open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Poynting Jon Genri

POYNTING (Poynting) Jon Genri (1852.9.9, Monton, Lankashir — 1914.30.3, Birmingem, Uorikshir) — ingliz fizigi, London Qirollik ja-miyati aʼzosi (1888-yildan). London (1872) va Kembrij (1876) universitetini tugatgan. Birmingem universiteti professor (1880-yildan). 1884-yilda elektromagnit energiyasi oqimi zichligining vektori iborasini fanga kiritdi. Bu 1874-yilda rus fizigi N.A.Umov tomonidan aytilgan alohida vektor kattalikdir (qarang Umov — Poynting vektori). P. Yerning zichligiga (1891) va Yer gravitatsion doimiy-siga (1893) ovd aniqoʻlchashlar oʻtkazgan. Quyosh atrofida aylanayotgan osmon jis-mi orbitasining kichrayishi hodisasini kashf etgan (1903). Bu hodisaning relyativistik nazariyasini 1937-yilda ingliz fizigi G.Robertson (Poyntingrobertson hodisasi) ishlab chiqqan.

## Manbalar
Poytugʻ

**Poytugʻ** — Andijon viloyati Izboskan tumanidagi shahar (1980 yildan). Tuman markazi (1935-yildan). Transport yo'li stansiyasi. Viloyat markazi (Andijon shahri)dan 12&nbsp;km. Aholisi 48,9 ming kishi (2021). Katta Farg'ona kanalidan suv oladi.

Toponimistlarning fikricha, shahar nomi „poy“ — quyi, etak va „tug'“ — to'g'on so'zlaridan vujudga kelgan (Mahmud Koshg'ariyda tug' — to'g'on). Shunga asoslanib, toponim „to'g'on tagi, to'g'on yoni“ bo'lishi mumkin.

Poytug'da tuman hokimiyati binosi, maʼmuriy tashkilotlar, ip yigiruv-to'quv, poyabzal, shoyi to'qish fabrikalari, paxta tozalash zavodi, non kombinati, viloyat taʼmirlash ishlab chiqarish korxonasi, avtostansiya, dehqon bozori, savdo, madaniy, maishiy xizmat ko'rsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, litsey, 2 kasb-xunar maktabi, 5 kutubxona, madaniyat va istirohat bog'i, Xotira maydoni mavjud. Markaziy kasalxona, 3 poliklinika, tez tibbiy yordam bo'limi faoliyat ko'rsatadi.

## Manbalar
Poyustun

**Poyustun** — mahalliy meʼmorlikda ustun oʻrnatiladigan asos, tag kursi (baza). Yogʻoch ustunlarni chirishdan saqlash va ular balandligini oshirishga xizmat qiladi. Ustunga moslab yogʻoch yoki toshdan yoʻniladi, islimii va giri h naqshlar bilan bezatiladi. P.lar yakka tartibdagi zamonaviy turar joy meʼmorligida ham keng qoʻllanilmoqda.

## Manbalar
Aleksandr Pokrishkin

**Aleksandr Ivanovich Pokrishkin** (6-mart 1913 — 13-noyabr 1985) — aviatsiya marshali (1972), 3-marta Qahramon (1943-yilda 2-marta, 1944). Ikkinchi jahon urushi davrida qiruvchi aviatsiyada eskadrilya, polk, diviziya komandiri; 156 havo jangida 59 ta dushman samolyotini urib tushirgan. 1968–71 yillarda mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlari bosh qoʻmondoni oʻrinbosari. 1972–81 yillarda SSSR DOSAAF MK raisi.

## Manbalar
* Rasmlar
* Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему составу Военно-Воздушных сил Красной Армии» от 24 мая 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 31 мая (№ 20 (226)). — С. 1
Polvon kachal

**Polvon kachal**, Kachal polvon — oʻzbek anʼanaviy qoʻgʻirchoq teatrining qahramonlaridan biri. U, asosan, qoʻgʻirchoq teatrining qoʻgʻirchoqlar qoʻlga kiyib oʻynatiladigan "Chodir jamol" turi tomoshalarida qatnashgan. Polvon kachal tomoshalari 14-asrdan boshlab xalq orasida mashhur boʻlib kelgan. Polvon kachalning bosh qismi yogochdan yasalib, egniga koʻylak, chopon, boshiga doʻppi (qalpoq) kiydirilgan. Kirra burun, baroqqosh, oddiy xalq vakili sifatida namoyon boʻlgan. Qoʻgʻirchoqboz Polvon kachal qoʻgʻirchogʻini oʻng qoʻli barmoklariga qoʻndirib hara-katga keltirgan. Bizgacha turli vari-antlarda "Polvon kachal sarguzashtlari" komediyasi yetib kelgan. Komediya koʻpincha 3 koʻrinishli boʻlgan: birida Polvon kachalning Bichaxon ismli qizni sevib qolishi, uchrashuvi va uylanishi, ikkinchisida oʻz iti tomonidan talanishi, uchinchisida Polvon kachal bilan Sudxoʻr oʻrta-sidagi toʻqnashuv aks ettirilgan. Polvon kachal ham kulgili holatlarga tushib qoluvchi, feʼl-atvori ham ziddiyatli qahramon. U butun ziddiyati, ijobiy va sal-biy belgilari bilan hayotiy, xalqchildir. U hamisha xushchaqchaq hodsa hayotida uch-ragan toʻsiqlarni yengib oʻtgan, yomon amaldor va sudxoʻrlarni fosh etgan, adolat va rostgoʻylikni himoya qilgan.

Polvon kachal dunyodagi Koragyoz (Turkiya), Pulchinello (Italiya), Polishinel (Fransiya), Ponch (Angliya), Petrushka (Rossiya) kabi qoʻgʻirchoq teatri qahramonlaridan.

## Adabiyot
* Gavrilov M., Kukolniy teatr Uzbekistana, T., 1928; Qodirov M., Xalq qoʻgʻirchoq teatri, T., 1972.

Muhsin Qodirov.

## Manbalar
Polvontosh neft-gaz koni

**Polvontosh neft-gaz koni** - Andijon viloyatidagi kon. Polvontosh antiklinal burmasida joylashgan. Razvedka-parmalash ishlari 1942-yil boshlangan. Polvontosh burmasi jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan boʻlib, paleogen yotqiziqlari boʻyicha uz. 5&nbsp;km, eni 1,1&nbsp;km. Shim.-garbiy qanoti 20— 25°, jan.sharqiy qanoti 50—70° en-kaygan. Burmani kesib oʻtgan tektonik siniklar uni bir necha qismlarga aj-ratib turadi. Kon yura, paleogen, neogen davrlariga mansub jinslardan tu-zilgan. Yura yotqiziklari konglomerat, qumtosh va gillaodan tarkib topgan. Qalinligi 160–215 m. Boʻr yotqiziqlari quyi va yuqori boʻlimlardan iborat. Quyi boʻr yotqiziqlarida toʻq yashil, qoʻngʻirsimon-qizil har xil donali qumtosh va gillar bor. Qalinligi 330– 410 m. Yuqori boʻr yotqiziklari qizgʻish gil, qumtosh, ohaktosh va dolomitdan tashkil topgan. Qalinligi 720–850 m. Paleogen yotqiziqlarining quyi kis-mi oq gipsdan, yashilkulrang qumtosh hamda kulrang ohaktoshdan tuzilgan; oʻrta qismi — yashil, qizil gil va och kulrang ohaktoshlar, ustini qizil rang gil qoplagan. Paleogen yotqiziklarining umumiy qalinligi 635–715 m. Neogen yotqiziqlari qizgʻish jigarrang qumli gillardan, och pushti, och qoʻngʻir gillardan iborat. Umumiy qalinligi 520–650 m. Yura, bur, neogen qatlamlarida neft va gaz bor.

Polvontosh neft-gaz koni-g.k. neftining zichligi 834–874&nbsp;kg/m3, tarkibidagi oltingugurt 0,15— 0,32%, parafin 5,7—7,4%. Gaz tarkibida 78,3—79,30% metan, 0,02% oltingugurt, 0,15—0,43% karbon kislota, 7,1 — 13,2% azot gazlari bor.

## Manbalar
Polvonqori madrasasi

**Polvonqori madrasasi** – Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasani 1905-yilda xivalik savdogar Polvonqori mablagʻlari evaziga qurdirgan. Bugungi kunda yodgorlik „Qumyasqa“ MFY, Polvon Qori koʻchasi, 24-uyda joylashgan.

Polvonqori madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

## Tarixi
Polvonqori madrasasi va shu nomli minora 1905-yilda Xiva shahrining taniqli savdogari Polvonqori rahbarligida bunyod qilingan. Madrasa ixcham va XX asr boshlariga xos yangicha uslub boʻyicha, yaʼni Yevropa uslubida qurilgan. Shuningdek, minora ham yangicha kesik konus shaklida qad koʻtargan. Faktlar shuni koʻrsatadiki, savdogar Polvonqori Muhammad Rahimxon II ning nafaqat yaqin maslahatchisi, balki Rossiya imperiyasi, Turkiya va boshqa mamlakatlar bilan mustahkam savdo aloqalari oʻrnatishda faol ishtirok etgan shaxs boʻlgan. Madrasa qurilishi uchun zarur boʻlgan pul mablagʻini Polvonqori savdosini tinimsiz rivojlantirib, daromadidan ajratadi. Polvonqori madrasasi Saidbiy tarixiy majmuasiga yaqin joylashgan boʻlib, u bir necha binolardan iborat: 1. 2 qavatli madrasa; 2. Minora; 3. Masjid.

Polvonqori madrasasi qurilishi jihatidan Xivadagi oʻsha davrdagi boshqa diniy binolardan farq qiladi.

Loyiha bosh meʼmorining anʼanaviy meʼmorchilikdan uzoqlashishiga nima sabab boʻlgani aniq emas. Baʼzi farazlar shuni koʻrsatadiki, mavjud anʼanalardan bunday sezilarli darajada qochish XIX—XX asrlar oraligʻida paydo boʻlgan „yangi oʻzgarishlar“ bilan bogʻliq.

Bugungi kunda madrasa hududida mehmonxona faoliyat olib bormoqda. Unda bogʻ, umumiy dam olish xonasi, balkon va restoran mavjud.

## Qurilish uslubi
Polvonqori madrasasi Dishan qalʼadagi eng monumental inshootdir. U Dishan qalʼaning sharqiy qismida Qoriyev va Polvon Qori koʻchalari chorrahasida qad rostlagan. Madrasa 15 dan ortiq hujra, ulkan minora, qishki va yozgi masjidga ega. Faqat asosiy kirish qismi bezakli. Masalan, madrasa fasadining yuqori qismi yashil koshinlardan yasalgan bezak bilan bezatilgan. Yashil rang kichik burchak minoralarining gumbazlarini bezash uchun ham ishlatilgan.

Polvonqori madrasasi Xiva shahrining janubi-sharqiy qismida joylashgan. Madrasa bosh tarzi shimol tomonga qaragan. Burchaklariga guldasta ishlangan. Bosh tarzida darsxona va masjid, oʻrtada gumbazli miyonsaroy mavjud. Miyonsaroy orqali hovliga oʻtiladi. Hovli atrofini balxi gumbazli hujralar egallagan. Peshtogʻi koʻk rangli „bantak“ uslubida bezatilgan va yuqorisi ikki qatorli sharafa bilan yakunlangan. Guldasta qubbalari moviy rangda. Madrasa oldida alohida minora qad koʻtargan. Unga gʻishtlardan bezakli belbogʻlar hosil qilinib yuqorisi qubbali qilib yakunlangan. Minora balandligi 21 m ni tashkil qiladi.

## Yana qarang

* Matniyoz Devonbegi madrasasi
* Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
* Yusuf yasovulboshi madrasasi
* Arab Muhammadxon madrasasi
* Muhammad Amin inoq madrasasi

## Manbalar
Polesye pasttekisligi

**Polesye pasttekisligi**, Polesye — Belarus, Ukraina va Rossiya Federatsiyasidagi pasttekislik. Sharqiy Yevropa tekisligining gʻarbiy qismida, Pripyat, Dnepr va Desna daryolarining havzasida joylashgan. Belarusning jan. viloyatlarini Belarus Polesyesi, Ukrainaning shim. viloyatlarini Ukraina Polesyesi va Rossiya Federatsiyasi ning bir qismini (Bryansk viloyati) — Bryansk-Jizdra Polesyesi egallagan. Umumiy maydoni 270 ming km². Balandligi 150–200 m. Iqlimi moʻʼtadil. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —4° dan —8° gacha, iyunniki 17°— 19°. Yiliga 550–650&nbsp;mm yogʻin tushadi. Polesye pasttekisligining katta qismi botqoklik, koʻl koʻp. Polesye pasttekisligining 1/3 kismeta yaqini oʻtloq. Polesye pasttekisligida melioratsiya sohasida koʻpgina ishlar qilingan. Javdar, arpa, bugdoy, zigʻir, kartoshka, sabzavot, yem-xashak ekinlari ekiladi. Muhim foydali qazilmalari: neft, qoʻngʻir kumir, torf, kaliy tuzlari.

## Manbalar
Poksviruslar

**Poksviruslar** (Poxviridae) - eng yirik DNKga ega boʻlgan viruslar. Vi-rionlari (oʻlchami 300x240x100 nm) DNK li markaz va membrana bilan oʻralgan yon tanachalardan iborat. 2 zanjirli bitta DNKga ega. Hasharotlar, qushlar, sut emizuvchilar hujayrasi si-toplazmasida koʻpayib, hujayrada DNK, RNK va oqsillar sinteziga monelik qiladi. Ayrim P. hasharotlar orqali yuqadi. P. odam va hayvonlarda toshmali kasalliklarni paydo qiladi. Odamlarning eng xavfli kasalliklaridan biri chin chechakning qoʻzgʻatuvchisi.

## Manbalar
Polab slavyanlari

**Polab slavyanlari** (polab, polabyanlar) — gʻarbiy slavyan kabilalari guruhi. Milodiy 1-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boshlarida Gʻarbda Laba (Elba) daryosi va uning irmogʻi Sala (Zaale) daryosidan, Sharqda Odra (Oder) daryosi va Shimolida Boltiq dengizigacha yoyilgan hududda yashashgan. Bodrichlar, motichlar, lujitsa serblari kabila ittifoqlariga birlashgan. Nemis agressiyasiga qarshi kurash olib borishgan, bu agressiya natijasida 12-asrning 2yarmida Polab slavyanlari yerlari bosib olingan; P. s, asosan, qirib tashlangan yoxud nemislashib ketgan. Lujitsaliklar oʻzlariga xos turmush tarzini saqlab qolishgan.

## Manbalar
Polzun

**Polzun** (ruscha polzat — sirpanmoq), kreyskof — toʻgʻri chiziqli va yoysimon yoʻnaltirgichlar boʻylab ilgarilamaqaytma harakat hosil qilish uchun ishlatiladigan detal; krivoshipshatunli va kulisali mexa-nizmlarning zvenosi. Metall kesish stanoklari (koʻndalang randalash, tekis silliqlash va boshqalar) da P. keskichni oldinga va orqaga harakatlantiradi. Ichki yonuv dvigatellari, porshenli kompressorlar va boshqalarda P. vazifasini porshen bajaradi.

## Manbalar
Polzunov Ivan Ivanovich

**Polzunov Ivan Ivanovich** [1728, Yekaterinburg — 1766, Barnaul] — rus teplotexnigi. Issiqlik dvigateli ixtirochilaridan biri. Rossiyada birinchi bugʻkuch qurilmasini yaratgan. Bi-rinchi rus kon-zavod maktabini tugat-gach, metallugiya zavodlarida ishlagan. M.V. Lomonosov ishlari bilan tanishgan, but nasos qurilmalari tuzilishini oʻrgangan. 1763-yil universal bugʻ dvigateli (quvvati 1,8 o.k. — 1,3 kVt) loyihasini ishlab chiqqan; 1766-yil ikkinchi loyihani tuzib, issiqlikkuch qurilmasini yasagan.

## Manbalar
Poli...

**Poli...** (yun. polys — koʻp, koʻpgina, keng) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, biror narsaning koʻpligini, tarkiban xilma-xilligini koʻrsatadi (mas, polivitaminlar, poliartrit, polimerlar). 

## Manbalar
Poliakrilatlar

**Poliakrilatlar** — akril kislota efirlarining polimerlari. Umumiy formulasi [—SN2—C(R’)(COOR)-]n, bu yerda R’—N yoki SN,; R — alkil yoki aril radikali. P.ning baʼzilari kat-tik, kayishqok, shaffof, baʼzilari ancha yumshoq, kauchuksimon, mumsimon mahsulotlar. Ultrabinafsha nurlarini oʻtkazish xossasi kvarsnikiga yaqin, zichligi 1150–1250&nbsp;kg/m3. Kimyoviy jixatdan barqaror, yorugʻlik, kislorod, benzin va moylar taʼsiriga chi-damli, organik erituvchilar va oʻzlarining monomerlarida yaxshi eriydi. Akrilatlarni suvli muhitda (emulsiya usuli), massada (blokli usul) va erituvchida peroksid initsiatorlar ishtirokida polimerlash usuli bilan olinadi. P. tibbiyotda, mas, kontakt linzalari, sunʼiy tishlar va boshqa pro-tezlar tayyorlashda, suvli dispersiyalari teriga ishlov berish, qogʻoz, taxta va matoga shimdiriluvchi tarkiblar sifatida, lok-boʻyoq materiallar va yelimlar olishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Poliakrilonitril n

POLIAKRILONITRIL [-SN2-—CH(CN)—]n— akrilonitrilning oq rangli chiziqli polimeri. Mol. m. (30— 100)-103; zichligi 1140–1170&nbsp;kg/m’. Yumshash temperaturasi 220—230°. Odatdagi erituvchilar, yogʻlar taʼsiriga chidamli. Dimetilformamid, dimetilatset-amid, etilen- va propilenkarbonat, konsentrlangan nitrat va sulfat kislotalarda eriydi. Atmosfera sharoi-tiga va yorugʻlik taʼsiriga chidamli. Sanoatda P. akrilonitrilni geterogen (suvli dispersiyada) yoki gomogen (eritmada) radikal polimerlash usuli bilan olinadi. Ishlab chiqarilgan P.ning asosiy qismi poliakrilonitril tolalar olishga ketadi.

## Manbalar
Poliamidlar

**Poliamidlar** — makromolekula-sining asosiy zanjirida takrorlanadigan — SO—NH— guruhi tutgan sintetik polimerlar. Kimyoviy tuzilishiga koʻra karbozanjirli va geterozanjirli boʻladi. Karbozanjirli P. makromolekulasining asosiy zanjiri fa-kat uglerod atomlaridan tuzilgan, amid guruxlari esa tarmoklarda joylashganligi sababli (mas, poliakril-amid) ularni, odatda, P.ga taalluq-li deb hisoblanmaydi. Geterozanjirli P. da CONH guruhi makromolekulaning asosiy zanjirida joylashgan boʻladi. Geterozanjirli P. muhim ahamiyatga ega. Ular polikondenslanshi yoki polimerlanish usullari bilan olinadi. Kimyoviy tuzilishiga koʻra, oqsillar va peptidlar ham P., ammo tuzilishi va xossalari "odatdagi" sintetik P.dan keskin farq qilganligi uchun ularni alohida sinfga ajratiladi.

P. oq yoki oqish-qizgʻish rangli shoxsimon qattiq moddalar Suyuqlanish temperaturasi 150 dan 430° gacha. Baʼzi P. qovu-shoq suyuqliklar (smolalar). Mustahkamligi, qattiqligi, elastikligi, yeyilishga, issiqqa, kimyoviy reagentlar taʼsiriga barkaror.

P. sintetik tolalar, plyonkalar, loklar, sunʼiy charm olishda, fotografiya emulsiyalari tayyorlashda, mashinasozlikda, elektr-radio qurilmalari, antifriksion va boshqa turli detallar tayyorlashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Poliandriya

**Poliandriya** (poli... va yun andros — er), koʻp erlilik — guruhli nikohning kamdan kam uchraydigan shakli, unda ayolning bir necha eri (odatda, aka-ukalar) boʻladi. Asosan, matriarxat davriga xos. Bu davrda har bir ayolning bir necha eri boʻlgan. P.da xotinlar erkin er tanlaganlar, er-xotinlik, oila turgʻun boʻlmagan. P.ning asosiy shakllari: 1) bir urug avlodlari P.si (bir urugʻ aʼzolari boʻlgan erkaklar bir ayol yoki ayollar) ga er boʻladi; 2) aka-uka (tugʻishgan birodarlar) P.si (aka-uka boʻlgan bir necha erkak bir ayolga er boʻladi). Aka-uka P.sida katta akaning xotini hamma ukalariga xotin boʻladi. Tugʻilgan bolalar hamma otalarniki hisoblanadi. Oilaga tegishli yer va mulk bolalarning eng kattasiga meros boʻlib qoladi. 19-asrda aleutlarda va eskimoslarning ayrim guruxlarida mavjud boʻlgan; keyinchalik Shim. Hindiston va Tibetdagi ayrim etnografik guruxdarda saqlanib qolgan.

## Manbalar
Poliartrit

**Poliartrit** (poli... va *artrit*) — bir necha boʻgʻimlarning bir vaqtda yoki ketma-ket yalligʻlanishi. Mustaqil kasallik (infeksion nospetsifik — revmatoid P.) tarzida paydo boʻladi, shuningdek, revmatizm, sepsis, podagra, baʼzan brutsellyoz, sil, zaxm kabi yuqumli kasalliklar oqibatida roʻy beradi. Kasallikning turiga, organizmning reaksiyasiga, jarayonning ogʻir-yengilligiga koʻra, zardobli, yiringli, nekrotik P. farq qilinadi. Oʻtkir va surunkali boʻladi.

Oʻtkir P. 2 ga boʻlinadi: revmatik P. — bunda boʻgʻimlarning yalligʻlanishi koʻpincha zardobli, fibrinli boʻlib, yalligʻlanish bir boʻgʻimdan ikkinchi boʻgʻimga oʻtadi va mayda boʻgʻimlarga tarqaladi; epidemik P.— bunda bemor isitmalaydi, quvvatsizlanadi, boʻgʻimlar ogʻriydi, shishadi, terisi qizaradi, oyoq-qoʻl barmoklariga suv chechakdagiga oʻxshash toshmalar toshadi, harakati chegaralanadi.

Surunkali P.ga organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, ichki sekretsiya bezlari funksiyasining oʻzgarishi, murtaklarning yalligʻlanishi sabab boʻladi. P.ga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi, antibiotiklar, antigistamin preparatlar beriladi, ogʻriq qoldiruvchi vositalar va fizioterapiya qoʻllanadi (yana qarang Artrit).

## Manbalar
Polibiy

**Polibiy** (Polybios) (mil.av taxminan 201— Megalopol, Arkadiya — miloddan avvalgi taxminan 120) — yunon tarixchisi. 40 kitobdan iborat "Umumiy tarix" asari bilan mashhur. Asar Yunoniston, Makedoniya, Karfagen, Misr, Suriya va Rimning miloddan avvalgi 220—146 yillar ora-sidagi ijtimoiy-siyosiy tarixini oʻz ichiga oladi. Bizgachauning 1— 5kitoblarigina yetib kelgan. Asar daliliy maʼlumotlarga boyligi, voqealarning nisbatan xolisona yoritilishi bilan alo-hida ahamiyatga ega. Mazkur asarda Oke (Amudaryo) va Yaksart (Sirdaryo) haqida, Antiox I ning Baqtriya pod-shosi Yevtidemga qarshi harbiy yurishi haqida muhim maʼlumotlar bor.

## Manbalar
* Vseobshaya istoriya v 40 kn., per. s grech. F. G. Mishenko, t. 1-3, M„ 1890-99.

## Adabiyot
* Ahmedov B.. Oʻzbekiston tarixi manbalari, T., 2001.
Yevgeniy Polivanov

**Yevgeniy Dmitriyevich Polivanov** [1891.28.2 (12.3), Smolensk - 1938. 25.1, Moskva — rus sharqshunos olimi.

Bir paytning oʻzida Sharq akademiyasi (yapon tili boʻyicha, 1911) va Peterburg universitetining tarix-filologiya fakultetini tugatgan (1912). Peterburg universitetida yapon tili boʻyicha privat-dotsent (1914—16), Tashqi ishlar xalq komissarligi (1917—18), Shimoliy viloyat Axborot byurosining sharq boʻlimi (1920) singari turli muassasalarda xizmat qilgan. 1921-yil Polivanov Toshkentga ishga yuborilgan va Turkiston Respublikasi Davlat ilmiy kengashi raisining oʻrinbosari hamda universitet professori sifatida xizmat qilgan. 1923-yildan boshlab Oʻrta Osiyo xalklari tillari bilan faol shugʻullangan.

1926-yilda Samarqandga kelib, Madaniy qurilish ilmiy tadqiqot institutida xizmat qiladi. 1931-yil shu institut bilan birga Toshkentga koʻchib keladi. Nihoyat, 1934-yil Qirgʻizistonga koʻchib borib, 1937-yil 2-avgustda xibsga olingunga qadar, Qirgʻiziston Til va yozuv instituti professori lavozimida ishlaydi.

Polivanov Osiyo va Yevropadagi koʻp xalklar tillarini bilgan. U lingvistik poetika masalalari, syujetlarning bir milliy adabiyotdan ikkinchi milliy adabiyotga koʻchishi, "Manas" eposi va boshqa folklor asarlari ustida tadqiqot ishlarini olib borgan. 20 dan ziyod kitob va koʻplab maqolalar bilan umumiy tilshunoslik, yaponshunoslik, xitoyshunoslik va turkiyshunoslik fanlari taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Polivanovning hali eʼlon qilinmagan, ammo saqlanib qolgan merosi orasida Oʻzbekistondagi dialektologik ekspeditsiya materiallarini taʼkidlash joiz. Afsuski, Polivanov qamoqqa olingach, uning barcha qoʻlyozma asarlari olib ketilgan va kuydirib tashlangan ("Uzbek tilining tadrijiy tarixi", "Xorazmdagi uzbek shevalarining muxtasar ocherki", "Oʻzbek tili grammatikasi boʻyicha materiallar", "Uzbek dialektologiyasi boʻyicha materiallar" va boshqalar).

## Manbalar
Polivinil spirt p

POLIVINIL SPIRT [-SN2-—SN(ON)—]p — oq rangli qattiq polimer modda. Mol. m. (5—200)-103. Suyuqlanish temperaturasi 225—230°, parchalanish temperaturasi 170—230°; zichligi 1270–1300&nbsp;kg/m3; gigroskopik. Suvda, glikol va glitserinda eriydi, alifatik va aromatik uglevodorodlar (benzin, benzol va hokazo)da deyarli erimaydi. Polivinil spirt p oʻzining murakkab poliefirlari (mas, poli-vinilatsetat)ni gidrolizlab olinadi. Polivinilatsetatlar olishda qoʻllanadi. Tola, emulgator, yelim, dorilarni va oziq-ovqat mahsulotlarini quyultirgichlar sifatida, xirurgiya ipagi va hokazo tayyorlashda ishlatiladi. Polivinil spirt p plyonkalari pishiq, gaz oʻtkazmay-di, ozonga chidamli.

## Manbalar
Poliakrilonitril tolalar

**Poliakrilonitril tolalar** — poliakrilonitril eritmasidan yoki tarkibida 85% akrilonitril boʻlgan sopolimerlardan tayyorlanadigan sintetik tolalar. Metilakrilat, metilme-takrilat, vinilatsetat, metakrilamid, 2-vinilpiridin, 2-metil-5vinilpiridin, vinilpirrolidon, itakon kislota va boshqa sopolimer uchun komponent sifatida ishlatiladi. Bu komponentlar Poliakrilonitril tolalarga turli xil rang berish, ka-yishqoq qilish imkonini beradi. Poliakrilonitril tolalar trikotaj mahsulotlari, dekorativ va texnik gazlamalar tayyorlashda ishlatiladi. Koʻpgina davlatlarda quyidagi nomda ishlab chiqariladi: nitron (MDH mamlakatlari); orlon, amrilon, kreslon (AQSH); krilor (Fransiya), vol-pryula, redon, dolan (GFR), kurtel (Angliya), kashmilan (Yaponiya) va hokazo

## Manbalar
Poliamid tolalar

**Poliamid tolalar** — poliamidlar eritmasidan tayyorlanadigan sintetik tolalar Poliamid tolalar olish uchun, odatda, mol. m. 15000 dan 30000 gacha boʻlgan chi-ziqsimon poliamidlardan foydalaniladi. Poliamid tolalar pishiq, juda qayishoq, yeyilmaydi, koʻpgina kimyoviy moddalar taʼsiriga chidamli, oʻziga boʻyoq oladi. Konsentrlangan mineral kislotalarda (ayniqsa, qaynatilganda), fenol, krezol va boshqalarda eriydi. Bir xil tolalar termooksidlanishga, yorugʻlik-ka, ayniqsa, ultrabinafsha nurlarga chidamsiz; bu kamchiliklarni bartaraf qilish maqsadida poliamidga turli mikroqoʻshimchalar (turli metall tuzlari, aromatik aminlar va hokazo) qoʻshiladi. Poliamid tolalarni tayyorlash texnologik ja-rayoni 3 bosqichdan: polimerii sintez qilish, tolani shakllantirish va ishlov berishdan iborat. Poliamid tolalar ning quyidagi turlari bor: Poligeksameti-lenadipinamid tolasi — anid (MDH mamlakatlari), naylon (AQSH), perlon, dederon (GFR), maranil, luron (Angliya). Poli —e—kaproa-mid tolasi — kapron (MDH mamlakatlari), neylon, kaprolon (AQSH), perlon (GFR), silon (Chexiya), amilan (Yaponiya), akulon (Gollandiya), grilon (Shveysariya), Pol i - w- ena ntoa-mid tolasi — enant (MDH mamlakatlari), naylon (AQSH). Poli-shundekanamid tolasi — undekan (MDH mamlakatlari), naylon (AQSH), rolsin (Angliya), rilsan (Fransiya, Italiya). Poliamid tolalar uzluksiz ip va shtapel tola xrlida chiqariladi.

## Manbalar
Polivinilatsetat

POLIVINILATSETAT (movilit, vinilit X, radopas) [—SN2SN— —(OSOSN3)—]„ — shaffof, rangsiz, amorf polimer. Mol. m. 10000 dan bir necha mln. gacha (olinish sharoitiga kura). Yumshash temperaturasi 30—50°, zichligi 1190&nbsp;kg/m3. Ketonlar, murakkab efirlar, aromatik uglevodorodlar va me-tanolda yaxshi eriydi. Suv, alifatik uglevodorodlar, benzin, mineral, moylar va glikollarda erimaydi. Sanoatda P. vinilatsetatni eritmada, emulsiyada yoki suspenziyada radikal polimerlash usuli bilan olinadi. Yelimlar, taxta, qogʻoz va matoga shimdiriluvchi tarkiblar tayyorlashda, emulsiyali boʻyoklar olishda, betonning sifatini oshirishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Polivinilxlorid

**Polivinilxlorid** (PVX, vestolit, xostalit, vinnol, korvik, solvik, sikron, jeon, nippeon, lukovil, xelvik, norvik va boshqalar) — vinilxloridning chiziqli termoplastik polimeri, —[SN2—SNS1—]p. Oq rangli plastik, mol. m. (10—150)103; zichligi 1350–1450&nbsp;kg/m3. 100° dan yuqorida parchalanib, HCI ajratib chikaradi; choʻzilishga chidamlilik chegarasi 600&nbsp;kg/sm2; egilishga chidamlilik chegarasi 1200&nbsp;kg/sm2; qattiqligi 9,6&nbsp;kg/mm2 issiqqa chidamliligi 70°, fiziologik zararsiz. Dixloretan, siklogeksanon, xlor- va nitrobenzolda eriydi, benzol, atsetonda oz eriydi, suv, spirt va uglevodorodlarda erimaydi; nam, kislota, ishkrr, tuzlar eritmasi, sanoat gazlari, benzin, kerosin, yog va spirtlar taʼsiriga chidamli. Vinil-xlorid SN2=SNS1ning yoruglik, is-siklik va turli initsiatorlar taʼsirida polimerlanishi natijasida hosil boʻladi. Polimerlanish zanjirli mexanizm (qarang Ranjir reaksiyalar) boʻyicha amalga oshiriladi; avtolavkalarda 40—50° va 4,5 at. bosim ostida suv emulsiyali usul asosida oʻtkaziladi.

P.dan 3000 dan koʻproq mahsulot va material ishlab chiqariladi. P.ga 10% plastifikator qoʻshilsa, fizik-mexanik xossalari yuqori, —10° gacha muzlashga chidamli material (viniplast) hosil boʻladi. P. tarkibiga 40% gacha plastifikator qoʻshib, —50% gacha chidamli elastik material (plastikat) olish mumkin. P. elektrotexnika, yengil, oziqovqat, ogʻir mashinasozlik sanoatlarida, kemasozlikda, tibbiyotda, qurilishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Poligalit

**Poligalit (poli... va hals** — tuz) — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Kaliy, kalsiy va magniyning suvli sulfati. Kimyoviy tarkibi K2Ca2Mg (SO4)4- 2N2O. P. da 15,62% K2O, 18,6 SaO, 6,69% MgO, 53,11% SO3, 5,9 N2O boʻladi. Triklin singoniyada kristallanadi. Koʻpincha donador, baʼzan tolali agregat holida uchraydi. Rang-siz, oq, kulrang, baʼzan gematit va gyotit aralashganda qizilsargʻish boʻladi. Shishasimon yaltiroq, smolaga oʻxshash. Qattikligi 2,5—3,5; zichligi 2720–2780&nbsp;kg/m3. Suv taʼsirida parchalanib, gips ajralib chiqadi. Qizdirilganda tarkibidagi suvni yoʻqotib, yumaloqboʻlib qoladi. Choʻkindi tuz konlarida keng tarqalgan. Kaliyli oʻgʻit tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistondagi tuz konlarida uchraydi.

## Manbalar
Poligamiya

**Poligamiya** (poli... va yun. gamos — nikoh) — koʻp nikoxlilik. Koʻpincha "P." termini koʻp xotinlilikni ifo-dalash uchun notoʻgʻri ishlatiladi (qarang Poliginiya).

## Yana qarang

* Islomda koʻpxotinlilik

## Manbalar
Poligamiya (maʼnolari)

**Poligamiya**:

* Poligamiya (poli.
* Poligamiya (biologiya) — hayvonlarda jinslar oʻrtasida 1 jins (odatda, erkagi, baʼzan urgʻochisi)ning bir mavsum davomida bir necha qaramaqarshi jins bilan qoʻshilishi.
Poligenlar

**Poligenlar** — miqdoriy (uzluksiz) genotipik oʻzgaruvchanlikning mavjudligiga sababchi boʻlgan, kumulyativ polimeriya tipida taʼsir koʻrsatadigan genlar tipi. P.dan tashqari, oligogenlar (bosh genlar) ham mavjud. Oligo-genlar sifat (uzuq) oʻzgarishlarni taʼmin etadi. Har ikkala genlar guruhi xromosomada joylashgan oʻrinlari bilan bir-biridan farq qiladi. P. xromosomaning geteroxromatin qismida, oli-gogenlar esa uning euxromatin qismida joylashgan-. Genlarning P. va olio-genlarga boʻlinishi shartli va nisbiy xususiyatga ega. Chunki molekulyar dara-jada barcha genlar diskret tuzilmalar va funksiyalarni nazorat qiladi.

## Manbalar
Poliginiya

**Poliginiya** (poli... va yun. gyne -xotin, koʻp xotinlilik) — asosan, patriarxatga xos boʻlgan nikoh shakli. Ayrim xalqlarda, koʻproq, musulmon xalqlarida saqlanib qolgan (qarang Haram). Baʼzan P. poligamiya (koʻp nikoxlilik) shaklida ham qoʻllanadi. P. aslida guruxli nikohning qoldigʻidir, unda bir urugʻning barcha ayollari boshqa urugʻning barcha erkaklariga umumiy xotin hisoblangan. Keyinchalik davrlar oʻtishi bilan jamiyat ishlab chikaruvchi kuchlari va madaniy hayot yuksalishi tufayli bir nikohlik — monogamiyaga oʻtilgan.

Oʻzbekistonda 20-asrning 20-yillaridagi iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy oʻzgarishlar natijasida ayollarning ijtimoiy mehnatga faol tortilishi, erkak va ayollarning amaldagi tengligi vujudga kelishi bilan xotinlarning erlarga iqtisodiy qaramligi yoʻq qilingan. Oʻzbekiston Respublikasida koʻp xotinli boʻlish qonun bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JKning 126-moddasi).

## Manbalar
Poligon

**Poligon** (yun. polygonos — koʻp burchakli) — 1) harbiyda quruqlik yoki dengizning qurol-aslahalar va harbiy texnikani sinash, qoʻshinlar (flot kuchlari)ning jangovar tayyorgarligiga doir tadbirlarni va taktika bora-sidagi tadqiqotlarni oʻtkazish uchun maxsus jihozlangan qismi; tajriba uchun va koʻplab ishlab chiqariladigan jangovar qurollarni, qarbiy texnikani sinash hamda qoʻshinlar (flot kuchlari)ni jalb qilgan holda tadbirlar oʻtkazish uchun moʻljallangan ilmiy tadqiqot muassasasi; P. doimiy va muvaqqat (vaqtinchalik) boʻlishi mumkin. Vazi-fasiga koʻra, ilmiy tadqiqot, oʻquvmashq va zavod P.lariga boʻlinadi. Sinaladigan har-biy vositalar boʻyicha yadro, raketa, artilleriya, zenit, tank, oʻq otish, aviatsiya, Torpedo, muhandislik, avtomobil, aloqa va boshqa turdagi P.lar farq, qilinadi; 2) qurilishda — yigʻma qurilish konstruksiyalari (mas, te-mir-beton panellari) tayyorlash uchun maxsus jihozlangan ochiq maydon. P. jihozlari: beton qorish qurilmalari, beton yotqizgichlar, bugʻlash ka-meralari, koʻtarish kranlari, beton quyish qoliplari va boshqa

## Manbalar
Poligonometriya

**Poligonometriya** (yun. polygonos — koʻpburchakli va ...metriya) — Yer sir-tidagi nuqtalarning oʻzaro vaziyatini aniqlash usullaridan biri. Serdaraxt va koʻp binoli joylarda triangulyasiya oʻrniga qoʻllanadi. Geodezik tayanch shoxobchalarini (qarang Geodezik punkt) yasashda qoʻl keladi. Poligonometrik tarmoklar va yurishlarning aniqligi hamda navbatiga qarab, P. triangulyasiya talablariga javob beradigan 4 sinfga boʻlinadi. Geodezik tayanch shoxobchalari yordamida topografik sʼyomkalardagi tayanch punktlari tizimi tuziladi va qurilish loyihalari chiziladi. P.ning tayanch punktlari shu punktlarni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqlar (poligonometrik yurishlar)ni va ular orasidagi gorizontal burchaklarni oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi. Biror joyda 1, 2, 3,... p, p+h nuqtalarini tanlab olib, ular orasidagi masofa S, S2,... Sn lar, burchak r,, R2,...r„ lar oʻlchanadi. Tanlangan nuqtalar koordi-natalari biror nuqtaning maʼlum di-reksion burchagi an asosida hisoblanadi. Amalda poligonometrik yurish maʼlum Ri nuqtadan boshlanadi. Koʻpincha, nazorat nuqtasi sifatida koordi-natalari aniqlangan oxirgi poligonometrik nuqta olinadi. Burchaklar, asosan, teodolit yordamida 1"—10" aniklikda, masofa Sj lar invar yoki poʻlat sim (lenta) bilan oʻlchanadi (yoki bazis usulida ham hisoblab topish mumkin), Uzunlik va burchak oʻlchash ishlarini katta hajmda olib borishni talab etishi, ish tamomlangunga qadar oʻlchash aniqligini nazorat qilib boʻlmasligi P.ning kamchiligi-dir. Lekin bu usulda bir punktdan faqat ikkita yoʻnalishining koʻrinishi yetarli boʻlgani uchun tayanch punktlari zichligini ixtiyoriy ravishda oshirish mumkin. P. usulining bu qulayligi ayniqsa shahar va qishloklarda katta masshtabli sʼyomkalar oʻtkazish ishlarida qoʻl keladi.

## Manbalar
Poligenizm

**Poligenizm** (poli... va  - genez) - odam irklari oʻrtasidagi farq kattaligi, irklar bir-biridan mustaqil holda kelib chiqqanligi va har xil biologik turlar ekanligi toʻgʻrisidagi dunyoqarashlar sistemasi. Repressiyaga xos xato tasavvur odam irklarining yaxshi oʻrganilmaganligi sababli kelib chiqqan. 19-asrning oxiri va 20-asr boshlarida reaksion olimlar Repressiya haqidagi qarashlardan irqiy nazariyalarni asoslash uchun foydalanishgan (mas, AQShda, ayniqsa, 1861—65 yildagi grajdanlar urushi, Germaniyada 2-jahon urushi davrida). Repressiyaning asossizligini hozirgi odam irklarining eng mu-him belgilari kompleksi (qoʻllar, tovon, bosh miya va boshqalar) boʻyicha oʻxshashligi va irqlarning cheksiz ravishda oʻzaro aralashuvi isbotlaydi.

## Yana qarang

* Irqchilik

## Manbalar
Poliyen

**Poliyen** (lot. Polyaenus) (milodiy 2-asr) — makedoniyalik yunon yozuvchisi. Rimda advokat va notiq sifatida shuhrat qozongan. 162 yil Parfiya bilan urush boshlanganda "Strategmalar" ("Harbiy hiylalar") asarini yozib uni imperatorlar Mark Avreliy va Lutsiy Verga bagʻishlagan. Bu asar 8 kitobdan iborat boʻlib, sarkar-dalar va boshqa shaxslarni urush paytidagi xatti-harakatlari toʻgʻrisidagi misollarni oʻz ichiga olgan. Asar yunon mifologiyasidan to rimliklar (Avgustnn ham)gacha boʻlgan davrni qamrab oladi. P. maʼlumotlari yunon va Rim manbalariga asoslanib yozilgan. Oʻrta Osiyo xalkdari orasida keng tarqalgan "Shiroq" afsonasi P.ning ushbu asari asosida vu-judga kelgan.

## Manbalar
Poliz ekinlari

**Poliz ekinlari** - oziq-ovqat, yem-xashak va texnika maqsadlarida ekiladigan, palak otib oʻsadigan madaniy ekinlar guruhi. Ayrim olimlar Poliz ekinlariga faqat tarvuz, qovun va qovoqni kiritadilar; chirmashib yoki yerda yotib o'sadi. Osiyo, Afrika va Amerikaning tropik va subtropik mamlakatlaridan tarqalgan. Hozirgi davrda barcha qitʼalarda ekiladi. Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Ukraina, AQSH, Bolgariya, Ispaniyada koʻp yetish-tiriladi. Poliz ekinlari mevasi parhez xususiyatiga ega qimmatli oziq-ovqat mahsuloti; chorva mollariga ozuqa sifatida beriladi. Urugʻidan yogʻ olinadi.

## Manbalar
Poliz qoʻngʻizi

**Poliz qoʻngʻizi**, poliz xon-qizi (Epilachna chrysomelina) — xon-qizi oilasiga mansub zararkunanda. Asosan, poliz ekinlarini zararlaydi. Osiyo, Afrika, Yevropaning janubida tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va Kavkazda ham uchraydi. Qoʻngʻizi 7–8&nbsp;mm kattalikda. Tanasining past tomoni yassi, usti qabariq, rangi qizil-qoʻngʻir. Qanoti ustida 6 tadan qora dogʻi bor. Urgʻochi qoʻngʻizi poliz oʻsimligi bargining pastki tomoniga 50 tagacha tuxumini gʻuj qilib qoʻyadi. Tuxumlaridan 3—4 kunda lichinkalar chiqadi. Lichinkasi ri vojlanish davrida 3-marta pust tashlaydi. Lichinka pust tashlaganidan 8—10 kundan soʻng gʻumbakka aylanadi. Gʻumbakning rivojlanishi 1 — 1,5 haftadavom etadi. Qoʻngʻizva lichinkalar barg etini yeb, uning tomirlarinigina qoldiradi. Hosil pishgan davrda mevasini yeb, oʻyib tashlaydi. Poliz qoʻngʻizi oʻzi oziqlanadigan dala yoki uning yaqinidagi xazonlar va oʻsimlik qol-diklari orasida qishlaydi.

Kurash choralari: daladagi oʻsimlik qoldiqlari oʻz vaqtida yigʻish-tirib, chuqur shudgorlash. Poliz qoʻngʻizi soni koʻpayib, hosilga jiddiy zarar yetkazganda karbofos (0,4—1,0 l/ga), fufanon (0,4—1,0 l/ga), siperkil (0,06 l/ga) va boshqa insektitsidlar purkagich apparatlarda purkaladi.

## Manbalar
Poliizobutilen

**Poliizobutilen**, oppanol V,vistaneks MML— izobutilen polimeri, [—S(SN,),SN2—ha. Quyi molekulali P. (mol. m. 50103 gacha) — qovushqoq suyuqlik; zichligi 880—910 kg/m3. Yuqori molekulali P. [mol. m. (70—225)103] — kauchuksimon amorf mahsulot, zichligi 910—920 kg/m3. Yuqori dielektrik xossaga ega; namga, kuchsiz kislota va ishqorlarga chidamli; uglevodorodlar va ularning galogenli hosilalarida eriydi; quyi spirtlar, murakkab efirlar va ketonlarda erimaydi. Kuyosh nuriga chidamsiz. Tarki-biga faol toʻldirgichlar (mas, qurum, grafit) qoʻshib chidamli qilinadi. Izobutilenni polimerlab olinadi. Elektr izolyasiya, motor yonilgʻisi kom-ponenti, surkov moylariga qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi. massasi qancha

## Manbalar
Poliklet

**Poliklet** (Polykleitos) (miloddan avvalgi 5-asr 2yarmi) — yunon haykaltaroshi va sanʼat nazariyotchisi, yuksak klassikaning yetakchi namoyandalaridan. P.ning bronzadan yasalgan "Dorifor", "Yarador Amazonka", "Diadumen" va boshqa haykallari nusxalaridan va qad. mualliflarning yozmalaridan maʼlum. P.ning "Risola"sidan ayrim parchalargina saqlangan. Inson tanasi goʻzalligi va ideal mutanosibligi hamda uygʻunligini raqamli qonunda ifodalab bergan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

## Manbalar
Poliklinika

**Poliklinika** (poli... va klinika) — davolash, profilaktika muassasasi; qatnab davolanadigan va uyida yotgan bemorlarga tibbiy yordam koʻrsatadi. Oʻzbekistonda kasalxona bilan birlashgan va mustaqil P.lar mavjud. P. aholining turar joyi va ish joyi boʻyicha xizmat koʻrsatadi. Maxsus tibbiyot muassasalari qoshida ham P.lar bor (mas, klinik ilmiy tadqiqot institutlari qoshidagi P.lar).

P.da terapevt, xirurg, nevrolog, revmatolog, ginekolog, LOR xizmat qila-di; P. tarkibida fizioterapiya va funksional diagnostika boʻlimlari, lab., dorixona va boshqa boʻladi. Shahar va tuman P.lari, shuningdek, ixtisoslashgan stomatologiya, fizioterapiya P.lari ham bor. hozirgi zamonaviy diagnostika vositalari bilan jihozlangan oilaviy P.lar boʻlib, bular bolalar va kattalarga tegishli yordam koʻrsatadi. Yirik shaharlarda talabalarga xizmat qiladigan maxsus P.lar ham mavjud.

## Manbalar
Polikondensatlanish

**Polikondensatlanish** (yunoncha: polys — koʻp sonli va kondensatsiya) — bi - yoki polifunksional monomer va (yoki) oligomerlar taʼsirida poli-merlar sintez qilish jarayoni. Bunda polimer bilan bir qatorda suv, spirt, ammiak, vodorod galogenid, tegishli tuzlar va shunga oʻxshash quyi molekulali moddalar ajralib chiqadi.

P. reaksiyasi gomopolikondensatlanish va geteropolikondensatlanishga boʻlinadi. Gomopolikondensatlanish da bir moddaning 2 xil funksional guruhi oʻzaro reaksiyaga kirishib, polimer hosil qiladi. Bunday reaksiyaga aminokislotalar, amino-spirtlar va oksikislotalarning polikondensatlanishi misol boʻla oladi (mas, aminokapron kislotadan poli-kaprolaktam hosil boʻlishi). Getero-polikondensatlanish reaksiya-sida funksional guruxlari bir xil boʻlgan bifunksional guruxli 2 modda qatnashadi. Geksametilendiamin va adipin kislotadan poligeksametilen-adipinamid hosil boʻlishi bunday reaksiyaga misol boʻla oladi. Bifunksional birikmalarning polikondensatlanishi natijasida faqat chiziqsimon polimerlar hosil boʻladi. Bunday ja-rayon chiziqsimon polikondensatlanish deyiladi. Reaksiyaga kirishayotgan monomerlarning birida 3 va undan ortiq funksional guruxlar boʻlishi polikondensatlanish reak-siyasini murakkablashtiradi va toʻrsimon hamda fazoviy tuzilishga ega boʻlgan makromolekulalar hosil qiladi. Bujarayon fazoviy polikon-densatlanish deyiladi. P. jarayo-nining tabiat va texnikadagi ahamiya-ti katta. P. va unga oʻxshash reaksiyalar muhim biopolimerlar — oqsillar, nuklein kislotalar, sellyuloza va hokazo biosintezining asosini tashkil etadi.

P. reaksiyalari yuqori molekulali birikmalar (poliamidlar, poliefirlar, polikarbonatlar, fenol-formaldegid, mochevina-formaldegid, melamin-formaldegid smolalar, kremniy organik va maxsus xossali polimerlar) olishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Polikrat

**Polikrat** (? — miloddan avvalgi taxminan 523 yoki 522) — Samos o. tirani (hokimi; taxminan 540 yildan). Davlat miqyosida tangalar zarb etgan, qurilish ishlari olib borgan, harbiy va savdo floti, shuningdek, armiya tuzgan; Kichik Osiyo va Egey dengizi orollaridagi shaharlar bilan savdo yoʻliga egalik qilish uchun kurashgan.

## Manbalar
Polikristallar

**Polikristallar** - tartibsiz joylashgan va bir-biriga kirishib ketgan koʻp sonli mayda kristallardan tashkil topgan qattiq jismlar. Tabi-atda uchraydigan va sintez usuli bilan olinadigan koʻpgina materiallar (togʻ jinslari, metallar, krtishmalar va hokazo) P. hisoblanadi. P. xossalari uni tashkil qilgan kristall zarrachalarining xossalari va oʻlchamlariga (1 — 2-10~6 mkm dan bir necha mm gacha), ularning oriyentatsiyasi va chegaralarining tuzilishiga bogʻliq. Agar kristall zar-ralari tartibsiz oriyentatsiyalangan va ularning oʻlchami P. oʻlchamidan kichik boʻlsa, P.da monokristallarga xos anizotropiya xususiyati vujudga kelmaydi. Agar kristall zarrachalari maʼlum da-rajada kristallografik oriyentatsiyalangan boʻlsa, P. teksturlangan hisoblanadi va u anizotropiya xususiyatiga ega boʻladi. Kristall zarrachalari chegaralarining qoʻshilib ketishi P. ning fizik, ayniksa, mexanik xossalariga taʼsir qiladi; chegaralarda oʻtkazuvchan elektronlarning sochilishi, disloka-siyalarnchnt susayishi va hokazo kuzatiladi.

## Manbalar
Polimerbeton

**Polimerbeton**, plastobeton — boglovchi moddalari organik polimerlardan iborat sementsiz beton. P. tayyorlashda bogʻlovchi moddalar sifa-tida, asosan, termoreaktiv smolalar (mas, furan, toʻyingan efir, karbamid, epoksid smolalar va boshqalar), baʼzan termoplastik smolalar ishlatiladi. Toʻldirgichlar (dagʻal dispers toʻldirgichlar) sifatida oʻlchami 5&nbsp;mm gacha boʻlgan kvars qumi, granit, bazalt toshlarining 50&nbsp;mm gacha maydalangan boʻlakchalari qoʻllanadi. Tayyor mahsulotlarning tannarxini va boglovchi moddalar sarfini kamaytirish, xossalarini yaxshilash maksadida P. tarkibiga oʻlchami 0,15&nbsp;mm gacha boʻlgan mayda dispers toʻldirgichlar (barit, kvars, andezit va boshqa togʻ jinslari uni), shuningdek, plastifikatorlar, eri-tuvchilar va suyultirgichlar, gʻovak hosil qiluvchi moddalar (poroforlar), sirt faol moddalar, antipirenlar, boʻyagichlar va shahrik. kiritiladi. P. oʻta ogir (3,5-4 t/m3), ogʻir (2,2-2,4 t/m3), yengil (1,6—1,8 t/m3) va oʻta yengil (0,4— 0,5 t/m3) xillarga boʻlinadi. P.ning xossalari bogʻlovchi moddalarning tu-riga, toʻldiruvchi va toʻldirgichlar fraksion tarkibiga, aralashtirish va barcha komponentlarni zichlashtirish-ga, shuningdek, bogʻlovchi moddalarning qotish darajasiga bogʻliq. P. elektroliz vannalari, ishlab chiqarish korxonalari pollari uchun koshinlar, oqova suvlar uchun quvurlar, kimyoviy taʼsirlar va yemirilishga chidamli konstruksion materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. P.dan farqli oʻlaroq polimersement tarkibiga asosiy komponentlar sifatida 1:(0,005—0,2) nisbatda anorganik boglovchi material (sement, gips, ohak) va polimer qoʻshimchalar (suvda eruvchan epoksid, poliefir, karbamid smolalar, polivinilatsetat, lateks va boshqalarning suvdagi dispersiyasi), toʻldirgichlar (mas, boʻr, yanchilgan qum, talk) kiradi. Polimersement, asosan, bino va inshootlar devorlarini suvashda qoʻllanadi.

## Manbalar
Polikarbonatlar

**Polikarbonatlar** - karbonat kislota va digidroksibirikmalarning murakkab poliefirlari. Umumiy formulasi [—ORO—S (O)—]p, bu yerda R — aromatik yoki alifatik qoldiq. Bulardan eng muhim sanoat ahamiyatiga ega boʻlganlari aromatik P. (makrolen, leksan, yupilon, penlayt, sinvet, polikarbonat); 2,2- bis-(4gidroksife-nil) propan (bisfenol A) va bisfenol A bilan uning oʻrinbosarlari 3,3’, 5,5’ — tetrabrom yoki 3,3’, 5,5’ — tet-rametilbisfenol A asosidagi aralash P. Bisfenol A (gomopolikarbonat) asosidagi P. — amorf rangeiz poli-merlar; mol. m. (20—120)103, shaffof. Undan tayyorlanadigan 3&nbsp;mm qalinlikdagi plastinka 88% yorugʻlikni oʻtkaza-di, dekstruksiyalanish temperaturasi 310—320°. P. fizik-mexanik xossalari mol. m. kattaligiga bogʻliq. Mol. m. 20 mingdan kichik boʻlgan P. moʻrt, mustahkamligi past, mol. m. 25 mingdan yukrri boʻlgan P. esa mexanik mustaxkamligi va elas-tikligi yuqori biologik inert polimerlar. Ulardan tayyorlangan buyumlarni — 100 dan 135° gacha boʻlgan haroratlarda ishlatish mumkin. Sanoatda P. 3 xil usul bilan olinadi: 1) difenilkar-bonatni bisfenol A bilan vakuumda asoslar (mas, natriy metilat) ishtirokida 150—300° da qayta eterifikatsiyalash; 2) bisfenol A ni eritmada piridin ishtirokida 25° da fosgenlash; 3) bisfenol A ni fosgen bilan suvli ishqoriy muhitda va organik erituvchida* mas, metilenxlorid yoki tarkibida xlor boʻlgan erituvchilar ishtirokida fazalararo polikondensatsiyalash.

P. avtomobilsozlikda, elektron va elektrotexnika sanoatida, maishiy va tibbiyot texnikasida, asbobsozlik va samolyotsozlikda, qurilishda konstruksion material sifatida ishlatiladi. P.dan tayyorlangan oynalar qurilishda, issiqxonalarda, koʻp qavatli mustahkam shisha materiallar — trip-lekslar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Polikarp oʻsimliklar

**Polikarp oʻsimliklar** (poli... va yun. karpos — meva) — bir necha yil gullab meva beradigan oʻsimliklar. Koʻp yillik gulli oʻsimliklarning deyarli hammasi P.oʻ. hisoblanadi (yana qarang Monokarp oʻsimliklar).

## Manbalar
Polimeriya

**Polimeriya** (yun. polymereia — koʻp murakkablik) — genlarning oʻzaro taʼsiri tiplaridan biri. Polimeriyada bir belgining rivojlanishi bir xilda taʼsir etuvchi 2 va undan ortiq, allel boʻlmagan genlarga bogʻliq. Polimeriya 1909-yilda shved olimi [N.G. Nilson-Ele] tomonidan kashf etilgan. Xoʻjalik nuqtai nazaridan qimmatli boʻlgan belgilar masalan: gʻoʻzaning boʻyi, tola chiqimi, tola uzunligi, koʻsagining ogʻirligi, chigitining yogʻliligi va boshqa belgilari Polimeriya tipida irsiylanadi. Shartli ravishda kumulyativ va nokumulyativ Polimeriya ajratiladi. Kumulyativ Polimeriyada belgining fenotipda kuchli yoki kucheiz namoyon boʻlishi genotipda ishtirok etadigan dominant allellarning soniga bogʻliq. Miqdoriy belgilar kumulyativ Polimeriya tipida irsiylanadi. Nokumulyativ Polimeriyada belgining fenotipik namoyon boʻlishi dominant allellar soniga bogʻliq emas. Dominant belgining namoyon boʻlishi uchun genotipda birgina dominant allelning boʻlishi kifoya. Biokimyoviy darajada Polimeriya asosida belgining rivojlanishiga taʼsir qiluvchi biosintez reaksiyalari yotadi.

## Manbalar
Polimerlanish

**Polimerlanish** — quyi molekulali modda (monomer)larning kovalent bogʻ orqali birikib, yuqori molekulali birikma (makromolekula)lar hosil qilish jarayoni. Makromolekulaning elementar tarkibi (uning chek-ka guruhini nazarga olmaganda) monomerning tarkibidan farq qilmaydi. P.ning polikondensatlanishdan mu-him farqi ham ana shunda.

Makromolekulada initsiatorlar ishtirokida faol markaz (•) hosil qilish P.ning asosiy bosqichi hisoblanadi. Bu markaz reaksiyaning oʻsishini boshlab yuboradi va monomer molekulasini faol markazga qoʻshadi. Agar bu markaz turgʻun (uzoq vaqt mavjud boʻluvchi) boʻlsa, P. bosqichsimon deyiladi. Agar oraliq mahsulot turgʻun boʻlmasa (qisqa vaqt mavjud boʻla olsa), P. zanjirsimon deyiladi. P.da qatnashuvchi faol markazlar tabiatiga koʻra, P. radikalli va ionli boʻladi. P.da bir vaqtda 2 yoki undan ortik, turli monomerlar qatnashishi mumkin.

Radikalli P. faqat zanjirli mexanizm boʻyicha boradi. Erkin radikallar oraliq faol mahsulotlarning funksiyasini oʻtaydi. Etilen, vinil-xlorid, vinilatsetat, vinilidenxlorid, ftoretilen, akrilonitril, me-takrilonitril, metilakrilat, metil-metakrilat, stirol, butadiyen, xlorop-ren va boshqa radikalli P.ga kirishadigan monomerlarga mansubdir. Radikalli P.ni xona harorati va quyi temperaturalarda amalga oshirish uchun oksidlanishqaytarilish initsiatorlashdan foydalaniladi. Lab. amaliyotida fotokimyoviy initsiatorlash qoʻllanadi. Radikalli P.ni u-nurlari, tezkor elektronlar, x-zarrachalar, neytronlar va hokazo taʼsirida hosil qilish ham mumkin. Bu usuldagi initsiatorlash radi -atsion kimyoviy initsiatorlash deyiladi.

Radikalli P.da zanjir uzatilish re-aksiyasining ahamiyati muhim. Buning mohiyati shundaki, oʻsuvchi radikal biror molekula (zanjir uzatuvchi molekula)ning atomi yoki bir guruh atomini uzib oladi. Natijada oʻsuvchi radikal toʻyingan valentli molekulaga aylanib, kinetik zanjirni davom ettirishga moyil yangi radikal hosil qiladi.

Ionli P.da oraliq faol mahsulotlar ionlar, ionlar jufti yoki qutblangan komplekslardan iborat. Ionli P. zanjirli mexanizm boʻyicha ham, bosqichli mexanizm boʻyicha ham borishi mumkin. Zanjirsimon ionli P. kationli va anionli P.ga boʻlinadi. Kationli P.da oʻsuvchi zanjir uchidagi reaksiya ga kirishuvchi ionlar musbat zaryadli boʻladi. Izobutilen, propilen, metilstirol, vinilalkil efirlar, izopren va hokazo monomerlar kationli P.ga oson kirishadi. Kationli P.ni past temperaturada amalga oshirishda katali-zatorlar bilan komplekslar hosil qiluvchi sokatalizatorlar (suv, proton kislotalar, spirtlar, galogenalkillar, efirlar va hokazo) ishlatiladi.

Sianid viniliden, nitroetilen, akrilonitril, metakrilonitril, akril va metakril efirlar va hokazo anionli P.ga oson kirishadi. Koordinatsion-ionli P. olinayotgan mahsulotlarning xossalarini aniq tekshirishga imkon beradi. Butun dunyoda ishlab chikariladigan polimerlarning 3/4 ga yaqin qismi P. jarayoni asosida olinadi.

## Adabiyot
* Asqarov M. A., Jalilov A. T., Rashidova S. Sh., Trubitsina S. N., Regulirovaniye protsessa radikalnoy polimerizatsii, T., 1975; Ismoilov I. I., Rafikov A. S, Donorno-ak-septorniy mexanizm polimerizatsii, T., 2003.

Isroil Ismoilov.

## Manbalar