open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Fianitlar

**Fianitlar** – sirkoniy va gafniy oksidlari asosida olingan sintetik kristallar. 1972-yil sobiq SSSR Fanlar akademiyasi fizika instituti (FIAN)da yaratilgan (nomi shundan). Fianitlar tabiatda uchramaydi, kubik kristall panjaraga ega. Fianitlar rangsiz yoki aralashmalar taʼsirida turli ranglarga boʻyalgan boʻlishi mumkin. Fianitlarning qattiqligi, erish temperaturasi, kislota va ishqorlarning taʼsiriga turgʻunligi yuqori, nur sindirish koʻrsatkichi p=2,152,25, zichligi 6,5—10 g/sm3. Fianit zargarlik sanoatida sapfir, topaz, yoqut va hatto olmos kabi qimmatbaho toshlarning oʻrnini bosishi mumkin. Fianitdan yuqori trada ishlovchi optik linzalar va tunukalar yasaladi. Fianitlar lazer materiali sifatida ham ishlatiladi.
Johannes Fibiger

**Johannes Fibiger** (1867.23.4, Silkeborg — 1928. 30.1, Kopengagen) — daniyalik mikrobiolog va patologanatom. Robert Koch va Emil von Behringning shogirdi. 1900—1905 yillarda klinik bakteriologiya instituti direktori. 1900-yildan Kopengagen universiteti patologiya professor 1912-yil spiropter qurt lichinkalari berib boqilgan suvaraklar tajriba kalamushlari meʼdasida oʻsma paydo qilishini aniqdagan. Keyinchalik spiropterlarning onkologik taʼsiri borligi oʻz tasdigʻini topmadi. Lekin Fibiger tadqiqotlari eksperimental onkologiya rivoji, xususan, kanserogen moddalarht tadqiq qilishta imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1926).

## Manbalar
Fibrillar

**Fibrillar** (lot. ﬁ brilla – tolacha, ipcha) – 1) hujayra sitoplazmasining harakatlanish yoki tayanch funksiyasini bajaradigan ipsimon strukturasi. Fibrillar protofibrillalardan tashkil topgan. Qisqaruvchi fibrillar qisqaruvchi oqsil – aktin, muskul hujayralari – miozindan iborat. Qisqarish va boʻshashish jarayonida fibrillar oʻz strukturasini oʻzgartiradi. Tonofibrillalar (ulardan ayrimlari keratinga ega) epiteliy hujayralarida koʻp boʻlib, hujayraning tarangligi va qattiqligini taʼminlaydi. Nerv hujayralari sitoplazmasidagi nitrofibrillalar nerv impulslarini oʻtkazishda ishtirok etadi.
Fibrin

**Fibrin** (lotincha ﬁ bra – tola) – erimaydigan oqsil; qonivishi jarayonida fibrinogensan hosil boʻladi. Fibrin silliq yoki koʻndalang chiziqli tolalar shaklida boʻladi. Fibrin tolalari polimerlanib, qon oqishini toʻxtatadigan tromb asosini hosil qiladi. Fibrin hosil boʻlishi 3 bosqichdan iborat: 1) fibrinogendan trombin taʼsirida ikkita A va B peptidi ajralib, disulfid bogʻlari bilan bogʻlangan ikkita subbirlikdan iborat fibrinmonomer hosil boʻladi; 2) fibrinmonomer fibrinagregatga (quyqaga) aylanadi; 3) fibrinagregat fibrinoligaza fermenti taʼsirida fibrinpolimerga aylanadi. Qon tomirlar shikastlanganda fibrin qalin toʻr hosil qilib, qonni toʻxtatadi. Tozalanib quritilgan qon quyqasidan fibrin olinadi. Fibrindan qon oqishini toʻxtatuvchi vositalar tayyorlanadi.
Yevgraf Fyodorov

**Yevgraf Stepanovich Fyodorov** (1853. 22.12, Orenburg — 1919.21.5, Petrograd) — rus mineralogi va kristallografi, hozirgi zamon strukturali kristallografiya va mineralogiya asoschilaridan biri. Rossiya Fanlar akademiyasi akademik (1919). Peterburg konchilik intini tugatgan (1883), professor (1895). Peterburg konchilik instituti direktori (1905—10). Fyodorov koʻp qirrali kristallar tasnifini yaratib, birinchi boʻlib kristallar simmetriyasining 230 guruhini aniqladi. Togʻ jinslarining nomenklaturasi va tasnifini ishlab chiqdi. Ilk bor kristallkimyoviy analiz metodlarini kashf qildi. Fyodorov oʻzi tomonidan yaratilgan Fyodorov stolchasi yordamida kristallografik tadqiqotlar olib bordi.
Polina Ivanovna Fyodorova

**Fyodorova Polina Ivanovna** (1906. 30.9, Moskva viloyati Lermontovo qishlogʻi) — endokrinolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1965). Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1928). Toshkent viloyati va Samarqand shahri kasalxonalarida uchastka vrachi (1928—32), Toshkent tibbiot akademiyasi gospital terapiya kafedrasida ordinator (1932—35), assistent (1936— 42), dotsent (1943), Toshkent tibbiyot akademiyasi stomatologiya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1965—72), davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasining endokrinologiya kursi rahbari (1972— 77), 1977-yildan endokrinologiya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari endokrinologiya masalalariga oid. Issiq iqlim sharoitida Bazedov kasalligining kechishi, uning oldini olish va davolash ustida tadqiqot olib borgan.

## Manbalar
* Voprosi klimatofiziologii, T., 1939; Mejutochnogipofizarnie zabolevaniya i organ zreniya (v soavtorstve), T., 1971.
Fibrinogen

**Fibrinogen** (fibrin va ... gen) — qon plazmasining globulinlar guruhiga kiruvchi eriydigan oqsili. Trombin taʼsirida fibringa aylanib, qonni ivitadi (qarang Qon ivishi). Jigarning parenxematoz hujayralarida hosil boʻladi. Sogʻlom odam qon plazmasidagi fibrinogen miqdori 300–500&nbsp;mg%. fibrinogen turli operatsiyalarda, gemofiliya va boshqa kasalliklarda qon oqishini toʻxtatish uchun ishlatiladi. Labaratoriya tadqiqotlarida fibrinogen preparatlaridan foydalaniladi. Odam qonidan olingan fibrinogen klinikada ishlatiladi.
Fibroadenoma

**Fibroadenoma** (lot. ﬁ bra — tola va adenoma), adenofibroma — bez va biriktiruvchi toʻqimadan rivojlanadigan xavfsiz oʻsma. Asosan, sut bezlarida, prostata bezi va boshqa aʼzolarda uchraydi. Sekin oʻsadi, qobiqqa oʻralgan boʻlib, atrofidagi toʻqimalardan chegaralanib turadi. Bezning sut yoʻli ichiga oʻsgani — ichki fibroadenoma, sut yoʻli atrofidagisi — tashqi fibroadenoma, aralash oʻsgani ulkan fibroadenoma (yaproqsimon), unda koʻpincha teri bilan birikib ketgan yaproqsimon shakldagi yarali tugunlar paydo boʻladi. Sut bezi fibroadenomasida ogʻriq, prostata bezi fibroadenomasida siydikning qisman yoki toʻla tutilishi kuzatiladi. Baʼzan xavfli oʻsmaga aylanishi mumkin. Davosi: jarroxlik yoʻli bilan olib tashlanadi.
Fibroz

**Fibroz** (lotincha *ﬁbra* — tola) — odam va ayrim hayvonlar organizmidagi, yetuk tolali biriktiruvchi toʻqimalarning jadal oʻsishidan iborat patologik jarayon (qarang Skleroz, Sirroz).
Fibroma

**Fibroma** (fibrin va ... ota — oʻsma maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha), fibroblastoma — biriktiruvchi toʻqimadan yuzaga kelgan xavfsiz oʻsma. Tananing har qanday qismida uchraydi. Oʻsishiga koʻra, diffuz fibroma va chegaralangan fibroma farq qilinadi. Fibromaning manbai fibroblastlardir. Fibroma ning kechish davri va belgilari oʻsmaning oʻsish tezligi va joylanishiga bogʻliq. Ayrim vaqtlarda xavfli oʻsmaga aylanishi mumkin. Operatsiya yoʻli bilan davolanadi.
Fiva

**Fiva** — Beotiyadagi qad. yunon shahri. Rivoyatlarga koʻra, Fivaga afsonaviy Kadm asos solgan, fivaliklar ajdodlari — Kadm tomonidan ajdarho tishlarini sochib yuborilishidan unib chiqqan odamlar boʻlgan. Fivaning qad,ligi egey madaniyati yodgorliklari bilan isbotini topadi. Miloddan avvalgi 6-asrga kelib Fiva qad. qabilaviy va diniy ittifoqdan vujudga kelib, Beotiyaning deyarli barcha shaharlarini birlashtirgan Beotiya ittifoqiga boshchilik qilgan. Fivada hukmron boʻlgan urugʻ zodagonlari Yunonfors urushlari (miloddan avvalgi 500—449) davrida forslarni qoʻllabquvvatlagan va miloddan avvalgi 431—404 yillardagi Peloponnes urushi davrida Sparta tomonidan turib Afinaga karshi boʻlgan. Korinf urushi (miloddan avvalgi 395—387) davrida Fiva bosh boʻlgan beotiyaliklar afinaliklarni qoʻllabquvvatlashgan. 387 yil Antalkid sulhiga koʻra, Beotiya ittifoqi tarqatib yuborilgan; Fiva va Beotiyaning boshqa shaharlarida Sparta yordamida oʻta reaksion oligarxik hukumatlar qaror topgan. 379 yil oligarxlarni agʻdarib tashlab, Fivadagi hokimiyat tepasiga Pelopid va Epaminond boshchilik qilgan demokratlar kelgan. Beotiya ittifoqi qayta tuzilishi bilan Yunonistonning eng yirik siyosiy kuchiga aylangan. 371 yil (Levktra yonida) va 362 yil (Mantineya yonida) Epaminond boshchiligidagi fivaliklar qoʻshini spartaliklarni magʻlubiyatga uchratgan. Birok,, Sparta bilan boʻlgan qonli urush Fiva va ittifoqning barcha shaharlarini shu qadar holdan toydirganki, 362 yildan soʻng ular oʻz ahamiyatini yoʻqotgan. 338 yil Fiva Makedoniya tomonidan bosib olingan, 335 yil Makedoniyaga karshi qoʻzgʻolon bostirilgach, shahar butkul vayron qilingan. Miloddan avvalgi 315 yil Fiva kisman tiklangan, lekin muhim siyosiy rol oʻynamagan. Qad. Fiva oʻrnida hozirgi Gretsiyaning Fiva shaharchasi joylashgan.
Figura

**Figura**- geometrik shakl hisoblanadi.

* muayyan narsabuyumlarning tashqi koʻrinishi, shakli;

* inson tanasining koʻrinishi, qaddiqomat; 

* biror narsani harakat bilan bajarishda (rake, gimnastikada, konkida uchish va boshqalarda) bajaruvchi shaxs egallaydigan, paydo qiladigan holat, koʻrinish; 

* geometriyada — tekislikdagi nuqtalar toʻplami (chiziq, doira, burchak, kvadrat — yassi Figuralar) yoki fazodagi nuqtalar toʻplami (konus, kub, piramida — fazoviy Figuralar); 

* haykaltaroshlik, rassomlikda — inson yoki jonivorlarning xaykal yoki surat tarzidagi tasviri; 

* tilshunoslik va adabiyotshunoslikda — nutqning tasviriy ifodalari, iboralari — stilistik (uslubiy) Figuralar, mas, antiteza, inversiya, mubolagʻa va boshqa; 

* shaxmatda — piyodalardan boshqa donalar (shoq, fil, ot kabilar)ning; karta oʻyinida — katta qiymatli kartalar (valet, dama, shoh, tuz)ning umumiy nomi.
Figurali uchish

**Figurali uchish** – sport turi. Uning asosida konkida yuguruvchi sportchining muz ustida harakat yoʻnalishini oʻzgartirishi, aylanishlar va sakrashlar bilan bogʻliq maxsus xarakatlari yotadi. Ayollar va erkaklarning yakka holda, juft holda uchishi va sport raqslari boʻyicha musobaqalarni oʻz ichiga oladi. Yakka holda uchish maktab deb nomlangan 3 ta majburiy rasmfigura, 7 majburiy elementdan iborat qisqa erkin dastur (bajarish vaqti 2 min.gacha) va shaxsiy erkin dasturini (ayollar uchun 4 min., erkaklar uchun 5 min) bajarishni tashkil etadi. Juft holda uchish kiska dastur (6 majburiy element – qadamlar kombinatsiyasi, koʻtarish; alohida va birga aylanishlar, sakrashlar; 3 min.gacha davom etadi) va erkin dastur (5 min)dan iborat. Sport raqslari dasturida 3 majburiy, original va erkin raqslar boʻladi. Figurachilarning mahorati 6 balli tizim bilan baholanadi. Figurali uchish sport turi sifatida 19-asrning 60-yillarida paydo boʻldi. Yevropa chempionatlari – 1891-yildan yakka holda uchishda (ayollar – 1930-yildan), 1930-yildan juft holda uchishda; jahon chempionatlari – 1896-yildan yakka xrlda uchishda (ayollar – 1906-yildan), 1908-yildan juft holda uchishda oʻtkaziladi. Sport raqslari boʻyicha jahon birinchiligi 1952-yildan oʻtkaziladi. Figurali uchish 1924-yildan Qishki Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi (sport raqslari – 1976-yildan; 1908 va 1920-yillarda musobaqalar Olimpiada oʻyinlari dasturida oʻtkazilgan).

## O‘zbekistonda figurali uchish

Oʻzbekistonda 1972-yil Figurali uchish maktabi (Toshkentda) tashkil qilindi. Unda 200 ga yaqin sportchi shugʻullandi. Figurali uchish boʻyicha olimpiya oʻrinbosarlarini tayyorlaydigan respublika maxsus bolalaroʻsmirlar sport maktabining tarbiyalanuvchilari Marina Nikityuk va Rashid Kodirkayevlar juft boʻlib uchishda oʻsmirlar oʻrtasida jahon chempionatining kumush medaliga sazovor boʻldi (1980). Toshkentlik Alina Spirgiadu va Yuriy Razgulyayev sport raqslari boʻiicha oʻsmirlar oʻrtasida jahon chempioni (1991), keyin kattalar oʻrtasida bir necha bor Osiyo chempionati va yirik xalqaro turnirlarning gʻolibi boʻldilar. Shuningdek, yakka holda uchishda Osiyo oʻyinlari, 4 qita (Osiyo, Afrika, Avstraliya va Amerika) chempioni, Gran pri musobakalarining finalchisi Tatyana Malinina va Roman Skornyakov, juft holda uchishda Natalya Ponomareva bilan Yevgeniy Sviridov Oʻzbekistonning mashhur figurali uchuvchilari hisoblanadi.

## Manbalar
FIDE

**Fide** (FIDE; ) — xalqaro shaxmat federatsiyasi. 1924-yil Parijda tuzilgan. 149 mamlakatni birlashtiradi (1995). FIDEga Oʻzbekiston — 1992-yildan boshlab aʼzo hisoblanadi. Shiori — "hammamiz bir oilamiz" (lotincha: *Gens una sumus*). Bir qancha yirik xalqaro musobaqani, shu jumladan, erkaklar (1927-yildan) va ayollar (1957-yildan) shaxmat olimpiadalari, shaxsiy (1886-yildan erkaklar oʻrtasida, 1927-yildan ayollar oʻrtasida) jahon chempionatlari va jamoalar oʻrtasida, (1985-yildan erkaklar jamoalari oʻrtasida, 4 yilda bir marta) birinchilik, shuningdek, sirtqi shaxmat (1947-yildan) va tezkor shaxmat (1988-yildan), koʻzi ojizlar (1966-yildan) va kompyuterlar (1974-yildan) oʻrtasida jahon chempionatlari, kompozitsiya tuzuvchilar oʻrtasida (1956-yildan) tanlovlar uyushtiradi.

## FIDE prezidentlari

* 1924 - 1939 : Alexander Rueb 
* 1939 - 1946 : Augusto de Muro 
* 1946 - 1949 : Alexander Rueb 
* 1949 - 1970 : Folke Rogard 
* 1970 - 1978 : Max Euwe 
* 1978 - 1982 : Fridik Olafsson 
* 1982 - 1995 : Florencio Campomanes 
* 1995 - 2018 : Kirsan Ilyumzhinov 
* 2018 - .....: Arkady Dvorkovich  

## Shaxmat olimpiadalari (ochiq)

## Ayollar shaxmat olimpiadasi

## Ayollar o'rtasida shaxmat bo'yicha jahon chempionlari

## Manbalar

## Havolalar
Fideizm

**Fideizm** (lot. ﬁ des — eʼtiqod) — eʼtiqod aql-idrokdan ustun turadi, deb taʼkidlovchi dunyoqarash mavjud. Teistik dinlarga xos. Fideizm tarafdorlari fan faqat hodisalar, dalillarning ikkilamchi (fizik) sabablarini ochadi, u birlamchi (gʻayritabiiy) sabablarni ochib berishga, borliqni tushuntirishga qodir emas deb, fan va ilmiy bilishni cheklaydi, faqat din olamning mavjudligini chinakam izoxlab beradi, deb hisoblaydi. „Fideizm“ soʻzining qoʻshimcha salbiy maʼnosi ham bor boʻlib, aql-idrokni ishlatishdan voz kechishni anglatadi.
Fider

**Fider** (ing. feed — taʼminlash) — 1) radiotexnika va texnikada — oʻta yuqori chastota (OʻYUCH)li signallarni uzatish liniyasi, radiotoʻlqinlarni uzatish liniyasi; elektromagnit tebranishlar (toʻlqinlar)ni manbadan isteʼmolchiga yuborish uchun moʻljallangan qurilma. F.lar ochiq va berk turlarga boʻlinadi. "F." terminidan, asosan, radiouzatish va radioqabul qilish texnikasida, simli radioeshittirishda foydalaniladi; 2) elektr energetikada — energiyani taqsimlovchi kabel liniya yoki havoda elektr uzatish liniyasining eskirgan nomi.
Fidiy

**Fidiy** (Pheidias, miloddan avvalgi 5-asr) — yunon meʼmori va haykaltaroshi; qad. yunon sanʼatining yirik namoyandasi. Afina, Olimpiya va boshqalarda ishlagan. Afinadagi Akropol kurilishiga boshchilik qilgan. F.ning haykaltaroshlik asarlaridan antik mualliflar asarlarida tilga olingan va kuchirilgan nusxalaridan maʼlum va mashhurlari: Afina Promatos (jez; taxminan miloddan avvalgi 460); oltin va fil suyagidan ishlangan Zevs (Olimpiyadagi Zevs ibodatxonasida; yetti muʼjizattg biri deb eʼtirof etilgan) hamda Afina Parfenos (Afinadagi Parfenon ibodatxonasida) va boshqa haykallar.

F. ijodi haqida uning rahbarligida va bevosita ishtirokida ishlangan Afinadagi Parfenon haykallari (marmar, miloddan avvalgi 438—432; Britaniya muzeyi, London; Luvr, Parij; Akropol muzeyi, Afina) chuqur insoniylik bilan yoʻgʻrilgan hamda sanʼatlar sintezining yuksak namunasidir.
Fiva (shahar)

**Fiva** (yun. Thebai, misrcha Uaset) — Qad. Misrning eng yirik shaharlaridan va badiiy markazlaridan biri. Fiva miloddan avvalgi 3ming yillik oʻrtalaridan maʼlum. Misrning barcha hududlarini birlashtirgan 11 sulola firʼavnlari davrida (miloddan avvalgi 22-asr oʻrtasi — 20-asr) Fiva poytaxt boʻlgan va Oʻrta va Yangi podsholiklar davrida garchi firʼavnlar boshqa shaharlarni oʻzlariga qarorgoh tutgan boʻlsalarda poytaxtligicha qolgan. Miloddan avvalgi taxminan 730 yil Kush podshosi Pianxa Fivani bosib olgan. Ossuriya podshosi Ashshurbanipal miloddan avvalgi 663 yil Fivani vayron qilgan va mamlakatning siyosiy va iqtisodiy markazi Shim.ga koʻchirilgan; Fiva oʻz rolini yoʻqotgan va miloddan avvalgi 88 yilgacha, yaʼni Ptolemey IX Soter tomonidan vayron kilinmaguncha diniy markaz sifatida rol oʻynagan. Fivada arxeologik qazish ishlari 19-asrning 1yarmidan turli mamlakatlar olimlari tomonidan olib boriladi. Fiva xududida yirik ibodatxonalar majmui, nekropollar, firʼavnlar maqbaralari, firʼavnning 2 ta ulkan haykali va boshqa saqlanib kalgan.
Fiva (maʼnolari)

**Fiva**:

* Fiva — Qadimgi Yunonistonning Beotiya viloyatidagi qadimiy shahar.
* Fiva (shahar) (yun. Thebai, misrcha Uaset) — Qadimgi Misrdagi qadimiy shahar.
Fidoiylar

**Fidoiylar** (arabcha — biron maqsad yoʻlida oʻzini qurbon qilishga tayyor shaxs) — 1) oʻrta asrlarda Eron, Suriya, Livandagi hashshoshiylar yashirin mayda tashkilotining aʼzolari; 2) Eron inqilobi davri (1907—11)da diniy zodagonlar, dehqonlar, ishchilar va kambagʻallardan tuzilgan koʻngilli qurolli otryad aʼzolari; 3) Eron Ozarbayjonida koʻtarilgan milliy demokratik harakat davri (1945—46)da tuzilgan mudofaa otryadlari aʼzolari. Keyinchalik ular xalq lashkarlariga aylantirilgan; 4) Jazoirdagi milliy ozodlik urushi (1954—62)da qatnashgan yashirin shaharlik aholi otryadlari; 5) Falastin qarshilik koʻrsatish harakati qurolli partizan otryadlari aʼzolari.

## Manbalar
Fidokor

"FIDOKOR" — ijtimoiysiyosiy gazeta. Muassisi: Oʻzbekiston Fidokorlar milliydemokratik partiyasi (FMDP). 1999-yil 4-fevraldan haftada 2-marta chop etiladi. Gaz.ning asosiy maqsadi FMDPning gʻoya va maqsadlarini, partiya faoliyatini yoritish, saylovlarda ishtiroki, nomzodlar va deputatlar dasturlarini ommaga yetkazish, shuningdek, Oʻzbekistonda kechayotgan siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va maʼnaviy islohotlar jarayonidan keng oʻquvchilar ommasini xabardor kilish hamda dunyoda kechayotgan voqealar, siyosiy va geosiyosiy jarayonlarga xolis nuqtai nazar bilan yondashishdan iborat. Viloyatlarda oʻz muxbirlariga ega. Asosiy ruknlari: "Mohiyat", "Jarayon", "Biz kimmiz?", "Toʻgʻri soʻz", "Maʼnaviyat manzili" va boshqa Gaz. sahifalarida chop etilgan yaxshi maqolalar bir necha bor alohida toʻplam holida nashr qilingan. Bosh muharrir — Jaloliddin Safoyev. Adadi 8000 (2004).
Fidokorona xizmatlari uchun ordeni

**"Fidokorona xizmatlari uchun" ordeni** – Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallaridan biri. 2003-yil 29-avgustda taʼsis etilgan

## Nizomi
„Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mamlakatning iqtisodiy va madaniy yuksalishiga, mudofaa qudratini kuchaytirish va milliy xavfsizligini taʼminlashga, jamiyatda tinchlik va barqarorlikni, millatlararo hamjihatlikni mustahkamlashga, xalq farovonligini oshirishga katta hissa qoʻshgan, oʻzining isteʼdodi, bilim va tajribasini Vatanimiz ravnaqiga baxsh etib, fidoiylik namunasini koʻrsatib kelayotgan fuqarolar va harbiy xizmatchilar mukofotlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi boʻlmagan shaxslar ham mukofotlanishi mumkin. Mukofotlashga taqdim etish, mukofotlash va ordenni topshirish „Davlat mukofotlari toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. Mukofotlangan shaxslar eng kam ish haqining qirq besh karrasi miqdorida bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti oladilar va qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan imtiyozlardan foydalanadilar. Koʻkrakning chap tomoniga taqiladi. Vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda orden, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjat va bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

## Tavsifi
„Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni 1 mikron qalinlikdagi oltin qoplangan 925 probali kumushdan tayyorlanadi hamda sakkiz qirrali yoqut rangli yulduz shaklida boʻladi. Yulduz burchaklari orasida oq emal qoplamasi uzra taralayotgan nurlar aks etgan. Yulduzning qarama-qarshi qirralari oraligʻi – 52 millimetr. Ordenning markazidagi doirada tilla rangdagi Humo qushi tasvirlangan. Uning ortida – markazdan yuqoriroqdagi moviy manzara bagʻrida Oʻzbekiston Respublikasining oltinrang xaritasi joylashgan. Tasvir atrofidagi oq emalli hoshiya uzra oltin rangdagi harflar bilan **FIDOKORONA XIZMATLARI UCHUN** soʻzlari yozilgan. Ordenning quyi qismida oq rangli paxta chanoqlari va tilla rangli bugʻdoy boshoqlari tasvirlangan. Orqa tomonining pastki qismida Ordenning tartib raqami 1 millimetr kattalikdagi botiq shrift bilan yozigʻliq. Orden Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.

## Orden sohiblari

## Manbalar
Fiji tili

**Fiji tili** — Okeaniya tillari sharqiy tarmogʻiga mansub, polineziya timarita eng yaqin til. Fiji orollarida tub axrlining tili sifatida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 350 ming kishidan ortiqroq. Fiji tilining 2 guruh lahjasi (gʻarbiy va sharqiy) mavjud, lekin ular laxjadan koʻra koʻproq mustaqil tillarga oʻxshaydi.

Fonetik tizimida 5 unli va 15 undosh tovush boʻlib, unlilari kiskalik va choʻziqlik boʻyicha farqlanadi, undoshlarda esa jarangeizlar bilan jaranglilar qaramaqarshiligi kuzatiladi. Boʻgʻin har qachon unli bilan tugaydi. Grammatikasi asosan analitik xususiyatga ega. Kishilik olmoshlari birlik, ikkilik, uchlik va koʻplik shakllariga ega. Gap qurilishida aniqlanmish aniklovchidan, kesim ega va toʻddiruvchidan oldin keladi. Yozuvi 1835-yildan lotin grafikasi asosida.

## Manbalar
Fijiylar

**Fijiylar** — xalq, Fiji orollarining tub joy aholisi (340 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Fiji tilida soʻzlashadi. Dindorlari — protestantlar, anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, mevachilik, baliq ovlash.
Fizalis

**Fizalis** (Physalis), paqpaq — ituzumdoshlar oilasiga mansub bir yoki koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; sabzavot ekini. Yovvoyi holda 100 dan ortiq turi tropik va subtropik mintaqalarda, koʻproq Markaziy Amerikada tarqalgan. Ayrim turlari Afrikaning janubi-sharqida uchraydi. F. Yevropaga 18-asrda, keyinchalik Osiyoga keltirilgan. Asosan, Meksika F.si yoki Meksika pomidori (P. ixocarpa); tukli F. (P. pubescens) va peru F.si (peru olchasi) (P. peruviana) yetishtiriladi. Meksika F.si koʻp tarqalgan. Tarkibida 8—9% quruq modda, 33,133,6% yogʻ, 18,4 19,5% oqsil, 17,6— 18,1% kletchatka, 4,48,3% kul, 3—4% qand, 5— 10% pektin, 20– 30&nbsp;mg % S vitamini hamda karotin, organik kislotalar, achchiq moddalardan fizalin va alkaloidlar (0,260,4%) bor. Shifobaxsh. Mevasi nordonshirin, tuyey ochsariq, koʻkish; ya n gil i gida, qayta ishlangan holda isteʼmol qilinadi. Peru F.si (5—12 g) yumaloq oval, sariq, toʻq sariq, nordonshirin. Mazasi qulupnay taʼmini beradi. Yetishtirish agrotexnikasi pomidordan farqqilmaydi. Konserva sanoatida, souslar, murabbo, tuzlamalar tayyorlashda ishlatiladi. Pishgan mevalaridan limon kislota olinadi.

## Rasmlar

### Gullar
Fayl:A Physalis peruviana flower.jpg|Peru paqpaqi (Physalis peruviana)
Fayl:Physalis alkekengi1.jpg|Yevrosiyo paqpaqi (Physalis alkekengi)


### Mevalar
Fayl:Uchuva 2005.jpg|Peru paqpaqi (Physalis peruviana)
Fayl:Physalis einzeln.jpg|Peru paqpaqi: gul kosachasi qutulish mumkin bo'lgan mevalarni namoyish etish uchun ochildi.
Fayl:Physalis alkekengi 004.JPG|Yevrosiyo paqpaqi, "Xitoy fonar" (Physalis alkekengi)
Fayl:Physalis alkekengi R0015041.JPG|Physalis alkekengi: gul kosachasi 'skeleti' ichkarida meva ko'rsatmoqda
Fayl:Physalis ixocarpa.JPG|"Meksika pomidori" (Physalis philadelphica (syn. P. ixocarpa))
Fayl:Physalis pubescens L. - Flickr - Alex Popovkin, Bahia, Brazil (1).jpg|Tukli fizalis (Physalis pubescens)
Fayl:Physalis minima fruit from Kerala - 20090520.jpg|Kichik fizalis (Physalis minima)


## Manbalar
Fizik kimyoviy analiz

**Fizik kimyoviy analiz** - modda yoki sistemaning fizik xossalari bilan uning tarkibi oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrganadigan kimyoviy termodinamika usuli. Fizik kimyoviy analiza.da sistemaning turli fizik xossalari, koʻpincha fazaviy oʻtish temperaturasi va boshqa issiklik xossalari (issiklik oʻtkazuvchanligi, issiqdik sigʻimi, issiqlikdan kengayishi), elektr (elektr oʻtkazuvchanligi, dielektrik singdiruvchanligi), optik (sindirish koʻrsatkichi), zichlik, qovushqoqlik, qattiqlik kabi xossalari oʻrganiladi. Tekshirilayotgan obʼyektning rentgen strukturaviy analizi, mikroskopik metallografiya va boshqa usullari bilan aniqpanadigan tavsiflaridan ham foydalaniladi.

Fizik kimyoviy analiza.ning asosiy usuli — xossa (tarkib) oʻzgarishi bilan holat oʻzgarishi (tarkib — tra, tarkib — bosim va hokazo)ning geometrik analiziga asoslangan. Chunki fazalar muvozanatlarini analitik aniqlash usuli qiyin boʻlib, fazalar sohasini taqriban aniqlay oladi. Diagrammalarni geometrik analiz qilish usuli faza strukturasi va tarkibining oʻzgarishini toʻgʻri aniklashga imkon beradigan yagona usul hisoblanadi. Bu Fizik kimyoviy analiza.ning baʼzi koʻp fazali, koʻp komponentoy sistemalar — qotishmalar, minerallar, eritmalar, karbidlar, oksidlar, yarim oʻtkazgich va oʻta oʻtkazgich materiallar, organik birikmalardan iborat sistemalar va boshqalarni tadqiq qiluvchi muhim usulga aylanishiga keng yoʻl ochadi.

Fizik kimyoviy analiza. kimyo va kimyotexnologiyaning barcha sohalarida, shuningdek, metallurgiya, geologiya-mineralogiya tadqiqotlarida va boshqalarda qoʻllanadi.
Fizik maydonlar

**Fizik maydonlar** - materiyaning alohida shakli; cheksiz katta erkinlik darajasiga ega boʻlgan fizikaviy tizimlar. Fizik kattaliklarning fazoda uzluksiz taqsimlanishi bilan tavsiflanadi va cheksiz erkinlik darajalari soniga ega boʻladi. Elektromagnit va gravitatsion maydonlar, yadro kuchlari maydoni, turli zarralarga tegishli toʻlqin (kvant) maydonlar Fizik maydonlar qisoblanadi. Maydon tushunchasini birinchi marta 19-asr 30-yillarida M.Faradey elektr va magnit maydonlarga nisbatan ishlatgan. M.Faradeyning elektromagnit maydon toʻgʻrisidagi gʻoyasini 19-asr 60-yillarida J.K.Maksvell rivojlantirgan. Hozirgi zamonaviy elementar zarralar nazariyasida oʻzaro taʼsirlashuvchi kvant Fizik maydonlar (elektronpozitron, foton, mezon) va boshqa maydonlar oʻrganiladi.
Fizika-texnika instituti

**Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Starodubsev nomidagi Fizika texnika instituti** — fizika va texnikaning ayrim sohalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boradigan ilmiy muassasa. SSSR Fanlar akademiyasi Oʻzbekiston filialining Fizikatexnika laboratoriya. asosida 1943-yil tashkil etilgan. 1967-yildan uning asoschilaridan biri SV. Starodubsev nomi bilan atalgan. Institutdagi yoʻnalishlar va laboratoriya.lar asosida 1956-yilda Yadro fizikasi instituti, 1967-yilda Elektronika instituti va 1993-yilda Materialshunoslik instituti tashkil qilinib, undan ajralib chiqqan. Institutdagi 10 ilmiy laboratoriya.da 4 yoʻnalish — yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi, yarimoʻtkazgichlar fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va quyosh energiyasidan foydalanish muammolari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Institutda yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi sohasida — atmosferadagi elektronyadro jalalari kashf qilindi hamda ularning xususiyatlari oʻrganildi. Protonlarning yadroda kogerent difraksion dissotsiatsiyasi hodisasi jahonda birinchi boʻlib aniqlandi.

Yarim oʻtkazgichlar fizikasi sohasida — kondensirlangan qattiq materiallarda charchashdan shikastlanish boshlangʻich jarayenlarining qanday kechishi jahonda birinchi boʻlib oʻrganildi. Yarimoʻtkazgich xossasiga ega boʻlgan qattiq eritmalarning bir necha turi hosil qilindi va fizikaviy xossalari oʻrganildi. Oʻta yuksak chastota (OʻYUCH)li diodlar, yarimoʻtkazgichlarda tez kechadigan elektron jarayonlarni oʻrganish uchun moʻljallangan asboblar, tasvirni uzatuvchi fotodiod matritsalar, kremniy, litiyli detektor, yogʻdu diodlari, tenzodatchiklar va boshqa asboblar ishlab chiqildi.

Qattiq jismlar nazariyasi boʻyicha — galayonlanish nazariyasining variatsion uslubi rivojlantirildi va birinchi marta muayyan toʻlqinli optik solitonlar taʼsirlashuvlari hamda fluktuatsiyalar taʼsiridagi solitonlar dinamikasini oʻrganishga tatbiq qilindi. Fizika-texnika institutii.da quyosh energiyasida foydalanish sohasida keng ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi (qarang Geliotexnika, Gelioqurilma). Stirling dvigateli asosida ishlovchi quyosh energetika qurilmalari modullarining tajribaviy nusxalari yaratildi. Institutda 1965-yildan beri "Geliotexnika" jurnali nashr etiladi.

Institutda har yili 10 dan ortiq Xalqaro grantlar va shartnomalar boʻyicha ilmiy izlanishlar olib boriladi. Institut qoshida hamma 4 yoʻnalish boʻyicha aspirantura va 2 yoʻnalish boʻyicha doktorantura, doktorlik ilmiy darajasi berish huquqiga ega boʻlgan 2 ixtisoslashtirilgan kengash mavjud. Institutda 5 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik 17 fan doktori va 35 fan nomzodi faoliyat koʻrsatadi (2004). Institut faoliyati G.M.Avakyans, E.Adirovin, S.K.Azimov, U.O.Oripov, M.S.Saidov, S.V.Starodubsev, SU.Umarov, Gʻ.Yo.Umarov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

## Manbalar
Fiziologiya va biofizika instituti

**Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fiziologiya va biofizika instituti** — fiziologiya va biofizika sohalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boruvchi ilmiy muassasa. Dastlab 1959-yilda Zoologiya va parazitologiya instituti tarkibida umumiy fiziologiya laboratoriya. tashkil etilgan. Lab. 1969-yilda fiziologiya boʻlimiga, 1975-yilda Fiziologiya institutiga aylantirilgan. 1985-yildan institutda biofizika sohasida ham tadqiqotlar olib borila boshlanishi bilan F. va boshqa instituti deb atala boshlandi. Institutda ovqat hazm qilish, elektrofiziologiya, yoshlar fiziologiyasi, molekulyar fiziologiya, membranalar biofizikasi, hujayra biofizikasi, molekulyar biofizika laboratoriya. mavjud. Institutda markaziy nerv va endokrin sistemasining ichki organlar bilan oʻzaro funksional bogʻlanishi, turli ekstremal omillar taʼsirida moddalar almashinuvi, termoregulyatsiya sistemasining faoliyati, tabiiy va sunʼiy membranalarni tadqiq qilish, nerv va muskul qoʻzgʻaluvchanlik, ion tashuvchi membranalar tuzilishining molekulyar mexanizmlari va boshqa muammolar ustida tadqiqot ishlari olib boriladi. Keyingi yillarda institut olimlari Orolboʻyi mintaqasida roʻy berayotgan ekologik tanglik va uning odam hamda hayvonlar organizmiga taʼsirini oʻrganishmoqda. Institut qoshida odam va hayvonlar fiziologiyasi hamda biofizikasi boʻyicha ixtisoslashgan ilmiy kengash mavjud. Institut Yaponiya milliy fiziologiya instituti, AQSH ning Alabama va Luisvill universitetlari, Shotlandiyaning Glazgo universiteti bilan ilmiy hamkorlik qiladi. Institutda AQSH va Ukraina olimlari bilan hamkorlikda biofizikaga oid muammolar boʻyicha xalqaro kompleksmaqsadli dasturlar asosida ilmiy tadqiqotlar ishlari olib borilmokda.

## Manbalar
Fiziologik eritmalar

**Fiziologik eritmalar** - tarkibidagi tuz miqdori osmotik bosimi va boshqa xossalari boʻyicha qon plazmasiga yaqin turadigan suvli eritmalar (0,9% li NaCl, glyukozaning 4,5% li eritmasi, Ringer, Lokk eritmalari va boshqalar). Fiziologik eritmalar, odatda, izotonik eritmalar deb ham yuritiladi. Tarkibi jihatidan qon plazmasiga koʻproq Ringer, Lokk va Tirode eritmalari yaqin, bularda NaCl dan tashqari K.S1, SaS12, NaHCOj, baʼzan MgCl,, fosfatlar va glyukoza boʻladi. Tibbiyotda (davolash maqsadida organizmga yuboriladi) va organizmdan ajratilgan aʼzolarni oʻrganishda (tadqiqot ishlarida) Fiziologik eritmalardan foydalaniladi.
Hippolyte Fizeau

**Armand Hippolyte Louis Fizeau** (; (23-sentabr 1819-yil, Parij — 18-sentabr 1896-yil, Vantyoy qalʼasi) — fransuz fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1875). Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1860), prezidenti (1878). Kollejda va Parij rasadxonasida oʻqigan. Parij politexnika maktabi direktori (1863-yildan). Shu maktab professor (1865—67). Ilmiy ishlari fizik optikaga oid. Aylanuvchi tishli gʻildirak yordamida yorugʻlik tezligini oʻlchash usuli (Fizeau usuli)ni ishlab chiqqan (1849), yer sharoitida birinchi marta yorugʻlik tezligini oʻlchagan. Harakatdagi suvda yorugʻlik tezligini oʻlchagan (Fizo tajribasi, 1851). Fizeau tajribasi yoruglikning toʻlqin nazariyasini, tezliklarni qoʻshishning relyativistik formulasini tasdiklashda muhim rol oʻynaydi.

Dopler effektini toʻgʻri talqin etgan (Doppler — Fizeau effekti, 1848). Yorugʻlikning interferensiyasini kuzatish usulini (1849) va qattiq jismlarning kengayish koeffitsiyentini oʻlchashning interferension usulini (1852) ishlab chiqqan. Induksion gʻaltak, interferension spektroskop, dilatometr yasagan.
## Manbalar
Fizo tajribasi

**Fizo tajribasi** - muhit harakatining unda tarqalayotgan yoruglik tezligiga taʼsirini aniklash tajribasi. A. I.L. Fizo oʻtkazgan (1851). Fizo tajribasi da yorugʻlik nuri S manbadan chiqib, yarim shaffof plastinka P da ikki nurga ajraladi (kaytadi va sinadi, rasmga q.): nur 1 (rasmda yaxlit chiziq bilan koʻrsatilgan) koʻzgu V va toʻla ichki qaytaruvchi prizma S yordamida yoʻnaltirilib, /) va D2 idishlarda oqayotgan suv orkali suv oqayotgan yoʻnalish boʻyicha tarqaladi, nur 2 (punktir chiziq bilan koʻrsatilgan)esateskari yoʻnalishda tarkdladi. Ikkala nur nuqta A da yigilib interferensiya manzarasini hosil qiladi. Tajribalar avval harakatsiz suvda, soʻngra harakatdagi suvda oʻtkazilgan. Interferensiya yoʻllarining siljishini oʻlchab, Fizo muhit harakatining yorugʻlik tezligiga taʼsirini hisoblagan.
Fikomitsetlar

**Fikomitsetlar** (Phycomicetes) — tuban zamburugʻlar sinfi. Koʻp yadroli, bir hujayrali yaxshi rivojlangan mitseliyga ega. 800 turi bor. Gametalar yordamida jinsiy, sporalar yordamida jinssiz koʻpayadi. F. omitsetlar va zigomitsetlar sinflari (oldingi sistemada kenja sinflari)ga boʻlinadi. Koʻpchilik F.ning tana tuzilishi va koʻpayish organlari yashil suvoʻtlarga oʻxshab ketadi. Bu oʻxshashlik faqat tashqi koʻrinishda namoyon boʻladi. F.ning ajdodlari arximitsetsimonlardir. Baʼzi mikologlar arximitsetsimonlarni F. bilan bir sinfga birlashtirishadi. F.ning koʻp turlari saprofit, suvda yashaydi; yuksak tuzilganlari esa tuproq yuzida yashashga moslashgan, baʼzi turlari oʻsimlik, hayvon va odamlarda parazitlik qiladi.
Fiksizm

**Fiksizm** (lot. ﬁ xus — qattiq, oʻzgarmas) — Yer yuzasida kontinetlarning qoʻzgʻalmas boʻlib joylashuvi haqidagi va Yer pusti rivojlanishida vertikal yoʻnalgan tektonik harakatlarning hal qiluvchi roli toʻgʻrisidagi tasavvurdan kelib chiqadigan tektonikayaagn 2 yoʻnalishning biri. 20-asrning 60-yillari oʻrtalarigacha, yaʼni mobilizm gʻoyasi yuzaga kelguncha F. geologiyaning asosiy yoʻnalishi boʻlib kelgan. F. tushunchasi asosida, plita, platforma, antiklinoriy va boshqa terrigen materiallarning siljishi manbalari, chuqur yoriqlarning mavjudligi, bir rnning oʻzida bir tipli magmatizmning uzoq vaqt paydo boʻlishi tushuniladi. Yer yuzasidagi tektonik sharoitdagi asosiy farqlar, F. gʻoyasiga binoan, Yerning ichki qismi endogen rejimining farqlari bilan aniqlanadi. F. gʻoyasi mobilizmga teskari tushuncha hisoblanadi.
Fikus

**Fikus** (*Ficus*) — tutdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Doim yashil, baʼzan barg toʻkuvchi daraxtlar, butalar yoki lianalar. Tropik oʻrmonlarda baland usadi. Koʻpchilik fikus hosil qilgan havo ildizlari xoʻjayin oʻsimlik tanasini oʻrab olib, uni nobud qilishi mumkin. Fikuslar sut shira ishlab chiqaradi. Gullari sikon tipidagi toʻpgulni hosil qiladi, dumaloq yoki noksimon shaklda, uchki qismida teshigi boʻlib, bir jinsli mayda gullar joylashgan. 1000 ga yaqin turi maʼlum, asosan, Janubiy Osiyoning nam tropik oʻrmonlarida tarqalgan. Pardaqanotli hasharotlar yordamida changlanadi. Ayrim turlari (anjir, sikemor) mevasi yeyiladi. Koʻpchilik fikuslarning yogʻochi ishlatiladi. Baʼzi turlari xushmanzara xona oʻsimliklari. Oʻzbekistonda 1 ta yovvoyi turi oʻsadi.
Fil...

**Fil...**, FILO...,... FIL (yun. Philos — sevuvchi, phileo — sevaman) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi yoki ikkinchi qismi; "sevish, yaxshi koʻrish", "biror narsani yaxshi koʻruvchi", "biror narsaga moyil", "dust", "muxlis" kabi maʼnolarni bildiradi (mas, filantropiya, filologiya; bibliofil, liofil, litofil).
Fil toshbaqa

**Fil toshbaqa** () – quruqlikda yashovchi toshbaqalarning bir turi. 10 kenja turi maʼlum. Kosasining uzunligi 150 sm, boʻyi 60 sm. Voyaga yetganlarining ogʻirligi 100 (baʼzilari 400) kg. Erkagi urgʻochisiga nisbatan yirik bo'ladi. Fil toshbaqa Galapagos orollarida tarqalgan. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. 12–14 oygacha suvsiz va oziqsiz yashay oladi. Urgʻochisi noyabr–aprelda yerni oʻyib (40 sm chuqurlikda), 2–22 ta sharsimon oq tuxumini koʻmib qoʻyadi. Tuxumdan bolasi (70&nbsp;g) 6–7 oyda chiqadi. Mazali goʻshti, yogʻi va hayvonot bogʻlari uchun koʻplab ovlanganidan soni kamayib ketgan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Filarmoniya

**Filarmoniya** (yun. phileo — sevaman va harmonia — garmoniya) — ayrim mamlakatlardagi konsert tashkilotlarining nomi. 19-asr ikkinchi yarmida Yevropa va Amerika shaharlarida tashkil topgan ilk filarmoniya jamiyatlari, asosan, simfonik musiqani targib qilishgan. Aksariyat mamlakatlarda filarmoniya davlat tashkiloti boʻlib, uning vazifasi yuksak badiiy musiqa asarlarini va yetuk ijrochilar mahoratini tashviq qilishdan iborat. Musiqa bilan birga baʼzan estrada sanʼati turlari (sahna raksi, badiiy oʻqish va boshqalar)ni ham namoyish qiladi. Filarmoniya tarkibida yirik musiqa jamoalari (orkestr, xor va boshqalar), turli ansambl, yakkaxon xonanda va sozandalar faoliyat koʻrsatadi.
Filateliya

**Filateliya** (frans. philatelie,  — sevaman va ateleia — toʻlovdan ozod qilish) — aloqa toʻlovi belgilari (markalar, etiketkalar, shtempellar va boshqalar), shu belgilar tushirilgan xatjildlar va otkritkalarni oʻrganish va toʻplash bilan shugʻullanish. 19-asr 40-yillari oxirida vujudga kelgan. "Filateliya" terminini fransuz marka toʻplovchisi G.Erapen 1864-yil kiritgan. 19-asr 60-yillaridan boshlab Filateliyaga doir kataloglar, jur.lar nashr qilinadi, 70-yillaridan boshlab Filateliya ishqibozlari jamiyatlari tuzila boshladi. Filateliya ashyolari 3 yoʻnalishda: tarixiy, mavzuviy va xronologik yoʻnalishlarda toʻplanadi va oʻrganiladi. Oʻzbekiston Respublikasida filatelistlar jamiyat 2003-yilda tashkil qilingan.
Nil Filatov

**Nil Fyodorovich Filatov** [1847.21.5 (2.6), baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 4 (16). 4, hozirgi Penza viloyati — 1902.26.1 (8.2), Moskva] — rus vrachi, Rossiyada pediatriya asoschilaridan biri. Skarlatina qizilchasi, infeksion mononukleoz (Filatov kasalligi) mustaqil kasallik ekanligini hamda qizamiqnnt dastlabki belgisini taʼriflab bergan.

## Manbalar
Filding

**Filding**, Filding (Fielding) Genri (1707.22.4, SharpemPark, Glastonberi yaqinida — 1754.8.10, Lissabon) — ingliz yozuvchisi. Ingliz maʼrifatparvarlik adabiyotining yirik vakili. Iton kollejida (1719— 27), Leyden universiteti (Gollandiya, 1728— 30) va Templ (London)dagi yuridik maktabda (1737—40) oʻqigan. 1730-yildan dramaturg sifatida tanilgan. 25 ta komediya va farslar yaratgan. Satirik "Fojialar fojiasi" pyesasi (1730) F.ga shuhrat keltirgan. "Templlik olifta", (1730), "Don Kixot Angliyada" (1734), "Paskvin" (1736), "1736-yilning tarixiy taqvimi" (1937) kabi komediyalarida poraxoʻr sudyalar, sotqin sayohatchilar, firibgar savdogarlar fosh etilgan. Keyinchalik F. bu komediyalardagi satirik tanqidiy yoʻnalishni oʻzining romanlariga ham koʻchirgan. "Marhum Bukj Jonatan Uayld tarixi" (1743), "Topib olingan Tom Jons tarixi" (1749), "Ameliya" (1752) va boshqa romanlarida maʼrifatparvarlik gumanizmidagi inqirozning ayrim koʻrinishlari oʻz aksini topgan, sentimentaldidaktik ohanglar kuchaygan, shuningdek, oʻsha davr Angliyasi uchun dolzarb boʻlgan bir qancha ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy va axloqiy muammolar koʻtarilgan. F. oʻz romanlarini "komik epopeyalar" deb taʼriflagan. Yozuvchi ijodiga xos boʻlgan demokratik kayfiyatlar uning pamfletlarida ham yaqqol seziladi. F. ijodi keyingi davrlar Angliya va Yevropa adabiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan. Ad.: Rodjers P., Genri Filding, M., 1984; Yelistratova A. A., Angliyskiy roman epoxi Prosvesheniya, M., 1966.
Filetik evolyutsiya

**Filetik evolyutsiya** - organizm guruhlaridagi xarakatlantiruvchi tabiiy tanlanish taʼsirida keyingi avlod individlarining progressiv moslanishidan iborat evolyutsiyasi. "Filetik evolyutsiya" termini amerikalik paleontolog J. Simpson tomonidan taklif etilgan (1944). Filetik evolyutsiyada mazkur turning genofondi bir butun holda divergensiyasiz oʻzgaradi. Filetik evolyutsiyaga otlar evolyutsiyasi misol boʻladi.Filetik evolyutsiya aslida asta-sekin evolyutsiyani anglatadi. Bu evolyutsion o'zgarishlar turning atrof-muhitdagi o'zgarishlarga moslashishni davom ettirishga urinishida asta-sekin, barqaror va asta-sekin sodir bo'lishini ta'kidlaydigan nazariya bo'lib, ular asta-sekin yangi turlarga aylanguncha.
Filipp Arab

**Filipp Arab** (Philippus Arabs) (? 249) — Rim imperatori (244 yildan). Imperator Gordian (II ni oʻldirib taxtni egallagan. F. davrida rimliklar forslar va gotlar hujumlarini qaytarishgan, 248 yil 6-aprelda esa, Rimning 1000 yillik yubileyini juda tantanavor bayram sifatida nishonlagan.
Filipp II

**Filipp II** (Philippos), (miloddan avvalgitaxminan 382 – 336), Sharqda Faylaqus – Makedoniya podshosi (miloddan avvalgi 359 -yildan). Aleksandrning otasi 359-yilda Makedoniyani birlashtirib, yagona davlat tuzishga erishadi. Makedoniyaning mavqeini koʻtarish, uning siyosiy, iqtisodiy, ayniqsa, harbiy rolini kuchaytirish maqsadida bir qancha harbiy islohotlarni amalga oshiradi. Muntazam qoʻshin va kuchli harbiy dengiz floti hamda Makedoniya falangasini tashkil qiladi, yagona pul birligini joriy etadi, oltin tangalar zarb qildiradi. 359—336 yillar davomida Peoniya, Fessaliya, Illiriya (bir qismi) kabi qoʻshni davlatlar, soʻngra esa Xalkidika va boshqa Egey dengizi boʻyi mamlakatlarini zabt etadi. Makedoniya tobeligiga Epir, Frakiya va boshqa tushib qoladi. 338-yil Filipp II Xeroneya yaqinida yunonlarning birlashgan harbiy kuchlarini tormor etadi. Natijada, Yunoniston Makedoniyaning yakka hokimligini tan oladi. Shundan soʻng Filipp II fors hududlariga yurish qilishni rejalashtiradi. Biroq saroy fitnasi natijasida oʻldiriladi. Ushbu suiqasdda Filipp II ning xotini, yaʼni Aleksandrning onasi Olimpiadaning ham qoʻli borligi xususida mishmishlar tarqaladi. Aleksandr suiqasd ishtirokchilarini qidirib topadi va ularni jazolaydi. Filipp II ulimidan keyin 20 yoshli Aleksandr Makedoniya taxtiga utiradi.

## Adabiyot
* Plutarx, Izbrannie jizneopisaniya, t. 2, M., 1990.
Filippin dengizi

**Filippin dengizi** - Tinch okeanning orollararo dengizi, garbda Yapon, Tayvan va Filippin orollari bilan, sharkda suv osti tizmalari, jan.sharqda Yan va Palau orollari oraligʻida. Maydoni 5726 ming km². Eng CHUQUR joyi 10265 m. Filippin va Gʻarbiy Mariana soyliklarini uz ichiga oladi. Yuza oqimi deyarli yopiq antitsiklon sirkulyatsiyasini hosil qiladi. 10° va 20° shahrik. orasidan Shimoliy Passat oqimi oʻtadi. Tayvan oroldan sharkda Kurosio okimi yuzaga keladi. Suvining temperaturasi yezda 28°, qishda jan. da 28° dan shim.da 18° gacha. Shoʻrligi 34,5 ‰. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi, balandligi 2 m gacha.
Vladimir Filatov

**Vladimir Petrovich Filatov** (1875. 15(27).2, hozirgi Penza viloyati — 1956.30.10, Odessa) — oftalmolog, xirurg, Ukraina Fanlar akademiyasi akademik (1939) va SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1944), Mehnat Qahramoni (1950). "Teri novdasi" nomi bilan mashhur plastik xirurgiya (1917), koʻz muguz pardasi transplantatsiyasi (1924), toʻqima terapiyasi (1933) usullarini ishlab chiqqan. Biogen stimulyatorlar haqida taʼlimot yaratgan.
## Manbalar
Filippin tillari

**Filippin tillari** - avstronez tillarini *malaypolinez tarmogʻiga* mansub gʻarbiy guruh tillari; anʼanaviy tarzda indonez tillari tarkibiga kiritiladi. Filippin tillari ning umumiy miqdori 100 dan ortiq boʻlib, ular Filippin arxipelagidagi odam yashaydigan 800 ta orolda tarqalgan (filippinliklarning 90% i mamlakatning 95% maydonini tashkil etuvchi 11 ta yirik orolda yashaydi). Keng tarqalgan 6 ta Filippin tillari da (bisay, tagal, iloki, bikol, pampangan, pangasinan) 60 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning 90-yillari). Yuqoridagilardan tagal tili ingliz tili bilan birga Filippin Respublikasining davlat tili hisoblanadi.

Filippin tillari tasniflari *ibtidoiy* xususiyatga ega boʻlib, bu tasniflar sof lingvistik boʻlmay, etnolingvistik yoki geolingvistik tasniflardir. Mas, amerikalik F. Bleyk 20-asr boshlarida Filippin tillari ni jan. va shim. guruhlarga boʻlgan; ingliz olimi R. Rayt va filippinlik G. O. Beyerlar esa ularni "xristian", "musulmon" va "majusiy" (butparast) tillarga ajratgan; amerikalik X. Konklin Filippin tillari ni 75 "asosiy lingvistik guruxlar"ga birlashtiradi; filippinlik S. Lopes shim., markaziy (bisay) va jan. tillarni ajratadi va boshqa Ispaniyalik G. S. Xili va amerikalik K. Makfarlandlarning tasniflari ancha mukammal boʻlsada, ularning birinchisi — etnolingvistik, ikkinchisi *geolingvistik* xususiyatga ega.

Filippin tillari fonetik tizimida oʻrtacha 5 unli va 16 undosh tovush, jumladan, portlovchi boʻgʻiz undoshi mavjud; asosan ochiq boʻgʻin uchraydi. Bosh urgʻu oxirgi yoki undan oldingi boʻgʻinga tushadi. Morfologik jihatdan Filippin tillari *agglyutinativ tillarga* mansub. Affikslar, asosan, koʻp maʼnoli boʻlib, ularning soni bir necha yuzga yetadi. Ikki boʻgʻinli oʻzak morfemalar va bir oʻzakli affiksal morfemalar koʻpchilikni tashkil etadi. Gapdagi soʻz tartibi uncha barqaror emas, lekin kesimning ran boshida kelishi ustunlik qiladi. Soʻz yasalishida affiksatsiya, soʻz takrori, soʻz qoʻshish hamda urgʻuning oʻrin oʻzgartirishi kabi usullar qoʻllanadi. Leksikada asl avstronez, indonez qatlamidan tashqari oʻzlashma soʻzlar ham (mas, tagal tilida sanskrit, xitoy, arab, ispan, ingliz tillaridan kirgan soʻzlar) anchagina.

Filippin tillari Ispaniya istilosigacha qad. hind yozuvi brahmi asosida yaratilgan boʻgʻinli yozuvdan foydalangan (unlilar uchun 3 ta, undoshlar uchun 14 ta belgiharf boʻlib, boshqa tovushlar diakritik va boshqa belgilar bilan ifodalangan), 17-asrdan bu yozuv ispanlashgan lotin grafikasi bilan almashtirilgan. Mindanao va Sudu orollaridagi musulmon aholi arab yozuvidan ham foydalanadi. 20-asrning 80-yillarida Filippin tillari dan faqat 14—15 tasigina oʻz yozuviga ega boʻlgan edi, qolganlari yozuvga ega emas.

## Yana qarang
•Tagal tili

## Manbalar
Filippinlar

**Filippinlar** — Filippinning asosiy, tub joy aholisi, birbiriga qardosh xalqlar guruhi (bikollar, bisaylar, iloklar, panmanganlar, pangasinanlar, samballar, tagalar va boshqalar). Filippin tillarit (davlat tili tagal va ingliz) soʻzlashadi. Ular sohil boʻyi va tekisliklarda yashaydilar va asosan, katoliklar. Filippinning jan. qismida islom diniga mansub moro (magindanao, maranao, silusamallar, yakanlar va boshqalar) xalqlar guruhi yashaydi. Togʻlik xalqlar (ifushib, oʻrniga boshqasi chiqib turadi. Yuqori jagʻidagi 2 ta kurak tishi tashqariga turtib chiqqan boʻlib, umr boʻyi oʻsadi (Osiyo F.ining urgʻochisida yoʻq). Yuqori lab va burunning qoʻshilib oʻsishidan Xartum (uchida sezgir oʻsimta bor) hosil boʻlgan. Xartum hid bilish, sezish va qamrab olish vazifasini bajaradi. Turli yoshdagi individlarning 9—12 tasi poda boʻlib, goho yolgʻiz yashaydi. Boʻgʻozlik davri 22—24 oy. Bitta (Osiyo F.i baʼzan ikkita) 90–100&nbsp;kg li bola tugʻadi. Oʻsimgao, kalinga, bontoka va boshqalar) 43% ni tashkil qiladi. F. — dehqonchilik, sholikorlik, baliq ovlash va hunarmandchilik bilan shugullanadi.
Filistimliklar

**Filistimliklar** (qad. yahudiycha — pelishtim) — xalq, Oʻrta dengizning jan.sharqiy sohillarida miloddan avvalgi 12-asrdan yashagan "dengiz xalqlari"dan. Filistimliklarning yahudiylar bilan urushlari bir qancha qad. Sharq rivoyatlarida saqlangan. Miloddan avvalgi 8-asrdan Ossuriya tomonidan tobe ettirilgan. Filistimliklardan Falastin nomi kelib chiqqan.

## Havolalar

* Corinne Mamane Museum of Philistine Culture
*National Geographic article 
*List of Biblical References to Philistines or Philistia 
*Tell es-Safi/Gath Archaeological Project Website 
*Tell es-Safi/Gath Archaeological Project Blog
*Penn State University - The Sea Peoples and the Philistines (link broken)
*Neal Bierling, ''Giving Goliath his Due: New Archaeological Light on the Philistines'' (1992) 
*
*
*The Center for Online Judaic Studies: Ramesses III and the Philistines, 1175 BC
*Biblical Archaeology Review - Yavneh Yields Over a Hundred Philistine Cult Stands 
*Neal Bierling. Giving Goliath His Due. New Archaeological Light on the Philistines
Fillar

**Fillar** () — xartumlilar turkumi oilasi. Baʼzi sistematiklar fikricha, kenja oilasi. 2 urugʻi: Afrika fillari (2 tur) va Osiyo fillari (1 tur) bor. Fillar, asosan, Osiyo va Afrikaning oʻrmon hamda savannalarida tarqalgan. Boʻyi 44,5 m gacha, ogʻirligi 5–7,5 t gacha. Terisi kalta va siyrak tukli. Oyoklari yoʻgon, baquvvat. Barmoqlari tuyoqqa oʻxshash shoxeimon tuzilma bilan qoplangan. Oyoq kaftining tagida yumshoq massa boʻlib, filning tovusheiz harakatlanishini taʼminlaydi. Bir kunda 100&nbsp;km cha yoʻl yurishi mumkin. Jagʻining ustki va pastki qismida 1 tadan oziq tishi bor, ular vaqtvaqti bilan yeyilib tulik shoxshabbalari, bargi, mevasi, kurtaklari va boshqa (bir kunda 100&nbsp;kg) bilan oziqdanadi. 70–80 yil yashaydi. Eng qadimgi fillar qoldigʻi yuqori pliotsen davri yotqiziqlaridan topilgan. Goʻshti ovqatga ishlatiladi. Fil suyagi, dumidagi qattiq qili va terisidan turli buyumlar yasaladi. Hind fili xonakilashtirilgan, ishchi hayvon sifatida foydalaniladi. Koʻplab ovlanishi va yashash muhitining buzilishi natijasida F.ning soni kamayib ketgan. Barcha turlari muhofaza qilinadi.