Sa’duddin Taftazoniy

**Sa’duddin Taftazoniy** (arabcha: سعد الدين تفتازاني — Sa’duddin Taftazoniy — Toʻliq ismi: Sa’duddin Mas’ud ibn Umar ibn Muhammad ibn Abu Bakr ibn Muhammad ibn Abu Said Gʻoziy Taftazoniy) — Qomusiy olim, mantiqshunos va mutakallim.

## Hayoti
Allomaning toʻliq ismi — Saʼduddin Masʼud ibn Umar ibn Muhammad ibn Abu Bakr ibn Muhammad ibn Abu Saʼid Gʻoziy Taftazoniy boʻlib, Taftazoniy nisbasi bilan mashhurdir.
Alloma mantiq ilmining yirik vakillaridan biri hisoblanib, 722/1322-yil (hozirgi Turkma­nistonning) Naso viloyatiga qarashli Taftazon qishlogʻida, ilmda ildiz otgan oilada tavallud topgan. Otasi olim va qozi boʻlgan, shuningdek, bobolari ham ulamolardan boʻlishgan.
Avvalgi taʼlimini Nasoda arab tilini oʻrga­nish­dan boshlagan, Qurʼonni yod olgan va diniy ishlarni oʻrgangan. Keyingi taʼlimni Hirot, Sheroz kabi shaharlarda olgan. Samarqandga koʻchib oʻtgandan keyin, davrining yirik olimlaridan biri shofiʼiy faqihi va ashʼariy mutakallimi boʻlgan. *Azduddin Abdurrahmon ibn Ahmad ibn Abdulgʻaffor Iyjiy* (vaf. 756/1355 y.)dan kalom, mantiq, usul va bayon ilmlaridan taʼlim olgan.
Shuningdek, ustozlaridan biri, *Qutbuddin Muhammad ibn Muhammad Nizomuddin Roziy* (*Qutbiddin Tahtoniy* nomi bilan taniqli (vaf. 1365 y.), koʻp kitoblar u kishiga ishora qilardi, goʻyoki u kishi kitob rastalari va qogʻoz doʻkonlaridek boʻlgan. U kishidan darslarni Damashqda olgan. Yana *Ziyouddin Abdulloh ibn Saʼdulloh ibn Muhammad Usmon Qazviniy* (vaf. 1378 y.), *Nasimuddin Abu Abdulloh, Ahmad ibn Abdulvahhob Qusiy va Bahouddin Samarqandiy* Hanafiylarga shogird tushgan va ilmda yetuk olim darajasiga erishgan.
Alloma islom olamida koʻplab mashhur shogirdlarni tarbiyalab, voyaga yetkazgan. Jumladan, *Hisomiddin ibn Hasan ibn Ali ibn Hasan Abivardiy Xatibiy* (1360—1413), *Haydar ibn Ahmad ibn Ibrohim Rumiy Hanafiy* (Shohu toj nomi bilan tanilgan) (1379—1450), *Muhammad ibn Ahmad Xazariy Koshiy* (vaf. 1522 y.), *Alouddin Ali ibn Muso ibn Ibrohim Rumiy Hanafiy* (1355—1438), qozi *Muhammad ibn Atoulloh ibn Muhammad Roziy** (1366—1426), *Shamsuddin Muhammad ibn Fazlulloh ibn Mujduddin Karimiy* (1372—1457), *Alouddin Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Muhammad Buxoriy Hanafiy* (1369—1438), *Mullo Jaloliddin Yusuf ibn Ruknuddin Avbahiy Xuro-soniy Samarqandiy*, *Lutfulloh Kamol Samarqandiy*, *Hasan ibn Ali ibn Muhammad* ham uning shogirdlari sirasiga kiradi.
Taftazoniy 742/1342-yilda [[Jurjoniya]]ga koʻchib borib, u yerda yanada mashhur boʻlgan. [[Kitob]] yozishga astoydil kirishgan va bir qancha asarlar­ni taʼlif qilgan. [[Asar]]larini [[ulamo]]lar ijobiy baholashgan va [[ilm]] oʻrganishda uning [[kitob]]laridan foydalanishga ijozat berishgan. 748/1347-yilda [[Hirot]]ga koʻchib oʻtgan. Chunki, u yerda [[ulamo]] va [[fazl]] ahllari koʻpchilikni tashkil qilar edi. Taftazoniy ilmiy xalqalardagi majlislarda ishtirok etib, turli xil fikrlarni oʻrtaga tashlab majlislarini qizitgan.
U yerda oʻzning „*Sharhu-l-mutavval ala talxisi-l-miftoh*“ („*Kalitlar mohiyatiga mufassal sharh*“) [[asar]]ini yozib, [[Hirot]] [[podshoh]]iga hadya qilgan. [[Hirot]]da toʻrt yil istiqomat qilib, keyin [[Hom]] shahriga boradi. U yerdan [[Buxoro]]ning [[Gʻijduvon]], keyin [[Kuliston]], soʻng esa 759/1358-yilda yana [[Hirot]]ga qaytgan. U yerda toʻliq oʻn yil turib, [[asar]]lar taʼlif qilgan.
[[Amir Temur]] 791/1389-yilda uning [[Samarqand]]da xizmat qilishini soʻraydi. Avvaliga Taftazoniy eʼtiroz bildiradi, keyinchalik, rozi boʻlib, [[Samarqand]]ga kelgan va vafotigacha shu yerda yashagan.
Taftazoniy qariyb 30 yil (1340—1372) davo­mi­da [[Hirot]] va [[Movarounnahr]]ning turli shahar­laridagi [[madrasa]]larda [[falsafa]] va [[mantiq]]dan dars bergan.
Umrining koʻp qismi [[Samarqand]], [[Xorazm]], [[Buxoro]], [[Gʻijduvon]] kabi [[shahar]]larda oʻtgan. 792/1390 yili Muharram oyining yigirma ikkinchi, dushanba kuni [[Samarqand]]da vafot etgan va [[Saraxs]]ga olib borilib, oʻsha yerda dafn etilgan.

== Faoliyati ==
Saʼduddin Taftazoniy [[alloma]], [[balogʻat]], [[mantiq]], [[kalom]] ilmi va [[nahv]] ilmlari bilimdoni boʻlib, bu sohalarga doir koʻplab [[maʼlumot]]larni jamlab, [[kitob]] tasnif qilish borasida shuhrat qozongan va turli ilmlarga doir koʻplab asarlarga [[sharh]]lar yozgan. Ilk [[asar]]larini oʻn besh oʻn olti yoshlarida yoza boshlagan.
Uning [[kitob]]lari [[maʼhad]] va [[ilm]] dargohlarida [[dars]]lik sifatida oʻqitilgan. Uning yozgan [[asar]]lari dunyoga tarqalib mashhur boʻlgan. Hozirgi [[maʼlumot]]larga qaraganda, uning ilmiy-maʼnaviy [[meros]]iga mansub asarlarning soni oʻttiztaga yetadi, bizga maʼlum boʻlgan asarlari, jumladan:
„*Sharh tasrifi-z-Zinjoniy*“ („*Zinjoniy tasri­figa sharh*“), mazkur [[asar]] „*As-saʼdiya*“ deb ham nomlangan. [[Asar]] „*Aziy*“ nomi bilan mashhur boʻlgan *Azuddin Ibrohim ibn Abdulvahhob ibn Imodiddin ibn Ibrohim Zinjoniyning* (vaf. 1257 y.) „*At-tasrif*“ asari matniga sharhdir. Taftazoniy bu asarni 738/1338-yil oʻn olti yoshida yozib, Shaʼbon oyida tugatgan. Bu [[asar]] uning birinchi kitobidir.
„*Irshodu-l-hodiy*“ („*Hidoyatga olib boruvchi irshod*“) asari nahv faniga tegishli boʻlib, *Ibn Hojib*ning „*Kofiya*“siga muxtasar matndir.
„*Mutavval*“ („*Mufassal*“) nomi bilan tanilgan „*Sharhu-l-mutavval ala talxisi-l-mif­toh*“ („*Kalit­­lar mohiyatiga mufassal sharh*“) asari, *Jaloliddin Muhammad ibn Abdurrohman ibn Umar Qazviniyning* (vaf. 1339 y.) „*Talxisu-l-miftoh*“ („*Kalitlar mohiyati*“) [[kitob]]iga yozgan [[sharh]]idir. Bu asar *Sirojiddin Yusuf Sakkokiy*ning (vaf. 1229 y.) „*Miftahu-l-ulum*“ („*Ilmlar kaliti*“) [[kitob]]ining uchinchi qismiga xulosadir.
[[Asar]] maʼno va bayon ilmlariga taalluqli asar boʻlib, uni qisqartma qilgandan keyin „*Al-muxtasar*“ deb ham nomlagan. [[Alloma]] bu [[sharh]]ni yozishga 742/1342-yil [[Ramazon]] oyining ikkinchi, dushanba kuni [[Xorazm]]da kirishgan. Oʻsha paytda Taftazoniy yigirma yoshlarda edi. Mazkur asar­ni 748/1347-yil safar oyining oʻn birinchi, payshanba kuni [[Hirot]]da tugatgan. [[Amir Temur]] oʻsha kitobni [[Hirot]] qalʼasi eshigiga ilib qoʻygan, deyiladi.
„*Sharhu-l-muxtasar alo talxisi-l-miftoh*“ („*Kalitlar mohiyatiga qisqacha sharh*“) asari „*Mux-tasaru-l-maoniy*“ („*Maʼnolar qisqartmasi*“) nomi bilan tanilgan. U yuqorida zikr etilgan „*Mutav-val*“ („*Mufassal*“) [[asar]]ining qisqartmasidir. Asar 756/1355-yilda yozib tugatilgan.
„*Muxtasaru-l-maoniy*“ asosan darslik sifa­tida [[Al-Azhar]] va boshqa ilm dargohlarida oʻrga­til­gan. Unga juda koʻp hoshiyalarning yozilganligi ham asarning qanday ahamiyatga ega ekanligiga dalolat qiladi.
„*At-talvih ila kashfi haqoiqi-t-tanqih*“ („*Qayta koʻrib chiqish haqiqatlarini kashf etish haqidagi alomatlar*“) [[asar]]i „*At-tavzih sharhu matnu-t-tanqih*“ kitobiga hoshiya boʻlib, uni 758/1357-yil Zulqaʼda oyi, dushanba kuni, [[Kuliston]] (yoki Gulshan) shahrida yozib tugatgan. Oʻsha paytda u 36 yoshda boʻlgan. [[Ulamo]]lar bu kitobni munosib baholashgan, oʻquv dargohlarida darslik sifatida oʻqitilgan, asarga [[hoshiya]] va [[izoh]]lar bitilgan. „*Tavzih maʼa-t-talvih*“ nomi bilan 1902, 1910, 1913 yillar 2 jildda [[Qozon]] shahrida nashr qilingan.
*Imom Jamoliddin Abu Amr Usmon ibn Hojib*-ning (vaf. 1248 y.) „*Muxtasaru-l-muntahiy*“ asariga *Azududdin Iyjiy* tomonidan yozilgan „*Sharh Azududdin Iyjiy*“ („*Azududdin Iyjiy sharhi*“) kitobiga „*Hoshiya*“ yozgan boʻlib, uni 770/1369-yil [[Xorazm]]da yozib tugatgan.
„*Miftoh*“ („*Kalit*“) asari shofiʼiylarga tegish­li, uni „*Miftohu-l-fiqh*“ („[[*Fiqh]]ning kaliti*“), — deb ham nomlangan. Asarni yozishga 782/1380-yil [[Saraxs]]da kirishgan, ammo tugat­ma­si­dan oldin vafot etgan. Asarni nabirasi *Yahyo ibn Muhammad ibn Saʼd* tugatgan. Kitob hozirgacha nashr etilmagan.
„*Muxtasar sharh talxisi-l-jomiʼi-l-kabir*“ („*Katta toʻplam mohiyati sharhining qisqartmasi*“) „*Al-jomiʼu-l-kabir*“ („*Katta toʻplam*“) asari *Muhammad ibn Hasan* (vaf. 803 y.) qalamiga mansub boʻlib, u asarni bir nechta ulamolar sharhlagan. Ulardan biri *Imom Masʼud Gʻijduvoniy*ning (vaf. 1371 y.) sharhidir. Taftazoniy mana shu sharhga suyanib, uni muxtasar qilishga 786/1384-yil Saraxsda kirishgan, lekin yozib tugatmasidan oldin vafot etgan. Bu kitob ham hozirgacha chop etilmagan.
„*Hoshiya ala-l-kashshof*“ („*Al-kashshof“ asariga hoshiya*") asari [[Zamaxshariy]]ning (1075—1144) „*Al-kashshof*“ asariga yozgan hoshiyasidir. Mazkur asar ham vafoti sababli oxirigacha tugatilmagan. Uni 789/1387-yil Rabiʼu-l-oxir oyida [[Samarqand]]da yozgan. Bu hoshiyani [[Hoji Xalifa]] (vaf. 1657 y.) juda maqtagan va uni tengi yoʻq deb aytib oʻtgan. Ulamolar asarni diqqat bilan oʻrganishgan, [[dars]] va [[izoh]] bilan unga bezak berishib, [[hoshiya]]lar bitishgan. [[Kitob]] hanuzgacha nashr etilmagan.
„*Sharhu-r-risolati-sh-shamsiya*“ („*Shamsiya riso­­la­sining sharhi*“) yoki „*Sharhu muxtasari-sh-sham­siya fi-l-mantiq*“ ("*Mantiq ilmi haqidagi „Shamsiya risolasining qisqartmasi“ nomli asarga sharh*") asarini 750/1349-yil Jumadi-l-oxira oyida Mazor-jomda taʼlif qilgan. [[Asar]] *Najmuddin Ali ibn Umar Kotibiy Qazviniy* (vaf. 1277 y.) taʼlif qilgan „*Risolatu-l-muxtasar fi-l-mantiq*“ („*Mantiq ilmi haqidagi muxtasar risola*“) kitobiga yozgan sharhidir. Qazviniy mazkur asarini Xoʻja Shamsuddin Juyiniyga (1050-yilda yashagan) atab yozgani uchun „*Shamsiya*“, — deb nomlagan.
„*Gʻoyatu tahzibi-l-kalom fi tahriri-l-mantiq va-l-kalom*“ („*Mantiq va kalom ilmini tahrir qilishdagi kalom ilmining tarbiyaviy gʻoyasi*“) yoki „*Tahzibu-l-mantiq va-l-kalom*“ („*Mantiq va kalom ilmidagi tarbiya*“) yoki „*Sharh tahzib*“ asari ikki qismga ajralgan: birinchisi mantiq ilmi, ikkinchisi kalom ilmiga bagʻishlangan. Kitobni 789/1387-yil rajab oyi [[Samarqand]]da yozishga kirishgan.
[[Ulamo]]lar [[mantiq]] [[ilm]]iga tegishli qismiga koʻproq yondashishgan, natijada, u qism ommaga tarqalib, mashhur boʻlgan, uzoq vaqt ilm dargohlarida darslik sifatida oʻqitilgan va unga sharhlar tasnif qilingan. Mazkur asarning [[kalom]] qismiga eʼtibor kamroq qaratilgani bois, unchalik mashhur boʻlmagan. [[Olim]]ning bu [[asar]]i va unga yozilgan [[sharh]]larning bir necha [[qoʻlyozma]] nusxasi OʻzR FA ShI [[qoʻlyozma]]lar xazinasida saqlanmoqda.
„*Sharh aqoidi-n-Nasafiy*“ („*Nasafiy aqida­si­ga sharh*“) asari *Najmuddin Abu Hafs ibn Umar ibn Muhammad Nasafiy*ning (1068-1142 y.) „*Aqoidi-n-Nasafiy*“ matniga yozgan sharhidir. „*Al-aqoid*“ kitobiga koʻp ulamolar tomonidan sharhlar yozilgan, lekin Taftazoniyning sharhi ular ichidagi shuhratlisi va ulamolar tomonidan qabul qilinish, muhimlik jihatidan katta ahamiyatga ega boʻlgan. Asar bir qancha sharʼiy ilm dargohlarida darslik sifatida oʻqitilgan. Taftazoniy kitobni 768/1367-yilning shaʼbon oyi Xorazmda yozib tugatgan.
„*Aqoidu-n-Nasafiy*“ asari [[Moturidiy]] [[eʼtiqo­d]]i magʻiz boʻlgan boʻlsa, Taftazoniyning qoʻlida eʼtiqodni mufassal qiluvchi va qolipi boʻlib namoyon boʻlgan. [[Aqoid]] sharhi hoshiyalar bilan nashr qilingan. Asar 1260/1844-yil [[Kalkutta]]da *Mavlaviy Xodim Husayn Azim Obodiy* hoshiyasi bilan, 1286/1869-yil [[Laknahur]]da Xiyoliy hoshiyasi ilova qilinib, 1321/1903-yil [[Misr]]da, 1331/1913-yil Shokir matbaasida, 1897-yil [[Qozon]]da Sharhu-l-Isom hoshiyasi bilan, 1898-yil yana [[Qozon]]da Mavlo Muslihiddin Mustafo Kustaliy hoshiyasi bilan, 1313/1896, 1323/1905 yillarda [[Ostona]]da, 1322/1904, 1323/1905 yillar esa [[Lakhnav]]da „Sharh aqoidi-n-Nasafiy“ va „Al-Xiyoliy sharh aqoidi-n-Nasafiy maa hoshiya Mullo Abdulhakim Siyolkutiy“ nomi bilan nashr etilgan. [[Asar]]ning [[qoʻlyozma]] nusxalari dunyoning koʻplab [[kutubxona]]larida saqlanmoqda.
Hozirga kelib, ushbu asar va unga yozilgan hoshiyalar nafaqat [[sharq]]da, balki [[gʻarb]]da ham tadqiq qilinmoqda. Ushbu asarning nufuzi shundaki, unda [[moturidiy]]a taʼlimoti qisqa satrlar va sharhlar orqali bayon qilib berilgan. Bu oʻquvchiga qulaylik tugʻdirishi bilan bir qatorda, moturidiya taʼlimotini izchil ravishda oʻrganishga imkoniyat yaratadi.
„*Al-maqosid*“ („*Koʻzlangan maqsadlar*“) va uning sharhi kalom ilmi haqidagi muxtasar matn boʻlib, uni sharhlab ham yozgan. Asarlarni 784/1382-yil [[Samarqand]]da [[tasnif]] qilgan.
„*Sharhu-l-maqosid*“ („Koʻzlangan maqsadlarning sharhi“) asari yuqorida aytilgan matnga sharhdir. Taftazoniy matnni tugatib boʻlgandan keyin, 784/1382-yil [[Samarqand]]da unga sharh yozgan. [[Asar]] [[kalom]] [[ilm]]i sohasida yozilgan kitoblarining buyuklaridan biri boʻlgan. Faqatgina uning uslubi qiyinroq boʻlgan. [[Ulamo]]lar asarni muhim sanab, unga hoshiyalar bitishgan.
„*An-naimu-s-savobigʻ fi sharhi-l-kalimi-n-navobigʻ*“ („*Nozik iboralar sharhi boʻlgan toʻliq neʼmatlar*“) asari fiqhiy lugʻatlar haqidagi kitob boʻlib, unda [[Zamaxshariy]]ning „*Navobigʻu-l-kalim*“ („*Nozik iboralar*“) asarini sharhlagan.
*Hasan ibn Muhammad Naysaburiy''ning (vaf. 1328 y.) „Arifmetika haqida quyoshiy risola“ asariga ikkita sharh yozgan: birinchisi „Quyosh risolasi“ (1389 y.), ikkinchisi „Uchburchak burchak­lari haqida risola“ boʻlib, birinchisining geomet­rik qismini sharhlaydi.
Shuningdek, „Sharhu hikmati-l-ishrof“ („Hik­­­matu-l-ishrof“ga sharh"), „Sharh hikmatu-l-ishroq“ („Hikmatu-l-ishroq“ sharhi"), „Al-arbaʼin“ („Qirq hadis“), „Sharhu abyoti-l-misboh“ („Al-misboh“dagi baytlar sharhi"), „Irshodu-l-osiy“ („Osiyni hidoyatga boshlovchi koʻrsatma“), „Al-mutavval fi-l-balogʻa“ („Balogʻat ilmi haqidagi batafsil kitob“) va boshqa asarlarini koʻrsatish mumkin.
Bundan tashqari, Taftazoniy islom falsafasi — kalomga mantiqiy xulosalarni tatbiq etib, ilohiyotning fan sifatida rivojlanishiga katta hissa qoʻshdi.

## Asarlari
* “As-sa’diya” 
* “Sharhu-l-mutavval ala talxisi-l-miftoh” 
* “Sharhu-t-tasnif li-z-Zanjoniy” 
* “Irshodu-l-hodiy” 
* “Sharhu-l-muxtasar alo talxisi-l-miftoh” 
* “At-talvih ila kashfi  haqoiqi-t-tanqih” 
* “Miftoh” 
* “Muxtasar sharh  talxisi-l-jomi’i-l-kabir” 
* “Hoshiya ala-l-kashshof” 
* “Sharhu-r-risolati-sh-shamsiyya” 
* “Gʻoyat tahzibi-l-kalom fi tahriri-l-mantiq  va-l-kalom” 
* “Sharhu-l-aqoidi-n-Nasafiyya” 
* “Al-maqosid” 
* “Sharhu-l-maqosid” 
* “An-naimu-s-savobig‘  fi sharhi-l-kalimi-n-navobig‘” 
* “Muxtasaru-l-maoniy” 
* “Risola fi zavoyei-l-musallas”

## Adabiyotlar

* Samarqandlik allomalar

## Manbalar