open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xantal sousi

**Xantal sousi** (, ) ― xantal asosidagi souslarning umumiy nomi boʻlib, ularni tayyorlash uchun oshxona xantali va xantal kukuni ishlatiladi. Issiq yoki yaxna xantal sousi gastronomiyada keng qoʻllanadi, turli mamlakatlarning oshxonalarida mol goʻshti, quyon va baliq bilan birga tortiladi. Xantal sousli treska I. Kantning sevimli taomi edi. Xantal sousi Germaniyaning sharqida mashhur boʻlgan „xantal sousidagi tuxum“ taomining muhim tarkibiy qismidir. Sovuq xantal sousi yaxna goʻsht, qush goʻshti, parranda goʻshti, baliq va sardakli taom bilan taklif etiladi.

Klassik retseptda un sariyogʻ bilan qizarguncha qovuriladi, soʻngra baliq yoki goʻshtli bulon qoʻshiladi, qaynatiladi va tuz, shakar, sirka yoki oq sharob va koʻp miqdorda xantal qoʻshiladi, baʼzi retseptlarda piyoz, qalampir, kavar, limon va boshqa qoʻshimchalardan ham foydalaniladi. Xantal sousi ham oq sous, golland sousi yoki jigarrang souslardan tayyorlanadi, ularga oshxona xantali aralashtiriladi.

Yaxna xantal sousi — oshxona xantali, tuxum sarigʻi, eritilgan sariyogʻ, bulyon, sharob, sirka va shakar aralashmasi boʻlib, quyuqlashguncha qaynatiladi va sovutiladi. Xantal, tuxum sarigʻi, zaytun moyi va shakar bilan sirkadan iborat yana bir turi issiqlik bilan ishlov berishni talab qilmaydi.

Meva yoki asal bilan xantal sousini tayyorlashda mashhur asalli xantal, mevali xantal („mostarda“), olmali xantal souslari olinadi.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* 
* Erhard Gorys. Senfsauce // Das neue Küchenlexikon. Von Aachener Printen bis Zwischenrippenstück. — München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 1997. — S. 500. — 599 S. — .
* 
## Havolalar
* Рецепт
Graavilohi

**Graavilohi** (), **gravlaks** (shvedcha: *gravlax* yoki *gravad lax*,  *gravlaks*, daniyacha: *gravlaks*, , *graflax*, tom maʼnoda „chuqurdan olingan losos“) — Shimoliy Yevropa mamlakatlari, asosan Finlandiya, Shvetsiya, Norvegiya, Daniya va Islandiya oshxonasiga xos boʻlgan yaxna gazaklar toifasidan baliq taomi. Graavilohi — quruq xushtaʼm marinadda tayyorlangan qiymatli turdagi xom baliq. Odatda arpabodiyon-xantal sousi ostida Karel pirojkasi, javdar noni yoki qaynatilgan kartoshka bilan tortiladi.

## Nomining etimologiyasi
**Graavi-**, **grav-** (*graavi*, *grav*) komponenti shimoliy german tilidagi gräva ogʻzaki oʻzagi „*qazmoq*“ga borib taqaladi, bu esa oʻz navbatida hind-evropa tillarida **ghrebh-* „qazish, tirnash, qirqish“ oʻzagidan boshini olgan **grabą, *grabō -* „oʻra“, „chuqur“ pragerman leksemasidan kelib chiqqan. Bu nom tuzlangan baliqni suv koʻtarilishi liniyasi ustidagi qirgʻoq qumiga vaqtincha koʻmib qoʻyishning anʼanaviy oʻrta asrlardagi pishirish usulini anglatadi. Xuddi shu usuldan dastlab Islandiya haukarli va shved syurstrommingini tayyorlashda foydalanilgan.

## Tayyorlash usuli

Asosiy ingredientlarga daryo yoki dengiz lososlarga mansub baliqlari (syomga, gulmohi, arktika zogʻora baligʻi, katta oq baliq ham ishlatilishi mumkin), tuz, shakar, arpabodiyon kiradi. Pishirish paytida baliq filesi ketma-ket tuz, shakar, arpabodiyon va qalampir bilan qoplanadi, toza matoga oʻraladi (oziq-ovqat plyonkasi, maxsus qogʻoz, folga), baʼzida 20-30 gramm jin, konyak, brendi yoki kalvados quyiladi va 3-4 kun sovuq joyda, baʼzan bosim ostida saqlab turiladi. Natijada, baliq qisman fermentatsiyaga uchraydi va oʻzgacha taʼmga ega boʻladi.

## Manbalar
Deipil

**Deipil** () — yunon mifologiyasida Frakiya qiroli Polimnestorning oʻgʻli va uning rafiqasi Iliona, troya qiroli Priam va Gekubaning qizi.

## Mifologiya
Boshqa versiyaga koʻra Polimnestor ochkoʻzlik tufayli yoki kuchli Miken shohidan voz kechishdan qoʻrqib, Agamemnonning talabini bajarishga qaror qildi. Ammo Iliona avvalroq agar Polidorni qutqarmasa, ota-onasi oldida javob berishidan qoʻrqib, oʻgʻli Deipilni aka-uka sifatida oʻtkazib, yashirincha bir bolani boshqasiga almashtirgan edi. Natijada Deipil yanglishib oʻz otasi tomonidan oʻldirilgan. Polidor balogʻatga yetganida va Iliona unga butun voqeani aytib berganida, u Polimnestorning oltin uchun bunday jinoyatga qaror qilganidan va unga yangi xotin yuborishga vaʼda berganidan gʻazablanib, avval uning koʻzini koʻr qilib, keyin pichoqlab oʻldiradi.

Troya qiroli Priam va uning rafiqasi Gekuba Frakiya qiroli Polimnestorning rafiqasi qizi Ilionga hali bolaligida boʻlgan ukasi Polidorga gʻamxoʻrlik qilishni buyurdilar. Priam oʻgʻlini Troya urushi falokatlaridan qutqarmoqchi boʻldi va uni Frakiyadagi qiziga yubordi. Bu vaqtga kelib, Ilionaning Deipil ismli oʻgʻli bor edi, u Polidor bilan deyarli teng edi. Troya qulaganida Agamemnon va Odissey Priamning butun jinsini yoʻq qilishga kirishdilar. Uning oʻgʻli Polidor Frakiyada ekanligini bilib, Polimnestorga elchilar yubordilar. Bu yerga yetib kelganlar, Frakiya qiroliga goʻzal Elektrani xotin qilib berishga va agar u Polidorni ularning koʻz oʻngida oʻldirsa, unga koʻproq oltin berishga vaʼda berishdi. Polimnestor kelishuvga rozi boʻldi va toʻlovni qabul qildi, lekin himoya qilish uchun qasamyod qilgan bolaga zarar etkazishga jur’at etmay, oʻgʻli Deipilni elchilar huzurida oʻldirdi va ular aldanib, uylariga ketishdi.

## Manbalar

## Havolalar

* *Psevdogigin*. Miflar. 109.
* *[[Homer|Gomer]].* Iliada. Kitob. 325-v.
Dzudzya

**Dzudziya** — Zyuzda daryosida yashagan Komi-Permyaklarning afsonaviy qahramon avlodi.

## Tavsifi
Bu mifologik syujet XX asr oʻrtalarida erining oʻlimi uchun yashagan malika Olganing Drevlyanlardan qasos olish haqidagi hikoyasiga oʻxshaydi.

Dzudzya bir vaqtning oʻzida oltita qahramonni tugʻdi va ularni boqish uchun yaxshi demiurge xudosi Yen unga yana toʻrtta koʻkrak berdi.

Ular ulgʻaygach uning oʻgʻillari Kama daryosi boʻyida 6 ta aholi punkti qurdilar, ularda yashab, hukmronlik qila boshladilar. Dzudzya bosh shaharda hukmronlik qila boshladi.

Bir marta dushmanlar Komiga hujum qilishdi, shaharlarni vayron qilishdi, barcha ayollar va qizlarni asirga olishdi.

Keyin Dzudzya oʻgʻillarini birlashishga chaqirdi. Ularning boshchiligidagi barcha Zyuzdinlar olti kun davomida qargʻalarni tutdilar, soʻngra qushlar bilan dushman shahriga borishdi va ularni aholi punktining mudofaa devori tomon qoʻyib yuborishdi.

Dushmanlar kamondan qargʻalarga oʻq otishni boshladilar va tez orada ularni ishlatishdi.

Dushmandan osonlik bilan ustun kelgan Dzudzya va uning oʻgʻillari aynan shu narsaga intilishardi.

## Yana qarang

* Gertsog Olga
* Zyuzdintsy

## Manbalar

## Havolalar

* Komi mifologiyasi
* Mari skaldlari ordeni
Gröstl

**Gryostl** ( — qovurilgan) — Avstriya oshxonasining anʼanaviy taomi. Tirolga xos taom. U qaynatilgan kartoshkani termik ishlov berilgan mol goʻshti, choʻchqa goʻshti (odatda yelka yoki boʻyin), toʻgʻralgan boshpiyoz, qoʻziqorin va ziravorlar (tuz, qalampir, mayoran, zira, maydanoz va boshqalar) bilan eritilgan saryogʻda qovurib tayyorlanadi.

Yakshanba kungi kechki issiq taomdan qolgan mahsulotlardan gryostl tayyorlanadi, deb hisoblanadi, shuning uchun u odatda dushanba kuni pishiriladi. Gryostl koʻpincha qovurilgan tuxum bilan tortiladi.

Shunga oʻxshash retseptlar orasida bluntsgryostl (mol goʻshti oʻrniga qora qonli kolbasa bilan), wurstgryostl (kolbasa bilan), erkakcha yoki Insbruk gryostl (buzoq goʻshti bilan), shuningdek, nemis dehqoncha nonushta taomlari mavjud.

## Qiziq faktlar
Taom nomi, shuningdek, avstriyalik va daniyalik olimlar tomonidan ishlab chiqilgan Grøstl (Groestl) iterativ kriptografik xesh funksiyasi uchun shablondir.

## Manbalar


## Havolalar
* Slovar regionalnix spesialitetov: Gryostl
* Prigotovleniya gryostlya
Graten dofinua

**Gratin dofinua** () — bu gratinlash texnologiyasidan foydalangan holda toʻgʻralgan kartoshkani sut yoki qaymoq bilan pishiriladigan fransuz taomidir, asli Fransiya janubi-sharqidagi Dofine mintaqasidan. Taom nomining koʻplab variantlari mavjud, jumladan, *pommes de terre dauphinoise*, *potatoes à la dauphinoise* va *gratin de pommes à la dauphinoise*. Amerika ingliz tilida u *potatoes au gratin* deb ataladi.

## Tarixi
Taom haqida birinchi eslatma 1788-yil 12-iyulga toʻgʻri keladi. Klermon-Tonner gertsogi Charlz-Anri va general-leytenant Daupin tomonidan Gap shahri munitsipal amaldorlari uchun, hozirda Hautes-Alpes departamenti tomonidan uyushtirilgan kechki ovqatda ortolanlar bilan birga taqdim etilgan.

## Tayyorlanishi
Graten dofinua yupqa toʻgʻralgan xom kartoshka, sut yoki qaymoq, baʼzan esa sarimsoq surtilgan moylangan idishda pishirilgan Gruyère pishlogʻidan tayyorlanadi. Kartoshka tozalanadi va odatda maydalagich bilan tangadek qalinlikda tilimchalarga boʻlinadi; sayoz loydan yasalgan yoki shisha pishirish idishida qatlam qilib yotqiziladi va past olovda pechda pishiriladi; pishirish vaqtining oxirgi 10 daqiqasida issiqlik oshiriladi. Ayrim oshpazlar graten dofinuada pishloq boʻlmasligi kerak, deb turib olishadi, aks holda bu Savoy graten (fr. Gratin savoyard) boʻladi deb hisoblashadi. Biroq, koʻplab oshpazlar, jumladan, Auguste Escoffier, Austin de Crozet, Robert Carrier va Constance Spry tomonidan berilgan retseptlarda pishloq va tuxum kiritilgan. Uning oddiy kartoshka gratenidan farqi shundaki, unda qaynatilgan kartoshkadan emas, balki xomidan foydalaniladi. Graten dofinuani Kartoshka Dofin (fr. Pommes dauphine) bilan adashtirmaslik kerak.

Graten dofinua koʻpincha garnir sifatida xizmat qiladi.

## Manbalar



## Havolalar
*  The website of gratin dauphinois
* Франция. Кулинарный вояж / Сара Ренделл, Мария Виллегас. – М.: Евробукс, 2012. – 296 с.: ил.
* Едим по-французски. Фёдор Евсевский. – М.: Евробукс, 2009. – 336 с.: ил.
* Запечённый картофель «Гратен Дофинуа»
Gʻolib tank

**„Gʻolib tank“ yodgorligi** — Sankt-Peterburgda Krasnenkaya daryosi yaqinida oʻrnatilgan (Prospekt Stachek , 106-108). Kirovskiy Val yodgorlik majmuasiga kiritilgan.

Ulug Vatan urushi yillarida Chelyabinsk Kirov zavodi tomonidan ishlab chiqarilgan KV-85 tanki granit poydevorga oʻrnatilgan. Uning orqasida 1941-1945-yillar yozuvi bilan saqlanib qolgan uzoq muddatli otishma nuqtasi joylashgan.  Bu ushbu modelning saqlanib qolgan ikkita maʼlum namunalaridan biridir. Ikkinchi tank Chelyabinskda . Yana bir shunga oʻxshash tank " KV-1s " Kubinkada joylashgan. 
KV-85 tanki Kirov zavodida yaratilgan. 1941-1945-yillardagi Ulug Vatan urushi janglarida qatnashgan. Fashistik nemis qoʻshinlari Lenin shahriga shoshilishgan oʻlim xavfi vaqtida, artilleriya va havo bombardimonlari ostida jasur leningradliklar harbiy quruvchilar bilan birgalikda uzoq muddatli otishma nuqtalari bilan yengib boʻlmas mudofaani yaratganlar. Bu yerda 42 armiyaning tankga qarshi artilleriya qismlari himoyalangan.Ilgari kompozitsiyaga Leningrad shossesining ikkala tomoniga (hozirgi Stachek prospekti) oʻrnatilgan ikkita yodgorlik kiritilgan..

Kompozitsiya muallifi V. A. Kamenskiy, yodgorliklar dizayni muallifi G. F. VetutnevYodgorliklar bronzadan yasalgan besh qirrali yulduzlar bilan bezatilgan, sokollarning yuqori qismlarida bronza relyefli gulchambarlar, ramkalarda V. I. Lenin va I. V. Stalinning bronza barelyeflari, shuningdek, „Leningrad mudofaasi uchun“ medalining ikkala tomoni va „Leningrad“ yozuvi. . . . . Koelga marmari bilan qoplangan, balandligi (yulduzsiz) — 13,5 m.

„Gʻolib tank“ oʻrnatilgan poydevor oq marmar bilan qoplangan.

Kompozitsiya 1949-1951-yillarda qurilgan.

1945-yilda bu joy yaqinida yaxshi saqlanib qolmagan Tantanali arka qurilgan boʻlib, unda 1945-yil 8-iyulda frontdan qaytgan qoʻshinlar tantanali ravishda kutib olingan.

2020-yilda tank oʻrnatilgan nomsiz maydonga „Leningrad maydoni“ nomi berilgan.

## Galereya

File:DOT Monument SPB 1.jpg
File:Memorial plaque (Pillbox (military)).JPG
File:KaVooo-85-3.jpg

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Poretskina E. N. Qahramonlarning jasorati va jasorati: Leningradning Ulug 'Vatan urushidagi gʻalabaga bagʻishlangan yodgorliklari va yodgorlik  lavhalari: qoʻllanma. L.: Lenizdat, 1985 yil
* 

## Havolalar
* TsAMO RF, 38-fond, 11355 inventar, 2245-sonli ish, 26-bet.
* Buyuk urush xotira kitobi
Galatsdagi getman Mazepa yodgorligi

**Galatsdagi getman Mazepa yodgorligi** () — Ivan Stepanovich Mazepa haykali, 2004-yil 8-mayda Ruminiya Madaniyat va sanʼat vazirligi buyrugʻi bilan Ruminiyaning Galats shahrida oʻrnatilgan. Getman Mazepa yodgorligi shaharning Svoboda bogʻida, Bessarabskaya koʻchasida, Ruminiya-Moldova-Ukraina chegarasidan 5 kilometr uzoqlikda joylashgan. Haykaltarosh — Jorj Tenase.

## Yodgorlikning tavsifi
Mazepintsax qishlogʻidagi va Kergonksondagi (AQSh) Ivan Mazepa yodgorliklaridan farqli oʻlaroq, bu yerda getman figurasi yarim balandlikda tasvirlangan. Qolaversa, haykaltarosh tomonidan Mazepa obrazi shunday yaratilganki, u goʻyo tosh poydevordan koʻtarilganga oʻxshaydi. Poydevorda ikki tilda soʻzlar oʻyib yozilgan: „Ivan Mazepa — Ukraina getmani 20.03.1639 — 10.10.1709“. Yodgorlikning ochilishida Avliyo imperatorlar Konstantin va Yelena cherkovida Ivan Mazepa xotirasiga bagʻishlangan marosim boʻlib oʻtdi.

Getman haykali Galatsda oʻrnatilganiga sabab, Ivan Mazepa 1709-yilda shu yerda, Avliyo Yuriy cherkovida dafn etilganligidir.

Mazepa dafn etilgan cherkov 1962-yilda Ruminiya hukumati tomonidan buzib tashlangan.

2004-yil 26-noyabrda yodgorlik oʻrnatilgan joy yaqinida Ozodlik bogʻi deb nomlangan shahar bogʻi ochildi.

## Yana qarang
* Hetman Mazepa haykali (Chernigov)
* Hetman Mazepa haykali (Mazepintsy)
* Hetman Mazepa va Charlz XII haykali (Degtyarevka)
* Hetman Mazepa haykali (Kiyev)
## Adabiyotlar
* Ковалевська О. Іван Мазепа. - Київ:"Темпора". — 2008.
## Havolalar
* В Румынии открыт памятник гетману Мазепе
* В румынском Галаце открыли памятник гетману Мазепе 
* В Румынии продолжаются дискуссии вокруг установки памятника гетману Мазепе
* Это право принадлежит нам. Кто решит судьбу памятника гетману Ивану Мазепе?
O‘rta yer dengiz haykal

**Oʻrta yer dengizi** () — turk haykaltaroshi Ilhan Komanning monumental haykali boʻlib, dastlab 1980-yilda Levent tumanidagi (Istanbul, Turkiya) Buyukdere xiyobonida oʻrnatilgan. Endi u Istiqlol koʻchasidagi Yapı Kredi madaniyat markazi hududida joylashgan.

Haykaltaroshning oʻziga koʻra sevgining quchoqlash kabi koʻrinishlari haqida eshitganida, uning oldida Oʻrta yer dengizi tasviri paydo boʻlgan. Bu taassurot uning ijodi uchun ilhom manbai boʻldi. Qogʻozni kesish va yigʻish texnikasini aks ettiruvchi haykaltarosh kompozitsiyaning ogʻirligi 4,5 tonnani tashkil etadi. 1981-yilda Ilhan Koman ushbu asari uchun Sedat Simavi Tasviriy sanʼat fondi mukofotiga sazovor boʻldi.

Istanbuldagi eng mashhur haykallardan biri boʻlgan „Oʻrtayer dengizi“ning qalinligi 12 mm qalinlikdagi metall lavhadan bir tekisda joylashgan 112 ta chiziqdan tashkil topgan qoʻllarini choʻzgan ayol qiyofasi hisoblanadi.

*Halk Sigorta* sugʻurta kompaniyasi (keyinchalik nomini *Yapı Kredi Sigorta* deb oʻzgartirdi) tomonidan buyurtma qilingan haykal dastlab Istanbulning Levent tumanidagi Buyukdere xiyobonidagi shtab-kvartirasi oldida oʻrnatilgan. 2005-yilda Ilhan Koman koʻrgazmasida ishtirok etish uchun vaqtincha Galatasaroy maydoniga koʻchirildi va bir muncha vaqt oʻtgach, *Halk Sigorta* *Yapı Kredi Sigorta* tarkibiga kirgach, haykal Leventdagi *Yapı Kredi* Bank shtab kvartirasi oldida oʻrnatildi. 2014-yilda Isroilning Gʻazo sektoriga bostirib kirishiga qarshi namoyishchilar oʻrtasidagi mojaroda Isroilning Leventdagi konsulligi yonida joylashgan haykalga zarar yetkazgan. Ushbu voqealardan soʻng Edirne aholisi haykalni oʻz shaharlariga koʻchirishni talab qilib, ariza berishdi. Shu bilan birga Antaliyaning Muratpasha tumani hokimligi ham Koman ishini qabul qilish istagini bildirgan. Natijada haykal taʼmirlandi va 2017-yilda Istiqlol koʻchasidagi Yapı Kredi madaniyat markazi binosiga koʻchdi.

## Manbalar
Kievdagi getman Mazepa yodgorligi

**Kievdagi getman Mazepa yodgorligi** ( Mazepa yodgorligi) — Ukrainadagi Getman Ivan Stepanovich Mazepaga bagʻishlangan birinchi aylanadigan yodgorlik, 2009-yil 19-yanvarda Kiev bolalar va oʻsmirlar saroyi yaqinidagi kuzatuv maydonchasida, Krut qahramonlari xiyobonidan oʻrnatilgan. Ilgari bu joy SSSR davrida portlatilgan Nikolaevskiy harbiy sobori edi. Yodgorlikning oʻrnatilishi Ukraina-Rossiya munosabatlari haqida munozaraga sabab boʻldi. Boshqa manbalarga koʻra, haykaltaroshlik kompozitsiyasi „Abadiy Kiev“ deb ataladi. Haykal butun dunyoga mashhur isroillik haykaltarosh Frank Meysler tomonidan yaratilgan.

## Yodgorlikning tavsifi
Yodgorlik shunday oʻrnatilganki, saroy tomondan qaralganda, u Kiev-Pechersk Lavra gumbazlari qarshisida joylashgan boʻlib, uning hududida Mazepa hisobidan qurilgan bir nechta cherkovlar bor.Yodgorlik toʻpga oʻrnatilgan uchayotgan kabutar boʻlib, u getman Mazepa hisobidan qurilgan soborlar va cherkovlarning releflari bilan bezatilgan. Kabutar Ukrainaning chap qirgʻogʻi va oʻng qirgʻogʻining birligini anglatuvchi tumshugʻi sohasida birlashgan ikki qismdan iborat. Kabutarning ikkita yarim dumi toʻpni va Mazepa cherkovini oʻrab oladi. Butun kompozitsiya granit poydevorga oʻrnatilgan va oʻz oʻqi atrofida aylanadi.

## Manbalar


## Yana qarang
* Getman Mazepa haykali (Chernigov)
* Getman Mazepa haykali (Galati)
* Getman Mazepa va Charlz XII haykali (Degtyarevka)
* Getman Mazepa haykali (Mazepintsy)
## Havolalar
* В столице появился вращающийся памятник Мазепе
* В Киеве открылся памятник Ивану Мазепе
* В столице появился памятник «Вечный Киев»
Sharqiy Yevropa tipratikan

**Sharqiy Yevropa tipratikan**, yoki **oq qorinli tipratikan, oq qorinli tipratikan**, tipratikanlar oilasiga mansub Yevroosiyo tipratikanlarining sutemizuvchisi. Bu janubiy tipratikan eng yaqin qarindoshi (singlisi takson). 20-asr oxirigacha Sharqiy Yevropaning kenja turi hisoblangan.

## Tashqi koʻrinish
Sharqiy Yevropa tipratikani oddiy tipratikanga oʻxshaydi, ammo uning boshi va yon tomonlari toʻq jigarrang, tomoq va qorindan sezilarli darajada toʻqroq. Orqa va yon tomonlar, ogʻiz va panjalardan tashqari, ignalar bilan qoplangan. Ignalari tagi va uchi oq, oʻrtada qora va jigarrang chiziqlar bilan qoplangan; ularning uzunligi 2,5-3,5 sm. Qornidagi moʻyna jigarrang, qattiq, junli. Koʻkrakda har doim xira oq nuqta bor. Quloqlar qisqa (3,5 sm dan kam), yumaloq, moʻyna tufayli deyarli koʻrinmaydi. Tana uzunligi 35 sm gacha, dumi 20-39 mm. Ogʻirligi mavsumga qarab — 240-1232 g.

## Yashash joyi
Sharqiy Yevropa tipratikani Armaniston, Ozarbayjon, Gruziya, Eron, Isroil, Livan, Rossiya (Dogʻistonda), Suriya va Turkiya hududlarida yashaydi.

Doimiy baland oʻrmonlardan qochadi. U bargli oʻrmonlarning chekkalarini, kanal qirgʻoqlarini va daryo vodiylarini, oʻrmon kamarlarini, dalalarning yon tomonlarini, shuningdek, barchaekin maydonlarini —qishloqlar, er uchastkalari, maydonlar va bogʻlarni afzal koʻradi. Kechasi faol. Dam olish uchun erkaklar tabiiy boshpanalardan foydalanadilar; barglar, mox, pichan va novdalar, uya faqat qishlash uchun qurilgan. Qish uyqusining davomiyligi iqlim sharoitiga, hayvonning yoshiga va yog 'zaxiralari miqdoriga bogʻliq; oʻrtacha noyabrdan mart oyining oxirigacha davom etadi. Qish uyqusida oq qorinli tipratikan oʻz vaznining 35 % gacha yoʻqotadi, shuning uchun qishlash uchun tipratikan kamida 600 g vaznga ega boʻlishi kerak, aks holda u qishki uyqu paytida oʻladi.

## Ozuqasi
Sharqiy Yevropa tipratikanlarining ozuqasi asosan hasharotlar (qoʻngʻizlar, ortopteralar, tutqichili qungʻizlar, qurtlart); yer qoʻngʻizlarining har xil turlarini afzal koʻradi. Koʻpincha u shilimshiqlar, salyangozlar, yogʻoch bitlari, yomgʻir qurtlari, shuningdek rezavorlar (qulupnay, qulupnay, malina, tut), mox, boshoq, don va kungaboqar urugʻlari, qoʻziqorinlarni isteʼmol qiladi. Oʻlik goʻshtni mensimaydi. Shimolda umurtqali hayvonlarning ratsiondagi ulushi ortadi — amfibiyalar, kaltakesaklar, mayda kemiruvchilar.

## Yirtqichlar, tipratikan uchun xavfli
Sharqiy Yevropa tipratikanlarini yirtqich qushlar (boyqushlar), boʻrsiqlar, paromlar va boshqa mustelidlar oʻlja qiladi.

Oq koʻkrakli tipratikan har xil tashqi va ichki parazitlarning (burgalar, shomillar, yumaloq chuvalchanglar va tasmalar) mezbonidir.

## Koʻpayishi
Koʻpaytirish mavsumi butun issiq mavsumda uzaytiriladi. Urgʻochilari 20-30 sm uzunlikdagi, eni 15-20 sm gacha boʻlgan quruq barglar, oʻt va novdalardan nasl uchun uyalar quradilar. Uyalar butazorlarda, tup va toshlar ostida, hatto oʻrmonda ham joylashadi. Yil davomida urgʻochi 3-8 tagacha bolalaydi.

## Manbalar


## Havolalar

* Rossiyaning umurtqali hayvonlari: Oq koʻkrakli tipratikan
Moskvadagi Iosif Brodskiy haykali

**Moskvadagi Iosif Brodskiy haykali** ― 2011-yilda Moskvada Novinskiy bulvarida AQSh elchixonasi binosidan uncha uzoq boʻlmagan joyda oʻrnatilgan. Yodgorlik mualliflari haykaltarosh Georgiy Frangulyan va meʼmor Sergey Skuratovdir.

## Tarixi
Haykaltarosh Georgiy Frangulyan bir necha yil shoir Iosif Brodskiy haykali ustida ishlagan. 2008-yilda yodgorlik bronzadan quyildi va 2009-yilda uni Moskvada Novinskiy bulvarida oʻrnatishga qaror qilindi. Bu yerda valyuta ayirboshlash shoxobchasi boʻlgani sababli yodgorlik uchun joy ajratishga biroz vaqt kerak boʻldi. Haykaltarosh Georgiy Frangulyan oʻz mablagʻi hisobidan yodgorlikni oʻrnatgan. "*Brodskiy yodgorligi mening shaharga bergan shaxsiy sovgʻamdir. Hammasi butunlay: poydevor ham, granit ham, haykal* ham, — dedi haykaltarosh. 2011-yil 31-may kuni yodgorlikning tantanali ochilishi boʻlib oʻtdi. Marosimda davlat va jamoat arboblari, taniqli sanʼatkor va yozuvchilar ishtirok etishdi.

## Tavsifi
Iosif Brodskiy haykali Amerika elchixonasidan uncha uzoq boʻlmagan joyda oʻrnatilgani bejiz emas edi. Chunki Iosif Brodskiy SSSRda taʼqibga uchragan va AQShga hijrat qilishga majbur boʻlgan. Yodgorlik granit poydevorga oʻrnatilgan koʻp figurali kompozitsiya hisoblanadi. 13 ta yuzsiz sxematik tasvirlangan bronza figuralar hasadgoʻy odamlar va doʻstlarni anglatuvchi ikki guruhga birlashtirilgan. Ularning oldida Brodskiyning relyef figurasi joylashgan. U Amerika elchixonasiga qaragan. Shoirning boshi tepaga qaratilgan, qoʻllari shimining choʻntagiga solingan. U chet el kostyumi va italyan etiklarida ifodalangan.

## Manbalar
Savdo qatorlari Minsk

**Savdo qatorlari** — XIX asrning meʼmoriy yodgorligi. Belarus poytaxti Minsk markazida, zamonaviy Svoboda maydoni yaqinida, savdo rastalari (doʻkonlarni) joylashtirish uchun qurilgan. Respublika ahamiyatiga ega tarixiy va madaniy yodgorlik.

Uning asosiy qismi — 12 ta tosh bino — XIX asr birinchi choragida Bernardine doʻkonlari nomi bilan qurilgan (yaqin joyda joylashgan Bernardine monastiri nomi bilan bogʻliq). Bu binolar ostidan XII—XVII asrlarga oid qabrlar topilgan.

Keyinchalik binolar majmuasi hududi ikki bor kengaytirilgan. Birinchisi 1838-yilda amalga oshirilgan va unda 4 ta bino paydo boʻlgan. Ikkinchisi — 1860-yillarda sharqiy tomonda uchta bino hisobiga va gʻarbiy tomonda bitta toshli bir qavatli binoni qurish hisobiga amalga oshirilgan.

Vaqt oʻtishi bilan binolar oʻz nomini va funktsional maqsadlarini oʻzgartirgan. 1870-yillarda ularni Vilenchuklar deb atashgan. XX asr boshlarida bu yerda koʻproq goʻsht-sut va baqqollik mahsulotlari sotilgan, biroq mebel va tikuv sexlari, idish-tovoq oʻrindigʻi va shahar dezinfeksiya stansiyasi ham bor edi.

1917-yilda hokimiyat almashgandan soʻng, savdo markazlari uzoq vaqt davomida tashlab qoʻyilgan. Ikkinchi jahon urushi paytida binolar qisman vayron qilingan. 1950-yillarning boshlarida qolgan binolar turar-joy binolariga aylantirilgandi.

Savdo markazlarining tarixiy qiyofasi 2002—2004-yillarda qayta tiklangan. Qayta tiklash ishlari tugallangach, baʼzi binolarda restoranlar joylashtirilgan.

## Manbalar
Dian Kext

**Dian Kecht** (irl. Dían Cécht) — Irlandiya mifologiyasidagi shifo xudosi, Danu maʼbudasi qabilalarida yashagan. Ismning birinchi elementi „Tez yurish“, ikkinchisi, ehtimol — „kuch“ degan maʼnoni anglatadi.

## Imkoniyatlari
Dian Kext ogʻir yaralarni davolay olardi. U faqat boshi kesilganda, orqa miya yoki uning membranasi shikastlanganda tuzalmaydi. Boshqa hollarda shifo topganlar ertasi kuni ertalab kurashni davom ettirishlari mumkin. Mag Tuired jangi paytida Dian Kext oʻgʻillari Oktriuil va Miah, shuningdek uning qizi Airmed bilan maxsus afsunlar yordamida Slane bulogʻining suvini shu qadar shifobaxsh qilishdiki, u oʻlganlarni hayotga qaytaradi.

## Dian Kext haqida afsonalar
Dian Kext Irlandiyaning najot haqidagi afsonasi bilan bogʻliq, unga koʻra Morrigan dahshatli koʻrinishdagi oʻgʻil tugʻdi va Dian Kext nimadir notoʻgʻri ekanligini oldindan bilib, uni oʻldirishni maslahat berdi, bu amalga oshdi. Shundan soʻng shifobaxsh xudo chaqaloqning yuragini ochdi, unda uchta ilon topildi, ular katta hajmgacha oʻsib, Dian Kext aralashmaganida butun Irlandiyani yutib yuborishi mumkin edi. Xudo-shifokor ilonlarni oʻldirib, ularni yoqib yubordi, chunki u hatto ularning jasadlari ham zarar yetkazishi mumkinligidan qoʻrqdi. Keyin u barcha kullarni yigʻib, eng yaqin daryoga quydi, chunki u kullari xavfli boʻlishidan qoʻrqdi. Daryo qaynadi va unda barcha tirik mavjudotlar nobud boʻldi. Oʻshandan beri daryo Barrou deb ataladi, bu tarjimada „qaynoq“ degan maʼnoni anglatadi. Ushbu afsonaning yana bir versiyasi mavjud, unga koʻra faqat ikkita ilon darhol yoqib yuborilgan, uchinchisi esa qochishga muvaffaq boʻlgan va oxir-oqibat katta ilonga aylangan, keyinchalik u oʻsha Dian Kext tomonidan oʻldirilgan.

Dian Kext Mag Tuiredning ikkita jangida qatnashgan, u yerda Danu qabilasini yarador qilgan.

## Dian Kextning bolalari va nabiralari
Dian Kextning olti farzandi bor edi, ulardan ikkitasi, oʻgʻli Miax va qizi Airmed oʻz ishini davom ettirdilar va shifokor boʻlishdi. Dian Kextning nabirasi Lug xudosi eng muhim xudolardan biri edi.

## Manbalar
Shifo topgan bemor haykali

**Shifo topgan bemor haykali ―** 2001-yilda Donetskda viloyat travmatologiya shifoxonasi oldida oʻrnatilgan. Yodgorlik mualliflari haykaltaroshlar Pavel Chesnokov va Yuriy Baldindir.

Yodgorlik bronzadan yasalgan kasalxonadan chiqayotgan bemorning haykalidir. Haykal Donetsk Travmatologiya va Ortopediya Instituti binosining asosiy kirish qismidagi zinapoyaning yuqori qismiga oʻrnatilgan. Haykalning balandligi 180 sm boʻlib, u xuddi shu zinapoyada kasalxonaga tashrif buyurgan bemorlardan balandligi bilan farq qilmaydi.

Haykalning xarakteri — uch qismli kostyum kiygan, koʻkrak choʻntagida roʻmolcha, galstuk taqqan, yalangoyoq odam. Chap oyoq bilan haykalning qahramoni zinapoyaning yuqori pogʻonasida turadi va oʻng oyogʻi yuqoriga koʻtarilib, tizzasi yarim bukilgan. Qahramonning qoʻlida singan qoʻltiqtayoq bor. Bu sovet ovozsiz filmidagi „Avliyo Iorgen bayrami“ ning sahnasi, bu sahnadagi filmda firibgar (qahramon Anatoliy Ktorov oʻynagan) Igor Ilyinskiy oʻynagan qahramonga buyruq beradi: „Sogʻay, galvars!“, — va u tizzasi bilan qoʻltiqtayoqni sindirib tashladi.

Yodgorlikni oʻrnatish tashabbuskori viloyat travmatologiya shifoxonasi bosh shifokori Vladimir Klimovitskiydir. Yodgorlik Markaziy taʼmirlash-mexanika ustaxonalarida quyilgan.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* 
*   Arxivnaya kopiya ot 14-maya 2009 na Wayback Machine
*   Arxivnaya kopiya ot 14-maya 2009 na Wayback Machine
## Havolalar
* 
* 
*
Tombili

**Tombili** (2016-yil 1-avgust, Istanbul, Turkiya) — Istanbulda yashagan koʻcha mushugi. U piyodalar yoʻlagida yonboshlagani aks etgan fotosurati bilan dunyo miqyosida shuhrat qozondi. Istanbul shahar hokimiyati uning xotirasini haykal oʻrnatish orqali saqlashga qaror qildi.

## Hayoti
Tombili (turkcha toʻyib ovqatlangan uy hayvonining umumiy nomi) Istanbul shahrining Kadikoʻy tumanidagi Ziverbey mahallasida (semte) yashagan koʻcha mushugi edi. Mushuk doʻstona munosabati va zinapoyaga suyanib turishni odat qilgani bilan mahalliy aholining suyukli hayvoniga aylangandi. Tombilining yoʻl chetidagi toʻsiqqa yalqovlik bilan suyanib turgani aks etgan surati internet ijtimoiy tarmoqlarida tarqalib, dunyoga mashhur boʻlib ketdi. Shundan soʻng, u Kadikoʻy hududida kult maqomiga ega boʻldi. 2016-yilda Tombili ogʻir kasal boʻlib qoldi va oxir-oqibat avgust oyining boshida vafot etdi.

## Yodgorlik
Tombilining oʻlimidan soʻng uni abadiylashtirishga chaqiruvchi petitsiya oʻtkazildi va 17 000 ga yaqin imzo toʻplandi. Kadikoʻy munitsipaliteti rahbari Aykurt Nuhogʻlu uning xotirasini hurmat qilishga rasman rozi boʻldi. Mahalliy haykaltarosh Seval Shahin mushukning jahon miqyosida shuhrat qozongan suyanib turishini aks ettirgan haykal yasadi. U 2016-yil 4-oktabrda Butunjahon yovvoyi tabiat kunida ochildi. Ochilish marosimida yuzlab odamlar ishtirok etdi va Turkiya televideniyesi orqali namoyish etilgan tadbirda Kadikoʻy rahbari oʻrinbosari Bashar Nejipogʻlu nutq soʻzladi.

Oradan bir oy oʻtib, Tombilining haykali gʻoyib boʻldi. Ijtimoiy tarmoqlarda eʼlon qilingan suratda yodgorlik oʻz joyidan gʻoyib boʻlgani, ortda faqat mis plastinka qolgani koʻrinib turardi. 2016-yil 8-noyabr kuni Kadikoʻy shahar hokimiyati oʻgʻirlik sodir etilganini rasman eʼlon qildi. Bu esa Turkiya va xorijda ham xavotir uygʻotdi. „Ular Tombili haykalini oʻgʻirlab ketishdi. Ular barcha goʻzallik dushmani. Ular faqat nafrat, koʻz yoshlar va urushni biladilar“, degan edi turkiyalik deputat Tuncay Oʻzkan. Biroq, ikki kundan keyin haykal topilib, oʻz joyiga qaytarildi.

## Manbalar


## Havolalar

* „Ruptly TV — Turkiya: Marhum internet mushuk Tombili haykalda abadiylashtirildi“, YouTube
* „BoRa KiLiC Travel In Turkey — Istanbulning ajoyib mushuki xotirasiga“, YouTube
K. A. Savitskiy haykali

**K. A. Savitskiy haykali** ― Penza shahrida, shaharning Leninskiy tumanidagi Sovetskaya koʻchasidagi Gubernator uyi hududida oʻrnatilgan.
## Tarixi
Savitskiy haykali uzoq va murakkab tarixga ega. Bu 1980-yillarda, Moskva haykaltaroshi Yelena Preobrajenskaya yodgorlik ustida ish boshlagan paytdan boshlanadi. Avvaliga u faqat rassomning byustini yasashni rejalashtirgan, ammo keyinchalik yodgorlik hajmi oshirilgan. Eskiz tayyorlangandan soʻng, yodgorlik avval loydan, keyin gipsdan yasalgan, soʻngra Moskva viloyatida quyilgan va Penzaga yetkazilgan. U RSFSR Madaniyat vazirligi tomonidan sotib olingan va Penza sanʼat galereyasiga topshirilgan. Biroq, darhol yodgorlik oʻrnatishning iloji boʻlmadi: u galereyaning bosh binosi oldida yaxshi koʻrinmasdi, qoʻshni maydondan koʻrinmasdi, yodgorlik uchun daraxtlarni kesishni esa xohlamas edilar. Bundan tashqari, moliyaviy muammolar ham bor edi. Natijada, yodgorlik deyarli yigirma yilni muzey omborlarida oʻtkazdi.

Yodgorlikka qiziqish 2010-yillarning boshida yana paydo boʻldi. Avvaliga ular uni Penza sanʼat galereyasi eshigi oldiga oʻrnatmoqchi boʻlishdi, lekin keyinchalik uni galereyaning ikkinchi binosi — 1870-yillarda Savitskiy tashrif buyurgan Gubernator uyi hovlisiga qoʻyishga qaror qilindi. Bu bino 2007-2010-yillarda kapital taʼmirlangan edi.

Yodgorlik 2011-yil 31-oktabrda oʻrnatilgan va uning ochilishi oʻsha yilning noyabr oyi oʻrtalarida boʻlib oʻtgan. Biroq, yodgorlik muallifi Yelena Preobrajenskaya bu voqeani koʻrishga ulgurmadi (u 2008-yilda vafot etdi).

Yodgorlik K. A. Savitskiyning qoʻlida palitra va choʻtka tutgan belgacha uzunlikdagi tasviridir. Yodgorlik bronzadan quyilib, sunʼiy granitdan yasalgan poydevorga oʻrnatilgan. Yodgorlikning umumiy balandligi 1,76 m.

Keyinchalik poydevorga quyidagi yozuv yozilgan yodgorlik lavhasi oʻrnatildi:**RASSOMLIK SANʼATI AKADEMİGI****SAVITSKY** **Konstantin Apollonovich**
**1844-1905-yillar**


## Havolalar

* 
* 
* 
* 
*
Luganskdagi Fuqarolar urushi qahramonlarining shon-sharaf maydoni

**Fuqarolar urushi qahramonlarining shon-sharaf maydoni** — Lugansk shahrining maydonlaridan biri. 1977-yil 28-oktabrda ochilgan.

1918-1922-yillardagi fuqarolar urushi qahramonlariga bagʻishlangan. Shahar markazida, Lenin tumanida, viloyat rus drama teatri va viloyat oʻlkashunoslik muzeyi binolari oʻrtasida joylashgan.

Maydonda K. E. Voroshilov , F. A. Sergeeva (Artem) , A. I. Parkhomenko , D. P. Rudya , F. R. Yakubovskiylarning byustlari bor.

Mualliflari Voroshilovgrad haykaltaroshlari G. K. Sleptsov, M.V. Mojayev, I. M. Chumak, I. P. Ovcharenko, M. M. Shcherbakov, P. I. Qiziyev, O.A. Redkin A. F. Samus.


## Havolalar

* Lugansk viloyatining axborot portreti )
K. D. Ushinskiy haykali

**K. D. Ushinskiy** **haykali** — rus pedagogi va yozuvchisi K. D. Ushinskiyga atalgan haykaltaroshlik yodgorligidir. 1961-yilda Sankt-Peterburgda A. I. Gertsen nomidagi Rossiya davlat pedagogika universiteti binosi oldida Moika daryosining qirgʻogʻida oʻrnatilgan. Yodgorlik loyihasi mualliflari haykaltarosh V. V. Lishev va arxitektor V. I. Yakovlev. Yodgorlik federal ahamiyatga ega boʻlgan madaniy meros ob’ekti hisoblanadi.

## Tarixi
Sankt-Peterburgda K. D. Ushinskiy haykalini oʻrnatish boʻyicha birinchi rejalar Oktabr inqilobidan ham oldin paydo boʻlgan. Yodgorlikni qurish uchun mablagʻ yigʻishga obuna qoʻmitasi tuzildi, 1914-yilda loyihalar uchun tanlov eʼlon qilindi. Tanlov natijalariga koʻra, haykaltarosh N. L. Aronsonning loyihasi qabul qilindi. Serdobolskaya koʻchasining 8-uy yonidagi boʻlajak K. D. Ushinskiy nomidagi Bilim yurti binosi oldida yodgorlik oʻrnatish taklif qilindi, lekin bu rejalar hech amalga oshirilmadi.

Leningradda K. D. Ushinskiy haykalini oʻrnatish toʻgʻrisidagi yakuniy qaror 1945-yilda SSSR Xalq Komissarlari Soveti tomonidan yaqinlashib kelayotgan pedagog vafotining 75-yilligi munosabati bilan qabul qilingan. Kelajakdagi yodgorlik uchun haykaltarosh V. V. Lishev va meʼmor V. I. Yakovlevning loyihasi tanlangan. Bronza haykal 1953-yilda „Monumentskulptura“ zavodida ishlangan. Poydevorning qurilishi Leningrad toshni qayta ishlash zavodi tomonidan amalga oshirilgan. Yodgorlikning tantanali ochilishi 1961-yil 30-iyunda boʻlib oʻtdi.

## Tavsifi
K. D. Ushinskiyning siymosi toʻliq boʻy uzunligida poydevor ustiga oʻrnatilgan. Haykaltarosh mashhur pedagogni hayotining soʻnggi davrida, u allaqachon shuhrat va eʼtirofga sazovor boʻlgan paytdagi koʻrinishini tasvirlagan. Ushinskiy obrazida haykaltarosh uning insoniyligini, odamiyligini ochib bera oldi. Pedagog figurasi kulrang sayqallangan granitdan yasalgan toʻrtburchak poydevor bilan yaxshi uygʻunlashgan. Haykalning balandligi 3,5 m, poydevorining balandligi 4 m tashkil qiladi.

## Manbalar
Marks maydonidagi suv minorasi

**Marks maydonidagi suv minorasi** ― Novosibirskning Leninskiy tumanidagi muhandislik inshooti boʻlib, 1938-1939-yillarda qurilgan. 2005-yilda mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan meʼmoriy yodgorlik sifatida tan olingan. Marks maydoni yonida, Vatutina koʻchasi, 29/1 da joylashgan.

Minora Marks maydonining muhim meʼmoriy yodgorliklaridan biridir. Uning balandligi taxminan sakkiz qavatli binoning balandligiga teng, devorlarning tashqi aylanasining diametri 19 m.U balandligi tufayli atrofda keyingi qurilgan binolardan yuksalib koʻrinib turadi va bu bilan qiziqarli meʼmoriy urgʻu beradi.

## Tarixi
1920-yillardan boshlab Novosibirsk jadal rivojlana boshladi. 1930-yilda shaharda Krivoshchekovskaya Sloboda aholi punktlarini oʻz ichiga olgan Zaobskiy tumani tashkil etildi. 1938-1939-yillarda yangi tuman aholisini uzluksiz suv bilan taʼminlash maqsadida suv minorasi qurildi. Shuningdek, u Sibselmash zavodiga suv kirishini taʼminladi.

XX asrning oʻrtalaridan boshlab minora oʻz faoliyatini toʻxtatdi va 1985-yilgacha tashlab qoʻyildi va soʻng yoshlar klubiga aylantirildi. 1990-yillarda binoda NTN-4 telekompaniyasi joylashgan boʻlib, u 2005-yilda faoliyatini toʻxtatdi. Minora ichida NTN-4 telekompaniyasining studiya ichki qismi saqlanib qolgan. Minora panjarasida telekompaniya logotiplari hali ham saqlanib qolgan. 2014-yil holatiga koʻra, minora tashlandiq holatda edi va sotuvga qoʻyildi.

## Yana qarang
* 1-sonli suv minorasi
* 2-sonli suv minorasi
* 3-sonli suv minorasi
## Manbalar


## Adabiyotlar
* 
* 
## Havolalar
* 
*
Satanovdagi Qayg‘uli Iso haykali

**Qaygʻuli Iso** () — Ukraina hududidagi eng qadimgi yodgorliklardan biri boʻlib, Bogdan Xmelnitskiy boshchiligidagi milliy ozodlik urushiga bagʻishlangan. Ukraina, Xmelnitskiy viloyati, Gorodokskiy tumani, Satanov shaharchasida oʻrnatilgan.

## Tarix
1653-yil sentabr oyida kazaklar qoʻshini Podoliyaning eng boy shaharlaridan biri boʻlgan Satanovga yaqinlashdi. Shahar kuchli devorlar bilan oʻralgan edi, ammo shahar aholisining oʻzlari Xmelnitskiy qoʻshini oldida darvozalarni ochishdi. Faqat Satanov qal’asi garnizoni taslim boʻlmadi. Koʻp oʻtmay, qal’aning garnizoni va uning devorlari orqasida yashiringan tinch aholi (polyaklar va ukrainlar — uniatlar) kazaklar tomonidan yoʻq qilindi. Satanov getman Martin Kalinovskiy armiyasi tomonidan qaytarib olingandan soʻng, Satanovning butun pravoslav aholisi isyonchilarni qoʻllab-quvvatlagani uchun oʻlimga hukm qilindi. Keyinchalik tribunal jazoni yengillashtirdi — jinsi va yoshidan qatʼi nazar, faqat har oʻndan biri qatl etildi.

Satanovning qoʻzgʻolonchilardan va kazaklar tomonidan sodir etilgan qirgʻin qurbonlaridan „qutqarilishi“ xotirasiga Pan M. Kalinovskiy yodgorlik belgisini qurishni buyurdi — toʻrt metrli ustunga qaygʻuli Isoning haykali oʻrnatildi (haykalning oʻzi taxminan 1 m).

Masihning figurasi sodda-primitivistik uslubda yaratilgan, koʻrinishidan, uning muallifi mahalliy hunarmandlardan biri boʻlgan. Sement bilan shuvalgan poydevor ustuni liken bilan qoplangan qadimiy haykalga mos kelmaydi. Yodgorlik nima uchun shahar markazida bozor maydonida yoki cherkov yaqinida bunyod etilmagani aniq maʼlum emas. Yodgorlik qal’a himoyachilarining ommaviy qabriga oʻrnatilgan boʻlishi mumkin. Hozir yodgorlik qishloq kasalxonasining hovlisida turibdi.

## Adabiyotlar

* Moshak M. — Kamyanets-Podilskiy, 2008. — S. 10. )
* Qaygʻuli Iso // Perova Olena, Baidak Igor. Sataniv — afsonaviy joy, dam olish maskani: maʼlumot beruvchi qoʻllanma (tarix, sanatoriy, ekskursiyalar). — Xmelnitskiy: Vidavnitstvo Alli Tsyupak, 2007. — S. 7-8. )
* Krushinska O. Steldagi osmon. Fransuz deja vu. Iso Satanovda: „Ukrainaning ajoyib xotiralari“ seriyasi // Xalqaro turizm. — 2008. — 1-son (79). — S. 118-119. )

## Havolalar

* Obidalar ensiklopediyasi. Qaygʻuli Isoning qiyofasi tasvirlangan ustun
Avogadro minorasi

**Avogadro minorasi** () ― Lumezzandagi eng qadimgi meʼmoriy inshoot boʻlib, 1427-yilda venetsiyalik Doge Franchesko Foskari tomonidan sovgʻa qilingan Avogadro oilasining ushbu yerlar ustidan hukmronligidan dalolat beradi.

## Tarixi
Jovanni da Lezze 1609-yilda minoraga tashrif buyurgan va uni shinam oilaviy uy sifatida tasvirlagan. Binoning atrofi xandaq bilan oʻralgan edi. XIX-asrgacha koʻtarilma koʻprik hali ham mavjud edi. Uyning podvalida qamoqxona sifatida foydalaniladigan binolar mavjud.

Minora 1865-yilgacha turli oilalarga tegishli boʻlib, u munitsipal mulkka aylangan. XX-asrning oʻrtalarida madaniy tashabbuslar doirasida bino boshlangʻich maktabga aylantirilgan.

## Manbalar
K. A. Fedin haykali

**K. A. Fedin haykali** ― 1986-yil 5-noyabrda Saratovda ochilgan. Haykaltaroshlar A. P. Kibalnikov, V. N. Protkov; arxitektura qismi — meʼmor Yu. I. Menyakin. Yodgorlik Lermontov koʻchasi va Kosmonavtlar qirgʻogʻi oraligʻida, K. A. Fedin nomidagi muzey yonida oʻrnatilgan. Dastlabki loyihaga koʻra, yodgorlik Kosmonavtlar qirgʻogʻida oʻrnatilishi rejalashtirilgan edi.

## Yodgorlikning haykaltaroshlik qismi
Haykaltaroshlar yozuvchi va taniqli jamoat arbobini skameykada jimgina oʻtirgan holda tasvirlashgan. Haykalning oʻlchami kichik. Old qismi qirgʻoqqa qarab joylashgan boʻlib, u bolaligi oʻtkazgan Volga boʻyida oʻylab oʻtirgan yozuvchining tabiiy qiyofasini yaratadi.

## Yodgorlikning meʻmoriy qismi
Haykal past poydevorga oʻrnatilgan. U atrofdagi muhitga organik tarzda mos boʻlib, piyodalar zinapoyasi va favvoralarning yorugʻlik fonida ajralib turadi. Volga qirgʻogʻidan ravon koʻtarilgan relyefdan muvaffaqiyatli foydalanildi, bu past boʻlgan yodgorlikni koʻcha kengligida yanada koʻproq koʻrinarli qildi. Haykalning asosi, poydevori va yodgorlik hoshiyasi toʻrtburchak shaklda. Haykal va poydevor bir xil materialdan — och qizil rangli tabiiy granitdan qilingan. Yodgorlikning chuqur hoshiyasi och kulrang marmar plitalar bilan qoplangan. Yodgorlik dizaynining rang sxemasi binolar yaqinida joylashgan jabhalarning tashqi bezaklarining ohangi va daryoning koʻrinishi bilan birlashtirilgan. Yodgorlik gulzorlar bilan oʻralgan. Yodgorlikning omadli joylashuvi shaharning bu qismiga bezak berdi va obod qildi.

## Havolalar
* Российская академия архитектуры и строительных наук 
* Государственный музей К. А. Федина
* Жизнь и творчество Менякина Юрия Ивановича Архитектор Менякин
* Б. Н. Донецкий, Е. К. Максимов «Архитекторы Саратова» (Саратов, изд-во «Бенефит», 2005г, стр.148-151).
* Книга Памяти Саратовской области (том 13, стр. 42)(Региональное Приволжское издательство «Детская книга», Саратов, 2000 г.);
Bremen minorasi

**Bremen minorasi** yoki **Bremenskaya** () — Tallin qal’asi devorining mudofaa inshooti, XV-asr meʼmoriy yodgorligi. U toʻrt qavatli va tagida taqa shakli mavjud. Bremeni kayk xiyoboni minora yonidan oʻtadi, shahar devoridagi ushbu oʻtish XIX-asrda paydo boʻlgan va Uus koʻchasini Vene koʻchasi bilan bogʻlagan.

Minora, ehtimol, XIV-asr Reval Ratman fon Bremen sharafiga nomlangan.

Tashqi devor qalinligi 2 metrdan ortiq, ichki devor qalinligi 1 metr. Uchinchi qavatda shahar soqchilari uchun kamin bor edi; eng yuqori qismida devor va boʻshliqlarda tor boʻshliqlar bilan patrul yoki snaryadlar uchun ochiq maydon mavjud.

Ikkinchi qavatga shahar devoridan zinapoya orqali chiqish mumkin. XVII-asrga qadar u yerda qamoqxona bor edi: havo uchun kichik derazalari boʻlgan yoritilmagan xona, uning devorlariga temir halqalar oʻrnatilgan. XX-asrning boshlarida minora shahar tomonidan kukun doʻkoni sifatida ishlatilgan, shuning uchun eshiklarga qoʻshaloq qulflar oʻrnatilgan.

Tashqarida, shahar devori boʻylab mudofaa istehkomlari kamari boʻlib, unda sopol qal’alar va suv bilan toʻldirilgan xandaq bor edi. Shvetsiya hukumatining iltimosiga binoan XVII-asrning ikkinchi yarmida Tallin magistrati. shahar devoridan uzoqqa koʻchirilgan himoya kamarini oʻtkazish boʻyicha ishlar tashkil etilib, shahar hududi kengaytirildi. Shunday qilib, Uus koʻchasi, masalan, faqat 1653-yilda sobiq xandaq oʻrnida qurilgan.

## Yana qarang
* Tallin qal’a devorlari va minoralari
## Adabiyotlar
* *R. Kenkmaa, G. Vilbaste.* Tallinna bastionid va haljasalad. — Tallin: Eesti Raamat, 1965-yil.
* *Z Ligers.* Geschichte der Baltischen Stadte. — Bern, 1948-yil.
## Manbalar
Kommunstroevskaya koʻchasidagi suv minorasi

**Kommunstroevskaya koʻchasidagi suv minorasi ―** Novosibirskning Oktabr tumanidagi muhandislik inshooti boʻlib, 1910-yillarda qurilgan. Novosibirsk viloyatining madaniy meros ob’ekti.

## Tavsif
Suv minorasi 1910-yillarda Novo-Nikolaevsk stantsiyasi majmuasida (hozirgi Novosibirsk-Yujniy) qurilgan.

2015-yilda minora va boshqa bir qator stantsiya ob’ektlari Novosibirsk viloyatining madaniy merosi ob’ektlari roʻyxatiga kiritilgan.

2017-yilda Novosibirsk meriyasi vakillari muzey minorasida rejalashtirilgan joylashtirishni eʼlon qildilar, ammo uning tematik toifasini aniqlamadilar.

## Havolalar
* 
* 
*
Nyu-York mehmonxonasi

**Nyu-York mehmonxonasi** ― Shimoliy Osetiyaning Vladikavkaz shahridagi arxitektura va shaharsozlik yodgorligidir. Rossiyaning madaniy merosining aniqlangan ob’ekti. U shaharning tarixiy markazida, Kirov, 66 va Ramonova, 17-burchaklarida joylashgan. Vladikavkazning ilk uch qavatli binosi.

## Tarixi
Posterno koʻrinishidagi qizil gʻishtli bino 1870-yillarning oʻrtalarida mehmonxona xonalarini joylashtirish uchun egasi tomonidan qurilgan. Bino fuqaro V. L. Cheglak ga tegishli boʻlgan (boshqa maʼlumotlarga koʻra, bino Kazarovga tegishli). Binoning 2 va 3-qavatlarida joylashgan mehmonxona egasi Mesrop Sarkisovich arxiyepiskopov boʻlib, oʻz mehmonxonasini „Nyu-York“ deb nomlagan. 1885-yildan birinchi qavatda Amerika Qoʻshma Shtatlariga koʻchirish uchun fuqarolarga emigratsiya xizmatlarini taklif qiladigan „Rossiya-Amerika savdogar paroxodlari jamiyati“ ning idorasi mavjud edi.

1917-yildan boshlab uchinchi qavatdagi binoda „Togʻ yoshlari jamiyati“ joylashgan boʻlib, uning asoschisi va rahbari Osetiya jamoat inqilobchisi Georgiy Tsagolov edi.

Hozirda binoda stomatologiya klinikasi joylashgan.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Tsallagov S. F., Vladikavkaz — letopis v kamne, Kniga-fotoalbom, Vladikavkaz, dizayn-studiya „Vesta“, 2008. — 136 str., ill. 320
* *Torchinov V. A.*, Vladikavkaz., Kratkiy istoriko-kraevedcheskiy spravochnik, Vladikavkaz, Severo-Osetinskiy nauchniy sentr, 1999, str. 139, ISBN 978-5-93000-005-0
* *Kireev F. S.*, Kirova — Moskovskaya/ Po ulitsam Vladikavkaza, Vladikavkaz, Respekt, 2014, str. 59, ISBN 978-5-906066-18-4.
Qayg‘u ko‘z yoshlari

**Qaygʻu koʻz yoshlari** () Zurab Tseretelining 30 metrlik haykali boʻlib, Rossiya hukumati tomonidan 2001-yil 11-sentabr xurujlari va 1993-yilgi terakt qurbonlari xotirasiga yodgorlik sifatida AQShga rasmiy sovgʻa sifatida taqdim etilgan. Halok boʻlganlardan 26 nafari ruslar.

Haykal Nyu-Jersi shtatining Bayonn shahridagi sobiq harbiy okean terminalining oxirida joylashgan. Tantanali ochilish 2005-yil 16-sentabrda boʻlib oʻtdi.

## Tavsif
Haykal 30 metrli bronza minoradan iborat boʻlib, uning oʻrtasida 12 metrli nikel bilan qoplangan koʻz yoshi shaklidagi obyekt osillgan. Yodgorlik poydevorining oʻn bir yuzi 11-sentabr xurujlari va 1993-yil Jahon Savdo Markazining portlashida halok boʻlganlarning ismlari oʻyib yozilgan granit plitalar bilan bezatilgan. Biroq, baʼzi boshqa 11-sentabr yodgorliklarida boʻlgani kabi, bagʻishlanish eskirgan toʻplamga asoslangan boʻlib, keyinchalik qurbonlar roʻyxatidan oʻchirilgan qirqqa yaqin kishi haqida eslatib oʻtilgan.

Tsereteli haykalning narxini oshkor qilmadi. Uning advokati 12 million dollarga yaqin mablagʻni eʼlon qildi  . Tseretelining soʻzlariga koʻra, haykal uchun metall "samolyotlar ishlab chiqaradigan harbiy zavoddan olingan.

## Tarix
Haykal dastlab Jersi shahar hukumatiga sovgʻa qilingan, ammo taklif rad etilgan. Keyinchalik, u hozirgi Bayonnda joylashgan joyiga joylashtirildi. Tantanali ochilish 2005-yil 16-sentabrda boʻlib oʻtdi, marosimda Rossiya prezidenti Vladimir Putin ishtirok etdi. Taqdirlash marosimi 2006-yil 11-sentabrda boʻlib oʻtdi va unda AQShning sobiq prezidenti Bill Klinton ishtirok etdi.

2010-yil avgust oyida Nyu-York va Nyu-Jersi port maʼmuriyati ushbu joyda konteyner inshootini qurishni rejalashtirayotganini va yodgorlik koʻchirilishi kerakligini eʼlon qildi. Biroq, Bayonne taksi haydovchisi Robert Terzi () bu harakatga qarshi onlayn petitsiya boshladi.

## Tanqid
*Foreign Policy jurnali* haykalni dunyodagi eng xunuklardan biri deb atadi va *The New Yorker jurnaliga koʻra,* uzoqdan u „gigant choy pechenesi“ kabi koʻrinadi. Shuningdek, bir qator Nyu-Yorkliklarda haykal ayol jinsiy aʼzosi bilan bogʻlanishni keltirib chiqardi .

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Jang qilayotgan amazonka

**"Jang qilayotgan amazonka"**  yodgorligiKämpfende Amazone) — Berlin (Germaniya) shahrida qurilgan yodgorlik.

## Tarixi
1839-yilda nemis haykaltaroshi Avgust Kiss panteraga qarshi kurashayotgan Amazonning haykaltarosh qiyofasini yaratdi va bu uni mashhur qildi. 1842-yilda Kiss oʻzining Amazonkasini Bavariya qiroli Lyudvig I uchun marmardan yasadi, birozdan soʻng Kristof Fisher Kissning kurashayotgan Amazonka asarini bronzaga quydi.

Haykal 1842-yilda yaratilgan va Berlindagi Altes muzeyi oldidagi Lustgartenga olib boruvchi tashqi zinapoyaning sharqiy tomoniga oʻrnatilgan. Tashqi zinapoyaning gʻarbiy tomonida Albert Volfning „Jangchi sher“ (Löwenkämpfer) haykali oʻrnatilgan boʻlib, u „Jangchi Amazonka“ ga oʻxshaydi. Har ikki haykalning vazni taxminan uch tonnani tashkil qiladi.

## Tavsif
Bu otning boʻgʻziga qazib olgan panterani nayzalamoqchi boʻlgan ot ustidagi Amazonning bronza haykali.

AQShning Filadelfiya sanʼat muzeyi qarshisida 1929-yilda chiqarilgan „Kurashayotgan amazonka“ning bronza nusxasi oʻrnatilgan. Boshqa nusxalari Angliya, Italiya va Germaniyaning boshqa shaharlarida ham mavjud.

## Manbalar

## Havolalar

* Kampfende Amazone