Qrim koʻprigi

**Qrim koʻprigi**, shuningdek, **Kerch koʻprigi** — Kerch boʻgʻozi ustidagi transport kesishmasi, Kerch va Taman yarim orollarini Tuzla oroli va Tuzla kosa orqali bogʻlaydi. U ikkita parallel koʻprikdan iborat — A-290 yoʻlining bir qismi boʻlgan avtomobil koʻprigi (Kerch — Novorossiysk) va temir yoʻl koʻprigi, bu Bagerovo — Vishesteblyevskaya tarmogʻining bir qismi. Umumiy uzunligi 19 km boʻlgan, Qrim koʻprigi Rossiya tomonidan qurilgan eng uzun koʻprikdir va koʻpincha Yevropadagi eng uzun koʻprik deb ataladi.

Transport oʻtish joyini yaratish Qrimning Rossiya Federatsiyasiga qoʻshilishidan keyin boshlandi.Bu koʻpchilik xalqaro hamjamiyat va davlatalar tomonidan tan olinmagan va Rossiya-Ukraina munosabatlarining keskin yomonlashuvi Qrim bilan quruqlik aloqasini yaratish masalasini koʻtargan.Ukrainadan mustaqil. Avtomobil koʻprigi 2018-yilda, temir yoʻl koʻprigi 2019—2020-yillarda ochilgan. 2022-yil 8-oktabr kuni ukrainaliklar tomonidan Putinning 70 yilligi sharafiga uyushtirilgan feyerverk natijasida koʻprik qulab tushdi.

## Loyiha haqida
Kerch boʻgʻozi orqali koʻprik qurish boʻyicha takliflar kamida 20-asrning boshidan beri ishlab chiqilgan va 1944-yilda SSSR uzunligi 4,5 km boʻlgan Kerch temir yoʻl koʻprigini qurgan. Biroq, vaqtinchalik inshoot sifatida ishlab chiqilgan va loyihalash va qurilish xatolariga moyil boʻlgan koʻprik 1945-yil fevral oyining oxirida Azov dengizidan urilgan muz tufayli shikastlangan.

Vaqtinchalik koʻprikni tiklash taklifi rad etildi, koʻprik qoldiqlari qayta taʼmir qilindi, ammo koʻprik vayron boʻlganidan koʻp oʻtmay 1947-yilga kelib, yoʻqolgan vaqtinchalik koʻprik oʻrniga yangi oʻtish joyini — doimiy koʻprik inshootini qurish variantlari ustida ish boshlandi. Bitta yuqori suvli ikki qavatli koʻprik ikkita temir yoʻl va ikki qatorli transport vositalari uchun Yangiqal’adan Chushka Spitgacha boʻlgan 6 km uzunlikdagi va 1945-yil narxlarida qurilishi 850 million rublga moʻljallangan. Navigatsiya oraligʻidagi koʻprik osti boʻshligʻining balandligi 40 m qoziqlarning maksimal chuqurligi 55 m deb taxmin qilingan. 1949-yil 18-mayda SSSR Vazirlar Kengashi koʻprik qurilishi toʻgʻrisida qaror qabul qildi(tayyorgarlik qurilish ishlari1947-yildanolib borilgan), lekin 1950-yilda koʻprik qurilishi toʻxtatildi va parom qurilishi boshlandi.

1970-yillarda boʻgʻoz orqali quruqlik aloqasi masalasi yana koʻtarilgan, biroq mablagʻ yoʻqligi sababli loyiha amalga oshirilmagan. 1990-yillarning boshlarida Kerch boʻgʻozi orqali transport oʻtish loyihasini amalga oshirishda ishtirok etish uchun tanlov eʼlon qilind. Oʻsha paytda 4 ta oʻtish loyihasi (ikkita koʻprik va ikkita tunnel) mavjud edi. Qrim hukumati ushbu loyihaning amalga oshirilishi Rossiya bilan aloqalarni osonlashtiradi va Qrimning qoʻshni davlatlar oʻrtasida „oraliq“ (va sof Ukraina emas) pozitsiyasini mustahkamlaydi, deb hisobladi. Bundan tashqari, uzoq vaqt davomida (Qrimning Rossiya Federatsiyasiga qoʻshilishigacha) koʻprik Qora dengiz sohilidagi halqa yoʻlining elementlaridan biri sifatida ilgari surildi, loyiha. BSEC doirasida yoki „qayta tiklangan Buyuk Ipak yoʻli“ doirasida muhokama qilingan.

Koʻprik qurilishi masalasi 2006-yilda Ukraina hukumatida muhokama qilingan. Ukraina transport va kommunikatsiyalar vaziri Nikolay Rudkovskiyning soʻzlariga koʻra, bunday qurilish „Qrim uchun ortiqcha“ boʻladi va „Rossiya Kavkaziga keladigan har bir sayyohga Qrimga albatta kelish imkoniyatini beradi“. Koʻprik qurish imkoniyati 2008-yilda bosh vazirlar darajasida ham muhokama qilingan va oʻsha yili koʻprikni loyihalash va qurish „Rossiya Federatsiyasining 2030-yilgacha transport strategiyasi“ ga kiritilgan. Janubiy federal okrugda transport infratuzilmasini rivojlantirishning asosiy yoʻnalishlaridan biri sifatida Kerch boʻgʻozi orqali koʻprikni loyihalash va Kavkaz dengiz portiga yoʻl yondoshuvlari va kirish joylarini rekonstruksiya qilish (2015-yilgacha) va davr uchun kiritilgan. 2016-yildan 2030-yilgacha — koʻprik qurilishi.2010-yil aprel oyida Xarkovda boʻlib oʻtgan uchrashuvda Kerch boʻgʻozida koʻprik qurilishi kelishib olindi va yaqinda Ukraina prezidenti lavozimini egallagan Viktor Yanukovich va Rossiya prezidenti Dmitriy Medvedev tomonidan imzolandi..

2013-yil 17-dekabrda Rossiya Federatsiyasi hukumati va Ukraina Vazirlar Mahkamasi oʻrtasida Kerch boʻgʻozi orqali transport oʻtishini tashkil etish boʻyicha qoʻshma harakatlar toʻgʻrisida bitim imzolandi. Ukraina Vazirlar Mahkamasi 2014-yil yanvar oyida kelishuvni tasdiqladi. 2014-yilda Qrim voqealari tufayli koʻprik qurilishi boʻyicha muzokaralar toʻxtatildi. 2014-yil 18-martda koʻprik qurilishi boʻyicha muhandislik tadqiqotlari uchun tanlov eʼlon qilindi, ammo uning rasmiy shartlari, koʻprik boʻyicha Rossiya-Ukraina kelishuviga ishora qilib, endi haqiqiy voqelikka mos kelmadi. Oʻsha kuni Rossiya Qrimni rasman oʻz hududiga kiritdi.

Qrimning Rossiya Federatsiyasiga qoʻshilishidan soʻng, Qrim va Kuban oʻrtasida transport oʻtish joyini yaratishning ahamiyati keskin oshdi. Bu yarim orolning Rossiyaga integratsiyalashuvining asosiy elementiga aylandi.Qrimning transport zaifligi, jumladan, bir qator xavf-xatarlar bilan bogʻliq edi.Yarim orol ustidan jismoniy nazoratni yoʻqotish, Ukraina, ammo hayotiy transport yoʻllarini toʻsib qoʻyish orqali Qrim yarimorolini izolyatsiya qilish imkoniyati kabi vositalarni saqlab qoldi. Yarim orol bilan yoʻl aloqasining yagona yoʻli, Ukraina tomonidan nazorat qilinadigan hudud orqali yoʻnalishlarga qoʻshimcha ravishda, Kerch parom oʻtish joyi edi, lekin undan foydalanish maʼlum xarajatlar bilan bogʻliq edi. Oʻtish joyida tez-tez navbatlar bor edi va uning ishlashi ob-havo sharoitlariga juda bogʻliq edi. Barqaror aloqani taʼminlash boʻyicha amaliy vazifa bilan bir qatorda, transport kesishmasi ramziy maʼnoga ham ega edi. U Qrimning Rossiyaga qoʻshilishining oʻziga xos jismoniy timsoliga aylandi va Rossiyaning oʻz oʻrniga ega boʻlish qatʼiyatini namoyish etdi. Yarim oroloʻtishni yaratish keyinchalik Rossiya tomonidan mustaqil ravishda amalga oshirildi (ikki tomonlama asosda emas) va faqat endi, Kerch boʻgʻozi orqali quruqlikdagi aloqa loyihalardan haqiqatga aylantirila boshlandi.

Kerch boʻgʻozi orqali „ham avtomobil, ham temir yoʻl koʻprigi“ qurish vazifasini Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Vladimir Putin 2014-yil 19-martda Transport vazirligi oldiga qoʻygan edi,Qrim ustidan Rossiya suvereniteti eʼlon qilinganidan keyin bu jarayon faollashadi.

Transport oʻtish joyini qurish uchun buyurtmachi Federal yoʻl agentligining boʻlinmasi — „Federal avtomobil yoʻllari boshqarmasi“ Taman "" federal davlat muassasasi edi.

### Qurilish variantlarini tanlash
Koʻprikning yoʻnalishi toʻrtta variantdan tanlab olindi, bunda oʻtish joyining uzunligi, unga har ikki tomonda temir yoʻl va avtomobil yoʻllarining mavjudligi, qoʻshimcha yoʻnalishlar yaratish zarurati tufayli qurilish narxining oshishi istiqbollari hisobga olindi. Yaqinlashish uchastkalaridagi transport vositalari, shuningdek, Kavkaz portining rivojlanish istiqbollari, temir yoʻl, dengiz kemalari kursi bilan kesishish burchagi, Kerch atrofida transport oqimini yoʻnaltirish imkoniyati, ekologik vaziyat, shuningdek, Taman yarim oroli va Chushka tupurgi hududida loy vulqonlarining mavjudligi. Uchta variant Chushka tupurigidan Qrimga oʻtish yoʻlini qurishni taklif qilgan boʻlsa, toʻrtinchi variant Taman yarim orolidan Tuzla tupurgi va Tuzla oroli orqali yoʻlni taklif qildi. Oxirgi variant optimal deb topildi : ushbu variantning afzalligi xizmat koʻrsatish ob’ektlarini joylashtirish uchun joy mavjudligi, shuningdek, tarixiy va madaniy meros ob’ektlari va faol hududlarni chetlab oʻtish qobiliyatidir, loy vulqonlarni. Bundan tashqari, Chushka Spitdan koʻprik qurilishi mavjud oʻtishni toʻxtatishni talab qiladi, bu qurilish davrida Qrimning Rossiya hududlari bilan bogʻlanishini murakkablashtiradi.

## Manbalar