Elliptik galaktika

**Elliptik galaktikalar** ("E" harfi bilan belgilanadi ) hech qanday xususiyatga ega bo'lmagan sharsimon ( ellipsoidal ) tuzilishga ega boʻlgan galaktikalar sinfiga kiradi. Bu spiral, lentikulyar va tartibsiz  bilan birga Hubble tomonidan tasvirlangan to'rtta asosiy galaktika turlaridan biridir.

## Umumiy xususiyatlar
Elliptik galaktikalar lentikulyar va spiral galaktikalardan sezilarli darajada farq qiladi. Ushbu ikki turdan farqli o'laroq, ular disk shaklida emas, balki sharsimon yoki ellipsoiddir. Ulardagi gaz va chang tugadi, yulduz shakllanishi deyarli to'xtadi va shuning uchun  sariq va qizil mittilar, qizil gigantlar va oq mittilar va bu galaktikalarning o'zi qizilroq rangga ega. Galaktikalarning integral rang ko'rsatkichlari yulduzlar populyatsiyasining taxminan 10 10 yil yoshiga to'g'ri keladi va bu galaktikalarda rang gradienti kuzatiladi.

Shu sababli, elliptik galaktikalar spiral tuzilish kabi ko'rinadigan xususiyatlarga ega emas: ularning disklari ham yo'q va shuning uchun ular bir-biriga o'xshash. Boʻrtiqlar va elliptik galaktikalarning dinamik xarakteristikalari oʻxshash boʻlib, bu obʼyektlar ham xuddi shunday shaklda hosil boʻlishi haqida takliflar mavjud.

### Elliptik galaktikalar parametrlari orasidagi aloqalar
Elliptik galaktikalar uchun eng mashhur munosabatlardan biri bu Faber-Jekson munosabatlari bo'lib, u galaktikaning tezlik dispersiyasi va uning umumiy yorqinligi bilan bog'liq. Bu munosabatlar lentikulyar va spiral galaktikalarga taalluqli boʻlgan Tulli-Fisher munosabatlariga o'xshaydi.

Elliptik galaktikalar parametrlari uchun galaktikalarning asosiy tekislik deb ataladigan grafiklardagi tekislikda yotishiga olib keladigan bir nechta korrelyatsiyalar mavjud. Uning mavjudligi virial teoremadan kelib chiqadi  .

## Hajmi va shakli
Elliptik galaktikalar, nomidan ko'rinib turibdiki, ellipsoid yoki sharsimon shaklga ega. Ularning orasidagi farqlardan biri oblatenessdir: Hubble siqishni omilini hisobga olishni taklif qildi 10(1-\frac{b}{a}), qayerda a - katta va b uning ellipsining kichik yarim o'qidir. Eng yaqin butun songa yaxlitlangan bu qiymat galaktikaning pastki sinfini aniqlaydi  .

Elliptik galaktikalar tekis bo'lishdan tashqari, o'lchamlari jihatidan juda farq qilishi mumkin. Va elliptik galaktikalarning sirt yorqinligi odatda Sersic qonuni bilan yaxshi tavsiflangan bo'lsa-da, har xil massali galaktikalar turli xil Sersik parametrlarga ega va shuning uchun sirt yorqinligi profillarining shakllari bir-biridan farq qiladi  . Elliptik galaktikalar diametri 3 000 dan 700 000 gacha yoki undan ko'p yorug'lik yili va massalari 10 5 dan 10 13 gacha boʻlgan turli o'lcham va massalarda bo'ladi. Boshqa hech qanday galaktikalar parametrlarining bunchalik katta tarqalishiga ega emas

Elliptik galaktikalarda, qoida tariqasida, shaklni saqlashda asosiy rolni aylanish harakati emas, balki tezlikning tarqalishi o'ynaydi. Bu lentikulyar va elliptik galaktikalarni farqlashning usullaridan biri uchun asos bo'ladi bir xil oblatelik bilan elliptik galaktikalarda aylanish tezligi va dispersiya nisbati kamroq  .

## Shakllanishi va evolyutsiyasi

1936 yilda Xabbl galaktikalar tasnifini taklif qilganda, u galaktikalar elliptik shaklda hosil bo'ladi, keyinchalik diskka, keyin esa spiral tuzilishga ega bo'ladi, degan gipotezani ilgari surdi. Bu gipoteza noto'g'ri bo'lib chiqdi, ammo u galaktikalarning nomlanishida o'z izini qoldirdi: ular hali ham Hubble tasnifiga ko'ra erta va kech galaktikalarga bo'lingan. Galaktikalarni keyingi oʻrganish natijasida elliptik galaktikalar spiral galaktikalarga qaraganda ancha kattaroq massalar diapazonini toʻldirishi aniqlandi va 1970-yillarda galaktikalar hayoti davomida oʻz turini oʻzgartirmaydi degan gipoteza hukmronlik qila boshladi  .

Hozirgi vaqtda galaktikalar evolyutsiyasi nazariyasi, aksincha, galaktikalar spiral shaklida shakllanadi va vaqt o'tishi bilan ular tobora ko'proq bo'rtib boradi, bu ularni oldingi turlarga aylantiradi. Bundan tashqari, galaktikalarning to'qnashuvi va qo'shilishi paytida ular elliptik holga kelishi ko'rsatilgan  .

Biroq, elliptik galaktikalar spiral galaktikalardan eski deb hisoblanmaydi: ikkalasi ham taxminan 10 milliard yil avval shakllana boshlagan. Biroq, elliptik galaktikalarda yulduz shakllanishi 1 milliard yildan kamroq vaqt ichida tugaydi, spiral galaktikalarda esa deyarli bir tekis davom etadi. Shuning uchun elliptik galaktikalardagi eng massiv yulduzlar uzoq vaqtdan beri mavjud bo'lmay qolgan, spiral galaktikalarda esa ular doimo shakllanib, hozirgacha kuzatilmoqda  .

## Misollar

* Haykaltarosh yulduz turkumidagi mitti galaktika bizga eng yaqin elliptik galaktika hisoblanadi;
* M 49 - Virgo klasteridagi eng yorqin galaktika.

## Manbalar

## Havolalar
 

* elliptik galaktikalar
*