Blade Runner

**Blade Runner** (Tig' ustida yuguruvchi) — 1982-yilda suratga olingan amerikalik ilmiy-fantastik film bo‘lib, rejissyor Ridli Skott tomonidan suratga olingan. Film Filip K. Dikning 1968-yilda chop etilgan "Do Androids Dream of Electric Sheep?" ("Androidlar elektr qo‘ylarni tush ko'radimi?") romanidan ilhomlangan. Film kiberpank janrining klassik namunasi bo‘lib, u ilmiy-fantastika, noir va falsafiy mavzularni o‘z ichiga oladi.

## Syujet
Film voqealari 2019-yilda, distopik Los-Anjelesda sodir bo‘ladi. Film bosh qahramoni Rik Dekard (Harrison Ford) — sobiq "blade runner", ya’ni replikantlarni ovlovchi maxsus detektiv. Replikantlar — sun’iy yo‘ldosh koloniyalarida ishlash uchun yaratilgan biologik androidlar bo‘lib, ularga yer yuzida yashash taqiqlangan.

Tayrell korporatsiyasi tomonidan ishlab chiqarilgan Nexus-6 turidagi replikantlar odamlar kabi fikrlash va harakat qilish qobiliyatiga ega, ammo ular atigi to‘rt yillik umrga ega. Film davomida Dekard to‘rtta qochqin replikantni yo‘q qilish topshirig‘ini oladi: Roy Batty (Rutger Hauer), Pris (Daryl Hannah), Zhora (Joanna Cassidy) va Leon (Brion James). Ular o‘z yaratuvchilari bilan uchrashib, umrlarini uzaytirishni xohlaydilar.

Film davomida Dekard replikantlardan biri bo‘lgan Reychel (Sean Young) bilan uchrashadi. Reychel o‘zining replikant ekanligini ilgari bilmagan va unga bolalik xotiralari singdirilgan. Dekard va Reychel o‘rtasida romantik munosabatlar rivojlanadi, bu esa insoniyat va sun’iy ong haqidagi falsafiy savollarni ko‘taradi.

## Mavzular va tahlil
Blade Runner turli mavzularni qamrab oladi, jumladan:

* Sun’iy ong va insoniyat: Replikantlar insoniy his-tuyg‘ular va hayotga intilishga ega bo‘lib, bu ularning odamlardan farqlanishini savol ostiga qo‘yadi.
* Distopiya va futuristik jamiyat: Filmda 2019-yil Los-Anjelesi qorong‘i, iflos va yuqori texnologiyalarga ega shaharga aylangan, bu esa kiberpank estetikasiga asos solgan.
* Noir uslubi: Film klassik noir elementlarini o‘z ichiga oladi — qorong‘u vizual atmosfera, sirli bosh qahramon va axloqiy murakkablik.
* Identiklik va xotira: Film insonning o‘zligini aniqlashda xotiralar va tajribalar qanchalik muhim ekanligi haqida falsafiy savollarni ko‘taradi.

## Ishlab chiqarish va tasviriy uslub
Film vizual jihatdan nihoyatda o‘ziga xos bo‘lib, futuristik shaharning noyob dizayni, neon chiroqlari va doimiy yomg‘ir bilan ajralib turadi. Syod Maykl tomonidan yaratilgan dizayn va Duglaz Trumbull boshchiligidagi maxsus effektlar filmning kiberpank estetikasiga asos solgan.

Bundan tashqari, Vangelis tomonidan yozilgan original saundtrek filmning mistik va sirli atmosferasini yanada kuchaytirgan. Elektron musiqalar, klassik ohanglar bilan uyg‘unlashib, filmning hissiy ta’sirini oshirgan.

## Chiqishi va qabul qilinishi
1982-yilgi dastlabki premyerada Blade Runner tijorat jihatdan unchalik muvaffaqiyatli bo‘lmagan, biroq keyinchalik kult filmga aylangan. Film bir necha marta qayta tahrir qilingan va turli versiyalari mavjud, jumladan:

* Theatrical Cut (1982)
* Director’s Cut (1992)
* Final Cut (2007)

Bu versiyalar o‘rtasidagi asosiy farq Dekardning replikant ekanligi haqidagi jumboqqa taalluqli. Final Cut versiyasida bu masala ochiq qoldirilgan, bu esa muxlislar orasida munozaralarga sabab bo‘lgan.

## Ta’siri va merosi
Blade Runner zamonaviy ilmiy-fantastika janriga katta ta’sir ko‘rsatgan. U Matrix (1999), Ghost in the Shell (1995), Ex Machina (2014) kabi filmlarga ilhom manbai bo‘lgan. Film kiberpank harakatining asosiy ilhomlantiruvchilaridan biri hisoblanadi.

2017-yilda filmning davomi "Blade Runner 2049" (rejissyor Denis Villeneuve) chiqdi. Ushbu film ham falsafiy savollarni davom ettirib, original film merosini davom ettirgan.

## Manbalar