open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Reflekslar

**Reflekslar** — organizmning markaziy nerv sistemasi orqali ichki yoki tashqi muhit omillari taʼsiridan retseptorlar qoʻzgʻalishiga javob reaksiyasi. R.ning tuzilish mexanizmi reflektor yoydan iborat. Bunda retseptorlar taʼsirotni qabul qilib, sezuvchi (afferent) nervlarga, ular miya markaziga, markaziy nerv sistemasi qoʻzgʻalishi miyadan harakat organlariga uzatuvchi (efferent) nervlarga, ulardan effektorlar — muskullar, bezlar hamda ichki aʼzolarga oʻtkazadi. R. aʼzolar ishini va ularning oʻzaro taʼsirini tartibga keltirishda (qarang Gomeostaz), organizm bir butunligini sak,lash hamda yashash sharoitiga moslanishda katta ahamiyatga ega.

R. haqidagi dastlabki tasavvurlarni fransuz filosofi va tabiatshunosi R. Dekart ilgari surgan. 18-asrda R. va reflektor apparat toʻgʻrisidagi taʼlimotga shveysariyalik A. Galler, chex Y. Proxaska, shotland Ch. Bell, fransuz F. Majandi va boshqa oʻz hissasini qoʻshdi. 19-asrning 2-yarmiga kelib, reflektor (avtomatik, ixtiyorsiz), shuningdek, ixtiyoriy harakatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar toʻplandi. I. M. Sechenov oʻz asarlarida "hayotdagi barcha ongli va ongsiz aktlar butun mohiyati bilan R.dir" degan edi. Bu tushunchani I. P. Pavlov oliy nerv faoliyati toʻgʻrisidagi taʼlimotda rivojlantirdi. I. P. Pavlov barcha R.ning kelib chiqishi, mexanizmi va biologik ahamiyatini hisobga olib, tugʻma R.ni shartsiz reflekslar va hayot davomida orttirilgan R.ni shartli reflekslarta ajratdi.

R. turiga qarab, millisekunddan bir necha sekundgacha davom etadi. Qoʻzgʻalish reflektor yoyda faqat bir yoʻnalishda — afferent neyrondan efferentga tomon oʻtkaziladi. Bu xususiyat neyronlararo qoʻzgʻalishni uzatish paytida ajralib, sinaptik tutashishni vujudga keltiruvchi kimyoviy moddalar (mediatorlar)ta bogʻliq. R. aloxidaalohida kechmasdan, maʼlum funksional hamda biologik ahamiyatga ega boʻlgan murakkab reflektor aktlarga birlashadi (Mas, ogʻriqni sezish natijasida hosil boʻladigan reflektor R. da bir muskul qisqarsa, ikkinchisi boʻshashadi, nafas hamda yurak faoliyati oʻzgaradi va hokazo). Ichki aʼzolar kasalliklari natijasida patologik R. roʻy berishi mumkin. Mas, oʻpka arteriyasi ichki pardasining maʼlum kiyem iga yot tana taʼsirida yurak ishi toʻxtaydi (shartsiz patologik R.), obhavo yomon paytda toqqa koʻtarilayotganda yurak toj tomirlarida spazm roʻy beradi, xuddi shu holat obhavo yaxshi vaqtda ham xuddi oʻsha joyda takrorlanishi mumkin (shartli patologik R.). Shartli patologik R. takror taʼsirot bilan mustahkamlanmasada, uzoq vaqtgacha saqlanadi.

## Manbalar
Retranslyator

**Retranslyator** (re... va lot. Translator — koʻchiruvchi) — radioaloqa (yoki telealoqa), kosmik aloqada oraliq punkt sifatida foydalaniladigan qurilma, sunʼiy muhit (Mas, sunʼiy yoʻldosh) yoki osmon jismi. Faol (aktiv) va suyet (passiv) xillarga boʻlinadi. Faol R. — radioaloqa liniyalarining oraliq punktlariga oʻrnatiladigan qabul qiluvchiuzatuvchi radiotexnik qurilma; qabul qilingan signallarni kuchaytirib uzatadi. Bunday R. antenna, radiopriyomnik, radiouzatkich, boshqarish qurilmasi va elektr manbaidan iborat. U maʼlum sondagi aloqa liniyalaridan iborat aloqa tarmogʻi uchungina xizmat qila oladi. Aloqa yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY), Mas, "Molniya1, 2, 3" (SSSR), "Telestar", "Intelsat" (AQSH) va boshqa

Sust R. — maʼlum shakldagi mexanik konstruksiya; sunʼiy yoʻl bilan hosil qilingan elektr oʻtkazuvchi muhit yoki samoviy jism; radiosignallar energiyasini sochadi yoki qaytaradi. Radioaloqa liniyalarida oralik, punkt sifatida ishlatiladi. R. har xil chastotali radiosignallarga moʻljallangan koʻp sondagi aloqa liniyalaridan tashkil topgan radiotarmoqqa xizmat qila oladi. Mas, aloqa YESY — "Exo" (AQSH), ionlashgan zarralar buluti, Oy yuzasi va boshqa 

## Manbalar
Retoromanlar

**Retoromanlar** — Italiya (ladinlar va friullar, 740 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Shveysariya (romanshlar, 60 ming kishi) dagi xalqlar guruhi. Retoroman tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar va protestantlar.

## Manbalar
Refleksologiya

**Refleksologiya** (refleks va ... logiya) — psixologiyadagi tabiiyilmiy oqim. Odamning butun psixik faoliyati tashqi muhit taʼsirida paydo boʻladigan reflekslar majmuidan iborat deb hisoblaydi. V. M. Bexterev asos solgan. 1900—20 yillarda Rossiyada tarqalgan. Bosh miya faoliyati bilan bogʻliq barcha reflekslarni tadqiq etib, ongning psixik faoliyatdagi oʻrnini inkor etdi, organizmning obyektiv ravishda kuzatish mumkin boʻlgan reaksiyalarini oʻrganish bilangina cheklandi. R. uzining ayrim yutuqdariga qaramay, psixik jarayonlarni mexanistik talqin etdi. 20-asrning 20-yillari oxirida oʻz mavqeini yoʻqotdi.

## Manbalar
Reflektor

**Reflektor** (lot. reﬂ ecto — bukaman, qaytaraman) — 1) yorugʻlik, tovush, issik/shk toʻlqinlari, gidrostatik, elektromagnit energiya oqimlari yoʻnalishi va jadalligini, shuningdek, qayishqoqlik xossasiga ega boʻlgan kattik, jismlar harakati yunalishini oʻzgartirish uchun moʻljallangan qaytargich qurilma; R.ning qaytaruvchi sirti bir yoki bir necha koʻzgudan iborat. Toʻlqinlar yoki oqimlarni tuplash uchun R. sirti botik, (sferik, paraboloidal va boshqalar) boʻlishi lozim. R. akustika, radiotexnika (antenna), uyroʻzgʻorda ishlatiladi; 2) astronomiya da — koʻzguli obyektiv bilan jixrzlangan teleskop. R.da tasvir okulyar orqali kuzatiladi, boshqa yorugʻlik qabul qiluvchi qurilma bilan suratga olinadi yoki qayd qilinadi. R.da asosiy koʻzgudan tashqari abberatsiya hodisasini kamaytiradigan qoʻshimcha koʻzgu yoki linza ham boʻlishi mumkin. R.da yulduzlar, sayyoralar, Quyosh va boshqalarning tasviri asosiy botiq koʻzguda va qoʻshimcha qavariq yoki yassi koʻzgularda hosil boʻladi. R.ning Nyuton, Kassegren, Gregori va boshqa tizimli turlari bor (racmga k,.). Dunyodagi eng katta R. asosiy koʻzgusining diametri 6 m (Rossiya). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutidagi R. koʻzgusining diametri 1,5 m.

## Manbalar
Reformatsiya

**Reformatsiya** ( oʻzgartirish, isloh qilish) — 16-asrda Gʻarbiy va Markaziy Yevropada tarqalgan ijtimoiy harakat. Asosan, zamindorlarga qarshi harakterda boʻlib, katolik cherkovi (zamindorlarning asosiy gʻoyaviy tayanchi)ga qarshi kurash tusini oldi. 1517-yil Germaniyada M. Lyuterning katolik cherkoviga qarshi chiqishi bilan boshlangan. Protestantizm mafkurachilari katolik cherkovi, uning iyerarxiyasi va umuman ruxoniylarning zarurligi amalda inkor qilingan gʻoyalarni ilgari surdilar; katoliklarning Muqaddas rivoyati rad qilindi, cherkovning yer boyliklari va boshqalarga boʻlgan huquklari inkor etildi. Protestantizmning asosiy oqimlari: byurger oqimi (Lyuter, J. Kalvin, U. Svingli); katolik cherkovini yoʻqotish talabini tenglik urnatish uchun kurash bilan bogʻlagan xalq oqimi (T. Myunser, anabaptistlar); uz hokimiyatini mustahkamlash va cherkovga tegishli yerlarni tortib olishga intilgan, dunyoviy hokimiyat manfaatlarini ifodalovchi qirolknyazlik oqimi. Protestantizmning gʻoyaviy bayrogʻi ostida 1524—26 yillarda Germaniyada Dehqonlar urushi, Niderlandiya va Angliya inqiloblari boʻlib utdi. Protestantizm protestantizmta asos soldi (Protestantizm tor maʼnoda — protestantizm ruhida diniy islohotlar utkazish).

## Yana qarang

* Protestantizm
* Xristianlik

## Manbalar
Refraktometrlar

**Refraktometrlar** — qattiq va gazsimon moddalarning yorugʻlik sindirish koʻrsatkichi aniqlanadigan asboblar. Lab. va sanoat R.i mavjud. Sanoat R.i *refraktometrik datchik* ham deyiladi. Lab. R. i moddaning yorugʻlik sindirish koʻrsatkichi p va dispersiyasi D (sindirish koʻrsatkichi p ning yorugʻlik toʻlqin uzunligi X ga bogʻlikligi) ni uzlukli ravishda oʻlchashda, R.i fraktometri ishlab chiqarish jarayoni dinamikasini avtomatik qayd qilishda qoʻllanadi. Fizik va kimyoviy tadqiqotlarda, lab.da (suyuklikning yorugʻlik sindirish koʻrsatkichini aniqlashda) Abbe refraktometri koʻp ishlatiladi.

Tohirmalik Fayzullayev.

## Manbalar
Refraktor

**Refraktor** — obyektivi linzali boʻlgan teleskop. Osmon yoritqichlaridan kelayotgan nurlar R. obyektividan sinib oʻtib, uning fokus masofasida tasvir hosil qiladi. Birinchi marta G. Galiley 1609-yilda astronomiyada qoʻllagan. R.ning vizual va fotografik xillari bor. Vizual R. obyektiv va okulyardan tuzilgan. Fotografik R. (astrograf ham deyiladi) katta fotoapparatdan iborat boʻlib, uning fokal tekisligiga fotoplastinkali kasseta oʻrnatiladi.

R.ning obyektivida kamida 2 ta linza — biri (musbat) yengil va optik zichligi kam shisha — krondan, ikkinchisi (manfiy) ogʻir shisha (flint)dan yasalgan linza boʻladi. Bunda bir yoʻla R.da boʻladigan xromatik va sferik aberratsiyalar kamaytiriladi. Obyektivi ikki linzali R.da komani ham toʻgʻrilash mumkin, lekin astigmatizm va maydon egriligini tuzatish mumkin emas, chunki uning koʻrish maydoni burchagi (gradus)dan ortmaydi, bunda D — obyektiv diametri (mm da). Qoldiq sferik aberratsiyaning toʻlqin uzunligiga bogʻlikligi tufayli yulduz tasviri atrofida radiusi tax. 40" boʻlgan binafsha gardish hosil boʻladi (odatda, foydalaniladigan R.da teshik nisbati 1:15 boʻlganda). Xromatik aberratsiyaning kattalashishini kamaytirish uchun R. obyektiv linzalari bir-biriga yopishtiriladi.

R.da sifatli tasvir hosil qilish uchun maxsus shishalar ishlatiladi va linzalar soni koʻpaytiriladi. Kichik R.larda obyektivlarga linzalar yopishtirilib, oq dogʻ (qoʻshimcha tasvir) va yorugʻlik kamayishi qisqartiriladi. Dunyoda eng katta R. Yerks astronomik rasadxonasida (AQSH, £)=1,02 m) oʻrnatilgan. R. vizual, fotografik, kamdankam spektral yoki fotoelektrik kuzatishlarda ishlatiladi.

## Manbalar
Refraktometriya

**Refraktometriya** (lotincha: refractus – *singan* va ...*metriya*) — optik texnika boʻlimi. Qattiq, suyuq va gazsimon moddalar yorugʻlik spektrining turli sohalaridagi sindirish koʻrsatkichini oʻlchash asosida ularning fizik-kimyoviy xossalarini tadqiq qilish usullari bilan shugʻullanadi. **Refraktometriya** –  miqdoriy kimyoviy analiz usullarining eng qulay usuli hisoblanib, kam miqdordagi (0,001 g) moddani katta aniqlikda (0,001%) tez analiz qilishga imkon beradi.

Kimyoda murakkab organik birikmalarning tuzilishini aniqlashda foydalaniladi. R. shaxtalardagi xavoni analiz qilishda, ayniqsa, metanning (portlaydigan gazlarning) konsentratsiyasini bilishda muhimdir. R. geologiyada minerallar konsentratsiyasini, oziq-ovqat sanoatida mahsulotlarning sifatini, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining pishib yetilganlik darajasini aniqlashda, tibbiyotda esa meʼda shirasi va boshqa analizida, texnikada turla texnologik jarayonlarni boshqarish hamda avtomatik nazorat qilishda koʻllaniladi. Yorugʻlikning sindirish koʻrsatkichini aniqlash refraktometrlar yoki maxsus interferometrlar yordamida bajariladi.

Ad:. Ioffe B. V., Refraktometricheskiye metodi ximii, 2 izd., L., 1974.

## Manbalar
Refrijerator

**Refrijerator** (lot. refrigero — sovitaman) — tez buziladigan mahsulotlar (goʻsht, sut, mevalar va boshqalar) tashiladigan transport vositasi. Masalan, P.kema, R.avtomobil, R.poyezd va boshqalarda sovitish qurilmalari boʻladi. R.ning ichi va sirti dyuralyuminiy listlar yoki ruxlangan temir bilan krplanadi. Izolyasiya materiali sifatida penoplast va alyuminiy zar qogʻozi (orasida havo qatlami qoldirgan holda) ishlatiladi. R.ning kompression sovitish mashinasi mustaqil karbyuratorli ichkl yonuv dvigatelidan ishlaydi. R.dagi havo temperaturasi +9 dan — 18°gacha boʻladi.

## Manbalar
Rexta

**Rexta** (fors. — sochilgan, quyilgan) — Oʻrta asr Sharq madaniyatida yuzaga kelgan adabiymusiqiy janr. Dastlab ikki (Mas, forsurdu yoki arabturk) tilda bitilgan sheʼr, keyinchalik oʻziga xos vokal musiqa shakli sifatida rivoj topgan. R. asosan yengil (ufar kabi) usullarga boglanib, sarxona, miyonxona va bozgoʻy kabi tarkibiy qismlardan tashkil topgan, forscha matnga qoʻshiladigan arab, hind yoki turkcha sheʼrlar bilan aytilgan. Kavkabiy, Darvishali Changiy, Noiniy, Davri Sufrocha Karamiy va boshqa musiqiy risolalarida taʼkidlaganidek, R. 16-asrga kelib Movarounnahr, Xuroson va Hindistonda keng tarqalgan.

## Manbalar
Retsept

**Retsept** (francuzcha. recipio — qabul qilayapman, olayapman) — Vrachning dorixonaga maʼlum shakldagi yozma murojaati, unda dorini tayyorlash va berish, shuningdek, undan qanday foydalanish haqidagi koʻrsatmalar boʻladi. Retsept siyoh bilan yozilishi shart. Unda bemorning ism-sharifi, yoshi koʻrsatilib, tashkilot va vrachning muhri boʻlishi lozim. Yuridik hujjat boʻlib, dorilarning toʻgʻri tayyorlanganligi, muddati va boshqalarni tekshirish imkonini beradi. 

## Manbalar
Reformizm

**Reformizm** — kapitalizm doirasida reforma (islohot)lar oʻtkazish yordamida sotsializmga oʻtish uchun asos yaratishga intiluvchi siyosiy oqim. XIX asrning soʻnggi choragida vujudga kelgan (E. Bernshteyn, G. Folmar, A. Milyeran va boshqalar). Sotsial-demokratik partiyalar orasida tarqalgan. Oktyabr toʻntarishi va Birinchi jahon urushidan keyin siyosiy oqimga aylanib, demokratik sotsializm tamoyillarini eʼlon qilgan, kommunistik partiyalarga qarshi turgan.
Https://t.me/UzGlobeTv

## Manbalar
Retsessivlik

**Retsessivlik** (lotincha: recessus — chekinish, olib tashlash) — geterozigota, yaʼni 1 genning 2 ta har xil alleliga ega boʻlgan organizmlarda gen allellaridan birining fenotipik namoyon boʻlmasligi. Retsessiv allellar yozma kichik harflar: a, v, s va boshqa bilan belgilanadi. Retsessiv allel gomozigota (aa) yoki gemizigota (a) holatga oʻtganida fenotipik namoyon boʻladi (yana qarang Dominantlik).

## Manbalar
Retsidiv

**Retsidiv** (lotincha: recidivus — *qaytalanuvchi*, takrorlanuvchi) (tibbiyotda) – biror kasallikka uchragan bemorda mazkur kasallikning qaytalanishi. Ich terlama, paratiflar, virusli gepatitlarda kuzatiladi. Bemor oʻzini yengilroq his qila boshlagan va kasallik alomatlari yoʻqola borayotgan davrda kasallik qaytadan avj ola boshlaydi. Bemorning umumiy ahvoli yomonlashadi. Yuqumli kasalliklarga nisbatan olinsa, pasaya boshlagan gavda haroratining qaytadan koʻtarilishi R. boshlanishining darakchisi hisoblanadi. Odatda, R. dastlabki kasallikdan ogʻirroq oʻtadi, chunki bemor betoblikdan soʻng hali kuchquvvatini toʻla tiklamagan boʻladi. R. alomatlari paydo boʻlishi bilan vrach bemor ahvoliga mos keladigan rejim tayin qiladi va qoʻshimcha doridarmon va muolajalar buyuradi.

## Norvegiya
Norvegiya dunyoda eng past retsidiv jinoyatlarni sodir etgan mamlakat sifatida 2010-yil 20%, 2014 yilda 24%, 2015 yilda 23%, 2016 yilda 22%, 2017 yilda 19% va 2018-yilda 18% koʻrsatgich bilan oʻz oʻrniga ega boʻldi. Norvegiyada 2017-yildan boshlab 5 yillik davrda takroriy jinoyatlar darajasi har qanday ayblangan jinoyat uchun 38,7%, mulkni oʻgʻirlash uchun 49,6%, jinoiy zarar uchun 45,2%, zoʻravonlik va shafqatsizlik uchun 46,8%, jinsiy jinoyatlar uchun. 31,7%, giyohvandlik va alkogolizm bilan bogʻliq jinoyatlar uchun 48,1%, yoʻl harakati qoidalarini buzganlik uchun 27,8% tashkil qildi.Norvegiyadagi qamoqxonalar va Norvegiya jinoiy adliya tizimining asosiy maqsadi mahkumlarga jazo tayinlashdan koʻra, ularni qayta tarbiyalsh va reabilitatsiya qilishga qaratilgan.

## Havolalar

## Manbalar
Retsidivist

**Retsidivist** (lotincha: recidivus — qaytalanuvchi, takrorlanadigan) — ilgari sudlanib, aynan shunday yoki oʻxshash jinoyat sodir etgan shaxs R. Jamiyat uchun xavfli boʻlgani sababli birmuncha ogʻir jinoiy javobgarlikka tortiladi. Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat huquqida alohida xavfli R.ni javobgarlikka tortishning maxsus tartiblari nazarda tutilgan. Shaxsni oʻta xavfli R. deb topishga faqat sud haqlidir.

## Manbalar
Retsipiyent

**Retsipiyent** (lot. recipients — oluvchi, qabul qiluvchi) — boshqa biror organizmdan koʻchirib olingan aʼzo, toʻqima yoki hujayralar oʻtkaziladigan odam yoki hayvon. Davo (qon quyish, yurak va boshqalarni koʻchirib oʻtkazish) aʼzo va hujayralar funksiyalarini eksperimental tekshirish, baʼzan kosmetika maqsadlarida amalga oshiriladi.

## Manbalar
Rechitativ

**Rechitativ** (ital. recitare — ovoz chiqarib oʻqimoq) — oddiy yoki badiiy nutk, intonatsiyasn va ritmikasini ifodalashga asoslangan vokal musiqa turi. Odatda, R. matn tuzilishini aks ettirib tugal musiqa shaklini tashkil etmaydi. Uning kelib chiqishi xalqmusiqiy epik janrlari (doston, qissaxonlik kabi) bilan bogʻliq. Kompozitorlik ijodiyotida R. avvalo opera janrida keng qoʻllanadi. Uning imkoniyatlari, shuningdek, kantata, oratoriya, romans va boshqa janrlarda oʻz aksini topgan. Oʻzbek musiqa merosining doston, katta ashula, ramazon, zikr, marsiya kabi janrlarida R. unsurlari ustuvor oʻrin tutadi. Oʻzbek kompozitorlari yaratgan musiqali drama, opera va boshqa asarlarning yetuk namunalarida doston, katta ashula kabi janrlarga xos R. xususiyatlar ham uchraydi.

## Manbalar
Viktor Reshetov

**Viktor Vasilevich Reshetov** (1910-yil 10.3, Toshkent — 1979-yil 3.3) — sovet filolog-turkologi, turkiyshunos olim, filologiya fanlari doktori (1952-y), professor (1953-y).

1959-yil 10-dekabrdan RRSFSR Pedagogika fanlari akademiyasining akademigi. 1967-yil 9-avgustdan SSSR Pedagogika fanlari akademiyasining akademigi. Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964-yil).

## Tarjimai holi
Viktor Reshetov 1910-yil 3-oktabrda tugʻilgan.
* 1926-yildan SAGUda tahsil olgan.
* 1931-yilda SAGU Sharq fakultetining adabiy-lingvistik (turkshunoslik) boʻlimini tamomlagan.
* 1959-yilgacha SAGU filologiya fakulteti dotsenti.
* 1933-1934-yillarda Madaniy qurilish ilmiy tadqiqot instituti aspiranturasida oʻqigan.
* 1934-1960-yillarda A. S. Pushkin nomidagi Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida ilmiy kotib, tilshunoslik boʻlimi mudiri, direktor oʻrinbosari va direktor lavozimlarida faoliyat yuritgan.

Professor Reshetov shuningdek, 1935-1959-yillarda Toshkent davlat pedagogika institutining Chet tillari kafedrasini ham boshqargan.
* 1960-1963-yillarda Moskvadagi RSFSR APS Milliy maktablar instituti direktori va „Russkiy yazik v natsionalnix shkolax“ jurnalining bosh
muharriri lavozimida ishlagan.
* 1963-yildan Oʻzbekiston Respublikasi rus tili va adabiyoti instituti rektori boʻlgan.
Viktor Reshetov 1979-yil 3-martda Toshkent shahrida vafot etgan va markazdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan.

## Ilmiy ishlari
Ilmiy ishlari turkiy tillar, asosan, oʻzbek tili va uning fonetikasi, grammatikasi, dialektologiyasi, oʻzbek va rus tillarini oʻqitish metodikasi va boshqa masalalarga bagʻishlangan. R. respublika oliy va oʻrta maktablari uchun koʻplab oʻzbek tili darsliklari va oʻquv qoʻllanmalarini yaratgan.

* Oʻzbek tili grammatikasi. l boʻlim, T.— Samarqand, 1934
* Qisqacha oʻzbekcharuscha lugʻat, T., 1936
* Fonetika. Oʻzbek tili fonetikasiga doir baʼzi masalalar, T., 1953
* Uzbekskiy yazik. ch. 1 (Vvedeniye. Fonetika), T., 1959
* Oʻzbek dialektologiyasi (hamkorlikda), T. 1962, 1978.

## Manbalar
Retseptorlar

**Retseptorlar** ( — qabul qiluvchi) — tashqaridan (eksterotseptorlar) yoki organizmning ichki muhitidan (interotseptorlar) taʼsirotni qabul qilib va uni nerv impulslariga aylantirib, markaziy nerv sistemasiga oʻtkazib beradigan sezuvchi nerv tolalari uchlari yoki maxsus hujayralar.

Eksterotseptorlar odam yoki hayvon tanasining tashqi yuzasida joylashgan boʻlib, tashqi muhit taʼsirotlari (Mas, yorugʻlik, tovush toʻlqinlari va boshqalar)ni, monomodal Retseptor faqat bir xil (Mas, mexanik taʼsir yoki yorugʻlikni), polimodal Retseptor esa har xil (Mas, kimyoviy va mexanik) taʼsirotni bir vaqtda qabul qiladi. Shuningdek, interoretseptorlar, birlamchi Retseptor va ikkilamchi Retseptor bor. Birlamchi Retseptorning tashqi taʼsirni qabul qiluvchi negizi sensor (sezuvchi) neyronda boʻlib, u taʼsirotdan bevosita (birinchi) qoʻzgʻaladi. Ikkilamchi Retseptorda esa taʼsirlovchi bilan sensor neyron oraligʻida tashqi taʼsirot energiyasini nerv impulslariga oʻzgartiruvchi qoʻshimcha maxsus hujayralar mavjud. Retseptor taʼsirlanishidan hujayra membranasida bioelektr potensiallari retseptor potensiallariga oʻzgaradi. Bunda retseptor hujayra ritmik impulslarni bevosita hosil qiladi yoki ularni boshqa neyronda sinapslar vositasida paydo boʻlishiga olib keladi. Taʼsirotning uzoq davom etishi tufayli Retseptordan boshlanuvchi nerv tolasida impulslar chastotasi kamayib ketadi, natijada fiziologik adaptatsiya vujudga keladi. Har xil Retseptor funksiyasi (Mas, vestibulyar apparatdagi va boshqa Retseptor) oʻzaro bogʻliq. Ular faoliyatini markaziy nerv sistemasi boshqaradi. Retseptor funksiyasi bioelektr potensiallarini bevosita Retseptordan yoki u bilan bogʻliq nerv tolasidan, shuningdek, Retseptor qoʻzgʻalishidan hosil boʻlgan reflektor reaksiyalarni qayd etish yoʻli bilan oʻrganiladi.

Farmakologik (hujayraviy yoki toʻqima) retseptor effektor hujayra membranasida joylashgan. Bular nerv va endokrin sistemaning boshqaruvchi hamda ishga tushiruvchi signallarini, koʻpgina farmakologik preparatlarning shu hujayraga tanlab taʼsir etishini kabul qiladi, koʻrsatilgan taʼsirni uning oʻziga xos biokimyoviy yoki fiziologik reaksiyaga oʻzgartiradi. Nerv sistemasining farmakologik Retseptor vositasida yuz beradigan ishi fanda yaxshi oʻrganilgan.

## Manbalar
Reeksport

**Reeksport** (re... va lot. exporto — chiqaraman) — ilgari mamlakatga chet eldan keltirilgan tovarlar (asosan, xom ashyo)ni ishlov bermay yoki qisman ishlov bergan holda chetga chiqarish. Xalqaro savdoda qoʻllanadi. Koʻpincha paxta tolasi, jun, teri, kauchuk, neft va boshqalar reeksport qilinadi.

## Manbalar
Reya

**Reya** — Saturn sayyorasining yoʻldoshi. Diametri 1530&nbsp;km. Sayyora markazidan urtacha uzokligi 527 ming km; siderik aylanish davri 4 sutka 12 soat 16 min. R.ni 1672-yilda fransuz astronomi J. Kassini kashf etgan. Yuzasi kraterlardan iborat, lekin geologik faol emas.

## Manbalar
Rjankalar

**Rjankalar** (Charadriidae) — balchiqchisimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 160 turi Oʻzbekistonda 47 turi, 22 urugi (loyxoʻraklar, yakantovuqlar, moshaklar, bigiztumshuklar, qiziloyoklar, torgʻoqlar, balchiqchilar va boshqalar) bor. 2-4 ta tuxum bosadi. Ayrim turlari sport ovi obʼyekti. 9 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

## Manbalar
Arkadiy Ribakov

**Arkadiy Andreyevich Ribakov** (1897.23.2, Belorussiya, Polotsk uyezdi — 1991.20.6, Toshkent) — mevashunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1958), q.h. fanlari doktori (1950), professor (1951). Timiryazev nomidagi Moskva qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1923). Belorussiyada (1923—31) ishlagan. 1931—45 yillarda Oʻzbekiston bogʻdorchilik szlari tresti ("Uzsadsovxoztrest") planlashtirish bulimi boshligʻi va bosh agronom, 1945— 51 yillarda Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida boʻlim mudiri va ilmiy ishlar boʻyicha direktor muovini. 1951—82 yillarda Toshkent qishloq xoʻjaligi institutining mevachilik va uzumchilik kafedrasi mudiri boʻlgan. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda bogʻdorchilik va tokchilik, ularni rivojlantirishning amaliy va nazariy masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
* Promishlennoye plodovodstvo UzSSR, T., 1954; Biologicheskiye osnovi kulturi plodovoyagodnix rasteniy, T., 1956; Oʻzbekiston mevachiligi (Darslik), T., 1967 (hamkorlikda).
Joachim von Ribbentrop

**Joachim von Ribbentrop** (1893—1946) — Germaniya tashqi ishlar vaziri (1938—45). Olmon fashistlarining bosh harbiy jinoyatchilaridan biri sifatida Nyurnbergdagi Xalqaro harbiy tribunal hukmiga koʻra qatl etilgan. va Joachim von Ribbentrop 1941 yilda Pact molotov-Ribbentrop

## Manbalar
Ribinsk suv ombori

**Ribinsk suv ombori** — Volga va Sheksna daryolaridagi suv ombori. Rossiyaning Yaroslavl, Vologda va Tver viloyatlari hududida Ribinsk gidrouzeli toʻgʻoni qurilishi bilan paydo boʻlgan (194147). Maydoni 4580&nbsp;km², suv xdjmi 25,4&nbsp;km³, urtacha chuq. 5,6 m. VolgaBoltiq eye yoʻlining bir qismi. Ribinsk suv omborio. atrofida Cherepovets, Vesyegonsk, Uglich, PoshexonyeVolodarsk va Ribinsk sh.lari joylashgan.

## Manbalar
Ribo Teodyul Arman

**RIBO (Ribot) Teodyul Arman** (1839.18.12, Gengan, Shimoliy Fransiya — 1916.9.12, Parij) — fransuz psixologi va psixopatologi, Fransiyada oliy psixik jarayonlarni eksperimental tadqiq qilishning boshlovchisi. Fransiyadagi 1psixologik lab. direktori (1889). Xotira, asossiz diqqat, sezgilar muammolari va boshqalarga oid asarlar yozgan.

## Manbalar
Ribo

**Ribo** (arab tilida  — sudxoʻrlik) — pulga foyda (foiz) olish; sudxoʻrlik. Islomdan ilgari arablar orasida Ribo keng tarqalgan edi. Ilk islomda savdo qilish va u orqali foyda koʻrish keng ragʻbatlantirilgani holda, pulga foiz foyda olish qatʼiyan taqiqlangan va bu taqiq Qurʼonda ham o'z ifodasini topgan (2:276).  Va bu haqida “Baqarah” surasida dalil ham keltirilgan 
2 : 275,276

## Manbalar
Riboza

**Riboza** — monosaharid; barcha tirik hujayralardagi RNK tarkibida boʻladi. R. hosilasi — spirt ribit koʻpgina vitaminlar va kofermentlar tarkibiga kiradi. D va L shaklidagi optik faol va nofaol ratsemat holida boʻladi. R. kristall modda, suvda yaxshi eriydi; suyuqlanish temperaturasi 86—87° (D shakldagisi).

## Manbalar
Ribinsk

**Ribinsk** (1946-yildan 1957-yilgacha Shcherbakov, 1984—89 yillarda Andropov) — Rossiya Federatsiyasi Yaroslavl viloyatidagi shahar (1777 yildan). Ribinsk stansiyasi. Ribinsk suv ombori yonida, Volga boʻyidagi port. Aholisi 243,6 ming kishi (1998). Mashinasozlik (kemasozlik, motorsozlik, "Poligrafmash" ishlab chiqarish birlashmalari; dizel, optikamexanika, stanoksozlik, "Verxnevoljskkabel" va boshqa zavodlar); neft kimyosi korxonalari mavjud. Mebelyogʻochsozlik kombinati, gugurt fabrikasi va boshqa ishlab turibdi. Aviatsiya texnologiya instituti, 2 teatr, tarixiymeʼmoriy va badiiy muzeyqoʻriqxona bor. 1071-yildan Ust-Sheksna, 1504—1779-yillarda Ribnaya Sloboda nomlari bilan maʼlum. 18–19 asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlanib qolgan.

## Manbalar
Rivera Diyego

RIVERA (Rivera) Diyego (1886.8.12, Guanaxuato — 1957.25.11, Mexiko) — meksikalik rassom; Meksika monumental rangtasvir maktabi asoschilaridan. Mexiko (18961902), Madrid (1907) Badiiyot akadimyasida oʻqigan. Parij (1909—21)da ishlagan. Italiyada boʻlgan (1920—21). 1930—34 va 1940-yillar AQShda yashagan. R.ning monumental rangtasviri tashviqiytargʻibot va maʼrifiy mazmunga ega; siyosiy va falsafiy gʻoyalar osongina idrok qilinadigan portret yoki ramziy tasvirlarda aks ettirilgan. R. Italiyada Uygonish davri anʼanalari hamda qad. Meksika sanʼatiga boʻlgan qiziqishi asosida oʻzining uslubini ishlab chiqqan. Mexikodagi Milliy saroyning yuqori qismidagi Qad. Meksika koʻrinishini aks ettirgan devoriy rasmlarda Yevropa va Meksika sanʼati uygʻunlashgan (1940—50 yillar). Soʻnggi yillarda yaratgan asarlari (freska, mozaika va boshqalar) rang-barang, axborotlarga boy, undagi lavha, ramz va boshqa yagona bir maʼnoga birlashgan. Binolar tarziga sintetik materiallardan ishlangan rangtasviri (mozaika, relyeflarni oʻz ichiga olgan) umumiy bezak gʻoyasiga boʻysundirilgan ("Insurxentes teatri", 1951—53; Mexikodagi Olimpiya stadioni, 1952—53 va boshqalar).

## Manbalar
Rivojlanish

**Rivojlanish** — tabiat va jamiyatdagi qonuniyatli oʻzgarish; bir sifat holatidan boshqasiga, eskidan yangiga oʻtish. Rivojlanish natijasida obyektning — tarkibi yoki strukturasining yangi sifat holati vujudga keladi. Rivojlanish tabiat, jamiyat va bilish tarixini tushuntirishning umumiy tamoyilidir. Rivojlanishning 2 shakli mavjud: obyektning sekin-asta sodir boʻluvchi miqdor oʻzgarishlari bilan bogʻliq evolyutsion rivojlanish va obyekt tuzilmasidagi sifat oʻzgarishlaridan iborat inqilobiy rivojlanish Evolyutsion rivojlanish jamiyatda bir tizimning asta-sekin, keskin portlashlarsiz bir sifatiy asosdan ikkinchi sifatiy asosga oʻtishini, inqilobiy rivojlanish esa keskin portlash yoʻli bilan bir sifatiy asosdan ikkinchi sifatiy asosga oʻtishini bildiradi. Evolyutsion rivojlanish jamiyatning yangi bosqichga uzluksiz va talafotlarsiz oʻtishiga imkon beradi. Bunday oʻtishda muayyan vaqt zarur boʻladi. Inqilobiy Rivojlanishda jamiyatning eski asosiy tayanch nuqtalari yoʻq qilinib, keskin sifatiy oʻzgarishlar amalga oshiriladi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, yangi jamiyatga oʻtishning evolyutsion rivojlanish yoʻlini tanladi. Bu yoʻl jamiyat aʼzolarining manfaatlariga zid kelmaydigan, muayyan vaqtni talab qiladigan va pirovardida samarali boʻladigan yoʻldir. Rivojlanishning progressiv, taraqqiyot turi (qarang Taraqqiyot) bilan regressiv, tanazzul turi (qarang Inqiroz) farqlanadi.

Hozirgi zamon fanida rivojlanishning maxsus ilmiy nazariyasi ishlab chiqilmoqda, unda asosan, qaytariluvchi jarayonlarni qarab chiquvchi klassik tabiatshunoslikdan farq qilgan holda, nochiziqli, sakrashsimon oʻzgarishlar bayon qilinadi (yana qarang Miqdor oʻzgarishlariiing sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni, Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni, Inkorni inkor qonuni).

Baxtiyor Toʻrayev.

## Manbalar
Rivojlanish biologiyasi

**Rivojlanish biologiyasi** - biologiyaning hayvonlar va oʻsimliklarning individual rivojlanish (ontogenez) va harakatlantiruvchi kuchlari mexanizmlarini oʻrganadigan boʻlimi. Rivojlanish biologiyasi 20-asr oʻrtalarida embriologiya asosida, bu fanning sitologiya, genetika, fiziologiya va molekulyar biologiya bilan chegarasida vujudga keldi. Bu fanlar sohasida erishilgan muvaffaqiyatlar individual rivojlanishda genetik axborotning amalga oshirilishi: suyaklar, toʻqimalar va organlar ixtisoslashuvining molekulyargenetik asoslari; hujayralarning oʻzaro taʼsiri va rivojlanayotgan organizmning bir butunligini taʼminlaydigan jarayo’nlarning boshqarilish mexanizmlari, normal va oʻsmali oʻsishning molekulyar mexanizmlari va boshqa fundamental muammolarni yechishda turli xil yondashishlar va usullarni birlashtirish imkonini berdi.

## Adabiyot
* Zussman M., Biologiya razvitiya, per. s angl. M., 1997.

## Manbalar
Rivyera

**Rivyera** — Oʻrta dengizning Kann shahridan (Fransiya) Spetsiya shahri (Italiya)gacha boʻlgan kambar sohili. Fransiya Rivyerasi — Moviy qirgʻoq va Italiya Rivyerasiga boʻlinadi. Qishi yumshoq (oʻrtacha temperatura 9—12°), yozi issiq (oʻrtacha temperatura 24°). Yillik yogʻin 500–700&nbsp;mm. Doim yashil subtropik oʻsimliklar oʻsadi. Tokchilik, gulchilik rivojlangan. Rivyera — Gʻarbiy Yevropaning eng yirik kurortlaridan biri. Mehmonxona, pansionat, kemping, „dam olish qishloqlari“ koʻp. Yirik kurortlari: Kann, Antib, Nitssa, Mentona, Monako, MonteKarlo, SanRemo, Imperiya, Rapallo va boshqalar.

## Manbalar
Riga qoʻltigʻi

**Riga qoʻltigʻi** (; ) — Boltiq dengizidagi qoʻltiq. Estoniya va Latviya hududida. Quruklikka 174&nbsp;km kirib borgan. Maydoni 18,1 ming km². Boltiq dengizidan Moonzund (Gʻarbiy Estoniya) orollari bilan ajralgan. Eng chuqur joyi 62 m. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Riga qoʻltigʻiga Daugava, Liyelupe, Gauya daryolari kuyiladi. Suvining temperaturasi yezda 18°, qishda 0—G. Shoʻrligi 3,5 — 6%o. Yirik porti — Riga. Janub sohilida Yurmala kurort sh., shimolida Pyarnu sh. va kurorti, Saaremaa orolda Kuressaare sh. joylashgan.

## Manbalar
Rigel

**Rigel**, Orion r si — Orion yulduzlar turkumidagi eng yorugʻ yulduz. Osmondagi eng yorqin yudduzlardan biri. Vizual (koʻrinma) yulduz kattaligi 0,1 ga teng. R. Quyoshdan 330 parsek uzoklikda joylashgan, yorqinligi Quyosh yorqinligidan 81 ming marta katta. R. vizual qoʻshaloq yulduz, uning yoʻldoshi 7 koʻrinma yulduz kattalikda yulduzdan 10FF masofada joylashgan (qarang Parsek).

## Manbalar
Rigorizm

**Rigorizm** (lot rigor — qatʼiylik, oʻta talabchanlik) — faoliyat, xulqatvor va fikrda muayyan prinsipga qatʼiy amal qilish. U qandaydir kelishuvchilikka, dastlabki prinsipdan farq qiluvchi boshqa prinsiplarni hisobga olishga yoʻl qoʻymaydi. Koʻpincha etik formalizmning oʻziga xos ifodasi hisoblanadi.

Kantnmnt etik R. i qatʼiy axloqiy qonunni tan oladi va axlo1ush odam har qanday sharoitda bu qonunga rioya etishini talab qiladi. Uningcha, xudo yoki insonni shunchaki sevib, ularga sajda qiladigan odamdan koʻra qonunga astoydil boʻysunuvchilar axloqli odam hisoblanadi. Shshtler Kant R.iga qarshi chiqqan.

## Manbalar
Ridberg doimiysi

**Ridberg doimiysi** (R) — siyraklashtirilgan gaz yoki metall bugʻlari koʻrinishidagi izolyasiyalangan atomlarning nurlanish chastotalari va energiya satxlarini hisoblashda qoʻllanadigan formulalar tarkibiga kiruvchi asosiy fizik kattalik. R bilan belgilanadi. Agar atom yadrosining massasi elektron massasiga nisbatan cheksiz katta (yadro qoʻzgʻalmas holatda) deb olinsa, u qolda R—2n2mei/chi =(1,097373143±1O)1O7 m1, bunda ye va i — elektron zaryadi va massasi, s— yorugʻlikning vakuumdagi tezligi, h — Plank doimiysi. 1890-yilda shved fizigi I. Ridberg (1854— 1919) atom spektrlarini oʻrganayotganda shu birlikni fanga kiritgan.

## Manbalar
Riyeka

**Riyeka** — Xorvatiyadagi shahar. Adriatika dengizi soxilida. Riyeka koʻltigʻining shim. qismida joylashgan. Aholisi 167 ming kishi (1999). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Yirik port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim sanoat markazi. Kemasozlik, motorsozlik, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, koʻnpoyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Muzeylar bor. 13—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklardan romangotika sobori, cherkov, minora saqlangan.

## Manbalar
Riyoziy Imomuddin

**Riyoziy Imomuddin** (? — Samarqand — 1479) — shoir, xattot va hofiz. Samarqand madrasalaridan biridatahsil koʻrgan. Turkiy va fors tillarida ijod qilgan. R. haqida maʼlumot, sheʼrlaridan namunalar "Majolisunnafois"dauchraydi. R. yoshligidan sheʼriyatga qiziqqan, salaflari ijodini qunt bilan oʻrgangan. Ilmi musiqiy, ilmi nujum va boshqa fanlar bilan ham shugʻullangan. Mumtoz adabiyotning anʼanaviy janrlarida turli mavzularda sheʼrlar yozgan. Navoiy R. bilan bir necha bor suhbatda boʻlgan va ijodiga yuqori baho bergan. Navoiyning yozishicha, u gʻazallar yozish bilan birga xattot, shuningdek, Qurʼonni ham yetti qiroat bilan oʻqiy oladigan hofiz boʻlgan. Hozirgacha R.ning 89 gʻazali, 3 qitʼasi, 1 ruboiy va 8 fardianiqlangan. Devonlarining 12 nusxasi London, Bangola, Sankt-Peterburg, Dushanba, Tbilisi fondlarida saqlanadi.

Ad.:Alisher Navoiy, Majolis unnafois, T., 1961.

## Manbalar
Riyol

**Riyol** — 1) Saudiya Arabistoni pul birligi. 1928-yil yanvardan muomalaga kiritilgan. 1R=100 Halol. Xalqaro ifodasi SAR. Valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 3,75 R. (2003, may). 2) Eron pul birligi. 1930-yildan muomalaga kiritilgan. IP.= 100 dinor. Xalqaro ifodasi IRR.

## Manbalar
Tojiboy Rizayev

**Rizayev Tojiboy** (1927.10.5 — Parkent tumani Zarkent qishlogʻi — 2004.6.4) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, usta bogʻbon, Oʻzbekiston Qahramoni (2001), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1991). Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti agronomiya fakultetini tugatgan (1960). Mehnat faoliyatini 1942—50 yillarda jamoa xoʻjaligida gʻallachilik brigadasi boshligʻi boʻlib ishlashdan boshlagan. Toshkent shahridagi xoʻjalik raislarini tayyorlash maktabi tinglovchisi (1950—53), Parkent tumanidagi Oxunboboyev nomli jamoa xoʻjaligida hosilot (1953—54), tuman partiya qoʻmitasiyoʻriqchisi (1954—56), jamoa xoʻjaligi raisi muovini (1956—59), Yuqori Chirchiq tumani partiya qoʻmitasi kotibi (195960). 1960-yildan Parkent tumanidagi "Leninobod" jamoa xoʻjaligi (xoz. "Zarkent" shirkat xoʻjaligi) boshqaruvi raisi.

R. togʻli mintaqalarda moʻlkoʻl bogʻdorchilik mahsulotlari yetishtirish borasida oʻziga xos tajriba maktabini yaratdi. R. rahbarligida shirkat xoʻjaligi iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biriga aylandi. Koʻp yillar davomida xoʻjalikda togʻoldi zonasida lalmi va shartli sugʻoriladigan yerlarda tok maydonlari 730 gektarga, gʻalla maydonlari 860 gektarga yetkazildi. Xoʻjalik respublikada lalmi gʻallachilikda har gektar yerdan 18,7—20 s bugʻdoy hosili olib, hosildorlik boʻyicha oldingi oʻrinni egallaydi. Shirkat xoʻjaligi qishlogʻi toʻla gazlashtirilgan, buloq suvi vodoprovodi, shaharlararo avtomat telefon st-yasi, vino zdi qurilib, ishga tushirildi. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1996).

## Manbalar
Rizamat

**Rizamat** — oʻrtapishar mahalliy xoʻraki va mayizbop uzum navi. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Kattaqoʻrgʻon va Parkent uzum navlarini chatishtirib chiqarilgan (K. V. Smirnov, A. F. Gerasimova). Mashhur sohibkor Rizamat Musamuhamedov sharafiga uning nomi bilan atalgan. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Barglari oʻrtacha, yumaloq, besh boʻlmali, sal kertikli, ters tomoni silliq. Guli ikki jinsli. Uzumi avgust-sentabrda pishadi. Uzum boshi yirik, tigʻizligi oʻrtacha, konussimon, vazni 300—550 g, gʻujumi yirik, silindr shaklida, yonbosh tomoni pushti. Poʻsti yupqa, eti zich, karsildoq, uzumi koʻrinishining bejirimligi va yaxshi taʼmi bilan ajralib turadi. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3000° boʻlganda 150 kunda pishadi. Tarkibida 20—22% qand bor. Hosiddorligi 200—250 s/ga. Novdalari yaxshi pishadi. Sovuqqa chidamsizroq, ragʻa, kul kasalligiga bardoshi yuqori emas.

## Manbalar
Rizo Abbosiy

**Rizo abbosiy**, Rizoyi Abbosiy (1575, Kashan — 1635) — musavvir; Isfahon miniatyura maktabining yiriknamoyandasi. R. A. maishiy sahnalar va alohida varaqlarda portretlar yaratgan. R.A.ning ijodiy taraqqiyoti (Muhammadiy anʼanalariga asoslangan) koʻtarinki ruhdagi hayotbaxsh kompozitsiyalardan varaklarda ichki qudratga toʻliq tasvirlar yaratishga oʻtishi bilan kuzatiladi ("Moʻyna telpak kiygan qiz", "Sevishganlar", "Oʻsmir va qoʻy" va boshqalar). Asarlari Tehrondagi Guliston saroyida, Rossiya milliy kutubxonasida, Kembrijdagi Fitsuilm muzeyi va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

## Manbalar
Rizoidlar

**Rizoidlar** (yun. rhiza — ildiz, eidos — koʻrinish), sodda ildizlar — yoʻsinlar, lishayniklar va baʼzan suvoʻtlar hamda zamburugʻlarda ildiz vazifasini bajaruvchi qilsimon ipchalar. Suv hamda oziq moddalarni shimish va substrat (tuproq, toshlar)ga yopishib oʻsish uchun xizmat qiladi. 

## Manbalar
Rizosfera

**Rizosfera** (yunoncha: rhiza — ildiz va sfera-qobiq) — oʻsimlik ildizlarini bevosita oʻrab turadigan tuproq qatlami. Tuproqning boshqa qatlamlariga qaraganda P. mikroorganizmlarga boy boʻlganidan, unda tuproq jarayonlari kuchliroq kechadi. R. mikroflorasining tarkibi tuproq tipi, ekologik sharoitlar va oʻsimlik yoshiga bogʻliq. Oʻsimliklar ildizlari orqali R.ga turli moddalar (qand, organik kislotalar, alkaloidlar, fitonsidlar) chiqadi va bu ajratmalar R. mikroorganizmlari uchun ozuqa boʻladi, tuproq nordonligini oʻzgartiradi. (yana qarang Ildiz).

## Manbalar
Rizouddin ibn Faxruddin

**Rizouddin Ibn Faxruddin** yoki **Faxretdinov Rizo** (1859-yil 12-yanvar, Samara guberniyasi, Bugulma uyezdi — 1936-yil 11-aprel, Ufa) — maʼrifatparvar, adib, sharqshunos, diniy arbob.

Asosan, turkiy tilda yozgan. Ilk yirik asari — "Kitob at-tasrif" ("Morfologiya haqida kitob"), Qozonda nashr qilingan (1887). 1891-yildan Ufaga koʻchib kelib Orenburg musulmonlari diniy kengashida qozi boʻlib ishlagan (1906—22), Rossiyaning ichki qismi va Sibir musulmonlari Markaziy diniy boshqarmasi muftiysi (1922—32). Rossiya va boshqa mamlakatlardagi musulmonlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqalarni kuchaytirish uchun intilgan, Gʻarbning mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurashgan. 1906—17 yillarda 50 ga yaqin kitobi nashr qilingan. Orenburgda nashr etilgan "Vaqt" gaz. (1906—08) muharrir oʻrinbosari va "Shoʻro" jurnali (1908—18) muharriri. Uning asarlari 20-asr boshlaridayoq Turkistonda keng tarqalgan.

## Adabiyotlar
* Tvorchestvo Rizi Faxretdinova: issledovaniye, materiali, Ufa, 1988.

## Manbalar
* Tarbiyali xotun (T., 1991), Tarbiyali ona, Tarbiyali ota, Tarbiyali bola, Qozon, 1898;
* Axlu ayol, T., 1994.

## Havolalar
Rizoshoh Pahlaviy

**Rizoshoh Pahlaviy** (1878.16.3, Mozandaron — 1944.26.7, Yoxannesburg) — Eron shohi (1925—41). Pahlaviylar sulolasi asoschisi. Dastlab Eron kazak brigadasida harbiy mansabdor. 1921-yil 21 fevralda mazkur brigada R. P. boshchiligida davlat toʻntarishi oʻtkazgan. 1921—23 yillarda harbiy vazir. 1923-yil oktabr — 1925-yil dekabrda bosh vazir. Qojarlar sulolasi tugatilgach, 1925-yil 12 dekabrda taʼsis majlisi R.P.ni Eron shohi deb eʼlon qilgan. R. P. davrida demokratik tashkilotlar va matbuot qattiq taʼqib ostiga olingan. 30-yillarning oʻrtalaridan fashistlar Germaniyasi bilan yaqinlashish siyosatini olib borgan. Sovet va ingliz qoʻshinlari Eron hududiga kirishi bilan (1941-yil avgust) taxtdan voz kechib, mamlakatni tark etgan. JARda vafot etgan.

## Manbalar
Rizoqulixon Hidoyat

**Rizoqulixon Hidoyat** (1800.8.6 1871.30.6) — tarixchi, diplomat, shoir. Erondagi dastlabki dunyoviy oliy maktab — dorilfunun direktori (1851 — 64). Xivaga yuborilgan elchilar rahbari (1851), elchixona haqida kitob yozgan. Uning eng yirik asari "Ravzat ussafoye Nosiriy" ("Nosirning poklik bogʻi") boʻlib, tarixchi Mirxond va Xondamir asarlarining davomi hisoblanadi. Asarda Eronning 16-asrdan 19-asrning 60-yillarigacha boʻlgan tarixi bayon etilgan.

## Manbalar
David Ricardo

**David Ricardo** (18-aprel 1772-yil, London, Birlashgan Qirollik — 11-sentyabr 1823-yil, Glostershir grafligi) — ingliz iqtisodchisi, klassik iqtisodiy maktab namoyandasi. Dastlab 1793—1812-yillarda tijorat ishlari bilan shugʻullanib katta boylik orttirdi, keyinchalik ilmiy faoliyat bilan shugʻullandi. 1819—1823-yillarda Angliya parlamentining aʼzosi.

Ricardoning ilmiy ishlari ish haqi, foyda va renta masalalariga bagʻishlangan. Uning iqtisodiyot fanidagi tarixiy oʻrni, birinchi navbatda, kapitalizmning iqtisodiy munosabatlarini qiymatning mehnat nazariyasi nuqtai nazaridan tadqiq etishni boshlab berganligidan iborat. Ricardo tovar qiymatining yagona manbai ishchining mehnati boʻlib, aholining daromadlari — ish haqi, foyda, foiz, rentalar shu tovar qiymatiga asoslanadi, deb qaradi. Ricardo „Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish asoslari“ (1817) asarida ishchining ish haqi bilan sohibkorning foydasi oʻrtasidagi nisbatning teskari proporsionalligini asoslab, ishchi va kapitalist iqtisodiy manfaatlarining zid ekanligini koʻrsatadi. Ricardo shugʻullangan asosiy masalalardan biri — yaratilgan ijtimoiy mahsulotning asosiy 3-sinf — sanoatchilar (foyda), ishchilar (ish haqi), yer egalari (renta) oʻrtasidagi taqsimoti muammosi boʻlgan. Ricardo renta nazariyasini asoslab berdi. Ricardo nazariya va amaliyotda erkin savdo tarafdori boʻlgan. Ricardo Angliyaning tashqi aloqalari uning iqtisodiyotida katta rol oʻynashini alohida oʻrgandi. U birinchilardan boʻlib ayrim tovarlarni ishlab chiqarishgina emas, balki mamlakatlar oʻrtasida xalqaro mehnat taqsimoti va ixtisoslashuvning ahamiyati katta ekanligini koʻrsatdi, tashqi savdoda qiyosiy afzalliklar nazariyasini asoslab berdi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Razzoqov A., Toshmatov Sh ., Oʻrmonov N., Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 2002.
* Sochineniye, t 1—5, M., 1961.

## Havolalar

* Biografiyasi New School University saytida
Rikketsiylar

**Rikketsiylar** (Rickettsiaceae) -bakteriyalar oilasi. Qoyali togʻlar dogʻli isitma kasalligi qoʻzgatuvchisini ilk bor aniqlagan amerikalik mikrobiolog X. T. Rikkets nomi bilan atalgan. Odatda, sharsimon yoki tayokchasimon shaklda, oʻlchami 0,2—0,6 mkm, harakatsiz, grammanfiy; 2 marta boʻlinish orqali koʻpayadi; spora hosil qilmaydi. Boʻgʻimoyoqlilar va issiq qonlilar, jumladan, odam organizmi hujayralari ichida parazitlik qiladi. Shimoliy Osiyoda odam va hayvonlarda toshmali terlama, qoyali togʻlar dogʻli isitmasi, kana rikketsiozi, Ku isitmasi va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatadi.

## Manbalar
Rikketsiozlar

**Rikketsiozlar**, bakteriyasimon mikroorganizmlar — rikketsiyalar qoʻzgʻatadigan oʻtkir yuqumli kasalliklar. Hayvonlar, qon soʻruvchi hasharotlar (bit, burga, kana) va odamda uchraydi. Rikketsiozlar epidemik toshmali terlama, Ku isitmasi, okop isitmasi va boshqa kiradi.

Rikketsiyalar mikrometr ulushlaridan tortib, bir necha mikrometrgacha kattalikda boʻladi. Shakli sharsimon, ipsimon, kalta yoki uzun tayokchasimon boʻlishi mumkin. Rikketsiyalar turli xil hasharotlar (burga, bit va kanalar) organizmida parazitlik qiladi.

Rikketsiyalar qon orqali oʻtadigan yuqumli kasalliklar guruhiga kiradi. R.ning qoʻzgʻatuvchilari kasal odam (hayvon) qoni va limfasida muayyan vaqtgacha aylanib yurib, undan qon soʻruvchi hasharotlar (burga, bit) va kanalar orqali sogʻlom kishi qoniga oʻtadi, hasharotlar rikketsiyalarni faqat najasi yoki soʻlak bezlari sekreti orqali ajratadi. Ayrim hollarda, Mas, Ku isitmada R. qoramol suti va siydigi orqali toqadi.

Tabiiy sharoitda Rikketsiyalar turli xil yovvoyi sut emizuvchilar (asosan, kemiruvchilar)da uchraydi, bulardan (rikketsiyalarning qonda aylanib yurishi davrida) burga va kanalar kasallikni yuqtiradi. Odamga kasallik kana qonni soʻrganida, rikketsiyalar bit, burga, kana najasi orqali zararlangan teriga (Mas, terini qashiganda) yoki chang bilan shilliq pardalarga tushganida yuqadi. R. orasida epidemik toshmali terlama va okop isitmasi antroponoz kasallikdir, bular bilan koʻproq odam kasallanadi. Ularning qoʻzgʻatuvchisi bemor qonidan kasallik tarqatuvchi (bitlar)ga qrn soʻrganida oʻtadi, ulardan esa boshqa kishilarga tarqaladi. Qolgan P. — zoonoz kasalliklardir. Bunda odamga kasallik kasal hayvonlardan rikketsiyalar oʻtgan burga yoki kanalar chaqqanda yuqadi.

Kasallik toʻsatdan boshlanadi, bemor isitmalaydi, boshi va muskullari ogʻriydi va badaniga toshma toshadi. Qon tomirlarning devorlari, shuningdek, markaziy nerv sistemasi zararlanadi.

Bemor kasalxonada davolanadi. Rikketsiyalar ning oldini olish uchun qon soʻruvchi hasharotlar (kana, bit, burga) va kemiruvchilarga qarshi kurash olib borish lozim.

## Manbalar
Maksim Rilskiy

**Maksim Fadeyevich Rilskiy** [1895.7(19).3 – Kiyev – 1964.24.7] – ukrain shoiri, olim va jamoat arbobi. SSSR Fanlar akademiyasi (1958) va Ukraina Fanlar akademiyasi (1943) akademik Ukraina Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1943—46). Ukraina Fanlar akademiyasi Sanʼatagunoslik, folklor va etnografiya instituti direktori (1944—64). Ilk sheʼrlar kitobi – „Oq orollarda“ (1910). Sheʼriy toʻplamlarida xalqlar doʻstligi, vatanparvarlik gʻoyalari aks etgan („Kuzgi yulduzlar ostida“, 1918; „Chorrahada“, 1929; „Mening Vatanim“, 1936; „Uzum yigʻish“, 1940 va boshqalar). „Marina“ sheʼriy qissasida (1933) qul ayol obrazi yaratilgan. „Ona Vatan uchun“ (1941), „Asl qurol“ (1942) sheʼriy toʻplamlari va „Yoshlikka sayohat“ dostoni (1944) urush mavzuida. „Koʻpriklar“ (1948), „Gullar va uzum“ (1957), „Olis ufklar“ (1959), „Turnalar galasi“ (1960), „Toʻrgʻay koʻlankasi“ (1961), „Kishki xotiralar“ (1964) va boshqa asarlar muallifi. A. S. Pushkin, M.Yu. Lermontov, A. Mitskevich, Yu. Slovatskiy va fransuz klassiklarining asarlarini ukrain tiliga tarjima qilgan.

## Manbalar
Rivoyat

**''Rivoyat** -arabcha so'zdan olingan bo'lib hikoya qilmoq,voqea va hodisalarni, inson faoliyatini baʼzan uydirmalar vositasida, baʼzan real tasvirlovchi ogʻzaki hikoya; folklor janri. Hajmi qisqa, 2 yoki 3 epizoddan tashkil topadi, anʼanaviy uslubiy shaklga ega boʻlmaydi. Odatda, oddiy bir hikoyachi bayonidan boshlanib, ogʻizdan ogʻizga oʻtish jarayonida erkin talqin qilinadi. Rivoyat asosida voqelik va tarixiy shaxs bilan bogʻliq hodisalar yotadi. Gʻoyaviy mazmuniga koʻra, tarixiy P. hamda toponim rivoyatlarga boʻlinadi. Tarixiy rivoyatlarda biror shaxs faoliyati va xalq qahramonlari bilan bogʻliq hodisalar hikoya qilinadi, axloq va odobning ideal meʼyorlari tashviq etilib, muayyan faktlar haqida axborot beriladi. Bunday rivoyatlar Navoiy, Ulugʻbek, Ibn Sino, Beruniy, Mashrab, Amir Temur, Sulton Mahmud va boshqalar hayoti bilan bogʻliq voqea va hodisalar asosida ham yaratilgan. Toponim rivoyatlarda shahar, qishloq, qoʻrgʻon, saroy, maqbaralar nomi hamda ularning yuzaga kelish sabablari bilan bogʻliq voqealar hikoya qilinadi. Xotimasida.odatda, hikoyadan maqsad taʼkidlanadi va muayyan fakt izoxlanadi (Mas, "Toʻrabek xonim maqbarasi", "Anda jon qildi", "Odinajonim", "Qoʻngʻirot" va boshqalar). Rivoyatlar bizgacha koʻproq ogʻzaki, qisman yozma shaklda yetib kelgan. Vosifiynij "Badoyeʼ ulvaqoyeʼ", Xondamirning "Makorim ulaxloq" va boshqa asarlarda rivoyatlarning qad. namunalari keltirilgan. Oʻzbekistonda juda koʻp rivoyatlar yozib olingan va ular xalqtarixi hamda madaniyestetik qarashlarini oʻrganishda muhim manbadir.''

## Manbalar
Rim huquqi

**Rim huquqi** — Qadimgi  Rim huquq tizimi. Xususiy huquq va umumiy huquqni o'z ichiga olgan. Unda mulkiy munosabatlar, ashyoviy huquqlar, turli bitimlar, shartnomaga asoslangan va asoslanmagan majburiyatlar, meros huquqi va boshqa masalalarga oid qoidalar mukammal ishlab chiqilgan. Rim imperiyasining yuksalishi, uning boshqa davlatlarni bosib olishi bilan faqat rimliklarga tegishli boʻlgan bu qonun - qoidalar talabga javob bermay qoʻydi. Buning ustiga nafakat Rimda, shuningdek, Yevropa mamlakatlarida ham tovar, pul munosabatlarining jadal rivojlanishi, birinchi galda, turli davlatlar fuqarolari oʻrtasidagi mulkiy, savdo - sotiq munosabatlariga tegishli qoidalarni qayta koʻrib chikishni talab qilardi. Bu yangi Rim huquqi tarkibida xalqlar huquqi tizimining paydo boʻlishiga olib keldi. Ushbu huquq Rimliklar va Rimlik boʻlmagan shaxslar o'rtasidagi munosabatlar tatbiq qilindi, Rim xususiy huquqi, xususiy mulkchilikka asoslangan jamiyatning mumtoz huquqi hisoblangan. Koʻpgina mamlakatlar Rim huquqidan namuna olganlar.

## Manbalar