Siroj ul-axbor

**Siroj ul-axbor** (, maʼnosi *Xabarlar chirogʻi*) – 1911—1919-yillarda Afgʻonistonning Kobul shahrida muomalada boʻlgan forscha gazeta. Mamlakatni modernizatsiya qilish maqsadida 1911-yildan nashr etila boshlagan gazeta Mahmud Tarziy tomonidan , Amir Habibulloxonning koʻmagida asos solingan. Asosan siyosiy gazeta boʻlib, mamlakatni xalqaro voqealar va mamlakatdagi dolzarb voqealar haqida xabardor qilib turishga qaratilgan. *Siroj ul-axbor* panislomizmni targʻib qilgan va Usmonli imperiyasidagi yosh turklar koalitsiyasini qoʻllab-quvvatlagan. Mamlakatdagi birinchi tan olingan gazeta sifatida *Siroj ul-axbor* afgʻon matbuotining asoschisi hisoblanadi.

## Tarixi
### Tashkil etilishi
Mahmud Tarziy 1865-yil 23-avgustda Afgʻonistonning Gʻazna shahrida Muhammadzay qirollik sulolasining rahbari va mashhur shoir Sardir Gʻulom Muhammad Tarziyning oʻgʻli boʻlib tugʻilgan. 1881-yilda amir Abdurahmon Xon taxtga oʻtirgandan soʻng, oila surgunga hukm qilinganida, ular Suriyaga koʻchib oʻtishdan oldin toʻrt yil davomida Sindning Karachi shahrida yashagan. Tarziy yoshligida Makka va Parijga tez-tez sayohat qilgan. Uning avvalgi asarlaridan biri „*Sayohat haqida hikoya*“da yosh Mahmud Tarziyni modernizm va gʻarblashtirish gʻoyalari bilan toʻldirishga katta hissa qoʻshgan ushbu sayohatlar haqida hikoya qilinadi. Siyosiy faol va islom mafkurasi mutaxassisi Jamoliddin al-Afgʻoniy bilan doʻstligi ham uning panislomizmga murojaat qilishiga sabab boʻlgan. Amir Abdurahmon vafot etganida, Habibulloxon taxtga oʻtirdi va Tarziyni surgundan qaytarib oldi. 1905-yilda Tarziyning ikki qizi ham qirol Habibulloga, ham shahzoda va kelajakdagi qirol Omonullaxonga turmushga chiqdi. Unga hukumatda lavozim berildi va koʻp oʻtmay gazeta ochishga undaldi. *Siroj ul-axbor* birinchi marta 1911-yilda nashr etilgan va 1600 nusxada tirajda chop etilgan. U darhol mamlakatda modernizatsiya ovoziga aylandi va yosh afgʻon koalitsiyasini tashkil etgan gʻarbparast talabalarni jalb qildi. *Siroj ul-axbor* yosh turklar koalitsiyasi tomonidan shakllantirilgan progressiv mafkuralarni qoʻllab-quvvatlash maqsadida mamlakatni dunyoning siyosiy ishlaridan xabardor qilib turishga katta kuch sarfladi. Modernizatsiya ideallariga qaramay, gazeta mamlakatning monarxiya va panislomiy fraksiyalari tomonidan ham targʻibot vositasi boʻlgan. U oʻzini Britaniya imperiyasi va Rossiya inqilobidan uzoqlashtirdi, shu bilan birga Usmonli imperiyasining dushmanlarini masxara qiluvchi turk gazetalaridan risolalar nashr etdi.

### Afgʻoniston: 1911–1919-yillar
1911-yilda Britaniya imperiyasi Afgʻonistonning tashqi siyosatini nazorat qilgan. Bir necha oʻn yillar oldin Ikkinchi ingliz-afgʻon urushi Amir Sheralixon boshchiligidagi afgʻon kuchlarining Britaniya Hindistoniga magʻlub boʻlishiga olib keldi. Afgʻonistonga tashqi siyosatini Britaniya imperiyasiga topshirish evaziga oʻz suverenitetini saqlab qolishga ruxsat berildi. Afgʻoniston shuningdek, Afgʻoniston va Pokiston oʻrtasidagi chegarani chizgan Durand chizigʻining oʻrnatilishi bilan mamlakatning janubi va shimolidagi hududlarini yoʻqotdi. Habibulloxon 1901-yilda Afgʻoniston amiri boʻlganida, Britaniya taʼsiri harbiy akademiya qurilishida, shuningdek, yangi maktab tashkil etilishida namoyon boʻldi. Afgʻonistonni modernizatsiya qilishni istagan Habibullo tomonidan progressiv islohotlar amalga oshirildi. Gʻarb tibbiyoti va telegramma kabi texnologik yutuqlar Afgʻonistonga joriy etildi. *Siroj ul-axbor* bu islohotlarni mamlakatda targʻib qildi va mamlakatda mustaqillikka intilishni yanada kuchaytirdi. Biroq, u 1919-yilda Afgʻoniston mustaqillikka erishilmasidan oldin tarqatib yuborildi.

### Nashr etilish tarixi
*Siroj ul-axbor* oʻz yangiliklarining aksariyat qismini xorijiy gazetalardan olgan. Dastlab u Amir Habibullo haqida yangiliklar berishga moʻljallangan edi, ammo Birinchi jahon urushi boshlanganida *Siroj ul-axbor* Afgʻonistonning tashqi siyosatdagi betarafligiga qarshi dushmanlik bildira boshladi. Turkiyadan yangiliklar *Siroj ul-axborda* tez-tez chop etilardi va Yosh afgʻonlar koalitsiyasi orasida turkparastlik kayfiyati paydo boʻla boshladi. Gazetaning mustaqillikka intilishi va Britaniyaga qarshi kayfiyati gazetaning tarqatib yuborilishiga olib keldi.

## Formati va uslubi
Dastlab nashr etilganida *Siroj ul-axbor* katta formatdan (33 x 24 sm) foydalangan, kontenti 14 sahifagacha ega boʻlgan. Kontent asosan fors tilida boʻlib, bir nechta arab va turk tillarida maqolalar chop etilgan. Chet el yangiliklari odatda chop etilishidan oldin mahalliy tilga tarjima qilingan. *Siroj ul-axbor* shuningdek, Afgʻonistondagi shoirlar va qisqa hikoya yozuvchilari uchun ham vosita boʻlgan. Bir boʻlim amirni madh etib gazetaga yozishni istagan obunachilarga bagʻishlangan boʻlsa, boshqasi sanoatlashtirish va modernizatsiya qilishni ragʻbatlantiruvchi ilmiy maqolalar chop etilgan.

## Qabul qilinishi
*Siroj ul-axbor* Afgʻonistonda fors tilini innovatsiya qilish uchun mas’ul deb hisoblanadi. Gazeta shoirlarga taqdim etgan maʼlumotlar natijasida sheʼriyatning yangi shakllari paydo boʻldi. Afgʻonlar gazetaning akademik tili bilan tanishishlari kerak edi, bu esa asosan savodsiz aholi uchun notanish boʻlgan. Gazeta shuningdek, turk tilidan fors tiliga tarjima qilingan fransuz adabiyotini joriy etish uchun ham mas’uldir. Gʻarb ideallariga bunday taʼsir qilish tufayli mamlakatdagi konservativ guruhlar gazetani tarqatib yuborishni va Tarziy hamda uning izdoshlarini surgun qilishni talab qilishdi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Seraj al Akhbar – International Institute of Social History http://socialhistory.org/en/collections/seraj-al-akhbar 
* Seraj al Akhbar – Encyclopædia Iranica http://www.iranicaonline.org/articles/seraj-al-akbar-e-afganiya
* The Afghan Newspaper: Seraj al Akhbar – *British Journal of Middle-Eastern Studies* 7:2, 1980.
* Gregorian: Vartan (1969):*The Emergence of Modern Afghanistan: Politics of reform and modernization 1880–1946*.Stanford: Stanford University Press.

## Havolalar
* Sirāǧ al-ah̲bār in the *[[Encyclopædia Iranica]]*
* Online-Version: Sirāǧ al-ah̲bār
* Digital Collections: Arabische, persische und osmanisch-türkische Periodika