open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bekker Karl Genrix

BEKKER (Becker) Karl Genrix (1876.12.4, Amsterdam - 1933.10.2, Berlin) — nemis islomshunosi va davlat arbobi. "Islom" ("Deg Yslam") jur.ning asoschisi (1910) va bosh muharriri. Prussiya madaniyat vaziri. Pedagogika akademiyasiga asos solgan. Islom tarixiga oid asarlarida B. islomning tashkil topishi va tarqalishida ijtimoiy-iqtisodiy omillar birlamchi rol oʻynaganini isbotlashga harakat qildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Becquerel

**Bekkerel** (Becquerel) — fransuz fiziklari:

# Antoine César Becquerel (1788—1878) — Parij FA aʼzosi. Ilmiy ishlari fluoressensiya, fosforessensiya, termoelektr, elektr kapillyarlik, moddaning magnit xossalari, kristallooptika, galvanik elementlar nazariyasi va moddaning elektr oʻtkazuvchanligi masalalariga oid; 
# Louis Alfred Becquerel (1814-1862) — shifokor va fiziolog; 
# Alexandre-Edmond Becquerel (1820—91) — Antuan Sezarning oʻgʻli, prof., Parij FA prezidenti (1880). Fotogalvanik effektni kashf qilgan, fosforessensiya, fotokimyo, fotografiya, atmosfera elektri va hokazo bilan shugʻullangan;
# Henri Becquerel (1852 — 1908) — Aleksandr Edmonning oʻgʻli. Parij FA aʼzosi (1889). Qattiq jismlar fizikasi, pyezoelektr hodisalari hamda yadro fizikasi sohalarida ishlagan. Uran tuzlarining tabiiy radioaktivligini kashf qilgan (1896). Nobel mukofoti laureati (1903; P. Kyuri va M. Sklodovskaya-Kyuri bilan birgalikda); 
# Jean Becquerel (1878 — 1953) — Antuan Anrining oʻgʻli. Parij FA aʼzosi. Kristallar optik va magnitooptik hodisalarining oʻzgarishini tekshirgan hamda fotolyuminessensiya bilan shugʻullangan.

## Manbalar
Bekkerel (maʼnolari)

**Bekkerel**:

* Bekkerel (Becguerel) — fransuz fiziklari: 1) Antuan Sezar (1788 —1878) — Parij FA aʼzosi.
* Bekkerel (birlik) — Xalqaro birliklar tizimi SIda radioaktiv izotoplar faolligi birligi.
Beklarbegi

**Beklarbegi** — yuqori maʼmuriy unvon va lavozim; viloyat, katta shahar hokimlari. B. lavozimi Oʻrta Osiyo mamlakatlari, Kichik Osiyo va Zakavkazye turkiy xalklarida 19 a. oxirigacha saqlangan. B.ning asosiy vazifasi soliqva b. majburiyatlarning oʻz vaqtida toʻlanishini taʼminlash, hukmdor farmonlarini amalga oshirish, tegishli masalalarni biy, otaliklar, oqsoqollar kengashi bilan kelishib xal etishdan iborat edi. B.lar qoʻl ostidagi viloyat (beklarbegilik)larda alohida vazir, shayxulislom, sadr, jonishin (beklarbegining muovini) kabi mansablar ham boʻlib, ular B.ga boʻysoʻnganlar. B.lar ayni vaqtda sarkarda hisoblanib, ularning qoʻl ostida yuzboshi va dahboshilar boʻlgan;

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beklarsoy

**Beklarsoy** — Oʻzbekistonning Samarqand viloyati Qoʻshrobod tumani va Navoiy viloyati Nurota tumanlaridagi soy. Yuqori oqimida Ustuqsoy, oʻrta oqimida Beklarsoy, Oqchopsoy, quyi oqimida Oʻrgʻanchi deb ataladi. Mirishkor togʻlari (Nurota tizmasi)ning janubiy yon bagʻridan boshlanib, shimoldan janubga tomon oqadi. Irmogʻi koʻp. Uzunligi 41&nbsp;km, suv toʻplash maydoni 180&nbsp;km², oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,53 m³/sek. Suvining asosiy qismi bahorda oqadi. Kuz va qishda suvi kamayib, koʻpincha qurib qoladi. Beklarsoyda baʼzan jaladan soʻng kuchli sel oqimi kuzatiladi.

## Umumiy tavsif
Soy uzunligi 41 km, suv toʻplash maydoni 180 km². Yangi Oqchob qishlogʻi yaqinida oʻrtacha suv oqimi tezligi 0,714 m³/s. Daryo qor va yomgʻirning erigan suvlari bilan toʻyinadi.

Yangi Oqchob qishlogʻi uchun yil davomida suv oqimi 22,5 million m³, oʻrtacha oqim moduli 3,97 l/s⋅km², oqim qatlami 125 sm/yil. 1964—2002-yillardagi kuzatishlar natijasiga koʻra, oqimning oʻzgaruvchanlik koeffitsienti 0,739 (yillik davr uchun). Sugʻorish uchun yillik suv oqimi 13 million m³ dan ortiqni tashkil qiladi.

## Oqimi
Soy Shimoliy Nurota tizmasining janubiy yon bagʻiridan boshlanadi. Manbadan shimoli-gʻarbiy yoʻnalishda oqadi, keyin janubi-gʻarbga buriladi. Soy qirgʻogʻida pastda Ustuk aholi punkti joylashgan. Bu yerdan daryo umumiy gʻarbiy yoʻnalishga yoʻnaltirilgan boʻlsa-da, oqim boʻylab koʻplab burmalarni hosil qiladi.

*Nakki* posyolkasi yaqinidagi *Tiktoshga* quyilish hududida suv oqimi *Beklar* nomini oladi.

## Foydalanish
Soydan qadimdan Beklar, Oqchob, Yangi Oqchob kabi qishloqlar suv ichadi. Beklarsoy vodiysida 16-asrda qurilgan Abdullaxon bandi (tugʻoni) qoldiqlari saqlangan.

### Abdullaxon bandi
Abdullaxonbandi suv ombori oʻrta asr sugʻorishda muhandislik-texnika ilmining ajoyib namunasidir. 1580-yillarda Buxoro xoni Abdulaxon II buyrugʻi bilan barpo etilgan. Toʻgʻon qoldiqlari birinchi marta 1913-yilda Qishloq xoʻjaligi vazirligining *yerni yaxshilash boshqarmasi* bilan jihozlangan Buxoro ekspeditsiyasining bir qismi boʻlgan Nikolay Dimo tomonidan qayd etilgan. 1957—1962-yillarda tarixiy obida Yahyo Gʻulomov rahbarligida Oʻzbekiston Tarix va arxeologiya institutining Maxandaryo arxeologik guruhi tomonidan tadqiq qilingan.

Toʻgʻonning uzunligi tepada 85 m, poydevorida 73 m, balandligi 14,5 m. Uning qalinligi asta-sekin tepada 4,5 m dan poydevorda 15,3 m gacha kengayib boradi, bu suv bosimini yaxshiroq ushlab turishga yordam beradi.

Abdullaxonbandi toʻgʻonining suv ombori *Qamar*, *Aqchab*, *Urganchi*, *Rabot*, *Jilantamgʻali* va *Saykechar* qishloqlarini ularga tutash yerlar orqali suv bilan taʼminlagan. XVI asrda bu yerda oʻrtacha 1-1,2 ming gektar yer sugʻorilgan. Keyinchalik Abdullaxon bandini Kattayorning shiddatli oqimi yorib yubordi. Toʻgʻonning 2/3 qismi hozirgi kungacha saqlanib qolgan, kanyonning chap qirgʻogʻidan yana uchdan bir qismi butunlay vayron boʻlgan.

## Manbalar
Beklaroʻt

**BEKLAROʻT** (Echinophora sibthorpiana) — ziradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 50 sm cha. Barglari murakkab, patsimon qirqilgan, bandi tarnovsimon. 5 — 6 tacha sargʻish gullari kichik soyabon toʻpgulni, ular esa yirik (murakkab) soyabon toʻpgulni hosil qiladi. Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Eron va Kichik Osiyoda tarqalgan. Adirlarda oʻsadi. Iyulda gullab, avgustda meva tugadi. Barglari mayda shoxchalari bilan birga xushboʻy ziravor sifatida ovqatga solinadi, baʼzan qatiqqa qoʻshib ham ichiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toʻlqin Bekmurodov

**Toʻlqin Fayziyevich Bekmurodov** (1935.18.4, Toshkent) — energetika va mexanika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), texnika fanlari doktori (1977), professor (1978). Moskva energetika institutini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Kibernetika" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi bosh direktori oʻrinbosari (1980–90), shu birlashmaning tizimli tadqiqotlar instituti laboratoriya mudiri (1997-yildan), Qarshi davlat universiteti rektori (1992—97). Ilmiy ishlari informatika, hisoblash texnikasi va avtomatlashgan boshqarish tizimlariga doir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amo Beknazarov

**Amo (Ambarsum) Ivanovich Beknazarov** (1892-yil 19-may, Yerevan – 1965-yil 27-aprel, Moskva) – aktyor, rejissyor, ssenariychi. Armaniston xalq artisti (1935). Birinchi filmi – „Sharmandayu sharmisor“ (1924, A. Kazbegining „Padarkush“ romani asosida). Beknazarov 1925-yildan arman milliy kinematografiyasiga boshchilik qildi. Birinchi arman badiiy filmi „Nomus“ni yaratdi (1926, Aleksandr Shirvonzodaning shu nomli romani asosida, ssenariysi Beknazarovniki). Beknazarovning ovozsiz kino davrida yaratgan eng yaxshi filmlaridan yana biri „Vulkrn ustidagi uy“ (1929)dir. „Pepo“ (1935), „Zangezur“ (1938), „David Bek“ (1944), „Hovlitoʻyi“ (1955, Abdulla Qahhor asari asosida), „Nasriddin Xoʻjandda“ (1960, ssenariysi Beknazarovniki, rejissyor E. Karamyan bilan hamkorlikda) kabi ovozli filmlarida Beknazarov oʻta iqtidorli rejissyor sifatida namoyon boʻldi. Beknazarov ijodi qator respublikalarning milliy kinematografiyasi taraqqiyotiga va Armaniston, Gruziya, Ozarbayjonda rejissyorlik sanʼatining shakllanishiga taʼsir qildi. „Armanfilm“ kinostudiyasi 1966-yildan Beknazarov nomi bilan ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekkross

**Bekkross** (ing. Backross) — duragaylarni otaona nusxalarining biri bilan qayta chatishtirish. B.ni oʻsimliklar seleksiyasiga N. V. Harland va M. N. Pope kiritdi (1922). Seleksiyada oʻzidan changlanadigan hamda chetdan changlanadigan oʻsimliklar navini yaxshilashda, duragay avlodni ota yoki ona nusxalarining kerakli xususiyatlari bilan boyitishda qoʻllanadi (qarang Takroriy chatishtirish). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekkerel (birlik)

**Bekkerel** yoki **Becquerel** — Xalqaro birliklar tizimi SIda radioaktiv izotoplar faolligi birligi. A. H. Becquerel sharafiga qoʻyilgan. Bq bilan ifodalanadi. 1 Bq sekundiga 1 ta yemirilishga mos keladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekobod sement kombinati

**Bekobod sement kombinati** — Oʻzbekistondagi qurilish materiallari sanoatining yirik korxonasi. Bekobod shahrida. 1913-yilda Xilkova (hozirgi Bekobod) sement zavodi sifatida kurila boshlagan. 1926-yil ishga tushirilgan. 1956-yil asbob-truba zavodi bilan birlashtirilib, kombinatga aylantirilgan. 1959-yildan beri kombinat 2-marta rekonstruksiya qilindi. Uning 5 ta texnologik liniyasi bor. Sement, tekis va toʻlqinsimon shifer taxtalar, asbotsement quvurlari ishlab chiqaradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekobod shamoli

**Bekobod shamoli** - Turkiston oʻlkasidagi kuchli shamollar. Fargʻona vodiysining gʻarb tomonidagi (eni 9 – 40&nbsp;km, uz. 70 – 75&nbsp;km li) Fargʻona yoʻlagi (Xoʻjand yoʻlagi) orqali esadi. Vodiydan Sirdaryo viloyati tomon esadigan sharqiy va jan.sharqiy shamol Bekobod shamoli yoki "Xovos shamoli", Fargʻona vodiysi tomon esadigan shamol esa "Qoʻqon shamoli" deyiladi. Fargʻona vodiysi shim.sharq va jan.dan baland 3000’ — 5000 m togʻlar bilan oʻralgani uchun vodiyning havosi boshqa joylarnikidan farq qiladi. Shim.dan keladigan arktika sovuq havo oqimi Sirdaryo viloyatidagi Dalvarzin choʻli hududlariga kelganda past bosimli (970 mb) iliq havo bilan toʻqnashadi. Bu vaqtda Fargʻona vodiysidagi baland bosimli (985 mb) sovuq havo gʻarbga yoʻnaladi va Fargʻona yoʻlagidan qisilib chiqib, Xovos tomon katta kuch bilan esadi. Arktikadan kelgan sovuq havo Fargʻona vodiysiga kirib borganda Qoʻqon shamoli hosil boʻladi. Yozda vodiydagi issiq havo yuqoriga koʻtariladi, uning oʻrniga Sirdaryo viloyati va Dalvarzin choʻli hududlaridagi havo yoʻlak orqali vodiy ichkarisiga kirib boradi. Bir yilda oʻrtacha 52 kun shunday kuchli shamol esadi, koʻpincha noyabr da boshlanib martda tugaydi. Shamolning tezligi 15 – 20 m/sek, baʼzan 45 m/sek. Bekobod shamoli 2 kundan 5 kungacha davom etadi va qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Bekobod shamoli ariq va kanallarni qumga koʻmib, avtomashina, vagon, daraxtlarni yiqitgan, telefon va telegraf ustunlarini agʻdarib tashlagan paytlar ham boʻlgan. Shamol kuchli esganda changtoʻzon koʻtariladi. Imoratlar ustidagi shifer va tunukalar koʻchib ketadi, deraza oynalari sinadi. Bekobod shamolidan Sirdaryo viloyati hamda Fargʻona vodiysi — Qoʻqrn atrofidagi ekinlar zarar koʻradi. Ayniqsa bahorda gʻoʻzalarni nobud qiladk. Tuproqning unumdor ustki kismini shamol olib ketishidan yerlar yaxshi unum bermaydigan boʻlib qoladi. Bekobod shamoli kuchini kamaytirish uchun dalalar 100 – 120 m enlikda kartalarga boʻlinadi, keyin 5 – 10 m joy qoldirib ihota daraxtlari ekiladi. Daraxtlar shamolning kuchini kesadi, tuproq namining bugʻlanib ketishini va oʻsimliklar orqali suvning bugʻlanishini kamaytiradi, yerga yaqin qatlamda havoning nisbiy namligini oshiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekon

**Bekon** () — maxsus usulda semirtirilgan (goʻsht-yogʻi qatlamlanib joylashgan) choʻchqaning nimtalangan goʻshtidan tayyorlanadigan mahsulot. 2—2,5 oylik choʻchqalar 7 oygacha boqilib bekon goʻshti olinadi. Tuzlangan bekon va dudlangan bekonga boʻlinadi. Aksariyat, choʻchqaning toʻsh, son qismi goʻshtidan tuzlangan bekon va suyagi ajratilgan qovurgʻa goʻshtidan, shuningdek tuzlangan bekondan dudlangan bekon tayyorlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bektemir

**Bektemir** — Toshkent viloyatining sobiq Bektemir tumanidagi shaharcha (1960 — 81), tumanning maʼmuriy markazi boʻlgan. Bektemir 19-asr oʻrtalarida vujudga kelgan (1981 — 90 yillarda Narimonov deb atalgan), 1990-yildan Bektemir va unga yondosh hududlar Toshkent shahrining Bektemir tumani.

## Yana q.

* Bektemir tumani
* Bektemir (shaharcha)

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekshayx

**Bekshayx** — qoraqalpoq urugʻlaridan. B. oʻn toʻrt urugʻ qoraqalpoq qabilasiga mansub. B.lar Dovqora pasttekisligining chekkasidagi Koʻkoʻzakdan sharqda joylashgan Oqjoqis nomli tarixiy mavzeda yashaganlar. B. urugʻi 19-asr oʻrtalarida 180 xoʻjalikdan iborat boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekoʻgʻlisoy

**Bekoʻgʻlisoy** — Toshkent viloyati Bekobod tumanidagi soy. Qurama tizmasining gʻarbiy etagidan, 1000 m balandlikdan boshlanib, janubi-gʻarbga — Sirdaryo tomonga oqadi. Bekoʻgʻlisoy 4 ta irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi, uz. 13&nbsp;km. Bekoʻgʻlisoy juda kamsuv, yogʻingarchilik paytidagina toʻlib oqadi. Bekoʻgʻlisoy Bekoʻgʻli qishlogʻidan oʻtib qurib qoladi. Bekoʻgʻlisoy suvidan qisman sugʻorishda foydalaniladi.

## Manbalar
Bel

**Bel** — tananing bir qismi; bel umurtqalari (orqa oʻsiqlari bilan), ularga yopishgan va ulardan boshlangan muskullar (qorin boʻshligʻining orqa devori)dan iborat. Belni yuqoridan koʻkrak qafasining pastki chegarasi 12-qovurgʻa, pastdan yonbosh suyaklarining tepa qirrasi, oʻrtadan bel umurtqalarining oʻtkir qirrali oʻsiqlari va yonboshdan 11-qovurgʻa uchidan yonbosh suyaklarining tepa qirrasiga oʻtkazilgan vertikal chiziq chegaralab turadi. Belda gavdani tikka ushlab turuvchi muskul tutamlari, ularni qoplagan pardalar, yogʻ qatlamlari, qon tomirlari, nerv tolalari bor. Gavdaning tik turishida, shuningdek qaddi-qomat shakllanishida belning ahamiyati katta.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bel (maʼnolari)

**Bel**:

* Bel — tananing bir qismi; bel umurtqalari (orqa oʻsiqlari bilan), ularga yopishgan va ulardan boshlangan muskullar (qorin boʻshligʻining orqa devori)dan iborat.
* Bel (asbob), belkurak — mehnat quroli; temirdan yasaladigan yogʻoch (baʼzan temir) dastali asbob.
* Bel (togʻ qismi) — togʻning oʻtish oson boʻlgan pastroq qismi.
* Bel (birlik) — elektrotexnika, radiotexnika va akustikada energiya yoki quvvatlar nisbati logarifmi bilan oʻlchanadigan birlik.
Bel (mehnat quroli)

**Bel**, belkurak — mehnat quroli; temirdan yasaladigan yogʻoch (ba’zan temir) botiq xili shagʻal, qum, koʻmir, ohak, ganch kabilarni surish, yuklash va b.da; kichik yuzli B. (kapcha) devor (paxsa) urishda; taxtafanerdan yasaladigan B. (kurak) qor kurashda, gʻalla, yemlarni toʻplashda ishlatiladi. B.ning harbiy ishda foydalaniladigan (mas, okop, blindaj qazishda ishlatiladigan) xili ham bor.

**Bel**, belkurak — mehnat quroli; temirdan yasaladigan yogʻoch (baʼzan temir) dastali asbob. Bir necha xili boʻlib, oʻtkir uchlisi ariqochish, yer chopish va qazish, agdarish, yumshatishda; yuzi botiq xili shagʻal, qum, koʻmir, ohak, ganch kabilarni surish, yuklash va boshqalarda; kichik yuzli B. (kapcha) devor (paxsa) urishda; taxtafanerdan yasaladigan B. (kurak) qor kurashda, gʻalla, yemlarni toʻplashda ishlatiladi. Belkurakning harbiy ishda foydalaniladigan (mas, okop, blindaj qazishda ishlatiladigan) xili ham bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bela IV

**Bela IV** (1206 1270) - Vengriya qiroli (1235-yildan). Arpadlar sulolasidan. Moʻgʻullar tomonidan magʻlubiyatga uchragach (1241) qochgan; moʻgʻullar ketgach (1242), mayda va oʻrta dvoryanlarga bir qancha imtiyozlar bergan. Venesiya bilan Dalmatsiya shaharlari uchun (1243 — 44), Chexiya qiroli Prjemisl II bilan Avstriya va Shtiriya uchun (1253 — 54, 1260) urush olib borgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bel (togʻ qismi)

**Bel** — togʻning oʻtish oson boʻlgan pastroq qismi. Oʻrta Osiyo xalqlari tillarida B., dovon (ovgʻa), aqba, oshuv, art, koʻtal koʻpincha bir maʼnoda keladi. Samarqand viloyatining baʼzi bir joylarida B. bi dovon terminlari farq qilinadi: togʻdan oshiladigan yoʻlning eng baland qismi B., undan pastroqdagi maydoncha esa dovon deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bel (birlik)

**Bel** — elektrotexnika, radiotexnika va akustikada energiya yoki quvvatlar nisbati logarifmi bilan oʻlchanadigan birlik. B bilan belgilanadi. Bel  ikki W va W2 energiyalar nisbati logarifmidir: N=lg (W, W2); bunda: W, beriladigan miqdor, W2 — oʻlchanadigan miqdor. Bel ning ulushi desibel deyiladi. A. Bell nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belangi

**Belangi**, bel ogʻrigʻi, lyumbago — belning toʻsatdan qattiq ogʻrib qolishi. Asosan, ogʻir yuk koʻtarish yoki keskin harakat qilish tufayli umurtqa pogʻonasi muskullariga haddan tashqari zoʻr kelganda roʻy beradi. Umurtqa pogʻonasi boylamlarining choʻzilishi, orqa miya ildizlarining qisilishi va organizmning qattiq sovuq qotishi ham B.ga sabab boʻladi. Shuningdek, revmatizm boʻlgan bemorlarda yoki umurtqalararo togʻaylarning nuqsonlari oqibatida ham roʻy beradi. Belda aksari belning bir tomoni ogʻrib, bir oz jismoniy zoʻriqqanda, harakat qilganda, yoʻtalganda, aksirganda kuchayadi. Bel bosib koʻrilganda bezillab turadi, bemor qaddini ko'tara olmay qoladi. Ogʻriq odatda bir necha soatdan 4 — 5 kungacha tutadi. Bel ogʻrigʻi tutganda tekis va qattiq oʻrinda qimirlamay yotish va vrach tavsiyasiga binoan ogʻriq qoldiruvchi va yalligʻlanishga qarshi dori-darmonlar qabul qilish, malhamlar bilan ishlash, gorchishniy qoʻyish tavsiya etiladi. Ogʻriq bir oz kamaygach fizioterapiya buyuriladi. Belning oldini olish uchun jismoniy zoʻriqishga, keskin harakat qilishga, organizmning qattiq sovuqqotishiga yoʻl qoʻymaslik va unga sabab boʻladigan omillarni vaqtida bartaraf etish zarur. Yoshi kotta insonlarda bel og'rigi d vitamini va kalsiy yetishmasligi oqibatida suyaklar yemirilib og'riq yanada zo'rayishi mumkin. Shu sababli albatta doxtirga borishlik kerak.  

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bila Tserkva

**Bila Tserkva** (Біла Церква) — Ukrainaning Kiyev viloyatidagi shahar (1925-yildan). Ros daryosi boʻyida. Belaya serkov stansiyasi. Aholisi 205 ming kishi (1999). Shahar 1155-yildan maʼlum, 1363-yildan Litva va Polsha, 1793-yildan Rossiya qoʻl ostida boʻlgan. Belaya serkovda rezina (shu jumladan shina), mashinasozlik (qishloq xoʻjaligi mashinalari va elektrotexnika) sanoati, qurilish materiallari, yengil sanoat korxonalari bor. Belaya serkov instituta, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, "Aleksandriya" dendroparki mavjud. Iqlimiy va balneologiya kurorti bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belanchak

**Belanchak** — bolani tebratib ovutiladigan yoki uxlatiladigan maxsus moslama. Odatda, 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarning orom olishi uchun yasaladigan maxsus moslama. Taxta yoki temirdan tayyorlanadi. Atrofi uncha baland boʻlmagan toʻsiq-panjarali toʻgʻri toʻrtburchak yoki murabba shaklida boʻlib, rang-barang boʻyoqlar bilan boʻyaladi, ustidan lok surtiladi. To‘rt burchagidan arqon bogʻlab, daraxtga bogʻlanadi, uy shipi va boshqalarga osiladi. Bolani yotqizishdan avval ichiga toʻshak, yostiq solinadi.

## Ramz
Belanchak ramziy ma’noda farzand kutish motivini ham anglatadi. 

Ushbu so‘zning ko‘chma ma’nosi sifatida ,,O‘zbek tilining izohli lug‘ati” I jildida ,,Dunyoga kelish uchun sabab  bo‘luvchi, voyaga, kamolga yetkazuvchi; allalovchi narsa haqida” deya ta’rif berilgan. Masalan, Abdulla Oripovning quyidagi misrasi mavjud: 

“Ketmasin boshimizdan also baxt belanchagi”**.** 

## Etimologiyasi
Bu so‘z bela so‘zidan *** -n*** qo‘shimchasi bilan yasalgan otga kichraytirish-erkalash qo‘shimchasi hisoblanadigan ***-chak*** qo‘shimchasini qo‘shib yasalgan. 

## Belanchaklarni yasash
Arqonlardan yasalgan belanchaklar o‘zbek xalqi tomonidan azaldan foydalaniladi. Shuningdek, arqonlar yordamida taxta osib qo‘yiladi. Ushbu jarayonda ehtiyotkorlik bilan harakat qilish ma’qul, chunki arqon parchalanishi mumkin. Arqonning parchalanmasligi uchun o‘rindiqning yon tomonida 4 ta teshik teshiladi va arqonlar bog‘lanadi. Shundan so‘ng uchlari mahkam o‘rnatiladi, tugun bilan mahkam bog‘lanadi. Arqon cho‘zilganligi sababli bola undan sakrab tushib ketmaydi.  

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
## Manbalar
Belaya veja pushchasi

**Belaya veja pushchasi**, Belaya Veja oʻrmoni — Bug, Neman va Pripyat daryolari suvayirgʻichlari hududidagi yirik oʻrmon massivi. Belarus bilan Polsha chegaralarida joylashgan. Umumiy maydoni 150 ming ga (jumladan Belarusning Grodno va Brest viloyatlari hududida 87,6 ming ga). B.Belaya veja pushchasi ning sharqiy qismi (Belarus hududi)da 1939-yilda davlat qoʻriqxonasi tashkil etilib (umumiy maydoni 87,6 ming ga), 1957-yildan ovchilikqoʻriqxona xoʻjaligiga aylantirilgan, 1991-yildan Belarus milliy bogʻi. B.Belaya veja pushchasi ning 81,5% hududi asrlar davomida kesilmagan qayin, dub, qaragʻay, archa va boshqalardan iborat oʻrmon. B.Belaya veja pushchasi  13-asrdan Polsha qirollarining ov qoʻriqxonasiga aylantirilgan. 14-asrda zubrlarni ovlash chegaralangan, 1802-yildan butunlay taqiqlangan. Birinchi jahon urushi yillarida zubrlarning hammasi qirib yuborilgan. 1929-yilda Germaniya va Shvesiyadan 8 zubr keltirilib, pitomnik tashkil etilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin olimlarning saʼyharakatlari bilan zoti toza zubrlar populyatsiyasi qayta tiklandi. B.Belaya veja pushchasi  oʻzining zubrlari bilan jahonga mashhur. B.Belaya veja pushchasi da 55 dan koʻp turdagi hayvonlar (bugʻu, choʻchqa, olmaxon, tulki, qunduz va boshqalar), 212 turdagi qushlar (kaptar, qora laylak, karkur va boshqalar) bor. 900 turdagi oʻsimliklar (jumladan 109 turdagi kam uchraydigan va 21 turdagi yoʻqolib borayotgan oʻsimliklar) muhofaza qilinadi. B.Belaya veja pushchasi  da yovvoyi hayvonlar ekologiyasi oʻrganiladi, ulardan samarali foydalanish bilan birga hayvonlar va foydali oʻsimliklarni muhofaza qilish, qayta tiklash ishlari amalga oshiriladi. Ovchilik qoʻriqxona xoʻjaligida "B.Belaya veja pushchasi " tabiat muzeyi tashkil etilgan. B.Belaya veja pushchasi ning gʻarbiy qismi (Polsha hududi)da 1947-yil Belovej xalq bogʻi qoʻriqxonasi barpo etilgan (umumiy maydoni salkam 58 ming ga; tabiat muzeyi ham bor). B.Belaya veja pushchasi da 1991-yil 8 dekabrda sobiq "Qizil imperiya" — SSSRning parchalanganligi qayd qilindi.

Oʻlmas Sobirov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgi (soʻz)

**Belgi** – moddiy, hissiy ravishda idrok etiladigan predmet, voqea yoki harakat. Bu harakat bilishda koʻrsatmalar, ishoralar sifatida yoki boshqa predmet, xususiyat, munosabatlarda namoyon boʻladi. Belgi tushunchasi falsafa, mantiq, tilshunoslik, psixologiya, sotsiologiyada tahlil qilinadi, yaʼni inson faoliyatini tadqiq qilish bilan bogʻliq boʻlgan hamma fanlarda muhim oʻrin tutadi. Antik faylasuflar (Platon, Aristotel, stoiklar), 17 – 18-asrlarning mutafakkirlari (Lokk, Leybnits, Kondilyak) bilishda belgilarning roliga katta eʼtibor berar edilar. 19 – 20-asrlarda tilshunoslik va matematik mantiq belgini tadqiq qilishga koʻp yangilik kiritdi. Belgi haqida maxsus Fan – semiotika vujudga keldi. Belgilar til va gʻayritil Belgilariga boʻlinadi. Gʻayritil Belgi ham oʻz navbatida belginusxalar, belgialomatlar, belgisignallar va hokazoga boʻlinadi. Belgining axborot uzatish jarayoni bilan aloqasi muhimdir. Biron moldiy obʼyektdan iborat boʻlgan Belgi boshqa biron narsani belgilash uchun xizmat qiladi. Belgining predmet maʼnosini, mazmun maʼnosini, ekspressiv maʼnosini aniqlamasdan turib Belgini tushunish mumkin emas.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belglar

**Belglar** — 1) Sena va Reyn daryolari oraligʻida yashagan shimoli sharqiy gall qabilalari. Rimliklarga dastlab Yuliy Sezar yurishlari munosabati bilan maʼlum boʻlgan. Qadimda jasur xalq sanalgan (Strabonning xabar berishicha, 300000 kishilik qoʻshin tuza olganlar); rimliklarga qattiq qarshilik koʻrsatganlar; miloddan avvalgi 57 — 46-yillarda Sezar legionlari tomonidan boʻysundirilgan. Belglarning mashhur qabilalari: remlar, nervilar, bellovaklar, svessonlar, ambianlar, morinlar, menapiyalar, kaletlar, veliokasslar, viromanduylar, aduatuklar, eburonlar, treverlar, atrebatlar, toksandralar, sekvonlar. Avgust davrida (miloddan avvalgi 16y.) Belgika provinsiyasi barpo etilgan. Gumanistlar tomonidan 16-asrda qayta istilohga kiritilgan Belgika atamasidan Belgiya nomi kelib chiqqan; 2) qadimda Yevropaning qita qismidan Jan. Angliyaga koʻchib oʻtgan kelt qabilalari.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgorod

**Belgorod** — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Belgorod viloyati markazi. Severskiy Dones daryosi boʻyida. Yirik temir yoʻl tuguni. Aholisi 315,2 ming (1999). 1237-yildan maʼlum. Sanoatining eng muhim tarmoqlari: binokorlik materiallari ishlab chiqarish (sement zavodi, asbestotsement, boʻrohak kombinatlari), mashinasozlik (energetika, kimyo, asbobsozlik, elektrotexnika, radioelektronika sanoati). Oziq-ovqat, kimyo, mebel sanoati korxonalari, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar, "Kursk jangi" muzey-dioramasi, yirik issiqlik elektr markazi bor. Belgorod orqali Shebelinka — Moskva gaz quvuri oʻtadi. 3 ta oliy oʻquv yurti, 2 ta teatr, telemarkaz bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgorod viloyati

**Belgorod viloyati** – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1954-yil 6-yanvarda tuzilgan. Belgorod viloyatida 21 maʼmuriy tuman, 9 shahar va 22 shaharcha bor. Maydoni 27,1 ming km². Markazi – Belgorod shahri Belgorod viloyati Oʻrta Rossiya qirlarining janubi-gʻarbiy qismida. Yer yuzasi nisbatan baland tekislik, jar va soylik koʻp. Yirik temir ruda konlari (Kursk magnit anomaliyasi), boʻr, turli xil gillar bor. Iqlimi moʻtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi gʻarbida – 8,1°, sharqida – 8°,– 7°, iyulniki gʻarbida 19,6° va sharqida 21°, yiliga 420 – 590&nbsp;mm yogʻin tushadi. Daryolari: Severskiy Dones, Oskol, Tixaya Sosna, Vorskla. Bir necha suv omborlari qurilgan, koʻproq qoratuproq, daryo vodiylarida allyuvial tuproq uchraydi. Belgorod viloyati oʻrmondasht zonasiga kiradi, janubiy qismi dasht zonasida. Los, yelik, qobon, buri, tulki, boʻrsiq, quyon, yumronqoziq yashaydi.

Aholisi 1450 ming kishi (1999), shundan shahar aholisi 936 ming, qishloq aholisi 514 ming. Asosiy aholisi – ruslar; ukrain va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Yirik shaharlari: Belgorod, Stariy Oskol, Gubkin, Alekseevka, Valuyki va boshqa

Belgorod viloyatida qurilish materiallari, mashinasozlik va oziq-ovqat sanoati koʻproq taraqqiy etgan. Mashinasozlik sanoati korxonalari: Belgorod (yirik bugʻ qozoni zavodi), Stariy Oskol (mexanika zavodi), Shebekino (mashinasozlik zavodi), Volokonovkada (qishloq xoʻjaligi mashinalari tuzatish zavodi). Qurilish materiallari korxonalari koʻproq Belgorodda. Kursk magnit anomaliyasidagi temir konlari asosida konchilik sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat sanoatida shakarqand, turli konservalar ishlab chiqariladi. Asosan arpa va bugʻdoy, shuningdek qora bugʻdoy, grechixa, tariq, makkajoʻxori, qand lavlagi ekiladi. Sabzavotchilik va bogʻdorchilik rivojlangan. Viloyat kashnich (koriandr) ekishda Rossiyada birinchi oʻrinda. Kashnichdan parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan efir moyi olinadi. Chorvachilik sutgoʻshtga ixtisoslashgan. Qoramol, choʻchqa, parranda boqiladi. Belgorod viloyati dan bir qancha magistral temir yoʻllar va Moskva – Simferopol avtomobil yoʻli oʻtgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgorod oʻrdasi

**Belgorod oʻrdasi** (Bujoq oʻrdasi, Dobruja oʻrdasi) — Bujok dashtiaya kichik noʻgʻoylar davlat birlashmasi (17 — 18-asrlar), Qrim xonligi va Turkiyaning vassal i. Akkerman shahrining ruscha atalishidan olingan (hozirgi BelgorodDnestrovskiy shahri). Noʻgʻoylar 1620-yillarda Kaspiy boʻyi dashtlaridan koʻchib kelganlar. Moldaviya va Ukraina yerlariga tez-tez hujum qilib turgan. 1770-yil Rossiya vasiyligiga oʻtgach, koʻchmanchilar Azov boʻyi dashtlariga koʻchirilgan.

## Manbalar
Oqkerman

**Oqkerman** yoki **Bilgorod-Dnistrovskiy** (1918-yilgacha va 1940 — 44 yillarda Akkerman) — Ukrainaning Odessa viloyatidagi shahar. Dnestr limanidagi port, Qora dengizdan 20&nbsp;km. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 57 ming kishi (1999). B.D. yunonlarning qad. Tira shahri oʻrnida 9-asrda vujudga kelgan. 14-asrda moʻgʻullar egallagan va shaharni Oq-Libo deb atagan. 14-asrda genuyaliklarning Monkastro koloniyasi, 15-asrda Moldaviya knyazligi tarkibida boʻlib Chetatya-Alba deb atalgan, 1484-yildan turklarga qarashli qalʼa, 1812-yilda Rossiya imperiyasiga qoʻshib olingan, 1918 — 40 yillarda Ruminiya tarkibida (ChetatyaAlbe) boʻlgan. B.D.da goʻsht-sut, baliq-konserva. uzum vinosi, un, tibbiy buyumlar, tibbiy asboblar zavodlari, karton, mebel, tikuvchilik fabrikalari, qurilish materiallari kombinati, baliq sanoati texnikumi, qishloq xoʻjaligi texnikumi, tibbiyot va pedagogika bil im yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgaon

**Belgaon** (Belgaum) – Hindiston janubidagi shahar, Karnataka shtatining shimoligʻarbida. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 326 ming kishi (1991). Dekan yirik paxtachilik rayonining savdo-sanoat markazi. Ip gazlama, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Alyuminiy eritiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beldorsoy

**Beldorsoy** — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy, Oqsoqotasoyning oʻng irmogʻi. Katta Chimyon togʻining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 23&nbsp;km, havzasining maydoni 77&nbsp;km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1 m/sek chamasida. Beldorsoy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi; bahorda toʻlib oqadi, baʼzan sel keladi. Beldorsoyning 24 ta mayda irmogʻi bor. Beldorsoy havzasida togʻchangʻi sporti oʻyinlari oʻtkaziladi. Xalqaro talablarga javob beradigan maxsus inshootlar qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgrad universiteti

**Belgrad universiteti** – Serbiyaning Belgrad shahridagi davlat tadqiqot universiteti. Bu Serbiyadagi eng qadimgi va eng yirik zamonaviy universitetdir. Universitetda 97 700 ga yaqin talaba va 4 800 dan ortiq akademik xodimlar mavjud. Universitet tashkil etilganidan buyon 378 000 dan ortiq bakalavrlar, 25 100 ga yaqin magistrlar, 29 000 nafar mutaxassis va 14 670 nafar doktorlarni tayyorlagan. Universitet tarkibiga 31 ta fakultet, 12 ta tadqiqot instituti, universitet kutubxonasi va 9 ta universitet markazlari kiradi. Kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar saqlanadi.

## Fakultetlari
Fakultetlar toʻrt guruhga boʻlingan: ijtimoiy va gumanitar fanlar guruhi, tibbiyot fanlar guruhi, tabiiy hamda matematika fanlar guruhi va texnologik fanlar guruhidir. Universitetda meʼmorlik, veterinariya, kongeologiya, tabiiy-matematika, injener-kommunal, injenermexanika, elektrotexnika, oʻrmon-texnika, tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, stomatologiya, texnologiya, transport, dorishunoslik, falsafa, iqtisod va huquq kabi fakultetlari bor.

## Reytingi
Shanxay Jiao Tong universiteti tomonidan oʻtkazilgan 2017-yildagi eng soʻnggi reytingiga koʻra, Belgrad universiteti dunyodagi eng yaxshi 300 ta universitet orasida oʻz oʻrnini topdi. Matematika sohasida Belgrad universiteti dunyodagi eng yaxshi 150 ta universitet qatoriga kiradi.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beliz (maʼnolari)

**Beliz**:

* Beliz (Belize) — Markaziy Amerikadagi davlat.
* Beliz (shahar) — Beliz davlatidagi shahar, Karib dengizi boʻyidagi port.
Beliz (shahar)

**Beliz** — Beliz davlatidagi shahar, Karib dengizi boʻyidagi port. Xalqaro aeroport bor. Aholisi 45 ming kishi (1992). B. orqali chetga qizil daraxt yogochi, banan, kokos yongogʻi va sitrus oʻsimliklari, baliq mahsulotlari chiqariladi. B.da yogʻochsozlik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Balik, ovlanadi. Shaharga 1638-yilda asos solingan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belila

**Belila** (rus), oq boʻyoq — barcha turdagi boʻyoqlar va emallarga koʻshiladigan, rezina, plastmassa, qogʻozni boʻyash uchun moʻljallangan oq pigmentlarning umumiy nomi. Oltingugurtli, ruxli, surmali, titanli, qoʻrgʻoshinli Belilalar boʻladi.Oltingugurtli belila (litopan, oq boʻyoq) — pyx sulfid (ZnS) bilan bariy sulfat BaSO4apanammasi; kucheiz kislotalar va ishqorlar taʼsiriga chidamli; yorugʻlik, havo, nam taʼsiriga chidamsiz. Rezina, plastmassa, metallni boʻya shla ishlatiladi. Ruxli belila (ruxli oq boʻyoq) — tarkibi ZnO. Havo, nam, yorugʻlik taʼsiriga chidamsiz. Ichki sirtlarni boʻyashda ishlatiladi. Surmali B. (surmali oq boʻeq) — tarkibi Sb2O3; havo, nam, yorugʻlik taʼsiriga chidamli, ammo zaharli. Shu tufayli juda kam ishlatiladi. Titanli belila (titanli oq boʻeq) — tarkibi TiO2; suv, kislota va ishqorda erimaydi. Tashqi va ichki sirtlarni boʻyashda ishlatiladi. Qoʻrgʻoshinli B. (qoʻrgʻoshinli oq boʻyoq) — tarkibida qoʻrgʻoshin gidroksid — karbonat 2RSO3 R (ON)2 boʻladi. Maxsus sirtlarni boʻyashda ishlatiladi. Yuqorida aytib oʻtilgan belilalar ichida ruxli va titanli belilalar koʻp ishlatiladi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alexander Graham Bell

**Alexander Graham Belll** (; 3-mart 1847-yil – 2-avgust 1922-yil) &mdash; telefon ixtirochilaridan biri. Asli shotlandiyalik, 1871-yildan beri AQShda yashaydi. Amalda foydalanish uchun yaroqli birinchi telefon uchun 1876-yilda patent olgan. Energiya yoki quvvatlar nisbati logarifmi bilan oʻlchanadigan birlik – bel Bell nomi bilan atalgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Oʻqish uchun
* Mullett, Mary B. ''The Story of A Famous Inventor.'' New York: Rogers and Fowle, 1921.
* Walters, Eric. *The Hydrofoil Mystery*. Toronto, Ontario, Canada: Puffin Books, 1999. .
* Winzer, Margret A. ''The History Of Special Education: From Isolation To Integration''. Washington, D.C.: Gallaudet University Press, 1993. .

## Havolalar

* Alexander va Mabel Bell Jamgʻarmasi 
* Alexander Graham Bell The Biography Channelda 
* Science.ca profili: Alexander Graham Bell 
* 
*  "Téléphone et photophone : les contributions indirectes de Graham Bell à l'idée de la vision à distance par l'électricité" at the Histoire de la télévision
Belladonna

**Belladonna**, **Halokatli ituzum** () — Solanaceae oilasiga mansub koʻp yillik zaharli oʻt. Boʻyi 0.5 — 1,5 (2) m. Barglari ellipssimon, oʻtkir uchli, tekis qirrash, kalta bandli, ketmaket juft-juft boʻlib joylashgan. Har juftdagi bitta barg katta boʻladi. Tullari bittadan bo'lib juft-juft holda barg qoʻltigʻiga oʻrnashgan. Mevasi toʻqbinafsha rang, koʻp urugʻli hoʻl meva. Yovvoyi holda Qrim, Kavkaz, Moldova va Gʻarbiy Ukrainaning oʻrmonlarida, oʻtloklarda, suv va yoʻl yoqalarida oʻsadi. Belladonnaning hamma qismi apkachoidlarga boy. Undan atropin, giossiamin, skopoyaamin va boshqa alkaloidlar olinadi. Bargidan tayyorlangan preparatlar (nastoykalar), atropin alkaloidi ogriqni qoldiradigan, kUz gavharini kengaytiradigan va spazmga qarshi dori sifatida, meʼda, koʻz kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Bargi astma kasalligida chekiladigan astmatol poroshogi tarkibiga kiradi. B.ning Kavkazda oʻsadngan yana bir turi (A. caucasica) ham shu maqsadda tibbiyotda ishlatiladi.

## Rasmlar
Fayl:Atropa belladonna - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-018.jpg|Belladonna oʻsimligi: rangli kitob illyustratsiyasi (anatomik tafsilot)
Fayl:IMG 8028 Atropa belladonna L. Single flower in profile.jpg|Yon tomondan ko'ringan gul
Fayl:IMG 8052 Atropa belladonna L. Single flower Exterior & Interior.jpg|Gulning ichki qismi
Fayl:IMG 8017 Atropa belladonna L. Heart of Single Flower.jpg|Gulning chuqur ichki ko'rinishi
Fayl:IMG 8023 Atropa belladonna L. Single fruit.jpg|Meva, "Iblisning gilosi"

## Manbalar
Bellatriks

**Bellatriks** — Orion yulduz turkumining yulduzi; oʻzgaruvchan yulduz. Ekvatorial koordinatalari aq5h 22’", 5qQ6°18’. Ravshanligi 1"’6, uzoqligi 93 parsek.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belen

**Belen**, Para — Braziliya shimolidagi shahar, Para shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,1 mln. kishi (1992, shagʻar atrofi bilan). Dengiz porti, xalqaro aeroport bor. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik, kemasozlik korxonalari va ustaxonalar bor. B. orqali chetga oʻrmon mahsulotlari (kauchuk, braziliya yongʻogʻi, babassu yongʻogʻi, mum) va jut chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklari: Santu-Alejandri monastiri va cherkovi (1718 19), sobor (1748) va boshqa Unt bor. 1616-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mark Belenkiy

**Mark Naumovich Belenkiy** (1920.28.12, Boshqirdiston Respublikasi, Davlekanovo shahri — 1985.6.8, Toshkent) — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1971), iqtisod fanlari doktori (1965), professor (1965). 1942-yilda Toshkent temir yoʻl transporti injenerlari institutini bitirgan. Shu institutda professor va kafedra mudiri (1965—85). Ilmiy ishlari temir yoʻl transporta iqtisodiyoti masalalariga bagʻishlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belletristika

**Belletristika** (fransuzcha belles lettres — badiiy adabiyot) — 1) badiiy nazm; 2) 20-asr Yevropa adabiyotidagi yengil yelpi maishiy, ko'ngil ochar mavzulardagi ermak va ovunchoqlik uchun yozilgan asarlar. Bular tavsifiga ko'ra yuksak sanʼat namunalariga zid boʻlgan.  

BЕLLЕTRISTIKA - kеng maʼnoda, umuman, soʻz sanʼati, badiiy adabiyot maʼnosini bеrsa-da, tеrmin turlicha maʼnolarda ishlatiladi. 1) nasriy yoʻlda yozilgan adabiy asarlarni bildiradi; 2) soʻz sanʼati maʼnosidagi adabiyotga taalluqli asarlarni badiiy qiymatiga koʻra darajalash maqsadida klassika bilan ommaviy adabiyot orasidagi hodisa maʼnosida qoʻllanadi. Bu maʼnoda belletristika badiiy jihatdan mukammal klassik asarlarga ham, badiiy nochor ommaviy adabiyot namunalariga ham qarshi qoʻyiladi. Shunga koʻra, mavjud adabiy asarlarning aksariyati (jumladan: sarguzasht , dеtеktiv , fantastika kabilar) belletristikaga mansub etiladi. Mutaxassislar belletristikaning paydo boʻlishini yozuvchilikning profеssional faoliyat turiga, kasbga aylanishi bilan
bogʻlaydilar; 3) adabiyot tushunchasi qamrab oluvchi asarlarni tabiatiga koʻra farqlash maqsadida ishlatiladi. Bunda adabiy asarlarni belletristika dеb atab, ular adabiy-badiiy asarlarga qarshi qo'yiladi. Yaʼni bu maʼnoda belletristika badiiy obraz vositasida fikrlamaydigan adabiy asarlarni bildiradi va bir qator adabiy janrlarni qamrab oladi: ochеrk , safarnoma , essе , mеmuar lar , maktub lar, aforistika va b.; 4) adabiyotning yaxshi namunalariga qarshi qo'yiluvchi ko'ngil adabiyot maʼnosida qoʻllanadi. Bu maʼnoda belletristika dеyilganda hozirgi kunda matbuotda tijoriy maqsadni koʻzlab chop etilayotgan yеngil-yеlpi bitiklar, ommaviy adabiyot tushuniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

* Adabiyotshunoslik lug’ati. D. Quronov, Z. Mamajonov, M. Sheraliyeva Toshkent- 2013.
Belli Juzeppe Joakkino

BELLI (Belli) Juzeppe Joakkino (1791 — 1863) — Italiya shoiri. Uning 2 mingga yaqin sonetlari boʻlib ("Rim sonetlari", 1886 — 89-yillarda nashr etilgan), xalqning din, tarix va yashashdan maqsad haqidagi tasavvurlari, bulardan tashqari sevgi-muhabbat uz ifodasini topgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bellinsgauzen dengizi

**Bellinsgauzen dengizi** – Tinch okeanning Antarktida materigi qirgʻoqlariga tutashgan joyidagi dengiz. Greyam Yeri va Terston orollari oraligʻida. Suv sathi 487 ming km². Eng chuqur yeri 4115 m. Materik qirgʻoqlariga yaqin boʻlgan joylari qalinligi 4 – 5 m li muz bilan qoplangan. Yil davomida dengiz yuzasining koʻp qismida muz parchalari va aysberglar suzib yuradi. Suvning temperaturasi shimolida 0°, janubida – Gdan pastligi Shoʻrligi yezda 33.5‰. Bellinsgauzen dengizini 1821-yilda F. F. Bellinsgauzen va M. P. Lazarev ekspeditsiyalari kashf qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bell-Majandi qonuni

**Bell majandi qonuni** (anatomiya va fiziologiyada) — hayvon va odamdagi harakatlantiruvchi va sezuvchi nerv tolalarining orqa mnya ildizlarida taqsimlanish qonuni. Buni Shotland olimi Ch. Bellning 1811-yilda eʼlon qilgan maʼlumotiga asoslanib, 1822-yilda fransuz fiziologi F. Majandi aniqlagan. Bu konunga koʻra, markazga intiluvchi (sezuvchi) nerv tolalari orqa miyaga orqa ildizlar tarkibida kiradi, markazdan qochuvchi (harakatlantiruvchi) nerv tolalari esa orqa miyadan oldingi ildizlar tarkibida chiqadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bellona

**Bellona** — Rim afsonalarida urush maʼbudasi. Ikki gʻildirakli jang aravasida, koʻpincha jang maydoni markazida qilich yoki tigʻ ushlagan holda tasvirlangan. Yunon maʼbudisi Enionaga toʻgʻri keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belovutsoy

**Belovutsoy** (Belyovutsoy) — Toshkent viloyati Ohangaron va Oʻrta Chirchiq tumanlari chegarasidagi soy. Mattiol tizmasining Toshtogʻ tarmogʻi jan.gʻarbny sn bagʻridan boshlanadi. Belovutsoy togʻdan chiqqach shimoli gʻarbiy yoʻnalishda oqib, Parkent va Hamdam kanallarini kesib oʻtadi. Ohangaron darssiga yetmay qurib qoladi. Uzunligi 34 km. 14 ta irmogʻi bor. Yomgir va qor suvlaridan toʻyinadi. Erta bahorda suvi koʻpayadi, baʼzan sel keladi. Quyi qismiga oqova suvlar quyiladi. Belovutsoydan Topil qishlogʻi, Yangiqishloq yerlari sugʻoriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belovti

**Belovti** — Surxondaryo viloyatidagi Kushtang togʻlarining shim. qismi. Jan.da Belovti dovonidan Sangardak daryosi vodiysigacha choʻzilgan. Uz. 25 km, eng baland nuqtasi 3712 m. Machaydaryo bilan Sangardak daryolarining suvayirgichi. Jan.gʻarbiy yon bagʻirlari qiya, shimoliy yon bagʻri tikroq. Suvayirgʻich qismi oʻrta yura ohaktoshlaridan, jan.gʻarbi quyi burning gil, qumtosh, apevrolitlaridan, yura ohaktoshlaridan, shimoli-sharqi paleozoyning granit, granodiorit, gneys jinslaridan tuzilgan. Shim.sharqiy yon bagʻirlari oʻyilib ketgan. Yassi tekisliklar koʻp uchraydi. Shim.sharqiy yoi bagʻirlarida 3000 m balandlikkacha toshloq jigarrang tuproqlarda archazorlar bor. Undan yuqorisi, alp va subalp utloqlari bilan qoplangan. Belovti yon bagʻirlaridan yaylov sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belovti dovoni

**Belovti dovoni** — Boysuntogʻning shimolidagi dovon. Belovti va Xujaboʻzbarak togʻlari tutashgan joyda. Mutlaq balandligi 3650 m. Dovondan Xoʻjaipok va Sangardak daryo vodiylariga baland tog yoʻllari oʻtadi. Belovti dovoni dan gʻarbga Machaydaryo va Qashqadaryo vodiylariga ikkita tor yoʻl ketgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belorus avtomobil zavodi

**Belorus avtomobil zavodi**, BelAZ — ogir yuk tashiydigan avtosamosvallar ishlab chiqaruvchi korxona. Belarusing Jodino shahrida (Minsk yaqinida). 1958-yil asos solingan. 80 tonna gacha yuk koʻtaradigan BelAZ avtosamosvallari va avtopoyezdlar, dizeltrolleyvozlar va boshqa yuk mashinalari ishlab chiqaradi. BelAZ avtosamosvallari Oʻzbekistonning togʻkon sanoati korxonalarida koʻplab ishlatiladi. 1992-yildan Angren shahrida zavodning vakolatxonasi ochilgan.

## Manbalar
Belarus milliy fanlar akademiyasi

**Belarus milliy fanlar akademiyasi** — Belarus Respublikasidagi oʻz-oʻzini boshqaruvchi oliy ilmiy muassasa. Tabiiy, texnika va ijtimoiy fanlarning asosiy yoʻnalishlari boʻyicha tadqiqotlar olib boradi va ularni muvofiklashtiradi. 1929-yil Minsk shahrida Belarus madaniyat instituti negizida tashkil etilgan. 1997-yilga qadar Belarus Fanlar akademiyasi deb atalgan. Akademiya tarkibida 11218 xodim, jumladan 5961 ilmiy xodim, 55 akad., 96 muxbir aʼzo, 375 fan doktori, 2557 fan nomzodi ishlaydi (1997). Akademiya tizimida 6 boʻlim: fizika, matematika va informatika; mashinasozlik va energetikaning fiziktexnik masalalari; kimyo va geologiya fanlari; biologiya fanlari; ijtimoiy fanlar; tibbiyot masalalari boʻlimlari bor. Konstruktorlik byurosi va boʻlimi (tadqiqot korxonalari bilan)dan iborat konstruktorlik-tadqiqot bazasi mavjud; intlar qoshida 10 maxsus konstruktorlik byurosi (tadqiqot korxonalari bilan) ishlaydi. Akademiya tizimida "Beloruskaya navuka" nashriyot-matbaa ishlab chiqarish birlashmasi, Ya. Kolas nomidagi Markaziy kutubxona, Markaziy ilmiy arxiv, qad. belarus madaniyati, Belarus Fanlar akademiyasi tarixi muzeylari bor. Fanlar akademiyasi "Dokladi AN Belorus, "Bectnik AN Belarusi (5 seriyada), "Differensialnie uravneniya", "Injenernofizicheskiy jurnal", "Jurnal prikladnoy spektroskopii", "Treniye i iznos" jur.larini, koʻp tirajli "Navshi AN Belarusa" gaz.ni nashr etadi. Fanlar akademiyasi prezidenti — Aleksandr Pavlovich Voytovich (1997-yildan).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belarus davlat universiteti

**Belarus universiteti**, Belarus davlat universiteti — 1921-yil Minsk shahrida tashkil etilgan. Universitet tarkibida biologiya, geografiya, tarix, jurnalistika, mexanika-matematika, amaliy matematika va informatika, radiofizika va elektronika, fizika, falsafa-iqtisod, kimyo, yuridik, xalqaro munosabatlar, xorijiy fuqarolar uchun tayyorlov, oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilari malakasini oshirish, amaliy matematika va EHM boʻyicha malaka oshirish fakultetlari, shuningdek biznes va texnologiyalar axboroti maxsus fakulteti bor; 14,4 ming talaba oʻqiydi, 121 kafedrada 1410 oʻqituvchi, jumladan 190 professor va fan doktori, 800 dan ortiq dotsent va fan nomzodi ishlaydi. Sirtqi boʻlimi mavjud. 1927-yildan aspirantura, 1988-yildan doktorantura ishlaydi. Universitetda 3 ilmiy tadqiqotlar instituti, nashriyot, hisoblash-axborot va ilmiy-injenerlik markazlari, asosiy kutubxona, 3 muzey, "Hemislitsa" ilmiytajriba xoʻjaligi, "Naroch" biologiya stansiyasi, "Zapadnaya Berezina" ilmini.ch. geografik baza bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belarus qirlari

**Belarus qirlari** - Belarusning shim.gʻarbidagi qirlar. Gʻarb, jan.gʻarbdan sharq, shim.sharqqa choʻzilgan. Grodno, Volkovisk, Minsk, Orsha. Vitebsk qirlaridan tashkil topgan. Eng baland joyi 345 m. Morena qumoqlari bilan qoplangan. Uzunligi 500 km. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belostok

**Belostok**, Byalistok — Polshaning shim.sharqidagi shahar, Belostok voyevodaligining maʼmuriy markazi. Byala daryosi sohilida. Aholisi 260 ming kishi (1990). Temir yoʻl tuguni. 19-asr 30yillaridan toʻqimachilik sanoati bilan mashhur, asosan jun gazlama ishlab chiqariladi. Yirik ip gazlama kombinati qurilgan. Aniq mashinasozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, keramika sanoati korxonalari, med. instituti va boshqa oliy oʻquv yurtlari bor. 17 — 18-asrlar meʼmoriy yodgorliklardan Branitskiy saroyi (1691 — 97) saqlangan. Gotika ratushasi (1745 — 46) va boshqa bor. Shaharga 1320-yilda asos solingan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beloye koʻli

**Beloye koʻli** — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatining gʻarbidagi koʻl. 1964-yildan Sheksna suv omboriga qoʻshilgan. Uzunligi 46 km, eng serbar joyi 33 km, chuqurligi 5 — 6 m. Koʻlga Kovja, Kema, Megra daryolari quyiladi, Sheksna daryosi oqib chiqadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil