Buxorodagi Yak-40 halokati

**Buxorodagi Yak-40 halokati** – 1974-yil 14-dekabr, shanba kuni ertalab Buxoroda sodir boʻlgan aviatsiya halokati. Aeroflot korxonasining Dushanbe birlashgan aviaotryadiga qarashli Yak-40 yoʻlovchi samolyoti SU-124 muntazam ichki reysini Buxoro – Dushanbe yoʻnalishi boʻyicha bajarishni boshlagan, biroq Buxoro aeroportidan uchish vaqtida samolyot havoga koʻtarilmagan va uchish-qoʻnish yoʻlagidan chiqib ketgan. Koʻp oʻtmay, samolyot toʻsiq va daraxtlarga urilib, parchalanib ketgan. Uning bortida boʻlgan 19 kishidan – 15 yoʻlovchi va 4 ekipaj aʼzosidan 7 nafari halok boʻlgan, 8 kishi tirik qolgan, ulardan 4 nafari tan jarohati olgan.

## Samolyot
Bort raqami  (zavod raqami – 9131119) Yak-40 1971-yil 30-sentyabrda Saratov aviatsiya zavodida yigʻilgan va SSSR Fuqaro aviatsiyasi vazirligiga (Aeroflot) topshirilgan, undan esa Tojikiston fuqarolik aviatsiyasi boshqarmasining Dushanbe birlashgan aviaotradiga oʻtkazilgan. Halokat sodir boʻlgan vaqtga kelib, layner 3 637 soat parvoz qilgan va 4 595 marta „uchish-qoʻnish“ sikllarini bajargan.

## Ekipaji
SU-124 reysi ekipaji Dushanbe BAO 186-uchuvchilar otryadidan boʻlib, tarkibida 4 kishi boʻlgan:
* Havo kemasi komandiri – Aleksandr Mixaylovich Savelyev;
* Ikkinchi uchuvchi – Mixail Vasilyevich Chevtayev;
* Bortmuhandis – Nikolay Nikolayevich Simerzin;
Samolyot salonida styuardessa Muhabbat Zakirova xizmat qilgan.

## Halokat
1974-yil 14-dekabr kuni bort raqami  boʻlgan Yak-40 Buxorodan Dushanbega parvoz qilayotgan edi. Ekipaj uzunligi 1 500 m boʻlgan sunʼiy uchish-qoʻnish yoʻlagidan (oxirgi xavfsizlik zonasi – 400 m) 12° magnit kurs boʻyicha, 360° dan 12 m/s tezlikdagi shamol sharoitida uchishga harakat qilgan. Koʻrsatmalarga koʻra, ekipaj uchishga tayyorgarlik chogʻida stabilizator hisoblangan holatga −3° oʻrnatilgan, rulilarning blokdan chiqarilishi va ularning harakati tekshirilgan. Dastlabki startda zakrilkalar 20° ga chiqarilgan. Asosiy start nuqtasi uchish-qoʻnish yoʻlagi boshidan 50–100 m uzoqlikda joylashgan edi.

Uchishga kirishganidan 18–19 soniya oʻtib, 145–150 km/soat tezlikda (uchish yoʻlagining boshidan 330–360 m) komandir „shturvalni oʻziga tortib“ oldingi shassi tayanchini yengillashtirmoqchi boʻlgan-da, u harakatga toʻsqinlikni his qilgan. Uning xavotirli savoliga ikkinchi uchuvchi: „Rullar blokdan chiqarilgan, yashil chiroq yonib turibdi“, deb javob bergan va A3S blokirovka tizimi oʻchiq boʻlishiga qaramay, rulni yana blokdan chiqarishga urinib koʻrgan. Vaziyat sababini aniqlay olmagan komandir stabilizator ogʻishini −5° gacha oshirib, samolyotni koʻtarishga harakat qilgan. Samolyotni koʻtarmasligini anglab yetganidan soʻng, uchish-qoʻnish yoʻlagi oxiridan 300 m masofada komandir uchishni toʻxtatish qarorini qabul qilgan va dvigatellarni oʻchirish, yongʻin kranlarini yopish va samolyotni elektr taʼminotidan uzishni buyurgan. Bu buyruqlar bortmuhandis va ikkinchi uchuvchi tomonidan bajarilgan. Bu vaqtda samolyotning tezligi 215 km/soat atrofida edi. Shturval harakatining cheklangani aniqlangandan boshlab dvigatellar oʻchirilguncha 16–18 soniya oʻtgan. Komandir tormoz berishni boshlagan, ammo yuqori tezlik va katta koʻtarish kuchi tufayli gʻildiraklarning uchish yoʻlagi bilan tutashuvi zaif boʻlgan.

Yak-40 yuqori tezlikda uchish yoʻlagidan chiqib ketgan, transheya buralmasi va daraxtlarga urilib, qisman vayron boʻlgan va yonib ketgan. Transheyaga urilganda barcha shassi tayanchlari uzilgan. Daraxtlarga ketma-ket urilishlar natijasida har ikki qanot vayron boʻlgan, transheya tepaligiga urilganda esa fyuzelyaj buzilgan. Samolyot xavfsizlik zonasidan 140 m (uchish-qoʻnish yoʻlagi oxiridan 540 m) uzoqlikda toʻxtagan. Urilish paytida baʼzi yoʻlovchilar oʻrindiqlari bilan birga oldinga siljib ketgan, bu esa uchuvchilar eshigi va favqulodda chiqish yoʻlini ochishni qiyinlashtirgan. Uchuvchilar eshigini biroz ochib, kabina yuqori lyuki orqali 5 yoʻlovchini chiqarib yuborgan va oʻzlari ham samolyotni tark etgan. Yana 3 yoʻlovchi fyuzelyajdagi yorilgan joylar orqali mustaqil chiqib ketgan. Yongʻin natijasida layner deyarli toʻliq yonib ketgan. 8 nafar tirik qolgan yoʻlovchidan 4 nafari jarohat olgan. Halokat Moskva vaqti bilan 11:01 da sodir boʻlgan. UT-6D balandlik ruli blokirovka mexanizmi oʻrganilganda, uning shtoki 17–18 mm chiqish holatida boʻlgani aniqlangan, bu esa rullar bloklangan holatga mos keladi.

## Sabablari
Komissiya xulosalariga koʻra, halokat sababi uchish vaqtida shturval ustunining harakatlanmasligi boʻlib, bu balandlik ruli oʻz-oʻzidan bloklanib qolganidan va ekipajning xatosi – uchishni toʻxtatish haqidagi qarorni kech qabul qilganidan boʻlishi mumkin. Rul blokirovka tizimidagi nosozliklarning sababi aniqlanmagan. Fuqaro aviatsiyasi davlat ilmiy tadqiqot instituti tomonidan oʻtkazilgan texnik ekspertiza ham bu nosozlik sababini aniqlay olmagan, lekin ularning fikriga koʻra, tizimda eng koʻp uchraydigan nuqson – shtepsel ulanishlaridagi korroziya boʻlib, bu blokirovka tizimining signalizatsiyasini ishdan chiqaradi va UT-6D elektromexanizmlarining oʻz-oʻzidan bloklanishiga olib kelishi mumkin.

## Manbalar