open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Teterev

**Teterev** — Ukrainaning Jitomir va Kiyev viloyatlaridagi daryo. Dneprning oʻng irmogʻi. Uzunligi 365&nbsp;km. Havzasining maydoni 15100&nbsp;km². Dnepr boʻyi qirlaridan boshlanadi va Polesye boʻylab oqib, Kiyev suv omboriga quyiladi. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 136&nbsp;km da 18,4 m³/sek. Dekabrda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Quyi qismida kema qatnaydi va yogʻoch oqiziladi. T. boʻyida Jitomir, Korostishev, Radomishl sh.lari joylashgan.

## Manbalar
Tetra...

**Tetra...**, TETR... (yun. tetra — toʻrt) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi: toʻrt(ta), toʻrtinchi maʼnolarini bildiradi (mas., tetralogiya, tetrod, tetraedr).
Tetralogiya

**Tetralogiya** (tetra... va ...logiya) — muayyan mazmun asosida birlashtirilgan 4 asar. U adabiy, musiqaviy (odatda, opera) asar boʻlishi mumkin. Mas., R. Vagnerning "Nibyolung halqasi" opera Tetralogiya
Tetraftoretilen

**Tetraftoretilen**, perftoretilen, CF2qCF2 — rangeiz, hidsizgaz, zaharsiz. Mol. m. 100,02. Qaynash temperaturasi — 76,3°, muzlash temperaturasi — 142,3°; zichligi 1519&nbsp;kg/m3 (qaynash temperaturasida). Suvda erimaydi, organik erituvchilarda eriydi. Diftorxlormetanni pirolizlab olinadi. Politetraftoretilen (qarang Ftoroplastlar) ishlab chiqarish. da qoʻllanadi.

## Manbalar
Tetraedr

**Tetraedr** ( - tetra va  - hedra — yoq, asos) — uch burchakli piramida. Tetraedrning yoqlari muntazam uchburchaklardan iborat boʻlsa, u muntazam Tetraedr deyiladi. Muntazam Tetraedr — muntazam koʻpyoklarning 5 ta turidan biri; uning 4 ta (uch burchakli) yoqlari, 4 ta uchi va 6 ta qirrasi bor. Muntazam Tetraedr qolgan 4 ta muntazam koʻpyoqlilardan farqli ravishda simmetriya markaziga ega boʻlmaydi. Muntazam Tetraedr ning 6 ta simmetriya tekisligi boʻlib, bu tekisliklarning har biri Tetraedr ning bir qirrasi va bu qirra bilan uchrashmaydigan qirrasining oʻrtasidan oʻtadi.

Hajm - V={\sqrt{2}\over12}a^3 \,

Yuza - S={\sqrt{3}}a^2 \,

R={\sqrt{6}\over4}a \,

r={\sqrt{6}\over12}a \,

## Yana qarang
* Geometriya
Tetraetil qoʻrgʻoshin

**Tetraetil qoʻrgʻoshin**, (S2N5)4R - metallorganik birikma, uchuvchan, rangeiz suyukdik. Mol. m. 323,4. Kaynash temperaturasi 195° (parchalanish bilan), zichligi 1652,4 kg/m3. T.q, sanoatda etil xloridga koʻrgoshinnatriy qotishmasi (10% ga yakum Na) ni taʼsir ettirib olinadi. Motor yonilgʻilariga antidetonator sifatida koʻshiladi. Juda zaharli.
Terskay olatovi

**Terskay olatovi** - Tyanshandagi togʻ tizmasi. Janudida Issiqkoʻl soyligi bilan chegaradosh. Eng baland joyi 5216 m. Uzunligi 380&nbsp;km. Asosan, granit, metamorfik slanets, ohaktoshlardan tuzilgan. Shimoliy yon bagʻri tik va baland, koʻplab daryolarning chuqur daralari bilan oʻyilib ketgan, janubiy yon bagʻri qiya, 3600– 4000 m balandlikda tekis sirtlarga qoʻshilib ketadi. Muzliklarning umumiy maydoni 1080&nbsp;km². Shimoliy yon bagʻrining daralarida Tyanshan qora qaragʻayi oʻrmonlari, togʻ qirralari yaqinida baland togʻ oʻtlokdari va oʻtloq dashtlar, janubiy yon bagʻrida toshloq tundra bor.
Tetis

**Tetis** [yunonlarning dengiz maʼbudasi (Thetis) nomidan] — mezozoykaynozoy boshlarida Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasida mavjud boʻlgan qad. dengiz havzalari sistemasi. "T." termini 19-asrning oxirlarida E. Zyuss tomonidan taklif qilingan. Ilgari T. egallagan oblastlar avstraliyalik paleontolog M.Neyman tomonidan Markaziy Oʻrta dengiz deb atalgan. Natijada "T." termini oʻsha hududning paleozoy okeanida Paleotetis nomi bilan tarqalgan. Neogenda T. oʻrnida Alp—Himolay togʻ mintaqasi vujudga kelgan. Paleogenneogen dengizlari — mezozoy T.ining qoldiqlari Paratetis; uning relikti hozirgi zamon Oʻrta, Qora va Kaspiy dengizlari va Fors qoʻltigʻidir.
Tetuan

**Tetuan** — Marokashning shim. qismidagi shahar. Martil daryosi boʻyida. Tetuan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 364 ming kishi (1990-yildar oʻrtalari). Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik, yogʻochsozlik, sement sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda gilam, ipak matolar toʻqiladi, koʻnteri va metall buyumlar tayyorlanadi. Marokash sanʼati va arxeologiya muzeylari bor. Shaharga 9-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan shahar devori, qalʼakasaba (14—18-asrlar), Katta masjid, saroy (17-asr) saqlangan. 1912—56 yillarda Ispaniyaning Shimoliy Marokash zonasining maʼmuriy markazi.
Tefiya

**Tefiya** — Saturn sayyorasining yoʻldoshlaridan biri. Yulduz kattaligi 10,6, diametri 1050&nbsp;km, sayyoradan oʻrtacha uzokligi 295000&nbsp;km. T. Saturn atrofini taxminan 2 sutkada aylanib chiqadi. T.ni 1684-yilda fransuz astronomi J.Kassini ochgan. Odissey krateri (kengligi 400&nbsp;km) va 3 ming km ga choʻzilib ketgan Itaka kanoni bilan mashhur. T. Quyosh sistemasidagi oʻz yoʻldoshlari (oʻlchamlari 20&nbsp;km dan boʻlgan Telesto va Kalipso)ga ega boʻlgan yoʻldoshdir. T. 1981-yil "Voyajer1", 1982-yilda "Voyajer2" kosmik apparatlari yordamida oʻrganilgan. T., asosan, muz xrlatidagi suvdan tashkil topgan. T. baʼzan Fetida, Tefis, Tetis deb xam ataladi (ya na q. Sayyoralar yoʻldoshlari).
Texas ildiz chirishi

**Texas ildiz chirishi**, ozonioz — oʻsimlik kasalligi, tuproq zamburugʻi Ozonium omnivorum Sheardan paydo boʻladi. Bu kasallik tashqi karantin obʼyekti. Madaniy oʻsimliklarning 2000 ga yaqin turi, jumladan, gʻoʻzada ham uchraydi. Shonalash davrida oʻsimlikning ildiz sistemasi va poyasining tuproqdan 2—3 sm yuqori qismi kasallanadi. Oʻsimlikning soʻlishi uchidan boshlanadi va pastdagi barglarga tez oʻtadi, barglar qorayib, moʻrt boʻlib qoladi, ildizi qizgʻishsariq dogʻlar bilan qoplanadi, poʻstlogʻi yogʻochdan oson koʻchadi, chunki zamburugʻ oʻsimlik toʻqimasi (kambiy)ga va tomirlariga kiradi. Zamburugʻ ildiz sirtida konidiya va sklerotsiy hosil qilib rivojlanadi; issiq nam sharoitda qurib qolgan oʻsimlik tupi atrofidagi tuproq yuzasida mayda oq tolasimon gʻubor koʻrinishida konidiyabandlar rivojlanadi. Ularda tezda Texas tabiati manzarasi. spora konidiyalar hosil boʻladi. Zamburugʻ zararlangan urugʻlik va mitseyliy yoki sklerotsiy kurinishda oʻsimlik ildiziga yopishgan tuproq bilan birga tarqaladi. Sklerotsiylar tuprokda kamida 12 yilgacha yashovchanligini saqlaydi.

Kurash choralari: karantin, chetdan keltirilgan urugʻlikni fitopatologik tekshirish.
Texas urushi

**Texas urushi** (183536) - Texasga kelib joylashgan amerikalik plantatorlarning Texasni Meksikadan ajratib olish maqsadida Meksika hukumatiga qarshi urushi. Meksika qoʻshinlari magʻlubiyatga uchragach, Texas "mustaqil" respublika deb eʼlon qilingan, 1845-yilda AQSH tarkibiga kiritilgan.
Texnik gazlama

**Texnik gazlama** — mashinalar, qurilmalar, inshootlarning qismlari, turlituman texnika buyumlari tayyorlashda ishlatiladigan toʻqimachilik matolari. Deyarli barcha toʻqimachilik tolalari va iplaridan toʻqiladi. T.g. sifatida baʼzi maishiy matolar (mas., doka, mitkal, sarja) ham ishlatilishi mumkin. Bulardan chizmachilik kalkalari, qistirmalar, mashina oʻrindiklarining gʻiloflari tayyorlanadi. T.g.larga maishiy gazlamalarga nisbatan yuqoriroq talablar quyiladi. Koʻpchilik T.g.lar polotnoli oʻrilishda (qarang Oʻrilish) bir va koʻp qatlamli qilib tayyorlanadi, chunki bu oʻrilishda arqoq bilan tanda orasidagi bogʻlanish mustahkamroq boʻladi (qarang Toʻkimachilik). Eng keng tarqalgan T.g.lar: brezent, kirza, kordbop, tasmabop, transportyorbop matolar, oʻt oʻchirish yenglari tayyorlanadigan mato, presslash va filtrlash (suzish) matolari. Bulardan tashqari, parashyutlar, puflama inshootlarning qobiklari, tentlar (soyabonlar), sunʼiy charm, elaklar tayyorlanadigan matolar ham T.g. jumlasiga kiradi. Baʼzi sanoat tarmoqlarida T.g. oʻrniga sintetik plyonkalar ishlatiladi. Oʻzbekistonda T.g.larning barcha turlari ishlab chiqariladi.
Texnik diagnostika

**Texnik diagnostika** - mashinalar, qurilmalar, texnik tizimlar, ularning qismlari, elementlari va boshqalarda nuqsonlar va buzilishlar mavjudligini ifodalovchi alomatlarni aniqlash va oʻrganish. Mashinalar, qurilmalar va texnik tizimlarning risoladagi ish maromlari yoki holatlaridan muayyan darajadagi ogʻishlarni oldindan bilish, oldini olish va bartaraf qilish maqsadida oʻtkaziladi. Texnik diagnostika nazorat qilinayotgan obyekt (mashina, qurilma, televizor va boshqalar)ni tashqi koʻzdan kechirish, maxsus diagnostika apparatlari yoki diagnostika dasturlaridan foydalanish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Harakatlanuvchi obyektlar (avtomobillar, mototsikllar, traktorlar va boshqalar) maxsus ustaxonalar yoki taʼmirlash korxonalaridagi diagnostika punktlarida, muqim (qoʻzgʻalmas) obyektlar (stanoklar, texnik tizimlar va boshqalar) turgan joyida Texnik diagnostikadan oʻtkaziladi. Nazorat qilinayotgan obyekt va uni tekshirish vositalari (apparatlari va boshqalar) birgalikda diagnostika tizimini tashkil qiladi. Ular oʻzaro taʼsirlashib, diagnostika algoritmini amalga oshiradi. Natijada obyektning texnik holati toʻgʻrisidagi xulosa tuziladi (mas., "mashina buzuq emas", "stanok ishga yaroqsiz", "televizorda chastotalar detektori ishdan chiqqan" kabi xulosalar qayd qilinadi). Texnik diagnostikani amalga oshirish uchun obyektning matematik modeli (uning risoladagi va buzuq holatlari bayoni) ni tuzib olish usulidan ham foydalanish mumkin. Mas., shovqin bilan yoki titrab ishlovchi obyektlarni tekshirishda shovqin yoki titrash egri chiziqlari (akustik Texnik diagnostika usuli), mikroelektron texnologiya yoki payvandlash jarayonida obyektlarni rentgen nurlarida tasvirlash model vazifasini oʻtashi mumkin.

Diagnostika vositalarini apparatli, dasturli va dasturapparatli turlarga boʻlish mumkin. Hozir Texnik diagnostikaning kompyuterli va raqamli vositalaridan keng foydalaniladi. Texnik diagnostika texnik obyektlarning ishonchliligini taʼminlash va risoladagidek tutib turishda juda muhim tadbirlardan biri hisoblanadi. Uslubiy jihatdan Texnik diagnostikaning tibbiy diagnostika bilan umumiy tomonlari mavjud (qarang Diagnostika, Diagnostika vositalari).
Tetril

**Tetril** - , 2, 4, 6trinitrofenilmetilnitramin C7H5N5O8 — oq kristall modda; yorugʻda sargʻayadi. Mol. m. 287,15. Suyuqlanish temperaturasi 129,45° (parchalanish bilan), qotish temperaturasi 128,5°; zichligi 1730&nbsp;kg/m3, suvda erimaydi. Atseton, benzol, dixloretan nitrat kislotada yaxshi, spirt va efirda qiyin eriydi, ikkilamchi portlovchi modda. T. oltingugurtli eritmalarni nitrolab olinadi. Detonatorlar — kapsulalar va portlatgichlarda ishlatiladi.
Tetrod

**Tetrod** (tetro... va elektrod) — toʻrt elektrod (katod, ikkita toʻr va anod) li elektron lampa. Toʻrlardan biri boshkaruvchi, ikkinchisi ekranlovchi hisoblanadi. Ekranlovchi toʻr anod bilan boshqaruvchi toʻr orasidagi parazit sigʻimni kamaytiradi, ichki kuchlanishni esa ancha oshiradi. T. bir necha yuz MGs chastotalarda ishlaydigan qabul qiluvchikuchaytiruvchi yoki generatsiyalovchi lampa vazifasini bajaradi va elektron qurilmalarda ishlatiladi.
Texnik shartlar

**Texnik shartlar** — sanoat korxonasida ishlab chiqarilgan mahsulot (buyum, mashina va boshqalar) uchun tuziladigan texnik hujjatlar toʻplamiga kiruvchi hujjat. Unda oʻsha mahsulotga qoʻyiladigan texnik talablar, uni qabul qilish va joʻnatish qoidalari, nazorat qilish usullari, tashish, foydalanish va saqlash shartlari koʻrsatiladi. Texnik talablar mahsulotning asosiy koʻrsatkichlari, oʻlchamlari, xossalari va foydalanish tafeilotlari, sifat koʻrsatkichlari, butliligi va boshqalarni belgilaydi. Qabul qilish va joʻnatish qoidalar i da maxsulotni tayyorlagan korxona uni buyurtmachiga (yoki sotishga) topshirishi va buyurtmachi (yoki xaridor) ning uni qabul qilib olishi paytida mahsulotni sinash tartibi va shartlari oʻz aksini topadi. Nazorat qilish (sinash, analiz qilish, oʻlchash va boshqalar) boʻlimida mahsulotning barcha koʻrsatkichlari va tafeilotlarini aniqlash usullari; namunalarni tanlab olish, sinash jihozlari, asboblari, ashyolari va reaktivlarni tanlash qoidalari; sinovlar, analiz qilish, oʻlchash va natijalarni ishlashga tayerlanish va ularni bajarish uslubiyati belgilab qoʻyiladi. Mahsulotdan foydalanish, uni tashish va saqlash boʻlimida maxsulotni yigʻish, oʻrnatish va qoʻllashga doir koʻrsatmalar, uni idishga joylash (oʻrash) va tashish kridalari; saqlash joyi, shartlari va muddatiga doir koʻrsatmalar boʻladi. Texnik shartlarning alohida mahsulot (buyum) yoki bir necha turdagi mahsulot (mahsulotlar guruhi) ga doir (guruhiy Texnik shartlar) turlari boʻladi. Texnik shartlar muayyan standartlar boʻyicha ishlab chiqiladi. Texnik shartlarlar maxsulotni ishlab chiqargan korxonada tuziladi. Oʻzbekistonda Texnik shartlarni nazorat qilishga doir masalalar bilan "Oʻzstandart" agentligi shugʻullanadi (yana qarang Standart, Standartlash).
Texnik hujjatlar

**Texnik hujjatlar** — sanoat mahsulotlarini loyihalash, tayyorlash, sinash va ulardan foydalanish, shuningdek, binolar (inshootlar)ni loyihalash, qurish va taʼmirlash uchun zarur boʻladigan grafik va matnli qujjatlar majmui. Asosiy xillari: loyigʻalash va ishchi hujjatlar (qurilishda), konstruktorlik va texnologik qujjatlar (sanoatda), meʼyoriytexnik hujjatlar (standartlar, texnik shartlar, umumiy texnik talablar, yoʻriqnomalar, sinovlar uslubiyati va boshqalar). Texnik hujjatlar maxsus standartlar orqali belgilab qoʻyiladi. Bu standartlarda Texnik hujjatlarni ishlab chiqish, rasmiylashtirish, butlash, ularga oʻzgartirishlar kiritish va sakdash tartibi va qoidalari koʻrsatiladi (qarang Standart, Standartlash).
Texnika xizmati koʻrsatish

**Texnika xizmati koʻrsatish** — texnik obyektlar (avtomobillar, texnologik agregatlar va boshqalar) dan foydalanish jarayonida amalga oshiriladigan texnikaviy va tashkiliy tadbirlar majmui. Obʼyektlarning meʼyordagi samaradorlik bilan ishlashini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi. Barcha mavjud texnika vositalari Texnika xizmati koʻrsatish k.ni talab qiladi. Ishlab (yoki yurib) turgan texnika vositalari ham, sak,lab turilganlari ham, sak,lash yoki tashib keltirishdan keyin ishga tayyorlanadigan vositalar xam Texnika xizmati koʻrsatish k.ga muhtoj boʻladi. Murakkab texnika obyektlari (mashinalar, stanoklar va boshqalar) uchun yagonaT.x.k. meʼyorlari belgilab qoʻyiladi. Bular Texnika xizmati koʻrsatish k. tizimini hosil qiladi va texnik hujjatlarda oʻz aksini topadi. Texnika xizmati koʻrsatish k. tizimini shartli ravishda oldini olish (profilaktika) va tiklash (tuzatish, taʼmirlash) kabi turlarga ajratish mumkin. Texnika xizmati koʻrsatish k. ga doir tadbirlar maxsus jihozlangan ustaxonalar (Texnika xizmati koʻrsatish k. styalari) da ham, obyekt (agregat, stanok) oʻrnatilgan joyning oʻzida ham bajarilishi mumkin. Ikkala holda ham zarur qurol va asboblar, materiallar, nazoratoʻlchash asboblari, diagnostika apparatlari (qarang Texnik diagnostika), malakali mutaxassislar [chilangarlar, elektr ustalari, dvigatel tuzatuvchilar, payvandlovchilar, vulkanizatsiya kiluvchi (balon yamovchi)lar va boshqa] boʻlishi talab kilinadi. Texnika xizmati koʻrsatish k. toʻgʻri tashkil qilinsa, obyektdan foydalanish harajatlari kamayadi, uning texnik imkoniyatlari oshadi, xizmat muddati uzayadi.
Texnika ekinlari

**Texnika ekinlari** - sanoat xom ashyosi sifatida yetishtiriladigan (xom ashyo beradigan) bir va koʻp yillik qishloq xoʻjaligi. ekinlari Texnika ekinlari bir qancha botanik oilaga mansub; ularga kraxmalli ekinlar (kartoshka, batat va boshqalar); shakarli ekinlar (qand lavlagi, shakarqamish va boshqalar); moyli ekinlar (kungabokar, kanakunjut, yer yongʻoq, soya, raps, maxsar, xantal, indov, zigʻir va boshqalar); tolali ekinlar (gʻoʻza, tolali zigʻir, kanop, jut va boshqalar); efir moyli oʻsimliklar (atirgul, koʻknor, yorongul, yalpiz va boshqalar); kauchukli oʻsimliklar (geveya, gvayula, koʻksagʻiz, tovsagʻiz); oshlovchi modda olinadigan oʻsimliklar (skumpiya, badan); poʻkakli (poʻkakli dub v b.); dorivor oʻsimliklar (valeriana, belladona, jenshen va boshqalar) kiradi. Texnika ekinlari ni bu tariqa boʻlish shartlidir, chunki koʻpgina boshqa ekinlar ham texnik xom ashyo beradi (mas., donli ekinlar). Baʼzi Texnika ekinlari, mas., gʻoʻza, zigʻir, kanopdan toladan tashqari moy ham olinadi.
Texnika estetikasi

**Texnika estetikasi** - sanoat ishlab chiqarish. vositalari yordamida atrofdagi moddiy muhitni badiiy loyihalash usullarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan ilmiy fan. Insonning modsiy va maʼnaviy ehtiyojlarini eʼtiborga oladi va dizaynnint nazariy asosini tashkil etadi. Texnika estetikasi badiiy loyihalashnig oʻziga xos xususiyatlarini, loyihalash jarayonidagi oʻrnini, loyihalovchirassom faoliyatining usul va vositalarini, dizaynning paydo boʻlishi, ijtimoiymadaniy mohiyatini, paydo boʻlish sharoitlarini va rivojlanish istiqbollarini, uning texnika, sanʼat va madaniyat bilan oʻzaro uygʻunlashuvini tadqiq qiladi, sanoat mahsulotlariga boʻlgan talablarni va assortimentini yaratish tamoyillarini shakllantiradi. Texnika estetikasi ilmiy fanlar (materialshunoslik, rangshunoslik va boshqalar) ga, sanoat ishlab chiqarish., sotsiologiya va boshqalarga tayanadi.
Texnikum

**Texnikum** — bu professional taʼlim boʻlib, oʻrta maxsusdan yuqori, Oliy taʼlimdan past hisoblanadi. Texnikum 2 yillik oʻquv yili sanalib, 4 semestrdan iborat.

## Manbalar
Texnogen sanʼat

**Texnogen sanʼat** - 19-asr oxiri — 20-asr sanʼatida ilmfan va texnika (fotografiya, elektr, elektronika, mikrotexnologiya va boshqalar) rivoji natijasida qaror topgan yangi yoʻnalish. Texnogen sanʼat badiiy ijodning boshqa shakllarida qoʻllaniladigan vositalar (rang, kompozitsiya, dramaturgiya va boshqalar) bilan birga yangi (rakurs, montaj, ovoz yozish, yangi ovoz va ranglarni yaratish kabi) texnik imkoniyatlardan unumli foydalanish hisobiga muayyan ifodaviy natijalarga erishib, ularni ommaviy aloqa vositalari (media shakllari — bosma nashr, radio, grammyozuv, televideniye va boshqalar) yordamida koʻpaytiradi va tarkatadi. Texnogen sanʼat tizimida sintetik (qorishma) badiiy shakllar (foto sanʼati, kino, televideniye, elektron musiqa, lazer musiqasi, kompyuter grafikasi, WEBdizayn va boshqalar) yuzaga keldi. Mazkur jarayonda yangi ijod shakllari va ixtisosliklar (kinooperatorlik, ovoz rejissurasi va boshqalar), maxsus jihozlangan studiyalar (fotostudiya, kinostudiya, musiqiy studiya, ovoz yozish studiyasi, vebdizayn studiyasi va boshqalar), fanning yangi yoʻnalishlari (psixoakustika, kompyuter musiqasi texnologiyasi kabi) rivoj topdi. Oʻzbekistonda Texnogen sanʼat rivojiga katta ahamiyat berilib, Texnogen sanʼat yoʻnalishlari davlat (oliy va oʻrta maxsus) taʼlim tizimiga kiritilgan.

Olimjon Bekov, Farida Sabitova.
Texnokratiya

**Texnokratiya** (yun. techne sanʼat, hunar, mahorat va ...kratiya) — 1) ijtimoiy tafakkurdagi oqim, unga koʻra, jamiyat butunlay ilmiy-texnika tafakkuri prinsiplari bilan boshqarilishi mumkin; texniklar, muhandislar va olimlar (texnokratlar) ilmiy-texnika tafakkurining namoyandalari boʻlib, korxonalar va umuman jamiyatdagi barcha hokimiyat tadbirkorlar va siyosatchilardan ularga utishi kerak. Texnokratik konsepsiyalar hozirgi ijtimoiy ishlab chiqarish.da fan va mutaxassislar mavqeining oshib borayotganligini aks ettiradi. T.ning barcha koʻrinishlariga xos boʻlgan belgi ijtimoiy jarayonlarni texnika va boshqa tor ixtisoslashgan mezonlar asosida boshqarishga eʼtiborni kuchaytirib, siyosatning qadriyatlietik oʻlchovlariga kam ahamiyat berishdir; 2) monopoliyalashtirilgan ishlab chiqarish. va davlat apparatining yuqori mulozimlari — mutaxassislar qatlamini bildiradi; 3) 20-asrning 30-yillarida AQShda vujudga kelgan ijtimoiy harakat. U milliy miqyosda ishlab chiqarish.ni ilmiy rejalashtirish natijasida sanoat toʻntarishi yordami bilan umumiy farovonlikka erishishni maqsad qilib qoʻygan (rahbarlari G. Loeb, G. Skot). Harakat 40-yillar boshida barbod boʻlgan.
## Havolalar
Texnopolis

**Texnopolis** (lot. techne — sanʼat, hunar va polis — shahar) — innovatsiya jarayonlarini jadallashtirish, texniktexnologik yangiliklarni tez va samarali qoʻllashga yordam berish mak,sadida tashkil etilgan erkin iqtisodiy zonalar shakllaridan biri. Jahon darajasidagi yuqori texnologik mahsulot ishlanmalarini yaratadigan va uni ishlab chiqarish.ni oʻzlashtiradigan mintaqaviy markaz T. oʻzagini tashkil etadi. T.ning faoliyat dasturi, odatda, fundamental va amaliy ilmiy tadqiqotlar oʻtkazish va ularning natijasini ishlab chiqarish.da qoʻllashdan iborat boʻladi. T.lar davlat tomonidan qoʻllabquvvatlanadi.
Joʻra Teshaboyev

**Joʻra Teshaboyev** (1933-yil 4-mart, Andijon — 2023-yil 3-dekabr) — kinoshunos, ssenariychi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Sanʼatshunoslik fanlari doktori, professor (1991). Kiyev universitetini tugatgan (1956). 1956—58 yillar Andijon maorif boʻlimida ishlagan. 1958— 60 yillar "Oʻzbekfilm"da muharrir. 1960-yildan Sanʼatshunoslik institutida avval aspirant, ilmiy xodim, 1987-yildan kino va televideniye boʻlimining boshligʻi. Ayni vaqtda 1968-yildan Toshkent davlat Sanʼat institutida dare beradi. Asosiy ilmiy ishlari kino sanʼati nazariyasi va tarixiga oid masalalar, shuningdek, oʻzbek ekran sanʼati arboblari ijodiga bagʻishlangan. 30 hujjatli kino, 2 multfilmga ssenariy yozgan.

2023-yil 3-dekabr sanasida vafot etgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Kamil Yarmatov, M., 1964; Kinoiskusstvo Uzbekistana, M., 1968; Puti i poiski, T., 1972; Geroy krupnoʻm planom, T., 1975; Raxim Pirmuxamedov, T., 1978; Uzbekskoye kino; traditsii i novatorstvo, T., 1980; Uzbekskiy ekran: poiski i nadejdoʻ, M., 1982.
Texnologik xarita

**Texnologik xarita** - ayrim turdagi qishloq xoʻjaligi. mahsulotini yetishtirish bilan bogʻliq texnologik ishlar majmui. Ishlab chiqarish. resurslariga boʻlgan ehtiyojlar, ulardan foydalanish va boshqa ishlab chiqarish koʻrsatkichlari, shuningdek, belgilangan ishlab chiqarish. dasturini bajarish boʻyicha tashkiliy iqtisodiy tadbirlar aks etgan normativ reja hujjati. Texnologik xarita jadval shaklida boʻlib, unda ketma-ketlikda (odatda xronologik tartibda) barcha turdagi ishlar (qabul qilingan texnologiyaga muvofiq), asosiy agrotexnik tadbirlar, mashina, mexanizm va agregatlar tarkibi, urugʻlik materiallar sarfi normalari, bajariladigan ishlar hajmi, baholari va boshqa koʻrsatiladi, shuningdek, mahsulot tannarxini hisoblashda qishloq xoʻjaligida qabul qilingan uslubiyat boʻyicha xarajatlar turlari aks ettiriladi. Texnologik xarita asosida barcha mahsulotlar boʻyicha bevosita xarajat (sarf)lar, boʻlinmalardagi doimiy va mavsumiy xodimlar soni, texnika, urugʻlik, ozuqa va boshqa moddiy resurslarga boʻlgan ehtiyojlar aniqlanadi. Texnologik xarita yordamida boʻlinmalar ishlab chiqarish. topshiriklari shakllantiriladi, zarur xarajatlar limiti hisob kitob qilinadi, mahsulotning reja tannarxi hisoblanadi, mahsulot birligiga narx belgilanadi, rejalashtirilgan ishlarni bajarilishi ustidan nazorat amalga oshiriladi.

Texnologik xarita barcha ekin turlari, chorva turlari yoki turdosh ekinlar va chorva mollari guruxlari yoki ayrim ish turlari (oʻtloq va yaylovlarni yaxshilash va boshqalar) boʻyicha tuziladi. Texnologik xaritalarni xoʻjalik mutaxassislari (iqtisodchi tashkilotchilar, agronomlar, zootexniklar, muhandismexaniklar va boshqalar) xoʻjalikdagi konkret sharoitlarni xisobga olgan holda namunaviy shakllar asosida ishlab chiqadilar. Texnologik xaritalar operativ (muayyan mavsum uchun), yillik (bir yil uchun) va istiqbol (eng ilgʻor progressiv texnologiya va mashinalar sistemasini oʻzlashtirish, mehnatni tashkil etish va unga haq toʻlashda yangi usullarni joriy qilish va boshqa nazarda tutiladi) turlarga boʻlinadi. Fantexnika taraqqiyotining ilgʻor yutuqlarini qoʻllashni eʼtiborga olib tuzilgan Texnologik xaritalardan texnika, texnologiyadagi yangiliklarni, oʻzgarishlarni kiritish bilan bir necha yil foydalanish mumkin (yana qarang Biznes reja).
"Texnologik xarita" atamasi pedagogikaga texnik, aniq ishlab chiqarishdan kirib kelgan.
Yo'nalish- mahsulotni qayta ishlashning butun jarayonini tavsiflovchi texnologik hujjat shakli operatsiyalar va ularning tarkibiy qismlari, materiallar, ishlab chiqarish uskunalari, asboblar, texnologik rejimlar, mahsulotni ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan vaqt, ishchilarning malakasi va boshqalarni ko'rsatadi.
Texnologik darslar xaritasi- o'qituvchi va talabalar o'rtasidagi pedagogik o'zaro munosabatni rejalashtirishning zamonaviy shakli.
Yo'nalish- bu yangi tur boshlang'ich maktabda o'quv kurslarini samarali va sifatli o'qitilishini va ikkinchi avlod FSESga muvofiq boshlang'ich ta'lim bosqichida asosiy ta'lim dasturlarini o'zlashtirishning rejalashtirilgan natijalariga erishish imkoniyatini ta'minlaydigan uslubiy mahsulotlar.

TDPU. Talabasi 
Asadbek Yuldoshev 
Alimardonovich

[08.12.2022]
15:30
Teshikqalʼa

**Teshikqalʼa** — ilk oʻrta asrlarga oid yirik qasr xarobasi (mil. 7—8-asrlar). Koraqalpogʻiston Respublikasi, Toʻrtkoʻl tuman idagi Burgutqalʼa vohasida joylashgan ilk oʻrta asr meʼmorligi obidasi. Tarhi kvadrat boʻlgan qasr, atrofi qalin paxsa devor bilan oʻralgan. Markazda baland paxsa supa ustida koʻp xonali turar joy minorasi qad koʻtargan. Uning devorlariga arkalar bilan bezatilgan yarim ustunlar (kolonnalar) oʻrnatilgan. Devor bilan minora oraligʻiga turar joy xonalari va xoʻjalik ahamiyatidagi binolar qurilgan. Teshikqalʼa 1938-yil S. P. Tolstoye rahbarlik qilgan arxeologik ekspeditsiya tomonidan tekshirilgan. Mato parchalari, sopol idishlar, bezak buyumlari, tangalar topilgan. Ularni oʻrganish afrigʻiylar madaniyatini tadqiq etishda asos boʻlib xizmat qilgan.
Teshiktosh odami

**Teshiktosh odami** - Teshiktosh tridan topilgan neandertallar vakilining suyak qoldigʻi. A. P. Okladnikov oʻrgangan (1938—39). Koʻpgina tadqiqotchilarning fikricha, Teshiktosh odami suyak qoldiqlari 8—9 yoshdagi bolaniki boʻlgan. Bola dafn qilingan joy atrofida togʻ echkisining bir necha juft shoxi yotgan. Marhumni qabrga turli buyumlar bilan koʻmish, dastlabki diniy tasavvurlarning paydo boʻla boshlaganligidan dalolat beradi. Teshiktosh odami kalla suyagining hajmi katta (1490 sm3), uning qopqogʻi pitekantrop yoki sinantropnnknga nisbatan balandroq. Biroq hozirgi bolalarnikidan pastrokdir. M. M. Gerasimov kalla suyagi asosida Teshiktosh odamining yuz tuzilishini tiklagan (1949).

1973-yil antropolog V. P. Alekseyev Teshiktosh odamini toʻla oʻrganib, skelet qiz bolaga tegishli boʻlib, u inson evolyutsiyasining neandertal fazasiga mansub ekanligi va Yevropa yoki Old Osiyo guruhiga kirishini bildirgan.
Teshikkoʻpriktepa

**Teshikkoʻpriktepa**, Eshak koʻpriktepa — 5—13-asr boshiga oid arxeologik yodgorlik. Toshkent sh.ning "Hamza" metrosi styasi yaqinida (Xalklar doʻstligi shohkoʻchasida) joylashgan. T.ni bir necha marta oʻlkashunos D. D. Bukinich (1930-yillar), ToshDU arxeologiya kafedrasi (1950-yillar), arxeologlar K. A. Shaxurin va Yu.F. Buryakov (1962-yilda), Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi (M. I. Filanovich va boshqa, 1968-yil) tekshirgan. T. arkli, istehkomsiz manzilgoh. Bal. 6 m ga yetadigan ark xarobalari saqlangan. Dastlab manzilgoh xarobasining maydoni 500x600 m boʻlgan. Ark xom gʻisht va paxsadan qurilgan yaxlit inshootdan iborat boʻlib, alohida xonalarga boʻlingan va kalin tashqi devor bilan oʻralgan. Qalʼa markaziy qismidagi binolar 5—8-asrlarga mansub. Arablar istilosi davrida (8-asr) binolar buzilgan va yonib, vayronaga aylangan. 9— 12-asrlarda tepa hududi va arkida hayot tiklangan. Aholi temirchilik, metall buyumlar tayyorlash bilan shugʻullangan. T. Choch poytaxti Binkatnint atrofida joylashgan savdo hunarmandchilik qishloklaridan biri boʻlgan. 13-asr boshida butunlay xarobaga aylangan.
Tehron universiteti

**Tehron universiteti** — Eronning birinchi va eng yirik oliy oʻquv yurti hamda ilmiy tadqiqot markazi. Universitet Tehron shahrida joylashgan. 1934-yilda tashkil etilgan. Adabiyot va gumanitar fanlar, qishloq xoʻjaligi, stomatologiya, nafis sanʼat, huquq, tibbiyot, farmatsevtika, tabiiy fanlar, texnologiya, teologiya, veterinariya tibbiyoti, oʻrmon xoʻjaligi, pedagogika, iqtisodiyot va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir qancha ilmiy tadqiqot institutlari, kutubxonalari (400 mingga yaqin asar) bor. 25 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

## Havolalar
* Rasmiy sayti
Tiauanako

**Tiauanako** (Tiahuanaco) – Shimoliy Boliviyadagi indeyslar shahar xarobasi va arxeologik madaniyati (miloddan avvalgi I ming yillik oxiri – miloddan avvalgi I ming yillik). Tiauanako madaniyatining markazi Titikaka koʻlidan jan.sharqsa joylashgan; bu yerdagi shahar xarobasi (maydoni 40 ga)dan turar joy kvartallari, bazalt va qumtoshdan yasalgan binolar, jumladan, bal. 15 m lik Akapapa exromi, Kalasasayya ibodatxona majmuasi, maʼbud va u tomon chopib kelayotgan afsonaviy maxluqlar tasviri tushirilgan friz (piramon)li „Quyosh Darvozasi“, „Sarkofaglar Saroyi“ va boshqa binolar xarobalari saqlangan. T.dan, shuningdek, tosh haykallar, rangli sopol idishlar va boshqa topilgan. T. madaniyatini yaratuvchilar Peruning markaziy qismi qabilalari bilan qardosh boʻlganlar. Ular dehqonchilik, lama boqish bilan shugʻullanganlar. T. madaniyati Andijon viloyatining qad. sanʼatiga katta taʼsir koʻrsatgan. Mil. 1ming yillik oxirida T. barham topib uning hududini hozirgi aymara indeyslarining ajdodlari egallagan.
Tibasti

**Tibasti** — Saxroi Kabirning markaziy kismidagi toglik, Chad Respublikasining shim.da. Eng baland joyi 3415 m (EmiKoʻsi vulkani). Kristalli slanets, lava va qumtoshlardan tuzilgan. T.da vaqtvaqti bilan suv oqadigan chuqur dara koʻp. Yiliga 100&nbsp;mm dan kam yogʻin yogʻadi. Togʻ etaklari va vodiylarida 1200 m balandlikkacha xurmo, dub, palma, akatsiya, undan balandda chala choʻl va choʻl oʻsimliklari oʻsadi.
Tibbiyot genetikasi

**Tibbiyot genetikasi** — odam organizmidagi irsiy kasalliklar, ularning kelib chiqishi, klinikasini oʻrganadi. Odam organizmida kechayotgan barcha hayotiy jarayonlar, belgilarning nasllanishi, irsiy kasalliklar tarqalishi va kelib chiqish mexanizmlari genetik qonuniyatlarga asoslangan.
Irsiyat toʻgʻrisidagi dastlabki tushunchalar Gippokrat, Aristotel, Anaksagor va Abu Ali ibn Sinolar tomonidan aytilgan.
XIX asr boshlarida irsiyat qonuniyatlarini chex olimi I.G.Mendel kashf etdi.

1970-yillardan boshlab Oʻzbekistonda genetika fani rivojlana boshladi. Bu rivojlanishga akademiklardan X.Toʻraqulov, J.H.Hamidov, J.A.Musayev, professor A.T.Oqilovlar katta hissa qoʻshishdi. Olimlardan Majidov va Shomansurovlar asab kasalliklari patogenezida irsiy omillarning rolini oʻrgandilar. 1971-yilda Toshkent Davlat tibbiyot institutida Markaziy Osiyoda birinchi marta Hamidov va Oqilovlar rahbarligida tibbiy genetik maslatxona tashkil etildi.

## Manbalar
Tehron konferensiyasi

**Tehron konferensiyasi** (1943) — Ikkinchi jahon urushi davridagi 3 ittifoqchi davlat rahbarlarining konferensiyasi. SSSR (I.V. Stalin), AQSH (F. Ruzvelt) va Buyuk Britaniya (U. Cherchill) qatnashgan. 28 noyabr — 1 dekabrda Texron (Eron)da boʻlgan. Germaniyaga qarshi urushda birga harakat qilish va 3 davlatning urushdan keyingi hamkorlik aloqalari haqida Deklaratsiyalar hamda 1944-yil 1 mayidan kechiktirmasdan Yevropada 2front ochish, Polshaning urushdan keyingi chegaralari haqida va boshqa qarorlar qabul qilingan. SSSR delegatsiyasi ittifoqchilar istaklarini inobatga olib, Germaniya armiyasi tormor etilgandan soʻng, Yaponiyaga qarshi urush eʼlon qilishga vaʼda bergan.
Tibbiyot deontologiyasi

**Tibbiyot deontologiyasi** — tibbiyot xodimlarining kasbga aloqador etikasi, doridarmon, umuman davoning taʼsirini oshirishga karatilgan xulqatvor taomillari. Deontologiya, yaʼni kishining xulqi, odobi haqidagi tushuncha 16-asrning boshlarida ingliz faylasufi va iqtisodchisi I. Bentam tomonidan taomilga kiritilgan. Tibbiyot deontologiyasiga oid maʼlumotlar uzoqtarixga ega. Aslida, Tibbiyot deontologiyasi keng falsafiy mazmunga ega boʻlib, bir qancha yoʻnalishlardan iborat:— shifokor bilan bemor oʻrtasidagi;— shifokor bilan bemorning yaqin kishilari oʻrtasidagi munosabat;— shifokorning hamkasblari bilan munosabati va hokazo.

Tibbiyot deontologiyasiga vrachning sir saqlashi, bemorning hayoti va sogʻligʻi uchun tibbiyot xodimining javobgarligi, tibbiyot xodimlarining oʻzaro munosabati masalalari va boshqa kiradi. Tibbiyot deontologiyasiga muvofiq, tibbiyot xodimi bemorga katta eʼtibor berishi, uning sogʻligʻini tiklash yoki azobini yengillatish uchun butun bilimini sarflashi, bemorga uning sogʻligʻi haqidagi faqat foyda keltira oladigan maʼlumotlarni aytishi (qarang Psixoterapiya), bemorning vrach bilan sirdosh boʻlishiga erishuvi zarur. Bemorning kasalligi haqida uning ishtirokida hamkasblari bilan soʻzlashishi yaramaydi.

Tibbiyot deontologiyasining tibbiyot amaliyotida toʻgʻri joriy qilinishi, shifokorning ongi, saviyasi, madaniyati, dunyoqarashi, bilim va qaysi jamiyatda yashayotganligi bilan chambarchas bogʻliq. Kishilik jamiyatining turli davrlarida deontologik munosabatlar turlicha kechgan, u zamon talabiga moye ravishda oʻzgarib borgan.

Tibbiyot deontologiyasi tibbiyot xodimlaridan yuksak insoniy fazilatlar, sofdillik, ziyraklik, odamiylik va boshqalarga ega boʻlishni taqozo etadi. Tibbiyot deontologiyasi xalqaro kodeksini Xalqaro vrachlar jamiyati tasdiqlagan (1949, Jeneva). Oʻzbekiston Respublikasida tibbiyot oliygohlarini bitiruvchilar „Oʻzbekiston shifokori“ qasamyodini qabul qiladilar (1996-yildan).

## Adabiyotlar
* Qosimov E. Y., Shifokorning nutq madaniyati va bemor bilan muloqot sanʼati, Toshkent, 2002.
Tibbiyot ilmiy kutubxonasi

**Tibbiyot ilmiy kutubxonasi** – Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining tibbiyot ilmiy kutubxonasi — Oʻzbekistondagi yirik ilmiy kutubxonalardan biri. Toshkent shahrida 1935-yil tashkil etilgan. Hozirgi Oʻzbekiston biotibbiy adabiyotlarning eng koʻp kitob saqlagichi sifatida faoliyat koʻrsatadi. Fondida qariyb 1 mln.ga yaqin asar bor, bular kitoblar, vaqtvaqti bilan chiqadigan tibbiyotga oid nashrlar, avtoreferatlar, shuningdek, 160 ming nusxadagi chet el adabiyotlaridir. Bundan tashkari, Abu Ali ibn Sinoning "Tib qonunlari", Gippokrat asarlari, 17— 19-asrlarda chop etilgan noyob kitoblar va tibbiyot fani hamda sogʻliqni saqlash asoschilari, shu bilan birga Oʻzbekiston tibbiyot olimlarining asarlari mavjud. 25 mingga yaqin kitobxonga xizmat qiladi, 900 mingdan ziyod kitob tarqatadi. Kutubxona sogʻliqni sakdash, tibbiyot va uning sohalariga oid biografik koʻrsatkichlar nashr etadi. Oʻzbekistondagi barcha tibbiyot kutubxonalariga amaliy va uslubiy yordam beradi. Kitobxonlarga xizmat uy abonenti, oʻquv zali, nostansionar shakllar va boshqa usullarda amalga oshiriladi. Kutubxona soʻrovqidiruv apparati alifboli, sistematik va fanlar kataloglari, umumiy hajmi 7 mln.dan ortiq roʻyxatga olish va mavzuiy kartotekalarga ega. 1996-yildan Tibbiyot ilmiy kutubxonasik. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining Oʻzbekistondagi hujjatlar markazi vazifasini bajarmoqda, shuningdek, materiallarni keng targʻib qilishni amalga oshirmoqda. 2002-yildan Tibbiyot ilmiy kutubxonasik.da Oʻzbekistondagi kitobxonlarni oʻz sohasiga koʻra internet orqali axborotlar bilan taʼminlay oladigan katta yigʻma elektron kataloglar bor. Tibbiyot ilmiy kutubxonasik. tibbiy kutubxonalar Yevropa assotsiatsiyasining byurosi bilan hamkorlik olib boradi.

## Manbalar
Tibbiyot parazitologiyasi instituti

**Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining Isayev nomidagi Oʻzbekiston tibbiyot parazitologiyasi ilmiy tadqiqot instituti**  — parazitar kasalliklar (rishta, bezgak, spiroxetoz va boshqalar)ning kelib chiqish sabablari, ularning oldini olish va davolash masalalarini oʻrganadigan ilmiy muassasa. Buxoro tropik instituti nomi bilan 1923-yilda tashkil qilingan. 1925-yilda Oʻzbekiston tropik tibbiyot instituti degan nom berildi va 1931-yilda Samarqand shahriga koʻchirildi. 1940-yildan Oʻzbekiston bezgak va tibbiyot parazitologiyasi instituti, 1958—69 yillarda Oʻzbekiston eksperimental tibbiyot parazitologiyasi va gelmintologiyasi ilmiy tadqiqotlar instituti nomi bilan yuritiladi. Institutga 1924—64 yillarda professor L. M. Isayev rahbarlik qilgan.

Ilgari,keng tarqalgan rishta, bezgak, spiroxetoz kabi kasalliklar, keyinchalik ichki organlar va shahar tipidagi teri leyshmaniozi institut xodimlarining samarali mehnati tufayli batamom tugatildi. Institut olimlari gelmintozlar, leyshmaniozlar va boshqa kasalliklarning kelib chiqish sabablari, ularning oldini olish va yoʻqotish ustida tadqiqot olib bormoqdalar.

## Manbalar
Tibbiyot-genetika konsultatsiyasi

**Tibbiyot-genetika konsultatsiyasi** — tibbiy yordamning bir turi. Tibbiyot genetikasi va odam genetikasi yutuqlariga asoslangan holda zamonaviy sokliqni saqlash ishida profilaktik yoʻnalishda rivojlanmoqda. Tibbiyot-genetika konsultatsiyasi irsiy kasalliklari bor bemorlarni hisobga oladi, ularning oila aʼzolari va oʻzlari ustidan dispanser kuzatuvi olib boradi, shuningdek, aholiga genetik maslahatlar beradi, yaʼni bemorning otaonasi, qarindoshlariga yoki uning oʻziga oilada mazkur kasallik qaytalanishi mumkinligini tushuntiradi. Tibbiyot-genetika konsultatsiyasi irsiy kasalligi bir yoki ikkita allel gen mutatsiyasidan kelib chiqqan bemorlarga; irsiy kasalligi xromosomalar soni va tuzilishining oʻzgarishi bilan bogʻlangan bemorlarga (Daun kasalligi va boshqalar); irsiy kasalligi tashqi muhitning noqulay omillari taʼsirida paydo boʻlgan bemorlarga; qarindoshlarida irsiy kasallik borligi tufayli oʻzlarida ham shunday kasallik roʻy berishi mumkin deb xavfsiraydigan sogʻlom kishilarga; bir-biri bilan turmush kurgan amakivachcha, togʻavachcha, xolavachcha, ammavachchalarga, birinchi bolasi nuqson bilan tugʻilganligi sababli boshqa bola koʻrishdan qoʻrqadigan otaonalarga maslahat va yordam beradi.

Shunday kilib, irsiy kasalliklarning oldini olishda Tibbiyot-genetika konsultatsiyasining vazifasi otaonalarni kelgusi avlodida shunday kasallik paydo boʻlish xavfi borligidan ogoh qilib qoʻyish, yaqin va uzoq qarindosh bilan, shuningdek, yashirin holatda mutant gen tashuvchi kishilar bilan turmush qurmaslikni tavsiya etishdan iborat.

Tibbiyot-genetika konsultatsiyasi faoliyati dispanser kuzatuvi prinsipiga asoslangan, faqat tekshirish maqsadida yoki kasalligi xuruj qilganda bemorlar maxsus statsionarga yotqiziladi.

Tibbiyot-genetika konsultatsiyasi talabalar, klinik ordinatorlar, aspirantlar, shuningdek, malakasini oshirayotgan vrach va oʻqituvchilarga tibbiyot genetikasidan ilm beradigan oʻquv bazasi hamdir.
Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot instituti

**[[Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi]]ning Tibbiy tiklanish va [[fizioterapiya]] ilmiy tadqiqot instituti** — OʻzRdagi ilmiy tashkiliy-metodik va konsultativ markaz. 1919-yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Dastlab kurortologiya va fizioterapiya instituti deb nomlangan. Institut kurort manbalari va yangi fizik omillardan davo va profilaktika maqsadida foydalanish, ularni oʻrganish hamda shu sohada ilmiy, amaliy mutaxassislar tayyorlashda yetakchi ilmiy muassasa hisoblanadi. 1925-yildan oʻlkaga xos kasalliklarni fizik usullar bilan davolash ustida ish olib borib, Urta Osiyo hududida kurort iklimli joylar, mineral suvlar, shifobaxsh balchiq va boshqa ni oʻrgana boshladi. 1932-yil kurortologiya boʻlimi ochildi, shundan buyen 100 dan ortiq mineral suv va shifobaxsh balchiq manbai va iqlimi kurortbop joylar oʻrganilgan va kurortsanatoriy (Chortoq, Toshkent mineral suvi, Chimyon, Polvontosh va hokazo) hamda dam olish uylari (Shohimardon, Oqtosh, Chimyon, Sitorai Mohi Xosa, Shaxand, Miroqi, Vandob) tashkil etilgan. Institutda bemorlar sogʻligʻini tiklashga qaratilgan usullar amaliyotga tadbiq etilmoqda. Institutda 8 ilmiy boʻlim, laboratoriya, vivariy, kutubxona va muzey mavjud; ilmiy xodimlar orasida 6 fan doktori va 17 fan nomzodi bor (2004). 160 oʻringa moʻljallangan boʻlimlar (kardiologiya, artrologiya, nevrologiya, gastroenterologiya, ginekologiya, umumiy terapiya, fizioterapiya va boshqalar) da kattalar va bolalar oʻz sogʻligʻini tiklaydilar. Institutda gipertoniya va yurakning ishemik kasalliklari hamda reproduktiv yoshdagi ayol va erkaklar sogʻligʻini tiklash markazlari ishlab turibdi. Institut xodimlaridan 12 fan doktori va 89 fan nomzodi yetishib chiqdi, 46 ilmiy ishlar toʻplami, 50 monografiya, 142 metodik qoʻllanmalar nashr etildi. 1990-yilda Termiz shahrida institut filiali ochildi. Institut faoliyati Yo. K. Moʻminov, Z.A. Dolimov, R. A. Katsenovich, N. Majidov, K. Y. Yoʻldoshev va boshqa olimlarning nomlari bilan bogʻliq.
## Manbalar
Tiberiy

**Tiberiy** (Tiberius) (Miloddan avvalgi 42-yil — milodiy 37-yil) — Rim imperatori (14 yildan). Yuliylar — Klavdiylar sulolasidan. Avgustnnng oʻgay oʻgʻli. Pretorianlarga tayanib avtokratik siyosat yurgizgan. Provinsiyalardagi soliq tizimini tartibga solishga harakat qilib, oʻz mansabini suiisteʼmol qilgan noiblar va olibsotarlarni taʼqib ostiga olgan, jamoat binolari qurilishi va turli tomoshalarga sarflanadigan mablagʻlarni, shuningdek, plebeylarga tarqatiladigan pul va gʻallani qisqartirgan. Imperiyaning moliyaviy ahvolini yaxshilanishiga erishgan.
Teshenit

**Teshenit** (Chexiyadagi Teshen sh. nomidan) — ishqorli gabbroidlar guruhiga mansub magmatik togʻ jinsi; chiroyli qoplama tosh. Tarkibi, asosan, plagioklaz, avgit va analtsimdan iborat; shuningdek, shox aldamchisi, seolit, ikkilamchi minerallardan — apatit, magnetit va boshqa ham mavjud. Odatda, diabaz strukturali; kichikroq gipabissal massivlar va sill (intruziv uyum)lar hosil qiladi. T. Kavkaz va Jan. Sibirda keng tarqalgan.
Tibet tili

**Tibet tili** — xitoy-tibet tillari oilasidagi tibet-birma tarmogʻiga mansub tillardan. Lama ibodatxonasi (dini)ning tili hisoblangan yozma adabiy Tibet tili asosan Xitoyning Sinxay va Ichki Mongoliya hududlarida, Mongoliya Respublikasida, qisman RFning Buryatiya va Tuva respublikalarida tarqalgan. Unda soʻzlashuvchilar 5 mln. kishiga yaqin. Yozma Tibet tili va lxasa lahjasi butun Tibet hududida qabilalararo aloqa hamda ish yuritish tillari hisoblanadi. Oʻrta asrdagi Tibet tili bilan hozirgi Tibet tili oʻrtasida soʻz yasalishi va morfologiya sohasida birmuncha farqlar bor. Adabiy tilning paydo boʻlishi yozuvning paydo boʻlishi (eng qad. yozma yodgorlik 7-asrga mansub) va Tibetga buddaviylikning kirib kelishi bilan bogʻliq. Adabiy til sanskritdan muqaddas diniy kitoblarni tarjima qilish jarayonida (8-asr) shakllanib, keyinroq boy tarixiy, diniy, badiiy adabiyot yaratilishi bilan rivojlanib borgan. Tibet tili fonetik jihatdan oʻzaro farqlanuvchi bir necha lahjaga ega. Tovush tizimida 16 unli va 36 undosh fonema mavjud. Soʻzlar oʻzaklarning qoʻshilishi va takrorlanishi orqali hosil qilinadi. Soʻzlar va iboralar oʻrtasidagi grammatik munosabat yuklamalar, yordamchi soʻzlar va gapdagi soʻz tartibi bilan ifodalanadi. Hozirgi adabiy Tibet tili qad. davrlardan boshlab anʼanaviy imloni saqlab qolgan, grammatika ham aytarli oʻzgarmagan, oʻzgarish va yangiliklar, asosan, leksikada sodir boʻlgan. Tibet yozuvi qad. hind yozuvi brahmidan kelib chiqqan (5-asr).
Tibet tibbiyoti

**Tibet tibbiyoti (Sova Rigpa)** (Tibet tilida: བོད་ཀྱི་གསོ་བ་རིག་པ་, Viyleda: *bod kyi gso ba rig pa)*- davolash tizimi, qadimgi hind tabobati (Ayurveda -आयुर्वेद) va xitoy (Zhong yi - 中醫) tibbiyotiga asoslangan. Asosiy va tayanch manbasi Ayurveda Hakimi Vaghbataning  *Astāngahrdayasamhitā* asari hisoblanadi. V—VI asrlarda Tibet hududida tarqalgan. Tibet tibbiyoti boshqa tib tizimlari kabi 3 mizojga asoslangandir. Unda bemorlar, asosan, veneseksiya (Fasd usulida qon olish), moksa bilan kuydirib davolash (Ilmi Kay/Kai), Kompressiya terapiyasi, Shifoli vannalari (Obzan), Uqalash, hamda murakkab tarkibli oʻsimlik (poligerbal) va hayvon, mineral, metal mahsulotlaridan (1000 dan ziyod) tayyorlangan dorilar bilan davolanilgan, shuningdek, parhez buyurilgan.  Zamonaviy tibbiyot fanida Tibet tibbiyotiga turlicha qaraladi.
Tibetlar

**Tibetlar**, tibetliklar (oʻzlarini — pyoba deb ataydilar) — xalq, Tibetnnsh: asosiy tub aholisi. Tibetlarning deyarli barchasi XXR (Tibet avtonom respublikasini, Gansu, Sinxay, Sichuan, Yunnan viloyatlari)da, bir qismi Hindiston, Nepal, Butanda yashaydi. Umumiy soni 4,83 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tibet tilining turli shevalari mavjud. Dindorlari, asosan, buddaviylar. Milodiy 7-asrning 1yarmidan Tibetlar yozuvga ega. Qadimdan kitob bosib chiqarish (ksilografiya) mavjud. Tibetlarning ajdodlari jun va syan qabilalari (mil. av. 2-ming yillik oxiridan maʼlum) boʻlgan; syanlar Tibetlar etnogenezining asosiy negizini tashkil kilib, turli davrlarda xitoylar, turkiylar, saklar va boshqalarga mansub etnik guruxdarni oʻziga singdirgan. Mashgʻulot turiga qarab tibetlar togʻlik oʻtroq dehqonlar (tibetlar ning yarmidan ortigʻi), yarimoʻtroq dehqonchorvadorlar va koʻchmanchichorvadorlarga (asosan, yak, ot, qoʻy va echkilar) boʻlinadi. Hunarmandchilik (kulolchilik, toʻqimachilik, metallni qayta ishlash) taraqqiy etgan. Tibetlar orasida yakin vaqtlargacha poliandriya va poliginiya saqlanib qolgan.

## Manbalar
Tibr

**Tibr** — Apennin yarim oroldagi eng katta dare. Uzunligi 405&nbsp;km, havzasining maydoni 16,5 ming km². Apennin togʻlaridan boshlanib, Maremma tekisligidan oqadi. Maydoni 250&nbsp;km²ga teng delta hosil qilib, Tirren dengiziga quyiladi. Asosan, yomgʻirdan toʻyinadi. Qishda toʻlib oqadi, baʼzan toshadi. Oʻrtacha suv sarfi 260 m³/sek. Daryo suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Bir nechta GES qurilgan. Quyi oqimida kema qatnaydi. T. boʻyida Italiya poytaxti — Rim sh. joylashgan.

## Manbalar
Tiv

**Tiv** (oʻzlarini munshi deb atashadi) — Nigeriya (2,7 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Kamerun (300 ming kishi)dagi xalq. Tiv tilida soʻzlashadi. Aksariyati anʼanaviy eʼtiqodlarga sigʻinadi, xristian va sunniy musulmonlar xam bor. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik.
Tivalar

**Tivalar**, tuvalar (oʻzlarini tiva deb atashadi; eski nomlari — soyotlar, uryanxaylar, tannu — T.) — xalq. Tivaning asosiy aholisi (198,4 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida jami 206,2 ming kishi. Umumiy soni 207 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari); shuningdek, Mongoliya va Xitoyda ham yashaydi. Tiva tilida soʻzlashadi. Dindorlari — lamaistlar. T. — chorvachilik, dehqonchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Tivit

**Tivit** — qoʻy, echki, tuya, quyon va moʻynali hayvonlarning ingichka va mayin juni. Aksariyat jun qatlamining teriga yaqin qismida hosil boʻladi. T. tolasi ingichkaligi 15—30 mikron. Baʼzi qoʻy (merinos), echki va quyon zotlari juni faqat T.dan iborat boʻladi. T. hayvonlar junini qirqish (yiliga 1—2 marta), tarash yoki tullash paytida sidirish yoʻli bilan olinadi. Qoʻy T.idan eng yaxshi jun mato toʻqiladi, echki T.idan, asosan, roʻmol, tuya va quyon T.idan esa gilam, trikotaj buyumlar tayyorlanadi (yana qarang Jun).