open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Jamol Kamol

**Jamol Kamol** (*Jamol Kamolov*; 9-noyabr 1938, Shofirkon — 27-sentyabr, 2022) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1992). Buxoro pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1959). Oʻzbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro viloyati boʻlimida masʼul kotib (1970—72), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot institutida aspirant va ilmiy xodim (1972—86). Lirik sheʼr tuzilishi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida bosh muharrir (1986—88), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1991—96). Jamol Kamolning ilk sheʼriy toʻplami „Olam kirar yuragimga“ 1968-yilda nashr etilgan.

* „Choʻqqilarga yogʻildi yogʻdu“ (1970),
* „Tosh tugʻyoni“ (1972),
* „Hasan va oy“ (1974),
* „Quyosh chashmasi“ (1975),
* „Qadah“ (1978),
* „Dostonlar“ (1980),
* „Suvaydo“ (1982),
* „Umidli dunyo“ (1988)
kabi sheʼriy toʻplamlariga kirgan sheʼrlarida mumtoz sheʼriy anʼanalar bilan zamonaviy sheʼriy jarayon oʻzaro uygʻunlashtirilgan.

Jamol Kamol fransuz mumtoz adabiyotining namoyandasi Nikola Bualoning „Sheʼriy sanʼat“ asarini, ozarbayjon shoiri Baxtiyor Vahobzodaning Muhammad Fuzuliy haqidagi „Shabihijron“ dostonini, U. Shekspir, A.S. Pushkin, Yan Raynis asarlarini, Jaloliddin Rumiy, Sotim Ulugʻzoda singari adiblarning sara asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 2022-yil 27-sentyabrda vafot etgan.

## Manbalar
Jamol Posho

**Jamol Posho** (1872, Istanbul -1922.21.7, Tbilisi) — Yosh turklar inqilobining faol ishtirokchisi, "Ittihod va taraqqiy" partiyasi rahbarlaridan biri. 1908 y.dan Turkiyada muhim harbiy lavozimlarda ishladi. 1913 y. 10 yanvarda boʻlgan harbiy davlat toʻntarishidan soʻng Anvar posho va Talʼat posho bilan birga mamlakatni boshqarishga kirishdi. Turkiya harbiy dengiz kuchlari vaziri (1913—18). Birinchi jahon urushi davrida Turkiya siyosatida muhim rol oʻynadi. Urushda Turkiyaning yengilishi natijasida ittihodchilar hukumati isteʼfoga chiqqach, safdoshlari Anvar posho va Talʼat posho bilan birga Turkiyani tark etdi (1918 y. 3 noyabr). J. p. Berlindan 1920 y. mayda Moskvaga keldi. Sovet rejimi uning yordamida Turkistondagi "bosmachilar" (istiqlolchilar)ga tayangan holda Afgʻoniston orqali Hindistonda turgan inglizlarga qarshi kurash olib bormoqchi boʻldi. Xalil posho bilan birga Turkistonga kelgach, oʻzining yordamchisi Ragibbey va fargʻonalik Qori Kamolni qoʻrboshilar huzuriga joʻnatdi. Turkiston matbuotida yozilishicha, Buxoro boskini davri — 1920 y. 1 sentabrda u Turkiston fronti qoʻmondoni M. V. Frunze oʻrnashgan Samarqandda edi. 1920 y. kuzida u Toshkent va Buxoro orqali Kobulga joʻnatildi. BXSR Afgʻoniston tomonidan tan olinishida sezilarli hissa qoʻshdi.

1921 y. sentabrda sovetlarning talabi bilan Kobuldan orqaga qaytdi. Bu paytda Buxoroda boʻlgan Anvar posho bilan uchrashishga Rossiyaning BXSRdagi vakili K. K. Yurenev yoʻl qoʻymadi va J. p. Chorjoʻy orqali Moskvaga joʻnaydi. RSFSR tashqi ishlar komissari oʻrinbosari L. M. Karaxan bilan uchrashgach, u bolsheviklar bilan hamkorlikni toʻxtatdi. 1922 y. yurtiga qaytayotganda Tiflis (Tbilisi)da Karapet boshliq arman terrorchilari (sovet chekistlari) (qarang Dashnoqsutyun) tomonidan sirli ravishda oʻldirildi.

## Adabiyot
* Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon, Boʻlinganni boʻri yer (Xotiralar), T., 1997.

## Manbalar
Jamol Qarshiy

**Jamol Qarshiy** (taxallusi; asl ismi Abulfazl Muhammad ibn Umar ibn Xolid) (13—14-asrlar) — tilshunos olim.

"As-Saroh min as-Sahoh" ("As-Sahohdan olingan aniq so'zlar") arabcha forscha lug'at muallifi. Lug'at o'sha davr tili leksikasini o'rganishda muhim ahamiyatga ega. Lug'atning qo'lyozma nusxalari Parij, Berlin, London qo'lyozmalar fondida saqlanadi. Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida bu asarning 1511-yilda kotib Xusom Muhammad Bahoriy (inv. № 2723) va 1703—04-yillarda Mulla Feruz ko'chirgan nusxalari mavjud (inv № 2400). R.Vohidov aniqlagan bittadan arab, fors va oʻzbek tillaridagi mulamma' ruboiysi bor.

## Adabiyotlar
* N.M.Mallayev. Oʻzbek adabiyoti tarixi. 1-jild. 3-jildlik

## Manbalar
Jamolzoda

**Jamolzoda**, Said Muhammad Ali (1890, Isfahon sh., Eron, — 1992, Jeneva, Shveysariya) — yozuvchi. Isfahon, Tehron va Fransiyada oʻqigan. Huquqshunoslik d-ri. Adabiy faoliyati 20-y.lardan boshlangan. Birinchi hajviy hikoyalar toʻplami — "Bir bor ekan, bir yoʻq ekan" (1921) bilan hozirgi Eron hajviy prozasini boshlab bergan. Hikoyalarida Erondagi turli tabaqa vakillari qiyofasi tasvirlangan. J. "Husayn Ali amaki" (1942), "Achchiq va shirin" (1955) kabi hikoyalar toʻplamlari va "Jinnixona" (1942), "Mahshar sahrosi" (1944), "Kultashandevon" (1945), "Suv yoʻli" (1947), "Ungi-chapi bir xil mato" (1955) kabi qissalar, shuningdek, qator pyesalar va maqolalar muallifi. U Shiller, Molyer va b. yozuvchilarning asarlarini forschaga tarjima qilgan. J.ning bir qancha asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

## Manbalar
Jamoliddin al-Afgʻoniy

**Jamoliddin al-AFGʻONIY**, Muhammad bin Safdor Jamoliddin (1839, Sharqiy Afgʻonistonning Asadobod sh. — 1897, Istanbul sh.) — diniy va siyosiy arbob, islomchilik nazariyasining asoschisi. Kobulda diniy, Hindistonda dunyoviy bilim oldi. 1869-yilgacha afgʻon amirlari xizmatida boʻldi, ularning hokimiyat uchun oʻzaro kurashlarida qatnashdi. Hayotining koʻp qismi Hindiston, Misr, Iroq, Rossiya, Fransiya, Angliya va  Turkiya kabi davlatlarda muhojirlikda kechirdi. Islom dinini isloh qilish va musulmon olamini islom bayrogʻi ostida birlashishga qilgan daʼvatlari bilan tanildi. 1871—79 yillarda Misr ijtimoiy-siyosiy hayotida faol qatnashdi. Istibdodni tanqid qilib, konstitutsiyaviy tuzum oʻrnatish uchun kurashda islom dinining maʼnaviyaxloqiy aqidalariga asoslangan ijtimoiy tenglik va adolat gʻoyalarini targʻib qildi. 1879-yil u Iskandariyada Yosh misrliklar jamiyatini tuzdi. Faol siyosiy faoliyati uchun Misrdan chiqarib yuborildi. Politsiya nazorati ostida Kalkutta va Haydarobod (Hindiston)da yashadi. 1883-yildan Yevropa (London, Parij)da istiqomat qildi. Parijda shayx Muhammad Abdu bilan birga "Alurvat al-vusqa" ("Mustahkam birlik") yashirin jamiyatini tuzdi va shu nomdagi gaz.ni nashr etdi. Moskva va Peterburgda ham boʻldi. Rossiya musulmonlari bilan uchrashgan chogʻida (1888) islom dinini isloh qilish va yangilash bilan bir qatorda musulmonlar oldiga fan va texnika yutuqlarini egallash vazifasini qoʻydi. Uning fikricha, bu holat Yevropa madaniyati unsurlarini Sharq muhitiga yuzaki joriy etishni anglatmay, balki Sharqning gʻoyat boy maʼnaviy madaniyatini va oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olib, ularni bir-biriga uygʻunlashtirish edi. Sharq xalqlari madaniy va ilmiy merosini kamsitishga qarshi qaratilgan yevropotsentrizm nazariyasiga qarshi faol kurashgan. Inqilobiy millatparvar doiralar bilan hamkorlik oʻrnatdi. 1892-yil Turkiyaga qaytdi va shu yerda vafot etdi. 1944-yil xoki Kobulga olib kelindi va dafn etildi. Qabri ustida maqbara oʻrnatilgan. J. A. arab, fors va fransuz tillarida islom tarixi va shariat boʻyicha koʻplab asarlar yozdi. Ulardan asosiylari: "Materialistlarni inkor qilish", "Renanga al-Afgʻoniyning javobi", "Oʻqitish va taʼlimning foydasi haqida", "Ekzegetni ekzegezi" va b.

J. A. Misrda shayx Muhammad Abdu, Tataristonda Rizouddin ibn Faxruddin (1859—1936), Turkiyada shoir Mehmed Emin kabilarni tarbiyalab yetishtirgan islom olimi hisoblanadi. Uning taʼlimoti vafotidan soʻng ham keng tarqaldi. Turkiston mintaqasida Rossiyaga qarshi olib borilgan milliy ozodlik harakatlarida uning gʻoyalari muayyan darajada ijobiy rol oʻynadi. Sharq mamlakatlari (Eron, Turkiya va b.)da boʻlgan inqiloblarda bu gʻoya musulmon xalqlarini birlashtiruvchi taʼlimot boʻlib maydonga chiqdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Sharqda mustamlakachilik tizimining yemirilishida J. A. taʼlimotining ham oʻz hissasi bor.

## Adabiyot
* Oʻzbekistonnning yangi tarixi, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

Qahramon Rajabov.

## Manbalar
Oʻner Jamolov

**Jamolov Oʻner Boimbetovich** (1912, Janubiy Qozogʻiston viloyati Sembe qishlogʻi — 1975.8.8, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston FAning muxbir aʼzosi (1966), iqtisod fanlari d-ri (1958), prof. (1959). Toshkent moliyaiqtisod institutini tugatgan (1939). 1940—53 yillarda Toshkent sh.dagi oliy oʻquv yurtlarida siyosiy iqtisod oʻqituvchisi. Oʻrta Osiyo universitetida dotsent (1955—58), Oʻzbekiston FA Iqtisod institutining direktori (1958—71), Oʻzbekiston FA Falsafa, iqtisod va huquq boʻlimining Akademik kotibi (1971—75). Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishni tashkil qilish, boshqarish, rivojlantirish, iqtisodiyot nazariyasi masalalariga bagʻishlangan.

## Manbalar
Jamoluddin Atoulloh

**Jamoluddin Atoulloh**, Jamol al-Husayniy (?—1511) — xurosonlik tarixchi. Hirotda yashab ijod etgan. Birmuncha vaqt Husayn Boyqaront vaziri ham boʻlgan (laqabi Atoulloh Sheroziy). Tarixiy asarlar yozgan. Ulardan eng muhimi "Kitob al-ahbob fiy siyari an-Nabiy val-ol val-ashob" ("Paygʻambarimiz sallallohu alayhi va sallam, ul zotning xonadonlari va sahobai kiromlari xususida doʻstlar kitobi") nomli asaridir. Bu asar Turkiyada qayta-qayta nashr etilgan, qoʻlyozma nusxasi Londonda saqlanadi.

## Manbalar
Jamoluddin Husayn Inju

**Jamoluddin husayn inju** (16-asr) — yirik tilshunos olim. Boburiylardan Jahongirshohga atab "Farhanggi Jahongiriy" ("Jahongir lugʻati")ni yozgan. J. H. I. ajdodi asli Sheroz sayyidlaridan boʻlib, otasi Kashmirga kelib oʻsha yerda muqim yashab qolgandi. 1584-yil J. H. I. Akbar xizmatiga kirib, uning eng yaqin nadimlaridan biriga aylangan, Jahongir davrida esa "Azd ud-davla" ("Davlat tayanchi") degan faxriy unvonga sazovor boʻlgan.

## Manbalar
Jamuk

**Jamuk** (turkiycha — "javohir" maʼnosini bildirgan) — ilk oʻrta asrlarda Turk xoqonligida aslzodalar unvoni. J. Buxoroda zodagon dehqon maʼnosida ham qoʻllangan. Ruscha "jemchug" (marvarid) J. soʻzidan kelib chiqqan degan fikr ham bor.

## Manbalar
Jamukat

**Jamukat**, Hamukat — Yettisuvda, Talas daryosining soʻl tomonida sugʻdlar qurgan shahar (6-asr). Narshaxiynit "Buxoro tarixi"da: "Buxoroliklar... Turkiston va Taroz yaqinida bir shahar bino qilib, uni Hamukat deb atadilar, chunki Buxorodan qochib ketgan toifaning raisi boʻlmish bir katta dehqonning nomi Hamuk edi; "Hamuk" deb, Buxoro tilida gavharga aytiladi, "ket" esa — shahar, yaʼni Hamukat "Hamuk — gavharning shahari" demakdir. Buxoro tilida katta odamni "hamuk", yaʼni falonchi gavhar deydilar", deb yozilgan. Keyingi asrlarda shahar yanada taraqqiy etgan. Arab geografi Muqaddasiy J.ni Isfijob (Sayram) viloyati shaharlari roʻyxatida koʻrsatib: "J. qalʼasi va jome masjidi, devor bilan oʻralgan rabodida bozorlari boʻlgan kattagina shahar edi", deb yozadi.

## Manbalar
Jamshid

**Jamshid** ([dʒæmˈʃiːd]) (, *Jamshēd*; Oʻrta va Yangi forscha: جم, *Jam*) – qadimiy afsonalarga koʻra, Eronda eng avval hukmdorlik qilgan peshdodiylar sulolasining toʻrtinchi va eng buyuk hukmdori. Shoh Tahmurasdan soʻng 700 yil podshohlik qilgan Jamshid Istaxr shahrini bunyod etib, mamlakatda behad farovonlik vujudga keltirgan, sharobni ixtiro qilib, Navroʻzni yangi yil bayrami sifatida nishonlashni joriy etgan emish. U hatto Zardushtdan ilgari Eronda mavjud boʻlgan bir diniy mazhabga asos solgan, oyna (Oyini Jam) ixtiro qilgan hamda odamlarni hayvon terisiga oʻranish oʻrniga gazlamadan tikilgan kiyim kiyishga oʻrgatgan, davlat tuzumini tashkil etib, aholini tabaqalarga boʻlgan. Bu mazhab va oyna quyoshu tabiatga bogʻliq va ayshu ishrat bilan uygʻunlashgan bir suratda taʼriflanadi. Goʻyoki Jamshid oʻz shonu shavkati va saltanatidan magʻrurlanib ketib, xudolik daʼvosini qilgan emish. Oqibatda Arabiston yarim orolidan, ehtimol Yamandagi od qavmidan Zahhok ismli bir xukmdor bostirib kelib, Eronni Jamshiddan tortib olgan ekan. Soʻng, Zahhok ikki yelkasidagi ikki ilonga mahalliy aholining navqiron oʻgʻillari miyasini yedira boshlabdi. Shunda oʻgʻillaridan ajragan bir Kova ismli temirchi bosh koʻtarib, Zahhokni oʻldiribdida, taxtni Jamshid naslidan boʻlmish Faridunga olib beribdi. Faridun adolat bilan davlatni idora qilib, keksaygach uch oʻgʻliga mamlakatni boʻlib berish bilan Hazrat Nuhning maqomlariga erishibdi.

Jamshidni baʼzilar Hazrat Sulaymonning aynan oʻzlari, deb taʼkidlashadi. Jamshid, sharobni ixtiro etganligi boisidan, shoirlar oʻrtasida „Qadahiy“ (Jomi Jam) nomi bilan ham mashhurdir. Keyinchalik topilgan qad. hind braxmanlari afsonalariga koʻra, bu hikoyaning hind afsonalaridan naql etilgani maʼlum boʻladi. Haqiqatan, Zardusht brahmaniylar dinidan ajralib chiqib, alohida bir mazhab taʼsis etgani uchun vatanidan badargʻa qilinib, Eronga kelib qolgan. Shunga binoan eroniylar qad. hind afsonalarini oʻrganishgan. Qadimiy Eronning tarixi Zardushtning kitobi boʻlmish Zandovastodan olingandir. Qad. hind afsonalarida Jamshid yoki Jomo Shaydo quyoshni anglatuvchi bir maʼbud ismi boʻlib, bu ismni tashkil qiluvchi soʻzlarning birinchisi – „hukmdor“ va ikkinchisi – „quyosh“ maʼnosidadir, yaʼni „quyosh podshoh“ demakdir.

Jamshid haqida Navoiy, Firdavsiy, Tabariy, Beruniy asarlarida ham eslatib oʻtilgan.

## Manbalar
Jamoliddin turkiy

**Jamoliddin turkiy** (?-?) -oʻzbek tilshunos olimi. Misr va Suriyada yashab, ijod qilgan. Arab va turkiy tillarning dialektlarini mukammal bilgan. Bizgacha faqat bir asari — "Kitobi lugʻat ul-mushtoq fi-l-lugʻat it-turk va-l-kifchoq" ("Turkiy va qipchoq tillariga mushtoqlarni qoniqtiruvchi kitob") yetib kelgan.

## Manbalar
Kamol Jamolov

**Kamol Davlatovich** **Jamolov** (1920.15.7 — Buxoro tumani — 1977.8.11) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1940-yildan armiyada, 1943-yil martdan frontda. Dastlab 8-tank diviziyasi, 8-ponton batalonida pontonchi, soʻngra 129-alohida injenersapyorlar bataloni (Dasht fronti 7-gvardiyachi armiyaning 8-injenersapyorlar brigadasi)da sapyor. Jamolov Poltava viloyati Kremenchug shahrining janubi-sharqida Dnepr daryosidan pontonda jangchilarni sohilga olib oʻtishda jasorat koʻrsatganligi uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943.26.10).

## Manbalar
Jamshidpur

**Jamshidpur**, Tatanagar — Hindistonning shim.-sharqidagi shahar, Bihar shtatida. Aholisi 500 ming kishi chamasida. Temir yoʻl tuguni. J. 20-asr boshida Gxota-Nagpur yassitogʻligidagi changalzor oʻrnida yirik hind monopolistik birlashmasi — "Tata" tomonidan ishchilar shaharchasi sifatida qurilgan. Qora metallurgiyaning markazi. Shahar atrofidan yuqori sifatli temir rudasi, kokslanadigan kumir, flyuslar, oʻtga chidamli materiallar qazib chiqariladi. "Tata" kompaniyasiga qarashli yirik zavodlar bor. Ogʻir mashinasozlik (quvur, qishloq xoʻjaligi inventarlari va b.) va kimyo sanoatlari rivojlangan. Yirik elektr stansiya bor.

## Manbalar
Jamgʻarmalar

**Jamgʻarmalar** — 1) harajatlardan, chiqimlardan orttirib, tejab toʻplangan pul; 2) kelgusidagi ehtiyojlar uchun daromadning bir qismini ajratib qoʻyish; 3) doimiy badallar va reinvestitsiya yoʻli bilan kapital qoʻyilmalarni pul koʻrinishida jamlash; 4) pul va moddiy vositalarni maʼlum bir maqsad yoʻlida foydalanish uchun jalb etish (maye, pensiya jamgʻarmasi, investitsiya jamgʻarmasi); 5) maʼlum bir faoliyat turiga, kishilarning muayyan ijtimoiy guruhiga koʻmaklashish maqsadida tuzilgan tashkilot (qarang Ijtimoiy jamgʻarmalar); 6) aksiyalar nazorat paketini qoʻlga kiritish maqsadida, narxiga taʼsir etmagan holda ularni doimiy ravishda sotib olish.

## Manbalar
Jumagul Janatayeva

**Jumagul Janatayeva** (1953.12.3, Kegayli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Chimboy pedagogika bilim yurtini (1974), Nukus universitetini (1983) tugatgan. 1974 yildan Qoraoʻzak tumanidagi 7-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1976 yildan 10-maktabda qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Maktabda namunali qoraqalpoq tili va adabiyoti xonasini tashkil etib, uni zamonaviy koʻrgazmali qurollar va b. texnik vositalar bilan jihozladi.

## Manbalar
Janatas

**Janatas** — (qoz. Жаңатас) Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyatidati shahar (1969-yildan). Jambul temir yoʻl shoxobchasining oxirgi styasi. Aholisi 53 ming kishidan koʻproq (1990-yillar oʻrtalari). Fosforit ("Qoratov" ishlab chiqarish birlashmasi), kvarsit qazib olinadi. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

## Manbalar
Jang

**Jang** — harbiy boʻlinmalar, qismlar (kemalar), qoʻshilmalarning uyushgan toʻqnashuvi, yerda (umumqoʻshin J.i) havoda (havo J.i) va dengizda (dengiz J.i) olib boriladi. J.lar mudofaa J.i, hujumkorlik J.i, muqobil J. kabi turlarga boʻlinadi. Ikkinchi jahon urushida oʻzaro bogʻliq bir necha yirik strategik operatsiyalar J. deb atalgan (maye, Stalingrad J.i, Kursk J.i). J.lar jang boʻlayotgan paytdagi muhim voqea-hodisa yoki joy, daryo va b. nomlar bilan bogʻlanib tarixga kiradi (maye, Jangi loy, Anqara jangi).

## Manbalar
Janglish

**Janglish** — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi qurib qolgan koʻl. Orol dengizining janglishdagi Oqqalʼa ovuli yonida. Suvga toʻlgan paytlarida mayd. 2,24&nbsp;km boʻlgan. Sayoz, koʻp joylarida qamish va qoʻgʻa oʻsgan. Janglishga Amudaryo tarmoqlaridan toshgan suvlar va sizot suvlari quyilgan. Kichik oʻzanlar orqali Amudaryo va Dumaloqkoʻl bilan tutashib turgan. Janglishda ondatra urchitilgan va ovlangan, har xil baliq va suv parrandalari yashagan.

## Manbalar
Jangnoma

**Jangnoma** — epik janr. Bunda tarixiy va afsonaviy janglar, ayrim afsonaviy va tarixiy shaxslar koʻrsatgan mardlik va qahramonliklar mubolagʻali hamda koʻtarinki ruh bilan bayon qilinadi. Mustaqil janr sifatida u qad. qahramonlik dostonlari taʼsirida shakllangan. J.larda qahramonlarning , xususan, bosh qahramonning kuch-qudrati, qurol-yaroqlari, jangi va jasorati gʻoyat boʻrttirib tasvirlanadi. J.lar nasriy hamda sheʼriy shakllarda boʻlishi mumkin. Koʻpgina J.lar nasrda yozilib, baʼzan asar tarkibiga sheʼriy parchalar xam kiritiladi. J.ning qad. koʻrinishlariga qad. mifik qahramonlar haqidagi "Jangnomai Jamshid", "Qahramon Qotil", "Xoʻshang", "Iskandar poshsho" kabi asarlar kiradi.

Oʻrta asrlarda esa J.lar ("Jangnomai Amir Hamza", "Abu Muslim jangnomasi", "Jangnomai Sayyid Battoli Gʻoziy", "Ahmad Zamjiy", "Musaybnoma", "Yetmish gʻazot" va b.) xalq orasida keng tarqalgan. Oʻzbek xalqining madaniy hayotida jangnomaxonlik anʼanasi keng oʻrin tutgan. Chunki bunday asarlarning yaxshi namunalari kishilarni yurtparvarlik, qahramonlik va elga fidoyilik kabi yuksak gʻoyalar ruhida tarbiyalashda katta ahamiyat kasb etgan.

## Manbalar
Janggoh

**Janggoh** — jang maydoni. Bu maʼno oʻtmishda maʼrakagoh, dorulharb kabi istiloxlar bilan ham ifodalangan. Boʻlajak jangdan oldin har bir sarkarda J.ni bevosita oʻzi tanlagan, koʻzdan kechirgan. J.ning tekis, keng va qoʻshin qismlarini joylashtirishga qulay boʻlishi talab qilingan. Ayniqsa, J.ning ichimlik suv manbaiga yaqin boʻlishi hamda jang paytida quyosh nurining askarlar koʻziga tushmasligi maqsadga muvofiq hisoblangan. J. tanlash — tovochi zimmasida boʻlgan. J.ning noqulayligi baʼzan magʻlubiyatga ham sabab boʻlgan. Maye: Anqara jangida Amir Temurning ustalik bilan J.ni tanlashi va bu bilan raqibi turk sultoni Boyazidni oʻzi uchun noqulay J.da jang qilishga majbur qilishi turklarning bu jangda magʻlubiyatga uchrash sabablaridan biri boʻlgan.

## Manbalar
Jangovar buyruq

**Jangovar buyruq** - jangovar vazifani bajarish uchun qoʻmondon tomonidan qoʻshin (armiya, flot, qoʻshilma, qism, boʻlinma va hokazo)larga beriladigan buyruq. J. b. ogʻzaki yoki yozma tarzda boʻlib, unda dushman guruhi va uning harakatiga baho beriladi, qism (boʻlinma)larning jang paytidagi harakat tartibi va vazifalari, qoʻshin qismlarning vazifalari, itoatda boʻlgan qismlarning vazifalari va tayyorgarlik vaqti, boshqarish guruhining oʻrni va b. zarur maʼlumotlar koʻrsatiladi. J. b. qisqa, sodda va tushunarli boʻladi.

## Manbalar
Jangovar vaziyat

**Jangovar vaziyat** — muayyan joyda, maʼlum davrda jangovar harakatlarga taʼsir koʻrsatadigan omil va sharoitlarning majmui. J. v. dushman kuchlarining holati (tarkibi, ishgʻol qilgan oʻrni, koʻzda tutayotgan maqsadi), oʻz qoʻshinlarining holati (taʼminlanish darajasi, jangovar imkoniyatlari) va qoʻshin qismlarning holati, radiatsion, kimyoviy va bakteriologik vaziyatning harakteri; yer sharoiti, joy — rayonning iqtisodi, yerlik aholining ijtimoiy-siyosiy tarkibi va kayfiyati; meteorologik va iklimga oid maʼlumotlar, jangovar topshiriq bajarilishi lozim boʻlgan muddat va b.ni oʻz ichiga oladi. J. v. hamma turdagi razvedka maʼlumotlari, kichik qoʻmondonlarning hisobotlari, qoʻmondon (shtab) axborotlari; asirlarni va qochib oʻtganlarni soʻroq qilish va b.ga qarab belgilanadi.

## Manbalar
Jand

**Jand** — Sirdaryoning quyi oqimida joylashgan oʻrta asr shahri. Xorazmshohlar davlatining sharqiy istehkomi hisoblangan. Bu yerlarni Saljuq bosib olmasdan oldin ham, Sirdaryo etagi qipchoqlar qoʻlida mustaqil oʻlka (mulk) boʻlgan. 12-asr oʻrtasiga kelib, J. bilan Forob oraligʻi butunlay Xorazmshohlar (Takash) qoʻliga oʻtgan. Xorazmshohlar J.dan turib qipchoqlar yeriga harbiy yurishlar qilgan. Oʻsha davrda Orol dengizi ham Jand koʻli deb atalgan. 1220 y. J.ni Joʻjixon egallagan. S. P. Tolstoye tadqiqotlari J. Qozogʻistonning Qiziloʻrda sh. yaqinidagi Janqalʼa harobalari oʻrnida boʻlganligini koʻrsatadi.

## Manbalar
Jangovar trevoga

**Jangovar trevoga** - qoʻshinlarni qisqa muddatda jangovar holatga keltirish. J. t. katta boshliq koʻrsatmasiga binoan ogʻzaki, aloqa vositalari, belgilangan shartli signallar yordamida va buyruq berish yoʻli bilan eʼlon qilinadi. J. t. umumiy va qisman boʻlishi mumkin: agar maʼlum garnizonning barcha qoʻshinlarini jangovar shaylik holatiga keltirsa — umumiy, ayrim boʻlinmalargagina taalluqli boʻlsa — qisman deyiladi. J. t. signali berilishi bilan qoʻshin juda qisqa muddatda yigʻilib, jangovar (oʻt ochish, start olish) holatini egallaydi. J. t. boʻyicha qoʻshinlarga xabar berish, ularni toʻplash va jangovar harakat boshlash, odatda, yashirincha amalga oshiriladi.

## Manbalar
Janda

**Janda** (fors. — koʻhna, eski) — 1) ustki kiyim. Mato boʻlaklaridan (quroq usulida) uzun va keng qilib tikilgan. Asosan qalandar va shayxlar kiygan (xirqa). Hoz. maʼnoda — juldur chopon, yaktak; 2) qoʻlda toʻqilgan ip mato turi. Asosan qoʻlda, keyinroq f-kada yigirilgan ipdan yoʻl-yoʻl katak gulli qilib oʻziga xos tarzda qalin qilib toʻqilgan. Naqsh mujassamoti ingichka yoʻllar mayda kataklardan iborat keng yoʻllar bilan bir maromda almashinib kelishiga asoslangan, har bir rangli ip oʻz yoʻgʻonligiga ega boʻlgan (maye, qizil rang 2 va qora rang 6 ipdan iborat boʻlgan). J. matosi oʻta pishiqligi va rangining odmiligi bilan ajralib turgan. Turkiston (Tojikiston, Oʻzbekiston)da J.dan toʻn tayyorlangan. 20-asr 20-y.laridan J. toʻqish deyarli barham topgan.

## Manbalar
Jankent

**Jankent** — qadimgi shahar harobasi (mil. 1-asr — 16-asr boshi). Orol dengizining shimoli-sharqiy qirgʻogʻida, hozirgi Kazalinsk shahri yaqinida joylashgan. 9—13-asr manbalarida Yangikent nomi bilan mashhur boʻlgan. 10-asr manbalarida aytilishicha, J. oʻgʻuzlar mamlakatining asosiy shahri hisoblangan. J. moʻtullar istilosi (13-asr)ga qadar Sirdaryoning quyi oqimida yashagan aholining siyosiy qarorgohi, savdo va xunarmandchilik markazi boʻlgan. Volga boʻyi, Kiyev va Novgorod bilan aloqa qilib turgan. 16-asr boshlarida, shayboniylar davrida J. haroba holga kelgan.

## Manbalar
Jannat

**Jannat** (; ) — koʻpchilik diniy taʼlimotlarga koʻra, taqvodor dindorlar narigi dunyoda rohat va farogʻatda yashaydigan joy. Yahudiylik, Xristianlik, Islom dinlaridagi asosiy tushunchalardan biri. Barcha dinlarda Jannat doʻzaxga qarama-qarshi qoʻyiladi. Bibliya (Qadimgi ahd)da Jannat goʻzal bogʻ sifatida tasvirlanadi, unda Odam Ato bilan Momo Havo yashagani, ular gunoh ish qilib qoʻyganlaridan keyin Jannatdan quvilgani haqida yozilgan. Qurʼonda Jannat haqida bir necha yerda bayon qilingan (47: 15; 55: 46-78; 76: 11-22). Diniy aqida boʻyicha, bu dunyodagi hayoti davrida imonli holida ezgu ishlar bilan shugʻullangan kishilarga Alloh tomonidan Jannatdan joy beriladi. Jannatdagi hayot abadiy, bezavoldir. Jannatdagilarni Alloh turli neʼmatlar bilan taʼminlaydi. U yerda gʻam-gʻussa va tashvish yoʻq. Odamlarning yaxshi koʻrgan barcha narsasi muhayyo etiladi. Qurʼonda Jannat daraxtzor, ariqlarda zilol suvlar oqib turadi, deb taʼriflanadi. U yerda insonlar qarimaydi va kasal ham boʻlmaydi. Diniy taʼlimotda taʼkidlanishicha, Jannatda havzi Kavsar mavjud boʻlib, uning suvi oq va muzdayligi hamda hislatlari taʼriflanadi. Havzi Kavsardan Jannat ahli suv ichadi.

Islom diniga koʻra, Jannatning 8 ta darvozasi bor. Bular:

* Paygʻambarlar, shahidlar, siddiq bandalar va sahiylar; 
* namozxonlar; 
* zakot beruvchilar; 
* amri maʼruf, nahiy munkar qilgan moʻminlar; 
* nafsu shahvatini jilovlab yurganlar; 
* haj va umra qilganlar; 
* Alloh yoʻlida jiddu jahd qilganlar; 
* taqvodorlar va ota-onasini rozi qilganlar kiradigan darvozalardir.

Jannatni qoʻriqlovchi farishta "*[[Rizvon]]i jannat* " deb ataladi. Jannatda eng oliy neʼmat Allohning diydorini koʻrishlik hisoblanadi.

Gʻani Abdullayev, Abdulaziz Mansur.

## Manbalar

## Havolalar
Jannat pashshaxoʻrlari

**Jannat pashshaxoʻrlari**, jannat chivinxoʻrlari (Terpsiphone) — pashshaxoʻr (chivinxoʻr)lar oilasi urugʻiga mansub qush. Narisining boshida kokili boʻladi, dumidagi patlaridan bir jufti juda uzun. 10 ga yaqin turi bor, tropik Afrika, Avstraliya, Jan. va Sharqiy Osiyoda uchraydi. Oʻzbekistonda dumparast (T. paradisi) togʻli oʻrmonlarda yashaydi.

## Manbalar
Jandarmeriya

**Jandarmeriya** (frans. gendarmerie) — harbiy tashkilotga ega boʻlib mamlakat ichkarisida va armiyada (dala J.) soqchilik vazifalarini bajargan politsiya. Dastlab 1791-yil Fransiyada vujudga kelgan. 1815-yilda rus armiyasida jandarm qismlari tuzilgan. 1827—1917-yillarda Rossiyada siyosiy politsiya vazifasini bajaruvchi Alohida jandarm korpusi mavjud boʻlgan.

## Manbalar
Jandarmlar

**Jandarmlar** (frans. gens d’armes, aynan — qurollangan kishilar) — 1) jandarmeriyaning shaxciy tarkibi; 2) 13—17-asrlarda Fransiyada ogʻir kavaleriya turi.

## Manbalar
Jannatqushlar

**Jannatqushlar** () — chumchuqsimonlar turkumining oilasi. Pati juda chiroyli, yaltiroq. Narilarining "bezatuvchi" pati uzun boʻladi. 43 turi maʼlum. Molukka ya. o.dan to Luiziada arxipelagigacha boʻlgan joylarda va Sharqiy Avstraliyada yashaydi. J. qorayaloqsan quzgʻungacha kattalikda boʻladi. Baʼzilarining dumi juda uzun. Tropik oʻrmonlarda, butazorlarda, ayrim turlari togʻlarda yashaydi. Kosasimon uya qurib, 1—2 ta tuxum bosadi. Oʻsimlik urugʻlari, mevalari, hasharotlar va ularning lichinkalari, oʻrgimchaklar, mollyuskalar, kaltakesaklar, qurbaqalar, baʼzilari nektar bilan oziqlanadi. Pati bosh kiyim va kiyim-kechaklarni bezashda ishlatiladi. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga 9 turi kiritilgan.

Jannatqushlar: 1 — katta jannatqush; 2 — pashshatutar jannatqush; 3 — bokira jannatqush.

## Manbalar
Janpiqqalʼa

**Janpiqqalʼa**, Jampiq qalʼa — Xorazm vohasida qadimgi shaharqalʼa xarobasi (milodiy 3—4—12—14-asrlar). Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani shim.-gʻarbida, Amudaryoning oʻng sohilida joylashgan. Janpiqqalʼa dastlab S. P. Tolstoye tomonidan aniqlangan (1940), qazishma ishlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filialining arxeologik otryadi tomonidan ilk bor 1965-yil (soʻngra 1968—71, 1979—86) olib borilgan. Janpiqqalʼaning maydoni taxminan 12 ga. Janpiqqalʼaga antik davrda asos solingan. Janpiqqalʼaning ustki madaniy qatlami Amudaryo suvi yuvib ketishi natijasida yaxshi saqlanmagan. Janpiqqalʼadan mudofaa devorlari, koʻchalar, hammomlar, turar joylar, hunarmandlar yashaydigan mahalla qoldiqlari ochilgan. Suv quvurlari, xoʻjalik oʻralari; turar joylardan tandir, oʻchoq, tashnob; hunarmandlar mahallasidan zargarlik buyumlari, shuningdek, kichik shisha idishlar, deraza oyna, sopol va temir buyumlar yasaydigan, gazlamalarga, koʻnteriga ishlov beradigan ustaxonalar qoldiqlari topilgan. Oltin Oʻrda tangalari, beresta oʻramlari, chavandozlar tasviri tushirilgan eroniy sopol idishlar, koʻplab koshin, ichki va tashqi tomoni feruza rang bilan sirlangan idishlarning topilishi, Janpiqqalʼaliklarning 13—14-asrlarda Oltin Oʻrda, Sharqiy Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlari bilan savdo munosabatlarida faol ishtirok etganligidan guvox^ik beradi. Janpiqqalʼaliklar hayotida chorvachilik ham muhim oʻrin tutgan. Bu Janpiqqalʼada xoʻjalik va maishiy hayot ancha rivojlanganini koʻrsatadi.

## Adabiyot
* Kdirniyazov M., Materialnaya kultura gorodov Xorezma v XIII—XIV vekax, Nukus, 1989; Aliakbarova A. A., Arshavskaya 3. A., Jampikkala. Jilaya arxitektura pogranichnogo goroda pravoberejnego Xorezma, T., 1990.

## Manbalar
Janubiy Avstraliya

**Janubiy Avstraliya** - Avstraliya Ittifoqidagi shtat. Hind okeanining Katta Avstraliya qoʻltigʻi sohilida joylashgan. Maydoni - 984 ming km. Aholisi - 1,5 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Adelaida shahri.

Shtat hududining relyefi asosan, tekislik, togʻ massivlari ham uchraydi (Styuart, Masgreyv va b.). Quruq oʻzanlar va koʻllar (Eyr, Gerdner, Torrens) bor. Eng katta daryosi — Murrey. Shtat hududining choʻl va chala choʻldan iborat shimoliy va shimoli-gʻarbida yiliga 100–200&nbsp;mm yogʻin tushadi. Janub va janubi-sharqida iqlim moʼtadil, 500–1000&nbsp;mm yogʻin yogʻadi, tuprogʻi unumdor. Yillik oʻrtacha temperatura 20° C, yanvarniki — 30° C.

Shtat ekin maydonining qariyb 25% iga bugʻdoy ekiladi. Bogʻ koʻp. Mevachilik va tokchilik rivojlangan. Xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — yaylov chorvachiligi (qoʻy, qoramol, ot, choʻchqa boqiladi).

Konchilik (mis va temir rudalari, toshkoʻmir, tabiiy gaz olinadi) rivojlangan. Sanoatda qora va rangli metallurgiya yetakchi oʻrinda. Kemasozlik, mashinasozlik (qarang: x. mashinalari, avtomobilsozlik, raketasozlik), neft kimyosi sanoati korxonalari bor. Shtatning janubiy qismida qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi sanoat korxonalari joylashgan. Vino ishlab chiqarish yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. Yirik sanoat markazlari: Adelaida va Port-Agasta.
.

## Manbalar
Janubiy Alichur tizmasi

**Janubiy alichur tizmasi** - Pomirning jan.dagi baland togʻ tizmasi (Tojikistonda). Uzunligi 150 km. Alichur vodiysi va Yashilkoʻl havzasi bilan Pomir vodiysi hamda Zoʻrkoʻl havzasi orasidagi suvayirgʻich. Tizmaning tepalari qoyalar, qirrali choʻqqilar va muzlik vodiylaridan iborat boʻlib, doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Eng baland choʻqqisi 5706 m. J. A. t. granit, gneys, kristalli slanetslardan tarkib topgan. Oʻsimlik siyrak, yon bagʻirlarida shoʻra-shuvoq tipli baland togʻ-choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Muzliklar bor.

## Manbalar
Janubiy bug

**Janubiy bug** () — Ukrainaning jan.gʻarbidagi daryo. Uzunligi 806&nbsp;km. Havzasining mayd. 63,7 ming km. Volin-Podoliya qirlaridan boshlanib, Qora dengizining Bug limaniga kuyiladi. Mavsumiy qor va yomgʻirlardan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 90 m3/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi. noyabrning boshidan yanvarning oʻrtalarigacha muzlaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Bakshala, Volk, Zgar, Rov, Kodima, Savranka, Chichikleya, chapda — Sob, Sinyuxa, Mertvovod, Ingul. Vinnitsa sh. yaqinida va Voznesensk sh.dan kema qatnaydi. J. b. sohilida Mykolaiv, Pervomaysk, Vinnitsa, Gayvoron, Xmelnitskiy sh.lari bor. GES qurilgan.

## Manbalar
Janubiy but

**Janubiy but** (lotincha ) - osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Sentavr va Pashsha yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Toʻrtta eng yorugʻ yulduzi romb hosil qiladi; ulardan biri 1-kattalikda. J. b., baʼzan, But deb ataladi. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.

## Manbalar
Janubiy gidra

**Janubiy gidra** (lotincha ) - osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Eridan, Tukan, Oktant, Stol Tepa, Oltin baliq, Toʻr va Soat yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston xududida koʻrinmaydi.

## Manbalar
Janubiy Kaspiy neftgazli provinsiya

**Janubiy kaspiy neftgazli provinsiya** — Ozarbayjon, Turkmanistonning gʻarbi va Gruziyaning sharqiy qismi hamda Kaspiy dengizining jan. sohilini egallagan. J.k.n.g .p. togʻ oraligʻi botigʻidan iborat boʻlib, jan.da Elburs va gʻarbda Kopetdogʻ tizmalariga tutashgan. Mayd. kariyb 200 ming km. Turli darajada dislokatsiyalashgan, antiklinal strukturalar hosil qilgan yuqori pliotsendan quyi boʻrgacha boʻlgan yotkiziqlardan tashkil topgan.

Botiqning jan. qismi Kaspiy dengizining jan. sohilida — Eronning shim.da joylashgan boʻlib, shu yerdagi kaynozoy yotqiziklarining koʻp qismida neft-gaz belgilari mavjud. Neft, gaz va asfalt mahsulotlari Ozarbayjonda — Namin, Shakarli, Mirdkamir, Harvanesi qishloqlari, Eronda — Serob sh. yaqinida, Gilon va Mozandaron ostonalarida, Goʻrgon atrofida. Sanoat ahamiyatiga molik birinchi gaz koni Kaspiy dengizining jan.-sharqiy sohilida topilgan. Gaz uyumi 2000 m chuqurda joylashgan. J.k.n.-g .p.da 80 dan ortiq neft va gaz konlari topilgan. Asosiy neft konlari: Bolxon-Sabunchi-Romanin, Neft Doshlari, Kyurovdogʻ, Qoʻtirtepa, Qamishlija, Okaram va b.

## Manbalar
Janubiy Kaspiy pasttekisligi

**Janubiy kaspiy pasttekisligi** — Eron shim.dagi pasttekislik, Kaspiy dengizining jan. sohilida Elburs togʻi etagiga tutashgan. Uz. qariyb 500 km, eni 40 km gacha. Iqlimi subtropik iqlim, oʻrtacha yillik yogin 1000 mm. Nam subtropik oʻrmonlar, botqoqlik koʻp. Sohil boʻylarida bir qancha qoʻriqxonalar bor. Mamlakatning muhim qishloq xoʻjaligi rayonlaridan (sholi, sitrus oʻsimliklar, bogʻlar) biri. Neft va gaz konlari topilgan. Yirik shaharlari: Rasht, Enzeli.

## Manbalar
Janubiy Mirzachoʻl kanali

**Janubiy Mirzachoʻl kanali** (JMK), **A. A. Sarkisov nomidagi Janubiy Mirzachoʻl kanali** – Oʻzbekistondagi yirik kanallardan biri. Sirdaryo va Jizzax viloyatlari hududidan oʻtadi. Farhod gidrouzelining oʻlovchi kanalidan boshlanadi (Bekobod shahridan 7&nbsp;km berida). JMK va uning yirik tarmoqlari 1957—1962-yillarda qurilgan. Mirzachoʻlning janubida sharqdan gʻarbga oqadi. Uzunligi 127,7&nbsp;km. Bosh qismida suv oʻtkazish imkoniyati 545 m3/s.

A. A.SARKISOV NOMIDAGI JANUBIY MIRZACHOʻL KANALI – Kanalning 35&nbsp;km da Yangiyer shahri joylashgan, quyi qismi Jizzax shahridan 10–20&nbsp;km shimolroqdan oʻtadi va bir qancha mayda kanallarga boʻlinib ketadi. 345 ming gektardan ortiq yerlarni sugʻoradi (Sirdaryo viloyatida 153,6 mingga, Jizzax viloyatida 191,8 mingga).

Kanalda 80 dan ziyod gidrotexnika inshooti, boshqarish shlyuzlari, 6 avtomobil va 4 temir yoʻl koʻprigi, 9 suv toʻsgich inshoot, 44 quloq, 6 dyuker, 12 sel oʻtkazgichlar qurilgan. 1954—1971-yillarda Mirzachoʻlni oʻzlashtirish ishlariga rahbarlik qilgan A. A. Sarkisov (1907— 1971) nomi berilgan.

## Manbalar
Janubiy Afrika (tabiiy oblast)

**Janubiy Afrika** - Afrikati tabiiy oblast. Kongo-Zambezi suvayirgʻich platosidan jan.da. Maydon 5 mln. km atrofida. Gʻarbdan Atlantika, sharqdan Hind okeanlari oʻrab turadi. Gʻulomovda Afrikaning deyarli hamma landshaft tiplari kichraytirilgan masshtabda takrorlanadi, shuning uchun uni baʼzan Kichik Afrika deb ham atashadi. Geologik jihatdan Afrika platformasining bir qismi. Baland yerlarida kembriygacha paydo boʻlgan kristall va paleozoy intruziv jinslari yer yuzasiga chiqib yotadi. Kalahari botigʻi paleogen jinslari bilan qoplangan. Jan. qismi gersin burmalanishida vujudga kelgan. Gʻulomov zaminida qazilma boylik koʻp, ulardan oltin, uran, kalay, marganets, mis, xromit, asbest, olmos va b. sanoat ahamiyatiga ega. Perm davri yotqiziklarida katta toshkoʻmir konlari bor. Gʻulomovning markaziy qismi 900–1000 m li baland tekislik, chekkalari asosan 1500–2800 m li plato bilan oʻralgan, okeanga tomon tik tushgan va ancha baland (Tabana-Ntlenyana togʻi, 3482 m). Eng jan. Kap togʻlaridan iborat. Yirik daryolari: Zambezi, Limpopo, Oranj va Kunene. Gʻulomov ekvatorial, tropik, subtropik iqlim mintaqalarida joylashgan. Yogʻin kam yogʻadigan barg toʻkuvchi siyrak oʻrmonlar, turli tipdagi savanna va choʻllar, eng jan. qismida subtropik doim yashil oʻrmonlar bor. Gʻulomovda quyidagi davlatlar joylashgan: Botsvana, Zimbabve, Lesoto, Namibiya, Eswatini, JAR, qisman — Angola, Zambiya, Malavi va Mozambik; orollardan — Komor orollari, Madagaskar, Mavrikiy, Seyshell orollari, Fransiya mulki boʻlgan — Reyunon.

## Manbalar
Janubiy baliq

**Janubiy baliq** () — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Dalv, Jadiy, Mikroskop, Jannat Qushi va Haykaltarosh yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston hududida yoz va kuzda yaxshi koʻrinadi. Eng yorugʻ yulduzi — Fomalgaut (1-kattalikda).

## Manbalar
Janubiy Olamushuk

**Janubiy Olamushuk** — Andijon viloyati Jalolquduq tumanidagi shaharcha (1947 yildan). Tumanning shim.dagi adirda joylashgan. Yaqin temir yo'l stansiyasi – Gurunchmozordan 6 km. Aholisi 6,7 ming kishi (2000), asosan oʻzbeklar. Janubiy Olamushuk 1943 yil neft konining topilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Aholining koʻpchiligi neft konida ishlaydi. Janubiy Olamushukda 2 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, tikuvchilik fabrikasi, avtokorxona, madaniy-maishiy xizmat kombinati, savdo shoxobchalari, fizioterapiya sanatoriysi bor. Oʻrta osiyolik tarixchi Narshaxiy (10-asr 1-yarmi) hozirgi Janubiy Olamushuk yaqinida Koh qishlogʻi boʻlgani, uning yonida "Raboti sarhang" qabristoni borligini yozgan.

## Manbalar
Janubiy Olamushuk neft koni

**Janubiy olamushuk neft koni** — Andijon sh.dan 27 km sharqda Xoʻjaobod tumanida joylashgan neft koni. Konda geologik sʼyomka ishlari1933 yilda boshlangan, kon strukturasi ham 1933 yilda aniqlangan. Qidiruv ishlari 1943 yilda boshlanib, 1944 y. birinchi burgʻi qudugʻida paleogen yotqiziqlaridan neft topilgan. 1945 y. kon foydalanishga topshirilgan. Konda chuqur burgʻi qudugʻi kovlanib neogen, paleogen, boʻr, yura davri va paleozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Neogen davri jinslari och jigarrang , och pushti, qoʻngʻir rangli giltosh va konglomerat qatlamlaridan iborat. Ularning oʻrtacha qalinligi 665 m. Paleogen davri yotqiziqlari orasida ohaktosh, qumtosh va b. jins qatlamlari boʻlib, oʻrtacha qalinligi 450 m. Boʻr davri yotqiziqlarining qalinligi 1400 m boʻlib, oʻzaro takrorlangan qumtosh, giltosh, ohaktosh, gips qatlamlaridan iborat. Yura davri yotqiziklari ham oʻzaro takrorlanuvchi qumtosh va gil qatlamlaridan tashkil topgan, umumiy qalinligi 120—130 m. Tektonik jihatdan Jan. Olamushuk strukturasi Andijon guruhi tepaliklariga mansub boʻlib, Fargʻona botigʻining jan.da.

Kon jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan, uz. 13 km, eni 5 km li antiklinal burmada. J. O. n. k.da neftga boy gorizontlar neogen, paleogen va yura yotqiziqlarida joylashgan. Ayrim burgi quduqlaridan sutkada 25 t gacha neft olingan (1969). J. O. n. k.da 3-, 5-, 6-, 7-gorizontlar neftga boy. Har bir gorizontning qalinligi 25—30 m. Yura yotqiziqlaridagi asosiy mahsuldor gorizontlardan biri 26-gorizontdir. Bu gorizont qumtoshlardan tashkil topgan. Boʻr yotqiziqlarida neft boshqa yotqiziqlarga nisbatan kam. Konning nefti yengil, s. ogʻ. 0,823—0,833, oltingugurt 0,013—0,27%, koʻp smolali (10— 16%), parafinning miqdori 1,76 dan 8,2% gacha. Asfaltenlar 0,2 dan 0,7% gacha, koks 0,25—2,1%. Gazning miqdori 5,4 dan 24% gacha, zichligi 0,632— 0,823, oltingugurt kam (0—0,04%), azot koʻp (10—52,3%), metanning miqdori 3868%. J. O. n. k. 1996 y.gacha ishlagan. 2 ta quduqdan texnik suv, 6 ta quduqdan artezian suvi olinmoqda.

## Manbalar
Janubiy Orkni orollari

**Janubiy Orkni orollari** - Atlantika okeanining janubiy qismidagi bir tuda (4ta katta va 40tacha mayda) orol, Antarktikada. Maydon 621&nbsp;km. Yer yuzasi togʻlik (bal. 1266 m gacha), qor va muzlar bilan qoplangan. Oʻsimligi mox va lishayniklardan iborat. Dengiz qushlari va tyulenlar yashaydi. Doimiy aholisi yoʻq. Britaniya va Argentina davlatlariga qarashli ilmiy stansiyalar ishlab turibdi. Orol 1821-yilda ingliz va amerikalik sanoatchilar J. Pouell va N. Palmer tomonidan kashf qilingan.

## Manbalar
Janubiy orol

**Janubiy orol** - Yangi Zelandiyaning katta oroli. Shimoliy oroldan Kuk boʻgʻozi, Styuart oroldan Favo boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 150 437 km². Aholisi-1,260,000 kishi (2024). Relyefi togʻli, hududining koʻp qismi Janubiy Alp togʻlaridan (Kuk togʻi, 3764 m, mamlakatdagi eng baland choʻqqi) iborat. Iqlimi subtropik dengiz, janubida moʻʼtadil iqlim. Togʻ oʻrmonlari, yaylovlar, togʻlarning yuqori qismi qor va muzliklar bilan qoplangan. Fordlend, Maunt-Kuk milliy parklari tashkil etilgan. Orolning sharqiy qismidagi Kenterberi tekisligi — mamlakatning asosiy dehqonchilik rayoni. Bosh shahri — Kraystcherch.

Yevropaga joylashishdan oldin Te Vaypounamuda uchta yirik iwi , Kai Taxu, Kati Mamoe va tarixiy Vaitaxa kam yashaydi, asosiy aholi punktlari, shu jumladan zamonaviy Kristcherch yaqinidagi Kaiapoi Pada. Musket urushlari davrida iwi kengayib borayotgan Te Tau Ixu mustamlaka qildi, bu hudud zamonaviy Tasman, Nelson va Malboro qismlarini, jumladan Ngati Kuia, Rangitan, Ngati Tama va keyinchalik Te Rauparaxaning bosib olish urushlaridan keyin Ngati Toarangatirani o'z ichiga oladi. Britaniya turar-joylari erta keng va arzon yer sotib olish bilan boshlandi va ko'chmanchilar tezda maorilardan oshib ketishdi. Natijada Wairau Affray Janubiy orolda sodir bo'lgan Yangi Zelandiya urushlarining yagona to'qnashuvi edi. Orol boy va farovon bo'ldi va Dunedin 1860-yillarda Xitoyning keng ko'lamli immigratsiyasi natijasida shakllangan Otago oltin to'lqini paytida gullab-yashnadi . Oltin shov-shuvidan keyin " shimolga siljish " Shimoliy orol janubni eng ko'p aholiga aylantirganini anglatardi.

Janubiy orol janubiy Alp tog'lari tomonidan shakllangan bo'lib , orol bo'ylab shimoldan janubga o'tadi. Ularga Yangi Zelandiyaning eng baland cho'qqisi - Aoraki / Kuk tog'i kiradi , balandligi 3,724 metr (12,218 fut). Shimoli-sharqda baland Kaykoura tizmalari joylashgan. Orolning sharqiy tomonida Kenterberi tekisliklari joylashgan bo'lsa, G'arbiy qirg'oq Fiordlend , mahalliy butalar va milliy bog'larning juda ko'p qismi , Fox va Frans Josef muzliklari kabi qo'pol qirg'oqlari bilan mashhur .

2024-yil iyun holatiga ko‘ra 1,260,000 aholiga ega Janubiy orolda Yangi Zelandiyaning 5,3 million aholisining 24 foizi istiqomat qiladi. 1860-yillardan so'ng, mamlakatning Evropada joylashishining dastlabki bosqichlarida oltin to'lqinlari, Janubiy orolda Yevropa aholisining ko'pchiligi va boyligi bor edi. Shimoliy orol aholisi 20-asr boshlarida Janubiy orol aholisini ortda qoldirdi, 1911-yilda Yangi Zelandiya aholisining 56% Shimoliy orolda istiqomat qildi. Odamlar va korxonalarning shimolga siljishi XX asr davomida davom etdi.

## Manbalar
Janubiy okean

**Janubiy okean** — Dunyo okeani (Atlantika, Hind, Tinch okeanlari)ning Antarktidani oʻrab turgan qismining shartli nomi. Dastlab golland geografi B. Varenius 1650-yilda mustaqil okean sifatida ajratgan. Okeanning chegarasi Janubiy Amerika, Afrika, Avstraliya materiklarining va Tasmaniya hamda Yangi Zelandiya o.larining jan. chekkalari orqali oʻtkazilgan shartli chiziq va jan. qutbiy doyra, 35—60° j. k.lar orqali oʻtkazilgan. Antarktika atlasida Janubiy okeanning shartli chegarasi qilib Antarktika konvergensiya zonasi (55° j. k. yaqinida) hisoblanadi. Janubiy okeanni alohida okean qilib ajratishda iqlimning sovuqligi, gidrologik sharoitlar asos qilib olingan. Ammo keyingi tadqiqotlar natijasida Janubiy okeanning Atlantika, Tinch va Hind okeanlarga yondosh sektorlarida uning iqlimiy va gidrologik sharoitlari oʻsha okeanlarnikiga oʻxshashligi maʼlum boʻldi. Dengizchilik amaliyotida Janubiy okean termini qoʻllanilmaydi, chunki dengizchilikka oid oʻquv qoʻllanmalarida bu tushuncha uchramaydi.

## Manbalar

## Havolalar
Janubiy Osiyo

**Janubiy Osiyo** - Osiyo qitʼasi dagi tabiiy mintaqa. Unga Hindiston va Hindixitoy yarim orollari, Himolay togʻlari, Hind-Gang tekisligi, Malay arxipelagi, shuningdek, Hind okeanining sharqiy qismidagi vulkan va marjon orollari kiradi. Maydoni 4.5mln. km². Janubiy Osiyoning geologik tuzilishi va relyefi har xil. Butun oʻlka iqlimi musson sirkulyasiyasi taʼsirida. Tropik, subekvatorial, ekvatorial ikdim va landshaft tiplari mavjud. Gʻarbiy qismi choʻllardan iborat. Hayvonot dunyosi asosan HindistonMalay fauna oblastiga kiradi. Janubiy Osiyoda (asosan tekislikqismida) tropik ekinlar va sholi yetishtirish yetakchi oʻrinda. Janubiy Osiyo hududida Bangladesh, Butan, Nepal, Hindiston, Maldiv, Pokiston, Shri Lanka davlatlari joylashgan. Baʼzan Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlarini ham Janubiy Osiyo tarkibiga kiritadilar.

## Manbalar
Janubiy Sandvich orollari

**Janubiy sandvich orollari** - Atlantika okeanining janubiy qismidagi vulkan orollari, Antarktikada. 8 ta yirik va bir necha mayda orol va qoyalardan iborat. Maydoni 300 km. Yer yuzasi togʻlik (balandligi 1372 m gacha), vulkan jinslaridan tuzilgan (bazalt, tuf va boshqalar), qor va muz bilan koplangan. Soʻnmagan vulkanlar bor. Har xil qush, tyulen koʻp. Qirgʻoq yaqinidagi suvlarda kitlar uchraydi. Doimiy aholisi yoʻq. 1775-yil ingliz dengizchi sayyohi J. Kuk ekspeditsiyasi kashf qilgan.

## Manbalar
Janubiy Passat oqimlari

**Janubiy Passat oqimlari** -Dunyo okeanining jan. tropik kengliklaridagi sharqdan gʻarbga yoʻnalgan iliq yuza oqimlar. Passat shamollari taʼsirida vujudga keladi. Tinch okeanda Peru oqimi, Atlantika okeanida Bengaliya oqimi, Hind okeanida Gʻarbiy Avstraliya oqimining davomi boʻlib, ular ekvatorga yaqinlashgan sari hamda gʻarbga burilgach isiydi va J. p. o.ga aylanadi.

## Manbalar
Janubiy rodeziya

**Janubiy rodeziya** (Souther Rhodesia) — 19-asrning 80-y.lari — 1980 yilda Buyuk Britaniyaning Jan. Afrikadagi mustamlakasi (1953—63 yillarda Buyuk Britaniya tomonidan tuzilgan Rodeziya va Nyasalend federatsiyasi tarkibida). 1965 y. ozchilikni tashkil etgan yevropaliklar hukumati tomonidan eʼlon qilingan J. R. mustaqilligi rasmiy tan olinmadi.

## Manbalar
Janubiy Surxon suv ombori

**Janubiy Surxon suv** Janubiy Surxon suv ombori — Oʻzbekistonda joylashgan suv omborlaridan biri hisoblanadi. Suv ombori 1967-yildan oʻz faoliyatini boshlagan.

## Tarixi
Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumani hududida, Surxondaryoning oʻrta oqimida, Zarkamar va Xoʻjamulki toʻqayi oʻrnida 1958—1967-yillar oraligʻida bunyod etilgan. Daryo havzasining eng tor yerida toʻgʻon qurilgan. Qurilishida vodiy shaharlari va aholi punktlarida iste’qomad qiluvchi aholining yordam fondi bilan qurilgan.

## Relyefi
Janubiy Surxon suv omborining relyef shakli turfa xil. U dengiz sathidan 408 metr balandlikda joylashgan. Suv omborining oʻrnashgan hududida zilzilaning seysmik koʻrsatkichi yetti balllni tashkil qiladi.
### Tuproq tarkibi
Janubiy Surxon suv ombori qirgʻoqlaridagi tuproq tahlil qilinganda, uning tarkibida oʻrta qumoq va ogʻir qumoq tuproq shakllanganligi aniqlangan. Ayni shu turdagi tuproq suv erroziyasiga moyilligi aniq boʻlgan. Shu sababli ham, qisqa vaqt ichida suv ombori qirgʻoqlarida juda katta oʻpirilishlar va qirgʻoq chizigʻining katta miqdorda oʻzgarishga uchraganligi kuzatilgan. Shu bilan birgalikda, suv ombori qirgʻoqlarida gruntlarning yopishqoqligi yetarli darajada emasligi ham maʼlum boʻlgan.

## Tuzilishi
Suv omboridagi grunt toʻgʻon daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. Uning uzunligi 20 km, eng keng qismidagi eni 6,2 km, oʻrtacha eni esa 2,96 km, eng chuqur joyi 27 metr, oʻrtacha chuqurligi esa 12 metrni tashkil etadi. Suv omborning toʻla suv sigʻimi 800 mln. m³, foydali suv sigʻimi 610 mln. m³ ga teng. Suv sathi yuzasi 65 km ni tashkil qiladi.

Suv omboriga bunyod etilgan toʻgʻonning uzunligi 5,2 km, balandligi 30 metrni tashkil etadi. Janubiy Surxon suv ombori daryoning qayiri va uch terrasasida joylashgan. Asosiy inshootlar tarkibiga tuproq toʻgʻon, ehtiyot tashlama va Sherobod magistral kanaliga suv beradigan oʻng qirgʻoq suv chiqargich (suv sarfi 150 m3/s) kiradi. Suv ombori Sherobod choʻlidagi 71 mingga yerni oʻzlashtirish hamda ilgaridan sugʻoriladigan 52 mingga yerning suv taʼminotini yaxshilash imkonini berdi. Suv omborida koʻpgina baliq turlari urchitib koʻpaytiriladi va ovlanadi. Baliq mahsulotlarini yetishtirish maxsus shartnoma va ruhsatnoma asnosida amalga oshiriladi.

Janubiy Surxon suv ombori viloyat hududini toʻliq suv yetkazib bera olmaganligi sababli ham, Toʻpalang suv ombori barpo etilgan.

## Nomlanishi
1969-yilda Janubiy Surxon suv ombori qurilishga rahbarlik qilgan Mirzaahmad Qoraboyev (1931—1969-yillar) nomi berilgan.

## Toʻyinishi
Janubiy Surxon suv ombori 2019-yilning bahorida yomgʻir miqdorining koʻp boʻlganligi bois suvga toʻlgan.
## Holati
Janubiy Surxon suv ombori boʻyida bugungi kunda turistik obyekt barpo etilgan.

Ammo atropogen omili (oʻz davrida inshootning yetarlicha darajada mustahkam qurilmaganligi va yomon joylashuv) va tabiiy omillar (toʻlqinlarning toʻgʻonga urilishi, kuchli shamol) sababli inshoot avariya holatiga kelib qolgan.

## Manbalar