Eron va Turkiya chegarasi

**Eron va Turkiya chegarasi** (; ) uzunligi  boʻlib, shimolda Ozarbayjon bilan uch tomonlama chegara nuqtasidan janubda Iroq bilan uch tomonlama chegara nuqtasigacha davom etadi.

## Tavsifi

Chegara shimolda Ozarbayjonning Naxichevan Avtonom Respublikasi bilan Araz daryosi boʻyidagi uch tomonlama chegara nuqtasidan boshlanadi. Keyin chegara Karasu Chayi daryosi boʻylab shimoli-gʻarbga oʻtadi va shu tariqa Turkiya Ozarbayjon bilan bogʻlanadigan bir parcha hududga ega boʻladi. Keyin chegara janubi-gʻarbga, soʻngra janubga bir qator tartibsiz quruqlikdagi chiziqlar orqali, Iroq bilan uch tomonlama chegara nuqtasiga qadar davom etadi. Chegara hududi nihoyatda togʻli boʻlib, ikki tomondan asosan kurdlar yashaydi.

## Tarixi

### Usmonlilar davri (1500-yillar—1920-yil)

Usmonlilar imperiyasi 1532—1555-yillardagi Usmonli-Safaviy urushida hozirgi Iroqning katta qismini Safaviy Forsidan bosib olgan edi. Urush Amasiya tinchligi bilan yakunlandi va bu tinchlik bilan mintaqa ustidan Usmonli hukmronligi tasdiqlandi. Usmonlilarning Mesopotamiya va Turkiyaning sharqiy qismidagi nazorati Zuhob sulhi bilan yakunlangan Usmonli-Safaviy urushi (1623-1639) dan keyin tasdiqlandi. Zuhob shartnomasida ikki imperiya oʻrtasidagi chegara Zagros togʻlari va Dajla daryosi oʻrtasida boʻlishi belgilab qoʻyilgan edi, lekin oʻsha paytda aniq chegaralar chizilmagan.

Usmonli-Xotakiy urushi (1722-1727) davrida Usmonlilar Rossiya bilan hamkorlikda Eronga bostirib kirdi va Hamadon shartnomasi orqali shimoli-gʻarbiy Eronning katta qismini egallab oldi. 1740-yillarda yana bir urush boshlandi, 1746-yilda Kerden shartnomasi bilan yakunlandi, bu Eronning gʻarbiy viloyatlaridagi maqomini tikladi va 1639-yilgi Zuhob chegarasini qayta tasdiqladi.

Usmonli-Fors urushi (1821-1823) 1639-yildagi Zuhob chegarasini qayta tasdiqlagan birinchi Erzurum shartnomasining imzolanishi bilan yakunlandi. Eron, Usmonli, Rossiya va Britaniya rasmiylari ishtirok etgan chegara komissiyasi chegarani delimitatsiya qilishda yordam berdi, natijada 1847-yildagi ikkinchi Erzurum bitimi 1639-yilgi chegarani kichik oʻzgartirishlar bilan tasdiqladi. Toʻrt tomonlama chegara komissiyasi keyingi yillarda oʻz ishini davom ettirdi va koʻp mehnat va kartografik tortishuvlardan soʻng 1869-yilda mufassal xarita ishlab chiqildi. Berlin shartnomasi (1878) natijasida Qatur yaqinida kichik oʻzgartirishlar kiritildi.

Komissiya ishiga qaramay, chegarani aniq belgilash boʻyicha bahslar davom etdi. Usmonlilar va Eron 1911-yilda mintaqada mustamlakachilik niyatida boʻlgan Rossiya va Britaniyaning talabiga binoan aniqroq chegaralarni belgilash ustida ishlashga kelishib oldilar. 1913-yil noyabrdan 1914-yil oktyabrgacha chegara komissiyasi butun chegarani batafsil delimitatsiya qilishni taʼminlovchi Konstantinopol protokolini tuzdi. Keyin toʻrt davlatdan iborat chegara komissiyasi chegarani yerda oʻrganib chiqdi va uni ustunlar bilan belgiladi (bahs ostida qolgan Qatur hududi bundan mustasno), tasdiqlangan chegara tasvirlangan batafsil xaritalar seriyasini yaratdi.

### Usmonlilardan keyingi davr (1920-yildan hozirgi kungacha)
Birinchi jahon urushi paytida Britaniya tomonidan qoʻllab-quvvatlangan arab qoʻzgʻoloni Usmonlilar hukmronligini Yaqin Sharqning koʻp hududidan olib tashlashga muvaffaq boʻldi. 1916-yilgi Ango-Farang Sayks-Pikot kelishuvi natijasida Britaniya Usmonlilarning Mosul, Bagʻdod va Basra viloyatlari ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi va 1920-yilda Iroq mandatini tashkil qildi.

1920-yilgi Sevr shartnomasiga koʻra, Anadolu Turkiyasi boʻlinib, Mosul viloyatining shimolidagi hududlar avtonom yoki mustaqil kurd davlati tarkibiga kiritilishi kerak edi. Turk millatchilari bu shartnomadan gʻazablanib, Turkiya mustaqillik urushining boshlanishiga hissa qoʻshdilar; Turkiyaning bu toʻqnashuvdagi muvaffaqiyati Sevrni bir parcha qogʻozga aylantirdi. 1923-yilgi Lozanna shartnomasiga koʻra Turkiyaning mustaqilligi tan olindi va Turkiya arab yerlariga boʻlgan har qanday daʼvosidan rasman voz kechishi hisobiga ancha saxovatli hududiy kelishuvga erishildi. Sharqda sobiq Usmonli-Eron chegarasi saqlanib qoldi, endi Eron va Iroq, shuningdek, Eron va yangi Turkiya Respublikasi oʻrtasidagi chegaralarni tashkil qiladi.

1929-yil 9-aprelda Anqarada Turkiya va Eron oʻrtasida chegarani yanada delimitatsiya qilish toʻgʻrisida shartnoma imzolandi, bu bitim qisman kurdlarning Ararat qoʻzgʻoloniga javob sifatida koʻrildi. Bu keyinchalik 1932-yil Tehron konvensiyasida yakunlandi, natijada Kichik Ararat, Bajergoh va Qatur yaqinidagi kichik hududlar almashildi. Keyin chegara belgilandi va 1937-yil 26-mayda Tehronda yakuniy bitim imzolandi.

2017-yildan Turkiya Eron bilan chegarasida noqonuniy kesib oʻtish va kontrabandaning oldini olishga qaratilgan toʻsiq qurishni boshladi. Devor chegaraning  qismini qoplaydi. 2017-yil dekabr holatiga koʻra, chegara toʻsigʻining yarmi qurib bitkazilgan. Mas’ul amaldorlarning fikricha, chegara toʻsigʻi 2019-yilning bahorida tugallanishi kerak edi. Milliy uy-joy komissiyasi TOKİ Iğdır va Ağrı viloyatlarida devor qurmoqda.

## Chegara yaqinidagi aholi punktlari

### Eron

* Maku
* Qatur
* Siyoh Chashma
* Salmas
* Barduk

### Turkiya

* Doğubayazit, Ağrı
* Kapikoy, Van
* Gurbuloq, Ağrı
* Saroy, Van
* Böğrüpek
* Atlilar
* Esendere, Hakkari
* Borualan, Iğdır

## Chegara oʻtish joylari
Butun chegara boʻylab uchta oʻtish joyi mavjud, ikkitasi avtotransport uchun va bittasi avtomobil va temir yoʻl harakati uchun. Bular orasida eng gavjumi Gurbuloq dunyodagi eng gavjum chegara punktlaridan biridir.

## Chegara toʻsigʻi

Van hokimi Mehmet Emin Bilmez 2021-yil 27-iyul kuni Turkiya hukumati Eron chegarasi boʻylab  chegarani toʻliq qoplash uchun beton devor qurish rejalarini kengaytirganini maʼlum qildi.

Devor balandligi  boʻlib, 2021-yilda Afgʻonistonning Tolibon qoʻliga tushishi munosabati bilan patrullar kuchaytirilgan.

## Noqonuniy kesishmalar
2021-yilda Afgʻonistonning qulashi bilan qochqinlar toʻlqini Eron orqali Turkiyaga oʻtmoqda. Ish izlayotgan iqtisodiy muhojirlar ham, Tolibon zoʻravonligi yoki tovlamachilikdan qochgan qochqinlar ham qayd etilgan. Turkiya chegara politsiyasi sonini oshirdi, kuch bilan qochqinlarni chegarada toʻpladi, Eronga qaytarib yubordi, ularni kesib oʻtganda hibsga oldi va tegishli tartibsiz deportatsiya qildi. Jurnalistlarning ushbu masalani hujjatlashtirishiga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha maxsus harakatlar haqida dalillar keltirildi.

## Yana qarang

* Eron — Turkiya munosabatlari

## Manbalar