Kriptoiqtisodiyot

**Kriptoiqtisodiyot** raqamli iqtisodiyot va markazlashtirilmagan moliya (DeFi) ilovalarini oʻrganishga intizomlararo yondashuv uchun rivojlanayotgan iqtisodiy paradigmadir. Kriptoiqtisodiyot anʼanaviy iqtisod, kriptografiya, kompyuter fanlari va o'yin nazariyasi fanlari tushunchalari va tamoyillarini birlashtiradi. Anʼanaviy iqtisod anʼanaviy moliyaviy (shuningdek, markazlashtirilgan moliya (CeFi) nomi bilan ham tanilgan) xizmatlari uchun nazariy asos yaratganidek, kriptoiqtisodiyot ham Fiat orqali sotib olinadigan va sotiladigan DeFi xizmatlari uchun nazariy asos yarataddi. kriptovalyuta va aqlli kontraktlar tomonidan amalga oshiriladi.

## Taʼriflar va maqsadlar
"Kriptoiqtisodiyot" atamasi Ethereum hamjamiyati tomonidan 2014—2015-yillarida shakllantirilgan, lekin dastlab 2008-yilda dastlabki Bitcoin protokolida iqtisodiy imtiyozlarni qoʻllashni boshlagan. Bu ibora odatda Vitalik Buteringa tegishli boʻlsa-da, eng birinchi ommaviy hujjatlashtirilgan foydalanish 2015-yilda Vlad Zamfirning „Kriptoiqtisodiyot nima?“ degan qarashlari bilan boshlangan. Zamfirning kriptoiqtisodiyotga nisbatan nuqtai-nazari nisbatan keng va akademik: „markazlashtirilmagan raqamli iqtisodiyotda tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqarish, taqsimlash va isteʼmol qilishni tartibga soluvchi protokollarni oʻrganadigan rasmiy intizom hisoblanadi. *<u>Kriptoiqtisodiyot bu protokollarni loyihalash va tavsiflashga qaratilgan amaliy fandir</u>*“. Shu bilan bir qatorda, 2017-yilda Buterinning nuqtai nazari yanada tor va pragmatik: „maʼlum turdagi axborot xavfsizligi xususiyatlarini kafolatlashga harakat qiladigan tizimlarni qurish metodologiyasi“ deb o'z nutqini bayon qilgan.

Kriptoiqtisodiyotning asosiy maqsadlari bu markazlashmagan moliya (DeFi) tizimlarini qanday moliyalashtirish, loyihalash, ishlab chiqish va osonlashtirishni tushunishdir va rivojlanayotgan raqamli iqtisodiyotlarda tovarlar va xizmatlar taqsimotini tartibga solish uchun iqtisodiy imtiyozlar va jazo choralarini qoʻllash hisoblanadi.

Kriptoiqtisodiyotni raqamli iqtisodiyot evolyutsiyasi deb hisoblash mumkin, bu esa oʻz navbatida anʼanaviy iqtisoddan (odatda mikroiqtisodiyot va makroiqtisodiyotga boʻlinadi) rivojlangan. Binobarin, ishlab chiqarish, taqsimlash va tovar va xizmatlar isteʼmoliga oid anʼanaviy iqtisodiy tushunchalar kriptoiqtisodiyotga ham tegishli. Masalan, Adam Smitning iqtisodiyotning uchta asosiy qonuni: "Talab va taklif qonuni, Oʻz manfaati qonuni va Raqobat toʻgʻrisida"gi qonunlar shular jumlasidandir. Ular, shuningdek, *fiat* *pul* *nazariyasi* va ''Zamonaviy pul nazariyasi'' kabi zamonaviyroq iqtisodiy tushunchalarni oʻz ichiga oladi.

## Tarixi
Kriptoiqtisodiyotning tarixiy ildizlarini altkoinlarning paydo boʻlishi bilan bogʻlash mumkin, ular orasida mashhur ***Ethereum*** loyihasi 2015-yilda aqlli kontraktlarni oʻzining blokcheyniga integratsiyalashda paydo boʻlgan va shu tariqa keng koʻlamli DeFi ilovalarini ishga tushirgan. 

## Turlari
Anʼanaviy iqtisodiyotning makroiqtisodiyot (mintaqaviy, milliy va xalqaro iqtisodiyot) va mikroiqtisodiyot (individual va korxona iqtisodiyoti) kichik fanlariga bo‘linishiga o‘xshab, kriptoiqtisodiyotni ham kripto-makroqiqtisodiyot va kripto-mikroiqtisodiyot quyi fanlariga bo‘lish mumkin.

### Kripto-makroiqtisodiyot
Kripto-makroiqtisodiyot kriptovalyutalar va DeFi operatsiyalarini mintaqaviy, milliy va xalqaro tartibga solish bilan bogʻliq. Group of Seven hukumatlarining kriptovalyutalarga boʻlgan qiziqishi 2014-yil avgust oyida Buyuk Britaniya Treasury kriptovalyutalar va ularning Buyuk Britaniya iqtisodiyotidagi potentsial rolini oʻrganishni topshirib, yakuniy hisobotini eʼlon qilganida yaqqol namoyon boʻldi (2021-yil yanvar oyida). 2021-yil iyun oyida Salvador Bitcoinni qonuniy tender sifatida qabul qilgan birinchi davlatga aylandi. 2021-yil avgust oyida Kuba Bitcoin kabi kriptovalyutalarni tan olish va tartibga solish bo‘yicha qonuniy qaror qabul qildi. Biroq, 2021-yil sentabr oyida kriptovalyutaning yagona eng yirik bozori bo‘lgan Xitoy hukumati kriptovalyuta bilan bog‘liq barcha operatsiyalarni noqonuniy deb eʼlon qildi va ilgari Xitoyda vositachilar va konchilar faoliyatini taqiqlagan kriptovalyutaga qarshi kurashni yakunladi.

### Kripto-mikroiqtisodiyot
Kripto-mikroiqtisodiyot kriptovalyutalardan individual va korporativ foydalanish va DeFi tranzaktsiyalari bilan bogʻliq. AQShda katta yoshlilarning aksariyati yirik kriptovalyutalar (Bitcoin, Ether) haqida eshitgan va 16% ular shaxsan ularga sarmoya kiritgan, savdo qilgan yoki boshqa yoʻl bilan foydalanganliklarini aytishadi. Dunyo boʻylab 300 milliondan ortiq odam kriptovalyutadan foydalanadi va taxminan 46 million amerikalik Bitcoinga sarmoya kiritgan.

## Tanqid va munozaralar

Bitkoin boshqa kriptovalyutalar qatori ko‘plab iqtisodchilar, jumladan Robert Shiller, Joseph Stiglitz, Richard Thaler, Paul Krugman va Nouriel Roubini tomonidan iqtisodiy pufak sifatida tasvirlangan. Bundan tashqari, bitkoin va boshqa kriptovalyutalar kriptovalyuta „mining“ (blokcheyn tranzaksiyalarini tekshirish) uchun zarur boʻlgan elektr energiyasi miqdori uchun tanqid qilindi va noqonuniy tovarlarni sotib olishda foydalanilganligi uchun.

## Manbalar

## Havolalar

* 
* MIT Cryptoeconomics Lab
* Wikiversity — Cryptoeconomics

## Adabiyotlar

* Chris Berg, Sinclair Davidson, Jason Potts. Understanding the Blockchain Economy: An Introduction to Institutional Cryptoeconomics. Edward Elgar Publishing, 2019.
* Jian Gong, Wei Xu. Cryptoeconomics: Igniting a New Era of Blockchain. CRC Press, 2020.