open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Papirus

**Papirus** ( ,  ) yoki **biblios** ( ,  ), shuningdek, **harta** ( ,  )  - yozuv materiali, qadimgi davrlarda Misrda, keyinroq esa butun qadimgi dunyoda keng tarqalgan. Papirusni ishlab chiqarish uchun shu nomdagi suv-botqoq oʻsimlik ( *Cyperus papyrus* ) ishlatilgan. Qadimgi Oʻrta yer dengizi hududida papirus oʻsimlik Nil deltasi va Fayum vohasida, Sitsiliyada, ehtimol, Falastin va Suriyada ham oʻstirilgan. Bu oʻsimlik texnik maqsadlarda (arqonlar, boʻyra toʻqish va hatto kemalar qurish uchun), chorva ozuqasi, inson rasionida qoʻpol tola manbai sifatida, baʼzan tibbiy maqsadlarda keng qoʻllangan.

N16-V22-V28-G43-M15

Abbosiy Misrda papirus ishlab chiqarish va papirus shakllari Vizantiya anʼanalarini davom ettirdi. O‘ramning birinchi sahifasida – “protokol”da papirus davlat korxonasida ishlab chiqarilganligini tasdiqlovchi rasmiy shtamplar bo‘lgan . Yustinian qonunchiligiga koʻra (noyabr, 44, 2) har bir rasmiy hujjatda uning haqiqiyligidan dalolat beruvchi yozuv boʻlishi kerak edi . Islom davriga oid hujjatlarda arab tilida *bayonnoma* mavjud boʻlib, koʻpincha Qurʼon iborasi, xalifaning ismi, Misr hokimining ismi, moliya xodimining ismi turli kombinatsiyalarda boʻlgan. Baʼzan papirusning ishlab chiqarilgan yili va joyi koʻrsatilgan; bu formulalar davlat monopoliyasiga tegishli boʻlgan boshqa mahsulotlarga joylashtirilganlarga oʻxshash. Protokollar hijriy toʻrtinchi asrga qadar, yaʼni nasroniylik davrining X asriga qadar doimiy ravishda qoʻllangan. Amerikalik tadqiqotchi Mett Malchitskiyning fikriga koʻra, rasmiy hujjatlarni yuritishda protokollardan foydalanish chastotasi va xalifalikning Misr ustidan nazorat qilish darajasi oʻrtasida toʻg'ridan-toʻg'ri bogʻliqlik mavjud ( Horun ar-Rashid nomi bilan yettita protokol, oʻn bir - al-Mutavakkil - va Umaviylar xalifasi Valid ibn Abdulmalikdan oltmishdan ortiq).

Zamonaviy "papirus" va " papirologiya " atamalari yozish uchun ishlatiladigan oʻsimlik oʻsadigan joy va juda koʻp papirus matnlari topilgan hudud sifatida Misr bilan chambarchas bogʻlangan. 16-asrda Uygʻonish davridagi Yevropada shaxsiy kolleksiyalarda yunon tilidagi papiruslar boʻlgan, ammo ularning kelib chiqishi va ahamiyati zamondoshlariga maʼlum emas edi . Pliniy Elder taʼrifiga koʻra papirus texnologiyasini taxminan tiklash boʻyicha birinchi nazariy urinishlardan biri 1572 yilda Venetsiyada nemis botanigi Melhior Viland  "Papirus, uchta sharh" risolasini nashr etganida qilingan edi  .

## Havolalar

* wikiБиблиос или папирус // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* 
* 
* 
*
Papuas tillari

**Papuas tillari** - Yangi Gvineya o.da va Tinch okeanning boshqa bir qancha o.larida tarqalgan til guruxlari va yakkayakka tillarning umumlashma shartli nomi. Ushbu atama mazkur tillar oʻrtasida genetik oʻxshashlik bor yoki yoʻqligidan qatʼi nazar, shu mintakadagi avstronez tillaridan farqlanish uchun ishlatilgan. Shuning uchun baʼzan ular neavstronez (avstronez boʻlmagan) tillar deb ham ataladi. Papuas tillarining umumiy soni 750 dan 1000 gacha yetadi, ularda soʻzlashuvchilarning umumiy soni 5 mln. kishiga yaqin. Papuas tillarining genetik qardoshligi haqida ishonarli maʼlumotlar yoʻq; ularning malay-polinez (avstronez) tillari hamda Avstraliya tillari bilan aloqadorligi tax-min qilinadi.

Dastlabki maʼlumotlar boʻyicha Papuas tillari 12 ta til guruxiga ajraladi. Ulardan eng yiriklari: Yangi Gvineya hududini qamrab oluvchi fila (yun. phyle — qabila; avstraliyalik olim S. Vurm taklif etgan ushbu termin "tillar makrooilasi" tushunchasiga toʻgʻri kela-di) — 491 tilni kamrab oladi, bu tillarda soʻzlashuvchilar 4 mln. kishiga yaqin; Gʻarbiy Papua filasi 24 tilni kamrab oladi, unda 500 mingdan or-tiq kishi soʻzlashadi; Sepik-Ramu filasi 97 tilni qamrab oladi, soʻzlashuvchilar 300 ming kishidan ortiq; Torrichelli filasi 47 tilni kamrab oladi. 120 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi; Sharqiy Papua filasi 28 tilni qam-rab oladi, 80 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi va boshqa

Papuas tillari agglyutinativ tillardan. Undosh tovushlar tizimi rivojlangan. Morfologik satxda feʼl turkumi murakkab. Ot turkumida turlanish yoʻq. Papuas tillari oʻz yozuviga ega emas, bu tillar maktablarda deyarli taʼlim-tarbiya tili hisoblanmaydi. Turli Papuas tillari uchun lotin yozuvi asosida alifbolar yaratish ishlari boshlangan.

## Manbalar
Par

**Par** — qushlar patining bir xili, pat oʻzagining juda qisqa boʻlishi, yelpigʻichining boʻlmasligi bilan boshqa patlardan farq qiladi. P.ning oʻsiqchalari pat oʻqp uchki qismida gʻuj boʻlib joylasha i Voyaga yetgan qushlarda P. qoplovchi ostida joylashgan. Ayrim q) in.uip (mas, tasqara) P.i boʻyni va boshida ochiq joylashgan. P., odatda, suvda yashovchi qushlar (gʻozsimonlar, eshkak oyoklilar)da yaxshi rivojlangan boʻlib, patlar ostida bir tekis tarqalgan (gʻozlar, oʻrdaklar, laylaklar, toʻtilar va boshqalar) yoki fakat tananing pteriliy yoki apterilii qismida toʻplangan boʻladi. Ayrim qushlar (koʻkrak tojeizlar, kaptarlar)ning voyaga yetgan davrida P. boʻlmaydi.

## Manbalar
Para...

**Para...** (yunoncha: para — yonida, yaqinida) — 1) oʻzlashma qoʻshma soʻzlar boʻlagi, biror narsaning yonida boʻlish, shuningdek, biror narsadan chetlashish, uzoqlashishni, oʻzgalikni bildiradi (mas, paramagnetizm); 2) orto-meta-para (kimyoda).

## Manbalar
Papuaslar

**Papuaslar** (malayyacha papuwa — jingalak) — xalklar guruhi, Gʻarbiy Melaneziyaning tub aholisi. Yangi Gvineya o. va Timor o.ning sharqiy qismi tub joy aholisining katta qismini umumlashgan nomi (enga, chimbu, xagen, kamano, xuli va boshqalar). Umumiy soni 4,8 mln. kishi (1987). Melaneziya irqiga mansub. Papuas tillarida soʻzlashadi. Dindorlari ajdodlar kulti, magiya va totemizmga eʼtiqod qiladi. 19-asr oxiridan missionerlar taʼsiri ostida xristianlik tarqalgan, hozirgi koʻpchilik P. rasman uni qabul qilishgan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, choʻchqachilik, baliq ovlash, qisman ovchilik. P.ni etnografik jihatdan oʻrganishga rus tadqiqotchisi N.N. Mikluxomaklay katta hissa qoʻshgan.

## Manbalar
Parabola

**Parabola** (yun. parabole – qiyos, cho-gʻishtirish, oʻxshatish) – badiiy adabiyotda ramzga moyil kinoyaviy obraz. Ramziy hikoyaga, majozga yaqin boʻlsada, ulardan farq qiladi. Baʼzan Parabolani ramz va ramzli hikoya oraligʻidagi tur deb ham yuritishadi. Ramziylikka yaqinlik Parabolaning kinoyaviy obraz si-fatidagi vazifasini susaytirmaydi. Mazmunni atroflicha keng va chuqur ifodalash imkoniyatining mavjudligi tufayli Paraboladan koʻp yozuvchilar unumli foydalanganlar: F. Kafka „Sud jarayoni“, E. Xeminguey „Chol va dengiz“, Garsia Markes „Yuz yil tanholikda“, Abe Kobo „Qumdagi xotin“ va boshqa Oʻzbek yozuvchilaridan A. Muxtor, Sh. Xolmirzayev, N. Eshonqul va boshqa oʻz asarlarida Paraboladan foydalanganlar.

## Yana qarang

* Giperbola

## Manbalar
Parabola (chiziq)

**Parabola** (yun. parabole) – 2-tartibli yassi egri chiziq; har bir nuqtasidan fokus deb ataladigan nuqta va direktrisa deb ataladigan toʻgʻri chiziqqacha masofalari teng boʻladi (rasm, a). Fokusdan oʻtib, direktrisaga tik boʻlgan FN toʻgʻri chiziq Parabolaning oʻqi, oʻq bilan Parabolaning kesishish nuqtasi uchi deyiladi. Parabola oʻz oʻqiga nisbatan simmetrik chiziq. Havo qarshiligi hisobga olinmasa, boshlangʻich tezligi vertikal boʻlmagan, erkin harakatlanayotgan jiyemning trayektoriyasi Parabola chizadi. Parabolani oʻz oʻqi atrofida aylantirib hosil qilingan sirt (aylanma paraboloid) parallel nurlarni bir nuqtaga yigʻadi va, aksincha, fokusidan tarqalayotgan nurlar paraboloiddan qaytib, parallel dasta hosil qiladi. Parabolaning bu xossasidan projektor va avtomobil faralari yasashda, quyosh energiyasini qoʻllash (konsentratorlar)da foydalaniladi.

## Yana qarang

* Giperbola
* Geometriya
* Konus kesimlari

## Manbalar
Parabioz

**Parabioz** (para... va ... bioz) — 1) tirik toʻqimaning qoʻzgʻatuvchi taʼsiriga javoban kechiradigan davriy holati. Nerv (muskul)ning oʻzgargan qismi taʼsirchanligi pasayishi tufayli beriladigan qoʻzgʻalish ritmini oʻtkazmaydigan boʻlib qoladi. P. haqidagi tushunchani rus olimi N. Ye. Vvedenskiy ishlab chiqqan. P.ning rivojlanishi bir necha fazalar orqali oʻtadi. Provizor, yaʼni tenglashtirish fazasida nerv (muskul)ning davriy impulslarni oʻtkazish xususiyati har qanday qoʻzgʻalish kuchiga nisbatan bir xilda pasaygan boʻladi. Paradoks al faza — kuchli qoʻzgʻalishlar nervning oʻzgargan qismi orqali oʻtkazilmaydi, kuchsiz qoʻzgʻalishlar esa muskullarning kuchli qisqarishiga olib keladi. T o r mozlovchi faza — nervning qoʻzgʻalishni oʻtkazish xususiyati butunlay yoʻqoladi. P. — qaytar hodisa, lekin zararlovchi omilning kuchayishi hayotiy faoliyatning butunlay izdan chiqishi va oʻlimga olib kelishi mumkin. Vvedenskiy P.ni turgʻun, yaʼni oʻzgarmas qoʻzgʻalishning oʻziga xos holati, kelayotgan qoʻzgʻalishlar toʻlqini turgʻun qoʻzgʻalishlar bilan birga qoʻshilib chuqurlashtirishi hamda nerv markazlarida qoʻzgʻalishni tormozlanishga oʻtish modeli sifatida qaragan. Zamonaviy ada-biyotlarda "P." termini, asosan, eks-tremal va patologi k vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi.

2) Bir organizmning ikkinchisi bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish maqsadida 2 ta (baʼzan 3 ta) hayvonni qon aylanish sistemasi yoki ular terisini tikib qoʻyish orqali sunʼiy birlashtirish. Tuban tuzilgan organizmlarda (boʻshliq-ichlilar, chuvalchanglarda), shuningdek, dumli suvda va quruqlikda yashovchilarda P.ni amalga oshirish ancha oson, is-siqqonli hayvonlarda bu juda mushkul.

## Manbalar
Paraboloidlar

**Paraboloidlar** — 2-tartibli yopiq boʻlmagan sirtlar. Bir parabolani ikkinchisi boʻyicha ilgarilama harakatlantirib, Paraboloid hosil qilish mumkin. Buning uchun parabolalar yotgan tekisliklar oʻzaro tik, oʻqlari parallel, birinchi parabolaning uchi ikkinchi parabola boʻylab sirpanishi kerak. Bunda parabolalar bir tomonga yoʻnalgan boʻlsa, elliptik paraboloid, turli tomonga yoʻnalgan boʻlsa. giperbolik paraboloid hosil boʻladi. Elliptik paraboloid tekislik bilan kesilsa, kesimda ellips va parabolalar; giperbolik paraboloid kesilsa, parabola, giperbola va oʻzaro kesishuvchi toʻgʻri chiziq,lar yuzaga keladi. Giperbolik paraboloidni toʻgʻri chiziqni harakatlantirib ham hosil qilish mumkin. Uning bu xossasidan meʼmorlikda foydalaniladi. 

## Yana qarang

* Geometriya
* Parabola
* Giperbola

## Manbalar
Paragangliylar

**Paragangliylar** (yunoncha: para... va gangliy) — umurtqali hayvonlar va odamning endokrin bezi. Asosan, katexol-aminlarni ishlab chiqaradi, nerv sistemasining xemoretseptorlik vazifasini bajaruvchi qoʻshimcha organi hisoblanadi. Eng kuchli P. buyrak usti bezi magʻiz moddasidan, bel va aortadagi P. sekretor xromaffin hujayralar, qoʻshimcha hujayralar (qoplama tipdagi neyrogliyalar) va biriktiruvchi toʻqimalardan tashkil topgan. Embriogenezda ular simpatik nerv sistemasi neyroblastlari bilan birga hosil boʻladi va koʻchib oʻtadi. Boshqa P. — noxromaffinlar (asosan, parasimpatik nerv sistemasi tarmoklangan joylarda), jumladan, koʻz ichidagi P., oʻpka, koʻmik, miya poʻstlogʻidagi P., karotidli P., tana va qoʻl-oyoq nervlaridagi P. hisoblanadi. Ular IX va X juft orqa miya nervining embrional asoslaridan hosil boʻladi.

P. dastlab tuban umurtqali hayvonlarda paydo boʻlgan va, asosan, retseptorlik vazifasini bajargan. Filogenezda P. asta-sekin endokrin organ sifatida shakllana boshlagan. Umurtqali hayvonlarda P. tabaqalashgan: xromaffin hujayralarning sitoplazma-tik toʻrlari tarkibida noradrenalin (noradrenotsitlar) yoki mayda fanulalarda koʻp miqdorda adrenalin (adrenotsitlar) boʻladi; noxromaffin qujayralar katexolamin boʻlmagan polipeptid gormonlarni sintezlaydi deb taxmin qilinadi. Ayrim P.da (karotidli yurak usti gangliylari) kislorod yetishmasligini seza oladigan va unga javoban sekret ajrata oladigan xusu-siyat rivojlangan. Koʻpchilik P. hujayra yoki qon tomiri devorlariga yopishib turadi yoki oʻsha joyda hosil boʻladi. P. streyesga qarshi organizm faoliyatini bir meʼyorda ushlab turish uchun barcha sistemalarni faollashtirishdan ibo-rat. Organizmda P.ning ishlab chiqarilishini xususiy va umumiy fiziologik reaksiyalar nazorat qilib turadi.

## Manbalar
Paragvay (maʼnolari)

**Paragvay**:
* Paragvay (Paraguay) — Paragvay Respublikasi (Republika de Paraguay).
* Paragvay (daryo) — Janubiy Amerikadagi dare
Paragvay (daryo)

**Paragvay** yoki **Paraguay** (, ) — Janubiy Amerikadagi daryo, Parananing oʻng irmogʻi, Braziliya va Paragvay hududlarida, ayrim qismlari Paragvay, Braziliya va Argentina oʻrtasidagi davlat chegarasidan oqadi. Uzunligi 2621&nbsp;km, xavzasiningmayd. 1,2 mln. km². Braziliya yassitogʻligining shim.-gʻar-biy qismidan boshlanib, jan.ga tomon Pantanal botqokliklari, Granchako pasttekisligi boʻylab oqadi. Daryoning kengligi oʻrta oqimida 350–600 m, quyi oqimida 1000–1500 m, chuq. 10– 20 m. Yogʻingarchilik davrida toshadi. Oʻrtacha suv sarfi Asunson shahri yonida 2940 m³/s, quyilish joyida 4000 m³/s Paragvay — Paragvayning asosiy transport yoʻli. Korumba shahrigacha kema qatnaydi, Asunson shahrigacha dengiz kemalari kira oladi. K. boʻyida Asunson, Konsepson shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Paragvaylar

**Paragvaylar** — xalq, Paragvayning asosiy aholisi (4,12 mln. kishi). Umumiy soni 4,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar. Ispan tili va guarani tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.

## Manbalar
Paragenezis

**Paragenezis** (para... va genezis), minerallar paragenezisi — hosil boʻlish sharoiti umumiyligi bilan oʻzaro bogʻliq boʻlgan va Yer poʻstida qonuniyatli birga uchraydigan minerallar. "P."terminini 1849-yil I. Breytgaupt taklif qilgan. "P." tushunchasi 1920-yillarda V. I. Vernadskiy asarlarida rivojlantirildi.

Paragenetik assotsiatsiya ni shakllantiruvchi minerallar mineral hosil boʻlishidagi davomiyligi turlicha boʻlgan vaqt ichida va har xil fizik-kimyoviy va termodinamik sharoitlarda kechuvchi birorta tabiiy jara-yonning rivojlanishi natijasida vu-judga keladi. Koʻp hollarda, minerallarning birgina paragenetik assotsiatsiyasining oʻzida birorta mi-neralning turli vaqtda hosil boʻlgan alohida boʻlaklari kuzatiladi. Turli yoshdagi bunday minerallar ularning generatsiyasi deyiladi. Kimyoviy muhit, uning geologik rivojlanishi, termodinamik sharoitlar va boshqa minerallar parageneziyasini belgilovchi muhim omillar hisoblanadi. Oʻxshash sharoitlarda vujudga kelgan minerallar paragenetik qatorlar ni hosil qiladi. Bular turli konlarda krnuniyatli takrorlanadi. Minerallarning shunday katorlariga magmatik togʻ jinslari, pegmatitlar, kimberlitlar, gidrotermal ruda tomirlari, rangli metallar rudasi konlari zona-sidagi minerallar assotsiatsiyasi misol boʻladi.

Minerallar parageneziyasi minerallar hosil boʻlishida ishtirok etuvchi elementlar paragenezisi bilan uzviy bogʻliq. P.ni oʻrganish foydali qazilmalarni izlashda katta amaliy ahamiyati bor, chunki assotsiatsiyada bir mi-neralning uchrashi yoʻldosh mineralning borligidan darak beradi.

## Manbalar
Paragneys

**Paragneys** — Yer poʻstida hosil boʻlgan metamorfik togʻ jinsi. Choʻkindi togʻ jinslari (qumtosh va gilli slanetslar) ning Yer poʻsti chuqur zonalarida metamorfizmning amfibolit fatsiyasida kayta kristallanishi natijasida hosil boʻladi. Tarkibi boshqa harakterli minerallar (andaluzit, sillimanit, disten, kordiyerit, turmalin va boshqalar) qoʻshilgan kvars va dala shpatlaridan iborat; qoʻshilgan minerallarga qarab P.ning xillari farq qilinadi. P.da giltuproq bir oz koʻp boʻladi. P. dastlabki materialiga qarab magmatik jinslarning oʻzgarishidan hosil boʻlgan ortogneyslashan farq qiladi (yana qarang Gneys).

## Manbalar
Paradizka

**Paradizka**, rayka (Malus pumila var. paradisiaca) — balandligi 2 m gacha boradigan buta yoki daraxt; past boʻyli olma turi. Vatani — Zakavkazye. Olma daraxtlari uchun pakana payvandtag sifatida foydalaniladi. Parhish qilingan nov-dalari va qalamchasidan tez koʻpayadi. Unga payvand qilingan daraxtlar pas-tak usadi (2,5–4 m), 3—4 yildan muntazam va moʻl hosil bera boshlaydi. P. tuproqning unumdorligiga talabchan, sovuqqa chidamsiz; yogʻochi va ildizi moʻrt.

## Manbalar
Paragonit

**Paragonit** (yun. paragon — aldovchi; talkka juda oʻxshash) — mineral, muskovit guruhiga mansub slyu-dalar. Kimyoviy tarkibi NaAl2[AlSi3O10] [ON, F]2. Monoklin singoniyali, yupqa plastinkasimon agregat tuzilishga ega. Qattikligi 2—2,5. Zichligi 2,7—3,0 g/sm3. Tashqi koʻrinishi muskovitdan farq qilmaydi. Slanetslar orasida uch-raydi. AQSH, Rossiya Federatsiyasi (Ural), Shveysariyada topilgan. Yirik kristallari izo-lyatorlar tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Qorjontov tizmasidagi oqtosh ikkilamchi kvarsitlari orasida ochyashil rangdagi mayda tangacha va zich agregat holatda uchraydi. G.da ish-krrlardan Na2O koʻproq. 

## Manbalar
Parad

**Parad** (frans. — parade, ispancha — parade, lotincha — rago — tayyorlayman) — 1) rasmiy bayramlar munosabati bilan qoʻshinlarning jangovar texnika bilan (qarang Qoʻshinlar paradi), fizkulturachilar (sportchilar) va boshqa jamoalarning tantanavor saf tortib oʻtishi; 2) sirk va teatrda — tomosha oldidan yoki soʻnggida sahna (arena)ga barcha qatnashchilarning umumiy chiqishi.

## Manbalar
Parallaktik uchburchak

**Parallaktik uchburchak** - sferik uchburchak. Osmon sferasitsa meridian yoyi, vertikal doyra yoyi va yoritqich bilan olam qutbini birlashtiruvchi yoyning kesishishidan xosil boʻladi.

## Manbalar
Parallaktik qurilma

**Parallaktik qurilma**, ekvatorial qurilma — teleskopning optik oʻqini olam oʻqiga parallel qilib oʻrnatishda ishlatiladigan qurilma. Bunda yoritkichlarning ogʻish burchagini koʻrsatuvchi belgilar ogʻish oʻqiga perpendikulyar oʻtka-zilgan doiraga qoʻyiladi. Teleskopii olam oʻqi atrofida soat mexanizmiga oʻxshash mexanizm aylantiradi. Hozirgi teleskoplarning koʻpchiligi Parallaktik qurilmali qilib yasaladi.

## Manbalar
Parallel toʻgʻri chiziqlar

**Parallel toʻgʻri chiziqlar** (Yevklid geometriyasida) – bir tekislikda yotib, lekin kesishmaydigan toʻgʻri chiziqlar.

## Yana qarang

* Parallel
* Geometriya

## Manbalar
Paraiba

**Paraiba** — Braziliyaning shimoli-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni - 56,6 ming km². Aholisi - 3,4 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Juan-Pesoa. Yirik sha-harlari: Kampinagrandi, Soza, San-tarita. Hududining katta qismini oʻr-qirli plato (balandligi 800–1000 m) egallagan. Atlantika okeani soxdli boʻylab kambar pasttekislik yo tadi. Iqlimi sub-ekvatorial, mavsumiy sernam iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 24—28°. Yillik yogʻin plato qismida 300–500&nbsp;mm dan, sohil qismida 1750&nbsp;mm gacha. Asosiy daryolari — Paraiba va Piranyas. Iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Dehqonchilik yetakchi oʻrin-da. Paxta, sizal, dukkakli ekinlar, makkajoʻxori, maniok, shakarqamish, sholi, tamaki, banan va boshqa ekiladi. Yovvoyi palma yongʻogʻi yigʻiladi. Kichikroq toʻqimachilik, sellyuloza-qogʻoz, sement, koʻn-teri, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Slyuda, ohaktosh, tosh tuzi olinadi. Mis rudasi, niobiy, volfram, fosforit konlari topilgan. Dengiz porti — Kabedelu.

## Manbalar
Parallaks

**Parallaks** (yun. parallaxis — ogʻish) — fazoning biror nuqtasi (mas, yoritqich — sayyora, yulduz markazidan) Yer orbitasining radiusi koʻrinadigan burchak. Parallaks yoritqich bilan Yer orasidagi masofani aniklashga imkon beradi. Agar yoritqichning Parallaksi maʼlum boʻlsa, trigonometrik formulalar yordamida uning Yerdan uzoqligini aniklash mumkin. Sutkalik Parallaks — Yer radiusi bilan osmon yoritqichi koʻri-nadigan chiziq orasidagi burchak (mas, Oy uchun sutkalik Parallaks 57’2"70, Quyosh uchun 8"80). Yillik Parallaks — Yer orbitasining katta yarim oʻqi bilan osmon yoritqichi koʻri-nadigan chiziq orasidagi burchak.

## Manbalar
Parallelepiped

**Parallelepiped** (yun. parallelos – parallel va epipedon – tekislik) – qarama-qarshi yoqlari oʻzaro parallel va teng parallelogrammlardan iborat oltiyoqlik. Parallelepipedning 8 uchi, 12 qirrasi boʻladi. Yon qirralari asos tekisligiga tik boʻlgan Parallelepiped toʻgʻri, aks holda ogʻma Parallelepiped deyiladi. Toʻgʻri Parallelepipedning yon yoklari toʻgʻri toʻrtburchaklardan iborat. Asosi toʻgʻri toʻrtburchakdan iborat Parallelepiped toʻgʻri burchakli Parallelepiped, yoklari kvadratlardan iborat Parallelepiped kub deyiladi. 

Hajm – V=a b c  \sqrt{K}\begin{align}
  K = 1 &+ 2\cos(\alpha)\cos(\beta)\cos(\gamma) \\
        &- \cos^2(\alpha) - \cos^2(\beta) - \cos^2(\gamma)
\end{align}

## Yana qarang

* Parallelogramm
* Geometriya
* Parallel
* kvadrat
* romb

## Manbalar
Parallel

**Parallel** (yunoncha: parallelos – yonida boruvchi):

1) geografiyada – Yer yuzasida ekvatorga parallel oʻtkazilgan shartli doira chizigʻi. Xarita, globuslarda gradus toʻrining asosiy tarkibiy qismi. Parallel sharq bilan gʻarbni koʻrsatadi. Ekvatordan uzoqlashgan sari Parallel qisqara boradi. Bir Parallelda yotgan barcha nuqtalarning geografik kengligi bir xil boʻladi;

2) astronomiyada – osmon sferasining kichik aylanasi; tekisligi osmon ekvatori tekisligiga parallel boʻladi. Osmon sferasining olam oʻqi atrofida koʻrinma sutkalik aylanishi natijasida osmon nuqtalari (olam qutblaridan tashqari) oʻtgan yoʻllardan iborat;

3) geometriyada – q. Parallel toʻgʻri chiziqlar.

## Yana qarang

* Parallelizm

## Manbalar
Parallelizm

**Parallelizm** **([[Adabiyotshunoslik|adabiyotshunoslikda]])** ()— poetik nutq usullaridan va tasvir vositalaridan biri hisoblanadi. P. badiiy matnning oʻzaro bogʻliq qismlaridan nutq unsurlarining oʻxshash yoki aynan bir xilda joylashuvini taqozo etadi. Unda, odatda,ikki hodisa yonma-yon (parallel) qoʻyib tasvirlanadi. Bu, tabiatdan olingan biror obraz bilan inson hayotidan olingan obrazning oʻzaro oʻxshashligini koʻrsatish misolida, shuningdek, bir-biriga oʻxshash ikki obrazning oʻzaro zid tomonlarini qiyoslash shaklida namoyon boʻlishi mumkin. Mavzusi yoki mantig'iga koʻra bir-birini takrorlamaydigan yoki toʻldiradigan ikki hodisa yonma-yon qo'yilgan hollar ham bo'ladi. P. dastlab xalq ogʻzaki ijodida keng tarqalib, so'ng badiiy adabiyotda o'zlashtirilgan. Forsiy va turkiy adabiyotshunoslikda P. mutobiqa deyilgan. O'zbek mumtoz nasrida mutobiqaning yetuk namunalari ko'p. 

## Yana qarang

* Parallel

## Manbalar
Parallelogramm

**Parallelogramm** ( - parallelos — parallel va  - gramma — chiziq) — qarama qarshi tomonlari parallel boʻlgan toʻrtburchak. Parallelogrammning qarama qarshi tomondlari tengdir. Parallelogrammning xususiy holi — kvadrat, romb. Parallelogramm dioganallari kesishish nuqtada teng ikkiga boʻlinadi, simmetriya markazi hisoblanadi. Parallelogrammning yuzi asosi a bilan balandligi **H** koʻpaytmasiga teng. 

## Yana qarang

* Geometriya
* Parallel
* kvadrat
* romb

## Manbalar
Paramagnetizm

**Paramagnetizm** (para... va magnetizm) — tashqi magnit maydoniga kiritilgan jismlarning shu maydon yoʻnalishiga moyil yoʻnalishda magnitlanish xossasi. Magnit qutbi yaqiniga joylashtirilgan har qanday paramagnit jism shu qutbga tortiladi. Tashqi magnit maydoni boʻlmagan (N=0) da paramagnetiklar magnitlanmaydi.

„Paramagnetizm“ terminini fanga M. Faradey kiritgan (1845). U ferromagnitdan boshqa barcha moddalarni magnit xossalari boʻyicha diamagnit va paramagnit moddalarga ajratgan. Paramagnetizm zarralari (atom, molekula, ion, atom yadrosi) xususiy magnit momentiga ega boʻlgan jismlar uchungina xos boʻlib, bu momentlar tashqi maydon boʻlmaganda tartibsiz, yaʼni j=0 boʻladi. Tashqi maydon boʻlganda maydon yoʻnalishida moslanadi.

Metallda xususiy magnit (spin) momentiga va elektr oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan elektronlarning mavjudligi shu metallning paramag-nit xossasini ifodalaydi. Tashqi magnit maydoni taʼsirida bu elektronlar magnit momentining yoʻnalishi maydon yoʻnalishi bilan bir xil boʻladi.

Atom yadrosi ham xususiy magnit momentiga ega. Yadro magnit momenti elektron magnit momentidan taxminan 1000-marta kichik. Atom yadrosining paramagnit qabulchanligi elektron qabulchanligidan taxminan 106-marta kichik. Paramagnit modda kuchsiz tashqi magnit maydoni taʼsirida juda kucheiz, lekin juda past (mutlaq nol gradusga yaqin) temperaturalarda, shuningdek, oʻta yuqori tashqi magnit maydoni (>105 E) taʼsirida kuchli magnitlanadi. Kucheiz maydonga paramagnit moddaning mag-nitlanganligi j maydon kuchlanganligi oʻsishi bilan quyidagi qonun boʻyicha oʻsadi: j=%ff, bunda paramagnit qabulchanligi x~ Yu~5 dan 10~3 gacha qiymatlarni oladi. Agar maydon kuchli boʻlsa, paramagnit zarrachalari magnit mo-mentlarining yoʻnalishi tashqi magnit maydoni yoʻnalishidek boʻladi (magnit toʻyinishi roʻy beradi). Oʻzgarmas kuchlanishli maydonda temperatura T ortishi bilan magnit qabulchanlik Kyuri qonuni boʻyicha kamayadi.

Turli moddalarning Paramagnetizmini oʻrganish atom, ion, molekula, yadrolarning magnit momentini, murakkab molekulalarning tuzilishini oʻrganishda, materiallarning strukturasini taxlil qilishda juda muhim.

## Yana qarang

* Ferromagnetizm
* Magnit maydon

## Manbalar
Paramaribo

**Paramaribo** — Surinam poytaxti. Surinam daryosining chap sohilida. Iqlimi subekvatorial, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 26°, avgust niki 29°. Yillik yogʻin 2250&nbsp;mm. Aholisi 213 ming kishi (2000). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Mamlakatning muhim porti (chetga boksit, yogʻoch, sha-kar, rom, sholi, sitrus mevalar chiqariladi). Oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati korxonalari; universitet, muzey, botanika bogʻi bor. Shaharga 1640-yilda indeyslar qishlogʻi oʻrnida fransuzlar tomonidan asos solingan. 1975-yildan mustaqil Surinam poytaxti.

## Manbalar
Paramach

**Paramach**, anjir goʻmma — somsa turlaridan biri. P.ning qatiqli P., oshirma P. xillari bor. Qatiqli P., tayyorlash usuli: 2 dona tuxum atalanib, 1,5 stakan qatiq, 100 g sariyogʻ yoki margarin, 2 choy qoshiq tuz, 1 choy qoshiq choy sodasi, 1&nbsp;kg chamasi un solib, yumshoq xamir qoriladi. Xa-mir bir oz tindirib qoʻyiladi. 20— 30 g li zuvalachalar yasab, qalinligi 2–3&nbsp;mm li jildlar yoyiladi. Jildga qiyma solib, oʻrtasi tangadek ochiq qoldirib, jimjima qilib tugiladi. Tovadagi qizdirilgan yogʻda past olovda avval toʻntarib (ochiq tomoni bilan), soʻngra oʻnglab qoʻyiladi, pishirish davomida P. ichiga qoshikda 1—2-marta yogʻ tomizib turiladi (qovurish uchun 0,5 kgyogʻ kerak boʻladi). Oshirma P. 0,5 l iliq sutga 1 dona tuxum, 2 choy qoshiq tuz, 100 g sariyog, 20 g xamirturush (drojji) solib yumshoq xamir qoriladi. Xamir oshgach, qatikdi P. singari tugib pishiriladi.

## Manbalar
Parametr

**Parametr** (yunoncha: parametron — oʻlchaydigan) — 1) matematik formula va ifodalarda qoʻllaniladigan kattalik. Parametr qiymatlari orqali biror toʻplam elementlari bir-biridan farqlanadi. 2) texnikada — texnologik jarayon, hodisa, tizim, texnik qurilma va boshqalarning biror xossasini ifodalaydigan kattalik. Mas, mexanik tizimlarda massa, ishqalanish koeffitsiyenti, inersiya momenti va hokazo.

## Manbalar
Parametrit

**Parametrit** (paro... va yun. metra — bachadon) — bachadon atrofidagi yogʻ toʻqimasi (kletchatka)ning yalligʻlanishi. Yiring xreil qiluvchi mikroblar (asosan, streptokokk, stafilokokk, ichak tayoqchasi) qoʻzgʻatadi. P.ga kupincha nojoʻya qilingan abort, tugʻruqning noraso kechishi tufayli jinsiy aʼzolarning zararlanishi, baʼzan qovuq hamda ichaklarning surunkali kasalliklari va boshqa sabab boʻladi. P.ningoʻtkir va surunkali shakli farq qilinadi. P.da gavda harorati koʻtariladi, et uvishib, qorin pasti ogʻriydi, bemor darmonsizlanadi. Qin orqali tekshirib infiltrat paydo boʻlganligini aniklash mumkin. Baʼzan infiltrat yiringlasa, yiring qovuqqa, toʻgʻri ichak yoki qorin boʻshligʻiga teshib utishi ham mumkin. Shuning uchun oʻtkir P.da darhol vrachga murojaat etish kerak, aks holda yiringli P. paydo boʻlib, yiring qoʻshni aʼzo va toʻqimalarga, hatto qonga oʻtishi mumkin.

P.ning oldini olish uchun asosiy abort, ayniqsa, yashirin abortdan sak,lanish, homiladorlikni toʻxtatish za-rur boʻlsa, faqat statsionar sharoitda amalga oshirish lozim. P.ning oʻtkir shaklida bemor oʻrinda yotishi tavsiya etiladi, antibiotiklar, yalligʻlanishga qarshi dorilar buyuriladi; surun-kalisida fizioterapevtik muolajalar, kurortlarda davolanish maqsadga muvofiq; yiringlash hollarida xirurgik usul qoʻllanadi.

## Manbalar
Parana

**Parana** (, ; guarani tilida — *katta daryo*) — Janubiy Amerikadagi daryo, kattaligi boʻyicha qitʼada Amazon daryosidan keyin 2-oʻrinda. Braziliya va Argentina hududlarida, qisman Argentina bilan Paragvay chegara-sidan oqadi. Uzunligi 4380&nbsp;km, havzasining maydoni 2663 ming km² (Urugvay daryosi bilan birga 2970 ming km²). Riograndi va Paranaiba daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Braziliya yassitogʻligidan boshlanadi. Paranada ostona va sharshara koʻp. Dare Parana lavali platosini kesib oʻtgach, Posadas shahri yonidan boshlab La-Plata payettekisligidan oqadi. Quyi qismida Urugvay daryosi bilan qoʻshilgach, Atlantika okeanining La-Plata qoʻltigʻi (estuariysi)ga kuyiladi. Yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlin suv davri yanvar—may oylariga toʻgʻri keladi. Quyi oqimida yillik oʻrtacha suv sarfi 17,5 ming m³/s, maksimali 30 ming m³/s. Dare yiliga okeanga 552&nbsp;km (Urugvay daryosi bilan birga 725&nbsp;km) suv, 150 mln.t gacha oqiziq keltiradi. Posadas shahrigacha kema katnaydi. Yirik GES va suv omborlari qurilgan. Parana buyida Posadas, Korriyentes, Santa-Fe, Parana, Rosario; La-Plata estuariysi sohilida BuenosAyres va Montevideo shaharlari joylashgan.

## Manbalar
Parana (maʼnolari)

**Parana**:

* Parana (guarani tilida — katta daryo) — Janubiy Amerikadagi daryo
* Parana (shahar) — Argentinaning sharqiy qismidagi shaqar, Entre-Rios provinsiyasining maʼmuriy markazi.
* Parana (shtat) — Braziliyaning jan.
Parana (shahar)

**Parana** () — Argentinaning sharqiy qismidagi shaqar, Entre-Rios provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 235,9 ming kishi (2001). Parana daryosi boʻyidagi port, dengiz kemalari ham kira oladi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Chetga kun-teri, jun, sitrus mevalar, makkajoʻxori, bugʻdoy chiqariladi. Oziqovqat, koʻn-poyabzal, sement, keramika, yogʻochsozlik va me-tallsozlik sanoati korxonalari bor. Transport jihozlari ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi. Shaharga 1730-yilda asos solingan. 1853—63 yillarda Argentina poytaxti. Universitet, rasadxona, muzeylar bor.

## Manbalar
Parana (shtat)

**Parana** () — Braziliyaning jan. qismidagi shtat. Maydoni 199,7 ming km². Axrlisi 9,5 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kuritiba shahri Yirik shaharlari — Paranagua, Ponta-Grosa, Londri-na. Hududining katta qismi pastroq platodan (balandligi 400–900 m) iborat, uning sharqiy qismini Serradu—Map tizmalari (eng baland joyi 1889 m) egallagan. Ikdimi tropik, oʻrtacha oylik temperaturalar 14—19° dan 20-25°gacha. Yillik yogʻin 1500–2000&nbsp;mm.

Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Shimoliy va shim.-gʻarbida kofe plantatsiyalari mavjud. Shuningdek, paxta, shakarqamish ekiladi, apelsin, ananas yetishtiriladi. Shtat janubida kartoshka, makkajoʻxori, bugʻdoy, arpa ekiladi. Chorvachilik rivojlangan: qoramol, qoʻy, echki, choʻchqa boqiladi. P. — muhim oʻrmonchilik rayoni: yogʻoch va sellyulozaqogʻoz sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi, rangli metall (oltin, kumush, qoʻrgʻoshin) eritiladi. Foydali qazilmalardan qoʻrgʻoshin, temir ruda-si, toshkoʻmir qazib olinadi.

## Manbalar
Paranji

**Paranji** (arab, faraji — keng koʻylak) — koʻpchilik musulmon ayollarining yopinchigʻi; chachvon bilan birga ansambl hosil qilgan. Ayollar gavdasini boshidan oyoq yashirib turishga xizmat qiladi. Bichimi keng toʻn shaklida boʻlib, yelkadan pastga tomon torayib boruvchi uzun bandagi (yengi) etakka yaqin joyda bir-biriga chatib birlashtiriladi. Ayol yuzini chachvon toʻsib turadi. Avra-astarli kilib tikiladi. Avrasi baxmal kimxob, banoras, olacha va boshqa matolardan tikilib, chetlari kashta tikib, kashtali jiyaklar tutib bezatiladi, astari chit, satindan tayyorlanadi hamda chetlariga zangori, pushti yoki sidirgʻa shoyidan adip qilinadi. Paranjining ikki yoniga (choʻntak oʻrniga) tik tushgan (25 sm uzunlikda) 2 ta jiyak tutashtirib chatiladi, jiyaklar uchidan popukchalar chiqarilgan, baʼzan qoʻngʻiroqchalar osilgan.

Paranjining oʻtmishdoshi faraji ham erkaklar, ham ayollarning yengil keng ustki kiyimi boʻlgan. Qadimgi Misrda paydo boʻlgan va boshqa Sharq mamlakatlariga tarqalgan. Markaziy Osiyoda XVI asrda ilm ahlining ustki kiyimi hisoblangan. XVI asrdan ayolni begona koʻzlardan yashiruvchi yopinchigʻiga, uzun yenglari bezak qismiga aylangan. Paranji yopinish islom shariatiga mos kelgan. XX asrdagi ijtimoiy oʻzgarishlar jarayonida (ayniqsa, 1930-yillardan boshlangan „Hujum“ harakati va boshqa tufayli) paranji deyarli urfdan qolgan.

## Manbalar
Parapsixologiya

**Parapsixologiya** (para... va psixologiya) — psixologik tadqiqot sohasi; fikrni hech qanday vositalarsiz maʼlum masofaga uzatish imkoniyati toʻgʻri-sidagi maʼlumotlarni oʻrganish bilan shugʻullanadi. Parapsixik holatlarga taallukli tasavvurlar va farazlarni oʻzida aks ettiradi, lekin ularning talqini chuqur ilmiylikka ega emas. Gʻayritabiiy ravishda u yoki bu holat va hodisalar idrok qilinishi taxmin etiladi, biroq inson tomonidan bunday axborotlarni hissiy aʼzolar orqali qabul qilinishi fanda tasdiqlanmagan. Parapsixologiyani oʻrganadigan va unga yondosh sohalar: telepatiya — fikr va his-tuy-gʻularni sezgi organlari ishiga va aqliy muhokamaga asoslanmagan holda tashqi olamdagi obyektiv voqealar xaqida maʼlumot olish; proskopiya (bashorat qilish) — kelgusidagi hodisalarni aytib berish, psixokinez — kishining tevarak-atrofdagi buyumlar-ga, ularni joyidan qoʻzgʻatishga fik-ran taʼsir etishi; parameditsina — bemor qoʻlini ushlab turib yoki fikran ishontirib, yo boʻlmasa boshqa gʻayritabiiy usullar bilan davolash; xiromantiya — qoʻl kaftiga qarab fol ochish, inson kelajagi va uning taq-diri haqida bashorat qilish; spiritizm — oʻlgan odamlarning ruxlari bilan aloqa oʻrnatish, ular bilan muloqot qilib turishga daʼvat qiluvchi gʻoya.

Parapsixologiya gʻaroyib, noyob hodisalarni 19-asr oxiridan boshlab tadqiq qila boshladi. Ammo telepatiya, tush koʻrish, gʻoyibdan yaqqol koʻrinish va ixtiyorsiz hara-katlarning ilmiy asosi ochilmagan boʻlsada, ular gipnoz, oʻta sezgirlik, insondagi noyob xotira, hisoblash qobiliyatining qonuniyatlarini tushunishga yordam berdi. Lekin hozirgacha bu xil muammolar keskin bahslarga sabab boʻlmoqda. Koʻpchilik psixologlar bu sohada tajribalarni davom ettirish maqsadga muvofiqligini inkor qilishmasa ham parapsixologlarning ilmiy asoslanmagan daʼvolari va shovshuvli fiqolariga qarshi chiqmoqdalar. P.ning sinonimi — psixotronika.

Ergash Gʻoziyev.

## Manbalar
Parasimpatik nerv sistemasi

**Parasimpatik nerv sistemasi** — vegetativ nerv sistemasining bir qismi. Parasimpatik nerv sistemasi. Oʻzi innervatsiya qiladigan aʼzolarga xilma-xil, koʻpincha, simpatik nerv sistemasi taʼsiriga qarama-qarshi taʼsir koʻrsatadi. Parasimpatik nerv sistemasi simpatik nerv sistemasi bilan birga barcha ichki organlar va bezlar faoliyatini boshqarishda qatnashadi.

## Yana qarang

* Vegetativ nerv sistemasi

## Manbalar
Paraskaridoz

**Paraskaridoz** — ot, eshak va xachirlarda uchraydigan invazion kasallik. Ingichka ichak, baʼzan oshqozonda parazitlik qiladigan Parascaris equorun nematoda qoʻzgʻatadi. Kasal hayvonlarning tezagi bilan ifloslangan yem-xashak va suv orqali yuqadi. Asosan, yosh mollar kasallanadi, kasal hayvon yoʻtaladi, burnidan suv oqadi, nafas olishi tezlashadi, tana harorati qisqa vaqt koʻtariladi, ichi qotadi yoki ketadi. Kamqonlik (anemiya) belgilari koʻrinadi; toylar oʻsishi kechikadi yoki toʻxtaydi.

Davolash: piperazin, mebenda-zol, panatur, farantel ishlatiladi.

Oldini olish: mollarni parvarishlash, boqishda veterinariyasanitariya qoidalariga rioya qilish; rejali degelmintizatsiya, yaylovlarni almashtirish va boshqa

## Manbalar
Paratireoid bezlar

**Paratireoid bezlar** (; para... va yun. thyreoides  — qalqonsimon) — qalqonsimon bez oldi bezlari; odam va hayvonlarning ichki sekretsiya aʼzolari. Ular baʼzi sut emizuvchilar (sichkrn, kalamush)da bir juft, boshkalari (it, quyon, tuya, echki)da va odamda 2 juft. Paratireoid bezlar organizmda kalsiy va fosfor almashinuvini boshqaradigan parati-reoid gormon (paratgormon) ishlab chiqaradi.

## Yana qarang

* Qalqonsimon bez
* Endokrin bezlar

## Manbalar
Paratireoid gormon

**Paratireoid gormon**, paratgormon — odam va hayvonlarning qalqonsimon bez oldi bezlarida hosil boʻladigan gormon. 1925-yilda kanadalik olim J. Kollip tomonidan buqaning qalqonsimon bezidan ajratib olingan. Suyaklardan qonga kalsiy chiqishini, buyraklardan kalsiy va fosfat ajralishini kuchaytiradi. Kimyoviy tabiatiga koʻra — polipeptid.

## Manbalar
Paratiflar

**Paratiflar** — odamda salmonellalar qoʻzgʻatadigan oʻtkir infeksion kasalliklar guruhi. Paydo boʻlishi, belgilari, davosi, oldini olish yoʻllari ich terlamata oʻxshash.

## Manbalar
Parafilyarioz

**Parafilyarioz** — ot va qoramollarda uchraydigan invazion kasallik. Hayvon terisi osti klechatkasi va muskul oʻrtasidagi biriktiruvchi toʻqimalarda parazitlik qiladigan Paraﬁ laria multipapillosa nematoda qoʻzgʻatadi. Qon soʻruvchi pashshalar orqali hayvonlarga yuqadi. Bahorda va yozda kunduzgi paytlarda hayvonning boʻyin, yelka va kuraklari atrofi terisida noʻxatdek tugunchalar paydo boʻladi, issiq faslda ulardan qon oqadi. Maʼlum muddatdan keyin qon toʻxtaydi, qotadi, qora qoʻtir boʻlib qoladi. Davolash usuli yetarli oʻrganilmagan.

Oldini olish: qon soʻruvchi pashshalar insektitsidlar purkab yoʻq qilinadi.

## Manbalar
Parafin

**Parafin** (nem. parafﬁn, lot. ragshp — oz va afﬁns — oʻxshash) — toʻyingan qattiq uglevodorodlar C18 — C35 aralashmasi. Mol. m. 300—400. Sof P. rangsiz, hidsiz, taʼmsiz modda. Qoʻlga yogʻdek unnaydi, suvda, spirtda erimaydi, koʻpgina organik erituvchilarda va mineral moylarda yaxshi eriydi. Suyuqlanish temperaturasi 45—65°C, zichligi 880– 915&nbsp;kg/m3. P., asosan, deparafinizatsiya usulida ketonlar bilan toluol aralashmasidan, moyli neft distillatlarini moysizlantirish va tozalash yoʻli bilan, shuningdek, sunʼiy usulda uglerod (I)-oksidni vodorod bilan qaytarib olinadi. Izolyasion material sifatida, yogʻochni parafinlashda, qogʻoz, toʻqimachilik, poligrafiya, koʻn, lokboʻyoq sanoatida, elektrotexnika, tibbiyotda qoʻllanadi. Yuqori yogʻ kislotalari, spirtlar, yuvuvchi va sirt faol moddalar olishda ishlatiladi (yana qarang Toʻyingan uglevodorodlar).

## Manbalar
Parafin bilan davolash

**Parafin bilan davolash**, - parafindan davo maqsadida foydalanish; asosan, applikatsiya, bogʻlov, vanna yoki maska holida qoʻllanadi.

P.bilan d.ning eng koʻp tarqalgan usullari: qizdirilgan parafin kleyonka toʻshalgan kyuvetaga quyiladi, u 52—55° gacha sovigach, kyuvetadan olib, gavdaning ogʻriyotgan qismiga qoʻyiladi, kleyonka yopib, ustidan adyol yoki koʻrpa bilan oʻraladi; shu qolatda 20— 30 min. turadi; parafin olingach, bemor issiq adyolga oʻralib, 30—40 min. dam oladi. Davo kursi 10—25-marta, kunda yoki kunora qoʻyiladi. Parafin ogʻriq qoldirish va soʻmedicine

rib olish xossasiga ega, moddalar almashinuvi, qon aylanishi, toʻqimalar oziqlanishini kuchaytiradi, chandiqlanishga yoʻl qoʻymaydi. Boʻgʻimlar, pay qini, boylam va muskullarning oʻtkir va su-runkali kasalliklarida; shikastlarda, nerv sistemasining ogʻriq bilan kechadigan kasalliklari (radikulit, ishias, nevrit, nevralgiya)sl, trofik yara, ovqat hazm qilish sistemasi kasalliklari (yara kasalligi, kolit, ga-strit)da; erkak va ayollar jinsiy aʼzolari yalligʻlanganda; quloq, burun, tomoq kasalliklari; ayrim teri kasalliklari (quruq ekzema, qizil temiratki)da, shuningdek, kosmeti-kada turli nuqsonlarni (ajin, chandik va boshqalar) yoʻqotish uchun ishlatiladi. P. bilan d. faqat vrach tavsiya etgandagi-na qoʻllanadi.

## Manbalar
Parashyut

**Parashyut** (para...  va fransuzcha *parachute* — „qulashga qarshi“) atmosferada qulayotgan obyektni havo qarshiligi yordamida sekinlashtiruvchi moslamadir. Parashutlar yengil, qattiq matodan tayyorlanadi (ipak, neylon kabi). Parashut obyekt vertikal tezligini kamida 75% ga kamaytirishi lozim, aks holda foydalanish mumkin emas. Parashutlar yordamida osmondan yerga turli yuklar, masalan, odam, ulov, oziq-ovqat, bomba, fazoviy kapsulalar tushiriladi.Yuqoridan (mas, samolyotdan) tushayotgan odam yoki yuk tezligini atmosfera qarshiligi hisobiga kamaytiradigan apparat. Leonardo da Vinchi P. gʻoyasini ilmiy asoslab bergan. 18-asrda fransuz J. Mongolfye oddiy P. bilan minoradan sakragan. Hozirgi aviatsiya P.ini Rossiyada birinchi marta G.Ye.Kotelnikov yaratgan (1911).
P. gumbaz va osma tizimlardan ibo-rat (rasm). Samolyotdan sakrash, borish qiyin boʻlgan joylarga yuk tashlash, yongʻindan muqofaza xizmatchilarini oʻrmonning yonayotgan joylariga tushirish; maxsus havo-desant qoʻshinlari va harbiy texnikani tashlash va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Shunga koʻra, qutqaruv, qoʻndiruv, tormoz va sport P.lari kabi xillarga boʻlinadi. P. pishiq matodan tayyorlanadi.

Vertolyot yoki samolyotdan sakrashda ishlatiladigan P.lar parashyutchi tomonidan tortish halqasini bevosita tortish yoʻli bilan yoki sakrovchining ishtirokisiz ochiladi. Yuk tashlat P.lari odam ishtirokisiz ochiladi. Buning uchun maxsus tizimcha boʻlib, bir uchi samolyotga, ikkinchi uchi tortish halqasiga mahkamlab qoʻyiladi. Parashyutchi samolyotdan tizimcha uzunligicha uzoklashishi bilan halqa tortila-di va P. gumbazi ochiladi. P. gumbazining yuzasi 0,01 dan bir necha ming m2 gacha boʻlishi mumkin. P.ning tushish tezligi 1–5&nbsp;m/s; 2) lift shaxtasida bosh arqon uzilib ketgan yoki tormoz ishlamay qolgan xrllarda, shuningdek, klet yoʻl qoʻyilgan tezlikdan tez tushganda uni ushlab qoluvchi kurilma.

## Manbalar
Parashyut sporti

**Parashyut sporti** - aviatsiya sporti turi. P.yeda turli uchish appa-ratlaridan (samolyot, vertolyot, planyor, dirijabl, aerostat va boshqalar) parashyutda sakraladi. Zamonaviy Parashyut sporti musobaqalari dasturiga quyidagilar kiradi: 600–1500 m balandlikdan radiusi 10 m li nishon doirasiga yakka va guruxli boʻlib sakrab yerga aniq qoʻnish; 2000 m balandlikdan yakka holda sakrab xavoda akrobatik figuralar kompleksini bajarish; 2400 m dan erkin tushish paytida estafeta tayoqchalarini uzatish va nishon doiraga aniq qoʻnish mashqi bajariladigan guruxli boʻlib kompleks sakrash; 2400–4000 m balandlikdan erkin tushishda muayyan figuralar yasab guruxli boʻlib akrobatik sakrash; yerga aniqqoʻnish; kichik kalibrli mil-tikdan otish, kross, suzishni oʻz ichiga oluvchi parashyut koʻpkurashi. Xalqaro aviatsiya federatsiyasining parashyut komissiyasi — S1R (1950-yil tuzilgan)ga 50 dan ortik, mamlakat aʼzo. 1951-yildan jahon, 1975-yildan Yevropa chem-pionatlari oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda Parashyut sporti 1934-yil vujudga kelgan. Shu yili Toshkent aeroklubi oʻz faoliyatini boshlagan edi. Oʻtgan davr mobaynida Oʻzbekistonda 12000 dan ortik, para-shyutchilar tayyorlandi. Toshkent aero-klubidan tashqari mamlakatda yana 3 ta aviatsiya sport klubi (Andijon, Zaraf-shon, Samarqand) bor. Parashyutchilarning har yili "Oq oltin" musobaqalari hamda faxriylarning anʼanaviy match uchrashuvlari oʻtkazib turiladi. 1993-yil Fargʻona shahri parashyutchilari Vena (Avstriya)da oʻtkazilgan xalqaro musobaqalarda, Oʻzbekiston terma jamoasi (T. Azizbekova, N. Trofimova, S. Richkova, T. Girdyuk, N. Skulkina) parashyut koʻpkurashi boʻyicha xalqaro musobaqalar (Volgansk shahri)da 3-oʻrinni egalladi. Oʻzbekistonlik V.Krestyannikov jahon, E. Eskanderov Yevropa chempioni unvoniga sazovor boʻlgan, A. Fasxut-dinov, A. Konisheva, L. Abduraxmonov, V. Koroteyeva va boshqa oʻzbekistonlik jahon rekordchilari hisoblanadi.

## Manbalar
Parvana

**Parvana** — oʻrtapishar xoʻraki kishmish uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Kattaqoʻrgʻon va Hishrov kishmishi navlarini chatishtirib chiqarilgan (S. A. Pogosyan, S. S. Xachatryan, E. L. Martirosyan, V. I. Yegizaryan). Bargi oʻrtacha, 5 boʻlmali, osti tuksiz. Guli 2 jinsli. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari yirik, choʻziq-tuxumsimon, sargʻimtir, gʻubor bilan qoplangan. Kurtak ochganidan keyin 140— 145 kunda, faol qarorat yigʻindisi 3290—3345° da pishib yetiladi. Tupi oʻrtacha usadi. X,osildorligi 160—170 s/ ga va undan ortiq. Kasallik va zararkunandalarga chidamli oʻrtacha, sovuqqa chidamli past. Yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz solinadi.

## Manbalar
Georgi Parvanov

**Georgi Parvanov** (1957.28.6, Sirish-chnik shahri) — Bolgariya davlat arbobi. Sofiya universitetining tarix fakultetini tugatgan (1981). Tarix fanlari doktori. Bolgariya Ijtimoiy tarix institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (1981—91), Bolgariya sotsialistax partiyasi (BSP) Oliy kengashi aʼzosi, BSP Tarix va siyosatshunoslik tadqiqotlari markazi direktori (1991—94), "Demokratax soʻllar" koalitsiyasining parlamentdagi fraksiya yetakchisi (1997—2001), 2001-yil iyun—noyabrda "Bolgariya uchun" koalitsiya fraksiyasi yetakchisi. BSP raisi oʻrinbosari, soʻng raisi (1994—2001), 2002-yil 22-yanvardan Bolgariya Respublikasi prezidenti.

## Manbalar
Parvarda

**Parvarda** — shirinlik turi. Tayyorlash usuli: shakar, oliy nav bugʻdoy uni, oʻsimlik yogʻi, limon kislotasi olinadi. Qozonga shakar va suv solib (shakar miqdoriga nisbatan suv 30—40%) qaynatiladi, qaynash 8—10 minut davom etgach, limon kislotasi qoʻshiladi, qaynash qozondagi massa namligi 3—3,5% qolguncha davom ettiriladi. Pishirish oxirida qozondagi qandolatga choʻzish stanoklarida ishlov beriladi, yaʼni yostiqcha shaklida kesiladi va 20—25° haroratda unga boʻlanib, 18—24 soatga sovitiladi. Soʻngra maxsus qutichalarga solinadi.

## Manbalar
Parvon

**Parvon**, Farvon — oʻrta asrlarda Tohariston shaharlaridan biri. Panjhir daryosi vodiysida joylashgan. 11-a.da bu yerdan Toharistonning Kobul viloyati bilan chegarasi oʻtgan. 10-asrda somoniylar davrida P.da katta va gavjum jome mas-jidi boʻlgan. P. zarbxonasida somoniylar, gʻaznaviylar, moʻgʻullar, hulokuiylar va temuriylar davrida pul zarb kilingan. P. 20-asr boshida ham oʻzining qad. nomi bilan atalgan, soʻngra Jabal as-Siroj deb atala boshlangan. Jaloliddin Manguberdining moʻgʻullar ustidan qozongan eng yorqin gʻalabasi P. yaqinida boʻlgan (qarang Parvon jangi).

## Manbalar
Parvonachi

**Parvonachi** — hukmdor farmoni va buyruqlarini bituvchi kotib. 1) Xiva xonligida qozi va inoqdan keyingi oliy darajadagi saroy mansabdori. P. mansabi saltanat uchun buyuk xizmatlari evaziga xon tomonidan inʼom tar-zida berilgan. P. vafotidan soʻng uning oʻrniga toʻgʻridan-toʻgʻri farzandi tay-inlangan, unga zardoʻz liboslar, ol-tin pichoq va tulpor ot tuhfa kilingan. 2) Buxoro xonligida P. amirning tayanchi hisoblangan oliy lavozimlardan biri, otaliq hamda devonbegidan keyingi 3mansabdor shaxs. P. amir tomonidan chiqarilgan yorlikdarni arkoni davlat hamda beklarga taqdim etgan, ayni chogʻda xonlikda yashovchi arablar ishi bilan shugʻullanish uchun masʼul hisoblangan. Yuqori mansabga tayinlangan amaldor P. takdim etgan farmonni 3 kun mobaynida oʻz sallasiga qistirib yurishi lozim boʻlgan. Amir qabulxonasida P. uchun maxsus oʻrindiq boʻlgan. P. baʼzan harbiy harakatlarda ishtirok etib, muayyan qismlarga qoʻmondonlik qilgan. 3) Qoʻqon xonligida saroy mansabi. P.lar viloyatni ham boshqarish huquqiga ega boʻlganlar. Masalan, 1844-yil Chust hokimi Rahmatulloh P. edi.

## Adabiyot
* Semyonov A., Buharskiy traktat o chinax i zvaniyax i ob obyazannostyax nositeley ix v srednevekovoy Buhare, Sovetskoye vostokovedeniye, t.5, 1948; Mirza Badi, Divan. Madjma al-arkam ("Predpisaniya fiska")(Primeri dokumentatsii v Buhare XVIII v.). Faksimile rukopisi. Vvedeniye, perevod, primechaniya i prilojeniya A.B. Vildanovoy, M., 1981; Beysembiyev T.K., "Ta’rixi Shaxruxi" kak istoricheskiy istochnik, Alma Ata, 1987.

Hamidulla Dadaboyev.

## Manbalar
Pargari

**Pargari** (fors, pargar — sirkul) —pargar yordamida naqsh yaratish usuli hamda shu usulda yaratilgan naqsh. Naqqosh usta pargar, chizgʻich yordamida kalam bilan naqsh mujassamotini chizib yaratadi. P. usuli murakkab, ustadan qunt, koʻp mehnat, handasiy shakllar hosil qilishda bilimdonlik, mahorat talab qiladi. Bezatilayotgan sirtning xom ashyosiga qarab chizib, boʻyab, oʻyib tasvir hosil qilib, zaminini oʻyib boʻrtma tasvir (relyef) qosil qilib ishlanadi. Ish jarayonida usta tayyor ulgi (andoza)dan foydalanishi yoki be-zatiladigan yuzaga oʻzi chizma chizib, keyin uni ishlashi mumkin, ishlaganda turli (iskana, nov iskana, gurzi, oʻyma qalamlar, tishli iskana kabi) asboblardan foydalanadi. P. Oʻrta Osiyo qududi (jumladan, oʻzbek va tojik xa-lk/1ari)da keng tarqalgan. Panjara, ganch oʻymakorligida, sopol va chinni idishlarni boʻyashda koʻp qoʻllaniladigan aylana naqshlar ham P. deb ataladi. Meʼmoriy qismlarda P. naqshlar yirik boʻlib, odatda, loklanmaydi; roʻzgʻor buyumlari, uy jihozlarida kichik boʻlib, pardozlanadi hamda lokla-nadi. Us t alardan T.Ayyubxoʻjayev, K..H-aydarov, S.Xoʻjayev, O.Fayzullayev va boshqa yogʻoch oʻymakorligida, Us t a Shirin, M.Usmonov va boshqa ganch oʻymakorligida P. naqshlarning jozibali namunalarini yaratgan.

## Manbalar