open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Skarnlar

**Skarnlar** (shvedcha: *skarn*, aynan — *loy*, *chiqindi* ) — metasomatik togʻ jinslari. Ohaktoshli magnezialtemirli silikatlar va alyumosilikatlardan tarkib topgan; *magmatik togʻ* jinslarining yuqori trali kontakt oreoli zonasida karbonatli jinslarning qaynoq magmatogen eritma vositasida magma, intruziv yoki boshqa alyumosilikat jinslar bilan oʻzaro kimyoviy taʼsiri natijasida hosil boʻladi. SaMgFe silikatlari va alyumosilikatlari (diopsidgedenbergit qatorining piroksenlari va grossulyarandradit qatorining granatlari)dan tuzilgan ohaktoshli S. va tarkibida magniyli minerallar (forsterit, diopsid, shpinel, flagopit) boʻlgan magnezial S. farq qilinadi. Ohaktoshli S. ohaktoshlarning alyumosilikat jinslari bilan tutashgan joyida 10–12&nbsp;km gacha chuqurlikda magmatik bosqichdan keyin hosil boʻladi. Magnezial S. dolomitlarning magma bilan oʻzaro taʼsiri natijasida yoki katta (10–12&nbsp;km dan ziyod) chuqurlikda magmatik bosqichdan soʻng alyumosilat jinslar bilan tutashgan joyida vujudga keladi. S. koʻpincha kontakt (tutashgan) linzasimon va qatlamsimon yotqiziqlarda, baʼzan karbonat yoki alyumosilikat jinslarda naysimon yoki tomirsimon jinslar shaklida uchraydi; skarn jinslar koʻproq zonal tuzilishga ega. S.da ruda (ayniqsa, temir, mis, qoʻrgʻoshin, pyx, volfram, molibden va boshqalar) va nometall foydali qazilmalar (flyugopit, boratlar va boshqalar)ning yirik toʻplamlari boʻladi. Shunga koʻra, konlarning alohida turi — skarn konlari farq qilinadi; bunday konlar sanoat ahamiyatiga ega. S. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Nurota, Zirabuloq, Qoratepa, Chatqol, Qurama togʻlaridagi volfram, molibden, polimetall va temir konlari S. bilan bogʻliq. Xorijda Rossiya Federatsiyasi (Magnitogorsk temir rudasi koni), Qozogʻiston (SokolovSarbay temir rudasi koni), Kavkaz (Tirnauz volframmolibden koni) va boshqa joylarda; noruda konlardan boratlar, flagopit konlari mavjud.

## Manbalar
Skafandr

**Skafandr** [yun. skaphe — qayiq va aner(andros) — odam] — uchuvchi, kosmonavt, astronavt va gʻavvoslarning germetik kiyimi. Odamning havosi siyrak atmosferada, kosmik fazo va suv ostida ishlashiga imkon beradi, atmosfera rejimini (bosim, tra, namlik va gaz tarkibini) maʼlum darajada saqlab turadi. S.ning qutqaruv ishlari va kosmik parvozlar uchun moʻljallangan xillari bor. Qutqaruv Si samolyot yoki kosmik kema kabinasining germetikligi buzilganda, juda balandda katga tezlik bilan uchish paytida katapultalanganda hamda yuqori va past trali sharoitda uchuvchi va kosmonavtlarnig hayotini saqlab qolish uchun ishlatiladi. U yumshoq germetik kiyimbosh, qattiq shlem, etik va qoʻlqopdan iborat. Havo S. ichiga siqiq havo manbai (mas, dvigatel kompressori)dan keladi. Havo berk kontur boʻylab aylanib yuradigan (regeneratsion) S. ham bor. Bunda havo maxsus moslamalar bilan tozalab turiladi. Kosmik S. kosmonavtning ochiq kosmik fazoda yoki boshqa sayyora sirtida uzoq muddat boʻlishini taʼminlaydi. Bunday S.qattiq yoki yumshoq boʻlishi mumkin. Kosmonavt mustaqil tizimdan yoki kosmik kema bortidagi tizimdan shlang orqali kislorod bilan taʼminlanadi. Bunday S.da traning keskin oʻzgarishi va radiatsiyadan kosmonavtni asrovchi qobiq boʻladi. U harakatlanish va oriyentatsiya vositalari bilan, kosmonavtning ahvoli va asosiy fiziologik koʻrsatkichlarini Yerdan turib nazorat qilib borishga imkon beradigan biotelemetrik tizim bilan taʼminlanishi shart. Gʻavvoslar kiyadigan S. rezinalangan matodan tikiladi, shlemi metalldan yasaladi; u juda chuqur suvda ishlashga imkon beradigan zirhli apparat bilan taʼminlanadi.
Yuriy Skvorsov

**Yuriy Aleksandrovich Skvorsov** (1898.23.3 Toshkent 1968.21.2) - geolog va geomorfolog. Geologiya mineralogiya fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatib (1929), shu universitet qoshidagi Tuproqshunoslik institutida ishlay boshlagan. 1944-yildan universitet geografiya fakultetining tabiiy geografiya kafedrasida professor Ilmiy ishlari turtlamchi davr geologiyasi, geomorfologiyasi, dala tadqiqotlari metodikasiga bagishlangan.

## Manbalar

* Golodnaya step (v soavtorstve), T, 1957.
Skerso

**Skerso** (ital. scherzo — hazil) —dastlab (16— 17-asrlarda) hazil matnlarga yozilgan vokal hamda oʻynoqi harakterli cholgʻu pyesalar nomi (mas, K. Monteverdening "Scherzi tnusicale", 1607). Keyinchalik cholgʻu syuita (I. S. Bax klavir partitalari) hamda sonatasimfonik turkumi (Y. Gaydn, L. Betxoven asarlari)ning tarkibiy qismi. S.ga 3 hissali oʻlchov, jadal surʼat, karamaqarshi (koʻpincha, oʻynoqi, hajviy yoki hazil) obrazlarning keskin almashinuvi xos. 19—20-asrlarda S mustaqil asar sifatida (F. Shopen, R. Shuman, I. Brams, P. Chaykovskiylarning fortepiano S. lari, P. Dyukaning "Sexrgar shogirdi", I. Stravinskiyning "Fantastik S."si kabi orkestr S.lari) ham keng rivoj topdi. A. Brukner, G. Maler, D. Shostakovich simfoniyalari dramaturgiyasida S. qismlari alohida ahamiyatga ega.

Oʻzbekiston kompozitorlari ijodida S ning barcha turlari uchraydi. Ik. Akbarov, G. Mushel, M. Tojiyev, N. Gʻiyosov va boshqa simfoniya, konsert, sonata kabi turkumli asarlarida, A. Kozlovskiy, F. Nazarov, B. Giyenko va boshqa ayrim sozlar uchun moʻljallangan S.lar yaratganlar.
Skiatron

**Skiatron** [yun. skia — koʻlanka va (elek)tron] — qora tasvirli elektron nurli trubka. Ekranda oq fondagi kora chiziklardan iborat tasvir paydo boʻladi. Ishi baʼzi kristallar (mas, sodalit)ni elektronlar bilan bombardimon qilinganda ularning oʻz rangini oʻzgartirishi (krraytirishi)gaasoslangan. S. maʼlumotlarni uzoq vaqt saqlashga va qayd qilingan tasvirlarni kunduzgi ravshan yorugʻlikda ham oddiy koʻz bilan kuzatishga, tasvirni katta ekranga proyeksiyalab tushirishga imkon beradi. S maʼlumotlarni radiolokatsion va televizion qurilmalarda aks ettirishda qoʻllanadi. Mas, Oy sirti tasvirini katta ekranda kuzatishda Sdan foydalanish mumkin.
Skilur

**Skilur** (yun. Skiluros) — skiflar podshosi (mil.av. 2-asr). S. davrida Skifiya tarkibiga Jan. Bug va Dnepr daryolarining quyi oqimi boʻyidagi yerlar va poytaxti Skiflar Neapoli (hozirgi Simferopol hududi) boʻlgan Qrim dashtlari kirgan (qarang Neapol). Skiflarga tobe etilgan Olviyada S. tanga zarb ettirgan, mahalliy savdogarlar yordamida gʻalla (bugʻdoy)ni xorijiy mamlakatlarga chiqargan, davlat hududini kengaytirishga, qad. shahar-davlat — Xersonesdan Qrim sohili va boshqa mulklarni tortib olib, dengizga chikishga harakat qilgan. Bunga erishish uchun u sarmatlarga mansub roksolanlar bilan harbiy ittifoq tuzgan, biroq Xersones Pont podshosi Mitridat Yevpator homiyligiga oʻtgan. Mitridat bilan boʻlgan urush davrida S. vafot etgan, Skifiya mil.av. taxminan 108—107 yillarda maglubiyatga uchragan.
Skikda

**Skikda** — Jazoirning shim.sharqiy qismidagi shahar. Skikda viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 130 ming kishidan ziyod. Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Neft kimyosi, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat (zaytun moyi, meva va baliq konvervalari i.ch.) sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi bor. Plastmassa ishlab chiqariladi. S.ga quvurlar orqali keltirilgan neft va gaz eksport qilinadi. SKIL (yun. Skyles) — skiflar podshosi (mil.av. 5-asr). Gerodotning yozishicha, S. skiflar podshosi Ariapeyt (Ariapif) va Istropol sh. dan boʻlgan yunon qizining farzandi boʻlgan. Onasi S.ga yunon tili va yozuvidan taʼlim bergan. S. Olviya shahrida katta uy soldirgan, unda barcha narsalarda ellinlarga taklid qilib, ellincha yashagan va ellinlar udumi boʻyicha maʼbudlarga qurbonlik qilgan. Bundan xabar topgan skiflar S.ga qarshi isyon koʻtargan. U Frakiya podshosi Sitalk huzuriga qochib borgan. Skiflar va frakiyaliklar oʻrtasidagi urush davrida S. birodari Oktamasadga topshirilgan va qatl etilgan.
Skin-effekt

**Skin-effekt** (ing. skin teri, qobiq va effekt) (sirtiy effekt) — oʻzgaruvchan tok va u bilan bogʻliq boʻlgan elektromagnit toʻlkinlarning muhit ichiga kirgan sari soʻna borishi. Buning natijasida, mas, oʻzgaruvchan tok oʻtkazgichning koʻndalang kesimi boʻyicha yoki magnit oqimi magnit oʻtkazgichning koʻndalang kesimi boʻyicha bir tekis taqsimlanmaydi. Yetarlicha yuqori chastotalarda tok, asosan, oʻtkazgichning yupka sirtki qatlami (skinqatlami)da oqadi va amalda uning chuqur qatlamlari (ichi)da boʻlmaydi. Oʻtkazgich kancha yoʻgon va oʻzgaruvchan tok chastotasi kancha yuqori boʻlsa, taqsimlash shuncha keskin farq qiladi. Elektromagnit toʻlqinning amplitudasi ye marta kamayadigan masofa kirish chukurligi yoki skinqatlam deyiladi.

Skin-effekt elektromagnit toʻlqinlar oʻtkazuvchi muhitda tarqalayotganda uyurma toklar vujudga kelib, elektromagnit energiyasi bir qismining issiqlikka aylanishiga asoslangan. Bu elektr va magnit maydonlari kuchlanganligi va tok zichligining kamayishiga, yaʼni toʻlqinning soʻnishiga olib keladi.

Elektromagnit maydon chastotasi v va oʻtkazgichning magnit singdiruvchanligi |x qancha yuqori boʻlsa, oʻzgaruvchi magnit maydoni vujudga keltirayotgan uyurma tokning elektr maydoni ham shuncha kuchli boʻladi. Oʻtkazgich oʻtkazuvchanligi o qancha katta boʻlsa, tok zichligi va hajm birligidan ajralayotgan quvvat ham shuncha yuqori boʻladi. v, p. va a qancha katta boʻlsa, soʻnish shuncha kuchli boʻladi, Skin-effekt aniq kuzatiladi.

Tok chastotasi va materialning xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan skinqatlami qalinligi 8 va tok eltuvchi (elektron)larning erkin yugurish yoʻli / orasidagi munosabatga qarab, normal Skin-effekt ("1) va anomal Skin-effekt (5"0 xillarga boʻlinadi. Anomal Skin-effektda elektromagnit toʻlqinlarning soʻnishi miqdor jihatdan boshqacha boʻladi. Skin-effekt metallar, plazma va boshqalarda sodir boʻladi. Amalda undan keng foydalaniladi. Xususan, elektromagnit ekranlarining ishi, poʻlat buyumlarning yuzalarini toblash Skin-effektga asoslangan.

## Manbalar
Skifiya

**Skifiya** — Qora dengizning shim.gʻarbiy sohillari, Azov dengizi atrofidagi dashtlar va Qrim choʻllarining ilmiy adabiyotlardagi nomi. Mil. av. 7— mil. 3-asrlarda S. koʻchmanchi skif qabilalari yashagan yurt sifatida tilga olinadi. Gerodot S.ning chegarasi 20 kunlik yoʻlga teng joy, deb taʼriflaydi, ammo, arxeologik materiallar skiflarga tegishli madaniyat yoyilgan hududlar doirasi juda keng ekanligidan dalolat beradi. Gerodotning maʼlumotiga koʻra, ulkan S. ichida „Azaliy Skifiya“ boʻlib, u Dunay daryosining quyi havzasi hududlarini oʻz ichiga olgan, uning geografik markaziy qismida (hozirgi Nikolayev sh. yaqinida xarobalari saqlangan) Olviya sh. (Borisfen) boʻlgan. Strabon esa „Kichik Skifiya“ sifatida Qrim dashtlari va Qora dengizning shim.gʻarbiy sohillarini tilga oladi. Mil. av. 4-asrdan boshlab S. hududlari sarmat qabilalari siquvi ostida qisqara boshlaydi. Mil. 3-asrga kelib, Qora dengizning shim. boʻylari Sarmatiya deb ataladigan boʻldi.
Skipidar

**Skipidar** — terpen uglevodorodlaridan iborat murakkab aralashma (qarang Terpenlar). Rangsiz, tiniq, uchuvchan, oʻziga xos hidli suyuklik. Qaynash temperaturasi 153—225°, zichligi 850–870&nbsp;kg/m³. Suvda erimaydi, koʻpgina organik erituvchilar bilan har qanday nisbatda aralashadi. Yonuvchan; havoda, ayniqsa, yorugʻlikda oksidlanadi va quyuklashadi. Kislotalar va issiqdik taʼsirida oson izomerlanadi va polimerlanadi. Igna bargli daraxtlardan suv bugʻi ishtirokida haydash, yogʻochni quruq xaydash yoki erituvchilar bilan ekstraksiyalash yoʻli bilan olinadi. Lok, boʻyoq, yogʻlarni eritishda, kamfora sintezida, tibbiyotda va boshqa sohalarda ishlatiladi.
Skif tili

**Skif tili** — hindevropa tillari oilasidagi eroniy tillarning shim.sharqiy guruhiga mansub til; mil. av. 8—7-asrlardan mil. 4-asrgacha Qora dengizning shim. qirgʻogʻidan sharqqa Xitoy chegarasigacha boʻlgan choʻldasht hududlarda yashagan qad. skiflar tili (bungacha skiflarning ajdodlari turkiyzabon boʻlgan). Skif tilida qad. yaxlit yozuv yodgorliklari saqlanib qolmagan. Yunoncha matnlarda uchragan va atoqli otlar, joy nomlari, qabila, urugʻ nomlari Skif tilining eroniy tillarga mansubligini koʻrsatadi. Ularni tahlil qilish uchun eroniy tillar, eng avvalo, Skif tilining davomchisi hisoblangan osetin tili materiallari asos, vosita boʻlib xizmat qiladi.
Skiflar madaniyati

**Skiflar madaniyati** – Qora dengizning shimoliy-gʻarbiy hududlaridan to shimoliy-sharqiy Xitoygacha choʻzilgan dashtlarda (Dunay va Don, Dnepr va Dnestr quyi havzalari, Azov va Qrim dashtlari, Quyi Volga, Qozogʻiston choʻllari, Janubiy-Sharqiy Ural, Togʻli Oltoy, Janubiy Sibir dashtlari) koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanuvchi qabilalarning xoʻjalik va etnomadaniy hayoti, kundalik turmush tarzi, eʼtiqodi, urfodat va udumlari maʼnaviy dunyosining majmuasi (mil. av. 7—mil.ning dastlabki asrlari).

Skiflar madaniyati va ularning nafis sanʼati haqidagi boy materiallar skif podsholari va qabila sardorlarining mozorlarini arxeologik kazishlar tufayli qoʻlga kiritildi. Chunki, yunon muarrixlarining xabarlari va skif mozorqoʻrgʻonlarida oʻtkazilgan arxeologik qazish natijalariga koʻra, skif podsholari, qabila sardorlari vafot etganda, ularning hayotlik chogʻidagi dabdabali turmush tarzidan nishona sifatida, ular bilan birga boyligining bir qismini, sevimli xotini va xizmatkorlaridan ayrimlarini, qabila sardorining jangovarlik holatidagi qurolaslahalari va bir necha otlari bilan birga koʻmish odat boʻlgan. Skiflar yer yuzasiga kattagina yogʻoch uyxona tiklab, uning oʻrtasiga yogʻoch tobutda jangovar harbiy holatdagi kiyimkechagi bilan skif sardori jasadini qoʻyishgan. Yogʻoch tobut atrofiga marxumga tegishli har xil buyumlar: qurolaslaha, sopol, jez, oltin va kumush idishlarda ovqatlar va ichimlik koʻyilgan. Chunki, skiflar eʼtiqodiga koʻra, marxum u dunyoda ham yashashsa davom etadi, degan tasavvur mavjud boʻlgan. Marhum oyoq tomoniga xotinlaridan va unga xizmat qiluvchi choʻrilaridan baʼzilari oʻldirilib, malikaning boyligi va unga atalgan oltin arava ham qoʻshib koʻmilgan. Qabrxona (yogʻoch uy) devorlari gulli kigiz yoki gilamlar bilan bezatilgan. Qabrxona tashqarisiga marhum otlaridan uning mavqeiga koʻra, 3 tadan to 15 tagacha jangovar otlari oʻldirib koʻmilgan. Soʻng qabr ustiga xaschoʻplar bosib, ustidan tosh uyumi hosil qilishgan. Soʻng uning ustiga qalin tuproq bosilgan. Natijada, bal. 1530 m dan kam boʻlmagan mozorqoʻrgʻonlar qad koʻtargan. Ana shunday mozorqoʻrgʻonlarning koʻpi afsuski qadimda oʻgʻirlangan, qimmatbaho buyumlar talab ketilgan, ularning qish faslida oʻgʻirlanganlari ichiga suv kirib — muzlab qolgan va bizgacha shu xrlatda yetib kelgan. Mil. av. 5—4-asrlarga oid Oltoyning Poziriq mozorqoʻrgʻonlari bunga misol boʻla oladi. Masalan, "hayvon tasvirlari uslubi" nomi bilan mashhur noyob topilmalar Kuloba, Chertomlik, Soloxa, Poziriq, Bashadar, Arjan kabi skif mozorqoʻrgʻonlaridan topilgan boʻlib, hozir ular jahon madaniyat xazinasi sifatida Ermitaj va Kiyev sanʼat muzeyini bezab turibdi.

## Adabiyot
* Gerodot, Istoriya v devyati knigax, per. s grecheskogo, tom 1, kn. 1—4, L., 1972; Grakov B. N., Skifi, M, 1971; Xazanov A. M., Zoloto skifov, M., 1975; Grigoryev V. V., O skifskom narode sakax, SPB, 1871; Gryaznov M. P., Arjansarskiy kurgan ranneskifskogo vremeni, L., 1980.

Ahmadali Asqarov.
Skiflar podsholigi

**Skiflar podsholigi**, Skiflar davlati — Shimoliy Kora dengiz boʻylarida tashkil topgan koʻchmanchi qabilalarning konfederativ siyosiy uyushmasi (mil. av. 4-asrning oʻrtasi — mil. 3-asrning 2-yarmi). Yunonrim manbalarining xabar berishicha, Skifiya hududi 3 qismga boʻlinib, ularning har biri mustaqil qabila — podsholik boʻlib, ularning oʻz toʻdasi va harbiy qabila sardori boʻlgan. Qabila — podsholik qoshida oqsoqollar kengashi boʻlib, u qonun chiqaruvchi oliy organ vazifasini bajargan. Uning huquqiy doirasi cheksiz boʻlib, qabila sardorini jazolashi va hatto oʻlimga maxkum etishi mumkin boʻlgan. Podsholik harbiydemokratik asosda boshqarilgan. Qabilaviy siyosiy uyushmalar tepasida Gerodot xabariga koʻra, "skif podsholari" turgan va ular skif fuqarolariga qul sifatida qaragan.

Mil. av. 5-asrda skiflarda mulkiy tabaqalanish jarayoni jadal kechayotgan boʻlsada, ammo, ijtimoiy hayotda hali ibtidoiy jamoachilik anʼanalari hukmron edi. Mil. av. 4-asr oʻrtalarida skif sardorlaridan Atey barcha skif qabilalarini oʻziga boʻysundirib podsholik barpo etgan, lekin u mil. av. 339 y. makedoniyalik Filipp II bilan boʻlgan jangda halok boʻladi. Atey davrida Quyi Dnepr boʻylarida Skifiyaning poytaxti qurilgan edi. Sarmatlarning siquvi bilan mil. av. 3—2-asrlarda poytaxt Qrim yarim orolga koʻchadi (qarang Neapol, Skiflar Neapoli). Aynan shu vaqtlarda Skiflar podsholigi Qora dengiz boʻylaridagi yunon shahar-davlatlari bilan iqtisodiy va madaniy aloqalarni kuchaytiradi. Ammo, skiflar yunon shahardavlatlari ustiga harbiy yurishlar ham uyushtirib turadilar. Mil. av. 2-asr oxirida yunon shahar-davlatlari bilan boʻlgan navbatdagi harbiy toʻqnashuvlardan birida skif podsholaridan Skilur va Palaklar halok boʻladilar. Ammo, S p. harbiy jihatdan hali qudratli edi. Ular bilan hatgo Rim imperiyasi milodning boshlarida ham hisoblashishga majbur edi. Mil. 1-asrning 2-yarmida Skiflar podsholigi podsholar Farzoy va Inismey davrida yana kuchayib, Bospor podsholigi bilan bir necha marta urush qilgan. Skiflar podsholigining qudrati to mil. 3-asrning 2-yarmigacha uz mavqeini saqlab keldi, soʻngra Skiflar podsholigi gotlar tomonidan tormor etilgan. Ahmadali Asqarov.
Sklera

**Sklera** (lot. skleros — qattiq) — koʻz soqqasining tashqi zich, oq pardasi; tayanch va himoya funksiyasini bajaradi. S.ga koʻzni harakatlantiruvchi muskullarning paylari birikadi Zich tolali shaklangan biriktiruvchi toqima Ko’zni tayanch vazifasi bajaradi va ko’z soqqasini ushlab turadi Uning ustki qismini fibroz parda qoplangan (qarang Koʻz).
Sklerenxima

**Sklerenxima** (yun. scleros — qattiq, mustahkam va echyma — toʻldirilgan, quyilgan; bu yerda — toʻqima) — oʻsimliklarning mexanik toʻqimasi. Qalin qobikli yogʻochlangan 2 tipdagi hujayralar: tolalar va sklereidlardan tuzilgan. Tolalar juda choʻziq, uz. bir necha oʻn mm dan 1 sm (qichitqioʻt), hatto 4 sm (rami)gacha boʻladi. S.ning yogʻochlanmay sellyulozaligicha qolgan tolasi toʻqimachilik sanoati uchun qimmatbaho xom ashyo hisoblanadi. S. tolasi mustahkam va juda tarang. S. mustahkamlik jixatdan poʻlatdan, qayishqoqlik jihatdan kauchukdan qolishmaydi. Deyarli hamma quruqlik oʻsimliklarining, asosan, yogʻochi va lubida boʻladi.
Sklerit

**Sklerit** — sklerannng yalligʻlanishi. Revmatizm, sil, podagra, brutsellyoz va boshqa yuqumli kasalliklar oqibatida paydo boʻladi. Chuqur va yuza S. farq qilinadi. Chuqur S.da skleraning chuqur qatlamlari yalligʻlanadi va turli joylarida tugunlar koʻzga tashlanadi. Yalligʻlanish jarayoni koʻzning shox (muguz) pardasiga va yanada chuqurroq qatlamlariga tarqalishi mumkin. Tugunlar oʻrnida kulrang dogʻlar krladi. Yuza S.da koʻz oqi qizarib, shishadi va baʼzan shox pardaga ham oʻtadi. Koʻz yoshlanadi, bemor yoruqqa qaray olmaydi, lekin koʻrish faoliyati buzilmaydi. Baʼzan sklera abssessi kuzatiladi, bunda koʻz qattiq ogʻriydi, qizaradi va skleraning ayrim joylari shishadi. Kasallik abssessning yorilishi bilan tugaydi. S. oʻz vaqtida davolanmasa, keratit hamda iridotsiklitga sabab boʻlishi mumkin. Bemorni mutaxassis vrach davolaydi.
Sklero...

**Sklero...** (yun. sklero — qattiq, berch) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; qotish, qattiklashish, zichlashish kabi maʼnolarni bildiradi (mas, sklerodermiya, sklerometr).
Sklerodermiya

**Sklerodermiya** (sklero... va derma) — terining qotib qolishidan iborat kasallik. Kollagen kasalliklar guruhiga xos. S.ning cheklangan (oʻchokli), diffuz (tarqalgan), sistemali turlari bor. Oʻchoqli S. pilakcha shaklida, yoʻl-yoʻl va yuzaki boʻlishi mumkin. Pilakcha shaklli S.da terining turli joyida qizgʻish, dumaloq yoki uzunchoq dogʻlar yuzaga keladi. Keyinchalik ular qotib, teri sargʻimtir tusga kiradi va undagi tuklar toʻkilib ketadi. Bu davrda bemor hech qanday ogʻriq sezmaydi. Bir necha oy yoki yildan soʻng terining qotgan joyi atrofiyalanadi. Yoʻl-yoʻl S.da yuz va qoʻloyoq terisi zararlanadi. Koʻproq bolalarda uchraydi. Yuzaki S. ayollarda koʻp kuzatiladi, bunda koʻkrak, orqa va jinsiy aʼzolar terisida mayda, qattiq, koʻkishoq dogʻlar paydo boʻlib, keyin teri yuzaki atrofiyaga uchraydi. Tarqalgan S.da yuz, qoʻloyoq, tana va boshqa terisi shishib, qattiqlashadi, atrofiyalanadi. Bemorning yuzi mumdek qotib turadi, barmoklari qarakatlanmaydi, Sistem al i S. (sistemali avj oluvchi skleroz)da organizmning barcha biriktiruvchi toʻqimalari va mayda tomirlarda sklerotik oʻzgarishlar yuz beradi. S.ga teztez sovqotish, jismoniy, ruhiy shikastlanish va boshqa sabab boʻladi. Organizm biriktiruvchi toʻqimalari mikrotsirkulyasiyasi va funksiyasiningoʻzgarishi kasallikning avj olishiga imkon beradi. Kasallik sekinasta, qoʻloyoq tomirlarining spazmi (tortishishi), umumiy harakatning cheklanishi, boʻgʻimlarning ogʻrishi va terining zararlanishi bilan boshlanadi. Kasallik oraliq toʻqima va ichki aʼzolar tomirlariga oʻtganda, oʻpka, yurak va hokazo faoliyati buziladi.

Davos i. Kortikosteroidlar, tomir kengaytiruvchi moddalar, fizioterapiya, shuningdek, sanatoriylarda davolanish buyuriladi.

## Adabiyot
* Arifov S, Eshboyev E., Teri va tanosil kasalliklari, T., 1996.
* Yoqubova M.A., Muhammadjonova L.A. “KOLLAGENOZLAR” (Tibbiyot oliy oʻquv yurtlari davolash, tibbiy pedagogika, pediatriya va stomatologiya fakultetlari 4-kurs talabalari uchun oʻquv qoʻllanma) Andijon – 2018, 102 b.
Sklerotiniozlar

**Sklerotiniozlar**, sklerotsiyali chirish — oʻsimliklarning zamburugʻli kasalligi. Sclerotinia graminearum zamburugʻi qoʻzgʻatadigan kungaboqar, sabzi, bodring, sarimsoq, karam (ayniqsa, saqlash davrida) oq chirishi, kuzgi gʻalla ekinlari Sklerotiniozlar katta zarar keltiradi. Zamburugʻ sporalari kuzgi yosh nihollar barglariga tushib, barg ogʻizchalari orqali toʻqimalariga kiradi va sporalar hosil qiladi. Bahorda 1–6&nbsp;mm kattaliqda qora qattiq yumaloq yostiqchalar — sklerotsiylar paydo boʻladi. S. roefsii zamburugʻi qoʻzgʻatadigan janub S.i yeryongʻoq, tamaki, kartoshka va boshqalarni zararlaydi. Gʻoʻzada kasallikni S. gossypii Jacr. zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Kasallangan koʻsakdagi tolaning texnologik sifati buziladi.

Kurash choralari: oʻsimliklarning yotib qolishiga yoʻl qoʻymaslik, kech kuzda sugʻormaslik. Kuzgi ekinlar ekiladigan maydonlar chuqur shudgor qilinadi, begona oʻtlar yoʻqotiladi, urugʻlik ekishdan oldin dorilanadi, pomidor va bodring ekilgan maydonlarda rovral, ronilan yoki sumileksni boʻr yoki ohak bilan aralashtirib qoʻllash (changitish, purkash) tavsiya etiladi.
Mixail Skobelev

**Mixail Dmitriyevich Skobelev** (1843-yil 29-sentabr, Sankt-Peterburg — 1882-yil 7-iyul, Moskva) — Rossiya imperiyasining Turkistondagi bosqinchilik urushlarida faol ishtirok etgan rus harbiy arbobi, infanteriya generali (1881-yil). Bosh shtab akademiyasini tugatgan (1868-yil). 1869-yilda Oʻrta Osiyoga kapitan unvoni bilan kelgan va 8 yil ichida general-mayor unvoni bilan Rossiyaga qaytgan. Skobelev Xiva xonligini bosib olish (1873-yil) va Poʻlatxon qoʻzgʻoloni (1873— 1876-yillar) ni bostirishda K. P. Kaufmannnng eng yaqin yordamchilaridan biri boʻlgan. Andijonni vayron qilib aholisiga 3300 rubl tovon toʻlatgan. Qoʻqon xonligi tugatilgach, 1876-yil 19 fevralda tashkil qilingan Fargʻona viloyatining birinchi harbiy gubernatori bo'lgan. Skobelev tomonidan viloyat markazi Qoʻqon shahridan Yangi Margʻilonga koʻchirilgan. Turkistonda podsho Rossiyasining mustamlakachilik siyosatini joriy qilishda qatʼiy faollik koʻrsatgan. Rossiya-Turkiya urushi (1877—1878-yillar) qatnashchisi. Axaltaka harbiy yurishlari paytida 2-Axaltaka ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan. Koʻktepa (Geoktepa) qalʼasi va Dengiltepa rus askarlari tomonidan egallangach (1881-yil 12 yanvar), Skobelevning buyrugʻi bilan tirik qolgan barcha qalʼa aholisi: 45000 kishi (ayollar, qariyalar, bolalar) yoppasiga qirib tashlangan, ularning mol-mulki talangan va Koʻktepa yer bilan yakson qilingan. Skobelev ashaddiy shovinist va mustamlakachi sifatida Turkistondagi tub xalqlarga past nazar bilan qaragan. Skobelev haqida mahalliy aholida nafratli xotiralar saqlanib qolgan. Skobelev 1882-yilda Sankt-Peterburgda fojiali oʻldirilgan. Fargʻona viloyatining maʼmuriy markazi boʻlgan Yangi Margʻilon (hozirgi Fargʻona) 1907—1924-yillarda Skobelev nomi bilan atalgan.

Skobelev Oʻrta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishining bevosita ishtirokchisi. Tarix sahifalariga jang paytida oq mundir va oppoq otda jang maydonida kurashgani sababli „oq general“ () nomi bilan kiritilgan. Bolgariya haloskori. Bolgar xalqi uni milliy qahramon sifatida ezozlashadi.

## Yoshligi va taʼlimi
Skobelev 1843-yil Sankt-Peterburgda, bobosi boshliq bo'lgan Petropavlovsk qal'asida dunyoga kelgan. Otasi Dmitriy Ivanovich Skobelev armiya generali bo'lgan. 

1866-yil kuzida u general shtab akademiyasiga o'qishga kirgan. Shtab akademiyasini tamomlagandan so'ng, 1868-yilda Turkistonga yuborilgan. Ikki yillik tanaffusni hisbga olmaganda (bu vaqtda u Kavkaz frontida xizmatda bo'lgan) u 1877-yilgacha Markaziy Osiyoda qolgan.

## Yana qarang

* Oʻrta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi

## Manbalar

## Adabiyot
* Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1kitob [Turkiston Chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida], T., 2000.
Skolioz

**Skolioz** (yunoncha: skolios — *qiyshiq*, *egri*) — umurtqa pogʻonasining yon tomonga qiyshayishi. Raxit, qaddiqomatning noraso boʻlishi, umurtqa pogʻonasining shikastlanishi, nerv sistemasining baʼzi kasalliklari sabab boʻladi. S. koʻkrak qafasi shaklining oʻzgarishi bukrilikka olib keladi. Kelib chiqishiga koʻra, tugʻma va orttirilgan S. farq qilinadi (yana qarang: Umurtqa pogʻonasining kiyshayishi).

## Manbalar
Skoliyalar

**Skoliyalar**, qovoqarilar (Scoliidae) — pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Eng yirik (ulkan qovoqarining uz. 45&nbsp;mm gacha) va kuchli pardaqanotlilar. 450 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchilik turlari tropik mintaqalarda tarqalgan. Oʻrta Osiyo hududida 20 ga yaqin turi uchraydi. Urgʻochisi tuproq, goʻng yoki chiriyotgan daraxt poʻstlogʻi ostidan plastinka moʻylovli qoʻngʻizlar qurtlarini qidirib topib, ularni nashtari yordamida falajlaydi va qurt tanasiga tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurt qoʻngʻiz qurti gemolimfasi va toʻqimalari bilan oziqlanadi. S. zararkunanda qoʻngʻizlar qurtlarini qirib, qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi.
Skolopendrasimonlar

**Skolopendrasimonlar**, katta qirqoyoqsimonlar (Scolopendgomofha) — eng yirik koʻp oyoqlilar turkumi. Uzunligi 10—25 sm gacha, tanasi 21—23 ta bir xil tuzilgan boʻgʻimlardan iborat. 900 ga yaqin turi, asosan, tropik, subtropik oʻlkalarda tarqalgan. Kunduzi tosh va yogʻochlar ostiga va yoriklarga kirib oladi; tunda ov qiladi. Yirtqich; har xil hasharotlar bilan oziqlanadi. Janubiy Amerika va Yamayka o.da tarqalgan gigant skolopendra mayda umurtqalilar (qurbaqalar, kaltakesaklar, qushlar)ga ham hujum qiladi. S.ning erkagi koʻpayish davrida yer osti yoʻllariga halqa toʻr tortib, unga urugʻ hujayralari toʻldirilgan xaltasi (spermatofor)ni qoʻyib ketadi. Urgʻochi S. urugʻ xaltani olib, oʻzining jinsiy bezi yoʻliga kiritadi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan halqali qirqoyoq partenogenez koʻpayadi. S. qoʻygan tuxumlarini kalavaga oʻxshab oʻrab olib, yirtqichlardan himoya qiladi. Yirik S, jumladan, halqali qirqoyoq zaharli. S. chaqqan joy shishib ketadi, lekin shish 1—2 kundan soʻng qaytadi. Gigant skolopendra zahari odam uchun ayniqsa xavfli. Janubiy hududlarda tarqalgan choʻl soʻqir qirqoyogʻi doim tuproq ichida yashaydi; koʻzlari boʻlmaydi. S. zararkunanda hasharotlar va kanalarni qirib, foyda keltiradi.
Skopas

**Skopas** (Skopas) (mil. av. 4-asr) — yunon haykaltaroshi va meʼmori. Paros o.da tugʻilgan. Gretsiya va Kichik Osiyoning Tegeya (hozirgi Piali), Galikarnas (hozirgi Bodrum, Turkiya) va boshqa shaharlarida ishlagan. S. Tegeyadagi Afina Aleya ibodatxonasi (mil. av. 350—340) va Galikarnasdagi mavzoley (maqbara, mil. av. 4-asr oʻrtalari)ni barpo etishda meʼmor sifatida qatnashtan. S. klassika anʼanalarini davom ettirib, monumental, qahramonlik ruhi bilan sugʻorilgan haykaltaroshlik asarlari yaratdi, ularda sergʻayrat, kuchquvvatga toʻla, ichki hishayajonini yashira olmaydigan, kurash ruhi bilan toʻlibtoshgan kishilarning koʻrinishi, maʼnaviy ichki dunyosi ochib beriladi. Galikarnasda haykaltaroshlar Briaksis, Leohar, Timofeylar bilan hamkorlikda yaratgan relyeflaridan parchalar Britaniya muzeyida sakdanadi. S.ning koʻp asarlari jahon muzeylarida saqlanayotgan Rim nusxalaridan maʼlum: "Meliagr", "Menada", "Potos", "Navqiron Gerakl" va boshqa S.ning dramatizm bilan toʻla ijodi ellin davri madaniyati haykaltaroshl i giga kuchli taʼsir koʻrsatgan.
Skleroz

**Skleroz** (yun. sklerosis — qotish, qattiqlashish) — aʼzolar, tomirlar devori va toʻqimalarning spetsifik funksional elementlari (bez hujayralari, muskul tolalari va boshqalar) oʻlib, oʻrnini biriktiruvchi toʻqima egallashi natijasida ularning qattiqlashishi. Sklerotik oʻzgarishlarning rivojlanishi shikastlangan aʼzo funksiyasining pasayishiga olib keladi. Yurak muskullari Si (kardioskleroz) yurakning qisqarishini kamaytiradi. Oʻpka toʻqimalari Si (pnevmoskleroz) qonning kislorod bilan toʻyinishi kamayishiga sabab boʻladi. Arteriya tomirlari Si (ateroskleroz) tomirlarda qonning harakat qilishini, shuningdek, kislorod va oziq moddalarning aʼzo va toʻqimalarga yetkazilishini qiyinlashtiradi.
 
Koʻp hollarda turli yalligʻlanish jarayonlari bilan kechadigan kasalliklar (sil, zaxm, surunkali yalligʻlanish jarayoni va boshqalar), shuningdek, turli xil sabablarga koʻra, moddalar almashinuvining buzilishi (toʻqimalarda uzoq vaqt kislorod yetishmasligi, endokrin aʼzolar funksiyasining buzilishi va boshqalar). S.ga sabab boʻladi. S. odam organizmining barcha toʻqima va aʼzolarida paydo boʻlishi mumkin. S.ning oldini olish uchun unga sabab boʻlgan kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlash va davolash kerak.
Skleroskop

**Skleroskop** (sklero... va yun. skopeo — qarayapman, kuzatyapman) — metall va boshqa materiallarning kattikligini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. S.da qattikligini aniqlash uchun sinaladigan jism sirtiga maʼlum balandlikdan qattiq (olmos) uchligi boʻlgan urgich tushiriladi. Urgichning sakrash balandligiga qarab, qattiklik aniqlanadi. S.da qattiklik urgichning sakrash balandligiga mutanosib boʻlgan shartli birlikda anikdanadi.
Pavel Skopin

**Pavel Alekseyevich Skopin** (1902-yil 22-fevral, Kirov viloyati Orichi tumani, Savichi qishlogʻi — 1967-yil 9-sentyabr, SSSR O'zbekiston SSR Fargʻona viloyati) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1938-yildagi Xalxingol jangida ishtirok etgan. 6-tank brigadasi tank batalyoni komissari. Tanklar hujumi vaqtida dushmanning mudofaa binolarini yakson qilib, oʻzi ham jangda ogʻir yarador boʻlgan. Jangda koʻrsatgan qahramonligi va jasorati uchun 1939-yil 17-noyabrda Sovet Ittifoqi Qahramon unvoni bilan taqdirlangan.

## Biografiyasi
Pavel Skopin 1902-yilning 22-fevralida Vyatka viloyatining Savichi qishlogʻida (hozirgi Kirov viloyati Orichevskiy tumani Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi) ishchi oilasida tavallud topgan. Millati rus. 1927-yildan Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi aʼzosi. Ota-onasidan erta yetim qolgan Pavel Skopin Bobinskiy nomidagi bolalar uyida tarbiya topadi va Bobino qishlogʻidagi cherkov maktabida taʼlim oladi.

### Mehnat faoliyati
Skopin mehnat faoliyatini 1914-yilda boshlagan boʻlib, Vyatka shahrida sudya xabarchisi boʻlib xizmat qiladi. 1915-yil aprel oyidan xususiy ustaxonada chilangar usta shogirdi, 1917-yil apreldan Skopino qishlogʻida choʻpon, soʻngra 1917-yil Vyatka shahrida taʼmirchi va slesar, shuningdek, Vyatka temir yoʻl stantsiyasi xodimi sifatida ham faoliyat olib borgan.

### Harbiy faoliyati
Pavel Slopin 1922-yil avgust oyidan boshlab Qizil Armiya safida xizmat qila boshlaydi. 1925-yilda Ryazan piyodalar maktabini tamomlab, Moskva harbiy okrugi 18-piyoda diviziyasining 53-piyoda polkida vzvod komandiri, 1928-yil aprel oyidan esa Moskva Proletar diviziyasining vzvod komandiri boʻlib xizmat qiladi. Keyinchalik Skopin rotaning siyosiy xodimi, 6-oʻquv polkining razvedka batalyoni partiya byurosining mas’ul kotibi boʻlgan. 1933-yil iyun oyidan alohida tartibga solish rotasi va alohida kimyo rotasi komissari, 1935-yil dekabrdan 6-mexanizatsiyalashgan brigadaning miltiq va pulemyot batalyonining komissari sifatida faoliyat yuritgan. Skopin, shuningdek, 1938-yilda Trans-Baykal harbiy okrugining siyosiy ishchilari kurslarini muvaffaqiyatli tamomlaydi va 6-tank brigadasining tank batalyoniga komissar etib tayinlanadi. 1939-yil 18-iyuldan 29-avgustgacha Xalxingol daryosida yapon militaristlari bilan boʻlgan janglarda ishtirok etib, qahramonlik koʻrsatgan.

Polkovnik Skopin 1950-yildan isteʼfoga chiqadi va xizmatdan keyin Fargʻona viloyatida istiqomat qiladi.

## Vafoti
Pavel Alekseyevich Skopin 1967-yilning 9-sentyabrida Fargʻona viloyatida vafot etgan.

## Xotira

* Sovet Ittifoqi Qahramoni nomi Kirov shahridagi Pionerlar saroyi bogʻida — Sovet Ittifoqi Qahramonlari sharafiga oʻrnatilgan yodgorlik lavhasida abadiylashtirilgan.
* Moskvadagi G‘alaba bog‘idagi Ikkinchi jahon urushi markaziy muzeyi shon-shuhrat zalida Qahramon nomi zarhal harflar bilan o‘yib yozilgan.
* Fargʻona viloyatidagi koʻchalardan biriga Pavel Skopinning nomi berilgan.
## Manbalar
Skopye universiteti

**Skopye universiteti**, Kirill va Mefodiy nomidagi Skopye universiteti — Makedoniyadagi eng yirik universitet. 1949-yil tashkil etilgan. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi, meʼmorlik, iqtisodiyot, huquq, elektromexanika, tibbiyot, adabiyot, tabiiy fanlar va matematika, texnologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 28 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar bor.
Skorodit

**Skorodit** (yun. skorodon — sarimsoq; zarb bilan urilganda sarimsoq xidi chiqadi nomi shundan) — arsenatlar sinfiga mansub meneral, tarkibi Gʻe {AsO4}2H2O. Tarkibida 7,1% gacha A12O3 boʻlgan xillari — alyumoskorodit, 16% gacha R,O5 boʻlgan xillari fosfoskorodit deb nomlanadi. Rombik singoniyada kristallanadi. Rangi och yashildan qoʻngʻir tusgacha. Qattikligi 3,5—4,0. Zichligi 3,1—3,3 g/sm³. Kristallari dipiramida, tabletka, prizma shakllarida; odatda zich, tuproqsimon agregatlar; poʻstloq, sferolitlar mayda kristalli druzalar holida uchraydi. Odatda, koʻpincha oltinni oʻzida yigʻuvchi mineral — arsenopiritning oksidlanishi natijasida hosil boʻladi. S. oltin konining darakchisi sifatida maʼlum. Oʻzbekistonning koʻp hududlarida uchrashiga karamay, faqat Burchmullada mufassal oʻrganilgan. Xorijda Germaniya (Saksoniya), AQSH, Braziliya, Baykalorti va Uralda S. konlari mavjud. Tojikistonning Takeli, Mosrif konlarida uchraydi.
Walter Scott

SKOTT (Scott) Valter (1771.15.8, Edinburg — 1832.21.9, Abbotsford) — ingliz yozuvchisi, tarixiy roman janrining asoschisi. 1799-yildan Selkirk grafligida sherif, 1806-yildan sud kotibi boʻlib ishlagan. Ilk asari — „Ivan oqshomi“ (romantik ballada, 1800). Shotland xalq balladalarini toʻplab, 3 jildli  toʻplamini (1803) nashr etgan. Skott 9 ta doston, 26 ta roman, bir nechta qissa hamda adabiytanqidiy va tarixiy asarlar muallifidir.

Skottning 1745-yilda Angliyada roʻy bergan tarixiy voqea — yakobitlar qo'zgʻoloniga bagʻishlangan „Ueverli“ romani (1814) unga katta shon-shuhrat keltirgan. Skottning romanlari orasida shotland xalqi hayotidan olingan „Puritanlar“ (1816) va „Rob Roy“ (1—3-jildlar, 1818) asarlari alohida ahamiyatga ega. Agar 1 romanida 1660-yilda tarix sahnasiga qayta chiqqan styuartlar sulolasiga qarshi 1679-yilda koʻtarilgan qoʻzgʻolon tasvirlangan boʻlsa, „Rob Roy“ asarida „shotland Robin Gudi“ — xalq qasoschisi obrazi yaratilgan. Skottning romanlaridagi Ueverli va Rob Roy obrazlari, garchand markaziy qahramonlar hisoblansalar-da, aslida bir-birlari bilan kurashayotgan turli siyosiy kuchlarni oʻzaro bogʻlovchi koʻprik vazifasinigina bajaradilar.

1819-yildan keyin Skottning ijodida roʻy bergan siljish natijasida yozuvchi asarlarining mavzu doirasi ancha kengaygan. Skott Angliya, Fransiya, Oʻrtayer dengizi mintaqasidagi mamlakatlar hayotiga ham murojaat etgan. Oʻrtayer dengizi tevaragida yashovchi xalqlar hayoti Skottning "Tumor" (1825) va „Graf Robert Parijli“ (1832) romanlarida oʻz ifodasini topgan. Angliyaning 12-asr oxiridagi, Fransiyaning Lyudovik XI davridagi tarixi bilan boglik voqealar esa "Ayvengo" (1—3j.lar, 1820), „Kenilvort“ (1—4-jildlar, 1823), „Vudstok“ (1-3-jildlar, 1826), „Pert guzali“ (1828) romanlarida katta mahorat bilan talqin qilingan. Soʻnggi asarlari tarixiy roman janrining shoh namunalari hisoblanadi. Skottning bu asarlarida Angliya va Shotlandiyada yagona milliy davlatning tashkil topish jarayonini kuzatish bilan birga (masalan, „Ayvengo“ asarida) jamiyatdagi turli qatlamlarning maishiy va maʼnaviy hayotini tasvirlashga (masalan, „Kenilvort“ asarda) katta eʼtibor bergan.

Skottning 20-yillar ijodida tanqidiy realizm ruhidagi „Sent Ronan soylari“ (1-3-jildlar, 1824) romanidan tashqari, tarixiy va tarixiy-adabiy mavzudagi „Napoleon Bonapart hayoti“ (1-9-jildlar, 1827), „Shotlandiya tarixi“ (1-3-jildlar, 1830), „Lord Bayronning oʻlimi“ (1825) singari asarlari muhim oʻrin egallaydi. Skott tarixiy roman janrining qonun-qoidalarini ham joriy etgan. Skott boshlab bergan tarixiy roman janri 19-asrning 2-yarmida Yevropa, 20-asr boshlarida Osiyo xalqlari adabiyotida keng rivoj topdi. Uning ayrim hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Sobraniye sochineniy, t. 1—20. M.L., 196065.

## Adabiyot
* Pirson X., Valter Skott, M.. 1983.
Skott Robert Folkon

**Skott Robert Folkon** (1868.6.6, Devonport — 1912.30.3) — Antarktidani ta^lqiq qilgan dengizchi sayyoh. 1901—04 yillarda Eduard VII yarim orol, Transarktika togʻlarini kashf qilgan ekspeditsiyani boshqargan. Viktoriya Yerini oʻrgandi va Ross o.dan Ross shelf muzligining gʻarbiy chekkasi boʻylab yurib 82°17’ j.k.gacha yetib bordi. 1911-yil boshida ikkinchi ekspeditsiya bilan yana Antarktidaga qaytib, S. noyabrda Ross o.dan janubga tomon yurdi va 4 hamrohi bilan 1912-yil 18 yanvarda (R. Amundsendan 33 kun keyin) Janubiy qutbga yetib bordi. Orqaga qaytishda yoʻlda 5 kishining hammasi haloq boʻddi. S. nomiga Endeyerbi Yeridagi tor, ikkita muzlik 110° shq u va 150° gʻ.u va Ja. okeandagi orol qoʻyilgan.
Skottlar

**Skottlar**, skotlar (soʻnggi lotincha Scotti, Scoti) — kelt qabilalari guruhi. Ilk bor Rim muarrixlari asarlarida, S. va pikt qabilalari Rimning Britaniya provinsiyasiga chopqunlari munosabati bilan tilga olingan. Dastlab Irlandiyada yashaganlar (shundan Irlandiyaning Rim manbalaridagi nomi — Skottiya olingan), keyinchalik (mil. 1ming yillik oʻrtalarida) S.ning bir qismi Britaniyaning shim.ga koʻchib oʻtishgan va u yerda piktlarni tobe etib, 9-asr oʻrtalarida Shotlandiya (Scotland, aynan — S. mamlakati) deb nomlangan qirollik barpo etganlar.
Myron Scholes

**SKOULS (Scholes) Mayron** (1941, AQSH, Kaliforniya shtati) — amerikalik iqtisodchi. Chikago universitetida iqtisodiyot doktori (1969), Stanford universiteti professor F. Blek bilan hamkorlikda fond bozorida aksiyadorlar opsioni qiymatini anik/gashning prinsipial yangi usulini ishlab chiqdi. Bu usul koʻpgina sohalarda iqtisodiy parametrlarni baholashga yangicha yondashuvlarga, shuningdek, moliya dastaklarining yangi tiplarini yaratish va jamiyatda tavakkalchilikni tartibga solishning yanada samaraliroq usulini qoʻllashga imkoniyat yaratdi. Nobel mukofoti laureati (Robert Merton bilan birga; 1997).

## Manbalar
Skopye zilzilasi

**Skopye zilzilasi** - 1963-yil 26 iyul erta tongda, mahalliy vaqt bilan soat 5 dan 17 min.oʻtganda hozirgi Makedoniyaning poytaxti — Skopye sh. yaqinida sodir boʻlgan. Zilzila natijasida shaharning qariyb 10% imoratlari butunlay buzilib, 65% iga qayta tiklab boʻlmas darajada shikayet yetgan. Vayronalar ostida 1200 kishi qurbon boʻlgan. Zilzila magnitudasi 6,0 kuchi 8 ballga yetgan. Shahar atroflarida yoriklar paydo boʻlib, ulardan qumtoshlar otilib turgan. Zilzila oʻchogʻi shahardan bir necha km uzoqda boʻlishiga qaramay, epitsentrga nisbatan Skopye sh. katta zarar koʻrgan. Bunga, birinchidan, hamma imoratlar qurilayotgan paytda, ilgari boʻlib oʻtgan 20 dan ortiq kuchli zilzilalar oqibatidan saboq olinmaganligi boʻlsa, ikkinchidan, grunt suvlarining yer yuzasiga yaqinligi, umuman seysmobardosh qurilish uchun qonunqoidalarning ishlab chiqilmaganligi sabab boʻlgan. Tarixdan maʼlumki, 518 y. boʻlgan kuchli zilzilalardan Skopye yaqinidagi Skupi sh. butunlay yer bilan yakson boʻlib, tiklanmagan.
Skreper

**Skreper** (ing. scrape — qirish) — 1) yer qazishtuproq surish mashinasi. Asosyy ish organi — kovsh. Yerni qatlam-qatlam qilib qazish, kovshni tuproqqa toʻldirib belgilangan joyga toʻkish, surish va tekislash uchun ishlatiladi. Traktorga tirkaladigan va oʻziyurar xillari bor. Asosan, yoʻl qurilishi va konchilikda ishlatiladi. S. kovshining hajmi 3–25 m³, grunt (tuproq)ni surish (tashish) masofasi 0,1–5&nbsp;km. Konchilikda ishlatiladigan S. kovshining tubi va oldi ochiq boʻladi. S. chigʻir (lebyodka), sim arqon va yoʻnaltiruvchi roliklar yordamida harakatlanib, foydali qazilmani ortiladigan joyga suradi; 2) yer sirtida, yer ostida va suv tagida qazish, surish va tekislash ishlarini bajarishda qoʻllanadigan sim arqonliskreperli qurilmalarning ish organi — kovshi. S. chigʻir yordamida sim arqonlar va bloklar tizimi orqali harakatlantiriladi.
Aleksandr Skryabin

**Aleksandr Nikolayevich Skryabin** [1871.25.12(1872.6.1) Moskva 1915.14(27)4] — rus kompozitori va pianinochi. Musiqa islohotchilaridan. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1892) va unda dars bergan (1898-yildan). Asosan, fortepiano (prelyudiya, etyud, sonata va poemalar) va simfonik (3 ta simfoniya, fortepiano va orkestr uchun konsert, "Orzular, "Jazava poemasi" va boshqalar) asarlarini ijod qilib, oʻziga xos obrazlar dunyosi hamda ifodaviy vositalar majmuini yaratgan. Kichik shakldagi asarlariga musiqiy romantizm va impressionizm xususiyatlari, yirik asarlariga joʻshqinlik, falsafiy mazmundorlik xos. Musiqa amaliyotida birinchilardan boʻlib rangli nurlardan foydalangan, "rangli musiqa" (svetomuzika)ga asos solgan ("Prometey" — "Olov poemasi", 1910).

## Manbalar
Konstantin Skryabin

**Konstantin Ivanovich Skryabin** (1878.7,12, Sankt-Peterburg 1972.17.10, Moskva) — rus gelmintolog va parazitolog olimi, SSSR Fanlar akademiyasi (1935), Butunittifoq qishloq xoʻjalik Fanlar akademiyasi (1935) va tibbiyot Fanlar akademiyasi (1944) akademik, Rossiya (1927), Qirgʻiziston (1954) va Oʻzbekistonda (1962) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Mehnat Qahramoni (1958). j Yuryev (hozirgi Tartu sh., Estoniya) veterinariya institutini tugatgan (1905), Turkiston oʻlkasi veterinariya vrachi (1905—11), Novocherkask shahridagi Don veterinariya instituti (1917—20), Moskva veterinariya instituti (1920—72) professor, Davlat eksperimental veterinariya institutida (1920—56) va Ye.I. Marsinovskiy nomidagi Tibbiyot parazitologiyasi va tropik tibbiyot institutida (1921—49) gelmintologiya boʻlimi mudiri, Butunittifoq qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasi gelmintologiya laboratoriya mudiri (1942—72), SSSR Fanlar akademiyasi Qirgʻiziston filiali prezidiumi raisi (1943—52), Butunittifoq qishloq xoʻjalik Fanlar akademiyasi vitseprezidenta (1956—61). S. rahbarligida gelmintlar morfologiyasi, biologiyasi, filogeniyasi, sistematikasi, ekologiyasi, epizootologiyasi va epidemiologiyasiga oid tadqiqotlar oʻtkazilgan. S. gelmintlarning 200 dan ortiq yangi turlarini topdi va 120 avlodini tavsiflab berdi. U ishlab chiqqan degelmintizatsiya va devastatsiya taʼlimotlari odam va qishloq xoʻjaligi hayvonlari gelmintozlariga qarshi kurashda asos boʻlib hisoblanadi. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda gelmintologiya fakultetining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. S. Oʻzbekistonda bir qancha gelmintologik ekspeditsiyalar uyushtirgan; gelmintologiya laboratoriyalari tashkil etgan; Oʻzbekistonda koʻplab yetuk gelmintolog mutaxassislar (M.A.Sultonov, AL.Toʻlaganov, Sh.A. Azimov, Skryabin Konstantin IvanovichErgashev, N.M. Matchonov va boshqalar) tayyorlagan. Moskvadagi Rossiya gelmintologiya instituti, Bishkekdagi Qirgʻiziston qishloq xoʻjaligi instituti va Samarqanddagi Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot institutiga S. nomi berilgan.
Skumbriyasimonlar

**Skumbriyasimonlar** () — okunsimonlar turkumiga mansub suyakli baliklar oilasi. Uzunligi 40—60 sm (baʼzan 3 m gacha), vazni 1,5–8&nbsp;kg. Dumining asosi ingichkalashgan, unda 4—9 qoʻshimcha mayda suzgichlar bor. Tangachalari mayda, 15 urugʻi, 40 dan ortik, turi tropik, subtropik va iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Skumbriyasimonlar tuda boʻlib, sohil yaqinida suzib yuradi. Skumbriyasimonlarning bir turi — oddiy skumbriya Qora dengizda uchraydi. Ular 2—4 yilda voyaga yetadi; yezda dengizning uncha chuqur boʻlmagan joyiga 200—500 ming uvildiriq tashlaydi. Ovlanadi.
Slavyan tillari

**Slavyan tillari** — hind-yevropa tillari oilasi tarkibidagi qarindosh tillar guruhi. Asosan, Markaziy va Sharqiy Yevropada, Shimoliy Osiyoda va jahonning boshqa koʻplab mamlakatlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 300 mln. kishiga yaqin. Slavyan tillarining birbiriga yuqori darajadagi yaqinligi soʻz oʻzaklari va affiks larda, soʻz strukturasida, grammatik kategoriyalar qoʻllanishida, ran qurilishi va maʼnolar tizimida, izchil tovush oʻzgarishlari tizimida va boshqalarda namoyon boʻladi. Bu yaqinlik Slavyan tillarining kelib chiqish manbai yagonaligi, shuningdek, ularning adabiy tillar va lahjalar darajasidagi uzoq, yillik aloqalari bilan izoxlanadi. Shu bilan birga, 11 —15-asrlardan beri mustaqil tillar sifatida rivojlanib kelayotgani syababli ular orasida moddiy, funksional va tipologik harakterdagi bir qancha tafovutlar ham mavjud.

St. oʻzaro yaqinlik darajasiga koʻra, 3 guruhga ajratiladi: sharqiy slavyan (rus, ukrain, belorus tillari), jan. slavyan (bolgar, makedon, serb-xorvat, sloven tillari) va garbiy slavyan (chex, slovak, polyak, yuqori va quyi lujitsa tillari) guruxlari. Mazkur guruxlardan har birining ichki boʻlinishlari ham oʻziga xosliklarga ega. Slavyan tillarining har biri adabiy til bilan birga oʻz hududiy lahjalarini qamrab oladi; bu unsurlarning oʻzaro nisbati Slavyan tillarida turlicha namoyon boʻladi.

Zamonaviy St. yagona til (eng kad., keyinroq qad. va eski slavyan tili)ning uzoq tarixiy taraqqiyoti va boʻlinishi natijasida paydo boʻlgan. 10— 11-asrlarda kabila tillari asosida ayrim slavyan xalqlari tillari vujudga kelgan. Janubiy va gʻarbiy Slavyan tillarida boʻlinish yuz bergan. 14-asrda sharqiy Slavyan tillarining ajralishi natijasida rus, belorus va ukrain tillari yuzaga keladi. Turli tarixiy davrlarda Slavyan tillarining miqdori va oʻzaro nisbati turlicha boʻlgan. Masalan, 14-asrgacha sharqiy St. mustaqil tillar emas, balki laxjalar darajasida oʻzaro farqlangan. Serblar va xorvatlar til jihatdan 19-asrning 1-yarmidagina birlashganlar va ularning umumiy tili serbxorvat yoki xorvatserb deb atala boshlagan. Makedon tili esa 20-asrdagina shakllangan.

Slavyan xalqlari (tillari) 2 alifbodan foydalanadilar. Barcha sharqiy slavyan tillari, bolgar, serbxorvat va makedon tillari kirill alifbosi asosidagi, barcha g'arbiy slavyan tillari, xorvat va sloven tillari esa lotin alifbosi asosidagi yozuvlarga ega. Slavyanlar nutqidagi ayrim tovushlar uchun lotin alifbosida tegishli harflar boʻlmagan holatlar turli satr usti belgilarini qoʻllash yoki harflarni qoʻshish orqali bartaraf etilgan. Slavyan tillaridagi dastlabki yozma yodgorliklar, ularning shakllanish va rivojlanish vaqtlariga koʻra, 11-asrdan 19—20-asrlargacha boʻlgan davrlarga taalluqlidir.

## Adabiyot
* Bernshteyn SB., Ocherk sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Vvedeniye. Fonetika, M., 1961; Naxtigal R., Slavyanskiye yaziki, perevod so slovenskogo, M., 1963; Boshkovch R., Osnovi sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Fonetika i slovoobrazovaniye, perevod s serbskoxorvatskogo, M., 1984.

Abduvahob Madvaliyev.
Slayd

**Slayd** (ing. slide) — shaffof asos (shisha plastinka yoki plyonka)ga tushirilgan oqqora yoki rangli fotografik tasvir (qarang Diapozitiv).
Slalom

**Slalom** (norvegcha slalam — pastga tushadigan iz) — 1) togʻchangʻi Si — oʻtish joylari (darvozalari) bayroqchalar bilan belgilab qoʻyilgan maxsus yoʻl boʻylab togʻdan tushish. 500—700 m li va qariyb 2000 m li (S. — gigant) masofadan iborat; 2) eshkak eshish S. — baydarka va kanoeda tez oqadigan, tabiiy yoki sunʼiy toʻsiqlar boʻlgan dare yoki kanallarda suzish; 3) suv changʻilari Si — bir xil tezlikda muayyan uzunlikdagi shatak arqoni bilan maxsus trassani bosib oʻtish.