Amerika Qo‘shma Shtatlarida Z avlod

**Z avlodi** (yoki qisqasi Gen Z), oddiy tilda ***Zoomers*** deb ataladi, Milleniallardan keyingi va Alfa avlodidan oldingi demografik guruhdir.

Z avlodi aʼzolari 1990-yillarning oʻrta yoki oxirgi yillaridan 2010-yillarning boshlariga qadar tugʻilganlar boʻlib, odatda 1997 yildan 2012 yilgacha tugʻilganlar deb hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, bu avlodning birinchi toʻlqini XXI asrning ikkinchi oʻn yilligining ikkinchi yarmida voyaga yetgan. bu davr tugʻilish koʻrsatkichlarining pasayishi, aholining qarishi va immigratsiya tufayli sezilarli demografik oʻzgarishlar davri boʻlgan. 2000 va 2010-yillarda voyaga yetgan amerikaliklar IQ koʻrsatkichlarida oʻsish kuzatgan, ammo ijodkorlikda kamayish boʻlgan. Ular avvalgi avlodlarga nisbatan balogʻatga tezroq kirishadi.

2000-yillar va 2010-yillarda, gʻarbiy taʼlimchilar, xususan, amerikalik oʻqituvchilar koʻproq qobiliyatsiz, qiynalayotgan oʻquvchilarga yordam berishga eʼtibor qaratgan boʻlsa-da, 2010-yillarda amerikalik oʻquvchilarning matematik savodxonligi va oʻqish qobiliyati pasayib ketdi va ular boshqa mamlakatlardagi, ayniqsa Sharqiy Osiyodagi tengdoshlaridan orqada qolishdi. Umuman olganda, ular moliyaviy jihatdan ehtiyotkor, va oliy taʼlim muassasalariga qatnashishga muqobil variantlarga tobora koʻproq qiziqish bildirmoqda, bu tendensiya uchun asosan yosh yigitlar javobgardir.

Ular yoshligidan Internet va koʻchma raqamli qurilmalar bilan tanish boʻlib ulgʻayishgan (yaʼni „raqamli tubjoylar“ sifatida), ammo har doim raqamli savodxon emaslar, va raqamli ish joyida qiyinchiliklarga duch kelishadi. Koʻpchilik kamida bitta ijtimoiy tarmoq platformasidan foydalanadi, bu esa ijtimoiy tarmoqlarda koʻp vaqt sarflash ularning dunyoqarashini buzishi, ijtimoiy rivojlanishiga toʻsqinlik qilishi, ruhiy salomatligiga zarar yetkazishi, nojoʻya materiallarga duchor qilishi, va qaramlikka olib kelishi mumkinligi haqida xavotirlarni keltirib chiqaradi. Anʼanaviy yangiliklar ommaviy axborot vositalariga onlaynda koʻrganlaridan koʻra koʻproq ishonishsa-da, yangiliklarga ota-onalariga qaraganda shubha bilan qarashadi.

2010-yillarning oxirlarida koʻpchilik yosh amerikaliklar siyosiy jihatdan chap qarashlarga ega boʻlgan boʻlsa, 2020-yildan boshlab Z avlodi oʻngga tomon siljiy boshladi. Biroq, Z avlodi aʼzolarining aksariyati idealistik siyosiy maqsadlarni ilgari surishdan koʻra, oʻz karyeralarini rivojlantirishga koʻproq qiziqadi. Bundan tashqari, jinslar orasida sezilarli farq mavjud, bu oila, siyosat va jamiyatga taʼsir koʻrsatadi. Saylovchilar sifatida Z avlodi oʻzlarini hech bir yirik siyosiy partiyaga yaqin tutmaydi; ularning eng muhim masalasi iqtisodiyotdir. Isteʼmolchilar sifatida Z avlodi sotib olishlari atrof-muhit haqidagi ideallariga mos kelmaydi. Z avlodi aʼzolari, ayniqsa ayollar, katta avlodlarga qaraganda diniy eʼtiqodga kamroq moyildir.

Amerika yoshlar madaniyati yigirma birinchi asr boshlariga kelib yuqori darajada boʻlinib ketgan boʻlsa-da, bu individualizmning oshishi natijasidir, nostalgiya esa 2010 va 2020-yillardagi yoshlar madaniyatining asosiy xususiyatlaridan biridir.

## Nomlar va vaqt oraligʻi

"Generation Z" nomi, undan oldingi avlod – „Generation Y“ (yaʼni Millennials)ga ishora qiladi. Ushbu avlod uchun boshqa taklif qilingan nomlar quyidagilar: iGeneration, Homeland Generation, Net Gen, Digital Natives, Neo-Digital Natives, Pluralist Generation, Centennials va Post-Millennials. „Internet avlodi“ degan atama esa bu avlod internet keng ommalashganidan keyin tugʻilganini aks ettiradi.

AQShda „Generation Z“ atamasi eng keng tarqalganidir. „Zoomer“ esa bu avlodni ifodalovchi norasmiy atama boʻlib, koʻpincha kinoya, hazil yoki masxara ohangida ishlatiladi. Bu atama „boomer“ (baby boomers avlodi) va „Z“ harflarining qoʻshilishidan kelib chiqqan. 2000-yillarda „zoomer“ soʻzi faol baby boomerlar uchun ishlatilgan boʻlsa-da, hozirgi maʼnoda u 2018-yilda Gen Z yoshlarini masxara qiluvchi internet memlari orqali mashhurlikka erishdi. Merriam-Webster lugʻati yozuvlariga koʻra, „zoomer“ soʻzining Generation Z maʼnosida ishlatilishi kamida 2016-yildan beri mavjud boʻlib, 2021-yilda rasmiy lugʻatga kiritilgan.

2019-yil yanvar oyida Pew Research Center „Post-Millennials“ atamasini 1997-yildan keyin tugʻilgan odamlarga nisbatan qoʻlladi. Bu sanani ular demografik tahlil uchun „boshqacha shakllanuvchi tajribalar“ asosida tanlagan. Ushbu avlodga xos tajribalar texnologik taraqqiyot, simsiz internet va yuqori tezlikdagi mobil aloqa xizmatlarining keng tarqalishi, shuningdek, 11-sentabr terroristik hujumlaridan keyingi dunyoda ulgʻayishni oʻz ichiga oladi. Pew hali Generation Z uchun aniq yakun yilini belgilangani yoʻq, ammo 2012-yil tahlil uchun vaqtinchalik chegara sifatida ishlatilgan. 2022-yilda AQSh aholini roʻyxatga olish byurosi iqtisodchilari Neil Bennett va Briana Sullivan Generation Z avlodini 1997-yildan 2013-yilgacha deb taʼriflashdi. Psixologlar Jean Twenge va Jonathan Haidt ijtimoiy avlod tushunchasi hali bahsli boʻlsa-da, demografik guruhlar oʻrtasida sezilarli farqlar mavjudligini aytishadi. Millennialar va Generation Z oraligʻida tugʻilganlar „Zillennials“, Generation Z va Generation Alpha oraligʻida tugʻilganlar esa „Zalphas“ deb ataladi.

## Manbalar

## Tashqi havolalar

* Xilma-xillikning salbiy tomoni. Michael Jonas. *The New York Times*. 5-avgust, 2007.
* „Generation Z bilan tanishing: Millennialar haqida oʻrgangan hamma narsani unuting“ – Sparks and Honey tomonidan 2014-yilda tayyorlangan taqdimot.
* Keyingi Amerika: Zamonaviy oila. Pew Tadqiqot Markazi. 30-aprel, 2014. (Video, 2:16)
* Gen-Z millenniallardan muhimroq: Goldman Sachs’dan Kristofer Vulf. 4-mart, 2016. (Video, 3:21)
* Oʻyin kuchi: Kichik bolalar rivojlanishini yaxshilashda pediatrning roli. 2018-yil sentyabr. Maykl Yogman, Endryu Garner, Jeffri Xutchinson, Keti Hirsh-Pasek, Roberta Mixnik Golinkoff. Bolalar va Oila Salomatligining Psixososial Aspektlari Qoʻmitasi, Aloqa va OAV Kengashi, Amerika Pediatriya Akademiyasi.
* Davlat maktablarida din. Ira C. Lupu – Jorj Vashington universiteti huquq maktabining faxriy professori (F. Elwood va Eleanor Davis nomidagi). David Masci – Pew Research Center’da katta yozuvchi/tahrirchi. Robert W. Tuttle – Jorj Vashington universiteti huquq va din boʻyicha tadqiqot professori (David R. va Sherry Kirschner Berz nomidagi).(Pew Research Center. 2019-yil 3-oktabr)
* Biz oʻsmirlardan texnologiya haqida kattalar nimani tushunmayotganini soʻradik. Mana eng yaxshi javob..Teylor Fang. MIT Technology Review. 2019-yil 21-dekabr.
* Gen Y va Z. Peter Zayxan, Geosiyosat haqida. 2021-yil 29-dekabr.
* Nega zamonaviy Amerika zaif bolalarni voyaga yetkazmoqda?. Jonathan Haidt, 5-aprel, 2023.