Britaniyaning Hind okeanidagi hududi

**Britaniyaning Hind okeanidagi hududi** (), baʼzan faqat **[[Chagos arxipelagi|Chagos]]** () — Maldiv orollarining janubida Hind okeanida joylashgan Britaniyaning dengizorti hududi. 1965-yil 8-noyabrda Mavrikiy (Chagos arxipelagi) va Seyshel orollarining alohida dengizorti hududiga boʻlinishi natijasida tashkil topgan.

Seyshell orollaridan ajratilgan hududlar 1976-yilda Seyshel orollariga qaytarildi, shuning uchun faqat Chagos arxipelagi Britaniyaning Hind okeanidagi hududida qoldi. U orollar Buyuk Britaniyada saqlanishi xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olinmadi; Birlashgan Millatlar Tashkiloti hujjatlarida arxipelag Mavrikiyning bir qismi sifatida koʻrsatildi, maʼmuriy boʻlinishiga koʻra, u Mavrikiyning tashqi orollariga kiritildi.

## Geografiyasi

Britaniyaning Hind okeanidagi hududi Seyshel orollaridan 1770 km sharqda joylashgan. Uning hududida 55 ta oroldan tashkil topgan. Maydoni – 60 km², qirgʻoq chizigʻi uzunligi – 698 km. Eng katta va eng janubiy orol – Diyego-Garsiyaning maydoni 44 km² dir. Iqlimi – issiq, nam, shamolli mo'tadil. Relyefi – gorizontal va past, hududning katta qismi dengiz sathidan 2 metrdan oshmaydi. Hind okeanining markazida joylashgan, bu yerda siklonlar hosil bo‘lmaydi, arxipelag strategik ahamiyatga ega.

## Tarixi
Diyego-Garsiya oroli 1512-yilda Pedru di Mashkarenyashem tomonidan kashf etilgan va unga Dom Garsiya oroli deb nom bergan. Portugaliya hududga daʼvo qilgan, ammo u mustamlaka qilinmagan. 1559-yilda bu nom birinchi marta xaritada paydo boʻldi

1721-yil 23-sentabrda Fransiya hududni boshqarish huquqini da’vo qilib, uni Mavrikiy mustamlakasi tarkibiga kiritishni rejalashtirdi. 1745-yil yanvar oyida Britaniyaning *Pelham* kemasidan dengizchilarning orolga birinchi rasmiy langar tashlashi boʻlib oʻtdi. 1768-yilda orolga 1-darajali kapitan, fransuz Marion-Dyufren langar tashladi. 1785-yilda orolda birinchi fransuz aholi punkti tashkil etildi. 1786-yil 27-apreldan oktyabrgacha Chagos va Diyego-Garsiya orollarini boshqarish huquqi Buyuk Britaniya tomonidan bahsli hudud edi. Oʻsha yili hududni Fransiya tomonidan qoʻshib olindi va ular oʻz navbatida orollarda kokos plantatsiyalarini barpo etdilar, kokoslar keyinchalik kopra ishlab chiqarishda ishlatildi. Chagosga plantatsiyalarda ishlash uchun Afrikadan qullar keltirildi.

1810-yil 17-mayda orollar Seyshel orollaridagi Britaniya mustamlakasi tarkibiga kirdi. 1814-yil 30-mayda Parij shartnomasiga koʻra, orollar Buyuk Britaniyaga tegishli etib tayinlandi.

1903-yil 31-avgustda Chagos orollari Seyshel orollari koloniyasidan ajralib, Mavrikiy mustamlakasi tarkibiga kirdi. 1942-yil fevral oyida Buyuk Britaniya Diyego-Garsiya oroliga qoʻshinlarini yubordi, ular 1945-yil sentyabrgacha u yerda joylashgan edilar. 1965-yil 8-noyabrda ilgari Seyshel orollari va Mavrikiy koloniyalarining bir qismi boʻlgan orollar Britaniyaning Hind okeanidagi hududini tashkil qildi. 1966-yil 17-iyulda mahalliy aholini (plantatsiyalarda ishlagan afrikalik qullar va hindlarning avlodlari) evakuatsiya qilish boshlandi, bu ish 1973-yilgacha davom etdi, ularga Seyshel orollari yoki Mavrikiyni tanlovi eʼlon qilindi. Ularning aksariyati ikkinchisini tanladi. Ularning kichik bir qismi Buyuk Britaniyaga ko‘chirildi. 1966-yil 30-dekabrda Buyuk Britaniya va AQSH oʻrtasidagi lizing shartnomasiga asosan Diego Garsiya orolida baza tashkil etildi. 1967-yil 3-aprelda orollardagi barcha plantatsiyalar Buyuk Britaniya tomonidan sotib olindi. 1971-yil 24-martda amerikalik dengizchilar Diyego-Garsiyada radio aloqa stantsiyasini qurishni boshladilar, u 1973-yil 20-martda yakunlandi. 1976-yil 29-iyunda Aldabra, Farkuar va Derosh orollari yangi mustaqil Seyshel orollari davlati tarkibiga kirdi. 1977-yil 1-oktyabrda Diyego Garsiyada AQSh dengiz flotining logistika bazasi ochildi. 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarda harbiy obyektlarning kengayishi qo'shni davlatlar tomonidan dushmanchilik bilan qabul qilindi, ular bazani Hind okeanining qurolsizlangan hududi deb hisoblashar edi. 1990—1991-yillardagi Fors koʻrfazi urushi, 2001-yilgi AQShning Afgʻonistonga bostirib kirishi va 2003-yilgi Iroq urushining dastlabki bosqichlarida Diyego Garsiyadan bir nechta missiyalar uchib oʻtgan.

2000-yil 2-noyabrda Buyuk Britaniya Oliy sudi 1971-yildagi haydash toʻgʻrisidagi qarorni haqiqiy emas deb topdi. U orolliklarga oʻz vatanlariga qaytish huquqini berdi, Diyego Garsiyadan tashqari; Orolliklar vataniga qaytish huquqi ularga qandaydir rezolyutsiya imzolanishi munosabati bilan berilgan deb hisoblashdi. Farmonda Chagosliklar soni 5000 kishi deb koʻrsatildi. Amerika va Britaniya rasmiylari farmonga salbiy munosabat bildirdilar. 2004-yil 11-iyunda Britaniyaning Hind okeanidagi hududi sudi 2000-yilgi qarorni bekor qildi. 2006-yil 11-mayda Buyuk Britaniya Oliy sudi 2004-yilgi rezolyutsiyani bekor qildi. 2007-yilda Britaniya hukumati apellyatsiya sudi bosimi ostida oʻz qarorini rad etdi, bu esa Lordlar palatasi aʼzolarining tanqidiga sabab boʻldi. 2008-yil 22-oktabrda Buyuk Britaniyaning 5 nafar sudyasi orolliklarni o‘z vatanlariga qaytarmaslik haqidagi qarorni yoqlab ovoz berdi. 2010-yil aprel oyida Britaniya hukumati orollar yaqinida 544 ming km² va baliq ovlash taqiqlangan katta qoʻriqlanadigan hududga ega dengiz qoʻriqxonasini yaratish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Ko‘pchilik Chagosliklar norozilik bildirishdi va agar taqiq bo‘lmasa, o‘z vatanlariga qaytishlarini aytishdi. 2012-yil 20-dekabrda Inson huquqlari bo‘yicha Yevropa sudi mahalliy chagossiyaliklarni orolga repatriatsiya qilish imkoniyatini e’lon qilib, ishni rad etdi.

2016-yil 16-noyabrda Buyuk Britaniya Tashqi ishlar vazirligi tub aholining arxipelagga qaytishi taqiqlanganligini tasdiqladi.

Mavrikiy bosh vaziri, o‘z navbatida, Britaniya hukumatining ushbu qarori yuzasidan Xalqaro sudga murojaat qilish rejasini ma’lum qildi. Britaniya tashqi ishlar vaziri Boris Jonson Hindiston va AQShdan muammoni hal qilishda yordam soʻradi 2017-yil iyun oyida Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi Mavrikiy tomonidan taklif qilingan Chagosning huquqiy maqomi masalasi bo'yicha Xalqaro sudga murojaat qilish zarurligi toʻgʻrisidagi rezolyutsiyani koʻpchilik ovoz bilan qoʻllab-quvvatladi (AQSh qarshi edi). 2019-yil fevral oyida Xalqaro sud Buyuk Britaniyaga Hind okeanidagi Chagos orollari guruhi ustidan nazoratni Mavrikiy davlatiga topshirishni buyurdi va “aholilarning oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqini amalga oshirishni hisobga olgan holda hududni dekolonizatsiya qilishni yakunlash”, 1965-yilda orollarni ajratish va ularni Britaniyaning Hind okeanidagi hududiga kiritishni “noqonuniy” deb eʼlon qildi.

## Aholisi
Doimiy aholi yoʻqligiga qaramay, bazaga xizmat koʻrsatadigan orollarda 4000 harbiy va fuqarolik xodimlari joylashgan.

## Boshqaruvi
Hududni Londonda joylashgan Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik vazirligining komissari boshqaradi.

## Pochtasi
Pochta xizmatlari Diyego-Garsiyaning pochta boʻlimi tomonidan taqdim etiladi. Kiruvchi pochta AQSh va Buyuk Britaniya pochta boʻlimlariga tegishli

## Iqtisodiyoti
Orollarda iqtisodiy, sanoat yoki qishloq xo‘jaligi faoliyati yo‘q. Garnizonni mustahkamlash maqsadida harbiy obyektlar va boshqa inshootlar (har xil turdagi mudofaa inshootlari) qurilishi olib borilmoqda. Barcha iqtisodiy faoliyat Buyuk Britaniya va AQShning harbiy obyektlari joylashgan eng yirik Diyego-Garsiya orolida jamlangan.

Orollarda kokos, baliq va shakarqamish kabi tabiiy resurslar mavjud. Asosiy eksport mahsuloti shakarqamishdir. Hudud baliq ovlash litsenziyalari va pochta markalarini sotish orqali valyuta ayirboshlaydi.
## Manbalar

* **British Indian Ocean Territory.** Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica, 2012.