open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Qonchoʻp

**Qonchoʻp** — koʻknordoshlarga mansub qisqa ildizpoyali oʻtsimon oʻsimlik turi. Poyasi serbarg, boʻyi 30-100 sm. Barglari oddiy, patsimon kungirali boʻlakchalarga boʻlingan. Toʻpgulli oddiy soyabon. mevasi koʻp urugʻli, qoʻzoqsimon koʻsakcha. May oyidan kuzgacha gullaydi. Oʻrta Osiyo, Sibir va Kavkazda uchraydi. Qonchoʻp zaharli, mollar yemaydi. Qonchoʻpning hamma qismida tarkibida 20% ga yaqin alkaloid, S va A vitaminlari, efir moylari, organik kislotalar va boshqa boʻlgan sutshira bor.

Qonchoʻpdan olingan preparatlar teri sili va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Damlamasi safro haydovchi, jigardagi ogʻriqni qoldiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Qoplama ekinlar

**Qoplama ekinlar** - asosiy ekinlar orasiga ekiladigan va asosiy ekin ustida oʻsadigan qoʻshimcha ekin. Mas, bedaga aralashtirib sepiladigan bugʻdoy, arpa. Qoplama ekinlar sifatida don ekinlari, bir yillik oʻtlar, zigʻir, kam soya beradigan boshqa chopiq qilinadigan ekinlar ekilishi mumkin. Beda, mosh, loviya uchun makkajoʻxori, beda uchun gʻalla ekinlari, ayniqsa, arpa yaxshi Qoplama ekinlar hisoblanadi (1-yili bedaning ildiz otib, yaxshi rivojlanishiga sharoit yaratadi). Qoplama ekinlar va asosiy ekinlar agrotexnikasi va oʻsish sharoitlari bir-biriga xalaqit bermay, yerdan foydalanish samara-dorligini koʻtarish imkoniyatini beradi.
Qoplon (maʼnolari)

**Qoplon**:

* Qoplon (hikoya) — hikoya, asar
* Qoplon (hayvon) — irbis — mushuksimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi
Qoplon

**Qoplon** – panteralar urugʻiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Moʻynasi qalin, sargʻish tusda, qora halqa dogʻlari (xollari) bor. Gavdasining uzunligi 92–183 sm, dumi 66–102 sm. Tanasi choʻziq, oyoqlari qisqa. Erkaklari tanasining ogʻirligi odatda 30,9–72&nbsp;kg, urgʻochilariniki esa 20,5–43&nbsp;kg. 4–5 ta, koʻpincha 2–3 ta bola tugʻadi. Afrika va Osiyoda uchraydi. Asosan, tuyoqlilar va primatlarni ovlaydi. Soni keskin kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Qoplonqir

**Qoplonqir** — Qoraqum choʻlining Ungʻuzorti qismidagi qir. Turkmaniston va Oʻzbekiston hududlarida joylashgan. Q.ning shimoliy qismi qisman Ustyurt platosiga kiradi. U shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 200&nbsp;km dan ziyod masofaga choʻzilgan. Eni janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga kengayib (35&nbsp;km gacha) boradi. Eng baland joyi 305 m. Qora-qum qismining janubi-gʻarbiy yon bagʻ-rida Goʻklenquyi (Qorashoʻr) botigʻi (shoʻrxoki) joylashgan. Q.ning botiq yuzasidan koʻtarilgan yon bagʻri nishab va atrofidagi tekisliklar bilan tutashgan. Uning janubiy qismida Amudaryoning qad. oʻzani Oʻzboʻy joylashgan.

Q., asosan, neogen davri gillari, mergel, qatlamli qumtoshlar, gips va ohaktoshlardan tashkil topgan. Jan. yon bagʻirlarida boʻr va paleogen davrlariga mansub togʻ jinslari ochilib qolgan. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq, yogʻin kam. Tuproq va oʻsimliklari choʻlga xos.
Qopchigʻay adiri

**Qopchigʻay adiri** - Fargʻona botigʻining jan. qismi (Fargʻona viloyati)dagi adir. Jan.dan Yormozor adirorti botigʻi, shim.dan Soʻx, Aravon-Shahrixon daryolari yoyilma konsuslari bilan oʻralgan. Jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa 20&nbsp;km ga yaqin masofaga choʻzilgan, eni 1—1,5&nbsp;km. Eng baland joyi 735 m. Jan.gʻarbga pasayib boradi. Shimoliy yon bagʻri qiyaroq. Yon bagʻirlari koʻplab quruq soy va jarliklar bilan kesilgan. Tektonik jihatdan braxian-tiklinal struktura. Toʻrtlamchi davrda yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan. Paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr konglomeratlari, gillari, shagʻal toshlardan tashkil topgan. Bular lyossimon jismlar bilan qoplangan. Iqlimi kontinental. Yozi issiq, 200–250&nbsp;mm yogʻin tushadi. Boʻz tuproqlar tarqalgan, rang, qoʻngʻir-bosh, shaytonkavush va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Hayvonlardan kalamush, qoʻshoyoq, boʻrsiq, jayra, tulki, ilonlar, kaltakesaklar va boshqa uchraydi. Adir hududi yaylov sifatida foydalaniladi.
Qopqon

**Qopqon** — yovvoyi hayvonlar va qushlarni ovlash (ilintirish) uchun moʻljallangan moslama, qurilma va apparatlar. Ikki turi: odam ishtirok etadigan va etmaydigan (avtomatik) turlari bor. Odam ishtirok etadigan Q.lar turli-tuman toʻrlar, tortma sirtmoqlar, matraplar, qopqogʻi arqon yordamida tortib olinadigan chuqurlar va boshqalardan iborat. Bular asosan hayvonlar va qushlarni tirik tutish uchun ishlatiladi. Odam ishtirok etmaydigan ("avtomatik") Q.lar jumlasiga tuzoqlar, sirtmoqlar, prujinali moslama va qurilmalar, tarang tortilgʻan chilvirga tegib ketilganda oʻz-oʻzidan otiladigan oʻq-yoylar, ustiga omonatgina xashak yopib qoʻyiladigan chuqurlar, ichiga hayvon kirganda eshigi "oʻz-oʻzidan" yopilib qoladigan uzunchoq yashiklar va boshqa kiradi. Sichqon va kalamushlar uchun moʻljallangan prujinali qisuvchi Q.lar keng tarqalgan. Ayrim Q.lar odam uchun ham xavfli boʻlishi mumkin. Oʻzbekistonda tulki, toʻngʻiz, quyon, boʻrsiq, kaklik, bedana va boshqa uchun Q. va tuzoqlar qoʻyiladi.
Qor

**Qor** — havo temperaturasi 0° dan past boʻlganda bulutlardan muz kristallchalari tarzida yogʻadigan yogʻin. Muz kristallchalari shakli negizini olti burchakli plastinka yoki olti qirrali ustuncha tashkil etadi. Kristallchalarning diametri mm ning bir necha ulushidan bir necha mm gacha yetadi. Havo temperaturasi 0" atrofida boʻlganda Qor uchqunlari bir-biri bilan yopishib, diametri 1 sm keladigan yirik Qor pagʻalarini hosil qiladi. Ayrim Qor donalarining oʻrtacha massasi 0,003 g gacha, yirik Qor pagʻalariniki 0,5 g gacha boʻladi. Oʻrta va yuqori kengliklarda (shu jumladan, Oʻzbekistonda) Qor, asosan, qishda yogʻadi.
Qoplovchi toʻqimalar

**Qoplovchi toʻqimalar** - oʻsimliklarni tashqi muhitning noqulay sharoitidan himoya qilib turadigan toʻqimalar. Tigʻiz joylashgan hujayralardan iborat. Birlamchi Qoplovchi toʻqimalar (epi-dermis) barglar va yosh novdalarning sirtida boʻladi. Uning hujayralarining sirtqi qalin devori kutikula bilan qoplangan, oʻsimlikni qizib ketishdan va suvning ortiqcha bugʻlani-shidan himoya qiladi. Uy

idagi ogʻizchalar orqali gaz almashinuvi va transpiratsiya sodir boʻladi. Ochiq urugʻlilar va ikki urugʻpallalilar poyasi va ildizida birlamchi Qoplovchi toʻqimalar oʻrniga ikkilamchi toʻqimayoʻkak hosil boʻladi. U suyuq va gazsimon moddalarni oʻtkazmaydigan, poʻkaklashgan hujayralardan iborat. Bunday poʻkak oʻsimlikning jarohatlangan joylari, nekrozga uchragan qismlari atrofida, daraxtlar poʻstlogʻi ichida ham hosil boʻlib, tirik lub qavatini tashqi oʻlik hujayralardan ajratib turadi. Qoplovchi toʻqima kelib chiqishiga koʻra 3 ga boʻlinadi 
1 epiderma
2 periderma
3 poʻkak yaʼni ritidom
Epidermis novdani ustki apikal mauristema tashqi qavati dan hosil boladi.
Qor xat

**Qor xat** – birinchi qor yoqqan kuni oʻziga yaqin kishilarga yozilgan maktub. Qadimdan qor xat yozish anʼana boʻlgan. Qor xatning sharti shundan iboratki, qor yoqqanini 1-boʻlib koʻrgan odam oʻziga yaqin, koʻngli tortgan kishiga maktub yozib, oʻziga sezdirmasdan qoʻliga berishi (yoki choʻntagiga solib qoʻyish) va qochishi kerak. Maktubni „bilmay“ qabul qilgan kishi xat muallifini quvib yetib, uning qoʻliga tutqaza olmasa, u xatda yozilgan shartni bajarishi kerak boʻladi. Agar xat darhol egasiga qaytarilsa, unda xat muallifining oʻzi maktubdagi shartlarni bajaradi. 1-qor yoqqanidan foydalanib, yigitlar qizlarga, oshiqlar oʻz mahbubasiga xat yozishga intilishadi. Qor xat „suyunchi“ uslubida yoziladi. Muallifning oʻzi xat yozayotgan kishini 1-qor bilan tabriklaydi, unga sogʻlik, baxt va ishlariga muvaffaqiyatlar tilaydi. Soʻng oʻzining istak, shartini bayon qiladi. Qor xat yozishdan maqsad „raqib“ni ziyofatga tushirishdir. Shu sababli, Qor xatda ziyofat qachon, qayerda, necha kishiga berilishi lozimligi albatta yoziladi. Baʼzi hollarda qor xatda ziyofat emas, balki sovgʻa olib berish ham soʻraladi. Xalq ogʻzaki ijodi va adabiy-badiiy asarlarda „Birinchi qor“ va „Qor xat“ga oid koʻplab namunalar mavjud.
Qor chizigʻi

**Qor chizigʻi**, qor chegarasi — qorlarning togʻlarda erimay qoladigan va firnga aylangan quyi chegarasi. Qor chizigʻi balandligi joyning geografik kengligi, havo harakati, iqlim. yogʻin miqdori, joyning orografiyasi va yon bagʻir ekspozitsiyasiga bogʻliq. Qor chizigʻining balandligi issiq oʻlkalardan sovuq oʻlkalarga tomon pasayib boradi. Qutbiy oʻlkalarda dengiz sathidan boshlanadi, Novaya Zemlya o.da 600 m, Alp togʻlarida 2200–3100 m, Oʻzbekistondagi togʻlarda 3800–4200 m, ekvator yaqinidagi togʻlarda 5000 m balandlikda joylashgan. Yevrosiyo materigida iqdim qurgʻoqchillashgan sari, yaʼni gʻarbdan sharqqa tomon balandlashib boradi. Mas, Alp togʻlarida 2200 m, Kavkaz togʻlarida 3600 m, Oltoyda 4800 m va hokazo Haqiqiy (yoz oxirida eng baland) va mavsumiy (vaqtincha) Qor chizigʻi farq qilinadi. Qor chizigʻida yogʻadigan qor miqdori bilan erishi mumkin boʻlgan qor miqdori teng boʻladi, undan yuqorida esa qor erib ulgurmaydi va toʻplanib boradi.
Qor echkisi

**Qor echkisi** — quvushshoxlilar oilasiga mansub sut emizuvchi. Urugʻning yagona turi. Tanasining uz. 150—175 sm, yagʻrinidan boʻyi 90—105 sm. Urgʻochi va erkagining shoxi bir xil uzunlikda (30 sm gacha). Yungi qalin, uzun va oq; yung ostida mayin tivit yunglar ham boʻladi. Ame-rika qitʼasining shim. qismidagi qoyali togʻlarda (AQShning Shimoliy shtatlarigacha) tarqalgan. Yakka yoki kichik guruh boʻlib yashaydi. Oʻtlar, butalar va daraxtlar novdasi bilan oziqlanadi. Yiliga 1 ta (baʼzan 2 ta ) bola tugʻadi. Soni juda kamayib ketgan.
Qora dengiz boʻyi pasttekisligi

**Qora dengiz boʻyi pasttekisligi** — Sharqiy Yevropa tekisligining eng janubidagi bir oz qiya tekislik. Qora va Azov dengizlariga yondosh. Gʻarbda Dunay deltasi va sharqda Kalmius daryosi oraligʻida. Eng baland joyi 150 m. Paleogen va neogen davrlarining dengiz yotqiziqlari (ohaqtosh, qum, gil)dan tarkib topgan, ustini lyoss va lyossimon qumoqlar qoplagan. Qora dengiz boʻyi pasttekisligip.ni Dnepr, Janubiy Bug, Dnestr va boshqa daryolarning keng vodiylari kesib oʻtgan. Suvayirgʻichlari yassi. Chuqur liman va qum tillari koʻp. Qora va toʻq kashtan tuproqlarda dasht oʻsimliklari oʻsadi.

## Manbalar
Qora dengiz boʻgʻozlari

**Qora dengiz boʻgʻozlari** - Bosfor va Dardanell boʻgʻozlari. Qora dengizni Oʻrta dengiz bilan birlashtirib turadi. 1936-yilgi Montryo konferensiyasida qabul qilingan konvensiya asosida huquqiy tomonlari tartibga solingan. Konferensiyada Lozanna konferensiyasining (1922 — 23) boʻgʻozlar haqidagi konvensiyasi oʻrniga boʻgʻozlar rejimi toʻgʻrisida yangi konvensiya qabul qilingan. Qora dengiz atrofidagʻi davlatlarning tinch davrlarda boʻgʻozlardan oʻz harbiy kemalarini cheklanmagan sonda, konvensiyada belgilangan shartlarga rioya qilgan holda olib oʻtishdan iborat tartibi tan olingan, Qora dengizdan narida joylashgan mamlakatlar harbiy kemalarining oʻtishi ularning sinfi, tonnaji va Qora dengizda boʻlish muddati bilan cheklangan.
Qora dengiz iqtisodiy hamkorligi

**Qora dengiz iqtisodiy hamkorligi** — Yevropadagi davlatlararo mintaqaviy iqtisodiy hamkorlik tashkiloti. 1992-yil 25 iyunda 11 ta mamlakat davlat va hukumatlar boshliqlarining Istanbul uchrashuvida imzolangan Hamkorlik toʻgʻrisida Deklaratsiya asosida tashkil topgan. Albaniya, Armaniston. Bolgariya, Gretsiya, Gruziya. Moldova, Ozarbayjon, Rossiya, Ruminiya, Turkiya, Ukraina aʼzo.

Tashkilotning asosiy maqsadlari doʻstona va yaxshi qoʻshnichilik munosabatlarini rivojlantirish yoʻli bilan Qora dengizni tinchlik va taraqqiyot dengiziga aylantirish; ikki tomonlama va koʻp tomonlama Qora dengiz iqtisodiy hamkorligini chuqurlashtirish; iqtisodiy, texnologik va ijtimoiy taraqqiyotga, shuningdek, erkin tadbirkorlikka yordam koʻrsatish; ishtirokchi mamlakatlar, ainiqsa, bozor iqtisodiyotiga oʻtish bosqichida turgan mamlakatlarning oʻziga xos iqtisodiy manfaatlariga eʼtibor berish; iqtisodiyot, sanoat, fan, texnologiyalar, atrof muhitni muhofaza qilishda hamkorlikni rivojlantirish va diversifikatsiyalash uchun barcha imkoniyatlardan foydalanish va boshqa Shtab kvartirasi Istanbul shahri (Turkiya)da.
Qora ildiz chirishi

**Qora ildiz chirishi** - oʻsimliklarning zamburugʻ kasalligi, oʻsimlik toʻqimalarini yemiradi va qoraytiradi. Madaniy va yovvoyi oʻsimliklarning 100 ga yaqin turida uchraydi. Parazit zamburugʻlar va tuproq bakteriyalari qoʻzgʻatadi. Kartoshka, pomidor, qulupnay, uzum, sabzini, tamaki ildizi, paxta tolasini zararlaydi. Kartoshka tuganagi Qora ildiz chirishich.ni bakteriya qoʻzgʻatadi, tuganak oʻrtasi chiriydi, poʻsti qorayadi, yoriqlardan qora suyuqlik chiqadi. Kasallik dalada boshlanib, yigʻib-terib olinganidan keyin ham davom etadi. Pomidor Qora ildiz chirishich.da (zamburugʻ keltirib chiqaradi) koʻk mevalarida qora dogʻlar paydo boʻladi. Tuproqda, zararlangan mevalarda saqlanib qoladi. Gʻoʻza zamburugʻ bilan zararlanadi. Zamburugʻ gʻoʻza qoldiqlarida saprofit sifatida rivojlanadi. Iqlim sharoiti qulay boʻlganda ildizning zararlangan qismi orqali ichiga kiradi, parazitlik qilib, oʻsimlik hisobiga oziqlanadi. 8—33° temperaturada rivojlanadi. Kasallik avgustning 2-yarmida toʻsatdan soʻlish bilan boshlanadi, barglar bir necha vaqt yashil rangda boʻlib, tarangligini yoʻqotadi, ammo toʻkilmaydi. Ildiz boʻgʻzi yoʻgʻonlashib, shakli oʻzgaradi. Ildiz boʻgʻzi toʻqimasi boʻylama kesilganda 5—10 sm dan qizil qoʻngʻir rang koʻrinadi. Paxta hosildorligini 15—20% gacha kamaytiradi.

Kurash choralari: oʻsimliklarga bordo suyuqligi purkash, zararlangan oʻsimlik qoldiqlarini yoʻqotish; oʻsimlik poyalarini ildizi bilan yigʻib olish; yerni chuqur shudgorlash.
Qora ilonlar

**Qora ilonlar**, viparalar-ilonlar oilasi. Tanasi nisbatan yoʻgʻon, uzunligi 2 m gacha. Boshi uchburchak yoki trapetsiyasimon. Koʻz qorachigʻi vertikal joylashgan. Jagʻlarining oldingi qismida zahar oʻtkazuvchi 1-2 tadan yirik naysimon tishi va 3-5 tadan mayda tishchalari boʻladi. 11 urugʻi, 60 turi Afrika va Yevrosiyoda tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida 3 turi: choʻl qora iloni, qum charx iloni, koʻlborilon uchraydi. Yerda yashaydi, ayrim turlari daraxtga oʻrmalab chiqa oladi. Mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi tuxumdan tirik tugʻadi. Barcha qora ilonlar zaharli, yirik qora ilonlar (masalan, koʻlborilon)ning chaqishi odam hayoti uchun xavfli. Zaharidan tibbiyotda foydalaniladi. Soni kamayib bormoqda. Bir qancha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Qora kishmish

**Qora kishmish**, Shivilgʻoni, Blek manuka — mahalliy ertapishar xoʻraki va mayizbop urugʻsiz uzum navi. Oʻzbekiston va Tojikistonda keng tarqalgan. Sharqiy ekologik-geofafik navlar guruhiga kiradi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargi oʻrtacha, toʻgarak, oʻrtacha kertikli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha (boʻyi 18—25 sm, eni 11 — 13 sm), konussimon; shingillari havol. Gʻujumi oʻrtacha tigʻiz, tuxumsimon, uchi toʻmtoq, poʻsti qora; yupqa, eti shirali, karsillaydi. Tarkibida 2 4 - 2 5 % qand bor, nordonligi 4,5 — 5,5%. Hosili 130-145 kunda, iyul oxiri — avgustning 2-yarmida toʻliq pishadi. Kul, antraknoz, oidium va serkosporozdan zararlanadi. Uzumidan sifatli mayiz tayyorlanadi (25—27% mayiz chiqadi). Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida oʻstiriladi.
Qora baliqlar

**Qora baliqlar**, marinkalar — karpsimonlar oilasiga mansub baliqlar urugʻi. Uz. 50—70 sm gacha (odatda, 25—45 sm), vazni 8&nbsp;kg gacha (odatda, ancha kam). Orqa suzgichida mayda tishchali tikanlari bor; orqa chiqaruv teshigi yaqinidagi tangachalari birmuncha yirikroq. Osiyo qitʼasidagi suv havzalarida, shuningdek, Amudaryo va Sirdaryoda keng tarqalgan. Maydan avgustgacha 13,5—28 mingtagacha uvildiriq tashlaydi. Shu davrda uvildiriqlari, qorin boʻshligʻi devori pardasi zaharli boʻlishi mumkin. Oʻzbekistonda togʻ daryolari va soylarda oddiy Qora baliqlar tarqalgan. Yosh baliqchalar bentos hayvonlari va oʻsimlik bilan oziqlanadi. Voyaga yetgan Qora baliqlar yirtqich.
Qor qoʻyi

**Qor qoʻyi**, chubuk — togʻ qoʻylari urugʻiga mansub sut emizuvchi. Gavdasining uzunligi 105 sm gacha, yagʻrinidan balandligi 10,5 sm gacha, ogʻirligi 140&nbsp;kg gacha. Urgʻochisi erkagiga nisba-tan ancha kichik. Erkagi shoxining uz. 111 sm gacha, urgʻochisiniki — kalta. Gala boʻlib yashaydi. Poligam. Shim.-Sharqiy Osiyo va Shimoliy Amerikada (jan.da Meksikagacha) tarqalgan. Noyab.dekabrda koʻpayishga kirishadi. Jan.Sharqiy Osiyoda 4 kenja turi Sharqiy Sibirdan Chukotka va Kamchatkagacha uchraydi. Oʻsimlikxoʻr. Yilda 1—2 ta bola tugʻadi. Soni kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Qora korinka

**Qora korinka**, Passerina nero, Panariti — ertapishar mayda gʻujumli urugʻsiz uzum navi. Vatani — Gretsiya. Italiya, Angliya, AQSH (Kaliforniya), Avstraliya, shu jumladan, Oʻzbekistonda (kolleksion tokzorlarda) tarqalgan. Qora dengiz havzasi ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Bargi oʻrtacha, 3—5 boʻlmali, orqasida oqish tuklari bor. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, shakli silindrsimon (boʻyi 10—12 sm), gʻujump mayda (diametri 12—13 mm), rangi binafsha-qizil, mumgʻubor bilan qoplangan. Tarkibida qand miqdori 22-26%, nordonligi 5,5 — 7%. Eti shirin, poʻsti yupqa, Toshkent viloyati sharoitida kurtaklari boʻrtganidan keyin 118 kunda — avgust boshida pishib yetiladi. Sovuqqa chidami oʻrtacha. Hosildorligi 100 s/ga. Yuqori sifatli, qandolatchilik sanoatida koʻp ishlatiladigan xushboʻy "Korinka" mayizi, vinolar tayyorlanadi.
Qora tuproqlar

**Qora tuproqlar** - tuproq tipi. Asosan, lyossimon qumoqlarda dashtlarning quruq moʻʼtadil sovuq iqlimida va davriy ravishda yuviladigan yoki yuvilmaydigan suv rejimida, koʻp yillik oʻt oʻsimliklar ostida shakllangan, gumusga boy. 1896-yilda rus tuproqshunos olimi V.V. Dokuchayev tuproq tipi sifatida taʼriflab bergan. Karbonatli ona jinsi, asosan, lyoss va lyossimon qumoqlar, uchlamchi davr neogen yotqiziqlari, gilli jinslar, shoʻrlangan jinslar, ellyuvial jinslardan iborat. Qora tuproqlar organik moddalar, jumladan, chirindi (gumus) ning koʻpligi, donador strukturasi, yuqori unumdorligi bilan tavsiflanadi.

Oʻsimliklari oʻtmishda oʻrmondasht zonasining tabiiy oʻsimliklari, oʻrmonlar dasht oʻtloqlari bilan almashib turgan. Hozirgi vaqtda Qora tuproqlar maydonlarining asosiy qismi haydalib, oʻzlashtirilgan. Dashtlardagi tabiiy oʻsimliklar har yili koʻplab organik massa qoldiradi (100—200 s/ga), uning 40—60% oʻsimliklarning ildizidan iborat; gumusli qatlam yupqa (25 sm dan kam) — 120 sm dan ortiq, nor-donligi — rN 5,6—8,0, nam sigʻimi 38—43%. Qora tuproqlar podzollashgan, ishqor-sizlangan, tipik, oddiy, jan. kabi 5 ta tipchaga boʻlinadi.

Yer sharida Qora tuproqlar maydoni 240 mln. ga. Asosan, Yevrosiyo, Shimoliy va Janubiy Amerikani egallagan Qora tuproqlar zonasi Yevrosiyoda, Yevropaning gʻarbi va janubi-sharqi, Mongoliya va Xitoygacha davom etadi. Shimoliy Amerikada Qora tuproqlar AQSH ning baʼzi gʻarbiy shtatlari va Kanadaning jan. provinsiyalarini egallagan; Janubiy Amerikada Janubiy Argentina va Chilining jan. togʻ etagi rayonlarida joylashgan. Moldaviya, Ukraina, Rossiyaning markaziy viloyatlari, Shimoliy Kavkaz, Volgaboʻyi, Gʻarbiy Sibirda tarqalgan. Qora tuproqlarda kuzgi va bahorgi bugʻdoy, qand lavlagi, kungaboqar, nasha, zigʻir, bogʻdorchilik, sabzavotchilik va tokchilik, chorvachilik rivojlangan. Qora tuproqlar unumdorligini oshirishda nam toʻplash va undan unumli foydalanish asosiy ahamiyatga ega. Qora tuproqlar suv rejimini yaxshilash uchun sugʻorish oʻtkaziladi, ihota daraxtlari ekiladi va boshqa

Xodimat Maxsudov.
Qora cherik

**Qora cherik** — Buxoro amirligida muntazam qoʻshin bilan baravar urush yoki tinchlik chogʻida xizmatda boʻlgan nomuntazam lashkar. Ehtiyoj boʻlmagan kezlarda Qora cherik uylariga tarqalib ketgan. Qora cherikni toʻplash uchun hukmdor (amir) farmoni chiqqan va u bozorlarda jarchilar tomonidan eʼlon qilingan. Har bir qishloq, shahar, viloyatdan yigʻiladigan Qora cherik miqdori ilgaridan aniq boʻlganligi bois, amir buyrugʻiga binoan nomuntazam lashkar yetkazib berishda muammolar tugʻilmagan. Muntazam qoʻshin otlar bilan taʼminlangan bir paytda, Qora cherik, shaxsiy ulovi bilan harbiy harakatlarda ishtirok etishi majburiy hisoblangan. Qalʼa, qoʻrgʻonlarni muhofaza qilishda muntazam xizmatdagi askarlar soni kamlik qilsa, Qora cherikdan foydalanilgan. Baʼzan yurishda qatnashayotgan qoʻshinning deyarli yarmini Qora cherik tashkil etgan.
Qora Yusuf

Qora Yusuf(? - 1420.13.11, Ujon) — Qora qoʻyunli turkman qabilasi amiri Qoramuhammad turkmanning oʻgʻli. Sharafuddin Ali Yazdiy "Zafar-noma" asarida qayd etilishicha, Amir Temur Gʻarbiy yurishlari chogʻida Q.Yu.ning hajga boruvchilar va savdo karvonlarini talab, qaroqchilikni kasb etganini bilgach, uni qattiq taʼqib ostiga oladi. Q.Yu. Amir Temurga qarshi Iroq hokimi Ahmad Jaloyir bilan ittifoq tuzadi, biroq ular Sohibqiron hujumiga dosh berolmay Misr va Rum sultonlaridan panoh izlaydilar. Amir Temur vafotidan soʻng, Q.Yu. Tabrizga qaytadi va tez orada oʻzini tiklab Temuriylar saltanatiga xavf tugʻdira boshlaydi.

1408 yil 13 aprelda Tabriz yaqinidagi Shanbi Gʻozonda mirzo Abubakr ibn Mironshoh bilan Q.Yu. oʻrtasida qattiq jang boʻladi va Q.Yu. lashkari gʻolib keladi, Mironshoh mirzo shu jangda halok boʻladi.

Shundan soʻng Iroqi Ajam, Ozarbayjon, Arron, Mugʻon, Diyorbakr, Iroqi Arabdan iborat hududlar uning hukmi doirasiga oʻtadi va Q.Yu. Temuriylarga qarashli Sultoniyaga daʼvogarlik qiladi. Shohrux mazkur xavfni bartaraf etish va akasi Mironshoh oʻlimi uchun ham qasos olish maqsadida katta lashkar bilan Q.Yu. ustiga yurish boshlaydi. U Rayga yetib borganida Q.Yu.ning Ujonda oʻlgani haqida xabar keladi.

Q.Yu. vafotidan soʻng, uning oʻgʻillaridan amir Iskandar Temuriylar saltanatiga tajovuz qilgan. Shohrux uning ustiga katta lashkar tortib 1429 yil 17—18 sentyabrda Salmos yaqinidagi shiddatli jangda amir Iskandar lashkarini tor-mor etgan.
Qora sirt

**Qora sirt** — Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoqlaridan biri. Qashqadaryo viloyatida. Shimolida Katta Oʻradaryo, janubida Kichik Oʻradaryo (Gʻuzordaryo irmoqlari) oraligʻida. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga qariyb 40&nbsp;km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 1500–2000 m, eng baland joyi 2886 m. Suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlarida tekis yuzalar uchraydi. Yon bagʻirlari chuqur, darasimon soy oʻzanlari bilan kesilgan. Gipsli gillar, qumtosh va ohaktoshlardan tashkil topgan joylarida karst jarayonlari va relyef shakllari (karrlar, karst voronkalari va botiqlari, gʻorlari) rivojlangan. Yozi quruq, issiq, yillik yogʻin 500–700&nbsp;mm, asosan, qish va bahor fasllarida yogʻadi. Toʻq boʻz, jigarrang, qoʻngʻir togʻ-oʻrmon, togʻ oʻtloq tuproklar tarqalgan. Baland boʻyli boshoqli oʻtlar, butalar (bodom, pista, naʼmatak), archalar oʻsadi.
Qora tosh

**Qora tosh** (arab. hajar al-asvad) — musulmonlar ziyorat qiladigan tosh. Kumush chambar bilan birlashtirilgan bir necha boʻlakdan iborat. U Kaʼba devorlaridan biriga tashqaridan joylashtirilgan. Makkaga haj ziyoratiga borgan musulmonlar uni tabarruk hisoblab oʻpadilar yoki qoʻl tekkizib ziyorat qiladilar. Qora tosh Allohning amri bilan jannatdan keltirilgan degan rivoyat bor. Ushbu toshda hech bir ilohiy xususiyat yo'q bo'lib, haj ziyoratiga borgan musulmon uni o'pa olmasa yoki ushlay olmasa qilgan ibodatiga kamchilik yetmaydi. Hazrati Umar ibn Xattob rodiyallohu anhu bu amalga qarata, Rosululloh alayhissalom qilganliklari uchun qilayotganini, sunnat amal ekanini aytadi. Bu amal sunnat amal bo'lib, uni biror sababdan bajara olmagan kishi malomat qilinmaydi.

## Yana qarang
* Kaʼba

## Manbalar
Qorabayir ot zoti

**Qorabayir ot zoti**- salt miniladigan va aravaga qoʻshiladigan, qishloq xoʻjaligi ishlarini bajarishda foydalaniladigan ot zoti.
— Qadimgi **Oʻrta Osiyo** argʻumoqlarini moʻgʻul, turkman va arab ot zotlari bilan chatishtirib, takomillashtirish asosida Oʻzbekistonda yaratilgan.

 Tana tuzilishi yirik, koʻkrakdor, qovurgʻalari tikroq, ishchanlik xususiyatlari yuqori, kuchli, chidamli, chopqir, mahalliy iqlimga, togʻ sharoitlarida boqishga, uyurda qochirishga yaxshi moslashgan; ogʻirligi oʻrtacha 400 kg.
— Tusi koʻproq toʻriq, jiyron, kulrang yoki toʻq sariq-malla (20%), qora va saman ranglilari kam uchraydi.

 Aygʻirlarining qarchigʻayi balandligi **147,7—152,3 sm,** koʻkrak aylanasi 168—171,5 sm, pochasi yoʻgʻonligi **19,5 sm** (biyalariniki tegishlicha **147,7; 168; 18,2).** 
— Uch tipga boʻlinadi: aravaga qoʻshiladigan, salt miniladigan va salt miniladigan-yuk tashiydigan.
Qorabel

**Qorabel** — Paropamiz togʻlari etagidagi qir. Murgʻob va Amudaryo daryolari oraligʻida. Eng baland joyi 980 m. Neogen va antropogen davrlarining allyuvial-prolyuvial lyossimon qum-toshlaridan tashkil topgan. Yer yuzasi jan.dan shim.ga qiya boʻlib, choʻl va chala choʻl, efemer hamda subtropik efemeroid dasht oʻsimliklari bilan qoplangan.
Qorabov

**Qorabov** yoki **Qorabovsoy** – Toshkent viloyatidagi soy. Qizilnura togʻlarining janubi-sharqiy yon bagʻirlaridan boshlanib, janubga qarab oqadi. Angren shahri yaqinida Ohangaron daryosiga oʻng tomondan quyiladi. Uzunligi 37&nbsp;km, havzasi maydoni 184&nbsp;km. Asosan, buloq suvlaridan toʻyinadi, shu bois, soyda yil davomida suv oqadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi (Samarchuk qishlogʻi yonida) 3,2 m3/sek. Qorabovda baʼzan sel toshqinlari kuzatiladi. Qorabov suvining oʻrtacha loyqaligi 81 g/m3. Eng katta suv sarfi 1959-yil 8-aprelda 114 m/sek.ga yetgan. Qorabov suvining 70— 75% mart – iyun oylarida oqib oʻtadi. Soy suvi sugʻorishga sarflanadi.

## Gidrologik xususiyatlari
Qorabovning uzunligi 17 km, havzasining maydoni 184 km². Daryoning quyi oqimidagi eni 10 m, chuqurligi 1,0 m, tub tuprogʻi qattiq. *Samarchuk* qishlogʻi yaqinida oʻrtacha yillik suv oqimi 3,2 m³ / s ni tashkil qiladi. Bundan tashqari, yillik oqimning 70-75% mart – iyun oylariga toʻgʻri keladi. Baʼzan daryo oʻzanida sel oqimlari kuzatiladi, bunda oqim tezligi oʻrtacha 81 m³ / s ni tashkil qiladi. Eng yuqori qayd etilgan suv oqimi 114 m³/s (1959-yil 8-aprel).

Qorabov asosan buloqlardan toʻyinadi. Toʻyinish xususiyatiga koʻra, soy yil davomida qurib qolmaydi, biroq yozning ikkinchi yarmida suv miqdori keskin pasayadi (1 sekundda oqib oʻtadigan litr suv miqdorida).

Qorabov Dukentsoy bilan birgalikda suvlari Ohangaron daryosiga yil davomida toʻgʻridan-toʻgʻri yetib boradigan soʻnggi irmoqlari hisoblanadi. Boshqa irmoqlar hozirda konussimon flyuvial tuzilmaga ega yoki quyi oqimida Ohangaronga yetmay qurib qoladi.

## Daryo oqimi
„Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“da yozilishicha, Qorabov Chatqol tizmasidagi Qizilnura togʻining janubi-sharqiy yon bagʻiridan boshlanadi. Bosh shtabning topografik xaritalarida Qirqlisoy va Kaltabaran daryolarining qoʻshilgan joyidan boshlab Qorabov nomi ishlatiladi.

Soy umumiy janubiy yoʻnalishda oqadi, faqat ozgina qiyalikka ega. Mozorjon, Tomon, Qizilsuv togʻlari gʻarb tomonidan oʻtadi. Qizilsuv choʻqqisi pastida bolalar oromgohi barpo etilgan. Qorabov qirgʻoqlari boʻylab quyi oqimida Qatagʻon, Oqteren, Jushali aholi punktlari joylashgan, soʻngra daryo Angren shahrining gʻarbiy chekkasi boʻylab (Qorabov, Samarchuk, Maydon, Sogʻlom qishloqlari), oʻngdan Ohangaronga quyiladi. Quyilishdan biroz balandroqda u Toshkent-Angren temir yoʻlini kesib oʻtadi.

## Qorabov irmoqlari
Qirqlisoy va Kaltabaran qoʻshilish joyidan pastda Qorabovga Quakoʻlsoy, Qamishli, Chinovul va Semginsoy kabi irmoqlari kelib qoʻshiladi.

## Xoʻjalikda foydalanilishi
Soy suvlaridan sugʻorish maqsadida foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* 

## Manbalar
Qorabovur

**Qorabovur** — Ustyurt platosining markaziy qismidagi qir. Qoraqalpogʻiston va Qozogʻiston Respublikalari hududida. Shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa qariyb 220&nbsp;km ga choʻzilgan. Eni oʻrta qismida keng, 120&nbsp;km dan ortiq. Oʻrtacha bal. 200 m, shimoli-gʻarbida 290 m gacha. Yer yuzasi tekis, yon bagʻirlari quruq soylar bilan kesilgan. Trias, yura, boʻr, paleogen va neogen choʻkindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Ularning ustida sarmat davri ohaktoshlari tarqalgan, ohaktoshlar orasida gipsli mergel va gil qatlamlari uchraydi. Iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq, temperatura qishda —30° gacha, yozi issiq, quruq, davomli, eng yuqori temperatura 44°. Yillik yogʻin 150&nbsp;mm gacha. Karst relyef shakllari (karst voronkalari, diametri 30 m gacha, chuq. 16 m gacha), ostida koʻllar mavjud boʻlgan gʻorlar uchraydi. Sur-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Oʻsimlik qoplami siyrak, shuvoq, shoʻra va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Hayvonot dunyosi choʻlga xos.
Abdumoʻmin Qoraboyev

**Abdumoʻmin Qoraboyev** (1947.1.12, Xovos tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Boyovut tumanidagi 40-maktabda matematika va chizmachilik fani oʻqituvchisi, 1978-yildan Xovos tumanidagi 25-, 1998-yildan Yangiobod tumanidagi 2-maktabda matematika va informatika oʻqituvchisi.
## Manbalar
Yoqubjon Qoraboyev

**Yoqubjon Ismoil oʻgʻli Qoraboyev** (1934.15.6 - Toshkent - 1993.5.2) -chinnisoz rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1976). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1958); naqqoshlik sanʼatini usta Yo. Raufov, J.Hakimov, T. Toʻxtaxoʻjayevlardan oʻrgangan; Sitorai Mohi Xosa yodgorligini taʼmirlashda qatnashgan, 6—10 qirrali kursilarni milliy naqshlar bilan bezagan. 1960-yildan Toshkent chinni zavodida rassom. Q. samarali ijodiy mehnat qilib, chinnilar uchun 200 dan ortiq yangi bezak mujassamotlarini yaratdi; shulardan 40 dan ortigʻi ishlab chiqarishga joriy etilgan. "Milliy naqsh" (1970), "Bodomgul" (1972), "Islimiy paxta" (1976), "Tinchlik" (1978, 1982), "Olimpiada — 80", "Charos" (1983), "Samarqand majmuasi" (1984) va boshqa lagan, kosa, choynak, tarelka va 6 piyoladan iborat sharqona choy va qahva toʻplamlari va boshqa, yubileylar munosabati bilan tayyorlangan koʻzalar, sovgʻa buyumlar shular jumlasidan. Qoraboyev shuningdek, 30, 40 dona buyumdan iborat choy va oshxona chinni toʻplamlari ("Oq oltin", "Toshkent chinnisi" va boshqalar)ga ham bezak mujassamotlari ishlagan. Q. 1966-yilda yaratgan "Paxta gul" ("Oq oltin") mujassamoti chinnisozlikning milliy mumtoz naqshiga aylandi; 1976-yil Germaniya (Leypsig)dagi Xalqaro yarmarkaning va boshqa xalqaro yarmarka (koʻrgazma)larning Oltin medallari bilan mukofotlangan. Asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar (AQSH, Kanada, Fransiya, Xitoy, Yaponiya, Iroq, Eron, Turkiya va boshqalar)ning muzey va toʻplamlarida saqlanadi.

## Manbalar
Qora qoʻyunlilar davlati

**Qora quyunlilar davlati** — oʻrta asrlarda Ozarbayjon va Gʻarbiy Erondagi davlat (1410—68). Bahorlu qabilasi yetakchiligida koʻchmanchi turkoʻgʻuz qabilalari birlashmasi tomonidan barpo etilgan. Bu qabilalar dastlab (14-asr) Van koʻlining sharqiy hududida yashaganlar. Amir Temur Gʻarbiy Osiyoga harbiy yurish qilganida qora qoʻyunlilar (qora qoʻylilar) qabilalari Sohibqiron va uning ittifoqchisi oq qoʻyunlilarta. qarshi kurashganlar. Qora qoʻyunlilar Usmoniylar va Jaloyiriylar davlatini qoʻllab-quvvatlashgan. Amir Temur vafotidan soʻng qora qoʻyunlilar sardori Qora Yusuf jaloyiriylarga Mironshohni yengishda yordam bergan (1408), biroq keyinchalik Jaloyiriylar bilan nizolashib, ular qoʻshinini Tabriz yaqinida tor-mor keltirgan (1410), Ozarbayjon (Kura daryosining jan.dagi yerlar), Iroq, Armanistonni egallab olgan. Qora Yusuf (1410—20) va Iskandar (1420—37) davrida Qora qoʻyunlilar davlatid. temuriylar, shirvonshohlar va Gruziya bilan urushlar olib borgan. 1435 yil Shohrux shirvonshoh bilan birga Qora qoʻyunlilar davlatid. qoʻshinini tor-mor keltirgan. temuriylarga tobelikni tan olishga majbur boʻlgan Jahonshoh (1437—67) taxtga oʻtqazilgan. Shohrux vafotidan soʻng (1447) Jahonshoh oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan. 1453—57 yillarda qora qoʻyunlilar Gʻarbiy Eronni bosib olishgan. 1467 yil Jahonshoh qoʻshini oq qoʻtonlilar tomonidan tor-mor keltirilgan, Jahonshoh oʻldirilgan. 1468-yil Qora qoʻyunlilar davlatid. hududi Oq qoʻyunlilar davlati tarkibiga qoʻshib olingan.

## Yana qarang
*Oq qoʻyunlilar davlati

## Manbalar
Qora qoʻngʻizlar

**Qora qoʻngʻizlar** - qattiqqanotlilar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi. 12 mingdan ortiq turi bor. Oʻrta Osiyoda koʻpgina turlari tarqalgan. Tanasining uz. 2–50&nbsp;mm; qoʻngʻizlarining rangi koʻpincha qora (nomi ham shundan), baʼzan qoʻngʻir; dumaloq, tayoqchasimon shakllarda. Yon tomonlari qirrali, oldingi juft oyoqlari kuchli rivojlangan, boshi boʻrtib chiqqan, panjasi oddiy tirnoqli. Koʻpchilik qoʻngʻizlarning ust-qanoti chok boʻylab qoʻshilib oʻsgan, orqa qanoti yoʻq, uchmaydi. Lichinkasi uzun, chuvalchangsimon, sariq, koʻrinishi simqurtga oʻxshash (qarang Soxta sim-qurtlar). Qoʻngʻizlari va lichinkasi qishlaydi. Qoʻngʻizlari erta bahordayoq paydo boʻladi. Odatda, kechasi faol. Tuxumini tuproqqa (300 tacha) qoʻyadi. Lichinkasi tuproqda 18 oy hayot kechiradi. Ikki yilda bir avlod beradi. Koʻpgina Qora qoʻngʻizlar (mas, qumloq sustkashi, makkajoʻxori sustkashi, dasht sustkashi) sabzavot, texnika va boshqa ekinlar zararkunandasi. Boshqa turlari esa ombor va tegirmondagi gʻamlab qoʻyilgan oziqovqatlarga, paxta tozalash zavodlaridagi mahsulotlarga zarar keltiradi (mas, mitalar). Yana q. Ombor zararkunandalari).
Elboy Qoraboyev

**Elboy Qoraboyev** (1917.15.5, Samarqand viloyati Ishtixon tumani Bahrin qishlogʻi – 1989.23.8) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1941-yildan armiyada. 722-oʻqchi polki (Voronej fronti 47-armiyaning 206-oʻqchi diviziyasi) avtomatchilar rotasi boʻlinma komandiri. Qoraboyev 1943-yil 25 sentabrda Cherkassi viloyatining Kanayev tumanidagi Pekari qishlogʻi yaqinida birinchilardan boʻlib Dnepr daryosini kechib oʻtishda va 7 noyabrda Studenets qishlogʻi yaqinida boʻlgan jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1944.3.6). Urushdan keyin tutilgan qishlogʻida yashagan va ishlagan. Qishlogʻida byusti oʻrnatilgan, oʻrta maktab va shirkat xoʻjaligiga nomi berilgan.

## Biografiyasi
1917-yil 15-mayda Samarqand viloyati Ishtixon tumanidagi Bahrin qishlogʻida dehqon oilasida tugʻilgan. Millati – oʻzbek.

Tugallanmagan oʻrta taʼlim maʼlumotiga ega. Maktab taʼlimidan soʻng, Elboy Qoraboyev kolxozda ishlagan.

1941-yil iyul oyida Samarqand viloyati Mitan harbiy komissarligi tomonidan Qizil Armiya safiga chaqiriladi. 1942-yildan boshlab ikkinchi jahon urushi janglarida qatnashgan.

1943-yil 25-sentyabrda Pekari qishlogʻi (Cherkassi viloyati, Kanevskiy tumani) hududida 722-piyoda polki pulemyot otryadining komandiri sifatida kapral Elbay Qoraboev oʻz jangchilari bilan Dnepr daryosini birinchilardan boʻlib kechib oʻtadi. Daryoning oʻtish joyini pulemyotdan oʻqqa tutgan. 7-oktyabr kuni xuddi shu hududdagi Studenets qishlogʻi yaqinida boʻlib oʻtgan jangda qimmatbaho hujjatlarni qoʻlga kiritdi. Shuningdek, askarlarning oldinga siljishiga toʻsqinlik qilayotgan dushman pulemyotini yoʻq qildi.

Dnepr daryosini birinchilar qatorida kechib oʻtganligi, dushman joylashgan tepalikka hujum qilishda jasurlik koʻrsatganligi uchun serjant Elboy Qoraboyevga SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1944-yil 3-iyundagi Farmoniga muvofiq Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan.

1945-yildan KPSS aʼzosi. Urushdan keyin serjant Elboy Qoraboyev demobilizatsiya qilindi. Urushdan keyin u tugʻilib oʻsgan Bahrin qishlogʻida yashagan. Ishtixon tumanidagi V. V. Kuybishev nomidagi paxtachilik kolxozida ishlagan. 1948-yildan 1961-yilga qadar shu kolxozning raisi boʻlgan.

Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi deputati (1959—1962).

## Xotira
Bahrin qishlogʻida Qahramon byusti oʻrnatilgan. 51-umumtaʼlim maktabi hovlisida bir necha yil avval nomaʼlum sabablarga koʻra Elboy Qoraboyevning byusti buzib tashlangan. 2019-yilda maktab direktori Eldor Suvonov boshchiligidagi maktab jamoasi saʼy-harakati bilan byust oʻz oʻrniga oʻrnatilgan.

## Mukofotlari
* Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni 1944-yil 3-iyunda berilgan.
* Lenin ordeni
* 1-darajali Vatan urushi
* Qizil Yulduz ordeni, medallar bilan taqdirlangan.

## Manbalar

## Havolalar
* Gazeta
Sofya Qoraboyeva

**Sofya Dusgaliyevna Qoraboyeva** (1914.12.1, Toʻrtkoʻl — 1978.28.4, Nukus) — qoraqalpoq aktrisasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Moskva teatr sanʼati institutining qoraqalpoq studiyasida taʼlim olgan (1934—35). 1939-yildan Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat teatrida ishlagan. Milliylikka intilish, qahramonlari va hayotbaxsh his bilan sugʻorish Q. ijodiga xos. Vassa (M.Gorkiy, "Vassa Jeleznova"), Maysara (Hamza, "Maysaraning ishi"), Marfa Petrovna (K.Simonov, "Rus kishilari"), ona (E.Rannet, "Daydi oʻgʻil"), Biybinur (N.Dovqorayev, V.Shafrannikov, "Alpomish"), Oymereke (J.Oymurzayev, O.Xalimov, "Oygul va Obot"), Oqsuluv (A.Shomurotov va I.Yusupov, "Qirq qiz"), Oybike (S.Xoʻjaniyozov, "Taluas"), Toʻlgʻanoy (Ch.Aytmatov, "Momo yer") kabi turli xarakterdagi rollar talqini bilan tanilgan.

## Manbalar
Qorabuzov

**Qorabuzov**, kichik qoravoy — kurakoyoqlilar turkumining qoravoylar oilasiga mansub qush. Jan. Yevropa, Kichik va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda ham tekislikdagi suv havzalarida uchraydi. Dengiz va chuchuk suvli havzalarning orollarida, qamishzor va daraxtzor qirgʻoqlarida yashaydi. Suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. 3—5 yoshida voyaga yetadi. Uyasini koloniya boʻlib qamishlar, oʻtlar orasiga, daraxtlarga quradi. Mart — aprel oylarida 4—6 ta tuxum qoʻyib, 28—29 kun bosadi. Bolalari iyun — iyul oylarida mustaqil hayot kechirishga layoqatli boʻladi. Faqat baliqlar bilan oziqlanadi. Havza baliqchilik xoʻjaliklariga zarar keltiradi. Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil roʻyxatiga va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
## Manbalar
Qorabura

**Qorabura** — mustye davri (mil. av. 150—40 ming yilliklar)ga oid makon. Tojikiston Respublikasining Qoʻrgʻontepa shahridan 37&nbsp;km jan.-gʻarbda, Vaxsh daryosining chap sohilidan topib tekshirilgan. Q.ning 2,5&nbsp;km lik masofadagi hududida joylashgan 9 ta joydan 8 mingtaga yaqin tosh qurollar topilgan. Q. qurollarining aksariyati tufli shaklidagi nukleus (bir tomoni gardishsimon va doirasimon) lardan iborat. Ayniqsa, daryoning silliq qayroq toshlaridan yoʻnib ishlangan dagʻal tosh oʻygich, oʻrgich va kovlagich kabi qurollar koʻp uchraydi. Ishlanish uslubiga koʻra, Q. topilmalari Pokiston va Shim.-Gʻarbiy Hindistondan topilgan tosh qurollarga oʻxshab ketadi. Arxeologiya fanida bu shakldagi topilmalar "Qayroqtosh madaniyati" nomi bilan atalgan.
Qorabura (maʼnolari)

**Qorabura**:

* Qorabura — mustye davri (mil.
* Qorabura (bogʻlama) — toʻgʻon, damba, sohilboʻyi toʻsiklar kabi suv inshootlarini barpo etishda ishlatiladigan bogʻlama — fashina.
Qorabura (bogʻlama)

**Qorabura** — toʻgʻon, damba, sohilboʻyi toʻsiklar kabi suv inshootlarini barpo etishda ishlatiladigan bogʻlama — fashina. q. Toshkent viloyatida qoraboʻyra, Zarafshon vodiysida navala yoki navola, Fargʻona vodiysida oʻluk, Sirdaryo vohasida qorabura, Xorazmda esa navard yoki vard nomlari bilan yuritilgan.

Q.lar shox-shabba va qamishdan silindr shaklida ishlanib, ohak tosh, chim va shagʻal bilan toʻldirilgan va koʻndalangiga 3 yoki 4 yeridan yulgʻun yoki qamish bilan bogʻlangan. Yozma manbalarda qayd etilishicha, Q.lar diametri 1–2 m, uz. 6–8 m va undan ham uzunroq boʻlgan.

Q.lar suv xoʻjaligida texnik jihatdan qulay va suv oqimiga chidamli uskuna hisoblangan. Ulardan bosh toʻgʻonlarni barpo etishdan tortib, qirgʻoqning daryo yoki soy oqimi yuvib ketgan obgir joylarni tiklashda keng foydalanilgan. Q.lar aksariyat daryo yaqinida qamishli, yulgʻunzor va chakalakzorlarga yaqin joylarda yasalgan. Bunday yerlar tarixda "Qorabura" nomini olgan.
Qoraboʻronkoʻl

**Qoraboʻronkoʻl**, Qoraqoʻshin (xitoycha Taytemaxu) — Xitoydagi koʻl, Tarim tekisligining sharqiy qismida. Maydoni 88&nbsp;km²(atrofidagi suv bosadigan botqoqliklar bilan birga 250 g). Chuq. 1–2 m, eng chuqur joyi 10 m. Atrofi shoʻrxok va qamishzorlardan iborat. Q.ga Cherchen daryosi, suvi koʻpaygan yillarda Tarim daryosi quyiladi. Koʻlning shim. qismida suvi chuchuk, janubida shoʻr.
Qoraboʻgʻoz-goʻl

**Qoraboʻgʻoz-goʻl** — Turkmanistonning gʻarbidagi shoʻr koʻl; 1980-yilgacha Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻidagi qoʻltiq (laguna). Dengizdan tor (eni 200 m gacha), uz. 11&nbsp;km boʻlgan Qoraboʻgʻoz-Goʻl boʻgʻozi orqali ajralib turgan. 1980-yilda Kaspiy dengizining suv sathini saqlab turish uchun qoʻltiq damba bilan butunlay bekitib tashlandi. Suv sathi Kaspiy dengizining suv sathiga nisbatan 4,5 m past boʻlgani sababli dengizdan qoʻltiqqa 1m/sek. (boʻgʻozning ayrim joylarida 3 m/sek.) tezlikda doimo suv oqib turgan. Qoʻltiq dengizdan ajratilgach, suvning bugʻlanishi katta boʻlgani uchun koʻl tezda quriy boshladi, shoʻrligi 310%o dan ham ortib namakobga aylanadi. Koʻlni butunlay qurishdan saqlab qolish maqsadida 1984-yilda dengiz bilan koʻl oʻrtasida suv oʻtkazish inshooti qurildi. Qazilma eritmalardan Q.-G. tuz qatlamlari orasidan mirabilit olinadi. Sulfat qazib olinadi va qayta ishlanadi.
Qoradaryo

**Qoradaryo** — Andijon viloyatidagi daryo (boshlanish qismi Qirgʻizistonda). Sirdaryoning asosiy irmoklaridan biri. Uz. (Tar daryosi bilan birga) 318&nbsp;km, havzasining maydoni 28,6 ming km². Fargʻona tizmasining jan.-sharqiy va Olay tizmasining shim. yon bagʻirlaridan boshlanadigan Tar va qoragʻulja daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Kampirravot darasigacha kengligi 0,5&nbsp;km dan 4–5&nbsp;km gacha boʻlgan terrasali vodiyda oqadi. Daryoga ikkita yirik irmoq — Yassi va Qur-shob daryolari kelib qoʻshiladi. Kampir-ravot qishlogʻi yaqinida vodiy keskin torayib dara hosil qiladi. Soʻng Qoradaryo Fargʻona vodiysida oqadi. Baliqchi qishlogʻi yaqinida Norin daryosi bilan qoʻshilib, Sirdaryoni hosil qiladi. Daryoning oʻrtacha yillik suv sarfi Uchtepa yaqinida 136 m³/sek. Shu joyda yillik eng koʻp suv sarfi 265 m3/sek ga yetgan (1969-yil), eng kam suv sarfi 68,4 m³/sek (1975-yil). Daryo qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Yillik oqimining 55% mart — iyul oylariga toʻgʻri keladi. Daryo suvining oʻrtacha loyqaligi 1&nbsp;kg/m³. Baʼzan qishda qisqa muddat qirgoqqa yaqin qismi muzlab muz va shovush oqishi kuzatiladi. Fargʻona vodiysiga chiqqanidan soʻng daryo suvi koʻplab sugʻorishga sarflanadi. Katta Fargʻona kanali, Shahrixonsoy, Andijonsoy va Paxtaobod kanallari Qoradaryodan suv oladi. Daryo suvidan Andijon viloyati va Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati ekin maydonlari sugʻoriladi.
Qoradaryo (maʼnolari)

**Qoradaryo**:

* Qoradaryo — Andijon viloyatidagi daryo (boshlanish qismi Qirgʻizistonda).
* Qoradaryo (daryo) — Samarqand viloyatidagi daryo.
Qoradaryo (daryo)

**Qoradaryo** — Samarqand viloyatidagi daryo. Zarafshon daryosining chap tarmogʻi. Uzunligi 111&nbsp;km. Zarafshon daryosi Samarqanddan 7&nbsp;km quyida (Choʻponota tepaligi yonida) ikkiga — Oqdaryo (oʻng) va Qoradaryo (chap) ga ajraladi, Yangirabot shaharchasi yaqinida yana birlashadi. Zarafshonning Oqdaryo va Qoradaryoga ajralish joyida Samarqand gidrotuguni qurilgan (1974). zarafshon daryosi suvining koʻp qismi Qoradaryoga oqiziladi. q. suvidan Kattaqoʻrgʻon suv omborini toʻldirish uchun foydalaniladi. Qdan bir necha kanallar suv oladi. Bu kanallar orqali Oqdaryo, Ishtixon, Kattaqoʻrgʻon, Narpay, Paxtachi, Navoiy viloyatining Xatirchi tumanlarining yerlari suv bilan taʼminlanadi.
Qorayoqa

**Qorayoqa** — rjankalar oilasiga mansub qush. Yevrosiyoning Atlantika qirgʻoqlaridan Yaponiya, Tayvan va Filippin orollarigacha boʻlgan joylarda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda ham koʻp. Qanotining uz. 10—12 sm vazni 31—46 g. Daryo va koʻllarning qum toshli qirgʻoqlarida yashaydi. Uyasi toʻshamasiz chuqurchadan iborat. Aprel oxirida 4 ta tuxum qoʻyib, 22—24 kun bosadi. Hasharotlar va ularning lichinkasi, baʼzan Oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi.
Qorajanjal

**Qorajanjal**, Qorasemiz - xalq seleksiyasida chiqarilgan oʻrta kechpishar mahalliy xoʻraki va mayizbop uzum navi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha (diametri 17—22 sm), toʻgarak, usti yaltiroq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik — 300—400 g (boʻyi 16—25 sm), keng konussimon, zichligi oʻrtacha. Gʻujumi yirik (4,8 g), seret, shirali, oval yoki silindrsimon; binafsha-qoramtir, poʻsti qalin. Tarkibida 25—27% qand bor, nordonligi 4—7%, sentabrda pishadi. Uzumining sifatliligi jihatidan xoʻraki navlar orasida 1-oʻrinlarda turadi. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi (23% mayiz tushadi). Toshkent, Samarqand, Xorazm, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida oʻstiriladi.
Qorayish

**Qorayish**, terining qorayishi — odam terisining quyosh nuri yoki sunʼiy manbalar (simobli kvars lampalari) taʼsirida qoramtir tus olishi, badanning toblanishi; bunda ultrabinafsha nurlar taʼsirida terining muguz qavatida melanin pig-menti toʻplanadi va teri qoramtir tusga kiradi. Ult rabinafsha nurlar taʼsirida organizmda nerv sistemasi va ichki sekretsiya bezlari faoliyatini kuchaytiradigan, biologik faol moddalar hosil boʻladi, moddalar almashinuvi yaxshilanadi, organizmning yuqumli kasalliklarga qarshiligi ortadi. Bundan tashqari, ultrabinafsha nurlar taʼsirida yogʻ bezlaridan chiqadigan yogʻ tarkibidagi ergosterin moddasidan vitamin D hosil boʻladi. Bu vitamin suyak sistemasi uchun juda zarur boʻlib (u yetishmaganda raxit paydo boʻladi), kaltsiyning ichakdan qonga soʻrilishini taʼminlaydi.

Q. kishi organizmining himoya reaksiyasi boʻlib, ultrabinafsha nurlar taʼsirida terining bazal qavat hujayralari yaxshi oʻsadi (qarang Teri); muguz qavat qalinlashadi, natijada u ultrabinafsha nurlarni terining ichki qavatlariga oʻtkazmaydi, hujayralarni nobud boʻlishidan va quyosh nuri taʼsirida terini kuyish yoki oftob urishidan saqlaydi.

Terlash ham kishini oftob urishidan himoya qiluvchi omillardan hisoblanib, kishi terlaganda ter tarkibidagi urokanin kislota ultrabinafsha nurlarni koʻp yutadi, natijada organizm quyosh nuri taʼsiridan saqlanib qoladi. q. asta-sekin amalga oshirilishi lozim. Birinchi kuni oftobda 10— 15 min. oʻtirish va keyinchalik har kuni 10 min.dan oshirib borish kerak. Oftobda 1 — 1,5 soatdan ortiq oʻtirmaslik zarur. Issiq va oʻrtacha iqlimda yashovchi kishilar soat 11 — 12 gacha of-tobda toblanishlari maqsadga muvofiq. Bunda boshga roʻmol oʻrash yoki cheti keng shlyapa kiyib, qora koʻzoynak taqib olish kerak. Koʻz shilliq pardasida quyosh nuridan saqlaydigan qavat yoʻqligidan ular yalligʻlanib qolishi (konʼyunktivit) mumkin. Qorin ochligida yoki ovqatlangan zahoti oftobda toblanishga ruxsat etilmaydi; kun tigʻida uxlash nihoyatda xavfli. Tez Q. maqsadida quyosh nurida koʻp oʻtirish natijasida betoblik alomatlari (lohaslik, asabiylashish, bosh ogʻrigʻi, uyqusizlik, et uvishishi, harorat koʻtarilishi)dan tashqari teri kuyishi yoki oftob urishi mumkin.

Agar quyosh nurida toblangandan keyin teri achishib qizarsa, qizargan joyga qatiq, atir yoki araq surtish, teri asl holiga kelmaguncha quyosh vannalari qabul qilmaslik kerak. Terining qizargan joylari shishib, pufakchalar paydo boʻlsa, vrachga murojaat qilish lozim. Q. hamma uchun ham foydali deb boʻlmaydi. Keksa kishilar, 2 yoshgacha boʻlgan brlalar, homilador ayollar, shuningdek, oʻpka sili, yurak-tomir kasalligi, nevrasteniya, qizil volchanka bilan ogʻrigan bemorlar quyosh nurida toblanmaganlari maʼqul; agar toblanish zarur boʻlsa, al-batta, vrach maslahati bilan qilish kerak.
Qoragiyo

**Qoragiyo**, Botir — Qozogʻistondagi eng chuqur botiq. Mangʻishloq viloyatida joylashgan. Okean sathidan 132 m past. Mangʻishloq platosida. Kaspiy dengizining sharqiy sohilida. Uzunligi 85&nbsp;km, eni 10–25&nbsp;km. Tubi shoʻrxok.
Qoravoylar

**Qoravoylar** — kurakoyoqli qushlar turkumining bir oilasi. 31 turi mavjud. Bir turi (uchish qobiliyatini yoʻqotgan) Galapagos orollarida, qolganlari Yevropa, Shim. Amerika, Osiyo, Afrika, Avstraliya, Yangi Zelandiyada tarqalgan. Tanasining uz. 55—92 sm. Koʻpchiligi qora tusda. Yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Q. koloniya boʻlib, dengizlar, suv havzalari qirgʻogʻidagi qoya, daraxt, qamishzorda uya yasaydi. 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Inkubatsiya davri bir oy davom etadi. Poloponlari 7—8 oyli-gida ucha boshlaydi. Asosan, baliklar bilan oziqlanib, baliqchilikka bir oz zarar yetkazadi. Oʻzbekistonda katta qoravoy va kichik qoravoy kabi turlari uchraydi. Q.ning 3 turi Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Qorakamar

**Qorakamar** — Surxondaryo viloyatidagi Kalif-Sherobod qator tepaliklarida joylashgan tosh davri makoni. 1875 yilda N. A. Mayev tomonidan tekshirilgan. Q.ning 3 ta gʻoridan odamlar, otlar va itlarning qoʻpol chizilgan tasviri topilgan. N. A. Mayevning taxminicha, bu tasvirlar choʻponlar tomonidan chizilgan. Keyinchalik 1940-yilda Surxondaryo viloyati oʻlkashunoslik muzeyi (rahbari G. V. Parfenov) tomonidan tekshirilgan. Tekshirishlar natijasida bu yerda budda monastiri boʻlgani, u Eski Termizdagi Qoratepaga oʻxshash ekanligi aniqlangan. 1987—88 yillarda Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi va Surxondaryo viloyati oʻlkashunoslik muzeyi tomonidan mukammal tekshirilgan. Q. gʻor majmuasi P shaklidagi may-dondan (55x36) iborat, bir tomoni ochiq, qolgan tomonlari tuproq bilan oʻralgan, unda 2 yarus (qavat)da gʻorlar joylashgan. Pastki qavatda 3 ta gʻor (uz. 10-12 m, kengligi 4-6 m, balandligi 4 m yaqin). 2-qavatda uncha katta boʻlmagan sunʼiy gʻorlar joylashgan. Unda hayvonlar, yaʼni 2 oʻrkachli tuyalar, qush, inson kafti, qilichlar, maxsus belgi — tamgʻa, devorga yozilgan 12, 15, 16-asrlarga oid arab yozuvlari bor. Q.da baqtriy, yunon va rim yozuvlari ham topilgan.