Muhammad Kazem Shariatmadoriy

**Sayyid Muhammad Kazim Shariatmadoriy** (    ), (1906 yil 5 yanvar - 1986-yil 3 aprel), Eronning Buyuk oyatullohidir. U ruhoniylarni davlat lavozimlaridan chetlashtirishning an'anaviy shia amaliyotini qo'llab-quvvatladi va AQShning Tehrondagi elchixonasida diplomatlarning garovga olinishini qoralab, Oliy rahbar Ruxol Xomeyni tanqid qildi. 1982-yilda u Humayniyning uyini bombardimon qilish va islomiy respublikani ag'darish fitnasining bir qismi bo'lganlikda ayblangan va u 1986-yilda vafotigacha uy qamog'ida qolgan. Uning izdoshlari ham Ruhulloh Xomayniyga qarshi chiqdilar.

## Biografiya

### Erta hayot va ta'lim
Shariatmadari 1906-yilda Tabrizda tug'ilgan va Eron va Iroqdagi Tvelver shia harakatining eng yuqori martabali ruhoniylaridan biri bo'lgan, u o'zining istiqbolli va Liberal qarashlari bilan tanilgan. Oliy va Buyuk Oyatulloh Borujerdi vafotidan keyin (marja' mutlak) 1961-yilda u Eron, Pokiston, Hindiston, Livan, Quvayt va Janubiy fors ko'rfazi mamlakatlarida izdoshlari bo'lgan etakchi marjalardan biriga aylandi.

1963-yilda u shohning Oyatulloh Xomeyniyni qatl etishiga to'sqinlik qildi va uni buyuk Oyatulloh deb tan oldi, chunki Eron Konstitutsiyasiga binoan marja' qatl etilishi mumkin emas. Buning o'rniga Xomeyni surgunga jo'natildi. Etakchi mujtahid sifatida u Xomeyni kelguniga qadar Kuma seminariyasini boshqargan.U ruhoniylar davlat lavozimlarini egallamasligi kerak degan an'anaviy shia qarashining tarafdori va Xomeynining ashaddiy tanqidchisi edi. U Islomiy tadqiqotlar va nashrlar markazini boshqargan va ma'mur bo'lgan dar at-Tabligh va Kumadagi Fotima madrasasi..

1978-yil yanvar oyida Qumda diniy dissidentlarning namoyishlari ortidan Shoh xavfsizlik kuchlari o't ochdi va olti kishi halok bo'ldi.  Shariatmadoriy qotillikni qoralab, Oyatulloh Humayniyni qaytarishga chaqirdi.  U 1979-yil 4-fevralda Humayniyning qaytishi bilan tabriklab, unga maktub yo‘lladi. 

### Xomeyni bilan to'qnashuv
Shariatmadoriy Humayniyning “Fuquqlar rahnamoligi” ( Viloyat al-faqih ) tushunchasi talqiniga zid edi, unga koʻra, agar amaldagi hukumat jamoatchilik manfaatlariga zid hukmronlik qilgani aniqlansa, ulamolar siyosiy rahbarlikni oʻz zimmalariga olishlari mumkin. Humayniydan farqli o'laroq, Shariatmadoriy an'anaviy o'n ikki shia nuqtai nazariga amal qildi, unga ko'ra ruhoniylar jamiyatga xizmat qilishi va siyosatdan uzoqda bo'lishi kerak. Qolaversa, Shariatmadoriy hech bir boshqaruv tizimini, axloqiy jihatdan qanchalik to‘g‘ri bo‘lmasin, xalqqa majburlab bo‘lmaydi, deb qat’iy ishongan. Buning o'rniga odamlar hukumatni erkin saylash imkoniyatiga ega bo'lishi kerak. Uning fikricha, xalq o'z ishlarini o'zi boshqaradigan demokratik hukumat huquqshunoslar rahbariyatining to'g'ri talqini bilan to'liq mos keladi.  Inqilobdan oldin Shariatmadoriy 1906 yilgi Eron Konstitutsiyasida mustahkamlangan konstitutsiyaviy monarxiya tizimiga qaytishni xohladi.  U qon to'kilmasligi uchun tinch namoyishlar o'tkazishga da'vat etdi.  Bunday tuzumga koʻra, shoh hokimiyati cheklangan boʻlib, mamlakatni boshqarish parlament tizimi orqali koʻproq xalq qoʻlida boʻlgan. O'sha paytdagi Eron shohi Muhammad Rizo Pahlaviy va uning ittifoqchilari esa Shariatmadoriy kabi ulamolarning tinchliksevarligini zaiflik belgisi sifatida qabul qilganlar. Shoh hukumati inqilobiy norozilik namoyishlarini to'xtatish umidida Muharramni nishonlashni taqiqladi. Xalq va ulamolarga qarshi qator qattiq tazyiqlar o‘tkazilib, ko‘pchilik o‘ldirilib hibsga olinganidan so‘ng Shariatmadoriy shoh hukumatini tanqid qilib, uni islomiy emas deb e’lon qildi va Eronda demokratiya o‘rnatilishiga umid qilib, inqilobni so‘zsiz qo‘llab-quvvatladi. 

1979-yil 26-noyabrda Shariatmadoriy AQShning Tehrondagi elchixonasining bosib olinishini qoraladi.  U, shuningdek, Humayniy boshqaruv tizimini islomga mos kelmasligi yoki Eron xalqining irodasini ifoda etmasligini tanqid qildi. U Humayniy boshqaruv tizimini o'rnatish uchun referendum o'tkazish usulini qattiq tanqid qildi.  Bu Humayniyni uni uy qamog'iga, oila a'zolarini qamoqqa tashlashga va kelinlarini qiynashiga olib keldi.  Bu Tabrizda ommaviy noroziliklarga olib keldi, ular 1980-yil yanvar oyining oxirlarida, Humayniyning buyrug'i bilan tanklar va armiya shaharga kirib kelganida bostirildi. Shariatmadoriy ichki fuqarolar urushi yoki qurolli janglar va shia birodarlarini keraksiz o'ldirishni istamay, namoyishlarni to'xtatishni buyurdi. 

1982-yil aprel oyida Sadig Gʻotbzoda harbiy zobitlar va ulamolar bilan birga Humayniyning uyini bombardimon qilish va davlatni agʻdarishga fitna uyushtirganlikda ayblanib hibsga olingan. Ghotbzoda Humayniy hayotiga oid har qanday niyatlarini rad etdi va u Islom Respublikasini ag'darish emas, balki hukumatni o'zgartirishga harakat qilganini da'vo qildi. Qiynoqlar ostida u, shuningdek, Oyatulloh Shariatmadoriyni ham aralashtirdi, uning so'zlariga ko'ra, u rejadan xabardor bo'lgan va agar reja muvaffaqiyatli bo'lsa, mablag' va baraka va'da qilgan. Biroq qiynoqlar ostida olingan bu iqror Shariatmadoriyning tinchliksevar sifatidagi xarakteri va qarashlariga mos kelmasdi. Shariatmadoriyning kuyovi G‘otbzoda va Oyatulloh o‘rtasida vositachilik qilganlikda ayblanib, qamoq jazosiga hukm qilindi va Shariatmadoriyni obro‘sizlantirish uchun tashviqot ishlari olib borildi. Shariatmadori oila a'zolari hibsga olinib, qiynoqqa solingan. Eron hukumatining yetakchi futbolchisi va Erondagi Hadis universiteti rahbari Muhammad Muhammad Mohammadi Rayshahriyning xotiralarini o‘z ichiga olgan yangi kitobga ko‘ra, Oyatullohning o‘zi Rayshahriy tomonidan kaltaklangan.  Bularning barchasi keksayib qolgan Oyatullohni milliy televideniyega chiqishga va yigirma yil avval o‘limdan qutqarib qolgan odamidan e’tirof o‘qib, kechirim so‘rashga majbur qildi. Mujtahid sifatidagi mavqei tufayli hukumat uni omma oldida qatl qila olmadi. Uning Islomiy tadqiqotlar va nashrlar markazi yopildi va u 1986-yilda vafotigacha uy qamog‘ida qoldi. U Qumdagi qabristondagi oddiy qabrga dafn etilgan. Ruhoniylar Eron inqilobidagi yetakchi o‘yinchilardan biri bo‘lgan Oyatulloh Husayn-Ali Montazeriyni tanqid qilib, uning janoza namoziga borishlariga to‘sqinlik qilishdi. 

## Manbalar