Sind (xalifalik viloyati)

**Sind** () Umaviylar xalifaligi va keyinchalik Abbosiylar xalifaligining post-klassik Hindistondagi maʼmuriy boʻlinmasi boʻlib, taxminan 711-yilda arab harbiy qoʻmondoni Muhammad ibn al-Qosim tomonidan zabt etilgandan soʻng, taxminan milodiy 854-yilda mustaqil sulolalar tomonidan Habbariy amirligi va Moʻlton amirligining tashkil etilishigacha arab xalifaligi tarkibida qolgan. „Sind gubernatori“ () Pokistonning hozirgi Sind va Janubiy Panjob viloyatlari ustidan xalifalik nazoratini amalga oshirgan amaldor boʻlib, Balujistondagi Makron ham uning nazorati ostida boʻlgan.

Gubernator viloyatdagi musulmonlarning bosh amaldori boʻlib, mintaqada xavfsizlikni taʼminlashga masʼul boʻlgan. Gubernator viloyat harbiylari rahbari sifatida Hindistonning musulmon boʻlmagan qirolliklariga qarshi yurishlarni ham boshqargan. Viloyatga tayinlangan noiblar toʻgʻridan-toʻgʻri xalifa yoki vakolatli boʻysunuvchi vakil tomonidan saylanib, ular oʻlgunlaricha yoki ishdan boʻshatilgunlaricha lavozimda qolishgan.

## Geografiyasi

Sind -yilda bosib olganidan to IX asr oʻrtalarigacha Umaviylar va Abbosiy xalifaliklarining chegara viloyati boʻlgan. Viloyat xalifalikning olis sharqiy mintaqasida joylashgan boʻlib, oʻsha paytda markazlari Hind mintaqasida joylashgan Hindistondagi musulmonlar qoʻlida boʻlgan hududlardan iborat edi. Sind gʻarbda Makron, shimoli-gʻarbda Seyiston va Turon tumani, shimoli-sharqda Moʻlton, sharqda Thar choʻli, janubi-sharqda musulmon boʻlmagan Hind yerlari va janubi-gʻarbda Hind okeani bilan chegaradosh boʻlgan.

## Tarixi

### Sindning bosib olinishi

Sind musulmon istilolari tarixida nisbatan kechroq egallangan boʻlib, bu voqea hijratdan (islom taqvimining boshlanishi) deyarli bir asr keyin sodir boʻlgan. Musulmonlarning Hindistonga qarshi harbiy yurishlari Umar (634–644) hukmronligi davridayoq boshlangan boʻlsa-da, mintaqani egallash surʼati dastlab sekin kechgan. 636-yilda arab dengiz kuchlari gujaratlar Latasi va Thana egallanganidan keyin Chalukyalar nazoratiga oʻtgan Broachga hujum qilgan. Ushbu yurish boshida biroz muvafaqqiyatga erishilgan boʻlsa-da, mudofaachilarning kuchli qarshiligi tufayli ushbu shaharlar qoʻlga kiritilmagan. Hindiston chegarasiga (*Tagʻr al-Hind*) bir qancha gubernatorlar tayinlanib, ularga sharqda yurishlar olib borish vazifasi yuklatilgan. Ushbu yurishlarning baʼzilari muvaffaqiyatli boʻlgan boʻlsa-da, boshqalari magʻlubiyat bilan yakunlangan. Bir qancha gubernatorlar harbiy yurishlarda halok boʻlgan.

Derril N. Maklinning fikriga koʻra, Sind va xalifa Alining dastlabki partizanlari yoki proto-shialar oʻrtasidagi bogʻliqlik islom paygʻambari Muhammadning hamrohi Hakim ibn Jabalah al-Abdiyga bogʻliq boʻlib, u 649-yilda Sind orqali Makronga sayohat qilib, xalifaga hudud haqida hisobot taqdim etgan. U Alini qo‘llab-quvvatlagan va [Sindiy jatlar}] bilan boʻlgan [Tuya jangida halok bo‘lgan. Ali hukmronligi davrida koʻplab jatlar islom dinini qabul qilgan. Ali qo‘shinining zobitlari Horis ibn Murra al-Abdiy va Sayfi ibn Fil ash-Shayboniy 658-yilda sindiy qaroqchilariga hujum qilib, ularni Qiqongacha (hozirgi Kvetta) quvib borgan. Sayfiy 660-yilda Damashq yaqinida Hujr ibn Adi al-Kindiy bilan birga boshi kesilgan Alining yetti tarafdoridan biri edi.

Muoviya I xalifaligi vaqtida () Makron viloyati boʻysundirilib, u yerda garnizon tashkil etilgan. Keyingi oʻn yilliklar davomida musulmonlar sharqqa qarab kengayib, Qusdar tumanini bosib olib, Qandabil va Qiqon atrofidagi hududlarga bostirib kirishgan.

Sind  711-yilda Sind podshosi Dahirga qarshi yurish uyushtirish uchun yuborilgan Muhammad ibn Qosim at-Saqafiy tomonidan bosib olingan. Makrandan o'tib, uning aholisini mag'lub etgandan so'ng, Muhammad Sindga kirib, qamaldan keyin vayron bo'lgan va qisman musulmonlar tomonidan mustamlaka qilingan Daybul port shahriga hujum qildi. Makrondan oʻtib, uning aholisini magʻlub etgandan soʻng, Muhammad Sindga bostirib kirib, qamaldan keyin vayron boʻlib, qisman musulmonlar mustamlakasiga aylantirilgan Daybul port shahriga hujum qilgan. Bu g‘alabadan so‘ng Muhammad shimolga yo‘l olib, Dahir bilan toʻqnashgan va jangda uni mag‘lub etib, o‘ldirgan. Shundan soʻng, u keyingi bir necha yil davomida Sind va Moʻltonda tashviqot olib borib, mamlakatning turli shaharlarini oʻziga boʻysunishga majbur qilgan.

Bu istilolar xalifa Volid I () vafot etgan 715-yilgacha davom etgan. Xalifa Sulaymon taxtga chiqqanidan ko‘p o‘tmay Muhammad hibsga olinib, qatl etilgan. Sindni nazorat qilish uchun hukumat tomonidan uning o‘rniga boshqa shaxs yuborilgan.

Oʻshandan boshlab Sind xalifalik viloyatidan Moʻltongacha, Panjob darvozalarigacha choʻzilgan hududlarda avval Umaviylar, keyin Abbosiylar xalifaligining 854-yilgacha davom etgan hukmronligi tufayli hind qirolliklari, xususan, Maytrakalar va Gurjara-Pratiharalar kabi Kobulshohlar ham janubi-sharqdan musulmonlarning qoʻshimcha tahdidiga duch kelishlari kerak edi.

### Umaviylar davri

Hudud zabt etilishi natijasida Sind xalifalik viloyatiga aylanib, uni boshqarish uchun noiblar tayinlangan. Gubernator chegara viloyati qoʻmondoni sifatida mamlakatni tashqi bosqinlardan himoya qilishga masʼul boʻlib, oʻz xohishiga koʻra Hindga (Hindiston) yurishlar uyushtirishi mumkin edi. Gubernatorn yurisdiktsiyasiga qoʻshni Makron, Turon va Moʻlton viloyatlari ham kirgan. Bundan tashqari, Hindda bosib olgingan har qanday hudud uning hokimiyat hududiga qoʻshilgan.

Umaviylar xalifaligining maʼmuriy ierarxiyasida viloyatga noiblar tanlash masʼuliyati Iroq noibiga, agar bu lavozim boʻsh boʻlsa, Basra noibiga yuklatilgan. Agar Iroq noibi xalifadan aniq buyruq olmasa ham Sindga noiblarni tayinlash va lavozimdan ozod qilish vakolatiga ega boʻlib, noiblarning viloyatdagi faoliyatini nazorat qilish bilan shugʻullangan.

Tarixchi Xalifa ibn Xayyotning yozishicha, Muhammad ibn Qosim hokimiyati qulagandan so‘ng Sind noibining vazifalari vaqtincha ikki amaldor o‘rtasida taqsimlangan bo‘lib, ulardan biri harbiy ishlarga, ikkinchisi soliq ishlariga mas’ul bo‘lgan. Tez orada bu oʻzgarish bekor qilinib, keyingi gubernator Habib ibn al-Muhallab al-Azdiy viloyatdagi moliyaviy va harbiy ishlar ustidan toʻliq hokimiyatga ega boʻlgan.

Umumiy qoidaga ko‘ra, Umaviylar davrida viloyat noibliklarini deyarli faqat arablar egallagan va bu tendensiya ushbu davrda Sindga tayinlanganlarda ham o‘z aksini topgan. Qaysiy-Yamaniy qabilaviy siyosati noiblar tayinlash va ishdan bo‘shatishda ham kuchli rol o‘ynagan. Agar Iroq noibi Qaysiy boʻlsa, uning Sinddagi noibi ham Qaysiy boʻlishi mumkin edi. Agar u Yamaniy boʻlsa, uning tanlovi ham Yamaniy boʻlishi mumkin edi. Biroq, baʼzi istisnolar ham mavjud. Junayd ibn Abdurrahmon al-Murriy avvaliga Sind noibi etib qaysiy hamkasbi tomonidan tayinlangan, biroq Iroq noibi yamaniy shaxs boʻlganidan keyin ikki yil davomida o‘z lavozimini saqlab qolishga ruxsat berilgan.

Umaviylar davridagi Sind noiblari musulmon boʻlmagan Hind qirolliklariga qarshi keng koʻlamli yurishlar olib borib, turli natijalarga erishgan. Junaydning yurishlari koʻp jihatdan muvaffaqiyatli boʻlgan, ammo uning vorisi Tamim ibn Zayd al-Utbiy qiyinchiliklarga duch kelib, musulmonlar Hinddan chekinishga majbur boʻlgan. Keyingi noib Hakam ibn Avana Hindda shiddatli targʻibot olib borib, dastlab qisman gʻalabaga erishgan boʻlsa-da, u ham taqdirida oʻzgarishni boshdan kechirib, oxir-oqibat oʻldirilgan. Hindga bosqinlar Hakam vafotidan keyin ham davom etgan, biroq yirik hududiy yutuqlarga erishilmagan va Hindistonda musulmonlarning mavjudligi asosan Hind vodiysi mintaqasi bilan cheklanib qolgan.

Hakam Sinddagi musulmonlar mavqeini mustahkamlashga qaratilgan saʼy-harakatlari doirasida Mahfuza harbiy garnizonini qurib, uni poytaxti (**) etib belgilagan. Oradan ko‘p o‘tmay Muhammad ibn Qosimning o‘g‘li Amr Mahfuza yaqinida yana bir shahar qurib, uni Mansura deb atagan. Bu oxirgi shahar oxir-oqibat Sindning doimiy maʼmuriy markaziga aylanib, Umaviy va Abbosiy noiblarning qarorgohi boʻlib qolgan.

Sinddagi xalifalik noiblarining nomlari Xalifa ibn Xayyot va Yaʼqubiy asarlarida saqlanib qolgan. Ikki muallifning versiyalari oʻrtasida baʼzi farqlar mavjud boʻlib, ular quyida qayd etilgan. Balozuriyning ilk musulmon davlati harbiy istilolariga bag‘ishlangan *[[Kitob futuh ul-buldon]]* asarida Sindda xizmat qilgan ko‘plab noiblarning ismlari ham bor.

### Abbosiylar davri

Abbosiylar inqilobi davrida Sind Umaviylarga qarshi kayfiyatdagi qoʻzgʻolonchi Mansur ibn Jumhur al-Kalbiy qoʻlida edi. Abbosiylar Umaviylar ustidan gʻalaba qozongandan so‘ng dastlab viloyatni Mansur qo‘lga kiritgan, ammo bu holat uzoq davom etmay, yangi sulola Muso ibn Ka’b at-Tamimiyni mintaqani egallash uchun yuborgan. U Mansurni mag‘lub etib, Sindga kirishga muvaffaq bo‘lgan va shu orqali viloyat ustidan Abbosiylar hukmronligini mustahkamlagan.

Yangi sulola hokimiyatga kelganidan keyin Sindning maʼmuriy maqomi biroz noaniq boʻlib, noiblar bevosita xalifa yoki Xuroson noibi Abu Muslim tomonidan tayinlangan. Bu holat  755-yilda Abu Muslim oʻldirilishigacha davom etgan. Bundan keyin Sind uchun tayinlovlar deyarli har doim xalifa va markaziy hukumat tomonidan amalga oshirilgan.

Abbosiylar xalifaligining birinchi asrida noiblar musulmon boʻlmagan Hind qirolliklariga qarshi bosqinlarni davom ettirgan va baʼzi kichik yutuqlarga erishgan. Tarixchilar, shuningdek, noiblarning Sindda barqarorlikni saqlash uchun turli kurashlarini ham qayd etganlar. Bu kurashlarning sabablari qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro urushlar, Aliy partizanlari va itoatsiz arab guruhlari vaqti-vaqti bilan hukumatning mintaqa ustidan nazoratiga tahdid qilishgani kabilar edi. Muammolarning yana bir manbai noiblarning oʻzi edi. Sindga tayinlangan ayrim shaxslar abbosiylarga qarshi isyon koʻtarishga urinib, markaziy hokimiyat ularni qurol kuchi bilan boʻysundirishga majbur boʻlgan. Umuman olganda, Abbosiylarning Sinddagi hokimiyati sulola hukmronligi davrida oʻz kuchini saqlab qolgan.

Abbosiylar davrida arablar noiblik lavozimini ketma-ket egallashda davom etgan, ammo vaqt oʻtishi bilan tanlovlar biroz xilma-xil boʻlgan. Xalifalar Al-Mahdiy () va Rashid () davrida Sindga baʼzan arab boʻlmagan rahbarlar (*[[mavaliy]]*lar) tayinlangan. Maʼmun xalifaligi davrida () noiblik fors barmakiylar oilasi aʼzosiga berilgan va viloyat bir necha yillar ularning tasarrufida qolgan. Barmakiylardan keyin Sind nazorati turkiy general Itaxga berilib, u viloyatning amaldagi boshqaruvini arab boʻlgan shaxsga topshirgan. Bu davrda taniqli Muhallabiylar oilasining bir qancha vakillari Sindda xizmat qilgan. Ularning birlashgan boshqaruvi oʻttiz yildan ortiq vaqtni qamrab olgan. Horun ar-Rashid davrida Abbosiylar oilasining bir necha kichik aʼzolari ham viloyatga noib etib tayinlangan.

### Abbosiylar hukmronligining qulashi

IX asr oʻrtalarida Abbosiylarning Sinddagi hokimiyati asta-sekin zaiflashgan. Viloyat tarixidagi yangi davr 854-yilda Sindda yashovchi mahalliy arab Umar ibn Abdulaziz al-Habbariy davlat boshqaruviga tayinlanganidan keyin boshlangan. Koʻp oʻtmay, markaziy hukumat viloyatlardagi taʼsirini saqlab qolish qobiliyatini zaiflashtirgan inqiroz davriga kirib, bu turgʻunlik holati Umarga Samarradagi xalifalik saroyi aralashuvisiz Sindni boshqarish imkonini bergan. Umar Mansurada deyarli ikki asr davomida hukmronlik qilgan Habbariylar sulolasiga asos solgan. Habbariylar Abbosiylarga qaram ekanliklarini tan olishda davom etgan boʻlsalar-da, xalifaning samarali hokimiyati deyarli yoʻqolgan va Habbariylar amalda mustaqil boʻlgan.

Abbosiylar hukumati Sind ustidan samarali nazoratni yoʻqotganiga qaramay, rasman viloyatga noiblar tayinlashda davom etgan. 871-yilda xalifa regenti Abu Ahmad ibn al-Mutavakkil Safforiy Yaʼqub ibn Laysni Sind gubernatorligiga tavsiya qilgan. 875-yilda general Masrur al-Balxiyga koʻpchilik sharqiy viloyatlar, jumladan, Sind nazorati berilgan. Oradan to‘rt yil o‘tgach, Sind yana Safforiylar qo‘liga topshirilib, noiblikka Amr ibn Lays tayinlangan. Biroq, bu tayinlovlar faqat nominal boʻlib, tayinlangan shaxslar viloyat ichidagi mahalliy hukmdorlar ustidan haqiqiy hokimiyatni amalga oshirgan boʻlishi dargumon.

Markaziy hukumatning Sinddagi hokimiyati zaiflashgani sababli, mintaqa markazsizlashtirish davrini boshdan kechirgan. Aftidan, habbariylar hokimiyati asosan Sind bilan chegaralangan va Makron, Turon va Moʻltonni qamrab olmay, ularning barchasi alohida sulolalar nazorati ostida ajralib chiqqan. Bu hududlardagi baʼzi hukmdorlar ham xalifani oʻz hukmdori sifatida nominal tan olishda davom etib, amalda mustaqil boshqaruvni amalga oshirgan. Boshqalari esa xalifa hokimiyatini butunlay rad etib, toʻgʻridan-toʻgʻri mustaqillikka erishgan. Bu kichik sulolalar XI asr boshlarigacha, ya’ni Gʻaznaviylar Hindistonga bostirib kirib, mamlakatdagi aksariyat musulmon hududlarini qoʻshib olganlarigacha oʻz hududlarida hukmronlik qilgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Al-Baladhuri, Ahmad ibn Jabir. *The Origins of the Islamic State, Part II.* Trans. Francis Clark Murgotten. New York: Columbia University, 1924.
* 
* 
* 
* *The Encyclopaedia of Islam.* New Ed. 12 vols. with supplement and indices. Leiden: E.J. Brill, 1960–2005.
* Gabrieli, Francesco. "Muhammad ibn Qasim ath-Thaqafi and the Arab Conquest of Sind." *East and West* 15/3-4 (1965): 281–295.
* Khalifah ibn Khayyat. *Tarikh Khalifah ibn Khayyat.* Ed. Akram Diya' al-'Umari. 3rd ed. Al-Riyadh: Dar Taybah, 1985.
* 
* Shaban, M. A. *The 'Abbasid Revolution.* Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1970. 
* 
* Al-Tabari, Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir. *The History of al-Tabari.* Ed. Ehsan Yar-Shater. 40 vols. Albany, NY: State University of New York Press, 1985–2007.
* Al-Ya'qubi, Ahmad ibn Abu Ya'qub. *Historiae, Vol. 2.* Ed. M. Th. Houtsma. Leiden: E. J. Brill, 1883.
*