Ayiq spreyi

**Ayiq spreyi** oʻziga xos aerozolli purkagich boʻlib, uning faol moddalari yuqori zaralash xususiyatini beruvchi kapsaitsin va tegishli kapsaitsinoidlar boʻlib, agressiv yoki hujumga shaylangan ayiqlardan himoyalanish uchun ishlatiladi.

## Tarixi
Kapsaitsinli ayiq spreyi 1980-yillarning oʻrtalarida Montana universiteti aspiranti, doktor Charles Jonkel va doktor Bart OʻGara nazorati ostida ishlaydigan bosh tadqiqotchi Carrie Hunt tomonidan ishlab chiqilgan. Carrie Hunt oldingi tadqiqotlarida ayiqlar uchun samarali toʻxtatuvchi vosita sifatida tijorat qalampir spreylarini aniqlagan taqdim etgan edi; ammo, ular ishonchsiz boʻlib chiqdi va ularga nisabatn talab holati kuzatilmadi. Carrie Huntning dissertatsiyasi 1984-yilda AQShning Baliq va yovvoyi tabiat xizmati tomonidan nashr etilgan. Oxir-oqibat Counter Assault ayiq spreyiga asos solgan Bill Pounds Huntga yordam berdi va Hunt tadqiqoti uchun ishonchli aerozolli ayiq purkagich kanistrining prototipini ishlab chiqishda yordam berishni taklif qildi. Ular 30 fut (9 metr) dan ziyodroq boʻlgan diapazonda va 7 soniyadan oshiq sprey vaqti bilan ayiq purkagich formulasini ishlab chiqdilar. Funtlar ingredientlarni, tarqatish tizimini va ayiq spreyining tavsiya etilgan xususiyatlarini ishlab chiqishda muhim rol oʻynadi. U asos solgan Counter Assault kompaniyasi Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi (EPA) tomonidan roʻyxatdan oʻtgan birinchi aerozolli ayiq spreylarini ishlab chiqarish bilan shugʻullanadi.

Ayiq spreyining asosiy faol moddalari 1-2 % li kapsaitsin va tegishli kapsaitsinoidlardan tashkil topgan.

Ayiq spreyi tajovuzkor yoki hujum qilmoqchi boʻlayotgan ayiqni toʻxtatishga moʻljallangan; foydalanuvchi kanistrni tajovuzkor ayiqqa qaratadi va tarkibidagi suyuqlikni 2-3 soniya davomida purkaydi. Turli ishlab chiqaruvchilar tomonidan spreylarning maksimal diapazoni oʻzgarib turadi, ammo odatda ular  dan kam boʻlmaydi.

### Samaradorlik
Ayiq spreyi toʻgʻri ishlatilganda juda samarali himoya vositasi hisoblanadi. Bu hulosaga 2008-yilda Smith va boshqa tadqiqotchilar tomonidan Alyaskada 1985—2006-yillardagi ayiq hujumlarini koʻrib chiqishi oqibatida kelingan. Ayiq spreyi 92 % hollarda ayiqning „nomaqbul xatti-harakatlarini“ toʻxtatganini aniqlangan. Bundan tashqari, yaqin masofadagi toʻqnashuvlarda ayiq spreyi ishlatgan odamlarning 98 foizi jarohatlarolmagani aniqlangan.

Ayiq spreyining samaradorligi hujumning vaziyati va sharoitlariga bogʻliq. Brigham Young universiteti xodimi Tom Smith tomonidan 2008-yilda oʻtkazilgan tadqiqotda shunday deyiladi: „Hech qachon ayiqni oʻldiradigan ayiq spreyi haqida xabar qilinmagan. Bizning ishonchimiz komilki, ayiq spreyidan keng foydalanish inson xavfsizligi va ayiqlarni saqlashga yordam beradi“. Boshqa tomondan, yashirin xavfli amallar (ob’ektga) ham ayiqlarni oʻziga jalb qilishga sabab boʻladi, bu odatda ayiqga taʼsir qiladigan obyektni yoʻq qilinishi bilan yakunlanadi.

Amerika Qoʻshma Shtatlari Geologiya xizmatining „Bear Spray Safety Programme“ nomli maqolasida aytilishicha, ayiq spreyi tajovuzkor ayiqlarga qarshi samarali vosita hisoblanadi, shuningdek, odam va ayiqning shikastlanishining oldini oladi. Bundan tashqari, „Hech qanday toʻxtatuvchi vosita 100 foiz samarali emas“ deya taʼkidlaydi. AQSh Baliq va yovvoyi tabiatni muhofaza qilish xizmati „Living with Grizzlies (Grizlilar bilan yashash)“ kitobida shunday deyilgan: „Grizzli ayiqlari idoralararo xizmati qoʻmitasining qalampirli purkash vositalari siyosatini qoʻllab-quvvatlaydi, bu esa ayiq spreyi ayiqlardan qochishning toʻgʻri xavfsizlik texnikasiga rioya qilish oʻrnini bosmasligini taʼkidlaydi. Sprey faqat ayiq bilan tajovuzkor yoki hujumkor toʻqnashuvda oldini olish maqsadida ishlatilinishi kerak“.

#### Tadqiqotlar
Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ayiq spreyi bunday vaziyatlarda shikastlanish yoki oʻlim xavfini kamaytirishda samarali vosita hisoblanadi. Ayiq spreyidan foydalanish samarali usul boʻlishi mumkin boʻlsa-da, rasmiylar odatda ayiq feʼl-atvori haqida xabardor boʻlish va undan qochish usullari odam-ayiq mojarosi tufayli jarohatlarni minimallashtirishning eng yaxshi usuli ekanligini taʼkidlaydilar.

2008-yilda „Alyaskada ayiqni toʻxtatuvchi spreyning samaradorligi“ tadqiqotida quyidagi maʼlumotlar keltirilgan edi:

* Qizil qalampir purkagichi ayiqlarning nomaqbul xatti-harakatlarini 92 % qoʻngʻir ayiqlarda 92 %, qora ayiqlarda 90 % va 100 % oq ayiqlarda 100 % holatda oldini oladi.
* Spreylarni olib yurgan barcha odamlarning 98 % yaqin masofadagi toʻqnashuvlarda ayiqlar tomonidan shikastlanmagan.
* Himoyaviy sprey bilan bogʻliq boʻlgan ayiq tomonidan yetkazilgan barcha jarohatlar (n=3) jigarrang ayiqlar tomonidan sodir etilgan va nisbatan kichik jarohatlar edi (yaʼni, kasalxonaga yotqizishni talab qilmaydi).
* Ayiq purkash hodisalarining 7 foizida (71 tadan 5 tasida) barcha holatlarda ayiqqa yetib borsa-da, sprey aniqligiga shamol xalaqit bergani xabar qilingan.
* Ayiq purkash hodisalarining 14 foizida (71 tadan 10 tasi), foydalanuvchilar sprey taʼsiri oʻzlariga taʼsir qilganligini xabar qilishdi, ular kichik tirnash xususiyati (hodisalar 11 %, 71 tadan 8 tasi) dan nogironlik darajasiga qadar (3 %, 71 tadan 2 tasi) boʻlishi mumkin.
* Ayiq spreyi halokatli holatlarda samarali muqobil variantdir va ayiq mamlakatida qayta tiklanayotgan va ishlaydiganlar uchun shaxsiy xavfsizlik varianti sifatida koʻrib chiqilishi kerak.

Ammo shuni eʼtiborga olish kerakki, ayiqlarning mutlaq xavfi, hatto grizzli (qoʻngʻir ayiq) mamlakatida ham — shunchalik pastki, ayiq spreyi bu xavfni kamaytira olmaydi. Maʼlumki, ayiqlar Shimoliy Amerikada har oʻn yilda tashrif buyurga millionlab sayyohlarning faqatgina ryukzaklariga hujum qiladi, masalan, yiliga 45 000 ga yaqin sayyohlar ryukzagini Yellowstoneda yoʻqotgan, ularning qariyb yarmi (48 foizi) oʻzi bilan ayiq spreyi olib yurmang.

### Qonuniylik

Ayiq spreyidan foydalanish Qoʻshma Shtatlar boʻylab qonuniy hisoblanadi. Uni hatto Gavayi, Nyu-York yoki Massachusets shtatida ham sotib olish mumkin, bu yerda standart qalampir spreylari mahalliy darajada sertifikatlangan oʻqotar qurol sotuvchilari yoki farmatsevtlar tomonidan sotib olinmasa, oddiy aholi tomonidan foydalanishi noqonuniy hisoblanadi. Kanadada, ayiqlarga qarshi spreydan foydalanish qonuniy boʻlsa-da, ayiq spreyi, agar odamlarga qarshi foydalanish uchun moʻljallangan boʻlsa, taqiqlangan qurol hisoblanadi.

Ayiq spreyi AQShning ayrim milliy bogʻlarida noqonuniy hisoblansa-da, Glacier va Yellowstone milliy bogʻlarining chekka hududlariga tashrif buyuruvchilarga uni olib yurishlari tavsiya etiladi. Biroq, Alyaskaning tabiiy resurslar departamenti veb-saytining taʼkidlashicha, „Alyaska choʻlida sayr qiladigan koʻpchilik odamlar qurol olib yurishmaydi. Ular eng yaxshi himoya sogʻlom fikr ekanligini bilishadi. Ehtiyotkorlik bilan sayohat qilish va lager tashkil qilishni maʼqul koʻrishadi“, lekin koʻproq himoya izlayotganlarga ayiq spreyini oʻzlari bilan olib yurishni maslahat berishadi va „Ushbu sprey ayiqlarga ularni mayib qilmasdan shunchaki himoyalanishga yordam beradi“.

Ayiq spreylari AQShda pestitsid sifatida tan olingan va EPA bilan roʻyxatdan oʻtgan boʻlishi kerak. AQShda sotiladigan mahsulotlardagi kapsaitsin Kongress tomonidan FIFRA aktiga binoan EPA tomonidan tartibga solinadi.

## Yana qarang

* Ayiq xavflari

## Manbalar