open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tamara Vizgo

**Tamara Semyonovna Vizgo** (1906.25.4, Polsha, Lomja sh.—1998.30.5, Moskva) – musiqashunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1976). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1969). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1940). Toshkent musiqa bilim yurtida (1939—46), Toshkent konservatoriyasida (1944—53) dars bergan. Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1943—91), musiqa boʻlimi mudiri (1947—52), direktor oʻrinbosari (1952—57). Tadqiqotlari asosan oʻzbek kompozitorlik musiqa madaniyatining yuzaga kelishi va rivojiga, Oʻrta Osiyo musiqa sozlari tarixiga bagʻishlangan. 3 jildli „Oʻzbek sovet musiqasi tarixi“ toʻplami (rus tilida, T., 1972—91), „Musiqa tarixi tasvirlarda. Markaziy Osiyo“ (nemis tilida, Leypsig, 1987) kitobining mualliflaridan biri.

## Manbalar
Viza

**Viza** odatda quyidagilarga murojaat qiladi:

* **[[Viza|Sayohat vizasi]]**, mamlakatga kirishga ruxsat beruvchi hujjat
* **Visa Inc.**, AQShning koʻp millatli moliyaviy va toʻlov kartalari kompaniyasi
** Yuqoridagi kompaniya tomonidan chiqarilgan Visa Debet kartasi
** Visa Electron, debet kartasi
** Visa Plus, banklararo tarmoq

**Visa** yoki **VISA** quyidagilarga murojaat qilishi mumkin:

## Joylar

* Visha, Ruminiyadagi daryo
* Sirsa havo kuchlari stansiyasi (ICAO kodi), Hindiston
* Visa qishlogʻi, Jucu kommunasi, Kluj okrugi, Ruminiya

## Fan va texnologiya

* Vankomitsinga oraliq chidamli  yoki vankomitsinga oraliq *Staphylococcus aureus*, bakteriya
* Virtual asboblar dasturiy taʼminoti arxitekturasi, sinov va oʻlchov sanoatida ishlatiladigan kirish/chiqish API
* VISA (gen) (virusli signalizatsiya adapteri)
* Visa, Milliken &amp;amp; Company tomonidan sotiladigan mato

## Kino va televidenia

*  (film), 1983-yil Malayalam filmi
* " Viza ", „ *Seinfeld“* telekompaniyasining 1993-yildagi epizodi

## Musiqa

*  (albom), Vladislav Delayning 2014-yilgi albomi
* Visa, shved balladasi anʼanasi doirasidagi shved qoʻshiq turi
* VISA, fransuz yozuvlar yorligʻi
* „Viza“, 1980-yilda Dunkan Makkayning yakkaxon qoʻshigʻi
* „Visa“, *AIMdan* MIA qoʻshigʻi
* „Viza“, Charli Parkerning kompozitsiyasi, u 1949-yilda yozgan
* „Viza“, Tulisaning *"Boss ayol"* qoʻshigʻi
* „Visa para un sueño“, *Ojalá Que Llueva kafesi* albomidan Xuan Luis Guerra y 4:40 qoʻshigʻi, 1989-yil

## Boshqa foydalanishlar

* Citroën Visa, avtomobil
* Vankuver oroli sanʼat maktabi, Kanada
* Viśa Īrasangä, xoʻtanlik rassom
* Visaʼ Saṃbhava, Xoʻtan shohi
* Viza (drag-queen), Meksika-Ispaniya drag-queen

## Yana qarang

*
Vika

**Vika** (Vicia L.) — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, yem-xashak ekini. Yevropa, Osiyoning shim.-sharqiy mintaqalari, Shim. Afrika, Jan. Amerikada tarqalgan 150 ga yaqin turi bor. 12 turi ekiladi. Ekma V. vatukli V. turlari don, koʻk oʻt, silos, senaj olish uchun ekiladi. Ekma V. (v. sativa) bir yillik bahori, tukli V. (v. villosa) kuzgi ekin. Poyasi toʻrt qirrali. Barglari patsimon murakkab. Gullari oq, oʻzidan, baʼzan chetdan changlanadi. Mevasi (dukkaklari) yassiroq boʻlib, 4— 8 urugʻli, 100 kg pichanida 45,8 ozuqa birligi va 12,3 kg hazm boʻladigan protein bor. 1000 dona urugʻi vazni 400—1300 g . Urugʻi tarkibida 24—30% oqsil bor. Gektaridan 200—250 s koʻk massa, 30—60 s pichan, 20 s don olish mumkin. V. sugʻorilganda moʻl hosil beradi. Oʻzbekistonda V.ning ekiladi gan bir turi (V. faba) bokla deb ataladi. V. tuproqda juda koʻp miqdorda azot toʻplaydi, shuning uchun koʻpgina ekinlarga yaxshi oʻtmishdosh hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vikarlanuvchi turlar

**Vikarlanuvchi turlar** (lot. Vikarius — oʻrin almashinuvchi) — geografik va ekologik jihatdan birbirining oʻrnini egallay oladigan yaqin qarindosh turlar. Masalan, tilogʻochlar urugʻi areali V.t.: Sibir tilogʻochi (Rossiyaning Yevropa qismi, Gʻarbiy Sibir), daur tilogʻochi (Sharqiy Sibir), Amerika tilogʻochi (Shim. Amerika) turlarining uzluksiz qatoridan iborat. Alp togʻlarida rododendron arealida uning V.t. qattiqbargli rododendron (ohakli tuproqlarda), javdar rododendroni (silikatli tuproqlarda), Yevrosiyoda paxmoq oyoq (qumda) kichik rododendron (soz tuproqlarda) hisoblanadi.

V.t. tushunchasi taksonomik jihatdan bir-biridan keskin farq qiladigan, lekin konvergent oʻxshash, muayyan hayotiy formalarga mansub boʻlgan, biotsenozlarga oʻxshash ekologik muhitni egallagan turlar, mas., koʻrsichqon (Yevropa), tillakoʻrsichqon (Afrika) va xaltali koʻrsichqonga (Avstraliya) nisbatan ham qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vikasol

**Vikasol** (Vikasolum), K, vitamini— qondagi protrombinni koʻpaytirib, krnning ivish xossasini oshiradigan — qon toʻxtatadigan sintetik preparat. Ukraina olimi Palladii tomonidan sintez qilingan (1941—44). Qon ketganda, shuningdek bemorlarni operatsiyaga tayyorlashda ishlatiladi; 3—4 kun ichiriladi yoki muskul orasiga yuboriladi. Qonning ivish xossasi oshib ketganda V. berib boʻlmaydi. Koʻproq akusherlik amaliyotida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaira Vīķe-Freiberga

**Vayra Vike-Freyberqa** (1937.1.12, Riga) — Latviya prezidenti. Yuridik fanlari d-ri, Latviya FA va Kanada ilmiy akademiyasi aʼzosi. 1945-yildan chet elda yashagan; 1999-yildan Latviyada. Toronto universitetini (1960) va Monrealdagi Makgil universitetini (1965) tugatgan. 1954-yildan Kanada tijorat banki xodimi, Torontodagi maktabda tarbiyachi, sugʻurta konfederatsiyasida tarjimon, kollejda ispan tili oʻqituvchisi, kasalxonada psixolog. 1964—98 yillarda Monrealdagi universitetda lektor, assistent, professor; ayni vaqtda 1984— 89 yillarda Kanada Ilmiy kengashi vitse-raisi, Rigadagi Latviya instituti direktori. 1999-yil iyuldan Latviya Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Vizual qoʻshaloq yulduz

**Vizual qoʻshaloq yulduz** - teleskopda qoʻshaloq boʻlib koʻrinadigan yulduz; oddiy koʻz bilan qaralganda boshqa yulduzlardan farqqilmaydi. Koʻpincha qoʻshaloq yulduzlarning biri ikkinchisidan bir necha sekund burchak narida joylashgan boʻladi. V.q.yu. optik va fizik jihatdan qoʻshaloq boʻlishi mumkin. Optik V.q.yu. tarkibiga kiradigan yulduzlar Yerdan har xil uzoqlikda boʻlib, ularning nur yoʻnalishlari tasodifan yonma-yon tushadi. Fizik V.q.yu. fazoda bir-biriga yaqin joylashadi, oʻzaro tortishish kuchi bilan bogʻlangan boʻladi va ikkalasi bitta yulduz sistemasini tashkil etadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viko Jambattista

VIKO (Vico) Jambattista (1668.23.6-Neapol —1744.23.1) — italiyalik faylasuf. 1698 y.dan Neapol untida prof. Xalqlar tarixi va psixologiyasi falsafasi asoschisi. Platon va F. Bekonga alohida ixlos bilan qaragan. Dekart bilan bahs-munozaraga kirishib, shaxs zakovatiga umuminsoniy aqlni qaramaqarshi qoʻygan. Tarixiy jarayon obʼektiv tarzda kechishi gʻoyasini ilgari surgan. Biz faqat qilayotgan ish-larimiznigina bilishimiz mumkin, degan fikrdan kelib chiqib, tarix fanini insoniyatning oʻz xatti-harakatlari toʻgʻrisidagi bilimi deb hisoblagan. V. barcha millatlarning aylanma harakat yoʻsinida taraqqiy etishi nazariyasini ishlab chiqqan. Har bir xalq oʻz taraqqiyotida 3 davr — xudolar (davlat boʻlmagan holat, kohinlarga boʻysunish), qahramonlar (aristokratik davlat) va insoniyat (demokratik respublika yoki vakolatli monarxiya) davrini boshidan kechiradi; bu bamisoli inson hayotining bolalik, oʻspirinlik va yetuklik davrlariga oʻxshaydi. Har bir davr jamiyatning yalpi tanazzuli va parchalanib ketishi bilan tugaydi. Davrlar ijtimoiy toʻntarishlar natijasida almashinadi. Asosiy asari: "Millatlarning umumiy tabiati haqidagi yangi fanning asoslari" (1725). 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vikont

**Vikont** (frans. vicomte) —1) Karolinglarnint Frank davlatida graf oʻrinbosari; 2) Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida dvoryanlar unvoni (graf bilan baron oraligʻidagi unvon). Angliya va b. mamlakatlarda saqlanib qolgan. Odatda, grafning katta oʻgʻli V. unvoni bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vittorio Emanuele II

**Vittorio Emanuele II** (oʻqilishi: *Vittoriyo Emanuil Ikkinchi*; toʻliq ismi: *Vittorio Emanuele Maria Alberto Eugenio Ferdinando Tommaso di Savoia*; 1820-yil 14-mart, Turin — 1878-yil 9-yanvar, Rim) — Sardiniya qiroli (1849—61), Birlashgan Italiyaning 1-qiroli (1861—1878). Risorjimento harakati davrida liberallar (Camillo Benso va boshqalar) ni quvvatlagan va respublika — demokratlar lageri bilan kurashgan, lekin ayni paytda Giuseppe Garibaldining harbiy gʻalabalari va omma orasidagi mashhurligidan oʻzining sulolaviy maqsadlarida foydalanishga harakat qildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Victoria

**Victoria** () (1819.24.5, London — 1901.22.1, Osborn) — Buyuk Britaniya qirolichasi (1837—1901), gannover sulolasining oxirgi vakili. 1876-yilda Hindiston imperatritsasi deb eʼlon qilingan. Gʻarb adabiyotida Victorianing ingliz taxtini boshqargan davri — „Victoria asri“ deb nomlangan. 19-asrda, 63-yil yetti oylik muddatga, U Elizabeth II dan keyingi eng uzoq hukmron hukmdor.

U amakisi William IV ning vafotidan soʻng 1837-yil 20-iyunda 18 yoshida taxtga chiqdi. U 1840-yilda amakivachchasi shahzoda Albert bilan turmush qurgan va 9 farzand koʻrgan. U siyosiy hayotda faol rol oʻynadi. Shahzoda Albert 1861-yilda vafot etganidan soʻng, u motamda butun umr qora tanli kiyim kiygan. „Konservatizm“ va „axloqiy qobiliyat“ Victoria davrini belgilab berdi.

Qirolicha Victoria davrida eng muhim voqea Qrim urushi (1854-1856) boʻlib, unda Buyuk Britaniya Fransiya va Usmonli imperiyasi bilan birga Rossiyaga qarshi kurashgan.

Qirolicha Victorianing 9 farzandidan sakkiztasi boshqa Yevropa sulolalari vakillari bilan turmush qurgan. Hozirgi kunda ham koʻplab Yevropa monarxiyalarini qirolicha Victoria avlodlari boshqaradi.
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (maʼnolari)

**Viktoriya**:

* Viktoriya (Victoria) — Buyuk Britaniya qirolichasi (1837—1901)
* Viktoriya (koʻl) — Ekvatorial Afrikadagi chuchuk suvli koʻl.
* Viktoriya (maʼbuda) — Rim afsonalarida gʻalaba maʼbudasi.
* Viktoriya (oʻt) (Victoria) — nilufardoshlarga mansub koʻp yillik oʻt.
* Viktoriya (sharshara) — Janubiy Afrikaning Zambezi daryosidagi sharshara
* Viktoriya (daryo) (Victoria) — Avstraliya shim.
* Viktoriya (shtat) — Avstraliya Ittifoqining jan.
* Viktoriya (Kanada) — Kanadadagi shahar, Vankuver o.
* Viktoriya (Seyshel Orollari) — Seyshel Orollari davlatining poytaxti (1976 yil)
Viktoriya (maʼbuda)

**Viktoriya** — Rim afsonalarida gʻalaba maʼbudasi. Yunonlarning Nikasita toʻgʻri keladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viking

„VIKING“ – Amerikaning Marsni tad qiq qilishga moʻljallangan orbitalqoʻndiriluvchi kosmik apparati (KA). Massasi 3420&nbsp;kg, bal. 4,9 m. „V.“ orbital (OB) va qoʻndiriluvchi (QB) blok lardan tashkil topgan. „V.-1“ va <".-2" lar „Titan ZE“ uchiruvchi raketa yordamida 1975-yil 20-avgust va 9-sentyabrda uchirilgan. „V.-1“ning QB Marsga 1976-yil 20-iyulda, „V.-2“ esa Mars sirtiga 1976-yil 3-sentyabrda ohista qoʻndirildi. Har ikkala „V“ning OBlari Mars va uning yoʻldoshlariga doir bir necha ming rasmini Yerga uzatdilar. OB bergan maʼlumotlar asosida sayyora sirtining issiqlik va suv bugʻlari miqdori boʻyicha haritalari tuzilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vikinglar

**Vikinglar** (qadimgi skandinavcha: *víkingr* — „qaroqchi“) — VIII asr oxiri — XI asr oʻrtalarida Yevropa mamlakatlariga dengiz yoʻli orqali savdo-sotiq uchun borgan, qaroqchilik va bosqinchilik yurishlari qilgan skandinavlar Rusda ularni varyaglar, Gʻarbiy Yevropada normandlar deb atashgan. IX asrda vikinglar Shimoli-Sharqiy Angliyani, X asrda esa Shimoliy Fransiyani bosib olishgan. Vikinglar Shimoliy Amerikaga qadar yetib borishgan.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

* 
* Blanck, Dag. „The Transnational Viking: The Role of the Viking in Sweden, the United States, and Swedish America.“ *Journal of Transnational American Studies* 7.1 (2016). online
## Oʻqish uchun
* 
* Downham, Clare (2011). „Viking Ethnicities. A Historiographic Overview“, *History Compass* 10.1 (2012), pp.&nbsp;1–12. PDF Academic.edu 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Havolalar

* Vikinglar 
* BBC: Vikinglar tarixi 
* Borg Viking muszeyi, Norvegiya
Viktoriya (oʻt)

**Viktoriya** (Victoria) — nilufardoshlarga mansub koʻp yillik oʻt. Jan. Amerikadagi Amazonka va Orinoko daryolarining tinch oqadigan joylarida usadi. Bargi juda yirik, doyra shaklida, diametri 2 m gacha. Bargining cheti tepaga bukilgan. Usti yashil, osti qizgʻish, suvga botib turgan yoʻgʻon tomirlari va qattiq tikanlari bor. Tomirlari orasida havo pufakchalari boʻlga-nidan, barg 50 kg gacha yukni koʻtara oladi. V. manzarali oʻsimlik sifatida oranjereya va botanika bogʻlarida oʻstiriladi. V. oʻz vatanida yil davomida, akvariumlarda avgustda gullaydi. Gulining diametri 40 sm gacha. Guli oq, xushboʻy, bir yarim sutka davomida gullaydi. Gʻunchasi oqshom paytida suv yuzasiga koʻtarilib. oq boʻlib ochiladi, tong otgandan soʻng och qizil tusga kiradi, kunduzi yopiladi, qorongʻi tushgach toʻq qizil tusga kiradi; ikkinchi kecha oʻtib, tong otgach yana suv ostiga choʻkadi. Suv ostida meva hosil qiladi. Mevasi ichidagi noʻxatdek urugʻi isteʼmol qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Victoria (sharshara)

**Viktoriya** — Jan. Afrikaning Zambezi daryosidagi sharshara. Victoria dunyoda eng katta sharsharalardan biri. Eni 1800 m. Suv 120 m balandlikdan eni 130 m, chuq. 140 m boʻlgan bazaltli tor daraga otilib tushadi. Mahalliy aholi uni Mozioatunya, yaʼni "Guldurayotgan bug" deb ataydi. Sekundiga urta hisobda 1400 m3 suv tushadi. Victoriada kichikroq GES qurilgan. Victoria va unga yondosh hududlarning tabiat manzaralari va noyob hayvonlarini muhofaza qilish maqsadida Zambezi daryosining jan. sohilida Viktoriya-Fole milliy parki tashkil etilgan. Victoriani 1855-yilda ingliz sayyohi D. Livingston kashf etgan va ingliz qirolichasi nomi bilan atagan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (koʻl)

**Victoria** (Viktoriya) yoki **Nyanza-Viktoria, Ukereve** — Ekvatorial Afrikadagi chuchuk suvli koʻl. Tanzania, Kenya va Uganda hududlarida. Dengiz sathidan 1134 m ba-landlikdagi Sharqiy Afrika tektonik bukilmasidajoylashgan. Maydoni 68 ming km² (kattaligi jihatidan dunyoda 2-oʻrinda turadigan chuchuk suvli koʻl), uz. 320&nbsp;km, eni 275&nbsp;km. Oʻrtacha chuq. 40 m, eng chuqur joyi 80 m. Victoria — Viktoriya suv omborining bir qismi. Qirgʻoq chizigʻining uz. 7 ming km dan ortiq; qulay qoʻltiqlari koʻp, yarim orol, orol va buxtalar bor. Koʻl atrofi baland tekislik. Victoriaga quyiladigan daryolardan eng kattasi Kagera. Koʻlga yiliga oʻrta hisobda 114&nbsp;km suv yigʻiladi (16&nbsp;km daryolardan, 98&nbsp;km yogʻindan). Oq nil daryosi Victoriadan yiliga 21&nbsp;km suv olib chiqadi, koʻldan 93&nbsp;km suv buglanadi. Victoria suvi GES toʻgʻoni orqali tartibga solib turiladi. Victoriada boʻronlar boʻlib turadi. Koʻlda baliq koʻp, qoʻltiq va daryolarning quyilish joylarida timsohlar uchraydi. Sohilida odam va hayvonlarda tripanosomoz kasalligini tarqatuvchi sese pashsha tarqalgan. Kemachilik rivojlangan. Yirik portlari: Entebbe (Uganda), Mvanza, Bukoba (Tanzaniya), Kisumu (Keniya). Rubondo o.da milliy park tashkil etilgan. Victoriani 1858 yilda ingliz sayyohi J. Spik yevropaliklarga maʼlum qilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (daryo)

**Viktoriya** (Victoria) — Avstraliya shimolidagi daryo. Uzunligi 570&nbsp;km, havzasi 7,5 ming km. Katta Qumli choʻldagi Kimberli platosidan boshlanib, choʻl joylardan oqib oʻtadi. Timor dengizining janubidagi Jozef-Bonapart qoʻltigʻiga quyiladi. Vodiysi tor, darasimon. Oʻrtacha suv sarfi 200 m3/sek. May — noyabrda daryo sayozlanadi, yuqori va oʻrta oqimida, hatto qurib qoladi. Seryomgʻirli dekabr— fevralda toʻlib, baʼzan toshib oqadi. Quyilish joyidan qariyb 150&nbsp;km ichkarigacha kema qatnaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (shtat)

**Viktoriya** — Avstraliya Ittifoqining janubi-sharqidagi shtat. Maydoni - 227,6 ming km. Aholisi - 4,5 mln. kishi (1993). Maʼmuriy markazi — Melburn shahri. Janubda balandligi 1986 m gacha boʻlgan Avstraliya Alp togʻlari va sohil boʻyida kambar unumdor Gipslend tekisligi bor. Shimoli-gʻarbini Murrey daryosining allyuvial tekisligi egallagan. Iqlimi dengiz boʻyida subtropik va yumshoq, Melburnda yanvarning oʻrtacha temperaturasi 20", iyulniki 9". Yillik yogin 600– 1000&nbsp;mm, tog tizmalarining janubiy yon bagʼrida 2000&nbsp;mm. Togʻli qismlari asosan evkalipt oʻrmonlari bilan qoplangan. Shim.ga tomon oʻrmonlar siyraklashib, butazorlar, soʻngra quruq dasht boshlanadi. Viktoriyaning maydoni kichik boʻlsa ham (mamlakat hududining 3%), iqtisodiy jihatdan rivojlangan shtat. Viktoriyada mamlakat aholisining 1/4 qismi, ekin maydonining 1/5 qismi joylashgan va u sanoat mahsuloti qiymatining 1/3 ni beradi. Asosiy sanoat tarmoqlari: metallsozlik va mashinasozlik. Kimyo (mineral oʻgʻitlar), neftni qayta ishlash, samolyotsozlik, toʻqimachilik, harbiy sanoat rivojlangan; jun gazlama va poyabzal korxonalari bor. Asosiy sanoat markazi — Melburn shahri. Qoʻngʻir koʻmir (Yallurnda), neft (Leyks-Entransda), oltin (Bedingo va Ballaratda) qazib chiqariladi. Qishloq xo'jaligi yuksak darajada rivojlangan. Bugdoy, arpa, suli ekiladi; bogʻ va tokzorlar koʻp, vino tayyorlanadi. Chorvachiligi koʻp tarmokli, asosan sut, goʻsht-jun yetkazib berishga ixtisoslashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari koʻp. Asosiy portlari — Melburn va Jilong. Melburn-da untlar va institutlar bor. Viktoriya 1907-yilda tashkil etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (Kanada)

**Viktoriya** — Kanadadagi shahar, Vankuver orolning janubiy-sharqida. Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 71,2 ming kishi (1991). Tinch okean sohilidagi port. Viktoriya orqali chetga yogʻoch va baliq mahsulotlari chiqariladi. Kemasozlik va yogʻochni qayta ishlash sanoati va turizm rivojlangan. Universitet bor. Shaharga 1849-yilda asos solingan. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Neris (daryo)

**Neris** () yoki Viliya () — Litva va Belarusdagi daryo, Nemanning oʻng irmogi. Minskdan shim. dagi botqoqliklardan boshlanadi. Uzunligi 510&nbsp;km, havzasining mayd. 25,1 ming km. Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi; bahorda toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 182 m3/sek. Neris havzasida 1,5 mingdan ziyod koʻl bor. Nerisning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Sohilida Vilnyus va Kaunas shaharlari joylashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (Seyshel Orollari)

**Viktoriya** (, ) — Seyshel Orollari davlatining yagona shahri va porti, 1976-yildan poytaxti. Mae orolining shimoli-sharqiy sohilida joylashgan. Viktoriyada orol aholisining 1⁄3 qismi istiqomat qiladi. 

## Etimologiya

1841-yildan boshlab shahar Buyuk Britaniya qirolichasi sharafiga Port-Viktoriya, 1960-yildan esa Viktoriya nomi bilan nomlangan.

## Tarixi

1756-yilda arxipelag fransuz qirolining mulki deb eʼlon qilinadi va Lyudovik XV ning moliya vaziri boʻlib ishlovchi Jan Moro de Seshell sharafiga nomlanadi. Seyshel orollarining fransuzlar tomonidan mustamlaka qilinishi 1772-yilda boshlanadi va 1778-yilda hozirgi Viktoriya shahri oʻrnida Port-Royal aholi punkti barpo etiladi. 1810-yilda Buyuk Britaniya Parij shartnomasiga koʻra Seyshel orollari ustidan nazorat oʻrnatadi. 1841-yilda inglizlar Qirolicha Viktoriya sharafiga Port Royal nomini Viktoriyaga oʻzgartiradilar.

## Jugʻrofiyasi

Shahar Hind okeani qirgʻogʻidagi Seyshel orollarining eng kattasi boʻlmish Mae orolining shimoliy-sharqida joylashgan. Mamlakatdagi sezilarli aholiga ega boʻlgan yagona shahar hisoblanadi va unda Mae oroli umumiy aholisining taxminan uchdan bir qismi yashaydi. va Seyshel orollari arxipelagining yagona porti ham aynan shu yerda joylashgan. Viktoriya yaqinida Sent-Anna milliy dengiz parki joylashgan.

## Iqlimi

## Aholisi

Aholisi 30 ming kishi chamasida. 

## Transport

Xalqaro aeroport bor. Hind okeani sohilidagi port. V. orqali chetga kopra (kokos yongʻogʻining magʻzi), dolchin va vanil chiqariladi. V. Afrika bilan Hindiston orasida qatnaydigan kemalarni yoqilgʻi bilan taʼminlaydigan baza. 

## Sanoat

Oziq-ovqat, mebel, radioelektronika, tamaki sanoati, baliq mahsulotlari qayta ishlanadigan korxonalar bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Turizm’ markazi.

## Yana qarang

* Bagam orollari

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heinrich Otto Wieland

**VILAND (Wieland) Genrix Otto** (, Pforsxeym,  — , ) — nemis organik kimyogari va biokimyogari. Falsafa fanlari doktori (1901), ekstraordinar professor (1909), Freyburg universiteti professor (1917). Asosiy ishlari gormonlar, steroidlar, alkaloidlar, xlorofill va gemoglobin kimyosiga bagʻishlangan, Tirik organizmlarda organik birikmalarning oksidlanishi, shu jumladan biologik oksidlanish jarayonlarini chuqur oʻrgangan, degidridlanish nazariyasiga (Palladii V. bilan bir vaqtda) asos solgan. Oʻt kislotalari va shunga oʻxshash birikmalar tuzilishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1927).

## Manbalar
Villemit

**Villemit** (Niderlandiya qiroli Vilgelm I nomidan) — orolsimon silikatlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Zn2 (Si O4). Koʻshimchalari Mn, Ca, Mq. Singoniyasi trigonal. Rangsiz, yashilsimon yoki sargʻish-qoʻngʻir. Ultrabinafsha va katod nurlarida lyuminessensiyalanadi. Yaltirashi shishasimon, yogʻsimon, smolasimon. Prizmatik va baʼzan ignasimon kristallar. Odatda, donador yoki radial shuʼlasimon agregatlar. Kattikligi 5—6. S. ogʻ. 3,8—4. Koʻrgʻoshin-ruxli konlarning oksidlanish zonasida, shuningdek baʼzi bir kontakt-metasomatik konlarda hosil boʻladi. Rux olinadigan ruda. Rangi tiniq turlari qimmatbaho tosh hisoblanadi. AQSH, Zambiya, RF (Sharqiy Zabaykale, Primore), Ukrainada, Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda (Qurama tizmalarida), Qirgʻizistonda (Kumushtov) topilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Villa

**Villa** (lot. villa — qoʻrgʻoncha, yermulk) — shahar tashqarisidagi katta bogʻli hovli-joy. Dastlab Italiya (mil. av. 3-a)da barpo etilgan. V.ning villa rustica — turar joy va xoʻjalik qurilishlaridan iborat boʻlgan meʼmoriy majmua, villa urbana — dam olish va koʻngil ochar maskan, shuningdek atrofi bog bilan oʻralgan koʻshk, haykal va favvorali yirik turlari keng tarqalgan. 19-asrda V.lar katta shahar va shahar atrofida, shuningdek xushmanzara joylar, mahalliy dam olish maskanlarida imtiyozli ravishda qurilgan bogʻli, shinam xususiy uylardan iborat boʻlgan. 20-asrdan — alohida qurilgan kam (1, 2, 3) qavatli shinam uy binosi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Villari effekti

**Villari effekti** — mexanik deformaiiyalar (choʻzilish, buralish, egilish va b.)ning ferromagnetiklar magnitlanuvchanligiga taʼsiri. Italyan fizigi E. Villari (Ye. Villari, 1836— 1904) ochgan (1865). Magnitlanganda oʻlchamlari qisqaradigan ferromagnetiklar (mas., nikel) choʻzilganda magnitlanganligini kamaytiradi. Bu hodisa teskari (manfiy) V. e. deb ataladi. Aksincha, magnitlanganda oʻlchamlari uzayadigan ferromagnetiklar (mas., tarkibida 65% nikel boʻlgan temir-nikel qotishmasidan yasalgan sterjen) choʻzilganda magnitlanganligini koʻpaytiradi. Bu hodisa toʻgʻri (musbat) V. e. deb ataladi. Aytib oʻtilgan materiallar siqilganda V. e. ishorasi teskarisiga oʻzgaradi. V.e. yuz berishiga sabab ferromagnetiklarga mexanik kuch taʼsir ettirilganda ularning strukturasi oʻzgarishidir. V. e. texnikada muayyan magnit xossalariga ega boʻlgan materiallar yaratishda keng qoʻllanadi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Villemstad

**Villemstad** — Kyurasao oroldagi shahar, Niderlandiyaga qarashli Kichik Antil orollarining maʼmuriy markazi. Aholisi 150 ming kishi (2013). Karib dengizidagi port. Villemstadda Venesueladan keltirilgan neft qayta ishlanadi; chetga neft mahsulotlari chiqariladi. Tamaki fabrikasi. sement zavodi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vilgelm I Fotih

William I Fotih (William the Conqueror) (1027/28, Falez, Fransiya — 1087.9.9, Ruan) — ingliz qiroli (1066-yildan). Normandiya sulolasidan, Normandiya gersogi (1035-yildan). 1066-yilda normand, fransuz va italyan feodallaridan tuzilgan qoʻshin bilan Angliya qirgʻoqlariga tushgan va Gastings shahri yaqinida qirol Harold II ning ingliz-sakson qoʻshinlarini yengib, ingliz qiroli boʻlgan. Barcha feodallarni bevosita qirolga vassallik qaramligini oʻrnatgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viloyat

**Viloyat** – maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 viloyat – Sirdaryo, Samarqand, Fargʻona, Zakaspiy (Turkmaniston), Yettisuv, Amudaryo viloyatlari, bir qancha uyezd va volostlardan tashkil topgandi. XXSR esa 3 viloyat va Xiva tumaniga, BXSR 15 viloyatga boʻlingandi. Viloyat oʻz navbatida tumanlarga, tuman esa keshlarga boʻlingan. 1925-yil 13-yanvardan uyezd deb yuritila boshladi. Keyinchalik ruscha „oblast“ nomi bilan qayta tashkil etildi. Oʻzbek tili davlat tiliga aylanishi munosabati bilan tarixiy maʼmuriy-hududiy birlik nomi sifatida „Viloyat“ soʻzi qayta tiklandi.

Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi (1992) Konstitutsiyasida (68-modda) Oʻzbekiston Respublikasi viloyatlar, tumanlar, shaharlar, shaharchalar, qishloqlar, ovullar, shuningdek, Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iboratligi mustahkamlab qoʻyilgan. Hozir Oʻzbekiston Respublikasida 12 viloyat bor. Viloyatlar, oʻz navbatida, tumanlarga boʻlinadi. Viloyatlar chegaralarini oʻzgartirish, shuningdek, yangi viloyatlar tashkil qilish, ularni tugatish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi roziligi bilan amalga oshiriladi. Viloyatlarda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi boʻyicha hokim boshchilik qiladigan xalq deputatlari kengashi hokimiyatning vakillik organidir. Bu kengash davlat va fuqarolarning manfaatlarini koʻzlab, oʻz vakolatiga taalluqli masalalarni hal etadi. Viloyat xalq deputatlari kengashi va viloyat hokimlarining vakolat muddati – 5 yil. Viloyat hokimlari Prezident tomonidan tayinlanadi va lavozimdan ozod qilinadi hamda viloyat xalq deputatlari kengashi tomonidan tasdiqlanadi. Viloyat hokimlari oʻz vakolatlarini yakkaboshchilik asoslarida amalga oshiradi, oʻzlari rahbarlik qilayotgan organning qarorlari va faoliyati uchun shaxsan javobgardir.

## Yana qarang
* Hokim

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
Viloyati faqih

**Viloyati faqih** ( – faqihning hukmronligi) — islom huquqshunosligi asosida boshqariladigan davlat tuzumi. Ilk islomda bunday tushuncha oxir zamon yaqinlashganda amalga oshadigan eng adolatli ijtimoiy tuzumni anglatgan. Shialik bu tushuncha „yashiringan imom maxdiy“ning kelishi va adolat oʻrnatishi haqidagi gʻoyaga bogʻlangan. 1979-yildagi Eron islom inqilobi natijasida bu gʻoyani amalga oshirish, amalda imom zimmasiga yuklash mumkinligi haqidagi aqidalar vujudga keldi. Eron Islom Respublikasiga 1989-yilgacha rahbarlik qilgan oyatulloh aluzmo Ruhulloh Xumayniy ana shunday viloyati faqih rahbari vazifasini bajardi, yaʼni u davlatning biror lavozimida boʻlmasa ham, amalda butun Eron ijtimoiy hayotiga rahbarlik qildi. Hozirgi kunda ham Eronda saylab qoʻyilgan prezident turmushning barcha sohalarida diniy rahbar bilan maslahatlashib faoliyat koʻrsatadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vilnyus

**Vilnius** yoki **Vilnyus** () — shahar, Litva Respublikasi poytaxti, yirik sanoat va madaniyat markazi. Neris va Vilnia daryolari tutashgan yerda. Shahar Vilnia daryosi nomi bilan atalgan (; — "toʻlqin" demak).

Yanvarning oʻrtacha tempaturasi —5,3°, iyulniki 17,9°. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 591,2 ming kishi (1999). Vilnius birinchi marta 12-asr yilnomasida tilga olingan. 1323-yil Litva knyazi Gediminas mamlakat poytaxtini Litvaning qad. poytaxti Trakaydan Vilniusga koʻchirgan. Litvani Rossiya imperiyasi bosib olgach (1795), Vilnius gubernyaning maʼmuriy markazi boʻldi. 1918-yilda Vilniusda hokimiyatni bolsheviklar egallab oldi. 1920—39 yillarda Vilnius panlar Polshasi tarkibida boʻldi, 1940-yildan Litva poytaxti. 2-ja-hon urushida katta zarar koʻrgan Vilnius qisqa muddat ichida qayta tiklandi va Boltiqboʻyi iqtisodiy rayonining eng yirik iqtisodiy, madaniy markazlaridan biri boʻlib qoldi. Respublika yalpi sanoat mahsulotining aksariyat qismi Vilniusda ishlab chiqariladi. Mashinasozlik (stanoksozlik, asbobsozlik, issiklik apparaturalari, elektr dvigatellari, elektr payvandlash va savdo-sotiq asboblari, radio oʻlchov priborlari, qishloq xoʻjaligi mashinalari va b.) va metallsozlik yetakchi oʻrinda turadi. Kimyo, yengil (tikuvchilik va paypoq-trikotaj fabrikalari, poyabzal, attorlik korxonalari), oziq-ovqat (goʻsht kombinati, konditer, tamaki fabrikalari, yog, pivo zavodlari) sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari va mebel ishlab chiqariladi. Vilniusdan 10&nbsp;km narida joylashgan Yangi Vilniada yirik sanoat rayoni vujudga kelgan. Vilnius— muxim madaniy markaz. Vilniusda respublika Fanlar akademiyasi (1940-yildan), ilmiy tadqiqot institutlari, 5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Vilnius universiteti, konservatoriya), 150 ga yaqin ommaviy kutubxona, 12 muzey (shu jumladan suratlar galereyasi, xalq sanʼati, tarix-etnografiya muzeylari), 5 teatr (Litva opera va balet teatri va b.) va b. muassasalar ishlab turibdi. Vilniusda meʼmoriy yodgorliklardan Baland qasr (14—15-asrlar) qoldiqlari, Mikaloyalus gotika cherkovi (14-asr), bernardinchilar cherkovi va ibodatxonasi (16-asr), Onoye cherkovi (16-asr) va Mikolo cherkovi (16— 17-asrlar), universitet binolari majmui (16-asr 2-yarmi — 19-asr 1-yarmi), Kazimero (1604—18), Tereses (1634—50), Pyatro ir Povilo (1668— 75), Kotrinos (17-asr oxiri —18-asr oʻrtasi) barokko cherkovlari, meʼmor L. Stuoki-Gutsyavichyusning klassik stilidagi binolari (kafedral sobor, 1777—1801; ratusha 1786—99) saqlangan. 1940-yillardan soʻng yangi turar joy rayonlari (Lazdinay, 1967-yildan; Jirmunay, 1968-yildan) va jamoat binolari ("Nyaringa" mehmonxonasi, 1960; Sport saroyi, 1971; Opera va balet teatri, 1973) vujudga keldi.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vilnyus universiteti

**Vilnyus universiteti** () - Litvadagi eng yirik va koʻhna universitet. 1579-yil Vilnyus akademiyasi sifatida tashkil etilgan. 1832-yilda yopilgan. 1919-yilda qayta tuzilgan. Matematika, fizika, biologiya, kimyo, iqtisod va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tibbiyot xodimlari va oʻqituvchilarni tayyorlash hamda qayta tayyorlash boʻlimi mavjud. 17 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Ilmiy kutubxonasi (1570-yilda tashkil etilgan)da 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Robert Woodrow Wilson

**Robert Woodrow Wilson** () (1936) — amerikalik radioastronom. 1965-yil areliktiv nurlanishni kashf etganligi uchun Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (A. Penzias bilan hamkorlikda, 1978).

## Manbalar
Charles Thomson Rees Wilson

**Charles Thomson Rees Wilson** () (14-fevral 1869, Glenkors — 15-noyabr 1959, Edinburg) — ingliz fizigi, Britaniya Qirollik jamiyati aʼzosi (1900). Wilson bugʻlarning turli agentlar, xususan tez uchuvchi zaryadlangan zarralar taʼsirida kondensatsiyalanishi (mayda suyuqlik tomchilarga aylanishi)ga oid tadqiqotlar olib bordi. Bu ishlar natijasida Wilson 1912-yilda mikrozarralar izini kuzatishga imkon beruvchi asbob Vilson kamerasini ixtiro qildi. 1927-yili Nobel mukofoti laureati sohibi boʻlgan.

## Manbalar
Rumil Vildanov

**Rumil Jiangirovich Vildanov** (1939.24.11, Bishkek -1987.18.2, Moskva, Toshkentda dafn etilgan) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977). Toshkent konservatoriyasini (1962, kompozitsiya boʻyicha) bitirgan. 1962—68 yillari va 1982 yildan Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi. 4 simfoniya (1962, 1967, 1968, 1971), 2 fortepiano (1965, 1968) va skripka (1968) konsertlari, oratoriya, kantata, simfonik poema, torli kvartet va boshqa kamer asarlar, xor, romans va qoʻshiqlar muallifi. 1970-yillardan asosan kinomusiqa bilan shugʻullangan. 100 dan ortiq badiiy, hujjatli, multiplikatsion va telefilmlarga musiqa yozgan. Muqimiy teatrida "Oʻn ikkinchi kecha", (Shekspir asari asosida, 1971), "Andro va Sandro" (T. Xugayev asari asosida, 1975) musiqali komediyalari, Navoiy teatrida "Notanish ayol", "Zaharlangan hayot", "Elegiya" bir aktli baletlari sahnalashtirilgan (1980). Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).

## Manbalar
Harold Wilson

**VILSON (Uilson; Wilson) Garold** (1916, Xaddersfild sh., Yorkshir — 1995) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1964-70, 1974-76). Leyboristlar partiyasining rahbarlaridan (1963— 76). V. hukumati tashqi siyosat sohasida AQSH bilan harbiy-siyosiy ittifoqni saqlash va mustahkamlash, NATO harbiy blokini kuchaytirish yoʻlidan borgan. V. iqtisod masalalari boʻyicha bir qancha ilmiy asarlar yozgan.

## Manbalar
Richard Willstätter

**Richard Willstätter** () (1872.13.8, Karlsrue — 1942.3.8, Lokarno, Shveysariya) — nemis kimyogari va biokimyogari. Syurix oliy texnika maktabi (1905—12), Berlindagi kayzer Vilgelm kimyo instituti (1912-15), Myunxen universiteti (1916-25) professor Asosiy ishlari tropin, atropin, kokain alkaloidlari, qon pigmentlari va xlorofillning kimyoviy tuzilishini oʻrganishga bagʻishlangan. Vanilin boʻyoqlari va oʻsimlik pigmentlari (antotsianlar va flavonlar)ni tekshirgan. Fermentlar kimyosiga katta hissa qoʻshgan, katalitik gidrogenizatsiya, fotosintez va sellyulozaning parchalanish jarayonlarini oʻrganish borasida tadqiqotlar oʻtkazgan. 1915-yili Nobel mukofoti laureati bo'ldi.

## Manbalar
Vasiliy Vilyams

**Vasiliy Robertovich Vilyams** (1863.27.9 - Moskva - 1939.11.11) - tuproqshunos olim va agronom, akademik (1931). VASXNIL akademik (1935). Ilmiy ishlari agronomik tuproqshunoslik masalalariga, tuproq paydo boʻlish jarayonlariga bagʻishlangan. V. oʻsimlik bilan tuproq orasida moddalar almashinuvi, migratsiyasi, tuproq unumdorligida biologik omillarning roliga oid nazariyalarni yaratdi. Dehqonchilikning oʻt-dalali almashlab ekish tizimini ishlab chiqdi, organik va mineral oʻgʻitlardan samarali foydalangan holda tuproq unumdorligini tiklash yoʻllarini ilmiy asosladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vilyams

**Vilyams**, Bon Kretyan Vilyame, Bertlet — serhosil oʻrtapishar nok navi. 1796-yilda Angliyada tasodifiy topilgan koʻchatdan chiqarilgan. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning jan., Ukraina, Zakavkaze va b. joylarda rayonlashtirilgan. Daraxti oʻrtacha kattalikda (25—30 yoshida bal. 6,5 m, shox shabba kengligi 6,5 m ga yetadi), serbarg, novdalari yoʻgʻon, och sariq. Barglari yirik, gullari oʻrtacha. Mevasi yirik, choʻziqroq. Sirti gʻadirbudir, poʻsti yupqa, mayda nuqtalari bor, sargʻish-qizil tovlanadi. Eti oq, mazali, shirali, hushboʻy, shirin, muloyim. Tarkibida 10,4% qand, 16,6% quruq modda, 0,33% kislota bor. Urugʻlari mayda. Koʻchati ekilganidan soʻng 4—5-yili hosilga kiradi. Kuchli oʻsadigan payvandtagda yaxshi rivojlanib moʻl hosil beradi. Apr. boshida gullaydi, avgust ikkinchi yarmida pishadi. Har yili hosil beradi. Hosildorligi yuqori, bir tupi 185&nbsp;kg gacha meva beradi. Bu nok yangiligida isteʼmol qilinadi, qoqi solinadi (qoqisining sifati yuqori). Yozgi noklarning jahon andozasi (standart nav) hisoblanadi va b. navlar uchun etalon boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekistonning barcha hududlarida ekish uchun (garmsel esadigan mintaqalardan tashqari) tavsiya qilingan (yana q. Nok).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vilyuy

**Vilyuy** () — Sharqiy Sibirning gʻarbidagi daryo, Lenaning chap irmogʻi. Oʻrta Sibir yassitogʻligidan boshlanib Yakutsk shimoldan 300&nbsp;km oʻtgach, Lena daryosiga quyiladi. Uzunligi - 2650&nbsp;km, havzasining maydoni - 454 ming km. Yuqori va quyi oqimlari keng vodiydan osoyishta oqadi. Vilyuy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1480 m3/sek. Oktyabrning oʻrtalaridan *mayning oʻrtalarigacha* muzlab yotadi. Vilyuyda quyilish yeridan 1371&nbsp;km masofada kema qatnaydi. Chernishevskiy posyolkasida GES va suv ombori qurilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vimperg

**Vimperg** (nem. Wimperg) — gotika meʼmorligidagi baland, choʻqqisimon bezakli fronton, peshtoq va darchaning yuqori qismi. V.lar ravoqli, toʻrsimon yoki oʻyib ishlangan boʻrtma naqshlar bilan bezatilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Wilhelm Wien

**Wilhelm Wien** () (1864, 13-yanvar, Gafken, Sharqiy Prussiya – 1928, 30-avgust, Myunxen) – nemis fizigi. 1892-yil qora jism nurlanish qonunini nazariy jihatdan asoslab bergan, magnit va elektr maydonida kanal nurlari ogʻishini tekshirgan, erkin elektronli atomlar nurlanishi vaqtini oʻlchash usulini ishlab chiqqan. 1911-yili Nobel mukofoti sohibi boʻlgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vin nurlanish qonuni

**Vin nurlanish qonuni** - mutlaq qora jism nurlanish spektrida energiyaning temperatura boʻyicha taqsimlanishi haqidagi qonun. Plank nurlanish qonuninnig katta chastotalar uchun xususiy xoli. 1893-yilda V. Vin topgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vin siljish qonuni

**Vin siljish qonuni** — Muvozanatli issiqlik nurlanishi energiyasining to‘lqin
uzunliklar bo‘yicha taqsimlanishini nemis fizigi V.Vin 1893-yilda
nazariy jihatdan oTgandi. Vin o‘z izlanishlari natijalari asosida
quyidagi xulosaga keldi: absolut qora jism issiqlik nurlanishi energiyasining to ‘lqin uzunliklar bo‘yicha taqsimlanishi zichligida
maksimum mavjud bo‘lib, bu maksimum \lambda_{max} to‘lqin uzunligiga
to‘g‘ri keladi va quyidagi munosabat orqali aniqlanadi:
: \lambda_{max}\cdot T=b

bu formulada \lambda_{max} — absolyut qora jism nurlanishi energiyasining maksimumidagi toʻlqin uzunligidir, T — temperaturasi, b — oʻzgarmas kattalik boʻlib, Vin doimiysi deyiladi: b=2.898·10-3 m·K

Formuladan ko‘rinadiki, qora jismning temperaturasi — T
qancha yuqori boʻlsa, \lambda_{max} shuncha kichikroq qiymatga ega boʻladi.
Vin qonuni siljish qonuni ham deyiladi va bu qonun tajribalarda
tasdiqlangan. Vin qonunini yana quyidagicha taʼriflash mumkin:
absolut qora jism nurlanish spektrida maksimal energiyaga to ‘g‘ri
keladigan to‘lqin uzunligi absolut temperaturaga teskari proporsionaldir.
Vin qonuni asosida qizigan jismlaming (metallar, erituvchi pechlar, atom portlashidan hosil boMadigan bulutlar va boshq.) spektriga
qarab ulaming temperaturasini aniqlashning optik pirometriya usuli
ishlab chiqilgan. Shu usuldan foydalanib birinchi marta Quyosh
sirti temperaturasi o‘lchangan. Yer sirtiga keladigan Quyosh nurlari
energiyasining maksimumi to‘lqin uzunligi \lambda_{max}=0,47 mkm boʻlgan
koʻzga koʻrinadigan sohaga to‘g‘ri keladi. Vin qonuniga asosan
Quyosh sirtining absolyut temperaturasi ~6160 K ga teng.
## Manbalar
* G.Ahmedova „Atom fizikasi“
Vina

**Vina** (sanskrit) — torli-tirnama hind musiqa cholgʻu asbobi. Tirnoqlar bilan yoki koʻrsatkich va oʻrta barmoqlarga kiydirilgan noxunlar bilan chertib chalinadi. 20 ga yaqin turi mavjud. Eng mukammali — sarasvati V. Jan. Hindistonda tarqalgan boʻlib, professional musiqa ijrochiligida keng qoʻllanila-di. Unda 4 asosiy va 3 qoʻshimcha (sadola-nuvchi) tor, 19—24 surma parda boʻladi. Tovushi mayin, serjilva, tembr ranglariga boy, musiqa imkoniyatlari keng .

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf Windaus

**Adolf Otto Reinhold Windaus** () (1876.25.12, Berlin — 1959.9.6, Gyottingen) — nemis kimyogari va biokimyogari. Gyottingen kimyo instituti direktori va professor (1915—44). Steroidlarning tuzilishi ustida tadqiqotlar oʻtkazgan. Ultrabinafsha nurlar taʼsirida ergosterindan D vitamin hosil boʻlishini aniqlagan (1932). V. sintez yoʻli bilan gistamin olgan, raxitga qarshi moddalarni oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1928)

## Manbalar
Vima Kadfiz

**Vima kadfiz**, Kadfiz II (mil. 1-asr) — Kushon podsholigi shohlaridan — kushonshoh (47—78). Kujula Kadfizning oʻgʻli va vorisi. taxminan 30 yil podsholik qilgan. V. K. davrida Kushon podsholigi hududi kengaygan, xususan Hindistonning bir qismi qoʻshib olingan. V. K. davrida pul islohoti oʻtkazilgan, tangalar oltin va misdan zarb qilingan. Oltin tangalar: 1 di-nor (8 g ga yaqin), 2 dinor, 1/4 dinor va ehtimol 1/2 dinor qiymati bilan chiqarilgan. V. K. davrida Kushon podsholigining siyosiy markazi Sugdda boʻlib, Hindistondagi mulklarni noiblar boshqargan. V. K. zarb etgan tangalarning orqa tomonida hindlarning Shiva xudosi bilan buqazebu, oldi tomonida esa V. K.ning mehrob oldida turgan surati aks etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vindzorlar sulolasi

**Vindzorlar sulolasi** - ingliz qirollari sulolasi (1901 y.dan). 1917 y.gacha Saksen-Koburg-Got sulolasi deb atalgan. V. s. vakillari: Eduard VII, Georg V, Eduard VIII, Georg VI, Yelizaveta II.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vindikatsiya

**Vindikatsiya** (lotincha: vindicatio - talab qilib olish) — mol-mulkni boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olish. Mulk biron-bir shaxs (fukaro yoki yuridik shaxs)ning qonunsiz egaligida boʻlsa, mulk egasi oʻz mulkini natura (asli) holatida qaytarish haqida bu shaxsga nisbatan sudda daʼvo qoʻzgʻatishga, oʻz mol-mulkini uning qonunsiz egaligidan talab qilib olishga hakli.

Mol-mulkni talab qilib olinganda daromadlar va harajatlarni toʻlash tartibi tegishli qonunlarda belgilab berilgan (OʻzR FK, 228—230-moddalar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vindhuk

**Vindhuk** — Namibiyaning poytaxti, dengiz satxidan 1600 m balandlikda joylashgan. Aholisi 114,5 ming kishi (1999). Muhim t. i. va avtomobil yoʻllari tuguni. Temir yoʻl orqali Atlantika okea-ni sohilidagi Uolfish-Bey porti bilan bogʻlangan. Xalqaro aeroport bor. V. qorakoʻl teri savdosining markazi. Oziq-ovqat sanoati (vino, likyor ishlab chiqarish), tayyor qismlardan avtomobil yigʻuv korxonalari, tikuvchilik fabrikalari bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Norbert Wiener

**Norbert Wiener** () (26-noyabr 1894-yil, Kolumbiya, Missuri – 19-mart 1964-yil, Stokgolm) – amerikalik matematik, kibernetika asoschisi. Dastlabki ilmiy ishlari matematika asoslari, nazariy fizika (kvant nazariyasi va nisbiylik nazariyasi) matematik analiz va ehtimollar nazariyasiga oid. Elektron hisoblash mashinalarini ishlab chiqish va uni ballistik hisoblar uchun tatbiq qilishda qatnashdi. Wiener jonli va jonsiz sistemalarni boshqarishga oid asosiy tamoiyllarning umumiyligi haqidagi gʻoyani ilgari surdi. Shu tariqa fanning yangi bir sohasi kibernetika deb atala boshladi.

## Manbalar
Vinil efirlar

**Vinil efirlar** - toʻyinmagan oddiy va murakkab efirlar; oddiylarining formulasi SN2=SN—OR, murakkablarining formulasi SN,=SN— OCOR, bu yerda R — alkil radikal (SN3, S2N. va hokazo); V. e.ning quyi gomologlari rangsiz suyuqlik, yuqori gomologlari esa qattiq moddalardir. Suvda kam eriydi, organik erituvchilarga yaxshi aralashadi. Sanoatda V.e. spirtlar va karbon kislotalarni kaliy gidroksid yoki kaliy alkogolyatlari ishtirokida atsetilen bilan vinillash usulida olinadi. V. e. polimerlar olishda monomer, alkid smolalar, polistirol i. ch.da modifikator, nitrotsellyuloza olishda plastifikator, organik sintezda yarim mahsulot, don mahsulotlarini uzoq muddat saqlashda biologik jarayon ingibitori sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilatsetilen

**Vinilatsetilen**, butenin, CH2=CH-C≡CH — toʻyinmagan uglevodorod; oʻtkir hidli zaharli gaz. Molar massasi 52,76, suyuqlanish harorati —138°, qaynash harorati 5,5°. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Atsetilendan olinadi. Yelim tayyorlashda va sintetik kauchuk ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilidenxlorid

**Vinilidenxlorid**, 1,1-dixloretilen, CH2=CCl2 — rangsiz suyuqlik; hidi xloroform hidiga oʻxshab ketadi. Molar massasi 96,94; qaynash harorati 31,7°, zichligi 1212 kg/m3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Havoda oʻz-oʻzidan polimerlanadi, shuning uchun ingibitorlar, masalan, gidroxinon ishtirokida saqlanadi. 1,1,2-trixloretanni degidroxlorlash yoʻli bilan olinadi. Vinilidenxlorid sopolimerlar, polivinilidenxlorid, metilxloroform va boshqa organik birikmalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinillash

**Vinillash** — organik birikmalar molekulasiga vinil guruhi —CH=CH2 kiritish. Eng muhim vinillovchi moddalar — atsetilen HC≡CH, vinilgalogenidlar CH2=CHX (X-galogen) va vinilmagniybromid (Norman reaktivi) CH2=CHMgBr. Sanoatda atsetilen bilan vinillash natijasida spirtlardan oddiy vinil efirlar, karbon kislotalardan esa murakkab efirlar, masalan, vinilatsetat olinadi. Sianid kislota (HCN) ni vinillashda akrilonitril, vodorod xloridni vinillashda vinilxlorid, atsetilenning oʻzini vinillashda vinilatsetilen hosil boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilpiridin kauchuklar

**Vinilpiridin kauchuklar** -sintetik kauchuklar; diyen uglevodorodlarning vinilpiridinlar yoki ularning hosilalari bilan sopolimerlanishidan hosil boʻlgan mahsulotlar. V. k. da vinilpiridin zanjirining miqdori odatda 30% dan oshmaydi. Vinilpiridin zanjiridan tashqari, stirol, akrilonitril, metakril kislota zanjirlariga ega boʻlgan uchlamchi sopolimerlar ham maʼlum. V. k. suvli emulsiyada monomerlarni sopolimerlab olinadi. Benzol, toluol, benzinda eriydi, 15% dan ortiq vinilpiridini boʻlgan kauchuklar keton va murakkab efirlarda eriydi. Piridin guruhlari borligi sababli V. k. ionlashtiruvchi nurlar taʼsiriga chidamli boʻladi. Xloranil ishtirokida V. k.dan olingan rezina 200° gacha temperaturada moylar, eritmalar, sintetik surkov moylari taʼsiriga chidaydi. V. k.dan tayyorlangan rezina sovuqqa oʻta chidamliligi bilan butadiyennitril kauchuklardan tayyorlangan rezinadan farq qiladi.

V. k. —50 dan 180° gacha haroratda ishlatiladigan zichlovchi rezina shlanglar tayyorlashda, shuningdek avtomobil shinalari, yelim, moyga va gidravlik suyuqliklarga chidamli rezina mahsulotlar i. ch.da qoʻllanadi. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilxlorid

**Vinilxlorid**, CH2=CHCl — monoxloretilen, rangsiz gaz. Molar massasi 62,50; qaynash harorati — 13,8°, suyuqlanish harorati —158,4°, zichligi 983 kg/m3 (15°da). Xloroform, dixloretan va efirda yaxshi, suvda yomon eriydi. Vinilxlorid digaloidli hosilalardan bir molekula vodorod galogenidni tortib olish va atsetilen uglevodorodlariga bir molekula vodorod galogenid biriktirish yoʻli bilan olinadi. Vinilxlorid asosan polivinilxlorid, turli sopolimerlar, vinilidenxlorid va metilxloroform ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viniplast

**Viniplast** — polivinilxlorid asosida olingan, tarkibida plastifikator boʻlmagan plastik massa. Polivinilxloriddan tashqari, V. tarkibiga stabilizatorlar va qayta ishlashni osonlashtiruvchi moddalar kiradi. Baʼzan V. tarkibiga boʻyoqlar (rangli buyumlar olishda), toʻldirgichlar (tannarxini arzonlashtirish, fizik-mexanik xossalarini oʻzgartirish maqsadida) va modifikatorlar (baʼzi xossalarini yaxshilash uchun) qoʻshiladi. V.ni qayta ishlash usullari olinayotgan buyum turiga bogʻliq. V.— yonmaydigan, hidsiz, termoplastik material, uni mexanik ishlash oson. Turli materiallar (beton va yogʻoch yuzalari)ga yaxshi yelimlanadi, 20—80° haroratda dielektrik xossaga ega. Kislotalar, ishqor va alifatik uglevodorodlar taʼsiriga chidamli; aromatik va xlorlangan uglevodorodlar taʼsiriga chidamsiz.

V. kimyo sanoatida korroziyaga qarshi konstruksion material sifatida (idishlar, quvurlar, ventilyatsiya qurilmalari, kimyoviy uskunalar qismlari, lab. jihozlari va hokazo), suv bilan taʼminlash, kanalizatsiya, irrigatsiya va melioratsiya tizimlarida, qurilish va b. yerlarda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilatsetat

**Vinilatsetat**, CH3COOCH=CH2 — sirka kislotaning vinil efiri; rangsiz suyuqlik. Molar massasi 86,09, qaynash harorati 73°, zichligi 934,2 kg/m3 (20°da). Oddiy organik erituvchilarda yaxshi eriydi, suvda eruvchanligi 2,0—2,4 %. Sanoatda vinilatsetat palladiy tuzlari ishtirokida, kislorodli muhitda sirka kislotaga etilen taʼsir ettirib olinadi. Polimerlash yoʻli bilan vinilatsetatdan plastmassa, lok, yelim va organik shisha tayyorlashda ishlatiladigan polivinilatsetat olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil