Kongo Respublikasi

**Kongo Respublikasi** (fransuzcha: *République du Congo*) – Markaziy Afrikadagi davlat. Maydoni - 342 ming km². Aholisi - 2,9 mln. kishiga yaqin (2001). Maʼmuriy jihatdan 10 viloyat (region)ra boʻlinadi. Poytaxti – Brazzavil shahri.

## Davlat tuzumi
Davlat boshligʻi – prezident (1997-yildan Deni Sassu-Ngesso). Qonun chiqaruvchi hokimiyat bir palatali parlament (Milliy oʻtish kengashi). Ijroiya hokimiyat – hukumatga prezident boshchilik qiladi.

## Tabiati
Kongo Respublikasi hududi, asosan, Kongo botigʻida joylashgan. Mayombe togʻlari (balandligi 930 m gacha) kambar (eni 40– 50&nbsp;km) dengiz boʻyi pasttekisligiga parallel yotadi. Mamlakatning shimoli-gʻarbi tekislik boʻlib, unda ayrim togʻlar qad koʻtargan (Nabemba choʻqqisi – 1000 m). Kongo Respublikasining qolgan qismi botqoqlashgan allyuvial tekisliklardan iborat.

Iqlimi issiq; shimoliy sernam ekvatorial, janubiy quruq subekvatorial iqlim. Eng issiq oyi (aprel)ning oʻrtacha temperaturasi 24—27°, eng salqin oyi (iyul)niki 20—25°. Yillik yogʻin 1500–2000&nbsp;mm, janubiy chekkasida 1200–1400&nbsp;mm. Daryo koʻp, hammasi sersuv. Yiriklari Kongo.va uning oʻng irmoqlari – Ubangi, Sanga, Likvala, Alima. Kema katnaydi. Qizil-sariq ferralitli tuproqlarda qimmatbaho yogʻoch beradigan (limba, okume va boshqalar) oʻrmonlar, janubida savannalar mavjud. Hayvonlardan maymun, fil, begemot, qoplon yashaydi; parranda turlari koʻp. Timsoh, ilon, hasharotlar (jumladan, setse pashsha va hokazo) uchraydi. Kongo Respublikasida Lefini qoʻriqxonasi va Odzala milliy bogʻi bor.

Aholisi bantu tili oilasiga mansub xalqlar (kongo, teke, mboshi, sanga, bobangilar)dan iborat. Tropik oʻrmonlarda pigmey qabilalari yashaydi. Rasmiy til – fransuz tili. Aholining 46% shaharlarda yashaydi. Dindorlar – katoliklar, protestantlar, bir qismi anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qiladi, musulmonlar ham bor. Yirik shaharlari: Brazzavil, Nkayi, Lubomo, Mosenjo.

## Tarixi
Arxeologiya topilmalarining dalolat berishicha, Kongo Respublikasi hududida paleolit va mezolit davrlarida Niari daryosi vodiysida odamlar yashagan, Mpila va Mpiaka degan manzilgoxlar boʻlgan. taxminan milodning dastlabki asrlarida bantular Kongo daryosi xavzasiga koʻchib kelgan va bu joyda yashovchi pigmeylarni surib chiqargan. Shu davrga oid temir anjomlar topilgan. 1482-yilda portugal dengizchisi Diogu Kan bu yerga kelib tushganida majusiy bantu xalqlaridan kongo, vili, yombelar (Kongo daryosining quyi oqimida), tekelar (Malebodan shim.rokda) va boshqa yashagan. Ular oʻrmondan yer ochib, dehqonchilik qilar (supurgi, dukkakli ekinlar, yams ekishgan), aholining bir qismi baliqchilik bilan shugʻullanar, hunarmandchilik (toʻquvchilik, kulollik, temir va mis eritib, turli idish va asboblar yasash) rivojlangan edi.

Kongo Respublikasi hududida vililar yashaydigan sohilda Loango, tekelar yashaydigan Malebo atrofida Teke (Tio) davlatlari vujudga kelgan. Ular bilan yevropaliklar oʻrtasida aloqa oʻrnatila borgan, qul savdosida hamkorlik qilingan. 19-asr oxirida Kongo daryosi havzasida fransuzlar paydo boʻlgan. Ekspeditsiya qoʻmondoni P. Savornyan de Brazza 1880-yilda Nkuna manzili (hozirgi Brazzavil shahri)ga asos soldi. 1880-yildan Kongo Respublikasi Fransiya protektorati, 1886-yildan mustamlakasiga aylantirildi. 1903-yildan Oʻrta Kongo Respublikasi deb nomlandi.

Kongo Respublikasi 1960-yil 15-avgustda mustaqillikka erishdi. Shu yilning 20-sentabrdan BMT aʼzosi, 1969-yil 30-dekabrda Xalq respublikasi deb eʼlon qilindi. 1991-yildan mamlakat Kongo Respublikasi Respublikasi deb atala boshladi. Milliy bayrami —15-avgust – Mustaqillik kuni (1960).

## Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari
Kongo Respublikasi mehnat partiyasi, 1969-yilda tuzilgan; Kongo Respublikasi demokratiya va mushtarak rivojlanish harakati, 1990-yilda asos solingan; Demokratiya va rivojlanish uchun birlashma, 1990-yilda tashkil etilgan; Demokratiya va ijtimoiy taraqqiyot uchun birlashma, 1990-yilda tuzilgan; Birlashgan demokratik kuchlar, 1994-yilda asos solingan; Ijtimoiy demokratiya uchun Afrikaaro ittifoq partiyasi. Kongo Respublikasi kasaba uyushmalari konfederatsiyasi, 1964-yilda tuzilgan, Afrika kasaba uyushma birligi tashkilotiga va Jahon kasaba uyushmalari federatsiyasiga kiradi.

## Iqtisodiyoti
Kongo Respublikasi – agrar mamlakat. Iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi, konchilik va oʻrmonchilik tashkil etadi. Faol aholining 60% qishloq xoʻjaligida band. Yalpi ichki mahsulotda qishloq va oʻrmon xoʻjaligi, baliqchilikning ulushi – 14%, sanoat va qurilishning ulushi – 37%. Neft va yogʻoch asosiy tabiiy boyliklaridir. Neft qazib chiqarish, yogʻochsozlik va oziq-ovqat tarmoqlarida 300 dan koʻproq yirik va oʻrta korxona bor. Bundan tashqari, gaz, qoʻrgʻoshin, pyx, mis, qalay, olmos, oltin, kaliy tuzi qazib olinadi. Daryolar boʻyiga qurilgan GESlar elektr energiyaning asosiy qismini hosil qilib beradi (1 yilda 482 mln. kVt-soat).

Yer fondining juda oz qismini ekinzor va yaylovlar tashkil etadi. Qishloq xoʻjaligi kamhosil boʻlib, aholining oziqovqatga boʻlgan ehtiyojini qondira olmaydi. Ichki ehtiyoj uchun maniok, batat, yams, taro, tariq, makkajoʻxori, sholi, sabzavot yetishtiriladi. Eksport uchun moyli palma, banan, kofe, kakao, sitrus oʻsimliklar, geveya oʻstiriladi, shakarqamish, yer yengʻoq, tamaki ekiladi.

Kongo Respublikasida 802&nbsp;km temir yoʻl, 15 ming km avtomobil yoʻli bor (1,5 ming km qattiq qoplamali). Yagona dengiz porti – Puent-Nuar, daryo porti – Brazzavil, xalqaro aeroportlari – Brazzavil va Puent-Nuarda.

Kongo Respublikasi chetga neft, yogʻoch, qurilish materiallari, olmos, palma magʻzi va yogʻi, kofe, kakao, tamaki, qand-shakar, rangli metall rudalari chiqaradi. Chetdan mashina, transport vosita va jihozlari, keng isteʼmol mollari, oziq-ovqat keltiradi. Tashqi savdodagi asosiy mijozlari: AQSH, Fransiya, Ispaniya va boshqa Pul birligi— Afrika franki.

Tibbiy xizmat. Tibbiy xizmat tizimi davlat tasarrufida. Har bir tumanda kasalxona, onalik va bolalikni muhofaza qilish markazi, tibbiyot markazi bor. Bezgak, oshqozon-ichak va sil kasalliklari tarqalgan. Vrachlar, asosan, Fransiya va Senegalda tayyorlanadi.

## Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari
Mamlakatda 6 yoshdan 16 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun majburiy taʼlim joriy etilgan, hamma turdagi oʻqish bepul. Boshlangʻich maktabda oʻqish muddati 6 yil, oʻrta maktabda 7 i. Brazzavilda milliy universitet bor. Ilmiy muassasalari: Ilmiy texnika tadqiqotlari milliy kengashi, Kongo Respublikasi mahsuldorligini oshirish byurosi, Tropik oʻrmonni oʻrganish markazi va boshqa Brazzavilda universitet kutubxonasi, milliy muzey hamda uning arxivi va kutubxonasi bor.

## Matbuoti, radioeshittirishi va telekoʻrsatuvi
Kongo Respublikasida bir qancha gaz. nashr etiladi. Yiriklari: „Mveti“ („Yulduz“ fransuz tilidagi kundalik gaz., 1977-yildan), „Bakento ya Kongo“ („Kongo xotinqizlari“, fransuz tilida 3 oyda 1-marta chiqadigan gaz.), „Vua de la klass uvriyer“ („Ishchilar sinfi ovozi“, fransuz tilida 1 yilda 6-marta chiqadigan gaz.), „Jenes e revolyuson“ („Yoshlar va inqilob“, fransuz tilidagi haftalik gaz., 1977-yildan), „Kombattan ruj“ („Qizil jangchi“, fransuz tilidagi oylik gaz.), „Smen afriken“ („Afrika haftasi“, fransuz tilidagi gaz., 1952-yildan). Kongo Respublikasi axborot agentligi 1962-yilda tuzilgan. Kongo Respublikasi milliy radioeshittirish va telekoʻrsatuviga 1962-yilda asos solingan.

## Adabiyoti
Kongo Respublikasida kadimdan boy xalq ogʻzaki ijodiyoti mavjud. Yozma adabiyot Ikkinchi jahon urushidan keyin fransuz va lingal tillarida paydo boʻldi. Sheʼriyat, ayniqsa, gurkirab rivojlandi. J. B. Tati-Lutarning lirik sheʼrlari vatanga muhabbat ruhi bilan sugʻorilgan. Shoir J. F. Chikayya yozma sheʼriyatni yuksak darajaga koʻtardi. Uning „Qora qon“, „Qorin“, „Afrika ertaklari“ va boshqa sheʼriy kitoblarida xalqning ozodlik va tenglik uchun kurashi – Afrika takdiri haqida oʻylar, xalq tuygʻulari aks ettirilgan. M. Sindaning sheʼriy asarlarida ham mustamlakachilikka qarshi kurash mavzui yangradi. Ayni vaqtda nasriy asarlar ham keng rivojlandi. J.Malonganing qullar hayotiga bagʻishlangan „Mpfumu Ma Mazono afsonasi“ va tengsizlikka qarshi kurash mavzuini ifoda etgan „Yurakdagi armon“ romanlari Kongo Respublikasi nasrining yutugʻi hisoblanadi. Dramaturgiya sohasida S.Bemba, P.Loni, F.Muangassa, L.Ambili va boshqa ijod qiladilar.

## Meʼmorligi va tasviriy sanʼati
Xalq turar joylari, asosan, toʻgʻri burchakli, tomi ikki nishabli kulbalardan iborat. Marosim oʻtkaziladigan binolar naqsh solingan yogʻoch taxtalar bilan bezatilgan. 19-asr 2-yarmidan shaharlarda yevropacha binolar qurila boshladi. Brazzavil, Puent-Nuar va boshqa shaharlarda muhtasham ibodatxona, mehmonxona va maʼmuriy binolar qad koʻtardi.

Yogʻochdan haykalchalar yasash, oʻymakorlik, qovoq va sopol idishlar ishlash, ularni naqsh bilan bezash rivojlangan. Hozirgi zamon sanʼatida „PotoPoto“ rassomlik maktab-ustaxonasi muhim rol oʻynaydi (1951-yil fransuz rassomi va etnografi P.Lods tashkil etgan). Bu maktab-ustaxona mahalliy anʼanalarga asoslangan; manzaralarni aniq tasvirlovchi, ranglardan jozibador koʻrinishlar hosil qiluvchi noyob uslubdagi kartinalar (guash, akvarel) yaratilgan. Xalq hunarmandchiligi rivoj topgan.

Musiqasi qadimdan mavjud. Kongo Respublikasida yashaydigan xalqlarning musiqa madaniyati koʻproq folklor bilan bogʻliq.

Baka, babinga va boshqa qabilalarning musiqasi ovchilik, dehqonchilik mavzuini ifodalaydi. Qoʻshiq va raqslar ham koʻpincha qishloq xoʻjaligi ishlari yoki ov vaqtida ijro etiladi. Baraban, fleyta, chang vositasida xabar va yangiliklar tarqatiladi. Mustaqillik yillarida Afrika xalqlari va folklori musiqasiga qiziqish kuchaydi. Kuy va qoʻshiqlar, asosan, barabanda (toku, lokuka, loʻngoʻngu va boshqalar) orkestr joʻrligida ijro etiladi. Keyingi yillarda zamonaviy musiqa rivojlandi. 1966-yilda tashkil etilgan Kongo Respublikasi milliy baleti, asosan, xalq raqslarini ijro etadi.

## Teatri
Kongo Respublikasida yashagan qad. xalqlarning ovchilik, baliqchilik va turmush mavzuidagi anʼanaviy raqslari va marosimlarida teatr sanʼati unsurlari boʻlgan. Shu asosda va Yev ropa zamonaviy teatr sanʼati uslubidan foydalanib, 1965-yil Brazzavilda Kongo milliy teatri barpo etildi, unda sahnalashtirilgan G. Oyono-Mbianing „Uch oshiq – bir qayliq“, Gi Menganing „Koko Mbalening dekchasi“, „Orakul“, L.Ambilining „Vatanparvar“ pyesalari shuhrat qozondi.

## Kinosi
70-yillarning boshida hujjatli filmlar chiqarildi. 1974-yil birinchi toʻliq metrajli badiiy film – „Qalin puli“ (rejissyor S.Komiba) yaratildi; film Kongo Respublikasi yozuvchisi J.Malonganing „Mpfumu Ma Mazono afsonasi“ romani asosida ekranlashtirildi. 1977-yil Kongo Respublikasida kinematografiya milliy boshqarmasi tashkil etildi. Uning „Ibodatxona“, „Jangchilar“ (rejissyor J. M. Chissuku) filmlari yaxshi koʻtib olindi. 1980—90-yillarda ham bir qancha badiiy filmlar yaratildi.

## Maʼmuriy-hududiy boʻlinishi

Kongo Respublikasi 12 departamentga boʻlinadi, 2 poytaxt shahari mavjud ular Barazzavil va Puent-Nuar shahri.

})
! |Markazi
! |Maydoni, km²$4
! |Aholisi (2004), kishi.
|-----
| 1
| Brazzavil
| Brazzaville
| Brazzavil
| 100
| 1 243 523
|-----
| 2
| Buenza
| Bouenza
| Madingu
| 12 265
| 282 666
|-----
| 3
| Garbiy Kyuvet
| Cuvette-Ouest
| Evo
| 28 790
| 49 883
|-----
| 4
| Kuilu
| Kouilou
| Loango
| 13 694
| 878 846
|-----
| 5
| Kyuvet
| Cuvette
| Ovando
| 46 060
| 174 976
|-----
| 6
| Lekumu
| Lékoumou
| Sibiti
| 20 950
| 78 023
|-----
| 7
| Likuala
| Likouala
| Impfondo
| 66 044
| 85 646
|-----
| 8
| Niari
| Niari
| Lubomo
| 25 942
| 244 706
|-----
| 9
| Plato
| Plateaux
| Jambala
| 38 400
| 140 184
|-----
| 10
| Pul
| Pool
| Kinkala
| 33 955
| 235 313
|-----
| 11
| Puent-Nuar
| Pointe-Noire
| Puent-Nuar
| 50
| 663 400 (2005)
|-----
| 11
| Sanga
| Sangha
| Veso
| 55 800
| 61 892
|+
|}

## Manbalar