open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hulokuiylar davlati

**Hulokuiylar davlati**, El xonlar davlati — Yaqin va Oʻrta Sharqda Moʻgʻullar davlati tanazzulga uchrayotgan paytda tuzilgai davlat (1256—1353). Asoschisi Chingizxonnmng nevarasi Huloku. Hulokuiylar davlatiga Eron, Afgʻo-niston va Turkmanistonning koʻp qismi, Kavkazortining yarmidan koʻpi, Iroq va Kichik Osiyoning sharqiy qismi (Qizil Irmoq daryosigacha) kirgan. Hulokuiylar davlati hukmdorlari elxon unvoniga ega boʻlishgan. Gruziya, Trapezund imperiyasi, Koʻniya sultonligi, Kilikiya arman podsholigi, Kipr qirolligi, Kurtlar davlati Hulokuiylar davlatining vassali hisoblangan. Poytaxti dastlab Marogʻa, soʻng Tabriz, keyinchalik Sultoniya boʻlgan. Hulokuiylar davlati Chigʻatoy ulusi, Oltin Oʻrda, mamluklar va salibchilar bilan urush olib borgan. Hulokuiylar davlati Rim papasi, Genuya, Fransiya va Angliya qirollari bilan ittifoq tuzib Misrga qarshi urushgan, lekin magʻlubiyatga uchragan.

Hulokuiylar davlatida moʻgʻul va turk koʻchmanchi qabila zodagonlari hukmron siyosiy kuch boʻlgan. Dastlabki elxonlar but-parast boʻlishgan. Hulokuiylar davlatiga kirgan mamlakatlar iqtisodi moʻgʻullar tajovuzi davrida butunlay barbod boʻlgan.

Hulokuiylar davlati hukmdorlaridan Gʻozonxon davrida mamlakat ahvolini yaxshilash maqsadida maʼmuriy va iqtisodiy islohotlar oʻtkazilgan. Gʻozonxon islohotlari Hulokuiylar davlati xoʻjaligini birmuncha yaxshilagan, lekin mamlakatda tovar ishlab chiqarishning kamayishi, shaharlarning tanazzulga uchrashi va juda katta iktoʼ yeriga ega boʻlgan zodagonlarning soliklardan ozodligi, mustaqil hara-katlari natijasida markaziy hukumat kuchsizlangan. Abu Said vafotidan soʻng Hulokuiylar davlatida yagona hukmdor qolmagan. Turli viloyatlarda alohida-alohida elxonlar hukmronlik qilgan. Ular oʻrtasidagi kurash, sarbadorlar qoʻzgʻo-lonlari natijasida Hulokuiylar davlati bir necha mus-taqil davlatlar (Muzaffariylar, jaloyiriylar va boshqalar)ga boʻlinib ketgan. Hulokuiylar davlatining oʻz oʻrdasi bilan Goʻrgonda koʻchib yurgan soʻnggi elxoni sarbadorlar hujumiga duch kelib halok boʻlgan (1353-yildek.).
Hulokuiylar

**Hulokuiylar** (yoki **Elxoniylar**) — Eron va Iroqda Hulokuiylar davlatini boshqargan sulola. Sulolaning eng yirik namoyandalari: Huloku (1256—1265), Abaqaxon (1265—1282), Toʻqudor Ahmad (1282— 1284), Argʻun (1284—1291), Kayxotuxon (1291—1295), Boyduxon (1295), Gʻozonxon (1271—1304), Oʻljoytuxon (1304—1317), Abu Said (1216—1235).
Hurlar

**Hurlar** ( — shahlo koʻz) — islom anʼanasi va Qurʼonga koʻra, taqvodorlar bilan birga jannatda yashaydigan qizlar. Qurʼon (2: 23; 3:13; 4:60)da ular jismoniy va maʼnaviy kamchiliklardan xoli boʻlgan, odam ham, jin ham tegmagan (55:56, 74), bir-biriga teng, bokira, goʻzal qizlar deb tasvirlanadi.

## Manbalar

## Havolalar
Hurlimon

**Hurlimon** (1861 - Moʻynoq tumani Qozoqdaryo ovuli — 1906) — qora-qalpoq shoira-baxshisi, xalq orasida "baxshi qiz" laqabi bilan mashhur boʻlgan. Berdaqnit qizi. Adabiyot va sanʼatga yoshligidan qiziqqan. Otasidan koʻplab qoʻshiq va dostonlar oʻrgangan. Navo-iy, Mahtumquli va boshqalarning asarlarini mutolaa qilib, ularga ergashib, sheʼrlar yozgan. H. "Bozirgon", "Oshiq Nansab", "Davlatyorbek" kabi dostonlarni Xorazm vohasida kuylab yurgan. "Bet ochar", "Yor-yor" kabi marosim qoʻshiqlarini mahorat bilan ijro etgan. H.ning qoʻshiq va dostonlari qoraqalpoqlar va Xorazm aholisi orasida keng tarqalgan. Uning ijodi Q.Ayimbetov va Q.Maqsetov tomonidan tadqiq qilingan.
Hurliqo va hamro

**Hurliqo va hamro** — turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan ishqiy-romantik doston; muallifi nomaʼlum, Fors xalq ertagi "Hurliqo" va uning Sayqaliy tomonidan oʻzbek tilida sheʼrga solingan "Qissai Hamroh va Hurliqo" varianti asosida yaratilgan, deb taxmin qilinadi.

Doston oʻzbek (1908), turkman (1971, 1978) tillarida nashr etilgan. Bularda Hamro va uning akalari boshidan kechirgan turli sarguzashtlar hikoya qilinadi; sof sevgi, doʻstlik vatanpar-varlik gʻoyalari tarannum etiladi. Doston voqealari "Bulbuligoʻyo", "Choʻloq boʻri" kabi oʻzbek xalq ertaklaridagi mazmunga mos keladi. "H. va "H." hozirgi mangʻitlik Tursun baxshi repertuarida mavjud.
Hurriyat (maʼnolari)

**Hurriyat**:

* Hurriyat - #REDIRECT Hurriyat (gazeta)
* Hurriyat (mustaqil gazeta) - "HURRIYAT" — ijtimoiy-siyosiy va huquqiy yoʻnalishdagi mustaqil ga-zeta.
* Hurriyat (shaharcha) — Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumaniyaagi shaharcha (1992 y.
Hurriyat (shaharcha)

**Hurriyat** — Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumaniyaagi shaharcha (1992-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Elbayon (7&nbsp;km). Tuman markazi (Qumqoʻrgʻon shahri)dan 6&nbsp;km. Aholisi 4 ming kishidan ziyod (2004). H.da umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, madaniyat uyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, aloqa boʻli-mi, dorixona, tibbiy muassasalar va boshqa bor.
Hurufiylar

**Hurufiylar** - 14-15 -a.larda Eronda vujudga kelgan islom taʼlimotidan yiroqlashib ketgan shia firqalaridan birining tarafdorlari. Firqaga Fazlulloh Astrobodiy (taxminan 1340—taxminan 1401) asos solgan. 1386— 87 yillarda u oʻz taʼlimotini targʻib qilib chiqqan. U arab harflari sirli mazmunga ega degan taʼlimotni ilgari surgani uchun alhurufiy (lugʻaviy maʼnosi "harfchi") taxallusini olgan, firqaning nomi shundan kelib chiqqan. Tarixiy maʼlumotlar boʻyicha, uni Amir Temur Shirvonga badargʻa qilgan, shu sababli H.Temur va uning xonadonidan boʻlgan hukmdorlarga nafrat bilan qaragan. Temurning Eron va Ozarbayjon yerlarida hukmron boʻlgan oʻgʻli Mironshohni ular daj-jol deb taʼriflagan. H. tez vaqt ichida Eron, Ozarbayjon, Turkiya va Suri-yada tarqalgan. H. olam abadiy, insonda xudoning qiyofasi aks etgan, olam taraqqiyotining har bir bosqichida xudo qiyofasi insonda mujassamlanib namoyon boʻladi, ana shunda insonning oʻzi xudo boʻladi, oxirgi paygʻambar — Muhammad, avliyolarning birinchisi Ali, oʻn birinchi imom Hasan al-As-kariy esa imomlarning oxirgisi, Fazlulloh Astrobodiy — xudo mujas-samlashgan birinchi inson, degan taʼlimotni ilgari suradi. Tez orada yerga Mahdiy kelib, ilohiy adolat oʻrnatadi, barchani teng qiladi, insonning insonga zulm qilishi tugaydi, deb kutadi. Ular mavjud hokimiyatga qarshi qurolli kurash tarafdori boʻlgan, 1426—27 yillarda Hirotda temuriylardan boʻlgan hukmdor Shohruxga qarshi suiqasd uyushtirib, uni yarador qildi, lekin u tirik qoldi. Qoʻlga olingan H. maxfiy tashkilotining aʼzolari beayov jazolandi va jasadlari olovda yondirildi. H. qattiq taʼqib ostiga olindi va keyinchalik Eronda tugab ketdi.
Hurmuzd

**Hurmuzd** — hayot va borliq Yaratuvchisini Zardusht dinidagi nomi. Oʻzida ezgulikni mujassamlashtirgan (qarang Ahuramazda).
Husayn Ali

**Husayn ali** (18-asrning 2-yarmi -19-asr boshlari) — tarixchi olim. Durroniylardan Temurshoh (1777—93), Zamonshoh (1793—1801), Mahmud (180103, 1809—18) davrlarida yashab, ijod etgan. Zamonshohning akasi shahzoda Humoyun huzurida xizmat qilgan. H.A.ning "Zebi tarixho" ("Tarixlar bezagi") asari (1803) Durroniylar davlatshsht siyosiy tarixiga oid. Asarda Afgʻonistondagi tarqoqlik, ichki nizolar, Balx hokimlari Qubod oʻzbek va Xudona-zarxon oʻzbek boshchiligida durroniylarga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlar va boshqa batafsil yoritilgan. Asar sharqshunos G.A.Voloshina tomonidan rus tiliga tarjima qilinib, Toshkentda nashr etilgan (1965). Asar qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida (Inv. №1626) saqlanadi.
Hurriyat (mustaqil gazeta)

"HURRIYAT" — ijtimoiy-siyosiy va huquqiy yoʻnalishdagi mustaqil ga-zeta. 1997-yil yanvardan Toshkent shahrida haftada 1-marta chop etiladi. Muassisi: Oʻzbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi. Gaz.ning "Jurna-list tekshiruvi", "Tekshiruv", "Himoya", "Huquq", "Fikr", "Mu-lohaza", "Munosabat", "Javob", "Tafakkur", "Maʼrifat" kabi ruknlarida eng sara va oʻqishli maqolalar berib boriladi. Ijtimoiy-siyosiy mavzularda V.Alimasov, Z.Isomiddinov, X.Doʻstmuhammad, Oʻ.Hayitov; huquqiy mavzuda H.Olimjonov, A.Jonuzoqov; maʼnaviy-maʼrifiy mavzuda O.Joʻraboyev, N.Hasanov, I.Ubaydullayevalar qiziqarli maqolalar bilan muntazam qatnashib kelmoqda. Adadi 5000 nusxa (2005).
Husayn ibn Ali

**Husayn ibn Ali** (626-yil – 680-yil) – Ali ibn Abu Tolibning (Fotimadan tugʻilgan) kichik oʻgʻli, Muhammad paygʻambarning nabirasi, uchinchi shia imomi.

669-yilda Hasan vafot etgandan keyin Ali tarafdorlari uni oʻz rahbari deb eʼlon qilgan. 680-yil xalifa Muoviya oʻlgandan keyin Iroqda umaviylarga qarshi harakat faollashgan. Husayn Yazidga bayʼat qilishdan bosh tortgan. Kufa shialari Husaynni oʻzlarining imomi deb tan olib, Kufaga taklif etgan va xalifa Yazidga qarshi qoʻzgʻolonga bosh boʻlishni soʻragan. Husayn Makkadan Kufaga joʻnaydi. 70 jangchisi bilan Kufaga yaqin Karbalo dashtiga yetib kelganida 4 ming kishilik xalifa Yazid qoʻshinlari unga qarshi chiqqan. 680-yil 10-oktyabr kuni Husayn jangda shahid boʻlgan, jasadi oʻsha yerga dafn etilgan. Shu munosabat bilan Karbalo shialarning asosiy muqaddas ziyoratgohiga aylangan. Husayn halok boʻlgan sana shialarda motam kuni sifatida nishonlanadi (qarang Ashuro).

## Manbalar


## Havolalar
Toha Husayn

**Toha Husayn** (; 1889.14.11, Yuqori Misr, Magaga shahri yaqinidagi Kilu qishlogʻi — 1973.28.10, Qohira) — arab yozuvchisi, adabiyotshunos va tarixchi (Misr), professor (1919). Qohiradagi Arab tili akademiyasi prezidenti (1965-yildan). "Vafd" partiyasi aʼzosi (1932). Iskandariya universiteti rektori (1943-1946), Maorif vaziri (1950—1952), 1956-yildan Misr Yozuvchilari ittifoqi raisi.

Toʻrt yoshida koʻr boʻlib qolgan. Arab shoiri va faylasufi Abul-aʼlo al-Maarriy ijodi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan. "Kunlar" (1—2-kitob, 1929—1939; 3-kitob, 1972), "Kaklik nidosi" (1934), "Adib" (1935), "Baxtsizlik daraxti" (1944), "Yer zah-matkashlari" (1948) va boshqa asarlar mual-lifi. H.T.ning adabiyotshunoslikka oid "Sheʼriyat va nasr haqida suhbatlar" (1936), "Hozirgi zamon adabiyotimizdan" (1958) kabi asarlari ham bor. "Memuarlar"i 1967-yil nashr etilgan. Misr Davlat mukofoti (1959) va "Nilufar" jur mukofoti (1971) laureati.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Xalidov A. B., Xudojestvennaya proza Taxa Xuseyna, L., 1954;
* Kotsarev N. K., Pisateli Yegipta. XX vek, M., 1975.
Husayn ibn Musallab

**Husayn ibn Musallab**, Amir Husayn (?— 1370) — Amir Kaza-/okning nabirasi. Balx, Hisori Shodmon va Badaxshon viloyatlari hukmdori. Ajdodlari hukmronlik qilgan Movarounnahr taxtiga daʼvogarlik qilgan. Avvaliga Amir Temur bilan ittifoq tuzgan va singlisi Oʻljoy turkon ogʻoni Sohibqironga nikohlab bergan. Husayn ibn Musallab va Amir Temur 1363–1364-yil Ilyosxoja boshliq Jete lashkarini Qamashi tumanidagi Tosh-qoʻrgʻon qishlogʻi yaqinida boʻlgan jangda magʻlub etadi. Ammo 1365 yil Toshkent va Chinoz oraligʻida Jete lashkari bilan boʻlgan Jangi loydagi muvaffaqiyatsizlikdan soʻng Husayn ibn Musallab va Sohibqiron oʻrtasida munosabat buziladi. 1370-yilga qadar Amir temurning Movarounnahrni markazlashtirilgan davlatga aylantirish yoʻlidagi saʼy harakatlarida asosiy toʻsiq boʻlgan. 1370-yil Balx shahri boʻsagʻasida boʻlgan jangʻda Sohibqiron H. ibn M.ning qoʻshinini tor-mor etadi va uni asirga olib qatl etadi. Husayn ibn Musallab Balx shahrining sharqiy tomonidagi Xoja Ukkosha qabristoniga dafn qilingan.

## Adabiyot
* Nizomiddin Shomiy. Zafargʻyuma, T., 1996; Sharafudlin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997.
Husayn Saraxsiy

**Husayn saraxsiy** (16-17-asrlar) — tarixchi, mutasavvif. Joʻybor xojalarinint muridi boʻlgan. H.S.ning forscha "Manoqibi Saʼdiya" ("Xoja Muhammad Saʼdning manoqiblari") asari Joʻybor xojalariga bagʻishlangan boʻlib, 7 bobdan iborat. Unda muhammad Shayboniyxon vafotidan soʻng Movarounnahrdagi ichki vaziyat, qizilboshlilar xuruji, shayboniy xonlari Ubaydullaxon, Abdullaxon [/ bilan viloyat hokimlari oʻrtasidagi munosabatlar, Xoja Muhammad Islomning saltanatdagi mavqei keng aks etgan. Asar sharqshunos H.Toʻrayev tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar
* Manoqibi Saʼdiya. Buxoro, 1997. Ad.:Ahmedov B., Oʻzbekistonning atoqli tarixshunos olimlari. T., 2003.
Husayni

**Husayni** — xalq seleksiyasida yetishtirilgan oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Vatani Oʻrta Osiyo. Sharqiy eko-logik-geografik navlar guruhiga kiradi. Oʻzbekiston, Tojikiston, Turk-maniston, Rossiyaning Stavropol oʻlkasi va boshqa joylarda tarqalgan. Gʻu-jumlarining shakliga qarab bir necha xillarga boʻlinadi. Moʻrchamiyon H., kelinbarmoq H., qizil H., loʻnda H. (kadu H.) xillari, ayniqsa koʻp tarqalgan. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrta-cha, toʻgarak, 3—5 boʻlmali. oʻrtacha ker-tikli, usti silliq, mayin. Guli ikki jinsli. Uzumi avgust-sentabrda pishadi. Uzum boshi yirik, konussimon, sershingil, havol, ogʻirligi oʻrtacha 300 — 350 g (ayrimlari 1&nbsp;kg gacha). Gʻujumi oʻrtacha va yirik, tuxumsimon yoki pilindrsimon, poʻsti yupqa, sargʻish-yashil, karsillaydi, sershira. Tarkibida 18 — 20% qand bor, nordonligi 2—3%. Oʻsuv davri 153 kun. Hosildorligi 170—180 s/ga. Sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamsizroq. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi. Saqlashga, uzoq joylarga yuborishga chidamli. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan.
Husayniy (maʼnolari)

**Husayniy**:

* Husayniy — Husayn Boyqaro
* Husayniy (shoir), Atoulloh (toʻliq ismi Amir Burhoniddin Atoulloh Mahmud Husayniy Nishopuriy) (taxm.
* Husayniy (maqom) — Oʻn ikki maqom tizimidagi maqom.
Husayniy (shoir)

**Husayniy**, Atoulloh (toʻliq ismi Amir Burhoniddin Atoulloh Mahmud Husayniy Nishopuriy) (taxminan 15-asrning 40-yillari, Nishopur — 1513, Mashhad) — fors adabiyotshunosi, shoir. H. Sharq sheʼriyati masa-lalari bilan shugʻullanib, "adabiyot bilim-doni" sifatida tanilgan, muammo sanʼatida oʻz davrining yagonasiga aylangan. Hirotning mashhur Ixlosiya, Sultoniya va boshqa madrasalarida dars bergan. Ilmi badeʼ boʻyicha keng va chuqur bilimga egaligi tufayli Alisher Navoiy eʼtirofiga sazovor boʻlgan. Navoiy unga davlat hisobidan maosh ajratgan; oʻz huzuriga chorlab, adabiyotshunoslik masalalari boʻyicha suhbatlar qurgan, badiiy sanʼatlarga doir asar yozishga daʼvat qilgan. "Badoyiʼ ussanoyiʼ" ("Badiiy sanʼaglar") asari ana shu daʼvatlar natijasida vujudga kelgan (1493) va Alisher Navoiyga bagʻishlangan. Shuningdek, uning "Risolai qofiya" ("Qofiya haqida risola") asari ham mavjud. Bu asarlarda oʻzigacha oʻtgan adabiyotshunoslarning fikrlarini umumlashtirgan va rivojlantirgan. "Ato", "Atoiy", "Atoulloh" taxalluslari bilan sheʼrlar yozgan.

Navoiyning ham, boshqa zamona fozillarining ham eʼtirofu olqi-shiga sazovor boʻlgan "Badoyiʼ ussa-noyiʼ" asari bilan H. Sharq mumtoz poetikasi rivojiga ulkan hissa qoʻshgan. Bu asar debocha, muqaddima, 3 sanʼat turi va xotimadan iborat: debocha kitobning yozilish sababi, muqaddima aruz vazni va zihoflari xususida boʻlib, 1-bobda 60 ta lafziy sanʼat, 2-bobda 63 ta maʼnaviy sanʼat, 3-bobda 23 ta lafziyu maʼnaviy sanʼat toʻgʻrisida maʼlumot berilgan. Xotima 2 qismdan iborat: birinchisida sheʼrning maʼno bilan bogʻliq illatlari haqida fikr yuritilib, 2-bobda 15 ta atamaga izoh berilgan. H. sanʼatlarni lafziy. maʼnaviy va lafziyu maʼnaviyga ajratadiki, bu oldingi adabiyotshunoslar kitoblarida uchramaydi.

Badiiy sanʼatlarga misol qilib 50 ga yaqin shoir ijodidan namunalar berilgan, oʻz ijodidan esa taxminan 700 bayt sheʼr keltirilgan. H. kitobida 147 ta sanʼat berilgan va shundan 32 tasini olimning oʻzi kashf etgan. U turli munosabat bilan asarda Navoiy nomini tez-tez tilga olgan, unga atab yozgan sheʼrlarini ilova qilgan.

"Badoyiʼ ussanoyiʼ"ni oʻzbek tiliga Alibek Rustamov asliyatiga mos holda mukammal tarjima qilib, sharhu izohlar bilan nashr ettirgan.

## Manbalar
* Badoyiʼ ussanoyiʼ, T., 1981.

LL.Alisher Navoiy, Majolis uinafois [Mukammal asarlar toʻplami) 13-j., T., 1998; Xondamir, Makorim ulaxloq, T., 1967; Zay ni ddin Vosifiy, Badoyeʼ ul-vaqoyeʼ, T.. 1979; Olimov S, Navo-iyning sheʼrshunos shogirdi, T., 1990; Hay -itmetov A., Adabiy merosimizufklari, T., 1997;Homidiy H., Koʻhna Sharq dar-gʻalari, T., 1999.

Ergash Ochilov.
Husam ota majmuasi

**Husam ota majmuasi** - Kashqadaryodagi meʼmoriy yodgorlik (11 — 19-asrlar); Koson tumanidagi Pudina qishlogʻida. Majmua maqbara, masjid, ziyoratxona, tahoratxona, 3 darvozaxona, katta-kichik bir necha maqbaradan iborat (umumiy tarhi 60x60 m). Maj-mua markazida Husam ota maqbarasi (11 —12-asrlar, bir necha marta qayta tiklangan), ziyoratxona (6,5x6,5 m) va 2 kichik daxma (bu daxmalarda Husam otaning oʻgʻillari dafn etilgan), uning shimoliy tomonida 9 gumbazli mas-jid joylashgan (16—17-asrlar, 20-asr boshida taʼmirlangan). Masjid yonidagi tor yoʻlak orqali majmuaning eng qad. binosi — Ishoq ota maqbarasi (5,5x6 m)ga oʻtiladi (11-asr); maqbara peshtoq-gumbaz-li, burchaklariga guldastalar ishlangan. Ishoq ota maq-barasining bir tomonida 1 xonali daxma (rivoyatlarga koʻra Ishoq otaning qizi dafn etilgan, 12-asr), boshqa tomonida Mansur Muhammad degan kimsaning 2 xonali maqbarasi joylashgan. Hovli oʻrtasida hovuz boʻlib, atrofi koʻkalamzorlashtirilgan. Ikkala guruh binolar asimmet-rik boʻlib yagona koʻp gumbazli, tor hovlili mujassamotni tashkil k,ilgan. 19—20-asr boshlarida qad. poydevor ustiga ustunli ayvon, gumbazli masjid qurilgan.
Ziyamat Husanov

**Ziyamat Usmonovich Husanov** (1921. 9.5, Chimkent viloyati, Sayram — 1986.18.1) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. 1942-yildan front-da. 228-gvardiyachi oʻqchi polki (Jan.-Gʻarbiy front 57-armiyaning 78-gvardiyachi oʻqchi diviziyasi)ning pu-lemyot raschyoti komandiri. 1943-yil iyulda Belgorod viloyatining Dal-niye Peski aholi punktida boʻlgan jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1944.22.2). Sayram qishlogʻidagi maktabda oʻqituvchi boʻlib ishlagan. Belgorod shahrining faxriy fuqarosi.
Mamanazar Husanov

**Mamanazar Husanov** (1943.20.12, Xatirchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1992). buxoro pedagogika institutini tugatgan (1969). 1963-yildan Xatirchi tumanidagi 9-mak-tabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.
Sherzod Husanov

**Sherzod Alimovich Husanov** (1980-yil 27-yanvarda Fargʻonada tugʻilgan) – oʻzbekistonlik professional bokschi, Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2001), „Oʻzbekiston iftixori“ (2002). Husanov 69&nbsp;kg vazn toifasida Oʻzbekiston chempioni (2000, 2001, 2005), Osiyo chempionatining kumush, (2004, Puerto-Prinsesa) va bronza (2002, Seremban), Osiyo oʻyinlarining bronza (2002, Pusan), jahon chempionatining kumush (2003, Bangkok) va bronza (2001, Belfast) medallari sovrindori. Husanov Fargʻona davlat universitetini tugatgan (2005). 2000-yildan Markaziy harbiy sport klubida boks boʻyicha yoʻriqchi.

## Yana qarang
* Amaldagi WBC International chempionlari roʻyxati

## Manbalar

## Havolalar
* 
*
Husayniy (maqom)

**Husayniy** — Oʻn ikki maqom tizimidagi maqom. Uningtarkibida Husayniyi Ajam nomli murakkabot ham boʻlgan. Shashmaqomda Navo maqomining Mushkilot boʻlimida Muhammasi Husayniy, Navo va Dugoh maqomlarining Nasr shoʻʼbalarida Husayniyi Navo va Husayniyi Dugoh, Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllarida Dugohi Husayniy 7 qismli turkumi mavjud. Ularning kuy mavzulari bir xil boʻlib, muayyan maqom pardalariga moslashtirilgan. Shuningdek, Dugohi H. asosida avj va namudlar tarkibi deyarli oʻzgarmagan 3 qismdan iborat sur-nay yoʻllari yaratilgan.
Husnixat

**Husnixat** (chiroyli yozuv) -chiroyli yozish sanʼati. Arab xati turlari (kufiy, nasx, suls, nastaʼliq va boshqalar) musulmon Sharqining yirik madaniy markazlarida keng tarqaldi hamda taraqqiy etdi. H.ni oʻrganish asosida 2 — "nazariy" (mashhur xat-totlarning yozuvlaridan nusxa koʻchirish) hamda "xayoliy" (turli yozuvlarni oʻrganish va qiyoslash) uslubi yotadi. Xattotning asosiy ish qurollari — qora va rangli siyoh, qogʻoz, qamish-qalam, mistar, davot (qalamdon), juzgir va qalamning uchini tekislash uchun pichoq. Xattotlar matn bilan birga meʼmoriy yodgorliklar (kitobalar), qogʻoz, mato va hokazoga bezaklar ham yaratganlar. 19-asr oxirlariga kslib.shtografiyaning paydo boʻlishi bilan H.ning ahamiyati pasaya boshladi. 20-asr 2-yarmidan kitobat sanʼatini qayta tiklashga urinishlar H.ning qayta jonlanishini taʼminladi (yana qarang Xattotlik).
Hut

**Hut** (lotincha ) — Zodiak yulduz turkumlaridan biri; baliqlar ham H. deyiladi. Eng yorugʻ yulduzlari 3, 6; 3,7 va 3.8 yulduz kattaligida. H.da bahorgi tengkunlik nuqtasi T joylashgan. Oʻzbekistonda sentyabr — oktyabr oylarida juda yaxshi koʻrinadi.
Hufuf

**Hufuf**, al-Hufuf — Saudiya Arabistonining shimoli-sharqiy qismidagi shahar. Aholisi 100 ming kishidan ziyod. Transport yoʻllarining muhim chorrahasi: Jidda — Ar Riyod — Rastannura avtomagistral yoʻlidagi transport manzili. Transport yoʻli stansiyasi. Sement zavodi bor. Xurmoga ishlov beriladi. Hunarmandchilik rivojlangan: hajga boruvchilar uchun maxsus kiyim-bosh (ihrom kiyimi) tikiladi, movut toʻqiladi, kumush va oltin buyumlar tayyorlanadi. H.ning gʻarbida yirik Gavar neft konlari bor (mam-lakatda qazib olinadigan neftning 1/2 qismini beradi).
Hushsizlik

**Hushsizlik**, hushdan ketish – miyaning qon bilan taʼminlanishi buzilishi natijasida qisqa muddat roʻy beradigan holat. Ruhiy iztirob (qoʻrqish, hayajonlanish), ogʻriq (buyrak, jigar ogʻrigʻi), ichak sanchigʻi, oftob urishi taʼsirida, baʼzida gorizontal holatdan tik holatga oʻtganda va boshqalarda uchraydi. Koʻpincha oʻta toliqqan, och qolgan, infeksion kasalliklar bilan ogʻrigan kishilarda kuzatiladi. Hushsizlik markaziy nerv sistemasi yoki yurak faoliyati buzilganlik belgisi boʻlishi mumkin. Hushsizlik oldidan bemorning boshi aylanadi, boʻshashadi, koʻzi tinadi, qulogʻi shangʻillaydi, qoʻl-oyoqlari uvushadi; baʼzan Hushsizlik holati shu belgilar bilan oʻtib ketishi, bemor hushini butunlay yoʻqotmasligi ham mumkin. Hushsizlikda bemorning nafas olishi sustlashib, koʻz qorachigʻi torayadi, soʻng kengayadi va yorugʻlikdan taʼsirlanmaydi, pulsi zaiflashadi, tanasini muzdek ter bosadi, rangi oqarib, toʻsatdan yiqiladi. Hushsizlik bir necha soniyadan 1—2 daqiqagacha, baʼzan undan koʻproq davom etishi mumkin. Yuraktomir sistemasida jiddiy oʻzgarishlar boʻlmasa, Hushsizlik tezda oʻtib ketadi; bemorning es-hushi, rangi oʻziga kelib. pulsi va nafas olishi normallashgani bilan bosh ogʻrigʻi, quvvatsizlik. horgʻinlik alomatlari anchagacha davom etib turadi. Hushsizlikda bemorni hushiga keltirish uchun u yotgan xona sof havo bilan shamollatiladi, siqib turadigan kiyimlari boʻshatiladi, bosh tomonini pastroq qilib yotqiziladi; yuzi va koʻkragiga sovuq suv purkaladi yoki sochiq hoʻllab bosiladi; nashatir spirti hidlatiladi va chakkasiga surtiladi (sirka yoki odekolon surtsa ham boʻladi), oyogʻiga issiq grelka qoʻyiladi yoki dagʻalroq narsa bilan ishqalanadi. Bemor hushiga kelgach issiq shirin choy yoki kofe ichiriladi. Hushsizlik roʻy berganda, albatta, shifokor chaqirish kerak.
Huqna

**Huqna**, **klizma** — toʻgʻri ichakka anusdan maxsus asbob yordamida suyuqlik (koʻpincha suv) yuborishdan ibo-rat tibbiy muolaja. Tozalovchi huqna (ichakdagi narsalarni chiqarib tashlash uchun qoʻllanadi), dori huqna va oziq huqna farq qiladi. Huqna faqat vrach koʻrsatmasiga muvofiq qilinadi, chunki baʼzi hollarda (appenditsit, ichak buralib qolishi va hokazo) u ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Huqna uchun maxsus noksimon rezina ballon (baʼzan maxsus qattiq uchlikli qisqichi yoki joʻm-ragi hamda uchligi bor rezina naychali voronka) qoʻllanadi, shuningdek, Esmarx krujkasidan foydalaniladi, unga suyuqlik bir meʼyorda borishi uchun joʻmrakcha, biriktirish naychasiga esa uchlik oʻrnatilgan. Tozalovchi huqna qabziyataa, oziqovqatdan zaharlanganda, meʼda-ichak yoʻlini va kichik chanoq aʼzolarini rentgenologik tekshirishdan, operatsiyadan, tugʻishdan, dori va oziq huqnadan oldin qoʻllanadi. Baʼzi bir davo huqnasi ayni vaqtda tozalovchi huqna funksiyasini ham oʻtaydi (mas, moychechak-li, gipertonik, yogʻli va boshqalar). Huqnaning taʼsiri suyuqlik miqdoriga, uning tezlik bilan bosim ostida yuborili-shiga bogʻliq. Katta yoshdagilar uchun oʻrtacha 1 l ga yaqin toza iliq suv kerak boʻladi. Suv yuborib qilinadigan tozalovchi huqna qabziyatda ichak shil-liq pardasini taʼsirlab, ichakning toʻlqinsimon harakati (peristalti-kasi)ni kuchaytiradi, natijada bemorning ichi keladi. Agar bemorning qimirlashi mumkin boʻlmasa uni chal-qancha yotqizib huqna qilinadi, bemorning ostiga tuvak qoʻyiladi. Qorip muskullari haddan tashqari tarang boʻlsa, huqna qilinayotganda bemor tizza va tirsaklariga tayanib turishi kerak. Huqna qilishdan oldin uchlikka vazelin yoki glitserin surtiladi. bemorni kleyonka solingan oʻrin chetiga chap yonboshi bilan yotqiziladi. Chap qoʻlning birinchi va ikkinchi barmoqlari yordamida dumba kerilib. oʻng qoʻl yordamida uchlik aylanma harakat bilan toʻgʻri ichakka 10—12 sm kirgiziladi. Huqnadan soʻng mumkin qadar 5—10 daqiqa hojatga chiqmay turgan maʼqul. Yogʻli huqna uchun oʻsimlik moyini 200 ml (bolalarga 30 — 50 ml) hajmida kechqurun yuboriladi. Bunda noksimon rezina ballon ishlatiladi. Dori huqna dori moddalarining ichak shilliq pardasiga taʼsir etishi va dorining organizmga ichak orqali soʻrilishi maqsadida qoʻllanadi. Dori moddalari 10 ml va undan oz miqdorda yuborilganda yaxshi soʻriladi. Dori huqna qilishdan oldin albatta tozalovchi huqna oʻtkazish kerak. Oziq Huqna — sunʼiy ovqatlantirishning bir turi. U organizmning suyuqlikka, osh tuziga va oz miqdorda boʻlsa-da, oziq moddalarga boʻlgan ehtiyojini qondirish maqsadida qoʻllanadi. Oziq huqna uchun osh tuzining fiziologik (izotonik) eritmasi, 5 % li glyukoza eritmasi va aminokislo-talar eritmalaridan foydalaniladi. Bunday huqna tozalovchi huqnadan keyin qilinadi. Oziq huqna faqat vrach koʻrsatmasiga binoan davolash muassasalarida qoʻllanadi. 

## Manbalar
Husaynxon Niyoziy

**Husaynxon Niyoziy** (taxallusi; asl familiyasi Niyozov) (1895, Andi-jon — 1947.29.4, Magadan) — oʻqituv-chi, ratsionalizator, shoir. Eski maktab va madrasada tahsil olgan (1905— 17). Fizikaga qiziqib, sirka, mis va rux plastinkalaridan galvanik bata-reyalar yasab, elektr qoʻngʻiroqlari va chiroqlarini ishga solgan. Galvanik elementlar tuzish va mushaklar yasab, olov bilan oʻynash havasi uning amaliy kimyo bilan ham shugʻullanishiga sababchi boʻlgan. 1916-yildan Andijondagi maktablar va qisqa muddatli taʼlim-tarbiya kurslarida fizika va tabiiyot fanlaridan dars bergan (1917—23). 1923-yil oxirida Toshkentga koʻchib kelib, Markaziy tabiiyot lab.ning fizika kabineti rahbari (1924—35), muzofot pedagogika texnikumi (1925 — 26), oʻlka xotin-qizlar bilim yurti (1926— 30), Narimonov nomidagi taʼlim va tarbiya texnikumi (1928) hamda sanoat pedagogika texnikumida (1930—32) fizika oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. Toshkent xotin-qizlar pedagogika texniku-mi, kechki taʼlim-tarbiya instituti va Pokrovskiy nomidagi kechki ishchilar fakultetining asos guruxlarida fizika va kimyo fanlaridan dars bergan (1932—36). "Hikmat va kimyo darsli-gi" (1922), "Kimyo darsligi" (1926), "Fizikadan boshlangʻich musohabalar" (1927), "Kimyo" (1929), "Fizika ter-minlari" (1931) darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi ("Tuproq va oʻgʻit", "Fizika lugʻati" kitoblari qoʻlyozma holida boʻlib, eʼlon qilinmay qolgan).

H.N. oʻzbek mumtoz shoirlariga ergashib, gʻazallar yozgan. Uning erksevarlik va vatanparvarlik ruhidagi ashulasi Andijondagi "milliy ittihodchilar"ning madhiyasi boʻlgan.

H.N. 1919-yilda Andijonda tuzilgan "Milliy ittihod" tashkilotiga aʼzo boʻlib kirgan, keyin esa tashkilotga rahbar boʻlib qolgan. Tashkilot 1922-yilda tor-mor etilgach, H.N. tashkilotning boshqa faollari bilan birga 1923-yilda qamoqqa olingan va sovet davlatiga qarshi amaliy harakat olib bormaganligi sababli 10 oydan keyin ozod etilgan. Ammo H.N. 1938-yil 8 avgustda oʻsha "ayblar"i uchun yana qamoqqa olinib, oliy jazoga hukm qilingan. Mahbusning oʻlim kamerasidan afv soʻrab yozgan ari-zasiga 1942-yil 31-yanvarda rad javobi berilgan. Biroq, keyinchalik mahbus jazo muddatini oʻtash uchun Magadandagi lagerlardan biriga yuborilgan va oʻsha yerda vafot etgan.

## Adabiyot
* Husaynxon Niyoziy — xalq professori, T., 2001; Shamsutd i nov R., Istiq-lol yoʻlida shahid ketganlar, T., 2001.

Naim Karimov.
Huquq layoqati

**Huquq layoqati**- huquqiy munosabat ishtirokchilarining maʼlum huquqlarga ega boʻlish va shunga yarasha majburiyat (burch) ola bilish layoqati. Fuqarolik huquq va burchlariga ega boʻlish fuqarolik huquq layoqati demakdir. Barcha fuqarolar, shuningdek, yuridik shaxslar huquq layoqatida tengdirlar.

Huquq layoqati huquqning fuqarolik huquqi sohasida koʻp uchraydi. Fuqaroning huquq layoqati odatda, u tugʻilganida vujudga keladi va vafot etishi bilan tugaydi. Baʼzan Huquq layoqati bola tugʻilmasdan ham vujudga keladi. Meros huquqiga koʻra, ochilajak merosda homilaning ham Huquq layoqati yotadi. Fuqarolik qonunchiligi boʻyicha, fuqarolarning huquq layoqati mulk huquqi asosida mol-mulkka ega boʻlish; mulkni meros qilib olish va vasiyat qilib qoldirish; bankda jamgʻarmaga ega boʻlish; tadbirkorlik, dehqon, fermer xoʻjaligi bilan hamda qonunda taqiqlab qoʻyilmagan boshqa faoliyat bilan shugʻullanish; yollanma mehnatdan foydalanish, mustaqil ravishda yoki boshqa fuqarolar va yuridik shaxslar bilan birgalikda yuridik shaxslar tashkil etish; qonunga zid boʻlmagan har qanday bitimlar tuzish va majburiyatlarda qatnashish; boshqa shaxslar tomonidan yetkazilgan zararning toʻlanishini talab qilish; mashgʻulot turini va yashash joyini tanlash; fan, adabiyot va sanʼat asarlarining, ixtirolarning, qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa intellektual faoliyat natijalarining muallifi huquqiga ega boʻlishda oʻz ifodasini topadi.

Yuridik shaxslar oʻz taʼsis hujjatlarida nazarda tutilgan faoliyat maqsadlariga muvofiq huquq layoqatiga ega boʻladilar. Yuridik shaxsning huquq layoqati u tuzilib, davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan paytdan eʼtiboran vujudga keladi va u tugatilgan paytdan eʼtiboran tamom boʻladi. Yuridik shaxsning maxsus huquq layoqati uning oʻz ustavi, nizomi yoki qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
Huquq manbalari

**Huquq manbalari** — huquqiy normalarning ifoda etilish shakllari. Huquqning birlamchi manbai xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan normalari va qoidalari hisoblanadi. Bularga BMT Ustavi, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi (1948-yil 10-dekabr) va boshqa kiradi.

Normativ-huquqiy hujjatlar huquqning asosiy manbalari qatoriga kiradi. Oʻzbekiston Respublikasida normativ-huquqiy hujjatlarning quyidagi turlarini koʻrsatish mumkin: Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi; Oʻzbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi va Senatining qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmon va qarorlari; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari; vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralarning huquqiy hujjatlari; mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.

Huquqning eng qadimiy manbalaridan biri huquqiy odatdir. Huquqiy odat uzoq davr mobaynida amalda boʻlishi natijasida shakllangan, jamiyatda ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq-atvor qoidasi.

Huquqiy pretsedent ham huquq manbai hisoblanadi. Huquqiy pretsedent sud yoki maʼmuriy organning yozma yoxud ogʻzaki qarori boʻlib, bu qaror kelgusida barcha shunga oʻxshash ishlarni koʻrib chiqish uchun asos boʻladi.

Normativ shartnomalar ham huquq manbai hisoblanadi. Ikki yoki undan ortiq mustaqil huquq subʼyektlari oʻrtasida tuziladigan hamda ularning huquq va majburiyatlarini oʻrnatadigan, oʻzgartiradigan yoki bekor qiladigan bitimlarga normativ shartnomalar deyiladi. Normativ shartnomalar ayniqsa xalqaro huquqda katta ahamiyatga ega. Normativ shartnomalar qatoriga kiruvchi xalqaro shartnomalar subʼyektlariga koʻra — ikki tomonlama va koʻp tomonlama, xususiyatiga koʻra — norma oʻrnatuvchi va taʼsis etuvchi shartnomalarga boʻlinadi. Huquqning tarixiy rivojlanish davrida huquqiy aqida va gʻoyalar huquqning manbai hisoblangan. Qurʼon, sunna, ijmo va qiyos Musulmon huquqlarning asosiy manbaini tashkil etadi.Uzoq davr mobaynida amalda bo'lishi natijasida shakllangan va davlat tomonidan umummajburiy qoida sifatida tan olingan xulq- atvor qoidasidir.
Huquq normasi

**Huquq normasi** - davlat tomonidan belgilanadigan, muayyan shaklda ifodalanadigan, ijtimoiy munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan umummajburiy yurish-turish qoidasi. Huquq normasi tegishli normativ-huquqiy hujjatlar, shuningdek, huquq manbaining boshqa turlari shaklida namoyon boʻladi. Huquq tarmoqlariga bogʻliq holda maʼmuriyhuquqiy, jinoiy-huquqiy huquq normalari, mehnat, ekologiya, xalqaro, konstitutsiyaviy, xoʻjalik va huquqning boshqa tarmoqlariga oid huquq normalari farqlanadi. Amal qilish vaqtiga koʻra, doimiy (rasmiy bekor qilingunga qadar amal qiladigan) va vaqtinchalik (faqat muayyan vaqt oraligʻida amalda boʻluvchi) Huquq normasi boʻladi. Huquq normasi amal qilish hududiga qarab, umumiy va mahalliy normalarga boʻlinadi, bunda birinchisi butun mamlakat hududida amal qilsa, ikkinchisiga kiradigan normalar maʼlum hududlarda amal qilishi mumkin. Huquq normasi subʼyektlariga qarab, umumiy va maxsus normalarga ajraladi, bunda birinchisi hamma huquq subʼyektlari uchun, ikkinchisi esa, aholining muayyan guruhi yoki aniq belgilangan doiradagi subʼyektlar (pensionerlar, nogironlar, ichki ishlar xodimlari va shahrik.) uchun taalluqli boʻladi. Bulardan tashqari, Huquq normasini boshqa qator mezonlar asosida tasniflashlar ham mavjud.

Huquq normasi oʻz ichki tuzilishiga ega boʻlib, 3 qismdan iboratdir: gipoteza, dispozitsiya, sanksiya. Gipotezada Huquq normasida belgilanadigan qoida qanday sharoitda va holatda kim tomonidan amalga oshirilishi koʻrsatiladi. Dispozitsiyada gipotezada koʻrsatilgan hollardagi munosabatlar ishtirokchilarining huquq va majburiyatlari ifodalanadi. Sanksiya dispozitsiyada koʻrsa-tilgan qoidani buzgan shaxsga nisbatan davlat organi qoʻllashi mumkin boʻlgan taʼsir chorasini belgilaydi. Konstitutsiyaviy normalar 3 qismdan emas, asosan gipoteza va dispo-zitsiyadan iborat boʻladi. Jinoiy va maʼmuriy javobgarlikni koʻzda tutuvchi normalar esa — asosan dispozitsiya va sanksiyadan iborat boʻladi (mas, Jinoyat va maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodekslarning maxsus qismi normalari).
## Manbalar
Huquqbuzarlik

**Huquqbuzarlik** — huquq va muomala layoqatiga ega subyekt tomonidan sodir etiladigan, huquq normalari talablariga zid keluvchi hamda shaxsga, mulkka, davlatga va butun jamiyatga zarar keltiruvchi ijtimoiy xavfli qilmish. Oʻz xususiyatiga koʻra, huquqbuzarlik jinoyat, nojoʻya harakat, intizomni buzish shaklida boʻladi. Koʻp hollarda huquqbuzarlik qonunbuzarlik soʻzi bilan bir xilda ishlatiladi. **<big>''Fuqaroviy huquqbuzarlik''</big>** (shaxsga, fuqaro yoki tashkilotning mulkiga ziyon yetkazish), *maʼmuriy Huquqbuzarlik* (mas, mayda bezorilik, yoʻl harakati qoidasini buzish), *intizomiy Huquqbuzarlik* (nojoʻya harakat, mas, ishga kelmaslik, kech qolish)bir-biridan farqlanadi. Huquqbuzarlikning eng xavfli koʻrinishi jinoyatdir. Huquqbuzarlik uchun qonunda tegishlicha fuqaroviy, maʼmuriy, intizomiy va jinoiy javobgarlik belgilangan.
Huquqbuzarlik sodir etilganligi uchun maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan aybli, gʻayriijtimoiy qilmish (harakat yoki harakatsizlik) huquqbuzarlikning jinoyat turi o'zining ijtimoiy xavfliligi bilan ajralib turadi hamda qolgan huquqbuzarliklarga nisbatan huquqiy oqibati yomonroqdir.Xususan,jinoyat uchun qolganlariga nisbatan og‘irroq jazolar qo'llanilishi aytib otiladi.Huquqbuzarliklarga nisbatan jazo choralari quyidagicha qo‘llaniladi
1)Jinoiy javobgarlik 43-modda 2)Mamuriy javobgarlik 23-modda 3)Intizomiy javobgarlik 181-modda 4)fuqaroviy shaxsning to'liq moddiy va ma'naviy jihatdan javob berishidir.
Huquqiy vorislik

**Huquqiy vorislik** - huquq va majburiyatlarning bir shaxsdan boshqa shaxsga oʻtishi. Huquqiy vorislikning umumiy (universal) va xususiy (singulyar) turi bor. Umumiy Huquqiy vorislikda vorisga barcha huquq va majburiyatlar oʻtadi (mas, meros qoldirishda, yoki bir necha tashkilotlar, yaʼni yuridik shaxslar qoʻshilgan-da). Xususiy (shaxsiy) Huquqiy vorislikda biron-bir alohida huquq bir shaxsdan boshqasiga oʻtadi (mas, dastlabki kredi-tor huquqining boshqa shaxsga huquq oʻtish paytidagi hajmda va shartlarda berilishi). Shu bilan birga boshqa shaxslarga oʻtishi mumkin boʻlmaydigan huquqlar ham mavjud. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining FK aliment talab qilish, hayot yoki sogʻliqqa yetkazilgan zararni qoplash huquqining boshqa shaxsga oʻtishiga yoʻl qoʻymaydi.
Huquqiy davlat

**Huquqiy davlatda** *eng oliy qadriyat* inson hisoblanadi. Davlat faqat huquq normalarini yaratib qolmay, oʻzi ham ularga amal qilishi Huquqiy davlatning eng muhim xususiyatidir. Huquqiy davlat demokratiyaning ajralmas belgisidir. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining muqaddimasida Oʻzbekiston xalqi insonparvar demokratik huquqiy davlat barpo etishni koʻzlab oʻzining muxtor vakillari siymosida davlatimizning asosiy qonunini qabul qilishi taʼkidlab oʻtilgan. Oʻzbekistonning mustaqil davlatchiligi davrida konstitutsiya va qonunlarning ustunligi gʻoyasi xalq ijtimoiy ongining tarkibiy qismiga aylandi. Qonunni chetlab oʻtish emas, aksincha, qonun talablari asosida, unga mos va muvofiq ravishda yashash lozimligi kishilar ongiga tobora singib bormoqda. davlat inson huquqlari va manfaatlarini taʼminlashning izchil huquqiy mexanizmini yaratish tadbirlarini amalga oshirdi .

Huquqiy davlatning shakllanishi va faoliyat yuritishning muhim shart-sharoitlaridan bo'lib quyidagilar hisoblanadi: mamlakatda fuqarolik jamiyatining shakllanganligi; jamiyatning barcha yoki ko'pchilik a'zolarining siyosiy va huquqiy ongining yuqori darajada ekanligi; ularning mamlakat ijtimoiy va siyosiy hayotida faol ishtirok eta olishi uchun umuminsoniy madaniyatga ega boʻlishi; mamlakatda bir-biriga zid bo'lmagan yagona qonunchilik tizimining mavjudligi. Huquqiy davlat nazariyasi bilan uni amalga oshirish o'rtasida katta farq bor. Hozirgi paytda huquqiy davlat nazariyasi dunyodagi koʻpgina davlatlarning konstitutsiyalarida o'z aksini topgan. Masalan, 1978-yilda qabul qilingan Ispaniya Konstitutsiyasining 1- moddasi 1-bandida quyidagilar mustahkamlab qo'yilgan: "Ispaniya - bu sotsial, huquqiy va demokratik davlat boʻlib, bu davlatda oliy qadriyat erkinlik, adolat, tenglik va siyosiy hurfikrlilik hisoblanadi". 1949-yilgi GFR asosiy qonunga ko'ra Germaniya Federativ Respublikasi demokratik va sotsial federativ davlat boʻlib hisoblanadi" (20-modda) hamda ularning konstitutsiyaviy tuzilmasi Asosiy Qonunga zid kelmasligi kerak (28- modda). Huquqiy davlat to'g'risidagi g'oyalar Avstriya, Gretsiya, Italiya, Fransiya, Shvetsiya, Shveysariya va boshqa bir qator yuqori darajada rivojlangan davlatlarning konstitutsiyalarida belgilab qo'yilgan. 1993-yilgi Rossiya Konstitutsiyasida huquqiy davlat to'g'risidagi g'oya to'g'ridan-to'g'ri o'z aksini topgan. Uning birinchi moddasida "Rossiya Federatsiyasi - Rossiya respublika boshqaruv shaklidagi demokratik, federativ. huquqiy davlatdir" , -deb yozib qo'yilgan. 1992-yilda qabul qilingan O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasini muqaddimasida ham huquqiy demokratik davlat toʻgʻrisidagi g'oya o'z ifodasini topgan. Huquqiy davlat to'g'risidagi g'oya va nazariyalarni dunyodagi ko'pchilik mamlakatlar tan olsalarda, ammo uni amaliyotda hamma davlatlar to'laligicha qoʻllamaydilar. Hozirgi paytda huquqiy davlat to'g'risidagi g'oyani to'liq hayotga tatbiq qilgan biron-bir davlatni uchratmaysiz. Huddi shu ma'noda huquqiy davlat to'g'risidagi nazariyalar har qanday demokratik davlat intilishi kerak boʻlgan ideal, etalon vazifasini o'taydi.

## Manbalar
Huquqiy yordam

**Huquqiy yordam** – fuqarolarning huquq va erkinliklarini amalga oshirishga, tashkilotlarning faoliyatida qonuniylikni taʼminlashga koʻmaklashish. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 116-moddasida tergov va sud ishini yuritishning har qanday bosqichida malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanganligi, fuqarolarga, korxona, muassasa va tashkilotlarga yuridik yordam berish uchun advokatura faoliyat koʻrsatishi belgilab qoʻyilgan. Ushbu konstitutsion normaning mohiyati shundan iboratki, fuqarolar hamda tashkilotlar oʻzlariamalga oshirayotgan xatti-harakatlar toʻgʻrisida toʻliq va yetarli maʼlumotga ega boʻlgandagina fuqarolarning huquq va erkinliklari toʻla ravishda amalga oshiriladi, korxona, tashkilot va muassasalarning faoliyatida esa qonuniylik taʼminlanadi. Avvallari Huquqiy yordam asosan huquqiy maslahatchilar hamda advokatlar tomonidan amalga oshirilardi. Bozor munosabatlari sharoitida fuqarolar, korxona, tashkilot va muassasalarning yuridik yordamga boʻlgan ehtiyoji inobatga olingan holda ushbu yordam ularga turli davlat boshqaruvi organlari (masalan, adliya organlari), nodavlat notijorat tashkilotlari (Savdo-sanoat palatasi), jamoat birlashmalari va hatto turli tijoratchi tashkilotlar tomonidan ham koʻrsatilayapti.

Huquqiy yordam huquqiy masalalar boʻyicha maslahatlar va tushuntirishlar, qonun hujjatlari yuzasidan ogʻzaki va yozma maʼlumotnomalar berish; huquqiy xususiyatdagi arizalar, shikoyatlar va boshqa hujjatlarni tuzish; sudda va boshqa davlat organlarida jismoniy va yuridik shaxslarning vakili sifatida ishti-rok etish; jinoiy ishlar boʻyicha dastlabki tergovda va sudda himoyachi, jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar va fuqaroviy javobgarning vakili sifatida ishtirok etish hamda tadbirkorlik faoliyatiga yuridik xizmat koʻrsatish orqali amalga oshiriladi. Huquqiy yordam haq evaziga yoki tekinga amalga oshirilishi mumkin. Davlat organlari, nodavlat notijorat tashkilotlar hamda turli jamoat birlashmalari asosan tekinga yuridik yordam koʻrsatishadi. Advokatning huquqiy yordami uchun haq toʻlash advokat bilan mijoz oʻrtasida ixtiyoriy ravishda tuziladigan bitim (shartnoma) asosida amalga oshiriladi. Shaxs toʻlovga qobiliyat-sizligi sababli koʻrsatilgan yuridik yordam haqini toʻlashdan ozod etilganda, jinoiy ishni koʻrib chiqishda qatnashishga tayinlangan advokatning yuridik yordami uchun davlat hisobidan haq toʻlanadi.
Huquqiy javobgarlik

**Huquqiy javobgarlik**, yuridik javobgarlik — huquqbuzarga nisbatan huquq normalarida ko‘zda tutilgan sanksiyalar asosida davlatning majburlov choralarini qo‘llash. Bu choralar fuqaroviy javobgarlik,ma'muriy javobgarlik intizomiy javobgarlik jinoiy javobgarlik turlariga bo‘linadi. Huquqiy javobgarlik o‘z xususiyatiga ko‘ra, siyosiy, axloqiy va boshqa javobgarliklardan farq qiladi. Huquqiy javobgarlik huquqbuzarlikning turlariga muvofiq quyidagilarga bo‘linadi: jinoiy-huquqiy, fuqarolik-huquqiy, maʼmuriy-huquqiy, intizomiy-huquqiy javobgarlik. Huquqiy javobgarlikda adolatlilik, insonparvarlik, qonuniylik asoslantirilganlik, huquq buzilgan holda javobgarlikning muqarrarligi, individuallik (faqat aybdor shaxsning o‘ziga nisbatan javobgarlik), maqsadga muvofiqlik kabi tamoyillarga amal qilinadi. Zaruriy mudofaa (shaxs, jamiyat, davlat manfaatlari himoyasidan kelib chiqib, zarar yetkazuvchiga nisbatan zaruriy mudofaa doirasida qarshilik ko‘rsatish yoki zarar yetkazish); oxirgi zarurat (shaxs jamiyat, davlat manfaatlariga xavf tug‘diradigan holatlarda, bu xavfning oldini olishga qaratilgan choralar doirasidagi harakatlar); kasb yoki xo‘jalik faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan asosli tavakkalchilik; muomalaga layoqatsizlik; kazus (tasodiflar) va shahrik yuridik javobgarlikni istisno qiluvchi holatlar hisoblanadi. Yuridik javobgarlikni amalga oshirish uchun vakolatli organning huquqni qo‘llash akti zarur bo‘ladi. Bunday aktlar sudning qarori, maʼmuriyat buyrug‘i bo‘lishi mumkin.

Nurmat Saburov, Shahzod Saydullayev.Abdumutalova Maxliyo
Huquqiy maslahat

**Huquqiy maslahat** - advokatning yoki yuridik maslahatchining jismoniy va yuridik shaxslarga huquqiy masalalar boʻyicha maslahatlari va tushuntirishlari. Huquqiy maslahat ogʻzaki yoki yozma shaklda, haq evaziga yoki tekinga berilishi mumkin (qarang Huquqiy yordam, Huquqiy maslahatchi).
Huquq obʼyekti

**Huquq obyekti** - huquqiy munosabatda ishtirok etayotgan subʼyektlarning diqqat-eʼtibori, manfaati, xattiharakati qaratilgan tayin neʼmat, narsa, jarayonlar. Mas, uy-joy oldi-sotdi shartnomaviy munosabatining obyektini uy-joy tashkil etadi; odam joniga qasd qilish jinoyatining obyekti — insonning hayoti va shahrik. Huquqiy munosabatlarning obyekti hayot hodisalari, ijtimoiy voqeliklar kabi turli-tuman-dir. Ularni asosan quyidagichatasniflash mumkin: buyumlar, ashyolar, moddiy olam neʼmatlari; maʼnaviy ijod mahsulotlari; inson faoliyati, xulqatvori; shaxsiy nomulkiy neʼmatlar. Tabiat neʼmatlari va odamning mehnat faoliyati jarayonida yaratilgan narsalar yuridik maʼnoda buyum (ashyo) lar boʻlib, ular asosida huquqiy munosabatlar kelib chiqadi. Moddiy olam neʼmatlari obyekt boʻluvchi huquqiy munosabatlarga oldi-sotdi, mahsulot ayirboshlash, hadya, meros kabi munosabatlar kiritiladi. Intellektual-aqliy faoliyat natijasi maʼnaviy ijod mahsulotlari boʻlib, ular yuzasidan ham turli huquqiy munosabatlar kelib chiqadi. Inson faoliyati, xulq-atvori ham huquqiy munosabatlar vositasida tartibga solinuvchi obyekt sifatida koʻriladi. Huquqiy munosabatning shaxsiy nomulkiy obyekti deganda insonning bevosita shaxsiyati bilan bogʻliq narsalar — uning hayoti, qadr-qimmati. shaʼni, sogʻligʻi kabilar tushuniladi. Bular jinoyat qonuni, fuqarolik, maʼmuriy, nikoh va oila hamda boshqa qonunchilik sohalari tomonidan muhofaza etiladi.
Huquq subyekti

**Huquq subyekti** - qonunga binoan huquqqa ega boʻlish va zimmasiga yuridik majburiyatlar olish layoqatiga ega boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs. Huquq subyekti huquqning barcha sohalarida huquqiy munosabatlarntgg zaruriy belgisi boʻlib, ularning har birida subyektlarning mavqei muayyan oʻziga xoslikka ega. Masalan, fuqaroviy huquqiy munosabatlarda fuqarolar, chet el fuqarolari va fuqarolikka ega boʻlmagan shaxslar jismoniy shaxs sifatida; tijorat va notijorat tashkilotlari yuridik shaxs sifatida qatnashadilar; fuqaroviy huquqiy munosabatlar subyektlarining uchinchi turini davlatning oʻzi, davlat va mahalliy tuzilmalar tashkil etadi. Maʼmuriy huquqiy munosabatlarda asosan davlat organlari, mansabdor shaxslar, fuqarolar va ayrim hollardagina tashkilotlar (yuridik shaxslar) Huquq subyekti boʻla oladi. Qonun biror shaxs yoki tuzilmani Huquq suby'ekt sifatida tan olar ekan, uning davlat, davlat tashkilotlari, boshqa shaxslarga nisbatan tutgan oʻrnini tavsiflovchi huquqiy maqomini belgilab beradi.
Huquqiy maslahatchi

**Huquqiy maslahatchi**, yuri dik maslahatchi (OʻzRda) — tashkilotning huquqiy xizmat xodimi. U davlat hokimiyati va boshqaruvi oliy organlarining, respublika hamda mahalliy davlat va xoʻjalik boshqaruvi organlarining, viloyat, shahar va tuman hokimliklarining, shuningdek korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning yuridik (huquqiy) xizmatini amalga oshiradi. Huquqiy maslahatchi zimmasiga maʼmuriyat tomonidan chiqariladigan buyruq, farmoyishlarning hamda boshqa huquqiy mazmundagi hujjatlarning qonuniyligini nazorat qilish; boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar bilan shartnoma va bitimlar tuzishda ishtirok etish; xodimlar hamda xizmatchilarga amaldagi qonunchilik toʻgʻrisida axborot berish, ularga \uquqiy yordam koʻrsatish; sudlarga daʼvogar yoki javobgar sifatida ishtirok etayotgan tashkilot (muassasa)larning ishini yuritish; tashkilot (mu. assasa) xodimi sudlanuvchi yoki jabrlanuvchi tariqasida jalb qilingan hollarda dastlabki tergov va sudda jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisi sifatida ishtirok etish yukla-tilgan. Oliy yuridik maʼlumotga ega boʻlgan shaxs boshqaruv organlarida va mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar korxona, muassasa hamda tashkilotlarda yuridik maslahatchi boʻlib ishlashi mumkin. Vazirlik, davlat qoʻmitasi, idora va respublikaning boshqa boshqaruv organi yuridik boʻlinmasining boshligʻi yoki yuridik maslahatchisi la-vozimini egallash uchun kamida 5 yillik yuridik maslahatchi ish tajribasiga ega boʻlish zarur. Yuridik masla-hatchilar 5 yilda 1-marta Adliya vazirligida, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Adliya vazirligida, viloyatlar va Toshkent shahri adliya boshqarmalarida qayta tayyorlash va attestatsiyadan oʻtadilar. Yosh mutaxassislar va homilador ayollar attestatsiyadan oʻtkazilmaydi. Huquqiy maslahatchi attestatsiyadan oʻta olmasa, u 6 oy mud-datdan soʻng yana qayta tayyorlash va attestatsiyadan oʻtish uchun yuborilishi mumkin. Yuridik maslahatchiga huquqiy ishlarga taalluqli boʻlmagan boshqa ishlarning yuklatilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Mansabdor shaxslar tomo-nidan yuridik maslahatchiga yuklatilgan vazifalarni bajarishga va unga berilgan huquqlardan foydalanishga qarshilik koʻrsatilsa va bu qonunchilikning buzilishiga hamda fuqarolarning huquq hamda qonuniy manfa-atlariga zarar yetkazilishiga olib kelsa, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi va uning organlari taqdimnomasi boʻyicha aybdor mansabdor shaxslar yuridik javobgarlikka tortiladilar.