Iordaniya iqtisodiyoti

**Iordaniya iqtisodiyoti** Yaqin Sharqdagi eng zaif davlatlardan biri boʻlib, juda cheklangan tabiiy resurslarga ega davlatlat hisoblanadi (ayniqsa, suv va energiya manbalari — neft va koʻmir tanqisligi mavjud). Boshqa iqtisodiy muammolar orasida qashshoqlikning yuqori darajasi, ishsizlik, inflyatsiya va katta byudjet taqchilligi mavjud. 1970—1980-yillar oraligʻida, neft inqiloblari davrida Iordaniya arab davlatlaridan keng koʻlamli yordam oldi va uning yalpi milliy mahsuloti har yili taxminan 10 % ga oʻsdi. XX asrning 80—yillardan keyin xalqaro yordam pasaya boshladi va yalpi ichki mahsulotning oʻsishi yiliga 2 % gacha sekinlashib ketdi.

1990—yil avgust oyida Fors koʻrfazida inqiroz boshlandi, bu Iordaniyaning iqtisodiy ahvolini yomonlashtirdi. Hukumat XVJ bilan muzokaralarni toʻxtatdi. Keyingi voqealar (Iroq blokadasi , Fors koʻrfazi urushi) qochqinlarning katta oqimiga, yalpi ichki mahsulot oʻsishining sekinlashishiga olib keldi. Iordaniya iqtisodiyotining yuksalishi 1992—yilda boshlangan.

1989—yilda Iordaniya hukumati mamlakat qarzlarini qayta qurish va byudjet taqchilligini kamaytirish maqsadida XVF bilan muzokaralar olib bordi. 1999—yildan boshlab hukumat tomonidan savdo rejimini ochish, davlat kompaniyalarini xususiylashtirish va yoqilgʻi subsidiyalarining bir qismini bekor qilish kabi muhim iqtisodiy islohotlar amalga oshirildi, bu esa soʻnggi oʻn yillikda xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va iqtisodiy oʻsishni ragʻbatlantirish imkonini berdi. Global iqtisodiy tanazzul va mintaqaviy tartibsizliklar Iordaniya yalpi ichki mahsulotining oʻsish sur’atini pasaytirdi.

Iordaniya neft, asbob-uskunalar, xalq isteʼmoli mollari, oziq-ovqat import qiladi.

**Afzalliklari:** fosfatlar eksportining katta hajmi. Ishchi kuchining mavjudligi. Shuningdek, Aqaba porti maxsus iqtisodiy zona tashkil etilgan.

**Zaif tomonlari:** energiya importiga qaramlik. Import eksportdan koʻp. Koʻrfaz urushi davrida Quvaytdan qochqinlar oqimi tufayli kuchaygan yuqori ishsizlik (2011—yilda 29,9 %). Qishloq xoʻjaligini rivojlantira olmaslik. Mintaqadagi siyosiy beqarorlik turizmga zarar yetkazmoqda. Iordaniya Markaziy banki maʼlumotlariga koʻra, 2021—yilning birinchi yarmida iqtisodiyotning real oʻsish sur’ati 1,8 %ga yetgan.

## Tabiiy resurslar

### Fosfatlar
Mamlakat janubidagi fosforit konlari Iordaniyani ushbu mineralni dunyodagi eng yirik ishlab chiqaruvchilar va eksport qiluvchilardan biriga aylantirgan. Fosforitlar birinchi marta 1935—yilda Ruseifning fosforitli havzasida topilgan. Fosfat konlari Iordaniyaning asosiy tabiiy boyligi va eksportdan valyuta tushumlarining asosiy manbalaridan biri sanaladi. Turli hisob-kitoblarga koʻra, taxminiy zaxiralar 1,5 milliard tonnadan 2,5 milliard tonnagacha. 1986—yildan beri fosfat savdosi 185 million dollarga yetdi, bu eksport tushumining 25 %ni va jahon bozorining 10 %ini tashkil etadi.

Iordaniya yiliga 8 million tonna ishlab chiqaradigan va jahon bozorining 5 %ini nazorat qiluvchi Marokash va AQShdan keyin dunyoda uchinchi yirik eksportchi hisoblanadi. Fosforitning asosiy konlari Al-Xasida, Amman va Aqaba porti oʻrtasidagi yoʻlning oʻrtasida joylashgan. Shuningdek, Ammon shimoli-gʻarbiy qismida fosforit ham qazib olinmoqda.

### Kaliy tuzi

Kaliy tuzi Oʻlik dengiz suvlaridan olinadi va dunyodagi eng past narx hisoblanadi, chunki bu qisman quyosh bugʻlanishidan foydalaniladi. Mamlakat kaliy tuzini qazib olish boʻyicha dunyo yetakchilari oʻntaligiga kiradi. 2011—yilda 1,38 million tonna ishlab chiqarilgan. Zaxiralari 40 million tonnaga baholanmoqda.

### Suv
Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, Iordaniya tez choʻllanish xavfi ostida. Yogʻingarchilik kam — mamlakatning 90 % yiliga 200 mm dan kam yogʻadi. Oʻrmonlarning kesilishi, tuproq eroziyasi, yerdan notoʻgʻri foydalanish va ishlov berish, iqlim oʻzgarishi va qurgʻoqchilik, tez urbanizatsiya sahrolanishning kuchayishiga olib keladi. NATOning „Tinchlik va xavfsizlik uchun ilm“ dasturi tomonidan moliyalashtirilgan loyiha ushbu muammolarni hal qilishga qaratilgan. Olimlar Badia hududidagi 1400 kvadrat kilometr maydonda joylashgan Yarmuk daryosi havzasida tadqiqot olib bormoqda. Hududning katta qismi xavf ostida, chunki tuproqning shamol va suv taʼsirida yoʻqotilishi choʻllanishga olib kelishi mumkin.

## Sanoat
Iordaniya Jahon banki tomonidan „yuqori oʻrta daromadli“ davlat sifatida baholanadi Iordaniya bozori Fors koʻrfazi davlatlaridan tashqaridagi eng rivojlangan arab bozorlaridan biri hisoblanadi. Iordaniya Chakana savdo rivojlanishi indeksida (2012—yil) global miqyosda 18-oʻrinni egallagan va dunyodagi eng jozibali 30 ta chakana bozordan biri hisoblanadi. Mamlakat yashash uchun dunyodagi eng qimmat 20 ta davlat qatoriga kiradi (2010—yil) va arab davlatlari orasida eng qimmati hisoblangan. Iordaniya 2000—yildan beri Jahon Savdo Tashkilotining aʼzosi. Global Enabling Trade hisobotiga koʻra (2009—yil) Iordaniya savdoni rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar boʻyicha arab dunyosida 4-oʻrinni egalladi (BAA, Bahrayn va Qatardan keyin). 2001—yil dekabr oyida Iordaniya va Amerika Qoʻshma Shtatlar Erkin savdo toʻgʻrisidagi bitimni imzoladilar. Togʻ-kon sanoati, energiya ishlab chiqarish, qurilishni oʻz ichiga olgan sanoat sektori yalpi ichki mahsulotning taxminan 30,1 % ni tashkil qiladi (2012—yil). Maʼlumotlarga koʻra, mamlakat ishchi kuchining 20 %dan ortigʻi sanoatda band (2012—yil). Asosiy sanoat mahsulotlari kaliy tuzlari, fosfatlar, farmatsevtika, sement, kiyim-kechak, oʻgʻitlar hisoblaangan. Sanoatning eng istiqbolli segmenti qurilishdir. Soʻnggi bir necha yil ichida Iordaniyada joylashgan xorijiy kompaniyalarning uy-joylari va ofislariga boʻlgan talab keskin oshdi. Ishlab chiqarish sektori asosan AQSh va Iordaniya erkin savdo bitimi (2001—yil) natijasida oʻsdi (2005—yilga kelib YaIMning qariyb 20 %i); Bitim natijasida butun mamlakat boʻylab taxminan 13 ta sanoat majmuasi yaratildi. AQSh bozoriga bojsiz kirish imkonini beruvchi sanoat zonalarida asosan yengil sanoat tovarlari, ayniqsa, tayyor kiyim-kechaklar ishlab chiqariladi. 2010—yilgacha sanoat zonalari ulushiga qariyb 1,1 milliard dollar eksport qilingan.

Iordaniyaning AQSh bilan Erkin savdo shartnomasi — arab dunyosida birinchilardan boʻlib — AQShni Iordaniyaning eng muhim bozorlaridan biriga aylantirgan edi.

2008—yilda kaliy tuzlari va fosfatlar eksporti 1 milliard dollarga yetdi. Boshqa muhim tarmoqlarga farmatsevtika (2007—yilda 435 million dollar eksport), toʻqimachilik (2007—yilda 1,19 milliard dollar) kiradi. Iordaniya sanoat sektorining qiymati yuqori boʻlsa-da, qirollik qator qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Mamlakat xomashyo importiga bogʻliq boʻlgani sababli, iqtisodiyot narxlarning oʻzgarishiga sezgir. Iqtisodiyotning izchil rivojlanishiga suv va elektr energiyasining yetishmasligi ham toʻsqinlik qilmoqda. Bunday muammolarga qaramay, Iordaniyaning iqtisodiy ochiqligi va farmatsevtika mahsulotlari bilan oʻgʻitlar ishlab chiqarish katta valyuta manbailaridan biri hisoblanadi.

Iordaniyada eksportni koʻpaytirish va Iordaniyani sanoat gigantiga aylantirishga qaratilgan koʻplab sanoat zonalari va maxsus iqtisodiy zonalar mbarpo etilgan. Logistika sanoatiga yoʻnaltirilgan Mafraq maxsus iqtisodiy zonasi qoʻshni davlatlar va Yevropa va Fors koʻrfazi mamlakatlari bilan havo, avtomobil va temir yoʻl aloqalariga ega mintaqaviy logistika markaziga aylanishi mumkin. Maan maxsus iqtisodiy zonasi ichki talabni qondirish va importga qaramlikni kamaytirishga yordam bermoqda.

Mamlakatda ichki resurslarning yetishmasligi sanoatga investitsiya dasturi yordamida hal qilinadi. Dastur qayta tiklanadigan manbalardan (2020—yilgacha energiya talabining 10 %i va atom energiyasiga (2035—yilga kelib energiya talabining 60 %i)) foydalangan holda import qilinadigan mahsulotlarga qaramlikni hozirgi darajadan (96 %) kamaytirishga qaratilgan. Iordaniyaning aksariyat qoʻshnilaridan farqli oʻlaroq. muhim neft resurslariga ega emas va ichki energiya ehtiyojlarini qondirish uchun neft importiga qattiq bogʻliq. 2012—yilda tasdiqlangan neft zaxiralari bor-yoʻgʻi 445 000 barrel edi. Iordaniya 2004—yilda kuniga atigi 40 000 barrel neft ishlab chiqaradi, lekin taxminan 1030 barrel neft isteʼmol qiladi.

Saudiya Arabistoni hozirda import qilinadigan neftning asosiy manbai hisoblanadi; Quvayt va Birlashgan Arab Amirliklari (BAA) ikkinchi darajali manbalardir. Iordaniyadagi slanes zaxiralari boʻyicha dunyoda toʻrtinchi oʻrinda turadi. Ayni paytda Iordaniya hukumati bilan neft slaneslarini (Royal Dutch Shell, Petrobras va Eesti Energia) ekspluatatsiya qilishni boshlash boʻyicha muzokaralar olib borayotgan bir nechta kompaniyalar mavjud.

## Energiya sanoati
2019—yil yakuniga koʻra, EES EAEC maʼlumotlariga koʻra mamlakat elektroenergetikasi quyidagi koʻrsatkichlar bilan tavsiflanadi. Oʻrnatilgan quvvat — aniq elektr stansiyalari — 5227 MVt, shu jumladan: qazib olinadigan yoqilgʻini yoqib yuboradigan issiqlik elektr stansiyalari (issiqlik elektr stansiya) — 71,6 %, qayta tiklanadigan energiya manbalari (RES) — 28,4 %. Yalpi elektr energiyasi ishlab chiqarish — 20609 mln.kVt/soat, shu jumladan: issiqlik elektr stansiya — 85,5 % Shamol elektr stansiya — 14,5 % Elektr energiyasining isteʼmoli — 17910 mln kVt/soat, shundan: sanoat — 20,2 %, maishiy isteʼmolchilar — 43,2 %, tijorat sektori va davlat korxonalari — 18,0 %, qishloq, oʻrmon va baliq xoʻjaligi — 15,3 %, boshqa isteʼmolchilar — 3,2 %. 2019—yil uchun energiya samaradorligi koʻrsatkichlari: xarid qobiliyati pariteti boʻyicha yalpi ichki mahsulotning aholi jon boshiga isteʼmoli (nominal narxlarda) — 10 496 dollar, aholi jon boshiga (yalpi) elektr energiyasi — 1773 kVt/soat, aholi jon boshiga elektr energiyasi isteʼmoli — 765 kVt/soat.

## Qishloq xoʻjaligi
Ishlab chiqarish hajmining oʻsishiga qaramay, qishloq xoʻjaligining iqtisodiyotdagi ulushi muttasil kamayib bormoqda (2012—yilda yalpi ichki mahsulotning 3,1 %igacha). 2012—yilda Iordaniya ishchi kuchining qariyb 2,7 % qishloq xoʻjaligi sohasida ishlagan. Iordaniya qishloq xoʻjaligining eng daromadli segmenti Iordaniya vodiysida meva va sabzavotlar (shu jumladan pomidor, bodring, sitrus mevalari va banan) yetiahtirishdir. Baliqchilik va oʻrmon xoʻjaligi umumiy ichki iqtisodiyot nuqtai nazaridan kam rivojlangan. Baliqchilik sanoati dengiz va daryo baliqchiligi oʻrtasida teng taqsimlangan; 2012—yilda ovning tirik vazni 1000 tonnadan sal koʻproqni tashkil etdi. Yogʻoch sanoati iqtisodiy jihatdan ham kichikroq. 2012—yilda qariyb 240 ming kub metr oʻrmon tozalandi, ularning katta qismi oʻtin uchun.

Asosiy ekinlari: bugʻdoy, dukkaklilar, tamaki, makkajoʻxori, pomidor, poliz ekinlari, zaytun, uzum, sitrus mevalar, banan hisoblanadi. Qishloq xoʻjaligining alohida qismi zaytun etishtirishdir. Iordaniya yerlarining 10 % dan kamrogʻi shudgorlanadi.

Yomgʻirli togʻli hududlarda asosiy ekinlar bugʻdoy va arpa, sunʼiy sugʻoriladigan Iordan vodiysida esa sitrus mevalar, poliz va sabzavotlar (pomidor va bodring) etishtiriladi. Iordaniyadagi yaylovlar maydoni cheklangan, ularning unumdorligi faqat chorvachilik uchun yetarli hisoblanadi. Yaylovlarni koʻpaytirish maqsadida artezian quduqlar qazilgan. Asosan qoʻy va echkilar, kichikroq hajmda — qoramol, tuya, ot, eshak, xachir, parranda boqiladi.

## Transport
Transport sektori Iordaniya yalpi ichki mahsulotining oʻrtacha 10 foizini tashkil qiladi (2007—yilda 2,14 mlrd. dollar). Iordaniyaning davlatga qarashli Royal Jordanian Airlines aviakompaniyasi 2012—yilda 1,3 millionga yaqin yoʻlovchini tashidi, 16 ta samolyotni boshqaradi va haftasiga 100 dan ortiq reyslarni amalga oshiradi. Mamlakatning eng yirik aeroporti — Qirolicha Alia xalqaro aeroporti Ammandan 40 km janubda, ikkinchi xalqaro aeroport Aqabada joylashgan. 2011—yilda mamlakatdagi barcha aeroportlar orqali 9,8 million yoʻlovchi tashilgan

Amaldagi Iordaniya-Hijoz temir yoʻli Deradan Ammangacha va janubdan Maangacha davom etadi.

Iordaniya temir yoʻllarining uzunligi 700 km dan kam. Iordaniyada magistral, ikkinchi darajali va qishloq yoʻllari tarmogʻi mavjud boʻlib, ularning deyarli barchasi asfaltlangan. Yoʻllarni qurish va taʼmirlash Xalq xoʻjaligi vazirligiga yuklangan. Yoʻllar nafaqat Iordaniya shaharlarini, balki qirollikni qoʻshni davlatlar bilan ham bogʻlaydi. Asosiy transport arteriyalaridan biri — Amman-Ramta avtomobil yoʻli Iordaniya va Suriyani bogʻlaydi. Amman-Maan-El-Aqaba avtomagistrali dengizga olib boradi.

Royal Jordanian Airlines rasmiy davlat aviakompaniyasi Iordaniyani dunyo bilan bogʻlaydi. 1983—yilda Amman janubidagi El-Jiz shahrida Qirolicha Alia xalqaro aeroporti ochildi. Iordaniya mamlakatidagi Amman va Al Aqaba kichikroq xalqaro aeroportlarga ega hisoblanadi.

## Tashqi savdo
2016—yil holatiga, tashqi savdo hajmi:

* 8,65 mlrd dollar eksport qiladi: kaliyli oʻgʻitlar (665 mln dollar), jun mahsulotlari (505 mln dollar), fosfatlar (494 mln dollar), dori-darmonlar (483 mln dollar), kiyim-kechak va qishloq xoʻjaligi mahsulotlari. Eng yaxshi xaridorlar: AQSh 23 % (1,96 milliard dollar), Saudiya Arabistoni 14 % (1,22 milliard dollar), Hindiston 9,8 % (847 million dollar), Iroq 5,8 % (497 million dollar) va Birlashgan Arab Amirliklari 4,2 % (363 million dollar)).
* Import: 20,1 milliard dollar: avtomobillar (1,27 milliard dollar), tabiiy gaz (894 million dollar), xom neft (853 million dollar), neft mahsulotlari (793 million dollar) va bugʻdoy (590 million dollar), elektronika va elektrotexnika mahsulotlari, oziq-ovqat mahsulotlari, apparatura va xom ashyo. Eng yaxshi yetkazib beruvchilar: Xitoy 14 % (2,89 milliard dollar), Saudiya Arabistoni 12 % (2,46 milliard dollar), AQSh 5,8 % (1,18 milliard dollar), Birlashgan Arab Amirliklari 4,7 % (942 million dollar) va Germaniya 4,4 % (888 million dollar).

## Manbalar