Viyaduk

**Viyaduk** – bu uzoq uzunlikdagi va balandlikdagi temir yoʻl yoki yoʻlni qoʻllab-quvvatlovchi bir qator kamar yoki ustunlardan tashkil topgan oʻziga xos koʻprik turi hisoblanadi. Odatda viyaduklar bir xil balandlikdagi ikkita nuqtani bogʻlaydigan boʻlib, bu esa keng vodiylar hamda yoʻl va daryo yoki boshqa past-baland relef xususiyatlarini va toʻsiqlar orqali toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻl oʻtkazgichdan oʻtish imkonini beradi. *Viyaduk* atamasi lotincha: via meaning – „yoʻl“ va ducere – „yetakchi“ degan maʼnoni anglatadi. Bu 19-asrda qadimgi Rim suv oʻtkazgichlari bilan oʻxshashlikdan olingan. Rim suv oʻtkazgichlari singari, koʻplab ilk viyaduklar taxminan bir xil uzunlikdagi bir qator kamarlardan va ustunlardan iborat boʻlgan.

## Yer ustida

Antik davrda eng uzun viyaduk Fransiya janubidagi keng botqoqlarni kesib oʻtgan Pont Serme koʻprigi deb hisoblanadi. Uning eng uzun nuqtasidan viyaduk 2679 metrni, kengligi esa 22 metrni tashkil etadi.

Viyaduklar odatda Chikago, Atlanta, Birmingem, London va Manchester kabi temir yoʻl markazlari boʻlgan koʻplab shaharlarda qoʻllanadi. Bu viyaduklar u yerdagi yuk poyezdlari uchun zarur boʻlgan katta temir yoʻl hovlilarini kesib oʻtadi, shuningdek, ogʻir temir yoʻl harakati uchun zarur boʻlgan koʻp yoʻlli temir yoʻl liniyalarini kesib oʻtadi. Ushbu viyaduklar poyezdlar harakatini doimiy ravishda toʻxtatib turishni taʼminlaydi va magistral va shahar koʻchalarida harakatlanishni taʼminlaydi. Xuddi shunday, baʼzi viyaduklar temir yoʻllarni katta vodiylar orqali olib oʻtadi yoki ular koʻplab koʻchalar va xiyobonlar boʻlgan shaharlar orqali temir yoʻllarni olib oʻtadi.

Quruqlikdagi koʻplab viyaduklar landshaftdagi oʻxshash balandlikdagi nuqtalarni, odatda daryo vodiysi yoki boshqa tekislikdagi boshqa eroziyalangan teshiklarni koʻprik qilish orqali bogʻlaydi. Koʻpincha bunday vodiylarning ikkala tomoniga tushadigan yoʻllar (zarurat boʻlganda, daryo ustidagi kichik koʻprik bilan) transport yukini taʼminlay olmaydi, bu esa „oʻtish“ uchun viyadukni talab qiladi. Bunday koʻpriklar toʻgʻriroq va tekisroq marshrutlarni talab qiladigan temir yoʻl harakati uchun ham foydalanishga topshiriladi. Baʼzi viyaduklarda bir nechta palubalar mavjud boʻlib, bitta palubada transport vositalari, boshqasida esa temir yoʻl harakati mavjud. Bunga misol qilib Kanadaning Toronto shahridagi Shahzoda Eduard viadukini keltirish mumkin, u Bloor koʻchasi kabi yuqori palubada avtotransportni, pastki palubada esa tik Don daryosi vodiysi ustidagi Bloor-Danforth metro liniyasi sifatida metroni olib boradi. Boshqalari esa Londondagi koʻplab viyaduklarning sababi boʻlib, ularning ostidagi yoʻllarni kesib oʻtib, aholi punktlarini qamrab olish uchun qurilgan.

## Suv ustida

Suv ustidagi viyaduklar orollar yoki ketma-ket yoylardan foydalanadi. Ular koʻpincha boshqa turdagi koʻpriklar yoki tunnellar bilan birlashtirilib, kema suvlarini viyaduk uchastkalari sifatida kesib oʻtadilar, lekin loyihalash va qurish kattaroq oraliqli tunnel yoki koʻpriklarga qaraganda arzonroq, odatda katta kemalar uchun etarli gorizontal va vertikal boʻshliqqa ega emas.

Millau viyaduki – Fransiya janubidagi Millau yaqinidagi Tarn daryosi vodiysi boʻylab oʻtuvchi simli yoʻl koʻprigi hisoblanadi. U 2004-yilda ochilgan va dunyodagi eng baland avtomobil koʻprigi boʻlib, uning choʻqqisi 343 metrni tashkil qiladi (1125).&nbsp;ft). Undan oldin esa Xitoydagi Danyang-Kunshan Grand koʻprigi dunyodagi eng uzun koʻprik edi.

## Viyaduklar ostidagi yerdan foydalanish

Viyaduk suvdan koʻra quruqlik boʻylab qurilgan boʻlsa, arklar ostidagi boʻsh joy avtoturargoh, avtoulovlarni taʼmirlash, yengil sanoat, barlar va tungi klublar kabi korxonalar uchun ishlatilishi mumkin. Buyuk Britaniyada shaharlardagi koʻplab temir yoʻl liniyalari viyaduklarda qurilgan va shuning uchun infratuzilma egasi Network Rail viyaduklar ostidagi kamarlarda keng mulk portfeliga ega. Berlinda baland metro liniyalari kamarlari ostidagi boʻsh joy turli xil maqsadlarda, jumladan, kichik ovqatlanish joylari yoki barlar uchun ishlatiladi.

## Oʻtmish va kelajak
Boston (Markaziy Arteriya), Los-Anjeles, San-Fransisko, Seul, Tokio va Toronto (Gardiner Expressway) kabi yirik shaharlarda baland tezyurar yoʻllar qurilgan. Baʼzilari nomaqbul boʻlgani uchun vayron qilingan va shaharni ikkiga boʻlgan. Boshqa hollarda, viyaduklar konstruktiv jihatdan xavfli boʻlgani uchun buzib tashlandi, masalan, 1989-yildagi zilziladan keyin shikastlangan San-Fransiskodagi Embarcadero avtomagistrali. Biroq, Tailand, Hindiston (Dehli-Gurgaon ekspress yoʻli), Xitoy, Bangladesh, Pokiston, Nikaragua kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda transport oqimini yaxshilash uchun, xususan, er taqchilligini bartaraf etish uchun baland koʻtarilgan tezyurar yoʻllar qurilgan va koʻproq qurilish ishlari olib borilmoqda. yoʻllar. 

Baʼzi viyaduklar uchun boshqa foydalanish joylari topilgan. Parijda (Fransiya) temir yoʻl yoʻl oʻtkazgichi tepada bogʻni sayr qilish va pastda hunarmandlar uchun ish joyini taqdim etadi. Bogʻning sayr qilish joyi Coulée verte René-Dumont deb ataladi, pastdagi arklardagi ish joylari esa Viaduc des Arts hisoblanadi. Loyiha 1993-yilda ochilgan. 2009-yilda ochilgan Manxetten High Line ham chiziqli shahar parki sifatida baland poyezd liniyasidan foydalanadi.

Indoneziyada viyaduklar Java temir yoʻllari uchun, shuningdek, Jakarta ichki halqa yoʻli kabi avtomobil yoʻllari uchun ishlatiladi. 2019-yil yanvar oyida Sietldagi Alyaska yoʻli viyadukti seysmik jihatdan xavfli boʻlgani uchun bir necha oʻn yillik foydalanishdan keyin yopildi va tunnel bilan almashtirildi. 

## Yana qarang

* Dunyo koʻchalari
* Inshootlar
* Koʻprik

## Manbalar