open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oqtoʻba

**Oqtoʻba shahri** () — Qozogʻiston Respublikasining Aqtoʻba viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Respublikaning shimoli-garbida, Ilek daryosining (Ural tarmogʻi) chap sohilida, Orenburg — Toshkent temir yoʻl yoqasida joylashgan. Avtomobil va havo yoʻllarining muhim tuguni. Shahar 1869-yilda Oqtoʻba (Oqtepa) qalʼasi sifatida vujudga kelgan. 1891-yildan shahar. Rossiyaning Orenburg viloyati bilan, Qozogʻistonning Gʻarbiy Qozogʻiston, Atirau, Qoʻstanoy, Qiziloʻrda va Mangʻistov viloyatlari bilan chegaradosh. Oqtoʻba viloyatining markazi. Shaharda 300 mingdan ziyod aholi istiqomat qilishadi. Shaharda 3 oliy oʻquv yurti, teatr, 2 muzey mavjud.

## Aholisi
Shahar aholisi koʻp millatli hizoblanadi. Shaharda 2012-yilgi maʼlumot boʻyicha 367,220 kishi istiqomat qilishadi. Aholining milliy tarkibi quyidagicha:
# qozoqlar — 68,72 %
# ruslar — 19,58 %
# ukrainlar — 5,69 %
# tatarlar — 2,21 %
# olmonlar — 0,92 %
# beloruslar — 0,35 %
# koreyslar — 0,34 %
# moldavanlar — 0,26 %
# ozarbayjonlar — 0,23 %
# chechenlar — 0,20 %
# oʻzbeklar — 0,15 %
# bulg'orlar — 0,14 %
# boshqirdlar — 0,14 %
# armanlar — 0,12 %

## Tarixi
Shahar 1869-yil 28-mayda Oqtoʻba (Oqtepa) qalʼasi sifatida vujudga kelgan. Shaharning qurulishi boshlanishini Peterburgning „Birjeviye vedomosti“ gazetasi bunday yozadi: „… Oqtoʻba qamaliga Yelek daryosining chap tarafida Yelek himoyasidan 180 verst, Orenburg-Qazali karvon yoʻliga yaqin, Qargʻali daryosining tarmogʻidagi Ilinka stansiyasidan 170 verst uzoqlikda yer tanlab olindi. Qurulish hozirning oʻzida boshlanib ketdi, Yelek uezd boshqarmasini kuzgacha koʻchirish koʻzlanmoqda“.

Oqtoʻbani rivojlantirishning bosh rejasi 1881-yili qabul qilindi.

1880-yil Oqtoʻba ilk marotaba aholi sanogʻi oʻtkazildi, aholi soni 409 kishini tashkil qildi. Ular 38 uyda yashashdi va uning 5 uyi daraxtdan, 33 uyi somon gʻishtdan qurulgan edi.

Oqtoʻbada birinchi maktab 1884-yil barpo etilddi. Birinchi „Triumf“ sinematogrofi 1910-yildan boshlab faoliyat yuritdi.

1901-yili birinchi marta Toshkent va Orenburgni Oqtoʻba orqali bogʻlovchi temir yoʻl qurulishi boshlandi.

## Sanoati
Qozogʻistonning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Ferroqotishma va xrom birikmalari zavodlari, mashinasozlik (rentgen apparatlari va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodlari), yengil va oziq-ovqat sanoatlari korxonalari (goʻsht va sut kombinatlari, tegirmon, elevator, trikotaj, mebel va tikuvchilik fabrikalari), „Aktyubinskkimyoplastmass“ ishlab chiqarish birlashmasi bor. Qurilish materiallari ham ishlab chiqariladi.

## Galeriya

Fayl:Nurdaulet Aktobe.jpg|Nurdaulet mechiti
Fayl:Abulkhair Khan Prospect 2.jpg|Oqtoʻbaning koʻchasi
|Ulugʻ Vatan Urushi fahriylariga atalgan haykal
Fayl:Aktobe bazar, 06.2008.jpg|Markaziy bozor
Fayl:Aktobe photo15.jpg|Oqtoʻbaning yangi binolari
Fayl:Aktrain.jpg|Oqtoʻba vokzali


## Manbalar

## Havolalar
* Официальный сайт Электронного акимата города Актобе 
* Карта Актобе
Oqtoʻqay gʻori

**Oqtoʻqay gʻori** - Qozogʻistonning Jambul viloyati, Sarisu tumanidagi gʻor. Oqtoʻqay qishlogʻining jan. chekka-sida, Chabakti daryosi sohilida, 850 m balandlikda joylashgan. Toshkoʻmir davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan.

Gʻorning kirish qismi Chabakti daryosi oʻzanidan 30 m balandlikda, eni 14 m, balandligi 0,6 m. Gʻor bir xona (zal)dan iborat, uz. 48 m, eni 6–16 m, balandligi 3–9 m. Sahni ichkariga tomon koʻtarilib boradi, shipi gumbaz shaklida. Gʻor oxiridagi teshik yer yuzasiga chiqadi. Gʻorning maydoni441 m2, hajmi 2198 m3.

## Manbalar
Oquvchanlik

**Oquvchanlik** (mashinasozlikda) — materialga taʼsir etayotgan kuchning qiymati oshirilmagan holda uning deformatsiyalanishida (shaklini oʻzgartirishda) davom etishi, O. gazlar, suyuqliklar, plastik materiallarga xos xususiyat. O. har qaysi material uchun kuchlanishning maʼlum che-garasi (O.chegarasi)dahosil boʻladi. Gaz va suyuqliklar uchun O. har qanday kuchda, qattiq plastik materiallar uchun yuqori kuchlanishlarda namoyon boʻladi. Agar material O. xususiyatiga ega boʻlmasa, unga shartli O. chegarasi qoʻyiladi (bu namuna uzunligini 0,2% uzaytiradigan nagruzka vujudga keltiradigan kuchlanishga teng). Metallarni qizdirib hamda sovuklayin bosim bilan ishlashda O. xossasidan foydalaniladi. 

## Manbalar
Oqurugʻ

**Oqurugʻ** — oʻrtapishar mahalliy qovun navi. Shakli yirik (4–7&nbsp;kg), choʻzin-choq (uz. 38—48 sm), tuxumsimon, uch tomoni ingichka, sirti tekis, sertoʻr, tusi — oq-yashil, jimjimali yashil yoʻllari bor. Pusti qattiq, eti qalin (5,5—6,7 sm), oq, kuvrak. Tarkibida 7,6—11,7% qand, shu jumladan, 5,5— 8,7% saharoza, 8,6—11,9% quruq modda bor. Urugʻlari yirik, tuxumsimon, sariq. Urugʻi koʻkarib chiqqandan keyin hosili 80—88 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Uzoqjoylarga tashishga yaroqsiz. Asosan, Toshkent, Sirdaryo viloyatlarida ekiladi.

## Manbalar
Oqchitir

**Oqchitir**, qargʻatirnoq (Euclidium syriacum) — butguldoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi asosidan tarvaqaylagan, sershox, qat-tiq tuklar bilan qoplangan, boʻyi 10— 30 sm. Barglari bandli, choʻzinchoq, ket-ma-ket joylashgan, chetlari siyrak tishli, tukli. Gullari oq yoki oqish-sariq, bandsiz, poya uchida shoda toʻpgul hosil qiladi. Mevabandi yoʻgʻon, me-vasi — qoʻzoq. Ildizi oʻq ildiz. May — iyulda gullaydi va mevalaydi. Bir tupi 3 mingdan ortiq urugʻ tugʻadi. Urugʻidan koʻpayadi. Urugʻlari 4—18° haroratda koʻkaradi. Mart — mayda, shuningdek, avgust—oktabrda nihol beradi. Oʻrta Osi-yoda tarqalgan. Beda, su-gʻoriladigan va lalmi don ekinlari orasida uchraydi.

Kurash choralari: gullagunga-cha oʻtoq qilinadi, pichanga ekilgan beda erta muddatlarda, begona oʻt mevalari yetilgun-cha oʻriladi; gʻalla ekinlariga 2,4=D tipidagi gerbitsidlar purkaladi va boshqa 

## Manbalar
Oqchoʻp svitasi

**Oqchoʻp svitasi** — Fargʻona vodiysining shim. va shim.-gʻarbiy qismida joylashgan oʻrta pliotsen (neogen) qatlamlari tarkibidagi stratigrafik birlik. M. N. Gramm (1959—62 yillar) ajratgan. Oqchoʻp svitasi och qoʻngʻir, qizgʻish hamda toʻq qoʻngʻir rangdagi giltosh, gilli alevrolit, qumtosh hamda konglomerat lardan tarkib topgan. Umumiy kalinligi 400 m dan (Izboskan) 800–1000 m gacha (Oqchoʻp, Supatogʻ). Qatlamlar yoshi ayrim dengiz hayvonlari (gastropodalar, ostrakodalar) hamda subtropik oʻsimliklar qoldiqlariga qarab aniqlangan. Oqchoʻp svitasining ostida baxmaltepa yoki obchak svitalari, yuqorisida kepelli svitasi ajratilgan. Oqchoʻp svitasi stratigrafik ahamiyatga ega.

## Manbalar
Oqcha baliqlar

**Oqcha baliqlar** () - karpsimonlar oilasiga mansub, yarim oʻtkinchi va oʻtroq baliklar urugʻi. Ta-nasining qorin suzgichidan keyingi turtib chiqqan qismi tangachasiz, anal suzgichi uzun. 3 turi bor. Yevrosiyo suv havzalarida uchraydi. Ular orasida oq baliq keng tarqalgan; Oʻzbekistonda Amudaryo, Zarafshon, Sirdaryo va ularning irmogʻida yashaydi. Uz. 50 sm gacha, vazni 5&nbsp;kg gacha. Bu tur Oq dengiz, Boltik,, Barens va boshqa Shim. dengizlar, Qora, Azov, Kaspiy va Orol dengizlari havzalarida yarim oʻtkinchi va oʻtroq formalarni hosil qiladi. Gʻarbiy Sibirning ayrim koʻllarida akklimatizatsiya qilingan. Yarim oʻtkinchi Oqcha baliqlar 3—4 yilda, oʻtroq Oqcha baliqlar 5—8 yilda voyaga yetadi, aprel—mayda 68—390 minggacha tuxum koʻyadi. Sanoat miqyosida ovlanadi.

## Manbalar
Oqchil

**Oqchil** — ayollarning jinsiy aʼzolaridan ajraladigan chiqindi; qinda doim boʻladi Odatda, jinsiy aʼzolarning teri yoki shilliq qavatlarini qizartirmaydi. Hayz koʻrishdan oldin, homiladorlik va chilla davrida, shuningdek, qizlar balogʻatga yetish davrida O. koʻproq ajraladi, chunki bu vaqtda jinsiy aʼzolarga qon koʻp quyilib, tuxumdon funksiyasi kuchayadi. O.ning rangi, hidi oʻzgarsa (sargʻimtir-yashil, suyuq yoki quyuq, qoʻlansa) yoki odatdagidan koʻp ajralsa, ayol jinsiy aʼzolari sohasida achishish, qichishish sezadi; shu soha doim namlanib turadi. Jinsiy aʼzolarning turli kasalliklari (mas, vulvovaginit va boshqalar) yoki organizmning umumiy kasalliklari (mas, sil, kamqonlik, qandli diabet), shuningdek, yurak kasalliklarida O. koʻp ajraladi. Ayollarda qin devori pastga tushganda, oraliq yirtilganda, shaxsiy gigiyena qoidalari buzilganda, homiladorlikdan saqlanish vositalaridan nojoiz foydalanganda va boshqa hollarda ham O. koʻp ajralishi mumkin. O. kelishi oʻzgarganda darhol mutaxassis vrachga uchrashish va tegishli maslahatlar olish lozim.

## Manbalar
Oqshoh

**Oqshoh** (? - 1221) - Muhammad Xorazmshohning oʻgʻli. Xorazmshoh oʻlimi oldidan Oqshoh va boshqa oʻgʻli Oʻzloqshohni chaqirib taxtni Jaloliddin Manguberdiga topshirishini bildirgan. Aka-ukalar Gurganjni mudofaa etish uchun kelishib olgan. Biroq sobiq valiahd Oʻzloqshohning tarafdorlari Jaloliddinni tan olmaganlar. Jaloliddin Gurganjni tashlab ketishga majbur boʻlgan. 3 kundan soʻng moʻgʻullarning yaqinlashib kelayotganini eshitgan Oʻzloqshoh va Oqshohlar ham shaharni tark etganlar. Moʻgʻullar ularni taʼqib etib, Habushon viloyatidagi Vashta qishlogʻida ularga yetib olganlar. Avvaliga shahzodalar moʻgʻullarning bir toʻdasini yengishgan, gʻalabadan kibrlanib, xavf-xatardan ogoh boʻlmay turganlarida moʻgʻullar ularni qurshab olib, askarlari bilan chopib tashlagan. Moʻgʻullar Oqshoh va Oʻzloqshohning kallalarini nayzaga ilib, mamlakat boʻylab koʻtarib yurishgan.

Juvayniining yozishicha, Oʻzloqshoh va Oqshoh moʻgʻullar tomonidan asir olinib, 2 kundan soʻng qatl etilgan. Rashiduddinga koʻra, moʻgʻullar ularni shahzoda ekanliklaridan bexabar boshqalar qatori chopib tashlaganlar.

## Manbalar
Oqshiyroq

**Oqshiyroq** — Tyanshandagi togʻ massivi, Qirgʻizistonda janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa tomon choʻzilgan va Norin daryosi bilan Sarijaz daryosi havzasi oʻrtasida suvayirgʻich. Uzunligi 50 km. 3 parallel tizmadan iborat. Eng baland joyi 5126 m. Metamorfik slanets, ohaktosh, granitlardan tarkib topgan. Tyanshandagi muhim muzlik markazi. Umumiy maydoni 439 km²; 59 muzlikdan eng kattasi Petrov muzligi boʻlib, Norin daryosi shu yerdan boshlanadi. Baland togʻ-subnival va glyasial-nival landshaftlar asosiy oʻrin tutadi.

## Manbalar
Oqshoʻlaq

**Oqshoʻlaq** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha (1992-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi – Qirqqiz. Aholisi 1 ming kishi (2000). O.da umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, klub, dorixona, tibbiy davolash muassasalari, savdo, madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

## Maktabi
Oqshoʻlaqda faqat bitta № 31 sonli umumltaʼlim maktabi mavjud. Lekin bu maktab 2017-yilda qayta taʼmirdan chiqqan va unda hozirgi zamonga mos texnologiyalarning hammasi bor. Maktabda oʻzbek, qoraqalpoq, qozoq, rus sinflari bor.

## Oqshoʻlaqdagi Uz-Kor Gas Chemical korxonasi
Oqshoʻlaqda Oʻzbekiston Respublikasi va Koreya Respublikasi, „Oʻzbekneftgaz“ Milliy xolding kompaniyasi va Koreya kompaniyalari konsorsiumi oʻrtasida ikki tomonlama hamkorlikni rivojlantirish doirasida paritet asosida **"Uz-Kor Gas Chemical"** mas’uliyati cheklangan jamiyati shaklida qoʻshma korxona tashkil etildi.
Loyiha Koreya Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi oʻrtasidagi strategik hamkorlikni anglatadi.
Loyiha butun Markaziy Osiyo mintaqasidagi Koreya kompaniyalarining eng yirik investitsiya investitsiyalaridan biridir.

## Manbalar
Oqqovoq GESlari

**Oqqovoq geslari** – Oʻzbekistonda qurilgan dastlabki gidroelektr stansiyalari. Toshkent viloyatidagi Chirchiq-Boʻzsuv kanalida qurilgan. 1-GES 1941-yil noyabrda kurila boshlab, 10,7 ming kVt quvvatga ega boʻlgan 1-navbati 1943-yil 7-martda ishga tushirilgan. 2,61 ming kVt quvvatli 2-navbati 1946-yil iyulda qurila boshlanib, 1951-yil iyulda tugallangan. GESda yiliga oʻrta hisobda 170 mln. kVt-s elektr energiya-si hosil qilinadi. „Oʻzbekenergiya“ davlataksiyadorlik kompaniyasining „Chirchiq GESlar kaskadi“ shoʻba korxonasi tarkibida. 2-GES 4km quyiroqda, 1943—1946 yillarda qurilgan. GES tuproq-toʻgʻon, uz. 2833 m boʻlgan ochiq derivatsiya kanali, bosim havzasi, stansiya binosi va ochiq elektr taqsimlash qurilmasvdan iborat. Stansiya binosida umumiy quvvati 9 ming kVtli 2 ta agregat oʻrnatilgan. GESda yiliga oʻrtacha 65 mln. kVt-s elektr energiyasi hosil qilinadi, „Qodiriya GESlar kaskadi“ shoʻba korxonasi tarkibiga kiradi.

Elektr stansiyalar Toshkent viloyatining yirik sanoat korxonalarini va aholini elektr energiyaga boʻlgan ehtiyojini qondirishga xizmat qiladi.

## Manbalar
Oqqanotlar

**Oqqanotlar**, aleyrodidlar (Aleyrodinae) — tengqanotlilar turkumiga mansub hasharotlarning kenja turkumi. Tanasining uzunligi 1,3—1,8&nbsp;mm. Voyaga yetgan individlari juda harakatchan; oq unsimon gʻubor bilan qoplangan qanotlari bor. Moʻylovlari 3—7 boʻgʻimli. Ogʻiz apparati soʻruvchi tipda. Chala oʻzgarish bilan rivojlanadi. Oqqanotlar namsevar hasharotlardir, shuning uchun havo haroratining oshishi va nisbiy namlikning pasayishi ularning rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Oʻzbe-kistonda issiqxona O. (Trialeurodes vaporarioum Westw.) va gʻoʻza yoki tama-ki O. (Bemisia tabaciu) nisbatan yaqinda paydo boʻlib, asosan, issiqxonalardagi oʻsimliklarga zarar keltira boshladi. Birok, keyingi yillarda ular ochiq daladagi sabzavot ekinlarga ham keng tarqalmokda. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarda yiliga 7—8 avlod beradi. O. lichinkasi hujayra shirasini soʻrib, oʻsimlik rivojiga salbiy taʼsir qiladi va ular ajratgan yopish-qoq suyuqlikda qorakuya zamburugʻlari taraqqiy etib, assimilyasiya jarayonini susaytiradi, shu tariqa O. ikki taraflama zarar keltiradi. Oqqanotlar: yetuk issiqxona oqqanoti va bargdagi hasharotlar. Kurash choralari: aktellik (0,15%), karbofos (0,2%), BI-58 (0,15%) va piretroidlar (prometrin, simbush, detsis, sumialfa, rovikurt va boshqalar) purkash; issiqxonalarda 1—3 yoshdagi lichinkalarga karshi entomo-patogen zamburugʻ — ashersoniya, katta yoshdagi lichinkalarga karshi esa enkarziyadan foydalanish tavsiya etiladi.

## Manbalar
Oqqovun

**Oqqovun**, Oq qovun -557 -oʻrtapishar, serhosil nav. Shakli choʻziq — tuxumsimon, yirik, uz. 30—35 sm, yaxshi parvarish qilinsa 50—60 sm gacha yetadi, 6—10 kg. Sirti bir oz gʻadirbudur, yirik toʻrli. Tusi koʻkish-oq. Poʻsti qattiq. Etining qalinligi oʻrtacha —5—6 sm, oq, sershira, qumoq-yumshok. karsildoq. xushboʻy. Tarkibida 6,27- -10% qand, shu jumladan, 5,3—6,5% saharoza, 11,6—14,0% quruq modda bor.

Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻi yirik. Urugʻi unib chiqqach, 85—100 kundan keyin pishib yetiladi. Boʻz tuproqli yerlarda, ayniqsa yaxshi hosil beradi. Hosildorligi 250—380 s/ga. Uzoqjoylarga yuborishga, qoqi qilishga yaroqli. Toshkent viloyati va Fargʻona vodiysi uchun rayonlashtirilgan. 

## Manbalar
Oqqopchigʻay

**Oqqopchigʻay, Pulxakim, Darasoy**  — Oʻzbekiston Respublikasi Surxondaryo viloyatining Boysun va Qumqoʻrgʻon tumanlaridagi soy. Oqqopchigʻay —  Surxondaryoning oʻng irmogʻi Hisor tizmasining janubi-sharqiy yon bagʻridan boshlanadi.

## Nomining etimologiyasi
*Oqqapchig‘ay* nomi „oq dara“ ma’nosini bildiradi.

## Umumiy xususiyatlari
Uning uzunligi 61 km, havzasining maydoni 65,4km². Yuqori oqimida tor darasimon vodiyda oqadi. Oqqopchigʻay darasigacha oʻzanining kengligi 6–8 m, quyi oqimida 80–150 m gacha kengayadi. U qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oqqopchigʻayga bahorda vaqtincha oqar soylar quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 4,9 m³/sek.

## Daryo oqimi
Oqqapchigʻay Hisor tizmasining janubi-sharqiy etaklari — Boysuntov togʻlaridan boshlanadi. Yuqori oqimida Oqqapchigʻay baland qiyalikli dara hosil qiladi. Daraning kengligi 6-8 metr, quyi oqimida 80-150 metrgacha koʻtariladi. Kanyonning tosh devorlari deyarli ikki qirgʻoqdan bir-biriga qoʻshilib, gʻayrioddiy shakldagi tepaliklarni, qoyali soyabonlarni hosil qiladi. Oqqapchigʻay qirgʻoqlarining yuqori oqimida *Pulxakim*, *Sariqamish* manzilgohlari joylashgan. *Qoradara* hududida soy Kelif-Sherobod (Shirobod-Sariqamish) tizmasini kesib oʻtadi *Agatachagʻil* (shimoli-sharqda) va *Jetimkalyas* (janubiy-g'arbda) togʻ tizmalari orasidan oʻtadi. Bu oʻtish ohaktosh yon bagʻirlarining suv oqimi bilan yuvilishi natijasida hosil boʻladi. Pulxakim vodiysi Boysun shahrini Surxondaryo vodiysi bilan bogʻlaydi. *R-105* avtomobil yoʻlining bir qismi uning darasi boʻylab yotqizildi va Boysun, Shoʻrchi viloyat markazlarini bogʻladi. Bugungi kunda Vazirlar Mahkamasining „Islom taraqqiyot banki ishtirokida“ „Surxondaryo viloyati suv resurslarini boshqarishni yaxshilash (Hazarbogʻ-Oqqopchigʻay kanallari tizimini qayta tiklash) loyhasini amalga oshirishga oid qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida“gi qarori loyihasi eʼlon qilindi.

## Manbalar
Oqquray

**Oqquray** () — dukkakdoshlar oilasiga mansub oʻtlar turkumi, koʻp yillik oʻsimlik. Oʻzbekistonda () dukkakli O. turi uchraydi. Ildizi yoʻgʻon va uzun. Poyasi tarvaqaylab shoxlangan, uz. 130 sm cha. Barglari oddiy, yaxlit, yumaloq yoki uch boʻlakli, cheti arrasimon, bandli, ket-ma-ket joylashgan. Guli mayda, toʻpguli shingilsimon, gultojisi binafsha rang. Gulkosalari qoʻngʻiroqsimon, 5 tishli. Mevasi bir urugʻli dukkak. Dukkagi paxmoqtukli. Poyasi, bargi hamda mevasi tuk va mayda bezakchalar bilan qoplangan. Iyun—sentabr oylarida gul-,1ab urugʻlaydi. Dorivor oʻsimlik hisoblanadi. Ildizi va mevasida furokumarinlar (psoralen, izopsoralen va boshqalar), mevasida efir moyi va boshqa mavjud. Ildizi va mevasidan olinadigan psoralen preparati pes kasalligi (vitiligo)ni davolashda ishlatiladi. Togʻ yon bagʻirlarida, baxrrikor yerlarda begona oʻt sifatida oʻsadi. Choʻl va adir mintaqalariga keng tarqalgan.

## Manbalar
Oqqush (yulduz turkumi)

**Oqqush** (lotincha ) — osmon sferasining Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzlari a (Deneb), u, ye va 8; ularning yorugʻligi 1,3; 2,2; 2,5; 2,9 vizual yulduz yorugʻligiga mos keladi. O. Somon yulit joylashgan. Oʻzbekistonda iyul, avgust oylarida kuzatish mumkin.

## Manbalar
Oqqushlar

**Oqqushlar** (), oqquvlar — gʻozlar oilasiga mansub yirik qushlar. Boʻyni tana uzunligiga teng. Patlari koʻpincha oq rangda. Oʻzbekistonda 3 turi uchraydi. Vishildoq O. — tumshugʻidagi qora gʻurrasi bilan boshqa turlardan ajralib turadi. Gavdasining uz. 180 sm, vazni 13&nbsp;kg. Gʻarbiy Yevropadan Tinch okeanigacha boʻlgan hududlarda uya quradi. Baqiroq O. gavdasining uzunligi 160 sm gacha, vazni 12&nbsp;kg gacha. Atlantika okeanidan Tinch okeangacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Kichik O. — gavdasining uzunligi 120 sm gacha, vazni 7&nbsp;kg gacha; asosan, tundrada yashaydi; chuchuk suvli koʻl, baʼzan dengiz qirgʻoklaridagi qamishzorlarga uya quradi. Kichik O.ning urgʻochisi 5—12 ta tuxum qoʻyib, 35—40 kun bosadi. Nari ham uya qurishda va bolalarini boqishda qatnashadi. O. juda yaxshi suzadi va uchadi; oʻsimliklar, mayda suv jonivorlari bilan oziqlanadi. Ular chiroyli boʻlgani uchun hayvonot bogʻlarida boqiladi. Tutqinlikda koʻpayadi. Vishildoq va baqiroq O.lar Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Oqqoʻrgʻon

**Oqqoʻrgʻon** — kushonlar davriga oid qishloq harobasi (miloddan avvalgi1-asr — milodiy 4-asrlar). Sherobod shahridan 8&nbsp;km jan.-gʻarbda, Xoʻjaqiya qishlogʻi yaqinida joylashgan. O.ning saqlanpo qolgan kis-mi toʻgʻri toʻrtburchak shaklida, balandligi 3- 4 m, maydoni 0,6 ga. 1973—74 yillarda Oʻzbe-kiston FA Arxeologiya institutining Baqtriya ekspeditsiyasi (Sh. Pidayev) tomonidan arxeologik tadqiqot ishlari olib borilgan. Stratigrafik izlanishlar davomida yodgorlikning madaniy qatlamlari 6,5 m ni tashkil etishi va unda 5 ta meʼmoriy bosqich mavjud boʻlgani aniqlangan. O.ning eng soʻnggi meʼmoriy bosqichi toʻliq ochib oʻrganilgan. Bu yerda 5 ta aloqida joylashgan uylar majmuasi borligi qayd etilgan. Uylar bir-birlari bilan katta koʻcha va hovlilar bilan ajralib turgan. Har bir uy majmuasi 10 ga yaqin xonadondan iborat boʻlib, ularda kichik oilalar istiqomat qilgan. Kichik oilaga 2—3 ta xona tegishli boʻlgan. O.da jami 70 tadan ortiq xonalar ochib oʻrganilgan. Uylarning devorlari 60— 80 sm balandliqsa saqlangan. Devorlar kvadrat shaklidagi xom gʻishtlardan va paxsadan barpo etilgan. Koʻpgina xonalarning devorlari loy suvoq ustidan oklangan. Ayrim xonalar loy suvoq ustidan ganch bilan suvalgan. Janubiy uy majmuasidagi bir xona oʻzining katta oʻlchamlari, devorlari qora va qizil ranglar bilan bezatilganligi bilan ajralib turadi. Bu xona qishloq ja-moasi oqsoqolining qabul xonasi boʻlgan deb taxmin qilinadi. O.da olib borilgan arxeologik tadqiqotlar davomida yuqori sifatli turli shakldagi bejirim sopol idishlar, temirdan yasalgan pichoq, oʻroq, oʻq-yoy nishlari, qoshiqlar, turli qimmatbaxr toshlardan yasalgan marjonlar, jez koʻzgular, shisha marjon va idishlar, tosh yergʻuchoq, tegirmontoshlar, urchuklar, fil suyagidan ishlangan soch toʻgʻnogʻichlari, ayol maʼbudalarning terrakotadan ishlangan haykalchalari, ot, suvoriy, yoʻlbars, sher, echki, qoʻy, maymun, kabutar kabilarning haykalchalari topilgan. Topilmalar orasida turli tarixiy davrlarga oid tangalar alohida oʻrin egallaydi. Bu yerda Geliokl tangalariga taklid qilib zarb kilingan tangalar, kushon shohlari Vima Takto, Vima Kadfiz, Kanishka, Xu-vishka, Vasudeva, kushon-sosoniylar va soson-kushoniy tangalari (jami 152 ta tanga) topilgan. Qishloq harobasida bunchalik koʻp tangalarning topilishi, kushonlar davrida tovar-pul munosabatlari juda yuqori taraqqiy qilganligidan dalolat beradi. O.da Budda xaykalining topilishi buddaviilik dinining qishloq aholisi orasiga kirib borganligidan guvoxlik beradi. O. aholisi, asosan, dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan shugʻullangan. Dehqonchilik bilan boglik mehnat qurollari qishloqning oʻzida tayyorlangan. Dehqonchilik Sherobod daryosidan kanal orqali keltirilgan suvga asoslangan. O. qishloq jamoasi yashagan yodgorlik boʻlib, kushon saltanatining inqirozidan keyin vujudga kelgan siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy sabablar oqibatida tashlab ketilgan. 13-asrda qishloq harobasiga bir necha qabrlar qoʻyilgan. Qabrlarning biridan oltindan ishlangan sirgʻa va moʻgʻullarga xos boʻlgan paykon topilgan.

## Adabiyot
* Pidayev Sh. R., Poseleniya kushanskogo vremeni Severnoy Baktrii, T., 1978. Shokirjon Pidayev.

## Manbalar
Oqqoʻrgʻon (maʼnolari)

**Oqqoʻrgʻon**:

* Oqqoʻrgʻon — kushonlar davriga oid qishloq harobasi (mil.
* Oqqoʻrgʻon (shahar) — Toshkent viloyati Oqqoʻrgʻon tumanidagi shahar (1980-yil
Oqqoʻrgʻon (shahar)

**Oqqoʻrgʻon** — Toshkent viloyati Oqqoʻrgʻon tumanidagi shahar (1980-yildan). Tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Kuchlik (16&nbsp;km). O.dan Toshkent shahrigacha 59&nbsp;km. Aholisi 10,8 ming kishi (2000), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, rus, qozoq, tojik, koreys, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. O.da tuman hokimiyati binosi, paxta tozalash zavodi, MTP, non kombinati, avto-korxona, qurilish tashkilotlari bor.

Umumiy taʼlim maktablari, kasbhunar kolleji, maxsus internat maktabi, markaziy kutubxona, klublar, oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi. Suzish havzasi, stadion, tennis korti, kasalxona, dorixonalar mavjud.

## Manbalar
Oqqoʻrgʻonchasoy

**Oqqoʻrgʻonchasoy** - Samarqand viloyatidagi soy. Zarafshon tizmasidagi Chaqalikalon togʻining shim. yon bagʻridan boshlanib, shim.ga oqadi. Uzunligi 25&nbsp;km, havzasining maydoni 23&nbsp;km². Yuqori oqimida Kechkeldik, Tanjoy deb ataladi. Dar-gʻom kanaliga yetmasdan tugaydi. Qor, yomgʻir va buloklardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,2m³/sek., oqim moduli 11 l/sek, km². Suvining asosiy qismi bahorning 2-yarmida oqib oʻtadi. O. Urgut tumani yerlarini sugʻoradi.

## Manbalar
Ogʻa

**Ogʻa** (turkcha) — 1) Usmonli turk imperiyasida yanicharlar boshligʻi unvoni, shuningdek, saroy xodimlari boshligʻi. Yanicharlar korpusi tugatilgach (1826), Turkiya armiyasidagi kichik va oʻrta zobitlar. Hozirgi Turkiyadagi yer egalariga murojaat qilinganda Ogʻa qoʻshib ishlatiladi, baʼzan kishi ismining bir qismi boʻlib ham qoʻllanadi; 2) Ogʻaning "aka" maʼnosi ham bor (mas, ogʻa-ini — aka-uka); 3) xon saroyi yoki boy xonadonidagi kanizak, uygʻur xonadonidagi eng keksa ayol ogʻacha deyilgan; 4) haram qoʻriqchisi (bichilgan qul) haram ogʻasi deb atalgan; 5) Xorazmda xon saroyiga arzga keluvchilarni qabul qiluvchi kishi eshik ogʻasi deyilgan; 6) xotinning akasi yoki ukasi (agar eridan katta boʻlsa) er uchun, erning akasi yoki ukasi (agar xotinidan katta boʻlsa) xotin uchun qaynogʻa hisoblanadi; 7) bu atama Eronda oqo shaklida ishlatiladi.

## Manbalar
Ogʻa mirak Isfahoniy

**Ogʻa mirak Isfahoniy** (XVI asr) — naqqosh, musavvir; Tabriz miniatyura maktabining yirik vakili, Kamoliddin Behzodntg shogirdi. Ogʻa mirak Isfahoniy yaratgan moʻʼjaz asarlar mujassamotining uygʻunligi, nafisligi, qismlarining nozik ishlanishi bilan ajralib turadi. Asarlari Rossiya milliy kutubxonasi ("Ikki ajdar olishuvi"), Londondagi Britaniya muzeyi ("Majnun hayvonlar orasida") va boshqa toʻplamlarda saqlanadi. Nizomiyning "Hamsa" asarining 1520 yilda koʻchirilgan qoʻlyozmasiga 5 ta hamda 1539 —43 yillarda koʻchirilgan qoʻlyozma-siga moʻʼjaz rasmlar ishlagan.

## Manbalar
Ofa rizo

**Ofa rizo** (? — 1616) — musavvir. XVI asr 2-yarmi — XVII asr boshlarida Mashhadda, Isfahonda (shoh Abbos saroyida, 1585 — 1600) ishlagan. Miniatyura, ayniqsa, portretlarida mukammallik va qayotiylikka erishgan; miniatyura sanʼatiga grafik usulni olib kirgan. Ofa rizo asarlari Chester Bitti, Dublin ("Shohnoma"), Parij milliy kutubxonalarida va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

## Manbalar
Ogʻajari neft koni

**Ogʻajari neft koni** - Erondagi gaz-kondensat va neft koni. Jahondagi yirik konlardan biri. Obodan shahridan 130&nbsp;km narida joylashgan. Fors qoʻltigʻi neft-gazli havza tarkibiga kiradi. Kon 1938-yilda ochilgan, 1945-yildan ishlatilmokda. Neftning boshlangʻich za-xiralari 1,3 mlrd. t, gazniki 263 mln. m3 miqdorida baholangan. Kon eni 6&nbsp;km, uz. 60&nbsp;km boʻlgan oligotsenquyi miotsen davriga mansub asimmetrik antiklinal burmada joylashgan. Samarali katlamlari (qalinligi 300 m dan ortiq) as-mari svitasi va yuqori boʻr davri ohaktoshlaridan iborat. Kollektor jinslar yuqori gʻovakli va yoriqli. Qatlamning boshlangʻich bosimi 28,2 MPa, temperaturasi 77°. Neftning zichligi 850&nbsp;kg/mh qovush-qokligi 5,7 sPz, tarkibida 1,42% S bor. Ogʻajari neft konik.da "National Iranian Oil Company" (N1OC) davlat korxonasi 60 ta favvo-ra qudukdan yiliga 31 mln. t dan ortiq neft olmokda.

## Manbalar
Ogʻaliq

**Ogʻaliq** — Buxoro xonligidagi mansabdor shaxs; xon, amir maslahatchisi. Shayboniylar davrida joriy etilgan. Xonlikdagi 4 beklik (Chorjoʻy, Qarshi, Shahrisabz va Kitob) uzoq, vaqt markaziy hokimiyatga boʻysunmay kelganlari tufayli xonlik bilan bekliklar aholisi oʻrtasida vositachilik rolini oʻynovchi Ogʻaliq mansabi taʼsis etilgan. Yurtning eng xurmatli, nufuzli oqsoqollaridan xalq yigʻinlarida Ogʻaliq mansabiga tavsiya etilgan kishiga amirlik tomonidan maxsus yorliq berilgan. Ogʻaliq xonlik va xalq oʻrtasidagi vakil hisoblanib, aholi turmushining barcha dolzarb masalalarini yechish huquqiga ega boʻlgan. Viloyat va saltanat miqyosidagi eng muhim masalalarda ham Ogʻaliqqa murojaat qilingan. U xalq ommasini amaldorlarning turli tazyiqlaridan himoya qilgan. Ogʻaliqning eng asosiy vazifasi — xalq bilan bek va amir oʻrtasida murosachilik yuritish, fuqarolar kayfiyatidan xabardor boʻlish hamda sodir boʻlishi mumkin boʻlgan turli koʻngilsiz tasodiflarni bartaraf etishdan iborat edi. 

## Manbalar
Ogʻaxon

**Ogʻaxon** — ismoiliylarning nizoriylar firqasi boshligʻining unvoni. XIX asrning 1-yarmidan shu nom bilan atash odatga aylangan. Nizoriylar firkasining hozirgi imomi, Ali va Fotimaning avlodi hisoblanadigan Karim shoh Ogʻaxon unvonini olgan kishilarning toʻrtinchisidir. U 1957 yil imomatni qabul qilgan. Uning Hindiston va Keniyada joylashgan qarorgohidan tabligʻchilar joʻnatib turiladi, bu tabligʻchilar nizoriylar taʼlimotini (ayniqsa, Afrikada faollik koʻrsatib) targʻib qilish bilan shugʻullanadilar. Hozirgi vaqtda nizoriylar jamoasi (baʼzi mamlakatlarda ularni hoʻjalar yoki ogʻaxoniylar deb atashadi) Osiyo va Afrikaning 20 dan ortiq mamlakatida (xususan, Afgʻoniston shimoli — Badaxshonda) mavjud.

## Manbalar
Anʼanaviy musiqa

**Ogʻzaki anʼanadagi musiqa**, anʼanaviy musiqa — musiqa ijodiyotining asosiy turlaridan. Qa-dimdan odamlarning hayotiy ehtiyojlarini qondirish jarayoni (mehnat, ma-rosim va boshqalar)da yuzaga kelib, tarixiy rivoji natijasida ikkita asosiy — xalq musiqa ijodi (musiqiy folklor) va ogʻzaki anʼanadagi professional musiqa (mumtoz musiqa, bastakorlik) qatlamlariga ajratilgan.

Ogʻzaki anʼanadagi musiqam. ijodkorlari ommaviy badiiy ongning xususiyatlariga izchil tayanib, muayyan davr, us-lub va boshqalarning estetik qonunlari, ijo-diy qoidalariga qatʼiyan boʻysunadi. Shu nuqtai nazardan Ogʻzaki anʼanadagi musiqam., aksar hollarda individual obrazlar yaratishga qaratilgan kompozitorpmk ijodidan farq qiladi. Oʻz tabiatiga koʻra, Ogʻzaki anʼanadagi musiqam. nota yozuvida „mustaxkamlangan“ mualliflik asarlardan emas, balki ogʻzaki shaklda, avloddan avlodga meros boʻlib oʻtgan namunalardan iborat boʻladi. Maz-kur namunalarning badiiy ifodasi turli jarayonlar, oʻziga xos yoʻllar or-qali gavdalanadi. Ustozlardan bevosita eshitib oʻrgangan namunalarga shogird sozandaxonandalar oʻz qissalarini qoʻshadilar, yoinki boshqacha variant (yoʻl)lar yaratib, ijro etadilar. Oʻzbek musiqa merosini xalq musiqa ijodi (mehnat va marosim qoʻshiklari, yalla, lapar, termalar, oʻyin-raqs va lirik kuylar kabi) hamda ogʻzaki anʼanadagi professional musiqa (maqom, ashula, cholgʻu yoʻllari va boshqalar) janrlari tashkil etadi.

## Manbalar
Ogʻzaki drama

**Ogʻzaki drama**, ogʻzaki dramaturgiya — xalq orasida yaratilgan, xalqqa namoyish etiladigan oʻyin-to-moshalar tarzidagi alohida folklor janri. Jahondagi barcha xalklarning yozma dramaturgiyasi Ogʻzaki dramadan boshlangan. Ogʻzaki drama xalq anʼanaviy teatri bilan chambarchas bogʻlangan hodda shakllanib rivoj topib kelgan. Uning matni anʼanaviy fabula va baʼzi barqaror dialoglar aso-sida ijro paytida toʻqilgan. Xalq Ogʻzaki drama tomoshalarining syujeti, odatda, sodda boʻlib, asosiy eʼtibor syujetga emas, vaziyatga, qahramonlarning xrlatiga qaratilgan, unda dialog va ijro paytida toʻqiladigan epizodlar muhim rol oʻynagan. Ayniqsa, hajviy dialogning ishlanishiga koʻp eʼtibor qilingan. Ogʻzaki drama tomoshabinlarni kuldiribgina qolmasdan, katta ijtimoiy va tarbiyaviy aqamiyatga ham ega boʻlgan.

Oʻzbek xalq Ogʻzaki dramasi oʻrta asrlarda masharabozlar va qoʻgʻirchoqbozlar sanʼati bilan bogʻliqholda maydonga kelib, katta taraqqiyot yoʻlini bosib oʻtgan. U professional masharabozlar, muqallidlar, qiziqchilar, qoʻgʻirchoqbozlar tomonidan badiha yoʻli bilan toʻqilgan. Ogʻzaki drama "Tanqid", "Muqallid", "Kulki-hikoya", "Qoʻgʻirchoq oʻyin" deb atalgan pyesalar turkumlarini oʻz ichiga oladi. Tematik jihatdan Ogʻzaki drama nihoyatda boy. Unda xalq turmushi, urf-odatlari, mehnati bilan bogʻliq boʻlgan voqealar ham oʻz aksini topadi. Ogʻzaki drama Oʻzbekistonda yozma professional dramaning yaratilishi va shakllanishida muhim rol oʻynadi. H. H. Niyoziy oʻz dramaturgiyasida, jumladan, "Tuhmatchilar jazosi", "Maysaraning ishi" komediyalarida xalq ijodining boshqa turlari qatori Ogʻzaki drama motivlari va tasviriy vositalaridan foydalangan. Ogʻzaki drama anʼanalarini mashhur qiziqchilar Yusufjon Shakarjonov, Berdiyor Diyorov, Oxunjon Huzurjonov, Hoji tamtamlar davom ettirib, sanʼ-at rivojiga muhim hissa qoʻshdilar.

Yevropa mamlakatlarida ham Ogʻzaki drama mehnat faoliyati bilan bogʻliq holda shakllangan. Uning asosini yil fasllarining almashishiga hamda dehqonchilik ishlariga bagʻishlangan oʻyinlar tash-kil etadi. Masalan, Gʻarbiy Yevropada qishni kuzatish bilan bogʻliq maslenitsa bay-ramlarida qish va yozning kurashi ram-ziy obrazlar orqali namoyish etilgan. Dastlab Germaniyada rivojlangan bu mavsumiy oʻyintomoshalar keyinchalik, 15 —16-asrlarda Italiya, Fransiya va boshqa mamlakatlarda ham tarqalgan. Ros-siyada Ogʻzaki drama 17 — 18-asrlarda paydo boʻlgan. Yevropa mamlakatlarida tarqalgan Ogʻzaki drama ham shu mamlakatlardagi milliy yozma dramaturgiya rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan (yana qarang Drama).

## Manbalar
Ogʻzaki nutq

**Ogʻzaki nutq** — nutqning soʻzlashuv shakli. Ogʻzaki nutq yozma nutkdan tovush orqali farqlanadi. Ogʻzaki nutq 2 shaklga ega: monologik nutq va dialogik nutq (qarang Nutq).

## Manbalar
Ogʻiz

**Ogʻiz**, ogʻiz oshi — yangi tuqqan sigirning dastlabki 3 kunlik sutidan tayyorlanadigan taom. Shevalarda dalama, gelagay, palla kabi nomlar bilan ataladi. Ogʻiz suti qozonda sut kabi sust olovda qaynatiladi. Ogʻiz suti tarkibida oʻrtacha 25% quruq modda boʻlib, 5,4 % yogʻ, 15% oqsil, 3,3% sut shakari, 1,3% mineral moddalar, 200 ga yaqin toʻyimli va biologik faol moddalar (BFM) yengil hazm boʻladigan holatda uchraydi. Pishirilganda ogʻiz sutining oqsili ivib, xuddi tvorogga oʻxshab qola-di, shunda qozonga tuz solib taʼmi rostlanadi. Ayrim joylarda Ogʻizga sedana ham solinadi. Baʼzi joylarda guruch qoʻshib pishiriladi. Mazali, toʻyimli taom ogʻiz sovitib isteʼmol qilinadi. Sigir egasi sut moʻl-koʻl boʻlishini niyat qilib, ogʻizni yaqin qoʻniqoʻshni va qarindosh-urugʻlarga tarqatadi.

Roʻzimat Hamroqulov.

## Manbalar
Ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasi

**Ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasi** – ogʻiz kasalliklarining oldini olish va ularni yoʻqotishga qaratilgan choratadbirlar. Bular tishlarni davolash va plombalash (bu keyinchalik tish chiri-shi va asorati — pulpit hamda peri-odontitning oldini oladi), tishning mexanik shikastlanishiga yoʻl qoʻymaslik; tish-jagʻ sohasi va tish nuqsonlarini oʻz vaqtida bartaraf etishdan iborat.

Maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarda (yiliga 2-marta), kasbga alo-qador zarari bor sanoat korxonalari xizmatchilari, shuningdek, homiladorlar, turli xastaligi boʻlgan bemorlarda Ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasis. majburiy tarzda olib boriladi.

Ogʻiz boʻshligʻi sanatsiyasis atrofidagi toʻqimalar, ogʻiz shilliq qavati kasalliklari koʻpgina umumiy oʻtkir va surunkali kasalliklarning oldini olishda nihoyatda mu-him, chunki chirigan yoki kasal tishlar surunkali infeksiya oʻchogʻi boʻlib, organizmga zararli taʼsir koʻrsatadi. Shu bois, har bir kishi oʻzi mustaqil ravishda ogʻiz boʻshligʻi va tishlarni toʻgʻri parvarish qilib borishi, ularni tish choʻtkasi, pasta yoki tish poro-shogi bilan yuvib, ogʻizni suv va zarar-siz dezinfeksiyalovchi eritmalar (2% li soda eritmasidan 1 stakan suvga 1 choy qoshiq yoki borat kislota va boshqalar) bilan ogʻizni chayishi, ovqatdan soʻng tish oralarini maxsus tish kovlagich bilan tozalashi lozim. Tish, milk, til kasalliklariga xos ilk alomatlar paydo boʻlsa, darhol stomatologga murojat qilish kerak (yana qarang: Tish).

## Manbalar
Ogʻiz bezlari

**Ogʻiz bezlari** — odam va hayvonlarda yoʻli ogʻiz boʻshligʻiga ochiladigan bezlar (masalan, soʻlak bezlari). Ular ovqat hazm boʻlishi, shuningdek, qon ivishiga imkon beradigan shirali, lekin zaharli sekret ajratadi.

## Manbalar
Ogʻiz boʻshligʻi

**Ogʻiz boʻshligʻi** — hazm yoʻlining boshlangʻich boʻlimi. Old va yon tomonlari lunj bilan, yuqoridan yumshoq va qattiq tanglay, pastdan Ogʻiz boʻshligʻi tubi — til osti muskullari bilan chegaralangan. Ogʻiz boʻshligʻi orqa tomondan toq teshik—tomoq orqali halqum boʻshligʻiga tutashadi. Tishlar va milklar ogʻiz boʻshligʻini ogʻiz dahlizi (ogʻizga kiraverish) bilan asli Ogʻiz boʻshligʻiga ajratib turadi. Ogʻiz daxlizi ogʻiz teshigi orqali tashqi muhitga tutashadi. Ogʻiz yumilganda Ogʻiz boʻshligʻi torayadi va uni til toʻldirib turadi. Soʻlak bezlari Ogʻiz boʻshligʻi daxliziga ochiladi.hali bulAr boʻlmagan Muhammadali vazifangni bajar Munavvarni aytganini qil.

## Manbalar
Ogʻiz suti

**Ogʻiz suti** — homiladorlikning soʻnggi haftalarida va tuqqandan keyingi dastlabki 2—3 kunda sut bezlarida ishlanib chiqadigan sut. Ogʻiz suti oddiy (yetilgan) sutdan yuksak darajada toʻyimliligi va yengil hazm boʻlishiʻ, oqsil, tuzlari koʻpligi va qandi kamligi bilan farq qiladi. Ogʻiz sutidagi yog va tuzlar tar-kibi yangi tugʻilgan bola organizmidagi yogʻ va tuzlar tarkibiga oʻxshaydi. Ogʻiz suti vitaminlarga boy, unda antitelolar ham koʻp. Bola yangi hayot sharoitiga moslashgan sari Ogʻiz sutining tarkibi oddiy sutnikiga oʻxshab boradi.

[Ogʻiz suti (Kolostrum): Tarkibi, Ahamiyati va Foydalari](https://&#x20;Ogʻiz&#x20;suti&#x20;(Kolostrum)&#x20;Tarkibi,&#x20;Ahamiyati&#x20;va&#x20;Foydalari)

= Kirish =
Ogʻiz suti yoki kolostrum — bu chaqaloq tug‘ilganidan keyin dastlabki kunlarda onaning ko‘kragidan ajraladigan birinchi sut bo‘lib, u zich, sarg‘ish rangli va oz miqdorda bo‘ladi. Kolostrum chaqaloq uchun hayotining ilk kunlarida immunitet va oziq moddalar manbai sifatida nihoyatda muhimdir.   

= Tarkibi =
Ingliz tilidagi manbalar asosida:

- Immunoglobulinlar (IgA, IgG, IgM) – immunitetni mustahkamlaydi.

- Laktoferrin – antibakterial modda.

- Oʻsish omillari (EGF, IGF, TGF-β) – epiteliy rivojlanishini qoʻllab-quvvatlaydi.

- Vitaminlar (A, E, K, B12) – antioksidant, ko‘rish, qon ivishi va asab tizimi uchun muhim.

- Kam yog‘, yuqori oqsil. 

Nemis tilidagi manbalar asosida:

- Kolostrum zich, sarg‘ish va immun antitelalarga boy.

- Ichak devorini qoplaydi va patogenlardan himoya qiladi.

- Mekoniy chiqishini tezlashtiradi. 

Rus tilidagi manbalar asosida:

- Chaqaloqni infektsiyalardan himoya qiladi.

- Mikrobiotani shakllantiradi.

- Ichaklar moslashuvini yengillashtiradi.

= Kolostrumning sog‘liq uchun foydalari =
Foyda:

- Immunitetni mustahkamlash.

- Ovqat hazm qilishni yaxshilash.

- Infektsiyalardan himoya.

- O‘sishni rag‘batlantirish.

- Antioksidant himoya.

= Kolostrum ishlab chiqarilishi va davomiyligi =
Kolostrum odatda tug‘ruqdan keyingi 2–4 kun davomida ishlab chiqariladi.

Kuniga o‘rtacha 30–100 ml kolostrum ishlab chiqariladi.

Bu chaqaloqning kichik me’dasi uchun yetarlidir (5–7 ml).

= Tibbiy va psixologik ahamiyati =
- Sog‘lom ovqatlanish odatini shakllantiradi.

- Ona va bola o‘rtasida emotsional bog‘liqlikni kuchaytiradi.

- Kattalar uchun kolostrum qo‘shimchalari mavjud.

= Xulosa =
Kolostrum chaqaloq hayotidagi birinchi va eng muhim “immun zaxira”dir. U nafaqat oziqlantiradi, balki immunitetni himoya qiladi, ichak faoliyatini tartibga soladi va yangi hayotga moslashishiga yordam beradi.

= Foydalanilgan adabiyotlar =
1. World Health Organization. Infant and Young Child Feeding, WHO, 2009.

2. Riordan J., Wambach K. Breastfeeding and Human Lactation, Jones & Bartlett Learning, 2010.

3. Lawrence R.A., Lawrence R.M. Breastfeeding: A Guide for the Medical Profession, Elsevier, 2016.

4.   

## Manbalar
Ogʻiz hidlanishi

**Ogʻiz hidlanishi** - ayrim kasalliklarning belgisi. Koʻpincha tish, milk, burun-halqum, qiziloʻngach, meʼda va oʻpka kasalliklarida kuzatiladi. Baʼzan Ogʻiz hidlanishi qandli diabet, nefrit va ichki aʼzolarning boshqa kasalliklari belgisi boʻlishi ham mumkin. Tish eliksiri va losonlar yordamida Ogʻiz hidlanishini vaqtincha yoʻqotsa boʻladi, lekin, albatta, mutaxassis vrachga murojat etish lozim.

Ogʻiz hidlanishining oldini olish ovqatdan keyin ogʻizni chayish, tish va tish protezlarini tozalab yuvib turish (*qarang* Tish), shuningdek, ogʻiz boʻshligʻini sogʻlom saqlash, tish shifokori koʻrsatmalariga doimo amal qilish, meʼda-ichak kasalliklarini oʻz vaqtida davolatishdan iborat.

## Manbalar
Ogʻizaylangichlar

**Ogʻizaylangichlar** (Rotatoria) -birlamchi tana boʻshlikli chuvalchanglar sinfi. Xaltasimon, baʼzan sharsimon gavdasi bosh, tana va dum boʻgʻimlaridan iborat. Koʻp hujayrali hayvonlar orasida eng kichigi, gavdasining uzunligi 0,01 dan 2,5 mm gacha. Ogʻiz oldi kipriklari murakkab tuzilgan.ogʻiz aylangich apparatini hrsil qiladi. Ayrim turlarining bosh boʻlimida sezgir tukchalari va 1—2 ta pigment koʻzachalari boʻladi. Koʻpchilik ogʻizaylangichlar tanasi sovut bilan oʻralgan. Oʻtroq ogʻizaylangichlar oyogʻi uchidagi 2 ta oʻsimtasi yordamida substratga yopishib oladi. Ichagi toʻgʻri nay shaklida; ichakning oldingi qismi chaynovchi oshqozon — mastaksni hosil qiladi. Ayirish organlari — protonefridiylar kloakaga ochiladi. Nerv sistemasi halqum usti gangliyi va undan qillar, koʻzchalar va boshqa organlarga ketadigan nervlardan iborat. Ayrim jinsli. Jinsiy bezlar yoʻli kloakaga ochiladi. Tuxim qoʻyadi yoki baʼzi vakillari tirik tugʻadi. Erkagi mayda, ayrim turlarining erkagi boʻlmasligi tufayli partenogenez koʻpayadi. Ogʻizaylangichlar sistematikasi va turlari yaxshi oʻrganilmagan. Keng tarqalgan; 2000 ga yaqin turi bor. Chuchuk suv bentosi va planktoni tarkibiga kiradi; nam mox va tuprokda yashaydi; ayrim turlari dengizlarda va shoʻr suvli havzalarda uchraydi. Bir hujayrali suv oʻtlari, mikroorganizmlar bilan oziqlanadi, ayrimlari yirtqich. Suv havzalari qurib qolganda koʻpchilik ogʻizaylangichlar  anabioz holatiga oʻtadi. Suv qavzalarining oʻz-oʻzidan tozalanishida va yosh baliqchalarning asosiy ozigʻi sifatida katta ahamiyatga ega.

## Manbalar
Ogʻil

**Ogʻil**, ogʻilxona – qoramol (sigir, buzoq, buqa va boshqalar)ni bogʻlab saqlash va boqish uchun qurilgan bino. Oxurlar va goʻngni tashlaydigan maxsus tuynuklar bilan jihozlanadi.
## Yana qarang
Molxona

## Manbalar
Ogʻir atletika

**Ogʻir atletika** — sport turi, har xil vazn toifalarida ogʻir narsalar (shtanga, tosh) koʻtarishda musobaqalashish. Ogʻirliklarni koʻtarish mashqlari qad. zamonlardan maʼlum. Rasmiy musobaqalar esa 1860-yillardan (birinchi marta AQShda) oʻtkazib kelinadi. hozirgi vaqtda shtangani ikki qoʻllab dast va siltab koʻtarish (1972-yildan) Ogʻir atletikaning asosiy mashqlari hisoblanadi. Dast koʻtarishda sportchi shtangani toʻxtatmay bir harakat bilan, siltab koʻtarishda — ketma-ket ikkita harakatda — avval koʻkrakka olish, keyin esa yuqoriga choʻzilgan qoʻllarga koʻtarishni amalga oshiradi. Ogʻir atletikachilarni (1977-yildan) 10 vazn toifasiga (52&nbsp;kg gacha — 110&nbsp;kg dan yuqori) ajratadilar. Ogʻir atletika 1896-yildan Olimpiada oʻyinlari (1900, 1908, 1912-yildan tashqari) dasturiga kiradi. 1896-yil 1-Yevropa chempionata, 1898-yil 1-jahon chempionata boʻlib oʻtgan. Oʻzbekistonda birinchi Ogʻir atletika toʻgaragi 1917-yilda Toshkent shahrida ochilgan, u "Toshkent ogʻir atletika jamiyati" deb atalgan. Oʻzbekistonda Ogʻir atletikaning asoschisi Feoktist Gorizdro qisoblanadi. Oʻzbekistonda O.a federatsiyasi 1992-yildan faoliyat koʻrsatadi. U Xalqaro Ogʻir atletika federatsiyasi — IWf ga (1993), Osiyo Ogʻir atletika federatsiyasiga (1994) aʼzo. Oʻzbekiston Ogʻir atletika federatsiyasi har yili kattalar va yoshlar oʻrtasida Oʻzbekiston birinchiligi musobaqalarini oʻtkazadi. Andijon, Toshkent viloyatlari, Toshkent va Samarqand shaharlarida Ogʻir atletika keng ommalashgan. Ogʻir atletika seksiyalarida 7000 ga yaqin kishi muntazam shugʻullanadi. Xalqaro toifadagi sport ustalari Erkin Karimov (jahon rekordchisi, 1968), Isroil Isoqov, Noil Muhamadyorov (olimpiada oʻyinlarining kumush medali sovrindorlari, 1988), Sergey Sirsov (jaxrn chempioni, 1991, Olimpiada oʻyinlarining kumush medali sovrindori, 1992), Igor Sodiqov (jahon chempioni, 1991) va Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sportchi Igor Xalilov (yoshlar oʻrtasida Yevropa, jahon chempioni, 1992, Osiyoning 2 karra chempioni 1997, 2000) Oʻzbekistonning eng kuchli Ogʻir atletikachilaridir.

## Havolalar

* Yengil atletika

## Manbalar
Ogʻir suv

**Ogʻir suv**, D2O — vodorodning izotopi deyteriy (O)ning kislorod bilan birikmasi. Tabiiy suv va atmosfera yogʻinlarida mavjud. Mol. m. 20. Muzlash temperaturasi +0,82°, qaynash temperaturasi 101,42°, zichligi 1,359 g/sm3. Ogʻir suvni 1932-yilda G. Yuri va E. Osborn kashf etgan. Tarkibida N2O molekulalari bilan birga oz miqdorda D2O molekulalari ham boʻlgan oddiy suv elektroliz qilinganda, asosan, N2O molekulalari parchalanadi; Ogʻir suvning nisbiy miqdori ortib boradi. D2O molekulalariga boy qoldiq suvni uzoq vaqt elektroliz qilish va fraksion haydash yoʻli bilan deyarli toza Ogʻir suv olish mumkin. Amerikalik olimlar G.Lyuis, R. Makronald va F. Speddinglar 1933-yilda ana shu yoʻl bilan deyarli 100% D2O molekulalaridan tashkil topgan sof Ogʻir suv ajratib olganlar. 165 t suvni elektroliz qilib, 1&nbsp;kg ga yaqin D2O olish mumkin: 1 t suvni elektrolizlash uchun 5—6 ming kVt- soat elektr energiyasi sarflanadi. Ogʻir suv koʻpgina xos-salari jihatdan oddiy suvdan farq qiladi: zichligi, mol. m., qaynash va qotish temperaturasi oddiy suvnikidan yuqori. Ogʻir suv yadro reaktorlarida neytronlar tezligini susaytirishda qoʻllanadi.

## Manbalar
Ogʻir mashinasozlik sanoati

**Ogʻir mashinasozlik sanoati** — mashinosozlik sanoatining yirik tarmogʻi. Metallurgiya, kon-ruda, yirik temirchilik-presslash, maydalashyanchish, koʻtarma-transport uskunalari, shuningdek, yirik ekskavator, rotor majmualari, teplovozlar, elektrovozlar, temir yoʻl vagonlari, dizellar va boshqa ishlab chiqaradigan sanoat korxonalari kiradi .
## Yana qarang
*Mashinasozlik sanoati
## Manbalar
Ogʻirlik

**Ogʻirlik** — *Yer tortish kuchi* maydonida tinch turgan jismning uning erkin tushishiga toʻsqinlik qiladigan gorizontal tayanch (yoki osma) ga taʼsir kuchi. Nyutonning ikkinchi qonuniga koʻra (qarang Nyutonning mexanika qonunlari), jismning vazni P=m(g — a) =F(h — a/g), bunda: t — jism massasi, g — erkin tushish tezlanishi, a — *tashqi kuchlar* taʼsirida jism erishgan tezlanishi, Gʻ — tortishish kuchi va *Yerning sutkalik aylanishi* tufayli hosil boʻluvchi kuchning geometrik yigʻindisidan iborat ogʻirlik kuchi, a =0 boʻlganda vazn ogʻirlik kuchiga teng , g=a boʻlganda vazn nolga teng boʻladi, yaʼni vaznsizlik holati yuzaga keladi. Vazn — oʻzgaruvchan kattalik, u joyning geografik kengligiga boglik (qutbda u ekvatordagiga qaraganda kattaroq qiymatga ega boʻladi). Jismning ekvatordagi vazni qutbdagi vazniga qaraganda 1/288 marta kichik. Vazn va massa har xil fizik kattalik. Vazn jism harakteristikasi boʻla olmaydi. Jismning harakteristikasi — bu uning massasidir. Xalqaro birliklar tizimi SI da vazn ogʻirlik kuch birligi nyuton (N)da, massa — massa birligi kilogramm (kg) da oʻlchanadi .

## Manbalar
Ogʻirlik kuchi

**Ogʻirlik kuchi** - Yer sirti yaqinidagi istalgan moddiy zarraga taʼsir etuvchi kuch. Ogʻirlik kuchi Yer aylanishidan vujudga keladigan markazdan qochma kuch bilan Yer tortish kuchining teng taʼsir etuvchisiga teng. Markazdan qochma kuch Yer ekvatorida eng katta qiymatga ega boʻlib, Ogʻirlik kuchining 1/288 qismiga teng. Shu tufayli, Yer sirtidagi Ogʻirlik kuchi Yerning shakli va oʻlchamiga, joyning geografik kengligiga bogʻliq. Ogʻirlik kuchining yoʻnalishi Yer sirtidagi joyning vertikali hisoblanadi. Biror kichik maydondagi (yaʼni Yer sirtining bir necha km² dagi) Ogʻirlik kuchi yoʻnalishlarini oʻzaro parallel desa boʻladi; demak, Yer sirtiga tik yoʻnalgan va mg ga teng boʻlgan Ogʻirlik kuchi bir jinsli kuch maydonini hosil qiladi (t — Yerga tortilayotgan zarra massasi, g — Ogʻirlik kuchi tezlanishi).

## Manbalar
Ogʻirlik markazi

**Ogʻirlik markazi** - qattiq jism bilan muntazam bogʻlangan nuqta; jism zarralariga taʼsir etuvchi ogʻirlik kuchlarining teng taʼsir etuvchisi shu nuktadan oʻtadi. Simmetriya markazi mavjud boʻlgan bir jinsli jismlar (doira, shar, kub va boshqalar) da ogʻirlik markazi shu simmetriya markazida yotadi. Boshqa jismlarning ogʻirlik markazi turli joyda (masalan, toʻgʻri chiziqning ogʻirlik markazi oʻrtasida, parallelogrammning ogʻirlik markazi diagonallari kesishgan nuqtada, uchbur-chakniki medianalari kesishgan nuktada va hokazo) boʻladi.

## Manbalar