Vandalizm (san'at asarlari)

**Vandalizm sanʼati** — bu sanʼat asarlariga qasddan zarar etkazish. Odatda jamoat joylarida koʻrsatiladigan obyekt yoʻnaltirilgan harakat natijasida shikastlanadi, shundan soʻng u oʻz joyida qoladi. Bunday harakatlar vandalizmni sanʼat obyektlarini yoʻq qilish va ikonoklazmdan — bu holda sanʼat obyekti butunlay yoʻq qilinishi yoki olib qoʻyilishi mumkin — urush davridagi madaniy boyliklarni oʻgʻirlash va koʻchirishdan ajrata oladi.

Badiiy koʻrgazmalarga qarshi koʻplab vandalizm harakatlari maʼlum boʻlib, " Mona Liza ", " Tungi soat ", " Kichik suv parisi " kabi baʼzi asarlar bir necha marta ataylab shikastlangan. Koʻplab vandallarga ruhiy kasallik tashxisi qoʻyilgan. Baʼzilar, masalan, Hans-Yoaxim Bohlmann, ularning orqasida sanʼatning koʻplab shikastlanishlari bor edi. Zararning katta qismi kichik tirnalishlar qoldirish, ruchka bilan chizish, saqich yopishtirish va hokazolar natijasida yuzaga keladi, odatda bunday holatlar ommaga oshkor etilmaydi. Vandalizmning yanada muhim harakatlari oldindan oʻylab topilgan, chunki ular uchun zarur boʻlgan asboblar — pichoq, boʻyoq, kislota yoki bolgʻa — ataylab olib kelingan. Aksariyat hollarda ishlar tiklanadi. Biroq, tiklash vaqt va pul jihatidan qimmatga tushadi va koʻp hollarda ishni kelajakdagi tajovuzlardan himoya qilish choralari bilan birga keladi.

## Terminning tarixi
Vandalizm atamasi 1794-yilda Blois episkopi Anri Greguar tomonidan fransuz inqilobi bilan birga kelgan sanʼat asarlariga etkazilgan zararni tasvirlash uchun kiritilgan. Bu atama 455-yilda germaniyalik vandallar qabilasi tomonidan Rimga qilingan hujumga ishora qiladi, natijada koʻplab sanʼat asarlari zarar koʻrgan. Keyinchalik u tezda butun Evropaga tarqalib ketdi.

## Usullari

### Kislota va boʻyoq
1880-yilda Vena shahrida Vasiliy Vereshchaginning asarlari koʻrgazmasi katolik cherkovining noroziligini keltirib chiqardi va bu ikkita rasmga zarar etkazish bilan yakunlandi: Muqaddas oila va Masihning tirilishi. Rohib shunchalik koʻp kislota tashladiki, u ularni deyarli yoʻq qildi.

1974-yilda Toni Shafrasi Pablo Pikassoning " Gernika " kartinasi ustiga qizil purkagich bilan „HAMMANI YOLGʻONLARNI OʻLDIR“ rasmini chizdi. Shafrazi Richard Niksonning Milay jamoasi qirgʻinida ishtirok etgan Uilyam Kellini ozod qilganiga norozilik bildirgan. Boʻyoqni rasmning lak qoplamasidan olib tashlash juda oson edi.

1985-yil 15-iyunda Rembrandtning Ermitajda joylashgan " Danae " kartinasiga hujum qilindi. Keyinchalik ruhiy kasallik tashxisi qo‘yilgan erkak avval tuvalga sulfat kislota sepib, so‘ng pichoq bilan ikki marta kesib tashlagan. Kompozitsiyaning butun markaziy qismi deyarli yoʻq qilindi. Qayta tiklash 1985-yildan 1997-yilgacha 12-yil davom etdi. Oʻshandan beri rasm himoya oynasi ostida edi.

1997-yilda Aleksandr Brener Kazimir Malevichning " Suprematizm " rasmiga yashil boʻyoq bilan dollar belgisini chizdi. Tuval tiklandi va Brener 5 oy qamoqda oʻtirdi.

2012-yil 13-iyunda Uriel Landeros qora purkagich bilan buqa va matadorni chizdi, shuningdek, Pablo Pikassoning " Qizil kreslodagi ayol " kartinasiga „Conquista“ (Conquista) ni yozdi. U tartibbuzarlik va graffitilarda ayblanib, ikki yillik qamoq jazosiga hukm qilindi.

2017-yilda terrorchilikda gumon qilingan shaxs Luvr qo‘riqchilariga machete bilan hujum qilgan va „muzey asarlarini buzish“ maqsadida o‘zi bilan „aerozol bombalari“ olib yurganligi aniqlangan.

### Pichoq

1913-yil 16-yanvarda 29 yoshli ikonolog Abram Balashov Tretyakov galereyasida joylashgan Ilya Repinning " Ivan dahshatli va uning oʻgʻli Ivan " kartinasiga hujum qildi. Pichoqning uchta zarbasi bilan u ikkala qahramonning yuzini kesib tashladi. Balashev ruhiy kasal deb topilib, ruhiy kasalliklar shifoxonasiga qamalgan. Rasm bir hafta ichida Rossiyaning ikki yetakchi mutaxassisi tomonidan qayta tiklandi, restavratsiyaga rasmning saqlanib qolgan ikkita sifatli fotosurati katta yordam berdi. 1914-yil 10 martda jangari sufragist Meri Richardson London milliy galereyasiga kirib, ilgak yordamida Diego Velaskesning „ Venera oynali“ rasmini kesib tashladi. Uning xatti-harakatlariga uning hamkasbi, suffragette Emmeline Pankhurstning bir kun oldin hibsga olinishi sabab boʻlgan, garchi muzey ushbu voqeadan oldin kolleksiyaga hujum qilingani haqida ogohlantirish olgan edi. Richardson rasmda yetti kesik qoldirgan, keyinchalik ular muvaffaqiyatli tuzatilgan. U olti oy qamoq jazosiga hukm qilindi, bu sanʼat asariga zarar yetkazganlik uchun eng yuqori jazo. Ozodlikka chiqqanidan ko‘p o‘tmay bo‘lib o‘tgan " Ayollar ijtimoiy-siyosiy ittifoqi " yig‘ilishida u o‘z harakatlarini quyidagicha izohladi: „Men hukumatga qarshi norozilik sifatida mifologiyadagi eng go‘zal ayol obrazini yo‘q qilishga harakat qildim“. vayron „zamonaviy tarix goʻzal ayol xonim“. 1952 yilda u „erkaklar unga (rasmga) kun boʻyi tikilishlari“ yoqmasligini qoʻshimcha qildi.

1969-yil sentyabr oyida nomaʼlum shaxs Amsterdamdagi Stedelijk muzeyining beshta rasmiga katta tirnalgan, eng katta zarar Lorenzo Kostaning Muqaddas oilasiga yetkazilgan.

1978 yil 6 aprelda 31 yoshli gollandiyalik rassom Amsterdam hukumati tomonidan unga maosh olmaganidan gʻazablanib, Vinsent van Gogning „Lullaby“ kartinasi markazida uchta 30-40 sm kesma qildi. Amsterdamdagi Stedelijk muzeyida. Bir necha kun oldin, 27 yoshli italiyalik Nikolas Pussinning „Oltin buzoq“ asarini kesib tashladi.

1986-yilda „mavhum sanʼatdan oʻch olishni istagan“ bir kishi Barnett Nyumanning „Kim qoʻrqadi qizil, sariq va koʻk III“ asarini pichoq bilan kesib tashladi. Asarni tiklash 5 yil davom etdi va 450 ming dollarga tushdi. Vandal besh yil qamoqda oʻtirgandan soʻng, u Nyumanning yana bir rasmini kesib tashladi.

Vandalizm deb hisoblanmaydigan juda gʻayrioddiy hodisa 1908-yilda sodir boʻlgan. Oʻsha yilning may oyida Klod Monening rasmlari koʻrgazmasi tashkil etildi, u oʻsha paytda tanqidchilar tomonidan maqtovga sazovor boʻlgan va 100 000 dollarga baholangan (1908-yil uchun narx). Shunga qaramay, Mone oʻz ishidan norozi deb qaror qildi va toʻsatdan hammasini pichoq va boʻyoq bilan choʻtka bilan buzdi.

### Buzilganlar va ezilgan
1845-yil 7-fevral Portlend vazasi, miloddan avvalgi 25-5-yillarga mansub Rim shisha kameo vazasi. e., Britaniya muzeyiga mast tashrif buyurgan Uilyam Lloyd tomonidan sindirilgan. Koʻrgazma birlashtirilgan va keyinchalik bir necha marta restavratsiya qilingan, ularning hech biri toʻliq muvaffaqiyatli boʻlmagan. Uning tashqi koʻrinishi 1987-yilda oxirgi restavratsiya qilinganidan keyingina qoniqarli boʻldi.

1991-yil 14-sentabrda „aqldan ozgan“ bir kishi Mikelanjeloning " Devid „iga bolg‘a bilan hujum qildi va uni kurtkasi ostida olib yurdi va qo‘lga tushishdan oldin chap oyoq barmoqlarini jarohatlaydi. Hodisadan keyin to‘plangan namunalar olimlarga haykalni yaratishda foydalanilgan marmar Karrara kommunasining uchta vodiysi markazidagi karerdan (vodiyning italyancha nomi Miseglia) olinganligini aniqlashga yordam berdi. Haykal qayta tiklandi.

Mikelanjeloning yana bir asari " Pyeta " Vatikandagi Avliyo Pyotr soborida joylashgan Uygʻonish davri haykallaridan biridir. 1972-yil 21 mayda 33 yoshli ruhiy kasal geolog Laslo Tot geologik bolgʻa yordamida haykalga hujum qildi va "Men Iso Masihman! ". U koʻz qovogʻi, boʻyin, bosh, parda va chap bilak qismlarini sindirishga harakat qildi. Natijada uning chap qo‘li polga tushib, barmoqlari singan. Buzilgan parchalarning aksariyati xodimlar tomonidan yigʻilgan, biroq baʼzilarini sayyohlar olib ketishgan. Haykal taʼmirlangan va hozirda oʻq oʻtkazmaydigan oyna bilan himoyalangan. Laslo Totuga nisbatan ayblov eʼlon qilinmadi, lekin u jamiyat uchun xavfli deb topildi va ikki yil davomida Italiyadagi psixiatriya muassasasida qamaldi.

2014-yilning 17-fevralida Floridalik rassom Maksimo Kaminero Peres sanʼat muzeyida mahalliy rassomlarning bir nechta asarlari namoyish etilishiga qarshi norozilik sifatida Ay Veyvey ismli xitoylik rassomning gul vazasini sindirib tashladi. Vaza 1 million dollarga baholangan Keyinchalik Caminero hibsga olingan va unga zarar yetkazganlikda ayblangan.

2018-yil 26-may kuni Repinning „Ivan Grozniy va uning o‘g‘li Ivan“ kartinasiga navbatdagi urinish bo‘ldi. 37 yoshli mast erkak metall stendni ushlab oldi va rasmga qayta-qayta ura boshlagan, himoya oynasini sindirib, asl yogʻoch ramkaga jiddiy shikast etkazgan va tuvalning markaziy qismini yirtgan. Yaxshiyamki, podshoh va uning o‘g‘lining boshlari kabi asarning eng muhim detallari buzilmagan.

### Pomada
1912-yilda bir yosh ayol Fransua Baucherning portretini peshonasi, koʻzlari va burnidan oʻpdi. U oʻziga eʼtibor qaratmoqchi boʻlgan.

1977-yilda 43 yoshli Rut Van Herpen Oksford zamonaviy sanʼat muzeyida Jo Bayerning rasmini oʻpib, „sovuq“ rasmni koʻtarishga harakat qildi, dedi u. Unga rasmni qayta tiklash uchun 1260 dollar miqdorida tovon toʻlash talab qilindi.

1998-yilda Endi Uorxolning bir necha yuz ming dollarga baholangan „Hammom“ kartinasi muzeydagi tadbir vaqtida vandal tomonidan oʻpildi. Uorxol rasmni lak bilan boʻyamagani uchun Karnegi sanʼat muzeyi restavratorlari anʼanaviy erituvchilar lab boʻyogʻi rasmga singib ketishidan va vaziyatni yanada yomonlashtirishidan qoʻrqishgan.

## Vandalizm siyosiy norozilik sifatida
Ostend shahrining qirgʻogʻida Leopold II va baliqchilar va unga minnatdorchilik bildirgan Kongoliklar tasvirlangan yodgorlik bor. Ikkinchisining tasvirlariga hamroh boʻlgan yozuvda shunday deyilgan: „De dank der Congolezen aan Leopold II om hen te hebben bevrijd van de slavernij onder de Arabieren“ („Arablar hukmronligidan ozod qilingani uchun Leopold II ga Kongoning minnatdorchiligi“). 2004-yilda bir guruh faollar Kongoda sodir etilgan vahshiyliklarga qarshi norozilik bildirish uchun o‘ta so‘l Kongo vakilining qo‘lini kesib tashlashgan. Shahar kengashi haykalni xuddi shunday holatda, qoʻlsiz qoldirishga qaror qildi.

Jorj Floydning o‘limidan so‘ng boshlangan norozilik namoyishlari chog‘ida Solt-Leyk-Siti jamoat xavfsizligi binosida joylashgan „Xizmat qil va himoya qil“ haykali buzib tashlandi. Haykal politsiya xizmatini ifodalovchi bir juft ulkan qoʻldir. U shunday boʻyalganki, qoʻllari qonli koʻrinardi. Ushbu harakat politsiyaning shafqatsizligi muammosiga eʼtiborni jalb qilish uchun qilingan. Ertasi kuni boʻyoq yuvildi.

## Shunga oʻxshash maqolalar

* Unichtojenie proizvedeniy iskusstva
* Poddelka proizvedeniy iskusstva
* Арт-интервенция
* Kraja proizvedeniy iskusstva
* Trofeynoe iskusstvo v godi Vtoroy mirovoy voyni
* Дегенеративное искусство
* Иконоборчество
* Перемещённые культурные ценности

## Manbalar

## Adabiyot

* 

## Havolalar

* Sanʼat shikastlangan
* Berlin: muzey eksponatlarining vandalizmi „fitna nazariyotchilari bilan bogʻliq“ The Guardian, 2020