open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Simbioz

**Simbioz** ( – „birgalikda yashash“) – ikki va undan ortiq turlarning bir-biriga foyda keltirib birga yashashi. Simbiotik munosabatlar oʻsimlik bilan oʻsimlik, oʻsimlik bilan hayvon, hayvon bilan hayvon, oʻsimlik va hayvonlar bilan mikroorganizmlar, mikroorganizmlar bilan mikroorganizmlar oʻrtasida boʻlishi mumkin. „Simbioz“ terminini nemis olimi Heinrich Anton de Bary (1879) taklif etgan.

Oʻsimliklar bilan mikroorganizmlar oʻrtasidagi simbiozga mikoriza misol boʻladi. Bunda zamburugʻ mitseliysi yuksak oʻsimliklar ildizi bilan simbioz yashaydi. Oʻsimlik ildizi suv va mineral oziqni tuprokdan shimib oladi. Zamburugʻ esa tuprokdagi organik birikmalarning parchalanishiga yordam beradi. Azotobakteriyalar dukkakli oʻsimliklarning ildizida yashab, havodagi erkin azotning oʻsimliklar tomonidan oʻzlashtirilishiga yordam beradi. Hayvonlar bilan oʻsimliklar orasidagi simbiozga misol tariqasida bir hujayrali suvoʻtlar, ayrim bir hujayrali hayvonlar, boʻshliqichlilar (gidralar, korall poliplar), kiprikli chuvalchanglar oʻrtasidagi munosabatlarni koʻrsatish mumkin. Suvoʻtlar korall poliplar hujayralariga joylashib olib, ularning oʻsishi va rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatadi. Hayvonlar (shu jumladan, odam) bilan mikroorganizmlar oʻrtasida ham simbioz keng tarqalgan. Ichak mikroorganizmlarining ovqat hazm qilishda ishtirok etishi bunga yaqqol misol buladi. Ayrim hasharotlar ichagida sellyulozaning hazm boʻlishi ichakda yashaydigan achitqi zamburugʻlari ajratib chiqaradigan fermentlar bilan bogʻliq. Xuddi shunga oʻxshash simbioz kavsh kaytaruvchi sut emizuvchilar bilan ular oshqozonida yashaydigan infuzoriyalar orasida ham mavjud.

Organizmlar oʻrtasidagi simbiotik munosabatlar evolyusiya jarayonida katta ahamiyatga ega. 19-asrning 60-yillarida rus olimi A. S. Faminsin lishayniklarni simbioz yashaydigan organizmlardan iborat ekanligini aniqlagan. 20-asr boshlarida K. S. Merejkovskiy bu xildagi evolyusiya jarayonini simbiogenez deb atagan. Hozirgi zamon biologiyasida simbiozga har xil turlarga mansub organizmlar oʻrtasidagi har qanday munosabatlar (parazitizm, kommensalizm, mutualizm) tarzida qaraladi.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Simvolizm

**Simvolizm** (  ) - san'atning (adabiyot, musiqa va rassomlik) eng yirik yo'nalishlaridan.Eksperimentlar, yangiliklarga intilish , ramziylik, imo-ishoralar va sirli tasvirlardan foydalanish bilan ajralib turadi. Simvolizm Fransiyada (1870—1880)-yillarda paydo boʻlgan va oʻzining eng katta rivojlanishiga (19—20) -asrlar oxirida, birinchi navbatda, Fransiyaning oʻzida, shuningdek, Germaniya, Belgiya va Rossiyada erishgan. Simvolistlar nafaqat san'atning turli shakllaridagi mazmun va shakllarni, balki badiiy ijodning ma'nosiga boʻlgan munosabatni ham tubdan o'zgartirdilar.

### Teatrda

* 1920-yillarning ramziy loyihalari Golosov I. A., Tatlina V. E. va boshq.,
* Ximki daryosi stantsiyasi ( Shimoliy daryo stantsiyasi ), kemaga o'xshaydi,
* Qizil Armiya teatri (Rossiya armiyasi teatri ) besh qirrali yulduz ko'rinishidagi reja bilan  .

### Musiqada

* Aleksandr Skryabin
* Vladimir Rebikov
* Mikalojus Ciurlionis
* Kiril Skott

Fayl:Gustav Klimt - Allegory of Sculpture - 1889.jpg|Gustav Klimt, *Skulptur allegoriyasi*, 1889 yil
Fayl:Toorop, De drie bruiden, 78x98 non bruid helbruid.jpg|Yan Toorop, *Uch kelin*, 1893 yil
Fayl:Fernand Khnopff - Incense - Google Art Project.jpg|Fernand Knopff, *tutatqi*, 1898 yil
Fayl:Swan princess.jpg|Mixail Vrubel, Oqqush malika, 1900 yil
Fayl:Stuck Susanna.jpg|Frans fon Stuk, *Susanna va Altenning o'limi*, 1913 yil
Fayl:Bloktheatre.jpg|Aleksandr Blokning 1909 yildagi "Teatr" kitobining muqovasi. Tasvir muallifi Konstantin Somov . Rasmda Symbolism va Art Nouveau o'rtasidagi bog'liqlik ta'kidlangan.
Fayl:The last king.jpg|Alfred Kubin, *oxirgi qirol*, 1902 yil
Fayl:Franz von Stuck - Die Sünde 1893.jpg|Frans fon Stuk, *Die Sunde*, 1893 yil
Fayl:Gefühl der Abhängigkeit.jpg|Shnayder, *Qaramlik hissi*, 1920 yil
Fayl:Jupiter and Semele - Gustave Moreau.jpg|Gustave Moreau, *Yupiter va Semele*, 1894-85
Fayl:Ferdinand Hodler 005.jpg|Ferdinand Xodler, *Tun*, 1889-90
Fayl:Arnold Böcklin - Die Toteninsel I (Basel, Kunstmuseum).jpg|Arnold Böcklin - *Die Toteninsel I*, 1880 yil
Fayl:Faragó, Géza - The Symbolist (1908).jpg|Geza Farago, *Symbolist*, 1908, Art Nouveau satirik tasviri.
Fayl:La vetta - Cesare Saccaggi.jpg|Chezar Sakkagi - *La Vetta (Muz malikasi)*, 1912 yil.


## Shuningdek

* Dekadans
* Simvolizm (tasviriy san'at)
* Rus ramziyligi
* Zamonaviy
* Impressionizm
* Impressionizm (musiqa)

## Manbalar

* А. А. Горнфельд. Символисты // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
*
Simdoʻzi

**Simdoʻzi** — zardoʻzlikda tikish usuli. Badiiy buyumlarning kashta gullari oq yoki zarhallangan kumush ipda qoplab tikiladi.

## Yana qarang
* Guldoʻzi
* Zamindoʻzi
Georges Simenon

**Georges Joseph Christian Simenon** (; 1903-yil 12/13-fevral, Lyej, Belgiya – 1989-yil 4-sentyabr, Lozanna, Shveysariya) – fransuz yozuvchisi. Belgiya qirollik akademiyasi aʼzosi (1952-yildan). 1921-yilda „Georges Sim“ () taxallusi bilan „“ („Arkali koʻprik“) dastlabki romanini eʼlon qilgan. 1931-yilda „Piterlatish“ romani bosilgan. Politsiya komissari Maigretning sarguzashtlari haqidagi „“ („Maigretning yozishmalari“) (1950), „“ („Maigret sayohat qiladi“) (1958), „“ („Maigret va daydi“) (1963), „“ („Maigret ikkilanmoqda“) (1968), „“ („Maigret va janob Charles“) (1972) turkum romanlari chop etila boshlagan. Mazkur romanlar detektiv syujeti bilangina emas, balki, birinchi navbatda, inson xarakterining badiiy tadqiqi, jinoyatni keltirib chiqaruvchi sabablarni ochishi bilan ahamiyatlidir. Simenon bu romanlari bilan jahon detektiv-sarguzasht adabiyotining mashhur vakillari qatoridan oʻrin olgan. Simenon komissar Maigret haqidagi romanlaridan tashqari, „“ („Bir qashshoq hayotining toʻrt kuni“) (1949), „“ („Prezident“) (1958), „“ („Qamoqxona“) (1968) singari ijtimoiy-psixologik, mustamlakachilik siyosati va fashizm mafkurasini qoralovchi „“ („Oy zarbasi“) (1933), „“ („Habashlar mahallasi“) (1935), „“ („Qor ustida gʻubor“) (1948), „“ („Aka-uka Ricolar“) (1952) romanlarini yozgan. Simenon, shuningdek, avtobiografik „“ („Xotirlayman“) (1945), „“ („Ibtido“) (1948), „“ („Onamga xat“) (1974) va boshqa kitoblar muallifi. Simenon asarlari jahondagi koʻplab tillarga tarjima qilingan.

## Adabiyotlar
* Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
* Pervoye delo Maigret [romani, povesti, rasskazi], Moskva, 1968-yil.
Simirenko

**Simirenko**, Simirenko reneti — kechpishar olma navi. Mliyev tajriba st-yasi (Cherkassi viloyati)da ukrain olimi va pomologi L. P. Simirenko (1855—1920) tomonidan yaratilgan. Oʻrta Osiyoga 20-asr ning boshlarida keltirilgan. Dastlab Toshkent, Samarqand sh. atroflarida ekilgan. Daraxti oʻrtacha boʻyli, kuchli payvandtagda bal. 6—7 m ga boradi. Shoxshabbasi keng, oʻrtacha shoxlangan. Mevasi yirik, oʻrtacha vazni 120 g (400 g gacha boradi). Pusti yashil, oq nuktalari bor, oftobga karagan tomoni sariq rang, eti koʻkimtiroq, qattiq, sersuv, muloyim, nordonroqshirin, xushboʻy tarkibida 12,7% kand, 0,63% kislota mavjud. Oʻzbekistonda S. navi 20-asrning 70y.larida bogʻlarda oʻstirilishi jihatidan 1-oʻrinni egallagan (jami bogʻlarning 36,6%). Mevasi sentabr oxiri — oktabr boshlarida uziladi. 4—6 oy yaxshi saqlanadi. Yovvoyi olmaga payvand qilingan koʻchati 5—6 yili, past payvandtagda 3—4 yili hosil beradi, 8—9yili toʻliq hosilga kiradi. Tupidan 145—300 kg gacha hosil olinadi. K,ishki olma navlari orasida tovar mahsuloti sifati boʻyicha birinchi oʻrinda turadi. Daraxti sovuqqa chidamli (—26° gacha chidaydi). Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi va moʻl hosil olinadi.
Simli aloqa

**Simli aloqa** — axborotlarni elektr signallari vositasida sim orkali uzatish va qabul qilish. Uzoq (shaharlararo) va mahalliy (shahar ichidagi) turlarga boʻlinadi. Axborotlar tovush orqali uzatilishi va eshitib qabul kdiinishi (telefon aloqa), shartli belgi yoki harf va raqamlar tarzida yozib olib, eshittiruvchi apparatlar yordamida uzatilishi hamda qabul qilinishi (telegraf aloqa), qoʻzgʻalmas tasvirlar — fotosuratlar, chizmalar, rasmlar (faksimial aloqa) yoki qoʻzgʻaluvchan tasvirlar tarzida (televideniye) uzatilishi mumkin. Simli aloqada yer osti aloqa kabellari, signallarni elektron kuchaytirgichlar va boshqa apparatlardan foydalaniladi. Simli aloqa koʻpincha radioaloqa bilan birga qoʻllanadi.
Simmental qoramol zoti

**Simmental qoramol zoti** (nem. Simmental — Zimmental vodiysi nomidan) — sut-goʻsht yoʻnalishidagi qoramol zoti. Shveysariyada mahalliy va 5-asrda keltirilgan Skandinaviya qoramollarini yaxshilash yoʻli bilan chiqarilgan. Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan Simmental qoramol zoti, asosan, mallaola, boshi va dumining uchi oq, yirik, tana tuzilishi mustahkam. Sigirlarining vazni 500–600&nbsp;kg, buqalariniki 900– 1000&nbsp;kg. Novvoslar boʻrdoqiga boqilganda tez semiradi, 12 oyligida 400– 420&nbsp;kg, 18 oyligida 500–600&nbsp;kg ga boradi. Yuqori sifatli goʻsht beradi. Soʻyim chiqimi 58—62%. Sigirlarning sut sogʻimi oʻrtacha 5000–6000&nbsp;kg, yogʻlilik darajasi 3,8—3,9%. 3otning rekordchi sigirlari bir yilda 14—15 ming kg sut bergan. Simmental qoramol zoti oʻzining mahsuldorligi va turli iqlim sharoitlariga moslashganligi tufayli koʻpgina mamlakatlarga keng tarqalgan. Rossiya va Ukrainaga 19-asrning boshlarida olib kelingan. Oʻzbekistonga 1942—1955-yillarda koʻplab keltirilgan va sof holda urchitilgan. 1970-yildan boshlab Simmental qoramol zoti rayonlashtirilgan boshqa zotlar bilan chatishtirilgan.
Simmetriklik

**Simmetriklik** - binar (ikki oʻrinli, ikki hadli) munosabatlarning xossasi. Bu munosabatlarning bajarilishi (yechilishi) unda ishtirok etuvchi elementlar juftlarining kanday tartibda kirishiga bogʻliq boʻlmaydi. Agar aniklanish sohasida olingan har qanday ikkita x va u element uchun xRy munosabatdan yRx munosabat kelib chiqsa, R munosabat simmetrik munosabat deyiladi. Tengliktipidagi (mas, ayniyat, ekvivalentlik, oʻxshashlik) munosabatlar ham simmetrik boʻladi. S.ning teskarisi antisimmetriklik boʻlib, unda x=u boʻlganda xYauxglL yRx (xRy ning inkori) kelib chiqadi, yaʼni xRy bilan yRx dan, albatta, x=u degan xulosaga kelinadi. Mas, sonlar toʻplamidagi tartiblanish munosabati (kattakichik) antisimmetrikdir. Logikmatematik amallarga nisbatan S. kommutativlik deb ataladi. Mas, sonlarni kushish, kupaytirish, tuplamlarni birlashtirish va kesishtirish natijalari qoʻshiluvchi, koʻpaytuvchi va boshqa tartibiga bogʻliq emas.
Simmetriya

**Simmetriya** (yunoncha: symmetria — oʻlchovdosh) (matematikada) — 1) tor maʼnoda — S. fazoning a tekislikka (tekislikdagi a toʻgʻri chiziqqa) nisbatan unga tegishli har bir M nuqtaga shunday M’ nuqtani mos qoʻyuvchi almashtirishki, MM’ kesma a tekislikka (a toʻgʻri chiziqqa) tik boʻlib, tekislik (toʻgʻri chiziq} bilan kesishish nuqtasida teng ikkiga boʻlinadi. a tekislik (toʻgʻri chiziq) S. tekisligi (oʻqi) deyiladi; 2) keng maʼnoda — S. geometrik F shaklning shunday xossasiki, harakatlanish va qaytishlar natijasida F ning shakl koʻrinishi oʻzgarmay qoladi. Aniqrogʻi, F shaklni oʻz-oʻziga aylantiruvchi ortogonal almashtirish mavjud boʻlsa, bu F shakl S.ga ega (simmetrik) deb yuritiladi (1rasm). S.ning markaziy oʻqqa nisbatan va koʻchirma S.si mavjud. O nuqtaga nisbatan markaziy S. (inversiya) natijasida F shakl birbiriga perpendikulyar uchta tekislikdan ketma-ket qaytish natijasida oʻz-oʻziga aylanadi, boshqacha aytganda O nuqta F ning simmetrik nuqtalarini tutashtiruvchi kesmalar oʻrtasidir. Oʻqqa (toʻgʻri chiziqqa) nisbatan ltartibli S.da shaklni shu oʻq (toʻkri chiziq) atrofida 360°/" ga teng burchakka aylantirish natijasida oʻz-oʻzi bilan ustmaust keltiriladi. Koʻchirma S.sida shaklni oʻz-oʻziga ustmaust keltirish uchun u biror toʻgʻri chiziq (koʻchirish oʻqi) boʻylab belgili kesmaga qadar siljitiladi. 3) Umumiy maʼnoda S. matematik (yoki fizik) obyekt sgrukturasining uning almashtirishlarga nisbatan invariantligini bildiradi. Mas, nisbiylik nazariyasi qonunlari S.si ularning Lorens almashtirishlariga nisbatan invariantligi bilan belgilanadi.
Simmetriya (maʼnolari)

**Simmetriya**:

* Simmetriya (yun.
* Simmetriya (fizika) (fizikada) — hodisalar, moddalar tuzilishi va ularning fizik xossalari, harakat va saqlanish qonunlarining ayrim almashtirishlarga nisbatan oʻzgarmay saqlanish (invariantlik) xususiyatini ifodalovchi tushuncha.
* Simmetriya (kimyo) (kimyoda) — molekulalarning geometrik konfiguratsiyasidagi (zarralarning fazoviy joylashishidagi) qonuniyat.
* Simmetriya (biologiya) (biologiyada), biosimmetriya — tirik organizmlar qismlarining fazoviy oʻzaro mutanosib joylashuvi xususiyatlari.
Simmetriya (fizika)

**Simmetriya** (fizikada) — hodisalar, moddalar tuzilishi va ularning fizik xossalari, harakat va saqlanish qonunlarining ayrim almashtirishlarga nisbatan oʻzgarmay saqlanish (invariantlik) xususiyatini ifodalovchi tushuncha. Mas, qor uchquni yoki muzlagan oyna, barg yoki gul, kapalak yoki asalari uyasi, kristallar va boshqa tuzilishida qandaydir mutanosiblik, tartib, qonuniy takroriylik roʻy beradi. Ana shu takroriylik S. hisoblanadi. Fazo va vaqt S.lari mavjud. Fazo S.si — turli nuqtalar va yunalishlarda fazo xususiyatlarining uzgarmasdan saqlanishi. Turli nuqtalarda fazo xususiyatlarining bir xilligi fazoning bir jinsliligi, turli yoʻnalishlarda fazo xususiyatlarining bir xilligi esa fazoning izotropligi deyiladi. V a qt S.si energiya, harakat miqdori va harakat miqdori momentining saqlanish qonunlari bilan bogʻliq. Energiyaning saqlanish qonuni vaqtning bir jinsliligi bilan, harakat miqdori momentining saqlanish qonuni esa fazoning izotropligi bilan bevosita boglangan. Fizikadagi nisbiylik nazariyasini vaqt va fazo S. nazariyasi deb qarash mumkin.

S. tashqi vaichki shakllarda mavjud boʻlib, geometrik tasvirlar: nuqta, toʻgʻri chiziq, tekislik va boshqalarga nisbatan almashtirish qoʻllab, fizik hodisalar va qonunlar S.si tahlil etiladi. Bu hodisalar va qonunlar fazovaqtni uzluksiz va diskret almashtirishlariga, ayniy zarralarni oʻrin almashtirishlariga nisbatan simmetrik bulishi mumkin. Mas, faol moddasi ammiak NH3 boʻlgan kvant generatorida bir nechta ammiak molekulalari shu tipdagi boshqa ammiak molekulalari bilan almashtirilganda, generator chikarayotgan 1,24 sm li elektromagnit nurlanish parametrlari oʻzgarmaydi. Umumiy holda bir xil zarralardan tashkil topgan tizimni kvantmexanik tahlilida bir xil zarralarni urin almashtirishlarga nisbatan S.si ularni ayniylik prinsipiga olib keladi. Fazovaqtni uzluksiz almashtirishlar fizika qonunlarini fazo va vaqtning siljishiga nisbatan simmetrik boʻlishini bildiradi. Mas, Maksvell tenglamalari Lorents almashtirishlarigg nisbatan simmetrikdir. Fazovaqtni diskret almashtirishlar relyativistik kvant nazariyaning mahsuli boʻlib, yangi tipdagi S.ni kashf etdi. Bir vaqtda fazo inversiyasi (R), vaqt inversiyasi (T) va zaryad ishorasi oʻzgartirilishi (S) almashtirishlariga nisbatan fizik hodisalar qonunlarining simmetrikligini koʻrsatadi va SRT S.si deb yuritiladi. Elementar zarralar va maydonlar nazariyasi fizikasida oʻziga xos S. turlari: SU(3) — S, izotopik S, super S, rangli S, kalibrlangan S, dinamik S. va S.ning boshqa turlari kashf etilgan.

## Adabiyot
* Lyaxovskiy V. D., Boloxov A. A., Gruppi simmetrii i elementarnie chastitsi, L., 1983; Cheng G. P., Li L.

F., Kalibrovochnie teorii v fizike elementarnix chastits, M., 1987.
Simla

**Simla**, **Shimla** — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Himachal Pradesh shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 65 ming kishi (2001). Himolay togʻi etaklarida, 2200 m balandlikdagi togʻ ikdim kurorti. Yoz oylarida temperatura 19—28°, qishda 0° dan past. Avtomobil va temir yoʻl oʻtkazilgan. Sanoat korxonasi yoʻq. Ilmiy markaz, markaziy ilmiy tadqiqot instituta, unt, shahar yaqinida aeroport bor. Turizm markazi.
Simmetriya (kimyo)

**Simmetriya** (kimyoda) — molekulalarning geometrik konfiguratsiyasidagi (zarralarning fazoviy joylashishidagi) qonuniyat. Tashqi muhitdan ajratilgan molekulalarning fizikkimyoviy xossalarida va ayni molekulalarning boshqa molekulalar bilan oʻzaro taʼsir etishida namoyon boʻladi.

Koʻpchilik oddiy molekulalar oʻzining muvozanat konfiguratsiyasiga xos fazoviy simmetriya elementlariga, yaʼni ntartibdagi simmetriya oʻqiga, S. tekisligiga, S. markaziga (yoki inversiya markaziga) ega. Mas, ammiak NH3 molekulasida muntazam uch burchakli piramida S.si, metan SN4 molekulasida tetraedr S.si mavjud. Murakkab molekulalarda konfiguratsiya ga xos S. butun molekulada kuzatilmasligi mumkin, lekin uning ayrim qismlarida (fragmentlarida) taqriban saqlanib qoladi (lokal S). Shuning uchun ham kvant kimyosining molekulyar orbitallar nazariyasiga koʻra, molekulalarda simmetriya elementlari mavjudligiga asoslanib, molekulaning ayrim kismlariga oid orbitallarni sinflarga ajratish qabul qilingan. Agar molekula oʻzining konfiguratsiyasi jihatidan S. tekisligiga ega boʻlsa va molekulaning yadrolari ana shu tekislikda yotsa, uning barcha orbitallari simmetrik (oorbitallar) va nosimmetrik (lorbitallar) sinfga ajratiladi. Lorbitallar sirtqi tomoniga yaqin joylashgan molekulalar toʻyinmagan moddalarga mansub boʻladi. Molekulaning muayyan qismida lokal S. mavjudligiga qarab reaksiya vaqtida uning qaysi qismi tezroq, qaysi qismi kechrok qoʻzgʻalishi (faollanishi) haqida xulosa chiqarish mumkin. Kimyoviy lazerlar va molekulyar toʻgʻrilagichlar hosil qilishda, organik oʻta oʻtkazgichlar modelini tuzishda, kanserogen moddalar hamda farmakologik faol moddalarni analiz qilish va boshqalarda molekulalar S.i inobatga olinadi.
Simmetriya (biologiya)

**Simmetriya** (biologiyada), biosimmetriya — tirik organizmlar qismlarining fazoviy oʻzaro mutanosib joylashuvi xususiyatlari. Biologik obʼyektlar strukturaviy S.sini aniklash ularning tashqi koʻrinishi va ichki tuzilishini aniq tavsif etish imkonini beradi. Strukturaviy S. biologik obʼyektlar struktura elementlarining izchil takrorlanishi tarzida namoyon boʻladi. Strukturaviy S.ga koʻra, obʼyektning simmetrik koʻrinishi uning struktura elementlari, yaʼni obʼyektning bir xil qismlari tartibini belgilovchi geometrik elementlar (nuqta, chiziq, tekisliklar) bilan taʼriflanadi. Floks oʻsimligi gulining S.si bunga misol boʻla oladi. Kapalak gavdasi S.si uni oʻng va chap deb ataladigan 2 qismga, yaʼni tekislikka boʻlib turadi. Bunday tekislikning har biri ikkinchisining koʻzgudagi aksiga aynan oʻxshash boʻladi.

Tirik tabiatda S.ning bir necha xili uchraydi. Tirik tabiatning tarixiy rivojlanishi davomida S. shakli ham oʻzgarib borgan. Masalan, tiriklik rivojlanishning ilk davrlarida nuqtali S.li, toʻgʻri koʻp burchakli va sharsimon S.li organizmlar keng tarqalgan. Evolyusiyaning yuqori bosqichlarida oʻsimlik va hayvonlar uchun, asosan, aksial S. va aktinomorf S. xos. Aksial S.li organizmlar p tartibli S. oʻqiga ega. Aktinomorf S.li bioobʼyektlar esa p tartibli S. oʻqi va bu oʻqni kesib oʻtgan t ta tekislikka ega boʻladi. Tirik tabiatda asimmetriya va ikki tomonlama, yaʼni bilateral S. keng tarqalgan. Asimmetriya koʻpchilik oʻsimlik turlarining barglari, ikki tomonlama S. odam, umurtqali hayvonlar va koʻpchilik umurtqasizlar uchun xos. Biologik obʼyektlar S.sini oʻrganish ularning tuzilishi, kelib chiqishi, rivojlanishi, xossalari va funksiyasini yaxshiroq anglab olishga yordam beradi.
Simob

**Simob** (lot. Hydrargurum), Hg — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub 6 davrda  kimyoviy unsur; tartib raqami 80, atom massasi 200,59. Tabiiy Simob massa sonlari 196, 198—202 va 204 ga teng boʻlgan 7 ta barqaror izotopdan iborat; bulardan eng koʻp tarqalganlari 2(l0Hg(23,13%) bilan 2O2Hg (29,8%). Simobning sunʼiy radioaktiv izotoplaridan 2()3Hg(T1/2=46,9 kun) va 205Hg (T|/2=5,5 min) amaliy ahamiyatga ega. Simob juda qadimdan maʼlum. Yer poʻstining massa jihatdan 710"6% ini tashkil etadi. Tabiatda baʼzan tugʻma holda uchraydi, asosan, birikmalar holida boʻladi. Simobning asosiy minerali — kino var HgS. Undan tashqari, Simobning 30 ga yaqin minerallari mavjud. Ispaniya, Kavkaz, Ukraina, Oʻrta Osiyo, Italiya va AQShda Simob konlari bor. Simob — odatdagi trada yaltiroq, kumush rang suyuq metall, zichligi 13,52 g/sm³, suyuqlanish temperaturasi —38,97°, qaynash temperaturasi 357,25°. Simob oʻzida boshqa metallar (mas, natriy, kaliy, kumush, oltinni eritib, oʻsha metallarning amalgamasini hosil qiladi. Oʻz birikmalarida 1 yoki 2 valentli. Kimyoviy jihatdan turgʻun modda. Asl metallar singari quruq havoda oksidlanmaydi; Simob kislorod bilan faqat yuqori trada reaksiyaga kirishadi. Galogenlar va oltingugurt bilan oson birikadi. Xlorid kislotada va suyultirilgan sulfat kislotada erimaydi, lekin zar suvida, nitrat kislotada, qaynoq konsentrlangan sulfat kislotada eriydi. Simobning ionlanish potensiali katta bulganligidan birikmalari beqaror, qizdirilganda parchalanadi. Bir valentli Simob birikmalari qizdirilganida Simobga va 2 valentli Simob birikmalariga parchalanadi; mas, Hg2(NO3)2 2CrO4. Simob (P)sianid Hg(CN)2, Simob (N)sianat Hg(ONC)2 va boshqa birikmalar kimyo sanoatida, tibbiyotda, fotografiyada va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* Axmerov K,., Jalilov Simob, Sayfutdinov Simob S, Umumiy va anorganik kimyo, Simob, 2003.
* Qudrat Axmerov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
Simob lampasi

**Simob lampasi** - gaz (bugʻ) holidagi simob qoʻllaniladigan yorugʻlik manbai. Simob bugʻining ish bosimiga qarab, past va yuqori bosimli xillarga boʻlinadi. Past bosiili (0,7 N/m2) Simob lampasi 185 va 254&nbsp;nm (nanometr) toʻlqin uzunligidagi rezonans nurlatgich manbalari. Bulardan lyuminessent lampapar kengtarqalgan. Yuqori bosimli (104106N/m2)S l. 2481014&nbsp;nm toʻlqin uzunligi intervalida ultrabinafsha va koʻrinadigan yorugʻlik nurlari hosil qiladi. Uning kolbasi kiyin eriydigan shaffof kvars shishadan tayyorlanib, inert gaz va simob bilan toʻddiriladi. Yoritishda, tibbiyotda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Oʻta yuqori bosimli (106 N/m2 dan yuqori) Simob lampasi — ultrabinafsha va koʻrinadigan nurlarning juda yorugʻ manbai. Tabiiy va suv bilan sovitiladigan xillari bor. Turli yorugʻlikoptika qurilmalarida qoʻllanadi. Barcha Simob lampasi elektr tarmogʻiga maxsus qurilmalar yordamida ulanadi.
Simob rudalari

**Simob rudalari** - tarkibida iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq konsentratsiyada simob boʻlgan va uni sanoatda foydalanishning texnik imkoniyati mavjud boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Asosiy ruda minerali — HgS — kinovar (tarkibidagi simob 86,2%). Simobning ikkinchi darajali ruda minerallari — metatsinnabarit, tugʻma simob, livingstonit, korderoit, makdermitit hamda tarkibida simob boʻlgan mis, surma, mishyakning sulfatuzlari. Sr. sifatiga qarab juda boy, boy va kambagʻal boʻlib, har bir simob konida ham ularning oʻzaro salmogʻi turlicha boʻladi. Sr. (konlari) genezisi, morfologik tuzilishi hamda sanoat turi koʻrsatkichlari boʻyicha juda xilma xil. Oxirgi tasnif boʻyicha (Fedorchuk, 1990) endogen, plutonogen, teletermal, vulkanogen, ekzogen hamda geterogen simob konlari mavjud. Ulardan teletermal rudali konlar simob qazib chiqarishning asosiy manbai hisoblanib, kvarsdikkitli (Almaden — Ispaniyada, Nikitovka — Ukrainada), jasperoid (Haydarkon, Chauvay — Qirgʻiziston), karbonatli (Adirakov, Birkgu — Qirgʻiziston), listvenitli (Choʻnkoy — Qirgʻiziston, Tamvatney — Saxa, NyuAlmaden va NyuIdriya — AQSH) turlari maʼlum. Oʻzbekistonda Turkiston tizmasining gʻarbiy qismida Sr.ning karbonatli turiga xos Krrasuv koni maʼlum.
Simob-organik birikmalar

**Simob-organik birikmalar** - molekulasidagi simob atomi bilan uglerod atomi bevosita bogʻlangan organik birikmalar (S—Hg). Sb. alifatik, aromatik, geterotsiklik va kvazikompleks birikmalarga boʻlinadi. 2 asosiy koʻrinishi — toʻliq almashinadigan (simmetrik) R—Hg—R va simoborganik R—HgX (R — organik radikallar, X — kislota qoldigʻi) koʻrinishdagi turlari maʼlum. Ular birbiriga oson aylanadi. Simob-organik birikmalarning asosiy qismi qattiq moddalar, alifatik katordagilari suyukliklardir. Ular turli metallorganik birikmalar olishda, tibbiyotda insektitsid va fungitsidlar sifatida ishlatiladi. Barcha Sb. zaharli, organizmda yigʻiladi. Undan zaharlanishning oldini olish maqsadida oltingugurt bilan toʻyintirilgan suv (mas, "Naftusya" mineral suvi) ichish tavsiya etiladi.
Simob ustuni millimetri

**Simob ustuni millimetri** - bosimning tizimga kirmagan birligi; qisqacha mm simob ustuni bilan belgilanadi. 1&nbsp;mm simob ustuni = 133,322 Pa = 1,35951YU3 kgk/sm2=13,5951&nbsp;mm suv ustuni.
Konstantin Simonov

**Konstantin Mixaylovich Simonov** [1915.15(28).11, Peterburg — 1979.28.8, Moskva] — rus yozuvchisi va jamoat arbobi. Mehnat Qahramoni (1974). M. Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tugatgan (1938). SSSR Yozuvchilar uyushmasi bosh kotibi oʻrinbosari (1946—54), kotibi (1954—59; 1967—79), "Noviy mir" ("Yangi dunyo") jurnali (1946 — 50; 1954—58) va "Literaturnaya gazeta", 1938; 195054) ning bosh muharriri. Ikkinchi jahon urushiga qadar N. Ostrovskiyga bagʻishlangan "Gʻolib" (1937), "Pavel Chyorniy", "Muz ustidagi jang" (1938), "Suvorov" (1939) dostonlari, "Chin insonlar" (1938), "Yoʻlda yozilgan sheʼrlar" (1939) sheʼriy toʻplamlari nashr etilgan. 1939-yildan urush mavzusi S. ijodining ustuvor yoʻnalishiga aylangan ("Bir sevgi tarixi", 1940; "Shahrimizdan chiqqan yigit", 1941, pyesalar). Urush mavzusi, ayniqsa, lirikasida katta mahorat bilan aks ettirilgan ("Lirik kundalik"; "Sen bilan va sensiz"; "Front sheʼrlari", 1942, toʻplamlari). S, lirik sheʼrlardan tashkari, "Rus kishilari" (1942) va "Shunday boʻlajak" (1944) pyesalari, "Kunlar va tunlar" (1944) qissasini yozgan. Urushdan keyingi yillarda xalqaro munosabatlarning keskinlashishi S.ning "Praga kashtanlari tagida", "Rus masalasi" (1946) pyesalari hamda "Doʻstlar va dushmanlar" (1948) sheʼrlar kitobida oʻz ifodasini topgan.

S. nazdida urush nafakat kishilarning insoniy fazilatlari, ruhiy kuchi va irodasi uchun, balki davlat va siyosiy tuzum uchun ham dahshatli bir sinov boʻldi. Ammo, agar davlat ham, siyosiy tuzum ham tugʻilish va oʻlishga mahkum etilgan ekan, yer yuzidagi birdanbir abadiy qadriyat i neon boʻlib qoladi. S. ana shu aqidadan kelib chiqib, umrining soʻnggi nafasiga qadar urush va inson mavzusiga sodiq qoldi hamda "Quroldosh doʻstlar" (1952), "Tiriklar va oʻliklar" (1959), "Soldat boʻlib tugʻilmaydilar" (1964) va "Soʻnggi yoz" (1971) romantrilogiyasini yaratdi. S, shuningdek, "Begona soya" (1949), "Toʻrtinchi" (1961, pʼyesa], "Vatan uzra dud" (1947), "Lopatinning yozishmalaridan" (1957), "Urushdan keyingi yigirma kun" (1972), "Biz sen bilan uchrashmaymiz", "Shaxsiy hayot, degin" (1978) va boshqa koʻplab qissa, ocherk, publitsistik maqolalar toʻplamlari muallifi. Uning asarlari asosida filmlar suratga olingan. S. urush qatnashchilarining xotiralaridan iborat Ikkinchi jahon urushining kup seriyali kinoyilnomasini yaratgan. 1958—61 ylarda Toshkentda yashagan. Oybek, Abdulla Qahxrr va boshqa oʻzbek yozuvchilarining asarlarini rus tiliga tarjima qilgan, Mirzachoʻl haqidagi hujjatli film ssenariysini yozgan. S.ning koʻpgina asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

## Manbalar

* Kunlar va tunlar, T., 1948; Tanlangan sheʼrlar, T., 1960; Soldat boʻlib tugʻilmaydilar. T., 1971.

## Adabiyotlar
* Fink L., Konstantin Simonov, M., 1983.
Simonoseki boʻgʻozi

**Simonoseki**, Kammon - Xonsyu va Kyusyu o.lari oʻrtasidagi boʻgʻoz. Ichki Yapon dengizini Koreya boʻgʻozi bilan birlashtirib turadi. Uzunligi 21&nbsp;km, eng kambar joyining eni 0,6&nbsp;km, eng sayoz joyining chuqurligi farvaterida 11 m. S. orqali koʻprik (uz 1068 m) qurilgan, tagidan 2 tonnel oʻtgan. S. sohilida Simonoseki, Modzi, Kokura portlari joylashgan.
Simpatik nerv sistemasi

**MAVZU: Simpatik nerv sistemasining muskul apparatiga trofik ta'siri . Silliq muskullar strukturasining funksional xususiyatlari** 

**Simpatik nerv sistemasi** ( - sympathia — sezuvchan, taʼsirga beriluvchan) — odam va umurtqali hayvonlar vegetativ nerv sistemasining bir qismi. Parasimpatik nerv sistemasi bilan birga ichki aʼzolar faoliyatini boshqaradi. Simpatik nerv sistemasi organizmda talaygina funksiyalarni boshqaradi; uning tolalari bo’ylab modda almashinuvini kuchaytiradigan, yurak urishini tezlashtiradigan, qon tomirlarni toraytiradigan, ko’z qorachig’ini kengaytiradigan va boshqa impulslar o’tadi.

## Yana qarang

* Vegetativ nerv sistemasi
* Parasimpatik nerv sistemasi
Simplast

**Simplast** (yun. syn — birgalikda va plastos — yasalgan, tashkil etilgan) — 1) hay vonl arda — toʻqimada hujayralar orasidagi chegaraning yoʻqolib, yadroning butunlay sitoplazmada joylashishi. S. tuzilishi koʻndalang chiziqli muskul tolalari, ayrim infuzoriyalar, bir qancha hasharotlar embrional rivojlanishining dastlabki davrlari uchun xos. Ayrim toʻqimalar (mas, mollyuskalar va hasharotlar ichagi epiteliysi) ovqat hazm qilishning har xil davrlarida hujayraviy yoki S. tuzil ishga ega boʻladi. S. hujayralarning birbiri bilan qoʻshilib ketishi yoki yadrosi boʻlinib, hujayraning boʻlinmasligi (sitotomiya) tufayli yuzaga keladi; 2) oʻsimliklarda — hujayraviy tuzilishga ega boʻlgan koʻp yadroli protoplast; oʻzaro qoʻshilib ketgan xujayralar protoplazmasi; protoplazmatik ipchalar yordamida oʻzaro tutashgan protoplastlar.
Simpleks

**Simpleks** ( — sodda) — nuqta, kesma, uchburchak, tetraedr fazodagi koʻp oʻlchovli analogi umumiy nomi. Uch oʻlchovli simpleks tetraedr, ikki oʻlchovli simpleks uchburchak, bir oʻlchovli simpleks kesma va nol oʻlchovli simpleks esa nuqta boʻladi, p oʻlchovli Simpleksning i+1 ta uchi, p(p+1) ta qirrasi va har biri (i—1) oʻlchovli Sdan iborat p+h ta yoklari bor. Simpleksning uchlari x0, xr...,xp vektorlar uchlarida joylashgan boʻlsa, ixtiyoriy nuqtasi x=Xok0+X1x1+...+Xpxp vektorning uchidan iborat boʻladi. kff Ya/,...,A1 sonlar manfiy emas va yigʻindisi birga teng boʻlib, x nuqtaning baritsentrik koordinatalari deyiladi. Xususan, x nuqta simpleksning baritsentri (ogʻirlik markazi) deyiladi. Kesmaning baritsentri uning oʻrta nuqtasidan iborat. Geometriya va topologiyada murakkab obʼyektlar Simplekslarga boʻlib oʻrganiladi.
Simpleks aloqa

**Simpleks aloqa** (lot. simplex oddiy) — ikki tomonlama elektr aloqa usuli; bunda xabarlar har qaysi punktda navbatmanavbat uzatiladi va qabul qilinadi, yaʼni bir punktga xabar uzatilayotganda ikkinchi punkt xabarni faqat qabul qiladi, keyin ikkinchi punkt xabar uzatganda birinchi punkt xabarni qabul qiladi. Simpleks aloqa punktlarining har birida uzatish va qabul qilish zanjirlari birbiridan ajratilgan bitta apparat boʻladi. Simpleks aloqa matbuot agentliklarida, meteorologiya xizmatlarida, kemalar va boshqa punktlar orasida qoʻllanadi.
Claude Simon

**Claude Simon** (1913.10.10, Madagaskar oroli Antananarivu sh.) — fransuz yozuvchisi. Fransuz romanchiligiga estetik jihatdan yangicha ruh olib kirgan adiblardan sanaladi. Zobit boʻlgan. Ikkinchi jahon urushida asirga tushgan, u yerdan qochib, Qarshilik koʻrsatish harakatiga qoʻshilgan. Birinchi romani — "Muttaham" (1945). Keyingi romanlari ("Tarang ip", 1947; "Gulliver", 1952; "Mansabga koʻtarish", 1954; "Shamol", 1957) avtobiografik motivlarda yozilgan. S urush yillarida fransuz rassomi Raul Dyufi bilan tanishib, umri davomida uning nasihatlariga amal qilgan. Asarlarini ham rassomlarning "kollaj" usulida yozib, yozuvchi oʻzi uchun kitobni "kartina sifatida yozish lozim, holbuki, har bir kartina — eng avvalo kompozitsiya", degan qoida kashf qilgan. "Farsaldagi jang" (1969) romani munaqqidlar tomonidan "yangicha roman" deb qabul qilingan. "Triptix" (1973) romani ochiq shahvoniy yoʻnalishda yozilgan. "Buyumlar sabogʻi" (1975) romanining tili murakkab boʻlib, S tajriba kompozitsiyasidan foydalangan. S.ning "Muqaddas bahor" (1954), "Maysa" (1958), "Flandriya yoʻllari" (1960), "Mehmonxona" (1962), "Tarix" (1967), "Ibratli dars" (1976), "Georgiklar" (1981) kabi romanlari ham bor. Nobel mukofoti laureati (1985)..

## Manbalar
Simplon

**Simplon** — Shveysariyadagi tog dovoni, Pennin togʻlari bilan Lepontin Alp togʻlari tutashgan joyda. Bal. 2005 m. Bern — Milan avtomobil yoʻli oʻtgan. S. yaqinida 700 m balandlikda temir yoʻl tonneli (uz. 19,8 km, bir qismi Italiyada) qurilgan.
Simpodiy

**Simpodiy** (yun. syn — birga va podos — oyoq, bu yerda oʻq) — oʻsimliklarning oʻq organi (poya, shox, ildizpoya); bir necha uchki meristema toʻqimalarining navbat bilan faoliyat koʻrsatishi tufayli shakllanadi. S. — koʻpchilik bargli daraxtlar, butalarning poyasi va shoxlari; koʻpchilik koʻp yillik oʻtlarning ildizpoyasi.
Simpson choʻli

**Simpson choʻli** - Avstraliyaning markaziy qismidagi choʻl. Maydoni 3000&nbsp;km². Eng baland joyi 30 m. Oʻrtacha temperatura yanvarda 30°, iyulda 12—5°. Yillik yogʻin 130&nbsp;mm gacha. Yer osti suvlariga boy. Kserofit butalar, akatsiya va evkaliptlar oʻsadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan.
Simptom

**Simptom** (yun. symptome — belgi, alomat) — biror kasallik yoki patologik holatning belgisi. Tibbiyotda nospetsifik (umumiy) — kelib chiqishi turlicha boʻlgan kasalliklarda uchraydigan S. (mas, darmonsixtak, gavda temperaturasinig koʻtarilishi) va pagognomik — maʼlum bir kasallikka xos S. (yaʼni, meʼda yarasi yorilib ketganda koʻkrak ostida pichoq sanchgandek ogʻriq turishi), subʼye kombinati v (bemordan soʻrab olingan) va obyektiv (bemorni turli yoʻllar bilan tekshirib bilingan) S. farqlanadi. Kasallik boshlanishidan darak beradigan dastlabki S. (mas, zotiljamda dastlab koʻkrak qafasida ogʻriq sezilishi) hamda keyingi S. (xoletsistitda krrin pardasining yalligʻlanishi) ham boʻladi. Har qanday kasallik S.lar yigʻindisi (sindrom)ta qarab belgilanadi.
Oqmasjid (Qrim)

**Oqmasjid** yoki **Simferopol** — Ukrainaning Qrim Muxtor Respublikasidagi shahar, respublika markazi. Salgir daryosi sohilida. Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil va xavo yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Aholisi 344 ming kishi (1997-yil). Simferopol oʻrnida mil. av. 3—mil. 4-asrlarda Skiflar davlatining poytaxti (Skiflar Neapoli), soʻngtatarlar qalʼasi (Kermenchik), 15-asrdan Oqmachit qishlogʻi joylashgan. 1784-yilda Tavriya viloyatining maʼmuriy markazi sifatida bunyod etilgan. 1874-yil Simferopoldan Lozovaya — Sevastopol temir yoʻl oʻtgan. 1921—45 yillarda Simferopol Qrim Respublikasi poytaxti. 1941-yilda nemis fashistlari tomonidan bosib olingan.

1944-yilda ulardan ozod qilingan. Urushdan soʻng yirik sanoat markaziga aylandi. Mashinasozlik va metallsozlik (oziq-ovqat sanoati uchun asbobuskunalar, gelevizorlar ishlab chiqarish, qishloq xoʻjaligi mashinalari uchun ehtiyot qismlar, avtotaʼmirlash va boshqa zavodlar), kimyo (plastmassa buyumlar, maishiy kimyo zavodlari), yengil (trikotaj, tikuvchilik, ip gazlama, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal), oziq-ovqat (parfyumeriyakosmetika, konserva, vino, efir moylari, goʻshtsut, tamaki) korxonalari ishlab turibdi. Qurilish materi&chlari ishlab chiqariladi. Issiqlik elektr stansiyasi bor. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 3 teatr, badiiy, oʻlkashunoslik muzeylari, turistik baza mavjud. Qrim yarim orolning janubiy sohili bilan Simferopol oʻrtasida trolleybus qatnaydi.
Simfonizm

**Simfonizm** (simfoniya soʻzidan) — musiqiyestetik kategoriya; 18—19-asrlar kompozitorlik sanʼatida qaror topgan badiiy usul. Tugal tushuncha sifatida ilk bor B. Asafyev tomonidan taxlil etilgan. Turli musiqiy mavzu (kuy)larning uzluksiz, oʻzgarishlarga boy mukammal rivoji, badiiy obrazlarning uzaro taʼsir etish jarayonlarini ifoda etadi. Simfonik janrlar bilan birga kamercholgʻu, musiqali teatr (opera, balet), vokalsimfonik (oratoriya) va boshqa janrlardagi namunalarga nisbatan ishlatiladi. Tarixiy rivojida bir necha musiqiy dramaturgiya turlarini keltirgan: xalqchiljanrli (Y. Gaydn), dramatikfojiaviy (L. Betxoven), lirik (F. Shubert), epik (A. Borodin) va boshqa Oʻzbekistonda dastlab Ik. Akbarov, R. Hamroyev, T. Kurbonov va boshqalarning asarlarida namoyon boʻlgan. Keyinchalik M. Tojiyev, M. Maxmudov, N. Gʻiyosov va boshqalarning asarlarida oʻzbek mumtoz musiqa (jumladan, maqom, katta ashula) xususiyatlari bilan uzviy bogʻlanib, millim S. qaror topdi.

Toʻxtasin Gʻafurbekov.
Simfoniya

**Simfoniya** ( — „ohangdoshlik“) — simfonik musiqaning yetakchi janri, kompozitorlik yoʻnalishidagi cholgʻu musiqaning oliy shakli. Simfonik orkestr ijrosiga moʻljallangan; baʼzi simfoniyalarda xor va yakkaxon xonandalar ham jalb etiladi. Bundan tashqari, torli orkestr, puflama sozlar orkestri va boshqa orkestrlarga muljallangan Slar ham uchraydi. Simfoniyaning mumtoz shakli umumiy gʻoya va yaxlit dramaturgiyaga asoslangan 4 qismli turkumni tashkil etadi: 1-qismi — mavzularning qarama-qarshiligi hamda jadal rivoji bilan bogʻliq boʻladi; 2-qismi — lirik chekinish vazifasini bajaradi; 3-qismi — menuet yoki skerso harakterida yoziladi; 4-qismi — koʻpincha tantanavor, joʻshqin xotimadir.

„Simfoniya“ atamasi Yevropa mamlakatlarida turli maʼnolarda qoʻllangan. Y. Gaydn, V. Motsart va, ayniqsa, L. Betxovenlar Sning klassik namunalarini yaratdi. 19-asr kompozitorlaridan F. Shubert, G. Berlioz, I. Brams, A. Dvorjak, simfoniya Frank, A. Brukner, G. Maler, A. Borodin, P. Chaykovskiy, A. Skryabin va boshqa simfoniya rivojiga muhim hissa qoʻshgan, janrning mavzu va mazmunini boyitgan. 20-asr komlozitorlari ijodida simfoniya yangi bosqichga koʻtarildi. N. Myaskovskiy, D. Miyo, simfoniya Prokofyev, Ya. Sibelius, P. Xindemit, D. Shostakovich, I. Stravinskiy, B. Martinu, A, Onegger, A. Shnitkelar simfoniya ustalari sifatida tanilgan.

Oʻzbekistonda 1930-yillardan simfonik musiqaning jadal rivojlanishi Sning paydo bulishiga zamin buldi (G. Mushelning 1simfoniyasi, 1938). Keyingi yillarda yirik mavzular, falsafiy goyalarni mujassamlantiruvchi janr sifatida simfoniyaga qiziqish kuchaydi (Mushelning 2 va 3  simfoniyalari, M. Shteynbergning 5 S—rapsodiyasi, M. Ashrafiyning 1va 2simfoniyalari va boshqalar). 1960-yillarning 2-yarmida Oʻzbekistonda dasturli simfoniya ravnaq gopib, B. Zeydman, R. Hamroyev, B. Giyenko va boshqalar simfoniyalar ijod qilishdi. 19702000-yillarda R. Vildanov (4 ta), Sayfi Jalil (2 ta), T. Qurbonov (10 ta), M. Tojiyev (19 ta), Ik. Akbarov (3 ta), M. Mahmudov (3 ta), N. Gʻiyosov (12 ta) va boshqa kompozitorlar simfoniya yaratganlar.

Simfoniyaga yaqin uslubda yaratilib, undan hajman kichikligi, mazmuni va bayoni soddaligi bilan farq qiluvchi asar *simfoniyetta* deb ataladi.

## Havolalar

* „Symphony“. *[[Encyclopædia Britannica]]*. 26 jild (11-nashr). 1911. s. 290-291.
## Manbalar
Sinagoga

**Sinagoga** ( - synagoge — yigʻilish) — iudaizm ibodatxonasi va yahudiylar jamoasi. Sinagogalar Falastinda mil. av. 4-asr da vujudga kelgan. Sinagogada Tavrotni oʻqib sharxdashadi. Sinagogalarda, odatda, diniy maktablar ochiladi.

Oʻzbekistonda hozirgi 7 ta — Toshkentda 3 ta, Samarqand va Buxoroda 2 tadan Sinagoga faoliyat koʻrsatadi.

## Yana qarang

* iudaizm
* Yahudiylar
* Tavrot
Sinay yozuvi

**Sinay yozuvi** — Sinay yarim orolidagi togʻlarda toshlarga bitilgan 50 ga yaqin ustyozuvning belgilar tizimi. Ustyozuvlarning 16 tasi 1905-yilda ingliz olimi F. Pitri tomonidan topilib, arxeologik maʼlumotlar asosida mil. av. 15-asrga mansub deb belgilandi; qolganlari esa 1927—35 yillar oraligʻida topildi. Ingliz misrshunosi A. Gardiner, ayrim belgilarning tashqi oʻxshashligiga asoslanib, Syo.ni misr va qad. som yozuvlari oʻrtasidagi bogʻlovchi halqa, uning yaratuvchilari esa somiylardir, deb oʻylaydi. Gardiner va uning izdoshlari ushbu yozuvni oʻqishga urinib koʻrganlar va 32 ta birbiriga oʻxshamagan belgini aniklaganlar (demak, Syo. harfiy yozuv boʻlgan). Lekin Sinay yozuvining toʻgʻri oʻqilganligi (deshifrovkasi) masalasi hanuzgacha munozarali boʻlib qolmoqda. Uning turli olimlar tomonidan turlicha (jiddiy farqlar bilan) oʻqilishi sababli, koʻpchilik mutaxassislar (mas, nemis olimlari G. Bauer va I. Fridrix) bu yozuv qali toʻgʻri oʻqilmagan, degan fikrdalar. Baʼzi manbalarda Syo. mil. 2—4-asrlarda Sinay yarim orolida qoʻllangan oromiy yozuvining bir koʻrinishidir, degan fikr ham uchraydi.
Sinay yarim oroli

**Sinay yarim oroli** - Gʻarbiy Osiyodagi yarim orol, Qizil dengizning Suvaysh va Aqoba qoʻltikdari oraligʻida, Misr hududi. Maydoni 25 ming km² chamasida. Jan. granit, gneys, kristalli slanetslardan tuzilgan togʻlar bilan band. Eng baland joyi 2637 m, Misrda eng baland nuqta. Shim.ga tomon yer yuzasi 500–1000 m gacha pasayib boradi. Kuchli burmalangan toshloq platolar bor. Suvaysh qoʻltigʻi sohili kambar payettekislik. Neft, marganets konlari bor. Iklimi subtropik iqlimdan tropik ikdimga oʻtuvchi issiq va quruq iqlim. Yiliga 50&nbsp;mm gacha yogʻin tushadi. Daryolari mavsumiy. Chala choʻl va choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Aholi koʻchmanchi chorvachilik, vohalarda dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Sinay yarim orolio.da qad. meʼmoriy va sanʼat yodgorliklari sakdangan.
Sinaloa

**Sinaloa** — Meksikadagi shtat. Tinch okean sohilining markaziy qismida. Maydoni 58,09 ming km². Aholisi 2,54 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kulyakan sh. Sohil boʻylab kambar payettekislik, sharqiy qismi Gʻarbiy SyerraMadre togʻlaridan (eng baland joyi 2192 m) iborat. Iklimi subtropik va tropik, shimolida quruq, janubida sernam iqlim. Oʻrtacha oylik tra 18—26°. Chala choʻl oʻsimliklari usadi, togʻlarda sernam barg toʻkuvchi oʻrmonlar bor. Iqtisodiyotining asosini dehqonchilik va plantatsiya xoʻjaligi tashkil etadi. Paxta, shakarqamish, soya, sholi, bugʻdoy ekiladi. Eksportga pomidor, ertapishar sabzavotlar chiqariladi. Janubiy da subtropik mevachilik rivojlangan. Kemasozlik, paxta tozalash sanoati korxonalari bor. Bosh porti — Masatlan.
Sinantrop organizmlar

**Sinantrop organizmlar** (yun. syn — birga va anthropos — odam) — hayoti odam, uning turar joyi yoki u yaratgan landshaft bilan bogʻliq boʻlgan oʻsimlik va hayvonlar. So. orasida ob ligat sinantrop l ar (uy sichkrni, kulrang kalamush, toʻshak qandalasi, suvaraklar) hayoti odam turar joyi bilan bevosita bogʻliq boʻlib, boshqa joydauchramaydi. Fakultativ So. odam yoki uning turar joyi bilan doimiy bogʻlangan emas; ekin ekilgan dalalar va boglarda yashaydi. Sinantrop oʻsimliyutr begona oʻtlar deyiladi.
Simfonik orkestr

**Simfonik orkestr** - torli, puflama va urma cholgu asboblardan tuzilgan eng boy va murakkab turdagi orkestr. Uning shakllanishida Yevropada tarqalgan cholgʻu asboblari hamda xalq va professional cholgʻu ansambllari muxim rol oʻynagan. 18-asrning 2-yarmida klassik So. tashkil topgan; u kichik So. deb ham yuritiladi. Unga 8— 10 birinchi va 4—6 ikkinchi skripka, 2—4 alt, 3—4 violonchel, 2 kontrabas, 2 tadan fleyta, goboy, klarnet, fagot, valtorna, keyinchalik, 2 truba va litavralar kirgan. 19-asrda mazkur orkestrga boshqa cholgʻular (mas, trombonlar, truba va boshqalar) qoʻshilishi hamda ijrochilar soni (mas, birinchi skripkalar 14—16 ta gacha) koʻpaytirilishi natijasida katta So. paydo boʻlgan. 19va 20-asrda So. tarkibi oʻziga xos tembr va ifodaviy imkoniyatlarga ega boʻlgan boshqa (mas, kichik va basklarnetlar, arfa, chelesta, organ, fortepiano, ayniqsa, turli urma cholgʻular va boshqalar) musiqa asboblar hisobiga kengaytirilgan.

Oʻzbekistonda So. 19-asrning oxirida paydo boʻldi. Hozir Oʻzbekiston milliy simfonik orkestri, Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi qoshidagi musiqali teatr studiyasining Simfonik orkestrlari chet el mumtoz hamda zamonaviy kompozitorlar asarlarining targʻibotchilari sifatida tanilgan. Bulardan tashqari, Navoiy teatri, Muqimiy teatri va boshqa musiqali drama va komediya teatrlarida Simfonik orkestrlar mavjud.
Simfonik musiqa

**Simfonik musiqa** - asosan, simfonik orkestr ijrosiga muljallangan musiqa asarlari. Muhim janrlari: simfoniya, uvertyura, konsert, simfonik syuita, simfonik poema, rapsodiya, fantaziya.

Simfonik orkestr paydo bulgungacha, 17-asrda va 18-asrning 1-yarmida ommalashgan turli raqs syuitalari, konsertogrosso cholgʻu konserti (ansamblorkestr konserti), opera uvertyuralari orkestr musiqasining asosiy janrlari boʻlgan (ular fakat shartli ravishda Simfonik musiqa ga kiritiladi). 18-asr oxirida simfonik orkestr, yangi Simfonik musiqa janrlari (birinchi navbatda simfoniya yaratilishi bilan) yuzaga keldi. Janr jihatidan Simfonik musiqa fantaziya, kaprichchio, poppuri, skerso, marsh, turli raqs musiqalari, shuningdek, opera, balet, spektakl va kinofilmlarga yozilgan musiqalar evaziga boyidi. Simfonik musiqa rivojiga koʻp kompozitorlar oʻz ulushini qoʻshgan (Mangeym maktabi, Vena klassik maktabi vakillari, F. Shubert, F. List, M. Glinka, A. Dvorjak, P. Chaykovskiy, N. RimskiyKorsakov, G. Maler, R. Shtraus, Ya. Sibelius, D. Shostakovich, A. Onegger, S. Prokofyev, B. Martinu, I. Stravinskiy va boshqalar).

Oʻzbekistonda 1920 (V. Uspenskiy va boshqalar) va 1930y.larda (V. Zolotaryov, R. Glier, S. Vasilenko va boshqalar) yaratilgan ilk simfonik asarlar simfonik orkestr uchun qayta ishlangan xalq kuylari yoki ular asosida yozilgan syuita, poema, uvertyura va boshqa dan iborat boʻlgan. 1930y.larning 2-yarmida oʻzbek kompozitorlaridan M. Burhonov, M. Ashrafiy, M. Leviyev, shuningdek, A. Kozlovskiy, G. Mushel oʻzlarining dastlabki Sm. asarlarini yozdilar. Keyinchalik Oʻzbekistonda Sm. ning barcha turlari rivoj togshi. M. Ashrafiy, D. Zokirov, S. Yudakov, R. Hamroyev, B. Giyenko, Ik. Akbarov, R. Vildanov, Sayfi Jalil, N. Zokirov, M. Tojiyev, R. Abdullayev, A. Latifzoda va boshqa Sm.ning turli janrlarida ijod qilishdi.

## Adabiyot
* YanovYanovskaya N., Uzbekskaya simfonicheskaya muzika, T., 1979.
Sinantroplar

**Sinantroplar** (lot. Sina Xitoy va yun. antropos — odam) — eng qadimgi odamlar (arxantropyaar)ga mansub qazilma odamlar. Juda koʻp suyaklari (kalla qutisi, pastki jagʻlar parchalari, oyoq va koʻl suyaklari) oʻrta pleystotsen qoldiqlaridan ilk bor 1927—1937-yillarda Xitoydan topilgan (nomi shundan olingan). Sinantroplar morfologik jihatdan pitekantroplarga yaqin, lekin ulardan miya hajmining kattaligi (1000 sm³ ga yaqin), peshonasining birmuncha kengligi bilan farq qiladi. Sning suyak qoldiklari bilan birga ular foydalangan, ilk paleolit davriga mansub sodda tosh qurollar, ularning olovdan foydalanilganiga guvohlik beruvchi kul va hayvonlarning kuygan suyak qoldiqlari topilgan.
Sinantroplar tabiiy olovdan foydalanishni bilib olishgan. Ular bunga yashin tufayli oʻrmon yongʻinlari kelib chiqishi natijasida hosil boʻlgan olovni saqlab qolish yoʻli bilan erishganlar. Bu insoniyat erishgan eng katta yutuqlardan biri boʻldi. Yurtimizda sinantropga zamondosh odamlarning suyak qoldiqlari va ular yaratgan mehnat qurollari Fargʻona vodiysining Selungʻur gʻoridan topildi.
Sinaps

**Sinaps** ( — ulanish, tutashish) — nerv hujayralari (neyronlar)ning oʻzaro va ijrochi organlar hujayralari bilan tutashgan joyi. Sinaps signallarni impulslarga aylantiradi va uzatadi. „Sinaps“ terminini birinchi boʻlib ingliz fiziologi Charlz Sherrington neyronlararo aloqani tushuntirish uchun qoʻllagan (1897). Sinaps yordamida neyronlar bir-biri bilan bogʻlanadi. Natijada nerv sistemasining aktivligi va bosh miyaning integrativ faoliyati kuchayadi. Sinaps sinaptik uchlar, ikki hujayra oraligʻidagi sinaptik tirqish  va sinaptik uchlarga tegib turuvchi hujayra qismi kiradi. Neyronlararo sinaps, odatda, bir nerv xujayrasi aksonining tarmoqlari va tana, dendritlar yoki boshqa neyron aksoni vujudga keltiradi; hujayralar oraligʻida sinaps tirqishi boʻlib, bu tirqish orqali qoʻzgʻalish mediatorlar (kimyoviy sinaps), ionlar (elektr sinaps) yoki ikkalasi (aralash sinaps) yordamida uzatiladi. Sinaps funksional ahamiyatiga koʻra, hujayra faoliyatini aktivlashtiradi yoki tormozlaydi. Elektrotonik Sinapsda quyi molekulyar birikmalar bir hujayra sitoplazmasidan ikkinchisiga toʻgʻridan-toʻgʻri oʻtish imkoniyatiga ega. Elektrotonik sinaps signallarning tez va oʻzgarmasdan, kimyoviy sinaps esa faqat bir tomonga uzatilishini taʼminlaydi. Hujayrani tormoz holatiga olib keladigan sinaps ham bor. Bular tormozlovchi sinaps deb ataladi va shular yordamida qoʻzgʻalgan holat goʻyo „yoʻqotiladi“. Bu bilan nerv hujayralari oʻta qoʻzgʻalishdan saqlanadi. Hujayralar oʻrtasidagi sinaptik aloqa nerv hujayralarining funksional birlashishida, qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining yoʻnalishini, shuningdek, organizmning taʼsirlovchiga nisbatan boʻlgan reaksiyasini taʼminlashda muhim rol oʻynaydi.

sinapslar 3 qisimdan iborat 1 presinaptik membrana 2postsinaptik membrana 3 sinaptik yoriq . presinaptik membrana -bu birinchi neyron akson uchlari bo`lib uyerda vizikullar bo`ladi (pufakchalar) vizikulalarda esa neyromediatir moddalari bo`ladi .                                                                                                                                                                                                  Postsinaptik membrana - ikkinchi neyron yoki hujayra qismi bo`lishi mumkin ,bu membranada reseptorlar  joylashganda bo`ladi oqsil moddalari bo`lishi mumkin .                                                                                                Snaptik yoriq- 20-50 nm bo`ladi va mediatrlar shuyerda posrsinaptik membranaga o`tadi.