Jenne katta masjidi

**Jenne masjidi** () — Sudano-Sahalin meʼmoriy uslubida qurilgan masjid hisoblanadi (asosiy xomashyosi yogʻoch va loy gʻisht hisoblanadi). Bu masjid Malining Jenné shahrida, Bani daryosining toshqin tekisligida joylashgan. Bu yerdagi birinchi masjid taxminan XII asrda qurilgan, ammo hozirgi inshoot 1907-yilga toʻgʻri keladi. Jenne Shaharning markazi boʻlishi bilan bir qatorda, u Afrikadagi eng mashhur diqqatga sazovor joylardan biri hisoblanadi. " Jennening eski shaharlari " tarkibida 1988-yilda Jenne shahri ham YuNESKO tomonidan Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

## Tarixi

### Birinchi masjid
Jennedagi birinchi masjidining haqiqiy qurilish sanasi nomaʼlum, ammo 1200-yil va 1330-yil oxirigacha taxmin qilingan. Masjid haqida eslatib oʻtilgan eng dastlabki hujjat — bu Abdul as-Sadiyning " *Tarix as-Sudan* " asari boʻlib, u XVII asr oʻrtalarida mavjud boʻlgan ogʻzaki anʼanalar doirasidagi dastlabki tarixiy manbaa hisoblanadi. „Tarix“da aytilishicha, bir davrlar sulton *Kunburu* musulmonlikni qabul qilib, saroyini buzdirib tashlaydi soʻng bu joy masjidga aylantirilgan. Shaharning sharqiy masjidi yonida o‘ziga boshqa saroy qurdiradi. Undan soʻng oʻgʻli taxtga oʻtiradi va masjid minoralarini qurdiradi, keyingi sulton esa uning atrofidagi devorlarini qurdiradi.

Ushbu masjid toʻgʻrisida boshqa yozma maʼlumotlar yoʻq. Fransuz tadqiqotchisi Rene Kayli 1828-yilda vayronaga aylangan masjidni ziyorat qilish uchun Jenni shahriga keladi va shunday yozadi:

„Jenneda tuproqdan qurilgan masjid bor, uning tepasida ikkita minora boʻlgan, ammo keyinchalik buzib tashlangan. Masjid juda katta va besoʻnaqay qurilgan. Bu haroba qaldirgʻochlar uchun uya vazifasini bajaradi, shuning uchun u yerdan yoqimsiz hid keladi. Shu tufayli masjidda namoz oʻquvchilar old hovlida ibodat qilishadi“.

Masid harobalaridan olingan suratlar

Djenne ruins ancient mosque — Albert Rousseau.jpg|Albert Russo tomonidan 1893-4 yillarda olingan surat
Djenne ruins ancient mosque — H. Danel.jpg|X. Danel tomonidan 1904 yilda yoki undan oldin olingan surat
Djenne Fortier 413 — Ruines de l’ancienne Mosquée.jpg|1906 yilda Edmond Fortier tomonidan olingan surat


### Seku Amadu masjidi

Rene Kaylining tashrifidan oʻn yil oldin, Fulani rahbari Seku Amadu oʻz gʻazotini boshlab, shaharni zabt etgan edi. Seku Amadu u yerdagi masjidlarga yetarli eʼtibor bermagan va keyinchalik bu masjid harobaga aylangan. Seku Amadu keyinchalik barcha kichik mahalla masjidlarini yopgandi. 1834—1836-yillarda Seku Amadu sobiq saroy oʻrnidagi mavjud masjidning sharqida boshqa yangi masjid qurdiradi. Yangi masjid katta, ammo pastak bino boʻlib, hech qanday minoralari va bezaklari yoʻq edi. Lui Archinard boshchiligidagi fransuz qoʻshinlari 1893-yilning aprel oyida Jennani qoʻlga oladi. Koʻp oʻtmay, fransuz jurnalisti Feliks Dyubois shaharga tashrif buyuradi va dastlabki masjidning xarobalarini tasvirlab berdi. U tashrif buyurgan paytda vayronaga aylangan masjidning ichki qismi qabriston sifatida foydalanilgan. 1897-yilda chop etilgan „*Tombouctou la Mysterieuse“* (*sirli [[Tombuktu|Timbuktu]]*) kitobida Dyubois masjidning vayron qilinishidan oldin qanday koʻrinishda ekanligini tasavvur qilgani haqida yozadi va masjidning xomaki chizmasini tasvirlaydi.

### Hozirda masjidning holati
1906-yilda shahardagi fransuz maʼmuriyati asl masjidni qayta qurishni va shu vaqtning oʻzida Seku Amadu masjidi yaqinida maktab qurishni loyihasi taklif qilinadi. Qayta qurish jarayoni 1907-yilda Jenne masonlar gildiyasi rahbari IsmailTrare rahbarligida yakunlandi. Oʻsha paytda olingan fotosuratlardan, koʻrinib turibdiki, tashqi devorlarning hech boʻlmaganda bir qismi asl masjidnikiga mos keladi, ammo tomning asosidagi ustunlar avvalgi tartibda saqlab qolinganmi yoki yoʻqmi, aniq emas. Qayta qurilgan masjiddagi asosiy yangilik boʻlgan narsa *[[Qiblah|qibla]]* devoridagi uchta katta minoraning simmetrik joylashuvi edi. Qayta qurilgan masjidning dizayni qanchalik Fransiya taʼsiri ostida boʻlgani haqida bahs-munozaralar mavjud.

Dyubois 1910-yilda Jennaga qayta tashrif buyurdi va yangi binoni koʻrib hayratda qoladi. U dizayn uchun fransuz mustamlaka maʼmuriyati mas’ul ekanligini bilgan va umumiy koʻrinishi xochga oʻxshashligi haqida takidlab oʻtgan. Uning fikricha, konus shaklidagi ustunlar binoni shamlar xudosiga bagʻishlangan barokko ibodatxonasiga oʻxshatadi.

Fransuz etnologi Mishel Leiris 1931-yilda Mali boʻylab sayohat qilgani haqidagi hikoyasida yangi masjid haqiqatan ham evropaliklarning ishi ekanligini taʼkidlaydi. Uning aytishicha, mahalliy aholi yangi binodan shunchalik norozi bo‘lganki, uni tozalashdan bosh tortgan va ulargani qamash bilan tahdid qilishgandan soʻng buyruqni bajarishgan.

Jan-Lui Burjua, oʻzining asarlarida masjidning qayta tiklanishida mahalliy masonlar gildiyasi qatnashganligi haqida yozib oʻtadi. Mahalliy aholi shahar masjidi va Jennening boshqa binolarini qurish va taʼmirlash uchun mas’ul boʻlgan, anʼanaviy texnikadan foydalangan holda fransuzlarning yordami bilan qurilganligini qayd etdi.

Sharqiy devor oldida joylashgan ayvon roʻparasida ikkita qabr joylashgan. Janubiy tarafdagi kattaroq qabrda XVIII asrning katta *[[Imom|imomi]]* Almani Ismoilaning qabrlari joylashgan. Fransuz mustamlakachilik davrining boshida masjidning sharqiy tomonida joylashgan hovuz tuproq bilan toʻldirilgan va hozirgi haftalik bozor uchun foydalaniladigan ochiq maydon yaratilgan.

Malidagi koʻplab masjidlarga elektr simlari va ichki suv quvurlari bilan taʼminlangan. Ayrim hollarda masjidning tashqi devori ham kafel bilan qoplangan bo‘lib, uning tarixiy qiyofasini buzgan, ayrim hollarda esa binoning tuzulish yaxlitligiga putur yetkazgan. Katta masjid ovoz kuchaytirgich tizimi bilan jihozlangan boʻlsa-da, Jenne fuqarolari binoning tarixiy ahamiyati tufayli yangilashga qarshilik koʻrsatishadi. Koʻpgina tarixiy saqlovchilar aholining eʼtirofini yuqori baholadilar va binoning bu jihatiga qiziqish 1990-yillarda ortdi. 

1996-yilda " *[[Vogue (jurnal)|Vogue]]* " jurnali uchun masjid ichida modalar uyi fotosessiyasi tadbiri oʻtkazildi. Vogue jurnalining nomusulmoncha kiyingan ayollar suratlari mahalliy aholini g‘azablantirdi va o‘shandan beri nomusulmonlarning masjidga kirishi taqiqlandi. Masjid 2005-yilda suratga olingan *Sahara* filmida koʻrsatilgan.

## Koʻrinishi

Katta masjidning devorlari quyoshda toblangan tuproq gʻishtdan (*ferey* deb ataladi), qum va tuproqli ohakdan qurilgan va gips bilan qoplangan boʻlib, binoga silliq, noodatiy koʻrinish beradi. Binoning devorlari toron deb nomlangan *rodier* xurmo (*Borassus aethiopum*) tayoqchalari bilan bezatilgan, bu tayoqchalar taxminan  ga yaqin. *Toron*, shuningdek, yillik taʼmirlash uchun tayyor iskala sifatida ham xizmat qiladi. Seramika deb ataluvchi quvurlar orqali bir tom boshqa tom bilan bogʻlanib yogʻingarchilik mavsumlarida qoʻl keladi.

Masjid  ga yaqin maydonchada qurilgan bozor sathidan  baland koʻtarilgan. Bu platforma Bani daryosi toshqinida masjidga zarar yetkazilishining oldini oladi. Unga bezatilgan oltita zinapoya orqali kirish mumkin. Asosiy kirish binoning shimoliy tomonida joylashgan. Buyuk masjidning tashqi devorlari bir-biriga aniq ortogonal emas, shuning uchun binoning rejasi sezilarli trapezoidal konturga ega.

Buyuk masjidning namoz devori yoki *[[Qiblah|qiblasi]]* sharqqa Makka tomon shahar bozori orqali qaratilgan. Masjidning atrofida uchta katta va baland minoralar joylashgan. Markaziy minoraning balandligi taxminan 16 metrni tashkil qiladi. Har bir minoraning tepasidagi konus shaklidagi shpallar yoki choʻqqilar tosh bezaklar bilan qoplangan. Sharqiy devor bir metrga yaqin (3&nbsp;fut) qalinlikda boʻlib, tashqi tomondan oʻn sakkizta ustunga oʻxshash ustun bilan mustahkamlangan, ularning har biri hovlidan tepada joylashgan. Burchaklar toron bilan bezatilgan toʻrtburchaklar shaklidagi tayanchlardan hosil boʻlgan va tepa qismi qimmatbaho toshlar bilan qoplangan.

Taxminan 50 metrlik *qibla* devorining ortida joylashgan hovli masjidning sharqiy yarmini egallaydi. Loy bilan qoplangan, Roder nomli ust qavat shimoliy va janubiy qismlarni toʻqqiz qirralik ustun orqali bogʻlab turadi. Ushbu koʻrinish toʻqsonta katta toʻrtburchak ustunlardan iborat oʻrmonni yaratadi, ular ichki ibodat zalini qamrab oladi va koʻrish maydonini sezilarli darajada kamaytiradi. Shimoliy va janubiy devorlardagi shisha oynalar quyosh nurini zal sathiga erkin tushishi uchun imkon beradi. Zamin qumli tuproqdan iborat.

Namoz zalidagi *qibla* devorlaridagi uchta minoraning har birida oʻz oʻrni yaʼni *[[mehrob]]* bor. *Imom* namozni katta markaziy minoradagi *mehrobda* o‘qiydi. Markaziy *mehrob* shiftidagi tor teshik minoradagi tomdan yuqorida joylashgan chordoq bilan bogʻlanadi. Markaziy minoradagi *mehrobning* oʻng tomonida ikkinchi tokcha yaʼni *minbar* boʻlib, undan *imom* juma xutbasini oʻqiydi.

*Qibla* devoridagi minoralarda namozxonni tom bilan bog‘lovchi odatiy zinapoyalar yo‘q. Buning oʻrnida tomga olib boradigan zinapoyalardan iborat ikkita toʻrtburchak minora mavjud. Bir zinapoya namozxonaning janubi-gʻarbiy burchagida joylashgan boʻlsa, shimoliy tomondagi asosiy kirish eshigi yaqinida joylashgan boshqa xonalariga faqat masjidning tashqi eshigidan kirish mumkin. Masjidda kichik shamollatgichlar oʻrnatilgan boʻlib teskari oʻchoqli kosalar bilan qoplangan, ular olib tashlanganda issiq havo binodan koʻtariladi va shu orqali ichki zal ventilyatsiya qilinadi.

Ibodatxonaning gʻarbidagi ichki hovli, oʻlchami , uch tomondan oynavand devorlar bilan oʻralgan. Mehrobning hovliga qaragan devorlari ravoqli teshiklar bilan berkitilgan. Gʻarbiy bino ayollar foydalanishi uchun ajratilgan.

Doimiy tamirlashlar boʻlib turgan boʻlsa-da, 1907 yilda fasad qurilganidan beri dizaynga faqat kichik oʻzgarishlar kiritilgan. Masjidning burchak tayanchlarida esa yogʻoch *toronlari* ham ancha kam edi. Nashr etilgan fotosuratlardan koʻrinib turibdiki, 1990-yillarning boshlarida devorlarga ikkita qoʻshimcha qator *toron* qoʻshilgan.

## Madaniy ahamiyati

Jenne masjidi masullari har yili oʻtkaziladigan xalqaro festivalda qatnashib masjidning qayta tamirlash va uni saqlash uchun kerakli mablagʻlarni yutib olishadi. Bu baʼzi kerakli ashyolar va oziq-ovqat mahsulotlarini oʻz ichiga oladi, lekin asosiy maqsad masjidga yetkazilgan zararni (asosan, yillik yomgʻirlar va harorat va namlik oʻzgarishi natijasida yuzaga kelgan yoriqlar) tuzatishdir. Festivaldan oldingi kunlarda gips chuqurlarda tayyorlanadi. Uni tamirlash uchun bir necha kun kerak boʻladi, lekin vaqti-vaqti bilan yangilab turish kerak, bu vazifani odatda yosh bolalarga topshirishadi. Erkaklar masjidning o‘rnatilgan iskala va palma yog‘ochidan yasalgan narvonlariga chiqib, masjid yuziga gips surishadi va bir qadar tamirlashadi.

Yana bir guruh erkaklar gipsni yer idishlaridan masjiddagi ishchilarga olib boradilar. Bayram boshida masjidga gipsni kim birinchi bo‘lib yetkazib berishini bilish uchun poyga o‘tkaziladi. Ayollar va qizlar bayram oldidan yer idishlariga, bayram paytida masjid ishchilariga suv tashiydilar. Jenneda masonlar gildiyasi aʼzolari ishni boshqaradilar, festivalda koʻp marta qatnashgan va gʻolib boʻlgan jamiyatning keksa aʼzolari esa bozor maydonidagi katta kuzatuv arkida oʻtirib, poygani tomosha qilishadi.

1930 yilda Fransiya janubidagi Frejus shahrida Jenne masjidining nusxasi qurilgan. Ayrim jihatlari, Missiri masjidiga oʻxshash boʻlib, sementdan qurilgan va asl rangiga oʻxshash qizil oxraga boʻyalgan. U qishda mintaqaga yuborilgan Fransiya armiyasidagi Gʻarbiy Afrika mustamlakachi qoʻshinlari *Tirailleurs sénégalais* uchun masjid sifatida foydalanish uchun moʻljallangan edi.

Asl masjid oʻrta asrlarda Afrikadagi eng muhim islomiy taʼlim markazlaridan biriga oʻquv bino vazifasini oʻtagan, minglab talabalar Jenne madrasalariga Qur’on oʻrganish uchun kelishgan. Jennening tarixiy hududlari, jumladan, Buyuk masjid 1988 yilda YuNESKO tomonidan Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. Hozirda bundan koʻra eskiroq boʻlgan koʻplab masjidlar boʻlsa-da, Buyuk masjid Jenne shahri va Mali xalqining eng koʻzga koʻringan ramzi boʻlib qolmoqda.

2006-yil 20-yanvarda masjidning tomini buzgan kishilar tufayli shaharda tartibsizlikni kelib chiqadi. Kishilar jamoasi Aga Xon Madaniyat Trust tomonidan moliyalashtirilgan restavratsiya loyihasi doirasida tomni koʻzdan kechirayotgan edi. Erkaklar linch qilinmaslik uchun tezda gʻoyib boʻlishdi. Masjidda olomon Iroq urushi paytida AQSh elchixonasi tomonidan taqdim etilgan ventilyatsiya ventilyatorlarini yirtib tashlashdi va keyin shahar boʻylab tarqab ketishdi. Olomon shahar hokimining uyi bo‘lgan Madaniyat missiyasiga bostirib borib, imomning ukasiga tegishli mashinani vayron qilgan va imomga tegishli uchta mashinaga ham zarar yetkazgan. Mahalliy politsiya toʻlib-toshgan va Mopti’dan qoʻshimcha kuchlarni chaqirishga majbur boʻlgan. Tartibsizliklar paytida bir kishi vafot etdi.

2009-yil 5-noyabr payshanba kuni *qibla* devorining janubiy qismida joylashgan katta minorasining yuqori qismi 75-yildan keyin qulab tushdi.&nbsp;24 soat ichida 75mm (3 dyuym) yomgʻir yogʻdi. Minorani qayta qurish uchun Ogʻa Xon madaniyat jamgʻarmasi mablagʻ ajratdi.

Masjid Malining gerbida tasvirlangan .

## Lazerli skanerlash bilan yaratilgan 3D hujjatlari
Jenne masjidining 3D hujjatlari 2005 yilda yer usti lazerli skanerlash usuli yordamida amalga oshirilgan. Bu kelajak avlodlar rekord yaratish va madaniy meros ob’ektlarini 3D formatida hujjatlashtirishni tashkillashtirishni maqsad qilgan Zamani loyihasining bir qismini tashkil etdi.

## Ommaviy madaniyati
Xaritada Savannah Citadel 2008 loyihasida joylashtirilgan Sonic Unleashed oʻyinidagi bino buyuk masjidga oʻxshaydi.

*Sid Meier's Civilization V* 4X videooʻyini masjidni qurish orqali yutish mumkinligi taqdim etiladi.

Masjid — II imperatorlik va IV asrlardagi Mali mojizaviy binosi hisoblanadi/

## Manbalar

## Havolalar
* .
* .
* . Google Books: Volume 1, Volume 2.
* .
* .
* . Reproduces postcards and photographs dating from the early years of the 20th century.
* .
* .
* .
*