Kognitiv tilshunoslik

**Kognitiv tilshunoslik** — til va ong oʻrtasidagi munosabatlar muammolarini, dunyoni kontseptuallashtirish va turkumlashtirishda tilning rolini, kognitiv jarayonlarda va inson tajribasini umumlashtirishda, insonning individual kognitiv qobiliyatlari bilan bogʻliqligini va til va ularning oʻzaro taʼsiri shakllarini oʻrganadigan tilshunoslik yoʻnalishi.

Turkumlashtirish deganda olingan bilimlarni tartibga solish jarayoni tushuniladi, yaʼni yangi bilimlarni inson ongida mavjud boʻlgan maʼlum sarlavhalar boʻyicha taqsimlash va koʻpincha bu shaxs ona tili boʻlgan til toifalari bilan belgilanadi. . Konseptualizatsiya — bu real yoki xayoliy olamning baʼzi bir hodisasining kognitiv xususiyatlari toʻplamini (shu jumladan toifali) aniqlash jarayoni boʻlib, ular odamga ushbu hodisa haqida biroz aniqlangan tushuncha va gʻoyaga ega boʻlish, yodda tutish va yangi maʼlumotlar bilan toʻldirish imkonini beradi va uni boshqa hodisalardan ajrata oladi.

Umuman olganda, kognitivizm — bu fikrlash jarayonlarini boshqaradigan, umumiy tamoyillarni oʻrganishni birlashtirgan fanlar majmuidir. Shunday qilib, til fikrlash jarayonlariga kirish vositasi sifatida taqdim etiladi. Insoniyat tajribasi, uning tafakkuri aynan tilda muqimdir; til — kognitiv mexanizm, maʼlumotni maxsus kodlashtiradigan va oʻzgartiruvchi belgilar tizimi.
## Kognitiv tilshunoslikning shakllanishi va rivojlanish tarixi
Kognitiv tilshunoslikning paydo boʻlishi nafaqat tilshunoslik tarixi, balki kengroq nuqtai nazardan, kognitiv tadqiqotlarning rivojlanishi va kognitiv fan deb ataladigan fanning paydo boʻlishi bilan ham belgilandi (ingliz. kognitiv fan; rus tilidagi nashrlarda, kognitologiya va kogitologiya atamalari ham qoʻllanadi).

Kognitiv tilshunoslikning rasmiy „tugʻilishi“ 1989-yil bahorida boʻlib oʻtgan Xalqaro lingvistik simpoziumga toʻgʻri keladi. Duisburgda (Germaniya) va bir vaqtning oʻzida kognitiv tilshunoslik boʻyicha birinchi xalqaro konferensiya boʻldi. Simpozium ishtirokchilari Xalqaro kognitiv tilshunoslik assotsiatsiyasini tuzdilar.), Kognitiv lingvistika jurnaliga asos solgan va Kognitiv tilshunoslik tadqiqotlari monografiyalari seriyasini yaratgan, keyinchalik ushbu yoʻnalishning taniqli vakillarining asarlarini nashr etgan. Biroq, mohiyatiga koʻra, kognitiv lingvistika avvalroq va 1980-yillarning oxirlarida paydo boʻlgan. — bu uning tugʻilgan davri emas, balki gullagan davri, tegishli mafkura ruhida yaratilgan koʻplab asarlar nashr etilgan davr.

Kognitiv tilshunoslikda biz til va tafakkur oʻrtasidagi murakkab munosabatlarni oʻrganishning yangi bosqichini koʻramiz, bu muammo asosan rus nazariy tilshunosligiga xosdir. Bunday tadqiqotlarni neyrofiziologlar, shifokorlar, psixologlar boshlashgan (P. Brok, K. Vernik, I. M. Sechenov, V. M. Bekhterev, I. P. Pavlov va boshq.). Neyrolingvistika neyrofiziologiya asosida vujudga kelgan (L. S. Vygotskiy , A. R. Luriya). Til faoliyati inson miyasida sodir boʻlishi, til faoliyatining har xil turlari (tilni oʻzlashtirish, tinglash, gapirish, oʻqish, yozish va boshqalar) miyaning turli qismlari bilan bogʻliq.

Til va tafakkur oʻrtasidagi munosabat muammosi rivojlanishining navbatdagi bosqichi psixolingvistika boʻlib, u nutqni yaratish va idrok etish jarayonlarini, tilni inson ongida saqlanadigan belgilar tizimi sifatida oʻrganish jarayonlarini, tilning oʻzaro bogʻliqligini oʻrganadi).

## Asosiy yoʻnalishlari
Kognitiv tilshunoslikning hozirgi kungacha aniqlangan kamida quyidagi yoʻnalishlari haqida gapirishimiz mumkin (biz ushbu tendentsiyalarning tipik vakillarini nomlaymiz):

kulturologik — ***madaniyat*** elementlari sifatidagi tushunchalarni turli fanlar maʼlumotlari asosida oʻrganish. Bunday tadqiqotlar, odatda, de-fakto fanlararo boʻlib, faqat tilshunoslik bilan bogʻliq emas, garchi ular tilshunoslar tomonidan amalga oshirilishi mumkin (bu bizga ushbu yondashuvni kognitiv tilshunoslik doirasida koʻrib chiqishga imkon beradi); bu holda til faqat tushunchalar haqidagi bilim manbalaridan biri sifatida ishlaydi (masalan, kontseptsiyani tavsiflash uchun ushbu tushunchani nomlovchi soʻzning etimologiyasi haqidagi maʼlumotlardan foydalaniladi);

***lingvokulturologik*** — til birliklari tomonidan milliy til madaniyatining elementlari sifatida atalgan tushunchalarni milliy qadriyatlar va ushbu madaniyatning milliy xususiyatlari bilan bogʻliq holda oʻrganish: „tildan madaniyatga“ yoʻnalishi;

***mantiqiy*** — tushunchalarni ularning lingvistik shakliga bevosita bogʻliqliksiz mantiqiy usullar bilan tahlil qilish;

***semantik-kognitiv*** — tilning leksik va grammatik semantikasini tushunchalar mazmuniga kirish vositasi sifatida, ularni til semantikasidan kontseptsiya sohasiga modellashtirish vositasi sifatida oʻrganish;

***falsafiy va semiotik*** — belgining kognitiv asoslari oʻrganiladi.

Ushbu sohalarning har birini zamonaviy tilshunoslikda allaqachon etarlicha shakllangan deb hisoblash mumkin, ularning barchasi oʻziga xos uslubiy tamoyillarga ega (ularning barchasi birinchi navbatda tushunchaning ong birligi sifatidagi nazariy gʻoyasi bilan birlashtirilgan) va ularning barchasida oʻz tarafdorlari bor. kognitiv tilshunoslar, ular juda taniqli ilmiy maktablar tomonidan ifodalanadi.

## Kognitiv lingvistikaning boʻlimlari
Kognitiv tilshunoslik uchta asosiy boʻlimga boʻlinadi:

* Kognitiv semantika, birinchi navbatda leksik semantika bilan shugʻullanadi;
* Kognitiv grammatika, asosan, sintaksis, morfologiya va tilshunoslikning grammatika bilan bogʻliq boshqa sohalari bilan shugʻullanadi;
* Kognitiv fonologiya.

Kognitiv lingvistikani qiziqtirgan bilishning aspektlariga quyidagilar kiradi:

* Konstruktiv grammatika va kognitiv grammatika;
* Kontseptual metafora va kontseptual chalkashlik;
* Kontseptual tashkilot: toifalarga ajratish, metonimiya, ramka semantikasi va ikoniklik.

Kognitiv tilshunoslik generativ tilshunoslikka qaraganda koʻproq bu sohalarni bir butunga birlashtirishga harakat qiladi. Kognitiv tilshunoslik terminologiyasi hali toʻliq oʻrnatilmaganligi sababli, bu nisbatan yangi tadqiqot sohasi boʻlgani sababli, shuningdek, boshqa fanlar bilan aloqalar tufayli qiyinchiliklar yuzaga keladi.

Kognitiv tilshunoslikning rivojlanishi adabiy matnlarni tahlil qilishning tan olingan usullariga aylanib bormoqda. Kognitiv poetika zamonaviy stilistikaning muhim qismiga aylandi. Bu fan boʻyicha eng yaxshi kitob Piter Stokvellning *Kognitiv Poetika* boʻlib qoladi.

## Kognitiv tilshunoslar

* Charlz Fillmor
* Jorj Lakoff
* Ronald Langaker
* Leonard Talmi
* Aleksandr Kibrik

## Yana qarang

* kognitiv semantika
* kognitiv fan
* kognitiv psixologiya
* Kognitiv psixoterapiya
* kognitiv uslub
* kognitiv tizim
* Kognitiv dissonans
* Sapir-Uorf gipotezasi

## Manbalar