open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Toʻrqovoq

**Toʻrqovoq** — sayroqi qushlar boqiladigan qafasning bir turi. Suvqovoqning ost qismi yoki yupqa fanerdan doira shaklida taglik yasalib, uning gardishiga ip toʻr toʻqiladi va T.ning ogʻzini berkitadigan surma ip oʻtkaziladi. Gardishda suvdon uchun teshikcha ochiladi. Toʻr tarang turishi uchun metall sim yoki yogʻochdan yelka, T.ni osib qoʻyish uchun ilgak oʻrnatiladi. T.ga qush solinganidan keyin toʻr ogʻzi surma ip tortib maxdam bogʻlanadi. T.da, asosan, sayroqi bedanalar saqlanadi. Toʻrqovoq.
Toʻrtkoʻltepa

**Toʻrtkoʻltepa** — Toshkent viloyatidagi shahar xarobalari. T.I — Yangiyoʻl sh. gʻarbida joylashgan. Kurkuldaq irmogʻi chap soxilida kvadrat (400x400) tarhli qalʼa, yirik xom gʻishtdan (46—52x25 — 26x10—12 sm) qurilgan devor bn oʻralgan. Yu. F. Buryakov oʻrgangan (1977). Devor poydevorining qalinligi 8 m, saqlanib qolgan bal. 8 m. Devorga yondosh qilib supali xonalar qurilgan.

Ularda jangchilar yashagan. Qovunchi madaniyatitz. tegishli sopol buyumlar chiqqan.

T. II (Shaharbobo) — Ohangaron daryosining chap sohilida joylashgan. Strategik qulay balanddikda, daryoning quyilish yeriga yaqin joyda, 2 tomondan daryo oʻzani va koʻshimcha kavlangan xandaq bn oʻralgan. ShoshIloq ekspeditsiyasi tomonidanʼ aniqlangan (1975). Shim.gʻarbdan — jan. sharqqa qarab 750 m ga choʻzilgan, kengligi 300 m dan ziyod. Shaxristonning bal. 18 m gacha. Shim. qismida toʻrtburchak (75x80 m) tarxli, bal. 22 m gacha boʻlgan qalʼa joylashgan.

T. III (Unjaket) — Chirchiqdaryosi etagidagi Gul qishlogʻida joylashgan. Yu. F. Buryakov tomonidan aniqlangan (1971). 1972-yilda kavlash ishlari olib borilgan. Qalʼaning paxsa devori koʻtarma poydevor ustiga qurilgan. U 9-asr oxiri — 10-asrdan 13-asr boshigacha mavjud boʻlgan. Qalʼa va shahriston yongʻindan xarobaga aylangan. 15—17-asrlarda T. III da hayot bir oz jonlangan.
Toʻrtkoʻltepa (maʼnolari)

**Toʻrtkoʻltepa**:

* Toʻrtkoʻltepa — Toshkent viloyatidagi shahar xarobalari.
* Toʻrtkoʻltepa (qishloq) (Eski qoʻrgʻon) -Andijon viloyati Izboskan tumanidagi shu nomli qishloq markazida joylashgan shahar xarobasi (mil.
Toʻrgʻay platosi

**Toʻrgʻay platosi**, Toʻrgʻay supasimon oʻlkasi — Qozogʻistonning shimoli-gʻarbidagi platosimon qir. Shimolida Gʻarbiy Sibir tekisdigi, gʻarbda Janubiy Ural va Mugʻojar togʻlari etaklari, sharqda Qozogʻiston past togʻlari, janubida Turon pasttekisligi bn chegaradosh. Toʻrgʻay platosi chekka qismining mutlaq bal. 200–300 m. Toʻrgʻay soyligi (yoʻlagi)ni ham oʻz ichiga oladi. Meridional yoʻnalishda 630&nbsp;km, kenglik boʻylab 300&nbsp;km ga choʻzilgan. Toʻrgʻay platosi toʻlqinsimon tekislik boʻlib, asosan, pastroq qirlar (supa togʻlar) va yassi tekisliklardan iborat. Ular orasida esa quruq vodiylar joylashgan. Platoda shamol va suffozion jarayonlar natijasida vujudga kelgan botiqchalar koʻllar bn band.

Toʻrgʻay platosining oʻrta qismi pastroq (Toʻrgʻay soyligida 80–150 m ga pasayadi). Platoning zamini paleozoy davri kristalli togʻ jinslaridan tuzilgan, ularning ustini qalin mezozoy va kaynozoy gʻovak jinslari (gil, mergel, qum, konglomerat va boshqalar) qoplagan. Iqlimi keskin kontinental va quruq, qishi sovuq va uzoq, yozi issiq. Jan.ga borgan sari qurgʻoqchil. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimoliy qismida —15°, — 16°, janubida —13°, —14°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi shimolida 23°, janubida 25°. Baʼzi yillari qishda temperatura —45°, —46° ga pasayadi, yozda esa 42°, 44°ga koʻtariladi. Yillik yogʻin, shimolida 3000–3500&nbsp;mm, janubida 150–200&nbsp;mm. Dare kam, shim.ga Tobol va uning tarmogʻi — Ubagan, jan.ga qarab Toʻrgʻay, Irgʻiz va boshqa daryolar oqadi. Yirik koʻllari: Qushmurun, Oqsaut, Sariqara, Tenteksoʻr, Qarasoʻr va boshqa Toʻrgʻay soyligida joylashgan. Toʻrgʻay platosining shimoliy qismi dasht landshaftlaridan iborat. Och rangli qoratuproqlar, janubida kashtan, qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Dare vodiylarida oʻtloq, koʻllar atrofida shoʻrxokbotqoq tuproqiar uchraydi. Oʻsimliklardan shimoliy qismida chalov, betaga, janubida chalov, betaga bn birga burgan, shuvoq, shoʻralar, dare, koʻl boʻylarida qaragʻay, tol, terak va qamishzorlar tarqalgan.

Yovvoyi hayvonlardan yumronqoziq, qoʻshoyoq, sichqon, boʻri, tulki, boʻrsiq va boshqa yashaydi. Qushlardan tuvaloq, bizgʻaldoq, toʻrgʻay, koʻllarda oʻrdak, gʻoz va boshqa uchraydi. Temir, koʻmir, boksit, tuz konlari bor. Donli ekinlar ekiladi. Chala choʻl zonasida joylashgan janubiy qismidan yaylov sifatida foydalaniladi. Toʻrgʻay platosi da yirik magnetit temir rudasi (Sokolovsk, Sarbay, Kachar); boksit, koʻmir konlari va boshqa konlar bor. Naurzum qoʻriqxonasi tashkil etilgan.
Toʻrgʻay soyligi

**Toʻrgʻay soyligi**, Toʻrgʻay vodiysi — shimoldan janubga Toʻrgʻay platosi va Gʻarbiy Sibir tekisligi hamda Turon pasttekisligining shimoliy qismini kesib oʻtgan eroziontektonik soylik. Qozogʻistonning shimoli-gʻarbida. 800&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni 20–75&nbsp;km, bal. 125 m gacha. Qad. allyuvial va koʻlallyuvial qumoqlaridan tashkil topgan. Toʻrgʻay soyligi boʻylab shimoliy yoʻnalishda Ubagan daryosi, janubiy yoʻnalishda Toʻrgʻay daryosi oqib oʻtadi, shoʻr koʻllar bor. Erigan qor suvlaridan botqoqliklar hosil boʻlgan, grunt suvlari minerallashgan. Dasht va chala choʻl landshaftlarda shoʻrtobshoʻrxok, shoʻrtoboʻtloqdasht va oʻtloklar bor. Yaylov va pichanzor koʻp.
Toʻrgʻaylar

**Toʻrgʻaylar** () — chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 15 urugʻga mansub 78 turi maʼlum. Asosan, Afrika, Osiyo, Yevropada tarqalgan. Amerikada 1 turi va Avstraliyada 2 turi uchraydi. Ayrim turlari iqlimlashtirilgan. Tanasining uz. 110–230&nbsp;mm, ogʻirligi 1570 g. T. ochiq yerlarda —dala, choʻl, sahro, baʼzan oʻrmon va yalangliklarda yashaydi. Uyasini yerga qoʻyadi. Odatda, 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini faqat modasi 12—16 kun bosadi. Ikkala jins 10—11 kun bolalarini uyasida, 8—10 kun uyadan tashqarida oziqlantiradi. Oʻsimlik urugʻlari va hasharotlarni yeydi. Koʻpayish davri tamom boʻlgandan soʻng guruhlarga birlashadi. Shimolida yashovchi T. qishda jan. ga, togʻdagilari vodiyga koʻchib oʻtadi. Oʻzbekistonda dala toʻrgʻayi, soʻfitoʻrgʻay, qoraqosh T., kichik T., hind toʻrgʻayi, joʻr va boshqa uchraydi.
Toʻsin

**Toʻsin** — bino va inshootlarning tomi, orayopmalari, poliga ishlatiladigan va tayanchlarga tayanadigan konstruktiv elementa. Joyiga qarab temirbeton, metall va yogʻoch T.lar ishlatiladi. Koʻndalang kesimi shakliga koʻra, toʻgʻri toʻrtburchak, tavr yoki qoʻshtavr, trapetsiya va doiraviy boʻlishi mumkin. Tayanchlarning soni va T. uchlarining biriktirilishi usuliga koʻra, T.lar bir qulochli (prolyotli), koʻp qulochli, konsolli, uchlari mahkamlangan, qirqma, yaxlit, osma va boshqa turlarga boʻlinadi. Vaznini yengillashtirish maqsadida ichi kovak T.lar ham ishlatiladi. Ilgari Oʻzbekistonda binolar uchun asosan yogʻoch toʻsinlar (bolorlar) ishlatilar edi. Xonalarning kattakichikligi solinadigan T.lar soniga qarab belgilanar edi (mas., besh, yetti, toʻqqiz, oʻn bir T.li va boshqalar). T. ustiga toqi (vassa)lar zich qilib yonmayon yotqizilardi. Toqi siyrak boʻlganda ustidan boʻyra tashlanardi. Koʻpincha, T. sifatida daraxtning shakli saqlangan xrlda ishlatilgan, keyinchalik toʻrtburchak qilib yoʻnilgan, oʻyib, boʻyab naqsh ishlangan. Yakka tartibda uyjoy qurilishida bu anʼana hamon saqlanib qolmoqda. Ammo zamonaviy yirik binolarda yogʻoch toʻsinlar oʻrnini yigʻma metall yoki temirbeton plitalar egalladi.

Binokorlikda yigʻma temirbeton T.lar keng tarqalgan. T. egilganda markaziy (neytral) oʻqdan pastki tolalari choʻzilishga, yuqori tolalari esa siqilishga ishlaydi. Beton choʻzilishga zaif, siqilishga yaxshi ishlaydigan material. Betonning choʻzilishga mustahkamligini oshirish maqsadida T.ning choʻzilish zonasiga poʻlat armatura joylanadi. T. yoki plitaning oʻrta qismida kuchlanish kam boʻlgani sababli, oʻrta qismlari kovakli, boʻshliqli qilib ishlanadi. Tom va orayopma uchun ishlatiladigan plitalarning aksariyati koʻp boʻshliqli boʻladi.
Toʻsiq riflari

**Toʻsiq riflari** — marjonlarning ohak qoldiklaridan tuzilgan va ustini oʻsayotgan marjonlar qoplagan suv osti qoyalari. Toʻsiq riflari Tinch, Hind va Atlantika okeanlarining iliq suvli qirgʻoq yaqinidagi sayozliklarida bir necha km dan oʻnlab km ga choʻzilgan. Eni yuzlab m ga teng. Toʻsiq riflari bn qirgʻoq oʻrtasi laguna (sayoz qoʻltiq)dan iborat. Suv qaytganda alohida orollar koʻrinishida suv yuzasiga chiqib qoladi. Eng katta Toʻsiq riflari — Katta Avstraliya toʻsiq rifi (yana qarang Riflar, Marjon riflari).
Toʻsunsoy

**Toʻsunsoy** — Samarqand viloyatidagi soy. Nurota togʻlarining janubiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Uzunligi 76&nbsp;km, suv yigʻish maydoni 110&nbsp;km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,5—2,5 m³/sek. Daryo vodiysida dehqonchilik rivojlangan. Suvi Payariq tumani ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.
Toʻti baliqlar

**Toʻti baliqlar**, skarsimon baliqlar (Scaridae) — olabugʻa baliqlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Uzunligi bir necha oʻn sm dan 2 m gacha va baʼzan koʻproq. Oldingi tishlari birlashib, toʻti tumshugʻiga oʻxshash shaklni hosil qiladi (nomi shundan). Bunday "tumshuq" qar qaysi jagʻda ikkitadan boʻladi. Baʼzan tashqi qoziq va oziq tishlar ham bor. Chiroyli rangli, oʻsish davomida rangini bir necha marta oʻzgartiradi. 10 urugʻi, 80 turi maʼlum. Tropik dengizlardagi korall riflarida yakka yashaydi. Kechasi shilimshiq moddadan iborat gʻilofga oʻralib oladi; kunduzi faol hayot kechiradi. Germafrodit. Korallar va mollyuskalar bn oziqlanadi. Tishlari yerdamida riflarni uzib olib, chaynab maydalaydi.
Toʻtilar

**Toʻtilar** () — qushlar turkumi. 1 oila, 7 kenja oila va 324 turi maʼlum. Tanasining uzunligi 9,5 sm dan 1 m gacha, ogʻirligi 10 g dan 1&nbsp;kg gacha. Toʻtilarning nari va modasi bir xil rangda, koʻpincha har xil rangli (mas., yashil, qizil, koʻk aralash, kamdankam kora yoki kulrang va boshqalar), tumshugʻi yoʻgʻon, ustki qismi harakatchan; uning yordami bn daraxt shoxlarini changallab yuradi; qattiq mevalarni chaqadi. Koʻpchiligida kokil va uzun dumlari bor. Tirnoqlari mustahkam. 1 va 4 barmoqlari orqaga qayrilgan. Koʻpchiligi yaxshi uchadi, baʼzilari (mas., ukki, tugi) uchish layoqatini yoʻqotgan. Tropik va subtropik mintaqalarda, ayniqsa, tropik Amerikada keng tarqalgan. Baʼzilari (mas., kakapo) yerda, koʻpchiligi daraxtda yashashga moslashgan. Uyasini daraxt kovaklariga, toshlar yorigʻiga, boshqa hayvonlar uyalariga va boshqa joylarga yasaydi. 2—8 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 2—4 hafta bosadi. Bolalarini 5— 12 hafta uyasida, asosan, oʻsimlik urugʻlari, mevalari, baʼzan hasharotlar va nektar bn oziqlantiradi. Chiroyliligi va ayrim tovushlarga taqlid qilish, jumladan soʻzlarni ifodalashga oʻrgatish mumkin boʻlgani uchun baʼzi Toʻtilar qafasda boqiladi. 70 dan ortiq turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan. Ularga misol qilib yana Korello, Kakadu, Ara, Jako, Ajralmas va to'lqinsimon to'tiqushchalarni keltirish mumkin.Ushbu to'tiqushlarning vatani Avstraliya.
Toʻtinoma

""Toʻtinoma" — Sharq xalklari orasida keng tarqalgan axloqiyestetik mavzudagi asar. Hindistonda sanskrit tilida xalq ogʻzaki ijodi asosida yaratilgan. Unda toʻtiqushning shahzoda Maymun va uning xotini Xujasta haqidagi ibratli hikoyalari majoziy shaklda badiiy aks ettiriladi. Asar avvalo hindlar orasitgʻ da "Shukasaptati" ("Toʻtining yetmish hikoyasi") nomi bn mashhur boʻlgan. Ziyo Naxshabiy "Toʻtinoma" nomi bn forstojik tiliga tarjima qilgan (1330). Asarda, asosan Maymun, Xujasta va Toʻtilarning oʻzaro munosabatlari misolida odoblilik, yaxshilik, vafodorlik kabi insoniy fazilatlar ardoqlangan, yomonlik, takabburlik, bevafolik, makkorlik qoralangan. "T." 52 hikoyadan iborat. Uning bir qancha variantlari yaratilgan: Hindistonda Muhammad’ Qodiriy (17 —18-asrlar) asarning forscha, Latifiy (19-asr 1yarmi) oʻzbekcha nusxasini yaratdilar (Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik intida saqlanadi). Shu davrda Mulla Qurbon Xiromiy Ziyo Naxshabiy asarini oʻzbek tilida sheʼriy yoʻlda yozib chiqqan. "Toʻtinoma" fors, ingliz, nemis, fransuz, rus va boshqa tillarga ham tarjima qilingan. Oʻzbek tilida bir necha bor nashr etilgan.

Nashri: Toʻtinoma (Hind ertaklaridan), 2nashri, T., 1962.
Toʻfon

**Toʻfon**, dovul — 1) Bofort shkalasi boʻyicha kuchi 12 balli, yaʼni tezligi 35 m/sek.dan ziyod, Yer atmosferasidagi eng kuchli shamollarpan. T. binolarga katta zarar yetkazadi, daraxtlarni sindiradi; dengizlarda kuchli toʻlqin hosil qilib, kemalar suzishini qiyinlashtiradi, halokatlarga ham olib kelishi mumkin. T., odatda, serharakat siklonlar bn bogʻliq vujudga keladi. Baʼzan kuchli quyun tarzida roʻy beradi; 2) yahudiy, xristian, islom dinlarining ilohiy kitoblarida nakl etilgan olamni suv bosishi. Bu hodisa osiy bandalarga xudo tomonidan yuborilgan jazo sifatida taʼkidlanadi. Qurʼonning bir necha oyatlarida bu voqea [Nu[h paygʻambar davrida sodir boʻlgani qayd etilgan. Bu naqlda mil. av. 3ming yillikning oxirida Mesopotamiyayaa yuz bergan ulkan suv toshqini aks etgan boʻlishi mumkin (yana qarang [Nu[h).
Azamat Toʻxtayev

**Azamat Ramziddinovich Toʻxtayev** (1946.25.4, Toshkent) — meʼmor. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademigi (1997). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmor (1991). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1970). Toshkentdagi loyihalash ilmiy tadqiqot institutida loyihalovchi, katta meʼmor, loyiha bosh meʼmori, guruh rahbari, direktor (1963 93). Oʻzbekiston Respublikasi tashqi ishlar vazirligi "Oʻzinterqurilish" firmasida bosh direktor (1993— 95), Oʻzbekiston meʼmorlar uyushmasi boshqaruvi raisi (1998 — 2000), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisi (2000-yildan).

Toʻxtayev Oʻzbekiston va boshqa davlatlardagi bir qancha bino loyihalari muallifi: Issiqkoʻldagi dam olish uyi (1968), Qarshidagi musiqali drama teatri (1976), Moskvadagi Oʻzbekiston Respublikasi elchixonasi interyeri (1978). Oʻzbekiston Respublikasi banklar assotsiatsiyasi binosi (1998— 2000) va boshqa "Mehnat shuhrati" ordeni bn mukofotlangan (1999).
Saidaxrol Toʻxtayev

**Saidaxrol Toʻxtayev** (1942.1.9, Toshkent - 2022.4.1) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), kimyo fanlari doktori (1984), professor (1986). ToshPInitugatgan (1963). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida  aspirant (1966— 69), ilmiy xodim (1969 — 70), laboratoriya mudiri (1971-yildan), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1991—92). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ugʻitlar institutida  boʻlim mudiri (1993— 99), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo institutida  laboratoriya mudiri (2000-yildan). Ayni vaqtda shu intdagi Toshkent Kimyotexnologiya institutining "Noorganik moddalar texnologiyasi" kafedrasi filiali mudiri (2000-yildan). Ilmiy ishlari oʻsimliklar oson oʻzlashtiradigan mikroelementlardan iborat birikmalar, fiziologik faol moddalar, murakkab mineral oʻgʻitlar olish va ularning samaradorligini oshirishga oid. T. rahbarligida Kizilqum fosforitlaridan oddiy va boyitilgan superfosfat, qishloq xoʻjaligi ekinlarini bargi orqali oziqlantirish uchun suvda eruvchan yangi murakkab oʻgʻitlar sintezining nazariy va texnologik asoslari ishlab chiqilgan. "Shuhrat" medali bn mukofotlangan (1996).

## Manbalar
* Formamid i udobreniya na yego osnove (v soavtorstve), T., 1986; Sulfat kaliya s mikroelementami (v soavtorstve), T., 1988; Problemi ximii, texnologii, agroximii, ekonomiki i ekologii udobreniy i defoliantov (v soavtorstve), T., 1990.
Toʻxtamish

**Toʻxtamish**, Toʻxtamishxon (1342—1406) — Oltin Oʻrda hukmdori (1380— 97). Joʻjixon naslidan boʻlmish Toʻyxojaning oʻgʻli. Otasi 1375 y. Oq Oʻrda hukmdori Urusxon tomonidan qatl etilgandan soʻng Toʻxtamish Amir Temur huzuriga (1376) keladi va Sohibqironning begʻaraz madadi tufayli avval Oq o'rda (1377), keyin Mamay qoʻshinlarining Kulikovo jangada yengilganidan foydalanib Oltin o'rda taxtini qoʻlga kiritadi (1380).

Toʻxtamish ichki nizolarga barxam berib, 7 yil ichida Oltin Urda davlat birligini qayta tiklashga erishadi. Sirdaryodan Dnestrgacha, Sigʻnoq va Utrordan Kiyevgacha choʻzilgan ulkan saltanatning xoniga aylanadi. Unga qarshi bosh koʻtargan rus knyazliklari xamda litvaliklarni magʻlubiyatga uchratadi. 1382 y. hiyla bn Moskvani oladi, shaharni talon-toroj qilib yoqib yuboradi. Muvaffaqiyatlardan maʼlum darajada esankiragan Toʻxtamish Amir Temur saltanati hududlarini qoʻlga kiritishga oshiqadi. Amir Temurning gʻarb safaridaligidan (1381) foydalanib, Ozarbayjon hamda Movarounnahrga bostirib kiradi, Samarqand va Buxoroni qamal qiladi. Lekin bu shaharlarni olishni uddasidan chiqolmaydi. 1388 yilning fevral

da Sohibqiron qoʻshini bn Toʻxtamishga qarshi Sherozdan yoʻlga chiqadi. Toʻxtamish Amir Temur bn yuzmayuz toʻqnashishdan voz kechib, zudlik bn Dashti Qipchoqqa qaytib ketadi. 1391—95 yillarda Toʻxtamish Sohibqiron bn boʻlgan Qunduzcha hamda Terek daryosi boʻyidagi janglarda magʻlubiyatga uchragan. Oltin o'rda poytaxti Saroyni ishgʻol qilgan Amir Temur qochoq Toʻxtamish oʻrniga Temur Qutlugʻni xon etib koʻtaradi. 1397— 99 yillarda Toʻxtamish Litva qiroli Vyutaytas yordamida Temur Qutlugʻ va Idiqu (Yedigey)ga qarshi olib borilgan harbiy harakatlarda muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Temur Qut))ugʻ vafotidan (1401) keyin Toʻxtamish Oltin Urda taxtini qayta egallash harakatida boʻldi. 1406 y. Tyumen sh. atroflarida qoʻlga tushirilgan. Toʻxtamish Idiqu tomonidan oʻldirilgan.

Hamidulla Dadaboyev.

## Yana qarang

* Ulugʻ muhammad
Maʼmurjon Toʻxtasinov

**Maʼmurjon Salimjonovich Toʻxtasinov** (1958.18.11, Oltiariq tumani) — lirik xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Toshkent madaniyat institutini tugatgan (1986). Oltiariq madaniyat uyida badiiy rahbar, musiqa maktabida oʻqituvchi (1986— 96), "Uzbeknavo" birlashmasi Fargʻona viloyati boʻlimida yakkaxon xonanda (1997-yildan). Ovozi mayin, keng diapazonli, ijro uslubi Fargʻona vodiysi hofizlik anʼanalariga asoslangan. Repertuaridan maqom yoʻllari ("Chorgoh", "Saraxbori Oromijon", "Savti Suvora" va boshqalar), mumtoz ashula va zamonaviy bastakorlar asarlari ("Kucha bogʻi", "Mustahzod", A. Ismoilovning "Gohogoho kelasan", R. Tursunovning "Gʻamzasin" va boshqalar) oʻrin olgan. Ayniqsa, "Bobur" (1990, "Yaxshilik"), "Layli va Majnun" (1993), "Kecha va kunduz" (1995), "Shahzoda va Malika" videofilmlariga aytgan mumtoz va oʻzi bastalagan ashulalari mashhur. Tojikiston, Qozogʻiston, Germaniya kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Ijrolari 2 ta gramplastinka ("Dilrabolar", 1987; "Orzular parvozi", 1988) Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasiga yozilgan. Xalqaro Bobur mukofoti sovrindori (1998), „Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni sohibi (2025). 

## Manbalar
Tohir Toʻxtaxoʻjayev

**Tohir Toʻxtaxoʻjayev** (1918.29.12 Toshkent — 1976.24.5) — naqqosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Usta O. Qosimjonovning shogirdi. Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida naqqoshlik sirlarini oʻrgangan (1938). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Moskvadagi Butunittifoq qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasi Oʻzbekiston pavilonini usta Yo. Raufov bn birgalikda bezab, oʻzining mahoratini namoyish qildi (1953). 1946-yildan Toshkent badiiy (keyinchalik Respublika rassomlik) bilim yurtida oʻqituvchi. Toʻxtaxoʻjayev ijodiy faoliyatida anʼanaviy naqshlarni oʻziga xos tarzda qoʻllab, uni yangi ranglar uygʻunligi bn boyitdi. Toʻxtaxoʻjayev xontaxta, kursi, quticha va boshqa buyumlarga nafis naqshlarni jozibali ishlagan, shuningdek, binolarni islimiy va handasiy naqshlar bilan bezagan, meʼmoriy obidalar (jumladan, Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi, Sitorai Mohi Xosa saroyi va boshqa binolar)ni taʼmirlashda qatnashgan. Toʻxtaxoʻjayev yaratgan jozibali sanʼat buyumlari respublika va xorijiy mamlakatlar (Germaniya, AQSH, Kanada va boshqalar)da uyushtirilgan koʻrgazmalarda namoyish etilgan hamda yuksak baholangan; ishlaridan namunalar resp. va xorijiy mamlakatlar muzeylari va toʻplamlarida saqlanadi.

## Manbalar
Narzi Toʻxtashev

**Narzi Toʻxtashev** (1926.16.11 Pastdargʻom tumani — 1980.4.4) — pedagog, Xalq oʻqituvchisi (1979). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1974). SamDUni tugatgan (1951). 1952-yildan Pastdargʻom tumanidagi 31maktabda matematika oʻqituvchisi. TOʻSH (sternum) — odam, quruqlikda yashovchi hayvonlar skeletining bir qismi. Yelka kamari suyaklari uchun tayanch vazifasini bajaradi. Quruklikda yashovchi hayvonlarda T. qovurgʻalar bn tutashib, koʻkrak qafasini hosil qiladi. Suvda va quruqlikda yashovchilarda toq togʻay suyak yoki suyakdan, sudralib yuruvchilarda togʻaydan iborat. Qushlarda yaxlit suyakdan iborat boʻlib, toj oʻsimtasini, sut emizuvchilarda 3 boʻgʻim — dastak, tana va xanjarsimon oʻsimtani hosil qiladi.

## Havolalar
* https://press.natlib.uz/ru/editions/102670
Toʻsunsoy rasmlari

**Toʻsunsoy rasmlari** - Nurota togʻ tizmasining jan. yon bagʻridagi qoyatoshlarga ishlangan tasvirlar, sanʼat obidasi. Samarqand viloyati Qoʻshrabot tumani hududida. 1977-yilda arxeolog O. Rostovsev, T. Omonjulov, G. Vafoyev, I. Ivanitskiylar tomonidan topilgan. 1986-yilda arxeolog M. Xoʻjanazarov tomonidan oʻrganilgan. Mil. av. 2ming yillikning oxiri — 1ming yillikka mansub, keyingi davrlarda yaratilgan rasmlar ham uchraydi. Rasmlar qattiq buyum bn soya, shakl koʻrinishi, oddiy chiziklar uslubida uriboʻyib ishlangan. Yakka holda alohida ishlangan odamlar, ot, it, echki, tuya, kiyik, toʻngʻiz, boʻri, krplon va boshqalarning rasmlari koʻpchilikni tashkil qiladi; ov manzaralari, ot va tuya mingan chavandozlar tasvirlari ham uchraydi; koʻp lavha va tasvirlar romb shaklidagi belgi bn birga ishlangan. Ayrim qad. rasmlar usti keyingi davrlarda yaratilgan birmuncha yangi shakllar bn krplangan. Toʻsunsoy rasmlari tasviriy sanʼat asari, arxeologik obida va tarixiy manba sifatida katta axamiyatga ega.
Toʻqay

**Toʻqay** – 1) qamish bosib yotgan botqoq yer; 2) daryo boʻyidagi qalin changalzor oʻrmon. Suv serob, mikroiklimi atrofdan namroq va yumshoqroq boʻlganidan oʻsimlik hamda hayvonot dunyosi oʻziga xos boʻladi. Tuprogʻi allyuvial, gidromorf tuproq. Toʻqayda daraxtlar bn birga butalar, oʻtlar ham qalin oʻsadi. Oʻrta Osiyo toʻqaylarida terak, zarang, tol, yulgʻun, jiyda, jingʻil, turangʻil, qamish koʻp oʻsadi. Hayvonot dunyosi – toʻngʻiz, kiyik, chiyaboʻri, toʻqay mushugi, tustovuq va boshqa
Toʻsunsoy suv ombori

**Toʻsunsoy suv ombori** - Samarqand viloyatidagi suv ombori. Nurota toglarining jan. yon bagʻirlaridan boshlanib, bir necha soylarning suvlaridan hosil boʻladigan Toʻsunsoy daryosining yuqori oqimida (Qaraqchitov togʻlari jan.da) barpo etilgan. Daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. 1989-yilda qurilib ishga tushirilgan. Toʻliq hajmi 52,1 mln. m/ toʻgʻon bal. 40,6 m, maksimal suv oʻtkazish qobiliyati 40m³/s. Ombor suvi Sagʻanoqsoy orqali Okdaryoga quyiladi. Ishtixon, Kattaqoʻrgʻon tumanlaridagi ekin maydonlari sugʻoriladi.
Toʻshak qandalasi

**Toʻshak qandalasi**, **taxta qandalasi** () — qandalalar turkumi yoki yarim qattiq qanotlila turkumi parazit qandalalar oilasiga mansub hasharot turi. Yer yuzining hamma joyida tarqalgan. Erkagining uzunligi 4,9—6,4&nbsp;mm, urgʻochisi 4,8— 8,4&nbsp;mm. Qizgʻishqoʻngʻir (lichinkasi och sariq). Ogʻiz organlari sanchib soʻruvchi. Qanotlari ikkilamchi marta yoʻqolib ketgan. Odam va issiq qonli hayvonlar ektoparaziti. Qon bilan oziqlanadi. Toʻshak qandalasi chaqib, odamni bezovta kidali; teri qattiq qichiydi. Xonadonlar, tovuqxonalar, vivariylar, baʼzan qushlar va koʻrshapalaklar uyasida, kemiruvchilar inida yashaydi. Kechasi faol. Tez koʻpayadi. Uzoq vaqt (bir necha oygacha) ochlikka chidaydi; oson tarqaladi. Urgʻochi toʻshak qandalasi sutkada 12 tagacha, yilda bir necha yuzta tuxum qoʻyadi. Tuxumlari bir necha kundan 1 oygacha rivojlanadi. Lichinkasi rivojlanish davomida (4—8 hafta) 5 yoshni oʻtadi. Har bir yoshda bir marta tullaydi. Tullashdan oldin lichinka qonga toʻyib oladi. Voyaga yetgan Toʻshak qandalasi 14 oygacha yashaydi.
Toʻqay mushugi

**Toʻqay mushugi** () — mushuklar urugʻiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Uzunligi 54— 94 sm, dumi 30 sm cha. Shim.Sharqiy Afrika, Gʻarbiy va Jan.Sharqiy Osiyo vodiylaridagi chakalakzorlarda yashaydi. Volga deltasi, Oʻrta Osiyo daryo vodiylari (Sirdaryo va Chu), Kaspiy dengizining gʻarbiy qirgʻogʻida, toʻqaylarda (nomi shundan), qamishlar va butalar orasida uchraydi. Ovlanadigan baʼzi hayvonlar va qushlarni yeb, zarar keltiradi. Quloqlari uchida kalta tutam yungi bor. Sidirgʻa sariqkulrang tusda, tanasining osti ochiqroq rangda. Moʻynasi past sifatli. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.
Toʻqimachilar

**Toʻqimachilar** (Ploceidae) -sayroqi chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 4 kenja oilasi, 40 ga yaqin urugʻi, 200 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 7—19 sm, vazni 15—100 g. Yevropa, Osiyo, Afrika va Avstraliyada tarqalgan. Koʻpchilik turlari Sharqiy yarim sharning tropik va subtropik hududlarida, daraxt kam boʻlgan ochiq maydonlarda yashaydi. Yerda sakrab harakat qiladi. Shim. va moʻʼtadil mintaqadagi T. odmiroq, tropik hamda subtropiklarda yashovchi turlari patlari rangli, baʼzilari boshida kokili, boʻynida patlardan iborat "yoqasi" boʻladi. Juftjuft yoki koloniya boʻlib, daraxt va butalarga uya quradi. Uyasi turli shaklda (sharsimon, butilkasimon va boshqalar), oʻsimlik tolalari, barglari va hokazodan toʻqiydi. Yilda 12 marta 36 Toʻqimachi va u bogʻlagan tugunlar ta tuxum qoʻyadi.

11— 12 kun tuxum bosadi. Uyada bolalarini 12— 20 kun boqadi. T., asosan, oʻsimlik urugʻlari va mevalari, shuningdek, hasharotlar va boshqa bilan oziqlanadi. Ayrim joylarda bogʻlar, gʻalla ekinlariga birmuncha ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda T.ning 3 urugʻi (chumchuqlar, qor vyuroklari, tosh chumchuklar)ga mansub 8 turi tarqalgan.
Toʻqimachilik tolalari

**Toʻqimachilik tolalari** - arqoq va tanda iplari, gʻaltak ip va boshqa toʻqimachilik buyumlari tayyorlashda ishlatiladigan, uzunligi koʻndalang kesimi yuzasidan ancha katta boʻlgan, egiluvchan, ingichka va pishiq materiallar. Toʻqimachilik tolalari tabiiy va kimyoviy guruxlarga boʻlinadi. 

Tabiiy tolalar yuqori molekulali organik moddalar — oʻsimlik organlari va hayvonlar juni hamda momigʻidan, oʻsimliklar urugʻi (mas., paxtali chigit), poyasi (mas., zigʻir tolasi), bargi (mas., yukka tolasi), mevasi (mas., lastochnik tolasi), ipak qurti pillalaridan olinadi. Tabiiy tolalar yuqori molekulali anorganik moddalar (mas., mineral va boshqalar)dan ham ishlab chiqariladi (yana qarang Kimyoviy tolalar).

Boʻylamasiga ajralmaydigan (yakka) Toʻqimachilik tolalari elementar tolalar, bir necha elementar tolalarni boʻylamasiga biriktirib xreil qilingan Toʻqimachilik tolalari texnik tolalar deyiladi. Ancha uzun elementar Toʻqimachilik tolalari elementar iplar deb ataladi. Baʼzi Toʻqimachilik tolalarida kanallar boʻladi. Toʻqimachilik tolalaridan, asosan, ip olinadi, undan esa gazlama, trikotaj, toʻqimachilik buyumlari va boshqa narsalar tayyorlanadi. Toʻqimachilik tolalari orasida eng keng tarqalgani paxta tolasi hisoblanadi. Paxta tolasidan kiyimkechak, texnik mato va turlituman trikotaj, iplar, paxtadan esa momiq paxta, yigirilmaydigan materiallar va boshqa tayyorlanadi.

Lub tolalaridan biri — zigʻir poyasidan olinadigan tola juda ingichka, pishiq, kam choʻziladi, gigroskopik boʻladi. Uning ipidan qopqanor, kiyimkechak, texnik mato va boshqa gazlamalar tayyorlanadi. Dagʻal poya tolasi — kanop va penkadan arqonlar, dagʻal gazlamalar tayyorlanadi. Jut ham dagʻal poya tolasi boʻlib, u koʻp tarqalgan, namni oʻziga yaxshi tortadi, xossasi kanopnikiga yaqin. Undan koʻproq shakar qoplari va boshqa tayyorlanadi. Tabiiy tolalardan jun va ipak kiyimkechak va boshqa tayyorlashda qimmatli xom ashyo hisoblanadi.

Asbest mineral Toʻqimachilik tolalaridan boʻlib, texnik matolar tayyorlashda, koʻpchilik sanoat tarmoklarida ishlatiladi. Tabiiy Toʻqimachilik tolalari sof va aralash (mas., junpaxta) holda, koʻpincha, shtapel tolalari bn aralashgan holda ishlatiladi. Aralash holdagisi gazlama sifatini yaxshilaydi, i.ch. tannarxini kamaytiradi.

Toʻqimachilik tolalari ichida shisha tola va iplar alohida oʻrin egallaydi. Ular texnikada elektr, issikushk, tovush izolyatsiyasi va boshqa izolyatsiya, filtrlash (suzish) materiallari, yonmaydigan buyumlar, shishaplastiklar va boshqa tayyorlash uchun ishlatiladi (yana qarang Gazlama, Kipim, Toʻqimachilik sanoati, Toʻquvchilik).
Toʻqay chumchuqlar

**Toʻqay chumchuqlar** - moyqutlar oilasiga mansub bir necha urugʻlarning umumiy nomi; mayda qushlar. Yevrosiyo va Afrikada tarqalgan. Koʻpchilik Toʻqay chumchuqlar chakalakzorlar, suv boʻyida oʻsadigan qamishzor, baʼzan oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Ayrim turlari yaxshi sayraydi. Oʻzbekistondagi toʻqaylar va qamishzorlarda shaqshaq, jan. Toʻqay chumchuqlari, hind toʻqay chumchugʻi, botqoq toʻqay chumchugʻi, ingichka tumshuq Toʻqay chumchuqlar, keng dumli Toʻqay chumchuqlar va boshqa 10 ga yaqin turi uchraydi.
Toʻqima

**Toʻqima** — kelib chiqishi, tuzilishi va funksiyasiga koʻra oʻxshash hujayralar sistemasi. Odam va hayvonlar toʻqimasi epiteliy, biriktiruvchi, muskul va nerv toʻqimalariga boʻlinadi. Epiteliy toʻqimasi odam va hayvonlar tanasini qoplab turadi, ichki organlarda parda hosil qiladi, himoya funksiyasini; uning hosilalari, masalan, jigar va meʼda osti bezining serektor epiteliysi sekretor funksiyasini bajaradi. Xususiy biriktiruvchi toʻqima va uning xreilalari (limfa, togʻay, suyak) himoya, tayanch va trofik funksiyani bajaradi. Mezenximadan rivojlanadi. Muskul toʻqimasi qisqarish xususiyatiga ega. Shu tufayli organizm fazoda harakat qiladi va uning organlarida qisqarish harakati sodir boʻladi; silliq muskul toʻqimasi mezenximadan, koʻndalangtargʻil muskul toʻqimasi mezodermadan rivojlanadi. Nerv toʻqimasi ektodermadan hosil boʻlib, organizmning hayot faoliyatini boshqaradi, tashqi muhitdan signallar qabul qiladi va organizmning javob reaksiyasini belgilab beradi. Toʻqimaning xosil boʻlishi (gistogenez) embrionning rivojlanishi jarayonida dastlabki hujayraning ixtisoslashuvi bilan bogʻliq. Koʻpincha gistogenez voyaga yetgan organizmda ham sodir boʻladi. Toʻqimaning regeneratsiyalash, baʼzan oʻsishini taʼminlaydi. Har bir organizmning oʻziga xos funksiyasi, odatda, bitta toʻqima yoki bir qancha ixtisoslashgan hujayralar bilan bogʻliq. Barcha organlarda bir necha xil toʻqima boʻladi. Ular birga organizm funksiyasini boshqarib turadi. Funksional jihatdan nerv va muskul toʻqimasi, ayniqsa, chambarchas bogʻlangan. Tuban koʻp hujayralilarda toʻqima kuchli ixtisoslashmagan. Bir xil tipdagi toʻqimaning tuzilishi organizmning har xil qismida va turli darajada tuzilgan organizmlarda bir xilda boʻlmaydi. Toʻqima evolyutsiya davomida hujayralarning funksional ixtisoslashuvi natijasida hosil boʻlgan.

Oʻsimliklarda toʻqima bir xil hujayralardan iborat boʻlsa — oddiy (masalan, kollenxima), har xil hujayralardan iborat boʻlsa — murakkab toʻqima deyiladi. Oʻsimlikning hayoti davomida oʻsishini taʼminlovchi toʻqima meristema bilan bogʻliq. Ildiz va poyaning uchki qismidagi toʻqima birlamchi meristema deyiladi. Poya va ildiz diametrining oʻsishi ikkilamchi meristema — kambiy va fellogen bilan bogʻliq. Odatda, oʻsimliklarda 3 xil: qoplovchi, oʻtkazuvchi va asosiy toʻqima sistemasi ajratiladi. Qoplovchi sistema birlamchi toʻqima (epiderma, epiblema, yaʼni rizoderma, ekzo, derma)dan hamda himoya va soʻrish funksiyasini bajaradigan havo, baʼzan, tuproq (ildizlar) va ikkilamchi toʻqima (himoya funksiyasini bajaradigan) peridermadan iborat boʻlishi mumkin. Pust deb ataladigan uchlamchi qoplovchi toʻqima daraxtlar ildizi va poyasida sirtqi peridermaning nobud boʻlishi tufayli hosil boʻladi. Oʻtkazuvchi sistema 2 xil: birlamchi va ikkilamchi floema hamda birlamchi va ikkilamchi ksilemadan iborat. Asosiy sistema birlamchi parenxima toʻqimasi — xlorenxima, aerenxima hamda mexanik toʻqima — kollenxima va sklerenximani uz ichiga oladi. Bundan tashkari, ajratish, shamollatish funksiyasiga ega boʻlgan toʻqima ham bor.

Odam va hayvonlar toʻqimasini gistologiya, oʻsimliklar toʻqimasini anatomiya oʻrganadi.

## Manbalyoʻqimslarning tayanch yuzasi va aniqlash uslubi
Toʻqpi

**Toʻqpi** — urgʻochi qoʻzi; bir yarim yoshga toʻlmagan (6— 18 oylik) qochirilmagan yosh kuy. T. koʻzilar 5— 6 oylik boʻlguniga qadar onalari bn bir suruvda saqlanadi, shundan soʻng ham ona qoʻylardan, ham erkak koʻzilardan ajratilib, alohida toʻkli qoʻylar suruvi tashkil etiladi, 1,5 yoshga toʻlgach, qochirishga qoʻyiladi. Oʻzbekistonda T. lar suruvi 500—600 bosh qilib belgilangan. Suruvlar, mas., qorakoʻl T.lar bonitirovka sinfiga va tusiga qarab, qora rangli — arabi, koʻk rangli — sherozi va boshqa guruxlar koʻrinishida shakllantiriladi.
Toʻqtayxon

**Toʻqtayxon**, Toʻxta (? taxminan 1312) — Oltin Oʻrda xoni. Botuxonning nabirasi Mangu Temur va Oʻljoy xotunning oʻgʻli. 1288-yil Oʻrdadagi hokimiyatni idora qilayotgan amakivachchalari tomonidan kuvilgan. T. panoh izlab Noʻgʻay oldiga borgan, u T.ning raqiblarini makkorlik bn huzuriga chaqirtirib qatl etgan va xonlik taxtiga T.ni oʻtqazgan (1291). Biroq oz fursatdan soʻng, T. bn Noʻgʻay orasida nizo chiqib, oʻzaro kurash boshlangan. 1293-yil T.ning birodari Doʻdan Noʻgʻayga yonbosgan rus knyazlari mulklarini talontoroj qilgan. 1300-yil T. Noʻgʻayni uzilkesil magʻlubiyatga uchratib, Volgadan Dunaygacha boʻlgan yerlarni oʻz hokimiyati ostiga birlashtirgan. Ammo T.ning faol tashqi siyosat yuritishga boʻlgan saʼyharakati zoye ketgan. U elxonlardan Gʻozonxonge. tegishli boʻlgan Arron va Ozarbayjonni qoʻlga kirita olmagan. T.ning hukmronlik davrida mulkdorlarga qarshi olib borilgan harakat, 1310 yilda oʻtkazilgan pul islohoti ijobiy rol oʻynagan. T. faoliyati, asosan, saltanat ichki siyosatini barqarorlashtirishga qaratilgan. T. rus yerlariga yangi harbiy yurishga tayyorgarlik chogʻida vafot etgan.
Toʻqtagʻul

**Toʻqtagʻul**, Sotilgʻonov Toʻqtagʻul (1864.25.10, Qirgʻiziston, Oʻsh viloyati Toʻqtagʻul tumani — 1933.17.2, Sassijiyda qishlogʻi) — qirgʻiz xalq oqini va bastakor, qirgʻiz adabiyoti asoschilaridan biri. 1898-yil Andijondagi xalq isyonida qatnashgan deb qamoqqa olingan va Sibirga surgun qilingan. 1910-yil Vataniga qaytgan. Chondu, Sartboy, Esenamen va boshqa xalq baxshilari repertuaridan ilhomlangan. Yoshligidan qoʻbiz chertib, qoʻshiq kuylagan, dostonlar aytgan ("Kojojash", "Oljaboy va Kishimjon", "Sarinji Bokey", "JonishBoyish", "Kedeyxon" va boshqalar), original kuylar bastalagan.

Dastlabki lirik asarlari — "Alimxon", "Oyimjon", "Nasilxon" va boshqa mashhur boʻlgan. "Besh toʻngʻiz", "Eshon xalfa", "Papi xalfa", "Isyonkor Chaqirboy" va boshqa hajviy asarlari T.S. ijodida muhim oʻrin tutadi. "Azoblangan hayotim", "Surgunda", "Quvgʻunda", "Xayr, elim", "Xayr, ona" asarlarida surgunda oʻz boshidan kechirgan qiyinchiliklari, azobuqubatlari tasvirlangan. T.S. ijodi Furqat, Muqimiy, Zavqiy, Hamza, Poʻlkan kabilar ijodiga hamohang. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Sogʻinib keldim", 1964). 1965-yil Toʻqtagʻul Sotilgʻonov nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti taʼsis etilgan.

Li.: Vinogradov V. S, Muzoʻkalnoye naslediye Toktagula, M.. 1961.
Toʻqtagʻul GES

**Toʻqtagʻul GES** — Norin daryosi (Qirgʻiziston Respublikasi)da qurilgan elektr stansiya. Irrigatsiyaenergetika maqsadlarida, murakkab topografik va seysmik sharoitlarda barpo etilgan. Toʻgʻonining bal. 216 m. Norin daryosi oqimini koʻp yillik tartibga soladigan Toʻqtagʻul suv omboridan chiqariladigan suv oqimida ishlaydi. Styada umumiy quvvati 1200 MVt (quvvati 300 MVt boʻlgan 4 gidroagregat oʻrnatilgan). Bir yilda oʻrtacha 5 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqaradi. Gidroagregatlar 2 qavat qilib oʻrnatilgan va stya binosi tor darada joylashtirilgan. Oʻrta Osiyo birlashgan energetika tizimiga ulangan.
Toʻqmoq

**Toʻqmoq** — Qirgʻizistondagi shahar (1927-yildan). Chu vodiysining sharqiy qismida, Chu daryosining chap sohilida. Aholisi 71,7 ming kishi (1990-yillar oxirlari).

Toʻqmoq 19-asr boshlarida Qoʻqon xonligi hududida qalʼa sifatida vujudga kelgan. Aholisi hunarmandchilik va savdosotiq bilan shugʻullangan. 1938-yilda Toʻqmoq shahrigacha temir yo'l oʻtkazilgan. Sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish. boʻyicha (Bishkekdan keyin) 2oʻrinda turadi. Toʻqmoqda konserva, shakarqand, sut, shisha, avtomobil taʼmirlash, tosh kesish temirbeton buyumlari zavodlari, "Goldstar" radiozavodi, goʻsht kombinati, karton, jun, kigiz bosish, junga dastlabki ishlov berish fabrikalari, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elektrlashtirish texnikumi, tibbiyot va madaniymaʼrifiy bilim yurtlari bor. Shahardan 15&nbsp;km janubida minorali oʻrta asr Burana xarobalari (11-asr boshlari) joylashgan.

## Manbalar
Toʻqmoqsoldi

**Toʻqmoqsoldi** — Toshkent viloyatining sharqidagi dovon. Piskom tizmasida. Bal. 3650 m. Toshkent viloyati bilan Qirgʻiziston oʻrtasidagi chegarada joylashgan.
Toʻqtagʻul suv ombori

**Toʻqtagʻul suv ombori** () - Norin daryosining quyi oqimida, Chatqol va Fargʻona togʻ tizmalari orasidagi darada (Qirgʻiziston Respublikasi) barpo etilgan. 1978-yil ishga tushirilgan, umumiy hajmi 19,5&nbsp;km³, foydali hajmi 14,0 km1. Suv ombori sugʻoriladigan yerlar koʻlamini 400 ming gektarga koʻpaytirish va 900 ming ga ekinzorning suv taʼminotini yaxshilashga, Norin daryosining koʻp yillik oqimini boshkarish, suv xoʻjaligi va suvenergetika vazifalarini hal etishga xizmat qiladi. Quvvati 1200 MVt boʻlgan Toʻxtagʻul GESning ishlashini taʼminlaydi.

Gidrouzel quyidagi inshootlardan iborat: beton toʻgʻon, GES, zovurlar hamda filtratsiyaga qarshi vositalar, yordamchi inshootlar, toʻgʻonni mustahkamlovchi va boshqa yer osti inshootlari majmuasi. Murakkab topografik, geologik va gidrogeologik sharoitda amalga oshirilgan toʻgʻon qurilishida jahon amaliyotida birinchi marta bir qancha yangi texnologiyalar qoʻllangan.
Toʻquv stanogi

**Toʻquv stanogi** — arqoq va tanda iplaridan gazlama hosil qiladigan mexanik qurilma. Dastlabki qoʻl (dastaki) Toʻquv stanogi (toʻquv dastgohi) mil. av. 5 —6-asrming yilliklarda paydo boʻlgan. Oʻrta Osiyoda (shu jumladan, Oʻzbekiston hududida) milodning boshidayoq paxta tolasidan gazlama qoʻlda toʻqilgan. Keyinchalik yogʻochdan yasalgan dastaki toʻquv dastgohi paydo boʻlgan (qarang Toʻquvchilik). Gazlama hosil qilish usuliga qarab, uzlukli (mokili va mokisiz) va uzluksiz (koʻp zvenoli); konstruksiyasiga qarab, tekis va yumaloq (qopsimon materiallar toʻqish uchun) turlarga boʻlinadi.

Mokili tekis toʻquv stanogi koʻp tarqalgan. Ipning turiga qarab, paxta, ipak, jun va boshqa toʻqiydigan stanoklarga boʻlinadi. Toʻquv stanogiensiz (mato eni 100 sm gacha), yengil va oʻrtacha hamda ogʻir matolar uchun enli (keng) xillari boʻladi. Homuza (tanda iplari orasida arqoq ipiga qoldirilgan boʻsh joy) hosil qilish qurilmasiga qarab, ekssentrikli (oddiy oʻrilishli gazlamalar uchun), karetkali (mayda gulli gazlamalar uchun) va jakkardli (yirik gulli gazlamalar uchun) Toʻquv stanogilar bor (qarang Jakkard mashinasi). Lenta, gilam, elak toʻri va metall toʻrlar maxsus stanoklarda toʻqiladi.

Toʻquv stanogining asosiy ish organlari — remiz (tanda ipni koʻtarib tushiruvchi mexanizm), moki va berdo. Navoydan boʻshalib chiqadigan tanda iplari yoʻnaltiruvchi val (skalo)dan egilib, gorizontal yoki qiya holatga oʻtadi. Keyin ular lamela (ip uzilsa, stanokni toʻxtatadigan qism) teshigidan va remiz koʻzlaridan oʻtib, homuza hosil boʻladi.

Homuzaga moki vositasida yoki boshqa usulda arqoq ipi tashlanadi. Homuza orasida qolgan arqoq ipi batanning yuqori qismiga oʻrnatilgan berdo yordamida toʻqimaning chetiga keladi, natijada matoning bir elementi hosil boʻladi. Mokili Toʻquv stanogida arqoq ipi naychaga oʻralib, mokiga oʻrnatiladi. Moki homuza orasidan oʻtib, arqoq tashlaydi.

Qad. Toʻquv stanogilarida moki homuza orasidan qoʻlda oʻtkazilgan. Hozirgi avtomatik Toʻquv stanogilarida zarb mexanizmlari yordamida moki oʻzoʻzidan boribkelib, arqoq ipi tashlaydi. Mokisiz stanokda havo va tomchi suv oqimi bosimi orqali arqoq ipi tashlanadi. Havo yordamida ishlaydigan stanoklar paxta va ip tolalardan, suv yordamida ishlaydigani faqat sintetik tolalardan mato ishlab chiqaradi. Nayzali (rapira) stanoklarda arqoq uchida qisqichi boʻlgan nayzalar bn tashlanadi. Nayzalar toʻquv stanogining ikki yon tomoniga oʻrnatilgan boʻlib, ilgarilamaqaytma harakatlanadi. Bu Toʻquv stanogi jun va har xil rangli arqoqlardan mato ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Havo va rapira yordamida arqoq tashlovchi kombinatsiyey Toʻquv stanogida homuzaga avval ichi boʻsh nayzalar (rapiralar) kirib, bularni ichiga havo yordamida arqoq tashlanadi, shundan keyin nayzalar homuzadan chiqadi, arqoq esa qoladi.

Trikotaj gazlamalar halqa hosil qiluvchi trikotaj mashinalarida, atlas 4 va 8 tepkili maxsus Toʻquv stanogida toʻqiladi. (qarang Atlas, Trikotaj).
Toʻqqizoʻgʻuz

**Toʻqqizoʻgʻuz**, tugʻizoʻgʻuz (qad. turkiycha oʻgʻuz — qabila) — qad. turkiy qabila ittifoqlaridan biri. T.oʻ. (seyanto) qabila ittifoqining asosini 9 qabila — seyanto, uygʻur, payegu, tunlo, xun, xusye, atye va boshqa tashkil qilgan. Ular hozirgi tiva, oltoy, telengut, uygʻur xalklarining ilk ajdodlari hisoblanadi. 6-asr oxiri — 7-asr boshlarida yirik qabila ittifoqlaridan tele oʻz mustaqilligi uchun Turk xoqonligip qarshi kurash olib borgan. Bir qismi esa, Gobi sahrosining shim.ga, Tolo daryosi (Lena daryosining yuqori oqimlaridan biri) boʻylariga koʻchib kelib, Yangi Tele xoqonligini tashkil etishgan. Bu xoqonlikni seyanto qabilasi boshqargan. T.oʻ. hukmronligidagi xoqonlikka Moʻgʻuliston va Tuva yerlari kirgan. 7-asr oʻrtalarida T.oʻ. tarkibidagi uygʻurlar kuchayib, ular hukmron rol oʻynagan. 8-asr oʻrtalarida uygʻur va qarluqlarning toʻxtovsiz hujumlari natijasida Turk xoqonligi yengilgan. Markaziy Osiyoning gʻarbiy qismi uygʻurlar qoʻliga oʻtgan. Uygʻur qabila ittifoqi bir qancha qabilalarni, jumladan, T.oʻ.larni ham birlashtirgan. Ilk oʻrta asrlarda uygʻur qabilalari ittifoqi T.oʻ. deb atalgan. Uygʻurlarning ilk ajdodlari tele qabila ittifoqi tarkibida boʻlgan. Keyinchalik kuchayib 663 yilda 1mustaqil Uygʻur xoqonligini barpo etgan. Lekin ularning mustaqilligi uzoqqa bormaydi. Uygʻurlar Sharqiy Turk xoqonligiga tobe boʻladilar. 2Turk xoqonligi inqirozga uchragach, uygʻurlar 8-asr oʻrtalarida yirik uygʻur xoqonligini tashkil qilib, hozirgi Moʻgʻulistonning katta qismiga egalik qiladilar. Basmil, kisman qarluqlar (asosan, Xangay togʻi oldida yashovchilar) uygʻurlar tasarrufida boʻlganlar. 840 y. qirgʻizlar T.oʻ. larga (uygʻurlarga) qattiq talafot yetkazganlar. Shundan keyin uygʻurlar bir necha guruxlarga boʻlinadilar. Bularning bir qismi Shim. Xitoygacha, 2qismi Beshbaliq va uning atroflarigacha, 3qismi Turfon vohasiga kelib joylashib, kichik Uygʻur davlatini barpo etadilar.

## Adabiyot
* Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
Aali Toʻqumboyev

**Aali Toʻqumboyev** (taxalluslari Balqa, Chalqar) (1904.7.11, Qirgʻizistonning gʻoz. Kemin tumani — 1988) — Qirgʻiziston xalq shoiri (1945), qirgʻiz yozma adabiyoti asoschilaridan. Qirgʻiziston Fanlar akademiyasi akademik (1954). Qirgʻiziston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1934—49). "Mehnat guli" (1932), "Dastlabki sheʼrlar" (1934) kitoblari va "Tutqun Marat" dostoni (1932) zamonaviy mavzuda. "Dnestr chuqur dengizga quyiladi" (1939), "Yaralangan yurak" (1940) qissalari muallifi. Ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi yillarda yozgan sheʼrlar toʻplami ("Tashakkur", 1944; "Zamon ovozi", 1966), doston ("Manas vatandoshlari", 1941; "Doʻmbira navosi", 1960; "Jonli tarix", 1969) va pyesalari ("Qasam", 1943; "Taftish davom etadi", 1962; "Biz ham soldat boʻlganmiz", 1965) qirgʻiz xalqining vatanparvarligi haqida. "Tong oldidan" sheʼriy romani ("Qonli yillar", 1kitob, 1935; "Barhayotlik urugʻi", 2kitob, 1947, birlashtirilgan qayta nashri, 1962)da qirgʻiz xalqining turmush tarzi aks etgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Toʻqtagʻul Sotilgʻonov nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti laureata (1967).
Toʻqqalʼa

**Toʻqqalʼa** — arxeologik yodgorliklar majmuasi (mil. av. 4-asr — mil. 13-asr). Nukus sh.dan 14&nbsp;km shim.gʻarbda, kichik tabiiy Toʻqtov tepaligida joylashgan. Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston filiali tarix, til va adabiyot institutining Toʻqqalʼa arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan (1958— 65). Yodgorlik antik, ilk oʻrta asr shahar xarobasi qoldiqlari va qabristondan tashkil topgan. T.ning qad. qismida qalʼa qoldiqlari, burjlar, xonalar (eni 3 m, uz. 5,5 m), yoʻlaklar chiqqan. Sopol buyumlariga koʻra, T.ning bu qismi mil. av. 4—2-asrlarga oid. U antik Xorazmning shim.gʻarbiy hududlaridagi davlat chegara istehkomi boʻlgan. Qalʼa harbiy harakatlar paytida vayron etilgan. Bir oz tanaffusdan soʻng T.da hayot qayta jonlangan, turar joylar vujudga kelgan. Shim.gʻarbiy devor oʻrtasidagi xonalar ostidan sopol quvurlar topilgan. T.dan, shuningdek, 7 —8-asrlarga oid sopol idishlar, temirdan yasalgan mehnat qurollari, mis tangalar (aksariyati Kardor hukmdori Xusravga taalluqli, shuningdek, Xorazmshohlar va Sugʻd tangalari) chiqqan. Ular Kardor madaniyatining soʻnggi bosqichiga oid. Qabriston Toʻqtov tepaligining sharqiy va shim. yonbagʻirlarida joylashgan.

Undan koʻplab ossuariylar topilib, uning devorlarida xorazmiy yozuvida bitilgan qabr yozuvlari (epitafiya), turli diniy ramzlar saqlangan (mil. 7-asr oxiri — 8-asr). Ossuariylar ustida oʻrta asr (8-asr 2 yarmi — 14-asr) qabristoni joylashgan.

Shixnazar Matrasulov.
Toʻgʻaloq mulda

**Toʻgʻaloq mulda** (taxallusi; asl ism sharifi Boyimbet Abdurahmonov) (1860.10.6 — hozirgi Qirgʻizistonning Oqtol tumani — 1942.4.1) — qirgʻiz shoiri, oqin. Qirgʻiz folklori bilimdoni, "Manas" eposini aytuvchilardan. Madrasada oʻqigan. 14 yoshida sheʼr yoza boshlagan. U "Dehqon ayolining yigʻisi", "Temirchi ayoli yigʻisi", "Yosh erga berilgan qiz xasrati", "Cholga erga berilgan qiz hasrati" kabi shikoyat qoʻshiqlar, "Hojining kirdikorlari", "Salla oʻragan qoʻy" kabi hajviy sheʼrlar, "Turna va tulki", "Bulbul va eshak" kabi masallar yozgan. "Kemchontoy", "Bobirxonlar" (1900), "Qushlar hangomasi" (1908), "Ozodlik" (1919 — 23), "Nasihat" (1925) kabi dostonlar, "Ertaklar" (1939) toʻplamini nashr ettirgan. "Sheʼrlar va dostonlar" (1947), "Tanlangan sheʼrlar" (1951), "Yer va uning bolalari" (1952) va 2 jildli "Tanlangan asarlar" (1954 —56) muallifi. Navoiy, Furqat, Muqimiy, Zavqiy ijodi T.M. ijodiga katta taʼsir etgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Toʻgʻri burchak

**Toʻgʻri burchak** () - oʻziga qoʻshni boʻlgan burchakka, yaʼni 90°ga (yoki \pi/2 radian) teng burchak. Geometriya asoslarida Toʻgʻri burchak mavjudligi va barcha Toʻgʻri burchaklar bir-biriga teng ekanligi isbot qilinadi.

## Yana qarang

* Toʻgʻri burchakli uchburchak
* Perpendikulyar
* Pifagor teoremasi
Toʻgʻri burchakli koordinatalar

**Toʻgʻri burchakli koordinatalar** – koordinata oʻqlari oʻzaro perpendikulyar boʻlgan sistemaga nisbatan koordinatalar. Affin koordinatalarining xususiy holi. Agar Toʻgʻri burchakli koordinatalark. sistemada har bir oʻq boʻyicha masshtab oʻlchov birliklari teng boʻlsa, Dekart koordinatalar tizimi hosil boʻladi. Agar x va u ning qiymatlari nisbati juda katta boʻlsa, yqf(x) funksiya grafigini tegishlicha tanlangan masshtabli Toʻgʻri burchakli koordinatalark.da tasvirlash qulay.
X-absissa oʻqi
Y-ordinata oʻqi
Z-aplikata oʻqi
Toʻgʻri kasr

**Toʻgʻri kasr** — surati ham, mahraji ham musbat hamda surati mahrajidan kichik boʻlgan oddiy kasr. 

    
Ular quyidagi koʻrinishda boʻladi:
2/3, 6/11, 5/7... va boshqalar
Toʻgʻriqanotlilar

**Toʻgʻriqanotlilar** (Orthoptera) -hasharotlar sinfiga mansub turkum. Tanasi uzunchoq, 2 juft qanoti yaxshi rivojlangan. Orqa oyoqlari sakrovchi. Urgochisining tuxum qoʻygichi bor. Maxsus tovush chiqarish va eshitish organlari mavjud. Toʻgʻriqanotlilar turkumi 2 kenja turkum: uzun moʻylovlilar (ediyexidsimonlar, temirchaksimonlar, chirildoqsimonlar, chirildoklar katta oilalari) va kalta moʻylovlilar (treperstsimonlar, tetrigidsimonlar, timpanalsizlar, pufaklilar, chigirtkalar katta oilalari)ga ajratiladi. 200000 dan, Oʻzbekistonda 350 dan koʻproq turi maʼlum. Janubiy hududlardagi ochiq landshaftlarda keng tarqalgan. Chala oʻzgarish orqali rivojlanadi. Yilda bitta nasl beradi. Odatda, tuxum davrida qishlaydi. Koʻpchilik turlari oʻsimlikxoʻr, baʼzi turlari aralash yoki yirtqich oziqlanadi. Ayrim turlari koʻp sonli gala hosil qilib, uzoq masofaga uchib oʻtishi (koʻchishi) mumkin. Qishloq xoʻjaligi ekinlariga zarar keltiruvchi turlari bor (chigirtkalar, buzoqboshilar). Gala boʻlib koʻchib yuruvchi turlari (osiyo chigirtkasi, marokash chigirtkasi) ekinlar uchun ayniqsa katta xavf tugʻdiradi. Choʻl temirchagi Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
Toʻgʻrilagich

**Toʻgʻrilagich**, tok toʻgʻrilagich — oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantiruvchi qurilma. Asosiy qismi — ventil. Ventilning turiga qarab, kenotronlp, gazotronln, tiratronli, simobli, yarim oʻtkazgichli, elektr kontaktli; bir va uch fazali, bir va ikki yarim davrli T.larga boʻlinadi. T. avtomatika, telemexanika va radioapparatura hamda yuqori quvvatli sanoat qurilmalarini oʻzgarmas tok bn taʼminlashda ishlatiladi.