Litvada inson huquqlari

**Litvada inson huquqlari** ancha keng yoritiladi. Freedom Housening 2019-yilgi hisobotida tashkilot Litva „erkin mamlakat“ deb tasniflagan reytingda 100 balldan 91 ball olib, fuqarolik erkinliklari va siyosiy huquqlar boʻyicha yuqori oʻrinlarni egallagan. Xususan, Litva 180 mamlakat orasida 30-oʻrinni egallab, matbuot erkinligi boʻyicha dunyoning oʻrtacha darajasidan ancha yuqori va namoyishlar va nodavlat tashkilotlar erkinligi boʻyicha eng yuqori ballga erishgan. Biroq, bolalar farovonligi, oiladagi zoʻravonlik, ozchiliklarga, jumladan loʻlilarga, yahudiylarga va LGBTI larga nisbatan kamsitish, shuningdek, mahbuslarga nisbatan yomon munosabat bilan bogʻliq xavotirlar mavjud. Litva Konstitutsiyasi inson huquqlarini himoya qilishni kafolatlaydi.

Soʻnggi yillarda hukumat ommaviy axborot vositalari siyosatchilarni tanqid qilishini cheklashni boshladi va jurnalistlardan hukumat tizimlaridan maʼlumot olish uchun haq toʻlashni talab qilmoqda. Bu xatti-harakatlar soʻz erkinligini poymol qilish sifatida baholanib, jamoatchilik eʼtiroziga sabab boʻlmoqda. Inson huquqlari monitoringi instituti Litvaga „shimoliy qoʻshnilariga murojaat qilib, fuqarolarni, ayniqsa, ayollar va bolalarning inson huquqlarini himoya qilishga koʻproq mablagʻ sarflashni“ tavsiya qildi, ushbu qatlam yomon ahvoldaligi va yaxshilanishga muhtojligi taʼkidlandi.

## Huquqiy baza
Litvada rim huquqidan ilhomlangan huquqiy tizim mavjud. Litva oʻzining demokratik va mustaqil davlatchiligini 1990-yilda, oʻnlab yillar Sovet mustabididan keyin tiklagan. 1992-yilda referendumda qabul qilingan Litva Konstitutsiyasi ijtimoiy tizimning asosini shakllantirgan va fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va burchlarini belgilab bergan. Konstitutsiyaga bir necha bor oʻzgartirishlar kiritilgan, soʻnggi oʻzgartirish 2016-yilda kiritilgan.

Konstitutsiyaning 18-37-moddalarini oʻz ichiga olgan II bobi „Inson va davlat“ deb nomlangan. Ushbu bob inson huquqlarini himoya qilishga mos keladi.

## Fuqarolar erkinliklari

### Fikr erkinligi
Litva Konstitutsiyasining 25-moddasida insonlarning eʼtiqod qilish va oʻz fikrini erkin ifoda etish huquqlari „Hech kim axborot va gʻoyalarni izlash, olish yoki tarqatishda toʻsqinlik qilmasligi kerak“ deb belgilab qoʻyilgan. Soʻz va matbuot erkinligi odatda Litva hukumati tomonidan hurmat qilinadi.

#### Matbuot erkinligi

RWBning 2019-yilgi Jahon matbuot erkinligi indeksiga koʻra, Litva dunyoning 180 mamlakati orasida 30-oʻrinni egallagan. Garchi Konstitutsiya matbuot erkinligini kafolatlagan va ommaviy axborot vositalari soʻnggi oʻttiz yillikda yalpi majlis erkinligiga ega boʻlgan boʻlsa-da, hukumat uning ustidan nazoratni yanada kuchaytirishga eʼtibor qaratdi. Litvada rus tilidagi eshittirishlar uch oy yoki olti oyga bir necha marta toʻxtatilgan, bunga urush va nizo qoʻzgʻatish hamda tashviqot sabab boʻlgan. 2018-yilning 11-yanvarida, 1991-yilgi mustaqillik uchun kurash yubileyidan bir kun oldin populistik Yashillar va Fermerlar ittifoqi partiyasi boshchiligidagi parlamentning asosiy qismi mamlakatni ishonchsizlik va buzib koʻrsatilishdan himoya qilish uchun jamoatchilikka tanqidiy maʼlumotlarni tarqatishni taqiqlash choralarini koʻradi.

Biroq, bu taklif qilingan choralar ommaviy axborot vositalari erkinligiga putur etkazuvchi sifatida baholanadi. Ikki telekanalning rus tilidagi koʻrsatuvlari toʻxtatilishi mumkin boʻlgan taqdirda, matbuot erkinligi koalitsiya guruhlari garchi ular norozilik „hozirgi keskin vaziyatda“ ekanligini tushunsalar ham Litva prezidentiga maktub yoʻllab, taqiqning samarasiz ekanligini va Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 19-moddasiga va boshqa xalqaro erkin huquqlarga zid ekanligini isbotlaganlar. Guruh, shuningdek, Moskvadagi katta jamoatchilik yangiliklar hisobotlari va dalillarga oqilona munosabatda boʻlishini hamda hukumat bunday auditoriya uchun tashqi maʼlumot oqimini toʻxtatish xavfini oʻz zimmasiga olmasligini qoʻshimcha qilgan.

Matbuot erkinligining buzilishiga javoban, 2018-yil 12-oktabr kuni Litva Prezidenti Dalya Gribauskayte ENEX aʼzolari bilan ommaviy axborot vositalari erkinligi masalalari muhokama qilingan yigʻilish oʻtkazgan va Prezident OAV erkinligini himoya qilishda qatʼiylik koʻrsatgan.

#### Soʻz erkinligi
Inson huquqlari monitoringi instituti maʼlumotlariga koʻra, 2018-yil sentabr oʻrtalarida Litva registrlar markazi rasmiy soʻrov yuborgan jurnalistlarga bepul maʼlumot berishni toʻxtatishni koʻrib chiqqan, chunki amaliyot qonunga kiritilmagan va shuning uchun jurnalistlar maʼlumotlar uchun standart tijorat stavkalari boʻyicha moddiy mablagʻ toʻlashlari kerak. Bu xatti-harakat bir jurnalist tomonidan ochiqdan-ochiq maʼlumot olish huquqining jiddiy buzilishi ekanligini taʼkidlab, hokimiyatga murojaat qilgan.

#### Internet erkinligi
Litvada fuqarolarning Internetga kirishi hukumat tomonidan cheklanmagan. Inson huquqlari boʻyicha Yevropa sudiga koʻra, Litvada mahbuslar oʻqish va oʻrganish dasturlari mavjud boʻlgan internetdan foydalanishlari cheklanmasligi kerak, chunki maʼsullar Litvada mahkumning onlayn murojaat qilishini taqiqlab qoʻygan, bu esa Konventsiyaning 10-moddasiga ziddir.

### Namoyish erkinligi

Litva Respublikasi Konstitutsiyasining 36-moddasida fuqarolarning tinch namoyishlarda qurolsiz ishtiroki etishi belgilangan. Litva Respublikasining namoyishlar toʻgʻrisidagi qonuni fuqarolarning namoyishlar toʻgʻrisidagi konstitutsiyaviy huquqlarini va milliy xavfsizlik hamda jamoat xavfsizligini himoya qilish tartibini kafolatlaydi. Freedom House statistik maʼlumotlariga koʻra, 2018-yilgacha Litvada namoyishlar erkinligi umumiy kuzatilgani aytilgan boʻlsa, 2018 va 2019-yillarda aytarli darajada yaxshilangan.

Litvalik lezbiyen, gey, biseksual va transgender (LGBT) larga nisbatan Xalqaro Amnistiya Litva hukumatini ularga bagʻrikenglik tadbirlarini oʻtkazish imkoniyatini taqdim etishga va tadbirlar davomida politsiya tomonidan yetarli darajada himoyalanishga chaqirgan. 2010-yilda Litva oliy maʼmuriy sudi tomonidan Vilnyusda LGBT shaxslariga birinchi faxriy marsh oʻtkazilishiga ruxsat berilgan. 2013-yilda Vilnyus meri Magʻrurlik marshini markaziy xiyobondan shahar markazidan tashqaridagi olis koʻchaga majburan koʻchirishga uringan, biroq ikki sud himoyasi tufayli bu muvaffaqiyatsiz yakunlangan. Baltic Pride Vilnyusda boʻlib oʻtgan. 2016-yil 18-iyun kuni Vilnyusda boʻlib oʻtgan Baltic Pride marshi oxirgi ikki paradga nisbatan hech qanday institutsional toʻsiqlar yoki zerikarli huquqiy kurashlarsiz muvaffaqiyatli oʻtgan. LGBT hamjamiyatining 3000 aʼzosi va ularning ittifoqchilaridan iborat olomon Orlandodagi hujum qurbonlari xotirasiga bagʻishlangan Tenglik marshiga qoʻshilgan. Vilnyus meri paradda qatnashmagan, lekin tadbirga maqtovlar yoʻllagan. Parlament aʼzosi Petras Gražulisning kortejga hujum qilishi va politsiya tomonidan sudralib ketishidan boshqa jiddiy hodisalar boʻlmagan. 
### Din erkinligi

Diniy erkinlik Litva Konstitutsiyasining 26-moddasi va boshqa qonunlar bilan kafolatlangan. Jinoyat kodeksi diniy eʼtiqod erkinligini himoya qilishga qaratilgan uchta moddani oʻz ichiga oladi. Unda diniy kamsitish taqiqlanadi va qonunbuzarliklar uchun 2 yilgacha qamoq jazosi nazarda tutilgan. Konstitutsiyaning 43-moddasida din va davlat oʻrtasidagi munosabatlar belgilab berilgan. Qonun roʻyxatga olingan diniy guruhlarni davlat tomonidan tan olingan anʼanaviy hamda boshqa barcha roʻyxatga olingan jamoalar va birlashmalarga ajratadi. Diniy jamoalar „anʼanaviy“ va „boshqa“larga boʻlinadi.

2009-yilda Xalqaro diniy erkinlik toʻgʻrisidagi hisobotda taʼkidlanishicha, qonun bilan sanab oʻtilgan toʻqqizta „anʼanaviy“ diniy guruh mavjud boʻlib, ular mamlakatda kamida 300 yil oldin mavjud boʻlganligini kuzatishi mumkin: Lotin cherkovi katoliklari (Rim katoliklari), Yevangelist lyuteranlar, islohotchi protestanlar, Sharqiy katoliklar, Sharqiy pravoslav nasroniylar, qadimgi imonlilar, yahudiylar, sunniy musulmonlar va karaimlar. Ushbu anʼanaviy diniy guruhlar koʻplab davlat imtiyozlariga ega boʻlishlari mumkin, jumladan, boshqa guruhlarga berilmaydigan yillik davlat subsidiyalarini olishlari mumkin. Davlat tomonidan tan olingan boshqa diniy guruhlarga mamlakatda kamida 25 yil rasmiy roʻyxatdan oʻtgan, kamida 15 nafar voyaga yetgan fuqarolar tomonidan ijtimoiy qoʻllab-quvvatlangan hamda qonunlar va axloq qoidalariga muvofiq koʻrsatmalarga ega boʻlganlar kiradi. Noanʼanaviy guruhlar madaniy va ijtimoiy loyihalar uchun jamoat fondlari tomonidan qoʻllab-quvvatlanishi mumkin.

2017-yilda bir Litvada telekoʻrsatuv tanlov ishtirokchilari yahudiy qoʻshiqchi tomonidan kuylangan mashhur qoʻshiqni kuylagan paytda hakamlardan biri, aktrisa va sobiq deputat natsistlar salomini bergani uchun bekor qilingan edi. Internetda aksilsemit va musulmonlarga qarshi fikrlar keng tarqalgan edi.

## Shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish
Litva parlamenti 2018-yil 30-iyunda shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi yangi qonunni qabul qilgan va qonun 2018-yil 16-iyulda kuchga kirgan. Umumiy maʼlumotlarni himoya qilishni tartibga solish isteʼmolchilar uchun ham, kompaniya/muassasalar uchun ham shaxsiy maʼlumotlarni himoya qilish bilan bogʻliq boʻlib, bu isteʼmolchilarga oʻz maʼlumotlarini nazorat qilish uchun koʻproq imkoniyatlar beradi.

## Shaxsiy va oilaviy hayotga boʻlgan huquqlar
Tenglik va inson huquqlari boʻyicha komissiya maʼlumotlariga koʻra, 2002-yilda Inson huquqlari boʻyicha Yevropa sudi (ECHR) 12-moddada koʻrsatilgan erkaklar va ayollar oʻrtasidagi nikoh huquqlari transgender odamlarga ham tatbiq etilishi haqida qaror chiqargan. „Shaxsiy va oilaviy hayotni hurmat qilish“ deb nomlangan 8-moddada shaxsiy hayot juda keng tushuncha ekanligi; u fuqarolarni jinsiy orientatsiya va shaxsiy oʻziga xoslikni tushunish hamda aniqlashda erkin boʻlishga chaqiradi. Oilaviy hayot esa jamoat yoki hukumatning aralashuvisiz tinchlikda yashash huquqini talab qiladi va turmush qurmagan er-xotin oʻrtasidagi munosabatlarni oʻz ichiga olishi mumkin.

Litva Konstitutsiyaning 38-moddasida „Nikoh er va xotinning oʻzaro erkin roziligi bilan tuziladi“ deb taʼkidlangan. Litva, turmush qurmagan oilalarning qonuniy ravishda tan olinmaganligi sababli inson huquqlari standartlariga rioya qilmayapti. 2017-yilda Litva parlamenti (Seym) bir jinsli sheriklik toʻgʻrisidagi qonun loyihasini butunlay rad etgan&#x5B; ** &#x5D;. Litvaliklar bir jinsli juftliklar uchun qonuniy tan olinmagan Yevropa Ittifoqining bir necha qolgan davlatlaridan biri; Bunga Bolgariya, Latviya, Polsha, Ruminiya va Slovakiya misol boʻladi.

Litvada insonning reproduktiv huquqlari davlat va hukumat organlari tomonidan tan olinmagan, ayni paytda diniy tashkilotlar reproduktiv huquqlarning amalga oshirilishiga toʻsqinlik qilmoqda. 2013-yilda xavfsiz va qonuniy abort qilish imkoniyatini cheklashga qaratilgan qonun loyihasi milliy parlamentga baholash uchun taqdim etilgan. Garchi bu qonun ayollarning sogʻligʻi va hayotiga aniq xavf tugʻdirsa ham (shuningdek, bu inson huquqlarining buzilishi), uning mualliflari va tarafdorlari qonunini qabul qilishga intilishda davom etishgan. Ushbu vaziyat umumiy tashvishga aylangan va Inson huquqlari monitoringi instituti (HRMI) tomonidan norozilik bildirilgan.

2018-yilda Litva Bosh vaziri Saulius Skvernelis Vilnyusda LGBT huquqlari boʻyicha miting oʻtkazib, Litva parlamentidan roʻyxatga olingan bir jinsli juftliklar toʻgʻrisidagi qonunni qabul qilishni talab qilgan.

## Xavotirlar

### Bolalar farovonligi
„Oiladagi zoʻravonlikdan himoya qilish toʻgʻrisida“gi qonunda bolalarni zoʻravonlikdan himoya qilish tartibga solingan. Biroq, 2016-yilda inson huquqlari amaliyoti boʻyicha mamlakat hisobotlarida Litvada inson huquqlari boʻyicha eng jiddiy muammolardan biri bolalar farovonligi ekanligi taʼkidlangan. Litva Bolalar huquqlari boʻyicha Ombudsman institutining 2007-yildagi hisobotiga koʻra, bolalarga nisbatan zoʻravonlik ham oila, ham davlat muassasalari tomonidan sodir etiladi. Bundan tashqari, bolalarning oʻzlari orasida bezorilik katta muammodir. 2003-yilda ota-onalarning spirtli ichimliklarni haddan tashqari isteʼmol qilishlari bolalarga nisbatan zoʻravonlikning asosiy sababi boʻlgan.

### Ayollarga nisbatan uydagi zoʻravonlik
2011-yilda Litvada „Oiladagi zoʻravonlikdan himoya qilish toʻgʻrisida“gi qonun qabul qilingan. 2014-yilda Yevropa Ittifoqining Asosiy Huquqlar Agentligining soʻrov natijalariga koʻra, Litvada 15 yoshdan oshgan har 3 nafar ayoldan 1 nafari (31%) jismoniy va/yoki jinsiy zoʻravonlikka duchor boʻlgan, bu Yevropa Ittifoqining umumiy darajasiga (33%) juda yaqin. Oiladagi zoʻravonlik qurbonlari (ayollar) odatda ayblanadilar, bu esa ayollarning yordam soʻrashiga yoki yordam olishiga toʻsqinlik qiladi. 2017-yilda oiladagi zoʻravonlik holatlarida jabrlangan 5 nafardan 4 nafari (48 ming roʻyxatga olingan) ayollardir.

### Qochqinlar va muhojirlarga nisbatan suiisteʼmollar
*Xalqaro Amnistiya tashkilotining* xabar berishicha, Litva hukumati minglab qochqin va muhojirlarni qamoqxonaga oʻxshash markazlarda oʻzboshimchalik bilan hibsga olgan. Ularda insonlarga nisbatan gʻayriinsoniy sharoitlar, qiynoqlar va boshqa shafqatsiz munosabat qoʻllangan. Koʻp odamlar kaltaklangani, haqoratlangani va qoʻriqchilar tomonidan irqiy sabablarga koʻra qoʻrqitish va taʼqibga uchragani haqida xabar bergan. Kamerun, Kongo Demokratik Respublikasi, Iroq, Nigeriya, Suriya va Shri-Lanka kabi mamlakatlardan kelgan oʻnlab odamlar noqonuniy hibsga olingan, Rossiya-Ukraina urushidan qochgan oʻn minglab odamlar esa hech qanday qarshiliklarsiz kutib olgan.

## Manbalar