Melanie Klein

**Melanie Klein** (**Reizes**; 1882-yil 30-mart — 1960-yil 22-sentyabr) avstriyalik-ingliz yozuvchi va psixoanalist boʻlib, bolalarni tahlil qilish ishi bilan tanilgan. U obyekt munosabatlari nazariyasining rivojlanishidagi asosiy shaxs edi. Kleinning taʼkidlashicha, chaqaloqlik davridagi ogʻzaki ekzistensial tashvish ongsizlikning shakllanishini katalizlaydi, natijada dunyo ongsiz ravishda yaxshi va yomon idealizatsiyaga boʻlinadi. Uning nazariyasiga koʻra, bola bu boʻlinishni qanday hal qilishi bolaning konstitutsiyasiga va bolaning tajribalarini tarbiyalash xarakteriga bogʻliq; hal qilish sifati insonning hayotida keyinchalik boshdan kechiradigan qaygʻularning mavjudligi, yoʻqligi yoki turi haqida maʼlumot berishi mumkin.

## Hayoti

Melanie Klein yahudiy oilasida tugʻilgan va hayotining koʻp qismini Vena shahrida oʻtkazgan. U ota-onasi shifokor va Libussa Reizesning toʻrtinchi va oxirgi farzandi edi. Gimnaziyada tahsil olgan Klein tibbiyotni oʻrganishni rejalashtirgan. Uning oilasi boyligini yoʻqotishi uning rejalarini oʻzgartirishiga sabab boʻldi.

21 yoshida u sanoat kimyogari Artur Kleinga turmushga chiqdi va koʻp oʻtmay birinchi farzandi Melittani dunyoga keltirdi. Uning oʻgʻli Hans 1907-yilda va ikkinchi oʻgʻli Erix 1914-yilda tugʻildi. U qoʻshimcha ikkita farzand koʻrishni xohladi, ammo Klein klinik depressiyadan aziyat chekdi va bu homiladorlik unga katta zarar yetkazdi. Bu baxtsiz nikoh tez orada Kleinni davolanishga majbur qildi. 1910-yilda uning oilasi Budapeshtga koʻchib oʻtganidan koʻp oʻtmay, Klein psixoanalitik Shandor Ferenczi bilan terapiya kursini boshladi. Aynan birga boʻlgan vaqtlarida Klein psixoanalizni oʻrganishga qiziqish bildirgan.

Ferenczi ragʻbatlantirgan Klein oʻz farzandlarini kuzatishdan oʻqishni boshladi. Shu vaqtga qadar bolalarda psixoanaliz mavzusida faqat minimal hujjatlar mavjud edi, Klein oʻzining " oʻyin texnikasini " ishlab chiqish orqali bundan foydalandi. Kattalar psixoanalizidagi erkin assotsiatsiyaga oʻxshab, Kleinning oʻyin texnikasi bolalar oʻyinlari va oʻzaro taʼsiri ortidagi ongsiz maʼnoni izohlashga harakat qildi.

1921-yilda nikohi muvaffaqiyatsizlikka uchragach, Klein Berlinga koʻchib oʻtdi va u yerda Karl Abraham qoʻl ostida Berlin psixo-analitik jamiyatiga qoʻshildi. Abraham oʻzining bolalar bilan kashshoflik faoliyatini qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa-da, Berlinda Klein ham, uning gʻoyalari ham qoʻllab-quvvatlanmadi. Akademik malakasi hatto bakalavr darajasini ham oʻz ichiga olmagan ajrashgan ayol sifatida Klein erkak shifokorlar ustunlik qiladigan kasbda koʻrinadigan kurashuvchi edi. Shunga qaramay, Kleinning dastlabki ishi rivojlanayotgan psixoanaliz nazariyalari va usullariga, xususan, Buyuk Britaniyada kuchli taʼsir koʻrsatdi. 

Uning inson rivojlanishi va mudofaa mexanizmlari haqidagi nazariyalari munozaralarga sabab boʻldi, chunki ular Freydning rivojlanish nazariyalari bilan ziddiyatli boʻlib, rivojlanish psixologiyasi olamida koʻplab muhokamalarga sabab boʻldi. Taxminan bir vaqtning oʻzida Anna Freyd bilan Klein oʻz gʻoyalarini taqdim etdi. Klein izdoshlari va Freyd izdoshlari oʻrtasidagi uzoq davom etgan munozaralar fonida ikkalasi norasmiy raqibga aylandi. Ushbu " bahsli munozaralar " davrida Britaniya Psixoanalitik Jamiyati uchta alohida taʼlim boʻlimiga boʻlingan: (1) Klein, (2) Freyd va (3) Mustaqil. Bu bahslar nihoyat toʻxtadi  bolalarni tahlil qilish sohasida oʻqitishga ikki tomonlama yondashish boʻyicha kelishuv bilan yakunlandi.

## Psixoanalizga qoʻshgan hissasi

Klein yosh bolalar bilan anʼanaviy psixoanalizni birinchilardan boʻlib qoʻllagan. U oʻzining texnikasida (masalan, oʻyinchoqlardan foydalangan holda bolalar bilan ishlash) va chaqaloq rivojlanishi haqidagi nazariyalarida innovatsion edi. Akademik hamjamiyatdagilarning hurmatini qozongan Klein psixoanaliz boʻyicha juda taʼsirli oʻquv dasturini yaratdi.

Bolalarning oʻyinini va oʻzaro taʼsirini kuzatish va tahlil qilish orqali Klein Freydning ongsiz aql ishiga asos soldi. Uning chaqaloqning ongsiz aql shoʻngʻishi erta Edip kompleksining topilmalarini, shuningdek, superegoning rivojlanish ildizlarini berdi.

Kleinning nazariy ishi Freydning oʻlim pulsatsiyasining mavjudligiga boʻlgan ishonchini oʻz ichiga oladi, bu barcha tirik organizmlar tabiatan „noorganik“ holatga va shuning uchun qandaydir tarzda oʻlimga qaratilgan degan tushunchani aks ettiradi. Psixologik nuqtai nazardan, Eros (hayot pulsatsiyasi), hayotning taxmin qilingan qoʻllab-quvvatlovchi va birlashtiruvchi prinsipi, shuning uchun hayotni tugatish va parchalashga intiladigan Tanatos (oʻlim pulsatsiyasi) hamroh kuchiga ega deb taxmin qilinadi. Freyd ham, Klein ham bu „biomental“ kuchlarni psixikaning asosi deb bilishgan. Aqliy matritsasi id boʻlgan bu birlamchi ongsiz kuchlar egoni — boshdan kechirayotgan oʻzini-oʻzini faoliyatga qoʻzgʻatadi. Id, ego va superego, shubhasiz, juda murakkab va asosan aniqlanmagan psixodinamik operatsiyalarga ishora qiluvchi stenografiya (instinktlarga oʻxshash) atamalar edi.

## Chaqaloqlarni kuzatish
Kleinning chaqaloqlarni kuzatish muhimligi haqidagi ishi 1935-yilda sutdan ajratish boʻyicha ommaviy maʼruza bilan boshlangan.

Kleinning taʼkidlashicha, ona-bola munosabatlari chaqaloqni oziqlantirish va rivojlantirishdan koʻra koʻproq narsaga asoslanadi; onaning chaqalogʻi bilan bogʻlanishi va aloqasi koʻproq boʻlmasa ham, xuddi shunday muhim. Klein oʻzi va oʻzi bilgan onalarining haqiqiy kuzatuvlaridan foydalangan holda shunday xulosaga keldi. U goʻdaklar onalarining yuziga, onalarining qoʻllarining tegishiga va chaqaloqlarning onalarining koʻkragiga tegishidan zavqlanishlarini tasvirlab berdi. Oʻzaro munosabatlar tugʻilgandan keyin tez orada paydo boʻladigan mehrga asoslanadi. Kleinning soʻzlariga koʻra, chaqaloqlar ikki oyligida onaga boqishdan tashqari qiziqish bildiradilar. U chaqaloq tez-tez onaga tabassum qilishini va koʻkragiga quchoqlashini kuzatdi. Chaqaloqning onaning munosabati va his-tuygʻulariga munosabati, chaqaloq koʻrsatadigan sevgi va qiziqish obyekt munosabatlarini belgilaydi.

Klein, shuningdek, chaqaloqlar erishgan yutuqlari ota-onalariga quvonch baxsh etishini tan olishlarini aytadi. Bu yutuqlarga emaklash va yurish kiradi. Bir kuzatishda Kleinning aytishicha, chaqaloq oʻz yutuqlari bilan onasiga muhabbat uygʻotishni xohlaydi. Chaqaloq unga zavq bagʻishlashni xohlaydi. Kleinning aytishicha, chaqaloq ularning tabassumi onasini xursand qilishini va uning eʼtiborini jalb qilishini sezadi. Chaqaloq, shuningdek, ularning tabassumi yigʻlashdan koʻra yaxshiroq maqsadga xizmat qilishi mumkinligini tushunadi.

## Bolalar tahlili
Freydning bolalar haqidagi gʻoyalari asosan kattalar bemorlari bilan ishlashdan kelib chiqqan boʻlsa, Klein bolalar bilan bevosita ishlashda innovatsion edi, koʻpincha ikki yoshdagilarni kuzatgan edi. Klein bolalar oʻyinini hissiy muloqotning asosiy usuli sifatida koʻrdi. Bolalarning qoʻgʻirchoqlar, hayvonlar, plastilin yoki qalam va qogʻoz kabi predmetlar bilan oʻynashlarini kuzatar ekan, Klein ularning faoliyati va oʻzaro taʼsirini hujjatlashtirdi. Keyin u ularning oʻyinlari ortidagi ongsiz maʼnoni izohlashga harakat qildi. Freyddan keyin u ota-ona figuralari bolaning xayoliy hayotida muhim rol oʻynaganligini taʼkidladi va Freydning Edip kompleksining yosh davri notoʻgʻri degan xulosaga keldi. Freydga zid ravishda u superego tugʻilishdanoq mavjud boʻlishini taklif qildi.

Kleinning bolalarni tahlil qilishda tajovuzkorlikni oʻziga xos muhim kuch sifatida koʻrishni talab qilishi uni Freydning qizi Anna Freyd bilan ziddiyatga olib keldi, u kontinental Yevropadagi boshqa taniqli bolalar psixoterapevtlaridan biri boʻlgan, ammo 1938-yilda Klein ishlagan Londonga koʻchib oʻtgan. Ushbu mojarodan koʻplab bahs-munozaralar paydo boʻldi va ular koʻpincha bahsli munozaralar deb ataladi. Har ikki tomon oʻrtasida janglar boʻlib oʻtdi, ularning har biri ilmiy maqolalar taqdim etdi, oʻz pozitsiyalarini ishlab chiqdi va urush davridagi Britaniyada ular farq qilgan. Oxir-oqibat murosaga erishildi, unga koʻra Britaniya Psixoanalitik Jamiyatida uchta alohida oʻquv guruhi tuzildi, Anna Freydning taʼsiri AQShda asosan ustunlik qildi.

## Obyekt munosabatlari nazariyasi

Klein obyekt munosabatlari nazariyasining asosiy asoschilaridan biri sifatida tanilgan. Psixoanalizning ushbu nazariyasi barcha shaxslar oʻzlarining ichki va birinchi navbatda ongsiz munosabatlar sohasiga ega degan taxminga asoslanadi. Bu munosabatlar nafaqat shaxs atrofidagi dunyoga, balki aniqrogʻi, mavzuni oʻrab turgan boshqa shaxslarga ham tegishli. Obyekt munosabatlari nazariyasi, birinchi navbatda, odamlarning boshqalar bilan oʻzaro taʼsiri, bu oʻzaro taʼsirlar qanday ichkilashtirilganligi va hozirgi ichkilashtirilgan obyekt munosabatlari insonning psixologik tuzilishiga qanday taʼsir qilishiga qaratilgan. „Obyekt“ atamasi qoʻrquv, istak, hasad yoki boshqa taqqoslanadigan his-tuygʻularning potentsial timsolini anglatadi. Obyekt va subyektga ajratilgan, klinik sharoitda foydalanilganda ehtiyojning mahrum boʻlgan sohalarini hal qilishda yanada soddalashtirilgan yondashuvga imkon beradi.

Kleinning yondashuvi Anna Freydning ego-psixologik yondashuvidan farq qildi. Klein tuzilmaviy modelning shaxslararo jihatini oʻrganib chiqdi. 1920-yillarning oʻrtalarida u birinchi mudofaa usuli haqida boshqacha fikrda edi. Klein buni haydash deb hisoblagan, Freyd esa bu repressiya deb taxmin qilgan (Stein, 1990). Klein, chaqaloq tugʻilgandan boshlab, „yaxshi“ yoki „yomon“ deb hisoblangan va arxaik qism-obyekt sifatida ichki qabul qilingan onasi bilan bogʻlanishi mumkin, bu bilan chaqaloqning xayoliy hayotini rivojlantiradi. Ushbu taxmin tufayli Kleinning eʼtiqodlari undan ego tugʻilishdan mavjud ekanligini eʼlon qilishni talab qildi, bu esa chaqaloqqa erta hayotda boshqalar bilan munosabatda boʻlishga imkon beradi (Likierman & Urban, 1999).

## Feminizmga taʼsiri
Doroti Dinnershteynning „Suv parisi *va Minotavr“* (1976) kitobida (Buyuk Britaniyada „ *Beshikning* tebranishi va dunyoning hukmronligi“ nomi bilan ham nashr etilgan) Zigmund Freydning psixoanalizi elementlaridan, ayniqsa Klein tomonidan ishlab chiqilganidan kelib chiqqan holda, Dinnershteynning taʼkidlashicha, jinsiy aloqa va tajovuz bolalarni tarbiyalash faqat ayollarga qoldirilishining muqarrar oqibatlaridir. Yechim sifatida Dinnershteyn erkaklar va ayollar chaqaloq va bolalarni parvarish qilish majburiyatlarini teng taqsimlashni taklif qildi. Ushbu kitob AQShning ikkinchi toʻlqini feminizmining klassikasiga aylandi va keyinchalik yetti tilga tarjima qilindi.

Kleinning ishini tanqid qilgan feministlar eʼtiborni jins, jinsiy istakni bogʻlaydigan tabiiy sabab-oqibat asossiz taxminiga, genderning stereotipik tavsiflariga va umuman, geteroseksual dinamikaning retseptiv meʼyoriy imtiyozlariga qaratdi.

## Ommaviy madaniyatda

* Melanie Klein 1988-yilda Nikolas Raytning " *Mrs.* *Klein* . 1934-yilda Londonda boʻlib oʻtgan spektakl Melanie Klein va uning qizi Melitta Shmideberg oʻrtasidagi ziddiyatni oʻz ichiga oladi (Melaniening oʻgʻli Xans Klein vafotidan keyin). Melanie Kleinning tasviri juda taʼsirli: oʻyin Hansning oʻlimi oʻz joniga qasd qilish ekanligini koʻrsatadi va Klein bu ikki bolani tahlil qilganini koʻrsatadi. Londondagi Kotteslo teatridagi asl spektaklda Gillian Barj Melanie Klein rolini oʻynadi, Zoe Wanamaker va Francheska Annis ikkinchi darajali rollarni oʻynadi. 1995-yilda Nyu-Yorkda spektakl qayta tiklanganida, Melanie Kleinni Uta Xeygen oʻynagan, u Melanie Kleinni oʻynashi kerak boʻlgan rol sifatida tasvirlagan. Spektakl 2008-yilda Britaniyaning BBC 4 radiostansiyasida efirga uzatilgan va 2009-yil oktabr oyida Londondagi Almeyda teatrida Melanie Klein rolida Klar Xiggins ishtirokida qayta tiklangan.
* Indie guruhi " Vulcano Suns " oʻzining „Yorqin apelsin yillari“ nomli birinchi rekordini Kleinga bolalik davridagi tajovuz haqidagi ishi uchun bagʻishladi.
* Shotlandiyalik yozuvchi Aleksandr Makkol Smit oʻzining 44 Scotland Street seriyasida Melanie Klein va uning nazariyalaridan keng foydalanadi. Qahramonlardan biri Iren Klein nazariyasiga ixlosmand boʻlib, uni oʻgʻli Berti tarbiyasida „yoʻl koʻrsatish“ uchun ishlatadi.

## Bibliografiya
Melanie Kleinning asarlari toʻrt jildda toʻplangan:

* *Melanie Kleinning toʻplangan yozuvlari*
** 1-jild — *Sevgi, ayb va tovon: va boshqa asarlar 1921-1945*, London: Hogarth Press.
** 2-jild — *Bolalar psixoanalizi*, London: Hogarth Press.
** 3-jild — *Hasad va minnatdorchilik*, London: Hogarth Press.
** 4-jild — *Bolalar tahlili haqida hikoya*, London: Hogarth Press.

**Melanie Klein haqidagi kitoblar** :*

* 
* Robert Hinshelwood, Susan Robinson, Oscar Zarate, *Introducing Melanie Klein*, Icon Books UK 2003
* Robert Hinshelwood, *A Dictionary of Kleinian Thought*, Free Association Books UK 1989
* Robert Hinshelwood, *Clinical Klein*, Free Association Books UK 1993
* Melanie Klein, 'The autobiography of Melanie Kleinʼ ed. Janet Sayers with John Forrester, *Psychoanalysis and History 15.2* (2013) pp.&nbsp;127-63
* Mary L Jacobus, „The Poetics of Psychoanalysis: In the Wake of Klein“, Oxford University Press, 2006, 
* Julia Kristeva, *Melanie Klein (European Perspectives: A Series in Social Thought and Cultural Criticism)* tr. Ross Guberman, Columbia University Press, 2004
* Donald Meltzer (Information in French) „The Kleinian Development (New edition)“, Publisher: Karnac Books; Reprint edition 1998, 
* Donald Meltzer : „Dream-Life: A Re-Examination of the Psycho-Analytical Theory and Technique“ Publisher: Karnac Books, 1983, 
* Meira Likierman, „Melanie Klein, Her Work in Context“ Continuum International, Paperback, 2002
* Hanna Segal (Information in French):
** „Klein“ Publisher: Karnac Books; Reprint edition (1989) 
** "The Work of Hanna Segal: A Kleinian Approach to Clinical Practice (Classical Psychoanalysis and Its Applications) " Publisher: Jason Aronson, 1993), 
** „Dream, Phantasy and Art“ Publisher: Routledge; 1 edition 1990, 
** Transcript of a seminar titled „Motivation: the artist and the psychoanalyst“
* John Steiner (Information in French) : „Psychic Retreats“ (…) relative peace and protection from strain when meaningful contact with the analyst is experienced as(…), Publisher: Routledge; 1993, 
* C. Fred Alford, *Melanie Klein and Critical Social Theory: An Account of Politics, Art, and Reason Based on Her Psychoanalytic Theory*, Yale UP 1990
* 
* Herbert Rosenfeld (Information in French): * „Impasse and Interpretation: Therapeutic and Anti-Therapeutic Factors in the Psycho-Analytic Treatment of Psychotic, Borderline, and Neurotic Patients“, Publisher: Tavistock Publications, 1987, 
* Julia Segal: (1992). Melanie Klein. London: Sage. ISBN&nbsp;
* Ronald Britton: „Sex, Death, and the Superego: Experiences in Psychoanalysis“, Publisher: Karnac Books; 2003, 
* Ronald Britton: „Belief and Imagination“, Publisher: Taylor & Francis LTD; 1998, 
* Monique Lauret et Jean-Philippe Raynaud, „Melanie Klein, une pensée vivante“, Presses Universitaires de France, 2008, 
* 

## Manbalar

## Havolalar
 

* Media related to Melanie Klein at Wikimedia Commons
* Quotations related to Melanie Klein at Wikiquote
* The personal papers of Melanie Klein are available for study at the Wellcome Collection.
* Melanie Klein in the *[[Encyclopædia Britannica]]*
* Biography, psychoanalytic techniques, theory
* Melanie Klein Trust
* Biography at FeministVoices.com