Neonatal qoqshol kasalligi

**Neonatal qoqshol** yangi tugʻilgan chaqaloqlarda kuzatiladigan umumiy qoqsholning bir turidir. Immunlashtirilgan onadan passiv immunitetni olmagan chaqaloqlar bu kasallik xavfi ostida boʻladi. Odatda, bu kasallik bitib ulgurmagan kindik qoldigʻiga infeksiya tushishi natijasida yuzaga keladi, ayniqsa kindik qoldigʻi sterillangan boʻlmagan asbob bilan kesilganda. Neonatal qoqshol asosan rivojlanayotgan mamlakatlarda, xususan sogʻliqni saqlash tizimi eng kam rivojlangan davlatlarda uchraydi. Rivojlangan mamlakatlarda esa bu kasallik kamdan-kam hollarda kuzatiladi.

JSST emlanmagan homilador ayollarga chaqaloqlarida kasallikning oldini olish maqsadida homiladorlik davrida qoqshol anatoksinini qabul qilishni tavsiya etadi.

Dunyo boʻyicha neonatal qoqsholdan 80-yillar boshida 787 ming kishi vafot etgan. 1989-yilda JSST barcha homilador ayollarni emlash dasturini ishga tushirdi va 2018-yilda neonatal qoqsholdan oʻlim 25 000 gacha kamaydi.

## Belgi va simptomlari
Neonatal qoqsholda alomatlar odatda tugʻilgandan keyin 4 kundan 14 kungacha, oʻrtacha 7 kun ichida paydo boʻladi. Chaqaloqlarning oʻlim darajasi 70% dan 100% gacha baholangan; oʻlim odatda 2 haftalik yoshga toʻgʻri keladi. Klinik natijalarga asoslanib, qoqsholning toʻrt xil shakli tasvirlangan. Simptomlar taʼsiridan keyingi vaqt bir necha oygacha boʻlishi mumkin. Chaqaloq emolmaydi va yigʻlay olmaydi, tanasi qotib qolgan, hamda spazmlar paydo boʻladi.

## Profilaktikasi
Qoqsholni keltirib chiqaradigan sporalar hamma joyda mavjud, shuning uchun yagona profilaktika – immunizatsiya. Tugʻish yoshidagi ayollarga homiladorlikdan oldin yoki homiladorlik paytida qoqshol anatoksinining uchta toʻgʻri dozalari tavsiya etiladi; bu ularning boʻlajak chaqaloqlarini tugʻruqdan keyin neonatal qoqsholdan himoya qiladi.
### Sogʻliqni saqlash kampaniyalari
1989-yilda Jahon sogʻliqni saqlash kongressi chaqaloqlardagi qoqshol kasalligini butunlay yoʻq qilishga daʼvat etdi. YUNISEF boshchiligida, Birlashgan Millatlar Tashkilotining boshqa boʻlimlari, alohida davlatlar va notijorat tashkilotlari yordamida bu yoʻnalishda ish olib borildi. 2000-yilga kelib, 161 ta rivojlanayotgan mamlakatning 104 tasida bu kasallik butunlay yoʻq qilingani eʼlon qilindi.
„Yoʻq qilish“ mamlakatning har bir tumanida har 1000 tirik tugʻilgan chaqaloqqa 1 tadan kam holat kuzatilishi sifatida belgilanadi. Qoqshol tugʻruqdan keyingi onalarga ham taʼsir qilishi mumkinligi sababli, kampaniya ona va chaqaloq qoqsholiga qarshi kurashishga yoʻnaltirilgan tarzda kengaytirildi.

Koʻplab taʼsirlangan mamlakatlarda onalik va chaqaloqlik qoqsholi hamda uning oldini olish toʻgʻrisida xabardorlik yetarli darajada boʻlmagan. Xavf ostidagi qolgan mamlakatlarda, ayniqsa homilador ayollarga yoʻnaltirilgan maʼrifiy va emlash tadbirlari yoʻlga qoʻyildi. Ushbu maʼrifiy ishlar asosan gigiyenik tugʻruq amaliyoti, chaqaloq kindigi parvarishi, shuningdek emlashning zarurligi masalalariga qaratilgan.

Misrda immunizatsiya kampaniyasi natijasida chaqaloqlardagi qoqshol kasalligi holatlari soni yiliga 4000 tadan 500 tadan kamroqqa tushdi. Marokashda 1987-yilda chaqaloqlar oʻlimining 20 foizini qoqshol tashkil etgan boʻlsa, 1992-yilga kelib bu koʻrsatkich atigi 2 foizga tushdi. 1998-yilda Ugandada yangi tugʻilgan chaqaloqlarda 3433 ta qoqshol holati qayd etilgan boʻlib, ularning 2403 nafari vafot etgan. Jamoat sogʻligʻini saqlash sohasidagi keng koʻlamli saʼy-harakatlar natijasida Uganda 2011-yilda qoqshol kasalligini bartaraf etganligi toʻgʻrisida sertifikat oldi. 2011-yilda Pampers Yamanda onalar va neonatal qoqsholga qarshi kurashish uchun YUNISEF bilan birlashdi. 2010-yilda Kiwanis International YUNISEF bilan hamkorlikda butun dunyo boʻylab onalar va neonatal qoqsholni bartaraf etish uchun 110 million dollar yigʻishga vaʼda berdi.

2015-yil 15-mayda Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) Hindistonni onalar va chaqaloqlar qoqshol kasalligidan xoli deb eʼlon qildi. Hindiston goʻdaklar oʻlimi koeffitsiyentini (GOʻK) 1990-yilda har 1000 tirik tugʻilgan chaqaloqqa 380 dan 2015-yilda 40 gacha, onalar oʻlimi koeffitsiyentini (OOʻK) esa xuddi shu yillarda har 100 000 ga 540 dan 167 gacha kamaytirdi.

## Epidemiologiyasi

2000-yilda neonatal qoqshol barcha yangi tugʻilgan chaqaloqlar oʻlimining taxminan 14 foizini (215 000) tashkil etgan. 2008-yilda dunyoda 59 000 yangi tugʻilgan chaqaloq neonatal qoqshol sababli vafot etgan. 2005-yilda 57 mamlakat hali ham xavf ostida ekanligi aniqlangan boʻlib, ularning 27 tasi barcha holatlarning 90 foizini tashkil etgan. 2013-yil dekabr oyiga kelib, xavf ostidagi mamlakatlar soni 25 taga qisqargan.

## Manbalar