Henri Rousseau

**Henri Julien Félix Rousseau** ( *Le Douanier* laqabli , "Bojxona xodimi"; 1844-yil 21-may, Laval, Mayen - 1910-yil 2-sentyabr, Parij ) - frantsuz rassomi, sodda san'at yoki primitivizmning eng mashhur vakillaridan biri.

## Biografiya
Henri Rousseau 1844-yil 21-mayda Laval shahrida ( Mayenne departamenti ) qalaychi oilasida tug'ilgan. O'rta maktabni tugatmasdan, u harbiy xizmatga kirdi va u yerda to'rt yil o'tdi. U otasi vafotidan keyin beva qolgan onasini moddiy ta'minlash uchun keyingi xizmatdan ozod qilingan .

1868-yilda u Parijga joylashdi va u yerda davlat xizmatida lavozim oldi. Keyingi yili u duradgorning qizi Klemens Boitardga uylandi .1871-yildan u Parijning aktsiz bo'limida soliq inspektori bo'lib ishlagan, buning uchun u "Bojxona xodimi" laqabini olgan.

U 1880-yilga kelib, rasm chizishni mustaqil ravishda o'rganishni boshladi. 1884-yilda u Luvrda rasmlarni nusxalash uchun rasmiy ruxsat oldi. U birinchi marta 1886-yilda " Mustaqillar saloni " da qatnashib, o'z asarlarini keng ommaga namoyish etdi, unda rasmiy Parij salonining uslubi va mavzusi talablariga javob bermaydigan yangi mualliflar ko'rgazmaga qo'yildi. Keyingi etti yil ichida o'z vaqtini xizmat, oila va rasm chizish o'rtasida taqsimlagan Rousso "mustaqil salon"(1884-yil 29-iyulda Parijda tashkil etilgan rassomlar uyushmasi) da 20-ga yaqin rasmlarni namoyish etdi. Biroq, bu vaqtda uning ishi jamoatchilik tomonidan deyarli e'tiborga olinmadi va tanqidchilar orasida doimiy masxaralarga sabab bo'ldi .

Roussening rafiqasi Klemens 1888-yilda uzoq davom etgan kasallikdan so'ng vafot etdi va keyingi bir necha yil ichida u qarindoshlari bilan yashashga yuborilgan bitta qizidan tashqari butun oilasini yo'qotd. 1893-yilda davlat xizmatini tark etdi, o'zini butunlay ijodiy ishlarga bag'ishladi. Ko'p o'tmay, Rousso o'z ijodining g'ayrioddiy tabiatidan hayratda qolgan iste'dodli yosh shoir Alfred Jarri bilan uchrashdi va uni *Mercure de France* avangard jurnali bilan bog'liq bo'lgan ziyolilar doirasi bilan aloqaga keltirdi. Aynan shu nashr sahifalarida Russo asarining birinchi ijobiy sharhi paydo bo'ldi.

1899-yilda u ikkinchi turmushga chiqdi, lekin 1903-yilda yana beva qoldi. U Parijning arzon okrugida kamtarona turmush tarzini olib bordi va uyda rasm chizishdan saboq bergan. Rousso asarlariga nisbatan xalq tanqidchilari tomonidan keskin o'zgarish 1905-yilda, uning "och sher" rasmlari kuz salonida Matiss, Vlaminka va Deren fovistlarining rasmlari bilan birga namoyish etilgandan so'ng sodir bo'ldi. Shundan so'ng, Roussoning bir nechta asarlari Frantsiyadagi zamonaviy san'atning etakchi dileri "Ambroise Vollard" tomonidan sotib olindi. Rassomning mashhurligi ortib borayotganidan dalolat beradiki, 1908-yilda Pablo Pikasso tomonidan uning sharafiga ko'pchilik taniqli rassomlar va tanqidchilar ishtirokida berilgan ziyofat.

Rousso 1910-yil 2-sentyabrda Parijdagi Neker kasalxonasida ( Fr. ) oyog‘idan jarohat olib, gangrenadan ( bu og'ir patologik holat bo'lib, unda to'qimalarning tez nekrozi sodir bo'ladi) vafot etdi. U Bagneux qabristonidagi umumiy qabrga dafn qilindi. 1911-yilda rassom vafotidan so'ng Mustaqillar salonida uning asarlarining retrospektivasi bo'lib o'tdi.

1947-yil 12-oktyabrda Anri Roussoning do'stlari uyushmasi tashabbusi bilan rassomning qoldiqlari o'z ona shahriga ko'chirildi va Perrin jamoat bog'iga dafn qilindi. Qabr toshining barelyefini ruminiyalik frantsuz haykaltaroshi Konstantin Brânkushi  yasagan.

## Ijodkorlik
Harbiy xizmat paytida Rousso 1862-1865-yillarda Meksikadagi frantsuz aralashuvida qatnashgan askarlar bilan tez-tez aloqada bo'lgan. Ularning bu mamlakat haqidagi hikoyalari keyinchalik ekzotiklar uchun Ilhom manbai bo'ldi va rassomning ijodiy merosida alohida o'rin egallagan tabiiy landshaftlar. Bunga 1889-yilgi Jahon ko'rgazmasi ham ta'sir qilgan bo'lishi mumkin, u yerda Senegal, Tonkin va Taiti turlari turli pavilyonlarda ko'paytirildi. Ushbu ekspozitsiya Russoda shunday taassurot qoldirdiki, u hech qachon sahnalashtirilmagan "1889-yilgi ko'rgazmaga tashrif" vodvilini yozdi . Rassomning ilhom manbalari orasida shaharning quyi tabaqalari madaniyati - taverna belgilari, yarmarka plakatlari, mashhur bosma rasmlari muhim o'rin egallagan. Rousso ko'pincha jurnal rasmlari va otkritkalardagi raqamlarni qayta chizgan.

Russoning 1886-yilda Mustaqillar salonida namoyish etilgan birinchi asari " Karnaval oqshomi " sodda san'at namunasi edi - bu rassomning keyingi barcha ishlarini tavsiflovchi uslub edi. Rasmning har bir detali chizilgan, personajlar kostyumlarining nuanslariga personajlarning o'ziga qaraganda ko'proq e'tibor va tafsilotlar berilgan, daraxt shoxlari yaxshi o'ralgan va ta'kidlangan, bulutlar aniq zich. Shunga qaramay, tuval she'riyat bilan ajralib turadi, kechki ranglar va kayfiyat nozik tarzda qo'lga kiritiladi. Bu ishdan boshlab, Rousso iste'dodli rangshunos sifatida obro'ga ega bo'ldi.

Roussoning shaxsiy yo'qotish davridagi (1880-yillarning oxiri -1890-yillarning boshlari) eng ko'zga ko'ringan ishi 1890-yilgi avtoportreti edi. Rasmda rassom qo'lida palitrasi bilan birinchi planda Parij manzarasi fonida katta aniqlik bilan tasvirlangan. Uslubning o'ziga xosligiga qaramay, puxta o'ylangan va bajarilgan bu rasm rassomning akademik portret an'analarini davom ettirishda aniq yaratilgan .

Roussoning rassom sifatida keng mashhurligining boshlanishi 1894-yilgi mustaqillar salonida taqdim etilgan va Mercure de France-da maqtovli sharhlarga ega bo'lgan "urush" rasmini taqdim etdi. Rasmning kuchli allegorik xabari ko'plab san'at ixlosmandlarini Russo oddiy manzara rassomi emasligiga ishontirdi .

Rassomning navbatdagi asosiy asari "Uxlayotgan lo'li" (1897-yil) edi. Oydin sahroda uxlayotgan ayol va uning tepasida muzlagan ulkan sher tasvirlangan kartina tasviriy turkumning lakonizmi bilan ajralib turadi. Oldingi plandagi cho'l landshaftining monotonligi faqat o'tirgan ayol figurasi yonidagi ko'za va mandolin tomonidan buziladi. Rasm uslubi qat'iy ibtidoiy, uxlayotgan ayolning tabassumli yuzi bolalar rasmlarini eslatadi, kiyimidagi chiziqlar va sherning yelkasidagi sochlar dekorativ ehtiyotkorlik bilan chizilgan va yirtqichning dumining uchi injiq tarzda egilgan. Tafsilotlarning soddaligi va tasvirning soddaligi, ammo tasvirning ekspressivligini yo'qotmaydi: rasm bir vaqtning o'zida tinchlik va tahdid tuyg'ularini, tantanali sirni va injiq tasavvurni birlashtiradi. Ushbu bosqichda avangard san'ati namoyandalari orasida muvaffaqiyat qozongan Rousso, uning badiiy texnikasi umume'tirof etilganidan keskin farq qilishini bilmas edi. O'zini akademik an'ananing vorisi deb hisoblab, u ushbu rasmni o'zining tug'ilgan shahri Laval meriga sotib olishni taklif qildi, lekin u masxara bilan rad etdi .

Frantsiyani hech qachon tark etmagan Rousso ijodidagi ekzotik mavzu 1905-yildan keyin ayniqsa sezilarli bo'ldi. Ushbu davrning tuvallarida ekzotik o'simliklarning tafsilotlarini sinchkovlik bilan ishlab chiqish ajralib turadi: har bir barg alohida chizilgan, ammo butun filialning umumiy dizayni hisobga olingan holda. Rousso tabiat bilan, shu jumladan barglarning shakli bilan yaxshiroq o'rganish uchun Parij Botanika bog'idagi o'simliklarni o'rgandi. Yorqin rangdagi qushlar shoxlar orasida uchishadi va tuvalning markazida odatda dramatik syujet ochiladi - ko'pincha yirtqich o'z o'ljasiga hujum qiladi. Ushbu mavzuning yorqin namunasi o'sha yilning kuzgi salonida namoyish etilgan "Och sher" rasmidir . Xuddi shu yo'nalishdagi boshqa mashhur asarlar "Yomg'ir o'rmonida. “Yo‘lbars va buqa jangi” (1908-yil) va “Yaguarning ot ustidagi hujumi” (1910-yil). Rassomning o'limidan biroz oldin, ushbu seriyadagi eng jasoratli rasm " Tush " yaratildi. Rasmda yalang'och ayol tasvirlangan, qip-qizil o'rmon bilan o'ralgan Viktoriya davriga oid qizil rangli divanda yonboshlab, undan fil va ikkita sher qaraydi. Orqa fonda fleytachining qorong'u figurasi ko'rinadi. Russoning o'zi bu syujetni bosh qahramonning tushi deb talqin qilgan .

Rasmlardan tashqari, Rousso dramatik asarlar ham yaratgan, ularda sodda san'at tendentsiyalari uning rasmlariga qaraganda ancha yorqinroq edi. U musiqada ham o'zini sinab ko'rdi, lekin haqiqatan ham faqat rassom sifatida muvaffaqiyatga erishdi . Rousso rasmlarining "gallyusinatsion" realizmi keyinchalik syurrealistlar uchun ilhom manbai bo'ldi  (jumladan, Pol Delvaux va Maks Ernst ) va ekspressionist Vasiliy Kandinskiy ham 1912-yilda uning ishini yuqori baholadi .

## Galereya

Fayl:Henri-Julien-Félix_Rousseau,_French_-_Carnival_Evening_-_Google_Art_Project.jpg|link=Файл:Henri-Julien-Félix_Rousseau,_French_-_Carnival_Evening_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Карнавальный вечер, 1886| Karnaval oqshomi, 1886-yil
Fayl:Henri_Rousseau_001.jpg|link=Файл:Henri_Rousseau_001.jpg|alt=Прогулка по лесу, 1886—1890| O'rmonda sayr, 1886-1890-yilar
Fayl:La_muse_inspirant_le_poète.jpg|link=Файл:La_muse_inspirant_le_poète.jpg|alt=Муза, вдохновляющая поэта, 1909| Shoirni ilhomlantirgan musa, 1909-yil
Fayl:Surprised-Rousseau.jpg|link=Файл:Surprised-Rousseau.jpg|alt=Нападение в джунглях, 1891| Jungle hujumi, 1891-yil
Fayl:Henri_Rousseau_-_La_Bohémienne_endormie_-_Google_Art_Project.jpg|link=Файл:Henri_Rousseau_-_La_Bohémienne_endormie_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Спящая цыганка, 1897| Uxlayotgan lo'li, 1897-yil
Fayl:Henri_Rousseau,_known_as_le_Douanier_-_The_Snake_Charmer_-_Google_Art_Project.jpg|link=Файл:Henri_Rousseau,_known_as_le_Douanier_-_The_Snake_Charmer_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Заклинательница змей, 1907| Maftunkor ilon, 1907-yil


## Hujjatli Filmlar

* 2016 - "Bojxona xodimi Rousso" yoki "Primitivizmning tug'ilishi" / Le douanier Rousseau, ou l'éclosion moderne (rej. Nikolas Autheman)

## Badiiy filmlar

* 2018-yil, "Daho" teleseriali, 2-mavsum, 6-qism. Epizodda Pablo Pikassoning Henri Rousseau bilan tanishuvi tasvirlangan. Serial syujetiga ko‘ra, Pikasso Fransiyada bo‘lganida Roussoning rasmini savdogarning do‘konida ko‘rgan va uni atigi 5-frankga sotib olgan. Keyinchalik u voqelikni ibtidoiy tasvirlash uslubi tufayli jamiyatda hech kim qabul qilmagan rassom sharafiga ziyofat uyushtirdi.

## Manbalar