open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tugʻilganlik haqida guvohnoma

**Tugʻilganlik haqida guvohnoma**— bolaning tugʻilganligi, uning otaonasi kim ekanligini tasdiklovchi hujjat. Bolaning tugʻilishini qayd etish majburiy boʻlib, bola tugʻilgan joydagi yoki otaonasidan birining doimiy yashash joyidagi Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish (FHDYO) organida amalga oshirilishi lozim. Tugʻilganlik haqidagi ariza bola tugʻilgan kundan boshlab 1 oy muddat ichida berilishi zarur. Tugʻilganlikni qayd etish uchun: tibbiyot muassasasining bola tugʻilganligi toʻgʻrisidagi tibbiy maʼlumotnomasi, otaonalarining pasportlari yoki ularning oʻrnini bosuvchi hujjatlar, nikoh tuzilganligi toʻgʻrisidagi gerbli guvohnoma yoki otalikni belgilash haqidagi ariza taqdim etiladi. Tugʻilganlik haqida dalolatnoma yozuvi qayd etilgach, ariza beruvchiga Tugʻilganlik haqida guvohnomag. hamda sugʻurta kassasiga topshirish uchun maʼlumotnoma beriladi. Egizak (2 va undan ortiq) bolalar tugʻilganda ularning har biri uchun tugʻilganlik haqida tibbiy maʼlumotnoma taqdim etilishi kerak, ular asosida tugʻilganlik haqida alohidaalohida dalolatnoma yozuvlari, ularning har biriga alohida Tugʻilganlik haqida guvohnoma g. beriladi. Ulik tugʻilgan bolaning tugʻilganligini, shuningdek, hayotining 1haftasida oʻlgan (perinatal oʻlim) bolalarning tugʻilganligini va oʻlimini qayd etish tibbiy muassasa arizasiga binoan, shu hududdagi FHDYO organida 24 soat ichida amalga oshiriladi. Ushbu harakatlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ʻʻOʻzbekiston Respublikasining Oila kodeksini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan meʼyoriy hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida’’gi 171sonli qarori (1999-yil 1-aprel) 1ilovasi bilan tasdiqlangan Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish qoidalari asosida bajariladi.
Tugʻlu Tekin maqbarasi

**Tugʻlu tekin maqbarasi** — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1376). Shohizinda ansamblining oʻrta qismida. Shaharning qad. devoriga taqab, Temur sarkardalaridan amir Husaynning oʻzi va onasi Tugʻlu Tekin sharafiga qurilgan. Maqbara (8,5x9,5 m) bir xonali, eshigi gʻarbga qaragan. T.Tugʻlu Tekin maqbarasida oʻsha davr meʼmorlik hamda koshinkorlik sanʼatining noyob namunalari saqlangan. Gul va yaproqlar tasviri, tutashgan halqalar hamda yozuvlar koʻkmoviy boʻyoqlarda toʻldirilgan. T.Tugʻlu Tekin maqbarasi ostida sagʻana (3,15x4,15 m) bor. Unga yoʻlakdan kiriladi. Maqbaraning bizgacha yetib kelgan ravogʻi va unga tutash devor qoldiklari asosida 1960-yillarda qolgan qismlari qayta tiklangan (usta Sh. Ishoqov, meʼmor I. I. Notkin).

## Tarixi

Tugʻlu Tekin maqbarasining peshtoq qismiga, sagʻana ustiga hijriy 777-yil sanasi qayd qilingan. Amir Husayn Amir Temurning safdoshlaridan biri boʻlib, 1376-yili (hijriy 776-777-yillar) Ili daryosining yuqori oqimida joylashgan Uch turfon mavzesida moʻgʻul xoni Qamariddinxonga qarshi jangda halok boʻlgan. Uning Shohizindadagi maqbarasi eshigi ustiga quyidagi soʻzlar bitilgan:

## Qurilishi
Maqbara XV asrda qulab tushishni boshladi va XX asrga kelib binodan kirish qismi, janubiy va shimoliy devorlarning bir qismi saqlanib qolgan. Janubi-sharqiy burchak butunlay vayron boʻlgan va gumbaz qulab tushgan. XX asrning 50-yillarida maqbara oʻrganilib, devor qoldiqlaridan qayta tiklandi.

1952-yilda olib borilgan qazishmalar natijasida devorlarning poydevori topildi, ularning oʻlchami 5,9 x 5,75 m boʻlgan. Ichki qismida qabrlar va dahmalar topilgan. Bino qoldiqlariga koʻra, qabrlar oq, koʻk va oltin rangdagi sirlangan koshinlar bilan qoplangan.

*Maqbaraning oʻlchamlari:*

Tashqi tomonida 8,5×9,5 m

Ichki qismida 6,5×6,5  m

Taxminiy balandligi 11,5 m

Maqbaraning poydevori turli chuqurliklarda har xil oʻlchamga ega (janubdan maksimal — 1,4 m gacha, bino qal’a devorining tashqi yonbagʻrida qurilganligi sababli). Bino butunlay boʻyalgan mayolika bilan bir xil nisbatda oʻyilgan sirlangan terrakota bilan qoplangan. Maqbaraga sariq, yashil, qizil rangli naqshlar bilan bezak berilgan boʻlib, ular XIV asrda mavjud oʻzidan oldingi maqbaralarda uchramaydi.

## Ichki qismi
Maqbaraning ichki qismida 1,34 m balandlikdagi ikkita katta va beshta kichik toʻrtburchaklar olti burchakli plitalardan iborat panel mavjud. Devorlarning yuqori qismi oq gil ganch bilan qoplangan. Gumbazning shimoli-gʻarbiy burchakda asl nusxasi saqlanib qolgan.
## Galereya

File:Tuglu_Tekin_mausoleum_information_panel.jpg|Maqbara lavhasi
File:The_facade_of_the_Tugle_Tekin_mausoleum.jpg|Peshtoq qismi 
File:Tombs_in_Amir_Hussein_Mausoleum.jpg|Maqbara ichidagi qabrlar
File:Mausoleum_of_Tughlu-Tekin.jpg|Binoning devoriy bezaklari


## Manbalar

## Adabiyotlar
Tugʻluq Temur

**Tugʻluq temur eshon** (Eski turkcha: تۇغلۇق تیمور ایشان –Tugʻluq Temur Eshon) (? 1362 yoxud 1363) — Moʻgʻuliston davlati asoschisi va xoni (1348 yildan). Sharqiy Turkistonda uning avlodlari 16-asrning 70-yillarigacha hukmronlik qilgan. Chigʻaytoy ulusi parchalanishi jarayonida uning sharqiy qismida Amir Poʻlodchi yordamida Tugʻluq temur tuzgan davlat tarkibiga Sharqiy Turkiston, Janubiy Sibir va Yettisuv kirgan. 1360—1361 yillardagi harbiy yurishlar natijasida Tugʻluq temur Movarounnahrni egallagan. Tugʻluq temur vafotidan soʻng oʻgʻli Ilyosxoja bilan boʻlgan kurashlarda Sohibqiron Amir Temur moʻgʻullarni Movarounnahr hududidan quvib chiqargan. Tugʻluq temur vorislari faqat Sharqiy Turkistonga egalik qilganlar, xolos.
Tugʻma kasalliklar

**Tugʻma kasalliklar** - embrion taraqqiyotining buzilishidan paydo boʻladigan kasallik, nuqsonlar. Tugʻma kasalliklarda organizm, ayrim organlar tuzilishi va funksiyasi butunlay yoki qisman buziladi. Bu, asosan, homila rivojlanishida ona organizmiga zararli har xil omillar taʼsirida kelib chiqadi.

Irsiy omillar taʼsirida otaona jinsiy hujayralari yetilishi (meyoz) va otaona yoshiga qarab jinsiy hujayralardagi xromosoma apparati buziladi. Irsiy omillarga jinsiy xususiyatlar (genom)ga ionlovchi nurlar va kimyoviy moddalar taʼsirida yuz beruvchi mutatsion jarayon (qarang Mutatsiya) ham kiradi. Otaonaning yoshi ulgʻaygan sari Tugʻma kasalliklar bilan tugʻiluvchi bolalar soni ham koʻpayib boradi.

Embrion taraqqiyotiga fizik (ionlovchi nurlar, mexanik va termik taʼsirlar), kimyoviy (gormonal mutanosiblik, sifatsiz ovqatlanish, teratogen zaharlar) va biologik (virus, bakteriya, sodda hayvonlar, gelmintlar) omillar bevosita taʼsir etadi. Homila rivojlanayotgan vaqtda onadagi ruhiy taʼsirlanish qam organizmda endokrin sistema (ichki sekretsiya bezlari sistemasi) funksiyasining buzilishiga olib keladi.

Tugʻma kasalliklar natijasida ayrim organ yoki sistemalarning chala, baʼzan, toʻla rivojlanmasligi, mas., qoʻl va oyoqning butunlay yoki qisman rivojlanmasligi (ageneziya, aplaziya, gipogeneziya, gipoplaziya), organ va sistemalarning odatdagidan kuchlirok, rivojlanishi, mas., odam terisida shox modda taraqqiy qilishi (giperplaziya, gipergeneziya); organlar sonining koʻpayishi yoki kamayishi (mas., qoʻl va oyoq barmoqlarining koʻp boʻlishi — polidaktiliya); toq koʻzlilik (siklopiya); organning odatdagi joyidan boshqa tomonda joylashishi (mas., yurakning koʻkrak qafasit oʻngga, jigarning qorin boʻshligʻida chapga; taloqning esa oʻngda joylashishi va boshqalar) kuzatilishi mumkin.

Baʼzan, tugʻilgan bolalarning yuqori labida kemtik boʻladi yoki yuqori tanglayi rivojlanmay ochiq qoladi. Bu tugʻma kamchiliklar embrionga parazitlarning salbiy taʼsiri va irsiy xususiyatlardan kelib chiqadi. Tugʻma kamchiliklar ayrim organ va sistemalar rivojlanayotgan vaqtda hosil boʻlishi mumkin.

Koʻp tugʻma kamchiliklar egizaklarda simmetrik yoki asimmetrik holda boʻladi.
Tugʻloqiylar

**Tugʻloqiylar**, toʻgʻlaqiylar — Dehli sultonyaigini boshqargan sulola (1320—1413). Asoschisi — Gʻiyosiddin Tugʻloq. Uning davrida (1320—25) yer soligi 1/10 ga kamaytirildi, kanallar qazildi, Tugʻloqobod sh. barpo etildi, Dekanga yurish uyushtirildi. Otasini oʻldirib oʻgʻli Muhammad Tugʻloq (1325—51) taxtga chiqadi. U layoqatli sarkarda, ammo beshafqat hukmdor boʻlib, „Xuni“ („Qonxoʻr“) laqabini olgandi. Sulton dehqonlarga nihoyatda ogʻir boʻlgan qoʻshimcha soliq solgan. Muvaffaqiyatsiz chiqqan pul islohoti oʻtkazgan. Poytaxtni Dehlidan Devagiri (Davlatobodga koʻchiradi). Feruzshoh Tugʻloq (1351—88) davrida ogʻir soliq va bojlar bekor qilingan, yangi kanallar qazilgan, harbiy boshliklarga qoʻshimcha yerlar inʼom qilingan. Ammo harbiy boshliqlarning ayirmachilik harakatlari barham topmagan. Bengaliya bilan Dekan saltanatdan ajralib chiqqan. T.dan eng soʻnggisi sulton Nosiriddin Mahmud (1394—1413) vafotidan keyin hokimiyat saidlar sulolasiga oʻtgan (1414).
Tugʻma kumush

**Tugʻma kumush** — tugʻma tabiiy elementlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi deyarli sof Ag(l,5% dan koʻp boʻlmagan aralashmalardan), Ai, Hg, Sb, Bi yoki Si ning Ag dagi tabiiy qattiq eritmalari orasida oʻzgarib turadi. Turlari: kyustelit (Ai 10% gacha), kongsbergit, arkverit, bordozit (Hg muvofiq ravishda 5,13 dan 30%gacha), animikit, allargentum (Sb 11 — 15%), chilenit (Bi 5% gacha), kumush (Si 0,1% gacha). Tugʻma kumush markazlashgan qirrali kub singoniyada kristallanadi. Chili (Xanarsilo)da topilgan ulkan taxta koʻrinishidagi Tugʻma kumushning ogʻirligi 1420&nbsp;kg. Rangi oq boʻlib, koʻpincha usti yupqa qora parda bilan qoplangan boʻladi. Tugʻma kumush kam uchraydi, metallsimon yaltiraydi. yumshoq, oson bolgʻalanuvchan. Qattiqligi 2,5, zichligi 10,5 g/sm1. Gidrotermal tomirlarda koʻproq sulfidli polimetall konlarning sementlanish va oksidlanish zonalarida kaltsit, flyuorit, adulyar hamda Ag, So, Ni, Bi, U minerallari va boshqalar bilan birga uchraydi. Tugʻma kumush konlari xorijda Norvegiya (Kongsberg), Kanada (Kobalt), Germaniya (Shneberg va Annaberg) va boshqa joylarda mavjud. Tugʻma kumush tugʻma oltin bilan birga kumush, kolchedan, qoʻrgʻoshinrux konlarining oksidlanish zonasida uchraydi (Ural, Jezqazgan, Potosi va boshqalar). Oʻzbekistonda Qurama togʻlarining rudali konlarida keng tarqalgan.
Tugʻma tabiiy elementlar

**Tugʻma tabiiy elementlar** - tabiatda barqaror minerallar shaklida uchraydigan kimyoviy elementlar. Tugʻma tabiiy elementlare. nometallar (uglerodning polimorf modifikatsiyalari — olmos va grafit, tugʻma S, Se, Te), yarim metallar (tugʻma As, Sb) va metallar (tugʻma Ai, Ag, Si, Pt, Pd, Ir, Fe, Ta, Pb, Zn, Hg, Bi)ra boʻlinadi. Odatda, mineralogik va genetik jihatdan Tugʻma tabiiy elementlare. bilan uzviy bogʻliq boʻlgan qattiq eritmalar, baʼzan intermetall birikmalar ham Tugʻma tabiiy elementlare. hisoblanadi. Mas., platina guruhidagi minerallar tarkibida sof platina bilan birga ferroplatina, poliksen va boshqa boʻladi. Tabiiy sharoitda bir qancha gazlar: azot, kislorod, vodorod, argon, geliy, kripton, ksenon, radon ham tabiiy holda uchraydi. Koʻpchilik Tugʻma tabiiy elementlare. kam uchraydi va baʼzi bir holatlardagina yirik toʻplamlar (konlar) hosil qiladi. Metallardan tugʻma oltin va platina guruhidagi elementlar, ayrim turdagi konlar rudasi tarkibidagi tugʻma mis, shuningdek kumush sanoatda mugʻim ahamiyatga ega. Nometallardan olmos, grafit, oltingugurtning ahamiyati katta. Oy jinslari va meteoritlarda Yer poʻstida kam uchraydigan tugma temir va temirnikel mavjud. Tugʻma tabiiy elementlare. sinfiga mansub ayrim minerallar polimorf modifikatsiyali boʻladi. Tugʻma tabiiy elementlare.ning kelib chiqishi magmatik, gidrotermal, metamorfik va gipergen jarayonlar bilan aniqlanadi va ular, asosan, sochma konlaraa uchraydi. Ayrim Tugʻma tabiiy elementlare. yirik toʻplamlar va konlar gʻosil qiladi.
Tugʻro

**Tugʻro** (turkiycha) — Sharq mamlakatlarida podshoh va xonlarning farmonlari boshida ularning unvoni — nom va amallarini koʻrsatuvchi maxsus bezakli yozuv, ramziy belgi, sarlavha oʻrnidagi soʻz, jumlaning bezak sifatida yozilishi. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida tugʻrach shaklida keltirilib uning 3 maʼnosi beriladi: 1) oʻgʻuzlar tilida podsho muhri; 2) podshoh, safarga chiqish oldidan qoʻshindagi xar bir jangchiga beradigan ot; 3) oʻgʻuzlar tilida muhr bosilgan xat. Shu maʼnoda boshqa turkiy qavmlar (keyinchalik moʻgʻullar) tomonidan qoʻllaniladigan yorliq soʻzi oʻgʻuzlarga notanish boʻlgan. Saljuqiylar davrida davlat mahkamasi boshligʻi boʻlgan amaldor tugʻroi deb atalgan. 4) 19-asr oxirida Shimoliy Hindiston va Oʻzbekistonda alohida xatlarni turli jonivorlar, parrandalar shakli sifatida yozilishi ham T. xati yoki xatti T. deyilgan. Xattotlikning bu sanʼat turi bilan Oʻzbekistonda Habibullo Solih, Maʼruf Salimov, Toʻxtamurod Zufarov va boshqa shugʻullanmoqda.

## Manbalar
Tugʻma minerallar

**Tugʻma minerallar** - tabiatda sof holda uchraydigan kimyoviy elementlardir. 30 dan ortiq kimyoviy element (xususan, metallar) Yer poʻstida Tugʻma minerallar holida uchraydi. Baʼzi gazlar va suyuq holatdagi elementlar (mas., simob) ham shu minerallar katoriga kiradi. Ular Yer poʻsti umumiy massasining taxminan 0,1%ini tashkil qiladi, shundan 0,04% azot va 0,01—0,02% kislorod; qolgan qismi 0,05%. Baʼzi elementlar tabiatda koʻpincha tugʻma holda uchraydi. Bunday elementlardan geliy, neon, ksenon, radon, uglerod, azot, kislorod, oltingugurt, xlor, qalay, temir, kobalt, margimush, selen, radiy, palladiy, osmiy, iridiy, platina, oltin, simob, kumush, vismut asl elementlar deyiladi. Tugʻma minerallar kimyoviy xossalariga qarab 3 guruhga ajratiladi: metallar — oltin, kumush, mis, platina, temir, nikel va boshqa; yarim metallar — margimush, surma, vismut; metalloidlar — uglerod, oltingugurt. Tugʻma minerallarning hosil boʻlishi Yer poʻstidagi endogen va ekzogen jarayonlarda sodir boʻladigan turli fizik va kimyoviy sharoitlarga bogʻliq. Oʻzbekistonda oltin, kumush, uglerod (grafit), simob, qalay, qoʻrgʻoshin, temir, vismut kabi Tugʻma minerallar mavjud.

## Manbalar
Tugʻruqxona

**Tugʻruqxona** — davolash-profilaktika muassasasi. Ayollarga xrmiladorlik, tugʻruq va chilla davrlarida malakali tibbiy yordam (qatnab yoki statsionar sharoitda) koʻrsatadi hamda ularga xos ginekologik kasalliklarni davolaydi, shuningdek, chaqaloqlarni parvarish qilish va tegishli tibbiy yordam koʻrsatish ishlarini olib boradi. 1996-yildan Oʻzbekistondagi mavjud T.lar tugʻruq majmui (kompleksi) deb yuritiladi, ular boshqa davolashprofilaktika muassasalari, xususan, oilaviy poliklinikalar bilan uzviy bogʻliq holda ish koʻradi, bu esa onalar va chakaloklar salomatligini muntazam nazorat qilish imkonini beradi. Koʻzi yoriydigan ayollarning turar joylaridan qatʼi nazar zarur hollarda tugʻruq majmuida zudlik bilan akusherginekologik yordam koʻrsatiladi (yana qarang Onalar va bolalar muhofazasi, Tugʻruq, Tugʻruqqa yordam berish). Hozir Oʻzbekistonda 54 ta tugʻruq majmui, 1 ta perinatal markaz, tuman markaziy kasalxonalari tarkibida 185 ta tugʻruq boʻlimlari faoliyat koʻrsatmoqda; Toshkent shahrida esa 9 ta yirik tugʻruq majmui va 2 ta perinatal markaz ishlab turibdi (2004).

    

## Manbalar
Tugʻruqqa yordam berish

**Tugʻruqqa yordam berish** — homiladorlik, tugʻruq va chilla davrida ayollar sogʻligʻini muhofaza etishga qaratilgan profilaktika va davo tadbirlari sistemasi. Tugʻruqqa yordam berishb. onalar va bolalar muhofazasinnnt muhim boʻlimidir. Oʻzbekistonda Tugʻruqqa yordam berishb. sistemasi tugʻruqxonalar, ayollar konsultatsiyasi, qishloq vrachlik punktlari, kasalxonalarning akusherlikginekologiya boʻlimlarida amalga oshiriladi. Bu yerda ayollarga oʻz vaqtida yuqori malakali ixtisoslashgan akusherginekolog yordam koʻrsatadi. Tugʻruqqa yordam berishb. tashkiliy va ilmiymetodik asoslarining birligi, Tugʻruqqa yordam berishb. muassasalari ishlab chiqqan profilaktika, davo, diagnostikaning eng yangi usullarini tibbiyot amaliyotiga tatbiq etish, tibbiyot kadrlari malakasini muntazam oshirib borish aholiga akusherginekologik yordam koʻrsatishning tobora yaxshilanib borishiga imkon beradi. Oʻzbekistonda Tugʻruqqa yordam berishb. ishini yaxshilash maqsadida tugʻruqxonalar ayollar maslahatxonasi bilan birlashtirilgan, ular vrachlik uchastkasi boʻyicha ish olib boradi; bu esa ginekologik kasalliklar va homiladorlik asoratlarini barvaqt aniqlash, homilador ayollarni muntazam kuzatib borish va zaruriyat boʻlsa, davolash, koʻzi yoriydigan ayollarni oʻz vaqtida tugʻruqxonaga yotqizish, homiladorlik, chilla davri va bola parvarishi gigiyenasiga oid sanitariya maorifi ishlarini olib borish imkoniyatini beradi. Tugʻruqqa yordam berishb. muassasasi ayollarga onalik huquqlarining himoyasi yuzasidan ijtimoiyhuquqiy yordam koʻrsatadi, shuningdek, irsiy kasalliklarning oldini olish va davolashga tegishli tibbiygenetika tekshiruvlarini olib boradi.
Tugʻchiboshi

**Tugʻchiboshi** — oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo xonliklarida tugʻ (harbiy bayroq)ni olib yuruvchi va qoʻriqlovchi harbiy qism boshligʻi (qarang Tuqsoba).
Tuhmat

**Tuhmat** (jinoyat huquqida) — biror shaxsni obroʻsizlantirish maqsadida ataylab yolgʻon va uydirma gaplar tarqatish. Tuhmat qilish shunday harakatlar uchun maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin sodir etilgan boʻlsa, jinoiy javobgarlikka tortishga olib keladi. Bunda aybdor shaxs eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasining JK, 139-modda, 1-qism). Agar tuhmat qilish nashr qilish yoki boshqacha usulda koʻpaytirilgan matnda yoxud ommaviy axborot vositalari orqali sodir etilgan boʻlsa, bu ogʻirlashtiruvchi holat sifatida shaxsni toʻgʻridan toʻgʻri jinoiy javobgarlikka tortish uchun asos hisoblanadi. Aybdor shaxs eng kam oylik ish haqining 50 baravaridan 100 baravarigacha miqdorda jarima yoki 2 yildan 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 6 oygacha qamoq bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 139-modda, 2-qism). Agar tuhmat ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyat sodir etishda ayblab; ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlgan holda; xavfli retsidivist tomonidan; gʻarazgoʻylik yoki boshqa past niyatlarda qilinsa, aybdor 3 yilgacha ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanadi. Shuningdek, shaxs oʻzining shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsini Oʻzbekiston Respublikasining FK asosida ham himoya qilishi mumkin. Fuqaro oʻzining shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar yuzasidan, basharti bunday maʼlumotlarni tarqatgan shaxs ularning haqiqatga toʻgʻri kelishini isbotlay olmasa, sud yoʻli bilan raddiya talab qilishga haqli. Manfaatdor shaxslarning talabiga koʻra, fuqaroning shaʼni va qadrqimmatini uning vafotidan keyin ham himoya qilishga yoʻl qoʻyiladi. Basharti, fuqaroning shaʼni, qadrqimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar ommaviy axborot vositalarida tarqatilgan boʻlsa, ayni shu ommaviy axborot vositalarida raddiya berilishi lozim. Agarda bunday maʼlumotlar tashkilotdan olingan hujjatda uchrasa, bunday hujjat almashtirilishi yoki qaytarib olinishi kerak. Boshqa hollarda raddiya berish tartibini sud belgilaydi. Fuqaro ommaviy axborot vositalarida uning huqukdari yoki qonun bilan himoyalanadigan manfaatlarini kamsituvchi maʼlumotlar eʼlon kilinganda u ayni oʻsha ommaviy axborot vositalari orqali chiqib, oʻzini himoya qilish huquqiga ega. Oʻzining shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar tarqatilgan fuqaro bunday maʼlumotlar rad etilishi bilan bir qatorda ularni tarqatish oqibatida yetkazilgan zararlar va maʼnaviy ziyonning oʻrnini qoplashni talab qilishga haqlidir.

## Manbalar
Tugʻma tabiiy metallar

**Tugʻma tabiiy metallar** - rudali va sochma konlarda uchraydigan tabiiy yaxlit tugma metallar (oltin, kumush, platina va boshqalar); odatda, ularning oʻlchami bu metall zarralarining aksari qismini tashkil qilgan massasini oʻlchamidan keskin farq qiladi. Tugʻma tabiiy metallarm. kam uchraydi va massasi, odatda, 1 g dan ortiq boʻladi. Eng yirik tugma oltin Avstraliyada topilgan: "Xolterman plitasi" — uning ogʻirligi kvars bilan birga 285&nbsp;kg boʻlib, unda sof oltin massasi 83,3&nbsp;kg va "Kutilgan notanish" — ogʻirligi kvars bilan birga 70,9&nbsp;kg, sof oltin — 69,6&nbsp;kg. Yirik sof tugʻma platina Uraldagi dunitlarda (0,427&nbsp;kg) va sochmalarda (9,639&nbsp;kg) topilgan. Sochmalarda Tugʻma tabiiy metallarm.ning koʻp qismi ruda hosil boʻlish jarayenida gidrotermal eritmalarda hosil boʻlgan deb hisoblanadi.
Tegu

**[[Tegu]]** – Koreya Respublikasida Seul, Pusan va Inchxondan keyin kattaligi bo‘yicha to‘rtinchi o‘rinda turadi, maydoni 885,62 kvadrat kilometr, aholisi soni 2 512 604 kishidan iborat. 

Tegu rasmiy ravishda to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysunuvchi shahar bo‘lib, Kyonsan-Pukto provinsiyasining bir qismi emas, balki uning poytaxti hisoblanadi. Tegu to‘g‘ridan-to‘g‘ri milliy hokimiyatga bo‘ysunadi.

Tegu – Shimoliy Yonnam hududining eng yirik shahri. 

Shahar atrof-muhiti baland bo‘lmagan cho‘qqilar bilan o‘ralgan vodiyda joylashgan. Shaharning shimoliy va sharqiy qismlarida shahar g‘arbida joylashgan Naktongan daryosiga borib quyiladigan Kimxogan daryosi oqib o‘tadi. 

Iqlimi mussonli. 

Tegu joylashgan vodiy alohida mikro iqlimni saqlab turadi: Koreya yarimorolining boshqa qismlariga nisbatan yozda issiq, qishda sovuq.

Buddaviylar uchun bu shahar o‘ziga xos Makka, arxeologlar uchun – qazish ishlarini o‘tkazish uchun jozibador joy. 

O‘z tarixi davomida Tegu Kimxogan va Naktongan daryolari kesishgan chorrahada joylashgani uchun yirik transportlar qatnov joyi hisoblangan. 

Choson sulolasi davrida shahar Kyonsando hududining ma’muriy, iqtisodiy va madaniy markazi bo‘lgan, keyinchalik peshqadamlikni Pusan shahri ilib ketdi. 

Tegu rayonidagi arxeologik qazilmalar eramizdan avvalgi 1500-3000 yillarda dafn etilganlar soniga qarab aholi sonining ko‘pligi aniqladi. Qadimgi matnlar guvohlik berishicha, Uch podshohlik davrida Tegu Delgubel deb nomlangan, bu haqdagi ma’lumotlar eramizdan avvalgi 261 yilgi manbalarda uchraydi.

Tarixga Delgubelning eramizdan avvalgi V asrda Silla tarkibiga kirganligi haqidagi ma’lumotdan tashqari qadimgi davri haqida hech narsa ma’lum emas. 

Shahar 757 yildan boshlab Tegu deb nomlandi. 1601 yili Tegu Kyonsando provinsiyasining, 1896 yildan boshlab esa Kyonsan-Pukto provinsiyasining poytaxtiga aylandi.

Shahar arxitekturasi pragmatik va usullarning turfa xilligi bilan farq qilmaydi. Bu yerda Silla davlati poytaxti Kyonju shahri xarobalari mavjud.

Tegu va Chxondo o‘rtasida Pxaljoryon dovoni bo‘lib, dovon Choson sulolasi davrida Seul va Pusanni bog‘lab turuvchi asosiy yo‘l hisoblangan.

Nufuzli oliy o‘quv yurtlari : Kyonbuk davlat universiteti, Yenxam universitets, Kimyun universiteti.

Shaharning asosiy sanoat sohalari: to‘qimachilik yengil sanoati, metallurgiya va mashinasozlik.
Tyudorlar

**Tyudorlar** (Tudor) — Angliyadagi k,irollar sulolasi (1485—1603). Qizil va Oq gullar urushidan soʻng hokimiyat tepasiga kelgan. Yangi dvoryanlar va shahar burjuaziyasiga tayangan. T. hukmronligi davrida absolyutizm shakllangan, ingliz cherkovi Vatikandan ajrab chiqib, mustaqil boʻlgan va qirol hokimiyatiga tobe ettirilgan (1534); 1588-yil Atlantika okeanidagi savdo yoʻllari ustidan nazorat qilish huquqiga ega boʻlish uchun Ispaniya bilan muvaffaqiyatli urush olib borilgan (1588-yil ispanlarni "Yengilmas armada" deb atalmish flotining tormor etilishi); Rus davlati bilan savdo aloqalari oʻrnatilgan (1553). Eng mashhur vakillari: Genrix VII, Genrix VIII, Eduard VI, Mariya I Tyudor, Yelizaveta 1.
Tyulenlar

**Tyulenlar**, quloqli tyulenlar, haqiqiy tyulenlar (Phocidae) — kurakoyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Haqiqiy T.da quloq suprasi boʻlmaydi. Oyoklari nisbatan kalta, quruqlikda harakatlanishda ishtirok etmaydi. Junlari dagʻal, tivitsiz. T. 13 urugʻ [yoʻlyoʻl T., Grenlandiya T.i, dengiz quyonlari (gʻar bir urugʻda bittadan tur), nerpalar, dengiz monaxlari, dengiz fillari] va 18 turni oʻz ichiga oladi. Subtropikdan shimolgacha boʻlgan barcha dengizlarda hamda Antarktikada tarqalgan. Monax T. tropik dengizlarda uchraydi. Asosan, qirgʻoqqa yaqin yashaydi. Ayrim turlari ichki suv havzalarida tarqalgan. Koʻpchilik turlari migratsiya qiladi. Ayrim turlari ovlanadi. Oddiy tyulenning uz. 1,6—1,8 m, vazni 80–100&nbsp;kg; Uzoq Sharq kenja turining bolasi uzun va mayin oq yungli. Boshqa kenja turlari tugʻilgan bolasining yungi qora. Voyaga yetgan T. yungi krramtir-kulrang dogʻli. Atlantika va Tinch okean havzasida tarqalgan. Muz ustida va sohilda bolalaydi. Asosan, baliqdar bilan oziqlanadi.
Tyumen

**Tyumen** — Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Tura daryosidagi port. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 861 ming kishi (2024).

T. Sibirda ruslar egallagan dastlabki shahar, 1586-yilda moʻgʻullar shahri Chingi Tura oʻrnida (14-asrdan maʼlum) vujudga kelgan. 1709-yildan Sibir gubernyasi, 1782-yildan Tobol noibligi tarkibida. 17-asrdan T. Sibir bilan Xitoy savdo yoʻlidagi muhim tranzit punkti. 19-asrning 40-yillarida Sibirda dare paroxodchiligi ochilishi va 1885-yilda Yekaterinburg — T. temir yoʻl qurilishi munosabati bilan T.ning iqtisodiy ahamiyati oʻsdi. 19-asrning 2yarmida T.da kemasozlik, oʻrmon va baliq sanoatlari, gilam toʻqish keng rivojlandi. Shahar orqali don, un, koʻn va boshqa tashildi.

Muhim sanoat tarmoklari: mashinasozlik va metallsozlik (motorsozlik ishlab chiqarish. birlashmasi; kemasozlik, mashinasozlik, priborsozlik, stanoksozlik, "Neftemash" va boshqa zavodlar), yogʻochsozlik, kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoatlari, qurilish mashinalari, plastmassa, tibbiyot asbobuskunalari korxonalari va boshqa zdlar ishlab turibdi. Kamvolmovut kti, poʻstinmoʻyna, yigiruvtoʻr toʻqish, gilam, tikuvchilik, poyabzal fkalari bor. 1960-yilda elektr issiqlik markazi ishgatushirilgan. T. — neftgaz qazib olish sanoati markazi. T.dan neft quvurlari oʻtgan. Shaharda 6 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, unt), 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi (1879-yilda tashkil qilingan), geologiya, neft va gaz muzeyi, kartinalar galereyasi faoliyat koʻrsatadi.
Tyuringit

**Tyuringit** (Germaniyadagi Tyuringiya koni nomidan), temirli xlorit — oksidlangan xloritlar (leptoxloritlar) guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi (Fe2Q, Fe3Q)3 [Al2Si2O10](OH2)(Mg,Fe)3(OH)6. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 3,15—3,19 g/sm3. Monoklin singoniyada kristallanadi. Yashirin kristall massalar holida boʻladi. Rangi sargʻish yashildan qoramtir yashilgacha. Choʻkindi temir konlarida yirik toʻplamlar holida uchraydi: temirli kvarsitlarda metamorfizm jarayonida va magmatik jinslar temir silikatlarining gidrotermal oʻzgarishidan ham gʻosil boʻladi. Yirik koni — Tyuringiya (Germaniya)da. Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida topilgan. Temir rudasi sifatida sanoat ahamiyatiga ega.

## Manbalar
Tyuyamunit

**Tyuyamunit**, tuyamuyinit (Fargʻona vodiysi Tuyamuyin koni nomidan) — uranli slyudalar guruhiga mansub mineral. Uran manbai. Kimyoviy tarkibi Ca[(UO2)2V2Og]58,5H2O. Romb singoniyada kristallanadi. Mayda tangachalardan iborat tuproqsimon massa holida boʻladi. Togʻ jinslari boʻshlikdarida qobiq va gardlar shaklida ham uchraydi. Sariq, baʼzan yashil, qigʻish rangda tovlanadi. Moʻrt. Qattikligi 2, zichligi 4,3 g/sm3. Kuchli radioaktiv. Uran minerallari mavjud boʻlgan konlarning oksidlanish zonasida hosil boʻladi. Karnotit, vanadat, barit, gips va boshqalar bilan assotsiatsiyada uchraydi.

## Manbalar
Tyamlar

**Chamlar** — Kamboja, Vyetnam va Tailanddagi xalq. 290 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indoneziya til guruhiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, hinduizmga eʼtiqod qiladi, Kambojada sunniy musulmonlar bor.
Tyanszin

**Tyantszin** — Xitoyning shimoliy-sharqiy qismida joylashgan boʻlib, XXR markaziy boʻysunuvdagi munitsipalitetlaridan biri. Mamlakatning muhim iqtisodiy markazlaridan biri hisoblanadi. Shahar Sariq dengizning Boxayvan qoʻltigʻi yaqinida, Xayxe daryosining Buyuk Xitoy kanali bilan kesishgan yerida joylashgan. Atrofidagi tumanlar bilan markazga boʻysunuvchi mustaqil maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi 9,05 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni, yirik port. T. — Pekinning "dengiz darvozasi", Shanxay bilan bir katorda muhim savdotaqsimot punkti; T.ga mamlakat tashqi savdo operatsiyalarining 1/4 qismi toʻgʻri keladi. Poʻlat quyish, mashinasozlik, priborsozlik, kimyo, toʻqimachilik, radioelektronika va qogʻoz sanoatlari rivojlangan. Gilam, velosiped, soat va tikuvchilik mashinalari ishlab chiqariladi. Untlar bor. Metropoliten qurilgan.

## Tarixi

Shaharga 13-asrda Chjigu baliqchilar qishlogʻi oʻrnida asos solingan. 1465-yildan T. deb atalgan. 1725-yildan okrug, 1731-yildan viloyat markazi. 1856—60-yillardagi AngliyaFransiyaXitoy urushi vaqtida inglizfransuz qoʻshinlari bosib olgan. 1860-yildagi AngliyaXitoy va FransiyaXitoy shartnomasiga muvofiq, chet el savdosi uchun ochiq deb eʼlon qilingan. 1900-yil iyul oyida, Ixetuan qoʻzgʻoloni vaqtida T. 8 davlat harbiylari tomonidan ishgʻol qilingan. 1937—45 yillar yaponlar qoʻl ostida boʻlgan. 1949-yil 15 yanvarda gomindanchilar T.dan chiqarib yuborilgan.

## Manbalar
Tyanshan zilzilasi

**Tyanshan zilzilasi** - yer yuzida sodir boʻlgan eng dahshatli yer qimirlashlaridan biri, 1976-yilning 27 iyulida Xitoyning Tyanshan viloyatida boʻlib oʻtgan. Zilzila markazidan tarqalgan tebranish kuchi 9—10 ball, magnitudasi 8 ga yetgan. Imorat va inshootlar butunlay yakson boʻlgan, 650 mingga yaqin odam halok boʻlib, 780 mingga yaqini jaroxatlangan deb taxmin qilinadi. Zilzila oʻchogʻidan tarqalgan toʻlqinlar radiusi 500 – 600&nbsp;km keladigan joylarda ham kuchli sezilgan va juda katta iqtisodiy zarar yetkazgan.
Tyanshanit

**Tyanshanit** (Tyanshan togʻlari nomi bilan atalgan) — mineral. 1967-yilda topilgan. Kimyoviy tarkibi Na2BaMn TiB2Si6O20. Qattikligi 6—6,5, zichligi 3,3 g/sm3. Moʻrt. Geksagonal singoniyada kristallanadi. Notoʻgʻri shakldagi yirik (5x6 sm) kristallar holida boʻladi. Rangi yashil, shishadek yaltiroq. T. ishkrrli siyenit uyumini kesib oʻtgan pegmatit tomirida piroxlor, astrofillit, bafertisit, danburit, batolit, galenit, sfen, kaltsiy bilan birga uchraydi.
Toʻgarak ogʻizlilar

**Toʻgarak ogʻizlilar** (Cyclostomata) — jagʻsizlar katta sinfi ga mansub suvda yashovchi tuban umurtqali hayvonlar sinfi. Ilonbaliqqa oʻxshash tanasi shilimshiq ajratuvchi hujayralarga boy qalin teri bilan qoplangan. Skeleti togʻaydan iborat. Juft suzgich qanotlari yoʻq. Jabra orqali nafas oladi. Voronkasimon ogʻzini (nomi shundan) halqa togʻay tutib turadi; tishi muguzdan iborat; tili parmalovchi. Hid bilish organi xaltasimon. Bosh miyasi barcha umurtqalilarga oʻxshash boʻlimlardan iborat. Ayirish organlari — mezonefros buyraklar. Jinsiy bezlari toq, maxsus yoʻli boʻlmaydi. Tuxumlari suvda urugʻlanadi. Toʻgarak ogʻizlilar — baliqlar yirtqichi yoki ektoparaziti. 2016-yil holatiga koʻra Yer yuzida 118 xil turdagi toʻgarak ogʻizlilar sinfi aniqalngan, ulardan:40 tasi - Minogalar, 78 tasi - Miksinlar turlari.
## Farqli jihatlari
Toʻgarak ogʻizlilar baliqlar va ularndan yaralgan toʻrtoyoqlilardan farqi:
* koʻlami yoʻq;
* juft oyoqlarga ega emas;
* soʻrgʻich strukturasi va epidermal tishlarga ega, ovalsimon yoki aylana ogʻiz

## Manbalar

## Havolalar
Toʻyona

**Toʻyona** — kechpishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot intida Qoʻybosh va Kutana navlarini chatishtirib (A.S.Shchukina, ST. Pessova, A. S. Hakimov, S. Xalilov) yaratilgan. Nihollari unib chiqqandan keyin qovuni 105 1 1 5 kunda pishadi; oʻrtacha kattalikda, vazni 4 – 6&nbsp;kg, yuzasi tekis, tusi qoʻngʻirkulrang, yetilganda sargʻishqoʻngʻir tusga kiradi, toʻri dagʻal. Mevasi tarkibida 9— 10% qand bor. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻlari yirik. Qishda yaxshi saqlanadi. Hosildorligi 300—400 s/ga. 1991-yilda davlat reyestriga kiritilib, Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish uch_un tavsiya etilgan.
Toʻy

**Toʻy** — bazm tomosha va ziyofat bilan nishonlanadigan xalq marosimlarining umumiy nomi. Oʻzbeklarda nikoh toʻyi, beshik toʻyi, xatna toʻyi, hovli toʻyi va boshqa turdagi Toʻylar oʻtkaziladi.

Toʻylarni oʻtkazish jarayonida insonparvarlik, izzatikrom, mehribonlik, mehmonnavozlik, inoqlik kabi oliyjanob fazilatlar yorqin oʻz ifodasini topadi. Inson zotini qadrlash, hurmatlash va ulugʻlashda Toʻylar beqiyos qimmatga ega. Toʻy bir kishining shaxsiy ishi boʻlmay, u keng jamoatchilik tashabbusi va ishtiroki bilan oʻtadigan tantanadir. Shuning uchun Toʻylarni zamon talabi darajasiga koʻtarish doimo muhim hisoblanadi. Toʻylarni oʻziga xos bayram tarzida tashkil etish, ularni har tomonlama tartibga solish, ixchamlashtirish, ayniqsa, badiiy jihatdan boyitish hozirgi davr talabidir.
Toʻzish

**Toʻzish** — shamol taʼsirida togʻ jinslarining buzilishi va ularning boʻlaklangan qismlari yoʻnilib boshqa joyga koʻchirilishi. T., ayniqsa, choʻllarning qattiq shamol esadigan qismlarida kuchli boʻladi (mas., Krraqum choʻlining jan. qismi). T. va fizik nurash jarayonlari birga tabiat yodgorliklari, ustun va minora koʻrinishidagi yoʻnilgan qoyalarni hosil qiladi.
Toʻzonli boʻron

**Toʻzonli boʻron** — millionlab tonna qum va changni bir necha ming km gacha uchirib boruvchi kuchli (20 m/sek va undan ortiq) shamol; xavfli gidrometeorologik hodisa. Toʻzonli boʻron, odatda, choʻl, chala choʻl va haydalgan dashtlarda tuproq qurib ketganda, oʻsimliklar yaxshi rivojlanmagan yoki butunlay oʻsmagan yerlarda, qum sahrolarida paydo boʻladi. AQSH, Xitoy, Misr, Qozogʻiston va boshqa mamlakatlarda, shuningdek, Oʻrta Osiyoda yuz beradi. Toʻzonli boʻron, odatda, yilning iliq faslida vujudga kelib, koʻpincha qum va chang toʻzonini uchirib keltiradi. Oʻrta Osiyo hududida Toʻzonli boʻron kunlari koʻproq Markaziy Qoraqumda va Kopetdogʻ togʻ oldi mintaqalarida kuzatiladi (yil davomida 100 kungacha, baʼzan undan ortiq). Toʻzonli boʻron (yil davomida 50 kundan ortiq) Orol dengizining qurigan tubi zonasida, Oʻzbekistonning jan. mintaqalari (Surxondaryo, Qashqadaryo va Buxoro viloyatlarining ayrim tumanlari)da, Markaziy Fargʻonada, Tojikistonning jan. va boshqa joylarida kuzatiladi. Toʻzonli boʻron, koʻp hollarda, 3 soatdan koʻp davom etmaydi, lekin baʼzida bir necha sutkaga choʻzilishi mumkin (1950-yil 6—9-mayda Nebitdogʻda 73 soat davom etgan). Toʻzonli boʻronning zararli taʼsirini dala ihota oʻrmonzorlari barpo etib kamaytirish mumkin. Bundan tashqari, qumlarni mustahkamlashning turli usullari qoʻllanadi (qarang Agrooʻrmon melioratsiyasi). Shuningdek, katta maydonlardagi dasht va chala choʻl massivlarni xoʻjalik maqsadlarida oʻzlashtirilishi, yirik sugʻorish sistemalari, obod va koʻkalamzorlashtirilgan posyolka, shaharlar (Janubiy Mirzachoʻl, AmuBuxoro, Krraqum, Qarshi kanallari zonalari va boshqalarda) qurilishi, qumlarni mustahkamlaydigan choratadbirlar qoʻllanishi sababli bu joylarda Toʻzonli boʻron esadigan kunlar ancha kamaydi.
Toʻy qoʻshiqlari

**Toʻy qoʻshiqlari** — marosim folklori sirasiga kiradigan va toʻy marosimlarida ijro etiladigan qoʻshik,lar. Toʻy qoʻshiqlari nikoh toʻyi, sunnat toʻyi, beshik toʻyi, ism toʻyi kabi tizimlarga ega. Oʻzbek Toʻy qoʻshiqlarining asosiy qismini nikoh toʻyi qoʻshiklari tashkil etadi. Nikoh toʻylari xilmaxil irimsirim, rasmrusumlarga boy boʻlib, ularning har bir uzvida maxsus aytim va qoʻshiqlar muhim ahamiyatga ega. Yoryor, yoryor yoroney, kelin salom, kuyov salom, oʻlan, toʻy olqishlari Toʻy qoʻshiqlarining yetakchi janrlari hisoblanadi. Oʻzbek Toʻy qoʻshiqlari alohida bir tizim boʻlib, undagi har qaysi janrning umummarosim tarkibida muhim oʻrni va vazifasi mavjud.
Sofya Toʻyboyeva

**Sofya Erjonovna Toʻyboyeva** (1913.30.1, Qozogʻiston, Gʻazali sh. — 1996.25.10, Dushanba) — aktrisa, tojik milliy teatri asoschilaridan. Tojikiston xalq artista (1941). 20-yillarda Buxorodagi maktab havaskorlari, keyinroq mahalliy oʻzbek teatri spektakllarida qatnashgan. 1929—31 yillar Hamza teatrida, 1931-yildan Lohutiy nomidagi drama teatri aktrisasi. Julyetta ("Romeo va Julyetta"), Luiza ("Makr va muhabbat"), Dezdemona ("Otello"), Lyubov Yarovaya ("Lyubov Yarovaya"), Shi Pin ("Tayfun"), Sarvara ("Ona hukmi") kabi rollari bilan tanilgan. Kinoda Mehriniso xola ("Men bir qizni uchratdim"), Bonu ("Shoir qismati"), Saidabonu ("Oʻgʻlim uylanish yoshida"), ona ("Zumrad"), Xodima ("Kul ostidagi choʻgʻ"), Nigoroyim ("Mehrobdan chayon", "Oʻzbekfilm") va boshqa obrazlar yaratgan. 1968—84 yillar Tojikiston teatr jamiyati raisi boʻlgan.
Toʻyingan bugʻ

**Toʻyingan bugʻ** - suyuqlik (yoki qattiq jism) bilan bir xil kimyoviy tarkibga ega va u bilan termodinamik muvozanatda boʻlgan bugʻ. Suyuklik bilan uning Toʻyingan bugʻi oʻrtasida dinamik muvozant mavjud: vaqt birligi ichida suyuklikdan chiqayotgan bugʻ molekulalari soni shu vaqt ichida suyuklikka qaytib tushayotgan bugʻ molekulalari soniga teng. Suyuqlikning bugʻ bilan termodinamik muvozanatda boʻlish temperaturasi va bosimida har bir bosimga Toʻyingan bugʻ trasining aniq qiymati toʻgʻri keladi. Toʻyingan bugʻ bosimining traga bogʻliqligini ifodalovchi egri chiziq qaynash (yoki kondensatlanish) trasining bosimga bogʻliqligini ham ifodalaydi. Suyuqlik bilan Toʻyingan bugʻning zichliklari gʻam bir-biriga bogʻliq. Traning ortishi bilan Toʻyingan bugʻ bosimi va zichligi ortadi, suyuqlikning zichligi esa kamayadi.

Suyuqlik oʻzining bugʻi bilan dinamik muvozanatda boʻlgan holdagi hajmga bogʻliq boʻlmagan va faqat temperaturaga bogʻliq boʻlgan bosim toʻyingan bugʻ bosimi deyiladi.
Toʻyingan eritma

**Toʻyingan eritma** – maʼlum sharoitda (tra va bosimda) erigan moddalar bilan barqaror muvozanatli eritma. Mas., tuzning suvdagi eritmasida ayni tuzning kristallari mavjud boʻlgan eritma; gazning suvdagi eritmasidan ushbu gaz oʻtkazilgan eritma. Eritmaning maʼlum massa miqdorida yoki maʼlum hajmida erigan modda miqdori eritmaning konsentratsiyasi deyiladi. Toʻyingan eritma konsentratsiyasi, yaʼni undagi erigan modda miqdori uning eruvchanligi deb ataladi. Maʼlum sharoitlarda suvda yoki erituvchida moddaning erishi davom etsa va shu modda kristallari hosil boʻlmasa, yaʼni erigan moddalar miqdori Toʻyingan eritma konsentratsiyasidan kam boʻlgan eritma toʻyinmagan eritma deyiladi. Eritma asta sekin soviganda unda erigan moddalarning kristallanishi sodir boʻlmasligi mumkin, u holda oʻta toʻyingan eritma hosil boʻladi. Oʻta toʻyingan eritmada Toʻyingan eritmaga qaraganda erigan modda koʻproq; bunday eritmaga juda oz miqdorda erigan modda kristallari kiritilsa, eritmada kristallarning choʻkishi roʻy beradi.
Toʻyingan uglevodorodlar

**Toʻyingan uglevodorodlar** – uglevodorodlarning gomologik qatori, umumiy formulasi CnH2n+2. Atsiklik birikmalar sinfiga mansub; eng oddiy vakili – metan CH4; bu qatordagi har qaysi keyingi azo oʻzidan oldingi uglevodoroddan CH2 guruh (gomolog) bilan farqlanadi. Qatorning boshlangʻich 4 aʼzosining nomi – metan CH4, etan C2H6, propan C3H8, butan C4H10; keyingi gomologlarning nomi yunoncha sanoq sonlar bilan ifodalanadi, masalan, C5H12— pentan,C6H14-geksan C8H18— oktan, C10H22—dekan, C16H34— setan. Barcha toʻyingan uglevodorodlar ning nomiga „an“ qoʻshimchasi qoʻshib aytiladi. Toʻyingan uglevodorodlarning molekulalaridagi uglerod atomlari bir-biriga oddiy bogʻ bilan bogʻlangan. Butangacha boʻlgan Toʻyingan uglevodorodlar va neopentan – rangsiz gaz, C5N12 dan to C17N36 gacha —suyuqlik, undan keyingilari qattiq moddalardir. Toʻyingan uglevodorodlar suvda erimaydi, koʻpchilik organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Toʻyingan uglevodorodlar kimyoviy jihatdan inert, shuning uchun ham ularga parafinlar deb nom berilgan. Lekin nisbatan qattiq sharoitda ulardagi vodorod atomlari boshqa atom va guruxlarga almashinishi mumkin; ana shu reaksiyalar asosida koʻpgina muhim sanoat mahsulotlari olinadi; chunonchi: toʻyingan uglevodorodlarni xlorlab, metilxlorid, metilenxlorid, xloroform; nitrolab—nitroparafinlar; quyi toʻyingan uglevodorodlarni oksidlab spirt, aldegid, keton va kislotalar olinadi. Toʻyingan uglevodorodlarni katalitik degidrogenlab olefinlar (propilen, butenlar), diolefinlar (butadiyen, izopren), izomerlab izobutan va izopentan hosil qilinadi. Toʻyingan uglevodorodlar toshkoʻmir, yonuvchi slanetslarni haydab ham olinadi. Toʻyingan uglevodorodlar neftda (5—60%), oʻsimliklarda, asalari mumida boʻladi. Ozokerit deyarli yuqori toʻyingan uglevodorodlardan iborat; tabiiy gazda 99% gacha metan bor. Toʻyingan uglevodorodlar plastmassalar, sintetik kauchuk va tolalar, yuvuvchi moddalar olishda muhim xom ashyo hisoblanadi; erituvchilar sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
2. ORGANIK KIMYO – G. A.IXTIYAROVA, M. A.ESHMUHAMEDOV, R. I.ISMAILOV, U. K.URINOV, T.:2019 (link)
Toʻyinmagan uglevodorodlar

**Toʻyinmagan uglevodorodlar** — zanjirida bir yoki bir necha ugleroduglerod karrali bogʻlari boʻlgan uglevodorodlar. Toʻyinmagan uglevodorodlarga umumiy formulasi СnН2n (masalan, etilen SN2qSN2 propilen SN3SNqSN2) boʻlgan olefinlar yoki alkenlar; umumiy formulasi SpN2p2 boʻlgan uglevodorodlar: 1) alkinlar deb ataluvchi uch bogʻli Toʻyinmagan uglevodorodlar {atsetilen SNqSN va uning gomologlari); 2) qoʻsh bogʻli diyen uglevodorodlari (butadiyen SN2qSN—SNqSN2 va boshqalar) va kumulirlangan qoʻsh bogʻli uglevodorodlar (allen SN2qSqSN2 va uning gomologlari); 3) sikloalkenlar (qoʻsh bogʻli naftenlar, masalan, siklogeksan va boshqalar) kiradi.

2 va 3 bogʻli yeninlar SpN2l4, poliyenlar ham mavjud. Umumiy formulasi CnH2n 6 boʻlgan aromatik qator Toʻyinmagan uglevodorodlari. oddiy toʻyinmagan uglevodorodlardan xossalari jihatidan farq qiladi, shuning uchun ularni aromatik birikmalarning alohida sinfiga ajratiladi.

## Yana qarang
* Aromatik uglevodorodlar
Toʻla ichki qaytish

**Toʻla ichki qaytish** - elektromagnit toʻlqinlar 2 muhitning ajralish chegarasiga qiya tushganda yuz beradigan hodisa. Bunda nurlanishning sindirish koʻrsatkichi katta boʻlgan muhitdan sindirish koʻrsatkichi kichik boʻlgan muhitga oʻtganda tushish burchagi chegaraviy burchak chetdan katta boʻladi.sindirish korsatkichi katta bolgan muhitdan sindirish ko'rsatkichi kichik boʻlgan muhitda yorug'lik yo'naltirilganda tushish burchagi ma'lum burchakdan katta boʻlganda nur ikki muhit chegarasidan tola qaytadi tushish burchagining qiymati a0 quydagicha ifodalanadi sina0=n2\n1
Toʻla masxara

**Toʻla masxara** (1842 Buxoro yaqinidagi Demun qishlogʻi —1916) — xalq masxarabozi. Masxarabozlikni Sayfullo masxara (1797—1867)dan oʻrgangan. Muzaffarxon saroyida teatr truppasining rahbari etib tayinlangan. Truppaga Joʻra masxara, Ergash masxara, Murod siyoh, Saʼdi masxara, Abdurauf oqsoqol, Xoliq masxara, Abdurasul korfarmon, Said mirzaboshi, Kalli Abbos, Hamro garmon, Ota Ashraf mavrigi, Us t a Qudrat, Sharif bozingar, Egamberdi choʻpboz kabi 20 ga yaqin sanʼatkor uyushgan. Ular chinakam badihagoʻy, har tomonlama yetuk sanʼatkorlar, soʻz ustalari boʻlganlar. Bu, oʻz navbatida, Toʻla masxaraga musiqa va raqs bn yoʻgʻrilgan spektakllar yaratish imkonini bergan. U oʻz truppasi bn xalq orasida keng Tapkalgan mayda muqallid va taqlidlar asosida "Qozibozlik", "Polvonbozlik", "Sartaroshlik", "Nisholdabozlik" kabi yirik pyesaspektakllar yaratadi. Toʻla masxara iqtidorli sanʼatkor, keng diapazonli aktyor, xushovoz xonanda, yaxshigina sozanda, taʼsirli nutq egasi boʻlgan. Shu sabab u muqallidda ham, hajviysatirik tomoshalarda ham muvaffaqiyat qozongan. Toʻla masxara anʼanalarini oʻgʻli Mulla Gadoy (1892—1963), shogirdi Safar masxara Abdullayev (1899—1962) kabilar davom ettirdi.
Toʻla qarshilik

**Toʻla qarshilik** (elektr hodisasida) — oʻzgaruvchan elektr toki zanjirida ketma-ket ulangan faol qarshilik va reaktiv qarshilik (induktivlik gʻaltagi va kondensator karshiliklari)dan iborat zanjirning oʻzgaruvchan tokka koʻrsatadigan qarshiligi. Agar chastotaning biror qiymatida induktiv qarshilik sigʻim qarshiligiga teng boʻlib qolsa, zanjirning Toʻla qarshiliki eng kichik qiymatga ega boʻladi.
Toʻla quvvat

**Toʻla quvvat** (elektrotexnika) — zanjirdagi davriy elektr toki qiymatlari bn zanjir uchlaridagi kuchlanish U ning koʻpaytmasiga teng boʻlgan kattalik.
Ahror Toʻlaganov

**Ahror Toʻlaganovich Toʻlaganov** (1908.23.9 Toshkent 1990.18.J) - zoolog, fitogelmintolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950). Biologiya fanlari doktori (1947), professor (1948). Samarqand Davlat Universitetini tugatgach (1931), umurtqasiz hayvonlar kafedrasida aspirant, assistent, dotsent va mudir (1931—41), Maorif xalq komissarligida boshqarma boshligʻi (1942—43). Oʻrta Osiyo universitetida umurtqasiz hayvonlar kafedrasi (1941-yildan) va fitogelmintologiya problematik laboratoriya mudiri (1959-yildan). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika va zoologiya instituti gelmintologiya laboratoriya mudiri (1945—57), Samarqand Davlat Universiteti rektori (1957—63). Toshkent Davlat Universiteti umurtqasizlar zoologiyasi kafedrasi mudiri (1963—88), Toshkent Davlat Universiteti biologiya fakulteti dekani (1973—74). Ilmiy ishlari tuproq va oʻsimlikxoʻr nematodalarni oʻrganishga bagʻishlangan. 25 ga yaqin nematodalarning yangi turlarini kashf etgan. Uning rahbarligida Oʻzbekiston hududida uchraydigan oʻsimlik va tuproq nematodalari katalogi tuzilgan; kanop, gʻoʻza va sabzavot ekinlari parazit nematodalariga qarshi kurash choralari ishlab chiqilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1974).

## Manbalar
* Rasteniyeyadnie i pochvennie nematodi Uzbekistana, T., 1949; Nematodi selskoxozyaystvennix kultur Uzbekistana i borba s nimi, T., 1958; Fitonematodi Uzbekistana, T., 1975.
Gʻani Toʻlaganov

**Gʻani Olimovich Toʻlaganov** (1935.29.5, Toshkent) — dirijyor, sozanda. Oʻzbekistonda (1984), Qoraqalpogʻistonda (1987) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Toshkent konservatoriyasini qashqar rubobi ijrochiligi (1959) va operasimfonik dirijyorligi (1964) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. "Shodlik" ansamblida sozanda (1951—59), Oʻzbekiston konservatoriyasida oʻqituvchi (1959-yildan), professor (1999-yildan). Samarqand opera va balet teatrida bosh dirijyor va badiiy rahbar (1964—70). Navoiy teatrida dirijyor (1976—92), Oʻzbek davlat filarmoniyasi direktori va badiiy rahbari (1979—84), Oʻzbekiston konservatoriyasi qoshidagi musiqali teatr studiyasi direktori (1996—2003). Dirijyor sifatida bir necha opera va balet spektakllarini, birinchi boʻlib oʻzbek kompozitorlari asarlarini (S. Boboyevning "Yoriltosh" va "Fidoiylar", U. Musayevning "Mangulik", N. Zokirovning "Raqiblar", Ham. Rahimovning "Zafar", Ik. Akbarovning "Sugʻd elining qoploni", M. Burhonovning "Alisher Navoiy" operalari, U. Musayevning "Afsonalar vodiysi" baleti) sahnalashtirgan.

## Manbalar
Yoqutxon Toʻychiyeva

**Yoqutxon Toʻychiyeva** (1949.6.9, Beshariq sh. chasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1971-2000-yillarda Beshariq tumanidagi 1maktab, kasbhunar kolleji, 1internat litseyda fizika oʻqituvchisi.
Toʻlan Nizom

**Toʻlan Nizom** (taxallusi; asl ismsharifi Nizomiddinov Toʻlanboy) (1939.17.8, Boʻz tumani) – Oʻzbekiston xalq shoiri (1998). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1965). Yoshlar tashkilotlarida rahbar (1965— 76), tuman xalq taʼlimi boʻlimida mudir (1976—1983), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Andijon viloyat boʻlimida masʼul kotib (1983—1985), Boʻz pedagogika bilim yurtida direktor (19852001). Birinchi sheʼriy toʻplami – „Sening ertaklaring“ (1970). Shundan soʻng T. N.ning „Iftixor“ (1982), „Oy qizlar“ (1988), „Muqaddas ruh“ (1993), „Vatan tuygʻusi“ (1993), „Chaman ichra“, „Akssado“, „Intizorlik“ (1994), „Daqr bogʻi“ (1995), „Saylanma“ (1998) kabi sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilingan. T. N. soʻnggi yillarda liroepik janrlarda samarali ijod qilib, Bobur, Mashrab, Choʻlpon, Mirtemir, Usmon Nosir, S. Zunnunova, M. Yusuf singari siymolarga bagʻishlangan „Choʻlpon“, „Majnuntol yigʻisi“, „Ruhi ravonim“ (1993), „Uch soʻz“ (1995), „Oq gul“, „Botmay qolgan oy“ (1996), „Alisher“ (2003) singari doston va lirik qissalarini yezdi. „Non hidi“ (1998), „Suhbat“ va Qamchiq dovoni qurilishiga bagʻishlangan „Dovon“ (2002) dostonlari muallifi. „Mehnat shuxrati“ ordeni bn mukofotlangan (2003).
## Unvon va mukofotlari
* Oʻzbekiston xalq shoiri (1998-yil)
* Fidokorona xizmatlari uchun ordeni (2021-yil).
## Manbalar
Toʻlinoy

**Toʻlinoy** — Oy Yer atrofida aylanayotib, Quyoshga qarama-qarshi holatiga oʻtayotganda koʻrinadigan holati. Toʻlinoy osmonda yangi oy koʻringandan keyin 13 kunda koʻrinadi, shunda 15 kunlik (anigʻi 14,765 kunlik) oy koʻrinishida boʻladi. Bu holatda Yerdagi kuzatuvchiga Oyning Quyosh tomonidan yoritilgan yarim sferasi toʻla koʻrinadi. Toʻlinoy holatida Oy Yerning soyasi tomonida boʻlganida, baʼzan u bilan toʻsiladi, bunday paytda Oy tutilishi sodir boʻladi.
Toʻlin suv davri

**Toʻlin suv davri** — daryo suvining har yili bir mavsumda takrorlanib turadigan koʻpayishi va sathining koʻtarilishi. Bu davrda daryolar yillik suvining 60—80% oqib oʻtadi. Daryolarning toʻyinish manbalariga qarab, Toʻlin suv davri bahor va yozda boʻladi. Bahorgi Toʻlin suv davri mavsumiy qor suvlaridan toʻyinadigan tekislik daryolari bn uncha baland boʻlmagan togʻlardagi daryolarda (Qoradaryo, Qashqadaryo, Ohangaron va boshqalar) kuzatiladi. Yozgi Toʻlin suv davri baland togʻlardagi mangu qor va muzliklar suvidan toʻyinadigan daryolar (Zarafshon, Shohimardon, Soʻx, Isfara va boshqalar) bn musson yomgʻirlari hisobiga toʻyinadigan daryolarda kuzatiladi. Toʻlin suv davri kichikroq daryolarda 1,5—2 oy, yirik daryolarda 3—4 oy davom etadi.