Neyroendokrin o‘sma

**Neyroendokrin oʻsmalar** (qisqartmasi: *NETs*) — endokrin (gormonal) va asab tizimi hujayralaridan kelib chiqadigan neoplazmalardir (neoplasms). Ular, koʻpincha, ichakda paydo boʻladi, lekin boshqa aʼzolarda ham uchrashi mumkin. Ichakda paydo boʻlgan turlari odatda, *[[karsinoid]] (carcinoid) oʻsmalar* deb ataladi.

Neyroendokrin oʻsmalarning turlari koʻp boʻlishiga qaramay, ular yagona toʻqima guruhi sifatida davolanadi. Buning sababi shundaki, ushbu neoplazma hujayralari oʻxshash gistologik koʻrinish, maxsus sekretsiya granulalari (secretory granules) va koʻpincha biogen aminlar (amines) hamda polipeptid gormonlarni ishlab chiqarish kabi umumiy xususiyatlarga ega.

„Neyro“ atamasi monoaminlarni saqlaydigan serotoninergik neyronlardagi granulalarga oʻxshash zich yadroli granulalarga ishora qiladi. „Endokrin“ atamasi esa ushbu monoaminlarning sintezi va sekretsiyasini (ajralishini) anglatadi. Neyroendokrin tizimga gipofiz (pituitary), paratiroid va neyroendokrin adrenal bezlar kabi endokrin bezlar kiradi. Shuningdek, unga oshqozon osti bezi kabi bezli toʻqimalar ichiga joylashgan endokrin orolcha toʻqimalari va ekzokrin parenximada tarqalgan hujayralar ham kiradi. Oxirgi guruh diffuz endokrin tizim (diffuse endocrine system) sifatida tanilgan.

Neyroendokrin oʻsmalarni davolash uchun bir qancha usullar mavjud. Bularga jarrohlik, kimyoterapiya kabi tizimli davolash usullari va peptidli retseptor radionuklid terapiyasi (peptide receptor radionuclide therapy) kiradi. Davolash kasallikni butunlay tuzatishga yoki simptomlarni (kasallik belgilarini) yengillashtirishga qaratilgan boʻlishi mumkin.

## Tasniflash

### JST

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JST) tasniflash sxemasi neyroendokrin oʻsmalarni uchta asosiy toifaga ajratadi. Bunda anatomik kelib chiqishdan koʻra, oʻsma darajasiga (tumor grade) koʻproq urgʻu beriladi:

* yaxshi differensiallashgan neyroendokrin oʻsmalar; ular oʻz navbatida xavfsiz va xulq-atvori noaniq boʻlgan oʻsmalarga boʻlinadi;
* past darajadagi xavfli xususiyatga ega yaxshi differensiallashgan (past darajali) neyroendokrin karsinomalar;
* yomon differensiallashgan (yuqori darajali) neyroendokrin karsinomalar; bularga yirik hujayrali neyroendokrin va mayda hujayrali karsinomalar kiradi.

Bundan tashqari, JST sxemasi neyroendokrin va epitelial karsinoma xususiyatlariga ega aralash oʻsmalarni ham tan oladi. Masalan, kam uchraydigan Meʼda-ichak trakti oʻsmasi boʻlgan kovaksimon hujayrali saraton (goblet cell cancer) bunga misol boʻla oladi.

Muayyan oʻsmani ushbu toifalardan biriga kiritish aniq belgilangan gistologik xususiyatlarga bogʻliq. Bularga oʻsma hajmi, limfovaskulyar invaziya, mitotik son, Ki-67 markalash indeksi, qoʻshni aʼzolarga oʻsishi, metastazalarning mavjudligi va ularning gormonlar ishlab chiqarishi kiradi.

JSTning 2022-yildagi tasnifi koʻpgina NETlar, xususan meʼda-ichak yoki pankreatobiliar trakt NETlari uchun uch bosqichli darajalash tizimini tasdiqlaydi. Bu tizim yuqori aerodigestiv yoʻllar va soʻlak bezlari NETlariga ham tegishlidir. Darajalash tizimi mitotik tezlik va Ki-67 indeksi bilan baholanadigan proliferatsiyaga (hujayra koʻpayishi) asoslangan. Oʻsmalar 1-darajali (G1, past darajali), 2-darajali (G2, oʻrta darajali) va 3-darajali (G3, yuqori darajali) turlarga ajratiladi. Oʻsma nekrozi, garchi yomonroq prognoz bilan bogʻliq omil deb tan olinsa-da, meʼda-ichak yoki pankreatobiliar trakt NETlari darajasini aniqlashga kiritilmagan. Biroq, nekrozning mavjudligi oʻpka, timus va boshqa joylardagi NETlar darajasini aniqlashda muhim tarkibiy qism hisoblanadi.

### Anatomik taqsimot

NETlar guruhiga quyidagilar kiradi:

* Gipofiz: Gipofizning oldingi qismidagi neyroendokrin oʻsma.
* Qalqonsimon bez: Neyroendokrin qalqonsimon bez oʻsmalari, xususan, medulyar karsinoma.
* Paratiroid oʻsmalari.
* Timus va mediastinal karsinoid oʻsmalar.
* Oʻpka neyroendokrin oʻsmalari.
* Gastroenteropankreatik neyroendokrin oʻsmalar (GEP-NET).
* Jigar va oʻt pufagi oʻsmalari.
* Buyrak usti bezlari oʻsmalari, xususan, miya qavati oʻsmalari.
* Feoxromotsitoma.
* Periferik asab tizimi oʻsmalari, masalan, Shvannoma, Paraganglioma va Neyroblastoma.

### Darajalash
Neyroendokrin zararlanishlar hujayra polimorfizmiga koʻra emas, balki hujayra koʻpayishi (proliferatsiya) markerlariga koʻra gistologik darajalanadi. JST hozirda barcha gastroenteropankreatik neyroendokrin neoplazmalar uchun quyidagi darajalash sxemasini tavsiya etadi:

### Bosqichlash
Gastroenteropankreatik 1-darajali va 2-darajali neyroendokrin oʻsmalarning TNM bosqichlanishi (staging) quyidagicha:

## Belgilar va simptomlar

### Gastroenteropankreatik
Kontseptual jihatdan GEP-NET toifasida NETning ikkita asosiy turi mavjud: meʼda-ichak (MI) tizimidan va oshqozon osti bezidan kelib chiqadigan oʻsmalar. „Karsinoid“ (carcinoid) atamasi koʻpincha ikkalasiga nisbatan ham qoʻllaniladi.

#### Karsinoid oʻsmalar

Karsinoidlar koʻpincha ingichka ichakka taʼsir qiladi va apendiksning eng koʻp uchraydigan xavfli oʻsmasi hisoblanadi. Koʻpgina karsinoidlar simptomsiz kechadi va tasodifan aniqlanadi. Bir tadqiqot shuni koʻrsatdiki, har oʻnta odamdan birida bunday oʻsmalar mavjud. Karsinoidlarning 10 foizi yoki undan kamrogʻi karsinoid sindromini keltirib chiqaradi. Bu holatda koʻp miqdorda serotonin yoki substance P ajraladi.

Karsinoid sindromi belgilari:

* Yuz qizarishi (flushing).
* Ich ketishi (diarrhea).
* Astma yoki xirillash.
* Yurak yetishmovchiligi.

Serotoninning yuqori darajasiga surunkali taʼsir qilish yurak klapanlarining qalinlashishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, triptofan yetishmovchiligi natijasida pellagra yuzaga kelishi mumkin.

#### Oshqozon osti bezi neyroendokrin oʻsmalari

Oshqozon osti bezi neyroendokrin oʻsmalari (PanNETs) koʻpincha „orolcha hujayralari oʻsmalari“ deb ham ataladi. Ular odatdagi oshqozon osti bezi saratonidan (adenokarsinoma) farq qiladi. PanNETlarning 60 foizigacha boʻlgan qismi nofunksional hisoblanadi, yaʼni ular klinik sindromni keltirib chiqaradigan miqdorda gormon ishlab chiqarmaydi.

### Irsiy sindromlar
Neyroendokrin oʻsmalar bir qancha irsiy oilaviy sindromlarda uchrashi mumkin:

* 1-tipdagi koʻp sonli endokrin neoplaziya (MEN1).
* 2-tipdagi koʻp sonli endokrin neoplaziya (MEN2).
* Fon Hippel-Lindau kasalligi (VHL).
* Neyrofibromatoz 1-tip.
* Tuberoz skleroz.
* Karni kompleksi.

## Tashxis
NETlar turli xil sekretsiya faolligiga ega boʻlgani uchun koʻplab markerlardan foydalaniladi. Eng muhim markerlar quyidagilardir:

* Xromogranin A (CgA) — metastatik oʻsmalarning 99 foizida mavjud.
* Siydikdagi 5-gidroksiindoluksus kislota (5-HIAA).
* Neyronsperisifik enolaza (NSE).
* Sinaptofizin.

Tasvirlash uchun KT, MRT va Endoskopiya qoʻllaniladi. Shuningdek, molekulyar tasvirlash usuli boʻlgan Galliy-68 DOTATOC skanerlash usuli oktreotid skanerlashiga qaraganda aniqroq natija beradi.

## Davolash
Jarrohlik amaliyoti oʻsmani butunlay olib tashlash mumkin boʻlgan hollarda asosiy tanlov hisoblanadi.

### Tizimli terapiya

* **Somatostatin analoglari**: Oktreotid va lanreotid gormon ajralishini bloklash orqali simptomlarni kamaytiradi.
* **Kimyoterapiya**: Karboplatin, sisplatin va boshqa preparatlar oʻsma hujayralarini oʻldirish uchun ishlatiladi.
* **Radionuklid terapiyasi**: Peptidli retseptor radionuklid terapiyasi (PRRT) oʻsma hujayralarini nishonli nurlantirish orqali yuqori samaradorlik koʻrsatadi.

### Lokoregional terapiya
Jigar metastazlarini davolash uchun jigar arteriyasi embolizatsiyasi (TAE, TACE yoki SIRT) qoʻllaniladi. Shuningdek, radiochastotali ablatsiya (thermal ablation) ham samarali usullardan biri hisoblanadi.

## Tarixi
Ingichka ichakning neyroendokrin oʻsmalari birinchi marta 1907-yilda Zigfrid Oberndorfer (Siegfried Oberndorfer) tomonidan ajratilgan. U ularni „karsinoid“ (cancer-like) deb atagan, chunki ularning sekin oʻsishi haqiqiy saratondan koʻra „saratonsimon“ deb hisoblangan. 1938-yilda esa ushbu oʻsmalarning baʼzilari xavfli boʻlishi mumkinligi tan olindi.

## Manbalar