PA Pivdenmash

**„O.M. Makarov nomidagi Pivdenniy mashinasozlik zavodi ishlab chiqarish birlashmasi“ davlat zavodi**, rasmiy qisqartmasi **Pivdenmash** () va ilgari **Yujmash** () („Janubiy muhandislik“ degan maʼnoni anglatadi) nomlari bilan atalgan, Ukraina davlat aerokosmik ishlab chiqaruvchisi. 1991-yilgacha u Sovet ittifoqiga tegishli boʻlgan.

Pivdenmash kosmik kemalar, eltuvchi raketalar, suyuq yonilgʻi raketalari, qoʻnish moslamalari, quyma buyumlar, zarb buyumlari, traktorlar, turli asboblar va sanoat mahsulotlarini ishlab chiqaradi. Kompaniyaning bosh qarorgohi Dneprda joylashgan boʻlib, Ukraina Davlat kosmik agentligiga boʻysunadi. U 23 mamlakatdagi xalqaro aerokosmik hamkorlar bilan faoliyat olib boradi.

## Tarixi

Pivdenmash dastlab Sovet Ittifoqida „586-zavod“ sifatida faoliyat olib borgan. 1954-yilda Sovet aviatsiya muhandisi Mixail Yangel 586-zavodning sobiq bosh konstruktor boʻlinmasi asnosida OKB-586 deb nomlangan avtonom konstruktorlik byurosini tuzgan. Yangel ilgari OKB-1 (bugungi kunda *RKK Energiya*) ga rahbarlik qilgan. U birinchi navbatda saqlanishi mumkin boʻlgan yoqilgʻi texnologiyasi tarafdori edi. OKB-1dagi Sergey Korolevdan farqli oʻlaroq, u kriogen propellantlardan foydalangan holda raketalar ishlab chiqarishni qoʻllab-quvvatlagan. Saqlanadigan suyuq yoqilgʻidan foydalanadigan ballistik raketalarni ishlab chiqish uchun Mixail Yangel zavodning bosh konstruktor boʻlinmasini avtonom konstruktorlik byurosiga aylantirish uchun ruxsat olgan. Shundan soʻng, OKB-586 Janubiy konstruktorlik byurosi (KB Pivdenne nomi bilan ham tanilgan) va 586-zavod 1966-yilda ballistik raketalarni loyihalash va ishlab chiqarishga qaratilgan *Janubiy mashinasozlik zavodi* deb nomini oʻzgartirgan. Keyinchalik, zavod Janubiy mashinasozlik ishlab chiqarish birlashmasi yoki „Yujmash“ (Ukraina) deb nomlana boshlangan.

Pivdenmashda ishlab chiqarilgan raketalar qatoriga birinchi yadroviy qurolli sovet raketasi R-5M (SS-3 „Shyster“), R-12 Dvina (SS-4 „Sandal“), R-14 Chusovaya (SS-5 „Skean“), birinchi keng tarqalgan sovet ICBMi R-16 (SS-7 „Saddler“), R-36 (SS-9 „Scarp“), MR-UR-100 Sotka (SS-17 „Spanker“) va R-36M (SS-18 „Satan“) kabilar kiradi. Sovet Ittifoqi davrida zavod yiliga 120 tagacha ICBM ishlab chiqarishga qodir boʻlgan. 1980-yillarning oxirida Pivdenmash RT-2PM2 Topol-M ICBM (SS-27 „Sickle B“) ning asosiy ishlab chiqarish obyekti sifatida tanlangan.

Qayta qurish boshlanganidan soʻng, harbiy ishlab chiqarishga boʻlgan talab sezilarli darajada kamaygan va Pivdenmash mahsulot ishlab chiqarish liniyasi harbiy boʻlmagan maqsadlarda foydalanish uchun texnikalar ishlab chiqarishni boshlagan. 1992-yildan keyin qoʻshilgan mahsulotlarning biri bu trolleybuslardir. Trolleybusning asosiy modellariga ulovli YuMZ T1 (1992-2008), ulovsiz YuMZ T2 (1993-2008) va past qavatli kabinaga ega zamonaviyroq YuMZ E-186 (2005-2006) kiradi. Leonid Kuchma, kompaniyaning bosh menejeri (1986–1992), 1992-yilda Bosh vazir, keyinroq 1994-yilda Ukraina Prezidenti boʻlgan.

Dneprdagi ishlab chiqarish quvvatlaridan tashqari, Pivdenne ishlab chiqarish birlashmasi, qattiq yoqilgʻida ishlaydigan raketalarni ishlab chiqarishga ixtisoslashgan Pavlohrad mexanika zavodini ham oʻz ichiga oladi. 1975–1992-yillarda Pivdenmashda ishlagan Ukrainaning sobiq prezidenti Leonid Kuchma bilan aloqalari Pivdenmashning ahamiyatini yanada oshirgan. U 1986-yildan 1991-yilgacha zavodning bosh direktori boʻlgan&#x5B; ** &#x5D;.

2015-yil fevral oyida, bir yillik keskin munosabatlardan soʻng, Rossiya „Dnepr“ raketalarini uchirish boʻyicha Ukraina bilan qoʻshma dasturini bekor qilishini eʼlon qilgan. Shuningdek, „Rossiya endilikda Ukrainaning „Zenit“ kuchaytirgichlarini sotib olishdan manfaatdor emas, [Ukrainaning] kosmik dasturi va uning muammolarini hal qilish uchun kurashayotgan Pivdenmash zavodi bu holatni chuqurlashtirmoqda“ deb izoh bergan. Rossiya bilan oʻrnatilgan savdo aloqalarining yoʻqolishidan soʻng, baʼzilar kompaniyaning yagona umidi xalqaro biznesning koʻpayishi deb oʻylashgan, lekin bu holatni amalga oshirish mavjud vaqt oraligʻida imkonsiz edi. 2015-yil fevral oyidan boshlab bankrotlik holatining yuzaga kelishi aniqdek tuyulgan, ammo oʻz vaqtida uning oldi olingan.

2017-yilning 14-avgustida Xalqaro strategik tadqiqotlar instituti „Shimoliy Koreya Rossiya va Ukrainadagi noqonuniy tarmoqlardan yuqori unumli suyuq yonilgʻi dvigatelini sotib olgani“ haqidagi dalillarni taqdim etgan hisobotni chiqargan. Kompaniya ham, Ukraina hukumati ham bu ayblovni rad etgan.

Pivdenmash yadrosidan foydalangan holda Antares raketasi 2016-yilning oktyabr oyida XKSga taʼminot yetkazib berish uchun Wallops orolidan ishga tushirilgan.  2017-yil dekabr oyida, ikki yillik tanaffusdan soʻng, AngoSat 1 ni yetkazib berish yoʻlga qoʻyilgan.

2018-yilning fevral-mart oylarida Pivdenmash Elon Musk tomonidan ishlab chiqilgan Hyperloop texnologiyasi uchun sinov platformasini ishlab chiqish rejalarini eʼlon qilgan va loyiha 2019-yilda Dneprda yakunlanishi rejalashtirilgan edi. Ukraina infratuzilmalar vaziri keyinchalik bu „bemaʼni“ loyihani bekor qilgan. Shunga qaramay, 2021-yilga kelib, guruh 23 davlat, jumladan Saudiya Arabistoni bilan hamkorlik qilishi xabar qilingan.

2022-yil iyul oyida, 2022-yilgi Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi paytida Dneprdagi Pivdenmash zavodi Rossiyaning uzoq masofadan turib boshqariladigan qanotli raketalari hujumiga uchragan. Zavod 2022-yil 17-noyabrda sodir bo‘lgan 2022-yilgi oktabr-noyabr oylaridagi umummilliy raketa zarbalari paytida yana bir marotaba nishonga olingan.

2023-yil 1-avgustda Virjiniyaning sharqiy qismidan (AQSh) Northrop Grumman 230 seriyali Antares kosmik raketasi uchirilgan. Raketa-tashuvchi XKSga yoʻl olgan yuk kosmik kemasini orbitaga olib chiqqan. Raketaning birinchi bosqichi „Yujnoye“ davlat konstruktorlik byurosi tomonidan ishlab chiqilgan va „Yujmash“ zavodida yigʻilgan. Biroq, bu parvoz ushbu turdagi raketalar uchun eng soʻnggisi boʻlgan.

## Bosh direktorlar

* Oleksandr Makarov (1961–1986)
* Leonid Kuchma (1986–1992)
* Yuriy Alekseyev (1992–2005)
* Viktor Shchegol (2005–2014)
* Sergey Voit (2014-yildan hozirgi kungacha)

## Tuzilishi

* Raketa va aviatsiya agregatlari zavodi (2010-yilda tashkilot tomonidan yaratilgan)
* Pavlohrad mexanika zavodi (Pavlohradda joylashgan)
* Dnepr traktor zavodi
* Texnologik asbob-uskunalar zavodi
* „Metallurgiya“ ishlab chiqarish majmuasi
* „Pivdenmashenergo“ ishlab chiqarish majmuasi
* Qurilish-montaj majmuasi
* Meteor sport majmuasi
* Ijtimoiy va maishiy boshqaruv
* „Dubrava“ (Bila Tserkva) va „Drujba“ (Alushta) sanatoriyalari, Pivdenniy mehmonxonasi, Mashynobudivnykiv madaniyat saroyi
* Pivdenmashavia aviakompaniyasi

## Harbiy va kosmik sanoat
Pivdenmash oʻzining harbiy va kosmik sanoat mahsulotlari bilan mashhur va Dnepr shahriga „Raketa shahri“ laqabini berilishiga sabab boʻlgan.

### Raketalar
Kompaniya Sovet ICBM va kosmik tadqiqotlar dasturlari uchun asosiy raketa ishlab chiqaruvchisi boʻlgan. Avvalgi va hozirgi Pivdenmash korxonasiga tegishli ishga tushirish tizimlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

* R-5 Pobeda — Sovet Ittifoqining birinchi yadroviy qurolli raketasi
* R-12 Dvina ballistik raketasi
* R-14 Chusovaya ballistik raketasi
* R-16 — Sovet Ittifoqining birinchi keng tarqalgan ICBMi
* R-36 (8K67) ICBM
* RT-20P, birinchi mobil ICBM (oʻrnatilmagan)
* R-36orb, orbital jangovar kallakli birinchi ICBM (joylashtirilmagan)
* R-36M ICBM oilasi (Dnepr raketasiga aylantirilgan)
* MR-UR-100 Sotka ICBM oilasi
* Perimetr tizimi uchun 15A11 raketasi
* RT-23 Molodets ICBM oilasi
* Hrim-2 mobil qisqa masofali ballistik raketa tizimi

### Kosmik raketalar

* Kosmos 
* Dnepr
* Tsiklon (R-36/8K67 asosida)
** Tsiklon-2
** Tsiklon-3
** Tsiklon-4
** Siklon-4M
* Zenit
* Energiya uchun kuchaytirgichlar (Zenitning birinchi bosqichi asosida) 

### Raketa dvigatellari

* RD-843

### Avtomatik yadroviy boshqaruv tizimi

* Perimetr — Shunga oʻxshash tizim AQShda ham boʻlib, Favqulodda Raketa aloqasi tizimi (ERCS) deb nomlangan.

## Avtotransport vositalarini ishlab chiqarish
Pivdenmash 1944-yilda Dnepropetrovsk traktor zavodi sifatida tashkil etilgan, keyinchalik kengaytirilgan.

### Trolleybuslar

* YuMZ T1 (1992–2008)
* YuMZ T2 (1993–2008)
* YuMZ T2.09 (1998–2007)
* YuMZ E186 (2005–2006)
* Dnepro T103 (2013-yildan hozirgi kungacha)
* Dnepro T203 (2017-yildan hozirgi kungacha)

### Traktorlar

* YuMZ-2 (1954–1958)
* YuMZ-5 (1957–1962)
* YuMZ-6 (1971–2001)
* YuMZ 8040.2
* YuMZ 8244.2
* YuMZ 8080

## Yana qarang

* Pivdenne dizayn byurosi — yirik raketa konstruktori Pivdenmash bilan yaqindan hamkorlik qiladi
* Ukraina Davlat kosmik agentligi
## Manbalar

## Havolalar

* Ingliz tilidagi bosh sahifa
* Makarov Pivdennyy (Yujnyy) mashinasozlik zavodi yadroviy tahdid tashabbusi