Vashington sammiti (2024)

**Vashington sammiti (2024)** – 2024-yil 9-iyulda Shimoliy Atlantika shartnomasi tashkilotiga (NATO) aʼzo 32 davlat hamda hukumat rahbarlari, ularning hamkor davlatlari va Yevropa Ittifoqi (YI) ishtirokida Amerika Qoʻshma Shtatlarining Vashington shahrida oʻtkazilgan 33-sammit. Sammitda 1949-yil 4-aprelda Vashingtonda Shimoliy Atlantika shartnomasi imzolanishi bilan tashkil etilgan NATOning 75 yilligi nishonlandi. Ushbu sammit 1978-yilgi Vashington sammiti, 1999-yilgi Vashington sammiti va 2012-yilgi Chikago sammitidan keyin Qoʻshma Shtatlarda oʻtkazilayotgan toʻrtinchi NATO sammiti boʻldi. Shuningdek, u Shvetsiya NATOga aʼzo boʻlganidan keyin oʻtkazilgan birinchi sammit va Jens Stoltenbergning NATO Bosh kotibi sifatidagi oxirgi sammitidir.

## Umumiy tasnifi
2024-yilgi Vashington sammitining rasmiy nomi „Ukraina va transatlantik xavfsizlik“dir. Bu sammit tinchlik va demokratiyaga qaratilgan global tahdidlarning kuchayishiga, xususan, Rossiyaning Ukrainaga davom etayotgan bosqinini ichiga olgan voqealarga NATOning eʼtiborini qaratib, oʻz munosabatini bildirishi uchun moʻljallangan. Rossiya va Shimoliy Koreya hamkorlik kelishuvlari eʼlon qilinganidan keyin Stoltenberg sammitda Ukraina–Janubiy Koreya hamkorligi muhokama qilinishini aytdi. Alyans, shuningdek, Xitoy tomonidan qabul qilingan tahdidlar va Hind-Tinch okeani mintaqasidagi xavfsizlik vaziyatini muhokama qiladi. Bundan tashqari, kun tartibi mudofaa uchun kerakli ashyolarni ishlab chiqarishni koʻpaytirish va ittifoqchilarning harbiy tayyorgarlik hamda NATOning barcha hududini himoya qilishga sodiqligini tasdiqlash boʻyicha muloqotni oʻz ichiga oladi.

### Sammitga tayyorlanish
Atlantika kengashidagi tadbirda AQShning NATOdagi doimiy vakili Julianne Smith oʻtgan yili Vilnyusda boʻlib oʻtgan sammitda NATO Ukrainaga aʼzolik uchun rasmiy taklif yuborishga tayyor emasligini va Vashingtonda boʻlib oʻtadigan sammitda buni amalga oshirishi dargumon ekanligini bildirganligini aytdi. Buning oʻrniga u NATO ittifoqchilaridan Ukrainani aʼzolikka yaqinlashtiradigan biror narsa bilan taʼminlashini kutmoqda va soʻnggi ikki yil ichida koʻpaygan ikki tomonlama yordamni institutsionalizatsiya qilishga eʼtibor qaratmoqda. Ushbu ishlarning qanday natijaga olib kelishi tafsilotlari noaniq boʻlib qolsa-da, Smith NATOning 2023-yilgi sammitida tashkil etilgan NATO–Ukraina kengashi kabi choralari orqali Ukrainaga boʻlgan sodiqligini taʼkidladi.

2024-yil 27-iyun kuni Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy NATO shtab-kvartirasiga tashrif buyurdi, u yerda NATO Bosh kotibi Jens Stoltenberg Vashington sammitiga yakuniy tayyorgarlikni muhokama qilish uchun uni kutib oldi. Stoltenberg NATO ittifoqchilaridan NATOning Ukrainaga xavfsizlik boʻyicha yordam koʻrsatish, mamlakat taʼlimini muvofiqlashtirish va taʼminlashda yetakchilik qilishiga rozi boʻlishlarini kutayotganini aytdi.

### Sammitdan oldingi voqealar

#### 2024-yilgi Ukraina safarbarlik qonuni
2024-yilda qabul qilingan, safarbarlik yoshini 27 dan 25 ga tushirgan munozarali safarbarlik qonuniga qaramay, Ukraina hali ham jiddiy ishchi kuchi tanqisligiga duch kelmoqda. 2022-yilda Rossiya 144 million aholiga ega boʻlsa, Ukrainada bu koʻrsatkich 38 millionni tashkil etgan. Ushbu demografik ustunlik Rossiyaga koʻproq ishchi kuchi resurslarini beradi. Biroq, Rossiyaning urushdagi yoʻqotishlari, odatda, Ukrainanikidan yuqori deb hisoblanadi. Ikkalasi ham katta miqdordagi xodimlarini yoʻqotgan, ammo bosqindan keyingi barcha holatlar tekshirilgunga qadar aniq raqamlarni aytish mumkin emas.

#### Ukrainaga xalqaro yordam
2024-yil 14-may kuni AQSh Davlat kotibi Antony Blinken Kiyevga yetib keldi va mamlakat kongressi Ukrainaga 60 milliard dollarlik yordam paketini taqdim etib, uni qoʻllab-quvvatlashini tasdiqladi. Oradan bir oy oʻtmay, AQSh buni yana bir bor amalda koʻrsatdi. Harbiy yordam, jumladan, artilleriya va havo mudofaa tizimlarini tez yetkazib berish bilan bu safar Biden maʼmuriyati mojarolar avj olgan sharoitda Ukrainaning uzoq muddatli xavfsizligini taʼminlashga tayyorligini taʼkidladi. Blinken: „Biz bugun siz bilanmiz. Ukraina xavfsizligi, suvereniteti, oʻz yoʻlini tanlash qobiliyati kafolatlanmaguncha biz siz bilan birga boʻlamiz“, – dedi.

24-may kuni ertalab Vengriya Bosh vaziri Viktor Orbán Magyar radiosi orqali berilgan koʻrsatuvda uning hukumati Ukrainaga tashqi yordam koʻrsatish boʻyicha harakatlari tufayli „NATO hududidan tashqaridagi NATO operatsiyalarida ishtirok etmasdan“ Vengriyaning NATOga aʼzoligini qayta belgilashni rejalashtirayotganini aytdi. Orbán Yevropa Ittifoqi va NATOning Ukrainani iqtisodiy, harbiy va siyosiy jihatdan qoʻllab-quvvatlash boʻyicha birlashgan saʼy-harakatlariga qaramay, Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan yaqin aloqalarni saqlab qolishda davom etayotgan bu ikki uyushmaga aʼzo yagona davlat rahbaridir. Yanvar oyi boshida Yevropa Ittifoqi agar Orbán hukumati Ukrainaga beriladigan 50 milliard yevrolik (taxminan 54 milliard AQSh dollari) yordam paketiga veto qoʻyishda davom etsa, Vengriyaga qarshi ovoz berish sanksiyalarini qoʻllash va uni moliyalashtirishni butunlay toʻxtatish bilan tahdid qilgan edi. Natijada Vengriya vetosidan voz kechdi va Yevropa Ittifoqi ushbu yordam boʻyicha muvaffaqiyatli kelishuvga erishdi.

2024-yil 27-iyun kuni Ukraina va Yevropa Ittifoqi oʻrtasida xavfsizlik boʻyicha tarixiy kelishuv imzolangan boʻlib, Ukraina prezidenti Zelenskiyning soʻzlariga koʻra, unda barcha 27 ta aʼzo davlat Ukrainaga har qanday ichki institutsional oʻzgarishlardan qatʼiy nazar, keng koʻlamli koʻmak bilan yordam berish majburiyatini oʻz zimmasiga olgan. Shu kuni Litva va Estoniya bilan 2 ta shunday shartnoma imzolandi. Ukraina allaqachon 19 ta shunga oʻxshash ikki tomonlama xavfsizlik bitimlarini imzolagan, jumladan AQSh, Fransiya va Buyuk Britaniya mamlakatlari ham shartnoma tuzgan mamlakatlar qatoriga kirgan. Bu kelishuvlar oʻzaro mudofaa shartnomalari boʻlmasa-da, davom etayotgan mintaqaviy muammolar sharoitida Ukrainaning barqarorligi va xavfsizligini mustahkamlashga qaratilgan strategik hamkorlikni anglatadi.

#### Rossiya bilan munosabatlar
2024-yil 24-mayda AQSh Davlat departamenti Davlat kotibi Antony Blinkenning Sharqiy Yevropaga tashrif buyurishini eʼlon qildi, chunki Rossiyaning Xarkov viloyatiga hujum qilib, Ukrainadagi yangi shimoliy jabhani ochishi haqidagi xavotirlar kuchayib ketdi, shuningdek, mamlakatning Moldova ishlariga ham potensial aralashuvi va Gruziyada qabul qilingan qonunga oʻxshash joriy qilingan „xorijiy agent“ loyihasi qator noroziliklarni keltirib chiqardi. Blinken 29-may kuni Kishinyovga, 30- va 31-mayda Pragaga tashrif buyurdi. U Chexiya Tashqi ishlar vaziri Jan Lipavskiy va boshqa rasmiylar bilan uchrashib, Gruziyaning „xorijiy agent“ qonuni bilan bir qatorda Ukrainani qoʻllab-quvvatlash masalasini muhokama qildi.

#### Quroldan foydalanish siyosati oʻzgaradi
3-may kuni Buyuk Britaniya Tashqi ishlar vaziri David Cameron Kiyevga tashrifi chogʻida Ukraina Britaniya qurollaridan foydalanishi va Rossiya ichida ular bilan zarba berish huquqiga ega ekanligini aytdi. Bu Yadro klubi va NATOning asosiy aʼzosi boʻlgan Birlashgan Qirollikning siyosatidagi katta oʻzgarishlar edi. Kreml matbuot kotibi Dmitriy Peskov va Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Mariya Zaxarova qarorni qoraladi. 29-may kuni Finlandiya, Kanada va Polsha vakillari alohida bayonotlar berib, Ukraina oʻz qurollaridan foydalangan holda Rossiya ichidagi amaldagi harbiy nishonlarga zarba berishi mumkinligi haqida bayonot berdi.

May oyining oxiriga kelib, bir qator yetakchilar, jumladan, Fransiya prezidenti Emmanuel Macron, Latviya prezidenti Edgars Rinkēvičs, Estoniyadan Alar Karis, Germaniya kansleri Olaf Scholz, Belgiya Bosh vaziri Alexander De Croo, Chexiya Respublikasi Bosh vaziri Petr Fiala va Daniya Bosh vaziri Mette Frederiksen, shuningdek, Kanada, Litva, Norvegiya, Buyuk Britaniya va Polsha Tashqi ishlar vazirlari, Finlandiya, Niderlandiya va Shvetsiya Mudofaa vazirlari ham Gʻarb tomonidan yetkazib berilgan qurollarga bir vaqtda qoʻyilgan taqiqni bekor qilishni maʼqulladilar. Aksincha, Belgiya va Italiya Ukraina tomonidan Rossiya ichidagi nishonlarga zarba berish uchun Gʻarb tomonidan yetkazib berilgan qurollardan foydalanishga qarshi edi.

30-may kuni AQSh prezidenti Joe Biden Ukrainaga Rossiya ichkarisida, faqat Xarkov viloyati yaqinida, aniq chegaralar belgilanmagan holda ogohlantirishsiz zarba berishga ruxsat berdi. Bu qaror Ukraina shaharlarini Rossiya qoʻshinlari tomonidan mamalakat hududida joylashgan harbiy bazalardan har kuni bombardimon qilinishiga javoban qabul qilindi, yaʼni Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy va boshqa rasmiylar oʻz ittifoqchilaridan Rossiya ichkarisida Gʻarb tomonidan yetkazib berilgan qurollar bilan zarba berishga ruxsat soʻragan. Qoʻshma Shtatlar ushbu cheklovlarni bekor qilganidan koʻp oʻtmay, Germaniya hukumati Ukrainaga oʻz qurollarini Rossiya hududida ishlatishga ruxsat berdi. Bu Rossiya hujumni boshlagan va taktik yutuqlarga erishgan Xarkov viloyati bilan „chegaraning yonida“ Ukrainani qarshi zarba siyosatini olib borishga undadi.

2024-yil 20-iyunda Ukraina va uning Yevropa ittifoqchilari bosimi ostida va Shimoliy Koreya–Rossiya oʻzaro mudofaa paktiga javoban Qoʻshma Shtatlar Ukrainaga Xarkov yaqinidagi mintaqadan tashqarida joylashgan chegara orqali Rossiya kuchlariga qarshi Amerika tomonidan taqdim etilgan qurollardan foydalanishga ruxsat berdi. Bu qaror Ukrainaning Rossiya hududiga zarba berishni oʻz ichiga olgan muvaffaqiyatli harbiy operatsiyalarini osonlashtirdi. Keyinchalik Ukraina rasmiylari hozirda Rossiya hududida foydalanishi mumkin boʻlmagan ATACMS kabi uzoq masofali raketa tizimlariga nisbatan cheklovlarni olib tashlashni yoqlab chiqdi.

2024-yil 19-iyun kuni Vladimir Putinning Pxenyanga soʻnggi 24 yildagi ilk tashrifi chogʻida Shimoliy Koreya va Rossiya oʻzaro mudofaa shartnomasini imzolagan edi. Bu voqea Koreya yarim orolidagi keskinlikning kuchayishi sifatida qayd etilgan. Bunga javoban Janubiy Koreya Rossiya elchisi Georgiy Zinovyevni kelishuvga norozilik bildirish uchun chaqirdi. 20-iyun kuni Janubiy Koreyaning milliy xavfsizlik boʻyicha maslahatchisi Chang Ho-jin: „Ukrainaga qurol yetkazib berish masalasini qayta koʻrib chiqamiz“, – dedi. Bu bayonot Janubiy Koreyaning qattiq harbiy doktrinasidagi misli koʻrilmagan oʻzgarish boʻlib, u anʼanaviy ravishda faol harbiy mojarolar olib borayotgan mamlakatlarga qurol yuborishni taqiqlaydi. Putin agar Janubiy Koreya Ukrainani qurollantirsa, bu „katta xato“ boʻlishi haqida ogohlantirdi.

#### Aʼzo davlatlarning mudofaa xarajatlari

17-iyun kuni sammit oldidan Vashingtonda prezident Biden bilan uchrashgan NATO Bosh kotibi Jens Stoltenberg NATOga aʼzo 32 davlatdan 23 tasi mamlakatlari yalpi ichki mahsulotining 2 foizi miqdorida mudofaa xarajatlari ajratib, bu boʻyicha oʻz maqsadlariga erishayotganini maʼlum qildi. NATO maʼlumotlariga koʻra, Yevropa aʼzo davlatlari va Kanada uchun mudofaa xarajatlari 18 foizga oshgan.

Tashkilotning bir qancha Sharqiy aʼzolari harbiy byudjetlarni oshirishni talab qilishdi. Polsha prezidenti Andrzej Duda NATO davlatlarini zudlik bilan xarajatlarni YaIMning 3 foizigacha oshirishga chaqirdi. Polsha 2024-yilda yalpi ichki mahsulotining 4 foizdan ortigʻini mudofaaga ajratishi kutilmoqda. Bu boshqa mamlakatlarning xarajatlaridan sezilarli farq bilan oshib ketadi, Boltiqboʻyi davlatlari esa YaIM hisobidan mudofaaga kamida 2,5 foiz sarmoya kiritish majburiyatini olgan.

Buyuk Britaniya Bosh vaziri Keir Starmer NATO aʼzolarini mudofaa xarajatlarini yanada koʻpaytirishga chaqirdi, bu esa Buyuk Britaniyaning ittifoq aʼzolari duch kelayotgan global tahdidlarga javoban harbiy byudjetga qoʻshimcha oʻnlab milliard funt ajratish rejalariga muvofiq keladi. Starmer, shuningdek, Birlashgan Qirollikni mudofaa xarajatlarini 2,5% gacha oshirish majburiyatini oldi, ammo buni qachon amalga oshirilishi haqida maʼlumot bermadi. Sammitga uchayotganda Starmer 2,5% sarflash boʻyicha „qatʼiy majburiyatini“ takrorladi. Starmer mamlakat mudofaasini „ildizidan shoxigacha“ koʻrib chiqqandan soʻng, „yoʻl xaritasini“ ishlab chiqishini aytdi, rasmiylar esa xarajatlar maqsadiga erishish uchun aniq sanani belgilash zarurligini bildirgan.

## Ukraina

### Ukraina jamoatchiligining NATOga munosabati
2004-yilda Ukrainada rossiyaparast prezidentlikka nomzod Viktor Yanukovichning saylovini bekor qilgan inqilobchilar NATOga qoʻshilishga qarshi harakat olib borib, 60% ovozga erishdi, ular jamoatchilikning bu haqidagi fikrini inobatga olmagan.

2014-yilda Qrimning Rossiya tomonidan anneksiya qilinishi va rossiyaparast tartibsizliklar ortidan Ukrainaning NATOga aʼzoligini qoʻllab-quvvatlash asta-sekin oʻsib bormoqda. Aʼzolikka nisbatan jamoatchilik 2021-yilda nisbatan past boʻlgan foizda, yaʼni 59,2 foiz yoqlab, 28,1 foiz qarshi chiqqan edi. 2022-yilgi bosqindan soʻng, 2023-yil mayiga kelib bu koʻrsatkich 89 foizga keskin oʻzgardi. Keyinchalik, koʻrsatkich 2024-yilga kelib 77% ijobiy va 5% qarshi ovozga tenglashdi.

### NATOning Ukraina boʻyicha pozitsiyasi
NATO Ukrainani qoʻllab-quvvatlashi qatʼiy ekanligini, alyans Ukrainani cheksiz qoʻllab-quvvatlashga qaror qilganini rasman taʼkidladi. Bu pozitsiya NATO ittifoqchilarining birlashganligi va Ukrainaga Rossiyaning noqonuniy bosqiniga qarshi kurashda yordam berishga sodiqligi haqida Rossiyaga kuchli bildirishnoma berish uchun moʻljallangan.

Garchi baʼzi NATO aʼzolari, xususan, Sharqiy Yevropada joylashgan mamlakatlar Ukrainani alyansga qoʻshilishga undagan boʻlsalar-da, ular keyinchalik bosqin tugashidan oldin bu mumkin emas degan qarorga kelishdi, chunki Ukraina tashkilotga aʼzo boʻlsa, bu NATO ham Rossiya bilan urushda bevosita ishtirok etishi mumkin degan maʼnoni anglatadi.

## Armaniston–Ozarbayjon munosabatlari
Sammit doirasida Armaniston va Ozarbayjon Tashqi ishlar vazirlari hamda AQSh Davlat kotibi Antony Blinken uch tomonlama uchrashuv oʻtkazdi. Armaniston va Ozarbayjon chegara inqirozi ortidan tinchlik bitimini yakunlash yoʻlida sezilarli yutuqlarga erishdi. Blinken shunday dedi: „Bugun erishilgan yutuqlar va qolgan narsalar haqida xulosa chiqarish uchun imkoniyat bor. Lekin biz ado etgan barcha majburiyatlarga asoslanib, umid qilamanki, ikkala davlat ham Qoʻshma Shtatlar qatʼiy va kuchli qoʻllab-quvvatlaydigan yakuniy kelishuvga erishishiga juda oz qoldi“.

## Sammit

NATOning uch kunlik 33-sammiti 2024-yil 9-iyul, seshanba kuni Andrew W. Mellon auditoriyasida uyushtirilgan ziyofat bilan ochildi. Ziyofat chogʻida Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidenti Joe Biden oʻz lavozimini tugatayotgan NATO Bosh kotibi Jens Stoltenbergga AQShning eng oliy fuqarolik mukofoti boʻlgan Prezidentning „Ozodlik“ medalini topshirdi.

2024-yil 9-iyuldagi sammitning birinchi kunida AQSh prezidenti Joe Biden Rossiya prezidenti Vladimir Putinni „Ukrainani xaritadan oʻchirib tashlamoqchi“likda aybladi. U NATOning bir qancha davlatlari, jumladan AQSh, Gollandiya, Germaniya, Italiya va Ruminiya Ukrainaga beshta havo hujumiga qarshi mudofaa tizimi uchun jihozlar yetkazib berishini maʼlum qildi. Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy 2024-yil noyabrida boʻlib oʻtadigan AQSh prezidentlik saylovi oldidan Donald Tramp prezident etib saylangan taqdirda u qabul qilishi mumkin boʻlgan qarorlarning NATO va Ukrainani qoʻllab-quvvatlashni kamaytirishga taʼsirini cheklash uchun choralar koʻrish zarurligi haqida ogohlantirdi.

2024-yil 10-iyulda NATOga aʼzo barcha 32 davlat Vashington sammiti deklaratsiyasini maʼqulladi. Deklaratsiyada NATO tomonidan amalga oshirilgan oʻzgarishlar va qabul qilingan siyosiy qarorlar keltirildi, birinchi navbatda, Rossiya bosqiniga qarshi Ukrainani qoʻllab-quvvatlash masalasi ochiqlandi hamda mojaro paytida Rossiyani qoʻllab-quvvatlagan davlatlar, xususan, Xitoy, Eron, Shimoliy Koreya va Belarus mamalakatlari qoralandi.

## Ishtirokchilar

## Manbalar