open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vasiliy Vyatkin

**Vasiliy Lavrentiyevich Vyatkin** (30-avgust (11-sentyabr) 1869-yil, Rossiya imperiyasi Turkiston general-gubernatorligi Yettisuv, 26-iyun 1932-yil, Samarqand) Rossiya va sovet arxeologi va tarixchi – sharqshunos.

## Hayoti
Vyatkin qozoq oilasida tugʻilgan, Toshkentdagi oʻqituvchilar seminariyasini tamomlab, bir muddat Oʻsh shahrida oʻqituvchi boʻlib ishladi. U yerda Osiyo xalqlari tarixini oʻrganishni boshladi.

Olim Samarqand statistika qoʻmitasi aʼzosi sifatida kutubxonachi boʻlib ishlagan. Uning faol ishtiroki bilan 1896-yilda "Samarqand statistika qoʻmitasining oʻlkashunoslik muzeyi" ochildi (u uzoq vaqt davomida arxeologiya muzeyi direktori boʻlgan) va oradan 15 yil oʻtib, maxsus muzey binosi qurilishiga erishdi.

Samarqandda Vyatkin oʻz tadqiqotini koʻplab vaqf hujjatlarini oʻrganishdan boshlagan.

U Samarqand yaqinidagi Ulugʻbek rasadxonasi qoldiqlarini topish va qazish ishlari bilan keng tanildi. Tarix fanining yana bir yoʻnalishi uni arxeologiyaga – tarixiy topografiyani oʻrganishga olib keldi. Bunga Vyatkinning Samarqandning qadimiy arxitektura yodgorliklariga boʻlgan ishtiyoqi, muhabbati umrining oxirigacha saqlanib qolganligi yordam berdi.

Samarqanddagi qadimiy Afrasiyob manzilgohida ham qazishmalar olib borgan. Tadqiqotlarining asosiy natijalari 1926-yilda „Afrosiyob – koʻhna Samarqand oʻrni“ nomli asarida eʼlon qilingan.

Ilmiy doiralarda Vyatkin sharqiy oʻrta asr qoʻlyozmalarining toʻplovchisi va sharhlovchisi sifatida ham tanilgan.

Turkiston oʻlkasi viloyat statistika qoʻmitalari tomonidan chop etilayotgan „Tibbiyotlar“ va „Tarz“ sahifalarida koʻplab nashrlar muallifi. Jumladan, „Samarqand viloyatining tarixiy geografiyasiga oid materiallar“ (1902), „Samarqand viloyati vaqflari haqida“ va boshqalar shular jumlasidandir. Ularni eng yirik sharqshunos olim, odatda oʻzini tutashgan va hatto maqtovga ziqna boʻlgan akademik Vasiliy Bartold yuqori baholagan va „V. L. Vyatkinning asarlari Turkiston tarixiga oid asarlar orasida mutlaqo alohida oʻrin tutadi“, deb taʼkidlagan.

Samarqand meʼmoriy yodgorliklarini oʻrganish va muhofaza qilishga katta eʼtibor bergan („Mirzo Ulugʻbek va uning Samarqanddagi rasadxonasi“, „Qadimgi Samarqand yodgorliklari“, 1927, „Qadimgi Samarqand arxitekturasi“, 1929). Buxoro (1920) va Xorazm (1929) da muhim arxeologik tadqiqotlar olib borgan. Oʻrta asrlarga doir koʻplab sharq qoʻlyozmalarini toʻplagan, sharhlagan va nashr ettirgan.

Olim tojik, oʻzbek, fors tillari va arab yozuvlarini yaxshi bilgan.

Rus maktablari uchun „Oʻzbek tili darsligi“ va „Fors tili darsligi“ni tuzgan (1923)

Vyatkin sharq qoʻlyozmalarining katta toʻplamini toʻpladi, uning oʻlimidan soʻng ular Davlat ommaviy kutubxonasi toʻplamlariga kirdi.

Vasiliy Vyatkin 1932-yilda Samarqandda vafot etgan va Ulugʻbek rasadxonasi yoniga dafn etilgan. Marhumning vasiyatiga koʻra, u tomonidan toʻplangan va shaxsiy tasarrufida boʻlgan qadimiy ashyolar toʻplamlari Vyatkinning ona shahri Samarqand muzeyiga topshirilgan.

## Manbalar
Viktor Yevenko

**Viktor Ivanovich Yevenko** (1925.2.3, Toshkent — 1986.19.8) — grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1967). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1946—50). Rassomlik faoliyatini Ikkinchi jahon urushi frontlarida boshladi. Oʻzbek xalqining tarixi ("Bek kelayapti", 1954), mehnati ("Qarzdorligi uchun", 1954; "Hosil" 1955)ga bagʻishlangan asarlari bor. 50-yillarning oxirlaridan, asosan, grafikada ijod qildi. Bir qator badiiy asarlarni bezadi (R. Fayziyning "Choʻlga bahor keldi" qissasi, A. Almatinskayaning "Zulm", Oybekning "Qutlugʻ qon", Asqad Muxtorning "Opa-singillar" romanlari va b.), dolzarb mavzularda plakatlar yaratdi ("Tinchlik va doʻstlik", 1957; "Odamlar, tinchlikni saqlang", "Paxta", 1966; "Neytron bombasiga yoʻl yoʻq", 1979; "Oq oltinning yuksak sifati uchun", 1981 va b.), jamoat binolari interyerlarini, koʻrgazma va bayramlarni bezatishda samarali ishladi.

## Manbalar
Yevnuxoidizm

**Yevnuxoidizm** (yun. eunuchos — bichilgan odam), erkaklarda — hezalaklik, ayollarda — erkakchalishlik — jinsiy bezlarning tugʻma kamchiligi yoki jarohatlanishi, yoxud gipofizdan gonadotrop gormonlar kam chiqishi sababli roʻy beradigan kasallik. Erkaklarda koʻproq uchraydi. Yevnuxoid gigantizm va yevnuxoid semirish (yogʻ bosish) degan ikki turi bor. Odatda, aralash xili uchraydi. Belgilari: boʻy oʻsib ketadi, skelet nomutanosib oʻsadi (qoʻl-oyoq, ayniqsa oyoq uzun boʻladi), suyaklar ingichka, yelka tor, chanoq keng (ayollar chanogʻi tor), muskullar boʻsh (ilvillagan) boʻladi. Koʻkrak, qorin va sonni yogʻ bosadi, jinsiy bezlar yetilmaydi, ikkilamchi jinsiy belgilar uncha bilinmaydi, qov va qoʻltiqda jun oʻsmaydi, ovoz ingichka (bolalarga xos), jinsiy his susaygan boʻladi. Jismoniy mehnatga yaraydi, ammo sustkash, zehni past boʻladi. Oʻtmishda bolaligida bichilganlar (gʻulomlar)da ham shunga oʻxshash hodisa kuzatilardi. Bemorlar genetik va endokrinolog nazoratida jinsiy gormonlar bilan uzoq davolanishi kerak.

## Manbalar
Los Bunkers

**Los Bunkers** — Chilidagi Alternative rock guruhdir.

## Tarkib
Guruh aʼzoari — Álvaro López, Mauricio Durán, Francisco Durán, Gonzalo López, Mauricio Basualto.

## Diskografiya
### Albomlar
* 2001 - *[[Los Bunkers (álbum)|Los Bunkers]]*
* 2002 - *[[Canción de lejos]]*
* 2003 - *[[La culpa (album)|La culpa]]*
* 2005 - *[[Vida de perros]]*
* 2008 - *[[Barrio Estación (album)|Barrio Estación]]*
* 2010 - *[[Música libre (album)|Música libre]]*

## Havolalar
* Los Bunkersning rasmiy vebsayti
Yertomirlar

Yertomirlar — togʻ jinsi yoriqlarini toʻldirgan mineral jismlar. Ikki yoʻnalishda choʻzilgan boʻladi. Togʻ jinslaridagi yoriqlarning mineral moddalar bilan toʻlishidan yoki yoriqlar boʻylab mineral moddalarning togʻ jinsi bilan metasomatik oʻrin almashinishidan hosil boʻladi. Yertomirlar oddiy — yakka mineralli yoriqlar va murakkab — oʻzaro chigallashib ketgan yoriqlar toʻplami, maydalangan yoki slaneslashgan zonalar holida uchraydi. Tasbehsimon, toʻrsimon, kamerali, linzasimon, shoxsimon, egarsimon, zinasimon, patsimon va boshqa xillari uchraydi. Atrof jinslar bilan boʻlgan aloqasiga koʻra kesib oʻtuvchi va qatlamli yertomirlar boʻladi. Yertomirlar uzunligi 1 km dan 200 km gacha (Kaliforniyadagi oltin rudali ertomir), chuqurligi 3 km dan ziyod (Hindistondagi Kolar konida). Oʻlchami va yotish sharoitiga koʻra apofiza va tomirchalar shakllari farq qilinadi. Yertomirlar bilan koʻpchilik mineral xom ashyo konlari bogʻliq (oltin, koʻrgʻoshin-rux rudalari, volfram, simob va boshqa). Yertomirlarning geologik va ishlanadigan ekspluatatsiya qatlam qalinligi farq qilinadi.

## Manbalar
Yevropa (tabiiy yoʻldosh)

**Yevropa** — Yupiterning ikkinchi tabiiy yoʻldoshi. G. Galiley 1610-yilda kashf etgan. Diametri taxminan 3000&nbsp;km, yulduz kat-taligi 5.2 ga teng , Yupiterdan uzokligi 671000&nbsp;km, Yupiter atrofida 3 sutka 13 soat 18 min.da toʻliq aylanib chiqadi. Havo tiniq va oysiz kechalarda oddiy koʻz bilan ham kursa boʻladi. Ye. nomi berilgan kichik sayyora ham bor.

## Manbalar
Yevripid

**Yevripid**, Evripid (Euripides), (taxminan mil. av. 480, Afina — mil. av. 406, Makedoniya) — yunon shoiri, dramaturg . Ijodini sheʼriyatdan boshlagan. Afinalik uch bukj fojianavis (Esxil, Sofokl)ning soʻnggisi. Jami 92 pyesa yozgan, shundan 17 fojia va bir hajviy dramasi bizgacha yetib kelgan ("Kiklop"). Ular mifologik syujet asosida yaratilgan boʻlsada, inson shaxsi asosiy oʻrinda turadi. Ye. ijodi Afina davlat-shahar sifatida tanazzulga uchragan va axloqiy meʼyorlar inqirozi yuz bergan yillarda shakllangan boʻlib, mifologiya, axloqiy va anʼanaviy tartiblarga tanqidiy munosabati bilan ajralib turadi. U dramatik voqealar tasvirida koʻpincha falsafiy munozara yoki sud muzokaralari ohan-giga xos mulohaza yuritganki, bunda oʻta ratsionalizm ruhiy holatlarning chuqur tasviri bilan qoʻshilib ketadi ("Vakxanka", "Gerakl"). Ye. dramaturgiyasining obyektiv mazmuni Afina demokratiyasi dunyokarashi anʼanalariga keskin ziddir. Afinada oʻsha davrda yuz bergan ijtimoiy oʻzgarishlar Ye.ning inson shaxsiyati, uning ichki dunyosiga qiziqishi kuchayishiga olib keldi. Ye. asarlarida maishiy unsurlar tasviriga zoʻr berish, kishilarning shaxsiy takdiriga qiziqish kabi antik fojiaga xos boʻlmagan xususiyatlar mavjud ("Medeya", "Ippolit"). Ye. ijodi Yevropa dramaturgiyasiga samarali taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar
Yevropa (maʼnolari)

**Yevropa**:

* Yevropa (yun.
* Yevropa (tabiiy yoʻldosh) — Yupiterning ikkinchi tabiiy yoʻldoshi.
* Yevropa (transport yoʻlagi) - KAVKAZ - OSIYO TRANSPORT YOʻLAGI, TRACECA - Yevropani Kavkaz orkali Osiyo bilan bogʻlaydigan avtomobil va t.
Yevfrat

**Yevfrat** (aramiycha — chuchuk suv; arab. Shatt ul-Furot) — Gʻarbiy Osiyodagi eng yirik daryo (qarang Furot). 

## Manbalar
Yekaterina I Alekseyevna

**Yekaterina I Alekseevna** (Marta Skavronskaya) (1684.5.4 — 1727.6.5) rossiya imperatori (1725—27). Litva dehqoni Skavronskiy oilasida tugʻilgan. 1702-yilda Marienburgda rus qoʻshiniga asir tushgan. 1712-yil Pyotr I ga nikohlangan. Pyotr I vafotidan soʻng (1725) dvoryanlar yordamida taxtga oʻtirdi. Yekaterina I davlat ishlari bilan aslda shugʻullanmagan. Uning davrida Oliy maxfiy kengash taʼsis etilib (1726), kengashga A. D. Menshikov boshchilik qilgan. Yekaterina I Pyotrning chet el sayohatlari va harbiy yurishlarida qatnashgan.

## Manbalar

## Havolalar
*  ''Вильбоа Н. П.'' Записки Вильбоа, современника Петра Великого. (Материалы для русской истории) / Пересказ Г. Благосветлова // Общезанимательный вестник, 1858. — Т. 2. — № 4. — С. 186—194. 
*  ''Записка о кончине государыни императрицы Екатерины Алексеевны и о вступлении на престол государя императора Петра II Алексеевича.'' — Изд. 2-е. — Спб., 1913. — 4 с. 
*  ''Кантемир А. Д.'' Заметки кн. Кантемира в его календаре 1728 г. // Кантемир А. Д. Сочинения, письма и избранные переводы. — Т.2. — Спб.: И. И. Глазунов, 1868. — С. 344—349. 
* ''Ключевский.'' Курс русской истории. Лекция 70 
* *[[Фитцджеймс, Якоб, герцог де Лириа-и-Херика|Лирия де.]]*  Записки герцога де-Лирия-Бервика, бывшего Испанским послом при Российском дворе, с 1727 по 1731 год / Сообщ. И. П. Сахаров // Сын отечества, 1839. — Т. 12. — Отд. 3. — С. 71-125. 
*  ''Описание о браке между её высочеством Анною Петровною цесаревною Всероссийскою и его королевским высочеством Карлом Фридрихом герцогом Голштейноготторпским'' / Изд. 2-е // Сын отечества, 1839. — Т. 8. — Отд. 3. — С. 265—272.
Yekaterina II Alekseyevna

**Yekaterina II** Alekseevna (1729.21.4 — 1796.6.11) — Rossiya imperatori (1762—96). Nemis knyazlari avlodidan, asli ismi Sofiya Frederika Avgusta Angalt-Tserbstskaya. 1744-yilda Rossiya imperatori Yelizaveta Petrovna panohiga kelgach, pravoslav diniga
oʻtgan va Yekaterina Alekseevna nomini qabul qilgan. 1745-yilda Pyotr III ga nikohdangan. Yekaterina II gvardiyachi ofitserlar yordamida saroy toʻntarishi yasagan (1762-yil 28-iyun) Pyotr III ni qamoqqa oldirib, 5-iyulda oʻldirtirgan va oʻzi taxtga oʻtirgan. Uning ichki va tashqi siyosati dvoryanlar manfaatini himoya qilishga, krepostnoylik va mustabid hokimiyatni kuchaytirishga qaratilgan 1775-yilgi gubernya islohoti, 1785-yilda dvoryanlarga berilgan imtiyozlar va boshqa tadbirlar dvoryanlar hukmronligini mustahkamlashga xizmat qildi. Yekaterina II davrida Pugachyov qoʻzgʻoloni (1773—75) boʻlgan; rus-turk urushi (1768—74, 1787—91) natijasida Rossiya Qora dengizda uzil-kesil mustahkamlanib olgan; Shimoliy Qora dengiz boʻyi, Qrim, Kuban choʻllari qoʻshib olingan. Sharqiy Gruziya Rossiya tobeligiga qabul qilingan (1783). Ukraina va Belorussiyaning bir qismi Rossiyaga qoʻshib olingan. Volter va boshqa fransuz maʼrifatparvarlari bilan xat yozishgan. Koʻpgina dramatik, publitsistik, ilmiy-ommabop maqolalar muallifi.

## Manbalar

## Havolalar
* Чечулин Н. Д. Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II. Спб-1906 г. на сайте Руниверс 
* Брикнер А. Г. История Екатерины Второй (в 4 томах)на сайте Руниверс 
* Бильбасов Василий Алексеевич. История Екатерины Второй (в 2 томах)на сайте Руниверс 
* Екатерина II. Вольное, но слабое переложение из Шакеспира, комедия Вот каково иметь корзину и белье
* Екатерина II Великая. История России екатерининской эпохи
* Мемуары Екатерины II
* Предки императрицы Екатерины II Великой
* Эпоха правления Екатерины II
* Сочинения Екатерины II на сайте Lib.ru: Классика
* Виноградов В. Б., Нарожный Е. И. Плагиат Екатерины Второй
Yekaterinburg

**Yekaterinburg** (1924-91-yillarda Sverdlovsk) — RF Sverdlovsk viloyatidagi shahar. Muhim sanoat, madaniy va ilmiy markaz. Iset daryosi (Tobol irmogʻi)ning har ikki sohilida. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 1272 ming kishi (1997). Ogʻir mashinasozlikning yirik markazi ("Uralmash", "Uralximmash", "Ural elektrotyajmash", "Turbomotor zavodi" va boshqa i. ch. birlashmalari, burgʻilash va metallurgiya sanoati uchun jihozlar, transport mashinasozligi, podshipnik zavodlari ishlab turibdi). Priborsozlik, elektrotexnika (kabel, transformatorlar va b.) sanoati korxonalari, aniq mexanika, optika, xolodilnik zavodlari bor. Qora metallurgiya (Verx-Iset metallurgiya zavodi), kimyo (shina, plastmassa va b.), kimyo-farmatsevtika, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, aeroport bor. Tosh kesish rivojlangan ("Uralskiye samotsveti" zavodi). Metropoliten qurilmoqda (1991-yildan). Rossiya FAning Ural boʻlimi, 14 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Ural universiteti), 5 teatr, oʻlkashunoslik, Ural yozuvchilari, tibbiyot tarixi muzeylari, suratlar galereyasi, P. P. Bajov, D. N. Mamin-Sibiryak, F. M. Reshetnikov va b.ning uymuzeylari mavjud. Ye.ga 1723-yil metallurgiya zavodi qurilishi mu-nosabati bilan asos solingan. 1918-yil iyulda Ye.da sobiq imperator Nikolay II oilasi bilan birga bolsheviklar tomonidan otib tashlangan.

Klassitsizm uslubidagi tarixiy yodgorlikdan Rastorguyev-Haritonov qoʻrgʻoni (19-asr boshi), kon kanselyariyasi (18—19-asrlar), Verx-Iset zavodining idorasi va gospitali (19-a), Aleksandr Nevskiy sobori (19-asrning 1-yarmi) saqlangan.

## Manbalar
Yelboʻgʻoz

**Yelboʻgʻoz**, tuxum istisqosi (Mola hydatidosa) — trofoblastik kasallik; xavfsiz oʻsma deb ham yuritiladi, chunki baʼzan ayrim bemorlarda Ye. metastazi kuzatiladi. Ye. oʻsishi homila tuxumining ilk muddatlarida sodir boʻlib, bunda xorion vorsinkalari uzum shingiliga oʻxshash pufakchalar toʻplamiga aylanadi. Homila tuxumi butunlay Ye. pufakchalariga aylanishi yoki ayrim hollarda embrion saqlanib, platsenta Ye.ga aylanishi kuzatiladi. Baʼzan Ye. pufakchalari bachadonning muskul (miometriy) kavatiga ham oʻsib kiradi va bachadon devorining sirtiga, shuningdek, atrofidagi toʻqimalarga ham oʻtishi (destruksion Ye.) mumkin. Ye. dastlab xuddi homiladorlikday kechsada, tezda kon keta boshlab, uzluksiz davom etadi. Bachadon homiladorlikning tegishli oyidagiga nisbatan kattaroq boʻladi; ona organizmi bilan homila orasidagi moddalar almashinuvi izdan chiqadi, koʻpincha homila nobud boʻladi. Ultratovush (UZI) apparati Ye.ni oson aniqlash imkonini beradi. Ye.ni oʻz vaqtida aniqlab oldini olish zarur, aks hrlda qon ketishi, infeksiya rivojlanishi, xavfli oʻsma (xorionepitelioma)ga aylanib ketishi mumkin. Davolash: bachadonni qirib tozalab Ye. olib tashlanadi va ayol maʼlum muddatgacha tibbiy tekshiruvdan oʻtib turadi. Ye. boʻlgan ayolga bir yilgacha takror homilador boʻlishiga ruxsat etilmaydi.

## Manbalar
Yelets

**Yelets** — Rossiya Federatsiyasi Lipetsk viloyatidagi shahar, Sosna daryosi (Donning irmogʻi) sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 93,7 ming kishi (2025-yillar oʻrtalari). Mashinasozlik va metallsozlik (mashinasozlik, traktor gidroagregatlari, tibbiy asbob-uskunalari zavodlari), shakarqand, pivo, koʻn zavodlari, tamaki fabrikasi, pedagogika instituti, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Yelets tur (krujeva) ishlab chiqarish bilan mashhur. Yelets solnomalarda 12-asrdan tilga olingan. 13—15-asrlarda moʻgʻullar tasarrufida boʻlgan. 1395-yil Amir Temur koʻp mingli qoʻshin bilan Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishni va uning jangdan keyin toʻzib ketgan qoʻshinini taʼqib qilib Ye.gacha borgan va u yerda ikki hafta turib qoʻshinlariga dam bergan. Amir Temur lashkarining Moskvaga yaqinlashib borishi rus knyazlarini, ayniqsa, Moskva aholisini nihoyatda vahimaga solgan. Ular Amir Temurga qarshi kurashish u yoqda tursin, hatto mudofaaga oʻtish ham befoyda degan xulosaga kelganlar. Chor atrof oʻrmon va botqoqli yerlarni qurgan sohibqiron amirlar mashvaratidan keyin 26-avgust (8 sent.) da shaharchani tashlab, qoʻshinlarni Samarqandga qaytishga farmon bergan.

## Manbalar
Yevropa-osiyo transkontinental avtomagistrali

**Yevropa-osiyo transkontinental avtomagistrali** - Xitoy va Markaziy Osiyo mamlakatlarini Rossiya orqali Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari bilan bogʻlaydigan avtomagistral. Jahondagi eng yirik avtomagistrallardan biri. Rotterdam (Gollandiya) — Shanxay (Xitoy) portlarini bogʻlaydi. Umumiy uz. 10 ming km.dan ortiq. Avtomagistralining Oʻzbekiston hududidan oʻtadigan qismi — Andijon — Toshkent — Nukus — Qoʻngʻirot trassasi umumiy uz. 1422&nbsp;km, barcha kirish yoʻllarining uz. 500&nbsp;km boʻlib, Fargʻona vodiysi viloyatlaridan boshlanib, soʻngra Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Navoiy, Buxoro viloyatlari, Qizilqum orqali Xorazm viloyati hududidan oʻtib, Qoraqalpogʻiston Respublikasining poytaxti Nukusga chiqadi. Trassa Afgʻoniston va Turkmaniston yoʻnalishidagi xalqaro trassalarni ham kesib oʻtadi. Trassani loyihalash ishlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 18-avgust qarori asosida 1999—2000-yillarda amalga oshirildi. Loyihalashtirishning subpudrat shartnomalarida ilgʻor xorijiy davlatlarning loyihalash institutlari ham ishtirok etgan. Loyihalash yechimlari jahon standartlari darajasida qabul qilinib, qurilgan yangi trassa avtotransport vositalarining katta tezlikdagi harakatni taʼminlovchi Oʻzbekiston milliy magistraliga aylanadi.

Trassa avtotransport vositalarining katta tezlikdagi harakatini taʼminlaydi va mamlakat iqtisodiyotida muhim ahamiyat kasb etadi. Trassaning qurilishi bilan yaqin kelajakda yoʻl atrofi choʻl hududlarini oʻzlashtirishga yanada qulay imkoniyatlar yaratiladi, sanoatni bir tekisda joylashtirish, aholini zich joylashgan hududlardan tarqoq joylashgan hududlarga koʻchirish va respublika hududlarining bir tekis rivojlanishi taʼminlanadi.

Tohirjon Mirzayev.

## Manbalar
Yevropa-Kavkaz-Osiyo transport yoʻlagi

**Yevropa-Kavkaz-Osiyo transport yoʻlagi**, TRACECA - Yevropani Kavkaz orkali Osiyo bilan bogʻlaydigan avtomobil va temir yoʻllari majmui. Dastlab Bryusselda 1993 yil may oyida Oʻrta Osiyo respublikalari, Qozogʻiston, Ozarbayjon, Armaniston, Gruziya davlatlarining savdo va transport vazirlari ishtirokida oʻtkazilgan konferensiyada bu yoʻlakni qurish dasturi qabul qilingan. Konferensiyada Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalanadigan Gʻarb-Sharq yoʻnalishida Yevropadan Qora dengizni kesib oʻtib, Kavkaz, Kaspiy dengizi orqali Oʻrta Osiyo va undan Xitoyga chiqadigan transport yoʻlagini qurish boʻyicha texnikaviy hamkorlik haqida bitam imzolandi.

Dasturni amalga oshirish maqsadlari Markaziy Osiyo va Zakavkazye respublikalarining Yevropa va jahon bozorlariga muqobil transport yoʻlaklari orqali chiqishiga imkoniyat yaratish bilan ularning siyosiy va iqtisodiy mustaqilligini qoʻllab-quvvatlash; bu respublikalar oʻrtasida mintaqaviy hamkorlikni yanada rivojlantirishga koʻmaklashish; bu yoʻlakni Transevropa tarmoqlari (TENs) bilan bogʻlash va b.dan iborat; Yevropa-Kavkaz-Osiyo transport yoʻlagi Markaziy Osiyodan yuklarni jahon bozorlariga xizmat koʻrsatadigan yirik tonnajli dengiz kemalariga yetkazib berish uchun eng qisqa va eng arzon yoʻldir. 2000 yilga qadar texnikaviy hamkorlikning 28 tadqiqoti (37 mln. yevro) va infratuzilmalarni tiklash boʻyicha 10 investitsiya loyihasi (48 mln. yevro) mablagʻ bilan taʼminlandi.

Yoʻlakni barpo qilishda yirik xalqaro moliyaviy muassasalar ishtirok etadi. Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki yoʻnalish boʻyicha portlar, temir yoʻllar va avtomobil yoʻllari kapital loyihalari (umumiy miqdori 250 mln. AQSH dollari), Jahon banki Armaniston va Gruziyadagi avtomobil yoʻllari boʻyicha kapital loyihalarini (40 mln. AQSH dollari) va Osiyo taraqqiyot banki avtomobil va temir yoʻllarni takomillashtirishni moliyalash majburiyatini olgan. Yevropa Ittifoqidagi xususiy investorlar Markaziy Osiyo va Kavkazdagi transport kompaniyalari bilan qoʻshma korxonalar tashkil qilgan.

Yevropa-Kavkaz-Osiyo transport yoʻlning umumiy uz. 10 ming km.dan ortiq. Uning 677 km (Olot — Buxoro — Navoiy — Samarqand — Jizzax — Toshkent — Gʻishtkoʻprik yoʻnalishi) Oʻzbekiston hududidan oʻtadi.

## Manbalar
Yelizaveta Petrovna

**Yelizaveta Petrovna** (1709.18.12 - 1761/62.25.12) — Rossiya imperatori (1741-yildan), Petrning qizi. Gvardiya tomonidan taxtga oʻtqazilgan. Ye. P. davrida Rossiyada xoʻjalik, madaniyat (M. V. Lomonosov, P. I. Shuvalov va I. I. Shuvalov, A. P. Bestujev-Ryumin va b.larning faoliyatlari) va tashqi siyosatning rivojlanishida sezilarli muvaffaqiyatlarga erishilgan. 

## Manbalar
Yelik (maʼnolari)

**Yelik**:

* Yelik (Capreolus capreolus) — kiyiklar oilasiga mansub juft tuyoqli hayvon, Ye.
* Yelik (anjom), yenglik — tandirga non yopishda ishlatiladigan anjom.
Yelik (anjom)

**Yelik**, yenglik — tandirga non yopishda ishlatiladigan anjom. Non yopishda qoʻlni tandir issigʻidan ximoya qilish uchun kiyiladi. Uzunligi 30—40 sm gacha boʻladi. Chopon yengi singari astar-avra qilib, paxta solib, kavilib tayyorlanadi.

## Manbalar
Yelimli birikma

**Yelimli birikma** - mashina detallari, qurilish konstruksiyalari, mebellar, yengil sanoat buyumlari va b.ning yelim yordamida tayyorlanadigan ajralmas birikmalari. Ye. b. turli xil materiallarni mahkamlashga imkon beradi. Poʻlat, alyuminiy, jez, tekstolit, getinaks, shisha, faner, yogʻoch, gazlama, plastmassa, rezina va b. materiallardan buyumlar tayyorlashda Ye. b. foydalaniladi. Jihozlarni yigʻish va inshootlarni qurishda Ye. b. payvandlash, parchinlash va b. usullarning oʻrnini qoplashi mumkin. Siljishga yoki bir tekis uzilishga duchor boʻladigan birikmalarda Ye. b. usuli qoʻllanadi. Ye. b. choki juda mustahkam boʻlib chiqadi. Mas, plastmassalarning yelimlangan choki mustahkamligi material mustahkamligidan ham yuqori boʻladi, lekin Ye. b. uzoqqa chidamaydi. Ye. b. uchun duradgorlik yelimlari, universal (hammabop) yelimlar, organik va anorganik yelimlar ishlatiladi (qarang Yelim).

## Manbalar
Yelin

**Yelin** (uber) — urgʻochi hayvonlarning sut bezlari. Choʻchqalarda yakka-yakka, boshqa chorva mollarida tashqi tomondan umumlashgan, ammo ichki tomondan pardalar bilan ajralgan. Sigirlarda toʻrt, qoʻy va echkilarda ikki pallali va shuncha soʻrgʻichli boʻladi. Har qaysi sut bezi qon tomirlari, nerv, yogʻ toʻqimalari va bezli parenximalardan iborat. Soʻrgʻich kanallarini xalqasimon mushak toʻqima berkitib turadi. Ye. terisi mayin jun bilan qoplangan. Ye. hajmi, shakli, uzunligi va kengligi boʻyicha baholanadi. Kosasimon Ye.li sigirlar mahsuldorligi bilan ajralib turadi. Massaj qilish orqali Ye.ni rivojlantirish mumkin (Ye.da sut hosil boʻlishi haqida Sut, Sogʻim davri; Ye. kasalliklari haqida Mastit maqolalariga q.). 

## Manbalar
Yelka

**Yelka**, kift — qoʻlning boshlanish qismi; uning asosini yelka skeleti tashkil etadi. U tashqi tomondan qoʻlning erkin (osilib turgan) qismiga oʻtsa, ichki tomondan umurtqa pogʻonasiga taqaladi. Yelka kamari suyaklari (kurak suyagining yelka oʻsigʻi bilan oʻmrov suyagi) boylamlar bilan oʻzaro birlashib muskullar, teri osti yogʻ qavati, teri bilan qoplangan. Ye. muskullari oldindagi — bo'quvchi va orqadagi yozuvchi muskullardan tuzilgan. Ye. qoʻltiq va yelka arteriyasidan qon oladi. Terisiga yelka chigalidan, bo'quvchi muskullarga muskul-teri nervidan, yozuvchi muskullarga bilak nervidan tolalar keladi. Yelkaning shakllanishi, keng yoki tor bo'lishi uni qoplab turgan deltasimon muskul qolatiga bog'liq. Jismoniy mehnat, sport bilan shug'ullangan odamlarda kift rivojlangan, keng , zabardast boʻladi. Ayollar yelkasi bir oz nozikroq tuzilgan.

## Manbalar
Yelka oyoqlilar

**Yelka oyoqlilar** (Brachiopoda) -umurtqasiz hayvonlar tipi, dengizlarda oʻtroq hayot kechiradi. Tanasi pushti rang ikki pallali ohak chigʻanoq bilan qoplangan. Chigʻanogʻining uz. 10 sm gacha. Chigʻanoq pallalari maxsus oʻsiklar yoki faqat muskullar yordamida tutashgan. Tanasi chigʻanoq boʻshligʻining keyingi qismida joylashgan, chigʻanoqning oldingi kengaygan qismida teri oʻsimtalari, yaʼni kipriklar bilan qoplangan "qoʻllar" bor. Kipriklar harakati tufayli mantiya boʻshligʻiga suv kirib turadi. Ogʻiz boʻshligʻi "qoʻllar"ning asosida joylashgan. Ayrim Ye. o.da koʻrichak mavjud. Tana boʻshligʻi ikkilamchi, yuragi, qon tomirlari, halqum oldi nerv halqasi va nerv tolalari bor. Ayrim jinsli, lichinkasi troxofora. Boltiq, Qora va Kaspiy dengizlaridan tashqari hamma dengizlarda yashaydi. Ye. o. — qadimgi hayvonlar, kembriy davridan maʼlum. 280 dan ortiq turi tarqalgan. Ye. o. paleozoyning stratigrafiyasida muhim ahamiyatga ega.

## Manbalar
Yelkada kurash

**Yelkada kurash** — milliy yoshlar oʻyini. Oʻzbek kurashidan kelib chiqqan. Oʻyinning oddiy kurashdan farqi — musobaqa faqat tepada, yelka ("ikkinchi qavat")da boʻladi. Kurashni faqat yelkadagi oʻyinchilar olib boradi, pastdagi oʻyinchining vazifasi yelkadagi odamning tizzalaridan mahkam ushlab unga koʻmaklashishdan iborat. Kurashda kim birinchi boʻlib raqibini toʻshakka yoki yerga agʻdarib tushirsa oʻsha gʻolib hisoblanadi. Agar ikkala kurashchi baravar agʻdarilib tushsa, qaytadan kurashishi lozim. Bu oʻyin maysazorda yoki toʻshaklar toʻshalgan sport zalida oʻtkazilishi mumkin. Raqiblar jamoalarga boʻlinib ham musobaqalashadilar. Ye. k. "Alpomish oʻyinlari" festivali musobaqalariga kiritilgan. Ye. k. oʻyini bolalar va yoshlarning jismoniy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi.

## Manbalar
Yelkan kapalaklar

**Yelkan kapalaklar** (Papilionidae) — kunduzgi kapalaklar oilasi. Qanotlari yozilganda kengligi 25 sm gacha (Papilio homerus) boradi. Qanotining rangi tiniq, juda turli-tuman, ayrim tropik turlarida (Ornithohoptera) yaltiroq; orqa qanotlarida koʻpincha "dum" shaklida oʻsimtasi boʻladi. Hamma qitʼalarda tarqalgan, ayniqsa tropik mintaqalarda koʻp uchraydi. 550 dan ortiq turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 18 turi uchraydi. Ular orasida Papilio avlodi turlaridan maxaon (R. machaon) ayniqsa keng tarqalgan; uning qanoti sariq, chetlari keng qora hoshiyali; qurti katta, koʻk, semiz tanasida koʻndalang qora chiziqlar va qizil nuqtalar bor.

## Manbalar
Yelim oqish

**Yelim oqish** — danakli mevalar, tut, jiyda daraxtlari, oʻrmon daraxtlari va sitrus oʻsimliklarida uchraydigan kasallik belgilaridan biri. Yaxshi parvarish qilmaslik, yerning ortiqcha namiqishi, oziq moddalarning yetishmasligi, shox-shabbalarni notoʻgʻri va bevaqt kesish, hasharot tufayli yoki boshqa sabablar bilan yelim oqadi. Aksariyat hollarda daraxt tanasi va shoxlarida poʻstloq ostidan oqib chiqqan shaffof suyuklik qotib, yelimsimon modda hosil qiladi. Oʻsimlik poʻstlogʻining yelim chiqqan joylarida har xil shish va gʻovaklar paydo boʻlib, oʻsimlik asta-sekin quriydi. Yelimdagi zamburugʻ, bakteriyalar yomgʻir, shamol va hasharotlar orqali boshqa daraxtlarga yuqadi.

Kurash choral ari : daraxt tanasi 2 chelak suvga 1 chelak soʻndirilmagan ohak, 100 g yelim, 200 g temir ku-porosi qoʻshib tayyorlangan ohak suti bilan oqlanadi, jarohatlangan joylari formalin eritmasi (1:100) yoki temir koʻporosi (5% li) bilan dorilanadi. Daraxt tanasidagi yelim qirib olinadi, oʻrni fungitsidlar (1% li mis koʻporosi eritmasi) bilan yuviladi. 

## Manbalar
Yelim rassomligi

**Yelim rassomligi** — rang-tasvirda asar yaratish usullaridan biri. Boʻyoq (pigment)ning bogʻlovchi moddasi hayvon suyaklarini qaynatib olinadigan yelimdan iborat boʻlgani uchun shunday nomlanadi. Ayrim hollarda oʻsimlik yelimi, sintetik yelimlar ham ishlatiladi. Koʻpincha asar boʻr asos ustida yaratiladi. Qadimdan maʼlum boʻlgan Yer tasvirning yorqinligini taʼminlaydi, lekin tashqi taʼsirga chidamsiz, tez yuvilib ketadi, asosi qalinroq (dagʻalroq) boʻlganda qasnoqlanib tushadi. Shuning uchun xona ichlarini bezashda — devoriy rassomlikda ishlatiladi. Hozir asosan kino va teatr dekoratsiyalari, bayram namoyonlari, muvaqqat plakatlar yaratishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Yelkanlar

**Yelkanlar** (lotincha ) — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduz turkumi. Belgisi . Kompas, Sentavr, Ustun, Kema quyrugʻi va Nasos yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Unda ikki marta (1969 va 1971y.larda) PSRO833 pulsar kuzatilgan. Oʻzbekiston hududida qish paytlarida koʻrinadi.

## Manbalar
Yelkanli kema

**Yelkanli kema** — daryo, koʻl, dengizlarda yelkanlar yordamida shamol kuchi bilan suzadigan kema. Sport musobaqalarida, baliq ovlash va sayr qilishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Yelkanli kema sporti

**Yelkanli kema sporti** - yelkanli kemalar poygasi. Bunday poygalar belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha turli masofalarga oʻtkaziladi. Gʻolib barcha poygalar natijasiga koʻra aniqlanadi. Ye. k. s 18-asrda Buyuk Britaniyada paydo boʻlgan. 1907-yilda Ye. k. s xalqaro uyushmasi (IYRU)ra asos solingan; u 100 ga yaqin mamlakat federatsiyalarini birlashtiradi. 1932 y.dan Yevropa, 1922 y.dan jahon birinchiliklari oʻtkaziladi; 1900 y.dan Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan.

## Manbalar
Yelkanli chana

**Yelkanli chana** — muz va qor ustida yelkan yordamida shamol kuchi bilan harakatga keladigan chana. Soatiga oʻrtacha 100 km tezlikda harakat qiladi. Yelkanli chana transport vositasi sifatida va sport musobaqalarida qoʻllanadi. Asosan, shimolda ishlatiladi.

## Manbalar
Yelkantepa

**Yelkantepa**, Yelkendepe — Kopetdogʻ etaklari (Turkmaniston)da joylashgan jez davri arxeologik yodgorligi. Qishloqda hayot mil. av. 7—6-asrlarda taraqqiy etgan. Bu davrda qishloq markazida bal. 6 m, diametri 130 m ga yetadigan hisor qad koʻtargan. Hisorning atrofidagi 500x290 m ga choʻzilgan maydonda atrofi devor bilan oʻrab olingan aholi turar joylari joylashgan. Devor oldiga xandaq qazilgan. Keyinchalik Ye.dagi aholi koʻpayib, qishloqning kengayishi tufayli u yangi devor bilan oʻralgan. Ye.dagi mudofaa devorlari qoʻshaloq boʻlib, umumiy qalinligi 10,5 m ga yetgan, devorlarning orasida kengligi 6 m li yoʻlak boʻlgan. Shunday devor hisor atrofiga ham qurilgan. Ular toʻgʻri burchakli xom gʻishtdan bunyod etilgan. Ye.dan temirdan (pichoqlar, yponyiap), jezdan (paykonlar), toshdan (yorgʻuchoqlar) qilingan buyumlar, mis eritish, temirni qayta ishlash ustaxonalari qoldiqlari saqlangan.

## Manbalar
Yelpigʻich dumli qushlar

**Yelpigʻich dumli qushlar**, yangi qushlar (Ornithuare, yaʼni Neornithes) — qushlar kenja sinfi. Arxeopteriksdan tashqari hamma qushlarni oʻz ichiga oladi. Tumshugʻi muguz bilan qoplangan, umurtqalari egarsimon (geterotsel), oxirgi dum umurtqalari oʻzaro qoʻshilib pigostilni hosil qiladi. Bu joyga dum patlari yelpigʻich hosil qilib birikadi (Ye. d. q. nomi shundan olingan), qanotlaridagi barmoqlari skeleti oʻzaro birikkan va qisman reduksiyaga uchragan, miyasi yirik va murakkab tuzilgan. Zamonaviy tasnifga binoan tishli qushlar, suzuvchi qushlar, ixtiornislar va yangi tanglayli qushlar katta turkumlariga boʻlinadi, 34 turkum va 9600 (jumladan hozirgi 8660) turni oʻz ichiga oladi. Barcha muhit — suv, havo, quruushk, hatto qisman yer osti muhitini egallagan (guaharo va salangalar gʻorlarda yashaydi). Odatda yaxshi uchadi, koʻpchiligi quruklik yuzasida va suvda yashaydi. Ayrim turlari ikkilamchi tarzda uchish qobiliyatini yoʻqotgan. Ye. d. q.ning xattiharakati juda murakkab boʻlib, mukammal tovush va koʻrish signallariga ega; ovozi, patlarining rangi va shakli xilma-xil boʻladi. Ular ancha mukammal tuzilishga ega boʻlgan koloniya, tuda, doimiy juft va b. uyushmalar hosil qiladi (qarang Qushlar).

## Manbalar
Yelpigʻich qanotlilar

**Yelpigʻich qanotlilar** (Strepsi ptera, yaʼni Rhipiptera) — parazit hasharotlar turkumi. 300 turi maʼlum. Pardaqanotlilar, saratonlar, toʻgʻriqanotlilar, beshiktervatarlar, qandalalar, ikki qanotlilar va qildumli hasharotlarda parazitlik qiladi. Juda mayda hasharotlar (uz. 1,5—4 mm). Jinsiy dimorfizm yaqqrl koʻzga tashlanadi. Erkaklarining tanasi bosh, koʻkrak va qoringa boʻlinadi; ogʻiz organlari kuchli reduksiyalangan, oziqlanmaydi; oldingi qanoti oʻsimta shaklida; keyingi qanoti keng pardasimon, tinch holatda yelpigʻichga oʻxshab, taxlanib turadi. Urgʻochi Ye. q. hayoti davomida hasharotlar ichki organlarida parazitlik qiladi; oyogʻi va qanoti boʻlmaydi; boshi koʻkragi bilan qoʻshilib, boshkoʻkrakni hosil qiladi. Ye. q.ning qurtlari odatda oʻsimlikka oʻrnashib olib, oʻz xoʻjayinining yaqinlashishini kutib turadi. Xoʻjayini tanasiga yopishib olgan parazit maxsus ferment yordamida uning xitin poʻstini eritib, tana boʻshligʻiga kirib oladi. 

## Manbalar
Yem-xashak

**Yem-xashak** — qishloq xoʻjaligi hayvonlarini boqishda ishlatiladigan, tarkibida oʻzlashtiriladigan (hazm boʻladigan) ozuqa moddalari boʻlgan, asosan, oʻsimlik, hayvonot, mikrobiologik va kimyoviy mahsulotlardan iborat ozuqalar.

Olinadigan manbai, i. ch. texnologiyasi, tayyorlash va qoʻllash usuli, hayvonlarning oziqlanishidagi ahamiyatiga qarab Ye.-x. bir necha guruhlarga boʻlinadi. Ye.-x., odatda, koʻkat, xashak, yem, mineral va shirali ozuqalarga boʻlinadi.

Yaylovlardagi tabiiy hamda ekilgan oʻtlar koʻkat ozuqaga kiradi. Koʻkatning quruq moddasi tarkibida protein (6,5—20%), azotsiz ekstraktiv moddalar (35—45%), yogʻ, mineral moddalar, kletchatka va quritilmaganda koʻp miqdorda karotin, vitamin A, S, Ye boʻladi. Silos, ildizmevalar, xashaki poliz ekinlari mahsulotlari shirali ozuqaga kiradi. Bular tarkibida 75—90% hujayra shirasi, turli vitaminlar bor. Mol boqishda qand lavlagi sanoati, spirt va pivochilik korxonalari chiqindilaridan ham shirali ozuqa sifatida foydalaniladi. Quruq beda, pichan, somon, poxol, gʻalla chorisi, shox-shabbadan tayyorlangan ozuqalar, chigit shulxasi va b. xashak (dagʻal xashak) ozuqaga kiradi. Bular tarkibida 25—40% kletchatka boʻladi. Pichan, ayniqsa, dukkak-lilardan tayyorlanganda, oqsil, mineral moddalar va vitaminlarga boy. Xashak hayvonlarni oziqlantirishda toʻyimli moddalar manbai boʻlib, ov-qat hazm qilish sistemasi ishini nor-mallashtiradi. 1&nbsp;kg beda pichanida 0,5— 0,52 ozuqa birligi, 120 g hazm boʻluvchi protein, 30–50&nbsp;mg/kg karotin bor.

Arpa, suli, makkajoʻxori, oq joʻxori, noʻxat, tegirmon chiqindilari (kepak, un gardi va b.), yogʻ-moy sanoati chiqindilari (kunjara, shrot — kukun kunjara va b.) yemta kiradi. Bular oqsil, uglevod va b. turli moddalarga boy boʻlib, toʻyimliligi jihatdan boshqa ozuqalardan ustun turadi. Osh tuzi, boʻr, suyak uni, ftorsizlantirilgan pretsipitat, sintetik azotli birikmalar (aminokislotalar, karbamid, ammoniy tuzlari, vitaminli va fermentli preparatlar, ozuqa antibiotiklari, dori-darmon moddalari va b.lar) mineral ozuqaga kiradi. Yirik shaharlar atrofidagi xoʻjaliklarda mol boqishda oshxona va b. ovqatlanish korxonalaridan chiqadigan oziq-ovqat qoldiqlaridan ham ozuqa sifatida foydalaniladi (yana q. Ozuqalar).

Kaudenbay Karibayev, Kurbonxoʻja Gʻulomqodirov.

## Manbalar
Yem-xashak balansi

**Yem-xashak balansi** – xoʻjalikdagi mavjud yem-xashak miqdorini unga boʻlgan ehtiyoj bilan qiyoslash. Odatda, u chorva mollarining belgilangan davrda yem-xashak bilan qanchalik taʼminlanganligini aniqlash, agar kamchil boʻlsa, uni tayyorlash tadbirlarini koʻrish maqsadida kelgusi yil uchun, shuningdek, istiqbol rejaga asosan bir necha yilga moʻljallab tuziladi. Yem-xashakka boʻlgan ehtiyoj chorva mollarining miqdorini va yoshini hisobga olgan holda, ularni toʻgʻri boqishdagi ilmiy koʻrsatmalarga asosan belgilanadi. Mavjud yem-xashak molxonada boqish davrida saqlashga qoʻyilgan yem-xashak miqdoriga va yem-xashak ekinlari hamda yaylovlar maydoniga, ulardan olinadigan hosilning salmogʻiga qarab aniqlanadi. Keyin turli xil yem-xashak miqdori alohida hisoblanib, uning qancha ozuqa biryaigita tengligi va tarkibidagi hazm boʻladigan oqsil miqdori aniqlanadi. Yem-xashak balansining kirim va chiqim qismlari bor, kirim qismida yil boshidan qolgan ozuqalar qoldiqlari, xoʻjalikda ishlab chiqarilgan ozuqalar, mollarni oziqlantirishga yaroqli chiqindilar va boshqa xoʻjaliklardan olinadigan ozuqalar (oshxona va sanoat chiqindilari). Chiqim qismida chorva mollarining rejalashtirilgan davrdagi yem-xashakka boʻlgan ehtiyoji va boshqa xoʻjaliklarga sotish moʻljallangan yem-xashak miqdori, ozuqaning ehtiyoj foizi koʻrsatiladi. Mavjud yem-xashak miqdori yem-xashakka boʻlgan ehtiyojga teng kelishi kerak. Yem-xashak balansi yozgi va kishki davrlarga alohida tuziladi. Bu davrlarning davomiyligi xoʻjalik joylashgan hududning tabiiy shart-sharoitlari bilan belgilanadi.

Yem-xashak balansi mollar turlari va ularning sut mahsulotlariga, tirik vazni, yoshiga qarab alohida guruhlar boʻyicha (Mas, sigirlar, gʻunajinlar, buqalar, 1 yoshgacha boʻlgan buzoqlar, boʻrdoqiga boqilayotgan soʻqimlar) mol boshi sonini davrlar boʻyicha kunlarga koʻpaytirilib, ozuqakun miqdori, soʻngra ozuqa turlariga koʻra sutkalik ratsionini ozuqa-kun miqdoriga koʻpaytirib umumiy ozuqa miqdori topiladi. Yem-xashak balansi ozuqalarning tabiiy holati, ozuqa birligi, hazm boʻluvchi protein boʻyicha ham tuziladi. Yem-xashak balansi kelasi yillar uchun ozuqa bazasini mustahkamlash va uni rivojlantirish rejasi hamdir.

Kaudenbay Karibayev.

## Manbalar
Yem-xashak briketlari

**Yem-xashak briketlari** - taxtacha ozuqa, taxtacha (briket) koʻrinishida presslangan ozuqa. Dagʻal xashaklar (pichan, somon va b.) yoki mineralli, vitaminli yoki boshqa qoʻshimchalar qoʻshilgan konsentrlangan ozuqalar (kunjara, shrot va b.), shuningdek, bu ozuqalar aralashmalaridan tayyorlanadi. Ozuqalar briketlanganda isrof boʻlishi kamayadi, omborxonalarda kam joyni egallaydi, ozuqa toʻla isteʼmol boʻladi, tashish qulaylashadi. Briketlashda biriktiruvchi va taʼmini yaxshilovchi komponent sifatida mellassadan foydalaniladi. Ye.-x. b. zichligi 500—700 kg/m3; uz. 70 mm, kesimi 30— 60 mm, namligi 9—15%, uqalanishi koʻpi bilan 15% qilib ishlab chikariladi. Barcha toʻyimli va biologik faol moddalar bilan boyitilgan boʻlib, hayvonlar turi, jinsi, yoshi, fiziologik holati va mahsuldorligiga qarab alohida retseptlarda ishlab chiqariladi. Ularni quruq holida, maydalab yoki ivitib mollarga berish mumkin. Briketlarni tayyorlashda maxsus yem-xashak briketlash mashinalari qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Qishloq xoʻjalik hayvonlarini oziqlantirish, T., 1999. 

## Manbalar
Yem-xashak ratsioni

**Yem-xashak ratsioni** - oziq. mod dalari bilan chorva mollarining talab va ehtiyojini qondiruvchi, xoʻjalikdagi mavjud turli yem-xashakdan tuzilgan sutkalik oziq rejasi. R. qayvonning salomatligiga ziyon yetkazilmagan holda ulardan sifatli va muljallangan miqdordagi mahsulot olishni taʼminlashi kerak. Ye.-x. r. tannarxi boʻyicha arzon, biologik toʻla qimmatli va iloji boricha xoʻjalikda mavjud boʻlgan resurslardan tuzilishi kerak. Mollarning mahsuldorlik koʻrsatkichlari va xoʻjalikdagi ozuqa turlariga qarab ratsion vaqti-vaqti bilan oʻzgartirib turiladi.

Sogʻin sigirlar Ye.-x. r. 100 kg tirik vazniga 3,5—5 kg quruq modda miqdorida boʻlishi kerak. Bir kunda 12—13 kg sut beradigan sogʻin sigirlar uchun bir kunlik Ye.-x. r. quyidagilardan iborat: silos — 25 kg , senaj — 8 kg , pichan — 3 kg , omixta yem — 3 kg , osh tuzi — 100 g . Ratsion 1 sutkaga, 1 oyga moʻljallab tuziladi.

## Manbalar
Yem-xashak toʻyimligi

**Yem-xashak toʻyimligi** - yemxashakning hayvon organizmini zarur oziq moddalar va energiya bilan taʼminlay olish darajasini ifodalaydigan sifat koʻrsatkich. Har qanday ozuqaning toʻyimliligi ozuqa birligi bilan oʻlchanadi hamda ozuqa tarkibidagi hazm boʻladigan oqsil, organik va mineral moddalar, mikroelementlar, vitaminlar miqdori ham hisobga olinadi. Ye.-x. t.ni baholash negizini ozuqaning kimyoviy tarkibi, hazm boʻlishi, mahsuldorlikka taʼsirini aniqlash (suv, quruq modda, protein, yogʻ, kletchatka, azotsiz ekstrakt moddalar, kul) tashkil etadi va toʻyimlilik umumiy energetik toʻyimlilik va proteinli toʻyimlilikka ajratiladi.

1933-yildan har xil ozuqalarning toʻyimliligiga baho berishda 1&nbsp;kg oʻrtacha sifatli suli doni toʻyimligi qabul qilindi. 2005 kkal almashinuvchi energiya bir energetik ozuqa birligi sifatida qabul qilingan. Almashinuvchi energiya — bu ozuka tarkibidagi organik moddalarning hayvon organizmida hazm boʻlib, qon va limfalarga singgan qismi energiyasidir. 1&nbsp;kg ozuqa birligi 10,5 mJ (megajoul)ga teng (1 kaloriya = 4,18 joul).

E.-x. t. asosida ozuqa ratsioni tuzishda maxsus jadvallardan foydalaniladi.

## Manbalar
Yem-xashak ekinlari

**Yem-xashak ekinlari** — chorva mollari va parrandalarga yem-xashak (koʻkat, pichan, yem, silos) tayyorlash maqsadida ekiladigan oʻsimliklar. Yem-xashak ekinlariga bir yillik va koʻp yillik oʻtlar, xashaki ildizmevali, kartoshkali oʻsimliklar, xashaki poliz ekinlari, shirin kartoshka (batat), silos bostirish va yem uchun ekiladigan donli ekinlar kiradi. Hozir jadallashgan dexdonchilik tizimi sharoitida yem-xashak ekinlari yetishtirish mustaqil tarmoq boʻlib ajratiladi va yem-xashakchilik deb ataladi.

Yem-xashak ekinlarilarining eng katta guruhini koʻp yillik oʻtlar: dukkaklilar — sebarga, beda, shabdar, bersim, esparset, qashqarbeda, oq nilufar va gʻal-ladoshlar (ajriqbosh, betaga, suvbugʻdoyiq, oqsoʻxta, erkakoʻt) tashkil qiladi. Koʻp yillik oʻtlar sof holda va aralash (mas, sebarga bilan ajriqbosh, beda bilan erkakoʻt) ekiladi. Ular yaylov ozigʻi sifatida hamda koʻk massasi pichan, senaj, silos, oʻt uni, donador oziq va briketlar tayyorlash uchun ishlatiladi. Bu Yem-xashak ekinlari oqsilga (ayniqsa, dukkaklilar), vitaminlarga va mineral tuzlarga boy boʻladi. Bundan tashqari, koʻp yillik oʻtlar yerni azotga boyitadi, chunki ular ildizidagi tuganak bakteriyalar havodagi azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Koʻp yillik oʻtlarning aksariyati namsevar oʻsimliklardir. Nam yetishmasa, ularning hosili kamayib ketadi yoki butunlay nobud boʻladi (qurib qoladi), shuning uchun qurgʻoqchil rayonlarda koʻp yillik oʻtlar (eng avvalo beda) asosan sugʻoriladigan yerlarga ekiladi.

Yashil konveyr hosil qilish uchun bir yillik oʻtlar ekiladi. Ulardan ham pichan va boshqa ozuqalar tayyorlanadi. Bir yillik dukkaklilardan shabdar, bersim, bahorgi va kuzgi yovvoyi noʻxat, noʻxat ekiladi. Oqsilga boy bu oʻsimliklar, odatda, bir yillik gʻalla ekinlari — suli, arpaga qoʻshib ekiladi. Oʻzbekistonning qurgʻoqchilik rayonlarida qurgʻoqchilikka chidamli bir yillik oʻtlar — sudanoʻt, oqjoʻxori, oqjoʻxori-sudanoʻt duragaylari, mogar, qoʻnoq, shuningdek, cheklangan miqdorda vika, burchoq ekiladi. Koʻp rayonlarda koʻkat ozuqa uchun bir yillik oʻt sifatida kuzgi javdar, tariq, soya, oʻris noʻxat, shuningdek, yangi ekin — tritikale ekiladi. Yaqin vaqtdan boshlab koʻk massa olish maqsadida pane (bahorgi va kuzgi), perko ekiladigan boʻldi.

Sershira oziq uchun xashaki ildizmevalar: nimshirin va xashaki lavlagi, sabzi, turneps ekiladi (qarang: Ildizmevalilar). Chorva mollariga qand lavlagi ham beriladi, shuningdek, ularning bargi — palagidan, asosan silos tayyorlanadi. Oʻsimliklarning bu guruhiga kiradigan asosiy ekin — xashaki lavlagi. Uning ildizmevasi yirik boʻlib, yaxshi saqlanadi. Hosildorligi 1000 s/ga gacha yetadi. Turneps ertapishar ildizmeva, lekin lavlagiga qaraganda kam toʻyimli boʻladi va yaxshi saqlanmaydi.

Silos tayyorlanadigan ekinlar (makkajoʻxori, kungaboqar, xashaki karam va boshqalar) va yem uchun ekiladigan donli ekinlar (suli, arpa, makkajoʻxori va boshqalar) ham xashaki ekinlarga kiradi.

## Manbalar
Yelyuy Chutsay

**Yelyuy Chutsay** (1189.3.8-1243.2.6) - Xitoydagi Yuan (moʻgʻul) sulolasining davlat va harbiy arbobi, olim va yozuvchi. Kidoshyurnij Lyao saltanati hukmdorlari avlodidan. 1214 yil chjurchjenlarning Szin davlati hokimlari tomonidan Pekin shahri noibligiga tayinlangan. Moʻgʻullar tomonidan Pekin bosib olingandan (1215) keyin Chingizxonning xizmatiga oʻtgan. Markaziy Osiyoga (1219) va Hindistonga (1224) qilingan bosqinchilik yurishlarida Chingizxonga hamroh boʻlgan. Chingizxon vafotidan soʻng moʻgʻul xonlaridan Oʻqtoyxon va Xubilaynnng eng yaqin maslahatchisi boʻlgan. Moʻgʻullar bosib olgan yerlarda turli xil soliq, toʻlovlar tizimini joriy etishda katta rol oʻynagan. "Gʻarbga qilingan sayohat xotiralari" asarida safar taassurotlarini bayon etgan. Asar moʻgʻullar bosqini davrida Movarounnahr haqida koʻplab tarixiy, geografik, etnografik maʼlumotlarga boy.

## Manbalar
Yem

**Yem** — 1) mollarga beriladigan toʻyimli ozuqa. Chorvachilikda suli, arpa, makkajoʻxori, oq joʻxori, bugʻdoy, qora bugʻdoy, soya, vika, noʻxat donlari va b. Ye. oʻrnida ishlatiladi. Ye. boʻladigan donlar tarkibida 75% gacha uglevodlar, 12% protein, 2—5% yogʻ, 1—4% mineral moddalar hamda V guruhiga mansub vitaminlar mavjud. 100&nbsp;kg Ye.da 38—133 ozuqa birligi, 6,7—14,2&nbsp;kg hazm boʻluvchi protein bor. Barcha hayvonlar va parrandalarga Ye. aralash yem va yem aralashmasi koʻrinishida beriladi. Ye.ning toʻyimliligini oshirish maqsadida kepak, kunjara, pivo, spirt, shakar zavodlari chiqiti, baliq uni, goʻsht uni, goʻsht-suyak uni, qon uni va boshqa. Yem.ga aralashtiriladi yoki boshqa turdagi ozuqalarga Yemiga . aralashtirib tert qilinadi. Yem. yengil hazm boʻlishi uchun maydalanadi, tuyiladi, tegirmonda un qilib tortiladi, achitiladi va hokazo. Mogʻorlagan, qoʻlansa hidli, qora yoki qoʻngʻir tusdagi, rangi aynigan, zaharli moddalari boʻlgan don va don mahsulotlarini Yem. oʻrnida ishlatib boʻlmaydi. Aralash yem, Yemxashak); .

## Manbalar
Yemshitepa

**Yemshitepa** — antik shahar harobasi. Tillatepa (Afgʻoniston) yaqinida joylashgan. Mayd. 18 ga. Ye. tarhi aylana shaklida boʻlib, qalinligi 10 m, bal. 12 m keladigan mustahkam mudofaa devori bilan oʻrab olingan. Ye. hududidagi madaniy qatlamning qalinligi 8,5 m ga yetadi. Shahar Kushon podsholigi davrida (1—4-asrlar) ravnaq topgan. Oʻrta asrlarda shaharning kichik bir qismidagina hayot davom etgan. Qadimda bu yerdan Buyuk ipak yoʻli oʻtgan. Olimlar (Sh. Kamoliddinov)ning fikricha, antik manbalarda qayd etib oʻtilgan qad. Baqtriyaning Surogana sh. aynan shu yerda joylashgan boʻlgan.

## Adabiyot
* Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

## Manbalar
Yengil avtomobillar

**Yengil avtomobillar** – 2 kishi dan 8 kishigacha moʻljallangan avtomobillar. Dvigateli silindrlarining ish hajmiga qarab, mikrolitrajli (hajmi 1200 sm3 gacha), kichik litrajli (1200 dan 1800 sm3 gacha), oʻrta litrajli (1800 dan 3500 sm3 gacha) va katta litrajli (3500 sm3 dan ortiq) yengil avtomobil boʻladi. Mikrolitrajli va kichik litrajli yengil avtomobilning barcha gʻildiraklari mustaqil osmali, oʻrtacha litrajli. Yengil avtomobilning old gʻildiraklari mustaqil osmali, ketingi gʻildiraklari ressorali boʻladi. Katta litrajli yengil avtomobilda avtomatik transmissiya, rulni burishni yengillashtiradigan gidravlik kuchaytirgich, gildiraklarning avtomatik tizimlari qoʻllanadi. Yengil avtomobillar yopiq, ochiq va ochiladigan kuzovli boʻlishi mumkin.

Kuzovining xiliga qarab, yengil avtomobillar quyidagicha nomlanadi: 1) sedan – ikki qator oʻrindiqli, 4-6 oʻrinli, toʻrt eshikli, yopiq kuzovli; 2) limuzin – uch qator oʻrindiqli, 7-8 oʻrinli, toʻrt eshikli, yopiq kuzovli; 3) koʻpe – ikki qator oʻrindiqli, 4-6 oʻrinli, ikki eshikli, yopik, kuzovli; 4) kabriolet – tepasi ochiladigan kuzovli; 5) faeton – usti ochiq, yoʻlovchilarni quyosh nuri, yomgʻirdan toʻsuvchi soyabon va olinadigan yon devorlari bor; 6) sport – ikki oʻrinli yengil avtomobillar ; 7) universal – 3 yoki 5 eshikli, usti choʻzinchoq kuzovli, uning ketingi qatoridagi oʻrindigʻini yigʻib qoʻyish mumkin; 8) pikap – 2-3 oʻrinli yopiq, ketingi yuk tashiladigan qismi ochiq; 9) 9 oʻrinli yopiq. Oʻzbekiston avtomobil sanoatida ishlab chiqarilayotgan „Neksiya“, „Damas“, „Tiko“, „Matiz“ avtomobillari yengil avtomobil hisoblanadi.

## Manbalar
Yengil beton

**Yengil beton** — quruq holatdagi hajmiy massasi 500—1800 kg/m3 boʻlgan beton. Tayyorlanishiga koʻra, gʻovak toʻldirgichlar asosidagi tabiiy (mas, pemzobeton, tufobeton) va sunʼiy (agloporit-beton, keramzit-beton va b.); yirik gʻovakli va yacheykali xillarga; vazifasiga koʻra, issiqlik izolyasiya, konstruksion va konstruksion-issiqlik izolyasiyali xillarga boʻlinadi. Ye. b. asosan bino va inshootlarning toʻsuvchi qurilmalarida qoʻllanadi. 

## Manbalar
Usmon Yenikeyev

**Usmon Yusupovich Yenikeyev** (1933, Penza viloyati) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Dushanba pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan (1965). 1951—89 yillarda Angor va Denov tumanlaridagi maktablarda fizikamat, oʻqituvchisi, 1989-yildan Toshkent sh. Akmal Ikromov tumanidagi 287-maktabda matematika oʻqituvchisi. Dars va darsdan tashqari vaqtlarda oʻquvchilar bilan turli koʻrgazmali qurollar tayyorlab, ulardan oqilona foydalanadi, "yosh matematiklar" toʻgaragiga rahbarlik qiladi.

## Manbalar