open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Monopoliya

**Monopoliya** — atamasining kelib chiqishi bozorga oid tushunchalardan (yaʼni, yunoncha **„monoc“** — yagona, bitta va **„poleo“** — sotaman) tarkib topsada, uning iqtisodiy asoslari aslida ishlab chiqarishga borib taqaladi. Monopoliyani quyidagicha taʼriflash oʻrinli: **monopoliya** — monopol yuqori narxlarni oʻrnatish hamda monopol yuqori foyda olish maqsadida tarmoqlar, bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan hukmronlikni amalga oshiruvchi yirik korxonalarning birlashmalari.

Monopoliya (yunoncha mono — tanho, poleo — sotaman) — iqtisodiyotning bir sohasida tanho hukmronlik; bozorni tashkil etish shakli. Bunday bozorlarda yagona sotuvchi oʻz tovari bilan faoliyat koʻrsatadi, boshqa tarmoqlarda bunday tovarning oʻrinbosari boʻlmaydi. Monopoliya ishlab chiqarish vositalari, ish kuchi va yaratilgan mahsulotlar asosiy qismining ozchilik korxonalar, sohibkor shaxslar yoki davlat qoʻlida toʻplanishi natijasida paydo boʻladi. Monopoliya koʻrinishlari qadimdan mavjud. Noyob mahsulot yetishtiriladigan yerlar, konlar, suv havzalari, oʻrmonlar va boshqa tabiiy manbalar ozchilik qoʻlida toʻplanib, egalariga monopol mavqe bergan, ular maʼlum mahsulotni bozorgatanho yetkazib beruvchilarga aylanib, u yerda hukmron boʻlganlar. Monopoliya oʻz tabiatiga koʻra ishlab chiqarish da turgʻunlik paydo qiladi, chunki monopol mavqega tayanib, sarflarni kamaytirmay foyda koʻrish, raqobatning yoʻqligi yoki zaifligidan foydalanib bozorga oʻz izmini oʻtkazish mumkin. Monopoliya bozor munosabatlarini cheklaydi, shu sababli hatto bozor iqtisodiyoti hukmron davlatlar monopoliyaga qarshi choratadbirlarni koʻradilar. Monopoliyaning asosiy shakllari — kartel, sindikat, trest, konsernlar hisoblanadi.

Monopoliyalar vujudga kelishining moddiy asosi ishlab chiqarishning toʻplanishi hisoblanadi. Ishlab chiqarishning toʻplanishi ishlab chiqarish vositalari, ishchi kuchi hamda mahsulot ishlab chiqarish hajmining yirik korxonalarda toʻplanishini namoyon etadi.
Monopoliyaning 6 turi mavjud bo'lib ular:
1.Tabiy monopoliya
2.Legal monopoliya
3.Sun'iy monopoliya
4.Aligopoliya
5.Monopsoniya
6.Sof monopoliya

## Manbalar
Monopsoniya

**Monopsoniya** — tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni juda koʻp boʻlib, ular tovar yoki xizmatlarining yagona isteʼmolchisi yoki xaridori mavjud boʻlgan sharoitdagi yakkahukmronlik holati hisoblanadi. Bunga Asakadagi avtomobil zavodi yaqqol misol boʻla oladi. Mazkur yirik korxona mamlakatimizdagi yengil avtomobillarni ishlab chiqarishda zarur boʻlgan koʻplab ehtiyot va butlovchi qismlarni ularning nisbatan mayda ishlab chiqaruvchilaridan sotib olishda yakkahukmronlik mavqeiga ega.

**Monopsoniya** (mono... va yun. opsonia — sotib olmoq) — bozor holati, bozorda xaridorning hukmron mavqega ega boʻlishi. M.da bir nechta sotuvchilar va bir yirik xaridor ishtirok etadi. Bozorda xaridor oʻz hukmini oʻtkazib, yetakchi mavqeni egallaydi, xarid hajmini kamaytirib, ishlab chiqaruvchilarni narxni pasaytirishga majbur etadi. Aksariyat resurelar bozorida paydo boʻladi (ishlab chiqaruvchi yutugʻi xaridor-isteʼmolchiga oʻtadi). Resurslarni davlat qatʼiy narxlarda xarid etganda, davlat buyurtmalarida ham M. vujudga keladi. Mas, davlat avianosets, kosmikraketa obʼyektlari kabi qimmat va murakkab qurol-aslahalar xaridori boʻladi. Bu holda oldisotdi bitishuvchi tomonlar uchun kelishuvning narxini ham oʻz ichiga oladigan, oʻzaro majburiyatlarini nazarda tutadigan kontraktlar — bitimlar boʻyicha amalga oshiriladi. Keng maʼnoda — narxlar shakllanishiga xaridorlar, tovar va xizmatlar isteʼmolchilari hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadigan barcha bozorlarga nisbatan qoʻllanadi.

## Manbalar
Oligopoliya

**Oligopoliya** — tarmoqdagi bir necha yirik ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi hukmronlik holatidir.

**Oligopoliya** (oligo... va yun. poleo — sotaman) — bozorni tashkil etish shakllaridan biri hisoblanadi. Guruh monopoliyasi, ya'ni oz sonli yirik korxona (firma)larning bozorda yoki bironbir xoʻjalik soxasida hukmronligi tushuniladi.

O. uchun bozorda bir necha sotuvchining boʻlishi xos, ammo umumiy bozor sav-dosi hajmida ulardan har birining hissasi juda katta boʻlganidan, har bir sotuvchi oʻzi taklif etadigan mahsulotlar miqdorini oʻzgartirishi bilan narxlarda ham oʻzgarishlar yuz beradi.

Firmalarning uncha koʻp boʻlmasligi yashirincha kelishishlarga qulaylik tugʻdiradi. Bu esa, oʻz navbatida, ularga narxlarni belgilash, bozorni boʻlish yoki taqsimlash va boshqacha yoʻllar bilan oʻzaro raqobatni cheklashda qoʻl keladi. Yashirincha kelishishning bir qator shakllari (kartel bitimi va boshqalar) bor. Monopoliya kabi O. ham nomukammal raqobat koʻrinishi hisoblanadi.

**Oligopolist**-ishlab chiqaruvchilarga Oʻzbekistonda sement (asosan Bekobod, Quvasoy, Ohangaron, Navoiy shaharlarida joylashgan), koʻmir (Angren shahri, Surxondaryo viloyatining Sariosiyo (Shargʻun) va Boysun (Toʻda) tumanlarida joylashgan) ishlab chiqaruvchilarni misol keltirish mumkin.

## Manbalar
Toʼrgʻay (qishloq)

**Toʻrgʻay** — Qoʻstanoy viloyatining Jangeldi tumanidagi qishloq, tuman markazi. Viloyat markazi sanalmish Qoʻstanoy shahridan, janubi-gʻarbga tomon 550&nbsp;km masofada, Toʻrgʻay daryosining oʻng yoqasida joylashgan. Aholisi 5380 kishi (2012).

## Tarixi
Poydevori Chor Rossiyaning qozoq yerini mustamlaka qilish siyosatiga bogʻliq qurilgan. 1845-yil „Toʻrgʻay“ deb nomlanib, shahar maqomiga ega boʻldi. 1868-yil yangidan tashkil topgan, oʻzi bilan nomdosh viloyat va uezning markaziga boʻldi. 1883-yili buyuk qozoq shoiri Ibiray Altinsarinning taklifiga binoan qizlar uchun real uchilish ochildi. 1876-yili shahar aholisi 570 kishi boʻlsa, 1902-yili 1,2 ming kishiga yetdi. 1920 — 29 y. Qozogʻistonda Kengash Hukumati oʻrnashishiga bogʻliq Toʻrgʻay guberniya va uezd markaziga aylandi. Undan keyin Toʻrgʻay, Jangeldin tumanining markazi boʻldi.

## Aholisi
1999-yili qishloq aholisi 6,462 kishini, (3,177 nafari erkaklar va 3,285 nafari ayollar) 2009-yilda esa qishloq aholisi 5,767 kishini tashkil qildi (2,799 nafari erkaklar va 2,968 nafari ayollar).

## Ijtimoiy soha
Qishloqda tuman aloqa va telekommunatsiya, avtomabil sanoat jamoati, bosmaxona, 2 ta oʻrta maktab, musiqa maktabi, Nurxan Axmetov nomli qishloq kasbiy-texnik maktab, kutubxona, tuman kasalxonasi, shifoxona, dorixona v.h. faoliyat yuritmoqda.

## Manbalar
Bolton

**Bolton**, Boltonle-Murs — Buyuk Britaniyaning Lankashir grafligidagi shahar. Aholisi 263 ming kishi. Temir yoʻl tuguni. Toʻqimachilik sanoatining qadimiy (14-asrdan) markazi. Ip gazlama korxonalari, mashinasozlik, jumladan transport mashinasozligi, avto va aviasozlik uchun qismlar ishlab chiqarish, elektrotexnika, metallurgiya, qogʻoz, kimyo, tikuvchilik sanoati korxonalari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Speed

**Speed** quyidagilarni bildirishi mumkin:
* Tezlik
* *[[Speed (film)|Speed]]* - badiiy film.
* Speed - Shimoliy Karolinadagi aholi punkti.
* Speed - Kanzasdagi aholi punkti.
Albemarle (Shimoliy Karolina)

**Albemarle** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Stanly County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
15414 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Geografiyasi
Maydoni — 40,8&nbsp;km2. Shundan 40,6&nbsp;km2 quruqlik, 0,2&nbsp;km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 174 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Alliance (Shimoliy Karolina)

**Alliance** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Pamlico County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
742 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Geografiyasi
Maydoni — 5,2&nbsp;km2. Shundan 5,2&nbsp;km2 quruqlik, 0,0&nbsp;km2 esa suv maydonidir.

## Manbalar
Altamahaw-Ossipee (Shimoliy Karolina)

**Altamahaw-Ossipee** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Alamance County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
996 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).

## Geografiyasi
Maydoni — 6&nbsp;km2. Shundan 6,0&nbsp;km2 quruqlik, 0,0&nbsp;km2 esa suv maydonidir.

## Manbalar
Beech Mountain (Shimoliy Karolina)

**Beech Mountain** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Avery County va Watauga County (North Carolina)|Watauga County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
308 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Geografiyasi
Maydoni — 17,2&nbsp;km2. Shundan 17,2&nbsp;km2 quruqlik,   suv maydoni 0,0&nbsp;km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 1678 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Castle Hayne (Shimoliy Karolina)

**Castle Hayne** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. New Hanover County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
1116 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).

## Geografiyasi
Maydoni — 5,9&nbsp;km2. Shundan 5,8&nbsp;km2 quruqlik, 0,1&nbsp;km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 6 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Earl (Shimoliy Karolina)

**Earl** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. 2019-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, aholi soni 260 kishini tashkil etadi.

## Aholisi
260 nafar aholi istiqomat qiladi (2019).

## Geografiyasi
Erl 35°11'44" N 81°32'5" Vt (35,195465, -81,534663) kenglikda joylashgan.

Qo'shma Shtatlar aholini ro'yxatga olish byurosi ma'lumotlariga ko'ra, shaharning umumiy maydoni 0,8 kvadrat milya (2,1 km²) ni tashkil qiladi. Bu maydonning barchasi quruqlikdan iborat.

## Manbalar
Icard (Shimoliy Karolina)

Icard (talaffuzi IKE-erd) — AQShning Shimoliy Karolina shtati, Burke okrugidagi aholini roʻyxatga olish uchun moʻljallangan joy (CDP). 2010-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, aholi 2664 kishi edi. U  Hickory–Lenoir–Morganton Metropolitan statistik hududining bir qismidir.

## Geografiya
Icard sharqiy Burk okrugida 35°43'33" N 81°27'30" W G O (35,725807, -81,458381) koordinatlarida joylashgan. Sharqdan Hildebran shahri bilan chegaradosh.

AQShning 70-yo'nalishi shahar bo'ylab asosiy mahalliy yo'l bo'lib, sharqdan Hickorygacha 8 mil (13 km) va g'arbdan Morgantonga 13 mil (21 km) olib boradi. Davlatlararo 40 US-70 bilan parallel, 116-chiqishdan Icardga kirish mumkin.

Amerika Qo'shma Shtatlari Aholini ro'yxatga olish byurosiga ko'ra, CDP umumiy maydoni 3,8 kvadrat mil (9,9 km2), shundan 0,008 kvadrat mil (0,02 km2) yoki 0,25 foizi suvdir.

## Demografiya

### 2020 aholini ro'yxatga olish

2020-yilgi Amerika Qo'shma Shtatlari aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, CDPda 2,452 kishi, 929 xonadon va 673 oila istiqomat qilgan.

### 2000-yilgi aholini ro'yxatga olish
Census bo'yicha, XDPda 2734 kishi, 1121 xonadon va 784 oila istiqomat qilgan. Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 696,4 nafar kishi (268,6/km2). Kvadrat milya (117,7/km2) uchun o‘rtacha 305,1 zichlikdagi 1198 ta uy-joy mavjud edi. CDPning irqiy tarkibi 96,89% oq, 0,48% afro-amerikalik, 0,15% tubjoy amerikalik, 1,79% osiyolik, 0,18% boshqa irqlardan va 0,51% ikki yoki undan ortiq irqlardan iborat edi. Har qanday irqga mansub ispan yoki latinolar aholining 0,66 foizini tashkil etdi.

1121 ta xonadon boʻlib, ulardan 32,9 foizi 18 yoshgacha boʻlgan bolalari, 54,3 foizi er-xotinlar, 11.0 foizi eri boʻlmagan, 30.0 foizi oilasi boʻlmaganlar. Barcha uy xo'jaliklarining 26,3 foizi jismoniy shaxslardan iborat bo'lib, 10,0 foizida esa 65 yosh va undan katta boʻlgan yolg'iz yashaydiganlar bor edi. Uy xo'jaliklarining o'rtacha kattaligi 2,44, oilaning o'rtacha kattaligi 2,92 edi.

XDPda aholi keng tarqalgan bo'lib, ularning 24,7 foizi 18 yoshgacha, 7,4 foizi 18 yoshdan 24 yoshgacha, 33,5 foizi 25 yoshdan 44 yoshgacha, 24,2 foizi 45 yoshdan 64 yoshgacha va 10,2 foizi 65 yosh yoki 10,2 foizni tashkil etadi. yoshi kattaroq. O'rtacha yosh 36 yosh edi. Har 100 ayolga 96,1 erkak to'g'ri keladi. 18 va undan katta yoshdagi har 100 ayolga 92,5 erkak to'g'ri keladi.

CDPdagi uy xo'jaliklarining o'rtacha daromadi 35,804 dollarni, oilaning o'rtacha daromadi esa 42,853 dollarni tashkil etdi. Erkaklar o'rtacha daromadi 25 060 dollarni, ayollarniki esa 22 675 dollarni tashkil qilgan. CDP uchun aholi jon boshiga daromad 16,784 dollarni tashkil etdi. Oilalarning qariyb 1,6 foizi va aholining 3,4 foizi qashshoqlik chegarasidan past boʻlgan, shu jumladan 18 yoshgacha boʻlganlarning 1,5 foizi va 65 yoshdan oshganlarning 2,3 foizi.

## Ta'lim
Shaharga Burk okrugi davlat maktablari tizimi xizmat ko'rsatadi. Shahardagi yoki uning yaqinidagi ba'zi maktablar:
*East Burke Middle maktabi
*East Burke High maktabi
*Hildebran Elementary maktabi
*Icard Elementary maktabi

## Manbalar
Indian Beach (Shimoliy Karolina)

**Indian Beach** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Carteret County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
119 nafar aholi istiqomat qiladi (2019).

## Geografiyasi
Maydoni — 3,8&nbsp;km2. Shundan 1,5&nbsp;km2 quruqlik, 2,3&nbsp;km2 esa suv maydonidir.

## Manbalar
Ayirtau (tuman)

**Ayirtau tumani** — Shimoliy Qozogʻiston viloyatining janubi-gʻarbida joylashgan. 1928-yili tashkil topgan. Aholisi 47,7 ming kishi (2010).

## Umumiy maʼlumotlar
Tuman maydoni *9,6 ming* km². Tuman markazi — Savmalkoʻl qishlogʻi. Viloyat markazi bilan Savmalkoʻl qishlogʻining masofasi *250 kilometr*; eng yaqin temir yoʻl stansiyasigacha *0,4 kilometr*. Tumanda *15 qishloq okrugi* bor. Tuman gʻarbida Musirepov va Shal oqin tumanlari bilan, shimolida — Yesil tumani bilan va sharqida Oqmoʻla viloyati bilan chegaradosh.

Tuman aholisi asosan dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. Qishloq xoʻjaligiga foydalanadigan yer koʻlami 735,5 ming ga, uning ichida ekin maydoni 437,1 ming. Oʻrmonli hududi *142,0 ming* ga, 29,9 ming ga yerni daryo va koʻllar egallagan.

## Aholisi
Tuman aholisi 47,764 kishini tashkil qildi. Aholi zichligi 1&nbsp;km2ga 4,9 kishidan toʻgʻri keladi(1-yanvar 2010-yil).

Milliy tarkibi (1-yanvar 2010-yil):
* ruslar — 21 121 kishi (44,22 %)
* qozoqlar — 18 596 kishi (38,93 %)
* ukrainlar — 2 591 kishi (5,42 %)
* olmonlar — 2 170 kishi (4,54 %)
* beloruslar — 971 kishi (2,03 %)
* tatarlar — 774 kishi (1,62 %)
* polyaklar — 432 kishi (0,90 %)
* ingushlar — 220 kishi
* armanlar — 85 kishi
* mordvalar — 71 kishi
* boshqalar — 733 kishi (1,53 %)
* Umumiy — 47 764 kishi (100,00 %)

## Iqtisodi
Tumanda 2010-yilgi 1-yanvarda 396 ta korxona roʻyxatdan oʻtgan, shulardan 2 — yirik, 45 — oʻrta, 349 — kichik korxonalar. Shulardan 169 tasi davlatniki, 227 tasi xususiy. Tumanda viloyatning qishloq xoʻjaligining umumiy mahsulotning 8,4 % (20 106,0 million tenge) ishlab chiqarilhan.

Oʻtacha oylik (kichik korxonalarni hisobga olmaganda) oʻtgan yili bilan taqqoslaganda 23,9 % ulgʻayib, 37 330 tengeni tashkil qildi. Oylik 15,8 % oʻsdi. Oʻrta jon boshiga hisoblaganda 26 922 tengeni tashkil qildi.

## Yirik qishloqlari
* Savmalkoʻl;
* Antonovka;
* Kazanka;
* Lavrovka;
* Sirimbet;
* Karasaevka;
* Kirilovka;
* Dauqara;
* Kamenniy Brod;
* Qarajal;
* Bolotnoe;
* Kamishnoe;
* Ariqbaliq;
* Imantau;
* Lobanovka;
* Konstantinovka;
* Toʻmengi Burliq;
* Qusbek selolari.

## Manbalar
Monroe (Shimoliy Karolina)

**Monroe** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Union County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
30871 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Geografiyasi
Maydoni — 64,3&nbsp;km2. Shundan 63,6&nbsp;km2 quruqlik, 0,7&nbsp;km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 187 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Minnesott Beach (Shimoliy Karolina)

**Minnesott Beach** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Pamlico County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
298 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Geografiyasi
Maydoni — 4&nbsp;km2. Shundan 4,0&nbsp;km2 quruqlik, 0,0&nbsp;km2 esa suv maydonidir.

## Manbalar
Mountain Home (Shimoliy Karolina)

**Mountain Home** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Henderson County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
2169 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).

## Geografiyasi
Maydoni — 6,9&nbsp;km2. Shundan 6,9&nbsp;km2 quruqlik, 0,0&nbsp;km2 esa suv maydonidir.

## Manbalar
Saxapahaw (Shimoliy Karolina)

**Saxapahaw** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Alamance County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
1418 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).

## Geografiyasi
Maydoni – 14,4&nbsp;km2. Shundan 13,6&nbsp;km2 quruqlik, 0,8&nbsp;km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 160 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Jitiqara

**Jitiqara** — (qoz. Жітіқара) Qoʻstanoy viloyati Jitiqara tumanidagi shahar, tuman markazi. Viloyat markazi — Qoʻstanoy shahridan janubi-gʻabrga tomon 215&nbsp;km masofada, Shoʻrtandi daryosining yoqasida joylashgan. Aholisi 35,064 kishi (2013).

## Tarixi
Poydevori 20 asrning boshlanishida Toʻbil daryosining yuqori oqimida ochilgan Oqqargʻa, shundan soʻng Jitiqara oltin kon joylarini foydalanishga bogʻliq qurildi. Avvalari „Veseliy qishloq“ deb nomlandi. 1913-yili bu yerda 12 ta oltin koni, 2 ta kimyo zavodi faoliyat yuritgan. Yiliga 2,5 s oltin ishlanib, Rossiyaga yuborilib turgan. 1939-yil ishchi qishlogʻi shaharga aylandi. Jitiqarada 1959-yilgacha oltin ishlanib keldi. 1960-yil shu hududda xrizotil-asbest kon oʻrnining ochilishiga binoan shahar jadal rivojlanib, butunlay yangi qiyofaga ega boʻldi.

## Sanoati
Shahardagi asbest kombinati, non zavodi, goʻsht va sut, v.b. mahkamalar „Qoʻstanoyasbest“ aksioner jamoatiga, „Jitiqara issiqlik energiya kompaniyasi“ davlat sanoatiga, v.b. biriktirilgan.

## Ijtimoiy soha
Ijtimoiy sohada 8 maktab, 2 bolabogʻcha, madaniyat uyi, mehmonxona, 6 kutubxona, kinoteatr, tuman kasalxonasi, shifoxona, v.b. mahkamalar faoliyat yuritmoqda. Shaharda oromgoh barpo etilgan. Aholisi temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali qoʻshni qishloqlar bilan aloqa boʻladi.

## Manbalar

## Havolalar
* ofitsialniy sayt rayona 
* neofitsialniy sayt goroda
South Rosemary (Shimoliy Karolina)

**South Rosemary** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Halifax County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
2843 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).

## Geografiyasi
Maydoni — 15,9&nbsp;km2. Shundan 15,9&nbsp;km2 quruqlik, 0,0&nbsp;km2 esa suv maydoni.

## Manbalar
Shoʻrtandi (daryo)

**Sho'rtandi** — To'bil daryosining oqimidagi daryo. Qo'stanoy viloyatining Jitiqara tumanida jolashgan. Uzunligi 74 km, suv yig'iladigan joyi 1200 km². To'rg'ay yassi tog'ining g'arbida, Shevchenko shishlog'idan 1 km masofadagi buloqlardan boshlanib, Glebovka qishlog'ida To'bilga so'ng tomonidan quyiladi.

## Manbalar
Wanchese (Shimoliy Karolina)

**Wanchese** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Dare County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
1527 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).

## Geografiyasi
Maydoni — 14,1&nbsp;km2. Shundan 12,1&nbsp;km2 quruqlik, 2,0&nbsp;km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 2 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Weddington (Shimoliy Karolina)

**Weddington** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Mecklenburg County va Union County (North Carolina)|Union County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
9029 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Geografiyasi
Maydoni – 41,2&nbsp;km2. Shundan 40,9&nbsp;km2 quruqlik, 0,3&nbsp;km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 186 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
White Lake (Shimoliy Karolina)

**White Lake** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Bladen County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
581 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Geografiyasi
Maydoni — 6,5&nbsp;km2. Shundan 2,3&nbsp;km2 quruqlik, 4,2&nbsp;km2 esa suv maydonidir. Dengiz sathidan oʻrtacha 26 m balandlikda joylashgan.

## Manbalar
Whitsett (Shimoliy Karolina)

**Whitsett** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. Guilford County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
714 nafar aholi istiqomat qiladi (2006).

## Geografiyasi
Maydoni — 7,3&nbsp;km2. Shundan 7,3&nbsp;km2 quruqlik, 0,0&nbsp;km2 esa suv maydonidir.

## Manbalar
Wrightsboro (Shimoliy Karolina)

**Wrightsboro** — AQShning Shimoliy Karolina shtatida joylashgan shahar. New Hanover County okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi
4496 nafar aholi istiqomat qiladi (2000).

## Geografiyasi
Maydoni — 27,8&nbsp;km2. Shundan 27,8&nbsp;km2 quruqlik, 0,0&nbsp;km2 esa suv maydonidir.

## Manbalar
Kubik metr

**Kubik metr** (m³, kubometr) – hajm oʻlchov birligi; yonlari 1 metr uzunlikka ega kub hajmiga teng.

1 m³ = 1000&nbsp;dm³ = 1 000 000&nbsp;sm³ = 1 000 000 000&nbsp;mm³ = 1 000&nbsp;litr ≈ 35,3&nbsp;kubik&nbsp;fut ≈ 1,31&nbsp;kubik&nbsp;yard ≈ 6,29&nbsp;barrel.

Toza suvning kubometri uning eng katta zichligi (3,98 °C) haroratida va standart atmosfera bosimida (101,325 kPa) 1000&nbsp;kg = 1&nbsp;tonnaga teng massaga ega boʻladi. 0&nbsp;°Cda, suvning muzlash haroratida, suvning kubometri bir oz yengil – 999,972&nbsp;kg.

Kubik metr suvni isitish uchun 0 dan 100 gradus haroratgacha 100 000 kilokaloriya (100 MKal) yoki 116,299 kilovatt-soat talab etiladi.
Sarikoʻl (Qoʻstanoy viloyati)

**Sarikoʻl** — Qoʻstanoy viloyati Sarikoʻl tumanining maʼmuriy markazi (1928-yildan buyon). Viloyat markazi sanalmish Qoʻstanoy shahridan sharqqa tomon 135&nbsp;km masofa, Sarikoʻl koʻlining gʻarbiy tarafida joylashgan. Aholisi 9,214 kishi (2012). Poydevori 19 asrning oxirlarida qurilgan. 1922 — 97 y. Uritskoe deb nomlandi.

## Sanoati
Sarikoʻlda taʼmirlash-mex., non, moy va chanqoq bosti ichimliklar zavodlari, tegirmon v.h. faoliyat yuritmoqda. Sarikoʻl orqali Qoʻstanoy — Koʻkshetov avtomagistrali oʻtadi.

## Aholisi
1999-yili qishloq aholisi 10,284 kishini, (5,011 nafari erkaklar va 5,273 nafari ayollar) 2009-yilda esa qishloq aholisi 9,469 kishini tashkil qildi (4,594 nafari erkaklar va 4,875 nafari ayollar).

## Manbalar
Trest

**Trest** (ing. trust) — korxonalar, firmalar birlashmasi. Sanoat monopoliyalarining 20-yillardagi en yuqori shakli. T. tarkibiga kirgan ishtirokchilar oʻz ishlab chiqarishsavdo mustaqilligini yoʻqotadi va bu sohalardagi faoliyatida markaziy boshqarma qaroriga amal qiladi. Oʻzbekistonda 1930—90 yillarda qurilish, avtomobil transporti, tayyorlov, qishloq xoʻjaligi.ning tashkiliy tuzilmalari (mas., sovxozlar T.i). 

## Yana qarang
* Kartel
* Sindikat
* Konsern
Konsern

**Konsern **— rasmiy jihatdan mustaqil boʻlgan, koʻp tarmoqli korxonalar (sanoat, savdo, transport va bank kabi turli soha korxonalari) ning majmuini oʻz ichiga oluvchi birlashma. Odatda bunday birlashma maʼlum ishlab chiqarish faoliyatini bosqichma-bosqich ravishda amalga oshirish uchun zarur boʻlgan turli soha korxona va tashkilotlaridan tuziladi. Bunda bosh tashkilot qolgan ishtirokchilar faoliyati ustidan moliyaviy nazorat olib boradi. Hozirda sunʼiy monopoliyalarning sanab oʻtilgan shakllari orasida konsernlar keng tarqalgan.

**Konsern** (concern — ishtirok, manfaat) — manfaatlar, shartnomalar, kapital, hamkorlikdagi faoliyatda ishtirok umumiyligi asosida uyushgan korxonalarning yirik birlashmasi. Konsern diversifikatsiyasn asosida tarkib topadigan yirik, koʻp tarmoqli korporatsiya. Aksariyat hollarda korxonalarning bunday guruhlari shu korxonalar aksiyalarining asosiy qismini oʻz qoʻlida toʻplagan bosh korxona (xolding) atrofida birlashadi. K. tarkibiga (sanoat, transport, savdo, bank sohasi) turli tarmoqlarga tegishli, ayrim hollarda, dunening koʻpgina mamlakatlarida joylashgan oʻnlab va yuzlab korxonalar ixtiyoriy asoslarda kiradi. Turli mintaqalarda joylashgan, ayrim tovarlarni ishlab chikaradigan va K.ga nominal kiradigan korxonalar bosh kompaniyaning shoʻba filiallari, shoʻba kompaniyalari hisoblanib, oʻz xoʻjalik mustaqilligini saqlab qoladi. Amalda K. tarkibidagi korxonalar ilmiy-texnikaviy va ishlab chiqarish taraqqiyoti, shuningdek, investitsiya, moliya, tashqi iqtisodiy faoliyat, korxonalarga xizmat koʻrsatishni tashkil etish sohalaridagi vazifalarni markazlashtirish asosida faoliyat koʻrsatadi. Korxonalar umumiy moliya, yagona ilmiy-texnika potensiali va kooperatsiyalashgan barqaror aloqalarga ega boʻladi. Ayrim K.lar murakkab mahsulotlarni tayyorlashning jami ishlab chiqarish tsiklini amalga oshirish mumkin. Tarmoq va tarmoqlararo K.lar bor. Bir korxona faqat bir K.ga kira oladi.

K. dastlab Birinchi jahon urushi yillarida (1914—18) tashkil topgan. Hozirgi davrda, ayniqsa, rivojlangan mamlakatlarda sanoat, transport, savdo, bank, sugʻurta, aloqa, matbuot, radio-televideniye kompaniyalarini birlashtiradigan, xalqaro darajada faoliyat koʻrsatadigan, jahon mamlakatlarida shoxobchalari keng rivoj topgan K. bor. Xalqaro K.lar transmilliy K. deb ataladi.

Bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitlarida Oʻzbekistonda 1991-yil oktabrdan boshlab moddiy ishlab chiqarish bilan bogʻliq tarmoq vazirliklari oʻrnida yirik K.lar tashkil qilindi ("Oʻzkimyosanoat", "Oʻzdavmashkonsern", "Radioelektrontexasbob", "Oʻzbaliq", "Oʻzavtoyoʻl" va boshqalar).

Qodirjon Yusupov.

## Yana qarang
* Kartel
* Konsorsium
* Sindikat
* Trest

## Manbalar
Kartel

**Kartel** — bitta sanoat tarmogʻidagi bir necha korxonalarning uyushmasi boʻlib, uning ishtirokchilari ishlab chiqarish vositalari va mahsulotlariga oʻz mulkiy egaligini saqlab qoladi, yaratilgan mahsulotlarni sotish esa kvota, yaʼni mahsulot ishlab chiqarish umumiy hajmidagi har bir ishtirokchining ulushi, sotish narxlari, bozorlarning boʻlib olinishi va hokazo boʻyicha kelishuv asosida amalga oshiriladi.

**Kartel**, kartel bitimlari (ital. cartelio — qogʻoz, hujjat) — ishlab chiqaruvchilar yoki isteʼmolchilarning monopolistik birlashmalari shakli; bir tarmokdagi mustaqil korxonalar, firmalar, kompaniyalarning i.ch. va sotishning umumiy hajmlari, narxlar, sotish bozorlari, har bir ishtirokchining hissasi, ishchi kuchi yollash va b. toʻgʻrisida bitimi. K. tashkil etishdan asosiy maqsad birlashma ichida raqobatni bartaraf etish, cheklash va ushbu kelishuvda qatnashmagan firmalar tomonidan boʻladigan tashqi raqobatni bostirish yoʻli bilan foydani oshirishdan iborat.

K.lar i.ch.ning konsentratsiyalashuvi va kapitalning markazlashuvi bilan bogʻliq holda 19-asr oxirida paydo boʻldi. 20-asrning 1-yarmida Germaniyada keng tarqaldi. Amerikada trestlarga qarshi qonunlar chiqarilib, ayrim sohalarda K. tuzish taqiqlandi, lekin shunga karamay, maxfiy K. bitimlari davom etdi. K. 20-asrning 20—40-y.lari oʻrtasida sanoatning koʻpgina sohalarida avj oldi.

hozirgi davrda bir qator mamlakatlarda K. bitimlari tuzish monopoliyaga qarshi qonunchilik bilan taqiqlangan yoki ayrim tarmoqlar va i.ch. turlari yoki alohida sharoitlar doirasi bilan cheklangan. Jahonda son jihatidan unchalik koʻp boʻlmagan ishlab chiqaruvchilar oʻrtasida muayyan bir tovar boʻyicha jahon bozorini oʻzaro boʻlib olish, raqobat darajasidan ortiq boʻlgan foyda olish, xonavayronlik raqobatiga yoʻliqmaslik maqsadlarida xalqaro K. bitimlari tuzildi.

hozirgi sharoitlarda ham bir qancha qudratli xalqaro K.lar mavjud, OPEK unga yorqin misol boʻla oladi. Bozor monopoliyasiga karshi kurashda mayda va oʻrta biznes K. bitimlaridan unumli foydalanadi.

Risolat Ishmuratova..

## Manbalar
Sindikat

**Sindikat** — bir turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi bir necha korxonalarning birlashmasi. Bunda ishlab chiqarish vositalariga mulkchilik birlashma ishtirokchilarining oʻzida saqlanib qolgani holda, ular tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot maxsus tashkil etilgan yagona sotish tashkiloti orqali amalga oshiriladi.

**Sindikat** (lot. sindicatus — ishonchli, vakil) — 1) bir turdagi mahsulotlar ishlab chiqaradigan korxonalar birlashmasi. Mahsulotni yagona savdo tarmogʻi orqali birgalashib sotishni tashkil etish maqsadlarida tuziladi. S. taʼsis etgan umumiy savdo shirkati S.ning har bir aʼzosi bilan savdosotiq toʻgʻrisida shartnoma tuzadi. Banklar ham S. tashkil etishlari mumkin. Bank Si aʼzolari guruhning har qanday aʼzosi chiqargan qimmatli qogʻozlarni sotib oladi; 2) investitsiya dilerlari guruhi; investorlar oʻrtasida tarqatish uchun qimmatli qogʻozlarning navbatdagi yoki yangi emissiyasini sotib olishga rozilik bildirganlaridan keyin S. tuzilgan hisoblanadi. 

## Yana qarang
* Kartel
* Trest
* Konsern
Konsorsium

Konsorsium — tadbirkorlarning yirik moliyaviy operatsiyalarini birga amalga oshirish maqsadida birlashuvi (masalan, yirik miqyosli loyihalarga juda kata miqdorda va uzoq muddatli kredit berish yoki investitsiyalar qoʻyish).

**Konsorsium** (lotincha consortium -shirkat, ishtirok etish) — kompaniyalar, banklarning kapitaltalab, juda keng koʻlamdagi iqtisodiy loyihani amalga oshirish yoki qarzlarni hamkorlikda joylashtirish uchun tuzilgan vaqtinchalik birlashmasi. K. aʼzolarining huquq va majburiyatlari K. toʻgʻrisidagi bitimda belgilab qoʻyiladi. Qoʻyilgan vazifani bajarish uchun K. ishtirokchilari badallari hisobidan yagona moliya va moddiy fondlar barpo etadi, byudjet mablagʻlari va bankdan kredit oladi. K. oʻz buyurtmachilari oldida hamkorlikda javobgar hisoblanadilar. Vazifa bajarilgach, K. tarqaydi. Dastlab K. bank sohasida maydonga kelgan. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida mamlakatda chet el firmalari va banklari bilan hamkorlikda K.lar vujudga keladi. 

## Yana qarang
* Kartel
* Konsern
* Sindikat
* Trest

## Manbalar
Choʻn-Ariq (Toʻqtoʻgʻul tumani)

**Choʻn-Ariq** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Jalolobod viloyati Toʻqtoʻgʻul tumaniga qarashli qishloq.   Ketmon-Tepa ovul okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi

Aholisi - 3 273 kishi.

## Manbalar
Eshkakoyoqli qisqichbaqa

**Eshkakoyoqli qisqichbaqa** (Soreroba) — qisqichbaqasimonlar sinfiga mansub umurtqasiz hayvonlar turkumi (baʼzan kenja sinfi). Uzunligi 0,1 mm — 3 sm, ayrim parazit turlari 30 sm gacha. Gavdasi murakkab bosh (unga 1 koʻkrak boʻgʻimi ham kiradi), 5 boʻgʻimli koʻkrak va 4 boʻgʻimli qoringa boʻlinadi. Qorin boʻlimida oyoqdari boʻlmaydi; bu boʻlim ayri oʻsimtali telson bilan tugaydi. Faqat nauplius koʻzchasi bor. Antennulalari uzun boʻlib, sezgi organi, suzish va suvda muallaq turish vazifasini bajaradi. Eshkakoyoq suzganda koʻkrak oyoklar eshkak rolini oʻynaydi (nomi shundan). Tana yuzasi orqali nafas oladi. Eshkakoyoqli baliqlar va ularning chavoqlari, moʻylovli kitlar va boshqalar suv hayvonlari uchun oziq. Bir qancha turlari suv hayvonlari, koʻproq baliqlarda parazitlik qiladi. Tana shakli yashash tarziga bogʻliq. Suv qaʼrida yashaydigan eshkakoyoqli qisqichbaqa tanasi suyri shaklda boʻlib, juda uzun tukli oʻsimtalarga ega; suv tubida yashaydigan eshkakoyoqli qisqichbaqa tanasi yassi, tana oʻsimtalari kalta; parazit turlarining tanasi yashash tarzi taʼsirida regressiv oʻzgarib, kuchli morfofiziologik degeneratsiyaga uchraydi (sakkulina). Ayrim turlari odam organizmida parazitlik qiluvchi tasmasimon va toʻgarak chuvalchanglarning oraliq xoʻjayini (mas, chuchuk suvlarda yashaydigan sikloplar tanasida keng tasmasimon chuvalchang va rishta lichinkalari uchraydi). 6000 dan ortiq turi maʼlum. Chuchuk suv va dengizlarda planktonning asosiy qismini tashkil etadi. Chuchuv suv havzalarida, jumladan Oʻzbekistonda sikloplar, dengizlarda kalanuslar keng tarqalgan.
Toʻqtagʻul (qishloq)

**Toʻqtagʻul** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Jalolobod viloyati Toʻqtoʻgʻul tumaniga qarashli shaharcha, tuman markazi. Bu nom qirg‘iz xalq shoiri Toʻqtagʻul Satilgʻanov sharafiga berilgan. Sobiq nomi - Muztoʻr boʻlgan. 2012-yilda Toʻqtagʻul shaharchasi shahar maqomini olgan.
## Tarixi
2012-yil 23-mart oyidagi Qirg‘iziston Respublikasi Hukumatining 198-sonli qarori bilan tasdiqlangan Ma’muriy-hududiy islohot konsepsiyasi asosida shaharchaga 2012-yilning 28-sentabrida “Shahar” maqomi berilgan.  .

1960-yillarda hozirgi Toʻqtagʻul shahri joylashgan joy qum tepalik va adirliklardan iborat boʻlgan. 1968-1969-yillardan buyon suv ombori qurilishi natijasida ketmontepaliklar katta ziyon ko‘radi, mahalliy aholi o‘z uy-joylarini, go‘zal maskanlarini tashlab, shu qir-adirga ko‘chib o‘tishga majbur bo‘ldilar. Ketmontepaning ziyoli, mehnatkash xalqi ko‘p qiyinchiliklarga qaramay, tuman markazi Toʻqtagʻulni shaharga aylantirib bormoqda. 1928-yildan Toʻqtagʻul posyolkasi sifatida tashkil etilgan. 1996—2012-yillarda Toʻqtagʻul posyolka hokimiyati maqomida boʻlgan.

## Aholisi

Aholisi - 16 429 kishi.

## Manbalar
Qamishli (Qoʻstanoy viloyati)

**Qamishli qishlogʻi** () — Qoʻstanoy viloyati Qamishli tumanining m’amuriy markazi. Sverdlov qishloq okrugining maʼmuriy markazi. Aholisi 4972 kishi (2012).

## Aholisi
1999-yili qishloq aholisi 5,487 kishini, (2,769 nafari erkaklar va 2,718 nafari ayollar) 2009-yilda esa qishloq aholisi 5,344 kishini tashkil qildi (2,564 nafari erkaklar va 2,780 nafari ayollar).

## Iqtisodiyot

1957-yilda mahalliy kolxoz negizida “Qamisti” gʻallachilik xoʻjaligi tashkil etilib, 1994-yilda “Qamisti” kooperativ korxonasiga aylantirildi. Hozirgi kunda korxona "Ar-Agro Kamysty" qishloq xo'jaligi ishlab chiqarish kooperativi deb ataladi.

## Manbalar
Tobyl (shahar)

**Tobyl** — Qoʻstanoy viloyati Qoʻstanoy tumanidagi qishloq, tuman markazi. Viloyat markazi — Qoʻstanoy shahridan sharqqa tomon 5&nbsp;km masofada, Toʻbil daryosining oʻng yoqasida oʻrmonli hududda joylashgan. Aholisi 23,580 kishi (2012). Poydevori 1863-yili qurilgan.

## Iqtisodiy va ijtimoiy soha
Tobylda maxsus mashina ishlab chiqarish zavodi, qurilish materiallarini ishlab chiqaruvchi korxona, mashina-traktor taʼmirlash ustaxonasi, Toʻbil oʻrmon xoʻjalik korxonasi, pivo zavodi, navvoyxona, v.b. korxonalar, shirkatlar va MChB faoliyat yuritmoqda. Qishloqda tuman kasalxonasi, shifoxona, 3 ta oʻrta, 1 sakkiz yillik maktab, madaniyat uyi, klub, stadion, v.h. tibbiyot mahkamalar faoliyat yuritmoqda. Tobyl orqili Qoʻstanoy — Mendiqara — Petropavlovsk avtomobil yoʻli oʻtadi.

## Aholisi
1999-yili qishloq aholisi 20,117 kishini, (9,637 nafari erkaklar va 10,480 nafari ayollar) 2009-yilda esa qishloq aholisi 22,908 kishini tashkil qildi (10,826 nafari erkaklar va 12,082 nafari ayollar).
## Tibbiyot
* Markaziy tuman kasalxonasi

## Taʼlim
* Nurjan Nayshabaev nomli maktab
* Ostrovskiy nomli № 1 maktab
* Tobyl № 2 oʻrta maktab
* Tobyl maktab-gimnaziya
* Tobyl xoʻjalik kolledji
* Tobyl musiqa maktabi

## Sport va madaniyat
* BYSM (bolalar-yoshlar sport maktabi)
* „Oltin don“ madaniyat uyi
* „Tobyl“ stadioni

## Ibodatxonalar
* Manday botir masjidi
* Pravoslavik xram

## Transport
Qishloq chetida yirik xalqaro va shahararo avtomabil yoʻllari oʻtgan. AH7 Osiyo marshruti (Yekaterinburg-Karachi). Qoʻstanoy shahri bilan „Qoʻstanoy-Tobyl“ avto yoʻli orqali bogʻlanadi.

## Manbalar
Chet-Buloq (Toʻgʻiz-Toʻra)

**Chet-Buloq** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Jalolobod viloyati Toʻgʻiz-Toʻra tumaniga qarashli qishloq.   Kargalik ovul okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi

Aholisi - 1 003 kishi.

## Manbalar
Abadiy dvigatel

**Abadiy dvigatel** (lot. *Perpetuum mobile*) — bir marta harakatga solib yuborilgandan keyin cheksiz uzoq vaqt oʻz-oʻzidan ish bajara oladi, deb faraz qilingan mashina. Energiyaning saqlanish qonuni kashf etilmasdan oldin, asrlar davomida odamlar sarflangan energiyadan koʻproq ish bajarishga imkon beradigan mashinani yaratishga urinib keldilar. Bunday mashinaga, hatto, „Abadiy dvigatel“ deb nom ham berilgan. Abadiy dvigatelning turli-tuman loyihalari taklif qilingan, lekin abadiy dvigatel qurish mumkin ekanligini tabiatning asosiy qonunlari uzil-kesil inkor qiladi. Tashqaridan energiya olmay, oʻz-oʻzidan ish bajara oluvchi mashina shartli ravishda birinchi tur abadiy dvigatel deyiladi. Energiyaning saqlanish va bir turdan ikkinchi turga aylanish qonuniga asosan har qanday ish faqat energiya hisobiga bajariladi. Shuning uchun bunday abadiy dvigatelning boʻlishi mumkin emas. Taklif qilingan koʻpchilik abadiy dvigatel loyihalarida ogʻirlik kuchi taʼsiriga umid qilinadi. Shunday loyihalardan biri rasmda koʻrsatilgan. Unda zalvar massa (zoldir) berk yoʻlda harakatlanadi.

Bunda zoldir pastga tushganda uni yuqoriga koʻtarish uchun sarflangan ish miqdoriga teng ish qaytadi. Shuning uchun bunday mexanizm sarflangan dastlabki energiya zaxirasi hisobiga ishlaydi. Bu zaxira tugagach, mexanizm ham toʻxtaydi. Jismni sovita borib, uning issiqligini toʻla-toʻkis ishga aylantiruvchi mashina (issiqlik mashinasi) shartli ravishda ikkinchi tur abadiy dvigatel deyiladi. Bundam abadiy dvigatel energiyaning saqlanish va bir turdan ikkinchi turga aylanish qonuniga zid kelmaydi. Lekin biror manba (mas, okeanlar, atmosfera)dagi issiqlikni butunlay ishga aylantiruvchi tabiiy jarayon mavjud emas. Shuning uchun termodinamikaning ikkinchi qonuniga asosan bunday abadiy dvigatel ham boʻlishi mumkin emas. Abadiy dvigatellarni yasash mumkin emasligi materiya va harakatning haqiqatan abadiy ekanligidan, tabiat hodisalarining muayyan qonunlar asosida rivojlanib turishidan darak beradi.

## Manbalar
Arimjon (Novken tumani)

**Arimjon** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Jalolobod viloyati Novken tumaniga qarashli qishloq.   Soqoldi ovul okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi

Aholisi - 2 124 kishi.

## Manbalar
Qoʻchqorota (shahar)

**Qoʻchqor-Ota** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Jalolobod viloyati Novken tumaniga qarashli shahar.

## Aholisi
2017-yil 1-yanvar holatiga koʻra, shahar aholisi soni 16 200 kishini, 2003-yil boshida esa 18114 kishi, shundan qirgʻizlar 11344 (67,4%), oʻzbeklar 4342 (25,8%), ruslar 202 (1 ,2%). , 943 nafar (5,6%) boshqa millat vakillarini tashkil qiladi.

## Manbalar
Ayri-Tom (Ola-Buqa tumani)

**Ayri-Tom** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Jalolobod viloyati Ola-Buqa tumaniga qarashli qishloq. Pervomayskiy ovul okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi

Aholisi - 4 377 kishi.

## Manbalar
Ion

**Ion** bu zaryadlangan atom yoki molekula boʻlib, unda elektronlar soni protonlar soniga teng emas va shuning hisobiga ion zaryadlangan zarracha hisoblanadi.

**Ionlar** (yunoncha: ion — borayotgan, harakatlanayotgan) — zaryadlangan zarralar; atom yoki atomlar guruhi (molekulalar, radikallar va b.) elektron (yoki zaryatlangan zarracha) qabul qilganda yo yoʻqotganda hosil boʻladi. "I." tushunchasi va terminini 1834-yilda ingliz olimi M.Faradey birinchi boʻlib tatbiq etgan. U ishqorlar, kislotalar, tuzlarning suvdagi eritmalari elektr oʻtkazuvchanligi I. harakatiga bogʻliq deb hisobladi. Eritmalarning manfiy qutb (katod)ga harakatlanadigan musbat zaryadli I. kationlar, musbat qutb (anod)ga harakatlanadigan zaryadli I. anionlar deyiladi. I. zaryadining kattaligi elektron zaryadiga karrali nisbatdadir: mas, atom 1, 2, 3, ... elektron yoʻqotganda yoki qabul qilganda shunga mos ravishda 1, 2, 3 va hokazo zaryadli I. hosil boʻladi. Elektrolit eritmasida I. erituvchi bilan oʻzaro taʼsir etishi tufayli barqaror boʻladi. I. mavjudligi sababli eritmalar elektr tokini oʻtkazadi (qarang Elektrolitik dissotsiatsiya). Atomdan elektron ajralib, kation hosil boʻlayotganda maʼlum miqdorda energiya sarflanadi va uni atomning ionlash potensiali deyiladi. I. ning xossalari ularning kattaligi va elektron qobigʻining tuzilishiga, zaryadning ishorasi hamda miqdoriga bogʻliq.

I. organizmda moddalar almashinuvi jarayonida faol qatnashadi. I. atmosferada boʻladigan oʻzgarishlarda muhim rol oʻynaydi (qarang Atmosfera elektri, Ionosfera).

Ad:Smirnov B. M., Kompleksnie ioni, M., 1983; Krestov G.A., Termodinamika ionnix protsessov v rastvorax, 2 izd., L., 1984.

## Manbalar
Proton

**Proton** ( — *protos* — birinchi), r — musbat elektr zaryadi u=1,602191710~" Kl ga ega barqaror elementar zarra. Tinch holatdagi massasi tr = 1,672610~27 kg ga, spini 1/2 ga va magnit momenti sr=2,792782 syad ga (syad — yadro magneto-ni) teng. Proton kuchli, elektromagnit, kuch-siz va gravitatsion oʻzaro taʼsir ja-rayonlarida qatnashadi va u barionlar sinfiga kiradi; Fermi —Dirak statistikasiga boʻysunadi. U vodorodning eng yengil izotopi — protiyning yadrosi hisoblanadi. Barcha modda atomlarining asosiy massasini protonlar tashkil qiladi.

Proton barcha kimyoviy elementlar atomining yadrosi tarkibiga kiradi. Yadrodagi Protonlar soni kimyoviy elementning atom raqamini, yaʼni D. I. Mendeleyev davriy sistemasitsags oʻrnini bildiradi. Chunonchi, vodorod atomi yadrosi 1 ta Protondan tashkil topgan. Proton — birlamchi kosmik nurlarning asosiy qismi. Zaryadlangan zarralar tezlatkichlarida olingan Proton dastalari yadro fizikasi va elementar zarralar fi-zikasida asosiy tajriba quroli hisoblanadi. Radioaktivatsiya tahlilida, shuningdek, radioaktiv izotoplarni olishda Protondan foydalaniladi.

Tabiatda Protonga antizarra hisoblanuvchi antiproton ham mavjud. Antiprotonning hamma zaryadlarining ishorasi Proton zaryadlariga teskari boʻladi.

Proton haqidagi tasavvur 1910-yillarda barcha yadrolar vodorod atomi yadrosidan tuziladi, degan gipoteza tarzida yuzaga keldi. 1919—20 yillarda E. Rezerford boshqa elementlardan a-zarralar urib chiqargan vodorod yadrolarini tajribada kuzatdi va u 20-yillarda fanga "Proton" terminini kiritdi. Elementlar tartib rakamlarining atom massalaridan kichikligi haqidagi masala.neytronning topilishi bilan 1932-yilda uzil-kesil hal qilindi.
## Manbalar
Kaltak (Qadamjoy tumani)

**Kaltak** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Botken viloyati Qadamjoy tumaniga qarashli qishloq.   Uch-Qoʻrgʻon ovul okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi

Aholisi - 1 297 kishi.

## Manbalar
Andaraq (Laylak tumani)

**Andaraq** (; ) — Qirgʻiziston Respublikasining Botken viloyati Laylak tumaniga qarashli qishloq. Sumbula ovul okrugi tarkibiga kiradi, okrug markazi. Iskra qishlogʻiga tutash. 2009-yilgi aholi sanogʻiga koʻra, Andaraqning aholisi oʻsha yili 5&nbsp;997 kishi boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Oqsuv (Laylak tumani)

**Oqsuv** () — Qirgʻiziston Respublikasining Botken viloyatida joylashgan Laylak tumaniga qarashli qishloq. Oqsuv ovul okrugi tarkibiga kiradi, okrug markazi. 2009-yilgi aholi sanogʻiga koʻra, Oqsuvning aholisi oʻsha yili 3 114 kishi boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Tulki

**Tulki** — itlar oilasi sutemizuvchilar bir nechta turining umumiy nomi. Ushbu guruhning faqat 11 ta turigina xususan tulkilar () turiga kiritiladi. Eng tanish va koʻp tarqalgan vakili — oddiy tulkidir (*Vulpes vulpes*). Tulkilar butun dunyo boʻyicha koʻpchilik xalqlarning oʻgʼzaki ijodida uchraydi.

Itlar filogeniyasi boʻyicha hozirgi zamon tasavvurlariga muvofiq ushbu maqolada foydalanilayotgan izohdagi tulkilar guruhi — polifiletik, shunday ekan, takson sifatida foydalanishga yaroqsiz.

## Guruhga kiritiluvchi turlar

Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan sabablarga koʻra "tulki" atamasi maʼnosini zoologik turlar qatorida qatʼiy qiyoslash imkoni yoʻq. Umuman olganda, oʻziga xos "tulki" tashqi koʻrinishiga asoslangan subyektiv baholash mezonlariga tayangan holda, quyidagi hayvonlarni tulkilar deb hisoblash mumkin:

* ***Boʻrilar''' (Caninae)'' kenja oilasi
**  turi
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
**  (koʻpincha (''Vulpes'') turi bilan birlashtiriladi. qar.) turi
*** 
**  turi
*** 
*** 
**  turi
***  
**  turi
*** 
**  turi
*** 
** , yoki ''Pseudalopex'' turi
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
* ***Katta quloqli tulkilar*' (Otocyoninae)* kenja oilasi
**  turi
*** 

## Yana qarang

* Itlar
* Tulkilar
* Qora-qoʻngʻir tulki
* Tulkicha (yulduzlar turkumi)

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 

## Havolalar
*
Qadamjoy

**Qadamjoy** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Botken viloyati Qadamjoy tumaniga qarashli shahar tipidagi qishloq.

## Aholisi

Aholisi - 6 732 kishi.

## Manbalar
2013

**2013-yil** (**MMXIII**) seshanba kunida boshlangan oddiy (kabisa emas) yildir. 3-ming yillik va 21-asrning 13-yili, 2010-larning esa 4-yilidir. Birlashgan Millatlar Tashkiloti 2012-yilni *Xalqaro suv hamkorligi yili*, *Xalqaro [[Kino|kinoa]] yili* va *Xalqaro rivojlanayotgan kichik orol-davlatlar yili* deb atagan. Oʻzbekistonda 2013-yil *Obod turmush yili* deb nomlandi.
## Bilmadm

## Manbalar
Bujum (Botken tumani)

**Bujum** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Botken viloyati Botken tumaniga qarashli qishloq.   Qora-Buloq ovul okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi

Aholisi - 7 416 kishi.

## Manbalar
Apkan (Botken tumani)

**Obqand** () — O'zbekiston Respublikasi  Farg'ona viloyati So'x tumani qarashli qishloq.   Suv-Boshi ovul okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi

Aholisi - 923 kishi.

## Manbalar
Doʻstlik (Botken tumani)

**Doʻstlik** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Botken viloyati Botken tumaniga qarashli qishloq.   Qora-Bogʻ ovul okrugi tarkibiga kiradi.

## Tarixi
Qirgʻiziston hududida joylashgan Tojikistonning Vorux anklavi boʻyicha bahs oʻnlab yillar davom etib, jumladan, 2021-yil 29-aprel va 2022-yil 16-sentabrdagi qurolli harbiy toʻqnashuvlar yuz bergan. 

Do‘stlik qishlog‘ida mahalliy yoshlar yo‘l, suv yo‘qligi va boshqa ijtimoiy muammolar tufayli chegara hududlarini tashlab, boshqa hududlarga ko‘chib o‘tishga majbur boʻlishgan. Qishloqda Qirgʻizistonga tegishli mobil telefon aloqasi yo'q edi. Mahalliy aholi Tojikiston mobil tarmog‘idan foydalanar edi. Qirgʻzistonning mahalliy hokimiyat idoralari chegarada yashovchi aholi muammolariga befarq boʻlgan.

Botken tumani markazidan uncha uzoq boʻlmagan Doʻstlik qishlogʻiga olib boruvchi yoʻl avvallari Tojikiston hududidan oʻtgan, biroq Tojikiston hukumati tomonidan yoʻllar yopilgan edi. Qishloq ahli esa ilojsizlikdan adirlardan, suv oʻtuvchi soylardan, jarlardan o‘tib, tuman markaziga yetib borishga majbur boʻlishgan. 

2022-yil 16-sentabrdagi qurolli toʻqnashuvlarda qishloq butunlay vayron boʻlgan. Qirg‘iziston hukumati qishloqni boshidan qurgan edi. Bu qishloq hududi hech qanday strategik ahamiyatga ega emasligini aytgan Tashiev ayirboshlashni asosli deb talqin qildi. U qishloq maydonidan kelib chiqqan holda yer va qo'shimcha yangi qurilish uchun kompensatsiya olinganini Qirgʻiz parlamentida maʻlum qildi. 

Doʻstlik ovuli 2025-yilning fevral oyida Qirgʻiziston Respublikasining  Botken viloyati Botken tumani tarkibidan Tojikiston Respublikasining tarkibiga oʻtkazildi.

## Geografiyasi
Qishloq Botken viloyatining markaziy qismida, Tojikiston bilan davlat chegarasi yaqinida, Isfara daryosining oʻng qirgʻogʻida, viloyat va tumanning maʼmuriy markazi Botken shahriniing gʻarbidan taxminan 16 kilometr olislikda (toʻgʻri chiziqda) joylashgan. Balandligi - dengiz sathidan 948 metr.

## Aholisi
Qirgʻiziston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasining hisob-kitoblariga koʻra, 2023-yil boshida qishloq aholisi 385 kishini tashkil qilgan.

## Manbalar
Oykoʻl (Laylak tumani)

**Oy-Koʻl** () — Qirgʻiziston Respublikasining  Botken viloyati Laylak tumaniga qarashli qishloq.   Toʻqqiz-Buloq ovul okrugi tarkibiga kiradi.

## Aholisi

Aholisi - 943 kishi.

## Manbalar
Iskra (Laylak tumani)

**Iskra** () — Qirgʻiziston Respublikasining Botken viloyati Laylak tumaniga qarashli qishloq. Sumbula ovul okrugi tarkibiga kiradi. Andaraq qishlogʻiga tutash. 2009-yilgi aholi sanogʻiga koʻra, Iskraning aholisi oʻsha yili 2&nbsp;177 kishi boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Charix

**Charix** — Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommuna. Ain departamenti Nantua tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
265 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 14,2 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 18,6&nbsp;km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 580 – 1046 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Chaley

**Chaley** — Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommuna. Ushbu kommuna Ain departamenti Belley tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
106 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 22,6 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 4,7&nbsp;km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 394 – 910 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Ambérieux-en-Dombes

**Ambérieux-en-Dombes** — Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommuna. Ain departamenti Bourg-en-Bresse tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
1442 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 91,3 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 15,8&nbsp;km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 265 – 302 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Charnoz-sur-Ain

**Charnoz-sur-Ain** — Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommuna. Ain departamenti Bourg-en-Bresse tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
810 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi – har kvadrat kilometrga 122,7 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 6,6&nbsp;km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 203 – 244 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Gex

**Gex** — Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommuna. Ain departamenti Gex tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
8913 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 278,5 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 32,0&nbsp;km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 532 – 1614 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
L'Abergement-Clémenciat

**L'Abergement-Clémenciat** Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommuna. Ain departamenti Bourg-en-Bresse tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
728 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 45,2 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 16,1&nbsp;km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 206 – 272 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar
Ségny

*'Ségny* '—  Fransiyaning Rhône-Alpes mintaqasida joylashgan kommuna. Ain departamenti Gex tumani tarkibiga kiradi.

## Aholisi
1348 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 421,2 nafar kishi.

## Geografiyasi
Maydoni — 3,2&nbsp;km2. Dengiz sathidan oʻrtacha 467 – 519 m balandlikda joylashgan. 

## Manbalar