open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Janubiy Turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyasi

**Janubiy turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyasi** (JTAKE) - Turkmaniston FA Prezidiumi qoshida prof. M. Ye. Massoy boshchiligida tashkil qilingan (1945). JTAKE tosh davri (Jabal makoni), neolit (Joytun madaniyati), eneolit (Anov, Namozgoh tepa, Goʻksur), jez (Oltintepa) va ilk temir (Yoztepa, Dahiston) davrlari, ayniqsa Parfiya madaniyati boʻyicha muhim arxeologik tadqiqotlar olib borib, yangi va eski Yaisodagi qazishmalar vaqtida jahon tarix fani uchun oʻta muhim ashyoviy dalillar topdi, ulardan ritonlar (fil suyagidan ishlangan) xususidagi maʼlumotlar (M. Ye. Massoy, G. A. Pugachenkova) Italiyada, Parfiya yozma hujjatlari (V. A. Livshits, I. M. Dyakonov) esa Angliyada nashr etildi. JTAKE shaharlar tarixiy topografiyasi va qad. karvon yoʻllarini oʻrganish borasida ham muhim ilmiy tadqiqotlar olib bordi: Erk qala, Gabr qalʼa hamda Sulton qalʼa harobalaridan topilgan idish va buyumlarga tayanib, Marv tarixi davrlarga boʻlindi (3. I. Usmonova, M. I. Filanovich), Marv vohasida 11 — 12-asrda hunarmandchilik taraqqiy etganligi aniqlandi. JTAKE tomonidan Islomdan avvalgi davr (mazdakiylik, buddizm, xristianlik)ga oid yodgorliklar oʻrganildi (G. Ya. Dresvyanskaya). Jumladan Gabr qalʼa va Harobakoshuxdagi cherkov harobasi hamda Turkmaniston FAning 50-y.larda boshlangan (S. A. Yershova) va ayniqsa, JTAKE tomonidan 60-y.larda Marv atrofidagi nekropol toʻla tekshirildi. Marvda Islomga doir arxeologik yodgorliklar (Marvdagi dastlabki masjid, Nomozgoh tepa) harobalarini qazib oʻrganmokda (T. Xoʻjaniyozov, B. D. Kochnev), turkman qabilalari etnogenezi (D. I. Ovezov), qad. meʼmorlik uslublari va antik oʻrta asr sanʼati boʻyicha ilmiy tadqiqotlar (G. A. Pugachenkova) olib bormoqda. JTAKEning 860 dan ziyod ilmiy ishlari, "Trudi YUTAKE"ning 19 jildi, "JTAKE materiallari"ning 2 nashri va bir qancha monografiyalar nashr etilgan.

## Tamoyillar
Janubiy ural

**Janubiy ural** - Ural togʻlarining Ufa daryosi bilan Ural daryosi oraligʻidagi qismi. Uzunligi 550 km. Bal. 1640 m gacha (Yomontov togʻi). Eni 250 km gacha. Keng va baland qismi kvarsit, gneys, kristalli slanetslardan tuzilgan. Sharqiy yon bagʻirlarida togʻ dashti oʻsimliklari, undan yuqorida ignabargli oʻrmonlar oʻsadi (yana q. Ural).

## Manbalar
Janubiy uchburchak

**Janubiy uchburchak** (lotincha ) — osmonning Jan. yarim sharidagi kichik yulduzlar turkumi. Belgisi . Burchak chizigʻi, Sirkul, Jannat Qushi va Qurbongoh yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzlari 2—3 kattalikda. Oʻzbekiston xududida koʻrinmaydi.

## Manbalar
Janubiy Tinch okean qiri

**Janubiy Tinch okean qiri** -Tinch okeanning jan. qismidagi suv osti tizmasi. Avstraliya-Antarktida suv osti tizmasining sharqiy davomi. Shim.-sharqqa tomon 4100 km masofaga choʻzilgan, eni 500—1000 km. Ustini qumoq jinslar, organik qoldiqlar qoplagan. Tizmaning ustida okean chuq. 878 m dan 2500—3000 m gacha. Boshka suv osti tizmalaridan enining kengligi va rift zonasining yaqqol aks etmasligi bilan farq qiladi.

## Manbalar
Janubiy toj

**Janubiy toj** (lotincha ) — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Qavs, Aqrab, Qurbongoh va Teleskop yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston hududida yezda koʻrinadi.

## Manbalar
Janubiy Fargʻona kanali

**Janubiy Fargʻona kanali** - Fargʻona vodiysidagi yirik irrigatsiya kanali. Oʻzbekiston va Qirgʻiziston hududidan oʻtadi. Olay togʻlaridan oqib tushadigan soylar suvini tartibga solish va Fargʻona vodiysining sharqiy va janubiy qismida suv taʼminotini yaxshilash maqgʻsadida hashar yoʻli bilan qazilgan (1940). Shahrixonsoy kanalining (Qoradaryo chap sohilida) yirik shoxobchasi. Dastlab Isfayramsoydagi Besholish uzogʻligigacha qazilgan, keyinchalik Margʻilonsoygacha yetkazildi. 1946-yilda Oltiariqsoygacha davom ettirildi. Uzunligi 120&nbsp;km, eni boshlanishida 12 m, quyi qismida 2 m. Bosh qismida suv sarfi 85 m-³/s. Polvontosh kollektorining suvi qoʻshilgandan soʻng 30 m³/s suv oqadi. Shahrixonsoyda bosh taqsimlagichi boʻlgan toʻsuvchi inshoot qurilgan. Marhamat qishlogʻidan 6&nbsp;km yuqoriroqda Karkidon suv omboridan suv oladi (18 m³/s). Kanalda 3 tezoqar, 35 suv tushirgich, 52 quloq bor. 75,8 ming ga yerni sugʻoradi (25,2 ming ga Andijon viloyatida, 48 ming ga Fargʻona viloyatida, 2,6 ming ga Kirgʻizistonning Aravon tumanida).

## Manbalar
Janubiy Xitoy dengizi

**Janubiy xitoy dengizi** – Tinch okean gʻarbidagi yarim yopiq dengiz. Janubiy-Sharqiy Osiyo sohili bilan Tayvan, Luson, Palavan va Kalimantan orallari oraligʻida joylashgan. Maydoni –; hajmi – 3622 ming km. Chuqurligi janubi-gʻarbida 200 m, shimoli-sharqda 5560 m gacha, oʻrtacha chuq. 1140 m. Janubiy Xitoy dengiziga Sinszyan, Xongxa, Mekong, Menam va boshqa daryolar quyiladi. Qirgʻogʻi ancha tekis. Yirik qoʻltiqlari: Bakbo va Siyam. Eng yirik oroli — Xaynan. Mayda orollarning koʻpchiligi marjon orollardir. Suv osti zilzilalari va vulqon otilishlari boʻlib turadi. Iqlimi subekvatorial iqlim. Qishda shimoli-sharqiy, yozda janubiy va janubiy-gʻarbiy shamollar esadi. Yoz va kuzda tez-tez tayfunlar boʻlib turadi. Dengiz suvining oʻrtacha temperaturasi fevralda 20—28°, avgustda 28—29°. Shoʻrligi 32—34 promilli. Yogʻingarchilik yiliga 2000-2500&nbsp;mm ni tashkil etadi. Suv qalqishi 5,9 m gacha boʻlishi mumkin. Dengizda baliq va boshqa dengiz hayvonlari ovlanadi.

### Yirik portlari
* Bangkok
* Xoshimin
* Syangan
* Guanchjou
* Shantou
* Xayfon
* Manila
Janubiy Xitoy dengizidan muhim xalqaro dengiz yoʻllari oʻtgan.

## Manbalar
Janubiy xitoy platformasi

**Janubiy xitoy platformasi** — tokembriy davri platformasi, Yanszi daryosining kuyi oqimi havzasida joylashgan. Platformadagi anteklizalarda paleozoy yotqiziqlarining gʻilofi saqlangan. Mezozoy erasida kuchli tektonomagmatik faollashish boʻlgan. J. X. p. Xitoy-Koreya platformasidan Sinlin togʻining burmalangan mintaqasi orqali ajralgan. J. X. p.ning tokembriy kristalli zamini (gneyslar, metamorfik slanetslar) Yanszi daryosining jan.dagi Xunan va Szyansi provinitsiyalarida yer yuzasiga chiqib qolgan. J. X. p.ning koʻp qismi kechki proterozoy (siniy yotqiziqlari), paleozoy va trias (dengiz yotqiziqlari: ohaktoshlar, qumtosh, gilli va karbonatli qatlamlar), shuningdek, perm, yura, boʻr davri kontinental koʻmirli yotqiziqlardan iborat choʻkindilar gʻilofidan tashkil topgan. J. X. p. boʻr davrida shiddatli deformatsiyalangan. Platformaning sharqiy qismidagi granitlarda volfram, qalay, surma, simob va b. konlar, uning choʻkindi gʻilofida esa boksit, temir, marganets, toshkoʻmir, yonuvchi slanets, neft va tuz konlari mavjud.

## Manbalar
Janubiy Oʻzbekiston tajriba stansiyasi

**Janubiy Oʻzbekiston tajriba stansiyasi** — bogʻdorchilik, uzumchilik va subtropik ekinlar boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari olib boradigan muassasa. Soʻrxondaryo viloyatining Denov sh.da joylashgan. St-ya Butunittifoq seleksiya ilmiy tadqiqot institutining Denov tayanch punkti (1932) asosida 1945-yili tashkil etilgan. 1956-yildan R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti tarkibida. Asosiy vazifasi bogʻdorchilik, uzumchilik va subtropik mevalar (anor, anjir, xurmo)ning agrotexnikasi uslublarini ishlab chiqish, eng yaxshi mahalliy va chetdan keltirilgan meva, uzum, subtropik ekinlar navlarini oʻrganish va ishlab chiqarishga joriy qilishdan iborat. St-yada uzumchilik va bogʻdorchilik, subtropik ekinlar boʻlimlari, agrokimyo lab. bor. St-ya hududida Davlat nav sinash tarmogʻining subtropik ekinlar nav uchastkasi, Oʻzbekistonda yaagona boʻlgan subtropik va oʻrmon daraxtlarining 200 dan ortiq turini oʻz ichiga olgan noyob dendrariy bor. Eksperimental bazasining umumiy maydoni 136 ga, shu jumladan bogʻ va uzumzorlarning eksperimental va kolleksion ekinlari mayd. 42,1 ga. St-ya kolleksiyasida anorning 140, anjirning 92, sharq xurmosining 62, urugʻli (olma, nok, behi va b.) mevalarning 46, danakli (oʻrik, olxoʻri, shaftoli va b.) mevalarning 55, uzumning 125 navi toʻplangan. St-ya koʻchatzorlarida har yili eng yaxshi subtropik mevali ekinlar va uzum navlarining 500 mingdan ortiq koʻchatlari yetishtiriladi. Yuqori hosildor anor (Desert), xurmo (Denov qandagi, Oʻzbekiston pioneri) navlari yaratilgan, anjirning istiqbolli navlari ajratib olingan.

## Manbalar
Janubiy qutb

**Janubiy qutb** - Yer aylanishining faraz qilinadigan oʻqi, Janubiy yarim sharda yer yuzasi bilan kesishgan nuqta. Janubiy qutb Antarktidaning Tinch okean qirgʻogʻiga yaqin qismida 280 m balandlikda joylashgan. Bu yerda muzning qalinligi 2810 m ga yetadi. Yer yuzasidagi har qanday nuqta Janubiy qutbga nisbatan joylashgan boʻlib, har doim shimoliy yoʻnalishda boʻladi. Janubiy qutb atrofida iqlim juda ham sovuq, muttasil shamol va izgʻirin, boʻron boʻlib turadi. Havoning oʻrtacha temperaturasi 1957—61 yillarda —48,6°, eng past temperatura —78,9° boʻlgan. Qutb kuni qariyb 179 sutka davom etadi (23-sentabr dan 20—21-martgacha). R. Amundsen boshchiligidagi norveg ekspeditsiyasi 1911-yil 14-dekabrda birinchi boʻlib Janubiy qutbga yetib borgan.

## Yana qarang

* Geografik qutblar
* Shimoliy qutb

## Manbalar
Janubi-gʻarbiy Osiyo

**Janubi-gʻarbiy Osiyo** — Gʻarbiy Osiyoning janubiy qismidagi tabiiy oblast. Arabiston yarim orol va unga yondosh hududlar kiradi. Mayd. 3 mln. km² dan ziyod. Janubi-gʻarbiy Osiyo zaminining koʻp qismi qad. Gondvana materigining bir boʻlagi. Tekisliklar, supasimon qirlar, kuestali plato shakllari keng tarqalgan. Yaman, Hijoz, Asir, Livan, Antilivan togʻlarida hozir ham zilzila boʻlib turadi. Mesopotamiya pasttekisligi (bukilmasi) allyuvial choʻkindilar bilan toʻlgan. Janubi-gʻarbiy Osiyoda foydali qazilma (ayniqsa neft) koʻp. Iqlimi issiq va quruq. Oʻrtacha temperaturasi shimolda yanvarda 5°, iyulda ZG, janubda yanvarda 24°, iyulda 34°. Yillik yogʻin 100–150&nbsp;mm, Livan, Antilivan, Ummon va Yaman togʻlarida oʻrtacha 500–760&nbsp;mm. Iqlimi quruqligidan aksar qismining landshafti choʻl va chala choʻl. Mesopotamiyadan Furot va Dajla daryolari oqib oʻtadi. Yer osti suvlari aholi uchun asosiy suv manbaidir. Quduq koʻp. Tuproqlari qoʻngʻir, jigarrang , qizil choʻl tuproqlardir. Oʻrta dengiz boʻyidagi togʻlarda livan kedri, halab qaragʻayi, yashil butazorlar, choʻllarda siyrak yostiqsimon boʻtalar, shoʻra oʻsadi, Yaman va Ummon togʻlarida savannalar bor. Hayvonot dunyosi shimolda Palearktika oblasti va jan.-gʻarbda Efiopiya oblastiga mansub. Janubi-gʻarbiy Osiyoda Saudiya Arabistoni, Quvayt, Bahrayn, Qatar, BAA, Ummon, Yaman, Iroq va Iordaniyaning jan. qismi joylashgan.

## Manbalar
Japarkoʻl

**Japarkoʻl** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi qurib qolgan koʻl. Amudaryo deltasidagi Taxtaqayir ovulidan 5&nbsp;km jan.da, botqoqlashgan toʻqayzorlar orasida joylashgan. Suvga toʻlgan 50—60y.larda mayd. 1,42&nbsp;km, oʻrtacha chuq. qariyb 1 m boʻlgan, qamish, qoʻgʻa va b. suv oʻsimliklari bilan qoplangan. Amudaryoning yon tarmoqlaridan toshgan suvlar va qisman sizot suvlar hisobiga toʻyingan. Oʻsha paytlarda ham koʻl toʻlin suv davrida kattalashib, toshqin tugagach, sayozlashib kichraya borgan. J.da har xil baliq va suv parrandalari boʻlgan, ondatra boqilgan va ovlangan.

## Manbalar
Japaq baxshi Shomuratov

**Japaq baxshi (aslida Jabbor bergan) Shomuratov** (1893, hozirgi Amudaryo tumani, Nazarxon ovuli – 1973, Nukus) – qoraqalpoq baxshisi va bastakor. Orollik oʻzbeklardan. Qoraqalpogʻiston (1940) va Oʻzbekiston (1944) xalq artisti. Yoshligida Suyav baxshi, Otajon baxshi, Juma baxshilardan doston va termalar oʻrgangan. 1911-yildan qoʻshiq ayta boshlagan. „Gʻarib oshiq“, „Xirmondali“, „Yusuf Ahmad“, „Goʻroʻgʻli“, „Sayotxon Hamro“, „Bozirgon“ dostonlarini mahorat bilan kuylagan. Toʻrtkoʻl radiosida (1932-yildan), Koraqalpoqteatri (1936— 52), Qoraqalpoq filarmoniyasi va radio qoʻmitasida (1952-yildan) ishlagan. 200 ga yaqin kuy va qoʻshiq muallifi, ayniqsa „Amudaryo“, „Toʻlqin“, „Tugʻishgan oʻzbek xalqiga“, „Bogʻlar“, „Botir qizlar“, „Choʻponlar“ va b. mashhur. Kompozitor O. Halimov bilan hamkorlikda „Suymaganga suykanma“ (S. Xoʻjaniyozov, 1945), „Oygul Obod“, „Orol qizi“, „Ziyoda“, „Berdaq“ (J. Oymirzayev, 1946, 1947, 1948, 1950) musiqali drama va komediyalar muallifi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).

## Manbalar
Jar (chuqurlik)

**Jar** – vaqtinchalik oqar suvlar yerni oʻyib yuvib ketishidan hosil boʻladigan turli kattalikdagi chuqurlik. J. asosan, yumshoq jinslar (lyoss, lyossimon qumoq)dan tuzilgan baland tekisliklarda, togʻ etagi qiyaliklarida koʻp uchraydi. J. oqova va tashlama suvni oqizib qoʻyish, oʻrmonlarni kesib yuborish, agrotexnika qoidalariga xilof yer haydash, tartibsiz mol boqish natijasida ham vujudga keladi. J.ning uzunligi bir necha oʻn km gacha, kengligi va chuqurligi bir necha oʻn m. gacha boʻladi. J.lar, odatda, yuqori qismining oʻyilishi hisobiga oʻsadi, tagi yer osti suviga yetgandan keyin chuqurlashishdan toʻxtaydi. J.lar Oʻrta Osiyoda (Fargʻona vodiysi), Volga boʻyining oʻrmon-dasht va dasht zonalarida, Xitoyning lyossli viloyatlarida, AQSH va tropik mamlakatlarda koʻproq tarqalgan. Ular ekinzorlarni parchalab katta zarar keltiradi. J. koʻpayib ketmasligi uchun daraxtlar oʻtqaziladi, toʻgʻogʻ va toʻsiqlar, tarnovlar, suv omborlari quriladi.

## Manbalar
Navruz Japaqov

**Navruz Japaqov** (1914.16.5 — Taxtakoʻpir tumani — 1975.13.3) — qoraqalpoq shoiri va adabiyotshunosi. Oʻzbekistonda (1974) va Qoraqalpogʻistonda (1964) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Filologiya fanlari doktori (1967).

## Mehnat faoliyati
Koʻp yillar yuqori rahbarlik idoralarida ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti (1961—1967) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi N. Dovqorayev nomidagi tarix, til va adabiyot institutida (1967—1975) katta ilmiy xodim.

## Ijodiy faoliyati
Ilk sheʼrlar toʻplami — „Quyosh“ (1940). Navoiyga bagʻishlangan „Shoir soʻzi“ dostoni (1949, J. Oymurzayev bilan hamkorlikda), „Uzoqdagi yaylovlar“ (1955, X. Seitov bilan hamkorlikda), „Suvchi“ (1958) dostonlarida qoraqalpoq xalqining turmushi va yaratuvchilik mehnati aks etgan. „Orol baliqchilari“ kinossenariysi (M. Melkumov bilan hamkorlikda) va adabiyotshunoslikka oid bir qancha asarlar muallifi („Qoraqalpoq adabiyotida realizm masalasiga doir“, 1972; „Adabiyotimiz haqida oʻylar“, 1974 va b.).

## Manbalar

## Havolalar
* https://centrasia.org/person2.php?&st=1184273056 
* http://www.knowbysight.info/ZhZZ/10796.asp 
* http://www.ziyouz.uz/ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1103:--1914&catid=64:karakalpak&Itemid=54 

## Adabiyotlar
* Amu boʻylarida, T., 1956;
* Tiriklar bilan birga: Poema va sheʼrlar, T., 1962;
* Tanlamali shigarmalari, 3 tomlik, Nokis, 1978-80.
Jar (maʼnolari)

**Jar**:

* Jar - #YOʻNALTIRISH Bahor

* Jar (chuqurlik) — vaqtinchalik oqar suvlar yerni oʻyib yuvib ketishidan hosil boʻladigan turli kattalikdagi chuqurlik.
* Jar (sport) - "JAR" — sport-sogʻlomlashtirish majmui.
Jargon

**Jargon** ( *safsata*) — biror ijtimoiy guruhning oʻziga xos leksikasi, fonetikasi va grammatikasi bilan umum soʻzlashuv tili va mahalliy dialektlardan farq qiladigan tili. Jargon muayyan ijtimoiy muhitda yuzaga keladi va shular manfaatiga xizmat qiladi (maye, talabalar, harbiy xizmatchilar, turli kasb, mashgʻulot egalari orasidagi Jargon). Bunday Jargonlarni kuchli rivojlangan va aniq terminlarga ega biror kasb tili bilan aralashtirmaslik lozim. Jargon ham leksik, ham uslubiy jihatdan turli-tuman, tezda oʻzgaruvchan, barqaror boʻlmaydi. 

Masalan, yoshlar orasida "ketdim" oʻrnida "sirpandim", "pul" oʻrnida "soqqa", "dollar" oʻrnida "koʻki"; sanʼatkorlar orasida "xizmat uchun haq olmaslik" oʻrnida "tom suvoq", "pul" oʻrnida "yakan" va hokazo Jargonlar uchraydi. Jargon badiiy ijodda asar qahramoni xususiyati, tabiatini ochib berish uchun xizmat qiladi. 

Jargonlar turli tillarda soʻzlashuvchi xalqlar vakillarining bir-birlari bilan aloqa qilishida yoki turli xalq vakillari yigʻiladigan joylar (maye, chegara, portlar)da ham paydo boʻladi. Jargonlar qaysi ijtimoiy guruh orasida yuzaga kelgan boʻlsa, deyarli faqat shu guruh vakillari uchun tushunarli boʻladi, shu toifadagilarning vaziyat, sharoit taqozasiga koʻra boshqalardan yashirin tutiladigan maqsadlariga xizmat qiladi.

## Manbalar
Jarib

**Jarib** (arab.) — yuza, hajm va ogʻirlik oʻlchov birligi; sharq mamlakatlarida, jumladan Markaziy Osiyoda 7-asrdan boshlab qoʻllangan. Yuza oʻlchov birligi, aynan tanobta tent: 1J.=1 tanob = 3600 kv. gaz.

Baʼzi adabiyotlarda J. 1 gaz = 66,5 sm boʻyicha aniqlangan, yaʼni 1J. = 1592 m2. J. ilk oʻrta acrda 1592 m2 (kichik jarib), 5837 m2 (katta jarib) boʻlgan. 15-asr dan boshlab 960 m2. Hoz. vaqtda Eronda 1J. rasman 1 gektarga teng boʻlsada, J.ning taxminan 400 m2 dan 1450 m2 gacha oʻzgarib turuvchi mahalliy turlari ham mavjud: jaribi shohiy 1200 m2 ga, jaribi rasmiy 760 m2 ga teng . Oʻrta Osiyoning huquqiy hujjatlarida J. bilan tanob bir xil yuza oʻlchovini ifoda etgan. Yer oʻlchovchi mansabdor jaribkash yoki jarib amin deb atalgan; ogʻirlik oʻlchov birligi: qiymati ishlatilish vaqti va joyiga qarab har xil boʻlgan. Madinada 7—9-asrda 22,825&nbsp;kg , Eronning turli yerlarida 10-asrda 32,5&nbsp;kg dan 108,3&nbsp;kg (138 l) gacha, 14-asrda esa 1J. 100&nbsp;kg boʻlgan; hajm oʻlchov birligi: qiymati ishlatilish joyiga qarab har xil boʻlgan. 7-asrda Madinada Umar xalifaligi davrida 1J. 3,245&nbsp;kg bugʻdoy sigʻadigan 4,2125 l hajmga teng boʻlgan. Eron va Oʻrta Osiyoning turli yerlarida 1J. 100&nbsp;kg bugʻdoy sigʻadigan 130 l hajmga teng boʻlgan (1J.=130 l).

## Manbalar
Jaribi rasmiy

**Jaribi rasmiy** - qadimiy yuza oʻlchov birligi; jaribshtt bir turi; qiymati 760 kv. m ga teng .

## Manbalar
Jaribi shohiy

**Jaribi shohiy** - kad. yuza oʻlchov birligi; jaribiint bir turi; qiymati 1200 kv. m ga teng .

## Manbalar
Jaribkash

**Jaribkash** — qad. yer oʻlchovchi mansabdorlarga nisbatan ishlatilgan ibora (qarang Jarib).

## Manbalar
Jarid

**Jarid**, jerid, jid — qamish nayza turi. Turk-moʻgʻul xalqlarida, shuningdek, arablarda muomalada boʻlgan. Moʻgʻullar orqali ruslarga oʻtgan. Oʻrta Osiyo xalqlarida harbiy mashq paytida jangchi yigitlarni bir-biriga uloqtiradigan qamish poyasi ham baʼzan J. deb atalgan.

## Manbalar
Jarayon

**Jarayon** – 1) biron narsaning rivojlanishida hodisa, holatlarning birin-ketin almashinuvi; 2) biron-bir natijaga erishish uchun boʻladigan ketmaket harakatlarning majmui (maye, ishlab chiqarish J.i); 3) sudda ishni koʻrish tartibi, sud ishini yuritish; sud majlisi, muhokama.

## Manbalar
Jarima

**Jarima** — 1) qonunda belgilangan hollarda undiriladigan mablagʻ. Jarima jinoiy jazo, maʼmuriy va jamoatchilik taʼsiri chorasi sifatida qoʻllanadi. Fuqarolik huquqida jarima shartnomani bajarmagan yoki uning bajarish muddatini oʻtkazib yuborgan korxona, tashkilot, muassasalarga, jinoyat huquqida jinoyatchiga (sud tomonidan asosiy yoki qoʻshimcha jazo sifatida), maʼmuriy huquqda jamoat tartibi, transportdan foydalanish, ov qilish va boshqa tartiblarni buzganlarga solinadi. Oʻzbekiston MJKga muvofiq, maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etishda aybdor jismoniy va yuridik shaxsdan davlat hisobiga pul undiriladi. Fuqarolarga solinadigan jarimaning eng kam miqdori eng kam ish haqining 50 dan bir qismidan, mansabdor shaxslarga esa — 10 dan bir qismidan kam boʻlmasligi, eng koʻp miqdori eng kam ish haqining 5 baravaridan, mansabdor shaxslarga esa 10 baravaridan oshmasligi kerak (qonunda nazarda tutilgan ayrim hollarda baʼzi huquqbuzarliklar uchun jarima miqdori oshirilishi mumkin). Jarima mahalliy davlat hokimiyati organlari, qonun bilan vakolat berilgan boshqa organlar yoki mansabdor shaxslar tomonidan solinadi;

2) sportda — qoidani buzganlik uchun beriladigan jazo (maye, jarima toʻpi).

## Manbalar
Jarinquduq botigʻi

**Jarinquduq botigʻi** - Ustyurt platosining shimoli-gʻarbidagi botiq. Bir qismi Oʻzbekiston Respublikasi, qolgani Qozogʻiston Respublikasi xududida joylashgan. J. b. neogen (sarmat)ning oqaktosh, mergel jinslaridan tarkib topgan. Mutlaq bal. Shimoli-sharqida 72—73 m. Nisbiy chuq. 3—5 m. Uz. 60—65 km, eni 12—14 km. Tubi yassi tekislik, marzasimon balandlik va doʻngliklar mavjud, qatqaloq va poʻrsildoq shoʻrxoklar bilan band. Yer osti suvlari J. b.da yuqoriga koʻtarilishi tufayli bugʻlanish jarayonida tuz toʻplanadi. Grunt suvlarining shoʻrligi hol da 80—100 g va undan koʻp, sulfat-xlorid turiga oid. Shoʻr joylarda oʻsimlik oʻsmaydi, faqat botiqning chekkalarida bir yillik shoʻralar, sarisazan, qorabaroq, onda-sonda saksovul oʻsadi.

## Manbalar
Jarmishkoʻl

**Jarmishkoʻl** - Xorazm viloyati Urganch tumanidagi koʻl. Urganch sh.dan 12&nbsp;km, Guliston qishlogʻidan esa 2&nbsp;km jan.da, Polvonyop kanalining chap sohilida joylashgan. 1960-y.larda mayd. 4,8&nbsp;km, oʻrtacha chuq. 1,0—1,2 m boʻlgan. Keyinchalik maydoni ancha kichraygan. J.ga tashlama va sizot suvlari quyiladi, turli baliqlar (zogʻora baliq, choʻrtan, laqqa) bor.

## Manbalar
Jarmo manzilgohi

**Jarmo manzilgohi** - Mesopotamiyadagi ilk neolit davri (mil. av. 7-ming yillik)ga oid manzilgoh. Kirkuk sh.ning yaqinida, 1948-yilda amerikalik arxeolog R. Breydvud topib tekshirgan. Uning 3 ga yaqin maydoni kavlab ochilgan. Madaniy qatlamining qalinligi 7 m ga yetadi. R. Breydvudning taxminicha, J. m.da 25 ga yaqin alohida xonadon boʻlib, ularda 150 ga yaqin kishi istiqomat qilgan. Devorlari somonli, xom gʻishtdan qurilgan. Sopol va marmarsimon toshlardan yasalgan idish boʻlaklari, odam va hayvon haykalchalari topilgan. Sopol idishlar qizil boʻyoq bilan sodda bezatilgan. Chaqmoqtoshdan yasalgan motiga, yorgʻuchoq, oʻroq qadamasi, qirgʻich, suyakdan yasalgan igna, arpa-bugʻdoy qoldigʻi, uy va yovvoyi hayvon suyaklari va b. narsalar topilishi J. m.liklar hayotida ovchilik va ibtidoiy dehqonchilik katta rol oʻynaganini koʻrsatadi.

## Adabiyot
* Masson V. M., Srednyaya Aziya i Drevniy Vostok, M.—L., 1964.

## Manbalar
Jarsoy

**Jarsoy** — Toshkent viloyatidagi ilk va oʻrta paleolit davri yodgorligi. Koʻlbuloq makonitsan 1&nbsp;km shim.sharqda joylashgan. Oxangaron vodiysida, 1994—95-yillarda Oʻ. Islomov rahbarligida olib borilgan ekspeditsiya tekshirishlari natijasida aniqlangan. J.dan koʻplab tosh qurollar, jumladan nukleuslar, levallua texnikasi bilan ishlangan qirgʻichlar, chopqilar va b. topilgan.

## Manbalar
Jarsoy (maʼnolari)

**Jarsoy**:

* Jarsoy — Toshkent viloyatidagi ilk va oʻrta paleolit davri yodgorligi.
* Jarsoy (soy) — Qashqadaryo viloyati Kitob va Chiroqchi tumanlaridagi soy.
Jarsoy (soy)

**Jarsoy** — Qashqadaryo viloyati Kitob va Chiroqchi tumanlaridagi soy. Qashqadaryoning oʻng irmogʻi. Qoratepa togʻlarining janubiy va janubi-gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan yuzdan ortiq mayda irmoqdan tashkil topgan, eng yirik irmogʻi Yelsoy. Yuqori oqimda Oyoqchisoy, oʻrta qismida Kichik Jarsoy nomi bilan ataladi. Chiroqchi shahri yaqinida Qashqadaryoga quyiladi. Uzunligi 64&nbsp;km, havzasining maydoni 348&nbsp;km². Jarsoy yomgʻir, qor va buloq suvlaridan toʻyinadi. Jarsoyning oʻrtacha yillik suv sarfi Chiroqchi shahri yonida 1,08 m³/sek. boʻlib, u yildan bu yilga 0,42—5,30 m³/sek. oʻrtasida oʻzgarib turadi. Suvining asosiy qismi (75—80%) mart—may oylarida oqib oʻtadi, yozda kamsuv, quyi oqimida baʼzan qurib qoladi. Bahorgi jalalardan soʻng Jarsoyda tez-tez sel toshqinlari boʻlib turadi, suv sarfi va uning loyqaligi keskin ortadi: 1969-yil 24-martdagi sel vaqtida Jarsoyning suv sarfi 91,8 m³/sek. boʻlgan, 1978-yil 14-martdagi selda 96 m³/sek.ga yetgan, loyqaligi esa 11&nbsp;kg/m³ boʻlgan. Jarsoyning suvi asosan Kitob va Chiroqchi tumanlari yerlarini sugʻorishga sarflanadi.

## Manbalar
Jarchi

**Jarchi** — 1) oʻtmishda hukmdorning el-ulusga qarata chiqargan farmoni, harbiy yurishga chiqish, harbiy safardan qaytish, biror tantanali marosim oʻtkazish, baʼzi nomdor shaxslarni taqdirlash yoki jinoyatchilarni jazolash haqidagi oliy buyruqni va shunga oʻxshash xabarlarni bozor maydoni yokikishilar koʻp yigʻiladigan joylarda baland ovoz bilan eʼlon qiladigan shaxc; 2) koʻchma maʼnoda — biron narsani eʼlon qiluvchi, qaror toptiruvchi (maye, haqiqat J.si). Buxoro xonligida J. oʻz mavqeiga koʻra chuhra oqosi bilan yonma-yon turgan.

## Manbalar
Jarqaldirgʻochlar

**Jarqaldirgʻochlar** () — uzunqanotlilar turkumiga mansub qushlarning kenja turkumi. 86 turi bor. Chekka shimol bilan chet janubdan boshqa hamma joyda, tekislik va togʻ yalangliklarida uchraydi. Daraxt kovaklariga, uylarga, tik qoyalardagi yoriqlar va b. joylarga uya soladi. Qora jarqaldirgʻochlar Hindiston va Afrikada qishlaydi. Oʻzbekystonda 5 turi yashaydi, shundan 3 turi uya quradi. Qora jarqaldirgʻochlar martning oʻrtalarida uchib keladi, 2—3 hafta oʻtgandan keyin uya qurishga kirishadi. 4 tagacha tuxum qoʻyadi. 11 — 16 kunda tuxumdan joʻja chiqadi. Joʻjasi 38—40 kunda uchirma boʻladi. Ob-xavo noqulay yillari uyada 56 kungacha qolib ketadi. Jarqaldirgʻochlar hasharotlar, oʻrgimchaklar bilan oziqlanadi. Hashoratlarni qirib, xoʻjalikka foyda keltiradi.

## Manbalar
Jarqanotlar

**Jarqanotlar**, qizilqanotlar (Tichodroma muraria)— chumchuqsimonlar turkumining bir turi. Jan. va Oʻrta Yevropa hamda Osiyoning janubidagi togʻlarda uchraydi. Oʻzbekiston togʻlarining oʻrmonsiz tik jarliklari va qoyalarida uzoq yashaydi. 3—4 ta tuxum qoʻyadi. Qishda vodiylarga tushadi. Mayda xasharotlar, ularning lichinka va gʻumbaklari bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Jarra

**Jarra** — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; Sharq mamlakatlarida qoʻllangan. Qiymati ikki xil boʻlgan: a) 1J. = 12240 g = 12,240&nbsp;kg; b) 1 kichik J. = 2040 g = 2,040&nbsp;kg (Ibn Sinoning "Tib qonunlari"da).

## Manbalar
Jarroh baliqlar

**Jarroh baliqlar** (Acanthuridae) — okunsimonlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Tanasi yon tomondan yassilashgan, mayda tangachalar bilan qoplangan, uz. 15—60 sm. Dumining ikki yonida harakatchan oʻtkir pixi boʻladi. Pixlar teridagi chuqurchaga kirib turadi, xavf tugʻilganida bir zumda toʻgʻrilanib chiqadi. 300 ga yaqin turi tropik dengizlarda tarqalgan. Rangi chiroyli, koral riflari va suv osti qoyalari orasida uchraydi. Uvildirigʻi suvda qalqib turadi. Chavoklari plankton bilan, voyaga yetgan baliqlar suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Suzgichlardagi tikanlari va dumidagi pixlari sanchilganida ogʻritadi.

## Manbalar
Jarqoq neftgaz koni

**Jarqoq neftgaz koni** - Buxoro viloyatidagi Qorovulbozor sh. ning shimoli-sharqida joylashgan kon. Neft va gaz Jarqoq strukturasida toʻplangan. 1955-yilda burgʻi qudugʻi qazilgan. 1956-yilda quyi bur yotqiziqlarining 12-gorizontidan gaz olingan. Konning geologik tuzilishida paleozoy, yura, boʻr va paleogen yotqiziqlari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Jarqoq strukturasi Kogon tepaligining jan.-sharq qismida joylashgan, uz. 17&nbsp;km, kengligi 7&nbsp;km, bal. 100 m.

Struktura 3 gumbazdan iborat. Ularning oʻlchami minus 570 m izogipsi boʻyicha: shim. gumbaz 2,6&nbsp;km x 0,7&nbsp;km, bal. 10 m, markaziy gumbaz — 6,7&nbsp;km x 3,3&nbsp;km, bal. 50 m, jan. gumbaz 2,3&nbsp;km x 1,0&nbsp;km, bal. 20 m. 1955—57-yillarda konda 13 burgi qudugʻi kavlangan. Ularning bittasida neft, 6 tasida gaz, 1 tasida gaz bilan neft, 1 tasida suv bilan neft, 4 tasida suv bilan gaz, qolganlarida suv borligi aniqlangan.

12-, 13-, 15-gorizontda gaz, 13-, 15-va 15a-gorizontda neft va gaz bor. Kondagi gazning havoga nisbatan zichligi 0,580—0,612&nbsp;kg/m3, karbonat angidridi 0,09—1,08%, azot va kamyob gazlar 0,24—0,5%, metan 94-96%, nefti yengil (0,823 g/sm3), oltingugurt miqdori 0,7%, parafin 1,42%, qatron 10%. Kondan neft va gaz olinadi.

## Manbalar
Jarqoq platosi

**Jarqoq platosi** — Buxoro viloyatidagi plato. Amu-Buxoro mashina kanalining oʻng sohilida joylashgan. Eng baland joyi 393 m, uz. 12&nbsp;km, eni 3-4&nbsp;km. Plato atrofdagi tekislikka nisbatan gumbazeimon koʻtarilgan. Yon bagʻirlari, ayniqsa, janubi-sharqi va shimoli-gʻarbi ancha tik. Shimoli-gʻarbiy yon bari tekislikka zinapoyasimon pasayib boradi, suvayirgʻich qismi yassi. Yon bagʻirlari tub jinslar (ohaktosh, qumtosh, konglomerat)dan iborat qatlamlardan tashkil topgan. Etaklarida mayda shagʻal va qum aralash dagʻal jinslardan iborat prolyuvial shleyf bor. Boʻzqoʻngʻir tuproqlarda asosan shuvoq, biyurgʻun, boyalich, keyreuk tarqalgan.

## Manbalar
Jarquduqsoy

**Jarquduqsoy** - Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi soy. Zirabuloq togʻlaridagi buloqlardan boshlanib, shim-sharqiy yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 23&nbsp;km. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan past togʻlarda joylashganidan faqat erta bahorda va jala yoqqanda suv oqadi.

## Manbalar
Jarqoʻrgʻon (maʼnolari)

**Jarqoʻrgʻon**:

* Jarqoʻrgʻon - 

*Jarqoʻrgʻon tumani
*Jarqoʻrgʻon shahri
*Jarqoʻrgʻon qishlogʻi
* Jarqoʻrgʻon (shahar) — Surxondaryo viloyati Jarqoʻrgʻon tumanidagi shahar (1973).
Jarqoʻrgʻon (shahar)

**Jarqoʻrgʻon** — Surxondaryo viloyati Jarqoʻrgʻon tumanidagi shahar (1973). Tuman markazi. 1951-yilda shaharcha sifatida tashkil etilgan. Viloyat markazi — Termizdan 42&nbsp;km shim.da. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Jarqoʻrgʻondan 2&nbsp;km. Surxon daryosining oʻng sohilida, 350 m balandlikda joylashgan. Shahar orqali Zang kanali oqib oʻtadi. Aholisi 20,5 ming kishi (2000). J. nomi qadimda jar yoqasida joylashgan qoʻrgʻon nomidan kelib chiqqan. 8—12-asrlarda J. oʻrnida Charmangan (Sarmangan) sh. boʻlib, arab-fors geografik adabiyotlarida koʻp tilga olingan. 8-asrda arablar, 10-asrda gʻaznaviylar, 11-asrda saljuqiylar, 12-asr 1-yarmida Bomiyon gʻuriylari, 13-asr boshlarida xorazmshohlar qoʻlida, 13-asr oʻrtalarida Chigʻatoy ulusiga kirgan. Oʻsha davrlarda J. (Charmangan) mavqei jihatidan Termiz sh.dan keyin 2-oʻrinda boʻlgan. Geografik oʻrnining qulayligidan J. qadimdan muhim xoʻjalik markazi boʻlib kelgan. 1929-yildat. y. oʻtkazilishi, 30-y.larda bir necha neft konining ochilishi J. xoʻjaligining tez oʻsishiga sabab boʻldi. Shahar atrofidan neft qazib olinadi. Paxta tozalash, qurilish materiallari zavodlari, "Jarqoʻrgʻon-neft" kon boshqarmasi, neft-kon mashinalarini taʼmirlash ustaxonalari, tikuvchilik f-kasi, avtotransport korxonasi, yoqilgʻi saqlash, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qabul qilish omborxonalari mavjud. J.da maʼmuriy, savdo va madaniy muassasalar, kasalxona, ambulatoriya, oʻrta maktablar, xalq teatri, kutubxona, aloqa boʻlimi, stadion, istirohat va madaniyat bogʻi faoliyat koʻrsatadi.

## Manbalar
Jarqoʻton otashkadasi

**Jarqoʻton otashkadasi** — Surxondaryo viloyati Jarqoʻton shahri. harobasidagi otashparastlar ibodatxonasi. Oʻrta Osiyo va Oʻrta Sharqdagi eng qad. otashkada hisoblanadi. Jarqoʻton otashkadasida A. Asqarov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya tadqiqot ishlari olib borgan (1973-yildan). Jarqoʻton otashkadasi.ning tarhi toʻgʻri toʻrtburchak (44x64 m) boʻlib, devor (qalinligi 4,5 m) bilan oʻralgan. Unda doira shaklidagi 6 sajdagoh, 5 muqaddas quduq, tabarruk ashyolar saqlanadigan maxsus xona va b. xoʻjalik xonalari boʻlgan. Ibodatxona markazida katta supa (ochiq platforma) boʻlib, uning markazida chor minor qoldiqlari va katta sajdagoh topilgan. Kohinlar yashaydigan supali xonalar, muqaddas olov va kul saqlanadigan otashgoxlar, muqaddas ichimlik (saoma — xaoma) tayyorlanadigan xonalar ochilgan. Jarqoʻton otashkadasidan sirlangan, bezakli sopol idishlar, loydan ishlangan odam haykalchalari, afsonaviy qush Geruda — Humo tasvirlangan idish, sopol quvurlar va b. topilgan.

## Manbalar
Jasliq

**Jasliq** (Yoshlik) – Qoraqalpogʻiston Respublikasining Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha (1975-yildan). Aholisi 4,1 ming kishi (2000), qoraqalpoq, oʻzbek, qozoq, rus, tatar, turkman va boshqalar millat vakillari yashaydi. Temir yoʻl stansiyasi. Jasliqda „Tuley“ gaz kompressor stansiyasi, lokomotiv deposi, temir yoʻlni taʼmirlash korxonasi mavjud. Jasliq orqali yoʻlovchilar tashuvchi xalqaro poyezdlar qatnaydi. Umumiy taʼlim maktabi, klub, madaniy sport majmuasi, kutubxona, kasalxona, dorixona, hammom, nonvoyxona bor. Jasliq yonida qad. ipak yoʻli boʻyidagi „Belevli“ karvonsaroyining qoldiqlari saqlangan.
## Infratuzilmasi
Jasliq qishlogʻidan 9 km shimoli-sharqda sobiq harbiy aerodrom mavjud. Qishloq yaqinida 1980-yillarda kimyoviy qurol va ulardan himoya vositalarini sinovdan oʻtkazish uchun moʻljallangan sakkizinchi kimyoviy mudofaa stansiyasi harbiy poligoni joylashtirilgan. Poligonning asosiy hududi Beyneu-Nukus avtomagistralidan sharqda, avtomagistral va Orol dengizi oraligʻida joylashgan. Maydoni taxminan 30x40 km oʻlchamdagi beshburchak shaklida. Poligonda Nukus shahrida joylashgan harbiy qismlar: kimyoviy sinov polki (44105-harbiy qism) va kimyoviy quroldan himoya vositalarini ishlab chiqish markazi (26382-harbiy qism) harbiy xizmatchilari tomonidan boshqarilgan. Poligonni aviatsiya bilan taʼminlash uchun Nukus aerodromida joylashgan 101-alohida sinov aviatsiya eskadroni (An-26 samolyoti, Mi-8 vertolyotlari) ishlatilgan. Poligon va aerodrom qurilishi harbiy quruvchilar tomonidan amalga oshirilgan. 11708 va 01528-sonli harbiy qismlar Jasliq qishlogʻida joylashgan. Jasliq qishlogʻidagi harbiy qismlar 43177 (Nukus) harbiy qismiga boʻysunadi.

1991-yil oxiri – 1992-yil boshida „Jasliq“ aerodromi, poligon va ikkita harbiy qurilish boʻlinmasi yopilgan. Harbiy xizmatchilar Rossiyaga olib ketilgan edi.

1999-yilda sobiq harbiy shaharcha va aerodrom oʻrnida diniy ekstremistik guruhlar faoliyatiga aloqador boʻlgan mahkumlar uchun qattiq tartibli „Jasliq“ (UYA 64/71) koloniyasi tashkil etilgan. Oʻsha yili Oʻzbekiston Islomiy Harakati va boshqa diniy ekstremistik guruhlar faoliyatiga aloqador boʻlganlar orasidan birinchi mahkumlarni qabul qilgan. 2008-yilda Oʻzbekistonda oʻlim jazosi bekor qilingach „Jasliq“da oʻlim jazosi toʻliq qamoq jazosiga almashtirilgan mahbuslar saqlangan. Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2019-yil 2-avgust kungi „Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining 19-son ixtisoslashtirilgan Jazoni ijro etish koloniyasini tugatish toʻgʻrisida“gi qarori bilan Qoraqalpogʻiston Jasliq qoʻrgʻonida joylashgan 19-son ixtisoslashtirilgan jazoni ijro etish koloniyasini tugatish belgilangan.

## Diqqatga sazovor joylar
Jasliq temir yoʻl vokzalidan 67 km shimoli-gʻarbda Ustyurt platosida oʻrta asr meʼmorchiligi yodgorligi Beleuli karvonsaroyi joylashgan

File:Millenium-p-041.jpg|Beleulining XX asrdagi koʻrinishi
File:Белеули.jpg|Beleulining hozirgi koʻrinishi
File:T08-Arhitektura-stran-Sredizemnomoria-Afriki-i-Azii-VI-XIX-1969-0208.png|Beleuli chizmasi

## Aholisi
Jasliq shaharchasi aholisi 1979-yilda 2275 kishiga yetgan. 1989-yilda 3791 kishini, 2011-yilda 3968 kishini tashkil etgan.
## Manbalar
Jatlar

**Jatlar** — milodning boshlarida Panjobning gʻarbiy tumanlarida yashagan qabilalarning yirik guruhi. Keyinchalik ular Shim. Hindistonga tarqalib ketib, panjobilarning etnik asosini tashkil qilganlar va sikhlar jamoasi tarkibiga kirganlar. Hindistonda J.ning koʻpchiligi J. deb ataluvchi dehqonlar tabaqasiga aylangan. Dehli sultonligi va Boburiylar davlatida J.dan yollanma askar sifatida xam foydalanilgan. 17-asr oxirida J. boburiylarga qarshi bir necha marta (1669, 1672, 1686—91) qoʻzgʻolon koʻtargan. Masalan, 1669-yil Matxura viloyatida Gokla rahbarligida koʻtarilgan qoʻzgʻolon tarixda ayniqsa mashhur. Ularning shundan keyingi (18-asrdagi) qoʻzgʻolonlari natijasida mustaqil J. sultonligi tuzildi. 1763-yil boburiylar armiyasi zarbasidan soʻng sultonlik parchalanib ketib, undan faqat kichik Bharatpur knyazligini saqlab qolgan.

Hoz. J. (10 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) Hindiston respublikasi shim.da va Pokistonda yashaydi.

## Manbalar
Jafna

**Jafna**, Vapanaya, Yapanaya — Shri Lankadagi shahar va port, Jafna yarim orolda. Shimoliy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Qadimgi Tamil davlatining poytaxti boʻlgan. Aholisi 130 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari; aholisining soni jihatidan mamlakatda 2-oʻrinda). Savdo markazi. Jafnadan mamlakat janubiga boruvchi temir yo'l va avtomobil magistral yoʻli boshlanadi. Mamlakatning Hindiston va Myanma bilan iqtisodiy aloqalarining ancha qismi Jafna orqali olib boriladi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati hamda qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlaydigan korxonalar bor. Baliq ovlanadi.

## Manbalar
Jaʼfar as-Sodiq

**Jaʼfar as-Sodiq** (toʻliq ismi **Jaʼfar ibn Muhammad Abu Abdulloh**)( 700-yil, Madina – 765-yil) — shialikdagi jaʼfariylik mazhabi asoschisi, shialarning 6-imomi, tobein, hazrat Alining nabirasi. „Sodiq“ laqabini toʻgʻri soʻz boʻlganligi uchun olgan.

Jaʼfar as-Sodiq shajarasi ota tomondan hazrat Aliga, ona tomondan hazrat Abu Bakr Siddiqqa borib taqaladi. Jaʼfar as-Sodiq siyosiy faoliyatda mutlaqo qatnashmagan, imomlikka daʼvogarlik ham qilmagan. U hokimiyat uchun qurolli kurash olib borishning dushmani edi, oʻz qarindoshlarining chiqishlarini (739–740-yillarda Zayd ibn Alining Kufada, 762-yil Muhammad an-Nafs az-Zakiyning Xijozda) qoralagan. Lekin diniy fanlar (hadislar, tafsir, fiqh)ni oʻrganishda oilaviy anʼanani davom ettirdi va „moʻtadil“ shialarning maʼnaviy rahbari boʻlib qoldi. U fiqh va ilohiyot masalalari muhokama qilinadigan majlislar tashkil etardi. Muhammad paygʻambar avlodlari (axli bayt)ning eng koʻzga koʻringan olimlaridan biriga aylanadi. Jaʼfar as-Sodiq din usullarini ishlab chiqqan, uning kimyoga oid bir necha risolalari boʻlgan. Hozirgi baʼzi musulmon ulamolari Jaʼfar as-Sodiq „arab ilmiy anʼanasining otasi“ degan fikr bildiradilar.

## Manbalar

## Havolalar
Jaʼfar ibn Muhammad al-Husayniy

**Jaʼfar ibn Muhammad al-Husayniy** (15-asr) — xurosonlik tarixchi. Temuriylardan Boysungʻurta bagʻishlab "Muntaxab ut-tavorix" ("Tanlangan solnomalar kitobi") nomli asar yozgan (1416). U fors tilida bitilgan boʻlib, dastlabki odamning yaratilishidan to Shohrux hukmdorligi davrigacha boʻlgan voqealarni bayon qiladi.

## Manbalar
Jaʼfariy Ali Sardor

**Jaʼfariy Ali Sardor** (1913.29.2, Balrampur, Ganda okrugi) — hind yozuvchisi, jamoat arbobi. Urdu tilida ijod qiladi. Dexlidagi universitetni tamomlagan. "Hind xalq teatrlari Assotsiatsiyasi"ning asoschilaridan biri. "Yangi dunyoga salom!" (1947), "Olamning quyoshi" (1950), "Osiyo uygʻondi" (1950), "Yana bitta orzu" (1965), "Qon daʼvati" (1978) kabi sheʼriy toʻplamlar va dostonlar muallifi. "Bu kimning qoni?" (1943) pyesasi fashizmga qarshi ruxda yozilgan. Urdu adabiyoti uchun yangilik boʻlgan "oq sheʼr" va b. uslubiy yoʻnalishlarda samarali ijod qilgan. "Taraqqiyparvar adabiyot" (1951) nomli kitobida hind adabiyoti tarixini ilgʻor ijtimoiy-estetik nuqtai nazardan tahlil etgan. Mirzo Gʻolib, Mir Toqi Mir kabi urdu adabiyotining yirik namoyandalari asarlarini toʻplab, nashr ettirgan.

## Manbalar
Jaʼfariylik

**Jaʼfariylik** — shialikaat diniy-huquqiy tizim. Unga Jaʼfar asSodiq asos solgan deb hisoblasalarda, aslida 9— 10-asrlarda bir qator mujtahid va ilohiyotchilar tomonidan ishlab chiqilgan. J. sunniylikdagi 4 mazhab (hanafiylik, molikiylik, shofiʼiylik va hanbaliylik) qatori islomda 5-diniy-huquqiy mazhab (imomiylar) deb tan olingan. J. mazhabining sunniylikdagi mazhablardan asosiy farqi: jaʼfariylar qiyosni Qurʼon, sunna, ijmoʼdan keyingi shariat manbai ekanligini rad qiladilar. Shialikdagi imomlar naqllarinigina tan oladilar, vaqtinchalik nikoh (mutʼa)ga yoʻl qoʻyadilar, xavf paydo boʻlgan chogʻda oʻz eʼtiqodlarini yashiradilar, ijtihodga imkon yaratadilar. J. 16-asr boshlarida Eronda hukmron diniy-huquqiy tizimga aylangan.

## Manbalar
Tursunxon Jaʼfarova

**Tursunxon Yoʻldoshevna Jaʼfarova** (1915.15.8, Namangan - 1997.17.3, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1952). 1931—40 yillarda Namangan viloyat musiqali drama va komediya teatrida, 1941-yildan Muqimiy teatrida aktrisa. Eng yaxshi rollari: Halima ("Halima"), Layli ("Layli va Majnun"), Gulsara ("Gulsara"), Nurxon ("Nurxon"), Oftobxon ("Oftobxon"), In Sen ("38-parallel janubrogʻida"), Risolat ("Toshbolta oshiq"), Nodira ("Nodira"), Toʻlgʻanoy ("Momo yer"), Lutfi xoda ("Ona qizim"), Zuhra, Mastura satan g, ("Paranji sirlari"), Bibi ("Guli siyoh") va boshqalar. Jaʼfarova ijodi kuchli dramatizm, aniq sahna harakati, yorqin ifodaviylik, badiiy tugal talqini bilan, qaxramonlarining maʼnan boyligi, ayollik nazokati-yu, fikru mulohazasining teranligi, oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Jaʼfarova bir qancha filmlarda ham suratga tushgan: Xola ("Uchrashuv"), ona ("Oʻn uch terak koʻchasi"), Buvi ("Shashmaqom"; "Buvimni qaytaring"), Farmonbibi ("Kelinlar qoʻzgʻoloni") va b. shular jumlasidan.

## Manbalar
Jagʻ

**Jagʻ** — 1) hayvonlarda oziqni tutib turish va maydalash funksiyasini bajaradigan aʼzo. Boʻgʻimoyoqlilarda jagʻ funksiyasini shaklan oʻzgargan bosh oʻsimtalari: oyoqjagʻlar, mandibulalar, maksillalar, xemitseralar, pedipalpalar (oyoqpaypaslagichlar) bajaradi. 2) Jagʻogʻizli hayvonlar va odamda — yuz skeletining bir qismi. Jagʻ evolyusiya jarayonida dastlab baliqlarda hosil boʻlgan. Togʻayli baliqlarning togʻaydan iborat birlamchi jagʻi plakoid tangachalardan vujudga keladi. Suyakli balikdar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar hamda qushlarda yuqori va pastki jagʻning keyingi qismida ikkilamchi jagʻ hosil boʻladi. Suyakli baliqlardan boshlab yuqori jagʻ ikkilamchi hisoblanadi. Birlamchi yuqori jagʻ bosh skeletining tanglay qismiga siljiydi; sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilarda tishlarini yoʻqotadi. Ayrim hayvonlar jag' ida tishlar boʻlmaydi; ular oʻrniga muguz tumshuq hosil boʻladi (qushlar). Odamda yuz skeletidagi eng yirik suyak. Yuqori va pastki jagʻlarga boʻlinadi. Yuqori jagʻning alveolyar oʻsigʻida va pastki jag' tanasining tepa qirralarida tishlar turadigan katakchalar bor. Yuqori jag' (bir juft) murakkab tuzilgan burun, koʻz kosasi va ogʻiz boʻshliqlarini hosil qilishda faol qatnashadi. Uning tanasi va 4 ta oʻsigʻi bor, chakka osti va qanottanglay chuqurlarining tuzilishida ishtirok etib, yuzning hamma suyaklari bilan birlashadi.

Pastki jagʻ (toq) — juda qattiq va yoʻgʻon suyak. U chakka suyagi bilan boʻgʻim tuzib birlashadi, ogʻizni ochib-yumish va yon tomonga harakat shu boʻgʻimda bajariladi. Pastki jag' suyagi bagʻrida kanal boʻlib, undan tomir va nervlar oʻtadi. Yuqori jag' kasalliklaridan gaymorit, pastki jagʻda esa osteomiyelit va suyak sinishi koʻproq uchraydi (yana q. Tish).

## Manbalar
Jagʻ osti bezi

**Jagʻ osti bezi** — soʻlak bezlari sistemasiga kiradigan juft bez, pastki jagʻda. Bez yoʻli til yuganchasi yaqinidagi ogʻiz boʻshligʻiga ochiladi. Sekreti (soʻlak)da ptialin fermenti bor, u uglevodlarni parchalashda qatnashadi. Soʻlak ovqatni hoʻllab, yutishni osonlashtiradi.

## Manbalar
Jagʻalbayli

**Jagʻalbayli**, jagʻalboy - 1) oʻzbek urugʻlaridan biri. 19-asrning boshida oʻzbeklarning qipchoqlar, nayman, qurama va b. qabilalari tarkibida uchraydi. Oʻrta asrlarda aslida qabila boʻlgan. J. oʻzaro kurashlar natijasida yemirilib, kichik-kichik guruhlarga boʻlinib ketgan. Keyinchalik J.ga mansub kishilar bir qancha qabila va xalqlar tarkibiga qoʻshilib, oʻz nomini saqlab kelganlar. J.ning katta bir qismi qipchoqlar tarkibida qolib, Amir Temur va uning vorislari davrida (14—15-asrlar) Dashti Hipchoqdan Movarounnahrga va Shim. Afgʻonistonga koʻchib kelib oʻrnashgan. 19-asrning 70-y.larida J.ning katta bir guruhi Afgʻonistondan Samarqand viloyatining hozirgi Pastdargʻom tumaniga kelib oʻrnashdi. Oʻzbekiston hududidagi J.lar oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan; 2) qozoqlarning Kichik juz tarkibiga kirgan urugʻ nomi.

## Manbalar
Jahon adabiyoti

**Jahon adabiyoti** - adabiy-badiiy, ijtimoiy-publitsistik jurnal. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi Davlat matbuot qoʻmitasi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Maʼnaviyat va maʼrifat kengashi. Toshkent shahrida har oyda bir marta chiqadi. "Jahon adabiyoti" Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997-yil 27-fevraldagi qaroriga asosan tashkil etilgan. Unda jahon adabiyotidagi istiqlol mafkurasiga  vatanparvarlik, insonparvarlik kabi yuksak gʻoyalarni ulugʻlovchi, turli millatlarning serqirra hayotini teran obrazlarda aks ettiruvchi badiiy barkamol asarlar oʻzbek tilida chop qilinadi. Muharriri Ozod Sharafiddinov. Adadi 1500 ga yaqin (2002).

## Manbalar
Jagʻ-jagʻ

**Jagʻ-jagʻ**, oddiy jagʻ-jagʻ, achambiti () – karamdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. 6 ta turi maʼlum. Oʻzbekistonda 1 turi –  uchraydi. Tukli, baʼzan tuksiz poyasi oddiy yoki shoxlangan, boʻyi 10-30 sm. Toʻpbargdagi barglari bandli, oddiy, koʻpchiligi patsimon. Gullari mayda, siyrak shingilga toʻplangan. Tojbargi oq. Mevasi teskari yuraksimon uchburchak shaklli yoki ponasimon qoʻzoq. Bir oʻsimlik 70 minggacha yashovchan urugʻ beradi. Oʻsimlik erta bahorda una boshlaydi va kech kuzgacha rivojlanishi davom etadi. Maysalari yer betida toʻpbarg hosil qiladi. Jagʻ-jagʻ qor ostida qishlab, erta bahorda yana rivojlanishni davom ettiradi. Hamma yerda tarqalgan. Koʻpgina ekinzorlarda, begona oʻt sifatida oʻsadi. Shuningdek, yoʻl yoqalari, ariq boʻylarida oʻsadi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor, ekishdan oldin tuproqqa ishlov berish, qator oralarini kultivatsiya qilish. Boronalashdan avval treflanning (4-6 kg/ga) suvli emulsiyasini purkash va tezda borona qilish. Shuningdek, kotoran (1,0-1,6 kg/ga), kotofor (0,8-1,3 kg/ga), prometrin (1,3-2,5 kg/ga) sepiladi.

## Manbalar
Jahon merosi

**Umumjahon merosi** — butun insoniyat mulkini tashkil etuvchi buyuk madaniy va tabiiy yodgorliklar (boyliklar). 1972-yili YUNESKO Umumjahon madaniy va tabiiy yodgorliklarini saqlash toʻgʻrisidagi konvensiyani qabul qilgan (1975-yildan kuchga kirgan). Konvensiyani ratifikatsiya qilishda (1992-yil boshlari) 123 mamlakat qatnashgan. Umumjahon merosi roʻyxatida 80 mamlakatning 358 qurilish maydoni (1992-yil boshlari): alohida meʼmoriy inshoot va ansambllar — Akropol, Amiens va Shartrdagi soborlar (Fransiya), Misr ehromlari, Toj Mahal, Borobudur qasri, Varshavaning tarixiy markazi, Moskva Kremli va Qizil maydoni (Rossiya) va boshqa; shaharlar — Braziliya, Venetsiya (qoʻltiklari bilan birga) va boshqa; arxeologik qoʻriqxonalar — Delfa va boshqa; milliy bogʻlari va boshqa Hududlarida Umumjahon merosi joylashgan davlat yodgorliklarni saqlashga javobgardir. Umumjahon merosi oʻz nishoni (emblema, 1978-yil tasdiqlangan) va jamgʻarmasiga ega. YUNESKOning Umumjahon merosi roʻyxatiga dunyo boʻyicha 1054 ta madaniy va tabiiy yodgorliklar kiritilgan (2021). Bular ichida Oʻzbekistondan madaniy yodgorlik sifatida Xivadagi Ichan qalʼa (1990), Buxoro tarixiy markazi (1993), Shahrisabz tarixiy markazi (2000), Samarqand — Madaniyatlar chorraxasi (2001) hamda tabiat yodgorligi sifatida Gʻarbiy Tyan-Shyan (Ugom-Chotqol qoʻriqxonasi, Qirgʻiziston va Qozogʻiston birgalikdagi tranchegaraviy obyekt) kiritilgan.

## Manbalar
Jahm ibn Safvon

**Abu Muxriz al-Jahm ibn Safvon at-Termiziy** (, Samarqand — 745, Marv) – islom jabriy ilohiyotchisi, jahmizlik maktabining asoschisi.

## Hayoti
Jahm ibn Safvon arablarning banu rasib qabilasidan boʻlib, Samarqandda tugʻilgan, Termizda, keyin esa Kufada yashagan . U Kufada ilohiyot olimi Jad ibn Dirham bilan uchrashdi va keyinchalik uning gʻoyalari targʻibotchisi boʻldi. Vataniga qaytib, Jahm ibn Safvon ilohiyot olimlari bilan munozalar qildi. Ular orasida Qur’onning taniqli sharhlovchisi Muqotil ibn Sulaymon ham bor edi. Ularning har biri bir-birini inkor etib kitoblar yozgan. Jahm ibn Safvon 734-736-yillardagi Xuroson umaviylar hokimi Nasr ibn Sayyorga qarshi qoʻzgʻolonda qatnashgan va qoʻzgʻolon rahbari al-Horis ibn Surayjning kotibi boʻlgan. Keyinchalik u umaviylar tomonidan asirga olinadi va 745/746-yili (hijriy 128-yil) Marvda qatl etiladi.

## Taʼlim
Jahm ibn Safvon taʼlimoti moʻtazilizmga asoslangan. Jahm ibn Safvon ham moʻtaziliylar singari ilohiy sifatlarning abadiy mavjudligini va Allohni koʻrish imkoniyatini inkor etgan. U oʻzining ustozi al-Jad ibn Dirham singari qurʼonning yaratilganlig va Allohga qandaydir antropomorfik xususiyatlarni berish mumkin emasligi pozitsiyasini himoya qilgan. Jahmiylarning muxoliflari Alloh haqidagi taʼlimotni oʻzlarining panteistik moyilliklari bilan bogʻlaydilar. Jahm ibn Safvon ham kelajakdagi voqealar (harakatlar) cheksiz boʻlishi mumkin emas deb hisoblagan.

### Jabrizm
Jahm ibn Safvon jabrizm-fatalizmning ekstremal shaklini ishlab chiqqan.

### Murjiylik
Jahm ibn Safvon iymon har xil odamlar uchun har xil kuchga ega boʻlishi mumkin emas.

## Shogirdlari
XI asr boshlarida Nehavendda jahmitlar maktabi faoliyat koʻrsatgan boʻlib, u asosan koʻp sonli talabalari bilan mashhur (Ahmad ibn Hanbal, Ibn Qutayba, Ad-Dorimiy va boshqalar). Jahm ibn Safvon shogirdlari orasida Diror ibn Amr (815- vafot etgan), Bishr al-Mariyiy (833-yil vafot etgan) va uning shogirdi al-Husayn an-Najjarni alohida taʼkidlash joiz. Jahm ibn Safvon va uning izdoshlarining asarlari bizgacha yetib kelmagan. Jahmitlarning bir qismi keyinchalik ash’ariylarga qoʻshilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Джахм ибн Сафван / Рощин М. Ю. // Григорьев — Динамика [Электронный ресурс]. — 2007. — С. 639. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 8). — ISBN 978-5-85270-338-5.
* Али-заде А. А. Джабриты // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — С. 219. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)
* Джахм ибн Сафван  // Новая философская энциклопедия: В 4 тт. М.: Мысль. Под редакцией В. С. Стёпина. 2001.
* ДЖАХМ ибн САФВАН Абу Мухриз / Словарь по исламу А. Колодина