Ayo Sofiya ibodatxonasi (Trabzon)

**Ayo Sofiya ibodatxonasi** () sobiq yunon pravoslav cherkovi boʻlib, 1461-yili Mehmed II Trabzonni bosib olgandan keyin masjidga aylantirilgan. Bino Turkiyaning shimoli-sharqiy qismidagi Trabzon shahrida joylashgan. 1964-yilda muzeyga aylantirilgan, 2013-yilda esa yana qayta masjidga aylantirilgan. XIII asrda Trabzon Trapezund imperiyasining poytaxti boʻlgan vaqtga toʻgʻri keladi. Dengiz qirgʻogʻi yaqinida va oʻrta asr shaharlari chegarasidan ikki mil gʻarbda joylashgan. Bu hududda saqlanib qolgan oʻnlab Vizantiya binolaridan biri boʻlib, Vizantiya meʼmorchiligining eng yaxshi namunalaridan biri deya taʼriflangan.

## Tarixi
Ayo Sofiya 1238–1263-yillarda Manuel I hukmronligi davrida Trabzonda qurilgan. Mehmed II shaharni 1461-yilda zabt etgandan soʻng, cherkov masjidga aylantirilgan va uning devorlariga ishlangan suratlar oqlangan boʻlishi mumkin. Boshqa olimlar ularning 1584-yilgacha oʻzgartirilmaganini taʼkidlaydilar, chunki bino shahardan bir necha kilometr tashqarida joylashgan edi. Yaqin atrofdagi monastir 1701-yilgacha rohiblar tomonidan foydalanilgan.

Mahalliy manbalarga koʻra, XIX asr oxirida bu joy vabo tarqalga vaqtda kasalxona sifatida foydalanilgan. Birinchi jahon urushi paytida shahar rus harbiylari tomonidan ishgʻol qilingan va birinchi marta cherkov arxeologlar, jumladan, Fyodor Uspenskiy tomonidan tekshirilib, devordagi rasmlarda dastlabki tozalash ishlari boshlangan. 1940-yillarda bino qulflangan va doʻkon sifatida ishlatilgani xabar qilingan, ammo 1950-yillarda yana qayta masjid sifatida foydalanilgan. 1964-yilda bino muzeyga aylantirilgan. 1958 va 1964-yillar orasida Edinburg universiteti va Jamgʻarmalar Bosh boshqarmasi mutaxassislari yordamida saqlanib qolingan devorga ishlangan suratlar topilgan va cherkovni tiklash ishlari boshlangan. Qayta tiklash ishlarida ishtirok etgan mutaxassislardan biri asl bezaklarning oltidan bir qismi saqlanib qolganligini aytgan. Biroq saqlanib qolgan tasvirlarning barchasi bino qurilishidan keyin yaratilgan asarlar deb hisoblaniladi va Vizantiya Paleolog Uygʻonish davrining bir qismi deb qaraladi&#x5B; ** &#x5D;.

Ayo Sofiya cherkovi keyingi Vizantiya meʼmorchiligining muhim namunasi boʻlib, uning asosiy xususiyati markazda joylashgan baland gumbazi hamda gumbaz va shiftning ogʻirligini koʻtarib turuvchi toʻrtta katta ustunli kamarlar hisoblanadi. Gumbaz ostida poydevor mavjud. Binoning uzunligi 22 metr, eni 11,6 metr va balandligi 12,7 metrni tashkil etadi. XIII asrning oxirlarida cherkov devorlariga ishlangan suratlar, Edinburg universiteti tomonidan amalga oshirilgan restavratsiya jarayonida ochilgan. Cherkovdan 24 metr gʻarbda balandligi 40 metr boʻlgan yirik qoʻngʻiroq minorasi joylashgan. Ushbu minora 1427-yilda qurilgan, uning ikkinchi qavatida kichik bir cherkov mavjud. Minoraning ichki devorlari suratlar bilan bezatilgan. Bu yer mahalliy astronomlar tomonidan observatoriya sifatida ham foydalanilgan.

## Galereya

Fayl:Trabzon Hagia Sophia 4900.jpg|Trabzondagi Ayo Sofiya ibodatxonasining janubiy tomoni
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Decoration exterior 4887.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasining tashqi bezaklari
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Decoration exterior 4889.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasining tashqi bezaklari
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Decoration exterior 4891.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasining tashqi bezaklari
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Capital 93 093.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasi bezaklari
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Exterior 93 087.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasining tashqi koʻrinishi
Fayl:Hagia Sophia interior.JPG|Ayo Sofiya ibodatxonasining ichki koʻrinishi
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Evangelists' fresco 4777.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasidagi  evangelistlarning devorga ishlangan suratlari
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Evangelists' fresco 4793.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasidagi  evangelistlarning devorga ishlangan suratlari
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Evangelists' fresco 4829.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasidagi  evangelistlarning devorga ishlangan suratlarida Markning yaqinlashtirilgan koʻrinishi
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Evangelists' fresco 4835.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasidagi  evangelistlarning devorga ishlangan suratlarida Matthew tasviri
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Evangelists' fresco 4830.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasidagi  evangelistlarning devorga ishlangan suratlarida Johnning yaqinlashtirilgan tasviri
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Evangelists' fresco 4836.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasidagi  evangelistlarning devorga ishlangan suratlarida Lukening tasviri
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Several scenes 4791.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasidagi turli sahnalar
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Christ teaching in the temple 4812b.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasida Iso Masih maʼbadda taʼlim bermoqda
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Christ teaching in the temple 4811.jpg|Ayo Sofiya ibodatxonasida Iso Masih maʼbadda taʼlim bermoqda
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Feeding of the thousands 4797.jpg|Ayo Sofiyaning minglab kishilarni ovqatlantirayotgani tasviri
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Feeding of the thousands 4801b.jpg|Ayo Sofiyaning minglab kishilarni ovqatlantirayotgani tasviri
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Feeding of the thousands detail 4837.jpg|Ayo Sofiyaning minglab kishilarni ovqatlantirayotgani tasviri
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Feeding of the thousands detail 4841.jpg|Ayo Sofiyaning minglab kishilarni ovqatlantirayotgani tasviri
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Healing of a man born blind 4813.jpg|Siloam havzasida ko‘r odamning shifo topishi
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Marriage in Cana 4821.jpg|Nomalum tasvir
Fayl:Fresco of Marriage in Cana in Hagia Sophia, Trabzon 4823.jpg|Nomaʼlum sahna
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Marriage in Cana 4838.jpg|Nomaʼlum sahna
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Mary and Christ 4883.jpg|Maryam va Iso Masih
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Ascension of Christ 4871.jpg|Maryam va Iso Masihning tasviri
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Interior 93 067.jpg|Ichki koʻrinishi
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Resurrection 4857.jpg|Do‘zaxga tushish  (Iso Masihning tirilishi) 
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Baptism of Christ 93 068.jpg|Iso Masihning suvga choʻmdirilishi
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Baptism of Christ 4859.jpg|Iso Masihning suvga choʻmdirilishi
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Interior 4881.jpg|Ichki koʻrinishi
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Last supper 4869.jpg|Oxirgi kechki ovqat
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Unidentified scene 4866b.jpg|Nomaʼlum sahna
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Unidentified scene 4867.jpg|Avliyo Vartolomey
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Unidentified scene 4877.jpg|Nomaʼlum sahna
Fayl:Trabzon Hagia Sophia Jesus at Sea of Galilee 4879.jpg|Nomaʼlum sahna
Fayl:Trabzon Hagia Sophia part of the nativity scene 4861.jpg|Nomaʼlum sahna
Fayl:Trabzon Hagia Sophia John the baptist and Holy spirit 4814.jpg|Iso Masihning xristianlikka kirishi
Fayl:Dome frescoes, Hagia Sophia, Trabzon.JPG|Gumbazdagi chizmalar
Fayl:Floor of Hagia Sophia, Trabzon.JPG|Pol, 2008-yil
Fayl:Hagia Sophia Floor Tiles, Trebizond.jpg|Opus Sectile poydevorining tiklanishi, 1864-yilda Charles Texier tomonidan chizilgan. Qolgan qismi 2013-yilda gilam bilan yopilgan.


## Manbalar

## Adabiyotlar
* Eastmond, Anthony. *Art and Identity in Thirteenth-Century Byzantium: Hagia Sophia and the Empire of Trebizond*. Burlington, VT: Ashgate, 2004.

## Havolalar

* Trabzon / Trebizonddagi Ayasofya
* Ayasofya cherkovi, Trabzon
* Trabzondagi Ayasofyaning fotosuratlari