Kadesh jangi

**Kadesh jangi** — Misr va Xett qirolligi qoʻshinlari, yaqin Sharqning eng kuchli kuchlari oʻrtasidagi jang. Qoʻshinlarni Firʼavn Ramses II va Qirol Muvatalli II boshqargan. Toʻqnashuv Oʻront daryosidagi Kadesh shahrida (hozirgi Suriya hududi) sodir boʻldi. Aniq ustunlikka ega boʻlgan xetlar ularni toʻgʻri tasarruf eta olmadilar, natijada taktik durang va ikkala tomonning koʻplab yoʻqotishlariga olib keldi. Xetliklar strategik gʻalabani qoʻlga kiritdilar, chunki misrliklar Kadeshni bosib ololmadilar va xet armiyasini magʻlubiyatga uchratdilar. Natijada xet va misrliklar oʻrtasida sulh tuzildi. Ikkala tomon ham gʻalaba qozondi.

Ushbu jang tarixda birinchi boʻlib, urushayotgan tomonlarning manbalarida aks ettirilgan boʻlib, bu unga harbiy fanlar tadqiqotchilari, tarixchilar, Misrologlar va butun dunyo harbiylarining qiziqishini oshirdi. Bundan tashqari, Kadesh jangi bronza davrining soʻnggi yirik jangi edi: Xettlar allaqachon temir qurollardan foydalanganlar.

Kadesh jangi Ramses II hukmronligining beshinchi yilida boʻlib oʻtgan boʻlib, u turli manbalarda miloddan avvalgi 14-asr oxiri — 13-asr boshlariga toʻgʻri keladi yoki aniqrogʻi 1300, 1296, 1286, 1275, 1274 yoki miloddan avvalgi 1274—1269-yillar.

## Kadesh kampaniyasi

Ramses „piyodalari, jangovar aravalari va shardanlarini“ safarbar qildi. U butun qoʻshinini xudolar nomi bilan atalgan toʻrtta korpusga ajratdi: Amon (korpus qoʻmondoni Ramsesning oʻzi edi), Ra, Ptah va Set. Misr qoʻshinlari chegarani kesib oʻtgandan soʻng, ular bir oyda Kadesh chekkasiga etib kelishdi.

Xet shohi Muvatalli II oʻzining bir qancha ittifoqchilarini chaqirib, „Eski Kadesh“ orqasiga qoʻshin kiritdi.

Ramses Xetlarning yashirin ittifoqchilari boʻlgan koʻchmanchi badaviy Shasu tomonidan aldandi. U Kadesh yaqinida boʻlganida, u bilan birga faqat Amon boʻlinmasi va shaxsiy qoʻriqchisi boʻlganida, badaviylar uni Xetlar Halab yaqinidagi Kadeshdan 200 kilometr uzoqlikda ekanliklariga ishontirishdi. Shasga ishonib, oʻz razvedkasini eʼtiborsiz qoldirib, choʻl boʻylab uzoq yurishdan soʻng, Ramses lager qurdi va qolgan kuchlarning yaqinlashishini kuta boshladi.

## Jang

Darhaqiqat, Xettlar Misr armiyasiga juda yaqin edilar. Ular oʻzlarini misrliklardan ajratib turgan daryodan oʻtib, lagerga yaqinlashib qolganda Ra korpusiga hujum qilishdi. Qisqa jangdan soʻng, Xettlar son ustunligi, misrliklarning charchoqlari va hujumning toʻsatdanligidan foydalanib, Ra korpusini magʻlub etishdi, bu ularga deyarli yoʻqotishsiz gʻalaba qozonish imkonini berdi. Ra korpusining askarlari, ular orasida Ramsesning oʻzi ham boʻlgan, deyarli butunlay oʻldirilgan, ulardan faqat bir nechtasi qochishga muvaffaq boʻlgan. Omon qolganlar lagerga yugurishdi va unda vahima qoʻyishdi.

Jangning bunday muvaffaqiyatsiz boshlanishiga qaramay, Ramses oʻz ixtiyoridagi barcha jangchilarni tekislikka olib bordi. Qadimgi qoʻshinlarning aksariyatida ellin falangasiga oʻxshash shaklda qurilgan nayzachilar borligi misrliklarga ustunlik berdi. Misrliklar qoʻliga oʻynagan bu jangda xetlarning nayzalari yoʻq edi, chunki xetlarning qurollari misrliklarnikidan yaxshiroq boʻlgan (xetlar temirdan zirh va qurol yasashni, temir ishlab chiqarish esa nayzali qurollar yasashni bilardi. davlat siri, Misr armiyasida esa piyoda askarlar orasida metall zirh keng tarqalgan emas edi).

Ramses jang qilish uchun qoʻshin tuzayotganda, Xetning 2500 yengil piyoda askarlari va jangovar aravalarida uch yuzta jangchi Misr qarorgohini egallab olib, uni talon-toroj qila boshladilar. Bu orada yana bir qancha Misr otryadlari yaqinlashdi va Ramses vahima boshlagan askarlar orasida tartib oʻrnatib, hujumni boshladi. Qaroqchilik bilan shugʻullangan Xetlar kutilmaganda qoʻlga olinib, magʻlubiyatga uchradi va daryoga tashlandi.

Xet podshohi Muvatalli daryoning qarama-qarshi qirgʻogʻida oʻz askarlari qanday halok boʻlayotganini koʻrib, besh yuz arava va toʻrt ming piyoda askarini jangga tashladi. Ammo hujumni shaxsan Ramses boshqargan. Jang boshlandi, unda jangovar aravalari muhim rol oʻynadi. Er juda tekis boʻlmagani uchun engilroq Misr jangovar aravalari ustunlikka ega edi. Bundan tashqari, aravalarda turgan misrlik jangchilar kamon bilan qurollangan edi, bu esa dushmanni uzoqdan urish va aravalar sinishi mumkin boʻlgan notekis erlarda keraksiz harakatlardan qochish imkonini berdi. Misr oʻtryadlariga faqat bir nechta Xet jangovar aravalari yetib bordi, aksariyati yo buzildi yoki orqaga qaytdi, yoki ularning barcha ekipajlari misrlik kamonchilar tomonidan otib tashlandi. Tez orada tekislikda piyoda askarlarning jangi qaynay boshladi. Xettlarning faqat yengil piyoda askarlari va oz sonli jangovar aravalari qolgan boʻlsada, jangovar aravalari, nayzalari va yengil piyodalari boʻlgan Ramses qoʻshini bilan teng sharoitda jang qila oldilar. Ammo Xet qoʻshini koʻproq, uyushqoq va jipsroq edi, bundan tashqari, Xettlar oʻzlarining jasurligi va qurollari bilan ajralib turardi. Ramses jangovar aravalarni orqaga olib bordi va Misr jangovar aravalaridagi oʻqlar jang maydonidan qochishga jurʼat etgan har qanday misrlikni otib tashladi. Kechqurun ikkala qoʻshin ham katta yoʻqotishlar bilan orqaga chekindi.

Muvatalli Ramsesga sulh taklif qildi, u rozi boʻldi. Ikkala tomon ham gʻalabani oʻzlariga bogʻlashdi va misrliklar buni Ramses butun Xet qoʻshinini bir oʻzi oʻldirgandek tasvirlashdi.

## Oqibatlari
Texnik jihatdan, Kadeshni qamal qila olmagan Ramses janubga Damashqqa va oxir-oqibat Misrga chekindi. U yerda Ramses buyuk gʻalaba qozonganini eʼlon qildi, garchi aslida u faqat qoʻshinlarini qutqarishga muvaffaq boʻldi. Ammo shaxsiy miqyosda bu jang Ramses II uchun gʻalaba boʻldi, u oʻz jangchilarini birlashtirib, asirga tushish va oʻlimdan qochib, jang oqimini oʻzgartira oldi.

Kadesh jangidan 16 yil oʻtgach, har ikki tomon uchun ham noaniq boʻlgan urush Misr-Xett tinchlik shartnomasining tuzilishi bilan yakunlandi.

Kadesh jangi *Raifet-Sallier,*, Salier III papiruslarida va Luksor, Ramesseum, Abu Simbel, Abidos va Ibodatxonalar devorlarida nusxalarda saqlangan qadimgi Misr «Pentavr sheʼri»da kuylangan. Karnak.

Xet yozuvlari juda boshqacha baho berdi, unga koʻra Ramses magʻlubiyati tufayli Kadeshdan chekindi. Zamonaviy tarixchilar jangda yangi texnologiyalarni ishlab chiqqan va qayta qurollangan misrliklarning maʼnaviy gʻalabasi bilan durang oʻtdi, degan xulosaga kelishdi. Muvatalli II strategik gʻalabaga erishdi, jangovar aravalarining muhim qismini yoʻqotdi, lekin Kadesh va uning atrofidagi hududlarni saqlab qoldi.


Fayl:AbydosR2QadeshBattle-81.jpg|Abidosdagi Ramses II ibodatxonasining gʻarbiy tashqi devori
Fayl:LuxorTemplePylonBattleR2.jpg Aravadagi Ramses II dushmanlarga hujum qiladi Luxor ibodatxonasi piloni
Fayl:Karnak Ägyptisch-Hethitischer Friedensvertrag 06.jpg|Ramses II va Xattusili III tomonidan tuzilgan tinchlik shartnomasining ieroglif matni. Karnak ibodatxonasi
Fayl:RamesseumPM10.jpg|Kadesh jangida Ramses II. Ramesseumning ikkinchi sudining Shimoliy pylon, Uqsur
Fayl:Relief Kadesh Breasted.jpg|Kadesh shahri suv bilan oʻralgan, xet armiyasi bilan, ulardan biri standartni ushlab turadi. Abu Simbel
Fayl:Ägypten 1999 (134) Assuan- Im Großen Tempel von Abu Simbel (27595822585).jpg|Ramses II asirlarni oʻldirmoqda Abu Simbelning asosiy zali



## Manbalar

## Havolalar

* Kadesh jangi — „Dunyo boʻylab“ entsiklopediyasidan maqola
* Kadesh jangi  — Egyptologia.com
* Kadesh jangi Arxivnaya kopiya (Abu Simbeldagi maʼbaddan olingan devor rasmlari — katta ustunli zal)