Qiz (balogʻatga yetmagan)

**Qiz** (balogʻatga yetmagan) — voyaga etmagan qiz bola.

## Demografiya
XVIII asrdan boshlab har 1000 tugʻilgan qiz uchun jins nisbati 1050 oʻgʻil bolaga toʻgʻri keldi. Osiyo va Afrikadagi baʼzi anʼanaviy madaniyatlarda qizlarning tugʻilishi nikoh paytida ularga sep berish odati tufayli taqiqlanadi. 21-asrning boshlarida 10 yoshgacha boʻlgan oʻgʻil bolalar va qizlarning nisbati taxminan 104 dan 100 gacha edi.

Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktda „boshlangʻich taʼlim majburiy va hamma uchun ochiq boʻladi“ deb taʼkidlangan, biroq baʼzi mamlakatlarda qizlarning oʻgʻil bolalarga nisbatan boshlangʻich yoki oʻrta maktabga kirish imkoniyati kamroq (70 %-74 % ga nisbatan 59 %-65 %). Koʻpgina davlatlar „Mingyillik rivojlanish maqsadlarini“ qabul qildilar va ular tufayli 1990 yildan boshlab bu boʻshliqni qisqartirish kerak edi .

## Jins va atrof-muhit

Biologik jinsning atrof-muhit bilan aloqasi toʻliq aniq emas. Tugʻilganda ajralgan va oʻnlab yillar oʻtib yana birlashgan bir xil egizak qizlar ajoyib oʻxshashlik va farqlarni koʻrsatdi. 2005-yilda Emori universiteti professori Kim Uollen shunday dedi: "Menimcha, „tabiat va tarbiya“ degan savol mantiqiy emas, chunki u ikkalasini mustaqil deb hisoblaydi, aslida hamma narsada tabiat ham, tarbiya ham bor. Uollenning taʼkidlashicha, gender farqlari juda erta paydo boʻladi va erkaklar va ayollarning tanlangan faoliyatga boʻlgan asosiy afzalliklarida namoyon boʻladi. Qizlar odatda oʻyinchoqlar va ular bilan muloqot qilishlari mumkin boʻlgan boshqa narsalarni yaxshi koʻradilar, oʻgʻil bolalar esa „shaxsan oʻzlari nazorat qila oladigan va biror narsa qila oladigan narsalarni“ afzal koʻrishadi.

Primatlar — yashil maymunlar (Cercopithecus aethiops sabaeus yoki maymunlar oilasidan Chlorocebus sabaeus) bilan juda aniq tajribalar oʻtkazildi . Maʼlum boʻlishicha, ularga taklif qilingan barcha oʻyinchoqlardan erkaklar mashina va toʻplarni, ayollar esa qoʻgʻirchoqlar va qozonlarni, yaʼni oʻgʻil bolalar va qizlarga mos keladigan oʻyinchoqlarni afzal koʻrishgan. Oʻgʻil bolalar va qizlar uchun bir xil darajada xarakterli boʻlgan oʻyinchoqlarga (rasmli kitob yoki yumshoq kuchukcha) erkaklar va ayollar bir xil darajada qiziqishgan. Bu shuni anglatadiki, bu imtiyozlar rivojlangan va erkaklar va ayollarning turli xatti-harakatlariga asoslangan. Koʻrinib turibdiki, oʻyinchoqlar turini tanlashda ushbu obyektlarning xususiyatlari erkaklar va ayollar uchun xos boʻlgan gender — rol xulq-atvori kontekstida jozibador boʻlgan assotsiativ rol oʻynagan.

Biroq, Uollenning soʻzlariga koʻra, maktabda qizlarning rivojlanishida ragʻbatlantirish muhim rol oʻynaydi. Misol uchun, matematikani yaxshi biladigan ayollarga test natijalari jinsga bogʻliq emasligi aytilsa, ular yaxshi natijalarga erishadilar, lekin agar ularga erkaklar oʻtmishda ayollardan ustun boʻlgan deb aytilsa, ayollar ancha yomonroq natija qayd qiladi. „Gʻalati narsa, — deydi Uollen, — tadqiqotga koʻra, butun umri davomida matematikada zaif deb hisoblangan ayolga matematika testi gender neytral ekanligini va buning barcha oqibatlarini aytish kifoya, sotsializatsiya tajribasi yoʻqoladi“. Yozuvchi Judit Xarrisning fikricha, nasliy hissadan tashqari, ota-ona tarbiyasi atrof-muhitning boshqa jihatlariga, masalan, bolalar tengdoshlari guruhlariga qaraganda, ularning avlodlariga uzoq muddatli taʼsir koʻrsatishi ehtimoldan yiroq emas.

Angliyada Milliy Savodxonlik Jamgʻarmasi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, qizlar 6 yoshdan 11 yoshgacha boʻlgan barcha taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha oʻgʻil bolalarga qaraganda doimiy ravishda yuqori ball toʻplashdi, eng muhim farqlar oʻqish va yozishda qayd etilgan. Tarixiy jihatdan qizlar standartlashtirilgan testlardan orqada qolishadi. 1996-yilda Qoʻshma Shtatlardagi barcha irqdagi qizlar ogʻzaki SAT boʻyicha oʻrtacha 503 ball, oʻgʻil bolalar uchun oʻrtacha ball 507. Matematikadan qizlar oʻrtacha 492 ball, oʻgʻil bolalar esa 35 ballga yuqoriroq natijaga erishgan. "Qizlar bir xil kurslarda oʻqisa, " deydi kollej kengashi tadqiqotchisi Ueyn Kamara, „35 balllik farq biroz qisqaradi“. Shu bilan birga, Lesli R. Ayollar siyosatini oʻrganish markazi prezidenti Wolfning aytishicha, qizlar muammo ustida ishlashga moyil boʻlgani uchun testlarni yomonroq oʻtkazishadi, oʻgʻil bolalar esa „imtihondan oʻtish hiylalaridan“ foydalanadilar, masalan, bir nechta tanlov testlarida berilgan javob. Volfning aytishicha, qizlar tirishqoq va puxta boʻlib, „oʻgʻil bolalar xuddi pinbol oʻynagandek sinov oʻynashadi“. Volf, shuningdek, qizlar SAT ballari pastroq boʻlsa-da, ular kollejning birinchi yilidagi barcha kurslarda doimiy ravishda oʻgʻil bolalarga qaraganda yuqori ball olishlarini taʼkidladi.

Koʻpgina adabiy asarlar oʻz qahramonining bolaligi tasvirlarini oʻz ichiga oladi, masalan, xuddi shu nomdagi romandagi Jeyn Eyrning haqoratlangan hikoyasi yoki " Urush va tinchlik " dagi sentimental Natasha Rostova . Xarper Lining „Masxara qushini oʻldirish“ romani kabi boshqa romanlarida toʻliq bosh qahramon sifatida kichkina qizga eʼtibor qaratilgan. Artur Goldenning „Geysha haqidagi xotiralari“ bosh qahramon va uning singlisi oilasidan ajralganidan keyin „zavq tumani“ga tashlab ketilganligi bilan ochiladi.

Lyuis Kerrollning "Alisaning moʻjizalar mamlakatidagi sarguzashtlari" va „Elis koʻzoynak orqali“ kitoblarida taniqli bosh qahramon tasvirlangan. Bundan tashqari, Kerrollning qizlar va qizlarning fotosuratlari koʻpincha fotografiya sanʼati tarixiga kiritilgan.

Pippi Longstocking — shved yozuvchisi Astrid Lindgrenning bir qator kitoblari qahramoni. Pippi — super kuchga ega boʻlgan va „Tovuq“ villasida ota-onasisiz yashaydigan qiz.

Rus tilida soʻzlashuvchi tomoshabin va oʻquvchi uchun, soʻnggi sovet davridan beri eng mashhur qiz Kir Bulychevning ilmiy fantastika kitoblari va ularning filmga moslashuvlari qahramoni Alisa Seleznevaga aylandi.

## Adabiyot

* *Borisov S. B.* Rus qizligi dunyosi. XX asrning 70-90 yillari. — M .: Ladomir, 2002 — 352 bet.

## Manbalar