Juzeppe Archimboldo

**Juzeppe Archimboldo** ( *Arcimboldi*(1526 yoki 1527 - 1593 yil 11 iyul) italiyalik rassom boʻlib, butunlay mevalar, sabzavotlar, gullar, baliqlar va kitoblardan yasalgan xayoliy portretlarni yaratganligi bilan mashhur. Ushbu asarlar uning boshqa asarlaridan alohida ajralib turadi. U Vena va Pragadagi uchta Muqaddas Rim imperatorlari portretlarini chizadigan oddiy saroy rassomi boʻlgan, shuningdek, diniy mavzularda va imperator qoʻriqxonasidagi ekzotik hayvonlarning rangli rasmlarini yaratgan.
## Biografiyasi

Juzeppening otasi Biagio Archimboldo Milanlik rassom edi. Juzeppe Arcimboldo otasi singari oʻz faoliyatini 21 yoshida mahalliy soborlarda vitrajlar va freskalar uchun dizayner sifatida boshlagan. 

1562-yilda u Avstriyaning Vena shahridagi Gabsburg sudida Ferdinand I ning, keyinroq Maksimilian II va uning oʻgʻli Rudolf II ning Pragadagi sudida saroy rassomi boʻldi. U shuningdek, sud dekoratori va liboslar dizayneri edi. 1570-1573-yillarda Vena shahriga tashrif buyurgan Saksoniyalik  Avgust Archimboldoning ishini yuqori baholaydi va oʻzining monarxiya belgilarini oʻzida mujassam etgan " *Toʻrt fasl"* asarining nusxasini buyurtma qiladi. 

Archimboldoning an'anaviy diniy mavzulardagi asarlari unutilib ketdi, ammo uning sabzavot, oʻsimliklar, mevalar, dengiz jonzotlari va daraxt ildizlaridan tashkil topgan inson boshlari portretlari zamondoshlarini katta hayratga solgan va bugungi kunda ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan.

Uzoqdan uning portretlari oddiy odam portretlariga oʻxshaydi. Biroq, har bir portretdagi alohida obyektlar insonning turli xil anatomik shakllarini yaratish uchun bir-birining ustiga qo'yilgan. Ular rassomning tasavvuri bilan ehtiyotkorlik bilan qurilgan. Har bir portretda yig'ilgan obyektlar tasodifiy emas edi: ularning har biri xarakteristikalar bilan bog'liq edi.  Hozirda *"Kutubxonachi"* deb nomlangan bir nechta nusxalar bilan tasvirlangan portretda Archimboldo oʻsha paytdagi kitob madaniyatini anglatuvchi obyektlardan, masalan, kutubxonada alohida oʻquv xonalarini yaratgan pardadan foydalangan. Portretning soqoliga aylangan hayvonlarning dumlari changni tozalash uchun ishlatilgan. Kundalik buyumlardan foydalangan holda, portretlar bir vaqtning oʻzida bezak va natyurmort rasmlari edi.  Uning asarlari nafaqat tabiat va insonni emas, balki ularning qanchalik chambarchas bogʻliqligini ham koʻrsatdi. 

Portret ommaga e’lon qilinganidan so‘ng, o‘sha davrda kitob madaniyati bilan yaqin aloqada bo‘lgan ba’zi olimlar portret ularning ilm-fanini masxara qilganini ta’kidlaydilar.  Aslida esa, Archimboldo boylarning notoʻgʻri xatti-harakatlarini tanqid qilgan va oʻz san'ati orqali oʻsha paytdagi voqealarni boshqalarga koʻrsatgan. *“Kutubxonachi”*  asari kulgili bo‘lib ko‘ringan bo‘lsa-da, unda kitoblarni o‘qish uchun emas, balki faqat ularga egalik qilish uchun yig‘ayotgan boy odamlarning tanqidi ham bor edi. 

Archimboldo Praga xizmatini tark etganidan keyin nafaqaga chiqdi va Milanda vafot etdi. Faoliyatining soʻnggida u Rudolf II ning kompozitsion portretini (yuqoriga qarang), shuningdek, "Toʻrt fasl" kabi avtoportretini yaratdi.

Oʻttiz yillik urush paytida, 1648-yilda Shvetsiya armiyasi Pragaga bostirib kirganida, Archimboldoning koʻplab rasmlari Rudolf II kolleksiyasidan olib ketilgan. 

Uning asarlarini quyidagi manzillarda koʻrishingiz mumkin: Venadagi Kunsthistorisches muzeyi va Innsbrukdagi Gabsburg Schloss Ambras; Parijdagi Luvr; Shvetsiyadagi koʻplab muzeylarda; Cremona, Brescia va Florensiyadagi Uffizi galereyasida; Konnektikut shtatining Xartford shahridagi Wadsworth Atheneum; Denverdagi Denver san'at muzeyi , Kolorado; Xyustondagi Menil jamgʻarmasi, Texas; Gernsidagi Candie muzeyi. 

Madriddagi Real Academia de Bellas Artes de San Fernando Archimboldoning *"Bahor"* kartinasiga egalik qiladi. 

## Merosi
1976-yilda ispan haykaltaroshi Migel Berrokal italyan rassomiga ehtirom sifatida ***Opus 144 ARCIMBOLDO BIG*** deb nomlangan 20 ta elementdan iborat asl bronza haykalni yaratdi. Ushbu asardan soʻng 1976–1979-yillardagi *Opus 167 OMAGGIO AD ARCIMBOLDO (ARCIMBOLDOga hurmat)* nomli 1000 nusxada cheklangan nashriyot haykalchasi paydo boʻldi, ular bir-biriga bogʻlangan 30 ta elementdan iborat.

Archimboldoning asarlari 20-asrning boshlarida Salvador Dali kabi syurrealist rassomlar tomonidan qayta kashf etilgan. Venetsiyadagi Palazzo Grassidagi (1987) "Archimboldo effekti: yuzning 16-dan 20-asrgacha oʻzgarishi" koʻrgazmasi ko'plab "ikki ma'noli" rasmlarni o'z ichiga oladi. Arcimboldoning ta'sirini Shigeo Fukuda, Istvan Orosz, Oktavio Okampo, Vik Muniz va Sandro del Prete asarlarida, shuningdek, Yan Shvankmajerning filmlarida ham koʻrish mumkin. 

Archimboldoning asarlari ba'zi psixologlar va nevrologlar tomonidan global va mahalliy tasvirlar va obyektlarni taniydigan miya yarim sharlarida shikastlanishlar mavjudligini aniqlash uchun ishlatiladi.

## Badiiy merosi

### Merosi

Juzeppe Archimboldo oʻzi yoki san'ati haqida yozma manba qoldirmagan. Archimboldo va uning homiysi - imperator Rudolf II vafotidan keyin rassomning merosi tezda unutildi va uning ko'plab asarlari yoʻqoldi. XVII-XVIII asrlar adabiyotida ular tilga olinmagan. Faqatgina 1885-yilda san'atshunos K. Kasati "Juzeppe Archimboldo, Milan rassomi" monografiyasini nashr etdi, unda asosiy e'tibor Archimboldoning portretchi roliga qaratildi. 

Syurrealizm paydo boʻlishi bilan uning nazariyotchilari Archimboldoning ishlariga jiddiy e'tibor qaratishdi va 20-asrning birinchi yarmida uning merosiga koʻplab maqolalar bag'ishlandi. Gustav Xokk Archimboldo, Salvador Dali va Maks Ernst asarlari oʻrtasida o'xshashliklarni keltirib chiqdi.

1978-yildan T. DaKosta Kaufmann Archimboldo merosi bilan shug'ullanadi va rassomning "Imperator mavzusidagi variatsiyalar" dissertatsiyasini himoya qilgani haqida yozadi. Uning 2009-yilda nashr etilgan asari zamonaviy san'atshunoslarning Archimboldoga boʻlgan munosabatini umumlashtirdi. 1980 yilda Roland Bart tomonidan nashr etilgan maqola Archimboldo asarlariga bag'ishlangan.

Archimboldoning syurrealizm bilan aloqasi uning allegoriyalari taqdim etilgan Nyu-York ("Fantastik san'at, dada, syurrealizm ", 1937) va Venetsiya shaharlarida boʻlib oʻtgan muhim koʻrgazmalarda ("Archimboldoning ta'siri: XVI asrdagi rasmdagi shaxsning evolyutsiyasi", Palazzo Grassi, 1987) namoyish etildi. Archimboldo merosining eng yirik ensiklopedik koʻrgazmasi 2008-yilda Venada boʻlib oʻtdi, unda uning 150 ga yaqin asarlari, jumladan, grafikalar taqdim etildi. Archimboldoning san'at bozorida juda kam asarlari mavjud boʻlishiga qaramay, ularning auksion narxi 5 dan 10 million dollargacha. Mutaxassislarning ta'kidlashicha, bunday mashhurlik darajasida rassom uchun bu juda kamtarin. 

Archimboldoning san'at merosi, ayniqsa, uning dastlabki asarlari va an'anaviy uslubdagi rasmlari bilan bogʻliqligi sababli, deyarli saqlanib qolmagan. Hammasi boʻlib uning 20 ga yaqin suratlari saqlanib qolgan, ammo zamondoshlari va oʻsha davr hujjatlariga koʻra yana koʻplari yoʻqolgan. Rassomning ozgina oʻzgarishlar bilan takrorlagan *"Toʻrt unsur"* va " To*ʻrt fasl"*  asarlari eng mashhurlaridir. Uning asarlari orasida " *Kutubxonachi* ", *"Huquqchi"*, " *Oshpaz* ", " *Kosa saqlovchi* " va boshqa rasmlar bor.  Archimboldoning asarlari Italiya (jumladan, Uffizi galereyasi), Fransiya ( Luvr ), Avstriya, Chexiya, Ispaniya, Shvetsiya va AQSh davlat muzeylari va shaxsiy kolleksiyalarida saqlanadi.

## Adabiyot va ommaviy madaniyatda
XVII asrda ispaniyalik bir qator yozuvchilar Filipp II Archimboldoning ba'zi rasmlarini sotib olganligini hisobga olib, uning ijodiga ishora qiladilar. Migel de Servantesning *[[Don Quixote sarguzashtlari|"Don Kixot"]]* romanidagi grotesk tasvirlarida, masalan, ulkan soxta burun, uning ishini eslaydi.  U Fransisko de Kevedoning asarlarida ham uchraydi.  Zamonaviy Lotin Amerikasi adabiyotiga murojaat qiladigan boʻlsak, u Roberto Bolanoning *2666* asarida paydo boʻladi, unda muallif rassomning ismini bosh qahramonlardan biri Benno fon Archimboldi uchun ishlatadi.

Arcimboldoning *"Suv"* rasmi Kanzas progressiv rok- guruhi tomonidan 1975-yilgi " *Masque"* albomining muqovasi sifatida ishlatilgan va Tomas Szasning *"Ruhiy kasallik afsonasi"* ning 1977-yil Paladin nashri muqovasida ham namoyish etilgan. 

## Galereya

Fayl:Giuseppe Arcimboldi 003.jpg|alt=Holy Roman Emperor Maximilian II. of Austria and his wife Infanta Maria of Spain with their children, ca. 1563, Ambras Castle|*[[Maximilian II, Holy Roman Emperor|Muqaddas Rim imperatori Maksimilian II. avstriyalik]] va uning rafiqasi [[Maria of Austria, Holy Roman Empress|ispaniyalik Infanta Mariya]] bolalari bilan*, taxminan. 1563-yil, Ambras qal'asi
Fayl:The Lawyer, possibly Ulrich Zasius, 1461-1536, humanist, jurist (Giuseppe Arcimboldo) - Nationalmuseum - 15897.tif|alt=The Jurist, 1566, Nationalmuseum, Sweden|*[[The Jurist (painting)|Yurist]]*, 1566, Milliy muzey, Shvetsiya
Fayl:Bibliotekarien konserverad - Skoklosters slott - 97136.tif|alt=The Librarian, 1566, oil on canvas, Skokloster Castle, Sweden|*[[The Librarian (painting)|Kutubxonachi]]*, 1566, Skokloster qal'asi, Shvetsiya
Fayl:Giuseppe Arcimboldo - The Waiter - WGA0835.jpg|alt=The Waiter, 1574|*Ofitsiant*, 1574-yil


## ''Toʻrt fasl''

Fayl:Giuseppe Arcimboldo - La Primavera - Google Art Project.jpg|alt=Spring, 1563, Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid|*Bahor*,  1563, Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, Madrid
Fayl:Giuseppe Arcimboldo - Summer - Google Art Project.jpg|alt=Summer, 1563, Kunsthistorisches Museum, Vienna|*Yoz*, 1563-yil, San'at tarixi muzeyi, Vena
Fayl:Arcimboldo - Les saisons - L'automne.jpg|*Kuz*, 1573-yil, Luvr muzeyi, Parij
Fayl:Arcimboldo Winter 1563.jpg|alt=Winter, 1563, Kunsthistorisches Museum, Vienna|*Qish*, 1563-yil, San'at tarixi muzeyi, Vena


## ''Toʻrt unsur''

Fayl:Arcimboldo Air (copy).jpg|alt=Air, ca. 1566, (copy), private collection|*Havo*, taxminan. 1566, (nusxa), shaxsiy kolleksiya
Fayl:Giuseppe Arcimboldo Fire Kunsthistorisches Museum.jpg|alt=Fire, Oil on Wood, 1566, Kunsthistorisches Museum, Vienna, Austria|*Olov* 1566, San'at tarixi muzeyi, Vena, Avstriya
Fayl:Arcimboldo Earth.jpg|alt=Earth, possibly 1566, private collection, Austria|*Yer*,1566, shaxsiy kolleksiya, Avstriya
Fayl:Arcimboldowater.jpg|alt=Water, 1566, Kunsthistorisches Museum Vienna, Austria|*Suv*, 1566, San'at tarixi muzeyi, Vena, Avstriya


## Yana qarang

* Jan Brueghel oqsoqol
* Yashirin yuzlar
* Yan van Kessel oqsoqol
* *Kutubxonachi* (rasm)
* *Bekinmachoq* (rasm)

## Havolalar

## Havolalar
Media related to Giuseppe Arcimboldo at Wikimedia Commons

* Giuseppe-Arcimboldo.org  Juzeppe Arcimboldoning toʻliq asarlari
* Giuseppe Archimboldo collection .
* "Arcimboldoning ko'zlar uchun bayrami"    Archived *Smithsonian jurnali*