open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Byust

**Byust** (lotincha bustum — kuydirish joyi, frans. buste — maqbaradagi haykal) — odamning koʻkrakdan yuqori — bosh qismi tasvirlangan haykal, mukammal haykaltaroshlik asari. Dastlab Misr va Yunonistonda paydo boʻlgan, soʻng Qadimgi Rimda portret sanʼati sifatida shakllangan (mujassamotiga taglik ham qoʻshilgan). Uygʻonish davri sanʼatida keng tarqalgan. Donatella Deziderio da Settinyano, L. Bernini, J. A. Gudon, O. Roden va boshqa, Rossiyada F. Shubin, S. Galberg va boshqa eng yaxshi B. namunalarini yaratgan. Oʻzbekiston hududida milodiy 1-asrdan boshlab B. haykallar yaratilgan. Maye, Ayritomaan topilgan musiqachilar (2-asr), Qoʻykirilgan qalʼadan topilgan ostadon qopqogʻiga ishlangan erkak boshi (2—3-asrlar), Samarqanddan topilgan ostadonning haykal kismi (6—7-asrlar).

20-asr oʻzbek haykaltaroshligida taniqli jamoat, madaniyat va sanʼat arboblarining B.lari (A. Shoymurodov, "Mehnat qahramoni Sh. Qudratov"; H. Husniddinxoʻjayev, "Mannon Uygʻurt", "Hamza"; A. Ahmedov, "Komil Yormatov"; Ya. Shapiro, "Shukur Burhonov" va boshqalar), shuningdek inson, ayol goʻzalligi tarannum etilgan B.lar (N. Feodoridis, "Ayol"; E. Tojiboyev, "Oydin" va boshqalar) ham yaratildi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georges-Louis Leclerc

**Georges-Louis Leclerc** () yoki shunchaki
**Buffon** () (1707-yil 7-sentabr, Montbard — 1788-yil 16-mart, Parij) — fransuz tabiatshunosi. Fransiya akademiyasining aʼzosi (1753-yildan). 1739-yildan Parij Botanika bogʻining direktori. 36 jildli (1747—88) asosiy ilmiy asari „Tabiat tarixi“da oʻsimlik va hayvonot dunyosining birligi haqida fikr yuritadi. Buffon organizmlarni faqat sistemaga solibgina qolmasdan, yashab turgan muhit bilan birga oʻrganish kerak, degan xulosa chiqardi. Geologiya sohasida yerning rivojlanish tarixi haqidagi nazariyani yaratdi („Yer nazariyasi“ asari nashr etilgan, 1749).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Boʻbaksoy

**Boʻbaksoy** — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy. Orasoynpj bosh irmogʻi. Uzunligi 29&nbsp;km. Oqtogʻning gʻarbiy kismi — Baxiltogʻning jan. yon bagʻridan (1500 m) boshlanadi va gʻarbga tomon oqib Eskiqishloq yonida Bitovsoy bilan qoʻshilib Orasoyni hosil qiladi. Qizilqum choʻllariga yaqin boʻlganidan B. havzasida yogʻin kam yogʻadi. Yogʻingarchilik paytidagina suvi koʻpayadi.

## Manbalar
Boʻgajili

**Boʻgajili**, Bogʻajeli — Nurota togʻ etaklarida yashovchi oʻzbek va turkmanlar tarkibiga kirgan qabilalardan biri. Ular "olti ota boʻgajili" deb ham atalgan. B. oʻtmishda — qoʻshtamgʻali, oʻrda, yastavon, chasgash, jaman, jayparli kabi bir necha uruqqa boʻlingan. V. Radlov B.larni byogyoshyolyu, byugyoshyulyu deb ataydi va 19-asr oʻrtalarida Zarafshon vodiysining markaziy qismi shim.da, Nurota togʻlarida yashagan turkmanlar tarkibida uchta urugʻ: qozoyogʻli, qanjigʻali va byogyoshyolyu boʻlganligini, shulardan qanjigʻali va B. uysun qabilasiga mansub boʻlib Katta Oʻrda qozoqdari bilan qabiladosh boʻlganlarini qayd etib oʻtadi.

## Adabiyotlar
Radlov V. V., Iz Sibiri, M., 1989.

## Manbalar
Boʻyoq purkagich

BOʻYOQ PURKAGICH — turli sirtlarni boʻyash, oʻsimlik va daraxtlarga dori sepish uchun moʻljallangan apparat. Dastaki va elektr xillari bor. Dastaki Boʻyoq purkagich suyuq boʻyoq (yoki dori) quyiladigan metall idish (ballon) 2, qoʻl nasosi /, egiluvchan shlanglar 4, suzgichli soʻrish voronkasi 3 hamda purkaydigan forsunkali qarmoqsimon nay 5 dan iborat (rasm). Nasos hosil qilgan bosim ostida suyuqlik shlanglar orqali forsunkaga oʻtadi, undan sirtlarga (mas, devorga) purkaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyoqlar

**Boʻyoqlar** – maydalangan mineral yoki organik pigmentlarning alifmoy, lok va boshqa bogʻlovchilardagi suspenziyalari. Boʻyaluvchi buyumlarni yemirilishdan (yogʻochni chirishdan, metallni zanglashdan) saqlaydi, shuningdek ularga kurkam, chiroyli tus beradi. Boʻyoqlarning oʻziga xos xususiyati shuki, pigmentlar bogʻlovchilarda erimaydi va quriganda buyum sirtida yupqa parda hosil qiladi. Boʻyoqlarning moyli va lokli (emalli) xillari bor.

Moyli Boʻyoqlarda alifmoy parda hosil qiluvchi modda boʻlib xizmat qiladi. Moyli Boʻyoqlar alifmoyda tayyorlanadi. Sanoatda quyuq pasta holida ishlab chiqariladi. Moyli Boʻyoqlar suvga va ishqor taʼsiriga unchalik chidamli emas. Asosan qurilishda va temir yoʻl transportida ishlatiladi.

Emalli Boʻyoqlarda sintetik smolalar yoki organik eritma (lok)lar holatidagi sellyuloza efirlari parda hosil qiluvchi moddalar rolini bajaradi. Emalli Boʻyoqlar qoʻllaniluvchi lokka qarab moyli, alkid, fenolmoy va fenolalkid, epoksid, epoksiefir, poliuretan, mochevinaformaldegid, melaminformaldegid, perxlorvinil, kremniyorganik, bitumli, polivinilatsetatli va boshqalarga ajratiladi. Benzin, kerosin, issiq suv muhitida ishlatiluvchi metall buyumlarni, yogʻoch, beton, qogʻoz, asbob va boshqa mashinalarni korroziyadan saqlash hamda elektroizolyatsiya maqsadlarida qoʻllanadi.

Badiiy Boʻyoqlar akvarel, guash, temper moyli Boʻyoqlardan iborat boʻlib, ularda nur taʼsiriga chidamli pigmentlar bor.

Qogʻoz, karton, gazmol va yogoch buyumlarni boʻyash uchun ishlatiladi.

Dekorativ Boʻyoqlar asboblar va apparatlarning detallarini boʻyashga ketadi.

Nurlanuvchi Boʻyoqlarda lyuminessensiyalanish xususiyati bor (sovuq nurlanish). Shu maqsadda loklar tarkibiga lyuminofor (nurlanadigan) moddalar qoʻshiladi. Soat va asboblarda raqam va belgilarni yozish uchun kerak.

Termosezgir B.— boʻyalgan modda yuzasida trani nazorat qilish uchun qalam shaklida ishlatiladi.

## Manbalar
Byurokrat

**Byurokrat** — 1) byurokratiyaga mansub shaxs; 2) oʻz burchini rasmiyatchilik bilan, ishga ziyon yetkazgan holda rasmiy bajaradigan, sansalorlik qiluvchi mansabdor shaxs.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byurokratiya

**Byurokratiya** (frans. bureau byuro, idora; yun. kratos — kuch, hokimiyat, xukmronlik) — dastlab hukumat idoralarining rahbarlari va amaldorlari hokimiyati; keyinchalik jamiyatning turli sohalarida paydo boʻlgan yirik tashkilotlardagi xizmatchilar qatlamini ifodalagan. Boshqaruv va maʼmuriyatning zarur qismi sifatida B. alohida ijtimoiy qatlamga aylanib boradi. B.ga xos xususiyatlar: kuyi mansabdorlarning yuqori mansabdorlarga bosqichmabosqich boʻysunishi, qattiq ish tartiboti, maxsus maʼlumotni taqozo etuvchi rasmiylashgan vazifalarni amalga oshirishda mehnat va masʼuliyat taqsimoti. Tashkilot koʻpchilik aʼzolarining mustaqil ravishda imtiyozli qatlamga aylanishga intilishi oqibatida rasmiyatchilik, oʻzboshimchalik, avtoritarizm va sharoitga moslashish kuchaya boradi, tashkilotning tartibqoida hamda maqsadvazifalariga boʻysundirilishi asosan B.ni mustahkamlash va saqlab qolish uchun xizmat qiladi. Bu hol ayniqsa avtoritar tizimlarda yaqqol namoyon boʻladi. Mansabdor shaxs tomonidan oʻz vazifasiga vijdonsizlik va sovuqqonlik bilan karat, fuqarolarning taklif, ariza va shikoyatlarini koʻrib chiqish tartibini buzish, ularga toʻralarcha munosabatda boʻlish hollari davlat va jamiyat manfaatlariga, fuqarolarning qonun bilan qoʻriqlanadigan huquq va manfaatlariga jiddiy zarar yetkazadi. Demokratik jamiyat B.ning mazkur salbiy xususiyatlarini bartaraf etish va cheklashga qaratilgan nazorat hamda boshqaruv shakllarini ishlab chiqishga harakat qiladi.

Shu munosabat bilan Oʻzbekiston Respublikasi JKda fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi mansabdor shaxslarning jinoyatlari tegishlicha jarima solish, muayyan huquqdan maxrum qilish, axloqtuzatish ishlari yoki ozodliKdan mahrum etish kabilar bilan jazolanadi (VII bob). Oʻzbekiston Respublikasining "Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xattiharakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish toʻgrisida"gi Qonuni (1995-yil 30 avgust) ham har bir fuqaro oʻz huquqlari yoki erkinliklari buzilgan, deb hisoblasa, shikoyat bilan sudga murojaat qilish xuquqini taʼminlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyoqchilik

**Boʻyoqchilik** (toʻqimachilikda) — ip va ipak boʻyash kasbi. Gazlama qoʻl dastgohlarida toʻqilgan davrlarda keng tarqalgan edi. Turkistonlik boʻyoqchi ustalar ip va ipakni xumboʻyoq bilan boʻyaganlar. Toʻqimachilik korxonalari paydo boʻlgach, Boʻyoqchilik fabrikalarning boʻyash sexida bajariladigan boʻldi. 20-asr 90- yillari boshidan yana kasbhunar rivojlana boshlanganligi tufayli qadimgi Boʻyoqchilik kasbi muhim hunarga aylanib bormoqda.

## Manbalar
Boʻz (maʼnolari)

**Bo‘z**:

* Bo‘z - BOʻZ, karbos — boʻsh pishitilgan paxta ipidan sodda toʻqilgan mato; qalin, pishiq va tana haroratini bir xilda saqlaydigan mahalliy ipgazlama.
* Bo‘z (dasht) - BOʻZ — Markaziy Fargʻonaning sharqiy qismidagi dasht.
* Bo‘z (shaharcha) - BOʻZ — Andijon viloyatidagi shaharcha (1983-yil
* Bo‘z (oʻsimlik) -  gʻalladoshlarga mansub koʻp yillik, baʼzan bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi.
Boʻz (dasht)

**Boʻz** — Markaziy Fargʻonaning sharqiy qismidagi dasht. Andijan viloyati hududida. Relyefi tekis, botqoq, shoʻr yerlardan iborat. Maydoni 110&nbsp;km² chamasida. taxminan 4000 ga yer shoʻrxok. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —3°, minimum temperatura —26°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 27°, maksimum temperatura 40°. Vegetatsiya davri 240 kun. Yillik yogʻin miqdori 100-150&nbsp;mm. Yogʻinning 35% dan ortigʻi dekabr— fevralga toʻgʻri keladi. Boʻz hududida oqar suv yoʻq. Tuprogʻi sugʻoriladigan oʻtloqi, oʻtloqibotqoq va shoʻrxok tuproqlardan iborat. Qamish, beda, shoʻra oʻsadi, ahyonahyonda butalar uchraydi. Ekinzor va bogʻlar Katta Fargʻona, Oxunboboyev nomli kanallardan sugʻoriladi. Boʻzning oʻzlashtirilgan yerlarida Andijon viloyatining Boʻz tumani, qisman Fargʻona viloyatining Oxunboboyev, Oltiariq tumanlari joylashgan. Aholi paxtachilik, sabzavotchilik, bogʻdorchilik va qisman sholikorlik bilan shugʻullanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyoqli oʻsimliklar

**Boʻyoqli oʻsimliklar** — tarkibida boʻyoq moddalari boʻlgan oʻsimliklar. Boʻyoq Boʻyoqli oʻsimliklar oʻ.ning hamma qismlari (lishayniklarda) yoki bir qismi (ildizi, poʻstlogʻi, guli, bargi va hokazo)dan olinadi. Oʻsimliklardan olingan tabiiy boʻyoqlarning sifati sunʼiy (sintetik) boʻyoklarga nisbatan yuqori boʻladi. Oʻzbekistonda roʻyan (), oʻsma (), isiriq (), anor (^apﬂ aH qizil boʻyoq; yongʻoq (), karmak (Itopsht)lardan jigarrang va qora boʻyoq; zirk (), isfarak (), sutlama (), rezeda (), maxsar (), tuxumak (), zaʼfar (), tut (), olma ()lardan sariq boʻyoq; gulxayri ()dan koʻk va binafsha boʻyoq olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻston (shaharcha)

**Boʻston** — Andijon viloyatidagi shaharcha (1983-yildan). Boʻston tumani (sobiq Boʻz tumani)ning markazi. Aholisi 70,3 ming kishi (2019). B. qadimgi qishloqlardan boʻlib, 1950-yilgacha Nasriddinbek deb atalgan. B.da 2 sanoat korxonasi ("Sabo tex" MCHJ toʻqimachilik zavodi (yengil sanoat) va „Rash milk“ brendi ostida „Evro Ekfin“ MCHJ sutni qayta ishlash zavodi (oziq-ovqat sanoati), elektr va pochta aloqasi korxonalari, 3 mexanizatsiyalashgan koʻchma kolonna, 2 kurilish taʼmirlash va yoʻl taʼmirlash boʻlimi faoliyat koʻrsatadi. Pedagogika va tibbiyot bilim yurtlari, hunar litseyi, madaniyat saroyi, bolalar kutubxonasi, stadion, bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, 365 oʻrinli kasalxona, poliklinika bor.

## Manbalar
Boʻza

Boʻza — tariq, oqshoq, arpa, suli va bugʻdoy kabi donlardan tayyorlanadigan, kayf beradigan ichimlik. Oʻrta Osiyo xalqlari juda qadim zamonlardan buyon bo'za tayyorlagan. Masalan tarixdan quyidagi usulda tayyorlaganlar: tariq ivitilib, xaltaga solinadi va issiq joyga (koʻpincha kepakka koʻmib) qoʻyiladi. Tariq dimlanib yetilgach, maydalangach, oʻgʻirda yanchiladi, keyin xumga solib achitiladi va dokadan oʻtkazilib boshqa idishga solinadi, tingach, ichishga tayyor boʻladi. Toʻyimli va foydali chanqoqbosar ichimlik hisoblanadi. Tarkibida 4—6% etil spirti, oqsil, yogʻ, vitaminlar, mineral moddalar bor. Bolqon mamlakatlari, Kavkaz, Turkmaniston, Qirgʻizistonda sanoat usulida ishlab chiqariladi va koʻp isteʼmol qilinadi. Ko'pchilik Fni Bo'zak deydi 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzatov tumani

**Boʻzatov tumani** — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi tuman. 1979-yil 10-aprelda tashkil etilgan (1988-yil sentabrda tugatilib, 1990-yil martda qayta tuzilgan). Boʻzatov tumani shim.da Moʻynoq tumani, gʻarbda Qoʻngʻirot, Qanlikoʻl tumanlari, sharkda Chimboy, Kegayli tumanlari, jan.da Nukus tumani bilan chegaradosh. Maydoni 1,98 ming km². Aholisi 20,0 mingdan ziyod kishi (2000). Boʻzatov tumani da 1 shaharcha (Qozonketkan) va 4 ovul fuqarolari yigʻini (Aspantay, Yerkindarya, Koʻksuv, Kuskanatov) bor. Markazi — Qozonketkan shaharchasi. Aholisi, asosan qoraqalpoq, oʻzbek va qozoqlar, shuningdek rus, turkman va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 1&nbsp;km² ga oʻrtacha 8,7 kishi toʻgʻri keladi. Shaharliklar 4 ming, qishloq aholisi 15,8 ming.

## Tabiati
Boʻzatov tumani Amudaryoning quyilish yerida joylashgan. Iqlimi keskin kontinental. Qishi sovuq, yozi issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —5°, iyulniki 28°. Yiliga 110&nbsp;mm dan ziyod yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 90—100 kun. Amudaryo Boʻzatov tumani ni gʻarb va shim.gʻarbdan 98&nbsp;km masofada kesib oʻtadi. Boʻzatov tumani hududida Dovutkoʻl suv ombori joylashgan. Tuprogʻi toshli shoʻrxok tuproq, shoʻrxoklar tarqalgan, qoʻriq yerlar bor. Butacha va buta oʻsimliklari oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, shaqal, tulki, toʻngʻiz, quyon, qirgʻovul, gʻoz, oʻrdak va boshqa yashaydi.

## Iqtisodiyoti
Boʻzatov tumani qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Tumanda jami 7 shirkat xoʻjaligi boʻlib, shundan 6 tasida chorvachilik bilan shugʻullaniladi, bittasida paxta yetishtiriladi. Tuman hududida Boʻzatov oʻrmon xoʻjaligi va „Asan“ xususiy kichik korxonasi (xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqariladi) bor. Kaolin va ohak xom ashyosi konlari topilgan. Umumiy ekin maydoni 14638 ga, shu jumladan gʻalla ekinlari 2116 ga, texnika ekinlari 600 ga, shundan paxta 570 ga, yemxashak ekinlari va boshqa 11254 ga. Tuman shirkat va shaxsiy xoʻjaliklarida 25502 qoramol, 9028 qoʻyechki, 1475-yilqi, 829 tuya bor. Tuman oʻrmon xoʻjaligining umumiy maydoni 26318 ga, shundan oʻrmonzorlar 8824 ga, daraxtzorlar 107 ga, bogʻlar 12 ga va boshqa Avtomobil transporta — tumanda yagona transport vositasidir.

1999/2000 oʻquv yilida 16 umumiy taʼlim maktabi, 1 akademik litsey, 7 musiqa maktabi faoliyat koʻrsatdi. Tuman madaniyat uyi, qishloq klubi, avtoklub, kutubxona (qariyb 112 ming kitob va jur.lar), tuman markaziy kasalxonasi, 95 oʻrinli 2 qishloq kasalxonasi bor. Jami 34 vrach ishlaydi. 10 ming kishiga 17 vrach toʻgʻri keladi.

## Manbalar
Boʻzachi

**Boʻzachi** — Kaspiy dengizining shimoli-sharqiy qismidagi yarim orol (Qozogʻistonda). Balandligi 61 m gacha. Barxan va doʻng qumlar hamda shoʻrxoklar bor. Janubida Mangʻishloq yarim orol togʻlari yondashib ketgan. Kaspiy dengizi sathi pasayganidan Bo'zachi maydoni ancha kengaygan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzgontepa

**Boʻzgontepa**, Buzgontepa — arxeologik yodgorlik (milodiy 1—16-asrlar). Toshkent shahrining sharqiy chekkasida (Chingeldi degan joyda), Chirchiq daryosining oʻng sohilida joylashgan istehkomsiz arkli qishloqharobasi. 1949-yil I. Baishev va M. Masson tomonidan qayd qilingan. 1978—79 yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi (I. A. Ahrorov, Oʻ. Alimov) B.ning 1—3-asrlardan mavjudligini va Hovunchi madaniyatiga mansub dehqonchilik qishlogʻining harobasi ekanini aniqladi. 3-asrda xom gʻishtlardan bino qilingan mudofaa devori arkning mustahkam fortifikatsiya inshooti boʻlib qolgan. U 6— 8-asrlarda qoʻshimcha tashqi mudofaa devorlari bilan bir necha bor mustahkamlanib, Chirchiq sohilida Choch poytaxti va uning dehqonchilik vohasini shim.sharq tomondan keladigan koʻchmanchilardan toʻsib turgan muhim istehkomga aylangan. 8-asr 1choragida arab fotixlari tomonidan vayron qilingan. 10—12-asrlarda qayta tiklanib, Movarounnahrdan oʻtgan savdo yoʻlining shim. qismidagi muhim qarorgohdan biriga aylangan. Bu davrda u arab manbalarida Jabgʻukash deb atalgan va Choch poytaxti Binkatdan 2 farsax uzoklikda Chirchiq sohilida joylashgan. 13-asr boshida moʻgʻullar bosqini vaqtida vayron boʻlgan. B. 14-asr oxiri — 15-asrdan qayta tiklanib, Sharq mamlakatlariga boradigan savdo yoʻlidagi soqchilik qarorgohlaridan biri sifatida vodiyda muhim rol oʻy nagan.

## Manbalar
Boʻzdungtov

**Boʻzdungtov** — Markaziy Qizilqumdagi qirlar Janubiygʻarbdan shim.sharqqa tomon choʻzilgan. Boʻzdungtov gʻarbda Tuhfabergan, janubiy sharqda Jamanqashqirtov togʻlari bilan, shimolda Boʻkantov yassitogʻligi bilan tutash. Eng baland joyi — 764 m (Irlitov). Boʻzdungtov yuqori paleozoyning ohaktosh, dolomit, kremniyli slanes, qumtosh jinslaridan tuzilgan, bu jinslar gersin orogenezida burmalangan. Alp burmalanishida yana koʻtarilgan. Boʻzdungtov  asimmetrik boʻlib, janubiy yon bagʻirlari tikroq, quruq soylar oʻyib yuborgan. Boʻzdungtov etaklarida yer osti suvlari yer yuzasiga yaqin (1–4 m), shu tufayli quduq koʻp. Quduqlar atrofida ovullar joylashgan.

## Manbalar
Boʻz qogʻon

**Boʻz qogʻon** (7-asr) - toʻqqiz oʻgʻuzlar (uygʻurlar) rahbari. 682—693 yillari hukmronlik qilgan Sharqiy turk qogʻoni Kutluq (Elterish)ning zamonida shuhrat topgan. Qutlugʻ qogʻon Ikkinchi turk xoqonligiga asos solgan. Tavgʻochlar (xitoylar) zulmidan qutulgach, Qutluq oʻz qoʻshinini Urxun daryosi havzasiga olib kelgan. Bu yerda Boʻz qogʻon boshliq uygʻurlar oʻrnashib olgan edi. Bu haqda Kultegin bitiklarivya ham maʼlumot bor. Turqlar Boʻz qogʻon ni xitoylar kabi dushman deb hisoblashgan. Turklarning 5000 kishilik qoʻshini uygʻurlarni tormor keltirib, Boʻz qogʻon ni oʻldirgan. "Baz" yoki "buz" soʻzi — qad. turkiy tilda "oʻzga yerlik kishi", "begona kishi" degan maʼnoni anglatadi.

## Manbalar
Boʻz yer

**Boʻz yer** — uzoq vaqt davomida ishlanmay yotgan, ekin ekishga yaroqli yer. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida Boʻz yer, asosan, sugʻorish imkoni boʻlmaganligi tufayli saqlanib qolgan. Oʻrta Osiyo sharoitlarida Boʻz yer ekin maydonlarini kengaytirishning asosiy rezervi hisoblanadi (qarang Qrriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish).

## Manbalar
Boʻznoch

BOʻZNOCH (Helichrysum arenarium L. Moench.) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 40—45 sm, poyasi qalin tuk bilan qoplangan. Pastki barglari keng, teskari tuxumsimon, yuqoridagilari — ensiz, nashtarsimon. Guli sariq, gul savatchalari dumaloq boʻlib, poya uchida murakkab qalqonsimon toʻpgul hosil qiladi. Iyun oxiridan sentabrgacha gullaydi. Togʻ yon bagʻirlaridagi qiyaliklarda oʻsadi. Poyasi, bargi va gullarida efir moylari, oshlovchi moddalar, shuningdek karotin, S vitamin, stearin, flavonoid kabi moddalar bor. Boʻznoch gullaridan tayyorlangan qaynatma jigar kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Boʻznochdan sariq boʻyoq olinadi. Boʻznoch kiyim-kechaklarni kuyadan saqlashda ham ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzsuv

**Boʻzsuv** — Chirchiq daryosidan chiqarilgan qadimgi kanal. Boʻzsuv Chirchiqning oʻng sohilidagi qadimgi terassalar boʻylab shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon yoʻnalib, Toshkent viloyati Qibray, Zangiota va Yangiyoʻl tumanlari, Toshkent shahri hududi, shuningdek Qozogʻiston Respublikasi yerlaridan oʻtib, Chinoz yaqinida Sirdaryoga quyiladi. Uzunligi 159&nbsp;km. Boshlanishi qismida suv sarfi 310 m³/sek, 10GESdan quyida 110 m³ (ortiqcha suv Chirchiq daryosiga tashlanadi). Boʻzsuvning oʻzani egribugri, kengligi 10–20 m. Quyi oqimida 30 m gacha chuqur dara hosil qilgan. Boʻzsuvdan har ikki tomonga suv sarfi 0,5 m³/s dan 35 m³/s gacha boʻlgan, irrigatsiya va sanoat uchun moʻljallangan kattakichik 23 kanal chiqarilgan. Eng yiriklari: oʻng sohil Qorasuv, Salor, Kaykovus, Anhor, Iskandar, Yuqori Toshkent, Joʻn, Kurkuldak, Niyozboshi, Shimoliy Toshkent kanallari, Boʻrjar tashlamasi. Salor, Kaykovus, Qorasuv va Anhor Toshkent shahridan oʻtib, shaharni suv bilan taʼminlaydi. Boʻzsuv va undan chiqarilgan kanallarning umumiy uz. 400&nbsp;km dan oshadi. Boʻzsuv suvi bilan Toshkent viloyati Zangiota, Qibray, Yangiyoʻl tumanlari va Qozogʻistonning Chimkent viloyatidagi 140 ming ga yer suv bilan taʼminlanadi.

1936-yilgacha Chirchikdan suvni Baytqoʻrgʻon qishlogʻidan yuqoridagi Yumaloqtepa suv boʻlgichidan olgan, suv sarfi 90 m³ boʻlib, taxminan 65 ming ga yerni sugʻorgan. 1940-yilda yangi GESlar qurilishi munosabati bilan Gʻazalkent yaqinida Chirchiq daryosiga bosh toʻgʻon qurildi va kanalga suv daryodan chiqarilgan derivatsion kanal orqali olinadigan boʻldi. 1926—54 yillarda Boʻzsuv kanalida 16 GES (Oqqovoq2, Oqqovoq3, Qodriya, Salor, Boʻzsuv, Shayxontohur, Boʻrjar, Oqtepa, Quyi Boʻzsuv va boshqalar)dan iborat Chirchiq-Boʻzsuv gidroenergetika kaskadi barpo qilingan. Oʻzbekistondagi birinchi GES — Boʻzsuv GES shu kanalda qurilib, ishga tushirilgan (1926). Kanalda GESlardan tashqari suv toʻsuvchi qurilmalar, nasos stansiyalari, suv oluvchi inshootlar, ostonali sharsharalar va boshqa muhandislik inshootlari qurilgan (kanal sxemasiga q.).

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin Boʻzsuvda, jumladan 1995—2000-yillarda uning Anhor tarmogʻida oqimni tartibga solish, qirgʻoqlarni mustahkamlash va sohil boʻylarini obodonlashtirish boʻyicha katta ishlar amalga oshirildi.

## Galereya

Fayl:Кадырьинская ГРЭС.JPG|Qodiriya GES
Fayl:Впадение Актепы в Бозсу.JPG|Quyi Boʻzsuv kanali va Oqtepa kanali (chap tomonda)
Fayl:Нижний Бозсу.JPG|Quyi Boʻzsuv kanali Yangiobod qishlogʻi yaqinda
Fayl:Бозсу в городе Чирчик.JPG
Fayl:Бозсу (Калькауз) ниже водоотделителя.JPG


## Manbalar

## Adabiyotlar
* Hamdamov, Sharif. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzsuv (maʼnolari)

**Boʻzsuv**:

* Boʻzsuv — Chirchiqdaryosidan chiqarilgan qad.
* Boʻzsuv (shaharcha) — Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumanidagi shaharcha (1974-yil
Boʻzsuv (shaharcha)

**Boʻzsuv** — Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumanidagi shaharcha (1974-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yangiyoʻl (23&nbsp;km). Aholisi 4,7 ming kishi (1999). B.da umumiy taʼlim maktablari, bogʻchalar, kinoteatr, kasalxona, dorixona, maishiy xizmat koʻrsatish korxonalari bor.

## Manbalar
Boʻztoʻrgʻay

BOʻZTOʻRGʻAY (Calandrella rufescens) -chumchuqsimonlar turkumining toʻrgʻaylar oilasiga mansub qush. Rangi nomiga juda moye, boshqa toʻrgʻaylar kabi sargʻish tovlanmaydi. Shim. Afrika, Jan.

Sharqiy Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonning faqat choʻl va dashtlarida uchraydi, asosan qumloqlarda, baʼzan shoʻr yerlarda yashaydi. Toshloq va taqir choʻllarda uchramaydi. Yerga uya soladi, yoz boʻyi 2-marta 3—5 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan joʻjalarini 9 kun davomida uyasida, 10 kungacha uyadan tashqarida boqadi. Chigirtka, qoʻngʻiz kabi hasharotlar, baʼzan dondun bilan oziqlanadi. Dasht va choʻl sharoitida zararli hasharotlarni koʻplab qirib, katta foyda yetkazadi. B.ning 10 tacha kenja turi bor. Oʻzbekistonda Boʻztoʻrgʻay pispoletta kenja turi uchraydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzsuv makonlari

**Boʻzsuv makonlari** — Boʻzsuv kanali yonida joylashgan ibtidoiy odamlar makonlari. Toshkent shahridan 12–15&nbsp;km shim.gʻarbda. Makonlardan biri — Shoimkoʻprikni (1901) A. P. Pavlov, ikkinchisi — Shoʻralisoy yoqasidagini (1955) O. I. Islomov topgan. Shoimkoʻprik makonini G. V. Parfenov, Shoʻralisoy yoqasidagi makonni A. P. Okladnikov oʻrgandi. Har ikkala makondan mustye va yuqori paleolit davriga xos pichoqsimon plastina, qirgʻich, nukleus, chaqmoqgoshdan yasalgan qurollar va turli hayvonlar suyagi topildi. Boʻzsuv kanali yoqalab olib borilgan keyingi tekshirishlar natijasida paleolit davriga oid Boʻzsuv III, IV va V kabi yangi makonlar ochildi. Boʻzsuv makonlarida olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari bu yerdagi ibtidoiy odamlar mustye va yuqori paleolit davrida yashagan boʻlib, yodgorlikning yuqori paleolit bosqichida uning aholisi urugʻ jamoasi boʻlib yashaganligini koʻrsatdi.

## Manbalar
Boʻztikan

BOʻZTIKAN (Sonchus) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp va bir yillik begona oʻtlar turkumi. Poyasi tik, bargi tikanli, gullari tilsimon, savatcha toʻpgulga yigʻilgan. Urugʻida patsimon tuklar bor. 45 turi maʼlum, Oʻzbekistonda 5 turi tarqalgan. Sabzavot boʻztikani (S. oleraceus), dagʻal B. (S. asper), dala B. (S. arvensis) turlari gʻoʻza, sabzavotpoliz, sugʻoriladigan ekinlar orasida, dalalar va boshqa yerlarda uchraydi. Dala B. aprel—may oylarida gullab, iyunda meva tugadi, bir tupi 53 ming donadan ortiq urugʻ beradi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor; simazin va paxta maydonlarida kotoran, kotofor yoki prometrin gerbitsidlari purkaladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻy uzunligi

**Boʻy uzunligi** — irqqa xos belgi. Boʻy uzunligi antropologiya, tibbiyot sohalarida va tikuvchilik sanoatida hisobga olinadi. Muhim morfologik belgi boʻlgani uchun boshqa koʻpgina belgilar maʼlum darajada u bilan aniqlanadi. Antropologiyada turli boʻy uzunligiga ega boʻlgan irklarni past, oʻrta va baland boʻyli irqlar deb ataladi. Dunyo miqyosida erkaklarning oʻrtacha boʻyi shartli ravishda 164,0 sm dan 166,9 sm gacha, ayollarning oʻrtacha boʻyi esa 153,0 sm dan 155,9 sm gacha qabul qilingan. Antropologik tadqiqotlar oʻzbek va tojiklarning oʻrta boʻylik ekanligini koʻrsatadi.

## Manbalar
Boʻyimodaron

Boʻyimadaron (Achillea millefolium L.) — qoqidoshlar oilasining dastarbosh turkumiga mansub patsimon bargli koʻp yillik oʻt. Ildiz boʻgʻzidan boʻgʻiz barglari va poyalar oʻsib chiqadi. Poyasi bir nechta, yuqori qismi shoxlangan boʻlib, qalqonsimon toʻpgullar bilan tugallangan. Iyunda gullay boshlaydi; mevasi mayda, yassi pistacha, avgustda yetiladi. Oʻzbekistonda B. turkumining 5 turi uchraydi. B. adir va qirlar, yoʻl yoqalari va oʻrmon chekkalarida oʻsadi. Tarkibida karotin, K va S vitamin, achchiq moddalar bor. Ekstrakti va damlamasi meʼdaichak yarasi kasalliklarini davolash, ishtaha ochish hamda qon toʻxtatish uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyin

**Boʻyin** — gavdaning bosh bilan tanani biriktiruvchi qismi; tepadan bosh, pastdan koʻkrak qafasi bilan chegaralangan. Boʻyinning orqa qismi ensa, oldingi yuzasi haqiqiy boʻyindir. Ensa qismi faqat muskullardan tashkil topgan boʻlib, oldi tomonida hiqildoq, kekirdak va ularning oldingi yuzasida qalqonsimon bez joylashgan. Boʻyinning oʻrta chizigʻi sohasida qalqonsimon togʻayning boʻrtgan qismi "adam olmasi" (koʻproq erkaklarda) koʻrinib turadi. Boʻyinning ikki yonida qon tomirlar, nervlar va nozik muskullar bor. Uning tepa qismida (pastki jagʻ ostida) jagʻ osti bezi joylashgan; bez yoʻli ogʻiz boʻshligʻiga ochiladi, koʻpincha bolalarda nay orqali mikroblar bezga borib uni yalligʻlantiradi — "tepki" boʻladi. Boʻyinning pastki qismida (toʻsh suyagining ustki yuzasida) vena qon tomiri chitali bor. Boʻgʻma kekirdakni ochib havo yuborganda, vena kesilganda yoki jarohatlanganda havo soʻrilib, yurakni toʻxtatib qoʻyishi mumkin. Boʻyinda teri osti muskuli borligi uchun teri harakatchan boʻladi

## Manbalar
Boʻyin (maʼnolari)

**Bo‘yin**:

* Bo‘yin - BOʻYIN — gavdaning bosh bilann tanani biriktiruvchi qismi; tepadan bosh, pastdan koʻkrak qafasi bilan chegaralangan.
* Bo‘yin (quruqlik) - BOʻYIN — quruklikning ikki katta qismini, mas, ikki materikni bir-biri bilan (Panama B.
* Bo‘yin (oʻlchov) - BOʻYIN — uzunlikning taxminan
Boʻyin (quruqlik)

**BOʻYIN** — quruqlikning ikki katta qismini, masalan, ikki materikni bir-biri bilan (Panama B.ni, Suvaysh B.ni), materikni yarim orol bilan tutashtirib turuvchi yoki ikki tomondagi katta suv havzasini ajratib turgan (Perekop B., Kareliya B.) kambar quruqlik.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzchilik

**Boʻzchilik** — boʻz toʻqish kasbi. Eng oddiy yogʻoch toʻquv dastgohi (qoʻl doʻkon) ning yaratilishi bilan (taxminan miloddan avvalgi 6— 5-ming yillik) paydo boʻlgan. Jamiyatda ijtimoiy mehnat taqsimotining yuzaga kelishi bilan oilada shugʻullanilgan B. alohida kasb tarmogʻiga aylandi hamda shahar, qishloqlarda keng tarqaldi. B. kasbini egallash "ustozshogird" usulida amalga oshirilgan. Shogirdlar (asosan 12—13 yoshli oʻsmirlar) hunarni puxta oʻzlashtirguncha ustozining oilasida yashab, doʻkonida maoshsiz ishlagan. B.ni puxta egallab olgach, 1—2 yil ustasiga ishlab bergan, soʻng ustozidan fotiha olib, mustaqil ishlagan. 20-asr boshlarida Turkiston bozorlariga fkada toʻqilgan ipgazlamalarning koʻplab keltirilishi B.ni sinishiga olib keldi. 20- yillarda B. sanoat arteli shaklini olgan. 30- yillarda toʻqimachilik sanoati rivojlanishi tufayli B. kasbi yoʻqolib ketdi (yana qarang Toʻqimachilik).

## Manbalar
Boʻzshoʻra

BOʻZSHOʻRA () — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Boʻyi 10—40 sm, sershox. Bargi kulrang, kalta, etdor, uchi uzun dagʻal tukli. Gullari mayda, toʻptoʻp boʻlib barg qoʻltigʻiga joylashgan. Bo'zsho'ra choʻlda, shoʻrxok yerlarda zich oʻsadi. May oyida gullab, sentabrda, mevasi yetiladi. B. bargida oksalat kislotaning kaliy va natriyli tuzlari koʻp boʻlganidan qoʻylar zaharlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyin (birlik)

**Boʻyin** — uzunlikning taxminan oʻlchovi; haydalgan yer maydonining u boshidan bu boshigacha boʻlgan masofani

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyintumor

Bilaguzuk— ayollarning boʻyinga takadigan ziynat buyumi, tumor. B. qutichasi teng tomonli toʻgʻri burchakli uchburchak shaklida boʻlib, uchburchak gipotenuzasi asos vazifasini oʻtaydi. Koʻpincha ikki taraflama bezatiladi, bezak mujassamoti buyum shakliga toʻla boʻysundirilgan: bezak yuqori qismida juft shox shakli bilan yakunlanadi, quyi qismida zigʻiraklardan ishlangan tok novdalari joylashgan. B. asosiga marjon, sadaf va 6. munchoqlar, bargaklar, baʼzan ignasimon shokilalar osiladi. B. keyinchalik faqat bezak buyumiga aylangan. B.ning ayrim koʻrinishlarini Xorazmdan topilgan sopol haykal (6—7-asrlar) hamda suyakdan ishlangan taqinchoq (9— 12-asrlar) da koʻrish mumkin. 19-asrda B., shuningdek doʻppi, yelka, chakka, koʻkrakka ham taqilgan.

## Manbalar
Boʻyinturuq

BOʻYINTURUQ — dehqonchilik abzali. B. yoʻgʻonligi oʻrtacha 12—20 sm, uz. 2,5–3 m boʻlgan dumaloq yogʻochdan tayyorlanadi. Qoʻsh qoʻshishda ikki uchi ikki mol boʻyniga qoʻyiladi. Uchlaridagi qoʻsh yon choʻp (shamyon choʻp) bilan hoʻkizlarning boʻyniga mahkamlanadi, omoch oʻqi B.ning oʻrta belidagi tirqishga ulanadi. Hozir deyarli ishlatilmaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyincha

**Boʻyincha** 1) otulov abzali. Ish hayvoni (mas, ot)ni aravaga, juvozga, qoʻshga qoʻshganda ot boʻyniga kiydirib qoʻyiladigan abzal. Boʻyincha xomutini koʻtarib turgani uchun uning ot boʻynini qisishi yoki ogʻritishidan saqlaydi, otning aravani tortishiga qulaylik tugʻdiradi. Boʻyincha tayyorlash usuli: qoʻgʻa (ichi gʻovak va yumshoq oʻsimlik)ni namlab, bir-biriga oʻrab, chala Boʻyincha shakliga keltiriladi. Buni takbas (takbas tortish) deyiladi. Takbasning sirtiga qoʻgʻa rezgilar qoʻyilib, ustidan yana qoʻgʻa oʻraladi. Bu ish yuz oʻrash deb yuritiladi. Soʻng ustidan avra (teridan) va astar (kigizdan) qoplanadi. Boʻyinchaning pastki qismi (2 uchi) kal lak deyiladi. Ot aravaga qoʻshilganda 2 kallakni boʻyincha bogi bilan siqib bogʻlab qoʻyiladi. Boʻyinchaning ot boʻynida turadigan qismi kipt (oʻzak), kallak va kipt oraligʻi chigʻanoq deyiladi. Boʻyincha 2 xil: a) yumaloq (yorma) Boʻyincha (bu qad. boʻlib, ogir boʻlgani sababli 20-asr birinchi choragidan boshlab ishlatilmaydi); b) kuchan Boʻyincha (bu ixcham va yengil boʻlib, hozir ham ishlatiladi); 2) kulolchilikdagi naqsh turi. Bu naqsh toʻgʻri, soʻngra arraarra chiziqli, soʻng yana toʻgʻri hamda arraarra chiziqli (shu tariqa ikki tomondan muvoziy davom etadigan) shakllardan iborat. Arra chiziqlar bir-biriga ketmaket kelib, sirtidan qaragaida Boʻyincha shakliga oʻxshaydi. Boʻyincha naqsh oʻzbek kulolchiligida qoʻllanadi.

## Manbalar
Buylama frezalash stanogi

**Buylama frezalash stanogi** q. Frezshshsh stanogi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyra

**Boʻyra** — pishgan qamish poʻstini tozalab toʻqiladigan solinchiq (toʻshama). Uy-joylarda namat (kigiz), gilam, paloye tagidan toʻshaladi. Boʻyrani boʻyrachilar toʻqiydi. Boʻyra paloslarni tuproq va zaxdan saqlagan; imorat tomini yopishda vassa ustidan qoʻyilgan, toʻyhashamlarda, turli marosimlarda foydalanilgan, mevalarni yoyib quritishda, quritilgan mevalarni qishda saqlashda Boʻyrani choklab, qop oʻrnida ishlatganlar. Hozir ham toʻqiladi.

## Manbalar
Boʻka

**Boʻka** (turkiycha — zoʻr, kuchli) — tarixda turli anʼanaviy bayram va tantanali marosimlar chogʻida oʻtkaziladigan pahlavonlar musobaqasida qatnashuvchi kurashchi, polvon. Boʻkalarning xalq orasidagi obroʻsi juda baland boʻlgan. Sugʻdda eng kuchli Boʻka sharafiga yiliga bir marta nishonlanadigan bayram kuni boʻlgan. Boʻka uchun nozneʼmatlar bilan bezatilgan maxsus dasturxon tayyorlangan. Yozilgan dasturxonga Boʻkadan boshqa kishi yaqinlashmagan. Boʻkalar musobaqasi tinchlik vaqtlarida, shuningdek harbiy safar va yurishlar paytida ham oʻtkazilib turilgan (yana qarang Polvon tovoq).

## Manbalar
Boʻka tumani

**Boʻka tumani** — Toshkent viloyati tarkibidagi tuman. Viloyatning janubiy gʻarbiy qismida joylashgan. 1943-yil 18-mayda tashkil etilgan. Shim.gʻarbda viloyatning Oqqoʻrgʻon, shim.sharqda Piskent, jan.da Bekobod tumanlari bilan, gʻarbda Sirdaryo viloyatining Oqoltin va Guliston tumanlari, sharqda Tojikiston Respublikasi bilan chegaradosh. Maydoni 0,59 ming km². Aholisi 111,8 ming kishi (2001), ulardan 3 tasi ML o'ynaydi. Boʻka tumani da 1 shahar (Boʻka), 8 qishloq fuqarolari yigʻini (Boʻston, Koʻkorol, Namuna, Ravot, Turon, Chigʻatoy, Qoraqoʻyli, Qoʻshtepa) bor. Markazi — Boʻka shahri.

Tabiati. Boʻka tumani hududi jan. va jan.gʻarbga tomon Sirdaryoga qiya tushgan togʻ oldi tekisligidan iborat. Iqlimi keskin kontinental, quruq iqliim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1" dan —1,5" gacha, iyulniki 27°. Vegetatsiya davri 210—215 kun. Yiliga 250-350&nbsp;mm yogʻin tushadi. Boʻz tuproqlar bilan qoplangan, unumdor tekisliklarning koʻp qismi oʻzlashtirilgan. Daryo boʻylarida qumloq tuproqlar, Sirdaryo sohillarida toʻqayzorlar bor. Ularda chiyaboʻri, tulki, toʻngʻiz, quyon, tustovuq uchraydi.

Aholisi, asosan oʻzbeklar, shuningdek tojik, qozoq, qirgʻiz, rus, tatar, turk va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 kmga 155 kishi. Shaharliklar 20,5 ming kishi, qishloq aholisi 91,3 ming kishi (2001).

Xoʻjaligi. Boʻka tumani sanoati kam rivojlangan. Paxta tozalash zavodi, maishiy xizmat koʻrsatish, taʼmirlash, xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqaruvchi kichik korxonalar, avtobazalar, avtobustaksomotor parki bor. Turkiya bilan hamkorlikda qurilgan „Akkummashservis“ korxonasi traktor va avtomobillar uchun akkumulyator batareyalari ishlab chiqaradi. 168 kichik korxona, 15 kooperativ korxona mavjud.

Boʻka tumani tuman xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi boʻlib, asosan paxtachilik, sabzavotchilik, chorvachilikka ixtisoslashgan. Tuman hissasiga Toshkent viloyati qishloq xoʻjaligi yalpi mahsulotining 8,2%, paxta yalpi hosilining 15,2%, gʻallaning 9,7% toʻgʻri keladi (1995). Boʻka tumani dagi 22 shirkat xoʻjaligining 21 tasi paxtachilikka, bittasi bogʻdorchilik, tokchilikka ixtisoslashgan, 1 ta xoʻjalikaro qishloq xoʻjaligi korxonasi, 279 fermer xoʻjaligi, 206 shaxsiy kichik korxona bor. Umumiy ekin maydoni (tomorqalar bilan birga) 38,7 ming ga boʻlib, asosan sugʻoriladigan yerlardir. Ekin maydonining asosiy qismi paxta, gʻalla, sabzavot, kartoshka, yemxashak ekinlari bilan band. Pilla yetishtiriladi. Baliqchilik bilan shugʻullaniladi. Chorvachiligi asosan goʻsht-sut yetishtirishga ixtisoslashgan. Tumanda 25,8 ming qoramol, shundan 11,8 ming sigir, 19,9 ming qoʻy va echki bor. Boʻka tumani Toshkent viloyati va respublika tumanlari bilan avtomobil yoʻllari orqali bogʻlangan.

1999/2000 oʻquv yilida 52 umumiy taʼlim maktabida 23400 oʻquvchi oʻqidi. Akademik litsey, musiqa maktabi, agrokollej, 50 maktabgacha yoshdagi bolalar muassasasi, 48 kutubxona, muzey, madaniyat saroyi, kinoteatr mavjud. Markaziy kasalxona (370 oʻrinli), 3 qishloq kasalxonasi, feldsherakusherlik punktlarida 160 vrach, 975 oʻrta tibbiy xodim faoliyat koʻrsatadi. „Xalq ovozi“ tuman gaz. (1952-yildan) nashr etiladi.

## Manbalar
Boʻkalar

**Boʻkalar** — toʻgarak chokli ikkiqanotlilar kenja turkumiga mansub hasharotlar 3 oilasining umumiy nomi. Tanasi, odatda, tuklar bilan qoplangan, baʼzan yalangʻoch boʻladi. Voyaga yetgan B.ning ogʻiz organlari reduksiyaga uchragan, oziqlanmaydi. Uzoq yashamaydi. Urgʻochi va erkak B. gʻumbakdan bir vaqtda chiqib, muayyan bir joyda toʻplanadi. Koʻpchilik turlarining qurtlari sut emizuvchilar va odamning ichki paraziti hisoblanadi. Oshqozon B. (Gasterophilidae); uz. 9–15&nbsp;mm, 30 ga yaqin turi maʼlum; otlar, karkidonlar, fillarda parazitlik qiladi. Oʻrta Osiyoda 6 turi, shu jumladan ot boʻkasi Gasterophilus intestinalis keng tarqalgan. Tuxumini hayvonlar juniga, koʻpincha hayvonlar labi tegadigan joylarga qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtlari hayvonning ogʻiz boʻshligʻi orqali oshqozoniga oʻtib, uning devorini yalligʻlaydi. Qurt u yerdan ichak orqali tuproqqa tushib gʻumbakka aylanadi. Baʼzan oshqozon B.ning 1 yoshdagi qurti odam terisiga kirib, kasallik paydo qilishi mumkin. Burunhalqum B. (Destridae); uz. 10–18&nbsp;mm, 35 ga yaqin turi bor, tuyoqli hayvonlar paraziti hisoblanadi. Oʻzbekistonda 4 turi: qoʻy boʻkasi (Oestris ovis), tuya bukasi (Cephalopina titilator), rus boʻkasi (Rhincestrus purpureus), oʻzbek boʻkasi (Rh. uzbekistanicus), shuningdek kalta boʻka (Rh. latifrons) uchraydi. Urgʻochi B. tirik qurtini hayvonlar burun boʻshligʻiga sepib ketadi. Qurtlari kelgusi yil bahorigacha nafas yoʻlida parazitlik qiladi. Qurtlar odam koʻziga tushib qolganida miaz, konʼyunktivit paydo qiladi. Teri boʻkalari (Hypermatidae)ning uz. 4–12&nbsp;mm, 35 ga yaqin turi maʼlum, Shim. yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan. Oʻzbekistanda 2 turi — hoʻkiz boʻkasi (Hyperma bovis) va Janubiy bukasi (N. lineatum) tarqalgan. Tuxumlarini hayvonlar yungiga yopishtirib qoʻyadi. Qurtlar teri ostida rivojlanadi. Ular bosh yoki koʻzga oʻtib qolganida ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Baʼzan burunhalqum va teri boʻkalari kenja oila sifatida B. (Oestridae) oilasiga kiritiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻkantov

**Boʻkantov** — Markaziy Qizilqumdagi qoldiq togʻlar, gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan. Navoiy viloyati hududida. Mutlaq balandligi 500 m. Boʻkantovga Tuhfabergan, Boʻzdoʻngtov, Boʻkantov yassitogʻligi kiradi. Geologik tuzilishi jihatdan paleozoy erasida hosil boʻlgan qadimgi burmali yaxlit togʻli oʻlka qoldigʻi. Mezozoyning quyi bosqichidan to yuqori uchlamchi davrga qadar Qizilqum oʻrnida dengiz boʻlgan, oʻsha davrda Boʻkantov orol tarzida koʻtarilib turgan, keyinchalik usti tekislanib ketgan. Boʻkantovning janubiy yon bagʻri tik va qisqa shimoliy yon bagʻri esa qiya hamda keng. Yon bagʻirlarida quruq soy koʻp. Boʻkantovning iqlimi quruq va keskin kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 28—30°, dekabr—yanvarning minimum temperaturasi —30°, yillik yogʻin miqdori 100–200&nbsp;mm. B.da doimiy oqar suvlar yoʻq. Suv buloq va quduqlardan olinadi. Boʻzqoʻngʻir tuproq koʻp uchraydi, shuvoq, boyalich, chitir, betaga oʻsadi; toshbaqa, kaltakesak, echkemar, yumronqoziq, charx ilon yashaydi. Boʻkantov yaylovlarida qorakoʻl qoʻylari boqiladi.

## Manbalar
Boʻktar

**Boʻktar** — geografik termin. Baʼzi bir turkiy tillarda, chunonchi qirgʻiz tilida, shuningdek oʻzbek tilining bir qancha shevalarida, mas, Zomin, Gʻallaorol tumanlarida togʻ etagi B. deyiladi. B. termini Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida ham qayd qilingan va hozir joy nomlari tarkibida uchraydi. Maye, Zomin tumanida Boʻktaryoʻl degan yoʻl bor.

## Manbalar
Boʻktargilar

**Boʻktargilar** (Circus) – qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub yirtqich qushlar urugʻi. 9 turi bor. Modalari narilaridan katta. Qanotlari uzun va keng, sekin parvoz qilishga moslashgan. Pati yumshoq, boshining ikki yoni va tomogʻini oʻrab olgan „yoqasi“ bor. Avstraliya va Antarktidadan tashqari, hamma qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda soy boʻktargisi (S. aeryginosis), dala boʻktargisi (S. cyaneus), choʻl boʻktargisi (S. macrourus), qoʻriq boʻktargisi (S. pygargus) uchraydi. B. qishlash uchun kuzda Hindiston va Afrikaga uchib ketadi. Bahorda yana qaytib keladi (dala boʻktargisi esa Oʻzbekistonda qishlab qoladi). Daryo sohillari, choʻl, dasht va dalalarda yashaydi. Uyasini quruq oʻt va xaschoʻplardan yerga quradi. Modasi uyasini doim tozalab turadi. 3— 6 dona tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi bosadi. Nasl uchun gʻamxoʻrlik qilish modasi bilan nari oʻrtasida qatiy taqsimlangan. Modasi uyada tuxumdan chiqqan jish joʻjalarini qanoti ostida isitib, ularni oziqlantiradi, nari esa oziqtashiydi. B. har xil hasharotlar, mayda kemiruvchilar, qushlar, kaltakesaklar, qurbaqalar va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Kemiruvchilarni qirib, foyda keltiradi. B.ni qoʻriqlash kerak.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻlamon

**Boʻlamon** (balamon, balabon, bulamon, bolaban, bolaman nomlari ham mavjud) – Markaziy Osiyo va Kavkaz xalqlarining tilchali puflama musiqa asbobi.

## Tarixi
Qadimdan mashhur, ayniqsa XV—XVII asrlardagi boʻlamonchi sozandalar nomi tarixiy manbalarda koʻp uchraydi.

## Tuzilishi
Tashqi koʻrinishi kichik surnaysimon boʻlsada, nayining ichki kengligi uzunasiga bir xil. Yuqori qismiga yakka tilchali qilib kesilgan qamish naycha oʻrnatiladi. Asosan, tut yogʻochidan yasaladi. Barmoqlar uchun moʻljallangan 7 ta teshigi yuzida, 1 tasi orqa tomonida boʻladi. Tovushqatori diatonik. Diapazoni taxminan 2 oktava boʻlib, kichik oktavadagi re va re-bemoldan boshlab uch oktavagacha boradi.

Boʻlamon sibizgʻaning takomillashtirilgan turi boʻlsada, sadolanish kuchi, tembr xususiyatlari hamda ijro imkoniyatlariga koʻra qoʻshnayga yaqin. Oʻzbekistonning Xorazm vohasi va qisman Qoraqalpogʻistonda tarqalgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
* Karomatov F., Oʻzbekskaya instrumentalnaya muzika, T., 1972.

## Havolalar
Boʻlatchi

**Boʻlatchi** (Bulaji, Bulayji) (14-asr) — dugʻlatlarnint yirik amiri. Boʻlatchi haqidagi maʼlumotlar faqat Muhammad Haydar (Boʻlatchi uning katta bobosi) ning "Tarixi Rashidiy" asarida uchraydi. Boʻlatchi 1347—48 yillarda Sharqiy Turkistondagi Oqsu degan joyda Moʻgʻuliston taxtiga Tugʻluk Temurin oʻtqazgan. taxminan 1359-yil Boʻlatchi Qunduzda TugʻluqTemurxondan yorliq olgan. Ushbu yorliqqa binoan xon dugʻlat qabilasi amirlariga toʻqqizta imtiyoz bergan. Boʻlatchining akaukalari koʻp boʻlgan. Ulardan biri Qamariddin bSlib, u Moʻgʻuliston xoni Ilyosxoʻjani oʻldirib, taxtni egallagan, soʻngra, Toʻxtamish bilan ittifoq tuzib, koʻp vaqt davomida Amir Temurga qarshi jang qilgan. Boʻlatchi avlodlari 1514-yilgacha Sharqiy Turkistonga hukmronlik qilishgan.

## Manbalar
Boʻlgich kamera

**Boʻlgich kamera** — yadrolar boʻlinishini oʻrganadigan asbob. Oddiy ionizatsiya kamerasidan iborat. Boʻlgich kamera elektrolita tekshiriladigan modda (U233, Pu23’) yupqa (~1&nbsp;mg/sm2) qilib surkaladi. Yadro boʻlinganda parchalari gaz atomlarini ionlashtirib, elektr impulsi hosil qiladi. Radiotexnika qurilmasi yordamida qayd qilinadigan impulslar soni boʻlinish sonini koʻrsatadi.

## Manbalar
Boʻljar

**Boʻljar** (turkiymoʻgʻulcha) 1) 1319-asrlarda Dashti Qipchoq, Movarounnahr va Xurosondagi turkiy saltanatlar harbiy qismlarining kelishuvga muvofiq yigʻiladigan joyi, vaʼdag o h. Miod vaqti va miod yeri kabi maʼnodoshlari ham qoʻllanishda boʻlgan. Har bir B. tajribali va salohiyatli beku amirlar tomonidan boshqarilgan; 2) vaʼdalashuv, kelishuv.

## Manbalar
Boʻlim

**Boʻlim** (geologiyada) — stratigrafiya shkalasining 3tartibli umumiy eng yirik birligi. Yer yuzi miqyosida tarqalgan. B. jinslari maʼlum geologik davrda hosil boʻlib, Yer rivojlanishi tarixi va undagi hayotning yirik va aniq bosqichini aks ettiradi. Faqat oʻziga xos hayvonot dunyosi va oʻsimliklari boʻladi. B.oʻz navbatida yaruslarga boʻlinadi. B.ga shkalada tutgan oʻrniga qarab nom beriladi — uch boʻlimli sistemada quyi, oʻrta, yuqori, ikki boʻlimlida esa ikkiga — quyi va yuqori B.ga boʻlinadi. Xalqaro stratigrafiya komissiyasi tomonidan fanerozoy uchun biostratigrafiya, radioizotop, paleomagnit maʼlumotlari sintezi asosida stratigrafiya va geoxronologiya shkalalarining yangi varianti ishlab chiqilmoqda.

## Manbalar
Boʻka (shahar)

BOʻKA — Toshkent viloyatidagi shahar (1980-yildan). Boʻka tumani markazi. B.dan Toshkentgacha boʻlgan masofa — 70&nbsp;km. Yaqin temir yoʻl st-yasi — Toʻytepa. Toshkent — Bekobod avtomobil yoʻli yoqasida. Dengiz sathidan 390 m balandlikda joylashgan. Aholisi 20,5 ming kishi (2001). B. nomi ayrim toponimistlarning fikricha, turkiy xalqlarning bir urugʻi boʻka (boʻke) nomidan deb taxmin qilinadi.

Bo'ka tumani hokimligining ijtimoiy tarmooqlardagi sahifalari quyidagilar:

https://instagram.com/buka_tuman_hokimligi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Bo'ka tuman hokimligining telegram kanali

c
Boʻlinma

**Boʻlinma** (harbiy) — 6—12 kishidan iborat harbiy qism. Vzvod tarkibiga kiradi. Tank koʻshinlari va aviatsiyada tank, samolyot ekipaji, artilleriyada — toʻp raschyotn B.ga moye keladi.

## Manbalar
Boʻlinma (maʼnolari)

**Bo‘linma**:

* Bo‘linma - BOʻLINMA (harbiy) — 6—12 kishidan iborat harbiy qism.
* Bo‘linma (matematika) - BOʻLINMA — boʻlish amalining natijasi.
Boʻlinma (matematika)

BOʻLINMA — boʻlish amalining natijasi. Masalan, 18:6=3. Bu yerda 3 soni B.dir. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻka (maʼnolari)

**Bo‘ka**:

* Bo‘ka - Boʻka (turkiycha — zoʻr, kuchli) — tarixda turli anʼanaviy bayram va tantanali marosimlar chogʻida oʻtkaziladigan pahlavonlar musobaqasida qatnashuvchi kurashchi, polvon.
* Bo‘ka (shahar) - Boʻka — Toshkent viloyatidagi shahar (1980 yil)
Boʻlinishlik

**Boʻlinishlik** — biror sonning ikkinchi biror songa boʻlina olishligi. Agar butun sonni butun songa boʻlishdan hosil boʻlgan boʻlinma ham butun son boʻlsa, ***<math>a</math>*** soni ***<math>b</math>*** soniga qoldiqsiz boʻlinadi deyiladi. Bunda arifmetikaning quyidagi asosiy teoremasi oʻrinlidir: har qanday birdan katta natural son yagona usulda tub sonlar koʻpaytmasiga yoyiladi: n=plp2...plr. Barcha butun algebraik sonlar sohasida arifmetikaning asosiy teoremasi oʻrinli emas. Quyida baʼzi bir boʻlinish alomatlari keltiriladi. Oxirgi ikki raqami nol boʻlgan yoki 4 ga boʻlinadigan sonlar 4 ga boʻlinadi. Masalan, 31700, 16608. Raqamlari yigʻindisi 3 (9) ga boʻlinadigan sonlar 3 (9) ga boʻlinadi. Masalan, 17835, 52632.

## Yana qarang

* Boʻlish
* Boʻlinish alomatlari

## Manbalar
Boʻlish mashinasi

**Boʻlish mashinasi** — chizgichlar, asbob shkalalari, rastrlar va boshqa da boʻlinmalar (shtrixlar)ni belgilaydigan stanok. Ulchash asboblarining chiziqli va burchakli darajalarini avtomatik tarzda belgilovchi Boʻlish mashinasi keng tarqalgan.

## Manbalar
Boʻlish qurilmasi

**Boʻlish qurilmasi** (mashi na sozlikda) — buyum yoki mashina uzellarini zarur burchakka davriy buradigan (suradigan) qurilma. Sirtlarga ishlov berish va ularni oʻlchashda, kesish asboblari hamda tishli gildiraklar tishlarini ochish, shlitsalar, koʻp kirimli rezbalar va spiral oʻyiqlar ochishda ishlatiladi. Boʻlish mashinalari, rejalashyoʻnib kengaytirish, tish yoʻnish stanoklari hamda mashinalarining stollarini, barabanlar, revolver kallaklarni davriy burib turadigan mexanizmlar ham Boʻlish qurilmasi jumlasiga kiradi. Universal Boʻlish qurilmasi da, odatda, boʻlish kallaklari markaziga oʻrnatib boʻlmaydigan murakkab detallarga ishlov beriladi. Ancha aniq ishlar uchun moʻljallangan Boʻlish qurilmasi darajali mikroskop bilan jihozlanadi.

## Manbalar
Boʻluk

BOʻLUK — buluk: 1) moʻgʻullar istilosi davrida (13-asr) paydo boʻlgan maʼmuriyhududiy birlik; shahar atrofidagi shaharga tobe rayonlarga boʻlingan, tumandan kichik boʻlgan. Tumanlarga boʻlingan viloyatlar, odatda, B.larga taqsimlanmagan. B.dan toʻplangan soliq va jarimalar oliy hukmdor (xon, podshoh)ning shaxsiy xazinasiga tushgan. B. Xurosonda maʼmuriy termin sifatida 19-asrgacha ishlatilgan. 2) Oʻrta asrlarda Turkiyada harbiy qism.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻnoqxon

**Boʻnoqxon** (ruscha: Боняк) (? 1167-yildan soʻng) — qipchoqlar (poloveslar) xoni. Kiyev Rusi va Vizantiyaga muttasil chopqunlar qilib turgan. Yilnomalarda dastlab 1096-yil Kiyevga hujum kilganligi munosabati bilan yodga olingan. 1097 va 1105-yillarda rus yerlariga yana qayta chopqun uyushtirgan. 1107-yil Vladimir Monomax, Svyatopolk, Oleg va boshqa rus knyazlari qoʻshinlari tomonidan magʻlub qilingan. Yilnomada soʻnggi bor 1167-yilda, knyaz Oleg Svyatoslavichdan magʻlub boʻlganida yodga olingan.

## Manbalar