open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Pyotr Bagration

**Bagration Petr Ivanovich** (1765— 1812) — knyaz, rus sarkardasi, infanteriya generali (1809), 1812-yilgi Fransiya-Rossiya urushi qahramoni. A. V. Suvorovnnng Italiya va Shveysariyaga qilgan yurishlari, Fransiya, Shvesiya va Turkiya bilan boʻlgan urushlar qatnashchisi (1809—10-yillarda Moldova armiyasi qoʻmondoni). 1812-yil Napoleonga qarshi urushda 2-armiya bosh qoʻmondoni. Borodino jangida ogʻir yaralanib halok boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagrationlar

**Bagrationlar** – Gruziyada IX–X asrlarda hukm surgan shohlar sulolasi. Eng mashhurlari: Ashot, Dovud III, Dovud Binokor, Georgiy III, Tamara, Georgiy V, Irakliy II.

## Manbalar
Badaviy

**Badaviy** ( *badaviy*, koʻplikda *badv* (بَدْو) yoki *badaviyun* (بَدَوِيُّون) — «sahroyi (dasht)», «koʻchmanchi», arabcha *badiya* (بَادِية) — sahro soʻzidan olingan) — dini va millatidan qatʼiy nazar Arabiston yarim oroli va Shimoliy Afrika choʻllarida yashaydigan koʻchmanchi, yarim koʻchmanchi arab qabilalari tushuniladi. Badaviylar Sudan va Shimoliy Afrika, Markaziy Arabiston, Suriya, Iordaniya, Iroq, Misr va boshqa joylarda yashaydilar. 
## Tarixi
### Qadimiy tarix
Badaviylar — yevropaliklar tomonidan dehqonchilik va savdo-sotiq bilan shugʻullanuvchi (Hadeziy) shaharlar aholisidan farqli ravishda koʻchmanchi hayot kechiradigan Arabistonning barcha qabila va xalqlariga berilgan umumiy nomdir.

Arab tarixchilari (8-asr) tuzgan shajaraga koʻra, badaviy qabilalari ikkita asosiy guruhga boʻlingan: Janubiy Arabiston, yaʼni Yaman qabilalari (banu Tayy, banu Hamdon, banu Mazhij, banu Omil, banu Juzam, banu Laxm, banu Xassan, banu Kind, banu Azd, banu Xazraj, banu Ximyar va boshqa qabilalar) va Shimoliy Arabiston qabilalari (banu Qays, banu Sulaym, banu Gʻatafon, banu Hilol, banu Qushayr, banu Murra, banu Tamim, banu Asad, banu Abdulqays, banu Bakr, banu Tagʻlib va boshqa qabilalar). Badaviylarda bir necha oila (beshinchi avlodgacha) birikib ahlni (bayt, faxa, xomula), koʻp sonli oila urugʻni (batn, firqa, oshira), urugʻlar esa qabilalarni tashkil etadi. Rivojlanib kelayotgan yangi ijtimoiy munosabatlar badaviylar hayotiga ham taʼsir qilib bormoqda, bu qabilalar tobora oʻtroqlashmoqda. Badviylar oʻrtasida urugʻqabilachilik munosabatlari hozirgi ham bir qadar saqlanib qolgan. Badaviylar asosan chorvachilik (tuyachilik, ayniqsa, yilqichilik va qoʻychilik), ovchilik va kirakashlik bilan shugʻullanadi. Yoʻlovchi savdogarlardan olinadigan boj ham Badaviylarning tirikchilik manbalaridan biri hisoblanadi (qarang Arablar).
### Usmoniylar davri
### 20-asrda

## Turli davlatlarda
### Arabiston yarimoroli
#### Saudiya Arabistoni
### Shom mamlakatlari
#### Suriya
#### Falastin
#### Iordaniya
### Shimoliy Afrika
#### Magʻrib
#### Misr
## Qabilalar va tarqalishi

## Madaniyati

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baday

**Baday** – urugʻ nomi. Asosan Xiva xonligi hududida yashab, Amudaryo boʻylarida chorvachilik bilan shugʻullangan. XIX asrning birinchi choragida Surxon vodiysiga, Bekoboddan Zomin dashtlarigacha tarqalgan. Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani shimoli-gʻarbida, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida uzinligi 20&nbsp;km, eni 4–5&nbsp;km boʻlgan toʻqayni hozir ham Badaytoʻqay deyishadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stepan Badalov

**Stepan Tigranovich Badalov** (1919.26.8 – 2014.17.7) – mineralog va geokimyogar. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977). Geologiya va mineralogiya fanlari doktori (1962), professor (1968), Oʻrta Osiyo industrial institutini tugatgan. 1946-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Geologiya va geofizika institutida ilmiy xodim, laboratoriya mudiri (1964 – 87), yetakchi ilmiy xodim (1987 – 96) va bosh ilmiy xodim (1997-yildan). Urush qatnashchisi (1941 – 45). Badalovning ilmiy ishlari Oʻzbekistonda elementlar geokimyosi, ruda hosil qiluvchi tizimlarda elementlarning namoyon boʻlish xususiyatlarini oʻrganishga hamda reniy va osmiyning provinsiyalarini aniqlashga bagʻishlangan.

## Manbalar
Badan

**Badan**, moʻgʻul choyi (Bergenia cras-sikolia) – toshyorardoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Oʻrta Osiyoda bir necha turi bor. Surxondaryo viloyati togʻlarida V. hissarica turi uchraydi. Gullari chiroyli, qizil yoki binafsha rang. Manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Ildizi va poyasida 28% gacha oshlovchi moddalar, arbutin glyukozidi va boʻyoq moddalar bor. Ildizpoyasidan olinadigan ekstrakt stomatit, kolit, enterokolit va ginekologik kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badanga shikast yetkazish

**Badanga shikast yetkazish** – jabrlanuvchining badaniga qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida jismoniy zarar yetkazib, tanasining anatomik butunligini yoki aʼzolaridan birining fiziologik funksiyasini buzish. Oʻzbekiston Respublikasi JKda Badanga shikast yetkazishye.ning ogʻirlik darajasiga qarab: qasddan badanga ogʻir, oʻrtacha ogʻir, yengil shikast yetkazish, kuchli ruhiy hayajonlanish holatida qasddan badanga ogʻir yoki oʻrtacha ogʻir shikast yetkazish, zaruriy mudofaa chegarasidan chetga chiqib, qasddan badanga ogʻir shikast yetkazish, ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlashning zarur choralari chegarasidan chetga chiqib, badanga qasddan shikast yetkazish (104–109-moddalar) boʻyicha alohida javobgarlik koʻzda tutilgan. Sodir etilayotgan paytda hayot uchun xavfli boʻlgan qasddan badanga ogʻir shikast yetkazish natijasida koʻrish, soʻzlash, eshitish qobiliyatini yoʻqotish yoxud biron aʼzoning ishdan chiqishi yoki uning faoliyati tamoman yoʻqolishiga, ruhiy kasalga chalinishga yoki umuman sogʻligʻi buzilib, umumiy mehnat qobiliyatining 33% dan kam boʻlmagan qismining doimiy yoʻqolishiga yoxud badanning tuzalmaydigan darajada xunuklashishiga sabab boʻlgan shikast yetkazish qasddan badanga ogʻir shikast yetkazish sanaladi va aybdor 5 yildan 8 yilgacha muddatga; Badanga shikast yetkazishye. oʻta shafqatsizlik bilan; ommaviy tartibsizliklar jarayonida; taʼmagirlik niyatida; bezorilik oqibatida; millatlararo yoki irqiy adovat zamirida; diniy taassublar zamirida; kishi aʼzolarini kesib olib, boshqa kishiga koʻchirish (transplantat) maqsadida; bir guruh shaxslar tomonidan sodir etilgan boʻlsa, 8 yildan 10 yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Badanin

**Badanin Nikolay Vasilevich** (1895– 1965) – gelmintolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1956), veterinariya fanlari doktori (1940). Leningrad veterinariya institutini tugatgan (1928). Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi institutlarida parazitologiya kafedrasi mudiri (1939–1960). Choʻchqa solityori qoʻzgʻatadigan hamda buzoqlarda uchraydigan kasalliklarni davolash va oldini olish ustida ilmiy ish olib borgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badanni artish

**Badanni artish** – salomatlikni har tomonlama mustahkamlashga qaratilgan choratadbir; davo-profilaktika muolajasi; bunda suvga hoʻllangan dagʻal sochiq bilan butun gavda yoki uning ayrim qismlari (qoʻl, oyoq va boshqalar) ni tez va kuch bilan artib, keyin teri qizarguncha quruq sochiq bilan ishqalanadi. Kuniga Badanni artish, bunda suv haroratini 30– 32° dan 18–20° gacha pasaytirib borish yaxshi naf beradi. Badanni artish kishini tetiklantiradi va organizmning tashqi taʼsirotlarga chidamini oshiradi. Bu muolajada teridagi qon tomirlari torayib, organizm kam issiqlik yoʻqotadi va gavdada koʻp issiqlik yigʻiladi. Teridagi qon tomirlar torayganda periferik aʼzolarga qon oqib kelishiga toʻsqinlik oshadi; yurak qisqarishi tezlashadi va qon bosimi bir oz koʻtariladi. Teriga sovuq tekkanda nerv sistemasi qoʻzgʻaladi, bunda sovuq taʼsir qila bersa, teridagi toraygan qon tomirlari kengayib, devoridagi muskullar tonusi oshadi, qon tez oqib keladi. Teri qon tomirlari kengayganda qon bosimi bir oz pasayadi va puls sekinlashadi. Badan oldin hoʻl, keyin quruq sochiq bilan artilsa, teri qon tomirlari bir oz vaqt torayib, sovuq seziladi, teri oqaradi va muzdek tuyuladi. Tomir kengayishi bilan teri qizaradi va qoʻlga issiq seziladi, kishi oʻzini tetik, bardam, baquvvat sezadi. Organizmni chiniqtirish, charchoqni yozish, nevrasteniya va boshqa kasalliklarni davolashda Badanni artish muolajasi qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badaytoʻqay davlat qoʻriqxonasi

**Badaytoʻqay davlat qoʻriqxonasi** – Oʻzbekistonning Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududida joylashgan, noyob toʻqay oʻrmonlari va boy hayvonot dunyosiga ega boʻlgan ekologik muhofaza hududidir. Qoʻriqxona 1971-yilda tashkil etilgan boʻlib, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida, Sulton Uvays togʻlari etaklarida joylashgan. Bu hududning oʻziga xos ekologiyasi Oʻzbekistonning ekologik xilma-xilligini saqlash uchun muhim ahamiyatga ega. Qoʻriqxona florasi va faunasi bilan mashhur boʻlib, Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan koʻplab turlarni oʻz ichiga oladi​...

## Geografik joylashuvi va iqlimi
Badaytoʻqay qoʻriqxonasi Qoraqalpogʻiston Respublikasining janubi-gʻarbiy qismida, Amudaryoning quyi oqimi yaqinida joylashgan. Qoʻriqxona, asosan, daryo vodiylaridagi toʻqayzorlar va qirgʻoqboʻyi ekotizimlaridan iborat. Bu hududning iqlimi quruq kontinental boʻlib, yozlari issiq va quruq, qishlari sovuq boʻladi. Yillik oʻrtacha yogʻingarchilik miqdori kam boʻlib, yoz oylarida juda past darajaga tushadi. Bahor va kuzda yogʻingarchilik nisbatan koʻproq boʻlsa-da, umumiy namlik darajasi juda past. Amudaryoning yaqinligi tufayli daryo vodiysidagi namlik flora va fauna uchun muhimdir​
## Manbalar
Badal

**Badal** (arabcha) – 1) biror narsa evaziga toʻlanadigan haq, narsaning qiymatiga muvofiq keladigan, oʻrnini bosa oladigan boshqa biror narsa; 2) biror tashkilot, jamiyat va shahrik.ga aʼzo boʻlgan shaxsning mazkur tashkilot, jamiyatga toʻlagan yoki davriy toʻlab turadigan puli, aʼzolik haqi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badariy madaniyati

**Badariy madaniyati** – Afrika qitasida dehqonchilik bilan shugʻullangan qabilalarning eng qadimgi madaniyati. Dastlab arxeologik yodgorliklar Badariy qishlogʻida (Misr) oʻrganilganligi uchun shu nomni olgan. Badariy madaniyati Nil vodiysida keng tarqalgan. Ayrim qabilalar bilan aloqalar qayiqlar yordamida amalga oshirilgan.

Badariy madaniyati yodgorliklari mil. av. 6ming yillikning oxiri va 5ming yillikda Nil vodiysida yashagan dehqonlarning iqtisodiy va madaniy hayotiga oid boy arxeologik materiallar berdi. Mozor, manzilgohlar, neolit davri boltalari, naqshli kamalak oʻqlar, choʻkich, chaqmoqtoshdan ishlangan pichoq, yigʻma oʻroq, yogʻoch bumerang, suyak qarmoqlar, ayollarning loy va fil suyagidan ishlangan haykalchalari, fil suyagidan ishlangan qoshiq va taroqlar, fil suyagi, tosh va loydan ishlangan turli idish-tovoqlar topildi. Baʼzi idishlarda arpa va bugʻdoy qipiqlari hozirgacha saqlangan. Sopol idishlarning sirtiga qora rang bilan oddiy geometrik naqshlar solingan. Badariy madaniyati mozorlarini qazish vaqtida olib borilgan kuzatishlarga asosan qadimgi Misrda neolit davridan boshlab oʻliklarni qabrga gʻujanak qilib, kiyimda, oʻng yoki chap bikini bilan koʻmish odati borligi aniqlandi. Badariy mozorlaridan topilgan yolgʻiz mis bigizni hisobga olmaganda, barcha mehnat qurollari, buyumlar, bezaklar – tosh, fil suyagi, yogʻoch va loydan ishlangan. Qadimgi badariylarning boshi choʻzinchoq, negr tipida boʻlgan. Ular asosan dehqonchilik, ovchilik bilan shugʻullangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Vsemirnaya istoriya, t. I, gl.Z, M., 1955; Ch a y l d G., Drevneyshiy Vostok v svete novix raskopok, per. s angl., M., 1956.
Badargʻa

**Badargʻa** – 1) XIX-XX asr boshlarida chor Rossiyasida shaxsni sud orqali yoki maʼmuriy tartibda biror shahar yoxud muayyan gubernadan uzoqlashtirish. Bunda oʻsha shaxsga mazkur joydan tashqarida istiqomat qilish joyini tanlash huquqi berilgan yoki bunday huquq berilmagan. Badargʻa qilinganlar politsiya nazoratida boʻlgan; 2) jazoning bir turi. Mahkumni uning istiqomat joyidan uzoqlashtirib, muayyan joylarda yashashini man etish. Oʻzbekistonda 18 yoshga toʻlgan shaxslar sodir etgan jinoyat uchun asosiy yoki qoʻshimcha jazo tarzida 1995-yil 1-aprelgacha amalda boʻlgan qonunlarda badargʻa koʻzda tutilgan va 5 yilgacha muddatga qoʻllangan. Badargʻa qilingan shaxs boʻlishi taʼqiqlangan viloyat, shahar yoki tumanga borgan taqdirda maʼmuriy tartibda jazolanar, bunday qilmishni takrorlasa, bir yarim yilgacha ozodlikdan mahrum etilar edi. Badargʻa insonparvarlik ruhiga zid va samarasizligi sababli bekor etilgan.

## Manbalar
Badaxos

**Badaxos** – Ispaniya janubi-gʻarbidagi shahar, Estremadura muxtor viloyatida, Gvadiana daryosi sohilida. Badaxos provinsiyasi maʼmuriy markazi. Portugaliya chegarasidagi tranzit punkt. Aholisi 128 ming kishi (1990). Koʻnteri sanoati rivojlangan. Vinochilik, toʻqimachilik, chinni buyumlar ishlab chiqarish korxonalari bor. Sobor (XIII asr) va 32 ravoqli Palmas koʻprigi (XVI asr) kabi meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badaxshon

**Badaxshon** (; ) – tarixiy va tabiiy oʻlka. Amudaryoning yuqori oqimida, daryoning har-ikkala sohilida joylashgan. Hududi butunlay togʻlar bilan qoplangan.

Badaxshon Pomir togʻlarining bir qismi boʻlib, ikki oʻlkadan iborat: 1) Gʻarbiy Pomirni ishgʻol qilgan Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati (Tojikiston Respublikasi); 2. Shimoli-sharqiy Afgʻonistonni ishgʻol qilgan katta oʻlka. Badaxshon qadimdan savdo markazi boʻlib, chetga laʼl, yoqut va zumrad chiqargan. Laʼlni badaxsh yoki balaxsh deb yuritganlar. Badaxshon toponimi shundan olingan boʻlishi ehtimol. Miloddan avvalgi 2-asrda Badaxshon Toharistonga, soʻng Kushon podsholigiga tobe boʻlgan. 5–6-asrlarda eftalitlar, 8-asrda arablar, 12-asrning 2-yarmida gʻuriylar, 13-asrning 1-choragidan moʻgʻullar qoʻl ostida boʻlgan. Badaxshonda 15–16-asrlarda temuriylar hukmronlik qilgan. 1520-yil Bobur Badaxshonni oʻgʻli Humoyunga topshirdi. 1584-yil Badaxshonni Abdullaxon II egallagan. 17-asrda ashtarxoniylar, keyinroq Dahbed (Samarqand) sayyidlaridan Mir Yorbek (1656– 1706) asos solgan sulola hukmronlik qildi. Mir Yorbek Badaxshonning poytaxti Fayzobod (Juzgʻun) shahriga asos solgan. Badaxshonda 18–19-asrlarda hukmronlik Qunduz beklariga oʻtgan. 1872-yilda tuzilgan rus-ingliz ahdnomasiga muvofiq Buxoro xonligi bilan Afgʻonistonning Badaxshondagi chegarasi Panj daryosi deb hisoblandi. 1873-yil Afgʻoniston xoni Doʻstmuhammadxon Badaxshonni oʻz davlatiga qoʻshib olgan (yana qarang Afgʻoniston).

## Aholisi
Badaxshon oʻlkasi aholisining asosiy qismini, yaʼni taxminan 70 foizini tojiklar tashkil etadi. Badaxshonning Tojikistonga tegishli hududida ushbu tojiklar tojik tilida, Afgʻonistonga tegishli hududida esa dariy tilida soʻzlashishadi. Shuningdek ushbu oʻlkada juda koʻp turli Pomir xalqlari istiqomat qiladi. Oz miqdorda pushtunlar, oʻzbeklar va qirgʻizlar mavjud. Aholi dindorlarining asosiy qismi musulmonlardir. Tojiklar, oʻzbeklar, qirgʻizlar va pushtunlar orasida islom dining asosan sunniylik mazhabi keng tarqalgan. Pomir xalqlari orasida asosan shia mazhabining ismoiliylik yoʻnalishi, baʼzilari orasida zardushtiylik dini tarqatgan. 

## Manbalar
Badboʻylar

**Badboʻylar**, skunslar (Mephitinae) – susarlar kenja oilasiga mansub sut emizuvchilar. Anal bezlari yirtqich hayvonlarni choʻchitadigan juda badboʻy hidli suyuqlik ishlab chiqaradi. 9–11 turi, 3 urugʻi (chipor badboʻylar– SpUogale, choʻchqaburun badboʻy– Conepatus, yoʻl-yoʻl badboʻy– Mephitis) maʼlum. Yoʻl-yoʻl badboʻy tanasining uzunligi 28–38 sm, moʻynasi qalin, yumshoq, qoramtir-qoʻngʻir rangda. Tanasining orqa tomonida boshidan dumigacha keng yoʻli borligi tufayli uzoqdan koʻzga tashlanadi. Xavf tugʻilganda anal bezidan koʻzga taʼsir qiladigan suyuqlik sachratadi. Oʻrmon, choʻl va dasht mintaqalarida yozda yakka-yakka, qishda toʻda boʻlib yashaydi. Shimoliy hududlarida qishki uyquga ketadi. Odatda kechasi faol hayot kechiradi. Oʻsimliklarning mevasi, mayda umurtqali hayvonlar va hasharotlar bilan oziqlanadi. Urgʻochilari uyasida bir yilda bir marta 4–10 ta bola tugʻadi. Bolalari bir yildan soʻng voyaga yetadi. Yoʻl-yoʻl badboʻy qimmatbaho moʻyna beradigan hayvon, maxsus fermalarda koʻpaytiriladi. Chipor badboʻyi 2 turni oʻz ichiga oladi, ogʻirligi 1 kg dan oshmaydi. Juni juda yumshoq, qora rangda, yirik oq dogʻlari boʻladi. Dumidagi yunglari uzun, tumshugʻida kalta. AQShning janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Choʻchqaburun badboʻy 6–7 turdan iborat. Janubiy Amerikada tarqalgan. Tanasining uzunligi 30–49 sm, dumi 16– 41 sm, ogʻirligi 2,3–4,5 kg. Juni oq va qora. Oqburun badboʻy (S. leuconotus) tanasi va boshi qora, orqa qismi, dumi va tumshugʻining uchi oq rangli.

## Manbalar
Badiiy akademiyalar

**Badiiy akademiyalar** – nafis sanʼat masalalari bilan shugʻullanadigan ilmiy-ijodiy markazlar (asosan davlat muassasalari), shuningdek oliy (baʼzan xususiy) badiiy oʻquv yurtlari Oʻzbekiston hududida qadimda nafis sanʼat ijodkorlarini uyushtirgan turli markazlar boʻlgan. Temuriylardan Husayn Boyqaro davrida (XV asr) Hirotda 40 dan ortiq sanʼatkorlarni uyushtirgan kutubxona keyinchalik mutaxassislar tomonidan „Nigorxonai Bexzod“ yoki „Bexzod akademiyasi“ deb atalgan.

Yevropada badiiy akademiya dastlab Italiyada antik sanʼat, Uygʻonish davri sanʼatkorlarining uslublarini oʻrganish uchun toʻplangan rassomlarning erkin uyushmasi tarzida maydonga kelgan (XVI asr). Birinchi badiiy akademiyalar Parijda (Qirollik badiy akademiyalar, 1648), keyinchalik Vena (1692), Berlin (1694), London (1768)da va boshqa Yevropa davlatlari saroylari qoshida, Rossiyada 1757-yil tashkil etilgan.

Oʻzbekistonda zamonaviy shakldagi B. A. 1997-yil Oʻzbekiston Prezidenta farmoniga binoan tashkil etildi (qarang Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy buyumlar

**Badiiy buyumlar** – chiroyli shakllarda bezatib ishlangan, turli maqsadlarda foydalaniladigan nafis buyum va zeb-ziynatlar. Uy-roʻzgʻor anjomlari, kiyim-kechak, mehnat qurollari, badiiy gazlama, gilam, palos, soʻzana, qurol-aslaha, mebel kabi moddiy madaniyat asarlari, tasviriy sanʼat, amaliy sanʼat, bezak sanʼati mahsulotlarini oʻz ichiga oladi. Baʼzi mamlakatlar oʻz badiiy buyumlari bilan mashhur (xitoy chinnisi, eron gilami, hind fil suyagi mahsulotlari, chex shishasi, oʻzbek atlasi va boshqalar). Jamiyat taraqqiyoti badiiy buyumlar tayyorlash usuli (haykaltaroshlik, kulollik, zargarlik, miskarlik, degrezlik, naqqoshlik, oʻymakorlik, koshinkorlik va boshqalar)ni ham takomillashtirdi, badiiy hunarmandlikning yangi sohalari (kashtadoʻzlik, doʻppidoʻzlik, zardoʻzlik, shishasozlik va boshqalar)ni yuzaga keltirdi. Oʻzbekiston hududida badiiy buyumlar ishlab chiqarish XX asrning 20-yillaridan keng yoʻlga qoʻyila boshlandi. 60-yillardan mazmunan boyidi, turlari koʻpaydi; anʼanaviy badiiy buyumlar qardosh xalqlar yaratayotgan mahsulotlar hisobiga ham boyimoqda. Badiiy sanoatning rivojlanishi (Toshkent chinni zavodi, Toshkent zargarlik zavodi, Buxoro zardoʻzlik fabrikasi, Atlas birlashmasi, Mikond zavodi va boshqalar) badiiy buyumlar ishlab chiqarish koʻlamini yanada kengaytirdi va rivojlantirmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy gimnastika

**Badiiy gimnastika** – sport turi, buyum (tasma, koptok, halqa, argʻamchi) bilan va usiz turli nafis gimnastika va raqs mashqlarini musiqa ostida bajarish boʻyicha ayollar musobaqalari.

Xalqaro sport musobaqalarining hozirgi zamon dasturida koʻp kurash (bitta majburiy va buyumlar bilan uchta erkin mashqlar) hamda buyum bilan guruh boʻlib erkin mashqlari mavjud. Gʻoliblar koʻp kurashda, alohida va guruh boʻlib bajariladigan mashqlarda aniqlanadi. Sportchilarning mashqlari 10 balli tartib boʻyicha baholanadi. 40-yillardan badiiy gimnastika musobaqalari oʻtkazila boshlandi. 50-yillar oxirida Xalqaro gimnastika federatsiyasi (FIJ) badiiy gimnastikani sport turi sifatida tan oldi. 1963-yildan toq yillari jahon chempionatlari oʻtkazilmoqda, 70-yillar boshidan Intervideniye Kubogi uchun yirik xalqaro musobaqalar tashkil qilinmoqda. 1984-yildan Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy koʻrgazmalar

**Badiiy koʻrgazmalar** — sanʼat asarlarini ommaviy namoyish etish shakli. Koʻrgazma maxsus qurilgan yoki moslashtirilgan binolar (mas, muzey, madaniyat saroylari zallarida, teatr, kinoteatr, jamoat binolari foyelarida va shahrik. joylar)da uyushtiriladi. Tomoshabinni asarlar (hozirgi davr sanʼati, badiiy meros) bilan tanishtirishning asosiy shakllaridan, baʼzan sanʼat asarlari savdosini uyushtirish maqsadida ham tashkil etiladi. Badiiy koʻrgazmalarning xalqaro, milliy, mintaqaviy turlari farqlanadi; Koʻchma va turgʻun, doimiy yoki davriy, bir kishining ijodidan yoki maʼlum guruh, maktab, yoʻnalish, davr, mamlakat sanʼati namunalaridan iborat boʻlishi mumkin. Koʻrgazmaga qoʻyilayotgan asarlar avvaldan tayinlangan kishilar yoki hayʼat aʼzolari tomonidan (janr, sanʼat turi, mavzui va boshqalarga qarab) tanlab olinadi. Badiiy koʻrgazmalar qoʻmitasi sanʼat asarlarini jamlash, ularni joylashtirish, koʻrsatkichlar tuzish va nashr ettirish, ekskursiyalar, maʼruzalar va boshqalarni uyushtirish kabi vazifalarni amalga oshiradi.

Badiiy asarlar dastlab Yunonistonda (miloddan avvalgi 6-asrdan), Italiyada (15-16-asrlar), Gollandiya, Flandriya (17-asr) va boshqalarda tomoshabinlarga koʻrsatila boshlangan. Hozirgi mazmundagi Badiiy koʻrgazmalar Fransiyada paydo boʻlgan: maxsus binolar qurilgan, rassomlar Luvr (1699)da oʻz asarlarini namoyish etganlar, shu tarzda Parijda koʻrgazmalar tashkil qilish boshlangan. Badiiy akademiyalar tomonidan koʻrgazmalar tashkil qilish yoʻlga qoʻyildi. 19-asrga kelib Badiiy koʻrgazmalar uyushtirish ishlari takomillashdi (koʻrsatkichlar tuzildi, ular koʻp nusxada nashr etildi, mualliflar haqida qisqa maʼlumotlar berildi). 19-asr boshlarida Parij, Londonda xalqaro koʻrgazmalar uyushtirilgan; 19-asr 2- yarmida rasmiy Badiiy koʻrgazmalar bilan bir qatorda norasmiy koʻrgazmalar (mas, Parijdagi „Xoʻrlanganlar saloni“, 1863) ham tashkil etilib, ularda salon — akademizm sanʼatiga realistik sanʼat, yangi badiiy ifoda vositalarini izlash qaramaqarshi qoʻyilgan.

Oʻzbekistonda dastlabki koʻrgazmalar 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida tashkil etila boshlandi. Jumladan, 1911-yil „L. L. Bure karikaturalari“ koʻrgazmasi tashkil etilgan. 1928-yilda Oʻzbekistonlik rassomlarning koʻrgazmasi uyushtirildi, unga koʻrsatkich tuzildi va nashr etildi. 1930-yillardan boshlab respublika, shahar koʻrgazmalarini tashkil etish anʼanaga aylandi. Oʻzbekiston rassomlari xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok eta boshladi (Parij, 1937, Nyu-York, 1939). Muhim sanalar (Mustaqillik kuni, Navroʻz ayyomi va boshqalar), yubileylarni nishonlashga bagʻishlangan Badiiy koʻrgazmalar tashkil etish anʼanaga aylandi.

## Manbalar
Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi

**Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi**, Badiiy koʻrgazmalar va panoramalar direksiyasi – muzey maqomiga ega boʻlgan mustaqil ijodiy ishlab chiqarish muassasasi; Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi qaramogʻida (1997-yildan; bungacha Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi tasarrufida boʻlgan). 1959-yilda Toshkentda tashkil etilgan. Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi d. oʻzbek sanʼatini keng targʻib qilish va ommalashtirish, Oʻzbekiston hududida va undan tashqarida oʻzbek va jahon sanʼati koʻrgazmalari tashkil etish, Respublika Badiiyot akadimyasi badiiy qadriyatlar jamgʻarmasi, muzeylar xazinasi va shaxsiy toʻplamlarni toʻldirish bilan bogʻliq boʻlgan ishlarni amalga oshiradi, tasviriy sanʼat asarlariga buyurtmalar berish va sotib olish, ularni saqlash bilan shugʻullanadi. Muzey faoliyati tomoshabin dunyoqarashini kengaytirishga qaratilgan. Muzey tuzilganidan beri Oʻzbekiston Respublikasining turli chekka tumanlarida, sobiq Ittifoq, MDH va chet mamlakatlardagi muzey va suratlar galereyalarida 4 mingdan ziyod koʻrgazmalar uyushtirdi. Muzeyning 13 mingdan ortiq (1997) badiiy qadriyatlarga ega boʻlgan xazinasi, badiiy saloni, xoʻjalik xizmatiga ega boʻlgan koʻrgazma zali bor.

Muzey oʻrta asrlar Oʻrta Osiyo meʼmorligi anʼanalarida 1934-yilda qurilgan binoda joylashgan (meʼmori A. I. Petelin, K. V. Babiyevskiy). Binoning peshtoqi yoysimon boʻlib, rangdor koshinlar bilan bezatilgan (Oʻzbekiston xalq rassomi M. Rahimov chizmasi asosida); yogʻoch oʻymakorligining ajoyib namunasi boʻlgan eshikni usta M. Qosimov boshchiligidagi bir guruh xalq ustalari yaratgan. Bino interyerida yoysimon ravoqli derazalar koʻp, bir-biriga tutash (anfiladali) 4 ta hashamatli xonalari uzaro yoysimon ravoqlar bilan bogʻlangan.

## Manbalar
Badiiy loyihalash

**Badiiy loyihalash** – sanoatda ishlab chiqariladigan badiiy buyumlarni loyihalash (qarang Dizayn). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bade Samarqandiy

**Bade samarqandiy** (Muhammad Bade ibn Muhammad Sharif Samarqandiy) (1641, Samarqand – ?) – oʻzbek shoiri va adabiyotshunosi. „Maleho“ taxallusi bilan sheʼriy asarlar yozgan. Uch yillik sayohat natijasida „Muzokir ul-ashob“ („Suhbatdoshlar zikri“, 1692) nomli tazkira yaratgan. Tazkirada XVII asrda Movarounnahr va Eronda yashagan 203 shoirning ijodi va hayoti hahida maʼlumot beriladi, asarlaridan namunalar keltiriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Abdullayev I., Hikmatullayev X., Samarqandlik olimlar, T., 1969.
Baden maktabi

**Baden maktabi** – XIX asr oxiri va XX asr boshidagi neokantchilik yoʻnalishi. Asosiy namoyandalari – V. Vindelband va G. Rikkert Baden yeri(Germaniya)dagi Freyburg va Xeydelberg universitetlarida dars bergan. Baden maktabi vakillari insoniyat madaniyati maʼnaviy qadriyatlar zamiriga qurilgan, degan gʻoyani olgʻa surdi. Tabiatshunoslik fanlarining uslubiyotini tarix fanlari uslubiyotiga qaramaqarshi qoʻydi. Tabiatshunoslikni tabiat hodisalarining takrorlanuvchi va umumiy qonuniyatlari haqidagi, tarixni taraqqiyotning alohida faktlari toʻgʻrisidagi fan, deb hisobladi.

Baden maktabi vakillari fanlarni predmetlariga qarab emas, balki tadqiq qilish uslubiyotiga qarab tasnif etgan, tarixning obyektiv qonuniyatlari mavjudligini rad qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy muzeylar

**Badiiy muzeylar** – tasviriy va amaliy bezak sanʼati hamda meʼmoriy yodgorliklarni yigʻish, saqlash, taʼmirlash, saralash, koʻrgazmalarda namoyish etish, oʻrganish, targʻib etish bilan shugʻullanadigan, sanʼatshunoslik yunalishidagi ilmiy maʼrifiy va tadqiqotlar olib boriladigan muassasalar. Muzeylar toʻplamlari muntazam yangi sanʼat asarlari hisobiga boyib turadi, ular koʻrgazma zallariga, toʻplamni asrash uchun qoʻshimcha xonalarga, taʼmirlash ustaxonasi, qiroatxonali kutubxona, fototeka, fotolaboratoriya va shahrik.ga ega. Qadimda sanʼat asarlari ibodatxonalarda, jamoat binolarida, hukmdorlarning saroylarida, rassom va haykaltaroshlarga, bezak sanʼati ustalariga homiylik qilgan badavlat kishilarning xonadonlarida yigʻib saqlangan. Sanʼat asarlarini izchil tarzda toʻplash Uygʻonish davridan boshlandi, maxsus binolar ajratildi, bu binolar muzey deb atala boshlandi. Dastlabki Badiiy muzeylar orasida eng muhimi antik sanʼat asarlari, italyan rassomlarining kartinalaridan iborat boʻlgan Medichilar toʻplamidir (15-asr, Florensiya). Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida sanʼat asarlari saqlanadigan galereyalar tashkil topdi (Madridda Prado, Parijda Luvr va boshqalar), ayrim xususiy toʻplamlarda asarlar milliy maktablarga ajratildi. Londonda birinchi davlat muzeyi – Britaniya muzeyi tashkil qilindi, davlat ixtiyoridagi Badiiy muzeylar kishilarni sanʼat asarlari taʼsirida tarbiyalaydigan muassasalarga aylandi. 19-asr mobaynida ixtisoslashtirilgan muzeylar (badiiy hunarmandlik, amaliy sanʼat asarlari muzeylari – Londonda Saut-Kensington muzeyi, hozirgi Viktoriya va Albert muzeyi, 1852; Parijda Bezak sanʼati muzeyi, 1863 va boshqalar), 20-asrdan zamonaviy sanʼatga bagʻishlangan muzeylar vujudga keldi. Sharq mamlakatlarida ham Badiiy muzeylar koʻpaydi (Tokio Milliy muzeyi, 1871; Pekinda Gugen muzey, 1914; Dehlida Hindiston Milliy muzeyi, 1948 va boshqalar).

Oʻzbekistonda Badiiy muzeylar tashkil etish 19-asrning 70-yillarida boshlandi. Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi 1918-yil knyaz Romanov toʻplami asosida tashkil topdi, keyinchalik yangi toʻplam va asarlar bilan boyib bordi, shuningdek hozirgi Oʻzbekistonda yashab ijod etgan va etayotgan sanʼatkorlarning asarlari hisobiga boyib bormoqda. Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi, A. Ikromov nomidagi Oʻzbekiston xalqlari madaniyati va sanʼati tarixi muzeyi va boshqa Badiiy muzeylar faoliyat koʻrsatmoqda. Badiiy muzeylar faoliyatida muzeylarda saqlanayotgan sanʼat asarlari toʻplamini oʻrganishga va tartibga solishga, ularning toʻliq koʻrsatkichlarini tuzish va nashr qilishga, maʼlum sanalarga bagʻishlangan tadbir (sessiya, koʻrgazma)lar uyushtirishga, aholini estetik tarbiyalashda ekskursiya, maʼruza, suhbatlar,badiiy studiyalar ishini yoʻlga qoʻyishga alohida ahamiyat beriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy oʻqish

**Badiiy oʻqish** – estrada sanʼatining bir turi: adabiy asar (sheʼriy nasr, shuningdek publitsistika) yoki dramatik parchani omma oldida ijro etib, tinglovchilarga asar mohiyatini badiiytaʼsirchan qilib yetkazish. Oʻtmishda Badiiy oʻqish xalq baxshilari, ertakchilari, qiziqchilari ijodining asosi hisoblangan. Yunoniston, Rim va Fransiyada badihagoʻylik, deklamatsiya, ifodali oʻqish sanʼati keng rivojlangan. Rossiyada Badiiy oʻqishning ikki turi – oʻz asarlarini mohirlik bilan ijro etish va professional turlari boʻlgan. Ogʻzaki ifodali nutq qadimdan oʻzbek baxshi, ertakchi va dostonchilari, qissaxonlari sanʼatining asosini tashkil qilgan. Oʻzbek badiiy o`qish sanʼati tarixida Qosimqul Doʻstmurod, Hamrobibi Umarali qizi, Hasan Xudoyberdi oʻgʻli, Husanboy Rasul oʻgʻli kabi oʻzbek ertakchilari va Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Poʻlkan shoir, Islom shoir kabi xalq shoirlarining xizmatlari katta. Oʻzbek ertakchi va dostonchilari, baxshilari asarning tiliga, ifodalarining ixcham, sodda, tushunarli va obrazli boʻlishiga eʼtibor berish bilan birga ijro vaqtida ovozning bir tondan ikkinchi tonga oʻtishi (modulyatsiya)dan, nutqiy tasnifdan, taqdid uslubidan, mimika va qoʻl harakatlaridan hozirjavoblik, musiqa va xonandalik sanʼatidan ustalik bilan foydalanadilar. Shuningdek, Alisher Navoiy, Muqimiy, Furqat, Hamza, F.Gʻulom kabi oʻzbek adiblari ham oʻz asarlarini mohirlik bilan ijro etishgan. Oʻzbek badiiy o`qish sanʼatini rivojlantirishda A. Hidoyatov, Sh. Burhonov, O. Xoʻjayev, N. Rahimov, E. Komilov, M. Abduqunduzov kabi oʻzbek aktyorlarining ham xizmatlari bor. Badiiy soʻz ustasi, respublikada xizmat koʻrsatgan artist Muhsin Hamidov badiiy oʻqish sanʼati sohasida tanilgan professional ijrochidir. Badiiy o`qishning bir aktyor teatri, melodeklamatsiya, ifodali oʻqish kabi turlari mavjud.

## Manbalar
Badik

**Badik** – folklor janri. Gul, gulafshon, koʻch-koʻch deb ham yuritiladi. Kishi tanasiga qizilcha, eshakyemi va boshqa toshmalar toshganda, goʻyo ularni "daf etish" uchun badikxon (badik aytuvchi)lar tomonidan ijro etilgan. Turkiy xalqlarda uchraydi. Asosan, badikxon bilan goʻyo bemor tanasiga joylashib olgan "yovuz ruh" oʻrtasidagi keskin kurashni aks ettiradi. Badik izchil shaklga ega boʻladi, hajmi turlicha, keskin buyruq ohangi bilan ijro etiladi. Badikning tili va badiiy-ifodaviy xususiyatlari xalq soʻz sanʼati hodisasi sifatida oʻrganiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiha

**Badiha** – xalq ogʻzaki ijodi anʼanalari asosida tuyqusdan, birdaniga aytilgan soʻz, sheʼr yoki qoʻshiq. Jahon xalqlari ijodida uchraydi. Muayyan asarni ijro yoki qayta ijro etganda ijodkorning unga kiritgan ijodiy oʻzgartishlari. Badiha sanʼatning barcha turiga xos boʻlib, tur va janrlar xususiyatiga koʻra turli koʻrinishlarda namoyon boʻladi. Badiha deganda, koʻp hollarda sheʼriy taʼbga ega, soʻzga chechan kishilarning tayyorgarliksiz, toʻsatdan, qandaydir ichki tugʻyon bilan aytgan jozibali soʻzlari, satrlari tushuniladi. Lekin har qanday badiha yuksak tajriba va iqtidor bilan bogʻliq. Baxshilar, askiyachilar, masharabozlar, ertakchilar sanʼatida bu yorqin namoyon boʻladi. Hatto xalq ogʻzaki ijodining ayrim janrlari toʻlaligicha badiha asosida ijro etiladi (masalan Askiya). Xalq ijodchilari orasida badiha sanʼati qadimdan yuksak qadrlanib kelgan. Poʻlkan, Islom shoir, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli va boshqa baxshi-shoirlar, Yusufjon qiziq, Amin buva, Joʻraxon Sultonov, Abdulhay Maxsum Qozoqov va boshqa soʻz ustalari ijodida badiha asosiy oʻrin tutadi. Yozma adabiyotda badiha asosan mushoira tarzida yaratilgan. Badihalar yaratish va aytish ayniqsa Alisher Navoiy zamonida taraqqiy etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badihagoʻylik

**Badihagoʻylik** – erkin tarzda ijro etilgan yoki ijod qilingan badiiy asarning oʻziga xosligi. Muayyan shakl, janr, uslub va boshqalarning ijodiy tartib-qoidalari asosida, yaʼni mavjud elementlarning yangi tarzda oʻzaro bogʻlanishi natijasida vujudga keladi. Turli sanʼat turlari (teatr, raqs, musiqa, poeziya)da mavjud. Ijodkorlardan yuqori mahorat, badiiy saviyani talab qiladi.

## Manbalar
Badminton

**[[Badminton 2012-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarida|Badminton]]** (Angliyaning Badminton shahri nomidan) — patli koptok (volan)ni raketka bilan urib oʻynaladigan tennisga oʻxshash sport oʻyini. Oʻyin toʻrtburchakli maydonchada (yakkama-yakka uchrashuvlarda maydoncha oʻlchovi 13,4x5,2 m va juftli oʻyinlarda 13,4x6,1 m) 1,55 m balandlikda tortilgan toʻrda oʻtkaziladi. Oʻyinda raqib urgan koptokchani yerga tushirmay unga qaytarish muhimdir. 15 xol (ayollar va bolalar 11 xol) gacha sanaladi. 3 yoki 5 qur oʻynaladi. Xol 0 va juft boʻlganda koptokcha oʻngdan, toq boʻlganda chapdan uriladi. Juftli oʻyinlarda oʻng tomondan boshlanib, har xoldan keyin oʻyinchilar sherigi bilan oʻrin almashtiradi. B. qadimgi Malayyada vujudga kelgan, keyinchalik Osiyodagi boshqa mamlakatlarga tarqalgan. 19-asr 70-yillarida Angliyada rasm boʻlib, oʻyin qoidalari ishlab chiqilgach Yevropaning boshqa mamlakatlariga ham yoyildi. Xalqaro badminton federatsiyasi (IBF) 1934-yil tashkil topdi, unga 80 dan ortiq mamlakat aʼzo (1991). 1977-yildan jahon birinchiligi oʻtkazib kelinadi. 1992-yildan Olimpiya oʻyinlari dasturidan joy oldi. Erkaklar uchun Tomas kubogi (1947-yildan), ayollar uchun Uber kubogi (1955-yildan) eng yirik xalqaro musobaqalar, Angliyaning ochiq birinchiligi (Uimbldon turniri) esa norasmiy jahon chempionata hisoblanadi. B. Oʻzbekistonda 50-yillardan rivojlana boshladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badouniy Abdulqodir ibn Malikshoh

**Badouniy Abdulqodir ibn Malikshoh** (1541—1596) — Hindistonda Akbar davri (1556— 1605)da yashagan tarixchi olim va saroy imomi. B. Akbar va bosh vazir Abulfazl Allomiy tomonidan joriy qilingan "dini ilohiy" ning muxoliflaridan boʻlgan. B. saroy tarixchisi Nizomuddin Ahmadning "Tabaqoti Akbarshohiy" asari asosida "Muntaxab uttavorix" nomli asar yozgan. Asar 3 qismdan iborat: 1- qismida Akbar davrigacha boʻlgan, 2- qismida Akbar davridagi (to 1595-yillargacha) tarixiysiyosiy voqealar bayon qilinadi, 3- qismida esa Hindistonda yashagan ulamo va fuzalolar, shoirlar haqida turli maʼlumotlar beriladi, har qaysi davr siyosatini talqin etishda tanqidiy mulohazalar yuritiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriddin Samarqandiy Muhammad ibn Bahrom Qalonisiy

**Badriddin Samarqandiy Muhammad ibn Bahrom Qalonisiy** (? — taxminan 1194) — mashhur tib olimi. Samarqandda tugʻilib, shu yerda ijod etgan. U Ibn Sino va Abu Bakr yar-Roziy kabi buyuk olimlar ilmiy asarlarini mutolaa qilgan. Ibn Abi Usaybiʼaning "Uyun alanbo fi tabaqot al-atibbo" ("Tabiblar tabaqalari haqida maʼlumotlar bulogʻi") nomli asarida Badriddin Samarqandiyning mashhur tabib ekanligi tilga olinadi. Badriddin Samarqandiyning murakkab dorilarga bagʻishlangan "Qarobodin" ("Murakkab dorilar haqida kitob", yaʼni "Farmakopeya") nomli asari 49 bobdan iborat boʻlib, unda murakkab dorilarni tayyorlash jarayoni taʼriflangan. "Qarobodin" Badriddin Samarqandiy yashagan davrda va undan soʻng ham tabiblar, ayniqsa, dorishunoslar uchun dasturilamal vazifasini oʻtagan. Asarning XVI asrda koʻchirilgan bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda (inv. № 3925).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriddin Chochiy

**Badriddin Chochiy** (taxalluslari: Chochiy, Badr, Shoshiy) (1285, Toshkent — 1344, Dexli) — shoir. Misrda va Bagʻdod shahrida tahsil olgan. Turkiy va forsiy tillarda ijod qilgan. 1332-yilda Toshkentdan Dehliga bordi va u yerda Sulton Muhammadshoh Tugʻluq saroyida xizmat qildi. Hukmdorlarga atab qasidalar yozdi. "Malik ush-shuaro" ("Shoirlar shogʻi"), "Faxr uz-zamon" ("Zamon faxri") unvonlariga musharraf boʻlgan. Badriddin Chochiy qasidalarida ijtimoiy turmushdagi kamchiliklarni hajv ostiga olgan, ushbu janrni yuqori bosqichga koʻtargan. Qasidachilikda vasfni qayta tiklagan. Badriddin Chochiy oʻz asarlarida adolatli, xalqparvar shohlarni orzu qilgan. "Qasidai shitoiya" ("Qish qasidasi"), "Qasidai sayfiya" (Yoz qasidasi"), "Qasidai rabbiya" ("Bahor qasidasi") kabi asarlarida tabiat goʻzalliklarini madh etgan. Badriddin Chochiyning 70 ga yaqin qasida, ruboiy, qitʼa va gʻazallarni oʻz ichiga olgan "Sharhi qasoidi Badri Chochiy" ("Badri Chochiy qasidalari sharhi", 1343) asari saqlanib qolgan. Shoir uslubi murakkabligi uchun keyinchalik uning asarlariga maxsus sharxlar bitilgan (Gʻiyosiddin Mustafo, "Kashf ul-asror", 1840/41; Muhammad Usmon Qays, "Nusxai Usmoniy", 1848 va boshqalar).

Badriddin Chochiy qasidalari toʻplamining 2 nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 1051, 151).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayoz

**Bayoz** ( – oq, oqlik) – ikki va undan ortiq shoirlar sheʼrlaridan tuzilgan sheʼriy toʻplam.

## Tuzilishi
Bayozlar sarbayoz (soʻz boshi), lirik sheʼrlar (asosiy qism), xotima va ilovadan tashkil topadi. Ayrim bayozlarda sheʼrlari keltirilgan shoirlar nomi mundarija sifatida beriladi. Baʼzan Bayozlarga xalq ogʻzaki ijodi namunalari: oʻlan, latifa, mutoyiba, maqol, musiqiy asarlar (Buxoro shashmaqomi, Xorazm maqomlari, Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari, ashula va katta ashulalar) ham kiritiladi.

## Tarixi
Ilk bayozlar, asosan, mashhur shoirlarning gʻazallaridan tuzilgan, keyinchalik bunga rioya qilinmagan. Bayozlar deyarli lirik janrdagi asarlardan tashkil topadi, unga nasriy parchalar ayrim hollardagina kiritiladi. Bayozlar biror gʻoya yoki maʼlum davr dunyoqarashini targʻib qilmaydi, umuman saylab olingan asarlarda davriylik ham boʻlmaydi, ular qatʼiy bob va boʻlimga ajratilmaydi, mualliflar ijodi sharhlanmaydi. Kimning sheʼridan qancha kiritish tuzuvchi xohishiga bogʻliq.

Ilk bayozlar arab sheʼriyati rivojlangan davr (750 – 1O55)da yuzaga kelgan (qarang Tammom, Saolibiy). Turkistonda bayozchilik X-XV asrlar sheʼriyati taʼsirida vujudga keladi. 18-19-asrlarga kelib ular mundarija va mazmun jihatdan ancha boyidi. Ayniqsa, Bedil ijodiyoti taʼsirida Bayoz tuzish anʼanaviy tus oldi. Rasmiy va norasmiy Bayozlar bor. Rasmiy Bayoz maxsus kotib, naqqosh, sahhof tomonidan buyurtmaga yoki muayyan shaxs talabiga mos tarzda tuziladi. Norasmiy Bayozda bezak va matnlarning joylashishida muayyan tartib boʻlmaydi. Bundaylari oʻz navbatida yana ikkiga boʻlinadi: a) shoir yoki kotib oʻziga maʼqul shoirlarning asarlaridan tanlab tuzadi; b) tuzuvchining oʻz sheʼriy toʻplamiga boshqa shoirlar asarlaridan namunalar kiritiladi (masalan, „Bayozi Miriy“, „Bayozi Roziy“, „Bayozi Nodim“, „Bayozi Kamiy“ va boshqalar).

Adabiy taraqqiyot jarayonida bayozlar adabiyot namunasigina boʻlib qolmay, haqiqiy sanʼat asariga ham aylandi, oʻziga xos maktablar paydo boʻldi. Fargʻona, Buxoro, Xorazm, Toshkent maktablariga mansub bayozlar asosan ikki tilda – oʻzbek va fors tillarida tuzilgan. 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida Muhammad Rahimxon Soniy (Feruz) tashabbusi bilan rasmiy bayozlar tuzish rivoj topdi, yuzlab naqshdor Bayozlar tuzildi va noyoblaridan nusxalar koʻchirildi. 19-asr oxirlarida Turkistonda matbaa ishlarining rivojlanishi bilan qoʻlyozma bayozlar tuzish davom etgani holda, Toshkent va Xivada toshbosma bayozlar chop etish yoʻlga qoʻyildi. Bayoz Turkiston xalqlari adabiyoti tarixini va devon tuzmagan shoirlar ijodini oʻrganishda muhim manbadir.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Hamidova M., Qoʻlyozma bayozlar – adabiy manba, T., 1981.

## Havolalar
Bayon

**𝐁𝐚𝐲𝐨𝐧** (arabcha) – 1) voqea, hodisa, fikr, mulohaza va sh.k.ning ogʻzaki yoki yozma ifodasi; 2) matnni oʻqib yoki aytib berilganlar asosida yozib chiqilgan ish. Oʻzbekiston umumtaʼlim maktablarida (asosan 2–8 sinflarda) oʻquvchilarning fikrlashini rivojlantirish boʻyicha sinf oʻquv (yozma) ishining asosiy turlaridan biri sifatida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bayonot

**Bayonot** — xalqaro huquqda bir yoki bir necha davlatning siyosiy partiyasi yoki partiyalari, hukumati yoxud hukumatlarining bir yoki bir necha davlatlarga oid muhim masalalar yuzasidan oʻz rasmiy fuqarolari, qarashlari hamda maqsadlarini, maʼlum hatti-harakatlarni qoʻllab-quvvatlashlari yoki aksincha, qoralashlarini, ularga eʼtiroz bildirishlarini ifodalaydigan hujjat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriddin Kashmiriy

**Badriddin Kashmiriy** (toʻliq ismi Badriddin ibn Abdussalom ibn Sayyid Ibrohim al-Husayniy alkashmiriy) (XVI asr 2-yarmi) – tarixchi, adib, shoir. 1554-yil Kashmirdan Buxoroga kelgan va Joʻybor xojalaridan Xoja Muhammad Islom va uning vorislari Xoja Saʼd va Xoja Tojiddin Hasanning shaxsiy kotibi boʻlgan. Badriddin Kashmiriy Abdullaxon II ga bagʻishlangan "Zafarnoma" dostoni (1593), koʻplab masnaviy, gʻazallar, shuningdek umumiy tarixning Shayboniyxongacha boʻlgan davrini qamrab olgan "Rasulnoma" asarini yozgan.Badriddin Kashmiriyning bizgacha yetib kelgan tarixiy asarlaridan biri "Ravzat arrizvon va hadiqat algʻilmon" ("Rizvon (farishta) bogʻi va gʻilmon boʻstoni") boʻlib, u taxminan 1589–1590 yillarda yozilgan. Asar muqaddima, xotima va 7 bobdan (boblar fasllarga ajratilgan) iborat boʻlib, Joʻybor xojalarining hayoti, ularning shayboniy sultonlari bilan olib borgan yozishmalariga bagʻishlangan. Unda Movarounnahrning XVI asr 2-yarmidagi iqtisodiysiyosiy ahvoli, madaniy hayoti, Buxoro xonligining Eron, Shimoliy Hindiston, Qashqar, Xorazm, qozoqlar, qirgʻizlar bilan siyosiy aloqalariga oid koʻplab maʼlumotlarni uchratish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriddin

**Badriddin** (XIV asr) – samarqandlik binokor usta. Badriddin usta Shamsuddin va usta Zaynuddinlar bilan hamkorlikda Shohizinda ansambli (Samarqand)dagi Shodi Mulk ogʻo maqbarasini qurgan (1373). Bu haqda maqbara peshtoqining sharafasi va ustun bezagi orasiga yozilgan. Badriddin va uning hamkorlari binoning umumiy koʻrinishini nafis va jozibali qilib ishlash, bezak uslubini takomillashtirish, naqshlarini murakkablashtirish yoʻli bilan markaziy mujassamotli, bir xonali maqbaralar meʼmorligida burilish yasagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayonqulixon Surgatu oʻgʻli

**Bayonqulixon (Buyonqulixon) Surgʻatu oʻgʻli** — Chigʻatoy ulusi xoni. Chigʻatoylardan. Duvaxonning nabirasi. Davlat ishlarini aslida uning nomidan 1346-yilda Chigʻatoy ulusini oʻz nazoratiga olgan qoraunaslar (nekuderiylar)dan boʻlgan amir Qozagʻon boshqargan. Amalda Bayonqulixon Qozagʻonning qoʻgʻirchogʻi edi. 1358-yil qishida Qazagʻon fitnachilar tomonidan oʻldirilgach, uning oʻgʻli amir Abdulloh Bayonqulixonga qarshi Hisor hokimi Bayon Sulduz va Kesh (Shahrisabz) hokimi Hoji Barlos bilan birgalikda bosh koʻtargan. Samarqandga yaqin yerda boʻlgan jangda Bayonqulixon qoʻlga olinib, qatl qilingan.
Moʻgʻullar, Movarounnahr hamda Yettisuvni egallashidan oldin, asosan, shomonlik diniga eʼtiqod qilishgan. Biroq, XIV asrda Markaziy Osiyodagi moʻgʻullar koʻpchilik islomni qabul qilgan. Bayonqulixon musulmon va xurosonlik shayx Sayfiddin Boxarziyning sodiq yordamchisi edi. Shuning uchun u shayx qabri qarshisiga dafn etilgan. Maqbara 1358-yildan beri Bayonqulixon qabrining tepasida joylashgan.
1357 (758)-yilda Shahrisabzda zarb etilgan dinorlarda *«Bayanquli bahodirxon eng buyuk sultondir. Alloh uning hukmronligini uzoq qilsin»* degan soʻzlar yozilgani uning taqvodor inson boʻlganligidan dalolat beradi.

## Qoʻshimcha maʼlumot

*Bayonqulixon maqbarasi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Manz, Beatrice Forbes, *The Rise and Rule of Tamerlane*. Cambridge University Press, 1989, ISBN|0-521-34595-2.
Bajan Mikola

**Bajan Mikola** (taxallusi; asl ismi Nikolay Platonovich) (1903-yil 26-sentabr, Kamenes-Podolskiy – 1983-yil 5-iyun, Kiyev) – ukrain shoiri va jamoat arbobi. Ukraina Fanlar Akademiyasi akademik (1951), Oʻzbekiston xalq shoiri (1968), Ukrainada xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1966). Ukraina ensiklopediyasi bosh muharriri (1958–83). „Oʻn yettinchi soqchi“ ilk sheʼriy toʻplami 1926-yilda bosilgan. „Saflanish“ (toʻplam, 1929), „Gofman tuni“ (1929), „Soʻqirlar“ (1929–32) kabi tarixiy asarlarida yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi ziddiyat aks etgan. 20-yillarda futurizm va konstruktivizm taʼsirida ijod qila boshlagan, lekin tez orada realistik sheʼr va dostonlar yozishga kirishgan. Bajanning „Angliya taassurotlari“ (1948), „Odamlar, kitoblar, sanalar“ (1968), „Oʻylar va xotiralar“ (1983) kabi asarlari xalqlar doʻstligi, tinchlik uchun kurash mavzuida. Bajan 1930, 1941–1942 yillarda Oʻzbekistonda yashagan, taassurotlari „Oʻzbekiston sheʼrlari“ (1942) turkumiga kirgan sheʼrlarda aks etgan. Navoiyning „Farhod va Shirin“ dostonini ukrain tiliga tarjima qilgan (1947). Asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baza detal

**Baza detal**, asos detal —1) mashina va mexanizmlarning uzel va detallarini biriktirishga hamda ularning bir-biriga tik (perpendikulyar) uchta koordinata tekisligida harakatlanishiga imkon beradigan detal. Baza detal  mashina yoki mexanizmni yigʻishda asos hisoblanadi. Masalan, stanok staninasi, avtomobil ramasi (shassisi), reduktor tanasi (korpusi) va boshqa; 2) asosan zavod, sexlarni loyihalashda ishlab chiqarishning shartli dasturini aniqlash uchun zarur boʻladigan, buyumlar guruhining konstruktiv, texnologik va boshqa tafsilotlarini ifodalaydigan asosiy tipaviy detal.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazal konglomerat

**Bazal konglomerat** (geologiya) – dengiz transgressiyasi (quruqlikning dengiz suvi bosishi) natijasida hosil boʻlgan choʻkindi togʻ jinslarining ostki qismida uchraydigan sementlashgan shagʻal. Tarkibida qum, loy, temir oksidi yoki kremniy boʻladi. Bazal konglomerat yordamida turli davr qatlamlari bir-biridan yosh jihatidan farqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazal membrana

**Bazal membrana** – koʻpchilik umurtqasiz va umurtqali hayvonlar hamda odamda qoplovchi va biriktiruvchi toʻqimalarni chegaralab turadigan hujayralararo tayanch qavat yoki chegara parda. Bazal membrana govak modda va unda joylashgan tolalardan iborat. Moddalarning shimilishi va diffuziyasi yoʻlida toʻsiq hamda elastik tayanch vazifasini bajaradi. Ayrim organlar kabi tanlab oʻtkazish xususiyatiga ega. Surunkali yalligʻlanish, xavfli oʻsma va boshqa kasalliklarda zararlanganida Bazal membrana epiteliy ostidagi biriktiruvchi toʻqimaga botib kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazal tanacha

**Bazal tanacha** — hujayra ichidagi zichlashgan tuzilma; bir hujayrali organizmlarda har bir xivchin va tuk asosida, shuningdek koʻp hujayrali organizmlarning toʻqima hujayralarida va spermatozoidlarda boʻladi. Odatda silindr shaklida boʻlib, uzunligi qariyb 0,5 mkm, diametri 0,1 — 0,2 mkm. Bazal tanacha  sentrioldan vujudga kelsa kerak (mas, spermatidalarda sentriolning Bazal tanacha ga aylanishi kuzatiladi). Bazal tanacha  xivchinli boʻla oladi va sentriol kabi hujayraning boʻlinish duki hosil boʻlishida qatnashadi. Bazal tanacha  baʼzan blefaroplast deb ataladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazalioma

**Bazalioma** — teri oʻsmalarining bir xili, teri karsinomasi; teri bezlari epitelial hujayralaridan paydo boʻladi. Yuzda, baʼzan qoʻl-oyoq yoki boshqa joyda vujudga kelib, teridan sal koʻtarilib turadi; asta-sekin kattalashib yaraga aylanadi, qichishadi va yara usti poʻst bilan qoplanadi. Oʻrta yoshdagi va keksa kishilarda koʻproq uchraydi. Bazaliomaning xavfli turi regionar limfa tugunlariga, keyinchalik ichki aʼzolarga metastaz berishi bilan farqlanadi. Rentgenoterapiya, elektrokoagulyatsiya va jarroxlik usuli bilan davolanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil