Shayx Muhammad Taniy

**Muhammad Taniy** (Janubiy Vollo, Efiopiya, 1913—14, — Addis-Abbeba, 1989-yil aprel) — efiopiyalik musulmon ruhoniy, olim, oʻqituvchi va siyosiy yetakchi.

Efiopiya inqilobidan keyin Taniy  parlament aʼzosi boʻldi va Efiopiyadagi musulmonlar jamoasining himoyachisi boʻlib xizmat qildi.

## Biografiyasi
Taniy janubiy Vollo maʼmuriy zonasidagi Qallu avragʻa shahridagi Ancharro/Karabittida tugʻilgan. Uning otasi Tigrayning Valqayet shahridan boʻlgan Bashirning oʻgʻli al-Hagʻ Habib edi. . Muhammad Taniyning onasi Vayzaro Fotuma Malik edi. Taniy toʻrt yoshga toʻlganida otasi Tigrayga, soʻngra Asmaraga borib, u yerda yigirma yildan koʻproq turdi.

Voyaga yetganida Taniy Kubro bintu Shayx Said Mansur Varra Himanoga uylandi.  Er-xotinning olti oʻgʻli Muhammad Nur, Abdurrahmon, Husayn, Bashir, Ahmad, Hasan hamda Maryam va Rahma ismli ikki qizi bor edi.

## Islomiy taʼlim va vazirlik
Taniyning birinchi Qur'on ustozlari Shayx Muftiy ibn. Ibrohim Varra Babbolik va  Värra Himanodagi Alashalik Ahmad Mahalliy. U Qur'on, fiqh (islom huquqshunosligi), tafsir (tafsir), mantiq (mantiq), usul (fiqh asoslari), hadis va balo (ritorika)ni bir qancha ulamolardan oʻrgangan. U hanafiy mazhabiga koʻra fiqhni qallulik al-Hagʻ Ahmaddan, ibn Muhammaddan nahv (arab grammatikasi va sintaksisi) va sarf (morfologiya) ilmlarini ham oʻrgangan. 

23 yoshida Taniy otasini qidirib Asmaraga bordi va bir yildan keyin u bilan birga qaytib keldi.

1937-yilda (1944/45) diniy taʼlimni tugatgandan soʻng, Taniy uzoq yillar Dessi, Vollo, soʻngra Eritreyaning Massava shahridagi masjid va islom maktablarida dars berdi. Uning hayoti haqidagi hikoyaning arabcha versiyasi amxar tilidagi baʼzi faktlarni qisman tasdiqlaydi va qisman qarama-qarshidir, shuningdek, qoʻshimcha maʼlumot beradi:

## Makkaga sayohat
1938—1939-yillarda Taniy haj ziyoratini ado etish uchun Makkaga joʻnadi. Ammo Massava yaqinidagi Harqiqoda toʻxtagach, shaharning musulmon oqsoqollari unga Mirjoniy masjidiga imomlik lavozimini taklif qilishdi va u buni qabul qildi. Harqiqoda bir necha yil xizmat qildi.

Nihoyat, Taniy Makkaga keldi. Taniy Volloga qaytgach, qallulik al-Hagʻ Ahmad qoʻlida Alouddin al-Haskafiyning “ *Durr al-Muhtor sharh tanvir al-absor”* (hanafiy fiqhi darsligi) asarini oʻrgandi. Bu uning ikkinchi marta ustozlik qilishi edi. Oʻqishni tugatgandan soʻng, Taniy igʻaza oldi. Soʻngra Taniy Shayx Ahmad Nuriy qoʻl ostidagi oliy islomiy ilmlarni oʻrganish uchun Albukko shahriga boradi. Oltita fanni oʻzlashtirgan: tafsir, notiqlik, mantiq, arud, tavhid va fiqh usul.1958/59 yildan 1974/75 yilgacha Taniy Dessi shahridagi Vayzaro Sahin nomli umumtaʼlim maktabida musulmon talabalarga Islom dini boʻyicha asosiy kursdan dars bergan.

Keyin Taniy imperator Xayle Sellassi I tomonidan Qur'on tarjimonlaridan biri etib saylandi. Bu ishni boshlash uchun Addis-Abbebaga koʻchib oʻtdi. 1976/78-1978/79 yillarda Anvar masjidi qoshidagi Dagʻgʻazmaj Umar Samatar nomidagi maktabda dars berdi va imom noibi boʻldi, shuningdek, xususiy ravishda hadis, notiqlik, tafsir va ilmlardan dars berdi. uning uyida.

## Siyosiy faoliyati
Efiopiya inqilobi boshlanganidan soʻng, Taniy Majlisning (Efiopiya Islomiy Ishlar Oliy Kengashi) asoschi raisi, milliy savodxonlik kampaniyasi markaziy qoʻmitasi, yordam koʻrsatishni muvofiqlashtirish qoʻmitasi va boshqa bir qator milliy qoʻmitalar aʼzosi boʻldi.

Taniy musulmon delegatsiyasini Darg raisi podpolkovnik Aman Mikael Andom bilan tinglovchilarga olib bordi. U Efiopiya musulmonlari nomidan amalga oshirilayotgan oʻzgarishlarni qoʻllab-quvvatlashini bildirdi. Ramazon hayitini birinchi rasmiy nishonlashda u yana shunday qoʻllab-quvvatladi va ilgari musulmon delegatsiyasi har yili ikki marta ikki Hayit namozidan keyin Menelik saroyiga borib, imperatorga yaxshi tilaklarini bildirishini ta’kidladi.

Taniy inqilobdan keyin ularga bayramni bosh masjid binosida yuqori martabali amaldorlar ishtirokida nishonlashga ruxsat berilganini taʼkidladi. U, shuningdek, Efiopiya musulmonlarining uzoq vaqtdan beri milliy ishlarda ishtirok etishiga toʻsqinlik qilingani va taʼlim, boshqaruv va armiya sohalarida kamsitilganiga ishora qildi. Va nihoyat, u hukumatni poytaxtda yangi masjid qurish uchun yer ajratishga chaqirdi.

Keyingi yillarda Tani milliy Shango (parlament) aʼzosi etib saylandi. U koʻplab Saudiya Arabistoni, Quvayt, Liviya, Jazoir va boshqa mamlakatlarda xalqaro konferensiyalarda (jumladan, jahon tinchligi va qurolsizlanish / SSSRda oʻtkazilgan), qatnashdi. U, shuningdek, 1978-yilda hukumat tomonidan uyushtirilgan dinlararo seminarda ishtirok etdi, unda u „...Efiopiyada islom boshqa dinlar bilan teng huquqqa ega boʻlganligidan minnatdorligini bildirdi“. 

Taniy Addis-Abbeba va undan tashqarida masjidlar qurilishiga, oʻziga moddiy yordam soʻrab  yuborilgan arizalarni shaxsan maʼqullab, Efiopiya musulmonlari va chet ellik xayriya tashkilotlari va tashkilotlariga murojaat qilib, bolalar uylarini tashkil etish va kengaytirishga yordam berdi.

## Anvar masjidi
Taniy Anvar masjidini faqat rasmiy marosimlar oʻtkaziladigan joydan uyushqoq va jonli ijtimoiy, intellektual va ma’naviy hayot hamda konsensus, bagʻrikenglik va xilma-xillikning qonuniyligiga asoslangan diniy va huquqiy nutq markaziga aylantirishda faol rol oʻynadi. Norozilik shu tariqa mamlakatdagi musulmon jamiyati uchun tendensiya oʻrnatdi va unga taʼsir koʻrsatdi. 

## Nashrlar
Taniy Qur'onni (Shayx Sayid Muhammad Sodiq bilan) birgalikda tarjima qilishdan tashqari, Muhammad paygʻambarning amhara tilidagi birinchi toʻliq tarjimai holi hamda qisqacha (savol-javob koʻrinishida) muqaddima muallifi edi. Keyingisi vafotidan keyin nashr etilgan.

U, shuningdek, Amhara tilida “Malkam Ar'aya” nomli maqolani Va*yzaro Sahin oʻrta maktabi jurnali* (Maskaram,1956)da zamonaviy taʼlimning ahamiyati haqida yozgan.

## Vafoti
Uzoq davom etgan kasallikdan soʻng, 1989-yil 6-aprelda Qora Arslon kasalxonasiga yotqizildi. U 1989-yil 28-aprel, juma kuni kechqurun 2:15 da vafot etdi&nbsp;

Taniyning dafn marosimida taxminan 300 000 kishi ishtirok etgan. Uning tarkibiga patriarx Abuna Markorevos, Tafarra Vande, Bosh vazir oʻrinbosari va Efiopiya Ishchilar partiyasi (EIP) markaziy qoʻmitasi aʼzosi va boshqa yuqori martabali Efiopiya hukumati amaldorlari, boshqa diniy jamoalar rahbarlari, elchilar, xalqaro tashkilotlar vakillari, hamkasblar, doʻstlar va oila aʼzolari.kirdi.,U Addis-Abbebadagi Kolfe musulmon qabristoniga dafn etilgan.

Taniyning qisqacha arabcha tarjimai holi muallifi uning hayoti va oʻlimining ramziy ahamiyati va haqiqiy taʼsiri haqida quyidagi satrlarni yozgan:laqad mata tavd al-'ilm vaʼl-hilm vaʼl-tuqo

 va azlama arga' an-navohi bifaqdihi vasalat dumu' al-sha'b kal-jayt al-hotil imom usiba al-qavm tarran bimavtihi liyabkih masjid fī yavm va fi'l-layl litabihul litabahiyah va al-hatil imom usiba al-qavm. tafsir bidom'ihi al-hotil vatabkih g`urfat vamaktab majlis valag`nat da'vat fi kulli al-asoil.

 Darhaqiqat, ilm, sabr-toqat va taqvo tog'i o'ldi. Uning yo'qligi ufqning barcha tomonlarini qoraytirdi. Odamlarning ko'z yoshlari kuchli yomg'irdek to'kdi [U] o'limidan odamlar juda g'azablangan imom edi. Juma va uning shirin xutbasi yig'lasin Tafsir ko'z yoshlarini to'ksin. Har joyda da'vat komissiyasiMajlisning idorasi yig'lasin.

 U zot: “Va amma dakoihi va ilmihi fahuva bahr qo‘ruhu amiq”, degan xulosaga kelgan. (Uning aqli, donoligi va bilimiga kelsak, u chuqur dengizga o'xshaydi". )

## Manbalar

* Addis Zaman. 22 Miyazya 1981 EC Aman Seifedin. 2006 yil. „Gommadagi Islom va musulmonlar jamoasi: tarixiy tadqiqot (1886—1974).“ Tarix boʻyicha magistrlik dissertatsiyasi, Addis-Abeba universiteti.
* Bilol. (Islom jurnali). №1, Mäskäräm 1985 EC/sentyabr–oktyabr 1992).
* Eide, Oyvind M. 2000 yil. Efiopiyadagi inqilob va din: Mekane Yesus cherkovining oʻsishi va taʼqibi 1974-85. Oksford: Jeyms Kurri, Afina: Ogayo universiteti nashriyoti, Addis-Abeba: Addis-Abeba universiteti matbuoti.
* Efiopiya Herald. 1989-yil 30-aprel. Husayn Ahmad. 1988 yil. „Vallodan arab agiografiyasi bilan tanishish.“ In: Taddese Beyene, ed. Sakkizinchi Xalqaro Efiopiya tadqiqotlari konferensiyasi materiallari. Frankfurt-Mayn/Huntingdon. jild. I, pp.&nbsp;185–197.
* - 1989 yil. “Shayx Talha b.ning hayoti va faoliyati. Jaʼfar (taxminan 1853-1936). Efiopiya tadqiqotlari jurnali, jild. XXII, bet.&nbsp;13–30.
* - 1994 yil. „Efiopiyada islom va islomiy nutq (1973—1993).“ In: Harold G. Marcus, ed. Efiopiya tadqiqotlaridagi yangi tendentsiyalar, 12-xalqaro Efiopiya tadqiqotlari konferensiyasining maʼruzalari. Lawrenceville, NJ jild. I, pp.&nbsp;775–801.
* - 2003 yil. „Al-Hajj Bushra Ay Muhammad: Oʻn toʻqqizinchi asrdagi Vallo, Efiopiyadagi musulmon islohotchisi, olimi va avliyosi.“ In: Bertrand Hirsch va Manfred Kropp, muharrirlar. Afrikadagi avliyolar, biografiyalar va tarix. Frankfurt-Mayn: Piter Lang, pp.&nbsp;175–190.
* - 2004 yil. Shayx Javhar b. Haydar b. 'Ali: Shonkening tasavvuf va olimi, janubi-sharqidagi Vallo, Efiopiya.' Annales d'Efiopie, jild. XX, bet.&nbsp;47–56. Ğum'a (Islom gazetasi). jild. I, №1. Tahsas 1999 EC
* Muhammad Nur, Faqih. 1885 yil. Nasihat al-Muriddin. (XONIM)
* Muhammad Togʻaddin Ahmad, Shayx al-Hagʻg. I'lom al-aġbiyoʻ bihayat 'uzomaʼ Ityyubiya min al-'ulamoʻ vaʼl-avliyoʻ vaʼl-salotin al-Islom vaʼl-asfiyaʼ (MS)
* Muhammad Vali Ahmad, Shayx al-Hagʻg. 2005 yil. Kitob Īqāz humom al-aġbiyaʼ birashh qatrat min al-taragim al-'ulamoʻ vaʼl-avliyoʻ fi gumhuriyat Ityyubiya. Addis-Abeba. Nagāšī nashriyotlari.