open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sandiqli choʻli

**Sandiqli choʻli** — Oʻzbekistonning Qashqadaryo, Buxoro viloyatlari va Turkmanistonning Lebap viloyati hududidagi qumli choʻl. Sandiqli choʻli Qizilqumning janubiy davomi. Shimolida Qorakoʻl vohasi, shimoli-sharq va sharqda Qarshi dashti va Qashqadaryo vohasi, gʻarbda Amudaryogacha pasayib boradi. Gʻarbdan sharqqa 50—70 kilometr, shimoldan janubga 70—90 kilometrga choʻzilgan. Balandligi 200—300 metr. Yer yuzasining tuzilishi har xil, katta qismini eol relyef shakllari: qum tepalar, doʻng qumlar, qum tekisliklari, barxanlar egallagan boʻlib, ularning uzunligi, eni, balandligi turlichadir. Choʻlda tubi shoʻrxok va taqirlar bilan band tovoqsimon botiqlar, shuningdek, qir, qum massivlari, platosimon tepaliklar, quruq oʻzanlar uchraydi. Toʻrtlamchi davr qum, gil va shagʻalli yotqiziklaridan tuzilgan. Qir va tepaliklarda bur, paleogen, neogen davrlari togʻ jinslari yer yuzasiga chiqib qolgan. Amudaryoga yaqin qismida siljib yuruvchi barxanlar bor. Iqlimi keskin kontinental, iyulning oʻrtacha temperaturasi 28—31°, yanvarniki —1,4°. Yillik yogʻin 120–160 mm. Choʻlda boʻz, qoʻngʻir, taqir, qumli, shoʻrxok, och boʻz tuproklar tarqalgan. Oʻsimliklardan saksovul, quyonsuyak, qandim, shoʻra, shuvoq, efemerlar oʻsadi. Hayvonlardan kaltakesak, ilon, qumsichqon, jayron, tulki, boʻri, qoʻshoyoq, yumronqoziq va boshqalar uchraydi.

Sandiqli choʻlidan bahorgi va yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Gaz, neft zaxiralari va shoʻrxoklarda shifobaxsh balchiqlar bor.

## Manbalar
Sandon

**Sandon** — qizdirilgan metallga ishlov berish (bosqon va bolgʻa bilan urib yoyish, choʻzish, bukish, qirqish va hokazo) da uning ostiga qoʻyiladigan temir kunda. Asosan, temirchilik, miskarlikda ishlatiladi. Shakli va kattaligi har xil boʻladi. Temirchilik Si katta, chorqirra, tepa qismi keng boʻlib, aksariyat yoʻgʻon yogʻoch kundaga (gʻoʻlaga) oʻrnatiladi. Unga poʻlat yoki temirning kattaroq boʻlaklarini qoʻyib bolgʻalanadi, ustida ketmon, belkurak, omoch tishi (poza), tesha, bolta, oʻroq, pichoq kabi asboblar yasaladi. Miskarlikda tumshukli S. ishlatiladi. Bunday Sda, koʻpincha mis idishlar tuzatiladi, pardozlanadi, tekislanadi. S.ning zargarlik, soatsozlik, tunukasoalik va boshqa sohalarda ishlatiladigan xillari ham bor. S. pishiq poʻlatdan yasaladi.

## Manbalar
Sandino Augusto Sesar

SANDINO (Sandino) Augusto Sesar (1895.18.5 1934.21.11) - Nikaragua milliy qahramoni. Nikaraguani 1912-yilda bosib olgan AQSH qoʻshinlariga qarshi kurashni boshqargan (1926-yildan). S. boshchiligidagi kurash natijasida 1933-yil yanvarda mamlakat ozodlikka erishgan. S. "milliy gvardiya" boshligʻi A. Somosa tomonidan xoinona oʻldirilgan.

## Manbalar
Sanatsiya

**Sanatsiya** (lotincha: canatio — sogʻlomlashtirish, davolash) — bankrotlik xavfidan qutqarish, korxonalar, firmalar, kompaniya va boshqalarning moliyaviy ahvolini yaxshilashga qaratilgan davlat va bank choratadbirlari tizimi. Asosiy yoʻnalishlari — nochor korxonalarni kreditlash, qayta tashkil etish, ishlab chiqariladigan mahsulotlar yoki faoliyat turlarini oʻzgartirish, oʻz xomiyligiga oʻtkazish va boshqa bozor iqtisodiyoti uchun samara beradigan choralarni qo`llaydi.Ba'zan esa korxonalar uchun limit belgilab,ularni monopol bo'lishidan oldini olishi ham tabiiy,chunki bozor qonuniyatlariga koʻra, bir korxonaning gullab-yashnab ketishi, boshqasining tang ahvolga tushishi yuz beradi. S. orqali davlat bozor iktisodiyotiga taʼsir etadi.

Oʻzbekistonda sanatsiya tadbirlari Oʻzbekiston Respublikasining, "Qishloq xoʻjaligi korxonalarini sanatsiya qilish toʻgʻrisida" qonuni (1997-yil 25 dekabr)ga muvofiq, 1998-yildan qishloq xoʻjligida S.ga tushgan (bankrot boʻlgan yoki uning arafasida turgan) qishloq xoʻjaligi korxonalariga nisbatan davlat tomonidan moliyaviy yordam va tashqi ishonchli boshkaruvchilar tayinlash shaklida amalga oshirildi va qoniqarli natijalar berdi.

## Manbalar
Sanitariya gigiyena va kasb kasalliklari instituti

**[[Sanitariya]], [[gigiyena]] va [[kasb kasalliklari]] instituti** — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1934-yilda Toshkent shahrida tashkil etilgan. Dastlab Sanitariya ilmiy tadqiqotlar instituta deb nomlangan. 1940-yilda mehnat gigiyenasi va kasb kasalliklari institutiga aylantirildi. 1956-yildan hozirgi nomda. Institutda 4 ilmiy boʻlim, 12 laboratoriya, 100 oʻrinli klinik kasalxona, dispanser boʻlimi, aspirantura, vivariy, kutubxona bor (2004).

Institut xodimlaridan 35 kishi fan doktori, professor, 171 kishi fan nomzodi, jumladan, 1 kishi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (T.I. Iskandarov), 1 kishi (III. T. Otaboyev) Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati, 2 kishi Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach.

Institut xodimlari tomonidan issiq iqlim sharoitida tashqi muhitni zararli omillardan muhofaza qilish, tashqi muhitning ifloslanish darajasini oldindan bashorat etish, q.x va sanoat korxonalarida mehnat sharoiti hamda rejimini yaxshilash, kasalliklarni kamaytirish, bolalar va oʻsmirlar sogʻligini saqlash va mustahkamlash, ovqatlanishning gigiyenik asoslarini ishlab chiqish kabi dolzarb masalalar ustida tadqiqot olib boriladi. Institut monografiya, darslik, uslubiy qoʻllanmalar va ilmiy ishlar toʻplami nashr etadi.

## Manbalar
Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi

**Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi** (SES) (OʻzRda) - sanitariya-epidemiologiya xizmatining asosiy ixtisoslashtirilgan muassasasi. 1952-yilda tashkil etilgan. Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash vazirligining 1999-yil 2 dekabr buyrugʻi asosida qayta tashkil qilindi.

1955-yilda Oʻzbekistonda sanitariyaepidemiologiya xizmati tarkibiga oʻzgartirishlar kiritildi. Davlat sanitariya inspeksiyasi, SES, bezgak va brutsellyoz (qora oqsoq)ga qarshi ish olib borgan muassasalar birlashtirilib, yagona hududiy SES tashkil etildi. 1967-yilda Oʻzbekistonda sanitariya epidemiologiya xizmati faoliyatini takomillashtirish maqsadida tuman SES larining mustaqilligini tiklash toʻgʻrisida qaror qabul qilindi va 1956-yilda tuman markaziy kasalxonasiga biriktirib qoʻyilgan tuman SES lari mustaqilligi taʼminlandi. SES tarkibiga sanitariyagigiyena, epidemiologiya va dezinfeksiya boʻlimlari kiradi. SES tashqi muhitni (ayniqsa, sanoat korxonalari joylashgan hududlarda) sogʻlomlashtirish tadbirlari ustidan sanitariya nazorati oʻrnatish, yuqumli, parazitar va kasb kasalliklarining oldini olish va yoʻqotish kabi tadbirlarni amalga oshiradi. Baʼzi SESlarda oʻta yuqumli, ogʻir infeksiyalarning oldini olish boʻlimlari; radiologik guruh va boshqa bor. Hozirgi Oʻzbekistonda 237 ta SES boʻlib, unda 3622 vrach va 9767 oʻrta tibbiy xodim xizmat kiladi (2004).

## Manbalar
Sanitariya-epidemiologiya xizmati

**Sanitariya-epidemiologiya xizmati** (OʻzR da) — davlat sanitariya-epidemiologiya nazoratiii amalga oshiradigan, sanitariyaprofilaktika va epidemiyaga qarshi choralar ishlab chiqish va ularni amalda tatbiq etish bilan shugʻullanadigan davlat muassasalari tizimi. Oʻzbekistonda sogʻliqni saqlash vazirligining davlat sanitariyaepidemiologiya nazorati departamentidan, xududiy sanitariyaepidemiologiya styalaridan, ayrim soha vazirliklari karamovdsagi sanitariyaepidemiologiya xizmatidan tashkil topgan. Xizmatni davlat bosh sanitariya vrachi — Oʻzbekiston Respublikasi sogʻliqni saqlash vazirining oʻrinbosari boshqaradi. Sanitariya-epidemiologiya xizmatixni boshqaruvchi shaxslar epidemiyaga qarshi sanitariya tadbirlarini oʻtkazilishini talab qilish, bajarilishi lozim boʻlgan barcha gigiyenik masalalar yuzasidan tegishli xulosalar berish, isteʼmolga yaroqsiz deb topilgan oziq-ovqat mahsulotlarini yoʻqotish haqida qaror chiqarish va boshqa huquklarga ega. Shuningdek, ular yuqumli kasallik bilan ogʻrigan kishilarni kasalxonaga yotqizishni, dezinfeksiya oʻtkazilishini taʼminlaydi, zarur hollarda karantin eʼlon qiladi. Sanitariya-epidemiologiya xizmati muassasalari aholini immunlash masalalari bilan ham shugʻullanadi (yana qarang Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi).

## Manbalar
Sanidin

**Sanidin** ( — taxtacha) — jins hosil qiluvchi mineral, ishqorli dala shpatlarinit turi. (K, Na) [Si3O8]. Kristallari monoklin singoniyali, tarkibida KAlSi3O8 37% dan kam boʻlmagan holatda triklin struktura (yuqori trali albit)ta oʻtib boradi. Shaffof, rangsiz. Kattikligi 6. Zichligi 2600&nbsp;kg/m³. Moʻrt. Paydo boʻlishi magmatik. Effuziv va gipabissal nordon va ishqorli togʻ jinslarida keng tarqalgan. Sopol buyumlar i.ch.da qoʻllanadi.

## Manbalar
Sanitariya

*SANITARIYA* (lot. sanitas — sogʻliq) — atrof muhitni sogʻlomlashtirishga qaratilgan amaliy tadbirlar majmui. Epidemiyaga qarshi hamda S  gigiyenaga oid talab va meʼyorlarni ishlab chiqadi va amalga tatbiq etadi. Turar joy, sanoat, oziq-ovqat sanitariyasi farq qilinadi.

S.ning i.ch. va mehnat boʻlimi qulay hamda xavfsiz mehnat sharoitini yaratish uchun S. sogʻlomlashtirish tadbirlari kompleksini amalga oshiradi. Sanitariya korxonalari va turar joymaishiy xonalarni gigiyena talablariga koʻra ozoda saqlash, havosini almashtirib turish, yoritish, isitish (makroiqlim) meʼyorlariga mosligi masalalari bilan shugʻullanadi.

S.ning turar joy, kommunal boʻlimi aholi punktlarini rejalashtirish, qurish, koʻkalamzorlashtirish, suv taʼminoti, chiqindilardan tozalash va kanalizatsiya, turar joy va umumiy foydalanish obʼyektlari (hammomlar, umumiy yashash joylari, sartaroshxonalar va dam olishsogʻlomlashtirish maskanlari)ni nazorat qilish, atmosfera havosini muhofaza etish, transport va i.ch. shovqinlariga qarshi kurashish masalalarini oʻz ichiga oladi.

S.ning oziq-ovqat boʻlimi oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash va qayta ishlash korxonalari hamda tegishli savdo tashkilotlari, shuningdek, ushbu obyektlardagi xodimlar salomatligi ustidan nazorat oʻrnatadi. Ratsional ovqatlanish usullarini amaliyotga kiritadi. Oziq-ovqat toksikoinfeksiyasi va intoksikatsiyasidan ogohlantiradi.

S.ning radiatsion gigiyena boʻlimi radiatsiya xavfsizligini nazorat qilishni taʼminlash masalalarini oʻrganadi va tadbirlar ishlab chiqadi.

S.ning maktab gigiyenasi boʻlimi bolalar muassasalarida: maktablar, bolalar yasli bogʻchalari, litseylar, kollejlar, sanatoriy va dam olish maskanlarida muntazam ravishda S. nazoratini oʻrnatish hamda S.epidemiologiya tadbirlari samaradorligini aniqlash vazifalarini bajaradi.

Oʻzbekistonda S. tadbirlarini Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash vazirligi davlat sanitariya epidemiologiya nazorati departamenti, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, tumanlar va shaharlarning shu sohaga ixtisoslashgan markazlari amalga oshiradi. S. tadbirlarini oʻtkazish va ularni nazorat qilish barcha tibbiyot xodimlarining, jumladan, S. vrachlarining majburiyati hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining S. qonunlari umumiy va yuqumli kasalliklarni kamaytirish va yoʻqotish, turar joy punktlarini rejalashtirish S. talab meʼyorlarini bajarish, suv havzalari, tuproq va atmosfera havosini muhofaza qilishga qaratilgan keng miqyosdagi rejali sogʻlomlashtirish, epidemiyaga qarshi sanitariya tadbirlarini nazarda tutadi va belgilaydi, shuningdek, S. qonunlari muassasalar, qurilishlar, oziq-ovqat obʼyektlari, bolalar muassasalarida sogʻlomlashtirish tadbirlarini oʻtkazishni va oziq-ovqat mahsulotlari, xalq xoʻjaligi ehtiyoj mollarini ishlab chiqish, saqlash, tashish, shuningdek, chegaralarning sanitariya muhofazasini belgilab beradi.

## Manbalar

* https://sanitariya.uz
Sanksiya

**Sanksiya** (lot. *sanctio* — qatʼiy qaror) soʻzi avto-antonim boʻlib, quyidagilardan birini anglatishi mumkin:

## Ruxsat maʼnosida
* Yuqori instansiyaning biror narsani tasdiqlashi, ijozati;
* Jinoyatda gumon qilingan shaxsga nisbatan majburiy chora (qamoqqa olish, tintuv va boshqalar) koʻrish uchun prokuror tomonidan beriladigan ruxsat.

## Chora maʼnosida
* Iqtisodiy sanksiya —  bir mamlakat (yoki mamlakatlar guruhi) tomonidan boshqa bir mamlakatga (yoki mamlakatlar guruhiga) qarshi qoʻllangan jazo.
* Sanksiya (huquqshunoslik) — huquqbuzarga nisbatan qoʻllaniladigan va uning uchun muayyan oqibatlar keltiruvchi chora.
* Xalqaro sanksiya — oʻz xalqaro majburiyatlarini yoki xalqaro huquq normalarini buzgan davlatga nisbatan qoʻllaniladigan taʼsir chorasi.
Saint-Lavrens (daryo)

**Saint-Lenkoranvrens,** San Lavrens, San-lavrentiy (, ) - Kanadadagi daryo, qisman Kanada bilan AQSH chegarasida. Buyuk koʻllar sistemasini bogʻlab turadi. Uzunligi 1200&nbsp;km (Ontario koʻlidan oqib chiqib SanLavrens qoʻltigʻiga quyiladi), Yuqori koʻlga quyiladigan SenLui irmogʻidan boshlab uz. 3350&nbsp;km. Kvebek shahridan quyiroq j da uz. 400&nbsp;km, kengligi 50&nbsp;km li estu j ariy hosil qiladi. Havzasining maydoni h 1290 ming km². Asosiy irmoklari: Ot | tava, Rishelye. Koʻl va toʻgʻonlar suv oqimini tartibga solib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 14 ming m³/sek. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. S.Saint-Lavrens daryosida Buyuk koʻllar bilan birga AQSH va Kanadaning ichki hududlarini Atlantika okeani bilan bogʻlab turuvchi muhim suv yoʻli oʻtgan. Koʻl va kanallar orqali Gudzon daryosiga tutashgan. Ontario kuli bilan Monreal shahrigacha boʻlgan qismida gidrouzellar va suv omborlari kaskadi, yirik GESlar qurilgan. Yirik shahar va portlari: Kingston, Kornuoll, Monreal, Kvebek va boshqa.

## Manbalar
San-lavrentiy qoʻltigʻi

**San-lavrentiy qoʻltigʻi** — Atlantika okeanidagi qoʻltiq. Kanadaning sharqiy qirgʻoqlari yaqinida joylashgan. Nyufaundlend va KeypBreton orollari San-lavrentiy qoʻltigʻini okeandan ajratib turadi. Gidrologik rejimiga koʻra, yarim yopiq dengiz. Maydoni — 249 ming km². Chuqurligi —  538 m. San-lavrentiy daryosi quyiladi. Suv qalqishi yarim sutkalik (2 m gacha). Dekabrdan maygacha muz bilan qoplanadi. Aysberglar suzib yuradi. Baliq ovlanadi. Sohilida SetIl, Kvebek shaharlari joylashgan.

## Manbalar
São Luís

**San-luis** — Braziliyaning shimoli-sharqiy qismidagi shahar. San-Luis orolida, materik bilan SanMarkus boʻgʻoziga qurilgan koʻprik orqali bogʻlangan. Maranyan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi - 867,7 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Atlantika okeani sohilidagi port (chetga paxta, palma yongʻogʻi va moyi chiqariladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat, toʻqimachilik, poligrafiya sanoati korxonalari; universitet bor. Shaharga 1612-yilda asos solingan.

## Manbalar
San-Luis-Potosi

**San-luis-potosi** - Meksikadagi shtat. Maydoni - 62,8 ming km². Aholisi - 2,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — San-Luis-Potosi shahri. Meksika togʻligida joylashgan. Hududining katta qismi Meksika qoʻltigʻidan Sharqiy SyerraMadre togʻlari bilan ajratilgan berk havzadan iborat. Iqlimi yozi issiq va qishi sovuq togʻtropik, quruq iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 9— 25° C. Yillik yogʻin 400&nbsp;mm dan ziyod. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi tarmoq. Qoʻychilik, sut chorvachiligi rivojlangan. Yovvoyi oʻsadigan oʻsimliklar teriladi. Polimetall rudalar qazib olinadi. Rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik korxonalari bor.

## Manbalar
San-Luis-Potosi (maʼnolari)

**San-luis-potosi**:

* San-luis-potosi - Meksikadagi shtat.
* San-luis-potosi (shahar) - Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Meksika togʻligida, 1877 m balandlikda joylashgan.
Sankxya

**Sankxya** (sanskritcha, aynan — son, hisoblash) — hind falsafasidagi 6 ortodoksal (vedalarni eʼtirof etuvchi) tizimdan biri. taxminan mil. av. 7-asrda donishmand Kapila asos solgan. U "Sankxya sutra" asarini yozgan, lekin bizgacha yetib kelmagan. S. 3—4-asrlardan 8—9-asrlargacha rivojlangan (klassik S. deb atalgan). S. taʼlimotiga koʻra, olam asosida 2 ibtido — prakriti (materiya) va purusha (ruh) yotadi. Prakriti barcha narsalarning asosini tashkil etuvchi moddiy substansiya boʻlib, u adabiy va bir butundir. Uning boshi ham, oxiri ham yoʻq. U hech kim tomonidan yaratilgan emas. Purusha — ruhiy substansiyadir. U passiv, hech narsani yaratishga qodir emas. Tabiatdagi barcha hodisalar satva (ong), rajas (faollik), tamas (passivlik) deb ataluvchi uchta kuch (guna)ning oʻzaro munosabatiga bogʻliqdir. S. taʼlimoti vaysheshika, nʼyaya, mimansa taʼlimotlariga taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar
Sankt-Peterburg davlat universiteti

**Sankt-Peterburg davlat universiteti** () — Rossiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri, ilmiy markaz.

1819-yil Bosh pedagogika instituti negizida tashkil etilgan. 1820-yil ochilgan. Dastlab falsafayuridik, tarixfilol., fizikamatematika ftlari boʻlgan. 1854-yil sharq tillari fakulteti tashkil etilgan. universitet podsho Rossiyasining yetakchi ilmiy va madaniy markazlaridan biri hisoblangan. universitetda N. G. Chernishevskiy, D. I. Pisarev, I. P. Pavlov, K. A. Timiryazev, I. I. Mechnikov, N. N. MikluxoMaklay, V. V. Veresayev, A. A. Blok, D. Bedniy, A. S. Serafimovich, A. N. Benua, M. A. Vrubel, M. I. Glinka, A. K. Glazunov, V. I. Kachalov va boshqa taʼlim olgan. XX asrning 60 -yillaridan 2-oʻquv ilmiy majmua (Vasilyev o. va Petrodvorets) tizimidir. Fizika, matematika, kimyo, biologiya, geologiya, geografiya, tarix, falsafa, psixologiya, filologiya, sharqshunoslik, siyosatshunoslik, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 17&nbsp;ft, 200 ga yaqin kafedra, 10 ilmiy tadqiqotlar instituta, 200 ilmiy tadqiqotlar laboratoriya va stansiya, rasadxona, 2 muzey, ilmiy kutubxona (4 milliondan ortiq asar), nashriyot, rus tili markazi, bir nechta institut, oliy pedogogika kursi, gimnaziya, instituternatmaktab bor. Universitetda 17 mingga yaqin talaba taʼlim oladi, 4 mingdan ortiq ilmiy pedagogik xodim ishlaydi.

## Manbalar
San-Luis-Potosi (shahar)

**San-luis-potosi** - Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Meksika togʻligida, 1877 m balandlikda joylashgan. SanLuisPotosi shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 669,3 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Konchilik (kumush, qoʻrgʻoshin, pyx, mis) rayoning qad. markazi. Qora va rangli metallurgiya, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari; universitet bor. Shaharga 16-asr oxirlarida asos solingan. 17—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Manbalar
José de San Martín

**Xose Fransisko San Martin Matorras** (25-fevral 1778-yil, Yapeyu, Korriyentes provinsiyasi — 17-avgust 1850-yil, Bulon (Fransiya)) — Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik uchun olib borilgan urush (1810—26) rahbarlaridan biri, Argentina xalqining milliy qahramoni, general, And armiyasi bosh qoʻmondoni. Argentina, Chili va Peru hududlarini ispan mustamlakasidan ozod qilgan. Peruning birinchi hukumatini boshqargan (1821—22). Mamlakatning iqtisodiy va harbiy holatini mustahkamlovchi islohotlar oʻtkazgan.

## Manbalar
San-martin

**San-martin** — Patagoniya And togʻlarining sharqiy yon bagʻirlari va Patagoniya platosidagi muzlik koʻli. Chili va Argentina chegarasida. Maydoni 1010&nbsp;km². Qirgʻoklari fordsimon. Jan.garbida koʻlga O’Xiggins muzligi kelib tutashadi. Paskua daryosi orqali Tinch okeanga oqadi. Argentinaning milliy qahramoni X. SanMartin nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Sano

**Sano** () — Yaman davlati poytaxti. Mamlakatning gʻarbiy qismida, 2400 m balandlikdagi vodiyda joylashgan. Aholisi 450 ming kishi (1998). Iqlimi tropik iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 13,7°, iyulniki 21°. Yillik yogʻin 600&nbsp;mm gacha. S. — mamlakatning savdotransport va sanoat markazi. Avtomobil yoʻli orqali Hoʻdayda porti (Qizil dengiz), Adan va Makka shaharlari bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, qurolaslaha, mebel, tamaki, oziq-ovqat, sement, poyabzal korxonalari bor. S. — hunarmandchilikning yirik markazi: zargarlik va uyroʻzgʻor buyumlari, gazlama va boshqa ishlab chiqariladi. Shahar 1-asrdan maʼlum. 5—6 a.lardan Yamanning siyosiy markazi. Oʻrta asrlarda S. Orqali muhim savdo yoʻllari oʻtgan. 7-asr oʻrtalaridan 9-asr oʻrtalarigacha arab xalifaligi noiblarining qarorgohi, 9-asr oʻrtalaridan 11-asrgacha mustaqil davlat poytaxti. 1546— 1628 va 1871—1911-yillarda Turkiya qoʻl ostida boʻlgan. 1918—62 yillarda Yaman kirolligi, 1962—90 yillarda Yaman Arab Respublikasi, 1990-yildan boshlab Yaman Respublikasi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan shahar koʻrgʻoni, Jome alKabir masjidi, karvonsaroylar saqlangan. 1982-yildagi zilzilada shahar kuchli zarar koʻrgan.

## Manbalar
Sano (maʼnolari)

**Sano**:

* Sano — Yaman davlati poytaxti.
* Sano (oʻt) (Cassia), makkai sano, senna — sezaljindoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, buta yoki kichik daraxtlar turkumi.
Sanoat grafikasi

**Sanoat grafikasi** - amaliy badiiy grafika turi; sanoat korxonalarining mahsulotlar i.ch. va sotish (tovar yorliklari, firma belgilari, nashriy markalar, oʻrov qutichalari, turli reklamalar) hamda i.ch.ni boshqarish (blanka, konvert va hokazo) sohalariga badiiy xizmat koʻrsatadi. Oʻz vazifasiga koʻra, savdosanoat reklamasiga juda yakin, koʻpincha uning tarkibiy qismiga aylanadi. Zamonaviy S.g. badiiy loyixalash (dizayngrafika) tizimi tarkibiga kiradi va maxsus byurolarda unga xos usullardan keng foydalanadi. S.g. boʻyicha koʻrgazmalar ham uyushtiriladi.

## Manbalar
San-marino (maʼnolari)

**San-marino**:

* San-marino (San Marino), SanMarino Respublikasi (Repubblika di San Marino) — Jan.
* San-marino (shahar) — SanMarino davlati poytaxti.
San-Marino (shahar)

**San-marino** — SanMarino davlati poytaxti. Aholisi 3,4 ming kishi. MonteTitano qirlarida joylashgan. S.M.da hukumat va davlat muassasalari, tipografiya, gaz. tahririyatlari joylashgan. Muzey, kutubxona bor. Turizm rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan cherkov, monastir, hukumat saroyi, sobor saqlangan.

## Manbalar
Sanoat kapitali

**Sanoat kapitali** – sanoat sohasiga qoʻyilgan va shu sohada ishlatiladigan kapital. Tarixan Sanoat kapitali qishloq xoʻjaligi, savdo, sudxoʻrlikaa qoʻllangan kapitalning sanoatga koʻchishi natijasida paydo boʻlgan. Sanoatdagi iqtisodiy resurslarning tarkiban har xil boʻlishi sababli Sanoat kapitali 2 qismga — asosiy kapital va aylanma kapitali boʻlinadi. Bu qismlarning nisbati sanoat i.ch. xususiyatlariga qarab farqlanadi. Sanoat kapitalining kapital sigʻimi katta boʻlgan tarmoqlarda, mas, mashinasozlik va konchilikda asosiy kapital hissasi, qimmatbaho xom ashyo va butlovchi qismlarni ishlatuvchi tarmoqlarda (zargarlik, elektronika va boshqalar) aylanma kapital qissasi yuqori boʻladi. Sanoat kapitali doiraviy harakat qiladi. Sanoat kapitalining doiraviy aylanishi pul shaklida (P) boshlanadi va bu pulga bozordan zaruriy resurelar sotib olinib, korxonada qoʻllanganda i.ch. omillariga aylanadi, ular yordamida tovarlar yaratiladi, Sanoat kapitalining qiymati tovar (T) shakliga kiradi. Tovarlar bozorida sotilgandan keyin tovar qiymati tovar shaklidan pul shakliga (IT) aylanadi va P’ dastlabki P.dan katta boʻladi. Sanoat kapitalining doiraviy aylanishi shunday davom etadi va i.ch.ning uzluksizligi taʼminlanadi. Sanoat kapitali oʻz doiraviy aylanishi natijasida foyda yaratadi, bu foydani uning egasi tadbirkorlik daromadi shaklida oladi. Foydaning bir qismi kapitallashadi, yaʼni investitsiyaga aylanib Sanoat kapitaliga qoʻshiladi va uning oʻsishi yuz beradi.

19-asr oxiri — 20-asr boshlarida monoiolmyalarning paydo boʻlishi natijasida Sanoat kapitali bank kapitali bilan qoʻshilib ketdi va moliya kapitali vujudga keldi (qarang Kapital, Moliya kapitali, Pul kapitali).

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Manbalar
Sanoatkontexnazorat

"SANOATKONTEXNAZORAT" - Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi kon sanoatida ishlarni bexatar olib borish, yer osti boyliklaridan maqsadga muvofiq foydalanish va ularni muhofaza qilish, mineral xom ashyoni sarflashga oid qonunlarga, meʼyoriytexnik, huquqiy hujjatlar talablariga rioya qilinishi ustidan nazoratni amalga oshiruvchi davlat inspeksiyasi. "S." vakolatiga kiruvchi meʼyoriy hujjatlar loyihalarini belgilangan tartibda koʻrib chiqadi va muvofiklashtiradi, alohida ish turlariga ruxsatnoma beradi. Xavfsizlik texnikasiga doir meʼyoriy hujjatlarni tayyorlaydi va tasdiklaydi; harbiylashtirilgan konqutqarish qismlariga tezkor va uslubiy rahbarlik qiladi.

Kumir, konruda va noruda, foydali qazilmalar, neft, gaz qazib olish va qayta ishlash, kimyo, metallurgiya sanoatida, geologiya qidiruv tashkilotlarida, magistral neftgaz quvurlari, i.ch. jarayonida gazdan foydalanish, portlash va yongʻin xavfi boʻlgan obʼyektlarda; yer osti transporti va gidrotexnika inshootlari qurilishida, portlash va yongʻinga xavfli boʻlgan obʼyektlar qurilishi va boshqa tarmoqlarning oʻta xavfli obʼyektlarida xavfsizlikni taʼminlanishini nazorat qiladi.

"S." Davlat konchilik texnika nazorati ("Gosgortexnadzor") davlat qoʻmitasining Oʻrta Osiyodagi regional tarmogʻi sifatida tashkil etilgan (1950). 1953-yildan Oʻzbekiston Respublikasi hukumati tarkibidagi Davlat qoʻmitasi, 2000-yil apreldan agentlik, 2003-yil 9 dekabrdan "S." Davlat inspeksiyasi.

Davlat inspeksiyasida 12 tarmoq, 16 regional va hududiy inspeksiya hamda 4 mustaqil xoʻjalik faoliyat yuritadi. "S."ning rivojiga T. R. Toshmuhamedov, A. G. Axmatboyev, R. T. Saidov va boshqa mutaxassislar salmoqli hissa qoʻshdilar.

## Manbalar
Sanobar

**Sanobar** — Margʻiyona viloyati hokimi (mil. 1-asrning 2-yarmi). Uning nomidan mis chaqalar zarb qilingan. Chaqaning old tomonida S.ning yondan koʻrinishi va orqa tomonida uning oʻtirgan shakli tasvirlangan. S. ismining maʼnosi — "dushmanni qaytaruvchi" boʻlib, u Sharqiy Eronda keng tarqalgan. Kushon podsholaridan Gerayning unvoni (epiteta) Sanab (yoxud S.) boʻlgan.

## Adabiyot
* Rtveladze E. V., Velikiy shyolkoviy put, T., 1999.

## Manbalar
Sanobar (maʼnolari)

**Sanobar**:

* Sanobar — Margʻiyona viloyati hokimi (mil.
* Sanobar (daraxt) (Pinus pinea), Italiya qaragʻayi — qaragʻaygullilar oilasiga mansub chiroyli doim yashil daraxt.
San-pedrosula

**San-pedrosula** — Gondurasdagn shahar. Kortes departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 384 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Qishloq xoʻjaligi (banan, shakarqamish, chorvachilik) rayonining savdo markazi. Oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shaharga 1536-yilda asos solingan.

## Manbalar
San-Salvador

**San-Salvador** — El Salvador poytaxti. Mamlakatning iqtisodiy va madaniy markazi. Amakas daryosi vodiysida, SanSalvador vulkani etagida, 700 m balandlikda joylashgan. Iklimi tropik iqlim, oʻrtacha oylik tralar 22—24,6°, yillik yogʻin 1700&nbsp;mm. Aholisi 423 ming kishi (shahar atrofi bilan 1,5 mln. kishi, 1990-yillaroʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat, toʻqimachilik, metallsozlik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, keramika sanoati korxonalari bor. Kimyoviy oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan. S.da untlar, Salvador akademiyasi, Salvador Tarix akademiyasi, texnika instituti, milliy kutubxona, muzeylar, botanika va hayvonot bogʻlari bor. Shahar 1525-yilda ispanlar tomonidan indeyslarning Kuskatlan shahri oʻrnida bunyod etilgan. 16— 19-asr boshlarida Gvatemalaning Salvador generalkapitanligi maʼmuriy markazi. 1834—39 yillarda Markaziy Amerika birlashgan provinsiyalari federatsiyasi. 1841-yildan Salvador Respublikasi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan cherkov (1783), sobor, milliy teatr binosi, saroy (1902—07) va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Sansara

**Sansara** (sanskritcha, aynan — qayta tugʻilish) — hind dini va falsafaning asosiy tushunchalaridan biri. Unga koʻra, jon (ortodoksal brahmanizmhinduiylik tizimlarida) yoki shaxs (buddizmda) qayta tugʻilish zanjirida yangi shaklda (odam, xudo, hayvon qiyofasida) gavdalanadi; karma qonuniga binoan amalga oshiriladi. 

## Manbalar
San-sebastyan

**San-sebastyan** — Ispaniyadagi shahar. Basklar mamlakati muxtor viloyatida. Gipuskoa provinsiyasining maʼmuriy markazi. Biskay qoʻltigʻi sohasidagi port. Aholisi 178,2 ming kishi (1998). Metallsozlik va mashinasozlik rivojlangan. Oziqovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Dengiz iqlim kurorti. Turizm rivojlangan. Xalqaro kinofestivallar oʻtkaziladi. 

## Manbalar
Sanskrit

**Sanskrit** (qadimgi hindcha sam skrta – mukammal, sayqallangan) – hindevropa tillari oilasiga kiruvchi qadimgi hind tillaridan biri. Qadimgi hind lahjalari asosida shakllangan va miloddan avvalgi I asrda Shimoliy Hindistonda tarqalgan. Sanskritning bir necha turi bor: epik sanskrit („Mahabharata“ va „Ramayana“ tili), klassik sanskrit (qatʼiy meʼyorga tushirilgan til, miloddan avvalgi IV asrda yaratilgan Panini grammatikasida oʻz ifodasini topgan), budda (yoki gibrid) sanskrit (budda dini bilan bogʻliq adabiyot tili), jayn sanskrit (jayn diniga oid adabiyot tili), veda tili yoki veda sanskrit.

Sanskrit tilida 7 ta kelishik, 3 ta jins va 3 ta grammatik son kategoriyalari mavjud. Feʼlda zamon va mayl tizimi nihoyatda rivojlangan. Nutkda soʻz va morfemalarning qoʻshilishi qoidalari (sandhi) turlituman. Qoʻshma soʻzlar keng qoʻllanadi. Baʼzi hollarda bita qoʻshma soʻz butun bir gapga teng keladi. Sanskritda juda koʻp diniy, falsafiy, ilmiy asarlar yaratilgan, ayniqsa, badiiy adabiyot keng rivojlangan. Sanskrit tili Hindistonda gumanitar fanlar va ibodat tilidir. Tor doirada olim brahmanlar sanskrit tilidan soʻzlashuv tili sifatida foydalanadilar. Sanskrit va Sanskrit tilida yaratilgan madaniy meros qoʻshni mintaqalar (Janubiy-sharqiy Osiyo va Markaziy Osiyo)ga, 18-asr oxirlaridan boshlab esa Yevropa va Amerikaga ham taʼsir oʻtkazgan. Qiyosiy-tarixiy tilshunoslikning boshlanishi sanskrit tilining kashf etilishi va oʻrganilishi bilan bogʻliq.

Sanskrit tilidagi matnlarni yozuvda ifodalash uchun asli brahmi yozuvidan kelib chiqqan bir qator alifbolardan (kharoʻshthi, gupta, nagari, kushon yozuvi va boshqalar) foydalanilgan. Sanskrit tilini oʻrganish 2500-yil burun boshlangan (Panini va uning salaflari).

Li..Ivanov V. V., Toporov V. N., Sanskrit, M., 1960; Barrou T., Sanskrit, M., 1976.

## Manbalar
Sanobar (daraxt)

**Sanobar** (Pinus pinea), Italiya qaragʻayi — qaragʻaygullilar oilasiga mansub chiroyli doim yashil daraxt. Vatani — Shimoliy Amerika va Meksika. Ochiq urugʻlilarga kiradi. Tanasi toʻgʻri, boʻyi 15–25 m, diametri 1 m cha. Shoxshabbasi yoshligida konussimon, kariganda yassi soyabonsimon. Igna barglari toʻqyashil, uz. 10—15 sm, eni 15–20&nbsp;mm, 1 juftdan toʻp boʻlib, asosan, choʻziq novdalar uchida joylashadi. Urugʻi (yongʻoqchasi) yirik, qoramtir, uz. 1—2 sm. Qora dengiz sohillarida yongʻoqmevali oʻsimlik va manzarali daraxt sifatida oʻstiriladi. Urugʻidan koʻpayadi. Yogʻochi smolali, pishiq. Urugʻi (kedr yongʻoqlariga qaraganda gʻoyat mazali, pinioli deb ataladi) yogʻ (50%) va oqsillarga boy boʻlib, toʻgʻridantoʻgʻri va qovurib isteʼmol qilinadi. Urugʻidan ovqatga ishlatiladigan mazali yogʻ olinadi.

## Manbalar
Sanskrit adabiyoti

**Sanskrit adabiyoti** - Hindiston xalqlarining umumiy qad. davr adabiyoti. Sanskrit adabiyoti hind tadqiqotchilarining fikricha, mil. av. 4ming yilliklardan boshlab shakllana boshlagan. Ushbu adabiyotning rivojlanish tarixini shartli ravishda 3 yirik davrga ajratish mumkin: 1) "Vedalar"ning yaratilish davri (mil. av. 4ming yillikdan boshlab to 1ming yillikda ularga izohlar yozilishi bilan tugaydi); 2) eposlar davri. Ikki buyuk hind eposi: "Ramayana" va "Mahabharata" eposlarining yaratilish davri (mil. av. 2ming yillikdan to ularning yozma adabiyetga kirib kelishi, yaʼni mil. 1-asrlargacha boʻlgan davr); 3) ertak, masallar, roman janri, sheʼriyatga oid risolalar hamda qad. hind dramaturgiyasining shakllanish davri (mil. boshlaridan to 12-asr gacha boʻlgan davr).

Sanskrit adabiyotiga Veda adabiyoti va u bilan bogʻliq estetik adabiyot, sanskritdagi epik obidalar kiradi. Bu adabiyot xalq ogʻzaki ijodining boy anʼanalari taʼsirida vujudga kelgan. Shoir va dramaturg Ashvaghosha, dramaturg Bhasa uning ilk namoyandalaridir. Mil. 1ming yillik oʻrtalari va oxirlarida Sanskrit adabiyoti da Kalidasa dramalari, Bhartrihari va Amaru sheʼriyati, Bana va Dandin nasri paydo boʻldi. Mashhur "Panchatantra" ("Kalila va Dimna"), "Brihatkatha", "Vetalapanchavinshati", "Shukasaptati" kabi asarlar Sanskrit adabiyoti shuhratini olamga yoydi. Sanskrit adabiyoti Hindiston xalqlari ilgʻor ijtimoiy tafakkurini oʻzida ifodalagan adabiyotdir.

Sanskrit adabiyoti jahon tarixiy-adabiy jarayonida muhim oʻrin tutadi. "Panchatantra", "Vetalaning 25 hikoyasi", "Toʻtining 70hikoyasi" kabi xalq kitoblari jahon xalqlari adabiyotida qayta ishlandi; ular J. Lafonten, I. Gyote, G. Geyne va boshqa ijodiga taʼsir koʻrsatdi. Sanskrit adabiyoti namunalari 10-asr boshlaridayoq Oʻrta Osiyoda maʼlum boʻlgan (Beruniy "Kalila va Dimna" tarjimalari xaqida fikr yuritgan). "Mahabharata", "Kalila va Dimna" asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1966).

## Adabiyot
* Serebryakov I. D., Ocherki drevneindiyskoy literaturi, M., 1971; Chelshev Ye.P., Literatura xindi, M., 1968. Ansoriddin Ibrohimov.

## Manbalar
Antonio López de Santa Anna

**SANTA-ANA (Santa Ana) Antonio Lopes** (1795.21.2, Xalapa, Verakrus shtati – 1875.21.6, Mexiko) – Meksika prezidenti (1833-35, 1841-44, 1846-47, 1853–55), general, amalda diktator (1833-55). 1853-yil 30-dekabrda AQSH bilan Gadsdena shartnomasini tuzgan. Unga kura AQSH Meksikaning taxminan 120 ming km² hududini 10 mln. dollarga sotib olgan.

## Manbalar
Santa-ana

**Santa-ana** — Salvadorning gʻarbiy qismidagi shahar. Santa Ana vulkani etagida. SantaAna departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 202 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Shahar Panamerika shossesi boʻyida joylashgan. Iqtisodiy ahamiyati boʻyicha mamlakatda San Salvador shahridan keyin 2oʻrinda. Kofe yetishtiriladigan rayon markazi. Oziqovqat, toʻqimachilik, gugurt sanoati korxonalari bor. Shaharga 1569-yilda asos solingan. Mustamlakachilik davrida qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Teatr bor.

## Manbalar
Santa-gertruda qoramol zoti

**Santa-gertruda qoramol zoti** — AQSH ning Texas shtatidagi SantaGertrudis fermasida 20-asr oʻrtalarida shortgorn sigirlarini zebu bukalari bilan chatishtirib yaratilgan. 1940-yilda zot sifatida tasdikdangan. Tana tuzilishi mustahkam, gavdasi katta, tuyey asosan qizil. Sigirlarining vazni 550–650&nbsp;kg, buqalarniki 900–1200&nbsp;kg. Goʻshtga parvarishlangan novvoslar 15 oyligida 500–550&nbsp;kg ga yetadi. Yaylov sharoitida boqilganda oʻrtacha kunlik semirishi 1000—1200 g ni tashkil etadi. Soʻyim chiqimi 60—66%. S.g.q.z. Amerika, Afrikaning 40 dan ortiq mamlakatlarida tarqalgan. Rossiya va Qozogʻistonga 1956-yil va Oʻzbekistonga 1967-yili birinchi bor (80 bosh) olib kelingan. Jizzax viloyatining Baxmal tumani "Baxmal" (xoz. A. Usanov nomidagi) xoʻjaligining togʻ oldi xududlarida professor U. Nosirov rahbarligida Sg.q.z.ni sof holda urchitish va mahalliy mollar bilan chatishtirish ishlari olib borilgan. Oʻzbekistonda naslchilik podasi yaratilib, mollarning soni 3,5 ming boshga yetkazildi. Buqalarning 3 ta karindosh guruxdari va sigirlarning 20 dan ortiq oilalari yaratiddi. Olingan yangi avlodlar Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Fargʻona va Andijon viloyati xoʻjaliklarida boqiladi.

Qozogʻistonning Olmaota va boshqa sharkiy viloyatlari xoʻjaliklarida S.g.q.z. sof holda urchitiladi. Ular issiq ikdimga, qonparazit kasalliklariga chidamli, yaylovda boqish sharoitlariga yaxshi moslashgan.

## Manbalar
Santa-Katarina

**Santa-Katarina** portugal xristian Avliyo Katarina ismidan olingan boʻlib, bu nom dunyoning turli joylariga shu nom berilgan.
 
*Santa-Katarina (shtat) Braziliyadagi shtat
Santa-krus

**Santa-krus** — Boliviyaning markaziy qismidagi shahar. SantaKrus departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 914,8 ming kishi (1997). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim iqtisodiy markazi. Oziqovqat, koʻnteri sanoati korxonalari, shahar chetida neftni qayta ishlash zavodi bor. Dehqonchilik (paxta, shakarqamish, tamaki, sholichilik) rayoni markazi. universitet bor. Shaharga 1560-yilda asos solingan.

## Manbalar
Santallar

**Santallar** — Hindistondagi munda guruhiga mansub xalq. Umumiy soni 6,3 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Asosan, Bihar shtati va Gʻarbiy Bengaliya (6,2 mln. kishi)da, shuningdek, Bangladesh, Nepal va Butanda yashaydi. Santal tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlar sakdangan, bir shemi — hinduizmga eʼtiqod qiladi. S. — dehqonchilik, hunarmandchilik, ovchilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. 

## Manbalar
Santa-marta

**Santa-marta** — Kolumbiyaning shim. qismidagi shahar. Magdalena departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 309,3 ming kishi (1990y.lar oxiri). Karib dengizi sohilidagi port (chetga banan, kofe, chorvachilik, mahsulotlari chiqariladi). Aeroport bor. Oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi. Shaharga 1525-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 17—18-asrlarda kurilgan qalʼa va soborlar sakdangan.

## Manbalar
Francisco de Paula Santander

**SANTANDER (Santander) Fransisko de Paula** (1792.2.4, Kukuta — 1840.6.5, Bogota) — Kolumbiya (sobiq Yangi Granada) davlat va siyosat arbobi, Buyuk Kolumbiya vitse-prezidenti (1819—28), Yangi Granada respublikasi prezidenti (1832—37), general. Simon Bolivarning safdoshi. Amerikadagi ispan mustamlakalari mustaqilligi uchun olib borilgan urush rahbarlaridan biri (1810-26).

## Manbalar
Santander

**Santander** — Ispaniyaning shimoliy qismidagi shahar. Kantabriya provinsiyasi va muxtor viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 184,2 ming kishi (1998). Biskay qoʻltigʻi sohilidagi port. Metallurgiya, kemasozlik va samolyotsozlik, elektr jihozlari ishlab chiqarish, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Iqlim kurorti. Gotika sobori (13-asr) saqlangan.

## Manbalar
Santa Fe (Argentina)

**Santa-fe** — Argentinaning sharqiy qismidagi shahar. SantaFe provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 368,4 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. RioSalado daryosining Parana daryosiga quyilish yeridagi port, dengiz kemalari ham kira oladi. Gʻallachilik va chorvachilik rayonining savdosanoat markazi. Oziqovqat, koʻnpoyabzal, metallsozlik sanoati korxonalari, issikdik elektr st-yasi mavjud. universitet, tarix muzeyi, tabiiy fanlar muzeyi bor. Shaharga 1573-yilda asos solingan.

## Manbalar
Santa-klara

**Santa-klara** — Kubaning markaziy qismidagi shahar, Kubanikay va Veliko daryolari boʻyida. VilyaKlara provinsiyasining maʼmuriy markazi. Ahrlisi 205,4 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Qishloq xoʻjaligi (shakarqamish, tamaki, goʻshtsut chorvachiligi) rayonining savdosanoat markazi. Qora metallurgiya, elektrotexnika, mashinasozlik, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari; universitet bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shaharga 1689-yilda asos solingan.

## Manbalar
Andrés de Santa Cruz

**SANTA-KRUS (Santa Crus) Andreye** (1792.30.11, La-Pas — 1865.25.9, Sen-Nazer, Fransiya) — Boliviya prezidenti (1829—39), marshal, Peru va Boliviya Konfederatsiyasi protektori (1836—39). S.K. bir qancha maʼmuriy va moliyaviy islohotlar oʻtkazgan va markaziy hokimiyatni mustahkamlagan. 1820-yillarda X. SanMartin va S. Bolivar armiyasida Amerikadagi ispan mustamlakalarining ozodligi uchun jang qilgan.

## Manbalar
Santi...

**Santi...** (frans. cent, lot. centum — yuz) — koʻshma soʻz boʻlagi. Ulush birligi nomini hosil qiladi; oʻlchami jihatdan boshlangʻich birlikdan 100 marta kichiklikni bildiradi; s bilan belgilanadi. Mas, 1 sm = 0,01 m; 1 yest — 0,01 stoke.

## Manbalar
Santimetrli toʻlqinlar

**Santimetrli toʻlqinlar** - toʻlqin uzunligi (K) 1 sm dan 10 sm gacha (chastotasi 30—3 GGs) boʻlgan radiotoʻlqinlar. Yer atmosferasidan oʻtadi, troposferart qaytadi. Troposferada suv bugʻlari va yomgʻir tomchilari fakat uz. 3 sm dan kiska (X<3 sm) toʻlqinlarni yutadi, ionosferadj esa deyarli kaytmaydi. Yer sharoitida St. toʻgʻri chiziq boʻylab tarqaladi, ularni uzoq masofaga troposfera vositasida tarketish mumkin.

## Manbalar
Santo-domingo

**Santo-domingo** (1936-1961-yillarda *SyudadTruxilo* deb nomlangan) — Dominikana Respublikasi poytaxti. Gaiti orolining janubi-sharqiy qismida, Karib dengizi sohilida joylashgan. Iqlimi - tropik, passatli iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 25—27°. Yillik yogʻin 1500&nbsp;mm. Aholisi - 1,6 mln. kishi (1990-yillaroʻrtalari). Mamlakatning asosiy porti; chetga shakarqand, koʻnteri, qimmatbaho yogʻoch chiqariladi. 3 yirik shosse yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, yogʻochsozlik, sement sanoati korxonalari bor. Xalqaro kurort va turizm markazi. Santo-domingo — yevropaliklar tomonidan asos solingan Gʻarbiy yarim shardagi qad. shaharlardan. Shahar X. Kolumbning ukasi B. Kolumb tomonidan kurila boshlagan va *Yangi Izabella* deb nomlangan. 1844-yildan Dominikana Respublikasi poytaxti. 1916—24 yillarda AQSH qoʻshinlari okkupatsiya qilib turgan. 1930-yilda Santo Domingo kuchli dovul natijasida vayron boʻlgan. 1936-yilgacha qayta tiklangan. Meʼmoriy yodgorliklaridan minora, qasr-saroy, Xristofor Kolumb dafn qilingan sobor, monastirlar va hokazolar saqlangan. Santo Domingoda muxtor universitet, milliy universitet, konservatoriya, Musiqa akademiyasi, milliy muzey, Nafis sanʼat maktabi va galereyasi, teatr, mehmonxonalar bor.

## Manbalar
San-Tome

**San-tome** – San-Tome va Prinsipi davlati poytaxti. SanTome orolning shimoli-sharqiy qismida. Aholisi 93,4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi port (chetga banan, kofe, kakao, palma moyi va kokos yongʻogʻi chiqariladi). Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar, aeroport bor.

## Manbalar
Santu-andre

**Santu-andre** — Braziliyaning janubi-sharqiy qismidagi shahar, Katta San-Paulu tarkibida. Aholisi 721,3 ming kishi (2020). Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Ogʻir sanoat, xususan, rangli metallurgiya, mashinasozlik, texnik rezina, kimyo sanoatlari rivojlangan. Koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Shaharga 1549-yilda asos solingan.

## Manbalar
Santur

**Santur**, santuri — koʻp torli urma musiqa cholgʻu asbobi, chang turi. Kavkaz mintaqasi, Eron, Shimoliy Hindiston, Turkiya va boshqa mamlakatlarda professional musiqa sozi sifatida keng tarqalgan. Quti shaklida, 2 ta choʻp bilan urib chalinadi. Xromatik tovushqatorga ega. Tovushi mayin va yoqimli. S, yozma manbalarga koʻra, Oʻrta Osiyoda (jumladan, Buxoro amirligida) 16-asrdan maʼlum boʻlgan.

## Manbalar
San Fransisko (daryo)

**São Francisco** yoki **Rio São Francisco** () — Braziliyadagi daryo. Ushbu daryo Braziliya yassitogʻligidan boshlanib, Atlantika okeaniga quyiladi. Uzunligi 2 914&nbsp;km, havzasining maydoni esa 600 ming km². Quyi oqimida ostona va sharsharalar hosil qilgan. Oʻrtacha suv sarfi 3300 m³/soniya. Noyabr va may oylarida suvi koʻpayadi. Yuqori oqimida yirik suv omborlari, Paulu Afonsu sharsharasida GESlar qurilgan. Quyi oqimida kema qatnaydi.

## Manbalar

## Havolalar
San Francisco (maʼnolari)

**San Francisco**:

* San Francisco — AQShning gʻarbiy qismidagi, Tinch okean sohilidagi Kaliforniya shtatida joylashgan shahar.
* San Francisco boʻgʻozi — Tinch okeandagi boʻgʻoz.
San Francisco konferensiyasi

**San-fransisko konferensiyasi** — 25-apreldan 26-iyungacha 1945-yilda AQShning San Francisco shahrida boʻlib oʻtgan konferensiya. AQSH, Buyuk Britaniya, SSSR va Xitoy nomidan chaqirilgan. BMT ustavi (50 davlat taʼsis etgan)ni qabul qilgan.

## Manbalar
San Francisco zilzilasi

**San Francisco zilzilasi**, AQShning eng chekka gʻarbida, San Francisco yonida 8-aprel 1906-yilda mahalliy vaqt bilan soat 5 dan 12 daqiqa oʻtganda sodir boʻlgan. San Francisco zilzilasi Yer yuzida eng halokatli yer silkinishlaridan biri hisoblanadi. Zilzila kuchi 10— 11 ballga yetgan; magnitudasi 8,25. Qirgʻoq boʻyi tizmasidagi San-Andrias yorigʻi boʻylab togʻ jinslarining bir necha km masofada toʻsatdan uzilib siljishi natijasida roʻy bergan. Seysmik toʻlqinlar har tomonga yoʻnalib, Kaliforniya va Nevada shtatlari xududlarida 1 mln. km² maydonni larzaga keltirgan. Meridian boʻylab 430&nbsp;km ga choʻzilgan yer sinigʻi yonida seysmik toʻlqinlar 6—11 balli izoseyst zonalarni hosil qilgan. San Francisco va Sant aRoza sh.lari eng koʻp vayron boʻlgan. Yoʻl, kanalizatsiya, suv taʼminoti inshootlari qattiq shikastlangan. SanFransisko sh. kuchli yongin ichida qolgan. SanAndrias uzilmasi boʻylab shaharlarda imoratlar birbiriga nisbatan 6,5 m gacha siljigan va baʼzi joylarda 1 m gacha koʻtarilgan. Jami 28,2 mingga yaqin uyjoy vayron boʻlib, 700 kishi qurbon boʻlgan.

## Manbalar
San-xose (maʼnolari)

**San-xose**:

* San-xose — KostaRika poytaxti.
* San-xose (shahar), San-Xoze - AQShning gʻarbiy qismidagi shahar, Kaliforniya shtatida.
San-Xose

**San-xose** – Kosta-Rika poytaxti. Irasu va Poas harakatdagi vulkanlari yaqinida, Markaziy vodiy platosida, 1170 m balandlikda joylashgan. Aholisi 324 ming kishi (1990-yillar oxiri). Iqlimi subekvatorial iqlim, oʻrtacha temperatura yanvarda 18°, iyulda 21°, yillik yogʻin 1850&nbsp;mm. Transamerika shossesidagi yirik transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, tamaki sanoati korxonalari mavjud. Milliy teatr, milliy muzey, universitet, Tarix va Til akademiyalari, kutubxonalar bor. Shaharga 1737—38 yillarda asos solingan. 18-asrda tamaki sanoatining yirik markazi boʻlgan. Teztez zilzila boʻlib turadi. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor, Prezident saroyi, Milliy saroy, teatr binosi va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan.

## Manbalar
San-xose (shahar)

**San-xose**, San-Xoze - AQShning gʻarbiy qismidagi shahar, Kaliforniya shtatida. Aholisi - 894,9 ming kishi (2000). Temir yoʻl tuguni. Raketakosmik va radioelektronika sanoatining yirik markazi. EHM, yarim oʻtkazgichli priborlar va harbiy maqsadlar uchun turli jihozlar ishlab chikariladi. Priborsozlik, elektrotexnika, avtomobil yigish, mevakonserva sanoati korxonalari; universitet bor. Shaharga 1777-yilda asos solingan.

## Manbalar
San Francisco boʻgʻozi

**San Francisco boʻgʻozi** &ndash; Tinch okeanidagi qoʻltiq, Shimoliy Amerika qirgʻoqdari yaqinida joylashgan. Okean bilan Oltin darvoza boʻgʻozi orqali tutashgan. Uzunligi 88&nbsp;km, eni 20&nbsp;km. Eng chuqur joyi 19 m. Sakramento, San Xokain daryolari quyiladi. Gʻarbiy sohilida San Francisco, sharqida Oklend, Berkli, Richmond shaharlari joylashgan. Qoʻltiqning ikki sohilini birlashtiruvchi koʻpriklar (jumladan, dunyoda eng uzun koʻprik — 14,4&nbsp;km) qurilgan.

## Manbalar
Sanchiqoʻt

**Sanchiqoʻt** (Thalictram minus) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 80—100 sm. Ildizi ggopuksimon sershox. Bargining uz. 7—30 sm, 3—4 karra patsimon qirqilgan. Guli mayda, qizgʻish, toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi mayda, tuxumsimon, uchi ilmoqqa oʻxshab qayrilgan. May oyida gullaydi, iyunda meva tugadi, iyulda poya va barglari qovjiraydi. Oʻzbekistonda 5 turi togʻlarning shim. yon bagʻirlarida, xususan, archazorlarda koʻp uchraydi. Ildizida talikmin, talikmidin, glautsin, poyasi va barglarida talmin va talmidin alkaloidlari borligi aniklangan. S.ning ekstraktlari qonni toʻxtatish va qon bosimini koʻtarish xususiyatiga ega.

## Manbalar
Sanʼat (maʼnolari)

**Sanʼat**:

* Sanʼat — ijtimoiy ong va inson faoliyatining oʻziga xos shakli.
* Sanʼat (jurnal) - "SANʼAT" — ilmiy-amaliy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli jurnal.
Sanʼat (jurnal)

"SANʼAT" — ilmiy-amaliy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli jurnal. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi nashri. 1997-yildan Toshkent shahrida 3 oyda bir marta oʻzbek, rus, ingliz tillarida chop etiladi. Jur. Oʻzbekiston hamda Oʻrta Osiyo xalqlari qad. yodgorliklari, sanʼat va xalq hunarmandligining anʼanaviy turlari, meʼmorlik, rang-tasvir, musika, teatr va kino tarixi, Oʻzbekiston sanʼati namoyandalari faoliyati hamda ularning xorijiy hamkasblari bilan hamkorligi, respublikada va xorijiy davlatlarda uyushtiriladigan kurgazmalar, ilmiy anjumanlar haqida maʼlumotlar beradi, Oʻzbekiston BA, shuningdek, uning oʻquv yurtlari va bulimlari faoliyatini yoritadi, estetik tarbiya va boshqa masalalar buyicha nuqtai nazarlarni bayon qiladi.

## Manbalar
Sanʼat saroyi

**Sanʼat saroyi** – Toshkentdagi Alisher Navoiy nomli kinokonsert zali (1964, meʼmorlari V. Berezin, S. Sutyagin, Yu. Xaldeyev, D. Shuvayev, Hamza nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti, 1964). Keng hajmli kinofilmlar namoyish qilish, ijtimoiy-siyosiy yigʻinlar oʻtkazish, konsertlar berish uchun muljallangan. Katta zali (1964, 2300 urinli), kichik zali (1976; 590 oʻrinli), qahvaxona, bar va bufet bor. Sanʼat saroyi konstruktivizm va funksionalizm uslubida qurilgan. Hyp va soyadan samarali foydalanilgan. Katta zal akustik asboblar bilan jihozlangan. Interyeri „Nasriddin afandi sarguzashtlari“ mavzuida koshinli namoyon, sopol lagan (rassom A. Gan va A. Kedrin), „Melodiya“ haykalli mujassamot (haykaltarosh Yu. Kiselev) bilan bezatilgan. Shiftidagi bezakli metall qandillar devordagi qandillar (meʼmor S. Sutyagin) yogʻoch va gʻisht bezaklar bilan oʻzaro uygʻunlashgan. 1978-yilda interyeri tula rekonstruksiya qilingan.