Droste effekti

**Droste effekti**, sanʼatda *mise en abyme* misoli sifatida tanilgan – bu rasmning oʻz ichida, xuddi shu rasmning rekursiv ravishda tasvirlanishi hisoblanadi. Bu nazariy jihatdan abadiy davom etishi mumkin boʻlgan zanjir hosil qiladi, lekin amalda faqat tasvir oʻlchamlari koʻz ilgʻamay qolguncha davom etadi.

Effekt 1904-yilda yaratilgan Yan Misset tasviri bilan Gollandiyalik kakao brendi boʻlgan Droste sharafiga nomlangan. Droste effekti shundan beri turli mahsulotlarni qadoqlashda qoʻllandi. Reklamadan tashqari, effekt gollandiyalik rassom M. C. Escherning 1956-yildagi litografiya *Print Gallery*da ham namoyon boʻladi. Effekt komikslarning muqovalarida, asosan, 1940-yillarda keng qoʻllangan.

## Effekt

### Kelib chiqishi
*Droste* effekti Droste kakao kukuni qutidagi tasvir sharafiga nomlangan boʻlib, unda bir piyola issiq shokolad solingan patnisni koʻtarib turgan hamshira va Jan Misset tomonidan yaratilgan xuddi shu tasvirli quti koʻrsatilgan. Ushbu rasm 1904-yilda taqdim etilgan va oʻnlab yillar davomida 1912-yildan boshlab rassomlar, jumladan Adolf Mouron tomonidan ozgina oʻzgarishlar bilan saqlanib qolgan. Shoir va sharhlovchi Niko Scheepmaker 1970-yillarning oxirida bu atamaning kengroq qoʻllanilishini kiritdi.

### Matematika

Tashqi koʻrinishi rekursiv hisoblanib, kichikroq versiyada rasmning hatto kichikroq versiyasi mavjud va hokazo. Faqat nazariy jihatdan bu fraktallar kabi abadiy davom etishi mumkin edi, lekin amalda rasmning oʻlchamlari to koʻrinmay qolguncha davom etadi. Bu nisbatan qisqa, chunki har bir rasm ichidagi surat oʻlchamini geometrik ravishda qisqartiradi.

### Oʻrta asr sanʼati
Droste effekti 14-asrning boshlarida Giotto tomonidan *"Stefaneschi Triptych"* asarida guvoh boʻlishimiz mumkin. Unda rassom oʻzining markaziy peshtoqida Kardinal Giakomo Gaetani Stefaneschini Sankt-Petergga taklif qilayotganini tasvirlaydi. Shuningdek, oʻrta asrlardagi kitoblarning oʻzi tasvirlangan kitoblar yoki cherkovlardagi deraza oynasidagi deraza panelining miniatyura nusxalari tasvirlangan bir nechta misollar mavjud. 
Fayl:Polittico_stefaneschi,_verso.jpg|alt=The early 14th century Stefaneschi Triptych. In the central panel is the kneeling figure of Cardinal Stefaneschi …|14-asr boshlari *Stefaneschi Triptych*. Markaziy peshtoqda Stefaneskining tiz choʻkkan figurasi …
Fayl:Polittico_Stefaneschi,_dettaglio.jpg|alt=… who is holding the triptych itself.|… triptixni ushlab turishi.


### M. C. Escher
Gollandiyalik rassom M. C. Escher oʻzining 1956-yilda chop etilgan litografi *Chop etish galereyasida* Droste effektidan foydalangan, bu galereyani har safar kichraytirilgan va aylantirilgan, lekin tasvirning markazida boʻsh joy bilan tasvirlangan suratni oʻz ichiga olgan galereyani tasvirlaydi. Ish matematiklarning, jumladan Hendrik Lenstraning eʼtiborini tortdi. Ular sanʼat asarining tasvirini ketma-ket takrorlash va qisqartirish orqali Droste effektining qoʻllanilishida sanʼat asarining markaziy boʻshligʻini toʻldirish usulini ishlab chiqdilar.

### Reklama
XX asrda Droste effekti turli xil mahsulotlarni sotish uchun ishlatilgan. Land OʻLakes sariyogʻining qadoqlarida oʻzining surati tushirilgan sariyogʻ toʻplamini ushlab turgan mahalliy amerikalik ayol tasvirlangan. Morton Salt ham xuddi shunday effektdan foydalangan. Pink Floydning 1969-yilgi *Ummagumma* vinil albomining muqovasida guruh aʼzolari turli joylarda oʻtirgani, devordagi rasmda bir xil sahna koʻrsatilgan, ammo guruh aʼzolarining tartibi droste effekti asosida tasvirlangan. The Laughing Cow pishloq yoyilgan brend logotipida sirgʻali sigir tasvirlangan. Yaqindan oʻrganib chiqsak, bularning har biri kulayotgan sigirning tasviri boʻlgan dumaloq pishloqli paketning tasvirlari ekanligi koʻrinad. Droste effekti – bu Rassell Xobanning *"Sichqoncha va uning bolasi"* bolalar romanida ilgari surilgan gʻoya boʻlib, oʻzini tasvirlaydigan „Bonzo Dog Food“ qutisidagi yorliq shaklida paydo boʻladi.

### Komikslar
Droste effekti koʻp yillar davomida „cheksizlik qopqogʻi“ sifatida tanilgan komikslar muqovasi uchun motiv boʻlib kelgan. Bunday muqovalar *Battmen* № 8 (1941-yil dekabr – 1942-yil yanvar), *Action* № 500 (1979 yil oktyabr) va *Bongo komikslari Free For All!* (2007-yil nashri)1940-yillarga juda mashhur boʻldi. *Kichik Gigant komikslari* № 1 (1938-yil iyulda chop etilgan) cheksizlik muqovasi sifatida dunyoda birinchi oʻrinni olgan.

 

## Havolalar

## Tashqi havolalar

* Escher va Droste effekti 
* Droste effekti ortidagi matematika (Jos Leysning Leyden tadqiqoti va maqolasi natijalarini jamlagan maqolasi)
* Mathematica bilan Droste effekti
* Wolfram namoyishlari loyihasidan Droste effekti