Toʻrgʻay viloyati (Rossiya imperiyasi)

**Toʻrgʻay viloyati** — 1868—1920-yillarda mavjud boʻlgan Rossiya imperiyasining viloyati.Bu dala general-gubernatorining bir qismi edi.Harbiy gubernator boshchiligidagi viloyat hukumati Orenburgda joylashgan edi.

Sobiq imperator Toʻrgʻay viloyatining katta qismi Qozogʻiston hududi, sobiq Aqtoʻbe tumanining kichik shimoli-sharqiy qismida joylashgan Oqbuloq qishlogʻi Rossiyaning Orenburg viloyati, sobiq Toʻrgʻay viloyatining yana bir kichik qismi,Oqtoʻbening shimoli-sharqida joylashgan, tuman va Qoʻstanay tumanining shimoli-gʻarbiy qismida,Svetlinskiy tumanining Yasniy shahri Ozerniy qishlogʻi bilan birgalikda Rossiyaning Orenburg viloyati tarkibiga kiradi.

## Geografiya
Viloyat chegarasi shimoldan Orenburg viloyati, gʻarbdan Ural viloyati, sharqdan Oqmoʻla viloyati, janubdan Orol dengizi va Sirdaryo viloyati bilan chegaradosh.

### Tabiat
Viloyat Orol-Kaspiy havzasining shimoli-sharqiy mintaqasini va Toʻrgʻay platosini egallagan. Bu yerning iqlimi keskin kontinental:qishi uzoq va sovuq, yozi issiq va quruq. Yanvarning oʻrtacha harorati −17,7 °C, iyulniki 21°C, janubda 24,2°C. Kuchli shamollar xarakterlidir (qishda- boʻron va boʻronlar, yozda — quruq shamol va chang boʻronlari). Viloyatning asosiy qismi Toʻrgʻay va Uli Jilanshiq daryolari havzasida joylashgan. Barcha daryolar qor bilan oziqlanadi; bahorda ular toʻldiradi, yozda esa ular sayoz boʻladi yoki kamayib ketadi.

## Tarixi
Bu hudud bir paytlar Anna Ioannovna davrida Rossiya Bodaniga qabul qilingan va 1820-yillargacha chegara nazorati tizimiga boʻysungan Kichik va Oʻrta Juz tarkibiga kirgan: bu davrda hukumat tepada joylashgan xonlarni qoʻllab-quvvatlagan. Qirgʻizlar, dashtning chekkalari mustahkam postlar bilan oʻralgan, koʻchmanchilarning ichki ishlariga aralashmagan.Ular bilan aloqa oʻrnatish maqsadida 1772-yilda Orenburgda chegara ekspeditsiyasi ochilib, 1799-yilda chegara komissiyasiga aylantirildi.

1822-yil 22-iyunda yangi nizom joriy etildi, unga koʻra Sibir choʻli dasht ichida joylashgan viloyat buyruqlariga boʻysunuvchi tumanlarga boʻlingan; Buyruqlar boshida katta sultonlar saylanib, tumanlar boʻyi va qishloqlarga boʻlingan. Shu bilan birga, Kichi Juzda xonlik hokimiyati yoʻq qilindi, Orenburg qozoq choʻli uch qismga: Gʻarbiy, Oʻrta va Sharqqa boʻlindi. Ularni boshqarish maxsus katta sultonlarga topshirilgan, keyinchalik ular sulton hukmdorlari deb atalgan.

1839-1840-yillardagi muvaffaqiyatsiz Xiva yurishi va Sulton Kenesari Qosimov (1840-1844) qoʻzgʻoloni bu tartibning barcha nomukammalligini koʻrsatdi. 1843-1848-yillarda dalada tezda qal’alar paydo boʻldi: Ural (Irgʻiz shahri), Oʻrinbor (Toʻrgʻay shahri), Qorabutak qal’asi (Or qal’asi va Ural qal’asi oʻrtasida),Novo-Petrovskiy qal’asi (Kaspiy dengizi boʻyida Fort Shevchenko) va Raim yoki №1 qal’a (Sirdaryo boʻyida). Bu qal’alar yonida rus posyolkalari ham tashkil etilgan.

18-asrning 50-yillari oxirida qozoq choʻlida tinchlik oʻrnatish odatiy holga aylandi va u Tashqi ishlar vazirligidan Ichki ishlar vazirligiga oʻtkazildi va umumiy asosda imperiya tarkibiga qoʻshildi, bundan tashqari, nom quyidagicha oʻzgartirildi: Orenburg qozoq choʻli — Orenburg qozoqlari viloyati, chegara komissiyasi esa Orenburg qirgʻizlarining viloyat hokimiyati. Sulton hukmdorlarning mavqeilari shundan keyin ham qisqa vaqt davomida mavjud boʻlib qoldi.

1857-yilda rus geografi N.A.Severtsov Ekspeditsiya Toʻrgʻay platosining gʻarbiy chekkasi boʻylab oʻtdi.

1865-yilda Orenburg qozoqlari hududi ikkiga boʻlingan:

* Ural (Ural kazak armiyasining yerlaridan *, Orenburg qozoq viloyatining* oʻrta qismining gʻarbiy va kichik hududi);
* Toʻrgʻay (1868-yil 21-oktabrdagi Oliy hazratlarining farmoni bilan tasdiqlangan *Orenburg qozoq viloyatining* sharqiy qismi asosida)

Harbiy gubernator boshchiligidagi viloyat hokimiyati Toʻrgʻay viloyatining Orenburgda joylashgan edi, chunki shahar yoki aholi punkti markaziy boshqaruvi ehtiyojlarini toʻgʻri keladigan shahar yoki aholi punkti yoʻq edi.

1889-1898-yillarda Toʻrgʻay viloyati boshqarmasining katta maslahatchisi Ivan Ivanovich Kraft mintaqani oʻrganishda faol ishtirok etdi

Birinchi jahon urushining og‘ir yillarida uzoq va sahroda joylashgan To‘rg‘ay viloyati to‘satdan harbiy harakatlar teatriga aylandi: 1916-yilda „Yosh turklar“ va Oskar Nidermayerning nemis-turk missiyasidan ruhlangan Amankeldi Imanov qo‘zg‘oloni, shu yerda boshlandi.

1919-yilda Qoʻstanay okrugi Chelyabinsk viloyatiga oʻtkazildi.

1920-yilning birinchi yarmida viloyat Toʻrgʻay guberniyasiga aylantirildi, lekin oʻsha yilning 7-iyulida u tugatilib, uning hududi Orenburg-Toʻrgʻay guberniyasi tarkibiga kiritildi.

## Toʻrgʻay viloyati gerbi

1878-yil 5-iyulda tasdiqlangan. Gerbning tavsifi:"Qizil qalqonda ikkita tilla nayzalar qiya kesib oʻtgan, ikkala tomonida bir xil masofadagi koʻz va tillar bilan qoplangan. Qalqonda qadimiy podshohning toji bor, uning atrofi tasma bilan birlashtirilgan Iskandarning oltin eman barglari bilan oʻralgan.

## Maʼmuriy boʻlinishi
20-asr boshlarida viloyat 4 tumanga, tumanlar-boʻlislar, boʻlislar -qishloqlarga boʻlingan. Shuningdek, qishloqlarning beshon va oʻninchiga boʻlinishi mavjud edi, lekin bu boʻlinish rus aholi punktlarini yuzlik va oʻndan birlarga boʻlish kabi muhim emas edi.

## Aholisi
1897-yilgi aholini roʻyxatga olishning soʻnggi maʼlumotlariga koʻra, bu mintaqada 453 416 kishi, shu jumladan shaharlarda 19 530 kishi yashagan; eng katta shahri—Qoʻstanay (14 ming).

1897 yil milliy tarkibi:

1897-yilda savodli odamlarning ulushi 4,5 % (erkaklar uchun 7,5 %, ayollar uchun 1,2 %) Bundan tashqari, rus tilida so‘zlashuvchi mahalliy aholi orasida savodli kishilar ulushi 16,6 % (erkaklar 25,7 % va ayollar uchun 6,9 %), qirg‘iz tilida so‘zlashuvchi mahalliy aholi orasida 3,1 % (erkaklar uchun 5,6 % va ayollar uchun 6,9 %)ni tashkil etdi).ayollarda 0,4 %.

## Mintaqa rahbarlari
Harbiy gubernator boshchiligidagi viloyat hukumati Orenburgda joylashgan, chunki viloyat markaziy boshqaruvi ehtiyojlarini qondiradigan shahar yoki aholi punkti mavjud emas. Ueyzd hukumati tarkibiga uezd gubernatori, bolish hokimlari va qishloq oqsoqollari kirgan. Qozoqlar oxirgi lavozimlarga faqat jamiyat tanlovi bilan saylangan.

### Harbiy gubernatorlar

### Gubernator oʻrinbosarlari

## Manbalar