Loyiha

**Loyiha** – 1) biror bino, inshootni barpo etish maqsadida yoki muayyan bir buyumni yaratishga doir tayyorlangan hujjatlar (hisob-kitoblar, chizma, maketlar) majmui. Maʼlum bir bino yoki inshootning loyihasi yakka tartibda yoki bir xil andazada boʻlishi mumkin. Hozirda turli tashkilotlarning loyiha buyurtmalarini bajaruvchi maxsus va loyihalash institutlari, kafedra va boshqa ijodiy uyushmalar mavjud (qarang Loyihalash); 2) biror hujjatning oldindan tuzishgan matni; 3) reja, moʻljal, gʻoya.

**Loyiha** – yakka tartibda yoki hamkorlikda amalga oshiriladigan, tadqiqot yoki dizaynni oʻz ichiga olgan, maʼlum bir maqsadga erishish uchun ehtiyotkorlik bilan rejalashtirilgan har qanday tashabbus.

Boshqaruv nuqtai nazaridan loyihaning muqobil koʻrinishi voqealar ketma-ketligiga asoslanadi: „belgilangan vaqt davomida va maʼlum xarajatlar va boshqa cheklovlar doirasida bajarilishi kerak boʻlgan oʻzaro bogʻliq vazifalar toʻplami“.

Loyiha vaqtinchalik ijtimoiy tizim (mehnat tizimi) boʻlishi mumkin, ehtimol vaqt cheklovlari ostida muayyan vazifalarni bajarish uchun jamoalar bilan taʼminlangan boʻladi.

Loyiha dastur boshqaruvining bir qismini tashkil qilishi mumkin yoki *maxsus* tizim sifatida ishlashi mumkin.

## Umumiy koʻrinishi
*Loyiha* soʻzi lotincha *proicere*, „harakat oldidan“ feʼlidan kelib chiqqan boʻlib, u oʻz navbatida *pro-* dan kelib chiqqan va u ustuvorlikni bildiradi (vaqt oʻtishi bilan boshqa narsadan oldin keladigan narsa (yunoncha prō) va *iacere*, „qilmoq“). Shunday qilib, „loyiha“ soʻzi dastlab „harakatdan oldin“ degan maʼnoni anglatadi.

Ingliz tili bu soʻzni dastlab qabul qilganda, u ushbu rejani amalga oshirish harakatiga emas, balki biror narsaning rejasiga ishora qildi. Loyihaga muvofiq bajarilgan narsa " obyekt " sifatida tanildi. Har bir loyiha rivojlanishning maʼlum bosqichlariga ega.

Loyihani boshqarish institutiga asoslanib, loyiha jamoalar, tashkilotlar yoki jamiyatlarda oʻzgarishlarni amalga oshirishga qaratilgan „vaqtinchalik harakat“ sifatida belgilanishi mumkin. Loyihaning natijasi odatda yangi mahsulot turi, xizmat yoki natija hisoblanadi.

## Loyihani boshqarish sohasi
Loyiha muammo, ehtiyoj, istak yoki noqulaylik manbai (masalan, binoda toʻgʻri ventilyatsiya yoʻqligi) bilan duch kelganda idrok etilgan imkoniyatdan kelib chiqqan aniq va uyushgan harakatlardan iborat. U mahsulot, xizmat, jarayon yoki baʼzi hollarda ilmiy tadqiqot kabi noyob va innovatsion mahsulotni amalga oshirishga intiladi. Har bir loyihaning boshlanishi va oxiri bor. U loyihani boshqarishning 4 ta punkti boʻyicha ishlab chiqilgan: Reja, jarayonlar, odamlar va kuch (masalan, vakolat doirasi). U uch xil cheklovlar bilan bogʻlangan boʻlib, ular kalendar, xarajatlar va sifat meʼyorlari. Ularning har biri loyihaning hayot aylanishi davomida obyektiv ravishda aniqlanishi va oʻlchanishi mumkin. Baʼzi loyihalar rasmiy hujjatlarni, natijalarni (lar) va ijobiy yoki salbiy boʻlishi mumkin boʻlgan baʼzi taʼsirlarni ishlab chiqaradi.

## Maxsus foydalanish

### Maktab va universitet
Loyiha – bu talabalar tomonidan puxta rejalashtirilgan va oʻrganiladigan individual yoki hamkorlikdagi korxona. Maktablarda, taʼlim muassasalarida va universitetlarda loyiha – bu talabaga beriladigan tadqiqot topshirigʻi boʻlib, u odatda oddiy insho topshirigʻiga qaraganda koʻproq kuch va mustaqil ishni talab qiladi. Bu talabalardan kutubxona, internet tadqiqotlari yoki empirik maʼlumotlarni toʻplash orqali faktlarni aniqlash va tahlil qilishlarini talab qiladi. Loyihadan keladigan yozma hisobot odatda dissertatsiya shaklida boʻlib, unda loyihaning boshlanishi, tahlili, topilmalari va xulosalari boʻlimlari mavjud.

### Loyiha boshqaruvi
Loyiha boshqaruvida loyiha yangi mahsulot, xizmat yoki natijani yaratish uchun qilingan vaqtinchalik harakatlardan iborat. Boshqa bir taʼrif, belgilangan biznes holatiga koʻra, bir yoki bir nechta biznes mahsulotlarini yetkazib berish maqsadida yaratilgan boshqaruv muhitidir. Loyihalarni vaqtinchalik tashkilotlar sifatida ham koʻrish mumkin.

Loyihaning maqsadlari loyiha yakunida maqsadli maqomni belgilaydi, unga erishish rejalashtirilgan foydalarga erishish uchun zarur deb hisoblanadi. Ular SMART mezonlari sifatida shakllantirilishi mumkin: Loyihalar koʻpincha boshqaruvchi guruh tomonidan boshqariladi.

* Maxsus
* Oʻlchanadigan (yoki hech boʻlmaganda baholanadigan) yutuq
* Mavjud (Yaqinda kelishilgan yoki qabul qilingan)
* Haqiqiy (tashkiliy resurslarning hozirgi holatini hisobga olgan holda)
* Vaqt (chegaralangan)

Baholash (oʻlchash) loyihaning yopilishida amalga oshiriladi. Biroq, monitoring va baholash orqali loyihaning borishini doimiy ravishda kuzatib borish kerak.

### Fuqarolik, harbiy qurilish va sanoat infratuzilmasi
Fuqarolik, harbiy va sanoat (masalan, neft va gaz) infratuzilmasida kapital loyihalar asbob-uskunalar, inshootlar va binolarni qurish va oʻrnatish boʻyicha faoliyatni nazarda tutadi. Ushbu faoliyat boshlanish va tugash sanalari aniq boʻlgan vaqtinchalik harakatlar boʻlgani uchun „loyiha“ atamasi qoʻllanadi. Ushbu faoliyat natijalari odatda yillar yoki oʻn yilliklar bilan oʻlchanadigan uzoq muddatli infratuzilma boʻlgani sababli, bu loyihalar moliyaviy buxgalteriya hisobida kapital xarajatlar sifatida hisobga olinadi va shuning uchun ular „kapital loyihalar“ deb nomlanadi.

### Kompyuter dasturi
Kompyuter dasturiy taʼminotida loyiha dasturlar, konfiguratsiya taʼriflari va tegishli maʼlumotlardan iborat boʻlishi mumkin. Misol uchun, Microsoft Visual Studioda „yechim“ loyihalar va boshqa taʼriflardan iborat.

### Davlat loyihasi
Buni „muayyan masala yoki reja atrofida birlashtirilgan davlat siyosati yoki idoralar toʻplami“ sifatida aniqlash mumkin. Shu sababli, bunday loyihalar vaqt oʻtishi bilan rivojlanayotgan ijtimoiy tuzilmalar tufayli doimiy oʻzgarish va dinamiklikni oʻz ichiga oladi. Davlat loyihalari hozirgi zamonga moslashishi kerak. Ular ijtimoiy xizmatlarga asoslangan boʻladi.

## Turlari
Loyihaga yoʻnaltirilgan faoliyatning baʼzi tahlillari harbiy uslubdagi terminologiyadan foydalangan holda – ulkan **strategik loyihalar** va ahamiyatsiz yoki tarkibiy operatsion loyihalar oʻrtasida farqlanadi:

## Misollar

* Inson genomini xaritalashtirgan inson genomi loyihasi
* Birinchi yadro qurolini yaratgan Manxetten loyihasi
* Polaris raketa loyihasi: ICBM boshqaruv tizimi
* Odamlarni Oyga qoʻndirgan Apollon dasturi
* Sovet atom bombasi loyihasi
* Sovet ekipajining oy dasturlari

## Loyihalar bilan bogʻliq mavzular

* Megaloyiha
* Dastur boshqaruvi
* Loyiha boshqaruvi
* Loyihani boshqarish instituti (PMI)
* Xalqaro loyihalarni boshqarish assotsiatsiyasi (IPMA)
* Loyihani boshqarish dasturi
* Loyihani rejalashtirish
* Kichik miqyosdagi loyihalarni boshqarish
* SHAHZODA2
* Mexanik loyiha

## Manbalar