90377 Sedna

**Sedna (90377 Sedna)** — Quyosh tizimining tashqi qismida joylashgan mitti sayyora boʻlib, hozirda oʻz orbitasining eng ichki qismida joylashgan; 2021-yil holatiga ko'ra u Quyoshdan 84 astronomik birlik, ya'ni Neptundan deyarli uch baravar uzoqroqdir. Spektroskopiya shuni ko'rsatdiki, Sednaning sirt tarkibi boshqa Neptun orti obyektlari tarkibiga o'xshaydi, asosan suv, metan va tolinlar bilan azot muzlari aralashmasidir. Uning yuzasi Quyosh tizimi obyektlari orasida eng qizg'ish sirtlardan biridir.

Deyarli butun orbitasi uchun Sedna Quyoshdan hozirgidan ham uzoqroq: uning orbitasi uzoq muddatli kometalardan tashqari Quyosh tizimidagi eng kattalaridan biri bo'lib, afelioni 937 a.b. deb baholanadi. 937 a.b. Neptun masofasidan 31 marta, yorugʻlik yilining 1,5% (yoki 5,5 yorugʻlik kuni) va yulduzlararo fazo chegarasini belgilaydigan geliopauzaning eng yaqin qismidan ancha uzoqdir. (Erida va Gun-gun hozirda Quyoshdan uzoqroqda, mos ravishda 96,0 a.b. va 88,3 a.b. da, Sednadan 84,7 a.b. (2019-yil holatiga)), chunki Sedna perigelionga yaqin.

Sedna juda cho'zilgan orbitaga ega va Quyoshga eng yaqin masofaga 76 a.b. masofasiga qaytish uchun taxminan 11 400 yil kerak bo'ladi. Kichik sayyoralar markazi hozirda Sednani Neptunning tortishish ta'sirida juda cho'zilgan orbitalarga yuborilgan obyektlar guruhining tarqalgan diskining bir qismi sifatida tasnifladi. Ushbu tasnifga e'tiroz bildirildi, chunki uning periglioni ma'lum sayyoralarning birortasi tomonidan tarqalib ketgan bo'lishi uchun juda katta. Ba'zi astronomlar uni norasmiy ravishda ichki Oort bulutining birinchi ma'lum a'zosi deb atashadi. Bu, shuningdek, obyektning yangi orbital sinfi, sednoidlarning prototipidir.

## Tarix

Sedna (vaqtinchalik 2003-yilda VB 12 deb belgilangan) Maykl Braun (Kaltek), Chad Trujillo (Egizaklar rasadxonasi) va Devid Rabinowitz (el universiteti) tomonidan 2003-yil 14-noyabrda kashf etilgan. Bu kashfiyot 2001-yilda Samuel Oschin bilan boshlangan tadqiqotning bir qismini tashkil etdi. Yale kompaniyasining 160 megapikselli Palomar Quest kamerasidan foydalangan holda Kaliforniyaning San-Diego yaqinidagi Palomar rasadxonasidagi teleskop. O'sha kuni obyektning 4,6 yoy soniya harakatlanishi kuzatildi yulduzlarga nisbatan 3,1 soatdan ortiq, bu uning masofasi taxminan 100 a.b. ekanligini ko'rsatdi. Kuzatuvlar 2003-yil noyabr-dekabr oylarida Chilidagi Cerro Tololo Amerikalararo rasadxonasida SMARTS teleskopi, Arizona shtati Nogales shahridagi Tenagra IV teleskopi va Gavayidagi Mauna Keadagi Kek rasadxonasi yordamida kuzatildi. 2003-yil avgust oyida Samuel Oschin teleskopida va 2001-2002-yillarda Yerga yaqin asteroidlarni kuzatish konsortsiumida olingan oldindan kuzatuvlarini birlashtirish uning orbitasini aniq aniqlash imkonini berdi. Hisob-kitoblar shuni ko'rsatdiki, obyekt uzoqdan yuqori eksantrik bo'ylab harakatlanayotgan edi, orbita Quyoshdan 90,3 a.b. masofada. Keyinroq 1990-yil 25-sentabrgacha boʻlgan Palomar raqamli osmon tadqiqoti suratlarida oldingi tasvirlar topilgan.

### Nomlash

Braun dastlab Sednaga afsonaviy arvoh kemasi nomini olgan "Uchib yuruvchi gollandiyalik" yoki "Gollandiyalik" laqabini berdi. Obyektga rasmiy nom berish uchun Braun Inuit mifologiyasidagi "Sedna" nomini tanladi. Kvavardan farqli o'laroq, osongina talaffuz qilinadi. O'z veb-saytida u shunday yozgan:
Bizning yangi kashf etilgan obyektimiz Quyosh tizimidagi eng sovuq, eng uzoq joydir, shuning uchun biz uni sovuq Arktikaning tubida yashaydigan inuit dengiz ma'budasi Sedna sharafiga nomlashni o'rinli deb bilamiz.

Braun, shuningdek, Xalqaro Astronomiya Ittifoqining (XAI) Kichik sayyoralar markaziga Sedna orbital hududida topilgan kelajakdagi obyektlar arktika mifologiyalaridagi mavjudotlar nomi bilan atalishini taklif qildi. Jamoa "Sedna" nomini obyektning rasman raqamlanishidan oldin ommaga e'lon qildi, bu havaskor astronomlar jamoasi o'rtasida ba'zi tortishuvlarga sabab bo'ldi. Kichik sayyoralar markazi rahbari Brayan Marsden bunday harakat protokolni buzish ekanligini va XAI ning ayrim aʼzolari bunga qarshi ovoz berishlari mumkinligini aytdi.

### Orbita

Sedna Quyosh tizimidagi oʻxshash oʻlchamdagi yoki undan kattaroq maʼlum boʻlgan obyektlar orasida ikkinchi eng uzun orbital davriga ega boʻlib, taxminan 11400-yilga teng. Uning orbitasi oʻta eksantrik boʻlib, afelioni 937 a.b. va perigelioni taxminan 76 a.b. da baholanadi. Ushbu perigelion 2012 VP 113 kashfiyotiga qadar ma'lum boʻlgan Quyosh tizimi obyektlarining eng kattasi edi. Sedna afeliyasida Quyosh atrofida Yer orbital tezligining atigi 1,3% atrofida aylanadi. Sedna kashf etilganda u 89,6 a.b. edi. Quyoshdan perigelionga yaqinlashdi va Quyosh tizimidagi eng uzoq obyekt bo'ldi. Keyinchalik Sedna Eridadan oshib ketdi, u xuddi shu so'rovda 97 a.b. da afelion yaqinida aniqlangan. Ba'zi uzoq davrli kometalarning orbitalari Sednanikidan uzoqroqqa cho'zilgan. Ular juda xira bo'lib, ichki Quyosh tizimidagi perigeliyaga yaqinlashgandan tashqari, kashf qilish mumkin emas. Hatto Sedna 2076-yilning oʻrtalarida perigelionga yaqinlashganda ham, Quyosh oʻz osmonida yulduzga oʻxshash juda yorqin nuqta sifatida paydo boʻlar edi, bu Yerdagi toʻlin Oydan 100 marta yorqinroq ko'rinadi.

Birinchi marta kashf etilganida, Sedna g'ayrioddiy uzoq aylanish davriga (20 dan 50 kungacha) ega deb hisoblangan. Dastlab Sednaning aylanishi Plutonning yoʻldoshi Xaronga oʻxshash katta ikkilik hamrohning tortishish kuchi taʼsirida sekinlashgani taxmin qilingan edi. 2004-yil mart oyida Hubble kosmik teleskopi tomonidan bunday sun'iy yo'ldoshni qidirishda hech narsa topilmadi, MMT teleskopining keyingi o'lchovlari shuni ko'rsatadiki, taxminan 10 soatlik aylanish davri ancha qisqaroq bo'lib, bu jism uchun odatiydir.

## Xususiyatlari

Sednaning V diapazoni mutlaq kattaligi (H) taxminan 1,8 ga teng va u taxminan 0,32 albedoga ega, shuning uchun uning diametri taxminan 1000 km ni tashkil qiladi. U kashf etilgan paytda u 1930-yilda Plutondan beri Quyosh tizimida topilgan eng yorqin obyekt edi. 2004-yilda kashfiyotchilar uning diametriga 1800 km yuqori chegara qo'yishdi, ammo 2007-yilga kelib u qayta ko'rib chiqildi. 2012-yilda Gerschel kosmik observatoriyasining oʻlchovlari Sednaning diametrini 995 ± 80 km deb koʻrsatdi, bu esa uni Pluton yoʻldoshidan kichikroq ekanligini bildiradi. 2013-yil 13-yanvarda Sedna tomonidan yulduzlarning okkultatsiyasi boʻyicha avstraliyalik kuzatuvchilar uning diametri boʻyicha xuddi shunday natijalarni keltirib, akkord uzunliklarini berdi (1025 ± 135 km va1305 ± 565 km). 

Sednaning ma'lum yo'ldoshlari yo'qligi sababli, hozirda kosmik zond yubormasdan uning massasini aniqlash mumkin emas. Sedna hozirda sun'iy yo'ldoshga ega bo'lmagan eng katta Neptun orti Quyosh orbitasi obyektidir. Sun'iy yo'ldoshni topish uchun faqat bir marta urinish qilingan va sun'iy yo'ldoshni o'tkazib yuborish ehtimoli 25% gacha boʻlganligi taxmin qilingan.

SMARTS teleskopining kuzatishlari shuni ko'rsatadiki, ko'rinadigan yorug'likda Sedna Quyosh tizimidagi eng qizg'ish jismlardan biri bo'lib, Mars kabi qizil rangga ega. Chad Trujillo va uning hamkasblari Sednaning toʻq qizil rangi ultrabinafsha nurlanishiga uzoq vaqt taʼsir qilgandan soʻng oddiyroq organik birikmalardan hosil boʻlgan uglevodorodli loy yoki tolinning sirt qoplamidan kelib chiqqan deb taxmin qilishadi. Uning yuzasi rang va spektrda bir xil; buning sababi, Sedna, Quyoshga yaqinroq boʻlgan jismlardan farqli o'laroq, kamdan-kam hollarda boshqa jismlar tomonidan ta'sirlanishi mumkin, bu esa 8405 Asbolusda yangi muzli materialning yorqin qismlarini ko'rsatishi mumkin. Sedna va yana ikkita juda uzoq obyektlar - 2006 SQ 372 va (87269) 2000 OO 67 - tashqi klassik Koyper belbog'i obyektlari va kentavr 5145 Pholus bilan ranglarini bo'lishib, xuddi shunday kelib chiqish mintaqasini ko'rsatadi.

Trujillo va uning hamkasblari Sedna yuzasi tarkibiga metan muzi uchun 60% va suv muzi uchun 70% yuqori chegaralarni qo'yishdi. Metanning mavjudligi Sedna yuzasida tolinlarning mavjudligini qo'shimcha ravishda tasdiqlaydi, chunki ular metan nurlanishi natijasida hosil bo'ladi. Barucci va uning hamkasblari Sedna spektrini Triton spektri bilan solishtirdilar va metan va azot muzlariga tegishli zaif yutilish zonalarini aniqladilar. Ushbu kuzatishlar natijasida ular sirtning quyidagi modelini taklif qildilar: 24% triton tipidagi tolinlar, 7% amorf uglerod, 10% azotli muzlar, 26% metanol va 33% metan. Metan va suv muzlarining aniqlanishi 2006-yilda Spitzer kosmik teleskopi o'rta infraqizil fotometriyasi tomonidan tasdiqlangan. Sirtda azotning mavjudligi, hech bo'lmaganda, qisqa vaqt ichida Sednaning zaif atmosferaga ega bo'lishi mumkinligini ko'rsatadi. Perigelionga yaqin boʻlgan 200 yillik davrda Sednadagi maksimal harorat 35,6 K (-237,6 ° C) dan oshishi kerak. Uning chuqur qizil rangli spektral qiyaligi organik moddalarning yuqori konsentratsiyasidan dalolat beradi. Uning yuzasida va uning zaif metan yutilish zonalarida Sedna yuzasidagi metan yangi cho'kkan emas, balki qadimiy ekanligini ko'rsatadi. Bu shuni anglatadiki, Sedna juda sovuq, metan uning yuzasidan bug'lanib, keyin qor bo'lib qaytib tushadi, bu Tritonda va ehtimol Plutonda ham sodir bo'ladi.

## Tasnifi

Quyosh tizimidagi ob'ektlarni rasman kataloglaydigan Kichik sayyoralar markazi Sednani tarqoq obyekt sifatida tasniflaydi. Bu guruhlash katta shubha ostiga olindi va koʻplab astronomlar uni bir nechta boshqa obyektlar (masalan, 2000 CR 105) bilan birgalikda kengaytirilgan tarqoq disk obyektlari (E-TDO) deb nomlangan uzoqdagi obyektlarning yangi toifasiga joylashtirishni taklif qilishdi. Ajratilgan obyektlar, uzoqdan ajratilgan obyektlar yoki Deep Ecliptic Survey tomonidan rasmiy tasnifda tarqoq-kengaytirilgan.

Sednaning kashfiyoti qaysi astronomik obyektlarni sayyora deb hisoblash kerak va qaysi biri yo'q degan savolni jonlantirdi. 2004-yil 15-martda mashhur matbuotda Sedna haqidagi maqolalarda o'ninchi sayyora topilgani haqida xabar berildi. Bu savolga 2006-yil 24-avgustda qabul qilingan Xalqaro Astronomiya Ittifoqining sayyora ta'rifi ostida javob berildi, bu ta'rifga ko'ra, sayyora o'z orbitasi atrofini tozalashi kerak edi. Sednaning Stern-Levison parametri 1 dan ancha kichik deb baholanadi va shuning uchun uning atrofida boshqa obyektlar hali topilmagan bo'lsa ham, orbitasini tozalagan deb hisoblash mumkin emas. 

## Taqiqot

Sedna perigelionga 2076-yilning iyulida keladi. Quyoshga bunday yaqinlik 12 000 yil davomida boshqa takrorlanmaydigan tadqiqot imkoniyatini beradi. Sedna NASA ning Quyosh tizimini tadqiq qilish veb-saytida ro'yxatga olingan bo'lsa-da,  NASA hozirda biron bir missiya turini ko'rib chiqayotgani ma'lum emas. 2033-yil 6-may yoki 2046-yil 23-iyun kungi uchirilish sanasi asosida Yupiterning tortishish kuchi yordamida Sednaga uchib oʻtish missiyasi 24,48 yil davom etishi mumkinligi hisoblab chiqilgan. Kosmik kema yaqin kelganida Sedna Quyoshdan 77,27 yoki 76,43 a.b. masofada boʻladi (mos ravishda 2057 yoki 2070-yil oxiri).

2018-yil may oyida astrofizik Itan Sigel Sednani perigelionga yaqinlashganda oʻrganish uchun kosmik zond missiyasini omma oldida himoya qildi. Siegel Sednani mumkin boʻlgan ichki Oort bulut obyekti maqomi tufayli qiziqarli kuzatuv obyekti sifatida tavsifladi. Sednaning uzoq orbital davri tufayli "biz uni yana ko'p ming yillar davomida Quyoshga yaqin joyda o'rganish imkoniga ega bo'lmaymiz". 

## Manbalar

## Havolalar

* 
* NASA's Sedna page  (Discovery Photos)
* Mike Brown's Sedna page