Islomiy ovqatlanish qonunlari

**Islomiy ovqatlanish qonunlari** musulmonlar amal qiladigan ovqatlanish qonunlaridir. Islom fiqhi qaysi taomlar halol (, „halol“) va harom (, „noqonuniy“) ekanligini aniqlab beradi. Taomlanish qoidalari Islomning muqaddas kitobi Qur’onda, shuningdek, Islom paygʻambari Muhammadga tegishli boʻlgan urf-odatlar toʻplamida mavjud.

O‘txo‘r qoramol, bug‘u, qo‘y, echki, antilopa kabi hayvonlarga jonli kabi munosabatda bo‘lib, bismilloh va takbir aytilib og‘riqsiz so‘yilgan taqdirdagina halol bo‘ladigan hayvonlarga misol bo‘la oladi. Agar hayvonga yomon munosabatda boʻlsa yoki soʻyilganda qiynoqqa solingan boʻlsa, goʻshti harom boʻladi. Taqiqlangan oziq-ovqat moddalariga spirtli ichimliklar, choʻchqa goʻshti, oʻlik goʻshti, yirtqich hayvonlarning goʻshti va kasallik, jarohat, zaharlanish natijasida oʻlgan yoki Xudoning nomi aytilmasdan soʻyilgan hayvonlarning goʻshti kiradi.

## Oziq-ovqat qoidalari

### Halol (joiz, qonuniy)
Halol taomlar haqida maʼlumot berilgan Qur’on oyatlariga quyidagilar kiradi: 2:173, 5:5 va 6:118-119, 121.

#### Ruxsat etilgan goʻsht va hayvonlar
Chorva yoki qoramol, yaʼni oʻtlayotgan hayvonlar haloldir, biroq oʻtxoʻr boʻla turib harom qilinganlar hayvonlar bundan mustasno. „Haj“ paytida esa ov qilish taqiqlangan (Qur’on 5:1).

Bu shuni anglatadiki, qoramol, bugʻu, qoʻy, echki va antilopa kabi oʻtxoʻr hayvonlarning koʻpchiligini isteʼmol qilish halol hisoblanadi.

Qur’onning 5:4-oyatiga koʻra, oʻrgatilgan qushlar va hayvonlar tomonidan ovlangan hayvonlarga ham halol hisoblangan.

#### Ruxsat etilgan holda soʻyish usuli

Islom huquqida () halol hayvonlarni so‘yishning maxsus belgilangan shartlari mavjud. Bunda juda oʻtkir pichoq bilan tomoqqa tez urgan holda, kekirdak, boʻyin tomirlarini va uyqu arteriyalarini ikkala tomondan kesib, lekin orqa miyaga zarar yetazmagan holda amalga oshiriladi.

Tanadagi goʻshti qonsiz boʻlishi uchun yetarlicha uzoq vaqt davomida teskari osib qoʻyish kerak.

Soʻyilgan hayvonlarni jon deb eʼtirof etish va bismilloh va takbir aytilganda ogʻriqsiz soʻyish kerak. Qassob har bir soʻygan hayvoni uchun alohida Allohning ismini (*[[Bismilloh|Bismillah]]*) zikr qilishi shart. Agar hayvonga yomon munosabatda boʻlsa yoki soʻyish paytida qiynoqqa solingan boʻlsa, goʻshti harom hisoblanadi.

Oziq-ovqat uchun soʻyilayotgan hayvonlarni qaynatish yoki elektr toki urishi bilan oʻldirish mumkin emas. Qur’onning 5:3-oyatida boʻgʻib, kaltaklanib, yiqilib yoki yovvoyi hayvon tomonidan oʻlgan hayvonlar ham taqiqlanganligi keltirib oʻtilgan.

#### Dengiz oʻyini
Qurʼon 5:96 tafsiridan kelib chiqqan holda, suv oʻyinlari, yaʼni baliqlar va boshqa dengiz jonzotlari bilan oʻyin oʻynashga Islom maktablarining aksariyatida ruxsat berilgan. Biroq, Islom fiqhidagi Hanafiy mazhabi „baliq“ dan boshqa dengiz mahsulotlarini isteʼmol qilishni taqiqlaydi va qisqichbaqasimonlar kabi boshqa dengiz mahsulotlarini *[[makruh]]* deb biladi. Ziyorat paytida baliq ovlashga ruxsat beriladi.

Olimlar mayda qisqichbaqalarni „baliq“ ekanligi aytishadi, ammo timsohlar, qisqichbaqalar, omarlar va mollyuskalar bundan mustasno ekanligini taʼkidlashadi. al-Fatova al-Hindiya, 5/289-291, Badoi as-Sanoiy, 5/35-39 va Radd al-Muhtor, 304-308.

Shia hadislarida ham ugorsimonlarni yeyish taqiqlangan.

#### Kitob ahlining taomlari
Yahudiy va nasroniylarning taomlari (aniq taʼqiqlanganidan tashqari) musulmonlar uchun haloldir.

### Harom (taqiqlangan)
Turli moddalar ham odamlar isteʼmol qilishi harom va shuning uchun ham taqiqlangan hisoblanadi.

Baʼzi hayvonlar, jumladan, qonsiz quruqlik hayvonlari, jumladan, chigirtkadan tashqari barcha hasharotlar harom hisoblanadi. Koʻpgina sudralib yuruvchilar, shuningdek, sichqon va kalamushlar kabi koʻpchilik zararkunandalar ham harom hisoblanadi (*hasharat al-Ardh*). „Aʼrof“ surasi 157-oyat.

Otlar, xachirlar va eshaklarni isteʼmol qilish joizmi yoki yoʻqmi, degan fikrda turli xil fikrlar mavjud. Qur’oni Karimda „Sizlar minishingiz va tomosha qilishingiz uchun otlar, xachirlar va eshaklarni (yaratdi) va sizlar bilmagan narsalarni yaratdi“ degan oyatni uchratish mumkin. Nahl surasi 8-oyat. Baʼzi olimlar bu hayvonlarni minish va tomosha qilish uchun deyishgan va ularni isteʼmol qilishga ruxsat bermaslik ilgari surishgan. Musnad Ahmad, 4/89, Sunan Abu Dovud, no: 3790, Sunan Nasoiy va Sunan Ibn Moja; Sahih al-Buxoriy, no: 5202, 5205 va 5208. Arslon va yoʻlbars kabi yirtqich hayvonlarni, lochin va qirgʻiy kabi yirtqich qushlarni isteʼmol qilish taqiqlanadi. Sahihi Muslim, №:1934.

Agar inson oʻzi istamagan holda va vaziyatda harom boʻlgan narsani isteʼmol qilishga majbur boʻlsa, u odam gunohkor boʻlmaydi.

Islomda alkogolli ichimliklar umuman taqiqlangan. Qur’onda *xamr* (arabcha mast qiluvchi atama boʻlib, spirtli ichimliklar va psixoaktiv dorilarning koʻp turlarini oʻz ichiga oladi) isteʼmol qilishni man qiluvchi bir necha oyatlar bor:Taqiqlangan spirtli ichimliklarni mast qilmaydigan miqdorda oziq-ovqatga qoʻshib isteʼmol qilish mumkin degan bahs-munozaralar mavjud. 

Mast qiluvchi moddalar isteʼmol qilinmaydigan moddalar kabi taqiqlangan emas. Masalan, spirtli ichimliklarni dezinfektsiyalash yoki tozalash uchun ishlatish mumkin.

Turkiyadagi alaviy musulmonlar boshqa dinlardan farqli ravishda spirtli ichimliklarga ruxsat berishadi. Zaydiy va Mutaziliy mazhablari spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish har doim taqiqlangan.

Hozirda mehmonxona barlari va klublarida spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish uchun pasport va klubga borish uchun maxsus ruxsatnoma koʻrsatilishi mumkin. Spirtli ichimliklarni qoʻshimcha hududlarda va oʻyinlarning oʻzida isteʼmol qilishga ruxsat berilganmi degan savolga 2022-yilgi jahon chempionati ishtirokchisi Qatar bosh ijrochi direktori Hasan Abdulla al-Savid musulmon davlati jahon chempionati vaqtida spirtli ichimliklar isteʼmol qilishga ham ruxsat berishini aytdi. Qatarning taklifi stadionda pivoga ruxsat berilishini vaʼda qilgan edi, ammo bu vaʼda birinchi oʻyindan bir necha kun oldin bekor qilindi. Tadbir davomida spirtli ichimliklarni sotish uchun bir nechta maxsus fan-zonalar tashkil etildi. Jahon chempionatida oʻzlari tanlagan jamoalarini qoʻllab-quvvatlashga kelgan barcha sayyohlar uchun barlar ham ishlab chiqilgan.

#### Murda
Oʻzi (harom) oʻlgan, yaʼni oʻlik hayvonlar

#### Qon
Islomda qon va uning mahsuloti harom qilingan, Qur’oni karim, Moida surasi, 3-oyatida: Shuningdek, Islomda qon va uning mahsulotlari ham haromdir.

#### Choʻchqa goʻshti
Islomda choʻchqa goʻshti va choʻchqa goʻshtidan tayyorlangan mahsulotlarni isteʼmol qilish qatʼiyan man etilgan. Bu taqiqning kelib chiqishi Baqara surasida keltirilgan:

#### Xudodan boshqasiga bagʻishlangan hayvonlar
Inson yoki avliyo nomiga bagʻishlangan yoki soʻyilgan hayvon taqiqlanadi.

Baqara surasi 173-oyat.

#### Otlar, xachirlar va eshaklar
Sunniy va shia hadislarida xachir goʻshti taqiqlangan, ammo sunniy manbalarda ot goʻshti ruxsat etilgan.Ot goʻshti, ayniqsa, Oʻrta Osiyo musulmonlari orasida, qisman koʻchmanchi mulk mashhurdir.

Shia hadislariga koʻra, otlardan ovqat tayyorlash taqiqlangan.

Bir hadisda eshak go‘shti harom qilingan.

#### Tishlari boʻlgan hayvonlar
Tishlari boʻlgan yirtqich hayvonlar (masalan, mushuklar, itlar, ayiqlar, sherlar, boʻrilar)ni isteʼmol qilish taqiqlanadi.

#### Yirtqich qushlar
Yirtqich qushlar (masalan, boyqush, burgut, kalxat)ni isteʼmol qilish taqiqlanadi.

#### Boshqa taqiqlangan hayvonlar
Kaltakesak taqiqlangan.Xuddi shunday ilonlar, chayonlar va sichqonlar ham taqiqlangan.Islomda maymun yeyish man etilgan. Shia hadislariga koʻra, islomgacha boʻlgan xalqlar itoatsiz, hurmatsiz yoki takabbur hayvonlarni metamorfoza qilib jazolashgan deya hisoblashgan.

## Ramazon oyida islomiy ovqatlanish qonunlari
Musulmon taqvimidagi toʻqqizinchi oy boʻlgan Ramazon, muqaddas roʻza oyi hisoblanadi. Ramazon yangi oy paydo boʻlishi bilan boshlanadi va tugaydi. Ramazon oyida Alloh taolo Qur’onni Muhammad paygʻambarga odamlarga yoʻl-yoʻriq sifatida yetkazdi. Ramazon oyida musulmonlar oʻzlarini oʻrganish, ibodat qilish va Qur’on oʻqish uchun vaqt ajratadilar. Ramazonni roʻza, namoz va sodiq niyat bilan tutganlar uchun, Alloh ularning oʻtgan gunohlarini kechiradi. Bu davrda musulmonlar Islomning besh ustunidan biri boʻlgan oʻzini tuta bilishga yoki *[[Roʻza|savmaga]]* (arabcha: tiyilish) eʼtibor berishadi. Ramazon, namozxonlar tong va shom oʻrtasida ovqatlanish, ichish, jinsiy aloqa va axloqsiz xatti-harakatlardan saqlanishlari kerak boʻlgan *savmga urgʻu* beradi. Musulmonlar shom botgandan soʻng, oila va doʻstlar bilan *[[iftor]]* deb nomlangan taom paytida iftorlik qilishadi. *Savmni* iftor qilish bilan inkor qilish mumkin, biroq qoʻshimcha bir kunlik roʻza bilan ziyonni toʻldirish mumkin. Ramazon roʻzasining tugashi musulmonlar taqvimidagi ikkita asosiy diniy bayramlardan biri boʻlgan Roʻza hayiti bayramidir.

## Oziq-ovqat sertifikati

21-asr boshidan beri AQShda oziq-ovqat mahsulotlarini musulmon isteʼmolchilari uchun halol deb tasdiqlovchi tashkilotlar yaratishga harakat qilinmoqda. 1991-yildan beri shoʻrvalar, donlar, kosmetika, farmatsevtika, tayyor ovqatlar va boshqa mahsulotlarni tayyorlovchi baʼzi asosiy ishlab chiqaruvchi tashkilotlar, shuningdek, mehmonxonalar, restoranlar, aviakompaniyalar, shifoxonalar va boshqa xizmat koʻrsatuvchi provayderlar halol bozorni taʼqib qilmoqdalar. Bu kompaniyalar halol sertifikatiga ega mahsulotlar xarid qiladi. Bu kompaniyalarga mahsulotlarni Yaqin Sharq mamlakatlari va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga eksport qilish imkonini beradi. Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi eng qadimgi va eng mashhur halol sertifikatlovchisi korxona Amerika Islom xizmatlari deb ataladi.

Yevropada soʻnggi yigirma yil ichida halol mahsulotlarni sertifikatlash uchun bir qancha tashkilotlar tashkil etildi. Yaqinda Fransiya musulmon isteʼmolchilari uyushmasi (ASIDCOM) tomonidan eʼlon qilingan soʻrov shuni koʻrsatadiki, halol mahsulotlar bozori Yevropada juda ham tez rivojlangan. Yevropa sertifikatlashtirish tashkilotlarida „halol“ tushunchasining umumiy taʼrifi yoʻq, nazorat tartiblari va kuzatuvi boʻyicha kelishilgan. Alohida idoralar tomonidan amalga oshirilayotgan nazoratning barchasi bir-biridan juda farq qiladi: ular soʻyish sexining yillik auditidan tortib, har bir ishlab chiqarishni doimiy nazorat bilan tekshirish va doimiy mustaqil monitoringgacha borishi mumkin. 

Janubiy Afrikada koʻpchilik tovuq mahsulotlari halol shtampiga ega. Janubiy Afrika milliy halol maʼmuriyati (SANHA) halol logotipiga ega mahsulotlarni suv, gazaklar va hatto goʻshtsiz mahsulotlarda (ular tarkibida halol boʻlmagan ingredientlarni oʻz ichiga olishi mumkin) ham chiqaradi. Janubiy Afrika milliy halol maʼmuriyati, shuningdek, alkogol yoki choʻchqa goʻshti mahsulotlari qoʻshilmaydigan taomlarga ham halol boʻlgan restoranlarda „Halol“ logotipidan foydalanishga litsenziya beradi.

Singapurda halollik sertifikatlarini Singapur Islom diniy kengashi sifatida ham tanilgan Majlis Ugama Islam Singapura (MUIS) boshqaradi. Ular Singapurdagi Halol sertifikatining yagona saqlovchisi hisoblanadi.

Malayziyada Malayziya Islom taraqqiyoti departamenti (JAKIM) halol sertifikatiga masʼul agentlik hisoblanadi.

## Noislomiy hududlarda halol oziq-ovqat mavjudligi
Goʻshtsiz koʻrinadigan koʻplab taomlar va hatto baʼzi shirinliklar tarkibida choʻchqa goʻshti, masalan, jelatinning koʻp turlari yoki boshqa mos kelmaydigan moddalar mavjud. Ishlab chiqarish jarayonida choʻchqa yogʻidan olingan fermentlarni ishlatishi mumkin boʻlgan mononatriy glutamat (MSG) kabi oziq-ovqat qoʻshimchalari haqida baʼzi bir kelishmovchiliklar mavjud. Ovqatlanish paytida bunday qoʻshimchalardan qochish qiyin, chunki ular odatda restoran menyusida koʻrsatilmaydi. Baʼzi musulmon tashkilotlari bunday qoʻshimchalarning jadvallarini tuzadilar. ‹See TfM›

Hozirda halol bozorlar jahon oziq-ovqat savdosining 26 foizini tashkil qiladi va oʻsib bormoqda. Oʻsib borayotgan Halol bozoriga kirishni xohlaydigan Yevropa va Shimoliy Amerika kompaniyalari isteʼmol qilinadigan mahsulotlari Halol sertifikatiga ega boʻlishlari kerak. Global Halol institutida oziq-ovqat mahsulotlarini import qilish cheklovlari mavjud boʻlgan aksariyat musulmon mamlakatlari tomonidan tasdiqlangan Halol sertifikatlari roʻyxati mavjud.

### Amerika
AQShda birinchi USDA tomonidan tasdiqlangan Halol oziq-ovqat kompaniyasi Midamar korporatsiyasi hisoblanadi. Kompaniya 1974-yilda ichki va xalqaro isteʼmol uchun halol mol, tovuq, qoʻzi va kurka goʻshti ishlab chiqarishni boshlagan. Amerikadagi eng qadimgi musulmon jamoalaridan biri va Amerikadagi eng qadimiy masjid boʻlgan Ayova shtati Sidar Rapids shahrida joylashgan. Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi eng yirik musulmon va arab aholilari boʻlgan Michigan shtatidagi Dirborn shahrida McDonald’s korporatsiyasi kabi baʼzi tez ovqatlanish restoranlar tarmogʻi halol tovuq goʻshti va tovuq sendvichlarini taqdim etdi.

### Yevropa va Osiyo
Birlashgan Qirollik, Xitoy, Indoneziya, Malayziya yoki Singapurda minglab savdo nuqtalari boʻlgan halol qovurilgan tovuq restoranlari Kentucky Fried Chicken, Nandoʻs, Brownʼs Chicken va Crown Fried Chicken kabi kompaniyalar halol taomlar bilan xizmat qiladi. Arab, Shimoliy Afrika va Yaqin Sharq mamlakatlarida goʻsht va oziq-ovqat asosan halol hisoblanadi, hatto xorijiy fastfud tarmoqlaridan ham.

## Foyda
So‘yishning halol usuli yanada sog‘lom va gigiyenik deb hisoblangan. Tadqiqotlar shuni taʼkidlaydiki, nafas trubkasi, boʻyin venasi va uyqu arteriyasini tez harakat bilan hayvonni vahimaga qoʻymasdan tezda kesish usuli goʻsht sifatiga taʼsir qiladi. Hayvonlar travma yoki stressga duch kelganda, ularning tanasidagi glikogen sut kislotasiga aylanadi. Bu goʻshtning pH darajasiga taʼsir qiladi. pH pastroq boʻlsa, goʻsht ochroq rangga, pH yuqori boʻlsa goʻsht rangi toʻqroq boʻladi. Bu goʻshtni qattiqroq va chaynashni qiyinlashtiradi. Soʻyishning halol usuli bu usulning hayvon uchun deyarli shikastlanmaganligini taʼminlaydi. Insonparvarlik jamiyati fan va siyosat instituti maʼlumotlariga koʻra, 1980-yilda stressning chorva mollari va goʻsht sifatiga taʼsiri boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotda hayvonlarning hayratlanishi va qon ketishi oʻrtasidagi stress tufayli koʻproq tashvish tugʻdirishi aniqlandi. Halol soʻyish usuli bunga duch kelmaydi, chunki pichoqni surish qon taʼminotini yoʻqotish bilan bevosita bogʻliq.

Darul Uloom, Deoband, Hindistonning sobiq oʻqituvchisi muftiy Ubaydulloh Qasmi: „Nafas olish trubkasi va karotis arteriyani kesib, ogʻriq hissi keltirib chiqaradigan miyadagi asabga qon oqimi toʻxtatiladi“, — deydi. „Bu ogʻriqni kamaytirishga olib keladi“. Hayvon kurashayotgan va tepayotgandek koʻrinishi mumkin, ammo bu ogʻriqdan koʻra qonda yetishmayotgan mushaklarning qisqarishi va boʻshashishi bilan bogʻliq.

Bundan tashqari, soʻyishdan keyin barcha qonni toʻkib tashlash goʻshtni yumshoqroq qiladi. Qolgan qon ivishi va goʻshtning tezroq buzilishiga va mikroorganizmlarning koʻpayishiga olib kelishi mumkin.

## Yana qarang

* Halol
* Makruh
* Muboh
* Harom

## Manbalar

## Havolalar

* Halol Maslahatchisi-Halol Va Harom HidoyatIslomning oziq-ovqatga oid qonunlari 
* Anʼanaviy goʻsht halolmi / Zabiha?
* Yashil ZabihaHarom va shubhali ingredientlar roʻyxati
* Batafsil maʼlumot: halol bilim markazi arxivlandi 2018-07-23 orqaga qaytish mashinasida
*