open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rubl

**Rubl** – Rossiya Federatsiyasi pul birligi. 1992-yildan muomalaga kiritilgan. IP. = 100 kopeyka. Xalqaro ifodasi RUR. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 34,04 Rubl (2004, 20-yanvar).

Rubl 1917-yildagi Oktyabr toʻntarishiga qadar Rossiya imperiyasi, 1919—91 yillarda sobiq SSSR (shu jumladan, 1924—91 yillarda Oʻzbekiston)da amalda boʻlgan. „Rubl“ atamasi 13-asrda Novgorodsa grivna [uz. 20 sm, ogʻirligi 200 g ga yaqin boʻlgan kumush quymasining kesilgan (ruscha „rublenniy“)] yarim boʻlagi nomi tarzida paydo boʻldi. 1704-yildan boshlab muntazam holda vazni 28 g boʻlgan kumush Rubllar zarb qilina boshlandi, shuningdek, mis va oltin Rubllar ham zarb qilinishi davom etdi. 1843-yildan esa Rubl davlat xazinasining qogʻoz biletlari koʻrinishida chiqarila boshlandi. 1897-yilga kelib oltin Rubl asosiy pul birligiga aylandi va 1914-yilgacha muomalada boʻldi.

Dastlabki Sovet Rubl 1919-yilda kredit bileti sifatida chiqarilgan. Sobiq Ittifoq davrida Rubl banknotlari butun mamlakat miqyosida yagona pul birligi sifatida toʻliq amal qilgan. Oʻsha davrda Rubl Oʻzbekiston Respublikasining ham rasmiy pul birligi boʻlgan va uning hududida „soʻm“ deb nomlangan. SSSR mustaqil davlatlarga boʻlinib ketganidan soʻng Rubl Rossiya Federatsiyasining milliy valyutasi sifatida saqlanib qoldi.

## Belarus Respublikasi
Belarus Respublikasi pul birligi. 1992-yilda muomalaga kiritilgan. IP. = 100 kopeyka. Xalqaro ifodasi – BYR. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 2042 Rubl (2003, may). Ashur Qodirov.

## Manbalar
Ruboiy

**Ruboiy** (arab. — toʻrtlik) — Sharq xalqlari sheʼriyatida keng tarqalgan poetik janr. Tayin gʻoyaviybadiiy va shakliy shartlarga binoan yaratilgan 4 misradan iborat falsafiy, axloqiy, taʼlimiy yoki ishqiy mavzudagi sheʼr. Ruboiy hazaj baxrida (axram va axrab vaznlarida jami 24 ta) yoziladi. Boshqa bahrlarda yozilgan toʻrtliklar dubaytiy, kuylanadiganlari esa tarona deb ataladi. Ruboiy qofiyalanish tartibiga koʻra ikki xil boʻladi. Birinchi xil ruboiylarning 1—2—4misralari oʻzaro qofiyalanadi (a-a-b-a shaklida). Mas:Koʻpdin berikim yoru diyorim yoʻqtur, Bir lahzau bir nafas qarorim yoʻqtur. Keldim be sori oʻz ixtiyorim birla, Lekin borurimda ixtiyorim yoʻqtur.

Bobur. Ikkinchi xil ruboiyda toʻrtala misrasi ham qofiyalanadi (a-a-a-a shaklida).

Mas:Andin berikim qoshimda yorim yoʻqtur, Hijronda juz nolai zorim yoʻqtur. Dasht uzra quyun kabi qarorim yoʻqtur, Sargashtaligimda ixtiyorim yoʻqtur.

Navoiy. R.dagi 4 unsur 4 misrada aytilmoqchi boʻlgan fikrning toʻgʻri, badiiy yuksak, kompozitsion jihatdan pishiq boʻlishini taʼminlaydi. 1-misra —tezisda shoir aytmoqchi boʻlgan fikr oʻrtaga tashlanadi; 2-misra — antitezisda birinchisiga qarama-qarshi fikr aytiladi, birok, u tezisni isbotiga xizmat qiladi; 3-misra — moddai ruboiya 4-misrada aytilmoqchi boʻlgan xulosa uchun koʻprik vazifasini oʻtaydi; 4-misra — sintezda avvalgi 3 misradan gʻoyaviy xulosa chiqariladi, bu shoirning asosiy gʻoyasi hisoblanadi.

Ruboiy shaklidagi sheʼrlar xalq ogʻzaki ijodida paydo boʻlgan, namunalari "Devonu lugʻotit turk"da uchraydi. Dastlabki ruboiylarni Rudakiy va Shahidi Balxiy yaratgan. Badriddin alQavomiy (12-asr) arab, fors va turkiy tillarida R. yozgan. A. Runiy, S. Salmon, Ibn Sino, Umar Xayyom va boshqalar R.ning mohiyati va uslub jihatdan yuksak namunalarini ijod qilganlar. Navoiy ijodida esa yuqori bosqichga koʻtarilgan. Navoiy ruboiylarida hayotiy taassurot, ijtimoiy-siyosiy va falsafiyaxloqiy mulohazalar yuksak badiiy shaklda oʻz ifodasini topgan. Keyinroq Bobur bu janrni rivojlantirgan. 19-asrda Munis, Ogahiy, Komil Xorazmiy va boshqalar ruboiyning goʻzal namunalarini yaratganlar. Hozirgi davr oʻzbek adabiyotida Shayxzoda, Shuhrat, Ramz Bobojon, Tolib Yoʻldosh kabi shoirlar ruboiy yozganlar. Biroq ularning baʼzilari ruboiy vaznida yozilmaganligi uchun dubaytiy yoki toʻrtlik deb ataladi.

## Adabiyot
* Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar, T., 1976; Nos i rov O.,Jamolov S, Ziyoviddinov M., Oʻzbek klassik sheʼriyati janrlari, T., 1979; Haqqulov I., Oʻzbek adabiyotida ruboiy, T., 1981.

Begali Qosimov.

## Manbalar
Rubruk

**Rubruk**, Rubrukvis Billem (1215 va 1220 yillar orasi — 1293) — flamand sayyohi, rohib. 1253—55 yillarda fransuz qiroli Lyudovik IX tomonidan Moʻgʻulistonga yuborilgan elchilarga rahbarlik qilgan. R. Fransiyadan Falastinga yoʻl olgan, soʻngra Konstantinopol, Krim, Don dashtlari, Oʻrta Osiyo, Markaziy Moʻgʻulistondan oʻtib 1254 y. Koraqurum shahriga yetib borgan; qaytishda Kavkaz va Kichik Osiyoda boʻlgan. R.ning oʻz sayohati haqidagi hisobotida u bosib oʻtgan mamlakatlar tarixi, etnografiyasiva geogrfiyasiqaqida qimmatli maʼlumotlar bor.

## Manbalar

* Puteshestviye v Vostochnie strani, M., 1957.
Rubsovsk

**Rubsovsk** — Rossiya Federatsiyasi Oltoy oʻlkasidagi shahar (1927-yildan). Aley daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 165,1 ming kishi (1998). R. — qishloq xoʻjaligi mashinasozligining yirik markazi. "Altaytraktor", "Altayselmash" mashinasozlik zdlari va boshqa ishlab turibdi. Oziq-ovqat, yengil sanoatlari mavjud. Drama teatri, telemarkaz faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Rubʼ ul-xoli

**Rubʼ ul-xoli**, ar-Rubʼ ul-Xoli (arabcha — choraksayxon yer (yarim orolga nisbatan) — Arabiston yarim orolning janubi-sharqiy qismidagi qumli choʻl. Yarim orolning gʻarbiy, jan. va sharqiy sohillari boʻylab choʻzilgan togʻlar oraligʻidagi tektonik botiqda. Maydoni 650 ming km² (Yer yuzidagi eng yirik choʻllardan biri). Yer yuzasi tekis, balandligi sharqiy qismida 100– 200 m, gʻarbida 500–1000 m. Hududining 80% koʻchma qum barxanlari, joʻyak va uyumlardan iborat. Sharqida keng shoʻrxoklar, qum maydonlari oraligʻida toshloqlar bor. Yillik yogʻin 50&nbsp;mm dan kam, bir necha yillar umuman yogʻmasligi mumkin. Doimiy oqar suvi yoʻq, grunt suvi juda chuqur. Oʻsimliklar (yantoq, shoʻra va boshqalar) pastqam joylarda oʻsadi. Aholisi, asosan, koʻchmanchi arablar. Tuya boqiladi. Choʻlning chekkalarida ahyonahyonda vohalar uchraydi.

## Manbalar
Rubʼi maskun

**Rubʼi maskun** (arab. — aholi yashaydigan chorak yer) — yunon va oʻrta asr Sharq fanida mavjud tarixiygeografik tushuncha. Qad. yunon olimlari yerning ular tasavvuridagi aholi yashaydigan obod qismini "eykumena" yoki "oykumena" (yunoncha "oykeo" — obod qilmoq) deb ataganlar. Oʻrta asrlarda Arab xalifaligida mazkur geografik tushuncha yunon ilmiy adabiyotining arabcha tarjimalari orqali "maʼmura" — obod (yerlar) va Rubʼi maskun shakllarida Sharq geografiyasiga ham oʻtdi. Rubʼi maskun tushunchasining ishlatilish sababi shuki, yunon olimlari yer yuzini toʻrt chorakka boʻlganlar va shundan bir choragi obod, yaʼni odamlar yashashi uchun yaroqli, qolgan uchta chorakni esa, odatda suv deb taxmin qilganlar. Sharqfanidagi "maʼmura" yoki Rubʼi maskunni yunon fanidagi "oykumena" bilan aynan bir xil deb boʻlmaydi. Zero, tarixiy taraqqiyot jarayonida geografik tasavvurlar oydinlasha borib, yerning obod qismi haqidagi tushunchaga ham talaygina anikliklar kiritilgan. Keyingi davrda mazkur tushuncha yanada boyib bordi. Beruniy Rubʼi maskun tushunchasiga jiddiy oʻzgarish kiritgan va "Hindiston" asarida qolgan choraklarda ham quruqlik boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan. Beruniy qayd etgan gʻarbdagi quruqlik alohida qitʼa (Amerika) ekanligi X. Kolumb sayohatidan soʻng amalda tasdiqlandi (yana qarang Yetti iqlim).

Omonullo Boʻriyev.

## Manbalar
Andrey Rublyov

**Andrey Rublyov** (taxminan 1360—1370, 1427, baʼzi manbalarga koʻra, taxminan 1430, Moskva; Andronikov monastiriga dafn etilgan) — rus rassomi; Moskva rangtasvir maktabining asoschisi. Kiborlar muhitida tarbiyalangan. Rublyov ijodi Moskva Rusi badiiy anʼanalari zaminida shakllangan, shuningdek, u Vizantiya va jan. slavyanlar badiiy amaliyotlarini ham yaxshi bilgan. Rublyov asarlari falsafiy teranligi hamda badiiy shaklining mukammalligi bilan ajralib turadi; rassom ularda insonning maʼnaviy goʻzalligi va axloqiy kuchqudratini yangicha talqin etadi (Zvenigraddagi soborlar uchun "Spas", "Havoriy Pavel", "Arxangel Mixail" va boshqa ikonalari, 14-15-asrlar chegarasida). Rublyov ijodining choʻqqisi "Troitsa" sanami (14-asr oxiri — 15-asr boshi)da anʼanaviy bibliya syujeti koʻtarinkilik va falsafiy mazmun bilan boyitilgan. Moskva, Vladimir va boshqa shaharlar soborlaridagi ikonostaslar uchun ikonalar yaratgan ("Qiyomat kuni" va boshqalar).

## Manbalar
Ruda (maʼnolari)

**Ruda**:

* Ruda - aholi punkti

* Ruda (mineral hosila) — tarkibida metall yoki uning birikmalari koʻp miqdorda boʻlgan tabiiy mineral hosilalar.
Ruda (mineral hosila)

**Ruda** — tarkibida metall yoki uning birikmalari koʻp miqdorda boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Baʼzan nometall mineral xom ashyolar (asbest, barit, grafit, oltingugurt) ham Ruda deb yuritiladi. Ruda tabiiy boy va kambagʻal turlarga ajratiladi, shunga qarab uni boyitish zarurligi belgilanadi. Ruda bir foydali mineralli — monomineral yoki koʻp foydali mineralli — polimineral, jumladan, tarkibida sanoat ahamiyatiga ega boʻlmagan (yaʼni kam miqdorli) minerallar ham boʻladi. Tarkibida foydali yoʻldosh minerallar (komponentlar) boʻlganlari kompleks Rudalar deb yuritiladi. Rudaning tarkibida boʻlgan minerallar miqdoriga qarab silikatli, oksidli, sulfidli, karbonatli va aralash turlari farq qilinadi. Barcha tub choʻkindi, magmatik va metamorfik tog jinslari tarkibida boʻlgan Rudalar tub Rudalar deyiladi; dare, koʻl, dengiz va okean choʻkindilaridan olinadiganlari sochma Ruda deb yuritiladi. Qazib olish va qayta ishlash uchun Rudalarning qator xossalari ahamiyatga ega: kattikligi, darzliligi, hajmiy ogʻirligi, erish harorati, magnit va elektromagnitligi, elektr oʻtkazuvchanligi, radioaktivligi, erish va sorbsion xususiyatlari, granulometrik tarkibi va boshqa Bir joyda joylashib, atroflari esa boshqa togʻ jinslaridan iborat uyum Ruda tanasi (jism) deb ataladi va u turli (yapaloq, shtokverk, tomirsimon) shakllarga ega. Yaqin joylashgan bir nechta Ruda tanalari Ruda maydoni yoki konini hosil qiladi, Ruda koni bitta Ruda tanasidan iborat boʻlishi ham mumkin. Ruda konlari qora (temir, marganets, xrom, titan, vanadiy), rangli (mis, qoʻrgoshin, rux, nikel, surma), yengil (alyuminiy), noyob (qalay, volfram, molibden, simob, berilliy, litiy, tantal, niobiy), asl (oltin, platina, kumush), radioaktiv (uran, toriy, radiy), tarqoq (aktiniy, gafniy, galliy, germaniy, indiy, kadmiy, protaktiniy, reniy, rubidiy, selen, skandiy, talliy, tellur, seziy va boshqalar) va nodir metallar konlariga ajratiladi.

Bir nechta Ruda konlari katta masofaga choʻzilib joylashganda rudali mintaqa deb nomlanadi. Mas, Amerikaning Buyuk kumushli mintakasi Meksikadan Peru va Boliviyagacha davom etgan, Markaziy Afrikaning misli mintakasi Zambiya va Kongo Demokratik Respublikasida 450&nbsp;km masofaga choʻzilib, 150 dan ortiq mis konlarini qamrab olgan; Janubiy Amerikaning misli mintaqasi 4 ming km ga choʻzilib, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Argentina, Chili mamlakatlarida joylashgan Ruda konlaridan iborat. Geografik va geologik jihatdan alohida ajralib turgan yakka yoki bir necha Rudali formatsiyalarga ega boʻlgan mintaqa Rudali rayon deb ataladi (Mas, Fargona surmasimob rni, AngrenOlmaliq rni, Kizilqum oltin Rudali rayoni).

## Manbalar
Grigoriy Rudakov

**Grigoriy Mixaylovich Rudakov** (1925.25.9, Qarshi — 1991.21.1, Toshkent) — muhandis-mexanik, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1975), VASXNIL akademik (1972), professor (1970). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan mexanizator (1964). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutini tugatgan (1950). Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish ilmiy tadqiqot instituti laboratoriya rahbari, boʻlim mudiri, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1953—1972 va 1975-yildan); VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi akademik kotibi (1972—1975). Ilmiy ishlari yangi qishloq xoʻjaligi mashinalarini yaratish va joriy qilish, tuproqni ishlash texnologiyasi, oʻgʻit va gerbitsidlarni qoʻllash, paxtachilikda mashinalar sistemasini ishlab chiqish va prognozlash masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Mexanizatsiya xlopkovodstva, M., 1975; Zonalnaya sistema mashin dlya kompleksnoy mexanizatsii rasteniyevodstva v Sredneaziatskom regione, kn. 1—2, T., 1982.

## Havolalar
* Nekrolog
Rudalarni boyitish

**Rudalarni boyitish** — foydali minerallarni keraksiz togʻ jinslari (qum, ohaktosh va boshqalar)dan tozalash. Maxsus sexlar va boyitish fabrikalarida bajariladi. Tabiiy rudalardan bevosita foydali komponentlarni ajratib olish koʻpincha iqtisodiy samara bermaydi va aksari hollarda texnik jixatdan mumkin emas. Shuning uchun metallurgiya, kimyo va boshqa sanoat jarayonlari foydali komponentlar bilan boyitilgan maxsus mahsulotlar — konsentratlar ni qayta ishlashga asoslangan. Mas, qoʻrgʻoshin rudasidagi qoʻrgʻoshin 1,5% ni tashkil etishi mumkin, metallurgiya sharoitida eritish uchun esa rudadagi qoʻrgʻoshin miqdori 3070% boʻlishi zarur va hokazo. Rudalarni boyitish natijasida ruda konsentrat va deyarli keraksiz togʻ jinslaridan iborat chiqindiga ajraladi. Rudalarni boyitish foydali komponentlar miqdori (konsentratsiyasi) undan bir necha yuz barobargacha ortadi. Mas, tarkibida 0,1% molibden boʻlgan ruda boyitilib, 50 foizli konsentrat olinadi.

Rudalarni boyitishda avval ruda maʼlum darajada maydalanadi, saralanadi, fizik-kimyoviy jihatdan boyitiladi. Fizikkimyoviy boyitishning gravitatsion, magnit, elektrostatik, qizdirish, flotatsion hamda maydayirikligi, shakli boʻyicha saralash va boshqa usullari bor.

## Manbalar
Yan Rudzutak

**Rudzutak Yan Ernestovich** [1887.3 (15).8, Kurlyandiya guberniyasi Goldingensk uyezdi (hozirgi Latviya) — 1938.28.7, Moskva] — Turkistonda bolshevikcha rejimni mustahkamlashda qatnashgan sovet siyosatchilaridan biri. RKP (b) MK Turkbyuro raisi (1921 yil mart— oktabr), RKP(b) MK Oʻrta Osiyo byurosi raisi (192223), RKP(b) MK kotibi (1923 yil aprel — 1924 yil may). G.K.Orjonikidze bilan birgalikda Turkbyuro oʻrnida Oʻrta Osiyo byurosi (Sredazbyuro) tuzilishining tashabbuskori. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) hukumati tarkibidan milliy rahbar xodimlarni chiqargan va Buxorodan surgun qiddirgan (1923 yil iyun). BXSR va XXSR ni sovetlashtirish jarayoniga rahbarlik qilgan. Keyinchalik SSSR temir yoʻllar xalq komissari (192430), SSSR XKS hamda SSSRMehnat va mudofaa kengashi raisining oʻrinbosari (1926—37). Sovet rejimiga sadoqat bilan xizmat qilsa ham qamoqqa olingan (1937 yil 24 may) va otib tashlangan.

## Manbalar
Rudimentlar

**Rudimentlar** (lot. rudimentum — murtak, negiz), rudiment organ lar — filogenez jarayonida organizmda oʻz ahamiyatini yoʻqotgan, ajdodlar va yaqin turlardagiga nisbatan soddalashgan, kam rivojlangan organlar. R. embrional rivojlanish davrida shakllana boshlab, toʻlatoʻkis rivojlanmaydi. R.ga kushlarning kichik boldir suyagi, gʻorda va tuproq ichida yashovchi hayvonlar (protey, koʻrsichqon)ning koʻzlari, kitsimonlarning jun qoplami va chanoq suyaklari qoldiqlari, odamning dum umurtqalari, tanadagi junlari, quloq muskullari, appendiks oʻsimtasi va boshqa misol boʻla oladi.

## Manbalar
Rudolf oroli

**Rudolf oroli**, Rudolf Yeri — Frans Iosif Yeri arxipelagidagi eng shimoliy orol (Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati tarkibida). Asosan, qumtosh va bazaltdan tarkib topgan. Maydoni 297&nbsp;km²ga yaqin. Deyarli butunlay muz bilan qoplanib yotadi. 1936-yildan Qutb stansiyasi bor. Tadqiqotchi Yu. Payer tomonidan Avstriya valiahdi nomiga qoʻyilgan. Bir necha bor Shimoliy qutbga boruvchi ekspeditsiyalarning bazasi sifatida foydalanilgan.

## Manbalar
Leopold Ružička

**Leopold Ružička** (1887.13.9 — Vukovar, Yugoslaviya — 1976.26.9) — shveysariyalik organik kimyogar. 1912—25 va 1929—57 yillarda Syurixdagi Oliy texnika maktabida ishlagan. Utrext universiteti (Gollandiya) professor (1929). Asosiy ilmiy ishlari alitsiklik (polimetilen), xususan, terpenoid birikmalarning tuzilishi va biosintezini oʻrganishga oid. Halqasida 8 tadan 34 tagacha uglerod atomlari tutgan alitsiklik ketonlarni sintez qilgan (1920—34). Santonin (1930) va abiyetin kislotaning (1932) tuzilishini aniqlagan. Ilk bor xolesterin asosida androsteron (1934) va testosteron (1935, Adolf Butenandt bilan bir vaqtda) gormonlarini sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1939).

## Manbalar
Theodore Roosevelt

**Theodore Roosevelt Jr.** (; 1858-yil 27-oktyabr – 1919-yil 6-yanvar) – amerikalik siyosatchi, davlat arbobi, naturalist, tarixchi va yozuvchi; Nyu-York shtatining 33-gubernatori (1899–1900); AQShning 25-vitse-prezidenti (1901); AQShning 26-prezidenti (1901–1909). Respublikachilar partiyasidan boʻlgan Roosevelt Lotin Amerikasiga nisbatan bosqinchilik siyosati olib borgan („katta toʻqmoq“ siyosati, 1906–1909-yillarda Kubani okkupatsiya qilinishi, Panama kanali zonasining egallab olinishi va boshqalar). 1904–1905-yillardagi rus-yapon urushi davrida Roosevelt hukumati Yaponiyani qoʻllab-quvvatlagan. Portsmouth sulhini imzolanishidagi xizmatlari tufayli xalqaro Nobel tinchlik mukofotini olgan (1906).

Roosevelt bolaligida nimjon boʻlib, astma bilan ogʻrigan. Sogʻligi bilan bogʻliq muammolar tufayli asosan uyda taʼlim olgan. 1976–1980-yillarda Harvard universitetida oʻqishni davom ettirgan. „The Naval War of 1812“ (1882) asari ortidan oʻqimishli tarixchi va taniqli yozuvchi sifatida obroʻ-eʼtibor qozongan. 1881-yilda siyosatga kirib kelib, qisqa muddatda Nyu-York shtati legislaturasida Respublikachilar fraksiyasi lideriga aylangan. Birinchi xotini va onasining bir kechada vafot etishi Rooseveltni ruhiy jihatdan tushkunlikka solib qoʻygan. Dakotasda chorvachilik ranchosini sotib olib, maʼlum muddat yurgizishi unga ruhiy tushkunlikdan xalos boʻlishiga yordam bergan. Roosevelt prezident William McKinley davrida dengiz floti kotibining yordamchisi boʻlib ishlagan hamda 1898-yilda Ispaniyaga qarshi dengiz urushini rejalashtirishga hissa qoʻshgan. Amaldagi lavozimidan Kubada ispan armiyasiga qarshi jang qilgan „Rough Riders“ () boʻlinmasiga rahbarlik qilish maqsadida isteʼfoga chiqqan. Roosevelt urushdan qahramon sifatida qaytib kelib, 1898-yilda Nyu-York gubernatori etib saylangan. 1900-yilgi prezidentlik saylovida McKinley va Roosevelt mos ravishda prezident va vitse-prezident lavozimlariga nomzod boʻlgan. Saylovda McKinley Demokratlar partiyasidan nomzod William Jennings Bryan ustidan gʻalaba qozongan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Havolalar

* „Theodore Roosevelt hayoti“ — C-SPANʼs *American Presidents: Life Portraits*, 3-sentyabr 1999-yil (inglizcha)
* „Theodore Rooseveltning yozma asarlari“ — C-SPANʼs *American Writers: A Journey Through History* (inglizcha)
* 
* Theodore Roosevelt  (inglizcha)
* Theodore Roosevelt&nbsp;– Kongress kutubxonasi (inglizcha)
* 
*
Franklin D. Roosevelt

**Franklin Delano Roosevelt** (; 1882-yil 30-yanvar, Xayd Park, Nyu York — 1945-yil 12-aprel, Uorl Springs, Jorjiya) — AQSHning 32-prezidenti (1933-1945). Demokratlar partiyasidan (4 marta prezidentlikka saylangan).

## Hayoti
Franklin Delano Roosevelt 1882-yil 30-yanvarda tugʻilgan. Garvard va Kolumbiya universitetlarini tugatgan. Nyu York shtati gubernatori (1928-yildan), huquqshunos. Ruzvelt ijtimoiy sohada mehnatkash omma manfaatini koʻzlab bir necha islohotlar oʻtkazgan ("Yangi kurs"). Ikkinchi jahon urushi boshlangach, fashistlar Germaniyasiga qarshi boʻlgan Buyuk Britaniya, Fransiya va SSSRni qoʻllab-quvvatlash (1941 y. iyundan) tarafdori, gitlerchilarga qarshi koalitsiyani tuzishda muhim hissa qoʻshgan. BMTni tuzishga va urushdan keyingi xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga katta ahamiyat bergan.

## Manbalar

## Havolalar
Ruderal gʻoʻzalar

**Ruderal gʻoʻzalar**, gʻoʻzaning ruderal shakllari, gʻoʻzaning yarim yovvoyi shakllari — yovvoyi gʻoʻzadan madaniytropik gʻoʻzaga oʻtgan shakllar; madaniylashtirilgan gʻoʻzaning ikkinchi evolyusion shakli.

Ular gʻoʻzaning ibtidoiy (primitiv) shakllaridan oʻsish joyining oʻzgarishi natijasida paydo boʻlgan. R.gʻ. tolasi yuqori sifatli (koʻpincha oq), barglari va chigitlari yirik boʻlib, odamlar yashaydigan joylarga yaqin yerlarda yarim yovvoyi holda oʻsaveradi. Har bir madaniylashtirilgan gʻoʻza turining oʻziga xos ruderal shakllari mavjud (Meksika gʻoʻzasida nuqtali gʻoʻza kenja turi, afrikaosiyo gʻoʻzasida soxta arboreum kenja turi va hokazo).

Barcha R.gʻ. polimorfizmning maʼlum darajada oʻzgaruvchanligi, tezpisharligi, chigitining tuklanishi, kattakichikligi, bargi hamda koʻsagining shakli va hokazo bilan ajralib turadi. R.gʻ. orasida amaliy seleksiya uchun qimmatli shakllari mavjud, Mas, Meksika gʻoʻzasining Hopi (Xopi) shakli chigitida gossipol moddasi kam yangi gʻoʻza navlarini yaratishda asos boʻlib xizmat qilgan.

Abdumavlon Abdullayev.

## Manbalar
Rudali togʻlar

**Rudali togʻlar**, Krushne-Gori — Yevropadagi togʻlar, Chexiya togʻ massivining shim.gʻarbiy chekkasi. Uzunligi 150&nbsp;km. Eng baland joyi 1244 m. Gneys, granit, fillit, slyudali slanets jinslaridan tuzilgan. 800–900 m gacha balandlikdagi yon bagʻirlari aralash oʻrmonlar, qiya, toʻlqinsimon togʻ tepalari oʻtloklar bilan qoplangan. Volfram, vismut, rux va boshqa metall rudalari topilgan (nomi ham shundan). Issiq buloqlar bor. Qishki sport musobaqalari oʻtkaziladi. Iqlimiy va balneologik kurortlar kup.

## Manbalar
Rukn

**Rukn** (arab. — asos, ustun) — 1) aruzda qisqa, choʻziq va oʻta choʻziq hijo (boʻgʻin)larning misralarda muayyan tartibda guruhlanib takrorlanishi. R.lar juzv(qism)lardan, juzvlar esa qisqalikchoʻziqlik sifatlariga ega boʻlgan hijolardan iborat boʻladi. R.lardan vaznlar hosil boʻladi. Muayyan sheʼr vaznini aniqlashda baytdagi hijolarning qisqa (V), choʻziq (—) yoki oʻta choʻziq (—V yoki ~) ekanligi tegishli belgilar bilan chizib koʻrsatiladi (qarang Aruz); 2) gazeta, jurnal va sh.k.da biror boʻlimning, umumlashtiruvchi mavzuning sarlavhasi; rubrika. 

## Manbalar
Rukn (maʼnolari)

**Rukn**:

* Rukn (arab. — asos, ustun) — 1) aruzda qisqa, choʻziq va oʻta choʻziq hijo (boʻgʻin)larning misralarda muayyan tartibda guruhlanib takrorlanishi.
* Rukn (islom) — islomda eng muhim sanalgan 5 ta vazifa.
Rukn (islom)

**Rukn** — islomda eng muhim sanalgan 5 ta vazifa. Unga kalimai shahodat, namoz, zakot, roʻza va haj ibodatlari kiradi. R. talablarini bajarish islomda har bir musulmon uchun farz hisoblanadi. Lekin baʼzi istisno holatlarda bu majburiyat zimmadan soqit boʻladi. Mas, boyligi shariat belgilagan maʼlum miqdor (nisob)ga yetmagan kishi zakot bermaydi yoki imkoni boʻlmagan musulmon uchun haj ibodatini amalga oshirish shart hisoblanmaydi.

Bazi musilmon ulamolari dinning ruknlarini boshqacha usulda tavsiflaydi. Yani, Islom ruknlari: imon, islom va ehson. 

## Manbalar
2. Jabroyil hadisi Muslim 8, Termizi 2738, Nesei 4960 Jabroyill idi; Abu Davud 4695, Buxoriy, Tafsir 6/144, Muslim 8, Nesei 4993, Ibn Moja 63, Cibril’in imanı tarifi. Nesei 4957, Buxoriy 1/202
Rukniddin Samarqandiy

**Rukniddin Samarqandiy**(arabcha: ركن الدين سمرقندي — Rukniddin Samarqandiy — Toʻliq ismi: Abu Homid Muhammad Amidiy (vafoti 1218-yil)) — faylasuf va diniy arbob.

## Hayoti
Rukniddin Samarqandiy, Abu Homid Muhammad al-Amidiy (? — 1218.15.9, Buxoro) — faylasuf olim, diniy arbob. Bir necha vaqt Hindistonga ketib sulton Alouddin Mardon I (hukmronlik davri 1208— 1211) huzurida Bengaliyaning poytaxti Lahnati Gʻavrda qozilik qilgan. Umrining keyingi qismi Buxoroda oʻtgan. Rukniddin Samarqandiy dialektika sohasida bir qancha asarlar yozgan. Uning arab tilida yozilgan „*Irshod fi ilm alxilof valjadal*“ („Ixtilof va dialektika uchun qoʻllanma“), „*annafois filjadal*“ („Dialektika haqida nafis fikrlar“) asarlari Sharqda mashhur boʻlgan. Hoji Xalifaning yozishicha, Rukniddin Samarqandiy dialektika boʻyicha birinchi boʻlib asar yozgan olim hisoblanib, Sharqda uning kitoblariga koʻplab sharhlar bitilgan.

## Asarlari
* „Irshod fi ilmi-l-xilof va-l-jadal“,
* „An-nafois fi-l-jadal“

## Adabiyot
* Abdullayev I., Hikmatullayev H., Samarqandlik olimlar, T., 1969.

## Manbalar
Rukniddin Gʻursanchti

**Rukn ad-Din Gʻursanchti** (  ; 1206 – 1222) – Xorazmshoh shahzodasi, Xorazmshoh Muhammadning oʻgʻli va Xorazmshoh Jaloliddinning ukasi.

## Biografiyasi
Xorazmshoh Muhammadning ikkinchi toʻngʻich oʻgʻli, onasi Xorazmshohning sevimli xotinlaridan biri edi. *Gursanjti* bu taxallusni Gʻoʻr fath qilingan kuni tugʻilgani uchun olgan. 1217-yilda u otasidan Iroq yerlariga egalik qiladi. Otasi unga Iroq viloyatini boshqarishni topshirgan. Xorazmshoh Muhammad Gʻur viloyati bosib olinganligi sharafiga unga „Gʻursanchti“ nomini bergan. Nasaviyning taʼkidlashicha*, u oʻgʻillarining tashqi koʻrinishidan eng jozibalisi, qoʻl yozuvi zoʻr boʻlgan va hali yoshligida Qurʼonni oʻz qoʻlida koʻchirgan.* *U saxiy, adolatli va yaxshi xulq-atvorga ega edi.* U husnixat sohibi boʻlib, oʻsmirlik chogʻidayoq Qurʼoni karimni oʻz qoʻli bilan qayta koʻchirgan.

## Janglari
Reyga tayinlanganidan keyin mahalliy amirlar unga qarshi isyon koʻtardilar. Otasi bilan birgalikda qoʻzgʻolonni bostirgandan soʻng, u fitnachilarni kechirdi va ularga yer uchastkalarini berib, tarafdorlari sonini koʻpaytirdi.

1220-yilda moʻgʻullar istilosi paytida u otasi bilan 30 minglik qoʻshin bilan Farrazin qalʼasida (Arok yaqinida) boʻlgan, otasi qochib, oʻgʻillari bilan Hamadonda yashiringan. Ruk-ad-Din magʻlubiyatga uchradi va Kirmonga qochib ketdi va u yerda 9 oy qolib, soliq yigʻib, yerlarni boshqargan.

1221-yilda Isfahonda Jamoliddin al-Farraziy oʻz yerlarini tortib olmoqchiligi va buning uchun qoʻshin yigʻayotgani haqida xabar oladi. Qoʻshin yigʻib, u shaharni egallab oldi va uni talon-taroj qilish uchun askarlarga berdi, bu esa qoʻzgʻolonga sabab boʻldi. Koʻp oʻtmay u Qarshibek boshchiligida dushmanga qarshi jang qilish uchun qoʻshin yubordi, ammo lashkarboshilardan biri oʻzgarib, dushman tomoniga oʻtib, qoʻshin orqaga chekindi.

Rukniddin Gʻursanchti oliyhimmat, adolatli boʻlgan. Moʻgʻullar istilosi davrida Subutoy bahodir va Jebe noʻyon qoʻshinlaridan qochayotgan otasiga yordam berish uchun 30 minglik qoʻshin bilan Farrozin qalʼasi yaqinida peshvoz chiqqan, soʻngra uni Qorun, Sarjahon qalʼalarigacha kuzatib borgan. Rukniddin Gʻursanchti Isfahon noibi Jamoliddin Muhammad ibn OyOba isyonini bostirish bilan band boʻlib turganida unga qarshi moʻgʻullar qoʻshini kelayotganidan xabar topgan. Rukniddin Gʻursanchti Ustunavand qalʼasiga oʻrnashib olgan. Moʻgʻullar qalʼani qamal qilib egallashgan.

Moʻgʻullarning yaqinlashayotganini bilib, u askarlari bilan 6 oy davomida oʻzini himoya qilgan Ustanavidni qamab qoʻydi. Qal’ani moʻgʻullar qoʻlga kiritgach, Rukn ad-Din va qolgan himoyachilar moʻgʻullar qarorgohiga keltirilib, tiz choʻkishdan bosh tortgani uchun oʻldirilgan.

## Adabiyot
* Shixabad-Din Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye Sultana Djalal adDina Mankburni, Baku, 1973; Anushtagin xorazmshohlar davlati (1097— 1131), T., 1998.

## Manbalar
Rumb

**Rumb** (ing. rhumb — aylanma harakat) — dunyo tomonlari (gʻarb, sharq, shimol va janub)ga nisbatan koʻrinma ufq nuqtalariga qaragan yoʻnalish yoki shunday 2 yoʻnalish orasidagi burchak. Navigatsiyaia kemalar, samolyotlar va boshqa yoʻlini yoki mayoq, burun va hokazoga tomon yoʻnalishni, meteorologiyada shamol yoʻnalishini, okeanografiyada dengiz oqimlari, toʻlqinlari va muzlarning suzib yurishi yoʻnalishini belgilash uchun ishlatiladi. Dengiz navigatsiyasida koʻrinma ufq aylanasi 32 R.ga (ikki R. orasidagi burchak 1G15’ga teng), meteorologiyada hamma ufq 16 R.ga boʻlinadi. Bundagi shimol, sharq, gʻarb va janub yoʻnalishiga mos kelgan R. bosh R.lar deyilib, lot. N, Ye, W, S harflar bilan belgilanadi. Geodezshda biror belgilangan yoʻnalishning geografik meridian bilan hosil qilgan va 0 dan 90° gacha boʻlgan burchagi ham R. deyiladi.

## Manbalar
Rumeliya

**Rumeliya** (turkcha Rumeli) — 14—15-asrlarda Usmonli turk imperiyasi tomonidan Bolqon yarim oroldagi bosib olingan yerlarning umumiy nomi. 16-asr oxiridan 19-asrgacha markazi Sofiya boʻlgan turk viloyati (Bolgariya, Serbiya, Gersegovina, Albaniya, Makedoniya, Epir va Fessaliyani ham oʻz tarkibiga olgan). Turkiyaning, Istanbuldan tashqari, Yevropa qismining hozirgi nomi.

## Manbalar
Ruminiya akademiyasi

**Ruminiya akademiyasi** — Ruminiyaning oliy ilmiy muassasasi. 1948-yil Buharest shahrida tashkil topgan. Oʻtmishdoshi 1866-yilda tashkil etilgan Ruminiya akademiyasidir. Turli fan sohalari boʻyicha bir nechta boʻlimi, 100 ga yaqin aʼzosi, 20 dan ortiq ilmiy tadqiqot instituta va ilmiy markazi, kutubxonasi mavjud. Ilmiy jur.lar nashr etadi.

## Manbalar
Ruminiya zilzilasi

**Ruminiya zilzilasi**, Vrancha zilzilasi — 1977-yil 4 martda Sharqiy Karpat togʻlarining Vrancha massivi (Ruminiyaning Vrancha uyezdi)da roʻy bergan. Epitsentrda zilzila kuchi 8 ball boʻlgan. Zilzila oʻchogʻi 100–110&nbsp;km chuqurlikda joylashganligi uchun silkinishlar juda katta maydonga tarqalgan. Seysmik tebranishlar Yevropaning bir qancha mamlakatlariga, jumladan, Finlandiyaga qadar yetib bordi. Ruminiya poytaxti Buharest shahridagi turar joy binolari va boshqa inshootlar jiddiy zarar koʻrdi. Birgina Buharest shahrining oʻzida 1600 ga yaqin kishi harobalar ostida qolib halok boʻldi. Zilziladan Moldaviya, Ukraina, Rossiya Federatsiyasi shaharlari ham shikastlandi. Seysmik tebranish Yassi shahrida 7—8 ball, Kishinevda 7 ball, Odessada 6 ball, Vinnitsada 5 ball, Kiyev va Lvovda 4 ball, Moskvada 2—3 ball boʻldi. Seysmik toʻlqinlarning yer ustida tarqalishini oʻrganish natijasida Ruminiya zilzilasiga Vrancha togʻ massividagi yoriqlar boʻylab togʻ jinslarining keskin siljishi sabab boʻlgan deyiladi.

## Manbalar
Leonid Rumshevich

**Leonid Vladimirovich Rumshevich** (1905-yil 13-may Sankt-Peterburg – 1953-yil 30-may Toshkent) – Sovet iqtisodiy, davlat va siyosiy arbobi.

## Hayoti
Leonid Rumshevich 1905-yil 13-mayda Sankt-Peterburgda tugʻilgan.

1929-yildan boshlab iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy ishlarda faol boʻla boshlagan. 1929-1953-yillarda Leningradda ishchi, Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligi instituti talabasi, SoyuzNIHI seleksiya stansiyasining „Paxtalikul“ seleksiya punkti boshligʻi, Fargʻona paxta-beda tajriba stansiyasi direktori oʻrinbosari, 108F, 137F, 147F, 152F, 153F, 159F gʻoʻza navlarini yaratuvchisi boʻlgan.

Yangi ertapishar paxta navini ishlab chiqish va qishloq xoʻjaligiga joriy etish uchun u 1949-yilda ajoyib ixtirolari va ishlab chiqarish usullarini tubdan takomillashtirish uchun shaxsiy Stalin mukofoti bilan taqdirlangan.

Leonid Rumshevich 1953-yil 30-mayda Toshkentda vafot etgan.

## Havolalar
* Румшевич
* Энциклопедия хлопководства, Т. 2, стр. 201.
Rul

**Rul** (gollandcha — goyeg) — kema, uchish apparati va relssiz gʻildirakli mashinalarni boshqarish qurilmasi: 1) kema ruli — vertikal oʻq atrofida aylanadigan suyri plastina. Kemani kursda ushlab turish va suzib ketayotgan paytda burish uchun xizmat qiladi. Kemaning kuyrugʻiga (baʼzan, old qismiga) oʻrnatiladi. Suv osti kemalarida bunday vertikal R.dan tashqari kemaning tumshugʻi va quyrugʻida gorizontal R.lar ham boʻladi; 2) uchish apparati ruli — havo va gaz R.lariga boʻlinadi. Havo ruli — havoda aerodinamik kuch va aerodinamik moment hosil qilib, uchish apparatini boshqaradigan harakatlanuvchi sirt. Gaz ruli — gaz oqimi vujudga keltiradigan tortish kuchi yoʻnalishini oʻzgartiradigan qurilma. Uchish davomida havo ruli ish bermagan joylarda gaz ruli ishlatiladi. U gaz oqimining tortish kuchi yoʻnalishini oʻzgartiradigan plastinalardan iborat boʻlishi, hatto murakkab soplo apparatini tashkil etishi mumkin. Tik koʻtariladigan va qoʻnadigan samolyotlarda gaz ruli koʻtarilish va qoʻnish rejimlarida, raketa va kosmik kemalarda esa uchishning bosh uchastkalarida va havosiz boʻshliqda ishlatiladi; 3) relssiz gʻildirakli mashinalar (avtomobil, traktor va boshqalar) da rulli boshqaruv (yoʻnalishni oʻzgartirish mexanizmi)ning burish elementi.

## Manbalar
Rum

**Rum** — qadimda ayrim Sharq mamlakatlarida Rimning, keyinchalik Rim imperiyasining keng tarqalgan nomi. Rim imperiyasining boʻlinishidan keyin (mil. 4-asr) Rum nomi faqat Vizantiyaga nisbatan ishlatilgan. Kichik Osiyo saljuqiylar tomonidan bosib olingan davrda Rum nomi bilan atalgan (shundan Saljuqiylar yoki Koʻniya sultonliginpng boshqa nomi — Rum sultonligi olingan). Usmonli turklar Vizantiyani bosib olgach, Bolqon yarim oraldagi viloyat shu nom bilan atala boshlagan (qarang Rumeliya).

## Manbalar
Rung

**Rung**, runglar — turkiy xalqlarning qad. xitoy manbalaridagi nomi. Dastlab mil. av. 2ming yillikka oid manbalarda qayd etilgan. R. etnonimini yozish uchun qoʻllangan iyeroglif "odam", "jangchilar" kabi maʼnoni anglatgan. Mil.av. 15—8-asrlarga oid xitoy manbalarida R. kuyrung (guyrung, kunrung yoki kun chiqar tomondagi P.), shurung (gʻarbiy R.) kabi qismlarga boʻlingan. Keyinchalik shimolidagi turklar rungdi yoki dirung (turk jangchilari) deb nomlana boshlangan.

Mil. av. 2-asrda yozilgan "Shiji" ("Tarixiy xotiralar") asarining Shiya xonlari (taxminan mil. av. 2197—1766-yil) tazkirasida gʻarbiy R.ning Kunlun, Shichji, Chusoʻv, Chjipi kabi 4 xonligi borligi koʻrsatilgan. Keyinchalik Dali, Yichu kabi gʻarbiy R. davlatlarining to 3-asrga qadar Gansu (Kengsu) oʻlkasida mavjud boʻlgani aytilgan. R. di, (turk jangchilari) atamasi mil. av. 4-asrdan isteʼmoldan chiqib "xu" atamasi ishlatilgan. Hunlar xoqonligi tashkil topgach, shimolida yashagan xular, yaʼni R.dilar "hun" ("shyunnu", "syunnu") deb nomlangan.

## Manbalar
Rundi

**Rundi** (oʻzlarini barundi deb atashadi) — bantu xalqlari guruhiga mansub xalq; Burundining asosiy aholisi (4,5 mln. kishi), shuningdek, Kongo, Uganda va Ruandada ham yashaydi. Umumiy soni 8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dindorlarining bir qismi anʼanaviy eʼtiqodlarni saqlab qolgan, qolgani — xristianlar (asosan, katoliklar).

## Manbalar
Runik yozuv

**Runik yozuv** — germanlarda 2—3-asrlardan to oʻrta asrlar oxirigacha qoʻllangan alifbo; lotin yozuvi tarqalishi munosabati bilan isteʼmoldan qolgan. Runik yozuv belgilari, yaʼni runalar, asosan, metallga, toshga va yogʻochga oʻyib yozilgan, shuning uchun ular oʻziga xos uchli, nayzasimon koʻrinishiga ega boʻlgan. Angliya, Islandiya va Grenlandiyada, Skandinaviyada, Shim. Yevropaning bir qancha hududlarida tarqalgan. Katta (umumgerman) runalari hamda kichik (skandinav) runalari oʻzaro farqlanadi. Katta Runik yozuvning tili biron-bir qad. german tiliga oʻxshamaydi, undagi bitiklar (150 ga yaqin), asosan, qurol va taqinchoklarga, shuningdek, toshlarga yozilgan. Kichik Runik yozuv esa qad, skandinav tillari yodgorliklari hisoblanadi, ularni, asosan, toshlardagi bir necha jumladan iborat xotira yozuvlari (yodnomalar) tashkil etadi. Katta runalar 24 ta, kichik runalar 16 ta boʻlgan.

Qad. turkiy yozuvlar, yaʼni urxunenisey yozuvlari ham fin va boshqa yevropalik olimlar tomonidan "Runik yozuv" deb atalgan.

## Yana qarang

* Qadimgi turkiy yozuvi

## Manbalar
Rupiya

**Rupiya** — 1) Hindiston Respublikasi pul birligi. 16-asrdan boshlab muomalaga kiritilgan. 1 rupiya=100 paysa. Xalqaro ifodasi 1NRupiya Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 46,89 Rupiya (2003, may); 2) Pokiston Respublikasining pul birligi. 1948-yildan muomalaga kiritilgan. 1 rupiya=100 paysa. Xalqaro ifodasi PKRupiya; 3) Indoneziya pul birligi. 1950-yildan muomalaga kiritilgan. 1 rupiya = 100 sen. Xalqaro ifodasi IDRupiya RUPOR (gollandcha georeg — baqirmoq) — tovush toʻlqinlarini maʼlum yoʻnalishda kuchaytirib tarqatadigan hamda tovush toʻlqinini qabul qiladigan karnay. Yumaloq yoki toʻgʻri toʻrtburchak (konussimon) shakdda, uchi tomonga kengayib boradigan qilib yasaladi. Rupiya radiotexnikada, tovush kuchaytirgichlar va boshqalarda qoʻllanadi.

## Manbalar
Rur koʻmir havzasi

**Rur koʻmir havzasi**, Quyi Reyn Vestfaliya koʻmir havzasi — Germaniyadagi Rur daryosi (Reyn daryosining oʻng irmogʻi) sohilida joylashgan koʻmir xavzasi. 13-asrdan maʼlum, 19-asrning oʻrtalaridan faol ravishdaoʻzlashtirilgan. Maydonitaxminan 6200&nbsp;km². Koʻmir karbon davriga mansub 125 koʻmir qatlamlarini tashkil qilgan, ulardan 30—40 tasi sanoat ahamiyatiga ega (qalinligi 0,8 – 4 m). Koks boʻladigan koʻmirlari 65% ni tashkil etadi. Rur koʻmir havzasih.da koʻmir yer osti usulida qazib olinadi. Koʻmirning sifati yuqori: oʻrtacha kulliligi 3—8%, oltingugurt 0,5—1,5%, yonish issikligi 36,2 MJ/kg. Umumiy zaxiralari (2000 m chuqurlikkacha) taxminan 214 mlrd. t, sanoat zaxiralari (1500 m chuqurlikkacha) 20,3 mlrd. t miqdorida baholangan.

## Manbalar
Fyodor Rusanov

**Fyodor Nikolayevich Rusanov** (1895.25.5, Chelyabinsk uyezdi — 1979, Toshkent) — botanik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), biologiya fanlari doktori (1944), professor (1955). Omsk qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1927). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi botanika bogʻi asoschisi va direktori (1943—76), 1976-yildan ilmiy konsultant. Ilmiy ishlari Ustyurt, Mangʻishloq, Muyunqum, Kizilkum, ChuIli vodiylarining florasi, oʻsimliklar qoplami va xom ashyosini oʻrganishga bagʻishlangan. Rusanov maʼlum iqlim sharoitida oʻsadigan oʻsimliklarni iklimi boshqacha joyda oʻstirish (introduksiya) va iklimlashtirish usullarini ishlab chiqqan. "Turkum kompleksi" va "Umumflora introduksiyasi" usuli shular jumlasidandir. Rusanov chatishtirish yoʻli bilan gibiskus, gokk, piramidasimon dub singari manzarali oʻsimlik navlarini yaratgan. Rusanov rahbarligida 14 jiddli "Oʻzbekiston dendrologiyasi", "Oʻzbekiston introduksiyasi" nomli 27 toʻplam chop etilgan.

## Manbalar
* Gruntovoye svetovodstvo v Uzbekistane, T., 1948; Ozeleneniye v arxitekture gorodov Uzbekistana, T., 1951; Gibridnie gibiskusi, T., 1965; Teoriya i opit pereseleniya rasteniy v usloviyax Uzbekistana, T., 1974.
Rusafiy

**Rusafiy** (arRusafiy), Maʼruf ibn Abd alGʻani (1875, Bagʻdod — 1945.16.4) — arab shoiri va adabiyotshunosi. Yangi arab sheʼriyatidagi "ijtimoiy maktab" asoschisi. Diniy maktabni tugatib (1899), Istanbul, Damashq, Quddusda arab adabiyotidan dare bergan. Ijodi 1910-yildan boshlangan. R.ning "Faqirlik va kasallik" (1915), "Yetim bayramda" (1928), "Yetimxona" (1932) sheʼrlari ijtimoiy-siyosiy mavzuda. "Urushga" (1911), "Tripolida" (1944) sheʼrlarida Tripoli xalqining italyan bosqinchilariga qarshi olib borgan kurashi aks etgan. "Biz va xalqaro ahvol" (1942), "AlJavohiriyga noma" (1944) dostonlarida vatanparvarlik motivlari ifodalangan. R. asarlari "Devoni arRusafiy" toʻplamiga jamlangan (1959). "Arab tili va adabiyotidan maʼruzalar" (1928), "Arab adabiyotidan maʼruzalar" (1932) kabi kitoblar muallifi.

## Manbalar
Rusa I

**Rusa I** — Urartu podshosi (mil. av. 730— 714). Sarduri II ning oʻgʻli. Ossuriya bilan boʻlgan urushda Urartu yengilgach, taxtga oʻtirgan. Davlatni mustahkamlagan, Sevan va Urmiya koʻllari atrofidagi yerlarni bosib olishi hisobiga uning hududini bir qadar kengaytirgan. Ossuriya va kimmeriylar bilan kurash olib borgan, ulardan yengilgan. P.I davrida Urartu zodagonlarining yirik qoʻzgʻolonlari sodir boʻlgan.

## Manbalar
Rus alifbosi

**Rus alifbosi** — ruscha nutqning tovush tarkibini ifodalovchi hamda milliy rus tilining yozma va bosma shaklini hosil qiluvchi belgiharflarning izchil qatori. Rus alifbosi asta-sekin qad. slavyan yozuvi kirillitsa (qarang Kirill yozuvi)p,j kelib chiqqan. 1918-yilda hozirgi koʻrinishga ega boʻlgan. 33 harfdan iborat: ularning 21 tasi undosh tovushlarni (b, p, v, f, d, t, z, s, j, sh, ch, s, sh, g, k, x, m, n, l, r), 10 ta harf unlilarni — a, e, o, i, i, u sof unlilarni va "y+unli" (ya, ye, yo, yu) birikmalarini ifodalaydi. Y harfi "boʻgʻin hosil qilmaydigan i" ni yoki j undoshini bildirsa, ʼ,  — ayrish va yumshatish belgilari alohida tovushni biddirmaydi. Rus alifbosi sobiq SSSRdagi (va hozirgi Rossiya Federatsiyasidagi) koʻplab xalqlarning alifbolariga asos boʻlgan (Mas, 1940-yil may oyida kabul kilingan va hozirgacha amalda boʻlgan oʻzbek alifbosi Rus alifbosi asosida, unga muayyan oʻzgartishlar kiritish yoʻli bilan yaratilgan).

Dastlab (11-asr) qabul qilingan Rus alifbosi uzoq vaqt hozirgi koʻrinishidan harflar tarkibi va ularning nomlanishi bilan farqlanib turgan. Harflarning tarkibi esa koʻp asrlar mobaynida deyarli oʻzgarishsiz qolgan. Alifbo tarkibining dastlabki qonuniy oʻzgarishi Pyotr I ning (1708—10) va Fanlar akademiyasining (1735, 1738 va 1758) islohotlari bilan bogʻliq (bunda harflarning shakllari soddalashtirilib, bir necha eskirgan belgiharflar alifbodan chiqarilgan; ya, y singari harflar kiritilgan). Bunga qadar boʻlgan oʻzgarishlar haqida faqat rus tili yozma yodgorliklarini kuzatish orqaligina hukm chiqarish mumkin.

## Manbalar
Vladimir Rusinov

**Vladimir Alekseyevich Rusinov** (1925.12.2, Rostov viloyati) — aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1985). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1950). 195061 va 1963-yildan Oʻzbekiston rus akademik drama teatrida. 1961—63 yillar Polsha teatrida ishlagan. R. keng diapazonli aktyor boʻlib, bu narsa unga komediyami, dramadami yoki fojiada rollarni ishonch bilan oʻynashiga keng yoʻl ochib berdi. Andrey ("Xayrli soatda"), Yakov, Alyosha, Aktyor ("Soʻnggilar", "Tubanliqsa"), Gerostrat ("Nomi oʻchsin"), shoh Fyodor ("Shoh Fyodor Ioannovich"), Gayev, Sorin ("Olchazor", "Chayka"), Qoʻziyev ("Shohi soʻzana"), Rikkardo ("Filumena Morturano"), Maxmud ("Katta sevgi"), Choʻpon, Mulladoʻst ("Maysaraning ishi"), Saidxon ("Qonli sarob"), Jadov ("Serdaromad joy"), Kontrolyor ("Oʻldir meni, jonginam!") kabi rollari ijodida alohida oʻrin tutadi. "Elyurt hurmati" ordeni (1998), "Shuhrat" medali (1995) bilan mukofotlangan.

## Manbalar
Russkiy oroli

**Russkiy oroli** — Shimoliy Muz okeani va Tinch okeandagi bir necha orolning nomi. Eng yiriklari: 1) Kara dengizidagi Nordensheld arxipelagida (uz. 38&nbsp;km, eni 14&nbsp;km gacha). Maydoni 309&nbsp;km². 1935-yildan qutb stansiyasi bor. Tundra oʻsimliklari bilan krplangan; 2) Yapon dengizidagi Buyuk Petr qoʻltigʻida, Vladivostok shahridan janubida (uz. 18&nbsp;km, eni 13&nbsp;km gacha), keng bargli oʻrmonlar bilan krplangan.

## Manbalar
Jean-Jacques Rousseau

**** (; 28-iyun 1712-yil, Jeneva — 2-iyul 1778-yil, Ermenonvil, Parij yaqinida) — fransuz faylasufi, maʼrifatparvari, yozuvchisi va bastakori. Fransuz sentimentayaizmining yirik vakili. Malay, xattot, murabbiy, musiqa oʻqituvchisi va boshqa ishlarda ishlagan. Parijda Denis Diderot rahbarligida tayyorlangan ensiklopediyaga musiqaga oid maqolalar yozgan. 1741-yilgacha Shveysariyada yashagan, keyin Parijga ketgan. 1762-yil „Emil, yaʼni Tarbiya toʻgʻrisida“ nomli pedagogik romani va „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“ siyosiy risolasi chop etilgach, dindorlar tomonidan taqibga olingan  Fransiyani tark etgan. 1770-yil u yana Parijga qaytib kelib notalarni koʻchirish bilan shugʻullangan. „Fanlar va sanʼatlar haqida mulohazalar“ (1750) asarida tengsizlik va zulmga asoslangan oʻz davridagi tamaddunni tanqid qilib, uning oʻrniga „tabiiy holat“ni qoʻygan. Uning gʻoyalari keyinchalik „Odamlar orasida tengsizlikning kelib chiqishi va asoslari haqida mulohaza“ (1755) asarida oʻz ifodasini topgan. „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“ risolasida (1762) ideal jamiyat manzarasini tasvirlagan.  ingliz parlamentarizmini qoralab, xalq suverenitetini, xalq hokimiyatini himoya qilgan. Pedagogik masalalariga bagʻishlangan „Emil, yaʼni Tarbiya haqida“ (1762) asarida sxolastik taʼlim va tarbiya usullarini tanqid qilgan, maktabning eng birinchi vazifasi haqiqiy inson va fuqaroni tarbiyalashdir deb uqtirgan. Bolalarda mustaqil fikrlash tarafdori boʻlgan. ning asarlari („Harbiy asirlar“, 1743; „Yuliya, yaʼni Yangi Eloiza“, 1761; „Iqror“, 1766—69; „Yolgʻiz xayolparastning sayri“, 1777—78 va boshqalar) Yevropa adabiyotida psixologizmning vujudga kelishiga sabab boʻlgan. Sheʼrlar, dostonlar, operalar („Kishloqlik jodugar“, 1752—53) yozgan, bir pardali lirik sahna asari „Pigmalion“ — melodramaning ilk namunasi hisoblanadi.  gʻoyalari koʻpgina mamlakatlar ijtimoiy tafakkuriga va adabiyotiga taʼsir koʻrsatgan.

## Manbalar

## Havolalar
Shota Rustaveli

**Shota Rustaveli** (12-asr) — gruzin shoiri. Yangi gruzin tili asoschisi. Biografiyasiga oid maʼlumotlar „Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon” dostoni (taxminan 1189-1212 yillari yozilgan) muqaddimasida uchraydi. Shoir Gruziyada Tamara (1184—1213) va uning eri David Soslani xukmronligi davrida davlat xazinachisi boʻlgan. „Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon” dostoni jahon adabiyoti durdonalaridan biri. Unda ijtimoiy, axloqiy masalalar adibning yuksak ideallari bilan qoʻshib talqin qilingan. Asarda qahramonlik, chin insoniy muhabbat, oliyhimmatlik, poklik ulugʻlangan, zulmkorlik qoralangan. Turli xalq vakillari — Avtandil (arab), Tariel (hind) obrazlari orqali xalqlar doʻstligi madh etilgan. Neston — Darijon misolida esa ayollarga xos ajoyib insoniy fazilatlar umumlashtirilgan. Asar qahramonlari baxt va adolat tantanasi uchun kurashuvchi kishilar boʻlib, ularda 12-asrda Gruziyada yashagan ilgʻor kishilarning eng yaxshi fazilatlari mujassamlashgan. Shoir qoʻrqoq va ikkiyuzlamachi shoxlarni qoralagan. Ammo insonparvar podsho boshchiligidagi yagona, birlashgan, kuchli davlat tuzilishini orzu qilgan.

Shota Rustaveli jahon adabiyotida birinchi boʻlib, savdogarlar hayotining real kartinasini chizgan va uni ideallashtirilgan saroy ritsarlari hayotiga qarama-qarshi qoʻygan. Shaxs erkinligi, fikr va tuygʻular erkinligi madh etilgan. Umumbashariy gʻoyalarni birinchi oʻringa qoʻyib, qahramonlar psixologiyasi, voqealar mohiyatini chuqur ocha bilgan. Qadimiy milliy madaniyatni, folklorning eng yaxshi anʼanalarini oʻzlashtirib, gruzin sheʼriyatini yuqori pogʻonaga koʻtargan. Shota Rustavelining poetik nutqi majoziyligi, hikmatlarga boyligi bilan ajralib turadi. Asari jahon xalqlari tillariga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan (Mirtemir, Shayxzoda hamkorlikda, 1959). Toshkentning markaziy koʻchalaridan biriga Shota Rustaveli nomi berilgan.

## Adabiyot
* Baramidze A., Shota Rustaveli, M, 1966.
* Inogʻomov R., Gruzin adabiyotining quyoshi, T., 1966.
* Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon, T., 1959.

## Manbalar
Rustavi

**Rustavi** — Gruziyadagi shahar (1948-yildan). Kura daryosi boʻyida. Tbilisi shahridan 27&nbsp;km jan.sharkda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 162 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). R.da qora va rangli metallurgiya korxonalari, "Azot" va "Ximvolokno" kimyo i.ch. birlashmalari, kransozlik, qurilish va yoʻl mashinalarini taʼmirlash, taʼmirlashmexanika, metall konstruksiyalar, sement, "Sentrolit" zdlari, uysozlik, temirbeton buyumlar, kurilish materiallari, yogʻochsozlik korxonalari, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi.

Bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, stadion, sport majmui mavjud. R. yonida Tbilisi issiqlik elektr st-yasi bor. Shahar metallurgiya zdi qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Shaharning Kura daryosi chap sohilidagi shemila 13-asrda moʻgʻullar tomonidan vayronaga aylantirilgan qad. shaharning qoldiqlari aniqlangan.

## Manbalar
Rustam

**Rustam** — Oʻrta Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotidagi anʼanaviy obraz; mardlik, pahlavonlik haqidagi mifologik tushuncha va epik idealning ramziy ifodasi. Bu obraz fors afsonalari va "Shohnoma"da Eron himoyachisi sifatida naql etilsa, turkiy xalqlar eposi va afsonalarida Afrosiyobning bobosi — Turning avlod — ajdodidan deb taʼriflanadi va u Turonni chet el bosqinchilaridan himoya qiladi. Rustam obrazida toʻgʻrilik, mehribonlik, adolatparvarlik hamda soddadillik kabi axloq meʼyorlari mujassamlashgan.

## Manbalar
Ruse

**Ruse** — Bolgariyadagi shahar. Ruse okrugining maʼmuriy markazi. Aholisi 162,1 ming kishi (2001). Mamlakatning Dunay daryosi boʻyidagi yirik porti. Transport yoʻllari tuguni. Temir yoʻl va avtomobil yoʻli koʻprigi orqali Ruminiyaning Jurju shahri bilan bogʻlangan. Mashinasozlik (xususan, ogʻir, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, elektrotexnika), kemasozlik, priborsozlik, kimyo, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari mavjud. Mebel ishlab chiqariladi. Opera va drama teatrlari, tarix muzeyi, qishloq xoʻjaligi instituti bor. Shaharga 1-asrda rimliklar asos solgan. 6-asrgacha harbiy markaz boʻlgan.

## Manbalar
Rus-afgʻon mojarosi

**Rus-afgʻon mojarosi** (1885 y 18 mart), Pandi vohasi yoxud Toshkoʻprikdagi qurolli toʻqnashuv — amalda 19-asrning 80-yillarida rusafgʻon chegarasi oʻtkazilishi munosabati bilan Buyuk Britaniya va Rossiya oʻrtasida kelib chiqqan mojaro. 19-asrning 80-yillari boshida Buyuk Britaniya Afgʻoniston bilan 1878—80 yillardagi urush (qarang Ingliz—afgʻon urushlari) natijasida bu davlatning tashqi siyosati ustidan nazorat qilishni oʻz koʻliga olib oʻz taʼsir doirasini Shimoliy Afgʻonistonga tarqatish va Rossiyani Oʻrta Osiyoda kuchayib, mustahkam oʻrnashib olmasligi uchun har qanday yoʻl bn harakat qilgan. Shu maqsadda Afgʻonistonni Rossiyaga qarshi gijgijlagan. 1884-yil yozidg..chngliz zobitlari bosh boʻlgan afgʻonlar otryadi Turkmaniston hududiga kirib Pandi vohasini egallagan. Toshkoʻprik (Toshkepri) yonidagi qurolli toʻqnashuv natijasida afgʻon qoʻshinlari bu yerni tark etgan. 1885-yil 10 sentabrdagi bitimga koʻra, EronAfganistan chegarasidan to Amudaryogacha boʻlgan oraliqdagi Rossiya va Afgʻoniston chegarasi belgilandi. RossiyaAfgʻoniston chegarasi haqidagi rusingliz protokolini imzolanishi bilan (1887) hal boʻlgan.

## Manbalar