open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Oʻsimlik liniyalari

**Oʻsimlik liniyalari** (lot. — ip) — jinsiy yoʻl bilan koʻpayuvchi, bir gomozigotali oʻsimlik avlodlari; ular faqat urugʻi orqali koʻpayadi, barqarorligi maʼlum bir standart navga muvofiq tanlash yoʻli bilan saqlab boriladi. Oʻsimlik liniyalari sof, izogen, nasl berish layoqatini tiklovchi, bepushtlikni mustahkamlovchi liniyalarga boʻlinadi. Sof liniyalar — oʻzidan changlanuvchi gomozigotali oʻsimliklarning genotipik bir xil nasli (qarang Genotip). Biror belgiga nisbatan olish mumkin boʻlgan sof liniyalarning soni shu belgilarni nazorat qiluvchi juft genlar soniga bogʻliq. Mas, agar belgini bir juft Aa gen nazorat qiladigan boʻlsa, ikkita sof liniya — AA va aa liniyalarini hosil etishi mumkin; agar belgini boshqa yana bir juft gen — Vv ham nazorat qiladigan boʻlsa, u holda toʻrtta sof liniya — AAVV. aaVV, AAvv va aavv liniyalarni olish mumkin, p juft genlar ishtirokida olinishi mumkin boʻlgan sof liniyalar soni 2" ga teng . Sof liniyalar irsiyati juda barqaror boʻlib, oʻzining barcha belgi va xususiyatlarini nasllariga mustahkam oʻtkazish va uzoq muddat saqlab qolish layoqatiga ega. Sof liniyalarni birinchi boʻlib daniyalik genetik V.Iogansen oʻrgandi. U oʻzining "sof liniyalar" nazariyasini yaratib (1903), ularning evolyutsiya va seleksiya uchun ahamiyatini izohlab bergan. Chetdan changlanuvchi bitta oʻsimlikning bir necha avlodida takrortakror majburan oʻzidan changlantirib olinadigan irsiy tabaqalanuvchi nasllari oʻzidan changlantirilgan liniyalarni tashkil qiladi. Bunday liniyalar asosan geterozisli duragay urugʻlar yetishtirishda otaona sifatida foydalanish maqsadida yaratiladi. Izogen liniyalar — allel genlarning bir yoki bir necha jufti tarkibidagi turli allellarni hisobga olmaganda genetik tuzilishi bir xil liniyalar. Bu xil liniyalar toʻyintiruvchi qayta chatishtirish yoʻli bilan olinib, oʻsimliklar u yoki bu sifat belgisining xoʻjalikbiologik ahamiyatini aniqlash imkonini beradi.

Oʻsimliklarning nasl berish layoqatini tiklovchilar — bunday liniyalarni sitoplazmatik erkaklik bepusht formalar bilan chatishtirilganda ularning hosil berish qobiliyati qayta tiklanadi. Bepushtlikni mustahkamlov chilar — bunday liniyalar yoki navlarni sitoplazmatik erkaklik bepusht formalar bilan chatishtirilganda bepusht formalarning bu xususiyati saqlanib qoladi. Chetdan changlanuvchi oʻsimliklarda majburan oʻzidan changlanishni bir necha avlodlarda takrorlash genetik tabaqalanishga ega boʻlgan oʻzidan changlangan liniyalar hosil boʻlishiga olib keladi. Oʻsimlik liniyalari seleksiya ishida yangi navlar yaratish uchun boshlangʻich material boʻlib xizmat qiladi.
Oʻsimliklar anatomiyasi

**Oʻsimliklar anatomiyasi** — botanikaning oʻsimliklarning ichki tuzilishini oʻrganadigan boʻlimi. Oʻsimliklar anatomiyasining paydo boʻlishi mikroskopning kashf etilishi va 17-asr oxirida italiya biologi M.Malpigi hamda ingliz botanigi N.Gryu tomonidan ilk bor oʻsimlik toʻqimalarining mikroskopik tuzilishini oʻrganilishi bilan bogʻliq. Oʻsimliklar hujayralarini oʻrganib olingan natijalardan 19-asrda T.Shvann oʻzining hujayra nazariyasini ishlab chiqishda foydalangan. 19-asrning 2-yarmi va 20-asrning boshidan boshlab oʻsimliklar toʻqimalari, hujayralari va organoidlari ularning oʻsishi, rivojlanishi, ontogenez davomida ixtisoslashuvi hamda ular funksiyasi bilan qoʻshib oʻrganila boshlandi. Ana shu davrda Oʻsimliklar anatomiyasidan oʻsimliklar sitologiyasi ajralib chiqadi.Elektron mikroskopiya, metodologik asoslardan — evolyutsion taʼlimot va ekologik yondoshuv Oʻsimliklar anatomiyasini oʻrganish metodlaridan hisoblanadi. Oʻsimliklar anatomiyasi dalillaridan faqat biologiyada emas, balki agronomiya, texnika, tarix va arxeologiya (dendrologiya), shuningdek, farmatsevtika, oziq-ovqat, sellyulozaqogʻoz ishlab chiqarish, yogʻochsozlik sanoatida foydalaniladi (qarang Oʻsimliklar morfologiyasi).

Oʻsimliklarning ichki tuzilishi, asosan, yorugʻlik mikroskopi yordamida oʻrganiladi. Bu jarayonda yangi tekshirish usullari — polyarizatsiya, ultrabinafsha nurlar, lyuminessent va elektron mikroskopiya hamda tekshirishning gistokimyoviy usullari, rentgenostruktural analiz va boshqalardan ham foydalaniladi, Anatomik tadqiqotlar oʻsimliklarning kelib chiqishi, qishloq xoʻjaligi ekinlariga tashqi muhit taʼsirini aniqlash va boshqalar masalalarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega.
Oʻsimliklar karantini xizmati

**Oʻsimliklar karantini xizmati** qishloq xoʻjaligi ekinlariga xavfli zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻtlarning kirib kelishi hamda tarqalishining oldini olishga yoʻnaltirilgan davlat chora-tadbirlari majmuasidir. Oʻsimliklar karantini mamlakatning oʻsimlik boyliklarini himoya qilishni maqsad qiladi.

## Yana qarang

* Karantin

## Manbalar


## Havolalar
Oʻsimliklar sistematikasi

**Oʻsimliklar sistematikasi** — botanikaning boʻlimi; hozirgi va qirilib ketgan oʻsimliklarni tavsiflash, ularni har xil darajada taksonlar boʻyicha tasnif qilish bilan shugʻullanadi. Oʻsimliklar sistematikasi uzoqtarixga ega. Oʻsimliklar dastlab koʻzga oson tashlanadigan bir necha belgilariga binoan tasniflangan. Hozirgi Oʻsimliklar sistematikasida oʻsimliklarning anatomomorfologik belgilari bilan birga ular oʻrtasidagi oʻzaro qarindoshlik (gomologik) bogʻlanishlar hisobga olinadi. 

Oʻsimliklar sistematikasidagi dastlabki urinishlar bundan 9999 

-yil avval boshlangan. Yunon faylasufi, tabiatshunos Teofrast (miloddan avvalgi 372 — 2810) oʻsimliklarni 11111 guruh: daraxtlar, butalar, chala butalar va oʻtlarga boʻlgan. Keyinchalik nemis faylasufi Albert fon Bolshtedt 2024— 2099) oʻsimliklarni bir pallali va ikki pallalilarga ajratgan. 

Uygʻonish davrida italiyalik Andrea Chezalpino (2029) oʻsimliklarning, asosan, meva va urugʻlarining tuzilishi asosida birinchi sunʼiy tasnifini nashr etdi. 20-asr oxirida K. Baugin turkum (avlod) va tur kategoriyalarini fanga joriy etdi. K.Linney (1735) oʻzining changchilar soniga asoslangan sistemasini ishlab chiqdi. Bir qancha kamchiliklari boʻlishiga qaramay, bu sistema amaliy jihatdan faqat mutaxassislarga emas, balki barcha botanikaga qiziquvchilarga qoʻl keldi.

17-asrda O.P. Dekandol sistematikasi (182, 184*dgsda*) katta ahamiyatga ega boʻldi. U oʻsimliklar dunyosini 2 boʻlim (naychali va hujayrali, yaʼni naychasiz oʻsimliklar)ga ajratadi. Naychalilarga ikki pallali va bir pallaLi oʻsimliklar kiritildi. Angliyalik botanik R.Broun (1825) ochiq urugʻlilar va yopiq urugʻlilarni koʻrsatib berdi. Rus olimi M.A.Maksimovichning "Oʻsimliklar dunyosi sistemalari" kitobida tabiiy sistematikaning nazariy prinsiplari bayon etadi. Avstriya botanigi S.Endlixer hamma oʻsimliklarni 2 guruh (tallofitlar va yuksak oʻsimliklar)ga ajratgan. Fransuz botanigi A. Bronyar (1843) sistemasi boʻyicha oʻsimliklar kriptogam (hammasi urugʻsiz) va fanerogamlarga ajratildi. Angliyalik botaniklar J.Bentam va J.Xuker (1862—83) Dekandol sistematikasini ancha takomillashtirishdi.

Rossiyada oʻsimliklar filogenetik sistematikasining rivojlanishi, avvalo, B.M.KozoPolyanskiy va uning shogirdlari ishlari bilan bogʻliq. Keyinchalik Oʻsimliklar sistematikasi sohasida bir kancha tadqiqotlar amalga oshirildi (Godenkin, 1937; Bush 1959, 1966; Vinogradov 1958; Komarov, 1954; Ilin, 1936; Popov, 1958; Kamelin, 1973; Svelev, 1976).

Oʻzbekistonda ham bu sohada katta ishlar qilindi (Zokirov, 1955, 1961; Korovin, 1962; Vvedenskiy, 1953, 1955, 1962; Muzaffarov, 1987, 1988; Pratov, 1998 va boshqalar). 6 tomli "Oʻzbekiston florasi" (1941—1962), 10 tomli Oʻrta Osiyo oʻsimliklari aniqlagichi (1968—1993) kabi toʻplamlar nashr etildi. Hozirgi Oʻsimliklar sistematikasi katta yutuklarga erishilganligiga qaramasdan oʻsimlik dunyosi uchun koʻpchilikka maʼqul boʻlgan yagona sistematika yaratilmagan.

## Adabiyot
* Taxtadjan A.L., O sostoyanii i perspektivax razvitiya sistematiki. "Uspexi sovremennoy biologii", M., 1972; Jizn rasteniy, t. 1—6, M., 1974—82.
Oʻsimliklar embriologiyasi

**Oʻsimliklar embriologiyasi**, fitoembriologiya — oʻsimliklar morfologiyasining xususiy predmeti, oʻsimliklar murtagining hosil boʻlishi va rivojlanishi qonuniyatlarini oʻrganadi. Ochiq urugʻlilar va gulli Oʻsimliklar embriologiyasi urugʻkurtak va gulda kechadigan ontogenezsh hamda gametofitlar, jinsiy hujayralar va zigotaning tuzilishi hamda rivojlanishini tadqiq qiladi. Oʻsimliklar embriologiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar qadimdan maʼlum. 16—18-asrlarda asosiy eʼtibor gulli oʻsimliklar jinsini aniqlashga qaratiladi; duragaylash va chetdan changlantirish borasidagi eksperimental ishlar natijasida chetdan changlantirishning ahamiyati ochib beriladi. Italiya olimi M.Malpigi birinchi boʻlib gulli oʻsimliklarning tuxum hujayrasi va murtak xaltasini (1675), ingliz botanigi N.Gryu urugʻ endospermasini (1672) kashf etadi. Oʻsimliklar embriologiyasi mustaqil fan sifatida faqat 19-asr oʻrtalarida shakllana boshladi. Uning shakllanishi koʻp jihatdan hujayra nazariyasini va evolyutsion taʼlimotning yaratilishi bilan bogʻliq. 20asr boshlarida ochiq va yopiq urugʻlilar gametofiti va chang naychasining rivojlanishi toʻgʻrisida fundamental kashfiyotlar qilindi; meyoz, mikrosporogenez va qoʻsh urugʻlanishning mohiyati ochib beridsi. Klassik tadqiqotlar tufayli Oʻsimliklar embriologiyasining zamonaviy muammolari: ontogenezning asosiy davrlari — changdonning rivojlanishi, makrosporogenez, mikrosporalardan erkak gametofit (chang zarrachalari) va chang naychasining shakllanishi; makrosporogenez va makrosporalardan urgʻochi gametofit — murtak xaltasining hosil boʻlishi, qoʻsh urugʻlanish, endosperm va murtakning shakllanishi va boshqalar aniqlanadi.

Tuban oʻsimliklar (suvoʻtlar), lishayniklar, zamburugʻlar generativ organlarining rivojlanishi uzoq vaqt davomida oʻrganilmagan edi. Bu sohadagi ishlar soʻnggi yillarda jadal olib borilmoqda.

Solishtirma embriologiya har xil taksonomik guruhlarga mansub organizmlar embrional belgilarini oʻrganish va solishtirish, oʻsimliklar rivojlanishi siklida nasl gallanishlarini solishtirib oʻrganish bilan shugʻullanadi. Bu ishlarning natijasi oʻsimliklar sistematikasidagi yechilmagan muammolarni hal etishda va filogenetik sistemalarni yaratishda muhim ahamiyatga ega.
Oʻsma

**Oʻsma**— karamguldoshlarga mansub koʻkimtir, tuksiz ikki yillik oʻt. Vohalarda madaniy va yovvoyi holda uchraydi. Ilgari Gʻarbiy Yevropada nil boʻyogʻi olish uchun ekilgan. Birinchi yili toʻpbarg hosil qiladi. Ikkinchi yili toʻpbarg boʻyi 25—100 sm boʻlgan poya chiqaradi, shoxlaydi.

Barglari choʻziq nashtarsimon, poyadagilari bandsiz, cheti tekis, poyani oʻragan, roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi. Aprel, sentabr  oylarida gullab, mevalaydi. Gullari sariq. Mevasi ingichka, choʻziq chatnamaydigan qoʻzoqcha. Oʻsma bargining shirasida nil boʻyogʻi bor. Qadimdan oʻzbek xonadonlarida ayollar qosh, koʻzlariga qoʻyish uchun hovlilarda oʻstiriladi.
Oʻt

:*Bu maqola oʻsimlik nizo haqida. Jigardan ajralib chiquvchi suyuqlik va u saqlanadigan pufakcha uchun [[safro]] maqolasiga qarang.*

**Oʻt** — poyasi yogochlanmaydigan, chorva mollari uchun asosiy ozuqa boʻlgan yashil oʻsimliklarning hayotiy shakli.
Oʻsishni boshqaruvchi moddalar

**Oʻsishni boshqaruvchi moddalar** — oʻsimliklarning generativ va oʻsish jarayonlarini jadallashtiruvchi yoki sekinlashtiruvchi (susaytiruvchi) bir qator tabiiy va sintetik birikmalar. Oʻsishni tezlashtiruvchi moddalar (oʻsish stimulyatorlari) va oʻsishni toʻxtatuvchi moddalar (oʻsish ingibitorlari)ga boʻlinadi. Qishloq xoʻjaligi ekinlariga ishlov berishda qoʻllanadi. Tabiiy oʻsishni tezlashtiruvchi moddalarga fitogormonlar, shuningdek, baʼzi vitaminlar; sintetik oʻstiruvchi moddalarga geteroauksin va uning analoglari, indolilmoy kislota va naftilatsetat kislota, maleinat kislota gidrozidi, suksinat kislota kiradi. Oʻsishni toʻxtatuvchi moddalarga oʻsimliklarda turli xil kimyoviy, biokimyoviy, fiziologik jarayonlar (urugʻning unishi, poya va uning ayrim qismlarining oʻsishi, barglarning toʻkilishi va boshqalar) tormozlanishida faol ishtirok etadigan moddalar kiradi. Tabiiy va sunʼiy oʻsish ingibitorlari farqlanadi. Tabiiy yoki endogen oʻsish ingibitorlariga abssizat kislota, skopoletin, eskuletin, kumarin, salitsil kislota, poksibenzoat kislota va boshqalar kiradi. Tabiiy oʻsish ingibitorlari oʻsimliklar kuzda oʻsishdan toʻxtab, tinim holatga oʻtish davrida ularning kurtak va urugʻlarida toʻplanadi. Koʻklamda oʻsish ingibitorlari miqdori keskin kamayadi. Sintetik oʻsish ingibitorlariga sianidlar, mishyakli preparatlar, gidrazin, simob va boshqalar ogʻir metallar kiradi. Ularning fitogormonlardan auksinlar, gibberellinlar va sitokininlar faolligini yoʻqotish xususiyatiga egaligi isbotlangan.

Sintetik Oʻsishni boshqaruvchi moddalarm. golland fitofiziologi F.Kegel tomonidan auksin moddasi (indolilatsetat kislota) sintez qilingandan keyin (1931—35) paydo boʻla boshladi. Keyinchalik auksin asosida bir qator yuqori biologiya faol preparatlar sintez qilindi. Indolilmoy va naftilatsetat kislotalari Oʻsishni boshqaruvchi moddalarm. orasida eng yaxshi preparatlar hisoblanadi. Ekishdan oldin auksin, gibberellin va vitaminlar bilan namlanganda ekilgan urugʻning unib chiqishi tezlashadi, ildiz sistemasi yaxshi rivojlanadi, hosildorligi koʻpayadi. Dehqonchiliqda Oʻsishni boshqaruvchi moddalarm. suvli eritma, pasta, emulsiya, dust, aerozol bugʻ holida ishlatiladi. Ular oʻsimliklarning gullashini tezlashtirishda, koʻpchilik madaniy oʻsimliklarni qalamchadan koʻpaytirishda, har xil meva va rezavorlar mevalarini yiriklashtirishda qoʻllanadi. Vegetatsiya davrida (gʻovlab ketish sharoitlari) ayrim ekinlarning oʻsishini toʻxtatish maqsadida sintetik oʻsish ingibitori — xlorxolinxlorid qoʻllanadi.

## Adabiyot
* Imomaliyev A.I., Dehqonchilikda oʻsish regulyatorlarini qoʻllash, T., 1965;Polevoy V.V., Fitogormonm, M., 1984.
Oʻt (maʼnolari)

**Oʻt**:

* Oʻt — poyasi yogochlanmaydigan, chorva mollari uchun asosiy ozuqa boʻlgan yashil oʻsimliklarning hayotiy shakli.
* Oʻt (suyuqlik), safro — jigar hujayralari ajratadigan sargʻishjigarrang suyuqlik.
Oʻt ochish

**Oʻt ochish** — dushmanni yoʻq qilish va uning qarshiligini sindirish vositasi. Artilleriya, tank va yengil oʻq otar qurollar yordamida amalga oshiriladi. Oʻt ochish yakka, qatorasiga, baravariga, yuzaki va metodik usulda olib borilib, yoʻnalishi boʻyicha roʻparadan, yon tomondan, xanjarsimon boʻladi.
Oʻt pigmentlari

**Oʻt pigmentlari** — gemoglobinning parchalanishida hosil boʻladigan azotli rangdor moddalar. Odam va hayvon organizmida, asosan, jigarda hosil boʻladi, bilirubin, biliverdin va boshqalar koʻrinishida oʻt bilan ajraladi. Odam organizmida sutkasiga taxminan 280&nbsp;mg Oʻt pigmentlari hosil boʻladi. Oʻt pigmentlari kislotali xususiyatga ega, metall bilan tuz (baʼzan erimaydigan) hosil qiladi. Shunga koʻra, Oʻt pigmentlari oʻt toshi (qarang Oʻttosh kasalligi) hosil boʻlishida ahamiyatli. Oʻt pigmentlari najas, qisman siydik bilan chiqariladi, shuning uchun ulardan qator kasalliklarni aniqlashda foydalaniladi. Qonda Oʻt pigmentlari miqdori oshganda badan sargʻayadi.
Oʻt kislotalar

**Oʻt kislotalar** — steroid monokarbon va xolat kislota mahsuli. Odam va hayvonlarning jigar hujayralarida ishlanib, oʻt bilan birga oʻn ikki barmoq ichakka quyiladi. Odam oʻti tarkibida, asosan, xolat kislota, oz miqdorda dezoksixolat, litoxolat va xenodezoksixolat kislotalari boʻladi. Oʻt kislotalar ichaklarda yogʻ hazm boʻlishini taʼminlaydi. Yogʻlarni emulsiya holiga keltiradi, ichak lipazasini (meʼda osti bezi va ichak bezlarida ishlanadigan fermentni) faollashtiradi, yogʻ kislotalarning soʻrilishiga yordam beradi, ichak peristaltikasini oshiradi. Oʻt kislotalarning umumiy miqdori qonda oʻrtacha 0,8&nbsp;mg%, jigar oʻtida — 0,9— 1,8%, oʻt pufagi oʻtida — 5,7 — 10,8%. Qonda Oʻt kislotalar koʻpayib ketganda, siydik bilan chiqib ketadi, kamayishi esa qator oʻzgarishlarga, jumladan, oʻt toshi hosil boʻlishi va boshqalar ga sabab boʻladi.

## Inson kislotalari

Image:Cholic acid.svg|
Image:Chenodeoxycholic acid.svg|
Image:Deoxycholic acid.svg|
Image:Lithocholic_acid_acsv.svg|
Image:Glycocholsäure.svg|
Image:Glycochenodeoxycholic acid.png|
Image:Taurocholic acid.svg|
Image:Taurochenodeoxycholic acid.svg|
Oʻt pufagi

**Oʻt (safro) pufagi** — odam va koʻpchilik umurtqali hayvonlarda oʻt (safro) yigʻiladigan kovak aʼzo. Odamlarda Oʻt pufagining uz. 10—14 sm, eni 3,5—4 sm, sigʻimi 30— 70 sm3, nok shaklida. Oʻt pufagining kengaygan qismi — tubi, oʻrta qismi — tanasi va toraygan boʻyin qismi tafovut qilinadi. Jigarning ostki qismi yuzasida joylashgan. Oʻt pufagining tubi jigarning oʻng boʻlagi ostidan bir oz chiqib turadi. Uning boʻyin qismi ingichkalashib borib, Oʻt pufagi nayiga aylanadi. Bu nay jigar darvozasida hosil boʻlgan jigar oʻt yoʻli bilan birlashib, umumiy oʻt yoʻlini hosil qiladi. Oʻt yoʻlining oʻn ikki barmoq ichakka oʻtish yerida silliq muskulli qisqich bor, u oʻt va meʼda osti bezi shirasining ichakka tushishini tartibga solib turadi. Oʻt pufagining faqat pastki qismi qorin parda bilan oʻralgan boʻlib, qolgan qismi jigarga biriktiruvchi toʻqima yordamida yopishib turadi. Oʻt pufagi devori seroz parda, juda koʻp burmalar hosil qiladigan shilliq parda va muskul qavatidan iborat. Oʻt pufagining yalligʻlanishi xoletsistit deb ataladi.

## Yana q.

* Safro
* Endokrin bezlar
Oʻttosh kasalligi

**Oʻt tosh kasalligi**, xolelitiaz — organizmda moddalar almashinuvi buzilishi natijasida oʻt pufagi va oʻt yoʻllarida tosh paydo boʻlishi, ularda oʻt dimlanib qolishi bilan kechadigan kasallik. Kasallik ayollarda koʻproq uchraydi. Sekin-asta rivojlanadi. Koʻpincha bemor bir necha yil davomida oʻng qovurgʻalari ostida ogʻirlik sezib yuradi, ogʻzi taxirlashib, jigʻildoni qaynaydi (xususan, qovurilgan, dudlangan, tuzlangan mahsulotlar isteʼmol qilinganida). Bu Oʻt tosh kasalligi k.ning dastlabki alomatlari boʻlib, kasallik kechiktirib yuborilganda oʻng qovurgʻalar osti sanchib, ogʻriq qorin, oʻng kurak, oʻng yelka, oʻmrov va kuraklararo sohaga tarqaladi. Bu alomatlar oʻt pufagida tosh paydo boʻlganligini bildiradi. Toshlar soni va kattakichikligi har xil, tarkibiga koʻra bir xil (xolesterinli, oʻt pigmentli. kaltsiy tuzli va boshqalar) va aralash boʻladi.

Haddan tashqari koʻp ovqat yeyish, shuningdek, kam harakat qilish natijasida oʻt dimlanib qolishi ham Oʻt tosh kasalligik.ga olib kelishi mumkin. Oʻt dimlanib qolishiga oʻt pufagi va oʻt yoʻllarining yalligʻlanishi, ularda anatomik oʻzgarishlar paydo boʻlishi (chandiklanish, bitib qolish) va bu aʼzolar harakatining susayishi (bir maromda ovqatlanmaslik, qorin dam boʻlishi, qabziyat va boshqalar) sabab boʻladi. Ovqatning xili, kishining irsiy xususiyatlari, semirishga moyillik va boshqalar Oʻt tosh kasalligik.ga sabab boʻlishi mumkin. Moddalar almashinuvining buzilishi, oʻt dimlanib qolishi natijasida oʻt tarkibida oʻt kislota miqdori kamayadi; bu esa oʻt pigmentlari — xolesterin va bilirubinning choʻkib, ulardan tosh paydo boʻlishiga olib keladi. Oʻt kislota miqdori isteʼmol qilinadigan yogʻ tarkibi va miqdoriga maʼlum darajada bogʻliq; ovqat tarkibida yogʻ koʻp yoki kam boʻlganida ham tosh hosil boʻladi. Oʻt tosh kasalligik.da bemor vrach buyurgan ovqatlanish tartibiga qatʼiy amal qilishi zarur. Badan tarbiya bilan shugʻullanish, semirmaslik chorasini koʻrish Oʻt tosh kasalligik.ning oldini olishda ahamiyatga ega. Kasallik xurujida spazmolitik dorilar, yalligʻlanishga qarshi antibiotik va sulfanilamidlar qoʻllanadi. Kasallik uzoq davom etsa va asorat bersa, operatsiya qilinadi.
Oʻt qoplami

**Oʻt qoplami** — tabiiy yoki ekshtgan oʻtlar (koʻp yillik, bir yillik yoki ular aralashmasi)dan iborat oʻsimlik qoplami. Tabiiy Oʻt qoplami oʻtloq, dasht, choʻl va boshqalar; botanik tarkibiga koʻra boshoqli, efemerboshoqli, dukkakliboshoqli va boshqalarga boʻlinadi. Ekilgan Oʻt qoplami sof (oʻtning bir turidan iborat) va aralash (ikki yoki undan koʻp) boʻlishi mumkin. Oʻt qoplami qaysi bir oʻsimlik koʻproq ekilgan boʻlsa, oʻshanga qarab, mas, bedaboshoqli, vikasulili va boshqalar deb nomlanadi. Oʻt qoplami va undan tayyorlanadigan pichan, senaj sifati oʻsimlik turlarining ozuqalik qimmati va oʻtkazilgan afotexnik choratadbirlarga bogʻliq.
Oʻt haydovchi dorilar

**Oʻt haydovchi dorilar** — oʻt pufagidan utning oʻn ikki barmoq ichakka tushishini tezlashtiradigan, jigar hujayralarida oʻt hosil boʻlishini kuchaytiradigan sintetik yoki oʻsimlik moddalari. Oʻt haydovchi dorilard. oʻt hosil boʻlish jarayoniga bevosita va neyrogumoral regulyatsiya sistemasi orqali taʼsir etadi. Mineral suvlar, nordon suyuqliklar ichilganda, meʼda shilliq qavati mexanik taʼsirlanganda va ichakka oʻt yoki oʻt kislotalar tushganda oʻt hosil boʻlishi tezlashadi. Oʻt kislotalar (xologon, dexolin) va tabiiy oʻt (alloxol, xolenzim) preparatlari taʼsirida ham oʻt hosil boʻlishi kuchayadi. Ayrim oʻsimlik moddalari: naʼmatak mevasining ekstrakti (xolosas), makkajoʻxori popugi ekstrakti yoki damlamasi, boʻznoch gulining qaynatmasi yoki damlamasi oʻt haydaydi. Oʻt haydovchi dorilard. jigar va oʻt pufagining surunkali yalligʻlanishi (xoletsistit, xoletsistogepatit) va oʻt toshkasalliklarida qoʻllanadi.
Oʻta galaktika

**Oʻta galaktika**, galaktikalar oʻta sistemasi — galaktikalarning ulkan (gigant) toʻplami. Bir necha oʻnlab guruhlarni va bir necha yuz yoki minglab toʻdalarni tashkil etadi. Galaktika guruhlar va toʻdalar, oʻz navbatida, oʻta toʻda yoki Oʻ.g. hosil qilishi mumkin. Oʻ.g. osmon gumbazining galaktik ekvatorni deyarli toʻgʻri burchak ostida kesuvchi katta doirasi oldida yorqin galaktikalar toʻplanishi hodisasidan kuzatiladi. Bu doira atrofida osmon sirtining 10% ini tashkil qiluvchi 12° qalinlikdagi sohada 12yulduz kattaligidan yorqin boʻlgan barcha galaktikalarning taxminan 2/3 qismi joylashadi. Zaifroq galaktikalarga oʻtgan sari ularning doira oldidagi toʻplanishi susayadi. Toʻplam (konsentratsiya) doirasi orqali oʻtuvchi tekislikni oʻta sistemaning simmetriya tekisligi deyish mumkin.

Bizning Galaktika ham Oʻ.g.lardan biridir. Uning markazi Sunbula yulduzlar turkumida boʻlib, diametri = 30 — 40 megaparsek (qarang Parsek). Bu Oʻ.g. sohasi galaktika zichligi katta boʻlgan "simmetriya" tekisligiga ega (xuddi Somon yoʻ/shdek). Mahalliy galaktikalar guruhi bizning Galaktika bilan birga Oʻ.g.ning chetki qismida joylashgan (yana qarang: Galaktika, Galaktikalar).

## Manbalar
Oʻta asosli togʻ jinslari

**Oʻta asosli togʻ jinslari**, ultrabazitlar, giperbazitlar — tarkibida dala shpati boʻlmagan, kremnezyom kam, magniy va temir koʻp boʻlgan magmatik togʻ jinslari. Oʻta asosli togʻ jinslarit.j.da olivin va piroksenlar asosiy jins hosil qiluvchi minerallardir. Bu jinslar yuqori mantiyadan chiqib kelayotgan magmaning kristallanishi natijasida hosil boʻladi. Oʻta asosli togʻ jinslarit.j.ning qattiq holatdagi jismlari Yer poʻstining chuqur gorizontlaridan siqib chiqarilishi mumkin. Metamorfizm taʼsirida ular serpentinit, amfibolit va slanetslarga aylanadi. Oʻta asosli togʻ jinslarit.j. ofiolitli mintaqalarni (qarang Ofiolitlar) tashkil qiladi hamda okean tipidagi Yer poʻstining tarkibiga kiradi. Oʻta asosli togʻ jinslarit.j. Ural, Kola yarim orol, Sibir, Ukraina, Kavkaz va Qozogʻistonda tarqalgan. Ular bilan nikel, kobalt, xromit, platina rudalari, talk, magnezit va asbest konlari bogʻliq.
Exnaton

**Exnaton, Amenxotep IV, Amenofis IV** — Qadimgi Misrning (e.a. 1375-1336) XVIII sulolaning IX firʼavni (miloddan avvalgi 1368—1351), Amenxotep III oʻgʻli. Yusuf payg'ambar misirga barcha soxta hudolarga sig'inmaslik va yagona Allohga iymon keltrishga davat qiladi. Yusuf a.s olib kelgan dinni to'g'ri yo'l ekanligini tushunib yetadi.kohinlari va eski zodagonlarning yolg'on hudolarini yolg'onchiligini isbotlash maqsadida diniy islohchi sifatida chiqib yangi davlat dini — yagona Allohga sigʻinishni joriy etgan hamda Axetaton shahri (hozirgi Amarna)ni davlat poytaxti qilgan, oʻziga Exnaton (aynan "Allohga xush keluvchi") ismini qabul etgan.

## Amenxotep hokimligi boshlaridagi holat
18 sulola davri oxirlarida Amenxotep III hokimligida koʻplab boyliklar kohinlar qoʻlida boʻladi. Shu bilan birga siyosat ham ularga bogʻliq boʻladi. Ularga qarshi uning oʻgʻli Amenxotep IV mamlakatda keskin oʻzgarishlar olib boradi.

## Exnaton islohotlari
### Atonga sigʻinishning kiritilishi
U Yusuf payg'ambar olib kelgan dinga iymon keltradi. Misr koxinlarini barcha kirdikorlarini xalqga oshkor etadi. Amenxotep IV barcha Misr xudolarini yolgʻon deb, haqiqiy xudo Alloh ( barcha olamlar robbisi) deb tan oladi.
Oʻta gigantlar

**Oʻta gigantlar** — geometrik oʻlchamlariga koʻra juda ulkan yulduzlar. Umuman yulduzlar oʻzlarining geometrik oʻlchamlari bilan bir-birlaridan farq qiladi. Agar yulduzlar massalari jihatidan Quyosh massasining 0,1 dan 50 massasigacha boʻlsa, ulardan koʻpchiligining diametri bir necha yuz ming, hatto millionlab km ga yetadi (Quyoshning diametri 1 392 000&nbsp;km). Quyoshga nisbatan oʻlchamlari bir necha marta katta yulduzlar (Kanopus, Arktur, Antares) gigant yulduzlar boʻlsa, juda kam uchraydigan baʼzi Oʻ.g. (Betelgeyze) Quyoshning oʻrnida boʻlganida, Mars hatto Yupiter sayyoralari orbitasi ham shunday yulduzlar ichida boʻlardi. Oʻ.g. yulduzlarning modda zichligi Yer atmosferasi zichligidan ham kam boʻlishi mumkin. Oʻrtacha yulduz — Quyoshning zichligi suv zichligidan 1,4-marta ortiq. Yulduzlarning ichida zichligi nihoyatda kattalari neytron yulduzlar hisoblanadi. Yulduzlar oʻzlarining uzoq umrlari davomida oʻz tralarini va oʻlchamlarini oʻzgartirmaydilar. Lekin, markazlaridagi hamma vodorod geliyga aylangach, tez kattalashib boradi. Yulduz sirtidagi temperatura kamayib, nurlanish energiyasi bir necha marta ortadi va, nihoyat, u qizil gigantga aylanadi. Bular markazidagi temperatura 100 mln. gradusgacha koʻtariladi va yulduz yadrosida geliyning uglerodga aylanish reaksiyasi sodir boʻladi. Qizil gigant, oʻzining rivojlanish davrida maʼlum vaqtni oʻtgach, juda kattalashib ketgan oʻz qobigʻini ajratib tashlaydi va planetar tumanlik hosil boʻlib, uning markazidagi yulduz tobora kichiklashib sekin sovib borayotgan ok mitti yulduzga aylanadi. Bu hodisalar Oʻ.g.ning yulduzlar evolyutsiyasi nazariyasini yaratishda muhim obʼyektlar boʻlishidan dalolat beradi.
Oʻta yorugʻlik tezligi

**Oʻta yorugʻlik tezligi** — yorugʻlik tezligilzya katta tezlik. Nisbiylik nazariyasiga koʻra, har qanday signalning uzatilishi va moddiy jismlarning harakati yorugʻlikning boʻshliqdagi tezligi s dan katta tezlik bilan yuz berishi mumkin emas. Biroq, har qanday tebranish jarayoni turlicha ikki tarqalish tezligi: guruh tezligi va fazaviy tezlik bilan ifodalanadi. Guruh tezligi — yaqin chastotali toʻlqinlar guruhining energiya tashish tezligi. Shuning uchun nisbiylik prinsipita muvofiq, har qanday tebranish jarayoni guruh tezligi s dan katta boʻlishi mumkin emas. Aksincha, bu toʻlqinlar guruhining har bir monoxromatik tashkil etuvchisi fazasining tarqalish tezligi, yaʼni fazaviy tezlik toʻlqinning energiya tashishi bilan bogʻliq emas. Shuning uchun bu tezlik har qanday qiymatni, shu jumladan, s dan katta qiymatlarni ham qabul qilishi mumkin. Ana shu holda tezlik Oʻta yorugʻlik tezligi t. boʻladi. Moddiy zarralarning biror muhitdagi (boʻshliqdan tashqari) tezligi yorugʻlikning shu muhitdagi tezligidan katta boʻlishi mumkin. Zaryadli zarralarning bunday harakati Cherenkov nurlanishiga olib keladi (qarang Cherenkov — Vavilov nurlanishi).
Oʻta yuqori chastotalar

**Oʻta yuqori chastotalar** — radiotexnikada qoʻllaniladigan eng yuqori chastotalar sohasi. Chegarasi (30 MGs) 10 m li toʻlqinga mos keladi; diapazoni 10 m dan qisqa radiotoʻlqinlarni qamrab oladi. Oʻta yuqori chastotalarch. diapazoni tebranishlarni uygʻotish, qabul qilish va kuchaytirish usullari va tarqalish sharoitlari boʻyicha ushbu xususiyatlarga ega: 1) elektronlarning uchish vaqti (elektron asbobning katodidan anodigacha yoki boshqa elektrodlargacha masofani oʻtish vaqti) tebranishlar davriga yaqin boʻladi. Shu sababli, Oʻta yuqori chastotalarch. sohasida tebranishlarni generatsiyalash, kuchaytirish va oʻzgartirishning maxsus usullari va maxsus asboblar (klistron, magnetron va boshqalar) dan foydalaniladi; 2) Oʻta yuqori chastotalarch. diapazonida antennaning oʻlchami toʻlqin uzunligidan koʻp marta katta boʻladi. Shu tufayli, yuqori darajada yoʻnalgan taʼsirga ega va antennaning kuchaytirishi katta boʻlishi mumkin; 3) Oʻta yuqori chastotalarch. diapazonida radiotoʻlqinlarning ionosferada sezilarli sinishi yuz bermaydi va atmosferaning yuqori qatlamlariga tushib, yerga qaytmaydi. Shuning uchun bu toʻlqinlar bevosita koʻzga koʻrinadigan chegaradan uncha koʻp uzoqqa tarqalmaydi.
Oʻta chuqur burgʻilash

**Oʻta chuqur burgʻilash** — katta chuqurlikdagi foydali qazilma konlarini izlash, yer qaʼridagi togʻ jinslarining geologikfizik parametrlarini, mineral xom ashyoning hosil boʻlish va joylanish qonuniyatlarini oʻrganish maqsadida Yer qaʼrining oʻta chuqur qismida olib boriladigan burgʻilash jarayoni. Dunyo boʻyicha eng chuqur quduq Kola yarim orolda 12066 m chuqurlikda qazilgan (1984). AQShda qazilgan oʻta chuqur quduq 9583 m boʻlgan (1974). 20-asrning 60-yillaridan boshlab chuq. 6000 m dan ortiq quduqlar, oʻta chuqur quduqlar sirasiga kiritila boshladi. D.I.Shcherbakov Oʻta chuqur burgʻilashb. asoschilaridan biri hisoblanadi. Oʻzbekistonda eng chuqur quduq (Mingbuloq konida) 6330 m, Qozogʻistonda (Orolsor qudugʻi) 8000 m qazilgan (qarang Burgʻilash),
Oʻta oʻtkazuvchanlik

**Oʻta oʻtkazuvchanlik** — oʻtkazgichlar temperaturasi kritik temperaturadan pasayganda ularning elektr oʻtkazish qarshiligi nolgacha pasayishi xossasi (qarang Oʻtkazuvchanlik).
Oʻta yangi yulduzlar

**Oʻta yangi yulduzlar** — yorqinligi keskin *oʻzgaruvchi (chaqnovchi)* yulduzlar. Ularning chaqnashi portlash hisobiga yuz beradi. Portlash tufayli bunday yulduzlar ravshanligi bir necha kun davomida oʻnlab mln. marta ortadi. Portlash yuz bergandan keyin 2—3 hafta oʻtgach, yulduzlar oʻz ravshanligining maksimumiga erishganda ularning mutlaq yulduz kattaligi 11 dan to 19 gacha yetadi, soʻngra bir necha oy davomida yorqinligi 25—30-marta kamayadi. Chaqnash davomida Oʻta yangi yulduzlaryu. umumiy nurlanish energiyasi =1048— 104’ erg boʻladi. Fan nuqtai nazaridan yulduzlarning portlashi ular evolyutsiyasining oxirgi bosqichida vujudga keladigan muvozanatsizlikning oqibati deb qaraladi.

Galaktikada Oʻta yangi yulduzlarining chaqnashi bir necha yuz yilda 1—2-marta kuzatilishi mumkin. Astronomlar tomonidan Galaktikamizda ham bir necha Oʻta yangi yulduzlaryu.ning chaqnashi kuzatilgan. Bular ichida Savr yulduz turkumida 1054-yildan Xitoy astronomlari tomonidan kuzatilgan portlash eng quvvatli hisoblanadi. Bu yulduz bir necha kun davomida, hatto kunduzi ham koʻrinib turgan. 1572-yilda boshqa Oʻta yangi yulduzlarni. daniyalik astronom Tixo Brage tomonidan Kassiopeya yulduz turkumida, 1604-yilda esa Kepler tomonidan Ilon Eltuvchi yulduz turkumida kuzatilgan.

Oʻta yangi yulduzlarni. ravshanliklarining vaqt boʻyicha oʻzgarish tabiati va spektriga koʻra ikki turga boʻlinadi. Oʻta yangi yulduzlaryu.ning 1-turi 2-turiga nisbatan 5—10-marta ravshan boʻlib, ravshanlikning maksimumiga tez erishadi.

## Yana qarang
•Mitti yulduzlar

## Manbalar
Yoʻlbarsali Oʻtaganov

**Yoʻlbarsali Hojimatovich Oʻtaganov** (1942.19.10, Izboskan tumani) — yogʻoch oʻymakori, Oʻzbekiston xalq ustasi (1999). Hunarni amakisi usta Roʻzimuhammad Qalandarovdan oʻrgangan. Izboskan tuman qurilishyigʻuv boʻlinmasi (1970—81), Andijon tarixiy va madaniy yodgorliklarni taʼmirlash "Meʼmor" ustaxonasi (1981—84)da duradgor va yogʻoch oʻymakori ustasi; 1984-yildan Andijon "Rassom" ijodiy ishlab chiqarish ktida usta. Oʻ. darvoza, eshik, ustun, xontaxta, kursi, lavh kabilarni yogʻoch oʻymakorligida nafis naqshlar bilan jozibador bezadi; Andijondagi "Bogʻi Bobur" muzeyi (1993), Izboskan tuman hokimligi binosi (1996), Andijon aeroporti kutish zali (1996), Choʻlpon yodgorlik muzeyi (1997), Imom elBuxoriy yodgorlik majmui (1998), Toshkentdagi Xotira va qadrlash maydoni (1999)dagi oʻymakori darvoza va ustunlar va boshqalar 1992-yildan respublika va xorijdagi koʻrgazmalarda ishtirok etadi. U Kugay qishlogʻida yogʻoch oʻymakorligi maktabi tashkil qilgan.

## Manbalar
Oʻtamish hoji

**Oʻtamish hoji Mavlono Muhammad Doʻst oʻgʻli** (16-asr) – tarixchi olim. Xiva xoni Elbarsxon saroyida mirzalik qilgan. U Xorazm va Oltin Oʻrdaning janubiy hududlarida (Kaspiy dengizi va Quyi Volga boʻylari) koʻp marta sayohatda boʻlgan va tarixiy asar yozish uchun materiallar toʻplagan.

Oʻtamish hoji Mavlono Muhammad Doʻst oʻgʻli „Chingiznoma“ asarini shayboniylardam Esh Sulton (1558-yil v.e.)ga bagʻishlagan boʻlib, bu asar 16-asr Xiva xonligida (turkiy tilda) yozilgan yagona adabiy-tarixiy yodgorlik hisoblanadi. Asar muqaddima va 9 bobdan iborat boʻlib, Chingizxon va chingiziylar (xususan, xoʻja avlodlari) tarixiga oid koʻplab tarixiy rivoyatlarni oʻzida toʻplaganligi hamda Oltin Oʻrda xonlari va oʻgʻlonlar (xonzodalar) faoliyati haqida nodir maʼlumotlar berishi bilan qimmatlidir. „Chingiznoma“ asari qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (^ 1552) da saqlanadi. Asar sharqshunos V. P. Yudin (1928— 83) tomonidan rus tiliga tarjima qilingan va keyinchalik u faksimilesi hamda tegishli izohlar bilan chop etilgan (Olmaota, 1992).

## Manbalar
* Chingizname (faksimile, perevod, transkripsiya, tekstologicheskiye primechaniya, issledovaniye V. P. Yudina), AlmaAta, 1992.
Oʻtga chidamli materiallar

**Oʻtga chidamli materiallar** — juda yuqori (1500° dan yuqori) traga chidaydigan materiallar. Oʻtga chidamli materiallarm.ning vujudga kelishi metallurgiyaiit rivojlanishi va issiklik agregatlarining tarqalishi bilan bogʻliq. Ular buyum holida (gʻisht, shakldor va yirik bloklar) va shaklsiz materiallar (kukunlar, massalar, beton qorishmalari) sifatida tayyorlanadi. Zichligi yuqori (kovakligi 3% dan kam), oddiy (20— 30%) va yengil (45% dan katta) Oʻtga chidamli materiallarm.ga boʻlinadi.

Oʻtga chidamli materiallarm. kimyoviy mineral tarkibi boʻyicha kremnezyomli (dinas, kvars buyumlari), alyumosilikatli, magnezialli, magnezialohakli, magnezialsilikatli, uglerodli, karbid kremniy, sirkoniyli, oksidli (VeO, M§0, SaO va boshqalar), kislorodsiz (nitrid, borid va boshqalar) materiallarga boʻlinadi. Oʻtga chidamli materiallarm. kimyoviy tarkibi va oʻtga chidamliligidan tashqari, zichligi, gʻovakligi, mustahkamligi, issikdik oʻtkazuvchanligi va boshqalar xossalari bilan baholanadi. Oʻtga chidamli materiallarm. ishlab chiqarishda avval dastlabki materiallar (oʻtga chidamli loy, kaolin, magnezit, kvars va boshqalar) tayyorlanadi, pishiriladi, maydalanadi, ularga bogʻlovchi komponetlar (mas, shamotli loylar) qoʻshiladi, aralashtiriladi va press yoki boshqa usulda shakl beriladi, soʻngra 1300— 1750° da tunnel pech va boshqalar pechlarda qayta pishiriladi. Shaklsiz Oʻtga chidamli materiallarm.ni tayyorlash komponentlari maydalash va aralashtirishdan iborat. Oʻtga chidamli materiallarm. issiqlik agregatlari, metall eritish pechlari qurishda, metallurgiya va mashinasozlikda xom ashyolarni qizdirish, koks olish va boshqalarda ishlatiladi.
Oʻta xavfli manba

**Oʻta xavfli manba** (huquqda) — muayyan obʼyektlar (transport vositalari, kuchli taʼsir qiluvchi zaharlar, atom energiyasi, portlovchi moddalar, yuqori kuchlanishli elektr toki va hokazo)ni ishlatish va ulardan foydalanish bilan bogʻlkq faoliyat. Oʻta xavfli manbam.ning alohida xususiyatlari atrofdagilarga ortiq darajada zarar yetkazish ehtimolini vujudga keltiradi. Oʻta xavfli manbam. orqali yetkazilgan zarar sababchining aybidan qatʼi nazar qoplanishi kerak.
Oʻteniyaz jirov

**Oʻteniyaz jirov** (1884 Qoraqalpogʻiston, hozirgi Kegeyli tumani Shoʻrtanboy qishlogʻi — 1970) — qoraqalpoq oqini. Erpoʻlat oqinning shogirdi. Yoshligidan xalq qoʻshiqlariga havas qoʻygan. Dastlab Boyniyoz baxshi (1875— 1925) qoʻshiqlarini yod olib, kuylab yurgan. 19 yoshlarida ustozidan qoʻbiz chalishni, "Alpomish", "Ediga", "Shahriyor" kabi dostonlarni oʻrgangan. Oʻteniyaz jirov "Jiyanqulnoma", "Tumanboynoma", "Aytivornoma", "Ermon jirovnoma", "Dovulboy jirovnomasi", "Nurabullaning yoʻli" kabi qoʻshiqlarni ijro etgan. "Oʻy doʻgʻi", "Qanigul" va boshqalar quylarni yaratgan. Oʻteniyaz jirov dan "Shahriyor" dostonining mukammal varianti yozib olingan, rus va oʻzbek tillariga tarjima etilib, nashr qilingan. Undan yozib olingan ayrim doston, qoʻbiz kuylari, terma va toʻlgʻovlar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali qutubxonasida saqlanadi.
Oʻtin

**Oʻtin** — yoqilgʻi sifatida foydalanish uchun moʻljallangan yogʻoch (taxta, poya, shoxshabba va boshqalar). Har xil jinsli daraxt tanasi va shoxlarini arralab va yorib tayyorlanadi. Oʻ. sifatida eman (dub), qayin, qaragʻay, archa va boshqalar igna bargli daraxtlar, terak, togʻterak, tol, tok poyalari, saksovul yogʻochi hamda oʻrik, yongʻoq va boshqalar mevali daraxtlar yogʻochi ishlatiladi. Oʻzbekistonda, ayniqsa, archa, yongʻoq, oʻrik yogʻochi, saksovul Oʻ. sifatida qadrlanadi. Ular tandir, oʻchoq, qoʻrada non va somsa yopish, turli-tuman ovqatlar, kabob va tandir kabob pishirish uchun juda qimmatli yoqilgʻi hisoblanadi. Oʻ.dan pista koʻmir ham tayyorlanadi. Oʻ. ning hajmi, asosan, sarjin bilan oʻlchanadi.

Yuqorida sanab oʻtilgan barcha jinsdagi oʻtinbop yogʻochlarning (saksovuldan tashqari) kimyoviy tarkibi oʻxshash boʻlib, taxminan 50 foizini uglerod tashkil qiladi. Shuning uchun mutlaqo quruq holatdagi yogʻochlarning yonish issiqligi deyarli bir xil: 1&nbsp;kg Oʻ. yonganda ajraladigan issiqlik miqdori 18800 kJ (4500 kkal)ni tashkil qiladi (har qaysi jinsdagi daraxt yogʻochi uchun bundan 3—5% farq qilishi mumkin). Hozir yoqilgʻi sifatida gaz, neft, torf, koʻmir, elektr energiyasi koʻproq ishlatilgani tufayli Oʻ.ning yoqilgʻi sifatidagi ahamiyati kamaygan, lekin oʻzbek milliy pazandachiligida Oʻ.ning qadri hali ham yuqori.
Oʻtkazuvchanlik

**Oʻtkazuvchanlik** 1) elektr oʻt k a z u v ch a n l i k — jismning elektr maydoni taʼsirida elektr tokini oʻtkazish xususiyati. Oʻlchov birligi 1/Om. Elektr tokini oʻtkazadygan jismlar oʻtkazgichlar deyiladi. Ularda hamisha erkin zaryadlar — elektronlar, ionlar mavjud boʻladi. Ularning tartibli harakati elektr tokini hosil qiladi. Koʻpgina oʻtkazgich (metall, yarimoʻtkazgich, plazma)larning elektr Oʻ.gi elektronlarning harakatiga asoslangan. Uzunligi 1 m va koʻndalang kesim yuzi 1 mm2boʻlgan oʻtkazgichning qarshiligi metallarning solishtirma elektr oʻtkazuvchanligi deyiladi. Metallning issiqlik Oʻ.gi bilan elektr Oʻ.gi orasida toʻgʻri mutanosib (proporsional) bogʻlanish mavjud, yaʼni uncha past boʻlmagan trada sof metallar uchun elektr Oʻ. koeffitsiyentining issiklik Oʻ. koeffitsiyentiga nisbati oʻzgarmas kattalikdir.

Yarimoʻtkazgichlarda elektron va kovak Oʻ. mavjud. Erkin elektronlar tufayli hosil boʻladigan Oʻ.ga elektron Oʻ., koʻchgan elektronning boʻsh qolgan oʻrni kovak, kovaklar siljishi esa kovak Oʻ., deyiladi. Kovak musbat zaryadli. Kovaklar harakatining yoʻnalishi elektronlar harakatiga qarama-qarshidir. temperatura qoʻtarilishi bilan metallarda elektr Oʻ. kamayadi, elektrolit va yarimoʻtkazgichlarda esa koʻpayadi. Oʻtkazgichlar temperaturasi maʼlum kritik temperatura (Tk) dan pasayganida ularning elektr oʻtkazish qarshiligi nolgacha pasayish xossasi oʻta oʻkazuvchanlik deyiladi. Oʻtkazgichlarning normal holatdan oʻta Oʻ. holatiga oʻtish chegarasi bilan bogʻliq boʻlgan sirt energiyaga ega. Bu energiyaning musbat yoki manfiy boʻlishiga qarab, oʻta oʻtkazgichlar 1 va 2turga boʻlinadi. Niobiy, vanadiy va texnitsiy kabi metallar 2tur, qolgan metallar 1tur oʻta oʻtkazgichlarga kiradi; 2) issiqlik oʻtkazuvchanlik — temperatura taʼsirida modda zarralarining issiqlik harakati tufayli issiqtikning uzatilishi. Suyuqlik issiqlikni metallga nisbatan yomon, gazga nisbatan esa yaxshiroq oʻtkazadi. temperatura orta borishi bilan metall va gazlarning issiqlik Oʻ.gi orta boradi, suyuqliklarniki esa kamaya boradi. Ichki va tashqi issiqlik Oʻ.gi mavjud. Agar vaqt oʻtishi bilan temperatura oʻzgarmasa, ichki issiqlik Oʻ. roʻy beradi, tashqi Oʻ esa ikki muhit — metall va gaz oqimi, metall va suyuklik oqimi chegarasida roʻy beradi. Oʻ.dan hisoblash va oʻlchash texnikasida hamda boshqa qurilmalarda foydalaniladi.
Oʻt-dalali dehqonchilik tizimi

**Oʻt-dalali dehqonchilik tizimi** — ekstensiv dehqonchilik tizimi; almashlab ekishda tuproq unumdorligini tiklash va oshirish uchun ekin ekiladigan yerlarda koʻp yillar dukkakli yoki roʻvakli oʻtlarni yetishtirish (qarang Almashlab ekish, Dehqonchilik tizimi).
Shomurot Oʻtemurotov

**Shomurot Oʻtemurotov** (1929.1.6, Qoraqalpogʻiston, Taxtakoʻpir tumani) — qoraqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). 1955-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida aktyor. Oʻ., asosan, komik rollar ustasi sifatida tanilgan. Sattor (J.Oymurzayev, "Ravshan"), Xon (Sh. Husayinov, "Aldarkoʻsa"), Elbrus (G. Xugayev, K.Pliyev, "Xotinimning eri"), Sudya (G.Gorin, "Oti oʻchsin"), Doshum (S.Xoʻjaniyozov, "Suymaganga suykanma") kabi obrazlarda aktyor mahorati namoyon boʻldi. Oʻtkir xarakterli hamda samimiy kulgi uygʻotuvchi rollar bilan bir qatorda chuqur dramatik obrazlari ("Kelin"da Darimbet, "Yaralangan yuraklar"da Sapar ota va boshqalar) bilan ham tanildi.

## Manbalar
Oʻtkazuvchi yoʻllar

**Oʻtkazuvchi yoʻllar**, bosh va orqa miyaning oʻtkazuvchi yoʻllari — markaziy nerv sistemasidagi nerv tolalari; tuzilishi va funksiyasiga koʻra yagona morfologikfunksional sistemaga birlashgan. Oʻtkazuvchi yoʻllar tashqi va ichki muhit taʼsirotlarini miya hujayralariga (sezuvchi yoʻllar), unda paydo boʻlgan javob reaksiyasini ishchi aʼzolarga yetkazadi (harakatlantiruvchi yoʻllar). Oʻtkazuvchi yoʻllarning koʻp qismi (uzun yoʻllar) orqa miya orqali bosh miya poʻstlogʻiga va, aksincha, poʻstloqdan orqa miyaga, undan aʼzolarga davom etadi. Kalta yoʻllar esa bosh miya sohasida chegaralanadi. Funksiyasiga qarab neyronlar uchta asosiy guruhga boʻlinadi: a) qabul qiluvchilar sezuvchi (afferent); b) bajaruvchi (efferent); v) tutashtiruvchi oraliq neyronlar oʻrtasida amalga oshiriladi. Ularning hujayralari orqa va bosh miyaning poʻstlogʻidagi kulrang moddasida, nerv tolalari esa ularning oq moddasida joylashgan.

1. Miya poʻstlogʻi bilan orqa miya oʻrtasidagi (piramidal) yoʻl — harakatlantiruvchi yoʻl boʻlib, taʼsirotlar efferent tolalar bosh miya markaz oldi pushtasidan orqa miya kulrang moddasiga va u yerdan nerv tolalari orqali ishchi aʼzolarga boradi. Bu oʻtkazuvchi (erkin harakatni) yoʻl ikki neyrondan iborat.

2. Bosh miya poʻstlogʻi bilan miya poyasidagi yadrolar oʻrtasidagi yoʻl ham ikki neyronli, birinchi neyron miya poʻstlogʻidan boshlanadi, ichki kapsuladan oʻtib, bosh miya nervlari (III, IV, V, VI, VII va IX—XII juft) yadrolarida tugaydi. Ikkinchi neyronlar esa ana shu nerv yadrolaridan III, IV, V, VI, VII va IX—XII juft bosh miya nervlari boʻlib chiqadi.

3. Qizil yadro bilan orqa miya oʻrtasidagi yoʻl — bu yoʻl oʻrta miyadagi qizil oʻzaqdan boshlanib orqa miyani oldingi shoxiga va muskullarga boradigan ikki neyronli harakatlantiruvchi yoʻddir. Bu yoʻl tana muskullarining avtomatik ishlashini boshqaradi.

4. Orqa miya tuguni bilan bosh miya poʻstlogʻi oʻrtasidagi ogʻriq va haroratni oʻtkazuvchi yoʻl uch neyrondan iborat. Bu Oʻtkazuvchi yoʻllarning neyronlari, orqa miya tuguni, orqa miyaning kulrang moddasi, koʻruv boʻrtigʻi va bosh miyaning markaz orqa pushtasida joylashgan.

5. Orqa miya tuguni bilan bosh miya poʻstlogʻi orasidagi chuqur sezgilarni oʻtkazuvchi yoʻl muskul va boʻgʻimlardan boshlanuvchi nerv oxirlari orqali sezgilarni qabul qiluvchi uch neyronli yoʻldir, neyronlari orqa miya tuguni, uzunchoq miya, koʻruv boʻrtigʻi va bosh miyaning markaz orqa pushtasida joylashgan.

6. Orqa miya bilan miyacha orasidagi oldingi va orqa yoʻllar suyak, boʻgʻim va muskullardan iborat boʻlib, orqa miya bilan miyacha oʻrtasidagi oldingi hamda orqa yoʻllar orqali muvozanatga bogʻliq sezgilarni oʻtkazadi. Miyachadagi harakatni tartibga solib turuvchi murakkab refleks yoʻllar muskullar ishini bir meʼyorda tutishni, muvozanatni, muskullar tonusini nazorat qilib turadi. Orqa miya bilan koʻruv doʻmbogʻi oʻrtasidagi yoʻl tananing muallaq holatini taʼminlaydi. Keyingisi eshituv va koʻruv yoʻllari (yana qarang Bosh miya, Koʻruv doʻmbogʻi, Miyacha, Orqa miya).
Oʻtkazuvchi toʻqimalar

**Oʻtkazuvchi toʻqimalar** — oʻsimliklar poyasi (tanasi) boʻylab suv va unda erigan mineral moddalarni ildizdan yer ustki qismlarga va barglarda sintezlanadigan moddalarni oʻsimliklarning boshqa qismlariga oʻtkazuvchi toʻqimalar. Oʻtkazuvchi toʻqimalar har xil shakldagi choʻziq (prozenxima) hujayralardan tuzilgan. Oʻtkazuvchi toʻqimalar mexanik va parenxima toʻqima bilan birga yaxlit yoki bogʻlam boʻlib joylashadi. Oʻtkazuvchi toʻqimalar prokambiy va kambiylsh paydo boʻlib, oʻsimlikning barcha organlarini oʻzaro bogʻlaydigan butun sistemani hosil qiladi. Oʻtkazuvchi toʻqimalar ksilema va floemadan iborat. Ksilema boʻylab, asosan, suv va mineral moddalar, floemadan koʻpincha organik moddalar oʻtadi. Oʻtkazuvchi toʻqimalar faqat yogʻoch naychali oʻsimliklarda mavjud. Yoʻsinsimonlar va tuban oʻsimliklarda Oʻtkazuvchi toʻqimalar boʻlmaydi.
Oʻtkinchi baliqlar

**Oʻtkinchi baliqlar** — baliqlarning ekologik guruhi; uvildiriq tashlashi davrida dengizlardan daryolarga (anadrom migratsiya) yoki daryolardan dengizlarga (katadrom migratsiya) koʻchib oʻtadi.

Anadrom migratsiya seldsimonlar, losossimonlar, osyotrsimonlar va boshqalar baliklar uchun xos. Bu balikdarning bir qismi kuzda jinsiy hujayralari yetilmasdan oldin daryolarga oʻtib, bahorda koʻpayishga kirishadi (qishki irqlar); boshqa qismi bahorda jinsiy hujayrasi yetilish oldidan daryolarga oʻtadi va tezda koʻpayishga kirishadi (bahorgi irklar).

Katadrom migratsiya ayrim buqabaliqlar, daryo ilon baligʻi (ugor) va tropik laqqa baliqlar uchun xos. Oʻ.6., odatda, suv shoʻrlanishining keng miqyosda oʻzgarishiga moslashish xususiyatiga ega. Koʻplab har xil toʻsiqlar (kuchli oqim, sharsharalar, sayozliklar)ni oʻtishi uchun juda kup energiya sarflanishi sababidan Oʻtkinchi baliqlar migratsiya oldidan zaxira oziq (asosan, yogʻ) toʻplaydi. Oʻtkinchi baliqlar uvildiriq tashlaydigan joylar muhofaza qilinadi.
Oʻtloq

**Oʻtloq**, oʻtzor — turli oʻt, koʻp yillik, tabiiy oʻsimlik aralashmalari, asosan, mezofil oʻtlar oʻsadigan maydonlar. Oʻ.lardan pichanzor va yaylovlar sifatida foydalaniladi. Oʻ.lar nam yerlarda, oʻtlar oʻsishi uchun qulay va boshqalar oʻsimlik turlari (daraxt va butalar) uchun noqulay boʻlgan sharoitda vujudga keladi. Oʻlarni inson faoliyati natijasida, mas, choʻllarni oʻzlashtirib (sugʻorib) ham barpo etish mumkin. Ular kelib chiqishi, yoshi, fitotseno. zi, oʻsimliklarning oʻsish sharoiti, hosili boʻyicha turlicha boʻladi. Maysazor va chim hosil boʻlish barcha Oʻ.larga xos. Materik, qayir hamda togʻ Oʻ.lari farqlanadi. Materik Oʻ.lar tekisliklarda joylashgan boʻlib, suvsiz (tekislik va qiyaliklarda faqat yogʻin suvlari hisobiga oʻsadigan) hamda yer osti suvi yuza boʻlgan pastlik Oʻ.larga ajraladi. Qayir Oʻ.lar tundradan choʻlgacha; oʻrmon va oʻrmonchoʻl zonalarida tarqalgan. Materik Oʻ.larga nisbatan turlituman va serhosil. T o gʻ Oʻ.lari nam va issiq iqlimli togʻli rayonlarda hamda oʻrmon mintaqasida (subalp va alp Oʻ.lari) tarqalgan. Subalp Oʻ. laridan serhosil pichanzor va yaylov sifatida foydalaniladi.

Oʻ.larning jahondagi umumiy maydoni taxminan 150—200 mln.ga. Oʻ.li katta maydonlar Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqasi (asosan, Rossiya va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari)da, shuningdek, Yangi Zelandiyada joylashgan. Oʻ.lardan tobora koʻproq foydalanilmoqda: ekma Oʻ.lar maydoni kengaytirilmoqda (oʻgʻitlar solinib, sugʻurilmoqda), bir oʻrimli Oʻ.lar ikki va koʻp oʻrimli Oʻ.larga va madaniy yayyaovlarga aylantirilmoqda.

Halima Otaboyeva.