Arhat

**Arhat** () yoki **Arahant** (pali:अरहंत्, 𑀅𑀭𑀳𑀦𑁆𑀢𑁆) – buddizmda mavjudotning mohiyatiga chuqur idrok etgan, *[[Nirvana (buddizm)|Nirvana]]*ga erishgan va tugalmas qayta tugʻilishlar siklidan ozod boʻlgan shaxs hisoblanadi.

Ushbu tushunchaning talqini asrlar davomida oʻzgarib borgan va turli Buddizm maktablari va mintaqalarida farq qiladi. Dastlabki buddizm maktablarida arhatlik darajasiga erishish haqida turli qarashlar mavjud boʻlgan. Sarvāstivāda, Kāśyapīya, Mahāsāṃghika, Ekavyāvahārika, Lokottaravāda, Bahuśrutīya, Prajñaptivāda va Caitika maktablari arhatlarning yutuqlarini Buddalik darajasiga nisbatan nomukammal deb hisoblashgan.

Mahayana buddizm taʼlimotlari izdoshlarini Bodhisattva yoʻlini tutishga hamda arhatlar va śrāvakalar darajasiga qaytmaslikka chorlaydi. Arhatlar, hech boʻlmaganda katta arhatlar, Theravada buddistlari tomonidan keng qamrovda „shaxsiy ozodlik holatidan chiqib, oʻz yoʻllari bilan Bodhisattva saʼy-harakatlariga qoʻshiladigan“ shaxslar sifatida qaralgan.

Mahayana buddizmi Oʻn sakkiz arhatlar guruhini (ismlari va shaxsiyatlari bilan) Buddaning Maitreya sifatida qaytishini kutayotganlar deb hisoblashgan. Anʼanaviy buddizmda va Buddist sanʼatida, ayniqsa Sharqiy Osiyoda *luohan* yoki *lohan* deb ataladigan 6, 8, 16, 100 va 500 kishilik boshqa guruhlar ham uchraydi. Ularni xristian avliyolari, Injildagi havoriylar yoki dinning dastlabki shogirdlari va rahbarlarining buddist analogi sifatida koʻrish mumkin.

## Etimologiyasi

Sanskritcha soʻz boʻlgan  (Pāḷi ) √arh „loyiq boʻlmoq“ feʼl ildizidan kelib chiqqan hozirgi zamon sifatdoshidir. Jumladan, *arha" „loyiq, munosib“; *arhaṇa" „daʼvoga ega boʻlish, huquqli boʻlish“; *arhita" (oʻtgan zamon sifatdoshi) „hurmatli, sigʻinilgan“. Bu soʻz *Ṛgveda*da „loyiq“ maʼnosida ishlatilgan.

== Maʼnosi ==
=== Dastlabki buddist maktablarida ===
Buddizmdan oldingi Hindistonda *arhat* atamasi (umuman avliyo shaxsni bildiruvchi) moʻjizaviy quvvat va riyozat bilan chambarchas bogʻliq edi. Buddistlar oʻz *arhat*lari va hind avliyolari oʻrtasida keskin farq borligini aytadilar va moʻjizaviy quvvat endi *arhat*ning oʻziga xosligi yoki vazifasining markaziy nuqtasi emas edi.

Dastlabki buddist maktablarida *arhat*larning nisbiy mukammalligi haqida turli qarashlar mavjud edi. [[Mahāsāṃghika]]lar, masalan, [[Ekavyāvahārika]], [[Lokottaravāda]] [[Bahuśrutīya]],, [[Prajñaptivada|Prajñaptivāda]] va [[Caitika]] maktablari, [[Buddalik|buddalar]] va [[bodhisattva]]larning transsendental tabiati va *arhat*larning xatolikka moyil ekanligini aytib oʻtishgan. Caitikalilar *arhat* (*śrāvakayāna*) idealidan koʻra bodhisattva (*bodhisattvayāna*) idealini yuqoriroq baholashgan va *arhat*larni xatolikka moyil va hali ham jaholatga boʻysunuvchi deb hisoblashgan.

[[A. K. Warder]] fikriga koʻra, Sarvāstivādinlar *arhat*lar haqida Mahāsāṃghika boʻlimi bilan bir xil pozitsiyani egallab, ularni nomukammal va xatolikka moyil deb hisoblashgan. Sarvāstivādinlarning *Nāgadatta Sūtra*sida, [[Mara (jin)|Māra]] jin Nāgadattaning ([[Bhikkhunī|bhikṣuṇī]] boʻlgan) otasining shaklini oladi va Nāgadattani toʻliq maʼrifatli budda (samyaksaṃbuddha) boʻlishga intilishning oʻrniga pastroq bosqich boʻlmish arhatlikka erishish uchun ishlashga koʻndirishga urinadi:

Javobida, Nāgadatta arhatlikni pastroq yoʻl sifatida rad etadi: „Buddaning donoligi oʻn tomondagi boʻsh makon kabi boʻlib, cheksiz odamlarni maʼrifatga yetkazadi. Ammo Arhatning donolik darajasi pastroqdir.“ Kāśyapīya maktabi ham Sarvāstivādinlar va Mahāsāṃghika mazhablarining qarashlariga oʻxshab, *arhat*larni xatolikka moyil va nomukammal deb hisolagan. Kāśyapīyinlar *arhat*lar nafsni yoʻq qilmagan, ularning „mukammalligi“ toʻliq emas va ularning oʻz yoʻlidan qaytishi mumkin, deb ishonishgan.

== Izohlar ==


== Manbalar ==


== Adabiyotlar ==

* 
* 
* 


== Qoʻshimcha oʻqish uchun ==
* Addiss, Stephen. The Art of Zen: Paintings and Calligraphy by Japanese Monks, 1600–1925. New York: H. N. Abrams. 1989.
* [[Bhikkhu Bodhi|Bodhi, Bhikkhu]] (ed.) (2005). *In the Buddhaʼs Words: An Anthology of Discourses from the Pāli Canon*. Boston: Wisdom Pubs. .
* Bush, Susan, and [[Hsio-yen Shih]]. Early Chinese Texts on Painting. Cambridge, Massachusetts: Published for the Harvard-Yenching Institute by Harvard University Press. 1985.
* Joo, Bong Seok, „The Arhat Cult in China from the Seventh through Thirteenth Centuries:Narrative, Art, Space and Ritual“ (PhD diss., Princeton University, 2007).
* Kai-man. 1986. The Illustrated 500 Lo Han. Hong Kong: Precious Art Publications.
* Katz, Nathan. Buddhist Images of Human Perfection: The Arahant of the Sutta Piṭaka Compared with the Bodhisattva and the Mahāsiddha. Delhi: Motilal Banarsidass. 1982.
* Kent, Richard K. „Depictions of the Guardians of the Law: Lohan Painting in China“. In Latter Days of the Law: Images of Chinese Buddhism, Marsha Weidner, 183–213. N.p.:University of Hawaii Press, 1994.
* Khantipalo, Bhikkhu (1979). *Banner of the Arahant*Kandy, Sri Lanka: [[Buddhist Publication Society]]. .
* Khantipalo, Bhikkhu (1989). *Buddha, My Refuge: Contemplation of the Buddha based on the Pali Suttas*. Kandy, Sri Lanka: [[Buddhist Publication Society]]. .
* Laufer, Berthold. „Inspirational Dreams in Eastern Asia“. *The Journal of American Folklore* 44, no. 172 (1931): 208–216.
* Levine, Gregory P. A., and Yukio Lippit. Awakenings: Zen Figure Painting in Medieval Japan. New York: Japan Society. 2007.
* Little, Stephen. „The Arhats in China and Tibet“. Artibus Asiae 52 (1992): 255–281.
* [[Thomas William Rhys Davids|Rhys Davids, T. W.]] & William Stede (eds.) (1921–5). *The Pali Text Society’s Pali–English dictionary*. Chipstead: [[Pali Text Society]]. A general on-line search engine for the PED is available at http://dsal.uchicago.edu/dictionaries/pali/.
* Seckel, Dietrich. „The Rise of Portraiture in Chinese Art“. Artibus Asiae 53, no. 1/2 (1993): 7–26.
* Tanaka, Ichimatsu. Japanese Ink Painting: Shubun to Sesshu. New York: Weatherhill. 1972.
* Tredwell, Winifred Reed. Chinese Art Motives Interpreted. New York [etc.]: G. P. Putnam’s Sons. 1915.
* Visser, Marinus Willem de. The Arhats in China and Japan. Berlin: Oesterheld & Co. 1923.
* Watanabe, Masako. „Guanxiu and Exotic Imagery in Raken Paintings“. Orientations 31, no. 4 (2000): 34–42.
* Watters, Thomas. The Eighteen Lohan of Chinese Buddhist Temples. Shanghai: Kelly and Walsh. 1925.

== Havolalar ==

* [http://www.accesstoinsight.org/lib/authors/bodhi/arahantsbodhisattvas.html *Arahants, Bodhisattvas, and Buddhas*], an article by Ven. Bhikkhu Bodhi
* [[Thanissaro Bhikkhu]] (trans.) (1998). [http://www.accesstoinsight.org/tipitaka/an/an04/an04.170.than.html *Yuganaddha Sutta: In Tandem''].