open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tobadon

**Tobadon** — xalq meʼmorligida qoʻllaniladigan eshik, deraza tepasidagi kichik darcha, panjarali tuynuk. Maqbara, Madrasa hujralari va boshqa binolar eshigi tegtasiga toʻrtburchakli, ravoqchali va boshqa shakllarda ishlanib, ganch yoki yogʻoch oʻymakorligida tayyorlangan panjaralar oʻrnatilgan. Xona ichkarisini shamollatish, yoritish uchun xizmat qiladi.
Tobelanish

**Tobelanish** — tobe sintaktik munosabatda boʻlish; soʻz birikmasi yoki gap tarkibidagi soʻzlarning oʻzaro teng boʻlmagan, sintaktik jihatdan biri ikkinchisiga boʻysunuvchi munosabati. Sintaktik jihatdan biri ikkichisiga boʻysunadigan, biri ikkinchisiga tobe boʻlgan birliklar orasida tobe aloqa mavjud boʻladi. Tobe aloqada bir uzv ikkinchisiga nisbatan tobe, ikkinchisi esa unga nisbatan hokim vaziyatda boʻladi. Mas: aniqlovchi — aniqlanmish, toʻldiruvchi — kesim, ega — kesim aloqalari tobe aloqadir: goʻzal hayot, hunarni sevmoq, dalalar yashnamoqda kabi. Ega — kesim munosabatida hokim qism, qolgan turdagi birikuvlarda esa tobe qism oldin keladi. Tobe aloqaning 3 xil turi bor: boshqaruv, moslashuv, bitishuv. Boshqaruv aloqasida tobe soʻz hokim soʻzning talabi bilan maʼlum grammatik shaklga kiradi, shu shakl orqali tobelanadi: bozorga bormoq, qalam bilan yozmoq. Moslashuv aloqasida tobe soʻz oʻz shaklini hokim soʻzning shakliga moslaydi, hokim soʻzning shakli oʻzgarishi bilan tobe soʻz ham unga moyil holda shaklini oʻzgartiradi: men aytaman, sen aytasan; mening kitobim, uning kitobi kabi. Bitishuv aloqasida tobe soʻz hokim soʻzga grammatik shakl yordamida emas, balki tartib va ohang orqali bogʻlanadi: musaffo osmon, tez gapirmoq kabi.

## Adabiyot
* Oʻzbek tili grammatikasi, 2j., Sintaksis, T., 1976.

Ilhom Madrahimov.
Tobeʼinlar

**Tobeʼinlar** (arab. — karam, izdosh) — islom tarixida sahobalarlan keyin ularning ishini davom ettirgan ilohiyotchilar qatlami. T.dan keyingi davrdagi ilohiyotchilar T.ning tobeʼinlari deb atalgan.
James Tobin

**James Tobin** (5-mart 1918-yil Shempeyn shahri AQSH — 11-mart 2000-yill) — amerikalik iqtisodchi. Garvard universitetini tugatgan (1940). 1946-yildan Garvard universitetida oʻqituvchi, 1950-yildan Yale universiteti professor T. tadqiqotlari J.M.Keyns nazariyasini yanada takomillashtirish, makroiqtisodiy va pul nazariyalarini mukammalroq ishlab chiqishga bagʻishlangan. Moliya bozorlari nazariyasi va ularning isteʼmol, investitsiya qarorlari, ishlab chiqarish, bandlik va narxlarga taʼsiri muammolariga bagʻishlangan asarlari muhim ahamiyatga ega. R.Solou, A.Oyken, K.Errou kabi taniqli iqtisodchilar bilan birga AQSH prezidenta J.Kennedining iqtisodiy maslahatchilar qoʻmitasi aʼzosi ham boʻlgan (1961 —1962); monetarizm va reygonomika tanqidiga bagʻishlangan maqolalari bilan ham mashhur. Nobel mukofoti laureati (1981).

## Manbalar
Tobin

**Tobin** — turkiy xalqlar tarkibiga kirgan qabila. Boshqirdlar tarkibidagi yirik qabilalardan biri. Qozoq urugʻlaridan birining nomi ham, shuningdek, Tojikiston laqay oʻzbeklari (qarang Laqaylar) tarkibida ham T. boʻlgan. T.larning etnogenezi haqida aniq maʼlumot yoʻq. Moʻgʻullar istilosita qadar T.lar yirik qabila boʻlib, Ural togʻlarining etaklari va Gʻarbiy Qozogʻiston choʻllarida koʻchib yurishgan. 13-asrda moʻgʻullar hujumidan soʻng ayrim guruhlarga boʻlinib, hozirgi oʻzbek, qozoq va boshqird xalqlarining tarkibiga kirgan.
Toblash

**Toblash** (metallurgiyada) — material (asosan, metall) larga termik (issiqlik) ishlovi berish; material (mas., poʻlat)ni yuqori tragacha (mas., 1600° gacha) qizdirib, shu trada maʼlum vaqt tutib turish va tez sovitish. Materialning yuqori traga xos holatini saqlab qolish yoki uni sekin sovitilganda yuz berishi mumkin boʻlgan zararli jarayonlarning oldini olish (soʻndirish) uchun amalga oshiriladi. T. yuqori tradagi barqaror holati past tradagi barqaror holatidan farq qiladigan (mas., kristall strukturadagi) materiallar uchun yaraydi. T. natijasida hosil boʻladigan strukturalar faqat nisbiy jihatdangina barqaror boʻladi, qizdirilganidan keyin barqarorroq holatga oʻtadi. Metallar (shu jumladan, eskirtirilgan metallar), ularning qotishmalari, shisha, suyuq holatdagi moddalar va boshqa tabiiy sharoitda yoki muayyan texnologik jarayonlarda toblanadi. Materiallar ichida eng koʻp toblanadigan metall poʻlat hisoblanadi (qarang Poʻlatni toblash).
Tobago

**Tobago** — Atlantika okeanidagi orol, Trinidad o.dan shim.sharkda, shu orol bilan birga Trinidad va Tobago davlati tarkibiga kiradi. Maydoni 300&nbsp;km².

Aholisi 54 ming kishi (2000). Bosh shahri — Skarboro. Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib X.Kolumb 1498-yilda borgan.

T. materik boʻlagi. Yer yuzasi togʻli, baland joyi 579 m. Vulkanogen va granit jinslaridan tuzilgan; jan.gʻarbi ohaktoshli plato. Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam. Doim yashil oʻrmonlar, kakao va kokos palmalari plantatsiyalari bor.
To‘bil (daryo)

**To‘bil** (Tobol) ( Tobyl; ; ) — Qozogʻistonning Qoʻstanay viloyati, RFning Kurgan va Tyumen viloyatlaridagi daryo. Irtishning chap irmogʻi. Uzunligi 1597&nbsp;km. Havzasining maydoni 426 ming km². Toʻrgʻay platosidan boshlanib, asosan, Gʻarbiy Sibir tekisligidan oʻtadi. Asosiy irmoklari: chapda — Uy, Iset, To‘ra, Tavda; oʻngda— Ubagan. Asosan, qordan toʻyinadi. Oktabr—noyabrda muzlab, aprel—mayda muzi eriydi. Yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyidan 437&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 805 m³/sek. To‘bil boʻyida Lisyakovsk, Rudniy, Qoʻstonoy, Qo‘rg‘on, Yalutorovsk shaharlari bor. Tobylda (suv bilan taʼminlash va sugʻorish uchun) suv omborlari qurilgan.
Tobulgʻi

**Tobulgʻi**, tubulgʻa () —  raʼnoguldoshlarga mansub butalar turkumi. Shim. yarim sharda 100 dan ortiq turi oʻsadi. Boʻyi 0,15—2,5 m cha. Shoxshabbasi gʻuj, barg chiqargandan soʻng mayiyunda gullaydi, guli oq yoki och pushti, toʻpguli shoda yoki roʻvaksimon. Mevasi olmasimon, Yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka va sovuqqa chidamli, tuproq tanlamaydi. Urugʻidan, ildiz va yer ustki bachkilaridan koʻpayadi. T. choʻl va oʻrmonlarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonning togʻli mintaqalarida yapon T.si (), oʻrtancha T. (), dalachoybarg T. (), tukdor T. () turlari oʻsadi. T.ning baʼzi turlari jarliklar va tog yonbagʻirlarini mustahkamlashda ekiladi. T. juda koʻp va chiroyli gullagani sabablitolbargT. () turi qimmatli manzarali oʻsimlik hisoblanadi. Togʻli yon bagʻirlardagi archazor, butazorlarda, dare boʻylarida oʻsadi.
Tobut

**Tobut** — Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari xalqlarida marhumni qabrga eltish uchun ishlatiladigan moslama. Usti ochiq, 4 oyoqchali, bosh tomoni kengroq, oyoq tomoni torroq, uzunligi 2— 2,5 metr. Kafanlangan murda solingandan keyin tobut maxsus narvoncha ustiga oʻrnatiladi va uni 4 kishi koʻtaradi, baʼzi xalqlarda, masalan, ruslarda tobut qopqoqli boʻlib, marhumning jasadi bilan birga goʻrga qoʻyiladi. Qadimda Oʻrta Osiyo xalqlarida ham oliy tabaqaga mansub marhumni yiroq yerdan olib kelishda qopqoqli yogʻoch tobut ishlatilgan. Masalan, Amir Temur va uning nabirasi Muhammad Sulton tut yogʻochidan yasalgan qopqoqli tobutda goʻrga qoʻyilgan. Tosh tobutda, yaʼni sarkofag (Yevropada atalishi)da oliy tabaqa jasadlar kumilgan.
Tova

**Tova** (fors.) — roʻzgʻor buyumi. Taom tayyorlashda foydalaniladi. Asosan choʻyan, alyuminiy, sopol va boshqa maxsulotlardan yasaladi. Qadimda choʻyandan quyilgan. Tarelkasimon ikki palladan iborat boʻlib, asosan, koʻchmanchi xalqlar uning yordamida non pishirishgan. Pallaning bittasiga xamir zuvalasi solinib, ikkinchi palla uning ustiga toʻnkarilgan va tova choʻqqa koʻmib qoʻyilgan.
Tovar aylanmasi

**Tovar aylanmasi** 1) tovarning muomala sohasida pulga ayirboshlanish va ishlab chiqarish.dan isteʼmolga utishi bilan bogʻliq harakati; 2) muayyan davr davomida sotilgan va sotib olingan tovarlarning pul ifodasidagi hajmi.
Tovar birjasi

**Tovar birjasi** — markazlashtirilgan tovarlar bozori. Tovar birjasilari dastlab 19-asrda paydo boʻlgan, hozir esa ular ixtisoslashtirilgan birjalar sifatida keng tarqalgan. Hozirgi zamon tovar birjalarida, asosan, standartlashtirilgan tovarlar, koʻproq ularning namunalari yoki standartlar asosida uni yetkazib berish toʻgʻrisidagi bitimlar sotiladi. Eng yirik tovar birjalari NyuYork, Bombay va Liverpul (paxta), Chikago va NyuYork (don), London (metall)da joylashgan. Oʻzbekistonda 1991-yildan "Uzbekistan" respublika universal agrosanoat birjasi "Ulgurjibirjasavdo", 1994-yildan "Toshkent" Respublika tovarxom ashyo birjasi va boshqa birjalar faoliyat koʻrsatadi (yana qarang Birja).
Tovar raqobatbardoshligi

**Tovar raqobatbardoshligi** - tovarning rakrbatli bozor talablariga, bozorga chikarilgan xuddi shunday tovarlarga nisbatan xaridorlar ehtiyojlariga javob berish krbiliyati. Raqobatbardoshlik, asosan, tovar sifati, uning texnika darajasi, isteʼmol xususiyatlari hamda eng muhimi — tovar sotuvchisi tomonidan qoʻyiladigan narxi bilan belgilanadi. Shuningdek, raqobatbardoshlikka moda, sotish va sotishdan keyingi servis xizmati, reklama, ishlab chiqaruvchining ovozasi (imij), bozordagi vaziyat, talab tebranishlari ham taʼsir koʻrsatadi.
Tovarning hayotiy sikli

**Tovarning hayotiy sikli** - tovarning bozorda sotilib, sotuvchiga foyda keltirib turish davri; Tovarning hayotiy sikli tovarni yaratish gʻoyasi va namuna nusxasining yaratilishi, xarajatlar va foyda koʻlamini hisob-kitob qilishdan boshlanadi. Tovarning hayotiy siklining asosiy bosqichlari: 1) tovarning ommaviy sotish uchun bozorga kirib kelishi; 2) tovarga talabning ortishi natijasida sotish hajmining oʻsishi; 3) tovar mavqeining yuksak bosqichga koʻtarilishi va maksimal sotish hajmiga erishish; 4) bozorning tovarga toʻyinishi, talabning pasayishi, sotishning kamayishi; 5) sotish hajmining keskin pasayishi, foydaning kamayishi va tovarning bozordan chiqib ketishi. Yuqoridagi bosqichlarga monand ravishda tovarning sotilishi va undan kelgan foyda dastlab orta borib, oʻz choʻqqisiga yetadi, soʻngra pasayib, minimal darajaga keladi. Tovarning hayotiy sikli uzun ligi yoki qisqaligi tovarning sifatiga, bozor talabini qondira olishiga, narxi, reklama, sotilishining sharoitlarini oʻzgartirish va boshqalarga bogʻliq boʻladi.
Tovkattepa

**Tovkattepa** — Toshkent shahridagi arxeologik yodgorlik (1—8 va 11 — 15-asrlar). Atrofi mudofaa devorlari bilan oʻralmagan, markazida qoʻrgʻon boʻlgan manzilgoh. 1949-yil A.A.Potapov tomonidan qayd etilgan va oʻsha yili I.Baishev, V.Massoy, 1957-yil V. Belousov, Yu.Buryakov tekshirgan. 1970-yilda G.Zilper va 1978—79 yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi (Sh.Pidayev, O.Papaxristu) qazish ishlarini olib borgan. T. qalʼa va shahristondan iborat. Maydoni 6,5 ga. Yodgorlik Krvunchi madaniyatiga mansub. Dastlab markazidagi qalʼa vujudga kelgan, uning bal. taxminan 9 m., maydoni 60x30 m. boʻlgan. Keyinchalik kichik tepalik ustida xom gʻisht va paxsadan qurilgan murakkab majmua koʻrinishidagi qoʻrgʻon shakllangan. 8-asr 1choragida arablar istilosi vaqtida buzilgan va yondirib yuborilgan. 11-asrda uning xarobalari ustida yangi qishloq vujudga kelgan va 15-asrgacha mavjud boʻlgan. Qazish vaqtida xum, koʻza, kosa, tovoq, yupqa tilla tugma va boshqa ashyolar topilgan.
Tovlamachilik

**Tovlamachilik** — mulkiy jinoyatlardan biri. Oʻzbekiston jinoyat huquqiga koʻra, T. jabrlanuvchi yoki uning yaqin kishilariga zoʻrlik ishlatish, mulkka shikast yetkazish yoki uni nobud qilish, yoxud jabrlanuvchi uchun sir saqlanishi lozim boʻlgan maʼlumotlarni oshkor qilish bilan qoʻrqitib oʻzgadan mulkni yoki mulkiy huquqni topshirishni, mulkiy manfaatlar berishni yoxud mulkiy yoʻsindagi harakatlar sodir etishni talab qilish yoxud jabrlanuvchini oʻz mulki yoki mulkka boʻlgan huquqini berishga majbur qiladigan sharoitga solib qoʻyish demakdir. T.da faqat moddiy boyliklargina emas, balki mulkiy maqomdagi hujjatlar, qarz (tilxat), merosdan voz kechish toʻgʻrisidagi hujjat, moddiy boyliklarni olish uchun ishonch qogʻozi, sanatoriylarga yoʻllanma va hokazo ham tajovuz buyumi boʻlishi mumkin. T. jinoyati tamagirlik motivi bilan sodir qilinadi. T.da mulk zoʻrlik ishlatilib tortib olinmaydi, balki uning egasi tomonidan oʻz ixtiyori bilan beriladi. Shuningdek, T.da jabrlanuvchiga nisbatan qoʻllaniladigan doʻqpoʻpisa, agar jabrlanuvchi tovlamachining talabini bajarmasa, keyinchalik amalga oshirilishi nazarda tutiladi. Koʻpgina hollarda T. shantaj, reket nomi bilan ham ataladi. Lekin shantaj ham, reket ham T.dan farq qiladi. Shantaj—shaxsiy sharmanda qiladigan maʼlumotlarni oshkor etish bilan qoʻrqitib, biron bir harakatni sodir ettirish boʻlsa, reket bir necha shaxslar tomonidan doʻq qilish, zoʻrlik ishlatish va qoʻrqitish orqali amalga oshiriladigan qilmishdir. T. uchun Oʻzbekiston Respublikasi JKning 165-moddasida jinoiy javobgarlik belgilangan.

## Manbalar
Tovon toʻlash

**Tovon toʻlash** — fuqaroning xayoti, sogʻligʻi yoki molmulkiga yetkazilgan moddiy ziyonni yoxud uning oʻziga yetkazilgan maʼnaviy zararnnnt oʻrnini qoplash. Tovon toʻlash va zararin qoplash iboralari Oʻzbekiston Respublikasi FKda deyarli bir xil maʼnoda qoʻllanadi. Ayni vaqtda shuni ham eʼtirof etish lozimki, zararni qoplash tushunchasi tovon toʻlash tushunchasidan kengrokdir. FKning 1033moddasida zararning oʻrnini qoplash zararni aslicha (natura shaklida) qoplash (yaʼni, zararlangan, shikastlangan ashyo oʻrniga xuddi oʻshanday turdagi va sifatdagi ashyoni takdim etish, shikastlangan ashyoni tuzatib berish va hokazo) yoxud yetkazilgan zararni toʻlash (pul bilan) koʻrinishida boʻlishi mumkinligi koʻrsatilgan. Tovon toʻlash kontributsiya maʼnosida ham ishlatiladi (yaʼni, oʻzaro urushda magʻlub davlatning gʻolib davlatga Tovon toʻlash i). Baʼzi adabiyotlarda Tovon toʻlash yetkazilgan zarar miqdorini, hajmini oʻlchash imkoni boʻlmaganda sud tomonidan belgilangan yoxud jabrlanuvchi va huquqbuzar oʻrtasida kelishuv asosida tayinlanadigan, huquqbuzar tomonidan jabrlanuvchiga toʻlanadigan toʻlov maʼnosida ham qoʻllanadi. Tovon toʻlash miqdorini belgilash, oʻzgartirish usullari, mezonlari, toʻlovni amalga oshirish tartibi FKning 57bobi ("Zarar yetkazishdan kelib chikadigan majburiyatlarni tartibga soluvchi normalar")da belgilab qoʻyilgan.
Tovoqsoy

**Tovoqsoy** — shakli tovoqqa oʻxshash botiq joy, yer yuzasida hamma tomondan balandliklar bilan oʻralgan yoki dare oqib oʻtsa, u keladigan va chikib ketadigan joyda tashqari bilan yoʻlak (vodiy, dara) orqali tutashgan boʻladi. Shakli va vujudga kelishiga koʻra, tektonik, muzlik, erozion boʻlishi mumkin. Relyefi ana shunday boʻlgan joylarda geografik nom sifatida ham uchraydi (mas., Toshkent viloyatidagi Tovoqsoy qishlogʻi).
Tovoqsoy (stansiya)

**Tovoqsoy** - GES Chirchiq Boʻzsuv GESlari kaskadidagi stya. "Oʻzbekenergiya" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi ChirchiqBoʻzsuv sugʻorish energetika traktining bosh qismida, Tovoqsoy qishlogʻi yaqinida joylashgan. GES qurilishi 1934-yilda boshlangan va uning 2 gidroagregatdan iborat birinchi navbati 1941-yil 1 iyulda ishga tushirilgan. 3agregat 1952-yilda, 4si 1957-yilda foydalanishga topshirilgan. Gidroagregatlarning umumiy quvvati 72 MVt. Chirchiq sh. va Boʻstonliq tumanidagi sanoat korxonalari va aholini elektr energiya bilan taʼminlaydi. Quvvatlar 110, 55 kVda uzatiladi. St-yada ishlab chiqarish. jarayonlari avtomatlashtirilgan. 2003-yilda 452,3 mln. kVt. soat elektr energiyasi ishlab chikarildi.
Tovoqsoy zilzilasi

**Tovoqsoy zilzilasi** - Tovoqsoy qishlogʻi yaqinida 1977-yil 6 dekabrda sodir boʻlgan. Zilzilaning oʻchogʻi PiskomToshkent seysmogen zonasida 15&nbsp;km chuqurlikda joylashgan, kuchi 7 ball, magnitudasi 5,1. Seysmik toʻlqinlar Chirchiq, Gʻazalkentda — 7, Chorvokda — 5, Toshkentda — 6, Yangiyoʻlda — 4, Ohangaronda 3—4 ballga yetgan. Tovoqsoy, Ozodbosh, Iskandar va boshqa joylarda bir qancha imoratlar shikastlangan. Yer ustida tarqalgan epitsentral zonaning yoʻnalishi QorjontovToshkent yer yorigʻi boʻyicha shim.sharqdan jan.gʻarbga choʻzilgan. 3 balli zilzila maydoni 65700&nbsp;km² ni tashkil qilgan.
Tovoqtilli baqa

**Tovoqtilli baqa**, lappaktil li baqa (Discoglossus pictus) — dumsiz amfibiyalar turkumining bir turi. Tanasining uz. 7,5 sm gacha. Rangi oʻzgaruvchan. Nogʻora pardasi teri ostiga yashiringan. Tili yumaloq (nomi ham shundan). Yil davomida koʻpayadi; yiliga 5—6 marta 6 minggacha tuxum qoʻyadi. Itbaligʻi 2 oyda baqaga aylanadi. Jan.Gʻarbiy Afrikada tarqalgan. Hasharotlar, chuvalchanglar, shilliqqurt va boshqa bilan oziqlanadi.
Tovus (yulduz turkumi)

**Tovus** — osmonning Janubiy yarim sharida joylashgan yulduz turkumi. Birinchi marta T.ning nomi nemis olimi I. Bayerning (17-asr) "Uranometriya" deb nomlangan atlasida uchraydi. T.da oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin boʻlgan 10 ta eng yorugʻ yulduzlarining koʻrinma yulduz kattaliklari 2 dan 4,5 gacha boradi. Gorizontdan balandga koʻtarilmasligi sababli, Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.
Tovus turna

**Tovus turna**, tojli turna (Balearica pavonina) — turnasimonlar turkumiga mansub kush. Oddiy turna kattaligida. Kulrang, qanotlari oqqora. Boshida qattiq, sargʻish tusli patlardan iborat kokili (toji) bor. Tuda (koʻpayish davrida juft) boʻlib dare vohalarida oʻtroq yoki yarim oʻtroq yashaydi. 2 ta tuxum qoʻyadi. Asosan, mayda suvda va quruqlikda yashovchilar, hasharotlar, shilliqqurtlar, chuvalchanglar, shuningdek, oʻsimliklar urugʻi va yashil qismlari bilan oziqlanadi. Tutqunlikda boqilganda ham koʻpayadi.
Tovuskoʻzlilar

**Tovuskoʻzlilar** (Attcidae yoki Saturniidae) — tungi kapalaklar oilasi. Qanoti yoyilganda 7,5—24 sm. Qanotining oʻrtasida ochiq rangli chiziqlar bilan oʻralgan yirik koʻzsimon dogʻ bor (nomi ham shundan). 1000 dan ortiq turi maʼlum. Baʼzi turlari ipak olish uchun koʻpaytiriladi, baʼzilari esa qishloq xoʻjaligi.ga zarar yetkazadi.
Tovuslar

**Tovuslar** () — tovuqsimonlar turkumi, qirgʻovullar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 2 turi bor. Oddiy T. tanasining uz. 100—125 sm, dumi 1,5 sm gacha. Ogʻirligi 4—4,2&nbsp;kg. Boshi, boʻyni va koʻkragining bir qismi yashil, orqasi koʻk, tanasining osti qora. Hindiston va Shri Lankada tarqalgan. Oʻrmonning butazorli qismini xush koʻradi. Uyasini yerda chukurcha shaklida yasaydi. 4—7 ta tuxum qoʻyib, urgʻochisi 30 kun bosadi. Yashil kanotli T. Hindixitoy va Indoneziyada tarqalgan. Butazorlar, dare qirgʻoqlari va boshqa yerlarda yashaydi. T. oʻsimlik, hasharot va mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali. Oddiy T. tutqunlikdayaxshi koʻpayadi. T. tovuqsimonlarning yirik, chiroyli va jozibador vakillaridan; hayvonot bogʻlarida boqiladi.
Tovush (maʼnolari)

**Tovush**:

* Tovush - **Tovush** mexanik energiyaning materiya bo‘ylab to‘lqinlar yordamida tarqalishidir.
* Tovush (musiqa) (musiqada) — musiqaning ifoda kuchiga ega eng kichik tarkibiy qismi.
* Tovush (tilshunoslik) (tilshunoslikda), nutk, tovushi — kishining murakkab artikulyatsion faoliyat natijasi gʻisoblangan, muayyan akustik (eshitilish) va perseptiv (idrok etilish) xususiyatlari bilan ajralib turadigan eng kichik nutq birligi.
* Tovush (fizika) (fizikada) — keng maʼnoda — gazsimon, suyuq yoki qattiq muhitda toʻlqin shaklida tarqaladigan elastik muhit zarralarining tebranma harakati.
Tobolsk

**Tobolsk** (sibircha: İskər) — Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyatidagi shahar. Irtishga Tobol daryosi quyilishiga yaqin yerdagi pristan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Tobolsk (14&nbsp;km). Aeroport bor. Aholisi 100 ming kishi (2024). Tobolsk 1587-yilda vujudga kelgan. 1610-yildan hozirgi oʻrnida. Kemasozlik korxonasi, kema taʼmirlash zavodi, neft kimyosi, yod kombinatlari, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, mebel, gilam va suyakka badiiy gul solish fabriklari, pedagogika instituti, drama teatri, tarixiymeʼmoriy muzey qoʻriqxonasi bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Sibirdagi birinchi tosh Kremli (17-asr oxiri), SofiyaUspeniye sobori (17-asr), Karvonsaroy (Gostiniy dvor) va "Shved palatasi" (18-asr boshlari saqlangan).

## Manbalar
Tovush (tilshunoslik)

**Tovush** (tilshunoslikda) nutq, tovushi — kishining murakkab artikulyatsion faoliyat natijasi hisoblangan, muayyan akustik (eshitilish) va perseptiv (idrok etilish) xususiyatlari bilan ajralib turadigan eng kichik nutq birligi. Talaffuz usuliga muvofiq holda Tovushning akustikasi, artikulyatsiyasi va persepsiyasi haqida fikr yuritiladi. Har bir nutq tovushi artikulyatsion jihatdan talaffuz aʼzolarining murakkab harakati natijasida paydo boʻladi. Akustik jihatdan esa, har qanday boshqa tovush singari, havo muhiti orqali tarqaladigan tebranma harakat sifatida taʼriflanishi mumkin. Nutq tovushlarini hosil qiluvchi vosita (tebrantiruvchi kuch) oʻpkadan nafas yoʻli orqali chiqib, avval boʻgʻizga va undan ogʻiz boʻshligʻiga, baʼzan burun boʻshligʻiga oʻtadigan havo oqimidir. Ovoz (un), asosan, boʻgʻizda hosil boʻladi. Unda koʻndalang joylashgan elastik, yupqa tovush (un) paychalari mavjud boʻlib, soʻzlash paytida oʻpkadan chiqayotgan havoning kuchi bilan titraydi va ovoz hosil qiladi. Unlilar, sonorlar va jarangli undoshlardagi ovoz ana shuning natijasidir. Boʻgʻiz orqali oʻtgan havo oqimi til, tanglay, tish yoki ikki labning toʻsqinligiga duch kelib, shovqin paydo qiladi, natkjada jarangsiz undoshlar hosil boʻladi.

Tovushlar soʻz va grammatik koʻrsatkichlarni shakllantirish hamda ularni birbiridan farqlash, ajratish uchun xizmat qiladi. Bunday xususiyatli Tovushlar fonema deb yuritiladi, biroq barcha Tovush ham fonema boʻla olmaydi. Tovush (fonema)lar bir necha jihatdan tasnif qilinadi. Ovoz va shovqinning ishtirok etish darajasiga koʻra, ular avvalo 2 ga boʻlinadi: unli tovushlar va undosh tovushlar (qarang Fonema, Undosh tovushlar, Unli tovushlar). 

## Yana qarang

* tilshunoslik
Tovush bosimi

**Tovush bosimi** - tovush toʻlqini suyuq yoki gazeimon muhitdan oʻtayotganda ularda vujudga keladigan qoʻshimcha bosim. Tovush bosimi bosimning oʻzgaruvchi qismi, yaʼni chastotasi tovush toʻlqinining chastotasiga teng boʻlgan bosimning oʻrtacha qiymatdan oʻzgarishidir. Tovush bosimi tovushning asosiy miqdoriy xarakteristikam hisoblanadi. Xapqaro birliklar tizimi SI da paskalda va birliklar tizimiga kirmagan barda oʻlchanadi.
Tovush yozib olish

**Tovush yozib olish** (texnikada) — tovush (nutq, musiqa, qoʻshiq va boshqalar)ni tovush eltgich (magnit lenta, grammofon plastinkasi, disk va boshqalar)ga yozib olish jarayoni. Akustik va elektroakustik usullar bilan amalga oshiriladi.

Akustik usulda tovush tebranishlari yozuv (tovush) eltuvchi moddaga taʼsir qiluvchi asbobni bevosita boshqaradi. Elektroakustik usulda tovush tebranishlari mikrofon vositasida elektr tebranishlariga aylantiriladi va kuchaytirilgandan keyingina tovush eltgichga tushiriladi.

Tovush yozib olishning mexanik, fotografik va magnit tizimlari mavjud. Mexanik tizimda nina harakatlanayotgan tovush eltgichni bosib, uning sirtida tovush tebranishlari shakliga moye keluvchi ariqchalar chizadi. Tovushni tiklash (qayta eshitish)da grammofon ninasi shu ariqchalar boʻylab harakatlanib, oʻsha tebranishlarni takrorlaydi va uni membranaga uzatadi. Mexanik usulda yozib olishni 1877-yil amerikalik ixtirochi T. A. Edison birinchi boʻlib qoʻllagan. Mexanik tizimi grammofon plastinkalar ishlab chiqarishda keng qoʻllanadi.

Fotografik tizimda harakatlanayotgan kinoplyonkaga kuchi yoki shakli tovush tebranishlariga moye holda oʻzgarayotgan yorutlik nuri tushadi. Natijada tovush "suratga olingan"dek boʻladi. Tizimni 1901-yil nemis olimi E.Rumer qoʻllagan. Fotografik tizim, asosan, ovozli kinoda qoʻllanadi.

Magnit tizimda tovush tebranishlariga moye holda magnit maydonida harakatlanayotgan lentaning ayrim qismlari magnitlanib boradi. Magnit maydon esa magnit kallagi oʻramidan mikrofonning kuchli elektr toki oʻtganda hosil boʻladi. Tovushni qayta tiklashda magnit fonogrammasi harakatlanib, magnit kallagi oʻramida elektr signallari hosil qiladi (yana qarang Magnitofon). Magnit tizimni 1898-yil daniyalik muhandis V. Paulsen taklif qilgan. XX asrning 80-yillaridan tovush yozib olishning raqamli usuli ham qoʻllana boshladi. Tovush yozib olish radioeshittirish, televideniye, taʼlim-tarbiya ishlari va boshqa sohalarda muhim ahamiyatga ega.
Tovush lokatsiyasi

**Tovush lokatsiyasi** - obyektga boʻlgan yoʻnalishni va shu obyekt tarqatayotgan tovushni taxlil qilish yoʻli bilan obyektning turgan joyini aniqlash; obyekt hosil qilayotgan tovush maydoni (suyet lokatsiya) yoki maxsus qurilmalar vositasida hosil qilinadigan tovushning undan qaytishi (faol lokatsiya) boʻyicha amalga oshiriladi.

Faol Tovush lokatsiyasida impulyeli va uzluksiz tovush manbalaridan foydalaniladi. Impulyeli rejimda obyektgacha boʻlgan masofa undan kaytgan aks sado — signalning kechikish vaqti boʻyicha aniklanadi. Uzluksiz rejimda obyektgacha boʻlgan masofa unga yuborilgan va undan kashtan chastotalar farqi bilan aniklanadi. Tovush chikaruvchi obyektlarning suyet lokatsiyasi tovushni tor yoʻnalishda yoʻnaltiruvchi qabul qilgichlar bilan (tor chastota polosasida ishlaganda) qabul qilishning yoki korrelyatsiyey usul bilan (keng polosali manbalar bilan ishlaganda) amalga oshiriladi. Tovush lokatsiyasi infratovushdan ultratovushgacha boʻlgan chastota diapazonidagi tovushni havoga, yerga va metallga tarqatishda keng qoʻllanadi.

Barcha tirik jon, jumladan, odam va hayvonlarda Tovush lokatsiyasi mavjud. Baʼzi jonivorlar, mas., koʻrshapalak, delfin, kit va qushlar oʻz evolyutsiyasida faol lokatsiyaga moslashib qolgan. Koʻrshapalak bir necha m/s dagi tovush impulslarini nurlatadi. Koʻr kishilar biror toʻsiqqa yaqinlashganini oyoq yoki xassasi tovushining toʻsiqdan qaytishi bilan sezib oladi.
Tovush (musiqa)

**Tovush** — musiqaning ifoda kuchiga ega eng kichik tarkibiy qismi. Musiqiy tovushlar maʼlum musiqiy tizimni tashkil etib, muayyan balandpastlik (lad), uzunqisqalik (ritm va metr), dinamika va tembrga ega boʻladi. Odatda, musiqada 16 gs — 4500 gs (S2—d5) orasidagi, 0,015 sek —23 min. uzunligidagi tovushlardan foydalaniladi. Shuningdek, musiqada muayyan balandlikka ega boʻlmagan (aleatorika, sonoristika, usul) tovushlardan ham qoʻllanadi. Musiqiy tovushlarning oʻziga xosligi, shuningdek, badiiy talqin jarayonidagi (agogika, artikulyatsiya, surʼat, melizmlar va boshqalar) xususiyatlar bilan belgilanadi.

## Yana qarang

* Nagʻma
* Ton

* Tovush (tilshunoslik)

## Adabiyot
* Nazaykinskiy Ye., Zvukovoy mir muzoʻki, M., 1988.
Toba

**Toba** — mil. 4-asr oxiriga qadar hozirgi Ichki Mongoliya (XXR) hududida yashagan koʻchmanchi qabila. 3-asr oʻrtalarigacha Syanbi qabila ittifoqiga kirgan. Kabila oqsoqoli Livey hukmronligi davrida (220—277) faol siyosiy rol oʻynay boshlagan. Xitoy bilan mustaxkam aloqalar oʻrnatgan. 4-asr boshida Xitoydagi Gʻarbiy Szin imperiyasi bilan birgalikda T.lar hunnularning Shimoliy Xan davlati bilan kurash olib borishgan. Buning evaziga Xitoy imperatori 310-yil T.larga Dayszyun viloyatini, 315-yil esa, Chanshan viloyatini (hozirgi Xebey viloyati) inʼom etgan. T.lar Szin imperiyasi bilan harbiy ittifoqda boʻlsalarda undan mustaqil edilar. 2—3-asrlarda T.larda urugʻchilik munosabatlari saqlanib qolgan, 3-asr oxiri —4-asr boshlaridan merosiy hokimiyat vujudga kelgan. 4-asr oxirida T.lar oʻzlarining Toba Vey (Shim. Vey) davlatini barpo etishgan. 4-asr oxiridan T.lar oʻtroq hayot tarziga oʻtishgan, xonaki chorvachilik bilan bir qatorda dehqonchilik bilan ham shugʻullangan. Keyinchalik boshqa xalklar bilan aralashib ketgan va 7-asrdan boshlab T.lar nomi tarix saxifalarida uchramaydi.
Tovushqator

**Tovushqator** (; ) – muayyan musiqa tizimidagi barcha tovushlarning tartiblashgan majmuasi (masalan, lad tovushlarining izchil tuzilmasi, gamma).

Turli musiqa uslublarida tovushqator ahamiyati har xil boʻladi. Masalan, dodekafoniya uslubidagi asarlarda tovushqatordan koʻra intervallar izchilligining mohiyati balanddir. Ogʻzaki anʼanadagi musiqa, jumladan, oʻzbek xalq va mumtoz musiqa ijodida tovushqatorlarning bir nechta tarixiy – uslubiy koʻrinishlari ajratiladi. Masalan, mavsum marosim qoʻshiqlariga xos tor (kvarta-kvinta) hajmdagi tovushqatorlar, xalq lirik va raqs qoʻshiq-kuylarda asosiy oʻrin tutgan oktava diapazonidagi tovushqatorlar, maqom tovushqatorlari va boshqalar. Baʼzi (yigʻi, alla, qissaxonlik kabi, kompozitorlik ijodida esa – sonoristika, elektron musiqa va boshqa yoʻnalishidagi) musiqa shakllarida muayyan tovushqator tizimi oʻrniga tovushlarning erkin munosabatlari asosiy oʻrin tutadi.

Oktava oraligʻida do notasidan boshlanuvchi asosiy bosqichlarni oʻz ichiga olgan tovushqator asosiy (unqator) tovushqator deyiladi. Asosiy bosqichlar do, re, mi, fa, sol, lya va si notalaridan iborat boʻlib, ushbu notalar fortepianoda oq klavishlarga toʻgʻri keladi va diatonik (tabiiy) tovushqatorning asosini tashkil etadi.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Vaxromeyev V., Muzikaning elementlar nazariyasi, 2-nashri (maxsus muharrir T. Gʻafurbekov), T., 1980.
Tovuqsimonlar

**Tovuqsimonlar** () — qushlar turkumi. Ikki katta oila (krakslar va qirgʻovullar), besh oila (krakslar, xastovuklar, qirgʻovullar, kurkalar, qurlar)ga mansub 250 turi mavjud. T. Antarktidadan boshqa hamma joyda tarqalgan. Hozirgi tovuq zotlari tropik o'rmonlarda yashaydigan yovvoyi bankiv tovuqlaridan kelib chiqqan. Bundan 4500 yil avval qadimgi Hindistonda xonakilashtirishni boshlangan. Tovuqlar go‘sht go'sht-tuxum tuxum yonalishiga bo'linadi Tanasi 12 sm dan (bedana) — 235 sm gacha (arguslar), ogʻirligi 80—120 g dan (vedana) — 16kg gacha (karqurlar). Tumshugʻi qisqa, mustahkam. Oyoklari baquvvat. Qanotlari katta, lekin yomon uchadi. Pati qalin, pari siyrak. Tovuqsimonlar ekaklari ayollariga nisbatan yirik va rangdor. Baʼzi turlarining yuz qismi patsiz, etli oʻsmalari boʻladi. Koʻpchilik turlari oʻtroq yashaydi yoki koʻchib yuradi. Ayrim turlari (mas., bedana) qishda uchib ketadi. Koʻpchilik turlari poligam (qarang Poligamiya). Sodda uyasini, asosan, yerga yasaydi. Odatda, yilda bir marta 2—25 ta tuxum qoʻyadi; 12—30 kun bosadi. Xastovuklar tuxumini qum yoki chiriyotgan barglarga koʻmib qoʻyadi. Asosan, oʻsimliklar urugʻi, kurtagi, mevasi va bargi bilan oziqlanadi. Hasharotlar, chuvalchanglar va boshqa mayda hayvonlarni ham yeydi. T. ovchilik va naslchilik ishlarida katta ahamiyatga ega. Tutqunlikda yaxshi koʻpayadi. Noyob va kamayib borayotgan turlari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va bir qancha mamlakatlar Qizil kitobiga, Zarafshon qirgʻovuli Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Hideki Tojo

**Todzio Xideki** (1884.30.12 Tokio — 1948.23.12) — Yaponiyaning bosh harbiy jinoyatchilaridan biri, general. 1915-yildan yapon armiyasida rahbarlik lavozimlarida. 1937—38 yillarda Yaponiyaning Kvantun armiyasi shtabi boshligʻi. 1938—39 yillarda harbiy vazir muovini. 1940-yil iyul — 1941-yil oktyabr daharbiy vazir. 1941-yil oktyabr — 1944-yil iyulda bosh vazir va ayni vaqtda harbiy vazir. Yaponiyaning fashistlar Germaniyasi va Italiya bilan ittifoqining tarafdori boʻlgan. Fashistlar Olmoniyasining SSSRga qarshi urushida faol yordam bergan. 1941-yil Tinch okeanidagi urushning ochilishida katta rol oʻynagan. Uzoq Sharq uchun tashkil etilgan Xalqaro harbiy tribunalning qaroriga koʻra, qatl etilgan.

## Manbalar
Todorokit

**Todorokit** (Todoriki — Yaponiyaning Xokkaydo o.dagi kon nomidan) — mineral. 1963-yil Markaziy Qizilqumda topilgan. Kimyoviy tarkibi (Ca, Na, Mg2Q, K), (Mn4Q, Mn2Q,Mg)6 xO|23H,O; asosiy qismni tashkil qiluvchi Mp dan tashqari 16 kimyoviy element (Mg, Ca, Na, K, Zn, Fe, Al, Si, Ba, Hg, Cd, Co, Ni, Sr, Mo, Si) aralashmasi bor. Romb yoki monoklin singoniyada kristallanadi. Koʻrinishi sferolitbuyraksimon. Kattiqligi 1,5 — 2, zichligi 3,7—3,8 g/sm3. Rangi kora, yarim metalldek yaltiraydi, elektromagnitli. T. gipergen mineral boʻlib, oltin konlarining oksidlanish zonasidagi eng kechki shakllanish bosqichida vujudga kelgan. Oʻzbekistonda Muruntov, Tomditov va Boʻkantovda uchraydi.
Tovush yutilishi

**Tovush yutilishi** - tovush toʻlqini energiyasining boshqa tur energiyalarga, xususan issiqlik energiyasiga qaytmas oʻtishi hodisasi; yutilish koeffitsiyenta a bilan xarakterlanib, sm~’ da, yaʼni neper/sm yoki detsibel/m larda ifodalanadi.

Gazlarda Tovush yutilishi gaz bosimiga, suyuqliklarda, asosan, yopishqoqlikka bogʻliq. Qattiq jismlarda Tovush yutilishi, asosan, muhitning ichki ishqalanishi va issiqlik oʻtkazuvchanligi bilan belgilanadi. Tovush yutilishi moddaning kristallik holatiga, defekt, aralashma va dislokatsiyalarning boryoʻkligiga, materialga dastlabki ishlov berishga bogʻliq. Metall va yarimoʻtkazgichlarda Tovush yutilishi dielektriklardan doim katta, chunki tovushning oʻtkazuvchanlik elektronlari bilan oʻzaro taʼsiri natijasida qoʻshimcha yutilish boʻladi.

Muhitda moddalar har xil jinsli boʻlganda Tovush yutilishi ortib ketadi. Turli gʻovak va tolali moddalarda Tovush yutilishi yuqori boʻlganligidan ulardan tovushni pasaytiruvchi va izolyatsiyalovchi vosita sifatida foydalaniladi.
Tovush tezligi

**Tovush tezligi** - tovush toʻlqinining belgilangan biror fazasining tarqalish tezligi. Tovush tezligi muayyan tashqi sharoitda mazkur modda uchun oʻzgarmas boʻlib, toʻlqinning chastotasi va amplitudasiga bogʻliq emas. Gazlarda temperatura va bosim ortishi bilan Tovush tezligi ortadi, suyuqliklarda (suvdan tashqari) esa temperatura ortishi bilan, yaʼni suyultirilganda Tovush tezligi kamayadi. Suvda temperatura oshishi (74° gacha) bilan Tovush tezligi ham ortadi. Temperatura bundan yuqoriga koʻtarilgan sari Tovush tezligi kamaya boradi. Tovush tezligi ohangga bogʻliq emas. Tovush tezligi tarqalish muhitiga bogʻliq. Muhit boʻlmasa, tovush ham boʻlmaydi. Agar biron bir hajm ichida vakuum¹ hosil qilinsa, undagi tovush tarqalmaydi, chunki tovush faqatgina toʻlqin koʻrinishida tarqaladi. Tebranayotgan jism tebranishini qoʻshni molekula yoki zarrachalarga uzatadi. Harakat bir zarradan ikkinchisiga oʻtadi va bu tovush toʻlqinini paydo qiladi.

Tovush toʻlqinlari turli materiallar (yogʻoch, havo, suv) orqali tarqaladi. Shuning uchun ularning tarqalish tezligi ham har xil. Agar tovush tezligi haqida gapiradigan boʻlsak, “Qaysi muhitda?” — deb soʻrashimiz kerak.

Gaz va suyuqlik aralashmalarida Tovush tezligi undagi komponentlarning konsentratsiyasiga bogʻliq. Izotrop qattiq jismlarda Tovush tezligi moddaning zichligi va elastiklik moduli bilan aniqlanadi. Tovush tezligi qattiq jismlarda suyuqliklardagidan, suyuqliklarda esa gazlardagidan katta. Mas., Tovush tezligi 20° da havoda 331 m/s ga, suvda 1450 m/s ga, poʻlatda 5000 m/s ga teng.
Toj (bosh kiyim)

**Toj** — 1) hukmdorning mavqei darajasi, martabasini bildirgan, qimmatbaho toshlar qadalgan bosh kiyim; 2) monarxiya davlatlarida davlat hokimiyati belgisi; 3) baʼzi parrandalarning boshidagi etdor oʻsimta; 4) Quyosh atrofidagi, kun tutilish paytlarida yaxshi koʻrinadigan yoriq gardish — Quyosh toji deyiladi; 5) gupchakka yoki boshqa asosga oʻrnatiladigan gardishsimon qism.
Toj razryad

**Toj razryad**. Koʻp zaryadlangan oʻtkazgichning oʻtkir uchli qisimlar yaqinida atmasfera bosimi sharoitida shakli tojga oʻxshaydigan raziryadyuz beradi. Bu raziryad toj deyiladi. Toj raziryad uchlik yaqindagi elektr maydonning kuchlanganligi 3*10^6 V/m ga yaqin boʻlganda yuz beradi. Lekin oʻtkazgich sirtidan uzoqlashilgan sari maydonning kuchlanganligi tez kamayadi. Shuning uchun elektronning gaz malekulalari bilan toʻqnashuv tufayli ionlashtirish gazning chegarlangan soxaaida yuz beradi.
Toj suyakli qushlar

**Toj suyakli qushlar** (Carinatae) — qushlar katta turkumi. Toʻsh suyak toji, uchish patlar yelpigʻichi yaxshi rivojlangan; apteriyalari (terisining patsiz joylari) bor; suyaklari pnevmatik. Faqat ayrim turlari ikkilamchi marta toʻsh suyagi toji, apteriyasi va suyaklar pnevmatikasini yoʻqotgan. Oʻmrov va boshqa yelka kamari suyaklari rivojlangan. Koʻkrak tojlilar, tuyaqushlar va kivilardan tashqari barcha qushlar 24 ga yaqin turkumni va 9000 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi.
Mahmudjon Tojiboyev

**Mahmudjon Gʻoziyevich Tojiboyev** (1957.25.11, Quva tumani – 2020.11.07, Toshkent) – xonanda va sozanda (tanbur, sato), Oʻzbekiston xalq hofizi (2000). Nozik didli, dardli, keng diapazonli ovoz sohibi. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1984). Qoʻshiq aytishni dastlab E. Mamatov, Gʻ. Hojiqulovdan, keyinchalik xrfizlik anʼanalarini O. Otaxonov, O. Alimahsumov, O. Hotamov va F. Mamadaliyevdan oʻzlashtirgan, sozandalik sirlarini T. Alimatovdan oʻrgangan. Yu. Rajabiy nomidagi „Maqom“ ansambli yakkaxoni (1984-yildan), Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi dotsenti (2000-yildan). Repertuaridan Shashmaqom („Saraxbori Navo“, „Saraxbori Dugoh“, „Moʻgʻulchai Segoh“, „Navroʻzi Sabo“, „Nimchoʻponiy“ va boshqalar) va Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari („Dugoh“, „Chorgoh“, „Ushshoq“, „Shahnozi Gulyor“, „Bayot“ va boshqalar), katta ashula („Yovvoyi Chorgoh“, „Yolgʻiz“, „Ey dilbari jononim“ kabi), mumtoz („Topmadim“, „Asiriy“ va „Ldoiy“, „Chorzarb“, „Bozurgoniy“) va 20-asr bastakorlari („Keldik“, „Nazzora qil“, K. Jabborov; „Kezarman“, F. Toshmatov; „Jonim erursan“, M. Murtazoyev; „Dilrabolar“, O. Nuriddinov;"Bu oqshom", O. Hotamov va boshqalar) asarlari urin olgan. T. shoirnafas hofiz boʻlib, ijro uslubi vazminligi, lirikaga moyilligi, ovoz va cholgʻu mutanosibligi bilan ajralib turadi. Osiyo, Amerika, Yevropa va Shimoliy Afrika mamlakatlarida gastrodda boʻlgan. Yunus Rajabiy nomidagi Respublika maqom ijrochilari tanlovi gʻolibi (1987).
## Unvon va mukofotlari
* Oʻzbekiston xalq hofizi (2000-yil)
* Mehnat shuhrati ordeni (2018-yil)
* Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil);
## Manbalar
Baqo Tojiyev

**Baqo Hamidovich Tojiyev** (1913 — Samarqand — 1989.1.9) — aktyor, rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1978). Tojiyev xarakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Yaratgan obrazlarini yorqin boʻyoqlarda koʻrsatish, ijroda kuchli dramatizm, ifoda vositalarini toʻgʻri va aniq tanlash, sahna madaniyatini oʻz meʼyorida ushlab turish uning ijodiga xosdir. Tojiyevning yirik xarakterdagi taʼsirchan obrazlari teatr sanʼatiga katta hissa boʻlib qoʻshildi: Shodi (U. Ismoilov, "Hodi va Shodi"), Umurzoq, Xolmat, Roʻzi aʼlam (Hamza, "Xolisxon", "Boy ila xizmatchi", "Maysaraning ishi"), vazir Qoraxon (S. Hayitboyev, H. Razzoqov, "Nodira"), Shopur (Navoiy, "Farhod va Shirin"), Mahkamboy (Sh. Saʼdulla, D. Zokirov, "Dalada bayram"), Boltaboy, Oʻrgilsin togʻa (D. Fayziy, "Zarafshon kizi", "Atlasxon"), Rodrigo (U. Shekspir, "Otello"), Pramod (P. Dos, "Buzilgan bola"), Agnostoz (G. Figeyredo, "Ezop"), Sulaymon (U. Hojibekov, "Arshin mol olon"), Farhod (X. Muxtorov, "Muhabbat guli") kabi fojiaviy va hajviy, dramatik rollari bilan tanilgan. Rej. sifatida "Muhabbat guli" (X. Muxtorov), "Farzand", "Onalar" (Soli Ismoilzoda), "Nurxon", "Gulsara" (Komil Yashin), "Kim aybdor?" (O. Tolipov), "Ayajonlarim" (Abdulla Qahhor), "Besh kunlik kuyov" (Shuhrat), "Kampirning makri" (G. Stefanskiy) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. T. bir qancha filmlar ("Pomir bolalari", "Qora koʻlankalar", "Ulugʻbek yulduzi", "Hamza", "Farzandlar" kabi)da ham suratga tushgan.
Joʻra Tojiyev

**Joʻra Tojiyev** (1911 Toshkent 1995.12.6) — oʻzbekistonlik aktyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1967).

## Faoliyati
Ijodiy faoliyatini 1928-yilda Yesh tomoshabinlar teatrida boshlagan. 1930-yildan Hamza teatrida ishlagan. Asosiy rollari: Alijon (Komil Yashin, A. Umariy, „Hamza“), Boris Grigoryevich (Aleksandr Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“), Hakimjon (Uygʻun, „Navbahor“), Dobchinskiy (Nikolay Gogol, „Revizor“), Shobarot (Abdulla Qahhor, „Tobutdan tovush“), Graf Kent (F. Shiller, „Qaroqchilar“), Valer (Molyer, „Zoʻraki tabib“), Rahmon (Komil Yashin, „Yondiramiz“), Rozenkrans, Rodrigo (U. Shekspir, „Xamlet“, „Otello“), Abror, Toshpoʻlat (Uygʻun, „Parvona“, „Parvoz“), Jamol (A. Qaxdor, „Ayajonlarim“), Joʻra (S. Ahmad, „Kuyov“) va boshqa Qahramonlarining tashqi qiyofasiga, yurishturishiga, mimikasiga koʻproq eʼtibor berish, dilkash va oddiy kishilar qiyofasini boʻrttirib koʻrsatishga intilish T. ijodiga xosdir. Ayniqsa, „Otello“ tragediyasidagi Rodrigo obrazi uning ijodida alohida oʻrin tutadi.

## Manbalar
Mirsodiq Tojiyev

**Mirsodiq Mahmudovich Tojiyev** (1944.25.3 Toshkent 1996.8.6) - kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Toshkent musiqa bilim yurtida oʻqituvchi (1965—70), "Goʻzal" va "Shodlik" ansambllari, Oʻzbek davlat filarmoniyasi badiiy rahbari (1971—1979), Oʻzbekiston bastakorlar uyushmasi raisi (1982—1987), Toshkent konservatoriyasi oʻqituvchisi, dotsent (1971 — 1996). Tojiyev oʻzbek musiqa merosi (jumladan, maqom anʼanalari) negizida badiiy yetuk asarlar yaratishga muvaffaq boʻlgan. Tojiyev oʻzining 3, 9, "Somon yoʻli" trilogiyasi (15—17) va "Qahramonlik" (19) simfoniyalari bilan milliy simfonizm rivojiga katta hissa qoʻshgan. Shuningdek, "Shoir muhabbati" simfonik poemasi, kamer orkestr uchun yozilgan 7, 8, 12, 18simfoniyalari, "Oʻzbekiston" poemafaxriya (B.Boyqobulov), "Koʻhna Samarqand yuragi" nurlitovushli musiqali panorama kabi asarlari mashhur. Tojiyev yaratgan musiqiysahnaviy asarlari orasida "Chollar va kampirlar" (H. Sharipov), "Qaydasan, jon bolam" musiqali komediyalari, "Kumush" (Abdulla Kodiriyning "Oʻtgan kunlar" romani asosida) operasi va boshqa Kamer musiqa, xalq cholgʻulari orkestri uchun "Tantana", "Sarafroz" va boshqa asarlar muallifi. "Kompozitor Mirsodiq Tojiyev" hujjatli filmi suratga olingan (2000, rejissyor A. Fatxullin). Ayrim asarlari gramplastinkalarga yozilgan, 3(M., 1989), 7—8(T., 1986) simfoniyalari nashr etilgan.

## Manbalar
Toʻlqin Tojiyev

**Toʻlqin Joʻrayevich Tojiyev** (1936-yil 13-aprel Toshkent – 2024-yil 13-dekabr) – O‘zbekiston SSR xalq artisti (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1959). 1959—1996-yillarda Hamza teatrida aktyor oʻlaroq faoliyat yuritgan.

## Biografiyasi
Asosiy rollari: Bobchinskiy va Xlestakov (N. Gogol, „Revizor“), Edgar, Yago (U. Shekspir, „Qirol Lir“, „Otello“), Mansur va Jomiy (Uygʻun, I. Sulton, „Alisher Navoiy“), Orif (I. Sulton, „Imon“), Abdullatif (M. Shayxzoda, „Mirzo Ulugʻbek“), Jontoy (Ch. Aytmatov, „Sarvqomat dilbarim“) va boshqa Yago – uning sahnadagi eng murakkab, ayni vaqtda eng muvaffaqiyatli rollaridan biri. U yaratgan obrazlarida har bir qahramonga xos xarakter, uning tashqi koʻrinishi va ichki kechinmalarini ochib berishda aktyor mahoratining barkamolligi koʻzga tashlanadi. Chuqur psixologik talqin, ijtimoiy xarakterning oʻtkirligi, yorqin milliy kolorit Tojiyev ijodiga xos. Tojiyev kinodagi rollari bilan ham tanilgan: Jurjoniy („Abu Ali Ibn Sino“), Hakim („Ikkinchi bahor“), Mahmud („Mahallada duvduv gap“), Quddus („Besh ogʻaynilar“), Omon („Bu yerdan chegara oʻtadi“, 3 kismli), Togʻayev („Siz kimsiz?“), Qodirov („Qora baliq izi“, besh qismli, „Lenfilm“), Hasanov („Hayot sening qoʻlingda“) va boshqa Tojiyev dublyaj sanʼati ustalaridan. Radioda „Tabassum“ eshittirishi, „Qarmoq“ satirik radiojurnalining boshlovchisi sifatida tanilgan.

**Dublajda ovoz bergan filmlari**

„Qilich va qalqon“ (SSSR filmi, 1960);

„Alvon yelkanlar“ (SSSR filmi, 1962);

„Ahmad qayerda?“ (Ozarbayjon filmi, 1963);

„Ayoz bobo“ (SSSR filmi, 1964);

„Ы“ operatsiyasi va Shurikning boshqa sarguzashtlari (SSSR filmi, 1965);

„Arshin mol olon“ (Ozarbayjon filmi, 1965);

„U zamonlar oʻtib ketdi“ (Gruziya filmi, 1965);

"Avtomobildan saqlaning<“ (SSSR filmi, 1966);

„Alovuddinning sehrli chirogʻi“ (SSSR filmi, 1967);

„Kavkaz asirasi“ (SSSR filmi, 1967);

„Finist sarlochin“ (SSSR filmi, 1967);

## Mukofotlaari

* 1988-yilda Oʻzbekiston SSR xalq artisti unvoni berilgan.
* 1997-yillda „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlangan.

## Manbalar

## Havolalar

* Toʻlqin Tojiyev Kino-teatr.ru saytida
Fuat Tojiyev

**Fuat Husainovich Tojiyev** (1913.13.9, Kattaqoʻrgʻon 2001.13.5, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980). Texnika fanlari doktori (1967), professor (1969). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1937). Mahalliy sanoat ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1937— 41), urush qatnashchisi (1941—43). Oʻrta Osiyo industrial institutida  katta oʻqituvchi (1944—46), ToshPI kimyotexnologiya fakulteti silikatlar texnologiyasi kafedrasi mudiri (1947—91). Asosiy ilmiy ishlari Oʻzbekiston hududidagi mahalliy tuproq, gil va xom ashyolarning texnologik xossalarini sistematik tarzda oʻrganish va ularni qurilish keramikasi ishlab chiqarish.da qoʻllashga oid. T. rahbarligida ilk bor Angren kaolinining texnologik xossalari chuqur oʻrganilgan va uning asosida keramik qorishmalar, sirlar, xoʻjalik va elektrotexnik chinni, olovbardosh va kislotabardosh materiallar olingan.

## Manbalar
* Anorganik moddalarning fizikkimyoviy analizi (hamkorlikda), T., 1977.
Toj suyaksiz qushlar

**Toj suyaksiz qushlar**, yuguruvchi qushlar (Gradientes, yaʼni Ratitae) — ucholmaydigan qushlar guruhi. Ilgari katta turkum hisoblangan. Koʻpchilik Toj suyaksiz qushlarq. qanotlari yachshi rivojlanmagan, oyoqlari uzun va kuchli. Patlari tanasida bir tekis tark,algan (apteriylari boʻlmaydi). Patlari sodda tuzilgan, oʻsiqchalari oʻzaro tigʻiz birikmagan; toʻsh suyagi uncha katta emas; toʻsh toji boʻlmaydi. 4 turkum: tuyaqushsimonlar, nandusimonlar, kazuarsimonlar, kivisimonlarga ajratiladi.
Akram Tojiboyev

**Akram Ashurovich Tojiboyev** (1944.29.12, Gʻallaorol tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universiteti (1969) va Sirdaryo pedagogika instituti (1978)ni tugatgan. 1969-yildan Payariq, Guliston tumanlaridagi maktablarda ingliz tili oʻqituvchisi, internat maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, Payariq tuman xalq taʼlimi boʻlimida usuliyotchi, nazoratchi, 1992-yildan Chelak tuman xalq taʼlimi boʻlimida usuliyot kabineti mudiri, 1995—97 yillarda 26maktab direktori.
Qodir Tojiyev

**Qodir Tojiyev** (1921.5.10 Toshkent — 2001.1.2) — diktor. Oʻzbekiston xalq artisti (1990). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1938). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—43). 1947—91 yillar Oʻzteleradiokompaniyasida diktor. Tojiyevning diktorlik uslubi yuksak aktyorlik mahorati, koʻtarinki jozibasi, maʼnodor intonatsiyasi, taʼsirchanligi, sodda vatushunarliligi bilan ajralib turadi. 3 mingdan ortiq xujjatli filmga ovoz bergan. Mumtoz va zamonaviy sheʼriyat namunalarini ifodali, oʻziga xos, alohida mahorat bilan oʻqigan. "El-yurt hurmati" ordeni (1998), "Jasorat" medali (1994) bilan mukofotlangan.
Tojikiston fanlar akademiyasi

**Tojikiston fanlar akademiyasi** – Tojikiston Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1951-yil SSSR Fanlar akademiyasining Tojikiston boʻlimi (1941) negizida Dushanba shahrida tashkil etilgan. Akademiyaning fizika va texnika; matematika, seysmologiya va seysmologik qurilish; geologiya; kimyo, botanika; oʻsimliklar fiziologiyasi va biofizikasi; zoologiya va parazitologiya; Pomir biologiyasi; tarix, etnografiya va arxeologiya; sharqshunoslik intlari hamda tabiiy va mehnat resurslarini tadqiq etish boʻlimi, 30 haqiqiy, 55 muxbir aʼzosi bor. Fanlar akademiyasi muassasalarida 5 mingga yaqin ilmiy xodim ishlaydi. „Donish“ nashriyoti bor. 3 ilmiy jurnali nashr etiladi. Prezidenti – 1995-yil iyundan Oʻlmas Mirsaidov.

## Manbalar

## Havolalar
Tojikiston qoʻy zoti

**Tojikiston qoʻy zoti** - yarim dagʻal jun beradigan dumbali qoʻy zoti. 1947—64 yillar davomida Tojikiston qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot intining Daganakiyik eksperimental xoʻjaligida akademik Gʻ.A.Aliyev rahbarligida va qator chorvadorlar ishtirokida hisori sovliklarini saraji qoʻchqorlari bilan chatishtirish va olingan sarajihisori duragayi qoʻchqorlari bilan linkolnhisori duragayi sovliklarini chatishtirib chiqarilgan. Hisori qoʻyiga xos yiriklik, mustahkam konstitutsiya, erta yetiluvchanlik, yuqori goʻshtdorlikyogʻdorlik kabi qimmatli xoʻjalik belgilarini saqlab qolish bilan birgalikda, qoʻylarda jun mahsulotini oshirish va sifatini yaxshilash kabi qoʻshimcha koʻrsatkichlar ham oʻz ifodasini toptan. Qoʻchqorlarining tirik vazni 90—100 (baʼzan 140), sovliqlari 70–75&nbsp;kg. Qoʻchqorlaridan 3,5—4,0, sovliklaridan 2,5—2,7&nbsp;kg jun olinadi. Juni kokilsimon tuzilishga ega, sal toʻlqinsimon, yaltiroq, pishiqligi, qayishqoqligi va elastikligi bilan ajralib turadi. Kokillarining uzunligi qoʻchqorlarida 18— 21, sovliqlarida 15—16 sm. 65—72% toza jun chiqadi. Serpushtligi 100 ona qoʻydan 100—110 qoʻzi olinadi.

Bu zot qoʻylari, asosan, Tojikistonda va qisman Oʻzbekistonda koʻpaytirib boqiladi. Oʻzbekistonda mazkur zotdan dagʻal junli dumbali jaydari qoʻy zotlarini yaxshilash uchun foydalaniladi.

## Adabiyot
* Vorobyev P.A., i dr., Ovsevodstvo, kozovodstvo i texnologiya proizvodstva shersti i myasa, M., 1989; Vasilyev N.A. i dr., Ovsevodstvo i texnologiya proizvodstva shersti i baranini, M., 1990.

Abdusattor Amirov.
Tojikit

**Tojikit** — nodir yer elementlari va bor guruhiga mansub mineral. Ilk bor Oʻrta Osiyoda Zarafshon daryosining havzasida topilgan. Kimyoviy tarkibi Sa, TR2, Ti, B4, Si4O20. Jigarrang, shishadek yaltiraydi. Qattiqligi 5,5—6, zichligi 3,8 g/sm3. Qorateginning sharqidagi albitlashgan pegmatitlarda evdialit va tyanshanit bilan assotsiatsiyada uchraydi. Nodir yer elementlari va borning boshqa minerallarini qidirib topishda darakchi hisoblanadi.