open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tarqatish qutisi

**Tarqatish qutisi** (avtomobillarda) – koʻp oʻqli yoki toʻla yurutmali avtomobilning yetakchi gʻildiraklariga burovchi momentni uzatish uchun moʻljallangan uzel va detallardan tashkil topgan agregatdir. Agregat qismlari: karter, yetakchi val, oraliq val, yetaklanuvchi val va old koʻprik yuritmasi vali. Pogʻonalar soniga koʻra: bir, ikki va uch pogoʻnali turlari mavjud. Yetakchi va yetaklanuvchi vallari joylashishiga koʻra bir oʻqda joylashgan va bir oʻqda joylashmagan. Vazifasiga qarab, Tarqatish qutisida yetakchi vallar va yetaklanuvchi vallar orasidagi uzatishlar sonin oshirish yoki kamaytirish mumkin. U avtomobilning yetakchi gʻildiraklaridagi tortish kuchini yanada oshirishga imkon beradi. Odatda tarqatish qutisi uzatmalar qutisi orqasiga oʻrnatiladi va unga kardanli val (taqsimlash vali) orqali ulanadi. Murakkabroq Tarqatish qutisida oʻqlararo differensial qoʻllanadi yoki blocklanadigan turlari ham mavjud. U old va orqa koʻpriklarning vallariga har xil tezliklarda aylanishga imkon beradi. Bu esa burilishlarda old gʻildiraklarning sirpanishini bartaraf qiladi. Tarqatish qutisini qoʻshish va ajratish mexanizmining ishi uzatmalar qutusining richagi singari boshqariladi.

## Manbalar
Tarh

**Tarh** (arab.) — meʼmorlikda bino, inshoot, bogʻ va boshqa loyihassh. Amaliy bezak sanʼati (naqqoshlik va boshqalar)da bezak — naqshning xomaki chizmasi, loyihasi. Mas., naqqosh bezatiladigan sirtga moslab naqshning shakli (axtasi)ni oldin qogʻozga ishlaydi, keyin uni devorga koʻchiradi (devor sathini boʻlaklarga boʻlib chiqadi, qaysi gul qayerga tushishini aniklaydi). Bu jarayon naqsh Tarhini tayyorlash jarayoni hisoblanadi. Tajribali naqqoshlar Tarhni birdaniga devorning oʻziga chizib tayyorlashlari ham mumkin.
Tasbeh

**Tasbih** ( — xudoni maqtash, sharaflash) — duolar va ibodat soʻzlarini hisoblash uchun ishlatiladigan munchoq shodasi. Tasbeh ishlatish keng tarqalgan barcha dinlarda uchraydi, dindorlik va taqvodorlik belgisi hisoblanadi.

## Manbalar
Taslim boʻlish

**Taslim boʻlish**, soʻzsiz taslim boʻlish, kapitulyatsiya — (xalqaro huqukda) — urushayotgan tomonlardan birining yengilganligiga iqror boʻlib, qarshilik koʻrsatishni toʻxtatishi va qurolni tashlashi. Taslim boʻlish kapitulyatsiya toʻgʻrisidagi hujjatni imzolash tarzida uzilkesil rasmiylashtiriladi. Odatda, bunda hamma qurolyarogʻlar, texnika, harbiy mulk gʻolibga oʻlja sifatida, shaxsiy tarkib esa — asirlar tarzida beriladi. Magʻlub tomon hech qanday shartlar, qoʻshimcha izohlarni oʻrtaga qoʻymay soʻzsiz Taslim boʻlish aktini imzolaydi (mas., 1945-yil fashistlar Germaniyasi va militaristik Yaponiyaning Taslim boʻlishi).
Tasmaniya

**Tasmaniya** — Avstraliyaning jan.sharqiy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Materikdan Base boʻgʻozi orqali ajralgan. Atrofidagi orollar bilan Avstraliyaning Tasmaniya shtatini tashkil etadi. Shtat maydoni 68,4 ming km². Aholisi 470 ming kishi (2000), asosan, inglizavstraliyaliklar. Maʼmuriy markazi — Xobart sh. Orol qirgʻoklari qoyali, tik. Markaziy qismi oʻrmonlar, baland boʻyli oʻtlar bilan qoplangan plato, eng baland joyi 1617 m (Ossa togi). Iqlimi shimolida subtropik, janubida moʻʼtadil nam iklim. Yiliga 600–2100&nbsp;mm yogʻin yogʻadi. Daryolari sersuv va serostona. Tuproklari qoʻngʻir oʻrmon, togʻoʻtloqi sariq va qizil tuproq. Evkaliptli va igna bargli oʻrmonlar, oʻtloq va botqoqliklar bor. Hayvonot dunyosi Avstraliya zoogeografik oblastit mansub.T. — mamlakatning sanoati rivojlangan shtatlaridan. Energiya koʻp talab etuvchi sanoat tarmoklari yetakchi oʻrinda. GES koʻp. Foydali qazilmalardan mis, temir, rux, qoʻrgʻoshin, qalay, oltin, mis, toshkoʻmir qazib olinadi. Yirik rangli metallurgiya korxonalari, sellyulozaqogʻoz, toʻqimachilik va oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Yogʻoch tayyorlanadi. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligida chorvachilik (koʻychilik, qoramol boqish) yetakchi oʻrinda. Dehqonchilikda, asosan, yemxashak ekinlari, donli ekinlardan bugʻdoy ekiladi. Sabzavotchilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi. Asosiy porti — Xobart.

Orol 1642-yildagi A. Tasman ekspeditsiyasidan keyin yevropaliklarga maʼlum boʻlgan. 1788-yilda Angliya mustamlakasi deb eʼlon qilingan. 1853-yilgacha VanDimen Yeri, oʻsha yildan T. deb atalgan. 1815-yilda T.ga oʻzinioʻzi boshqarish huquqi berilgan. 1901-yilda Avstraliya Ittifoqi tuzilgach, T. uning tarkibiga shtat boʻlib kirdi.
Tasmaniyaliklar

**Tasmaniyaliklar** - Tasmaniya o.ning tub Aholisi, daydi ovchi qabilalar. 1806—76 y. mobaynida ingliz mustamlakachilari tomonidan butunlay qirib tashlangan. Taxminiy baholarga kura, 19-asr boshida T.ning soni bir necha ming kishi boʻlgan. Xoʻjaligi, texnikasi, madaniy taraqqiyoti jihatidan ular 19-asrda Yer yuzidagi eng qoloq etnik guruxlardan biri sanalgan. T.ning qabilaviy tillari va lahjalari, ularning ijtimoiy tuzumi, etnogenezi deyarli oʻrganilmagan. T.da diniy eʼtiqodlar mavjudligi haqidagi maʼlumotlar ham munozarali.
Tasmasimon chuvalchanglar

**Tasmasimon chuvalchanglar**, sestodlar (Cestoda) — yassi chuvalchanglar sinfi. Hayvonlar va odam ichagida, baʼzan boshqa organlarida parazitlik qiladi. Gavdasi tasmasimon (nomi shundan), uz. mm ning bir necha ulushidan 30 m gacha, bosh (skoleks), boʻyin va strobiladan iborat. Boshida yopishuv organlari (soʻrgʻichlar, ilmoqlar, xartumlar va boshqalar) joylashgan. Boʻyin qismi oʻsuvchi yosh boʻgʻim (proglotid)lardan iborat. Strobilasi, odatda, bir nechtadan oʻnlab, hatto yuzlab boʻgʻimlarga boʻlingan. Jinsiy organlari germafrodit, har bir boʻgʻimida bitta yoki bir juftdan boʻladi. Tanasi botib kirgan kipriksiz epiteliy bilan qoplangan. Ichagi boʻlmaydi, tanasining yuzasi orqali ichakdagi suyuq oziqni soʻrib oladi. Juda serpusht, ayrim turlari bir yilda 600 mln.gacha tuxum qoʻyadi. Xoʻjayin almashtirib rivojlanadi. Tuxumlari ichida tashqi muxitda 6 ilmokli onkosfera lichinkalar rivojlanadi. Tuxumlar oraliq xoʻjayin ichagiga tushganida lichinkasi qon orkali turli organlarga borib, pufak (finna)ga aylanadi. Asosiy xoʻjayin finnali organ (goʻsht, jigar va boshqalar)ni yeb, parazitni yuktiradi. Asosiy xoʻjayin ichagida finnadan chiqqan lichinka ichak devoriga yopishgach, yangi boʻgʻimlar chiqarib oʻsadi. Ayrim Tasmasimon chuvalchanglar 2 oraliq xoʻjayinda rivojlanadi. 9—10 turkum, 3000 ga yaqin turi bor. Tibbiy nuqtai nazardan qoramol tasmasimon chuvalchangi, exinokokk, zanjirsimon tasmali chuvalchanglar, qoʻy miya qurti, serbar Tasmasimon chuvalchanglar, ligula va boshqa katta ahamiyatga ega.

Skoleks-bosh qismi, tasmasimon chuvalchanglar tanasining oldingi qismi,ularda fiksatsiya organlari joylashgan boʻlib,ular yordamida bu parazitlar xoʻjayin ichak devoriga yopishadi.
Tasmachisoy

**Tasmachisoy** (Tasmanchisoy, Oʻrtabuloq; yuqori va oʻrta oqimida Jizmonsoy) — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. 

## Joylashuvi
Oqdaryoning irmogʻi. Uzunligi 38 km, havzasining maydoni 33&nbsp;km². Oqtov tizmasining janubiy yon bagʻridagi buloqdan boshlanadi. Qoryomgʻir suvlari, qisman buloqlardan toʻyinadi. Tasmachisoy suvi sugʻorishga sarflanadi. Navandak qishlogʻidan quyiroqda soy har yili qurib qoladi. Murdash qishlogʻi yonida oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi, 0,099 m³/sek, oqim moduli 3,0l/sek.km². Eng koʻp sutkalik suv sarfi martda, suv toshqini mart — aprelda kuzatiladi.

## Manbalar
Tasmoʻla madaniyati

**Tasmoʻla madaniyati** (arxeologiya da) — Markaziy Qozogʻistondagi ilk temir davri madaniyati (mil. av. 7—3-asrlar). Pavlodar viloyatining Tasmoʻla darasidagi mozorqoʻrgʻon nomi bilan atalgan. Skiflar madaniyatiga xos "hayvonlar tasviri uslubi"da ishlangan noyob sanʼat durdonalari topilgan. Xoʻjaligi koʻchmanchi chorvachilik boʻlgan.
Tasmali uzatma

**Tasmali uzatma** - mashina mexanizmlarida aylanma harakatni bir valdan ikkinchi valga tasma yordamida uzatuvchi mexanizm. Vallarga oʻrnatilgan shkivlar va tasmalardan iborat. Tasma bilan shkiv orasida hosil boʻluvchi ishqalanish kuchi hisobiga tasma yetakchi shkivdan yetaklanuvchi shkivga burovchi moment uzatadi. Tasmalarning tipiga qarab, Tasmali uzatma yassi, ponasimon, doiraviy kesimli va boshqa tasmali xillarga boʻlinadi (rasmga k,.). Yassi va doiraviy Tasmali uzatmada bitta, ponasimon Tasmali uzatmada esa bir necha (odatda, kamida 6—8 ta) tasma ishlatiladi. Tasmali uzatma oddiyligi, tannarxining pastligi, harakatni ancha uzoq (15 m va undan ortiq) masofaga uzata olishi, shovqinsiz ishlashi, mexanizmlarni ortiqcha zoʻriqishdan saqlashi va boshqa xususiyatlari bilan boshqa uzatmalardan farq qiladi; tasmalarning tez yeyilishi, uzilishi, oʻlchami kattaligi, val va shkivlarga katta kuch tushishi, uzatish nisbatining doimiy emasligi va boshqa uning kamchiligidir. Tasmali uzatma, 30 kVt dan bir necha yuz kVt gacha quvvat uzatishda qoʻllanadi. Tasmali uzatma avtomobillar, stanoklar, tikuv mashinalari va boshqalarda ishlatiladi.
Abel Tasman

**Tasman Abel Yanszon** (, 1603, Lutgegast, Groningen provinsiyasi — 1659, 10-oktabr, Jakarta) — gollandiyalik dengizchi sayyoh, Niderlandiyaning OstIndiya kompaniyasida xizmat qilgan. 1638—41 yillarda savdo kemasiga qoʻmondonlik qilib, Sharqiy Osiyo dengizlarida suzgan. Shimolda Yaponiyagacha suzib borib, Bonin orolini kashf qilishda (1639) qatnashgan. Okeaniya (1642—43) va Avstraliyani (1644) tadqiq qilgan ekspeditsiyalarga boshchilik qilgan. 

Tasman 1-ekspeditsiyaning maqsadi boʻlgan „nomaʼlum janubiy materik“ni izlash davomida Van Dimen Yerining janubiy va sharqiy sohillarini (1853-yilda orol uning nomiga qoʻyilgan), Yangi Zelandiyaning gʻarbiy sohili, TriKings va Tonga orollari, Fiji guruhidagi baʼzi orollarni topib xaritaga tushirgan. 

2-ekspeditsiya Karpentariya qoʻltigʻining janubiy va gʻarbiy sohillari, Avstraliyaning shimoli-gʻarbiy qismigacha yetib bordi. Ikkala ekspeditsiya Avstraliyaning alohida quruqlik ekanligini, taxmin qilingan janubiy materik bilan tutash emasligini tasdiqladi. Avstraliya bilan Yangi Zelandiya oraligʻidagi dengiz, orol, Yangi Zelandiyaning Janubiy orolidagi qoʻltiq, muzlik va boshqa geografik obʼyektlar Tasman nomi bilan atalgan.
Tasnif (maʼnolari)

**Tasnif**:

* Tasnif (arab. — saralash, tartibga solish), klassifikatsiya — ilm yoki inson faoliyatining biror soqasiga oid oʻzaro bir xil tushunchalar sistemasi.
* Tasnif (shoshmaqom) — 1) Shashmaqom cholgʻu boʻlimida birinchi, mohiyati boʻyicha bosh qism.
Tasnif

**Tasnif** (arab. — saralash, tartibga solish), klassifikatsiya — ilm yoki inson faoliyatining biror sohasiga oid oʻzaro bir xil tushunchalar sistemasi. T. har bir fanga xos muhim mantiqiy amal boʻlib, uning vositasida shu fan doirasida toʻplangan bilimlar qatʼiy tartibga solinadi. Fanni oʻrganishda bunday T. qulaylik tugʻdiradi. T.da boʻlinuvchi va boʻluvchi tushunchalar oʻzining qatʼiy oʻrniga ega boʻladi. T. natijasida fanda muhim ahamiyat kasb etuvchi jadvallar, chizmalar, grafiklar, kodekslar vujudga keladi. Tabiiy va sunʼiy T.lar bir-biridan farq qiladi. Tabiiy T. obyektlarning muhim belgilariga asoslanadi (mas., kimyoviy elementlarning davriy sistemasi). U ilmiy tadqiqotning natijasi va muhim vositasi boʻlib, bilish jarayonida katta ahamiyatga ega. Sunʼiy T. asosida obyektlarning nomuhim belgilari yotadi va turli-tuman predmetlarni tartibga solish uchun xizmat qiladi (mas., kutubxonada kitoblarni alfavit boʻyicha joylashtirish). T.da mantiqdagi boʻlish qoidalariga qatʼiy rioya qilish lozim. T.lash davr oʻtishi bilan oʻrganilayotgan obyekt haqidagi bilimlarimizning rivojlanishiga moye ravishda takomillashtirilib, tuzatilib, rivojlantirilib boriladi. T.lash har bir tushunchaning tafakkur tizimidagi oʻrnini aniqlab beradi. T.lash natijasida hosil boʻlgan bilim predmetning asosiy xususiyatlari hamda ular oʻrtasidagi munosabatlarni aniqlashga imkon yaratadi va bu bilimlar tartibga solingan bilim hisoblanadi.

Bilimlarning kelib chiqishi, ilmlar tartibi, strukturasi va oʻzaro munosabatini oʻrganishda fanlar T.i muhim ahamiyatga ega boʻlib, bu masala bilan oʻtmishda koʻp olimlar, jumladan, Aristotel, Forobiy, Ibn Sino, Francis Bacon, Dekart, Mil, Spenser, Immanuil Kant shugʻullangan.

## Manbalar
Tasodifiy miqdor

**Tasodifiy miqdor** - tajriba natijasida u yoki bu qiymatlarni qabul qiluvchi miqdor. Telefon styasiga maʼlum bir vaqt oraligʻida mijozlardan keladigan chaqiriqlar soni, bir yil davomida biror viloyatda boʻladigan yomgʻirli kunlar soni, tasodifiy ravishda tanlangan kishining boʻyi Tasodifiy miqdorlarga misol boʻla oladi.hozirda bu mavzuni tushinish juda qiyin.misollari undan ham qiyin.
Boʻy haqidagi misolnifransuz olimi Muavr tadqiq qilgan. U tasodifiy ravishda tanlangan 1375 nafar ayolning boʻyini oʻlchagan.
Tasodifiy hodisa

**Tasodifiy hodisa** (ehtimollar nazariyasida) — maʼlum shartlar bajarilganda roʻy berishi ham, bermasligi ham mumkin boʻlgan yoki berishi aniq ehtimollikka ega boʻlgan hodisa. Agar koʻp tajribalar oʻtkazilganda Tasodifiy hodisaning roʻy berish chastotasi biror r soniga yaqinlashsa, mana shu son Tasodifiy hodisaning ehtimolidan iborat boʻladi. Masalan, yangi tugilgan bolaning oʻgʻil boʻlish ehtimoli koʻproq (0,515) ligi koʻplab kuzatishlar asosida hisoblangan.
Taspar

**Taspar** (Xitoy manbalarida Tobo xoqon, asli turkiy ismi Arslon) (?— 581) — Turk xoqonligi xoqonlaridan biri (572— 581). Bumin xoqonning oʻgʻli. 

T. akasi Mugʻon xoqonning vafotidan soʻng taxtga chiqqan. T. davrida Turk xoqonligining kuch qudrati eng yuqori pogʻonaga koʻtarilgan. Davlat chegaralari gʻarbda Qora dengizdan sharqda Manjuriyagacha, shimolida Yenisey daryosidan janubida Amudaryogacha kengaygan. 

T. xoqon buddaviylik diniga homiylik qilgan va oʻzi ham shu dinni qabul qilgan. Buddaviylik rohibi Chinagupta oʻn yil (574—584) oʻzining dindoshlari bilan xoqon qarorgohida yashagan va targʻibot ishlarini olib borgan. Turk tiliga buddaviylikning baʼzi sutralari tarjima qilingan, xoqon qarorgohida esa bir nechta ibodatxona va monastirlar qurilgan. Uning davrida turk va sugd tillari davlat tili vazifasini oʻtagan. 

Tasparning vafotidan soʻng Turk xoqonligida oʻzaro urushjanjallar boshlanib ketgan va natijada, 603 yilda bu ulkan davlat 2 qismga Garbiy Turk xoqonligi va Sharqiy Turk xoqonligiga boʻlinib ketgan.

## Adabiyot
* Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
* Istoriya Vostoka, t.2, M., 1995.
Tacco Torkvato

**Torkvato Tasso** (1544.11.3, Sorrento — 1595.25.4, Rim) — italyan shoiri. Shoir Bernardo Tassoning ugli. Bolonya universitetini tugatgan (1565). Diniy maʼrifat taʼsirida falsafiy skeptitsizmdan voz kechgan, sufiyona yoʻldan borgan. Asarlari klassitsizm va barokko uslublarida yaratilgan. Turklar bilan Yevropa xalqlari orasida toʻqnashuvlar sodir boʻlib turgan bir paytda T.ning "Goffredo" tarixiy dostoni (1574—75; 1580) "Ozod qilingan Quddus" nomida toʻla nashr etilishi oʻsha davr ijtimoiy hayotiga javob boʻlgan. Asarda Uygʻonish davri uchun xos boʻlgan gumanizm prinsiplari bilan individualizm va kontrreformatsiya davri axloqi oʻrtasidagi kurash oʻzining yorqin ifodasini topgan (qayta ishlangan varianti "Istilo qilingan Quddus", 1593). T.ning "Aminta" pastoral dramasi (1573) bu janrning choʻqqisi boʻldi. Asarda choʻpon Aminta va Silviya sevgisi orqali muhabbatning qudratli kuchi, Uygʻonish davri panteizmn haqidagi kurashlar ifodalangan. Bizga qadar T.ning 28 falsafiy dialogi va sheʼriyat nazariyasiga oid ilmiy risolalari ham yetib kelgan. T. ijodi 17—18-asr Gʻarbiy Yevropa adabiyoti taraqqiyotida muhim rol oʻynagan. Volter, E.Spenser, J.Milton, Lope de Vega va boshqa bevosita T. ijodi taʼsirida boʻlganlar.
Tastibutoq qabristoni

**Tastibutoq qabristoni** - jez davrita oid yodgorlik (mil. av. 13—12-asrlar). Gʻarbiy Qozogʻistondagi Tastibutoq daryochasi sohilidagi Tastibutoq ovuli yaqinidan topilgan. 3 yodgorlikdan iborat. Tastibutoq I va II qabriston, IIIesa, manzilgoh. Arxeolog V.S.Sorokin qazishma ishlari olib borgan (1956—58). 57 ta qoʻrgʻon ochilgan, yuzga yaqin qabr qazilgan, ularning 10 tasi tosh qutidan, qolganlari esa yorma goʻrlardan iborat. Qabrlardan sirtiga chizikli geometrik shaklda naqsh berilgan sopol idishlar, jez munchoqlar, bilaguzuklar, pichoqlar, bigizlar va turli taqinchoklar topilgan. Aholi chorvachilik, qisman ibtidoiy dehqonchilik bilan shugʻullangan. Tastibutoq qabristoni dan chiqqan materiallar uning Andronovo madaniyatigg mansub qabilalar bilan genetik jihatdan birligini koʻrsatdi.
Tasqaralar

**Tasqaralar** () — qarchigʻaylar oilasiga mansub qushlar kenja oilasi. Uz. 50 dan 120 sm gacha, vazni 1,5 dan 12&nbsp;kg gacha. Boshi va boʻyni kalta parlar bilan qoplangan boʻlib, oʻlimtiklarni yeganida ifloslanmaydi (boltayutar va xurmo T.i bundan mustasno). Qanotlari uzun, keng va kuchli; oʻlimtik qidirib havoda qanot qoqmasdan parvoz qilishga moslashgan. Koʻpchilik yirik hayvonlar oʻlimtigi bilan oziqlanadi. Oyokdaridagi tirnoqlari qayrilmaganligi uchun oʻljasini tutib turishga moslashmagan. Faqat boltayutar oyoqlari oʻljani tutib tura oladi. Bolalariga oziqni jigʻildonida olib keladi. 9 urug, 14 turi bor. Jan. Yevropa, Afrika, Markaziy va Jan. Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 turi (qora Tasqaralar, oq boshli qumoy, qor qumoyi, boltayutar) uchraydi; baland togʻlarga uya quradi. Barcha turlari Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
Tasnif (shoshmaqom)

**Tasnif** — 1) Shashmaqom cholgʻu boʻlimida birinchi, mohiyati boʻyicha bosh qism. T.lar maqom nomi bilan qoʻshilib, Tasnifi Buzruk, Tasnifi Rost, Tasnifi Navo, Tasnifi Dugoh, Tasnifi Segoh va Tasnifi Iroq deb yuritiladi. Ushbu namunalarning aksariyati qad. koʻrinishga ega doira usuli joʻrligida yangraydi. T.lar maqom ijrochiligida yetakchi cholgʻu boʻlmish tanbur mashqlaridan kelib chiqqan. Har bir T.da muayyan maqomning tayanch pardalari negizida oʻziga xos kuyohanglar bayon etiladi. "Xona" va "bozgoʻy" kuy tuzilmalarining navbatmanavbat almashinuvi natijasida T.larning umumiy shakli gavdalanadi, rivoji jarayonida esa "peshrav" uslubi yetakchilik qiladi; 2) Eron va Ozarbayjonda (tesnif) kichikroq shakldagi maqom sharonyalariga oʻxshash lirik ashulalar.
Tasodifiy jarayon

**Tasodifiy jarayon** - biror sistema holatlarining tasodifga boglik ravishda vaqt boʻyicha oʻzgarishi.
Qanilboy Tasqulov

**Qanilboy Tasqulov** (1922.15.8, Boʻstonliq tumani, Oqsoqota qishlogʻi 1989.16.7) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942-yildan frontda. Belorussiya fronti, 65armiyaning 69oʻqchi diviziyasi, 120oʻqchi polki razvedkachisi. Tasqulov 1943-yil 15 oktabrda desant guruhi tarkibida birinchilardan boʻlib Dneprni kechib oʻtgan va guruhga platsdarmda mustahkam oʻrnashib olishlariga yordam bergan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Urushdan keyin yurtiga qaytib, jamoa xoʻjaligida birigada boshligʻi boʻlib ishlagan.
Tatarlar

**Tatarlar** — xalq, Tataristonning asosiy aholisi (2,012,571 kishi, 2010-yil oʻrtalari). Rossiya Federatsiyasining Boshqirdiston, Mari Respublikasi, Mordoviya, Udmurtiston, Chuvashiston respublikalari, Nijniy Novgorod, Kirov, Penza va boshqa viloyatlarida ham yashaydi. Shuningdek, turkiy tilda soʻzlashuvchi Sibir (sibir tatarlari), Qrim (qrim tatarlari) va boshqa qavmlarni ham tatarlar deb atashadi. Umumiy soni — 7 mln. kishi. Rossiya Federatsiyasidagi umumiy soni (qrim tatarlaridan tashqari)  5,310,649 kishi (2010-yillar oʻrtalari). Tatar tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.

Birinchi marta "Tatar" etnonimi 6—9-asrlarda Baykal koʻlining janubi-sharqiy sohillarida yashovchi koʻchmanchi moʻgʻul qabilalari orasida uchragan. Moʻgʻullar istilosi davri (13-asr)da "Tatar" nomi Yevropaga maʼlum boʻlgan. Turkiy tilli qabilalarning Ural yoni va Volga boʻyiga kirib borishi mil. 3—4-asrlarga toʻgʻri kelib, gunshar va boshqa qabilalarning Sharqiy Yevropaga istilosi davri bilan bogʻliq. Tatarlar ugor-fin xalqlari bilan aralashib ketgan. 5— 7-asrlarda turkiy qabilalar Turk xoqonligi bosqini munosabati bilan Gʻarbiy Sibir, Volga boʻyi va Ural yoni mintaqalariga qayta kirib kelishgan. 7— 8-asrlarda Azov boʻyidan Volga boʻyiga bulgʻorlar kelib, turkiylar va mahalliy ugor-finlar bilan birga Volga-Kama Bulgʻoriyasi davlatini tuzganlar. 15— 16-asrlardagi davlatlar (Qozon, Astraxon, Qrim, Sibir va boshqa xonliklar) davrida tatarlarning alohida guruhlari — Oʻrta Volga boʻyi va Ural yoni (Qozon tatarlari, misharlar), Astraxon tatarlari, Sibir tatarlari, Qrim tatarlari va boshqa tatarlar shakllana boshlagan.
Tatevi

**Tatevi** — kechpishar xoʻraki uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik, ilmiy tadqiqot natijasida Echkiemar va Parkent navlarini chatishtirib chiqarilgan (S. A. Pogosyan, E. L. Martirosyan). Tupi kuchli o‘sadi. Barglari oʻrtacha, toʻgarak, besh boʻlmali.

Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, silindrsimon, tigʻiz yoki oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi juda yirik, yumaloq, pushti, usti mum/ubor bilan qoplangan. Poʻsti qalin. Eti goʻshtdor, sersuv. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3380° boʻlganda 158— 162 kunda pishadi. Novdalari yaxshi yetiladi. Sovuqqa chidami past. Hosildorligi 165—195 s/ga.
Tatlar

**Tatlar**, totlar — Rossiya Federatsiyasidagi xalq. Asosan, Dogiston (12,9 ming kishi; jami 19,4 ming kishi, 1990y.lar oʻrtalari) va Ozarbayjon (10,2 ming kishi)da hamda Eronda yashaydilar. Tat tilida soʻzlashadi. Dindorlari —, sunniy va sia musulmonlar, xristian-monofisiylar. Dehqonchilik, bogʻdorchilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.
Oganes Tatevosyan

**Oganes Karapetovich Tatevosyan** (1889.1.3, Yerevan — 1974.3.7, Moskva) — manzarachi rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1945). Moskva rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik bilim yurtida taʼlim olgan (1911— 17). 1917— 66 ylarda Oʻzbekistonda, 1966-yildan Moskvadayashagan. ManzaraustasiboʻlganT. asarlarida Oʻzbekiston tabiatini, uning mehnatkash xalqini, Sharkni — qad. Samarqand va Buxoroni oʻziga xos tarzda tasvirladi: „Eski Samarqand“ turkumi („Peshin. Koʻcha manzarasi“, 1915; „Registon maydoni tush paytida“, 1916; „Tunda choyxona“, 1916; „Sherdor Madrasa oldida“, 1917 va boshqalar), „Sayil“ (1918), „Bogʻ yoʻli“ (1928), „Qovun bozori“ (1929), „Kattaqoʻrgʻon suv ombori qurilishida“ (1940), „Baxrr“ (1961), „Bahor. Toshkentning chekkasi“ (1961), „Baxrr tashvishlari“ (1962) va boshqa Plakatlar, natyurmortlar („Lolalar“, „Atirgullar“, 1947; „Mevalar“, 1950 va boshqalar) yaratgan. Asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylari va toʻplamlarida saqlanadi.
Henry Taube

**Henry Taube** (1915.30.11, Saskatun, Kanada — 2005.16.11 Palo-Alto) — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1959). Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1961). Stanford universitet professor (1962-yildan). Asosiy ilmiy ishlari elektronlar koʻchishi reaksiyalari tadqiqotiga oid. Ilk bor (1940-yil oxirlarida) suvdagi eritmada solvatlangan kation mavjudligini (3 valentli xrom ioni misolida) isbotlagan. Kompleks birikmalarning suvdagi eritmalari beqarorligi bilan ularning elektron tuzilishi orasidagi bogʻliqlikni aniklagan (1952). Molekulyar azot ruteniy kompleksining suvdagi eritmasi koordinatsiyasida bir molekula suvning oʻrnini egallashi mumkinligini isbot qilgan (1967). Nobel mukofoti laureati (1983).

## Manbalar
Taungu

**Taungu** — Myanmaning jan.sharkidagi oʻrta asr davlati. Sitaun daryosi sohilidagi tepalik ustiga qurilgan istehkom (taungu) sifatida 1280-yil vujudga kelgan. Taungu sh. atrofida barpo etilgan. 1347-yil T. hokimi qirol unvonini qabul qilgan. Ava davlati qulagach (1527), T. yagona, yirik, mustaqil Birma davlati boʻlib qolgan. 16-asrda uning hokimlari parchalangan Birmani T. atrofida birlashtirishga uringanlar. Qirol Bayinnaun bunga erishgan. Uning davrida (1551—81) Birma kuchli davlatga aylangan.
Charles H. Townes

**Charles Townes** (1915.28.7, Grinvill, Janubiy Karolina) — amerikalik fizik, kvant elektronika asoschilaridan biri. Grinvild (1931—37), Kaliforniya texnologiya instituti (1937—39) da oʻqigan. Kolumbiya universitetida (1948-yildan; 1950-yildan professor), Massachusets texnologiya institutida  (1961—66 yildan professor) ishlagan. Kaliforniya universitetida fizika boʻlimi boshligʻi (1967-yildan). Asosiy ilmiy ishlari kvant elektronikaga oid. N.G.Basov va A.M.Proxorovdan mustaqil tarzda birinchi kvant generatori — mazerni yaratgan (1954). Amerikalik fizik A.Shavlov bilan birga optik kvant generatori — lazernm yaratish mumkinligini asoslab bergan (1958). Kvant elektronika va chizikli boʻlmagan optika usullarini astrofizikata qoʻllab, boshqalar bilan hamkorlikda kosmosdagi mazer effektini ochgan (1969). Nobel mukofoti laureati (1964; Nikolay Basov va Aleksandr Proxorov bilan hamkorlikda).

## Manbalar
Taurage

**Taurage** — Litvadagi shahar. Yura daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 30,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Hisoblash mashinalari elementlari, sopol zdlari, mevasabzavot, goʻsht ktlari, yogʻochsozlik korxonalari, yogʻpishloq zdi; xalq teatri bor.
Tausagʻiz

**Tausagʻiz**, togʻsaqich () — qoqidoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Ildizi yoʻgʻon, sertarmoq. Poyasi koʻp shoxlanmagan, boʻyi 20—50 sm, barglari navbatlashib joylashgan, uchi sariq savatcha bilan tugaydi. Savatchasida 30—50 ta sariq, tilsimon, ikki jinsli gullari oʻrnashgan. Mevasi pistacha. T. Qozogʻistonda Qoratogʻ tizimining toshli va shagʻalli yon bagʻirlarida oʻsadi. Quruq ildizining 9—28% ini kauchuk tashkil etadi. Kauchukning sifati tropikda oʻsadigan geveya kauchugidan yuqori. T.dan 1948-yilgacha keng miqyosda kauchuk olish uchun foydalanilgan; sunʼiy kauchuk ishlab chiqarish. yoʻlga qoʻyilgandan keyin fakat ilmiy maqsadlarda ishlatila boshlandi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti xodimlari S.X. Chevrenidi va O. N. Bondarenko (1948) Fargʻona vodiysida yangi T. oʻsimligini topishib, unga Oʻzbekiston tausagʻizi deb nom berishgan.
Tatra togʻlari

**Tatra togʻlari** — Karpat togʻlaridagi eng baland togʻ massivi. Chexiya, Slovakiya va Polsha hududlarida joylashgan. Uzunligi 65&nbsp;km, eng baland joyi 2655 m (GerloxovskiShtit togʻi). Granit, gneys va ohaktoshlardan tuzilgan. Tatra togʻlarida alp relyef shakllari, morenalar, kar koʻllari keng tarqalgan. Karst gʻorlari (Belanskaya, Anabastrova b.) uchraydi. Tatra togʻlari yon bagʻirlarida 1800 m balandlikkacha qoraqayin, oqqaragʻay, qaragʻay, tilogʻoch oʻrmonlari, undan balandda butazorlar, alp va subalp oʻtloqlari bor. Tatra milliy bogʻi, meteorologik rasadxona tashkil qilingan. Turizm rivojlangan. Kurort koʻp, qishki sport markazi.
Tauantinsuyu

**Tauantinsuyu** (kechua tilida — birlashgan toʻrt viloyat) — inklar davlati (1438—1536). Poytaxti — Kusko sh. T. 4 qismga boʻlingan: Kolyasuyu (Chilining shim. qismi, Boliviyaning deyarli barcha hududi va Argentinaning shim.gʻarbiy qismi); Kondesuyu (hozirgi Peruning jan.gʻarbiy qismi); Chinchasuyu (Peru va Ekvador hududidagi And togʻlarining gʻarbiy yon bagʻri) va Antisuyu (Peru va Ekvador hududidagi And togʻlarining sharqiy yon bagʻri). Bunday boʻlinish ink Pachakuti tomonidan qilingʻan degan fikr mavjud. T.da juda kup kabilalar yashagan, aholisi 8—15 mln. kishini tashkil etgan. Rasmiy tili — kechua. Davlat boshligʻi oliy inka hisoblangan. Rivoyatlarga koʻra, lhukmdor — Manko Kapak, soʻnggisi — Ataualpa boʻlgan. 1532—35 yillarda F.Pisarro va DAlmagro rahbarligida ispanlar T.ni bosib olib, uning boy madaniyatini vayron kilganlar.
Tautomeriya

**Tautomeriya** (yun. tautos xuddi oʻzi va meros — ulush, qism)— qaytar izomeriya hodisasi. Bu jarayonda ayni birikmaning 2 va bir necha izomeri bir-biriga aylanib turadi. Tautomeriya  — dinamik izomeriya. Agar kimyoviy sistemada izomer — tautomer muvozanat qaror topgan boʻlsa, unda har qaysi izomerdan maʼlum va oʻzgarmas miqdor boʻladi. Bu sistemadagi ayrim izomerlar miqdori tashqi va ichki omillar (erituvchi, tra, eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasi va boshqalar)ga bogʻliq boʻladi. T., asosan, organik birikmalarda uchraydi. Unga koʻp hollarda molekuladagi vodorod hamda qoʻsh bogʻ oʻrnining oʻzgarishi sabab boʻladi. Tautomeriyani oʻrganishda kimyoviy va fizik usullar qoʻllanadi. Tautomeriya texnika va tirik organizmlar uchun muhim ahamiyatga ega. Koʻpgina kimyo texnologiya jarayonlari (ayniqsa, dori va boʻyoq moddalar sintezi) Tautomeriya hodisasi bilan chambarchas bogʻliq.
Tafakkur (maʼnolari)

**Tafakkur**:

* Tafakkur — inson akliy faoliyatining yuksak shakli; obyektiv voqelikning ongda aks etish jarayoni.
* Tafakkur (jurnal) - "TAFAKKUR" — ijtimoiy-falsafiy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli-bezakli jurnal.
William Howard Taft

**William Howard Taft** (1857.15.9 — 1930.8.3) — AQSH davlat arbobi. Yell kolleji (1874—78) va Sinsinnatidagi yuridik maktabda (1878—80) oʻqigan. Advokat, sudya boʻlgan. 1901—04 yillarda Filippin o.lari gubernatori. 1904—08 ylarda T. Ruzvelt hukumatida harbiy vazir. 1909—13 yillarda respublikachilar partiyasidan saylangan AQSH prezidenti. T. hukumati Lotin Amerikasi davlatlarini AQShga karam ettirish yoʻlini tutgan. 1912-yildagi prezident saylovida magʻlubiyatga uchragan. Birinchi jahon urushi yillarida (1914—18) mehnat masalalari boʻyicha Milliy harbiy boshqarma rahbari. 1921-yildan AQSH Oliy sudi raisi. Shtatlar huquqini himoya qilish bahonasida sanoatda bolalar mehnatidan foydalanishni cheklashga qarshi boʻlgan.

## Manbalar

## Havolalar
Taftazoniy

**Taftazoniy** (toʻliq ismi Muhammad ibn Umar Saʼdiddin atTaftazoniy) (1322, Niso yaqinidagi Taftazon qishlogʻi — 1392.12.8, Samarqand) — qomusiy olim. T. qariyb 30-yil (1340-yildan 1372-yilgacha) davomida Hirot va Movarounnahrning turli shaharlaridagi madrasalarda falsafa va mantiqdan dars bergan. Soʻngra Temur daʼvatiga binoan Samarqandga kelib, saroyda xizmat qilgan va umrining oxirigacha shu saroyda yashab ijod bilan shugʻullangan. T.ning nazariy merosi oʻrta asrlar fanining barcha sohalarini oʻz ichiga olgan boʻlib, Qurʼon tafsiridan boshqa asarlari arab tilida yozilgan. Buasarlardan 14—16-asrning 2yarmigacha Movarounnahr va uning atrofidagi madrasalarda oʻquv qoʻllanmasi sifatida foydalanilgan. Mantiq, huquq, matematika, astronomiyaga doir asarlar yozgan. Bizgacha "Sharh alaqoid" (Abu Hafs Nasafiyning "Aqoid anNasafiy" asariga sharh) "Tahzib almantiq valkalom" ("Mantiq va kalomga sayqal berish"), "asSaʼdiya" (13-asr oxiri va 14-asr 1yarmida yashagan Kotibiyning mantiqqa oid "ashShamsiya" risolasiga yozilgan sharh), "almutavval" (Nutq sanʼatiga oid "Keng talqin"), "Muxtasar almaoniy" (ritorikaga oid "Qisqacha maʼnolar"), "alIrshod alhodiy" (arab tili grammatikasiga oid "Yoʻl boshlovchi rahbar"), "Maqosid attolibin" (falsafa va kalomga oid "Tolibi ilmlarning maqsadlari"), "Risola fi zavoye almusallas" ("Uchburchakning burchaklari haqida risola") kabi asarlari yetib kelgan. T. oʻzidan oddin oʻtgan mutafakkirlarning asarlariga turli sharhlar yozgan. Jumladan Naysaburiyning "Arifmetika haqida quyoshiy risola" asariga 2ta sharh yozgan: birinchisi — "Quyosh risola" (1389), ikkinchisi — "Uchburchak burchaklari haqida risola" boʻlib, birinchisining geometrik qismini sharhlaydi.

## Adabiyot
* Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001.

Sevara Saburova.
Tafsir

**Tafsir** (arabchadan — sharh, tushuntirish, ochib berish, izoh) — islom anʼanasiga asosan Qurʼon oyatlarini sharhlash, tushuntirib berish. Qurʼon oyatlarini tafsir qilish Muhammad sollallohu alayhi va sallam davrida vujudga kelib, bu ilm Muhammad sollallohu alayhi va sallamdan sahobalarga, sahobalardan tobeʼinlarga meros qoldi. Sahobalar va tobeʼinlar asrida Tafsir ogʻzaki rivoyat va nakl shaklida boʻlib, taʼlif qilib yozilmagan. Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Masʼud va boshqa mashhur tafsirchi boʻlganlar. Tafsirdan birinchi kitob yozgan shaxs Abdumalik ibn Jurayjdir (8-asr). Muhammad ibn Jarir Tabariy, Yahyo ibn Salom, Abu Bakr Nisoburiy va boshqa mufassirlar tafsir yozishda shuhrat topdilar. Tafsir qilishning rivojlanishi jarayonida Tafsirning turli uslublari (saxih hadislar va sahobalarning qavllari bilan tafsir qilish; oʻz fikri va ijtihodi bilan tafsir qilish; oyatning zoxiriy maʼnosiga qaramay, uning maxfiy ishoralari taqozosi bilan tafsir qilish) paydo boʻldi. Keyinchalik tafsirning yoʻnalishlari koʻpayib ketdi. Hozir dunyoda Qurʼoni karimga 1700 dan ortiq Tafsir yozilganligi maʼlum.

Oʻzbekiston hududidan chiqqan Abu Mansur Moturidiy mashhur tafsirchilardan hisoblanadi. U Qurʼon oyatlarini ahl assunna valjamoa nuqtai nazaridan tafsir qilgan. Abu Lays Samarqandiy, Zamaxshariy, Faxriddin Roziy, Maxmud Nasafiylar ham Tafsir yozishda mashhur boʻlganlar. Mustaqillik yillarida mamlakatimizda Qurʼoni karimni oʻzbek tiliga tarjima va Tafsir qilish imkoniyati tugʻildi. Bu sohada shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, shayx Abdulaziz Mansur, Alouddin Mansur kabi ulamolarni misol qilib keltirish joiz. 
## Havolalar
Tafakkur (jurnal)

"TAFAKKUR" — ijtimoiy-falsafiy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli-bezakli jurnal. 

1994-yildan Toshkentda nashr etiladi. Muassisi — Oʻzbekiston Respublikasi Maʼnaviyat va maʼrifat kengashi. 

Jurnalining asosiy vazifasi xalqimizning boy maʼnaviymadaniy merosi, sharqona va umuminsoniy qadriyatlar asosida mamlakat, millat kelajagini belgilaydigan ilgʻor gʻoyalarni yuzaga chiqarish, shuningdek, milliy qadriyatlarimiz va ulugʻ mutafakkirlarimiz merosidan xalqimizni baxramand qilish, islom dinidagi insonparvarlik gʻoyalarining yosh avlod qalbidan joy olishiga koʻmaklashishdan iborat. "Oliy mezonlar", "Millat va maʼnaviyat", "Tarix va taraqqiyot", "Xazina", "Sharqu Gʻarb falsafasi", "Taqdirdagi tadbirlar", "Yangi asr muammolari", "Nasr javohirlari" kabi ruknlar ostida koʻplab qiziqarli maqolalar, hikoya hamda novellalar eʼlon qilinadi.

"T." oʻziga xos mahorat maktabi hamdir. Taxririyatda Ozod Sharafiddinov, fizikamatematika fanlari doktori, professor Abdulla Aʼzam, Muhammad Yusuf, isteʼdodli shoir va jurnalistlardan Sirojiddin Sayyid, Murtazo Qarshiboyev kabi ijodkorlar mehnat qilgan. Oʻrtacha adadi 5—7 ming nusxa (2004). Bosh muharriri — Erkin Aʼzam.
Taftish

**Taftish** — 1) boʻlib oʻtgan ish, hodisa va boshqa yuzasidan yoki haqiqiy ahvolni aniqlash maqsadida oʻtkaziladigan tekshiruv; 2) korxona, kompaniya, tashkilot, muassasalar moliyaxoʻjalik faoliyatini, mansabdor shaxslarning xizmat faoliyatini, hujjatlar, byudjet muassasalarida byudjetdan ajratilgan mablagʻlarning maqsadli sarflanishi; buxgalteriya yozuvlarining toʻgʻri yuritilishini tekshirish; nazorat qilish omillaridan biri. Taftishning umumiy tartibi va vazifalari hukumat qarorlari va tegishli nazorat idoralarining qoʻllanmalarida, kompaniya, firma ustavlarida belgilab koʻyiladi. Qonunlar, nizomlar, yoʻriqnomalarga rioya qilinishi, hujjatlarning toʻgʻriligi va ularda haqiqiy ahvol obyektiv aks ettirilgani, qoidabuzarliklar, soliklarning toʻgʻri toʻlanganligi, hujjatlar boʻyicha qayd etilgan tovarmoddiy boyliklarning mavjudligi taftish qilinadi. Rejalashtirilgan ishlarning bajarilishini tekshirish; xoʻjalik operatsiyalarining qonunga muvofikligi, moliya va smeta intizomiga rioya qilinishini tekshirish; davlat yoki xoʻjalik mulkining himoya qilinishini nazorat qilish, buxgalteriya hisobining toʻgʻriligi va buxgalteriya yozuvlarining sifatli rasmiylashtirilishini tekshirish muhim ahamiyatga ega. Vakolatli davlat organlari, maxsus audit firmalari (qarang Auditorlik xizmati), aksiyadorlik jamiyatlarining taftish komissiya (qoʻmita)lari tomonidan oʻtkaziladi. Taftishning tezkor (muntazam, davriy oʻtkaziladigan), yalpi (kompleks, har tomonlama), rejali va boshqa turlari bor. Oʻzbekiston Respublikasining 1998-yil 24 dekabrda qabul qilingan. "Xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish toʻgʻrisida" qonunida taftish oʻtkazishning tartibi va huquqiy asoslari belgilab berilgan.

Nurmuhammad Jo'rayev
Taxallus

**Taxallus** (arabcha: تخلّص — o‘zini-o‘zi qutqarish, ozod qilish; xalos boʻlish) — biror ijodkor (shoir, yozuvchi, rassom, olim va shu kabi) yoki siyosiy arbobning ijtimoiy faoliyati jarayonida o‘zi tanlab olgan, asosiy ismi bilan birga yoki uning o‘rnida qo‘llanadigan boshqa, to‘qima ikkinchi nomi. 

## Kelib chiqishi
Har bir muallif taxallusini muayyan maqsadlarni koʻzda tutgan holda qoʻllaydi. Masalan, omma oʻrtasida oʻz ijodini taʼkidlab koʻrsatish, oʻz ism-familiyasidan qoniqmaslik, muayyan xavf-xatar, taxdiddan qochish, yashirinish va boshqalar.

Sharq sanʼati va adabiyoti namoyandalari, katta olimlari oʻzlariga turli narsalarga, sifat va xususiyatlarga ishora tarzida (Ulugʻbek — Muhammad Taragʻay, Navoiy, Lutfiy, Bobur, Mujrim Obid, Munis, Zavqiy), mashgʻuloti, kasbiga nisbatan (Gulxaniy, Charxiy), tugʻilgan yoki yashagan joyiga nisbatan (Buxoriy, Qoshgʻariy, Margʻinoniy, Nasafiy, Taroziy, Xorazmiy, Xoʻjandiy, Chustiy, Shoshiy, Yugnakiy, Yassaviy), yashash tarzi yoki qismatiga ishora sifatida (Gadoiy, Gʻaribiy, Uzlat, Muqimiy, Furqat) va boshqa omillarga karab taxallus olganlar yoki tanlaganlar.

Sharqda ham, gʻarbda ham koʻpchilik ijodkorlar faqat taxallusi bilan mashhur boʻlishgan. Masalan, Beruniy — Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad, Navoiy — Gʻiyosiddin oʻgʻli Alisher, Muqimiy — Muhammad Aminxoʻja oʻgʻli, Oybek — Muso Toshmuhammad oʻgʻli, Yashin — Komil Nuʼmonov, Chustiy — Nabixon Xoʻjayev; Stendal — Anri Mari Beyl, Jorj Sand — Avrora Dyupen va boshqa baʼzi shoirlar birdan ortiq taxallus bilan (Navoiy — Foniy; Mujrim — Obid; Nodir — Uzlat — Mahjur; Nodira — Maknuna — Komila kabi), baʼzan bir necha shoir bir taxallus bilan ("Navoiy" taxallusli 10 ga yaqin shoir boʻlgan) ijod qilganlar.

Sharq mumtoz adabiyotining deyarli barcha namoyandalari, koʻpchilik olimlar va baʼzi siyosiy arboblar maʼlum taxallusga ega boʻlishgan. Taxallus qoʻllashning adabiyotshunoslikda ahamiyati katta: bayoz, devon, majmua kabi qoʻlyozma manbalar matnlarida qoʻllangan taxallus tufayli tegishli asarlarning mualliflari aniqlangan.

Navoiy taxallusning shu maʼnodagi ahamiyatini "Lison ut-tayr" asarida quyidagicha izohlaydi:Sahna debosiyu nazm inshosidur,

 Kim taxallus nozimi tam’osidur.

 Bu kim oni birla topti imtiyoz

 Ne varaqkim, nazm qildi avin roz.

 Kim bu Saʼdiy yo Nizomiyning durur,

Yo bu Xusravning, bu Jomiyning durur.
Hozirgi kunda taxallusning shoir yoki yozuvchi oʻz ismi va familiyasini qoʻshimchasiz qoʻllagan koʻrinishi uchraydi: Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Izzat Sulton, Jamol Kamol, Usmon Azim va boshqa.
## Manbalar


## Adabiyotlar

*
Taxiatosh

**Taxiatosh** — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar. 1953-yil Bosh Turkman kanali quruvchilari ishchi posyolkasi sifatida vujudga kelgan. Amudaryoning chap sohilida, muhim transport yoʻllari yoqasida joylashgan. Aholisi 50,9 ming kishi (2004) Shaharda 14ta millat vakillari yashaydi. Transport yoʻli stansiyasi. Nukusdan 17&nbsp;km uzoqlikda. Shaharning shim. va jan. qismlarida qad. sugʻorish kanallarining oʻzanlari saqlangan.

T. Qoraqalpogʻistonning energetika va sanoat markazi. Taxiatosh IESi Qoraqalpog'iston Respublikasi va Xorazim viloyatini elektr energiyasi bilan ta'minlaydi. Shahar issiqlik elektr styasi Oʻrta Osiyo elektr sistemasiga tutashtirilgan.

"Taxiatoshdon" aksiyadorlik jamiyati, maxsus yoʻlkoʻprik boshqarmasi, "Rosenergo" qoʻshma korxonasi, "Qusshishq" parrandachilik korxonasi, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

T.da 22 umumiy taʼlim maktabi (10354 oʻquvchi), bolalar musiqa maktabi, 3 kasbhunar kolleji (transport, qurilish va iqtisodiyot kollejlari, 2974 oʻquvchi), markaziy kutubxona va uning 8 ta filiali, 4 klub muassasasi, madaniyat va istirohat bogʻi faoliyat koʻrsatadi. 2 kasalxona (220 oʻrin), kattalar va bolalar poliklinikalari, ayollar konsultatsiyasi, ruhiy kasalliklar dispanseri, Urush va mehnat faxriylari va "Aydoʻn jol" sanatoriylari mavjud. "Xalmq dauisiʻ" (qoraqalpoq tilida) gaz. chiqariladi. T. maxsus yoʻlkoʻprik boshqarmasi "Buxoro—Nukus—Qoʻngʻirot— Beynov" avtomagistralining Ustyurtdagi (Qoʻngʻirot —Beynov) qismida qurilish ishlarini olib bormoqsa. T.dan Nukusga avtobus va poyezd qatnaydi.
## Manbalar

## Havolalar
Taxiatosh gidrouzeli

**Taxiatosh gidrouzeli** — Amudaryoning quyi qismida qurilgan gidrotexnika inshooti; qurilish 1966-yilda boshlangan, 1976-yilda qurib bitkazilgan. Tuproqli toʻgʻon va toʻsiqli darvozalardan iborat. Toʻgʻonning umumiy uz. 1650 m, eni 32 m, balandligi 8 m. Darvozali kismining uz. 470 m, 25 darvozadan iborat, har bir darvozaning uz. 16 m. Suv sathi toʻgʻon tagidan oʻrtacha 5,2 m ga koʻtariladi. Gidrouzel darvozalari toʻliq ochilganda undan 10500 m³/sek suv oʻtishi moʻljallangan. Ikki oxirgi darvoza baliq oʻtkazishga moslab qurilgan. Gidrouzel toʻgʻoni Amudaryoning ikkala sohilini bogʻlaydigan koʻprik vazifasini ham bajaradi. Avtomobillar qztnaydi. Gidrouzelning chap yonboshida shlyuz qurilgan. Uning boʻyi 65 m, eni 18 m. T.g. barpo etilishi bilan daryoning oʻng qirgʻogʻidan boshlanadigan Qizketgan kanaliga 7 darvozali suv chiqargichrostlagich qurildi. Har bir darvozaning uz. 10 m. Rostlagichning maksimal suv sarfi 425 m³/sek. Toʻgʻondan 300 m quyidagi daryoning chap qirgʻogʻidan boshlanadigan Suelli kanaliga suv beradigan suv uzatish kanali qazilgan. Gidrouzel Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati, Turkmanistonning Toshhovuz viloyatida qariyb 1 mln.ga yerlarni sugʻorish imkoniyatlarini beradi.
Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi

**Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi** – Qoraqalpogʻiston Respublikasining Taxiatosh shahridan 4& km uzoqlikda, Amudaryoning chap qirgʻogʻida qurilgan. Shahar va stansiya qurilishi 1956-yil boshlanib, styaning 12 MVt quvvatli birinchi agregati 1961-yil 10-sentyabrda ishga tushirilgan. Shu yili stansiyaning oʻrnatilgan quvvatlari 28 MVt birinchi navbati qurilishi nihoyasiga yetkazilgan. 1964-yilda uning 24 MVt quvvatli 2-navbati ishga tushirildi. 1969-yilda 200 MVt quvvatli 3-navbat, 1974-yilda 110 MVt quvvatli 4-navbati ishga tushirildi. 1980—1985-yillarda stansiyaning 1 va 2-navbatlari demontaj qilindi. 1990-yilda 420 MVt quvvatli 5 va 6-navbati tamomlandi va stansiyani kengaytirish ishlari nihoyasiga yetkazildi. Stansiyada oʻrnatilgan quvvatlar 730 MVt ni tashkil etadi. Quvvatlar 220, PO, 35 kV kuchlanishlarda uzatiladi. Oqar suv bilan taʼminlangan. Asosiy yoqilgʻisi tabiiy gaz, zaxira yoqilgʻisi mazut. 2003-yilda 2905 mln. kVt•soat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Stansiya Oʻzbekiston Respublikasining yagona energetika sistemasiga ulangan.

1991-yil oktyabr oyida chiqqan yongʻin natijasida IESning 200 ming kilovatt quvvatli 7-bloki ishdan chiqqan. Yettinchi blok bilan birga 8-blok ham vaqtincha oʻchirilgan.

## Manbalar
Taxmis

**Taxmis** (arab. — beshtalik qilish, beshtaga yetkazish) — muxammasning bir turi. T. bandlari ham muxammas singari 5 misradan iborat; ular bir shoirgagina tegishli boʻlmay, balki 2 shoirning misralaridan tashkil topadi: dastlabki 3 misra T. yozayotgan shoir qalamiga, keyingi 2 misra esa T. yozilayotgan shoir gʻazaliga mansub boʻladi. T.da xar ikkala shoirning bir bandni tashkil etayotgan misralari mazmun va shakl jihatidan oʻzaro moye boʻlishi talab etiladi. T.ni, odatda, falonchi shoirning gʻazaliga muxammas, deb taʼkidlab yozganlar (faqat bir shoirning misralaridan iborat boʻlgan muxammaslarga baʼzan "taʼbi xud" — oʻziniki, oʻzining taʼbi, deb qushib yozganlar). T. lar shoirga yoqqan gʻazallarga yozilishi sababli birgina gʻazalga bir necha T. qilinishi mumkin. Oʻzbek mumtoz sheʼriyatida Munis, Ogahiy, Muqimiy, Furqatlarning Navoiy, Fuzuliy singari shoirlarning mashhur gʻazallariga yozgan T.lari maʼlum. T. yozish shoirdan katta mahorat talab etadi, chunki T. yaratuvchi shoirlar oʻzidan avval yashab ijod qilgan shoirlarning yetuk gʻazallarini rivojlantirganlar, anʼanalarini davom ettirganlar. T.ning soʻnggi bandida shoirlarning taxalluslari eslatib oʻtiladi. T. nafakat oʻzbek mumtoz adabiyotida uchraydi, balki u hozirgi oʻzbek adabiyotida ham yaratilgan (Habibiy, Sobir Abdulla, Erkin Vohidov va boshqalar).
Taxin pashshalar

**Taxin pashshalar** (*Tachinidae*) - ikki qanotli, qisqa moʻylovli tekinxoʻr pashshalar oilasiga mansub etnomofag hasharotlar. 5000 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uzunligi 3–20 mm, uzun va qattiqtuklar bilan qoplangan (ikkinchi "tipratikan ggashsha" nomi ham shundan). Lichinkasi oyoqsiz, chuvalchangeimon, oqish. Gʻumbagi yopiq, soxta pillada joylashgan. Taxin pashshalarning hamma turlari hasharotlarning (asosan ichki, baʼzan tashqi) paraziti. Lichinkasi turli tunlam qurtlarida, qoʻngʻizlari lichinkasi voyaga yetgan hasharotlarda va qandalalar tanasida parazitlik qiladi. Hayvon — xoʻjayin tanasida yoki tuproqda gʻumbakka aylanadi. Voyaga yetganlari oʻsimlik gul shirasi va bargidagi shira bilan oziqlanadi. Havo ochiq kunlari aktiv. Baʼzi turlari kolorado va yapon qoʻngʻizlariga, ipak qurti hamda boshqa zararkunandalarga qarshi kurashish maqsadida iqlimlashtirilgan. Ulardan Gonia cilipeda turi ayniqsa tajovuzkor. Taxin pashshalarning shu turi gʻoʻza va kuzgi tunlam qurtlarini 5—20%gacha yoʻqotadi.

## Manbalar
Tahmosb I

**Shoh Tahmosb** yoki **Tahmosp I** (1513.3.3, Isfahon sh. yaqinidagi Shohobod qishlogʻi — 1576.14.5, Qazvin) — safaviylar sulolasidan boʻlgan Eron shohi (1524— 76). Ismoil I Safaviyning oʻgʻli. 10 yoshligida taxtga chiqqan, hokimiyat amalda qizilboshlilar qabila sardorlari qoʻlida boʻlgan. Keyinchalik ulgʻaygach, ular bilan kurashib markaziy hokimiyatni mustahkamlagan. Safaviylar davlatiga Shirvon (1538), Shaki (1551)ni qoʻshib olgan. 1544-yil Humoyunga Hindiston taxtini qaytib olishida yordam bergan, buning evaziga Qandahorni olgan. Turkiya bilan uzoq muddat urush olib borgan (1534—55). Ayni vaqtda Xurosonda oʻzbek xonlari bilan deyarli tinimsiz urush qilgan. 1565-yil tam/a soligʻini bekor qilgan.

## Manbalar

## Havolalar

* 
*A king's book of kings: the Shah-nameh of Shah Tahmasb, an exhibition catalogue from The Metropolitan Museum of Art (fully available online as PDF)
Taxmon

**Taxmon** — xona devoridagi koʻrpatoʻshak yigʻib qoʻyiladigan maxsus joy. Oʻrta Osiyo turar joy meʼmorligida mehmonxona toʻrining oʻrtasiga (2 yoni tokchali, chinnilar terilgan), yotoqxonaning 2 yoniga (oʻrtasi tokchali, kiyimlar taxlangan) ishlangan. Taxmonning eni va boʻyi taxlanadigan koʻrpa va sandiq joylanishiga moʻljallangan. Yuqori qismi ravoq va toʻrtburchak shaklda qurilib, ganchkori bezak, muqarnas kosachalar va turli rangdagi yorqin bezaklar bilan pardozlangan.
Taxometr

**Taxometr** (yunoncha, tachos — tezlik va ... metr)— mashina va mexanizm vallarining aylanish chastotasini (burchak tezligini) oʻlchaydigan asbob. Oʻlchash usuliga qarab, aylanishlar sonini maʼlum vaqt oraligʻida oʻlchaydigan, burchak tezlikni biror fizik kattalikka aylantiradigan va valning aylanish tezligini maʼlum tebranish chastotalariga taqqoslab oʻlchaydigan turlarga boʻlinadi. T.ning markazdan qochma, induksion, elektr, elektron va boshqa xillari bor. Markazdan qochm a T.da val aylanganda burchak tezlikka mutanosib ravishda qoʻzgʻaluvchi massalar siljiydi. Siljish qiymati richagli tizim orqali koʻrsatkichga uzatiladi. Induksion T.da aylanuvchi doimiy magnit oʻlchash tizimining metall stakani (diski) da tokni induksiyalaydi. Doimiy magnit bilan induksiyalangan tok magnit maydonlarining oʻzaro taʼsirida stakan prujina kuchini yengib, magnitning minutdagi aylanishlar soniga mutanosib burchakka buriladi. Taxometrning koʻrsatishi shkaladan hisoblanadi. Elektr taxometri oʻzgarmas yoki oʻzgaruvchan tok generatori (yakori sinaladigan valda aylanadi) va ikkilamchi asboblar — chastota birliklarida graduslarga boʻlingan voltmetr yoki chastotometrdan iborat. Elektron T.ning ishi uzgich kontaktlari ochilganda ishga tushirish tizimining birlamchi zanjirida paydo boʻladigan tok impulslarini magnitoelektrik koʻrsatkichli asbob tokiga aylantirishga asoslangan. Birlamchi zanjiridagi impulslar chastotasi dvigatel valining aylanishiga mutanosib boʻladi. Taxometr avtomobil, aviatsiya spidometrlari va texnikaning boshqa sohalarida qoʻllanadi.
Taxt

**Taxt** (fors.) – saroyda hukmdor (shoh, xon, xoqon, qirol, amir va boshqalar) rasmiy qabul marosimi, mashvarat va turli tantanalar paytida oʻtiradigan, maxsus joyga oʻrnatilgan, qimmatbaho maʼdanlar bilan ziynatlangan oʻrindiq. Eski moʻgʻul tilida taxt oʻran deb nomlangan va eski oʻzbek tilidagi oʻrun ga moye kelgan. Chingiziylar davrida taxtning oʻng tomonidan taxt vorisi, oʻzga xonzodalar, hukmdorning qarindoshurugʻi va kotib, soʻl tomonidan xotun (malika), oʻzga zavjalar, roʻparasida esa noʻyonlar oʻrin egallagan. Amir Temur va temuriylar zamonida saltanat, hashamat va ulugʻlikning ramzi boʻlgan maxsus taxt saroy yoki borgoxning markaziga oʻrnatilgan. Muayyan tantana, mashvarat yoki kengashda qatnashuvchi har bir kishi oʻz martabasiga koʻra belgilangan joyni egallagan. Taxtning oʻng tomonidan sayyidlar, qozilar, qarindoshlar, olimlar, ruxrniylar, zodagonlar, chap tomonidan amirul umaro, beklar, amirlar, noʻyonlar, tumanbegi, mingbegi, yuzbegi, oʻnbegi, roʻparadagi 1-qatordan devonbegi va oʻzga vazirlar, 2-qatordan viloyat hokimlari oʻrin olgan. Hukmdor oʻtirgan taxt ortining oʻng tomonida bahodirlar, chap tomonida esa yengil suvoriy guruh qoʻmondoni – qorovulbegi joylashgan. Taxt oʻrnatilgan xonaga gilamlar, paloslar va koʻrpachalar yozilgan.