Sen-Marten (orol)

**Sen-Marten** (), yoki **Sint-Marten** () (Sent-Marten oroli) – Karib dengizidagi Kichik Antil tizmasining shimoliy qismida joylashgan orol. Bu dunyodagi eng kichik aholi yashaydigan orol boʻlib, bir vaqtning oʻzida ikki davlatning bir qismidir. Orolning shimoliy qismi Fransiyaning xorijdagi hamjamiyati Sent-Marten, janubiy qismi – Niderlandiya Qirolligining Sint-Marten *shtati* muhim avtonomiyaga ega boʻlgan oʻzini oʻzi boshqaradigan davlatdir.

Orolning Gollandiya qismining maʼmuriy markazi – Filipsburg shahri, Fransiya qismi – Marigot shahri hisoblanadi.

## Etimologiyasi
"Sen-Marten" nomi orolga inglizlar tomonidan *Saint Martin of Tours* sharafiga berilgan. Mahalliy aholi uni *Narikele Jinjira* deb atashadi, yaʼni „kokos oroli“.

## Geografiyasi

Maydoni 87 km² (shu jumladan, orolning Gollandiya qismi - 34 km², fransuz – 53 km²). Orolda ikkita tepalik tizimi mavjud. Eng baland joyi - orolning Fransiya qismidagi *Paradise choʻqqisi* (424 m). Uning relyefi adirli, baland togʻlari yashil va oʻrmonlar bilan qoplangan.

### Iqlimi
*Sen-Marten oroli* tropik dengiz iqlimiga ega. Apreldan noyabrgacha orol juda nam, tez-tez yomgʻir yogʻadi. Lekin ular odatda qisqa muddatli. Doimiy esib turuvchi shamollari *kuchli namlik* tuygʻusini kamaytiradi, apreldan noyabrgacha boʻlgan nam va issiq davrni kamroq sezadi. Qishda havo harorati pasayib, oʻrtacha kunduzi 28-29°, kechasi 22-23° issiq boʻladi. Qishda namlik sezilarli darajada kamayadi. Orolda Fransiya va Gollandiya hududlariga tegishli 30 dan ortiq oq qumli plyajlar mavjud.

## Tarixi

Amerika yevropaliklar tomonidan kashf etilishidan oldin, orol butunlay Aravaklarga tegishli edi, ular uni Tuz oroli (*Sent-Martenning asosiy boyligi sharafiga*) yoki Ayollar mamlakati deb atashgan.

1493-yilda Xristofor Kolumb tomonidan orol kashf etilgandan soʻng, *Aravaklarning* mulki Sen-Martin deb oʻzgartirildi va orol jahon xaritasiga kiritilgan 11-noyabr kuni uning asosiy *davlat bayrami* hisoblanadi.

1620-yillarda fransuz mustamlakachilari bu yerga kelib, tamaki etishtirishni boshladilar.

1631-yilda Gollandiyaliklar orolni qulay baza deb topib, mumkin boʻlgan hujumlardan himoya qilish uchun *Fort Amsterdamni* qurib, bir necha mustamlakachilar bilan bu yerda turar-joy qurdilar. Yan Klasson van Kampen birinchi gubernator boʻldi.

Ispanlar 1633-yilda orolni egallab, unga tayanch oʻrnatdilar.

1644-yilda ispanlar Piter Stuyvesant boshchiligida Gollandiyaning koʻp sonli hujumini qaytardilar.

Sakson yillik urush tugagach, bu orol Ispaniya uchun strategik ahamiyatga ega emas edi, shuning uchun ular Myunster shartnomasiga binoan undan voz kechishga rozi boʻlishdi.

Ispanlar ketganidan soʻng, gollandlar va fransuzlar oʻz turar-joylarini tiklashga qaror qilishdi, ammo yuzaga kelgan mojaro tufayli va toʻliq harbiy harakatlarni oldini olish uchun tomonlar  imzoladilar, bu orolni ikkiga boʻldi. Fransiya Qirolligi va Birlashgan viloyatlar Respublikasi oʻrtasidagi qismlar.

1651-1665 yillarda orol Malta ordeni egaliklaridan biri boʻlgan.

1690-yilda *Gollandlar* orolning fransuzlar qismini egallab oldilar.

1699-1702 va 1779-1881-yillarda. orol Fransiya tomonidan toʻliq bosib olindi, ammo shundan keyin *Konkordiya shartnomasi* tiklandi.

1795-1801-yillardagi *fransuz istilosi* Britaniya bilan almashtirildi.

Vena kongressining qarori bilan 1816-yilda Konkordiya shartnomasi tiklandi. Bugungi kunda ushbu shartnoma hali ham amalda boʻlgan eng qadimgi shartnomalardan biri boʻlib, orol hududi Fransiya va Niderlandiya oʻrtasidagi *chegara joylashgan yagona* joydir.
## Siyosat

Hozirda Sent-Martin orolining Gollandiya va Fransiya yarmini birlashtirishga qaratilgan harakat mavjud. Ushbu birlashishni ifodalovchi „Birlik bayrogʻi“ 1990 yilda yaratilgan.

Hozirgi vaqtda orol Sint-Marten (orolning janubiy yarmi, Niderlandiyaning bir qismi) va Sent-Martin jamoasiga (orolning shimoliy yarmi, Fransiyaning bir qismi) boʻlingan . Orol 1648-yilda Konkordiya shartnomasi imzolangandan beri boʻlingan, bu bugungi kunda ham amalda boʻlgan eng qadimgi shartnomalardan biri boʻlib qolmoqda. Orolning birlashishi ikkala yarmining aholisi tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi.

Konkordiya shartnomasi orolning ikkala qismi oʻrtasida erkin harakatlanish imkonini beradi, bu esa orol aholisi orasida umumiy kayfiyatni uygʻotdi, garchi bu ham baʼzilar rasmiy birlashishni keraksiz deb bilishining sababi. Orolning birlashishiga qarshi boshqa dalillar shundan iboratki, na Fransiya, na Gollandiya bunga yoʻl qoʻymaydi va ikkala tomon ham bunga erishish uchun toʻliq mustaqillikni talab qiladi.

1990-yil 31-avgustda Sent-Martinning „Birlik bayrogʻi“ Sint-Martendagi Filipsburg yubiley kutubxonasida boʻlib oʻtgan milliy ramzlar boʻyicha dastlabki konferentsiyada qabul qilindi. Bu bayroq orolning ikkala yarmidagi odamlarni va ikkinchisining birlashuvini ifodalash uchun yaratilgan va bugungi kunda baʼzi uylarda, baʼzan esa Sent-Martindagi cherkovlar va diniy guruhlar tomonidan osib qoʻyilgan.2020-yil avgust oyida, Sent-Martin-Sint-Marten chegarasiga COVID-19 pandemiyasini oʻz ichiga olish uchun cheklovlar va nazoratlar kiritilganda, ushbu choralarga qarshi baʼzi namoyishchilar oʻzlari bilan bu bayroqni koʻtardilar.2020-yil sentabr oyida bu cheklovlar bekor qilindi va orolning har ikki tomonidagi odamlar „Bir orol, bir xalq, bir taqdir“ deb hayqira boshladilar.

Ushbu harakatning baʼzi taniqli tarafdorlari orasida 2014 yilda orolni birlashtirishni qoʻllab-quvvatlagan Sent-Martin jamoasining sobiq rahbari Albert Fleming bor.
## Iqlim
Köppen iqlim tasnifiga koʻra, orolda tropik savanna iqlimi (Aw) yanvardan aprelgacha quruq mavsum va avgustdan dekabrgacha yomgʻirli mavsumga ega. Yogʻingarchilik shakllari yil davomidagi Azor togʻlarining harakati bilan bogʻliq. Shamol yoʻnalishi asosan sharqdan yoki shimoli-sharqdan, shimoli-sharqiy yoʻnalishda harakat qilsa, harorat yil davomida barqaror boʻlib qoladi va harorat kamdan-kam hollarda 34 °C (93 °F) dan oshadi yoki 20 °C (68 °F) dan pastga tushadi. Harorat yil davomida barqaror boʻlib turadi, oʻrtacha oʻrtacha harorat 27,2 °C (81,0 °F). Dengizning oʻrtacha harorati 27,2 °C (81,0 °F), fevral oyidagi eng past harorat 25,9 °C (78,6 °F) dan oktyabrda 28,4 °C (83,1 °F) gacha. Yillik oʻrtacha yogʻingarchilik miqdori 1047 mm (41,2 dyuym) boʻlib, 142 kunlik yogʻingarchilik miqdori oʻlchanadi. Momaqaldiroq vaqti-vaqti bilan sodir boʻlishi mumkin, yiliga 18 kun momaqaldiroq. Yogʻingarchilikning umumiy miqdori tropik siklonlar soniga qarab yildan-yilga oʻzgarib turadi .

Orol tropik mintaqada joylashganligi sababli, yozning oxiri va kuzning boshlarida Atlantika boʻroni faolligi bilan muntazam ravishda tahdid soladi.

**Irma toʻfoni (2017)**

2017-yil 6-sentabrda orolga „Irma“ toʻfoni (5-toifali quruqlikka tushganda) zarba berdi, bu esa binolar va infratuzilmaga 3 milliard dollarga baholangan keng koʻlamli va katta zarar keltirdi. 2018-yil 9-iyul holatiga koʻra jami 11 kishining oʻlimi haqida xabar berilgan edi Fransiya Ichki ishlar vaziri Jerar Kollomb 2017-yil 8-sentabr kuni maktablarning aksariyati frantsuzlar tomonidan vayron qilinganini aytdi. orolning yarmi. Kuchli shamol tufayli etkazilgan zarardan tashqari, Marigot qishlogʻidagi korxonalarga jiddiy sel zarar etkazilgani haqida xabarlar bor . Talonchilik ham jiddiy muammo edi. Fransiya ham, Gollandiya ham orolga yordam, shuningdek, politsiya va favqulodda yordam xodimlarini yubordi. *Washington Post gazetasining* xabar berishicha, Fransiya tomonidagi inshootlarning 95% va Gollandiya tomonidagi tuzilmalarning 75% shikastlangan yoki vayron boʻlgan.

Boʻron toʻxtaganidan bir necha kun oʻtgach, Gollandiya Qizil Xoch jamiyati tomonidan oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, Sint-Martendagi binolarning deyarli uchdan bir qismi vayron boʻlgan va oroldagi tuzilmalarning 90 foizdan ortigʻi shikastlangan. Princess Juliana aeroporti jiddiy shikastlangan, biroq ikki kun ichida qisman qayta ochilgan va kelayotgan yordam reyslari va evakuatsiya qilinganlarni boshqa orollarga olib ketadigan parvozlar uchun.

## Tili
Orolning ikkala qismidagi ogʻzaki til – Sen-Marten, Sharqiy Karib dengizi ingliz-kreol tilining dialekti.

Orolning Gollandiya qismining rasmiy tili golland tilidir. Bu yerda ingliz va ispan tillari, shuningdek, papiamento lahjasida ham soʻzlashadi.

Fransuz tomonida rasmiy til fransuz tilidir.

## Iqtisodiyoti

Iqtisodiyotining asosini turizm tashkil etadi.

Gollandiya tomonida rasmiy pul birligi Gollandiya Antil gulderi, fransuz tomonida esa boshqa fransuz xorijdagi barcha mulklarida boʻlgani kabi evro hisoblanadi. Amerika dollari hamma joyda qabul qilinadi. Oroldagi doʻkonlardagi narxlarning aksariyati shu valyutada koʻrsatilgan. Yashash narxi Evropanikiga oʻxshash yoki biroz yuqoriroq. Kredit kartalar hamma joyda qabul qilinadi.

Orolning janubiy, Gollandiya qismi offshor zona hisoblanadi. Orolning Gollandiya qismida roʻyxatdan oʻtgan va orolda biznes yuritmayotgan kompaniyalar soliqdan ozod qilingan. Shu bilan birga, koʻchmas mulk va uni sotishdan tushgan daromadga soliq olinmaydi.

Malika Juliana aeroporti ushbu orolda joylashgan. U erga qoʻnish eng qiyinlaridan biri hisoblanadi, chunki uchish-qoʻnish yoʻlagining oxiri dengiz qirgʻogʻiga tutashgan va samolyotlar Maho plyajida dam olayotgan sayyohlarning boshi ustiga tom maʼnoda qoʻnishga majbur boʻladi, uchish-qoʻnish yoʻlagining uzunligi esa atigi 2300 metr.
## Demografiya
2019- yil 1- yanvarda butun orol aholisi 73 777 kishini tashkil etdi, 41 177 kishi Gollandiya tomonida va 32 489 kishi Fransiya tomonida istiqomat qiladi. Eʼtibor bering, frantsuz tomoni uchun bu raqam 2017-yil sentabrida „Irma“ toʻfoni vayron boʻlganidan keyin roʻyxatga olish natijalariga asoslanadi , Gollandiya tomoni uchun esa 2011-yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra faqat roʻyxatga olishdan keyingi hisob. Orolning Gollandiya tomonida sodir boʻlgan „Irma“ toʻfonidan keyingi birinchi aholini roʻyxatga olish 2022 yil oktyabr oyida oʻtkazilishi rejalashtirilgan. Irma toʻfonidan oldin 2017- yil 1- yanvarda orol aholisi 75 869 (Gollandiya tomonida 40 535) edi. Fransiya tomonida 35 334).

Soʻnggi 30 yil ichida yaxshi ish va yashash sharoitlarini qidirayotgan muhojirlarning katta oqimi tufayli kreollar soni muhojirlar sonidan oshib ketdi. Orol aholisi juda xilma-xil boʻlib, 70 dan ortiq mamlakatdan kelgan odamlarni oʻz ichiga oladi.

Shunchalik koʻp millatlar mavjud boʻlganligi sababli, bir nechta tillarda gaplashadi. Ingliz tiliga asoslangan kreol asosiy mahalliy xalq tilidir. Biroq, rasmiy tillar Sen-Martin uchun frantsuz, Sint-Marten uchun golland va ingliz tillari rasmiy hisoblanadi. Boshqa umumiy tillar qatoriga turli frantsuz kreollari (Fransuz Karib dengizi muhojirlari gapiradi), ispan (Dominikan Respublikasi , Puerto-Riko va turli Janubiy Amerika davlatlaridan kelgan muhojirlar gapiradi) va Papiamento (Aruba, Bonaire va Kyurasaodan kelgan muhojirlar gapiradi) kiradi.
## Madaniyat
Orol madaniyati Afrika, Fransiya, Britaniya, Gollandiya, Amerika va Osiyo merosining aralashmasidir . Garchi har bir tomonning madaniyati oʻzlarining boshqaruvchi mamlakatlari tomonidan taʼsirlangan boʻlsa-da, ular etarlicha oʻxshash meros va anʼanalarga ega boʻlib, Sent-Martin qayerda tugashini va Sint Martenni qaerdan boshlashini aytish qiyin.

Kreol aholisi oʻz ildizlarining koʻp qismini Afrika, Fransiya, Niderlandiya va Britaniya orollariga olib borishi mumkin. Ispan istilosi tomonidan dastlabki egallab olingan ikki qal’a xarobalaridan faqat baʼzi toshlar qolgan. Ammo mustamlaka davrida ingliz koʻchmanchilari va bir qancha harbiy hukmronliklari orolda gapiriladigan asosiy til sifatida oʻz iboralarini qoldirib, Sent-Martin madaniyatiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Frantsuz Sent-Martenda eng koʻp amalda boʻlgan din Rim-katoliklikdir. Gollandiyalik Sint Marten protestant mazhablarini, xususan, metodizmni yoqlaydi . Orolda shuningdek, kichik yahudiy, yettinchi kun adventisti, hindu, musulmon, sikx, buddist va rastafari jamoalari mavjud.

Butun orol oʻzining ajoyib taomlari bilan mashhur. Kreol, frantsuz va gʻarbiy hind taomlari ayniqsa mashhur.

Sent-Martindagi mashhur musiqa Karib dengizi boʻylab topilgan turli uslublarni oʻz ichiga oladi. Kalipso, merengue, soka, zouk, reggi va chutney bayram madaniyatiga hissa qoʻshadi.

Sent-Martinning Gollandiya tomoni oʻzining bayramona tungi hayoti, plyajlari, zargarlik buyumlari, mahalliy rom asosidagi guavaberry likyorlari bilan tayyorlangan ichimliklar va kazinolari bilan mashhur. Orolning frantsuz tomoni oʻzining yalangʻoch plyajlari, kiyimlari, xaridlari (shu jumladan ochiq bozorlar) va frantsuz va hind Karib dengizi taomlari bilan mashhur. Ingliz tili mahalliy dialekt bilan birga eng koʻp gapiriladigan tildir . Rasmiy tillar Sent-Martin uchun frantsuz, Sint-Marten uchun golland va ingliz tillaridir. Boshqa keng tarqalgan tillar qatoriga frantsuz tiliga asoslangan turli xil kreollar (Fransuz Karib dengizining boshqa orollaridan kelgan muhojirlar gapiradi), ispan (Dominikan Respublikasi va Janubiy Amerikaning turli davlatlaridan kelgan muhojirlar gapiradi) va Papiamento (Aruba, Bonaire va Kyurasaodan kelgan immigrantlar gapiradi).

Orolning etakchi madaniyat sanʼatkorlari orasida „Youth Waves“ musiqiy guruhi; Isidor „Mighty Dow“ York, kaisonian, panman; Roland Richardson, impressionist rassom; Ruby Bute, rassom; Nikol de Uiver, raqqosa va Brodvey yulduzi; Lasana M. Sekou, shoir, yozuvchi, mustaqillik himoyachisi; Klara Reyes, xoreograf; va Tanny va The Boys, torli musiqa guruhi.

Sent-Martindagi yangiliklar nashrlari orasida The Daily Herald, Soualiga News Day, Soualiga News,Sent-Marten News, SMN News, SXM Island Time, va SXM mavjud. Suhbatlar.
Fayl:Philipsburg St Maarten.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Philipsburg_St_Maarten.jpg|Simpson ko'rfazi , Sint-Marten , Gollandiya tomoni
Fayl:Philipsburg and the Great Bay, Sint Maarten, Caribbean.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Philipsburg_and_the_Great_Bay,_Sint_Maarten,_Caribbean.jpg|Philipsburg va Buyuk ko'rfaz
Fayl:Marigot 2.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Marigot_2.jpg|Marigot , Sent-Martin , Fransiya tomoni
Fayl:Saint Maarten.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Saint_Maarten.jpg|Koul ko'rfazi (qo'riqchi tepaligida olingan)

## Valyuta
Sent-Martinning rasmiy valyutasi yevro, Sint-Marten esa Gollandiya Antil gulderidan foydalanadi, bir AQSh dollari uchun 1,79 ga teng. Niderlandiya Antil orollarining parchalanishi natijasida Niderlandiya Antil gilderi qonuniy toʻlov vositasi boʻlishni toʻxtatadi va uning oʻrniga 2021-yilning birinchi yarmida muomalaga chiqarilishi rejalashtirilgan, ammo hozirda 2024-yilga rejalashtirilgan Karib dengizi gilderi keladi. Oroldagi deyarli har bir doʻkon ham Amerika Qo'shma Shtatlari dollarini qabul qiladi, garchi baʼzida qimmatroq valyuta kursi qoʻllanadi.
## Transport

Jamoat avtobuslari orolda qolgan mehmonlar uchun asosiy transport turi hisoblanadi.

**Chegara kelishuvlari**

Orolning hech bir tomoni Shengen hududiga kirmaydi; toʻliq chegara tekshiruvlari orolga kirish va chiqishda amalga oshiriladi. Pasport nazorati, shuningdek, Marigot yoki Princess Juliana xalqaro aeroportidan Anguilla shahriga feribot olib borishda ham amalga oshiriladi . Orolning ikki tomoni oʻrtasidagi chegarada kamdan-kam hollarda tekshiruvlar oʻtkaziladi.

1994-yilda Niderlandiya Qirolligi va Fransiya Sent-Martin chegara nazorati toʻgʻrisidagi Fransiya-Gollandiya shartnomasini imzoladilar, bu oroldan tashqarida kelgan va faqat ruxsati boʻlgan xorijliklarni qabul qiladigan „xavfli parvozlar“ deb ataladigan fransuz-golland chegaralarini birgalikda nazorat qilish imkonini beradi. orolning har ikki tomonida sayohat qilish. Biroz kechikishdan soʻng, shartnoma 2006-yil noyabr oyida Niderlandiyada ratifikatsiya qilindi va 2007-yil 1-avgustda kuchga kirdi. Shartnomada koʻrsatilgan ishchi guruh hali oʻrnatilmaganligi sababli uning qoidalari hali amalga oshirilmagan. [ *iqtibos kerak* ] [ *yangilanishi kerak* ] Shartnoma ikkita asosiy aeroportda tashqi tekshiruvlarni uygʻunlashtirish uchun hech qachon tuzilmagan ishchi guruhini talab qiladi. Gollandiya tomoni yangi va qattiqroq fransuz viza talablari ularning turistik daromadlariga zarar yetkazishidan xavotir bildirdi.

**Aeroportlar**

Orolga har kuni yirik reaktiv samolyotlar, jumladan, butun dunyodan sayyohlarni tashiydigan Boeing 747 va Airbus A340 samolyotlarini olib keladigan koʻplab yirik aviakompaniyalar xizmat koʻrsatadi. Princess Juliana xalqaro aeroportidagi qisqa asosiy uchish-qoʻnish yoʻlagi va uning katta tepalik va plyaj oʻrtasidagi joylashuvi baʼzi ajoyib yondashuvlarni keltirib chiqaradi. Aviatsiya fotograflari Maho Beach'da quyosh botuvchilardan atigi bir necha metr [ *noaniq* ] yuqorida joylashgan katta samolyotlarning suratlarini olish uchun aeroportga toʻplanishadi .  [ *yaxshiroq manba kerak* ]

Orolning frantsuz tomonida Grand Case , L'Espérance aeroportida qoʻshni Karib orollariga xizmat koʻrsatadigan kichik samolyotlar uchun kichik aeroport mavjud. Dovul mavsumida u joylashishi tufayli tez-tez qalin tumanga duchor boʻladi.

## Havolalar

## Adabiyotlar

* Ensiklopediya regionalnoy geologii mira. Zapadnoe polusharie (vklyuchaya Antarktidu i Avstraliyu) / Pod red. R. U. Feyrbridja. Per. s angl. S. S. Filatova. – L.: Nedra, 1980. – 511 s.

## Havolalar

* MEMBRANA | Jannat orolida sayyohlarning boʻyniga samolyotlar qoʻnadi