Kvavar

**50000 Kvavar**, vaqtinchalik nomi 2002 LM 60, Neptun ortidagi muzli sayyoralar mintaqasi boʻlgan Koyper belbogʻidagi mitti sayyoradir. Rezonansga ega bo'lmagan obyekt (cubewano), diametri taxminan 1121 km (697 milya) bo'lib, Pluton diametrining yarmiga teng. Obyekt amerikalik astronomlar Chad Truxilyo va Maykl Braun tomonidan 2002-yil 4-iyun kuni Palomar rasadxonasida kashf etilgan. Uning yuzasida oz miqdorda metan mavjud bo'lib, uni faqat Koyper belbog'ining eng katta obyektlari ushlab turishi mumkin. 2007-yil fevral oyida Braun tomonidan Kvavar orbitasidagi sinxron yoʻl boʻlgan Veyvot topildi. Veyvotning kengligi 170 km (110 mil) ga teng. Ikkala obyekt ham Janubiy Kaliforniyadagi tub joy amerikalik Tongva xalqining mifologik shaxslari sharafiga nomlangan. Kvavar - Tongva yaratuvchisi xudosi va Veyvot uning oʻgʻli.
## Tarix
### Kashfiyot

Kvavar 2002-yil 4-iyunda amerikalik astronomlar Chad Truxilyo va Maykl Braun tomonidan Kaliforniyaning San-Diego okrugidagi Palomar tog' tizmasidagi Palomar rasadxonasida kashf etilgan. Bu kashfiyot Palomar rasadxonasining 1,22 metrli Samuel Oschin teleskopi yordamida Koyper belbogʻining eng yorqin obyektlarini qidirish uchun moʻljallangan Caltech Wide Area Sky Survey dasturining bir qismini tashkil etdi. Kvavar birinchi marta 2002-yil 5-iyun kuni Truxilyo tomonidan tasvirlarda, Ophiuchus yulduz turkumi yulduzlari orasida sekin harakatlanayotgan 18,6 magnitudali xira jismni payqaganida aniqlangan. Kvavar uzoqdagi obyekt uchun nisbatan yorqin koʻrindi, bu uning kattaligi mitti sayyora Plutonning diametriga teng boʻlishi mumkinligini koʻrsatdi.

Kvavar orbitasini aniqlash uchun Braun va Truxilyo arxivdan oldingi tasvirlarni qidirishni boshladilar. Ular 1996- va 2000-2002-yillarda turli observatoriyalardan Near-Earth Asteroid Tracking tadqiqoti tomonidan olingan bir nechta tasvirlarni olishdi. Xususan, ular 1983-yil may oyida astronom Charlz T. Koval tomonidan olingan ikkita arxiv fotosuratini topdilar, u oʻsha paytda Palomar rasadxonasida faraz qilingan X sayyorani qidirayotgan edi. Braun va Truxilyo ushbu dastlabki tasvirlardan Kvavar orbitasi va masofasini hisoblab chiqishga muvaffaq boʻlishdi. Keyinchalik Kvavarning qoʻshimcha tasvirlari aniqlandi, eng birinchi olingan tasvirini Edvard Roads 1954-yil 25-mayda Palomar observatoriyasi osmon tadqiqotidan olingan fotografik plastinkada topdi.

Kvavar kashfiyoti haqida eʼlon qilishdan oldin Braun Kvavarning oʻlchamini oʻlchash uchun Xabbl kosmik teleskopi yordamida keyingi kuzatuvlarni oʻtkazishni rejalashtirgan edi. Shuningdek, u kashfiyotni imkon qadar tezroq eʼlon qilishni rejalashtirgan va kuzatuvlar davomida kashfiyot maʼlumotlarini maxfiy saqlashni zarur deb topgan. Braun oʻzining Xabbl taklifini tengdoshlar tomonidan koʻrib chiqilayotganda yuborish oʻrniga, oʻz taklifini toʻgʻridan-toʻgʻri Xabbl operatorlaridan biriga yubordi, u esa Braunga darhol vaqt ajratdi. Xabbl uchun kuzatish algoritmini oʻrnatayotganda Braun Mauna Gavayi, Uran yoʻldoshlarida kriovuqon boʻyicha tadqiqotning bir qismi sifatida Keadagi Kek teleskoplaridan birini ishlatishni ham rejalashtirgan edi. Bu unga keyingi kuzatuvlar uchun qoʻshimcha vaqt berdi va iyul oyidagi butun kuzatish sessiyasidan foydalanib, Kvavar spektrini tahlil qildi va uning sirt tarkibini tavsifladi.

Kvavar kashfiyoti 2002-yil 7-oktabrda Kichik sayyoralar markazi tomonidan Kichik sayyoralar elektron doiralarida rasman eʼlon qilindi. Unga vaqtinchalik 2002 LM 60 nomi berildi, bu uning kashfiyoti 2002-yil iyun oyining birinchi yarmida sodir boʻlganini koʻrsatadi. Kvavar iyun oyining birinchi yarmida topilgan 1512-obyekt boʻlib, oldingi harf va uning vaqtinchalik belgilanishidagi raqamlar bilan koʻrsatilgan. Oʻsha kuni Truxilyo va Braun Amerika Astronomiya Jamiyatining 34- yillik yigʻilishida Kvavar kuzatuvlari boʻyicha oʻzlarining ilmiy natijalarini eʼlon qilishdi.

### Nom va belgisi

Kvavar kashfiyotidan soʻng, potentsial kattaligi va nomaʼlum tabiati tufayli X sayyorasiga havola sifatida dastlab unga vaqtinchalik „Object X“ laqabi berildi. Oʻsha paytda Kvavarning oʻlchami noaniq edi va uning yuqori yorqinligi kashfiyot guruhini uning oʻninchi sayyora boʻlishi mumkinligini taxmin qilishga olib keldi. Iyul oyida Xabbl kosmik teleskopi yordamida Kvavar oʻlchamini oʻlchaganidan soʻng, jamoa obyektning nomlarini, xususan, Yangi Dunyo mifologiyasidagi nomlarni koʻrib chiqishni boshladi. Xalqaro Astronomiya Ittifoqining (XAI) kichik sayyoralarni nomlash konventsiyasiga koʻra, rezonansga ega boʻlmagan Koyper belbogʻi obyektlari yaratilish xudolari sharafiga nomlanishi kerak. Jamoa tub joy amerikalik mifologiyalardan Kvavarni kashf etgan Palomar togʻi mintaqasidagi nomlarni tanlashga qaror qildi. Internetda qidirish orqali jamoa oxir-oqibat Los-Anjeles atrofidagi mahalliy Tongva xalqining yaratuvchisi xudosi Kvavar nomini tanlashga qaror qildi. Tongvalar Los-Anjeles havzasining birinchi aholisi boʻlib, u yerda Maykl Braun instituti, Kaliforniya texnologiya instituti joylashgan.

Braunning soʻzlariga koʻra, „Kvavar“ nomi uchta boʻgʻin bilan talaffuz qilinadi va Truxilyoning Kvavar veb-sayti uch boʻgʻinli talaffuzni beradi, / ˈ k w ɑː. oʊ (w) ɑːr /, Tongva talaffuzining taxminiy shakli sifatida[ˈkʷaʔuvar]. Ismni ikki boʻgʻin sifatida ham talaffuz qilish mumkin, / ˈ k w ɑː w ɑːr / bu Kvavar xudosining odatiy inglizcha imlosi va talaffuzini aks ettiradi

Tongva mifologiyasida Kvavar (yoki Quaoar) koinotning yaratuvchi kuchi boʻlib, qoʻshiq kuylaydigan va raqsga tushadigan xudo. Kvavarning shakli yoki jinsi yoʻq. Rivoyatlarga koʻra u dastlab Veyvotni (Osmon Otasi) yaratish uchun kuylaydi va raqsga tushadi, keyin ular Chehooit (Yer onasi) va Tamit (Quyosh bobo) ni kuylaydilar. Ular xudolarni kuylab, raqsga tushgach, yaratilish kuchi yanada murakkablashdi, chunki har biri qoʻshiq va raqsga qoʻshildi. Oxir-oqibat, tartibsizlikni kamaytirgandan soʻng, ular dunyoni qoʻllab-quvvatlagan buyuk etti gigantni yaratdilar. Keyin ular pastroq hayvonlarni va oxir-oqibat birinchi erkak va ayol Tobohar va Pahavitni tugʻdirdilar.

Tongva mifologiyasidagi ismlarni oʻrganib chiqqandan soʻng, Braun va Truxilyo Tongva aʼzolari borligini tushunishdi va ruxsat olish uchun ular bilan bogʻlanishni oʻylashdi. Ular qabila tarixchisi Mark Akunya bilan maslahatlashib, u Kvavar nomi yangi topilgan obyektga mos kelishini aytdi. Tongvalar orasida bu imlo afzalroq boʻlgani uchun bu nom Qua-o-arga oʻzgartirildi. Biroq, ismning imlosi keyinchalik uaoa toʻrt unli birikmasidan kelib chiqqan noaniq talaffuzi tufayli Braun tomonidan qayta koʻrib chiqildi, ingliz tilidagi boshqa hech bir soʻz unlilarning bunday maxsus birikmasiga ega emas.(Haqiqatan ham, u birinchi qu undoshining bir qismi sifatida qabul qilingan taqdirda ham, ingliz tilidagi boshqa hech bir soʻzda aoa unlilari ketma-ketligi mavjud emas, Paraoa joy nomi bundan mustasno.) Nima boʻlishidan qatʼi nazar, Kvavar nomi va kashfiyoti oktabr oyida ommaga eʼlon qilindi, ammo Braun nomi XAI ning Kichik jismlar nomenklaturasi qoʻmitasi (CSBN) tomonidan maʼqullanishini talab qilmagan edi. Kvavarning nomi obyektning rasmiy raqamlanishidan oldin eʼlon qilingan, Brayan Marsden – Kichik sayyoralar markazi rahbari – 2004-yilda Sedna nomi qayd etilgan vaqt davomida protokolning buzilishi deb taʼkidlagan. Braun tomonidan kashf etilgan yana bir yirik Neptun orti obyekti eʼlon qilindi. Shunga qaramay, ism CSBN tomonidan tasdiqlangan va nomlash maqolalari Kvavarning rasmiy raqamlanishi bilan birga 2002-yil 20-noyabrda Minor Planet Circular jurnalida chop etilgan.

## Orbita tasnifi

Kvavar Kvavar atrofida oʻrtacha 43,7 a.b. (6,54 milliard km; 4,06 milliard milya) masofada aylanadi, Quyosh atrofida bir toʻliq aylanishni bajarish uchun 288,8 yil kerak boʻladi. Orbital ekssentrisiteti 0,04 boʻlgan Kvavar deyarli aylana orbita boʻylab harakatlanadi, masofa perigeliyda 42 a.b. dan afelionda 45 a.b. gacha oʻzgarib turadi. Bunday masofalarda Quyoshdan keladigan yorugʻlik Kvavarga yetib borishi uchun 5 soatdan koʻproq vaqt ketadi. Kvavar oxirgi marta 1932-yil oxirida afeliondan oʻtgan va hozirda Quyoshga yiliga 0,035 a.b. yoki sekundiga taxminan 170 metr (soatiga 380 milya) tezlikda yaqinlashmoqda. Kvavar 2075-yilning fevralida perigilionga keladi.

Kvavar deyarli aylana orbitaga ega boʻlgani sababli, u Neptunga yaqinlashmaydi, shuning uchun uning orbitasi Neptunning tortishish taʼsirida sezilarli darajada bezovtalanishi mumkin. Kvavarning Neptun orbitasi bilan kesishgan minimal masofasi bor-yoʻgʻi 12,3 a.b. ni tashkil qiladi – u oʻz orbitasi davomida Neptunga bu masofada yaqinlashmaydi, chunki u Neptun bilan oʻrtacha harakatdagi orbital rezonansda emas. Deep Ecliptic Survey tomonidan oʻtkazilgan simulyatsiyalar shuni koʻrsatadiki, Kvavar orbitasining perigelion va afelion masofalari keyingi 10 million yil ichida sezilarli darajada oʻzgarmaydi; Kvavar orbitasi uzoq muddatda barqaror koʻrinadi.

Kvavar, odatda, Kichik sayyoralar markazi tomonidan Neptun orti obyekti yoki uzoqdagi karlik sayyora sifatida tasniflanadi, chunki u Neptundan tashqarida tashqi Quyosh tizimida joylashgan. Kvavar Neptun bilan oʻrtacha harakat rezonansida boʻlmagani uchun u Kichik sayyoralar markazi va Deep Ecliptic Survey tomonidan klassik Koyper belbogʻi obyekti (cubewano) sifatida ham tasniflangan. Kvavar orbitasi ekliptika tekisligiga oʻrtacha 8 gradusga moyil boʻlib, dinamik sovuq aholi ichida Koyper belbogʻidagi obyektlarning moyilligi bilan solishtirganda nisbatan yuqori. Chunki Kvavarning orbital moyilligi 4 darajadan kattaroqdir, u yuqori moyillik klassik Koyper belbogʻi obyektlarining dinamik issiq populyatsiyasining bir qismidir. Kvavar kabi issiq klassik Koyper belbogʻi jismlarining yuqori moyilliklari Neptunning ilk Kvavar sistemasidagi tashqi koʻchishi paytida tortishish kuchining tarqalishi natijasida yuzaga kelgan deb taxmin qilinadi.

## Xususiyatlari

Kvavar albedosi yoki aks ettirish qobiliyati Varunaning 0,127 albedosiga oʻxshash 0,1 ga teng boʻlishi mumkin. Bu Kvavar yuzasida yangi muz yoʻqolganligini koʻrsatishi mumkin. Sirt oʻrtacha qizil rangda, yaʼni Kvavar koʻk rangga qaraganda qizil va yaqin infraqizil spektrda nisbatan koʻproq aks etadi. Koyper belbogʻi obyektlari Varuna va Ixion ham spektral sinfda oʻrtacha qizil rangga ega. Kattaroq Koyper belbogʻi obyektlari koʻpincha yorqinroq boʻladi, chunki ular yangi muz bilan qoplangan, yuqori albedoga ega va shuning uchun ular neytral rangga ega. Radioaktiv parchalanish orqali ichki isitishning 2006-yilgi modeli Kvavar mantiya-yadro chegarasida suyuq suvning ichki okeanini ushlab turishga qodir emasligini taxmin qildi.

Kvavar yuzasida metan va boshqa uchuvchi moddalar mavjudligi, u uchuvchi moddalarning sublimatsiyasi natijasida hosil boʻlgan zaif atmosferani qoʻllab-quvvatlashi mumkinligini koʻrsatadi. Oʻlchangan oʻrtacha harorat ~ 44 K (-229,2 °C) boʻlsa, Kvavar atmosfera bosimining yuqori chegarasi bir necha mikrobar oraligʻida boʻlishi kutilmoqda. Kvavarning kichik oʻlchami va massasi tufayli Kvavarda azot va uglerod oksidi atmosferasiga ega boʻlish ehtimoli istisno qilingan, chunki gazlar Kvavardan chiqib ketadi. Atmosfera bosimining yuqori chegarasi 2019-yildagi navbatdagi yulduz okkulatsiyasidan keyin 10 nanobargacha kuchaytirildi.

## Massa va zichlik

Kvavar ikkilik obyekt boʻlgani sababli, tizimning massasini ikkilamchi orbitadan hisoblash mumkin. Kvavarning taxminiy zichligi  va taxminiy oʻlchami 1121 km (697 milya) uning mitti sayyora ekanligini koʻrsatadi. Amerikalik astronom Maykl Braun taʼkidlashicha, Kvavar mitti sayyora „boʻlishi kerak“. Yorugʻlik egri-amplitudasi tahlili faqat kichik ogʻishlarni koʻrsatadi, bu esa Kvavar haqiqatan ham kichik albedo dogʻlari boʻlgan sferoid va shuning uchun mitti sayyora ekanligini koʻrsatadi.

Sayyorashunos olim Erik Asphaugning taʼkidlashicha, Kvavar ancha kattaroq jism bilan toʻqnashib, Kvavardan quyi zichlikdagi mantiyani olib tashlagan va undan zichroq yadro qoldirgan boʻlishi mumkin. U Kvavar dastlab muz mantiyasi bilan qoplanganini tasavvur qildi, bu uni hozirgi hajmidan 300 km (190 mil) dan 500 km (310 milya) gacha kattaroq ekanligini koʻrsatdi.

## Hajmi

Kvavar diametri taxminan 1121 km (697 milya) boʻlgan, shakli biroz yassilangan tekis sferoid deb taxmin qilinadi. Hisob-kitoblar Kvavar tomonidan 2013- va 2019-yillarda yulduz oldidan oʻtadigan yulduz okkultatsiyasi kuzatuvlaridan olingan. Kvavarning oʻlchangan ekvator diametri  km, Kvavar gidrostatik muvozanatda ekanligiga ishoniladi, u Maklaurin sferoidi sifatida tasvirlangan. Kvavar taxminan Plutonning yoʻldoshi Xaron kabi katta va massivdir. Kvavar Plutonning taxminan yarmiga teng.

2002-yilda kashf etilgan vaqtda Kvavar Pluton kashf etilgandan beri Quyosh tizimida topilgan eng katta obyekt edi. Kvavarning oʻlchami keyinchalik pastga qarab qayta koʻrib chiqildi va kattaroq obyektlar (Erida, Haumea, Makemake va Gun-gun) kashf etilganligi sababli oʻlchami almashtirildi.

2010- yilda Kvavar boʻlishi taxmin qilingan Shpitserning oʻrtacha ogʻirligi va Xabblning tuzatilgan taxminlaridan foydalangan holda diametri 890 km deb topilgan. 2011-yil 4-may kuni nomaʼlum 16-magnitudali yulduzni yopib qoʻygan obyekt soyasini kuzatishda Kvavarning diametri 1170 km (730 mil) deb baholangan. 2013-yilda Gershel kosmik observatoriyasi tomonidan oʻtkazilgan oʻlchovlar Kvavarning diametri 1070 km (660 milya) ekanligini koʻrsatdi. Oʻsha yili Kvavar 15,8 magnitudali yulduzni yopib, akkord uzunligini hosil qildi, 1100 ± 5 km, bu Gershel taxminiga mos keladi. 2019-yil iyun oyida Kvavar tomonidan boshqa okkultatsiya ham xuddi shunday akkord uzunligini berdi yaʼni 1121 ± 1,2 km.

## Aylanish

Kvavarning aylanish davri noaniq va Kvavarning ikkita mumkin boʻlgan aylanish davri berilgan (8,64 soat yoki 17,68 soat). 2003-yil mart-iyun oylarida kuzatilgan Kvavarning aylanish yorugʻlik egri chizigʻidan olingan boʻlib, uning aylanish davri 17,6788 soatni tashkil qiladi.

## Tabiiy yoʻldoshi

Kvavarda 2006-yilda kashf etilgan Veyvot (toʻliq belgi (50000) Kvavar I Veyvot) nomli tabiiy yoʻldosh mavjud. Uning diametri 170 km (110 mil) atrofida ekanligi taxmin qilinadi.

## Manbalar

## Havolalar

* Quaoar haqida tezkor savollar
* Quaoar katta tezlikda Pluton oʻlchamidagi kattaroq jismga tegishi mumkin edi Kreyg Agnor, E. Asphaug
* Chilly Chilly Quaoarning oʻtmishi iliqroq edi – Nature.com maqolasi
* Quaoar: Plutondan tashqari – Elizabet Xauellning SPACE.com dagi sayyora maqolasi
* Yupiterdan tashqari – (50000) Quaoar