Psixiatriya shifoxonalari

**Psixiatriya shifoxonalari**, shuningdek, **ruhiy salomatlik birliklari** sifatida ham tanilgan, shizofreniya, ruhiy buzuqlik va asosiy depressiv buzuqlik kabi ogʻir ruhiy kasalliklarni davolashga ixtisoslashgan shifoxonalar yoki boʻlimlardir. Psixiatriya shifoxonalari oʻz hajmi va darajalari boʻyicha juda xilma-xildir. Baʼzi kasalxonalar faqat past xavfli bemorlar uchun qisqa muddatli yoki ambulator terapiyaga ixtisoslashgan boʻlishi mumkin. Boshqalar psixiatrik kasallik tufayli muntazam yordamga, davolanishga yoki ixtisoslashgan va nazorat qilinadigan muhitga muhtoj boʻlgan bemorlarni vaqtincha yoki doimiy saqlashga ixtisoslashgan boʻlishi mumkin. Bemorlar koʻpincha ixtiyoriy majburiyatni tanlaydilar, lekin psixiatrlar oʻzlari yoki boshqalar uchun jiddiy xavf tugʻdiradi deb hisoblaganlar, majburiy majburiyat va majburiy davolanishga duchor boʻlishi mumkin. Psixiatriya shifoxonalari, agar ular oddiy kasalxonaning boʻlinmasi boʻlsa, ularni **psixiatriya boʻlimlari** (yoki **"psix" boʻlimlar/boʻlimlar**) deb ham atash mumkin.

Zamonaviy psixiatriya shifoxonasi eski jinnilar boshpanasidan rivojlanib, uning oʻrnini egalladi. Ilk jinnilar kasalxonasida mahbuslarga munosabat baʼzan shafqatsiz boʻlib, qamoqda saqlash va cheklashga qaratilgan. Islohotlarning ketma-ket toʻlqinlari va samarali dalillarga asoslangan davolash usullarini joriy etish bilan koʻpchilik zamonaviy psixiatriya shifoxonalari davolanishga urgʻu beradi va iloji boricha bemorlarga psixiatrik dorilar va psixoterapiya kombinatsiyasidan foydalangan holda tashqi dunyoda oʻz hayotlarini nazorat qilishda yordam berishga harakat qiladi. Istisnolarga Yaponiya kiradi, u yerda koʻplab psixiatriya shifoxonalari hali ham bemorlarga jismoniy cheklovlar qoʻllaydilar, ularni bir necha kun yoki hatto oylar davomida yotoqlariga bogʻlaydilar

## Tarixi

Zamonaviy psixiatriya shifoxonalari eski jinnilar boshpanasidan paydo boʻldi va oxir-oqibat oʻrnini bosdi. Ularning rivojlanishi, shuningdek, uyushgan institutsional psixiatriyaning yuksalishiga olib keladi.

*Bimaristonlar* deb nomlanuvchi shifoxonalar 9-asr boshlarida Yaqin Sharqda qurilgan boʻlib, birinchisi Bagʻdodda Abbosiylar xalifasi Xorun ar-Rashid boshchiligida qurilgan. Faqat psixiatrik kasalliklari boʻlgan bemorlarga bagʻishlanmagan boʻlsa-da, ular koʻpincha maniya yoki boshqa ruhiy iztirobga uchragan bemorlar uchun boʻlimlarni oʻz ichiga olgan. Oila aʼzolariga gʻamxoʻrlik qilishdan bosh tortishga qarshi madaniy tabular tufayli, agar bemor zoʻravonlik, davolab boʻlmaydigan surunkali kasallik yoki boshqa oʻta zaiflashtiruvchi kasallik koʻrsatsa, ruhiy kasallar *bimaristonga* topshiriladi. Psixologik boʻlimlar, odatda, ayrim bemorlarning tajovuzkorligi tufayli temir panjara bilan oʻralgan.

Keyinchalik Gʻarbiy Yevropa bu qarashlarni Fransiyadagi Bicêtre kasalxonasidagi Filipp Pinel va Angliyadagi York Retreatdagi Uilyam Tuke kabi shifokorlarning yutuqlari bilan qabul qildi. Ular ruhiy kasallikni jabrlanuvchining reabilitatsiyasiga yordam beradigan rahmdil davolanishni talab qiladigan kasallik sifatida qarashni yoqladilar. Gʻarb dunyosida jinnilik muammosiga yechim sifatida institutsionalizatsiyaning paydo boʻlishi edi. Birinchi jamoat ruhiy boshpanalari Britaniyada tashkil etilgan; 1808-yilda okrug boshpana toʻgʻrisidagi qonunning qabul qilinishi magistratlarga har bir okrugda koʻplab „kambagʻallar“ni joylashtirish uchun qoʻllab-quvvatlanadigan boshpanalarni qurish huquqini berdi. Toʻqqiz okrug birinchi boʻlib murojaat qilgan, birinchi davlat boshpanasi 1812-yilda Nottingemshirda ochilgan. 1828-yilda Lunacyda yangi tayinlangan Komissarlarga xususiy boshpanalarni litsenziyalash va nazorat qilish huquqi berildi. 1845-yildagi Lunacy qonuni har bir okrugda boshpana qurishni Ichki ishlar vaziri nomidan muntazam tekshiruvlar bilan majburiy qildi va boshpanalardan yozma qoidalar va doimiy shifokor boʻlishini talab qildi.

Oʻn toʻqqizinchi asrning boshlarida Angliya boʻylab turli xil muassasalarda bir necha ming kishi joylashgan boʻlsa, 1900-yilga kelib bu raqam 100 000 ga yetdi. Bu oʻsish tibbiy mutaxassislik sifatida keyinchalik psixiatriya deb nomlanuvchi psixiatriyaning oʻsishiga toʻgʻri keldi. Ilk jinnilar shifoxonalarida mahbuslarga munosabat baʼzan juda shafqatsiz boʻlib, qamoqda saqlash va cheklashga qaratilgan.

19-asr oxiri va 20-asr boshlarida „jinnilik“, „telbalik“ yoki „tentaklik“ kabi atamalar — bularning barchasi unitar psixozni qabul qilgan — koʻplab „ruhiy kasalliklar“ ga boʻlingan, ular orasida katatoniya, melanxoliya va demans (zamonaviy shizofreniya) psixiatriya muassasalarida eng keng tarqalgan.

1961-yilda sotsiolog Erving Goffman " toʻliq institut " nazariyasini taʼriflab berdi va u „qoʻriqchi“ va „asir qiluvchi“ tomonidan bashorat qilinadigan va muntazam xulq-atvorni saqlab qolish uchun harakatlarni talab qiladi. Bunday muassasalarning xususiyatlaridan biri odamlarning ikkala sinfining ham oʻz vazifasi va ijtimoiy rolini bilishini taʼminlash, boshqacha qilib aytganda, ularni „ institutsionalizatsiya qilish“ marosimi vazifasini bajaradi. *Boshpana* deinstitutsionalizatsiya rivojlanishida asosiy manba edi.

Islohotlarning ketma-ket toʻlqinlari va samarali dalillarga asoslangan davolash usullarini joriy etish bilan zamonaviy psixiatriya shifoxonalari davolanishga asosiy eʼtibor beradi. Bundan tashqari, ular imkon qadar bemorlarga psixiatrik dorilar va psixoterapiya kombinatsiyasidan foydalangan holda tashqi dunyoda oʻz hayotlarini nazorat qilishlariga yordam berishga harakat qilishadi. Ushbu muolajalar majburiy boʻlishi mumkin. Majburiy muolajalar ruhiy bemorni ozod qilish harakati tomonidan soʻroq qilinadigan koʻplab psixiatrik amaliyotlar qatoriga kiradi. Koʻpgina psixiatriya shifoxonalari endi internetga kirishni va suratga oladigan har qanday qurilmani cheklaydi. AQShning Konnektikut shtatida majburiy bemorlar har yili sud tomonidan tayinlangan psixiatr tomonidan tekshirilishi kerak. Bemorlar, shuningdek, istalgan vaqtda ozod qilish uchun ariza berishlari va ariza boʻyicha toʻliq tinglov olishlari mumkin.

## Turlari

Zamonaviy psixiatriya shifoxonalarining bir nechta turlari mavjud, ammo ularning barchasida turli darajadagi ruhiy kasalliklarga chalingan odamlar joylashadi. Birlashgan Qirollikda inqirozli qabullar va oʻrta muddatli yordam odatda oʻtkir qabul boʻlimlarida taqdim etiladi. Psixiatriya shifoxonalari yoki psixiatriya boʻlimlarida voyaga yetmaganlar yoki yoshlar boʻlimlari ruhiy kasalligi boʻlgan bolalar yoki yoshlar uchun ajratiladi. Uzoq muddatli tibbiy muassasalar qisqa vaqt ichida (ikki yoki uch yil) davolash va reabilitatsiya qilish maqsadiga ega. Ruhiy kasallar uchun yana bir muassasa — bu jamoatchilik asosidagi yarim yoʻl uyidir.

### Inqirozni barqarorlashtirish
Inqirozni barqarorlashtirish boʻlinmalari (CSU) — turar-joy xizmatlari sharoitida ehtiyojlari xavfsiz tarzda qondirilmaydigan inqirozga uchragan odamlar uchun ishlatiladigan minimal yotoqli kichik obyektlar.

### Ochiq birliklar
Ochiq psixiatriya boʻlinmalari inqirozni barqarorlashtirish boʻlinmalari kabi xavfsiz emas. Ular oʻz joniga qasd qilishga moyil boʻlganlar uchun ishlatilmaydi; Buning oʻrniga, ushbu boʻlinmalarda asosiy eʼtibor bemorlarning hayotini imkon qadar normal holatga keltirish va davolanishni ular boʻshatish mumkin boʻlgan darajada davom ettirishdir. Biroq, bemorlarga odatda oʻz dori-darmonlarini oʻz xonalarida saqlashga ruxsat berilmaydi, chunki impulsiv dozani oshirib yuborish xavfi mavjud. Baʼzi ochiq boʻlimlar jismonan qulfdan chiqarilgan boʻlsa-da, boshqa ochiq bloklar qabul qilingan bemorlarning turiga qarab qulflangan kirish va chiqishlardan foydalanadi.

### Oʻrta muddatli
Psixiatriya shifoxonasining yana bir turi oʻrta muddatli boʻlib, u bir necha hafta davom etadigan yordamni taʼminlaydi. Psixiatrik maqsadlarda qoʻllaniladigan dorilarning aksariyati taʼsir qilish uchun bir necha hafta davom etadi va bu shifoxonalarning asosiy maqsadi davolanishning samarali boʻlishini taʼminlash uchun terapiyaning dastlabki bir necha haftalarida bemorni kuzatishdir.

### Voyaga yetmaganlar palatalari
Voyaga yetmaganlar palatalari psixiatriya shifoxonalari yoki ruhiy kasalliklarga chalingan bolalar uchun ajratilgan psixiatriya boʻlimlari. Biroq, faqat balogʻatga yetmaganlarni davolashga ixtisoslashgan bir qator muassasalar mavjud, ayniqsa giyohvand moddalarni isteʼmol qilish, oʻz-oʻziga zarar yetkazish, ovqatlanishning buzilishi, xavotirlanish, depressiya yoki boshqa ruhiy kasalliklar bilan shugʻullanganda murojaat qilinadi.

Buyuk Britaniyada uzoq muddatli tibbiy muassasalar endi kichikroq xavfsiz boʻlinmalarga almashtirilmoqda (baʼzilari yuqorida sanab oʻtilgan shifoxonalarda). Zamonaviy binolar, zamonaviy xavfsizlik va dori-darmonlar vaziyatni barqarorlashtirgandan soʻng jamiyatga reintegratsiyaga yordam berish uchun mahalliy joylashuv koʻpincha bunday boʻlinmalarning xususiyatlari hisoblanadi. Bunga misol qilib Gʻarbiy Londondagi Sent-Bernard kasalxonasi hududidagi Uch koʻprik boʻlimi va Staffordshirdagi Jon Munro kasalxonasini keltirish mumkin. Biroq, bu zamonaviy boʻlinmalar qisqa vaqt ichida (ikki yoki uch yil) jamiyatga qaytishga imkon beradigan davolash va reabilitatsiya maqsadiga ega. Biroq, barcha bemorlarni davolash bu mezonga javob bera olmaydi, shuning uchun yuqorida aytib oʻtilgan yirik shifoxonalar koʻpincha bu rolni saqlab qoladilar.

### Yarim uylar
Ruhiy kasallar uchun muassasalarning bir turi — bu jamoaga asoslangan yarim uydir. Ushbu muassasalar ruhiy kasalliklarga chalingan bemorlar uchun uzoq vaqt davomida yordamli yashashni taʼminlaydi va ular koʻpincha oʻz-oʻzini taʼminlashga oʻtishda yordam beradi. Ushbu muassasalar koʻplab psixiatrlar tomonidan ruhiy salomatlik tizimining eng muhim qismlaridan biri hisoblanadi, lekin baʼzi joylarda yetarli mablagʻ yoʻq.

### Siyosiy qamoq
Baʼzi mamlakatlarda ruhiy muassasadan siyosiy mahbuslarni qamoqqa olish jazosi sifatida foydalanish mumkin. Sovet Ittifoqi va Xitoyda jazolovchi psixiatriyadan foydalanish muhim tarixiy misol boʻldi.

### Xavfsiz birliklar
Buyuk Britaniyada jinoiy sudlar yoki ichki ishlar vaziri, Ruhiy salomatlik toʻgʻrisidagi qonunning turli boʻlimlariga koʻra, jinoyatchilarni psixiatriya shifoxonasida ushlab turish haqida buyruq berishi mumkin, ammo „jinoyatchi aqldan ozgan“ atamasi endi qonuniy yoki tibbiy jihatdan tan olinmaydi. Buning uchun Buyuk Britaniyaning barcha hududlarida xavfsiz psixiatriya boʻlimlari mavjud.Bundan tashqari, yuqori darajadagi xavfsizlik bilan davolanishni taklif qiladigan bir nechta ixtisoslashgan shifoxonalar mavjud. Ushbu obyektlar uchta asosiy toifaga boʻlingan: Yuqori, Oʻrta va Past xavfsiz. Ommaviy axborot vositalarida „Maksimum xavfsiz“ iborasi tez-tez ishlatilsa-da, bunday tasnif mavjud emas. „Mahalliy xavfsizlik“ — bu Low Secure boʻlinmalari uchun keng tarqalgan notoʻgʻri nom, chunki bemorlar hukm chiqarilgunga qadar koʻpincha mahalliy jinoiy sudlar tomonidan psixiatrik tekshiruv uchun hibsga olinadi.

Milliy sogʻliqni saqlash xizmati tomonidan boshqariladigan, psixiatrik baholashni taʼminlaydigan ushbu muassasalar, shuningdek, qochishning oldini oladigan xavfsiz kasalxona sharoitida davolanish va yashashni taʼminlaydi. Shunday qilib, bemorlarning oʻziga yoki boshqalarga zarar yetkazish xavfi ancha past. Dublindagi markaziy ruhiy kasalxona ham xuddi shunday vazifani bajaradi.

### Jamoat shifoxonasidan foydalanish
Qoʻshma Shtatlardagi jamoat kasalxonalari muntazam ravishda ruhiy salomatlik boʻshatishlarini koʻrishadi. 2003-yildan 2011-yilgacha jamoat kasalxonasidan chiqish maʼlumotlarini oʻrganish shuni koʻrsatdiki, ruhiy salomatlik kasalxonasiga yotqizish bolalar (0-17 yoshdagi bemorlar) va kattalar (18-64 yoshdagi bemorlar) uchun ortib bormoqda. Boshqa shifoxonalardan foydalanish bilan solishtirganda, bolalar uchun ruhiy salomatlik boʻshatishlari eng past boʻlgan, eng tez oʻsib borayotgan kasalxonaga yotqizish 64 yoshgacha boʻlgan kattalar uchun edi Baʼzi birliklar „Terapevtik jihatdan kengaytirilgan davolash“ ni taʼminlash uchun ochilgan va shuning uchun uchta asosiy birlik turiga pastki toifani tashkil qiladi. 

Buyuk Britaniyadagi keng jamoatchilik yuqori himoyalangan kasalxonalarning nomlari bilan tanish, chunki ular u yerga yuborilgan odamlar haqidagi xabarlarda tez-tez tilga olinadi. Buyuk Britaniyadagilar orasida Mersisayddagi Ashvort kasalxonasi, Krotorndagi Broadmur kasalxonasi, Berkshirdagi Retforddagi Rampton Secure kasalxonasi va Shotlandiyaning Carstairsdagi Davlat kasalxonasi kiradi. Shimoliy Irlandiya va Men orolida oʻzlarining oʻrta va past darajadagi xavfsiz boʻlinmalari mavjud, ammo 1983-yildagi Ruhiy salomatlik toʻgʻrisidagi qonunga binoan, kichikroq kanal orollari ham oʻz bemorlarini *hududdan tashqarida (oroldan tashqarida joylashtirish) yoʻnaltirish* sifatida yuqori xavfsizlik uchun materik vositalaridan foydalanadilar.Uch birlik turidan Medium Secure butun Buyuk Britaniyada eng keng tarqalgan. 2009-yil holatiga koʻra, Angliyada faqat ayollar uchun 27 ta birlik mavjud edi. Irlandiya boʻlinmalariga Portlez, Kastelrea va Korkdagi qamoqxonalar kiradi.

## Tanqid
Vengriyada tugʻilgan psixiatr Tomas Szashning taʼkidlashicha, psixiatriya shifoxonalari boshqa turdagi shifoxonalardan farqli oʻlaroq qamoqxonalarga oʻxshaydi va odamlarni (davolashga yoki majburiy majburiyatga) majburlovchi psixiatrlar shifokorlar emas, balki sudyalar va qamoqxona xodimlari sifatida ishlaydi.

Erving Goffman " Total Institution " atamasini insonning butun hayotini egallab olgan ruhiy kasalxonalar va shunga oʻxshash joylar uchun kiritdi.  Goffman psixiatrik kasalxonalarni konslagerlar, qamoqxonalar, harbiy tashkilotlar, mehribonlik uylari va monastirlar bilan bir xil toifaga kiritdi. Oʻzining „ *Aylums* Goffman“ kitobida institutsionalizatsiya jarayoni odamlarni yaxshi bemor, „zerikarli, zararsiz va koʻzga tashlanmaydigan“ roliga qanday ijtimoiylashtirishini tasvirlaydi; oʻz navbatida, ogʻir ruhiy kasalliklarda surunkalilik tushunchalarini mustahkamlaydi. 1973-yilgi Rosenhan tajribasi aqli raso bemorlarni aqldan ozgan bemorlardan ajratish qiyinligini koʻrsatdi.

Italiyada psixiatrik islohotni ilhomlantirgan va rejalashtirgan yetakchi psixiatr Franko Basaglia, shuningdek, ruhiy kasalxonani oʻz mazmunini asta-sekin yoʻq qilish uchun qamoqqa oʻxshash, jazo qoidalari qoʻllaniladigan zoʻravon, qulflangan va umumiy muassasa sifatida belgiladi. Bemorlar, shifokorlar va hamshiralar (turli darajalarda) bir xil institutsionalizm jarayonida boʻlishadi. Amerikalik psixiatr Loren Mosherning taʼkidlashicha, psixiatriya muassasasining oʻzi unga „umumiy muassasa“ sanʼati boʻyicha mahorat darslari bergan: yorliqlash, keraksiz qaramlik, kuchsizlikni keltirib chiqarish va davom ettirish, tanazzul marosimi, avtoritarizm va institutsional ehtiyojlarning ustuvorligi.

1960-yillarda paydo boʻlgan antipsixiatriya harakati ruhiy shifoxonalarning koʻplab amaliyotlari, sharoitlari yoki mavjudligiga qarshi chiqdi; ulardagi ekstremal sharoitlar tufayli. Psixiatrik isteʼmolchilar harakati koʻpincha ruhiy kasalxonalardagi sharoitlarga yoki ulardan foydalanishga ixtiyoriy yoki ixtiyoriy ravishda eʼtiroz bildirgan yoki qarshi kampaniya olib borgan. Ruhiy bemorni ozod qilish harakati majburiy davolanishga qatʼiyan qarshilik koʻrsatadi, lekin u odatda har qanday psixiatrik muolajalarga qarshi emas, agar ikkala tomon ham roziligini istalgan vaqtda qaytarib olishi mumkin. 

### Yashirin jurnalistika
1973-yilda Rosenhan tomonidan olib borilgan ilmiy tadqiqot va shunga oʻxshash boshqa tajribalar bilan bir qatorda, bir nechta jurnalistlar yashirin jurnalistika olib borish uchun kasalxonaga yotqizilgan. Bularga quyidagilar kiradi:

* 1872-yilda Bloomingdale Insane Asylumga tashrif buyurgan Julius Chambers 1876-yilda " *Ajib dunyo va uning odamlari* " kitobiga olib keldi.
* 1887-yilda oʻzini ruhiy kasalxonaga yotqizgan Nelly Bly "Jinxonada *oʻn kun* „ asariga olib keldi.
* 1935-yilda **Frenk Smit** oʻzini Kankaki kasalxonasiga yotqizdi va Chikagodagi Daily Times gazetasida *“Jinxonada yetti kun* " maqolasiga olib keldi.
* 1961-yilda Nyu-Yorkda xuddi shunday tekshiruv oʻtkazgan **Maykl Mok** Lasker mukofotini qoʻlga kiritdi.
* **Frenk** Sazerlend simptomlarni toʻgʻri koʻrsatish uchun psixiatrdan murabbiylik oldi va 1973-yil oxiridan 1974-yil boshiga qadar 31 kunni oʻtkazdi va bu Tennessi shtatining Neshvill shtatida bir qator maqolalarga olib keldi.
* **Betti Uells** 1974-yilda Vichita burguti uchun *zulmatga sayohat* sarlavhali maqolalari bilan tekshirgan.

## Manbalar

## Havolalar

* Camarillo davlat ruhiy kasalxonasi tarixi 
* Tarixiy boshpana veb-sayti
* Boshpana loyihalari — boshpana wiki maʼlumotlar bazasi
* Psixiatriya boʻyicha milliy resurs markazi
* Kirkbride Buildings tarixi va erta psixiatrik shifoxonalarning fotosuratlari
* TheTimeChamber boshpana roʻyxati  Buyuk Britaniyadagi Viktoriya davridagi aqldan ozgan boshpanalarning toʻliq roʻyxati
* WebMD da bipolyar buzilish
* Psixiatriya shifoxonalari reytingi