The Lives of Animals

„**The Lives of Animals**“ (1999) (**) – 2003-yilgi adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti sovrindori, janubiy afrikalik yozuvchi J. M. Coetzee qalamiga mansub hayvonlar huquqlari haqidagi metaproza qissa hisoblanadi. Asarga Amy Gutmann kirish soʻzi yozgan. Undan soʻng Marjorie Garber, Peter Singer, Wendy Doniger va Barbara Smutsning munosabatlari toʻplami keltirilgan. Asar Prinston universiteti nashriyoti tomonidan „Insoniy qadriyatlar“ turkumi doirasida chop etilgan.

„The Lives of Animals“ asari *The Philosophers and the Animals* („Faylasuflar va hayvonlar“) hamda *The Poets and the Animals* („Shoirlar va hayvonlar“) deb nomlangan ikki bobdan iborat. Mazkur boblarni ilk bor Coetzee 1997-yil 15 va 16-oktyabr kunlari Prinston universitetida „Insoniy qadriyatlar boʻyicha Tanner maʼruzalari“ dasturi doirasida mehmon maʼruzalari sifatida oʻqib bergan. Prinston maʼruzalari Coetzeening alter egosi boʻlmish avstraliyalik yozuvchi Elizabeth Costello ishtirokidagi ikkita hikoyadan (kitobning boblaridan) tashkil topgan edi. Costello xuddi Coetzee Prinstonga taklif qilinganidek, Massachusets shtatidagi xayoliy Appleton kollejiga mehmon maʼruzachi sifatida taklif etiladi va u yerda xuddi Coetzee kabi adabiyotni emas, balki hayvonlar huquqlarini muhokama qilishni tanlaydi.

Coetzee oʻz maʼruzalarida dalillarni Costello tilidan bayon qilish orqali shakl va mazmun bilan oʻyin qiladi hamda bu qarashlar qanchalik darajada uning oʻziniki ekanini mavhum qoldiradi. „The Lives of Animals“ asari Coetzeening „Elizabeth Costello“ (2003) romanida yana paydo boʻladi.

Coetzeening ushbu qissasida axloq asoslari, insonlarning bir-biriga taqlid qilishga boʻlgan ehtiyoji hamda boshqalar istagan narsani istashi muhokama qilinadi. Bu esa oʻz navbatida zoʻravonlikka va unga parallel ravishda inson boʻlmagan jonzotlarni balogardon qilib koʻrsatish ehtiyojiga olib keladi. Coetzee hayvonlarga boʻlgan munosabatimizda ratsionallikka emas, balki hamdardlik etikasiga, falsafaga emas, balki adabiyot va shoirlarga tayanadi. Costello oʻz tinglovchilariga shunday deydi: „Hamdardlikning obyektga aloqasi kam, u butunlay subyekt bilan bogʻliq. … Shunday odamlar borki, ular oʻzlarini boshqa birovning oʻrniga qoʻyib tasavvur qilish qobiliyatiga ega, shundaylar borki, ularda bunday qobiliyat yoʻq. … va shunday odamlar borki, ularda bu qobiliyat bor, lekin undan foydalanmaslikni tanlashadi. … Hamdardlik tasavvurining chegarasi yoʻq“.

## Mulohazalar

### Peter Singer
Coetzeening qissasiga javoban, „Animal Liberation“ („Hayvonlar ozodligi“, 1975) asari muallifi, faylasuf Peter Singer nonushta ustida oʻz qizi Naomi bilan suhbatlashayotgan „Peter“ obrazidagi oʻzi ishtirok etgan biroz masxaromuz hikoya yozadi. Badiiylashtirilgan Peter Naomiga Coetzee hayvonlar huquqlari boʻyicha haqiqiy maʼruza qilmadi, deb shikoyat qiladi. Peterning taʼkidlashicha, Coetzee badiiy toʻqima va Elizabeth Costello ismli alter ego pardasi ortiga yashiringan. Shu tariqa hayvonlar huquqlarini himoya qiluvchi biron-bir aniq platformaga oʻzini toʻliq bagʻishlamagan.

Singer oʻzining xayoliy hikoyasidan Costelloning inson hayotini koʻrshapalak hayoti bilan tenglashtirganiga eʼtiroz bildirish uchun foydalanadi. Peterning argumentiga koʻra, inson hayoti muhimroq, chunki inson kelajakka butunlay sarmoya kiritadi hamda insonning intellekti va u amalga oshira oladigan ishlar ustunroqdir. Peter, shuningdek, Costello hayvonlarni, ayniqsa, tovuq va baliq kabi intellekti pastroq, „ogʻriqni his qila oladigan, lekin oʻz-oʻzini anglash yoki kelajak haqida oʻylash qobiliyatiga ega boʻlmagan“ jonzotlarni ogʻriqsiz oʻldirishga qarshi hech qanday asosli dalil keltirmaganini aytadi.

## Janr
„The Lives of Animals“ ocherk va badiiy adabiyot oʻrtasidagi chegarada turadi. Bernard Morris Harvard Review nashrida yozgan maqolasida uni „qisman badiiy toʻqima, qisman falsafiy mulohaza, butunlay insoniy va oʻziga rom etuvchi“ deb atagan. Garchi qissa markazida Elizabeth Costello obrazi tursa-da, hikoyaning katta qismi uning hayvonlarga nisbatan shafqatsizlik haqidagi maʼruzalaridan iborat. Shuningdek, badiiy toʻqima, ilm-fan va ocherk uslubining aralashuvi ham kitobni muayyan bir janrga tasniflashni qiyinlashtiradi. Coetzee va Singerning hissalarini hikoya deb atash mumkin boʻlsa-da, Garberning hissasi koʻproq ilmiy maqola, Smutsning maqolasi esa, garchi ilmiy tadqiqotlariga asoslangan boʻlsa-da, asosan avtobiografik va hajviy xarakterga ega.

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun
* James Meek, „All About John“, *The Guardian*, 5 September 2009.