open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qattiq jismlar fizikasi

**Qattiq jismlar fizikasi** — fizikaning qattiq jismlarning tuzilishi va asosiy xossalarini hamda ularda yuz beruvchi xodisalarni oʻrganuvchi sohasi. Mustaqil soha sifatida 20-asr boshlarida shakllanib, kvant mexanika yaratilgandan soʻng tez rivojlana boshladi. Qattiq jismlar fizikasif. kristallografiya, metallar fizikasi, yarimoʻtkazgichlar fizikasi, mustahkamlik va plastiklik fizikasi, qattiq jismlar magnetizmi, oʻta oʻtkazuvchanlik, radiatsion fizika va boshqalar sohalarni, optika, akustika, past tralar fizikasi, tutash muhit mexanikasi, kinetik fizika, polimerlar fizikasi, tartibsiz va amorf muhitlar fizikasi va boshqalar sohalarning ayrim boʻlimlarini birlashtiradi. Bu yoʻnalishlarning nazariy asoslari qattiq jismlar nazariyasining tushunchalari va qonunlariga asoslanadi. Qattiq jismlar fizikasif.da fizik hodisalar (kristall panjaralarning tebranishi, fazaviy oʻtishlar, elektromagnit toʻlqinlar, xususan, yorugʻlikning nurlanishi hamda yutilishi va boshqalar) ni eksperimental va nazariy oʻrganishga katta ahamiyat beriladi. Kristallarda nuqsonlarning hosil boʻlishi, ularning qattiq jismning fizik xossalariga taʼsiri mexanizmlarini oʻrganish muhim ahamiyatga ega. Qattiq jismlar fizikasif.da ikki asosiy usul: fenomenologik va mikroyekopik usul qoʻllanadi. F ye nomenologik usulda qattiq jism simmetriyaning maʼlum qonunlarini qanotlantiruvchi uzluksiz yaxlit muhit deb qaraladi. Bu usul koʻp sonli eksperimental faktlarni tushuntirish imkonini beradi, biroq qattiq jismlarda kuzatiladigan hodisalarning mohiyatini ochib bermaydi. M i k roskopik usulda har qanday qattiq jismga maʼlum qonunlar boʻyicha oʻzaro taʼsirlashuvchi zarralar sifatida qaraladi. Bu usulda qattiq jismlarning xossalari va ularda yuz beradigan hodisalar kvant mexanika, statistik fizika, kvant elektrodinamika qonunlari asosida tushuntiriladi. Qattiq jismlar fizikasif.da mutlaq qattiq jism, elementar gʻalayonlanish yoki kvazizarralar kabi taqribiy model va konsepsiyalardan foydalaniladi. Eksperimental Qattiq jismlar fizikasif.da tadqiqotlar radioaktivatsion analiz, rentgenostruktura analizi, radiospektrokopiya, optik spektroskopiya va boshqalar koʻpgina usullar bilan olib boriladi. Qattiq jismlar fizikasif.ning muhim vazifalaridan biri — berilgan xususiyatli yangi materiallar (oʻta qattiq va oʻta toza moddalar; yuqori trali oʻta oʻtkazgich moddalar) yaratish va ularni hosil qilish yoʻllarini asoslab berish.

Abduraim Uzoqov.
Qattiq fazali reaksiyalar

**Qattiq fazali reaksiyalar** — qattiq moddalar orasida oʻziga xos rang paydo boʻlishi bilan boradigan reaksiyalar. Rangli choʻkmalar hosil boʻlishi yoki erib ketishi bilan boradigan reaksiyalar ham Qattiq fazali reaksiyalarr. ga kiradi. Kristallda boradigan kimyoviy reaksiyalar koʻpincha nuqsonli joylarda rivojlanadi. Nuqsonlar kristall panjaraning ichki qismida ham boʻlishi mumkin; binobarin, kimyoviy reaksiyalar kristallning ichki sirtida ham rivojlana oladi. 2 qattiq jism orasidagi reaksiya dastlabki moddalar sirti bilan mahsulotlar sirti chegarasida sodir boʻlishi mumkin. Bunday reaksiyalar topokimyoviy reaksiyalar deb ataladi (yun. xorok — joy demakdir, chunki bu reaksiyalar kristallning muayyan biror joyida sodir boʻladi).

Topokimyoviy reaksiyalar jumlasiga kaliy permaganatning parchalanishi, metallarning oksidlanishi va juda koʻp komplekslarning hosil boʻlish reaksiyalari kiradi. Bunga qattiq A§1 va qattiq N§12lardan qattiq Ayo2(N§14)ning hosil boʻlish reaksiyasi misol boʻla oladi. Reaksiya qattiq fazada amalga oshishi uchun zarralar qattiq jism orqali diffuziyalanishi lozim; yuqoridagi misolda A§+ionlari Ne12tomon, Ne2+ionlari esa A§1 tomon harakat qiladi. SoS126N20 bilan mochevina, GʻeS136N20 bilan tiomochevina, №S16N20 bilan atsetamid orasidagi reaksiyalar topokimyoviy reaksiyalardir. Quruq holdagi nikel atsetat №(SN3SOO)2bilan dimetilglioksim S4N803M2orasidagi topokimyoviy reaksiya natijasida qizil tusli mahsulot hosil boʻladi. Shu sababli dimetilglioksim yordami bilan biror moddada nikel boryoʻqligini aniqlash mumkin.
Qattiq shankr

**Qattiq shankr**, birlamchi sifiloma — zaxm yarasi. Qattiq shankr zaxm kasalligining ilk belgisi boʻlib, zaxm mikrobi (oqish treponema) kirgan joyda paydo boʻladi, bu zaxmning birlamchi davrida yuz beradi (qarang Zaxm).
Qattiq eritmalar

**Qattiq eritmalar** — 2 yoki undan ortiq komponentdan tashkil topgan oʻzgaruvchan tarkibli, 1 jinsli kristall yoki amorf moddalar. Komponentlar orasidagi miqdoriy nisbat oʻzgarganida ham Qattiq eritmalarning 1 jinsliligi saqlanib qoladi. Qattiq eritmalar hosil qilish xususiyati koʻpchilik qattiq moddalarga mansubligi uchun koʻpgina tabiiy va sunʼiy moddalar Qattiq eritmalar holida mavjud. Gidridlar vodorod bilan, karbidlar uglerod bilan, nitridlar azot bilan, oksidlar kislorod bilan Qattiq eritmalar hosil qiladi. Metallar orasida hosil boʻladigan Qattiq eritmalar, ayniqsa, katta ahamiyatga ega, chunki bunda ularning plastikligi deyarli kam oʻzgarib, qattiqligi, mustahkamligi va elektrga qarshiligi ortadi.

Barcha Qattiq eritmalar 3 guruhga boʻlinadi: singish bilan hosil boʻladigan Qattiq eritmalar; oʻrin olish bilan yuzaga keladigan Qattiq eritmalar; defekt tuzilishga ega ayrilish Qattiq eritmalar Ayrilish Qattiq eritmalar eritma hosil qilgan moddaning kristall panjarasida zarralar bilan band boʻlmagan boʻsh oʻrinlar mavjudligi bilan tafsiflanadi. Singish bilan hosil boʻladigan Qattiq eritmalar vujudga kelganda eruvchi moddaning atomlari erituvchi metallning kristall panjarasida tugunlararo fazoviy boʻshliqqa joylashadi (temirda uglerodning erishi bunga misol boʻla oladi). Oʻrin olish bilan hosil boʻladigan Qattiq eritmalarda eruvchi metall atomlari bilan erituvchi metall atomlari kristall panjara tugunlarida bir-biri bilan oʻrin almashadi (mas, misning nikel bilan, natriy bromidning natriy xlorid bilan boʻlgan Qattiq eritmalari).

Qattiq eritmalar texnikada qoʻllanadigan eng zarur qotishmalar asosini tashkil etadi. Mas, mashina va stanoklar yasashda ishlatiladigan qotishmalar (qarang Boʻshatish, Poʻlatni toblash, Metallarni ishlash), zanglamaydigan, kislotaga chidamli poʻlatlar, bronza, jez. Alyuminiy va magniyning boshqa metallar bilan hosil qilgan yengil va oʻta yengil Qattiq eritmalari juda mustahkam boʻlib, ular elektr tokining oʻtishiga juda katta qarshilik koʻrsatadi. Turli shishalar ham Qattiq eritmalarga misol boʻla oladi.
Qattiq qotishmalar

**Qattiq qotishmalar** — yuqori (1000° dan yuqori) tragacha qizdirilganda oʻz qattiqligi, mustahkamligi, kesish va boshqalar xossalarini saqlab qoladigan materiallar. Nihoyatda qattiq, issiqbardosh, otashbardosh, yeyilishga chidamli xillarga boʻlinadi. Qattiq qotishmalarning metallokeramik, mineralokeramik va quyma guruhlari bor.

Metallokeramik Qattiq qotishmalar, asosan, bir yoki bir necha karbiddan — volfram, titan, tantal karbidlari va boshqalardan iborat; bogʻlovchi komponent sifatida, odatda, kobaltdan, kamdankam hollarda nikel, uning molibden, poʻlat bilan qotishmasidan foydalaniladi. Metallokeramik Qattiq qotishmalar presslab va qizdirib qovushtirib, turli shaklli va har xil oʻlchamli plastinkalar tarzida tayyorlanadi. Ulardan metall va qotishmalarni kesib ishlash, bosim bilan ishlash (sim kiryalash, shtamplash, kalibrlash va boshqalar), burgʻilash ishlari va boshqalarda foydalaniladi.

Mineralokeramik Qattiq qotishmalar alyuminiy oksidli minerallarni presslash va. chamasi 1750°, trada qovushtirish yoʻli bilan tayyorlanadi va turli oʻlcham hamda shakldagi plastinalar tarzida boʻladi. Mineralokeramik Qattiq qotishmalarning qattiqligi Rokvell boʻyicha 93 ga yetadi (qarang Rokvell usuli), 1200° gacha qizdirilganda ham mexanik xossalarini yoʻqotmaydi; kesuvchi asboblar tayyorlashda ishlatiladi.

Quyma Q.Q., asosan, xrom, nikel, uglerod, volfram, temir va boshqalar elementlarni qoʻshib suyuqlantirish yoʻli bilan olinadi. Quyma Qattiq qotishmalarning sellit (VK2, VKZ), sormayt №1, sormayt №2 va boshqalar markazlari mavjud boʻlib, ular detal va asboblarning yeyilgan yuzalariga suyuqlantirib qoplash uchun ishlatiladi. Quyma Qattiq qotishmalar suyuqlantirib qoplangan yuzaning yeyilishga chidamliligi 2—4 baravar ortadi, qattiqligi esa Rokvell boʻyicha 40—50 birlikka yetadi.
Qatagʻon (qabila)

**Qatagʻon** — oʻzbeklar tarkibidagi yirik qabila. Afgʻoniston shimolida (Qunduz va Toshqoʻrgʻon), Tojikiston (Koʻhitang togʻining sharqiy yon bagʻirlarida, Vaxsh, Surxon, Panj va Yaxsu daryolarining boʻylarida), Oʻzbekiston hududida, asosan, Qashqadaryoning Shahrisabz vohasi (Yakkabogʻ daryosining yuqori oqimi), Qamashi tumani, Buxoro vohasi (Navoiy va Kattaqoʻrgʻon tumanlari), Xorazm, Fargʻona vodiysi va Toshkent vohasida yashashgan. 1924-yilda Oʻzbekiston va Tojikistonda yashovchi qatagʻonlarning umumiy soni 27,2 ming kishi boʻlgan. Fargʻona vodiysi hamda Toshkent vohasida yashagan qatagʻonlar XVIII—XIX asrlarda batamom oʻtroqlashgan. Qatagʻonlar bir necha urugʻlarga boʻlingan. Oʻtmishda chorvachilik bilan shugʻullanishgan, asrlar davomida oʻtroqlashib, dehqonchilik qilganlar.
Qaffol Shoshiy maqbarasi

**Qaffol shoshiy maqbarasi** — Toshkent shahrining Olmazor tumanida joylashgan XVI asrga oid meʼmoriy yodgorlik.

Hozirgi kunda Qaffol Shoshiy maqbarasi Hazrati Imom majmuasi tarkibiga kiradi. 

## Tarixi
Hazrati Imom (Hastimom) nomi bilan mashhur boʻlgan imom Abu Bakr Muhammad ibn Ali Ismoil Qaffol ashShoshiyga atab, uning qabri ustiga qurilgan. Dastlabki maqbara saqlanmagan. 

## Meʼmorchiligi
Qaffol Qaffol Shoshiy maqbarasi meʼmor Gʻulom Husayn tomonidan 1541—1542-yillarda chorsi (25×26×5 sm) pishiq gʻishtdan bunyod etilgan. Maqbarachorgoqtarxli (13,3×12,5 m), katta xona va uning toʻridagi sagʻanali xonadan iborat. Katta xona (6×6 m) ning uch tomoni peshtoqli, qoʻsh qavatli gumbaz bilan yopilgan. Bosh peshtoq va uning 2 yonidagi burjlari anʼanaviy usulda. Maqbara burchaklarida 2 va 3 qavatli 8 yoqli va toʻrtburchak tarhli hujralar bor. Eshik tepasidagi kitobada maqbara qurilgan sana, meʼmor va xattotning nomi yozilgan; poygumbazidagi yozuvlar saqlanmagan. Maqbaraning tarzlari bezaksiz, derazalariga panjaralar ishlangan. Maqbara poliga mavjli qilib gʻishtlar yotqizilgan. Q.Qaffol Shoshiy maqbarasi asosida keyinchalik Hazrati Imom majmuasi vujudga kelgan.

## Tavsif

## Galereya

## Manbalar

## Havolalar
Qashqadaryo (maʼnolari)

**Qashqadaryo**:

* Qashqadaryo viloyati — Marjona degan maʼnoni anglatadi .
* Qashqadaryo (daryo) (quyi oqimida Maymanoqdaryo) — Qashqadaryo viloyatidagi daryo.
* Qashqadaryo (shaharcha) (eski nomi Shayxali qishlogʻi) — Qashqadaryo viloyatidagi shaharcha (1978-yildan).
* Qashqadaryo (gazeta) — „QASHQADARYO“ — Qashqadaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi.
Qashqadaryo (shaharcha)

**Qashqadaryo** (eski nomi Shayxoli qishlogʻi) — Qashqadaryo viloyatidagi shaharcha (1978-yildan). Transport yoʻli chorrahasi. Viloyat markazi (Qarshi shahri) dan 24&nbsp;km shimolida. Aholisi 6 ming kishi (2003). Qashqadaryoda un, goʻsht, qurilish materiallari kombinatlari, qurilish tashkilotlari, asfalt-beton, keramika-drenaj quvurlari ishlab chiqarish korxonalari, pivo zavodlari, avtokorxona, neft bazasi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, kasb-hunar kolleji faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim maktablari, kutubxona, madaniyat uyi, tibbiy muassasalar bor.

## Manbalar
Qashqadaryo (gazeta)

**Qashqadaryo** — Qashqadaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. 1925-yil 22-mayda Qarshi shahrida „Qashqadaryo“ nomi bilan nashr etila boshlagan. Keyinchalik „Sotsializm alangasi“, „Yengish“ (1934), „Qashqadaryo haqiqati“ (1935) nomlarida chop etilgan. 1960-yil 25-yanvarda Qashqadaryo viloyati tugatilib, Surxondaryo viloyatiga qoʻshilishi munosabati bilan „Qashqadaryo haqiqati“ gazetasi oʻz faoliyatini toʻxtatgan. 1964-yil 7-fevralda yana chiqa boshlagan.

1997-yil 11-iyunda „Qashqadaryo haqiqati“ va „Kashkadarinskaya pravda“ gaz.lari tahririyatlari birlashtirilib, „Q.“ nomida oʻzbek va rus tillarida nashr etilgan. 2005-yil 1-yanvardan „Q.“ va „Novosti Kashkadari“ gaz.lari har qaysisi alohida mustaqil nashr sifatida oʻzbek va rus tillarida chop etilmoqda. Sahifalarida viloyat aholisining respublika, viloyat va dunyo miqyosida roʻy berayotgan yangiliklardan xabardor etish va ularni vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashga, xalq farovonligi va turmush darajasini mustahkamlash ishlariga jalb qilishga oid materiallar berib boriladi.

## Muharrirlar
Gaz.ga turli yillarda S. Karimov, N.Gʻulomov, U. Xoʻjayev, Umarov, S.Qodirov, R.Nurmatov, B.Norqobilov, N. Ravshanov muharrirlik qilishgan. Adadi 4001 (2005).

## Manbalar
Qashqadaryo arxeologiktopografik ekspeditsiyasi

**Qashqadaryo arxeologiktopografik ekspeditsiyasi** (QATE), Kesh arxeologiktopografik ekspeditsiyasi — Qashqadaryo vohasidagi tarixiyarxeologik yodgorliklarni oʻrganish, tarixiy davrlarni oʻrganish hamda arxeologik materiallar toʻplash maqsadida tashkil etilgan ilmiy ekspeditsiya (1963). QATEga 196386-yillar M.Ye. Masson, 1986—93 yillar Z.I.Usmonova, 1993—98 yillar A.S.Saʼdullayev va 1999-yildan R.X.Sulaymonov rahbarlik qilmoqda. QATE tomonidan hozirgacha Qashqadaryo vohasidagi 600 dan ortiq turli tarixiy davrlarga mansub yodgorliklar oʻrganilib chiqildi. Ular ichida Janubiy Sugʻdning yirik shahar markazlari (Uzunqir, Kitob, Shahrisabz, Naxshab, Nasaf, Qarshi), qadimiy oʻtroq dehqonchilik makonlari, qadimiy davr va oʻrta asr savdo yoʻllari, hunarmandchilik ustaxonalari, meʼmorlik yodgorliklari, mudofaa inshootlari va qoʻrgʻonlari (Oʻrta qoʻrgʻon, Yangiqoʻrgʻon, Chim mudofaa devori va boshqalar) bor. QATE faoliyati davomida ilk temir davridan 20-asr boshlarigacha boʻlgan katta tarixiy davr tarixi va arxeologiyasining dolzarb masalalari qamrab olindi.

.QATE tomonidan Qashqadaryo vohasida olib borilgan tarixiyarxeologik tadqiqotlar natijalari "Stolichnme goroda v nizovyax Kashkadari s drevneyshix vremyon", "Goroda yujnogo Sogda v VIII—XII vv.", "Oʻrta Osiyoning qadimgi davr va oʻrta asrlar arxeologiyasi" (toʻplam), "Qadimgi Oʻzbekiston ilk yozma manbalarda", "Qadimgi Oʻrta Osiyo tarixi", "Qadimgi Kesh — Shahrisabz tarixidan lavhalar" (monografiya), "Oʻrta Osiyo arxeologiyasi", Shahrisabz. Ming yilliklar merosi" (yubiley albomi) kabi ilmiy va ilmiy ommabop asarlarda oʻz aksini topdi.
Qatqaloq

**Qatqaloq** — 1) kuchli yogʻinlar va sugʻorishdan soʻng tuproq betida hosil boʻladigan qattiq qatlam. Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik rayonlarining deyarli barcha tuproqlari qatqaloqlanishga moyil. Bunga asosiy sabab, shu tuproqlarning haddan tashqari kam donadorligi va tuproq agregatlarining suvga juda ham chidamsizligidir. Yomgʻirdan yoki sugʻorishdan soʻng yerning ustki qavati ivib suyuladi, quriganda qotib Q. hosil qiladi va beti yorilib ketadi. Q. tuproq xossalari va qishloq xoʻjaligi ekinlari rivojiga salbiy taʼsir koʻrsatadi, tuproqning suv oʻtkazuvchanligi va havo almashinuvini sekinlashtiradi, shuningdek, tuproqdagi namning (20—30% gacha) bugʻlanishini tezlashtiradi. Juda qalin Q. hosil boʻlgan dalalarda maysalarning unib chiqishi 3—5 kunga kechikadi va koʻchat soni siyraklashib ketadi.

Q. hosil boʻlish jarayoni tuproqlarning mexanik tarkibi, turi, madaniy holati, shoʻrlanganligi va boshqalarga bogʻliq. Q., koʻpincha, sugʻoriladigan boʻz va choʻl tuproqlarida hosil boʻladi. Uning qalinligi va qattiqligi tuproq mexanik tarkibining ogʻirlashuviga bogʻliq. Ayniqsa, ogʻir qumoqli, soz mexanik tarkibli taqirli, sur tusli qoʻngʻir tuproqlarda va taqirlarda Q. qalin hamda juda qattiq boʻladi. Shoʻrlanish hamda shoʻrtoblanish Q. hosil qilishga moyillikni kuchaytiradi. Mas, qoʻriq va yengil qumoqli och tusli boʻz tuproqlarda Q.ning qalinligi 0,3—0,5 sm, och hamda toʻq tusli boʻz tuproqlarda 0,8—1,5 sm, kuchsiz shoʻrlangan qumoqli va soz mexanik tarkibli taqirli tuproqlarda 2,4—4,5 sm ni tashkil etadi; bir m2 yerdagi Q.ning ogʻirligi 50–70&nbsp;kg gacha yetadi. Ekinzor dalalarga organik oʻgʻit solish, siderat ekinlar ekish, kimyoviy melioratsiya oʻtkazish, almashlab ekishni joriy etib, tuproqlarni donador qilish, sunʼii struktura hosil qiluvchi polimerlar, yer betini mulcha (parda)lovchi materiallar qoʻllash va boshqalar choratadbirlarni amalga oshirish tuproqning fizikkimyoviy xossalarini yaxshilaydi, Q.ning oldini oladi. Nihollar unib chiqqunga qadar Q. paydo boʻlganda dala yengil boronalar yoki aylanuvchi chopqi (motiga)lar yordamida yumshatiladi. Q. taʼsirini kamaytirish uchun ekin qator oralariga tuproq yetilishi bilan ishlov berish (chopiq yoki kultivatsiya qilish) kerak.

2) Tuproq zarrachalari deyarli aralashmagan tuzlarning yer yuzida juda koʻp miqdorda toʻplanishi. Tuzli Q. qalinligi bir necha mm dan bir necha oʻn sm gacha boʻladi (yana qarang Shoʻrxoklar). Xodimat Maxsudov.
Qashqadaryo qoʻgʻirchoq teatri

**Qashqadaryo qoʻgʻirchoq teatri** – Qashqadaryo viloyati davlat qoʻgʻirchoqteatri. 1994-yil 15-martda „Dangasaning holi voy“ (rejissyor Sh. Yusupov, rassom V.Akudin) spektakli bilan ochilgan. Teatr Mulla Toʻychi Toshmuhamedov nomidagi Qashqadaryo viloyat musiqali drama teatri binosi ichida, bir qanotidagi zal mazkur teatrga moslashtirilgan (80 oʻrinli). Dastlabki yillarda S.Berdiyev, J.Toshev, D.Karomov, R.Mustafoyeva, X.Sattorov, A.Roʻziyeva, B.Pratov, I.Butunov, A.Sattorovlar ishlagan. Faoliyati davomida teatr „Qopqoq“, „Qovoqvoy va qovunlar“. „Gʻalamislar qoʻzgʻoloni“ (muallifi va rejissyor X. Sattorov), „Chiychiyoyning sarguzashtlari“ (Z.Chepovetskiy; Sh. Yusupov), „Quvnoq masxarabozlar“ (X.Sattorov; Gʻ.Hamroyev), „Badjahl quyoncha“ (M.Suponan; Gʻ.Hamroyev), „Chimildiq“ (E.Xushvaqtov; X.Sattorov), „Gʻaroyib mehr“, „Ochkoʻz Kachal“ (I.Saidalimov; Gʻ.Hamroyev), „Quyosh nuri“ (Ye. Popesku; Gʻ. Hamroyev), „Qitirqitir kim boʻldi“ (Ye. Chepovetskiy; X.Sattorov), „Meshpolvon“ (A.Obidjon; Gʻ.Hamroyev), „Men dahshatli Barmaley“ (X.Sattorov; M.Toʻraqulov) kabi spektakllar, bir qator qoʻgʻirchoq konsertlarini sahnalashtirgan. Bolalar ongiga milliy va umuminsoniy qadriyatlar, axloqiy mezonlarni singdirish vazifasini bajaradi. Teatr, maktab, oromgohlar sahnalarida ham tomoshalar koʻrsatadi, katta teatr va Qarshi shahri maydonlarida oʻtkaziladigan bayram va yubiley tadbirlarida qatnashadi. Teatrning shakllanishi va rivojlanishida rejissyor Gʻayrat Hamroyevning xizmatlari katta. Teatrda rejissyor Xolmurod Sattorov, rassom Mirzohid Mamatov, aktyorlardan S.Saidova, A.Xudoyorov, I.Saidolimov, Sh. Toʻxtamishev, I.Qurbonov, O.Mamatov, T.Xudoyberdiyev, F.Beknazarov, N. Husanova, L.Primova va boshqalar yetakchilik qilmoqdalar.
Qashqaldoq (maʼnolari)

**Qashqaldoq**:

* Qashqaldoq - #YONALTIRISH Boʻrsiq 
* Qashqaldoq (qush) — turnasimonlar turkumi suvmoshaklar oilasiga mansub qush.
Qashqaldoq (qush)

**Qashqaldoq** — turnasimonlar turkumi suvmoshaklar oilasiga mansub qush. Tanasi 40 sm cha. Q. yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Avstraliyada; Rossiyaning oʻrta va jan. mintaqalarida tarqalgan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda ham uchraydi. Muzlamaydigan suv havzalarida qishlaydi. Uyasinidaryo, koʻl va dengiz qirgʻoqlaridagi oʻsimliklar orasiga yasaydi. 6—15 ta tuxum qoʻyadi; tuxumni bosishda nari ham qatnashadi. Bolasi tuxumdan 21 — 24 kunda chiqadi. Suv oʻsimliklari, hasharotlar va boshqalar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali. Ovlanadi. Qon aylanish sistemasi  yopiq.
Qashqar

**Qashqar**, Qizilsuv — Xitoyning gʻarbiy qismidagi daryo, boshlanish qismi Qirgʻiziston va Tojikiston hududlarida. Uzunligi 765&nbsp;km (685&nbsp;km Xitoyda), havzasining maydoni 90,8 ming km². Daryo Olay va Orqa Olay tizmalarining yon bagʻirlaridan boshlanib, quyi qismida Qashqar tekisligida oqadi. Suvi vohani sugʻorishga sarflanadi. Oʻrtacha suv sarfi quyi qismida 77 m³/sek., eng yuqorisi 500 m³/sek. Yozda suvi koʻpayadi. Daryo koʻp oqiziq keltiradi. Q. dastlab Yorkend daryosiga quyilgan, endilikda undan gʻarbda joylashgan Toʻgʻroqqum qumlariga singib ketadi. Q. boʻyida Qashqar shahri joylashgan.

## Manbalar
Qashqar (maʼnolari)

**Qashqar**:

* Qashqar, Qizilsuv — Xitoyning gʻarbiy qismidagi daryo, boshlanish qismi Qirgʻiziston va Tojikiston hududlarida.
* Qashqar (shahar), Qoshgʻar (Xitoy manbalarida Kashi, Kashiger) — XXRning gʻarbiy qismidagi shahar.
Qashqar tekisligi

**Qashqar tekisligi**, Tarim tekisligi — Xitoyning gʻarbiy qismida, Tarim daryosi havzasidagi tekislik. Tyanshan, Pomir, Kunlun va Beyshan togʻlari bilan oʻralgan. Uzunligi gʻarbdan sharqqa 1200&nbsp;km, maydoni 530 ming km²(Markaziy Osiyoda eng katta). Balandligi sharqdan gʻarbga 800 m dan 1500 m gacha koʻtarilib boradi. Qashqar tekisligining katta qismi Taklamakon qumli choʻli bilan band. Relyefining pastqam joylarida keng maydonlarni shoʻrxoklar egallagan. Tekislikning gʻarbiy qismida past qator tepalar uchraydi. Iqlimi moʻʼtadil (baʼzi joylarda kontinental, choʻl iqlimi), yozi issiq, qishi qisqa, sovuq va qorsiz. Oʻrtacha temperatura iyulda 26°, qishda —20° gacha. Yillik yogʻin 100&nbsp;mm dan kam. Togʻlardan oqib keluvchi daryolar Qashqar tekisligiga chiqqach, sugʻorishga sarf boʻladi yoki qumga singib ketadi. Eng yirik daryolari: Tarim, Xoʻtan, Qashqar, Oqsuv, Koʻnchidaryo; sharqida Lobnor koʻli bor. Qashqar tekisligining aksari qismi boʻz tuproqlarda oʻsuvchi choʻlga xos oʻsimliklar bilan qoplangan. Daryo vodiylarida toʻqay oʻsimliklari oʻsadi. Vohalarda, togʻ etaklarida dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi. Qashqar tekisligining gʻarbi va shimoli-gʻarbida Qashqar, Oqsuv va Yorkend vohalari joylashgan.
Qashqar tizmasi

**Qashqar tizmasi**, Qoʻngʻir muztogʻ — Xitoyning gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi, Kunlun togʻlarining gʻarbiy chekkasi. Uzunligi 100&nbsp;km chamasida. Eng baland joyi 7719 m (Qoʻngʻir choʻqqisi). Aksari qismining balandligi 5000–6000 m. Asosan, granit, gneys va kvarsitlardan tuzilgan. Choʻqqilari utkir qirrali, yon bagʻirlari tik, chuqur daralar bor. Muzliklarning umumiy maydoni 600&nbsp;km²dan ziyod. Landshafti togʻ dashti, etaklari chala choʻl va choʻllardan iborat. Daryo vodiylari, toʻqay chakalakzorlari bor.
Qashqarboldoq

**Qashqarboldoq** — halqa shaklidagi isirgʻa turi (qarang Boldoq). 18-asrda Fargʻona vodiysiga Qashqardan koʻchib oʻtganlar keltirgan. Q.ning mahalliy anʼanalarga yaqinligi uni tez tarqalishini taʼminlagan. Oltin va kumushdan tayyorlanadigan halqaning quyi qismidan oʻrtasigacha nozik sim (gulli) panjaralar ishlanib, markazi mayda zigʻirak (yoki mayda marvarid) lar bilan gulshakllar hosil qilib toʻldiriladi, baʼzan feruza koʻzlar, oltin yaproqchalar bilan boyitiladi.

Halqaning quyi qismidagi panjarasimon guli hilol (yangi oy)ni eslatadi. Q.ning chiroyli shakli, nafis shabaka gullari, tilla va marvaridlar jilosi, zargarona ishlanishi buyumga jozibadorlik baxsh etadi. Bezaklarni turli shakl va hajmda ishlab, buyumning yangi koʻrinishlari yaratiladi.
Qashqarcha

**Qashqarcha** — kelib chiqishi uygʻur musiqasi bilan bogʻliq usul hamda shu usul joʻrligida ijro etiladigan kuy va ashulalar: 1) Shashmaqomning 2guruh shoʻʼbalari Savt, Moʻgʻulcha turkumlarida Rok, Mustazodi Navo kabi shoʻʼbalarning talqinchayagt keyin keladigan shoxobchasi. Ular shoʻʼbalar nomi bilan birga qoʻshib (mas, Qashqarchai Savti Ushshoq kabi) ataladi; 2) 2 qismli oʻzbek xalq kuyi. Unda uygʻur va oʻzbek xalq musiqasi ohanglari uygʻunlashgan; 3) hofiz Sodirxon Bobosharifov bastalagan ashula nomi.
Qaʼda

**Qaʼda** (arab. — oʻtirish) — kishi vafotidan keyin "yigirma" yoki "qirq" marosimini marhumning yaqin qarindoshlaridan biri oʻz uyida oʻtkazadigan marosim. Marhumning oila aʼzolariga ogʻirlik tushmasligi hamda marhumga boʻlgan hurmat yuzasidan biror kishi (opasingil, akaukalar, boʻlak yashaydigan farzandlar) navbatdagi marosimni "qaʼda qilib olib ketadi", yaʼni oʻz uyida oʻtkazadi. Marhum ruhiga bagʻishlab dasturxon yozadi. Q.da marhum xotirasini yodga olmoqchi boʻlgan kishilar marhum xonadoniga emas, Q. oʻtkazayotgan kishi uyiga boradilar. Marosimga imom, domla yoki otin oyi taklif qilinib, marhum ruhiga Qurʼon tilovat qilinadi. Keyingi paytlarda yaqin qarindoshlardan biri marosimning butun xarajatlarini qoplagan holda Q.ni marhumning uyida oʻtkazish hollari ham uchramoqda. Q. marosimi islom dinida mavjud emas.
Qayum Nosiriy

**Qayum Nosiriy** (taxallusi; asl ism-sharifi **Gʻabdulqayum Gʻabdennosirovich Nosirov**)(2-fevral yoki 14-fevral 1825-yil hozirgi Tataristonning Zelenodolsk tumani — 20-avgust yoki 2-sentyabr 1902-yil, Qozon) — tatar yozuvchisi, olim va maʼrifatparvar. 

## Hayoti

1841–1855-yillarda Qozon madrasasida taʼlim olgan. 1855-yildan rus ruhoniylari bilim yurtida tatar tilidan dars bergan. Qozon untida erkin tinglovchi. 1871–1876-yillarda Qozonda 1-rus-tatar maktabini ochib, unda oʻqituvchilik qilgan. 

## Faoliyati
„Sintaksis“ va bolalar uchun tabiat hodisalari haqidagi „Boʻsh vaqtlarda“ asarlari 1860-yil yozilgan. Tatar tilining ilmiy grammatikasini, toʻgʻri yozish qoidalari, matematika, geografiya, tarix va boshqalar boʻyicha darsliklar tuzgan va nashr ettirgan. „Qozon tatarlarining eʼtiqodi va urfodatlari...“ (1880), „Qozon tatarlarining xalq adabiyoti namunalari“ (1896), „Qozon tatarlari ertaklarini boshqa xalqlar ertaklari bilan solishtirish“ (1900) kitoblari nashr etilgan. „Tatarcha-ruscha lugʻati“ni tuzgan. Qayum Nosiriyning maʼrifatparvarlik gʻoyalari va nasriy asarlari tatar adabiyotining shakllanishi va rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etgan.

**Asarlari:**
* „Boʻsh vaqtlarda“
* „Favoqih al-julaso“
* „Qozon tatarlarining eʼtiqodi va urfodatlari...“ (1880)
* „Qozon tatarlarining xalq adabiyoti namunalari“ (1896)
* „Qozon tatarlari ertaklarini boshqa xalqlar ertaklari bilan solishtirish“ (1900)
* „Sintaksis“
* „Tatarcha-ruscha lugʻati“

### „Favoqih al-julaso“ asari
Qayum Nosiriy „Favoqih al-julaso“ (Doʻst bogʻining mevalari) kitobini arab tilidagi mashhur „Mustatraf“ va „Ravza al-axr“ kitoblaridan qaysidir qismlarini olib, uni boblarga ajratadi va tatar tiliga tarjima qiladi. Asar 1884-yilda Qozonda chop qilingan. Bundan tashqari asar oʻzbek tiliga ham tarjima qilinib, Toshkentda litografik usulda nashr etilgan.

## Manbalar


## Havolalar
Qayum Ramazon

**Qayum Ramazon** (taxalluslari: Qayum, Oʻktam, Turgʻunboy qori, Ramazon qori) (1900–1938.4.10) – oʻzbek pedagogi, jurnalist, teatr tanqidchisi, tilshunos. Toshkentda tugʻilgan. 

## Faoliyati
Munavvarqorining yangi usul maktabi hamda madrasada, Boku pedagogika institutida (1916–17) oʻqigan. 1918–21 yillarda oʻqituvchilar tayyorlash kursi va boshlangʻich maktablarda oʻqituvchi. Abdurauf Fitrat bilan birga “Chigʻatoy gurungi”ni tashkil qilgan va unda kotib boʻlib ishlagan (1919). “Qizil bayroq” va “Turkiston” gazetalarida adabiy xodim (1921–23). Fan qoʻmitasi huzuridagi Til va adabiyot institutida dotsent (1934–37).

## Ijodi
Qayum Ramazon oʻzbek maktablari uchun dastlabki ona tili darsliklarini yaratgan. “Ona tili” (Fitrat va Shokirjon Rahimiy bilan birga, 1918), “Bilim yoʻllari”, “Yozuv yoʻllari” (1919), 4 kitobdan iborat “Oʻzbekcha til saboqligi” (Munavvarqori va Shorasul Zunnun bilan hamkorlikda, 1925–26), “Yer yuzidagi tillar orasida oʻzbek tili” (1930), “Oʻzbek tilining imlo qoidalari” (1931), “Oʻzbek tilining birlashgan imlo qoidasi” (1934), “Oʻzbek tili ish kitobi” (Sh. Shamsiy bilan hamkorlikda, 1935–36) kitoblari muallifi. 

## Vafoti
Qayum Ramazon 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda Boʻzsuv boʻyida “Xalq dushmani” sifatida otib tashlangan. 1957-yilda oqlangan.

## Havolalar
https://shosh.uz/uz/qayum-ramazon-2/
Qayumars

**Qayumars** — turkiy va forsiy xalqlar ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotida keng tarqalgan afsonaviy obraz. Q. haqidagi afsonaning turli variantlari qadimiy yozma manbalardan "Avesto", "Tarixi Tabariy" (Tabariy), "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" (Beruniy) va boshqalar asarlarda bor. Q. "Avesto"da Gaya Maretan, Gaya Martan deb yuritilgan. S.P. Tolstovning fikricha, Q. — "Gavomard" soʻzidan kelib chiqib "Buqa odam", maʼnosini anglatgan va u Xorazmda yashagan.

Beruniy Q.ning "Girshoh" (Togʻ shohi) hamda "Gilshoh" (Loyshoh) degan laqablari boʻlganini yozadi va Q. soʻzining tarjimasi "tirik", "soʻzlovchi" ekanini bildiradi. Q. haqidagi afsonaning Beruniy asaridagi bayoniga koʻra, Ahrimanning qilmishlaridan xudo hayratda qoladi va uning peshonasidan ter chiqadi. Terni artib tashlaganda, ter donasidan Q. paydo boʻladi. Xudo Q.ni Ahriman yoniga joʻnatadi. Q. Ahriman yoniga kelib, uning yelkasiga minib oladi va shu holda dunyoni aylana boshlaydi. Ahriman hiyla bilan Q.ni yelkasidan uloqgirib tashlaydi va ustiga minib olib, bosh tomonidan yeya boshlaydi. Beliga yetganida Q urugʻdonidan yerga ikki dona urugʻ tushadi. Ulardan oʻsimlik unib chiqadi. Oʻsha oʻsimliklardan bir qiz va bir oʻgʻil (Meshi va Meshona) paydo boʻladi. Ularni forslar Odamato va Momohavo deb, xorazmliklar Mard va Mardona deb ataydilar. Bu afsonaning boshqa variantlari ham koʻp. Q. haqidagi barcha afsonalarda Q adolat uchun qurashuvchi, kishilarni jamiyat boʻlib yashashga oʻrgatuvchi, hayot va yaxshilik timsoli sifatida namoyon boʻladi, doimo yovuzlikka (devlar va insjinslarga) qarshi kurashadi.

Q obrazi tasviriy sanʼatda ham aks etgan; 1932-yil Tallibarzu (Samarqand yaqini)da Q.ning yarim hoʻkiz, yarim odam shaklidagi tasviri chizilgan sopol buyumlar topilgan.

## Adabiyot
* Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.
Qashqarbeda

**Qashqarbeda** — dukkakdoshlarga mansub oʻq ildizli ikki yillik begona oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda sariq Q. va oq Q. turlari uchraydi. Poyasi tik oʻsadi, sershox, boʻyi 50150 sm. Barglari uch boʻlakli, navbatmanavbat joylashgan. Gullari sariq, shingil toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi 1—2urugʻli dukkak. Ikkinchi yili iyun—avgustda gullaydi va iyul—sentabrda mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Urugʻlari 4—16° trada koʻkaradi. Fargʻona, Namangan, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlarida koʻp tarqalgan. Don ekinlari orasida, bedapoyalar, paxtazorlarda, shuningdek, dala chekkalari, ariq yoqasi, yoʻl boʻylari, tashlandiq yerlar, baʼzan bogʻlarda uchraydi.

Kurash choralari: angʻiz erta kshshatiladi, yer shudgor qilinadi. Don ekinlariga gerbitsidlar purkaladi.
Qashqadaryo vodiysi

**Qashqadaryo vodiysi** — Qashqadaryo viloyatidagi vodiy. Zarafshon tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoqlari oraligʻida. Vodiy boʻylab shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga Qashqadaryo oqib oʻtadi. Vodiy Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib (eng baland joyi 4145 m) Qarshi choʻligacha 310&nbsp;km ga choʻzilgan. Vodiy, asosan, tekislikdan iborat boʻlib, gʻarb va janubi-gʻarbga pasayib va kengayib boradi. Qashqadaryo vodiysi Qashqadaryoning 1—5 terrasalarini egallagan, bu terrasalar toʻrtlamchi davr prolyuvialallyuvial yotqiziqlari bilan qoplangan. Vodiyda uncha baland boʻlmagan qoldiq togʻlar (Qoʻngʻirtov, Kosontogʻ, Maymanoqtov, Aloviddintov) bor. Qashqadaryo vodiysi janubda joylashgani uchun iqlimi quruq va issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi G, iyulniki 28—29°; eng past temperatura —25°, —29°, eng yuqori temperatura 46—47°. Yogʻin miqdori relyef balandlashgan sari ortib boradi; tekislik qismida 200&nbsp;mm, togʻ yon bagʻirlarida 450–500&nbsp;mm. Yogʻinning koʻp qismi qish va bahor fasllariga toʻgʻri keladi. Vodiy tuprogʻi, asosan, boʻz tuproq, tekislik qismida och boʻz tuproq, togʻlik va balandliklar bilan tutashgan qismida tipik boʻz tuproqdir.

Oʻsimlik qoplami xilmaxil. Ilak, rang, qoʻngʻirbosh, yaltirbosh, momiq, shuvoq, qoʻziquloq, bodom, qizilcha va boshqalar keng tarqalgan. Hayvonlar va qushlardan mayna, koʻkqargʻa, kaklik, yapaloqqush, jaira, yumronqoziq, tulki, chiyaboʻri, qobon va boshqalar uchraydi. Qashqadaryo vodiysi togʻ yon bagʻirlari chorvachilik uchun qulay yaylov, tekislik qismi dehqonchilik uchun serunum. Vodiyda tabiiy gaz, qurilish materiallari konlari, mineral suvlar va boshqalar bor.
Laziz Qayumov

**Laziz Poʻlatovich Qayumov** (1930-yil 23-aprel, Qoʻqon – 2004-yil 11-yanvar, Toshkent) – adabiyotshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), filologiya fanlari doktori (1963), professor (1965).

## Biografiyasi
Laziz Qayumov 1930-yil 23-aprelda Qoʻqon shahrida oʻqituvchi Po‘latjon Qayumov oilasida tugʻilgan. Oʻrta Osiyo davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1952). Shu universitetda oʻqituvchi (1953—56), dotsent (1956—65), dekan (1960—62), SSSR xalklari adabiyoti kafedrasining mudiri (1963—85; 1988-yildan). „Oʻzbekiston madaniyati“ (1962— 81), „Sovet Oʻzbekistoni“ (1984—88) gazetaning bosh muharriri.

U asosiy ishidan tashqari, ijtimoiy faoliyat bilan ham shugʻullangan. Osiyo va Afrika mamlakatlari bilan doʻstlik jamiyati raisi, Xalqaro adabiyotshunoslar uyushmasi aʼzosi, OʻzSSR „Bilim“ jamiyati til va adabiyot boʻlimi raisi, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi va SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi. 1974-yilda yilning eng yaxshi tanqidiy asarlari uchun SSSR Yozuvchilar va Jurnalistlar uyushmasining Butunittifoq mukofoti bilan taqdirlangan.

Hamza ijodiga bagʻishlangan „Inqilob kuychisi“ (Hamza Hakimzoda biografiyasi) (1962), „Inqilob va ijod“ (1964), „Inqilobiy drama“ (1970), „Hamza“ (1973, 1989) kitoblari nashr etilgan. „Shoira Zulfiya“ (1965, 1975) „Olmos isteʼdod“ (1965), „Zamondoshlar“ (1972), „Asr va nasr“ (1975) va boshqalar asarlarida adabiyotshunoslik va oʻzbek adabiyotiga oid muammolar ochib berilgan. „Oʻqituvchi“ (1954), „Gulistoning sening“, „Mehri daryo“ (1975) voqeiy hikoyalar va „Meridiandagi uchrashuvlar“ (1976) publitsistik maqolalar toʻplamlari ham bor. „Barhayot Hamza“ (1967), „Hamza teatri“ (1968), „Farzandingman, Oʻzbekiston!“, „Gul sayli“ (1972) kabi hujjatli filmlar ssenariysi muallifi.

## Mukofotlar
* „Hurmat Belgisi“ ordeni
* „Mehnatda oʻrnak koʻrsatganlik uchun“ medali
* Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti (1973)
* Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980)

## Manbalar

## Adabiyot
* Olimov M., Laziz Qayumov; Adabiy portret, T, 1980; Laziz Qayumov [Xotiralar], T, 2005.
Rahim Qayumov

**Rahim Qayumov** (1939.17.8, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1964). 1959-yildan Qibray tumanidagi 32maktabda, 1967—96 yillarda 39maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi.
## Manbalar
Temur Qayumov

**Temur Abdunabiyevich Qayumov** (1941.11.11, Toshkent) — kinooperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Butunittifoq kinematografiya instituti (VGIK)ni tugatgan (1985). 1958—66 yillar Toshkent televideniye studiyasida teleoperator, 1966—2002-yillar "Oʻzbekfilm"da operator. "Bir kun va bir umr", "Toʻquvchi", "Buloqlar", "Qahrabo don haqida soʻz" kabi hujjatli, "Qoʻrqmas avtomobil poygachilari", "Sen mening qoʻshigʻimsan", "Shum bola", "Ilondan saqlaning!", "Leningradlik jigarbandlarim", "Oltin moʻyna", "Togʻlar uzra uzokdan kelgan akssado", "Jazirama quyosh ostidagi uy", "Qandahorda toblanganlar", "Bir qadam oʻngga, bir qadam chapga", "Taqdir eshigi", "Olmos kamar", "Qahramon" kabi badiiy filmlarni suratga olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).

## Manbalar
Xanifaxon Qayumova

**Xanifaxon Ahmadaliyevna Qayumova** (1950.1.5, Bagʻdod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1973). 1970-2000-yillarda Bagʻdod tumanidagi 5maktabda geografiya oʻqituvchisi.
Azizxon Qayumov

**Azizxon Poʻlatovich Qayumov** (1926-yil 19-yanvar, Qoʻqon, Fargʻona viloyati, Oʻzbekiston SSR – 2018-yil 16-fevral, Toshkent, Oʻzbekiston) – oʻzbekistonlik olim, adabiyotshunos, filologiya fanlari doktori (1961), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995), "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni (2014).
## Biografiyasi
Azizxon Qayumov 1926-yil 19-yanvar Qoʻqonda davlat arbobi Poʻlat Qayumov oilasida tugʻilgan. 1933—1943-yillarda Qoʻoqn shahridagi 3-sonli oʻrta maktabda oʻqigan. 1944—1949-yillarda Oʻrta Osiyo davlat universitetining sharq fakultetida tahsil olgan. 1949—1957-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ilmiy xodim, 1957—1958-yillarda Oʻzbekiston SSR Ministrlar Sovetida fan va oliy oʻquv yurtlari boʻyicha katta referent, 1958—1961-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti direktori, 1961—1963-yillarda Oʻzbekiston KP MK fan, oliy oʻquv yurtlari va maktablar boʻlimi, soʻng fan va madaniyat boʻlimi mudiri, 1963—1964-yillarda Oʻzbekiston Madaniyat vaziri, vazirning birinchi oʻrinbosari, 1964—1974-yillarda Oʻzbekiston SSR Ministrlar Soveti huzuridagi Kinematografiya davlat qoʻmitasi raisi, 1974—1979-yillarda Toshkent madaniyat instituti rektori, 1979—1998-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar instituti direktori, 1998—2018-yillarda Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida yetakchi ilmiy xodim vazifasida faoliyat koʻrsatgan. 1995-2000-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. 2018-yil 16-fevral Toshkentda 92 yoshda vafot etdi, 17-fevralda Minor qabristoniga dafn etilgan.

## Asosiy ilmiy ishlari
Qoʻqon adabiy muhiti mavzusida. „Maxmur“ (1956), „Hoziq“ (1957), „Gʻoziy“ (1959), „Saddi Iskandariy“ (1975), „Alisher Navoiy“ (1976, 1991), „Hayrat ulabror“ (1977), „Farhod va Shirin“ sirlari" (1979), „Nodir sahifalar“ (1991), „Bu ohang ila boʻlgʻaysen Naqshband“ (1993) kabi asarlari Alisher Navoiy hayoti va ijodiy merosini oʻrganishda muhim hissa boʻlgan. A.Q. matnshunoslik sohasida ham samarali ish olib borib, bir qancha oʻzbek mumtoz shoirlarining asarlarini nashrga tayyorlagan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti loureati (1980). „Shuhrat“ medali (1996), „Elyurt hurmati“ ordeni (2003) bilan taqdirlangan.

## Manbalar
Qagʻanoq

**Qagʻanoq** — yangi tuqqan qoʻyning dastlabki 3—4 kunlik sutidan tayyorlanadigan mahsulot. Sogʻib olingan sut sust olovda tuz va sedana solib qaynatiladi. Q.qa guruch, oqshoq qoʻshish ham mumkin. Q.ni sovitib isteʼmol qilinadi. Tarkibida yogʻ va oqsil, fiziologik faol moddalar koʻpligi va toʻyimliligi bilan boshqa sut mahsulotlaridan farq qiladi. Sovigan Q. yumshoq pishloq kabi qotadi.
Moʻtabarxon Qahhorova

**Moʻtabarxon Qahhorova** (1949.14.4, Namangan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1972). Q Namangan tumanidagi 35maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi (1972—93 va 2001— 03), oʻquv boʻlimi mudiri (1993—98), direktor oʻrinbosari (1998—2001).
Raʼnoxon Qahhorova

**Raʼnoxon Qahhorova** (1946.15.1, Urganch shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971-yildan Hazorasp tumanidagi 1maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi.
Qibray GES

**Qibray ges** — Boʻzsuv kanalining oʻrta oqimida, Toshkent viloyati Qibray tumani Qibray GES qishlogʻida joylashgan. ChirchikBoʻzsuv suvenergetika traktitsagi 11GES. 1941 yilda qurila boshlab, 1943 yil sentabrda ishga tushirilgan. GESda quvvati 11,2 MVt boʻlgan 1 ta agregat oʻrnatilgan. GES oʻzan tipida qurilgan boʻlib, sekundiga 80 m³suv oʻtkazishga moʻljallangan. Qodiriya GES dan boshqariladi. 2003-yilda 96,2 mln.kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqarildi.
Sharif Qayumov

**Sharif Gʻaniyevich Qayumov** (1905.25.1, Buxoro 1973, Toshkent) – aktyor va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1952). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1927). Faoliyatini Buxoro muallimlar tayyorlash bilim yurtida oʻqib yurgan paytidan drama toʻgaragida qatnashishdan boshlagan va Hoji Muin Shukrulloning „Mazluma xotin“ pyesasidagi Tansiqoy rolini oʻynagan. Keyin Buxoro teatriga ishga oʻtgan (1923), 1927—73 yillar Hamza nomidagi teatrda ishlagan. Q. kichik rollar ustasi sifatida tanilgan. Ferdinand, Shpigelberg (F.Shiller, „Makr va muhabbat“, „Qaroqchilar“), Goratsio (U.Shekspir, „Hamlet“), Robinzon, Kuligin (A.Ostrovskiy, „Sepsiz qiz“, „Momaqaldiroq“) kabilar shular jumlasidan.

Milliy dramaturgiyada Naziriy (K.Yashin, A.Umariy „Hamza“), Piri Zindoniy (M.Shayxzoda, „Mirzo Ulugʻbek“), Odilov (Abdulla Qahhor, „Shohi soʻzana“) kabi obrazlar yaratgan. „Uylanish“ (N.Gogol), „Uygʻonish“ (N.Safarov), „Qoʻzibuloq qishlogʻi“ (Lope de Vega), „Xatarli yoʻl“ (Shukrullo), „Parvona“ (Uygʻun), „Tartyuf“ (Molyer), „Meshchanlar“ (M.Gorkiy), „Yuliy Sezar“ (U.Shekspir) va boshqalar spektakllarni sahnalashtirgan. Q Oʻzbekistonda radioteatr yaratilishiga ham katta hissa qoʻshgan. E. Xemingueyning „Chol va dengiz“ asari, N.Gogolning „Oʻlik jonlar“ romani asosida radiopostanovkalar yaratgan.

## Manbalar

## Havolalar
* Nekrolog
Qibtiylar

**Qibtiylar** (koptlar) — xristian diniga eʼtiqod qiluvchi Misr arablarining etnokonfessional guruhi (asosan, monofisiylar, uniylar va protestantlar ham bor). Yuqori Misrdagi shaharlarda, shuningdek, Yaqin Sharqning boshqa mamlakatlarida yashaydi. 4 mln. kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Misrning arablargacha boʻlgan qadimiy aholisi avlodlari.Qibtiy tilida (qad. misr tilining soʻnggi bosqichi; asosan ibodat tili hisoblanadi) soʻzlashadi.

## Manbalar
Qiyom

**Qiyom** — shakarni suvda qaynatib tayyorlangan quyuq sharbat. Q.ga sabzavot, meva, rezavor mevalar va boshqalar (sabzi, yantoq guli, ravoch, olcha, togʻolcha, limon va boshqalar) solib qaynatib murabbo tayyorlanadi (ayrim murabbo turlarini tayyorlashda shakar sepib qoʻyilgan mevadan ajralgan sharbatdan avval Q. qaynatiladi va soʻngra unga mevalar solib, qaynatish davom ettiriladi). Chakchak uchun asal yoki shakardan maxsus Q. tayyorlanadi.
Qiyos

**Qiyos** (arab. — taqqoslash) — shariat manbalaridan biri (Qurʼon, sunna, ijmo bilan birga). Q.da dastlabki 2 manba — Qurʼon va sunnada berilmagan biror huquqiy masala ulardagi shunga oʻxshash masala boʻyicha berilgan koʻrsatmaga taqqoslash yoʻli bilan sharh etilgan. Mas, aroqning shayton ishi ekanligi, urush-janjal, adovat chiqarishi sababidan u Qurʼoni karimda man etilgan. Aroqdan boshqa mast qiluvchi ichimliklar haqida biror narsa aytilmagan. Lekin mujtahid ulamolar mast qiluvchi ichimliklarning hammasida ham aroq kabi salbiy natijalar boʻlishini hisobga olib, unga Qiyos. qilganlar va harom deb hukm chiqarganlar. Qiyos faqihlar huquqini kengaytirib, shariatni turmushning turli tomonlariga tatbiq etishga imkoniyat bergan. Shu bilan birga Qiyos islom dinini zamon va taraqqiyot ila yon-mayon yurishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Qiyosning manba sifatida kiritilishi shariatning huquq tizimi sifatida shakllanishi va ruhoniylar, faqihlarning mavjud munosabatlarni himoya qilishdagi mavqei oshishidan dalolat berar edi. Islom huquqshunosligida hozirgi ham Qiyosga amal qilinadi.
Qiyos Jirov

**Qiyos jirov Qayrat oʻgʻli** (1903 Qoraqalpogʻiston, Chimboy tumani — 1974) — Qoraqalpogʻiston xalq jirovi (1942). Sayfulla jirov va Begmurod jirovlarning shogirdi. Yoshligidan xalq qoʻshiqlarini, qoʻbiz kuylarini oʻrgangan. "Masposhsho", "Shahriyor", "Shoʻra", "Qoramon — qotil", "Boʻzoʻgʻlon", "Qizpolvon" dostonlarini keksa jirovlardan yozib olib, oʻzi ham ijro etib yurgan, 40 ming misraga yaqin toʻlgʻovlar yaratgan. "Alpomish" (qoraqalpoq varianti, 1957), "Masposhsho" (1958), "Boʻzoʻgʻlon" (1961) kabi dostonlarni yozgan va nashr ettirgan. Uning "Qoʻbiz termalari" kitobi bosilib chiqqan (1966). Qiyos jirov Qayrat oʻgʻli Moskva, Toshkent, Toʻrtkoʻl shahrilarida oʻtkazilgan xalqsanʼati olimpiadalarida (1939), Moskvada oʻtkazilgan Xalqaro sharqshunoslar kongressida qatnashgan (1960).
Qiyosiy grammatika

**Qiyosiy grammatika** — ikki yoki undan ortiq tilni oʻzaro qiyoslash orqali ulardagi oʻxshashlik yoki tafovutlar belgilanadigan grammatika; "kontrastiv grammatika" deb ham ataladi. Q.g. tillarning fonologik, morfologik, sintaktik, semantik va leksik sathlarini qiyoslab oʻrganadi. Tillarni bunday oʻrganish qiyosiy metod vositasida amalga oshiriladi. Bunda oʻzaro qarindosh tillar yoki turli tizimdagi tillar qiyoslab oʻrganiladi. Oʻzaro qarindosh tillar qiyoslanganda, qiyosiytarixiy metoddan ham foydalanilsada, tillar sinxron tarzda oʻrganiladi.

Q.g. asoschisi ruspolyak tilshunosi Boduen de Kurtene hisoblanadi. Yevropa tilshunosligida Q.g. elementlari 18—19-asrlarda yaratilgan grammatikalarda koʻzga tashlanadi. Hindevropa tillarining dastlabki Q.g.lari nemis olimlari F.Bopp va A.Shleyxerlar tomonidan yozilgan. Q.g.ning asosiy tamoyillari va qiyosiy metodning tilshunoslik metodi sifatida shakllanishi 20-asrning 30—40-yillariga toʻgʻri keladi. Q.g. nazariyoti va amaliyotiga yevropa va rus tilshunoslaridan Sh.Balli, S.I.Bernshteyn, Ye.D.

Polivanov, L.V.Shcherba, A.A.Reformatskiy va boshqalar katta hissa qoʻshganlar. Oʻzbekistonda Q.g. ga oid amaliy tadqiqotlar Ye.D.Polivanov, V.V.Reshetov, I.A.Kissen, O.A.Azizov, Sh.Rahmatullayev va boshqalar tomonidan amalga oshirilgan.

## Adabiyot
* Polivanov Ye.D., Russkaya grammatika v sopostavlenii s uzbekskim yazmkom, T., 1933; Yarseva V.N., Kontrastivnaya grammatika, M., 1981; Azizov A.A., Sopostavitelnaya grammatika russkogo i uzbekskogo yazmkov, T., 1983. Gavhar Toʻxliyeva.
Qiyosiy psixologiya

**Qiyosiy psixologiya** — psixologiya sohasi. Psixikaning filogenetik (kelib chiqish), ontogenetik (inson umriga oid) holatlar va ularning shakllarini tadqiq qiladi. Qiyosiy psixologiyada hayvonlar psixologiyasi odamlarniki bilan qiyoslanadi, ularning xulq-atvoridagi oʻxshashliklar va tafovutlarning sabablari tekshiriladi, harakatlantiruvchi biologik va tabiiy kuchlar, ijtimoiy muhitdagi taʼsir oʻtkazuvchi vositalar, omillar aniqlanadi. Zoopsixologiya Qiyosiy psixologiyaning asosiy boʻlimi (tarkibiy qismi)dan iborat boʻlib, u turli guruhlarga, turlarga mansub hayvonlar, jonivorlar psixikasini, ularning xattiharakatlarini oʻrganadi. Etologiya — biologik va psixologik jabhalar qorishmasidan iborat boʻlib, hayvonlarning xattiharakatidagi tugʻma (irsiy) alomatlar, mexanizmlar insonniki bilan umumiy negizga ega ekanligini oʻrganuvchi soha. Qiyosiy psixologiya insonda ongning vujudga kelishi bilan bogʻliq boʻlgan psixologik muammolarni qamrab oladi. Shuningdek, u inson xattiharakatining biologik, ijtimoiy, turmushda orttirilgan jabhalarini tadqiq etuvchi psixologiya tarmogʻi. Insonda mehnat faoliyatining vujudga kelishi va takomillashuvi, kishilik jamiyatining rivojlanishi, odamlar orasida oʻzaro munosabat vositasi sifatida nutqning paydo boʻlishi ijtimoiypsixologik omillar, shartsharoitlar turkumini tashkil qiladi. Insonda ongning paydo boʻlishi, rivojlanishi va oʻzini oʻzi anglashini aniqlovchi psixologik omillarni hisobga olish, bola kamoloti toʻgʻrisidagi qonuniyatlarga asoslanish qiyosiy tahlilning mahsulidir.
Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslik

**Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslik** — adabiyotshunoslikda 19-asrning 2-yarmida pozitivizm taʼsiri ostida Yevropada paydo boʻlgan maktablardan biri, adabiyot tarixining xalqaro adabiy aloqalar va munosabatlarni, turli mamlakatlardagi adabiy-badiiy voqea-hodisalarning oʻxshash va farqli jihatlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslika. namoyandalari asosiy eʼtiborni adabiy oqimlar, milliy adabiyotlar va ayrim asarlar, obraz va syujetlar oʻrtasidagi oʻxshashlikni aniqlashga qaratadilar, syujetlar migratsiyasini, yaʼni xalqdan xalqqa koʻchishini adabiy rivojlanishning omili deb qaraydilar. Shuni aytish kerakki, adabiy voqea-hodisalarning oʻxshashligi, bir tomondan, xalqlarning ijtimoiy va madaniy rivojlanishidagi oʻxshashlikka, ikkinchi tomondan esa, ular oʻrtasidagi madaniy va adabiy aloqalarga asoslanadi; shunga muvofiq ravishda adabiy jarayonning tipologik oʻxshashliklari hamda "adabiy aloqalar va taʼsirlar" farqlanadi. Odatda, ular oʻzaro taʼsir, aloqada boʻlsada, biroq bu narsa ularning qoʻshilib, qorishib ketishini tasdiqlamaydi. Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslikning dastlabki belgilari nemis olimlari I.G.Gerder, J.Benfey, ingliz olimi J.Denlon va rus olimi F.I.Buslayev asarlarida namoyon boʻlgan boʻlsada, uning asosiy prinsiplari yevropalik X.M.Poznett va rossiyalik A.N.Veselovskiy asarlarida uzilkesil taʼriftavsifga ega boʻladi. Komparativistlar, yaʼni Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslika. namoyandalari insoniyatning badiiy taraqqiyotiga oid maʼlumotlarni yigʻish, turli mamlakatlar adabiyotlari va folklori oʻrtasidagi ayrim oʻxshashlik va aloqalarni aniqlash ishiga katta hissa qoʻshdilar. Biroq ular badiiy voqealarni aksar hollarda qaramaqarshi tabaqalar kurashidan holi tarzda oʻrganib, asarlarning ijtimoiy mazmuniga yetarlicha eʼtibor qaratmadilar, asosan, syujet, obraz, motiv, koʻchim (trop)lar kabi shakliy unsurlarga hamda ularning "oʻzlashtirilishi"ga ahamiyat berdilar. Bu holat maʼlum darajada sxematizm va subʼyektivizmga, milliy adabiyotlar oʻziga xosligini inkor etishga, "oʻzlashma" syujetlar rolini boʻrttirib koʻrsatishga olib keladi. 20-asr rus adabiyotshunoslaridan N.I.Konrad, V.M.Jirmunskiy, V.Ya.Propp, I.G. Neupokoyeva va boshqalar, Gʻarbiy Yevropa va Amerika komparativistlaridan farqli ravishda, adabiyotlar va folklorni qiyosiy oʻrganishda oʻxshashliklarni nafaqat syujet yoki motivlarning oddiy koʻchishi sifatida, balki tipologik hodisalar sifatida izohlaydilar. Oʻzbek olimlaridan F.Sulaymonova, B.Sarimsoqov, K.Imomov, H.Homidiy, M.Joʻrayev va boshqalarlarning asarlarida u yoki bu darajada Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslika. unsurlari uchraydi.

## Manbalar