open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ishlab chiqarish munosabatlari

**Ishlab chiqarish munosabatlari** — keng maʼnoda ijtimoiy ishlab chiqarish jarayonida kishilar oʻrtasida bajaradigan vazifalariga bogʻliq holda shakllanadigan munosabatlar (mulkdorlar, tadbirkorlar, boshqaruvchilar, xizmatchilar, yollanma xodimlar, dehqonlar va b.); tor maʼnoda kishilar oʻrtasida moddiy boyliklarni ishlab chiqarish, ayirboshlash, taqsimot va isteʼmol jarayonida yuzaga keladigan iqtisodiy munosabatlar. ishlab chiqarish munosabsatlari kishilar oʻrtasidagi iqtisodiy munosabatlarning barcha shakllarini qamrab oladi. Barcha ishlab chiqarish, iqtisodiy munosabatlar ichida ishlab chiqarish vositalariga boʻlgan munosabat, mulkchilik shakllari hal qiluvchi rol oʻynaydi. Ayrim iqtisodiy nazariyalar, mas, marksistik siyosiy iqtisodda ishlab chiqarishm. mulkchilik munosabatlarini ifodalaydigan va ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanishi darajasi bilan belgilanadigan, jamiyatda siyosat, mafkura, din, axloq va b.larning bazasini tashkil qiladigan munosabatlar tarzida talqin qilinadi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida ishlab chiqarish vositalari egalari bilan yollanib ishlovchi xodimlar oʻrtasidagi munosabatlar mehnat shartnomalari asosida shakllanadi. ishlab chiqarish munosabatlarining u yoki bu tarixiy konkret shakllari ishlab chikaruvchi kuchlarning taraqqiyot darajasi, kishining tabiat ustidan hukmronlik darajasi bilan belgilanadi. Oʻz navbatida, Ishlab chiqarish munosabatlari ishlab chiqaruvchi kuchlar taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatadi, uni tezlashtiradi yoki sekinlashtiradi (qarang Iqtisodiy tizim).

## Manbalar
Ishlab chiqarish omillari

**Ishlab chiqarish omillari** — Bevosita ishlab chiqarish jarayonida qoʻllanadigan resurslar boʻlib; yer (resurs), ishchi kuchi(mehnat), kapital, tadbirkorlik faolligi (tadbirkorlik qobiliyati) va texnologiya kabi omillar hisoblanadi. Ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar hajmi, miqdori ulardan foydalanish darajasiga boglik, boʻladi.

## Manbalar
Ishlab chiqarish tajribasi

**Ishlab chiqarish tajribasi** - tajriba xoʻjaliklari, shirkat va jamoa xoʻjaliklari dalalarida oʻtkaziladigan tajriba. Dala tajribasining u yoki bu agrotexnologik tadbir qoʻllanilganda eng yuqori samara olingan juda yaxshi variantlari asosida tashkil etiladi. Sinovlar muayyan zonaning iqlim-tuproq hamda tashkiliy-xoʻjalik sharoitlariga xos muhitda yangi texnologiya yoki agrotexnologik tadbirning samaradorligini tadqiq etish uchun oʻtkaziladi. Tajriba oʻtkazish usuli mazkur xoʻjalikda qoʻllaniladigan barcha ishlab chiqarish  jarayonlari bilan muvofiqlashtiriladi. Tajriba tuproq unumdorligi mazkur zona uchun eng xos, bir xil boʻlgan dalada oʻtkaziladi. Tajriba paykallarining kattaligi qishloq xoʻjaligi mashinalarida foydalanishga imkon beradigan, uzunligi tajriba oʻtkazilayo-tgan dalaning boʻyiga teng boʻlishi kerak. Ishlab chiqarish tajribasining sxemasi murakkab boʻlmasligi lozim: u 2—4 variantdan iborat boʻlib, 3—4 takroriylikda oʻtkazilishi kerak. Ekin turlari boʻyicha ishlab chiqarish tajribasida koʻchat qalinligi oʻsimlikning oʻsishi va rivojlanishi, hosil miqdori va uning tarkibi, oʻrganilayotgan agrotexnik tadbirlarning tuproq unumdorligiga taʼsiri hisobga olinadi, shuningdek, oʻrganilayotgan tadbirlar va xoʻjaliqda qoʻllaniladigan ishlov berish texnologiyasi qiyosiy baholanadi.

## Manbalar
Ishlab chiqarish taʼlimi

**Ishlab chiqarish taʼlimi** -OʻzRda malakali mutaxassislar tayyorlash jarayoni hamda oʻrta maxsus va kasbhunar taʼlimining tarkibiy qismi. Asosiy vazifasi — kelgusida malakali mutaxassis boʻlib yetishadigan oʻquvchilarni muayyan kasb sohasida bevo-sita faoliyat koʻrsatishga tayyorlash, yaʼni bilimlarni amaliyotga tadbiq etishga oʻrgatish, zarur kasb koʻnikmalari va malakalarini shakllantirishdan iborat. ishlab chiqarish taʼlimini amalga oshirishda nazariy taʼlimning ahamiyati katta. ishlab chiqarish taʼlimi 3 asosiy bosqich (oʻquv ustaxonalari, oʻquv maydonlari, oʻquv laboratoriyalari, oʻquv xoʻjaliklaridagi ishlab chiqarish taʼlimi; ishlab chiqarish  sharoiti — korxona, qurilish, xoʻjaliklardagi ishlab chiqarish taʼlimi; ishlab chiqarish  tajribasi)ga boʻlinadi. Har bir bosqich oʻziga xos maqsad va oʻquv jarayonida oʻz oʻrniga ega boʻlib, kasb xususiyatiga qarab ular turli muddatli boʻladi va u ishlab chiqarish taʼlimi dasturi bilan belgilanadi. Oʻquvchilarning ishlab chiqarish taʼlimi ishlab chiqarish ustasi rahbarligida va oʻquvchilarning unumli mehnati davomida amalga oshiriladi. ishlab chiqarish taʼlimi mazmuni muayyan kasbdagi kichik muta-xassislarning mehnat faoliyati hamda malaka darajasini taxlil qilish asosida belgilanadi. Oʻquvchilarga ishlab chiqarish taʼlimi berishdan asosiy maqsad ularga oʻz kas-blari uchun xos boʻlgan ishlab chiqarish  jarayonini rejalashtirish, tayyorlash, amalga oshirish, nazorat qilish, ishlab chiqarish  jarayoniga xizmat koʻrsatishga oʻrgatishdan iborat. Kichik mutaxassis bajaradigan ana shu vazifalarning muayyan kasb va malaka darajasiga muvofiq aniq mazmuni maqorat tavsifnomasida aks etadi. Bu hujjat kichik mutaxassis bajaradigan ishi va kasbhunar boʻyicha "Oʻzbekiston Respublikasi kasbhunar taʼlimi davlat taʼlim standarti" (2000-yil 16 okt.) asosida tuziladi. Unda oʻquvchi kasbhunar oʻquv yurtida taʼlim olishi davomida egallashi lozim boʻlgan bilim, koʻnikma va malakalarga qoʻyiladigan talablar qayd etiladi. Mahorat tavsifnomasi kasbhunar oʻquv yurtida kichik mutaxassislarni tayyorlash mohiyatini belgilovchi asosdir. Kichik mutaxassislarning mehnat faoliyatini tahlil qilish natijasida ajratib olingan mehnat jarayonlarini bajarish yoʻllari va usullari muayyan tarzda tartibga solinadi hamda ishlab chiqarish taʼlimi mazmunini belgilovchi ishlab chiqarish taʼlimi dasturida bayon qilinadi. ishlab chiqarish taʼlimi dasturi oʻquvchilarga nimani, qanday izchillik va hajmda oʻrgatishni belgilab beradi. ishlab chiqarish taʼlimi dasturini ishlab chiqishga korxonalarning yetakchi muxandis-texnik xodimlari, ilmiy tadqiqot muassasalari va vazirliklar, kasbhunar oʻquv yurtlarining malakali xodimlari jalb qilinadi. ishlab chiqarish taʼlimi taʼlimning turli usullaridan foydalanilgan tarzda amalga oshiriladi.

Oʻtkir Tolipov.

## Manbalar
Ishlab chiqarish-texnika nazorati

**Ishlab chiqarish-texnika nazorati** — sanoat korxonalarida mahsulot sifatini nazorat qilish yuzasidan bajariladigan xizmatlar majmui. Texnik nazorat Ishlab chiqarishning barcha qismlari (xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi, yarim fabrikatlar, butlovchi qismlar, texnologik jarayonlar, asboblar, dastgohlar, uskunalar, tayyor mahsulotlar va boshqalar)da amalga oshiriladi. Nazorat qilinadigan obyekt xususiyatiga koʻra, nazoratning kuzatib nazorat qilish, mexanik xususiyatlarni nazorat qilish, kimyoviy taxlil, metallografik tadqiqotlar oʻtkazish, sinab koʻrib nazorat qilish va boshqalar usullari bor. Tashkiliy jihatdan uning texnologik ja-rayonlarni nazorat qilish; operatsion nazorat (mahsulot ishlab chiqarish bilan bogʻliq operatsiya bajarib boʻlingach, oʻtkaziladi); inspeksion (yoki tanlab) nazorat qilish; boshlangʻich nazorat (korxonaga yetkazib berilgan materiallar, xomashyo, yarim fabrikatlar, butlovchi detallar nazorat qilinadi); faol nazorat (mahsulotni Ishlab chiqarish jarayonida oʻlchov asboblari yordamida nazorat qilish); tayyor mahsulotni qabul qilish jarayonidagi nazorat va boshqalar turlari bor. Ishlab chiqarish-texnika nazoratining asosiy vazifasi korxonalardagi nazorat operatsiyalarning bajarilishini, ishlab chiqarilayotgan mahsulotning komplektligini tekshirish, brakni yoʻqotish hamda mahsulotni belgilangan standart va texnik shartlarga muvofiq qilib Ishlab chiqarishni taʼminlashdan iborat. Ishlab chiqarisht.ni korxona boʻlimlarida xodimlar, sexlarda ishchilar, sozlovchilar, ustalar, brigadirlar va korxonalarning hamma muhim uchastkalarida texnika nazorati boʻlimi xodimlari amalga oshiradi. Texnika nazorati boʻlimining vazifasi nazorat usullarini ishlab chiqish, brakni hisobga olish va tahlil qilishidir. Hozirgi vaqtda detallarni Ishlab chiqarish jarayonida nazorat qilishning eng zamonaviy usullari (avtomatlashtirish, yoppasiga nazorat qilish)ni yaratishga keng eʼtibor qaratilgan.

Oʻzbekistonda Asaka avtomobil zavodi, Buxoro neftni qayta ishlash zavodi, "Kabul tekstaylz" korporatsiyasining Oʻzbekistondagi qoʻshma korxonalarida va boshqalarlarda mahsulot ishlab chiqarishni nazorat qilishning xuddi shunday zamonaviy usullari tadbiq etilgan.

## Manbalar
Ishlab chiqarish harajatlari

Mavzu: Ishlab chiqarish harajatlari.

Bajardi: Mirzavaliyev Abdurasul  

**Ishlab chiqarish harajatlari** — korxonaning mahsulot ishlab chiqarish maqsadlarida, iqtisodiy resurslar sotib olish uchun qilgan pul sarflari. Firma oʻz faoliyatini bozordan moddiy resurslar, yaʼni asbob-uskuna, dastgohlar, transport va aloqa vositalari, xomashyo, yoqilgʻi, har xil materiallarni, mehnat bozoridan ish kuchini sotib olishdan boshlaydi. Shunga muvofiq holda Ishlab chiqarish xarajatlari tarkibiga xom-ashyo, asosiy va yordamchi materiallar, yonilgʻi va energiya xarajatlari, asosiy kapital amortizatsiyasi, ish haqi va ijtimoiy sugʻurtaga ajratmalar, foiz toʻlovlari va boshqa xarajatlar kiradi. Ishlab chiqarish xarajatlariga qilingan barcha xarajatlarning puldagi ifodasi mahsulot tannarxining tashkil qiladi.

Ishlab chiqarish xarajatlarni oʻrganishga iqtisodchilar turlicha yondoshadilar. Jumladan, harajatlarning qiymat nazariyasiga koʻra,  Ishlab chiqarish xarajatlar quyidagi turlarga boʻlinadi: 
>doimiy harajatlar — korxona toʻlov majburiyatlari, soliqlar, amortizatsiya ajratmalari, ijara haqi, qoʻriqlash xizmati harajatlari, boshqaruv xodimlari maoshi va b; 
>oʻzga-ruvchan harajatlar — xom ashyo, materiallar, yonilgʻi, transport xizmati, ishchilar ish haqi va shu kabilar uchun harajatlar;
>umumiy (yalpi) harajatlar — doimiy va oʻzgaruvchan harajatlar yi-gʻindisi;
>bevosita ishlab chiqarish harajatlari — konkret mahsulot Ishlab chiqarishga ketgan va bevosita uning tannarxiga oʻtadigan harajatlar;
>bilvosita harajatlar — mahsulot tannarxiga bevosita qoʻshilmaydigan harajatlar;
>oʻrtacha harajatlar — maʼlum vaqt orali-gʻidagi mahsulot birligiga, tovarlar partiyasi boʻyicha yoki tashkilotlar gu-ruqi boʻyicha bir buyumga toʻgʻri keladigan harajatlarning oʻrtacha kattaligi;
>ekspluatatsiya (foydalanish) harajatlari — uskunalar, mashinalar, transport, i.ch. vositalarini va kundalik foydalaniladigan xoʻjalik buyumlarini ishlatish bilan bogʻliq boʻlgan harajatlardir.
Ishlab chiqarish sikli

**Ishlab chiqarish sikli** - mehnat predmetlari (xomashyo, materiallar)ning muayyan mahsulotni tayyorlashni boshlanishidan to tayyor mahsulot qilib chiqarishgacha ishlab chiqarish jarayonida boʻlishi davri, ishlab chiqarish vaqtining tarkibiy qismi. Mahsulot Ishlab chiqarish sikli — ish davri (tayyor mahsulot olish uchun ketgan vaqt) va ishlab chiqarish jarayonidagi tanaffuslar (operatsiyalar orasidagi davr va smenalar oʻrtasidagi vaqt)dan iborat. Ishlab chiqarish siklining asosiy texnik-iqtisodiy koʻrsatkichi uning muddati hisoblanadi; bu muddat ishlab chiqarish harakteriga qarab, soat, kun, oy bilan oʻlchanadi. Uning qisqarishi mahsulot ishlab chiqarishni, kapital aylanishini tezlashtiradi. Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va ilgʻor texnologiyani joriy etish, Ishlab chiqarish siklini qisqartirishning muhim omillariga kiradi.

## Manbalar
Ishlab chiqarish sanitariyasi

**Ishlab chiqarish sanitariyasi** — sanitariyannng bir boʻlimi; sogʻlom va xavfsiz mehnat sharoitini taʼminlashga qaratilgan sanitariya sogʻlomlashtirish chora-tadbirlarini ishlab chiqadi va hayotga tatbiq etadi. Kasb kasalliklarining oldini olish, shuningdek, korxona va u joylashgan hududda sanitariyagigiyena normalariga bekamu-koʻst rioya qilish, ishchilarning ish joylarini yoritish, isitish, shamollatish (ventilyasiya) va gigiyena talablari darajasida boʻlishini taʼminlash masalalari bilan shugʻullanadi. Bulyrdan tashqari, havodagi chang , kimyoviy moddalar miqdori , vibratsiya kuchi, shovqin, harorat, namlik va bularning normada boʻlishini nazorat qiladi. Korxona kurilishi va ishchilarga topshirilishigacha boʻlgan jarayonlarda sanitariya normalari va gigiyena kridalariga asoslangan holda ish yuritadi. Ishchilarga zararsiz va xavfsiz mehnat sharoitini yaratish, ishchilarda xavfsizlik texnikasining zamonaviy vositalarini qoʻllash korxona rahbariyati zimmasida boʻlib, ular davlat tomonidan belgilangan maxsus normativlarga asoslangan holda ish koʻrishlari talab etiladi. Korxona, muassasa, tashkilotlarning gigiyena normalariga, sanitariyagigiyena qoidalari va ularga qanday rioya qilinayotganligi ustidan davlat sanitariya nazorati organlari, asosan, sogʻliqni saqlash idoralari va vazirliklari, shuningdek, kasaba uyushmalari hamda texnika va huquq mehnat inspeksiyalari nazorat qiladi.

## Manbalar
Ishlab chiqarish samaradorligi

**Ishlab chiqarish samaradorligi** — korxona miqyosida iqtisodiy faoliyat, iqtisodiy dasturlar va tadbirlarning foydali natijalar berishi, olingan iqtisodiy samaraning muayyan qiymatga ega boʻlgan resurslarni qoʻllagan holda eng yuqori ishlab chiqarish hajmiga erishishga sabab boʻlgan ishlab chiqarish omillari, resurslar sarflariga nisbati bilan tavsiflanadi. Ishlab chiqarish samaradorligi korxona faoliyatining yakuniy natijasini koʻrsatadi. Miqdoriy jihatdan ishlab chiqarish samaradorligini mahsulot ishlab chiqarish uchun sarf qilingan mehnat miqdori bilan oʻlchash mumkin, lekin mehnat sarfini aniq oʻlchash ancha qiyin. Shu sababli, ishlab chiqarish samaradorligi mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligi; ishlab chiqarish vositalaridan va kapitaldan foydalanish samaradorligi koʻrsatkichlari bilan aniqlanadi. Korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligining umumlashgan koʻrsatkichi tovar ishlab chiqarish surʼatlarining oʻsishi hisoblanadi, undan tashqari puldagi harajatlar birligiga toʻgʻri keladigan mahsulot hajmi, balans foydaning asosiy va aylanma fondlar yigindisiga nisbati, toʻla tannarx koʻrsatkichlari muhim ahamiyatga ega. Mehnat unumdorligining oʻsishi surʼatlari, mehnatni tejash va mahsulot hajmi oʻsishida mehnat unumdorligi hissasi kabi koʻrsatkichlardan ham foydalaniladi. Ishlab chiqarish samaradorligi texnik samaradorlik (ishlab chiqarish hajmi), iqtisodiy samaradorlik (mehnat unumdorligi, mehnat resurslari, asosiy fondlar, aylanma resurslar), ijtimoiy samaradorlik (moddiy resurslar, foyda) hisobiga shakllanadi.

Ishlab chiqarish samaradorligini hisoblashdan maqsad samaradorlikka nimalar hisobiga erishilganini aniqlash va yana qanday omillar evaziga uni oshirish mumkinligini belgilashdan iborat.

## Yana qarang
* Rentabellik
* Foyda

## Manbalar
Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish

**Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish** — korxona, kompaniya yoki ularning biror tarkibiy qismining asosiy faoliyatini tor doiradagi mahsulot, tovarlar va xizmatlar i.ch.ga yoʻnaltirish. Maʼlum mahsulot ishlab chiqaradigan xoʻjalik sohalari va korxonalarning shakllanishida oʻz ifodasini topadi. Tarixiy taraqqiyot davomida sanoat, qishloq xoʻjaligi, qurilish va b. sohalarda ixtisoslashish paydo boʻldi. Oʻz navbatida, bulardan yana yangi ix-tisoslashgan sohalar ajralib chiqmoqda. Sanoatda ixtisoslashuv tayyor mahsulot, detal va qismlar, texnologiya boʻyicha boʻlishi mumkin. Mashinasozlikda qismlar (detallar) boʻyicha ixtisoslashuv avtomobilsozlik, transportsozlik va aviatsiya sanoatida koʻp uchraydi. Natijada yigʻish korxonalari — kooperatsiya asosida mahsulot ishlab chiqaradigan korxonalar kengayib boradi. Ixtisoslashgan sohalar va korxonalar bir xil mahsulot ishlab chiqaradi, ularning oʻziga xos texnologiya jarayoni va ixtisoslashgan kadrlari boʻladi. Ixtisoslashtirish jarayonining taraqqiyoti ijtimoiy Ishlab chiqarishning oʻsishi, ishlab chikaruvchi kuchlarning rivojlanishi bilan belgilanadi. Oʻz navbatida ixtisoslashtirish ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishiga yordam beradi.

Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish korxonalar ishini samarali tashkil etish hisoblanib, binolardan, asbob-uskunalardan, materiallardan bekam-koʻst foydalanishda, fan va texnikaning eng yangi yutuklarini joriy etishda, takomillashgan maxsus mashina va asboblarni qoʻllashda, mehnat unumdorligini oshirishda, mahsulot Ishlab chiqarishharajatlarini tejashda katta sa-mara beradi. Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish ning samaradorligi korxonani ixtisoslashtirish tufayli yillik mahsulot Ishlab chiqarishhajmiga ketgan harajatlarni ixtisoslashtirishdan oldingi Ishlab chiqarishhajmi harajatlariga taqqoslash yoʻli bilan aniqlanadi.

Oʻzbekistonda "Toshkent traktor zavodi", "Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi" aksiyadorlik ja-miyatlari, Asaka avtomobil zavodi (unga ehtiyot qismlar yetkazib beruvchi qator qoʻshma korxonalar) va b. ixti-soslashtirilgan korxonalar hisoblanadi.

Sadir Salimov.

## Manbalar
Ishlab chiqarishni iqtisodiy ragʻbatlantirish

**Ishlab chiqarishni iqtisodiy ragʻbatlantirish** - iqtisodiy omillar yordamida korxona iqti-sodiy manfaatlariga taʼsir koʻrsatadi. Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish moddiy ishlab chiqarishnini rivojlantirishning zarur va muhim shartidir. Davlat tomonidan Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish imtiyozli kreditlar berish, ishlab chiqarishgaga toʻgʻridan-toʻgʻri subsidiyalar ajratish, soliq im-tiyozlari berish, tashki faoliyatni moliyaviy qoʻllab-quvvatlash, davlat xarid narxlarini koʻtarish, ish haqidan olinadigan soliqlar stavkasini pasaytirish, eksport-import tovarlarini boj toʻlovidan ozod qilish va boshqalardan iborat. Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish korxona bilan davlat oʻrtasidagi, korxonalararo hamda korxona bilan uning xodimlari orasidagi iqti-sodiy munosabatlarni ifodalaydi. Shuning uchun Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish ayni vaqtda, moddiy ishlab chiqarishdagi xoʻjalik hisobi munosabatlarini ham aks ettiradi. Davlat bilan korxona orasidagi iqtisodiy munosabatlar korxonada olingan foydani taqsimlash, ishlab chiqarilgan mahsulotga narx qoʻyish, iahlab chiqarish fondlari uchun toʻlov meʼyorlarini belgilash, korxonaga zarur boʻlganda kredit berish va b. tadbirlarda namoyon boʻladi. Korxona bilan xodimlar oʻrtasidagi munosabatlar esa ishchilar (mutaxassis)ning shaxsiy moddiy manfaatini qondirish uchun boʻlgan intilishlarida va ularning mehnatiga qarab haq toʻlashda oʻz aksini topadi.

Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish tizimi xodimlarining oʻz mehnat natijalaridan bevosita moddiy manfaatdorligini taʼminlagan taqdirdagina yaxshi samara beradi. Shu tufayli Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirishnini takomillashtirish, dastavval xodimlarni moddiy ragʻbatlantirish tizimini takomillashtirishni taqozo qiladi. Ishchilarni moddiy ragʻbarlantirish, asosan, ish haqi, mukofotlash, kashfiyot, ixtiro va ra-sionalizatorlik takliflari uchun taqdirlash orqali amalga oshiriladi. Korxonalarning fondi va boshqa manbalar hiso-biga tashkil qilinadigan iqtisodiy ragʻbatlantirish fondlari, ijtimoiy madaniy tadbirlar va ishlab chiqarishni rivojlantirish fondlari Ishlab chiqarshni iqtisodiy raģbatlantirishdada katta ahamiyatga ega.

## Manbalar
Ishlab chiqarishni kooperatsiyalash

**Ishlab chiqarishni kooperatsiyalash** — ishlab chiqarishni tashkil qilish shakli, maʼlum bir mahsulotni hamkorlikda tayyorlash uchun korxonalar oʻrtasida maxsus ishlab chiqarish aloqalari. Ijtimoiy mehnat taqsimoti chuqurlashgan sari Ishlab chiqarishni kooperatsiyalash rivojlanib boradi va u, birinchi navbatda, korxonalarning cheklangan turdagi mahsulot, mahsulot qismlarini ishlab chiqarishga ixtisoslashuvida koʻrinadi. Bu jarayon korxonalar oʻrtasida raqobat kurashini ham oshiradi.

Ishlab chiqarishni kooperatsiyalash ixtisoslashtirish shakllaridan biri boʻlib, korxona va tarmoqlar oʻrtasidagi aloqalar ixtisoslashtirishning kengayishiga, yangi tarmoqlar vujudga kelishiga, eskilarning boʻlinib ketishiga sabab boʻladi (qarang Ishlab chitsarishni ixtisoslashtirish). Kooperatsiyalash xalq xoʻjaligida ishlab chiqarish imkoniyatlarini oshiruvchi vosita boʻlib, ishlab chiqarish quvvatlaridan yaxshiroq foydalanishga, ishlab chiqarish jarayonini tezlashtirishga, mahsulot tannarxini pasaytirishga imkon beradi, natijada mehnat unumdorligi oshadi. ishlab chiqarishni kooperatsiyalash agre-gatlar boʻyicha (predmetli) kooperatsiyalash (murakkab mahsulot ishlab chiqaruvchi bosh korxonaga bir qator korxonalar shu mahsulotni tayyorlash uchun zarur boʻlgan qismlar, mas, motor, nasos, kompressor va b. lar yetkazib beradi), detallar boʻyicha kooperatsiyalash (bunda qator ixtisoslashgan korxonalar bosh korxonaga detal va qismlar — podshipnik, porshen, gilza, silindr, reduktor va b. yetkazib beradi); texnologik (bosqichli) kooperatsiyalash (bir korxona ikkinchisi uchun alohida tex-nologik jarayonlar va ishlarni bajarib beradi) kabi koʻrinishlari bor.

Hududiy jihatdan kooperatsiyalashning mahalliy (shu xududning oʻzidagi ishlab chiqarish korxonalari oʻrtasidagi aloqa) va mintaqaviy (bir necha hududlardagi ishlab chiqarish korxonalari oʻrtasidagi aloqa) shakllari bor. Kooperatsiyalashgan aloqalar vaqt jihatidan (bunda korxonalar ishlab chiqarish harakteriga koʻra, oʻzaro bogʻlangan boʻladi, yaʼni muayyan mahsulotning bir qismi birinchi korxonada tayyorlansa, boshqa qismi ikkinchi korxonada tayyorlanadi) yoki vaqtinchalik (bunda korxonalar bir-biri bilan ehtiyojga koʻra, vaqtincha bogʻlanadi) boʻlishi mumkin. Kooperatsiyalashgan aloqadagi korxonalar soni va tayyor mahsulot tannarxida kooperatsiya orqali yetkazilgan detallar, uzellarning salmogʻi Ishlab chiqarishni kooperatsiyalash da-rajasi koʻrsatkichlari hisoblanadi. ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish rivojlangan sari kooperatsiyalashgan aloqalar ham rivojlanib boradi. Bu jarayon avtomo-bilsozlik, traktorsozlik, aviasozlik kabi sohalarda yaqqol koʻrinadi. Masalan, dunyoga mashhur "Toyota" avtomobil kompaniyasi minglab kichik va oʻrta kompaniyalar bilan kooperatsiyalashgan holda hamkorlik qiladi.

Oʻzbekistonda Ishlab chiqarishni kooperatsiyalash mashinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, qurilish materiallari kabi sanoat tarmoqlarida, qishloq xoʻjaligida yaxshi rivojlangan. Masalan, paxta teradigan mashinalar, traktorlar, samolyotlar, oziq-ovqat ishlab chiqarish da koʻplab mustaqil korxonalar oʻzaro kooperatsiya aloqalariga ega.

## Manbalar
Ishlab chiqarishni mexanizatsiyalashtirish

**Ishlab chiqarishni mexanizatsiyalashtirish** — ishlab chiqarishjarayonlarida odamning jismoniy hamda aqliy mehnatini mashinalar va mexanizmlar zimmasiga yuklash. Bundan asosiy maq-sad — odamni ogʻir mehnat turlaridan ozod qilish, mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot tannarxini kamaytirish va b. U fan-texnika taraqqiyotining asosiy yoʻnalishlaridan biri boʻlib, ishlab chiqarishkuchlari taraqqiyotini taʼminlaydi, mehnat samaradorligini oshirishda modsiy asos boʻlib xizmat qiladi. ishlab chiqarishjarayonining texnik vositalar bilan taʼminlanganlik darajasiga va ish turiga koʻra, ishlab chiqarishm. qisman va yalpi (kompleks) mexanizatsiyalashtirish darajalari mavjud. Qisman mexanizatsiyalashtirishda asosiy tex-nologik jarayonlar mashina va mexanizmlar yordamida, yordamchi ishlar esa qoʻl kuchi bilan bajariladi. Yalpi mexanizatsiyalashtirishda korxonalar, q.h.,elektr st-yalari, shaxtalar, qurilish, dengiz portlari va b. hamma tarmoqlardagi barcha ishlar mexanizatsiyalashtiriladi. Mas, paxtachilik, gallachilik xoʻjaliklarida yerni shudgorlash, ekinlarni ekish, hosilini yigʻib-terib olishdan to tayyorlash punktlariga topshirguncha qilinadigan barcha ishlar mashina va mexanizmlar yordamida bajariladi. Q. x. ning rivojlanishida I.ch.m. asosiy omillardan hisoblanadi. Qurilishdagi barcha ishlar — yer kazish ishlari, beton qorish, pardozlash, montaj qilish, tosh, shagal va qumni ortish, koʻtarish, tashish ishlari mexanizatsiyalashtirilgan.

Mashinasozlik sanoatini yalpi mexanizatsiyalashtirishsiz tasavvur qilib boʻlmaydi. Xom ashyoni korxonaga keltirishdan to tayyor mahsulot holida isteʼmolchilarga yetkazib berilgunga qadar qilinadigan barcha ishlar yalpi mexanizatsiyalashtiriladi. Fan va texnika taraqqiyotining hozirgi bosqichida nafaqat jismoniy ishlar, balki aqliy mehnat ham mexanizatsiyalashtirilgan va avtomatlashtirilgan. Mas, xalq xoʻjaligining hamma sohalarida hisoblash ishlari EHM, kompyuterlarda bajariladi. I.ch.m. tadbirlari ishlab chiqarishni avtomatlashtirishning asosi hisoblanadi.

## Manbalar
Ishlab chiqarishning konsentratsiyalashuvi

**Ishlab chiqarishning konsentratsiyalashuvi** - bir necha bir-biriga yaqin, turdosh mahsulot turlarini i.ch.ning yirik korxonalarda, katta boʻlmagan mintaqa doirasida toʻplanishi. Konsentratsiyalashuv i.ch.ni monopollashtirib, yirik korxonalar qurish uchun boshlangʻich kapital sarfini oshirish imkonini beradi. Yirik konsentratsiyalashgan korxonalarda qayta qurish(rekonstruksiya) ishlarini olib borish, mahsulotni yangilash qiyin kechadi. Biroquning oʻziga yarasha afzalliklari ham bor. Mas, konsentratsiyalanish yuqori darajada boʻlgan korxonalarda i.ch.ni kombinatsiyalashtirish, ixtisoslashtirish ja-rayonlarini mexanizatsiyalashtirish, avtomatlashtirish imkoniyatlari koʻproq. I.ch.k. darajasini aniqlash uchun korxonalar mahsulot hajmi, xodimlar soni, asosiy ishlab chiqarishfondi boʻyicha ishlab chiqaruvchi korxonalar guruhi aniqlanadi. Konsentratsiyalashuv jarayoniga ishlab chiqariladigan mahsulotning murakkabligi, texnologik ishlov berish usullarining harakteri, xom ashyo bazasining mikyosi va ishlab chiqariladigan mahsulotga shu hududdagi talab miqdori kabi omillar taʼsir koʻrsa-tadi. Bu jarayon 20-asr ning 20—30-y. larida bir qancha mamlakatlarda avj oldi. Ayniqsa, metallurgiya, avtomo-bilsizlik, aviatsiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, poyabzal, kandolatchilik, kimyo, neftni qayta ishlash, togʻkon, qurilish materiallari ishlab chiqarishkabi bir qancha sanoat tarmoklarida konsentratsiyalanish keng koʻlamda amalga oshirildi. Hoz. vaqtda yuqori unumli, ixcham, katta tezlikda ishlaydigan da-stgoxlar, uskunalar, mashinalar maj-mui, shuningdek, xom ashyo, materiallarni qisqa yoʻl bilan tayyor mahsulotga aylantiruvchi (kam bosqichli) ilgʻor texnologiyalarning yaratilishi bilan yirik konsentratsiyalashgan korxonalar, umuman, ishlab chiqarishni konsentratsiyalashtirishga ehtiyoj qolmadi. Aksincha, kichik va oʻrta korxonalar konsentratsiyalashgan yirik korxonalarga nisbatan koʻproq afzalliklarga (mahsulotni tez yangilash, bozor talablariga tezda moslashish, qayta qurish ishlarini kam sarf bilan qisqa fursatda amalga oshirish va b.) ga ega (mas, rivojlangan mamlakatlarda kichik va oʻrta korxonalar salmogʻi 70—90% ni tashkil etadi). Biroqtadqiqot va taxlillar av-tomobilsozlik, traktorsozlik, neftni kayta ishlash, kimyo, metallurgiya kabi bazaviy sohalarda konsentratsiyalashuv maqsadga muvofiq ekanligini koʻrsatadi. Chunki bu sohalarda mahsulot ishlab chiqarishkoʻp bosqichli, miqyosi katta, uzluksiz jarayon boʻlib, koʻplab operatsiyalarni ketma-ket bajarishga toʻgʻri keladi.

Sadir Salimov.

## Manbalar
Ishlab chiqarishni intensivlash

**Ishlab chiqarishni intensivlash** — texnika, moddiy va mehnat resurelari potensialining har bir birligidan yanada toʻliqroq foydalanish yoʻli bilan ishlab chiqarish jadalligini oshirish. Zamonaviy texnika va texnologiyani joriy etish, ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalashtirish, avtomatlashtirish, kompyuterlashtirish, mehnat resurelaridan ratsional foydalanish orqali barcha jabhalarda yuqori koʻrsat-kichga erishishga asoslanadi. Intensiv oʻsish ekstensiv oʻsishdan mavjud ishlab chiqarish kuvvatlari, texnik, moddiy resurelarni samarali ishlatish bilan farq qiladi. ishlab chiqarishi. darajasi asosiy fondlarning 1000 soʻmlik qiymatiga qancha mahsulot ishlab chiqarish, bir xodim (ishchi)ga toʻgʻri keladigan muayyan davr (oy, chorak, yil) mobaynida ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi (unumdorlik), bir kvadrat metr ishlab chiqarish maydoniga toʻgʻri keladigan mahsulot hajmi va b. koʻrsat-kichlar bilan baholanadi. ishlab chiqarishi. ning asosiy manbalari ilmiy-texnika taraq-qiyoti, ishlab chiqarish va mehnatni uyushtirishni takomillashtirish, boshqarishning yangi usullarini qoʻllashdir. ishlab chiqarishi. xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlariga xos. Sanoatda ishlab chiqarishi xom ashyo va yoqilgʻi, moddiy resurelarning yangi turlarini kiritish, yuqori samarador komp-leks-mexanizatsiyalashgan va avtomatlashtirilgan zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, ishlab chiqarish jarayonini tezlashtirish, yoqilgʻi va energetika, material, xom ashyo, maydon, asbobuskunalardan foydalanishni yaxshilash, kooperatsiyalash va ixtisoslashtirish asosida ishlab chikarishni ilmiy tashkil etish hisobiga amalga oshiriladi. Qurilishda ishlab chiqarishi. bino va insho-otlarni sanoatda tayyorlangan qismlardan montaj qilish jarayonini kompleks mexanizatsiyalashtirish, yuqori unumli texnikalarni qoʻllash, qurilish muddatini qisqartirib, uning sifatini oshirish va b. da koʻrinadi. Qishloq xoʻjaligida ishlab chiqarishi. mexanizatsiya, melioratsiya, kimyolashtirish, elektrlashtirish asosida dehq-onchilik madaniyatini oshirishdan, tuproq unumdorligini oshirish, biologiya va agronomiya fanlarining eng muhim yangi yutuklarini, yangi texnika va texnologiyalarni joriy etishdan iborat.

Sanoatda ishlab chiqarishi. darajasi keyingi davrda mehnat unumdorligining , asosiy ishlab chiqarish fondlari qiymatining oʻsi-shi, mahsulot umumiy hajmining op-tishi, yoqilgʻi sarfi solishtirma his-sasining pasayishi, metall eritish pechlarining 1m2 hisobiga oʻrtacha sut-ka davomida eritilgan poʻlat mikdo-rining oshishi va b. koʻrsatkichlar bilan tavsiflanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida ishlab chiqarishi. raqobat kurashida yengib chiqishning muhim omillaridan biri.

Mamlakatlar iqtisodiyotining rivoji ham ekstensiv va ham intensiv omillardan foydalanish yoʻli bilan boradi.

Sadir Salimov.

## Manbalar
Ishlov beruvchi sanoat

**Ishlov beruvchi sanoat** - sanoat va qishloq xoʻjaligi xom ashyosiga ishlov beruvchi yoki uni qayta ishlovchi sanoat tarmoklari majmui. Mehnat predmetlari bevosita tabiatda boʻlgan undiruvchi (undirma) sanoatdan farqli ravishda Ishlov beruvchi sanoatda inson mehnati sarflanib yara-tilgan mehnat mahsulotlariga ishlov beriladi. Ishlov beruvchi sanoatga qora va rangli metallar, kimyo va neft-kimyo mahsulotlari, mashina va uskunalar, yogʻochni qayta ishlash, sellyuloza-qogʻoz, sement va b. qurilish materiallari, yengil va oziqovqat sanoati mahsulotlari ishlab chiqaradigan korxonalar, shuningdek, sanoat mahsulotlarini taʼmirlash korxonalari kiradi. Ishlov beruvchi sanoat kengaytirilgan takror ishlab chiqarish bazasi boʻlib, ijtimoiy mehnat unumdorligi oʻsishini taʼminlaydi. Jami sanoat mahsulotlari xajmida Ishlov beruvchi sanoat hissasi mamlakat industrial taraqqiyoti darajasini va sanoat tarmoq tuzilma-sining ilgʻorligini aks ettiradi. Oʻzbekistonda Ishlov beruvchi sanoat ning paxta tozalash, yogʻ-moy tarmoqlari 19-asrning 2-yarmidan, mashinasozlik, metallga ishlov berish, kimyo, toʻqimachilik tarmoqlari 20-asrning 20—30-yillardan boshlab barpo etila boshladi.

Rivojlangan davlatlardan AQSH, Yaponiya, GFR, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Kanadada I.b.s. taraqqiy etgan (qarang Sanoat).

## Manbalar
Ishlab chiqaruvchi kuchlar

**Ishlab chiqaruvchi kuchlar**, unum beruvchi kuchlar — ijtimoiy ishlab chiqarishda band boʻlgan ishlab chiqarish vositalari va kishilar majmui; ijtimoiy ishlab chiqarish jarayonida inson bilan tabiat oʻrtasidagi "modda almashuvi"ni amalga oshiradigan subyektiv (odam) va ashyoviy unsurlar tizimi. ishlab chiqarishk. insonning tabiatga foal munosabatini ifoda etadi va bu munosabat mazmunini tabiat boyliklarini moddiy va maʼnaviy oʻzlashtirish hamda rivojlantirish tashkil etadi. Oʻzlashtirish davomida insonning tirikchilik, hayot sharoitlari — moddiy boyliklar yara-tiladi, ayni paytda uning oʻzi ham kamol topib, rivojlanib boradi. ishlab chiqarishk. ning moddiy unsurlari ishlab chiqarish vositalari va isteʼmol vositalaridan iborat. ishlab chiqarish vositalari insonning tabiatga taʼsir koʻrsatishiga xizmat qiladigan mehnat vositalari va inson mehnati yoʻnaltirilgan mehnat pred-metlardan iborat. Mehnat vositalarining eng muhim va takom illashadigan, tez oʻzgaradigan tarkibiy qismi — mehnat qurollari (mashinalar, mexanizmlar, asboblar va b.) hisoblanadi. Shu sababli ishlab chiqarishk. oʻzgarishi mehnat qurollarining oʻzgarishidan boshlanadi. ishlab chiqarish binolari, yoʻllar, kanallar, energetika tarmogʻi, aloqa vositalari, quvur transporta, turli sigʻimli sisternalar va b. ham mehnat vositalariga kiradi. Mehnat vositalari va ayniqsa mehnat qurollari ish kuchi rivojlanishining mezoni, muayyan darajada mehnat amalga oshadigan munosabatlar koʻrsatkichi hisoblanadi, jamiyatning unum beradigan boyligini hosil qiladi.

Bu jarayonda fan bevosita ishlab chiqarishk. ga aylanadi (19-asr dan boshlab ishlab chiqarish bilan fanning qoʻshilishi dastlab murakkab ishlab chiqarish vositalarini, mashina texnikasini yaratdi; 20-asr ning 2-yarmida ishlab chiqarishni avtomatlashtirish, EHM va kompyuter texnikasini ommaviy qoʻllash va b.).

ishlab chiqarishk. ning rivojlanishiga geografik muhit, aholining zichligi va koʻpayishi, inson ehtiyojlarining oʻsib borishi, ilmfan taraqqiyoti kabi koʻpgina omillar taʼsir qiladi. Hoz.fan-texnika taraqqiyoti davrida fan ham bevosita ishlab chiqarishk. ga aylanib bormoqda. Bularning barchasi pirovard natijada ishlab chiqarishk. taraqqiyoti, tarixiy jara-yonning asosiy omili boʻlgan mehnat unumdorligi oʻsishini taʼminlaydi.

Har bir mamlakatda ishlab chiqarishk. rivojlantirish va uni mintaqalar boʻyicha oqilona joylashtirish katta ahamiyatga ega. Ayrim mamlakatlarda mamlakat ishlab chiqarishk. ni rivojlantirish va joylashtirish bosh sxemalarini ishlab chiqadigan, mamlakat tabiiy resurslari va I. ch.k. ni kompleks oʻrganadigan maxsus Kengashlar ishlaydi. Gʻarbdagi ayrim iqtisodiy nazariya maktablari ishlab chiqarishk. tushunchasi oʻrniga ishlab chiqarish omillari tushunchasini qoʻllaydi.

Sherqul Shodmonov.

## Manbalar
Ishonch yorligʻi

**Ishonch yorligʻi** - biror shaxsning muayyan mamlakatda elchi yoki diplomatik vakil sifatida tayinlanganligini tasdiklovchi rasmiy xat shaklidagi maxsus hujjat. Yorliq xorijiy davlat boshligʻi nomidan uni qabul qiluvchi davlat boshligʻiga yoʻllanadi. I. yo. da mazkur shaxsga davlat manfaatlarini ifodalash topshirilganligi, uning soʻzlari va harakatlariga ishonish lo-zimligi taʼkidlanadi. Davlat boshligʻi tomonidan I.yo.ning qabul qilinishi tayinlangan va yetib kelgan xorijiy mamlakat yoki xalqaro tashkilot elchisi yoki diplomatik vakili mazkur davlatda akkreditatsiya qilingani, yaʼni oʻz vazifalarini bajarishga rasman kirishganligini bildiradi. Diplomatik vakillar vazifalarining tugashi davlat boshligʻiga chaqiruv yorligʻini takdim etish bilan rasmiylashtiriladi. Oʻzbekiston Respublikasida bu boradagi qonun-qoidalar "Oʻzbekiston Respublikasining xorijiy davlatlardagi diplomatik vakolatxonalari rahbarlarini tayinlash va chaqirib olish tartibi" toʻgʻrisidagi qonun (1992-yil 3-iyul) bilan belgilanadi. Mazkur qonun "Diplomatik aloqalar toʻgʻrisida"gi Vena konvensiyasi va boshqa umum eʼtirof etgan xalqaro huquqiy normalar va qoidalarga toʻla muvofikdir.

## Manbalar
Ishonchli vakil

**Ishonchli vakil** - 1) Oʻzbekiston Respublikasida Oliy Majlis deputatligiga nomzod yoki Xalq depu-tatlari viloyat, tuman, shahar Kengashi deputatligiga nomzodning vakili. I.v. nomzodning deputat etib saylanishi uchun tashviqot yuritadi, davlat organlari va jamoat birlashmalarining organlari, saylovchilar bilan oʻzaro munosabatlarda, shuningdek, saylov komissiyalarida nomzodning manfaatlarini himoya qiladi. I. v. toʻgʻrisidagi qonunqoidalar "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov toʻgʻrisida" (1993 y. 28 dek.), "Xalq de-putatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlari toʻgʻrisida" (1994 y. 5 may) Oʻzbekiston Respublikasinig qonunlarida belgilangan; 2) biron-bir shaxs tomonidan muayyan huquqiy oqibatlarni keltiruvchi xattiharakatlarni sodir etish, muayyan vazifalarni bajarish majburiyati yuklangan shaxs. U mazkur vazifalarni qonun hujjatlarida belgilangan tartibda, notarial tasdiqlangan ishonchnoma asosida, oʻziga berilgan vakolatlar doirasida, bo-shqa bir shaxs topshirigʻiga binoan va uning nomidan amalga oshiradi. I. v. ga oid asosiy qonun-qoidalar FKning 129—134-moddalarida belgilangan.

## Manbalar
Ishpech

**Ishpech** (ish va fors, pech — asbob, vosita suzidan) — kashtaduzlikda chevarlarning ish asbobi. Oʻrtacha kattaligi 25x50 sm li uch buklab yigʻiladigan turtburchak shakldan iborat, yuz tomonining ikki chetki qismiga choʻntaklar tikiladi, shu choʻntaklarda chevarning ish uchun kerakli ip, ipak, igna, kaychi va b. narsalari saqlanadi. I. yigʻilganda sirtqi tomoniga tikilgan ilmoq va tugmacha bilan kadaladi. I. ning turli matolar (ip, ipak, duxoba va b.) dan avra-astarli va ichiga paxta solib qavib tayyorlanadigan xillari boʻladi. Kashtatikishda I. tizzaga qoʻyiladi va bezatilayotgan buyum unga igna bilan mustahkamlanadi. Ish xaltasi deb ham ataladi.

## Manbalar
Ishrat hovli

**Ishrat hovli** — Xivadagi meʼmoriy yodgorlik. 1832—34 y. larda Tosh hovli saroyiga qoʻshimcha qilib qurilgan. Umumiy tarhi 43x36,5 m. Tuzilishi Arz hovliga oʻxshash. I.H-Dan tantanali marosimlar oʻtkazish, madaniy hordiq chiqarishda foydalanilgan. Jan. dagi 1 ustunli ayvonlar orqali xona-zallarga kiriladi. Ayvon oldi yogʻoch oʻymakorligidagi ustun va panjaralar bilan bezatilgan. Xona bezagida ganch oʻymakorligi, muqarnasli sharafalar hamda gullayotgan daraxt va mevalar tasviri qora, koʻk, qizil ranglarda bezalgan. Shipiga hovuzaklar ishlangan. Hovli oʻrtasiga yoz kunlari dam olish uchun gʻishtdan doira shaklida supa ishlangan.

## Manbalar
Ishsizlik nafaqasi

**Ishsizlik nafaqasi** - OʻzRda ishidan, ishidagi daromadidan mahrum boʻlib qolgan fuqarolarga qonunda koʻzda tutilgan tartibda va miqdorda, davriy ravishda beriladigan pullik yordam; ishsiz shaxslarga moddiy kafolatlarning asosiy turi. 16 yoshdan boshlab to pensiya bilan taʼminlanish huquqiga ega boʻlgan yoshdagi; ishga va ish haqiga (mehnat daromadiga) ega boʻlmagan; ish qidiruvchi shaxs sifatida mahalliy mehnat organida roʻyxatga olingan; mehnat qilishga, kasbga tayyorlash va qayta tayyorlashdan oʻtishga, malakasini oshirishga tayyor turgan, mehnatga qobiliyatli shaxslar ishsiz deb eʼtirof etiladi. (OʻzRning "Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisida" yangi tahrirdagi qonuni; 1998 y. 1 may). I. n. ishsiz deb eʼtirof etilgan shaxsga u ish qidirayotgan shaxs sifatida mahalliy mehnat organida roʻyxatdan oʻtgan kundan eʼtiboran tayinlanadi. Qaramogʻida 3 nafargacha kishi boʻlgan, 35 yoshga toʻlmagan ishsiz erkaklarga I. n. haq toʻlanadigan jamoat ishlarida OʻzR Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartibda ishtirok etgan taqdirda tayinlanadi. Ishsiz shaxsning I.n. olish huquqi u ish qidirayotgan shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtgan paytdan boshlab kechi bilan I-kundan eʼtiboran kuchga kiradi. I.n.ga oid amaldagi qonun-qoidalar OʻzR Mehnat kodeksi 60—66-moddalarida hamda yuqoridagi qonunda belgilab berilgan.

## Manbalar
Ishontirish

**Ishontirish**, suggestiya (tibbiyotda) – bemor (yoki guruh. bemorlar)ga uygʻoqlik yoki gipnoz xrlatida soʻz bilan taʼsir qilib, uni tasavvurlar, xattiharakatlar yordamida davolash. Bemorlarni I. oliy nerv faoli-yatining xususiyatlariga va ularning I. paytidagi holatiga bogʻliq (gipnoz holatida I. koʻproq taʼsir koʻrsatadi). Hissiyotga va taassurotga tez beriladigan yoki holdan toydiruvchi kasalliklar, intoksikatsiyalar (alkogolizm va b.) natijasida quvvatdan ketgan, oʻta charchagan kishilarni odatdagi sharo-itda koʻproq I. mumkin. I. ning bevo-sita (mas, vrachning bemorga shu doridan tuzalib ketasiz) va bilvosita (mas, bemorning shu dorini ichsam yoki shu muolajani qabul qilsam tuzalib ketaman degan ishonchi) xillari bor. I. ning bevosita xili juda muhim, chunki bunda bemor shu dori darddan forigʻ qiladi deb oʻz-oʻzini astoydil ishontiradi. Tibbiyot amaliyotida oʻzoʻzini ishontirishning yomon (ayniqsa isterik nevrozlarda shu kasallik menda bor deb badgumon boʻlaverishi) va yaxshi (shu kasallikdan tuzalib ketaman deb ishonch va ixlos bilan karashi) tomonlari bor.

I. nevrozlar, psixopatiyaning baʼzi shakllari, alkogolizm, narkomaniya, nervpsixik kasalliklar, ichki aʼzolar nevrozi va b. kasalliklarni psixoterapiya yoʻli bilan davolash negizi hisoblanadi.

## Yana qarang

* Gipnoz

## Manbalar
Ishonuvchanlik

**Ishonuvchanlik** (psixologiyada) — ishontirishda beriluvchanlik. Beriluvchanlik darajasi ishontiruvchining taʼsiriga berilishga va boʻysunishga ichki tayyorgarligi bilan belgilanadi. I. individning sharoitga va shaxsiy omillarga qay darajada bogʻliq ekanini koʻrsatib turadi. Shaxsning yuqori I. xususiyatlariga oʻz-oʻziga ishonmaslik, oʻzining norasoligini his qilish, itoatkorlik, jurʼatsizlik, tortinchoqlik, xavotirlanish, taʼsirlanuvchanlik, mantiqiy tafakkurning sustligi, psixik faoliyat jarayonining sekinligi kiradi. Subʼyektning psixofizik holati, muhokama qilinayotgan masalada yoki bajarilayotgan faoliyat turida xabardorlik, kompetentlilik darajasining pastligi, qaror qabul qilish uchun vaqtning kamligi shaxsda I. ning oshishiga taʼsir koʻrsatadi. Har bir odam maʼlum sharoitlarda qandaydir darajada ishonuvchan boʻlishi mumkin. I. ning ikki turi aniqlangan. Birinchi-si, oʻz-oʻzini ishontirishga, gipnozga nisbatan sezgirlik, ikkinchisi esa boʻysunish munosabatlari, subʼyektning oʻziga beradigan bahosining pastligi bilan bogʻliq. I. shaxs psixikasining normal xususiyati, ammo haddan ziyod I. xulq-atvorni izdan chiqarishi mumkin va u salbiy sifat deb baholanadi.

## Manbalar
Ishtaha

**Ishtaha** — organizmning ovqatga boʻlgan yoqimli ehtiyoj sezgisi, shuningdek, unga kiradigan oziq moddalar miqdorini belgilaydigan fiziologik mexanizm. I. paydo boʻlishi bosh miyaning ovqat markazi faoliyati bilan uzviy bogʻliq. I. ning ochilishida shartsiz (mas, ovqatning hidini va maza-sini sezish) va shartli reflekslar muhim rol oʻynaydi. I. markaziy nerv sistemasi maʼlum boʻlimlarining qoʻzgʻalishi natijasida yuzaga keladi va bunda soʻlak, hazm shirasi ajraladi, meʼda-ichak yoʻli peristaltikasi (harakati) kuchayadi, natijada hazm aʼzolari ovqat qabul qilishga tayyor turadi. Mazali qilib pishirilgan taom, uning chiroyli koʻrinishi va xushboʻyligi, dasturxonga bezab tortilishi I. ni ochadi. Aksincha, taomning koʻrinishi yoki hidi xunukroq boʻlsa, I. boʻgʻiladi.

Ovqatni har doim muayyan soatlarda isteʼmol qilish, uning sifati va miqdori I. normal boʻlishi uchun ahamiyatli. Ovqatlanish rejimining buzilishi I. aynishiga olib keladi va u turli kasalliklarga sabab boʻlishi mumkin. I. ning 3 xil oʻzgarishi: susayishi, hatto yoʻqolishi (anoreksiya), kuchayishi (bulimiya) va buzilishi (paroreksiya) kuzatiladi. Har qanday holatda ham vrachga murojaat etish va uning tavsiyalariga amal qilish kerak.

## Manbalar
Ishtvan I Avliyo

ISHTVAN I (Jstvan) Avliyo (taxminan 970-1038) — knyaz (997 y. dan), Vengriya qirolligining 1-qiroli (1000 y. dan). Arpadlar sulolasidan. Mamlakatni qabilaviy boʻlinishini tugatib, maʼmuriyhududiy okruglar — qirollik komitatlari (ishpanlar boshchiligida) ni joriy etgan. 997 y. da Vengriya qirolligida xristianlikni joriy qilgan. 1030 y. da nemis mulkdorlarining bosqinini qaytargan. I. I saroy amaldorlari, jangda mardlik koʻrsatgan harbiy boshliqlar va cherkovga yerlarni boʻlib berib, bu bilan yirik yer egalarining sonini koʻpaytirgan. 1083 y. da I. I cherkov tomonidan avliyolar qatoriga qoʻshilgan.

## Manbalar
Ishtixon (maʼnolari)

**Ishtixon**:

* Ishtixon tumani - Samarqand viloyatidagi tuman.
* Ishtixon — Samarqand viloyati, Ishtixon tumanidagi shahar.
Ishtiq

**Ishtiq**, ishtik, ishtak — Xiva xonligilatn qoraqalpoq urugʻlaridan birining nomi. U oʻn toʻrt urugʻ qoraqalpogʻi qipchoq qabilasi olti ota etnik gu-ruhi tarkibiga kirgan. I. arxiv hujjatlarida songburun urugʻi bilan birga uchraydi. I. songburunlar 75 yilqiga ega 375 xoʻjalikdan iborat boʻlib, xonlikka 223 qazuvchi berishga majbur boʻlgan.

## Manbalar
Ishchilar fakulteti

**Ishchilar fakulteti** (rabfak) — Oʻzbekistonda oʻrta maʼlumoti boʻlmagan ishchi va dehqonlarni oliy oʻquv yurtlariga kirishga tayyorlash maqsadida ochilgan umumiy taʼlim oʻquv yurti. Birinchi marta 1919 yil oxirida Turkiston xalq universiteti qoshida ochilgan (100 oʻquvchi boʻlgan); bu universitet asosida Turkiston davlat universiteti tashkil topgach, uning huzuridagi I.f. kengaydi. 1921 yil yanvar da undagi oʻquvchilar soni 480 kishiga yetdi, ularning 60% mahalliy millat vakili edi. 1922 yil fevral da Toshkentning Eski shahar qismida mazkur I.f. ning boʻlimi tashkil qilindi (unda maxsus xotinqizlar boʻlimi ham boʻlgan).

Oʻzbekistonda oliy oʻquv yurtlariga kiruvchilar yetishmasligi I.f. ni kengaytirishni taqozo etdi. 1927 — 28 yil lar Samarqand, Fargʻona va b. joylarda I.f. ochildi. 1929 yil Toshkent pedagogika instituti huzurida tashkil etilgan I.f. ning 30 guruhi boʻlib, qar bir guruhda 30 dan ortiq bola oʻqigan. 2 turli I.f. boʻlgan: kechki — korxonalardagi I.f. da i.ch.dan ajralmagan holda oʻqilgan (taʼlim muddati 4 yil), kunduzgi — oliy oʻquv yurtlari huzuridagi I.f.da i.ch.dan ajralgan holda oʻqilgan (taʼlim muddati 3 yil). I.f., asosan, pedagogika, tibbiyot va sanoat sohalari boʻyicha muta-xassislar tayyorlagan. Oʻzbekistonda umumiy va oʻrta maxsus taʼlimning rivojlanishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqot-di va 30-yillarning oxirida tugatildi. 1969 yil ishchi va qishloq yoshlarini oliy maktabga kirishi uchun zarur sharoit yaratish maqsadida oliy oʻquv yurtlarida tayyorlov boʻlimlark tashkil etildi. 

## Manbalar
Ishqalash

**Ishqalash**, ishqalab moslash — asosan, juft boʻlib ishlaydigan detallarni bir-biriga moslash, ularga mexanik ishlov berish. Oʻlchamiga yetka-zish va bir-biriga ishqalash stanoklarida ishqalagich asbob yordamida yoki ikkala detal (mas, klapan va klapan egari) ni abraziv material yordamida ishqalab amalga oshiriladi. Bunda tashqi silindrik yuzalarga halqa koʻrini-shidagi ishqalagichlar bilan, teshiklarga oʻlchami oʻzgaradigan silindrlar koʻrinishidagi ishqalagichlar bilan, yasen yuzalarga disksimon ishqalagichlar bilan, tishli gʻildiraklarga tishlari tishli gʻildirak koʻrinishidagi ishqa-lagichlar bilan ishlov beriladi. Ishkalagichlar choʻyan, pulat, mis, jez va boshqa materiallardan tayyorlanib, ular ishlov beriladigan detallar materiallaridan yumshoqboʻladi. I. mashinasozlik, samolyotsozlik, avtomobilsozlik va boshqada keng qoʻllanadi.

## Manbalar
Ishqoriy metallar

**Ishqoriy metallar** - Mendeleyev davriy sistemasining birinchi gu-ruhi asosiy guruhchasini tashkil etadigan elementlar: litiy, natriy, kaliy, rubidiy, seziy va fransiy. Ular S-elementlardir. Atomlarining tashqi energetik pogonasida bittadan elektron boʻladi. Kimyoviy birikmalarda oksidlanish darajasi +1 ga teng .

Barcha Ishqoriy metallar — asl metallar, kuchli qaytaruvchilar. Ular kimyoviy jihatdan faol boʻlib, deyarli barcha metallmaslar bilan bevosita birikadi. Birikmalarda, asosan, ionli bogʻlanish hosil boʻladi. Tartib raqamining ortishi va ionlanish energiyasining kamayib borishi bilan Ishqoriy metallarning metallik xossalari maʼlum qonuniyat asosida  Davriy sistemaning har qaysi davri (birinchidan tashkari) shu elementlardan boshlanadi. Bu elementlar kislorod bilan birikib, R2O oksidlarni hosil qiladi. Oksidlari suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishib, ROH asoslarini beradi.

Ishqoriy metallarningvodorodli birikmalari gidridlar boʻlib, RH formulaga mu-vofiq keladi. Barcha gidridlar ok, kristall moddalardir. Gidridlarda vodorodning oksidlanish darajasi — 1 ga teng.

## Manbalar
Ishqoriy-yer metallar

**Ishqoriy-yer metallar** - Mendeleyev davriy sistemasining ikkinchi guruhi berilliy guruhchasidagi magniy, kalsiy, stronsiy, bariy, radiy elementlari. Ular S-elementlar boʻlib, asl metallardir. Bu metallar atomlarining tashqi pogonasida ikkitadan elektron boʻlib, birikmalar hosil qilganda ularni berib, oksidlanish darajasi +2 ga teng boʻladi.

I.-ye.m. — kuchli qaytaruvchilar, lekin ishqoriy metallarga qaraganda birmuncha kuchsizroq. Ular kimyoviy jihatdan ancha faol boʻlib, havoda oson oksidlanadi. Bunda RO koʻrinishidagi asosli oksidlar hosil boʻladi, ularga R(OH)2 tuzilishidagi asoslar muvofiq keladi.

I.-ye.m. vodorod bilan birikib, umumiy formulasi RH2 boʻlgan gidridlar hosil qiladi. Ushbu metallardan magniy va kalsiy katta ahamiyatga ega.

## Manbalar