Brest-Litovsk shartnomasi (Ukraina - Markaziy kuchlar)

**Brest-Litovsk shartnomasi** eksklyuziv protektorat shartnomasi edi (, "non uchun tinchlik") 1918-yil 9-fevralda Markaziy kuchlar va Ukraina Xalq Respublikasi o'rtasida imzolangan, Ukraina Xalq Respublikasining suvereniteti tan olingan. Bu Grodno gubernatorligining Brest-Litovsk shahrida (hozirgi Brest, Belorussiya) bo'lib o'tgan muzokaralarning bir qismi bo'lib, 1918-yil 3-martda Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi va Markaziy kuchlar o'rtasida xuddi shu nomdagi alohida shartnoma tuzilgan.

Ilgari o'sha paytda tugatilgan Rossiya imperiyasining hududi bo'lgan Germaniya va Avstriya-Vengriya harbiy himoyani ta'minlash evaziga oziq-ovqat ta'minotini ta'minlagan. Markaziy kuchlar Ukrainani neytral davlat sifatida tan oldi.

## Tarixi
Rossiya Respublikasida Oktyabr inqilobi bilan yakunlangan fuqarolik tartibsizliklari yuz berayotgan paytda Ukraina Bosh kotibiyati hukumati ostida Ukraina Xalq Respublikasi o'z mustaqilligini e'lon qildi. U 1918-yil 9-yanvarda bo'lib o'tadigan Ukraina Ta'sis Assambleyasiga saylovlar e'lon qildi va o'sha yilning 22-yanvaridagi birinchi chaqiruvni   amalga oshirdi.

1917-yil 17-dekabrda Vladimir Lenin Sovnarkom boshlig'i sifatida ultimatum qo'ydi, unda u Markaziy Radani "Don, Ural yoki boshqa joylarga kiradigan har qanday qo'shinlarni to'xtatib, front chizig'ini tartibsizlantirishda" aybladi.  Kadetlar partiyasi a'zolari va Kaledin tomonida bo'lganlar  siyosiy dushmanlarga boshpana berish va "Ukrainadagi Sovet va Qizil gvardiya qo'shinlarini tor-mor etishga urinishlarga chek qo'yishni" talab qilishda ayblandi.  Lenin hukumatni "mustaqil va burjua respublikasi" deb atagan hukumatga javob berishi  uchun ularni yigirma to'rt soat oldin ogohlantirdi. Sovet qo'shinlari allaqachon Ukrainada bo'lganligi sababli, Ukraina hukumati davlat suverenitetini saqlab qolish uchun tezda harakat qilishi kerak edi.

Ukraina Markaziy Radasi xorijiy davlatlar bilan tinchlik shartnomasi tuzish va uning butun dunyoda tan olinishi istagini bildirdi. Britaniya va Fransiya imperiyalari vakillari Ukraina suverenitetini tan olishni istamaganligi sababli, ular uni o'zlarining asosiy ittifoqchisi - Rossiya imperiyasining bir qismi deb bilishganligi sababli, shartnoma Markaziy kuchlar oldida tan olish imkoniyatini beradi.

1918-yil 1-yanvarda Vsevolod Xolubovich boshchiligidagi Ukraina delegatsiyasi Brest-Litovskga keldi. Mikola Lyubinskiy, Aleksandr Sevryuk va Nikolay Levitskiy bilan birga dastlabki delegatsiya tarkibiga Mixailo Poloz ham kirgan.

## Tinchlik muzokaralari
Tinchlik muzokaralari 1917-yil 3-dekabrda ukrainalik Lev Trotskiy boshchiligidagi delegatsiya vakili bo'lgan Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi hukumati tomonidan boshlangan. 22-26-dekabr kunlari bir qancha rezolyutsiyalar qabul qilindi va 1917-yil 28-dekabrda frontda harbiy harakatlarni toʻxtatuvchi sulh imzolandi. 1917-yil 17-dekabrda Xarkovda Ukraina Sotsialistik Sovet Respublikasi Sovet hukumati tuzildi. Yakuniy imzolash Bolsheviklar tomonidan Antanta shartnomasi a'zolari bilan qandaydir kelishuvga erishish umidida kechiktirildi.

1918-yil 12-yanvarda Markaziy kuchlar vakili bo'lgan graf Ottokar Czernin Ukraina Xalq Respublikasining mustaqil delegatsiyasini tan oldi, ammo Csaki bilan Xalichina, Bukovina va Subkarpat Rusi masalalarini muhokama qilishdan bosh tortdi. Ular Xolm gubernatorligi va Podlachiya viloyati Ukraina Xalq Respublikasi tarkibiga kirishi haqida kelishib oldilar. Lev Trotskiy boshchiligidagi Rossiya delegatsiyasi dastlab 10-yanvarda mustaqil Ukraina delegatsiyasini ham tan olgan edi.

1918-yil 20-yanvarda Ukraina delegatsiyasi Kiyevga qaytib keldi, u yerda Tsentralna Rada 25-yanvarda  to'liq suveren Ukraina davlatini e'lon qildi. Ko'p o'tmay, Aleksandr Sevryuk boshchiligida Brestga yangi Ukraina delegatsiyasi yuborildi. Shu bilan birga, Ukrainaning bir qancha shaharlarida bolsheviklar qo'zg'olonlari bo'lib o'tdi. Bu esa uyushgan harbiy kuchlarga ega bo'lmagan Ukraina Xalq Respublikasini chetdan yordam so'rashga majbur qildi.  Biroq, Markaziy kuchlar uchun vaziyat, ayniqsa, oziq-ovqat tanqisligidan aziyat chekkan Avstriya-Vengriya uchun ham juda muhim edi. 

1-fevral kuni Kongressning yalpi majlisida Yuxim Medvediyev va Vasil Shaxray ishtirokida Ukraina Sovet hukumati ham ishtirok etdi, ammo Markaziy kuchlar Ukrainaning yagona vakillari sifatida Ukraina Xalq Respublikasi delegatsiyasi bilan muzokaralarni davom ettirdilar.  Markaziy Rada Kiyevni bolsheviklar qoʻshinlari uchun tashlab ketgan boʻlsa, 8-fevraldan 9-fevralga oʻtar kechasi Brest-Litovskda bolsheviklar noroziligi tufayli tinchlik shartnomasi imzolandi.

Germaniyaning "*Lübeckische Anzeigen*" gazetasining maxsus nashri *(Extrablatt)* "Ukraina bilan tinchlik" haqida e'lonni chop etdi: "Bugun 1918-yil 9-fevralda ertalab soat 2 da To'rtlik ittifoqi va Ukraina Xalq Respublikasi o'rtasida tinchlik imzolandi".

### Imzolovchilar

Shartnoma imzolanganidan bir necha kun o'tgach, Markaziy kuchlarning 450 000 dan ortiq qo'shini Ukrainaga kirdi va bor-yo'g'i bir oy o'tgach, bolsheviklar qo'shinlarining aksariyati hech qanday qarshilik ko'rsatmasdan mamlakatni tark etishdi. Kiyevni Ukraina va Germaniya qo‘shinlari egallab olganidan ko‘p o‘tmay, Markaziy Rada 2-mart kuni Kiyevga qaytishi mumkin edi.

## Shartlar

Shartnoma Ukraina Xalq Respublikasining chegaralari sifatida quyidagilarni e'tirof etdi: g'arbda 1914-yilgi Avstriya-Vengriya-Rossiya chegarasi. U Ukrainaning yangi davlati tarkibidagi Ukraina Galitsiyasini istisno qildi. Shimolda, hozirgi Lublin vodiysida (Polsha) Tarnogród, Biłgoraj, Szczebrzeszyn, Krasnystaw, Radzin Podlaski va Międzyrzec Podlaskidan o'tadigan chiziq.  Sarnaki, hozirgi Masoviya vodiysida (Polsha) va Kamyanyets va Prujanyda, hozirgi Brest voblastida (Belarus). Aniq chegaralar aralash komissiya tomonidan aholining etnik tarkibi va irodasi asosida belgilanishi kerak edi (2-modda).

Shartnoma, shuningdek, bosib olingan hududlarni tartibga soladigan evakuatsiya qilish (3-modda), diplomatik munosabatlar o'rnatish (4-modda), urush to'lovlaridan o'zaro voz kechish (5-modda), harbiy asirlarni qaytarish (6-modda) va almashishni, internirlangan fuqarolar va davlat va xususiy huquqiy munosabatlarning yangilanishi (8-modda) nazarda tutgan.  7-modda iqtisodiy munosabatlar va savdoni zudlik bilan tiklashni nazarda tutgan, shuningdek, buxgalteriya hisobi va tariflar tamoyillarini ham belgilab bergan. 

Avstriya-Vengriya va Ukraina Xalq Respublikasi ham Galitsiya va Bukovina bo'yicha maxfiy bitim imzoladilar. Avstriya-Vengriya 1918-yil 31-iyulga qadar Ukraina aholisi ko'p bo'lgan Sharqiy Galitsiya va Bukovina hududlarini bitta hukmronlik ostida birlashtirishga rozi bo'ldi. Ammo 4-iyulda Avstriya-Vengriya Ukraina unga shartnomada va'da qilingan don miqdorini yetkazib bermagan, degan bahona bilan maxfiy kelishuvni bekor qildi. Lekin bu haqiqatan ham Polsha bosimi natijasida sodir bo'lgan.  Boshqa tomondan, bekor qilish sababi esa, Vena kelishuvni sir saqlashni talab qilganidan so'ng, Brest-Litovsk shartnomasi imzolanganidan hayajonlangan Sevryuk bu ma'lumotni Lemberg (Lvov) ukrainaliklariga oshkor qildi. Ushbu sirning oshkor etilishi Avstriya-Vengriyani shartnoma nusxasini yo'q qilishga olib keldi va keyinchalik uning mavjudligini har qanday tarzda rad etdi.  Czernin esa tez orada iste'foga chiqdi.

Markaziy kuchlar 1918-yil 3-martda Rossiya Sovet Federativ Sotsialistik Respublikasi bilan alohida Brest-Litovsk shartnomasini imzoladilar. Rossiya Ukraina Xalq Respublikasi bilan tuzilgan shartnomani tan olishga va Rossiya va Ukraina o'rtasidagi chegaralarni kechiktirmasdan belgilash, Ukraina hududini rus qo'shinlari va Rossiya Qizil gvardiyasidan tozalash va tugatish uchun Ukraina bilan zudlik bilan tinchlik shartnomasini imzolashga rozi bo'ldi. Ukraina Xalq Respublikasi hukumati yoki davlat muassasalariga qarshi har qanday tashviqotni (6-modda) to'xtatishga kelishdi.

## Oqibati

Shartnoma darhol polyaklar, xususan, Avstriya-Vengriyadagilar orasida katta qarshiliklarga sabab bo'ldi. Avstriya parlamentidagi Polsha siyosatchilari darhol norozilik namoyishlarini boshladilar: davlat xizmatchilari ish tashlashni boshladilar,  turli shahar va qishloqlarda spontan namoyishlar bo'lib o'tdi. Eng muhimi, Polsha yordamchi korpusi imperator buyruqlarini bajarishdan bosh tortdi va Rarancza jangidan so'ng, Rossiya fuqarolar urushida Polsha qo'shinlariga qo'shilish uchun front chizig'ini yorib o'tdi. Venadagi imperator va qirollik hukumati shartnomaning ayrim qismlarini rad etgan bo'lsa-da, polyaklar o'rtasida monarxiyaga nisbatan sodiqlik yoki ishonchning qolgan har qanday tuyg'usiga yetkazilgan zarar halokatli va tuzatib bo'lmaydigan darajada edi.   Hukumatda ishtirok etgan Polsha siyosatchilarining mustaqillikka qarshi fraksiyasi Polsha aholisining ko'z o'ngida yakson bo'ldi. Ular har qanday mumkin bo'lgan Avstriya-Polsha yechimini hayotiy variant deb hisoblashni to'xtatdilar va buning o'rniga butunlay mustaqillikni tiklashga e'tibor qaratdilar. 

Brest-Litovsk shartnomasi Ukraina Xalq Respublikasiga 1918-yil fevral-aprel oylarida Ukrainadan bolshevik qo'shinlarini tozalashda Germaniya va Avstriya-Vengriya harbiy yordamini taqdim etdi, ammo shartnoma Antanta Davlatlarining Ukraina Xalq Respublikasi bilan aloqalarini to'xtatib qo'yishini ham anglatardi.

Ko'p o'tmay, Markaziy kuchlardan taklif qilingan xorijiy kuchlar Ukraina aholisining katta qismi, shuningdek, Markaziy Radaning bir qismi tomonidan bosqinchilar sifatida baholandi. Aprel oyi oxirida Germaniyaning Ukrainadagi Oliy qo'mondoni Herman fon Eyxhorn ukrainaliklarni nemis manfaatlariga qarshi jinoyatlar uchun nemis harbiy sudlariga tortilishi to'g'risida farmon chiqardi.  Birinchi Ukraina diviziyasi (*ko'k paltolar*) qurolsizlantirildi va nemis askarlari hatto ikki vazirni hibsga oldilar. Vazirlar nemislarning harakatlarini tanqid qilgan edilar. Markaziy Rada bilan yakuniy tanaffus 29-aprelda, general Pavlo Skoropadskiy o'zini Ukraina davlatining getmani deb e'lon qilgan paytda sodir bo'ldi. 

1922-yilgi Germaniya va Sovet Rossiyasi o'rtasidagi Rapallo shartnomasi Brest-Litovskda Germaniyaning majburiyatlarini bekor qildi. 1918-yil oxirida Avstriya-Vengriyaning parchalanishi uning majburiyatlarini avtomatik ravishda bekor qildi. Turkiya 1922-yilda Ukraina SSR bilan shartnoma imzolab, Brest-Litovsk shartnomasidan voz kechdi. Faqat Bolgariya shartnomani rasmiy ravishda bekor qilmagan. 

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Volodimir Kubijovich (tahrir. ): *Ukraina - qisqacha entsiklopediya I.* Toronto universiteti matbuoti, 1963 yil.
* Orest Subtelniy: *Ukraina - tarix* . .
* AQSh Davlat departamenti . *Brest-Litovsk tinchlik konferentsiyasi materiallari: Rossiya va markaziy kuchlar o'rtasidagi tinchlik muzokaralari 1917 yil 21 noyabr - 1918 yil 3 mart* . "Davlat matbaa idorasi". Vashington, 1918 yil.

## Havolalar

* Ukraina entsiklopediyasi
* 1918 yil 9 fevraldagi Brest-Litovsk tinchlik shartnomasi
* 1918 yil 3 martda Brest-Litovsk tinchlik shartnomasi
* AQSh Davlat departamentining shartnoma bo'yicha ish yuritish kitobining raqamli nusxasi.