Sud pretsedenti

**Pretsedent** – bu sudning keyingi, mazmunan bir xil yoki oʻxshash ishlarni koʻrib chiqishda sudlar uchun huquqiy asos vazifasini bajaradigan qaroridir. Umumiy huquq tizimlari uchun asosiy tushuncha boʻlgan pretsedent *stare decisis* („qabul qilingan qarorlarga tayanish“) tamoyili asosida amal qiladi. Ushbu tamoyilga koʻra, ilgari qabul qilingan sud qarorlari kelajakdagi ishlarni hal etishda qoʻllaniladigan ish yuritish huquqi sifatida xizmat qiladi, bu esa huquqiy barqarorlik va oldindan bashorat qilish imkonini taʼminlaydi.

Pretsedent Umumiy huquq tizimlarini roman-german huquq tizimlaridan ajratib turadigan asosiy xususiyatdir. Umumiy huquqda pretsedent sudlar amal qilishi shart boʻlgan (majburiy) yoki ular hisobga olishi mumkin, ammo amal qilishi shart boʻlmagan (tavsiyaviy) boʻlishi mumkin. roman-german huquq tizimlarida esa, asosan, toʻliq kodifikatsiya qilingan qonunlar va batafsil normativ hujjatlar ustuvor boʻlib, pretsedentga kam eʼtibor qaratiladi (qarang: Oʻzgarmas sud amaliyoti). Bunday tizimlarda sudyalar asosan faktlarni aniqlash va qonun normalarini qoʻllashga yoʻnaltiriladi.

Umumiy huquq tizimlaridagi sudlar koʻp jihatdan sud amaliyotiga tayanadi. Bu muayyan masalalar yoki mavzular boʻyicha oldingi sud qarorlari bilan oʻrnatilgan pretsedentlar va huquqiy tamoyillar toʻplamini anglatadi. Sud amaliyotining rivojlanishi ushbu qarorlarni advokatlar, sudlar va keng jamoatchilik foydalanishi uchun huquqiy hisobotlarda tizimli ravishda nashr etish va indekslashga bogʻliq.

Umuman olganda, huquqiy pretsedent quyidagicha boʻlishi mumkin:
* qoʻllash (agar pretsedent majburiy boʻlsa) / qabul qilish (agar pretsedent tavsiyaviy boʻlsa), agar oldingi qarorga asos boʻlgan tamoyillar keyingi ishning masalalarini baholash uchun tegishli ravishda ishlatilgan boʻlsa;
* farqlash, agar oldingi qarorga asos boʻlgan tamoyillar muayyan faktik vaziyatlarga xos yoki ularga asoslangan deb topilsa va keyingi ishdagi faktlarning yoʻqligi yoki sezilarli farqi tufayli qoʻllanilmasa;
* oʻzgartirish, agar ayni sud yuqori instansiya sudining koʻrsatmasiga koʻra, oʻsha ishni qayta koʻrib chiqishda oldingi qarorning bir yoki bir necha qismini oʻzgartirgan boʻlsa;
* bekor qilish, agar yuqori sud yoki oʻsha sudning oʻzi yangi ish doirasida oldingi qaror tamoyillarini notoʻgʻri deb topsa yoki yangi qonunchilik bilan ular oʻz kuchini yoʻqotsa, pretsedent bekor qilinadi.

## Roman-german huquq tizimida
*Stare decisis* tamoyili odatda roman-german huquq tizimlarida qoʻllanilmaydi, chunki u faqat qonun chiqaruvchi organ qonun yaratishi mumkin degan legislativ pozitivizm prinsipiga zid hisoblanadi. Buning oʻrniga roman-german huquq tizim tizimi *[[jurisprudence constante]]* doktrinasiga tayanadi. Ushbu doktrinaga koʻra, agar sud bir xil masala boʻyicha izchil va asosli qarorlar qabul qilib kelsa, avvalgi qarorlar yuqori darajada ishontiruvchi kuchga ega boʻladi, biroq ular huquqiy jihatdan majburiy hisoblanmaydi.

## Yana qarang
* Ishga havola qilish
* Bosh pretsedent
* Odat huquqi
* Qiyos
* Taqlid

## Manbalar

## Adabiyotlar
* 'Богдановская И. Ю.*, Прецедентное право. — М.: Наука, 1993. — 239 с.
* *Богдановская И. Ю.*, Судебный прецедент — источник права? // Государство и право. 2002. № 12. С. 5-10.
* *Кросс Р.*, Прецедент в английском праве. — М., 1985. — 238 с.
* *Марченко М. Н.*, Судебный прецедент: разнообразие понятий и многообразие форм проявления // Журнал российского права. 2006. № 6. С. 96-107.
* *Малиновский А. А.*, Судебная практика как источник уголовного права (сравнительно-правовые аспекты   // Международное уголовное право и международная юстиция. – 2010. – № 3. – С. 3-6.
* *Вишневский Г. А.*, Единство судебного правоприменения как способ обеспечения верховенства права // Право. Журнал Высшей школы экономики. 2011. № 2. С. 8-15.
* *Вишневский Г. А.'',  Формирование высшим судом правовой позиции как основание для возобновления производства по делу и верховенство права// Право. Журнал Высшей школы экономики. 2014. № 1. С. 70–79

## Havolalar
* Максимов А. А. Прецедент как один из источников английского права
*