Abulfido

**Abulfido Imoduddin Ismoil ibn Ali al-Ayyubiy** (1273-yil, Damashq-1331-yil, Hamo, Suriya) – arab qomusiy olimi. Mamluk sultonlarining Kichik Osiyoga qilgan yurishlarida (1301-1315-yillar) qatnashadi va oʻsha yillari oʻzining mashhur tarixiy asari „Al-Muxtasar fi tarix al-bashar“ („Bashariyatning qisqacha tarixi“)ning asosiy qismini yozadi va uni sekin-asta toʻldirib boradi. 1320-yil Hamo amirligi (Suriya)ga hokim qilib tayinlanadi va Malik al-Muayyad („Xudo madad bergan podsho“) laqabini oladi. A. falakiyot, tibbiyot, tarix, botanika, geografiya kabi bir qancha fanlar sohasida yetuk olim boʻlgan. „Taqvim ulbuldon“ („Mamlakatlar taqvimi“, 1321-yil) asarining 1-qismida Yerning boʻlinishi, ekvator, yetti iqlim haqida umumiy tushuncha beriladi, dengiz, koʻl, daryo va togʻlar tasvirlanadi. 2-qismida Yer yuzi mamlakatlari, jumladan Xorazm va Movarounnahr haqida maʼlumotlar beriladi. Ushbu asarini A. umrining oxirigacha toʻlatib borgan. Geografik „AlMuxtasar fi tarix al-bashar“ („Bashariyatning qisqacha tarixi“) kitobi 4 jilddan iborat boʻlib, „Tarixi Abulfido“ nomi bilan ham maʼlumdir. Asardagi voqea 1329-yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olib, Ibn al-Asirning „Al-Komil fit-tarix“ („Tarix xususida mukammal kitob“) kitobining davomi hisoblanadi. A. fiqh ilmiga oid „al-Hoviy“ („Toʻplam“) asarini yozgan.

## Hayot
Abulfido Damashqda tugʻilgan, qayerda uning otasi Malik al-Afzal, hamadan Amir al-Mansur Muhammad II ning ukasi, moʻgʻullardan qochib ketgan . Shunday qilib, Abulfido al-Muzaffar II Mahmudning nabirasi edi, u oʻzi Al-Muzaffar Umarning nabirasi, Salohuddin al-Ayyubiyning jiyani va Ayyubning nabirasi (va shuning uchun dastlab kurd kelib chiqishi) edi.

Bolaligida u oʻzini Qur’on va fanlarni oʻrganishga bagʻishlagan, ammo oʻn ikki yoshidan boshlab deyarli doimiy ravishda, asosan salibchilarga qarshi harbiy yurishlarda qatnashgan .

1285-yilda u Sent-jon ritsarlari qal’asiga hujumda qatnashgan, shuningdek Tarobulus ash-Shom, Akr va kalatar-Ar-Rumni qamal qilishda qatnashgan . 1298-yilda u mamluk sultoni Malik an-Nosir xizmatiga kirdi va oʻn ikki yildan soʻng u Hamo gubernatori lavozimiga tayinlandi . 1312-yilda u Malik as-Solihin unvoniga ega boʻlgan shahzodaga aylandi va 1320-yilda Malik al-Muayyad unvoniga ega boʻlgan sultonning merosxoʻrligini oldi.

## Ishlar

### '''Geografiya'''
Taqvim al-Buldon („mamlakatlar inshosi“), tarixning koʻp qismi singari, Ptolomey va Muhammad Al-Idrisiyning asarlarini oʻz ichiga olgan avvalgilarining yozuvlariga asoslangan . Turli xil geografik masalalar boʻyicha uzoq tanishtirishdan keyin dunyoning asosiy shaharlariga jadval shaklida bagʻishlangan yigirma sakkizta boʻlim mavjud. Har bir ismdan keyin uzunlik, kenglik, iqlim, imlo va keyin kuzatuvlar beriladi, odatda avvalgi mualliflardan olingan. Asarning qismlari 1650-yilda Evropada nashr etilgan va tarjima qilingan . Abulfido oʻz asarlarida Xitoyning Quanzhou shahrining kengligi va uzunligini toʻgʻri koʻrsatib beradi .

Kitobda, shuningdek, dunyo boʻylab Navigator paradoksining birinchi maʼlum izohi mavjud. Abulfido yozganidek, dunyo boʻylab gʻarbga sayohat qilgan odam, quyoshning osmon boʻylab koʻrinadigan harakati bilan bir xil yoʻnalishda harakat qilgani uchun, harakatsiz kuzatuvchidan bir kun kamroq hisoblaydi. Sharqqa sayohat qilgan kishi statsionar kuzatuvchidan bir kun koʻproq narsani hisoblab chiqadi. [8] bu hodisa ikki asr oʻtgach, Magellan-Elkano ekspeditsiyasi (1519-1522) birinchi marta dunyo boʻylab sayohat qilganida tasdiqlandi. Ispaniyadan gʻarbga dunyo boʻylab sayohat qilgandan soʻng, ekspeditsiya Kabo-Verdega yoʻl oldi .1522-yil 9-iyul, chorshanba kuni etkazib berish uchun (kema vaqti). Biroq, mahalliy aholi ularga bu aslida 1522-yil 10-iyul, payshanba ekanligini aytishdi .

### '''Tarix'''
Uning „insoniyatning qisqacha tarixi“ (Arabcha: أخبار البشر Axbor al-Bashar, shuningdek, "insoniyat tarixi haqida qisqacha maʼlumot „yoki“ Abulfido tarixi " تاريخ أبي الفداء) 1 dan 9 3 gacha yozilgan. Ali ibn alning „toʻliq tarixi“ ning davomi sifatida- Asira (taxminan 1231). Bu dunyo yaratilishidan 1329-yilgacha choʻzilgan yilnomalar shaklida.

U ikki qismga boʻlingan, biri islomgacha boʻlgan Arabiston tarixini, ikkinchisi 1329-yilgacha boʻlgan Islom tarixini oʻz ichiga oladi. U boshqa Arab tarixchilari tomonidan yangilangan, Ibn al-Vardiy 1348-yilgacha va Ibn al-Vardiy. Sheehna 1403-yilgacha. U lotin tiliga tarjima qilingan, fransuz va ingliz tillari va XVIII asr sharqshunoslari, shu jumladan Jan Gagne (1670-1740) va Yoxann Yakob Reyske (1754) tomonidan ishlatilgan musulmon tarixshunosligining asosiy asari edi.

## Manbalar