Derg

**Muvaqqat harbiy-ma’muriy kengash** (MHMK), “**Derg**” ( — kengash, qoʻmita) nomi bilan ham mashhur — 1974–1987 yillarda Efiopiyadagi oliy kollegial davlat hokimiyati organi.

1987-yilda yangi konstitutsiya qabul qilingach, VHMK tugatildi, uning funksiyalari Efiopiya Xalq Demokratik Respublikasining Milliy Majlisi, Davlat Kengashi va Prezidentiga o‘tdi.

## Tarixi
1970-yillarning boshlariga kelib tuzum butunlay obro‘si tushdi: imperator siyosiy maydonda ham, xalq orasida ham har tomondan tanqidlarga uchray boshladi. Keyingi voqealarga turtki bo‘lgan omil 1972–1974 yillardagi ocharchilik oqibatida odamlarning ommaviy halok bo‘lishi bo‘ldi.

1974-yilda iqtisodiyotni sog‘lomlashtirish choralari keskin narxlarning oshishiga olib keldi va ommaviy norozilik namoyishlariga sabab bo‘ldi. Vaziyatdan o‘sha yili yozda paydo bo‘lgan, marksizmga moyil ofitserlar guruhi – “Derg” foydalandi. Monarxiyani tugatish jarayoni “sirg‘aluvchi (asta-sekin) to‘ntarish” nomi bilan mashhur bo‘ldi. Kuzning o‘rtalariga kelib “Derg” barcha ma’muriy resurslarni o‘z nazoratiga oldi va sotsializm qurish yo‘lini e’lon qildi. Taxtdan ag‘darilgan imperator Hayle Selassiye I 1975-yil 27-avgustda vafot etdi, uning o‘limiga rasmiy sabab sifatida sog‘lig‘ining yomonligi ko‘rsatildi. 1976–1977 yillarda “Derg” o‘z mavqeini mustahkamlash uchun “qizil terror” siyosatini qo‘lladi — bu nafaqat royalistlar va separatistlarga, balki soʻl kuchlarga qarshi ham qaratilgan edi. Deyarli darhol Efiopiyada fuqarolar urushi boshlandi, unda tuzumga ham o‘ng kuchlar (Efiopiya Demokratik Ittifoqi, yetakchisi — Mangasha Seyyum), ham soʻl kuchlar (Efiopiya Xalq-Inqilobiy Partiyasi, yetakchilari — Berhanemeskel Reda, Tesfaye Debessaye, Kiflu Tadesse) qarshi turdi. Shuningdek, turli tashkilotlar, populistik va separatistik harakatlar ham ishtirok etdi (Tigray Xalq Ozodlik Fronti — yetakchilar Abay Tsehaye, Seyyum Mesfin, Meles Zenaui; Eritreya Xalq Ozodlik Fronti — yetakchi Isayyas Afevorki va boshqalar).

Bu bosqichda “Derg”ning yetakchisi Mengistu Hayle Mariam bo‘ldi. 1975–1991 yillarda SSSR va Sharqiy Yevropaning ayrim mamlakatlari Mariam tuzumiga har tomonlama yordam ko‘rsatdi.

Mamlakatning janubi-sharqida, Ogadenda, somali armiyasi etnik somalilarning separatistik harakatini faol qo‘llab-quvvatlab, Ogadeni ajratib olib, o‘ziga qo‘shib olishga urindi. 1977–1978 yillardagi Ogaden urushida Efiopiyaga Somaliga qarshi kurashda Kuba, SSSR va Janubiy Yaman yordam ko‘rsatdi.

Sotsializm qurish siyosati Efiopiyani iqtisodiy tanazzulga olib keldi. Qishloq xo‘jaligini jamoalashtirish siyosati esa qishloq xo‘jaligining yemirilishiga sabab bo‘ldi. 1984-yilda mamlakatda ocharchilik oqibatida 1 million kishi halok bo‘ldi.

## Davlat tuzilishi
1974-yildan boshlab butun hokimiyat “Vaqtinchalik Harbiy-Ma’muriy Kengash” (VHMK) qo‘lida bo‘ldi. VHMKning oliy organi — VHMK qurultoyi. U 32 a’zodan iborat Markaziy Qo‘mitani va 16 a’zodan iborat Doimiy qo‘mitani saylaydi, ichki va tashqi siyosatning asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi, byudjetlarni, rivojlanish rejalarini tasdiqlaydi, mudofaa va davlat xavfsizligi vazifalarini belgilaydi, shartnomalarni ratifikatsiya qiladi, davlat organlari va jamoat tashkilotlarini tuzish yoki tugatish haqida qarorlar qabul qiladi, urush yoki favqulodda holat e’lon qiladi, VHMK a’zolarini tayinlaydi yoki lavozimidan ozod etadi va hokazo. VHMK Markaziy Qo‘mitasi ichki va tashqi siyosatni umumiy boshqarishni amalga oshiradi, VHMK Doimiy qo‘mitasi esa siyosiy-ideologik rahbarlikni va Milliy-demokratik inqilob Dasturining bajarilishini nazorat qiladi. Davlat va hukumat boshlig‘i — VHMK raisi hisoblanadi. 1975-yil sentyabr oyidan boshlab yangi davlat gerbi va davlat bayrogʻi tasdiqlandi.
## Maʼmuriy boʻlinishi

## Qurolli kuchlari

Efiopiya qurolli kuchlari quruqlik qo‘shinlari, harbiy-havo kuchlari va harbiy-dengiz kuchlaridan iborat bo‘lib, 1978-yilda qayta tashkil etish va qayta qurollantirish bosqichida edi. Ular (qurolli kuchlar) ustidan rahbarlikni 1977-yil avgustida tuzilgan Milliy inqilobiy operativ qo‘mondonlik amalga oshiradi.

## Iqtisodiyoti
Efiopiya — agrar mamlakat, iqtisodiy jihatdan Afrikadagi eng kam rivojlangan davlatlardan biri edi. 1974-yilda yalpi ichki mahsulot 5586 million birrni tashkil qilgan, jumladan, qishloq xo‘jaligi ulushi — 48%, sanoat — 9%, qurilish — 4%, savdo — 9%, transport va aloqa — 5%. Aholi jon boshiga milliy daromad qariyb 80 AQSh dollarini tashkil etgan (1974). Qishloq xo‘jaligida yetakchi o‘rin dehqonchilik (don ekinlari) va chorvachilikka, shuningdek, qahva yetishtirishga tegishli. Sanoatda esa oziq-ovqat va to‘qimachilik tarmoqlari ustunlik qiladi.
### Qishloq xoʻjaligi
Qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotda yetakchi oʻrin tutadi.  Mamlakatning shimolida ko‘chma dehqonchilik tizimi qo‘llaniladi, boshqa hududlarda esa o‘rmonlarni kuydirib yer ochish usuli mavjud. Yer haydash texnikasining orqada qolganligi va o‘g‘itlarning yo‘qligi tufayli hosildorlik past edi. Qishloq xo‘jaligining texnik jihozlanishini oshirish choralari ko‘rilgan. Haydaladigan yerlarga (1975-yilda) hududning 11,2% qismi (shundan 1,7% — boʻsh yotgan yerlar) toʻgʻri keladi, oʻtloq va yaylovlarga esa 53%.
### Sanoati
Qayta ishlash sanoatining ulushi yalpi milliy mahsulotning (1974-yilda) 8% dan ortiqni, togʻ-kon sanoati ulushi esa 1% dan kamini tashkil qiladi. Oltin davlatga qarashli konlarda – Kibre-Mengistda (Adola, Sidamo provinsiyasi), shuningdek, Gʻarbiy Efiopiya daryolarida va Eritreyada oz miqdorda qazib olingan; 1975–76 yillarda taxminan 1 tonna oltin qazib olingan. Davlat konlarida, Yubdoda (Uollega provinsiyasi) oz miqdorda platina qazib olingan. Eritreyada, Massaua va Assaba yaqinida, dengiz suvidan osh tuzi bug‘latib olingan (1976/77-yillarda 220 ming tonna). Danakil cho‘lida kaliy tuzlari, shuningdek, oz miqdorda oltingugurt va gips qazib olingan; Maglallada — marganets rudalari.
### Transporti
Temir yo‘llarning uzunligi — 1,1 ming km (1975). Temir yo‘l (iz kengligi 1000 mm) Addis-Abebani Jibuti (Jibuti Respublikasi) bilan bog‘laydi, uzunligi 781 km; Massauani bilan Asmara va Akordat (960 mm) — 306 km, keyinroq esa Bishoga ulangan. Yuk asosan avtomobil transportida tashiladi. Avtomobil yo‘llari — 25 ming km, shundan yil bo‘yi qatnovga yaroqlilari — 9 ming km (1975). Yoʻllar Addis-Abebani Jibuti, Massaua va Assab portlari hamda mamlakat ichki qismidagi maʼmuriy markazlar bilan bogʻlaydi.
### Tashqi savdosi
1976-yilda (million birr) eksport 579,9, import esa 664,6 ni tashkil etdi. Eksport qiymatida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari 80—90 % gacha yetgan. Asosiy eksport mahsuloti (1976) — qahva (eksport qiymatining 26%); shuningdek, Efiopiya yog‘li urug‘lar va dukkaklilarni (25,7%), teri va junlarni (6%), zig‘ir urug‘i, murch, mumni ham eksport qilgan. Importda asosan keng iste’mol mollari, sanoat xomashyosi, neft mahsulotlari, avtomobillar, mashinalar, uskunalar va metallar ustunlik qilgan. Asosiy tashqi savdo hamkorlari: AQSh (eksport ulushi 17%, import 18% — 1975-yilda), Yaponiya (9% va 12%), GFR (11% va 10%), Italiya, SSSR, Arabiston yarim oroli mamlakatlari. 1967-yildan beri Efiopiyada sovet-efiopiya savdo kompaniyasi “Efso Trading” muvaffaqiyatli faoliyat yuritgan.

Pul birligi - Efiopiya birri. Davlat qarzi 797,3 mln birr.
## Manbalar

## Havolalar
* Sotsialistik Efiopiya — Katta Sovet Ensiklopediyasi