Ummon ayollari

**Ummondagi ayollar** hozirda uydagi avvalgi va anʼanaviy rolidan jamoat sohasiga oʻtib, martaba va kasbiy tayyorgarlikni davom ettirmoqda. Ummonda har yili **17-oktabr Ummon ayollari kuni** sifatida turli ayollarni himoya qiluvchi tadbirlar bilan nishonlanadi.

## Siyosat
1970-yilda Ummonning siyosiy va ijtimoiy muhiti yangi hukmdor, konservativ va qattiqqoʻl Said bin Taymurning oʻgʻli Sulton Qobus bin Saidning kelishi bilan oʻzgardi. Oʻnlab yillar davomida toʻxtab qolgan va mavjud boʻlmagan oʻsishdan soʻng, Qabus otasini saroy toʻntarishi bilan agʻdardi va darhol koʻplab ijtimoiy dasturlarni boshladi, kasalxonalar, klinikalar, maktablar va hokazolarni ishga tushirdi.Taʼlim olish uchun chet elda yashagan koʻplab ummonliklar yangi davlat qurilishida qatnashish uchun qaytib kelishdi. Chet elliklar, shuningdek, oʻzlari bilan mezbon mamlakatlarning liberal va ochiq munosabatini, jumladan, teng gender munosabatlari gʻoyasini olib kelishdi.

Sulton Qobus asosan neft daromadlari hisobidan moliyalashtirilgan, rivojlanish va ijtimoiy xizmatlarga qaratilgan koʻplab islohotlarni amalga oshirdi. U, shuningdek, qonunlarni koʻrib chiqadigan xalq tomonidan saylanadigan vakillar organi boʻlgan Majlis ash-Shoro (Maslahat kengashi)ni tayinladi. Bu akt odamlarga oʻz hukumatida koʻproq nazorat qilish imkonini berdi, ular ilgari qirol oilasi va uning tayinlangan kabinetini toʻliq nazorat qilgan. 2000-yil sentabrida boʻlib oʻtgan saylovlarda Shoʻro majlisidagi oʻrinlarga 83 nafar nomzod, jumladan, 2 nafar ayol saylangan. 1996-yilda Sulton yozma konstitutsiya shakli sifatida xizmat qilish uchun „Ummon Sultonligining asosiy qonuni“ ni chiqardi. Ushbu hujjat Ummon xalqiga asosiy fuqarolik erkinliklarini beradi, shuningdek, tenglik va qonun ostida himoya qilishni kafolatlaydi. 2002-yilda 21 yoshdan oshgan barcha ummonliklarga umumiy saylov huquqi berildi

Yaqinda Sultonning 2008-yildagi qirollik farmoni ayollarga yerga egalik qilish huquqini erkak hamkasblari bilan teng berdi. Sulton Qobus yaqinda ayollar uchun ish oʻrinlarini oshirish hamda adolat, tenglik va erkinlik tarafdori boʻlishga bagʻishlangan munosib mehnat boʻyicha mamlakat dasturini imzoladi. Dastur 2010-yildan 2013-yilgacha amalga oshirilishi koʻzda tutilgan

## Taʼlim
1940-yilgacha zamonaviy taʼlim Ummonliklar uchun begona edi. Sulton Qobus tomonidan amalga oshirilgan islohotlardan oldin, 900 nafar oʻgʻil bolalarga xizmat koʻrsatadigan uchta boshlangʻich maktab bor edi, ular asosan Qur’on tilovati va asosiy matematika shuningdek, yozish koʻnikmalarini oʻrganishga qaratilgan. 1970-yilda Sulton Qobus erkaklar va ayollar uchun universal taʼlim siyosatini joriy qildi, 1970-yildagi 0 % dan 2007-yilda 49 % gacha boʻlgan maktablarda ayollar davomati qayd etilgan. Keyingi yillarda 600 000 talaba erkak va ayollar 1000 dan ortiq maktablarda oʻqishga kirdi va bu Ummonni „barcha uchun taʼlim“ maqsadiga bir qadam yaqinlashtirdi.

Umumjahon taʼlimning ushbu birinchi bosqichi tashkil etilgandan soʻng, Xalq taʼlimi vazirligi taʼlim sifatini oshirish boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirdi. 1980-yillarda Ummon hukumati maktab binolarini qurish, tegishli jihozlar va darsliklar bilan taʼminlash hamda oʻqituvchilar malakasini oshirishga homiylik qilgan. Islohotlar bugungi kunda ham davom etmoqda va maktabga qatnashishda katta oʻsish kuzatildi. Gender tengligi, ayniqsa, Ummonning 1995-yilda mamlakatning iqtisodiy kelajagiga qaratilgan „Vision 2020“ dasturidan keyin taʼlim islohotlarining navbatdagi yoʻnalishi boʻldi. Natijada, 2003—2004-yillarda talabalarning 48,4 foizini ayollar va har ikki jinsdagi 32345 nafar oʻqituvchilarning 56 foizini ayollar tashkil etdi.

Ilgari Sulton Qobus universiteti qoshidagi muhandislik kolleji muhandislik dala ishlarining „tashqi havoda“ joylashishi jinsga mos kelmasligini daʼvo qilib, talaba qizlarning kirishini taqiqlagan. Talabalar norozilik bildirishsa-da, koʻplab ayollar boshqa muassasalarga oʻtishga majbur boʻldilar; bu oʻzgargan va hatto ayollarga ham unda boʻlishga ruxsat berilgan.

## Mehnat va bandlik
1970-yillardan beri odatda xorijda taʼlim olgan ayollar Ummonga qaytib, „millatni qayta tiklash“ga yordam berishga daʼvat etilgan. Modernizatsiya va taraqqiyot gʻoyalarini qabul qilgan rahbar bilan ayollar deyarli barcha kasblarda ishlay olishdi: bank, tibbiyot, muhandislik, oʻqituvchilik va hokazo. UNICEF homiylik qilgan aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, iqtisodiy faol ayollarning 40 foizi professional ish toifalarida boʻlgan. 2000-yilda Ummon ishchi kuchining 17 % ayollardan iborat edi.

Biroq, 1980-yillarda hukumat ularning oldingi erkinliklaridan voz kechib, ayollar uchun „gender maqbul“ deb topilgan kasblarni asta-sekin cheklay boshladi. Professional ayollar soni kamaydi va ayollar „tarbiyachi va gʻamxoʻrlik“ sifatida anʼanaviy rollarni bajarishga majbur boʻldilar. Ummondagi ayollar hukumati tomonidan tan olingan birinchi ayollar uyushmasi boʻlgan Ummon Ayollar Assotsiatsiyasi oʻz mustaqilligining aksariyat qismidan mahrum qilindi va erkaklar boshchiligidagi Ijtimoiy ishlar va mehnat vazirligiga oʻtkazildi. 1984-yilda uning oʻrniga ayollar uyushmalari boʻlinmasi boʻlgan Xotin-qizlar va bolalar ishlari boʻyicha Bosh boshqarmasi tashkil etildi. Ushbu boʻlimning asosiy maqsadi ayollar uchun uy xoʻjaligining asosiy koʻnikmalarini oʻrganish uchun sinflar va nogironlar va nogironlar uchun kunduzgi parvarish markazlarini tashkil etish edi.

Bir qancha muvaffaqiyatsizliklarga qaramay, Ummon hali ham gender tengligi boʻyicha Fors koʻrfazidagi yetakchi mamlakatlardan biri sanaladi va ijobiy qadamlar qoʻyishda davom etmoqda. 1997-yilda chet el ishchilariga qaramlikni asta-sekin ummonlik ishchilar bilan almashtirish, ayollarga ish kuchida ishtirok etish uchun koʻproq imkoniyat berish va barcha ummonliklar uchun ish joylarini yanada qulayroq qilish vaʼdasiga sodiq qolgan Ummonlashtirish siyosati amalga oshirildi. Hozirgi kunda ayollar ishchi kuchining 30 foizini tashkil qiladi va hatto vazirlik lavozimlarida ham ishlaydi. Vazirlar mahkamasidagi oliy taʼlim, turizm va ijtimoiy rivojlanish vazirlari — ayollar, shuningdek, AQSh elchisi va sanoat hunarmandchiligi boʻyicha milliy hokimiyat rahbari.

Ummon ayolining eng keng tarqalgan roli hali ham uy bekasi rolidir. Uy bekasi oilani saqlashda muhim rol oʻynaydi va eri bir necha oy davomida uydan tashqarida boʻlsa, barcha qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga rahbarlik qiladi. Bu ayollar oilani boqish uchun koʻp mehnat qilishadi.

## Din
Ummon jamiyati va umuman qonunchiligi erkaklar va ayollarga turli huquq va majburiyatlarni taqdim etadigan Islom shariati qonunlariga asoslanadi. Mamlakatda shariat qonunlarining ilgʻor talqin qilinishi ayollarga siyosat, jamiyat va mehnatda imkon qadar toʻliq ishtirok etishiga ruxsat berilishini, biroq ayni paytda ularning oila oldidagi mas’uliyatini eʼtiborsiz qoldirishiga yoʻl qoʻymasligini anglatadi.

Mamlakatda xotin-qizlarning huquqlarini shariat asosida yaxshilash, shu bilan birga ularning mas’uliyatini ham yodda tutish boʻyicha birgalikda harakat qilingan.

## Kiyim-kechak

Islom madaniyatidagi hayo qoidalari ayol kishidan har doim, ayniqsa, uydan uzoqroqqa sayohat qilganda kamtarlik bilan yopilishini talab qiladi. Uyda ummonlik ayol tizzasiga uzun koʻylak kiyib, toʻpigʻigacha boʻlgan koʻylak, sochlari va boʻynini qoplaydigan leeso yoki sharf kiyadi. Uyda koʻplab jonli rangli *jalabiyalar* ham kiyiladi. Uydan tashqarida kiyinish mintaqaviy didga qarab oʻzgaradi. Konservativ diniy asosga ega boʻlgan baʼzilar uchun burqa boshqa erkaklardan yuzini yopish uchun kiyilishi kutiladi, viqaya yoki bosh roʻmol va abaya, faqat uning qoʻllari va yuzini ochib turadigan butunlay oʻrab turadigan keng kiyimlar kiyiladi. Sultonlikning turli mintaqalaridan kelgan koʻplab ayollar faqat sochlarini yopish uchun roʻmol kiyishadi.

Paxta burka ideal ayolning umidlari ramzi boʻlib, uning kamtarligi va shaʼnini, shuningdek uning mavqeini ifodalash uchun hurmat belgisi sifatida ishlaydi. Yosh qiz yetti kunlik toʻydan keyin birinchi marta kiygan burqa, u begonalar huzurida yoki uydan tashqarida boʻlganida kiyib, yuzining koʻp qismini yopiladi va koʻz qismi ochiq qoladi. Ummonliklarning eng yuqori va eng quyi tabaqalari burqa kiymaydilar — eng yuqorisi Sultonning bolalari va qarindoshlari, eng pasti esa shahardagi eng kambagʻal ayollardir. Bu burqani ham martaba ramziga aylantiradi. Baʼzi burqalar mintaqalar va dizaynlar boʻyicha ham farqlanadi, hajmi, shakli va rangi bilan farqlanadi. Biroq, Qur’onda zamonaviy burqa haqida hech qanday maʼlumot yoʻq.

*Abaya* — bu koʻpchilik ijtimoiy tabaqalar va mintaqalardagi ayollar tomonidan yoqadigan konservativ kiyim. Zamonaviy *abayadagi* koʻplab dizaynlar va dekadent bezaklari uni Ummonda va boshqa qoʻshni islom mamlakatlarida oddiy yoki moda bayonotida tikilishi mumkin boʻlgan koʻp qirrali kiyimga aylantirish imkonini berdi.

## Oila
Ayollarga har doim birinchi navbatda xotin va ona sifatida qaralgan. Yaxshi turmush qurish va farzand koʻrish ularning ijtimoiy mavqeini belgilaydi va ayol turmushga chiqishi bilanoq, uning aksariyat qarorlarini eri qabul qiladi.

Nikoh Ummon ayolining hayotidagi hal qiluvchi daqiqa boʻlib, uning qizdan ayolga aylanishini anglatadi. Sulton Qobus 1971-yilda erkak va ayolga turmush oʻrtogʻini tanlash huquqini kengaytirgan boʻlsa-da, anʼanaga koʻra, qizning otasi toʻgʻri turmush qurish va qizining baxtini taʼminlash uchun javobgardir. Aksariyat qizlar balogʻat yoshiga yetganda turmushga chiqadilar, chunki jinsiy istakning oʻz vaqtida paydo boʻlishi nikohga toʻgʻri kelishi kerak. Shunday qilib, har bir turmush qurmagan ummonlik qiz bokira boʻlishi kutiladi.

Ayollar hayotining boshqa sohalaridagi yaxshilanishlar bilan birgalikda ayollarning jinsiy salomatligi va sogʻligʻini tarbiyalashning ahamiyati yaqinda birinchi oʻringa chiqdi. Hatto 2004-yilda 15-20 yoshdagi oʻsmir qizlarning 15 foizi turmushga chiqdi, bu boshqa mamlakatlarga qaraganda ancha yuqori statistik koʻrsatkichdir va natijada yosh onalarning juda yosh va oʻqimagan koʻpaydi. 1994-yilda hukumat tugʻilish oraligʻi dasturini amalga oshirdi va koʻpchilik sogʻliqni saqlash markazlarida bepul taqdim etish orqali turmush qurgan juftliklar oʻrtasida kontratseptiv vositalardan foydalanishni ragʻbatlantirdi. Dastur samarali boʻldi va tugʻilishning umumiy darajasi 1995-yildagi hayratlanarli 7,05 dan 2000-yilda 4,8 ga tushdi

## Manbalar