Sharqiy Onadoʻli viloyati

**Sharqiy Onadoʻli mintaqasi** () - Turkiyaning geografik mintaqasi. Mintaqadagi aholisi eng zich joylashgan viloyat Van viloyatidir. Malatya, Erzurum va Elazig viloyatlarida ham aholi zich.

Shimolda Qora dengiz va Gruziya, gʻarbda Markaziy Onadoʻli mintaqasi, janubi-gʻarbda Oʻrta yer dengizi mintaqasi, janubda Janubi-Sharqiy Onadoʻli mintaqasi va Iroq, sharqda Armaniston, Ozarbayjon va Eron bilan chegaradosh.

Mintaqa Gʻarbiy Armanistonning koʻp qismini oʻz ichiga oladi va arman genotsidigacha mahalliy armanlarning katta qismi yashagan. Onadoʻli yarim oroli tarixda hech qachon hozirgi kabi „Sharqiy Onadoʻli“ deb nomlanuvchi hududni qamrab olmagan, hududga nisbatan Arman togʻlari atamasi qoʻllangan. 1920-yillarda yangi tashkil etilgan Turkiya Respublikasi tomonidan qayta nomlangan. Bu Turkiyaning mintaqadagi arman tarixini yoʻqotishga urinishi sifatida baholanadi.  

Turkiyaning yetti mintaqasi ichida eng yuqori oʻrtacha balandlik, eng katta geografik hudud va eng siyrak aholi zichligiga ega.

## Etimologiyasi

Ingliz tilidagi nomi *[[Onadoʻli|Anatolia]]* () yunoncha  dan olingan () „Sharq“ degan maʼnoni anglatadi va umuman (yunoncha nuqtai nazardan) sharqiy mintaqalarni bildiradi. Onadoʻli sharqiy chegarasi Qora dengizdan hozirgi Sharqiy Onadoʻli mintaqasining gʻarbiy qismida joylashgan Aleksandretta koʻrfazigacha boʻlgan yarim orol hisoblangan. Geografik atama sifatida bu taʼrifdan foydalanishda davom etmoqda.

Tarixan mintaqa Armaniston togʻlari yoki Gʻarbiy Armaniston deb atalgan. 1923-yilda yangi tashkil etilgan Turkiya Respublikasi arman genotsididan keyin barcha turkiy boʻlmagan joy nomlarini oʻzgartirish siyosatining bir qismi sifatida hududni „Sharqiy Onadoʻli“ deb oʻzgartirgan. 1880-yildan boshlab Armaniston nomini Usmonli imperiyasining rasmiy hujjatlarida qoʻllash taʼqiqlanadi, bu esa armanlarning mintaqadagi rolini pasaytirish maqsadida qilingan. Sulton Abdulhamid II hukumati Armaniston nomini „Kurdiston“ yoki „Onadoʻli“ kabi atamalar bilan almashtirgan. Buyuk Porte, agar Armaniston boʻlmasa, arman masalasi boʻlmaydi, deb hisoblardi. Toponimlarni „milliylashtirish“ jarayoni Turkiya Respublikasi tashkil topganidan keyin otaturkchilar davrida davom ettirilgan va jadal rivojlangan.

Mintaqa Gʻarbiy Armanistonning katta qismini oʻz ichiga oladi () va arman genotsidigacha mahalliy armanlarning katta qismi yashagan. Onadoʻli yarim oroli hech qachon „Sharqiy Onadoʻli“ deb atalgan hududni qamrab olmagan, bu esa Turkiya tomonidan mintaqaning arman tarixini oʻchirishga urinish sifatida koʻrilgan.

## Boʻlinishi
Sharqiy Onadoʻli mintaqasida toʻrtta boʻlinma mavjud:

Toʻliqligicha Sharqiy Onadoʻli mintaqasida joylashgan viloyatlar:

* Agʻri
* Bingol
* Elazigʻ
* Malatya
* Hakkari
* Igʻdir
* Kars
* Tunceli
* Van

Asosiy hududi Sharqiy Onadoʻli mintaqasida joylashgan viloyatlar:

* Ardahan
* Erzurum
* Sirnak

## Joylashuvi va chegaralari
Sharqiy Onadoʻli mintaqasi Turkiyaning eng sharqiy qismida joylashgan. Gʻarbdan Turkiyaning Markaziy Onadoʻli mintaqasi; shimolda Turkiyaning Qora dengiz mintaqasi; janubda Turkiyaning Janubi-Sharqiy Onadoʻli mintaqasi va Iroq; sharqda Sharqiy Anatoliya Kavkazorti mintaqasi va Kichik Kavkaz togʻ platosi bilan tutash Eron, Ozarbayjon, Armaniston va Gruziya bilan chegaralangan.

Viloyatning maydoni  , bu Turkiyaning umumiy maydonining 20,9% ni tashkil qiladi.

## Aholisi
Mintaqaning umumiy aholisi 5 966 101 kishini (2019-yil hisobi), 2000-yildagi aholini roʻyxatga olishda 6 100 000 kishiga yaqinni tashkil etgan. Aholi zichligi () Turkiyadagi oʻrtacha koʻrsatkichdan past ()&#x5B; ** &#x5D;. Mintaqa Turkiyada Qora dengiz mintaqasidan keyin ikkinchi eng koʻp qishloq aholisiga ega mintaqadir. Migratsiya darajasi asosan Marmara mintaqasiga yoʻnalgan. Boshqa hududlarga va xorijga migratsiya aholining tabiiy oʻsishidan yuqori. Arman genotsidigacha, mintaqada, shuningdek, Gʻarbiy Armaniston sifatida ham tanilgan mahalliy armanlarning katta qismi va qoʻshimcha ravishda gruzinlar, Pont va Kavkaz yunonlarining muhim ozchiliklari yashagan.

## Geografiyasi
Oʻrtacha balandligi . Asosiy geografik obyektlarga tekisliklar, platolar va massivlar mansubdir. Bugungi kunda vulqon faolligi kuzatilmoqda.

* Sharqiy Onadoʻli mintaqasida joylashgan Aras va Kura daryolari Turkiya hududidan tashqaridagi Kaspiy dengiziga; Furot, Dajla va Zab daryosi suvlari esa Fors koʻrfaziga quyiladi.
* Viloyat oqimlarining rejimi tartibsiz. Buning sababi; yogʻingarchilik rejimining tartibsizligi va qishki yogʻingarchilikning qor shaklida tushishi. Qor uzoq vaqt erimasdan yerga tushishi sababli daryolarning oqim tezligi pasayadi. Bahor va yoz oylarida qor erishi oqimlarning tezligini oshirishga va shiddat bilan oqishiga olib keladi. Boshqa tomondan, viloyat daryolari yuqori gidroenergetika salohiyatiga ega. Buning sababi shundaki, mintaqa balandliklar va qiyaliklardan tashkil topganligidadir.
* Butun mintaqadagi yoriqlar ustida koʻllar hosil boʻlgan. Turkiyaning eng katta koʻli Van va u bilan birga yana Childir, Nazik, Erchek, Hazar, Baliq, Hachli va Akdogʻan koʻllarii ushbu mintaqada joylashgan.

### Massiv va togʻlari

### Plato va tekisliklari

* Mintaqaning eng katta platosi Erzurum-Kars platosidir.
* Mintaqada Malatya, Elazigʻ, Bingoʻl, Mush tekisliklari va Van koʻli havzasi joylashgan.
* Mintaqadagi eng katta tekislik Igdir. Ikkinchi eng katta tekislik esa Mushdir.
### Koʻl va daryolari
#### Koʻllari

#### Daryolari

## Iqlimi

Mintaqaning yillik harorat farqi Turkiyada eng yuqoridir. Mintaqaning baʼzi hududlarida turli mikroiqlim mavjud. Misol tariqasida, Igʻdir (Ararat togʻi yaqinida) yumshoqroq iqlim shakllangan.

Viloyat Turkiyaning umumiy oʻrmon maydonining 11% ni oʻz ichiga oladi va mahalliy oʻsimliklar va hayvonlarga boy. Oʻrmonlarning koʻp qismini eman va sariq qaragʻaylar tashkil qiladi.

Viloyat gidroenergetika boʻyicha yuqori salohiyatga ega. 

## Galereya

Fayl:Iğdırdan_Ağrı_Dağı.jpg|alt=View of Mount Ararat (Ağrı in Turkish) from Iğdır| Iğdırdan Ararat togʻining ko'rinishi
Fayl:Erzurum_Cumhuriyet_Caddesi3.jpg|alt=Cumhuriyet Avenue in Erzurum| Erzurumdagi Respublika prospekti
Fayl:Erzurum_Cifte_Minareli_Sunrise.JPG|alt=The 13th-century Çifte Minareli Medrese is an architectural monument of the late Seljuk period in the city of Erzurum|13-asrga oid Çifte Minareli madrasasi Erzurum shahridagi kech Saljuqiylar davriga oid meʼmoriy yodgorlikdir.
Fayl:Erzurum,Yakutiye-W.jpg|alt=The 14th-century Yakutiye Medresesi in Erzurum| Erzurumdagi 14-asrYakutiya madrasasi
Fayl:Io_panoramic1_(Large).JPG|alt=Panoramic view of the city of Bingöl| Bingöl shahrining panoramik ko'rinishi
Fayl:Kars,_armenische_Kathedrale,_Heilige-Apostel-Kirche_Սուրբ_Առաքելոց_Եկեղեցի_(10._Jhdt.)_(40336417982).jpg|alt=The 10th-century Armenian Church of the Holy Apostles, with the Castle of Kars in the background|10-asrdagi Muqaddas Havoriylar Arman cherkovi, fonda Kars qal'asi bilan
Fayl:Kars_evleri.jpg|alt=Kars city centre| Kars shahri markazi
Fayl:Akhtamar_Island_on_Lake_Van_with_the_Armenian_Cathedral_of_the_Holy_Cross.jpg|alt=Akdamar Island and the Armenian Cathedral of the Holy Cross, a 10th-century Armenian church and monastic complex| Akdamar oroli va Armaniston Muqaddas Xoch sobori, 10-asr arman cherkovi va monastir majmuasi
Fayl:Fountain_at_Yeni_Cami_Sq._Malatya_03.jpg|alt=Ottoman era Yeni (New) Mosque in Malatya|Usmonli davriMalatyadagi Yeni (Yangi) masjidi
Fayl:Harput_kalesi-Harput-Elazığ_-_panoramio.jpg|alt=Harput Castle in Harput| Harputdagi Harput qal'asi


## Manbalar