Montreal metropoliteni

**Montreal metropoliteni** () &mdash; yer osti tezyurar transport tizimidir, Buyuk Monreal (Kvebek, Kanada).

Société de transport de Montréal (STM) tomonidan boshqariladigan metro 1966-yil 14-oktabrda meri Jan Dreponing boshqaruvi davrida ochilgan edi. 60-yillardan boshlab u uchta alohida yoʻnalishdagi 26 stansiyadan uzunligi 69,2 kilometr (43.0 milya) boʻlgan toʻrtta liniyada 68 stantsiyaga, Monreal orolining shimoliy, sharqiy va markaziga xizmat qiladigan kengaytirildi. Longueuil, sariq chiziq orqali, shuningdek Lavalning chekkasida, toʻq sariq chiziq orqali xizmat qiladi.

Monreal metrosi Kanadaning ikkinchi eng tezkor tranzit tizimi va Shimoliy Amerikaning toʻrtinchi eng tezkor tranzit tizimi boʻlib, Nyu-York metrosi, Mexiko metrosi va Toronto metrosi orqasida har kuni oʻrtacha 1,367,200 kunlik bogʻlanmagan yoʻlovchi sayohatini amalga oshiradi. 2016-yilda metroda 354 million qatnov amalga oshirildi (transferlar alohida sayohatlar deb hisoblanadi). STM maʼlumotlariga koʻra, 2010-yilda Metro tizimi 7 milliarddan ortiq yoʻlovchini tashgan. Metro bilan Monreal Shimoliy Amerikadagi eng katta tezkor transport tranzit sxemalaridan birini qurdi va Nyu-Yorkdan keyin aholi jon boshiga ikkinchi oʻrinni egalladi.

Monreal metrosi Parij metrosidan ilhomlangan, bu Metro stansiyasining dizayni va harakatlanuvchi tarkibida aniq koʻrinadi.
## Tarixi
Monrealda shahar tranziti 1861-yilda, Kreyg (hozirgi St-Antuan) va Notre-Dame koʻchalarida ot minadigan mashinalar tarmogʻi ishlay boshlaganida boshlangan. Oxir-oqibat, oʻsha paytdagi Kanadadagi metropoliya oʻsgan sari, tramvay yoʻllarining keng tarmogʻi deyarli hamma joyda xizmat koʻrsatdi. Ammo shahar tiqilib qolishi tramvayni ehtiyotkorlik bilan qabul qila boshladi, shuning uchun tez orada yer osti tizimi gʻoyasi koʻrib chiqildi.
### Ellik yillik loyihalar
1902-yilda, Yevropa va Amerika shaharlari birinchi metro tizimlarini ochishdi, federal hukumat Kanadada gʻoyani ilgari surish uchun Monreal Metro kompaniyasini yaratdi. 1910-yildan boshlab, koʻplab takliflar muhokama qilindi, ammo Monreal metrosi qiyin maqsadga aylandi. Birinchidan, Montreal Street Railway Company, Montreal Central Terminal Company va Monreal Metro va Elevated Temiryoʻl kompaniyasi shahar bilan samarasiz muzokaralar olib borishdi.

Oradan bir yil oʻtgach, Comptoir Finanser-Frank-Canadien va Monreal tunnel kompaniyasi shahar markazi va Sent-Lavrens daryosi ostidagi tunnellarni Janubiy Shorning yangi qoʻshnilarini bogʻlab turishni taklif qilishdi, ammo temir yoʻl kompaniyalarining qarshiliklariga duch kelishdi. Monreal Tramvaylar Kompaniyasi (MTC) birinchi boʻlib 1913-yilda provinsiya hukumatining roziligini oldi va toʻrt yil davomida qurilishni boshladi. Saylangan shahar maʼmurlarining mablagʻlarni jalb qilishdan bosh tortishi bu birinchi urinishga barham berdi.

Metro masalasi gazetalarda qolib ketdi, ammo Birinchi Jahon urushi va Monrealda roʻy bergan retsessiya har qanday ishning oldini oldi. 1920-yillarda moliyaviy sogʻligʻining asta-sekin qaytishi MTC loyihasini orqaga qaytardi va Kvebek Bosh vazirining koʻmagiga olib keldi. Monrealni yana qarzga botirib, tramvaylarga qatnashni yomonlashtirgan Buyuk Depressiya, bu yangi urinish va 1939-yilda meri Kamillien Xyud tomonidan ishsiz ommani ish bilan taʼminlash uchun tayyorlagan navbatdagi urinishlarni yengdi. 

Ikkinchi Jahon urushi va Monrealdagi urush tufayli tramvaylar gavjum boʻldi. 1944-yilda MTC ikki qatorli tarmoqni taklif qildi, bitta liniya Sent-Ketrin koʻchasi ostida, ikkinchisi Sent-Denis va Notr-Dame va Sankt-Jak koʻchalarida. 1953-yilda yangi tashkil etilgan Monreal transport komissiyasi tramvaylarni avtobuslarga almashtirdi va 1944-yil rejalaridan foydalangan holda metro liniyasini taklif qildi va uni DʼYouville texnik xizmat koʻrsatish doʻkonlarining oʻng tomonidagi Crazyie bulvari boʻylab uzatdi. Kanadaning Torontoda birinchi metro liniyasida Yonge koʻchasi ostida 1954-yilda ochilishi rejalashtirilgan edi. Shu bilan birga, Monreal maslahatchilari ehtiyotkor boʻlishdi va hech qanday ish boshlanmadi. Ulardan baʼzilari, shu jumladan Jean Drape birinchi munitsipalitet davrida jamoat transporti oʻtmishda boʻlgan.

1959-yilda "Société dʼExpansion" metropolitaniya xususiy kompaniyasi  metro qurishni taklif qildi, ammo transport komissiyasi oʻz tarmogʻini xohladi va taklifni rad etdi.Bu Jan Draponing meri lavozimiga qayta saylanishi va uning oʻng qoʻli Lusien Saulnierning kelishi bilan oʻtkazib yuborilgan soʻnggi imkoniyat edi. 60-yillarning boshlarida gʻarbiy dunyo iqtisodiy koʻtarilishni boshdan kechirdi va Kvebek oʻzining jim inqilobidan oʻtdi. 1960-yil 1-avgustdan boshlab koʻplab munitsipal xizmatlar ushbu loyihaga murojaat qilishdi va 1961-yil 3-noyabrda Monreal shahar kengashi 16 kilometr (9,9 milya) uzunlikdagi dastlabki tarmoqni qurish va jihozlash uchun 132 million dollarga (2016-yilda 1,06 milliard dollar) mablagʻ ajratdi.
### Metroning qurilishi
1961-yildagi reja bir qancha oldingi izlanishlarni takrorladi va shaharning gavjum joylariga shahar markazidagi toshga oʻyilgan uchta chiziqni rejalashtirdi.
#### Birinchi ikkita yoʻl

Asosiy yoʻl yoki 1-yoʻl (Yashil chiziq) ikkita eng muhim arteriya - Sent-Ketrin va Sherbrook koʻchalari boʻylab De Maisonneuve bulvari ostidan oʻtishi kerak edi. Bu Atutu stansiyasida ingliz tilida soʻzlashadigan gʻarb va Frontenakning sharqiy qismida fransuz tilida soʻzlashadigan odamlar orasida choʻzilgan. 2-yoʻl (Orange Line) shaharning shimolidan, Crazyie stantsiyasidan turli xil turar-joy mavzelaridan Plyus-dʼArmes stantsiyasida ishbilarmon tumanigacha olib borilishi kerak edi.

Dastlabki ikkita yoʻlning qurilishi 1962-yil 23-mayda "metro otasi" boʻlgan jamoat ishlari boʻyicha direktor Lucien LʼAllier rahbarligida boshlandi. 1963-yil 11-iyunda tunnellarni qurish xarajatlari kutilganidan pastroq boʻlib, 2-yoʻl (Orange Line) har bir uchida ikkita stansiya tomonidan uzaytirildi va yangi termini Genri-Bourassa va Bonaventure stansiyalari paydo boʻldi. 5000 dan oshiq ishchilarni jalb qilgan va ularning 12 nafari hayotiga zomin boʻlgan ushbu loyiha 1966-yil 14-oktyabrda yakunlandi. Stantsiyalar qurilishi tugashi bilan xizmat 1966-yil oktyabrdan 1967-yil aprelgacha asta-sekin ochildi.
#### 3-yoʻlning bekor qilinishi
Uchinchi yoʻl rejalashtirilgan edi. Bu Kanada milliy temir yoʻlidan (CN) Royal togʻining ostidan oʻtadigan yoʻllardan foydalanib, shahar markazidan Cartierville shimoli-gʻarbiy chekkasiga yetib borish uchun edi. Oldingi ikkita chiziqdan farqli oʻlaroq, poyezdlar qisman yerdan chiqib ketishi kerak edi. 1962-yil noyabrda Montreal 1967-yilda Umumjahon koʻrgazmasini (Expo 67) oʻtkazish uchun tanlanganligi sababli CN va munitsipalitetlar bilan muzokaralar toʻxtab qoldi.
#### Expo 67

Monreal shahar maʼmuriyati Sankt-Lorens daryosining janubiy qirgʻogʻidagi munitsipalitetlardan Metro va Longvilga qiziqish bildiradigan havolalarni soʻradi. Shunday qilib, 4-yoʻl (Sariq chiziq) daryo ostida, Berri-de-Montigny stantsiyasidan, 1-yoʻl (Yashil chiziq) va 2-yoʻldan (toʻq sariq chiziq) Longueuilga oʻtadi.

Daryodagi Xochelaga arxipelagining ikkita orolida qurilgan Expo 67 saytiga kirish uchun toʻxtash joyi qoʻshildi. Xuddi shu nomdagi stansiya qurilgan Sankt-Xelen oroli kattalashtirildi va yaqin atrofdagi bir qator orollar (Ronde orolini qoʻshgan holda) bilan birgalikda metro qurilishi paytida qazilgan zaxiradan foydalangan. Qoʻshni Notr-Dam oroli xuddi shu material bilan noldan yaratilgan. 4-yoʻl (Sariq chiziq) 1967-yil 1-aprelda, Jahon yarmarkasining ochilish marosimida yakunlandi.

Birinchi Metro tarmogʻi 4-yoʻl (Sariq chiziq) ning ochilishi bilan 1967-yil 28-aprelda qurib bitkazildi. Monreal, Longvil va Vestmount shaharlari qurilish va jihozlarning umumiy xarajatlarini 213,7 million dollarga (2016 yilda 1,6 milliard dollar) oʻz zimmasiga oldi. Monreal Shimoliy Amerikada metro ishlaydigan yettinchi shahar boʻldi. 1960-yil juda optimistik yil boʻlganligi sababli, metroni rejalashtirish bu vaqtning eng qizgʻinligidan qochib qutulolmadi va 1967 yilda oʻtkazilgan Horizon 2000  2000-yil uchun 160 km (99 mil) tunnelni tasavvur qildi.
### Kengaytmalar va qurilmagan yoʻllar

1970-yilda Montreal Urban Community (MUC) tashkil etildi. Ushbu guruh Monreal orolini egallagan munitsipalitetlardan tashkil topgan va eng katta ishtirokchi Monreal shahri boʻlgan. MUCning vazifasi mintaqaviy darajada standart xizmatlarni koʻrsatish edi, ulardan biri transport. Shunday qilib, MUC transport komissiyasi bir vaqtning oʻzida Metro kengaytmalarining bosh pudratchisi boʻlib xizmat qildi. U barcha orol transport kompaniyalarini birlashtirdi va 1985-yilda Société de transport Communeuté urbaine de Montréal (STCUM), keyin 2002-yilda Société de transport de Montréal (STM) ga aylandi.
#### Montreal olimpiadasi
Metroning muvaffaqiyati tarmoqni boshqa aholi punktlariga, shu jumladan Monreal orolidagi shahar atroflariga ham kengaytirish uchun bosimni oshirdi. Taqdirlanganidan soʻng, 1970-yil may oyida 1976-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlari 1-yoʻl (Yashil chiziq) va 2-yoʻl (apelsin) ning kengayishini moliyalashtirish uchun MUC tomonidan 1971-yil 12-fevralda 430 million dollar (2016 yilda 2,7 milliard AQSh dollari) miqdorida kredit berildi. Kvebek hukumati xarajatlarning 60 foizini oʻz zimmasiga olishga rozi boʻldi.
### Kelajakdagi rejalar
#### Anjou kengaytirish loyihasi
#### Pushti yoʻl
## Tarmoq
### Yoʻllar
### Narxlar
### Moliyalashtirish
### Xavfsizlik
## Dizayn
## Harakat tarkibiga texnik xizmat koʻrsatish
### Garajlar
### Xizmat koʻrsatish sifatlari
## Yana qarang
* Metropolitenlar roʻyxati

## Manbalar

## Havolalar
* example.com