Plumeria

***Plumeria*** (), **frangipani** nomi bilan tanilgan, Apocynaceae oilasining Rauvolfioideae kenja turkumiga mansub gulli oʻsimlik. Koʻpgina turlarining hayotiy shakllari bargli buta yoki kichik daraxtlardir. Turlarning tarqalishi turlicha Meksika, Markaziy Amerika va Karib havzasi va janubda Braziliya, shimolda Florida (AQSh) uchun plumeria endemik, lekin baʼzida issiq hududlarda kosmopolit tur sifatida oʻstiriladi.

## Tavsif
*Plumeriya* gullari sfenks kuyalarini jalb qilish uchun kechalari xushboʻy hid tarqatadi. Gullarda nektar boʻlmaydi ular xushboʻy hid bilan shunchaki changlatuvchilarni aldaydi. Kuyalar nektar izlab gulchanglarni guldan gulga oʻtkazish orqali ularni beixtiyor changlatadi. Hasharotlar yoki odamlar yordamida changlantirish orqali plumerianing yangi navlarini yaratiladi. Boshqa guldan changlangan urugʻlardan olingan Plumeria ona daraxtining xususiyatlarini takrorlashi yoki ularning gullari butunlay yangi koʻrinishga ega boʻlishi mumkin.

*Plumeria* turlarini bahorda poya uchlarini kesish orqali osongina koʻpaytirish mumkin. Gullar quruq tuproqqa oʻtqazilganda tezroq rivojlanadi. Amerika *Plumeria* Jamiyati 2009-yil holatiga koʻra Plumeriyaning 368 ta roʻyxatga olingan navlarini sanab oʻtgan.

## Etimologiya va umumiy nomlar
Bu turkum 17-asr fransuz botanigi va katolik rohib Charlz Plumier sharafiga nomlangan boʻlib, u koʻplab oʻsimlik va hayvonlar turlarini hujjatlashtirib, Yangi Dunyoga sayohat qilgan. "  " umumiy nomi 16-asrda Italiyadagi olijanob Frangipani oilasi nomidan kelib chiqqan boʻlib, u oʻzini plumeria hidli atir ixtiro qilganini daʼvo qilgan. Koʻpgina ingliz tilida soʻzlashuvchilar oʻsimlikka nisbatan oddiygina „plumeria“ nomini ishlatishadi.  Janubi- Sharqiy Osiyoda plumeria daraxti va gullari muqaddas hisoblanadi. Sharqiy Yavadagi Penataran ibodatxonasi xarobalaridagi relyefda oʻziga xos gul barglari va skeletga oʻxshash shoxlari boʻlgan plumeria daraxti tasvirlangan. Borobudur ibodatxonasining gʻarbiy tomoni 1-zonasidagi devorda ham plumeria tasvirlangan. Borobudur 9-asrda, Penataran 14-asrda qurilgan. Sanalar orasidagi vaqtning noaniqligi sababli plumerianing qachon kelib chiqqanini aniqlash qiyin.

Sharqiy Hindiston va Bangladeshda plumeria anʼanaviy ravishda *champagne,* *golok chapa* (kồkīngīnī চাপা) deb ataladi, bu nom Hindularning osmondagi eng qudratli xudosi Shri Krishnaning samoviy uyida istiqomat qiluvchi degan maʼnoni anglatadi. Muqaddas hisoblangan gul *gulancha* va *kath golap* (soʻzma-soʻz yogʻoch atirgul) nomlari bilan ham mashhur.

## Madaniyatda
Mesoamerikada plumerialar ikki ming yildan ortiq vaqt davomida murakkab ramziy ahamiyatga ega boʻlgan. Mayya va Aztek davrlaridan hozirgi kungacha ajoyib misollar keltirgan. Mayyalar orasida plumerialar hayot va unumdorlik mabudlari bilan bogʻlangan. Atsteklar imperiyasi davrida nahuati tilida soʻzlashuvchi odamlar yuqori maqomini bildirish uchun plumerialardan foydalanganlar. Zodagonlar bogʻlariga plumeriya daraxtlarini ekishgan.

Plumeria Janubiy va Janubi- Sharqiy Osiyoda tabiiy holatda katta hududlarda oʻsadi. Mahalliy xalq eʼtiqodiga koʻra bu gullar arvohlar va jinlarga boshpana hisoblanadi. Plumeria hind, jayn va buddist madaniyatlarida ham ibodatxonalar bilan bogʻliq.

Taiti, Fiji, Samoa, Gavayi, Yangi Zelandiya, Tonga va Kuk orollari kabi Tinch okeanining bir qancha orollarida *Plumeria* turlari leis tayyorlash uchun ishlatiladi. Gavayida gul melia deb ataladi.

*Plumeria alba* — Laosning milliy guli boʻlib, u yerda koʻproq *champa* yoki *dok champa* nomi bilan tanilgan.

Bengal madaniyatida koʻpchilik oq gullar, xususan, plumeria (Bengal, চম্পা *chômpa* yoki চাঁপা *chãpa*) dafn marosimi uchun ishlatiladi.

Shuningdek, Filippin, Indoneziya va Malayziyada plumeria koʻpincha arvohlar va qabristonlar bilan bogʻliq. Masalan, Yangsze Choo oʻzining *"Tungi yoʻlbars* " romanida uni „Malayyalarning qabriston guli“ deb taʼriflagan. Plumerialar koʻpincha uchta xalq qabriston maydonlariga ekilgan. Ular, shuningdek, Filippindagi uylar, bogʻlar, toʻxtash joylari va boshqa muassasalarda keng tarqalgan xona oʻsimliklaridan biridir. Bali hindulari oʻzlarining maʼbudlariga qurbonlik qilish uchun plumeria gullaridan foydalanadilar.

*Plumeria rubradan* bilan xushboʻy hidli hind *tutatqilari "champa* " tayyorlanadi. Misol uchun, *nag champa* — bu plumeriya va sandal daraxtini birlashtirgan xushboʻy hidni oʻz ichiga olgan tutatqi. Plumeria hind c*hampa tutatqisining* tarkibiy qismi boʻlsa-da, undan doim ham foydalanilmaydi. Aksariyat c*hampa tutatqilari* boshqa daraxt qatronlaridan, masalan, Halmaddi (*Ailanthus triphysa*) va benzoin qatronlaridab, shuningdek, boshqa gullardan, champaca (*Magnolia champaca*), geranium (*Pelargonium graveolens*) va vanildan(*Vanilla planifolia*) tayyorlanadi.

Karnatakaning Gʻarbiy Ghat togʻlarida toʻy paytida kelin va kuyovlar krem rangli plumeria gulchambarlarini taqadilar. Qizil rangli gullar toʻylarda ishlatilmaydi. Plumeria oʻsimliklari ushbu hududlardagi ibodatxonalarning koʻpchiligida uchraydi.

Shri-Lanka anʼanalarida plumeria ibodat guli hisoblanadi. Beshinchi asrdagi qoya qal’asi freskalaridagi samoviy qizlardan biri Sigiriya oʻng qoʻlida plumeriadan farq qilmaydigan besh bargli gulni ushlab turgan holatda tasvirlangan.

Sharqiy Afrikada frangipani ishtirokidagi koʻplab sevgi sheʼrlari yozilgan.

Plumeriyaning ayrim turlari yuqori dorivorlik xususiyatiga ega boʻlganligi uchun oʻrganilgan.

## Taksonomiya
*Plumeria* turkumi oʻnga yaqin turlarni oʻz ichiga oladi.

*Plumeria* turlari sutli lateksga ega, boshqa koʻplab Apocynaceae oilasi vakillari kabi, koʻz va teri uchun zaharli boʻlgan birikmalarga ega. Turlari barg shakli va joylashishiga qarab farqlanadi. *P. albaning* barglari tor va gofrirovka qilingan, *P. pudica* barglari choʻzilgan shaklga va porloq, toʻq yashil rangga ega. *P.* pudica doimiy yashil oʻsimlik. Qishda barglari va gullarini saqlaydigan yana bir tur — *P. obtusa.*

## Galereya

Fayl:Kudup dan bunga kemboja (Plumeria).JPG|Qizil frangipani Malayziyada.
Fayl:Bunga kemboja (Plumeria) merah.JPG|Qizil frangipani Malayziyada
Fayl:Plumeria (Frangipani).jpg|Jardin des Plantes de Lilledagi Plumeriya,  Fransiya.
Fayl:Fallen Plumeria.JPG|Plumeriya Hindistonning Bangalor shahrida topilgan
Fayl:Bunga Kemboja.jpg|Pushti frangipani
Fayl:Plumeria White.jpg|Oq Plumeria, Andxra-Pradeshda topilgan
Fayl:Chempakam.jpg|Oq Plumeria, Kojikode, Kerala
Fayl:Plumeria-0006-Zachi-Evenor.jpg|Isroildagi *[[Plumeria rubra]]*
Fayl:Indian champa plumeria.jpg|Hindistonning Surat shahridagi Plumeria (Hind Champa).


## Manbalar