open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vladimir Jonibekov

**Vladimir Aleksandrovich Jonibekov** (1942.13.5, Andijon viloyatida tugʻilgan ) – uchuvchi-kosmonavt, aviatsiya general mayori (1985). Ikki marta Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1978, 1981). Mongoliya Xalq Respublikasi Qahramoni (1981). Toshkent Suvorov bilim yurtini (1960), Yeysk (Rossiya Federatsiyasi) uchuvchilar tayyorlash oliy aviatsiya bilim yurtini (1965) tugatgan. 1970-yildan kosmonavtlar otryadila. Jonibekov 1985—88-yillarda Kosmonavtlar tayyorlash markazi (KTM) da kosmonavtlar otryadining komandiri, 1988-yildan KTM Nazariy va ilmiy tadqiqot tayyorgarlik boshqarmasi boshligʻi. Birinchi kosmik parvozini 1978-yil 10—16 yanvarda „Soyuz-27“ KK (kema komandiri) (O. G. Makarov bilan birga) va „Salyut-6“ – „Soyuz-26“ (ekipaj Yu. V. Romanenko va G. M. Grechko) – „Soyuz-27“ orbital majmuada bajargan. Yerga „Soyuz-26“ KK da kashtan. Jonibekov ikkinchi kosmik parvozini 1981-yil 22—30 martda „Soyuz-39“ KK (kema komandiri) (mongol kosmonavti Jonibekov Gurragcha bilan birga) va „Salyut-6“ – „Soyuz T-4“ (ekipaj V. V. Kovalyonok va V. P. Savinix) – „Soyuz-39“ orbital majmuada „Interkosmos“ dasturi boʻyicha amalga oshirdi. U uchinchi kosmik parvozini 1982-yil 24 iyun – 2 iyulda „Soyuz T-6“ KK (kema komandiri) (A. S. Ivanchenko va fransuz kosmonavti Jan-Lu Jak Mari Kretyen bilan birga) va "Salyut-7 – „Soyuz T-5“ (ekipaj A. N. Berezovoy va V. V. Lebedev) – „Soyuz T-6“ orbital majmuada bajardi. Jonibekov toʻrtinchi kosmik parvozini 1984-yil 17—29 iyulda „Soyuz T-12“ KK (kema komandiri) (S. Ye. Savitskaya va I. P. Volk bilan birga) va „Salyut T-7“ – „Soyuz X-11“ (ekipaj L. Yu. Kizim, V. A. Solovyov va O. Yu. Atkov) – „Soyuz T-12“ orbital majmuada amalga oshirdi. 25 iyulda Svetlana Yevgenyevna Savitskaya bilan ochiq kosmosga chiqib, yangi universal dastaki asbobni sinashga doir ishlarni uddaladi. Jonibekov beshinchi kosmik parvozini 1985-yil 6 iyun – 26 sentda „Soyuz T-13“ KK (kema komandiri) (V. P. Savinix bilan birga) va „Salyut-7“ – „Soyuz T-13“ orbital majmuada bajardi. V. P. Savinix bilan birga dunyoda birinchi marta oʻzi parvoz qilayotgan KK— „Soyuz T-13“ ni kosmosda nazoratsiz parvoz qilayotgan orbital stansiya— „Salyut-7“ ga tutashtirdi. Kosmonavtlar „Salyut-7“ ga oʻtganlaridan soʻng uning ishga yaroqliligini tiklashga doir ishlarni bajarishdi. 1985-yil 2 avgustda Jonibekov kosmonavt V. P. Savinix bilan birga ochiq kosmosga chiqib, qoʻshimcha quyosh batareyalari panellarini oʻrnatishdi. Unumli ilmiy tadqiqot va amaliy ishlarni bajarganidan soʻng Jonibekov 1985-yil 26 sentabrda oʻsha paytda „Soyuz T-14“ KK da V. V. Vasyutin va A. A. Volkov bilan birga parvoz qilayotgan G. M. Grechko bilan birga „Soyuz T-13“ KK da yerga qaytib tushdi. Jonibekov oʻzining kosmosga qilgan besh parvozi mobaynida kosmosda 145 kun 15 soat 58 min. 29 sek. boʻlgan.

Jonibekov tasviriy sanʼat bilan ham shugʻullangan. Uning kosmos mavzuidagi baʼzi rasmlari badiiy koʻrgazmalarda namoyish qilingan. Pomir-Olay togʻlaridagi mutlaq bal. 4912 m boʻlgan choʻqqi „Vladimir Jonibekov choʻqqisi“ deb atalgan (1985). Toshkentdagi Kosmonavtlar xiyobonida Jonibekovga byust oʻrnatilgan (1984).

Sobit Ilyosov.

## Manbalar

((Andijon viloyatidan))
Jonikmar togʻi

**Jonikmar togʻi** - Kashqadaryo viloyatidagi togʻ. Hisor tizma togʻlarining janubi-gʻarbiy tarmogʻi. Eng baland joyi 1319 m, uz. 14&nbsp;km. Shimolidan janubi-ga va janubi-gʻarbga yoʻnalgan. Jonikmar togʻining shimoli-gʻarbiy yon bagʻri zinapoyasimon pasayib Arabdasht va Quyuqdasht tekisliklariga tutashgan. Yon bagʻirlari quruq soy va jarlar bilan oʻyilgan. Yon bagʻirlaridagi toʻq boʻz tuproqlarda bugʻdoyiq, togʻ shuvogʻi, togʻolcha, doʻlana va boshqalar oʻsadi.

## Manbalar
Sayyora Joniqulova

**Sayyora Joniqulova** (1951, Qoʻshrabod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1973). 1973 yildan Qoʻshrabod tumanidagi 82-, 1987 yildan 49-maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi. J. darc jarayonida koʻrgazmali qurollar, texnika vositalari, ilgʻor pedagogik texnologiyalardan unumli foydalanadi.

## Manbalar
Jonlantirish (maʼnolari)

**Jonlantirish**:

* Jonlantirish — q.
* Jonlantirish (adabiyot) (adabiyotda) - istiora turlaridan biri, odamlarga xos sifatlarni jonsiz hodisa va buyumlarga koʻchirish.
Jonibek sulton

**Jonibek sulton** (toʻliq ismi: **Jonibek ibn Xoja Muhammad ibn Abulxayrxon**) (? — 1529.20.3, Miyonkol) — shayboniylar sulolasi vakili. Abulxayrxonning nevarasi, Muhammad Shayboniyxonning amakivachchasi. XVI asr boshlarida Shayboniyxon qoʻshini tarkibida Movarounnaxrni egallashda ishtirok etgan. Shayboniyxon tomonidan Fargʻona (Axsi) hokimi etib tayinlangan (1503—1509), soʻngra (1510 yildan) Karmanada oʻgʻillari bilan hukmronlik qilgan. Jonibek sulton fargʻonalik piri — Jaloliddin Ahmad Kosoniy — Maxdumi Aʼzamni Karmanaga chaqirtirib olgan (1514—1516). Shayboniyxon vafoti (1510-yil dekabr)dan soʻng Movarounnahrga yurish qilgan Bobur 1511-yil oktabrda Samarqandni qoʻlga kiritadi. Jonibek sulton boshqa shayboniy sultonlar qatori Turkistonga qochgan. 1512-yil Ubaydullo sulton (qarang Ubaydullaxon) bilan birga Movarounnaxrga qaytib Koʻli Malik jangida Boburni yengib, Buxoro va Samarqandni egallanishida ishtirok etgan. Bobur safaviylardan harbiy qoʻshin (Najmi Soniy boshchiligidagi qoʻshin) olib Jonibek sulton turgan Gʻijduvonni qamal qiladi (1512). Jonibek sultonning oz sonli qoʻshini qalʼadan chiqib tengsiz toʻqnashuvda Boburdan yengiladi. Biroq Ubaydullo sultonning puxta harbiy rejasi tufayli shayboniylar gʻalaba qiladilar (qarang Gʻijduvon jangi). Shoir Podshohxoja (1480— 1545) Jonibek sultonga atab „Maqsad ulatvor“ dostonini yozgan (1515—1520).

Manba: Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Hofiz Tanish AlBuxoriy, Abdullanoma, 1-j., T., 1999.

## Adabiyot
* Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI— XVIIIbb., T., 1985; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV—XVIII vekov, Alma-Ata, 1969; Bartold V. V., Sochineniya, 2 t., chast 2, M., 1964. Faxriddin Hasanov.

## Manbalar
Jons Inigo

JONS (Jones) Inigo (1573.15.7 -London — 1652.21.6) — ingliz meʼmori. Meʼmorlikni Italiya va Fransiyada (1596 va 1614-yillar oraligʻida) oʻrgangan. 1615—43-yillarda qirolga qarashli binolarning bosh nazoratchisi. J. oʻz qurilishlarida (Londondagi Uaytxoll saroy ansambli loyihasi, 1619—22; faqat "Banket" zali loyihasi yaratilgan. Grinvichdagi qirolicha villasi, 1616—35; Kentdagi Kobemxoll saroyining markaziy qismi, 1620 va b.) mujassamot yorqinligi va salobatli shakllarning oddiyligiga eʼtibor qilgan. Meʼmorlikda mumtoz mavzulardan keng foydalanishi va oʻziga xos ijodi bilan ingliz klassitsizmi yaratilishiga taʼsir etgan. Shuningdek, teatr rassomi sifatida ham faoliyat koʻrsatgan.

## Manbalar
Philip Johnson

JONSON (Johnson) Filip (1906.8.7, Klivlend) — amerika meʼmori. Garvard universitetining meʼmorlik maktabida M. L. Breyer rahbarligida oʻqigan (1940—50). L. Mis van der Roe shogirdi va u bilan hamkorlikda ishlagan (Konnektikutdagi Nyu-Kanaan yotiq shisha parallelepiped koʻrinishdagi xususiy uy, 1949 va b.). Oʻz qurilishlarida zamonaviy meʼmorlik materiallari va qoidalarini qoʻllashda anʼanaviy meʼmorlik shakllaridan erkin foydalanib, ularni uslublashtirgan (Nyu-Yorkdagi zamonaviy sanʼat muzeyi, 1951, 1965; Isroildagi yadro reaktori gumbazi, 1960; Nyu-Yorkdagi Linkoln markaziy davlat teatri, 1964 va b.).

## Manbalar
Viktor Jorjio

**Viktor Antonovich Jorjio** (1907.29.9, Shaxti, Rostov viloyati — 1974.1.1, Toshkent) — geofizik olim, geografiya fanlari doktori (1944), professor (1944). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1960), Rostov universitetni tugatgan (1930), Shimoliy Kavkaz meteorologiya byurosida, Oʻrta Osiyo obhavo byurosida (1933—35), Oʻrta Osiyo universitetida (1935—74) ishlagan. J. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutining nazariy geofizika boʻlimini tashkil etishda qatnashgan va ushbu institut direktori (1947—1953). Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo sinoptik jarayonlari, havo massalari va frontlari, dinamik iqlimshunoslik, izentropik taxlil, aviatsiya meteorologiyasi, sinoptik jarayonlarga statistikstoxastik taxlil usulini tatbiq etishga bagʻishlangan. T. A. Sarimsoqov va V. A. Bugayevlar bilan hamkorlikda Markov zanjiri nazariyasini bu sohaga tatbiq etgan. U atmosferadagi tez havo oqimlarini tekshirish maqsadida universitetda maxsus laboratoriya tashkil etgan (1960). Toshkent meteorologiya maktabining asoschilaridan biri.

## Manbalar
Jorjone

**Jorjone** (Giorqione; asli Jorjo Barbarelli da Kastelfranko, Barbarelli da Castelfranco, 1476 yoki 1477, Kastelfranko — 1510, Venetsiya) — italiyalik rassom, Venetsiya maktabi namoyandasi; Yuksak Uygʻonish davri asoschilaridan. Tabiat, inson va hayotga muhabbatni koʻtarinki ruhdagi rang-tasvir asarlarida ifodalagan J. ijodida tasviriy butunlikka, shaffof nursoya, boʻyoq surtmalari vositasida inson qiyofasini tabiat (manzara) bilan uygʻunlashuviga erishgan. Diniy mavzudagi ("Choʻponlarning sigʻinishi" va b.) asarlar bilan bir qatorda muhim ahamiyatga ega boʻlgan dunyoviy mazmundagi (asosan afsonalar asosida) asarlar ham yaratgan: "Yudif" (taxminan 1502), "Uch faylasuf", "Uyqudagi Venera" va b. J.ning badiiy merosi zamondoshlari tomonidan keng eʼtirof etilgan, shogirdlari (Titsian va b.) tomonidan rivojlantirilgan.

## Manbalar
Jorjtaun (shahar)

**Jorjtaun**, Pinang - Malayziyadagi shahar, Pinang yarim orolda. Pinang shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 220 ming ziyod kishidan (1990-yillar oʻrtalari). Dengiz porti, avtomobil yoʻlli koʻprik orqali Malakka yarim orol bilan bogʻlangan. Savdo markazi. Kauchuk qayta ishlanadi, qalay erituvchi zavod, oziq-ovqat, elektrotexnika, toʻqimachilik, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Dengiz kurorti. D. yaqinida Kekloklar budda xrami joylashgan.

## Manbalar
Joriya

## Joriya == bosqinchilik va urushlarda asirga olingan yoki islomiy boʻlmagan mamlakatlardan [[qul]] savdogarlari tomonidan oʻgʻirlab ketilgan qul ayollarga berilgan ism. Joriyalik yoki ayol qullar tarixi bu islomdan oldingi davrga borib taqaladi. Ayol qullar umuman quldorlik odamlarning ovchilar jamiyatidan dehqonchilik jamiyatiga oʻtishi bilan yuzaga kelgan. [[Qishloq]] xoʻjaligi jamiyati bilan oʻlja olish uchun odamlar oʻrtasida urushlar koʻpaya boshladi. Qul ayollar bu urushlarda qoʻlga kiritilgan oʻlja turlaridan biri boʻlib, ular hech qanday koʻchar mulkdan farq qilmagan va oʻz xoʻjayinlarining barcha xizmatlarini bajarishga majbur boʻlgan.
Ayolning qul boʻlishi uchun urushda asirga olinishi yoki qul ota-onadan boʻlishi kifoya edi. Baʼzida ayollar erlarining jinoyatlari uchun toʻlov sifatida qul boʻlishgan. Shumer jamiyatida qul ayollar uy yumushlarida yoki dalada foydalanilgan. Ayol qul savdosi daromadli savdo sifatida koʻrilgan. Qadimgi yunon jamiyatidagi ayollar uchun bu biroz qiyinroq edi. Qadimgi yunon jamiyatida qul ayollar ogʻir uy yumushlarini bajarishga majbur boʻlgan. Ular uy egalarining barcha istaklarini soʻzsiz bajarishlari kerak edi. Rimda asirlarning qizlari, nikohsiz tugʻilgan qizlar, koʻchada qolgan qizlar qul sifatida foydalanilgan. Erkak qullar konda ishlashga va ogʻir yumushlarga majburlangan. Koʻpchilik qul ayollar fohishalikka oʻrgatilgan. Erkin ayollardan ajralish uchun ular sochlarini elkalariga tushirishlari kerak edi. Eng baxtli qullar ozod qilingan erkak qullarga turmushga chiqqanlar. Arab jamiyatida qul ayollar kanizaklar deb atalgan. Islomdan oldin mavjud boʻlgan kanizak tizimi islom bilan oʻz mavqeini saqlab qoldi. Biroq huquqiy cheklovlar joriy etildi. Usmonlilar joriyalar saroyda muhim oʻrin tutgan joriyalar zarur tayyorgarlikdan oʻtib, saroyga olib kelingan. Saroydagi joriyalar musulmon boʻlmagan ayollar edi. Musulmon ayolni saroyga qul sifatida qabul qilishmagan.
## Manbalar

## Havolalar
Jos

**Joq**— Ekvatorcha soʻz boʻlib hop degan maʼnoda qoʻllaniladi. Joq asosan ogʻzaki nutqda ishlatiladigan jargonlardan biri.&nbsp;

## Manbalar
Joser

**Joser**, Jeser — Misr firʼavni (mil. av. taxminan 2780—2760), III sulola asoschisi. Yuqori va Quyi Misrni birlashtirib, qudratli saltanat tuzgan, poytaxti — Memfis sh. J. ehromidan keyin, Misr ehromlarini qurish boshlangan.

## Manbalar
Josuslik

**Josuslik** — davlat xavfsizligiga qarshi jinoyat; shaxsning davlat siri hisoblanadigan maʼlumotlarni chet davlat yoki uning agenturasiga yetkazish, bunday maʼlumotlarni yetkazish maqsadida qoʻlga kiritish yoki toʻplash. Davlat siri hisoblanadigan maʼlumotlar ijtimoiy, iqtisodiy yoki harbiy xususiyatga ega boʻlishi mumkin. J. oʻta ogʻir jinoyat hisoblanib, juda koʻp mamlakatlarda bunday jinoyat uchun uzoq muddatga ozodlikdan maxrum etish yoki oʻlim jazosi belgilangan. Uz.R da qonunga koʻra, J. respublika suvereniteti, hududiy daxlsizligi, xavfsizligi, mudofaa salohiyati yoki iqtisodiyotiga zarar yetkazgan holda qasddan sodir etilgan qilmish hisoblanib, u davlatga xoinlik qilish deb baholanadi. Bu xildagi jinoyat uchun 10 yildan 20 yilgacha muddatga ozodlikdan maxrum etish yoki oʻlim jazosi belgilangan. Chet el razvedkasi bilan hamkorlik qilishta jalb etilgan shaxs, basharti oʻziga yuklatilgan topshiriqni bajarish yuzasidan hech qanday harakat sodir etmasdan, bu haqida oʻz ixtiyori bilan hokimiyat organlariga xabar bersa, javobgarlikdan; oʻzining jinoiy faoliyatini ixtiyoriy ravishda toʻxtatgan va qilmishi haqida hokimiyat organlariga maʼlum qilib, jinoyat ochilishiga faol yordam bergan shaxs, basharti, davlat uchun kelib chiqishi mumkin boʻlgan ogʻir oqibatlarning oldi olingan boʻlsa, jazodan ozod etiladi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 160-modda).

## Manbalar
Jotto di Bondone

**Jotto di Bondone** (Giotto di Bondone, 1266 yoki 1267, Kolledi Vespinyano — 1337, Florensiya) — italiyalik rassom, Uygʻonish davri Yevropa rassomlik sanʼatida realizm asoschisi. Oʻrta asrlar diniy risoladagi qonunlar bilan aloqani uzgan Jotto diniy lavhalarga dunyoviylik baxsh etgan, diniy mavzularni oʻta hayotiylik bilan talqin etgan: Paduyadagi del Arena kapellasi (1304—06), Florensiyadagi Santa-Kroche cherkovi (taxminan 1320—25) freskalari obrazlarining ichki qudrati va ulugʻvorligi, kompozitsiya qurilishi, qatʼiy koloriti bilan diqqatga sazovor. Jotto o'z asari "Mariya va Yelizavettaning uchrashuvi" freskasida qahramonlarini o'tmishdoshlari kabi harakatsiz emas, balki faoliyatda tasvirlaydi. Jotto asarlarida syujetning mazmuni hamisha lirik kayfiyat bilan mujassamlashgani xususiyatlidir. J. ijodi koʻpgina yirik rassomlar (Mazachcho, Mikelanjelo va b.)ga sezilarli taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar
Jorjtaun

**Jorjtaun** — Gayananing poytaxti va asosiy iqtisodiy markazi. Demerara daryosining Atlantika okeaniga quyilish joyida. Aholisi 200 ming kishi (1995). Iqlimi subekvatorial, sernam iqlim. Yillik yogʻin 2230 mm. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 26°, sentabrniki 28°.

J.ga 1781 yilda gollandiyaliklar asos solgan va 1812 Y.gachaTabrok (yoki Stabruk) deb atalgan. 1831 yildan Britaniya Gvianasining markazi. 1966 yil may oyidan mustaqil Gayana davlatining poytaxti. Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro ahamiyatga ega Timeri aeroporti bor. G. mamlakatning yirik porti. Chetga boksit, yegʻochtaxta, shakar-qand, rom va b. chiqariladi; chetdan gʻalla va sanoat mollari keltiriladi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Oziq-ovqat (shakar-qand, tamaki, pivo, un tortish), yogʻochsozlik (taxta tilish) sanoati korxonalari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklaridan soborlar, yogʻochdan ishlangan dunyodagi eng katta sobor (19-asr), Milliy majlis va sud binolari, ratusha va b. saqlangan. Universitet, kutubxona, Gayana muzeyi, drama teatri, botanika bogʻi bor.

## Manbalar
Jorjtaun (maʼnolari)

**Jorjtaun**:

* Jorjtaun — Gayananing poytaxti va asosiy iqtisodiy markazi.
* Jorjtaun (shahar), Pinang - Malayziyadagi shahar, Pinang ya.
Jou

**Jou** — qad. uzunlik va ogʻirlik oʻlchov birligi; tarixiy manbalarda koʻp uchraydi; arpa donining aynan oʻzi (oʻrtacha 0,04 g ga teng).

## Manbalar
James Prescott Joule

**James Prescott Joule** (; 24-dekabr 1818-yil, Solford, Lankashir, Angliya  11-oktabr 1889-yil, Seyl, Cheshir, Angliya) — ingliz fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1850-yildan). Ilmiy ishlari elektromagnetizm va issiqlikka oid. Energiyaning saqlanish qonunini tajribada asoslagan. Issiqlikning mexanik ekvivalentini topgan. Joule oʻtkazgichdan tok oʻtganda ajralib chiqadigan issiqlik miqdori tok miqdori kvadratiga va elektr qarshiligiga toʻgʻri mutanosib ekanligini (Joule—Lenz qonunini, Emil Lenzdan mustaqil ravishda) asoslagan (1841), issiqlikning mexanik ekvivalentini aniqlagan (1843). Joule ingliz fizigi William Thomson bilan birga gaz gʻovak toʻsiqlardan oʻtganida uning temperaturasi oʻzgarishini tajribada koʻrsatib bergan (1854). Bu hodisa Joule–Thomson effekti deb ataladi va u gazlarni suyultirishda muhim oʻrin egallaydi. Joule termodinamik temperatura shkalasini hisobladi, temperatura T tushunchasini fanga kiritdi, magnitning toʻyinishini payqadi va boshqa ishlar bilan shugʻullandi.
## Nashr etilgan ishlari

*
*
*
*
*
*
*
*

## Manbalar
Joul

**Joul** (J) — Xalqaro birliklar tizimi SI da ish, energiya va issiqlik miqdori birligi. Nuqtaga qoʻyilgan 1 Nyuton kuchning nuqtani shu kuchning taʼsir yoʻnalishida 1 m masofaga siljitishda bajaradigan ishiga teng. J. P. Joul sharafiga qoʻyilgan. J. bilan belgilanadi. 

* 1 J = 1 kg·m²/s² = 1 N·m = 1 Vt·s = 1 Kulon·V
* 1 J = 107 erg
* 1 J ≈ 6,24151⋅1018 eV
* 1 MegaJoul = 0,277(7) kVt·soat
* 1 kVt·soat = 3,6 MegaJoul
* 1 J ≈ 0,238846 kaloriya

## Manbalar
Joul qonuni

**Joul qonuni** - ideal gaz ichki energiyasining faqat temperaturaga bogʻliq boʻlib, hajmga bogʻliq emas, deb hisoblanadigan termodinamika qonuni. Joul Jeyms Preskott 1843-yilda aniqlagan. Ideal gaz uchun oʻzgarmas hajmdagi molekulyar issiqlik sigʻimi S temperaturaga bogʻliq T boʻlmasa, i = hCJT = CJ formula bilan ifodalanadi. Bunda U— ichki energiya, T— temperatura. Joul qonuni ideal gaz uchun toʻgʻri boʻlib, real gazlarga tatbiq qilinganda bir oz xatoga yoʻl qoʻyiladi. Shunga qaramay, texnik hisoblashlarda keng tatbiq qilinadi. Joul qonuni yuqori temperaturalarda tatbiq qilinganida molekulalarning tebranma harakati va ularning atomlarga ajralib ketishi natijasida issiqlik sigʻimi S ning ortishini hisobga olish kerak.

## Manbalar
Johiz

**Johiz**, al-Johiz Abu Usmon Amir ibn Baxr (taxminan 767 — Basra — 868) — arab mutafakkiri, yozuvchi. Moʻʼtaziliylar nazariyotchilaridan biri. "Aljohiziya" deb nom olgan ilohiyot maktabiga asos solgan. Yunon tabiat falsafasi gʻoyalari taʼsirida moddaning abadiyligi va xususiyatlarining doimiy oʻzgarib turishi haqidagi fikrlarni bayon qilgan. J. tirik va noorganik jismlar oʻziga xos tabiiy xususiyatlarga ega, deb hisoblaydi. U insonning iroda erkinligini tabiiy intilish sifatida talqin etgan. 100 dan ortiq falsafiy asarlar va badiiy toʻplamlar muallifi. Bular orasida "Olibsotarlar haqida kitob" hajviy novellalar toʻplami, stilistika va ritorikaga oid "Joylashtirish va isbotlash kitobi", tarixiy-siyosiy mazmundagi "Arablar va ularning mijozlari haqida kitob" risolalari mashhur. Ularda oʻrta asr arab Sharqi shaharlari aholisining shaxsiy va ijtimoiy hayoti, urf-odati, axloqi toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan. J. asarlarida kichik hikoyalar, sheʼrlar, ertaklar bor. J. arab adabiyoti, xususan, adab janri taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar
Johiliya

**Johiliya** (arab.— bilimsizlik holati, jaholat) — arablar tarixining islomdan ilgarigi davriga berilgan nom. Asosan, odamlar hayotida Iso (as) bilan Muhammad (as) oraligʻidagi paygʻambarsiz oʻtgan davr tushuniladi. Johiliya tushunchasi Qurʼonning bir necha suralarida uchraydi. „J-h-l“ oʻzakli „johiluna“, „yajhaluna“ shaklidagi soʻzlar ham yana bir qancha suralarda keladi. Ularning barchasi Madina suralaridan ekanligi, Johiliya soʻzi 622-yil (hijrat)dan oldingi zamon uchun ishlatilganiga dalildir. Johiliya atamasining paydo boʻlishiga obyektiv sabablar bor edi. Zero islomdan oldingi arablarning koʻpchiligiga „jahl“ tuygʻusi xos edi. Bu boshqalarga nisbatan beshafqat va vahshiyona munosabatda boʻlishda oʻz ifodasini topardi (qasos olish zarurati, goʻdak qizlarni tiriklayin koʻmish, oʻzga qabila vakiliga dushman sifatida qarash va b.). Islomdan ilgari Arabistonda qonunsizlik, axloqsizlik, zoʻravonlik hukm surgani uchun ham keyingi avlod oʻsha davrni haqli ravishda " Johiliya davri " deb atagan. Bundan tashqari Johiliya davri arablarining diniy tasavvurlari ham kam taraqqiy qilgan, sodda holda boʻlgani maʼlum. Ular asosan „vasaniya“da, yaʼni koʻpxudolikda boʻlganlar. Qadim zamonlardan beri barcha arablar uchun Makka shahridagi Kaʼba ibodatxonasi muqaddas hisoblangan. Xudolar panteoniga aylangan bu maskanda 360 ta sanam qoʻyilgan edi. Bunga sabab esa har bir qabila oʻz but-sanamini qoʻyish odati edi yaʼni, but-sanamlar bir xil boʻlsa ham boshqa qabilaning but-sanamiga sigʻnishmas edi. Xubal hamda „Alloh qizlari“ nomini olgan Lot, Manot va Uzzo, shu sanamlarning eng mashhurlari edi. Baʼzilar „Alloh“ sanamiga sigʻinardilar. Ammo u islomdagi Allohdan farq qilar, maqomi jihatidan Yaxve, Zevs, Yupiter kabi bosh xudolarga teng qoʻyilgan boʻlsada, mavhum va koʻz ilgʻamas balandlikda deb tasavvur qilingani uchun uning ismi bilan bogʻliq ibodat muntazam ado etilmas edi. Johiliya davrida arablarining koʻpchiligi narigi dunyoga ishonmasdilar: faqat bu dunyo bor, yashaymizu — oʻlamiz. Bizning takdirimizni dahr (vaqt) hal qiladi, deb fikr yuritardilar. Islom gʻalabasidan soʻng „daxriy“ soʻzining „moʻmin“ga nisbatan antonim sifatida ishlatilganini shu bilan izohlash mumkin. Alloh toʻgʻrisida muayyan tushunchaga ega boʻlgan holda unga boshqa xudolarni sherik qilganlari sababli Johiliya arablari „mushrik“lar degan nomni oldilar.

## Manbalar
Juba (daryo)

**Juba** yoki **Jubba** — Afrikaning shim.sharqidagi daryo. Efiopiya va Somali davlatlari hududidan oqib oʻtadi. Efiopiya yassitogʻligidan 3 ta irmoq bilan boshlanib Dolo sh. yonida ular qoʻshilgach, J. nomini oladi. Somali platosidan oʻtib Hind okeaniga quyiladi. Uzunligi GanaleDoriya irmogʻi bilan 1600&nbsp;km, havzasining mayd. 750 ming km. Oʻrtacha yillik suv sarfi 550 m3/ sek. Yogʻingarchilik mavsumlari (aprel— iyun, sentabr—noyabr) da Bardera sh.gacha kema qatnay oladi. Quyilish joyida Kasmayo porti (Somali) bor.

## Manbalar
Ahmad Jubanov

**Ahmad Quanovich Jubanov** (1906.16(29).4, Qozogʻistonning hozirgi Oqtoʻba viloyati — 1968.30.5, Olmaota) — qozoq musiqashunosi, kompozitor va dirijyor. Qozoq kompozitorlik musiqasi va musiqashunosligining asoschilaridan. Qozogʻiston xalq artista (1944). Qozogʻiston FAning Akademik (1946), Olmaota konservatoriyasining prof. (1947). Leningrad konservatoriyasini tugatgan (1932). Qoʻrmongʻozi nomidagi qozoq xalq cholgʻulari orkestrining tashkilotchisi va dirijyori (1934—45). Sanʼat institutida xalq cholgʻulari kafedrasining mudiri (1945-47; 1954-61), rektor (1945-62), Avezov nomidagi Adabiyot va sanʼat i.-t. institutidagi musiqa boʻlimi mudiri (1961—68). Qozoq xalq musiqasi haqidagi kitob, ocherk va maqolalar muallifi. "Abay" va "Toʻlegen Toʻxtarov" (ikkalasi L. Hamidi bilan) operalari, uvertyurafantaziya, "Abay" simfonik poemasi, qozoq cholgʻulari uchun syuitalar, fortepiano uchun pyesalar, qoʻshiq va romanslar, spektakl va kinofilmlarga musiqalar yozgan.

## Manbalar
Jubron Xalil Jubron

**Jubron Xalil Jubron** (; 1883-yil 6-yanvar, Livan, Bsharre qishlogʻi — 1931-yil 10-aprel, Nyu-York) — arab yozuvchisi, faylasuf, rassom.

## Hayoti
Arab, ingliz tillarida ijod qilgan. Ilk ijodi romantik ruhda („Halil-Kofir“, „Isyonkor ruhlar“ hikoyalar toʻplamlari). „Singan qanotlar“ (1912) qissasi mashhur. „Koʻz yoshlari va tabassum“ (1914) toʻplami 60 ga yaqin saj (qofiyalangan nasr) bilan yozilgan kichik sheʼriy parchalardan iborat boʻlib, unga „Mening tugʻilgan kunim“, „Shoir avlodi“ kabi romantik asarlari kiritilgan. „Namoyishkorona yurish“ (1918) falsafiy-sheʼriy asari yozuvchi dunyoqarashini aks ettirsa, „Boʻron“ (1920) toʻplamida hayotda uchraydigan loqaydlik, boqimandalik, ikkiyuzlamachilik (munofiqlik) kabi illatlar tanqid qilinadi. „Aqldan ozgan“ (1918), „Oldinda yuruvchi“ (1920), „Paygʻambar“ (1923), „Qum va koʻpik“ (1926), „Iso – inson oʻgʻli“ (1928), „Yer xudolari“ va b. asarlari Gʻarb kitobxonlariga moʻljallangan. J. ijodida oʻz falsafiy qarashlarini targʻib qilishga harakat qilgan. Uningcha, faqat maʼnaviyat eng yuksak qadriyat namunasi boʻla oladi va ruhning buyukligini aks ettiradi. YUNESKO qarori bilan 1983-yilda butun jahonda J. tavalludining 100 yilligi nishonlangan.

## Manbalar

## Havolalar
Juvayn

**Juvayn** — Xurosondagi Nishopur bilan Bistom sh.lari oraligʻida joylashgan qad. nohiya. Jan.da Bayxaq,shim.da Jojarm nohiyalari bilan chegaradosh. Markazi Ozodvor sh. Yoqut Hamaviy J.da 189 qishloq boʻlib, ular bir-biriga juda yaqin ekanligini yozadi. Mashhur faqih, muhaddis, mufassir va muarrixlardan Abulmaʼoliy Ziyovuddin Abdulmalik ibn Abdulloh Juvayniy, Xoja Shamsuddin Muhammad ibn Muhammad Juvayniy, Abu Muhammad Abdulloh ibn Yusuf Juvayniy, Alouddin Otamalik ibn Bahouddin Muhammad Juvayniy va b. J.da yashab ijod etgan.

## Manbalar
Joxor-baru

**Joxor-baru** — Malayziyadagi shahar. Johor shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 330 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Malakka yarim orol janubidagi port. Singapur sh. bilan temir yo'l orqali bogʻlangan. Kauchuk qayta ishlanadi, taxta tilish, mashinasozlik korxonalari mavjud. Rezinatexnika, teri buyumlari, poyabzal, kokos moyi, ananas konservalari ishlab chiqariladi. Botanika bogʻi bor.

## Manbalar
Juvayniy

**Juvayniy**, Abulmaʼoliy Ziyovuddin Abdulmalik ibn Abdulloh Juvayniy (1027—1086) — nishopurlik mashhur olim, faqih, mudarris. Dastlab fiqh, hadis, tafsir va adab ilmlari bobida oʻz zamonasining allomasi boʻlmish otasi Abu Muhammad Abdulloh ibn Yusuf Juvayniy (?—1043) dan tahsil olgan. Otasi vafot etgach, bir muddat uning oʻrnida mudarrislik qilgan. Soʻng ilm talabida Iroqqa safar qilib, bir oz vaqt Bagʻdodda yashagan. Keyin, Hijozga borib, avval Makkai Mukarramada, soʻng Madinai Munavvarada toat-ibodat, tahsili ilm bilan mashgʻul boʻlmoq barobarida muftilik ham qilgan va shu bois "Imom ul-Haramayn" ("Ikki Haram — Makkai Mukarrama va Madinai Munavvara imomi") degan unvonga sazovor boʻlgan. Saljuqiylar sultoni Alp Arslon hukmdorligi (1063—72)ning dastlabki yillarida Nishopurga qaytgan. Sultonning mashhur vaziri Nizomulmulk J. uchun Nishopurda "Nizomiyya madrasasi"ni tashkil qilgan. J. 30 yil mazkur madrasada mudarrislik qilish bilan birga fatvo, vaʼz, xutba va vaqf ishlarini ham ado etgan, fiqh, tafsir va hadisga doir koʻplab asarlar yozgan.

## Manbalar
Juvayniy (maʼnolari)

**Juvayniy**:

* Juvayniy, Abulmaʼoliy Ziyovuddin Abdulmalik ibn Abdulloh Juvayniy (1027—1086) — nishopurlik mashhur olim, faqih, mudarris.
* Juvayniy (tarixchi), Alouddin Otamalik ibn Bahouddin Muhammad al-Juvayniy (1226, Gʻarbiy Xuroson, Juvayn viloyati, Ozodvor qishlogʻi — 1283, Ar-ron) — tarixchi olim va davlat arbobi.
* Juvayniy (davlat arbobi), Xoja Shamsuddin Muhammad ibn Muhammad Juvayniy (?— 1284) — Xulokuiylar davlati arbobi.
* Mu’iniddin Juvayniy — fors-tojik olimi, soʻfi, shoir va adib.
Juvayniy (tarixchi)

**Juvayniy**, Alouddin Otamalik ibn Bahouddin Muhammad al-Juvayniy (1226, Gʻarbiy Xuroson, Juvayn viloyati, Ozodvor qishlogʻi – 1283, Ar-ron) – tarixchi olim va davlat arbobi. Yoshligidan arab, fors, moʻgʻul, uygʻur tillarini mukammal oʻrgangan. Xurosondagi moʻgʻul hukmdorlari Qirkoʻz, Argun ogʻa va Huloku devonida xizmat qilgan. 1247—1253-yillarda Qoraqurum (Moʻgʻuliston)ga borgan. Elxonlarnnng Bagʻdoddagi noibi (1259—1283, tanaffuslar bilan).

Janubiy Moʻgʻuliston, Oʻrta Osiyo hamda Eronning 13-asrdagi ijtimoiysiyosiy tarixidan hikoya qiluvchi „Tarixi jahonkushoy“ (1260) nomli shoh asari bilan shuxrat topdi. Asar 3 qismdan iborat: 1) moʻgʻullar; ularning Chingizxon davridagi istilochilik yurishlaridan to Guyukxon davri (1246—1248) gacha, shuningdek, Joʻjixon, Chigʻatoy va avlodlarining tarixi; 2) Xorazmshoxlar va Xurosonning moʻgʻul xukmdorlari davridagi (1258-yilgacha) tarixi; 3) Hulokuxonning Eronni zabt etishi (1256—1258), shuningdek, ismoiliylar va ularning davlati tarixi batafsil bayon etilgan. Oʻrta Osiyo tarixi uchun asarning 1—2 qismlari alohida qimmatga ega.

## Manbalar
Juvayniy (davlat arbobi)

**Juvayniy**, Xoja Shamsuddin Muhammad ibn Muhammad Juvayniy (?— 1284) – Xulokuiylar davlati arbobi. Tarixchi Alouddin Juvayniyning birodari. Xulokuiylar (elxonlar,)dan Huloku (1256—82) hukmronligi davrida qariyb 30 yil sohibi devon (vazir) boʻlgan. Ahmad bilan shahzoda Argʻun (1284—91-yillarda hukmdorlik qilgan) oʻrtasidagi taxt uchun kurashda Argʻun yengib chiqqach, J. va uning toʻrt oʻgʻli Tabrizda qatl qilingan.

J. raiyatparvar, halol kishi boʻlib, xalq va davlat ravnaqiga katta hissa qoʻshgan. U oʻzi olim, adib va shoir boʻlish bilan birga ilm va sanʼat ahli homiysi edi. Mantiqqa oid „Shamsiyya“ nomli risola uning qalamiga mansub boʻlib, Saʼdiy oʻzining „Sohibiyya“ nomli hikmatli turkum sheʼrlarida J. va uning faoliyatini nazarda tutgan.

## Manbalar
Juvangʻar

**Juvangʻar**, Javongʻor, Jungʻar (turkiycha — chap qoʻl) — 1) moziyda Markaziy Osiyoda davlat tasarrufidagi yerlarning chap tomoni. Koʻchmanchi xalqlarda mamlakat va uning aholisini ikki qanotga oʻng va soʻlga taqsimlash qadimdan odat tusini olgan; 2) qoʻshinning soʻl qanoti. J. istilohi bu maʼnoda oʻzbek tiliga 13-asrning 30-y.larida oʻzlashgan. Chingizxon qoʻshini J.ining soni 62 ming askardan iborat boʻlgan. Temur va temuriylar qoʻshinida J.ga temuriyzodalar va atoqli lashkarboshilar qoʻmondonlik qilgan. Odatga koʻra, J. jangchisining barangʻarsan oʻrin olishi harbiy intizomni buzish deb baholangan. J. istilohi harbiy maʼnoda 20-asr boshigacha isteʼmolda boʻlgan. J. toponimik nom sifatida Jungʻariya atamasida saqlanib qolgan.

## Manbalar
Juvoz

**Juvoz** (fors. — oʻgʻir) — moyli oʻsimliklar urugʻidan (maye, chigitdan) moy chiqaradigan dastgoh, moyjuvoz. J. qanday oʻsimlik urugʻidan moy i. ch.iga koʻra bir necha xil boʻladi, chunonchi: moy J., sholi oqlanadigani — objuvoz, qogʻoz J. Ulov (ot, hoʻkiz) yoki suv kuchi bilan yuritiladi. J. kunda, oʻq, qayiq, gajak, yogʻoch (moʻmiq), toʻgʻin kabi qismlardan iborat boʻladi. Kunda (uz. 3 m cha, yoʻgʻon tomonining diametri 55—60 sm) oʻrik, tut, qayragʻochdan tayyorlanadi. Ingichka tomoni yerga 2 m cha koʻmilib, ustki gozasi oʻgʻir shaklida oʻyiladi va yukxona deb ataladi, unga chigit, kunjut, zigʻir, turli urugʻ (qovun, kungaboqar va b.), yaʼni xom ashyo solinadi. Yukxonaning oʻrtasidan oʻq uchi singari qilib gʻazna oʻyiladi. Gʻazna chuqurchasida oʻqning aylanishi natijasida xom ashyodan sizib tushgan yogʻ toʻplanadi. Oʻqni aylantirish uchun uning uchiga gajak (uz. 1,2 m cha yogʻoch) biriktiriladi. Gajakning pastki uchi qayiq (uz. 1 m cha, yoʻgʻon yuzasining bir tomoni oʻyib ichiga tosh toʻlatilgan, ikki yonidagi teshiklariga kundani oʻrab oʻtgan toʻgʻinning uchlari qoqilgan qurilma) oʻrtasidagi yogʻoch (moʻmiq)ga bogʻlanadi. J.ga qoʻshilgan ulov yurganida qayiqni oldinga suradi, qayiq esa gajakni, gajak oʻz navbatida oʻqni aylantiradi, oʻq xom ashyoni ezib, tarkibidagi moyni gʻaznaga haydaydi. Gʻazna moyga toʻlgach, juvozkash J.ni toʻxtatib, moyni oladi. Moy beruvchi oʻsimlik urugʻlaridan juvozlarda olinadigan moy J. moyi deb ataladi (asosan zigʻir urugʻidan tayyorlangani uchun zigʻir yogʻi deb ham yuritiladi). J. moyi kunjut, kungaboqar, qovun urugʻi, chigit va yongʻoq magʻizidan aralashtirib tayyorlanganda shifobaxsh neʼmatga aylanadi. Qogʻoz J.da eski uvada, yogʻoch kukuni va b. ezib, un qilingan, soʻng qaynatib, undan qogʻoz quyilgan.

J. haydaydigan kishi juvozkash, uning mashgʻuloti, kasbi juvozkashlik deyiladi. Juvozkashlik qadim zamonlardayoq paydo boʻlgan Oʻrta Osiyo, xususan Oʻzbekiston qishloqlaridagi yirik dehqon xoʻjaliklari moy ishlab sotish uchun, baʼzan mayda dehqon xoʻjaliklari esa oʻz ehtiyoji uchun shaxsiy juvozxonaga ega boʻlganlar. Yogʻ va qogʻoz sanoatining rivojlanishi tufayli juvozkashlik kasbi ancha susaydi. Hozir ham J. uchrab turadi.

## Manbalar
Juvoldiz

**Juvoldiz**, juvoldoʻz — qop, sholcha choklarini tikish uchun moʻljallangan uchi egri, ignasimon asbob. Igna va soʻzandan kattaroq (16—18 sm) boʻladi. J. qadimda (temir boʻlmagan davrda) daraxt novdasi (aksar yulgʻun) va suyakdan ishlangan, hozir temirdan yasaladi.

## Manbalar
Jugjur

**Jugjur** — Oxota dengizining shimoliy-gʻarbiy sohilidagi togʻlar. Rossiya Federatsiyasining Xabarovsk oʻlkasida. Uzunligi qariyb 700 km. Bal. 800—1200 m, eng baland joyi Topko togʻi (1906 m). Janubiy-gʻarbiy qismi gneys va granit, shimoliy-sharqiy qismi slanets va ohaktoshlardan (ustini lava va tuflar qoplagan) tuzilgan. Iqlimi qattiq qishli musson iqlimi. Sohil boʻyida kedr butalari, 1300 m balandlikkacha ayan qaragʻayi, daur tilogʻochi usadi.

## Manbalar
Jujan xonligi

JUJAN (AVAR) XONLIGI (taxminan 402—555-yillar) — ilk oʻrta asrdagi jujanlar xonligi. Sharqda Koreya, shim.da Baykal koʻli, jan.da Moʻgʻuliston choʻllari, gʻarbda Qorashahargacha boʻlgan hududni egallagan. Mil. 5-asr boshlarida jujanlar xoni Shelun (Toʻlunxon (402—410) tele yoxud gochi (baland qonchqiliklar, hozirgi uygʻurlar ajdodi) qabilalarini oʻz atrofiga toʻplab xonlikka asos solgan. Xulyuy (Xoʻliu 410—414) davrida esa shim.-dagi, Yenisey boʻylaridagi negu va xe-vey qabilalari buysundirilgan. J. (A).x hududi Tolan qogʻon davrida (414—431) ancha kengaygan. Oʻtiya qogʻon (431—444) qoʻshni Toʻbo xonligi bilan kuda tutinib, 438 y. Oltoy turklarini boʻysundirgan va ular yordamida temirdan ishlangan qurollar bilan oʻz qoʻshinini qurollantirgan.

J.(A)x. Chulun (Toʻgʻochin 444—464) va Yoʻching (Uchin 464—485) qogʻonlar davrida Sharqiy Turkistondagi Qutqu hun davlatini agʻdarib (460), Turfan xonligini tiklagan va Xoʻtan viloyatiga qadar bosib kelgan (470), Toʻlunxon II (Boʻkxudu 485—492) davrida J(A).x. ichki nizolar tufayli zaiflashgan, qoʻshni Baland qonchqi xonligini barpo etilishi kuchli raqib paydo boʻlganidan darak berardi. Keyinchalik eftaliylar (oq hunlar) qonchqiliklar bilan birgalikda J(A).x. bilan urush olib borgan. Oynogʻoy (Anaxuan 522—552) qogʻon turkiy qavmlar bilan boʻlgan jangda magʻlub boʻlib, oʻzini oʻzi oʻldirgan. 555 y. J(A).x. turkiylar tomonidan batamom tugatilgan. Jujanlarning bir qismi Gʻarbga yoʻl olib, Dunay daryosining oʻrta oqimi boʻylarida Avar xonligi barpo etganlar.

## Manbalar
Jujanlar

**Jujanlar**, joujan, juan-juan, juju, juyjuy — Gʻarbiy Manjuriya, Mongoliya va Turkiston dashtlarida ilk oʻrta asrlarda yashagan koʻchmanchi qabilalar ittifoqi. J.ning yuksalishi Shelunxon (402—410) nomi bilan bogʻliq, u oʻz atrofiga tarqoq qabilalarni birlashtirib kuchli harbiy ittifoq tuzgan. Turkiylar, xitoyliklar, uygʻurlar bilan boʻlgan urushlar, shuningdek, toʻxtovsiz ichki nizolar J.ni zaiflashtirgan. 6-asr oʻrtalarida jujan qabilalari ittifoqi tarqab ketgan. J.ning bir qismi turkiylar va b. xalqlar tarkibiga singib ketgan, qolgan qismi (taxminan 30 ming chodir) uzoq Gʻarbga koʻchib ketib Dunay daryosining oʻrta oqimi sohillarida 9-asrgacha mavjud boʻlgan.

*Yana qarang* Jujan xonligi

## Manbalar
Jujuncha

**Jujuncha** (xitoycha "chu sancha") — qalin toʻqilgan ipak mato; ipakning maxsus navidan tayyorlangan. Rangi sargʻishkulrang . Xitoy, keyinroq Rossiyadan keltirilgan. 19-asr oʻrtalari — 20-asr da J.dan asosan erkaklar kiyimi (koʻylak, kamzul, shim va b.) tikilgan.

## Manbalar
Juz

**Juz:**

1) oʻzbek qabila uyushmalaridan biri — shning "j" lovchi shevalardagi nomi - Yuz;

2) maʼmuriy-hududiy birlik. Qozoqlar 16-asr oxirida J.larga boʻlinganlar (qarang Katta juz, Kichik juz, Oʻrta juz);

3) qism, ulush;

4) yozuv qogʻozining metrik tizimda ellik taxtaga teng oʻlchov birligi;

5) daftar, kitobcha yoki kitobning bir boʻlagi.

## Manbalar
Juzv

**Juzv** (arab. — qism, boʻlak) — aruzning eng kichik unsuri. Harf va harakatlarni unli va undosh tovushlarga ajratish mumkin, arab yozuvida 28 undosh harf (tovush) bor. Unli harflar esa uchta: alif, yo, vov, bu 3 unlini choʻziq deb ham aytishadi, shu bilan birga, undosh harflarning osti yo ustiga qoʻyiladigan ost, ust belgilar bilan koʻrsatiluvchi (qisqa) unlilar ham bor, ular uchta: zabar - a; zir - i, e; pish - u, oʻ. Aruzning kichik boʻlagi boʻlgan J. shu harf va harakatlardan yasaladi, bu hol boʻgʻin tushunchasiga zid emas, chunki boʻgʻin ham shu unli va undosh harf (tovush)lardan tashkil topadi.

Undosh harflar osti yo ustiga harakatlar (zabar, zir, pish) qoʻyib ochiq boʻgʻinlar, ustiga sukun (^) qoʻyib, yopiq boʻgʻin yasalib kelingan. Unli bilan tugagan boʻgʻin ochiq, undosh bilan tugagan boʻgʻin yopiq deyiladi: kamar soʻzida birinchi boʻgʻin (ka —) ochiq, ikkinchi boʻgʻin (— mar) yopiqdir. Alisher Navoiy turkiy aruzda harakat harfga, harf harakatga oʻtishi mumkin deb taʼkidlaydi. Masalan, "qildi" soʻzini — tarzida ham, — V tarzida ham hisoblash mumkin boʻladi. J.lar uchta: 1) sabab (arab, arqon), u ikki xil boʻladi: a) yengil sabab (arab, sababi xafif) — bir harakatli va bir sukunli harfdan tuziladi: may; b) ogʻir sabab(arab, sababi saqil) — ikkita harakatli harfdan tuziladi: koʻzi 2) vatad (arab, qoziqcha), u ikki xil: a) yigʻiq vatad (vatadi majmuʼ), — ikkita harakatli harf va bir harakatsiz — sukunli harfdan yasaladi: samar; b) yoyiq vatad (vatadi mafuq) — ikkita harakatli harf orasida bir harakatsiz harf kelishiga bogʻliq: noma; 3) fosila (arab, paloye), bu ham ikki xil: a) kichik fosila (fosili sugʻro) — uchta harakatli harf va oxir va bir harakatsiz harf ishtirokiga qaraydi: yuragim; b) katta fosila (fosilai kubro) — toʻrtta harakatli, soʻng bir harakatsiz, yaʼni sukunli harfdan paydo boʻladi: yashamagan. Arablar chodir uylarda yashab kelganlar va bu uyni "bayt" deb atagan, ular ikki miyora sheʼrni ham bayt (uy) deb atashganlari uchun, baytdagi metrik unsurlarni chodirda ishlatuvchi narsalar nomi bilan arqon (sabab), qoziq (vatad), paloye (fosila) deb nomlashgan va bu hol koʻchma maʼno oladi. Aruzning tayanchi boʻlgan ruknlar shu J.lardan yuzaga keladi (k,. Rukn). J.ning oʻzgacharoq talqinlari ham bor, ammo mohiyati bitta.

## Adabiyot
* Alisher Navoiy , Mezon ulavzon, T., 1949; Bobur, Muxtasar, T., 1971; Toʻychiyev U., Oʻzbek poeziyasida aruz sistemasi, T., 1985.

## Manbalar
Juvonmard Alixon

**Juvonmard Alixon**, Juvonmard sulton, Muiniddin Javonmardali sulton bin Abu Saidxon (?—1578.6.10) — Samarqand hokimi (1572—78). Shayboniylardan. Koʻnkunchixonning nabirasi. Xorazmdagi oʻzaro ichki nizolardan foydalanib Movarounnaxrdagi shayboniylardan Ubaydullaxon, Baroqxon (Navroʻz Ahmadxon) va Hisor sultonlari bilan birgalikda 1532/33 yillarda Xorazmga qilingan yurishda qatnashgan. Baroqxon davrida akasi Gadoyxon bilan Fargʻonada hokim boʻlgan, soʻngra ular Abdullaxon 11 bilan ittifoq boʻlib Baroqxon vafotidan soʻng Samarqandni egallagan Boboxondan shaharni tortib olishadi (1557). Samarqand J. A.ning akasi Sulton Saʼidga topshiriladi (1557—72). Uning vafotidan soʻng J. A. taxtga oʻtiradi. J. A. Abdullaxonning Toshkent va Turkiston xonlari Boboxon va Darveshxonlarta qarshi kurashida faol ishtirok etgan, jumladan qoʻshinning oʻng qanotiga oʻgʻillari Abulxayr sulton va Muzaffar sultonlar bilan birga bosh boʻlgan. 1578 y. bahorida ota-bolalar oʻrtasida nizo chiqadi. Abdullaxon 2 oylik qamaldan soʻng (12 aprel—13 iyun) shaharni egallaydi. J. A. oila aʼzolari bilan Navqo qalʼasiga qamalgan. 1578 y. 6 oktabrda Abulxayr sulton Abdullaxonning inisi Ibodulla sulton oʻrdugohida oʻldirilgach, Hofiz Tanish Buxoriypint yozishicha, "qutli hukmga muvofiq Eshimbiy jaloir Navqoga bostirib kirib... Juvonmard(xon)ni ikki bolasi bilan (birga) nobud qildi..." ("Abdullanoma", 1-j., 314 b.). J. A. Samarqand obodonchiligiga katta eʼtibor bergan, jumladan uni katta hammom soldirgani (1574) maʼlum. J. A. sheʼriyatga ixlosmand boʻlib, oʻzi ham sheʼrlar yozgan. "Tazkirat ush-shuaro" muallifi Mutribiy uning saroyida (70-yillar) xizmat qilgan. Joʻybor xojalaritszm Muhammad Islom uning piri boʻlib, J. A. u bilan xat yozishib turgan.

## Adabiyot
* Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Hofi z Tanish alBuxoriy, Abdullanoma, 1-kitob, T., 1999; Ahmedov B. A., Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv, T., 1985.

## Manbalar
Juvontepa qabristoni

**Juvontepa qabristoni** - qad. qabriston (mil. av. 9—7-asrlar). Qozogʻistonning Olmaota viloyati Chelak daryosining oʻng sohilida, Juvontepa qishlogʻi harobasidan sharqtomonda. 33 mozorqoʻrgʻon oʻrganilgan. Mozorqoʻrgʻonlarning diametri 3 m dan 113m gacha, bal. 0,1 m dan 13 m gacha. Murdalar toʻrtburchak tik oʻramozorlarga boshi sharq, oyogʻi gʻarbga qaratilib koʻmilgan. Ular yonidan sopol idishlar, tosh shishasimon munchoqlar, temir va jez pichoqlar, jez zeb-ziynatlar, suyak taroq, qoʻy suyaklari topilgan. Baʼzi goʻrlarning devoriga yogʻoch qalab, usti ham yogʻoch bilan yopilgan.

## Manbalar
Juzdon

**Juzdon**, juzgir — qogʻoz solish uchun ishlatiladigan jild, gilof. Badiiy hunarmandlikda teridan ishlanib, koʻpincha bosma naqsh yoki iroqi kashta bilan bezatilgan. 19—20-asr boshlarida Turkistonda keng tarqalgan.

## Manbalar
Joʻzjon (viloyat)

**Joʻzjon** ( *Jowzjān*) — Afgʻonistonning shimolidagi viloyat. Shimoliy tomonidan Oʻzbekiston, sharqiy tomonidan Balx viloyati va gʻarbiy qismida Foryob viloyati bilan chegaradosh. Aholisi 512,100 kishi (2012), aholisining yarmidan ziyod qismini oʻzbeklar va Tojiklar tashkil qiladi. Maʼmuriy markazi Shibirgʻon shahri.

## Tarixi
"Shohnoma"pa Turon shohi Afrosiyob bilan bogʻliq voqealar munosabati bilan qayd etib oʻtilgan. Xitoy manbalarida ("Tanshu") Xu-chje-kyen deb nomlanib uning podshosi 50 ming kishilik qoʻshinga ega ekanligi va u Toharistonning turkiy qavmlardan boʻlgan oliy yabgʻusiga tobe ekanligi aytilgan. Arablar istilosidan avvalgi davrda Joʻzjon hokimlari "guzgon-xudot" yoki "Guzganon shox." unvoniga ega boʻlishgan. 10-asrda Joʻzjonda hukmronlik qilgan Farigʻuniylar sulolasi vakillari ana shu unvon bilan aytilgan. Arab xalifaligi davrida Joʻzjon viloyatidan atigi 152 ming dirham xiroj olingan. 10-asrda Joʻzjon keng hududni qamragan badavlat, gullab-yashnagan viloyat boʻlgan. Gʻarbda u Garchiston va Marv, sharqda Balx, Tohariston va Bomiyon, janubda Gʻur va Bust, shimolda Amudaryo bilan chegaralangan. Joʻzjon hokimi shu qadar kuchli boʻlganki, hatto Somoniylar xiroj toʻlamay faqatgina sovgʻa-salom joʻnatib turgan. "Hudud ul-olam"ga koʻra Joʻzjon shohi oʻz zamonasidagi hukmdorlar ichida eng obroʻli, qudratli, aqlli, dono va oʻqimishlisi boʻlgan. Uning mulkida adolat, tinchlik va osoyishtalik hukm surgan. 9-asrda Joʻzjonning poytaxti Anbar shahri (hoz. Saripul) boʻlib, unda xalifalik voliysining qarorgohi joylashgan. 10-asrda unda Farigʻuniylarning qishki qarorgohi boʻlib, yozgi qarorgoh Gurzuvon shahrida boʻlgan. "Hudud ul-olam"ga koʻra Anbar boy shahar boʻlib, savdo ahli gavjum boʻlgan markaz sanalgan. Bu yerda mashhur "guzgon terisi" tayyorlanib, u turli mamlakatlarga chiqarilgan. Shaharda oʻzining zarbxonasi, ulkan jome masjidi boʻlgan. 1019-yil farigʻuniylar sulolasi taxtdan agʻdarilgach, Mahmud Gʻaznaviy Joʻzjonni Gʻaznaviylar saltanati tarkibiga qoʻshib olgan. Joʻzjon bu davrda yirik iqtisodiy va harbiy-siyosiy ahamiyatga ega boʻlgan. 1198-yil aprelda Joʻzjon qoraxitoylar bosqiniga uchragan. 13-asr boshida uni moʻgʻullar, 14—15-asrlarda temuriylar egallagan. 16-asrda shayboniylar, 17-asrda auimapxoHuwiapra tobe boʻlib Balx mulkiga tegishli boʻlgan. 18-asr oʻrtalaridan afgʻonlarning Durroniylar davlati, 1919-yilda mustaqil Afgʻoniston davlati tuzilgach, uning viloyatlaridan biri.

## Maʼmuriy boʻlinishi

Joʻzjon viloyati 11 tumanga boʻlinadi.
* Aqcha tumani
* Darzab tumani
* Qarqin tumani
* Qoʻsh Tepa tumani
* Mardyan tumani
* Mingajik tumani
* Fayzobod tumani
* Khwaja Du Koh tumani
* Hamyob tumani
* Xoniqa Tumani
* Shibirghan tumani

## Shahar va aholi punktlari
Viloyatning katta shaharlari hisoblanadi (2006):
* Shibirgʻon — 38 100 kishi
* Aqcha — 35 300 kishi
* Qarqin — 10 600 kishi

## Adabiyotlar
* Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamal iddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv. T., 1996.

## Manbalar
Juzjoniy Abu Ubayd Abdulvohid ibn Muhammad

**Juzjoniy Abu Ubayd Abdulvohid ibn Muhammad** (tugʻilgan yili nomaʼlum — 1047) — tib olimi. Abu Ali ibn Sinoning shogirdlaridan. Afgʻonistonning Juzjon viloyatida tugʻilgan. U Ibn Sinoning oʻzi yozgan tarjimai holini uning vafotidan soʻng nihoyasiga yetkazgan. Bu manba Ibn Sino haqidagi eng ishonchli manba boʻlib, Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 2385).

## Manbalar
Juzjoniy Abu Umar Minxojiddin Usmon ibn Sirojiddin

JUZJONIY (Jurjoniy) Abu Umar Minxojiddin Usmon ibn Sirojiddin (1193—1262) — oʻrta asr tarixchisi. Asli eronlik boʻlib, Hindistonda yashagan. Dehli sultoni Nosiriddin Mahmudga bagʻishlab "Tabaqoti Nosiriy" ("Nosir turkumlari") nomli tarixiy asar yozgan. Bu uning eng yirik asari boʻlib, u kichik muqaddima va umaviylar, abbosiylar, tohiriylar, safforiylar, somoniylar, gʻaznaviylar, saljuqiylar, sanjariylar, xorazmshohlar tarixiga oid 23 tabaqa (turkum, boʻlim)dan iborat. J. ushbu asarining bir qismini tarixiy asarlarga, surishtirib bilgan voqealarga asoslanib yozgan. Asar moʻgʻullarning Xorazmga yurishi, Xorazmshoh Jaloliddin Manguberdining Gʻaznaga kelishi, Hindistonning bu davrdagi siyosiy va diplomatik munosabatlari haqida ham maʼlumot beradi. Uning 1963—64 yillarda 2 jildda bosilgan Kobul nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik intida saqlanadi (inv. № 1658).

## Manbalar
Juzgʻun

**Juzgʻun** yoki **qandim** () — torondoshlar oilasining bir turkumi. Oʻrta Osiyoda 90 ga yaqin turi bor, asosan, choʻllarda oʻsadi. Boʻyi 50 sm dan 3 m gacha. Mevasi quruq, 4—8 qanotchali, changchilari 12—18 ta. Barglari ketma-ket joylashgan, tez toʻkiladi. Shuningdek, bu turdagi oʻsimlik koʻrimsiz hisoblanib, uzunligi 5—7 mm, tasmasimon. Gullari ikki jinsli, oq, mayda, xushboʻy. Yogʻochi qattiq. Oʻzbekistonda, asosan, Qizilqumda va Markaziy Fargʻona qumlarida qora juzgʻun (), norjuzgʻun (), oq juzgʻun (), qizil juzgʻun () va boshqa turlari oʻsadi. Juzgʻunlar, asosan, koʻchma qumlarni toʻxtatish uchun ekiladi. Ayrim turlari tarkibida oshlovchi moddalar va alkaloidlar bor. Juzg‘unni mollar yeydi. Manzarali oʻsimlik sifatida ham ekiladi. Yonilgʻi-oʻtin sifatida qoʻllanadi. Juzgʻunlar oʻrtacha 25 yilgacha oʻsadi.

## Yana qarang
* Qandim gazni qayta ishlash majmuasi

## Manbalar