Gustave Le Bon

**Charlz-Mari Gustav Le Bon** (1841-yil 7-may — 1931-yil 13-dekabr) — antropologiya, psixologiya, sotsiologiya, tibbiyot, ixtiro va fizika qiziqish sohalari boʻlgan yetakchi fransuz polimati edi. U 1895 -*yilgi „Olomon: Ommabop aqlni oʻrganish“* asari bilan mashhur boʻlib, u olomon psixologiyasining asosiy asarlaridan biri hisoblanadi.

Nogent-le-Rotrou shahrida tugʻilgan Le Bon 1866-yilda Parij universitetida tibbiyot fanlari doktori unvonini oldi. U shifokor sifatida rasmiy tibbiyot amaliyotiga qarshi chiqdi, buning oʻrniga oʻzining yozuvchilik faoliyatini oʻqishni tamomlagan yili boshladi. Fransiya-Prussiya urushi boshlanganidan keyin fransuz armiyasiga qoʻshilishdan oldin u bir qator tibbiy maqolalar va kitoblarni nashr etdi. Urushdagi magʻlubiyat va 1871-yilgi Parij kommunasining bevosita guvohi boʻlish Le Bonning dunyoqarashini kuchli shakllantirdi. Keyin u Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrika boʻylab sayohat qildi. U antropologiyaning yangi paydo boʻlgan sohasi soyaboni ostida duch kelgan xalqlar va sivilizatsiyalarni tahlil qildi, insoniyatga essensiyaviy nuqtai nazarni rivojlantirdi va sayohatlari davomida koʻchma sefalometrni ixtiro qildi.

1890-yillarda u psixologiya va sotsiologiyaga murojaat qildi va bu sohalarda eng muvaffaqiyatli asarlarini nashr etdi. Le Bon olomon ularning alohida qismlari yigʻindisi emas, degan qarashni ishlab chiqdi va olomon ichida yangi psixologik birlik paydo boʻlishini taklif qildi, uning xususiyatlari olomonning " irqiy ongsizligi " bilan belgilanadi. Shu bilan birga u oʻzining psixologik va sotsiologik nazariyalarini yaratdi, fizika boʻyicha tajribalar oʻtkazdi va bu mavzu boʻyicha mashhur kitoblarni nashr etdi, massa-energiya ekvivalentini oldindan aytib berdi va atom asrini bashorat qildi.  Le Bon oʻzining eklektik manfaatlarini 1931-yilda vafotigacha saqlab qoldi.

Siyosiy konservativ va reaksion qarashlari tufayli hayoti davomida fransuz akademik va ilmiy muassasasi tomonidan eʼtiborga olinmagan yoki qoralangan Le Bon demokratiya va sotsializmni tanqid qilgan .

## Biografiya

### Yoshligi
Charlz-Mari Gustav Le Bon 1841-yil 7-mayda Val-de -Luaraning Nojant-le-Rotrou shahrida tugʻilgan, kelib chiqishi Breton oilasidandir. Le Bon tugʻilganda, uning onasi Annet Jozefin Ejenik Tetiot Desmarlinais yigirma olti yoshda, otasi Jan-Mari Sharl Le Bon qirq bir yoshda va Fransiya hukumatining provinsiya xodimi edi. Le Bon Jan-Odet Karnoning toʻgʻridan-toʻgʻri avlodi edi, uning bobosi Jan Karnoning ukasi Denis bor edi, Fransiya Uchinchi Respublikasining beshinchi prezidenti Mari Fransua Sadi Karno toʻgʻridan-toʻgʻri avlodi edi.

Le Bon sakkiz yoshga toʻlganda, otasi Fransiya hukumatida yangi lavozimga ega boʻldi va oila, shu jumladan Gustavning ukasi Jorj, hech qachon qaytib kelmaslik uchun Nogent-le-Rotrouni tark etdi. Shunga qaramay, shahar Gustav Le Bon oʻsha yerda tugʻilgani va keyinchalik uning nomini koʻchaga qoʻygani bilan faxrlanardi. Le Bonning bolaligi haqida koʻp narsa maʼlum emas, uning Tursdagi litseyga qatnagani maʼlum.

1860-yilda u Parij universitetida tibbiy tadqiqotlarni boshladi. U stajirovkani Hôtel-Dieu de Parijda tugatdi va 1866-yilda doktorlik darajasini oldi. Oʻsha paytdan boshlab u oʻzini „shifokor“ deb atagan, ammo u hech qachon rasmiy ravishda shifokor boʻlib ishlamagan. Universitet yillarida Le Bon bir qator tibbiy mavzularda maqolalar yozgan, ularning birinchisi botqoq sharoitlarida yashaganlarni qiynayotgan kasalliklar bilan bogʻliq. U 1866-yilda oʻzining birinchi toʻliq metrajli " *La mort apparente et inhumations prématurées* " kitobini chiqarishdan oldin loa loa filariasis va asfiksiya haqida yana bir qancha asarlarni nashr etdi. Bu ish oʻlim taʼrifi bilan bogʻliq edi, bu masala boʻyicha 20-asrda huquqiy munozaralar oldidan.

### Parijdagi hayot

Oʻqishni tugatgandan soʻng, Le Bon Parijda qoldi va u yerda Shekspir asarlarini har bir tilda oʻqib, ingliz va nemis tillarini oʻrgandi. U yozishga boʻlgan ishtiyoqini saqlab qoldi va 1870-yil iyul oyida Fransiya-Prussiya urushi boshlanganidan keyin fransuz armiyasiga tibbiy ofitser sifatida qoʻshilishdan oldin, fiziologik tadqiqotlar boʻyicha bir nechta maqolalar, shuningdek, jinsiy koʻpayish haqida 1868 darslikka muallifilik qildi. Urush paytida Le Bon harbiy tez yordam mashinalari boʻlinmasini tashkil qildi. Bu holatda u harbiylarning eng ogʻir vaziyatda — toʻliq magʻlubiyatda xatti-harakatlarini kuzatdi va harbiy intizom, yetakchilik va stress va azob-uqubatlardagi odamning xatti-harakatlari haqida oʻz fikrlarini yozdi. Bu mulohazalar generallarning olqishiga sazovor boʻldi va keyinchalik Fransiyadagi Sen-Sir va boshqa harbiy akademiyalarda oʻrganildi. Urush oxirida Le Bon Faxriy *Legion* ordeni bilan taqdirlandi.

Le Bon 1871-yilgi Parij kommunasiga ham guvoh boʻlgan, bu uning dunyoqarashiga chuqur taʼsir qilgan. Oʻsha paytdagi 30 yoshli Le Bon Parijdagi inqilobiy olomon Tyuiri saroyini, Luvr kutubxonasini, mehmonxona de Villeni, Gobelinlar fabrikasini, Adliya saroyini va boshqa oʻzgarmas meʼmorchilik sanʼat asarlarini yoqib yuborganini koʻrdi.

1871-yildan boshlab Le Bon sotsialistik pasifistlar va protektsionistlarning ochiq raqibi boʻlib, uning fikricha, Fransiyaning jangovar rivojlanishini toʻxtatib, sanoat oʻsishini boʻgʻadi; 1913-yilda shunday degan: „Faqat toʻplari koʻp boʻlgan odamlar pasifist boʻlish huquqiga ega“. Shuningdek, u oʻz vatandoshlarini nemis harbiy qudrati va tez sanoatlashuvi qarshisida siyosiy raqobatning zararli taʼsiridan ogohlantirdi va shuning uchun Fransiyani ikkiga boʻlgan Dreyfus ishida ishtirok etmadi.

### Keng tarqalgan sayohatlar

Le Bon 1870-yillarda paydo boʻlgan antropologiya sohasiga qiziqib qoldi va Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrika boʻylab sayohat qildi. Charlz Darvin, Gerbert Spenser va Ernst Hekkel taʼsirida Le Bon biologik determinizmni va irqlar va jinslarning iyerarxik koʻrinishini qoʻllab-quvvatladi; keng koʻlamli dala tadqiqotlaridan soʻng, u " *Recherches anatomiques et mathématiques sur les variations de volume du cerveau et sur leurs relations avec l’intelligence* " (1879) asarida bosh suyagi qobiliyati va aql oʻrtasidagi bogʻliqlikni tasdiqladi, bu unga Fransiya Fanlar akademiyasining Godard mukofotiga sazovor boʻldi. Tadqiqotlari davomida u qadimgi odamlarning jismoniy xususiyatlarini oʻlchashga yordam beradigan koʻchma sefalometrni ixtiro qildi va 1881-yilda oʻzining ixtirosi va uning qoʻllanishi haqida batafsil maʼlumot beruvchi " *Choʻntak sefalometri yoki koordinatalar kompas* „ maqolasini nashr etdi.

1884-yilda unga Fransiya hukumati tomonidan Osiyo boʻylab sayohat qilish va u yerdagi sivilizatsiyalar haqida hisobot berish topshirildi. Uning sayohatlari natijalari bir qator kitoblar edi va Le Bon tafakkuridagi rivojlanish, shuningdek, madaniyatga asosan irsiy omillar, masalan, odamlarning oʻziga xos irqiy xususiyatlari taʼsir koʻrsatadi. Birinchi kitob " *La Civilization des Arabes* " 1884-yilda nashr etilgan. Bunda Le Bon arablarni sivilizatsiyaga qoʻshgan hissalari uchun yuqori baholadi, lekin islomni turgʻunlik agenti sifatida tanqid qildi. U shuningdek, ularning madaniyatini ularni boshqargan turklar madaniyatidan ustun deb taʼriflagan va bu asarning tarjimalari ilk arab millatchilariga ilhom bergan. U buni Nepalga safari bilan davom ettirdi va bu mamlakatga tashrif buyurgan birinchi fransuz boʻldi va 1886-yilda *Voyage au Nepalni* chiqardi.

Keyinchalik u " *Les Civilizations de l’Inde* " (1887) asarini nashr etdi, unda u hind arxitekturasi, sanʼati va dinini olqishladi, lekin hindlarning ilmiy yutuqlari boʻyicha yevropaliklardan nisbatan pastroq ekanligini va bu Britaniya hukmronligini osonlashtirganini taʼkidladi. 1889-yilda u „ *Les Premières Civilizations de l’Orient“ asarini* chiqardi va unda Mesopotamiya, Hindiston, Xitoy va Misr sivilizatsiyalari haqida umumiy maʼlumot berdi. Oʻsha yili u Xalqaro Mustamlaka Kongressida nutq soʻzlab, mustamlakachilik siyosatini tanqid qilib, madaniy assimilyatsiya qilish urinishlarini oʻz ichiga olgan: „Mahalliylarga oʻz urf-odatlarini, institutlarini va qonunlarini qoldiring“ dedi. Le Bon 1893-yilda oʻzining sayohatlari mavzusidagi " *Les monuments de l’Inde* " nomli soʻnggi kitobini chiqardi va hind xalqining meʼmorchilik yutuqlarini yana maqtaydi.

### Nazariyalarning rivojlanishi

Sayohatlarida Le Bon asosan otda sayohat qilgan va ot yetishtiruvchilar va murabbiylar tomonidan qoʻllaniladigan texnikalar mintaqaga qarab har xil ekanligini payqagan. U Parijga qaytib keldi va 1892-yilda shoʻx otga minib, oʻlimdan qutulib qoldi. U otdan yiqilib tushishiga nima sabab boʻlganiga ishonchi komil emas edi va chavandoz sifatida nima qilganini oʻrganishga qaror qildi. Uning tadqiqotining natijasi *L'Équitation actuelle et ses principes edi.* *Recherches expérimentales* (1892), u Le Bon tahlili bilan birgalikda harakatdagi otlarning koʻplab fotosuratlaridan iborat. Bu ish otliq askarlarning hurmatga sazovor qoʻllanmasiga aylandi va Le Bon erta bolalik davridagi taʼlim nazariyalarini ishlab chiqish uchun otlarning xatti-harakati boʻyicha tadqiqotlarini ekstrapolyatsiya qildi.

Le Bonning otlarning xulq-atvorini oʻrganishi ham psixologiyaga uzoq vaqtdan beri qiziqish uygʻotdi va 1894-yilda u „ *Lois psychologiques de l'évolution des peuples“ kitobini nashr etdi*. Ushbu asar uning doʻsti Charlz Richetga bagʻishlangan boʻlsa-da, u Le Bon *Psixologie des Foules* (1895) bagʻishlagan Teodul-Armand Ribotning nazariyalaridan koʻp narsani olgan. *Psixologie des Foules* qisman Le Bonning 1881-yilgi " *L’Homme va les sociétés* " asarining yigʻindisi boʻlib, Emile Dyurkgeym oʻzining " *De la division du travail social* " doktorlik dissertatsiyasida unga havola qilgan.

Ikkalasi ham eng koʻp sotilgan kitoblar boʻlib, " *Psychologie des Foules* " paydo boʻlganidan keyin bir yil ichida oʻn toʻqqiz tilga tarjima qilingan. Le Bon ularni 1896 va 1902-yillarda mos ravishda psixologiya boʻyicha yana ikkita „ *Sotsializm* psixologiyasi“ va " *Psixologie de l’Education* " kitoblari bilan kuzatib bordi. Ushbu asarlar Fransiyaning asosan sotsialistik akademik muassasasini reytingga kiritdi.

Le Bon 1890-yillarning boshlarida uy laboratoriyasini qurdi va 1896-yilda „qora yorugʻlik“ ni kuzatish haqida xabar berdi, uning fikricha, rentgen nurlari va katod nurlaridan farqli, lekin ular bilan bogʻliq boʻlgan yangi turdagi nurlanish. Hozirgi vaqtda qora yorugʻlik deb nomlanuvchi nurlanish turiga oʻxshamaydi, uning mavjudligi hech qachon tasdiqlanmagan va N nurlariga oʻxshab, hozir umuman yoʻq deb tushuniladi, ammo kashfiyot daʼvosi fransuz olimlari orasida katta eʼtiborni tortdi. koʻpchiligi uni va Le Bonning materiya va radiatsiya haqidagi umumiy gʻoyalarini qoʻllab-quvvatlagan va u hatto 1903-yilda fizika boʻyicha Nobel mukofotiga nomzod boʻlgan.

1902-yilda Le Bon taniqli ziyolilar, zodagonlar va moda xonimlarini taklif qiladigan haftalik tushliklarni boshladi. Uning shaxsiy tarmoqlarining kuchi mehmonlar roʻyxatidan koʻrinib turibdi: ishtirokchilarning amakivachchalari Anri va Raymond Puankare, Pol Valeri, Aleksandr Izvolskiy, Anri Bergson, Marselin Bertelot va Aristid Briand bor edi.

„ *L'Évolution de la Matière“* (1905) asarida Le Bon massa-energiya ekvivalentligini kutgan va 1922-yilda Albert Eynshteynga yozgan maktubida uning tan olinmaganligidan shikoyat qilgan. Eynshteyn javob berdi va undan oldin massa-energiya ekvivalenti taklif qilinganligini tan oldi, ammo buni faqat nisbiylik nazariyasi ishonchli tarzda isbotladi. Gaston Moch Le Bonga Eynshteynning nisbiylik nazariyasini oldindan bilganligi uchun kredit berdi. „ *Kuchlar kuchlari“ (1907) asarida* Le Bon atom davri haqida bashorat qilgan. U „yangi kuchning, yaʼni atom ichidagi energiyaning namoyon boʻlishi“ haqida yozgan va u oʻzining ulkan kattaligi bilan hammadan ustun turadi va har qanday metalning bir grammini tezda dissotsiatsiya qilish usulini kashf etgan olim „natijalarga guvoh boʻlmaydi“ deb yozgan. Uning tajribalari ishlab chiqarilgan portlash shunchalik dahshatli ediki, uning laboratoriyasi va barcha qoʻshni uylar, ularning aholisi bilan bir zumda maydalanib ketadi.ʼ".

Le Bon 1908-yilda fizika sohasidagi tadqiqotlarini toʻxtatdi va yana psixologiyaga murojaat qildi. U " *Psixologiya siyosati va ijtimoiy himoya* „, *“Oʻz fikrlari va mulohazalari* ", „Fransa inqiloblari va psixologiyasi“, „Psixologi inqiloblar“, " *Psixologik* *aforizmlar* " va " *La Vie des vérités* " nomli kitoblarini 1911-yildan 1919-yilgacha nashr qildi. uning affektiv va oqilona fikrlash, irq psixologiyasi va sivilizatsiya tarixi haqidagi qarashlari.

### Soʻnggi hayoti va oʻlimi

Le Bon Birinchi jahon urushi davomida yozishni davom ettirdi, *Enseignements Psychologiques de la Guerre Européenne* (1915), *Premières conséquences de la guerre: transformation mentale des peuples* (1916) va *Hier et demain kitoblarini nashr etdi.*

Keyin u Parij universitetining psixologiya va ittifoq fanlari professori lavozimidan isteʼfoga chiqishdan va uyiga ketishdan oldin *Psychologie des Temps Nouveaux* (1920) ni ozod qildi.

U 1923, 1924 va 1927-yillarda mos ravishda " *Le Déséquilibre du Monde* ", „ *Les Incertitudes de l’heure présente“* va *"L'évolution actuelle du Monde, illusions et réalités* " kitoblarini chiqardi va ularda urushlararo oʻzgaruvchan davrda dunyo haqidagi oʻz qarashlarini aks ettirdi.

1929-yilda u Faxriy legionning *Grand-Kroix* ordeni boʻldi. U oʻzining soʻnggi asarini 1931-yilda *falsafa falsafasining asoslari* deb nomlagan va 13-dekabrda Marnes-la-Kokettda (Ile-de-Fransa) toʻqson yoshida vafot etgan.

## Ishlari

: *Bibliografiya Psychologie du Socialisme jurnalining 1984-yildagi qayta nashridan tuzilgan*.

**Tibbiyot**

* *La mort apparente et inhumations prématurées* (1866); („Koʻrinib turgan oʻlim va erta dafn“)
* *Traité pratique des maladies des organes génitaux-urinaires* (1869); („Genitouriya tizimi kasalliklarining amaliy risolasi“)
* *La vie (Traité de physiologie humaine)* (1874); („Hayot (inson fiziologiyasi risolasi)“)

**Antropologiya, psixologiya va sotsiologiya**

* *Histoire des origines et du développement de l’homme va des sociétés* (1877); („Inson va jamiyatning kelib chiqishi va taraqqiyoti tarixi“)
* *Voyage aux Monts-Tatras* (1881); („Tatra togʻlariga sayohat“)
* *L’Homme et les sociétés* (1881); („Inson va jamiyat“)
* *Arablar sivilizatsiyasi* (1884); *Islom sivilizatsiyasi olami* (1884)
* *Nepal yoki Nepal sayohati* (1886); („Nepalga sayohat“)
* *Les Civilizations de l’Inde* (1887); („Hindiston tsivilizatsiyalari“)
* *Les Premières Civilizations de l’Orient* (1889); („Sharqning birinchi tsivilizatsiyalari“)
* *Les Monuments de l’Inde* (1893); („Hindiston yodgorliklari“)
* *Les Lois Psychologiques de l'Évolution des Peuples* (1894); (" ''Xalqlar psixologiyasi'' ", 1898) Audiokitob mavjud .
* *Psixologie des Foules (1895); (" Olomon: Ommabop aqlni oʻrganish* ", 1986) Toʻliq matn mavjud; Audio kitob mavjud .
* *Sotsializm psixologiyasi* (1896); ''Sotsializm psixologiyasi'' (1899)
* *Psixologie de l'éducation* (1902); („Taʼlim psixologiyasi“)
* *La Psychologie Politique et la Défense Sociale* (1910); („Siyosat va ijtimoiy himoya psixologiyasi“)
* *Les Opinions et les croyances* (1911); („Fikrlar va eʼtiqodlar“)
* *Fransiyadagi inqilob va inqiloblar psixologiyasi* (1912); ''Inqilob psixologiyasi'' (1913) audiokitobi mavjud ; *Fransuz inqilobi va inqilob psixologiyasi* (1980).
* *Aforizmlar du temps present* (1913); („Hozirgi zamon aforizmlari“)
* *La Vie des vérités* (1914); („Hayot haqiqatlari“)
* *Enseignements Psychologiques de la Guerre Européenne* (1915); ''Buyuk urush psixologiyasi'' (1916)
* *Premières conséquences de la guerre: transformatsiya mentale des peuples* (1916); („Urushning birinchi oqibatlari: xalqlarning ruhiy oʻzgarishi“)
* *Hier va demain.* *Pensées brèves* (1918); („Kecha va ertaga. Qisqacha fikrlar“)
* *Psychologie des Temps Nouveaux* (1920); ''Qoʻzgʻolondagi dunyo'' (1921)
* *Le Déséquilibre du Monde* (1923); ''Muvozanatsiz dunyo'' (1924)
* *Les Incertitudes de l’heure présente* (1924); („Hozirgi soat noaniqliklari“)
* *L'évolution actuelle du Monde, illusions va réalités* (1927); („Dunyoning hozirgi evolyutsiyasi, illyuziyalar va haqiqatlar“)
* *Basesscientifiques d’une philosophie de l’histoire* (1931); („Tarix falsafasining ilmiy asoslari“)

**Tabiatshunoslik**

* *La Méthode graphique et les appareils enregistreurs* (1878); („Grafik usul va yozib olish qurilmalari“)
* *Recherches anatomiques et mathématiques sur les variations de volume du cerveau va sur leurs munosabatlar avec l’intelligence* (1879); („Miya hajmining oʻzgarishi va uning aql bilan aloqalari boʻyicha anatomik va matematik tadqiqotlar“)
* *La Fumée du tabac* (1880); („Tamaki tutuni“)
* *Les Levers fotosuratlari* (1888); („Fotografiya“)
* *L'Équitation actuelle et ses principes.* *Recherches exérimentales* (1892); („Ekvitatsiya: Ot psixologiyasi“)
* *L'Évolution de la Matière* (1905); ''Materiya evolyutsiyasi'' (1907)
* *La naissance et l'évanouissement de la matière* (1907); („Materaning tugʻilishi va yoʻqolishi“)
* *L'Évolution des Forces* (1907); ''Kuchlar evolyutsiyasi'' (1908).

## Manbalar
 

## Havolalar

* Works by Gustave Le Bon in eBook form at Standard Ebooks
* Works by Gustave Le Bon at Project Gutenberg
* Works by Gustave Le Bon at LibriVox (public domain audiobooks)
* Works by or about Gustave Le Bon at Internet Archive
* Gustave Le Bonʼs works:  Archived 2007-03-14 at the Wayback Machine Page on Gustave Le Bon with his works available in French and in English
* Les Classiques des Sciences Sociales: Le Bon