Eron togʻligi

**Eron togʻligi** — Gʻarbiy Osiyodagi yirik togʻlik, asosan, Eronda, shuningdek, Afgʻoniston va Pokistonda, qisman Iroq va Turkmaniston janubida. Gʻarbda Mesopotamiya pasttekisligi va sharqda Hind vodiysi oraligʻida joylashgan. Uzunligi gʻarbdan sharqqa 2500&nbsp;km, shimolidan janubga 1500&nbsp;km ga choʻzilgan, maydoni 3,7 mln. km². Eron togʻligi alphimolay geosinklinal oblastida alp orogenezi natijasida vujudga kelgan. Relyefi murakkab, burmali va burmalipalaxsali togʻlar bilan birga ular orasida akkumulyativ tekisliklar ham uchraydi. Keng ichki yassitogʻliklar (balandligi 500 m dan 2000 m gacha) shimolidan Elburs (balandligi 5604 m), TurkmanistonXuroson, Paropamiz, Hindukushning gʻarbiy tizmalari bilan, janubidan Zagros, Makron, Sulaymon togʻlari bilan oʻralgʻan. Yassitogʻliklar ichki qismida berk botiqdar, chekkalarida Dashti Kavir, Dashti Margʻo, Dashti Lut va boshqalar qumli choʻllar, shoʻrxoklar bor. Choʻlli botiqlar qir va togʻlar (Koʻhirud, Sharqiy Eron va boshqalar) bilan ajralgan. Iqlimi subtropik kontinental, quruq iqlim. Ichki yassitogʻliklarda yillik yogʻin 100&nbsp;mm, togʻlarda 500&nbsp;mm gacha, Sulaymon va Elburs togʻlarining tashqariga qaragan yon bagʻirlarida 1000-2000&nbsp;mm gacha. Daryolari (Hilmand, Safedrud, Hirirud va boshqalar) kamsuv, qisqa, asosan, sugʻorishda foydalaniladi. Oʻsimliklari chala choʻl va choʻl hamda quruq dashtga xos. Sharqiy yon bagirlarida savanna, siyrak oʻrmonlar, shimoliy yon bagʻirlarida sernam keng bargli subtropik oʻrmonlar bor. Tuprogʻi, asosan, boʻz tuproq. Hayvonot dunyosida sudralib yuruvchilar, hasharotlar va oʻrgimchaklar keng tarqalgan. Voha dehqonchiligi va yaylov chorvachiligi bilan shugʻullaniladi.
## Geografiyasi
**Eron togʻligi**- Old Osiyo togʻliklari orasida maydoni jihatidan eng
kattasi Eron togʻligidir. Uning maydoni 2,7 mln. km2
, gʻarbdan sharqqa
2500 km, shimoldan janubga 1500 km masofaga choʻzilgan. Eron tabiiy
geografik oʻlka sifatida shimolda Turon pastekisligi va Kaspiy dengizi,
gʻarbda Armaniston togʻligi, janubi-gʻarbda Mesopotamiya pastekisligi,
janubda Fors, Omon qoʻltiqlari va Arabiston dengizi, sharqda Hind-Gang
pastekisligi va Hindukush togʻlari bilan chegaralanadi. Oʻlka uchun
yoysimon shaklda choʻzilgan chekka tizma togʻlar, ichki keng yassi
togʻliklar va berk botiqlar, kam rivojlangan gidrografik toʻr, quruq iqlim,
choʻl va chala choʻl landshaftlarining hukmronligi xarakterli.
Eron togʻligining yoysimon choʻzilgan chekka tizma togʻlari ikki
polosaga boʻlingan. Shimoliy polosa Elburs balandligi 2000-3000 m
atrofida boʻlgan Turkman-Xuroson, Paropamiz togʻ tizmalaridan tashkil
topgan. Bu tizmalarning eng baland joylari Elbursda (Demovend, 5604 m),
Turkman-Xurosonning shimoliy qismi Kopetdogʻ (Xazormasjid, 3117 m),
janubiy qismi Nishapurda (Koʻhi Binlaud, 3314 m) va Bandi Turkistonda
3809 m. Kopetdogʻ va Nishapur tizmalari oraligʻida Kuchan-Mashhad
botigʻi joylashgan. Gʻarb tomonda bu togʻlar Turkmaniston Kaspiyboʻyi
pastekisligining janubiy qismi hisoblangan Gorgan pastekisligiga tik
tushgan. Janubiy polosa Zagros, Makran va Sulaymon tizmalaridan iborat.
Janubiy tizmalarning maksimal balandliklari Zagrosning markaziy
qismidagi Baxtiar togʻ massivida (Zardkoʻh, 4548 m), Sulaymon (Obashta,
3441 m) va Markaziy Makran tizmalari (2293 m) joylashgan.
Eron togʻliginingʻ ichki qismi Oʻrta Eron, Oʻrta Afgʻon togʻlari bilan
keng choʻl tekisliklarga va botiqlarga boʻlingan. Ichki togʻlarning
balandligi 1500-2000 m atrofida. Ularningʻ ayrim choʻqqilari 4000 m dan
ham oshadi, jumladan, Koʻhirud tizmasining Xazar choʻqqisi dengiz
sathidan 4419 m, Shirkoʻh choʻqqisi 4075 m, Sarhad togʻidagi Teftan
soʻngan vulkani 4042 m baland. Ichki hududda joylashgan Dashti Kabir,
Dashti Lut, Jazmuriyon, Seyiston, Registon, Dashti Margoh tekisliklari va
botiqlari shoʻrhok, gilli, toshloq va qum choʻl landshaftlari bilan band.
Tekislik va botiqlar yuzasining balandligi 200 m dan 600 m gacha, togʻ
etaklariga yaqin joylarda 800 m gacha boradi. Oʻlka hududidagi kristall,
vulkanik va choʻkindi jinslarda xilma-xil foydali qazilmalar vujudga
kelgan. Eronning janubi-gʻarbiy qismida, Zagros togʻ etaklarida,
Kaspiyboʻyi pastekisligida neft konlari mavjud. Ichki va chekka togʻ
tizmalarida temir, mis, rux, qoʻrgʻoshin ruda konlari, oltin keng tarqalgan,
shimoliy botiqlardan toshkoʻmir qazib olinadi. Zagros tizmasining janubiy
qismida, ichki hududlardagi shoʻr koʻllar atrofida katta zahiraga ega
boʻlgan osh, kaliy va glauber tuz konlari mavjud.
Eron togʻligi subtropik iqlim mintaqasida joylashgan. Ichki tekisliklari
va botiqlari togʻ tizmalari bilan oʻralganligi sababli uning hududida quruq
kontinental iqlim, yozda yuqori harorat ustunlik qiladi. Togʻlikning katta
qismida iyulning oʻrtacha harorati +24°S atrofida. Markaziy tekisliklarda
va janubda harorat +30°,+32°S gacha boradi. Yozda tropik havo shakllanib
harorat +40°,+50°S gacha koʻtariladi. Yanvarning oʻrtacha harorati
Kaspiyboʻyida +10°S, janubda +15°S. Ichki botiqlarda va togʻlikning katta
qismida esa 0°S atrofida. Ichki choʻllarda yogʻin miqdori 50-100 mm dan
oshmaydi, chekka togʻlarning ichki yonbagʻirlarida 200-300 mm gacha
koʻpayadi. Elburs togʻining shimoliy yonbagʻrida va Kaspiy sohilida
1000-2000 mm ni tashkil etadi. Musson taʼsirida boʻlgan Xayber va
Sulaymon togʻlarining janubi-sharqiy yonbagʻirlariga 1000 mm yogʻin
tushadi.
Oʻlka yer usti suvlariga juda kambagʻal. Daryolari Kaspiy dengizi,
Fors va Omon qoʻltiqlari hamda berk havzalarga qaraydi. Eng yirik
daryolari Atrek, Gorgan, Gerirud, Keshefrud, Gilmend, Xashrudlardir.
Koʻpchilik vohalar daryo vodiylari boʻylab joylashgan. Yer usti suvlari
aholining suvga boʻlgan talabini toʻliq qondira olmaydi. Shuning uchun
kishilar koʻpchilik joylarda quduqlar va korizlar qazib yer osti suvlaridan
ham foydalanadilar. Eron togʻligida koʻllar sayoz, shoʻr, aksariyati yozda
qurib qoladigan koʻllardir. Bular Daryochai-Namak, Bextegan, Jazmurian,
Gaudi-Zira, Sabari va boshqalar. Ularning atrofini shoʻrxoklar qoplab
olgan. Koʻllarning suv rejimi va qiyofasining oʻzgarishi atmosfera
yogʻinlariga bogʻliq.
Oʻlka hududida choʻl boʻz tuproqlari va chala choʻl qoʻngʻir
tuproqlari, tekislik va botiqlarda shoʻrxok tuproqlar rivojlangan. Ayniqsa
Dashti Kabirning katta maydoni shoʻrxok choʻllar bilan band. Togʻlarda
och tusli va qoramtir kashtan tuproqlar, Elburs va Sulaymon togʻlari
yonbagʻirlarida oʻrmon qoʻngʻir tuproqlari uchraydi. Oʻsimlik qoplamida
togʻ choʻliga va quruq dashtlarga xos kserofitlar formatsiyasi hukmronlik
qiladi. Ular ichki tekisliklarda, platolarda, kam yogʻin tushadigan togʻ
yonbagʻirlarida quruq iqlimga moslashgan holda oʻsadi. Kserofit flora
tarkibida astragallar, akantolimonlar, espartsetlar koʻp uchraydi. Gilli
choʻllarda tropik mintaqaga xos akasiyalar, baland boʻyli boshoqli oʻtlar,
choʻl lishayniklari oʻsadi.
Keng bargli oʻrmonlar Janubiy Kaspiy pastekisligida va Elburs
togʻining 2000 m balandlikkacha boʻlgan shimoliy yonbagʻrida oʻsadi.
Ularning tarkibida kashtan bargli eman, boshqa turdagi emanlar, buk, grab,
gledichiya, doimiy yashil shamshod, temir daraxti koʻpchilikni tashkil
etadi. Turkman-Xuroson, Paropamiz va Sulaymon togʻlarida pistazorlar,
daraxtsimon mojjevelniklar uchraydi. Balandda ular butazorlar va alp
oʻtloqlari bilan almashinadi. Daryo vodiylari boʻylab qamishzorlar,
yulgʻunzorlar va oleandrazorlar polosasi choʻzilgan. Dengiz sohillarida,
vodiylarda va togʻ etaklarida yirik vohalar joylashgan. Janubiy hududlarda
shakar qamish, finik palmasi plantasiyalari bor. Ichki tekisliklarda va
togʻlarda antilopa jayron, togʻ echkisi, togʻ quyi, yovvoyi choʻl mushugi,
chiya boʻri va kemiruvchi hayvonlar yashaydi. Togʻ oʻrmonlarida qoʻngʻir
ayiq, kosulya, yoʻlbars, qoplonlar uchraydi. Toʻqayzorlarda yovvoyi
choʻchqa, janubiy choʻllarda gʻizol, bengal echkemari, mangustalar bor.
Daryo va koʻl-boʻyi chakalakzorlari qushlarga boy
## Havolalar
* https://uz.wikipedia.org/wiki/G%CA%BBarbiy_Osiyo
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Afg%CA%BBoniston
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Pokiston
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkmaniston
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Janub
* https://uz.wikipedia.org/wiki/G%CA%BBarb
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Mesopotamiya_pasttekisligi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Sharq
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Vodiy
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Hind
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Uzunlik
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Maydon
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Alp_burmalanishi
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Akkumulyativ_tekisliklar
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Yassitog%CA%BBlik
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Elburs
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Turkmaniston-Xuroson_tog%CA%BBlari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Paropamiz_tog%CA%BBlari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Hindukush
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Zagros
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Makron
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Sulaymon_tog%CA%BBlari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Botiq
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Dashti_Kavir
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Dashti_Lut
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Qumli_cho%CA%BBl_tuproqlari
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Sho%CA%BBrxoklar
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Cho%CA%BBl
https://uz.wikipedia.org/wiki/Ko%CA%BBhirud
* https://uz.wikipedia.org/wiki/Hilmand
## Manbalar
* T. V. Vlasova. Materiklar tabiiy geografiyasi (okeanlar tutash qismlari bilan birga)- Oʻqituvchi. T., 1981[1]
* X.Vaxobov, A. A. Abdulqosimov, N. R. Alimkulov MATERIKLAR VA OKEANLAR TABIIY GEOGRAFIYASI -Toshkent ,2021[2]