open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Eron—Isroil urushiga munosabatlar

2025-yil iyun oyida Eron—Isroil urushi boshlanganidan soʻng, hujum va davom etayotgan qarshi hujumlarga turli hukumatlar va nodavlat tashkilotlar har xil munosabat bildirdi. Eron hukumati, xalqi va chet eldagi vatandoshlari bu voqealarga oʻz munosabatini bildirdi. Isroil bosh vaziri Benjamin Netanyahu Eron fuqarolariga murojaat qildi. Shuningdek, dunyoning koʻplab mamlakatlari urushga nisbatan oʻz fikrlarini bayon qildi. Ular asosan Isroil va Eronni keskinlikni yumshatishga, umuman olganda esa Yaqin Sharqdagi vaziyatni barqarorlashtirishga chaqirdi. Urushga qarshi ayrim namoyishlar ham oʻtkazildi.

## Xalqaro munosabatlar
* : Bu urushga nisabatan Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi oʻz xavotiri bildirib, ikkala tomonni ham „toʻliq vazminlikka, harbiy harakatlarni darhol toʻxtatishga va nizoni siyosiy-diplomatik yoʻl bilan hal etishga“ chaqirib bayonat berdi.

## Manbalar
Yolgʻonlar shahri

**„Yolgʻonlar shahri“** (; toʻliq nomi: ) — jurnalist Ramita Navaining 2014-yilda nashr etilgan nobadiiy kitobi. Ushbu asar zamonaviy Erondagi jamiyat va undagi axloq qonunlari hamda senzuraning taʼsirini yoritib beradi.

## Oʻzbekcha nashri
Ramita Navaining ushbu asari 2020-yilda Asaxiy Books loyihasida doirasida Ziyoda Gʻulomova tarjimasi asosida nashr etilgan.

## Manbalar

## Havolalar
Brahmavihara

**** (oltin fazilatlar, soʻzma-soʻz: „Brahma maskanlari“) – bu Buddizmda eʼtirof etilgan toʻrtta yuksak fazilat va ularni rivojlantirish uchun bajariladigan meditatsiya amaliyotlaridir. Ular shuningdek **toʻrt oʻlchovsiz fazilat** (pali tili: ) yoki **toʻrt cheksiz ong holati** (Xitoycha: ) nomlari bilan ham mashhur.

 quyidagilardan iborat:
# Maitrī – mehr-shafqat yoki muruvvat ()
# Karuṇā – rahm-shafqat ()
# Muditā – boshqalarning baxtidan xursand boʻlish ()
# Upekxa – xotirjamlik va betaraflik ()

*[[Metta Sutta]]*ga koʻra, bu toʻrtta oʻlchovsiz fazilatni rivojlantirish orqali, amaliyotchi „Brahma olami“ga (pali tili: ) qayta tugʻilish imkoniyatiga ega boʻladi.

## Manbalar
Futbol boʻyicha 2025-yilgi Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati pley-off bosqichi

**[[Futbol boʻyicha 2025-yilgi Klublar oʻrtasidagi jahon chempionati]] pley-off bosqichi** musobaqaning ikkinchi va yakuniy bosqichi bo‘ladi. U guruh bosqichidan keyin o‘tkaziladi. Pley-off bosqichi 2025-yil 28-iyundan 13-iyulgacha davom etadi va MetLife stadioni (East Rutherford, New-Jersey, AQSh) da bo‘lib o‘tadigan final uchrashuvi bilan yakunlanadi. Har bir guruhdan eng yaxshi ikki jamoa pley-off bosqichiga yo‘l oladi va bu bosqichda jamoalar bir o‘yinlik tizimda kuch sinashadi.

## Format
2025-yilgi Klublar o‘rtasidagi Jahon chempionatining pley-off bosqichida, guruh bosqichidan yo‘l olgan 16 ta jamoa ishtirok etadi. Pley-off bosqichidagi barcha o‘yinlar g‘olib aniqlanmaguncha davom ettiriladi. Agar o‘yin asosiy 90 daqiqada durang bilan yakunlansa, 15 daqiqalik ikkita qo‘shimcha bo‘lim o‘ynaladi. Agar qo‘shimcha bo‘limlardan keyin ham hisob teng bo‘lsa, g‘olib penaltilar seriyasi orqali aniqlanadi. Keltiriladigan barcha vaqtlar mahalliy vaqt bo‘yicha ko‘rsatilgan.

## Pley-off bosqichiga chiqqan jamoalar
Sakkizta guruhning har birida eng yuqori oʻrinlarni egallagan ikki jamoa pley-off bosqichiga yoʻl oladi.

## Pley-off jadvali
Pley-off jadvali quyida keltirilgan boʻlib, har bir oʻyinning gʻolibi **qalin harflar** bilan koʻrsatiladi.


## Nimchorak final
### Palmeiras vs Botafogo


### Benfica vs Chelsea
EDT vaqti boʻyicha 5:53 pm da, 85-daqiqada noqulay ob-havo sharoiti tufayli o'yin to'xtatildi. Uchrashuv 7:48 pm da davom ettirildi.



### Paris Saint-Germain vs Inter Miami CF


### Flamengo vs Bayern Munich


### Inter Milan vs Fluminense


### Manchester City vs Al-Hilal


### Real Madrid vs Juventus


### Borussia Dortmund vs Monterrey


## Chorak final

### Fluminense vs Al-Hilal


### Palmeiras vs Chelsea


### Paris Saint-Germain vs Bayern Munich


### Real Madrid vs Borussia Dortmund


## Yarimfinal

## Final

## Manbalar

## Havolalar
*
Temir gumbaz

„**Temir gumbaz**“ ( – *Kipat barzel*) – 4 dan 70 kilometrgacha boʻlgan masofani boshqaruvsiz taktik raketalardan himoya qilish uchun moʻljallangan taktik raketaga qarshi mudofaa tizimi. Isroilning Rafael kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Har bir batareya 150 kvadrat kilometr maydonni himoya qila oladi.

Birinchi batareya 2011-yil mart oyida jangovar navbatchilikka qoʻshilgan; 2014-yil iyul oyidan butun Isroil boʻylab 9 ta batareya jangovar navbatchilik qila boshladi. 2014-yil oxiriga kelib, „Temir gumbaz“ batareyalari 1200 ta raketani muvaffaqiyatli tarzda urib tushirgan.
## Manbalar

## Havolalar
Muso Beg

**Muso Beg** – Safaviylar davlatining soʻnggi yillarida yashagan amaldor boʻlib, Shoh Sulton Husayn I (1694-1722) hukmronligi davrida 1713–1714-yillarda „moayyer ol-mamalek“ (zarbxona nazoratchisi) lavozimida ishlagan. U armanlar avlodidan boʻlib, bobosi islom dinini qabul qilgan edi.

## Manbalar
Atefe Nabaviy

**Atefe Nabaviy** – Eronlik talabalar faoli. 2009-yil noyabr oyida u saylovdan keyingi norozilik namoyishlarida qatnashgani uchun 4 yilga qamoq jazosiga hukm qilingan. U 2009-yilda bahsli saylovdan keyin namoyishlarda qatnashgani uchun qamoqqa olingan va hukm qilingan birinchi ayol hisoblanadi.

Nabaviy qamoqda deyarli uch yil oʻtirgach, 2012-yil may oyida ozodlikka chiqarilgan.

## Manbalar
Nodir Mirzo Qojar

**Nodir Mirzo Qojar** (; vafoti 1885-yil) – 19-asr Qojarlar Eroni tarixchisi boʻlib, 1884-yilda fors tilida „Tarix va jogʻrofiya-ye Dor us-Saltana-ye Tabriz“ tarixiy yilnomasini yozgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Muhammad I ibn al-Agʻlab

**Abu al-Abbos Muhammad I ibn al-Agʻlab** () (856-yilda vafot etgan) – Agʻlabiylar sulolasining beshinchi amiri, 841-yildan to vafotiga qadar Ifriqiya, Malta va Sitsiliyaning katta qismini boshqargan. Shuningdek, arablarning Rimga yurishiga ham boshchilik qilgan.

Muhammad I sulolaning toʻrtinchi amiri Abu Iqolning (838—841) oʻgʻli edi. U Ifriqiyaning mashhur hukmdori boʻlgan amakisi Ziyodat Alloh I va raqibi Asad ibn al-Furot kabi yirik sarkarda va iqtisodiy strateg sifatida tanilgan. Uning hukmronligi davrida Agʻlabiylar hududi Oʻrta yer dengiziga qadar kengayishda davom etdi. Messina, Taranto, Apuliyaning katta qismlarini egallab oldi va amir Kalfünning islomiy Bari shahriga asos solishini qoʻllab-quvvatladi.

Muhammad I tomonidan uyushtirilgan arablarning Rimga yurishi alohida eʼtiborga loyiq boʻlib, bu yurish tarixda musulmonlar tomonidan „Caput Mundi“ („Dunyo markazi“ – Rim) va katolik cherkovining markaziy boshqaruviga qilingan ilk bosqindir&#x5B; ** &#x5D;. 846-yilda Abu al-Abbos oʻzining yirik qoʻshini bilan Porto va Ostiaga keldi. Tibr hududidan oʻtib, Ostiense va Portuense hududlarida raqib kuchlariga zarba berishda davom etdi, Rim harbiylari esa oʻsha zahotiyoq shaharning mustahkam devorlari ichiga chekinib olishdi. Shu bilan bir vaqtda, uning boshqa qoʻshinlari Tirren dengizi boʻyidagi Civitavecchia portiga tushishdi. Abu al-Abbos Vatikan tepaligini talon-taroj qildi, biroq Rim shahrini himoya qiluvchi Aurelian devorlarini yorib oʻta olmadi. Shunga qaramay, uning qoʻshinlari dunyodagi eng katta cherkov Avliyo Pyotr sobori hamda Devor tashqarisidagi Avliyo Paul Bazilikasini talon-taroj qilishga muvaffaq boʻldi.

## Oʻlimi
Muhammad I 856-yilda Palermoda vafot etgan. Vafotidan keyin uning oʻrniga oʻgʻli Abu Ibrohim Ahmad ibn Muhammad (856—863) oʻtirgan. Abu Ibrohimning hukmronligi davrida Agʻlabiylar saltanati oʻzining yuksak choʻqqisiga chiqqan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Mehrnoush Najafiy Ragʻib

**Mehrnoush Najafiy Ragʻib** (; 1979-yilda Hamadonda tugʻilgan) – Eronlik huquqshunos, bloger, ayollar huquqlari himoyachisi va Hamadon shahar kengashi aʼzosi (2006-yil dekabrdan beri).

U xalqaro huquq boʻyicha magistr darajasiga ega. Hamadon advokatlar palatasida Inson huquqlari komissiyasini tashkil etgan va unga rahbarlik qiladi. Shuningdek, u atrof-muhit va tarixiy yodgorliklarning vayron qilinishiga qarshi chiqadigan faol kengash aʼzolaridan biri boʻlib, bu haqda oʻz blogida yozadi.

Hozirda u Eronda ayollarga qarshi kamsituvchi qonunlarni oʻzgartirish uchun kuchli saʼy-harakat qilayotgan advokatlardan biridir.

## Manbalar

## Havolalar
* https://web.archive.org/web/20110402031839/http://najafiragheb.ir/
* http://hamedanbar.academia.edu/MehrnoushNajafiRagheb
Kashf al-Mahjub

***Kashf al-Mahjub*** () – fors olimi al-Hujviriy tomonidan 11-asrda tuzilgan tasavvuf haqidagi birinchi rasmiy risola. Asarda tasavvufning taʼlimot va amaliyotlari bilan toʻliq tizimi mavjud. bahslar va zamonaviy qarashlar tasvirlangan boʻlib, muallif oʻz tajribalarini bayon etish orqali koʻp narsalarni oydinlashtiradi. Falsafiy mulohazalar va badiiy tasvirlar bilan boyitilgan bu fors uslubidagi kitob al-Hujviriyning oʻziga xos shaxsiyatini aks ettiruvchi asardir.
## Manbalar
Nizomiddin Ahmad Giloniy

**Nizomiddin Ahmad Giloniy** (1585 – 1662-yildan keyin; forscha: نظام‌الدین احمد گیلانی), shuningdek, **Hakim ul-Mulk** (حکیم الملک) laqabi bilan ham tanilgan, – Eronlik faylasuf va tabib boʻlib, Gilon viloyatida tugʻilgan. U Hindistonning Dakkan mintaqasida hukmronlik qilgan Qutb Shohiylar sulolasi xizmatida boʻlgan.

Nizomiddin Ahmad 1585-yilda Eron shimolidagi Kaspiy dengizi sohilidagi Safaviylar davlati Gilon viloyatining Moridan qishlogʻida tugʻilgan. Uning oilasi Kar-Kiya sulolasi (1370-yillar–1592) markazi boʻlgan Malat qishlogʻi yaqinidan edi. Nizomiddin Ahmad tabib Ali va Hasan ismli kishining nabirasi edi. U Gilonlik mashhur munajjim va geomant Nizomiddin Ahmadning evarasi boʻlishi mumkin, u Temuriylar imperiyasi hukmdori Sulton Husayn Boyqaro () davrida Hirot shahriga borgan edi. Dakkanda boʻlgan davrida ham Nizomiddin Ahmad oʻz qishlogʻidagi odamlar va boshqa Gilonlik olimlar bilan yaqin aloqada boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Bahar Nuhiyan

**Bahar Nuhiyan** – Eronlik kino aktrisasi. U 2017-yilda suratga olingan *Ava* filmidagi roli bilan tanilgan. Ushbu roli uchun u 6-Kanada ekran mukofotlari marosimida „Eng yaxshi ikkinchi darajadagi aktrisa“ nominatsiyasida gʻolib boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
*
Navroʻz Beg

**Navroʻz Beg** (vafoti 1640-yil) – Safaviylar davri davlat arbobi boʻlib, gruzinlarning Tulashvili urugʻidan chiqqan. U Abbos I (1588-1629) va Safiy I (1629-1642) hukmronliklari davrida xizmat qilgan. U taniqli safaviylik-gruzin harbiy va siyosiy rahbar Imomqulixonning qiziga uylangan. 1626–1627-yillarda Abbos I Navroʻz Begni Qorabogʻdagi Javanshir urugʻi boshqaruvchisi qilib tayinlagan, shu bilan birga uning qaynogʻasi Dovudxon Undiladzeni Qorabogʻning hokimi etib tayinlagan.

## Manbalar

## Havolalar
*
Mir Sayyid Muhammad Kalpviy

**Mir Sayyid Muhammad Kalpviy** (1593  1661; shuningdek, **Mir Sayyid Muhammad Kalpviy** nomi bilan ham tanilgan) – Silsila Aaliyah Qodiriya Barakatiya Razviya Nuriyaning islomiy maʼnaviy silsilasida eʼzozlanadigan shaxs. Bundan tashqari, Uttar-Pradesh shtatining Kalpi shahrida joylashgan Muhammadiya Kalpiyya xonaqohining asoschisi, 30-imom va tariqat shayxi boʻlgan.

## Manbalar
Kambiz Navroʻziy

**Kambiz Navroʻziy** (forscha: کامبیز نوروزی) – Eronlik huquqshunos, universitet professori, Eron Jurnalistlar Assotsiatsiyasining huquqiy maslahatchisi. U 2002-yilda gazetalarning yopilishiga qarshi chiqqan holda soʻzlagan nutqlari bilan tanilgan. Shuningdek, u Erondagi Ommaviy axborot vositalari taʼlim markazida dars bergan

## Qamoqqa olinishi va hukm qilinishi

Navroʻziy 2009-yilgi bahsli prezidentlik saylovidan keyingi norozilik namoyishlari paytida qamoqqa olingan. 2009-yil noyabr oyida u „milliy xavfsizlikka qarshi fitna uyushtirish“, „hukumatga qarshi targʻibot olib borish“ va „jamoat tartibini buzish“ ayblovlari bilan 2 yil qamoq jazosiga va 74 qamchilashga hukm qilingan.

## Manbalar

## Havolalar
* Kambiz Navroʻziyning qamoqqa olinishi va hukmi
* Eron jurnalistlar uyushmasi aʼzolari roʻyxati: Kambiz Navroʻziy. Xalqaro Jurnalistlar Federatsiyasi
* Eron jurnalistlarining ahvoli: Kambiz Navroʻziy. PBS
Muhammad II (Ifriqiya)

**Abu al-Gʻaroniq Muhammad II ibn Ahmad** () (875-yilda vafot etgan) 864–875-yillarda hukmronlik qilgan Ifriqiyaning sakkizinchi amiri.

Abu al-Gʻaroniq 863–864-yillarda hukmronlik qilgan amakisi Ziyodat Alloh II ibn Muhammadning (863—864) oʻrnini egallagan hamda barqaror va farovon davlatni meros qilib olgan edi. Sharob va ovni yaxshi koʻradigan inson boʻlib, isrofgarchilik va dabdabaga berilgan. Uning hukmronligi davrida Malta zabt etilgan, Salerno hududi qamal qilinib, Italiyaning quruqlikdagi asosiy qismiga doimiy yurishlar uyushtirildi. Bu yurishlar natijasida Rim papasi John VIII majburiy ravishda xiroj toʻlay boshladi.

Ammo uning hukmronligining oxirlariga kelib, Makka shahridan kelgan haj ziyoratchilari karvoni orqali Ifriqiyaga vabo kasalligi kirib keldi. Ushbu davr va undan keyin kechgan qurgʻoqchilik ogʻir oqibatlarga olib keldi va aholi sonining keskin kamayishi va amirlikning zaiflashishiga sabab boʻldi.

875-yil 20-iyulda Abbosiy xalifasi al-Mu’tamid davlat boshqaruvi va taxt vorisligi masalasini rasmiy tarzda tartibga soldi, O'g'li Jaʼfarni (unga *al-Mufavviz illalloh*, yaʼni „Allohga topshirilgan“ unvoni berilgan) o'zining asosiy vorisi deb eʼlon qildi va unga xalifalikning gʻarbiy yarmini boshqarish topshirildi. Shu bilan birga, al-Mu’tamidning akasi Abu Ahmadga (al-Muvaffaq nomi bilan tanilgan) sharqiy viloyatlar boshqaruvi topshirilgan. Xalifa vafot etgan vaqtda agarda uning oʻgʻli Jaʼfar hali voyaga yetmagan boʻlsa, xalifalik taxtiga Abu Ahmad oʻtirishi mumkin edi. Al-Mufavviz Ifriqiya, Misr, Shom, Jazira, Mosul, Armaniston, Mihrajanqadhaq va Hulvon hududlarini boshqargan. Uning vakili sifatida esa Musa ibn Bugʻo tayinlangan.

Muhammaddan keyin hokimiyat tepasiga uning ukasi Abu Is’hoq Ibrohim II (875—902) kelgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Mirzo Og‘axon Nuriy

**Mirzo Ogʻaxon Nuriy** (forscha: میرزا آقاخان نوری), **Etimod ud-Davla** (اعتماد الدوله; taxminan 1807-yilda tugʻilgan – 1865-yilda vafot etgan) – Qojarlar davri siyosatchisi boʻlib, Nosiriddinshoh ( 1848–1896) hukmronligi davrida 1851–1858-yillarda bosh vazir (, „sadr-i aʼzam“) lavozimida ishlagan. U Xoja Nuriylar oilasining taniqli aʼzosi edi.

## Hayoti
Mirzo Ogʻaxon Nuriy Mirzo Asadulloh Nuriyning ikkinchi oʻgʻli boʻlib, otasi Ogʻa Muhammadxon Qojar va Fath Alishoh hukmronliklari davrida qoʻshin bosh hisobchisi () lavozimida ishlagan. Ular Xoja Nuriylar oilasi nomi bilan tanilgan boʻlib, Mozandaron ustonining Nur mintaqasining mahalliy zodagonlaridan boʻlgan va 18-asr oʻrtalaridan davlat byurokratiyasi hamda armiyada muhim rol oʻynagan. U 1865-yil 10-martda Qum shahrida vafot etgan. Ehtimol dushmanlari tomonidan uyushtirilgan suiqasd qurboni boʻlgan boʻlishi mumkin.

## Manbalar

## Adabiyotlar

*
Muhammad Madni Ashraf Ashrafiy al-Jiloniy

**Sayyid Muhammad Madni Ashraf** (koʻpincha Shayxul-Islom va **Madni Miyon** nomi bilan tanilgan; milodiy 27-avgust 1938-yilda tugʻilgan (hijriy 1357-yilning 1-rajab) – hindistonlik ulamp, maʼnaviy yetakchi. Hindistonning Uttar-Pradesh shtati Ashrafpur Kichxauchhadan. U oʻz nutqlari bilan tanilgan, islom falsafasi, islom muqaddas qonuni va fiqh boʻyicha mutaxassis.

## Manbalar
Anvar Husayn Panohiy

**Anvar Husayn Panohiy** (forscha: انور حسین‌پناهی) – Eronlik kurd oʻqituvchisi va siyosiy faol. U 2007-yil 5-noyabrda hibsga olingan va 2008-yil iyul oyida Inqilob sudi tomonidan „milliy xavfsizlikka qarshi ish koʻrish“ va „Xudoga dushmanlik“ ayblovlari bilan oʻlimga hukm qilingan. Biroq 2009-yil mart oyida unga 6 yil qamoq jazosi berilgan. U Sanandaj qamoqxonasida saqlangan, 2013-yil 13-avgustda, jazo muddatining tugashiga 3 oy qolganda, kafolat evaziga ozod qilingan. 2017-yil 27-iyunda Anvar yana hibsga olinib, Tehronga olib ketilgan va 2 kunlik hibsdan soʻng, Kurdiston ustoniga qaytmaslik sharti bilan ozod qilingan

## Hayoti
Anvarning bir oʻgʻli Milad (1999-yilda tugʻilgan) va ikki qizi bor: Mahtab (1996) va Mahshid (2005). Uning Zibar va Ahmad ismli ikki ukasi bor.

Ozodlikka chiqqanidan beri u ukasi Raminning ozodligi uchun harakat olib bormoqda.

2007-yilgacha u boshlangʻich maktab oʻqituvchisi boʻlib ishlagan.

## Manbalar
Janulloh Shoh Muhammad

**Jan Muhammad** (yoki **Sayyid Jan Muhammad Soʻfiy**, **Jan Muhammad Darvesh**) – Jalna shahrida (hozirgi Maxarashtra shtatida) soʻfiy avliyo.

1679-yilda Maratha rahbari Shivaji Jalnani uch kun davomida talon-taroj qildi. Shivaji odatda diniy joylarni bezovta qilmasligini bilgan shaharning koʻplab boylar shahar chekkasidagi avliyoning dargohiga panoh izlab bordi. Biroq, bu safar Shivaji ilgarigi anʼanasiga xilof ravishda dargohni ham talon-taroj qildi. Shivaji 1680-yilda, toj kiyganidan atigi besh oy oʻtgach vafot etganda, musulmonlar uning oʻlimini Jan Muhammadning laʼnati bilan bogʻlagan. Ularning fikriga koʻra, bu laʼnat Shivaji shahar aholisi va ularning boyliklariga boshpana bergani uchun soʻfiyni tahdid qilgani sababli yuz bergan edi.
## Manbalar
Jamali Kamboh

**Shayx Jamoli Kamboh** (**Shayx Jamoluddin Kamboh Dehlvi**; shuningdek, *Shayx Hamid bin Fazlulloh*, *Darvish Jamali Kamboh Dehlvi*, *Shayx Jamoluddin Kamboh Dehlvi* yoki *Jalol Xon* nomi bilan ham tanilgan) – 16-asrda yashagan panjob musulmon shoiri, Suhravardiya tariqatining soʻfiysi va Jomiy hamda Shayx Samoaddin Kambohning shogirdi.
## Manbalar
Usmon Horuniy

**Xoʻja Usmon Horuniy** (1107-yil 6-may  1220-yil 3-dekabr, ) – Hindistondagi Islomning ilk zamonaviy soʻfiy avliyosi, Sharif Zandoniy vorisi. Muiniddin Chishtiyning ustozi edi. Usmon Horuniy Eronning Horun shahrida tugʻilgan. Uning tavallud topgan yili 1096, 1116 va 1131-yillar (490, 510 va 526 hijriy) deb turlicha koʻrsatilgan. Abu Nur va Abu Mansur laqablari bilan ham mashhur.

## Manbalar
Vajihuddin Alvi

**Shoh Vajihuddin Alvi Gujarati** (), **Haydar Ali Saani** () – Shattariy tariqati olimi va soʻfiy.

## Hayoti
Vajihuddin Alvi Gujarotiy 1504-yili Ahmadobodda soʻfiy ulamo va huquqshunoslar oilasida tugʻilgan. 1528-yilda u Alvi madrasasini asos solgan, u Ahmadobodning bir yarim asrdan koʻproq vaqt davomida eng koʻzga koʻringan islomiy taʼlim markazi boʻlgan. 1590-yilda oʻz madrasasida vafot etgan.
## Manbalar
Majididdin Xavofiy

**Majididdin Xavofiy** (; ? — 1443-yilda vafot etgan) — taniqli alloma, fahiq, voiz. Uning „Xoriston“ nomli asari mavjud.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* 

## Havolalar
Marhota

**Marhota** - Pokistonning Azad Kashmir viloyati Kotli tumanidagi qishloq . Qo‘shni aholi punktlari orasida Bindian va Banabona joylashgan.

## Manbalar
Amerikaning Eron yadroviy obʼyektlariga zarbalari

2025-yil 22-iyunda Eron—Isroil urushi doirasida AQSH Harbiy-havo kuchlari va Harbiy-dengiz floti Erondagi bir nechta yadroviy obyektlarga „Midnight Hammer“ operatsiyasi nomi ostida hujum uyushtirdi. Fordow uran boyitish zavodi, Natanz yadro kompleksi va Isfahondagi nomaʼlum obyekt Northrop B-2 Spirit radar uchun sezilmaydigan bombardimonchi samolyotlari tomonidan tashilgan oʻnlab 30 000 funtlik (13 600 kg) GBU-57A/B MOP bombalari, shuningdek, suv osti kemalaridan otilgan „Tomahawk“ qanotli raketalar bilan nishonga olindi. Ushbu yadroviy inshootlar Eronning eng muhim uran boyitish markazlari hisoblanadi. 13-iyundan beri davom etayotgan urushda Eron va Isroil o‘rtasida keng ko‘lamli janglar kuzatilmoqda.

AQSH prezidenti Donald Tramp „juda muvaffaqiyatli hujum“ haqidagi xabarni Truth Social orqali ommaga e’lon qildi.
Kongressdagi respublikachilar asosan Trampning bu harakatini qo‘llab-quvvatladilar, aksar demokratlar va ayrim respublikachilar esa bu qarorning konstitutsiyaviyligidan xavotirga tushdilar. Xalqaro hamjamiyat esa, Eronning qasos olishi va vaziyatning yanada keskinlashuvi haqida tashvish va xavotir bilan munosabat bildirdi.

## Izohlar


## Manbalar
Ovoz yozish studiyasi

**Ovoz yozish studiyasi** — cholgʻu yoki vokal musiqa ijrolari, nutq va boshqa ovozlarni yozib olish uchun moʻljallangan maxsus joy.

## Manbalar

## Havolalar
Ummu Zarʼ hadisi

**Ummu Zarʼ hadisi** () – Buxoriy, Imom Muslim va boshqa muhaddis imomlar rivoyat qilgan mashhur hadis. Hadisning markaziy mavzusi oʻn bitta ayolning oʻzaro ahd qilishi va ularning har biri oʻz erining xabarlarini va u bilan boʻlgan ahvolini hech narsani yashirmay aytib berishidir.

## Manbalar

## Havolalar
* Умму Заръ ҳадиси
Ziyodat Alloh I

**Abu Muhammad Ziyodat Alloh I ibn Ibrohim ibn al-Agʻlab** () (838-yil 10-iyunda vafot etgan) – 817-yildan to 838-yilda vafotiga qadar Ifriqiyaning Agʻlabiy amiri. Uning hukmronligi davrida Ifriqiyadagi amirlar uchun kuchliroq nazorat va barqarorlikka tomon oʻzgarish yuz berdi.

## Hukmronligi
Ifriqiya ustidan mustaqil hukmdor boʻlganiga qaramay, Ziyodat Alloh Abbosiylar xalifaligi davrida hokimlik qilgan avvalgi hukmdorlar duch kelgan koʻplab muammolar bilan yuzlashdi. Ziyodat Alloh Ifriqiyada sodir boʻlgan eng yirik *jund* (harbiy qoʻshin) qoʻzgʻoloniga duch keldi, biroq bu qoʻzgolon hududda sodir boʻlgan eng oxirgi qoʻzgʻolon edi. 824-yilda qoʻzgʻolon koʻtarilib, Ifriqiyaning koʻp qismi jund tomonidan bosib olingan. Odatda, amirlar bir vaqtning oʻzida ham jund, ham berberlar muammosi bilan kurashishga majbur boʻlgan, natijada bu ikki guruh bir-birining muammosini yanada ogʻirlashtirar edi. Ammo Ziyodat Alloh berberlar bilan hamkorlik munosabatlarini yoʻlga qoʻyishga muvaffaq boʻlgan boʻlishi mumkin. Aynan shu aloqalar orqali u berberlarni isyonchilarga qarshi kurashish uchun jalb qildi. Ushbu ittifoq unga halokatdan saqlanib qolish va hokimiyatni mustahkamlash imkonini berdi.

## Manbalar
Farad Faqir

**Farad Faqir** (1704/1720  1790; فرد فقیر) – panjoblik musulmon soʻfiy, yozuvchi va shoir. Baba Budh Singhning soʻzlariga koʻra, Faqir zamonaviy hukmdorlarning adolatsizligiga qarshi ovoz koʻtargan avliyo edi.
## Manbalar
Muhammad Gʻovs

**Muhammad Gʻovs** (**Gʻaus** ham deyiladi; 1500 – 1562) – 16-asrda Shattariyya tariqati soʻfiy ustozi, soʻfiy avliyo, musiqachi va „*Javohir-i al-Khams*“ (*Besh javohir)* muallifi. Marvaridlar). Gʻovsning hayoti va mos witness" () kitobi Kugle tomonidan yozilgan.

## Manbalar
Ziyodat Alloh III

**Abu Mudar Ziyodat Alloh III** () (911–916-yillarda vafot etgan) Ifriqiyadagi oʻn birinchi va soʻnggi Agʻlabiylar amiri ().

Ziyodat Alloh III 903-yil 27-iyulda otasi Abdulloh II oʻldirilganidan keyin hokimiyat tepasiga keldi. Hokimiyatga kelishi bilan u barcha aka-ukalari va amakilarini qatl qildirdi, bu orqali har qanday raqiblarini yoʻq qilishni maqsad qilgan edi. Bu qirgʻin qisqa muddatda uning hokimiyatini mustahkamladi, biroq Agʻlabiylar sulolasi xalq nazaridagi soʻnggi obroʻsidan ham mahrum boʻldi.

Keyinchalik Fotimiy manbalarida Ziyodat Alloh nihoyatda salbiy shaxs sifatida tasvirlangan. Ushbu manbalarda otasi Abdulloh II ga aynan Ziyodat Alloh III ning oʻzi tomonidan suiqasd uyushtirilgan deb daʼvo qilinadi. Shuningdek, u odobsiz va shaʼniga mos kelmaydigan hukmdor sifatida koʻrsatiladi. Ziyodat Alloh spirtli ichimliklar ichishni yoqtirgan. Fotimiy manbalarida taʼkidlanishicha, Ziyodat Allohning sharmandali va axloqsiz xatti-harakatlari fuqarolarni Abu Abdulloh ash-Shi’iy boshchiligidagi peshqadam Fotimiylar harakati tomon oʻtishga undagan.

## Manbalar
Baba Faxriddin

**Sayyid Baba Faxriddin al-Hasaniy al-Husayniy** (1295-yilda (hijriy 694-yil) vafot etgan) – **Bobo Faxriddin** nomi bilan mashhur hozirgi Sharqiy Erondan kelgan suhravardiya tariqatidan boʻlgan fors soʻfiy.

## Manbalar
Oxund Darviza

**Oxund Darviza Baba** (1533 – 1638) – tojik soʻfiy ulamo, Sayyid Ali Termiziy xalifalaridan biri.

## Manbalar
Abdulloh ibn Abu al-Shavorib

**Abdulloh ibn al-Hasan ibn Abdulloh ibn Ali ibn Muhammad ibn Abdulmalik ibn Abu ash-Shavorib** () – 10-asrda yashagan musulmon huquqshunosi, Bagʻdodning bosh qozisi boʻlib xizmat qilgan.

Abdulloh ibn al-Hasan 931-yil noyabr/dekabr oylarida tugʻilgan. Bu oila hanafiylik mazhabidagi huquqshunos oilalardan boʻlib, IX–XI asrlarda ularning oilasidan Abbosiy xalifaligida xizmat qilgan 24 nafar qozi, shu jumladan, 8 nafar bosh qozi yetishib chiqqan. Uning ukasi Muhammad 944–945 va 946–947-yillarda bosh qozi boʻlgan.

Abdulloh ibn al-Hasan 961-yil sentyabr/oktyabr oyida bosh qozilik lavozimini egallan. Bu lavozimni hukmron Buvayhiylardan har yili 200 000 kumush dirham toʻlash evaziga sotib olgan edi. Bu mablagʻni toʻlash uchun u, oʻz navbatida, shurta va *hisba* (jamoat axloqini nazorat qiluvchi organ) lavozimlarini har oyda 20 000 dirham evaziga sotgan. Bu holat xalifa al-Mutiyning qarshiligiga duch kelgan, xalifa nafaqat uni lavozimga tasdiqlashdan bosh tortgan, balki u bilan uchrashishni ham istamagan. Buning oʻrniga uni lavozimga tayinlash marosimini Buvayhiy hukmdori Muizz ad-Davla amalga oshirgan. Bu tayinlov keng miqyosda xalq tomonidan ham, ulamolar orasida ham eʼtiroz bilan qarshi olingan va u bosh qozilik lavozimida ikki yil ham ishlamayoq, 963-yil iyun oyida ishdan chetlatilgan. Uning oʻrniga avvalgi bosh qozi Umar ibn Axtam tayinlangan va Abdulloh tomonidan chiqarilgan barcha hukmlar bekor deb eʼlon qilingan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Eron siyosatida Isroilni yoʻq qilish masalasi

Eron Islom Respublikasining tashqi siyosat doktrinasi Isroilni yahudiy davlati sifatida yoʻq qilishga chaqirishni oʻz ichiga oladi. Bu pozitsiya 1979-yilgi Eron inqilobidan soʻng shakllandi. Inqilob natijasida Eron—Isroil munosabatlari pahlaviylar davridagi yaqin hamkorlikdan asosiy gʻoyaviy raqiblikka aylandi. Islom Respublikasining asoschisi Ruhulloh Xumayniy Isroilni gʻayriqonuniy „sionistik tuzum“ deb qoralab, diplomatik aloqalarni uzdi. Oʻshandan buyon bu qarash rasmiy nutqlarda, harbiy dasturlarda, davlat tomonidan moliyalashtiriladigan taʼlim tizimida va Quds kuni kabi ramziy tadbirlarda oʻz aksini topib kelmoqda.

## Manbalar
Abdulloh ibn Muhammad al-Xoqoniy

**Abulqosim Abdulloh ibn Muhammad al-Xoqoniy** () – Abbosiylar xalifaligi vaziri Muhammad ibn Ubaydulloh al-Xoqoniyning oʻgʻli, 912–913-yillarda otasi vazir boʻlgan davrda hukumatni boshqargan, 924–925-yillarda esa oʻzi vazir boʻlgan.

## Hayoti
Abdulloh 924–925-yillarda vazir sifatida xizmat qilgan Muhammad ibn Ubaydulloh al-Xoqoniyning oʻgʻli, 851—861 va 870—877-yillarda vazir boʻlgan Ubaydulloh ibn Yahyo ibn Xoqonning nabirasi boʻlgan. Otasi vazir boʻlgan davrda ukasi Abdulvohid bilan birga kotiblik qilgan. Otasi saroyda oʻz mavqeini mustahkamlash bilan band boʻlgan bir paytda davlat boshqaruvi, asosan, Abdulloh zimmasida edi. Shunga qaramay, zamondosh tarixchilarning taʼkidlashicha, Abdulloh ham, otasi ham sustkash va loqayd, boshqaruvda layoqatsiz boʻlishgan. Tarixchi Ibn Miskavayhning yozishicha, davlat boshqaruvi shu darajada tartibsiz boʻlganki, birgina viloyatga 20 kun ichida 7 nafar hokim tayinlangan.

Birinchi vazirlik davridagi muvaffaqiyatsizlikka qaramay, Abdulloh 924-yil iyun oyida Ali ibn al-Furotning oʻrniga yana vazir lavozimiga tayinlandi. Ali ibn al-Furot oʻtgan yili qarmatlar tomonidan Basraga hujum qilinishi va haj karvonining vayron qilinishi ortidan obroʻsizlanib, qatl etilgan edi. Abdulloh Abbosiylar hukumatini oʻsha davrdagi jiddiy muammolardan xalos eta olmadi va 925-yil noyabr oyida bosh qoʻmondon Muʼnis al-Muzaffarning talabiga binoan lavozimidan chetlatildi. Oʻsha paytda Mu’nis amalda xalifalik noibi edi. Odatga koʻra, Abdulloh qamoqqa olindi va jarima toʻlashga majbur boʻldi. Qamoqdan ozod etilgach, 926/927-yillarda vafot etdi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
*
Abu Abdulloh al-Baridiy

**Abu Abdulloh al-Hasan al-Boridiy** () – Baridiylar oilasining eng mashhur vakili. Bu oila Iroqda soliq yigʻish bilan shugʻullanuvchi mansabdorlar boʻlib, 930–940-yillarda soliq fermasi orqali toʻplagan ulkan boyliklarini Abbosiylar xalifaligining qolgan qismini qoʻlga kiritish uchun sarf qilgan.

Bu kurash jarayonida Abu Abdulloh va uning ikki akasi harbiy sarkardalar Ibn Raʼiq va Bajkam, Mosuldagi Hamdoniylar, Forsdagi Buvayhiylar va Ummon hukmdori oʻrtasida mohirona siyosiy manevralar olib borgan. Ular ikki marta Abbosiylar poytaxti Bagʻdodni egallashga muvaffaq boʻlgan, ammo uni uzoq vaqt ushlab tura olishmagan. Turli davrlarda ular Xuziston, Vosit va Basra ustidan ham hokimiyatni qoʻlga kiritganlar. Abu Abdulloh esa bu jarayonda Abbosiylar xalifasi tomonidan toʻrt marta vazirlik lavozimiga tayinlangan. Biroq bir vaqtning oʻzida bir nechta dushmanga qarshi olib borilgan doimiy urushlar oilaning moliyaviy resurslarini tugatdi. 943-yilga kelib, Abu Abdulloh boyligini saqlab qolish uchun hatto oʻzining eng kichik ukasini oʻldirishga majbur boʻldi. Vafotidan keyin uning oʻrniga Basra hokimi sifatida oʻgʻli Abu al-Qosim tayinlandi va 947-yilgacha, yaʼni Buvayhiylar Basrani zabt etguniga qadar hokimlik qildi.

Abu Abdulloh 944-yil iyun oyida bir hafta davom etgan isitma oqibatida vafot etgan va uning oʻrniga oʻgʻli Abu al-Qosim Basra hukmdoriga aylangan.

## Manbalar
Abu al-Hasan al-Harroniy

**Abu al-Hasan al-Harroniy, Sobit ibn Ibrohim ibn Zahrun al-Harroniy** () (896–980) – 10-asrda yashagan tabib va tarjimon. Bagʻdoddagi Buvayhiy hukmdorlari saroyida yashab ijod qilgan.

## Hayoti
Abu al-Hasanning hayoti haqida koʻp narsa maʼlum emas. U Raqqa shahrida asli harronlik tabiblar oilasida tugʻilgan. Abu al-Hasanning asarlari orasida Yahyo ibn Sarafyunning „*al-Kunnash*“ nomli kitobiga yozilgan tibbiy sharh ham mavjud boʻlib, bu haqida Ibn Abu Usaybia tomonidan qayd etilgan. Al-Harroniy 980-yili Bagʻdodda 84 yoshida vafot etgan.

## Manbalar
Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ahmad al-Bagʻdodiy

**Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ahmad al-Bagʻdodiy** () ilk Fotimiylar xalifaligi davrida yuqori martabali amaldor boʻlgan.

## Hayoti
Nisbasidan ham maʼlumki, Abu Jaʼfar Abbosiylar xalifaligi poytaxti Bagʻdoddan boʻlgan. Ehtimol shialik tarafdorlaridan biri boʻlganligi bois vazir Ali ibn Iso ibn al-Jarroh tomonidan taʼqibga uchragan va Iroqni tark etib, gʻarbga tomon yoʻl olishga majbur boʻlgan. Gʻarbga yoʻl olib, Sijilmasa shahriga yetib borgan. Bu yerda bagʻdodliklardan iborat kishilar jamoasi anchagina koʻp boʻlib, Abu Jaʼfar Ismoiliylar yetakchisi va keyinchalik Fotimiylar xalifaligiga asos solgan Abdulloh al-Mahdiy Billoh bilan uchrashgan.

Al-Bagʻdodiy oʻz bilimi va qobiliyati bilan tezda al-Mahdiyning iltifotiga sazovor boʻlgan va al-Mahdiy uni oʻziga maslahatchi va kotib qilib olgan. Soʻngra Abu Jaʼfar Andalus poytaxti Kordovada biroz muddat hayot kechirgan. U yerda mahalliy adabiy doiralarda mashhurlikka erishgan, biroq uning asl vazifasi al-Mahdiy nomidan josuslik qilish, diniy targʻibot va agentlik faoliyatini olib borish edi.

911-yil yanvar oyida Abu al-Yusr ar-Riyodiy vafot etganidan soʻng, Abu Jaʼfar xalifaning bosh kotibi lavozimini egalladi. Bu maqomda u xalifalik devoni va pochta xizmatini boshqardi. Bu tizim ayni paytda razvedka xizmati sifatida ham xizmat qilardi. Bu lavozimda u „mukammal kotib“ sifatida tanildi va tez orada al-Mahdiy saroyidagi eng nufuzli shaxsga aylandi.

934-yilda al-Mahdiy vafot etganidan soʻng ham Abu Jaʼfar oʻz lavozimida xizmat qilishni davom ettirdi. U, shuningdek, vafotiga qadar ham ushbu lavozimni egallab turgan boʻlishi mumkin. Abu Jaʼfar uch nafar Fotimiy xalifalariga, jumladan, al-Mahdiy, al-Qoim () va al-Mansurga () xizmat qilgan. Abu Jaʼfarning vafot sanasi nomaʼlum. Vafotidan keyin uning oʻrnini quli Javhar as-Siqiliy egallagan, Javhar keyinchalik Fotimiylar uchun mohir harbiy sarkarda sifatida tanilib, Misrni fath etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Ferendat II

**Farendot II** (qadimgi fors tilida *Farnadāta*) – miloddan avvalgi IV asrda, Misrning 31-sulolasi davrida hukmronlik qilgan Axomaniylar davlati satrapi.

U haqida deyarli hech narsa maʼlum emas. Diodor Sitsiliyalik oʻzining *[[Bibliotheca historica]]* asarida Artakserks III Misrni zabt etganidan soʻng Farendot II ni satrap etib tayinlaganligi haqida xabar bergan. Uning hukmronligi juda qisqa muddat davom etgan boʻlsa kerak, chunki uning vorisi Sabas miloddan avvalgi 333-yilda Issus jangida Doriy III safida halok boʻlgan..

## Manbalar
Mitridat (Fors generali)

**Mitridat** yoki **Mifradat** () – fors zodagonlaridan biri boʻlgan. Uning rafiqasi Doriy IIIning qizi va Farnakning singlisi edi. Boshqa tomondan u Doriy III ning kuyovi boʻlgan. U miloddan avvalgi 334-yilda Granik jangida (hozirgi Turkiya) Iskandar Zulqarnaynning oʻzi tomonidan oʻldirilgan, Iskandar nayzasini Mitridatning yuziga sanchgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Smith, William (muharrir); *Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology*, , Boston, (1867)
Pirqulixon Qojar

**Pirquli xon Qojar** () – Qojar shohlari Ogʻa Muhammadxon Qojar () va Fathalishoh () davrida yashagan eronlik qoʻmondon. 1804–1813-yillardagi Rus-Eron urushi davrida Pirqulixon shahzoda Abbos Mirzo qoʻl ostida yuqori martabali qoʻmondon boʻlib, 1804-yilda Yerivan qamali paytida jang maydonining shimoliy qismiga qoʻmondonlik qilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Piri beg Qojar

**Piri beg Qojar** – 16-asr boshlarida yashagan Eron harbiy zobiti va amaldori boʻlib, turkman Qojar qabilasidan chiqqan. U Safaviylar shohi Ismoil I (1501-1524) xizmatida boʻlgan. Piri beg 1501-yilda Oq qoʻyunlilarga qarshi boʻlib oʻtgan Sarur jangida qatnashgan va jasorati uchun Ismoil I tomonidan faxriy unvon bilan taqdirlangan. Xuddi shu yili u Qorabogʻ-Ganjaning birinchi Safaviylar hokimi (*hokim*) etib tayinlangan.

Piri beg Qojar, Ismoil I hukmronligi davrida yuqori mavqega ega boʻlgan Qojar qabilasining ikkita tasdiqlangan shaxsidan biridir (ikkinchisi Ache Sulton Qojar). Biroq, na Piri beg, na Ache Sulton „Safaviylar maʼmuriyatidagi yuqori lavozimlarni egallagan“ yetakchi amirlar boʻlmagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Marta (Kxeti malikasi)

**Marta** () – gruziyalik malika, Bagrationi sulolasi aʼzosi va Safaviylar Eroni shohi Abbos Ining (hukmronligi 1588–1629) xotini boʻlgan.

Marta David I va uning rafiqasi Shahid Ketevanning qizi boʻlib, Ashotan Ining nabirasi edi.

U 1604-yil 20-sentyabrda Abbos I bilan turmush qurgan. Er-xotin taxminan 1614-yilda ajrashishgan .

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Abu al-Hasan Ali ibn Muhammad al-Magʻrib

**Abu al-Hasan Ali ibn Muhammad al-Magʻribiy** () – X asr boshlarida Abbosiylar xalifaligining yuqori martabali amaldori. Asli fors millatiga mansub boʻlib, „Gʻarb devoni“ (*divan al-magʻrib*) rahbariga aylangan. Shu lavozimi orqali uning oilasi „al-Magʻribiy“ nisbasini olgan. Banu al-Magʻribiy oilasi Yaqin Sharqdagi turli sulolalarga xizmat qilgan amaldorlar va siyosatchilar sulolasiga aylangan. Uning oʻgʻli al-Husayn dastlab Abbosiylarga xizmat qilgan, keyinroq esa Ixshidiylar va Hamdoniylar xizmatiga oʻtgan. Uning nabirasi Ali Hamdoniylar, keyinchalik Fotimiylar xizmatida boʻlgan, biroq 1010-yilda deyarli butun oilasi bilan qatl etilgan. Uning evarasi Abu al-Qosim al-Husayn esa bu qirgʻindan qochib qutulgan va keyinchalik Buvayhiylar, Marvoniylar va Uqayliylar saroylarida xizmat qilgan. Abu al-Hasan Ali 1027-yilda vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*
Farnak (Fors zodagoni)

**Farnak** (vafoti miloddan avvalgi 334-yil; yunoncha: Φαρνάκης) – miloddan avvalgi 4-asrda yashagan fors zodagonlaridan biri boʻlib, Pont-Kappadokiya zodagonlaridan boʻlgan. Uning singlisi Doriy IIIning xotini edi. Ularning Ariobarzanes ismli oʻgʻli va Mithridatesga turmushga chiqqan qizi bor edi, shu sababli ular Farnakning jiyanlari boʻlgan. U miloddan avvalgi 334-yilda Kichik Osiyo (hozirgi Turkiya)da boʻlib oʻtgan Granik jangida fors qoʻshinlarining qoʻmondonlaridan biri boʻlib xizmat qilgan va jangda halok boʻlgan.

## Manbalar
Abu Mansur al-Azhariy

**Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad al-Azhariy** () (hijriy 282–370 / milodiy 895–980), shuningdek, **Abu Mansur al-Azhariy** () nomi bilan mashhur, arab tili boʻyicha lugʻatshunos, filolog va grammatikachi. Uning eng muhim asari „*Tahdhib al-lugʻat*“ ( – „Tillar boʻyicha qisqacha qoʻllanma“) asari sanaladi.

## Hayoti
Al-Azhariy oʻsha paytda Somoniylar sulolasi nazorati ostida boʻlgan Xurosonning Hirot shahrida tugʻilgan. U *al-Azhariy* nomi bilan mashhur boʻlgan. Yoshligida ilm-fan markazi hisoblangan Bagʻdod shahriga sayohat qilgan, oʻsha vaqtda shahar hali Abbosiylar hukmronligi ostida edi. Bagʻdodda tahsil olib, mashhur grammatik olim Ibn as-Sori az-Zajjoj (vafoti: 923) bilan uchrashgan. Tarixchi Ibn Xallikonning yozishicha, al-Azhariy oʻsha davrning boshqa yetakchi grammatikachisi Ibn Durayd bilan ham uchrashgan. Lugʻatshunos sifatida birinchilardan boʻlib zakot va namoz kabi soʻzlarning suryoniy tilidan olingan boʻlishi mumkinligini ilgari surgan ilk olimlardan biri boʻlgan.

Arab tilini oʻrganish maqsadida qilgan sayohatlaridan birida al-Azhariy Makkaga borish uchun Bagʻdodni tark etgan. Taxminan shu paytlarda Qarmatlar Abbosiylarga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarib, Arabistonda vayronagarchiliklar keltirib chiqargan edi. Milodiy 924-yilda al-Azhariy hajdan qaytayotgan ziyoratchilar karvoni hamrohligida Makkadan Bagʻdodga qaytayotganida Abu Tohir al-Jannabiy boshchiligidagi qarmatlar ularga hujum qilgan. Ziyoratchilarning koʻpchiligi oʻldirilib, buyumlari oʻgʻirlab ketilgan. Biroq ular orasida al-Azhariy asirga olinganlar qatorida olingan va keyingi ikki yilini asirlikda oʻtkazgan.

## Manbalar
Rahim Abediy

**Rahim Abediy** () – eronlik siyosatchi va olim boʻlgan.

Fransada tahsil olgan va Tehron universitetida kimyo professori boʻlgan Abediy, 1948-yilda Xalil Molikiy bilan birga Eron Tude partiyasini tark etgan aʼzolardan biri edi.

1970-yillarning oxirida u Eron radikal harakati va Eron Ozodlik va Inson huquqlari himoya qoʻmitasi (EOIHHQ) asoschilaridan biri boʻldi. EOIHHQning dunyoviy yoʻnalishiga mansub boʻlgan Abediy, 1979-yilda qoʻmita ijroiya kengashi aʼzosi etib saylangan. Xuddi shu yili u Konstitutsiya uchun ekspertlar assambleyasiga Tehrondan nomzod boʻladi va Milliy petrokimyo kompaniyasi boshqaruv direktori lavozimida ishlaydi.

## Manbalar
Saburrus

**Saburrus** (faoliyati 663-yilda) – Vizantiya imperatori Konstans II (hukmronligi 641–668) xizmatida boʻlgan asli fors vizantiyalik harbiy rahbar edi. U Lombard Benevento gersogligiga qarshi operatsiyada 20,000 askardan iborat qoʻshiniga qoʻmondonlik qilgan, ammo Forino yaqinida magʻlubiyatga uchraganidan soʻng Neapolga chekinishga majbur boʻlgan. Uning ismi faqat Deakon Pavelning *Lombardlar tarixi* asarida uchraydi va ehtimol yunoncha ,  yoki  ismlarining oʻzgarishi boʻlib, ularning barchasi oʻrta forscha Shābuhr soʻzidan kelib chiqqan – zamonaviy fors tilidagi  () shu soʻzdan olingan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Darius Rejaliy

**Darius Rejaliy** (taxminan 1959-yilda tugʻilgan) – asli eronlik amerika fuqaroligini olgan akademik, qiynoqlar boʻyicha mutaxassis, Reed kollejida siyosatshunoslik professori.

## Hayoti
Rejaliy 1981-yilda Swarthmore kollejida bakalavr, 1983-yilda magistr darajasini, 1987-yilda esa McGill universitetida siyosatshunoslik fanlari boʻyicha doktor ilmiy darajasini olgan.

U 1989-yilda Reed kollejiga assistent professor sifatida qoʻshilgan, 1994-yilda dotsent, 2003-yildan beri esa siyosatshunoslik kafedrasi professori lavozimida ishlab kelmoqda. 2000-yildan beri *[[Human Rights Review]]* jurnalining tahririyat aʼzosi.

Rejaliy 1994-yilda *Torture and Modernity: Self, Society and State in Modern Iran (Qiynoq va zamonaviylik: Zamonaviy Eronda shaxs, jamiyat va davlat)*, 2007-yilda esa *Torture and Democracy (Qiynoq va demokratiya)* kitoblarini nashr ettirdi. Ikkinchi kitobi 2007-yilda Amerika siyosatshunoslik assotsiatsiyasining „Yilning eng yaxshi inson huquqlari kitobi“ mukofotiga sazovor boʻlgan, shuningdek, 2009-yilda Genotsidni oʻrganish institutining Rafael Lemkin mukofotini qoʻlga kiritgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Tarjimai hol, Reed kolleji
* 
* http://www.wweek.com/portland/article-8065-darius_rejali.html, Darius Rejali: Portlendlik davlat qiynoqlari boʻyicha mutaxassis qiyin savollarga javob beradi.
Abulfaraj Runiy

**Abulfaraj Runiy** () – 11-asr fors shoiri boʻlib, Lohurda tugʻilgan va Gʻaznaviylar davrida yashab ijod qilgan. U Masʼud Saʼd Salmonning zamondoshi boʻlib, 1099-yildan keyin vafot etgan.

## Yana qarang

* Fors shoirlari va yozuvchilari roʻyxati

## Manbalar

## Adabiyotlar
* E. G. Browne. *Literary History of Persia*. (Four volumes, 2,256 pages, and twenty-five years in the writing). 1998. 
* Jan Rypka, *History of Iranian Literature*. Reidel Publishing Company. ASIN B-000-6BXVT-K
Sodiqxon Qojar

**Sodiqxon Azaluddinlu Qojar** () – Qojar shahzodasi Abbos Mirzo qoʻl ostidagi harbiy qoʻmondon. „Sarhang“ (polkovnik) unvoniga sazovor boʻlgan. U 1805-yil bahor va yozida boʻlib oʻtgan Qorabogʻ jangida qatnashgan. 1805-yilda Shusha jangida otliqlarga qoʻmondonlik qilgan va bu jangda yarador boʻlgan. Keyinchalik „Nizomi Jadid“ („Yangi armiya“) loyihasining qoʻmondoni etib tayinlangan, bu loyiha zamonaviy sharoitda jang qila olgan yangi armiya tuzishga qaratilgan edi. U 1813-yilda Lenkoran qamali paytida halok boʻlgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Ronak Safozoda

**Ronak Safozoda** – Eronlik ayollar huquqlari faoli, „Azarmehr“ Kurd ayollari assotsiatsiyasi aʼzosi. U One Million Signature Campaign („Bir million imzo“ kampaniyasi) doirasida ayollarga nisbatan kamsitishni Eron qonunlaridan olib tashlash uchun imzolar toʻplagan. Safozoda 2007-yil 4-noyabrda, Bolalar kuni nishonlanishida qatnashgan va kampaniya uchun imzo toʻplaganidan keyin hibsga olingan. Eron hokimiyati uning oilasiga uni koʻrishga ruxsat bermagan yoki hibsga olish sababini ochiqlamagan. Hozirda u Sanandaj qamoqxonasida saqlanmoqda.

2008-yil 13-avgustda Safozodaga Sanandajning Toʻrtinchi Sud boʻlimida „milliy xavfsizlikka qarshi targʻibot“ ayblovi qoʻyilgan. Bu ayblov Sanandaj qamoqxonasi sharoitlari haqida tashqi dunyoga maʼlumot tarqatgani uchun qoʻyilgan. 2009-yil aprel oyida u 6 yil qamoq jazosiga hukm qilingan.

600 dan ortiq ayollar tashkilotlari aʼzolari Safozodaning ozod etilishi uchun petitiya imzolagan. Amnesty International Safozodani „Greeting Cards Campaign“ (Tabriknoma kampaniyasi) doirasida qoʻllab-quvvatlash kerakligini aytib, odamlarni unga qoʻllab-quvvat xatlari yuborishga chaqirgan.

## Manbalar
Oysha Saffor

**Oysha Saffor Nishopuriy** (1078–1153; toʻliq ismi: Oysha bint Ahmad Saffor bin Mansur bin Abdusaffor Nishopuriy) – hijriy beshinchi asrda yashagan Eronlik musulmon hadisshunos olima. U 1078-yilda Nishopurda tavallud topgan va 1153-yilda Oʻgʻuz turklari Nishopurga hujum qilgan paytda qatl etilgan.

## Manbalar
Safiqulixon Lezgin

**Alqas Mirzo**, keyinchalik **Safi-(quli) xon Lezgin** nomi bilan mashhur boʻlgan, Safaviylar Eronida yashagan 17-asr davlat arbobi boʻlib, lezgin shahzodalar oilasidan chiqqan. U Dogʻistonlik boʻlgan, Aldas (Ildas) Mirzo Shamxal (Ildirimxon Shamxal)ning oʻgʻli va Shamxal sulolasining aʼzosi edi. U yoshligida otasi tomonidan shoh Safiy (1629–1642) davrida Isfahondagi Safaviylar saroyiga yuborilgan va u yerda oʻsib ulgʻaygan hamda „Safi(-Quli) xon“ nomini olgan. U 1666–1674-yillarda Erivan viloyati (Chuxur Saʼd deb ham ataladi) hokimi lavozimida ishlagan.

Uning oʻgʻli Fath Alixon Dogʻistoniy Safaviylar davlatidagi eng qudratli shaxslardan biriga aylangan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
*
Azita Sahebjam

**Azita Sahebjam** – Vankuver Pars National Balet direktori. U shuningdek, Nagʻme Shirxon rejissyorligidagi *The Neighbor* (Qoʻshni) filmida rol ijro etgan.

## Manbalar

## Havolalar
*  Eron-kanadalik folklor raqs guruhi
Rayhona Saririy

**Rayhona Saririy** (1953-yil 17-yanvarda tugʻilgan) – Eronlik olima, professor va ixtirochi.

Sariri Gilon universitetida kimyo fanidan dars bergan va 2008-yilda „Gilon viloyatiga xos meva va sabzavotlarning antioksidant taʼsirini oʻrganish“ mavzusidagi ilmiy ishi uchun Britaniya Qirollik kimyo jamiyati mukofotiga sazovor boʻlgan. Sariri yettita kitob nashr ettirgan va 148 ta ilmiy maqolani milliy va xalqaro konferensiyalarda taqdim etgan.

## Manbalar
Tehronning yetti shahidi

**Tehronning yetti shahidi** — 1850-yilda Tehronda qatl etilgan taniqli bobiylar.

Tabarsi qal'asi jangidan soʻng, oddiygina Bob eʼtiqodiga ega boʻlish ham oʻlim jazosi uchun asos boʻlardi. Buning eng mashhur misoli Tehronning yetti shahidi boʻlib, ular 1850-yil fevral oyida ommaviy ravishda qatl etilgan. Uchta savdogar (shu jumladan Bobning amakivachchasi), ikki ruhoniy, taniqli darvesh va davlat amaldoridan iborat bu yetti kishi oʻzlarining yuqori ijtimoiy mavqeidan foydalanib, eʼtiqodlaridan voz kechish orqali hayotlarini saqlab qolishlari mumkin edi, biroq ular buni rad etishgan.

## Manbalar
Muhammad Rizo Shohidifard

**Muhammad Rizo Shohidifard** (1969-yil 14-yanvarda Mashhadda tugʻilgan) – eronlik teleboshlovchi, prodyuser va rejissyor. U shuningdek IRIB (Eron Islom Respublikasi Radio va Televideniyesi)ning Teleboshlovchilar va Diktorlar ekspertlar kengashi aʼzosi hisoblanadi.

U televideniye faoliyatini 1991-yilda „Sakkiz yarimgacha“ dasturi bilan boshlagan. „Salom, Eron xalqi“ va „Millat parki“ uning boshqa telekoʻrsatuvlari boʻlib, ularni u ishlab chiqqan, rejissyorlik qilgan va jonli efirda olib borgan.

## Manbalar
Shahverdi Xon

**Shahverdi Xon** (17-asrda yashagan) – Safaviylar davlati amaldori boʻlib, asli gruzin boʻlgan. U shoh Sulaymon I hukmronligi davrida (1666–1694) Luriston viloyatining hokimi (*voli*) lavozimida ishlagan. Ungacha Luriston hokimlari mahalliy rahbarlar orasidan tayinlangan edi. 1674-yilda viloyat aholisi unga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
*
Muhammad Husayn Sharifzodagon

**Muhammad Husayn Sharifzodagon** () – eronlik islohotchi siyosatchi. U vazir lavozimiga tayinlanishidan oldin uch yil davomida „Ijtimoiy taʼminot tashkiloti“ rahbari boʻlib ishlagan. 2011-yil fevral oyida u „xavfsizlik sabablari“ tufayli Tehronda xavfsizlik kuchlari tomonidan hibsga olingan bir qator shaxslardan biri sifatida xabar qilingan edi.

## Manbalar
Isroil bosib olgan hududlar

Isroil 1967-yilgi Olti kunlik urushdan buyon Suriyaning Golon tepaliklari va Falastin yerlarini bosib turibdi. U avvallari Misrning Sinay yarim oroli va Livan janubini ham egallab olgan edi. 1967-yilgacha Falastin yerlari nazorati Gʻazo sektori va Gʻarbiy sohilini egallagan Misr va Iordaniya oʻrtasida taqsimlangan edi. Isroil oʻz aholisining bir qismini koʻchirib, yirik aholi manzilgohlarini qurgan Falastin yerlari va Golon tepaliklarini bosib olishi zamonaviy tarixdagi eng uzoq davom etgan harbiy ishgʻoldir.

1967-yildan 1981-yilgacha toʻrtta hudud Isroil Harbiy Maʼmuriyati tomonidan boshqarildi. Misr bilan Isroil oʻrtasidagi tinchlik shartnomasi tufayli Sinay yarim oroli Misrga qaytarilgach, Isroil 1980-yilda Golon tepaliklari va Sharqiy Quddusni amalda oʻziga qoʻshib oldi. Shuningdek, Gʻarbiy sohil va Gʻazo sektorining qolgan qismini Isroil Fuqarolik Maʼmuriyati nazorati ostiga oʻtkazdi.

## Manbalar
Ahmad ibn Kaygʻalagʻ

**Ahmad ibn Kaygʻalag**' () – Abbosiylar xalifaligining Suriya va Misr viloyatlarida hokim boʻlib xizmat qilgan turkiy harbiy zobit. 935-yilda Muhammad ibn Tugʻj tomonidan Misr hokimi lavozimidan chetlatilgan.

## Hayoti
903-yil noyabr oyida Ahmad ibn Kaygʻalagʻ akasi Ibrohim bilan birga Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib qoʻmondonligi ostida qarmatlarga qarshi Hama jangida qatnashgan va bu jangda gʻalaba qozonishgan. Jangdagi ishtiroklari uchun aka-ukalarga 904-yil 22-mayda xalifa al-Muktafiy tomonidan sharaf liboslari taqdim etilgan.

Abbosiylar 904–905-yillarda Suriya va Misrni Tuluniylar qoʻlidan qaytarib olgandan soʻng, Ibn Kaygʻalagʻ Damashq va Iordaniya viloyatlariga hokim etib tayinlandi. Oradan koʻp oʻtmay, Ahmad ibn Kaygʻalagʻ Tuluniylar tarafdori boʻlgan Muhammad ibn Ali al-Xalanjiy tomonidan koʻtarilgan qoʻzgʻolonni bostirish uchun yuborildi. Al-Xalanjiy Fustat shahrini egallab, Tuluniylar hokimiyatini tiklaganini eʼlon qildi, Abbosiylar qoʻmondoni esa Iskandariyaga chekinishga majbur boʻldi. 905-yil dekabr oyida al-Arish yaqinida boʻlgan dastlabki toʻqnashuvda al-Xalanjiy Ibn Kaygʻalagʻ ustidan gʻalabaga erishdi. Biroq yakunda, 906-yil may oyida al-Xlanjiy magʻlub etildi va qoʻlga olinib, Bagʻdodga olib ketildi. Ibn Kaygʻalagʻ yoʻqligida Qarmatlar Iordaniyaga bostirib kirib, uning oʻrnini egallab turgan vakili Yusuf ibn Ibrohim ibn Bugʻamardiyni magʻlub etib, uni oʻldirdi. Keyinchalik Bagʻdoddan Husayn ibn Hamdon boshchiligidagi yordam kuchlari kelayotganini eshitgach, ortga chekinishdi.

906-yil 22-oktyabrda Ibn Kaygʻalagʻ Tarsusdan Vizantiya imperiyasiga qarshi yillik yurishga boshchilik qildi. Unga mahalliy hokim Rustam ibn Baradu hamrohlik qildi. Tarixchi at-Tabariy bergan maʼlumotlarga koʻra, ular „Salandu“ degan joyda Vizantiya qoʻshinini magʻlub etgan va Qizilirmoq daryosigacha yetib borishgan. Bu yurish davomida 4 000 yoki 5 000 nafar asir, koʻplab otlar va qoramollar qoʻlga olingan. Bundan tashqari, mahalliy Vizantiya qoʻmondonlaridan biri oʻz ixtiyori bilan taslim boʻlib, islom dinini qabul qilgani xabar qilingan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 
* 
* 
* 
* 
*