Mikroneziya (orollar)

**Mikroneziya** – Okeaniyadagi bir guruh mayda orollar, Tinch okeanning gʻarbiy qismida. 1500 dan ortiq oroldan iborat. Eng yirik orollar guruhi: Mariana, Karolina, Marshall, Gilbert, Panaba, Nauru va boshqa. Maydoni - 2,6 ming km². Kelib chiqishiga koʻra, mar-jon va vulkan orollar. Eng baland joyi 965 m (Mariana o.larida). Doim yashil tropik oʻrmonlar va butazorlar bilan qoplangan. Kokos plantatsiyalari bor. Aholisi tropik dehqonchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.

17—19-asrlarda Mikroneziya (Karolina, Marshall va Mariana orollari) Ispaniya mustamlakasi boʻlgan. 1885-yilda Germaniya Marshall o.larini Ispaniyadan tortib olgan, 1898-yilda esa Karolina va Mariana o.larini sotib oldi. 1914-yilda orollarni yaponlar bosib oldilar, 1920-yilda esa Millatlar Ligasidan Yaponiya ularni boshqarishga mandat oldi. 1945-yilda orollar AQSH qoʻl ostiga oʻtdi. 1947-yildan boshlab BMT qaroriga koʻra, M. AQSH tomonidan boshqariladigan BMT vasiyligidagi hudud maqomini oldi (Vasiylikdagi Tinch okean orollari hududi). 1970-yillar oxiri – 80-yillarda Mikroneziyaning vasiylikdagi turli qismlari bilan AQSH oʻrtasida AQSH bilan „erkin uyushganlik“ toʻgʻrisidagi bitim imzolandi. Mikroneziya 4 ta davlat tuzilishiga ega: Mikroneziya Federativ Shtatlari, Marshall Orollari Respublikasi, Palau Respublikasi va Shim. Mariana Orollari Ham-doʻstligi. Mikroneziya orollarida, shuningdek, qisman Nauru va Kiribati davlatlari ham joylashgan.

Mikroneziya quyidagi davlatlar va qaram hududlarni oʻz ichiga oladi:

* 🇳🇷 Nauru
* 🇰🇮 Gilbert orollari ( Kiribati )
* 🇲🇭 Marshall orollari
* 🇫🇲 Mikroneziya Federativ Shtatlari
* 🇵🇼 Palau
* 🇬🇺 Guam (AQSh)
* 🇲🇵 Shimoliy Mariana orollari (AQSh)

## Geografiya
Mikroneziya umumiy maydoni 2,6 ming km² dan ortiq boʻlgan 1500 ga yaqin orollarni oʻz ichiga oladi (1997-yilgi *BES* maʼlumotlariga koʻra).

## Geografik qurilma
Geografik jihatdan Mikroneziya quyidagilarga boʻlinadi:

• Marshall orollari;

• Karolin orollari;

• Mariana orollari;

• Gilbert orollari;

• Nauru oroli.

Ulardan Gʻarbiy Karolina va Mariana orollari vulqon hisoblanadi. Marianalarning eng kattasi Guam oroli, poytaxti – Agana. Mahalliy aholi arxipelagni ikki qismga boʻlishdi – Ratak (quyosh orollari) va Ralik (quyosh botishi orollari).

Eng yirik atollar: Bikini (Eshsholtsa), Rongelap (Rimskiy-Korsakov), Maloelap (Arakcheeva), Majuro, Eniwetok (Jigarrang), Kusaie, Uliti, Tarava va boshqalar, shuningdek, Senyavin orollari (ularning eng kattasi Ponape).) va Truk orollari. Ulardan baʼzilarining ikkita nomi bor, shu jumladan ruscha. U Otto Kotzebue boshchiligidagi rus ekspeditsiyasini xotirlaydi.

## Davlat tuzilishi
Hozirgi vaqtda Mikroneziya bir nechta shtatlarga boʻlingan.

Mikroneziya Federativ shtatlari - 4 ta shtat (Pohnpei , Kusay , Chuuk , Yap), xuddi shu nomdagi orollar va yaqin orollar guruhlari: Kusay va Pohnpei hamda Yap va Chuuk (Truk) orol guruhlarida joylashgan . Aholisi – 107,9 ming kishi. (2008 yil). Poytaxti – orolning Palikir shahri. Pohnpei (sobiq Ponape), 7 ming kishi. Rasmiy til – ingliz tili. Dam olish kunlari: 3 noyabr – Mustaqillik kuni. Kopra, qalampir, baliq, kokos moyi va hunarmandchilik mahsulotlarini eksport qiladi . AQSh bilan erkin bogʻlangan.

Marshall orollari . Aholisi – 56,4 ming kishi. (2003). Poytaxti – Majuro , 25,4 ming kishi. (2004). Tillar: marshall va ingliz. Din – protestantizm va katoliklar. Eksport: kopra, kokos moyi, baliq, marjon, hunarmandchilik. 1529-yilda ispaniyalik A. Saavedra tomonidan kashf etilgan, keyin Gilbert va Marshall tomonidan oʻrganilgan. Dam olish kunlari: 1-may - Konstitutsiya kuni.

Kiribatida 5 million km² suv maydonida 33 ta marjon orollari mavjud. Bu Gilbert orollari, Feniks , Line , Fransiya guruhlari. Banaba (sobiq Oshen). Aholisi – 98 ming kishi. (2009). Poytaxti – Janubiy Tarava , 40,3 ming kishi. (2005), Tarava atollida. Eng baland nuqtasi – 81 m. Dinlar – protestantizm, katoliklik. Quiros birinchi boʻlib 1606-yilda orollarga tashrif buyurgan, uni D. Bayron, D. Gilbert va D. Marshall oʻrgangan. Krusenstern orollarga Gilbert sharafiga oʻz nomini berdi. Hayvonot dunyosi faqat qushlar va hasharotlar bilan ifodalanadi. Eksport: kopra, baliq. Dam olish kunlari: 21-iyul – Mustaqillik kuni.
Palau (Belau) – umumiy maydoni 458 km² boʻlgan 328 oroldan iborat, eng kattasi – Babeltuap, eng baland joyi – 217 m. Aholisi – 20,9 ming kishi. (2008). Poytaxti – Babeltuap orolidagi Ngerulmud boʻlib, soʻnggi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra 391 kishi istiqomat qiladi. Rasmiy til – ingliz, palauan. Dinlari – katoliklik, protestantlik. 200 ta oroldan faqat 8 tasida aholi yashaydi. Hayvonot dunyosi mayda kemiruvchilar, kaltakesaklar, qushlar va hasharotlar bilan ifodalanadi. Dam olish kunlari: 1 oktyabr – Mustaqillik kuni. Orollarga birinchi boʻlib yevropaliklar 17-asrda ispanlar kelgan. 1889 yilda orollar Germaniyaga sotildi. Eksport: kopra va orkinos. Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan bogʻliq davlat .

Nauru yagona marjon oroli, koʻtarilgan atol . Nauru davlatini tashkil qiladi . Maydoni 21 km². Aholisi – 11,3 ming kishi. (2009). Uning rasmiy poytaxti yoʻq, mamlakat hukumati Yaren tumanida joylashgan. Rasmiy tillari ingliz va nauru tillari . Yaqin vaqtgacha iqtisodiyotning asosi fosforitlarni qazib olish edi . Dam olish kunlari: 26 oktyabr - Angama kuni .

Shimoliy Mariana orollari . Aholisi – 86,6 ming kishi. Poytaxti – Saypan , 62,4 ming aholi (2000). Eng baland nuqtasi – 965 m. Rasmiy til – ingliz. Din – katoliklik . 19-asr oxirigacha Magellan tomonidan kashf etilgan. Ispaniya mustamlakasi boʻlib qoldi, 1899-yilda Germaniyaga sotilgan, hozirda Qoʻshma Shtatlarga tegishli. Eksport: isteʼmol tovarlari, oziq-ovqat mahsulotlari.

Guam - Mariana guruhidan katta orol; 405 m balandlikdagi plato. AQSh mulki. Aholisi 173,5 ming kishi. (2007). Poytaxti – Xagatna , 1,1 ming kishi. (2000). Tillar: ingliz, chamorro . Gubernator boshqaradi. Din – katoliklik. Eksport: kiyim-kechak, ichimliklar, tamaki, elektronika. Dam olish kunlari: 1-mart dushanba – Guam kuni, 21 mart - ozodlik kuni. Orol 1521-yil 6-martda Magellan tomonidan ochilgan.1565 – yildan Ispaniyaning mustamlakasi, 1898- yildan esa AQShning mulki hisoblanadi.

## Tarix
Mikroneziyaliklar Mikroneziyaga bir necha ming yil oldin joylashdilar. 16-asrda deyarli butun Mikroneziya Ispaniyaning mustamlakasiga aylandi . 19-asrda Nauru Germaniya mustamlakasi, Gilbert orollari esa Britaniya mustamlakasiga aylandi. 1898-yilda, Ispaniya-Amerika urushidan soʻng, Guam oroli Qoʻshma Shtatlarga, Ispaniya Mikroneziyasining qolgan qismi esa Germaniyaga oʻtdi . 1914-yilda Germaniya Mikroneziyasi Yaponiya tomonidan bosib olindi (faqat Nauru oroli, maʼmuriy jihatdan Germaniya Yangi Gvineyasining bir qismi, Avstraliya tomonidan bosib olingan). Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin barcha yaponlar Mikroneziyadan olib tashlandi; sobiq yapon mulklari AQSh maʼmuriyati ostidagi BMTning ishonchli hududiga aylandi (qarang : Tinch okeani orollarining ishonchli hududi). AQSh bu yerda 1950-yillarda yadro sinovlarini oʻtkazgan . Hozirga kelib Guamdan tashqari Mikroneziyaning hammasi mustaqil boʻlgan edi.

## Geologiya
Mikroneziya orollari past marjon (dengiz sathidan 3-5 m balandlikda) va yuqori vulkanik orollarga (Yap, Chuuk, Pohnpey , Kusay) boʻlinadi.
## Kompyuter oʻyinlarida Mikroneziya
Koʻrinishidan, orollarning kattaligi tufayli Crysis va Far Cry oʻyinlarini yaratuvchilarga Mikroneziya juda yoqdi - bu oʻyinlarning harakati u yerda sodir boʻladi.
## Faktlar
1. Dunyodagi tosh doiralar koʻrinishidagi eng katta pullar Yap orolida topilgan (eng kattasining diametri 3 m, qalinligi 0,5 m va ogʻirligi 4 tonna);

2. Mikroneziya shtatlari fuqarolari Qoʻshma Shtatlarda yashash va ishlash huquqiga ega.

## Paleogenetika
Genetiklar Tinch okeanining uzoqdagi orollar subregioniga beshta migratsiyani aniqladilar. Taxminan 2500-3500 yil oldin Tinch okeanidagi bu orollarning ilk aholisi, shu jumladan shimoliy mintaqadagi Guam va janubi-gʻarbiy qismidagi Vanuatu, matrilokal aloqalarga ega edi – ayollar turmush qurganlaridan keyin deyarli har doim oʻz jamoalarida qolishgan, erkaklar esa koʻpincha onalaridan uzoqlashgan. Jamoalar oʻz xotinlari jamoasi bilan yashash. Natijalar 2800-300-yil avval yashagan 164 kishi, shuningdek, 112 zamonaviy odamning genom boʻyicha DNK tahlilidan olingan. Hozirgi vaqtda Tinch okeanidagi anʼanaviy jamiyatlarda patrilokal va matrilokal aholi tuzilmalari mavjud. Genetik tahlil taxminan 2500-3000-yil avval yashagan Guam, Vanuatu va Tongadan kelgan ilk dengizchilarni taqqosladi va ularning mitoxondrial DNK ketma-ketligi, yaʼni odamlar faqat biologik onasidan meros boʻlib qolgan DNKlari deyarli butunlay boshqacha ekanligini koʻrsatdi. baham koʻrilgan. Odamlar kelib, Avstraliya, Yangi Gvineya, Bismark arxipelagi va Solomon orollari orqali 50 000 y.p.dan boshlab tarqaldi. n., lekin faqat 3500 yildan keyin. n. uzoq masofalarga sayohat qilish uchun noyob kanoelarda ochiq suvni kesib oʻtish texnologiyasi ishlab chiqilgandan soʻng, odamlar birinchi marta uzoq Okeaniyada yashay boshladilar. Ushbu kengayish Mikroneziyani oʻz ichiga oldi: ekvatorning shimolidagi ikki mingga yaqin kichik orollar, jumladan Guam, Marshall orollari, Karolin orollari, Palau va Shimoliy Mariana orollari. Topilgan beshta migratsiyadan uchtasi Sharqiy Osiyodan (M1, M2, M3), bittasi Polineziyadan (M5) va papualiklarning ajdodlari (M4) Yangi Gvineyaning shimoliy chekkalaridan kelgan (bu migratsiyaning yana bir oqimi Yangi Britaniyadan, Yangi Gvineyadan sharqdagi orollar zanjiri – Tinch okeanining janubi-gʻarbiy qismida va Markaziy Mikroneziyada Papua kelib chiqishi manbai boʻlgan). Mikroneziyaning Mariana orollarining zamonaviy tub aholisi, shu jumladan Guam va Saypan, oʻzlarining Yevropadan oldingi aloqa nasl-nasablarini tadqiqotchilar tomonidan kashf etilgan Sharqiy Osiyo bilan bogʻliq ikkita migratsiya (M1 va M2) bilan bogʻlaydilar va bu ularni ochiq orollarning yagona aholisiga aylantiradi. Yangi Gvineya hududidan ajdodlari boʻlmagan Tinch okeani. Guamning Unai davri xalqi, ular uchun radiokarbon sanalari 2800 dan 2200 BP gacha oʻzgarib turadi, M1 (Mariana orollari FRO) avlodidan va bir xil ajdodga ega. Miloddan avvalgi 700-yildan keyin Guam va Saipandagi Latte davri namunalari. e. Ularning ajdodlarining ~85% bir manbadan kelib chiqadi, muhim davomiylik ular Unai davrida ilgari kuzatilgan E1 va E2 *mitoxondrial haplogrouplari*ni olib yurishlari bilan ham tasdiqlanadi.

## Manbalar