open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Xarajatlar

**Xarajatlar** – ishlab chiqariladigan mahsulot yoki koʻrsatiladigan xizmat hajmiga bogʻliq boʻlgan chiqimlar (masalan, materiallar, xomashyo sotib olish, xodimlar mehnatiga haq toʻlash bilan bogʻliq sarflar). Toʻliq (umumiy, yalpi) xarajatlar – doimiy va oʻzgaruvchan xarajatlar yigʻindisi; bevosita ishlab chiqarish xarajatlari (aniq bir mahsulotni ishlab chiqarish bilan bogʻliq va uning tannarxiga kiritiladigan chiqimlar), ekspluatatsiya xarajatlari – mashina, uskuna, transport vositalari va boshqalardan foydalanish bilan bogʻliq chiqimlar. Muomala xarajatlarga qoʻshimcha muomala chiqimlari (ishlab chiqish jarayonlarini muomala sohasida davom etishi – qadoqlash, saqlash, sotiladigan joyga eltish va boshqa bilan bogʻliq) va sof muomala chiqimlari (bevosita oldi-sotdi operatsiyalari bilan bogʻliq) xarajatlar kiradi. Muomala xarajatlar, odatda, isteʼmolchilar uchun (transport-ekspeditorlik chiqimlari, bojxona boji toʻlash, port soliq va yigʻimlarini toʻlash, bank xizmatlari uchun chiqimlar, vakillik xarajatlari), ishlab chiqaruvchilar uchun (savdo-sotiq boʻlinmasini saqlash, marketing tadqiqotlari, reklama, transport-ekspeditorlik chiqimlari, vositachilarga haq toʻlash, sotishdan oldingi servis va texnika xizmati uchun chiqimlar, bank operatsiyalari boʻyicha xarajatlar, vakillik xarajatlari va boshqalar) va savdo uchun (tovarni xarid qilish, tashish, saqlash va sotish bilan bogʻliq chiqimlar) alohida hisob kitob qilinadi.

Resurslardan foydalanish samaradorligini tahlil qilishda „muqobil xarajatlar“ tushunchasi (agar hozirgi mavjud ishlab chiqarish oʻrniga muqobil ishlab chiqarish boʻlganida olinishi mumkin boʻlgan qiymat) qoʻllanadi. Bu xarajatlarga foizlar va mulkdorga toʻlanadigan haq ham kiritiladi. Xarajatlarni qisqartirish foydani koʻpaytirishning muhim talabi hisoblanadi.
Xarakiri

**Xarakiri** (yaponcha xara – qorin va kiri – yormoq, kesmoq) – Yaponiyada qornini yorib tashlash orqali shaxsning oʻz joniga qasd qilishi. Oʻrta asrlardan maʼlum. Samuraylar orasida qabul qilingan boʻlib, hukmga binoan yoxud ixtiyoriy suratda (samurayning oʻz homiysi, xoʻjayiniga sadoqat belgisi sifatida, samurayning „or-nomusi toptalgan“ chogʻda va boshqa holatlarda) amalga oshirilgan. Ikkinchi jahon urushida Yaponiya yengilgach (1945-yil avgust), bir qancha yapon soldat va zobitlari ittifoqchi qoʻshinlarga asir tushmaslik uchun xarakiriga amal qilib, oʻzlarini oʻldirganlar. Hozirgi Yaponiyada xarakiri hodisalari kam uchraydi.
Xarakteristik tenglama

**Xarakteristik tenglama** - kvadrat matritsa asosida tuziladigan tenglama. U X ga nisbatan ldarajali algebraik tenglama boʻlib, chap tomonidagi koʻphad matritsaning xarakteristik koʻphadi deyiladi (qarang Matritsa).
Xarakter (maʼnolari)

**Xarakter**:

* Xarakter (yun.
* Xarakter (obraz) — adabiyot va sanʼat asarlarida xususiy belgilari mukammal tasvirlangan va oʻzida feʼlatvor (xattiharakat, kechinma, fikriy va nutqiy faoliyat)ning tarixan aniq tipini mujassamlantirgan, shuningdek, muallifning maʼnaviyestetik konsepsiyasini ifodalagan inson obrazi.
Xarakteristika

**Xarakteristika** (matematikada) – 1) xususiy hosilalik differensial tenglamalar bilan bogʻliq maxsus oddiy differensial tenglama (xarakteristikalar tenglamasi)ning integral chiziqlari. Xarakteristika tushunchasi ixtiyoriy sondagi argumentli, chiziqsiz tenglama holda tenglamalar sistemasi uchun ham kiritiladi; 2) oʻnli logarifmning butun qismi.
Xarappa

**Xarappa** – Xarappa madaniyati bosh markazlaridan birining xarobasi. Pokistonning Moʻlton viloyatidagi Ravi daryosining eski oʻzani yaqinida joylashgan. 19-asrning 50-yillarida ingliz olimi A.Kanningxem tomonidan ochilgan. Keyinchalik ingliz va xind arxeologlari J. Marshall, E. Makkey, M.Uiler, D.Saxni, R.Banerjilar tadqiq qilganlar. Qishloq 260 ga dan ziyod maydonni egallab, qalʼa va quyi shahar qismidan iborat boʻlgan. Shahar qismi aniq reja asosida qurilgan, u kvartallarga boʻlingan, ishlab chiqarish, xoʻjalik majmualari (gʻalla ombori, tegirmonlar, quyish ustaxonalari) mavjud boʻlgan. Xarappadan topilgan boshqa moddiy madaniyat yodgorliklari Xarappa madaniyatining barcha qishloqlari uchun ham xosdir.
Xarasimon suvoʻtlar

**Xarasimon suvoʻtlar** (Charophyta, charophyceae) – yuksak tuzilgan suvoʻtlar guruhi. Tuzilishi qirqboʻgʻimlarga oʻxshaydi. Boʻyi 1 m gacha. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan; „poya“ va „barg“lardan, har bir boʻgʻimda halqa boʻlib joylashgan kalta silindrsimon shoxchalardan iborat. Har bir halqadagi barglardan birining barg qoʻltigʻidan asosiy poyaga oʻxshagan yon „poya“ oʻsib chiqadi. Tanasining pastki qismi balchiqqa yoki qumga botib turadi. Vegetativ koʻpayadi. Xarasimon suvoʻtlar paleozoy erasining oʻrtalarida keng tarqalgan, toʻrt qabilasi qolgan. 3 oila va 7 turkumga birlashgan 300 turi maʼlum. Oʻzbekistonda nitella, nitellopsis, lamprotamnium va boshqa turlari tarqalgan.

Xarasimon suvoʻtlar, koʻpincha chuchuk va shoʻr suvli havzalarda uchraydi. Oʻzbekistonda, asosan, koʻl, zovur, sholipoya va qisman daryo, ariq va buloqlarda xarazorlarni hosil qiladi. Bir gektar maydondan 30-330 t toʻyimli va ozuqabop biomassa olinadi.
Xaraxoto

**Xaraxoto** (moʻgʻulcha – *Qora shahar*) – Edzina (yoxud Xeyjunchen) shaharqalʼa xarobasi, Gʻarbiy Sya davlatining EdzinGol daryosi quyi oqimi boʻyidagi harbiy okruglaridan birining markazi. Dastlab XI asr boshidagi yozma manbalarda qayd etilgan. 1226-yil Chingizxon tomonidan vayron qilingan. P. K. Kozlov boshchiligidagi rus arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan (1908, 1909, 1926-yillarda) tadqiq etilgan. Toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (440x360 m) shahar – burj, minoralari, istehkomlari, suburganlari (buddaviy diniy inshootlar) boʻlgan paxsa devor bilan oʻralgan. Doʻkon, ustaxona, turar joy, omborxonalar xarobalari saqlangan. Shahar atrofida ekinzorlar, sugʻorish kanallari, chorbogʻlar joylashgan. Koʻplab mehnat qurollari, hunarmandchilik buyumlari, turli hujjatlar, xitoy tangalari, Yuan sulolasi tomonidan jahonda ilk marotaba chiqarilgan qogʻoz pullar topilgan. Suburganlardan birida Budda diniga oid buyumlar (gravyura, haykallar), tangut, tibet, xitoy tillarida bitilgan 2000 jilddan ziyod kitoblar va qoʻlyozmalar, tangut yozuvini oʻqishda asos boʻlgan tangutxitoy lugʻati va boshqa chiqqan. Xaraxoto topilmalari Sankt-Peterburgdagi *Davlat Ermitajida* saqlanadi.

## Manbalar
Xarbin

**Xarbin** – Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi shahar. Xeylunszyan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 9,2 mln. kishi (1998). Sungari daryosining oʻng sohilida. Yirik temir yoʻl chorrahasi, daryo porti. Aeroport bor. Mamlakatning muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazi. Yetakchi sanoat tarmogʻi – mashinasozlik, xususan, elektrotexnika, elektroenergetika, transport, stanoksozlik, priborsozlik va boshqa Yogʻochsozlik, oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Xarbinda 15 dan ortiq oliy oʻquv yurti, muzey va teatrlar bor. Shaharga 1898-yilda Xitoy Sharqiy temir yoʻlning qurilishi bilan asos solingan.
Xargiza

**Xargiza**, koʻkoʻt (Poterium ployqamum Xargiza K.) – raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik. Boʻyi 40-80 sm. Ildizi oʻq ildiz. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida uchraydi. Yoʻl, dala, ariq yoqalarida va bogʻlarda, shuningdek, togʻ vodiylari va yon bagʻirlarida oʻsadi. May – iyunda gullab, iyulda meva tugadi. Ekinzorlarda begona oʻt sifatida uchraydi.
Xardavdon

**Xardavdon** (Halimocnemis villosa Kar. et. Kir.) – shoʻradoshlarga mansub bir yillik sershox oʻt. Boʻyi 3-25 sm, qisqa va uzun tuklar bilan qoplangan. Barglari qalami, semiz, uzunligi 20–50&nbsp;mm. Gulqoʻrgoni oddiy, 4 ta nashtarsimon boʻlakchadan iborat, ularning pastki qismi meva yetilishi oldidan qoʻshilib ketadi va qattiqlashadi. Xardavdon iyun – sentabrda gullab meva beradi. Oʻzbekistonda shoʻrxok, qumoq, mayda chagʻirtoshli, loy tuprokdi va qumli yerlarda keng tarqalgan. Qorakoʻl qoʻylari va tuyalarga ozuqa.
Xardivaynberg qonuni

**Xardivaynberg qonuni** – bir gen allellari boʻyicha farq qiluvchi, oʻzaro erkin chatishadigan populyatsiyalarda allellar va genotipik sinflar uchrashishi tezligining taqsimlanishini tasvirlovchi qonun. 1908-yilda bir-birlaridan mustaqil holda ingliz matematigi G. Xardi va nemis vrachi V. Vaynberglar kashf etishgan. Xardivaynberg qonuni —Xardivaynberg qonuniga binoan, mutatsiya, tanlash bosimi, migratsiya va genlar dreyfi yuz bermaydigan hollarda allellarning oʻzaro uchrash tezligi avloddanavlodga oʻzgarishsiz oʻtadi. Modomiki, avlodda allellarning uchrash tezligi ota-onalarinikiga oʻxshash boʻlar ekan, u hodda genotiplarning ham uchrash chastotalari oʻzgarishsiz qoladi. Aallelini „r“, aallelini esa „q“ harfi bilan belgilansa, u holda p+q=l boʻlishi, bu formula yordamida populyatsiyada A va a allellarining uchrash tezligi; AA, Aa, aa genotiplarning uchrash tezligini esa p2+2pq+q2 formula yordamida aniqlash mumkin. Xardivaynberg qonuni – Xardivaynberg qonuni populyatsiyalar genetikasi uchun muhim ahamiyatga ega. Qonun populyatsiyalarda kam uchrovchi allellarning aksariyat hollarda geterozigota organizmlarda saqlanib qolishini koʻrsatib beradi. Xardivaynberg qonuni – Xardivaynberg qonuni tabiiy sharoitda amal qilishi juda qiyin, chunki populyatsiyalarga genetik muvozanatni buzuvchi tashqi va ichki omillar doimo taʼsir etib turadi. Shu sababli xardivaynberg qonuni – Xardivaynberg qonunini keyingi populyatsiongenetik modellar yaratishning boshlangʻich shakli sifatida qarash maqsadga muvofiq boʻladi.
Xarappa madaniyati

**Xarappa madaniyati**, Hind vodiysi tamadduni – jez davriga oid yuksak rivojlangan shahar madaniyati (mil. av. 2500—1800 yillar). Hindistonning qadimiy aholisi – dravidlar tomonidan yaratilgan deb taxmin etiladi. Hindiston va Pokistonning Hind daryosi vodiysi va unga qoʻshni viloyatlardagi ulkan hududga (300 ming kv. km maydonga) tarqalgan. Xarappa savdo koloniyasi manzilgohi, Shimoliy Afgʻonistonda – Amudaryoning soʻl qirgʻogʻidagi Shoʻrtoʻqay qishloq xarobasidan aniklangan. Xarappa madaniyati aholisi dengiz va quruklik orqali Mesopotamiya va Oʻrta Osiyo bilan qizgʻin savdo aloqalari olib borgan. Xarappa madaniyatining iqtisodiy asosini sugʻorma dehqonchilik, shuningdek, uy chorvachiligi va hunarmandchilik tashkil etgan. Bu madaniyatga oid 2 asosiy shahar – Mohenjo Daro va Xarappada olib borilgan qazishma ishlari shaharsozlik sanʼati yuksak darajada taraqqiy etganidan dalolat beradi. Bu shaharlarning aholisi 100 ming kishiga yetgan. Shaharlar reja asosida qurilib, qalʼa (ark) va quyi shahar kismidan iborat boʻlgan shahar koʻchalariga pishiq gʻisht yotqizilgan, ariqlar oʻtkazilgan. Kengligi 10 m ga yetgan koʻchalar qatʼiy toʻrtburchak hosil qilib oʻzaro kesishgan. Koʻchalarning har 2 tomonida pishiq gʻishtdan ishlangan 2 va hatto 3 qavatli binolar qad. koʻtargan; ularning suv taʼminoti va kanalizatsiyasi tizimi puxta ishlab chiqilgan. Badavlat shaharliklar uylarida 30 tagacha xona boʻlgan. Xarappaliklar uzunlik va ogʻirlik oʻlchov birliklari tizimidan xabardor boʻlishgan. Xarappa madaniyati aholisining original yozuvni kashf etgani ushbu madaniyatning yorqin yutuqlaridan biridir. Bu yozuv bitilgan mingdan ortiq muxr, shuningdek, sopol va metall buyumlar topilgan, lekin, ularni hanuzgacha oʻqishga muvaffaq boʻlinmagan. Prof. Yu. Knorozov rahbarligidagi olimlar tomonidan matematik metodlar qoʻllanishi natijasida yozuv oʻngdan chapga yoʻnalgani va protodravidlarga mansubligi aniqlangan. Xarappa madaniyatining halokatga uchrashi (hasidoriylar istilosi, ekologik sharoitning oʻzgarishi, bezgak epidemiyasi) sabablari nomaʼlum.

## Manbalar


## Adabiyotlar
* Kosambi D., Kulturam sivilizatsiya drevney Indii. Istoricheskiy ocherk, M., 1968;
* Kultura drevney Indii, M., 1975;
* Beshem A., Chudo, kotoraya bila Indiya, M., 1977;
* Gʻiyosov T.Gʻ., Qadimgi Hindiston tarixi, T., 2000;
* Indiya i Sentralnaya Aziya (doislamskiy period), T., 2000.

## Havolalar
Xarare

**Xarare** (1982-yilgacha Solsberi) — Zimbabve poytaxti. Matabele platosida 1400 m balandlikda joylashgan. Ikdimi subtropik, yanvarning oʻrtacha tempaturasi 21°, iyulniki 16°, yillik yogin 800&nbsp;mm dan ziyod. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), asosan, afrikaliklar, qisman yevropaliklar. Transport yoʻli orqali Hind okeani sohilidagi Maputu va Beyra portlari bilan bogʻlangan. Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Xarare — mamlakatning muhim savdosanoat va moliya markazi. Metallsozlik, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat (tamaki, shakarqand, yogʻmoy, un tortish, pivo va boshqalar) sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari va mebel ishlab chiqariladi. Tamaki mahsulotlarining yirik bozori. Shahar oltin va xrom qazib olinadigan rn markazi. universitet, ilmiy muassasalar, yirik oʻquv markazi, Milliy sanʼat galereyasi, muzeylar, kutubxona, Milliy bogʻ bor. Shaharga 1890-yilda asos solingan.

## Manbalar
Xari

**Xari** (qurilishda) – imorat toʻsinlari ostidan koʻndalangiga qoʻyiladigan asosiy yogʻoch. Toʻsinlarga nisbatan uzunroq va yoʻgʻonroq, asosan, dumaloq kesimli boʻladi. Baland va pishiq navli daraxtlar (terak, qaragʻay, qayragʻoch, igna bargli daraxtlar va boshqalar)dan tayyorlanadi. Xaribop yogʻoch olish uchun daraxt tanasi zarur uzunliqda kesib olinganidan soʻng poʻstlogʻi shilinib, salqin joyda astasekin quritiladi. Xarilik yogʻoch iloji boricha darz ketmagan, yorilmagan boʻlishi lozim. Xari diametri (yoʻgʻonligi) 15-30 sm, uzuzunligi 5-7 m boʻladi. Diametri boʻyiga monand qilib (qancha uzun boʻlsa, shuncha yoʻgʻon yogʻoch) tanlanadi. Shunda u toʻsinlar ogʻirligidan egilib ketmaydi. Daraxt tanasining butoklari, shox-shabbalari kesib tashlanib, poʻstlogʻi shilingani xoda (uzuni xarilikka yaraydi), kaltakalta qilib kesilgan boʻlaklari gʻoʻla deb ataladi.

## Adabiyot
* Qosimov E., Qurilish ashyolari, T., 2004.
Xarid qobiliyati

**Xarid qobiliyati** – mamlakat pul birligining muayyan miqdordagi tovar va xizmatlarga ayirboshlanish qobiliyati, pul birligiga sotib olinishi mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Agar biror kishining pul daromadi bir xil boʻlib qolsa, lekin narx darajasi oshsa, bu daromadning sotib olish qobiliyati pasayadi. Inflatsiya har doim ham pul daromadining sotib olish qobiliyatining pasayishini anglatmaydi, chunki ikkinchisi narx darajasidan tezroq koʻtarilishi mumkin. Yuqori real daromad yuqori xarid qobiliyatini anglatadi, chunki real daromad Inflatsiyaga moslashtirilgan daromadni anglatadi.

Bundan tashqari, firma, xonadon va davlatning oʻz qoʻlida boʻlgan pul mablagʻlariga moye holda mamlakatda shakllangan tovarlar narxi va xizmatlar tariflari darajasida sotib olishga qodir boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Aholining Xarid qobiliyati daromadlar darajasiga va bu daromadda xarid uchun ajratilishi mumkin boʻlgan qism miqdoriga bogʻliq. Tovarlar narxi va xizmatlar tariflari qiymatlari ham muhim rol oʻynaydi (yana qarang: Aholi xarajatlari).

Adam Smith sotib olish kuchi birligi sifatida bir soatlik mehnatdan foydalangan, shuning uchun qiymat maʼlum miqdorni ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan ish soatlarida oʻlchanadi (yoki uni sotib olish uchun etarli miqdorda boshqa tovarlar ishlab chiqarish uchun).

## Manbalar
Xarizma

**Xarizma** ( [charisma] – muruvvat, ilohiy qobiliyat) – biror shaxsning boshqalarga nisbatan alohida xususiyatlarga egaligi (donoligi, qahramonligi, avliyoligi) va shu xususiyat yordamida xalqni boshqarishga haqli ekanligini ifodalaydigan tushuncha. Xarizma tushunchasini ilk bor italiyalik ruhoniy Avliyo Paul moʻjizaviy qobiliyatga ega boʻlgan Iso paygʻambarga nisbatan ishlatgan. Ammo xarizmani ilmiy tushuncha sifatida Maks Veber chuqur tadqiq qilib, uni „xudo bergan neʼmat“ deb nomlagan. Qadimgi davrlarda faqat ilohiy mazmunga ega boʻlgan tushuncha vaqt oʻtishi bilan olimlar tomonidan real hayotga tatbiq etila borib, ilohiy qobiliyatga ega boʻlmagan, ammo alohida xususiyatlarga, yuksak fazilatlarga ega boʻlgan yetakchi tarixiy shaxslarga nisbatan ham ishlatila boshlangan.
Xarisbobo maqbarasi

**Xarisbobo maqbarasi** – Xorazm viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (XVIII—XIX asrlar). Maqbara peshtoqli ziyoratxona va goʻrxonadan iborat; pishiq gʻishtdan bezaksiz, gumbaz tomli qilib qurilgan. Peshtoqli darvoza orqali ziyoratxona (4,0x4,0 m) va undan goʻrxona (3,0x3,0 m)ga oʻtiladi. Peshtoq yuqoriga tomon bir oz torayib borib, gʻishtin sharafa bilan yakunlangan. Ziyoratxona gumbazi qalqonsimon bagʻallarga oʻrnatilgan, goʻrxona gumbazi bir gʻisht qalinligida ishlangan.
Xaritagramma

**Xaritagramma** (xarita va … gramma) – biror hodisaning oʻrtacha intensivligini xaritada koʻrsatilgan maʼmuriy-hududiy birlik doirasida har xil quyuqlikdagi ranglar bilan yoki zichlikda shtrixlab tasvirlash usuli. Xaritadiagrammalardan farqli ravishda, xaritagrammada nisbiy koʻrsatkichlardan foydalaniladi (masalan, viloyat yoki tumanlar boʻyicha aholi zichligi, qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligi va hokazo). Rangning quyuqlanishi yoki shtrixyaarning zichligi xaritaga tushirilayotgan koʻrsatkich qiymatining oʻsishi yoki kamayishiga moye ravishda oʻzgarib boradi, odatda, intensivlik uchun pogʻonali shkala qoʻllanadi. Xaritagrammani tuzishda xaritaning maqsadi eʼtiborga olinadi. Oʻquv xaritalarida pogʻonalar 3-5 tadan oshmaydi, maʼlumotnoma xaritalarda esa koʻproq tanlanadi. Natijada koʻrsatkichlarning aniqligi ortadi.
Xaritagrafik tadqiqot usuli

**Xaritagrafik tadqiqot usuli** – voqea-hodisalarni bilish, ilmiy tahlil qilish va oldindan aytib berish uchun tayyor geografik xaritalardan foydalanish usuli. Xaritagrafik tadqiqot usuli ular quyidagilardan iborat: 1) xaritalarga qarab voqeahodisalarning joylashishi, aloqalari va dinamikasini bevosita koʻz bilan aniqlab tahlil qilish; 2) grafik tahlil – xaritalar asosida profillar va kesmalar chizish, blok diagrammalar, grafiklar va boshqa diagrammalar tuzish; 3) grafoanalitik ishlar – xaritada tasvirlangan obʼyektlarning koordinatalari, masofalari va balandligi, maydoni, hajmi, burchagi va boshqa xususiyatlarini xaritadan aniqlash; 4) bir xil voqea hodisalar (havo temperaturasi, aholi zichligi, hosildorlik va boshqalar)ni xaritalarga qarab tadqiq etishda koʻllaniladigan matematikstatistik tahlil; 5) xaritadan olingan dastlabki maʼlumotlar asosida voqea hodisalarni matematikxaritagrafik modellashtirish. Bular koʻpincha birgalikda ishlatiladi.

## Yana qarang

* Xarita
* Geografik haritalar
* Xaritagrafiya
* Xaritagrafik proyeksiyalar
* Xaritagramma
Xaritagrafik tur

**Xaritagrafik tur** – xaritalar da meridian va paralyayellarttt oʻzaro kesishishidan hosil boʻlgan toʻr. Chiziqlar xarita masshtabi va belgilanishiga koʻra turli intervaldagi gradus, minutlardan oʻtkaziladi. Oʻrta va yirik masshtabli xaritalarda Xaritagrafik tur koʻrsatilmaydi, xarita ramkalarida meridian va parallellar oʻrni koʻrsatiladi. Xaritalarni tayyorlashda Xaritagrafik tur xaritagrafik tasvirni yaratish uchun sinch (asos) vazifasini bajaradi. Xaritadan foydalanishda Yer ellipsoididagi nuqtalar koordinatalarini aniqlashga, xaritaga nuqtalarni ularning koordinatalari boʻyicha tushirishga, chiziqlar yoʻnalishini dunyo tomonlariga nisbatan oʻlchashga, xaritaning istalgan joyida masshtablari va xatoliklarni hisoblab chiqarishga imkon beradi. Xaritagrafik turda parallellarning hisobi ekvatordan boshlanadi. 1884-yilgi Xalqaro kelishuvga muvofiq, Grinvich meridiani bosh meridian deb qabul qilingan.

## Yana qarang

* Xarita
* Geografik haritalar
* Xaritagrafiya
* Xaritagrafik proyeksiyalar
Xarita-sxema

**Xarita-sxema** – xaritagrafik tasvir va geografik asos elementlari soddalashtirib tasvirlangan xarita. Xarita-sxemada xaritagrafik toʻr koʻrsatilmaydi. Xarita-sxema obyekt (voqea, hodisa yoki jarayon) haqida umumiy tasavvur beradi va uning eng muhim xususiyatlarini koʻrsatadi. Xarita-sxemada maxfiylik boʻlmaydi, masshtab ham koʻrsatilmasligi mumkin.

## Yana qarang

* Xarita
* Geografik haritalar
* Xaritagrafiya
* Xaritagrafik proyeksiyalar
* Xaritagramma
Xaritashunoslik

**Xaritashunoslik** – xaritagra fik asarlar haqidagi taʼlimot, xaritagrafiyaning boʻlimi. Uning nazariy asoslarini, fan sifatidagi predmeti va metodini, umumiy muammolari, xaritalarni yaratish va ulardan foydalanishning metodologik asoslarini oʻrganadi. Xaritafafik belgilar va xaritagrafik tasvirlash usullarini, xaritagrafik umumlashtirishning nazariy asoslarini, xarita va atlaslarni tasniflash hamda xaritafafik tadqiqot usuli prinsiplarini, xaritagrafiya va geofafik xaritalar tarixini oʻrganish ham X.ning vazifalaridan.
Xariuslar

**Xariuslar** (Thymallidae) – losossimon baliqlar turkumining oilasi. Uzunligi 25-30 sm vazni 500 g, baʼzan undan ortiqroq. Tanasi qalin tangachalar bilan qoplangan. Orqa suzgichi uzun, koʻpincha chiroyli rangli. Yon chiziqlari, jagʻlari rivojlangan. Yevropa, Shimoliy Osiyo va Shimoliy Amerika daryolarida yashaydi. 1 urugʻi 6 turi maʼlum. Oʻrta Osiyo daryolarida uchramaydi. Odatda, tubi shagal toshli daryolarda tarqalgan. Hasharotlar va ular lichinkasi, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, mayda balikdar bilan oziqlanadi. 3-4 yilda voyaga yetadi. May – iyunda shagʻal toshli suv tubiga 3—36 ming uvildiriq tashlaydi. Xarius mahalliy aholi tomonidan va sport maqsadida ovlanadi.
Xarlem

**Xarlem**, Garlem – Niderlandiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Shimoliy Gollandiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 148,7 ming kishi (2001). Sparna kanalidagi bandargoh. Gulchilik rayoni markazi. Eksport uchun gullar, asosan, lola ekiladi. Transport mashinasozligi, sintetik kauchuk ishlab chiqarish, parfyumeriya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Muzeylar, bogʻlar bor. 14—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.
Matyoqub Xarratov

**Matyoqub Qurbon Xarrot (duradgor) ugli Xarratov** (1867, Xiva – 1939, Urganch) – xalq sozandasi (tanbur, dutor, gʻijjak), maqomchi, xattot. Xudoybergan muhrkan, Niyozjon Xoʻja va Komil Xorazmiylarning shogirdi va izdoshi. Komil Xorazmiy ixtiro etgan „Tanbur chizigʻi“ni takomillashtirishda va uning vositasida Xorazm maqomlarini notaga olishda ijrochi, tadqiqotchi va xattot sifatida Muhammad Rasul Mirzaboshi bilan hamkorlik qilgan (1886-91). Muhammad Rahim II saroyida sozanda va maqomchilar ustozi (18881906). Xiva musiqa maktabida oʻqituvchi (1923— 28), Sozchilar uyushmasi ansambli (1928—32) va Urganch teatri (1932—39)da sozanda. Xattotdan Sanʼatshunoslik instituti xodimlari Ye. Romanovskaya, Il. Akbarovlar 1934-yil tanbur ijrosida Xorazm maqomlarining cholgʻu yoʻllarini yozib olgan. Gʻijjak uchun „Xarrotiy“ nomli kuy yaratgan.

## Adabiyot
* Olimboyeva K., Ahmedov M., Oʻzbekiston xalq sozandalari, T., 1959.
Xarita-diagramma

**Xarita-diagramma** (xarita va diagramma) – biror hodisaning jamlangan mutlaq raqamli qiymatini xaritada koʻrsatilgan maʼmuriy-hududiy birlik boʻyicha taqsimlanishini diagrammalar yordamida tasvirlash usuli. Xarita-diagrammadan koʻrgazmali taqqoslash uchun foydalaniladi (masalan, viloyat yoki tumanlar boʻyicha qishloq xoʻjaligi ekinlari maydoni, yalpi hosili va boshqalar). Ularni alohida tasvirlash usuli sifatida, ayniqsa, ijtimoiy-iqtisodiy mavzuli xaritalarni (masalan, aholi va mehnat resurslari, sanoat, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi, ijtimoiy infrastruktura va hokazo) yaratishda keng qoʻllanadi. Diagrammalar uzunligi, maydoni va hajmi tasvirlanayotgan miqdorlarga proporsional boʻladi.
John Harsanyi

**John Harsanyi** (1920.29.5, Budapesht — 2000) — amerikalik iqtisodchi. Budapesht universitetida sotsiologiya boʻyicha fan doktori (1948). 1950-yildan Avstraliyada yashagan. 1958-yilda Stanford universiteti (AQSH)da oʻyinlar nazariyasi boʻyicha drlik dissertatsiyasini himoya qiddi. 1961-yilda Deytroyt universiteti professor 1964—90 yillarda Berklidagi Kaliforniya universitetida ishlagan. X.ning ilmiy ishlari oʻyinlar nazariyasiga bagishlangan (nokooperativ oʻyinlar, toʻla boʻlmagan axborotlar sharoitidagi oʻyinlar). "Axborotlar iktisodiyoti" asoschisi. Nobel mukofoti laureati (1994; R. Siten va J. Nesh bilan birga).

## Manbalar
Xartiya

**Xartiya** (yun. chartes – qogʻoz, yorliq) – 1) oʻrta asrlardagi (shaharlar va kommunalar xartiyasi, Erkinlikning buyuk xartiyasi va boshqalar) va yangi zamondagi (Buyuk Britaniyada 1838-yilgi Xalq xartiyasi, konstitutsion xartiyasi va boshqalar) ommaviyhuquqiy va siyosiy tusdagi hujjat. Xalqaro huquqda odatda deklaratsiya soʻzining sinonimi sifatida qoʻllanib, majburiy kuchga ega boʻlmaydi, xalqaro aktning umumiy qoidalari va maqsadini ifodalaydi (masalan, Yangi Yevropaning Parij X.si); 2) eski qoʻlyozma.
Haldan Keffer Hartline

**Haldan Keffer Hartline** (talaffuzi - Xolden Keffer Xartlayn; 22-fevral 1903, Blumsberg, Pensilvaniya — 17-mart 1983) — amerikalik fiziolog va biofizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Baltimordagi Jons Xopkins universitetini tugatgan (1927). Pensilvaniya universiteti (1943—49), J. Xopkins universiteti (1943—53), Rokfeller universiteti (1953— 74) professor Ilmiy ishlari boʻgʻimoyoklilar koʻzidagi ayrim nerv hujayralarining bioelektr potensiallariga oid. Nobel mukofoti laureati (1967; R. Granit va J. Uold bilan hamkorliqda)..

## Manbalar
Xartum

**Xartum** – Sudanning poytaxti. Mamlakatning eng yirik shahri, savdo, moliya, sanoat va madaniyat markazi. Koʻk Nilning chap va Oq Nilning oʻng sohilida, ular qoʻshilgan yerda 380 m balandlikda joylashgan. Aholisi 1 mln. kishi (1998). Iqlimi tropik, quruq va issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 23°, iyulniki 32°. Yillik yogʻin 160&nbsp;mm. Transport yoʻllari chorrahasi, daryo porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Xartumda xorijiy va davlat banklari, savdo firmalari shtabkvartiralari joylashgan. Oziq-ovqat, paxta tozalash, trikotaj, toʻqimachilik, koʻnteri, rezinatexnika, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. universitet, Qohira universiteti filiali, teatr va muzeylar bor.

Shaharga 1822-yilda misrliklar harbiy lager sifatida asos solgan, 1825-yildan Sudan poytaxti. 1898-yilda inglizlar bosib olgan. 1956-yildan mustakil Sudan poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklaridan Respublika saroyi (1889), Jome masjidi (1900) va boshqa saqlangan.

## Manbalar
Xartum (maʼnolari)

**Xartum**:

* Xartum — Sudanning poytaxti.
* Xartum (burun) — sudralib yuruvchi (mas, yumshoq toshbaqa) va sut emizuvchilar (koʻpchilik hasharotxoʻrlar, tapir, ayrim kurakoyoklilar, fil va b.
* Xartum (shaharcha) — Andijon viloyati Andijon tumanidagi shaharcha
Xartum (burun)

**Xartum** – sudralib yuruvchi (masalan, yumshoq toshbaqa) va sut emizuvchilar (koʻpchilik hasharotxoʻrlar, tapir, ayrim kurakoyoklilar, fil va boshqalar) tumshugʻining uzaygan burun qismi. Burun teshiklari X. uchiga ochilgan. Nafas olish, hid bilish va tuygʻu funksiyasini bajaradi. X. fillarda yaxshi rivojlangan. Fil X.i burunning chuzilib, yuqori lab bilan qoʻshilib oʻsishidan hosil boʻlgan. Fil X.i uchidagi barmoqsimon oʻsimtasi yordamida ozigʻini qamrab oladi, uni paypaslab koʻradi va buyumlarni tutib turadi. Baʼzi umurtqasiz hayvonlardagi soʻrish vazifasini bajaruvchi tananing koʻrinishi oʻzgargan oldingi kismi yoki uning oʻsimtasi ham X. deb ataladi. Ayrim turbellyariyalar, nemertinlar, xartumli zuluklar va qorinoyokli mollyuskalar X. i yordamida oʻljasini jonsizlantiradi va ushlaydi, shuningdek, oʻzini himoya qiladi. Parazit chuvalchanglar ilmoq X.i yordamida ichak devoriga yopishib oladi. Fil X.i bilan soʻrib olgan suvni ogziga yuboradi.
Matyusuf Xarratov

**Matyusuf Xarratov** (taxallusi *Chokar*) (1889, Xiva, Shayxlar qishlogʻi – 1952, Toshkent) – xonanda, sozanda (chang, tanbur), bastakor, shoir. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Xarratov Matyoqubning oʻgʻli. Yoshligidan musiqachi va shoirlar muhitida oʻsgan. Xorazmda birinchi musiqa maktabi tashkilotchisi va rahbari (Xiva, 192328), Samarqanddagi musika va xoreografiya institutida oʻqituvchi (192832), Oʻzbekiston radiosi (Toshkent, 1935—37) va Navoiy teatri (1937—50)da sozanda. Moskvadagi oʻzbek sanʼati dekadasi qatnashchisi (1937). Xarratov qoʻshiq („Sevikli Vatan“, „Bahodir yigitlar“, „Ey mexribonim“ va boshqalar), „Kolxoz marshi“ kabi kuylar muallifi. Chang diapazonini kengaytirib (xromatik tovushqator tuzib), uni takomillashtirish ustida ishlagan (1935). B. Rahmonov bilan hamkorlikda „Xorazm musikiy tarixchasi“ kitobini yozgan (M., 1925). Chokar taxallusi bilan yozgan sheʼrlari oʻzi tuzgan qoʻlyozma devon va turli bayozlarga kiritilgan, vaqgli matbuot va toʻplamlarda nashr qilingan. Sheʼrlari demokratik va maʼrifatparvarlik goyalari bilan sugorilgan. Oʻgʻli Fozil X. – Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, zamonaviy chang ijrochilik maktabining asoschisi.

## Adabiyot
* Olimboyeva K., Ahmedov M., Oʻzbekiston xalq sozandalari, T., 1959.

## Manbalar

* Sheʼrlar, T., 1974.
Xarsangtosh

**Xarsangtosh** – koʻpincha ohaktosh, dolomit, qumtosh, baʼzan fanit kabi togʻ jinslarining ajratib olinadigan notoʻgʻri shaklli (koʻndalangiga 15—50 sm) boʻlaklari. Xarsangtosh tayyorlash uchun qisilishga mustahkamlik chegarasi 100 Mn/m2 (1000 kgs/sm2)gacha boʻlgan togʻ jinslaridan foydalaniladi. Xarsangtoshlar poydevorlar ostiga solishga, ehromlar, yordamchi devorlar, kanalizatsiya, kanallar, gidrotexnik inshootlar va boshqa qurishda ishlatiladi. Ilgarigi vaqtlarda tegirmon toshlari sifatida keng foydalanilgan. Xarsangtosh oʻtmishda koʻpincha ochiq usulda, kam hollarda yer ostidan ajratib olingan. Qadimda xarsangtoshdan keng koʻlamda Xitoy, Misr, Mesopotamiya, Yunoniston, Rimda, oʻrta asrlarda hozirgi Oʻrta Osiyo hududida oddiy usudda qazib olingan. XVIII asrdan xarsangtosh olishda burgʻilab portlatish usulidan foydalanila boshladi.
Xartum madaniyati

**Xartum madaniyati** – Sudandagi neolit davri (mil. av. 7 ming yillik oxiri – 4 ming yillik)ga mansub madaniyat. Xartum sh. yaqinidan topilgani uchun nomi shundan. Manzilgoxlardan mikrolitlar, tosh iskana va boltalar, yorgʻuchoqlar, sopol buyumlar topilgan. Aholi balik, ovlash, terimchilik, ovchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan.
Xartumlilar

**Xartumlilar** (Proboscida) – sut emizuvchilar sinfi turkumi. Ustunsimon oyoqlari 5 barmoqli. Ustki labi va burni juda choʻzilib xartumni hosil qiladi (nomi shundan). X. – oʻtxoʻr. Hozirgi X.ning fillar oilasiga mansub 2 turi maʼlum. Xartumlilarning tepa jagʻidagi 2 ta kurak tishi tashqariga oʻsib chiqqan boʻlib, fil suyagi deyiladi. Fil suyagi jahon bozorida juda qadrlanadi. Hid bilish va eshitish organlari yaxshi rivojlangan. Terisi qalin, siyrak tukli, serajin burmalar hosil qiladi. Faqat hozirgi qirilib ketgan mamontlar terisi qalin jun bilan qoplangan boʻlgan. Xartumlilardan xoʻjalik ishlarida foydalaniladi. Soni kamaygani uchun ayrim joylarda muhofazaga olingan.
Xartford

**Xartford** – AQShning shimoli-sharqiy qismidagi shahar, Konnektikut daryosi boʻyida. Konnektikut shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 121,5 ming kishi (2001). Transport yoʻllari chorrahasi. Yangi Angliyaning yirik sanoat, savdomoliya va madaniy markazi. Yirik sugʻurta kompaniyalarining boshqarmalari joylashgan. Aviatsiya, stanoksozlik, elektrotexnika, radioelektronika, metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Metallurgiya, poligrafiya, oziq-ovqat, qogʻoz sanoati korxonalari mavjud. Sanoat jihozlari, qurolyarogʻ, musiqa asboblari ishlab chiqariladi. universitetlar, M. Tven muzeyi bor. Shaharga 1633-yilda asos solingan.
Xarkov universiteti

**Xarkov universiteti** () Ukrainadagi qadimgi universitetlardan biridir. 1805-yil rossiyalik maʼrifatparvar, olim V. N. Karazin tashabbusi bilan tashkil etilgan. Fizika, matematika, biologiya, iqtisodiyot, geologiya, mashinasozlik, geografiya, priborsozlik, tarix, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 3 milliondan ortiq asar saqlanib, universitetda 8 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

## Manbalar
Xaryana

**Xaryana** (, , ) – Hindiston shtati, Hindgang tekisligida joylashgan. Maydoni 44,2 ming km². Aholisi 21 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi – Chandigarh shahri. Shtat 1966-yilda Panjob shtatining boʻlinishidan tashkil etilgan. Shuning uchun landshafti, xoʻjaligi, rivojlanish darajasi va ixtisoslashuviga koʻra Panjob shtatiga yaqin. Biroq aholisining aksari qismi hind tilida soʻzlashadi va hinduizm diniga eʼtiqod qiladi. Iqlimi keskin kontinental, quruq iqdim. Yillik yogʻin 400 mm gacha. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Asosan, donli ekinlar, paxta, shakarqamish va kartoshka ekiladi. Sanoati qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Kichikroq taxta tilish, qogʻoz fabrikalari, shakarqand va kraxmal zavodlari, oyna sanoati korxonalari bor. Aniq va jarroxlik, optik asboblar ishlab chiqariladi. Yengil va aniq mashinasozlik, velosiped, traktor zavodlari va neftkimyo kompleksi ishlab turibdi. Elektr stansiyalar quvvati 3 mln. kVt (2002).
Xasavyurt

**Xasavyurt** – Rossiya Federatsiyasi Dogʻiston Respublikasidagi shahar (1931-yildan). Yoriqsuv daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 84,8 ming kishi (1998). Oziq-ovqat (konserva, goʻsht, aralash yem ktlari, sut zavodi) sanoati rivojlangan. Priborsozlik, taʼmirlashmexanika, gʻisht, temirbeton zavodlari, mebel, tikuvchilik fabrikalari bor. Bir qancha oʻrta maxsus bilim yurti faoliyat koʻrsatadi.
Xaskovo

**Xaskovo** – Bolgariyaning janubiy qismidagi shahar, Xaskovska daryosi boʻyida. Xaskovo viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 80,8 ming kishi (2001). Mashinasozlik (kimyo, oziq-ovqat va tamaki sanoati uchun jihozlar i.ch.), oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Xaskovodan gʻarbroqda XaskovskiMineralniBani balneologik kurorta joylashgan.
Xaskash

**Xaskash** – xashak, xaschoʻp va boshqalarni yigʻish, toʻplash yoki urugʻi sochib ekiladigan oʻsimliklar (arpa, bugʻdoy, ukrop, kashnich va boshqalar)ni ekishga moʻljallab haydalgan yoki chopilgan yer tuprogʻini maydalab tekislash uchun ishlatiladigan qishloq xoʻjaligi va uyroʻzgʻor quroli. Uyroʻzgʻorda ishlatiladigan X.ning uzun dastasi yogʻochdan, koʻp tishli tanasi toblangan pishiq metalldan yasaladi. Xaskashda ishlatiladigan X.ning traktorga tirkab yoki osib ishlatiladigan xillari boʻladi. Bunday xaskash oʻrilgan oʻsimlik (beda, oʻt va boshqalar) poyalarini uyum qilib toʻplash, quritish uchun agʻdarib turish, bogʻbogʻ qilib bogʻlashga tayyorlashda ishlatiladi.
Xassuna madaniyati

**Xassuna madaniyati** – Shim. Mesopotamiyadagi neolit davri (mil. av. 7-6-ming yilliklar)ga oid madaniyat. Mosul sh. (Iroq) yaqinidagi TallXassuna qishlogʻi nomi bilan atalgan. Manzilgoxlar va qabrlar topilgan. Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan.

XAT (musiqada) – mumtoz ashula yoʻllarida gʻazalning bir baytink qamrab olgan musiqiy tuzilma. Odatda, ikki musiqiy jumla yoki bir davriyadan tashkil topadi. Maqom shoʻʼbalarining bosh ikki jumlasi daromad yoki sarxat, oʻrta registrdagi jumlalar miyonxat deb ataladi. Bir misra sheʼr bilan aytiladigan qismi nimxat deb yuritiladi.
Xatanga

**Xatanga**, Lyama – Rossiya Federatsiyasi Krasnoyarsk oʻlkasidagi dare. Xeta va Kotuy daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Laptevlar dengizidagi Xatanga qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 227&nbsp;km, havzasining maydoni 364 ming km². Putorana togʻlari orasidan, kanyon hosil qilib toshloq tor oʻzanda, etak qismida Shimoliy Sibir pasttekisligida keng vodiy boʻylab qumloq oʻzanda oqadi. X., asosan, qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 3320 m³/sek. Sent. oxiri – oktabr boshlarida muzlab, iyunda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: Popigay, Xeta. Baliq turi (muksun, nelma va boshqalar) koʻp. Kema qatnaydi. Xatanga boʻyida Xatanga pristani joylashgan.
Xatboshi

**Xatboshi**, abzats – bosma yoki yozma matnda xatning birinchi qatoridan (yoki satr boshidan) joy tashlab boshlash. Adabiyotda xatboshi matnning satr boshidan boshlanib, keyingi satr boshigacha davom etadigan qismi sifatida tushuniladi.
Xatin

**Xatin** – Belarus Respublikasining Minsk viloyati Logoy rayonidagi sobiq qishloq. U 1943-yilda nemis fashistlari tomonidan aholisi (149 kishi, shu jumladan, 75 bola) bilan birga yoqib yuborilgan. 1969 yil qishloq oʻrnida Xatin memorial meʼmoriy haykaltaroshlik majmuasi („Xatin bongi“), „Qishloklar qabristoni“, „Xatin tutuni“, memorial lavhali va mangu olovli „Xotira maydoni“, „Boʻysunmagan odam“ haykali bunyod etilgan (meʼmorlar: Yu. M. Gradov, V. P. Zankovich, L. M. Levin, haykaltorosh S. I. Selixanov).
Xatmi qurʼon

**Xatmi Qurʼon** - Qurʼonni batamom oʻqish va shu munosabat bilan oʻtkaziladigan diniy marosim. Ramazon oyida, tarovih namozida Qurʼonni avvalidan oxirigacha tilovat qilib chiqilishi ham Xatmi Qur'ondir.
Odd Hassel

**Odd Hassel** (1897.17.5, Oslo — 1981.11.5) — norvegiyalik fizik-kimyogar. Norvegiya fanlar akademiyasi aʼzosi (1933). Myunxen universitetida (1922—23). Berlin fizikkimyo va elektrokimyo institutida (1923—24). Oslo universitetida (1925—64) ishlagan (1934-yildan prossor). Asosiy ilmiy ishlari organik birikmalar stereokimyosiga oid. Elektronografiya usulini rivojlantirgan va uni murakkab moddalar molekulalarini tadqiq qilishda qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1969; Derek Barton bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Xatna toʻyi

**Xatna toʻyi** – oʻzbeklar va boshqa bir qancha musulmon xalqlardagi xatna marosimi. Islom dini tarqalgandan soʻng sunnat amali bajarilishini bayram qilish sifatida odat tusiga kirib qaror topgan. Xatna toʻyi oʻgʻil bolalar „qoʻlini halollash“ning, yaʼni ularni chin musulmonlar qatoriga oʻtkazishning asosiy sharti hisoblangan. Toʻyga tayyorgarlik (masalan, maslahat oshi), mehmonlarni taklif qilish, mehmonlar sharafiga oʻyinkulgi, tomoshalar uyushtirib ziyofat oʻtkazish Xatna toʻyining tarkibiy qismi hisoblangan. Xatna toʻyida toybolaning jinsiy aʼzosidan ortiqcasi usta yoki jarroh doktorlar tomonidan kesiladi. Bu xatnaning asosi hisoblanadi
Xatshepsut

**Xatshepsut** (aynan – izzat-ikrom qilinadiganlarning birinchisi) – Misr malikasi (mil.av. 1525-1503). Firʼavn Tutmos II (mil. av. 1525 – taxminan 1523) ning taxtdoshi, tutingan singlisi va xotini; soʻngra Tutmos III (mil. av. 1525—1473; X.ning oʻgay oʻgʻli)ning taxtdoshi. Amalda ularni hokimiyatdan chetlatib, oʻzini rasman firʼavn deb eʼlon qilgan (rassomlar X.ni soqolli etib tasvirlaganlar). Xatshepsut, asosan, Amon maʼbudi kohinlariga tayangan. Uning davrida Misr Falastin va Suriyadagi mulklaridan ajralgan, Puntga savdo ekspeditsiyasi uyushtirilgan; ibodatxonalar qurilishi avjga chiqqan. Xatshepsut vafotidan soʻng Tutmos III u haqidagi xotiralarni yoʻqotish maqsadida barcha joylardan uning ismi va tasvirini oʻchirib tashlashni buyurgan.
Godfrey Hounsfield

**Godfrey Hounsfield** (28-avgust 1919 – 12-avgust 1919) — ingliz fizik muxandisi. Ichki aʼzolarni skanirlash uchun kompyuter rentgen tomograf apparatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1979; A.Kormak bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Xaura

**Xaura** – Hindistondagi shahar. Katta Kalkutta aglomeratsiyasi tarkibida, Gʻarbiy Bengaliya shtatida. Axolisi 1,01 mln. kishi (2001). Xugli daryosi boʻyidagi port. Ip gazlama va jut sanoatining yirik markazi. Qogʻoz, oyna shisha, metallsozlik, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Botanika bogi bor.
Xausa

**Xausa** – Nigeriya (26 mln. kishi), Niger (4,3 mln. kishi) va boshqalardagi xalq. Umumiy soni 30,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xausa tilida soʻzlashadi. Dindorlari – asosan, sunniy musulmonlar. Asosan, dehqonchilik, chorvachilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Xausa (maʼnolari)

**Xausa**:

* Xausa — Nigeriya (26 mln.
* Xausa (til) — somhom (afrikaosiyo) tillari makrooilasining chad tillari tarmogʻiga mansub va Shim.
Xatolar nazariyasi

**Xatolar nazariyasi** – matematik statistika boʻlimi hisoblanadi. Taqribiy xisoblarda topiladigan taqribiy qiymatlar uchun qoidalar ishlab chiqadi. Shuningdek, yoʻl qoʻyiladigan xatoliklarni oʻrganadi. Biror qiymatni topish uchun bir necha marta oʻlchash ishlari olib borilganda natijalar turlicha chiqadi, yaʼni qandaydir xatolikka yoʻl qoʻyiladi. Xatoliklar 3 xil boʻladi: doimiy, qoʻpol, tasodifiy. Doimiy xatoliklarning uchrashi oʻlchov asboblari bilan bogʻliq. Qoʻpol xatolik koʻrsatkichlar natijasini notoʻgʻri oʻqish tufayli roʻy beradi va bunday xatolik darhol koʻrinadi. Tasodifiy xatoliklar oʻlchash paytidagi turli tasodifiy sabablar tufayli paydo boʻladi. Xatolar nazariyasi, asosan, qoʻpol va tasodifiy xatoliklarni oʻrganadi.

## Manbalar

I
Xatti boburiy

„XATTI BOBURIY“ („Bobur xati“) – Zahiriddin Muhammad Bobur risolasi va shu risolada ilgari surilgan xat turi. „XATTI BOBURIY“ arab alifbosi asosida tuzilgan boʻlsa-da, bu alifbodan baʼzi jihatlari bilan ajralib turadi. Ammo bu ham arab alifbosi singari 29 harfdan iborat. Risolada Bobur arab alifbosini tahrir qilib, yozuvni soddalashtirish va osonlashtirish yoʻlidan boradi va shu maqsadda uni turkiy tilning talaffuz meʼyorlariga moslashtirishga harakat qiladi. U Hindistonda ekanligida bu xat bilan kitobat qilingan oʻzining bir qancha sheʼrlarini Movarounnaxr va Afgʻonistonga Humoyun Mirzo, Xoja Kalon va Hindol Mirzoga joʻnatgan edi. X. B. bilan muqaddas Qurʼoni karim ham koʻchirilgan va u „Mushafi Boburiy“ deb atalgan. Bu noyob qoʻlyozma Mashhad sh. (Eron)dagi Imom Rizo yodgorlik majmuasi kutubxonasida, kseronusxasi Andijon shahridagi „Bobur va jahon madaniyati“ kitob muzeyida saqlanadi.
Xausa (til)

**Xausa** – somhom (afrikaosiyo) tillari makrooilasining chad tillari tarmogʻiga mansub va Shimoliy Nigeriya, Niger, Chad, Kamerun, Gana, Benin, Togo kabi mamlakatlarda tarqalgan til. Gʻarbiy Afrikada qabilalararo, urugʻlararo til sifatida keng qoʻllanadi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 31 mln. (baʼzi manbalarda 40 mln.) kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning 90-yillari). Xausaning asosiy lahjalari – kano, katsina, sokoto, zariya, xalajiya, damagaram, gobir va boshqa – bir-biriga juda yaqin; asosan feʼl tizimi va kishilik olmoshlari sohasidagi koʻplab tafovutlar shimoli-gʻarbiy lahjalarda (Niger va Nigeriya) uchraydi. Hozirgi adabiy xausa kano lahjasi asosida shakllangan.

Xausa oʻziga xos fonetik va morfologik xususiyatlarga ega. Soʻz oʻzgarishi va soʻz yasalishi tizimida affikslar (suffiks va prefikslar), shuningdek, ichki fleksiya alohida rol oʻynaydi. Leksikasi, asosan, tub chad soʻzlaridan iborat; arab, ingliz, fransuz va qoʻshni tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina. 18-asrdan arab alifbosi asosidagi ajamiy yozuvidan, 19-asr oxiridan esa baʼzi diakritik belgilar qoʻshilgan lotin alifbosidan foydalanadi. Gazeta, jurnal va kitoblar, asosan, lotin grafikasida, anʼanaviy sheʼriyat va diniy (islomiy) adabiyot ajamiy yozuvida nashr etiladi. Ajamiyda nashr etilgan adabiyotda garbiy yevropa tillaridan oʻzlashmalar deyarli uchramaydi. Nigeriyaning shimoliy shtatlarida xausa maʼmuriy sohada, maktab taʼlimida (ayniqsa, boshlangʻich maktablarda), radioeshittirishlarda ingliz tili bilan bir darajada qoʻllanadi.
Xafaband

**Xafaband** (fors. – xafa va band – toʻsish), gulband – zargarlik buyumi; ayollarning boʻyin taqinchogʻi. Boʻyinni oʻrab turadigan tasma hamda marjon va turli shakldagi noziklardan terib yaratiladigan toʻrsimon shokilali tuzilishga ega turlari bor. Koʻkrakkacha tushib turadigan shokilalar trapetsiya va boshqa shakllarda boʻlib, gullari ramziy maʼnodagi shox, uchburchak, romb va boshqa handasiy naqshlardan iborat. „Gulband“ atamasi asli „gulband“ (yovuz ruh va band) boʻlib, yomonlik, yovuzlikdan saqlovchi tumor vazifasini bajargan, vaqt oʻtishi bilan atama oʻzgarib ketgan. Xafabandning boshqa shakllari – (masalan, Toshkent, Samarqand va boshqalarda) kumush gardishga oʻrnatilgan haqiqlar qatori yoki oʻzaro harakatlanuvchi ilmoq yoki halqachalar bilan birlashtiriladigan murabba, toʻrtburchak yoki oval yaproqchalardan tuziladigan shokilali va shokilasiz turlari keng tarqalgan.

## Manbalar
Xafif

**Xafif** (arab. – yengil) – Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlari musiqa nazariyasida ritmik tuzilma (usul)lar nomi. Bir necha turlari mavjud: Xafifi ramal (tan—tanan tan—tanan), Xafifi saqil (tan—tana—tan—tana) va boshqa.
## Manbalar
Hafsiylar

**Hafsiylar** — Tunisda hukmronlik qilgan sulola (1229—1574). AlMuvahhidun harakatining asoschilaridan biri shayx Abu Xafs nomi bilan atalgan. Sulola asoschisi — Abu Zakariyo (1229—49). Xafsiylar davlati 13-asrning oʻrtalari —14—15-asr oxirida gullab yashnagan. 1574-yilda Usmonli turk imperiyasi tomonidan qulatilgan.
Xafun

**Xafun**, RasXafun — Somali yarim oroldagi burun, Afrikaning eng chekka sharqiy nuqtasi (10°26’ sh.k. va 57°23’ shq.u.).
## Manbalar
Nikolay Xachaturov

**Nikolay Grigoryevich Xachaturov** (14-iyun 1907-yil Toshkent 17-fevral 1989-yil) – aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1966). Faoliyatini Yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1935-1936). 1938-yildan M.Gorkiy nomidagi rus drama teatrida ishlagan. Xachaturov xarakterli aktyor boʻlib, qahramonlarining eng kichik xislatlarini ham oʻtkir shtrixlarda berish, koʻproq satiraga moyil hayot voqealarini boʻrttirib, kulguli tasvirlash uning ijodiga xos boʻlgan. Lyudoviko (Lope de Vega, „It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi“), Vurm, Qirol Filipp (F. Shiller, „Makr va muhabbat“, „Don Karlos“), Murzavetskiy (A.Ostrovskiy, „Boʻrilar va qoʻylar“), Jevakin (N.Gogol, „Uylanish“), Yepixodov (A. Chexov, „Olchazor“), Baron (M.Gorkiy, „Tubanliqda“), Mamat, Mulladoʻst (Hamza, „Paranji sirlari“, „Maysaraning ishi“), Nurbobo (I.Sulton, „Nomaʼlum kishi“), Dunkan (U.Shekspir, „Makbet“), Don Kixot va Servantes (D. Vasserman, D.Derion, „Lamanchlik kishi“), Konsul (G.Mdivani, „Konsulni oʻgʻirlashdi“) kabi rollari bilan shuhrat qozondi.

## Manbalar
Aram Xachaturyan

**Aram Ilich Xachaturyan** (,6-iyun 1903-yil, Tbilisi yonidagi Kojori kishlogʻi – 1-may 1978-yil, Moskva, Yerevanda dafn etilgan) – kompozitor, dirijyor. Millati arman. Xalq artisti (1954), Mehnat Qahramoni (1973), Armaniston (1938), Rossiya (1944), Oʻzbekiston (1967)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1934). Gnesinlar nomidagi Musiqaped. instituti hamda Moskva konservatoriyasida (1950 yildan) dare bergan (1952 yildan professor). Xachaturyan musiqasi oʻta joʻshqinligi, hayotbaxshligi, kuylar jozibadorligi, garmoniya va orkestr boʻyoqlarining rangbarangligi bilan ajralib turadi. Ijodida Kavkaz xalqlari (ayniqsa, arman) musiqa (gusanlar, oshiqlar sanʼati va boshqalar) anʼanalarini zamonaviy kompozitorlik ijodiyoti tamoyillari bilan uzviy bogʻlab, oʻziga xos uslubini yaratishga erishgan. Fortepiano (1936), skripka (1940), violonchel va orkestr uchun (1946) konsertlari, „Gayane“ (1942, birinchi milliy baleti) va „Spartak“ (1954) baletlari, simfonik syuitalar („Maskarad“, 1944 va boshqalar) dunyoga mashhur. Shuningdek, Xachaturyan 3 simfoniya (1934—47), 3 konsertrapsodiya (1961—68), kamer asarlar, qoʻshiklar, spektakl va kinofilmlarga musiqa va boshqa muallifi. Oʻzbek va Kavkaz xalq kuylari asosida trio (1932), „Rake syuitasi“ (1933) ni yaratgan. Italiya, Germaniya va boshqa sanʼat akademiyalarining faxriy aʼzosi. Dirijyor sifatida Yevropa, Amerika, Shimoliy Afrika, Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.
## Manbalar
Xachir

**Xachir** (Mulus) – uy hayvoni; ot (biya) bilan eshak (hangi) duragayi. Xitoy, Hindiston, Turkiya, Afrika, Italiya, Fransiya, Ispaniya, Oʻrta Osiyoda xachir yetishtirish azaldan mavjud boʻlgan. Soʻnggi davrlarda Meksika, Argentina va AQShda ham rivoj topdi. Oʻzbekistonda qadimdan xachir yetishtirish va xoʻjalik maqsadlarida ulardan yuk tashishda va ulov tarzida samarali foydalanib kelingan. Xachir gavdasi, koʻkrak qafasi kengligi va tez yurishi bilan otlarga oʻxshasa, chidamli va ishchanligi, boshining kattaligi, qulogʻining uzunligi, boʻynining toʻgʻriligi va kaltaligi bilan eshakka oʻxshaydi. 40-50 yil yashaydi, 30-35 yil ishlash qobiliyatiga ega, yuqumli kasalliklarga kam chalinadi, iqlim sharoitiga yaxshi moslashadi, ozuqa tanlamaydi, parvarishga unchalik muhtoj emas. Turlari har xil. Xachirning erkagi va urgʻochisi bepusht boʻladi. Ular oʻzaro nasl bermaydi, lekin urgʻochi xachir ayrim hollarda aygʻirdan yoki hangi eshakdan qochib nasl berish xususiyatiga ega. Erkak xachir 1,5 yoshda bichiladi. 2—3 yoshidan ishga oʻrgatiladi. 4 yoshida yetuk ish hayvoniga aylanadi. Yirik biyalardan va zavod zotidan boʻlgan eshaklardan boʻyi 160-170 sm va tirik vazni 600–650&nbsp;kg boʻlgan oʻta kuchli va yuk tashuvchi xachirlar olinadi. Xachirni otlar kabi tirik vaznga muvofiq oziqlantirish tavsiya etiladi. XX asrning 30-yillarigacha Oʻrta Osiyo yilqichilik, tuyachilik, eshakchilik va xachir yetishtirish styasida xachir yetishtirish va ulardan foydalanish masalalari ilmiy oʻrganildi (V. A. Shchekin). XX asrning 50-yillaridan boshlab xachir Oʻzbekistonda avtomobil transportining rivojlanishi bilan deyarli yoʻqolib ketdi.

## Manbalar

## Adabiyot
* Lakoza I. I., Shchekin V. A., Verblyudovodstvo i osnovi oslovodstva i muloproizvodstva, M., 1964.
Xafel

**Xafel** – Germaniyadagi daryo bolib, Elba daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 341&nbsp;km, havzasining maydoni 24,4 ming km² ni tashkil qiladi. Meklenburg koʻli platosidan boshlanib, Shimoliy Germaniya pastttekisligidan koʻl va suv omborlari orqali oqadi. Asosiy irmogʻi – Shpre daryosi. Oʻrtacha suv sarfi 80 m³/sek. Kanallar orqali Oder va Elba daryolari bilan bogʻlangan. Xafel boʻyida Berlin, Brandenburg, Potsdam shaharlari joylashgan.

## Manbalar