open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dinamik dasturlash

**Dinamik dasturlash** (program malash) — matematikaning koʻp bosqichli eng maqbul (optimal) boshqarishga oid masalalar nazariyasi va ularni yechish usullarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bu yerda dasturlash (programmalash) tushunchasi "rejalashtirish", "qaror qabul qilish", yaʼni "bir qarorga kelish" maʼnolarida ham qoʻllanadi. Bu prinsip Dinamik dasturlashning asosiy masalasini oxiridan boshlab yechishga imkon beradi. Dinamik dasturlash chekli bosqichli jarayonlardan tashqari, uzluksiz davom etadigan jarayonlar uchun ham ishlab chiqilgan. U texnika, kosmik parvozlar, xalq xoʻjaligini rejalashtirishning turli masalalarida eng maqbul yechimlar topishga imkon beradi. Dinamik dasturlash usuli elektron hisoblash mashinalari, kompyuterlar yordamida tatbiq qilinadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamik meteorologiya

**Dinamik meteorologiya** - umumiy meteorologiyaning bir boʻlimi, atmosferada sodir boʻladigan dinamik va termodinamik jarayonlarni nazariy jihatdan oʻrganish, ob-havoni oldindan aytib berishning gidrodinamik usullarini ishlab chiqish va b. bilan shugʻullanadi. D. m.ning asosiy vazifasi atmosfera jarayonlarini prognozlashdan iborat (atmosferada shamol uzgarishi tenglamasi, turli toʻlqinlar harakati, bosimni hisoblash, EHM yordamida maʼlum muddatda shamol, harorat, bosimni baholash kabilar). D. m.ning muhim amaliy vazifasi ob-havo elementlari (t-ra, shamol tezligi, budut, yogʻinlar va b.)ga oid maʼlumotlarni oldindan hisoblash usullarini ishlab chiqishdir. At-mosferadagi radiatsion, elektr va fizika jarayonlarini oʻrganish ham D. m. vazifasiga kiradi (qarang Meteorologiya). Oʻzbekistonda D. m.ning asoschilari V. I. Gubin, Ye. M. Kozik va N. N. Roma-novlar hisoblanadi. D. m.ning kelajakda rivojlanishi atmosfera holatini kuzatish nuqtalarini koʻpaytirish, Yerning sunʼiy yoʻldoshlaridan olinadigan maʼlumotlardan, yangi elektron texnikadan foydalanishga bogʻliq boʻlib, fizika, kimyo, kibernetika fanlari yutuqlariga ham asoslanadi.

Hamidulla Abdullayev.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamika (maʼnolari)

**Dinamika**:

* Dinamika (yunoncha:
* Dinamika (musiqa) (musiqada) - 1) muayyan asarning nota yozuvida va bevosita uni ijro etishda tovushlar sadolanishi kuchi (baland-pastligi)ning oʻzgaruvchanligi; 2) shu oʻzgaruvchanlikni ifodalovchi belgilar majmui; 3) mazkur jarayonni oʻrganuvchi taʼlimot.
Dinamograf

**Dinamograf** (yun. dynamis — kuch va ... graf) — 1) mashina va mexanizmlar detallariga taʼsir etayotgan kuchning maʼlum vaqt ichida oʻzgarishini qogʻoz tasmaga chiziq (nuqta) koʻrinishida qayd qiladigan asbob. D. dinamometr va qayd qiluvchi moslamadan iborat. Prujinali, gidravlik va elektr D.lar boʻladi. Kuch qiymati planimer bilan aniqlanadi. D. mashina va mexanizmlar ishini, neft quduqlaridan neft soʻrib oladigan nasoslarning ishini nazorat qilish va b. maqsadlarda ishlatiladi; 2) dengizlarda suv toʻlqinining qirgʻokdagi inshootlarga va qirgʻoqqa urilish kuchini oʻlchaydigan asbob. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamometamorfizm

**Dinamometamorfizm** (yun dynamis — kuch va metamorphosis — oʻzgarmoq) — Yer poʻstida togʻ jinslarining strukturaviy, maʼlum darajada tubdan mineral oʻzgarishlari, metamorfizmning bir turi. D.ning asosiy omillari — tektonik harakatlardan vujudga keladigan (dinamik) va yuqorida yotgan togʻ jinslarining ogʻirligidan qosil boʻladigan (statik) bosim. Taʼsir etgan bosimning xiliga qarab togʻ jinslari qisman yoki butunlay qayta kristallanadi, baʼzan yangi minerallar va togʻ jinslari hosil boʻladi yoki togʻ jinslari mexanik parchalanadi. D. asosan Yer poʻstining yuqori struktura zonalarida sodir boʻladi. D. natijasida milonitlar va slanetslashish vujudga keladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamometr

**Dinamometr** ( – „kuch“ va ) – kuch yoki burovchi momentni oʻlchaydigan asbob. Dinamometr kuch zvenosi (qayishqoq element) va hisoblash qurilmasidan iborat. Vazifasiga koʻra, namuna (etalon) va ish dinamometrlari boʻladi. Namuna dinamometr laboratoriya sharoitida mashina, mexanizm va materiallarga taʼsir etuvchi kuchlarni oʻlchashda qoʻllanadi. Ish dinamometrlari avtomobil, traktor, lokomobillarning tortish kuchlarini, qishloq xoʻjaligi mashin aqurollarining tortishga qarshiligini oʻlchashda ishlatiladi. Ish tarziga koʻra mexanik, gidravlik va elektr dinamometrlar boʻladi. Gidravlik va elektr dinamometrlar dinamograflarning kuch zvenosi sifatida ishlatiladi. Tibbiyotda dinamometr mushaklarning eng yuqori kuchini oʻlchashda ishlatiladi. Antropologiya, nevrapotologiya, ortopediya, harbiy tibbiyot, fiziologiya, sport tibbiyoti va hokazoda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dinamonlar

**Dinamonlar** — portlovchi moddalar; ammoniy nitrat va yonuvchi moddalar (torf, qipiq, kunjara, alyuminiy bilan kremniy qotishmasi va hokazo) kukuni aralashmasidan iborat. Shaxtalar va togʻlarni portlatishda ishlatiladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamit

**Dinamit** (frans. dynamite, yun. dynamis — kuch) — kuchli portlovchi modda. Asosiy tarkibiy qismi — nitroglitserin va b. suyuq nitroefirlar (15%). Avval (1867, A. Nobel) — nitroglitserin va kukun holatdagi inert toʻldiruvchilar (talk, magniy oksid va b.) aralashmasidan gurdinamitlar tayyorlangan. Bunday D.larda nitroglitserin toʻldiruvchi bilan mustahkam bogʻlanmaganligidan namlik katta boʻlgan sharoitda qoʻllanganda u suv taʼsirida oiqib chiqariladi. Nitroglitserin va sellyulozaning (kolloksimin, kolloidlangan paxta) kolloid eritmasi — dinamitli jelatin asosida tayyorlangan jelatin dinamitlar (1875, A. Nobel) ancha barqaror. Eng oddiy, lekin kuchli jelatindinamit tarkibida kolloksilin (7—8%) boʻlgan nitroglitserindan tayyorlangan. D. tarkibiga oksidlovchilar: kaliy, natriy yoki ammoniy nitratlari (selitralar), yonuvchi moddalar (mas, yogʻoch kukuni) va b. ham kiradi. Muzlash temperaturasini oshirish uchun D. tarkibiga nitroefirlar (mas, glikoldinitrat) ham qoʻshiladi. D. togʻ sanoatida qattiq jinslarni portlatishda, suv osti va shaxta ishlarida hamda harbiy maqsadlarda qoʻllanadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinas

**Dinas** (ing . Dinas Rock — Angliyadagi togʻning nomi) — olovbardosh gʻisht, tarkibida 93% gacha kremniy (IV)-oksid (silikat angidrid — SiO2) boʻladi. Kvars jinslariga 2—3% ohak qoʻshib tayyorlanadi. D. 1730° gacha temperaturaga chidaydi. D. sanoat pechlari (marten pechi va b.) qurishda ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ding

**Ding** — karvon yoʻllarida maxsus qurilgan minorasimon qorovulxona. Ichida istiqomat xonalari, tepasida kuzatish qafasasi boʻlgan. Ular orqali favqulodda xabar (yov bosqini, suv toshqini kabi)lar tezlik bilan mamlakat markaziga yetkazilgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dingaan

**Dingaan** (1795 - 1840) - Jan. Afrikadagi zulu qabilalari dohiysi (1828— 40), Chaka (Shaka) (1787-1828) ning vorisi. D. 30-y.larda bur va ingliz mustamlakachilariga qarshi zulularning qurolli kurashini boshqargan. Inglizbur-zulu urushi vakti (1838—40) da D. qoʻshini tor-mor keltirilgan. 1840 y. D. ukasi Mpanda (bur mustamlakachilari malayi) tomonidan hokimiyatdan chetlatilgach, Svazilendga qochgan va oʻsha yerda oʻldirilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dingilja

**Dingilja** — Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl sh.dan 15&nbsp;km shim.-sharqda joylashgan turar joy harobasi (mil. av. 5—4-asrlar). D. deb nomlanishi ilk oʻrta asr davriga mansub qalʼa nomidan olingan. D.ni S. P. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya va etnografiya ekspeditsiyasi ochgan (1955). Turar joy qalin devor bilan oʻralgan birbiriga tutash mayda uylar, hovli va xoʻjalik binolaridan iborat, mayd. 2600 m2. Bu yerda bir uruqqa mansub patriarxal oilalar istiqomat qilgan. 17 uy-joy va xoʻjalik binolari hamda bir necha ustaxona ochib tekshirilgan. Uylar toʻgʻri burchakli qilib qurilgan. Binokorlik sanʼatidagi xu-susiyatlar hozirgi Xorazm xalq meʼmorligi uslublariga yaqin. Us t axonalardan yoʻnuvchi oʻtkir tosh qurollar, qimmatbaho ziynat buyumlarini pardozlaydigan asboblar, ishlov berilmagan feruza, sadaf va billur, marjon (feruza va billurdan)lar hamda boshqa ashyolar topilgan. D.da temir oʻroq va yorgʻuchoq mavjudligi aholining dehqonchilik bilan keng shugʻullanganligini koʻrsatadi. Qazilmalar orasida jezdan yasalgan yey oʻqining uchlari va sopol idishlar (katta xumlar, lentasimon naqshli xumchalar, qizil rangli kosalar, silindr shaklidagi qadahlar, oyoqchali guldonlar) koʻp uchraydi. D. yodgorliklari usha joyda yashagan qabilalar hayotida yuz bergan ijtimoiy oʻzgarishlarni oʻzida aks ettiradi va qad. Xorazm madani-yatini oʻrganish uchun muhim manba hisoblanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dingo

**Dingo** (Canis dingo) — itsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Avstraliyada tarqalgan. Boʻyi va tuzilishi nemis ovcharkasiga oʻxshaydi. Tanasining uz. 90—100 sm. Juni oqsariq, kulrang-qoramtir. Oʻrmon, togʻlardagi butazorlar va dashtlarda to'da boʻlib yashaydi. Tungi hayvon. Tinch okean o.laridan keltirilib, keyinchalik yovvoyilashib ketgan itning kenja turi boʻlishi mumkin degan taxminlar mavjud. Baʼzi kemiruvchilar va koʻrshapalaklarni hisobga olmaganda D. Avstraliyadagi yuksak sut emizuvchilarning yagona vakilidir. Turli yovvoyi va uy hayvonlari bilan oziqlanib, chorvachilikka katta zarar yetkazadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dini ilohiy

"DINI ILOHIY" — hinduiylik, islom, jaynizm va zardushtiylik elementlarini oʻzida mujassamlashtirgan va Hindistonda shoh Akbar tomonidan joriy etilgan din. Bu din Hindistondagi diniy nizolarni bartaraf qilish va davlatni markazlashtirish maqsadida rasm qilingan. Unda Quyosh hamma narsadan yuqori qoʻyilgan, akl haqiqatning oliy mezoni hisoblangan. Shoh Akbar oliy kohin deb eʼlon qilingan. Shoh Akbar vafotidan soʻng bu din kichik bir mazhabga aylanib qoldi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamo poʻlati

**Dinamo poʻlati** - magnit xossalari sust, ammo mexanik xossalari yuqori boʻlgan poʻlat. Tarkibida 0,5— 2,5% Si (kremniy) va 0,1 gacha S (uglerod) boʻladi. D. p.dan oʻzgarmas tok generatori (dinamomashina) detallari tayyorlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinara togʻligi

**Dinara togʻligi** - Bolqon yarim orolining shim.-gʻarbidagi togʻlik. Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Chernogoriya va Albaniya hududida. Uzunligi 650&nbsp;km, eni 230&nbsp;km. Oʻrtacha balandlikdagi togʻlik, eng baland joyi 2692 m (Yezersa togʻi). Asosiy tizmalar (Velebit, Dinara, Durmitor, Kopaonik va b.) Adriatika dengizi sohili boʻylab, shim.-gʻarbdan jan.sharqqa choʻzilgan, uning eng baland sohil qismi dengizga tik tushgan. Dinara togʻligining shim.-gʻarbiy qismi ohaktoshlardan tashkil topgan, karst keng tarqalgan, sharqiy qismi slanets va qumtoshlardan iborat. Iqlimi sohil qismida subtropik, sharqida moʻʼtadil. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15—20°, togʻlarda qish sovuq (—18°). Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 2° dan —8° gacha. Yillik yogʻin 1000–3000&nbsp;mm, Kotora buxtasida 4000&nbsp;mm gacha, togʻlarda 500–700&nbsp;mm. Sharqiy qismida dub, qoraqayin va igna bargli oʻrmonlar bor. Dengiz boʻyidagi togʻ yon bagʻirlari butazor, doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan, togʻ tepalarida karstli yalangliklar uchraydi. Dinara togʻligida bir qancha maydonlar davlat qoʻriqxonalari deb eʼlon qilingan. Togʻlikning gʻar-biy. qismida boksit, qoʻngʻir koʻmir, sharqida temir rudasi, mis, qalay, marganets, surma konlari bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diniy marosimlar

**Diniy marosimlar** - fuqarolarning diniy taʼlimotlardan, ularning qonun-qoidalari va aqidalaridan kelib chiqadigan diniy faoliyat va xatti-harakatlari. Diniy marosimlar diniy eʼtiqod, ibodatning amaldagi koʻrinishidir. Barcha dinning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Diniy marosimlar diniy tasavvur va sigʻinishlar orqali vujudga kelgan. Qadimda odamlar gʻayritabiiy kuchlarga turli marosimlar orqali ijobiy yoki salbiy taʼsir etish mumkin deb hisoblaganlar. Diniy marosimlarni bajarishda kohinlar, keyinchalik ruhoniylar boshchilik qilgan. Ular oʻz marosimlarini asta-sekin muayyan dinning talabi, xususiyati, aqidasi va ehtiyojiga moslagan. Islom dinida aqiqa, amri maruf, xatna, roʻza tutish va ramazon hayiti, qurbonlik qilish va qurbon hayiti, namoz, haj, janoza, sunnat, nikoh, dafn va b. marosimlar bor. Yahudiylikda — ibodat, shanba kuni, tugʻilish, liniy balogʻat, nikoh va dafn marosimlari alohida oʻrin tutadi. Xristian dini marosimlari misteriyalar (qadimgi dinlarning maxfiy marosimlari) taʼsirida shakllangan va asosan Iso Masiq shaxsi bilan bogʻliq. Xristianlikdagi pravoslav va katoliklar yetti sirli marosim — choʻqintirish, non va vino totish, xushboʻy moy surish, badanni yogʻlash, nikoh, tavbatazarru va kashishlik (rohiblikka qabul qilish)ni tan oladilar. Protestantlar esa faqat choʻqintirish, non va vino totish marosimini eʼtirof qiladilar. Buddizmda ertalabki va kechki ibodat, monaxlarga oziq-ovqat keltirish, tiyilish kuni, dunyoga kelish va balogʻat yeshini nishonlash, nikoh, yangi uyga koʻchish, ajdodlarni xotirlash va dafn marosimlari mavjud.

Oʻzbekistonda Diniy marosimlarning erkin oʻtkazilishi taʼminlanadi, ammo bunda qonunlar, jamoat tartibi buzilmasligi va shaxsga hamda fuqarolarning huquqiga daxl qilinmasligi kerak. Diniy marosimlarda qatnashish fuqarolarning xususiy ishidir va hech qanday huquqiy munosabatlarni keltirib chiqarmaydi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, diniy tashkilot muassasalarida, ziyoratgohlarda, qabristonlarda, fuqarolarning xonadonlari va uylarida oʻtkaziladi. Belgilangan joydan tashqarida Diniy marosimlar yoki ommaviy ibodatlar oʻtkaziladigan holatlarda bu hakda mahalliy hokimiyat ogoxlantirib qoʻyilishi va bunday tadbirlar qatʼiy tartibga rioya qilingan holda tashkil etilishi lozim.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diniy oʻquv yurtlari

**Diniy oʻquv yurtlari** – ruhoniylar tayyorlovchi maktablar. Diniy marosim va odatlar xilma-xil tusga kirib koʻpayib ketgach, ularni bilib olishga ehtiyoj tugʻilganligi munosa-bati bilan paydo boʻlgan.

Dastlabki D.oʻ.yu. mil. av. 2-ming yillikda qad. Misr va Bobil ibodatxonalarida (kohinlar tayyorlash uchun) ochildi. Mil. av. 1-ming yillikning oʻrtalarida Hindistonda va Markaziy Osiyo quldorlik davlatlarida budda monastirlarida paydo boʻldi. Hindistonda monastirlar bilan bir qatorda brahman maktablari tashkil topdi. Xristianlik paydo boʻlgach, Iskandariyada birinchi katolik maktabi (2-asr oxiri), Quddusda, Rim va Rim imperiyasining shaharlarida yepiskop maktablari, ekzegetlar („Qadimgi ahd“ va „Yangi ahd“ kitoblarini sharhlovchi) maktablari va b. yuzaga kela boshladi. Un-tlar vujudga kelishi (11 —12-asrlar) bilan ularda ilohiyot fakultetlari ochildi. Keyinroq maxsus diniy universitetlar, akademiyalar, seminariyalar, kollej va kollegiumlar paydo boʻldi.

Islom dinida madrasalar ilk D.oʻ.yu. qisoblanib, ular diniy va tarixiy asarlarda 9-asrdan tilga olina boshlagan. Ularda koʻp asrlar mobaynida ilohiyot, til va shariat darslari bilan bir katorda falsafa, amaliy fanlar ham oʻqitilgan. Keyinchalik madrasalarda asosan diniy taʼlimgina beriladigan boʻldi. Faqat ayrim musulmon dorilfununlarida taʼlim avvalgicha qoldi.

Jahondagi koʻp mamlakatlarda oliy, oʻrta va boshlangʻich maʼlumot beruvchi koʻplab D.oʻ.yu. mavjud. Islom mamlakatlarida madrasalar asosiy D.oʻ.yu. hisoblanadi. Misrda al-Azhar, Tunisda Zaytun, Hindistonda Aligarx, Pokistonda Panjob, Turkiyada Anqara diniy dorilfununlari va b. mavjud. Oʻzbekistonda ham D.oʻ.yu. faoliyat koʻrsatadi. Bular: Toshkentdagi Imom al-Buxoriy nomidagi islom instituti, Buxorodagi Mir Arab madrasasi, shuningdek, Toshkentdagi Xadichai Kubro, Buxorodagi Joʻybori Kalon ayol-qizlar islom oʻrta maxsus bilim yurtlari, Namangandagi Mulla Qirgʻiz, Urganchdagi Faxriddin ar-Roziy, Nukusdagi Muhammad ibn Ahmad al-Beruniy, Andijondagi Sayd Muhiddin Maxdum islom oʻrta maxsus bilim yurtlari, Toshkent pravoslav diniy seminariyasidir. Diniy mutaxassislarning malakasini oshirib borish maqsadida Oʻzbekiston musulmonlari idorasi Toshkent islom universiteteti bilan hamkorlikda maxsus kurslar tashkil qilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinovariy

**Dinovariy** (taxallusi; asl ism-sharifi Abulqosim Abdulloh ibn Abdurahmon) (7—1000, Buxoro) — shoir. Hayoti va ijodi haqida maʼlumot, sheʼrlaridan namunalar Saolibiy tazkirasida uchraydi. Dinovariy qasida, hajviya, vasf, chistoy janrlarida ijod etgan. Vasflarda majoziy iboralar, sifatlash mohirlik bilan ishlatilgan. Sheʼrlarida odob, axloq mavzui ustunlik qiladi, hajvlarida xasislik tanqid qilingan, oʻz moddiy ahvolidan, zamona zulmidan shikoyat aks etgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Abdullayev I., Buxoroning arabiynavis shoirlari. T., 1965.
Dinozavrlar

**Dinozavrlar** (*[[Dinosauria]]*) — qirilib ketgan sudralib yuruvchilar. Tanasining uzunligi 20 sm dan 30 m gacha. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda, jumladan Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda triasboʻr davrlari qatlamlaridan maʼlum. Yura davrida keng tarqalgan, oxirgi dinozavrlar boʻr davrida (65 million yil oldin) qirilib ketgan. Olimlar ayrim dinozavrlarning qirilib ketishini global katastrofa (asteroidning tushishi va boshqalar), boshqalari yer yuzida oʻsimliklar qoplami va iqlimning asta-sekin oʻzgarishi (masalan, aridizatsiya – quruqlashishi) yoki ular yashaydigan muhitdagi boshqa noqulay oʻzgarishlar bilan bogʻlashadi. 600 ga yaqin turi maʼlum.

Dinozavrlar 2 turkum: kaltakesaksimon va qushsimon dinozavrlarga ajratiladi. Ikki turkum ham bir-biridan mustaqil holda har xil psevdozuxiylardan kelib chiqqanligi, ikki oyoqda harakatlanish psevdozuxiylardan ularga oʻtganligi taxmin qilinadi. Keyinroq ikki oyoqda yurish yirtqich dinozavrlar va ornitopodlarda kuchaygan, boshqalari (stegozavrlar, zauropodlar, ankilozavrlar, shoxdor dinozavrlar)da yoʻqolib ketgan. Dinozavrlar morfologik va ekologik jihatdan xilma-xil boʻlib, yirtqichlar ajdodidan kelib chiqqan. Qushsimon dinozavrlar hamda kaltakesaksimon dinozavrlardan zauropodlar oʻsimlik bilan oziqlanishga oʻtgan va yirik suv havzalari yoki dengiz sohiliga yaqin joyda yashashga moslashgan. Ornitopodlardan boshqa barcha qushsimon dinozavrlarda yirtqichlarga qarshi himoya vositalari (stigozavrlar va ankilozavrlarda – suyak qalqonlar, shoxdor dinozavrlarda – shoxlar) rivojlangan. Dinozavrlar tuxum qoʻyib koʻpaygan. Ayrim olimlar Dinozavrlar issiq qonli boʻlgan, lekin ularning issiqni saqlaydigan teri qoplami boʻlmaganligini taxmin qilishadi. Turlarining keng tarqalgani va tez almashinganligi ulardan Yer qatlamlari yoshini aniqlashda keng foydalanish imkonini beradi.

## Adabiyotlar

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* .
* 
* 
*
Dinor

**Dinor** (lot. denarius – 10 dan iborat, 10 dan tuzilgan) – 1) Bahrayn pul birligi. 1965-yil okt.dan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 1000 fils. Xalqaro ifodasi BHD. Valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 0,377 D.; 2) Bosniya va Gersegovina pul birligi. 1996y.dan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 100 par. Xalqaro ifodasi BAD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 176,84 D.; 3) Jazoir pul birligi. 1964-yil dek.dan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 100 sentim. Xalqaro ifodasi DZD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AKD1 dollari = 58,5 D.; 4) Iordaniya pul birligi. 1950-yil iyuldan muomalaga kiritilgan. 1 D.=100 piastr. Xalqaro ifodasi JOD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 1,41 D.; 5) Iroq pul birligi. 1932-yil apreldan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 1000 fils. Xalqaro ifodasi 1QD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 1200 D.; b) Liviya pul birligi. 1971-yil sent.dan muomalaga kiritilgan. 1 D.=1000 dirham. Xalqaro ifodasi LYD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 0,379 D.; 7) Sudan pul birligi. 1992-yildan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 10 funt (funt = 100 qirsh). Xalqaro ifodasi SDD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 142 D.; 8) Tunis pul birligi. 1958-yil dek.dan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 100 frank. Xalqaro ifodasi TND. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari =1,12 D; 9) Yugoslaviya pul birligi. 1994-yil yanvardan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 100 par. Xalqaro ifodasi YUM. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 5,7 D.; 10) Quvayt pul birligi. 1961-yil okt.da muomalaga kiritilgan. 1 D.= 1000 fils. Xalqaro ifodasi KWD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 0,3035 D. (1997); 11) Qadimda musulmon mamlakatlarining oltin tangasi ham D. deb yuritilgan. Sharqda 7-asrda birinchi bor zarb qilina boshlagan va 2,4 g oltindan iborat boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinsun

**Dinsun** — Shimoliy Xitoyning Shanʼsi viloyatiga qarashli qishlogʻi (Fenxe daryosi yoqasida) yaqinidan topilgan quyi paleolit davri qarorgohi. 1953-yilda ochilgan. D.dan qazilma odamning 3 ta tishi (1 ta ustki va 2 ta pastki) va 2 mingga yaqin tosh qurol topilgan. Tosh qurollar orasida qirgʻich, nukleuslar, uch burchakli yoʻgʻon ponalar, yupqa pichoq, yumaloq tosh bolgʻalar koʻp uchraydi. D. odami sinantrop bilan hozirgi odamlar oʻrtasidagi taraqqiyot bosqichida turgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diogen

**Diogen** (), **Diogen Sinoplik** () yoki **Diogen Kinik** () (miloddan avvalgi 412- yoki 404-yil, Sinop – miloddan avvalgi 323-yil, Korinf) – yunon faylasufi. Kiniklar maktabining yirik vakili. Antisfen shogirdi. Sivilizatsiyani, xususan davlatni inkor etgan, jamiyatni, insoniyatni ibtidoiy holatiga qaytishga daʼvat qilgan. Oʻzini dunyo fuqarosi („kosmopolit“) deb atagan, odamlarning tabaqaga boʻlinishini tanqid qilgan. Turmushda har qanday ortiqchaliklarni rad etib, faqat zaruriy ehtiyojlarni qondirish bilangina cheklanishni oʻz burchi deb bilgan; u xotinlar va bolalar umumiy boʻlishini talab qilgan va biron axloq ustun boʻlib turishini tan olmagan. Diogen kinik sharm-hayosizlik va beboshlik timsoliga aylandi. Diogen toʻgʻrisida turli-tuman latifalar bor. Rivoyatlarga koʻra, u bochka ichida yashagan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 1-jild, Toshkent, 2000-yil.
Diod

Diod-(yunoncha di-ikki martalikni bildiruvchi old qoʻshimcha va elektr od) — bir tomonlama elektr oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan ikki elektrodi asbob. Yelektrvakuumli, yarim oʻtkazgichli diod, gazotron xillari bor. Radiotexnika, elektronika, enetgetika va texnikaning boshqa sohalarida asosan, oʻzgaruvchan tokni toʻgʻrilash, detektrlash, chastotani qayta oʻzgartirish, elektr zanjirlarni almashlab ulashda ishlatiladi.

## Manbalar
Diodor Sitsiliyalik

**Diodor Sitsiliyalik** (milloddan avvalgi taxminan 90–21) — yunon tarixchisi. „Tarix kutubxonasi“ asari (1—5 va 11–20 kitoblargina saqlanib qolgan) muallifi. Diodorning bu asarida Qadimgi Sharq, Yunoniston va Rim tarixi afsonaviy davrlardan to miloddan avvvalgi I asr oʻrtalarigacha tadrijiy suratda bayon etilgan. Qolaversa, Fil`ipp I va Aleksandrning hukmronligi davri ham bayon qilgan. Ushbu asar Sitsiliyadagi qullar qoʻzgʻoloni (miloddan avvalgi II asr) haqida bosh manba hisoblanadi.

## Manbalar
Dinitroortokrezol

**Dinitroortokrezol**, DNOK (dinok), sinoks, xedolit (C7H6N,O5) — qishloq xoʻjaligi ekinlarini kasalliklar, zararkunandalardan himoya qilishda, shuningdek, begona oʻtlarga qarshi kurashda qoʻllanadigan kimyoviy preparat. Hidsiz, sariq rangli kristall modda. 40% li kukun qolida ishlab chiqariladi. Suvda yaxshi eriydi. Insektitsid va fungitsid sifatida D. ihota daraxtzorlari, bogʻ, tokzorlarda qalqondorlar, shira tuxumlari, kana, kapalak gʻumbaklari, shuningdek, antraknozlar, ragʻa, kalmaraz qoʻzgʻatuvchi zamburugʻlar va b.ga qarshi kuzda (qishlashdan oldin) yoki erta baxrrda, kurtak paydo boʻlmasdan 1% li eritmasi purkaladi. Sarf normasi 4— 8 kg/ga (taʼsir etuvchi modda hisobida). Odam va hayvonlar uchun zahari kuchli; foydalanganda xavfsizlik texnikasiga qatiy rioya qilish kerak. Sirtdan taʼsir etadigan gerbitsid sifatida bedazorlarda zarpechakka qarshi qoʻllanadi (beda oʻrimidan 2—3 kun keyin sepiladi). Sarf normasi 35—50 kg/ga, ish suyukushgi — 400—500 l/ga. D.ni shu normada yoʻl boʻylari va uvatlardagi, sanoat inshootlari atrofidagi begona oʻt va zarpechakka qarshi ham sepish mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinkalar

**Dinka** (oʻzlarini djeng deb atashadi) — Sudandagi nilot guruhiga mansub xalq, 3 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dinka tilida soʻzlashadi. Asosan, anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga amal qilishadi, musulmon-sunniylar ham bor. Chorvachilik, qisman dehqonchilik bilan shugʻullanadilar.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diodot

**[[Yevtidem|Diodot]]** (*Diodotos*) (? — mil.av. 230) — Yunon-Baqtriya podsholigi asoschisi. Mil. av. 3-asr oʻrtalarigacha Antiox II ning Baqtriyadagi noibi boʻlgan. Salavkiylarning Oʻrta Osiyodagi noibi. Mil. av. 250-yilda Baqtriyani mustaqil deb eʼlon qilib, podshoh unvonini qabul qilgan (D. I) D. davrida saltanat hududiga Soʻgʻdiyona, Areyya, Margʻiyona va ehtimol Paropamisad viloyatlari ham kirgan. D. vafotidan so'ng o'g'li Yevtidem taxtga o'tirdi.U davlatda na iz na nom qoldirgan.

## Manbalar
Diona

**Diona** — Saturnning toʻrtinchi tabiiy yoʻldoshi. Fransuz astronomi J. Kassini 1684-yilda kashf etgan. Diametri 1120 km, yulduz kattaligi 5,2 ga teng . Saturndan oʻrtacha uzoqligi 377400 km, Dionani oddiy koʻz bilan koʻrib boʻladi. Saturn atrofini 2 sutka 17 soat 41 min.da aylanib chiqadi. Diona nomi berilgan kichik sayyora ham bor.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dionis

**Dionis** (yunoncha: Διόνυσος) — yunon mifologiyasidagi uzumchilik hamda vinochilik xudosi. Zevs bilan fivalik malika Semelaning oʻgʻli. Dionis sharafiga bagʻishlangan bayramlar oʻta xushchaqchaklik va kayf-safo bilan oʻtgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dionisiy

**Dionisiy** — mil.av. 1-asrning 2-yarmida yashagan galikarnaslik yunon tarixchisi va notigʻi. Mil.av. 30-y.dan Rimda yashagan va grek tilida asarlar yozgan. "Rim qadimiyotlari" asari [Rim tarixining afsonaviy davridan mil. av. 264 y.gacha; 20 kitob, 1—9 kitoblar (mil.av. 442 y.gacha) toʻliq saqlangan] va ritorika (notiqchilik) haqida toʻplamlarning muallifi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diopsid

**Diopsid** (di… va yunoncha: opsis – *koʻrinish*) – jins hosil qiluvchi mineral. Monoklin piroksenlar guruhining silikata. Monoklin singoniyali. Kimyoviy formulasi CaMg[Si2O6]. Och yashil, kulrang, shishadek yaltiroq. Qattiqligi 5,5—6,0. Zichligi 3,3—3,4 g/sm3. Odatda notoʻgʻri shaklli kristallar holida piroksenit, peridotit, gabbro, diabaz, diorit, siyenit, kontakt skarnlarida va boshqa otqindi va metamorfik jinslarda uchraydi. Oʻzbekistonning deyarli hamma toglaridagi intruziv jinslarda bor. Avstriya, Italiya (Alp togʻlari), Shvetsiya (Nordmark), AQSH (Konnektikut shtati), RF (Slyudyanka)da maʼlum.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diokletian

**Diokletian** (Diocletianus) (243— 313/316) — qad. Rim imperatori (284— 305). Imperiyadagi ahvolni yaxshilashga olib kelgan bir qancha islohotlarni oʻtkazgan (oʻziga uchta taxtdosh tayinlagan, imperiyani 4 ta qismga, bu qismlarni esa 12 diotsezlarga taqsim etgan; armiyani kuchaytirib, uning sonini 450 ming askarga yetkazgan; soliklarni tartibga solgan va b.). Dominat (cheklanmagan monarxiya) tuzumining oʻrnatilishi D. nomi bilan bogʻliq. 303—304 yillarda xristianlarni quvgʻin qilgan. Bu voqea keyinchalik xristian va islom dini muqaddas kitoblarida aks etgan (mas, Qurʼoni karimdagi "Kahf" surasi). D. nomi Sharq xalqlari orasida Daqyonus shaklida ham mashhur.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dioksanlar

**Dioksanlar** — oddiy siklik efirlar. Mol. m. 88,10, rangeiz yonuvchan suyuqlik. Suv, spirt va efirga yaxshi aralashadi. Suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. Kuchsiz oksidlovchilar, suyultirilgan kislota va ishqorlar, ammiak taʼsiriga chidamli. Barkaror komplekslar, mas, Br2, SO,, fosfat kislota bilan bromlash, sulfidlash, fosforillashda qoʻllanadigan birik-malar olishda ishlatiladi. Kimyoviy xossalari jihatidan oddiy alifatik efirlarga oʻxshaydi. Etilenglikolni sulfat kislota bilan haydab olinadi. Atsetilsellyuloza, smola, kauchuklar, mineral va oʻsimlik moylarini yaxshi eritadi. Koʻpgina boʻyoq va detergentlarga erituvchi sifatida qoʻshiladi. Neft moylarini tozalashda ishlatiladi. Uchta izomeri mavjud: 1,2 D; 1,3 D va 1,4 D. 1,2 D piroksid, gidrogenlanganda 1,4-butandiol, kislotali yoki ishqoriy mu-xitda gidrolizga uchratilsa, 4-gidroksi-moy aldegid hosil qiladi. Qaynash temperaturasi 116—117°, zichligi 1000,9&nbsp;kg/m3. 1,2 D bis-metilsulfonat 1,4-butandiolga vodorod peroksid taʼsir ettirib olinadi. 1,3 D — kimyoviy xossalari jihatidan siklik atsetal. Suyuqlanish temperaturasi 42°, qaynash temperaturasi 105°, zichligi 1034,2&nbsp;kg/m3. SNO bilan 1,3-propandiolni oʻzaro taʼsir ettirish usuli bilan olinadi. 1,3 D yelim (elastiklik xususiyatini oshiradi), boʻyoq (saqlanganda boʻyoq yuzasida parda hosil boʻlishini kamaytiradi) i. ch.da qoʻllanadi. 1,4 D (dietilendioksid) — oʻta gigroskopik modda. Suyuqlanish temperaturasi 11,3°, qaynash temperaturasi 101,32°, zichligi 1033,6&nbsp;kg/m3.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dioptriya

**Dioptriya** (yun. dioptra — ichitashini koʻrish) — linzalar yoki sferik koʻzgular optik kuchining birliklar tizimiga kirmaydigan birligi; qisqacha D bilan belgilanadi. D da ifodalangan optik kuch m larda ifodalangan bosh fokus masofasining teskari qiymatiga teng . 1 D. bosh fokus masofasi 1 m boʻlgan linza yoki sferik koʻzguning optik kuchiga teng . Nurni yigʻuvchi linzalar musbat (+), sochuvchi linzalar manfiy (—) D.li boʻladi. Koʻzoynaklarning optik kuchi ham D bilan oʻlchanadi. Yaqindan koʻruvchilar uchun D (—) manfiy, uzokdan koʻruvchilar uchun D (+) musbat koʻzoynaklar tavsiya etiladi. Bunda koʻzoynak linzalarining nur sindirishini anikdab beradigan asbob — dioptrimetrsan foydalaniladi. Dioptrimetr yordamida linzalarning tuzilishi, asosiy astigmatik meridianlari, optik markazi aniqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diorama

**Diorama**, diarama (dia... va yun. horama — koʻrinish, manzara) — 1) maxsus yoritiladigan materialga ishlanadigan rasm, tasvir turi; 2) old qismiga turli narsalar, maketlar, odam shakllari qoʻyilgan va orqa tomonda yarim doirasimon yuzaga ishlangan kompozitsiya; taʼsirchanlikni oshirish uchun tasvir sunʼiy yoritiladi. Yirik D.lar maxsus binolarga oʻrnatiladi. Dastlabki D. Parijda L. Dager tomonidan yaratilgan (1822), 19-asrda keng tarqalgan. "1944 yil 7 mayda Sapungorani shturm kilish" (1959, rassom — P. T. Malsev; G. I. Marchenko va N. S. Prisekinlar ishtirokida) eng mashhur D.lardan. Oʻzbekiston muzey va koʻrgazmalarida D.dan keng foydalaniladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diorit

**Diorit** (yunoncha: diorizo — *ajrataman*, *farq qilaman*) — oʻrta asosli (SiO2 55—65%) magmatik togʻ jinsi. Aksessor minerallardan apatit, sirkon, ortit, turmalin, sfen qatnashadi. Kvarsli, kvarseiz, rogovaya obmankali, avgit va biotitli turlari mavjud. Rangi kulrangdan yashilsimon — kulranggacha. D. kam tarqalgan va odatda granit, granodiorit, baʼzan boshqa jinslar bilan birga uchraydi. Bulardan tashqari D. shtok, yertomir, lakkolit va b. intruziv massivlar shaklida ham uchraydi. D.dan turli xil yoʻl toshlari tayyorlanadi. Yaxshi jilolanadigan, rango-rang turlari imoratlarning poydevorlarini bezashda, turli vazalar tayyorlashda, arxitektura va haykaltaroshlikda qoʻllanadi. Qad. Misr va Mesopotamiyada D.dan turli haykallar ishlangan. Toshkent metrosining koʻp joylarida D. ishlatilgan. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol, Nurota, Molguzar va b. togʻlarda tarqalgan. D. bilan temir, mis, oltin konlari genetik bogʻliq (Ural, Sibir, Qozogʻiston).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dioskuriada

**Dioskuriada**, Dioskuriya - Qora dengiz qirgʻogʻidagi (hozirgi Suxumi shahri oʻrnida) antik shahar. Miletlik yunonlar tomonidan miloddan avvalgi 6-asrda qurilgan. D. Kavkaz kabilalari bilan tuz, qoramol, mum, bugʻdoy, qullar bilan yirik savdo aloqalari olib borgan. Savdo markazi boʻlgan. Mil. 1-asrning boshlarida Rimga tobe boʻlib, unda Rim garnizoni oʻrnashgan; shahar Sebasto-polis deb atalgan. Mil. 2—3-asrlarda taraqqiy etgan, 4-asrdan tanazzulga yuz tuta boshlagan. 6-asrgacha qalʼa. D. joylashgan yerning choʻkishi natijasida D. harobalari Suxumi buxtasining tubida qolgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diofant

**Diofant** (taxminan 3-asr) — yunon matematigi. Aleksandriyada yashagan. "Arifmetika" nomli risolasining bir qismi (13 kitobdan 6 tasi) va koʻp bur-chakli sonlar haqidagi kitobining baʼzi qismlari bizgacha saqlangan. "Arifmetika"da Diofant, asosan, darajasi toʻrtgacha boʻlgan tenglamalarga oid masalalarning , keyinchalik, oʻz nomi bilan atalgan anikmas tenglamalarning yechilishini topgan. Diofant tenglama yechimini butun sonlarda qidiradi. Manbaalarda Diofant nomi bilan yuritiladigan yaqinlashtirishlar, tenglamalar bor (qarang Diofant tenglamalari). Diofant algebraik va nazariy-sonli masalalarni umumiy yechish usullarini bermagan holda ularni ustalik bilan yechgan. Diofant asarlari P.Ferma, L.Eyler, K.Gauss va b. olimlarning tadqiqotlari uchun asos boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diofant tenglamalari

**Diofant tenglamalari** - ikki yoki undan koʻp nomaʼlum qatnashgan, koeffitsiyentlari butun sonlar boʻlgan algebraik tenglamalar; bunda butun yoki ratsional sonlardan iborat yechimlari izlanadi. Birinchi darajali Diofant tenglamalarining umumiy nazariyasini 17-asrda yashagan fransuz matematigi Bashe yaratgan. Ferma, Eyler, Lagranj va Gauss tadqiqotlari natijasida 19-asr boshlarida ikkinchi darajali Diofant tenlamalari asosan tekshirilgan edi. Diofant tenglamalarini tekshirish usullari uzluksiz kasrlar nazariyasiga asoslangan. Diofant tenglamalari deganda nomaʼlumlari soni tenglamalari sonidan koʻp boʻlgan butun koeffitsiyentli algebraik tenglamalar sistemalari ham tushuniladi. Diofant tenglamalari, baʼzan, aniqmas tenglamalar deb yuritiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dioptrika

**Dioptrika** (, dia — orqali va opteuo — koʻraman) — geometrik optikstit sindiruvchi sirtlar va ulardan iborat sistemalardan oʻtayotgan yorugʻlikning sinishini oʻrganish bilan shugʻullanadigan sohasi. Dioptrika atamasi koʻpincha koʻzga nisbatan qoʻllanadi. Koʻz dioptrikasi koʻzni optik jism sifatida qarab, uning xossalarini oʻrganadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dioptrimetr

**Dioptrimetr** (dioptriya va ... metr) — optik (koʻzoynakka ishlatiladigan) shishaning sindirish kuchini oʻlchaydigan hamda astigmatik (tas-virni buzib koʻrsatadigan) koʻzoynak shishasining asosiy meridianlari oʻrnini aniklaydigan asbob. Sindirish kuchi dioptriya [D] da belgilanadi. Kollimator, koʻrish trubasi, sanash mikroskopi, oʻlchanayotgan linzaga ish-lov berish mexanizmi, uning diametrini oʻlchash, linzani markazlash va belgilash mexanizmidan iborat. D. optik shishalarning sindirish kuchini ±0,12 Agacha aniqlikda oʻlchash imkonini beradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dipeptidlar

**Dipeptidlar** — ikki aminokislota qoldigʻining amid (peptid) bogʻi (—SO—NH—) orqali birikishidan xreil boʻlgan organik birikmalar. D.-200—300°da parchalanuvchi kristall moddalar. Suvda, suyultirilgan kislota va ishkrrlarda yaxshi, organik erituvchilarda esa oz eriydi. Oqsillar parchalanganda (gidrolizlanganda) hosil boʻladi. D. oʻz tarkibidagi aminokislotalarga xos rangli reaksiyalarni beradi. Tabiiy D., mas, karno-zin va anzerin jonivorlar tuqimalarida uchraydi. D. molekulasi kislotalar, ishqorlar yoki fermentlar taʼsirida gidrolizlanib ikkita aminokislotaga ajralishi mumkin. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dipiramida

**Dipiramida** — umumiy asosga ega boʻlgan teng piramidalardan iborat kupyoklik. D. uchburchakli (trigonal), turtburchakli (tetragonal) va b. bulishi mumkin. Tabiatdagi baʼzi kristallar D. shaklida buladi (rasmga k,.). Kristallarda romb, trigonal, tetragonal, geksagonal (beshburchakli) va b. shakldagi D.lar uchraydi. D., baʼzan bipiramilm deb ham ataladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dipleurula

**Dipleurula** (di... va yun. pleura — tomon, yon) — ninaterililar va ichak bilan nafas oluvchilarning ikki tomonlama simmetriyali pelagik lichinkasi. Tanasi oval, orqa tomoni boʻrtiq, qorin tomoni botib kirgan. Tanasining ogʻizoldi qismida kipriklari, egilgan boshlangʻich ichagi, ogʻiz va anal teshiklari boʻladi. Selomik xaltachalari 3 juft. Ninaterililar D. lichinkasi rivojlanib exinopluteus (dengiz tipratikanlarila), ofiopluteus (ofiuralarda) bipinnariya, soʻngra braxiolyariya (dengiz yulduzlaripa), aurikulyariya va deliolyariya (goloturiyalarda), bochkasimon lichinka (dengiz nilufarlaripya) yoki tornariyaga (ichak bilan nafas oluvchilarda) aylanadi (yana qarang Lichinka).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplodok

**Diplodok** (Diplodocus) — qazilma holida topilgan sudralib yuruvchilar urugʻi. Dinozavrlar guruhiga kiradi. Shim. Amerikaning yura qatlamidan topilgan. Boʻyi 25 m ga yaqin, boshi kichkina, gavdasi kalta, dumi va boʻyni uzun boʻlgan. Oʻsimliklar bilan oziqlangan bir qancha turlari maʼlum. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diploid

**Diploid** (diploos — ikkilangan va eidos — koʻrinish) — ikkita gomologik xromosomalar toʻplamiga ega boʻlgan hujayralar. "Diploid" termini 1905-yilda nemis botanigi Eduard Strasburger () tomonidan taklif etilgan. Diploid ikkita gaploid gametalarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Koʻpchilik hayvonlar va yuksak oʻsimliklarda Diploid hayotiy siklning asosiy fazasi (diplofaza, sporofit) hisoblansa, baʼzi bir hujayralilarda faqat zigota diploid boʻladi. Diploidlik evolyusion jarayonda gaploid organizmlar asosida paydo boʻlgan va gaploidlarga nisbatan bir qator ustunlikka ega boʻlgani tufayli saqlanib qolganligi taxmin qilinadi. Diploidda va retsessiv mutatsiyalar geterozigota holatida namoyon boʻla olmaganligi sababli populyasiyalarda yashirin holatda sakdanib qoladi. Shu tufayli genotipik oʻzgaruvchanlik toʻplanib boradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplom ishi

**Diplom ishi** — Oʻzbekiston Respublikasida oliy oʻquv yurtlari va oʻrta kasb-hunar oʻquv yurt (kasb-hunar kollej)larini bitiruvchilarning oʻquv tadqiqot xarakteridagi yakunlovchi ishi. Diplom ishida talaba (oʻquvchi) oʻzi tanlagan mutaxassisligidan oliy oʻquv yurtining muayyan kafedrasi yoki kasb-hunar oʻquv yurti tomonidan tasdiqlangan mavzuni mustaqil tadqiq etadi. Diplom ishiga ilmiy rahbar, lozim boʻlgan taqdirda ilmiy maslahatchi tayinlanadi. Bu bilan uning mustaqil ish olib borishga qay darajada tayyorlanganligi, nazariy bilimi va amaliy malakalariga baho beriladi. Sanʼat oliy oʻquv yurtini bitiruvchilar rol (aktyorlar), spektakl (rej.lar) yoki badiiy, hujjatli kino hamda televizion materiallar (kino va teletasvirchilar), rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik, amaliy bezak sanʼati, kino va videofilm, teatr dekoratsiyasi badiiy loyihalashtirish asarlari va b. (rassom, xaykaltarosh va dizaynerlar) yaratish bilan Diplom ishi himoya qiladilar. Oliy texnika oʻquv yurtlarining ayrim mutaxassisligida diplom loyihasi oʻrniga nazariy yoki eksperimental harakterga ega boʻlgan Diplom ishi yoqlanadi. Diplom ishi oliy oʻquv yurtlarida davlat imtihon komissiyasi, kasb-hunar oʻquv yurtlarida davlat ixtisos komissiyasi yigʻilishlarida himoya qilinadi. Diplom ishi himoya qilgan va ijtimoiysiyosiy fanlarning biridan davlat imtihoni topshirgan bitiruvchilarga muayyan ixtisoslikni egallaganliklari haqida diplom beriladi. OʻzRning "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" (1997)ga muvofiq 2000/2001 oʻquv yilidan boshlab oliy taʼlim tizimida Diplom ishi oʻrniga bakalavrlar uchun bitiruv malakaviy ish, magistrlar uchun ilmiy yoki ilmiy-texnikaviy mazmundagi magistrlik dissertatsiyasini himoya qilish joriy etildi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplom loyihasi

**Diplom loyihasi** — oliy va oʻrta kasb-hunar texnika oʻquv yurtlarini bitiruvchilarning yakunlovchi mustaqil ishi. Diplom loyihasi nazariy yoki eksperimental tadqiqot, chizma hamda uning hisoblash tushuntirish qismi va sh.k.dan iborat boʻladi. Diplom loyihasi mavzusi muhandis (texnik) i.ch.da duch keladigan asosiy masalalarni oʻz ichiga oladi. Unda talaba (oʻquvchi)ning oʻqish davrida olgan nazariy bilim va amaliy koʻnikmalari namoyon boʻladi. Diplom loyihasi oliy oʻquv yurtlarida davlat imtihon komissiyasi, oʻrta kasb-hunar oʻquv yurtlarida davlat ixtisos komissiyasi yigʻilishlarida himoya qilinadi. Diplom loyihasi himoyasi mavzuning ilmiy-nazariy yoki amaliy ahamiyatiga qarab korxona va muassasalarda ham oʻtkazilishi mumkin. Ayrim ixtisosliklar (asosan texnologiya)da diplom loyihasi oliy oʻquv yurtlarining kafedralari ixtiyori bilan diplom ishi bilan almashtirilishi mumkin. Diplom loyihasini himoya qilgan va ijtimoiy-siyosiy fanlarning biridan davlat imtihoni topshirgan bitiruvchilarga muayyan ixtisoslikni egallaganliklari haqida diplom beriladi. Oʻzbekiston Respublikasining „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ (1997) ga muvofiq 2000/2001 oʻquv yilidan boshlab oliy taʼlim tizimida diplom loyihasi oʻrniga bakalavrlar uchun bitiruv malakaviy ish, magistrlar uchun ilmiy yoki ilmiy-texnikaviy mazmundagi magistrlik dissertatsiyasini himoya qilish joriy etildi.

## Adabiyot

* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomat

**Diplomat** (fransuzcha diplomate) - 1) muayyan bir davlatning xorijiy davlatlar bilan rasmiy aloqalarini yuritib turadigan va buning uchun maxsus tayyorgarlik koʻrgan lavozimli shaxs. Diplomatga hukumat tomonidan vakolat berilib, u chet davlatlarda dahlsizlik huquqidan foydalanadi (qarang Diplomatii, immunitet); 2) boshqa kishilarga ustalik bilan muomalada boʻladigan, oʻz ishining nozik tomonlarini, qonun-qoidalarini, muzokara olib borish sanʼatini biladigan kishi. U xohlagan davlatiga diplamatik daxlsuzlik orqali yura oladi. Diplomat - bu keng mas'uliyat bilan shug'ullanadigan kasb. Xalqaro kompaniyalarda, tinchlikparvar missiyalarda ishtirok etadi, ichki va tashqi siyosat masalalarini hal qiladi, xalqaro nizolarni hal qilish, nizolarni hal qilish, xalqaro aloqalarni o'rnatadi
.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik agent

**Diplomatik agent** - davlatlar vakolatxonalarining boshligʻi, elchisi, elchixona va diplomatik missiya xizmatchisi. 1815-yildagi Vena konvensiyasiga binoan faqat vakolatxona boshliqlarigina D.a. hisoblanardi. Diplomatiyaning rivojlanishi bu tushunchani kengaytirdi. Keyingi vaqtlarda elchixona va missiya xizmatchilari, hamma darajadagi elchilar vakolatxonaning diplomatik xizmatchilari, xalqaro tashkilotlarga va konferensiyalarga yuborilgan rasmiy vakillar, shuningdek, bir mamlakatning 2-mamlakatga yuboradigan delegatsiya boshliqlari va aʼzolari ham D.a. sanaladigan boʻldi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplokokklar

**Diplokokklar** (Diplococcus) – Lactobacteriaceae oilasiga mansub bakteriyalar turkumi. Juft-juft boʻlib, oʻzaro yopishgan sharsimon bakteriyalar; baʼzan kalta zanjir hosil qiladi. Asosan grammusbat bakteriyalar, baʼzi D. grammanfiy, shakli dukkakka oʻxshash. D., odatda, harakatsiz, spora hosil qilmaydi. Saprofit yashovchi xillari tuproq, suv va havoda tarqalgan. Ularga zotiljam, meningit, soʻzak kabi ogʻir kasalliklarni paydo qiluvchi bakteriyalar ham kiradi. Zotiljam D. (D. rpeitoshaye)ning 80 dan ortiq, meningokokk (D. meningitalis)ning A, V, S, D serotiplari mavjud.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplom

**Diplom** (yun.diplo — ikki buklayman) — 1) shaxsning oliy, oʻrta maxsus yoki oʻrta kasb-hunar oʻquv yurtini tugatganligi yoxud ilmiy daraja, ilmiy unvonga ega ekanligini tasdiqlovchi rasmiy hujjat; 2) muassasa, tashkilot yoki ayrim shaxslarga muayyan harakatni amalga oshirish huquqini beradigan hujjat; 3) turli tanlov, musobaqa, koʻrgazma va b.da yuqori koʻrsatkichlarga erishganlik uchun mukofotlanganligini tasdiqlovchi hujjat.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik viza

**Diplomatik viza** — hukumat aʼzolari, davlatning oliy lavozimli shaxslari, xalqaro konferensiyalarning delegatlari, favqulodda diplomatik missiya vakillari, rasmiy maqsadlarda safarga joʻnatilgan tashqi ishlar idorasining diplomatik xodimlari, diplomatik kuryerlarning pasportlariga tashqi ishlar idorasi, diplomatik vakillik yoki konsullik tomonidan qoʻyiladigan maxsus belgi. D. v.larning chet mamlakatga kirish va undan oʻtishga ruxsat beradigan va tranzit turlari mavjud. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik yozishma

**Diplomatik yozishma** - turli rasmiy xat-xabarlar va diplomatik tusdagi hujjatlar majmui. Davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarni yuritish vositasi, davlat tashqi siyosiy va diplomatik faoliyatining asosiy shakllaridan biri. Davlatlar oʻrtasida yozishma tarzidagi muomala davlat, hukumat boshligʻi, tashqi ishlar idorasi, turli davlat va jamoat tashkilotlari hamda muassasalari yoki ularning boshliklari, diplomatik vakillar va ayrim diplomatlar nomidan yoʻlga qoʻyib turiladi. Maktublar, telegrammalar, xatlar, nota orqali yozishmalar, shuningdek, deklaratsiya, bayonot, chaqiriq, axborot agentlarining xabarlari Diplomatik yozishmalar turlari hisoblanadi. Diplomatik yozishmalarda xalqaro hayot va tashqi siyosat, davlatlararo ikki tomonlama yoki koʻp tomonlama munosabat masalalari yoritiladi. Mazkur hujjatlarni tayyorlash davlat va unga tegishli muassasalar diplomatik faoliyatining muhim sohasi sanaladi. Diplomatik yozishmalarni diplomatik kuryerlar ko'rsatilgan manzilga yetkazib beradi.
my.gov.uz

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik immunitet

**Diplomatik immunitet** - chet el diplomatik vakillariga, maxsus missiyalarga, davlatlarning xalqaro hukumatlararo tashkilotlardagi vakilliklariga, ularning rahbarlari va xodimlariga beriladigan huquq va imtiyozlar majmui. D.i. chet el dip-lomatlari (elchi, elchixona kotiblari, attashe va b.) va ular egallagan binolarning daxlsizligi, mahalliy sud tomonidan sud qilinmasligi, oʻz hukumati bilan yashirin aloqa qilish huquqi va hokazodan iborat. Diplomatik vakilni maʼmuriy va sud yoʻli bilan qamashga, uning shu mamlakat fuqarolari yoki ajnabiylar tomonidan haqoratlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Vakolatxona binosi, undagi ashyolar, vakillarning turar joyi, mulki daxlsiz boʻlib, ular joylashgan binolar davlat muhofazasiga olinadi. Diplomat sud immuniteti huquqiga ham ega. Diplomatik vakillar gʻayriqonuniy xatti-harakati uchun javobgarlikka tortilmasdan, balki xalqaro diplomatik tartib asosida uni vakil etib yuborgan davlat tomonidan chaqirib olinadi. Shuningdek, ular soliklardan ozod qilinadi, bojxona imtiyozlariga ega. Diplomatik immunitetga ega shaxslar oʻzlari yashab turgan davlat qonunlarini hur-mat qilishga majbur, bu qonunlarni buzgan holda nomaqbul shaxs deb eʼlon qilinishi mumkin. Diplomatik munosabatlar xaqidagi 1961-yil Vena konvensiyasi, Konsullik munosabatlari haqidagi 1963-yil Vena konvensiyasi, BMT Bosh Assambleyasining Xalqaro himoyadan foydalanuvchi shaxslarga, jumladan diplomatik agentlarga qarshi qaratilgan jinoyatlar oldini olish va ular uchun jazolash toʻgʻrisidagi 1973-yil konvensiyasi va b. hujjatlarda D.i. tartib-qoidalari belgilangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik korpus

**Diplomatik korpus** - keng maʼnoda — muayyan mamlakatda akkreditatsiya qilingan diplomatik vakolatxonalarning barcha diplomatik xodimlari (oila aʼzolari bilan); tor maʼnoda — fakat diplomatik vakolatxonalar boshliklari. D.k. nomidan, odatda, duayen gapiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik kuryer

**Diplomatik kuryer** - tashqi ishlar vazirligidagi maxsus mansabdor shaxs. Diplomatik pochtatl vakolatxonalarga yetkazib berish vazifasini bajaradi. D.k. va u olib boradigan pochta daxleizdir. D.k. ushlanishi, kamab qoʻyilishi yoki tintuv qilinishi mumkin emas. D.k. chet el hududidan oʻtib borayotganida mazkur mamlakat hukumati uning daxleizligini taʼminlashga majburdir.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil