open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vazir

**Vazir** (arab. — yuk koʻtaruvchi) – Yaqin va O‘rta Sharq davlatlarida, shu jumladan, O‘rta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshlig‘i. Vazirlar Vaziri a’zam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shug‘ullangan. Mustaqillik davrida O‘zbekistonda sobiq sho‘rolar davridagi boshqaruv organlari ministr, ministrlik so‘zlari vazir, vazirlik istilohlari bilan almashtirildi.

## Etimologiyasi
Vazir so‘zi arab tilidan **,,وزير”** – so‘zidan olinib, ,,yuk ko‘taruvchi” degan ma’noni anglatadi. Bu soʻz Qurʼoni karimda tilga olingan boʻlib, unda Horun Musoning vaziri (yordamchisi) sifatida tasvirlangan. Keyinchalik u shia yetakchilari al-Muxtor va Abu Salama tomonidan vazir al-Muhammad (,,Muhammad (s.a.v.) oilasining yordamchisi”) shaklida unvon sifatida qabul qilingan. Arab xalifaligida vazir lavozimini birinchi bo‘lib xalifa al-Mansur (754-775) joriy etgan va ushbu lavozim butun musulmon olamiga tarqaldi. Abbosiy xalifalari vazir unvonini ilgari qotib (kotib)larga berishgan. Avvaliga shunchaki yordamchi boʻlgan vazirda keyinroq Sosoniy podshohlarning vakolatlari paydo boʻlgan. XI asr huquq nazariyotchisi al-Mavardiy vazirlarning ikki turi: cheklangan vakolatlarga ega boʻlgan vazir al-tanfid (,,qatl vaziri”) va xalifaning siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan fuqarolik va harbiy ishlar bo‘yicha hokimiyatga ega bo‘lgan va xalifa bilan bir xil vakolatlar sohibi vazir al-tafvid (,,vakolat berilgan vazir”) haqida yozgan. Al-Mavardiy taʼkidlashicha, ikkinchisi samarali noib sifatida shariatni yaxshi bilgan musulmon boʻlishi kerak. Holbuki, birinchisi musulmon bo‘lmagan yoki hatto qul ham bo‘lishi mumkin edi, garchi ayollarning bu lavozimga kirishlari taqiqlangan.

## O‘zbekistonda
O‘zbekiston hududlarida o‘rta asrlarda vazirlar podshoh, xon, viloyat hokimligiga tayinlagan shahzoda va xonzodalarning yordamchilari hisoblangan. Somoniylar davrida 10 devon bo‘lib, ularni xo‘jayi buzurg, sohib barid, mushrif, vakil, muxtasib va boshqa vazirlar boshqargan. Amir Temur va uning vorislari zamonida saltanatning markaziy ma’muriyatini bosh vazir –  devonbegi boshliq 7 nafar vazirdan iborat arkoni davlat boshqargan. Ular:

1) mamlakat va raiyat ishlari;

2) harbiy ishlar;

3) tijorat;

4) moliya ishlari bo‘yicha vazirlar sanalib,

5) 3 nafar maxsus vazir chegara viloyatlari va tobe mamlakatlardagi ishlarni nazorat qilib turgan. Mazkur yetti vazir devonbegiga bo‘ysungan va ular bilan maslahatlashib davlatning muhim moliyaviy ishlarini olib borishgan. Xiva xonligida vazir yuqori mansabdor shaxs sanalib, vazifasi soliq to‘plash, qo‘shni xonliklar bilan aloqa qilish, amaldorlarni tayinlash va hokazolardan iborat bo‘lgan.

Tarixdagi mashhur vazirlardan Horun ar-Rashidning vaziri Yahyo ibn Xolid, G‘aznaviylar sulolasida vazir Hasanak, Saljuqiylar tarixida Malikshoh I ning vaziri Nizom ul-Mulk, Usmonli imperiyasining Pargali Ibrohim poshosi kabilarni eslash mumkin.

## Manbalar
Vaziri aʼzam

**Vaziri aʼzam** — ulugʻ vazir vazirlar boshligʻi. Oʻrta asrlarda hukumatning oliy idoralarini boshqargan yuqori mansabdagi shaxs. Hoz. bosh vazir (bosh ministr) lavozimiga toʻgʻri keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaziriston

**Vaziriston** - Gʻarbiy Pokistondagi tarixiy viloyat, mayd. 30 ming kv. km. Tarixiy markazi — Kaniguram sh. V. da pushtun qabilalari — vazirlar, davarlar va bitanlar yashaydi. 19-asr ning 2-yarmigacha V. oʻzining mustaqilligini saqlagan. V. 1893-yilda Britaniya mustamlaka imperiyasi tarkibiga kiritilgan. 1947 i. avgustdan Pokiston tarkibida.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazir (qalʼa)

**Vazir** — Xorazm vohasining oʻrta asr shahar-qalʼalaridan biri. Tarixiy manbalarga koʻra, shayboniylardan Mustafoxon tomonidan 15-asr oʻrtalarida asos solingan. Koʻhna Urganchdan 60&nbsp;km masofada. Shayboniylarning Xorazmdagi mulki markazi. 15-asr Da Husayn Boyqaroga qarshi koʻtarilgan xalq harakati markazi. 16-asr da Eron shohi Ismoil I Safaviy istilosiga qarshi V. da koʻtarilgan harakat Xorazm mustaqilligini tikladi. Xonlik taxtiga Burka Sulton oʻgʻli Elbars oʻtqazilishi bilan Xorazmda 200 y. hukmronlik qilgan shayboniylar sulolasiga asos solindi. Shayboniy sultonlarning 16-asr dagi oʻzaro kurashlarining kuchayishi V. ning vayron boʻlishiga olib keldi. Mas., 1537 y. da Buxoro xoni Ubaydullaxon, 1593—98 y. larda Abdullaxon Xorazmga bir necha marta yurish qilib, V., Hazorasp qalʼalarini vayron qildi. Shuning uchun ham 17-asr da Abulgʻoziy Bahodirxon xonlik markazini Yangi Urganchga oʻtkazib, V. aholisini ham koʻchirtirib keltirdi. Anushaxon davrida, taxminan 1681 y. ga kelib V. va Kat sh. lari kimsasiz huvillab qoldi. Arxeologik qazishlar natijasida Devkeskan kalʼada V. harobalari topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazirlik

**Vazirlik** — muayyan davlatlarda alohida bir sohaga rahbarlik qiladigan ijrochi organ. Vazirlik rahbari, odatda, hukumat tarkibiga kiruvchi davlat arbobi hisoblanadi. Vazirlik lar qonun chiqaruvchi oliy organlar (masalan, AQShda) yoki davlat rahbari (masalan, Fransiyada) tomonidan, qonunlar yoxud hukumat aktlari asosida (masalan, Buyuk Britaniyada) tashkil qilinadi.

## Oʻzbekistonda vazirlik tizimi
Oʻzbekiston Respublikasida Vazirlik davlatning markaziy boshqaruv organi, davlat mahkamasining muhim qismidir. 

Asosiy vazifasi — iqtisodiyot muayyan tarmogʻiga, ijtimoiy-madaniy qurilish va maʼmuriy-siyosiy faoliyatga rahbarlik qilishdan, oʻziga topshirilgan tarmoqning har jihatdan rivojlanishini taʼminlashdan iborat. Vazirliklar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi rahbarligida ish olib boradi va tarmoqqa oid barcha masalalarni oʻz huquqi doirasida hal etadi. Vazirlikni hukumat tarkibiga kiradigan vazir boshqaradi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenta Vazirlar Mahkamasi aʼzolarini tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi, keyinchalik bu masalalarni Oliy Majlisning tasdigʻiga kiritadi ("Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi", 93-modda). 
## Manbalar


## Yana qarang
* Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
* Vazir

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Najafbek Vazirov

**Najafbek Vazirov** (Fataliboy oʻgʻli) [1854. 5(17). 2, Shusha - 1926. 9. 7, Boku]— ozarbayjon dramaturgi, publitsist, jamoat arbobi. Ozarbayjon zamonaviy teatrining asoschilaridan. Ilk bor Bokuda (ozarbayjon tilida) Mirza Fatali Oxundovning "Lenkoron xonining vaziri" va "Hoji Qora" komediyalarini sahnalashtirishda ishtirok etgan (1873). "Eti sizniki, suyagi bizniki" (1873), "Uy tarbiyasining bir shakli" (1875) komediyalarida eski oʻqituv usuli, ibtidoiy taʼlim shakli tanqid qilinadi. "Baxtsiz" (1874) dramasida ayollarning qismati, turmushdagi huquqsizligi tasvirlanadi. "Musibati Faxriddin" (1896) ozarbayjon dramaturgiyasidagi birinchi fojiaviy dramadir. "Uy tarbiyasining bir shakli", "Musibati Faxriddin" asarlari Abdulla Avloniy tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilinib, Toshkentdagi "Turon" teatr truppasi tomonidan sahnalashtirilgan.

## Manbalar
Vazn

**Vazn** (arab. — oʻlchov)— sheʼrda tovush tuzilishini uyushtirish usuli. Sillabik sheʼr tuzilishicha boʻgʻin va turoq soni, tonik sheʼr tuzilishi stopalar oʻlchovi va soni bilan aniklanadi. Sheʼriy ritm, ohangdorlik hamda musiqiylikning hosil boʻlishi Vazn. va uning xususiyatlariga bogʻliq. Vazn sheʼr bandi bilan aloqador boʻlgan ritm unsuri hisoblanadi. Oʻzbek sheʼriyatida koʻp qoʻllaniladigan barmoq tizimida misralardagi boʻgʻinlarning bir miqdorda va mutanosib holda, turoqlarning bir tekis, ham muayyan tartibda takrorlanib kelishiga asoslanadi. Bunda Vazn. lar tuzilishi va musiqiylikni tashkil etishdagi xususiyatlariga koʻra, sodda, qoʻshma va erkin Vazn. larga boʻlinadi. Sodda Vazn. da sheʼr miyeralarining umumiy boʻgʻin soni teng boʻladi. Qoʻshma Vazn. da sheʼrlar bandidagi miyeralarning biri ikkinchisidan biror boʻgʻin ortiq yo kam, biror turok, oz yoki koʻp boʻladi. Qoʻshma Vazn. da yozilgan sheʼrlarda 1-va 2- misralardagi turok, tartibi 3- va 4- misralarda takrorlanadi, shu tarzda ritm vujudga keladi. Erkin Vazn. vazndan vaznga oʻtib turadi. Barmoq tizimida uch boʻgʻinlidan, yaʼni uchlikdan oʻn yettilikkacha Vazn. lar turkumi uchraydi. Aruz Vazn. ida musiqiylik, ritm misralardagi choʻziq va qisqa boʻgʻinlarning , ruknlarning bir tekisda takrorlanishi orqali hosil boʻladi. 

## Manbalar
Vazn toifalari

**Vazn toifalari** - oʻzbek milliy kurashi, yunon-rum kurashi, erkin kurash, boks va ogʻir atletikada sportchilarning vazniga qarab guruhlarga boʻlinishi. Sportda musobaqa qatnashchilariga teng imkoniyat yaratib berish uchun ular toifalarga ajratiladi. Mas., boksda — kichik yoshdagi (15—16 yoshli) oʻsmirlar — 15 ta, oʻspirinlar (17—18 yoshli) — 12 ta, kattalar — 10 ta; kurashda — 8 ta, ogʻir atletikada — 9 ta vazn toifasiga boʻlinadilar. Kurash va boksda oʻsmir va oʻspirinlarni mashgʻulot va musobaqalarga koʻyish chogʻida ularning vazni bilan birga yoshi ham hisobga olinadi. Yana q. Boks, kurash, ogʻir atletika.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazniy analiz

VAZNIY (OGʻIRLIK) ANALIZ -miqdoriy analiz usullaridan biri; kimyoviy birikma tarkibidagi ayrim elementlar yoki ionlar miqdorini ogʻirlik oʻlchovlari bilan ifodalash. Analitik tarozi V.(o.)a. ning asosiy oʻlchov asbobidir. V.(o)a. da aniqlanayotgan mod-daning maʼlum miqdori analitik tarozida tortilib, eritiladi. Keyin aniqlanayotgan komponent eritmadan tegishli reaktiv yordamida choʻkmaga tushiriladi va eritmadan ajratib olingach, quritib yoki qizdirib maʼlum tarkibdagi turgʻun birikma hosil qilinadi. Aniqlanayotgan moddaning dori foiz (protsent) bilan hisoblab topiladi. V. (o) a. da asosiy ish — aniqlanuvchi moddani kam eruvchan modda (yoki oddiy modda) — choʻkmaga oʻtkazishdir. Choʻkmalar koʻpincha sulfid, fosfat, karbonat yoki metallar gidroksidlari yoki metallning organik reagentlar (kupferon, oksixinolin va b.) bilan hosil qilgan kompleks tuzlari holida boʻlishi mumkin. Elektr vazniy analiz ham V. (o.) a. ning bir turidir. Bu usulda elementlar eritmada elektroliz yoʻli bilan ajratib olinib, tortiladi. V. (o.) a. ning yangi usullaridan biri termogravimetriya usulidir. Undan moddalarning termik barqarorligini oʻrganishda hamda ularda yuqori haroratlarda roʻy beradigan oʻzgarishlarni aniqlashda foydalaniladi. Bunda moddalar maxsus termotarozilarda tortiladi. T-ra ortishi bilan tekshirilayotgan moddaning ogʻirligi oʻzgaradi. V. (o.) a. togʻ jinslari va minerallarning kimyoviy tarkibini, sanoatning turli sohalarida kimyoviy mahsulotlar sifatini aniqlashda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Vazov

**Ivan Minchov Vazov** (1850. 9. 7, Sopot - 1921. 22. 9, Sofiya) — bolgar yozuvchisi, jamoat arbobi. V.ning asosiy nazmiy asarlaridan biri "Rad etilganlar epopeyasi" (1881—84) vatanparvarlik ruhi bilan yoʻgʻrilgan tarixiy mavzudagi liro-epik poemalar turkumidan iborat. "Zulm ostida" (1889—90) romani milliy ozodlik kurashi toʻgʻrisida. Koʻpgina Yevropa tillariga tarjima qilingan bu roman jahon adabiyotining sara asarlaridandir. 90-yillar boshida V. ijodidagi tarixiy-qahramonlik mavzusi ijtimoiy fosh etuvchi mavzu bilan almashadi ("Yangi yer",1896; "Kazalar malikasi" romanlari, 1903). U oʻrta asrdagi Bolgariya hayotidan tarixiy dramalar, shuningdek "Shuhratga nomzodlar" (1901), "Yogʻliq joy axtaruvchilar" (1903) komediyalarini yozdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazopressin

**Vazopressin** ( — tomir va presso — bosaman), antidiuretik gormon — gipotalamusda hosil boʻladigan neyrogormon. Bu gormon gipofiz bezining orqa bo‘lagiga quyiladi. Kimyoviy tabiatiga koʻra polipeptid. Tomirlarning silliq muskullariga taʼsir etlb, ularni toraytiradi va qon bosimini oshiradi, buyraklarning kanalchalarida suvning qayta soʻrilishini kuchaytirib shu tariqa siydik ajralishini kamaytiradi (antidiuretik taʼsir). Vazopressin gipotalamus oldingi yadrolarining neyrosekretor hujayralarida hosil boʻlib, nerv tolalari orqali gipofizga oʻtadi, undan qonga ajraladi. Vazopressin antidiuretik taʼsir koʻrsatganligi uchun umurtqali hayvonlar bilan odam organizmida suvtuz almashinuvini deyarli bir meʼyorda saqlab turadi. Bu gormon yetishmaganda qandsiz diabet paydo boʻlishi mumkin. Tarkibida Vazopressin bor preparatlar gipofizning orqa boʻlagidan olinadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vayba

**Vayba** — qad. Misr hajm oʻlchovi (14— 15-asr lar). Vazn boʻyicha 11,6&nbsp;kg bugʻdoyga, hajm boʻyicha 15 l ga teng boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaygach

**Vaygach** — Shim. Muz. okeanidagi orol, Barens va Kara dengizlari orasida. Vaygachni materikdan torgina Yugorskiy Shar boʻgʻozi, Novaya Zemlya oroldan esa keng Kara Darvozasi boʻgʻozi ajratib turadi. Maʼmuriy jihatdan Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati Neneslar muxtor okrugiga qaraydi. Mayd. 3,4 ming km²,uz. 100&nbsp;km, eni 45&nbsp;km. Iqlimi sovuq. Tundra oʻsimliklari oʻsadi. Qutb tulkisi, oq sichqon kabi hayvonlar uchraydi. Qirgʻoq yaqinida morj va tyulen koʻp. 1950-yildan qutb stansiyasi ishlab turibdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vayjantemala

**Vayjantemala** (1931. 25.6, Maysur) — hind raqqosasi va kino aktrisasi. Sanʼatkorlikni onasidan oʻrgangan. V. juda yoshligidan eʼtiborli kishilar davrasida (hindlarning anʼanalariga koʻra) raqsga tushishdek katta imtiyozga ega boʻldi va koʻp oʻtmay hind raqs sanʼatining mashhur ijrochisiga aylandi. V. raqs sanʼatining yuqori choʻqqisi boʻlgan mumtoz uslubdagi „Bharat Natyam“ raqslarining ham mohir ijrochisi. Kinoda 16 yoshidan suratga tusha boshlagan. „Yangi Dehli“, „Chaqiriq“, „Ganga va Jamna“, „Prokurorning oʻgʻli“, „Sangam“ filmlarida bosh rollarni — muhab-bat sanamlari timsolini gavdalantirdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazamar

**Vazamar** (3-asr 1-yarmi) — soʻnggi siyovushiylar sulolasidan boʻlgan xorazmshoh. Arsamux I ning vorislaridan. V. davrida Xorazmda kumush tangalar zarb qilingan. Tangalarda shoh uzun soqolli, burgut koʻrinishidagi temir qalpoq kiygan holda tasvirlangan. Tangalardagi siyovushiylarning S shaklidagi tamgʻasi Xorazmning kushonlarpyaya siyosiy mustaqil davlat boʻlib ajralib chiqqanidan dalolat bergan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaznsizlik

**Vaznsizlik** — jismning muallaq fizik holati; bunda jismga taʼsir etuvchi tashqi kuchlar shu jism zarralarining bir-biriga oʻzaro bosimini vujudga keltirmaydi. Jism Yer ogʻirlik maydonidagi gorizontal tekislikda tinch turgan boʻlsa, unga ogʻirlik kuchi va qarama-qarshi yoʻnalgan kuch taʼsir qiladi, natijada jism zarralarining bir-biriga bosimi vujudga keladi. Odam organizmi bu bosimni ogʻirlik sifatida idrok qiladi. Yerning sunʼiy yoʻldoshi (yoki kosmik kema — KK) ichidagi jismlar yoʻldosh bilan birga maʼlum boshlangʻich tezlik olgach (qarang Kosmonavtika), ogʻirlik kuchi taʼsirida oʻz orbitasi boʻylab bir xil tezlanish bilan harakatlanadi. Shuning uchun jismlar bir-biriga yoki yoʻldosh korpusiga bosim koʻrsatmaydi, yaʼni vaznsizlik holatida boʻladi. Jismning vaznsizlik holatida boʻlish shartlari: 1) jismga tortishish kuchlaridan boshqa hech qanday kuchlar taʼsir qilmasligi; 2) bu kuchlar maydoni bir jinsli boʻlishi, yaʼni barcha zarralar qiymat va yoʻnalish jihatdan bir xil tezlanish oladigan boʻlishi; 3) hamma zarralar ilgarilanma harakat qilishi kerak. Bu shartlar, mas., erkin tushayotgan jismda, erkin uchayotgan (dvigatellari yurgizilgan) YESY va KK larda roʻy beradi. Kosmonavt kabinadan ochiq kosmosga chiqqanda ham vaznsizlik holatida boʻladi, chunki ochiq kosmosda tayanch yoʻq. Kosmik fazoga uchish kishidan jismoniy va asabiy kuch talab qiladi. Kishi kosmik fazoda gʻayritabiiy sharoitda boʻladi. Uzoq vaqt (oylar va yillar) vaznsizlik holatida boʻlish tirik organizm uchun zararlidir. Shuning uchun KK ichida muayyan darajada oʻta zoʻriqish hosil qilinishi, KK gildirak shaklida yasalishi, KK gʻildirak tekisligiga tik oʻq atrofida aylanib turishi kerak, degan takliflar ham boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaynsep

**Vaynsep**, uaynsep — kechpishar olma navi, Amerikadan keltirilgan. Daraxti oʻrta boʻyli, shox-shabbasi keng . Koʻchati oʻtkazilgach, 6—7 yilda hosil-ga kiradi. Aprelning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (100—120 g), yumaloq, och qizil, sirti mayda oq nuqtalar bilan qoplangan. Eti sargʻish, oʻrta shirali, (12,5 % qand 0,6 % kislota), tigʻiz, xushboʻy. Mevasi sent. oxiri — oktabr boshlarida uziladi, 4—5 oygacha yaxshi saqlanadi. Tupidan 350–400&nbsp;kg hosil olinadi. Sovuqka chidamli. Unumdor tuproklarda va yaxshi parvarish qilinganda moʻl hosil beradi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlaridagi bogʻdorchilikka ixtisoslashgan xoʻjaliklar uchun tavsiya etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vayshiylar

**Vayshiylar** (sanskritcha) -hind tabaqalinishinig bir turi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vayyan-kutyure Pol

**Vayyan-kutyure Pol** (1892.8.1 -Parij — 1937.10.10) — fransuz yozuvchisi. Birinchi jahon urushida qatnashgan. "Koʻrlar bazmi" (1927) hikoyalar toʻplami va "Iyul ota" (1927) fojiaviy komediyasida jamiyatdagi hukmdan tabaqa hayotining salbiy tomonlari tanqid qilingan. V.-K. 1931 yilda Oʻzbekiston va Tojikistonda boʻlgan. "Temur yurtida" umumiy nom ostida ocherklar toʻplamini nashr ettirgan (1932). Bunda Oʻzbekiston va Tojikiston xalklari, ularning urfodatlari, marosimlari, oʻzbek adabiyoti haqida maʼlumotlar beriladi. "Toshkentda shoirlar kechasi" nomli ocherkida oʻzbek ijodkorlari Gʻ. Gʻulom, H. Olimjon va b. bilan muloqotda boʻlganligi haqida yozadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakansiya

**Vakansiya** (frans. \^sapse, lot. vacanc — boʻsh) — muassasadagi boʻsh, egallanmagan lavozim, oʻquv yurtidagi bush oʻrin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakansiyalar

**Vakansiyalar** (lot. vacans - bush) (Shotki nuqsonlari, "kovaklar") — kristall panjarasining atom yoki ion bulmagan boʻsh tugunlari; P shakli bilan ifodalanadi. V.larni vakant elektronlar sathlari (musbat "kovaklar") bilan chalkashtirmaslik kerak. Har qanday kristall panjarada V. boʻladi. Ion panjaralarda kation D+ va anion D~ V. mavjud. Kristallarda har doim atomlarning issiqlik harakati tufayli yuzaga keluvchi V. boʻladi. V. atomlarning batamom bugʻlanib ketmasligi oqibatida kristall sirtida "kovaklar" hosil boʻlishadi. V.ning hosil boʻlish ishi (panjaraning deformatsiya energiyasini hisobga olmaganda) atomlarning bugʻlanish ishiga teng . Shuning uchun kristall hajmidagi V.ning konsentratsiya muvozanati taxminan oʻsha temperaturadagi toʻyingan bugʻ konsentratsiyasiga teng boʻladi. V. qoʻshni atomlar bilan joy almashtirib, kristallda tartibsiz siljiydi. V.ning tartibsiz harakat yoʻli 6 ga teng kesmalardan iborat siniq chiziq hosil qiladi (5 — qoʻshni atomlar orasidagi masofa). V.ning bitta tugunda mavjud-lik oʻrtacha vaqti t, harakatning oʻrtacha tezligi uyp="f"- V.ning siljishi tufayli kristallda atomlar siljishi (oʻz-oʻzidan diffuziyalanish) hamda oʻzaro diffuziyalanish (geterodiffuziya) hodisasi sodir boʻladi. Atomlar kristallda gazdagiga nisbatan taxminan ye-"/kT marta sekin harakat qiladi (bunda i — bitta V. hosil boʻlishi energiyasi, k — Bolsman doimiysi, T— mutlaq temperatura). V. kristallning fizik xossalariga taʼsir qiladi: zichligini kamaytiradi, ion oʻtkazuvchanlikni hosil qiladi, anion V. elektronlarni oson tutadi, kation V. esa musbat "kovaklar"ni oson biriktirib oladi. V. metallarga termik ishlov berishda, ularning "dam olishi"da, kristallanish va b. jara-yonlarda muhim oʻrin egallaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakayama

**Vakayama** — Yaponiyadagi shahar va port, Xonsyu o.ning jan.-gʻarbida. Vakayama prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 396 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Kime, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat (baliq konservalash va b.) sanoati, qora metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik va tikuvchilik korxonalari bor. Lokli buyumlar ishlab chiqariladi. Bogʻdorchilik rayoni markazi. V. agrofida mandarin yetishtiriladi. Qad. qasr saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* Wakayama City official website 
* Wakayama City official website  
* Wakayama City Tourist Association  
* Waiker's Guide Map to Wakayama
Vakil ota

**Vakil ota** — musulmonlarning nikoh marosimlarida kelin tarafidan tayinlanadigan vakil. V. o. kuyovga va nikoh qiluvchi (oʻquvchi) domlaga qizning otasi oʻrnida kafillik bergan. Nikohda kuyov tomonning kelin maxriga beradigan mol-mulki, kuyov va kelinning oʻzaro majburiyatlari V. o. huzurida eʼlon qilingan. Mabodo er-xotin ajraladigan boʻlsalar, mahrni ajrim qilishda V. o. qozi huzurida yagona guvoh boʻla olgan. V.o. tayinlash hozir ham rasm boʻlib kelmoqda.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaysxon

**Vaysxon**, Uvaysxon, Sulton Uvays oʻgʻlon (7—1428) — Moʻgʻuliston xoni (1418-21 va 1424-25). Naqshi Jahon (1415—18)ni oʻldirib taxtni egallagan. Vaysxon Amir Temurning sarkardalaridan Turkiston hokimi Shayx Nuriddin bilan ittifoq tuzib, amakisi Moʻgʻuliston xoni Shermuhammadxon (1421—24) bilan taxt uchun oʻzaro kurash olib borgan. Ili daryosi boʻylaridagi buddaviy qalmoqlar xoni Esexu (1415— 25) bilan muntazam (61-marta) urushlar qilgan. "Tarixi Rashidiy"da qayd qilinishicha, Vaysxon oʻta taqvodorligi, oliyjanobligi, jasurligi bilan boshqalardan ajralib turgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaysheshika

**Vaysheshika** (sanskritcha vishesha — alohida, oʻziga xos) — hind falsafasidagi vedalarni eʼtirof etuvchi 6 anʼanaviy tizimdan biri. Asoschisi Kanada ismli shaxe deb taxmin qilinadi. Uning asari "Vaysheshikasutra" (1-ming yillikning 1-yarmi) deb ataladi. "Padartxadharma-sangraxa" asari, Jayanarayanning "Vivriti" (17-asr) asari "Vaysheshikasutra"ga yozilgan sharh hisoblanadi. Buddizmta qaramaqarshi oʻlaroq, narsalar tushunchalar bilan birgalikda mavjud deb hisobladi. V. qad. hindlarning tabiiy-ilmiy dunyoqarashlari bilan bogʻliq. V.ning koinot haqidagi nazariyasiga koʻra. u suv, tuproq, nur, havodan tarkib topgan. V.ning atomistik nazariyasi qad. moddiyunchilik taʼlimotini yanada rivojlantirganligidan guvohlik beradi. V. taʼlimoticha, barcha mavjud narsalar 6 tushunchada oʻz ifodasini topa-di: javhar, sifat, harakat, umumiylik, xususiylik va mansublik. Sutralarning sharxlovchilari bunga 7-tushuncha — inkor yoki mavjud boʻlmaslikni ham qoʻshadilar. V. tizimida asosiy tushuncha javhar boʻlib, narsalar mohiyatini ifodalaydi. Javharlar narsa va ashyolarning oʻziga xosligi va sifatlarini belgilaydi. Kanada javharlarning 17 xususiyatini, Prashastapada 24 sifatini sanab oʻtadi. Javharlar harakat va faollikka egadirlar. V. taʼlimotida atom doimiy, oʻzgarmas zarra boʻlib, moddiy jismlarning oxirgi boʻlinish chegarasidir. U aylanma shaklga ega, zamonlar oʻtishi bilan ham oʻzgarmaydi. Atomlar oʻz tabiatlariga koʻra sokin boʻlib, ularni harakatga keltirish tashqi turtkiga bogʻliq. Koʻrinmas kuch — adrishta atomlarni harakatga keltiradi. Xudo jahoniy ruh — Brahmanni yaratgan. U koinotni yaratmagan boʻlsa ham, ammo uni idora qiladi. Muhammadjon Qodirov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakillik

**Vakillik** — bir shaxsning boshqa shaxs nomidan yuridik harakatlarni amalga oshirishi. V. asosan bir shaxs (vakil)ning vakolat boʻyicha tuzgan bitimi; vakolat beruvchiga nisbatan fuqarolik huquq va majburiyatlarini bevosita vujudga keltiradi, oʻzgartiradi va bekor qiladi. Mazkur vakolat ishonchnoma, qonun, sud qarori yoki vakil qilingan davlat organining hujjatiga asoslangan boʻlishi kerak. Fuqarolar fuqarolarga, yuridik shaxslarga V. qilishlari mumkin. Yuridik shaxs faqat oʻz ustavida koʻzda tutilgan hollardagina yoki faoliyat harakteriga muvofiq boʻlgandagina fuqarolar yoki yuridik shaxslarning vakili boʻlishi, muomalaga layoqatli shaxslar oʻzlari tanlagan vakillar orqali bitim tuzishlari mumkin. Bitim oʻz harakteriga koʻra fakat shaxsan tuzilishi mumkin boʻlgan hollar, shuningdek qonunda koʻrsatilgan hollar bundan mustasno. Muomalaga layoqatsiz fuqarolar nomidan bitimni ularning ota-onalari, farzandlikka oluvchilari va vasiylari tuzadi (OʻzR FK, 129—131-moddalar).Muomalaga layoqatli shaxslar o‘zlari tanlagan vakillar  orqali bitimlar tuzishlari mumkin, bitim o‘z  xarakteriga  ko‘ra  faqat  shaxsan  tuzilishi  mumkin. Muomalaga layoqatsiz fuqarolar nomidan vakillikni ularning ota-onalari,  farzandlikka oluvchilari va vasiylari tuzadilar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakolat

**Vakolat** — vakilning V. beruvchiga fuqarolik huquq va majburiyatlar vujudga keltirishi, oʻzgartirishi va bekor qilishi uchun asos, yaʼni huqukdir. V. ishonchnoma, qonun, sud qarori yoki maʼmuriy akt (hujjat) asosida yuzaga keladi. Qoida tariqasida, vakil uz V.ini V. beruvchining huquq va qonuniy manfaatlarini koʻzlab, amalga oshirishga majbur. Vakil V. beruvchi shaxs nomidan shaxsan oʻz foydasiga har xil bitimlar tuza olmaydi (tijorat vakilligi bundan mustasno). Vakil amaldagi qonunchilik va V. beruvchining topshiriqlariga binoan ish koʻradi. Vakil V.siz yoki V. doirasidan chetga chiqib, harakat qilgan takdirda, bunday harakat V. beruvchi uchun hech qanday huquqiy oqibat tugʻdirmaydi, ammo bu harakat V. beruvchi tomonidan maʼqullansa, bu hol uning uchun muayyan huquqiy oqibat tugʻdiradi. V.ni vujudga keltiruvchi asoslarga koʻra, vakillik 2 turga boʻlinadi: 1) qonun boʻyicha vakillik; bunda vakillik va V. meʼyoriy hujjatlar bilan belgilanadi; u muomalaga layoqatsiz shaxs (yosh bolalar, akli zaif va ruhiy kasal)larning manfaatlarini koʻzlab amalga oshiriladi; 2) shartnomaviy vakillik; bunda vakil va uning V.i vakil qiluvchining erki bilan yuzaga keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakolatnoma

**Vakolatnoma** — **Ishonchnoma**, vakolatnoma — muayyan muassasa yoki ayrim shaxs oʻz nomidan ish koʻrish uchun ikkinchi bir shaxsga ishonch bildiradigan yozma vakolatli hujjat. I. lar oʻz mazmuniga koʻra, molmulkni boshkarish, pul va moddiy-buyum boyliklarini olish, sud hamda notarial idoralarda, shuningdek, boshqa davlat va nodavlat idoralarda ish olib borish va b. ishlarni amalga oshirishni ifodalaydi. I. lar rasmiy (xizmat) va shaxsiy turlarga boʻlinadi. Rasmiy (xizmat sohasidagi) I. lar davlat muassasalari, jamoat tashkilotlari muayyan lavozimli shaxsga uning muayyan tashkilot tomonidan ish yuritishga vakil qilinganini bildirish uchun beriladi. Bunday I. muassasa rahbari tomonidan imzolanishi va muhr bilan tasdiqlanishi kerak. Ayrim hollarda I. qonun talabiga koʻra, notarial tasdiqdan utishi zarur buladi. Mazmun hamda vakolatning koʻlamiga kura, I. lar bir martalik, maxsus va umumiy turlarga bulinadi. Bir martalik I. muayyan bir ishni amalga oshirish, vazifani bajarish uchun (mas, faqat 1 martagina pul yoki qimmatdor buyumni olish uchun) beriladi. Muayyan davr davomida bir qancha turdagi vazifalarni bajarish vakolatini be-ruvchi I. lar maxsus I. lar deyiladi (mas, 1 y. davomida sudhakamlik idoralarida korxona nomidan vakillik qilish uchun berilgan I.). Umumiy I. mulkni boshkarish bilan alokador turli-tuman ishlarni amalga oshirish huquqini beradi. I. kupi bilan 3 y. muddatga berilishi mumkin. Agar I. da muddat koʻrsatilmagan bulsa, u berilgan kundan boshlab 1 y. mobaynida oʻz kuchini saqlaydi. Berilgan kuni kursatilmagan I. haqiqiy hisoblanmaydi. I. boʻyicha vakolatlar hamda I. bilan bogʻliq boshqa tartib-qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi FK da belgilab berilgan (134—144-moddalar). 

## Manbalar
Selman Waksman

## '''Selman Waksman''' (22-iyul 1888 – 16-avgust 1973) — amerikalik mikrobiolog va kimyogar. Selman Waksman Rossiyada tugʻilgan. Bundan tashqari, u Nyu-York shtatidagi [[Rochestr universiteti]] qoshidagi Mikrobiologiya instituti direktori hamdir (1949). Waksman Antibiotik terminini fanga kiritgan. U bir qator antibiotiklar: aktinomitsin (1940), streptomitsin (1944), neomitsin (1945) va boshqa antibiotiklarni kashf etgan. Sil kasalligiga qarshi samarali taʼsir koʻrsatadigan dastlabki antibiotik — streptomitsinni topgan mikrobiolog hisoblanadi. U ham Nobel mukofoti laureati hisoblanadi (1952, F. Raus bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Vakuum asboblari

**Vakuum asboblari** - siyraklash-tirilgan gazlar (vakuum)dagi turli hodisalardan foydalanib ishlashga asoslangan asboblar. Ular jumlasiga vakuummetrlar, yuqori vakuummetrlar, yuqori vakuumli sharoitda ishlaydi-gan jihoz va apparatlardagi gaz tar-kibini aniqlaydigan gaz analizatorlari, gaz apparatlarining qaysi joyi-dan va qancha gaz sizib chiqayotganini aniqlaydigan asboblar va b. kiradi (qarang Vakuum texnikasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum lampa

**Vakuum lampa** — ichidagi havosi soʻrib olingan, ikki va undan koʻp elek-trodli (katod, anod va toʻrli) lampa; tashqi muhitdan gaz oʻtkazmaydigan keramika, shisha yoki metall qobiq bilan ajratilgan boʻladi. Mas., triod, oktod, pentod va elektron asboblar V. l. hisoblanadi. V. l. radiotexnika va hisoblash texnikasida keng qoʻllanadi. Amaliy mikroelektronikaning rivojlanib borishi natijasida elektr-vakuum lampalarning qoʻllanish doirasi ancha chegaralanib qoldi. V. l. oʻrnida juda koʻp afzalliklarga ega boʻlgan integral mikrosxemalar va maxsus texnologiyalar asosida ishlab chiqarilayotgan asboblar keng ishlatiladi. Keyingi yillarda vakuum mikrosxemalar yaratish sohasi-da yirik ilmiy izlanishlar olib bo-rilmoqda (qarang Vakuum-mikrosxemalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum materiallari

**Vakuum materiallari** - vakuum apparatlari va asboblarida qoʻlla-niladigan materiallar. Asosiy guruhlari: konstruksion materiallar, gaz yutgichlar, vakuum moylari, surtmalar, loklar, sementlar, asalari mumi, ku-mush xlorid va b. Vakuum apparatlari va asboblari yasash, qismlarga ajra-tiladigan birikmalarni zichlash, kranlarni moylash, elektron lampalarga surkash va b. maqsadlarda ishla-tiladi. Vakuum texnikasi uchun kam gazlanadigan materiallar — shisha, kvars, chinni juda qadrli va koʻp ishlatiladi. Metallar (mas., temir, alyuminiy, nikel, platina, kumush va hokazo)ning esa vakuumda sirtlari adsorbsiyalanadi. Shuning uchun ular vakuumda yuqori temperaturalarda qizdirib gazsizlantirib olinadi. V. m.ga qoʻyiladigan asosiy talablar: ish temperaturasida toʻyingan bugʻlar bosimi past, oson gazsizlanadigan, gaz oʻtkazuvchanligi kichik, yuqori temperaturalarga yetarlicha chidamli boʻlishi kerak. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum moyi

**Vakuum moyi** - xona temperaturasida bugʻining bosimi past boʻladigan suyuqlik; tabiiy va sintetik suyukliklarni vakuumda distillab olinadigan vakuum materiallari jumlasiga kiradi. Asosan bugʻ-moy nasoslarida ish suyuqligi sifatida, mexanik nasoslarda zichlovchi suyuqlik sifatida, vakuum qurilmalarning ishqalanuvchi qismlarida moylovchi material sifatida, shuningdek suyuqlikli vakuummetrlarni toʻldirishda ishlatiladi. Vakuum texnikasida mineral va kremniy organik V. m. keng qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum nasosi

**Vakuum nasosi** - vakuum hosil qilish va uni tutib turish maqsadida berk hajm (idish)dan gaz (havo) yoki bugʻni soʻrib oladigan qurilma. Gaz (havo)ni tashqariga chiqarib tashlaydigan oqimli hamda gaz (havo)ni yutadigan sorbsion xillari boʻladi. Oqma V.n. oʻz navbatida mexanik va oqimli xillarga boʻlinadi. Mexanik V.n.ga plastinka-rotorli, plastinka-statorli, zolotnikli, moyli forvakuumlar va molekulyar V.n. kiradi. Moyli forvakuumlar yordamida gaz (havo) qisiladi va atmosferaga chiqarib yuboriladi. Molekulyar V.n.da. gaz molekulalariga harakat yoʻnalishida qoʻshimcha tezlik beriladi. Oqimli V.n.da gaz (havo) suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimi taʼsirida chiqib ketadi. Sorbsion V.n. kriogen (past temperaturali) seolitli, sublimatsion (qarang Sublimatsiya) va ionli V.n.ga boʻlinadi. Kriogen V.n.da juda past temperaturagacha sovitilgan gaz sirtda toʻplanadi. Seolitli V.n.da gaz molekulalari sovitilganda seolitga yutiladi. Sublimatsion V.n.da gaz (changlangan) metall (mas., titan) plyonkala-ri qoplangan sirtlarga yutiladi. Ionli V.n.ning ishi gazni kuchli elektr razryadi bilan ionlash va ionlashgan molekulalarning titan qoplangan sirtga yutilishiga asoslangan. V.n. metallurgiya, energetika, elektronika, kimyo va oziq-ovqat sanoatlarida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum pech

**Vakuum pech** — kiyin eriydigan metall va qotishmalar eritiladigan pech. Induksion, elektr yoyli, elektron-nurli, plazmali xillari bor. Induksion pechlarda quymalar va murakkab shaklli quyma detallar olinadi. Induksion pech induktorlari vakuumli eritish kamerasiga nisbatan ichkariga yoki tashqariga joylashgan boʻladi. Induktorlari tashqarida joylashgan pechda eritish jarayonini induktorni surish yoʻli bilan boshqarib turish mumkin. Induktorlari ichkarida joylashgan pechning tigeli ancha chidamli boʻlib, induktor qoʻzgʻatilmaydi. Elektr yoyli pechlarda metall va qotishmalar elektr yoyi hosil qiladigan issiqlik hisobiga eritiladi. Elektron-nurli V. p.da elektron nurli, plazmali ish jismi hisoblanadi. V. p. metallni gazlar, turli aralashmalar, nometall qoʻshilmalardan samarali tozalashga imkon beradi; u juda toza metall olishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuolalar

**Vakuolalar** (frans. Vakuole,  — boʻsh) — oʻsimlik va hayvonlar hujayrasida ichi suyuqlik bilan toʻlgan, sitoplazmadan membrana bilan ajralib turadigan boʻshliq. Bir hujayralilarda ferment bilan toʻlgan hazm qilish Vakuolalari, osmoregulyatsiya va ayirish funksiyasini bajaruvchi, qisqaruvchi Vakuolalar, koʻp hujayrali hayvonlar hujayrasida esa ikkilamchi lizosomalar guruhiga mansub va oʻzida gidrolitik ferment saqlovchi, hazm qiluvchi va avtofaglovchi Vakuolalar boʻladi.

Oʻsimlik hujayralarida Vakuolalar — endoplazmatik toʻrning hosilasi boʻlib, birmuncha shaffof membranotonoplast bilan oʻralgan. Oʻsimliklardagi Vakuolalar sistemasi — vakuom yosh hujayralarda naylar va pufaklar sistemasidan iborat. Hujayra oʻsib, ixtisoslasha borishi bilan Vakuolalar ham yiriklasha boradi va hujayra umumiy hajmining 70—95% gacha qismini egallab oladi. Vakuolalar shirasi (rN darajasi 2—5 ni tashkil etadi) tarkibida erigan anorganik (fosfat, oksalat), organik birikmalar (qand, aminokislotalar, oqsillar) va moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotlari (taninlar, glikozidlar, alkaloidlar), ayrim pigmentlar (mas., antotsianinlar) boʻladi. Vakuolalar hujayradagi suv-tuz al-mashinuvini boshqaradi; hujayraning turgor holatini saqlaydi; quyi mole-kulali suvda eriydigan metabolitlar va zaxira moddalarni toʻplaydi; moddalar almashinuvida hosil boʻladigan zararli moddalarni hujayradan chiqa-rib tashlaydi va boshqa baʼzi funk-siyalarni bajaradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum

**Vakuum** (lotincha: *vacuum* — boʻshliq) — gazning atmosfera bosimidan past bosimdagi holati. V. tushunchasi maʼlum hajmdagi gazga, shuningdek kosmik fazoga tatbiq qilinadi. V. bosim birligi bilan oʻlchanadi. Gazning V.dagi xususiyati gaz toʻldirilgan idish oʻlchami bilan gaz molekulalarining erkin oʻtish yoʻli (molekulaning bir toʻqnashishidan ikkinchi toʻqnashishigacha bosib oʻtgan yoʻlning oʻrtacha uzunligi) orasidagi munosabatga bogʻliq. Gazning siyraklashganlik darajasiga qarab oʻta yuqori, yuqori, oʻrta (forvakuum) va past V.ga boʻlinadi. Oʻta yuqori V.ga 10 mk Pa dan past, yuqori V.ga 0,1 dan 10 mk Pa gacha, oʻrta V.ga 100 dan 0,1 Pa gacha, past V.ga 100 Pa dan yuqori bosim sohasi toʻgʻri keladi. Yuqori V.dagi atmosfera bosimidagi gazlarga nisbatan butunlay boshqa xossalarga ega boʻladi. Yuqori V.da gaz molekulalari idishning issiq va sovuq devorlari bilan toʻqnashishi natijasida issiklik oʻtkazish jarayoni roʻy beradi. Issiqlik oʻtkazish tezligi gaz bosimiga, temperaturalar farqiga va devorlar orasidagi masofaga bogʻliq emas. V.li idishlarning teshiklaridan oʻtayotgan gaz miqdori bosim (tashqi bosim bilan idish ichidagi bosim) farqiga bogʻliq, oʻrtacha bosimga bogʻliq emas. Yuqori V.da molekulalar toʻqnashmaydi, shu sababli, yuqori V.li idishda molekulalar dastasini hosil qilish mumkin. Yuqori V.li idishga zaryadli zarralar kiritilganda idish orqali elektr toki oʻtadi. Mas., tok oʻtishga qattiq jismlardagi termoelektron emissiya, avtoelektron emissiya, fotoeffekt va boshqa hodisalar tufayli zaryadli zarralar chiqishi sabab boʻladi. Past, oʻrta va yuqori V. hosil qilish uchun forvakuum mexanik nasoslar, yuqori V. nasoslari va oʻta yuqori V. nasoslari ish-latiladi. Oʻta yuqori V. (magnitli) elektr zaryad nasoslar, gitterion nasoslar, adsorbsion nasoslar yordamida olinadi. V. manometr va vakuummetrlar bilan oʻlchanadi. Elektr vakuum asboblar (mas. radiolampalar, elektron-nur trubkalari, rentgen trubkalari, fotoelementlar va h.q.) ishlab chikarishda V.ning muhim ahamiyati bor. V. kimyo sanoati, metallurgiya, kvars shisha i.ch., oziq-ovqat hamda toʻqimachilik sanoati va boshqa sohalarda keng tatbiq qilinadi (qarang Vakuum texnikasi).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum spektroskopiyasi

**Vakuum spektroskopiyasi** -spektroskopiyanit ultrabinafsha (200—10&nbsp;nm) va yumshoq rentgen nurlari (10 dan 0,4—0,6&nbsp;nm) spektrlarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Toʻlqin uzunliklarining bu sohasida havo kuchli yutish xususiyatiga ega boʻlganligi sababli, spektral asboblar vakuumli boʻlishi, yaʼni ularning optik qismlari, nurlanish manbalari va qabul qilgichlari 10~4—10~5&nbsp;mm sim. ust. bosimli germetik kameraga joylangan boʻlishi kerak. V.s.da nurlanish manbalari sifatida gaz razryadi, elektr yoyi, rentgen trubkalari va lazer nurlanishini vakuumda qattiq jismga fokuslash yordamida olinadigan plazmadan foydalaniladi. Spektrlarni olish usullaridan biri dasta-plyonkali usul boʻlib, unda atom yoki ionlar spektri tez ionlar dastasining yupqa folga (zarqogʻoz) orqali oʻtishi natijasida uygʻonadi. B.C. qattik, jismlar atomlari, ionlari, molekulalarining energetik strukturasini, oʻtishlar ehtimolligini va b. koʻrsatkichlarni tadqiq etishda foydalaniladi. V.s. yuqori temperaturali plazmalar fizikasida, shuningdek quyosh, yulduzlarni oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum texnikasi

**Vakuum texnikasi** - vakuum hosil qilish, uni saqlash va oʻlchashda ishlatiladigan usullar va qurilmalar majmui. Fizika va kimyoning gazlarga, ularda oʻtadigan hodisalarga hamda gazsimon fazalar va b.ning oʻzaro taʼsirlashuvi qonunlariga asoslanadi. V.t.da qoʻllaniladigan qurilmalar — vakuum nasoslari, vakuummetrlar va b. asboblar hajmi bir necha yuz m3 li sanoat kurilmalarida (mas., yadro zarralari tezlatkichlarida) 10~4—10"6 Pa (10~6 — 10~8mm sim. ust.)vakuum hosil qilishga va uni oʻlchashga imkon beradi. Yuqori vakuum ketma-ket ulangan diffuzion, buster va forvakuum yoki diffuzion forvakuum nasoslar tizimi yordamida hosil qilinadi. Mexanik forvakuum nasoslar bilan atmosfera bosimidan to 101 Pa (10° mm sim. ust.) gacha; bugʻ oqimli (yoki mexanik) buster nasoslar bilan 101—KI Pa (MU3—YU-4 mm sim. ust.) gacha; diffuzion nasoslar bilan 103 Pa gacha vakuum hosil qilinadi. Sanoat V.t.da gaz ajralib turuvchi sharoitda ishlovchi texnologik qurilmalarning kamerasidagi havo vakuum agregatlari bilan soʻrib olinadi. Toʻliq vakuum agregatlari tarkibida nasoslar, vakuummetrlar, ventillar hamda vakuumni oʻlchovchi moslamalar boʻladi. V.t.ning muhim vazifalaridan biri vakuum tizimining germetikligini (zichligini) taʼminlashdir. Turli vakuum moylari, zamazkalari, zichlagichlari shu maqsadda ishlatiladi. V.t. eksperimental fizika bilan chambarchas bogʻliq. Termoyadro reaksiyalari oʻtadigan qurilmalar kamerasida vakuum — 10"" Pa (1013 mm sim. ust.) ga yetadi. Shunchalik yuqori vakuum hosil qilish uchun sekundiga oʻn ming litrcha havo soʻradigan nasoslar ishlab chiqilgan. Katta vakuum kameralarida kosmik boʻshliq sharoitlarini yaratish mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuumda eritish

**Vakuumda eritish** - metall va qotishmalarni pasaytirilgan qoldiq bosim, koʻpincha 100—0,1 MPa bosimda eritish. Bu usulda metallning fizikmexanik xossalari yaxshilanadi, erigan metalldagi azot va vodorod gazlardan, yengil aralashma hamda metallmas qoʻshilmalardan tozalanadi. Sanoatda baʼzi maxsus poʻlatlar, elektrni juda yaxshi oʻtkazuvchi mis, berilliyli bronza va b. qotishmalar olishda shu usul koʻllaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuumda qoliplash

**Vakuumda qoliplash** - plastmassa listlaridan 10 kPa vakuumda buyumlar qoliplab olish usuli. Bunda qalinligi 2 mm gacha boʻlgan termoplast polimerlar asosidagi materiallar qolipga mahkamlanib, yumshaguncha qizdiriladi, soʻngra list material bilan qolip sirti orasidagi boʻshliqda vakuum hosil qilib qoliplanadi. Ancha chuqur tortiladigan buyumlar pozitiv usulda (bunda material pu-anson-qolipning qabariq sirtida qoliplanadi), sayoz tortiladigan buyumlar negativ usulda (bunda material, matritsa-qolipning chuqurchasiga tortilib qoliplanadi) amalga oshi-riladi. V. q. samolyot kabinalari, sovitkich detallari, turli idishlar va b. tayyorlashda qoʻllanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuummetr

**Vakuummetr** (vakuum va ..metr) — gazlar bosimini atmosfera bosimidan pastda — 760 dan 1013mm sim. ust. gacha (105—10" Pa) oraliqda oʻlchaydigan asbob. Ushbu bosimlar oraligʻini toʻliq qamrab oluvchi universal oʻlchashlar usuli mavjud emas, bunda gaz bosimi bilan (bevosita yoki bilvosita) bogʻlangan turli fizikaviy qonuniyatlardan foydalaniladi. V.larning suyuqlikli, deformatsion, kompression, radiometrik, qovushoqlik, issiqlik, ionizatsion va b. turlari mavjud. Ularning har bir turi bosimning muayyan sohasida oʻlchashlarga moʻljallangan. Barcha V.lar ikki: mutlaq va nisbiy guruhga ajratilishi mumkin. Mutlaq V.lar bevosita bosim r ni oʻlchaydi, ularning koʻrsatishlari gaz turiga bog-lik emas. Ularda oʻlchanishi mumkin boʻlgan bosimning quyi chegarasi 10~6 mm sim. ust. (10~4 Pa)ni tashkil qiladi. Bu toifaga suyuqlikli, deformatsion va kompression V.lar kiradi. Nisbiy V.larda bosimga bogʻliq boʻlgan kattaliklar oʻlchanadi; ular mutlaq namunaviy V. yordamida darajalanadi, koʻrsatishlari gaz turiga bogʻliq boʻladi. Ular qatoriga issiqlik, ionizatsion, qovushoqpik va radiometrik V.lar kiradi. Suyuqlikli V. [oʻlchashlar oraligʻi 760—102 mm sim. ust. (105—1 Pa)] oʻlchaydigan bosim yoki bosimlar farqi suyuqlik ustuni bosimi bilan muvozanatlanadi.

Deformatsion V.da bosim yoki bosimlar farqi qayishoq darakchi (silfon, membrana, spiral nay) de-formatsiyasi boʻyicha aniqlanadi. Kompression V.bilan 1(g3N/m2(105 mm sim. ust.) oraliqdagi ancha past bosimlar oʻlchanadi. Uning ishlashi Boyl — Mariott qonunita asoslangan. Asbobning asosiy qismlari: maʼlum hajm V li oʻlchagich ballon 1; asbobni bosim oʻlchanadigan sistema bilan ulovchi nay 3; birday diametr d li ikkita kapillyar, ulardan biri 2hajm V bilan, ikkinchisi ulagich nay 4 bilan ulangan. Pastdan suyuklik (odatda Hg) kiritilib, u hajm Vo da ulchanadigan bosim r dagi gazni ajratib oladi va uni kavsharlangan kichik hajm Vt da r,"r bosimgacha qisadi. r, bosimni kapillyarlardagi suyuklik sathlari h farqi boʻyicha, oʻlchanadigan bosim r ni ushbu munosabatdan topiladi: oʻlchanadigan bosimlar oraligi 10—10* mm sim. ust. (105— 10"3 Pa) ni tashkil qiladi. Kompression V. — mutlaqdir, unda oʻlchash xatoligini 1—2% gacha kamaytirish mumkin. Undan boshqa tur vakuumetrlarni darajalashda foydalaniladi. Qovushoqlik V.ining ishlashi siyaklangan gaz qovushoqligining bosimga bogʻliqligiga asoslangan. Oʻlchashlar oraligi 102— W mm sim.-ust. S1—10”5 Pa).

Issiqlik V.ining ishlashi siyraklangan gaz issiqlik oʻtkazuvchanligining bosimga bogʻliqligiga asoslangan. Ionizatsion V.da bosim meʼyori vazifasini ion toki bajaradi. Gaz molekulalarini ionlovchi omil (a-va (3-zarralar yoki termoelektronlar) doimiy boʻlganda ion toki bosimga mutanosib boʻladi. Ularning oʻlchash oraligi 10 2—5 10 8 mm sim. ust. (1—5-Yu-6 Pa) tashkil qiladi. Magnit-elektr razryadli V.da ayqashgan magnit va elektr maydonlarda siyraklangan gazlarda yuzaga keluvchi mustaqil razryad tokining bosimga bogʻliqligidan foydalaniladi. Bunday qurilmalarda 10"13 mm sim. ust. bosimlarni oʻlchash mumkin. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum-mikrosxemalar

**Vakuum-mikrosxemalar** - mikroelektron texnologiya asosida yaratilgan koʻp funksiyali elektron asbob. V.-m. yuqori vakuumli ballonchadan iborat boʻlib, ichida maʼlum tartibda koʻplab mikroelektrodlar joylashgan. Millionlab metall katodlarni kimyoviy usulda yaratish texnologiyasiga asoslangan. Mikroelektrodlar kremniy taglikka mahkamlanadi, soʻngra taglik ustiga ketma-ket kremniy oksid (SiO2) va yupqa metall (koʻpincha, molibden) qatlamlari joylashtiriladi. Shu usulda har 1 mm2 taglikka 10 mingtacha mikrokatod joylashtirish mumkin. Mikrokatodlar niobiy, molibden, oltin va tantaldan tayyorlanadi. Vakuumli integral mikrosxemalar quyidagi afzalliklarga ega: V.-m. yarim oʻtkazgichli mikrosxemalarga qaraganda 20 marta tezroq ishlaydi, radiatsiyaga. kuchlanish va temperatura oʻzgarishlariga chidamli; emitter atrofidagi elektr maydonini boshqarish natijasida kvant-mexanik effektlarga oson erishish mumkin; tannarxi esa oʻxshash mikrosxemalarga nisbatan yuqori boʻlmaydi. V.-m. koʻchma radioaloqa tizimlarida, issiqlikka chidamli datchiklarda, reaktiv dvigatellar yoki atom reaktorlari va b. elektron qurilmalarda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vakuum-filtr

**Vakuum-filtr** — tarkibida muallaq qattiq zarralari bor suyuqliklar (suspenziyalar)ni tozalaydigan apparat. Filtrlovchi material paxta, jun, asbest yoki shisha gazlamadan tayyorlanadi. Tozalash jarayoni vakuum nasosi hosil qiladigan filtrlovchi qavat usti va ostidagi bosimlar farqi hisobiga sodir boʻladi. Davriy va uzluksiz ishlaydigan, diskli, lentali, tarelkasimon, karusel va b. xillari bor. V.-f. kimyo sanoati, tibbiyot va b. tarmoqlarda keng ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaksina va zardoblar instituti

**Vaksina va zardoblar instituti**, Toshkent vaksina va zardoblar ilmiy tadqiqot instituti (ToshVZITI) — "Oʻzfarmsanoat" davlat aksionerlik konserniga qarashli muassasa. Dastlab 1918-yilda mikrobiologiya laboratoriya sifatida tashkil etilgan; 1920-yil. Oʻlka bakteriologiya institutiga aylantirilgan, 1950-yildan boshlab hozirgi nomi bilan ataladi. Institut tarkibidan ajralib chiqqan (1929 yildan) boʻlim va laboratoriyalar negizida Oʻzbekiston epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar ilmiy tadqiqotlar instituti, Samarqand parazitologiya instituti. Respublika oʻlatga qarshi stansiyasi, Respublika brutsellyozga qarshi stansiyasi, Toshkent davlat tibbiyot instituti va Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining mikrobiologiya kafedralari tashkil topdi. Institut yangi vaksinalar topish va mavjudlarini mukammallashtirish, davolash uchun ishlatiladigan zardoblar olishning yangi zamonaviy usullarini ishlab chiqish, yuqumli kasalliklarning oldini olish, davolash va diagnostikasiga tegishli preparatlarni standartlash muammolari boʻyicha ish olib boradi. Oʻzbekiston aholisini emlashning millim dasturini amalga oshiradi. Respublikaga nihoyatda zarur boʻlgan vaksina va zardoblar (sil, koʻkyoʻtal, boʻgʻma, qoqshol, ich terlama, gepatit B kasalliklariga qarshi) ishlab chiqarish qaytadan tiklanmoqda, tibbiyot va veterinariyaga oid yangi biopreparatlar ustida ilmiy izlanishlar olib borilmokda. Keyingi yillarda institut olimlari immunitetni korreksiyalovchi "Immunomodulin" preparati (professor F. Yu. Gʻarib), sil kasalligiga qarshi immunitetni aniqlashda qoʻllaniladigan "Tuberkulin" (T. A. Oʻsarova) hamda oʻlkamizga xos allergenlar (S. A. Zax-vatkina) tayyorlash va amaliyotda qoʻllashga muvaffaq boʻldi. Institutda 60 ilmiy xodim (jumladan 4 fan doktori va 12 fan nomzodi) bor (2001).

## Manbalar