Imperial oʻlchov birliklari

**Imperial birliklar tizimi**, shuningdek, **imperial tizim** yoki **imperial birliklar** (baʼzan **Britaniya imperial tizimi** yoki 1826-yildagi **Exchequer standartlari** deb ham ataladi) birinchi marta 1824-yilda qabul qilingan Britaniya „Ogʻirlik va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonunida belgilangan va keyinchalik bir qator ogʻirlik va oʻlchovlar toʻgʻrisidagi qonunlar hamda ularga kiritilgan oʻzgartirishlar orqali rivojlantirilgan tizimdir.

Imperial tizim AQShning birliklar tizimi singari eski ingliz birliklari asosida yaratilgan. 1588-yildan 1825-yilgacha amal qilgan Winchester standartlari imperial birliklar tizimiga almashtirilgan. 1826-yildan Britaniya imperiyasi boʻylab rasmiy foydalana boshlangan.

XX asr oxirlariga kelib, sobiq imperiya davlatlarining koʻpchiligi rasmiy ravishda asosiy oʻlchov tizimi oʻlaroq metrik tizimni qabul qilgan, ammo Buyuk Britaniyada va sobiq imperiyaning baʼzi qismlarida, xususan Kanadada, imperial birliklar metrik birliklar bilan birgalikda hali ham qoʻllanib kelmoqda. Buyuk Britaniya 1884-yilda Metrik konvensiyaga qoʻshildi.

Imperial birliklar tizimi haqidagi zamonaviy Buyuk Britaniya qonunchiligi 1985-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonunda (va keyingi oʻzgartirishlar bilan) bayon etilgan.

## Joriy etilishi
1824-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonun dastlab 1825-yil 1-mayda kuchga kirishi rejalashtirilgan. Ammo, 1825-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonunda ushbu sana 1826-yil 1-yanvargacha kechiktirilgan. 1824-yilgi qonun, imperial oʻlchov tizimidan oldingi oʻlchov birliklarini foydalanishda davom ettirishga ruxsat berdi, agar ular anʼanaviy, keng tarqalgan va imperial ekvivalentlari bilan aniq belgilangan boʻlsa.

### Dorishunoslik birliklar tizimi

Dorishunoslik birliklar tizimi 1824- va 1825-yillardagi qonunlarda tilga olinmagan. Oʻsha davrda Angliya, Uels va Berwick-upon-Tweed hududlarida Dorishunoslik birliklar tizimini London tibbiyot kolleji, Irlandiyada esa Dublin tibbiyot kolleji tartibga solgan. Shotlandiyada esa bu birliklar Edinburg tibbiyot kolleji tomonidan norasmiy ravishda tartibga solingan. Ushbu uch kollej vaqti-vaqti bilan farmakopeyalarni (dorixona qoʻllanmalari) nashr etib turgan. London va Dublin farmakopeyalari qonuniy kuchga ega boʻlgan.

Imperial dorishunoslik oʻlchovlari 1836-yilgi London Farmakopeyasi, 1839-yilgi Edinburg Farmakopeyasi va 1850-yilgi Dublin Farmakopeyasi orqali suyuqlikning 20 unsiyadan tashkil topgan imperial pinta asosida joriy etilgan. 1858-yilgi Tibbiyot Qonuni dorixona qoʻllanmasini nashr etish hamda dorixonaga oid ogʻirlik va oʻlchovlarni tartibga solish huquqini qirol hokimiyatiga oʻtkazgan.

## Oʻlchov birliklari
### Uzunlik
Ushbu maqoladagi metrik ekvivalentlar eng soʻnggi rasmiy taʼrifni asos qilib oladi. Shu kungacha imperial Standart Yardning eng aniq oʻlchovi 0,914398415 metr edi.

### Yuza

### Hajm birliklari

1824-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonun asosida Britaniya imperiyasida qoʻllanilgan turli xil gallonlar bekor qilinib, ularning oʻrniga qonunda belgilangan gallon joriy qildi. Ushbu birlik hajmi ale galloni hajmiga yaqin edi. 1824-yilgi qonunga koʻra, gallon hajmi 62 °F (17 °C) haroratda, 30 dyuym simob ustuni (102 kPa) bosimi ostida, mis tarozilar bilan oʻlchangan 10 funt (4,54 kg) distillangan suvga teng deb belgilangan. Ushbu qonunda gallonning hajmi 277,274 kub dyuym (4,54371 litr) deb koʻrsatilgan. 1963-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonun esa gallon hajmini yanada aniqlashtirdi va uni 0.998859 g/mL zichlikdagi 10 funt distillangan suv etib belgilandi. Bu suv havoning zichligi 0.001217 g/mL boʻlganda tarozilarda oʻlchangan holda 4.546092 litrga teng edi. 1985-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonun esa gallonni aniq 4.54609 litr (taxminan 277.4194 kub dyuym) sifatida belgiladi.

#### Britaniya dorishunoslik hajm oʻlchovlari
Ushbu oʻlchovlar 1826-yildan, yangi imperial galloni belgilangandan soʻng qoʻllanila boshlangan. Farmatsevtika maqsadlarida ular Buyuk Britaniyada 1971-yil 1-yanvardan boshlab metrik tizim bilan almashtiriladi. AQShda, hozirda tavsiya etilmasa-da, dorishunoslik birliklar tizimi baʼzan tibbiyotda, xususan, eski dori-darmonlar uchun retseptlar yozishda hali ham qoʻllaniladi.

### Massa va ogʻirlik
XIX—XX asrlarda Buyuk Britaniyada massa va ogʻirlik oʻlchovlarining uchta turli tizimidan foydalanilgan.

* troy – qimmatbaho metallar uchun ishlatiladigan;
* avoirdupois – koʻplab maqsadlar uchun qoʻllaniladi;
* Dorishunoslik birlik tizimi – hozirda deyarli ishlatilmaydi.

Massa va ogʻirlik oʻrtasidagi farq har doim ham aniq ifodalanmaydi. Qatʼiy ravishda funt massa birligi, lekin u odatda ogʻirlik sifatida tilga olinadi. Zarur bo‘lganda, funt-kuch atamasi massa o‘rniga kuch birligini ifodalashi mumkin. Troy funti (373.2417216 g) 1824-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonun bilan asosiy vazn birligi qilib belgilandi va undan foydalanish Buyuk Britaniyada 1879-yil 1-yanvarda bekor qilindi, faqat troy unsiyasi (31.1034768 g) va uning oʻnlik boʻlinmalari saqlanib qoldi. 1855-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonun avoirdupois funtini massaning asosiy birligi qilib belgiladi. Barcha tizimlarda asosiy birlik funt boʻlib, qolgan barcha birliklar undan hosil qilingan ulushlar yoki koʻpaytmalar sifatida aniqlanadi.

## Tabiiy ekvivalentlar
1824-yilgi Parlament qonunida yard va funtning prototip standartlariga asoslanib qiymatlarini belgilab berdi. Shuningdek, asl standartlar yoʻqotilgan taqdirda, ularni qayta tiklash uchun moʻljallangan baʼzi fizik konstantalar ham belgilab berilgan. Yard uchun Greenwich kenglikda, dengiz sathidagi vakuum sharoitida bir soniya uradigan mayatnik uzunligi 39.01393 dyuym deb belgilangan. Funt uchun esa, 30 dyuym simob ustuni atmosfera bosimida va 62 °F haroratda distillangan suvning bir kub dyuymidagi massasi 252.458 grain deb belgilangan, bunda har bir funt 7,000 grainni tashkil etadi.

1834-yilda Parlament binosi yongʻini sababli asl prototiplar shikastlangandan soʻng, ushbu taʼriflar asosida standartlarni qayta tiklashning imkoni boʻlmaydi. Shuning uchun 1855-yilda yangi „Ogʻirlik va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilingan, bu qonun tan olingan ikkilamchi standartlardan prototiplarni qayta yaratishga ruxsat bergan.

## Hozirda foydalanish
### Buyuk Britaniya

1985-yildagi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq, Britaniya qonunchiligi asosiy imperial oʻlchov birliklarini metrik tizimidagi ekvivalentlari orqali belgilaydi. Buyuk Britaniyada biznes va texnologiya sohasida metrik tizim muntazam ravishda qoʻllanilsa-da, aholi orasida imperial oʻlchov birliklari keng tarqalgan. Barcha Buyuk Britaniya yoʻllarida imperial oʻlchov birliklari tizimidan foydalaniladi, faqat ogʻirlik cheklovlari istisno. Yangi balandlik yoki kenglik cheklovlari belgilari esa imperial oʻlchov birliklari bilan birgalikda metrik tizimda ham koʻrsatiladi.

Buyuk Britaniyadagi savdogarlar mijozlarning imperial oʻlchov birliklarida berilgan murojat va soʻrovlarini qabul qilishlari mumkin. Chakana savdoda har ikkala oʻlchov tizimining tarozilari keng tarqalgan. Metrik narx belgilari imperial narx belgilari bilan birga boʻlishi mumkin, agar imperial narx belgilari metrik narx belgilardan kattaroq va koʻzga koʻrinarli boʻlmasa.

Birlashgan Qirollik 1995-yilda metrik tizimga rasman oʻtishni yakunladi. Imperial oʻlchov birliklari hamon qonuniy ravishda baʼzi sohalarda qoʻllaniladi, masalan, quyma pivo, sidr, shuningdek, yoʻl belgilarida qoʻllanilishi belgilab qoʻyilgan. Shu sababli, Buyuk Britaniyada sotiladigan transport vositalarida spidometr milni koʻrsatish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak. Buyuk Britaniyada troy funti 1878-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonunda taqiqlangan boʻlsa-da, troy unsiyasi hali ham qimmatbaho toshlar va metallarning ogʻirligini oʻlchash uchun ishlatilinadi. Dastlabki temir yoʻllar (koʻplari Viktoriya davrida qurilgan) imperial oʻlchov birliklari tizimining asosiy foydalanuvchilari hisoblanib, masofalar rasmiy ravishda mil va yardlar yoki mil va cheynlarda, shuningdek, fut va dyuym bilan oʻlchanadi, tezlik esa soatiga millar bilan koʻrsatiladi.

Ayrim britaniyaliklar hali ham kundalik hayotda masofa (mil, yard, fut va dyuym) va hajm oʻlchashning baʼzi turlari (ayniqsa, sut va pivo; kamdan-kam hollarda konservalangan yoki butilkali alkogolsiz ichimliklar yoki benzin) uchun bir yoki bir nechta imperial birliklardan foydalanadi. 2021-yil fevral holatiga koʻra, koʻplab britaniyaliklar hali ham kundalik hayotda tana vaznini oʻlchash uchun imperial birliklardan foydalanadilar (kattalar uchun funtlar, chaqaloqlar uchun funtlar va unsiyalar). Jamoatchilikka moʻljallangan hukumat hujjatlarida tana vazni va boʻy uzunligi imperial oʻlchov birliklari hamda metrik tizimda koʻrsatilishi mumkin. 2015-yilda oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, koʻpchilik oʻz tana vazni yoki boʻyini har ikkala tizimda ham bilmasligini aniqlangan. 2017-yil holatiga koʻra, 40 yoshgacha boʻlganlar metrik tizimni afzal koʻrishadi, ammo 40 va undan katta yoshdagilar imperial tizimni afzal koʻrishadi. Boshqa ingliz tilida soʻzlashuvchi mamlakatlarda, jumladan Avstraliya, Kanada va Amerika Qoʻshma Shtatlarida boʻlgani kabi, otlarning balandligi odatda hendda oʻlchanadi, bu esa 4 dyuym (102 mm) ga tenglashtirilgan. Avtomobillar uchun yoqilgʻi sarfi odatda gallon uchun mil (mpg) bilan ifodalanadi, garchi rasmiy maʼlumotlar har doim 100 km uchun litrda koʻrsatilgan tenglikni oʻz ichiga olsa ham, yoqilgʻi litr bilan sotiladi. Litsenziyalangan joylarda sotiladigan quyma pivo va sidr pint, yarim pint yoki uchdan bir pint shaklida sotilishi kerak. Sigir suti supermarketlar va doʻkonlarda litrli idishlarda sotiladi. Dehqonchilik, oʻrmon xoʻjaligi va koʻchmas mulk bilan bogʻliq yer maydonlari odatda akr va kvadrat futlarda eʼlon qilinadi, ammo shartnomalar va yerni roʻyxatdan oʻtkazish maqsadlari uchun birliklar har doim gektar va kvadrat metrda boʻladi.

Ofis maydoni va sanoat binolari odatda kvadrat fut birligida oʻlchanadi. Poʻlat quvurlar dyuym oʻlchamida, mis quvurlar esa millimetr oʻlchamida sotiladi. Televizorlar va kompyuter monitorlaridagi ekranlarning oʻlchamlari har doim diagonal boʻylab dyuymlarda oʻlchanadi. Uzunligi yoki kengligi boʻyicha sotiladigan oziq-ovqatlar, masalan, pitsa yoki sendvichlar odatda dyuymlarda sotiladi. Kiyim oʻlchamlari odatda dyuym birligida koʻrsatiladi, metrik tizim ekvivalenti esa koʻpincha kichik qoʻshimcha belgi sifatida ifodalanadi. Gaz odatda kub fut yoki kub metr birliklarida oʻlchansa, elektr energiyasi kilovatt-soat asosida hisob-kitob qilinadi.

Qadoqlangan mahsulotlarda metrik va imperial oʻlchov birliklari koʻrsatilishi mumkin. Shuningdek, imperial oʻlchov birliklaridagi qadoq hajmlari faqat metrik yorliqlar bilan koʻrsatilishi ham odatiy holat hisoblanadi. Masalan, 1 funt (454 g) hajmli Lyleʼs Golden Syrupning konservasi doimo 454 g deb belgilanadi va unda imperial oʻlchov birligi koʻrsatilmaydi.

### Hindiston

Hindiston 1955—1962-yillar oraligʻida imperial tizimdan metrik tizimga oʻtishni boshladi. Hindiston parlamenti tomonidan 1956-yil dekabrida „Ogʻirlik va oʻlchovlar standartlari toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilinishi bilan metrik tizim joriy etildi. Ushbu qonun 1958-yil 1-oktyabrdan kuchga kirdi. 1962-yilga kelib, metrik birliklar „majburiy va yagona“ boʻldi.

Bugungi kunda barcha rasmiy oʻlchovlar metrik tizimda amalga oshiriladi. Umumiy foydalanishda baʼzi keksa hindlar hali ham imperial birliklarga murojaat qilishadi. Baʼzi oʻlchovlar, masalan, togʻlarning balandliklari, hanuz futda qayd etiladi. Shinalar disklari diametri ham butun dunyoda qoʻllanilganidek, dyuymlarda oʻlchanadi. Qurilish va koʻchmas mulk kabi sohalarda esa metrik va imperial birliklarning ikkalasi ham ishlatiladi, ammo uylarning oʻlchamlari odatda kvadrat futda, yer maydonlari esa akrda berilishi koʻproq uchraydi.

Hindistonda foydalaniladigan standart hind inglizchasida, Avstraliya, Kanada, Yangi Zelandiya, Singapur va Britaniya inglizchalarida boʻlgani kabi, litr, metr va tonna kabi metrik birliklar fransuz tilidan olingan anʼanaviy imlo qoidalariga asoslanadi, bu esa Amerika Qoʻshma Shtatlari va Filippindagi imlodan farq qiladi. Imperial uzun ton har doim bitta „n“ bilan yoziladi.

### Gonkong
Gonkongda hozirgi vaqtda uchta asosiy oʻlchov birliklari tizimi qoʻllaniladi.

* Sin imperiyasi davridagi Xitoy o‘lchov birliklari (hozirgi Xitoyda keng qoʻllanilmaydi);
* Britaniya imperial birliklari;
* Metrik tizim.

1976-yilda Gonkong hukumati metrik tizimga oʻtishni boshladi va 2012-yilga kelib, davlat maqsadlari uchun oʻlchovlar, jumladan yoʻl belgilari, deyarli doimiy metrik birliklarda ifodalana boshlandi. Rasman savdo-sotiq uchun har uchala tizimdan foydalanishga ruxsat berilgan boʻlsa-da, jamiyatda bu uch tizimning aralashmasi keng tarqalgan.

Xitoy tizimining uzunlik uchun eng koʻp ishlatiladigan birliklari  (*lei<sup>5</sup>*),  (*zoeng<sup>6</sup>*),  (*[[Chi (uzunlik oʻlchovi)|cek<sup>3</sup>]]*),  (*[[Cun (uzunlik oʻlchovi|cyun<sup>3</sup>]]*),  (*fan<sup>1</sup>*) pasayib boruvchi masshtab tartibida. Bu birliklar hozirgi kunda kundalik hayotda kam qoʻllaniladi, asosan imperial va metrik tizimlar afzal koʻriladi. Imperial tizimidagi birliklar xuddi xitoy tizimidagi kabi asosiy xitoycha iyerogliflar bilan yoziladi. Ikkala tizim birliklarini ajratish uchun birliklarga tegishli ravishda „Ying“ (, *jing<sup>1</sup>*) – imperial tizimi uchun va „Wa“ (, *waa<sup>4</sup>*) – xitoy tizimi uchun old qoʻshimcha qoʻshilishi mumkin. Yozuvda koʻpincha imperial birliklarini yozish uchun asl xitoycha belgining chap tomonida qoʻshimcha  (ogʻiz) oʻzagi bilan hosila belgilar ishlatiladi. Eng koʻp qoʻllaniladigan birliklar milya yoki „li“ (, *li<sup>1</sup>*), yard yoki „ma“ (, *maa<sup>5</sup>*), fut yoki „chek“ (, *cek<sup>3</sup>*) va inch yoki „tsun“ (, *cyun<sup>3</sup>*).

Anʼanaviy tekis maydon oʻlchovi imperial birliklar tizimidagi kvadrat fut (, *fong<sup>1</sup> cek<sup>3</sup>, ping<sup>4</sup> fong<sup>1</sup> cek<sup>3</sup>*) boʻlib, u hali ham koʻchmas mulk maqsadlarida keng qoʻllaniladi. Qishloq xoʻjaligi yer maydonlari va dalalarini oʻlchash esa anʼanaviy ravishda xitoy tizimidagi  (*mau<sup>5</sup>*) birligida amalga oshiriladi.

Hajm oʻlchovlari uchun Gonkong rasmiy ravishda metrik tizimni qoʻllaydi, ammo baʼzan gallon (, *gaa<sup>1</sup> leon<sup>4-2</sup>*) ham ishlatiladi.

### Kanada

1970-yillarda Kanadada imperial tizimi oʻrniga metrik tizim va SI birliklari joriy etilgan. Hukumat ichida metrik tizimni amalga oshirish harakatlari keng qamrovli edi, hukumat tomonidan tashkil etilgan deyarli har qanday agentlik, muassasa SI birliklaridan foydalanishi talab etilar edi. Barcha jamoat yoʻl belgilaridan imperial oʻlchov birliklari olib tashlandi, ammo, ikkala oʻlchov tizimi ham xususiy mulk belgilarida, masalan, parkade kirishidagi balandlik ogohlantiruvchi belgilarida uchraydi. 1980-yillarda Brian Mulroneyni hukumati saylangandan soʻng, metrik tizimga toʻliq oʻtish jarayoni sekinlashdi. Metrik tizimga oʻtish jarayoniga kuchli qarshilik mavjud edi. Shu sababli, murosaga kelish maqsadida hukumat imperial oʻlchov birliklarining qonuniy taʼriflarini saqlab qoldi va ulardan foydalanishga ruxsat berdi, biroq metrik birliklar ham koʻrsatilishi shart qilib qoʻyildi. 

Qonun o‘lchanadigan mahsulotlar (masalan, yoqilg‘i va go‘sht) narxini metrik birliklarda ko‘rsatishni talab qiladi. Metrik narx ko‘rsatilgan taqdirda, imperial tizimidagi narx ham ko‘rsatilishi mumkin. Meva va sabzavotlarning narxi faqat imperial oʻlchov birliklarida koʻrsatilishiga nisbatan yengillik mavjud. Environment Canada ob-havo maʼlumotlarini hali ham metrik oʻlchovlar bilan bir qatorda imperial oʻlchov birligida ham taqdim etadi. Ob-havo odatda Kanada ommaviy axborot vositalarida metrik birliklarda oʻlchanadi va xabar qilinadi. Amerika Qoʻshma Shtatlari chegarasi yaqinidagi baʼzi radiostansiyalar (masalan, CIMX va CIDR) asosan ob-havo xabarini berish uchun imperial birliklardan foydalanadi. Kanadadagi temir yoʻllar ham imperial birliklardan foydalanishda davom etmoqda.

Imperial birliklari oddiy soʻzlashuvda hali ham qoʻllaniladi. Bugungi kunda kanadaliklar kundalik hayotida odatda metrik va imperial oʻlchovlarining aralashmasidan foydalanadilar. Metrik va imperial tizimlaridan foydalanish yoshga qarab farq qiladi. Keksa avlod asosan imperial tizimidan foydalanadi, yosh avlod esa koʻpincha metrik tizimdan. Yangi tugʻilgan chaqaloqlar shifoxonalarda SI bilan oʻlchanadi, ammo tugʻilgan vaqtdagi vazni va uzunligi imperial birliklarda oila aʼzolari va yaqinlariga maʼlum qilinadi. Haydovchilik guvohnomalarida SI birliklari qoʻllaniladi, ammo koʻplab ingliz tilida soʻzlashuvchi kanadaliklar oʻz boʻyi va vaznini imperial birliklarda koʻrsatadilar. Chorva mollari kimoshdi bozorlarida qoramollar har hundredweight uchun dollarlarda, choʻchqalar esa har yuz kilogramm uchun dollarlarda sotiladi. Imperial oʻlchov birliklari hali ham retseptlar, qurilish, uylarni taʼmirlash va bogʻdorchilikda ustunlik qiladi. Hozirda yer maydoni metrik birliklarda oʻlchanib, roʻyxatga olinsa-da, dastlabki oʻlchovlar imperial birliklarda amalga oshirilgan edi. Masalan, XIX asr oxiri va XX asr boshlarida dasht hududlarida qishloq xoʻjaligi yerlarining boʻlinishi imperial oʻlchov birliklarida amalga oshirilgan. Bu holat Kanada dashtlarida masofa va maydon oʻlchovlari uchun imperial oʻlchov birliklarining keng qoʻllanilishini anglatadi.

Ingliz tilida soʻzlashuvchi Kanadada tijorat va turar-joy binolari asosan kvadrat futdan foydalangan holda quriladi, fransuz tilida soʻzlashuvchi Kvebekda esa tijorat va turar-joy binolari metrlarda quriladi hamda eʼlonlar kvadrat metr va kvadrat fut ekvivalentlarida beriladi. Gilam yoki pol plitasi kvadrat fut bilan ham kvadrat metrda ham sotib olinadi. Avtomobil vositalarining yoqilgʻi isteʼmoli Kanada boʻylab 100 km uchun litr va imperial galloni uchun millarda hisoblab beriladi. Bu esa Kanadadagi avtomobillar, AQShdagi oʻxshash avtomobillarga qaraganda 20% kamroq yoqilgʻi sarflaydi degan noto'g'ri taassurotni uygʻotadi, chunki AQShda ham yoqilgʻi gallonda o'lchanadi va AQSh galloni millarda koʻrsatiladi. Ikki mamlakatda ham qaysi gallon ishlatilayotgani aniq koʻrsatilmaydi. Kanada temir yoʻllari poyezd uzunligi (fut), poyezd balandligi (fut), yuk sigʻimi (tonna), tezlik (soatiga mil) va yoʻl uzunligini (mil) tavsiflashda faqat imperial oʻlchov birliklaridan foydalanishda davom etmoqda.

Imperial oʻlchov birliklari oʻqotar qurollar va oʻq-dorilar sohasida keng qoʻllanadi. Patron turlarini tavsiflashda hamon imperial oʻlchovlar ishlatiladi, hatto patron nisbatan yangi ixtiro boʻlsa ham (masalan, .204 Ruger, .17 HMR kabi, bunda kalibrlar dyuymning oʻnli kasrlarida ifodalanadi). Oʻq-dorilar ishlab chiqarishda, oʻqlar va porox ogʻirligi har ikki patronlar uchun ham grain birligida ifodalanadi.

Xalqaro standartlarga muvofiq, havo navigatsiyasi dengiz oʻlchov birliklariga asoslanadi. Masalan, dengiz milyasi aviatsiya sohasida keng qoʻllaniladi, bu birlik na imperial, na metrik tizimga tegishli. Balandlik esa imperial futlarida oʻlchanadi.

### Avstraliya

Avstraliyada metrik tizimga oʻtish imperial birliklarning rasmiy qoʻllanilishini deyarli tugatgan boʻlsa-da, baʼzi oʻlchovlar uchun xalqaro miqyosda imperial oʻlchov birliklari hali ham qoʻllaniladi.

* Litsenziyalangan joylarda pivo va sidr imperial suyuqlik unsiyasiga asoslangan oʻlchamdagi qadah va idishlarda sotiladi, biroq 5 mL gacha yaxlitlanadi.
* Yangi tugʻilgan chaqaloqlar shifoxonalarda metrik tizimda oʻlchanadi, ammo tugʻilish vazni va boʻyini baʼzan imperial birliklarda oʻlchanib oilasiga va yaqinlariga maʼlum qilinadi.
* Ekran oʻlchamlari koʻpincha santimetr oʻrniga dyuym yoki santimetrni oʻzi bilan tavsiflanadi.
* Mulk oʻlchami kamdan-kam hollarda akrda, asosan kvadrat metr yoki gektarlarda beriladi.
* Dengiz navigatsiyasi dengiz milyasida amalga oshiriladi, suvda harakatlanish tezligi chegaralari esa soatiga dengiz milyasida hisoblanadi.
* Tarixiy yozuvlar va taqdimotlarda, oʻsha davrning kontekstini aks ettirish maqsadida, metrik tizimdan oldingi oʻlchov birliklari ham qoʻllanilishi mumkin.
* Avstraliyada noqonuniy giyohvand moddalar savdosida hali ham koʻpincha imperial oʻlchov birliklaridan foydalaniladi, masalan, „8 ball“ unsiyaning 8 qismi yoki 3,5 g; nasha koʻpincha unsiya („oz“) va funt („p“) bilan sotiladi.
* Oʻqotar qurol stvolining uzunligi deyarli har doim dyuymlarda koʻrsatiladi, oʻq-dorilar hali ham gran va unsiyalarda, shuningdek, grammlarda oʻlchanadi.
* Shaxsning boʻyi koʻpincha va norasmiy ravishda fut va dyuymlarda oʻlchanadi, ammo rasmiy hujjatlarda metrlarda yoziladi.

Avstraliyada Britaniya va Amerika madaniyatining taʼsiri imperial oʻlchov birliklaridan hamon foydalanilishiga sabab boʻlganligi taʼkidlangan.

### Yangi Zelandiya

Yangi Zelandiya 1976-yil 15-dekabrda metrik tizimni joriy qildi. Biroq aviatsiya bundan mustasno boʻlib, balandlik va aeroportlarning balandligi futda oʻlchanishda davom etmoqda, navigatsiya esa dengiz milyasida amalga oshiriladi. Boshqa barcha jihatlar (yoqilgʻi miqdori, samolyot vazni, uchish-qoʻnish yoʻlagi uzunligi va boshqalar) metrik birliklarda oʻlchanadi.

Televizorlar, monitorlar, telefonlar kabi qurilmalarning ekran oʻlchamlari hamda transport vositalarining gʻildirak disk diametrlari dyuymda ifodalanadi, bu dunyoning boshqa qismlaridagi kabi odatiy amaliyotdir. 1992-yilgi tadqiqot shuni koʻrsatdiki, tugʻilish vazni va inson boʻyi uchun imperial birliklaridan foydalanish metrik birliklar bilan bir qatorda davom etgan.

### Irlandiya

Irlandiya Yevropa Ittifoqiga qoʻshilganidan beri rasmiy ravishda metrik tizimga oʻtgan. 1997-yildan boshlab yangi yoʻl belgilarida masofalar metrik birliklarda koʻrsatiladi, 2005-yildan esa tezlik cheklovlari ham metrik tizimda ifodalanmoqda. Shunga qaramay, imperial oʻlchov birliklari tizimi cheklangan darajada qoʻllaniladi – masalan, pablarda pivo anʼanaviy ravishda pint birligida sotiladi. Boshqa barcha mahsulotlar qonun boʻyicha metrik birliklarda sotilishi shart, ammo anʼanaviy miqdorlar ayrim tovarlar, masalan, sariyogʻ va kolbasa uchun saqlanib qolgan boʻlib, ular 454 gramm (1 funt) qadoqlarda sotiladi. 2005-yilgacha sotilgan avtomobillarning aksariyatida tezlik oʻlchagichlar asosiy birlik sifatida mil/soatni koʻrsatadi, ammo kilometr/soat displeyi ham mavjud. Koʻpincha koʻprik balandligi kabi belgilarlarda metrik va imperial birliklar birgalikda koʻrsatilishi mumkin. Imperial oʻlchovlar hamon aksariyat aholi orasida keng qoʻllanilmoqda, ayniqsa balandlik va masofani oʻlchashda – fut, dyuym va akr kabi birliklar, shuningdek vazn oʻlchovi uchun funt va toshlar barcha yoshdagi odamlar orasida keng qoʻllaniladi. Yard kabi oʻlchovlar yosh avlodning eʼtiboridan tushib qoldi. Irlandiya temir yoʻllari hali ham masofalar va tezlik belgilari uchun imperial oʻlchovlardan foydalanadilar. Koʻchmas mulk odatda kvadrat fut, shuningdek, metrlarda ham koʻrsatiladi.

Irlandiyada ot poygalari uchun hali ham tosh, funt, milya va furlong kabi oʻlchov birliklari ishlatilishda davom etmoqda.

### Bagama orollari
Bagama orollarida imperial oʻlchov birliklari umumiy foydalanishda qolmoqda.

Qonuniy jihatdan, 2006-yilgi „Ogʻirliklar va oʻlchovlar toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq, imperial va metrik tizimlarning ikkalasi ham Bagama orollarida tan olingan.

### Beliz
Belizda imperial va metrik birliklarning ikkalasi ham qoʻllaniladi. Har ikki tizim „Milliy metrologiya toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq qonuniy ravishda tan olingan.

### Myanma

Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA) maʼlumotlariga koʻra, 2009-yilning iyun oyida Myanma rasmiy ogʻirlik va oʻlchovlar tizimi sifatida SI metrik tizimini qabul qilmagan uchta davlatdan biri boʻlgan. Myanmada xalqaro birliklar tizimidan koʻra, fut, dyum va yard kabi nostandart birliklardan foydalanishni afzal koʻrilmoqda. Metrik tizimga oʻtish harakatlari 2011-yilda boshlandi. Birma hukumati Germaniya Milliy metrologiya instituti yordamida 2019-yilga qadar metrik tizimga oʻtish maqsadini qoʻygan, ammo bu maqsadga erishilmagan.

### Boshqa davlatlar
Baʼzi imperial oʻlchovlar Malayziya, Filippin, Shri-Lanka va Janubiy Afrika kabi mamlakatlarda cheklangan miqdorda ishlatilishda davom etmoqda. Odamlarning boʻyini oʻlchashda, ayniqsa, fut va dyuym kabi oʻlchovlar koʻpincha muloqotda va nodavlat nashrlarda tez-tez uchraydi.

Metrik tizim joriy qilinishidan oldin, Malayziyada odamlar asosiy yoʻllar boʻylab nomlanmagan joylar va kichik aholi punktlarini eng yaqin yirik shahardan necha mil uzoqlikda ekanligini koʻrsatish odatiy hol edi. Baʼzi hollarda ular joylarning rasmiy nomlariga aylandi, shuningdek, boshqalari esa butunlay yangi nomlar bilan almashtirildi. Birinchi holatga misol sifatida Batu 32 (malay tilida „Mile 32“) boʻlib, u Federal Route 22 (Tamparuli-Sandakan avtomagistrali) va Federal Route 13 (Sandakan-Tawau avtomagistrali) kesishmasi atrofidagi hududni anglatadi. Ushbu hudud shunday nomlangan, chunki u eng yaqin yirik shahar boʻlgan Sandakandan 32 milya gʻarbda joylashgan.

Anguilla, Antigua va Barbuda, Beliz, Myanma, Kayman orollari, Dominika, Grenada, Montserrat, Sent Kitts va Nevis hamda Sent-Vinsent va Grenadin orollarida benzin hali ham imperial oʻlchov birligi boʻlgan gallonlar bilan sotiladi. Birlashgan Arab Amirliklari hukumatining 2009-yilda chiqargan 270/3-sonli farmoniga koʻra, 2010-yil 1-yanvardan boshlab benzin uchun yangi birlik sotuv narxi gallon emas, balki litr boʻlishi belgilandi. Bu 2006-yildagi milliy oʻlchov tizimi toʻgʻrisidagi 31-sonli qaroriga muvofiq amalga oshirildi. Unda mamlakatda oʻlchov birliklari sifatida Xalqaro tizim (SI) dan foydalanish majburiyati belgilangan. Syerra-Leone 2011-yil may oyidan boshlab litrda yoqilgʻi sotishga oʻtdi.

2011-yil oktabrida Antigua va Barbuda hukumati 2007-yilgi Metrologiya qonuniga muvofiq, metrik tizimni joriy etish dasturini qayta boshlashini eʼlon qildi. Ushbu qonun Xalqaro oʻlchovlar tizimini (SI) rasmiy oʻlchov tizimi sifatida belgilagan. Antigua va Barbuda hukumati imperial tizimidan metrik tizimiga toʻliq oʻtishni 2015-yilning birinchi choragigacha amalga oshirish majburiyatini olgan.

## Yana qarang

## Izohlar

## Manbalar

## Adabiyotlar

### Ilmiy adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* Appendices B and C of NIST Handbook 44
*  Also available as a PDF file.
* 6 George IV chapter 12, 1825 (statute)

### Maqolalar
* 

## Havolalar

* British Weights And Measures Association
* Canada Weights and Measures Act 1970-71-72
* General table of units of measure – NIST – pdf
* How Many? A Dictionary of Units of Measurement