Taktil alifbo

**Taktil alifbo** — teginish orqali koʻrlarni idrok etish uchun moʻljallangan yozish tizimi. Brayl tizimi hozirda eng ommabop boʻlib, baʼzida Oy tizimi qoʻllanadi. Tarixiy jihatdan boshqa koʻplab shriftlar mavjud edi.

## Xronologiya
Taktile yozuvini ishlab chiqish va uni oʻqish/yozish uchun vositalar sohasida ilmiy va texnologik taraqqiyot va inson fikrining asosiy bosqichlari va yutuqlarining qisqacha xronologiyasi va davriyligi:

### Qogʻozga yozish

* IV asrdan-bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi asarlar tufayli koʻrlar uchun Taktile alifbosi yunon olimi teolog Didim-Slepz tomonidan ishlab chiqilgan — birinchi tinglovchi va keyin Iskandariya ilohiyot maktabida murabbiy (toʻrt yoshida koʻr bolib qolib va Misr hududida yashagan, keyinchalik Rim imperiyasining bir qismi boʻlgan), bu ramzlar bilan bogʻliq, yogʻoch oʻymakorligi yoki suyak orqali axborot yuzasi. Axborot tashuvchisi sifatida ixtirochi yogʻoch, suyak, metallni plitalar shaklida ishlatgan. Alifbo koʻr va koʻrlar oʻrtasidagi muloqotni osonlashtirish uchun olim tomonidan ishlab chiqilgan. Oʻsha davr jamiyati ixtironing ahamiyatini toʻliq baholashga tayyor emas edi, buning natijasida texnologiya keng qoʻllanilmadi va keyinchalik yoʻqoldi. Olimning shu kungacha qoʻllagan alifbosi yetarli darajada qayta tiklanmagan va ilmiy jihatdan oʻrganilmagan.
* 1517-yil — ispan ixtirochi Saragosalik lotin tilida suyak va yogʻoch oʻymakorligi texnikasini ishlab chiqdi. Tarixiy xronikadan maʼlumki, u ishlab chiqqan tizim koʻr bolalarni oʻqitish uchun ishlatilgan.
* 1517-yil — Saragosalik ispan ixtirochi Fransisko Luka lotin tilida suyak va yogʻoch oʻymakorligi texnikasini ishlab chiqdi. Tarixiy xronikadan maʼlumki, u ishlab chiqqan tizim koʻr bolalarni oʻqitish uchun ishlatilgan.
* 1554-yil — italiyalik olim Gerolamo Kardano Mejia gʻoyalariga oʻxshash tavsiyalar toʻplamini taklif qildi.
* 1575-1580 — italyan novatori Frensis Luka tomonidan ishlab chiqilgan va Meia va Kardano tomonidan taklif qilingan texnikani takomillashtirdi. U axborot tashuvchisi sifatida faqat daraxtdan foydalangan, lotin harflari manbaga nisbatan hajmi kattalashgan.

## Roʻyxat

### Boʻrttirma [[Lotin alifbosi|lotin alifbosiga]] asoslangan tizimlar

* Valentin Xayuy tizimi kursiv uslubidagi relyef lotin alifbosi.
* „Uchburchak alifbosi“ Jeyms Gall Sr., oʻziga xos uslubdagi katta va kichik lotin harflaridan foydalangan holda. 1826-yilda koʻrlar uchun ingliz tilidagi birinchi kitobni yaratishda qoʻllangan.
* Edmund Frye tizimi katta lotin harflaridir.
* John Alston tizimi  katta lotin harflaridir.
* Jacob Snider, Jr. tizimi — Guyui yozuviga oʻxshash yumaloq harflar. 1834-yilda AQShda koʻrlar uchun birinchi kitob boʻlgan Mark Xushxabarining nashrida ishlatilgan.
* "Boston line letter" Samuel Howey tomonidan — kichik oʻtkir burchakli harflardan foydalangan holda, Galli alifbosining aniq taʼsiri bilan, lekin standart lotin alifbosiga oʻxshash.
* Philadelphia Line, Julius Reinhold Friedlander tomonidan, Elston alifbosiga oʻxshash katta harflardan foydalanilgan "Pennsylvania Institution for the Instruction of the Blind"da ishlatilgan. Filadelfiyada.
* William Chapin tizimi (shuningdek, Pensilvaniyadagi koʻrlar uchun taʼlim muassasasidan), u kichik Boston belgilarini katta Filadelfiya belgilari bilan birlashtirgan (1868-yilda) N. B. Kneass, Jr., N. B. Kneass, Jr.

### Ixtiyoriy belgilarga asoslangan tizimlar

* Tomas Lukasning stenografiya va fonetik yozuvga asoslangan tizimi.
* James Hatley Frere tizimi, Lukasning stenogramma tizimiga oʻxshash, lekin boustrophedon yordamida (juft va toq qatorlarda yozish yoʻnalishini oʻzgartirish).
* New York Point — Uilyam Ueyt tomonidan yaratilgan nuqtali shrift, u bir vaqtlar Brayl alifbosi bilan muvaffaqiyatli raqobatlashdi.

## Yana qarang
* Taktil grafik
* Moddiy belgilar tizimlari
* Taktil qoplama
## Manbalar


## Havolalar
* A Critical Evaluation of the Historical Development of the Tactile Modes and Reading and an Analysis and Evaluation of Researches Carried out in Endeavors to make the Braille code Easier to Read and to Write
* chapter 3: Early British Codes