maydoni manbalar dam oladigan ramkada kimdir so'rashi mumkin: boshqa bir freymda elektr maydoni nima? Qachondir manbalarning qolgan doirasidagi (makon va vaqtdagi) elektr maydonini bilish va qarindoshni bilish tezlik Ikkala freymdan boshqa freymning bir nuqtasida elektr maydonini hisoblash uchun zarur bo'lgan barcha ma'lumotlar berilgan. Boshqacha qilib aytganda, boshqa freymdagi elektr maydoni manbaning ma'lum taqsimlanishiga bog'liq emas ayblovlar, faqat shu nuqtadagi birinchi freymdagi elektr maydonining mahalliy qiymati bo'yicha. Shunday qilib, elektr maydoni a to'liq uzoq ayblovlar ta'sirini aks ettirish.

Shu bilan bir qatorda, davolashni boshlovchi davolash usullari magnetizm bilan tanishtirish Bio-Savart qonuni bilan bog'langan magnit maydonni tavsiflovchi elektr toki. Statik va erkin zaryadlar tizimiga nisbatan dam olayotgan kuzatuvchi magnit maydonni ko'rmaydi. Shu bilan birga, bir xil zaryadlar to'plamiga qarab harakatlanadigan kuzatuvchi oqimni va shu bilan magnit maydonni sezadi. Ya'ni, harakatlanadigan koordinatalar tizimida ko'rinib turganidek, magnit maydon shunchaki elektr maydonidir.