open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qaragʻay

**Qaragʻay** – qaragʻaydoshlar oilasiga mansub ignabargli daraxt va butalar turkumi. Asosan, Shimoliy Amerika va Yevrosiyoning oʻrmon zonalarida, kam  tarqalgan. Shimoliy yarimsharning tropik va subtropik togʻlarida tarqalgan. Qaragʻaylarning 100 ga yaqin turi maʼlum. Rossiyada yovvoyi holda 12 turi va iqlimlashtirilgan 70 turi uchraydi. Oʻzbekistonda esa qaragʻay tabiiy holda oʻsmaydi. Ammo uning qora qaragʻay, tilogʻoch, pixta va kedr kabi turkumlarining Pallas yoki Qrim qaragʻayi, oddiy qaragʻay va shrenk qaragʻayi kabi turlari oʻstiriladi.

Pallas yoki Qrim qaragʻayining boʻyi 15–20 (30) metrgacha yetishi mumkin. Shox-shabbasi keng va uzun. Ignabarglari 8–15 sm boʻlib, ingichka, qattiq va oʻtkir uchli, rangi esa toʻq yashil. Qubbalari yirik, uzunligi 6 – 10 sm, kengligi 4–5 sm, tangachalari rombsimon, yaltiroq, qoʻngʻirsargʻish. Qaragʻay issiqsevar va yorugʻlikni xush koʻruvchi oʻsimlik. U 150–500 (600) yilgacha yashaydi. Urugʻidan koʻpayadi va koʻpincha shahar koʻchalari hamda xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Qaragʻayning barcha turlarining yogʻochi mebelsozlikda, qurilishda, taxta ishlab chiqarishda, shuningdek, smola va skipidar olishda foydalaniladi.
### Poʻstlogʻi
Koʻpchilik qaragʻaylarning poʻstlogʻi qalin, lekin baʼzi turlari yupqa poʻstloqqa ega. Shoxlari oddiy „psevdo burmalar“ shaklida boʻlib, aslida juda qattiq spiral koʻrinishidagi novdalar halqasiga oʻxshaydi. Koʻpgina qaragʻaylar har yili faqat bitta novda hosil qiladi, biroq ayrimlari koʻp tugunli boʻlib yiliga ikki yoki undan ortiq novda chiqara oladi.

### Qubbasi
Qaragʻaylar bir uyli oʻsimlik boʻlib, erkak va urgʻochi qubbalari bir daraxtda joylashadi. Erkak qubbalari kichkina (1-5 sm uzunlikda) boʻlib, faqat qisqa vaqt davomida (odatda bahorda, ayrim turlari esa kuzda) gul changlarini tarqatadi va soʻng toʻkiladi. Urgʻochi qubbalari changlanishdan keyin 1,5-3 yil ichida, turiga qarab, pishib yetiladi. Pishib yetgan urgʻochi qubbalarning uzunligi 3-60 sm gacha yetadi.

## Tarqalishi va vatani
Qaragʻaylar shimoliy va janubiy yarimsharlardagi tropik hududlardan moʻtadil iqlimli mintaqalargacha keng tarqalgan. Shimoliy yarimsharning koʻpgina hududlarida mahalliy qaragʻay turlari mavjud boʻlib, ular Boreal o'rmonining katta qismlarini egallaydi va Oʻrta Yer dengizi havzasi atrofida joylashgan. Shuningdek, qaragʻaylarning bir turi (Sumatra qaragʻayi) Sumatrada ekvatorning 2° janubiy kengligigacha tarqalgan. Shimoliy Amerikada turli qaragʻay turlari 66° shimoliy kenglikdan 12°C janubiy kenglikkacha boʻlgan hududlarda oʻsadi.

Qaragʻaylarni yarim qurgʻoqchil choʻldan tortib yomgʻirli oʻrmonlargacha, dengiz sathidan 5200 m (17100 fut) balandlikkacha, sovuqdan issiqgacha boʻlgan turli xil muhitlarda uchratish mumkin. Ular odatda qulay tuproqli va oz boʻlsa ham suvli togʻli hududlarda oʻsadi. Har ikki yarimsharning moʻtadil va subtropik hududlarida turli turlar ekilib, ular yogʻoch uchun yetishtiriladi yoki parklar va bogʻlarda manzarali oʻsimlik sifatida parvarish qilinadi.
## Manbalar
Qaragʻandi koʻmir havzasi

**Qaragʻanda koʻmir havzasi** — Qozogʻiston Respublikasi Qaragʻanda viloyatidagi koʻmir havzasi. Umumiy maydoni 3600&nbsp;km, uz 120&nbsp;km (gʻarbdan sharqqa tomon), eni 30–60&nbsp;km, shundan 2000&nbsp;kmmaydonda koʻmir qatlamlari mavjud. Qaragʻanda koʻmir havzasih. Qozogʻiston past togʻlarida joylashgan. Koʻmir koni 1833-yilda topilgan; Spassk mis eritish zavodi ehtiyojlari uchun 1854-yildan kustar usulida qazib olingan. 1920-yilda geologik qidiruv ishlari boshlanib, birinchi ekspluatatsiyarazvedka shaxtasi qurilgan. Havzadan reja boʻyicha foydalanish 1930-yildan boshlangan. Urush yillari (1941—45) va urushdan keyingi davrda geologiyaqidiruv ishlari jadallashdi. 1954-yilda havzaning geologiksanoat bahosi hisoblab chiqilgan. 1940—65 yillar mobaynida 64,7 mln. t qoʻngʻir koʻmir qazib olingan; ochiq usulda qazib olinadigan 595 mln. t qoʻngʻir koʻmir razvedka qilingan. 1968-yil havzaning asosiy uchastkalarida qidiruvrazvedka ishlari tugallandi. Qaragʻanda koʻmir havzasih. geologik jihatdan Qaragʻanda sinklinoriysi tarkibiga kiradi va kembriy, ordovik, silur, devon, karbon, yura va kaynozoy togʻ jinslaridan tashkil topgan. Koʻmir qatlamlari karbon va yura yotqiziqlarida joylashgan. Koʻmir qatlamlarining qalinligi gʻarb yoʻnalishida 1200 m dan Verxnesokursk sinklinalida 3800 m gacha boʻladi. 4500 m gacha boʻlgan qalin toshkoʻmir sistemasi (davri)ga mansub koʻmirli qatlam ostida ohaktosh, tuffit, yashil va koʻkkulrang gilli slanetslardan tashkil topgan quyi vizening terektin qatlami yotadi. Karbon yotqiziqlarida 80 dan ortiq koʻmir qatlami boʻlib, 30 tasi sanoat ahamiyatga ega. Havzadagi koʻmirning asosiy qismi toshkoʻmir sistemasi choʻkindilaridan tashkil topgan. Ishchi qatlamlarning qalinligi 0,7—2,5 m chamasida, ayrim hollarda 7–8 m. Qatlamlar murakkab tuzilishga ega. Koʻmirlar ochiq gumusli, toshkoʻmir. Kokslanadigan koʻmirning 1/3 qismi oson boyitiladi. Qolganlari kuli koʻpligi va qiyin boyitilishi sababli energetikada ishlatiladi. Koʻmirning kulliligi 8—25% dan 20— 45% gacha, kam oltingugurtli (oltingugurt miqsori baʼzan 1% dan oshadi), fosfor miqdori 0,01—0,1%. Namligi 3—6%; yonuvchi massaning yonish issiqligi 2,935,6 MJ/kg (170008500 kkal/kg). Metamorfizm darajasiga koʻra, havza koʻmirlari G, J, KJ, K, K2, OS markalariga taallukli. Yura davri koʻmiri qoʻngʻir koʻmir boʻlib, qatlamlarining qalinligi 5,34 m. Qoʻngʻir koʻmir tarkibida 13% kul, 1,5% oltingugurt, 27—56% yonuvchi modda bor; issiqlik quvvati 6944—8500 kkal/kg. Koʻmir 200–600 m chuqurlikda qazib olinadi. Qaragʻanda koʻmiri Qaragʻanda, Orsk, Magnitogorsk metallurgiya zdlarida, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Ural, Gʻarbiy Sibir sanoatida ishlatiladi. Qaragʻanda koʻmir havzasih.da koʻmirdan tashqari yuqori sifatli yer osti suvlari, olovbardosh loy, qurilish toshlari, gips, qum, ohaktosh va mergellarning maʼlum miqsordagi zaxiralari mavjud. Qaragʻanda koʻmir havzasih. yirik sanoat rayoni hisoblanadi. Qaragʻanda shahridan tashqari, uning hududida sanoat markazlari — Saran, Shaxtinsk, Abay shahrilari joylashgan. U yerda kon mashinasozligi, metallurgiya, kimyo, energetika va sanoatning boshqa tarmoqlari rivojlangan.
Qaragʻaydoshlar

**Qaragʻaydoshlar** — ochiq urugʻlilar tipiga mansub oila. Ignabargli daraxt va butalardan tashkil topgan. Q.ning urugʻchi qubbalari kichik qoplovchi va katta tangacha barglardan iborat. Qubba yetilgach, yogʻoch lanadi. U butunligicha yoki boʻlinib toʻkiladi. Koʻpchilik turlari changida ikkita havo pufakchalari bor. Urugʻlari qanotli, urugʻ kurtaklari esa teskari. Urugʻchi va changchi qubbalari doimo bir oʻsimlikning oʻzida joylashadi. 2000 dan ortiq turni oʻz ichiga olgan 9 turkumi bor. Koʻpchilik turlari Shimoliy yarim sharning oʻrta mintaqasida tayga oʻrmonlarini hosil qiladi. Oʻzbekistonda qaragʻay, qora qaragʻay, tilogʻoch, pixta va kedr kabi turkumlarning bir necha turlari uchraydi. Toshkent va boshqalar shahar koʻchalarida ayrim dekorativ turlari oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.
Qaragʻan

**Qaragʻan** — dukkaqdoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi butalar yoki past boʻyli daraxtlar turkumi. Sharqiy Yevropa va Osiyoda 70 turi maʼlum. Rossiyaning Yevropa qismi, Oʻrta Osiyo, Xitoy va Sayanda 37 turi tarqalgan. Choʻl, dasht, daryo qirgʻoqlari, togʻ yon bagʻirlari va siyrak oʻrmonlarda oʻsadi. Koʻpgina turlari ekiladi. Qadimdan ekiladigan va eng koʻp tarqalgan daraxtsimon Q. yoki sariq akatsiya () turi (buta)ning (kam hollarda daraxt koʻrinishida uchraydi) boʻyi 0,5–2 m. Barglari ketmaket yoki toʻptoʻp boʻlib joylashgan, gullari sariq, ikki jinsli, toʻpgulga yigʻilgan. Ildiz tizimida azot toʻplovchi tuganaklari bor. Sovuq va qurgʻoqchilikka chidamli. Q.ning barcha turlari bogʻlarda, xiyobonlarda manzarali oʻsimlik hamda yashil devorlar hosil qilish, ihota mintaqalari yaratish, jar boʻylarini mustahkamlash uchun ekiladi. Urugʻidan koʻpayadi.
Qariqiz

**Qariqiz** — murakkabguldoshlar oilasiga mansub ikki yillik begona oʻglar turkumi. Yevrosiyoning moʻʼtadil ikdimli mintaqalarida 10 turi maʼlum. Oʻzbekistonda uchraydigan bir yillik yalangʻoch urugʻli Q. turi (*А.1эю$регцҳп* ]ххг е1. 8эг§.)ning poyasi tik, olabula qirrali, xira qizgʻish, serbarg. Boʻyi 60—150 sm, barglari yirik, bandli, usti yashil, osti kulrang momiq tukli. Ildiz oldi barglarining boʻyi 50 sm gacha, yuraksimon. Oʻrama barglari uchi bigizsimon. Gullari toʻq qizil naysimon, ikki jinsli, savatcha toʻpgul hosil qiladi. Q.larning yosh ildizlarida uchraydigan inulin moddasi (oshlovchi modda hamda efir moyi ham mavjud) xalq tabobatida terlatuvchi, siydik haydovchi vosita. Chorvachilikda yemxashak sifatida ishlatiladi. Tashlandiq (zax va soya) yerlarda, yoʻl yoqalarida oʻsadi.
Urug'larida 25-30%  yog' mavjud. Ildiz tarkibida inulin, efir moylari, yog'li moy, taninlar, stigmasterol, sitosterol, achchiqlanish, oqsil, yog 'kislotalari: stearik, palmitik mavjud.
Qarluq (qishloq)

**Qarluq** — Surxondaryo viloyati Oltinsoy tumanidagi qishloq, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Shoʻrchi razʼyezdi (23&nbsp;km). Q. dan Termizgacha 140&nbsp;km. Aholisi 10 ming kishidan ziyod (2003). Aholisi va xoʻjaliklari Oltinsoy daryosidan suv oladi. Q. da "Sharob" aksiyadorlik jamiyati, qoʻshma, kichik korxonalar, Oltinsoy meva quritish zavodi, avtokorxona, paxta tozalash, gʻisht zdlari, MTP, sanoat korxonalari, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim, musiqa maktablari, kasb-hunar kolleji, madaniyat uylari va klub muassasalari, markaziy kutubxona bor. Ashula va raqs dastasi, qoʻgʻirchoq teatri faoliyat koʻrsatadi. Stadion, sport zallari, futbol, voleybol, qoʻl toʻpi maydonlari mavjud. Markaziy kasalxona, kattalar va bolalar poliklinikalari, tumanlararo travmatologiya va ortopediya markazi ishlab turibdi.
Qarmatlar

**Qarmatlar** – ismoiliylar asosiy shoxobchalaridan birining tarafdorlari. Q harakati 9-asr oxirida Iroq janubida vujudga kelgan. Suriya va Yamanga tarqalgan dehqonlar, koʻchmanchi badaviylar va hunarmandlardan tashkil topgan. Harakat oʻz nomini uning rahbari va tashkilotchisi Hamdon ibn alAshʼasning laqabi Qarmat (yoxud Qarmatiya)dan olgan. Uning maʼnosi manbalarda turlicha („kalta oyoq“, „qizil koʻz“ va boshqalar) izohlangan. Biroq Hamdongacha ham Qarmatiya nomi bor edi, binobarin Hamdon oʻz laqabini oʻsha davrda mavjud boʻlgan shialikning biron bir tashkiloti nomidan olgan deb hisoblash mumkin. Q abbosiylar xalifaligiga qarshi qoʻzgʻolonlarga boshchilik qilgan. Q yerga jamoa egaligini, umumiy (qullardan tashqari) tenglik gʻoyalarini targʻib etishgan. Ular islom marosimlarini bajarmagan, shariat qoidalarini tan olmagan, ularda masjidlar boʻlmagan. Q. musulmonlarning ziyoratgohlari (mas, Kaʼba va u yerdagi qora tosh – hajar alasvad)ni bidʼat deb hisoblaganlar. 899 yil Q. Bahraynni bosib olib, AlAqsoda (Sharqiy Arabiston) oʻz davlatini tuzgan, bu davlat 11asr oxirigacha mavjud boʻlgan. 930 yil haj vaqtida Q Makkaga hujum qilib, uni talontoroj etishgan, hajga borganlarning koʻpini oʻldirishgan, bir qismini qul qilishgan, u yerdagi qora toshni oʻlja qilib olib ketishgan (20 yildan soʻng qaytib berishgan). Bu hol keng xalq ommasini Q.dan chetlashtirdi. 11-asr oxiri – 12-asr boshlarida Iroq va Eronda ularga qarshi shiddatli kurash boshlangan va Q. harakati bostirilgan. Keyinchalik Q. ismoiliylarning boshqa oqimlariga qoʻshilib, yoʻqolib ketgan.
Qarnob choʻli

**Qarnob choʻli** — Zarafshon daryosi oʻrta oqimining chap sohilidagi toʻlqinsimon tekislik. Samarqand va Navoiy viloyatlari hududlarida. Gʻarbdan sharqqa 120&nbsp;km ga choʻzilgan. Oʻrtacha eni 40–50&nbsp;km. Oʻrtacha balandligi 300 m (markaziy qismida 350 m, sharqiy qismida 450 m).

Yer yuzasi tekislik. Janubiy sharqsan shimoli-gʻarbga bir necha qator tepalar choʻzilgan. Ular bir biridan quruq soylar bilan ajralgan. Qator tepalar shimolida Ziyovuddin va Zirabuloq togʻlariga tutashadi. Choʻl gʻarb tomon pasayib Toshloqqum va Uchqum choʻllariga qoʻshilib ketadi. Iqlimi quruq va keskin kontinental. Oʻrtacha yillik temperatura 16°. Yanvar oyining oʻrtacha temperaturasi —15°, —20°. Iyul oyida 40—45° ga yetadi. Yillik yogʻin oʻrtacha 165&nbsp;mm. Q v.da och tusli boʻz, boʻzqoʻngʻir tusli taqir, shoʻrxok, qum va qumoq tuproqlar keng tarqalgan. Oʻsimliklardan qumli va qumoq yerlarda shuvoq, selin, oq saksovul kabi galofitlar oʻsadi, taqirlarda siyrak shoʻralar uchraydi. Bahorda choʻlni efemerlar qoplab oladi. Qarnob choʻlidan yil davomida qorakoʻl qoʻylarni boqish uchun yaylov sifatida foydalaniladi. Tabiiy yaylovlarda pichanning oʻrtacha hosildorligini oshirish uchun 10,5 ming ga maydonda saksovulzordan iborat sunʼiy yaylovlar vujudga kelgan.
Qarnob qalay koni

**Qarnob qalay koni** — Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi kon. 1943-yilda ochilgan. 1952—58 yillarmobaynida oʻzlashtirilgan. Kon Qarnob— Lapas regional yorigʻining shim. blokida joylashgan. 20 dan ortiq tik yotuvchi rudali tanalar mavjud boʻlib, ulardan 20–50 m chuqurlikkacha boʻlganlari qadimiy ruda izlovchilar tomonidan va konni keyingi oʻzlashtirish (1940—50 yillar) jarayonida qazib olingan. Rudali tanalar morfologiyasi murakkab — tikka yotuvchi tarmoqlangan tomirlardan iborat boʻlib, oʻlchami 0,3—0,5 dan 1,5–2 m gacha qalinlikda, uz. 100 dan 550 m gacha. Baʼzi zonalari 400 m chuqurlikkacha aniqlangan. Rudalanish bir tekis tarqalmagan, qalayning miqdori 0,1 dan 0,9% gacha. Qarnob qalay konik. gidrotermal konlar tipiga mansub. Ruda atrofi oʻzgarishlarining asosiy tipi— berezitlanish. Rudali jismlar toʻq kulrang kvars va intensiv ravishda berezitlashgan hamda turmalin va sulfidli tomirchali maydalangan granitlardan tarkib topgan. Qarnob qalay konik. rudalariga asosiy mineral — kassiterit 1&nbsp;mm ga yaqin jigarrang izometrik donachalar va 2–4&nbsp;mm qalinlikdagi tomirchalar shaklida boʻlib, tarkibida volfram, qoʻrgʻoshin, rux, galliy elementlari bor. Kassiterit xolxol koʻrinishda, ingichka tomirchalar va alohida donalar shaklida uchraydi. Rudali jismlar tarkibida kassiterit 0,3—0,5%, galenit 0,3 — 0,5%, sfalerit 0,1—0,3%, xalkopirit 0,1—0,3%, pirit 1—2% da boʻladi. Ulardan tashqari, varlamovit, mushistonit, akantit, pirargirit, prustit, stannin, tillit, frankeit va boshqalarlardan tarkib topgan. Rudali tanalar tarkibida: qalay— 0,3—0,4%, qoʻrgʻoshin — 0,3%, mis 0,1—0,2%, rux 0,1%, kumush 72 g/t, margimush 0,1%, surma 0,1%ni tashkil qiladi. Rudalanishning tik oʻlchami 500 m dan oshadi.
Qaror

**Qaror** (huquqda) — 1) davlat organi yoki mansabdor shaxsning oʻz vakolati doirasida muayyan maqsadga erishish yoʻlida qabul qiladigan va biror oqibat keltirib chiqaradigan hujjati. Qaror, odatda, ijro etuvchi hokimiyat organi tomonidan qabul qilinib, u ana shu organning oʻz vazifalarini amalga oshirish vositalari va yoʻllarini nazarda tutgan boshqaruv vaziyatini tahlil etish hamda baholashga oid erki ifodasi hisoblanadi. Qaror ijro etuvchi hokimiyat tegishli organi kompetensiyasi doirasida qabul qilinadigan meʼyoriy yoki individual (aniq huquqiy hujjat koʻrinishida yuridik rasmiylashtirilishi natijasida shaxs yoki vaziyatga taalluqli) huquqiy ahamiyat kasb etadi. Boshqaruv faoliyatini amalga oshirish jarayonida uzoq muddatli va muayyan soha bilan bogʻliq faoliyatni (ishlarni) istiqbolli loyihalash yuzasidan qarorlar, masalan, maqsadli dasturiy qarorlar, joriy asosiy faoliyatni amalga oshirish boʻyicha tezkor, protsessual, uslubiy, tavsiyaviy, individual va shahrik. qarorlar qabul qilinishi mumkin. Qarorda uni amalga oshirish muddatlari va ijrochilari aniq belgilab qoʻyilgan boʻladi. U qabul qilinishidan oldin loyihasi tayyorlanib, muhokama qilinishi maqsadga muvofiqdir; 2) fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va jinoyat ishlari boʻyicha sud tarkibi yoki sudya chiqaradigan huquqiy hujjat (qarang Sud qarori.).
Qarindoshlik

**Qarindoshlik** (huquqda) – insonlar oʻrtasida qon jihatdan oʻzaro bogʻliqlik, aloqadorlik. Kishilar oʻrtasida qonqarindoshlik va urugʻaymoqlik aloqalarining mavjudligi muayyan huquqiy oqibatlar yuz berishiga (huquqlar va majburiyatlar paydo boʻlishiga) sabab boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasining OiLa kodeksida Q. tushunchasiga taʼrif berilgan. Ushbu kodeksning 57-moddasiga koʻra, bir umumiy uchinchi shaxsdan (ajdoddan) kelib chiqqan shaxslar qarindoshlar hisoblanadi. 2 shaxs oʻrtasida toʻgʻri shajara boʻyicha Q.ning yaqinligi Q. darajasi bilan belgilanadi. Toʻgʻri shajara boʻyicha Q. oʻzaro farqlanadi.

Oʻzbekiston oila huquqi boʻyicha, Q. munosabatlarining mavjudligi oʻzaro shaxsiy hamda mulkiy huquqlar va majburiyatlarni yuzaga keltiradi (ota-onalarning oʻz farzandlariga boʻlgan huquqi, aliment huquq va majburiyatlari, yaqin qarindoshlar oʻrtasida nikoh qayd etilmasligi va hokazo). Fuqarolik huquqida Q. ota-onaning oʻz voyaga yetmagan farzandlariga qonuniy vakillik qilishi huquqlari va majburiyatlarini keltirib chiqaradi. Vorislik munosabatlari qonun boʻyicha meros ochilgan hollarda Q. aloqalariga koʻra tartibga solinadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 68bobida (1134— 1157-moddalar) qonun boʻyicha vorislik munosabatlari va ularni tartibga solinishiga doir qoidalar belgilangan. Ushbu qoidalarga koʻra, qonuniy vorislik Q.ning darajasi (vorislik navbatlari)ga asoslanadi. Shunga koʻra, Q. aloqalarining yaqinuzoqliligiga qarab vorislikning beshta navbati belgilangan. Oldingi navbatda turgan vorislarning yoʻqligi, ularning merosdan voz kechishi yoki mahrum etilganligi navbatdagi vorislarga meros olish xuquqini beradi.

Q. mehnat huquqida ham ahamiyatlidir. Mas, 16 yoshga toʻlmagan oʻsmirlarni ishga qabul qilish uchun uning otasi yoki onasi yozma rozilik berishi lozim (Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 77-moddasi). Yakin Q. aloqasida boʻlgan shaxslarning bitta davlat korxonasida birga ishlashlari taqiklanadi (Mehnat kodeksining 79-moddasi). Bu qoidadan istisnolar Oʻzbekiston Respublikasining hukumati tomonidan belgilanishi mumkin. Ota yoki ona xavfli mehnat sharoitida ishlayotgan oʻz farzandini ishdan boʻshashini talab qilishi mumkin (Mehnat kodeksining 247-moddasi).

Q. aloqalari ijtimoiy taʼminot huquqida ham ahamiyatga ega. Bunda boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi, ijtimoiy nafaqalarning ayrim turlarini tayinlash chogʻida (qarang Qaramogʻda boʻlish) marhum boquvchi shaxs bilan uning qaramogʻida boʻlib kelgan voyaga yetmaganlar oʻrtasida Q.ning mavjudligi asos qilib olinadi (Oʻzbekiston Respublikasining „Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida“gi Qonunining 19-moddasi). Q. boshqa hollarda ham huquqiy ahamiyatga ega.

## Manbalar

## Havolalar
Qarorgoh (maʼnolari)

**Qarorgoh**:

* Qarorgoh - **Qarorgoh**, **rezidensiya** [lat.
* Qarorgoh (turar joy) — 1) tosh va jez davrlarida yashagan odamlarning turar joyi.
Qarorgoh (turar joy)

**Qarorgoh** — 1) tosh va jez davrlarida yashagan odamlarning turar joyi. Manzilgoh, mavze, makondan farq qiladi; 2) harbiy boshliq (sarkarda)ning jang paytidagi safar chodirining nomi; 3) vaqtincha istiqomat qilish yoki qoʻnish joyi (mas, choʻponlar qarorgohi); 4) davlat idorasi, davlat boshligʻi yoki biror davlat arbobining doimiy yoki vaqtincha turar joyi, saroyi, rezidensiyasi.
Qarta

**Qarta** — otning yogʻli yoʻgʻon ichagi va undan maxsus tayyorlanadigan yaxna taom. Ot goʻshtining qarta qismi yaxshilab ishqab yuviladi. Shilliq pardasi tozalanib hidini ketkazish uchun qatiqqa yoki zardobga bir kun botirib qoʻyiladi. Yuvib tozalangan Qartani, katta katta boʻlaklarga boʻlib, tuz, murch, zira va uzum sirkasi sepib, 10 soatgacha salqin yerga olib qoʻyiladi. Tayyor masalliq qaynab turgan suvga solinib pishiriladi. Shoʻrvasiga piyoz, sabzi, dafna yaprogʻi, tuyilmagan murch kabi ziravorlar qoʻshib, 2 soat sust olovda mildiratib qaynatiladi. Pishgan Qarta sovitilib, salatlar bilan birga dasturxonga tortiladi.

Baʼzan Qartaning ichi agʻdarilib, tozalab yuviladi, ochilgan qarta yuzasiga tasmasimon kesilgan son goʻshti, toʻsh yogʻi qoʻyilib, ruletga oʻxshab oʻraladi va chetlari hamda oʻrtasi qalin ip bilan bogʻlanib, qozondagi sovuq suvga solib, 2—2,5 soat mildiratib qaynatiladi. Sovitib, yaproqlab kesib isteʼmol qilinadi.
Qarun

**Qarun** — Erondagi daryo, Shatt ulArab daryosining chap irmogʻi. Uz. 820&nbsp;km, havzasining maydoni 60 ming km². Zagros togʻlaridan boshlanib, tor dara va soyliklardan, quyi oqimida Mesopotamiya pasttekisligida oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 770 m³/sek. Bahorda suvi koʻpayadi. Daryodan sugʻorishda foydalaniladi, qisman tunnel orqali Isfahon vohasiga oqiziladi. Ahvoz shahrigacha kema qatnaydi.
Qarchigʻaysimonlar

**Qarchigʻaysimonlar** — kunduzgi yirtqichlar turkumi oilasi. Uzunligi 20—114 sm. Qanotlari keng; uchi panjasimon yoyiluvchan, uzoq vaqt uchishga moslashgan. Har xil muhitda yashay oladigan 217 turi maʼlum. Antarktika va Arktikadan tashqari barcha hududlarda tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida 14 urugʻ (boltayutarlar, joʻrchilar, tasqaralar, qumoylar, burgutlar, arixoʻrlar, skopalar, sorlar, kalxatlar, boʻktargilar, qirgʻiylar, yaʼni qarchigʻaylar va boshqalar)ga mansub 32 turi uchraydi.

## Manbalar
Qarshi magistral kanali

**Qarshi magistral kanali** — Qarshi dashti hududidan oʻtuvchi, Amudaryo va Qashqadaryoni bogʻlovchi asosiy sugʻorish kanali. Sovet davrida qazilgan boʻlib hozir ikki davlat Oʻzbekiston (Qashqadaryo viloyati) va Turkmaniston (Lebap viloyati) hududida joylashgan.

## Tavsifi

Kanal Amudaryo daryosi, Turkmanistonning Lebap viloyati janubiy hududida joylashgan Doʻstlik shahridagi Pulizindon burnidan boshlanadi. Kanal shimoli-sharqiy yoʻnalishda qurilgan boʻlib, Turkmaniston va Oʻzbekiston chegarasini kesib oʻtadi. Kanal Qashqadaryo shaharchasi yaqinidagi Qashqadaryoga tutashgan joyda tugaydi. Kanal ogʻzi Qashqadaryo viloyati Qarshi tumani hududida joylashgan.

Kanalning uzunligi 290 km. Sohillari 100 km dan ortiq betonlangan. Maksimal suv oqimi 195-220 m³/s ga yaqin boʻlib, suv kuchli nasoslar bilan 6 bosqichda 132 metr balandlikka koʻtarib beriladi.

Kanal boshidan taxminan 80 km uzoqlikda Tallimarjon suv ombori joylashgan boʻlib, u tizimdan suv oladi. Suv omboriga ulanishdan oldin 132 m balandlikdagi farqni bartaraf etish uchun moʻljallangan oltita nasos stansiyasi mavjud. Tizim umumiy quvvati 450 MVt boʻlgan 36 ta nasos agregatini oʻz ichiga oladi. Bundan tashqari, asosiy kanal boʻylab oqim tortishish kuchi bilan amalga oshiriladi va suv omboriga boradigan filial yettinchi nasos stansiyasi bilan jihozlangan.

Kanalning birinchi navbati qurilishi 1965-yilda boshlanib, 1973-yilda qurib bitkazildi. Qurilishdan maqsad paxtachilikni rivojlantirish uchun Qarshi dashtining qurgʻoqchil hududlarini Amudaryo suvlari bilan taʼminlashdan iborat. Kanal Qashqadaryo viloyatining Nishon, Qarshi, Gʻuzor, Koson va boshqa tumanlarida 218 ming gektardan ortiq yerni sugʻorish imkonini beradi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*Tallimarjon suv ombori,* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Q harfi''.Toshkent:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi,2000&#x2014;75—76 bet.
Qaroqchitogʻ

**Qaroqchitogʻ** — Nurota togʻlarining jan.tarmoqlaridan biri. Janubiy sharqdan shimoli-gʻarbga 40&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni 10–15&nbsp;km. Oʻrtacha balandligi 700–800 m, eng baland joyi 1103 m. Janubiy dan Zarafshon daresi, shimolidan Sangzor — Nurota botigʻi bilan chegaradosh. Shimoli-gʻarbda Oqtov, janubi-sharqda Gʻubdin togʻlaridan Zarafshon daryosining oʻng irmoqlari bilan ajralgan. Uning shimoliy gʻarbiy qismida Zarafshon daryosining oʻng irmoqlaridan biri Sagʻanaq koʻndalang kesib oʻtgan. Yon bagʻirlari koʻplab quruq soy va jarliklar bilan kesilgan. Paleozoy davri slanets, qumtoshlaridan tashkil topgan antiklinal strukturadir. Iqlimi kontinental. Boʻz tuproklarda dasht oʻsimliklari tarqalgan.
Qarsak oʻyin

**Qarsak oʻyin** — oʻzbek xalq raqslari turkumi. "Besh qarsak" va "Mayda qarsak" boʻlimlaridan iborat. "Mayda qarsak", oʻz navbatida, "Yakka qarsak", "Qoʻsh qarsak" va "Tez" (yoki "Uzma") nomli oʻyinlarni oʻz ichiga oladi. Unda qarsaklar bilan hosil qilinadigan usul, bayt, bir ovozda aytiladigan yallalar va raqs harakatlari birlashadi. Koʻp joylarda ijrochilar yonmayon turgan yoki oʻtirgan holda davra yoki yarim davra hosil qilib, oʻrtadagi oʻyinchiga hamohang boʻlib, usulga mos chayqalib turadilar. "Mayda qarsak" boʻlimlari bir-biridan ajratilmasdan yaxlit ijro etiladi. Har boʻlimda oʻnlab xalq kuylari boʻladi, biroq bir xil qarsak usuli bilan olib boriladi. 2boʻlimga oʻtgach, qarsak ritmi oʻzgarib, raqs harakatlarini yangilaydi. "Besh qarsak" yonmayon turib davra hosil qilgan holda maʼlum surʼat va usulda uriladigan besh qarsak (311) va ayrim xitoblar vositasi bilan oʻynaladigan ommaviy raqsdir. Uning katta davralarida 20 va undan ziyod kishi ishtirok etadi. Ular bir tempda qarsak urib turish bilan birga u yonbu yonga chayqalib, oʻtiribturib, bukilib va ayni vaqgda yon bilan oʻng tomonga harakatlanib oʻynaydilar. Oʻyinda rechitativsimon baytlar boʻlib turadi. Davradagi oʻyinchining harakatlari shiddatli va jangovar boʻladi. U koʻproq qoʻl, bel, yelka, koʻkrak harakatlarini ishlatadi, yuzida sonsanoqsiz ifodalar hosil qiladi, goh bukilib, goh gʻoz turib, goh choʻkkalab oʻynaydi. Baʼzan "Besh qarsak"da ichmaich ikki halqa davra hosil qilingan, ikki oʻyinchi kuch sinashgan. Davradagi qarsakchilar ham, oʻyinchilar ham badihagoʻy — improvizator boʻlishgan. Q.oʻ.ning elementlari ovchilik va zardushtiylik bilan bogʻliq holda paydo boʻlib, borabora madaniylashgan va bazmlarda koʻrsatiladigan tomoshaga aylangan. 14—16-asrlarda u saroy bazmlarini ham bezagan. Q.oʻ. taxminan 18-asr oxiri — 19-asr boshida 2 ga boʻlinib ketgan: "Mayda qarsak" tobora kengroq hududni egallab, vodiy madaniyatining bir qismiga aylanib boradi. "Besh qarsak", asosan, togʻli tumanlarda saqlangan. Q.oʻ. Jizzax, Samarqand, Buxoro va Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida saqlanib kelmoqda. Koʻp joylarda (mas, Urgutda) "Mayda qarsak"ning oʻyin va ashulalari badiiy havaskorlik uchun ijod va repertuar manbaidir. "Bahor" va "Shodlik" ansambllarining baʼzi raqslarida Q.oʻ. anʼanalarini koʻramiz.

Muhsin Qodirov.
Qarshi namozgohi

**Qarshi namozgohi**, Koʻk gumbaz — Qarshi shahridagi meʼmoriy yodgorlik (1590—91). Xonaqoh peshtoqgumbazli (qoʻsh gumbazning tashqi gumbazi qulab tushgan), peshtoqning ikki yonida simmetrik 4 tadan joylashgan xonalar balxi gumbazli. Bosh tarzidagi peshtoq koshinlar bilan bezatilgan, kitobalariga Qurʼon oyatlari bitilgan; Abdullaxon nomi va sanasi zikr etilgan yozuvlar saqlangan. Bino oldi tomonidan namozxonlar uchun maydon ajratilgan.
Qoʻchqor Qarshiyev

**Qoʻchqor Qarshiyev** (1923-yil, Ishtixon tumani, Samarqand viloyati — 1945-yil 5-fevral, Budapesht) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. 1942-yil mart oyidan armiyada, iyul oyidan frontda. 407alohida tankka qarshi qiruvchi divizionining (2Ukraina fronti 27armiyaning 78oʻqchi diviziyasi) toʻp komandiri. 1945-yil yanvarda Budapesht ostonalari va shaharida boʻlgan janglarda koʻrsatgan jasorati uchun 1945-yil 29-iyunda (vafotidan soʻng) Qahramon unvoni berilgan. Mitan shaharchasidagi 41 oʻrta maktab va Ishtixon tumanidagi 39 maktab oldida uning byusti oʻrnatilgan.
## Biografiyasi
Qoʻchqor Qarshiyev 1923-yilda Tangitepa qishlogʻida (hozirgi Samarqand viloyati Ishtixon tumani) dehqon oilasida tugʻilgan. Millati – oʻzbek. 19-sonli maktab-internatda oʻqib, tarbiyalangan. Kolxozda traktorchi boʻlib ishlagan. 1942-yilda Buxoro viloyati Karmana tumani harbiy komissarligi tomonidan Qoʻchqor Qarshiyev Qizil Armiya safiga chaqiriladi. Q.Qarshiyev Butunittifoq Kommunistik partiyasi (bolsheviklar) ga aʼzo boʻlgan va partiya tashkilotchisi etib saylangan. 1945-yilning yanvariga kelib katta serjant Qoʻchqor Qarshiyev 78-oʻqchilar diviziyasining 407-tankga qarshi qiruvchi diviziyasi (35-gvardiya korpusi, 27-armiya, 2-Ukraina fronti)ga qoʻmondonlik qilgan. U 1945-yilning yanvar–fevral oylarida Gʻarbiy Ukraina va Vengriya hududidagi janglarda alohida ajralib turgan.

Janglarning birida Qarshiyevning butun ekipaji ishdan chiqqanida, u yolgʻiz oʻq uzishni davom ettirib, dushmanning bir qancha tanklari va bronetexnikasini yoʻq qilgan. Dushmanning 8 ta tank va 2 ta zirhli texnikasi jang maydonini tark etgan. Solotvino shahri uchun olib borilgan janglarda Qarshiev ekipaji 1 ta tank, 1 ta bronetransportyor va 10 dan ortiq nemis askar va ofitserlarini yoʻq qildi. 1945-yil 5-fevralda jangda halok boʻldi. Budapeshtda dafn etilgan. Oʻsha vaqtda uning jangovar hisobiga 9 ta portlatib yoʻq qilingan tank, 2 ta bronotransport, 3 ta oʻq-dorilar bilan jihozlangan mashina, 2 ta qurol, 3 ta bunker va 100 dan ortiq oʻldirilgan nemis askar va zobitlari kiritilgan.

## Mukofotlari
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 29-iyundagi farmoni bilan „Nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontida qoʻmondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ katta serjant Qoʻchqor Qarshiyev vafotidan soʻng Sovet Ittifoqi Qahramoni yuksak unvoni bilan taqdirlangan. Shuningdek, Qoʻchqor Qarshiyev Lenin ordeni, 1-darajali Vatan urushi, Qizil Yulduz ordenlari bilan taqdirlangan.
## Xotirasi
Qoʻchqor Qarshiyev sharafiga Ishtixon tumani Chimqoʻrgʻon qishlogʻidagi 39- va 41-maktabga qahramonning byustlari oʻrnatilgan, Mitan qishlogʻidagi 41-maktabga Qoʻchqor Qarshiyev nomi berilgan.
## Manbalar
Qarshilik koʻrsatish harakati

**Qarshilik koʻrsatish harakati** — Ikkinchi jahon urushi davrida Germaniya, Italiya, Yaponiya bosqinchilariga, ularning ittifoqchilari va mahalliy sotqin agentlariga qarshi antifashistik milliy ozodlik harakati. Qarshilik koʻrsatish harakati fashistlarga qarshi tashviqottargʻibot, ish tashlash, bosqinchilar maʼmuriyatiga xizmat qiluvchi xodimlar, Vatan xoinlarini oʻldirish, partizanlik kurashi va umumxalq qurolli qoʻzgʻolonlari shaklida olib borilib, Yugoslaviya, Fransiya, Italiya, Polsha, Chexoslovakiya, Gretsiya, Albaniya, Xitoy, Vyetnam, Koreya, Indoneziya, Filippin, Birma va boshqalar mamlakatlarda keng tus olgan.

Oʻzbekistonlik koʻplab jangchilar Markaziy va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlaridagi Qarshilik koʻrsatish harakatih. saflarida faol qatnashganlar. Yugoslaviya va unga yaqin hududlarda 260 nafar oʻzbekistonlik fashizmga qarshi janglarda ishtirok etgan. Fashizmga qarshi umumxalq kurashiga qoʻshilgan R.Rahimov, N.Amirov, H.Jabborov, H.Ismoilov (Fransiya), A.Mamajonov, T.Qoʻchqorov, Sh.Samatov, O.Berdiyev (Italiya) kabilarning qahramonliklari unutilmaydi.

Qarshilik koʻrsatish harakatih.ning fashistlar blokini tormor keltirishdagi ahamiyati katta boʻldi. Bu harakat anʼanalaridan jahon xalqlari Yer yuzida tinchlikni saqlab qolish uchun unumli foydalanmoqdalar.
Qarqaralar

**Qarqaralar**, qoʻtonlar — laylaksimonlar turkumining oilasi. 32 urugʻi va 66 turi maʼlum. Qutb hududlaridan boshqa hamma joylarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 5 uruqqa mansub 8 turi uchraydi. Tanasi 28—140 sm, qanoti 13,5—47 sm, ogʻirligi 1,25— 2 kg. Boʻyni, oyoqlari va barmogʻi uzun, oʻrta barmoq tirnogʻi tishchali. Tumshugʻi toʻgʻri, uchli. Patlari koʻkimtir, kulrang, qoʻngʻir, oq, koʻpincha xolli. Oʻrta mintaqadagi Q. mavsumiy, tropik va subtropik mamlakatlarda oʻtroq yashaydi. Suv havzasi qirgʻoqlaridagi chakalakzorlarda, oʻtloq yoki ochiq yerlarda hayot kechiradi. Boshqa qushlar bilan birga koloniya boʻlib, daraxt, butalar shoxiga yoki qamishdan uya yasaydi. Ikkala jins navbat bilan 2428 kun bosadi. Mayda baliq, baqalar, mollyuskalar, hasharotlar, baʼzan kemiruvchilar, qushlar va boshqalar hayvonlar bilan oziqlanadi. Joylarda baliqchilikka birmuncha ziyon yetkazadi. Oʻrta Osiyo hududida oq qoʻton, qoʻk qoʻton, jiyron qarqara va boshqalar turlari tarqalgan.
Qarqarali

**Qarqarali** — (qoz. Қарқаралы) Qozogʻiston Respublikasi Qaragʻanda viloyatidagi shahar. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qaragʻayli (23&nbsp;km). Qarqarali togʻi etagida joylashgan. Qarqarali tumani markazi. Aholisi 7,8 ming kishi (2002). Zooveterinariya bilim yurti bor. Q 1824-yilda kazaklar stanitsasi sifatida vujudga kelgan. Abay Qo'nonboyev (Ibrohim) ham ayni shu yerda tavallud topgan.
Qarqarali togʻlari

**Qarqarali togʻlari** — Qozogʻiston past togʻlarining sharqiy qismidagi togʻ massivi. Qiziltos (balandligi 1327 m), Qarqarali (Oqsoran togʻi — Markaziy Qozogʻistonning eng baland joyi, 1565 m) va boshqalar dan iborat. Granit, porfirit, kvarsit va boshqalar lardan tarkib topgan. Yon bagʻirlarida chalov va chalovhar xil choʻl oʻsimliklari orasida qaragʻay oʻrmonlari mavjud. Polimetall rudalar konlari bor.
Qarqunoqlar

**Qarqunoqlar** — chumchuqsimonlar turkumiga mansub sayroqi qushlar oilasi. Uz. 16—36 sm. Tumshugʻi ikki yondan siqilgan, uchi yirtqich qushlarniki singari ilmoqqa oʻxshash qayrilgan. Dumi uzun, ingichka. 12 urugʻi, 72 turi maʼlum. Shim. Amerika, Yevropa, Afrika va Osiyoda tarqalgan. Butalar va siyrak daraxtlar oʻsadigan joylarda, yalangliklarda yashaydi. Hasharotlar va mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqdanadi. Boshqa qushlarning ovoziga taqlid qila oladi. Daraxt va butalarga uya quradi. Ayrim turlari oʻz oʻljasini mayda butoqlarga qadab qoʻyib, oziq gʻamlaydi. Oʻzbekistonda Q.ning 4 turi tarqalgan. Qora peshona Q. (. гшпог) togʻ etaklarida, uzun dumli Q. (. 8спасп) Zarafshon, Surxondaryo, Qashqadaryoning oʻrta oqimi va Sirdaryoning yuqori oqimida; olatoʻngʻiz (. сшШиз) va kulrang, yaʼni katta Q. qushlar uchib oʻtishi davrida uchraydi. Zararkunanda hasharotlarni qirib foyda keltiradi.
Qarshi qamali

**Qarshi qamali** (1512-yil) — safaviylar qoʻshini va Bobur lashkarlari tomonidan shaharni qamal qilinishi. Safaviylar qoʻshiniga shoh Ismoil I vaziri amir Najmi Soniy qoʻmondonlik qilgan. Bobur shayboniylarga qarshi turishga ojizlik qilgach, Ismoil I dan koʻmak soʻragan va bu qoʻshin (60 ming kishi) bilan yurtiga qaytgan (1512-yil sentyabr-oktyabr). Qarshi hokimi Shayxim mirzo (Ubaydullaxonning togʻasi) shaharni qattiq himoya qilgan. Bundan gʻazablangan shia lashkarboshisi Najmi Soniy shahar qoʻlga olinsa qatli om etishga qaror qiladi. Tarixchilarning yozishicha, Bobur va hatto qizilboshlilar amirlari ham shahar ichida hazrat Ali avlodiga mansub sayyidlar borligini aytib Najmi Soniydan qatli om oʻtkazmaslikni iltimos qilishlariga qaramasdan Qarshi egallangach, 15 ming kishi qilichdan oʻtkazilgan (shoir Binoiy ham shu qirgʻinda halok boʻlgan). Movarounnahr aholisi bundan gʻazablanib qizilboshlilar qoʻshiniga qarshi oyoqqa turgan. Gʻijduvon jangida (1512-yil 12-noyabr)gi magʻlubiyatdan soʻng qizilboshlilar qoʻshini Movarounnahrni tark etgan.

## Yana qarang
* Safaviylar va Shayboniylar oʻrtasidagi urushlar
Qargʻa (yulduz turkumi)

**Qargʻa** — osmonning Janubiy yarim sharida joylashgan yulduz turkumi; eng ravshan yulduzi 2,6 yulduz kattaligida. Q. Oʻzbekistonda mart — aprel oylarida yaxshi koʻrinadi.
Qargʻakoʻz

**Qargʻakoʻz** — loladoshlar (piyozgullilar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yevrosiyoda 7 turi tarqalgan. Eng koʻp tarqalgan turi o d diy Q.ning barglari tuxumsimon yoki nashtarsimon, poyada doira boʻlib joylashgan. Gullari bitta, sargʻishyashil, kosacha barglari 3—10 ta, mevasi rezavor, koʻp urugʻli, qora. Oʻrmonlarda butalar orasida, zax joylarda oʻsadi. Zaharli.
Qargʻatuyoq

**Qargʻatuyoq**, poʻfanak (Anemona) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik ildizpoyali oʻtlar turkumi, dorivor oʻsimlik. 90 ga yaqin turi maʼlum. Rossiyada 46 turi tarqalgan, baʼzi turlari Oʻrta dengiz sohillarida manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Oʻzbekistonda 6 turi oʻsadi. Bandli Q. (A.reIoppoka 1ig.) ning boʻyi 5—25 sm, barglari bandli, panjasimon, guli yirik, och sariq yoki oq. Mevasi bir urugʻli yongʻoqcha. Martapr. oylarida gullab, aprel mayda urugʻlaydi. Choʻl, adir va togʻ zonalarida uchraydi. Q.ning koʻp turlari zaharli.
Qaskelen

**Qaskelen** (qoz. Қаскелең) — Qozogʻiston Respublikasi Olmaota viloyatidagi shahar (1963-yilda). Qarasay tumanining markazi (1922-yildan). Viloyat markazi – Taldiqoʻrgʻan shahridan janubi-gʻarbga tamon 300&nbsp;km, Almati shahridan gʻarbga tamon 24&nbsp;km uzoqlikda, Qaskelen daryosi boʻyida joylashgan. Shahar maydoni 5,31 ming km². Aholisi 63,8 ming kishi (2013).

## Aholisi
1999-yil shahar aholisi 37,221 kishini. 2013-yili esa aholi soni 63,805 kishini tashkil qildi.

## Tarixi
Rossiya imperiyasi 1847-yildan boshlab Yettisuvda istehkom qurishni boshladi. 1861-yil shaharning asosi qozoq-rus stansiyasi qurilib, dastlab lyubovniy, 1901-yildan boshlab Qaskelen deb nomlandi.

## Sanoati
Shaharda Sabzavotkonserva zavodi, shahar bosmaxonasi, davlat “Vodokanal” kommunal korxonasi, sut va boshqalar zavodlar ishlab turibdi.  
Tikuvchilik va attorlik fabrikalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

## Ijtimoiy soha
Qaskelenda shahar yuqumli kasalliklar kasalxonasi, “Sariarqa” davolash maskani, shahar kasalxonasi, feldsher-akusherlik punkt va boshqalar aholiga xizmat qilmoqda. Shuningdek Qaskelenda madaniyat kolleji, madaniyat uyi, muzey, 7 oʻrta, 1 toʻliqsiz, 1 boshlangʻich maktab, 10 ta kutubxona bor..

## Manbalar

## Havolalar
* Qarasay tumanining sayti
Qasmaldoq

**Qasmaldoq** — boshoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Yevropa, Afrika va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda yuvenil Q.i, uch dyumli Q., yettiboʻgʻim Q., yoyilgan Q. kabi turlari uchraydi. Poyasi tirsaksimon bukilgan. Boʻyi 20—50 sm. Barg novlari siyrak tukli yoki tuksiz. Boshoqlari nashtarsimon, tasbehsimon, silindrsimon. Aprel-iyul oylarida gullaburugʻlaydi. Barcha turlari choʻl, adirlarda, togʻ etaklarida, bahori ekinlar dalalarida, shudgor va boʻz yerlarda oʻsadi. Chorva mollari uchun yaxshi yemxashak.
Qasr

**Qasr** — podsho, xon va boshqalar hukmdorlarning hashamatli saroy, qalʼaband bino; yana q. Ark, Koʻshk.
Qasr al-Hayr al-Gʻarbiy

**Qasr al-Xayr al-Gʻarbiy** () — Homs (Suriya) sharqidagi arab qal’asi, 727-yilda VI asrdagi Vizantiya monastiri oʻrnida qurilgan. Umaviylarning choʻldagi meʼmoriy inshootlarining oʻziga xos namunasi: rejadagi kvadrat, hovli atrofida nosimmetrik joylashgan turar-joy va kommunal xonalari va yarim doira minoralari va monumental kirish eshigi boʻlgan tashqi devor.

Hozir bu xaroba, qal’a joyidan topilgan freskalar, shlyapa relyeflari, haykaltaroshlik parchalari Damashq Milliy muzeyida joylashgan . Dastlab u koordinata oʻqlari boʻylab aniq yoʻnaltirilgan va tashqi tomondan boʻsh minoralar bilan mustahkamlangan 70 × 70 m oʻlchamdagi boʻsh devorlarning deyarli muntazam kvadratini ifodalagan: burchaklarda toʻrtdan uch va har bir jabhaning markazida yarim doira. Devorlari gips bilan qoplangan va freskalar bilan boʻyalgan. Saroyni qurishda Palmira xarobalaridan olingan ustunlar va boshqa bezak elementlaridan foydalanilgan.

## Manbalar
Qargʻasimonlar

**Qargʻasimonlar** — sayroqi chumchuqsimonlar turkumi oilasi. Anatomik tuzilishiga koʻra birmuncha sodda; lekin nisbatan murakkab xattiharakatlari bilan boshqa chumchuqsimonlardan ajralib turadi. Ayrim Qargʻasimonlar tovushga taqlid qiladi (odam ovozini takrorlaydi). Uzunligi 18—70 sm. Tumshugʻi va oyoqlari baquvvat, burun teshiklari keng va qillar bilan toʻsilgan. 26 uruqqa mansub 104 turi bor. Yangi Zelandiya va ayrim o.dan tashqari Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida 4 urugʻ (qargʻalar, hakkalar, xoʻjasavdogarlar, togʻ zagʻchalari)ga mansub 9 turi tarqalgan.

Koʻpchilik Qargʻasimonlar gala boʻlib yashaydi; ayrim turlari koloniya boʻlib uya quradi. Uyasini daraxtlar shoxi, kovagi, qoya toshlar, binolarga yoki qamishlar orasiga quradi. Urgʻochisi 3—10 ta tuxum qoʻyib, uni bosib yotadi. Ayrim Qargʻasimonlarning erkagi ham tuxum bosadi. Har xil oziq yeydi, koʻpchiligi mayda kemiruvchilar va hasharotlar bilan oziqlanadi; baʼzi turlari ekinlar, qushlar uyasidagi tuxumlari va joʻjalarini, moʻynali hayvonlar bolasini yeb, birmuncha ziyon keltiradi.

## Urugʻ va turlari

## Manbalar


## Havolalar
Qargʻalar

**Qargʻalar** – qargʻasimonlar oilasiga mansub 2 turi: kulrang qargʻalar va qora qargʻalarning umumiy nomi. Baʼzan 1 turning 2 kenja turi sifatida qaraladi. Uzunligi oʻrtacha 47 sm. Kulrang qargʻalar pati kulrang va qora; qora qargʻalarniki – faqat qora boʻladi. Bu 2 tur areali chegarasida oraliq tusli gibrid formalar ham uchraydi. Qora qargʻalar Yevropa va Osiyo gʻarbida va Shimoliy Amerikada; kulrang qargʻalar Yevrosiyoning boshqa hududlari va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Oʻrmonlar, xiyobonlar, baʼzan qamishzorlarda uya quradi. Kulrang qargʻalar har xil muhitga moslana olishi va murakkab xulq-atvori tufayli shaharlarda koʻp uchraydi. Ayrim joylarda oʻrdaklar va boshqalar qushlar uyasidagi tuxumlari va bolalarini yeb, birmuncha ziyon yetkazadi.
Qatagʻon (maʼnolari)

**Qatagʻon**:

* Qatagʻon — q. Repressiya.
* Qatagʻon (qabila), qatagʻonlar — oʻzbeklar tarkibidagi yirik qabila.
Qatvon jangi

**Qatvon jangi** — qoraxoniylar va saljuqiylarning birlashgan qoʻshini bilan qoraxitoylar oʻrtasida boʻlgan jang (1141 yil 9-sentabr). Samarqand yaqinidagi Qatvon dashtida sodir boʻlgan. Qoraxoniylarning Samarqanddagi hokimi Mahmudxon 1137 yil Xoʻjand yaqinida qoraxitoylardan magʻlubiyatga uchragach, saljuqiylar sultoni Sanjardan koʻmak soʻragan. 1141-yil iyulida Sanjar 100 ming (boshqa manbalarga koʻra, 70 ming) jangchidan iborat qoʻshin bilan Amudaryodan oʻtib Samarqandga yoʻl oladi. Gurxon Yelyuy Dashi qoʻshini kidanlar, xitoylar va baʼzi turkiy qavmlardan (50 ming kishilik qarluqlar qoʻshini ular tomoniga oʻtgan edi) tashkil topgan 100 mingdan ziyod jangchidan iborat boʻlgan. Bu jangda qoraxitoylar kidanlarning sevimli harbiy usuli: raqib qoʻshinini yon tomondan aylanib oʻtib, qoʻqqisdan hamla qilish taktikasini qoʻllashgan. Gurxon qoʻshinini 3 qismga ajratib, ularning har biriga raqib tomon qoʻshinini oʻrab olishni bosh vazifa qilib qoʻyadi. Sanjar qoʻshinining jangovar tartibini 2 qanot va markazdan iborat qilib tuzib, markazga oʻzi boshchilik qiladi. Jangda qoraxitoylarning qanot qismlari ittifoqchilar qoʻshinining orqa tomoniga yorib oʻtib uni qurshab olgan. Sanjar qoʻshini tartibsiz chekinib, Dargʻom boʻyidagi bir daraga qisib qoʻyilgan, yuzlab jangchilar daryo suvi yoki kanalda gʻarq boʻlgan. Sanjar yonidagi 300 otliq va shaxsiy qoʻriqchilari bilan qurshovni yorib chiqib Termizga ketishga erishgan. Qatvon jangida manbalarga koʻra, 70 ming musulmon shahid boʻlgan. Gurxon jang maydonida 3 oyga yaqin turadi, soʻngra Karmanaga yoʻl olgan. Bu yerda u yangi davlat Qoraxitoylar davlati (Gʻarbiy Lyao) barpo etilganini eʼlon qilgan. Qatvon jangi qoʻchmanchilarning Markaziy Osiyega kirib kelish yoʻllarini ochib bergan. Qoraxoniylar ularning vassaliga aylangan, qoraxitoylar davlati boshligʻi — Gurxonga soliq toʻlab turishlari lozim boʻlgan. Qoraxitoylar qoraxoniylarning ichki ishlariga aralashmaganlar, ularning poytaxti ilgarigidek Bolasogʻun shahri hisoblangan.

Faxriddin Hasanov.
Qatlam

**Qatlam** (geologiyada) — geologik jism, choʻkindi togʻ jinslari yotqizilishining asosiy shakli va ularning ketmaket joylashishi. Qatlamning litologik tarkibi nisbatan bir xil boʻlib, bir-biriga deyarli parallel yuzalar (yuqoridagisi — qatlam usti va pastdagisi — qatlam osti) bilan chegaralanadi. Qatlam qalinligi uzunligiga nisbatan ancha kam. Yuqoridagi qatlam (normal yotganda) ostki qatlamga qaraganda yosh boʻladi. Qatlam metamorfik jinslardan ham iborat boʻlishi mumkin. Magmatik jinslar va rudalar muvofiq shaklda yotganda ularni qatlam deyish mumkin. Q koʻpincha bir necha qatlardan iborat boʻladi (mas, tarkibida oʻziga xos togʻ jinsi uchraydigan foydali qazilma, koʻmir qatlam, neftli qatlam va gazli qatlam).
Qatlam bosimi

**Qatlam bosimi** — neft uyumidagi suyuklik va gaz bosimi. Qatlam bosimi neftli, gazli va suvli qatlamlar energiyasini ifodalaydigan eng muhim belgi (parametr)dir; bu bosim qatlam qazilguncha koʻpgina gidrostatik bosim (qatlam balandligiga teng suv ustuni bosimi)ga taxminan teng boʻladi. Qatlam bosimi meʼyoriy va anomaliya holida boʻlishi mumkin. Meʼyoriy Qatlam bosimi qatlamning joylashish chuqurligi bilan uzviy bogʻliq boʻlib, bu bosim chuqurlikning har 10 metrida taxminan 0,1 Mn/m2oshadi. Gidrostatik bosimdan sezilarli darajada farq qiladigan bosim anomaliyali bosim deyiladi. Neft va gaz konlarida Q.6., asosan, gidrostatik, geostatik (togʻ jinslarining ustki qatlamlari massasi taʼsirida), geotexnik (tektonik jarayonlar taʼsirida) bosimlar, turli bosimli qatlamlar orasidagi yoʻllar, suvlar va jinslarning kimyoviy taʼsiri, shuningdek, gʻovak (oʻtkazuvchan) qatlamlarning ikkilamchi sementlanishi oqibatida hosil boʻladi va oʻzgaradi. Burgʻi quduqlari oʻzlashtirilayotganda, ularning zaboylari (tubi) atrofida past bosim hosil boʻladi. Qatlam qazilayotganda tegishli choralar koʻrilmasa Qatlam bosimi pasayadi. Qatlamning turli nuqtalaridagi Qatlam bosimini qiyoslash uchun muayyan bitta tekislikda deb tasavvur qilinadi. Bunday tekislik sifatida, odatda, shartli ravishda qatlamdagi suvneft kontaktining dastlabki holati olinadi. Kon qazish jarayonida Qb.ning oʻzgarishi doimiy qayd qilib boriladi. Bu esa, qatlamda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlarni aniqlash va kondagi ishlarni nazorat qilib turishga imkon beradi. Burgʻi quduqlaridagi Qatlam bosimi monometrlar yordamida oʻlchanadi.
Qatlama

**Qatlama** – oddiy xamirdan yupqa yoyib, yogʻda pishiriladigan taom. Boshqa shu kabi pishiriqlardan qatlamligi bilan ajralib turadi.

## Tayyorlash
Qatlama tayyorlash uchun suv va tuz qoʻshib oddiy xamir qoriladi, kattaroq zuvalalar uzib, oʻrab, 10-12 daqiqa tindirib qoʻyiladi. Soʻngra har bir zuvala oʻqlogʻi bilan yupqa (1–2&nbsp;mm) qilib yoyiladi va yoymaga qaymoq yoki sariyogʻ, maska yogʻi, eritilgan qoʻy yogʻidan surtilib, ruletsimon oʻraladi, undan 5-6&nbsp;sm&nbsp;li boʻlaklar kesiladi. Boʻlaklar joʻvada alohida-alohida 0,5-1&nbsp;sm qalinlikda yoyiladi, qizdirilgan qozonda yoki tovada atrofiga yogʻ surtib, avval bir tomoni, soʻngra ikkinchi tomoni qizartirib pishiriladi. Baʼzan pishgan qatlamaning yuziga taʼbga koʻra shakar yoki qand upasi sepiladi.

## Manbalar
Qatorlab ekish

**Qatorlab ekish** — qishloq xoʻjaligi ekinlarini ekishning asosiy usuli. Bunda urugʻlar orasi bir xil kenglikdagi parallel qatorlar tarzida ekiladi. Qatorlab ekishning koʻpgina xillari: punktir, qator uyalab, qoʻsh qatorlab, shuningdek, har bir uyaga belgilangan yoki aniq miqdorda ekish usullari mavjud. Qatorlab ekishning aniq miqdorda urugʻ tashlab ekish usuli eng samarali hisoblanadi (urugʻlik sarfi 2—3 baravar kamayadi), yaganalashga hojat qolmaydi.

Qatorlab ekish ekin qator oralarini ishlashda, oʻgʻit solishda, oʻsuv davrida, sugʻorishda, qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda, shuningdek, hosilni yigʻib olishda qishloq xoʻjaligi texnikasidan keng foydalanishda qulaylik tugʻdiradi.
Qatorlar

**Qatorlar** — quyidagi koʻrinishdagi ifoda: a,+a2+...+ap+... X a kabi belgilanadi. Yigʻindida qatnashgan ara2, ..., apelementlar qatorning hadlari, apesa umumiy hadi. Qatorning hadlari sonlar, funksiyalar, vektorlar, matritsalar va boshqalarni ifodalashi mumkin. Shunga koʻra, sonli, funksional, vektorlar, matritsalar qatori boʻladi. Agar Nt 8pchekli limit mavjud boʻlsa, qator yaqinlashuvchi (bu yerda 8„=a1+a2+ + ap= £, a ~ Kator ning qismiy yigʻindisi; 8 — qator yigʻindisi), aks holda uzoqlashuvchi deb ataladi.

Qator yaqinlashishi bir qancha mezon va alomatlar yordamida tekshiriladi. Mas, sonli Q. uchun Koshi mezoni, taqqoslash alomatlari, D’alamber, Koshi Raabe, Gauss, Leybnits, Abel, Dirixle, Koshi Maklorenning integral alomatlari va boshqalar mavjud. Sonli Q.ning yaqinlashishini aniqlashda koʻp hollarda ularni quyidagi ikki qator bilan taqqoslash yaxshi natija beradi.

Mutlaq yaqinlashuvchi qatorda uning yigʻindisini oʻzgartirmasdan hadlarining oʻrnini almashtirish va baʼzi hadlarini birlashtirish mumkin. Shartli yaqinlashuvchi Q.da bunday tasdiq oʻrinli emas.

Sonli boʻlmagan boshqa Q.ni tekshirish uchun ham sonli Q.ni tekshirishda ishlatiladigan va shunga oʻxshash alomatlaridan foydalaniladi.
Qatron

**Qatron**, tatun — karamguldoshlar mansub koʻp yillik oʻgsimon oʻsimliklar turkumiga kiradi. Osiyo va Yevropada 30 turi maʼlum. Rossiya va Oʻrta Osiyoda oʻsadi. Oʻzbekistonda kochi Q.i, sharq yoki yoqimli Q. turlari tarqalgan. Kochi Q.ining poyasi tarva qaylab shoxlangan. Boʻyi 50—150 sm, Ildiz boʻgʻzidagi barglari uzun bandli, uz. 30 sm, eni 50 sm, buyraksimon yoki dumaloq tuxumsimon, tubi yuraksimon, cheti yirik tishli, usti gʻadirbudir bo'ladi. Gullari oq, mart— may oylarida gullab, may—iyun oylarida urugʻlaydi. Mevasi dumaloq qoʻzoqcha. Ayrim turlarining barglari sabzavot sifatida ovqatga ishlatiladi, habashiston Qi turi urugʻida 47—53% moy bor. Adir va togʻ yonbagʻirlarida uchraydi. Chorva mollari uchun toʻyimli yemxashak.