Foryob (viloyat)

**Foryob**, Afgʻonistonning 34 viloyatlaridan biri va mamlakatning shimolida joylashgan. Ushbu viloyat Turkmaniston bilan chegaradosh hisoblanadi. Aholisi 948 ming kishidan ortiq (2012) va koʻp millatli bir jamiyat. Bu viloyat 15 tuman va mingdan ortiq qishloqdan tashkil topgan. Shuningdek, maʼmuriy markazi Maymana shahri.

## Tarixi

Foryob bir forscha toponimika va maʻnosi "daryo suvlarini sugʻorish orqali sugʻoriladigan erlar". Foryobning oti sosoniylar tomonidan tashkil etilgan shahardan olingandir. Mazkur hudud mashhur islom faylasufi Abu Nasr al-Forobiyning (Ibn an-Nadim keltirgan ma’lumotlarga ko‘ra) vatani sifatida tanilgan. Faryob mintaqasi tarixan Katta Xurosonning transchegaraviy hududiga kirgan bo‘lib, mustamlakachilik davrida britaniyalik geograflar tomonidan Afg‘on Turkistoni nomi bilan atalgan.

Faryobda aholi joylashuvi tarixi juda qadimiy bo‘lib, hudud turli davrlarda bir-birini almashgan ko‘plab madaniy qatlamlarni o‘zida mujassam etgan. Ayrim tarixiy bosqichlarda u turli xalqlar va madaniyatlar tinch hamda murosa asosida birga yashagan madaniy ko'prik vazifasini bajargan.

Maymana va Andxoy shaharlarining yozma tarixda tilga olinishi taxminan 2 500 yil avvalga borib taqaladi. Manbalarga ko‘ra, miloddan avvalgi 586-yilda Quddus Navuxodonosor II tomonidan vayron qilingach, yahudiylar bu hududga ko‘chib kelib, bu yerda istiqomat qila boshlagan. O‘sha davrda hudud Fors imperiyasi tarkibida bo‘lgan, keyinchalik esa miloddan avvalgi 326-yilda Aleksandr Makedonskiyning istilosi natijasida yunonlar hukmronligi o‘rnatilgan.

Milodiy III asrdan VII asrgacha bo‘lgan davrda forslar hukmronligi qayta tiklandi.

Islomdan avvalgi davr milodiy 651–661-yillarda Arab musulmonlari tomonidan Shimoliy Afg‘onistonning zabt etilishi bilan yakunlangan. Bu hudud ikki yirik — arab va fors madaniyatlari nafaqat siyosiy va hududiy, balki mafkuraviy ustunlik uchun ham kurash olib borgan keng ko‘lamli jang maydoniga aylangan. Natijada bu yerda asrlar davomida mavjud bo‘lgan zardushtiylik, buddaviylik, nestorian xristianligi hamda mahalliy butparastlik e’tiqodlari asta-sekin yo‘qolgan. Keyinchalik turli islomiy sulolalar hokimiyat tepasiga kelib, mahalliy aholi hayotiga ta’sir ko‘rsatgan. Ular qatoriga Safforiylar, Somoniylar, G‘aznaviylar, Saljuqiylar va G‘uriylar kiradi.

Faryob tarixi XIII asrda yana bir bor keskin o‘zgarishlarga duch keldi, bu safar Chingizxon va avlodlari boshchiligidagi mo‘g‘ullar istilosi natijasida bo‘ldi. Shimoldan hududga kirib kelgan mo‘g‘ullar Maymana kabi shahar va qishloqlarni vayron qilgan, aholining ko‘pchiligini qirib tashlagan, don, dalalar va chorvachilik mulkini talon-taroj qilgan yoki yoqib yuborgan, qadimiy sug‘orish tizimlarini buzgan. Faryob o‘zi ham mo‘g‘ullar tomonidan 1220-yilda vayron qilingan. Mongollarning nazorati Buxoro yoki Amudaryoning shimolidagi Samarqandning muqobil shahrlaridan kelib chiqqan. Ular bir markazsizlashtirilgan usulga hukumat qiledilar, biroq, Maymana va boshqa joylarda mahalliy qabila boshliqlariga sezilarli muxtoriyat (19-asrning oxirigacha davom etadigan meros) uchun ruxsat berildi.

1500-yillarda o‘zbek amirlari, Buxoro xonligi shaklida, Amudaryoni kesib o‘tib, taxminan 1505-yillarda Faryob va unga yaqin hududlarga yetib kelgan. Ular bu yerda mavjud bo‘lgan, asosan chorvachilik bilan shug‘ullangan arab aholisiga qo‘shilib, hududni XVIII asrning o‘rtalarigacha boshqargan.

Hudud 1748-yilda Ahmad Shoh Durroniy tomonidan zabt etilib, Durroniylar imperiyasiga qo‘shilgan. XIX va XX asrlarda bo‘lib o‘tgan uchta Angilya-Afg‘on urushida hudud britaniyaliklar tomonidan egallanmagan. Faryob 1964-yilda viloyat maqomiga ega bo‘lgan. 1930-yillardagi ma’muriy islohotlargacha u Maymana nomi bilan atalgan va Balkh viloyatining kichik viloyati sifatida boshqarilgan, markazi Mazar-i-Sharifda joylashgan edi.

1990-yillardagi Afg‘oniston fuqarolar urushi davomida (90-yillarning boshlarida va oxirlarida) 1990-yillarning o‘rtalarida Tolibon va qarshi kuchlar o‘rtasidagi front chizig‘i ko‘pincha Badgis va Faryob viloyatlari orasida joylashgan edi. Ismoil Xon Tolibon tomonidan Harat viloyati egallangach, kuchlarini qayta tashkil etish maqsadida Faryobga qochgan, biroq Abdulmalik Pahlavon tomonidan xiyonatga uchragan.

1997-yilning may oyida, Abdul malik pahlavon tolibon bayrogʻini maymana shahrida koʻtardi va gʻarbdan bir urush toliblardan qildirdi. nihoyatda bir qator oʻzgaruvchanliklar va Malikning chiqishidan soʻng toliblar u yerdan chekindilar, ammo 1998-yilda toliblarning 8000 urushchilari Foryobdan bosib oʻtib qoʻshni viloyatida yani joʻzjon viloyatida Abdul Rashid Doʻstumning bosh qarorgohini shibirgʻon shahrida tutdilar.

2001-yillarning oxirida,toliblar hukumatining qulashidan soʻng Foryob viloyati  Afgʻonistoning eng tinch sohalaridan edi. viloyatdagi soʻnggi rivojlanish loyihalari viloyatning qishloq xoʻjaligi salohiyatini kengaytirishga qaratilgan, xususan, yaqin oʻtmishdagi viloyatni qayta tiklashga yoʻnaltirilgan.

2006-yilga, Abdul Malik pahlavonning boshchiligidagi Afgʻoniston Erkinlik partiyasi Foryob viloyatida, beqarorlikka olib keladigan qurolli jangarilar qanoti saqlanib qolgani haqida xabar berilgan edi. Afgʻoniston Milliy xavfsizlik kuchlari kengayishni boshladi va sekinlik bilan nazoratni oʻz zimmasiga oldi. Afgʻoniston-Turkmaniston chegarasi Afgʻoniston chegara politsiyasi tomonidan saqlanadi, viloyatning qolgan sohalarini qonun va tartibini NATOdan oʻrgangan Afgʻoniston milliy politsiyasi oladi.

2006-yildan 2014-yilgacha, viloyatda Norvegiya boshchiligidagi Viloyat qayta qurish guruhi bor edi. Norvegiyaning Viloyat qayta qurish guruhi Maymanada oʻz bazasiga ega boʻlgan edi va Gʻoʻrmoch tumani uchun masuliyatni olgan edi.

Afgʻoniston Amudaryo havzasida yogʻ bloklarini ishlab chiqarish uchun Xitoy Milliy neft-gaz uyushmasi bilan shartnoma imzoladi, bu shartnoma ikki oʻn yillikda milliardlab dollar pul topish uchun kutilgan, shartnoma Sar-Poʻl va Faryob kabi shimoliy viloyatlarda  burgʻulash va neftni qayta ishlash zavodlarini qamrab olgan, bu shartnoma Afgʻoniston hukumati tomonidan bir necha oʻn yillar davomida tuzilgan birinchi xalqaro neftni qazib olish shartnomasi. 2012-yilning oktabr oyida  Xitoy Milliy neft-gaz uyushmasi Afgʻoniston yogʻini qazib olishini boshladi, oʻsha oyda Foryob viloyatining Andxoʻy tumanida katta gaz zaxiralari kashf etildi.

2016-yilning iyul oyida, Inson huquqlarining kuzatuvchisi Abdul Rashid Doʻstumning Afgʻonistonning milliy islomiy harakatini Foryobda fuqarolarning oʻldirishi, suiiste'mol qilishi va ulardan oʻgʻrilamoqga ayblashdi.

## Transport infratuzilmasi

2014-yil may holatiga ko‘ra, Maymana aeroporti Heratga muntazam yo‘lovchi qatnovi bilan xizmat qilgan.

Viloyatning avtomobil yo‘llari infratuzilmasi 2006-yilda “butunlay vayron holatda” bo‘lib, asfaltlangan biror yo‘l ham mavjud emasligi ta’riflangan.

Shuningdek, Andxoy va Aqina o‘rtasida qisqa xalqaro temiryo‘l aloqasi mavjud bo‘lib, u Atamyrat orqali Turkmaniston temiryo‘l tarmog‘iga ulanadi.

## Iqtisodiyoti
Qishloq xoʻjaligi va chorvachilik Foryobning asosiy iqtisodiy faoliyatlari ammo oti chiroyli gilam toʻqishiga chiqqandir. Bu viloyatda tabiiy gaz zahiralari bor ammo ekspluatatsiya darajasi oz.

U yerda bir tuz minasi davlat obod tumanida va baʻzi marmar manbalari (Abdul Rashid Doʻstum egalagandir) bor. Shuningdek, u yerda yaxshi rangli va zich lazzatli pistalari uchun oti chiqqan pista oʻrmonlari bor.

## Hududiy boʻlinishi

## Aholisi

Foryobning aholisi 948 ming kishidan koʻproq (2012) va koʻp millatli bir jam’iyat. Asosiy yashagan millat bu viloyatda O'zbeklar va ulardan soʻng Turkmanlar, Tojiklar, pushtunlar, hazoralar va boshqalardir. U yerda baʼzan etnik toʻqnashuvlar Oʻzbeklar va pushtunlar orasida boʻlgan.

O'zbekcha, Dariycha va Turkmancha asosiy gapiringan tillar bu viloyatda dirlar. Foryobning hamma xalqining dini Islom va koʻplari sunniy mazhabidadirlar, ammo biroz shialar ham hazoralardan bor.

## Taʻlimi
2011-yilda umumiy savodxonlik darajasi (6 yosh va undan kattalar orasida) 18% ni tashkil qilgan.[48] Umumiy maktabga qatnashish darajasi (6–13 yoshdagi bolalar orasida) 2005-yildagi 53% dan 2011-yilda 55% ga ko‘tarilgan.

## Sogʻliqni saqlash
Ichimlik suvi toza bo‘lgan uylar ulushi 2005-yilda 23% dan 2011-yilda 24% ga oshgan. 

## Manbalar

## Havolalar
* Faryab Province - Overview slides (University of Montana)