Uch dara toʻgʻoni

**Uch dara toʻgʻoni** () yoki **Uch dara GES** – Xitoyning Xubey provinsiyasi hududidan oʻtuvchi Yanszi daryosida qurilgan gravitatsion gidroenergetik toʻgʻon. Yichang shahridagi Yiling tumanida Sandouping yaqinidagi Uch dara hududida joylashgan. Oʻrnatilgan quvvati 22 500 MVt boʻlgan inshoot dunyodagi eng yirik elektr stansiyasi hisoblanadi, yiliga oʻrtacha 95±20 teravatt-soat (boshqa manbaga koʻra, yillik oʻrtacha 105 mlrd kVt⋅soat) elektr energiya ishlab chiqaradi. Inshoot 2020-yilda 103,1 milliard kilovatt-soat, oʻsha yildagi musson yomgʻirlaridan keyin bir yilda deyarli 112 TVt⋅soat elektr ishlab chiqarib, 2016-yilda Janubiy Amerikadagi Itaipu GES oʻrnatgan 103 TVt⋅soat rekordini yangiladi.

Inshootning asosiy qismi 2006-yilda qurib bitkazilgan boʻlib, 2012-yilda toʻliq ishga tushirilgan, oʻsha yili stansiyaning yer ostidagi oxirgi asosiy gidravlik turbinalari elektr ishlab chiqarishni boshlagan. Loyihaning oxirgi asosiy elementi – kema lifti – 2016-yilda qurib bitkazilgan.

Oʻrnatish vaqtida ilgʻor texnologiyalar bilan jihozlangan asosiy gidravlik turbinalarning har birining quvvati 700 MVtdan.
Uch dara GESning umumiy elektr ishlab chiqarish quvvati 22 500 MVtni tashkil etadi. Bu energiya toʻgʻonning 32 ta asosiy turbinasi hamda stansiyaning oʻzini elektr bilan taʼminlaydigan ikkita kichik generator (har biri 50 MVt) tomonidan ishlab chiqariladi. GES oʻz faoliyati davomida minimal darajada issiqxona gazlarini chiqaradi.

Toʻgʻon Yanszi daryosining transport imkoniyatlarini oshiradi va daryoning quyi oqimidagi ilgari millionlab odamning hayotiga zomin boʻlgan suv toshqinlari ehtimolini kamaytiradi. Shu sababli Xitoy hukumati loyihani ulkan ijtimoiy va iqtisodiy muvaffaqiyat deb hisoblaydi.

Biroq loyiha ham Xitoyda, ham xalqaro miqyosda turli bahslarga sabab boʻlgan. Toʻgʻon qurilishi natijasida 31 milliondan ortiq odam oʻz uyini tark etishga majbur boʻlgan, qadimiy va madaniy ahamiyatga ega joylar suv ostida qolgan. Loyihaning faoliyat yuritishi davomida ekologik oʻzgarishlar, shu jumladan, yer koʻchkilarining xavfi ortgan.

## Tarixi

Sun Yat-sen 1919-yil „*Xitoyning xalqaro rivojlanishi*“ () asarida Yanszi daryosida qurilajak ulkan toʻgʻonni tasvirlagan. Xitoylik arbob Uch daraning quyi oqimida 30 million ot kuchi (22 GVt) generatsiya qilish quvvatiga ega toʻgʻon qurish mumkinligini yozgan. 1932-yil Chan Kayshi boshchiligidagi millatchi hukumat Uch dara hududida dastlabki loyihalar ustida ish boshlaydi. 1939-yilda Ikkinchi xitoy-yapon urushi davrida Yaponiya harbiylari Yichangni ishgʻol qilib, hududni tadqiq qildi.

1944-yilda AQSh Melioratsiya byurosining bosh loyiha muhandisi  hududni oʻrgandi va „Yanszi daryosi loyihasi“ uchun toʻgʻon taklifini ishlab chiqdi. Taxminan 54 nafar xitoylik muhandis AQShga oʻqishga yuborildi. Dastlabki rejada toʻgʻon orqali kemalarni oʻtkazish uchun oʻziga xos usul qoʻllanishi, xususan, kemalar toʻgʻonning quyi va yuqori qismlaridagi shlyuzlarga kirib, kranlar yordamida bir shlyuzdan boshqasiga koʻtarilishi moʻljallangan. Kemalar guruh boʻlib koʻtarilishi orqali samaradorlik oshirilishi maqsad qilinadi. Bunday yechimning taklif qilinishi sababi nomaʼlum: balki suvni tejash rejalashtirilgan yoki muhandislar daryoning yuqori va quyi qismlaridagi balandlik farqi boshqa usullardan foydalanish uchun juda kattalik qiladi deb hisoblagan. Xitoy fuqarolik urushida millatchilarning ahvoli yomonlashishi ortidan hech qanday qurilish ishlari amalga oshirilmagan .

1949-yilgi Kommunistik inqilobdan keyin Mao Szedun loyihani qoʻllab-quvvatlaydi, biroq dastlab yaqin atrofdagi Gezhouba GES loyihasidan boshlaydi. Katta sakrash va Madaniy inqilob kabi iqtisodiy muammolar Uch dara loyihasini sekinlashtiradi. 1954-yilgi Yanszi toshqinidan keyin 1956-yil Mao Yanszi daryosidagi toʻgʻonga boʻlgan qiziqishini ifodalovchi „Suzish“ () sheʼrini yozdi. Yuz gul kampaniyasidan keyin 1958-yilda loyiha haqida salbiy fikr bildigan ayrim muhandislar qamoqqa olindi.

Islohotlar va ochiqlikning dastlabki davridagi Xitoyning toʻrtta modernizatsiyaga eʼtibori paytida Kommunistik partiya toʻgʻon rejalarini tikladi va 1986-yilda qurilishni boshlashni taklif qildi. Gidroenergetika sohasini rivojlantirish zarurligi taʼkidlandi.

Xitoy xalq siyosiy maslahat kengashi taklif etilayotgan toʻgʻonga qarshilik markaziga aylandi. Kengash Ekspertlar panellarini chaqirib, loyihaning qurilish ishlari kechiktirilishini tavsiya qildi.

1992-yil Butunxitoy xalq vakillari kengashi GES qurilishini tasdiqladi. Parlamentdagi 2633 nafar vakildan 1767 nafari loyihani yoqlab ovoz berdi, 177 nafari qarshi chiqdi, 664 nafari betaraf qoldi, 25 nafar vakil ovoz bermadi. Bu esa ushbu qonun loyihasining odatdagidan pastroq – 67,75% maʼqullanishiga olib keldi. Qurilish 1994-yil 14-dekabrda boshlandi. Toʻgʻon 2009-yilda toʻliq ishga tushishi kutilgan edi, lekin qoʻshimcha loyihalar, xususan, yer osti elektr stansiyasiga qoʻshimcha oltita generator qurilishi ishni 2012-yilgacha kechiktirdi. Kema lifti barpo etilishi 2015-yilda yakunlandi. Toʻgʻon hosil qilgan suv omboridagi suv sathi 2008-yilda dengiz sathidan  balandlikka koʻtarildi va 2010-yilda belgilangan maksimal  balandlikka yetdi.

## Ishlatilgan qurilish materiallari va oʻlchami

Toʻgʻon beton va poʻlatdan qurilgan boʻlib, uzunligi , eng yuqori nuqtasi dengiz sathidan  balandlikda joylashgan. Loyihada  beton (asosan toʻgʻon devori uchun), 463 ming tonna poʻlat (63 ta Eyfel minorasi hajmida) ishlatilgan,  tuproq koʻchirilgan. Beton devor balandligi tosh poydevordan hisoblaganda  ni tashkil etadi.

Suv sathi oʻrtacha dengiz sathidan  balandlikda va daryoning quyi oqimidan  balandda boʻlganida, toʻgʻon hosil qilgan suv omborining uzunligi , kengligi  ga yetadi. Suv omborining sigʻimi , umumiy maydoni esa  ni tashkil qiladi. Qurilish yakunlangandan keyin ombor  maydonni suv ostida qoldirdi. Ushbu suv ombor Itapu toʻgʻoni yaratgan  lik suv omboridan kichikroqdir.

## Iqtisodiy jihati
Xitoy hukumati Uch dara GES loyihasini 180 milliard yuan (22,5 mlrd AQSh dollari) deb baholagan. 2008-yil yakunigacha xarajat 148,365 milliard yuanga yetdi, shundan 64,613 milliard yuan qurilishga, 68,557 milliard yuan koʻchirilgan aholiga hamda 15,195 milliard yuan moliyalashtirishga sarflangan. 2009-yilda qurilish xarajatlarini toʻliq qoplash uchun GES 1 000 teravatt-soat (3 600 PJ) elektr energiyasi generatsiya qilishi, bu orqali 250 milliard yuan daromad keltirishi moʻljallangan. Natijada loyihaning umumiy xarajatlari GES toʻliq ishga tushgandan oʻn yil oʻtgach qoplanadi. Amalda Uch dara GESning yalpi xarajati 2013-yil 20-dekabrda toʻliq qoplandi.

Loyihaning moliyalashtirish manbalariga Uch dara GES qurilish jamgʻarmasi, Gezhouba GESning olgan foydasi, Xitoy taraqqiyot banki krediti, mahalliy va xorijiy tijorat banklaridan jalb qilingan kredit mablagʻlari, korporativ obligatsiyalar hamda loyihadan tushgan daromadlar kiradi. Bundan tashqari Uch dara GESdan elektr oladigan har bir provinsiya 1 MVt⋅soat uchun qoʻshimcha ¥7,00 dan, boshqa provinsiyalar esa ¥4,00 dan toʻlov toʻlashi talab etilgan. Qoʻshimcha toʻlov Tibet muxtor rayoniga tadbiq etilmagan.

## Energiya ishlab chiqarishi va taqsimlashi

Elektr energiyasini ishlab chiqarish China Yangtze Power kompaniyasi tomonidan amalga oshiriladi. Kompaniya Davlat mulkini nazorat qilish va boshqarish qoʻmitasi tomonidan boshqariladigan China Three Gorges Corporationning shoʻba korxonasi hisoblanadi. Quvvati boʻyicha Uch dara GES dunyodagi eng katta gidroelektrik stansiya boʻlib, u 34 ta generatorni oʻz ichiga oladi: har biri 700 MVt quvvatga ega 32 asosiy generator, va har biri 50 MVt quvvatga ega ikkita stansiya generatori. Ushbu generatorlarning jamlanma quvvati 22 500 MVtni tashkil qiladi. 32 ta asosiy generatorning 14 tasi toʻgʻonning shimoliy tomoniga, 12 tasi janubiy tomoniga, qolgan 6 tasi toʻgʻonning janubida joylashgan togʻ ichidagi yer osti elektr stansiyasiga oʻrnatilgan. 2018-yilda yillik elektr ishlab chiqarish hajmi 101,6 TVt⋅soatni tashkil etdi, bu Hoover GESdan 20 baravar koʻp.

### Generatorlari
Asosiy generatorlarning har biri 6 000 tonna ogʻirlikda va 700 MVtdan ortiq quvvat ishlab chiqarishga moʻljallangan. Generatorlarning gidravlik bosimi  ni tashkil etadi. Suv oqimining tezligi mavjud bosimga qarab 600–950 m³/sek gacha oʻzgaradi: bosim qanchalik katta boʻlsa, toʻliq quvvatga erishish uchun shuncha kam suv talab etadi. Uch dara GESda radial-oʻqli turbinalar oʻrnatilgan. Turbina diametri 9,7/10,4 m (VGS turbinasi / Alstom turbinasi) va aylanish tezligi minutiga 75 martani tashkil qiladi. 50 Gs chastotada ishlash uchun generator rotorlarida 80 ta qutb mavjud. Nomimal quvvati 778 MV-A, toʻliq quvvati 840 MV-Ani tashkil qiladi, kuch koeffitsienti 0,9 ga teng. Generator elektr energiyasini 20 kV kuchlanishda ishlab chiqaradi, keyinchalik bu kuchlanish 500 kV ga oshirilib, 50 Gs chastotada uzatiladi. Kattaligi boʻyicha dunyoda yagona boʻlgan statorining balandligi 3,1/3 metrni tashkil qiladi, statorning tashqi diametri 21,4/20,9 metr, ichki diametri esa 18,5/18,8 metrni tashkil etadi. Podshipnikning yuklanish ogʻirligi 5 050/5 500 tonnaga teng. Oʻrtacha samaradorlik 94% dan yuqori boʻlib, maksimal samaradorlik 96,5% ga yetadi.

Generatorlar ikkita konsorsium tomonidan ishlab chiqarilgan. Birinchisi Alstom, ABB, Kvaerner va Xitoyning Harbin Motor kompaniyasi. Ikkinchisi esa Voith, General Electric, Siemens (qisqacha VGS) hamda Xitoyning Oriental Motor kompaniyasi. Shartnoma bilan birgalikda texnologiyalar transferi boʻyicha bitim imzolangan. Aksar generatorlar suv bilan sovutiladi. Yangiroqlari havo orqali sovutiladi, bu esa generatorlar loyihalashtirishni soddalashtirib, ishlab chiqarish va texnik xizmat koʻrsatishni osonlashtiradi.

### Generatorlarning oʻrnatilishi
Shimoliy tomondagi asosiy generatorlarning birinchisi (2-raqamli) 2003-yil 10-iyulda oʻrnatildi. 2005-yil 7-sentyabrda 9-raqamli generatorning elektr ishlab chiqarishni boshlashi bilan shimoliy tomon toʻliq faoliyatini boshladi. Suv sathi 156 metrga yetishi bilan 2006-yil 18-oktyabrda toʻliq quvvatga (9 800 MVt) erishdi.

Janubiy tomonda 22-raqamli generator 2007-yil 11-iyunda, 15-raqamli generator 2008-yil 30-oktyabrda elektr ishlab chiqarishni boshladi. Oltinchi generator (17-raqamli) 2007-yil 18-dekabrda ishga tushirildi va GESning mavjud quvvati 14,1 GVtga yetdi, natijada quvvati boʻyicha Itapu GESni (14,0 GVt) ortda qoldirib, dunyoning eng yirik gidroelektr stansiyasiga aylandi.

Asosiy generatorlarning eng soʻnggisi (27-raqamli) 2012-yil 23-mayda yakuniy sinovini tugatgandan soʻng, yer ostidagi oltita asosiy generator ishlay boshladi va umumiy quvvatni 22,5 GVtga oshirdi. Toʻqqiz yillik qurilish, oʻrnatish va sinovdan soʻng, elektr stansiyasi 2012-yil iyulida toʻliq ishga tushdi.

### Ishlab chiqarishning asosiy koʻrsatkichlari

2011-yil 16-avgust holatiga koʻra, elektr stansiyasi 500 TVt⋅soat elektr energiya ishlab chiqargan. 2008-yil iyul oyida stansiya 10,3 TVt⋅soat elektr ishlab chiqardi, natijada oylik generatsiya hajmi 10 TVt⋅soatdan oshgan birinchi oy iyul boʻldi. 2009-yil 30-iyun kuni daryo oqim tezligi 24 000&nbsp;m3/s dan oshgach, oʻsha vaqtda mavjud 28 ta generator yoqilgan boʻlsa-da, elektr ishlab chiqarish bor-yoʻgʻi 16 100 MVtni tashkil etdi, chunki suv sathi oʻsha davrgi sharoitda toʻliq quvvat uchun yetarli emas edi. 2009-yil avgustdagi suv toshqini vaqtida esa stansiya qisqa vaqt davomida maksimal quvvatga yetdi.

Noyabrdan maygacha davom etadigan kamchil davrda elektr ishlab chiqarish daryo oqimi bilan chegaralanadi, bu oʻng tomondagi diagrammalarda tasvirlangan. Oqim yetarli boʻlgan hollarda elektr ishlab chiqarish stansiya quvvat sigʻimi bilan cheklanadi. Maksimal elektr generatsiya qilish egri chizigʻi suv sathi 175 metrda boʻlgan va stansiyaning umumiy samaradorligi 90,15% boʻlgan holat uchun kalkulyatsiya qilingan. 2008-yilgi real ishlab chiqarish esa oylar davomida elektr tarmogʻiga yetkazib berilgan elektr energiyaga asoslanib olingan.

Loyiha boʻyicha Uch dara GESning suv omboridagi maksimal suv darajasi  ni tashkil qilib, bu koʻrsatkichga ilk marotaba 2010-yil 26-oktyabrda erishildi va yillik ishlab chiqarish hajmi 84,7 TVt⋅soatni tashkil qildi. GESning umumiy quvvati 22,5 gigavatt boʻlib, loyihalashtirilgan yillik ishlab chiqarish hajmi 88,2 TVt⋅soatni tashkil qiladi. 2012-yilda elektr stansiyaning 32 ta generatori birgalikda rekord darajada 98,1 TVt⋅soat elektr energiya ishlab chiqardi va bu Xitoydagi umumiy gidroenergiya ishlab chiqarishning 14% ini tashkil qildi. 2012-yildan (32 ta generatorning barchasi ishlay boshlagan birinchi yil) 2021-yilgacha boʻlgan davrda GES yillik oʻrtacha 97,22 TVt⋅soat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Bu koʻrsatkich Braziliyadagi Itaipu toʻgʻonining xuddi shu davrdagi oʻrtacha 89,22 TVt⋅soat ishlab chiqarish hajmidan yuqoriroq. 2020-yilda boʻlgan kuchli musson yomgʻirlari tufayli yillik ishlab chiqarish hajmi ~112 TVt⋅soatga yetdi va Braziliyadagi Itaipu toʻgʻonining avvalgi yillik ishlab chiqarish boʻyicha dunyo rekordini (~103 TVt⋅soat) yangiladi.

### Elektr taqsimoti
State Grid Corporation va China Southern Power Grid 2008-yil 2-iyulgacha MVt⋅soatiga ¥250 ($35,7) boʻlgan qatʼiy stavkada elektr sotib olgan. 2-iyuldan boshlab narx provinsiyaga qarab farq qila boshladi: MVt⋅soatiga ¥228,7 dan ¥401,8 gacha. Yuqori narxda toʻlov qiluvchi mijozlar, masalan, Shanxay birinchi navbatda elektrni oladi. GESda generatsiya qilinadigan elektr umumiy hisobda toʻqqizta provinsiya va ikkita shaharga yetkazib beriladi.

Elektr taqsimoti va uzatish infratuzilmasi barpo etilishi uchun 34,388 milliard yuan xarajat qilingan. Qurilish 2007-yil dekabrda, rejalashtirilgan muddatdan bir yil oldin yakunlangan.

Elektr 500 kV kuchlanishli bir nechta uzatish liniyalari orqali taqsimlanadi. Sharqiy Xitoy tarmogʻiga 7 200 MVt elektr energiyani uzatuvchi uchta oʻzgarmas tok uzatish liniyalari mavjud: Uch dara – Shanxay (3 000 MVt),  Uch dara – Changzhou (3 000 MVt) va HVDC Gezhouba – Shanxay (1 200 MVt). Markaziy Xitoy tarmogʻiga oʻzgaruvchan tok orqali oʻtadigan uzatish liniyalari umumiy 12 000 MVt sigʻimga ega. Janubiy Xitoy tarmogʻiga HVDC Uch dara – Guandun uzatish liniyasi orqali 3 000 MVt elektr yetkazib beriladi.

Dastlab GES Xitoy elektr energiyasining 10% ini taʼminlashi kutilgan edi. Ammo, elektr energiyasiga boʻlgan talab oldindan taxmin qilingandan tezroq oshgan. Xitoyning umumiy elektr energiyaga boʻlgan yillik talabi 4 692,8 TVt⋅soatni tashkil qilgan 2011-yilda GES faqatgina 1,7% ehtiyojni qondira olgan.

## Atrof-muhitga taʼsiri

### Karbon emissiyasi
Xitoy Milliy taraqqiyot va islohot komissiyasining maʼlumotlariga koʻra, 2006-yilda 1 kilovatt-soat elektr ishlab chiqarish uchun 366 gramm koʻmir talab qilingan. 2003—2007-yillarda Uch dara GES ishlab chiqargan elektr energiyasi quvvati 84 million tonna standard koʻmir oʻrnini bosgan.

### Eroziya va choʻkindilar yigʻilishi
Gidrotexnik inshoot bilan bogʻliq ikki asosiy xavf mavjud: choʻkindilar yigʻilishi boʻyicha prognozlarning oʻzaro kelishilmaganligi va toʻgʻonning seysmik yorilish zonasi ustida joylashganligi. Hozirgi darajada hududning 80% qismi eroziyaga uchraydi va har yili Yanszi daryosiga taxminan 40 million tonna choʻkindi olib keladi. Toʻgʻon yuqorisidagi oqim sekinlashgani sababli, choʻkindilarning katta qismi shu yerda qoladi va daryo quyisiga oqib tushmaydi.

Quyi oqimga choʻkindilar tushmasligining uchta taʼsiri bor:
* Ayrim gidrologlar fikricha, quyi oqimdagi daryo qirgʻogʻi suv toshqinlariga nisbatan zaifroq boʻladi.
*  uzoqlikda joylashgan Shanxay shahri katta choʻkindi tekisligi ustida yotadi. „Kelayotgan choʻkindi Shanxay shahrining poydevorini mustahkamlaydi… choʻkindi tonnaji kamaygan sari bu shahar suv bosish xavfiga koʻproq duchor boʻladi“.
* Bental choʻkindilar biologik zararlanishga olib keladi va suv muhitidagi biologik xilma-xillikni kamaytiradi.

### Koʻchkilar
Ombordagi suvning koʻtarilishi tufayli eroziya kuchayib, koʻp yirik koʻchkilar sodir boʻlmoqda. 2009-yil may oyida Wu daryosidagi Wuxia darasiga 20 000—50 000 kubometr massa qulab tushdi. 2010-yilning dastlabki toʻrt oyida 97 ta yirik koʻchki qayd etildi.

### Chiqinlarni boshqarish

Toʻgʻon Chunsin shahri va uning atrofidagi hududlarda chiqindilarni qayta ishlashni yaxshilashga turtki berdi. Atrof-muhitni muhofaza qilish vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2007-yil aprel holatida 50 dan ortiq yangi zavod kuniga 1,84 million tonna chiqindini tozalash imkoniyatiga ega boʻlgan va bu jami ehtiyojning 65% ni qondirgan. 32 ta yangi poligon qurilib, har kuni 7 664 tonna qattiq chiqindilarni qayta ishlash quvvatiga ega boʻldi. Har yili daryoga bir milliard tonna chiqindi suv tushiriladi, ombor qurilgunga qadar bu suv daryo boʻylab umumiy oqimga qoʻshilib ketgan. Natijada suv turgʻun, iflos va loyqa boʻlgan.

### Oʻrmon qoplamasi
1997-yil Uch dara hududida oʻrmon qoplamasi 10% ni tashkil qilgan, bu esa 1950-yillardagi 20% dan kamroqdir.

BMT Oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashkiloti tadqiqotlariga koʻra, 2008-yilga kelib Osiyo-Tinch okeani mintaqasida taxminan  oʻrmonga ega boʻladi. Bu, asosan, Xitoyning oʻrmonlarni qayta tiklash boʻyicha saʼy-harakatlari bilan bogʻliq. Jarayon 1998-yilgi Yanszi daryosi toshqinidan keyin tezlashgan. Chunki hukumat daryo hududida, ayniqsa Uch dara toʻgʻonining yuqori oqimidagi Yanszi havzasida daraxtlar qoplamini tiklashga eʼtibor qaratgan.

### Yovvoyi tabiat
Toʻgʻonning yovvoyi tabiatga taʼsiri 1992-yilda Xalq vakillari kengashi tomonidan tasdiqlanishidan oldin ham muhokama qilingan. Ushbu hudud oʻzining boy biologik xilma-xilligi bilan mashhur. Bu yerda 6 388 turdagi oʻsimlik mavjud boʻlib, ular 238 ta oilaga va 1 508 ta jinsga mansub. Shundan 57 tur yoʻqolib ketish xavfi ostida. Noyob turdagi oʻsimliklar anʼanaviy Xitoy xalq tabobatida qoʻllaniladi. Uch dara toʻgʻonini oʻrab turgan mintaqadagi oʻrmonlar ulushi 1950-yildagi 20% dan 2002-yilga kelib 10% gacha kamayib ketdi, bu esa hududdagi barcha oʻsimlik turlariga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Mintaqada yuzlab chuchuk suv va quruqlikdagi hayvonlar ham yashaydi. Toʻgʻon qurilishi ortidan suv haroratining va oqimining oʻzgarishi chuchuk suv baliqlariga taʼsir qildi. Koʻplab baliqlar GES turbina parraklaridan jarohatlangan. Bu, ayniqsa, mintaqa ekotizimiga zarar yetkazdi, chunki Yanszi daryosi havzasida 361 turdagi baliq yashaydi va bu Xitoyning xavf ostidagi chuchuk suv baliqlarining 27% ini tashkil etadi. Toʻgʻon tufayli boshqa suv turlari yoʻqolib ketish xavfi ostida qolgan, xususan baiji yoki Xitoy daryo delfinlari hozirda butunlay yoʻq boʻlib ketgan. Hatto Xitoy hukumati olimlari Uch dara toʻgʻoni baijilarning yoʻq boʻlib ketishiga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir oʻtkazganini taʼkidlagan.

Yoʻqolib ketish xavfi ostida qolgan 3000-4000 ta Oq turnaning aksari Uch dara toʻgʻoni vayron qilgan botqoq joylarda qishlagan. Toʻgʻon Yanszi osyotri populyatsiyasiga „salbiy taʼsir koʻrsatishi“ kafolatlangan. 2022-yilda Xitoy qilich baliqlari yoʻq boʻlib ketgan deb eʼlon qilindi, bu baliqlar oxirgi marta 2003-yilda koʻringan.

### Quruqlikka taʼsiri
NASA olimlarining 2005-yildagi hisob-kitoblariga koʻra, toʻgʻonlarning suv massasi oʻzgarishi Yer kunining uzunligini 0,06 mikrosoniyaga oshiradi va Yerning qutblardagi tekislanishiga olib keladi. 2022-yilda Open Geosciences jurnalida chop etilgan tadqiqotga koʻra, suv ombori darajasining oʻzgarishi Sichuanning gʻarbiy qismidagi seysmik faollikka taʼsir qilishi mumkin.

## Toshqinlar, qishloq xoʻjaligi, sanoat

Toʻgʻonning muhim vazifalaridan biri Yanszi daryosidagi mavsumiy yirik muammo boʻlgan suv toshqinlarini nazorat qilishdir. Uxan, Nankin, Shanxay kabi yirik va muhim shaharlar daryoga tutash hududda joylashgan boʻlib, millionlab odamlar toʻgʻonning quyi oqimida yashaydi. Qishloq xoʻjaligining ulkan maydonlari va Xitoyning eng muhim sanoat hududi daryo boʻyida joylashgan.

Suv omborining sigʻimi  ni tashkil etadi. Bu sigʻim har 10 yilda sodir boʻladigan yirik toshqinlarning chastotasini har 100 yilda bir martagacha kamaytiradi. Toʻgʻon hatto „super“ toshqinlar taʼsirini minimallashtirishi kutiladi. 1954-yilgi toshqinda  hududni suv bosib, 33 169 kishining hayotiga zomin boʻlgan va 18,9 million kishini koʻchishga majbur qilgan. Uch oy davomida sakkiz million kishilik Uxan shahri suv ostida qolgan. Jingguang temir yoʻli 100 kun davomida faoliyat koʻrsatmagan. 1954-yilgi toshqin 50 km kub suv olib kelgan. Toʻgʻon Chenglingjidan yuqoridagi suvni qisman yoʻnaltira olsa-da, 30-40 km kub suvni yoʻnaltira olmaydi. Bundan tashqari, toʻgʻon Szyalinszyan, Zishui, Yuanshui, Lishui, Xanshuy va Ganszyan kabi katta irmoqlarni himoya qila olmaydi.

1998-yilda ayni hududdagi toshqin milliardlab dollarlik iqtisodiy zarar yetkazgan va  qishloq xoʻjaligi maydonini suv bosgan. Toshqin 2,3 milliondan ortiq odamga taʼsir koʻrsatib, 1 526 kishining oʻlimiga sabab boʻlgan. 2009-yil avgust oyining boshida damba maydonida soʻnggi besh yil ichidagi eng katta toshqin kuzatiladi. Ushbu toshqin davomida toʻgʻon suv oqimini soniyasiga  dan kam miqdorga chekladi va yuqori oqimdagi suv sathini 1-avgustdagi  dan 8-avgustda  ga koʻtardi. Jami  suv toshadi va daryo oqimi soniyasiga  gacha pasayadi.

Har yili kamchil davrda, dekabrdan martgacha, toʻgʻon ochiladi va suv omboridan suv oqiziladi. Bu daryo oqimining pastga oqishini koʻpaytirib, qishloq xoʻjaligi va sanoatni toza suv bilan taʼminlaydi hamda yuk tashish sharoitlarini yaxshilaydi. Shu vaqt ichida yomgʻir mavsumiga tayyorgarlik koʻrish uchun yuqori oqimdagi suv sathi 175 metrdan 145 metrgacha tushiriladi.

Suv quyi oqimdagi Gezhouba toʻgʻonini quvvatlantiradi. 2003-yilda ombor toʻldirilgandan beri Uch dara toʻgʻoni kamchil davrda quyi oqimdagi shaharlar va fermalarga qoʻshimcha  toza suv yetkazib beradi.

2010-yilning iyul oyidagi Janubiy Xitoy suv toshqinlari davrida, Uch dara toʻgʻonidagi suv oqimi soniyasiga  ni tashkil etdi va bu 1998-yilgi Yanszi daryosi suv toshqinlaridagi eng yuqori koʻrsatkichdan oshib ketdi. Toʻgʻonning suv ombori 24 soat ichida deyarli  ga koʻtarildi va quyi oqimga suv chiqishi soniyasiga  gacha kamaytirildi, bu esa daryoning oʻrta va quyi oqimida sezilarli taʼsirning oldini oldi.

## Toʻgʻon orqali harakatlanish
### Shlyuzlar

Kema shlyuzlarining oʻrnatilishi daryo orqali yuk tashish miqdorini yiliga 10 million tonnadan 100 million tonnaga oshiradi, natijada tashish xarajati 30–37% gacha kamayadi. Kemada tashish xavfsizroq boʻladi, chunki daralarda harakatlanish xavflidir.

Toʻgʻon yaqinida () ikkita shlyuzlar tizimi oʻrnatilgan. Ularning har biri besh bosqichdan iborat boʻlib, oʻtish vaqti taxminan toʻrt soatni tashkil etadi. Maksimal kema hajmi 10 000 tonnagacha boʻlishi mumkin. Shlyuzlarning uzunligi 280 m, kengligi 35 m va chuqurligi 5 m (918 × 114 × 16.4 fut). Bu Saint-Lavrens dengiz yoʻlidagi shlyuzlarga nisbatan  uzunroq, lekin ikki barobar sayozroq. Toʻgʻon qurilishidan oldin Uch dara hududida maksimal yuk tashish quvvati yiliga 18 million tonnani tashkil etgan. 2004—2007-yillarda shlyuzlar orqali jami 198 million tonna yuk oʻtgan. Natijada daryo yuk tashish quvvati 6 barobar oshib, tashish xarajatlari 25% ga kamaygan. Dastlab kema shlyuzlarining umumiy quvvati yiliga 100 million tonnaga yetishi kutilgan. 2022-yilda esa yuk aylanishi 159,65 million tonnaga, yillik oʻsish esa 6% ga yetdi.

Ushbu shlyuzlar „zinapoyali shlyuz“ texnologiyasidan foydalanadi, yaʼni ichki shlyuz eshigi pastki kameraning yuqori eshigi va yuqori kameraning pastki eshigi vazifasini bajaradi. Yuqori oqim va quyi oqim harakati uchun alohida shlyuz tizimlari mavjudligi tufayli bu tizim suvdan samarali foydalanishni taʼminlaydi.

### Kema lifti

Shlyuzlardan tashqari toʻgʻon hududida kema lifti ham mavjud. Lift 3 000 tonnagacha boʻlgan kemalarni koʻtara oladi. Lift vertikaliga  balandlikka koʻtaradi va uning havzasi oʻlchamlari 120 m × 18 m × 3,5 m (394 ft × 59 ft × 11 ft) ni tashkil etadi. Lift orqali oʻtish 30–40 daqiqa davom etadi, bu esa zinapoyali shlyuzlardan oʻtish vaqtiga (3–4 soat) nisbatan sezilarli darajada tezroqdir.

Lift konstruktsiyasi tishli tokchaga chiqish yoki tushish uchun spiral tishli tizimdan foydalanadi.

2006-yil 20-mayda loyihaning qolgan qismi rasman ochilganda kema lifti hali qurilmagan edi. Mahalliy matbuotning xabar berishicha, kema lifti qurilishi 2007-yil oktyabrda boshlangan.

2012-yil fevralda Sinxua agentligi kema lifti tayanadigan toʻrtta minora deyarli qurib bitkazilganini xabar berdi. Xabarda minoralar balandligi  yetgani (reja boʻyicha ), minoralar 2012-yil iyun oyida tugatilishi, kema liftining oʻzi esa 2015-yilda qurib bitkazilishi kutilayotgani aytilgan.

2014-yil may holatiga koʻra, kema lifti 2015-yil iyulda foydalanishga topshirilishi kutilgan. 2015-yil dekabrda sinovdan oʻtkazildi va 2016-yil yanvar oyida toʻliq qurilishi tugallangani eʼlon qilindi. Kema liftini loyihalashtirgan Germaniyaning Lahmeyer kompaniyasi lift orqali kema oʻtish vaqti bir soatdan kam boʻlishini aytdi.  jurnalida liftning haqiqiy koʻtarilish vaqti 21 daqiqa ekanligi qayd etilgan. Maqolada  yoʻlovchi kemalar uchun moʻljallangan lift platformasining oʻlchamlari 84,5 x 17,2 x 2,65 metr (277,2 fut × 56,4 fut × 8,7 fut) boʻlishi, liftning umumiy harakatlanayotgan massasi (qarshi ogʻirliklarni qoʻshgan holda) esa 34 000 tonnani tashkil etishi aytilgan.

Liftning sinovlari 2016-yil iyul oyida yakunlandi va 15-iyulda birinchi yuk kemasi koʻtarildi. Koʻtarish vaqti bor-yoʻgʻi 8 daqiqani tashkil etdi. Shanghai Daily gazetasida xabar qilinishicha, liftning birinchi operatsion foydalanishi 2016-yil 18-sentyabrda cheklangan „operatsion sinovlar“ boshlanganida amalga oshirilgan.

### Portaj temir yoʻli
Rejada toʻgʻon hududini butunlay chetlab oʻtuvchi qisqa portaj temir yoʻllarini qurish ham mavjud. Daryo har ikki tomonida ikkita qisqa temir yoʻl liniyasi qurilishi rejalashtirilgan. 88 km uzunlikdagi shimoliy portaj temir yoʻli (北岸翻坝铁路) Yanszi daryosining shimoliy qirgʻogʻida, toʻgʻonning yuqorisida joylashgan Taipingxi portidan (太平溪港) Yichang sharqiy temir yoʻl stansiyasi orqali Yichangdan pastda joylashgan Baiyang shaharchasidagi (白洋镇) Baiyang Tianjiahe portiga olib boradi. 95 km uzunlikdagi janubiy portaj temir yoʻli (南岸翻坝铁路) esa Maopingdan (toʻgʻonning yuqori oqimida) Yichang janubiy temir yoʻl stansiyasi orqali Jiaozuo–Liuzhou temir yoʻlining bir qismi boʻlgan Zhichengga borishi rejalashtirilgan.

2012-yil oxirida har ikkala temir yoʻl yoʻnalishi boʻyicha dastlabki ishlar boshlandi.

## Aholining koʻchirilishi
Loyihalash vaqtida 13 ta shahar, 140 ta shaharcha va 1 350 ta qishloq toʻgʻon suv ombori ostida qisman yoki toʻliq qolishi taxmin qilingan. Bu 60,3 millionlik Xubey provinsiyasi hamda 31,44 millionlik Chunsin munitsipaliteti aholisining qariyb 1,5% ini tashkil etadi. Ushbu aholi Xitoy hukumati tomonidan yangi uylariga koʻchirilgan va toʻgʻonning quyi qismidagi hududlarni suv toshqinlaridan himoya qilish uchun arzirli koʻchish deb hisoblangan.

2002—2005-yillarda kanadalik fotograf Edward Burtynsky loyihaning atrofdagi hududlarga, xususan, Wanzhou shaharchasiga taʼsirini hujjatlashtirgan. Bu oʻzgarishni Chengdu shahrida yashovchi Muge, Parijda istiqomat qiluvchi asli Jiangsu viloyatidan boʻlgan Zeng Nian va isroillik Nadav Kander kabi boshqa fotograflar ham qayd etgan. Koʻpchilikning yashash sharoiti yomonlashgan, yuz minglab odamlar ish topa olmagan. Keksa avlod bu jarayondan koʻproq aziyat chekkan, lekin yosh avlodlar yangi, zamonaviy kompaniyalar va maktablar joylashgan yirik shaharlarga koʻchib oʻtish orqali taqdim etilgan taʼlim va karyera imkoniyatlaridan foydalangan.

2007-yilgi ayrim hisobotlarga koʻra, Chunsin munitsipaliteti 2020-yilga qadar toʻgʻon yaqinidagi hududlardan Chunsinning asosiy qismiga yana 4 million kishini koʻchirishni ragʻbatlantirishi kutilgan. Shahar hukumati bu koʻchishni toʻgʻon loyihasining bevosita natijasi emas, balki urbanizatsiya tufayli yuz berganligini va bu jarayonga munitsipalitetning boshqa hududlari ham kirganini taʼkidlagan.

2008-yil iyun oyiga kelib, Xitoy hukumati Xebey provinsiyasidagi Gaoyanggacha 1,24 million aholining koʻchirilganini va koʻchirish jarayoni shu yilning iyulida yakunlanganini eʼlon qildi.

## Boshqa taʼsirlari
### Madaniy va tarixiy taʼsiri
Suv ombori ostida muhim madaniy va tarixiy joylar qolgan. Davlat kengashi ¥505 millionlik arxeologik qutqaruv ishlarini amalga oshirilishini tasdiqlagan. Bir necha yil davomida arxeologlar 723 joyni qazigan va 346 joyda yuzaki arxeologik tiklash ishlarini oʻtkazgan. Arxeologlar 200 000 ta artefaktni topgan, shundan 13 000 tasi tarixiy va madaniy ahamiyatga ega deb hisoblangan. Ushbu saʼy-harakatlar doirasida eski Chunsin shahar muzeyi Chunsin Xitoy Sanxia muzeyiga almashtirilib, koʻplab topilmalar u yerga joylashtirilgan.

Muzeyga sigʻmaydigan yirik inshootlar rekonstruksiya hududlariga (*fu jian qu*) koʻchirilib, u hududlarda ochiq osmon ostidagi muzeylar bogʻlari tashkil etiladi. Bu bogʻlarda ibodatxonalar, pavilonlar, uylar va koʻpriklar kabi tuzilmalar saqlanmoqda.

Baʼzi topilmalar joylashuvi, hajmi yoki dizayni tufayli koʻchirish imkoniyatiga ega boʻlmagan va joyida qoldirilgan. Bunday topilmalarga Shen Nong darasidagi qoyalar tepasida joylashgan osma tobutlarni misol sifatida keltirish mumkin.

### Milliy xavfsizlik
AQSH Mudofaa vazirligi maʼlumotlariga koʻra, Tayvanda „Xitoyning materik qismiga qarshi hujum tarafdorlari materikdagi shaharlar aholisi yoki muhim obyektlarga, masalan, Uch dara toʻgʻoniga real xavf soluvchi choralarning boʻlishi Xitoyning harbiy tahdidlaridan saqlanish vositasi deb hisoblaydi“.
Tayvanda 1990-yillarning boshlarida, hali Uch dara toʻgʻoni qogʻozdagi loyiha boʻlgan vaqtda, uni yoʻq qilish masalasi muhokama qilingan. Tayvanda bunday takliflar Xitoyning materik qismidagi OAVlarda keskin norozilikni keltirib chiqargan. Xalq ozodlik armiyasi generali Liu Yuandan China Youth Daily gazetasida keltirilgan iqtibosda aytilishicha, Xitoy Xalq Respublikasi „tayvanlik mustaqil terrorchilar tahdididan jiddiy ogoh boʻlmoqda“. Tayvanning sobiq Mudofaa vazirligi maslahatchisi Sung Chao-wen toʻgʻonga qanotli raketalar bilan zarba berish fikrini „mantiqsiz“ deb atagan, chunki raketalar mustahkam temir-beton konstruksiyaga minimal zarar yetkazadi va har qanday hujum bir necha qatlamli quruqlik va havo mudofaa tizimidan oʻtishi kerak boʻladi.

Uch dara toʻgʻoni poʻlat-beton gravitatsion toʻgʻon hisoblanadi. Suv individual toʻgʻon boʻlimlari yordamida ushlab turiladi. Shuning uchun bir boʻlimga zarar yetishi boshqa qismlarga taʼsir qilmaydi. Xitoy Gidroenergetika jamiyati bosh kotibining oʻrinbosari Zhang Boting Uch dara toʻgʻoni kabi beton gravitatsion toʻgʻonlar yadroviy zarbalarga dosh bera olishini taʼkidlagan.

Xitoylik olimlar va tahlilchilar oʻrtasidagi Xitoyning yadro qurolidan birinchi boʻlib foydalanmaslik siyosatining asosiy tamoyillari haqidagi munozaralarda yadro hujumi kabi halokatli oqibatlarga olib keladigan harakatlar, xususan, Uch dara toʻgʻonini yoʻq qilishga qaratilgan hujumlarda istisno boʻlishi kerakligi va bunday hujumlarga qarshi yadro qurolidan foydalish kerakligi muhokama qilinadi.

### Tuzilmaviy yaxlitlik
2006-yilda suv ombori birinchi marta toʻldirilgandan soʻng toʻgʻon tuzilmasida 80 ga yaqin yoriqlar aniqlangan. Shunga qaramay, mutaxassislar guruhi loyihani umuman olganda sifatli deb baholagan. 163 000 ta beton bloklari dizayn chegaralarida normal deformatsiya bilan sifat sinovidan oʻtgan.

## Yuqori oqimdagi GESlar

Yanszi daryosining yuqori oqimidagi Jinsha daryosidan keladigan choʻkindilarni kamaytirish va Uch dara toʻgʻonidan maksimal darajada foydalanish maqsadida Jinshada bir nechta toʻgʻonlar qurilmoqda. Ulardan Wudongde, Bayxetan, Xiluodu va Xiangjiaba kabi toʻgʻonlar qurib boʻlingan. Ushbu toʻrtta toʻgʻonning umumiy quvvati 38 500 MVtni tashkil qiladi, bu Uch dara toʻgʻoni quvvatidan deyarli ikki baravar koʻpdir.

Bayxetan 2021-yilda qisman, 2022-yilda esa toʻliq ishga tushirildi
, Wudongde esa 2021-yil iyun oyida ochildi. Sakkiz toʻgʻon Jinshaning oʻrta oqimida va yana sakkiztasi yuqori oqimida qurilishi rejalashtirilgan.

## Manbalar