Ozarbayjon diasporasi

**Ozarbayjon [[Diaspora|diasporasi]]** – ozarbayjonlarning oʻz tarixiy vatanlaridan tashqarida undan uzoqda yashayotgan etnik guruhlari va ularning ijtimoiy faoliyatlari.

Bugun taxminan dunyodagi 50 millionda oshiq ozarbayjonlarningdeyarli 10 milliondan oshigʻi hozirda muhojirlikda yashaydi. Hozirda dunyoning 5 qitʼasida yashovchi ozarbayjonlar – oʻzlari yashayotgan mamlakatlarninig siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy-madaniy faoliyatlari, sharoitlari va maʼnaviy qadriyatlari singari xilma-xildir.

XX asr boshlarigacha Ozarbayjondan xorijga koʻchib ketgan ozarbayjonlarning shaxsiy guvohnomalarida „Rossiya fuqarosi“ deb yozilishi – ularning millati „rus“ deb koʻrsatilishiga sabab boʻladi. Oʻsha paytda qoʻshni Rossiyaga koʻchib kelgan ozarbayjonlar „tatarlar“, Turkiyaga ketganlar esa „ozarbayjon turklari“ deb tanilgan va ro‘yxatga olingan. Bugungi Eronda yashovchi ozarbayjonlar „Eron fuqarolari“ sifatida koʻrsatildi.

Bunday noxush holat xorijda yashayotgan ozarbayjonlarni rus, turk va fors diasporalarining bir qismi sifatida qabul qilishga olib keldi, buning natijasida ozarbayjonlar boshqa xalqlar diasporasiga singib ketish xavfiga duch keldi. Biroq, muammolar va qiyinchiliklarga qaramay, ozarbayjonlar oʻzlarining milliy oʻziga xosligi, anʼanalari, axloqiy qadriyatlarini doimo saqlab kelgan va tarixiy vatan bilan aloqani yoʻqotmagan.

## Ozarbayjon diasporasi

### Amerikadagi ozarbayjonlar
Ozarbayjonlar asosan Shimoliy, Markaziy va Janubiy Amerikada istiqomat qilishadi. AQShda 1 million, Argentinada 12 000, Braziliyada 75 000 , Kanadada 170 000 va Meksikada 27 000 bor. Amerika qitʼasida joylashgan Gonduras, Gvatemala, Perularda ham ozarbayjonlar istiqomat qilishadi. Hozirda ularning aniq soni aniqlashtirilmoqda.

Amerikada yashovchi ozarbayjonlarning aksariyati Erondan kelgan muhojirlardir. Undan tashqari 1970 -yildan buyon Turkiyadan, 1991 -yildan buyon Ozarbayjondan ayrim ozarbayjonlar oqimining bu yerga koʻchib kelishi diasporaning tarkibi va ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi.

### Yevropa qitʼasidagi ozarbayjonlar
Yevropa – ozarbayjon diasporasi geografiyasi va soni boʻyicha eng katta boʻlgan ikkinchi qitʼadir. Soʻnggi statistik maʼlumotlarga koʻra, Yevropadagi ozarbayjonlar soni Turkiya va Rossiyada 3,5 million, Ukraina va Belarusda, Germaniya, Buyuk Britaniyada yuz minglab, Norvegiya, Daniya, Shvetsiya, Vengriya, Fransiya, Italiya oʻng minglab, Polsha, Ispaniyada, Avstriya, Albaniya, Finlandiya, Portugaliyada oʻn mingdan ortiq ekanligi maʼlum qilinmoqda. Shuningdek, Chexiyada 25 ming ozarbayjonlik istiqomat qiladi. Boshqa Gʻarb davlatlarida yashovchi ozarbayjonlar soni har bir davlatda mos ravishda 2000 dan 10000 gacha miqdordadir.

Niderlandiya, Belgiya, Daniya, Shveysariya va Germaniyada yashovchi ozarbayjonlarning aksariyati Turkiyadan koʻchib kelgan ozarbayjonlardir. Buyuk Britaniya, Chexiya, Slovakiya, Polsha, Avstriya, Estoniya, Belarusiya, Rossiya, Ukraina, Moldova va Fransiyadagi hamyurtlarimiz Eron va Ozarbayjon Respublikasidan kelgan muhojirlardir.

### Osiyodagi ozarbayjonlar
Ozarbayjon diasporasining uchinchi yirik qismi Osiyoda joylashgan. Ular Bangladesh, Hindiston, Afgʻoniston, Pokiston, Iordaniya va Markaziy Osiyoda yuz minglab, Indoneziya, Yaman Arab Respublikasi, Yaman Demokratik Respublikasi, Xitoy, Birlashgan Arab Amirliklari, Ummon, Saudiya Arabistonida oʻn minglab kishilarni tashkil etadi. Suriya va Iroqda esa millionga yaqin ozarbayjonlar istiqomat qiladi.

### Afrika qitʼasidagi ozarbayjonlar
Afrika qitʼasida yashovchi ozarbayjonlar soni Misr va Jazoirda yuz minglab, Sudanda 17 ming kishini tashkil etadi. Yaqinda olib borilgan izlanishlar natijasida ozarbayjonlarning Janubiy Afrika Respublikasi va Zairda ham istiqomat qilayotganligi aniqlandi.

### Avstraliya qitʼasidagi ozarbayjonlar
Avstraliyada 10 mingga yaqin ozarbayjonlar istiqomat qilayotgani haqida maʼlumotlar bor.

## Ozarbayjon diasporasi tarixi
Ozarbayjon diasporasining shakllanish tarixi bir necha bosqichlarga boʻlinadi:

* **VII asr oxiri – VIII asr boshlari.** Arab xalifaligi qoʻshinlarining Ozarbayjonga yurishi, islom dinining tarqalishi bilan bogʻliq holda arab tili fan va madaniyatining rivojlanishi, shuningdek, oʻnlab ozarbayjon mutafakkirlarining Yaqin Sharq shaharlariga kirib kelishi diasporaga asos soldi. .
* **X-XIX asrlar.** Asli ozarbayjonlik boʻlgan yuzlab olimlar va talabalar Yaqin Sharqning ilmiy-madaniy markazlarida bilim oldi, mintaqa xalqlarining uygʻonish davrida milliy tafakkurimiz yuksalishi tufayli ularning xorijga joylashtirilishi yanada keng tus oldi.
* **Ozarbayjon diasporasi shakllanishining III bosqichi.** Bu davr Ozarbayjon Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyingi davrga toʻgʻri keladi. Rossiyada diasporaning shakllanishini ikki davrga boʻlish mumkin: XX asr boshidan 1920 yilgacha boʻlgan birinchi davrda ozarbayjonlarning Rossiya bilan munosabatlari tartibsiz edi. 1920 yildan keyin va ikkinchi davrda bu jarayon qisman tartibga solindi va kuchaydi. Shunga qaramay, oʻsha bosqichda tashkil etilgan diasporalar oʻz faoliyatining soni va sifati jihatidan bir-biridan farq qilar edi.
* **Diaspora shakllanishining toʻrtinchi bosqichi** Ozarbayjon Demokratik Respublikasi parchalanganidan keyin (1918-1920) chet ellik muhojirlar oqimi va Yevropada ozarbayjon diasporasining shakllanishi bilan bogʻliq.
* **Ozarbayjon diasporasi shakllanishining V bosqichi .** 1941-1945 yillardagi Ikkinchi jahon urushi davrida asirlikda boʻlgan va sovet avtohalokatidan oʻlim qoʻrquvi tufayli oʻz vataniga qaytib kela olmagan ozarbayjonlar jamoalarining shakllanishi diaspora shakllanishining beshinchi bosqichi sifatida tavsiflanadi.
* **Oʻtgan asrning oxirida** Erondagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar tufayli bu mamlakatdan oʻn minglab ozarbayjonliklarning Gʻarb davlatlariga koʻchib ketishi ozarbayjon diasporasi kengayishidagi muhim bosqichlardan biri boʻldi.
* **Oxirgi bosqich -** SSSR parchalanganidan keyin ozarbayjonlarning yangi avlodlarining Yevropa mamlakatlariga joylashishini diasporaning shakllanishidagi soʻnggi bosqich deb hisoblash mumkin

## Mamlakatlar boʻyicha ozarbayjonlar soni
Ozarbayjon Respublikasi, Eron, Gruziya, Iroq, Suriya, Turkiya va Dogʻistonda yashovchi etnik ozarbayjonlardan tashqari, Ozarbayjondan tashqari boshqa mamlakatlarda yashovchi ozarbayjonlar ham ozarbayjon diasporasini tashkil qiladi.

## WAC ning maʼlumotlari




## Yana qarang
* Jahon ozarbayjonlar birdamlik kuni
* Oʻzbekistondagi ozarbayjonlar

## Manbalar


## Havolalar
* Ozarbayjon Respublikasi Diaspora bilan ishlash davlat qoʻmitasi : Xorijdagi tashkilotlar
* Ozarbayjon diasporasi Arxivləşdirilib