Tahtakale hammomi

**Tahtakale hammomi** – Turkiyaning Istanbul shahrida, Katta bozor va Eminönü oʻrtasidagi Tahtakale mahallasidagi Rustam posho masjidi yaqinida joylashgan tarixiy Usmonli hammomi. Sulton Mehmed II Fotih hukmronligi davrida qurilgan bu hammom shahardagi eng qadimgi saqlanib qolgan hammomlardan biridir. 20-asrda ombor sifatida foydalanilganda jiddiy zarar koʻrgan bino 1980-yillarning oxirlarida taʼmirlandi va hozirda mahalliy savdo markazi va kafe sifatida xizmat qiladi.

## Tarixi

Hammom 1470—1471-yillardagi (hijriy 875) Fotih masjidining *[[vaqf]]* hujjatida tilga olingan boʻlib, u 1453- (Usmonlilarning Konstantinopol fathi) va 1471-yillar oraligʻida qurilganligini koʻrsatadi. Turk olimi Doğan Kubanning taʼkidlashicha, hammom, ehtimol, Mehmed II tomonidan zabt etilganidan soʻng darhol qurilgan va hozirgi Beyazıt tumanida joylashgan *[[Ko‘z yoshlari saroyi|Eski Saroy]]* bilan bir vaqtda qurilgan. Bu hammomni 1453-yildan keyingi davrga tegishli deb hisoblaydi va shu tariqa uni shahardagi eng qadimgi saqlanib qolgan hammom inshootiga aylantiradi. Mehmed II davridan qolgan shahardagi boshqa hujjatlashtirilgan hammomlar 1466-yilda qurilgan Mahmut posho hammomi (Mahmut posho masjidi majmuasining bir qismi) va taxminan 1475-yilda qurilgan Gedik Ahmed posho hammomidir.

Tahtakale hammomi, ehtimol, 1900-yillarning boshlariga qadar hammom boʻlib xizmat qilgan. Hammom 1894-yildagi zilziladan, shuningdek, 1911-yilda hududda sodir boʻlgan katta yongʻindan omon qolgan, ammo zarar koʻrgan boʻlishi mumkin. Keyinchalik bino chuqur muzlatish ombori va pishloq ombori sifatida ishlatilgan, bu uning tarixiy tuzilishining yomonlashishiga olib kelgan. Binoning ichki qismining katta qismi vayron qilingan va oʻrniga beton polli zamonaviy inshoot qurilgan, natijada avvalgi erkaklar hammomining faqat bir qismi va ayollar hammomining sovuq xonasi saqlanib qoldi.

Oxir-oqibat, bino egasi uni qayta tiklashga va undan boshqa foydalanishni topishga qaror qildi. 1988-yilda (yoki 1989-yilda) 1992-yilgacha davom etgan yirik tiklash loyihasi boshlandi. Beton konstruksiyalar olib tashlandi va hammomning asl rejasi qayta tiklandi. Qayta tiklash jarayonida binoning iqtisodiy jihatdan barqarorligini taʼminlash uchun uni tijorat markaziga aylantirishga qaror qilindi. Binoning asl koʻrinishining katta qismini jiddiy taxminlarsiz qayta tiklash mumkin boʻlmaganligi sababli, binoning turli qismlari uchun turli xil tiklash usullari va tamoyillaridan foydalanishga qaror qilindi. Omon qolgan elementlar saqlanib qoldi, yoʻqolib ketgan baʼzi detallar esa qayta tiklanmadi va binoni bir nechta doʻkonlari boʻlgan tijorat markaziga moslashtirish uchun yangi elementlar qoʻshildi. Eng katta gumbaz ostidagi erkaklar hammomining avvalgi kiyinish xonasi asosiy kirish joyiga aylandi va dastlabki rejaga hurmat sifatida yangi galereyalar va markaziy favvora bilan jihozlandi. Xuddi shunday, uni qayta tiklashni osonlashtirish uchun hech qanday vizual hujjatlarsiz yoʻqolgan asl portal oʻrniga soddalashtirilgan Usmonli uslubidagi yangi monumental kirish portali qurildi. Bino hali ham Katta bozor hududidan shimolga choʻzilgan katta savdo tumanida joylashgan *Tahtakale Hamamı Çarşısı* (Tahtakale hammomi bozori) mahalliy savdo markazi boʻlib xizmat qiladi.

## Arxitekturasi

Bino erkaklar va ayollar uchun alohida boʻlimlarga ega boʻlgan katta ikki kishilik hammom boʻlib, ularning har biri oʻziga xos kiyinish xonasi va bugʻ xonalariga ega boʻlgan. Janub tomonda joylashgan ayollar boʻlimi erkaklar boʻlimiga qaraganda biroz kichikroq va torroq. Dastlab uning asosiy koʻchada (sharqda) erkaklar xonasi yonida alohida kirish joyi boʻlgan, ammo bu kirish joyi saqlanib qolmagan. Erkaklar boʻlimiga kirish joyi bugungi kunda binoning asosiy kirish joyi boʻlib xizmat qiladi, unda baland monumental jihatga ega rekonstruksiya qilingan portal va baʼzi *[[muqarnas]]* bezaklari mavjud. Binoning janubiy tomonidagi yana bir kichik kirish joyi savdo markaziga aylantirilganda qoʻshilgan.

Binoning qolgan rejasi saqlanib qolgan yoki qayta qurilgan boʻlib, har bir qismda katta kiyinish xonasi yoki sovuq xona (Rim hammomlarining apoditerium va frigidariumiga teng) mavjud boʻlib, undan keyin iliq xona va keyin issiq xona joylashgan boʻlib, hammomning orqa tomonidagi pechlar uchun xizmat koʻrsatish maydoni hozirda ikki qismni bogʻlaydigan yoʻlak vazifasini bajaradi. Issiq xonalar bir nechta gumbazli maydonlarga ega boʻlgan ancha murakkab dizaynlarga ega. Erkaklar boʻlimining issiq xonasi katta markaziy gumbazga ega va ikki tomonida toʻrtta kichik xonalar bilan oʻralgan (deyarli barchasi oʻz gumbazlari bilan qoplangan). Shuningdek, u toʻrtta halvetga (maxsus mehmonlar uchun ajratilgan xususiy joylar) ega boʻlib, bu hammomni oʻz davrining eng ilgʻor dizaynlaridan biriga aylantiradi.

Erkaklar boʻlimining kvadrat rejadagi kiyinish xonasi (hozirgi asosiy kirish joyi) eng katta gumbazga ega boʻlib, uning diametri deyarli  ni tashkil qiladi. Gumbazning burchaklarida Adirna va Bursa hammomlaridagiga oʻxshash *muqarnas* qiyshiqlari bor. Asl bino, ehtimol, yanada kengroq bezatilgan boʻlsa-da, uning koʻp qismi saqlanib qolmagan va uni taʼmirlash paytida qayta tiklashning iloji boʻlmagan. Binoning tashqi koʻrinishi atrofdagi tomlardan koʻrinib turadigan koʻplab lyukarnalar va chiroqlar bilan bezatilgan gumbazlarning oʻziga xos silueti bilan ajralib turadi.

## Manbalar