Usmon ibn Affon

**Usmon bin Affon** (arabcha: ) - To'rt xalifaning uchinchisi, jannat xushxabari berilgan Muhammad (s.a.v)ning sahobalaridan biri bo'lganlar.

## Hayotlari
Usmon ibn Affon (r.a) 644 yildan 656 yilda o'ldirilgunlariga qadar 12 yil xalifa bo'lganlar. U kishi to'rt xalifaning ichida eng ko'p vaqt xalifalikni boshqarganlar. U kishini shialar xalifa deb tan olmaganlar. Chunki shialar ning e'tiqodiga ko'ra hukmronlik qilgan birinchi xalifa Ali (r.a) bo'lgan. Sunniylik e'tiqodiga ko'ra esa, Ali (r.a) va Usmon (r.a) o'rtalarida hech qanday farq yo'q. Damash xalifaligidan (Umaviylar) biri bo'lgan Usmon (r.a), Payg'ambarimiz Muhammad (s.a.v)ning qizi Ruqayyadan o'g'li *Abu Abdulloh* bilan bog'liq. Bundan tashqari, u kishi *Abu Laylo* deb ham ataladi.

U kishi, shuningdek, payg'ambar Muhammad (s.a.v) ning kuyovlari edi. Avval Muhammad (s.a.v)ning qizlari Ruqayyaga uylandilar. Keyinchalik, Ruqayya binti Muhammad (s.a.v) vafot etgach, Muhammad (s.a.v)ning yana bir qizlari Ummu Gulsumga uylandilar. Ammo Ummu Gulsum ham vafot etgan. Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning ikki marta kuyovlari bo‘lganlari va ikki qizlariga uylanganlari uchun *Zi’n-Nuren*, ya’ni “*ikki nur sohibi* ” nomi bilan mashhurlar. Ikki marta hijrat qilganlari uchun u kishini *Zatu'l Hijratayn* deb ham atashgan.

Abu Bakr (r.a)ning yaqin do'stlaridan biri Usmon (r.a) Islom diniga birinchilardan bo'lib kirganlar. Badr tashqarisidagi janglarda qatnashganlar. 644 yilda xalifa bo‘lganlar. ibn Saba tarafdorlari u kishining uyini o'rab olishdi. Shu tarzda u kishi o'ldirildi(656). Zubayr jasadini olib, Baki qabristoniga dafn qilindi. Usmon (r.a) boy edi, vahiy kotibi edi. U Qur'onni takrorladi. Uning laqabi *Nashir-ul Qur'on* edi. 146 ta hadis rivoyat qilgan.

## Kelib chiqishlari
Usmon (r.a)ning tavallud yillari noaniq, ilk islom manbalarida 576 va 579 yillar deb berilgan. U kishining otasi Affon bin Abi'l Os Umaviylar urug'ining taniqli Makka savdogarlaridan biri edi. Avf ibn Abd Avfning yaqin hamkori bo'lgan va uning Banu Jazima a'zosi qo'lida fojiali o'limiga guvoh bo'lganlar. Usmon (r.a)ning onalari Erva bint Kureyz payg'ambar Muhammad (s.a.v)ning amakivachchalari edi. 

Usmon (r.a) yoshliklarida yozishni o‘rganganlar va Islomda yoza oladigan 22 Makkalik ro‘yxatga kiritilganlar. U kishi otasi kabi badavlat savdogarga aylandi. Tijorati gullab-yashnab, Qurayshning eng badavlat kishilaridan biriga aylandi.

## Muhammad va Usmon

### Islomni qabul qilish
611-yilda Suriyaga xizmat safaridan qaytgach, u islom dini haqida bilib, Abu Bakr roziyallohu anhu bilan bahslashdi. Usmon roziyallohu anhu islomni qabul qilishga qaror qildi va Abu Bakr roziyallohu anhu uni Muhammad sollallohu alayhi va sallam huzuriga e'tiqodini e'tirof etish uchun olib keldi.  Shunday qilib, Usmon roziyallohu anhubirinchilardan boʻlib islomni qabul qildi va uning qabul qilishi Muhammad sollallohu alayhi va sallamning taʼlimotiga qattiq qarshilik koʻrsatgan qabilasi, Banu Umayyani gʻazablantirdi. 

### Habashistonga ko'chish
Usmon roziyallohu anhu 613-yilda rafiqasi Ruqayya roziyallohu anho bilan Habashistonga hijrat qilgan va birinchi qochqinlardan biri bo‘lgan.  Habashistonda er-xotin Muhammad sollallohu alayhi va sallamning birinchi nevarasi Abdullohni dunyoga keltirdilar. Keyinchalik ularga juda ko'p musulmonlar qo'shildi.  Usmon roziyallohu anhu Habashistonda allaqachon biznes aloqalari bo'lganligi sababli, u savdogar sifatida shug'ullanishda va gullab-yashnashda davom etdi.

To'rt yil o'tib Habashiston musulmonlari orasida Makka Quraysh islomni qabul qilganligi haqidagi xabar tarqaldi va Usmon roziyallohu anhu, Ruqayya roziyallohu anho va boshqa musulmonlarni qaytishga ishontirdi. Ammo Makkaga yetib kelganlarida, Qurayshning Islomni qabul qilgani haqidagi xabarlar yolg‘on ekanini aniqladilar. Biroq Usmon roziyallohu anhu va Ruqayya roziyallohu anho yana Makkaga joylashdilar.   Makkada qisqa vaqt qolgach, er-xotin Madinaga hijrat qilishdi. 

### Madinaga hijrat qilish
622 yilda Usmon roziyallohu anhu va uning rafiqasi Ruqayya roziyallohu anho Madinaga hijrat qilgan uchinchi musulmon guruhidan edilar. 624 yil mart oyida Ruqayya roziyallohu anho kasal bo'lgani uchun Usmon roziyallohu anhu unga g'amxo'rlik qildi va Badr jangida qatnasha olmadi.  Ruqayya kasallikdan qutulolmadi va vafot etdi. Muhammad sollallohu alayhi va sallam Usmon roziyallohu anhuning xafa bo‘lganini ko‘rgach, ikkinchi qizi Ummu Gulsumni Usmon roziyallohu anhuga berdi. Usmon roziyallohu anhu 625-yil avgust oyida Ummu Gulsumga uylandi. 

Ali roziyallohu anhu esa Fotima onamizga uylanganida, Usmon roziyallohu anhu Ali roziyallohu anhuning qalqonini besh yuz dirhamga sotib oldi. Fotimaning to‘yi uchun to‘rt yuzi *[[mahr]]* qilib qo‘yildi, yuztasi boshqa barcha xarajatlar uchun qoldi. Keyinroq Usmon roziyallohu anhu to‘y sovg‘asi sifatida zirhni Ali roziyallohu anhuga qaytardi.

### Urushlar
Usmon roziyallohu anhu hech qanday yirik harbiy yurish va urushlarda qatnashmagan bo‘lsa-da, musulmon jamiyatiga moddiy yordam ko‘rsatgan.  Badr jangida Muhammad sollallohu alayhi va sallam unga jangga qo‘shilmaslikni buyurdi. Payg‘ambarimiz Usmon roziyallohu anhuning harbiy qudrati yo‘qligiga ishora qilar, qachonki Usmon roziyallohu anhuni urushdan olib chiqish uchun bahona topsa, uni boshqa vazifaga jo‘natar edilar. Usmon roziyallohu anhu oila a'zolarini yaxshi ko'rish uchun obro'ga ega edi. U buni ko'rsatgan usullaridan biri, jangchilarni hisobga olmaganda, o'ljani qarindoshlari o'rtasida taqsimlash odati edi.

### Muhammad sollallohu alayhi va sallamning so'nggi yillari
Hudaybiyya shartnomasida Usmon roziyallohu anhu Makkaliklarga vositachi etib saylandi.  Muhammad sollallohu alayhi va sallam vafotidan keyin Usmon roziyallohu anhu Abu Bakr va Umar roziyallohu anhumolar xalifaligida muhim siyosiy yoki harbiy rol o‘ynamadi, faqat yaqin maslahatchi sifatida faoliyat yuritdi.

## Xalifalik davri

### Usmon roziyallohu anhuning saylanishi
644 yilda ikkinchi xalifa Umar eronlik quli Abu Lu'lu Firuz tomonidan shafqatsizlarcha yaralangan. Umar o‘lim to‘shagida yotganda, o‘z orasidan keyingi xalifani tanlash uchun olti kishilik (shūra) qo‘mita tuzdi. Qo'mita tarkibiga Usmon, Ali, uning bolalikdagi do'sti Abdurrahmon ibn Avf va Muhammad sollallohu alayhi va sallamning yana uchta taniqli do'stlari Talha ibn Ubaydulloh, Zubayr ibn Avvom va Sa'd ibn Abu Vaqqos kiradi. Umar vafotidan so‘ng hay’atga uch kun ichida yakuniy qarorga kelishni va to‘rtinchi kuni keyingi xalifaning qasamyodini qabul qilishni buyurdi.

644-yil 6-noyabrda Talhasiz jarayon boʻlib oʻtdi. Usmon va Ali bir-birlariga ovoz berishdi, Zubayr birinchisini afzal ko'rdi, Sa'd ikkinchisini qo'llab-quvvatladi.  Vilferd Madelungning soʻzlariga koʻra, Ali yakka oʻzi Muhammad sollallohu alayhi va sallam bilan maʼlum darajada yaqin qarindoshlikni saqlab qola olgan, shuning uchun u Aliga yagona kuchli qarshi nomzod sifatida tanlangan. Umarning o'ldirilishidan so'ng Ali roziyallohu anhu xalifalikni rad etdi, chunki u Abu Bakr va Umar tomonidan o'rnatilgan tartibga ko'ra boshqaruvda ishtirok etmadi va Usmon roziyallohu anhu o'zining o'n yillik xalifaligi davomida bajarmagan shartlarni qabul qildi. Abdurahmon ibni Avf roziyallohu anhuning qaroridan so‘ng qo‘mita Usmon roziyallohu anhuni rasman uchinchi xalifa etib sayladi va ularga bay’at va’da berdi.

### Qur'onning jamlanishi
Taxminan 650 yilda Usmon roziyallohu anhu Qur'on talaffuzida ozgina farqlarni seza boshladi, chunki Islom Arabiston yarim orolidan tashqarida Eron, Shom va Shimoliy Afrikaga tarqaldi. Matnning muqaddasligini saqlab qolish uchun u Zayd ibn Sobit boshchiligidagi qo'mitaga xalifa Abu Bakr roziyallohu anhu nusxasidan foydalanishni va Qur'onning standart nusxasini tayyorlashni buyurdi. Shunday qilib, Muhammad sollallohu alayhi va sallam vafotidan keyin 20 yil ichida Qur'on yozildi. Bu matn musulmon dunyosining shahar markazlarida nusxalari tayyorlangan va nashr etilgan namuna bo'ldi va boshqa versiyalar yo'q qilingan deb ishoniladi.

Shialar sunniy musulmonlar bilan bir xil Qur'ondan foydalanadilar, lekin uni dastlab Usmon roziyallohu anhu to'plaganiga ishonmaydilar. Shialar Qur'onni Muhammad sollallohu alayhi va sallam tirikligida to'plagan va to'plagan deb hisoblashadi.

### Iqtisodiy va ijtimoiy boshqaruv

Usmon roziyallohu anhu zukko tadbirkor va muvaffaqiyatli savdogar bo'lib, yoshligidanoq Rashidun imperiyasiga katta hissa qo'shgan. Umar roziyallohu anhu davlat subsidiyasini o'rnatgan va u lavozimga kelganida, Usmon roziyallohu anhu uni taxminan 25% ga oshirgan. Umar roziyallohu anhu zabt etilgan yerlarda yer sotish va qishloq xo‘jaligi yerlarini sotib olishni man qilgan. Usmon roziyallohu anhu savdo-sotiq rivojlana olmasligini hisobga olib, bu cheklovlarni olib tashladi. Usmon roziyallohu anhu ham odamlarga xazinadan qarz olishga ruxsat berdi. Umar roziyallohu anhu davrida fath qilingan yerlardagi yerlarning jangchilar oʻrtasida taqsimlanmasligi, balki avvalgi egalariga tegishli boʻlishi siyosat sifatida belgilandi. Bu qarordan qo‘shin xursand bo‘lmadi, lekin Umar roziyallohu anhu kuchli qo‘li bilan qarshiliklarni bosdi. Usmon roziyallohu anhuning siyosati bilan yana fathlar amalga oshirilib, yerdan keladigan daromad sezilarli darajada oshdi.

Umar roziyallohu anhu davlat xazinasi pullaridan foydalanishda juda qattiqqo'l edi - haqiqatan ham Umar roziyallohu anhu g'aznadan uning foydasiga hisoblangan arzimagan nafaqadan tashqari hech qanday pul olmadi. U hech qanday sovg'a olmagan, oila a'zolaridan biron bir davradan sovg'a olishga ruxsat bermagan. Usmon roziyallohu anhu davrida bu cheklovlar yumshatilgan edi. Usmon roziyallohu anhu boy odam bo‘lsa-da, o‘zini-o‘zi yetarli mablag‘ga ega bo‘lsa-da, xazinadan maosh olmagan, lekin Umar roziyallohu anhudan farqli o‘laroq, sovg‘a-salomlar qabul qilgan va ma’lum bir davradagi oila a’zolariga ham shunday qilishga ruxsat bergan. Usmon roziyallohu anhu davlat mablag‘laridan unumli foydalanishga haqqi borligini to‘g‘ri ta’kidlagan va buning uchun uni hech kim tanqid qilmagan. Usmon roziyallohu anhu tomonidan kiritilgan iqtisodiy islohotlar keng ko'lamli ta'sir ko'rsatdi; Uning hukmronligi davrida Rashidun imperiyasining musulmonlari va g‘ayrimusulmonlari iqtisodiy farovon hayot kechirishgan.

## Baholash va meros

Usmon avvalgi ikki xalifa ishlatgan xalifa *Rasululloh* ("Allohning elchisining noibi") o'rniga *Xalifa Alloh* ( **"Xudoning noibi** ") unvonini oldi.  Bu unvon keyinchalik Umaviy xalifalari standartiga aylandi.  Madelung “halifa Usmon endi Allohning marhamati bilan boshqariladi va Uning yerdagi vakili, endi Alloh Rasulining noibi emas”, deb taʼkidlaydi. 

Ekspansionistik nuqtai nazardan, Shabon Usmonni mojarolarda mohir deb hisoblaydi, chunki u g'azablangan arab ko'chmanchilarini yangi harbiy yurishlar va kengayishlarga olib borish orqali qizg'in va muammoli musulmonlar tomonidan bosib olingan erlarga qanday munosabatda bo'lganini aniq ko'rsatib beradi.  Bu nafaqat ushbu aholi punktlaridagi ichki nizolarni hal qilishga olib keldi, balki Rashidun hududini janubiy Iberiya va sharqda Sind, Pokistongacha kengaytirdi.

Usmonga qarshi harakatning asl sababi shia va sunniy musulmonlar orasida ziddiyat edi. Sunniy manbalarga koʻra, intizomni qatʼiy saqlagan oʻzidan oldingi Umardan farqli oʻlaroq, Usmon unchalik qattiqqoʻl emas va koʻproq iqtisodiy farovonlikka eʼtibor qaratgan. Usmon davrida xalq yanada farovon bo'lib, siyosiy tekislikda ko'proq erkinlikka erishdi. Hech bir muassasa siyosiy faoliyatni boshqarish uchun mo'ljallanmagan va ular yo'qligida islomgacha bo'lgan qabila rashklari va raqobatlari yana avj oldi, avvalgi xalifalar tomonidan bostirildi. Xalq Usmonning beg‘uborligidan foydalanib, davlatning bosh og‘rig‘iga aylanib, Usmonning o‘ldirilishi bilan yakun topdi.

Tarixchilar ko'pincha Usmonga qarshilik ko'rsatish, asosan, uning qarindosh-urug'chilik siyosati bilan bog'liq degan xulosaga kelishadi. RVC Bodley ma'lumotlariga ko'ra, Usmon islom xalqining ko'p qismini Muhammad tirikligida qisman la'natlangan qarindoshlari Banu Umayyaga bo'ysundirgan.  Vilferd Madelungga koʻra, Usmon hukmronligi davrida “uning oʻzboshimchalik harakatlaridan shikoyatlar oʻz davrining meʼyorlariga koʻra muhim edi. Tarixiy manbalarda u ayblanayotgan jinoyatlar haqida uzoq hikoya qilinadi. . . Faqat uning zo'ravon o'limi uni sunniy mafkurasidagi har qanday *ahddan* ozod qildi va uni shahid va to'g'ri yo'lda uchinchi xalifaga aylantirdi.”  Kini Xizerning fikricha, Usmon xalifa sifatida faqat o'z xohishiga tayangan. . Bu esa, o‘z navbatida, musulmon jamiyatida qarshilik ko‘rsatuvchi qarorlar qabul qilinishiga olib keldi. Darhaqiqat, uning boshqaruv uslubi Usmonni islom tarixidagi eng ziddiyatli shaxslardan biriga aylantirdi.

## Manbalar

## Havolalar