Petronas

**Petronas** – Malayziyaning Kuala Lumpur shahrida joylashgan transmilliy neft va gaz kompaniyasi. Kompaniya Malayziya davlatining 1965-yilda qabul qilingan „Kompaniyalar toʻgʻrisida“gi qonuniga muvofiq 1974-yil tashkil etilgan. Kompaniya 100 dan ortiq mamlakatda faoliyat yuritadi va Malayziyadagi barcha neft va gaz resurslariga egalik qiladi. Petronas kompaniyasi 2022-yilda eng yirik global kompaniyalar reytingi yaʼni „Fortune Global 500“ yillik roʻyxatida 216-oʻrinni egallagan. Shuningdek, u 2020-yilda „Bentley Infrastructure 500“ reytingida dunyo boʻyicha 48-oʻrinni egallagan.

Kompaniya neft va gazni qazib olish va ishlab chiqarishdan boshlab, neftni qayta ishlash, neft mahsulotlarini sotish va tarqatish, gazni qayta ishlash va suyultirish, gaz quvuri tarmogʻini boshqarish, suyultirilgan tabiiy gazni sotish, neft-kimyo mahsulotlarini ishlab chiqarish va sotish, kemasozlik, avtomobil muhandisligi kabi keng koʻlamli neft-gaz xizmatlari faoliyatlari bilan shugʻullanadi. Kompaniya Malayziya hukumati uchun katta daromad manbayi boʻlib, 2015-2020 yillarda davlat byudjetining daromadlarining 15 foizidan koʻprogʻini tashkil qilgan.
## Tarixi

1910-yilda Miri shahrida birinchi neft qudugʻi qazilgan. Bu neft qudugʻi keyinchalik „Big old women“ nomi bilan tanilgan. 1929-yilda esa Bruneyda neft topilgan. 1966-yilda qabul qilingan „Neft qazib olish toʻgʻrisida“gi qonun „Exxon“ va „Shell“ kompaniyalariga neft hududlarini oʻrganish huquqini bergan. 1960-yilning oxirida „Esso“ va „Continental Oil“ kompaniyalariga Malayziya yarimorolining sharqiy sohillaridan neft qidirish imtiyozlari berilgan. 1974-yilga kelib Malayziya xom neft ishlab chiqarish hajmi kuniga taxminan 90,000 barrel (14,000 m³) dan 99,000 barrelgacha (15,700 m³) yetgan.
## Sudandagi urush boʻyicha ayblovlar
2010-yil iyun oyida Yevropa Sudandagi neft boʻyicha koalitsiyasi (ECOS) „Toʻlanmagan qarz“ nomli hisobotini nashr etdi. Bunda Shvetsiya, Avstriya va Malayziya hukumatlariga Petronas, Fida Aziz, Lundin Petroleum va OMV kompaniyalari 1997–2003 yillarda Janubiy Sudan (oʻsha vaqtda Sudan)ning 5A blokida faoliyat olib borgan paytda urush jinoyatlari va insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir etilishida ishtirok etganliklari toʻgʻrisidagi ayblovlarni koʻrib chiqish talab qilingan. Hisobotda keltirilgan jinoyatlar orasida tinch aholi vakillariga qarshi hujumlar, boshpanalarni yoqib yuborish, mol-mulkini talon-toroj qilish, tinch aholini oʻldirish, bolalarni oʻgʻirlash, qiynoqqa solish va majburiy mehnatga jalb etish kabi holatlari qayd etilgan. Kompaniya ishtirok etgan konsorsium 5A blokida faoliyat olib borgan paytda taxminan 12,000 nafar aholi halok boʻlgan va 160,000 kishi zoʻravonlik bilan oʻz yerlari va uylaridan quvilgan, shuningdek, koʻplari majburiy ravishda koʻchirilgan. 1994 va 2003-yillarda olingan sunʼiy yoʻldosh suratlari Petronasning Sudandagi faoliyati davomida qishloq xoʻjaligi uchun moʻljallangan yerlarning hududi keskin kamayishi bilan mos kelganini koʻrsatadi.

2010-yil iyun oyida Shvetsiya xalqaro jinoyatlar boʻyicha davlat prokurori jinoyat ishi ochdi. 2016-yilda Lundin Petroleum raisi Ian Lundin va bosh direktori Aleks Shnayter tergovda gumondor ekanliklari haqida xabardor qilindi. Shvetsiya hukumati 2018-yil oktyabr oyida davlat prokuroriga ikkita yuqori darajali rahbarlarni jinoyatda ayblashga ruxsat berdi. 2018-yil 1-noyabrda Shvetsiya prokuratura boshqarmasi Lundin Petroleum AB kompaniyasiga insoniyatga qarshi jinoyatlar uchun 3,285 million SEK (taxminan 315 million yevro) miqdorida jarimaga tortilishini maʼlum qildi.

2019-yil 23-may kuni Gaagadagi Xalqaro Huquq boʻyicha Asser instituti tomonidan „Korxonalarning inson huquqlarini buzganlik uchun jinoiy javobgarlikka tortilishi: Shvetsiyadagi Lundin ishi“ konferensiyasini oʻtkazdi.
## Manbalar