Abdulloh ibn Alaviy al-Haddod

**'Abdulloh ibn Alaviy al-Haddod** (, ; milodiy 1634-yilda tugʻilgan) yamanlik ulamo edi. U butun umrini Yamanning Hazramavt vodiysidagi Tarim shahrida oʻtkazdi va milodiy 1720-yilda (hijriy 1132-yilda) shu yerda vafot etdi.
U eʼtiqodda ashʼariy sunniy aqidaga mansub edi, islomiy fiqhda esa sunniy musulmon boʻlib, shofiʼiy mazhabiga ergashgan.

Sunniy musulmonlar, ayniqsa soʻfiylar orasida asosiy manbalardan biri boʻlishiga qaramay, uning kitoblari ingliz tilida soʻzlashuvchi dunyoda ancha vaqtoʻtgach eʼtibor qozona boshladi va nashr qilina boshladi. Ularning jozibasi shundaki, ular islom eʼtiqodi, amaliyoti va ruhiy hayotining asosiy ustunlarini ixcham va zamonaviy oʻquvchi uchun yetarlicha sodda va samarali tarzda tushuntirib beradi. Bunday asarlarga misol sifatida *Yordam kitobi* (*The Book of Assistance*), *Inson umr bosqichlari* (*The Lives of Man*) va *Ilm va hikmat* (*Knowledge and Wisdom*)ni keltirish mumkin.

## Hayoti
Abdulloh hijriy 1044-yil safar oyining 5-kuni, yakshanba kechasi (milodiy 1634-yil) Hazramavtdagi Tarim yaqinidagi al-Subayr qishlogʻida tugʻilgan. Otasi Alaviy bin Muhammad al-Haddod, taqvoli zot edi. Imom al-Haddodning ota tomondan buvisi Salma ham maʼrifat va valiylik bilan tanilgan ayol edi. Onasi Salma bint Aydarus bin Ahmad al-Habshiy edi. Onasining bobosi Ahmad al-Habshiy ALaviy bin Muhammad al-Haddod bilan kelajakdagi rafiqasi, yaʼni Abdullohning onasi bilan uchrashishidan oldin suhbatlashgan va Imom al-Haddodning otasiga: „Farzandlaring mening farzandlarimdir, ularda baraka bor“, degan.

Ba ʻAlaviy sadolaridan *al-Haddod* („temirchi“) nisbasini birinchi boʻlib olgan kishi Imom al-Haddodning ajdodi Sayyid Ahmad bin Abu Bakr edi. Hijriy hijraning toʻqqizinchi asrida yashagan bu sayyid Tarimdagi temirchining dukanida koʻp vaqtini oʻtkazgani uchun unga *Ahmad al-Haddod* (Ahmad Temirchi) taxallusi berilgan.

Imom boʻyi baland, rangi oq-sariq edi. Chechak kasalligi besh yoshga yetmasidan uni butunlay koʻr qilib qoʻydi. Bu hol, na uning butun Qurʼonni yod olishi, na shaxsiyati, na koʻrinishiga (chunki yuzida chandiqlar qolmagan) zarar yetkazmagan. U oʻzi shunday deydi: „Bolaligimda na yurishimda, na oʻynashimda menga biror marta ham koʻr boʻlmagan kishi kabi muomala qilar edilar“. Yoshligidan u olim boʻlish uchun tarbiya oldi, bolaligidayoq ibodat va ruhiy mujohadaga nihoyatda berilgan edi. U, shuningdek, zuhd yoʻlini tanladi: „Avvalida nochorlar taomini yeb, dagʻal kiyimlar kiyib, uzoq vaqt shu holatda yashadim“.

Imom al-Haddod yoshlik paytida, 17 yoshga yetmasidan, Tarim atrofidagi sahro daralarida yolgʻiz oʻzi bir kunda Qurʼonning chorak juzini tilovat qilishni odat qilgan edi. Baʼzan buni oʻzining bir doʻsti bilan birga qilardi. Ramazon oyida, hijriy 1061-yilda (milodiy 1650-yilda), u hali 17 yoshida ekan, Imom *Masjid al-Vujayra* masjididagi bir *zaviy*da xalvatga (ruhiy tanholik) kirdi. Oʻsha yili u uylanib ham oldi. Kunduzi vaqtini *[[xalvat]]*da (ibodatda) oʻtkazar, kechasi esa xotinining ota-onasi uyida xotini bilan boʻlish uchun tashqariga chiqardi. Kechasi xizmatkori uni Tarimdagi turli masjidlarga boshlab borardi, rivoyat qilinishicha, u kechada 700 tagacha rakat nafl namoz oʻqirdi.

Imom al-Haddodning taxalluslaridan biri „daʼvat va ruhiy hidoyat qutbi“ (*Al-Qutb ad-daʼvati val-irshod*) edi. U yana „qalblar temirchisi“ (*Haddod al-qulub*) nomi bilan ham tanilgan. Buning mumkin boʻlgan maʼnosiga koʻra, u zanglagan yoki yemirilgan temir boʻlagini yangidek porloq va chiroyli shaklga keltirgan temirchi kabi, qalblarni ham poklab, sayqal berardi.

## Taʼlimi

Imom al-Haddod Hazramavtdagi oʻz davrining koʻplab ulamolaridan, jumladan, oʻz otasidan ham tahsil olgan. 15 yoshga yetmasidan avval, otasi unga juda ixcham qilib yozilgan shofiʼiy fiqhiga oid *al-Irshod* nomli kitobni yod olishni maslahat berdi, keyinroq esa fiqhga koʻproq eʼtibor berish oʻrniga *Bidayat al-hidaya* („Hidoyat boshlanishi“) kitobini oʻrganishini afzal koʻrishini aytdi. Uning eng asosiy ustozlaridan biri al-Habib al-Qutb Umar bin Abdurahmon al-Attos edi. Imom Abdurahmon al-Attos talabalik chogʻida unga maʼnaviy „fath“ (ruhiy ochilish) topishga sabab boʻlgan ustoz sifatida tanilgan. U, shuningdek, *Ba Alaviy sadolari*ning boshqa bir qancha ulamolaridan ham tahsil olgan, masalan, al-Habib Aqil bin Abdurahmon as-Saqqof, al-Habib al-Alloma Abdurahmon bin Shayx Aydid, al-Habib al-Alloma Sahl bin Ahmad Bahsin al-Hudayliy Baʼalaviy va Makkadagi buyuk olim al-Habib Muhammad bin Alaviy as-Saqqof hamda boshqa bir qancha ulamolardan ilm olgan.

Imom al-Haddod juda yoshligida Yosin surasini tilovat qilganida yigʻlab yuborar, koʻz yoshiga chidolmay qolardi. Uning ruhiy ochilishi Yosin surasi vositasida boʻlgan deb hisoblanadi. U Imom Gʻazzoliy qalamiga mansub *Bidayat al-hidaya* („Hidoyat boshlanishi“) kitobini al-Faqih Ba-Jubayr nomli olim rahbarligida oʻrgangan. Shuningdek, u xuddi shu olimdan Imom al-Gʻazzoliyning *Ihyo ulum ad-din* („Diniy ilmlarni tiriltirish“) asarini ham oʻrgandi.

Imom al-Haddodning baʼzi shogirdlari uning oʻgʻillari Hasan va Husayn al-Haddod hamda al-Habib Ahmad bin Zayn al-Habshiy edi. Al-Habib Ahmad bin Zayn al-Habshiy Imom al-Haddod vafotidan soʻng tasavvuf yoʻlini boshqarishda uning xalifasi boʻldi.

## Asarlari va taʼlimoti
Oʻziga qarashli ekin maydonlaridan rizq topgan Imom al-Haddod umrini taʼlim va yozuvchilikka bagʻishladi. U xalvatga (tanhoga) kirganidan koʻp oʻtmay dars bera boshladi. U oʻqitgan kitoblardan biri tasavvufga oid klassik asar hisoblangan Abu Hafs Umar as-Suxravardiyning *Avorif al-maorif* kitobi edi. U bu kitobni hijriy 1072-yilgacha (milodiy 1661-yilgacha) taxminan 11 yil davomida oʻqitdi. Oʻz davrining sultonlari ham undan tanbeh va nasihat mazmunidagi maktublar olar edilar. U umrining koʻp qismini Hazramavtda oʻtkazdi, u yerda u islom fiqhi va klassik tasavvufni Ba Alaviyya soʻfiy tariqati asosida oʻqitdi.

Uning asarlarining markaziy mavzusi – Alloh va Muhammadga boʻlgan imonning hech qachon chayqalmaydigan darajasi, yaʼni yaqinlikni hosil qilishdir. U asarlari bahs-munozarali yoki qattiq dogmatik bahslardan xoli. Shuningdek, u fiqhga oid hukmlar (ahkom fiqhiyya)ni koʻtarib chiqmaydi, chunki bunday hukmlar uning asarlarining oʻquvchilar doirasini faqat oʻz mazhabiga (shofiʼiylikka) mansub kishilar bilan cheklab qoʻyishi mumkin edi. Shu bois, uning asarlari keng omma uchun juda mos tushadi, hatto aynan shunga moʻljallangandek koʻrinadi. U yozgan matnlar qisqa, chunki u kelajak avlodlar katta kitoblarni oʻqishga vaqt topa olmaydi, deb hisoblagan.

„Yaqinlik“ka sunnatga amal qilish, farz ibodatlarni ado etish, haromlardan saqlanish, ayni paytda Allohga ixlos va sadoqat bilan yetishiladi. Islom taʼlimotlarining tashqi shakllari, ichki mohiyati va amaliy qoʻllanishi oʻrtasida hech qanday toʻsiq boʻlmasligi kerak. Shuning uchun, Imom al-Haddod fikriga koʻra, kimda bilim boʻlsa, uni unga muhtoj boʻlganlarga oʻrgatishi farz.

U tasavvufga doir bir qancha kitoblar hamda zikr majmualarini yozgan, masalan, mahalliy lahjada „Gadat“ nomi bilan mashhur *Ratib al-Haddod* () va *Vird al-Latif* () shular jumlasidandir. Shuningdek, u oʻzining qisqa risolalaridan iborat oʻn jildlik toʻplam, sheʼrlar devoni, hikmatli soʻzlari majmuasi, *Risolat al-muʼavvanah* („Yordam kitobi“), *an-Nasoih ad-diniyya val-vasoya al-imaniyya* („Diniy nasihatlar va imoniy vasiyatlar“) kabi kitoblarni ham yozgan.

Sayyid sifatida uning valiyligi va Allohni bevosita his etishi asarlarida yaqqol aks etgan, bu asarlarga bir nechta kitoblar, soʻfiyona maktublar toʻplami va irfoniy sheʼriy devoni kiradi.

## Keyingi yillari
Imom al-Haddod islom tarixidagi „inqiroz davri“da yashadi, bu davrda islom qudrati va goʻzalligi goʻyo holdan toygan edi. Uning hayoti chogʻida britaniyaliklar Yaman bilan savdoga koʻnikib boʻlgan, portugaliyaliklar esa qirgʻoqdan 350&nbsp;km uzoqlikdagi Sokotra orolini zabt etgan edilar. Islomiy kengayish deyarli toʻxtab qolgandi. Bundan tashqari, u yashagan Hazramavt oʻlkasi ham oʻsha davrda vayronkor davrni boshidan kechirayotgan edi. Imom al-Haddod yigirma besh yoshida boʻlganida, Hazramavtni Yuqori Yaman Qosimiy zaydiylari zabt etdi. Hazramiylar milodiy 1715-yilda ozodliklarini qayta qoʻlga kiritdilar, oʻshanda Imom sakson bir yoshda edi.

## Vafoti
Imom al-Haddod Tarimdagi al-Haviy mahallasidagi uyida hijriy 1132-yil Zulqaʼda oyining 7- yoki 8-kuniga toʻgʻri keladigan dushanba kechasi (milodiy 1720-yil) vafot etdi va Tarimdagi Zanbal qabristoniga dafn qilindi. Uning qabri Hazramavtga diniy ziyorat uchun boruvchilar eng koʻp tashrif buyuradigan manzillardan biridir.

Imom al-Haddoddan olti oʻgʻil qoldi. Birinchi oʻgʻli Zayn al-Abidin, ikkinchi oʻgʻli Hasan 1188-yilda Tarimda vafot etgan. Uchinchi oʻgʻli Salim boʻlib, avlodlari Basrada yashaydi. Toʻrtinchi oʻgʻli Muhammad boʻlib, nasli Tarimda. Beshinchi oʻgʻli Alaviy 1153-yilda Makkada vafot etgan va avlodlari Tarimda istiqomat qiladi. Soʻnggi oʻgʻli Husayn 1136-yilda Tarimda vafot etgan. Uning avlodlari Gujarotda yashaydi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
* Habib Ali va boshqalar maʼruzalarining video/audio yozuvlari
* Imom al-Haddodning Paygʻambariy duo va iltijolari
* Sof va valiy avlod zanjiri
* Ratib al-Haddod – al-Haddod virdi
* ''an-Nasoih ad-diniyya''dan ixlosli diniy nasihatlar
* ''ad-Daʼvatut-qimma''dan Paygʻambar alayhissalomga muhabbat haqida
* ''Risolatu adabi suluk al-murid'' – „Suluk yoʻlidagi murid odobi“ (Ruhiy yoʻlning boshlanishi)
* Imom al-Haddod asarlarining Fons Vitae nashriyotidagi tarjimalar turkumi
* Imom al-Haddod asarlarini oʻrgatuvchi onlayn halqa: Yordam kitobi va ''an-Nasoih ad-diniyya'' 
* BaAlawi.com: Ratib al-Haddod Arabcha matni, lotin yozuvidagi transliteratsiyasi va ingliz hamda malay tillariga tarjimasi (PDF yuklab olish mumkin)
* BaAlawi.com: Qasidalar va yozma asarlar Qasidalar (sheʼrlar) audio tilovati bilan birga, yozma asarlari PDF shaklida yuklab olish uchun taqdim etilgan.