open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Buzoqboshilar

**Buzoqboshilar** (Gryllotalpidae) -toʻgʻri qanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Buzoqboshilar ekinlarining juda koʻp turlari zararkunandasi. Uzunchoq tanasi 35–50&nbsp;mm, usti qoʻngʻir, qorin tomoni sargʻishqoʻngʻir tusda; ustqanoti kalta; orqa qanotlari yaxshi rivojlangan; keng, yoʻgʻon oldingi oyoqlari yer qazishga moslashgan. B. asosan yer tagida yashaydi, yer ustiga juda kam chiqadi. Tuproqda gorizontal yoʻllar qaziydi va 10—20 sm chuqurlikda tuxum qoʻyish uchun uya quradi. Qoʻngʻiz, nimfa hamda lichinka holida qishlaydi; tuxumdan 10—12 kunda lichinkalar chiqib, tuproqsa hayot kechira boshlaydi va qishlab, kelasi yili yozda rivojlanishini tugatadi. B., asosan nam yerlarda koʻproq uchraydi. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida sharq B. (Gryllotalpa africana P.), bir tikanli B. (G. unispina Sauss) va oddiy B. (G. gryllotalpa L.) tarqalgan. B. poliz hamda parniklardagi ekinlar ildizi, baʼzan poyalarini kemirib, zarar yetkazadi, shuningdek qazigan yoʻllari tuprokdagi namning tez buglanib ketishiga sabab boʻladi. Baʼzan gʻoʻza, oqjoʻxori, makkajoʻxori, arpa va boshqa ekinlarni ham (sholidan tashqari) shikastlaydi. Kurash choralari: zaharli xoʻraklardan foydalanish; tuproqni kuzda dixloretan bilan fumigatsiyalash.

Najmiddin Mahmudxoʻjayev.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzoqchirg

**Buzoqchirg** () — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub ildizpoyali koʻp yillik oʻt. Asosan Afrika savannalari va Shimoliy Amerika dashtlarida, Oʻrta Osiyoning adir va togʻ etaklarida keng tarqalgan. Tropik mamlakatlarda ham uchraydi. Oʻzbekistonda Kavkaz chayiri turi tarqalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzruk

**Buzruk**, Buzurg (fors. — katta, ulugʻ) — oʻtmishda Oʻn ikki maqom, hozirda Buxoro Shashmaqomi, Xorazm maqomlari, Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari tarkibidagi maqom. Jomiy, Kavkabiy, Darvishali "/angmnlarning "Risolai musiqiy" asarlarida B.ning Un ikki maqomdagi tovushqatori, pogʻonalari qayd etilgan, asosiy parda tuzilishi, interval (boʻʼd)lari va boshqalarga oid maʼlumot berilgan. B. juda koʻp oʻquv (ashula) va cholgʻu yoʻllarini oʻz ichiga oladi. Jumladan, Shashmaqomdagi B. maqomining 7 cholgʻu yoʻli, 35 oʻquv yoʻli, 6 taronali Saraxbori B., bir taronali Talqini Uz zol, 3 taronali Nasrulloyi, Nasri Uz zol va Ufari Uzzoldan iborat 1guruh shoʻʼbalari, Moʻgʻulchai B., Savti Sarvinoz, Buxoro Irogʻi va Rok (har biri Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar deb bir xil nomlanuvchi shoxobchalari bilan) kabi 2guruh shoʻʼbalari mavjud. Shuningdek, B.ning turli cholgʻu (surnay) va ashula yoʻllari bor. Xususan, Rok shoʻʼbasi (surnay, karnay va nogʻoralar joʻrnavozligida) cholgʻu asari sifatida "Shodiyona" nomi bilan maʼlum; Surnay B.i, Savti B., Ufari Savti B. kabi Fargʻona — Toshkent maqom yoʻllari ham mashhur. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Buzurgmehr

**Buzurgmehr** — davlat arbobi, ijodkor. Xusrav I Anushirvon davrida (531–579-yillar) vazirlik qilgan. Otasi Baraka sosoniy hukmdorlarning nadimlaridan edi.

Buzurgmehr hind shohi Devasar Anushirvonga yuborgan shatranj oʻyinining mohiyatini ochib beradi, oʻzi „nard“ oʻyinini kashf etadi. Uning homiyligida sanʼat, adabiyot rivoj topadi, Eron bilan Hindiston oʻrtasida elchilik aloqalari oʻrnatiladi, „Kalila va Dimna“ shu vaqtda Eronga keltiriladi. Anushirvon vafotidan soʻng fitna tufayli valiahd Xurmuzd Buzurgmehrni qatl ettiradi.

Buzurgmehr „Ganji shohiy“ („Shoh xazinasi“) nomli pandnoma yaratgan. Sosoniylar davriga mansub „Shatranjnoma“ kitobida Buzurgmehr obrazi berilgan. Firdavsiyning „Shohnoma“, Nizomiyning „Hamsa“ asarida, qadimiy hikoyatlar majmui — „Jome ul-hikoyot“ va boshqa asarlarda Buzurgmehr zukko davlat arbobi, maʼnaviyat, ilm-fan homiysi sifatida tilga olinadi. U sharq xalqlari hikoyatida anʼanaviy obrazga aylangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Buzilmaslik

**Buzilmaslik** — biror texnik qurilma (mashina, uskuna va boshqalar)ning maʼlum xizmat muddati davomida (mas, taʼmirlashgacha) ishga yarokliligini uzluksiz saqlash xossasi; ishonchlilik koʻrsatkichlaridan biri. Texnik qurilmaning ishga yaroqlilik va yaroqsizlik darajasiga bogʻliq. Ishga yaroqlilik — texnik qurilmaning oʻz "vazifasi"ni texnik shartlar koʻrsatkichlariga moye ravishda bajara oladigan holati. Ishga yaroqsizlik qurilmaning texnik shartlar koʻrsatkichlaridan birortasiga javob bermay, ishga yaroqliligini yoʻqotgan holati. Texnik qurilma ishga yarab, texnik shartlarning ikkinchi darajali talablariga javob bermaydigan holati kamchilik deyiladi. Texnik qurilma tiklanuvchi va tiklanmovchi boʻlishi mumkin. Ishlamay qolganda tuzatilib ishga yaroqliligi qayta tiklanadigan qurilma tiklanuvchi qurilma, ishlamay qolganda ishga yaroqliligini tiklab boʻlmaydigan qurilma tiklanmovchi qurilma deyiladi. Urtacha xizmat muddati va buzilmasdan ishlash ehtimoli har bir texnik qurilmaning asosiy B. koʻrsatkichi hisoblanadi. Texnik qurilma yoki uzelning buzilmasligi ularning detallari buzilmasligi orqali belgilanadi. Har bir detalning ishga yaroqliligi yoʻqolishi bilan qurilma (yoki uzel)ning ishga yaroqliligi ham yoʻqoladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Buzin

**Yevgeniy Ivanovich Buzin** (1916-yil 24-fevral, Orenburg viloyati, Rossiya imperiyasi – 1969-yil 26-aprel, Toshkent, Oʻzbekiston SSR, SSSR) – mexanika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), texnika fanlari doktori (1957). Oʻrta Osiyo davlat universitetini bitirgan (1939). Oʻrta Osiyo industrial institutida (1939—1940), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika va mexanika institutida (1950—1955), Toshkent temir yoʻl muhandislari institutida, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida (1959—1969) ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidiumi texnika va geologiya-kimyo fanlari boʻlimida ilmiy kotib (1948—1950). Ilmiy ishlari deformatsiyalanuvchan qattiq jismlar, suyuqlik va gaz mexanikasi nazariyalariga doir.

## Tarjimai holi
1916-yil 24-fevralda Orenburg viloyatida tugʻilgan.

1939-yilda Oʻrta Osiyo Davlat universitetini (hozirgi Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston milliy universiteti) tamomlab, Oʻrta Osiyo sanoat institutiga (hozirgi Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti) ishga joylashdi.

1941—1943-yillarda Ulugʻ Vatan urushida qatnashgan.

1948—1950-yillarda – Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Prezidiumi texnika va geologik kimyo boʻlimi ilmiy kotibi. 1950—1955- yillarda – Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Matematika va mexanika institutida katta ilmiy xodim.

1955-yilda u Frunze politexnika institutiga (hozirgi I.Razzoqov nomidagi Qirgʻiz davlat texnika universiteti) ishga borib, u yerda dotsent lavozimini egalladi va shu yili konchilik va geologiya fakulteti tarkibida tashkil etilgan umumiy texnika kafedrasiga rahbarlik qildi. 1957-yilda Materiallar mustahkamligi kafedrasi bilan birlashtirilib, nazariy mexanika va materiallar mustahkamligi kafedrasi nomiga oʻzgartirilgach, u 1959-yilgacha rahbarlikni davom ettirgan.

1957-yilda texnika fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.

1959-yilda O‘zbekistonga qaytib, Toshkent temir yoʻl muhandislari instituti amaliy mexanika kafedrasi mudiri, Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik barqarorligi instituti boʻlim mudiri lavozimlarida ishlagan. 1962-yildan – Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi etib saylandi.

1969-yil 26-aprelda vafot etdi. Botkin qabristoniga dafn etilgan.

## Oilasi

* Singlisi – Buzina Vera Ivanovna (1924-yil 15-fevral – 2001-yil 15-may, Toshkent);
* Jiyani – Buzin Yuriy Aleksandrovich (1958-yil 7-mayda tugʻilgan).

## Ilmiy faoliyati
Yevgeniy Buzin asosan turli sohalarda deformatsiyalanadigan qattiq jismlar mexanikasi ustida ishlagan. Bundan tashqari, uning ilmiy qiziqishlari suyuqlik va gaz mexanikasi muammolarini oʻz ichiga oladi. Olim 50 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi.

## Manbalar
Buzuq yer

**Buzuq yer** — togʻ oldilarining baʼzi joylarida uchraydigan dehqonchilikda foydalanish uchun yaroqsiz oʻrqir yer. Buzuq yer asosan suv oʻtkazmaydigan gil jinslarni sel yuvib ketishidan paydo boʻladi. Baʼzan yurib boʻlmaydigan tik yon bagʻir ham Buzuq yer deyiladi. Oʻzbekistonda Surxondaryo viloyatining Boysun, Sherobod tumanlarida, Samarqand viloyatidagi Oktogʻning jan. yon bagʻrida, Turkmanistonda Kopetdogʻning gʻarbiy yon bagʻrida, AQShda Qoyali togʻlarning sharkiy etagida uchraydi. Inglizcha bedlend deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzuqlik

**Buzuqlik** (mashinasozlikda) — texnik qurilmalarning loaqal bitta yoki qoʻshimcha parametrlari belgilangan texnik hujjatlarda koʻrsatilgan talablarga moye kelmaydigan holati. Ishlamay qolishlik yoki shikastlanish natijasida qurilma B. holatiga oʻtadi. Asosiy parametrlardan kamida bittasi ruxsat etilgan chegaradan chiqqanda qurilmaning shikastlanishi natijasida u faqat qoʻshimcha parametrlar boʻyicha texnik talablarga moye kelmaydigan boʻlsa, qurilma ishlash qobiliyatini yoʻqotmasligi ham mumkin. Masalan, radiopriyomnikning asosiy parametrlari berilgan chegarada boʻlib, shkalani koʻrsatadigan lampochkasi kuysa, u ishlayveradi. B. taʼmirlash (tuzatish) orqali bartaraf qilinadi. BUI (buyey, chjunszya, oʻzlarini yoy deb ataydilar) — Janubiy Xitoydagi xalq. Aholisi 2,7 mln.dan ziyod kishi (90-yillar oʻrtalari). Tay tilida gaplashadilar. Dindorlari — buddaviylar, xristianlar ham bor. Asosiy mashgʻulotlari dehqonchilik (sholikorlik).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buy

**Buy** (gollandcha boei) — maʼlum shakl va rangli suzib yuruvchi belgi (qalqovuch) yoki belgilar. Kemalar qatnovi xavfli joylarni oʻrash uchun ishlatiladi. Unda yorugʻlik, tovush yoki radiosignallar berish qurilmasi boʻlishi mumkin. B. belgilari bir-biriga bogʻlab qoʻyiladi, oqib ketmasligi uchun qirgʻoqqa yoki suv tubiga zanjir bilan mahkamlanadi. Suv ostida qandaydir narsa (mas, yakor, baliq ovlash toʻri va boshqalar) borligini bildirish uchun ham B. oʻrnatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyvollar

**Buyvollar** *(Bubalus)* — quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqlilar urugʻi. Tanasining uzunligi 100—290 sm, dumi 15—90 sm, boʻyi 62—180 sm, ogʻirligi 150—1200 kg. Gavdasi yoʻgʻon, boʻyni va oyoklari kalta va kuchli. Juni kalta va siyrak, dumining uchida shokila hosil qiladi. Buqasining boʻyni ostida terisi osilib turadi. 3 turi: *anoa, Osiyo buyvoli* va *Afrika buyvoli* bor (baʼzan 3 ta har xil urugʻga kiritiladi). Osiyo, yaʼni Hind buyvoli (V. arinee) shoxining uzunligi 2 m gacha, oʻroqqa oʻxshash egilgan; asosi kengaygan; Osiyo (Hindiston, Myanma, Xitoyningjan. da, Hindixitoy yarim orol, Kalimantano) va Filippinning Mindanao o.da (mindanao kenja turi) tarqalgan. Baʼzan Mindanao buyvoli alohida tur (V. mindorensis)ra kiritiladi. Afrika buyvoli (V. caffer) Sahroi Kabirdan janubroqda tarqalgan ba'zi oʻrmonlar va chakalakzorlarda, payettekislik va togʻli hududlarda yashaydi. Bitta, baʼzan 2 ta bola tugʻadi. Osiyo buyvoli xonakilashtirilgan, Janubiy Osiyo, Afrika, Jan. Yevropa va Kavkazda suti uchun, baʼzan ishchi hayvon sifatida boqiladi. Osiyo buyvoli baʼzan arni yoki Hindiston buyvoli, Afrika buyvoli esa kaffer yoki qora buyvol deb ham ataladi. Filippin va Osiyo B. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

## Yana qarang

* Qoramol
* Sigir

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buydashxon

**Buydashxon**, Buylashxon, Boydashxon (7—1560) — Joʻjixon avlodlaridan boʻlmish Katta juz xoni.Buydashxon oʻz hukmronligi davrida Movarounnahrga tez-tez bostirib kirib, mahalliy aholini talontaroj qilib turgan. Chunonchi, u 1560-yil 20 ta qozoq sultoniga bosh boʻlib, Fargʻona vodiysiga toʻsatdan bostirib kirganda, bir qancha qishloqlarni talagach, Axsikat shahri tomon yoʻl olgan. Shunda Oʻrta Osiyoda Maxdumi Aʼzamdan keyin naqshbandiylik tariqatiga yetakchilik qilayotgan Lutfulloh Chustiy xalqni Buydashxonga qarshi oyoqqa turgʻizib, jangga yetaklagan. Natijada Buydashxon boshliqqozoqsultonlari qoʻshini Axsikat boʻsagʻasidagi jangda butunlay tormor keltirilgan. Buydashxonning oʻzi esa shu jangda oʻldirilgan.

Buydashxon avlodlari XIX asrning oxirlari va XX asrning boshlarida Yettisuv viloyatining Avliyoota (Jambul), Sirdaryo va Verniy (Olmaota) uyezdlarida yashagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyrak yetishmovchiligi

**Buyrak yetishmovchiligi** — buyrak faoliyatining pasayishi sindromi. Toʻsatdan (oʻtkir) yoki sekin-asta (surunkali) roʻy beradi. Koʻp qon yoʻqotish, mexanik shikastlanish tufayli qon bosimining pasayib ketishi yoki bemorning qon guruhiga mos kelmaydigan qon quyish, tok urishi, septik abort va boshqa; dorilar va boshqa metall tuzlaridan zaharlanish oqibatida buyrak parenximasining shikastlanishi; siydik yoʻlining oʻsma yoki buyrak toshlari bilan bekilib qolishi, shikastlanish tufayli ikkala buyrak zararlanishi oʻtkir buyrak yetishmovchiligiga sabab boʻlishi mumkin. Oʻtkir buyrak yetishmovchiligida buyrak faoliyati, xususan azot, suvtuz va boshqa moddalar almashinuvi izdan chiqadi, bunda siydik kam ajraladi, og'ir hollarda butunlay ajralmay qoladi (anuriya, uremiya). Qonda siydikchil (mochevina) miqdori koʻpayadi, organizmning siydikdan zaharlanishi kuzatiladi; teri osti, qorin va koʻkrak qafasida suyuqlik toʻplanadi (suvdan semirish). Surunkali buyrak yetishmovchiligi asosan buyrak va siydik yoʻlining uzoq davom etadigan kasalliklari (glomerulonefrit, piyelonefrit, sil, buyraktosh kasalligi va boshqalar) oqibati boʻlib, buyrak toʻqimasining bujmayishi (nefroskleroz) yoki xaltasimon kengayishi (gidronefroz) bilan davom etadi. Tashnalik, ogʻiz qurishi, teri qurukshab qichishishi, qusish, kamqonlik; nafas aʼzolari, yuraktomirlar va meʼdaichak faoliyatining buzilishi alomatlari kuzatiladi. Siydikning nisbiy zichligi kamayib, miqdori esa ortadi.

Davosi: oʻtkir buyrak yetishmovchiligida bemor kasalxonada davolanadi ("sunʼiy buyrak" apparati bilan qon tozalanadi, kislota ishqor, suv tuz almashinuvi rostlanadi); surunkali shaklida parhez va dori-darmonlar qoʻllanadi, gemodializ oʻtkaziladi. Kechiktirilgan hollarda buyrak koʻchirib oʻtkaziladi (qarang Transplantatsiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyrak sanchigʻi

**Buyrak sanchigʻi** — buyrakning ayrim kasalliklari belgisi. Birdaniga belda qattiq ogʻriq turadi, baʼzan u chov sohasiga, songa, jinsiy aʼzolarga tarqaladi. Ogʻriqning zoʻridan bemor oʻzini qoʻygani joy topa olmay qoladi. Baʼzan sanchiq vaqtida kasal botbot siyadi (bu toshning siydik nayining qovuq oldi yoki qovuq ichida turganini bildiradi), qayt qiladi, yel chiqmaydi, qorni dam boʻladi, harorati koʻtariladi, taxikardiya, qonda leykotsitoz, ECHT tezlashadi. Buyrak sanchigʻi koʻpincha siydiktosh kasalligida, siydik yoʻllarida tuzlar toʻplanib qolganda, gidronefroz, nefroptoz, buyrak sili hamda siydik nayi va buyrakning boshqa kasalliklari natijasida yuzaga keladi. Buyrak sanchigʻi ni oʻzga xastaliklardan farqlashda urografiya juda qoʻl keladi. Sanchiq qayerda va qay tarzda boʻlishidan qati nazar darhol tez yordam chaqirish lozim. Chunki qorin boʻshligʻining boshqa oʻtkir jarrohlik kasalliklarida ham shunday sanchiq boʻlishi mumkin. Bunday hollarda kasallikni aniqlamasdan turib, oʻz bilgicha issiq yoki turlicha dori-darmonlar qilish yaramaydi, aks holda tuzatib boʻlmaydigan ogʻir asoratlarga olib kelishi mumkin. "Tez yordam" kelguncha papaverin, noshpa yoki platifillin tabletkalarini berish yoki inʼyeksiyalarini qilish mumkin.

## Manbalar
Buyrak usti bezlari

**Buyrak usti bezlari** (glandula syprarenalis) — odam va umurtqali hayvonlarning ichki sekresiya bezi; ikkala (oʻng va chap) buyrak ustida joylashgan juft bez (nomi shundan kelib chiqqan). Uning oldi, orqa va pastki yuzalari farq qilinadi, ogʻirligi 3— 5g. Buyrak usti bezlari b. tashqi—poʻstloq qavati (adrenokortikal bez) va ichki — magʻiz qavati (adrenal bez)dan iborat boʻlib, har ikkala qavat strukturasi va funksiyasi alohida ichki sekresiya bezlari hisoblanadi. 

Poʻstloq qavati kimyoviy tuzilishiga koʻra steroidlar qatoriga kiradigan, taʼsiri jihatdan farq qiladigan 3 xil gormon ishlab chiqaradi, shiralari qonga shimiladi. Ushbu gormonlar xolesterin va askorbin kislotadan sintezlanadi. 

Mineralokortikoidlar (aldosteron, kortikosteron, dezoksikortikosteron) — mineral almashinuvini boshqaradi, bularning eng faoli aldosteron organizmda suv-tuz almashinuvi jarayoniga taʼsir etadi. Glyukokortikoidlardan gidrokortizon oqsil, yogʻ va uglevod almashinuvida qatnashadi, organizmning kasallikka qarshilik kuchini oshirib, yalligʻlanishning tez tuzalishiga olib keladi. Buyrak usti bezlari b. poʻstloq qavatining jinsiy gormonlari — androgenlar va estrogenlar jinsiy bezlar faoliyatini boshqaradi, bolalik davrida jinsiy aʼzolarning rivojlanishini taʼminlaydi; balogʻat yoshiga yetganda bu gormonning ahamiyati kamayadi. Buyrak usti bezlari magʻiz qavatida adrenalin va noradrenalin gormonlari ishlanadi. Ular nerv oxirlariga taʼsir etib, yuraktomir sistemasi ishini tartibga solib turadi. Buyrak usti bezlari b.ning shikastlanishi turli kasalliklar (masalan, Bronza kasalligi)ga olib keladi. Buyrak usti bezlari b. faoliyatini nerv sistemasi va bosh miya poʻstlogʻi idora etadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
*https://www.grandars.ru/college/medicina/nadpochechniki.html
*Odam anatomiyasi O'.G'. Ahmedov 2-nashr, Toshkent "Iqtisod-moliya", 2007-yil
Buynaksk

**Buynaksk** (1922-yilgacha Temirxon Shoʻra) — Rossiya Federatsiyasi Dogʻiston Respublikasining markaziy qismidagi shahar. Katta Kavkaz togʻining shimoliy etaklarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 69 ming kishi (2024). Buynakskda oziq-ovqat sanoati korxonalari, koʻn poyabzal kombinati, trikotaj fabrikasi, agregat va shina remonti zavodlari, drama teatri bor. Buynakskda Shimoliy Kavkazdagi eng yirik mayejid va madrasalar joylashgan. 19-asr boshlarida Rossiya Dogʻistonni bosib olgach, Buynakskga 1834-yil qalʼa sifatida asos solgan.

## Manbalar
Buyruq gap

**Buyruq gap** — gap turi. Kommunikativ vazifasiga kõra buyurish, iltimos, maslahat maʼnolari ifodasini anglatadi (masalan, "hammasini aytib ber", "menga uzatib yuboring", "siz oʻgʻlim, otangizning aytganini qiling"). B. g.lar harakatni bajarishbajarmaslik haqida buyurish, undash, istak kabi maʼnolar ifodalovchi mayl (buyruqistak mayli)ga ham ega ("ayt", "aytsin", "aytgin", "ayting"). B. g. kesimi vazifasida koʻp holatda buyruq feʼli keladi yoki maxsus buyruq intonatsiyasiga ega boʻladi (mas, "Sen suv sep, sen supur", "Koʻcha harakati qoidalariga rioya qiling!"). B.g.lar murojaat etilishiga koʻra obʼyektga yoki subʼyekt (soʻzlovchi)ning oʻziga qaratilgan boʻlishi mumkin (mas, "har bir oʻtgan, ketganni kuzatib tur", 2shaxs, birlik. "Zokir oʻzigaoʻzi shunday dedi: buni hech kimdan yordam olmay oʻzing uddala!"). Baʼzan, B.g.lar umuman muloqotda ishtirok etmagan shaxsga ham qaratilgan boʻladi ("Bolalar futbol, qizlar tennis oʻynasin!").

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukaramanga

**Bukaramanga** — Kolumbiya shim.sharqidagi shahar. Santander departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 350 ming kishidan ziyod (1990- yillar oʻrtalari). Bukaramanga orqali Magdalena dare vodiysiga chiqiladi. Paxta, pilla, kofe, tamaki, shakarqamish yetishtiriladigan rayon markazi. Tamaki, toʻqimachilik, oziq-ovqat, sement korxonalari, universitet bor. B.ga 1623-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukey oʻrdasi

**Bukey oʻrdasi** (Ichki Oʻrda) - Rossiya imperiyasiga qaram qozoq xonligi (1812—47). Ural va Volga daryolari oraligʻidagi yerlarda tashkil qilingan. Qozoq sultonlaridan Nuralixon 1749-yil Kichik juz (Kichik Oʻrda) ga xon boʻlgach, mamlakatda hokimiyat uchun ayovsiz kurash boshlangan. Shunda Ashtarxon (Astraxon) kazak polki komandiri Popov taxtdan umidini uzgan Nuralixonning oʻgʻli Bukeyga Ural va Volga daryolari oraligʻidagi dashtlarga koʻchib oʻtish uchun chor hukumatidan ijozat soʻrashni maslahat bergan. Bukey 1799-yil shunday qilgan. Rossiya imperatori Pavel I ruxsat bergach (1801), Bukey oʻz tarafdorlari (5 ming oʻtov, 22 mingdan ortiq kishi) bilan mazkur dashtlarga koʻchib oʻtgan. 1812-yil chor hukumati Bukeyni xon etib tasdiqiagan. Bukey vafot etgach (1815), Bukey oʻrdasini uning ukasi Shigʻay idora qilgan (1815—23), undan keyin taxtga Bukeyning oʻgʻli Janger (1823—45), soʻng Jangerning oʻgʻli Sohib Girey oʻtirgan (1845—47). Sohib Girey vafot etgach, chor hukumati xonlik hokimiyatini bekor qilib (1848), Bukey oʻrdasi boshqaruvini rus chinovniklaridan iborat Muvaqkat kengashga topshirgan. Bukey oʻrdasi 1876-yil Ashtarxon (Astraxon) gubernyasi tarkibiga qoʻshib yuborilgan.

## Manbalar
Bukeyiylar

**Bukeyiylar** — 19-asrning boshlarida Ural va Volga daryolari oraligʻidagi dashtlarga koʻchib kelib, Bukey Oʻrdasini barpo qilgan Kichik juz qozoqlarining bir qismi. Bukeyiy 1885 i. 237 ming kishi boʻlgan. Ular aday, jappas, boyboqti, tana, bersh, cherkesh, maskar, issiq, esontemir, olacha, qizil qurt, toz, tama, kerderi, tobin, kite kabi qozoq urugʻlari vakillaridan iborat boʻlib, 20-asrning 1-yarmida qozoq xalqi tarkibiga kirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukilma

**Bukilma**, egilma (geologiyada) — Yer poʻstining choʻkkan yoki egilgan joylari. Choʻkindi, choʻkindivulkanogen yoki vulkanogen jinslar bilan toʻlgan boʻladi; qarang Tektonik bukilmalar. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukish

**Bukish** — yogʻoch yoki metall zagotovka xom-ashyo) ga yoki buyum qismlariga bukik shakl beradigan bolgʻalash, shtamplash operatsiyalari. Eguvchi kuch taʼsirida zagotovka deformatsiyalanadi (bukiladi), tashqi qatlami choʻziladi, ichkisi esa qisiladi. B. bukish mashinasi, bukish stanogi yoki qoʻlda amalga oshiriladi. B.ga bukishning oʻzi (bukik shakl hosil qilish), profillash (burmalar hosil qilish, egish), metall listlarni bukib va payvandlab payvand trubalar olish, prujina oʻrash va boshqa kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyrak tosh kasalligi

**Buyraktosh kasalligi**, nefrolitiaz — buyrak va siydik yoʻllarida tosh  hosil boʻlishi bilan kechadigan kasallik. Bir yoki ikki tomonlama boʻladi. Bolalariga nisbatan kattalar orasida koʻproq uchraydi. Organizmda vitaminlar yetishmasligi, kamqonlik, oqsillar tanqisligi, meʼdaichak kasalliklari, qalqonsimon bez yonidagi bezchalar faoliyatining kuchayishi, piyelonefrit, buyrakdan siydik oqimi qiyinlik bilan oʻtadigan boshqa kasalliklar oqibatida moddalar almashinuvinhtt buzilishi sabab boʻladi. Irsiy omillarning ham ahamiyati bor. Kasallik asosida oqsil oʻlaksasi atrofiga siydikda qiyin eriydigan tuz kristallari yopishib, mikrolitlar hosil qilishi yotadi; ular astasekin kattalashib, toshlarga aylanadi (mas, urat kislota tuzlaridan uratlar, kalsiy oksalatdan esa oksalat toshlari va hokazo). Tosh oʻlchamlari kattalasha borib, buyrak kosachasi yoki jomiga tiqilib, siydik dimlanishi roʻy berganda, oʻziga xos klinik manzara kuzatiladi. Belning oʻng yoki chap tarafida qattiq sanchiq paydo boʻlib (qarang Buyrak sanchigi), u jinsiy aʼzolarga, sonning old yuzasiga tarqaladi. Sanchiq bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etadi. Baʼzan ogʻriq suyet boʻlib, jismoniy ish qilganda, sakraganda, transport silkitganida, tosh joyidan siljib, siydik nayiga yoki qovuqqa oʻtganida ogʻriq kuchayishi va bunda mikrogematuriya makrogematuriyaga aylanishi mumkin. Bolalar serharxasha boʻlib, bezovtalanadi, qorni yoki kindik atrofini koʻrsatib, chinqirib yigʻlaydi, siydikda leykotsit va eritrotsitlar boʻladi. Ultratovush (UTT) yoki rentgen tekshiruvlariga asoslanib tashxis qoʻyiladi. Toshning oʻlchami siydik nayidan chiqa olish darajasida boʻlsa, uni erituvchi dorilar, giyoxdar va parhez yordamida davolanadi. Litotriptor yordamida toshni maydalab, siydik yoʻllaridan chiqarib yuborish tobora koʻp qoʻllanilmoqsa. Zaruriy hollarda jarrohlik usulida tosh buyrakdan olib tashlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyruq

**Buyruq** — 1) yakka hokimlikka asoslangan huquqiy hujjat. Muayyan muassasa yoki boshqa tur tashkilot oldida turgan asosiy va kundalik vazifalarni hal qilish maqsadida qoʻllanadi. Mohiyat-eʼtibori bilan buyruqlar ikkita boʻlinadi: asosiy faoliyatga oid va kadrlar shaxsiy tarkibiga oid. Ular ketma-ket tartibda alohida raqamlanadi va ayrim saqlanadi. Buyruqning asosiy matni asoslovchi (kirish) va farmoyish qismlaridan tarkib topadi. Asoslovchi (kirish) qismida buyruqdan maqsad, shartsharoitlar, sabablar koʻrsatiladi, asos qilib olinayotgan buyruq havola qilinadi (nomi, raqami, sanasi yoziladi). Baʼzi buyruqni asoslashga hojat boʻlmasligi mumkin, bunday hollarda ular toʻgʻridantoʻgʻri farmoyish qismi bilan ham berilaveradi; 2) Qurolli Kuchlarda boshliqning oʻz qoʻl ostidagilarga yozma yoki ogʻzaki ravishda bergan farmoyishi; bu farmoyish boʻysunuvchilar uchun qonun hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukish mashinasi

**Bukish mashinasi** (mashinasozlikda) — yogoch yoki metall zagotovka (xom ashyo, list, truba)ni sovuqlayin yoki qizdirib bukish uchun moʻljallangan qurilma. Universal Bukish mashinasi ning uch va toʻrt valikli (rotatsion), traversasi buriladigan, rolikli, andazasi yoki richagi buriladigan xillari bor. Qalinligi 40–50&nbsp;mm dan ortiq zagotovkalar qizdirib, bundan yupqalari sovuqlayin bukiladi. Listli prokat toʻgʻri chiziqli harakatlanuvchi list bukish mashinalari (presslar)da, traversasi buriladigan va rotatsion mashinalarda, sortli prokat va trubalar rolikli Bukish mashinasi da bukiladi. Polosa, burchaklik, kvadrat, doyra va boshqa sortli prokatlardan yasalgan detallarni bukish, toʻgʻrilash va shtamplash uchun gorizontal bukishshtamplash presslari (buldozerlar), toʻgʻrilash presslari ishlatiladi. Kalibrlangan simlar yoki lentalardan yasaladigan mayda buyumlar (shplintlar, skrepkalar, radioapparatura detallari va boshqalar) bukish avtomatlarida tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukish stanogi

**Bukish stanogi** — yogʻochni bukib zarur shakl beradigan qurilma; ishi yogʻochning plastik xossasidan foydalanishga asoslangan. Yogʻoch B.yeda bukilganda yogʻoch zarralari orasidagi bogʻlanish buzilmagani, yaʼni yogʻoch tolalariga zarar yetmagani holda barqaror egri chiziq shaklidagi detal hosil boʻladi. Yogʻochning jinsiga qarab, u presslab yoki presslamay bukiladi. Bukish stanogi ga almashinadigan andaza oʻrnatib, metall shinaning old uchi bilan biriktiriladi. Andaza ishlov beriladigan zagotovkaga kerakli (egri chiziqli)shakl berish uchun xizmat qiladi. Presslab bukishda qisuvchi rolik bukish jarayonida zagotovkani tolasiga koʻndalang tarzda presslaydi. Presslamay bukishda qisuvchi rolik olib qoʻyiladi yoki yoniga suriladi. Bukishdan oldin zagotovkaga gidrotermik (suyuklikissiklik) ishlovi beriladi. Bukish stanogi mebel, changʻi, gʻildirak va boshqa buyumlar ishlab chikarishda keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buklet

**Buklet** (ing. booklet — aynan kitobcha), buklama — yaxlit (bir) taboq qogʻozga bosilib, 2 va undan ortiq sahifalarga bukiladigan nashr turi (yoʻl koʻrsatkichlar, maʼlumotnomalar va boshqalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yemilian Bukov

**Yemilian Nesterovich Bukov** (; 1909.27.7 Janubiy Bessarabiya – 1984.17.10) — Moldova xalq yozuvchisi (1982). Buxarest universitetini tugatgan (1936). Ilk ijodida jamiyat keskin tanqid qilingan, inqilobiy kurash ruhi kuchli ("Mehnat qaynaydi", 1932; "Quyosh nutqi", 1937; "Xitoy", 1938 va boshqa sheʼrlar toʻplamlari). Keyinchalik Bukov vatanni, moldovanlar hayotidagi oʻzgarishlarni kuylagan ("Men seni koʻryapman, Moldova", 1942; "Dnestrda bahor", 1944; "Mening mamlakatim", 1947 va boshqalar). "Bugun va erta" (1965) sheʼrlar toʻplami, "Reut shahri" (1965) sheʼriy roman, "Qalb uchqunlari" (1965) hikoyalar toʻplami hamda "Magistral" (1969) romani bor. "Ona" hikoyasi, "Yoshlarga", "Aprel", "Bugun va erta", "Oʻtmish va istiqbol" sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Moldova davlat gimnining muallifi (hamkorlikda).

## Manbalar
Bukraa

**Bukraa** — Saxroi Kabirning shim. qismidagi kon, dunyodagi eng katta fosforit konlaridan. 1973-yilda ishga tushirilgan. Kon yuqori boʻr davri gilkremniyohaktoshli jinslarida joylashgan. Sanoat miqyosida uyumlari donador fosforit qatlamlaridan (qalinligi 2–6 m) tuzilgan. 50—90% fosfat donalaridan va faunalarning fosfatlashgan qoldiq qoʻshimchalari (mollyuska, foraminifera, reptiliya, baliklar)dan iborat. R2O5 miqdori 30—33%. Fosforitlarda har doim koʻp miqdorda (0,005—0,07%) uran, goho nodir yer elementlari (0,07—0,3% gacha) va pirit uchraydi. Fosforitning umumiy zaxirasi qariyb 10 mlrd. t ga teng. Konning asosiy markazi — Buk.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukri baliq

**Bukri baliq**, gorbusha (Oncorhynchus gorbuscha) — losossimonlar oilasiga mansub baliq. Asosan, Tinch okeanining shimoliy qismi va qisman Shimoliy Muz okeanida tarqalgan. Tanasining uzunligi 60—70 sm, koʻpincha 45—50 sm, ogʻirligi 1,5—1,7 kg gacha boradi. Yashash davri juda qisqa, hayoti davomida faqat bir marta uvildiriq tashlaydi. Urchish paytida dengizdan daryolarga, xususan, Yapon dengiziga quyiladigan daryolarga (koʻproq Amurga) katta gala boʻlib, yuqori oqimgacha suzib boradi. Daryolarning tiniq, kislorodga boy boʻlgan yuqori oqimida suv tubida kovlangan chuqurlarga urgʻochisi 1500—2000 tagacha uvildiriq tashlaydi. Erkagi uvildiriq ustiga urugʻlarini sepadi. Urgʻochi va erkak baliqlar urchigandan soʻng nobud boʻladi. Tuxumdan chiqqan chavoqlar daryo oqimi bilan dengizga tushib, voyaga yetadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulavayo

**Bulavayo** — Zimbabve janubi-gʻarbidagi shahar. Matopo kryaji etagida. Shim. Matabelelend provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 621 ming kishi (1992). Muhim temir yoʻl tuguni. Xalqaro aeroport bor. Savdosanoat markazi. Bulavayo mashinasozligi zavodi, oziq-ovqat, toʻqimachilik korxonalari, shina ishlab chiqarish, mebel sanoati fabrikalari, texnika kolleji, Zimbabve milliy muzeyi bor. B. atrofida oltin, xrom, koʻmir, qoʻrgʻoshin, mis, nikel qazib chiqariladi. Shaharga 1893-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulavin qoʻzgʻoloni

**Bulavin qoʻzgʻoloni** — Don, Soʻl qirgʻoq va Sloboda Ukrainasi va Oʻrta Volgaboʻyida Don kazagi K. A. Bulavin (taxminan 1660—1708) rahbarligida chor hukumatiga qarshi koʻtarilgan dehqonlar va kazaklar qoʻzgʻoloni (1707—09). Qoʻzgʻolonchilar Cherkassk, Saritsin va boshqa shaharlarni qoʻlga oldilar. V. V. Dolgorukiyning jazo armiyasi tomonidan ular bir necha marta magʻlubiyatga uchragach, boy kazaklar qoʻzgʻolondan chetlashishgan. K. A. Bulavin xoin yasovul S. Ananin tomonidan Cherkasskda oʻldirilgan (1708). Oʻrta va Quyi Volgada qoʻzgʻolon 1709-yil boshigacha davom etgan.

## Manbalar
Bulanjerit

**Bulanjerit** (fransuz mineralogi Sh. Bulanje nomi bilan atalgan, 1849) – mineral. Kimyoviy formulasi Pb5Sb4SM. Monoklin singoniyali. Uzun ignasimon va koʻpincha tolasimon yoki shuʼlasimon tuzilishli agregatlar. Rangi kumushsimon kulrang, metallsimon yaltiraydi. Qattiqdigi 2,5—3. S.ogʻ. 5,8— 6,2. B. murakkab polimetall formatsiyalarning rudali tomirlarida uchraydi. B. konlari Rossiya Federatsiyasi (Ural), Ukraina (Donbass), Fransiya, Shvesiya, Chexiya, AQSH va Germaniyada topilgan. Oʻzbekistonda B. polimetall (Olmaliq, Yongʻoqli), vismut (Ustasaroy), margimush (Burchmulla), molibden (Chavata) konlaridan topilgan. B. ikkinchi darajali qoʻrgʻoshin rudasi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulat

**Bulat** (forscha „poʻlod“, „poʻlat“) — tarkibida temir va ugleroddan boshqa elementlar deyarli boʻlmaydigan juda qattiq elastik quyma poʻlat. Oʻziga xos tuzilishiga ega, sirti „naqshli“ jilolanib turadi. Ilgari Hindiston, Oʻrta Osiyo, Eron va Suriyada (Damashq poʻlati nomi bilan) tayyorlangan; undan, asosan, gʻoyat pishiq va oʻtkir tigʻli qilich, xanjar va boshqa buyumlar yasalgan. Qadimda poʻlat tayyorlash usuli sir saqlanib kelinar edi. Uning sirini rus metallurgi P. Anosov (1799—1851) ochgan. Texnikada B. poʻlati deb yuritiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukri pashshalar

**Bukri pashshalar**, namchil pashshalar (Ceratopogonidae) — qoʻshqanotlilar oilasi. Uzunligi 0,5–4&nbsp;mm, tanasi bukri, hartumi uzun, kanotla’ ri koʻpincha tangachalar bilan qrplangan. 4 mingga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda Culicoides va Leptoconops urugʻlariga mansub 60 turi tarqalgan. Urgʻochisi suv ustida oʻsadigan oʻsimlik barglarining ostki tomoniga 75—120 ta tuxum qoʻyadi. Qurtlari sohil yaqinidagi balchiqda, nam qumli joylarda rivojlanadi. Koʻpchilik turlarining urgʻochisi issiqqonli hayvonlar va odam qonini, ayrim turlari hasharotlar gemolimfasini soʻradi. Erkaklari, ayrim turlarining urgʻochisi gul nektari bilan oziqlanadi. Qurtlari detrit, suv oʻtlari, tuban zamburugʻlar, oʻlik hayvonlar murdalarining parchalari bilan oziqlanadi. Bukri pashshalar shim. hududlarda ayniqsa koʻp uchraydi, choʻl mintaqasida quduqpar va boshqa suv manbalari yaqinida tarqalgan boʻlib, gnus komponentlaridan biri hisoblanadi, ertalab va kechqurunlari faol qon soʻradi; onxotserkoz, gemosporidioz, filyarioz, yapon ensefaliti, tulyaremiya kabi kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini tarqatishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bukrilik

**Bukrilik**, bukirlik — umurtqa pogʻonasining qiyshayib, doʻppayib chiqib qolishi. Bukirlikka bir yoki bir nechta umurtqalarning lat yeyishi, sil, raxit va boshqa kasalliklar tufayli shikastlanishi (qarang Spondilit), shuningdek goʻdakni juda erta oʻtirishga oʻrgatish sabab boʻladi. Bukirlik odatda koʻkrak qafasining qiyshayishi bilan kechadi. Umurtqa pogʻonasining sili oqibatida kelib chiqqan bukirlikda bemorni ogʻriq, isitma bezovta qiladi, baʼzan bukri boʻlgan joydan yiring oqib, bir necha yilgacha bitmaydi. Bukrilikning oldini olish uchun shikastlangan umurtqani oʻz oʻrniga tushirish, korset taqish, maxsus jihozlangan karavotlardan foydalanish tavsiya etiladi. Bolalarni barvakt oʻtqizmaslik, orqa muskullarini massaj qilib turish kerak. Davo bukrilikka sabab boʻlgan asosiy kasallikni davolashdan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulbul (maʼnolari)

**Bulbul**:

* Bulbul (taxallusi; asl nomi Murtaza Meshadi Rizo o‘g‘li Mamedov) (1897.
* Bulbul (qush) — qush.
Bulbulak

**Bulbulak** — 1) torli musiqa cholgʻulari dastasining yuqori qismidagi ("shayton") harak. B. qadimiy yozma manbalarda "anaf" deyilgan. U yogʻoch yoki suyakdan yasaladi. Torli asboblarning quloqlar joylashgan tomoniga, pastki harak roʻparasiga oʻrnatiladi. B. torlarni dasta va pardalarga tegizmay koʻtarib turadi; 2) bolalar puflab chaladigan hushtak (oʻyinchoq). Loydan qushtumshuq obdasta shaklida yasalib, olovda pishiriladi. Ichiga suv solib, joʻmragidan puflaganda bulbul sayraganday tovush beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulbulzorsoy

**Bulbulzorsoy** — Samarqand viloyatidagi soy, Omonqoʻtonsoyning oʻng irmogʻi. Taxtaqoracha dovonining sharqidan, 1300 m balandlikdan boshlanadi. Uzunligi 7&nbsp;km, suv sarfi 50—70 l/sek. Bulbulzorsoy, asosan, buloq suvlari, qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bulbulzorsoy havzasida akatsiya, qaragʻay daraxtlari oʻsadi, bodomzor, oʻrikzor, yongʻoqzorlar bor. Bulbulzorsoy vodiysida bulbul, yovvoyi kaptar, kaklik koʻp.

## Manbalar
Bulbullar

**Bulbullar** () — chumchuqsimonlar turkumining qorayaloqlar oilasiga mansub sayroqi qush.Bulbullarning 6 turi bor: sharq bulbuli () va gʻarb bulbuli () tarqalgan. Ular faqat qanotining tuzilishi bilan bir-biridan farq qiladi. Bulbulning rangi koʻrimsiz, usti qoʻngʻir va toʻq mallarang, qorni oqish, nari bilan modasining rangi bir xil, boʻyi 20 sm gacha boʻladi. Sharq bulbuli Sharqiy Yevropa va Osiyoning bir qismida tarqalgan. Qishlash uchun Gʻarbiy Afrikaga uchib ketadi. Oʻzbekistonga bahor (apr.—may)da uchib kelib, kuz (avg.—sentabr)da uchib ketadi. Gʻarb bulbuli Gʻarbiy Yevropa, Kichik Osiyo, Eron va Afgʻonistondan to Oltoyga qadar tarqalgan. Oʻzbekistonda ham koʻp uchraydi, u suvga yaqin butazor, oʻrmon, toʻqay kabi nam yerlarda yashaydi. Xatto, katta shaharlarda park va bogʻlardagi daraxtlarga uya solib, tuxum qoʻyadi. Gʻarb bulbuli tropik Afrika, Hindiston va Arabistonda qishlaydi. Oʻzbekistonga bahorda (apr.ning oxirida) uchib keladi. Narilari uchib kelishi bilan to joʻjalari tuxumdan chiqqunga qadar, ayniqsa joʻjalari tuxumdan chiqadigan vaqtda koʻp va baland ovoz bilan sayraydi. Joʻjalari uchirma boʻlgandan keyin (iyunda) sayrashdan toʻxtaydi. Bulbullar qafasda ham sayraydi. Sharq bulbuli gʻarb bulbuliga qaraganda baland va yoqimli sayraydi. Bulbullar uyasini daraxt va butalarga soladi. 4—6 dona tuxum qoʻyadi. Tuxumini faqat modasi bosadi. Bolasi tuxumdan 13—14 kunda chiqadi. Bolalarni boqishda pari ishtirok etadi. Bulbul hasharotlar va ularning lichinkalari bilan oziqlanib, foyda keltiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulbulcha

**Bulbulcha** — Oʻzbekiston teleradiokompaniyasi qoshidagi bolalar katta xori. Oʻzbekistonda eng mashhur va yirik bolalar xor jamoasi, xor uslubida kuylash sanʼatining faol targʻibotchisi. 1970-yil tashkil topgan, 1982-yildan "B." nomida. Badiiy rahbari va bosh xormeyster — Oʻzbekiston xalq artisti Sh. Yormatov. Tarkibida tayyorlov, kichkintoylar (7 yoshgacha), oʻrta (8—15 yoshdagi), oʻsmirlar (15—20 yoshdagi), raqs, doirachilar, folklor guruhlari mavjud. Repertuaridan mumtoz xor sanʼati (I. S. Bax, V. Motsart, F. Shubert ijodi) namunalari, rus (D. Kabalevskiy, G. Struve. A. Sokolov va boshqalar), va, ayniqsa oʻzbek kompozitorlari (M. Ashrafiy, M. Leviyev, D. Zokirov, S. Yudakov, K. Abdullayev, A. Muhammedov, F. Qodirov, M. Burhonov, R. Vildanov, R. Abdullayev, F. Alimov, N. Norxoʻjayev, A. Mansurov, D. Omonullayeva, M. Otajonov va boshqalar) asarlari keng oʻrin olgan. "B." respublika va xalqaro (Rossiya, Finlandiya, Estoniya, Turkiya va boshqalar) xor festivallarining qatnashchisi va sovrindori. Xususan, Yugoslaviyaning Skople shahridagi "Oltin bulbulcha" Xalqaro bolalar festivali (1981, 1983, 1985), Minsk shahridagi Xalqaro bolalar xori festivali (1989) va boshqa Xor ijro etgan qoʻshiqlar gramplastinkalarda chiqarilgan, Oʻzbekiston radiosi va televideniyesi fondlarida saqlanadi.

## Manbalar
Georgiy Bulgakov

**Georgiy Pavlovich Bulgakov** (1893, Tbilisi — 1943, Toshkent) — ixtiolog, Moskva universitetining fizika-matematika fakultetining tibbiyot boʻlimini tamomlagan (1917). Oʻrta Osiyo davlat untining professor (1934), shu untda umurtqalilar kafedrasining mudiri (1937). B. Oʻrta Osiyo suv havzalari ixtiofaunasini tekshirgan, baliqlarning yangi turlarini oʻrgangan. Bulgakovning ilmiy ishlari kaspiy seldi va koʻllarda yashovchi baliqlarni oʻrganishga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulbul

**Bulbul** (taxallusi; asl nomi Murtaza Meshadi Rizo oʻgʻli Mamedov) (1897.12.6, Shusha tumani Xonbogʻi qishlogʻi — 1961.26.9, Boku) — ozarbayjon xonandasi (lirikdramatik tenor) va musiqashunosfolklorshunos, ozarbayjon musiqali teatri asoschilaridan. Dastlab xalq xonandasi sifatida tanilgan. 1920-yildan Ozarbayjon musiqali teatrlarining yetakchi artisti. Boku konservatoriyasida (1927), Italiya (Milan, "La skala", 1931)da ta’lim olgan. 1932-yildan Boku konservatoriyasining oʻqituvchisi, 1940-yildan professor Ozarbayjon ilmiy tadqiqot musiqa kabineti tashkilotchisi va rahbari (1932—44). Folklor ekspeditsiyani boshqarib, 200 dan ortiq xalq qoʻshigʻini yiqqan. B. 40 yillik ijrochilik faoliyati mobaynida asl ozarbayjoncha milliy kuylash uslublarini Yevropa xonandalik san’ati bilan uzviy bogʻlashga muyassar boʻlgan. Majnun (U. Hojibekov, "Layli va Majnun"), Gersog (J. Verdi, "Rigoletto"), Gʻarib (R. Glier, "Shohsanam"), Aliyor (M. Magʻomayev, "Nargiz") kabi yorqin obrazlar yaratgan. Eng mashhur roli Ravshan (U. Hojibekov, "Koʻr oʻgʻli")ni 400-marta ijro etgan. Oʻzbekistonga bir necha marta kelib, oʻz san’atini namoyish qilgan.

## Gallery

Fayl:Jabbar Qaryaqdi and Bulbul.jpg|Professor Bulbul va Jabbar Garyagdioglu
Fayl:Bülbülün Bakıda xatirə lövhəsi.jpg|Opera tenor va professor Bulbul (Murtuza Mammadov) Bokuda yashab binosiga Ozarbayjon xonanda toshma


## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulduruq

**Bulduruq** — atmosfera yogʻinlarining bir xili. Ayozli sovuq kunlarda yoki tuman paytlarida nam havo zarralarining muzlashi natijasida hosil boʻladi. B. yumshoq muz kristali yoki donachalari shaklida yogʻadi. Izgʻirin paytlarida daraxt shoxlari va simlarda ham paydo boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulduruqlar

**Bulduruqlar** () — kaptarsimonlar turkumi oilasi. B. asl B. va suv bulduruqlari urugʻlariga boʻlinadi. Asl B.ning 14 turi, suv bulduruqlarining esa oq bovur () vaqora bovur () degan 2 turi bor.

B. Afrikaning shim. qismida, Ispaniya va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda dasht va choʻllardagi suvga yaqin yerlarda yashaydi. Qishlash uchun sentabr va oktabrda Pokiston, Eron, Afgʻoniston hamda Janubiy Turkmanistonga uchib ketib, erta bahor (mart)da yana uchib keladi. Oq bovur tanasining uz. 35—37 sm, qora bovurniki 33—35 sm. Ikkala turning hayot kechirish tarzi oʻxshaydi. B. urchish davrida (mart) juft hosil qiladi. Koʻpincha 3 ta, baʼzan 2 ta tuxum qoʻyadi. Uyasi shuvoq kabi oʻsimliklar ostida soya joylarda yasalgan kichikroq chuqurchadan iborat. Tuxumini bir oycha bosadi. Tuxum bosish va joʻja boqishda nari ham qatnashadi. Olabula pati jujalarining dushmanlardan saqlanishiga yordam beradi. Joʻjalari iyunda uchirma boʻladi. Avg. oxirlarida B.ning uchib ketayotgan galalarini uchratish mumkin.

B. oʻsimliklarning donlari, bahorda esa kurtak va yosh novdalari bilan oziqlanadi. Kuniga ikki mahal (choshgoh va peshinda) gala boʻlib, suv ichishga boradi. Jigʻildonida suv olib kelib joʻjalariga ichiradi.

B. azaldan ovlanadi. Goʻshti mazali. Koʻplab ovlanishi natijasida juda kamayib ketgan. Oq bovur Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulduruqoʻt

BULDURUQOʻT (Alisma plantago-aquatica L.) — alismadoshlar yoki bulduruqdoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi 40—150 sm, bargsiz, tik oʻsadi. Ildiz boʻgʻzi barglari tuxumsimon, uzun bandli. Gullari oq yoki och pushti, sochoq roʻvak toʻpgulga toʻplangan. Mevasi — ovalsimon urugʻ. Iyun — sentabrgacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan hamda ildizpoya kurtaklaridan koʻpayadi. Bir tupi 21 mingtagacha urugʻ beradi. Oʻsib turgani mol va otlar uchun zaharli. Ildizpoyasidan kraxmal olish mumkin. Ildizi va barglari quritilgan holda xalq tabobatida ishlatiladi.

Bulduruqoʻt siyrak chiqqan sholipoyada ayniqsa kuchli rivojlanadi. Sugʻorish shoxobchalarida koʻp oʻsadi. Urugʻlikni tozalash, gerbitsidlarni purkash yoʻli bilan yoʻqotiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buloqi

**Buloqi**, aravak — bezak buyumi, burunga taqiladigan bejirim zirak. Baʼzan B.ga qimmatbaho toshlardan koʻz ham oʻrnatiladi. Fargʻona vodiysida aravak (yoki "arabak"), baʼzi viloyatlarda "latifa" deb ataladi. Oʻrta asrlarda Sharq(Arabiston, Hindiston) mamlakatlaridan Markaziy Osiyoga keltirilgan va bu asrlarda ayollar ora;sida B. taqish rasm boʻlgan. B. taqish uchun 3*5 yoshdagi qiz boldlarning burni (shu vaqtda qulogʻi teshilgan. Telgan joyga kich?|sina choʻp tiqilib 1unga zirak kiygizilgan. Kelin yoshiga yetib turmushga chiqqanidan soʻng B. taqilgan. Hozir B. taqish urfdan qolgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buloqlar

**Buloqlar**, chashmalar — yer osti suvlarining tabiiy holatda yer yuzasiga chiqishi (quruqlikda yoki suv ostida). B. suvli qatlamlarni daryo vodiylari, jarliklar, koʻl choʻkmalari kesib oʻtishidan, tektonik yoriklar, otqindi va choʻkindi jinslar kontakt zonalari mavjudligidan, suvli jinslar filtratsiya xossasining bir xil emasligidan paydo boʻladi. B. 2 ga boʻlinadi: 1) qaynar B.— yer ostidan gidrostatik bosim, gaz va bugʻlar taʼsirida yer yuzasiga chiqadi. Fargʻona vodiysida (Shoʻrsuv, Jalolobod), Tojikistonda (Obigarm, Issiqbuloq) koʻp. Qaynar B. paydo boʻlish sharoitiga qarab erozion va gaz bosimliga boʻlinadi. Bu B. artezian suvli qatlamlarning erozion kesilishi, tektonik yoriklardan otilib chiqishi hamda jarlik, soy va daryo vodiylarining suvli qatlamlarni kesib oʻtishi natijasida paydo boʻladi. Bunday B. Buxoro va Qoraqum neftgazli rayonlarida uchraydi; 2) sokin B.— sizot suvli katamlarning oldini suv oʻtkazmaydigan jinslar toʻsib qolishi yoki ochilib qolishi, karst buloklarining yer yuzasiga chiqishidan hosil boʻladi. Karst B.ning kattalari koʻp suvli (voklyuz). Ayrim karst B.dan sek. iga 200—250 l suv chiqadi. Bunday B. Fargʻona vodiysi jan. da, Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida koʻp, ulardan aholi keng foydalanadi. Bulardan tashqari sek.iga 1000—1100 l suv beradigan yirik B. ham bor. Oʻzbekistonda bunday B.lardan Qorabuloq (Qashqadaryo), Nurota va Deytbaland (Samarqand viloyati)da mavjud. B.dan chiqayotgan suvning oʻzgarishiga kura doimiy, davriy va oʻzgaruvchan, temperaturasi boʻyicha sovuq (0°—20°), issiq (20°—42°), qaynoq (40°—100°), juda qaynoq (100° dan ortiq) B.lar boʻladi. B.dan ekinlarni sugʻorishda, sanoatda, aholini suv bilan taʼminlash va davolanishda (Xoʻjaipok bulogʻi, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida) foydalaniladi. Suvi ichiladigan va sugʻorishda foydalaniladigan B. Fargʻona, Zarafshon, Qashqadaryo, Nurota, Toshkent vohalarining togʻ oldi joylarida koʻp. Bu yerlarda ayrim B.ning byoradigan suvi sek.iga 10—15 l ga yetadi. Shifobaxsh B. Tojikiston (Garmchashma, Xoʻjaobigarm), Qirgʻiziston (Jalolobod, Issiqota, Jetioʻgʻuz, Oqsuv), Oʻzbekiston (Shohimardon) va boshqa yerlarda bor. Toshkent shahri Chorsu maydonida ham 1960- yillar oxirlarigacha "Chorsu" mehmonxonasi oʻrnida Ukkosha bulogʻi mashhur boʻlgan. Sanoat ahamiyatiga ega shoʻr (tarkibida yod, bor, brom va boshqa elementlar boʻlgan) B. togʻ oldi, togʻ orasidagi botiq, artezian xavzalar (Fargona, Buxoro, Qarshi, Qoraqum)da uchraydi. Oʻzbekistonda B.dan toʻgʻri foydalanish maqsadida buloqli joylarning gidrogeologiya sharoitlari, B.lar paydo boʻlishi jarayoni, suv temperaturasi, tarkibi va chiqadigan miqsori oʻrganiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buloqchilar

**Buloqchilar**, tuk qanotlilar (Trichoptera) — hasharotlar turku mi. Oʻrtacha kattalikda, baʼzan yirik (70 mm gacha) boʻlib, tashqi koʻrinishi kapalaklarni eslatadi. Qanotlari mayda tuklar yoki tuksimon tangachalar bilan qoplangan. Qoʻngakida qanotlari qornini ikki yon tomondan yopib turadi. Ogʻiz organlari xilmaxil tuzilgan, ayrim turlarida soʻruvchi hartumcha shaklida boʻlib, shudring yoki nektar soʻrishga moslashgan. Koʻpchilik turlari voyaga yetgan davrida oziqlanmaydi; tuxum qoʻygach oʻladi. Urugʻlangan urgʻochi B. suvga toʻptoʻp qilib yoki shilimshiq ipchalar shaklida tuxum qoʻyadi. Qurtlari suv tubida choʻp va qumdan yasalgan "uycha"larda hayot kechiradi, traxeya orqali nafas oladi. 3000 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchilik turlarining qurtlari togʻ mintaqalaridagi daryo va koʻllarda uchraydi, baliqlarning asosiy ozigʻi hisoblanadi. Ayrim B. qurtlari sholi maysalarini yeb, ziyon keltiradi (UzoqSharq, Yaponiya). Oʻzbekistonda 50 ga yaqin turi uchraydi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulogʻochun

**Bulogʻochun** – qadimgi turkiy urugʻlardan biri. Bulogʻochun Rashiduddinning „Jome attavorix“ va Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ asarlarida uchraydi. Rashiduddin bu urugʻni burqutlarta qoʻshib sanaydi. Bulogʻochun yozma nasabnomalarning baʼzilarida 92 oʻzbek urugʻining biri sifatida qayd etilgan.

## Manbalar
Bulungʻur (maʼnolari)

**Bulung‘ur**:

* Bulung‘ur - Bulungʻur (moʻgʻulcha bulugar: — loyqa suv) — Zarafshon vodiysidagi eng qad.
* Bulungʻur — Samarqand viloyatidagi shahar (1973 yil)
Bulungʻur (shahar)

**Bulungʻur** — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyatidagi tuman (1973-yildan beri).Tuman markazi-Bulung‘ur shahri. Bulungʻurdan Samarqandgacha 31&nbsp;km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Bulungʻur. Bulungʻurni Katta Oʻzbekiston trakti kesib oʻtadi. Dengiz sathidan 736 m balandlikda. Aholisi 23,5 ming kishi (2000). Bulungʻurda 7 sanoat korxonasi (vino, sut, gʻisht zavodlari), xalq isteʼmoli mollari, hunarmandchilik, uy-roʻzgʻor buyumlari ishlab chiqaruvchi kichik xususiy korxonalar, 69 ta umumiy o‘rta taʼlim maktabi, mehmonxona, kutubxonalar, xalq teatri, kasalxona, tugʻruqxona va boshqa bor.

## Manbalar