Ijtimoiy tadqiqot

**Ijtimoiy tadqiqot** — bu ijtimoiy fan olimlari tomonidan tizimli reja asosida olib boriladigan tadqiqot . Ijtimoiy tadqiqot metodologiyalarini miqdoriy va sifat jihatidan tasniflash mumkin.

* Miqdoriy dizaynlar ijtimoiy hodisalarga miqdoriy dalillar orqali yondashadi va koʻpincha haqiqiy va ishonchli umumiy daʼvolarni yaratish uchun koʻp holatlarning statistik tahliliga (yoki eksperimentda ataylab ishlab chiqilgan usullarga) tayanadi. Miqdori bilan bogʻliq.
* Sifatli dizaynlar toʻgʻridan-toʻgʻri kuzatish, ishtirokchilar bilan muloqot qilish yoki matnlarni tahlil qilish orqali ijtimoiy hodisalarni tushunishga urgʻu beradi va umumiylikdan kontekstli subyektiv aniqlikni taʼkidlashi mumkin. Sifat bilan bogʻliq.

Usullar miqdoriy yoki sifat jihatidan tasniflanishi mumkin boʻlsa-da, aksariyat usullar ikkalasining elementlarini oʻz ichiga oladi. Masalan, sifatli maʼlumotlarni tahlil qilish koʻpincha xom maʼlumotlarni tizimli maʼlumotlarga kodlash va interkoder ishonchliligini aniqlash uchun yetarlicha tuzilgan yondashuvni oʻz ichiga oladi. Shunday qilib, koʻpincha „sifat“ va „miqdoriy“ yondashuvlar oʻrtasida oddiy farqlashdan koʻra murakkabroq munosabatlar mavjud.

Soha olimlar keng koʻlamli ijtimoiy hodisalarni tahlil qilish uchun bir qator usullardan foydalanadilar: millionlab shaxslardan olingan aholini roʻyxatga olish maʼlumotlaridan tortib, bitta agentning ijtimoiy tajribasini chuqur tahlil qilishgacha; zamonaviy koʻchalarda sodir boʻlayotgan voqealarni kuzatishdan tortib, qadimgi tarixiy hujjatlarni tekshirishgacha. Klassik sotsiologiya va statistikaga asoslangan usullar siyosatshunoslik, media tadqiqotlari, dasturlarni baholash va bozor tadqiqotlari kabi boshqa fanlar boʻyicha tadqiqotlar uchun asos boʻldi.

## Metodlar
Soha olimlari muayyan tadqiqot usullarini qoʻllab-quvvatlash lagerlariga boʻlingan. Bu bahslar ijtimoiy nazariyaning tarixiy yadrosi (pozitivizm va antipozitivizm; tuzilma va agentlik) bilan bogʻliq. Koʻp jihatdan juda farq qilsa-da, sifat va miqdoriy yondashuvlar nazariya va maʼlumotlar oʻrtasidagi tizimli oʻzaro taʼsirni oʻz ichiga oladi. Metodni tanlash koʻpincha tadqiqotchi nimani oʻrganmoqchi ekanligiga bogʻliq. Misol uchun, butun populyatsiya boʻyicha statistik umumlashtirishni tuzish bilan shugʻullanadigan tadqiqotchi vakillik namunasi populyatsiyasiga soʻrovnomani oʻtkazishi mumkin. Bundan farqli oʻlaroq, shaxslarning ijtimoiy harakatlarini toʻliq kontekstual tushunishga intilayotgan tadqiqotchi etnografik ishtirokchi kuzatuvi yoki ochiq suhbatni tanlashi mumkin. Tadqiqotlar odatda koʻp strategiyali dizaynning bir qismi sifatida miqdoriy *va* sifat usullarini birlashtiradi yoki *uchburchak* qiladi.

## Namuna olish
Odatda populyatsiya juda katta boʻlib, aholini roʻyxatga olish yoki ushbu populyatsiyadagi barcha qiymatlarni toʻliq sanab oʻtish imkonsiz. Shunday qilib, namuna populyatsiyaning boshqariladigan kichik toʻplamini tashkil qiladi. Pozitivistik tadqiqotlarda, umumiy populyatsiyaga oid xulosalar chiqarish uchun namunadan olingan statistik maʼlumotlar tahlil qilinadi. Namunadan maʼlumot yigʻish jarayoni *namuna olish* deb ataladi. Namuna olish usullari tasodifiy (tasodifiy tanlama, tizimli tanlama, qatlamli tanlama, klasterli tanlama) yoki tasodifiy boʻlmagan yaʼni ehtimollik boʻlmagan (qulay tanlov, maqsadli tanlama, qor toʻpi) boʻlishi mumkin. Namuna olishning eng keng tarqalgan sababi populyatsiya haqida maʼlumot olishdir. Namuna olish aholini toʻliq roʻyxatga olishdan koʻra tezroq va arzonroq.

## Uslubiy taxminlar
Ijtimoiy tadqiqotlar mantiqiy va empirik kuzatishlarga asoslangan. Charlz C. Ragin oʻzining "Ijtimoiy tadqiqotlarni *qurish* " kitobida shunday yozadi: „Ijtimoiy tadqiqotlar gʻoyalar va dalillar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirni oʻz ichiga oladi. Gʻoyalar ijtimoiy tadqiqotchilarga dalillarni tushunishga yordam beradi va tadqiqotchilar gʻoyalarni kengaytirish, qayta koʻrib chiqish va sinab koʻrish uchun dalillardan foydalanadilar.“ Shunday qilib, ijtimoiy tadqiqot maʼlumotlar toʻplash va maʼlumotlarni tahlil qilish orqali nazariyalarni yaratish yoki tasdiqlashga harakat qiladi va uning maqsadi tadqiqot, tavsif, tushuntirish va bashorat qilishdir . U hech qachon falsafa yoki eʼtiqodga olib kelmasligi yoki adashmasligi kerak. Ijtimoiy tadqiqotlar ijtimoiy hayotda qonuniylikning ijtimoiy qonuniyatlarini topishga qaratilgan va odatda, individlarning oʻzlari emas, balki ijtimoiy guruhlar (individlar yigʻindisi) bilan shugʻullanadi (garchi psixologiya fani bu yerda istisno boʻlsa ham). Tadqiqot, shuningdek, sof tadqiqot va amaliy tadqiqotlarga boʻlinishi mumkin. Sof tadqiqot haqiqiy hayotda qoʻllanilmaydi, amaliy tadqiqotlar esa real dunyoga taʼsir oʻtkazishga harakat qiladi.

Ijtimoiy fanda tabiatshunoslik qonunlariga parallel boʻlgan qonunlar yoʻq. Ijtimoiy fandagi qonun — bu faktlar sinfi haqida universal umumlashma. Haqiqat kuzatilgan hodisa boʻlib, kuzatish tadqiqotchi tomonidan koʻrilgan, eshitilgan yoki boshqa tarzda boshdan kechirilganligini anglatadi. Nazariya — bu ijtimoiy hayotning maʼlum bir tomoni bilan bogʻliq boʻlgan kuzatishlarni tizimli tushuntirish. Tushunchalar nazariyaning asosiy qurilish bloklari boʻlib, hodisalar sinflarini ifodalovchi mavhum elementlardir. Aksiomalar yoki postulatlar toʻgʻri deb taxmin qilingan asosiy tasdiqlardir. Takliflar — bu aksiomalarni tahlil qilish asosida tushunchalar oʻrtasidagi munosabatlar haqida tuzilgan xulosalar. Gipotezalar — bu takliflardan kelib chiqadigan empirik haqiqat haqidagi aniq taxminlar. Ijtimoiy tadqiqotlar ushbu farazlarning haqiqat yoki yoʻqligini tekshirishni oʻz ichiga oladi.

Ijtimoiy tadqiqotlar nazariyani yaratish, operatsionizatsiya (oʻzgaruvchilarni oʻlchash) va kuzatishni (gipotezaviy munosabatlarni tekshirish uchun maʼlumotlarning haqiqiy toʻplamini) oʻz ichiga oladi. Ijtimoiy nazariyalar oʻzgaruvchilar tilida yoziladi, boshqacha aytganda, nazariyalar oʻzgaruvchilar orasidagi mantiqiy munosabatlarni tavsiflaydi. Oʻzgaruvchilar mantiqiy atributlar toʻplami boʻlib, odamlar bu oʻzgaruvchilarning „tashuvchisi“ (masalan, jins ikkita atributli oʻzgaruvchi boʻlishi mumkin: erkak va ayol). Oʻzgaruvchilar, shuningdek, qaram oʻzgaruvchilarga (olimlar tushuntirishga harakat qilmoqda) taʼsir qiluvchi mustaqil oʻzgaruvchilarga (maʼlumotlarga) boʻlinadi. Masalan, dorining turli dozalari kasallik belgilarining ogʻirligi bilan bogʻliqligini oʻrganishda kasallik belgilarining ogʻirligi oʻlchovi bogʻliq oʻzgaruvchidir va preparatni belgilangan dozalarda qoʻllash mustaqil oʻzgaruvchi. Tadqiqotchilar qaram oʻzgaruvchining turli qiymatlarini (simptomlarning ogʻirligi) solishtiradilar va xulosalar chiqarishga harakat qiladilar.

= = "Yaxshi tadqiqot" uchun koʻrsatmalar =
Soha olimlari „yaxshi tadqiqot“ haqida gapirganda, koʻrsatmalar fan qanday tilga olinishi va tushunilishiga ishora qiladi. Bu natijalar qanday ekanligiga emas, balki ular qanday hisoblanganiga ishora qiladi. Glenn Firebaugh oʻzining " *Ijtimoiy tadqiqotlar uchun yetti qoida* " kitobida yaxshi tadqiqot tamoyillarini umumlashtiradi. Birinchi qoida: „Ijtimoiy tadqiqotlarda ajablanish ehtimoli boʻlishi kerak“. Firebaugh (p.&nbsp;1) taʼkidlaydi: „1-qoida sizni oldindan oʻylangan gʻoyalar bilan koʻr boʻlib qolishni istamasligingiz haqida ogohlantirish uchun moʻljallangan, shuning uchun siz qarama-qarshi dalillarni izlamaysiz yoki unga duch kelganingizda qarama-qarshi dalillarni tan olmaysiz yoki siz qarama-qarshilikni tan olasiz, lekin ularni bostiring va ular aytayotgan narsa uchun topilmalaringizni qabul qilishdan bosh torting.“

Ijtimoiy nazariyalardagi tushuntirishlar idiografik yoki nomotetik boʻlishi mumkin. Tushuntirishga idografik yondashuv — olimlar maʼlum bir holat yoki hodisaning oʻziga xos sabablarini yoʻq qilishga intilishlari, yaʼni muayyan holatning barcha mumkin boʻlgan tushuntirishlarini berishga harakat qilishlari. Nomotetik tushuntirishlar koʻproq umumiy boʻlib, olimlar sharoit yoki hodisalarning keng sinfiga taʼsir qiluvchi bir nechta sabab omillarini aniqlashga harakat qilishadi. Masalan, odamlarning ishni qanday tanlashi muammosi bilan shugʻullanayotganda, idografik tushuntirish maʼlum bir shaxs (yoki guruh) nima uchun maʼlum bir ishni tanlashining barcha mumkin boʻlgan sabablarini sanab oʻtishdan iborat boʻladi, nomotetik tushuntirish esa nima uchun ishga daʼvogarlar ekanligini aniqlaydigan omillarni topishga harakat qiladi.

Ilm-fan va ijtimoiy fanlar boʻyicha tadqiqotlar uzoq, sekin va qiyin jarayon boʻlib, baʼzida metodologik zaifliklar va kamdan-kam hollarda firibgarlik tufayli notoʻgʻri natijalar beradi, shuning uchun biron bir tadqiqotga ishonish tavsiya etilmaydi.

## Etika
Ijtimoiy tadqiqotlar etikasi tibbiy tadqiqotlar bilan oʻrtoqlashadi. Qoʻshma Shtatlarda ular Belmont hisobotida quyidagicha rasmiylashtirilgan:

### Shaxslarga hurmat prinsipi
Shaxslarni hurmat qilish prinsipi (a) shaxslar oʻz qarorlarini qabul qilishga qodir boʻlgan avtonom agentlar sifatida hurmat qilinishi kerak va (b) avtonomiyalari cheklangan subyektlar alohida eʼtiborga loyiqdir. Ushbu tamoyilning asosi maʼlumotli rozilikdan foydalanish hisoblanadi.

### Foydalilik prinsipi
Foydalilik prinsipi a) tadqiqot obyektlarini zarardan himoya qilish kerak va (b) tadqiqot jamiyatga sezilarli foyda keltirishi kerak. Ushbu taʼrifga koʻra, ilmiy ahamiyatga ega boʻlmagan tadqiqot avtomatik ravishda axloqiy emas deb hisoblanadi.

### Adolat prinsipi
Adolat tamoyili tadqiqotning afzalliklari adolatli taqsimlanishi kerakligini taʼkidlaydi. Qoʻllaniladigan adolat taʼrifi vaziyatga bogʻliq boʻlib, „(1) har bir kishiga teng ulush, (2) har bir shaxsga individual ehtiyojga koʻra, (3) har bir kishi uchun individual harakatlar, (4) har bir kishi uchun jamiyat hissasiga koʻra shaxs va (5) har bir kishiga savobiga koʻra.“

## Ijtimoiy tadqiqotlar asoslari

### Sotsiologik pozitivizm
Soʻrovnomaning kelib chiqishini hech boʻlmaganda 1086-yildagi "Domesday Book "da kuzatish mumkin,, baʼzi olimlar esa demografiyaning kelib chiqishini 1663-yilda Jon Grauntning *qonun loyihalari boʻyicha tabiiy va siyosiy kuzatishlari* nashr etilishi bilan bogʻlaydilar. Ijtimoiy tadqiqotlar 19-asr boshlarida pozitivistik fan falsafasi bilan boshlangan.

Statistik sotsiologik tadqiqotlar va haqiqatan ham sotsiologiyaning rasmiy akademik olimi Emile Dyurkgeym (1858-1917) ishi bilan boshlangan. Dyurkgeym Avgust Kont falsafasining koʻpgina tafsilotlarini rad etgan boʻlsa-da, u ijtimoiy fanlar tabiiy fanlarning inson faoliyati sohasidagi mantiqiy davomi ekanligini taʼkidlab, uning uslubini saqlab qoldi va takomillashtirdi, shuningdek, ular bir xil obyektivlikni saqlab qolishi mumkinligini taʼkidladi. Dyurkgeym 1895-yilda Bordo universitetida birinchi Yevropa sotsiologiya kafedrasini tashkil etib, oʻzining *"Sotsiologik usul qoidalari"ni* nashr etdi (1895). Ushbu matnda u shunday deb taʼkidladi: Bizning asosiy maqsadimiz ilmiy ratsionalizmni inson xatti-harakatiga kengaytirishdir.Bizning pozitivizmimiz deb atalgan narsa ana shu ratsionalizmning natijasidir"

Dyurkgeymning " *Oʻz joniga qasd qilish* " (1897) monografiyasi katolik va protestant populyatsiyalari oʻrtasidagi oʻz joniga qasd qilish holatlarini oʻrganish, sotsiologik tahlilni psixologiya yoki falsafadan ajratib koʻrsatdi. Turli politsiya tumanlaridagi oʻz joniga qasd qilish statistikasini sinchkovlik bilan oʻrganib chiqib, u katolik jamoalarida oʻz joniga qasd qilish darajasi protestantlarga qaraganda pastroq ekanligini koʻrsatishga harakat qildi, buni u ijtimoiy (individual yoki psixologik sabablarga koʻra) bogʻladi. U sotsiologiya fanining oʻrganishi uchun noyob empirik obyektni belgilash uchun " ijtimoiy faktlar " obyektiv *suis generis* tushunchasini ishlab chiqdi. Bunday tadqiqotlar orqali u sotsiologiya har qanday jamiyat „sogʻlom“ yoki „patologik“ ekanligini aniqlashi va organik buzilish yoki "ijtimoiy anomiya " ni inkor etish uchun ijtimoiy islohotlarni izlashi mumkinligini taʼkidladi. Dyurkgeym uchun sotsiologiyani „ institutlar, ularning kelib chiqishi va faoliyati haqidagi fan“ deb taʼriflash mumkin.

### Zamonaviy metodologiyalar
20-asrning boshlarida tadqiqot metodologiyasida hukmron boʻlgan innovatsiyalar ishlab chiqildi. 1928-yilda psixolog Luis Leon Thurston dinga munosabat kabi murakkab gʻoyalarni aniqlash uchun bir nechta elementlarni tanlash va baholash usulini ishlab chiqdi. 1932-yilda psixolog Rensis Likert Likert shkalasini ishlab chiqdi, unda ishtirokchilar oʻzlarining bayonot bilan roziligini 5ta variantdan foydalanib baholaydilar. Likertga oʻxshash shkalalar soʻrovnomada eng koʻp ishlatiladigan elementlar boʻlib qolmoqda.

20-asrning oʻrtalarida Amerika sotsiologiyasining oʻsha davrdagi harakat nazariyasi va boshqa tizimli-nazariy yondoshuvlar mavqega ega boʻlgani sababli koʻproq ilmiy xarakterga ega boʻlish tendensiyasi umumiy, ammo universal emas edi. Robert K. Merton oʻzining " *Ijtimoiy nazariya va ijtimoiy tuzilma* " (1949) asarini nashr etdi. 1960-yillarning oxiriga kelib, sotsiologik tadqiqotlar butun dunyo boʻylab hukumatlar va korxonalar tomonidan tobora koʻproq vosita sifatida qoʻllanila boshlandi. Sotsiologlar yangi turdagi miqdoriy va sifat tadqiqot usullarini ishlab chiqdilar. Pol Lazarsfeld Kolumbiya Universitetining Amaliy Ijtimoiy Tadqiqotlar Byurosiga asos solgan boʻlib, u yerda ijtimoiy tadqiqot usullari va tashkil etilishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Uning sotsiologik metodga qoʻshgan koʻplab hissalari unga „zamonaviy empirik sotsiologiyaning asoschisi“ unvonini berdi. Lazarsfeld statistik tadqiqot tahlili, panel usullari, yashirin tuzilma tahlili va kontekstual tahlilda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Uning koʻpgina gʻoyalari shu qadar taʼsirli boʻlganki, endi oʻz-oʻzidan ravshan deb hisoblanadi.

### Ijtimoiy tadqiqot tashkilotlari

* Jamiyatlar va axborotni ilgʻor oʻrganish markazi, Amerika Qoʻshma Shtatlari
* Tengsizliklarni bartaraf etuvchi nazariyalar va amaliyotlar tadqiqot markazi
* Iqtisodiy va ijtimoiy tadqiqotlar kengashi, Buyuk Britaniya (Tadqiqotlarni moliyalashtirish kengashi)
* Ijtimoiy va madaniy antropologiya milliy tadqiqot markazi, Jazoir
* Ijtimoiy tadqiqotlar instituti, Germaniya
* Mass Observation, Buyuk Britaniya
* Melburn amaliy iqtisodiy va ijtimoiy tadqiqotlar instituti, Avstraliya
* Ijtimoiy tadqiqotlar milliy markazi, Buyuk Britaniya
* Milliy fikrni oʻrganish markazi, Amerika Qoʻshma Shtatlari
* Yangi ijtimoiy tadqiqotlar maktabi, Nyu-York shahri
* Ijtimoiy fanlar tadqiqot tarmogʻi

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish

* 
* 
* Glenn Firebaugh, *Seven Rules for Social Research*, Princeton University Press, 2008, 
* Arnold A. Groh, *Research Methods in Indigenous Contexts*, New York: Springer, 2018, 
* Mills, C. Wright. Appendix to Sociological Imagination (1959). Appendix, On Intellectual Craftsmanship, pp.&nbsp;195-226. In the Sociological Imagination. New York: Oxford University Press.
* Earl Babbie, *The Practice of Social Research*, 10th edition, Wadsworth, Thomson Learning Inc., 
* W. Lawrence Neuman, *Social Research Methods: Qualitative and Quantitative Approaches*, 6th edition, Allyn & Bacon, 2006,