Strix aluco

**Strix aluco** – Yevropa boʻylab Janubiy Sibirgacha boʻlgan hududda tarqalgan *jigarrang boyqush* deb ataladigan tungi yirtqichlarning kichik turi. Strix turidagi boyqushlarning bundan tashqari yettigachaga kichik turlari mavjud. Bu qush tanasi toʻq malla, tanasining yuqori qismi jigarrang yoki kulrang, patlari orasida oq chiziqlar koʻrinadi. Jigarrang boyqushlar odatda daraxt kovagiga in qurib, tuxumlari va polaponlarini muhofaza qiladi. Koʻpincha polaponlar ulgʻaygach ota-onalari boshqa inga koʻchib oʻtadi va natijada hali voyaga yetmagan bolalari och qolib nobud boʻlishi mumkin.

Strix aluco tungi yirtqichlarga mansub boʻlgani uchun koʻrish, eshitish va ovoz chiqarmay uchish qobiliyatlari yaxshi rivojlangan. Bu xususiyatlari uning yaxshi ov qilishiga yordam beradi. Kemiruvchilar, koʻrshapalaklar, urbazilatsiyalashgan hududlarda baʼzi bir qushlarni ham ovlaydi. Kichik qushlarni yeyish bilan birga kannibalizmga misol boʻlsa, oziq zanjirida oʻzi ham boshqa yirik qushlarga (burgut) oziq boʻladi.Strix aluco asosan tunda faol boʻlgani va daxshatli qichqirigʻi sababli odamlar orasida yomon alomatlar keltiruvchi qush sifatida tanilgan. Uning qichqirigʻini baʼzi xalqlar oʻlim bilan ham bogʻlaydi.

## Taʼrifi

Strix aluco yirik, uzunligi 37-46 sm (15-18 dyum), qanotlari kengligi 81-105 sm (32-41 dyum) keladigan qush. Uning ogʻirligi 385 dan 800 g gacha (0,849 dan 1,764 funtgacha) boʻlishi mumkin. Boshi katta va yumaloq, yuzi disksimon, boshqa turdoshlariniki kabi yapaloq shaklda. Boshidagi quloqqa oʻxshash bir juft tutamlari, koʻzlari atrofida aylanasimon yung qatlami bilan farqlanadi. Iyun-dekabr oylarida patlari tullash yoʻli bilan toʻkiladi. Jinsiy dimorfizm farqlanadi, urgʻochisi nisbatan 5% kattaroq va 25% uzunroq. Jigarrang boyqushlar boshqa Yevroosiyo qushlariga nisbatan yumaloqsimon pat bilan qoplangan qanotlarida havoda sirgʻalib, kam qanot qoqib, odatda balandroqqa parvoz qiladi. Qanotlaridagi patlari yumshoq, moʻynali boʻlgani uchun uchganda ovoz chiqarmaydi. Ogʻir va sekin qanot qoqishi bilan soatiga 50 milya tezlikka erisha oladi.

Tashqi koʻrinishidan Yevroosiyo burguti (Bubo bubo) va Ural boyqushi (Strix uralensis) bilan shakli oʻxshash, lekin nisbatan kattaroq. Koʻzlari boshining oldi tomonida joylashgan, 50-70% atrofni binokulyar koʻra oladi. Koʻrish qobiliyati odamlarga nisbatan 10-100 baravar yaxshiroq va toʻr pardasi har kvadrat millimetrga 56000 ga yaqin yorugʻlikka sezgir hujayralar bilan taʼminlangan. Qorongʻulikka moslashuv sifatida koʻzning kattaligi, qorachiqning quvur shakli, rangining qora boʻlishi muhim rol oʻynaydi va toʻr pardada tayoqchasimon hujayralar koʻpligi sabab yorugʻlikka sezgirlikni kamaytiradi.

Eshitish organlari kuchli rivojlangan. Quloq suprasi harakatchan, tovush yoʻnalishini yaxshi aniqlash uchun assimetrik tarzda joylashgan. Chap quloq teshigi oʻngiga qaraganda kattaroq va balandroq joylashadi va pastdan keluvchi tovushlarni kuchli eshita oladi. Quloq ichki hujayralari koʻp sonli sezgir neyronlar bilan taʼminlangan boʻlib, uzoq masofadan keladigan tovushlar, hatto oʻsimliklar orasida hasharotlarning harakatlarini ham eshita olishi mumkin. Har ikkala quloq suprasi qalin patlar orasida joylashgan va harakatchan teri burmasi bilan qoplangan. Ob-havo oʻzgarishlari boyqushlarning eshitish tizimiga taʼsir qiladi. Shamol, yomgʻir tomchilari ovozi sabab atrofni eshita olmagan boyqushlar och qolishi mumkin. 

Boyqushlarning ovozi alohida oʻrganilgan va bu boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazilgan. Hatto ularning ovoziga qoʻngʻiroqlar yordamida taqlid qilinganda 94% holatda 30 daqiqa ichida qushlardan javob qaytgan. Erkak qushlar urgʻochilariga nisbatan yaxshi ovoz chiqarish qobiliyatiga ega. Jigarrang boyqushlarning ovoz balandligi jinsga, yil fasllari, ob-havoga bogʻliq boʻlib, juftlashish mavsumida, inkubatsiyada eng baland ovoz faolligiga ega boʻlishadi.

## Geografik turlari
Strix aluconing ikki turida tarqalish diapozoni farq qiladi. Ikkisi ham asosan Yevropa diapozonida uchraydi, Jigarrang boyqushGʻarbiy yevropaning nam iqlimiga koʻproq moslashgan boʻlsa, sharqda kulrang boyqush keng tarqalgan. Shimoliy mintaqalarda barcha boyqushlar sovuq-kulrang tusga ega. Ular tashqi koʻrinishi bilan ham farqlanadi. Bergman tomonidan aniqlanishicha shimoliy boyqushlar janubga qaraganda kattaroq boʻladi.

Finlandiya va Italiyada olib borilgan tadqiqotlarga koʻra, jigarrang boyqushlar boshqalariga qaraganda reproduktiv ustunlikka ega. Sababi boyqushlar juft tanlashda ranga eʼtibor bermasliklari, ularda immunitetning yaxshi rivojlanganligi, parazitlarga kamroq chalinishi muhim omillar sifatida koʻrsatilgan. Atrof-muhitning taʼsiri ham ustunlikda koʻzga tashlanadi. Italiya tadqiqotlari boʻyicha jigarrang qushlar zichroq oʻrmonlarda, sovuq iqlimga moslashgan kulrang qushlar esa shimoliy hududlarga  rang jihatdan ham moslashgan.

## Taksonomiyasi

Boyqushlarning bu turi birinchi marta Carl Linnaeus tomonidan 1758-yilda oʻrganilgan, bu haqida Systema naturae asarida tavsif berilgan. Strix aluco nomi yunoncha strix „boyqush“ hamda italyancha allocco – „toʻq rangli boyqush“ soʻzlaridan kelib chiqqan. Strix aluco toʻq rangli boyqushlardan biri boʻlib, ulardan yana Xumning boyqushi, Strix butleri, Himoloy boyqushi, Strix nivicolum, Ural boyqushi kabilar ham shu turga kiradi. Strix aluco boyqushlarining bir qancha kenja turlari boʻlib, ular oʻzaro koʻp tafovutga ega emas. Atrof-muhit harorati, mahalliy yashash joyi, ranglari, oʻljasi bilan ular oʻziga xos xususiyatlarga ega. Tarix davomida 10 dan 15 gacha kichik turlar aniqlangan boʻlsa, hozirda ularning soni 7 ta ekanligi tasdiqlangan.

## Tarqalishi va yashash joyi

Strix aluco boyqushlari oʻtroq qushlar boʻlib, koʻchib yurmaydi. Yevropaning moʻtadil iqlimli mintaqalari, Buyuk Britaniya va Pireney yarim oroli, sharqda Gʻarbiy Sibirgacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Himolay va Sharqiy Osiyoda uning oʻrniga Himolay boyqushi (Strix nivicolum), Shimoliy-gʻarbiy Afrikada unga yaqin turdosh boyqush Strix mauritanica uchraydi. 

Strix aluco turi bargli, ignabargli va aralash oʻrmonlarda hamda suvga yaqin hududlarda keng tarqalgan. Urbanizatsiyalashgan hududlarda qabristonlar yaqinida, hiyobonlarda, koʻproq London markazida koʻrish mumkin. Shovqindan yiroq hududlar ularning asosiy yashash joyidir. Sovuqroq hududlardagi boyqushlar koʻproq pasttekisliklarda in quradi. Shotlandiyada 550 metr (1800 fut), Alp togʻlarida 1600 m (5200 fut), Turkiyada 2350 m (7710 fut), hamda Myanmada 2800 m (9200 fut) gacha balandlikda uchraydi. Geografik diapozoni 10 million km2 (3,8 million milya) gacha choʻzilgan. Yevropada populyatsiya soni 970 000 – 2 000 000 individni tashkil qiladi. Soʻngi oʻn yil ichida miqdor 30% dan kamayishi kuzatilmaganligi sababli yoqolib borish havfi deyarli mavjud emas. Buyuk Britaniyada esa yoqolish havfi mavjud turlar roʻyxatida turadi. Turning Belgiya, Niderlandiya, Norvegiya hamda Ukrainada soni oshib boradi, Finlyandiya, Estoniya, Italiya va Albaniyada pasayish kuzatiladi.

## Koʻpayishi
Strix aluco turi bir yoshida voyaga yetadi va juftlashib boshlaydi. Umri davomida juft boʻlib yashaydi. Yil davomida juftlik oʻz hududlarini himoya qiladi. Kunduz kunlari daraxt tanasidagi novdalarda yashirinib, tunda faol boʻladi. Ovoz chiqarish orqali hududlarini himoya qiladi va tarqalish chastotasini bildiradi. Baʼzi boyqushlar kun davomida ham sayrashda davom etadi. Yashash joyini asosan kuz faslida koʻrib qolish mumkin. Qish davomida, nasl berish mavsumida oʻz hududlarini yashirishga harakat qiladi. Jigarrang boyqushning uyalash joyi koʻproq daraxt kovaklari boʻlgani bilan, uning inini chuqurliklarda, binolar devoridagi yoriqlardan ham topish mumkin. Uy qurish mavsumi fevral, mart oylarida koʻproq oʻz hududining janub tomoniga togʻri keladi. Tuxumlari yaltiroq, oq rangda. Oʻlchamlari 48 mm × 39 mm (1,9 dyuym × 1,5 dyuym) va ogʻirligi 39,0 gr keladi. Uyasiga ikki yoki uchta tuxum qoʻyib, 30 kun mobaynida saqlaydi va 35-39-kunlarda polaponlar ochib chiqadi. Uchib ketishlaridan oʻn kun oldin yosh polaponlar uyasidan chiqib atrof-muhitga oʻrganadi. Strix aluco uyasi va bolalarini himoya qilishda oʻtkir tirnoqlaridan foydalanib dushmaniga zarba beradi. Parvozi tinch boʻlgani sababli havfni tez aniqlay oladi. Itlar, mushuklar, hatto odamlarga ham hujum qilganligi aniqlangan. Ularning eng mashhur qurboni 1937-yilda suratga olmoqchi boʻlib uyaga yaqinlashgan fotosuratchi Eric Hosking boʻlgan. U bu hujumdan jarohatlanib, chap koʻzidan ajralgan. 

Ota-onalar yosh qushlarni uyadan chiqib ketganidan keyin ikki uch oy davomida nazorat qilib turadi. Keyin voyaga yetgan qushlar juftlashish va hudud topish uchun tarqalib ketadi. Ular hudud topa olmasa och qoladi. Odatiy umr koʻrish muddati besh yil, yovvoyi turlarida 18-27 yoshlardagi individlar ham qayd etilgan. Strix aluconing yirtqich turlari orasida Ural boyqushlari, burgut boyqush, Yevroosiyo burgutlari, oltin burgutlar kabilar uchraydi.

Turning baʼzi hududlarda kamayib ketishi u yerda tarqalgan yirtqich hayvonlar (tulki), kasalliklar, parazitlar va ob-havoning taʼsiri bilan bogʻliq. Soʻnggi 70 yilda global havo haroratining koʻtarilishi bilan parrandalar orasida bezgak kasalligi ham uch baravar oshganligi aniqlangan. 2010-yilda Britan boyqushlarining kasallanishi 1996-yildagiga nisbatan 2-3% dan 60% gacha oshganligi maʼlum.


File:Tawny owl at night (42511916510).jpg|Tungi boyqush
File:Strix aluco 3young.jpg|Uchishdan oldin uyasidan chiqib ketayotgan yosh boyqushlar.
File:Strix aluco sylvatica MHNT.ZOO.2010.11.153.6.jpg|*[[Strix aluco sylvatica]]* tuxumi.


## Oziqlanishi

Jigarrang bu boyqush turi tungi ovchilardan boʻlib, bolalarini boqish uchun majbur boʻlganida kunduzi ham ov qiladi. Oʻljasini qulab tushishini, uchib chiqishini va harakatlanishini kuzatib turib keyin hujumga oʻtadi. Ozigʻi oʻrmon kemiruvchilari, kichik sutemizuvchilar, quyonlar, yomgʻir chuvalchangi, qoʻngʻiz kabi jonivorlardir. Oʻljasini butunlay yutib yuboradi. Hazm boʻlmaydigan suyaklar, hayvonlar moʻynasi kabi qoldiqlarni chiqarib tashlaydi. Odatda jigarrang Strix aluco boyqushlari populyatsiya ichida dominant tur boʻlib, ulardan kichikroq boyqushlar, masalan, uzun quloqli boyqush, kichik boyqush turlari bir hududda yashay olmaydi. Kannibalizm xususiyati sababli strix aluco ulardan oziq sifatida foydalanadi. Shuning uchun jigarrang boyqushlar uya qurgan hududlardan mahalliy boyqushlar oʻz-oʻzidan siqib chiqariladi.

## Madaniyatda aks etishi

Strix aluco turi mahalliy aholi orasida omadsizlik, baxtsizlik belgisi sifatida tasniflanadi. John Ruskin asarlarida: „Dono kishilar nima deb hisoblashidan qatʼiy nazar, boyqush qichqirigʻi men uchun fitna alomati ekanligini bilaman“ degan jumlalar yozilgan. Wordsworthning There Was a Boy sheʼrida boyqush qichqirigʻi tasvirlangan misralar mavjud.

## Manbalar

## Havolalar

* ARKive – images and video of the tawny owl ''(Strix aluco)''
* EBCC breeding map for Europe
* Ageing and sexing (PDF; 2.7 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze
* Tawny owl nestbox cameras in The Netherlands