open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Giperemiya

**Giperemiya** ( - giper... va  - haima — qon), qizarish — gavdaning maʼlum qismidagi arteriya yoki vena tomirlarining qonga toʻlishi. Tomir kengaytiradigan nervlarning taʼsirlanishi va tomir toraytiradigan nervlar faoliyatining susayishi natijasida nerv sistemasi funksiyasining buzilishi arterial Giperemiyaga olib keladi. Bunda zararlangan joyga koʻp qon oqib kelganligi uchun u qizaradi, shu joyda harorat koʻtariladi, hajmi kattalashadi. Kishi uyalganida yoki gʻazablanganida ham shunday holat kuzatiladi. Yurak faoliyati buzilishi, venalar tiqilib qolishi, tomirlar innervatsiyasining buzilishi natijasida paydo boʻlgan venoz Giperemiyada zararlangan joy koʻkarib ketadi (sianoz), gohida shishadi. Baʼzan davolash maqsadida kompress, grelka va b. qoʻyilganda ham Giperemiya roʻy berishi mumkin.
Venoz giperemiya a ’zo yoki to‘qimalaming, venalardan qon oqib 
ketishining qiyinlashishi bilan bog‘liq qonga to*lishining oshishidir.
Sabablari: venalarning tashqaridan (bog‘ich, o ‘sma, hom ilali 
bachadon va hokazo bilan) qisilishi, vena tomirlarining tiqilishi (tromb 
yoki em bol b ilan), qon o q ishining sekinlashishi (yurak, o ‘pka 
kasalliklari), uzoq vaqt yotish, o‘tirish, tik turish.
Venoz giperem iya patogenezining asosiy zvenosi: qonning 
m e’yoriy oqib kelishida, uning qaytishining qiyinlashishidir. Tashqi 
belgilari: ko‘karish (sianoz), mahalliy haroratning pasayishi, a ’zoning 
kattalashishi (shish).
Mikrotsirkulatsiya o‘zgarishlari: qon oqishining chiziqli va hajmiy 
tezligining sekinlashishi, silkinishli va mayatniksimon qon harakati, 
ochilgan k ap illarlar sonining k o ‘pay ish i, venulalar va m ayda 
venalarning kengayishi, kollaterallaming ochilishi.
Venoz giperemiyanin'7 asoratlari: to‘qima oziqalanishining mahalliy 
buzilishlari (shish, gipoksiya), biriktiruvchi to‘qima o‘sishi va a ’zo 
atro fiy asi (m uskat jigar, o ‘pka q o ‘ng ‘ir induratsiyasi). Qon 
aylanishlarining umumiy buzilishlari ham bo‘lishi mumkin (masalan, 
darvoza tizimi venalarida qon dimlanish). Ayrim holatlarda: yara bitishi 
va mahalliy infeksiyali jarayonlarda, venoz giperemiya foydali bo'lishi 
ham mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qizarish

**Qizarish** — psixologik sabablarga koʻra odamning yuzining qizarishi demakdir. Odatda ixtiyorsiz va ehtiros, uyatchanlik, qoʻrquv, gʻazab yoki romantik stimulyatsiya, hissiy stress bilan bogʻliq hodisa deyiladi .

Ijtimoiy tashvishga ega boʻlgan odamlarda kuchli qizarish tez-tez uchraydi, bunda odam ijtimoiy va ishlash sharoitida haddan tashqari va doimiy tashvishni boshdan kechiradi.

## Xulosa
Qizarish, odatda, yaqin fiziologik munosabatga qaramay, boshqacha qizarishdan ajralib turadi, bu qizarishdan koʻproq intensiv va tananing koʻp qismini qamrab oladi va kamdan-kam hollarda ruhiy hissiyotga ega. Agar qizarish qizarib ketganidan keyin noodatiy vaqt davomida davom etsa, bu rosacea ning dastlabki belgisi deb hisoblanishi mumkin. Idiopatik kraniofasiyal eritema — bu tibbiy holat boʻlib, unda odam juda kam yoki hech qanday qoʻzgʻatmasligi bilan kuchli qizarib ketadi. Deyarli har qanday vaziyat kuchli qizarishni keltirib chiqarishi mumkin va qizarish yoʻqolishi uchun bir yoki ikki daqiqa vaqt ketishi mumkin. Qattiq qizarish odamning ijtimoiy yoki professional vaziyatlarda oʻzini qulay his qilishini qiyinlashtirishi mumkin. Ijtimoiy fobiyasi boʻlgan odamlar, ayniqsa, idiopatik kraniofasiyal eritemaga moyil. Psixologik muolajalar va dori-darmonlar qizarishni nazorat qilishga yordam beradi.

Baʼzi odamlar hissiy stressga juda sezgir. Uyatchanlik kabi qoʻzgʻatuvchligi sabab odamning simpatik asab tizimi qon tomirlarining keng ochilishiga olib keladi, terini qon bilan toʻldiradi va natijada yuzning qizarishi kuzatiladi. Baʼzi odamlarda quloqlar, boʻyin va koʻkrakning yuqori qismi ham qizarib ketishi mumkin. Qizarish bilan bir qatorda, ayni qizargan qismda isish uchrashi mumkin.

## Fiziologiya
Qizarish — teridagi kapillyar qon oqimining koʻpayishi natijasida yuzaga keladigan yonoq va peshonaning qizarishi. Shuningdek, u quloqlar, boʻyin va koʻkrakning yuqori qismiga ham choʻzilishi mumkin, bu „qizarish mintaqasi“ deb ataladi.

## Psixologiya
Charlz Darvin oʻzining 1872-yilgi *"Odam va hayvonlardagi his-tuygʻularning ifodasi" asarining* 13-bobini murakkab hissiy holatlarga, jumladan, oʻziga eʼtibor, uyat, uyatchanlik va qizarib ketishga bagʻishlagan. U qizarishni „… barcha iboralarning eng oʻziga xosi va eng insoniysi“ deb taʼriflagan.

## Yana qarang

* Fobiyalar roʻyxati
* Fobiya

## Manbalar

## Qoʻshimcha adabiyotlar

* Vickers, S., *MyBlushingCure.com: Sobiq qizarib ketgandan bepul maʼlumot*, Avstraliya nashriyoti, 2012 yil
* Crozier, WR, *Blushing va ijtimoiy his-tuygʻular: oʻzini niqobsiz*, Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2006.ISBN&nbsp;
* Miller, RS, *sharmandalik: Kundalik hayotda xotirjamlik va xavf*, Guilford Press, 1997 yil.ISBN&nbsp;
* Jadresic, E., *Blushing Hurts: Gʻayritabiiy yuzning qizarishini engish* (2-nashr, kengaytirilgan va qayta koʻrib chiqilgan), iUniverse, 2014 yil.ISBN&nbsp; .
* Daniels B.V *Yuzning boshqarilmaydigan qizarishini tushunish*, Neptun, Elizabet Styuart, 2010 yil.
* ESFB kanali  — yuzning qizarishi, ortiqcha terlash, rosacea va ijtimoiy fobiya bilan ogʻrigan odamlar uchun onlayn hamjamiyat
* http://www.charlesumlauf.com/blushing2.htm  — Platonda qizarib ketish
Giperbola

**Giperbola** ( - hyperbole) — ikki uzluksiz tarmoqdan iborat boʻlgan 2-tartibli egri chiziq. Doiraviy konusni uning ikki yasovchisiga parallel tekislik bilan kesishdan hosil boʻladi. Giperbola tekislikdagi M nuqtalarning geometrik oʻrni boʻlib, bu nuqtalar bilan berilgan ikki nuqta (fokus)gacha boʻlgan masofalar farqi (mutlaq qiymati boʻyicha) oʻzgarmasdir. Giperbola ikkitadan tarmoq, asimptota va direktrisaga eta boʻladi. Baʼzi fizik jarayonlar Giperbola asimptotalariga nisbatan tuzilgan u = j tenglama bilan ifodalangan qonunga muvofiq sodir boʻladi.

## Yana qarang

* Parabola
* Geometriya
* Konus
* Konus kesimlari

## Manbalar
Giperion

**Giperion** (yunon mifologiyasidagi pahlavon Giperion nomidan) — Saturnning yettinchi (VII) tabiiy yoʻldoshi. Amerika astronomi F. Bond 1848-yilda kashf etgan. Diametri 350&nbsp;km; oddiy koʻzga koʻrinmaydi (uni faqat kuchli teleskoplar yordamida olingan fotosuratlarda koʻrish mumkin). Saturndan uzoqligi 1,48 mln.km, siderik aylanish davri 2 sutka 6 soat 39 min.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkapniya

**Giperkapniya** (giper... va yun. Kapnos — tutun) — arterial qonda (organizmda ham) karbonat angidrid (SO,) parsial bosimining (miqdorini ham) normadan koʻpayib ketishi. SO2 ortiqcha boʻlgan havodan nafas olinganda, miyadagi nafas markazining qoʻzgʻaluvchanligi susayishi sababli oʻpka ventilyatsiyasi kamayganda, oʻpka emfizemasi, asfiksiya va b. holatlarda kuzatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkeratoz

**Giperkeratoz** (giper... va yun. keratos — muguz, shox modda) — teri muguz qavatining qalin tortib kattiklashishi. Tashqi (uzoq vaqt bosilib turish, ishqalanish va b.) hamda ichki (endokrin bezlar funksiyasining buzilishi, A gipovitaminoz) omillar keltirib chiqarishi mumkin. G.da muguz tangachalar, kattakichik tugunchalar, boʻrtmachalar paydo boʻladi; teri quriydi, bemor kam terlaydi. Terining muguz qavati yoriladi, pust tashlaydi, baʼzan ogʻriydi. G. cheklangan (qadoq, soʻgal, keratoma) va diffuz, yaʼni koʻp joyga yoki butun badan terisiga tarqalgan boʻladi. Bemorni sodali yoki sovunli vannalar, vitamin A, terining muguz qavatini yumshatib, shilib tushiradigan mazlar bilan davolaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkinez

**Giperkinez** (giper... va yun. kinesis — harakat) — markaziy nerv sistemasining baʼzi kasalliklarida qoʻl, oyoq, yuz muskullarining beixtiyor ortiqcha harakatlanishi. Asosan ensefalitnmng har xil shakllarida, irsiy kasalliklaryaa, intoksikatsiyalar, miya shikastlari, oʻsmalari, yalligʻlanishlarida kuzatiladi. Bir necha xil boʻladi: tremor (titrash), atetoz (sekin chuvalchangsimon harakat), miokloniya (alohida muskullarning tez va qisqa muddatli tartibsiz qisqarishi) va b.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkompleks sonlar

**Giperkompleks sonlar** - kompleks sonlarni umumlashtirish natijasida paydo boʻladigan sonlar. x=xl+x2i kompleks sonni tekislikning (x,; x2) nuqtasi bilan ayniylashtirish mumkin. Kompleks sonlar uchun qoʻshish, koʻpaytirish va b. algebraik amallar oʻzlarining odatdagi xossalari bilan oʻrinli boʻlgani uchun tekislik nuqtalari sonlar sifatida qaraladi. Shuningdek, ixtiyoriy p oʻlchovli M fazo, yaʼni p oʻlchovli vektorlar fazosi x = x,yo, +... + xayoa, bunda {yop} — biror bazis vektorlari, xv..., xp lar esa haqiqiy sonlar (z koordinatalari) algebralashtiriladi. Buning uchun vektorlarni koʻpaytirish amalinigi-na kiritish kerak, chunki bu vektorlarni qoʻshish amali M da aniqlangan. Bunday koʻpaytirish assotsiativ (qarang Assotsiativlik) boʻlishi shart, ammo kommutativ boʻlishi shart emas. A fazo unda kiritilgan koʻpaytirish amali bilan birgalikda giperkompleks sistema, uning elementlarini esa giperkompleks sonlar deyiladi. Vektorlarni koʻpaytirish turli usullar bilan tuziladi, buning uchun yeR ye koʻpaytmanigina berish kifoya. Oddiy kompleks sonlardan farqli ravishda G.s.lar uchun umumiy holda boʻlish amali aniqlanmagan. G. s.lar sistemasining uchta turi (tipi)gina mavjudligi, bu sistemalarning har birida boʻlish amali doimo bajarilishi isbotlangan. Bu sistemalar: haqiqip sonlar, kompleks sonlar va kvaternionlar. G. s. matematikaning koʻp sohalarida, mexanika va fizikada qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipermetropiya

**Gipermetropiya** (yun. hypermetros— haddan tashqari va opos — koʻz) (sinonimi — **Uzoqdan koʻrish**) — koʻz nur sindirish (refraksiya) meʼyorining buzilishi. Odatda, koʻzning nur sindirish xususiyati 3 xil boʻladi. Birinchisida koʻzga tushgan nurlar toʻr pardada sinib, koʻz narsalarni yaxshi, normal koʻradi. Ikkinchisida nurlar fokusi kalta boʻlib, ular toʻr pardaga bormay, koʻzning ichida sinib, oʻz fokusida yigʻiladi. Bunda koʻzning koʻrish xususiyati faqat yaqinga yetadi, bu yaqindan koʻrish deyiladi. Uchinchisida esa koʻzga tashqi muhitdan tushgan nurlar toʻr pardadan „koʻzning orqasi“, yaʼni „manfiy masofa“ga oʻtib ketadi. Bunda koʻz uzoqdan ham, yaqindan ham yaxshi koʻrmaydi, chunki nurlar fokusi uzokda yotadi; koʻz toʻr pardasiga faqat ayrim nurlar tushadiyu, lekin u tashqi muhitdagi buyumlar shaklini toʻliq aks ettira olmaydi.

Koʻzning nur sindirish xususiyati dioptriya bilan hisoblanib, yosh odamlarda gipermetropiya refraksiyasi ikki yoki koʻpi bilan uch darajagacha boʻlsa, uni akkomodatsiya qoplay oladi va odam 40—50 % gacha koʻrishi mumkin. Lekin bunday odamlarning koʻzi tez charchaydi, qizaradi, koʻzi va qovogʻida ogʻriq seziladi, boshi ogriydi. 40 yoshdan oshgan odamlarda esa, akkomodativ apparat yoshlarnikiday yumshoq va harakatchan boʻlmagani uchun akkomodatsiya kuchi kamayadi. Ular harflarni yaqindan oʻqiy olmaydilar. Gipermetropiya bolalarda gʻilaylikka olib keladi. Uzoqdan koʻruvchi kishilarga qavariq koʻzli koʻzoynak taqish tavsiya etiladi.

## Yana qarang
* Miopiya
* Gʻilaylik

## Manbalar
Gipermorfoz

**Gipermorfoz** (giper... va yun. Morphe — shakl, koʻrinish) — filogenetik rivojlanish yoʻli. Bunda alohida organlar (mas, qazilma qilich tishli yoʻlbars va babirussaning qoziq tishlari, katta shoxli bugʻuning shoxlari va b.) gipertrofiyasn tufayli organizmning muhit bilan munosabati buziladi. G.da organizmlar muayyan muhit sharoitiga juda tor doirada moslashganligi tufayli muhitning har qanday oʻzgarishi ularning qirilib ketishiga sabab boʻlishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipernefroma

**Gipernefroma** (giper... va  — buyrak) — buyrak qilnaychalarining epiteliy hujayrasidan oʻsib chiqadigan xavfli oʻsma (buyrak raki). Kasallik zimdan boshlanadi. Bemor oʻzini noxush sezadi, tez charchaydi, darmonsizlik, ishtaha va kayfiyatning aynishi kabi belgilar asta-sekin zoʻraya borib, keyinchalik bel sohasi simillab ogʻriy boshlaydi, baʼzan ogʻriq boʻlmaydi. Goho bemorning harorati koʻtarilib, qon bosimi ortadi. Siydikda eritrotsitlar paydo boʻladi, qon deyarli kam uchraydi. Kasallik ultratovush tashxis va rentgen tekshiruvlari asosida aniqlanadi. Kimyoviy terapiya hamda jarrohlik usuli qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperonlar

**Giperonlar** (giper...) — massasi neytron massasidan katta boʻlgan beqaror ogʻir barionlar. G. yashash vaqti 10 10 s, yaʼni yadro vakti (10~23 s) dan ancha katta. Lyambda (L°), sigma (Z+, IP, Z"). ksi (3-, H°) va omega (qarang) G.i mavjud. G.ning yuqori qismidagi ishoraning mutlaq qiymati elektron zaryadiga teng elektr zaryadining ishorasini koʻrsatadi. Barcha G. spini 1/2 ga teng, fakat O. niki 3/2. G. kuchsiz oʻzaro taʼsir natijasida nuklonlarga va yengil zarralar: ya-mezonlar, elektronlar, neytrinoga parchalanadi va uzoq yashaydi. Ular Vilson kamerasida iz qoldiradi. G. bir necha GeV energiyali proton tezlatkichlarda olinadi. L0-, Z", Ye- yoki Q- zarralar har doim pion yoki nuklon bilan birga paydo boʻladi, shuning uchun G. ajibzarralar deyiladi. G.ning ajibligi yana shundaki, kutilganga nisbatan 1014 marta sekin parchalanadi. L°- zarra (giperon) proton va piondan 37 MeV ogʻir, u neytral, Z- zarra (giperon) L°- zarradan 78 MeV ogʻir, l~ giperon L°- zarradan 205 MeV ogʻir. Har bir G.ning antizarrasi — antigiperon mavjud. Ular G.dan elektr va barion zaryadlarining ishorasi bilan farqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperosmiya

**Giperosmiya** (giper... va yun. Osme — hid, hid sezish) — hidga oʻta sezgirlik holati. Koʻproqhomiladorlikda kuzatiladi; biror kasallik belgisi boʻlishi ham mumkin. G.ga burun boʻshligʻi shilliq pardasidagi har xil hidlarni aniqlovchi va "tutib oluvchi" nerv tolalari reseptor nuqtalarining ortiqcha qoʻzgʻalishi sabab boʻladi.

.GIPERPARATIREOZ [giper... va lot. (glandula) parathyreoidea — qalqonsimon bez oldi bezi] — qalqonsimon bez oldi bezi adenomask yoki giperplaziyasi oqibatida kelib chiqadigan endokrin kasallik. Bunda qalqonsimon bez oldi bezi gormoni (paratgormon)ning koʻp ishlab chiqarilishi kalsiy va fosfor almashinuvining keskin buzilishiga sabab boʻladi. Natijada fosfor va kalsiy birikmalari suyaklardan yuvilib, suyaklar yumshashi, qiyshayishi va sinishi, muskullar zaiflashishi, umurtqalar osteoporozi, nefrokalsinoz, qon plazmasi va siydikda kalsiy koʻpayib ketishi, ruhiy oʻzgarishlar roʻy beradi. G.ning ayrim shaklida kalsiy ichki aʼzolarda, xususan buyrakda yigʻiladi (buyrak shakli), bunda buyrak va siydik yoʻllarida tosh paydo boʻladi. Koʻproq ayollarda kuzatiladi. Davo asosan oʻsmani olib tashlash, suyak shaklida — ortopedik usullar, buyrak-tosh kasalligida jarrohlik usuli qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperinflyatsiya

**Giperinflyatsiya** (yun. giper... va lot. inﬂatio —shishish , koʻtarilish) — tovarlar narxining shiddat bilan kutarilishi, muomaladagi pul massasining koʻpayishi; pul birligi qadrining keskin pasayishiga, toʻlov muomalasining izdan chiqishiga, odatdagi xoʻjalik aloqalarining uzilishiga olib keladi. Odatda narxning oʻsish darajasi oyiga 1,5 barobar yoki 50% ga yetganda giperinflyatsiya jarayoni boshlangan hisoblanadi. Giperinflyatsiya bilan inflyatsiya oʻrtasidagi chegarasini aniqlash juda qiyin. Giperinflyatsiyaning yana bir muhim belgisi — korxona, tashkilotlar va aholi nima qilib boʻlsa ham pulni tovarga aylantirishga urinadi, tovar sotib olish mumkin boʻlgan, qadri yuqori pul — valyuta yigʻa boshlaydi. Giperinflyatsiya sharoitida narx-navoni mutlaqo tartibga solib boʻlmaydi, barter avj oladi, pul oʻz vazifalarini bajarmay qoʻyadi. Giperinflyatsiya iqtisodiy tanglik belgisidir. Giperinflyatsiya aksariyat hollarda oʻta tasodifiy siyosiy va iqtisodiy omillar — urushlar, iqtisodiy tanazzul, xukumat siyosati tufayli aholining pulga ishonchsizligi va b. natijasida kelib chiqadi. 20-asrning 20-y.lari boshida Germaniyada va Ikkinchi jahon urushi davrida Xitoyda yaqqol kuzatilgan. giperinflyatsiyaning oldini olish uchun shoshilinch holda inflyatsiyaga qarshi choralar koʻriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperplaziya

**Giperplaziya** (giper... va yun. Plasis — shakllanish, hosil boʻlish) — toʻqima va aʼzolar tuzilish elementlari (hujayralar)ning zoʻr berib koʻpayishi natijasida ular sonining ortishi. giperplaziya odam, hayvon va oʻsimliklarda ham kuzatiladi. Giperplaziya asosan hujayraning yangidan qosil boʻlishidir, ammo hujayra ichidagi nozik tuzilmalar (yadro, yadrocha, mitoxondriya, ribosoma, lizosoma, endoplazmatik toʻr va hokazo)da ham giperplaziya roʻy berishi mumkin, ayni vaqtda hujayra koʻpayishi bilan birga kattalashadi (yurakning muskul tolalaridagi; buyrak, jigar epiteliysining hujayralaridagi giperplaziya). Giperplaziya fiziologik (mas, homiladorlikda sut bezlari epiteliysining koʻpayishi), buzilgan funksiyani tiklaydigan regeneratsiya jarayoni (qon yoʻqotilgandan keyin yoki kamqonlikda qon yaratuvchi sistemadagi giperplaziya), patologik (endokrin bezlar oʻzaro aloqasining buzilishi natijasida oʻsmalar oʻsishi va hokazo) boʻlishi mumkin. Giperplaziya baʼzan toʻqimalarning aynib, atipik ravishda oʻsishi va oʻsma hosil boʻlishiga olib keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperralizm

**Giperralizm** (giper... va realizm), fotorealizm — Amerika va Fapbiy Yevropa rassomlik sanʼatida 20-asrning 60-y.lari oxirida shakllangan oqim. G. badiiy uslubdagi (abstraksionizm rad etgan) hayotiy aniqlikni tiklashga intildi. Bunda fotosurat yoki kinokadr asosida yasama obrazlar yaratish va hokazodan foydalanildi. G. namoyandalari (AQSH da Ch. Klouz, D. Perrish, D. Xanson, D. Eddi, Kanadada A. Kolvill va b.) rassom uslubini deyarli yoʻqqa chiqaruvchi texnik usullarni qoʻllaydi. Voqelikni hissiz, narsa va voqealarni mexanik koʻchirmasini yaratish oʻz navbatida voqelikni gʻayritabiiy tarzda buzib koʻrsatishga olib keldi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipersten

**Gipersten** (giper... va yun. stenos — kuch, qattiqlik) — jins hosil qiluvchi mineral. Piroksenlar guruhiga mansub. Kimyoviy formulasi (Mg, Fe2+),[Si2O6]. Rombik singoniyali. Prizmatik kristallar va mayda donachalar holida uchraydi. Rangi toʻq yashil, qoʻngʻirdan qoragacha. Yaltiroqligi shishasimon. Qattiqligi 5—6. Zichligi —3300–3500&nbsp;kg/m3. Oʻta asosli magmatik jinslarda uchraydi. Rossiya Federatsiyasi (Slyudyanka), Ukraina (Golovin), Bavariya (Bodenmays), Kanada, Eron, Indoneziyada va b. mamlakatlarda topilgan. Oʻzbekistonda Chatqol (Shovozsoy), Qurama (Oqtepa, Qoʻrgʻoshin) va Tomditovda bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipertenziya

**Gipertenziya** (giper... va lotincha Tensio — kuchayish) — aslida qon tomirlari, organizm kovak aʼzolari, boʻshliqlari va toʻqimalarda gidrostatik bosimning ortishini anglatuvchi umumiy tushuncha. Gipertenziya termini koʻproq kalla ichki bosimi va kon tomirlari (arteriya va vena) bosimi oshganda qoʻllanadi (qarang Gipertoniya kasalligi). Gipertenziya holati ayrim kasalliklar belgisi boʻlishi yoki baʼzan shu aʼzolar bosimining muntazam ortishi, ular faoliyatining izdan chiqishiga olib kelishi mumkin. Goho sogʻlom kishilarda ham gipertenziya kuzatiladi va hech qanday asorat qoldirmay, tezda oʻtib ketadi. Gipertenziyaning oldini olish uchun uni vaqtida aniqlab davolatish va unga sabab boʻladigan omilni bartaraf etish lozim. Arterial gipertenziya bu qon aylanishining tizimli doirasidir va u narsa koʻpincha kishi oʻziga foydali boʻlgan narsani haddan tashqari koʻp ishlatsa uni ishdan chiqishga olib keladi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Issiq elitishi

**Issiq elitishi** - tashqi muhitning yuqori temperaturasi taʼsirida badanning qizib ketishidan kelib chikadigan kasallik. yozda, saratonda yoki is-siq binoda uzoq ishlaganda I. e. mumkin. Ter bezlarining sust ishlashi, organizmning suvsizlanishi, suv ichish maromini buzish va b. sabablar bilan ter chiqmasligi yoki havoning juda nam boʻlishi, namni oʻtkazmaydigan kiyim kiyish va sh. k. natijasida badandan ter bemalol bugʻlanib ketmasligidan boʻladi (qarang Termoregulyasiya). Issiqqa har kim har xil chidaydi, buning ustiga biror kasallik bilan ogʻrib oʻtishdan keyin, ich ketganda, bezgak tutganda, spirtli ichimliklar ichganda va shunga oʻxshash hollarda odamning issiqqa chidami oʻzgarishi mumkin. Qalqonsimon bez, yurak-tomir kasalliklari boʻlgan, semirib ketgan kishilar boshqa kishilarga nisbatan tezroq qiziydi. Ayniqsa, yangi tugʻilgan va goʻdak bolalar salga qizib ketadi. Organizm qizib ketganda gavda temperaturasi avvaliga sekinlik bilan koʻtariladi, keyin tobora tez oshadi. Odam gavdasi qizib ketganda darmoni qurib, baʼzan boshi aylanadi. Zoʻr berib terlash natijasida organizmdan koʻp suv va tuz chiqib ketadi. Toʻqimalarda suv kamayishi tufayli ter va siydik kam chiqadi, qon quyuklashib, tomirlarda qon harakati qiyinlashadi, toʻqimalar kislorodga yolchimaydi, shuning oqibatida bosh miya faoliyati buziladi. I. e. toʻsatdan boshlanadi: gavda temperaturasi 42—43° gacha koʻtariladi, bosh, orqa, oyoklar ogʻriydi, baʼzan koʻngil aynib, odam qusadi, ich ketadi, yuz qizaradi va kerkadi, nafas olish va tomir urishi tezlashadi. Issiq qattiq elitganda hushsizlik, tirishish hollari kuzatiladi, koʻz qorachiqlari kengayadi, ular yorugʻdan taʼsirlanmaydi, badan koʻkarib qoladi, baʼzan talvasa tutadi. Tez yordam: issiq elitgan kishini salqin joyga yotqizib, kiyimini yechish, badaniga sovuq suv sepib, orom berish, fiziologik eritma quyish, sunʼiy nafas oldirish, kislorodga yolchitish, yurak faoliyatini yaxshilaydigan dorilar berish va darhol vrachga murojaat qilish zarur (yana qaranf Oftob urishi). Oldini olish: issiq binolarni shamollatish (ventilyasiya yoki konditsioner yordamida), yengil kiyim kiyish, ustdan sovuq suv quyib, tanani savitish, issiq sexda ishlaganda gazli shoʻrtang suv yoki meva sharbati, ayniqsa olcha suvi ichish kerak. Suv ichish rejimiga rioya qilinsa va ter bemalol bugʻlanib tursa, odam 50—60° temperatura chidaydi (organizmga ziyon yetmaydi). Issiq iqdimga yoki issiq joyda ishlashga asta-sekin moslashuv (adaptatsiya) ning ahamiyati katta. 

## Manbalar
Gipertovush

**Gipertovush** - chastota yu si 10’1013 Gs gacha boʻlgan elastik toʻlqinlar spektrining yuqori chastotali qismi. Gipertovush boʻylama toʻlqin boʻlib, fizik tabiatiga koʻra ultratovush (yu=2-104—109 Gs)dan farq qilmaydi, lekin gipertovush chastotasi nisbatan katta boʻlgani uchun u muhitdagi zarra va kvazizarralar bilan nisbatan kuchli taʼsirlashadi. Gipertovushni koʻpincha kvazizarralar — fononlar oqimi deb qaraladi.

Gipertovushning chastota sohasi elektromagnit toʻlqinlarning desimetr, santimetr va millimetr oraligʻiga, yaʼni oʻta yuqori chastotasi (OʻYUCH)ga toʻgʻri keladi. Shu sababli uning toʻlqin uzunligi qisqa (<\07 m) boʻlganligi uchun havoda (uncha katta bulmagan bosimdagi gazda) tarqalmaydi, suyuqliklarda esa yutilish kuchli boʻlgani uchun tarqalish masofasi kichik. Qattiq jismlarda, nuqsonsiz kristallar — monokristallarda, past temperaturalarda gipertovush nisbatan yaxshi tarqaladi. Masalan, kvars monokristallining uqi boʻylab xona temperaturasida gipertovush tarqalganda uning tebranish amplitudasi 1 sm masofada 2 martaga kamayadi.

Gipertovush— jism yoki modda atom (ion) yoki molekulalarining tebranma harakati tufayli, yaʼni tabiiy issiqlik harakati va sunʼiy uygʻotilgandagi harakati tufayli vujudga kelishi mumkin. Chastotasi IO9— 1013 Gs boʻlgan va issiqlik harakati tufayli vujudga kelgan toʻlqinlar issiqlik gipertovushi yoki issiqlik fononlari deb ataladi. Bu toʻlqinlar, yaʼni gipertovush optik bir jinsli muhitlarda yorugʻlikning sochilishiga va uning chastotasi oʻzgarishiga (Mendelshtam — Brillyuen-sochilishi), qattiq jismlarda esa 1012—1013 Gs chastotali gipertovush rentgen nurlarining diffuznoy sochilishiga olib keladi.

Gipertovushning suyuqliklarda tarqalish tezligi uning chastotasiga bogʻliqligi, (gipertovush dispersiyasi), qator suyuqliklarda yutilish koeffitsiyentining nisbatan kichikligi (anomal holat) aniqlangan. gipertovushni hosil qilish uchun koʻpincha plastina shaklidagi rezonans pyezoelektrik oʻzgartirgichlar ishlatiladi. Gipertovushning toʻlqin uzunligi qisqa boʻlgani uchun plastina kalinligi juda kichik boʻlishi kerak, buning uchun pyezoelektrik modda (mas, CdS, ZnS, ZnO va b.) plyonkalari tovush oʻtkazgichlarga vakuumda purkalib hosil qilinadi. Shu jumladan, pyezoelektrik kristall OʻYUCH li elektr maydoni taʼsirida pyezoelektrik deformatsiyalanishi natijasida gipertovush hosil qilinadi. Deformatsiya chastotasi gipertovush chastotasiga mos boʻladi. Gipertovush OʻYUCH magnit maydonida kristallarda magnitostriksiya hodisasi asosida ham hosil qilinadi. Yuqorida qayd qilingan usullarning f.i.k. juda kichik (bir necha %). Shuning uchun gipertovushni hosil qilish uchun lazerlar, oʻta oʻtkazgich asosidagi nurlatgichlar qoʻllanadi. Gipertovushning xususiyatlari uni modda xossalarini, ayniqsa, qattiq jismlar fizikasini oʻrganishda qoʻllashga, shu jumladan akustoelektronika va akustooptika qurilmalarini yaratishga imkon beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipertoniya

**Gipertoniya** (giper... va yun. tonos — taranglik) — aʼzo va toʻqimalar tonusi (tarangligi)ning ortishi. Mayda arteriyalar tonusining ortishi natijasida qon bosimining koʻtarilishi gipertoniya deb ataladi. Gipertoniya kasalligi, nefrit va b.ning asosiy belgisi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipertonik eritmalar

**Gipertonik eritmalar** - osmotik bosimi odam, hayvon va oʻsimlik hujayralari ichidagi suyuqlikning osmotik bosimidan yuqori eritmalar. Gipertonik eritmalar mikrobga qarshi taʼsir etganda toʻqimalar, jumladan, ayrim hujayralar (mikroblar) suvini yoʻqotib, bujmayib qoladi (qarang Plazmoliz) va ularning hayot faoliyati keskin pasayadi. Gipertonik eritmalar gipotonik eritmalar va izotonik eritmalar bilan birga tirik toʻqima va hujayralardagi osmotik bosimni oʻlchash uchun qoʻllanadi. Goʻsht, baliq va sabzavot mahsulotlari tuzlanganda osh tuzi gipertonik eritmalar konservalovchi mahsulotlarga taʼsir koʻrsatadi. Yalligʻlanish jarayonlarini tuzatishda ham gipertonik eritmalardan foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipertrixoz

**Gipertrixoz** (giper... va yun. thrichos— soch), badanni ortiqcha jun bosishi, sertuklik — endokrin bezlar funksiyasining buzilishi natijasida badanni qalin tuk (jun) qoplashi yoki mutlaqo tuk boʻlmaydigan joylardan tuk chiqishi. Tugʻma va orttirilgan G. boʻladi, bolaning kafti, tovoni, oyoqqoʻl barmoqlarining ichki tomonidan tashqari, badanning hamma qismi mayin, uzun, nozik tuk bilan qoplanadi. Tuklar bir joyda (mahalliy, mas, yuzda) yoki badanning hamma qismida (tarqoq) uchrashi mumkin. Ichki sekresiya bezlari faoliyatining buzilishi, shuningdek, issiq, mexanik va kimyoviy taʼsirotlar natijasida badanning maʼlum bir joyida tuklar koʻp oʻsadi. Butun badanning sertukligi, tabiatan kishi konstitutsiyasiga (mas, janubdagi baʼzi xalqlar sertuk boʻlishi) ham bogʻliq. Ustki lab, lunjlar, baʼzan engak va boʻyinda dagʻal tuk (soqol-moʻylov) oʻsishi mumkin (qarang Girsutizm); baʼzan balogʻatga yetish yoki klimakteriya davrida ham kuzatiladi. G. yaqqol namoyon boʻlib, kishi husnini buzsa, kosmetolog-shifokorga koʻrinish, agar unga biror kasallik sabab boʻlsa vaqtida davolatish zarur.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipertrofiya

**Gipertrofiya** (giper... va yun. trophe — oziqlanish) — aʼzoning toʻqima elementlari (hujayralar, muskul tolalari) oʻsishi oqibatida shu aʼzo yoki uning biror qismining kattalashib ketishi. Gipertrofiyaga asosan aʼzoning zoʻr berib ishlashi sabab boʻladi. Chin va soxta, fiziologik va patologik gipertrofiya farq qilinadi. Chin gipertrofiya aʼzo parenximasi hisobiga roʻy bersa, soxta gipertrofiya aʼzoda oraliq va yogʻ toʻqima vujudga kelishiga bogʻliq. Soxta gipertrofiyada aʼzo funksiyasi kuchaymay, balki susayadi. Mas, jismoniy ish bilan shugʻullanuvchi sogʻlom kishilarda, shuningdek, sportchilarda doimiy zoʻriqish taʼsirida skelet va yurak muskullari kattalashib ketadi (fiziologik gipertrofiya). Baʼzi patologik gipertrofiya (kasallik oqibatida kelib chiqadigan gipertrofiya) ham yuqoridagiga oʻxshash roʻy beradi. Yurak-tomir sistemasi (yurak poroklari, gipertoniya kasalligi) va baʼzi oʻpka kasalliklarida patologik gipertrofiya kuzatiladi. Juft aʼzolar (mas, buyrak) ning bittasi olib tashlansa ikkinchisi kattalashib, uning vazifasini bajara boshlaydi, yaʼni gipertrofiya boshlanadi (qoplama gipertrofiya). Neyroendokrin buzilishlar ham patologik gipertrofiyaga sabab boʻladi (qarang Akromegamiya, Girsutizm).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperyadro

**Giperyadro** — tarkibiga nuklonlardan tashqari giperon ham kiradigan atom yadrosi. Yadrolarning sekin harakat qilayotgan K-mezonlarni tutishi, yuqori energiyali zarralarning yadro nuklonlari bilan oʻzaro taʼsiri natijasida G.-ya. vujudga keladi. Natijada sekin harakat qiluvchi lyambda L°-giperon hosil boʻladi, bu giperon oʻz navbatida yadro bilan bogʻlangan sistemani paydo qiladi. G.-ya. yashash vaqti L°- giperonning yashash vaqti bilan aniqlanadi (=1010 s). Birinchi G.-ya.ni 1952 yilda polyak fiziklari M. Danish va Ye. Pnevskiylar topgan. Barcha maʼlum G.-ya.lar lyambda G.-ya.lar hisoblanadi, yaʼni L"-giperonli yadrolardan iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipnopediya

**Gipnopediya** (yun. hypnos — uyqu, paideia — oʻqitish) — tabiiy tush koʻrish vaqtida ovoz vositasida axborot uzatish yoʻli bilan oʻqitish. G.ning samaradorligi bahstalab. Undan cheklangan doiradagi oʻquv materiallarini oʻzlashtirish uchungina foydalanish mumkin. Shu sababli G. anʼanaviy pedagogik jarayon oʻrnini bosa olmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipo...

**Gipo...** (yun. hypo — ostida, tagida) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi, oʻzi qoʻshilib kelgan soʻzga: 1) quyida ekanlik (mas, gipoderma); 2) meʼyorga nisbatan pasayganlik (mas, gipotoniya) maʼnolari ifodasini beradi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipobromitlar

**Gipobromitlar** — bromning kislorodli birikmalari, gipobromit kislota NVgO tuzlari — MeVYU lar (bu yerda Me metallar). Gipobromit kislota va uning tuzlari beqaror moddalardir. G. kimyoda oksidlovchi sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipovitaminoz

**Gipovitaminoz** (gipo...va vitaminlar) — organizmda vitaminlar yetishmasligi sababli kelib chikadigan kasallik holati. 

## Yana qarang

* Avitaminoz
* Gipervitaminoz

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipogalaktiya

**Gipogalaktiya** (gipo... va yun. galaktos — sut) — bola emizish davrida sut kamayib qolish xrlati (qarang Agalaktiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperfunksiya

**Giperfunksiya** (giper... va funksiya) — organizm sistemalari yoki biror aʼzo, toʻqima faoliyatining kuchayishi. G. fiziologik taʼsirlovchining taʼsiriga javob reaksiyasi, mas, sportchilarda yurak muskullari qisqarishlari kuchining ortishi yoki patologik biror kasallik tufayli (mas, qalqonsimon bez G.sida tiroksin gormoni kup ajraladi — gipertireoz kuzatiladi) roʻy berishi mumkin (yana q. Gipofunksiya).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipogen konlar

**Gipogen konlar**, magmatogen konlar, endogen konlar— Yer poʻstining chuqur qismlarida magmatik qorishmalar yoki issiq suvli eritmalardan yuqori temperatura va bosim sharoitida hosil boʻlgan foydali qazilma konlari. Gipogen konlar 5 asosiy genetik guruh: magmatik, pegmatitli, karbonatitli, skarnli va gidrotermal konlarga ajraladi.

Magmatik konlar foydali elementlar (xrom, titan, platina, mis, nikel va boshqalar)ga boy qorishmalarning sovishidan hosil boʻladi. Pegmatitli konlar soviyotgan magmadan ajralib chiqqan qoldiq mahsulotlar. Karbonatli konlar kalsiy, magniy va temir karbonatlarining toʻplanishidan hosil boʻladi. Bular bilan temir, mis, niobiy rudalari, apatit va flagopit konlari bogʻliq. Skarnli konlar magmatik togʻ jinslarining qizigan tutash zonalariga issiq bugʻlarning taʼsir etishidan tarkib topadi (temir, mis, volfram, qoʻrgʻoshin, pyx, bor va boshqalar). Gidrotermal konlar Yerning chuqur joylarida harakatlanadigan qaynoq suvli eritmalardan choʻkkan rudalardan (rangli, nodir, radioaktiv va boshqa rudalari) iborat.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipogen minerallar

**Gipogen minerallar** - (gipo... va yun. genes — kelib chiqishi) — Yer poʻstining chuqur qismida mineral hosil boʻlish jarayonlari natijasida vujudga keladigan minerallar. G. m.ga silikatli va sulfid oksidli magmaning kristallanishidan hosil boʻlgan minerallar (dala shpatlari, piroksenlar, olivin, xromit, titanomagnetit va b.), gazsimon birikmalarga boy qoldiq (pegmatit) eritma minerallari (slyudalar, topaz, berill va b.), kontakt-metasomatik minerallar (granatlar, vezuvianlar, magnetit, sheelit va b.), gidrotermal ruda tomirlari minerallari (flyuorit, volframit, kassiterit va b.) va vulkan buglari minerallari (oltingugurt va b.) kiradi. G. m. paydo boʻlish jarayoni gipo gen jarayonlar deyiladi. G. m.ning koʻplari Yerning yuza qismida barqaror emas va nurash natijasida gipergen minerallarga aylanadi. G. m. turini aniqlash ular bilan bogʻliq boʻlgan foydali qazilmalarni qidirib topishga imkon beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoglikemiya

**Gipoglikemiya** (gipo... yun. glykys — shirin va haima — qon) — qonda qandning norma (70 mg %) dan kamayishi. Sogʻlom kishilar uglevodlar koʻp qabul qilganida, zoʻr berib jismoniy ish bilan shugʻullanganida, shuningdek ayollarda laktatsiya davrida gipoglikemiya roʻy berishi mumkin. Meʼda osti bezi, jigar, buyrak kasalliklari va b. ham gipoglikemiyaga olib keladi. Bemorga insulin ortiqcha berilganda gipoglikemik shok kuzatiladi, bundam holat roʻy berganda venaga glyukoza yuboriladi. Qonda qand miqdorining 40 mg% dan kamayib ketishi koʻpgina noxushliklarga; hushdan ketish, tirishish, hatto oʻlimga olib kelishi mumkin. Gipoglikemiyaga sabab boʻlgan asosiy kasallik aniqlanib, uni davolash tadbirlari koʻriladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipogonadizm

**Gipogonadizm** (gipo... va gonadalar), gipogenitalizm — jinsiy gormonlar yetishmasligi oqibatida kelib chiqadigan va jinsiy aʼzolar hamda ikkilamchi jinsiy belgilarning yetarli darajada rivojlanmasligi bilan ifodalanadigan kasallik holati. Birlamchi va ikkilamchi gipogonadizm farq qilinadi. Birlamchi gipogonadizm kasallik oqibatida jinsiy bezlarning bevosita shikastlanishi (jinsiy differensiyalanishning tugʻma nuqsonlari, jarohatlanishlar, nurlanish va b.) natijasida kelib chiqadi. Ikkilamchi gipogonadizm gipotalamus-gipofiz sistemasi kasalliklari (mas, oʻsmalar) natijasida gonadotrop gormonlar yoki rilizing-omillar sekresiyasi kamayib ketishi yoki toʻxtashi oqibatida roʻy beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoderma

**Gipoderma** (gipo... va yun. derma — teri) — 1) umurtqasiz hayvonlarda yirik epitelial hujayralardan tashkil topgan tana devorining bir qismi. Toʻgarak chuvalchanglar G.si tashqi kutikula bilan ichki muskul qavatlari oraligʻida joylashgan. Boʻgʻimoyoqlilarda G. bir qavat teri epidermisidan iborat boʻlib, tana sirtida xitin kutikula hosil qiladi. Oʻrgimchaksimonlarning zahar, toʻr va hidli suyuklik ishlab chiqaradigan bezlari ham G.dan hosil boʻlgan; 2) koʻpchilik yuksak oʻsimliklar organlarining qoplovchi toʻqimalari ostida joylashgan hujayralarning bir yoki bir necha qavati. Oʻsimliklar G.sida suv yigʻilib turadi; baʼzi oʻsimliklar G.si tayanch va himoya funksiyasini bajaradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipogenitalizm

**Gipogenitalizm** (lotincha gipo… Va genitalis – jinsiy) – jinsiy bezlar (moyak, tuxumdon) bilan ichki va tashqi jinsiy aʼzolarning yetilmay qolishi, ikkilamchi jinsiy belgilarnit anik, sezilmasligi. Jinsiy tizimning tugʻma nuqsonlari, oʻtkir va surunkali yuqumli kasalliklar G.ga sabab boʻladi. G.ni davolashda gormonlardan tashqari, kasallikning asosiy sababchisi bartaraf etiladi.

## Manbalar
Gipoidli uzatma

**Gipoidli uzatma** - vintli tishli uzatma; ayqash oʻqli konussimon tishli gʻildirakdan iborat. Gʻildiraklarning tishlari qiyshiq va egri chiziqli boʻlishi mumkin. Shovqinsiz ishlashi, katta zoʻriqishlarga chidamliligi bilan boshqa uzatmalardan farq qiladi. Ish vaqtida tishlarda koʻndalang va boʻylama ishqalanish paydo boʻladi, shuning uchun tishlar doimo moylab turiladi. Avtomobil va traktorlar, teplovozlar, toʻqimachilik stanoklari va b.da qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipokapniya

**Gipokapniya** (gipo... va yun. kapnos — tutun) — qonda karbonat angidrid (SO2)ning kamayishi. Sof kisloroddan yoki SO2 kamaygan havodan hamda atmosfera bosimi past sharoitda nafas olganda, halloslaganda, shuningdek, sunʼiy nafas oldirilganda kuzatiladi. Qonda kislorod yetishmasligi karotid sinus xemoreseptorlarini taʼsirlab, nafas olishni tezlatadi, natijada SO2 alveolyar havodan va qondan chiqib ketadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipokotil

**Gipokotil** (gipo... va yun. kotyle - oʻyiq) — oʻsimlik poyasining ildiz boʻynidan to urutalla oʻrnashgan joygacha boʻlgan qismi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoksemiya

**Gipoksemiya** (gipo... va lotincha oxugenium — kislorod), anoksemiya — qonda kislorod miqdorining kam boʻlishi. Keltirib chiqargan sabablariga koʻra arterial, venoz va b. turlari farq qilinadi. G. oqibatida gipoksiya roʻy beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipomorfoz

**Gipomorfoz** (gipo... va yun. morphe — shakl, koʻrinish) — organizmlar tuzilishining rivojlanmasdan ikkilamchi soddalashuvi; biologik progressning asosiy yoʻnalishlaridan biri. G. koʻpincha tur ajdodlari individual rivojlanishidagi soʻnggi davrlarning tushib qolishida namoyon boʻlib, organizmning boshqa muhitga oʻtishi bilan bogʻliq (suvda va quruklikda yashovchilarning quruqlikka chiqishi). Neoteniya - ayrim dumli suvda va quruklikda yashovchilar ontogenezining lichinka davrida toʻxtab, jinsiy voyaga yetgan organizm singari koʻpayish xususiyatiga ega boʻlishi G.ga misol boʻla oladi. G. katamorfoznshg xususiy koʻrinishlaridan biridir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipodermatozlar

**Gipodermatozlar**, oʻqara - hayvonlar, asosan qoramollarda, qisman otlarda uchraydigan surunkali invazion kasallik. Oddiy teri osti (orqa miya) boʻkalari (Hypoderma bovis) va janub teri osti boʻkalari (qiziloʻngach soʻnasi) (Hypoderma lineatum) lichinkalari qoʻzgʻatadi. Parazitlar joylashgan organ va toʻqimalarning yalligʻlanishi, organizmning umumiy zaharlanishi, hayvonlar mahsuldorligining pasayishi bilan kechadi. Voyaga yetgan boʻkalar ariga oʻxshaydi, yil davomida bir marta avlod beradi. Urgʻochilari hayvonlarning terisi (juni osti)ga 800 tacha tuxum qoʻyadi. 3—5 kunda tuxumlardan chiqqan lichinkalar teri orqali hayvon organizmiga kirib, asosan orqa belda toʻplanadi. Oradan 2—3 oy oʻtgach, orqa miya kanaliga (N. bovis) va qiziloʻngachning chuqur qatlamiga (N. lineatum) yetib boradi. Yetilgan lichinkalar terida hosil qilgan oqma teshiklari orqali yerga tushadi, 2—3 kun oʻtgach, gʻumbakka aylanadi.

Belgilari: zararlangan hayvonlarning terisi ostida qattiq, oqmasi boʻlgan shishlar paydo boʻladi (150 tagacha). Davolash va oldini olish: kuzda, boʻkalar uchishi toʻxtaganidan keyin mollar 25—30 kun oraliq bilan ikki marta neotsidol, ektomin, ektofor, dikosafos kabi insektoakaritsidlar bilan choʻmiltiriladi yoki artiladi, bahorda xuddi shu preparatlar eritmalari bilan yoki xlorofosning 4% suvli eritmasi bilan ishlov beriladi. Boʻkalarning jadal uchishi davrida hayvonlarni dalada tunda boqish, kunduzi qorongʻi molxonalarda saqlash tavsiya etiladi, har 25—30 kunda insektitsidlarning suvdagi eritmalari bilan hayvonlarni artish (choʻmiltirish) lozim.

Hoshim Nurmamatov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoplaziya

**Gipoplaziya** (gipo... va yun. plasis — shakllanish, xrsil boʻlish), giponeziya — embrional rivojlanish buzilgani sababli toʻqima, aʼzo, gavdaning bir qismi va butun organizmning oʻsmay qolishi, chala yetilishi. Turli aʼzolardagi G.ning ahamiyati har xil. Juft aʼzolardan biri (mas, buyrak) normal rivojlangan holda ikkinchisining oʻsmay qrlishi unchalik sezilmaydi, chunki normal rivojlangan buyrak gipertrofiyalanadi. Boshqa aʼzolar, mas, bosh miyaning oʻsmay qolishi (mikrotsefaliya) butun organizmga yomon taʼsir etib, uni koʻpincha erta halok qiladi. Tashqi va ichki muhitning turli omillari (onaning turli kasalliklari, nur energiyasi taʼsiri, shikastlanish, notoʻgʻri ovqatlanish), shuningdek, onadan bolaga oʻtadigan yuqumli kasalliklar (qizilcha, toksoplazmoz, sitomegaliya, poliomiyelit) G.ga sabab boʻlishi mumkin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giposmiya

**Giposmiya** (gipo... va yun. osme — hid bilish) — hid bilish sezgisining susayishi. Bunday odam har qanday yoki baʼzi xidni sezmasligi mumkin. Burundan nafas olish buzilganda, burun boʻshligʻining shilliq qavati oʻtkir yoki surunkali yalligʻlanganda, hid bilish nervining periferik qismi kasallanganda, hid bilish markazi zararlanganda (tugʻma G.) roʻy beradi. Bosh miyaning peshona boʻlagida yoki miyachada oʻsma paydo boʻlganida, nevroz, psixoz kabi kasalliklarda ham baʼzan G. kuzatiladi. U bir va ikki tomonlama, vaqtincha yoki ayrim hidlarga nisbatan boʻlishi mumkin. Davo kasallikni keltirib chiqargan asosiy sabablarni bartaraf etishga qaratiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipospadiya

**Gipospadiya** (yunoncha: hypospao — pastga tortaman) — tugʻma norasolik. Siydik chiqarish kanali ostining yoriq boʻlishi, shu sohaning quyi Femida homila shakllanayotgan davrda buzilish roʻy berishi, siydik chikarish kanali (uretra)ning takomillashmay qolishi. Bunda uretraning tashqi teshigi olat boshiga emas, balki olat tagiga, yorgʻoqqa yoki oraliqqa ochilgan boʻladi, siydik ana shu teshikdan chiqadi. Bu teshikdan to olat boshi oraligʻigacha boʻlgan xorda tortmoqlari olatni vergulsimon yoki oʻroqsimon shaklda tutib turadi va bu holat bola oʻsgan sayin kuchayaveradi. G. bolaning 6 oylik paytidan boshlab jarrohlik yoʻli bilan bartaraf etiladi. Aks holda bola jimo(jinsiy aloqa)ga yaroqsiz boʻlib qoladi, bepushtlikka olib keladi. Operatsiya qancha barvaqt qilinsa, shuncha yaxshi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipostaz

**Gipostaz** (gipo... va yun. stasis — toʻxtash, turgʻunlik) — genlarning oʻzaro taʼsiri tiplaridan biri; bir gen taʼsirini xromosomaning boshqa qismida yoki boshqa xromosomalarda joylashadi, yaʼni allel boʻlmagan gen yoki genlar tomonidan fenotipda soʻndirilishi (qarang Allellar). Taʼsiri soʻndirilgan gen gipostatik gen, gipostatik genlar taʼsirini soʻndiruvchi genlar esa epistatik genlar deyiladi (qarang Epistaz). Genetik jihatdan oʻzaro oʻxshash boʻlmagan organizmlar chatishtirilganida G. belgilar nisbatini 2-avlodda oʻzgarishiga olib kelishi mumkin; bunday qollarda oʻzgarishning xususiyati epistatik genning gipostatik genga nisbatan dominantligi yoki resessivligiga bogʻliq. Ikki gen dominant boʻlganida 2-avlod fenotipida belgilarning ajralishi Mendel qonunlari boʻyicha 9:3:3:1 nisbatda emas, balki 12:3:1 nisbatda sodir boʻladi. Mas, donining rangi boʻyicha dominant qora (A) va kulrang (V) genlarga ega boʻlgan suli navlari chatishtirilganida A va V genga ega boʻlgan avlodlarda faqat A gen fenotipda yuzaga chiqishi mumkin. Bunday holdaajralish 12 ta qora, 3 ta kulrang va 1 ta oq nisbatda sodir boʻladi. Epistatik va gipostatik genlar resessiv boʻlganida esa 9:3:4 nisbatda ajralish roʻy beradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipostil

**Gipostil** (yun. hypostylos — ustunlar yordamida koʻtarilgan) — usti yopiq hashamatli xona (ibodatxona yoki saroy zali) shiftining kolonnalar qatori ustiga tayantirib joylashtirilishi. G. yoki G.li zallar Qad. Sharq meʼmorligida (Misr, Eron) keng qoʻllangan. Karnakaat Amon ibodatxonasi (mil. av. 13-asr oxiri) G. zalining eni 103 m, ichkarisi 52 m, maydoni 5000 m2 ga yaqin boʻlgan. Tomi 16 qatorli har bir qatori 10 ta kolonnadaga tayangan. Markaziy nefida 6 qatorli, (qar birida 2 tadan) kolonnalar boʻlgan. Markaziy kolonnalar bal. 20,4 m, diametri 3,4 m. Kapiteli ochilgan papirus guliga oʻxshash. Yon tomonidagi kolonnalar bal. 16 m, gʻunchasimon kapiteli tosh bloklarni berkitib turibdi. Har bir kolonnaga muqaddas Amon xudosini ulugʻlovchi tasvirlar ishlangan. Maydoni kengdek, shifti esa goʻyo havoda parvoz qilayotgandek tuyuladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotalamus gipotalamik soha

**Gipotalamus** (;  [gipo]... va  [thalamos] — xona) gipotalamik soha — miyadagi koʻruv boʻrtigʻining ostki qismi; unda vegetativ nerv sistemasining markazlari joylashgan; gipofiz bilan uzviy bogʻlangan. Gipotalamusda nerv hujayralarining 30 juftdan ortiq toʻplamlari — yadrolari bor. Shu nerv xujayralari vazopressin va oksitotsin degan hamda gipofizdan chiqadigan neyrogormonlarni, shuningdek, gipofiz taʼsirida gormonlarning ajralishini kuchaytiruvchi yoki susaytiruvchi rilizing-omillarni hosil qiladi. Ular gipofizga taʼsir koʻrsatadi va uni turli xil murakkab gormonlar ajratishga majbur etadi. Gipotalamusraning salgina oʻzgarishini, organizmdagi qand, tuz, suv, gormonlar va b. moddalar miqdorining andak boʻlsada, oʻzgarishini sezadigan reseptorlar bilan taʼminlangan. Gipotalamus moddalar almashinuvini, yurak-tomir, ovqat hazm qilish, ajratish sistemalari va ichki sekresiya bezlari faoliyatini, uyqu, sergaklik, hayajonlanish mexanizmlarini boshqaradi. Nerv va endokrin sistemalar oʻrtasida aloqa bogʻlaydi.

Gipotalamus tanamizdagi muhim "nazorat markazi" bo'lib, miyaning diensefalondagi sohasi bo'lib, talamus ostida (=hipo) joylashgan. Yuqori markaz sifatida gipotalamus suv va tuz muvozanatini va qonni muvofiqlashtiradi. Bu tana haroratining doimiy bo'lishini ta'minlaydi va oziq-ovqat iste'molini tartibga soladi.Gipotalamus bizning hissiy va jinsiy xulq-atvorimizga ta'sir qiladi va qachon uxlash va qachon uyg'onishimizni belgilaydi.Shuningdek, u endokrin tizimda muhim nazorat organi hisoblanadi, chunki u qachon va qachon bo'lishini tartibga soladi. qancha gormon ishlab chiqariladi.

Gipotalamus vegetativ nerv tizimining po'stloq ostidagi oliy markazidir.Organizmning ichki muhitini doimiyligini ta'minlovchi vegetativ faoliyatlarini idora etib boradi,shuningdek oqsillar yog'lar uglevodlar va tuz almashinuvini idora etadigan markazlar ham gipotalamusda joylashgan.Gipotalamus oz miqdorda yemirilsa,hayvon tana haroratini doimiy bir xil saqlab tura olmaydi.

## Yana qarang

* gipofiz

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil