Yangi Zelandiya pasporti

**Yangi Zelandiya pasportlari** (Maori: *Uruwhenua Aotearoa*) Yangi Zelandiya fuqarolariga ichki ishlar departamenti tomonidan xalqaro sayohat qilish uchun beriladi. Yangi Zelandiya aholisining taxminan 70 % i pasportga ega va muomalada 2,9 millionga yaqin Yangi Zelandiya pasporti mavjud. U dunyodagi eng kuchli pasportlardan biri hisoblanadi.

## Tarixi
Yangi Zelandiya Avstraliya, Kanada, Buyuk Britaniya va Qoʻshma Shtatlardagi pasport berish organlari oʻrtasidagi hamkorlik boʻyicha „Besh Millatlar Pasport Guruhi“da „eng yaxshi tajribalarni, amaliyotlarni almashish va pasport siyosati, mahsulotlarini ishlab chiqish bilan bogʻliq innovatsiyalarni muhokama qilish uchun“ xalqaro forumida ishtirok etadi.

### 20-asr boshlari: Pasportlar joriy etildi
Birinchi jahon urushidan oldin bir nechta mamlakatlarda pasport kerak edi va ular odatda chet elga sayohat qilish uchun talab qilinmasdi. 1900-yilga kelib, Yangi Zelandiya pasportlari uchun vaqti-vaqti bilan soʻrovlar boʻlib, ular gubernator tomonidan shaxsan imzolangan. 1905-yilda deputat Jorj Faulds otasining 100 yilligi munosabati bilan Shotlandiyaga qaytishga qaror qildi. Kemasi joʻnab ketmoqchi boʻlganida, unga pasport kerakligi aniq boʻldi; departament uchun ham, uni imzolashi kerak boʻlgan gubernator uchun ham bu noqulaylik tugʻdirdi. Yagona pasport erkak, uning xotini va bolalarini qamrab olgan, lekin fotosurat yoki yosh, boʻy yoki koʻz rangi kabi shaxsiy maʼlumotlarni oʻz ichiga olmaydi. 1909-yilda birinchi qishloq xoʻjaligi kimyogari Viktor Rivs Pakxemga pasport berildi.

Birinchi jahon urushi paytida 1915-yilda Britaniya hukumati pasport talab qildi va Yangi Zelandiya 1915-yil noyabridan boshlab boʻlim va politsiya uchun ish yukini oshirdi. 1909-yilda 1108 ta pasport berilgan boʻlsa, 1915-yil 15-noyabrdan 1916-yil 21-avgustgacha boʻlgan 9 oy ichida 6000 ta pasport berilgan. Bu raqam urushdan keyin fuqarolik sayohatlari tufayli yuqori boʻlib turdi, 1921-yilda 4300 dan oshdi va bu raqam Depressiyagacha saqlanib qoldi. Keyin bu raqam 1930-yildagi 4722 tadan 1934-yil 31-martda tugagan yil uchun 2455 taga kamaydi.

### 1950-yillar: Yangi Zelandiya fuqaroligi joriy etildi
1948-yilda qabul qilinib, 1949-yil 1-yanvarda kuchga kirgan Britaniya fuqaroligi va Yangi Zelandiya fuqaroligi toʻgʻrisidagi qonun qabul qilinishi bilan zamonaviy Yangi Zelandiya fuqaroligi yaratilgan shundan soʻng, Yangi Zelandiyada yashovchilar endi Britaniya yoki Hamdoʻstlik fuqaroligida Yangi Zelandiya pasportiga ega boʻlmaydi va ular Yangi Zelandiya fuqaroligini olish uchun, keyin esa pasport olish uchun ariza topshirishlari kerak edi, bu bilan ichki ishlar departamentida ish koʻpaydi. 1950-yilda chiqarilgan pasportlar soni 1939-yildagidan ikki baravar koʻp, yaʼni oʻn mingdan oshdi. 1948 va 1977-yillar oraligʻida Yangi Zelandiya pasportlarida „Yangi Zelandiya fuqarosi va Britaniya sub’ekti“ soʻzlari boʻlgan.

1981-yil 1-iyuldan boshlab Fraser hukumati Yangi Zelandiya fuqarolari Avstraliyaga pasportsiz sayohat qila olmasligini eʼlon qildi va fuqaroligi boʻlmagan Yangi Zelandiya aholisi vizaga murojaat qilishlari kerak edi. Buning sababi, Avstraliyaga pasportsiz sayohat qilish huquqiga ega boʻlmagan juda koʻp odamlar oʻzlarini yangi zelandiyaliklar sifatida qabul qilishayotgani edi.

### 1990-yillar: Mashinada oʻqiladigan pasportlar
1992-yilda Ichki ishlar departamenti Yangi Zelandiyada mashinada oʻqiladigan pasportlarni berishni boshladi, Yangi Zelandiyaning chet eldagi postlari esa qoʻlda pasport berishni davom ettirdi. 1992-yil 24-fevraldan boshlab ota-onalarning pasportlarida bolalarning ismlari ko‘rsatilmaydi. 1997-yil fevral oyida Londondagi Yangi Zelandiya Oliy komissiyasi mashinada oʻqiladigan pasportlarni berishni boshladi.

2000-yil dekabr oyida Yangi Zelandiya pasportining biomaʼlumotlar sahifasidan fransuz tili oʻchirildi va uning oʻrniga Maori tiliga almashtirildi. Bu oʻzgarish Ichki ishlar departamenti tomonidan amalga oshirildi va Te Reo Maori tili Yangi Zelandiyaning rasmiy tili sifatidagi maqomini anglatadi hamda chet elga chiqayotgan yangi zelandiyaliklarga ularning milliy oʻziga xosligini aniqroq aks ettiruvchi pasport beriladi.

2001-yilda Ichki ishlar departamenti Tashqi ishlar va savdo vazirligidan London pasport idorasi uchun mas’uliyatni oʻz zimmasiga oldi.

### 2000-yillar: Mashinada oʻqilmaydigan pasportlarni bosqichma-bosqich bekor qilish
2003-yilga kelib, Yangi Zelandiya pasporti egalarining atigi 4 % i ga yaqini mashinada oʻqilmaydigan versiyaga ega edi.

2004-yil 26-oktabrda Yangi Zelandiya diplomatik postlari qoʻlda pasport berishni toʻxtatdi va shu kuni zudlik bilan sayohat qilishi kerak boʻlgan Yangi Zelandiya fuqarolari uchun qisqa muddatda mashinada oʻqiladigan favqulodda sayohat hujjatlarini berishni boshladi. Muomaladagi mashinada oʻqilmaydigan pasportlar sonini kamaytirishning sabablaridan biri Yangi Zelandiya pasportlarining xavfsizligini oshirish edi; yana bir narsa shu ediki, shu kundan boshlab vizani bekor qilish dasturi boʻyicha Amerika Qoʻshma Shtatlariga sayohat qilayotgan Yangi Zelandiyaliklar mashina oʻqiydigan pasportda kirishlari kerak edi.

Shu kundan boshlab, chet elda pasport olish uchun ariza topshirgan barcha Yangi Zelandiya fuqarolari oʻz arizalarini Yangi Zelandiya, Sidney yoki Londondagi Pasport idorasiga yuborishlari kerak edi. Bu, shuningdek, 2004-yil 26-oktabrda yoki undan keyin chiqarilgan barcha Yangi Zelandiya pasportlari mashinada o‘qilishi mumkinligini anglatardi. Mashinada o‘qilmaydigan qolgan Yangi Zelandiya pasportlari (M seriyali) hali ham amalda edi va muddati 2014-yilning 25-oktabrigacha tugaydi (o‘sha sanaga ko‘ra Yangi Zelandiya pasporti egalarining atigi 2 foizida mashinada o‘qilmaydigan versiya mavjud edi).

### 2005-yil: Biometrik pasportlar
2005-yil 4-noyabrda Ichki ishlar departamenti Yangi Zelandiya biometrik pasportlarini (EA seriyali) berishni boshladi. Biometrik pasportlarni ishlab chiqarish bilan bogʻliq yuqori xarajatlarni qoplash uchun (avvalgi mashinada oʻqiladigan pasportlar bilan solishtirganda) ariza berish narxi kattalar uchun 71 NZ$ dan 150 NZ$ gacha, bolalar uchun NZ$ 36 dan NZ$ 80 gacha koʻtarildi.

2005-yil 24-apreldan 2015-yil 29-noyabrgacha berilgan barcha pasportlar (kattalar va bolalar) „Pasportga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida“gi qonun (2005) natijasida maksimal besh yil muddatga ega edi. 2005-yil 24-aprelgacha berilgan pasportlar biomaʼlumotlar sahifasida koʻrsatilganidek, amal qilish muddati tugagunga qadar amal qiladi. 2005-yil 24-apreldan boshlab Yangi Zelandiya pasportlari ism-sharifni oʻzgartirish bilan tasdiqlanmadi, yaʼni, masalan, turmush qurgan ismga oʻzgartirish yangi pasport olish uchun ariza berishni talab qiladi.

### 2009-yil: Yangi pasport dizayni
2009-yil 23-noyabrda Ichki ishlar departamenti Canadian Bank Note Company bilan shartnoma asosida besh yil davomida atigi 100 million dollardan kam mablagʻga yetkazib berilgan biometrik pasportning (LA seriyali) yangi versiyasini ishga tushirdi. Yangi pasport dizayni uchun motivlardan biri qalbaki Yangi Zelandiya pasportlarini ishlab chiqarish qiyin boʻlib qolishini taʼminlash edi. Oldingi biometrik pasportdan farqli oʻlaroq, biomaʼlumotlar sahifasidagi fotosuratlar qoʻshimcha xavfsizlik uchun endi qora va oq rangda lazer bilan oʻyilgan.

### 2014-yil: Amal qilish muddati 10 yilga tiklandi
2014-yil 29-mayda Kyle Lockwoodning petitsiyasini koʻrib chiqib, hukumat maʼmuriyati qoʻmitasi Yangi Zelandiya hukumatiga kattalar uchun oʻn yillik pasportlarni qayta tiklashni tavsiya qildi. Qo‘mita xulosasi: „Olingan dalillarga ko‘ra, biz aniqlangan soxta pasportlarning qisqarishi amal qilish muddatining qisqarishi natijasi ekanligiga ishonchimiz komil emas. Bizningcha, biometrik pasportlarning joriy etilishi firibgarlik va qalbakilikni kamaytirgandek tuyuladi. Shunga oʻxshash biometrik pasportlardan foydalanadigan Avstraliya, Fransiya, Germaniya, Buyuk Britaniya va Amerika Qoʻshma Shtatlari kabi davlatlar orasida xalqaro standart oʻn yil. Biometrik xavfsizlik xususiyatlari Xitoy, Kanada va Niderlandiya kabi davlatlarni o‘n yillik pasportlarni qaytadan joriy etishga olib keldi. Biz petitsiyaning maqsadini qoʻllab-quvvatlaymiz“. 2015-yilda qonunga o‘zgartirishlar kiritildi va 2015-yil 30-noyabrdan boshlab 16 va undan katta yoshdagi Yangi Zelandiyaliklar uchun 10 yillik pasportlar yana mavjud qilindi; 16 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun pasportlar hali ham faqat 5 yil davomida amal qiladi.

### 2021-yil: Pasport dizayni yangilandi
2021-yil 3-maydan Ichki ishlar boshqarmasi biometrik pasportning yangilangan versiyasini (RA seriyali) ishga tushirdi. RA seriyali pasportlari yangi va takomillashtirilgan xavfsizlik funksiyalarini oʻz ichiga oladi. Shuningdek, te reo Maori birinchi boʻlib muqovada va pasport kitobida paydo boʻlgan. Koʻpincha COVID-19 pandemiyasining sayohatga taʼsiri tufayli avvalgi seriyadagi mavjud zaxiralar tugagunga qadar chiqarilishi davom etdi.

## Pasport berish statistikasi
Yillar boʻyicha berilgan Yangi Zelandiya pasportlari va sayohat hujjatlari soni quyidagicha:

## Pasport huquqi
Faqatgina Yangi Zelandiya fuqarolari Yangi Zelandiya pasportlarini olish huquqiga ega, ammo boshqa sayohat hujjatlari Yangi Zelandiya qochqinlari yoki oʻz davlatlaridan pasport ololmaydigan, lekin sayohat qilishlari kerak boʻlgan fuqarolar uchun Ichki ishlar departamentida mavjud.

## Turlari

### Biomaʼlumotlar sahifasi
Yangi Zelandiya pasporti hozirgi versiyasining biomaʼlumotlar sahifasi quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi:

* Pasport egasining fotosurati (oq va qora rangda)
* Turi (*Momo*): P
* Mamlakat (*Whenua*): NZL
* Pasport raqami (*Tau Uruwhenua*)
* Familiya (*Ingoa whānau*)
* Berilgan ismlar (*Ingoa ake*)
* Millati (*Iwi tūturu*): YANGI ZELLANDIYA
* Tugʻilgan sana (*Rā Whanau*)
* Jinsi (*Tāne-Wahine*)
* Tugʻilgan joyi (*Wāhi whānau;* 2005-yil dekabridan keyin berilgan pasportlar faqat tugʻilgan shaharni oʻz ichiga oladi)
* Chiqarilgan sana (*Rā tīmatanga*)
* Yaroqlilik muddati (*Rā mutunga*)
* Hokimiyat (*Te Mana Tuku*)

Maʼlumot sahifasi mashinada oʻqiladigan zona bilan tugaydi.

## Viza talablari

2020-yil 1-fevral holatiga ko‘ra, Yangi Zelandiya fuqarolari 184 mamlakat va hududga kelganlarida vizasiz bo‘lishlari mumkin bo‘lib, Henley Passport Index bo‘yicha Yangi Zelandiya pasporti sayohat erkinligi bo‘yicha 8-o‘rinni egalladi. Bundan tashqari, Arton Capital’s Passport Index 2018-yil 2-dekabr holatiga ko‘ra Yangi Zelandiya pasportini sayohat erkinligi bo‘yicha dunyoda 6-o‘ringa qo‘ydi, vizasiz 162 ball (Islandiya va Malta pasportlari bilan teng) toʻpladi.

## Xorijiy sayohatlar statistikasi
Statistik maʼlumotlarga koʻra, bular 2015-yilda turli mamlakatlarga Yangi Zelandiyaga tashrif buyurganlar soni (agar boshqacha koʻrsatilmagan boʻlsa):

## Oldingi pasportlar

Fayl:First New Zealand Photo ID Passport 1915-1922.JPG|alt=First New Zealand photo identification passport type issued between c. 1915 and 1923.|1915 va 1923-yillar o'rtasida chiqarilgan birinchi Yangi Zelandiya foto identifikatsiya pasport turi.
Fayl:Interior of fold out New Zealand passport 1915-1922.JPG|alt=Interior of the first type of photo I.D New Zealand passport. This fold-out sort was replaced by the familiar booklet form around 1923, some time after the type had been phased out in most other parts of the British Empire.|Birinchi turdagi fotosurat ID Yangi Zelandiya pasportining ichki qismi. Bu ochiladigan tur 1923-yilda tanish buklet shakli bilan almashtirildi, bir muncha vaqt o'tgach, Britaniya imperiyasining boshqa qismlarida bu tip bosqichma-bosqich bekor qilindi.
Fayl:Dominion of New Zealand passport.jpg|alt=New Zealand passport issued in 1949|Yangi Zelandiya pasporti 1949-yilda chiqarilgan.
Fayl:Third Type of New Zealand Passport 1950s 1960s.JPG|alt=Third type of New Zealand passport which superseded the 'Dominion of New Zealand' type 2. Used through the 1950s and 1960s and replaced in 1973.|Yangi Zelandiya pasportining uchinchi turi, “Yangi Zelandiya hukmronligi” 2-turi oʻrnini egalladi. 1950–1960-yillarda ishlatilgan va 1973-yilda almashtirilgan.
Fayl:Dame Hilda Ross - cover of diplomatic passport (1952).jpg|alt=An example of a diplomatic passport from 1952|1952-yilgi diplomatik pasport namunasi.
Fayl:Dame Hilda Ross - visas in passport (2) (1952).jpg|alt=Interior of a 1952 issued diplomatic passport|1952-yilda chiqarilgan diplomatik pasportning ichki qismi.
Fayl:NzE-passport.jpg|alt=New Zealand biometric passport issued between November 2005 and November 2009|Yangi Zelandiya biometrik pasporti 2005-yil noyabridan 2009-yil noyabrigacha berilgan.


## Manbalar