open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Rafaela Silva

**Rafaela Lopes Silva** (; tugʻ. 1992-yil 24-aprel, Rio-de-Janeyro, Braziliya) — braziliyalik dzyudochi, 57&nbsp;kg gacha vazn toifasida, Braziliya terma jamoasi aʼzosi. 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari ishtirokchi va 2016-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari chempioni. Dzyudo boʻyicha Jahon chempioni (2013), Jahon chempionati kumush va bronza medali sovrindori, Panamerika oʻyinlari sovrindori, ikki karra Panamerika chempioni (2012, 2013).

## Faoliyati
Silva oʻzining birinchi yirik medalini 2011-yilda Parijda (Fransiya) boʻlib oʻtgan dzyudo boʻyicha Jahon chempionatida kumush medalni qoʻlga kiritdi. 2013-yilda Rio-de-Janeyroda boʻlib oʻtgan dzyudo boʻyicha Jahon chempionatida Silva finalda AQSh sportchi Marti Malloy ustidan gʻalaba qozonib, oʻz mamlakati uchun dzyudo boʻyicha Jahon chempionatida oltin medalni qoʻlga kiritgan birinchi braziliyalik ayol boʻldi.

2012-yilda u Londonda (Birlashgan Qirollik) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etdi, ammo 1/8 finalda vengriyalik dzyudochi Hedvig Karakasga yutqazib, natijada 9-oʻrinni egalladi. 2016-yilda Rio-de-Janeyroda boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida 57&nbsp;kg gacha vazn toifasida u finalda mongoliyalik dzyudochi Dorjsürengiin Sumiyaani magʻlubiyatga uchratib , Braziliya terma jamoasiga dzyudo boʻyicha yagona oltin medalni keltirdi. 2016-yil 10-avgustda Braziliyaning *Globo Esporte* jurnaliga bergan intervyusida u Tamara ismli ayol bilan uzoq muddatli munosabatlari haqida gapirib berdi.

2019-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Olimpiada oldidan Jahon chempionatida u uchinchi oʻrin uchun kechgan bahsda fransiyalik sportchi Sarah Cysiqueni magʻlub etib, bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2022-yilda Limada (Peru) boʻlib oʻtgan dzyudo boʻyicha Panamerika chempionatida u uchinchi oʻrin uchun kechgan bahsda argentinalik sportchi Brisa Gomezni magʻlub etib, bronza medalini qoʻlga kiritdi.

## Medal natijalari

### Yozgi Olimpiada oʻyinlari

### Dzyudo boʻyicha Panamerika chempionati

## Manbalar
Tinchlik imzolandi

**Tinchlik imzolandi ** () — 1856-yilda Jon Everett Millaisning tomonidan yarador Britaniya armiyasi ofitseri The Times gazetasining Qrim urushi tugagani haqidagi eʼlonini oʻqigani tasvirlangan surati. Kartina 1856-yilda Qirollik Badiiy akademiyasida namoyish etilgan hamda turli sharhlar olgan, ammo tanqidchi Jon Ruskin tomonidan yuqori baholangan va kelajakda u „dunyoning eng yaxshi durdonalari“ qatoriga kirishini aytgan Asarda zobitning rafiqasi koʻrinishi uchun foydalanilgan muallifning rafiqasi Euphemia 'Effie' Chalmers Gray avval Jon Rskinning rafiqasi boʻlgan.

Asar boʻzga moy bilan chizilgan, uning oʻlchamlari 120 × 91 sm.

## Umumiy tasvir
Millias dastlab satirik ohang bilan rasm yaratishni maqsad qilganligi haqida baʼzi dalillar mavjud — Qrimdagi daxshatli voqealarga qaramay oddiy askarlardan farqli oʻlaroq ofitserlar „zarur shaxsiy ishlar“i tufayli uyga shoshilinch ketishlari koʻp boʻlgan. Urush tugagach, bunday satira rassomga eskirgandek tuyuldi, shuning uchun u rasm syujetini uyda tuzalib ketayotgan yarador ofitser obraziga oʻzgartirdi

Ofitser yonboshlagan holatda tasvirlangan, undan unchalik uzoq boʻlmagan joyda uning irland boʻribosar iti yotadi, xotini esa uning yonida divanda va qisman tizzasida oʻtiradi; ularning boshlari ortida abadiy sevgining anʼanaviy ramzi boʻlgan mirtaning katta butasi bor. Ofitser gazeta oʻqish uchun William Makepeace Thackeray „The Newcomes“ (boshining orqasidagi sariq kitob) jildini chetga surib qoʻydi.

Uning oyogʻi ostidagi ikki bola oʻsha davrning mashhur oʻyinchogʻi Nuh kemasi shaklidagi yogʻoch quti bilan oʻynamoqda. U turli hayvonlarning haykalchalarini oʻz ichiga oladi, ulardan baʼzilarini bolalar onalarining tizzasiga qoʻyishadi. Har bir hayvon Qrim urushida qatnashgan mamlakatlardan birini ramziy belgisidir. Gall xoʻrozi Fransiyaning ramzi, sher — Angliya, ayiq — Rossiya, kurka — Usmonli imperiyasi (kurkaning inglizcha nomi „turkiy“ — Turkiya nomiga oʻxshash). Chapdagi bola qutidan faqat tinchlik ramzi boʻlgan kabutarni tanladi. Ona libosining boy matolari oʻyinchoqlar ostida urush paytida toʻkilgan qonning ramzi boʻlgan katta qizil dogʻdek taassurot uygʻotadi. Ofitserning oʻng tomonidagi qiz otasi olgan Qrim yurishi uchun medalni tutib, unga soʻroq nigohi bilan qarab turibdi.
## Manbalar
Ferit Melen

**Ferit Sadi Melen** (1906 - 3-sentyabr 1988), turk byurokrati va siyosatchisi. Turkiya Respublikasining sobiq bosh vaziri.

## Hayot
U 1906-yilda Vanda tugʻilgan. Vanda boshlangʻich va oʻrta maktabni tugatgan va 1928-yilda Bursa oʻgʻil bolalar maktabini tamomlagan. U 1931-yil iyul oyida ilgari Istanbulda joylashgan va keyinchalik Anqara universitetining siyosiy fanlar fakultetiga aylanadigan Davlat xizmati maktabiga oʻqishga kirib, diplom oldi. 1931-yil 26-avgustda Bursa davlat xizmati idorasida davlat xizmatiga kirdi. 1932-yil 25-oktyabrda u moliya inspektorining yordamchisi etib tayinlandi. U 1936-yil 1-yanvarda toʻrtinchi daraja, 1939-yil 14-iyulda uchinchi daraja, 1940-yil 26-yanvarda ikkinchi daraja va 1943-yil 28-yanvarda birinchi darajaga koʻtarildi. U 1940-yil 1-maydan 1941-yil 27-noyabrgacha ikkinchi leytenant sifatida harbiy xizmatni oʻtagan. U bir yil muddatga Fransiya Moliya vazirligi tashkilotida tergov oʻtkazish uchun Parijga yuborilgan. 1943-yil 29-noyabrda u bilvosita soliqlar boʻyicha bosh direktor boʻldi. U 1946-yil 30-iyunda Daromadlar Bosh boshqarmasiga tayinlangan.

9. U muddatli saylovlarda Van deputati etib saylangan va muddat oxirida qonunchilik faoliyatidan tanaffus olib, mustaqil moliyaviy maslahatchi sifatida ishlagan. 1959-yil 30-sentyabrda nafaqaga chiqdi. XI. Bu muddat davomida yana Van deputati etib saylandi. 1961-yilgi Taʼsis majlisida Van viloyati vakili boʻlgan. IX. va X. İnönü kabinetlari, parlament tashqarisidan, Moliya vaziri sifatida. 1964-yil 7-iyundan 1979-yil 14-oktyabrgacha Van Respublika Senati aʼzosi boʻlgan. U 1967-yilda Respublika Xalq partiyasidan isteʼfoga chiqdi va Guven partiyasining asoschilaridan biriga aylandi. I va II. 1971-yil 26-martdan 1972-yil 22-maygacha Erim hukumatlarida milliy mudofaa vaziri boʻlib ishlagan. 1972-yil 22-mayda Bosh vazir lavozimini egalladi. 1975-yil 31-martda IV.  Demirel hukumatida yana Milliy Mudofaa vaziri etib tayinlandi. 1980-yil 12-iyulda Prezident oʻrinbosari Ihsan Sabri Chagʻlayangil tomonidan Respublika Senati aʼzosi etib saylandi. Bu topshiriq 1980-yil 12-sentyabrda tugadi. 1983-yilda u yana Van deputati etib saylandi.

U 1988-yil 3-sentyabrda Anqarada vafot etdi va Cebeci Asri qabristoniga dafn qilindi. U 23- muddat Istanbul deputati boʻlgan Mithat Melenning otasi.

Vandagi aeroport oʻz nomini oldi.

## Manbalar
Elmurat Tasmuradov

**Elmurat Zulypkarovich Tasmuradov**(1991-yil 12-dekabrda tugʻilgan) — kelib chiqishi qozoq boʻlgan oʻzbek yunon-rum kurashchisi. Besh karra Osiyo chempioni, uch karra jahon chempioni va 2016-yili Rio-de-Janeyroda oʻtkazilgan Olimpiya oʻyinlarining bronza medali sovrindori.

## Tarjimai hol
Elmurat Tasmuradov 1991-yilda 12-dekabrda Toshkent viloyatining Boʻstonliq tumani, Qiziltu qishlogʻida tugʻilgan. Boʻlajak sportchini 2004-yil ota-onasi tarixiy vatani Qozogʻistonga yuborishadi va u yerda Bekzat Sattarxonov nomidagi maktab-internatida 4 yil ta’lim oladi. Shundan keyin Qozogʻiston terma jamoasining nomzodlaridan biriga aylandi. Ammo u 2008-yili Daulet Turlixonov nomidagi turnir bahsida magʻlub boʻlgach, bu imkoniyatni qoʻldan boy beradi. Elmurat Tasmuradov 2012-yilda Osiyo chempionatining kumush medali sovrindori boʻldi va Londondagi Olimpiada oʻyinlarida esa 16-oʻrinni egalladi. U 2013-yilda Osiyo chempioni boʻlib, jahon chempionatining bronza medalini qoʻlga kiritadi, kurashchi 2014-yilda ushbu natijani qayd etib, Yarim finalgacha borib, finalga chiqa olmadi. Biroq 3-oʻrin uchun kurashda qoʻli baland keldi va 2016-yilda Rio-de-Janeyroda boʻlib oʻtgan Olimpiada oʻyinlarining bronza medali sovrindori boʻldi.

2018-yilda Elmurat yunon-rim kurashi boʻyicha toʻrtinchi bor Osiyo chempioni unvonini qoʻlga kiritdi. 2019-yilda u Osiyo chempionatining kumush medali sohibiga aylandi. 2020-yilning fevral oyida kurashchi Nyu-Dehlida Osiyo chempioni boʻldi. 2021-yil Tasmuradov dekabr oyida u sport faoliyatini nihoyalanganligini e’lon qildi.

## Manbalar
Anizositoz va poykilositoz

Qizil qon tanachalari (eritrotsitlar) oʻlchamining normadan oʻzgarishi - **anizotsitoz** deb nomlansa, ularning normal shakli (disksimon)ning oʻzgarishi - **poykilotsitoz** deb nomlanadi.

## Eritrotsitlar
 
**Eritrotsitlar** (inglizcha: RBC - **red blood cells** = qizil qon tanachalari) qon hujayralari boʻlib, kislorod tashish vazifasini bajaradi. Eritrotsitlar barcha hujayralardan yadrosi va asosiy organellalari yoʻqligi bilan farqlanadi va oʻzida quyidagi xususiyatlarni jamlaydi: ***diametri*** 7,2mkm (6,9-7,8mkm) ***qalinligi*** periferiyada 2mkm, markazda 1mkm ***yuzasi*** 120-140mkm2 ***hajmi*** 80mkm3 (78-95mkm3)       ***normal shakli*** – sirkular, ikki tomonlama disk koʻrinishida (kulchasimon)

## Ikki tomonlam disksimon (botiq) ligining afzalliklari
 
Bu RBC larni yetarlicha egiluvchan boʻlishini taʼminlaydi. Egiluvchanlik esa minimal 3,5 mkmli kapillardan erkin harakatlanishni taʼminlaydi. Shuningdek, bu shakl sirt hajmini sezilarli oshiradi, shu sababli RBC lar osmotik bosim oʻzgarishiga chidamli boʻladi. (gipotonik eritmalarda nisbatan gemolizga chidamli boʻladi). Kattaroq yuza O2 va CO2 larning tezroq almashishini taʼminlaydi.

## Normal miqdori
Chaqaloqlarda 6-7mln/mm3                                                                                                              

Erkaklarda 5,5mln/mm3. (5-6,5mln/mm3). Ayollarda 4,8mln (4,5-5,5mln/mm3)                                                        

*Klinik jihatda 5mln/mm3 100% deb hisoblanadi*

## Anizositoz
*Eritrotsitlar oʻlchamining oʻzgarishi* **anizositoz** deb nomlanadi va uning ikki: *mikrositoz* *va makrositoz turlari farqlanadi.*

**Mikrositoz** – RBC lar oʻlchamining kichiklashi hisoblanadi. Fe tanqislik anemiyalarda, uzoq davom etuvchi majburiy nafas olishda hamda osmotik bosim oshishida kuzatiladi.

**Makrositoz** – RBC lar oʻlchamining oshishi hisoblanadi. Megaloblastik anemiya, jismoniy mashqlar paytida, osmotik bosim tushganda kuzatiladi.

## Poykilositoz
 
Eritrotsitlar shaklining oʻzgarishi **poyikilositoz** deyiladi va quyidagi koʻrinishlarda boʻlishi mumkin:

**Bujmayish** – gipertonik eritmalarda kuzatiladi. (RBC suyuq qismi tashqariga chiqishi hisobidan)                       

**Sferotsitlar** – bu shar shaklidagi RBClar. Sferotsitoz deb nomlangan irsiy kasallikda aniqlanadi. Bu hujayralar nozik boʻladi, bunday shakl gipotonik eritmalarda ham kuzatiladi.           **Elliptositlar** baʼzi turdagi anemiyalarda kuzatiladi.                                                                                                        

**Oʻroqsimon hujayralar** yoki yarim oysimon hujayralar gʻayritabiiy gemoglobini bor oʻroqsimon anemiya kasalligida aniqlanadi.                                                                                         **Poyikilositlar** - kolba, bolgʻa yoki boshqa turdagi hujayralar hujayra membranalarining deformatsiyalari sabab yuzaga keladi.

## Manbalar
Ramil Gʻaniyev

**Ramil Maratovich Gʻaniyev** (1968-yil 23-sentabrda tugʻilgan, Toshkent viloyati, Yangiobod) — sovet va oʻzbek sportchisi, koʻpkurash boʻyicha mutaxassisi. 1990-yillarda SSSR, MDH va Oʻzbekiston yengil atletika boʻyicha terma jamoalarida ishtirok etgan. Osiyo oʻyinlari, Osiyo chempionati kumush medali sovrindori, mamlakat chempionatlari gʻolibi va sovrindori, yettilik va oʻnlik sport turi boʻyicha Oʻzbekiston rekordchisi, ikkala yozgi Olimpiya oʻyinlari ishtirokchisi.

## Tarjimai hol
Ramil Gʻaniyev 1968-yil 23-sentabrda Oʻzbekiston SSR Toshkent viloyatining Yangiobod shahrida dunyoga keladi.

U birinchi marta kattalar oʻrtasidagi Butunittifoq miqyosida 1989-yilgi mavsumda, Volgogradda GDR terma jamoasi bilan oʻyin doirasida oʻtkazilgan SSSR qishki koʻpkurash chempionatida sakkizlik kurash dasturi boʻyicha bronza medalini qoʻlga kiritdi.

1990-yilda Sovet terma jamoasi a’zosi sifatida Sofiyada boʻlib oʻtgan xalqaro musobaqalarda qatnashib, yettilik kurashida 5918 ball toʻpladi va shu orqali Oʻzbekiston milliy rekordini oʻrnatdi (Ayni paytgacha shu rekord natijasi bilan qolmoqda).

1992-yili Sankt-Peterburgda oʻtkazilgan MDH qishki chempionatida yettilik boʻyicha bronza medalini qoʻlga kiritgan boʻlsa, Moskvada oʻtkazilgan MDH yozgi chempionatida oʻnlik kurashi boʻyicha kumush medalni oladi. Bir qator omadli chiqishlaridan keyinu Barselonadagi Yozgi Olimpiya oʻyinlarida qatnashish uchun sobiq Sovet respublikalari sportchilaridan yigʻilgan Birlashgan terma jamoa a’zosiga aylandi. Oʻyinlarda u jami 8160 ball toʻplab, yakuniy musobaqa sakkizinchi oʻrinni egalladi.

Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin Gʻaniyev Oʻzbekiston terma jamoasida ishtirok etgan. Xullas, 1993-yili Manilada boʻlib oʻtgan Osiyo chempionatida bu yerda faqat hamyurti Oleg Veretelnikovga oʻyinni boy berib, kumush medalni qoʻlga kiritdi va Shtutgartdagi jahon chempionatida 7734 ball toʻplagan holda 15-oʻrinni egalladi.

1994-yilda Xirosimadagi Osiyo oʻyinlarida oʻnlik kurashi boʻyicha gʻolib chiqdi.

1995-yilda Gyoteborgda boʻlib oʻtgan jahon chempionatida u 110 metrga toʻsiqlar osha yugurishda oʻz koʻrsatkichini muddatidan avval yakunlagani uchun musobaqadan chetlashtirilgan. 

Oʻzbekiston yengil atletika terma jamoasi yetakchilari qatorida 1996-yilda Atlantada boʻlib oʻtgan Olimpiya oʻyinlari saralash bosqichidan muvaffaqiyatli oʻtdi – bu safar 8318 ball toʻpladi va yana sakkizinchi boʻldi.

1997-yilda Afinada boʻlib oʻtgan jahon chempionatida 8445 ball toʻplab, Oʻzbekistonda shu paytgacha hech kim oʻrnatmagan mislsiz milliy rekordini oʻrnatdi va beshinchi oʻrinni egalladi. 

1998-yilda Bangkokda boʻlib oʻtgan Osiyo oʻyinlarida u oʻnlik boʻyicha kumush medal sohibiga aylandi - bu yerda u yana Oleg Veretelnikovdan oʻzib ketdi.

Sportda koʻrsatgan ajoyib yutuqlari uchun “Doʻstlik” ordeni (1996) bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Havolar
Ramil GANIYEV - *Olympics.com*

Ramil GANIYEV - *Worldathletics.org*
Shon-shuhrat yodgorligi, Neryungri

**Shon-shuhrat yodgorligi** — Neryungridagi Ulugʻ Vatan urushi qatnashchilariga bagʻishlangan yodgorlik.

## Yodgorlikning tavsifi
Yodgorlik Ulugʻ Vatan urushida halok boʻlganlar xotirasiga minnatdorlik va tinchlikka intilish ramzini oʻzida mujassam etgan Gʻalaba ordeni tutgan qoʻllarni ifodalaydi.

## Yodgorlik tarixi
1985-yil 8-mayda Shon-shuhrat yodgorligini qoʻyishga bagʻishlangan tantanali miting boʻlib oʻtdi. Maʼruzachilar: shahar partiya qoʻmitasi birinchi kotibi V. V. Balduev; Ulugʻ Vatan urushi faxriysi, BAM Energostroy mexanizatsiya boʻlimi ustasi N. A. Votyakov; YASSR Oliy Kengashi deputati, SMC-595 yoʻl slesarlari ustasi A. A. Ivanchenko; 6-sonli oʻrta maktabning 10-sinf oʻquvchisi E. Ribakovskiy. Boʻlajak Shon-shuhrat yodgorligi plitasini qoʻyish huquqi quyidagilarga berildi: Urush faxriylari shahar qoʻmitasi raisi K. K. Lefter, KPSS shahar qoʻmitasi birinchi kotibi V. V. Balduyev, Dalstalkonstruktsiya tresti montajchilari ustasi. P. D. Moroz, 13-sonli oʻrta maktab oʻquvchisi N. Kulkova. Boʻlajak Shon-shuhrat yodgorligi poyiga Gʻalabaning 50 yilligi sharafiga yubiley tantanalari ishtirokchilariga xat yozilgan kapsula qoʻyildi. Kapsulada shahar mehnatkashlarining Janubiy Yakutsk TIK qurilishidagi muvaffaqiyatlari haqida xabar berilgan, shuningdek, „Ulugʻ Vatan urushining besh yuzga yaqin ishtirokchisi yosh quruvchilar bilan birga ishlagan, ularning katta tajribasi va yordami ogʻir paytlarda har doim kerak edi. Biz oʻz mehnatimiz bilan dunyoni qoʻldan kelgancha himoya qildik, Vatanning iqtisodiy va mudofaa qudratini mustahkamladik“.

1986-yil 9-mayda Gʻalabaning 40-yilligi nomidagi Madaniyat uyi binosining old tomoniga (Pionernaya koʻchasi, 4a) „Shon-shuhrat yodgorligi“ oʻrnatildi. Yodgorlik muallifi Nikitin P. P., Stelmashenko A. V., Romanovalardan iborat YASSR Badiiy fondi badiiy-ishlab chiqarish ustaxonasi ijodiy guruhidir..

Keyinchalik Gʻalabaning 40-yilligi nomidagi sobiq Madaniyat saroyi Neryungri shahri qoʻgʻirchoq teatriga berildi.

2013-yilda Neryungri aholisi yodgorlikni Gʻalabaning 40 yilligiga (toʻgʻri nomi „Shon-shuhrat yodgorligi“) koʻchirishni muhokama qilishdi. 2021-yil holatiga koʻra „Shon-shuhrat yodgorligi“ Pionernaya, 6da joylashgan..

## Yana qarang

* Ulugʻ Vatan Urushi
* Gʻalabaning 50 yilligiga bagʻishlangan yodgorlik
## Manbalar
Shunchalik koʻp tilla chiroqlar yodgorligi

**"Shunchalik koʻp tilla chiroqlar" haykaltaroshlik kompozitsiyasi ―** Saratovda shaharning Frunzenskiy tumanidagi Stolipin prospektida „Volga“ mehmonxonasi va Kitob uyi yonida oʻrnatilgan.

## Tarixi
Yodgorlik Kompozitsiya oʻz sevgilisini gullar bilan kutayotgan yigitning bronza haykali boʻlib, shaharning norasmiy madhiyasi boʻlgan „Saratov koʻchalarida juda koʻp tilla chiroqlar bor“ qoʻshigʻidagi boʻydoq yigit timsolini ifodalaydi. Yodgorlik yonida har 15 daqiqada ushbu qoʻshiq kuyini chalib turadigan soatli fonar bor.

Yodgorlik 2009-yil 14-avgustda oʻrnatilgan. Oʻrnatishga MegaFon kompaniyasi aloqa bozoridagi 10-yil ishlaganining sharafiga va Saratov aholisiga shahar kuniga sovgʻa sifatida homiylik qilgan.

Yodgorlik muallifi Saratov haykaltaroshi Nikolay Bunin.

Bir necha yillar davomida haykaltaroshlik kompozitsiyasi afsonalarga burkandi va shaharning haqiqiy ramziga aylandi. Misol uchun, „Boʻydoq yigit“ haykali bilan suratga tushgan qiz tez orada baxtli turmushga chiqadi, degan ishonch bor edi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* Pamyatnik „Ogney tak mnogo zolotix“ na Wikimapia
* „MegaFon“: „Ogney tak mnogo zolotix“ — lyubimaya pesnya gostey i jiteley goroda Arxivnaya kopiya ot 13-aprelya 2014 na Wayback Machine
* Pamyatnik geroyu pesni „Ogney tak mnogo zolotix na ulitsax Saratova“
«Ў» harfiga yodgorlik

**"Oʻ" harfiga** yodgorlik — Polotskdagi yodgorlik, Belarus alifbosining 22-harfiga bagʻishlangan. U shahar markazida, Fransisk Skaryna prospekti bulvarida joylashgan.

2003-yil sentabr oyida 10-"Belarus adabiyoti kuni " bayramida oʻrnatilgan. Yodgorlik gʻoyasi oʻsha paytda Polotsk shahar ijroiya qoʻmitasi raisi Vladimir Tochilaga tegishli edi. Yodgorlik muallifi — Polotsklik belarus rassomi Igor Kurjalov.

Yodgorlik „**Oʻ**“ harfi bilan yozilgan soʻzlar, shuningdek, Rigor Borodulinning „Efrosiniyadan, Skorinadan, Polotskdan dunyo boshlandi“ sheʼridan iqtibos qilingan kitob muqovasi shaklida qilingan ()".

## Vandalizm
Borodulinning yodgorlikdagi sheʼrlariga 2014-yil iyun oyida shikast yetkazilgan. 2016-yilda yodgorlik qayta tiklangan.

## Manbalar

## Havolalar

* Pamyatnik bukve „Oʻ“ na sayte
Ӧ harfiga yodgorlik

**"Ӧ" harfiga** **yodgorlik** — haykaltarosh Aleksandr Viborov tomonidan yaratilgan va 2011-yilda Siktivkarda ochilgan yodgorlik. Yodgorlik gʻoyasi muallifi Rossiya Fanlar akademiyasining Ural filiali Komi ilmiy markazi Til, adabiyot va tarix instituti xodimi Aleksey Rassixayev boʻlgan.

Shahar aholisining qarori bilan yodgorlik Komi madaniyat markazi yaqinida oʻrnatildi. Ochilish 2011-yil 12-iyunda Siktivkar shahrining kunida boʻlib oʻtdi. Yodgorlik Pervomayskaya va Babushkina koʻchalari chorrahasida, Komi madaniyat markazi oldidagi maydonda oʻrnatildi. Yodgorlik ogʻirligi ikki tonna boʻlgan ikki metrli tosh boʻlib, ustiga „Ӧ“ harfi oʻyib yozilgan. Yodgorlikni aniq qayerga oʻrnatish haqidagi bahslar olti oydan ortiq davom etdi. Viborovning asari taxminan bir yil davomida Milliy galereyaning orqa hovlisida yotdi. Haykaltarosh ishga bir oydan kamroq vaqt sarfladi. Yodgorlik shahar maʼmuriyatiga 50 ming rubldan kamroqqa tushdi.

2015-yilda, yaʼni yodgorlik oʻrnatilganidan 4 yil oʻtgach, unda nom yozilgan lavha paydo boʻldi. Yodgorlik „Komi Voytir“ tashabbusi bilan oʻrnatilgani qayd etilgan. Ӧ — Komi alifbosining 18-harfi. Komi soʻzlarini yozish uchun bu harf birinchi boʻlib G. F. Miller tomonidan 18-asr oʻrtalarida ishlatilgan.
## Manbalar
Fashizim qurbonlari yodgorligi Novograd - Volinsk

„Fashizm qurbonlari“ haykali — 1995-yilda Novograd-Volinsk (Ukraina, Jitomir viloyati) shahar hokimiyati tashabbusi bilan oʻrnatilgan. Yodgorlik Sluch daryosining baland qirgʻogʻidagi Levanevskiy koʻchasida joylashgan Zobitlar uyi yaqinida joylashgan.

1941-yil avgust oyi oxirida, 700 dan ortiq yahudiy — ayollar va bolalar ushbu bogʻda otib tashlangan. Qatlni Germaniya armiyasi „Janubiy“ politsiya polkining bir boʻlinmasi amalga oshirgan.

Haykaltarosh J. A. Tabachnik yodgorlik muallifidir. Uning oʻlchamlari: 240 x 200 x 200 (rasmga qarang).

Toshdan oʻyilgan va yonida farzandlarini qurshab olgan onaning boshi pushti granitdan yasalgan ehrom uchinida tojdek turadi. Yerdagi qora granitning uchburchagi pastga qarab, qurbonlarning kullari dafn etilgan joyga, qizil burchagi esa ularning ruhi koʻtarilgan osmonga qaratilgan. Ular birgalikda Dovud yulduzini tashkil qiladi, bu yerda ibroniy tilida faqat bitta soʻz oʻyilgan: „ESLAMA“.

## Manbalar
Xo‘jali qatliomi qurbonlari yodgorligi Hague

Xoʻjali qatliomi qurbonlari yodgorligi — 1992-yil 25-fevraldan 26-fevralga oʻtar kechasi Armaniston qurolli kuchlari tomonidan Ozarbayjonning Xoʻjali shahri aholisiga qarshi uyushtirilgan qirgʻin qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan yodgorlik. **[[Xodjali qirgʻini|Xoʻjali qirgʻini]] qurbonlari xotirasiga oʻrnatilgan yodgorlik** Hague shahridagi „Kamperfoelistraat“ bogʻida (Niderlandiya) joylashgan. Bu Yevropada Xojali qirgʻini qurbonlari uchun oʻrnatilgan birinchi yodgorlikdir.

## Ochilishi
Yodgorlik 2008-yil 24-fevralda Niderlandiyadagi ozarbayjon diasporasi tashabbusi bilan oʻrnatilgan. Ular Niderlandiya-Ozarbayjon-Turk madaniy birlashmasini ham namoyon qiladi. Yodgorlik Ozarbayjon Respublikasining xorijda istiqomat qiluvchi ozarbayjonlar bilan ishlash uchun davlat qoʻmitasi, Haydar Aliyev fondi vaOzarbayjonning Niderlandiyadagi elchixonasi koʻmagida qoʻyilgan.

Yodgorlik balandligi 2 metrga yaqin. Unda farzandini boshi uzra koʻtarayotgan ona tasvirlangan. Yodgorlik oʻrnatilgan hudud 30 yilga ijaraga olingan.

## Manbalar

## Havolalar

* Khojaly.org
* Xoʻjayli uchun adolat
Yahudiylar gettosi qurbonlari yodgorligi Kishinyov

**Yahudiy gettosi qurbonlari** yodgorligi — Kishinyov shahrIda oʻrnatilgan yodgorlik. U Ulugʻ Vatan urushi davrida nemis-rumin bosqinchilari tomonidan yahudiylarni taʼqib qilish va yoʻq qilish siyosati doirasida oʻldirilgan yahudiylar xotirasini abadiylashtirish maqsadida tiklangan.

1992-yilda shahar gettosining darvozalari joylashgan joyda: Jerusalemskaya koʻchasi, A. Pushkin koʻchasi va Grigore Vieru xiyoboni oʻrtasida oʻrnatilgan. Yodgorlik oʻrnatilganidan 6 yil oʻtib, shaharning 3000-yilligi sharafiga ushbu koʻcha Quddus deb qayta nomlandi.

Yodgorlik ravvinning qaygʻuli qiyofasini ifodalaydi. Uning ortida stela oʻrnatilgan. Unda rumin, rus va yahudiy tillarida bitiklar bor: „Kishinev gettosining shahidlari va qurbonlari! Biz, tiriklar, sizni eslaymiz“. Stelada Dovud yulduzi shaklidagi teshik oʻyilgan.

Getto qurbonlari xotirasiga yodgorlik oʻrnatish tashabbusini Getto va fashistlar kontslagerlarining sobiq asirlari uyushmasi ilgari surgan va loyihani moliyalashtirgan. Haykaltarosh Naum Epelbaum va Moldovada xizmat koʻrsatgan meʼmor Semyon Shoyxet yodgorlik muallifidir.

## Manbalar
Siyosiy qatag‘onlar qurbonlari yodgorligi Sochi

**1920-1950-yillardagi siyosiy qatagʻonlar qurbonlari** yodgorligi — Rossiya Federatsiyasining Sochi shahrida joylashgan yodgorlik. U shaharning mamlakatda 1920-yildan 1950-yilgacha boʻlgan davrda sodir etilgan siyosiy qatagʻonlarda oʻldirilgan va jabrlangan aholisi xotirasiga oʻrnatilgan.

## Manzili
Yodgorlik Sochi shahrining markaziy tumanidagi Parkovaya va Konstitutsiya koʻchalari kesishmasida joylashgan.

## Tarixi
1917-yil inqilobidan soʻng, Sovet davlati oʻz fuqarolariga nisbatan oʻnlab yillar davomida siyosiy sabablarga koʻra, majburlash choralarini qoʻllab bordi. Sochi shahrida 1920-1950-yillar davomida bir necha ming kishi siyosiy qatagʻonlardan aziyat chekdi, ularning ayrimlari otib tashlandi. Shunday insonlar taqdiri haqidagi arxiv maʼlumotlari ikki jildlik „Krasnodar oʻlkasida siyosiy qatagʻon qurbonlari xotirasi kitobi“da toʻplangan. „Nogironlar, urush va mehnat faxriylari — 1920-1950-yillardagi qatagʻon qurbonlari — voyaga etmaganlar jamiyati“ jamoat tashkiloti 2006-yilda ushbu maʼlumotlarga asoslanib, Sochi shahar maʼmuriyati va Rassomlar uyushmasi koʻmagida yodgorlik loyihasini ishlab chiqdi.

## Meʼmoriy kompozitsiya
Yodgorlik tabiiy toshdan yasalgan kvadrat shaklidagi stela boʻlib, uning har bir tomonida metall peshtaxta osilgan. Ularda qatagʻonga uchragan 199 kishining nomlari qayd etilgan. Yodgorlik 2010-yil 5-martda ochilgan. Shuningdek, ushbu yodgorlikdan uncha uzoq boʻlmagan joy, SSSR Konstitutsiyasi koʻchasi boʻylab Sochi daryosining qirgʻogʻida 2007-yilda oʻrnatilgan siyosiy qatagʻonlar qurbonlari uchun kichik yodgorlik toshi ham bor.

## Manbalar
V. I. Obraztsov haykali, Oryol

**V. I. Obraztsov** **haykali** — Oryol shahri fashist bosqinchilaridan ozod qilingan kuni Tinchlik maydonidagi 5-uyda Gʻalaba Qizil bayrogʻini koʻtargan qahramon-razvedkachi byusti.

## Tavsif
1943-yil 5-avgustda, shahar ozod qilingan kuni, 380-piyoda diviziyasining 1262-piyoda polkining razvedkachilari Vasiliy Obraztsov va Ivan Sanko Moskva koʻchasidagi 11-uyda (hozirgi Tinchlik maydonidagi 5-uy) Gʻalaba Qizil bayrogʻini koʻtarishdi. Qahramonlar xotirasini abadiylashtirish tashabbusi „Oryol viloyati jamoat birlashmasi“ jamoat tashkiloti tomonidan chiqdi. Vasiliy Obraztsov koʻngilli sifatida frontga ketdi. Oryolni ozod qilgani uchun u Qizil Yulduz ordeni bilan taqdirlangan. 1990-yil aprel oyida xalq deputatlari Oryol shahar kengashining qarori bilan unga „Oryol shahrining faxriy fuqarosi“ unvoni berildi. 2018-yil 4-avgust kuni Oryol shahrida, shahar kuni arafasida Pobeda bulvarida V. I. Obraztsov haykali ochildi. Qarama-qarshi tomonda quroldoshi Ivan Sanko haykali oʻrnatilgan. Byustlar razvedkachilar xizmat qilgan 3-armiya qoʻmondoni general Aleksandr Gorbatov haykali yonida oʻrnatilgan.

## Manbalar
Minsk xudosining onasi ikonasi paydo boʻlishi sharafiga yodgorlik

**Minsk xudosining onasi ikonasi paydo boʻlishi sharafiga yodgorlik — Minsk** shahrining tarixiy qismida, Yuqori shaharchada, tiklangan Zibitskoy koʻchasining boshida joylashgan yodgorlik.

## Tarixi
Yodgorlik 500-yil oldin sodir boʻlgan voqealarni aks ettiradi, 1500-yil 13-avgustda Minsk aholisi Svisloch daryosining Kiyev tatarlari tomonidan vayron qilingan oqimida moʻjizaviy tarzda yuzaga chiqib qolgan ikonani topdilar. Keyinchalik, tatarlar tomonidan Minskni egallashga urinish paytida ikona joylashgan qalʼa qoʻlga olinmadi, bu shahar aholisining bu belgi ularga qutqaruvchi sifatida kelganiga ishonchini kuchaytirdi.

Yodgorlikni qurish qarori 2014-yilda qabul qilingan. Ochilish 2015-yil iyun oyida boʻlib oʻtdi. Va bu Muqaddas havoriylarga teng knyaz Vladimir oʻlimining 1000-yilligi bilan bogʻliq voqealarga toʻgʻri keldi.

## Tavsifi
Arxitektor Sergey Baglasov hamda haykaltaroshlar Dmitriy Oganov va Igor Zasimovichlar fikricha, monument vertikal ravishda joylashgan daryo toʻlqinlaridan iborat boʻlib, asosi shishadan, uning tepasida bashoratchi qush shaklidagi rux joylashgan. Unda Minsk aholisi tomonidan qabul qilingan xudoning onasi tasviri ham mavjud.

## Manbalar
V. V. Veresayev haykali

**V.** **V.** **Veresayev** **haykali**- Tuladagi rus yozuvchisi haykali. V. V. Veresayev Tula shahrida tugʻilib, yoshligini shu yerda oʻtkazgan.

Pervomaiskiy koʻchasida P. P. Belousov nomidagi Madaniy va istirohat markaziy bogʻiga kirishda joylashgan.

1958-yil 28-aprelda SSSR Xalq Komissarlari Kengashining „*Yozuvchi Vikentiy Vikentyevich Veresayev xotirasini abadiylashtirish maqsadida*“ qarori bilan tashkil etilgan.

Meʼmorlar — E. I. Kutirev va G. I. Gavrilov, haykaltaroshlar — A. S. Rabin va T. R. Polyakova. Haykaltaroshning soʻzlariga koʻra, A. S. Rabin, yodgorlik mualliflari Gorkiyning Veresayevga yozgan maktublaridan birida aytgan soʻzlarini unda aks ettirishga intilishdi: „*…Men sizning qalbingizni butun qalbim bilan his qilaman — dangal, muqaddas-halol, jasurona*“.Bronzadan yasalgan toʻrt metrli yozuvchi figurasi baland granit poydevorga oʻrnatilgan. Yozuvchi bor boʻy-basti bilan, qoʻlida daftar va qalam tutgancha tasvirlangan. Yelkasiga plash tashlagan yozuvchi xotirjam holatda pastdagi gavjum koʻcha boʻylab shaharga oʻychan boqadi va aftidan, boshida yarq etgan fikrni yozishga tayyor.— N. A. Milonov, tulalik mashhur oʻlkashunos va adabiyotshunosHaykal shunday joylashtirilganki, yozuvchi koʻcha boʻylab 500 m masofadagi uyiga qaraydi. U tugʻilgan uy hozir V. V. Veresayev uy-muzeyi hisoblanadi.

1960-yildan beri u sanʼat yodgorligi hisoblanib, federal ahamiyatga ega boʻlgan himoyalangan madaniy meros obyektiga kiradi.

3-iyun kuni belgilangan anʼanaga koʻra, haykal poyiga gullar qoʻyiladi.

## Manbalar

## Boshqa manbalar

* *[[:ru:Лукницкий,_Павел_Николаевич|Luknitskiy P.]]* — Pamyatnik V. Veresaevu v Tule // Literaturnaya gazeta, 8-maya 1958. — str. 3.
* 60 let nazad v Tule otkrili pamyatnik Veresaevu. Kak eto bilo  // Gazeta „Molodoy kommunar“, 28-aprelya 2018
Smolniydagi V. I. Lenin haykali

**Smolniydagi [[Vladimir Lenin|V. I. Lenin]]** **haykali** — Sankt-Peterburgdagi haykaltaroshlik yodgorligi, 1927-yilda Smolniy instituti binosi oldida oʻrnatilgan. Haykaltarosh V. V. Kozlova, meʼmorlar V. G. Gelfreich va V. A. Shuko loyihasi asosida tayyorlangan. Yodgorlik federal ahamiyatga ega boʻlgan monumental sanʼat yodgorligi maqomiga ega.

## Tarixi
Bu V. I. Lenin haykali joyi Smolniy Oktabr inqilobida muhim rol oʻynaganligi sababli tanlangan. Smolniydan Lenin qurolli qoʻzgʻolonga boshchilik qildi va bu yerda birinchi sovet hukumati tuzildi.

1924-yilda Lenin haykali loyihalari uchun tanlov eʼlon qilindi. Uning natijalariga koʻra, haykaltarosh V. V. Kozlova, meʼmorlar V. G. Gelfreich va V. A. Shukolarning loyihasi yutdi. Bronza haykal Badiiy akademiyaning bronza quyish zavodida ishlangan, quyish ishlari quyuvchi usta V. Z. Gavrilov va haykaltarosh Y. A. Troupyanskiy tomonidan boshqarilgan. Poydevor uchun granit monolit Cherepovets viloyatidan keltirilgan.

Yodgorlikning tantanali ochilishi Oktabr inqilobining oʻn yilligiga toʻgʻri keldi. Ilgari, 1918-yildan 1923-yilgacha Lenin haykali oʻrnida K. Marksning A. T. Matveyeva ishlagan gips haykali boʻlgan.

Lenin notiqning pozasida tasvirlangan. Oʻng qoʻli oldinga choʻzilgan, chap tomonida esa qalpoqcha bor. Haykal och pushti granitdan yasalgan silindrsimon poydevorga oʻrnatilgan. Poydevor atrofida „*Yashasin proletariat diktaturasi*“ shiori yozilgan bronza kamar oʻrnatilgan. Mualliflar yodgorlikni Smolniyning mavjud meʼmoriy ansambliga organik ravishda moslashtirishga muvaffaq boʻlishdi. Haykalning balandligi 2,15 m, poydevorining balandligi 3,8 m.

Keyinchalik Leninning ushbu haykali SSSRning boshqa shaharlarida qayta-qayta takrorlangan.

## Manbalar
Voronejdagi V. S. Visotskiy haykali

Voronejdagi V. S. **[[Vladimir Visotskiy|Visotskiy haykali]] ―** Karl Marks koʻchasining jismoniy tarbiya instituti yaqinidagi piyodalar qismida oʻrnatilgan.

## Tarixi
Visotskiy haykali 2009-yil 21-avgustda oʻrnatilgan va 9-sentabr kuni soat 14:00 da ochilgan. Yodgorlik muallifi voronejlik haykaltarosh Maksim Dikunov, mashhur Voronej haykaltaroshlari Ivan Dikunov va Elza Pakning oʻgʻli edi. Yodgorlikda qoʻshiqchi va aktyor Visotskiyning yogʻoch sahnadagi kursida qoʻlida gitara bilan oʻtirgani va tomoshabinlarga qarab jilmayayotgani tasvirlangan. Ilgari bu joyda eskirib qulab tushgan va qayta tiklash uchun yaroqsiz deb topilgan gimnastikachilar guruhi haykali bor edi.

Yodgorlik oʻrnatish gʻoyasi Voronej shahar madaniyat boshqarmasi tomonidan amalga oshirildi. Madaniy meros boʻyicha komissiya tuzildi, u Dikunovlardan Visotskiy yodgorligi uchun 5 ta variant oldi. Tanlov Maksim Dikunovning ishida toʻxtadi.

Yodgorlikni oʻrnatishda avvallari Chernyaxovskiy haykalini saqlab qolish uchun katta saʼy-harakatlarni amalga oshirgan shahar maʼmuriyati rahbari Ivan Chuxnov, shahar bosh rassomi Yevgeniy Barsukov va monument qurilishini moliyalashtirgan Voronej metsenati Vladimir Bubnov ishtirok etdi.

9-sentabr kuni yodgorlikning tantanali ochilishida koʻplab shaharliklar bilan birga Vladimir Semyonovichning oʻgʻli — Nikita Visotskiy, aktyorlar Valeriy Zolotuxin, Svetlana Svetlichnaya, Larisa Lujina, shuningdek, rejissor Vladimir Zaykin hamda Vladimir Vysotskiyning sinfdoshi va doʻsti, qoʻshiq muallifi Igor Koxanovskiylar hozir boʻldi. Oʻrnatish vaqtida yodgorlik muallifining oʻzi boʻlmagan, ammo uning otasi tantanali marosimda bevosita ishtirok etgan.

2017-yil yanvar oyida shoir tavalludining 79-yilligi munosabati bilan Otradnayadagi Avliyo Mariya cherkovidagi trikotaj toʻgaragining voronejlik hunarmand ayollari yodgorlik uchun 94 oʻlchamdagi ulkan qizil sviter toʻqishdi. Bayram tugaganidan soʻng, sviter haykaldan yechildi va Voronej aholisining shoirga boʻlgan muhabbatining yorqin ramzi sifatida Tagankadagi Visotskiy muzeyiga topshirildi.

## Tanqid
Voronejda Visotskiy haykalini oʻrnatish gʻoyasi bir necha sabablarga koʻra tanqid ham qilindi. Birinchidan, Vladimir Visotskiy hech qachon Voronejda boʻlmagan va u bilan hech qanday aloqasi yoʻq, ikkinchidan, Jismoniy tarbiya instituti yaqinida yodgorlik oʻrnatish uchun joy tanlash mantiqqa toʻgʻri kelmaydi — hayoti davomida qoʻshiqchi taqvoli hayoti bilan ajralib turmagan. Shunga qaramay, Visotskiyning repertuarida jismoniy tarbiya va sportga bagʻishlangan qoʻshiqlari bor edi, masalan, „Darvozabon“, „Ertalabki mashq“, „Marafon yoki uzoq masofaga yugurish“ va boshqalar.

## Manbalar

## Havolalar

* Rossiyskaya gazeta. Pamyatnik Vladimiru Visotskomu otkrit v Voroneje
V. V. Senko yodgorligi, Semyonovka

**V. V. Senko** **yodgorligi** — mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan tarixiy yodgorlik (2010-yildan), Semyonovkadagi avvalgi respublika ahamiyatiga ega boʻlgan monumental sanʼat asari (1965-2009).

## Tarixi
Ukraina SSR Vazirlar Kengashining 1965-yil 21-iyuldagi 711-sonli „Ukraina SSR sanʼat, tarix va arxeologiya yodgorliklari roʻyxatini tasdiqlash toʻgʻrisida“gi (*"Pro zatverdjennya spisku pam’yatnikіv mistestva, іstorії ta arxeologії Ukraїnskoї RSR"*) qarori bilan *ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni V. V. Senko byusti* deb nomlangan byustga *respublika ahamiyatga ega boʻlgan tarix yodgorligi* maqomi berildi.

Ukraina Vazirlar Mahkamasining 03.09.2009-yildagi 928-sonli „Ukrainaning koʻchmas yodgorliklari davlat reyestriga milliy ahamiyatga ega boʻlgan madaniy meros obyektlarini kiritish toʻgʻrisida“gi *(„Pro zanesennya ob'єktіv kulturnoї spadщini natsіonalnogo znachennya do Derjavnogo reєstru neruxomix pam’yatok Ukraїni“*) qarorida bu yodgorlik yoʻq. Ushbu qaror bilan quyidagi eski qarorlar bekor qilindi: Ukraina SSR Vazirlar Kengashining 21.07.1965-yildagi 711-son qarori, Ukraina Vazirlar Mahkamasining 28.10.1996-yildagi 1421-son va 2001-yil 2001-yildagi 1761-son qarorlari.

Ukraina Madaniyat va turizm vazirligining 03.02.2010-yildagi 58/0/16-10-sonli qarori (16.06.2011-yildagi 453/0/16-11-son oʻzgartirishlar) *bilan № 5529-Chr himoyasi ostida mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan tarixiy yodgorlik* maqomi berilgan.

## Tavsifi
1950-yilda Qahramonlar xiyobonining boshida — ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni, Semyonovkada tugʻilgan Vasiliy Vasilyevich Senko sharafiga haykal oʻrnatildi.

Yodgorlik 3 m balandlikdagi pushti granit poydevorga oʻrnatilgan balandligi 1,5 m boʻlgan bronza byustidir. Postamentda SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1945-yil 29-iyundagi V. V. Senkoni ikkinchi Oltin Yulduz medali bilan mukofotlash toʻgʻrisidagi Farmoni matni tushirilgan bronza lavha oʻrnatilgan.

Muallifi haykaltarosh V. V. Shaposhnikov.

## Manbalar

## Boshqa manbalar

# PYeRYeLІK PAM’YaTOK TA OB’ЄKTІV KULTURNOЇ SPADЩINI m. ChYeRNІGOVA ZA VIDOM ARXІTYeKTURI, ІSTORIChNIY, MONUMYeNTALNOGO MISTYeTsTVA
# ІSTORIKO-ARXІTYeKTURNIY OPORNIY PLAN m. ChYeRNІGOVA Z VIZNAChYeNNYaM MYeJ І RYeJIMІV VIKORISTANNYa ZON OXORONI PAM’YaTOK TA ІSTORIChNIX ARYeALІV (dogovіr vіd 19.10.2018 r. № 2)
# Chernіgіvщina: Yensiklopedichniy dovіdnik, K.: URYe і m. M. P. Bajana, 1990. — s. 738 s en ka V. V. POGRUDDYa
Oryoldagi V. S. Kalinnikov haykali

**Vasiliy Kalinnikov haykali** — Oryol guberniyasida tugʻilgan rus bastakori haykali, haykaltarosh Leonid Bugay va meʼmor Vladimir Blinov tomonidan yaratilgan.

## Tavsifi
Vasiliy Sergeyevich Kalinnikov Oryol viloyati, Mtsensk tumani, Jangchilar qishlogʻida tugʻilgan. Oryol diniy seminariyasida oʻqigan, Moskva filarmoniyasining musiqa va drama maktabida tahsil olgan.

Vasiliy Kalinnikov haykalini yaratish boʻyicha tanlovda 1990-yilda haykaltarosh Leonid Bugay va meʼmor Vladimir Blinov gʻolib boʻlgan. Va faqat yigirma yil oʻtgach, yodgorlikni tayyorlash va oʻrnatish, atrofni obodonlashtirish uchun moliyaviy imkoniyat paydo boʻldi. Bronza qismlari LitArt MCHJ (Jukovskiy sh.) va „Otmennoe lityo“ MCHJ (Nijniy Tagil sh.) tomonidan yasalgan. Yodgorlik XIX-asrning oxirlaridagi Art modern uslubida yaratilgan va bodrezak novdalari ostida ijodiy impulsdagi bastakorning yarim figurasini, pastda — nay chalib oʻtirgan bolaning figurasini ifodalaydi. Umuman olganda, yodgorlik va maydonni tartibga solish shahar va viloyat byudjetlariga 7 million 500 ming rublga tushdi. Ochilish 2009-yil 3-avgustda Kalinnikov nomli № 1 bolalar musiqa maktabi yonidagi xuddi shu nomdagi maydonda boʻlib oʻtdi.

## Manbalar

## Havolalar

* Parki i skveri Orla
*
Yekaterinburgdagi F. M. Margelov haykali

**F. M. Margelov haykali** — Sovet harbiy qoʻmondoni, 1954-1959-va 1961-1979-yillarda SSSR Havo-desant kuchlari qoʻmondoni V. F. Margelovga, Yekaterinburgda, shaharning Kirov tumanidagi Sovet Armiyasi maydonida oʻrnatilgan.

## Tarixi
Yodgorlik majmuasi bronzadan quyilgan balandligi 2,2 m, poydevorga oʻrnatilgan Margelov haykali hamda Havo-desant kuchlarining faol boʻlinmalari va brigadalarining timsollari koʻrsatilgan 18 ta bronza taxtali granit platformadan iborat. Poydevorda yozuvli taxta bor.SSSR QAHRAMONI

HDQ QOʻMONDONI

ARMIYA GENERALI

MARGELOV

VASILIY FILIPPOVICHYodgorlikni yaratish tashabbuskori va homiysi „Rossiya parashyutchilar ittifoqi“ Sverdlovsk viloyati tashkiloti raisi Yevgeniy Teterin boʻlgan.

Postamentning orqa tomonidagi lavhada aytilishicha, yodgorlik majmuasi 345-alohida havo-desant polki faxriylari ishtirokida qurilgan.

Yodgorlik haykaltarosh Aleksandr Kokoteyev tomonidan arxiv fotosuratlari asosida yaratilgan va Sankt-Peterburgda bronzadan quyilgan.

Yodgorlikning ochilishi Milliy birlik kuniga bagʻishlab 2016-yilning 4-noyabr kuni keng xalq yigʻilishi bilan boʻlib oʻtdi. Ochilish marosimida Yekaterinburg shahri maʼmuriyati rahbari Aleksandr Yakob, Markaziy harbiy okrug guruhi bosh inspektori Nikolay Tkachyov, Sverdlovsk viloyati gubernatorining jamoatchilik maslahatchisi Yuriy Sudakov, faxriylar ishi boʻyicha komissiya raisi Yevgeniy Teterin va boshqalar qatnashdi.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* 
*
Yabal

**Yabal** (), Yaratilish kitobi qahramoni, Lamex va Adaning oʻgʻli,&#x200E; Jubalning ukasi, chodirda yashovchi podachilarning (badaviylar) otasi (ajdodi).

Hobil qoʻylarning birinchi choʻponi boʻlgan, Yabal esa, ehtimol, birinchi boʻlib turli xil qoʻylarga ega boʻlgan, ular bilan u joydan ikkinchi joyga koʻchib kelgan va shu orqali choʻponlarning koʻchmanchi hayotiga asos solgan.

## Ismining yozilish variantlari
Yabal yozilishidan tashqari quyidagi koʻrinishlari ham mavjud:

* ***Joval***;
* ***Jabal*** / ***Yaval***;
* ***Javal*** / ***Yawal***.

Ismning kelib chiqishi va maʼnosi aniq maʼlum emas, baʼzi manbalar uni qadimgi ibroniycha „Yuval“ dan olgan ( *lit. oqim, jilgʻa*). Boshqa manbalar uning nomini „Yabal“ (*soʻzma-soʻz. shox*) nomidan kelib chiqqan deb hisoblashadi va u choʻpon boʻlib, muguzni ixtiro qilgani asosiy mashgʻuloti bilan bogʻlaydi.
## Manbalar

## Adabiyotlar

* *Francis Nigel Lee*. The Central Significance of Culture (Presbyterian and Reformed, 1976), 29.
Eeyore

**Eeyore** (; „Xoʻtikvoy“ nomi bilan ham mashhur) ― A. A. Milne qalamiga mansub *[[Winnie-the-Pooh]]* kitoblaridagi xayoliy qahramondir. Kulrang tusli qari eshak koʻrinishidagi yumshoq oʻyinchoq boʻlgan ushbu personaj kitobda pessimist, gʻamgin va anhedonik sifatida tasvirlangan. U, shuningdek, kitob bosh qahramoni — Winnie-the-Poohning doʻsti hamdir.

## Nomining kelib chiqishi
Asl nusxada *Eeyore* eshakning nomi *Ii-o* kabi eshitiladi, bu inglizcha versiyada (*hee-haw*) eshaklar tomonidan chiqarilgan odatiy tovushdir.

## Oʻyinchoq
Winnie-the-Pooh kitoblaridagi boshqa koʻplab qahramonlar singari, personaj Milnning oʻgʻli Christopher Robinga erta bolalikda (birinchi tugʻilgan kunidan keyingi Rojdestvo) berilgan yumshoq oʻyinchoq bilan bogʻliq. Eshakning boʻyni egilib, Milnning aytishicha, „bu unga qaygʻuli koʻrinish berdi“, bu qahramonning xarakteriga taʼsir qildi.

## Xarakter
Eeyore kitoblarga negativizm va pessimizm elementlarini kiritadigan, har doim eng yomonni oʻylaydigan, boshqalardan firib kutadigan, yomon ob-havoni bashorat qiladigan hamda jarohat va oʻlim ehtimoli haqida maslahatlar beradigan yagona personaj. Milnda boshqa joyda, hatto, Runing suvga tushib ketishi va Boyqushning uyining vayron boʻlishi kabi dramatik epizodlarda ham uchramaydi. Choʻchqacha daraxtga chiqib, pastga tusha olmagan Yoʻlbarscha va Runi qutqarish uchun jonli piramida qurishni taklif qilganda (pastki qavatda Eeyore turadi), eshak shunday deb eʼlon qiladi: „Agar Eeyorening orqa qismi toʻsatdan yorilib ketsa, biz hammamiz maza qilib kulardik. Xa-xa-xa! Qanday kulgili!“ (boshqa personajlardan farqli oʻlaroq, Eeyore oʻzi haqida uchinchi shaxsda gapiradi).

Konollining taʼkidlashicha, Eeyore oʻziga achinish va pessimizm orqali doʻstlarini manipulyatsiya qiladi. Shunday qilib, dumini yoʻqotib qoʻygan Eeyore uni izlashga urinmaydi va Pux oʻzi qidirishga majbur boʻladi. Xuddi shu maqsadda eshak istehzodan ham foydalanadi, masalan, tugʻilgan kunida Puxga boʻsh joyni koʻrsatib: „Men olgan barcha sovgʻalarga qara…“ deb, u Puxni Eeyore uchun bayram uyushtirishga majbur qiladi. .

## Asl kitoblardan
Eeyore Vinni Puhning 4, 6, 8 va 10-boblarida uchraydi va qolganlarida tilga olinadi; 7-bob „Puh chekkasidagi uy“dan tashqari barcha boblarda paydo boʻladi. Hamma joyda u keksa kulrang eshak sifatida tasvirlanadi, doimo gʻamgin, hayotdan yaxshi narsa kutmaydi.

Ajoyib oʻrmonning janubi-sharqiy qismida muntazam ravishda buzilib ketadigan kulbada yashaydi.

Eeyore oʻrmonning boshqa koʻplab aholisidan farqli oʻlaroq, yozishi va hatto „Sheʼr (Christopher Robin bilan vidolashuv)“ sheʼrini ham yoza oladi."Arzimas" oʻyinini oʻrmonda hammadan zoʻr oʻynaydi.

Sevimli taomi — qushqoʻnmas oʻti.

Uning gʻayrioddiy xususiyati bor: dumini tanadan ogʻriqsiz ajratish va xuddi shunday osonlik bilan joyiga „qoʻyish“ mumkin.

## Multfilm versiyalari
### Disney
Eeyore The Walt Disney Company studiyasi tomonidan ishlangan *Winnie-the-Pooh* haqidagi deyarli barcha multfilmlarda paydo boʻlgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
* Ofitsialnaya russkaya stranitsa Ia-Ia 
* Ia-Ia
Siyosiy qatag‘onlar qurbonlari yodgorligi Ufa

**Siyosiy qatagʻonlar qurbonlari** yodgorligi — Ufa shahridagi yodgorlik. Shaharning Sovet tumani, Yoshlar saroyi (sobiq Yubileyniy madaniyat saroyi) orqasidagi „Gʻalabaning 50 yilligi“ maydonida oʻrnatilgan.

## Tarixi
Yodgorlik Boshqirdiston Respublikasi Oliy Kengashi Prezidiumining 1993-yil 2-sentabrdagi „Ufa shahrida siyosiy qatagʻonlar qurbonlari xotirasiga yodgorlik barpo qilish toʻgʻrisida“gi qaroriga muvofiq oʻrnatilgan. Hujjatni Boshqirdiston Respublikasi Oliy Kengashi Raisi M. Rahimov imzolagan. Boshqirdistondagi Siyosiy qatagʻonlar qurbonlari uyushmasining faxriy raisi S. X. Tupeeva tashabbus bilan chiqqan.

Shundan soʻng, Boshqirdiston hukumati yodgorlikning eng yaxshi meʼmoriy-badiiy yechimi uchun tanlov eʼlon qilgan.

Yodgorlik loyihasi muallifi va haykaltarosh Yu. Soldatov, meʼmor L. Dubinskiydir. U Boshqirdiston Respublikasi hukumati tomonidan moliyalashtirilgan. „Ural Stones“ MChJ (Kareliyada marmar tosh topib keltirgan), „UMPO“ OAJ (bronzadan haykalni quyish quyish) vakillari koʻmak koʻrsatgan.

2000-yil 23-dekabrda Kareliya toshidan yasalgan 6 m balandlikdagi stela va bronzadan quyilgan haykaltaroshlik kompozitsiyasi (bolani ushlab turgan ona) iborat boʻlgan yodgorlik ochildi. Toshga quyidagi yozuvlar oʻyib yozilgan: „Siyosiy qatagʻonlar qurbonlari xotirasiga“, „Faqat ijodiy aql hayotni saqlab qoladi …“ (boshqird va rus tillarida).

Siyosiy qatagʻonlar qurbonlari yodgorligi Ufaning tarixiy va madaniy yodgorligi hisoblanadi va siyosiy qatagʻonlardan halok boʻlganlarning barchasiga hurmat va qaygʻurish timsoli boʻlib qoladi. Siyosiy qatagʻon qurbonlarini xotirlash kunlarida yodgorlik poyiga gullar qoʻyiladi.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* *Valitov N. F.* Ufa shahrining nomaʼlum tarixi. — Ufa, 2004-yil.
* 
* Ufa: tarix sahifalari. / Komp. M. V. Ageeva. — Ufa: Kitob, 2006. — 376 b.
* *Pulechkina O.* *P.* Eski Ufada sayr: 16-20-asrlar arxitekturasi. — Ufa, 1999-yil.

## Havolalar

* Siyosiy qatagʻon qurbonlari yodgorligi, Ufa, Gʻalabaning 50 yilligi maydoni
* http://imhomir.com/blog/Ufa/10745.html  Arxivnaya kopiya -da arxivlangan
Komil Fatkulin

**Komil Mahmudovich Fatkulin** (1957-yil 1-iyulda tugʻilgan, Oʻzbekiston SSR, SSSR, Toshkent viloyati, Kalinin tumani, Stalino qishlogʻi) — sovet-klassik uslubdagi kurashchi, SSSR va Yevropa chempionatlari chempioni va sovrindori, jahon chempionatlari sovrindori, jahon chempioni va oʻsmirlar oʻrtasidagi Yevropa chempioni, SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1984), SSSR xalqaro sport ustasi (1978). 

## Tarjimai hol
Komil Mahmudovich 1969-yildan buyon kurash bilan jiddiy shugʻullanib kelgan. U 1973-yilda SSSR sport ustasi me’yorini bajarib, 1975-1984-yillarda sakkizta SSSR chempionatida qatnashgan. Xalqaro turnirlar gʻolibi. 1977-1984-yillarda SSSR terma jamoasi a’zosi. 1985-yilda u katta sportni tark etadi. Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika instituti (ayni kunda Toshkent davlat pedagogika universiteti)ni tamomlagan. Yunon-rum kurashi boʻyicha Oʻzbekiston terma jamoasida bosh murabbiy, keyinchalik kurash boʻyicha olimpiya zaxiralari sport maktabida katta murabbiy boʻlgan. 2004-yilda Olimpiya oʻyinlari va 2001-yilda jahon chempionatida terma jamoani boshqargan, Aleksandr Dokturishvili Olimpiada chempioni, Dilshod Aripov jahon chempioni boʻlgan.

Toshkentda 2014-yildan boshlab Komil Fatkulin sovrini uchun yunon-rum kurashi boʻyicha oʻsmirlar oʻrtasida xalqaro turnir oʻtkazib kelinmoqda.

## Sport natijalari

* 1974-yil oʻsmirlar oʻrtasida klassik kurash boʻyicha SSSR chempionati — ;
* 1975-yilda oʻsmirlar oʻrtasida klassik kurash boʻyicha jahon chempionati — ;
* 1976-yilda oʻsmirlar oʻrtasida klassik kurash boʻyicha Yevropa chempionati — ;
* 1977-yilda — Klassik kurash boʻyicha SSSR chempionati — ;
* 1977-yilda — Klippandagi turnir — ;
* 1977-yilda Germaniya Gran-prisi —  ;
* 1978-yilda — Klassik kurash boʻyicha SSSR chempionati — ;
* 1978-yilda — Ivan Poddubniyning Gran-prisi — ;
* 1979-yilda Germaniya Gran-prisii — ;
* 1979-yilda — Klassik kurash boʻyicha SSSR chempionati — ;
* 1979-yilda — SSSR xalqlarining yozgi Spartakiadasida mumtoz kurash —  ;
* 1980-yilda — SSSR yunon-rum chempionati — 4-oʻrin;
* 1981-yilda — Klassik kurash boʻyicha SSSR chempionati —  ;
* 1982-yilda — Yunon-rum boʻyicha SSSR chempionati — 5-oʻrin;
* 1983-yilda — SSSR xalqlarining yozgi Spartakiadasida klassik kurash — ;
* 1983-yilda — Klassik kurash boʻyicha SSSR chempionati — ;
* 1984-yilda — SSSR yunon-rum chempionati 1984-yil — ;
* 1984-yilda — Vernera Zelenbinder turniri — ;
* 1985-yilda — Germaniya Gran-prisi — .

## Mukofot va unvonlar

* "Do'stlik" ordeni (1998)
* Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan murabbiy (2000)
* “Mehnat shuhrati” ordeni (2009)

## Manbalar