Hazrati Shohjalol xalqaro aeroporti

**Hazrati Shohjalol xalqaro aeroporti** (, Romanizatsiyasi : *Hôzrôt Shahjalal Antôrjatik Bimanbôndôr*),  (sobiq **VGZR**), Bangladesh poytaxti Dakka shahriga xizmat koʻrsatadigan asosiy xalqaro aeroport boʻlib, mamlakatdagi eng yirik aeroport hisoblanadi. Kurmitolada, shahar markazidan  masofada, Dakkaning shimoliy qismida joylashgan. Aeroportdan Bangladesh havo kuchlarining bazasi sifatida ham foydalaniladi. Aeroportning maydoni  tashkil qiladi. Bangladesh fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi (CAAB) aeroportni boshqaradi va taʼminlanadi. 1980-yilda Tejgaon aeroportidan mamlakatning asosiy xalqaro aeroporti sifatida oʻz faoliyatini boshlagan. Aeroport avvallari *Dakka xalqaro aeroporti*, keyinchalik esa *Ziyo xalqaro aeroporti* nomi bilan tanilgan boʻlib, Bangladeshning eng hurmatli soʻfiy avliyolaridan biri boʻlgan Shohjalol sharafiga nomlangan. „*DAC*“ aeroportining IATA kodi „Dakka“ dan olingan.

Bangladeshdagi aksariyat aviakompaniyalarning, jumladan Air Astra, Novoair, US-Bangla Airlines va milliy flagmani Biman Bangladesh Airlines asosiy markazi hisoblanadi. Aeroportning yillik yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish quvvati 18,5 million yoʻlovchini tashkil etadi  va bu yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish sigʻimi CAAB tomonidan 2026-yilgacha yetarli deb hisoblangan. 2014-yilda aeroport 9,1 million yoʻlovchiga va 248 ming tonna yukka xizmat koʻrsatgan. Kuniga oʻrtacha samolyot harakati taxminan 190 reysni tashkil qiladi . Aeroportda yerda xizmat koʻrsatish Biman Bangladesh Airlines aviakompaniyasining 100 foizlik shoʻba korxonasi hisoblangan Biman Ground Handling tomonidan amalga oshiriladi. Aeroport toʻliq Wi-Fi Internet qamroviga ega va aeroportning barcha terminallarida Intercontinental Dakka kabi besh yulduzli mehmonxonalar tomonidan boshqariladigan bir nechta birinchi-klass va biznes-klass boshqaruv zallari mavjud, Eastern Bank Skylounge yoki City Bank American Express Lounge kabi Bangladesh kompaniyalari, shuningdek, mahalliy va xorijiy aviakompaniyalar ofislari mavjud. Birinchi-klass va biznes-klass aviachiptalarida sayohat qilgan yoʻlovchilar, shuningdek Priority Pass kartalari egalari boʻlgan ekonom yoʻlovchilar tanlangan zallardan bepul foydalanishlari mumkin .

## Joylashuvi va ulanish
Aeroport Kurmitola aholi punktida, Dakka markazidan  shimolda joylashgan. Unga sakkiz qatorli aeroport yoʻli orqali kiriladi. Aeroportning shimolida Uttara hududi va Gazipur shahri, janubida esa Dakka shahri joylashgan. Aeroportning shundoq tashqarisida (roʻparasida) Aeroport temir yoʻl vokzali deb nomlangan vokzal mavjud . Obhai, Pathao, Shohoz, Uber va boshqalar kabi koʻplab mahalliy va xalqaro sayohatlarga avtoijara va taksi ilovalari yoki kompaniyalari aeroportga va undan ortga yoʻlovchilarni tashishda oʻz xizmatlarini taqdim qiladi. Shuningdek, xalqaro kelishlar zalining chiqish eshigi yonida joylashgan taksi kioski mavjud boʻlib, u yerda taksiga buyurtma berish va taksi haqini oldindan toʻlash mumkin. Aeroportga eng yaqin mehmonxona Radisson Blu Dhaka Water Garden mehmonxonasi, undan keyin Le Méridien Dhaka mehmonxonasi va Dhaka Regency mehmonxonasi joylashgan. Best Western mehmonxonasi 2014-yil oxirida ochilgan. Rieltorlik kompaniyalari va hukumatning kengaytirish hamda rivojlantirish ishlari tufayli aeroport deyarli shahar tomonidan qoplanib qolgan, bu rasmiylarni uchinchi terminal qurishga va Dakka tumanining boshqa joyida boshqa xalqaro aeroport qurish masalasini koʻrib chiqishga undadi.

## Tarixi

1941-yilda, Ikkinchi jahon urushi paytida, Britaniya hukumati Tejgaon shahridan bir necha kilometr shimolda joylashgan Kurmitolada oʻsha paytda Kohima maydonlari (keyin Assamda) va Birma urush teatrlarini amalga oshirgan harbiy aeroport Tejgaon aeroporti uchun zaxira qoʻnish zonasi sifatida urushga qarshi jangovar samolyotlarni boshqarish uchun qoʻnish chizigʻini qurdi .

1947-yilda Pokiston tashkil etilgandan soʻng, Tejgaon aeroporti oʻsha paytdagi Sharqiy Pokistonda (hozirgi Bangladesh) birinchi fuqarolik aeroportiga aylandi. 1965-yilgi Hind-Pokiston urushi paytida, oʻsha vaqtda tashlab ketilgan havo yoʻlagi Hindiston havo kuchlari tomonidan bombardimon qilingan, chunki uni baza sifatida Tejgaon aeroporti deb oʻylagan. 1966-yilda oʻsha paytdagi Pokiston hukumati tomonidan yangi aeroport qurish loyihasi qabul qilindi va Kurmitola shimolidagi hozirgi joy tanlangan. Fransiyalik mutaxassislarning texnik koʻmagida terminal binosi va uchish-qoʻnish yoʻlagini qurish boʻyicha tender oʻtkazildi. Qurilish materiallarini tashish uchun uchastka yaqinida temir yoʻl bekati (hozirgi Aeroport temir yoʻl vokzali) ham qurilgan. Biroq, 1971-yilda Bangladesh ozodlik urushi boshlanganida, yangi uchish yoʻlagi faqat yarmiga yetdi. Urush paytida havo maydoni jiddiy zarar koʻrdi.

Mustaqillikka erishgach, Bangladesh hukumati urush paytida oldingi pudratchilar va maslahatchilar tomonidan tashlab ketilgan ishlarni qayta boshladi. Hukumat aeroportni mamlakatning asosiy xalqaro aeroportiga aylantirishga qaror qildi va Fransiyaning Aeroports de Paris kompaniyasini uning yangi maslahatchilari etib tayinladi. Aeroport 1980-yilda asosiy uchish-qoʻnish yoʻlagi va hozirgi terminal binosining markaziy qismi Bangladeshning oʻsha paytdagi Prezidenti Ziyovur Rahmon tomonidan *Dakka xalqaro aeroporti* sifatida rasmiy ravishda ochilganidan soʻng oʻz faoliyatini boshlagan . Loyihani yakunlash uchun yana uch yil kerak boʻldi, shu vaqt ichida Ziyovur Rahmon 1981-yilda oʻldirilgan. Shunday qilib, 1983-yilda qurib bitkazilganidan soʻng, oʻsha paytdagi Prezident Abdusattor aeroportni *Ziyo xalqaro aeroporti* sifatida qayta ochdi.

1993-yil dekabr oyida Biman Bangladesh Airlines Dehli, Dubay va Amsterdam orqali Nyu-York shahriga yoʻnalishni boshladi. Parvozni McDonnell Duglas DC-10 samolyotlari amalga oshirdi. Keyinchalik Biman chiquvchi reysni Dubay va Bryussel orqali, kiruvchini esa Bryussel orqali boshqardi. Kompaniya 2006-yil iyul oyida xizmatni toʻxtatdi. 2010-yilda hukumat Bangladeshning eng hurmatli soʻfiy avliyolaridan biri Shohjalol sharafiga aeroport nomini yana bir bor Ziyo xalqaro aeroportidan Shohjalol xalqaro aeroportining hozirgi nomiga oʻzgartirdi.

2011-yil 6-dekabrda Boeing 787-9 (ZA006 reysi) masofa, tezlik va chidamlilik boʻyicha rekord urinish paytida Shohjalol xalqaro aeroportida yonilgʻi quyish uchun toʻxtadi. General Electric GEnx dvigatellari bilan jihozlangan ushbu samolyot  masofani bosib oʻtdi. Vashingtonning Sietl shahridagi Boeing maydonidan sharqqa tomon Shohjalol xalqaro aeroportigacha toʻxtovsiz uchib, 787 dan  vazn toifasidagi samolyotlar boʻyicha yangi jahon rekordini oʻrnatdi. Ushbu parvoz 2002-yilda Airbus A330 tomonidan oʻrnatilgan  boʻlgan oldingi masofa rekordini ortda qoldirdi. Keyin Boeing 787 Dakkadan sharqqa qarab, Boeing maydoniga qaytish uchun davom etdi va 42 soat-u 27 daqiqa tezlikda dunyo boʻylab aylanish rekordini oʻrnatdi.

Biman 2022-yil iyul oyida Boeing 787 samolyotlaridan foydalangan holda Torontoga yoʻnalishini ochdi. Dakkadan Torontoga parvoz Istanbulda texnik toʻxtab qolgan boʻlsa-da, kiruvchi reys toʻxtovsiz amalga oshirildi . Toʻrt oy oʻtgach, aviakompaniya ikkinchisini ham Istanbul orqali amalga oshirdi.

## Rivojlanishi va kengaytirilishi

1992-yilda aeroport terminali hududi bortga chiqish koʻprigi va jihozlari qoʻshilishi bilan tez kengaydi. Oʻsha paytda 500 ta mashinaga moʻljallangan koʻp qavatli avtoturargoh ham qurilgan.

Aeroport CAAB tomonidan 2012 yilning 2-choragigacha ৳70 million ($650 000) qiymatidagi texnologiya va asboblar bilan oʻrnatildi va takomillashtirildi. Ularga quyidagilar kiradi: asboblar qoʻnish tizimi, masofani oʻlchash uskunalari va parvozlarni kalibrlash tizimi, bu aeroportning operatsion standartlariga yordam beradi. Yana 2 ta koʻprik ishga tushirildi, yana biri ishlab chiqarish bosqichida. Asfalt uchish-qoʻnish yoʻlagi qoplamasi 2012-yil dekabr oyida Bangladesh kompaniyasi Abdul Monem Ltd tomonidan boshlangan; bajarish uchun 6 oy vaqt ketdi. Taksi yoʻlaklari va uchish-qoʻnish yoʻlaklarini yoritish tizimini yanada takomillashtirish Daniya xalqaro taraqqiyot agentligining (DANIDA) ৳4,5 mlrd ($42 mln) mablagʻlari hisobidan amalga oshiriladi. Keyingi loyihalar qatoriga quyidagilar kiradi: birlamchi va ikkilamchi radar, yangi boshqaruv minorasi va zamonaviy drenaj tizimini oʻrnatish . Yoʻlovchi va yuk samolyotlari uchun toʻxtash joylari yangilanmoqda, aeroportning yoʻlovchi va yuk perronlarini kengaytirish ishlari davom etmoqda. Loyiha ৳440 million ($4,1 mln) turadi va toʻrtta keng fyuzelyajli yoʻlovchi samolyoti va ikkita keng fyuzelyajli yuk samolyotini yonma-yon qoʻyish imkoniyatini beradi. Soʻnggi yillarda CAAB ikkita terminal binosini modernizatsiya qilish va obodonlashtirishni yakunladi, beshta samolyot toʻxtash joyini qurdi, yana ikkita bort koʻprigini oʻrnatdi, 24 soatlik elektr taʼminotini taʼminlash uchun elektr stantsiyasini qayta oʻrnatdi va koʻproq yoʻlovchilarni roʻyxatdan oʻtkazish va hisoblagichlar va bagaj konveyerlari immigratsiyasini qoʻshdi.

Soʻnggi yillarda koʻcha, hojatxonalar va boshqa qismlar kabi ichki dizaynlar ham yangilandi. Bojsiz doʻkonlar xalqaro lyuks brendli mahsulotlarni olib kirdi. Rivojlanish rejasining bir qismi sifatida 2014-yilda xalqaro terminalda birinchi xalqaro kafe, Barista Lavazza, keyin esa 2017-yilda Krispy Kreme ochildi.

### Ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagi
Parallel, ikkinchi uchish-qoʻnish yoʻlagini qoʻshish boʻyicha texnik-iqtisodiy asoslash ishlari olib borildi, uning qiymati 2014-yilda ৳10 milliardni ($93 mln) tashkil etadi. Loyiha ortib borayotgan havo qatnovini bartaraf etish, yolgʻiz uchish-qoʻnish yoʻlagidan bosimni olib tashlash va aeroportning sigʻimini ikki baravar oshirish uchun amalga oshirilgan. CAAB prognozlariga koʻra, aeroportning tirbandligi 10 million yoʻlovchi va yuk tashishdan oshadi. Biroq, 2014-yilda aeroportning 2000 akr yerining 60% foydalanilmay qoldi.

### Uchinchi terminalni ishlab chiqish

2019-yil 28-dekabr kuni Bosh vazir Shayx Hasina Hazrati Shohjalol xalqaro aeroportining uchinchi terminaliga tamal toshini qoʻydi. Uchinchi terminalning qurilish ishlarini Mitsubishi korporatsiyasi, Fujita korporatsiyasi va Samsung C&T korporatsiyasidan iborat *Aviatsiya Dhaka Konsorsiumi (ADC)* amalga oshiradi. Butun loyihaning taxminiy qiymati ৳21300 krorni ($2 mlrd) tashkil qiladi .

Aeroportning yangi uchinchi terminali qurilishi 2024-yilgacha yakunlanadi. Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi (JICA) ishlarning bir qismini kredit shaklida moliyaviy yordam berdi. Kengaytirish taxminan  maydoni boʻlgan yoʻlovchi terminalini,  kvadrat VVIP majmuasi,  yuk binosi qurilishi va tunnelli koʻp qavatli avtoturargoh binosini oʻz ichiga oladi. Uchinchi terminal qurib bitkazilgandan soʻng aeroportning yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish quvvati yiliga hozirgi 8 milliondan 20 millionga oshadi. Yuk tashish quvvati ham yiliga 200 000 tonnadan 500 000 ga oshadi .

## Terminallari

### 1-terminal, 2-terminal va ichki terminal
Aeroportda uchta asosiy terminal mavjud. 1-terminal (T1) va 2-terminal (T2) xalqaro reyslar uchun moʻljallangan va ikkalasi ham bir bino ichida joylashgan. T1 birinchi qavatda joylashgan boʻlib, u xalqaro kelganlar uchun konkurs zali sifatida ishlatiladi. T2 yuqori qavatda joylashgan boʻlib, xalqaro joʻnashlar zali sifatida xizmat qiladi. Uchinchi qoʻshni terminal binosi mahalliy reyslar uchun ichki terminal sifatida tanilgan. Bu xalqaro terminallarning chap tomonida joylashgan. Bir qavatli ichki qatnovlar terminalida kelganlar va joʻnab ketishlar zali bir qavatda joylashgan.

### 3-terminal
Uchinchi xalqaro terminal qurilmoqda va u 2024-yilda foydalanishga topshirilishi kutilmoqda . Loyiha loyihasiga koʻra, uchinchi terminalda 26 ta bort koʻprigi va 12 ta konveyer boʻladi. Terminalda 115 ta roʻyxatga olish stoli, 59 ta immigratsiya stoli boʻladi.

### VIP terminal
VIP terminal binosi xalqaro terminallarning oʻng tomonida joylashgan. VIP terminali asosiy darvozadan atigi  uzoqlikda qurilgan.

### Yuk terminali
Aeroportda yiliga 200 ming tonna yuk tashish terminali mavjud. Amalga oshirilayotgan rekonstruksiya va kengaytirish loyihasi yakunlangach, bu 500 ming tonnagacha oshiriladi.

## Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar

### Yoʻlovchi
: Biman Bangladesh Airlines aviakompaniyasining Dakkadan Torontoga va aksincha parvozi Istanbulda yonilgʻi quyish va ekipajni almashtirish uchun texnik toʻxtab oʻtadi. Biman Bangladesh nafaqat Dakkadan Istanbulga yoʻlovchilarni tashimaydi, hatto aviakompaniya Istanbuldan Torontoga yoʻlovchilarni uchish uchun beshinchi erkinlik huquqiga ega emas.

### Yuk

## Baxtsiz hodisalar va falokatlar

* 1977-yil 28-sentyabrda Mumbaydan Tokioga yoʻl olgan Japan Airlines aviakompaniyasining 472-reysi havoga koʻtarilganidan koʻp oʻtmay 5 nafar yapon Qizil Armiyasi terrorchisi tomonidan oʻgʻirlab ketildi va samolyot oʻsha paytdagi Ziyo xalqaro aeroportiga qoʻnishga majbur boʻldi. Terrorchilarning 6 million dollar va 6 nafar JRA terroristini Yaponiya qamoqxonasidan ozod qilish talabi Yaponiya Bosh vaziri tomonidan qondirildi. Bangladesh havo kuchlari quruqlikdagi vaziyatni nazorat qilish va muzokaralarni osonlashtirish uchun safarbar etildi.
* 1984-yil 5-avgustda Biman Bangladesh Airlines aviakompaniyasining Chittagongdan uchayotgan samolyoti Ziyo xalqaro aeroporti yaqinidagi botqoqlarga qulab tushdi. Fokker F27 ning barcha 45 yoʻlovchisi va 4 ekipaj aʼzosi halok boʻldi, bu Bangladeshdagi eng mudhish aviatsiya falokatiga aylandi.

## Manbalar

## Havolalar

* Fuqaro aviatsiyasi boshqarmasi, Bangladesh: aeroportlar