AQSh Tinchlik instituti

**Amerika Qoʻshma Shtatlari Tinchlik Instituti (The United States Institute of Peace (USIP)** Amerikaning federal agentligi boʻlib, uning vazifasi butun dunyo boʻylab mojarolarni tinch yoʻl bilan hal qilish va oldini olishga va yordam berishga qaratilgan. Amerika Qoʻshma Shtatlari Tinchlik Instituti diplomatiya, vositachilik va boshqa tinchlik oʻrnatish choralari boʻyicha odamlarga tadqiqot va tashviqot, tahliliy materiallar toʻplash bilan shugʻullanadi.

Tinchlik Instituti 1984-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidenti Ronald Reygan tashabbusi bilan tashkil topgan. Tinchlik intituti mustaqil tashkilot hisoblanib, uning moliyalashtirish manbasi AQSh Kongressi hisobidan qoplanadi. Institut oʻn besh kishidan iborat ikki partiyali direktorlar kengashi tomonidan boshqariladi, uning tarkibiga mudofaa kotibi, davlat kotibi va prezident tomonidan tayinlanadigan va Senat tomonidan tasdiqlanadigan Milliy mudofaa universiteti prezidenti rahbarlik qiladi.

Institut shtab-kvartirasi Vashingtonning Bottom mahallasida, Milliy savdo markazining shimoli-gʻarbiy burchagida, Linkoln yodgorligi va Vyetnam faxriylari yodgorligi yonida joylashgan. Ayni paytda tashkilotda 300 ga yaqin kishi ishlaydi va tashkil etilganidan buyon 65 mingdan ortiq mutaxassislar yetishib chiqqan.

## Maqsadi (Missiyasi)

1984-yilda qabul qilingan Amerika Qoʻshma Shtatlari Tinchlik instituti toʻgʻrisidagi qonun institutni „Xalqaro hamjamiyat tinchligi va dunyo davlatlari va xalqlari oʻrtasidagi nizolarni zoʻravonlik ishlatmasdan hal qilish uchun taʼlim va taʼlimning eng keng doirasi, fundamental va amaliy tadqiqotlar imkoniyatlari va tinchlik haqidagi axborot xizmatlari orqali xalq va hukumatga xizmat qilishga“ chaqiradi.

Institut ushbu missiyani mojaro zonalarida dasturlarni amalga oshirish, tadqiqot va tahlillar oʻtkazish, oʻquv akademiyasi va xalq taʼlimi markazini boshqarish, tadqiqot va joylardagi ishlar uchun grantlar berish, konferensiyalar va seminarlar chaqirish, xalqaro nizolarni boshqarish va tinchlik oʻrnatish boʻyicha akademik va siyosiy sohalarni yaratish orqali amalga oshiradi. Institut oʻzining koʻplab loyihalarida nodavlat tashkilotlar, oliy va oʻrta taʼlim muassasalari, xalqaro tashkilotlar, mahalliy tashkilotlar va AQSh davlat idoralari, jumladan, Davlat departamenti va Mudofaa vazirligi bilan hamkorlikda ish olib boradi.

## Tarixi
Prezident Ronald Reygan 1984-yilda AQSh Tinchlik instituti toʻgʻrisidagi qonunni imzoladi.

1970 va 1980-yillarda Quyi qatlamlar tashabbusi nomini olgan ommaviy harakatlardandan kelib chiqqan holda, senator Jennings Rendolf senatorlar Mark Hetfild va Spark Matsunaga va vakil Den Glikman bilan birgalikda milliy harbiy akademiyalarga oʻxshash milliy tinchlik akademiyasini shakllantirishga harakat qildi. 1984-yilgi USIPni yaratish toʻgʻrisidagi qonun Prezident Jimmi Karter tomonidan tayinlangan va Matsunaga raisligida tinchlik akademiyasi masalasini oʻrganish uchun tuzilgan komissiyaning 1981-yildagi tavsiyasidan kelib chiqqan.

Robert F. Tyorner institutning birinchi prezidenti va bosh direktori boʻlib, 1986-yildan 1987-yilgacha shu lavozimda ishlagan. Undan keyin elchi Samuel W. Lyuis (1987—1992), elchi Richard H. Solomon (1992—2012) va sobiq kongressmen Jim Marshall (2012—2013)lar rahbarlik qilgan. Kristin Lord prezident vazifasini bajaruvchi (2013—2014) lavozimida ishlagan. Nensi Lindborg 2015-yil 2-fevralda prezident sifatida qasamyod qildi va 2020-yilgacha bu lavozimda ishladi. Lise Grande 2020-yil oktabr oyida yangi prezident etib saylandi. Institut oʻzining dastlabki yillarida xalqaro mojarolarni boshqarish va tinchlik oʻrnatishni kuchaytirishga harakat qilgan. 2011-yilgi USIPni qoʻllab-quvvatlash xatida Xalqaro munosabatlar kasbiy maktablari uyushmasi ushbu tahliliy ish „ham oʻrganish sohasi, ham amaliy fan sifatida ziddiyatlarni boshqarish va hal qilish sohasini yaratishga yordam berganini“ taʼkidlagan.

Solomon rahbarligida institut dastlab Bolqonda, 2001-yil 11-sentabrdan keyin esa Afgʻoniston va Iroqda mojaro zonalarida oʻz faoliyatini va oʻquv dasturlarini kengaytirdi. U, shuningdek, kongress mandatiga ega boʻlgan bir nechta koʻk lenta komissiyalarining uyiga aylandi, jumladan Iroqni o'rganish guruhi, AQShning strategik pozitsiyasi boʻyicha Kongress komissiyasi va To'rt yillik mudofaa sharhi mustaqil paneli. Bugungi kunda institut Afgʻoniston, Iroq, Liviya, Pokiston, Sudan, Janubiy Sudan va boshqa mamlakatlarda faol dasturlarni olib bormoqda.

1996-yilda Kongress Harbiy-dengiz flotiga federal yerlar ustidan yurisdiktsiyani oʻtkazishga ruxsat berdi, unga koʻra Navy tepaligida joylashgan Potomac ob’ektining bir qismi, Washington okrugi Konstitutsiya Avenyusi va 23-chi koʻchadagi Milliy savdo markazining roʻparasida joylashgan joy USIPning doimiy shtab-kvartirasiga aylandi. Qurilishidan oldin institut Vashington markazida ofis maydonini ijaraga olgan. Bosh ofis binosining qurilishi 2011-yilda yakunlangan.

## Byudjeti
USIP har yili AQSh Kongressi tomonidan moliyalashtiriladi. 2023-moliya yili uchun Kongress 55 million dollar ajratdi. Baʼzan USIP Davlat departamenti, USAID va Mudofaa vazirligi kabi davlat idoralaridan oʻtkazilgan mablagʻlarni oladi. Qonunga koʻra, USIP dasturi faoliyati uchun shaxsiy sovgʻalar va badallar olish taqiqlanadi. USIP shtab-kvartirasini qurish uchun davlat-xususiy sheriklik uchun xususiy mablagʻ yigʻish boʻyicha cheklov olib tashlandi.

## Tashkiliy tuzilma va boshqaruv
Institutning 300 dan ortiq xodimlari Vashingtondagi shtab-kvartirasi, dala ofislari va mojaro zonalaridagi vaqtinchalik vakolatxonalariga boʻlingan. Institut 17 ga yaqin davlatda faoliyat yuritadi va 2012-yil holatiga koʻra Qobul (Afgʻoniston) va Bag'dod (Iroq), shuningdek, Pokistonning Islomobod shahrida vakolatxonalari mavjud.

### Tashkiliy tuzilmasi

USIP oʻz ishini yettita asosiy markaz orqali muvofiqlashtiradi:
* Afrika markazi
* Konfliktlarni oʻzgartirishning amaliy markazi
* Osiyo markazi
* Yaqin Sharq Shimoliy Afrika markazi
* Siyosat, oʻquv va strategiya markazi
* Rossiya va Yevropa markazi
* Gandi-King global akademiyasi

### Boshqaruv

Institut direktorlar kengashi tomonidan boshqariladi, respublikachi va demokrat direktorlarning teng soni AQSh prezidenti tomonidan tayinlanadi va Senat tomonidan tasdiqlanadi. Lise Grande institutning hozirgi prezidenti boʻlib, bu lavozimda 2020-yildan beri ishlagan. Undan oldin Nensi Lindborg, undan oldin Kristin Lord (2013—2014-yillarda prezident vazifasini bajaruvchi), sobiq kongressmen Jim Marshall (2012—2013-yillarda prezident), Davlat departamentining sobiq yuqori lavozimli xodimi va AQShning Filippindagi elchisi Richard H. Solomon (1992—2012-yillarda prezident), AQShning Isroildagi sobiq elchisi Samuel W. Lyuis (1987—1988-yillarda prezident) va Robert F.Tyorner (1986—1987-yillarda prezident)lar boʻlgan.

## Loyihalari

### PeaceTech laboratoriyasi

PeaceTech Laboratoriyasi 2014-yilda Amerika Qoʻshma Shtatlari Tinchlik Institutining 501 (c)(3) sonli boʻlimidir. Institut bu laboratoriyani butun dunyo boʻylab zoʻravonlik mojarolarining oldini olish, yumshatish va kamaytirish boʻyicha asosiy missiyasini yanada rivojlantirish uchun alohida tashkilot sifatida yaratdi. Laboratoriya USIPning tinchlik oʻrnatish uchun texnologiya va media vositalarini ishlab chiqish ishini davom ettirmoqda. Haqiqiy maʼnoda, laboratoriya muhandislar, texnologlar va sanoat va akademiyadagi maʼlumotlar olimlari bilan birga USIP, boshqa davlat idoralari, nodavlat tashkilotlar va mojaro zonalarining tinchlik oʻrnatish boʻyicha mutaxassislarini birlashtiradi. Ushbu mutaxassislar mojarolarni boshqarish va tinchlik oʻrnatish uchun yangi va mavjud texnologiya vositalarini loyihalash, ishlab chiqish va joylashtirishda hamkorlik qiladi.

PeaceTech Lab bosh direktori va asoschisi Sheldon Himelfarb IPCC qatorida soxta yangiliklar inqirozini eng yaxshi tarzda qanday hal qilish haqida hisobot berish uchun Axborot muhiti boʻyicha hukumatlararo panelni (IPIE) tashkil etishni taklif qilgan.

### Iroqdagi qabilalarni birlashtirish

2007-yilda Iroqda USIP u yerdagi urushda burilish nuqtasi sifatida koʻriladigan dastlabki tinchlik bitimini tuzishda yordam berdi. USIP mutaxassislaridan Iroqning gʻarbiy Al-Anbar gubernatorligidagi “Oʻlim uchburchagi” deb nomlanuvchi Mahmudiya shahridagi yarashuv harakatlarida AQSh armiyasining 10-togʻ diviziyasiga yordam berish soʻralgan. USIP sunniy qabila yetakchilari, Iroq shia hukumati yetakchilari va AQSh armiyasining yuqori martabali aʼzolarini yigʻishga qodir boʻlgan neytral oʻyinchi sifatida koʻrilgan. Uchrashuvdan koʻp oʻtmay, hujumlar va qurbonlar sezilarli darajada kamaydi. Kelishuv u yerda 3500 nafarga yaqin askardan iborat brigada darajasidagi boʻlinmadan 650 nafarga yaqin batalon darajasidagi boʻlinmaga qisqarishiga olib kelgan. Iroqdagi yuqori martabali qoʻmondon general Devid Petreus oʻzgarishlar “hayratli” boʻlganini izohladi. Petreus, shuningdek, USIP "hukumatning fuqarolik va harbiy elementlari oʻrtasida yaqinroq sa'y-harakatlar birligini rivojlantirishda katta afzallik" ekanligini aytdi.

### Iroq tadqiqot guruhi

AQSh hukumati 2006-yilda Iroqdagi mojaroni oʻrganuvchi va oldinga siljish yoʻllarini tavsiya qilgan ikki partiyali Iroq tadqiqot guruhini chaqirishda yordam berish uchun USIPdan foydalangan. USIP guruhning Iroqqa safarini osonlashtirdi va guruhning bir necha uchrashuvlariga mezbonlik qildi. USIP maʼlumotlariga koʻra, guruhning siyosiy betarafligi uni guruhning nozik munozaralarini oʻtkazish uchun mos tashkilotga aylantirgan. Bu saʼy-harakatlar Kongressning bir necha aʼzolarining iltimosiga binoan Oq uy bilan kelishilgan holda amalga oshirildi. Yakuniy hisobot 2006-yil 6-dekabrda Kongress, Oq uy va jamoatchilikka eʼlon qilindi.

### Genotsidning oldini olish boʻyicha ishchi guruhi

2008-yil kuzida AQSh Tinchlik instituti, AQSh Xolokost memorial muzeyi va Amerika Diplomatiya akademiyasi birgalikda „genotsidning oldini olishga milliy ustuvor vazifa sifatida eʼtibor qaratish va AQSh hukumati paydo boʻlayotgan genotsid va ommaviy vahshiylik tahdidlariga javob berish uchun oʻz salohiyatini oshirish boʻyicha amaliy siyosat tavsiyalarini ishlab chiqish uchun“ genotsidning oldini olish boʻyicha ishchi guruhni shakllantirdi.

Sobiq davlat kotibi Madlen Olbrayt va sobiq mudofaa vaziri Uilyam Koen hamraisi boʻlgan 14 kishidan iborat ishchi guruh „genotsid va ommaviy vahshiyliklarning oldini olish boʻyicha milliy reja“ni belgilab berdi. 2008-yil dekabr oyida ishchi guruh oʻzining tavsiyalari va yoʻriqnomalari batafsil bayon etilgan „Genotsidning oldini olish: AQSh siyosatchilari uchun reja“ hisobotini eʼlon qildi. The Economist buni „yaxshi maʼnoga ega hisobot“ deb maqtadi. detailing its recommendations and guidelines. *[[The Economist]]* praised it as a „report steeped in good sense“.

2011-yil 4-avgustda AQSh prezidenti Barak Obama „inson huquqlari va insonparvarlik qonunchiligini jiddiy buzishda“ faol boʻlgan shaxslarning AQShga kirishini toʻxtatib qoʻyish toʻgʻrisida farmon eʼlon qildi va vahshiyliklarning oldini olish va ularga javob berish siyosati va genotsidning oldini olish boʻyicha ishchi guruhi tomonidan taqdim etilgan tavsiyalarni oʻz ichiga olagan yoʻllarni oʻrganib chiqish, muvofiqlashtirish va rivojlantirish uchun Vahshiyliklarning oldini olish kengashini yaratish taklifini berdi.

### Sudanda saylov zoʻravonliklarining oldini olish

Sudanda 2010-yil aprel oyida boʻlib oʻtgan milliy saylovlar (1986-yildan beri birinchi) va 2011-yil yanvarida Janubiy Sudan mustaqilligi bo'yicha referendum oldidan USIP xodimlari odamlarni saylovlarga tayyorlashga yordam berish uchun baʼzi beqaror hududlarga borishdi. Kuchli keskinlik davrida USIP ekspertlari madaniy xabardorlikni oshirish, fuqarolik koʻnikmalarini oshirish va sudanliklarni saylov zoʻravonligi sabablari boʻyicha oʻqitishga eʼtibor qaratdilar — bularning barchasi saylovlar zoʻravonlikka aylanmasligini taʼminlash uchun muhim qadamlar boʻldi. Saylovlar va referendum nisbatan qon toʻkilmagan holda oʻtdi va koʻpchilik tomonidan muvaffaqiyatli deb topildi. USIPning saylovdagi zoʻravonlikning oldini olish boʻyicha muvaffaqiyatli treningiga asoslanib, USIP saylovdan keyin va referendumdan keyin butun mamlakat boʻylab zoʻravonlikning oldini olish boʻyicha qator seminarlarni oʻtkazmoqda.

### The Iran Primer nashri

*The Iran Primer: Quvvat, Siyosat va AQSh siyosati* „Eron siyosati, iqtisodiyoti, harbiy, tashqi siyosati va yadroviy dasturining keng qamrovli, ammo qisqacha sharhini taqdim etadi“. U Eronning Gʻarb bilan rivojlanayotgan munosabatlarini muhokama qilish uchun 50 nafar ekspertni yigʻgan va „oltita Amerika prezidenti davridagi AQSh-Eron munosabatlarini xronika qilagan va Eron bilan ishlashning beshta variantini koʻrib chiqqan“. Iran Primer USIP xodimi Robin Rayt tomonidan tahrirlangan.

### Qoʻshimcha faoliyati

* Iroqda mahallama-qoʻshni tinchlik oʻrnatish uchun jamoat rahbarlari bilan ishlagan
* Sudanda tinchlik oʻrnatishni qoʻllab-quvvatlashda qabila boshliqlari, oʻqituvchilar va fuqarolik jamiyati rahbarlari bilan ishlash
* Mamlakatning turli burchaklaridan kelgan yuzlab yosh Nigeriya diniy yetakchilari, ayollari va yoshlarini tinchlikparvar boʻlishga oʻrgatish; va Plato shtatining katta qismlariga tinchlik oʻrnatishga yordam berish
* Tadqiqotlar, texnik yordam, qulay muloqotlar va operativ yordam orqali diniy yetakchilar va diniy tashkilotlarning tinchlikparvarlik salohiyatini mustahkamlash
* Afgʻoniston, Iroq, Liberiya, Falastin va Nepalda tinchlik oʻrnatishning asosiy bloki boʻlgan qonun ustuvorligini oʻrnatishga yordam berish, shuningdek, xavfsizlik sektorini isloh qilish boʻyicha boshqa tashabbuslar
* Madaniy muzokaralar boʻyicha kitoblar seriyasi, nizolarni boshqarish boʻyicha darsliklar va onlayn treninglar kabi taʼlim resurslarini ishlab chiqarish
** Umumiy maʼlumotnoma
*** *Diplomatning lugʻati*
*** *Madaniyatlar boʻyicha muzokaralar: oʻzaro bogʻliq dunyoda xalqaro muloqot*
*** *Hokimiyat sanʼati: davlatchilik va diplomatiya*
*** *Madaniyat va nizolarni hal qilish*
** Mamlakatga xos
*** *Pokiston Qoʻshma Shtatlar bilan qanday muzokara olib boradi: Roller Coasterda yurish
*
*** *Amerikalik muzokaralar xulq-atvori: Wheeler-dilerlar, qonuniy burgutlar, zoʻravonlar va voizlar*
*** *Eron bilan muzokaralar: Tarix arvohlari bilan kurash*
*** *Isroilliklar va falastinliklar qanday muzokara olib boradilar: Oslo tinchlik jarayonining madaniyatlararo tahlili*
*** *Fransuz muzokaralari xulq-atvori: La Grande Nation bilan ishlash*
*** *Nemislar qanday muzokara olib boradi: mantiqiy maqsadlar, amaliy yechimlar*
*** *Yaponiya muzokaralari xulq-atvoridagi misollar*
*** *Chegaralardagi muzokaralar: Shimoliy Koreyaning muzokaralar xulq-atvori*
*** *Xitoyning muzokaralar xulq-atvori: „eski doʻstlar“ orqali manfaatlarga intilish*
*** *Rossiya muzokaralari xulq-atvori: anʼanaviylik va transformatsiya*

Institut AQSh hukumati amaldorlari va siyosatchilarga ham xizmat koʻrsatadi.
* Qoʻshma Shtatlarning strategik pozitsiyasi boʻyicha Kongress komissiyasiga, genotsidning oldini olish boʻyicha ishchi guruhiga va ikki partiyali Iroq tadqiqot guruhiga yordam berish
* Birlashgan Millatlar Tashkilotini isloh qilish boʻyicha Kongress mandati boʻlgan, ikki partiyali ishchi guruhiga rahbarlik qilish
* Koreya urushini har tomonlama hal qilish boʻyicha taklifni ishlab chiqish, bu taklif AQSh hukumati rasmiylari tomonidan olti tomonlama muzokaralarga tayyorgarlik koʻrishda olingan.
* AQSh hukumati salohiyatini oshirish boʻyicha tadqiqot oʻtkazdi, bu Davlat departamentida Qayta qurish va barqarorlashtirish boshqarmasi (ORS) tashkil etilishiga hissa qoʻshdi.

## Bosh qarorgohi

2011-yil mart oyida USIP Vashingtondagi Milliy savdo markazining shimoli-gʻarbiy burchagida joylashgan doimiy shtab-kvartirasiga koʻchib oʻtdi. Moshe Safdie Architects va Buro Happold tomonidan ishlab chiqilgan LEED sertifikatiga ega bino Amerikaning tinchlik oʻrnatishga sodiqligi ramzi boʻlib xizmat qilishni maqsad qilgan. Binoda ofislar va xodimlarni qoʻllab-quvvatlash muassasalari, kutubxona, konferensiya markazi, auditoriya, oʻquv xonalari va xalq taʼlimi markazi mavjud. Rasmiylar 2008-yil iyun oyida prezident Jorj W.Bush, Senatdagi koʻpchilik yetakchisi Garri Rid va Vakillar palatasi spikeri Nensi Pelosini oʻz ichiga olgan marosimda yangi shtab-kvartiraga asos solindi.

## Nashrlar

USIP tinchlik oʻrnatish va mojarolarni boshqarish mavzulariga oid turli dolzarb axborot byulletenlari, qisqacha maʼlumotlar, hisobotlar, qoʻllanmalar, tadqiqotlar, guvohliklar va kitoblarni nashr etadi. Shuningdek, u tinchlik bitimlari, og'zaki tarixlar va haqiqat komissiyalari haqidagi maʼlumotlarning raqamli toʻplamlarini saqlaydi. USIP shtab-kvartirasida tinchlik oʻrnatish, mojarolarni boshqarish va diplomatiya bilan bogʻliq narsalar toʻplamini oʻz ichiga olgan jamoat kutubxonasi joylashgan. Uning materiallaridan saytda foydalanish yoki kutubxonalararo abonent orqali soʻrash mumkin.

## Yana qarang
* Federal qoidalar kodeksining 22-bandi
* Tinchlik boshqarmasi
* Tinchlik faollari ro'yxati
* ONU qonuni LL.M. Qonuni ustuvorligi dasturi
* Qo'shma Shtatlardagi pasifizm

## Manbalar