open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Filipp Orlik haykali, Kievda

**Filipp Orlik haykali** () —  ukrainalik siyosatchi va Zaporijjya armiyasining getmanı Filipp Orlik sharafiga oʻrnatilgan yodgorlik Kievda Pilip Orlik va Lipska koʻchalari kesishmasida oʻrnatilgan.

## Tarix
Yodgorlik loyihasi tanlovi 2006-yilda boshlangan, biroq toʻgʻridan-toʻgʻri ish faqat 2011-yilda Konstitutsiyaviy sud sudyalari Ukraina Konstitutsiyasi qabul qilingan kunga qadar madaniy obyekt qurilishini tezlashtirish talabi bilan prezidentga murojaat qilganidan keyin boshlangan.

2011-yil 24-iyunda Ukraina Konstitutsiyasi qabul qilinganining 15-yilligi kuni Kievda yodgorlikning tantanali ochilishi boʻlib oʻtdi.

Yodgorlik haykaltarosh mualliflar guruhi tomonidan yaratilgan, Ukraina xalq rassomi, Ukraina Badiiy akademiyasining haqiqiy aʼzosi A. Kusha va Ukrainada xizmat koʻrsatgan meʼmor, Arxitektura akademiyasining aʼzosi O. Stulakov.

## Tavsif
Yodgorlik ikki elementdan iborat madaniy kompozitsiyadir: getman yodgorligi va kazak atributlari — poydevorga bandura oʻrnatilgan, poydevorda yirtilgan hilpirayotgan bayroq, shuningdek kazak qilichlari.

Orlik, XVIII-asrga oid boy libosda, chap qoʻli qogʻozlar va toʻr solingan tayanchga suyanib, oʻng qoʻlida qalam tutgan holda tasvirlangan. Kushning fikricha, kiyim va xususiyatlar tarixiy jihatdan bir xil. Yodgorlik poydevoriga, getman oilasining gerbi ham oʻrnatilgan.

Madaniy kompozitsiya bronza va granitdan yasalgan. U shunday joylashganki, Orlik yodgorligi va bayroq oʻrtasidagi oʻtish joyidan maydon boshlanadi.

## Yana qarang

* Filipp Orlik Konstitutsiyasining 300 yilligi sharafiga yodgorlik belgisi
## Manbalar
Apfelkyuhle

**Apfelkyuhle** ( — „olmali pirog“) — anʼanaviy nemis taomi, dastlab Baden-Vyurtemberg janubidan boʻlib, Yevropa va Qoʻshma Shtatlar boʻylab tarqalgan. Turli xil benyelar. Qalin xamirda qovurilgan olma halqalari anʼanaviy ravishda yogʻli payshanba va Fastnacht tushliklarining asosiy taomidir, lekin ular Grand Marnier yoki rom, kompot, vanil sousi yoki bir qoshiq vanilli muzqaymoq bilan desert uchun ham dasturxonga marxamat qilinadi.

Klassik retseptda apfelkuhle xamirturush xamiri sut va pivo bilan aralashtiriladi. Halqa shaklida kesilgan olmalar avval unga botirilib, soʻng xamirga botiriladi va erigan sariyogʻda qizarguncha qovuriladi. Tayyor apfelkuhledan olingan yogʻni qogʻoz sochiq bilan toʻkib tashlashga ruxsat beriladi, shakar bilan sepilib, darhol dasturxonga xizmat qilibadi. XVIII-asrning oxiridan beri apfelkuhle Badenda deyarli unutilgan shodo sousi bilan dasturxonga xizmat qilingan.

## Manbalar


## Havolalar
* Рецепт
Andaluziya sousi

**Andaluziya sousi** () — Belgiya sousi, mayonez, tomat pastasi va shirin qalampir (masalan, pimientos yoki bolgar qalampiri). Odatda Belgiya kartoshkalari bilan dasturxoga xizmat qiladilar. 1903-yilda mashhur oshpazlik tanqidchisi Auguste Escoffier tomonidan tasvirlangan.

Baʼzi retseptlarda mayonez oʻrniga velute yoki ispanyol qoʻllanadi. Tomat pastasi oʻrniga oqartirilgan pomidor ham ishlatiladi. Boshqa masalliqlar orasida konyak yoki xeres, paprika, zaytun, zaytun moyi, limon sharbati, mayoram, cheber.

Nomiga qaramay, uning kelib chiqishi Ispaniyaning Andalusiya mintaqasi bilan hech qanday aloqasi yoʻq.

Supermarketlarda tayyor holda sotiladi.

## Manbalar
Flot Makaronlari

**Flot Makaronlari** — maydalangan qovurilgan goʻsht va piyoz solingan makaron taomidir. Retsept SSSRda 1950-yillarda shakllangan.

## Tarixi
Dengiz flotida goʻshtli makaron taomiga birinchi eslatmalaridan biri 1915-yil 19-oktabrda Gangut jangovar kemasida sodir boʻlgan qoʻzgʻolon bilan bogʻliq. Qoʻzgʻolonning sababi dengizchilik anʼanalarini buzish edi, kemaga koʻmir yuklash boʻyicha jismoniy qiyin ishlarni bajargandan soʻng, goʻshtli makaron oʻrniga, dengizchilarga arpa boʻtqasi taklif qilingan.

"Mazali va sogʻlom taomlar kitobi"ning 1939-yil nashri flot makaroniga oʻxshash konservalangan „Goʻshtli makaron“ retseptini oʻz ichiga oladi. U yerda "Makaron yoki goʻshtli lapsha" retsepti ham berilgan, tayyorlash texnologiyasi qiyma goʻshtni qovurishni oʻz ichiga oladi. Birinchi bor flot makaronlar retsepti 1955-yilda "oshpazlik" kitobida nashr etilgan. Keyinchalik u „Asl oshxona“ (1965), „Sovet armiyasi va flotining harbiy qismlari va muassasalarida ovqat tayyorlash boʻyicha qoʻllanma“ (1980) va „Oshpaz darsligi“ (1982) kitoblariga kirgan. 1981-yilda konservalangan „goʻshtli flot makaronlari“ ishlab chiqarildi.

2008-yilda Rospotrebnadzor „yuqumli kasalliklar va ommaviy yuqumli boʻlmagan kasalliklar (zaharlanish) paydo boʻlishi va tarqalishining oldini olish“ maqsadida taʼlim muassasalaridagi ovqatlanish korxonalarida uchun ijtimoiy xizmat koʻrsatish muassasalarida flot makaronlarini tayyorlashni taqiqladi.

## Tayyorlash texnologiyasi
Qaynatilgan mol, choʻchqa yoki qoʻy goʻshti goʻsht maydalagichdan oʻtkaziladi yoki mayda toʻgʻralgan, qovuriladi, soʻngra tayyor makaron va mayda toʻgʻralgan qovurilgan piyoz bilan aralashtiriladi.

## Madaniyatdagi aks ettirish
Flot makaronlari S.P. Korolev tomonidan 1955-yilda Sovet suv osti kemasidagi voqealar haqida hikoya qiluvchi Boris Chertokning monografiyasida qayd etilgan.

Hindistonlik rejissor va aktyor Raj Kapur oʻzining  kinostudiyasidagi ziyofatlarda 1954-yilda "Tramp" filmining premerasi bilan SSSRga tashrif buyurganidan soʻng mehmonlarni dengiz makaronlari bilan mehmon qilishni boshladi.

## Manbalar



## Adabiyotlar
* 
* 
*
M. G. Medvedev haykali

**M. G. Medvedev haykali** — rus inqilobchisi, bolshevik, Orel viloyatidagi fuqarolar urushi qatnashchisi, Birinchi Orel kommunistik ishchilar polki komandiri M. G. Medvedev yodgorligi.

## Tavsifi
1961-yil 4-noyabrda zavod boshqaruvi binosi oldida Mixail Georgievichga haykal oʻrnatildi. Qoʻmondonning yarim uzunlikdagi figurasi qizil granitdan yasalgan va sayqallangan granitdan yasalgan past plintusli poydevorga oʻrnatilgan.

1919-yil kuzida Oq gvardiyachilar-Denikinning Oryolga hujumi paytida Medvedev Oryol kommunistik polkining komandiri etib tayinlandi. Oktabr oyida jang paytida u Denikin qoʻshinlari tomonidan asirga olinadi va 14-oktabrda otib oʻldirilgan. Mahalliy tarixchilarning boshqa versiyasiga koʻra, u jang maydonida vafot etgan. 1922-yil 3-noyabrda shahardagi zavodlardan biri M. G. Medvedev nomi bilan atala boshlandi.

## Manbalar
М. V. Lomonosov haykali Оryol

**M. V. Lomonosov haykali** — rus olimi haykali — *"universal odam"*: tabiatshunos, kimyogar, fizik, astronom, geograf, tarixchi, shoir, Oreldagi Moskva universiteti loyihasi muallifi.

## Tavsifi
Orel shahridagi eng qadimgi maktablardan biri M. V. Lomonosov nomi bilan atalgan. 1980-yilda ushbu maktab bitiruvchisi, haykaltarosh B. D. Bologov va meʼmor G. T. Rakitinlar maktabga beton tayanch ustidagi rangli gipsdan yasalgan olim byustini sovgʻa qilishdi. Yodgorlik maktab oldidagi maydonda oʻrnatildi.

## Yana qarang

* Burgut yodgorliklari roʻyxati

## Manbalar


## Havolalar

*
Alyata

**Alyata** ( dan agliata, „sarimsoq“; Ligurian: aggiadda) — italyan oshxonasida qo‘llaniladigan o‘tkir ta’mli, xushbo‘y sarimsoqli sous va ziravor. U qovurilgan yoki qaynatilgan go‘sht, baliq va sabzavotlarga ta’m berish va ularni bezash uchun ishlatiladi. Isteʼmol qilish birinchi marta Qadimgi Rimda tasdiqlangan. U hali ham italyan oshxonasida keng qoʻllanadi. Agliata Genuya va Liguriya oshxonasida goʻsht va baliq uchun ishlatiladi va „Liguriya klassikasi“ sifatida tasvirlangan. Sardiniyadagi Oristano provinsiyasidagi Bosa shahrining anʼanaviy taomi ham hisoblanadi. Bu oʻtmishda keng qoʻllanadigan anʼanaviy sous, ayniqsa, uzoq vaqt davomida oziq-ovqat saqlashi kerak boʻlgan baliqchilar tomonidan.

## Tayyorlanishi
Sous quyoshda quritilgan pomidordan mayda boʻlaklarga boʻlinib, yogʻ va sarimsoq hamda maydalangan maydanoz bilan qovurilgan, tozalangan pomidor, yogʻ,sirka qoʻshilgan holda tayyorlanadi. Bundan tashqari, baʼzida sous uchun non boʻlaklari sirka bilan namlanadi. Uni tayyorlash ajralishning oldini olish uchun ingredientlarni emulsiyalashni oʻz ichiga oladi, bu aralashmani doimo koʻpirtirishda asta-sekin zaytun moyini qoʻshish orqali erishiladi. Odatda qovurilgan yoki qaynatilgan goʻsht, baliq va sabzavotlar bilan birga keladi. Skat, akulalar, sakkizoyoqlar va qoʻy oyoqlari kabi baliqlarni marinadlash uchun ishlatiladi. Bugungi kunda sous mol goʻshti jigarini tayyorlash uchun ham qoʻllanadi: u chiziqsimon kesiladi va pishiriqning oxirida sous qoʻshilgan skovorodkada tayyorlanadi.

## Variantlar
Yashil aliata — bu petrushka va mahalliy rikottaga asoslangan Piedmonte retsepti.

Porrata — sarimsoq oʻrniga pirasa () bilan tayyorlangan shunga oʻxshash sous.

## Tarixi
Alyataning kelib chiqishi Qadimgi Rimga borib taqaladi. Sous oddiy dehqon taomi sifatida tasvirlangan, uni yuqori tabaqadagi odamlar ham isteʼmol qiladilar. XIV asrga oid Venetsiyalik oshpazlik kitobida aytilishicha, aliatani „hamma turdagi goʻsht bilan“ tayyorlash mumkin. Birinchi marta oʻn uchinchi asrda nashr etilgan Liber de Coquina, sousni „har qanday goʻshtga hamrohlik qilish“ uchun ishlatilishi mumkinligini taʼkidlaydi.

## Yana qarang
* Aioli

## Manbalar



## Havolalar
* Italiya. Istoriya gastronomii ot Lukulla do nashix dney. Zadvorniy V., Lupandin I. — M.: EKSMO, 2014
* Chesnochniy sous po-liguriyski, ili „alyata“
Sanjar Zokirov

**Sanjar Zokirov** (1983-yil 6-yanvarda Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — 60 kg gacha boʻlgan vazn toifasida ishtirok etgan oʻzbek dzyudochisi. XXVIII yozgi Olimpiya oʻyinlari ishtirokchisi, Osiyo chempionati sovrindori, oʻsmirlar oʻrtasidagi jahon chempionati sovrindori.

## Sport faoliyati
2002-yilda 60 kg vazn toifasida Oʻzbekiston ochiq chempionatida bronza medali sohibi boʻldi. Zokirov Sanjar Cheju (Koreya Respublikasi) shahrida dzyudo boʻyicha oʻsmirlar oʻrtasida oʻtkazilgan jahon chempionatida oʻz vazn toifasida qozogʻistonlik Asset Tusupov ustidan finalda gʻalaba qozonib, oltin medalni qoʻlga kiritdi. U Pusan shahrida (Koreya Respublikasi) boʻlib oʻtgan Yozgi Osiyo oʻyinlarida 60 kg gacha boʻlgan vazn toifasida xitoylik Jia Yunbinni ikkinchi davrada magʻlub etdi. Zokirov Sanjar Tasalli boʻyicha raundda qirgʻizistonlik Namir Tursunboyev va hindistonlik Akram Shohdan qoʻli band kelgan boʻlsa, ammo keyin Masato Utisibaning bronza medali uchun kurashda imkoniyatni boy berdi.

U 2003-yilda Chejuda (Koreya Respublikasi) dzyudo boʻyicha boʻlib oʻtgan Osiyo chempionatida 60 kg vazn toifasida finalda moʻgʻulistonlik dzyudochi Xashbaatar Sagaanbaatarga yengiladi. Osakada (Yaponiya) dzyudo boʻyicha 60 kg gacha boʻlgan vazn toifasida oʻtkazilgan jahon chempionatidagi ishtiroki muvaffaqiyatsiz yakunlandi.

Sanjar Zokirov 2004-yilda Afinada (Gresiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiya oʻyinlarida 60 kilogrammgacha boʻlgan vazn toifasida u birinchi davrada grek dzyudochisi Revazi Zintiridis bilan boʻlib oʻtgan bahsda gʻalaba qozonadi. Oʻzbekiston chempionatida 66 kg vazn toifasida kumush medalni qoʻlga kiritadi.

2005-yilda Qohirada (Misr) dzyudo boʻyicha jahon chempionatida unga yana omad kulib boqmadi. Nyu-York (AQSH) ochiq chempionatida 66 kg vazn toifasida uchinchi oʻrinni egalladi.

## Manbalar
Ball zali

**Ball** **zali** bino ichidagi katta xona boʻlib, uning asosiy maqsadi raqs tushuvchi toʻplar deb ataladigan katta rasmiy partiyalarni oʻtkazishdir. Anʼanaga koʻra, koʻpchilik raqs guruhlari xususiy turar-joylarda oʻtkazildi; koʻplab saroylar, ayniqsa tarixiy saroylar va kichik qasirlarda, bir yoki bir nechta bal zallarini oʻz ichiga oladi. Boshqa katta uylarda katta xona, masalan, asosiy mehmon xonasi, uzun galereya yoki zal bal sifatida zallar ikki baravar boʻlishi mumkin, lekin yaxshi bal zalida toʻgʻri turdagi taxta boʻlishi kerak, masalan, qattiq yogʻoch yoki tosh taxta (odatda marmar yoki tosh) qulay hisoblanadi. Keyingi paytlarda bal zali atamasi mijozlar raqsga tushadigan tungi klublarni tasvirlash uchun ishlatilgan, masalan, Buyuk Britaniyadagi Top Rank Suites ham koʻpincha bal zallari deb atalar edi. „Toʻpga ega boʻlish“ iborasi nafaqat raqsga tushish, balki odamlar zavqlanadigan koʻplab voqealarni qamrab oldi.

Ball zallari odatda juda katta va shiftlari bir xil binoning boshqa xonalariga qaraganda balandroq boʻlishi mumkin. Raqslar uchun katta hajmdagi joy, shuningdek, voqealarning juda rasmiy ohangi bal zalida raqsga sabab boʻldi. Eng katta ballar hozirda deyarli har doim bayramlarda jamoat binolarida oʻtkaziladi va koʻplab mehmonxonalarda bal zali mavjud. Ular, shuningdek, orkestrlarning ovozini butun xonada yaxshi olib borishiga yordam berish uchun katta hajmda ishlab chiqiladi.

Har yili oʻtkaziladigan Vena opera bali alohida holat boʻlib, u yerda bir kechada Vena davlat operasining auditoriyasi katta bal zaliga aylantiriladi. Tadbir arafasida oʻrindiqlar qatorlari olib tashlandi va sahnaga teng boʻlgan yangi qavat qurildi.

Baʼzan bal zallarida xonaning old tomonida mezbon yoki maxsus mehmon gaplashishi mumkin boʻlgan sahnalar ham mavjud boʻladi. Bu sahna cholgʻuchilar va musiqa ijrochilari uchun ham ishlatilishi mumkin.

## Qattiq yogʻochdan yasalgan AQShdagi ball zallari roʻyxati

Ushbu roʻyxatlar faqat doimiy yogʻoch zaminli bal zallarini oʻz ichiga olgan. Zaminning kattaligi faqat toʻsiqlarsiz eng katta qoʻshni hududni oʻz ichiga olgan. Baʼzi joylar haqidagi veb-saytlar va materiallar bir nechta boʻshliqlar, xonalar va balkonlar va pollarni qoʻshgan. Biroq, bu roʻyxat bal zallarini qattiq yogʻochli polga ega bitta ochiq maydonning oʻlchamiga qarab tartiblaydi.

## Yana qarang

* Aragon ball zali (Okean Parki, Santa Monika, Kaliforniya)
* *Ballroom* — De Dannanning Irlandiya musiqasi albomi
* Tungi klub

## Manbalar

* Geronimo Trevino. *Raqs zallari va oxirgi qoʻngʻiroqlar: Texas Country musiqasi tarixi.* Lanham, MD: Texas Respublikasi matbuoti, 2002.|ISBN&nbsp;. Mualliflik huquqi

## Havolalar

* Texas Dance Hall Preservation Inc.
* Milliy bal zallari va oʻyin-kulgilar assotsiatsiyasidagi bal zallari roʻyxati
Lev Tolstoy haykali Moskva, Prechistenka

**[[Lev Tolstoy]]** haykali Moskvada Lev Tolstoy davlat muzeyi hovlisida oʻrnatildi (Prechistenka koʻchasi, 11). Granit haykal 1913-yilda haykaltarosh S.D. Merkurov tomonidan yaratilgan. U 1972-yildan beri hozirgi joyida turibdi.

## Tarixi

Haykal Sovet hokimiyati yillarida esga olindi va 1928-yilda Leninning monumental targʻibot rejasining bir qismi sifatida Qizlar maydonida yodgorlik oʻrnatildi. 1972-yilda u haykaltarosh A. tomonidan yanada monumental yodgorlik bilan almashtirildi. M. Portyanko va S. D. Merkurovning haykalii hozirgi joyiga — L. N. Tolstoy muzeyiga koʻchirildi.

1910-yil noyabr oyida haykaltarosh S. D. Merkurov Lev Tolstoyning yuzidan oʻlim niqobini olib tashladi. Shundan soʻng u yozuvchi haykalini yaratishga kirishdi, unga moskvalik filantrop N. A. Shaxov buyurtma berdi. 1913-yilda Finlandiya granitidan oʻyilgan haykal tayyor edi. Asl gʻoyaga koʻra, yodgorlik A. L. Shanyavskiy xususiy universiteti binosi qarshisidagi Miusskaya maydonida oʻrnatilishi kerak edi. Biroq, „Rossiya xalqlari ittifoqi“ Qora yuz tashkiloti, qurilayotgan Aleksandr Nevskiy sobori koʻz oʻngida turishi kerak boʻlganligi sababli, haydalgan yozuvchi haykalini portlatib yuborish bilan tahdid qildi. Natijada Moskva shahar dumasi yodgorlikni oʻrnatishni maʼqullamadi va haykal Merkurov ustaxonasida qoldi.

Bu ikkisidan tashqari Moskvada L. N. Tolstoyning uchinchi yodgorligi bor — Povarskayadagi „Rostovlar uyi“ deb ataladigan bino oldida.

## Tavsifi
Yodgorlik oʻz shakllarida ancha umumlashtirilgan boʻlib, bu Merkurovning inqilobdan oldingi asarlari uchun xosdir. Yozuvchining siymosi qizil qoʻpol donali granit parchasidan oʻsib chiqqanga oʻxshaydi. Boshi biroz egilgan. Yozuvchi keng bluzka kiygan, qoʻllari kamariga qisilgan.

## Manbalar
Alani

**Alani** ( [ɑlɑˈni]) — sharqona shirinlik. Arman oshxonasida shakar, koritsa va kardamon maydalangan yongʻoq yadrolari bilan toʻldirilgan chuqurchalar va quyoshda quritilgan shaftoli.

Alani quritilgan anjir va pishmagan oq oʻrikdan ham tayyorlanadi.

Nok, oʻrik va pomidorning „ekzotik“ turlari mavjud.

## Tayyorlanishi
Tayyorlash uchun shaftoli pishgan va qattiq boʻlishi kerak. Mevalar tozalanadi va 1-2 soat davomida oltingugurt bilan fumigatsiya qilinadi, keyin quyosh nulari ostiga yoyiladi. Yongʻoq yadrolari ohakda eziladi, keyin shakar va ziravorlar bilan aralashtiriladi (odatda maydalangan koritsa va kardamon ishlatiladi, oz miqdorda asal qoʻshilishi mumkin). Shaftoli quruq boʻlsa, ulardan danagi ehtiyotkorlik bilan chiqariladi, buning oʻrniga yongʻoq solinadi. Quritilgan mevalar devorlariga zarar bermaslik va barcha mavjud boʻlgan notekisliklar tekislash uchun toʻldirilgan boʻlishi kerak. Magʻzi tushmasligi uchun esa shaftoli chetlari qattiq qisiladi. Keyin shaftoli yengil siqiladi, iplarga bogʻlanadi va oxirgi quritish uchun osib qoʻyiladi. Mahsulot namlikdan qoʻrqqanligi sababli, uni qorongʻi va quruq joyda saqlaydilar.

Oldindan quritilgan oʻriklardan alanni tayyorlash mumkin, ularni iliq suvga botirib, taxminan bir soatga qoldiring, soʻngra ularni yongʻoq bilan toʻldiring.

Alani yaxshi saqlanadi, odatda qishda yeyiladi, H. Abovyan romanida. „Armaniston yaralari“ Maslenitsa tamaddisi sifatida tilga olinadi.

## Manbalar


## Yana qarang
* Quritilgan oʻriklar
## Havolalar
* 
*
I. F. Kruzenshtern haykali

**I.F.Kruzenshtern** haykali — rus navigatori, admiral I.F.Kruzenshtern haykaltaroshlik yodgorligi, Sankt-Peterburgda leytenant Shmidt qirgʻogʻida dengiz piyodalari korpusi binosi qarshisida joylashgan. 1873-yilda haykaltarosh I loyihasi boʻyicha qilingan. N. Shreder va meʼmor I. A. Monigetti. Yodgorlik federal ahamiyatga ega boʻlgan madaniy meros ob’ekti hisoblanadi.

## Tarixi
Yodgorlikni oʻrnatish uchun mablagʻ yigʻish 1869-yilda admiral I. F. Kruzenshtern (1770-1846) tavalludining yuz yilligi munosabati bilan boshlangan. Obuna boʻyicha 7 ming rubl yigʻildi, yana 3140 rubl dengiz vazirligi tomonidan ajratildi. Yodgorlikni oʻrnatish uchun joy Neva qirgʻogʻida dengiz kadet korpusi qarshisida tanlangan, u yerda Kruzenshtern oʻqigan va keyinchalik uning direktori boʻlgan.

1970-yillarda yodgorlikdan bronza xanjar oʻgʻirlangan, keyinchalik u choʻyan nusxasi bilan almashtirilgan. 1999- yilda asl xanjar topildi va yodgorlikka qaytarildi.

1870-yil 8-noyabrda I.F.Kruzenshtern tavalludining 100 yilligi munosabati bilan yodgorlik qoʻyilishi boʻlib oʻtdi. 1871-yilda Nikolay va Ivan Barinovlar ustaxonasida granit poydevori yasalgan. 1872-yil oxirida A. Moran bronza quyish zavodida haykal quyildi. 1873-yil 6-noyabr I. F. Kruzenshtern haykali tantanali ravishda ochildi.

## Tavsifi
Granit poydevorida boshi oʻychan egilgan bronza Krusenshtern turibdi. Egnida admiral kiyimi, yon tomonida xanjar bor. Krusenshternning qoʻllari koʻkragiga bogʻlangan, chap qoʻlida buklangan xarita. Poydevorda negr va malaylik tasvirlangan kichik barelyef va quyidagi yozuv bor: " *Dunyodagi birinchi rus dengizchisi, admiral Ivan Fedorovich Kruzenshternga* ".

## Manbalar
Akutak

**Akutak** (inuitsk. ᐊᑯᑕᖅ ,) — Alyaska va Shimoliy Kanadadagi eskimoslar orasida keng tarqalgan eskimo taomidir. „Eskimo muzqaymoq“ nomi bilan ham tanilgan (). Alyaskaliklarning oʻzlari taom nomini „agudak“ deb talaffuz qilishadi, bu yupik tilidan „yogʻli va aralash narsa“ deb tarjima qilinadi.

## Retsept
Anʼanaga koʻra, piyola bugʻu, morj yoki muhr yogʻi asosida tayyorlanadi, bu taom turiga qarab turli xil ingredientlar qoʻshiladi: rezavorlar (klyukva, uzum, malina, koʻkat, malina), oʻtlar va toʻplangan ildizlar bilan dala sichqonlari va boshqa mos mahsulotlarning teshiklaridan. Shakar odatda tamga koʻra ishlatiladi. Baʼzan qizil ikra yoki kiyik goʻshti ham qoʻshiladi. Hozirgi vaqtda hayvon yogʻlari oʻsimlik moylari bilan faol ravishda almashtirilmoqda. Iisteʼmol qilinishdan oldin barcha masalliqlar yaxshilab aralashtiriladi va sovutiladi, shuning uchun akutak anʼanaviy muzqaymoq bilan bogʻliq.

## Manbalar
I. X. Bagramyan haykali Оryol

**I.** **X.** **Bagramyan yodgorligi —** Sovet harbiy rahbari, ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni, Sovet Ittifoqi marshali haykali.

## Tavsifi
12-may kuni xalq deputatlari Oryol shahar Kengashi qoʻriqxona hududida yodgorlik oʻrnatishga ruxsat berdi. U 2016-yil 20-mayda Tankistov maydonida oʻrnatildi. Yodgorlik asosan xayriyachi Yegiy Asatryan va shaxsiy xayriya mablagʻlari hisobidan qurilgan va oʻrnatilgan boʻlib, unga salkam 10 million rubl sarflangan. Yodgorlik granit poydevorga oʻrnatilgan marshalning toʻliq uzunlikdagi bronza figurasidir. Oyoqlarida Germaniya bayrogʻi va SS gerbi.

Ovannes Bagramyan Chardaxli qishlogʻida kambagʻal arman oilasida tugʻilgan. Birinchi jahon urushi qatnashchisi. Eskadron komandiri sifatida Armanistonda Sovet hokimiyatini oʻrnatishda qatnashgan. Bosh shtab Harbiy akademiyasini tamomlagan. Ulugʻ Vatan urushi yillarida armiyada turli rahbarlik lavozimlarida ishlagan. Sovet Ittifoqi marshali unvoni Bagramyanga 1955-yilda berilgan. Marshal 1982-yilda vafot etdi, uning kuli Qizil maydonda Kreml devoriga dafn qilindi.

## Manbalar
Schiller haykali (Kaliningrad)

**Kaliningraddagi Schiller haykali** () — nemis shoiri, faylasufi va dramaturgi Friedrich Schillerga bagʻishlangan yodgorlik, Kaliningrad shahrida (1945-yilgacha — Kenigsbergda) joylashgan.

## Tarixi

Bronza yodgorligi 1910-yilda nemis haykaltaroshi, Kenigsberg Badiiy akademiyasining haykaltaroshlik kafedrasi oʻqituvchisi Stanislav Kauer tomonidan yaratilgan. Shiller haykali bilan bir qatorda, Kauer shahardagi bir qator boshqa asarlarning muallifi boʻlgan: „Nimfa“, „Ona va bola“ haykali, „Putti“ favvorasi, politsiya prezidiumi binosi jabhasidagi releflar va boshqalar. Kenigsbergda nima sababdan bu shaharda yashamagan Friedrich Schillerga bagʻishlangan haykal oʻrnatilgani nomaʼlum. Versiyalardan biriga koʻra, yodgorlikning ochilishi Kenigsberg shahar teatrining 100-yilligiga toʻgʻri keldi (), 1810-yilda Schillerning „Guillaume Tell“ spektakli bilan ochilgan.

1934-yilda dastlab shahar teatrida oʻrnatilgan yodgorlik Yangi teatr oldidagi maydonga koʻchirildi ().

Yodgorlik 1944-yilda havo hujumlari paytida qobiq parchalari bilan shikastlangan, ammo 1945-yilda Sovet qoʻshinlari tomonidan shaharga bostirib kirishda muvaffaqiyatli omon qolgan. Afsonaga koʻra, hujum paytida yodgorlikka rus tilida shunday yozuv yozilgan: „Otmang! Bu oʻzimizniki!“.

Ikkinchi jahon urushidan keyin, 50-yillarning oʻrtalarida, yodgorlik qayta tiklandi. Poydevorga rus tilidagi yozuv, shuningdek, Schillerning hayot yillari qoʻshilgan.

## Zamonaviy holati
2017-yildan boshlab Schiller yodgorligi Rossiya Federatsiyasining monumental sanʼati yodgorligi hisoblanadi va davlat tomonidan himoyalangan. Yodgorlik Teatr maydonidagi (Mira shoh koʻchasida) jamoat bogʻida, Kaliningrad drama teatri binosidan (Yangi teatrning sobiq binosi) unchalik uzoq boʻlmagan joyda joylashgan.

## Manbalar


## Havolalar
* Описание памятника на портале Prussia39
* Описание памятника на konigsberg.ru  
* Описание памятника на портале «КУЛЬТУРА.РФ»
Ivan Shuvalov haykali (Moskva)

**Ivan Shuvalov haykali** — Moskva universitetining asoschilaridan biri va uning birinchi kuratori Moskvada Ramenkidagi Lomonosovskiy prospektida oʻrnatildi.

## Tarixi
2001-yilda Zurab Tsereteli Yelizaveta Petrovnaning sevimli grafi Ivan Shuvalovga haykal oʻrnatdi va uni Sankt-Peterburgda oʻrnatishni taklif qildi. Biroq bu gʻoya tushunish bilan javob bermadi, Tsereteli Rassomlik, haykaltaroshlik va arxitektura instituti hovlisiga haykal oʻrnatishni taklif qildi (1918-yilgacha haykal oʻrnatilgan, Ivan Shuvalov tomonidan asos solingan Imperator Badiiy akademiyasi), lekin u Mixail Lomonosov haykali qarshisida Chumchuq tepaliklarida joylashgan Moskva davlat universitetining asosiy kutubxonasi binosi oldida joy ajratishga muvaffaq boʻldi.

Yodgorlik bronzadan yasalgan. Uning balandligi poydevor bilan birga 4 metr, diametri 10 metr, vazni esa 20 tonnani tashkil qiladi. Buning uchun bir yildan ortiq vaqt kerak boʻldi.

Shuvalov haykali 2005-yilda ochilgan va Moskva davlat universiteti tashkil topganining 250 yilligiga bagʻishlangan.

Ivan Shuvalov oʻtirgan va qoʻlida Yelizaveta Petrovnaning Moskva universitetini tashkil etish toʻgʻrisidagi farmonini ushlab turgan holda tasvirlangan:Farmon…dagi muassasa haqidaMoskva universitetizodagonlar uchunva raznochintsov …, qayerdabarcha darajadagi odamlarbepul fandanfoydalanishadiElizabet

## Havolalar

* 
* 
* 
*
Sholom Aleyxem haykali

**Netaniyadagi Sholom Aleyxem haykali** — Isroilning Netaniya shahridagi Sholom-Aleyxem bulvarida buyuk yahudiy yozuvchisi Sholom Aleyxem (Solomon (Sholom) Naumovich Rabinovich) sharafiga oʻrnatilgan yodgorlik.

## Tarixi
Yodgorlik isroillik haykaltarosh Segal Lev Iontelevich tomonidan ishlab chiqilgan va yaratilgan. Dastlab, u bronzadan (60 sm) Sholom Aleyxemning haykalini yasadi, uni koʻplab koʻrgazmalarda namoyish etib, yodgorlikni oʻrnatish va moliyalashtirish uchun maʼqullanishiga erishdi. Taxminan 20-yil oʻtgach, haykaltaroshning orzusi ushaldi: Lev Segal Sholom Aleyxem haykalini yaratish boʻyicha loyihalar tanlovida gʻolib chiqdi va shahar hokimi Miryam Fayerberg-Ikarning qoʻllab-quvvatlashi tufayli, 2012-yil 19-iyul Netaniyadagi Sholom Aleyxem bulvaridagi yodgorlikning tantanali ochilishi boʻlib oʻtdi. Yodgorlik yonida Sholom Aleyxemning nabirasi, yozuvchi Bel Kaufman maxsus yozgan va uni bobosining haykaltarosh figurasi yoniga qoʻyishni soʻragan matnli lavha bor.

## Yodgorlikning tavsifi
3 metr balandlikdagi Sholom Aleyxem haykali bronzadan ishlangan. Yahudiy adabiyotining klassikasi palto, pensne, galstukda, oʻng qoʻlida qalam va kichik kitob bilan tasvirlangan; shlyapani tutgan chap qoʻl salomlashish belgisi sifatida boshining tepasiga koʻtariladi („Sizga tinchlik boʻlsin!“ — ibroniycha „Sholom Aleyxem!“). Shu bilan birga, Sholom Aleyxem yahudiy hayoti suratlarining ajralmas atributi boʻlgan echkida oʻtirgan holatida savlatli koʻrinmaydi. U yer uzra uchib ketayotganga oʻxshab, uning aholisi hayotini tasvirlaydi, echki esa boshini burib, bu ijodiy jarayonni kuzatadi. Yodgorlikning bunday obrazli yechimi yozuvchining oʻziga xos boʻlgan iliqlik va hayratlanarli hazil tuygʻusi bilan ajralib turadi. Yodgorlik yonida ingliz va ibroniy tillarida yozilgan bronza lavha bor: „Sholom Aleyxem Idish tilida yozgan taniqli yozuvchi, yahudiy xalqining yuragi 1859-1916“.

## Manbalar


## Havolalar
* Папа нетанийского Шолом Алейхема. Лев Сегал — скульптор и человек. Журнал Географического общества Израиля ИСРАГЕО. 
* Вести. Ru: В Израиле открыли памятник Шолом-Алейхему.
* Шолом-Алейхем в Нетании. Livejurnal. 
* Нетания — по следам еврейского местечка.
Yahyo Imomov

**Yahyo Qurbonmurodovich Imomov** (1989-yil 24-dekabrda tugʻilgan, Surxondaryo viloyatining Denov tumani, Oʻzbekiston) — oʻzbek dzyudochisi, 81&nbsp;kg vazn toifasida ishtirok etadi. XXX yozgi Olimpiya oʻyinlari ishtirokchisi, Osiyo chempionati gʻolibi, dzyudo boʻyicha Gran-pri va “Katta dubulgʻa” turniri gʻolibi va sovrindori.

## Sport faoliyati
Imomov Yahyo 2012-yilda dzyudo boʻyicha Toshkentda (Oʻzbekiston) oʻtkazilgan Osiyo chempionatida 81 kilogramm vazn toifasida yarim finalda Koreya Respublikasi boʻlajak chempion Kim Je Bomga yutqazib qoʻygandi. Keyinchalik Imamov taskin beruvchi raundda qozogʻistonlik dzyudochi Islom Bozbayevni magʻlub etib, qit’aning bronza medalini qoʻlga kiritadi. Imomov Londonda boʻlib oʻtgan (Buyuk Britaniya) Yozgi Olimpiada oʻyinlarida 81&nbsp;kg vazn toifasida 1/16 finalda Kim Chje Bom bilan boʻlgan bellashuvda imkoniyatni boy berdi. U Moskvada (Rossiya) boʻlib oʻtgan “Katta dubulgʻa” turkumiga kiruvchi turnirda finalda rossiyalik dzyudochi Murat Xabachirovga magʻlub boʻlib, kumush medal olishga sazovor boʻladi.

U 2013-yilda Parijda (Fransiya) boʻlib oʻtgan "Katta dubulgʻa" turnirida 81&nbsp;kg vazn toifasida finalda gruziyalik dzyudochi Avtandil Chrikishvilini magʻlub etadi. Qozon shahrida (Rossiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Universiadada 81&nbsp;kg vazn toifasida finalda yaponiyalik Takonori Nagasaga yutqazib, kumush medal sohibi boʻladi. Soʻng u Abu-Dabi (BAA)dagi Gran-prida bronza medalini qoʻlga kiritadi.

Yahyo Imomov 2014-yilda dzyudo boʻyicha Toshkentda oʻtkazilgan Gran-prida finalda yunonlik dzyudochi Roman Mustopulosga (hozirgi Vedat Albayrak) imkoniyatni boy bergan edi. 2015-yilda Budapeshtda (Vengriya) dzyudo boʻyicha Gran-prida birinchi oʻrinni egallagan, 2016-yilda Toshkentdagi bellashuvda unga yana omad kulib boqadi. Imomov 2017-yilda dzyudo boʻyicha Toshkentda oʻtkazilgan Gran-pri musobaqasida u bor-yoʻgʻi bronza medalini olishga muvaffaq boʻladi.

## Manbalar
Sholoxov haykali

**Mixail Sholoxov** **haykali** — Sovet yozuvchisi Mixail Aleksandrovich Sholoxov yodgorligi. 2001-yilda Moskvada ochilgan.

Oʻrnatilgan manzili: Moskva, Volgogradskiy shoh koʻchasi va Voljskiy bulvari chorrahasi.

## Tarixi

Mixail Aleksandrovich Sholoxov (1905-1984-yillar), adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori, yozuvchi, kinossenariynavis. „Sokin Don“, „Ochilgan boʻz yer“, „Vatan uchun kurashdilar“ kabi bir qator hikoyalar, romanlar muallifi.

2001-yilda Moskvada Volgogradskiy shoh koʻchasi va Voljskiy bulvari chorrahasidagi maydonda yozuvchiga haykal oʻrnatildi. Sholoxov kostyum, koʻylak va galstuk kiygan, zinapoyada oʻtirgan, chap oyogʻiga plash tashlangan, chap qoʻli tizzasida, oʻng qoʻli bukilgan yigit sifatida tasvirlangan. Yodgorlik haykali jigarrang granit plitalar bilan qoplangan balandlikda oʻrnatilgan.

Yodgorlik yonida, 2008-yilda past granit poydevorlarga „Nazoratdagilar“ haykaltaroshlik kompozitsiyasi oʻrnatildi. Kompozitsiyada qilichli ikki otliq kazak tasvirlangan, ularning qoʻllarida nayzalar bor, kazaklar birin-ketin otda chopishmoqda, otliqlarning boshlari yodgorlik tomon burilgan. Birinchi chavandoz „Sokin Don“ romanining qahramoni — Grigoriy Melexovni tasvirlaydi, ikkinchi chavandoz kazakning jamoaviy qiyofasi. Melexovning orqasida qurol tutgan haykaltaroshligida yodgorlik mualliflari Melexov rolini oʻynagan aktyor Pyotr Petrovich Glebovga portret oʻxshashligini yetkazishga harakat qilishdi. „Nazoratdagilar“ kompozitsiyasi yodgorlik mazmunini yanada boyitdi.

Yodgorlik mualliflari: haykaltaroshlar Rossiyada xizmat koʻrsatgan rassom, M. A. Sholoxova nomidagi (2005) Xalqaro mukofot laureati, Rossiya Federatsiyasi xalq artisti Vladimir Vladimirovich Glebov-Vadbolskiy; Xalqaro mukofot laureati M. A. Sholoxov Yuriy Vladimirovich Dremin.

## Texnik tafsilotlar
Kompozitsiyaning haykallari bronzadan yasalgan va granit poydevoriga oʻrnatilgan. Yodgorlik atrofi obodonlashtirildi.

## Adabiyotlar
* Памятники монументального искусства Москвы: справ. изд. / Департамент культурного наследия г. Москвы. — М.: ООО «Милк Эдженси», 2016. — 404 с.: с. 246. ISBN 978-5-9907078-1-8.
## Havolalar
* Памятник Шолохову
* Памятник Шолохову
* Памятник Шолохову Михаилу Александровичу
Igor Kurchatov haykali Moskva

**Igor Kurchatov** **haykali** — sovet fizigi, sovet atom bombasining ixtirochisi, SSSR Fanlar akademiyasining akademigi Igor Kurchatov. Ochilish 1971-yil 20-sentabrda uning nomidagi Atom energiyasi instituti yonida boʻlib oʻtdi. Loyiha mualliflari haykaltarosh Iulian Rukavishnikov va meʼmorlar M. I. Bogdanov va M. N. Kruglov. 1992-yilda yodgorlik davlat muhofazasiga olingan.

## Tavsifi
Olimning bronza byusti uning besh metrlik boshini ifodalaydi. Portret oʻxshashligi umumiy maʼnoda ifodalanib, haykal alohida yirik geometrik bloklardan tashkil topgandek taassurot qoldiradi. Haykal baʼzi manbalarga koʻra yoki labradoritdan — boshqalarga koʻra qora sayqallangan granitdan yasalgan past qattiq blokli poydevorga oʻrnatilgan. Poydevorda faqat olimning ismi oʻyib yozilgan. Muallifning fikricha, yodgorlik akademik dahosi va aqlining buyukligini ifodalaydi.

## Tarixi
2002-yilda u butunlay qayta tiklandi. 2015-yilda Moskva hukumati yodgorlikning yana bir restavratsiyasini rejalashtirgan. Uni oʻtkazish uchun tanlov 2016-yil aprel oyida eʼlon qilindi, merosni qayta tiklash ustaxonasi gʻolib boʻldi. Oktabr oyida lazerli skanerlash yordamida yodgorlikning 3D modeli yaratildi. Uning yordami bilan mutaxassislar haykalning eng murakkab detallarini, ifloslanish va vayronagarchilik miqdorini aniqladilar. Ish yil oxiriga qadar yakunlandi.

Igor Kurchatov haykalining tantanali ochilishi 1971-yil 20- sentabrda boʻlib oʻtdi. Mitingda KPSS Moskva shahar qoʻmitasi kotibi V. N. Yagodkin, akademik M. DA. Keldish, SSSR Vazirlar Soveti Raisining oʻrinbosari, SSSR Vazirlar Sovetining Fan va texnika boʻyicha Davlat qoʻmitasi raisi akademik V. A. Kirillin , Kurchatov instituti katta magistri E. V. Ostashev va institut direktori akademik A. P. Aleksandrov ishtirok etgan. Oʻz nutqida akademik M. DA. Koʻldish shunday dedi: „*Bugun biz eng yirik sovet olimi, sizning davringizning eng koʻzga koʻringan fiziklaridan biri, davlat va jamoat arbobi, fan tashkilotchisi haykalini ochmoqdamiz*“.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
Jelyazovo-Volyadagi Chopin yodgorligi

**Jelyazovo-Volyadagi Chopin yodgorligi** — Mazoviya sarkardakigining Jelyazova-Volya qishlogʻida joylashgan polshalik bastakor va virtuoz pianinochining bronza yodgorligi. Frederic Chopin tugʻilgan uy yaqinidagi bogʻda joylashgan.

Muallifi — haykaltarosh Jozef Goslavskiy. Yodgorlik poydevori haykaltaroshning rafiqasi Vanda Goslavskaya tomonidan ishlab chiqilgan.

Ijod jarayonidagi kompozitorning oʻtirgan siymosi tasvirlandi. Qumtosh poydevorga joylashtirilgan. Haykalning ishlab chiqarilishi Dyusseldorfdagi *Stadtmuseum* tomonidan moliyalashtirildi.

U 1955-yilda qurilgan, ammo ochilishi 1969-yil 13-iyulda bastakor vafotining 120-yilligi munosabati bilan boʻlib oʻtgan. Yodgorlikning ochilishi oʻsha paytdagi Madaniyat va sanʼat vaziri oʻrinbosari Tadeush Zaorski ishtirokida boʻlib oʻtdi. Mavjud yodgorlik modeli bir necha bor Chopin nomidagi pianinochilar xalqaro tanlovida namoyish etilgan.

## Galereya

Fayl:PL Chopin monument in Zelazowa Wola 01.JPG|
Fayl:Chopin zelazowa wola.JPG|
Fayl:PL Chopin monument in Zelazowa Wola 07.JPG|
Fayl:PL Chopin monument in Zelazowa Wola 06.JPG|


## Havolalar
* Historia parku w Żelazowej Woli
Ivan Franko haykali (Коlomiya)

**Ivan Franko haykali** () — ukrainalik yozuvchi, olim va publitsist, 1915-yil adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga nomzod Ivan Franko sharafiga Kolomiya (Ukraina) shahrida oʻrnatilgan yodgorlik. Yodgorlik milliy ahamiyatga ega monumental sanʼatning diqqatga sazovor joylari roʻyxatiga kiritilgan.

## Tarixi
Ivan Franko Kolomiyaga oʻn marta tashrif buyurdi. Uning shahar bilan birinchi tanishuvi 1880-yil 1-martda boʻlgan. Uch kundan soʻng, Nijniy Berezovga, Yablunovga ketayotganda, Ivan Franko va uning oʻrtoqlari Avstriya jandarmlari tomonidan sotsialistik targʻibotda gumonlanib hibsga olindi va Kolomiya shahar hokimiyatiga qamaldi, u yerda u uch oy turdi. Aynan Kolomiyada Kamenshchik Nikolay Lisenko musiqasiga yozilgan „Gimna“, „Sudda“, „Viy, shamol, bu qamoqxona ustidagi togʻlar“, „Haqiqat hamma joyda nogiron“, „Qamoqdagi oʻrtoqlarga“ va boshqa sheʼrlarni yozgan.

Barcha ishlarni amalga oshirish uchun taxminan 1 million grivna (oʻsha paytda taxminan 125 000 AQSh dollari) taxmin qilingan. Yodgorlik atrofida loyihaga koʻra, xuddi shu nomdagi taʼmirlangan bogʻ tashkil etildi.

2011-yil 27-avgustda shahar hokimiyati tomonidan tamal toshi qoʻyildi, yodgorlik 2012-yil 27-avgustda ochildi.

Yodgorlikning haykaltaroshlari — Ukraina milliy rassomlar uyushmasi aʼzosi Vasiliy Andrushko (Kolomiya) va Lvov Milliy Badiiy akademiyasining professori Vasiliy Gurmak (Lvov), loyiha meʼmori Oleg Prits (Kolomiya), poydevorini qurgan tadbirkor Vladimir Ivanyuk (Kolomiya). Uch metrli yodgorlik Lvovdagi PikArt korxonasi tomonidan bronzadan quyildi.

Yodgorlikning ochilishi munosabati bilan „Kolomiya — bizning shahar“ madaniy loyihasi ikki xil: rangli va rangli esdalik otkritkalarini chiqardi. Pochta kartasi „Kolomiya — bizning shahar“ deb nomlangan yubiley otkritkalarining 29-raqamida chiqdi. Varaqaning muallifi kolomiyalik shifokor Nikolay Ganuschak boʻlib, u yodgorlik haqidagi oʻz mualliflik qarashlarini ommaga taqdim etdi, garchi asl nusxada yodgorlik boshqacha koʻrinishga ega.

## Galereya

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Kolomiyda Frank oldida // Madaniyat va hayot No 34(4554) 5-bet
* Ivan Franko va Kolomiya. Bu joydagi Kamenyarev yodgorligi haqiqatan ham oʻrnatilmoqchi boʻlgan kam sonli narsalardan biridir // 2013-yil uchun № 145 kun. 
* IVANOV FRANK haykali // Kolomiya. Misto-pysanka p.33  -da arxivlangan
Maktab partasiga yodgorlik

**Maktab partasiga yodgorlik** — bronza haykaltaroshlik kompozitsiyasi boʻlib, Polsha Respublikasining poytaxti Varshava shahrida, Kostyushko qirgʻogʻi, 35-uy manzilida oʻrnatilgan.

2010-yil 19-noyabrda Polsha oʻqituvchilari uyushmasi binosi oldida ittifoqning 105-yilligi va 40-milliy Ittifoq delegatlari qurultoyi ochilishi munosabati bilan XX-asrning birinchi yarmiga oid maktab partasi namunasining haqiqiy koʻrinishida oʻrnatildi. Ochilish marosimida Polsha Bosh vaziri Donald Tusk, Bosh vazir oʻrinbosari Waldemar Pawlak, Varshava meri Hanna Gronkiewicz-Waltz ishtirok etdi. Haykaltarosh Voytsex Grinevichning gʻoyasiga koʻra, kompozitsiya oʻtkinchi yoʻlovchilarda maktab yillari, oʻqituvchilar va yoshlik gʻaroyibotlarini eslash uchun moʻljallangan.

Ikki kishilik maktab partasi 1905-yildagi partaning nusxasi boʻlib, hozir Pilyashkuvdagi Polsha oʻqituvchilari ittifoqi muzeyida saqlanmoqda. Nusxa juda ehtiyotkorlik va detallarga eʼtibor bilan ishlangan. Parta ustida daftarlar, pero ruchka, kamar bilan bogʻlangan kitoblar toʻplami, katta hajmli maktab abaki, oʻzi uchun moʻljallangan chuqurchada siyoh idishi bor. Oʻrindiqning orqa tomoniga nomaʼlum birinchi sinf oʻquvchisi tomonidan oʻq bilan teshilgan yurakcha oʻyib chizilgan. Xuddi shu sevgi izhorining ramzi daftarlarda ham mavjud.

## Manbalar
Chopin yodgorligi (Poznan)

**Poznandagi Chopin yodgorligi** () — Polshalik pianinochi va bastakor Frederic Chopinning Poznan shahrida (Polsha) xuddi shu nomdagi bogʻda joylashgan yodgorligidir.

Frederic Chopin haykali dastlab 1923-yilda Stanislaw Monyushka bogʻida oʻrnatilgan. Yodgorlik muallifi polshalik haykaltarosh . 1939-yil sentabr oyida yodgorlik nemis bosqinchilaridan yashirilgan. 1961-yilda Frederic Chopin bogʻida yodgorlik oʻrnatildi. 1997-yilda yodgorlik vandalizmga uchradi. Yodgorlikning shikastlangan byusti shahar Kengashining Oq zaliga oʻrnatilib, uning nusxasi poydevorga qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* Marek Rezler, Jerzy Bogdanowski: Poznań miasto niepoznane. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS, 2006, s. 78. ISBN 83-7301-875-1.
* Mieczysław Idzikowski, Bronisław Edward Sydow, Zbigniew Drzewiecki, Portret Chopina : antologia ikonograficzna. T. 10. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1963, seria: Biblioteka Chopinowska.
Goethe va Schiller haykali

**Goethe va Schiller haykali** () — uzoq vaqt Veymarda yashagan yozuvchilar Johann Wolfgang von Goethe va Friedrich Schiller’ning bronza qoʻsh haykali. Yodgorlik 1857-yil 1-sentabrda Nemis milliy teatri oldida Karl Avgust Saksen-Veymar-Eyzenaxning yuz yilligi sharafiga ochilgan. Shunisi eʼtiborga loyiqki, har ikki shoirning haykallari bir xil balandlikda quyilgan, garchi Schiller Goetheʼdan 21 sm balandroq edi.

Yodgorlik loyihasi Drezdenlik haykaltarosh Ernst Rietschel va uning yordamchisi Gustav Adolf Kitsga tegishli. Haykalni bronzadan quyish bilan myunxenlik quyuvchi Ferdinand fon Miller shugʻullangan. Yodgorlikning orqa tomonida quyidagi soʻzlar oʻyib yozilgan: Ernst Rietschel inv. et fec. Dresden 1856, Ferd. v. Miller fudit München 1857.

Yodgorlikning nusxalari Anting, San-Fransisko, Miluoki, Klivlend va Sirakuza shaharlarida joylashgan.

## Adabiyotlar
* Маркина Л. Г. GOETHE-SCHILLER-DENKMAL ПАМЯТНИК ГЁТЕ И ШИЛЛЕРУ // Культура Германии: лингвострановедческий словарь / под общей редакцией проф. Н. В. Муравлёвой. — М.: АСТ, 2006. — С. 356. — 1181 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-038383-5.
* Куликов Г. И., Мартиневский В. И. Goethe-Schiller-Denkmal памятник Гёте и Шиллеру // Страноведческие реалии немецкого языка. — Мн.: Вышэйшая школа, 1986. — С. 76. — 260 с. — 3600 экз.

## Havolalar

* Das Goethe- und Schiller-Denkmal in der Fotokollektion von Haus Doorn   -da arxivlangan

## Manbalar
Iyetim Gurji haykali

**Ietima Gurji haykali, ―** Tbilisidagi Eski shaharning tarixiy tumanida, Kuraning oʻng qirgʻogʻida.

1985-yilda oʻrnatilgan haykaltarosh D. Mikatadze, meʼmor Sh. Kavlashvili).

## Tarixi
Iyetim Gurji (Efim Gruzin, asl ismi Harutyun Grigoryevich Agadjanov; 1875-1940) — gruzin xalq qoʻshiqchisi va shoiri, ashug, bir vaqtlar shaharda juda mashhur boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Sviridenko O. N. Tbilisi bir hafta ichida. Qoʻllanma. — Sankt-Peterburg: Oʻz nashriyoti, 2015. 174 p. ISBN 977-5-4386-0854-7

## Havolalar

* SHOIR-OSUG YETIM GURJI HAYKALI Arxivnaya kopiya
Batayskdagi Rus Ioann haykali

**Batayskdagi Rus Ioann haykali** — bronza haykaltaroshlik yodgorligi boʻlib, uning ochilishi 2012-yil 15-oktabrda Rostov viloyati, Bataysk shahrida boʻlib oʻtdi.

## Tarixi
2012-yil 15-oktabrda Aviagorodok maydonida pravoslav avliyo Ioann sharafiga oʻrnatilgan yodgorlik ochildi. Dunyoda uchta bunday yodgorlik mavjud va ulardan biri hozir Rossiya hududida joylashgan. Rus pravoslav Ioannning xotirasi har yili 9-iyun kuni nishonlanadi. Gretsiyada saqlanadigan avliyoning yodgorliklariga har yili minglab odamlar kelishadi.

Yodgorlik bronzadan yasalgan. U ikki metrli baland poydevorga oʻrnatilgan. Umumiy balandligi taxminan 6 metrni tashkil qiladi. Yodgorlikni qoplash uchun granit ishlatilgan.

Yodgorlikni yaratishda ikki hammuallif — haykaltaroshlar ishlagan — bular Sergey Oleshnya va Andrey Dementiev. Bu yodgorlik yaqinida Avliyo Ioann rus cherkovi qurilishi boshlanishi kerak edi, deb taxmin qilinadi. Yodgorlik uchun joy tasodifan tanlanmagan, chunki avia shaharcha harbiy xizmat bilan tarixiy bogʻliq boʻlgan Bataysk tumanidir. 40-yoshida vafot etgan Rus Ioann esa dastlab Pyotr I armiyasida askar edi.

## Manbalar
Kievdagi Kazak Mamay haykali

**Kievdagi Kazak Mamay haykali** () — kazak Mamay sharafiga oʻrnatilgan yodgorlik, Ukraina madaniyatidagi kazak ritsarining eng mashhur naʼmunalaridan biri boʻlib, u butun Ukraina xalqining timsoli hisoblanadi. Yodgorlik Kiev shahrining markazida Nezalejnosti Maydanida joylashgan.

Yodgorlik 2001-yilda Bibi Maryamning shafoati pravoslav bayrami arafasida oʻrnatilgan.

## Tavsifi
Mashhur haykaltaroshlar Nikolay va Valentin Znoba afsonaviy kazak yodgorligi mualliflari boʻldilar.

Kazak Mamay qoʻlida bandura bilan tasvirlangan. Xalq rivoyatlari qahramoni doimo qilich bilan bezatilgan, sochi olingan boshida uzun yakka kokilli va moʻylovli, uning ortida esa sodiq oti turadi.

## Manbalar
Ijevsk qurol ustalari haykali

**Izjevsk qurol ustalari haykali ―** Izjevskda hovuz boʻyida, shaharning Pervomayskiy tumanidagi Sovetskaya va Sverdlov koʻchalari burchagida oʻrnatilgan.

## Tarixi
Rossiya qurollarini ishlab chiqaruvchilarga yodgorlik oʻrnatish gʻoyasini „Izhevsk mashinasozlik zavodi“ OAJ bosh direktori , u Rossiyada Sovet va Rossiya qurollariga oid yodgorliklar koʻpligidan shikoyat qildi, ammo u yerda hech qanday yodgorlik yoʻq. ularning ishlab chiqaruvchilari. Eskiz tanlovi eʼlon qilindi, unda haykaltarosh Pavel Medvedevning maketi gʻolib chiqdi. Eskizni yaratishda haykaltarosh Izhevsk fabrikalarining haqiqiy ustalarining fotosuratlaridan foydalangan. Ikki qurolsozning figuralari, ulardan biri oʻtirgan holda, ikkinchisi toʻliq oʻsib yotgan holda tasvirlangan, anʼanaviy kaftanlar va shlyapa kiygan. Bu eng yaxshi Izhevsk hunarmandlari qirollik kaftan, tikilgan, yuqori shapka, qamish va qoʻlqop haqida shikoyat, deb aslida tufaylidir. 3 metr balandlikdagi haykaltaroshlik kompozitsiyasi bronzadan yasalgan boʻlib, uning umumiy ogʻirligi 4 tonnani tashkil qiladi. Qarish effektini olish uchun yodgorlikning metalli qayta ishlandi.

Qurol ustalarining bronza figuralari granit poydevorga oʻrnatildi. Haykallar tagida Ijevskdagi qurol-yarog 'biznesiga salmoqli hissa qoʻshgan odamlarning ismlari — M. T. Kalashnikova, G. N. Nikonova, V. A. Yarygin, E. F. Dragunov, shuningdek, „Ijmash“ rejissorlarining ismlari qoʻyilgan plitalar joylashgan — Beloborodov, Ionov, Palagin va kichik qurol ishlab chiqaruvchilarning nomlari — Izjevsk mashinasozlik va Izhevsk mexanika zavodlari.Yodgorlikning tantanali ochilishi 2007-yil 4-avgustda boʻlib oʻtdi va Izhevsk qurollarining 200 yilligi va Kalashnikov avtomatining 60 yilligiga toʻgʻri keldi. Marosimda Udmurt Respublikasi Prezidenti Aleksandr Volkov, „Ijmash“ kompaniyasi bosh direktori V. V. V. va Izjevsk meri  ishtirok etgan.

Haykaltaroshlik kompozitsiyasi oʻrnatilgan hudud obodonlashtirildi, yulka toshlari bilan yotqizildi. Yaqin atrofda quyma temir panjara oʻrnatildi va Ijmashga tushishda chiroyli zinapoya bor edi. Yodgorlik atrofiga oʻrindiqlar oʻrnatildi. Bu maydon Qurolchilar maydoni deb nomlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Udmurtskaya Respublika : Kultura i iskusstvo : Ensiklopediya / gl. red. A. Ye. Zagrebin. — Ijevsk : Udmurtskiy institut istorii, yazika i literaturi UrO RAN, 2012. — 540 s. — 300 ekz. — .
* Udmurtskaya Respublika : Ensiklopediya / gl. red. V. V. Tuganaev. — 2-e izd., ispr. i dop. — Ijevsk : Izdatelstvo „Udmurtiya“, 2008. — 768 s. — 2200 ekz. — .

## Havolalar

* 
*
Moskvadagi Gertsen haykali

**Moskvadagi Gertsen haykali** — yozuvchi Aleksandr Gertsen haykaltaroshlik yodgorligi Moskvada Tverskoy bulvarida joylashgan. Mintaqaviy ahamiyatga ega boʻlgan Rossiya xalqlarining madaniy merosi ob’ekti hisoblanadi.

## Tavsifi

Yozuvchi A. I. Gertsenning siymosi toʻliq boʻyi koʻrinishida bronzadan quyilgan, qora sayqallangan granitdan yasalgan past poydevorga oʻrnatilgan. Yodgorlik mualliflari yozuvchini biroz tarang qilib koʻrsatishgan, bu uning inqilobiy ruhidan dalolatdir. Uning chap qoʻlida Gertsen uzoq vaqtdan beri nashr etayotgan „Kolokol“ gazetasining grankasini ushlab turgani ifodalangan.

Yodgorlikning haykaltaroshi Mixail Milberger, meʼmori K. M. Sapegin.

Haykal Adabiyot instituti yaqinidagi Tverskoy bulvaridagi 25-uy hovlisida oʻrnatilgan. Institut binosi „Gertsen uyi“ nomi bilan mashhur. Bu yodgorlikni oʻrnatish uchun joy tanlashning muhimligi bilan izohlanadi. Gap shundaki, XIX-asr boshlarida qoʻrgʻon senator A. A. Yakovlevga, yaʼni Aleksandr Gertsenning otasining ukasiga tegishli edi. Bu uyda I. A. Yakovlevning noqonuniy oʻgʻli Yakovlev Aleksandr Gertsen tugʻilib, hayotining dastlabki oylarini oʻtkazgan. Voyaga yetganida, Aleksandr Ivanovich amakivachchasini koʻrish uchun bu uyga mehmonga kelib turgan.

1959-yil oktabr oyining oxirida sobiq qoʻrgʻon hovlisida A. I. Gertsen haykali ochilishi boʻlib oʻtti.

## Moskvadagi Gertsenning boshqa yodgorliklari
Ushbu yodgorlikdan tashqari, Moskvada Moxovaya koʻchasida Gertsen va Ogarev yodgorliklari, shuningdek, Chumchuq tepaliklarida Gertsen va Ogarevning qasamyodi yodgorligi mavjud.

## Manbalar


## Havolalar
* Памятник Герцену