Palomar rasadxonasi

**Palomar rasadxonasi** — Palomar togʻ tizmasidagi San-Diego okrugidagi (Kaliforniya, AQSh) astronomik tadqiqot observatoriyasi. U Kaliforniya Texnologiya Institutiga (Caltech) tegishli va boshqariladi. Rasadxonadagi tadqiqot vaqti Caltech va uning tadqiqot hamkorlariga, jumladan, Jet Propulsion Laboratory (JPL), Yel universiteti va Xitoy Milliy Optik Observatoriyalariga beriladi.

Rasadxonada bir nechta teleskoplar, jumladan 200 duymli Xeyl teleskopi, 48 duymli Samuel Oschin teleskopi (Zwicky Transient Facility, ZTF ga bagʻishlangan), Palomar 60 duymli Teleskopi va 30 santimetrli Gattini-IR teleskopi. Foydalanishdan chiqarilgan asboblar qatoriga Palomar sinovli interferometri va rasadxonadagi birinchi teleskoplar, 18 duymli 1936-yildagi Shmidt kamerasi kiradi.

## Tarixi

Palomar rasadxonasini yaratgan astronom Jorj Elleri Xeyl ketma-ket toʻrt marta dunyodagi eng katta teleskopni qurdi. U 1928-yilda 200 duymli Palomar reflektori nima ekanini izohlagan maqolani nashr etdi; Xeyl ushbu maqolani 1928-yil 16-aprelda Rokkefeller jamgʻarmasining Xalqaro Taʼlim Kengashiga (keyinchalik Umumiy Taʼlim Kengashiga kiritilgan) maktubi bilan kuzatib, u ushbu loyihani moliyalashtirishni soʻradi. Xeyl oʻz maktubida shunday dedi:

*"Ilm-fanni rivojlantirishning hech bir usuli yangi va kuchliroq tadqiqot usullarilarini ishlab chiqish kabi samarali emas. Kattaroq teleskop nafaqat yorugʻlik kosmosga kirib borishi va fotografiyani oʻzgartirish qobiliyatini oshirishga yordam beradi, balki asosan fizika va kimyodagi soʻnggi fundamental yutuqlardan olingan gʻoyalar va qurilmalarni qoʻllashga imkon beradi".*

### Xeyl teleskopi
200 duymli teleskop astronom va teleskop quruvchi Jorj Elleri Xeyl sharafiga nomlangan. U Caltech tomonidan 6 dollarga qurilgan. Jorj MakKoli boshchiligida Corning Glass Works tomonidan ishlab chiqarilgan Pyrex blankasidan foydalangan holda Rockefeller jamgʻarmasining million granti hisobiga qurildi. Doktor J.A Anderson 1930-yillarning boshlarida tayinlangan dastlabki loyiha menejeri edi. Teleskop (oʻsha paytdagi dunyodagi eng katta) birinchi nurni 1949-yil 26-yanvarda NGC 2261 nishonga olgan. Amerikalik astronom Edvin Pauell Xabbl teleskopdan foydalangan birinchi astronom edi.

200 duymli teleskop 1949-yildan 1975-yilgacha Rossiyaning BTA-6 teleskopi yaratilguncha dunyodagi eng katta teleskop edi. Astronomlar Xeyl teleskopidan foydalanib, kosmologik masofalarda kvazarlar (faol galaktik yadrolar deb nomlanishi kerak boʻlgan narsalarning kichik toʻplami) deb nomlangan uzoq obyektlarni topdilar. Ular yulduzlar populyatsiyalarining kimyosini oʻrganishdi, bu koinotdagi elementlarning kelib chiqishi kabi yulduz nukleosintezini tushunishga olib keldi va minglab asteroidlarni kashf etdi. Corning Glass Works (hozirgi Corning Incorporated) Nyu-Yorkning Korning shahridagi Korning jamoat kollejida teleskopning oʻndan bir oʻlchamli muhandislik modeli kamida bitta kichik sayyora — 34419 Corning sayyorasini kashf qilish uchun ishlatilgan.

### Arxitektura va dizayn

Russell W. Porter rasadxona binolarining Art Deco arxitekturasini, jumladan, 200 duymli Xeyl teleskopining gumbazini ishlab chiqdi. Porter, shuningdek, Xeyl teleskopi va Shmidt kameralarining texnik dizaynining koʻp qismi uchun masʼul boʻlib, bir qator tasavvurlar muhandislik chizmalarini ishlab chiqardi. Porter koʻplab muhandislar va Caltech qoʻmitasi aʼzolari bilan hamkorlikda dizaynlar ustida ishladi.

Max Mason qurilishni boshqargan va Theodore von Karman muhandislik bilan shugʻullangan.

### Direktorlar

* Ira Sprague Bowen, 1948-1964
* Horace Welcome Babcock, 1964-1978
* Maarten Schmidt, 1978-1980
* Gerry Neugebauer, 1980-1994
* James Westphal 1994-1997
* Wallace Leslie William Sargent, 1997-2000
* Richard Ellis, 2000-2006
* Shrinivas Kulkarni, 2006-2018
* Jonas Zmuidzinas, 2018-hozirgacha

### Palomar rasadxonasi va yorugʻlikning ifloslanishi
Janubiy Kaliforniyaning atrofidagi mintaqalarning aksariyati rasadxonaga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan yorugʻlik ifloslanishini kamaytirish uchun himoyalangan yoritishni qabul qildi.

## Teleskoplar va asboblar

* 200 duymli (5,1 m) Xeyl teleskopi birinchi marta 1928-yilda taklif qilingan va 1948-yildan beri ishlaydi. Bu 45 yil davomida dunyodagi eng katta teleskop edi 
* 60 duymli (1,5 m) aks ettiruvchi teleskop Oskar Mayer binosida joylashgan boʻlib, toʻliq robotlashtirilgan holda ishlaydi. Teleskop 1970-yilda ishga tushdi va Palomar astronomlari uchun osmonga kirishni kengaytirish uchun qurilgan. Eʼtiborga molik yutuqlar orasida 60 duymli teleskop birinchi jigarrang mitti sayyorani kashf qilish uchun ishlatilgan. 60 duymli teleskopda hozirda ZTF vaqtinchalik kuzatuvi va tasnifining bir qismi sifatida ishlatiladigan SED Machine integral maydon spektrograf asbobi mavjud
* 48 duymli (1,2 m) Samuel Oschin teleskopi (Schmidt Camera) 1938-yilda ishlab chiqilgan va teleskop 1948-yilda birinchi nurni koʻrgan. U dastlab 48 duymli Shmidt deb nomlangan va 1986-yilda Samuel Oschinga bagʻishlangan Koʻpgina muhim yutuqlar orasida Oschinning kuzatishlari muhim mitti sayyoralar Erida va Sedna kashf qilinishiga olib keldi. Erisning kashfiyoti xalqaro astronomiya hamjamiyatida munozaralarni boshladi, bu esa 2006-yilda Plutonni mitti sayyora sifatida qayta tasniflanishiga olib keldi. Oschin hozirda toʻliq robotlashtirilgan holda ishlaydi va ZTF loyihasi uchun kashfiyot mexanizmi boʻlgan 570 million pikselli ZTF Kamera ga ega.
* 40 duymli (1,0 m) WINTER (Keng maydonli infraqizil vaqtinchalik tadqiqotchi) 1x1 darajali robot teleskop 2021-yildan beri ishlaydi. LIGO tomonidan aniqlangan ikkilik neytron yulduzlari (BNS) qoʻshilish qoldiqlarida r-jarayon materialini aniqlashga alohida eʼtibor qaratilib, koʻrish cheklangan vaqtli infraqizil (IQ) osmonni oʻrganishga bagʻishlangan. Asbob Y, J va qisqa H (Hs) diapazonida InGaAs datchiklarining uzun toʻlqinli kesimiga sozlangan, toʻlqin uzunligi 0,9 — 1,7 mikron oraligʻini qamrab oladi.

### Ishdan olingan asboblar

* 18 duymli Shmidt kamerasi 1936-yilda Palomarda birinchi operatsion teleskop boʻldi. 1930-yillarda Fritz Zwicky va Walter Baade Palomarda kuzatuv teleskoplarini qoʻshishni qoʻllab-quvvatladilar va 18 duym Shmidt konseptsiyasini namoyish qilish uchun ishlab chiqilgan. Zwiky boshqa galaktikalarda 100 dan ortiq oʻta yangi yulduzlarni kashf qilish uchun 18 duymdan foydalangan. Shoemaker-Levy 9 kometasi ushbu asbob yordamida 1993-yilda kashf etilgan. Oʻshandan beri u foydalanishdan chiqarilgan va kichik muzey / tashrif buyuruvchilar markazida namoyish etilgan.
* Palomar Testbed Interferometer (PTI) koʻp teleskopli asbob boʻlib, yulduzlarning koʻrinadigan oʻlchamlari va nisbiy pozitsiyalarini yuqori burchak oʻlchamlari bilan oʻlchaydi. Yorqin yulduzlarning koʻrinadigan oʻlchamlari va baʼzi hollarda shakllari PTI bilan oʻlchangan, shuningdek, bir nechta yulduz tizimlarining koʻrinadigan orbitalari. PTI 1995-yildan 2008-yilgacha ishlagan.
* Sleuth nomi bilan ham tanilgan Palomar Planet Search Teleskopi (PPST)  edi. 2003-yildan 2008-yilgacha ishlagan robot teleskop. U tranzit usuli yordamida boshqa yulduzlar atrofida sayyoralarni qidirishga bagʻishlangan edi. U Lowell rasadxonasi va Kanar orollarida Trans-Atlantik ekzosayyora tadqiqoti (TrES) doirasida teleskoplar bilan birgalikda ishlagan

## Tadqiqot

Palomar rasadxonasi faol tadqiqot obyekti boʻlib qolmoqda, har bir tunda bir nechta teleskoplar ishlaydi va keng koʻlamli tadqiqot mavzularini oʻrganadigan katta xalqaro astronomlar hamjamiyatini qoʻllab-quvvatlaydi.

Xeyl teleskopi faol tadqiqotda qoʻllanib qolmoqda va turli xil optik va yaqin infraqizil spektrometrlar va bir nechta fokuslarda tasvirlash kameralaridan iborat turli asboblar toʻplami bilan ishlaydi. Xeyl shuningdek, yaqin infraqizilda difraksiya bilan cheklangan tasvirni taʼminlash uchun koʻp bosqichli, yuqori tartibli adaptiv optika tizimi bilan ishlaydi Xeyl bilan bogʻliq tarixiy fanning asosiy natijalariga Xabbl oqimini kosmologik oʻlchash, faol galaktik yadrolarning kashshofi sifatida kvazarlarning kashf etilishi va yulduz populyatsiyalari va yulduz nukleosintezini oʻrganish kiradi.

Oschin va 60 duymli teleskoplar robotik tarzda ishlaydi va birgalikda asosiy vaqtinchalik astronomiya dasturini, Zwicky Transient Facility dasturini qoʻllab-quvvatlaydi.

Oschin astronomik kashfiyotlarni osonlashtirish uchun yaratilgan va koʻplab mashhur astronomik tadqiqotlarda ishlatilgan.
### Hozirgi tadqiqot
200 duymli Xeyl teleskopi boʻyicha joriy tadqiqot dasturlari kuzatilishi mumkin boʻlgan koinot diapazonini qamrab oladi, jumladan, Yerga yaqin asteroidlar, tashqi Quyosh tizimi sayyoralari, Kuiper belbogʻi obyektlari, yulduz shakllanishi, ekzosayyoralar, qora tuynuklar va rentgen nurlari bilan bogʻliq tadqiqotlar, oʻta yangi yulduzlar va boshqa vaqtinchalik manbalarni kuzatish va kvazarlar / Faol Galaktik yadrolar.

## Tashrif va jamoatchilikni jalb qilish

Palomar rasadxonasi shuningdek, oʻz muzeyiga ega — Grinvey tashrif buyuruvchilar markazi rasadxona va astronomiyaga oid eksponatlarni oʻz ichiga olgan, sovgʻalar doʻkoni va davriy ommaviy tadbirlarga mezbonlik qiladi.

Observatoriyaga sayohat qila olmaydiganlar uchun Palomar saytdagi barcha yirik tadqiqot teleskoplariga, Grinvey markaziga virtual kirishni taʼminlaydigan keng qamrovli virtual sayohatni taqdim etadi va qoʻshimcha kontekstni taʼminlash uchun keng oʻrnatilgan multimediaga ega. Xuddi shunday observatoriya ham keng qamrovli veb-sayt va YouTube kanalini faol ravishda olib boradi.

Observatoriya Kaliforniya shtatining San-Diego okrugi shimolidagi shtat yoʻnalishi boʻyicha 76-sonli yoʻnalishda joylashgan boʻlib, San-Diego shahar markazidan ikki soatlik yoʻl va Los-Anjeles markazidan (UCLA, LAX aeroporti) uch soatlik masofada joylashgan. Yaqin atrofdagi Palomar lagerida qolganlar Palomar rasadxonasiga  piyoda sayohat qilishlari mumkin.

## Manbalar