open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kavardon

**Kavardon** – qadimgi shahar xarobasi (milodiy 1 —13-asr boshi) Toshkent shahridan 25&nbsp;km sharqda, Chirchiqning chap qirgʻogʻidagi qadimgi oʻzani sohilidagi (hozirgi Qorasuv va Hamdam kanali yoqalari) hozirgi Kavardon qishlogʻi maydonida, Yuqori Chirchiq va Parkent tumanlari chegarasida joylashgan. Shaharning umumiy maydoni 75 gektarga teng boʻlib, shahriston va arkdan tashkil topgan. Shaharni bir necha darvozalari boʻlib, ular orqali yoʻnalgan keng koʻchalar markazga olib borgan. Arab tarixchilaridan Istaxriy, Muqaddasiy (IX—X-asrlar) asarlarida bu shahar „Kabrana“, „Kabarna“ deb tilga olingan. Yodgorlik xarobalari ilk bor 1972-yilda Hamdam kanalini taʼmirlash ishlari vaqtida Y. F. Buryakov rahbarligidagi Choch-Iloq otryadi tomonidan aniqlangan. 1973-yildan tanaffuslar bilan arxeologik qazishma ishlari olib borilgan. 2001-yildan esa Oʻtkir Islomov boshchiligidagi Parkent otryadi qazishma ishlarini davom ettirmoqda. Qazishmalar natijasida shahar arkining (hozirda uning xarobalari Xontepa deb ataladi) shimolidagi pastki madaniy qatlamlardan Burganli madaniyatiga oid (mil. av. VIII—VII-asrlar) yertoʻla, oʻchoq harobalari, uy-roʻzgʻor idishlari (koʻza, tovoq, qozon kabi) parchalari topilgan. Keyingi qatlamlardan olingan maʼlumotlar bu yodgorlikka qandaydir sabablarga koʻra, uzoq muddatli tanaffusdan keyingi hayot milodiy I—II-asrlardan boshlanganligidan dalolat beradi. Shahar arki toʻgʻri toʻrtburchak (60x50x14 m) shaklda, madaniy qatlami 8 m ga yaqin, shimol va janub tomondan darvozalari boʻlgan. Qazishma natijasida paxsa va xom gʻishtdan qurilgan bir nechta xonali ibodatxona boʻlganligi aniqlandi. Ibodatxonaning bir katta zali markazida otashgoh qoldiqlari topildi. III—IV-asrlarga oid bu ibodatxona harobaga uchragach, uning oʻrnida keyingi asrlarda yangi ibodatxona qurilgan va u ham kuchli yongʻin natijasida vayron boʻlgach, uning oʻrnida 8 ta toʻgʻri toʻrtburchak xonalardan iborat boʻlgan novus qurilgan. 5—6-asrlarda shahar mavqei pasaygan. Shahar maydonida bu davrlarda turli koʻrinishlardagi novuslar (otashparastlarning qad. maqbaralari), kenotaflar paydo boʻlgan. Ular ichida, ark xarobalarida koʻp xonali novus oʻziga xosdir. Uni boʻyi 19 metr, eni 17,5 metr boʻlib, tashqi devorlarining qalinligi 3 metr, ichki devorlari 1,5 metrdan boʻlgan. Barcha qurilgan bu xilxonalar paxsa, xom gʻishtdan ishlangan boʻlib, gʻishtlar ustiga turli belgilar barmoq yordamida chizilgan. VII—VIII-asr boshlarida shahar Choch viloyatidagi yirik shaharlar qatoridan joy olgan, tanga pullar zarb qilina boshlagan, shunday noyob mis tangalarning birini (aylanasi 20&nbsp;mm, ogʻirligi 1,6 g) oldi tomonida toj kiygan hokim, uni aylanasi boʻylab 15 harfdan iborat boʻlgan „Kavirad Kabarna hokimi“ degan jumla sugʻd yozuvida bitilgan. K.da kulolchilik sohasida yuqori yutuqlarga erishilganligidan va bu maqsulotga boʻlgan talabni ichki va tashqi savdoda oʻsib borganligidan dalolat beradi. K. XIII-asr boshida moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan.

Oʻtkir Alimov, Kobil Alimov.

## Manbalar
Kavitatsiya

**Kavitatsiya** (lot. cavitas — boʻshliq)— suyuqlik ichida gaz, bugʻ yoki ularning aralashmasi bilan toʻlgan boʻshliq (kavitatsiya pufakchalari) hosil boʻlish hodisasi. Tez oqayotgan suyuklikda bosimning maʼlum kritik qiymatgacha kamayishi (gidrodinamik K.) natijasida yoki suyuqlikda akustik toʻlqinlarning oʻtishi (akustik K.) natijasida sodir boʻladi. Suyuqlikdagi gaz va bug pufakchalari cheksiz ortib boradi va katta "kavitatsiya pufakchalari"ga aylanadi. Pufakchalar suyuqlikda gaz erishi tufayli hosil boʻlib, bosim kritik bosimdan yuqori bosim sohasigacha yetganda kamaya boradi va yoʻqoladi. Natijada suyuqlik aylanib oʻtayotgan jism yaqinida pufakchalar bilan toʻlgan chegara — "kavitatsiya zonasi" hosil boʻladi. Zona chegarasida pufakchalar juda tez kamayib boradi va gidravlik zarba vujudga keladi. Bunday zarbalarning qoʻshilishi natijasida hamma vakt K. bilan birga gʻuvullayotgan ovoz chiqadi.

K. gidroinshootlar va qurilmalar, suv turbinalari, suyuklik nasoslari, turbovintlar, baland uchadigan samolyotlarning suyuq tizimlari va b.ga zararli taʼsir koʻrsatadi, f.i.k. ni kamaytiradi, inshootlarni portlatib yuborishi ham mumkin. K.ni yoʻqotish uchun suyuqlik harakati sekinlashtiriladi, gidrostatik bosim oshiriladi.

## Manbalar
Kavkabiy Najmiddin Buxoriy

**Kavkabiy Najmiddin Buxoriy** (? Buxoro — 1532, Eron) — musiqashunos, shoir, bastakor. Musiqa ilmi va amaliyotining turli masalalariga doir ilmiy risolalar yozgan. Forobiy, Safiuddin Urmaviy, Omuliy, Abdulqodir Marogʻiy va Xoʻja Yusuf Burhon Andijoniy asarlariga tayangan holda Oʻrta Osiyoda birinchilardan boʻlib, oʻz nazariy qarashlarini zamonasining musiqa amaliyotiga yaqinlashtirishga intilgan. Fors tilidagi "Risolaimusiqiy"da ilmi musiqiy, oʻn ikki maqom tizimiga oid nazariy tushunchalar berib, turli zarb-usullarning nomini keltirib taʼriflagan, kuyning amaliyotidagi xillari haqida maʼlumot bergan. K. maqomlarni kecha-kunduzning qaysi soatlarida ijro etilishi va har xil ruhiy holatdagi kishilarga taʼsiri masalalarini bayon etgan. Oʻz risolasida turli musiqa asboblari, kuylar va maqomlarning paydo boʻlishi haqida afsonalar, gʻazallar keltirib, umuman, qad. Sharq musiqiy estetikasi anʼanalarini davom ettirgan. Hasan xoja Nisoriy va Darvishali Changiy maʼlumotiga koʻra, K. kulliyot, qavl, amal, savt, naqsh, rexta va b. shakllarda musiqa asarlari yaratib, maqomlarga mos gʻazallar ham bitgan. Sheʼrlarida islom va musika mavzuiga yangilik olib kirib, musiqaning ilohiy kuchini tarannum etgan. Alisher Navoiy K.ga isteʼdodli yosh shoir sifatida eʼtibor bergan. Risolaning nusxalari Sankt-Peterburg , Dushanba, Toshkentdagi sharqshunoslik institutlarida saqlanadi.

## Manbalar
Kavkaz mineral suvlari

**Kavkaz mineral suvlari** -Kavkaz togʻlarining yon bagʻirlari va RFning Stavropol oʻlkasida joylashgan balneologik kurortlar rayoni (1803-yil vujudga kelgan). Iqlimi moʻʼtadil togʻdasht iqlimi. Havoning oʻrtacha temperaturasi 7,8° dan 8,6° gacha. Yillik yogʻin 600 mm. Bu hududda turli-tuman va sersuv mineral buloq koʻp. Mashhur Pyatigorsk, Kislovodsk, Yessentuki, Jeleznovodsk kurortlari Katta Kavkazning shim. togʻ oldida va kisman Stavropol qirlariga tutashgan platoda joylashgan. Plato ohaktosh, qumtosh va b. choʻkindi jinslardan tuzilgan monoklindan iborat boʻlib, uni magmalar yorib chiqqan. Magmalar gumbazsimon togʻ (lakkolit)lar — Beshtov, Moshiq, Temirtov va b. ni hosil qilgan. Togʻ tizmalarida paleozoy tokembriyning metamorflashgan slanetslari ochilib qolgan. Choʻkindi jinslar yirik artezian suvli yon bagʻirni hosil qilgan. Suv, asosan, eng qad. metamorfik jinslarning yer yuzasiga chiqib qolgan joylarida toʻplangan. Asosiy suvli qatlamlar — titan-valanjin, aptalb, yuqori boʻr, kisman yura va paleogen yotqiziqlariga mansub. Mineral suvlar mezokaynozoy choʻkindi hosilalarining ancha chuqurlikda yotuvchi boʻlaklarga ajralgan zonalarida va tektonik buzilishlar hamda intruziyalarning choʻkindi jinslar bilan tutashgan joylarida toʻplangan. Bular ion tarkibining minerallashuvi va temperaturasi turlicha boʻlgan karbonat angidridli, kamroq hollarda vodorod sulfidli va radonli suvlardir. Bulardan tashqari, mineral tarkibi turli-tuman boʻlgan buloq ham koʻp. Narzan tipli buloqlar Kislovodsk, Elbrus togʻi yon bagʻri, Togʻli Osetiya va b., azotli, gidrokarbonatli buloqlar Olga, Gelenjik, Novorossiyskda, karbonatli nordon suvlar Borjomi, Dilijon, Jermuk, Issiqsuv, Julfa, Arznida joylashgan. Barcha kurortlar uchun shifobaxsh balchiq Tambukan koʻlidan olinadi.

Mineral suvlar yordamida tayanch va harakat, ovqat hazm qilish organlari, qon aylanish, yurak-tomir va nerv sistemasi, teri, jigar, nafas olish, siydik chiqarish, oʻt yoʻllari, ginekologik hamda modda almashinuvi buzilish kasalliklari davolanadi. 

## Manbalar
Kavkaz tillari

**Kavkaz tillari**, **Iber-kavkaz tillari** (Iboriy-kavkaz tillari) — Kavkazdagi 50 ga yaqin tillarning majmui. Shartli ravishda Kavkaz tillari deb ataladi. Kavkaz tillari Shimoliy Kavkaz, Turkiyada va kichik guruhlari Suriya, Eron va baʼzi Yaqin Sharq mamlakatlarida tarqalgan. 

Kavkaz tillari 3 guruhga boʻlinadi: 

* abxaz-adigey (Gʻarbiy Kavkaz)
* kartvel (Jan. Kavkaz)
* vanax-dogʻiston (Sharqiy Kavkaz)

Kavkaz tillari dan 12 tasi (gruzin, abxaz, abazin, adigey, kabardin-cherkas, chechen, ingush, avar, lak, dargin, lazgin, tabasaran) oʻz yozuviga ega. Ulardan faqat gruzin tili koʻp asrlik adabiy anʼanaga ega boʻlib, uning qad. yodgorliklari mil. av. 5-asr ga oid. Boshqa Kavkaz tillari yozuvi 14 — 16-asrlarda yaratilgan. Abxaz-adigey tillarida undosh tovushlar koʻp. Otlarning turlanishi kam rivojlangan, feʼllarning tuslanishiga boy. Kartvel tillari undoshlarga boyligi, feʼl nisbatlari borligi va ergashgan qoʻshma gaplarning turlari rivojlangani bilan ajralib turadi. Nax-dogʻiston tillarida ham undosh tovushlari koʻp, kelishiklar ancha rivojlangan (baʼzan 40 taga yetadi).

Kavkaz tillari oʻrtasidagi genetik aloqalar aniq emas. Baʼzi olimlar ularni qarindosh deb hisoblasa, boshqalar buni inkor etadi. Kavkaz tillari Ispaniyadagi bask tiliga, shuningdek, qadimgi. Yaqin Sharqdagi baʼzi xurrit-urart tillari bilan qarindosh boʻlgan, degan taxminlar bor. Ayrim olimlar esa Kavkaz tillarining fonologik va grammatik xususiyatlarini hind-yevropa tillariga qiyoslash asosida ular qad. bir oilaga birlashgan, degan fikrni aytadilar. Hamma tillari asosan Ozarboyjon, Gruziya va Armaniston hududkarida qoʻllanadi. 

## Manbalar
Kavkazoldi

**Kavkazoldi** – Katta Kavkaz shimoli bilan Kuma-Manich botigʻi orasidagi hudud. Stavropol qirlari K.ni 2 qismga – Gʻarbiy K. va Sharqiy K.ga boʻlib turadi. Gʻarbiy K. Kuban-Azov boʻyi pasttekisligini, Sharqiy K. esa Terek-Kuma pasttekisligini oʻz ichiga oladi (qarang Kavkaz).

## Manbalar
Kavkaz urushlari

**Kavkaz urushlari** - Kavkazni bosib olish uchun Rossiya imperiyasining olib borgan urushlari (18—19-asr lar). Pyotr davridayok, Rossiya Kavkazni egallash uchun harbiy harakatlarni boshlagan edi. Dastlab Dogʻistonning dengiz sohilidagi hududi va Shim. Ozarbayjonni bosib oldi (1722—23). Rossiya-Turkiya urushi (1768—74) natijasida Kabarda uzil-kesil Rossiyaga oʻtdi. 1783-yil Rossiya Sharqiy Gruziyani egalladi. 1802—06 y. larda Gʻarbiy Gruziya, Osetiya va Ozarbayjonning qolgan qismi, 1810-yilda Abxaziya Rossiya tomonidan bosib olindi.

Usmonli turk imperiyasi va Eron bilan Rossiyaning manfaatlari Kavkazda toʻqnashganligi bu yerdagi kurash jarayoniga oʻz taʼsirini oʻtkazmasdan qolmadi. Kavkazdagi xalqlar Rossiya bosqiniga qarshi milliy ozodlik harakatini avj oldirdilar. Bu harakatga 1830-yillarda Gʻozi Muhammad, Hamzat, 1834-yil dan imom Shomil boshchilik qildi. 1843-yil Shomil bir necha rus istehkomlarini egallab, Rossiya qoʻshinlariga jiddiy zarbalar berdi. Ruslarning Kizlyar va Darband sh.lari bilan aloqalari uzib qoʻyildi, Temirxon Shoʻra (hoz. Buynaksk) sh.ni ozod qilish uchun ayovsiz janglar boʻldi. Ruslardan ozod qilingan Dogʻiston va Checheniston hududida Shomil harbiy liniy davlat — imomat tashkil qildi (qarang Muridchilik). Togʻliklarning Rossiyaga karshi olib borgan ozodlik harakatlari iqtisodiy qiyinchiliklar tufayli 1850-y.larning oxiriga kelib zaiflashdi. Usmonli turk imperiyasidan kelayotgan yordam ham toʻxtadi. 1859-yil Shomilning soʻnggi tayanch punkti — Gunib ovuli qoʻldan ketdi. K.u. 1864-yil ruslar tomonidan Gʻarbiy Kavkazni bosib olish bilan tugallandi. 

## Manbalar
Kavkaz qoʻriqxonasi

**Kavkaz qoʻriqxonasi** - Bosh Kavkaz tizmasining gʻarbiy qismida, RF Krasnodar oʻlkasida. Mayd. 263,4 ming ga, shu jumladan, 170,9 ming ga oʻrmonlar, 1196 ga suv havzalari. 1924-yilda suv muhofazasi va yirik tuyoqli hayvonlar sonini tiklash maqsadlarida tashkil qilingan. 1978-yil dan biosfera qoʻriqxonasi. K. q. ning asosiy maydoni (263 ming ga) baland togʻli hududlarda joylashgan (eng yuqori nuqgasi Saxvoa togʻida — 3345 m). Oʻsimlik va hayvonot olami Oʻrta dengiz, Yevropa shimoli, Oʻrta Osiyo namunalaridan shakllangan. K. q. florasida daraxtlar va butalarning 170 turi, sut emizuvchilarning 70 turi, qushlarning 225 turi (152 turi in qoʻyib, joʻja ochadi) bor. Oq qaragʻay, qora qayin, 900 m balandlikkacha dub, grab, nok, olma, joʻkava b. oʻsadi. Tur, serna, kiyik, bugʻu, chiyaboʻri, boʻrsiq, yovvoyi choʻchqa, qoʻngʻir ayiq, suvsar, kavkaz quri va b. yashaydi.

K. q. tarkibiga Qora dengiz boʻyida, Sochi sh. yaqinida uchlamchi davr yodgorliklari boʻlgan Xosta tise va shamshod daraxtzorlari (306 ga) ham kiradi.

## Adabiyot
* Xoxlov A. M., Solodko A. S, Kavkazskiy gosudarstvenniy biosferniy zapovednik, Krasnodar, 1982.

## Manbalar
Kavlovchi arilar

**Kavlovchi arilar** () — pardaqanotlilar turkumining katta oilasi. Mayda va oʻrtacha kattalikdagi hasharot, uzunligi 5—60&nbsp;mm. Kavlovchi arilar tuproqda bitta yoki koʻpincha bir necha (30 tagacha) katakchali in quradi (nomi shundan olingan). Qurtlarini falajlangan hasharotlar (asosan, oʻsimlik shiralari) va oʻrgimchaklar bilan boqadi. Voyaga yetgan arilar gul nektari bilan oziqlanishi tufayli oʻsimliklarni changlatishda ishtirok etadi. Ayrim turlari hasharotlar inida parazitlik qiladi. 8000 ga yaqin, jumladan, Oʻrta Osiyoda 800, Oʻzbekiston]da 300 ga yaqin turi maʼlum.

## Manbalar
Kavsh qaytaruvchilar

**Kavsh qaytaruvchilar**, kavshovchilar () — juft tuyoqli sut emizuvchilar kenja turkumi. Koʻpchiligining oshqozoni toʻrt boʻlim: katta qorin, tur qorin, qatqorin va shirdondan iborat; baʼzi bir kavsh qaytaruvchilarda qatqoriga kirmaydi. Yaxshi chaynalmagan oziq katta qoringa, bu yerda maydalanib, toʻr qoringa va soʻngra qayta chaynash uchun ogʻizga qaytariladi. Kavsh qaytaruvchilarda oziq tishlar jagʻda chuqur oʻrnashgan, yuqori jagʻida kurak tishlar yoʻq. Oyoqlarining 3– va 4– barmoqlari ancha kuchli rivojlangan. Kavsh qaytaruvchilar 5 oila 76 urugʻga mansub 180 turni oʻz ichiga oladi. Kavsh qaytaruvchilarning yovvoyi turlari. Avstraliya, Madagaskar va Antil orollaridan tashqari, hamma yerda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda muflon, alqor, saygʻoq, jayran, morxoʻr va b. uchraydi. Xoʻjalikda katta ahamiyatga ega; asosiy chorva mollari sifatida goʻshti va suti uchun boqiladi; yovvoyi turlari goʻshti va terisi uchun ovlanadi.

## Manbalar
Kavshandoz

**Kavshandoz** — yakka tartibdagi turar joy binolarida xonaga kiraverishda oyoq kiyimlar (kavush va b.) yechiladigan maxsus joy.

## Manbalar
Kavshar

**Kavshar** —  metall ish qismlarini doimiy bog‘lash uchun ishlatiladigan eriydigan metall qotishmasidir. Kavshar eritilib, birikma qismlarini qoplaydi va u sovigach, qismlarni bir-biriga bog‘laydi. Kavshar sifatida ishlatiladigan metall yoki qotishmalar biriktiriladigan qismlardan pastroq erish nuqtasiga ega bo‘lishi kerak. Bundan tashqari, kavshar birikmaning vaqt o‘tishi bilan oksidlanish va korroziyadan zarar ko‘rishiga chidamli bo‘lishi lozim. Elektr aloqalarini yaratishda ishlatiladigan kavshar esa yaxshi elektr xususiyatlariga ega bo‘lishi kerak.

Yumshoq kavshar odatda 90 dan 450 °C (190 dan 840 °F; 360 dan 720 K) gacha bo‘lgan erish nuqtasiga ega bo‘lib, elektronika, suv quvurlari va varaqlangan metall ishlari uchun keng qo‘llaniladi. Eng ko‘p ishlatiladigan qotishmalar 180 dan 190 °C (360 dan 370 °F; 450 dan 460 K) gacha eriydi. 450 °C (840 °F; 720 K) dan yuqori erish nuqtasiga ega qotishmalar yordamida bajariladigan kavsharlash ishlari esa **“**qattiq kavsharlash**”**, **“**kumush kavsharlash” yoki brazing deb ataladi.

Ma’lum nisbatlarda ba’zi qotishmalar evtektik bo‘ladi — ya’ni, qotishmaning erish nuqtasi ushbu tarkibiy qismlarning aralashmasi uchun eng past bo‘lib, u muzlash nuqtasi bilan mos keladi. Evtektik bo‘lmagan qotishmalarda esa qattiq va suyuq nuqtalar sezilarli darajada farq qilishi mumkin, chunki ular aniq qattiq va suyuq o‘tishlarga ega. Evutektik bo‘lmagan aralashmalar odatda yuqori haroratga yetganda, pastroq erish nuqtasiga ega fazadagi erigan matritsa ichida qattiq zarrachalarning pastasi shaklida mavjud bo‘ladi. Elektr ishlarida, agar birikma bu **“**pasta” holatida to‘liq qattiqlashmasdan oldin buzilsa, yomon elektr aloqasi paydo bo‘lishi mumkin; evtektik kavshar ishlatish bu muammoni kamaytiradi.

Evtektik bo‘lmagan kavsharning pasta holatidan esa suv quvurlari ishlarida foyda olish mumkin, chunki bu kavsharni soviganda shakllantirish imkonini beradi, masalan, quvurlar orasidagi suv o‘tmas birikmani ta’minlash uchun, natijada **“**yopishtirilgan birikma**”** hosil bo‘ladi.

## Manbalar
Kavsharlash

**Kavsharlash** — qattiq materiallar (poʻlat, choʻyan, shisha, sopol va b.) ni eritilgan kavshar bilan biriktirish. K. jarayonida erigan kavshar buyumning qismlari orasidagi oraliqni (tirqishni) toʻldiradi va soviganda qotib tutash kavsharlangan chok hosil boʻladi. Payvandlashyaan farqi K.da kavshar bilan biriktiriladigan buyumning qirralari eritilmaydi. Kavsharlanadigan sirtlar kir va zangdan yaxshilab tozalanadi, tozalangan joyga flyus surkaladi. Flyus sifatida rux xlorid, alyuminiy xlorid, kanifol, borat kislota, bura va b. ishlatiladi. Baʼzan, biriktirishni yengillashtirish uchun K.dan oldin kavsharlanadigan joy qalaylanadi (oqartiriladi). Metallmas materiallarni K.da, oldin ularning sirtlari maxsus moddalar bilan metallanib, soʻngra kimyoviy faol metallar (mas., titan, sirkoniy, xrom) dan iborat boʻlgan kavsharlar bilan yoki odatdagi kavsharlar bilan biriktiriladi. Materiallar kavsharlar bilan birga elektr pechlarda, kavsharlagichlar, gaz gorelkalari, infraqizil hamda lazer nurlari va b. yordamida qizdiriladi. Kavsharlagich bilan K.da avval kavsharlagich kavsharlash lampasi yoki elektr toki bilan qizdiriladi. Kavsharlagich ning qizigan uchi kavsharga tekkazilsa, kavshar erib, kavsharlagichga yopishib chiqadi, uchokka surkaladi. Suyuq kavshar chokni toʻldiradi va tez qotadi. Kavsharlagich bilan ishlash unumsiz boʻlgani uchun sanoatda avtomatlashtirilgan K. mashinalari qoʻllanadi. Vaznsizlik holatida K.ning istiqboli katta. K. avtomobilsozlik, asbobsozlik, elektronika, radiotexnika va b.da qoʻllanadi.

## Manbalar
Kagʻnasoy

**Kagʻnasoy** — Boysun tumanidagi soy. Boysuntogʻning sharqiy yon bagʻridan (1000 m) boshlanib Sherobod daryosidan suv oluvchi Istara kanaliga quyiladi. Uzunligi 41 km. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan qurgʻoqchil qirlarda boʻlganidan K.da., asosan, seryogʻin bahor oylarida suv oqadi. K.ning uz. 73 km boʻlgan 35 ta mayda irmogʻi bor.

## Manbalar
Kagor

**Kagor** (Fransiyaning Kagor sh. nomi-dan) — qizil rangli uzum navlari (Kaberne-Sovinon, Kaxeti, Saperavi, Takveri, Morastel va b.) dan tayyorlanadigan desert vino turi. K. quyuq toʻq qizil rangi bilan ajralib turadi. Tarkibida 16—17% spirt, 16—25 g/sm3 kand bor. K. turidagi vinolar texnologiyasining muhim xususiyati: shirasi 20% dan kam boʻlmagan uzum gʻujumlari eziladi va sharbat turpi bilan birga 55— 75° ga qadar qizdiriladi (baʼzan gʻujumlar qaynab turgan suvga 2—3 min botirib olinadi, soʻngra eziladi). Bu usul vinoga oʻziga xos taʼm beradi va boʻyoq, fenol va b. ekstraktiv moddalarning sharbatga oʻtishini taʼminlaydi. Soʻngra 1,5—2 soat davomida tindiriladi, bu jarayonda sharbat bot-bot aralashtirib turiladi, soʻngra 25° gacha sovitilib 2—3% sof drojji undirmasi qoʻshiladi. Qand boʻyicha (kamida 2 g/100 sm3) yetarli konditsiyaga qadar achigandan keyin sharbat ajratib olinadi, turpi 2 marta presslanib sharbati ajratiladi. Ularga spirt qoʻshiladi va olingan vino materiallar bochka yoki butlarda 3 yil saqlab yetiltiriladi, soʻngra shishalarga quyiladi (yana q. Vino, Vino-arak, sanoati).

## Manbalar
Kadastr

**Kadastr** (frans. cadastre) – muayyan obʼyektlar toʻgʻrisida tartiblashtirilgan aniq va zaruriy maʼlumotlar majmui, roʻyxati, reyestri (mas, yer kadastri, suv kadastri kabilar). Rasmiy davlat organi yoki muassasasi tomonidan tuziladi va yuritiladi. Boshqa davlatlardagi kabi Oʻzbekiston Respublikasida tabiat resurslari, noyob oʻsimlik va hayvonlar K.lari ham bor (mas, 1960—2001 yillarda Jizzax viloyati Zomin tekisligida oʻtkazilgan 40 yillik K. tadqiqotlari 1965 yilda 1 m2 maydonda urgʻochi qoraqurtning oʻrtacha zichligi 2,5 dona boʻlganligini, 2001 yilda bu koʻrsatkich 0,05 donani tashkil etganligini koʻrsatdi, insonning tabiatga salbiy taʼsiri oqibatida qoraqurt soni kamayib ketganligi aniqlandi). Oʻzbekiston Respublikasida davlat K.lari yagona tizimiga kiruvchi davlat va tarmoq tabiat resurslari K.larini tuzish va yuritish Oʻzbekiston Respublikasining „Davlat kadastrlari toʻgʻrisida“ qonuni (2000 y. 15 dek.)ga muvofiq olib boriladi.

## Manbalar
Kadensiya

**Kadensiya**, **kadans** ( — tugayapman) — 1) muayyan musiqa tuzilmasini yakunlovchi garmonik yoki oqang iborasi, kuy yoki akkordlar rivojiga yaxlitlikni baxsh etadi. Kadensiyaning bir nechta turi boʻlib (toʻliq, mukammal, oʻrta, xotima va boshqalar), ular asar parchalarini bir-biridan ajratib, ayni vaqtda, musiqa tuzilmalarining oʻzaro mantiqan bogʻlanishiga ham xizmat qiladi; 2) konsert kabi yirik asarlardan oʻrin olgan, yakka ijrochi (solist) uchun moʻljallangan erkin shaklli virtuoz musiqa lavhasi. Kadensiya ijrochining yuksak mahoratini namoyish etishga qaratilgan.

## Manbalar
Kadetlar

**Kadetlar** (frans. cadet — kichik soʻzidan) — I) oʻrta asrlarda Fransiya va Prussiyada ofitserlikka erishguncha oddiy askar boʻlib xizmat qiluvchi yosh dvoryanlar; 2) 1917-yilga qadar Rossiya hamda baʼzi chet davlatlarda kadet korpuslari talabalarining unvoni. Buxoro amirligining valiaxdi Olimxon Peterburgdagi Nikolayev kadet (pajlar) korpusida harbiy taʼlim olgan (1893—96). 20-asrning 80-y.larida esa (AQSH, Fransiya va b. davlatlar) harbiy oʻquv yurtlari kursantlarining unvoni boʻlgan. Hozirgi paytda Rossiya Federatsiyasida kadet korpuslari qayta tiklandi.

## Manbalar
Medat Kagarov

**Medat Aytoxunovich Kagarov** (1940.15.6, Olmaota) — grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1990). Moskva Oliy badiiy sanoat bilim yurtini tugatgan (1965). 1965-yildan Oʻzbekistonda. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1965—74) va Respublika rassomlik bilim yurti (1974— 82)da dars bergan. Kagarov ijodiy izlanuvchan, bir qolipda ishlashdan xoli boʻlgan yangi, boy grafik vositalarni izlab topadi, dastgoh va kitob grafikasida, shuningdek, ekslibrisda ijod qiladi. 30 dan ortiq grafik turkum asarlar yaratdi. Navoiyning „Sabʼai sayyor“ (1977), Oʻ. Sulaymonovning „Aylanayin“ (1987), A. Oripovning „Ishonch koʻpriklari“ (1989) va b. kitoblarni badiiy bezadi. 1990-yildan rangtasvirda ham ijod qiladi („Jonajon oʻlka“, 1993; „Borayotgan karvon“, 1994; „Ipak yoʻlida“, 1996; „Oʻzgarishlar kitobi“, 1999 va boshqalar).

## Manbalar
Farrux Kagarov

**Farrux Abdullayevich Kagarov** (1937.23.11 — Toshkent — 2001.21.1) — grafik rassom, plakatchi; Oʻzbekiston xalq rassomi (1989). Toshkent pedagogika institutining badiiy grafika fakultetini tugatgan (1959). Asosan, siyosiy plakat, kitob bezagi va hajviy janrlarda ijod qildi. Ijodida tinchlik mavzui yetakchi oʻrin tutadi; hajviy asarlari "Mushtum" jur.da bosilgan.

80-yillar oxiridan manzarali rangtasvir bilan shugʻullandi. "Mushtum" jurnali tahrir hayʼati aʼzosi (1986-yildan). Oʻzbekiston rassomlar uyushmasi Plakatchilar seksiyasi raisi (1965—77 va 1982—86). Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

## Manbalar
Kadis

**Kadis** — Ispaniyaning jan. qismidagi shahar. Andalusiya muxtor viloyatida, Kadis provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 143,1 ming kishi (1998). Atlantika okeanining Kadis qoʻltigʻidagi port. Kemasozlik, aviatsiya, baliq konservalash, tamaki sanoati korxonalari mavjud. Shaharga mil.av. 9-asrda finikiyaliklar tomonidan Gadir nomi bilan asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Puerta de Tyerra devorlari (17-asr), Santa-Krus sobori (13-asr) saqlangan.

## Manbalar
Kadmiy selenid

**Kadmiy selenid**, CdSe - toʻq qizil rangli kristall modda. Kristallari, asosan, geksogonal panjarali, shuningdek, kubsimon panjarali beqaror va faqat yuqori bosimda mavjud boʻlgan kubsimon panjarali modifikatsiyalari maʼlum. Suyuqlanish temperaturasi 1263°; zichligi 5,81 g/sm3, yarimoʻtkazzich. Suvda erimaydi, xlorid, nitrat va sulfat kislotalar taʼsirida parchalanadi. K. s. kadmiy bilan selenii qizdirish yoki gaz fazada, CdSO4 eritmasidan H2Se taʼsirida choʻktirish, CdS bilan H2SeO3 ni, kadmiy va selenning organik birikmalarini oʻzaro taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. K. s. — yarimoʻtkazgich lazerlarda faol muhit hosil qilishda, fotorezistorlar tayyorlashda, fotodiodlar, quyosh batareyalari, emallar, sirlar va badiiy boʻyoqlar uchun pigment sifatida qoʻllanadi.

## Manbalar
Kadmiy sulfid

**Kadmiy sulfid**, CdS - sariq yoki qizil rangli kristallar. Geksagonal va kubsimon modifikatsiyalari maʼlum. Suyuqlanish temperaturasi 1475°, zichligi 4,824 g/sm3, yarimoʻtkazgich. Suvda erimaydi, konsentrlangan NS1, HNO3 va H2SO4 taʼsirida parchalanadi. Kadmiy va oltingugurt bugʻlarini oʻzaro taʼsir ettirish, eritmadan vodorod sulfid yoki natriy sulfid ishtirokida choʻktirish, kadmiy va oltingugurt organik birikmalarni oʻzaro taʼsir ettirish usullari bilan olinadi. K. s. yarimoʻtkazgich lazerlarda faol muhit, fotoelementlar tayyorlashda xom ashyo, quyosh batareyalari, fotodiodlar, lyuminofor, shisha, sopol va badiiy boʻyoqlar tayyorlashda pigment sifatida qoʻllanadi. Tabiatda grinokit minerali koʻrinishida uchraydi.

## Manbalar
Kadmiylash

**Kadmiylash** — asosan, poʻlat buyumlar sirtiga 7-20 mkm qalinlikda kadmiy qatlami yugurtirish; buyumlarni korroziyadan saqlash uchun qoʻllanadi. Elektr kimyoviy usul bilan va vakuum ostida qoplanadi. Elektr kimyoviy kadmiylashda buyumlar kadmiyning oddiy kislotali tuzlari yoki murakkab komplekslarining suvdagi eritmasida elektroliz qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Vakuum ostida kadmiylashda qoplanadigan material (kadmiy) toʻzitiladi va zarralarining yoʻnaltirilgan oqimi hosil qilinadi, soʻngra buyum sirtiga oʻtiradi. Samolyot, kemalarning eng muhim detallari, tropik iqlimda ishlatiladigan buyumlar kadmiylanadi.

## Manbalar
Kadxudo

**Kadxudo**, kadxudot (fors.) - 1) dastlab katta oila — kat(...kent) boshligʻi, keyinchalik qishloq oqsoqoli; 2) hozirgi Eronda qishloq oqsoqoli; 3) el-yurt ichida soʻzi oʻtadigan, gapiga hamma quloq soladigan oqsoqol, sardor.

## Manbalar
Kadyak

**Kadyak**, Kodyak — Tinch okeandagi orol, Alyaska (AQSH) ning jan. qirgʻoqlari yaqinida. Materikdan Shelixov boʻgʻozi orqali ajralgan. Mayd. 9,5 ming km. Qirgʻoqlari notekis, ford koʻp. Relyefi togʻlik (eng baland joyi 1353 m). Katmay vulkani otilishi (1912) natijasida yer yuzasi vulkan kullari bilan qoplangan (baʼzi joylarda qalinligi 6 m ga yetadi). Oʻsimlik dunyosi, asosan, baland boʻyli oʻtlardan iborat, oʻrmonlar uchraydi. Kadyak fauna rezervati tashkil etilgan. Qirgʻoq yaqinidagi suv baliqqa boy. Baliq ovlanadi. Asosiy aholi punkti — Kadyak. Orol 1763-yil rus dengizchisi S. Glotov tomonidan kashf etilgan.

## Manbalar
Kodyak

**Kodyak** () — Qoʻngʻir ayiqlarning kichik turi boʻlib, Kodyak orolida va Kodyak arxipelagining boshqa orollarida, Alyaskaning janubiy qirgʻogʻi yaqinida yashaydi. Dunyodagi eng katta quruqlikda yashovchi yirtqichlardan biri.

## Tashqi belgilari
Kodyaklarning uzunligi 2,8 metrgacha, balandligi esa 1,6 metrgacha yetadi. Eng massiv namunalarning vazni yarim tonnadan oshadi. Eng katta kodyakning vazni 780 kg yetadi.

Kodyaks jigarrang ayiqlarning eng katta turidir — ularning yashash joylarida qish qisqa va moʻl-koʻl oziq-ovqat mavjud. Ular ixcham va mushak tanasi, uzun va kuchli oyoq-qoʻllari va massiv boshi bilan odatiy jigarrang ayiq tanasi tuzilishiga ega. Kodyaklarning dumi, barcha ayiqlar singari, juda qisqa.

## Hayot tarzi
Kodyaklarning turmush tarzi odatda boshqa jigarrang ayiqlarnikiga mos keladi. Ular yolgʻiz yashaydilar, ammo ular Shimoliy Amerikaning qolgan qismidagi ayiqlarga qaraganda ancha kichikroq. Sovuq oylarda ular qish uyqusiga ketishadi. Kodyaklar hamma narsani yeydigan hayvonlardir: oʻtlar, rezavorlar va ildizlarni, shuningdek, goʻsht va oʻlik goʻshtni isteʼmol qilishadi. Baliq ularning ratsionida muhim rol oʻynaydi. Yoz va kuzda lososlarning yumurtlama migratsiyasi paytida oʻnlab kodyaklar sayoz daryolarda toʻplanib, baliqlarni suvdan olib chiqishadi.

Kodyak naslchilik ham boshqa jigarrang ayiqlarning xatti-harakatlariga oʻxshaydi. Juftlanish, qoida tariqasida, iyun yoki iyul oylarida sodir boʻladi, lekin urugʻlantirilgan tuxum faqat noyabr oyida rivojlana boshlaydi. Yanvar yoki fevral oylarida qish uyqusida bir-uch ayiq bolalari tugʻiladi. Yosh ayiqlar uch yoshga toʻlgunga qadar onasi bilan qoladilar. Soʻngra, ona ayiq bolalarini ovqatlantirishni toʻxtatadi va uning tanasida uning kayfiyatini oʻzgartiradigan gormonal oʻzgarishlar yuz beradi. Ayiq bolalarni urib, tishlay boshlaydi va ular ketguniga qadar baqiradi.

## Kodyak va odam
Ovchilik tufayli Kodyak aholisi juda qisqardi va 1941- yilda ular davlat himoyasiga olindi. Bugungi kunda yiliga Kodyaklarning umumiy soni 3000 hayvonlarga baholanmoqda. Kodyak sayyohlarni oʻziga jalb qiladi. Ammo odamlar yirtqich hayvonni qoʻrqitishi mumkin, keyin u qish uyqusi paytida yetarli vaznga ega boʻlmaydi.

Kodyak, shuningdek, Bart ismli filmlarda rol oʻynagan eng mashhur ayiq edi. Kodyak „Ayiq“ va „Chetda“ filmlarida muhim rollarni oʻynagan.

2016-yilda Chexiyaning Škoda Auto avtomobil kompaniyasi Kodiaq nomi bilan atalgan va Škoda Auto avtomobil kompaniyasi Kodyak avtomobilini ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi.

## Manbalar

## Havolalar

* Kodiaks haqida batafsil maʼlumot (inglizcha)  Arxivlangan nusxada arxivlangan
Kayoniylar

**Kayoniylar**, kavilar — Oʻrta Osiyo va Xurosonda mil. av. 9—8-asrlarda yuzaga kelgan davlat uyushmalarida hukmronlik qilgan qadimgi podsholik sulolasi. Avesto kitobidagi anʼana xronologik jihatdan mil.av. 11— 8-asrlar orasiga mavhum tarzda ishorat qiladi. K. sulolasiga afsona sifatida hamda Oʻrta Osiyoda ilk temir asriga oid tarixiy haqiqat deb qarashlar mavjud. K. haqidagi xabarlar 2 xil talqinga ega: 1) zardushtiylik taʼlimotiga asoslangan diniy talqin (Avesto kitobidagi kavilar avval taʼlimot dushmanlari, keyinroq esa uning homiylari. Masalan, Kavi Vishtasp); 2) epik badiiy talqin. Bu yoʻnalish K.larning afsonalash-tirilishiga olib kelgan ("Xvadaynamak", "Shohnoma"). Sulola oʻz nomini kohinlar tabaqasi kavi ("shoirkohin") dan olgan. Katta K. soni manbalarda 3—8 tagacha (Kavi Kavad-Kayqubod, Kavi Us an, Kavi Xosrava-Kayxusrav) uchraydi. Shuningdek, Apivaxa, Arshan, Pishinax, Biyarshan, Siyavarshan-Siyovushlarni ham oʻz ichiga oladi. Kichik K.ga Aurvataspa (Luhrosp) va Kavi Vishtaspa (baʼzan uning 2 ukasi — Spentodata va Zarivaray) kiritilgan. K.ning asosiy mashgʻuloti — Afrosiyob boshchiligidagi ularga dushman turon qabilalari bilan urushish boʻlgan. Jahonda zardushtiylik dinining tarqalishi kichik K. davrida boʻlgan deb hisoblanadi. "Shohnoma"ga koʻra, K. — Eronning buyuk shoxlari, ammo ularning qudrati va harbiy yutuqlari ashaddiy maʼjusiy, soʻngra zardushtiylik dushmani Rustamta bogʻliq boʻlgan. K.ning hukmronlik qilgan yerlari turlicha koʻrsatiladi: Avestoda afsonaviy koʻllar, daryolar (Vorukasha, Daytya, Chaychasta), afsonaviy togʻlar (Erzifya, Hariti va b.) atrofi, Hilmand daryo havzasi va Drangʻianadagi Hamun koʻli atrofida deb koʻrsatiladi. Musulmon mualliflar manbalarida baʼzilari Balx (qadimda Baqtriya poytaxti) boshqalari (Maʼsudiy, Beruniy) K.ni Yangi Bobil podsholigi hukmdorlari (mil. av. 7—6-asrlar) bilan bogʻlaydilar. Bu kabi maʼlumotlar K. haqidagi rivoyat va hikoyatlar afsonaga aylanish davrlarida chalkashliklarga uchragan, Avestoda salbiy maʼnoda ham uchraydi. Bu holni zardushtiylik diniy islohotlaridan oldingi davrlar bilan bogʻlash mumkin. Zardushtning Ahuramazda haqidagi xushxabarini dastlab K. rad etishgan. Shu taassurot izlari Avestoda salbiy munosabat kabi namoyon boʻlgan. Avestoning keyingi qatlamlarida esa ijobiylasha boradi. Ular adolat, diyonat kurashchilariga "aylana boradilar".

Mirsodiq Ishoqov.

## Manbalar
Kajava

**Kajava** (fors.) — 1) qad. savdo karvonlari mol ortadigan yoki odamlar (aksari ayollar) qulay oʻtirib ketishlari uchun yogʻochdan qubba qilib ishlangan va tuya (fil) ustiga oʻrnatiladigan moslama; 2) qayishqoq, puxta daraxt novdasidan yoki qobigʻidan toʻqilgan, ulov (ot, eshak, xachir) da yuk tashishga moʻljallangan keng savat; 3) Xorazm va Buxoro vohasida tosh quduqlar ogʻziga oʻrnatiladigan maxsus yogʻoch qopqoq.

Hozirgi kunda kajava atamasi mototsikllarga ham nisbatan ishlatiladi. Kajavasi bor mototsikllar yuk tashishga moslashtirilgan mototsikllardir. Kajavasi bo'lmagan mototsikllar esa faqatgina 1 yoki 2 kishining o'rindig'i bilan jihozlangan mototsikllardir.

## Manbalar
Kadr

**Kadr** (fransuzcha : cadre — rom) — 1) surat, *fotoplyonka* yoki *fotoqogʻozga* tushirilgan tasvirdan bir koʻrinish. K.ning chegarasi, tasvir koʻlami, tuzilishi, suratga olinadigan vaqti va b. undan kuzatilgan maqsadga muvofiq belgilanadi; 2) kinokadr — *kinoapparat* bilan suratga olingan voqea (harakat, holat)ning kinoplyonkadagi bir koʻrinishi. Rej. va operator koʻzda tutgan har bir K. (suratga olinayotgan koʻrinish) asar gʻoyasiga, mazmuniga xizmat qiladi, gʻoya va mazmunni ifodalaydi; 3) montaj kadri — filmning tarkibiy qismi, biror harakatning tasvirdagi maʼlum holati; 4) ssenariy kadri — suratga olish koʻzda tutilgan holatning tavsifi; 5) telekoʻrsatuv kadri — televizor ekranidagi tasvir.

## Yana qarang
• Kadrlar

## Manbalar

 

## Havolalar
*
Jumatoy Kazakov

**Jumatoy Jummiyevich Kazakov** (1938.15.7, Beruniy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Chorjoʻy pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Beruniy tumanidagi 15-, 1974—97 yillarda 39-maktabda turkman tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida koʻrgazmali qurollar vositasida oʻtgan.

## Manbalar
Matvey Kazakov

**Matvey Fedorovich Kazakov** [1738, Moskva – 1812.26.10 (7.11), Ryazan] — rus meʼmori. 18-asr rus meʼmorligida klassitsizm asoschilaridan biri. Kazakov ishlarida keng shahar qurilishining oqilona planli yechimi bilan meʼmoriy shaklning kjsakligi garmonik uygʻunlashgan. Jamoat binolari va turar joy turlarini, 18-asr oxiri va 19-asr boshlaridagi Moskvaning katta shahar boʻshligʻi va koʻlamidagi qurilish xususiyatini ishlab chiqqan (Kremldagi senat, 1776–87; universitet binosi, 1786–93; Demidov, 1779–91 va Gubina, 1790-yillar uyqoʻrgʻonlari va boshqalar.) Moskva bosh planini tuzishda rahbarlik qilgan. Meʼmoriy maktab tashkil qilgan.

## Manbalar
Kazarka

**Kazarka** (Branta) — gʻozsimonlar turkumiga mansub qush urugʻi, 5 ta turi bor. Tashqi koʻrinishi gʻozga oʻxshaydi, ammo ancha kichik. Rangi har xil, asosan, qoramtir, panjalari qora, jinsiy dimorfizmi rivojlanmagan. Yevropa, Osiyo, Shim. Amerikadatarqalgan. Oʻzbekistonda qizil tomoq K.ni baʼzan migratsiya davrida uchratish mumkin. K.lar muhim ov qushi hisoblanadi. Gavay K. (V. sandvicensis) Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

## Manbalar
Kazarma

**Kazarma** (ital. caserma, lotincha casa — uycha) — harbiy qism shaxsiy tarkibini doimiy joylashtirish uchun moʻljallangan turar joy; xizmat va oʻquv xonalariga ega bino. Qoʻshinlarni joylashtirish uchun dastlabki maxsus inshootlar qad. Rim, Karfagenda mavjud boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlarida — har bir rota va alohida vzvod uchun maxsus K. belgilangan.

## Manbalar
Kazbek

**Kazbek** (gruzincha Mkinvari — muzli; osetincha Ursxox — oq togʻ) — Katta Kavkazning Yon tizlshsidagi choʻqqi, Gruziyada. Bal. 5033 m. Yon bagʻirlari subalp oʻtloqlari, undan yuqorisi mangu qor bilan qoplangan. Muzliklar (umumiy maydon 135&nbsp;km²) bor. Gerget muzligida baland togʻ meteorologiya stansiyasi joylashgan. Alpinizm va turizm rayoni.

## Manbalar
Kadivar

**Kadivar** — Oʻrta Osiyoda ilk oʻrta asrlarda iqtisodiy jihatdan boy tabaqaga butunlay qaram boʻlgan shaxs. Zamindorlar qishloqlarda oʻz tazyiq doiralarini kengaytirib, bora-bora ziroatkor aholi ustidan hukmronlik qila boshlagan. Shuning uchun ham ular ilk oʻrta asrlarda "dehqon", yaʼni "qishloq hokimi" nomi bilan shuhrat topgan. Ularga qaram kishilar "K.", yaʼni "qishloq qoʻrgʻonlarida yashovchilar", deb atalgan. Qishloq jamoasi ichida oʻz erkidan mahrum boʻlgan K.lar paydo boʻlgan (yana q. Dehqon). Sugʻd, Xorazm va Toharistonda dehqonchilik qiluvchi mahalliy aholining kattagina qismi qaram K.larga aylangan. K.lar bu davrda Oʻrta Osiyodagi asosiy ijtimoiy tabaqa hisoblangan.

## Manbalar
Kainit

**Kainit** (yun. kainos — yangi) — sulfatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy formulasi KMg(SO4)Cl-3H2O. Mineral oʻta gigroskopik, havoda toʻzuvchi donador va poʻstloqsimon oqish massalardan iborat. Monoklin singoniyali; rangi tarkibidagi qorishmalarga bogʻliq holda turlicha boʻladi — sargʻish, kulrang baʼzan qizil; shishasimon yaltiroq; suvda oson eriydi. Qattiqligi 2,5—3; zichligi 2—2,2 g/sm3. Sulfatli tuz konlarida vujudga keladi, kizeritli, karnallitli, galitli va b. aralashmalarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Qishloq xo'jaligi oʻgʻitlari uchun, kaliy va magniy tuzlarini olishda xom ashyo sifatida foydalaniladi.

## Manbalar
Kayvon

**Kayvon** — ayvonga kiraverishda, bosh tarzining oʻrtasida shipi balandroq qilib koʻtarilgan qism. Ustalar taʼbiricha, falakdagi eng baland yulduz Saturnning (Zuhalning) mahalliy nomi „Kayvon“ deb atalgan. Kayvonli ayvonlar binoni serhasham, salobatli qilib koʻrsatadi.

## Manbalar
Vladimir Kaydalov

**Vladimir Yelpidiforovich Kaydalov** (1907.27.7, Barnaul — 1985.21.4, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq rassomi (1957). 1932-yildan Oʻzbekistonda. K. asarlari milliy koloriti, hayot boʻyoqlar vositasida jozibali ifodalangani bilan diqqatga sazovor. Ijodi mavzu va janr jihatidan rang-barang . Dastlab gaz. va jurnal nashriyotlarida rassom boʻlib ishlab grafika usullarini oʻrgandi. Taniqli kishilar (Y. Oxunboboyev, Hamza, S. Ayniy, Gʻ. Gʻulom, A. Hidoyatov va b., 1932—40) portretlarini yaratdi; 1940—47-yillarda Navoiy portretini yaratish ustida ishladi. Linogravyura (Oybek, 1974; O. Sobirova, 1977), ksilografiya (A. Qahhor, S. Borodin, 1980), moyboʻyoq (Navoiy, 1972 va b.)da ijod qilib portret ustasi sifatida tanildi. Navoiyning "Hamsa"si (1948), koʻpgina ertak va dostonlar ("Oʻzbek xalq ertaklari", "Alpomish", "Qirq qiz" va b.) ga ishlagan bezaklari bilan Oʻzbekistonda kitob grafikasi rivojiga samarali taʼsir koʻrsatdi. Koʻp sonli dastgoh grafikasi asarlari ("Kattaqoʻrgʻon suv ombori" litografiya turkumlari va b.) hamda plakatlar yaratgan, kartinalar ustida ishlagan.

## Manbalar
Kaykovus arigʻi

**Kaykovus arigʻi**, **Kalkovuz** – Toshkentdagi kanal, Boʻzsuv kanalining oʻng tarmogʻida joylashgan. Bu kanal Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishidan oldin shaharning eng muhim suv yoʻli edi.

Baʼzan Kaykovusning 1,38 km uzunlikdagi yuqori qismi (Kechquruk kanali ketgunga qadar) quyi oqimdan alohida hisoblanadi va Katta Kaykovus deb ataladi.

## Tavsifi
Kaykovus Shayxontour GESining yuqori qismidan boshlanadi. Boʻzsuv kanali ikki boʻlingan: Kaykovus oʻngga, Anhor chap tomonga oqadi.

U Toshkentning tarixiy markazi, „eski shahar qismi“ dan oqib oʻtadi. Yuqori qismida suv oqimi 40 m³/s ni tashkil qiladi.

Muhammad Solihning „Tarixi jadidai Toshkand“ asarida Boʻzsuv ham Kaykovus arigʻi deyilgan. Hofiz Tanish Buxoriyning „Abdullanoma“ („Sharafnomai shoxiy“) asarida XVI asrda Kaykovus arigʻi boʻyida (shahar qoʻrgʻoni tashqarisida) „Kaykovus bogʻi“ boʻlganligi va bogʻda Toshkent sultonlari yashaganligi aytiladi. Hozirgi Kaykovus Shayxontohur GESning yuqori byefidan boshlanadi. Uning uzunligi 5,12 km, suv oʻtkazish imkoniyati 20 m³/s. Arigʻ Sobir Rahimov va Shayxontohur tumanlari hududidan oqib oʻtadi.

## Tarixiy maʼlumotlar
Kaykovus VI—VII-asrlarda yaratilgan boʻlib, Toshkentdagi eng qadimiy kanallardan biri hisoblanadi (kanalga aylantirilgan daryo kanallarini hisobga olmaganda). Afsonalar uning koʻrinishini qahramon Firdavsiy nomi bilan bogʻlaydi.

Kaykavus kanali Toshkentning eski shahar qismini suv bilan taʼminlashda muhim rol oʻynagan. Arablar istilosidan soʻng, zamonaviy Chorsu metro bekati hududida Boʻzsuv va Kaykovus suvlari bilan oziqlanadigan yuqori darajada rivojlangan sugʻorish tarmogʻiga ega Banokat qishlogʻi paydo boʻldi. Har bir hovlidan suvoqib oʻtar edi. Katta kanallar shaharning markaziy qismi – Shahristonga ham kirib borgan. Qal’a (ark) „Jangob“ nomi bilan mashhur Boʻzsuv kanali va Registondagi Kaykovus oʻrtasida qurilgan.

Inqilobgacha boʻlgan Toshkentdagi 48 ta aylanma ariqlar Kaykovusdan kelib chiqqan. Uning sohillarida tegirmonlar bor edi[3]. A. I. Dobromislovning taʼkidlashicha, Kaykovus koʻpchilik Toshkent kanallaridan farqli oʻlaroq, „tez oqar daryo“ boʻlib, tozalashga muhtoj emas edi. 1865-yilda Toshkentga ikkinchi hujum paytida general M. G. Chernyayev Chirchiqdagi Boʻzsuv boshidagi toʻgʻonni buzishga buyruq berdi. Kaykovusga suv oqishini toʻxtatdi va bu qamaldagi shaharning taslim boʻlishini tezlashtirgan.

## Galereya

Fayl:Калькауз.JPG|Kalkovuz (Katta Kalkovuz qismi)
Fayl:Водоотделитель на канале Калькауз.JPG
Fayl:Kalkauz, Kukcha and Chagatay canals.JPG


## Manbalar
Kaykovus chorbogʻi

**Kaykovus chorbogʻi** – shayboniylardan Suyunchxoʻjaxon tomonidan Toshkentda bunyod etilgan chorbogʻ (1525-yil). Toshkent hokimlarining qarorgohi hamda jangda yarador boʻlgan oʻzbek sultonlari davolanadigan shifoxona boʻlgan. „Abdullanoma“da keltirilgan maʼlumotga koʻra, 16-asrda Toshkentdagi Kaykovus arigʻi boʻyida (shahar qoʻrgʻoni tashqarisida) „Kaykovus bogʻi“ boʻlgani va bogʻda Toshkent sultonlari yashaganligi aytiladi. Vosifiyning „Badoye ul-vaqoye“ asarida keltirilgan maʼlumotlarga qaraganda, Kaykovus chorbogʻida shoirlar, musiqachilar va boshqalar oʻz sanʼatlarini namoyish etishgan. Bu bogʻda daraxt va gullarning turli-tuman navlari, mevasiz, manzarali daraxtlar koʻplab ekilgan. Soyasida yozning issiq kunlarida dam olishgan. Yogʻochidan qurilishlarda foydalanilgan. Ayniqsa, Samarqanddan keltirilgan kumushrang terak, qayragʻoch va boshqa daraxtlar mashhur boʻlgan.

## Manbalar
Kaylaja

**Kaylaja** — qad. hajm oʻlchov birligi; ishlatilish davri va joyiga qarab qiymati har xil boʻlishiga qaramasdan, 10-asrdan Eronda, Oʻrta Osiyoning baʼzi joylari va b. mamlakatlarda qoʻllangan. 1 K. 1,875&nbsp;kg bugʻdoyga yoki 2,5 l ga teng boʻlgan. Sharqiy Eronda 1 K. 1523,4 g bugʻdoyga yoki 2 l ga, Ozarbayjonda 1 K. 1,354&nbsp;kg bugʻdoyga yoki 1,75 l ga, Falastinda 1 K. 6,3 l ga teng boʻlgan. Abu Ali ibn Sinoning maʼlumotiga koʻra, 1 K. 1275 g narsa sigʻadigan oʻlchov idishi boʻlgan, agar shu narsani bugʻdoy deyilsa, u holda 1 K.ning hajmi taxminan 1,65 n- 1,75 l ga toʻgʻri keladi.

## Manbalar
Kazein

**Kazein** ( — pishloq) — murakkab oqsil, fosfoproteid. Sutni proteolitik fermentlar taʼsirida tvorogga aylantirishda kazeinogen dan hosil boʻladi. Tvorogning asosiy massasini tashkil etadi. K. tuzli eritmalar (neytral va ishqorli mux.it)da eriydi, kislota taʼsir ettirilganda choʻkadi. K.mol. m. 30.000—400000. a, r\ u fraksiyalaridan tarkib topgan. Sut va sut mahsulotlarining oqsilli asosiy qismi. Ayollar sutida 0,3—0,9%, sigir sutida 2,8—3,5% K. bor. Muhim oziq modda, tarkibida koʻpgina aminokislotalar mavjud. Boʻyoq, yelim, plastmassa, dorivor moddalar, oziq-ovqat mahsulotlari, sunʼiy tola tayyorlashda ishlatiladi.

## Yana qarang

* Proteinlar
* Sut

## Manbalar
Kazuarlar

**Kazuarlar**, Avstraliya tuyaqushlari (Casuariiformes) — koʻkrak-tojsiz, yaʼni yuguruvchi qushlar turkumi. Ikkita oilaga birlashgan 14 turi bor (3 turi emu oilasiga, 11 turi Kazuarlar oilasiga kiradi). Kazuarlar Avstraliyada va uning atrofidagi Yangi Gvineya, Tasmaniya, Seram va Aru kabi orollarda tarqalgan (Avstraliya tuyakushlari nomi ham shundan). Kazuarlarning boʻyi 1,8 m, ogʻirligi 80–90 kg gacha. Oyoqlari kuchli, uch barmoqli. Kazuarlar ucholmaydi, yaxshi yuguradi, qalin tropik oʻrmonlarda yashaydi. Xas-choʻplardan yerda uya quradi, 3–5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumni erkagi bosadi. Tuxumdan 1,5–2 oyda joʻja ochadi. Kazuarlar mevalar va urugʻlar bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Kaylas

**Kaylas** — Xitoydagi togʻ tizmasi, Tibet togʻligining jan.da. Shim.gʻarbdan jan.-sharqqa tomon Himolay togʻlariga parallel yoʻnalishda 300 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 6714 m (Kaylas togʻi). Asosan, granit jinslardan tuzilgan. Jan. yon bagʻri tik, kuchli yemirilgan, shim. nisbatan qiya. Qor chizigʻi 5700—5900 m balandlikdan oʻtadi. Muzliklar bor. Baland togʻlarga xos quruq dasht landshafti ustun. K.dan Hind va Brahmaputra daryolari irmoqlari boshlanadi.

## Manbalar
Kaymanlar

**Kaymanlar** (Caiman) — alligatorlar oilasiga mansub sudralib yuruvchilar uchta urugʻining umumiy nomi. Alligatorlardan burun boʻshligʻida suyak toʻsqichining boʻlmasligi va suyakli kosasi (zirh)ning borligi bilan farq, qiladi. 5 turi Jan. va Markaziy Amerika suvlarida tarqalgan. Qora kayman eng yirigi, boʻyi 5 m keladi. Amazonka daryosi havzasida yashaydi. Urgochisi 30— 40 dona tuxum (uz. 9 sm cha) qoʻyadi. Asosan, baliq bilan oziqlanadi.

## Manbalar
Kaynotip togʻ jinslari

**Kaynotip togʻ jinslari** (yun. kainos — yangi va typos — shakl, tur) -yoshidan qatʼi nazar ikkilamchi jarayonlar taʼsirida oʻzgarishga uchramagan yoki juda kam uchragan effuziv va intruziv magmatik togʻ jinslari. Islandiyaning uchlamchi davrga mansub ancha yosh bazaltlari va doleritlari (16 mln. yildan kam) koʻp hollarda xloritlashgan va kad., paleotip koʻrinishiga ega. 19-asrning 2-yarmigacha geologiyada dastlabki shaklida saqlangan jins, albatta yosh, oʻzgargani esa qad. degan fikr mavjud boʻlgan. Lekin, keyinroq, yosh jins ham tektonik (kataklaz, milonitizatsiya) va gidrotermal taʼsir natijasida dastlabki shaklini yuqotishi mumkinligi aniqlangan (norvegiyalik petrograf V. K. Breger, rossiyalik petrograf F.Yu.Levinson-Lessing). K.t.j. terminini zamonaviy izoxlashda uning yoshi hisobga olinmaydi. K.t.j. kuchli oʻzgarishga uchragan va shuning uchun "qadimgi"ga oʻxshab koʻringan paleotip togʻ jinslarita qarama-qarshi qoʻyiladi. 

## Manbalar
Kaysoniylar

**Kaysoniylar** — 7-asrda shialar orasidan ajralib chiqqan firqa tarafdorlari. Shialarning 3-imomi Husayn 680 yilda Karbalo yaqinida qalok boʻlgandan keyin, 4-imomni eʼtirof etishda ular orasida ixtilof yuz bergan: ularning bir qismi Husaynning oʻgʻli Ali (Zayn al-Obidin)ni imom deb tanisa, boshqa guruhi Husayn oʻgʻillarining juda yoshligi va rahnamolikka qobil emasligini sabab qilib koʻrsatib, Alining Banu Hanifa qabilasidan oʻlja sifatida olingan kanizagidan tugʻilgan, janglarda ishtirok etib tanilgan oʻgʻli Muhammad (637—700)ni 4-imom deb eʼtirof qilgan. Barcha manbalarda onasi mansub boʻlgan qabila nomiga nisbat berilib u Muhammad ibn al-Hanafiya deb ataladi. Uning tarafdori boʻlgan shialar Muxtor ibn Abu Ubayd rahbarligida 685 yilda Kufada isyon kutarib, umaviylarga zarba bergan, Husaynni oʻldirganlarning koʻpini jazolagan. Qoʻlga tushirilgan Kufa xazinasidagi pullarni isyonchilarga taqsimlab bergan. Bu isyonda Abu Amr Kayson faol ishtirok etgan (firqaning nomi shundan). Keyinchalik ichki ixtiloflar natijasida isyonchilar yengilib, Muxtor halok boʻlgan (687). Muhammad ibn al-Hanafiya bevosita qoʻzgʻolonda ishtirok etmagan. K. Alini paygʻambarning qizi Fotimaga uylangani uchun emas, uziga xos imomlik hislati uchun imom deb taniydi, shu sababli, imomlik paygambar avlodiga oʻtishi shart emas deb hisoblab, Alining ikki oʻgʻli (Hasan va Husayn)dan keyin imomlik kanizakdan tugʻilgan 3-oʻgʻliga oʻtishi kerak, degan gʻoyaga asoslangan edi. K. firqasi kamayib, keyinchalik (9-asr oʻrtalarida) tamoman yuqolib ketgan, shialarning koʻpchiligi tomonidan Ali 4-imom sifatida tanilgan.

## Manbalar
Kayfin

**Kayfin** — Xitoydagi shaqar. Bukj Xitoy tekisligida, Xuanxe daryosining jan. sohili yaqinida. Xenan provinsiyasi tarkibida. Aholisi 700 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik (ip gazlama), oziq-ovqat sanoati korxonalari, oliy oʻquv yurtlari bor. Xitoyning qad. shaharlaridan biri; 960—1127 yillarda mamlakat poytaxti boʻlgan. Shahar tarhi toʻrtburchak shaklda boʻlib, 4 darvozali qalʼa devori bilan uralgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan saroy (12-asr), shuningdek, Teta pagodasi ("Temir pagoda", 1041) qoldiqlari saqlangan.

## Manbalar
Kayralar

**Kayralar** (Uria) — jankasimonlar turkumining chistiklar kenja turkumiga mansub qushlar urugʻi. Uzuntumshuqli va kalta tumshuqli kayralar turini oʻz ichiga oladi. Vazni 1,4 kg ga yaqin. Shimol yarim sharning moʻʼtadil va arktik dengizlarida tarqalgan. Barmoqlari parda bilan tutashgan. Yerda yaxshi yura olmaydi; tez uchadi; yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Minglab qushlar galalashib dengiz qirgʻogʻidagi qoyalarga yoki tekis toshli orollarga uya quradi. Bitta tuxum qoʻyib, 33—35 kun bosadi. 20—24 kunlik joʻjalari qoyalardan dengizga tushadi. Asosan, mayda baliqlar, shuningdek, qisqichbaqalar va dengiz umurtqasizlari bilan oziqanadi. Tuxumi qimmatbaho oziqovqat hisoblanadi.

## Manbalar