Moyinqum tumani

**Moyinqum tumani** — Jambul viloyatining shimoli-sharqiy qismidagi maʼmuriy birlik. Yer maydoni 50,4 ming km2. Gʻarbdan sharqqa 330 km, janubdan shimolga 275 km ga choʻzilgan. Aholisi 32539 kishi (2019).

1964-yil 31-dekabrda Qozogʻiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining Farmoni bilan sobiq Koʻkterek tumani hududida hozirgi Moʻyinqum tumani tashkil etildi. Tuman markazi Furmanovka qishlogʻi edi.

## Hududning geografik xususiyatlari
Moʻyinqum tumani Janubiy Qozogʻistonning markazida shimoliy kenglikning 40—46 gradus va sharqiy uzunlikning 68—74 gradus kengligida joylashgan. Tumanning sharqidan gʻarbigacha boʻlgan masofa 330 km, janubdan shimolgacha esa 275 km. Tuman shimolda Qaragʻanda viloyatidan 190 km, shimoli-sharqda Balxash koʻli bilan 115 km uzoqlikda chegaradosh. Tumanning janubi-sharqiy chegarasi Olmaota viloyatining 140 kilometri va viloyatning Qoʻrday tumanining 40 kilometri bilan chegaradosh. Janub chegarasi Shu shahridan 180 km,T.Risqulov tumanlaridan 120 km. Janubi-gʻarb va gʻarbda Talas tumani bilan 250 km, gʻarb va shimoli-gʻarbda Sarisu tumani bilan 250 km ga yaqin chegaradosh. Tuman chegaralarining umumiy uzunligi 1285 km, umumiy maydoni 59330 kv.km.

1970-yil 1-yanvar holatiga tuman aholisi 46517 kishini tashkil qildi.

Moʻyinqum tumani viloyat hududining 42 foizini egallab, yer maydoni boʻyicha viloyatda birinchi, aholi soni boʻyicha sakkizinchi oʻrinda turadi. Tumanning maydoni Gʻarbiy Yevropadagi Niderlandiya,Belgiya, Lyuksemburg va Manako kabi kichik davlatlar hududiga deyarli teng.

## Hududning tabiiy resurslari
Tumanning janubi-sharqida va gʻarbida qirlar va baland platolar yoʻq. Boshqa tomondan, qumtepalar va burmalar,Balxash koʻlining janubiy qirgʻogʻini egallagan vodiyning shimoli-sharqida Shu-Ili togʻlari massivi katta maydonni egallaydi. Dengiz sathidan 1800 m balandlikda joylashgan Qirgʻiz Olatausining bir tarmogʻi edi. Xantov balandligi 1053 metr. Bu togʻdan Jiek deb nomlangan tepalik boshlanadi va bir necha oʻnlab kilometrlardan keyin Jeltau va 947 metr balandlikdagi Jambil togʻigacha davom etadi. Keyin Qoʻyjarilgan,Mayjarilgan, Baygara, Shagʻirli choʻllarini turli togʻlar bilan bogʻlaydi.

Tumanda Shudan tashqari boshqa daryolar ham bor. Bular Bilqildak,Saribuloq,Oqsuyek,Qiyaqti,Qorasoy,Shyntas boʻlib, har qaysisi sugʻorishda foydalaniladi. Biroq, ularning aksariyati ochiq yoki past shoʻr daryolardir. Faqat Saribuloq va Qorasoyning suvi chuchuk. Biroq, yoz oylarining oxiriga kelib, bu daryolarning koʻpchiligi chekinadi. Moʻyinqum tumanida koʻllar koʻp. Ularning eng kattasi, albatta, Balxash koʻlidir. Tumanning umumiy maydoni 304 kvadrat kilometr, chuqurligi 8-12 m. Koʻlning gʻarbiy qirgʻoqlari toshloq. Ularning ichida Qoraqamis, Qashqanteniz, Shompek koʻrfazlari eng yirik hisoblanadi. Orollarda pichan koʻp. Koʻlga daryo va soylar oqib tushmasa-da, Balxash koʻliga yoz oylarida quyosh issiqligi biroz taʼsir qiladi. Ammo unga quyiladigan Ili, Qoratol, Lepsi, Ayakoz daryolari koʻp boʻlgani uchun Balxash koʻli katta boʻlganda uning kanalidan atigi 0,40-0,77 mm ga kamayadi. Faqat iyun-iyul oylarida Balxash koʻli koʻpincha dekabr oyining oʻrtalarida muzlaydi va aprel oyining oxirida eriydi.

## Tuman tarixi
1903-yilda Gulyaevkada hozirgi Moʻyinqum tumani markazi Furmanovka qishlogʻida 4 ta uy boʻlgan. U yerga birinchi boʻlib Gulyaev Fedor Yakovlevich ismli oʻrta tabaqali dehqon kelib qoʻnim topgan. Ilgari F.Ya. Gulyayev har yili yozda Qirgʻizistonning Shalduar shahridan mol haydab yurgan. Keyinchalik ular bu hududga joylashdilar. Gulyaevka bilan birga Alekseevka qishlogʻi paydo boʻldi. Hozirgi Mayak uchastkasi Furmanovka qishlogʻidan 30 km gʻarbda joylashgan. U yerda nemislar koʻp boʻlgani uchun mahalliy aholi uni koʻpincha nemis qishlogʻi, bozorni esa nemis bozori deb atashgan.

1925—1926-yillarda mayda bolsheviklarni birlashtirish, bolsheviklar kengashlari ijroiya qoʻmitalari tashkil etish, maʼmuriy boshqarmalar hududlarini belgilash ishlari olib borildi. Oʻsha yillarda 18 ta katta oʻlkani oʻz ichiga olgan Oqkoʻltik,Agashak,Jalayir volostlari (keyinchalik qishloq sovetlari deb oʻzgartirildi) birlashtirilib,Gulyaev qishloq kengashi tashkil etildi. Uning markazi sobiq Gulyaevka (hozirgi Furmanovka qishlogʻi) edi.

Oʻsha paytda qishloqda atigi 40-50 ta uy bor edi. Bu qishloq Soveti dastlab Gulyaev qishloq Soveti, keyinchalik Gulyaev okrugi deb atalgan. Qishloq kengashining tuman sifatida rasman nomlanishi haqidagi arxiv hujjatlari saqlanib qolgan. Gulyaev boʻlinma boʻlgan yillarda Gulyaevka qishlogʻi alohida qishloq boʻlib, uning birinchi rahbari etib Vasiliy Gulyaev saylangan.

Gulyaev qishloq soveti yoki okrugini 18 nafar sobiq oqsoqollar, shu jumladan oltita qishloq kengashi boshqargan

1925-yil oxirida Koʻkterek volosti mamlakatlarida-Kokirek qishloq Soveti tuzilib, u Jetisu viloyati,Olmaota okrugi Shokpar okrugiga qarashli edi.

Jalayir volosti ham qishloq sovetiga aylantirildi. Mamlakatda Sovet hokimiyatining dastlabki yillarida Jambil nomidagi sovxozning hozirgi markazi yaqinida Olaigʻir suv ombori qazilib,40 ga yaqin uy-joy barpo etildi, chorvachilik bilan shugʻullandi.

1922—1925-yillarda № 4 qishloqda „Soyuz“ qoʻshma tashkiloti tashkil etildi. Sobiq masjid 1927-yilda maktabga aylantirilib, u yerda 30 ga yaqin bola tahsil olgan. Shu yili hozirgi Furmanov nomidagi sovxozning Ernazar qishlogʻida boshlangʻich maktab ochildi.

Hozirgi „Taldioʻzak“ sovxozi hududida shoir va notiq Qilishbay degan odam boʻlgan. Jambil nomidagi sovxozda Bektosh degan shoir,Zikir degan polvon, „Qumozek“ sovxozi hududida Doʻrmishev Moldabek degan shoir boʻlgan. „Koʻkterek“ sovxozidan tashqari shoirlar Kenjexoʻja,Sautbek,Jidebay bor edi. Ular quyi Shuga tez-tez tashrif buyurib, oʻz sanʼatlarini namoyish etishardi. Sautbek qoʻshiqchi va bastakor ham boʻlgan. Uning „Oqboʻpe“ qoʻshigʻi Moʻyinqumdagi „Beskepe“ degan joyda chiqqan. Taniqli qozoq-sovet shoiri Iso Bayzakov Sautbekning „Oqboʻpe“ sheʼriga syujet sifatida „Oqboʻpe“ qoʻshigʻini chiqarish tarixini soʻzlab berdi. Hozirgi „Moʻyinqum“ sovxozi markazidan 14-15 km sharqda joylashgan „Quralai sulu maqbarasi“ bilan bogʻliq holda „Kuralay sulu“ sheʼrini ham yozgan. Bunday sanʼatkorlar sanʼatining ravnaq topishiga Oktabr inqilobigachagina viloyatga kelgan bastakor va qoʻshiqchi Baluan Sholakning taʼsiri katta boʻlgan. U Koʻkchatov shonjarlari taʼqibidan qutulib,3-4 yil Sambet oʻlkasida Shu daryosi boʻylab sayohat qilgan.

1928-yil boshida Sirdaryo viloyati tugatilib, oʻrniga uning hududida bir necha oʻzgarishlar kiritilib,Sirdaryo okrugi tashkil etildi. Bu tuman 21 ta tumanni oʻz ichiga olgan. Ulardan biri 1928-yil 23-iyunda tashkil etilgan, markazi Novotroitsk boʻlgan Moʻyinqum tumani edi.1924-yilda Bolys nomi bekor qilindi. Qishloq soveti Ijroiya qoʻmitasi deb atalgan. Maʼmuriy-maʼmuriy organlar, jumladan,Gulyaev tumanidagi 18 qishloqni qamrab olgan 6 ta qishloq kengashi birlashtirildi. Bu kengaytirilgan qishloq Soveti ijroiya qoʻmitasi yoki okrugi tarkibiga hozirgi Shu tumanining gʻarbiy qismi, quyi Shu daryosining chap qirgʻogʻidagi barcha aholi punktlari kirgan. Yangi tashkil etilgan Moʻyinqum tumani tarkibiga Gulyaev tumanidagi 6 ta qishloq,Sovetga qarashli 12 ta qishloq,Sovetning 18 ta aholi punktidan tashqari 18 ta qishloq fuqarolar yigʻini hisoblangan. Tuman Sirdaryo tumaniga boʻysunadi. Shu daryosining oʻng qirgʻogʻidagi aholi punktlari Olmaota tumanining Shokpar tumaniga qarashli. Bu tumanning markazi dastlab Koʻktoʻbe qishlogʻi, keyin Voskresenskoe (hozirgi Leninskoe) qishlogʻi boʻlgan. Oʻsha davrdagi arxiv hujjatlariga koʻra, 1929-yilda Shokpar tumaniga Moʻyinqumdagi Koʻkirek qishloq Soveti tashrif buyurgan. Oʻsha yillari hozirgi Minoral qishlogʻi ahli ham Shokpar tumanida boʻlgan.

1930—1931-yillarda koʻchmanchi oʻlkani joylashtirish, maʼmuriy organlarni takomillashtirish, hududiy chegaralarni belgilash muhim ahamiyat kasb etdi. Shuning uchun shaxsiy xoʻjaliklarni maksimal darajada kollektivlashtirish, sovet hokimiyatining xoʻjalik va madaniy qurilishga rahbarligini maksimal darajada oshirish maqsadida 1930-yil avgust oyida SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi va Xalq Komissarlari Soveti tumanlarni tugatish toʻgʻrisida qaror qabul qildi va ularning yaratilishi. Shu munosabat bilan Qozogʻistonning 13 ta tumani,193 ta tuman oʻrniga markazga bevosita boʻysunuvchi 121 ta yirik tumanlar tashkil etildi.1931-yil 17-dekabrda Sirdaryo tumani butunlay vayron boʻldi. Xuddi shu rayonlashtirish davrida 1931-yil oxirida 10 ta artel va bir necha sunʼiy yoʻldoshga ega boʻlgan sobiq Moʻyinqum va Shokpar tumanlari birlashib,Novotroitsk qishlogʻi tuman markazi boʻlib qolgan. 49745 nafar aholi istiqomat qiladigan bu tuman Olmaota viloyati hududiga 1932-yil 20-fevraldan 1939-yil 14-oktabrgacha, yaʼni Jambil viloyati tashkil topgunga qadar kirib kelgan. Negaki, 1932-yil yanvar oyida okruglar ishini yengillashtirish maqsadida KPSS Markaziy Komiteti Almati,Aqtoʻbe,Sharqiy Qozogʻiston, Qaragʻanda, Gʻarbiy Qozogʻiston va Janubiy Qozogʻiston viloyatlarini tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. 1932-yil Qozogʻiston Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining ikkinchi sessiyasi ushbu qarorning bajarilishini taʼminladi.

1926-yilda Gulyaevka qishlogʻidan 30-35 km pastda joylashgan sobiq Alekseevka qishlogʻida tashkil etilgan korxonaning asosiy xoʻjaligi chorvachilik edi."Mayak" kompaniyasi 1932-yilgacha mavjud edi.

1928-yil kuzida Moʻyinqum tumaniga markazdan kommunistlar Oraz Jandosov,Jusupbek Arystanov,Qoratayev,Esbolovlarning kelishi eng katta voqealardan biri boʻldi. Ular Shu daryosi boʻyidagi mamlakatlarda boʻlib, jamoa xoʻjaliklari, „TOZ“, chorvachilikni tashkil etishni targʻib qildilar, „Ittifoq kuryeri“ faoliyatini yaxshilashga amaliy yordam koʻrsatdilar. Shu daryosining narigi tomonida Gulyaev qishloq, Qiziltol qishloq sovetlari va Quyi Shu xalqlari vakillarini yigʻib, hozirgi „Qumozek“ sovxozidan 10-15 km sharqda joylashgan Boʻtaboy gumbazida uch kunlik yigʻilish oʻtkazdi.

Gulyaevka qishlogʻi atrofida 4 ta „xoʻzaoʻil“ tashkil etilgan. Ularni koʻpincha Kumbel,Jeldiirmen,Koralas deb atashgan. Ularning barchasi 1931-yilda „Semeysozoq“ artelida birlashgan. Oraz Jandosov Koʻkirek qishloq kengashida boʻlib, yigʻilishlar oʻtkazdi, komissiyalar tuzdi. Oraz Jandosovning Shu viloyatiga tashrifi xalq xoʻjaligini musodara qilish va kollektivlashtirishni tezlashtirishga katta taʼsir koʻrsatdi.

1929—1930-yillarda sobiq № 6 qishloqlar (hozirgi Birlik qishlogʻi), yangi „Oʻzyntoʻgʻon“ shirkati tashkil etilib,1932-yilda „Komintern“, „Korkey“, „Koʻltaban“, „Birlik“ jamoa xoʻjaliklariga tamal toshini qoʻydi".Hozirgi „Aydarli“ sovxozining markaziy hovlisi 1920—1925-yillarda Koʻkirek volostidagi sobiq 1-sonli qishloqda,1925—1930-yillarda Koʻkirek qishloq Sovetida xoʻjalikni jamoalashtira boshladi. 1929-yilda bu yerda 27 shaxsiy xoʻjalikdan iborat „Aydarli“ shirkati tashkil etilgan. U sobiq Stalin arteli bilan birlashib, Kenes nomli kolxoz tuzdi. Bu kolxoz nihoyat Shu daryosining oʻng qirgʻogʻida, „Aydarli“dan 3-4 km gʻarbda joylashgan „Binazar“ suv omboridan suv chiqarish uchun qulay boʻlgan joyga joylashdi.

1930-yilda Qiziltol qishloq Sovetiga qarashli hozirgi Jambil sovxozining „Yntali“ uchastkasidagi Janibek degan qishloq artelga aylantirildi. Artel 1928-yilda u yerda tashkil etilgan kompaniya tomonidan tashkil etilgan. Hozirgi Amankeldi sovxozida istiqomat qiluvchi mamlakatlarda 1930-yilgacha ham shirkatlar tuzila boshlandi. Hozirgi Qiziltu qishlogʻi, yaʼni Shu daryosidan 3-4 km janubda joylashgan sobiq Oqdala qishlogʻida 1929—1932-yillarda „Qizil yulduz“, „Umtil“ nomli chorvadorlar boʻlgan.1932-yilda bu kompaniyalar birgalikda „Qizil oktabr“ artelini tashkil qildilar.

1930—1931-yillarda hozirgi „Taldiozek“ sovxozining hududida Karl Marks nomidagi va yana „Taldiozek“ shirkati tashkil etilgan

Hozirgi „Qumozek“ sovxozi hududidagi shirkatlar 1929—1930-yillarda tashkil etilgan. Oʻtmishda sovxoz markazi oʻrnida 19 qishloq boʻlgan.1928—1930-yillarda hozirgi „Qoraboget“ sovxozi hududida 20 qishloq yashagan.

## Manbalar

# ↑ Jambil oblisiniң Statistika departamentі. 01.07.2019
# ↑ Qazaqstan Respublikasiniң Statistika agenttіgі. Qazaqstan Respublikasi tұrgʻindariniң oblistar, qalalar men audandar, jinisi men jas erekshelіgі toptari, etnostiq bөlіgі boyinsha 2019 jildiң basindagʻi sani
# ↑ 2009 jilgʻi sanaq boyinsha Qazaqstan tұrgʻindariniң ұlttiq qұrami