Kanada — Yaponiya munosabatlari

Kanada va Yaponiya koʻp sohalarda doʻstona aloqalarga ega. Ikki davlat oʻrtasidagi diplomatik munosabatlar rasman 1928-yilda Ottavada Yaponiya konsulligi ochilishi bilan boshlangan. 1929-yilda Kanada Osiyoda birinchi boʻlib Tokioda oʻzining konsulligini ochgan va oʻsha yili Yaponiyaning Ottavadagi konsulligi vakolatxona shaklini oldi.

1929-yilda tashkil etilgan Kanadaning Yaponiyadagi missiyasi Kanadaning Osiyodagi eng qadimgi missiyasi hisoblanadi. Shuningdek, Amerika Qoʻshma Shtatlari va Fransiyadan keyingi oʻrinda turuvchi hamdoʻstlikdan tashqaridagi uchinchi missiyasidir. Kanadaning Tokioda elchixonasi va Nagoyada konsulligi bor. Yaponiyaning Ottavada elchixonasi va toʻrtta bosh konsulligi bor — Kalgari, Monreal, Toronto va Vankuverda. Ikkala davlat ham Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, CPTPP va

Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorlik tashkilotining toʻlaqonli aʼzolaridir. BBC Jahon xizmatining 2017-yilgi soʻroviga koʻra, kanadaliklarning 77 foizi Yaponiya taʼsiriga ijobiy, 12 foizi esa salbiy fikr bildirgan.



## Tarixi

### Dastlabki aloqalar
Kanada — Yaponiya oʻrtasidagi baʼzi aloqalar oʻzaro doimiy vakolatxonalar tashkil etilishidan oldin paydo boʻlgan. Kanadaga maʼlum boʻlgan birinchi yapon immigranti Manzo Nagano 1877-yilda Britaniya Kolumbiyasining Nyu-Vestminsteriga kelgan.

Meydzi davrida Yaponiyada ishlagan bir qator kanadalik missionerlar mahalliy yapon xristian cherkovlarining rivojlanishida, shuningdek, Yaponiya taʼlim tizimini modernizatsiya qilishda muhim rol oʻynagan. Bu raqamlar orasida muhimi Keio universitetidan Yukichi Fukuzavaning yaqin hamkori Aleksandr Kroft Shou, Doshisha universitetini ochishda yordam bergan GG Kokran va Aoyama Gakuin universitetini tashkil etishga yordam bergan Devidson Makdonaldm bor.

1887-yilda Yokogama va Vankuver oʻrtasida paroxodlar uchun yoʻnalish ochilgan. Ushbu Kanada kemalaridan biri*, Avstraliyaning RMS Empressi* va uning kapitani Samuel Robinson RNR 1923-yilgi Buyuk Kanto zilzilasidan keyin olib borilgan qutqaruv harakatlari tufayli xalqaro miqyosda shuhrat qozongan.

1904-yildan 1905-yilgacha Kanada qirollik dala artilleriyasidan Gerbert Kiril Teker rus-yapon urushi paytida Yaponiya armiyasida harbiy qoʻmondon boʻlib xizmat qilgan. Rus-yapon urushi davridagi xizmatlari uchun Yaponiya hukumati tomonidan uchinchi darajali Muqaddas xazina ordeni bilan taqdirlangan. Shuningdek, Teker ushbu harbiy kampaniya davomida urush vaqtidagi xizmatlari uchun Yaponiya medalini olgan.

Birinchi jahon urushi davrida Yaponiya Britaniya imperiyasining ittifoqchisi boʻlgan.

### Diplomatik vakolatxonalarning ochilishi
Kanadaning 1929-yilda Tokioda ochilgan konsulligi Vashington va Parijdan keyin Hamdoʻstlikdan tashqarisidagi hududda joylashgan uchinchi vakolatxona edi. Bu fakt Kanada Yaponiyaning butun Osiyo boʻylab diplomatik faoliyati uchun markaz sifatida belgilaganligini koʻrsatadi. Biroq, vakolatxonaning yaratilishiga Kanadaning Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasida XX asrning birinchi yarmidagi anti-Osiyolik tuygʻusi ham bogʻliq edi. Kanada Bosh vaziri William Lyon Makkenzi King Yaponiyaning Kanadaga migratsiyasini cheklashdan xavotirda edi va „Yaponiya masalasini hal qilishning yagona samarali yoʻli — bu Yaponiyada viza pasportlari boʻyicha oʻz vazirimizga ega boʻlishdir“ degandi. Maʼlumot sifatida shuni taʼkidlash joizki, Yaponiyaning Vankuverdagi konsulligi 1929-yilda Ottavada elchixonasi ochilishidan 40 yil oldin, 1889-yilda tashkil etilgan.

Kanadadagi birinchi yapon vaziri shahzoda Iemasa Tokugava boʻlib, 1929-yildan 1934-yilgacha xizmat qilgan. Yaponiyadagi birinchi Kanada vaziri ser Gerbert Marler boʻlib, 1929-yildan 1936-yilgacha xizmat qilgan.

### Ikkinchi jahon urushi

Diplomatik aloqalar 1941-yilda Tinch okeani urushi boshlanishi bilan uzilgan. Urush paytida Kanada „milliy xavfsizlik“ maqsadida „Urush choralari toʻgʻrisida“ gi qonun qabul qilingandan soʻng yapon-kanadaliklarni internatsiya qildi yaʼni „milliy xavfsizlik“ uchun Britaniya Kolumbiyasidan 22 000 dan ortiq yapon kanadaliklarini, yaʼni jami Kanada aholisining 90 % dan ortigʻini tashkil etuvchi yaponiyaliklarni majburan koʻchirdi va hibsga oldi. Kanadalik yaponlarning koʻpgina huquqlari, shu jumladan oʻzlari tanlagan har qanday kasbda ishlash huquqi, shuningdek, mulkka egalik qilish huquqi bekor qilindi.

1941-yil dekabr oyida, Tinch okeani urushi boshlanganidan sakkiz soat oʻtgach, Gonkong jangi paytida Yaponiya qoʻshinlariga qarshi kurashayotgan Hamdoʻstlik kuchlari brigada darajasidagi Kanada C kuchlarini ham oʻz tarkibiga oldi. Bir necha hafta oʻtgach, Gonkongdagi magʻlubiyatdan soʻng, yuzlab kanadaliklar harbiy asirga aylandilar.

Alyaskada Aleut orollarining bir qismi yapon kuchlari tomonidan bosib olingan. 1943-yil 15-avgustda 29 000 AQSh va 5 000 Kanada askari Kiska oroliga tushdi. Ular orolni tashlab ketilgan holda topdilar, chunki yapon kuchlari ikki hafta oldin chiqib ketgan edi. Kanada Qirollik havo kuchlarining ikkita qiruvchi eskadroni yapon samolyoti ustidan havoda gʻalaba qozongan. Kanadaning uchta qurolli savdo kreyseri va ikkita korvet ham kampaniya tarkibida xizmat qilgan, ammo dushman kuchlariga duch kelmagan.

Kanada Qirollik dengiz flotining toʻrtta kemasi 1944—1945-yillarda Britaniya Tinch okeani floti (BPF) tarkibiga kirgan. Bir qator kanadaliklar Britaniya kemalarida, shu jumladan Fleet Air Armga qoʻshilgan aviatorlarda ham xizmat qilishgan. Xususan, HMCS *Uganda* kreyseri Trukdagi asosiy Yaponiya bazasiga tashuvchi reydda ishtirok etdi. Keyin BPF Yaponiya arxipelagidagi havo hujumlarida qatnashdi.

### Urushdan keyin

Kanada vakillari Tokioga 1946-yilda Yaponiyaning Xirosima va Nagasakiga tashlangan atom bombalaridan soʻng ittifoqchi kuchlarga soʻzsiz taslim boʻlishi munosabati bilan qaytib kelishdi. Yaponiya, shuningdek, 1951-yilda Ottavada diplomatik aloqalarni kelajakda qayta tiklashga tayyorgarlik koʻrish uchun diplomatik vakolatxonasini ochdi. Yaponiya-Kanada munosabatlarining toʻliq tiklanishi 1952-yilda San-Fransisko tinchlik shartnomasi asosida roʻy berdi.

Tokiodagi Kanada delegatsiyasi elchixonaga aylantirildi va Robert Meyyu Ikkinchi jahon urushidan keyin Kanadaning Yaponiyadagi birinchi elchisi etib tayinlandi. Yaponiya ham Ottavada elchixonasini ochdi va Sadao Iguchi Yaponiyaning Kanadadagi birinchi elchisi boʻldi.

Kanada Yaponiyaning xalqaro hamjamiyatga qayta kirishiga yordam berish uchun turli yoʻllar bilan harakat qildi. Kanadaning tashabbusi bilan Yaponiya 1954-yilda Ottavada chaqirilgan Kolombo rejasi konferensiyasiga aʼzolikka qabul qilindi, oʻsha yili Savdo toʻgʻrisidagi ikki tomonlama bitim imzolandi. Kanada Yaponiyani Tariflar va Savdo boʻyicha Bosh kelishuvga (GATT) kiritishni qoʻllab-quvvatladi. Yaponiya GATTga kirganda, Kanada unga eng qulay davlat maqomini bergan sanoqli davlatlardan biri boʻldi.

Yaponiya 1956-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotiga aʼzo boʻlganida Kanada nomzodini qoʻllab-quvvatlagan. Xuddi shunday, Kanada 1963-yilda Yaponiyaning Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkilotiga (OECD) aʼzo boʻlishini qattiq qoʻllab-quvvatladi.

### Pishib yetish jarayoni
Kanada-Yaponiya munosabatlarining tiklanishining ramzi boʻlgan eng diqqatga sazovor voqea 1953-yilda shahzoda Akihitoning (keyinchalik imperator 1989-yildan 2019-yilgacha) Kanadaga tashrifi boʻldi. Keyingi yili Kanada Bosh vaziri Lui Sent-Loran va Yaponiya Bosh vaziri Shigeru Yoshida oʻzaro tashriflarni amalga oshirdilar.

1950-yillardan beri Yaponiya va Kanada baliqchilik, savdo, aviatsiya, pochta aloqasi, atom energiyasi va madaniyatga oid bir qator ikki tomonlama shartnomalar tuzganlar. Yaponiya va Kanada Bosh vazirlarining koʻplab almashinuv tashriflari boʻlib oʻtgan. 1960-yillardan keyin Bosh vazirlar Nobusuke Kishi, Hayato Ikeda, Kakuei Tanaka, Masayoshi Ohira, Zenko Suzuki, Yasuxiro Nakasone, Noboru Takeshita, Toshiki Kayfu, Tomiichi Murayama, Ryutaro Xashimoto, Oroi Yoshizo, Moryada Canidzo va Koshiidzo Kanadaga tashrif buyurishgan. Kanada bosh vazirlari Jon Difenbeyker, Per Tryudo, Jo Klark, Brayan Malroni, Kim Kempbell, Jan Kretyen va Pol Martin Yaponiyaga kelgan.

Bu davrda Bosh vazir Brayan Mulroni Jamoalar palatasida Ikkinchi jahon urushi davrida yapon-kanadaliklarga nisbatan adolatsiz munosabatda boʻlgani uchun uzr soʻrashni taklif qildi. Yaponiya-Kanada interniratsiyasiga javob sifatida, Bosh vazir Malroni va Kanadalik yaponlar Milliy Assotsiatsiyasi Prezidenti Art Miki 1988-yilda oʻtmishdagi tarixiy muammolarni hal qilish boʻyicha kelishuv bitimini imzoladilar.

2008-yilda Kanada Bosh vaziri Stiven Harper Tokiodagi Imperator saroyida Kanada va Yaponiya oʻrtasida rasmiy diplomatik munosabatlar boshlanganining 80 yilligi munosabati bilan qabul qilindi. 2009-yil iyul oyida imperator Akihito va imperator Michiko Kanadaga birinchi davlat tashrifini amalga oshirdi.

2011-yil mart oyida Kanada Bosh vaziri Stiven Harper 2011-yilgi Toxokudagi zilzila va sunami va Fukusima Daichi yadroviy halokatidan keyin millionlab yapon xalqi va Bosh vazir Naoto Kanga hamdardlik kitobini yozdi va yubordi.

2012-yil 26-mart kuni Kanada Bosh vaziri Stiven Harper Yaponiyaning Senday qirgʻoqboʻyi mintaqasiga tashrif buyurdi.
Fayl:Akihito 090710-1600a.jpg|Yaponiya imperatori Akihito va imperator Michiko Richmond Olimpic oval arenasiga tashrif buyurishdi.  2009-yil 10-iyul.
Fayl:Kaoru Ishikawa and Stephen Harper 20110323.jpg|Bosh vazir Stiven Harper 2011-yil 23-mart kuni Toxokudagi zilzila va sunami qurbonlari uchun hamdardlik kitobini imzolamoqda.
Fayl:Shinzō Abe and Justin Trudeau (2).jpg|Bosh vazirlar Shinzo Abe va Jastin Tryudo 2018-yil 8-iyun kuni Kvebekning La-Malbay shahrida boʻlib oʻtgan 44-katta yettilik sammitida.


## Xalqaro tashkilotlarda hamkorlik
Kanada — Yaponiya bir qator xalqaro tashkilotlarga aʼzodir, jumladan:

## Savdo aloqalari
Kanada va Yaponiya ikkalasi ham Trans-Tinch okeani hamkorligi boʻyicha keng qamrovli va progressiv erkin savdo bitimining aʼzolaridir. 2011-yilda Kanadaning Yaponiyaga eksporti 10,7 milliard dollarni tashkil etgan boʻlsa, Yaponiyaning Kanadaga eksporti 13 milliard dollarni tashkil etdi. Mineral yoqilgʻi va moylar Kanadaning Yaponiyaga asosiy eksporti boʻlgan, avtomobil qismlari, elektr mashinalari esa Yaponiyaning Kanadaga asosiy eksporti hisoblanadi(2011).

Kanadaning Yaponiya bilan tovar savdosi, 2015-yilda:

## Migratsiya
Yaponiyaning Kanadaga migratsiyasi 1800-yillarda boshlangan va asrning boshida cheklovlar oʻrnatilgunga qadar ancha kuchli edi. Vankuverdagi Japantown ilgari Kanadadagi yaponlarning yashash markazi boʻlgan, lekin soʻnggi yillarda yapon jamoasi endi bu hududda joylashgan emas.

## Manbalar

## Adabiyotlar

* Beynon, Robert Artur. „Kayish va oʻsish: Kanada-Yaponiya iqtisodiy munosabatlari“ fanlari nomzodi. British Columbia dissertatsiya universiteti, 1990. onlayn
* Francoeur, Devid. *Urush mashinasini yoqish: Xitoy-Yaponiya urushidagi Kanada tashqi siyosati, 1937-1945* (2011). onlayn
* Hook, Glenn D. va boshqalar. *Yaponiyaning xalqaro munosabatlari: siyosat, iqtisodiyot va xavfsizlik* (Routledge, 2011), keng qamrovli darslik
* Kenna, Neytan Nobl. „Kanadaning qayta rivojlanishi va Yaponiyaning iqtisodiy munosabatlari, 1945-1951: Kanada istiqbollari.“ (2010). onlayn 
* Makmillan, Charlz J. *Tinch okeani boʻylab koʻprik: 1990-yillarda Kanada va Yaponiya* (Ottava: Kanada Yaponiya savdo kengashi, 1988)
* Mihan, Jon D. *Hukmronlik va chiqayotgan quyosh: Kanada Yaponiya bilan uchrashdi, 1929-41* (UBC Press, 2005)
* Shults, Jon. va Kimitada Miwa (tahrirlar), „Kanada va Yaponiya yigirmanchi asrda“ (Toronto Oxford University Press Canada, 1991) sharhi 
* Vebster, Keyt Styuart. „Kanada va Uzoq Sharq komissiyasi“ nomzodlik dissertatsiyasi. Viktoriya universiteti, 2007. 1945—1951-yillarda
* Uilford, Timoti. *Kanadaning Tinch okeani urushiga yoʻli: razvedka, strategiya va Uzoq Sharq inqirozi* (UBC Press, 2011)

## Havolalar

* Kanada tashqi ishlar va xalqaro savdo vazirligi Yaponiya bilan munosabatlar haqida
* Kanadaning Yaponiyadagi elchixonasi
* Yaponiya Tashqi ishlar vazirligi Kanada bilan munosabatlar haqida
* Yaponiyaning Kanadadagi elchixonasi 
* Yaponiyaning Kalgaridagi Bosh konsulligi 
* Yaponiyaning Monrealdagi Bosh konsulligi 
* Yaponiyaning Torontodagi Bosh konsulligi 
* Yaponiyaning Vankuverdagi Bosh konsulligi 
* Kanadaning Osiyo Tinch okeani jamgʻarmasi