open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jirobus

**Jirobus**, girobus (yun. geros — doyra va lotincha (omni) bus — barcha uchun) — mexanik energiya akkumulyatori — zalvar massasi (maxovigi) boʻlgan relssiz oʻziyurar arava. Maxovik toʻplagan kinetik energiya hisobiga harakatlanadi. Qisqa masofalarda yordamchi transport vositasi hisoblanadi; J.dan portlash xavfi boʻlgan obʼyektlarga xizmat koʻrsatish uchun foydalaniladi. 1955 y.dan elektrobuslar ham amalda qisman qoʻllanilmoqda. Ular maxovikli asinxron dvigatel-generator va tortuvchi ele’tr dvigatellardan iborat harakatlantirish agregati bilan jihozlanadi. AQSH da 12&nbsp;km uzunlikdagi yulovchilar trassasiga xizmat koʻrsatadigan J. tajriba nusxalari tayyorlangan.

## Manbalar
Jirm

**Jirm**, Jurm — Badaxshontdagi oʻrta asr shaharlaridan biri. Fayzobod (Afgʻoniston)dan 30&nbsp;km jan.-sharqda joylashgan. Mahalliy rivoyatlarga koʻra, qadimda J. Golan deb atalib, Badaxshondagi qalʼalar ichida eng yirigi boʻlgan. Tarixiy manbalar ("Shohnoma")da ilk bor 5—6-asrlarga oid voqealar munosabati bilan qayd etilgan. 9-asrda J. Balx viloyatining Tibetga boradigan sharqdagi eng chekka shaqri hisoblanib, uning jome macjidi boʻlgan. Arab geografi Yoqut Hamaviyning taʼkidlashicha, J. Badaxshonning bosh shahri boʻlgan. 10-asrda somoniylar davrida J.da zarbxona mavjud boʻlib, unda kumush tangalar zarb qilingan. 20-asr bo-shida Koʻkcha daryosining har ikki sohilida joylashgan J.ning katta bozori va bir necha karvonsaroyi boʻlgan. Hozirda J. Afgʻoniston Badaxshonidagi keng tumanning maʼmuriy markazi hisoblanadi.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Jir

**Jir**, yir — bir qancha turkiy xalqlarda qoʻshiq, sheʼr maʼnosini anglatuvchi tushuncha. Tatarlarda umuman xalq qoʻshiqlari, qozoq va qoraqalpoqlarda syujet asosiga qurilgan xalq sheʼriyati, koʻproq dostonlar J. deb ataladi.

## Manbalar
Jism

**Jism** – 1) geometrik jism – fazoning yopiq sirt bilan chegaralangan qismi. Yevklid „Negizlari“ kitobida uzunlikka, kenglikka va qalinlikka ega har qanday narsa J. deb atalgan; 2) tan, tana, vujud; 3) maʼlum joyni egallab, ishgʻol qilib turgan materiya, modda. Maye, qattiq J.lar, suyuq J.lar, gazeimon J.lar.

## Manbalar
Jismlarning erkin tushishi

**Jismlarning erkin tushishi** — Yerning tortish kuchi maydonida jismlarning nolga teng boshlangʻich tezlikda harakatlanishi. Jismlarning erkin tushish  tezligi-v Yer markazigacha boʻlgan masofaga va muhit (havo,suv)ning qarshilik kuchiga bogʻliq. Agar havoning qarshiligi hisobga olinmasa, jism uncha baland boʻlmagan joydan tushganda tezlik v=(2gh)^1/2 ga teng boʻladi (bunda g — erkin tushish tezlanishi; u-oʻrtacha  ga teng; h — jismlarning tushish balandligi; bu balandlik boshlangʻich vaziyatdan hisoblanadi). Barcha jismlar Yerning ayni bir nuqtasida bir xil tezlanishda Yerga tushadi. Amalda havo qarshiligi ham hisobga olinadi. Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi tufayli jismlarning erkin tushish  tezlanishi ekvatorda qutblardagidan kichik boʻladi.

## Yana qarang
Erkin tushish

## Manbalar
O'zME.Birinchi jild.Toshkent,2000
Jismoniy madaniyat

**Jismoniy madaniyat** - umum insoniy madaniyatning bir qismi, inson salomatligini mustahkamlash, jismoniy qobiliyatini rivojlantirishga qaratilgan ijtimoiy faoliyat sohasi. Jamiyatdagi J. m. holatining asosiy koʻrsatkichlari: odamlarning sogʻlomligi va jismonan chiniqqanligi, J. m.ning tarbiya va taʼlim sohasida, i. ch.da, turmushda qay darajada tatbiq qilinayotganligi, sportdagi yutuqlar va hokazo. J. m. xalq oʻyinlari, jismoniy mashqlar, sportni va turizmning faol harakat talab qiladigan koʻrinishlarini oʻz ichiga oladi. J. m. tibbiyot, ekologiya, pedagogika, psixologiya kabi fanlar bilan bogʻliq holda shakllangan va rivojlangan. U jamiyat taraqqiyoti, odamlarning samarali mehnat qilishi, aqliy imkoniyatlarning ravnaq topishi, axloqiy poklanish, kelajak nasllarning jismoniy ahvoliga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir oʻtkazadi (yana q. Jismoniy tarbiya, Sport).

## Manbalar
Jismoniy shaxs

**Jismoniy shaxs** (fuqarolik huquqida) — huquqiy munosabatlarning ishtirokchisi boʻlgan alohida fuqaro (chet el fuqarolari yoki fuqaroligi boʻlmagan shaxslar)ni ifodalovchi tushuncha. 
## Huquq va muomila loyaqati
Jismoniy shaxsning huquq layoqati shaxs tug`ilganidan to uning vafotiga qadar amal qiladi.
Muomila layoqati esa shaxs 18 yoshga yetganidan  (emansipatsiya holatida esa 16 yoshdan )vujudga keladi. 
Yuridik shaxslarda huquq va muomila layoqati bir vaqtda vujudga keladi.

## Faoliyati
Jismoniy shaxs bevosita oʻz nomidan ish yuritadi — faoliyat yurgizishi uchun jamoaviy tuzilma — tegishli firma yoki korxonani qonunda belgilangan tartibda roʻyxatdan oʻtkazishi shart emas. 
Jismoniy shaxs mulk huquqi asosida mol-mulkka ega boʻlishi, uni meros qilib olishi va vasiyat etib qoldirishi; bankda oʻz jamgʻarmalarini saqlashi; tadbirkorlik, dehqon (fermer) xoʻjaligi bilan, qonunda taqiqlanmagan boshqa faoliyat bilan shugʻullanishi; yollanma mehnatdan foydalanishi; yuridik shaxs tashkil etishi; shartnoma, bitimlar tuzishi va majburiyatlarini bajarishi; oʻziga yetkazilgan moddiy va maʼnaviy zararning qoplanishini talab qilishi; mashgʻulot turini va yashash joyini tanlashi; fan, adabiyot va sanʼat asarlari, qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa intellektual faoliyat samaralarining muallifi huquqiga ega boʻlishi mumkin. 
## Qonun hujjatlari
Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolar — jismoniy shaxslarning huquq va burchlariga oid qonun-qoidalar O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Fuqarolik Kodeksi va boshqa qonunlarida belgilangan. 

## Manbalar
Konstantin Jitov

**Konstantin Yevlampiyevich Jitov** – Sovet iqtisodchisi, davlat va siyosat arbobi.

## Biografiyasi
Konstantin Jitov 1904-yilda Gogan shahrida tugʻilgan. KPSS (Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi) a’zosi hisoblangan.

1920-yildan 1991-yilgacha iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy yoʻnalishlarda faoliyat olib borgan. Xususan:

* Irkutsk viloyati Verxolenskiy tumani RKSM (Inqilobiy kommunistik yoshlar ittifoqi (bolsheviklar)) okrug byurosining raisi va qoʻmita kotibi;
* Ishchilar fakulteti talabasi;
* Qizil professorlar instituti talabasi;
* Osiyo Kommunistik universiteti Markaziy SSSR tarixi kafedrasi mudiri;
* Oʻrta Osiyo Marksizm-Leninizm instituti direktor oʻrinbosari va tarix kafedrasi mudiri;
* Oʻrta Osiyo inqilob tarixi ilmiy-tadqiqot instituti direktorining oʻrinbosari;
* Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi huzuridagi Marksizm-leninizm instituti VKP (Butunittifoq kommunistik partiyasi) Kommunistik partiyasining Oʻzbekiston tarixi boʻlimi sektori mudiri;
* Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi;
* Fan boʻyicha direktor oʻrinbosari;
* Partiya tarixi instituti direktori;
* Bolsheviklar ittifoqi kommunistik partiyasi;
* Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti;
* Toshkent Oliy partiya maktabi KPSS tarixi kafedrasi mudiri lavozimlarida ishlagan.

1995-yilda Toshkent shahrida vafot etgan va Botkin qabristoniga dafn etilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* ODN
Valéry Giscard dʻEstaing

**JISKAR D’ESTEN (Giscard d’Estaing) Valeri** (, Koblens, Germaniya, ) — Fransiya Prezidenti (1974—81), iqtisodiyot va moliya vaziri (1962—66, 1969—74). Fransuz demokratiyasi uchun ittifoq rahbarlaridan biri, raisi (1988 y.dan). 1989 y. iyundan Yevropa parlamenti deputati, liberallar, demokratlar va reformatorlar guruhi (oʻng oqim tarafdorlari uyushmasi) rahbari.

## Manbalar
Jirov

**Jirov** — qozoq, oʻzbek va qoraqalpoq xalqlarida doston, terma ijod etib kuylovchi xalq shoiri. Qadimda katta jamoat yigʻinlarida, toʻy-maʼrakalarda Jirovlar qoʻbiz joʻrligida termalar ijro etishgan. Xalq orasida katta obroʻ orttirgan ayrim (maye, 15—17-asrlarda Qiztuvgʻan, Doʻstpambet, Jiyenbatar kabi qozoq) Jirovlar oʻz urugʻi, ulusiga boshchilik ham qilgan, xalq botiri boʻlgan. Ular urush va b. notinch vaqtlarda oʻtkir soʻzi, taʼsirchan termalari bilan ommani birlashtirib oʻziga ergashtirgan. Qozoqlarda Jirov jirchi (tayyor folklor namunalarini ijro etuvchi)dan ijodkorligi bilan farq qiladi. Jirovlar oʻzbek baxshilari kabi ustoz-shogird munosabatlari asosida yetishib chiqqan. Qoraqalpoqlarda Yesemurat jirov, Jiyen jirov, Nurabulla jirov, Shanxay jirov (1814—84), qozoklarda Buhar jirov (18-asr), Musaboy jirov (18-asr)lar xalq orasida keng tanilgan.

## Manbalar
Jitomir viloyati

**Jitomir viloyati** — Ukrainadagi viloyat. 1937-yil 22-sentabrda tuzilgan. Maydon 29,9 ming km. Aholisi 1467,9 ming kishi (1997), asosan ukrainlar, shuningdek, rus, polyak, yahudiy va b. ham yashaydi. Jitomir viloyatida 22 tuman, 9 shahar, 40 shaharcha bor. Markazi – Jitomir shahri.

Relyefi tepalik va pasttekisliklardan iborat. Foydali qazilmalari: granit, gneys, labradorit, yashma, topaz, kvarsit, marmar, pirofillit, ohaqtosh, mergel, oxra, kvars qumi, kaolin, oʻtga chidamli tuproq, temir va titan rudalari, qoʻngʻir kumir, torf. Iqlimi muʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –5,7°, iyulniki 18,9°. Yillik yogʻin 570–600&nbsp;mm. Vegetatsiya davri 240 kun. Daryolari Dnepr havzasiga mansub. Qoratuproq va kulrang oʻrmon tuprogʻi, chimli podzol va botqoq tuproqlar tarqalgan. Viloyat hududi aralash oʻrmonlar (Polesye) va oʻrmonli dasht zonalarida joylashgan.

Asosiy sanoat tarmoqlari: ruda va koʻmir qazib chiqarish, mashinasozlik, toʻqimachilik, avtomobilsozlik va boshqalar Oziq-ovqat sanoati (shakar-qand, spirt-araq, pivo, goʻsht, yogʻ-pishloq, sut, un, sabzavot konserva) rivojlangan. Toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn poyabzal, madaniy mollar ishlab chiqarish korxonalari bor. Elektr asboblari, kimyo sanoati uchun asbob-uskunalar ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik korxonalari va 4 qogʻoz fabrikasi, shu jumladan elektrotexnika sanoati uchun eksportga eng yupqa kondensator qogʻozi ishlab chiqaradigan Malin qogʻoz fabikasi bor. Oynashisha (Jitomir), chinni zavodlari va koʻzgu fabrikasi ishlab turibdi. Kon sanoatida qora metallurgiya sanoati uchun oʻtga chidamli dinas kvarsitlari, titanli ilmenit, pushtirang slanets-pirofillit ishlab chiqariladi.

Qishloq xoʻjaligida zigʻir tola, kartoshka, gʻalla, qand lavlagi yetishtiriladi, oʻrmonlidasht qismida sut-goʻsht chorvachiligi rivojlangan. Bogʻdorchilik va rezavormevachilik ham salmoqli oʻrin tutadi. Asalari boqiladi. Baliqxoʻjaligi bor. Asosiy temir yo'l magistrallari: Kiyev-Brest, Kiyev–Lvov. Asosiy avtomobil magistrali: Kiyev–Lvov. 3 oliy oʻquv yurti, musiqali drama, qoʻgʻirchoq teatrlari, filarmoniya, 8 muzey bor.

## Manbalar
Jiu-jitsu

**Jiu-jitsu** — yaponcha oʻzini oʻzi himoya etish va qurolsiz hujum qilish yoʻli. Unda raqibning eng nozik joylari — quyosh chigali (qorinda), uyqu arteriyasi, jigar va hokazoga zarba berish; qoʻl va oyoq boʻgʻimlarini qayirish, turli tashlanish, bosib olish kabi usullar ishlatiladi. Bunday usullar jismoniy jihatdan baquvvat yoki qurollangan raqibga qarshi kurashda alohida ahamiyatga ega. J.-j. 13-asrda paydo boʻlgan. Uning asosida dzyudo kurashi kelib chiqqan (qarang Dzyudo, Karate).

## Manbalar
Jish joʻja ochuvchi qushlar

**Jish joʻja ochuvchi qushlar** -tuxumdan kuchsiz, oyoq muskullari yaxshi rivojlanmagan, koʻzi yumuq, tana harorati barqaror boʻlmagan joʻja ochuvchi qushlar. J. j. o. q.da nasli toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik yaxshi rivojlangan. Nari va modasi ancha mukammal in quradi, joʻjalarini boqadi, oʻz tanasi bilan isitadi, quyosh taftidan himoya qiladi. Joʻjalarini uyasida 10—14 kundan (mayda chumchuqsimonlar) 3 oygacha (yirik yirtqich qushlar) boqadi. J. j. o. q. koʻpincha daraxtlar va butalarda, binolarning boʻgʻotlarida in quradi (chumchuqsimonlar, qizilishtonsimonlar, kaptarsimonlar, kakkusimonlar, toʻtiqushlar). J. j. o. q. joʻjasining tanasi siyrak pat bilan qoplangan, tumshugʻi sargʻish. Ammo laylaksimonlar, nayburunlilar, lochinlar va boyqushlar joʻjasining tanasi qalin pat bilan qoplangan, koʻzi ochiq (boyqushlar joʻjasiniki yopiq) boʻladi. J. j. o. q. kam tuxum qoʻyadi.

## Manbalar
Jitomir

**Jitomir** — Ukrainadagi shahar, Jitomir viloyatining markazi. Teterev daryosi (Dnepr irmogʻi) sohilida. Shosse va temir yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 260 ming kishi (2023). 9-asrda asos solingan. Mashinasozlik va metallsozlik (elektr oʻlchov asboblari ishlab chiqarish birlashmasi, stanok avtomatlar, uy-roʻzgʻor priborlari zavodlari), yengil sanoat (zigʻir tola kombinati), oziq-ovqat sanoati (un korxonalari, goʻsht va konserva kombinatlari), yogʻochsozlik (mebel kombinati, musiqa asboblari fabrikasi), kimyoviy tola, dorivor oʻsimliklar xom ashyolari zavodlari ishlab turibdi. 2 oliy oʻquv yurti, musiqali drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, filarmoniya, oʻlkashunoslik, tabiat muzeylari, yozuvchi V. G. Korolenko, akademik S. P. Korolyov uy-muzeylari bor.

## Manbalar
Jiq-jiq

**Jiq-jiq** () — chumchuqsimonlar turkumining moyqutlar oilasiga mansub kichkina qush, vazni 8—9 g . Choʻl va dashtlardagi past boʻyli butalar orasida yashaydi. Yulgʻun, baʼzan shuvoqlar orasiga in quradi. Oʻzbekistonda Qizilqumda uchraydi. Mart—iyunda 5—8 tadan tuxum qoʻyadi. Yozda hasharotlar, qishda oʻsimlik urugʻi bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Jiqtoqlar

**Jiqtoqlar** () — baliqchilar turkumi urugʻiga mansub qushlar. Tanasining uzunligi 25 sm gacha. Tumshugʻi kalta, ogʻzining kattaligi bilan boshqa balchiqchilardan farq qiladi. 7 turi bor. Yevropa, Osiyo, Afrikada (qishda Avstraliyada ham) uchraydi. Oʻzbekistonda 2 turi yashaydi. Dalalar, choʻllar va oʻtloqlarda tarqalgan. Yozda uchib kelib, qishda uchib ketuvchi qushlardan. Odatda, toʻdalashib uya soladi. Hasharotlar bilan oziqlanadi. Chigirtka va boshqa zararkunandalarni qirib, foyda keltiradi.

## Manbalar
Jigʻa

**Jigʻa** — bosh kiyim (salla, doʻppi, toj) ustiga oʻrnatiladigan bezak, taqinchoq. Tuzilishi qirgʻoqlari oʻzaro jipslashtirilgan ikki palla yupqa kumushdan iborat boʻlib, yuqori qismida tovus, ukki patlari oʻrnatish uchun naychasi boʻlgan, sirtiga bosma naqshlar ishlanib, tilla suvi yugurtirilgan, marvarid, feruza va b. tosh va rangdor shishalar qadab bezatilgan. J. qadimiy boʻlib, yozma manbalarda u haqda maʼlumotlar, miniatyuralarda tasvirlari saqlangan. Qadimdan toʻy va tantanalarda, baʼzan "koʻz tegish"dan saqlanish niyatida ham tikilgan. Shox, shahzoda, bekzodalar taqqan yakka qadaluvchi J., asosan ayollar doʻppisining ikki chakkasiga qadaladigan qoʻshjigʻa (Xorazmda koʻproq uchraydi), bolalar bosh kiyimiga "yomon koʻzdan asrash" niyatida qadaladigan qatorjigʻa kabi turlari bor. Toshkentda, shuningdek, nikoh toʻyida kuyovlar (qizning otasi sovFa qilgan J.ni taqib, ularga koʻrinish bergan), bolalarning sunnat toʻyida ularning bosh kiyimlariga J. taqilgan.

Shuningdek, ot, tuya va b.ga taqiladigan J.lar ham boʻlgan, ular, odatda, hayvonlar noʻxtasiga qadalgan.

## Manbalar
Jigʻildon

**Jigʻildon** — bir qancha umurtqasiz hayvonlar (koʻpchilik mollyuskalar, chuvalchanglar, hasharotlar) va qushlarda qiziloʻngachning kengaygan qismida bo'ladi.Lekin jig'ildon odamlarda bo'lmaydi. J. oziqni toʻplash va saqlash, baʼzan uni qisman qimyoviy qayta ishlash uchun xizmat qiladi. Hasharotlar J.ida nektar asalga aylanadi. Qushlarda J. oʻmrov suyagi oldida joylashgan, unda yirik bezlar boʻladi. J. muskullarining peristaltik qisqarishi tufayli undagi oziq meʼdaga tushadi yoki bolasini oziqlantirish uchun ogʻziga qaytariladi, hazm boʻlmagan oziq qoldigʻi chiqarib tashlanadi. Kaptarlarda tuxum bosishning 8-kunidan boshlab J. epiteliysi va J. bezlari oʻzgarib, oqish suyuqlik (J. suti) ishlab chiqara boshlaydi. Bu suyuqlik bilan kaptarlar oʻz joʻjalarini boqadi. Choʻl qushlari (oqbovur, qorabovur) J.ida joʻjalari uchun suv olib keladi. J. oziqni qiyinchilik bilan, lekin birdaniga koʻp topadigan yirtqich yoki nisbatan sekin hazm boʻladigan qattiq oziq bilan oziqlanadigan donxoʻr qushlarda ham rivojlangan.

## Manbalar
Jigʻildon qaynashi

**Jigʻildon qaynashi**, meʼda qaynashi, zarda qaynashi — toʻsh ostida va qiziloʻngach boʻylab achishish sezgisi paydo boʻlishi, meʼda suyuqligʻi aralashgan ovqat qiziloʻngachga chiqib, uning shilliq pardasiga taʼsir etishi J. q.ga sabab boʻladi. Odatda, meʼda shirasida kislota koʻpayganda roʻy beradi. Qiziloʻngach va meʼda shilliq pardasining sezuvchanligi oshganda, meʼda shirasidagi kislota miqdori oʻzgarganda, dagʻal ovqat yeyilganda, meʼdadan shira chiqishini kuchaytiradigan moddalar isteʼmol qilinganda ham jigʻildon qaynaydi. Gastrit, meʼdaichak yarasi, xoletsistit, asabiy holatlar va b. kasalliklarda kuzatiladi.

J. q.da, albatta, vrach buyurgancha davolanish kerak, chunki turli dorilarni qadeb palapartish ichaverish meʼda va qiziloʻngach shilliq pardasiga yomon taʼsir etishi mumkin. Jigʻildon qaynaganda sabzi yeyish yoki uning suvini ichish va gazi chiqarilgan Toshkent mineral suvini ichish yaxshi naf beradi. Asosiysi J. q.ga sabab boʻlgan kasallikni davolash lozim.
Jig'ildon qaynaganda quyidagi mahsulotlardan voz kechgan ma’qul:

    Qovurilgan, sho’r, achchiq va yog’li taomlar;
    apelsin, limon va laym. Ular tarkibida kislota mavjud bo’lib, bu oshqozonning kislotalilik darajasini sezilarli darajada oshiradi;
    Pishiriqlar va qandolat mahsulotlari;
    Shokolad;
    Tomat pastasi;
    Achchiq qahva va choy;
    Spirtli ichimliklar;
    Gazlangan ichimliklar.

## Manbalar

https://mymedic.uz/kasalliklar/gastroenterologiya/jigildon-qaynashi/
Zeh

**Zeh**(  ) Eronning Kirmon viloyati, Kahnuj tumaniga qarashli Naxleston qishloq okrugi tarkibiga kiruvchi qishloq va uning markazi.

2006-yilgi Milliy aholini ro'yxatga olishda uning aholisi 225 xonadonda 1098 kishini tashkil etdi. 2011-yilgi aholini ro'yxatga olishda 241 xonadonda 976 kishi bor edi. 2016-yildagi so‘nggi aholini ro‘yxatga olishda 200 ta xonadonda 711 kishi istiqomat qilgan.
## Manbalar
Jigʻoltoy

**Jigʻoltoy** () — lochinsimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Kattaligi kaptardek. Osiyo, Yevropa va qisman Afrikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoning togʻli oʻrmonlarida, bogʻ va chakalakzorlarda uchraydi. Oʻzbekistonga kelib, qishlash uchun Afrika va Hindistonga uchib ketadi. Boshqa qushlar inidan foydalanadi. 3 ta, baʼzan 4–5 ta tuxum qoʻyadi. Iyun–iyulda bola ochadi. Yirik hasharotlar va mayda qushlar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Valentin Jmakin

**Valentin Ivanovich Jmakin** (1928.5.3, Gorkiy viloyati) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1944—48), Moskva amaliy bezak sanʼati instituti (1948—52) va Badiiy sanoat oliy oʻquv yurti (1952—54)da taʼlim olgan. J. asarlari oʻzbek xalqi hayotidagi muhim voqealarni aks ettirgani bilan diqqatga sazovor, ularda obrazlar yorqin boʻyoqlarda, jonli ifodalangan. "Paranji tashlagan ayol" (1957), "Angren GRES qurilishi" (1958), "Industrial Oʻzbekiston" triptixi (hamkorlikda, 1957—60), "Hamza" (1960), "Hovli" (1970), "Eshelonlar" (1985) va b. kartinalar, shuningdek, Toshkentdagi jamoat binolariga ishlangan namoyonlar va mahobatli bezak sanʼatiga oid asarlar muallifi.

## Manbalar
Jobir ibn Xayyom

**Jobir ibn Xayyom** (taxminan 721-813) — arab olimi. Turli sohalarda asarlar yozgan; ayniqsa alkimyoga doir kitoblari mashhur. J.i.X. metallarning paydo boʻlish nazariyasini ishlab chiqqan (qarang Alkimyo). Uning asarlarida moddalarni xaydash, eritish, kristallash va b. amaliy ishlarning tasviriga katta oʻrin berilgan. Shuningdek, koʻp kimyoviy preparatlar (maye, achchiqtosh, toʻtiyo, kumush nitrat, novshadil, sulema va boshqalar)ni olish, metallarni eritish, gazlamalarni boʻyash usullari aniq bayon qilingan.

## Manbalar
Jovanoli Raffaello

JOVANOLI (Giovagnoli) Raffaello (1838.13.3 - Rim - 1915.15.8) -italyan yozuvchisi. Risorjimento qatnashchisi, J. Garibaldi safdoshi boʻlgan. J.ning Qadimgi Rim haqidagi "Plautilla" (1878), "Saturnino" (1879), "Messalina" (1855) va b. tarixiy romanlarida mustabid tuzumga qarshi romantik kurash ohangi jaranglab turadi. Mil.gacha boʻlgan 1-asrdagi qullar va gladiatorlarning qoʻzgʻoloni haqidagi "Spartak" (1874) romani J.ga shuhrat keltirdi. Bu roman bir oz sentimental ruxda yozilganiga qaramasdan, qad. oʻtmishda zulmga qarshi kurashgan isyonkor obrazini ulugʻlaydi. Muallif romanida ijtimoiy adolat va teng huquqlik uchun kurashga daʼvat etadi. J.ning "Spartak" romani Rustam Abdurahmonov tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1970).

## Manbalar
Jovqosin

**Jovqosin** (Tulipalehmanniana) — loladoshlar (piyozdoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Piyozi tuxumsimon, yoʻgʻonligi 1,5—4 sm. Poyasi 20— 25 sm. Bargi 4 ta, buralgan, tuksiz, uchiga qarab ingichkalashib boradi, pastkisi nashtarsimon yoki qalami nashtarsimon, eni 1,5—2,5 sm. Gultojlari sariq qizgʻish yoki qizil, boʻyi 2,5—7 sm. Changchi iplari tuksiz, sariq, yuqori qismi qoramtirbinafsha. Changdonlari sariq. Koʻsagining eni 1 — 1,5 sm, boʻyi 2,5—3 sm. Apr.da gullab, mayda urugʻ beradi. Buxoro viloyati hamda Qoraqalpogʻiston Respublikasida tarqalgan. Asosan, manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

## Manbalar
Jodrell-benk radioastronomik rasadxonasi

**Jodrell-benk radioastronomik rasadxonasi** - Angliyadagi eng katta radioastronomik rasadxona. Jodrell-Benk sh.da joylashgan; 1946 yilda tashkil qilingan. Asosiy asboblari: diametri 76,66, 38 va 9 m li radioteleskoplar. Rasadxonada radiogalaktikalarning fizik tabiati, radio manbalar spektri (Oqqush, Kursi va b. yulduz turkumlarida), vodorodning koinotda taqsimlanishi va b. tadqiqot ishlari olib boriladi, meteorlar oqimi, Oy va sayyoralar radiolokatsiya yoʻli bilan oʻrganiladi.

## Manbalar
Jodhpur

**Jodhpur**, Mapvar — Hindistonning shim.-gʻarbidagi shahar. Tar choʻlining chekkasida, Rajastxon shtatida. Aholisi 510 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, teri, farmatsevtika korxonalari, mexanika ustaxonalari va b. bor. Badiiy hunarmandchilik (fil suyagiga ishlov beriladi, liniy liboslar, shishadan ziynat buyumlari va b. tayyorlanadi) rivojlangan. Shaharga 15-asr oʻrtalarida asos solingan.

## Manbalar
Brian Josephson

**Brian Josephson** () (1940) — ingliz fizigi. Ilmiy ishlari oʻta oʻtkazgichlarga va tunnellash masalalariga bagʻishlangan. Ikkita oʻta oʻtkazgichni ajratib turuvchi yupqa (~10A=10-’ m) dielektrik qatlamdan oʻta oʻtkazuvchan tok oqayotganda nostatsionar effekt sodir boʻlishini bashorat qilgan. Bu effekt Jozefson effekti deb ataladi. Nobel mukofoti laureati (1973, Ivar Giaever va Leo Esaki bilan hamkorlikda)..

## Manbalar
Jozefson effekti

**Jozefson effekti** - oʻta oʻtka zuvchanlik tokining ikkita oʻta oʻtkazgichni ajratib turadigan yupqa oʻtishi. Oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasi asosida B. D. Jozefson oldindan aytib bergan (1962). Uni AKD1 fiziklari P. Anderson va J. Rouell kashf etganlar (1963). Dielektrik (odatda ~10A qalinlikdagi metall oksidi)da elektron oʻtkazuvchanlik tunnel effekti tufayli roʻy beradi. Agar dielektrik qatlam orqali oʻtgan tok kritik qiymati (biror maʼlum kattalik)dan ortiq boʻlmasa, kontaktda kuchlanish pasaymaydi, tok kritik qiymatdan katta boʻlsa, kontaktda kuchlanish U pasayadi, u xolda kontaktda kuchlanishning pasayish chastotasi v = —t— boʻladi, bunda ye — elektron zaryad, h — Plank doimiysi. Jozefson effektiga asoslanib juda sezgir (Yu^9 Gs yoki K)”13 Tl gacha) magnitometrlar yasalgan. Jozefson effektidan kichik generatorlar, detektorlar, kuchaytirgichlar va b. elektron asboblarda foydalaniladi.

## Manbalar
Joytun madaniyati

**Joytun madaniyati** — Oʻrta Osiyoning neolit davriga oid eng qad. oʻtroq dehqonchilik madaniyati markazlaridan biri (mil. av. 6—5-ming yillik). Ashxoboddan 30 km shim.da joylashgan qad. oʻtroq dehqonlar qishlogʻi harobasi nomidan olingan. 1952 y.dan Janubiy Turkmaniston arxeologiya kompleks ekspeditsiyasi qazish ishlari olib borgan. 10 dan ortiq yodgorliklar (Chagʻillitepa, Pessejiktepa, Chopontepa, Nayzatepa, Joytun va b.)ni tekshirgan. Bu urugʻdoshlik manzilgoxlarining har biri 0,5—2 ga maydonni egallagan. Somonli guvaladan qurilgan bir xonali uylar (25—45 m²) sahni oq ganchli loy bilan suvalgan, ayrimlari qizil va qora rangga boʻyalgan. Har bir xonada oʻchoq, gʻalla oʻrasi, supa boʻlgan. Ayrim xonalar oʻrtasida katta otashkada boʻlib, umumiy sajdagoh vazifasini oʻtagan. Manzilgoxlarda ombor, sopol idishlar pishiriladigan maydonchalar boʻlgan. 3 madaniy qatlamdan iborat Joytun manzilgox.i (J. m. shu nomdan olingan) toʻla oʻrganilgan. Uning mayd. 0,5 ga, yuqori qatlami 35— 40 xonadan, oʻrta qatlami 29 xonadan iborat. Manzilgohlardan bolalar suyagi topilgan, kattalar tashqariga koʻmilgan. Aholi, asosan, dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik bilan shugʻullangan. Aholi chaqmoqtoshdan qirgʻich, oʻroq, randa, pichoq; suyakdan igna, bigiz; tosh oʻtir va b. buyumlar yasagan. Sopol idishlar somonli loydan ishlanib, baʼzilarining sirti qizil angob bilan boʻyalgan. Tosh va loy (sopol)dan ishlangan ayol va hayvon haykalchalari, tosh, suyak va chigʻanoqlardan yasalgan tumor, munchoq va b. turli taqinchoqlar keng tarqalgan. J. m. Kaspiy boʻyidagi mezolit davri madaniyati asosida vujudga kelgan. U — ibtidoiy dehqonchilik madaniyatining jaxondagi noyob obidalaridan biri.

## Adabiyot
* Masson V. M., Poseleniye Djeytun, L., 1971; Massoy V. M, Srednyaya Aziya i Blijniy Vostok, M.— L., 1964.

## Manbalar
Jokyakarta

**Jokyakarta**, Yogyakarta - Indoneziyadagi shahar, Ya. va orolda. Alohida maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan. Aholisi 3,1 mln. kishi (2000, shahar atrofi bilan). Temir yoʻl va shosse yoʻllar tuguni. Xalqaro aeroport bor. J. qadimdan hunarmandchilik markazi: maxsus usulda gazlama (batika) toʻqiladi, kumushdan badiiy buyumlar tayyorlanadi, yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan. Sholi oqlash, shakarqand, tamaki va toʻqimachilik korxonalari bor. J. mamlakatning qad. madaniyat markazi. Meʼmoriy yodgorliklaridan J. sultonining saroyi (1755—60) va b. saqlangan. Xususiy muzey, tabiiy bogʻ, musulmonlar universitetlari bor. Turistlar koʻp keladi.

Tarixiy manbalarda J. dastlab 18-asr boshidan tilga olingan. 1755 y.dan gollandlar nazoratidagi J. sultonligining poytaxti, 1946—49 yillarda Indoneziya Respublikasining vaqtincha poytaxti boʻlgan.

## Manbalar
Jogir

**Jogir**, joygir (fors. — joy ol) — Boburiylar saltanati davrida Hindistonda keng tarqalgan yer egaligi shakllaridan biri. J. egasi — jogirdor — J.dan undirilgan davlat soligʻining bir qismini olgan. Buning evaziga muayyan miqdorda qurollangan jodi otliqlar, artilleriya va yuk tashuvchi hayvonlar saqlashi hamda koʻproq, sugʻorish inshootlari qurishi va ularni taʼmir qilib turishi lozim boʻlgan. J. yerlari tez-tez almashtirib turilgan. 17-asrning 2-yarmidan boshlab J. yer egalarining xususiy mulkiga aylana boshlagan.

## Manbalar
Jodi

**Jodi**, kajkord — 1) beda va poyalarni qirqib, mollarga ozuqa tayyorlash uchun ishlatiladigan asbob. Dami pichoq yoki oʻroqniki singari tekis va tishli (arrasimon) xillari bor; 2) igna yasovchi hunarmandlarning ignaga moʻljallangan simni qirqadigan asbobi.

## Manbalar
Irène Joliot-Curie

**Iren Jolio-Kyuri** (; 1897.12.9 - Parij - 1956.17.3) - fransuz fizigi va radiokimyogari. P. Kyuri va Mariya Sklodovskaya-Kyurilarning qizi. 1926-yilda Frederik Jolio-Kyuriga turmushga chiqqan va shundan boshlab umrining oxirigacha birga ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. Ilmiy ishlari radioaktivlik, yadro fizikasi va yadro kimyosiga oid. 1934-yilda Frederik Jolio-Kyuri bilan hamkorlikda sunʼiy radioaktivlik hodisasini ochgan. Yugoslav fizigi P. Savich bilan hamkorlikda 1939-yilda neytronlar bilan uranni nurlash tufayli hosil boʻlgan yadroviy reaksiya mahsuli — lantan hosil boʻlishini aniqlagan (avval transuran element deb tushunilgan). Bu ishi yadroning boʻlinish reaksiyasini kashf qilishda muhim boʻlgan. Kimyoviy elementlarning sunʼiy radioaktiv izotoplarini, pozitron radioaktivlikni kashf qilgan Nobel mukofoti laureati (1935)..

## Yana qarang

* Pyer Kyuri

## Manbalar
Jom (soy)

**Jom** — Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi soy. Zarafshon togʻ tizmasining tarmogʻi — Qoratepa togʻining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Jom choʻli boʻylab oqadi va Ayritomsoyga quyiladi. Uzunligi 20&nbsp;km. J.ga yuqori qismida juda koʻp mayda soy kelib qoʻshiladi. Bu qismida vodiysi tor, yon bagʻirlari tik. Tekislikka chiqqach, vodiysi kengayadi, ikkita koʻhna qayir (terrasa) hosil boʻlgan. Soyning oʻzani sel keltirgan shagʻal va harsang toshlar bilan qoplangan. Asosan mavsumiy yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahor oylaridagi suv sarfi 3 m3/sek., yozda esa kamayadi, quyi oqimida umuman qurib qoladi.

## Manbalar
Jom jangi

**Jom jangi** (1528.24/28.9)- shayboniy sultonlar bilan safaviylaraan boʻlgan Eron shoqi Taxmasp I qoʻshinlari oʻrtasida Jom viloyati (Xuroson) ning Hargerd (Xusravjird) nohiyasiga qarashli Zurobod mavzeida sodir boʻlgan jang . Shayboniylar Eronga qilgan yurishlariga diniy tus berib, shialarga qarshi gʻazot eʼlon qilganlar. Natijada qoʻshin tarkibida savobtalab darveshlaru ruxrniylar, olimlaru sanʼat axdpari, kosibhunarmandlaru dehqonlar ham qoʻshilib, jami 105 ming kishini tashkil qilgan. Shoh Taxmasp I qoʻshini 24 ming jangchidan iborat boʻlgan. Jang shu kunning peshinigacha davom etgan, safaviylar yengilib, Taxmasp 1 oz sonli askarlari bilan jang maydonidan qochgan. Biroq gʻalaba nashidasini barvaqt surishga kirishib ketgan shayboniylar qoʻshini oʻlja izlash uchun tarqab ketgan. Shunda, Iskandar Munshiynmnt yozishiga koʻra, safaviylarning 3 ming nafar otliq qoʻshini (shundan 1700 tasi qurchilar) Ubaydullaxon va Koʻchkunnixon rahbarlik qilayotgan shayboniylar qoʻshinining markaziga toʻsatdan zarba berib, raqiblarini parokanda qilib yuboradi. Shayboniy sultonlar jang maydonini tashlab qochadi. Minglab kishilar qilich zarbidan va yana qanchalari daryoga choʻkib, koʻplar esa togʻu dashtlarda adashib halok boʻladi.

A.Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.

## Manbalar
Jom choʻli

**Jom choʻli** — Samarqand viloyatidagi choʻl. Zarafshon tizma togʻlarining gʻarbiy va Zirabuloqtogʻlarining sharqiy etaklarida joylashgan. Jom choʻlida boʻylama choʻzilgan qirlar, toʻlqinsimon lyossli tekisliklar bor. Oʻrtacha balandligi 500-600 m, asosiy balandliklar Zarafshon togʻlari etaklaridan janubi-gʻarb tomon pasayib boradi. Relyefi oʻydim-chuqur (1 — 10 m va undan ziyod). Jom choʻlining janubi-gʻarbida soyliklar (Sobirsoy, Toshbaqasoy, Kattasoy, Qoʻshilishsoy va boshqalar), sharqida Zarafshon togʻlari etaklaridan boshlanuvchi soylar (Jomsoy, Sayidjilgʻasoy, Kattasoy, Sariqulsoy) gʻarbga tomon yoʻnalgan. Zarafshondan boshlanuvchi Eski Anhor va Jom kanallari choʻlni kesib oʻtadi, ulardan Qashqadaryo vohasida sugʻorishda foydalaniladi.

Jom choʻlining oʻrni Zarafshon va Zirabuloq tizmalari oʻrtasidagi tektonik botikdan iborat. Toʻrtlamchi davrning lyoss va lyossimon jinslari togʻ etaklarida 10-15 m, markaziy qismida 70 m gacha qalinlikda toʻplangan. Grunt suvlari satqining chuqurligi shimolida (Ulus kengligida) 10-20 m, shoʻrligi kamroq (1— 3 g/l). Artezian suvlari boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlarida mavjud, ularning aksariyati shoʻrroq. Efemer, efemeroidlar, qoʻziquloq, oqquray, karrak va b. oʻt oʻsimliklar keng tarqalgan. Tuprogʻi, asosan, tipik boʻz tuproq. Yer osti suvlari sugʻorishda va chorva mollarini suv bilan taʼminlashda ishlatiladi. Togʻ etaklariga yaqin va b. ayrim joylar lalmi dehqonchilikda, soyliklar sugʻoriladigan dehqonchilikda foydalaniladi.

## Manbalar
Jomashoʻy

**Jomashoʻy** — Namangan viloyatidagi shaharcha (1972 y.gacha Katta Jomashoʻy qishlogʻi). Mingbuloq tumani markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Oqtoshdan 12&nbsp;km. Viloyat markazi — Namangandan 29&nbsp;km. 383 m balandlikda. Aholisi 10,1 ming kishi (2000). Dastlab 1952 yilda choʻlda tashkil etilgan Jomashoʻy tumanining markazi boʻlgan. J. nomi jamansha urugʻi nomidan degan taxmin mavjud. J.da 3 umumiy taʼlim maktabi, markaziy kutubxona, markaziy kasalxona, maishiy xizmat uyi, savdo markazi, sanʼat saroyi, aloqa uyi, dehqon bozori va b. bor.

**Jomashoʻy** — shaharcha ilgari  Katta Jomashoʻy qishlogʻi, deb atalgan. Qishloqqa oʻtgan asrning saksoninchi yillarida rasmiy ravishda shaharcha maqomi berilgan. Shaharcha shimoldan Sirdaryo orqali Toʻraqoʻrgʻon tumanidagi Gulqishloq, gʻarbdan Momoxon, sharqdan Dovduq, janubidan Oltinkoʻl shaharchasi bilan chegaradosh. Mahalliy havaskor tadqiqotchi Karimjon Qobulovning fikricha, Jomashoʻy nomi kelib chiqishi aholining etnik taraqqiyoti bilan bogʻliq. Maʻlumki, qishloqning tub joy aholisi Fargʻona qoraqalpoqlari boʻlgan. Tarix fanlari nomzodi L.S.Tolstova “Fargʻona vodiysi qoraqalpoqlari” degan tarixiy-etnografik ocherk kitobi (Qoraqalpogʻiston davlat arxivi, Nukus-1959 yil, 19-21 bet)da tadqiqotlarga asoslanib, qoraqalpoqlarning asosiy qismi XVIII asrning toʻrtinchi choragida, Norboʻtabiy hukmronligi davrida Fargʻona vodiysiga koʻchib kelganligini yozadi. Ular Qoʻqon yaqinidagi Ganji-Ravon degan joydan to Oʻsh tomondagi Buvagʻozi degan qishloqqacha boʻlgan oraliqda daryo boʻylariga manzillar qurishgan. Qoraqalpoqlarning jamansha urugʻi vakillari hozirgi Jomashoʻy oʻrnidagi qoʻriq biyobonga joylashgan. Shundan qishloq nomi kelib chiqqan boʻlishi kerak. “Jomansha” soʻzi keyinchalik Jamansh-Jamasho-Jamashov tarzida oʻzgarib ketgan, degan asosli taxmin bor. Tubjoy aholi tilida bu joy hozir ham Jomashov deb ataladi. Sovet davrida barcha sohalar qatori joy nomlari ham ostun-ustun boʻlib ketdi. “Jomashov” ruscha talaffuzga moslashtirilib, “Djumashoʻy” deb ataladi. Tayyor nom turib, ruschadan oʻzbekchaga “Jomashoʻy deb neppo-nozin tarjima qilinadi.
Shunday qilib asli oʻzagidan yiroq yangi nom paydo boʻldi. *Jomashoʻyning “Joma” – kiyim-bosh, libos, “shoʻy” – yuvmoq yaʻni “libos yuvilgan joy” maʻnosida izohlovchilar ham bor.*

## Adabiyotlar
1. Mamasoli Abdurahmonov. "Choʻllar chaman ochdilar", Namangan nashriyoti. 2017.
## Manbalar
Jome at-tavorix

"JOME at-TAVORIX" ("Tarixlar toʻplami") — tarixiy asar. Muallifi — Rashiduddin Fazlulloh 1302—10/11 yillarda fors tilida yozilgan.

Asar 3 qismdan iborat: 1-qism "Tarixi Gʻozoniy" deb atalib, Gʻozonxon farmoniga binoan bitilgan. Unda moʻgʻullar, Chingizxon va moʻgʻullar barpo qilgan davlatlar, xususan, Hulokuiylar davlati tarixi (1304-yilgacha) yoritilgan. 2- qism Oʻljoytuxon topshirigʻiga koʻra kashmirlik Kamalashri, xitoylik Li Dachji, fransiyalik bir monax va ikki fors olimi ishtirokida yaratilgan boʻlib, u Islom olamining moʻgʻullar istilosidan ilgarigi tarixi, qad. yahudiylar, franklar, Rim imperatorlari, Hindiston va Xitoy tarixi, shuningdek, Sharqiy Yevropa xalqlariga doir maʼlumotlardan iborat. 3- qiyom esa Yetti iqlim geografiyasiga bagʻishlangan boʻlib, u bizgacha yetib kelmagan. Hofizi Abru bu asarga Shohrux farmoniga binoan "Zayli Jome at-tavorix" nomli ilova yozib, unda Eron tarixi bayonini 1371-yilgacha yetkazgan. "J. at-t."ning 16-asrda eski oʻzbek tiliga oʻgirilgan ikki nusxasi (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti, Turkmaniston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti fondlarida) mavjud boʻlib, ulardan birining tarjimoni Muhammad Ali ibn Darvesh Ali Buxoriy, ikkinchisiniki Solur bobo ibn Qul Alidir. "J. att." fransuz (1836, 1911), chex (1941), rus (1858, 1868, 1888, 1968) va b. tillarga ham tarjima qilinib nashr etilgan.

## Adabiyot
* Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991.

## Manbalar
Frédéric Joliot-Curie

**Frédéric Joliot-Curie** (1900.19.3 – Parij – 1958.14.8) – fransuz fizigi. Xalqaro tinchlik tarafdorlari harakati asoschilari va rahbarlaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, yadro kimyosi, yadro texnikasiga oid. I. Jolio-Kyuri bilan birga birinchi boʻlib gamma-kvantdan hosil boʻlgan elektron-pozitron juftlari izining fotosuratini oldilar (1933) va shu yilning oʻzida fransuz fizigi Joliot-Curie Tibo bilan hamkorlikda birinchi marta elektron-pozitron juftlari annigilyasiyasti kuzatdilar. Fransuz olimlari G. Alban va L. Kovarskixlar bilan hamkorlikda birinchi boʻlib yadro portlashida zanjir reaksiya boʻlishini isbotlagan (1939), neytron massasining proton massasiga nisbatan bir qancha kattaligini koʻrsatgan (1939). Kollej de Frans yadro fizika va kimyo laboratoriyasida birinchi fransuz siklotronniy ishga tushirgan. 1948-yil 15-dekabrda J.-K. rahbarligida Fransiyada birinchi atom reaktori ishga tushirildi. 1940-yildan Frédéric Joliot-Curie Tinchlik tarafdorlari xalqaro kongressi doimiy qoʻmitasining, 1951-yildan esa Xalqaro tinchlik kengashining raisi. Nobel mukofoti (1935), „Xalqaro tinchlikni saqlash uchun“ mukofoti (1951) laureati.

## Manbalar

## Havolalar
Jom (maʼnolari)

**Jom**:

* Jom — 1) uy-roʻzgʻor buyumi; ichi chuqur va yoyiq (keng) zihi yuqoriga ancha koʻtarilgan toʻgarak shakldagi mis togʻora; baʼzan 2 ta qulogʻi ham boʻladi.
* Jom (soy) — Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi soy.
Jome masjid

**Jome masjid** — shahar markazidagi yoki nisbatan katta hududdagi asosiy va eng katta bosh masjid. Jamoa uchun zarur turli xabarlar eʼlon qilinadigan, haftalik juma, xayit namozlari jamoa boʻlib oʻqiladigan maxsus bino. Shahar tashqarisida musallo, namozgox. Juma masjid, guzar (mahalla) masjidlariga nisbatan uning tuzilishi salobatli. Oʻrta Osiyoda J. m.ning umumiy tarxi murabba yoki toʻgʻri toʻrtburchakli xonaqox boʻlib, bir (old yoki yon) tomoni, ikki (jan. va sharqiy yoki shim. va sharqiy) yoki uch tomoni ayvon bilan oʻralgan. Xonaqoh tomi gumbazli yoki toʻsinli. Ayvon va xonaqox kattaligi toʻsinlar soni va qatori bilan belgilangan, baʼzan xonaqoh 1, 2, 4 gumbazli, ayvonlar atrofi qator ustunli, burchakda azon aytishga muljallangan mezana va hovli oʻrtasida hovuz boʻlgan. Buxoroda birinchi J. m. 713 y. Qutayba ibn Muslim tomonidan ishga tushirilgan. Ushbu masjid uchun mahalliy majusiylar ibodatxonasi moslashtirilgan. 14—15-asrlarda J. m. qurilishiga davrning mashhur meʼmor va muxandislari safarbar qilingan (qarang Al-masjid al-Aqso, Al-masjid al-Harom, Masjidi kalon, Bibixonim jome masjidi, Dehli jome masjidi).

## Manbalar
Jome ul-ulum

"JOME ul-ULUM" ("Ilmlar majmuasi") — Faxruddin ar-Roziy (1149— 1210) tomonidan xorazmshox, Elarslon (1172—93) ga atab yozilgan asar. 60 ilm (bob) dan iborat, unda shariat qonunqoidalari bilan birga dunyoviy ilmlar xaqida maʼlumot berilgan. Uning tarix, grammatika, aruz, qofiya, sheʼr tuzilishi, mantiq, tabobat, ovchilik, mineralogiya, dehqonchilik, matematika, topografiya, harbiy fan, astronomiya, axloq, siyosat, shatranjga oid ilm (bob)lari muhim ahamiyatga ega. Asar 1913 y. Toshkentda toshbosmada chop etilgan. Nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 2923)

## Manbalar
Jon (maʼnolari)

* Jon — Joʻn
* Jon (tushuncha) — insonning ichki dunyosi toʻgʻrisidagi qarashlarni ifodalovchi tushuncha.
Jon (tushuncha)

**Jon** — odamning ichki dunyosi toʻgʻrisidagi qarashlarni ifodalovchi tushuncha. Bu tushuncha tarixan oʻzgarib turgan. Kelib chiqishi inson va hayvon tanasida yashaydigan, uyqu vaqtida yoki oʻlgan vaqtda tanadan chiqib ketadigan alohida kuch haqidagi ibtidoiy tasavvurlarga borib taqaladi. Ibtidoiy odamlarning tasavvurida jon qandaydir moddiy narsa (soya, qon, nafas va boshqa) deb qaralgan. Diniy tushunchalarga koʻra, jon — qandaydir jismsiz, oʻlmaydigan, tanadan mustaqil holda yashay oladigan nomoddiy kuchdir. Kishi tanida boʻlganda unga hayot baxsh etadi, u hech qachon oʻlmaydi, uni xudo ato qiladi va xudo qaytib oladi. Soʻng narigi dunyoda abadiy yashaydi. Tush koʻrish ham jonning tanadan vaqtincha koʻchishi bilan izohlanadi. Jon haqidagi fikrlar Sharq falsafasida ham keng tarqalgan. Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd taʼlimotlarida u inson tanasi bilan uzviy bogʻliq holda talqin etilgan. Forobiy jonni tanadan mustaqil ajratib qoʻyishni, uni tanadan tanaga koʻchib yuradi, degan taʼlimotni tanqid qildi.

Koinotning yoppasiga jonliligi gʻoyasi (gilozoizm) olamiy jon haqidagi taʼlimotning asosi boʻldi (Platon, neoplatonizm). Aristotel jonni tirik tanadan ajralmaydigan, faol maqsadga muvofiq ibtido ("shakl") deb bilgan. Panteistik qarashlarda jon yagona ruhiy substansiyaning alohida koʻrinishi sanaladi. Dekartning dualistik metafizikasi jon va tanni ikki mustaqil substansiyaga ajratadi. Hozirgi zamon psixologiyasida jon gʻayrishuuriylikni bildiradigan tushuncha sifatida ishlatiladi.

## Manbalar
Jon Vafo Mirzo

**Jon Vafo Mirzo**, Jon Vafobiy (?— 1510— Shayboniyxonning lashkar boshilaridan biri; nayman qabilasidan. 1486 y. Sulton Husayn Bopqaro mulki boʻlgan Xorazmga, xususan, Shahri [Va[zirga (qarang [Va[zir) chopqun uyushtirilganda J. V. m. shayboniylardan Iboqxondan ajralib Shayboniyxonga qoʻshilgan. Shayboniyxon Movarounnahrga bostirib kelganda, J. V.m.ni Samarqand dorugʻasi etib tayinlagan (1500). J.V.m. ilgari Xoʻja Yahʼyo (Xoʻja Ahrorning oʻgʻli)ga tegishli uyga joylashgan. Bobur Shayboniyxonni asosiy kuchlar bilan shahar chetidagi Bogʻi Maydonda ekanligidan va 500—600 askarga ega J. V.m.ning beparvoligidan foydalanib 1500 y. iyulida, yarim tunda Samarqandni egallab olgan. J.V.m. Shayboniyxon huzuriga qochgan. 100 kunlik hukmronlikdan soʻng Bobur Samarqandni tashlab chiqishga majbur boʻlgan. 1507 y. J.V.m. Hirot sh. dorugʻasi etib tayinlangan. Shoh Ismoil I safaviyning buyrugʻiga koʻra qatl etilgan.

## Adabiyot
* Baburname, T., 1993; Boburnoma, T., I960; Axm yedo v B. A. Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985; Istoriya Oʻzbekistana, T., 1993.

## Manbalar
Jonatan

**Jonatan** — kechpishar olma navi. Amerikadan keltirilgan. Jahon sortimentidagi asosiy navlardan biri. Daraxti oʻrta boʻyli, shox-shabbasi keng. Koʻchati oʻtqazilgach, 5-yili hosilga kiradi. Apr.ning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (100—120 g), yumaloqchoʻziq, sirti tekis, och qizil rangda. Eti sargʻish, shirin, sershira, xushboʻy. Tarkibida 16,9% quruq modda, 12,2% qand, 0,5% kislota, 6,8 mg% vitamin S mavjud. Mevasi avgust oxirida yetiladi, noyabr oxiri — dek. boshlarigacha yaxshi saqlanadi. Toʻliq hosilga kirganda tupidan 150—200 kg hosil olinadi. Sovuqqa chidamli. Unumdor tuproqlarda va yaxshi parvarish qilinganda moʻl hosil beradi. Ayrim vaqtlarda mevasi saqlanganda dogʻlar hosil boʻlib, mazasi, koʻrinishi oʻzgaradi. Daraxti unshudring bilan kasallanadi. 1963-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

## Manbalar
Jonbos qalʼa

**Jonbos qalʼa**, Yonbosh qalʼa – qad. qalʼa harobasi. Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl tumanidagi Sulton Uvays togʻi janubi-sharqida joylashgan (mil. av. 4-asr—mil. 2- a.). S. P. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tekshirgan (1938-39). Jonbos qal’a maydoni. 200×170 m; xom gʻisht va paxsadan qilingan qalin va qoʻsh devorlar bilan oʻralgan. Devorlarining balandligi. 10—11 m, qalinligi 1 – 13 m, ular oʻrtasidagi 2,8 m kenglikda yoʻlak boʻlib, tashqi devorda shaxmat taxtasi tarzida ikki qator qiya shinaklar boʻlgan. Darvozadan boshlangan yoʻl qalʼani teng ikki dahaga ajratgan, yoʻl oxirida otashparastlar ibodatxonasi – otashkada harobasi, qalʼa ichida 300 dan oshiq uy va kichik xrvlilar, sopol pishiradigan xumdon qazib ochilgan. Charxda yasalgan juda koʻp sifatli sopol idishlar (katta-kichik koʻza, xum, uzun tutqichli qadah, chuqur kosa, qozon va b.) topilgan. Ayrim koʻzalar bandining yuqori qismi idish chetini tishlab turgan arslon va b. jonzodlar shaklidan iborat. Turli rangdagi katta-kichik marjon-munchoqlar orasida Suriya, Misr, Shim. Qora dengiz boʻyi shaharlaridan keltirilganlari ham uchraydi. Jonbos qal’a mil. 2-asrda harobaga aylangan.

## Manbalar
Jomontov

**Jomontov** — Tyanshandagi togʻ tizmasi (Qirgʻizistonda). Chatir koʻlining shimoli-gʻarbida. Gʻarbda Fargʻona tizmasiga yondosh. Uzunligi 70 km. Eng baland joyi 4718 m. Choʻkindi va metamorfik jinslardan tashkil topgan. Janubiy yon bagʻri Arpa daryosi (Norin havzasi) vodiysiga tik tushgan, shimoliy yon bagʻri qiya. Dasht va oʻtloqdasht oʻsimliklari bilan qoplangan, yuqori qismida togʻ oʻtloqlari bor.

## Manbalar
Jonbos qalʼa makoni

**Jonbos qalʼa makoni** - Jonbos qalʼa jan.dagi past-tekislik va taqirliklarning chegarasi boʻylab joylashgan neolit davriga oid 18 makon (mil. av. 4—3 ming yillik). 1938— 40 va 1945-yillarda S. P. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi oʻrgangan. Oʻtkazilgan ilmiy tadqiqotlar baliqchilik va ovchilik bilan shugʻullangan aholining hayoti haqida ma'lumot beradi.Makonda chaqmoqtoshdan yasalgan mehnat qurollari,sopol parchalari,hayvon va baliq suyaklari bilan birga chayla qoldig'i topilgan.J. q. m.da yashagan xalqlar yaratgan yodgorliklar tarixda Kaltaminor madaniyati deb yuritiladi.

## Adabiyot
* Tolstov S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964.

## Manbalar
Jonglyorlik

**Jonglyorlik** (lot. joculator — qiziqchi)— sirk sanʼati janri. Mahalliy xalqlarning urf-odatlari bilan bogʻliq ravishda rivoj topgan. Kichik sahna tomoshalari koʻrsatishdan tashqari hikoyachilik, xonandalik, soz chalish, fokus koʻrsatish va b. bilan shugʻullanilgan. Ijrochi (jonglyor) turli buyumlar (3 tadan ortiq) ni maʼlum maromda otib, ilib olib oʻynaydi va hokazo. J. koʻp jihatdan balansirlik (muvozanat saqlash), ekvilibristika, akrobatika, masharabozlikka qoʻshilib ketadi. Misr, Yunoniston, Rim va Markaziy Osiyoda qadimdan maʼlum boʻlgan. Oʻzbek sirkida koʻza oʻyin, lagan oʻyin, likob oʻyin, pichoq oʻyin, Halqa oʻyin va b. qadimdan mavjul. Oʻzbek sanʼatkorlari bu oʻyinlarni koʻpincha raqs bilan koʻrsatadilar. Qodir Gʻulomning tuya ustidagi akrobatik tomoshalarida, F. Sharifboyev va b. ijodida (maye, "Lagan oʻyin") J. elementlari koʻp boʻlgan. Gardishga piyola, kosalarni piramida shaklida taxlab qoʻl bilan aylantirish (maye, Abdullayev, Buxoro), katta xumlarni boshda, orqada koʻtarib pichoqlar bilan murakkab mashqlarni bajarish kabi J. dasturlari milliy xalq sirkida rivoj topgan.

## Manbalar
Jondor (maʼnolari)

**Jondor**:

* Jondor, silohdop — saroy lavozimlaridan biri.
* Jondor (shaharcha) — Buxoro viloyatidagi shaharcha
* Jondor (tuman) - Buxoro viloyatidagi tuman
* Jondor - jonivor, tirik mavjudot
Jondor (shaharcha)

**Jondor tumani** - Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatidagi tuman. 1935-yil 17 yanvarda tashkil etilgan. 1962-yil 24 dekabrdan Buxoro va Romitan tumanlari tarkibida boʻlgan. 1967-yil 9 yanvarda qayta tuzilgan. Jondor tumani janubiy-gʻarbdan Olot, Qorakoʻl tumanlari, sharq va shimoliy-sharqdan Buxoro, Romitan, Peshku tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 5,17 ming km2. Aholisi 185,5 ming kishi (2024). Jondor tumanida 9 ta shaharcha (Jondor, Paxlavon, Dalmun, Ko'liyon, Samonchuq, Tobagar, Ushot, Xazorman, Chorzona), 13 ta qishloq fuqarolari yigʻini (Aleli, Dalmun, Lolo, Mirzayon, Navrabot, Oqshix, Romish, Poʻloti, Samonchuq, Sepatta, Xumdanak, Koʻliyon, Xumin, Qorali,Qorovul,Joʻysafed,Peshqandoq,Qahramonlar) bor. Markazi — Jondor shaharchasi. Jondor tumanida toʻrtta yirik tarixiy obida mavjud: Mahmud Torobiy daxmasi (13 a.), Varaxsha yodgorligi (7 a.), Shaxri Islom qalʼasi, Qizbibi meʼmoriy majmuasi (16 a.). 1935-yildan „Jondor ovozi“ gazetasi chop etiladi.

Aholi: 185 500 kishi

Maydoni: 5.17 ming km2

## Manbalar
Jonibek

**Jonibek** (7-1357) - Oltin Oʻrda xoni (1342—57), Oʻzbekxonning ikkinchi oʻgʻli. Rus va Litva knyazlarining ichki ishlariga aralashgan. Moskvaning ulugʻ knyazlari Semyon Ivanovich Gordiy va Ivan II Ivanovich Krasniy J.ga qaram boʻlishgan. J. oʻz hukmronligi davrida Jan. Ozarbayjonni Oltin Oʻrdaga qoʻshish uchun kurashib Tabrizni egallagan (1356) va u yerda oʻgʻli Berdibekni hokim qilib qoldirgan. J. oʻz hokimiyatini mustahkamlash uchun Oltin Oʻrdada islom dinini tarqata boshlagan (masjid va madrasalar qurdirgan, ulamolarni saroyga jalb etgan). Toj-taxt uchun boʻlgan kurashda bir guruh fitnachilar tarafidan oʻldirilgan. J. oʻlimidan sal avval Tabrizda qoʻzgʻolon boʻlib, xalq Oltin Oʻrda noibini haydab chiqargan. Jaloyiriylar bu voqeadan foydalanganlar va hokimiyat amir Uvays qoʻliga (1356—74) oʻtgan.

/ld.-Grekov B. D.,Yakubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1956.

## Manbalar
Jondavlattepa

**Jondavlattepa** — shahar harobasi (mil.av. 1-ming yillik oʻrtalari — mil. 1 ming yillik oʻrtalari). Sherobod (Surxondaryo viloyati)ning shim.-sharqiy tomonida joylashgan. Mayd. 8 ga. Tarhi koʻp burchakli. Shaharning 2 ta darvozasi boʻlgan. 1-si sharqiy devorning oʻrtasida, 2-si jan. devorning markazida joylashgan. Darvozalar ikki tomondan minoralar bilan mustahkamlangan. Hoz. paytda shahar harobasining katta qismidan qabriston sifatida foydalanilmoqda. Kushonlar davridaJ. gullab-yashnagan. Shaqarning shim.-gʻarbiy burchagida murabba tarhli qoʻrgʻon (bal. 19 m) boʻlgan. J.dan koʻplab sopol idishlar va b. moddiy-madaniyat yodgorliklari topilgan.

## Adabiyot
* Pidayev Sh. R., Poseleniya Kushanskogo vremeni Severnoy Baktrii, T., 1978.

## Manbalar
Jondor

**Jondor**, silohdop — saroy lavozimlaridan biri
* Movarounnahrda xususan Qoraxoniylar va Xorazmshohlar davrida yasovulboshi;
* Saljuqiylar davrida Jondorlar qoʻriqchilik va jallodlik vazifalarini ado etgan jangchilar boʻlib, ularning boshligʻi amiri Jondor unvoniga ega boʻlgan. Ular Somoniylar davrida sohibi haros (amiri haros) deb atalgan.
* Xorazmshoh Takash hujjatlarida Jondor shurat (shaxsiy gvardiya)ning dongdor kishilaridan; soʻnggi xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi vaqtida (1220—31) Shom voliylaridan biri Jondor unvoniga ega boʻlgan.

## Manbalar