Qizil boʻri

**Qizil boʻri** *(eskirgan nomlar: Himoloy boʻri yoki buanzu)* *(* *)* — itlar oilasining yirtqich sutemizuvchisi; *Cuon* jinsidagi yagona turi. Yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan noyob it turlari IUCN Qizil kitob roʻyxatiga kiritilgan.

## Tashqi koʻrinish
Qizil boʻrilar juda katta hayvon boʻlib, tana uzunligi 55-110 sm, dumi 45-50 sm va vazni 17-21 kg. Uning tashqi koʻrinishi boʻri, tulki va shoqolning xususiyatlarini birlashtiradi. U oddiy boʻridan rangi va uzunroq dumidan farq qiladi, dumi deyarli yerga yetib boradi va dumi qora rangda. Qisqa va oʻtkir tumshugʻi bilan tavsiflanadi. Quloqlari katta, tik, tepalari yumaloq, boshiga baland oʻrnatilgan.

Rangning umumiy ohangi qizil, juda oʻzgaruvchan, alohida shaxslarda va diapazonning turli qismlarida. 3 oygacha boʻri bolalari — toʻq jigarrang rangda boʻladi. Qishda soch chizigʻi juda baland, qalin va yumshoq; yozda sezilarli darajada qisqaroq va qoʻpolroq boʻladi. Dumi tulkiga oʻxshab momiq. Rangi, mo'yna zichligi va tana hajmining oʻzgaruvchanligi asosida qizil boʻrining 10 kenja turi tasvirlangan, Rossiya hududida 2 kenja turi topilgan.

## Tarqalishi va kichik turlari
Qizil boʻri Tyan-Shan va Oltoy janubidan Hindiston va Malay arxipelagining uchigacha tarqalgan. Uning asosiy qismi Markaziy va Janubiy Osiyoning togʻli oʻrmonli hududlariga toʻgʻri keladi. Qizil boʻrining 10 ta kichik turi mavjud:

* *Cuon alpinus adustus* — Shimoliy Myanma,
* *Cuon alpinus duxunensis* — Gang daryosining janubida Hindiston, Pokiston, Afg'oniston, Markaziy Osiyo,
* *Cuon alpinus fumosus* — gʻarbiy Sichuandan (Xitoy) Moʻgʻulistongacha,
* *Cuon alpinus hesperius* — Xitoy, 20-asr boshlarigacha — Rossiyaning Uzoq Sharqi, (Primorsk oʻlkasi)
* *Cuon alpinus infuscus* — janubiy Myanma, Malayziya, Tailand va Vetnam,
* *Cuon alpinus javanocus* — Java,
* *Cuon alpinus laniger* — Kashmir, Vaziriston va janubiy Tibet,
* *Cuon alpinus lepturus* — Xitoy, Yantszi daryosining janubida,
* *Cuon alpinus primaevus* — Nepal, Pokiston, Afgʻoniston, Tojikiston, Sikkim (Hindiston) va Butanning Himoloy hududlari.

Qizil boʻrining qazilma kenja turi *Cuon alpinus europaeus pleystosenning* oʻrta va kech davrida Gʻarbiy va markaziy Yevropaning katta qismida yashagan. U zamonaviy kichik turlardan sezilarli darajada katta edi va kulrang boʻrining oʻlchamiga yaqin.

## Evolyutsiya

## Turmush tarzi va ovqatlanish
Qizil boʻri dengiz sathidan 5000 m balandlikda koʻtarilgan togʻlarning odatiy aholisidir. Yilning koʻp qismida u subalp va alp togʻlarida, togʻ tizmasining janubida — past va oʻrta togʻli tropik oʻrmonlarda va shimoli-sharqiy mintaqalarda — togʻ taygalarida yashaydi, lekin hamma joyda uning yashash joyi toshloqlar bilan cheklangan. Bu tur boʻrilari ochiq tekisliklarda joylashmaydi, lekin oziq-ovqat izlab uzoq mavsumiy migratsiyalarni amalga oshiradi, baʼzida gʻayrioddiy landshaftlarda — oʻrmon-dasht va hatto choʻllarda paydo boʻladi. Uy hayvonlariga kamdan-kam hujum qiladi. Yozda qizil boʻrilar muntazam ravishda oʻsimlik ovqatlarini isteʼmol qiladilar.

### Ovchilik harakati

Ovdan oldin murakkab marosim oʻtkaziladi, shu jumladan hidlash, ishqalash va rahbar oldida boʻysunish holatlari.Qizil boʻrilar asosan erta tongda ov qilishadi. Ular kamdan-kam tunda ov qilishadi. Bu shuni koʻrsatadiki, ular ov paytida koʻrish qobiliyatiga juda ishonadilar. Qizil boʻrilar shoqol va tulki kabi tez boʻlmasa-da, koʻp soatlar davomida oʻlja ortidan ergashishlari mumkin. Quvish paytida bir yoki bir nechta qizil boʻrilar oʻljani taʼqib qiladilar, qolganlari esa asosiylarini almashtirishga tayyor holda orqadan ergashadilar. Taʼqib qilish odatda 500 metrni tashkil qiladi. Taʼqib paytida bo‘rilar soatiga 50 kilometr tezlikda yugurishadi. Bu tur boʻrilar koʻpincha oʻljalarini suvga haydashadi, suvda oʻlja harakati qiyinlashadi.

Ular oʻljani yon tomonlardan, ichaklarni, yurakni, jigarni, oʻpkani va ichakning baʼzi qismlarini yeyishadi. Ogʻirligi 50 kg gacha boʻlgan oʻljani oʻldirish odatda 2 daqiqa, katta kiyikni oʻldirish 15 daqiqa davom etadi. Qizil boʻrilar tana goʻshtining boʻlaklarini yirtib tashlashadi va yolgʻizlikda ovqatlanadilar.

## Koʻpayish
Koʻpayish biologiyasi yaxshi oʻrganilmagan. Qizil boʻrilar qattiq monogamistlardir; erkak boʻrilar yoshlarni himoya qilish va tarbiyalash bilan shugʻullanadi, suruvda faqat bitta juft nasl tugʻiladi, qolganlarning hammasi ularning avlodlari yoki qarindoshlaridir.

Hayvonot bogʻlarida hayvonlar yanvar — fevralda juftlashadi. Homiladorlik davri 60-62 kun davom etadi,

## Aholi holati

Qizil boʻri IUCN Qizil kitobida yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan *turlar* (yoʻqolib ketish xavfi ostida) maqomi bilan, shuningdek, Rossiyada deyarli yoʻq boʻlib ketgan Rossiya Qizil kitobiga kiritilgan. Soʻnggi 50 yil ichida Rossiya hududida qizil boʻrining uchrashishi haqida ishonchli maʼlumot yoʻq.

19-asr oxiri adabiyotida qizil boʻrining kamdan-kam uchraydigan va kam sonli ekanligi taʼkidlangan. Uning assortimenti va koʻpligining tez qisqarishining sabablari aniq oʻrganilmagan. Taxminlarga koʻra, asosiy sabab — inson faoliyati natijasida yovvoyi artiodaktil hayvonlar sonining kamayishi tufayli oziq-ovqat zaxiralarining kamayishi. Boshqa taniqli sabablar: insonning tanazzulga uchrashi va tabiiy yashash muhitining oʻzgarishi, ovchilar tomonidan toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻq qilinishi, zaharli oʻljalar bilan zaharlanishdan oʻlim, shuningdek yuqumli kasalliklar. Hozirgi son haqida aniq maʼlumotlar yoʻq, IUCN Qizil kitobi tabiatda 1 dan 2,2 minggacha katta boʻrilar mavjudligini koʻrsatadi (2015).
Fayl:Coin of Kazakhstan 500RedWolf reverse.jpg|Qozoq tangasida 500 tenge
Fayl:Stamp of Kazakhstan 266.jpg|Qozoq pochta markasida


## Manbalar