open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Suvor

**Suvor**, Suvar - Volga-Kama Bulgʻoriyasidagi shahar. 9-asrda barpo etilgan; yozma manbalarda 10-asrdan qayd qilingan. Istaxriy va Muqaddasiylar suvor elati haqida xabar berganlar. S. shahar harobasi Tatariston Respublikasidagi Kuznechixa qishlogʻi yaqinida (Volganing chap irmogʻi Utka daryosining yuqori oqimi boʻyida) joylashgan. S.ning katta rabodi boʻlib, shahar atrofi mudofaa xandaklari va toʻsinxodalar bilan oʻralgan edi. 1933—37 yillarda A. P. Smirnov rahbarligida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Sdan turar joy (paxsa va toʻsinlardan ishlangan) qoddiqlari, gʻishtin saroy (yashil va koʻk koshin parchalari bilan qoplangan), don ombori, sopol buyumlar, qurolaslaha, bezak buyumlari topilgan. S.da xunarmandchilik va savdo (Eron, Xorazm, Vizantiya, Rus, Gruziya bilan) taraqqiy etgan. Tanga zarb qilingan (10-asr). Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan ham shugʻullangan. S. 10—12-asrlarda ravnaq topgan. 14-asr oxirida tanazzulga uchrab, tashlandiq holga kelgan. Ayrim olimlar (A.P.Kovalevskiy, V. F. Kaxovskiy) "chuvash" etnonimi "suvar"ning oʻzgargan shakli deb hisoblaydilar.
Aleksandr Suvorov

**Aleksandr Vasilyevich Suvorov** (1729.13.11, Moskva 1800.6.5, Peterburg) — rus sarkardasi, generalissimus (1799). Dvoryan oilasida tugilgan. Otasi — Vasiliy Ivanovich (1705—75) general, senator va generalgubernator l boʻlgan. Harbiy xizmatni kaprallikdan boshlagan (1748). 1774-yil avgustda u Ye. I. Pugachyov boshchiligidagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun Uralga yuborilgan. Yetti yiyalik urush qatnashchisi, rus turk urushlari (1768 —74 va 1787—91) da bir necha gʻalabaga erishgan va Izmail qalʼasini qattiq hujum bilan egallagan (1790). Polsha qoʻzgʻoloni (1794)ni bostirgan qoʻshinlarga qoʻmondonlik qilgan. Pavel I taxtga chiqqandan soʻng armiyada S. nazariyasiga zid boʻlgan pruss harbiy ustavlari, formasi va tartibi joriy qilingan. 1797Y. S. isteʼfoga chiqarilgan. 1798-yil Rossiya fransuzlarga qarshi ittifoqqa qoʻshiladi. Avstriya hukumati Pavel I oldiga S.ni Italiyadagi ittifoqchi qoʻshinlarga bosh qoʻmondon etib tayinlash masalasini qoʻyadi. Pavel I noiloj rozi boʻladi. 1799-yilda Adda va Trebbiya daryolari boʻyida va Novi sh. yaqinida fransuz qoʻshinlarini tormor keltirib, Italiya va Shveysariyaga qilingan harbiy yurishlarni muvaffaqiyat bilan yakunlagan, soʻngra Shveysariya Alpidan oshib oʻtib, qurshovdan chiqib ketgan. S. "Polktuzish", "Gʻalaba ilmi" kabi harbiynazariy asarlar muallifi. Urush olib borish, jang qilish usullari, qoʻshinni tarbiyalash va oʻqitish masalalari haqida oʻz davriga nisbatan ancha original va ilgʻor fikrlar sistemasini yaratgan. S. strategiyasi hujumkor harakterda boʻlib, dushmanni jang maydonida butunlay tormor qilishni asosiy maqsad qilib koʻygan. Kolonnalar va yoyiq saf taktikasini rivojlantirgan, aqidaparastlik va eskilikka qarshi kurashgan. Sobiq SSSRda 1942-yil 29 iyulda Suvorov ordeni taʼsis etilgan va 1943-yil 21 avgustda Suvorov bilim yurtlari tashkil etilgan. Moskva, Sankt-Peterburg, Ochakov, Izmail, Kiyev va boshqa shaharlarda muzeylar ochilgan va haykallari oʻrnatilgan. Bir qancha aholi punktlari S. nomi bilan atalgan.

## Manbalar
Suvogʻriq

**Suvogʻriq**, suauru, tripanosomozlar — tuya, ot, eshak, xachir va boshqa uy hayvonlari hamda yovvoyi hayvonlarda uchraydigan surunkali invazion kasallik. Kasallikni Trupanosoma turkumiga mansub sodda xivchinlilar qoʻzgʻatadi, asosan, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Suv havzalari bor joylarda (shuning uchun S. deb atalgan) qon soʻruvchi hasharotlar (chivin va soʻna) orqali kasal hayvonlardan yuqadi. Inkubatsiya davri 12—20 kun. Tripanosomalar hayvon qonining zardobi (plazmasi)da parazitlik qiladi va oʻzidan zaharli modda (tripanotoksin) chiqarib, organizmning hamma aʼzolarini, birinchi navbatda, nerv sistemasini zaharlaydi. Kasal hayvonning tana harorati koʻtarilib, nerv tugunchalari kattalashadi, ozadi, kamqonlik paydo boʻladi, koʻzi va terisi zararlanadi, koʻpincha oʻladi.

Davolash: qonga (venaga) naganin, antritsid, samorin, berinil va boshqa antigelmentiklar yuboriladi.

Oldini olish: qon soʻruvchi hasharotlar yoʻq qilinadi, sogʻlom hayvonlar qoniga antigelmintiklar yuboriladi.
Suvsarlar

**Suvsarlar– [[yirtqichlar]] [[turkum]]iga mansub [[sut emizuvchilar]] [[oila (biologiya)|oila]]si. [[Gavda]]si choʻziq, egiluvchan, [[oyoq]]lari kalta va 5 [[barmoq]]li, [[tirnoq]]lari ichiga tortilmaydi. Ayrim [[tur (biologiya)|tur]]larida barmoqlari orasiga parda tortilgan; dengiz qunduzining orqa oyoqlari eshkakka aylangan. Suvsarlar – tovonda va yarim tovonda harakatlanuvchi hayvonlar. Yungi qalin va yumshoq. Koʻpchilik suvsarlar yilda 2 marta tullaydi.** Anal bezlari oʻtkir hidli suyuqlik ishlab chiqaradi. Suvsarlar sistematikasi aniq ishlab chiqilmagan. Odatda, 64 tur, 24 uru/ga ajratiladi. Oʻzbekistonda 9 turi (qunduz, asalxoʻr, boʻrsiq, togʻ suvsari, olakoʻzan, qora latcha, oq latcha, sassiqkoʻzan, amerika norkasi) uchraydi. Har xil biotoplar (suv, quruqlik)da yashaydi; in kovlaydi yoki boshqa hayvonlar qazigan inlardan foydalanadi. Amerika norkasi iqlimlashtirilgan, asosan, maxsus moʻynachilik fermalarida boqiladi. Koʻpchilik suvsarlar etxoʻr hayvonlar; zararkunanda kemiruvchilarni qirib foyda keltiradi. Suvsarlar qimmatli moʻynasi uchun ovlanadi, bir qancha turlari moʻynachilik fermalarida boqiladi. Koʻpchilik turlari soni keskin kamayib ketganligi sababli Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.
Suvsiztov tizmasi

**Suvsiztov tizmasi** - Hisor tizmasining janubiy tarmoklaridan biri. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Shimoli-sharqda Sherobod daryosi uni Boysun tizmasidan ajratib turadi, janubi-gʻarbda Koʻxitang tizmasining janubiy etaklariga qadar choʻzilgan. Eng baland joyi 2127 m. Suvayirgʻich qismi, asosan, tekislangan yuzalardan iborat. Uning janubi-sharqiy yon bagʻri Sherobod daryosi vodiysiga tik tushgan. Yuqori yura davri ohaktoshlari, gips va tuzlarida karst relyef shakllari (voronka, botiq, quduq, gʻor va koʻllar) keng tarqalgan. Tektonik jihatdan tizma antiklinal struktura, paleogen, yura, boʻr davri ohaktoshlari, mergel, gips, gil, qumtosh, konglomerat, gipstuzlardan tashkil topgan. Iklimi keskin kontinental. Yilning oʻrtacha kup yillik temperaturasi 10—12°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0,5—G, iyulniki 25° gacha. Yillik yogʻin 450–500&nbsp;mm. Koʻp qismi ohaktoshlardan tashkil topganligi sababli yer usti oqar suvlari kam, biroq uning yon bagʻri va etaklaridan koʻplab sersuv karst buloklari chiqadi. Boʻz tuproklar tarqalgan. Oʻsimliklardan, asosan, efemer va efemeroidlar usadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.
Suvsuvli reaktor

**Suvsuvli reaktor** - zanjir yadro boʻlinish reaksiyasini amalga oshiruvchi neytronlarni sekinlatkich va issiqlik eltuvchi sifatida suvdan foydalaniladigan yadro reaktori; issiqlik reaktorinkj bir turi. U issiklik ajratuvchi elementlar joilashtiriladigan faol zonali, suv bilan toʻldirilgan silindrik korpusdan iborat. Suvsuvli reaktor r.da yadro yoqilgʻisi sifatida 235U izotopi bilan boyitilgan (2—5%) uran (P)oksididan foydalaniladi.

Suvsuvli reaktorr.ning energetik va tadqiqot olib boriladigan xillari bor. Baʼzi energetik Suvsuvli reaktor r.lar (rasmga q.) suvni majburan sirkulyasiya qilish oqibatida ishlaydi; bunda suvning temperaturasi kaynash temperaturasidan past boʻladi. Bunday Suvsuvli reaktorr.da suv buggeneratorga oʻtadi, u yerda issiklikni ikkinchi (bugʻturbinali) konturdagi suvga uzatib soviydi. Shuningdek, suvi faol zonasida qaynaydigan va reaktorning oʻzida yoki undan tashqarida bugʻni separatlaydigan energetik Suvsuvli reaktorr.lar ham bor. Bugʻ bunday reaktordan toʻgʻridantoʻfi turSuvi bosim ostida boʻlgai suvsuvli reaktor. Gʻ — issiklik ajratuvchi elementi boʻlgan faol zona; 2 — korpus (issiklik eltuvchilarning kirishi va chiqishi strelka bilan koʻrsatilgan).binagaoʻtadi. Suvsuvli reaktor kichik gabaritli, sodda va uni ishlatishda ishonchli, uning solishtirma quvvati yuqori. Yuqori quvvatli Suvsuvli reaktorr.lar atom elektrstansiyalarda qoʻllanadi. Kichik quvvat g. li (100150 MVt li) Suvsuvli reaktorr.lardan kemalarda va Kuchma energetik qurilmalarda foydalaniladi. Ommaviy ishlab chiqariladigan Suvsuvli reaktorr.ning quvvati 440 va 1000 MVt.
Suvora

**Suvora** (fors. — otliq) — 1) Shashmaqomning Buzruk maqomi asosida yaratilgan kuy va ashulalar. S.ning ashula yoʻli oddiy 2/4 takt oʻlchovidagi doira usulida ijro etiladi. S.ning yana 3 xili (S.1, 2, 3) mashhur cholgʻu kuylaridir. S.1 Buxoro Irogʻidagi soqiynomanutt varianti boʻlib, unda "Zebo pari" avji tushirib qoldirilgan. Uning 2 va 3kismlari 6/8 va 3/4 oʻlchovlaridagi usullar joʻrligida ijro etiladi. 2 va 3 S.lar surnay yoʻllaridandir; 2) Xorazmda mashhur boʻlgan maqom ashula yoʻllari va mumtoz ashulalar turkumi. Maqomlarda asosiy shoʻʼbalardan keyin oʻrin olgan S.lar 13/4 oʻlchovidagi murakkab usullarga asoslangan. Shuningdek, oddiyroq (6/8, 3/4, 3/8) takt oʻlchovidagi (keksa ustozlar aytishicha — otning yoʻrgʻa yurishidan hosil boʻlgan ritmik tuzilmaga asoslangan) murakkab shaklli S. ashula yoʻllari ham xalq orasida keng tarqalgan. Ular 7 ta yirik ashula turkumlariga birlashgan boʻlib, har bittasida 2 tadan Savt va Ufarlar mavjud: "S." ("Tani" yoki "Ona S"), "Chapandozi S." ("Tojik S"), "Yakparda S", "Xushparda S", "Qajhang S", K. Otaniyozov yaratgan "VI—S." va H. Boltayev ijodiga mansub "Qorchmoniy S."lar. S.lar sheʼriy matnida koʻproq tasavvuf mavzuidagi muhammaslar qoʻllangan. Xorazmda xonandalarning ijodiy musobaqa (diyralishma)lari S. ijrosiga asoslangan. Polvon Duzchi, Sheroziy, H. Boltayev, K. Otaniyozov, J.Sultanov, R. Jumaniyozov, F. Davletov va boshqa Slarning moxir ijrochilaridir. S. yoʻllaridan M. Yusupov, A. Otajonov, S. Hayitboyev kabi kompozitorlar foydalanishgan.

## Adabiyot
* Harratov M., Xorazm musiqiy tarixchasi (2 nashri), T., 1998; Matyoqub o v O., Maqomot, T., 2004.

Bopgir Mashyoqubov.
Suvchechak

**Suvchechak** — oʻtkir yuqumli kasallik; temperatura koʻtarilishi, teri hamda shilliq qavatlarga serozli pufakchalartoshishi bilan kechadi. Filtrlanuvchi viruslar qoʻzgʻatadi. Koʻpincha 10 yoshgacha boʻlgan bolalarda uchraydi. Viruslar bemor yoʻtalganda, gapirganda, aksa urganda havo orqali sogʻ odamga oʻtadi. Suvchechak bilann ogʻrigan bola takror ogʻrimasligi mumkin. Inkubatsion davri 10—21 kun (koʻpincha 14 kun). Dastlab bolaning darmoni quriydi, temperaturasi 39—39,5° gacha koʻtariladi, yuziga, tanasining turli qismlariga toshma toshib, keyinchalik pufakchalarga aylanadi. Pufakchalar tiniq suyuklikka toʻla boʻlib, atrofi qizarib turadi. Ular aksari boshning sochli qismi, yuz, badan va oyoq-qoʻlga tarqaladi. Keyinchalik pufakchalar yorilib oʻrnida poʻst hosil boʻladi, 1—3 haftadan keyin poʻstlar tushib ketadi, oʻrnida chandiq qolmaydi.

Suvchechak toshmasi badanning hamma qismiga bir vaqtda emas, balki 1—2 kun oralatib toshadi. Baʼzan ular ogʻiz, tomoq, burun-halqum shilliq pardasiga ham toshishi mumkin. Har gal toshma toshishi oldidan bemor isitmalaydi, toshmalar qurib bitgach, harorat normallashadi.

S asoratlari kam kuzatiladi. Suvchechak toshmalari koʻz muguz pardasida boʻlsa, keratit, tomoqda boʻlsa, laringit, zaifroq bolalarda — asbsess, zotiljam, limfadenit, otit, saramas, flegmona paydo boʻlishi mumkin.

Bemor koʻpincha uyda vrach nazoratida davolanadi. Bola qashinib, terisini tirnab yubormasligi uchun tirnogʻini olib turish, qoʻlini doim tozalab yuvib qoʻyish zarur. Toshmalarga kaliy permanganat eritmasi yoki brilliant koʻki surtiladi; ogʻzini dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan chayib turish tavsiya etiladi. Suvchechak juda yuqumli, shuning uchun bemor bolani alohidalab qoʻyish lozim.

## Manbalar

## Havolalar
Suvchi

**Suvchi** — suv tashib beruvchi maxsus kasb. S.lar suv manbalaridan xonadonlar, guzarlar, choyxonalar va karvonsaroylarga suv tashib berib tirikchilik oʻtkazishgan. S.lar Oʻrta Osiyoning suv tanqis ayrim shaharlarida, mas, Buxoro amirligi va Xiva xonligida 20-asr boshlariga qadar mavjud edi. Xiva xonligi saroyida shunday lavozim boʻlgan, Buxoroda esa, S.ni meshkobchi deb atashgan. Shaharlarning suvdan foydalanish (vodoprovod) shoxobchalari bilan taʼminlanishi natijasida S.ga ehtiyoj qolmagan.
Suvoʻtlar

Suvoʻtlar dunyochasi; sodda tuzilgan, asosan, suvli muhitda oʻsadi. *Suvoʻtlar* bir hujayrali mikroskopik kattalikda koloniya boʻlib yashaydigan, koʻp hujayrali va uzunligi 60 m gacha boʻlgan turlarni oʻz ichiga oladi. Ayrim turlarida toʻqimalar rivojlangan. Tanasining hujayralari ixtisoslashmagan, oʻtkazuvchi toʻqimalari rivojlanmagan. Rizoidlari substratga yopishish uchun xizmat qiladi. Koʻkyashil va proxlorofit Suvoʻtlar — prokariotlar; ularni, odatda, mustaqil guruh sifatida sianobakteriyalarga, evglenasimon Suvoʻtlarni koʻpincha bir hujayrali hayvonlarga (xivchini boʻlishi, ayrim turlarining golozoy oziqlanishi tufayli) kiritiladi. Eukariot S hujayrasi xloroplastlari (xromatoforlari)da pirenoid, harakatchan Suvoʻtlarda xivchin, baʼzan koʻzcha, qisqaruvchi vakuola boʻladi. Koʻpchiligi avtotrof, bir qancha turlari geterotrof va golozoy oziqlanadi. Suvoʻtlarning bir qismi geterotrof, jumladan, parazit oziqlanishga oʻtgan. Vegetativ, jinssiz va jinsiy (gologamiya, izogamiya, anizogamiya, oogamiya) koʻpayadi. Suvoʻtlar zoosporalar hosil qilib koʻpayishi bilan yuksak oʻsimliklardan farq qiladi.

Biokimyoviy xususiyati (pigmenti, hujayra qobigʻi tarkibi, zaxira oziq moddalar xili)ga va gʻujayrasining submikroskopik tuzilishiga binoan, Suvoʻtlar 10 boʻlim; koʻkyashil, qizil, tillarang, diatom, dinofit, qoʻngʻir, sariqyashil, evglenasimon, yashil, harasimonlarga ajratiladi. 41000 dan ortiq turi maʼlum. Dengizlarda qirgʻoqdan boshlab 200 m gacha va undan ham chuqurroqda, chuchuk va oʻta shoʻrlangan suv havzalari, qaynoq buloqlar, tuproqda, jumladan, togʻ va dashtlarda uchraydi. Xivchinli davrga ega boʻlgan Suvoʻtlar 2 guruhga boʻlinadi: a va v xlorofillga ega boʻlgan yashil Suvoʻtlar (evglenasimonlar, yashil S, harasimonlar) hamda v xlorofillsiz, lekin koʻpincha s xlorofillga ega boʻlgan sariqqoʻngʻir Suvoʻtlar (tillarang, diatom, sariqyashil S). Suvoʻtlarning har xil boʻlimlari turli xil bir xujayrali organizmlardan mustaqil holda kelib chiqqanligi taxmin qilinadi.

Suvoʻtlar biosferada organik moddalarni ilk bor hosil qiluvchi organizmlar sifatida juda katta ahamiyatga ega; okeanlarda Si biomassasi 1,7 mlrd. t ga yaqin (1 yilda 550,2 mlrd. t). Suvoʻtlar 1 ga suv yuzasiga nisbatan 1,3—2,0 t quruq *biomassa* hosil qiladi.

Yer atmosferasida erkin kislorodning paydo boʻlishi ham Suvoʻtlar bilan bogʻliq. Suvoʻtlar eng qad. organizmlar boʻlib, ulardan boshqa oʻsimliklar kelib chiqqan. Koʻpchilik bir xujayrali Suvoʻtlar zamburugʻlar bilan simbioz yashashi tufayli lishayniklar xrsil boʻlgan (qarang Lishayniklar). Suvoʻtlarning Yer yuzidagi geokimyoviy ahamiyati kalsiy va kremniyning tabiatda aylanishi (diatom Suvoʻtlar qoldiqlari) bilan bogʻliq. Yirik Suvoʻtlar ovqat uchun ishlatiladi, chorva ozigʻi sifatida qoʻllanadi va tibbiyotda alginatlar, yod va mikrobiologiya sanoati uchun zarur boʻlgan agaragar olinadi. Laminariya, makrotsista, porfira va boshqa Suvoʻtlar dengizlarda maxsus koʻpaytiriladi (qarang: Akvakuloʻpura), Koʻpchilik Suvoʻtlardan oqova suvlarni biologik tozalash va suv havzalarining ifloslanishini aniqlashda bioindikator sifatida foydalaniladi. Sni oʻrganuvchi fan — *algologiya* deyiladi.

Oʻktam Pratov.

## Manba  lar
Suvhilol

**Suvhilol** (Bolboschoenus Palla.) — hiloldoshlarga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi, tuganak ildizpoyali begona oʻt. Oʻzbekistonda dengiz boʻyi Si (V. martinucus) va yassipoya S. (V. planiculmis) oʻsadi. Poyasi tik, boʻyi 50—100 sm. Barglari keng tasmasimon. Gullari toʻq jigarrang, bandsiz yoki kalta bandli, murakkab soyabonsimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi uch qirrali yongʻoqcha. May—oktabrda gullaydi va mevalaydi. Yirik tuganakli ildizpoyasi yer bagʻirlab oʻsadi. Tuganaklari, ildizpoyasi, urugʻidan koʻpayadi. Urug nihollari hamda tuganakli poyalari aprel—iyunda koʻkaradi. Oʻrta Osiyoda sholiga katta zarar keltiradi. Beda, sugʻoriladigan don ekinlari orasida, botqoqliklarda ham uchraydi. Asosan, sugʻorish shoxobchalari boʻylarida usadi.

Kurash choralari: agrotexnika hamda kimyoviy tadbirlarni uygʻunliqda qoʻllash, ekinzorlarga gerbitsidlar purkash, tuganak hosil boʻlish davrida reglon (1—3 kg/ga) bilan dorilash.
Sud ajrimi

**Sud ajrimi** (OʻzRda) - jinoyat ishini koʻrish paytida 1-instansiya sudi chiqaradigan hukmdan boshqa sud qarori. Sud ajrimi chiqarish tartibi hal qilinayotgan masalaning harakteriga bogʻliq. Ishni qoʻshimcha tergov oʻtkazish uchun prokurorga yuborish, yangi ayblov boʻyicha yoxud yangi shaxsga nisbatan ish qoʻzgʻatish, ishni tugatish yoki toʻxtatish, ehtiyot chorasini tanlash, oʻzgartirish yoki bekor qilish, rad etish toʻgʻrisidagi ajrimlar, shuningdek, xususiy ajrimlar sud tomonidan alohida xonada (maslahatxonada) chiqariladi. Bu ajrimlar alohida xujjatlar tarzida rasmiylashtiriladi va sud tomonidan imzolanadi. Boshqa barcha ajrimlar sudning xohishi bilan yuqorida koʻrsatilgan tartibda yoki oʻz joyida chiqarilib bu ajrim sud majlisining bayonnomasiga yozib qoʻyiladi. Sud muhokamasi vaqtida sudning chiqargan har bir ajrimi darhol eʼlon qilinishi kerak.

Fuqarolik va xoʻjalik protsessida 1-instansiya sudi chiqargan Sud ajrimi ishni mazmunan hal qilmaydi, lekin uni oʻz vaqtida, toʻgʻri hal etish maqsadida qabul qilinadi. Sud ajrimi maslahatxonada, murakkab boʻlmagan masalalar boʻyicha esa, bevosita sud majlisi chogʻida kengashib, qabul qilinishi mumkin. Bunda chiqarilgan Sud ajrimi sud majlisi bayonnomasiga kiritiladi va darhol eʼlon qilinadi.

Davlat organlari, korxona, muassasa, tashkilot, jamoat birlashmalari yoki mansabdor shaxslarning ish yuzasidan aniqlangan qonunga xilof holatlarga eʼtiborlarini jalb qilish zarur boʻlsa, jinoyat sodir etilishiga olib kelgan sabab va sharoitlarni koʻrsatib, ularni bartaraf qilish choralarini koʻrish toʻgʻrisida sud xususiy ajrim chiqarishga haqlidir.

Sud ajrimini yuqori bosqich sudi (sud rayosatidan tashqari) yuqori instansiya sudlarining hukm, ajrim va qarorlarini apellyasiya, kassatsiya va nazorat tartibida koʻrib chiqib qabul etadi va sud zalida darhol eʼlon qiladi.
Sud ballistikasi

**Sud ballistikasi** - oʻq otar qurol va oʻqdorilar hamda ular qoldirgan izlarni topish va tadqiq qilish usullari bilan shugʻullanuvchi kimyoviy va fizikaviy usullarga asoslangan kriminalistik taʼlimot. Sud ballistikasi oʻq izlari, oʻq uzilgan joy hamda oʻqning uchib oʻtgan masofasi, yoʻnalishi, qurol turi, uning xususiy belgilari va boshqalarni aniqlaydi.
Sud nazorati

**Sud nazorati** (OʻzRda) - quyi sudlar chiqargan qarorlarning yuqori sudlar tomonidan tekshirilishi. Sud qarorlari asosli, qonuniy va adolatli boʻlmasa, shu jumladan, ish boʻyicha yangi holatlar ochilgan boʻlsa, Sud nazorati tartibida oʻzgartiriladi va bekor qiladi.
Sud ijrochisi

**Sud ijrochisi** (OʻzRda) - fukarolik va xoʻjalik ishlari boʻyicha sudlarning hal qiluv qarorlari, ajrim va boshqa qarorlarini, jinoyat ishlari boʻyicha hukm, qaror va ajrimlarining mulkiy jazoni ijro etish, moddiy qiymatliklarni undirishga oid qismlarini, shuningdek, qonunda koʻzda tutilgan boshqa hollarda maʼmuriy idoralarning qaror va farmoyishlarini majburiy ravishda amalga oshiruvchi mansabdor shaxs. Si., odatda, oliy yuridik yoki oʻrta maxsus yuridik maʼlumotga ega boʻlishi talab qilinadi. Sud ijrochisini Adliya vazirligi huzuridagi Departamentning hududiy boʻlimlari lavozimiga tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi. Si. tomonidan qoʻyiladigan talablar respublika hududidagi barcha korxonalar, muassasa, tashkilot, jamoat birlashmalari, mansabdor shaxs va fuqarolar uchun majburiydir. Si. ijroni qarzdorning turar joyida yoki uning mulki turgan joyda bajaradi. Si. tomonidan qarorlarni majburiy ijro ettirish uchun qoʻllaniladigan choralar jumlasiga quyidagilar kiradi: qarzdorning mulkini xatga olish va sotish orqali undirishni taʼminlash; qarzdorning ish haqi, pensiya va boshqa daromadlaridan, boshqa shaxslarda saqlanayotgan pul summasi yoki mulkidan undirish orqali ijro etish; sud hal qiluv qarorlarida koʻrsatilgan predmetlarni qarzdordan undiruvchiga olib berish va shu kabi Si oʻz vazifalarini bajarayotganida "Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni (2001-yil 29 avgust) ga amal qiladi.
Sud muhokamasi

**Sud muhokamasi** (OʻzRda) - sud majlislarida muayyan ishlarni koʻrish va hal qilish. Sud muhokamasini sud majlisida raislik qiluvchi tashkil qiladi, unda koʻriladigan masala doirasini belgilaydi, ishtirok etuvchilarni taklif etadi, ularga huquq va majburiyatlarini tushuntiradi va taʼminlaydi, daʼvogar, javobgar, sudlanuvchi, jabrlanuvchi va boshqalarning talablari, eʼtirozlari, fikrmulohazalari eʼtiborga olinishini va dalillarning tekshirilishini taʼminlaydi. Sm. baʼzan yshni boshqa sudga yoki huquqni muhofaza qiluvchi davlat organlariga, jamoat birlashmalariga yuborish bilan ham tugallanadi. Sud muhokamasi xolisona, sinchkovlik bilan, muhokama qatnashchilarining erkin faolligi va tashabbuskorligi ruhida oʻtkazilishi lozim. Sud muhokamasi oʻtkazish tartibi protsessual qonunlarda batafsil bayon etilgan (Oʻzbekiston Respublikasi FPK, 162—202 moddalar; Oʻzbekiston Respublikasi XPK, 125—134moddalar; Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 406—427moddalar).
Sud psixologiyasi

**Sud psixologiyasi** - psixologiya sohasi; qonun buzuvchilar (kriminal psixologiya) va guvohlar (guvohlar psixologiyasi)ga taallukli masalalar doirasini oʻrganadi. Adolatli hukm chiqarishga yordam berish maqsadida bironbir qilmish yoki jinoyatning psixologik shartsharoitlari va (umumiy yoki xususiy) sabablarini tadqiq qiladi. Sudya, tergovchi, advokat va boshqa huquqtartibot sohasi xodimlarining psixologiyasini, bu tizimdagi shaxslarni ixtisoslikka saralash va oʻqitish metodlarini oʻrganish Sp.ning vazifasidir. Jazo muddatini oʻtash mobaynida jinoyatchilarni qayta tarbiyalash, ularda jinoyatchilik tuygʻularini bartaraf etishda ham Sud psixologiyasining ahamiyati katta.
Sud tergovi

**Sud tergovi** (OʻzRda) - jinoyat ishlari boʻyicha sud muhokamasining asosiy, masʼuliyatli qismi. Sud tergovi ayblov xulosasini oʻqib eshittirish bilan boshlanadi. Dastlab sudlanuvchidan eʼlon qilingan aybiga iqrorligi yoki iqror emasligi soʻraladi. Soʻngra taraflarning takliflarini inobatga olib dalillarni tekshirish tartibi belgilanadi. Basharti Sud tergovi sudlanuvchini soʻroq qilishdan boshlansa, undan keyin jabrlanuvchi soʻroq qilinadi. Guvohlarni soʻroq qilish, dalillarni koʻzdan kechirish, guvohlantirish, yozma dalillarni oʻqib eshittirish, ekspertiza oʻtkazish va boshqa sud harakatlarini bajarish navbati toʻgʻrisidagi masalani sud ishning muayyan holatlarini va taraflarning takliflarini inobatga olib hal kidali. Barcha dalillar tekshirib chiqilgandan soʻng Sud tergovini toʻldirish masalasi hal qilinadi va Sud tergovi tamomlanadi. (JPK, 439—448moddalar).
Sud tibbiyoti

**Sud tibbiyoti** - tibbiyotning bir boʻlimi; dastlabki tergov va sud amaliyotida yuzaga keladigan tibbiy va biologik muammolarni oʻrganadi.

"Sud tibbiyoti" atamasini ilk bor 1690-yil nemis olimi Iogan Bonn tavsiya etgan. Sud tibbiyoti birbiridan uzoqroq sohalar — tibbiyot va huquq fanlarini oʻzaro bogʻlaydi. Qadim zamonlardayoq sogʻliqqa putur yetganda yoki oʻlim roʻy berganda huquqiy masalalarni hal etishga vrachlar jalb qilingan. Xitoyda 13-asrda SunSi tahriri ostida "SiYuanLu" kitobi chop etilgan boʻlib, unda murdani koʻzdan kechirish, undagi oʻzgarishlar, jaroxatlar, zaharlanishlar va hokazo haqida maʼlumotlar keltirilgan. Abu Ali ibn Sino oʻzining "Tib qonunlari" kitobida murdadagi oʻzgarishlarning kelib chiqish sabablarini tushuntirib berishga harakat qilgan. Kitobilaning IV—V jildlarida zahar va zaharlanishlar, mexanik jarohatlar haqida maʼlumotlar berilgan. Ibn Sino jarohatlarni farqlab tasvirlash haqida fikr yuritgan.

Oʻzbekistonda Sud tibbiyoti fanining rivojlanishi 20-asrning boshlariga borib taqaladi. 1922-yil Toshkentda Turkiston universitetining tibbiyot fti qoshida Sud tibbiyoti kafedrasi tashkil etilib, Sud tibbiyoti ekspertizalarini rasman oʻtkazish va kadrlarni tayyorlash ishlari boshlandi.

OʻzR da Sud tibbiyoti fanining quyidagi tizimlari mavjud: Sud tibbiyoti fani va uning kelib chiqish tarixi; Sud tibbiyoti ekspertizasining protsessual va tashkiliy asoslari; tashqi taʼsirotlar natijasida jarohatlanish va oʻlimning kelib chiqishi; tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasi; murdalar sud tibbiy ekspertizasi; ashyoviy dalillar sud tibbiy ekspertizasi; jinoiy va fuqarolik ishlari materiallari boʻyicha sud tibbiy ekspertizasi; tibbiyot va farmatsevtika xodimlarining kasbiy huquqbuzarliklari boʻyicha sud tibbiy ekspertizasi. Shuningdek, Sud tibbiyoti qonunlar asosida tibbiy maʼlumotlarni tahlil qiladi.

Sud tibbiyoti tibbiyotning boshqa sohalari, xususan patologik anatomiya (murdalarni tekshirishda), farmakologiya va toksikologiya (zaharlanishlarni oʻrganishda), klinik fanlar (tirik shaxslarni koʻrikdan oʻtkazish), gematologiya va immunologiya fanlari bilan (ashyoviy dalillarni tekshirishda) uzviy bogʻliq.

Oʻzbekistonda Sud tibbiyoti fanining rivojlanishida I.V. Markovich, M.I. Rayskiy, N.F. Kolosova, SSH.Shaxabutdinov, F.J. Toʻlaganov, J.J.Jalolov va boshqalarning xizmatlari katta. Mamlakatdagi mavjud tibbiyot intlarida Sud tibbiyoti kafedralari mavjud, u yerda va huquqshunoslik yoʻnalishidagi oʻquv muassasalarida Sud tibbiyoti fani oʻqitiladi. Sud tibbiyoti ekspertlari vrachlar malakasini oshirish intlarida oʻz malakalarini oshiradilar. Hozirgi Sud tibbiyoti kafedralarida magistrlar tayyorlanmoqda. Oʻzbekistonda sud tibbiyotchilarining ilmiy jamiyati tashkil etilgan (1954). "Oʻzbekiston sud tibbiyoti ekspertlarining ilmiy maqolalar toʻplami" chop etilmoqda (1975-yildan). 1990-yildan boshlab "Sudtibekspertiza" ilmiyoʻquvamaliy birlashmasi faoliyat koʻrsata boshladi.

## Adabiyot
* Jalolov J.J., Sud tibbiyoti, T., 1996.

Ibrohim Bahriyev.
Sud tizimi

**Sud tizimi** — muayyan davlatdagi barcha sudlarning yigʻindisi; ular umumiy vazifani bajaradi, odil sudlovni amalga oshirishga doir munosabatlar bilan oʻzaro bogʻlangan boʻladi. St. boʻgʻinlarining har qaysisi vakolatlari bir xilda boʻlgan sudlardan tashkil topadi. Oʻzbekiston Respublikasida sud tizimi quyidagi sudlardan tashkil topgan: Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi; Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik va jinoyat ishlari boʻyicha oliy sudlari; fuqarolik va jinoyat ishlari boʻyicha viloyat va Toshkent sh. sudlari; fuqarolik ishlari boʻyicha tuman (shahar) sudlari; jinoyat ishlari boʻyicha tuman (shahar) sudlari; harbiy sudlar; (Oʻzbekiston Respublikasining "Sudlar toʻgʻrisida"gi qonunining 1moddasi). Oʻzbekiston Respublikasida ishlarning toifalariga qarab sudlarning ixtisoslashuvi amalga oshirilishi mumkin.
Sud — odil sudlovni amalga oshrishga haqli boʻlgan birdan – bir davlat hokimiyati organi.

O'zbekiston Respublikasida odil sudlov faqat sud tomonidan amalga oshiriladi.O'zbekiston Respublikasida sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatdan, siyosiy partiyalardan, fuqarolik jamiyatining boshqa institutlaridan mustaqil holda ish yuritadi(Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 130-modda).

Oʻzbekiston Respublikasida sud tizimi va sudlar faoliyatining tartibi qonun bilan belgilanadi. Favqulodda sudlar tuzishga yo'l qo'yilmaydi (Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 131-modda).

Hamma sudlarda ishlar ochiq ko'riladi. Ishlarni yopiq majlisda tinglashga faqat qonunda belgilangan hollardagina yo'l qo'yiladi (Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 137-modda).
Sud tuzilishi

**Sud tuzilishi** - 1) sudlarning vazifalari, tashkiliy prinsiplari va faoliyati, tuzilishi va huquqlari doirasini belgilovchi normalar yigʻindisi. Oʻzbekiston Respublikasida St. normalari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, qonunlari, nizomlar va boshqa normativ hujjatlarda oʻz ifodasini toptan; 2) sud idoralari tizimi (qarang Sud tizimi).
Sud fotografiyasi

**Sud fotografiyasi** – kriminalistik suratga olish metodlari va texnik vositalari tizimi. Tergov, tezkorqidiruv tadbirlari va ekspertiza oʻtkazilayotganda qoʻllanadi. Sud fotografiyasi ga voqea yuz bergan yoki tintuv oʻtkazilgan joylar, ashyoviy dalillar, jinoyat izlari, qurollari va boshqalarni suratga olish kiradi. Sud fotografiyasi dalillarni tasvirlash va tekshirish uchun xizmat qiladi. Tasvirlovchi Sud fotografiyasiga oʻlchovli (masshtabli, stereofotografik), makrosʼyomka (kichik obyekt va izlarning suratlari), tanib olishga moʻljallangan (yuzni odd va yon tomondan eks ettirish), reproduksiyaviy (hujjatlar nusxasi) va boshqa turdagi suratlar kiradi. Tekshiruv Sud fotografiyasiga infrakizil, ultrabinafsha, rentgen, gamma nurlar, mikrofotografiya, golografiya, rang ajratkichlar yordamida olinadigan fotosuratlar kiradi. Sud fotografiyasi suratlaridan dalil sifatida foydalaniladi. Ular tergov harakatlari bayonnomasiga yoki ekspert xulosasiga ilova qilinadi.
Sud plenumi

**Sud plenumi** (OʻzRda) - sudyalardan iborat tarkibdagi sud tuzilmasi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi va Oliy xoʻjalik sudida mavjud eng yuqori sud instansiyalari. Ularning tarkibiga tegishincha Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik va jinoyat ishlari boʻyicha oliy sudlarining va xoʻjalik sudlarining raislari ham kiradi. SP. majlislarida Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori katnashadi, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining Raisi, Adliya vaziri va Ilmiymaslahat kengashi aʼzolari ishtirok etishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudida bir yilda 2 marta chaqiriladi va SP. aʼzolarining kamida uchdan ikki qismi hozir boʻlganda vakolatli boʻladi.

S.P.: ishlarni nazorat tartibida koʻradi, sud amaliyotini muhokama qiladi va qonunlarni qoʻllash masalalari boʻyicha tushuntirishlar beradi, shuningdek, tegishincha Oliy sudga Oliy xoʻjalik sudi huzuridagi Ilmiymaslahat kengashlarining tarkibini hamda matbuot organining tahrir hayʼatini saylaydi; SP. va Rayosati reglamentlarini tasdiqlaydi; bir qancha boshqa tashkiliy masalalarni koʻradi. S.P.ning qonunlarni qoʻllash masalalari boʻyicha bergan tushuntirishlari barcha sudlar, qonunni qoʻllayotgan davlat organlari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va mansabdor shaxslar uchun majburiydir (Oʻzbekiston Respublikasi "Sudlar toʻgʻrisida"gi qonunining 15—22, 45—49moddalari). Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi va Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi Plenumi odil sudlov faoliyatiga oid muhim masalalarni qoʻshma majlislarida koʻradi. Masalan, 1996-yil 20 dekabrda "Sud hokimiyati toʻgʻrisida" qoʻshma qaror chiqarilgan.

Gʻafur Abdumajidov.
Sud orqali himoyalanish huquqi

**Sud orqali himoyalanish huquqi** — fuqarolarning konstitutsiyaviy xuquqi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 55-moddasi har bir shaxsga oʻz huquq va erkinliklarini Sud orqali himoyalanish huquqih.h. va davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalarining gʻayriqonuniy xattiharakatlari ustidan sudga shikoyat kilish huquqini kafolatlaydi. Sud orqali himoyalanish huquqih.ni amalga oshirish tartibi "Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xattiharakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni va protsessual kodekslarda batafsil bayon qilingan. Oʻz huquqlari va erkinliklari buzilganligidan xabar topgan shaxs sudga murojaat qilishga hakdi. Murojaatni sud FPK da belgilangan fuqaroviy sudlov ishlarini yuritish qoidalari asosida koʻrib chiqadi. Konstitutsiyaviy sudning vakolatlariga kiritilgan, shuningdek, baʼzi bir masalalar boʻyicha Sud orqali himoyalanish huquqih.h. ni amalga oshirish tartibi alohida qonun hujjatlarida belgilangan. Masalan, jinoyat protsessi ishtirokchilari va boshqa manfaatdor shaxslar dastlabki tergovga oid masalalar boʻyicha faqat yuqori turuvchi dastlabki tergov idoralariga hamda prokurorga shikoyat berishi mumkin (JPK, 27modda).
Sud harajatlari

**Sud harajatlari** - (OʻzRda) ishlarni sudda koʻrish bilan bogʻliq protsessual chiqimlar. Fuqarolik, xoʻjalik va maʼmuriy ishlari boʻyicha Sud harajatlariga davlat boji, tomonlar, guvoh va ekspertlarning sudga kelishi uchun yoʻlkira, ekspert mutaxassis va tarjimonga toʻlanadigan xizmat haqi, ishga taalluqli biror joyni koʻzdan kechirish, boshqa harakatlarni bajarish uchun qilinadigan sarf va sudning hal qiluv qarorini ijro etish bilan bogʻliq chiqimlar kiradi. Daʼvogar daʼvo summasining miqdoriga qarab boj toʻlaydi. Mexnat, mualliflik, ixtiro, kashfiyot bilan bogʻliq nizolar va aliment undirish haqidagi arizalarni koʻrish uchun boj olinmaydi. Sud daʼvoni qanoatlantirsa, daʼvogar qilgan Sud harajatlari javobgardan undiriladi yoki davlat byudjeti hisobidan toʻlanadi (FPK, 103—121moddalar, XPK, 9094moddalar, MHJK, 301—302-moddalar).

Jinoyat ishlari boʻyicha Sud harajatlariga surishtiruv, dastlabki tergov va sud jarayonida guvoh, jabrlanuvchi, ekspert, mutaxassis, tarjimon va shu kabiga beriladigan, ashyoviy dalillarni saqlashga, yuborishga va ekspertiza oʻtkazishga, shaxslarni ushlash, majburiy keltirish va qidirish uchun sarflangan, yuridik maslahatxonaga toʻlanadigan hamda ishning yuritilishi davomida qilingan boshqa harajatlar kiradi. Sud harajatlari mahkumlardan undirilishi mumkin. Tarjimonga toʻlanadigan summa, shuningdek, sudlanuvchi oklangan, jinoyat tarkibi boʻlmagani sababli tugatilgan ishlar boʻyicha Sud harajatlari davlat hisobiga oʻtkaziladi, lekin ish jabrlanuvchining shikoyati boʻyicha qoʻzgʻatilgan boʻlsa, undan undiriladi. Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sudga chaqirilgan shaxs uzreiz kelmasa, tergov va sud harakatlarini oʻtkazish kechiktirilgani bilan bogʻliq Sud harajatlari ana shu shaxsdan undiriladi.
Sud chaqiruv qogʻozi

**Sud chaqiruv qogʻozi** - sudga chaqirilayotganlik toʻgʻrisida rasmiy xat. Sud chaqiruv qogʻozi q.da kim, qaysi sifatda (daʼvogar, ayblanuvchi, jabrlanuvchi, guvoh), qayerga, kimga va qachon kelishi koʻrsatiladi. Chaqiruv qogʻozida chaqiruvga kelmaslikning javobgarligi, taʼsir choralari bayon etiladi (mas, guvohni majburan keltirish, ayblanuvchiga ehtiyot chorasini oʻzgartirish). Sud chaqiruv qogʻoziq. sud majlisiga raislik etuvchi topshirigʻiga koʻra, sud kotibi tomonidan toʻldiriladi. Sud chaqiruv qogʻoziq. bilan sudga chaqirilganlarga koʻrsatilgan vaqtdagi ish haqi toʻliq saqlanadi.
Sud ekspertiza markazi

**Sud ekspertiza markazi**, Xadicha Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertiza markazi — Oʻzbekistonda sud ekspertiza masalalari boʻyicha ilmiy-metodik va muvofiqlashtiruvchi markaz. Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzurida dastlab Toshkent ilmiy tadqiqot kriminalistika laboratoriyasi tashkil topgan (1951). Uning negizida Xadicha Sulaymonova nomidagi Toshkent sud ekspertizasi ilmiy tadqiqot instituti tashkil qilingan (1958). Soʻng Respublika ilmiy tadqiqot kriminalistika markaziga (1995), keyin esa Sud ekspertiza markaziga aylantirilgan (2003). Uning faoliyati surishtiruv, dastlabki tergov va sudlar topshiriqlariga asosan sud ekspertizalarini oʻtkazish, kriminalistika va sud ekspertizasi sohasida ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirish, huquqni muhofaza qilish idoralari xodimlariga metodik yordam koʻrsatish va huquqbuzarliklarning oldini olishga qaratilgan yoʻnalishlar boʻyicha olib boriladi. Bu yerda 34 turdagi sud ekspertizasi bajariladi. Markazning Toshkent shahrida hujjatlarning kriminalistika ekspertizasi, sud ballistika va izshunoslik, sud avtotexnika, materiallar, ashyolar va buyumlar kriminalistika ekspertizasi, odam DNK sining sud biologik ekspertizasi, sud iqtisodiy ekspertizasi, sud qurilish-texnikaviy va sud fonoskopiya ekspertizasi laboratoriyalari va boʻlimlari, Andijon, Guliston, Buxoro, Nukus, Samarqand, Termiz, Fargʻona, Urganch, Qarshi shaharlarida boʻlinmalari bor. Markaz xodimlarining sud ekspertizasining nazariyasi, oʻzbek tilidagi dastxatlarni, imzolarni, oʻq otar qurollar bilan yetkazilgan jarohatlarni, narkotik moddalar va dori-darmonlarni, neft mahsulotlarini, odam DNK sini ekspertiza qilish boʻyicha va shu kabi ilmiy ishlari ekspertiza amaliyotida keng qoʻllanadi. Markaz oliy yuridik oʻquv yurtlari talabalarini oʻqitish va huquq sohasidagi mutaxassislarning malakasini oshirishda faol ishtirok etadi. Markazning ilmiy kutubxonasida sud ekspertizasining barcha yoʻnalishlari boʻyicha 15 mingdan ortiq maxsus adabiyotlar bor. Ilmiy ishlar, qoʻllanmalar, ekspert tadqiqoti metodlariga oid kitoblarni nashr etadi.
Sud ekspertizasi

**Sud ekspertizasi** - fan va texnika yutuqlaridan jinoiy, fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy protsessda foydalanishning bir shakli. U ishni toʻgʻri hal etish uchun ahamiyatli holatlarni aniqlash maqsadida oʻtkaziladi. Surishtiruvchi, tergovchi, sudning topshirigʻiga binoan, maxsus bilimlarga ega shaxs (ekspert) oʻziga taqdim etilgan ashyoviy dalillar, voqeaholatlarni tekshiradi. Ekspert tadkiqoti natijalari boʻyicha ekspertning xulosasi tuziladi. Unda espertiza oʻtkazish asoslari, sharoitlari, tekshiriladigan obʼyektlar, hal qilinadigan masalalar, ekspert aniklagan maʼlumotlar bayon etiladi. Ekspertning xulosasi dalillar manbai boʻlib, unda aniklangan maʼlumotlar dalillar sifatida qabul qilinadi. Ashyoviy dalillar va ekspert tekshiruvi uchun olingan namunalar, tirik odam tanasi va uning qismlari, murda, voqea joyidagi holat, hujjatlar Sud ekspertizasi obʼyektlari jumlasiga kiradi. Sud ekspertizasi hal etiladigan masalasi, obʼyekti, predmeta va uslubiyotining umumiyligi boʻyicha kriminalistik, transportmuhandislik, tibbiy va psixiatrik, qishloq xoʻjaligi., ekologik, biologik, iqtisodiy, texnikmuxandislik va boshqa ekspertizalarga boʻlinadi. Har bir turdagi Sud ekspertizasi oʻziga xos uslubiyotga binoan oʻtkaziladi. Sud ekspertizasi quyidagi asoslarga koʻra tuslanadi: ekspertlarning soni boʻyicha — yakka tartibda oʻtkaziladigan va komissiyaviy ekspertizalar; tadqiqotning hajmi boʻyicha — asosiy va qoʻshimcha ekspertizalar; ketma-ketligi boʻyicha — birlamchi va qayta ekspertizalar; qoʻllanadigan bilim sohalarining soni boʻyicha — bir turdagi va kompleks ekspertizalar, obʼyektlar soni boʻyicha — kam obʼyektli va kup obʼyektli ekspertizalar. Sud ekspertizasini tayinlash va oʻtkazish tartibi hamda ekspertning xulosasini baholash qoidalari tegishli protsessual qonunlarda belgilangan.

Sud ekspertizasi ni maxsus tashkil qilingan ixtisoslashgan davlat muassasasi oʻtkazadi. Oʻzbekistonda Sud ekspertizasi X.Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertiza markazi va uning hududiy boʻlinmalari, Sogʻliqni saqlash vazirligining Sudtibbiy ekspertizasi Bosh byurosi va uning hududiy boʻlinmalarida oʻtkaziladi. Bundan tashqari, Sud ekspertizasi boshqa vazirlik va idoralar (jumladan, Ichki ishlar vazirligi, Mudofaa vazirligi) tarkibidagi boʻlinmalarda ham amalga oshiriladi. Sud ekspertiza muassasasi zamonaviy ixtisoslashgan texnik vositalar bilan jihozlanishi, xodimlarning yuqori malakasi hamda tadqiqotlarni oʻtkazishda maxsus ekspert uslublari qoʻllanishi tufayli bu yerda oʻtkaziladigan Sud ekspertizasining sifati va ishonchliligi taʼminlanadi.

Sattor Otaxoʻjayev.
Sud qarori

**Sud qarori** (OʻzRda) — fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va jinoyat ishlari boʻyicha sud tarkibi yoki sudya chiqaradigan huquqiy hujjat. Sud qarori qabul qilish asoslari va qayta koʻrish tartiblari protsessual qonunlarda belgilangan. 1-instansiya sudi jinoyat ishlari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi nomidan hukm, shuningdek, ajrim chiqaradi, fuqarolik va xoʻjalik ishlari boʻyicha Sud qarori hal qiluv qarori yoki ajrim tarzida boʻladi. 2-instansiya sudlari ajrim chiqaradi. Apellyatsiya instansiyasi sudi jinoyat ishi boʻyicha oqlov hukmi chiqarishga ham haqli. Ish sud rayosatlarida va Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumida koʻrilganda qaror chiqariladi. Jinoyatlarning oldini olish va ularni keltirib chiqaruvchi shart-sharoitlarni bartaraf etish boʻyicha chiqariladigan Sud qarori xususiy ajrim deb nomlanadi. Qanday nomlanishidan qatʼi nazar, Sud qarori barcha davlat organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiydir (Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 114-modda).
Sud hayʼati

**Sud hayʼati** (OʻzRda) — muayyan ishni koʻruvchi sud tarkibi. Jinoyat ishlari 1instansiya sudi tomonidan hayʼatda koʻrilganda sud tarkibiga sudya va 2 nafar xalq maslahatchisi kiradi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi ishlarni birinchi boskichda 3 nafar sudyadan iborat tarkibda koʻrib chikddi. Jinoyat ishlari boʻyicha Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, viloyatlar va Toshkent sh. sudlarida Sud hayʼatilarida apellyasiya, kassatsiya va nazorat tartibida ishlarni koʻrish 3 nafar sudyadan iborat tarkibda amalga oshiriladi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining tegishli sudlov xayʼatlarida jinoyat ishlari apellyasiya va kassatsiya tartibida 5 nafar sudyadan iborat tarkibda koʻrib chiqiladi. Jinoyat ishini kurihda ushbu sud tarkibiga tayinlangan yoki saylangan sudyalar va xalq maslahatchilari katnashadilar.

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudida ishlarni koʻrib chikish va qarorlar qabul qilish kamida 4 sudyadan iborat tarkibda amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼati, jinoyat ishlari boʻyicha sudlov qayʼati va harbiy hayʼat tarkibida ish olib boradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining sudlov hayʼatlari ishlarni 1instansiyada, apellyasiya, kassatsiya tartibida va nazorat tartibida koʻradi, sud amaliyotini oʻrganadi va umumlashtiradi, qonun hujjatlarini takomillashtirish yuzasidan takliflar ishlab chiqadi, sud statistikasini tahlil qiladi, qonunga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.
Sud hokimiyati

**Sud hokimiyati** - hokimiyatlar boʻlinishi qoidasiga koʻra, davlat hokimiyatining alohida va mustaqil (qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlar bilan bir qatordagi) tarmogʻi. U oʻzida: a) odil sudlovni amalga oshirish vakolatlari, yaʼni jinoiy, fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va konstitutsiyaviy ish (nizo)larni protsessual, qonun bilan belgilangan tartibda koʻrib chiqish vakolatlari yigʻindisini, baʼzi mamlakatlarda, shuningdek, huquq normalarini izohlash vakolatlarini, qonun ijodkorligi vakolatlari va boshqa 2darajali vakolatlarni; b) yuqorida qayd etilgan vakolatlarni amalga oshiruvchi davlat organlari tizimini mujassamlashtiradi (qarang Sud tizimi). S.gʻ. vakolatlari asosiy — odil sudlovni amalga oshirish vakolatlari va yordamchi vakolatlarga boʻlinadi. Hozirgi zamon demokratik davlatlarida Sud hokimiyatining asosiy vakolatlari turli toifadagi sudlar zimmasiga yuklanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida Sud hokimiyati ijtimoiy adolat, fuqarolar tinchligi va totuvligi, qonun ustuvorligini taʼminlashga, inson huquklari va erkinliklarini, korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning huquqlari hamda qonuniy manfaatlarini muhofaza etishga karatilgan. Mamlakatimizda Sud hokimiyatining konstitutsiyaviyhuquqiy maqomi, tuzilishi va faoliyat yuritishining qonuniy asosi Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va Oʻzbekiston Respublikasining "Sudlar toʻgʻrisida"gi qonuni va boshqa qonun hujjatlari bilan belgilanadi. Konstitutsiyada mustahkamlanishicha, "Oʻzbekiston Respublikasida sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlardan, siyosiy partiyalardan, boshqa jamoat birlashmalaridan mustaqil holda ish yuritadi" (106modda).

Zayniddin Islomov.
Sudaklar

**Sudaklar**  () — olabugʻasimonlar oilasiga mansub baliqlarning bir urugʻi. 5 turi maʼlum. Gavdasining uzunligi 130 sm.gacha, vazni 20&nbsp;kg gacha. Oddiy Sla xoʻjalik ahamiyatiga ega. Orqasi yashil-kulrang, ikki yonida 8—12 ta qoʻngʻir-qora yoʻllari bor. Yelka va dum suzgichlarida qora dogʻlari boʻladi; boshqa suzgichlari sargʻish tusda. Erkagi suv tubida uya yasab, shu uyada urgʻochisi tashlagan uvildiriqni qoʻriqlaydi. Baliq va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Yevropa, Shim. Amerika va Osiyo suv havzalarida, jumladan, Boltiq, Qora, Azov, Kaspiy, Orol dengizi va baʼzi daryolarda tarqalgan. Issiqkoʻl, Balxash va boshqa suv havzalarida iqlimlashtirilgan. Orol dengizida urchish uchun mart—aprel oylarida qirgʻoqqa keladi. Sirdaryo va Amudaryoga ham oʻtadi.
Sudan tillari

**Sudan tillari** — afrikashunoslikda 20-asrning 1-yarmida qoʻllangan va Sudan geografik mintaqasida — Sahroi Kabirning janubidagi hududdan gʻarbda, Gvineya qirgʻoqlaridan sharqda Efiopiya togʻliklarigacha tarqalgan tillarni belgilovchi tasnifiy termin. "St." termini 1905-yilda nemis tilshunosi K. Maynxof tomonidan taklif qilingan. U barcha afrika tillarini 4 genetik birikma tarzida guruxlashtirgan: hom tillari, St., bantu tillari va som tillari. St. tasnifi, tavsifi va qiyosiy oʻrganilishiga 1910—30 yillarda yana bir nemis olimi D. Vesterman katta hissa qoʻshadi. Uning tasnifida afrika tillari 3 yirik oilaga (koysan, negr va somhom tillari) boʻlinib, St. bantu va nilot tillari bilan birgalikda nef tillari oilasiga kiritiladi. St. tarkibida esa 4 yirik guruh: nigrit; mande tillari, turkumli tillar, ichki Sudan tillari ajratiladi. 20-asrning 2-yarmidagi izlanishlar, ayniqsa, amerikalik tilshunos J. Grinberg tasnifi Sudan tillarining Maynxof va Vesterman tomonidan amalga oshirilgan tasniflari nisbiy ekanligini, St. ga kiritilgan anchagina tillarning boshqa til oilalari va guruhlariga kirishini, shu jihatdan St. ni qayta guruxlash lozimligini koʻrsatdi. Eng keng tarqalgan St. — malinke va gambara, fula, akan, yoruba, igbo, edo va boshqa Xausa tili somhom timarita mansub boʻlsada, unga yonatrofdagi boshqa til guruxlari sezilarli taʼsir koʻrsatgan. "St." termini va tasnifi hanuz nisbiyligicha qolmoqda.
Sudanliklar

**Sudanliklar** (Sudan arablar i) — xalq, Sudanning asosiy aholisi (13 mln. kishiga yakin). Shuningdek, Chad (1,29 mln. kishi) va boshqa mamlakatlarda ham yashaydilar. Umumiy soni 14,3 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Dindorlari — sunniy musulmonlar. Sudanga arablar 7-asr oʻrtalari — 9-asrlarda Misrdan va Qizil dengiz orqali Arabistondan kelishgan. 9— 10-asrlarda ularni afrikaliklar bilan aralashuvidan arabsudan qabilalari vujudga kelgan. Ushbu qabilalar va boshqa kabila ittifoklari 1820-yil Misr tomonidan boʻysundirilib rasman Usmonli turk imperiyasiga qoʻshib olingan. Yevropaliklar, turklar, cherkaslar, misrliklarni efiopiyalik va jan. sudanlik choʻrilar bilan aralashuvidan arab tilida soʻzlashuvchi shahar aholisi paydo boʻlgan. S. dehqonchilik (paxta), chorvachilik bilan shugʻullanadi.
Sudanoʻt

**Sudanoʻt**, sudan qoʻnogʻi (Sorghum sudanense) — boshoqdoshlarga mansub bir yillik oʻt, yem-xashak ekini. S.ning vatani — Sudan. Afrikada yovvoyi holda oʻsadi. Gʻarbiy Yevropa, Afrika, Hindiston, Amerika, Avstraliya, Oʻrta Osiyoda koʻk massa, pichan, senaj, silos uchun ekiladi. Ildizi yaxshi taraqqiy etgan, tuproqqa 1–2 m gacha kirib boradi. Poyasi 0,5 –3 m (Sudanda 7 m gacha), och yashil tusli. Tuplanib, bir tupda 80—120 poya chiqaradi. Barglari oddiy, tasmasimon, uz. 45—70 sm. Toʻpguli roʻvak, piramidasimonoval shaklda, uz. 40 sm gacha boradi. Mevasi — poʻstga oʻralgan don. 1000 ta donining vazni 5—15 g. Qurgʻoqchilikka chidamli, nam joylarda qumoq va qumloq tuproklarda yaxshi oʻsadi. Urugʻlari ekilgandan keyin 8— 10° da 4—7 kunda unib chiqadi. Unib chiqqan maysalari — 3—4° da sovuqda nobud boʻladi. Tuplanish fazasidan boshlab avj olib usadi va kuniga 5— 10 sm dan boʻy berib boradi. Vegetatsiya davri 110—130 kun. S. yiliga 3— 4 marta oʻriladi. Sugʻoriladigan sharoitlarda gektaridan 700—900 s koʻk massa, 100—150 s pichan, 25 s gacha don beradi. 100&nbsp;kg pichanida 57 ozuka birligi va 9&nbsp;kg hazm boʻlad iga n protein bor. Tarkibidagi protein miqdori jihatidan S. faqat dukkakli oʻsimliklardan keyin turadi. Oʻzbekistonda Qoraqalpogʻiston dehqonchilik ilmiy tadqiqot institutida S.ning Chimboy 8 (1993) va Chimboy yubileyi (1985) navlari chiqarilgan va rayonlashtirilgan. S. zararkunandalarga chidamli, lekin don kuyasi va barg zang kasalliklari bilan zararlanadi.
Sudga berish

**Sudga berish** — ishni sudda koʻrish uchun tayinlash tartibi. Sudga ayblov xulosasi bilan yoki tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllash haqida qaror bilan prokurordan kelgan har bir ishni sudya 7 sutka ichida sud majlisida koʻrishga tayinlaydi yoki ish yuritishni toʻxtatib turish yoxud tugatish masalasini hal qiladi. Sudya ishni oʻz sudloviga tegishli, uni sudda koʻrish uchun asoslar yetarli, surishtirish va dastlabki tergovda qonun talablariga rioya etilgan deb hisoblasa, ish boʻyicha sud majlisi oʻtkaziladigan vaqt va joy belgilab qaror chiqaradi. Ayni vaqtda sudya ayblanuvchiga nisbatan ehtiyot chorasini qoʻllash yoki oʻzgartirish, jinoyat oqibatida yetkazilgan zararni qoplash, sud majlisida ishtirok etuvchi shaxslarni sudga chaqirish, ularga ish materiallari bilan tanishish uchun imkoniyat yaratish choralarini koʻradi. Ishni sudya koʻrish uchun tayinlash chogʻida ayblanuvchi yashiringan boʻlsa, sudya unga nisbatan qidiruv eʼlon qilish haqida ajrim chiqarib, ishni prokurorga qaytaradi. Ayblanuvchi sud muhokamasida ishtirok etishini istisno etadigan darajada ogʻir va surunkali kasallikka chalingani sud tibbiy ekspertizasining xulosasi bilan tasdiklangan boʻlsa, sudya ayblanuvchi sogʻayguncha ish yuritishni toʻxtatib turish haqida ajrim chiqaradi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 49bob).