open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Davlat madhiyasi

***Davlat madhiyasi*** — (yunon. *humnos — gimn, tantanali qo‘shq* Vatanni, davlatni, tarixiy voqealarni, ularning qahramonlarini ulug‘lovchi sheʼriy-musiqiy asar, davlatning ramzlaridan biri. Madhiya tanatanali qo‘shiq bo‘lib, rasmiy davlat marosimlari, bayram va tantanalarida, davlat delegatsiyalari, mehmonlarni kutib olish va kuzatish chog‘ida ijro etiladi. Davlat madhiyasi ijro etilganda hamma ishtirokchilar o‘rnidan turadi. Harbiylar qo‘llarini chakkalariga tekizgancha („chest“ berib) turadi, fuqarolar bosh kiyimlarini yechib, tikka, qo‘lni ko‘krakka qo‘yib tinglaydi.

O‘zbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi gerb va bayroq bilan birga Oʻzbekiston Respubiikasi Davlat suverenitetining ramzidir. O‘zbekiston Respubiikasi Davlat madhiyasining matni va musiqasi O‘zbekiston Respublikasining 1992-yil 10-dekabrdagi 768-XII-sonli O‘zbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi to'g‘risidagi Qonuni bilan tasdiqlangan.

Qonunda madhiyamiz davlat suverenitetining ramzi, unga katta ehtirom bilan qarash har bir yurtdoshimizning vatanparvarlik burchidir, deb belgilab qo‘yilgan. O‘zbekiston fuqarolari, shuningdek, mamlakatimizda yashab turgan boshqa shaxslar ham madhiyamizni hurmat qilishi shartligi alohida taʼkidlangan.

Davlat madhiyasining muallifi O‘zbekiston Qahramoni, O‘zbekiston xalq shoiri Abdulla Oripov bo'lib, musiqasini O‘zbekiston xalq artisti, atoqli bastakor Mutal Burhonov yaratgan. Madhiyada xalqimizning ezgu orzu-umidlari, kelajakka mustalikam ishonchi teran ifodalangan. Unda mardona va sharaflarga boy o‘tmishimiz, milliy anʼana va qadriyatlarimiz, tinchligimiz , osoyishtalik, millatlar aro totuvlik va birodarlik kabi umuminsoniy tuyg‘ular tarannum etilgan.

Madhiya— qalbida oʻz Vataniga muhabbat va sadoqat tuyg‘usi bor har qanday kishida milliy g‘urur, o‘ziga xos faxr, eng muhimi yurtga mehr uyg‘otadi. Bu milliy timsolda xalqning o‘tmishi, buguni va kelajagi, shuningdek, ziynati, orzu-o‘yi, maslak-maqsadi mujassam. O‘zbekiston Respublikasi madhiyasi yoshlarda Vatanga muhabbat, boy tariximizga, milliy o‘zligimizga chuqur hurmatni shakllantirishda, farzandlarimizning har tomonlama barkamol va yetuk insonlar bo‘lib voyaga yetishida muhim tarbiyaviy vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasining Davlat madhiyasiga yuksak ehtirom bilan qarash O‘zbekiston Respublikasi har bir fuqarosining vatanparvarlik burchidir.

## Òzbekiston Respublikasining Davlat madhiyasi

Serquyosh hur oʻlkam, elga baxt, najot,

Sen oʻzing doʻstlarga yoʻldosh, mehribon!

Yashnagay to abad ilmu fan, ijod,

Shuhrating porlasin toki bor jahon!

**Naqorat:**

Oltin bu vodiylar — jon Oʻzbekiston,

Ajdodlar mardona ruhi senga yor!

Ulugʻ xalq qudrati joʻsh urgan zamon,

Olamni mahliyo aylagan diyor!

Bagʻri keng oʻzbekning oʻchmas iymoni,

Erkin, yosh avlodlar senga zoʻr qanot!

Istiqlol mash’ali tinchlik posboni,

Xaqsevar, ona yurt, mangu boʻl obod!

**Naqorat:**

Oltin bu vodiylar — jon Oʻzbekiston,

Ajdodlar mardona ruhi senga yor!

Ulugʻ xalq qudrati joʻsh urgan zamon,

Olamni mahliyo aylagan diyor!

## Adabiyotlar

• https://tfi.uz/uz-Latn/page/anthem
Davlat moliyasi

**Davlat moliyasi** — davlat ixtiyorida pul jamgʻarmalarining tashkil etilishi, taqsimlanishi va sarflanishi sohasidagi moliyaviy munosabatlar. D.m.ning mablagʻlari umummilliy manfaatlar yoʻlida sarflanadi, davlatning funksiyalarini bajarishga xizmat qiladi. D. m. pul jamgʻarmalari, moliya mexanizmi, davlatning moliyaviy institutlari (idoralari) va moliya siyosatini oʻzida mujassamlashtiradi. D. m. tarkiban davlat byudjeti, mahalliy (munitsipal) byudjetlar, davlat korxonalarining moliyasi (ularning byudjeti), hukumatga qarashli maxsus jamgʻarmalar, davlat krediti (davlat qarz olgan va qarzga beradigan vositalari) kabi turlarga bulinadi.

Birinchi marta "D. m." atamasi 16-asrda Fransiyada ishlatila boshladi. Oʻsha davrda D. m. turli soliqlar tarzida maydonga keldi. Yirik davlatlarning vujudga kelishi va ular harajatlarining ortib borishi bilan nakd pulga ehtiyoj oʻsdi, natijada xalqdan olinadigan soliqlar, asosan, pul shaklida yigʻib olinadigan boʻldi, majburiy soliklar va zayomlar davlat zayomlari bilan almashindi. Buning oqibatida D. m.ning murakkab tizimi vujudga keldi.

Hoz. vaqtda davlatning iqtisodiy va moliyaviy siyosatini amalga oshirishda D. m. katta ahamiyatga ega. U takror i. ch. jarayonlarini taʼminlash, xalqning moddiy va maʼnaviy turmush farovonligini oshirish, davlat organlarini mablagʻ bilan taʼminlash, mamlakat iqtisodiyotini oʻstirish, xalq xoʻjaligini, ijtimoiy sohani moliyalashtirish, iqtisodiyotni investitsiyalash, aholini ijtimoiy himoya qilish, milliy xavfsizlikni taʼminlash, davlatni idora qilish va b. da yetakchi vosita hisoblanadi. Mavjud barcha korxonalar va xalq xoʻjaligi tarmoqlari moliyasi D.m. va moliya tizimi zaxiralarining asosiy manbaidir.

Ahmadjon Oʻlmasov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat monopoliyasi

**Davlat monopoliyasi** - jamiyatda muayyan iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish, ayrim tovarlarni i.ch. yoki baʼzi tovarlar savdosi boʻyicha davlatning yagona egalik qilish huquqi. Ayrim mamlakatlarda katta foyda beradigan spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari, qurol-yarogʻlar i.ch., pul bosib chiqarish, eksport va import nazorati va b. D. m. hisoblanadi. Davlat oʻz monopoliyasi boʻlgan faoliyat turini yashirin amalga oshirishga yoʻl qoʻymaslik choratadbirlarini koʻradi. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasida davlat mulki hisoblanadigan va uning tasarrufida boʻlgan, xususiylashtirilishi va sotib olinishi mumkin boʻlmagan boyliklar, korxonalar, molmulk turlari hamda guruhlari roʻyxati OʻzR Oliy Majlisi qarori bilan (1995 y. 31-avgust) belgilab qoʻyilgan (qarang Monopoliya, Monopoliyaga qarshi konunchilik).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat mulkini boshqarish

**Davlat mulkini boshqarish** - shaxslar va davlat idoralari tomonidan qonunchiliqda belgilangan huquq va vakolatlar doirasida davlat mulki egasi (egalik, foydalanish, tasarruf etish) vazifalarini bajarish. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va 1990-yil 31 oktabrda qabul qilingan "Oʻzbekiston Respublikasida mulkchilik tugʻrisida" qonuniga koʻra davlat mulkini xalq nomidan (maʼmuriy-hududiy tuzilma aholisi nomidan) tegishli xalq deputatlari kengashi va ular vakolat bergan davlat organlari tasarruf etadi va boshqaradi. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi mulkini Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti, Oʻzbekiston Respublikasi hukumati yoki ular vakolat bergan davlat organlari tasarruf etadi va boshqaradi, maʼmuriy-hududiy tuzilmalarda davlat mulki (kommunal mulk)ga nisbatan mulkchilik huquqini mahalliy hokimiyat idoralari amalga oshiradi. Respublika yoki mahalliy hokimiyat idoralari egaligida boʻlgan mulk xoʻjalik yuritish yoki joriy boshqarish huquqi bilan yuridik shaxslarga berilishi mumkin. Koʻpgina rivojlangan mamlakatlarda davlat korxonalari davlat mulkining muhim obʼyektlariga kiradi va ularni tarmoq vazirliklari boshqaradi, Moliya vazirligi nazorat qiladi. Ayrim mamlakatlarda D.m.b. bilan shugʻullanadigan maxsus vazirliklar taʼsis etilgan.

Oʻzbekiston Respublikasida bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida islohotlarni amalga oshirish davomida 1994-yilda Vazirlar Mahkamasining Davlat mulkini boshqarish va xususiylashtirish qoʻmitasi (1992) hamda Moliya vazirligi huzuridagi Davlat mulki fondi negizida davlat boshqaruv organi — Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi (Davlat mulki qoʻmitasi) tashkil etildi. Davlat mulki qoʻmitasi davlat korxonalar va b. mulkka, korxonalarning ustav fondidagi davlat hissasiga toʻgʻri keladigan aksiyalar paketi va paylarga mulkchilik huquqini amalga oshiradi. Davlat mulki qoʻmitasi belgilangan tartibda Oʻzbekiston hududidagi va chet ellardagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mulki obʼyektlarini boshqarish va tasarruf etish; davlat siyosati qonunchiligi asosida davlat korxonalari, koʻchmas mulk obʼyektlarini va ular joylashgan yer maydonlarini xususiylashtirishi, davlat tarmoq, mintaqa boʻyicha xususiylashtirish dasturlarini ishlab chiqish, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonlarini tarmoqlararo va mintaqalararo muvofiqlashtirish; Davlat mulki qoʻmitasining hududiy boʻlinmalariga rahbarlik; xususiylashtirishni va tadbirkorlikni qoʻllabquvvatlash hamda investitsiyalarni jalb etish sohasida davlat siyosatini amalga oshirishni taʼminlaydigan bozor infratuzilmalari va muassasalarini barpo etish va b. vazifalarni bajaradi.

Abdulla Abduqodirov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat naslchilik zavodi

**Davlat naslchilik zavodi** — qishloq xoʻjaligi hayvonlarining maʼlum bir zotini takomillashtirishga ixtisoslashgan oliy toifadagi naslchilik xoʻjaligi; chorvachilikda biror zot bilan uzoq vaqt davomida seleksiya ishi olib boradigan asosiy xoʻjalik. Har qaysi naslchilik zavodida elita va I klass talablariga javob beradigan sof zotli, sermahsul mollarning podasi boʻlishi kerak. Naslchilik zavodlarida naslchilik ishlari 5—10 yil va undan ham ortita moʻljallab tuziladigan istikbol seleksiya-naslchilik ishi rejasi asosida olib boriladi. D.n.z. ning asosiy vazifasi tanlangan molning zotdorligi va mahsuldorlik sifatlarini takomillashtirishdan, shuningdek, naslchilik xoʻjaliklariga nasldor yosh mollar yetishtirib berishdan iborat.

Naslchilik zavodida mollar bir xil tanlash asosida sof zotlarni urchitish usuli bilan koʻpaytiriladi, mavjud zotlar yaxshilanadi va yangi, qimmatli liniya va oilalar yaratiladi. Qarindosh urchitishni har xil darajada qoʻllash bilan birgalikda, zotni tubdan yaxshilash va yangi zot yaratish maqsadida murakkab hamda qon quyish va chatishtirishning boshqa usullari qoʻllanadi. Oʻzbekistonda 42 ta naslchilik zavodi boʻlib, 17 tasi qoramolchilik, 18 tasi qorakoʻlchilik, 2 tasi qoʻychilik, 3 tasi yilqichilik, 1 ta echkichilik va 2 tasi choʻchqachilik bilan shugʻullanadi (2002). Naslchilik zavodlarida yetishtirilgan, oʻstirilgan yosh mollar oʻz podalarini hamda boshqa naslchilik xoʻjaliklarining podalarini toʻldirib boradi, eng sermahsul sigirlardan olingan buqachalar bilan naslchilik korxonalarini taʼminlaydi. OʻzRda naslchilikni rivojlantirishda muhim ishlarni amalga oshirgan xoʻjaliklar koʻp. Xususan, Andijon viloyati Qoʻrgʻontepa tumani "Savay" D.n.z. 1929 yilda tashkil etilgan. 1970-yillarda xoʻjalikda Avstriya, Rossiyaning Smolensk viloyatidan keltirilgan shvits zotli gunajinlarni mahalliy zebusimon mollari bilan chatishtirish natijasida ularning yangi qoʻngʻir tipi chiqarildi. Xoʻjalikda koʻp yillik tajribalar natijasida sermahsul sigirlarning 28 oilasi yaratilgan. Respublikada turli viloyatlarda joylashgan qoramolchilik D.n.z.da qora-ola, shvits, qizil choʻl, bushuyev zotlari urchitilmoqda. Ularda takomillashtirilayotgan 12 ming boshdan ortiq zotli qoramol bor (2002).

Izatulla Eshmatov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat naslchilik korxonasi

**Davlat naslchilik korxonasi** — Oʻzbekistonda naslchilik ishlari bilan shugʻullanuvchi muassasa. Chorvachilikda "Naslxizmat" Respublika naslchilik uyushmasi tarkibiga kiradi. Toshkent viloyati Qibray tumani Tuzel qishlogʻida joylashgan. 1956 yil 28 dekabrda Toshkent davlat otchilik korxonasi (stansiyasi) oʻrnida chorva hayvonlarini sunʼiy urugʻlantirish st-yasi sifatida tashkil etilgan. Asosiy vazifasi viloyat, tuman naslchilik birlashmalari, xoʻjaliklarni sermahsul naslli buqalar urugʻi bilan taʼminlaydi. Korxona oʻzida boqiladigan qora-ola, shvits, qizil choʻl va b. qora-mol zotlari buqalaridan urugʻ oladi, uning sifatini baholaydi, shisha naychalarga joylaydi va muzlatadi. 1968 yildan urugʻlar suyuq azotda (—196°) granula holida muzlatiladi va xoʻjaliklarga yetkazib beriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat naslchilik nazorati

**Davlat naslchilik nazorati** — mamlakat miqyosida chorvachilik sohasida naslchilik ishlarini nazorat qilish majmui. Tarmoqda yagona ilmiytexnika siyosatini amalga oshirish, davlat va mintaqaviy dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishni tashkil etish, naslchilikdagi meʼyoriy hujjatlar va qoidalarni tasdiqlash, nasldor hayvonlarni, naslchilik xoʻjaliklari va podalarini tegishlicha davlat kitobida va davlat reyestrida roʻyxatga olish, naslchilik sohasida seleksiya, biotexnologiya va genetik injeneriya usullarini qullash shartlarini belgilash, naslchilikni davlat yoʻli bilan ragʻbatlantirish, seleksiya maqsadlari uchun noyob zotlar genofondini saqlab qolish choratadbirlari va b.ni qamraydi. Oʻzbekistonda D.n.n. ishlari Respublika Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 12 iyuldagi qarori asosida tashkil etilgan. D.n.n.ni Respublika Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Chorvachilikda naslchilik ishlari bosh davlat inspeksiyasi va Qoraqalpogʻiston Respublikasi hamda viloyatlar hokimliklaridagi naslchilik ishlari boʻyicha davlat inspeksiyalari olib boradi. Oʻzbekiston Respublikasining 1995-yil 21 dekabrda qabul qilingan "Naslchilik toʻgʻrisida" qonunida Oʻzbekistonda birinchi marta D.n.n.ning asosiy vazifalari va huquqiy asoslari belgilab berilgan.

Izatulla Eshmatov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat obligatsiyalari

**Davlat obligatsiyalari** — davlat tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻoz turi: D.o.ni sotib oluvchilar — aholi, firmalar, banklar va turli tashkilotlar investorlar hisoblanadi. [Ob[ligatsiyalarni sotishdan tushgan pul davlatning daromadini tashkil etadi, ammo u davlatning qarziga ham aylanadi (qarang Davlat qarzi). D.o. muayyan muddatlar uchun chiqariladi. Turli mamlakatlarda qisqa muddatli, oʻrtacha muddatli va uzoqmuddatli D.o. mavjud. Muddati kelgach, obligatsiyalarni davlat kaytadan sotib oladi. D.o. daromad keltiruvchi qimmatli qogʻozlar turiga kiradi. Daromad shakliga koʻra D.o.ning yutuqli obligatsiyalar (obligatsiyalarga tegadigan daromad pul yutugʻi shaklida boʻlgani sababli unga foiz toʻlanmaydi), foizli obligatsiyalar (obligatsiyalarga ularning qiymatiga nisbatan foiz hisobida pul toʻlanadi) vadiskontli obligatsiyalar (obligatsiyalar sotilganda nominalidan pastroq narxda sotiladi, ular qaytadan sotib olinganda nominalisummasida pul toʻlanadi) kabi turlari bor. D.o. daromadlari oldindan qatʼiy kafolatlanadi.

D.o. daromadli qogʻozlar boʻlganidan ularni sotish, garovga qoʻyish va kapital sifatida ishlatish mumkin. Oʻzbekistonda 1992-yil 1 iyulda 20 yil muddat bilan yutuqli obligatsiyalar chiqarildi (ularni sotish va sotib olish vaqtincha toʻxtatilgan). Respublikada 1996-yildan dastlabki qisqa muddatli D.o., 1997-yil mart oyidan boshlab 6 oylik qisqa muddatli D.o. chiqarildi (yana qarang [Ob[ligatsiya).

Sadir Salimov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat ramzlari

**Davlat ramzlari** — muayyan bir davlatning milliy suverenitetini ifodalaydigan, tarixan tarkib topgan alohida, eng muhim belgilari. Ular bevosita xalq, millat hayoti, anʼanalari, ruhiyati, folklori, tarixi bilan chambarchas bogʻliqdir. D.r. mustaqil davlatning muhim tashqi belgilarini oʻzida mujassamlantiradi. D.r.da xalqning azaliy orzusi, ezgu niyatlari, bugungi hayot mazmuni aks etadi. D.r. konstitutsiya yoki maxsus qonun bilan belgilab qoʻyiladi. Davlat bayrogʻi, davlat gerbi, davlat madhiyasi, davlat ranglari, davlat boshligʻining standarti (bayrogʻi), davlat muhri, davlat shiori asosiy D.r. hisoblanadi. "Oʻzbekiston Respublikasi" nomi, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, oʻzbek tili, Oʻzbekistonning oʻz bayrogʻi, gerbi, madhiyasi, poytaxti (Toshkent shahri), Oʻzbekistonning davlat mukofotlari va unvonlari, milliy valyutasi(soʻm), umumxalq bayramlari mustaqil oʻzbek davlatining yorqin timsollaridir.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat rezervlari

**Davlat rezervlari**, davlat zaxiralari — davlat tomonidan mudofaa va ehtiyot maqsadlarida yaratiladigan eng muhim turdagi xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi, ayrim turdagi mashina va jihozlar, oziq-ovqat mahsulotlari zaxiralari (qarang Harbiy rezervlar). Davlat rezervlari maxsus markazlashtirilgan davlat fondi boʻlib, qatʼiy rejaga muvofiq tiklanadi va toʻldirib turiladi. Davlat rezervlar favqulodda xrllarda faqat hukumatning maxsus qarori va farmoyishi bilan sarflanadi. Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyingina oʻz davlat rezervlarini barpo etdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati

**Davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati** (Oʻzbekiston Respublikasida) - davlat sanitariya-epidemiologiya nazoratini amalga oshiradigan tibbiy-profilaktik muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi konstitutsiyasining 93-moddasi 21-bandiga muvofiq tashkil etiladigan Davlat nazorati tashkilotlari turkumiga kiradi. Respublika Sogʻliqni saqlash vazirligi davlat sanitariya-epidemiologiya nazorati departamentiga boʻysunadi. Oʻzbekiston Respublikasining "Davlat sanitariya nazorati toʻgʻrisida"gi qonunga (1992 yil 3 iyul) asosan D.s.e.n. sanitariya qonunlari, qoida va meʼyorlari buzilishining oldini olish, aniklash va ularga chek qoʻyishga qaratilgan. Hoz. respublika, viloyat, tuman va shahar D.s.e.n. markazlari faoliyat koʻrsatadi. Respublika Ichki ishlar vazirligi, Mudofaa vazirligi, Milliy xavfsizlik xizmati, "Oʻzbekiston havo yoʻllari" milliy aviakompaniyasi va "Oʻzbekiston temir yoʻllari" kompaniyasi tizimida ham D.s.e.n. mavjud. D.s.e.n. markazlari maʼmuriy hududlarda sanitariyaga oid va epidemiyaga qarshi kurash tadbirlarining oʻtkazilishini taʼminlaydi, mulkchilikning shakllaridan qatʼi nazar davlat, qoʻshma, jamoa va xususiy korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, birlashmalar hamda yakka tartibda faoliyat koʻrsatayotgan tadbirkorlar tomonidan sanitariya-gigiyena normalariga rioya qilinishi ustidan D.s.e.n.ni amalga oshiradi va sanitariya-epidemiologik barqarorlikni taʼminlash boʻyicha tegishli takliflarni tayyorlaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat siyosiy boshqarmasi

**Davlat siyosiy boshqarmasi** (GPU) — shoʻrolar davlati xavfsizligini muhofaza qilish maqsadida 1922-yilda Butun Rossiya favqulodda komissiyasi (VCHK) oʻrniga tuzilgan. 1923-yildan — Birlashgan davlat siyosiy boshqarmasi (OGPU) deb ataladi. Bu organ sobiq Ittifokda, jumladan Oʻzbekistonda siyosiy qatagʻonlar uyushtirgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat siri

**Davlat siri** — oshkor etilishi taqiqlangan, davlat ahamiyatiga ega boʻlgan maʼlumotlar. Ular maxsus roʻyxatlar bilan belgilab qoʻyiladi. D.s. davlat, harbiy va xizmat siriga boʻlinadi. Oʻzbekiston Respublikasining "Davlat sirlarini saqlash toʻgʻrisida" qonuni (1993-yil 7 may)ga koʻra, oshkor etilishi respublika harbiy-iqtisodiy imkoniyatlarining sifat holatiga salbiy taʼsir etishi yoki OʻzRning mudofaa qobiliyati, davlat xavfsizligi, iqtisodiy va siyosiy manfaatlari uchun boshqa ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin boʻlgan maʼlumotlar davlat sirini tashkil etadi; oshkor etilishi OʻzRning mudofaa qobiliyati, davlat xavfsizligi va Qurolli Kuchlari uchun ogʻir oqibatlar olib kelishi mumkin boʻlgan harbiy xususiyatga ega maʼlumotlar harbiy sir ni tashkil etadi; oshkor etilishi OʻzR manfaatlariga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan fan, texnika, i.ch. va boshqaruv sohasiga doir maʼlumotlar xizmat sirini tashkil etadi. D.s.ni saqlash boʻyicha masʼuliyat davlat organlari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va birlashmalarning rahbarlari zimmasiga yuklatiladi. Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksida D.s.larini oshkor qilganlik yoki oʻzgaga berganlik, D.s. yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlarni, shuningdek, ashyo yoki moddalarni yoʻqotganlik uchun jazo belgilangan. Bu xildagi jinoyatlar josuslik va davlatga qarshi jinoyatlardan farqli ravishda koʻpincha ehtiyotsizlik, hujjatlarni saqlash qoidalariga rioya etmaslik oqibatida sodir qilinadi. D.s.ni oshkor qilish, D.s. yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlarni yoʻqotish ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlsa, jazo kuchaytiriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat suv kadastri

**Davlat suv kadastri** - mamlakatning suv resurslari toʻgʻrisida tartiblashtirilgan maʼlumotlar majmui. D.s.k. jami suvlarning miqdor va sifat tavsiflari boʻyicha hisobga olish maʼlumotlarini, shuningdek, suvdan foydalanish roʻyxati va suvdan foydalanganlikni hisobga olish maʼlumotlarini oʻz ichiga oladi (qarang Suv kadastri).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat tasarrufidan chiqarish

**Davlat tasarrufidan chiqarish** — davlat korxonalarini jamoa, ijara korxonalariga, aksiyali jamiyatlarga, masʼuliyati cheklangan jamiyatlarga, davlatga qarashli mulk boʻlmagan boshqa korxonalarga aylantirish. Mulkni D.t.ch. (yoki xususiylashtirish) davlat korxonasi asosida xususiy va aralash mulk shakllarini vujudga keltirishda namoyon boʻladi.

SSSR parchalanganidan keyin Sharqiy Yevropa va MDH davlatlarida bozor iqtisodiyotiga oʻtishda D.t.ch. iqtisodiy islohotlarni amalga oshirishda bosh yoʻnalish sifatida tanlandi. Oʻzbekistonda mulkni D.t.ch. iqtisodiy islohotlar borasidagi dastlabki qadamlardan biri boʻldi. Samarali, ijtimoiy yoʻnalishga ega boʻlgan bozor iqtisodiyotini vujudga keltirish maqsadida davlat mulkini D.t.ch.ning tashkiliy-huquqiy asoslari belgilab berildi va ular OʻzRning "Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish toʻgʻrisida" (1991-yil 19 noyabr.), "Oʻzbekiston Respublikasidagi korxonalar toʻgʻrisida"gi (1991-yil 15 fevral) qonunlarida va ular asosida chiqarilgan boshqa qonun hujjatlarida oʻz aksini topdi. Mamlakatdagi mavjud davlat mulki obʼyektlari toʻliq yoki qisman davlat tasarrufidan chiqarilishi (yoki xususiylashtirilishi) mumkin. Oʻzbekistonda yer, yer osti boyliklari, suv, oʻsimlik va hayvonot dunyosi, boshqa tabiiy resurslar, madaniyat boyliklari, tarixiy yodgorliklar davlat tasarrufidan chiqarilmaydi. Davlat oʻz tasarrufidan chiqargan xoʻjalik subʼyektlari faoliyatiga aralashmaydi va mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar ularga xoʻjalik faoliyati olib borish uchun teng ququqiy va iqtisodiy shart-sharoitlar yaratib beradi (qarang Davlat mulkini xususiylashtirish). Korxonalar oʻz faoliyatini va istiqbol rejalarini mustaqil rejalashtiradi, davlat ehtiyojlari uchun shartnoma asosida mahsulot yetkazib beradi.

Abdulla Abduqodirov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat uy-joy fondi

**Davlat uy-joy fondi** - davlatning ixtisoslashtirilgan uylari (yotoqxonalar, nogironlar, faxriylar, yolgiz keksalar uchun internat uylari, mehribonlik uylari va b. maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan uylar), shuningdek, davlat ixtiyoridagi idoralar, tashkilotlar, turli muassasalarning uy-joy binolari. D.u.j.f. mahalliy hokimiyat idoralariga qarashli va davlat tasarrufidagi tashkilotlar, korxonalar, muassasalar va b.ga karashli turar joy fondlaridan iborat. Ular ixtiyoridagi turar joy fondlariga xizmat koʻrsatish vazirliklar, idoralar qoshidagi kommunal xizmat koʻrsatish tarmoqlari tomonidan amalga oshiriladi.

Oʻzbekistonda D. u.j. f.ning shakllanishi 20-asrning 20-y.laridan boshlandi. 1924—90-y.larda respublikada moliyalashtirishning barcha manbalari hisobiga kommunal uy-joy xoʻjaligiga xizmat koʻrsatish tarmogi barpo qilindi va jami 250,4 mln. m2 uy-joy fondi qurildi (shundan 79,1 mln. m2 davlat, jamoat, uy-joy qurilishi shirkatlari uyjoy fondi, 171,1 mln. m2 fuqarolarning shaxsiy uy-joyi).

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, iqtisodiyotni isloh qilish, bozor iqtisodiyotiga oʻtish natijasida davlatning uy-joy siyosatida ham tub burilish yasaldi. OʻzR ning "Davlat uy-joy fondini xususiylashtirish toʻgʻrisida" (1993-yil 7 may), "Davlat uy-joy siyosatining asoslari toʻgʻrisida"gi qonunlari qabul qilindi (1996-yil 27 dek.; yana q. Davlat mulkini xususiylashtirish, Uy-joy fondi).

Shahar va qishloqlarda zamonaviy andozadagi binolar qad koʻtardi. Keyinchalik aholi turar joylarini yaxshilash uchun juda koʻplab mablagʻlar sarflandi. D.u.j.f.ning qariyb 98,8% fuqarolar xususiy mulkiga aylantirildi. 1992—93-yillarda umumiy maydoni 57,4 mln. m2 boʻlgan 990,6 ming kvartira arzon baholarda, shu jumladan 18,8 mln.m2 boʻlgan 318,7 ming kvartira (madaniyat, maorif, sogʻliqni saqlash xodimlariga) bepul xususiy mulk qilib berildi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat urugʻchilik nazorati davlat tomonidan

**Davlat [[urugʻchilik]] nazorati davlat tomonidan** qishloq xoʻjaligi ekinlarining urugʻlik va nav sifatlarini, shuningdek, urugʻchilik xoʻjaliklari, seleksiya styalari, tayyorlov tashkilotlarida yuqori sifatli urugʻlik yetishtirish ishlarini nazorat qilish tizimi. D.u.n. idorasi ekish uchun ishlatiladigan va savdodagi urugʻlikning ekishga yaroqliligini (lab. sharoitida) va navdorligini (lab. sharoitida, dala tajriba maydonlarida, aprobatsiyani nazorat qilish) tekshiradi. Respublikada gʻalla, sabzavot, ozuqabop va mevali ekinlarning elita urugʻchiligi bilan navni yaratgan ilmiy tadqiqot institutlari, reproduksiyalar urugʻlarini yetishtirish bilan ularning tayanch shoxobchalari, shuningdek, urugʻchilik xoʻjaliklari shugʻullanadi. Oʻzbekistonda urugʻchilik sifatini davlat yoʻli bilan nazorat qilish ishlari tarixi 1922-yildan boshlanadi. Shu davrdan Markaziy seleksiya styasida paxta urugʻchiligi nazorati yoʻlga qoʻyildi. 1934-yilda respublikada paxta urugʻchiligi st-yasi tashkil etildi. 1965-yilda davlat urugʻchilik inspeksiyasi va uning hududiy boʻlimlari tuzildi. Bu inspeksiya paxta urugʻlik fondidan boshqa barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻligini sifatli yetishtirish, urugʻlik dalalarida aprobatsiya oʻtkazish, urugʻlik sifatini aniklab, ekishga yaroqli urugʻlikka sertifikat berish kabi nazorat ishlarini bajardi.

Respublika mustaqillikka erishganidan soʻng urugʻchilik nazoratini jahon standartlari darajasida olib borish uchun urugʻchilikda tub islohotlar oʻtkazildi. 1995-yil oktabrda Respublika paxta urugʻchiligi st-yasi negizida Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzurida qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻligini sertifikatlash va sifatini nazorat qilish Davlat markazi — "Oʻzdavurugʻnazoratmarkaz" va uning Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlardagi markazlari tashkil etildi. "Oʻzdavurugʻnazoratmarkaz"ning Toshkent viloyati Qibray tumanida respublikada ekilayotgan barcha urugʻlik partiyalari namunalarining nav sofligi aniqlanadigan 9 ga dan iborat dala tajriba maydoni bor. Oʻzbekistonda urugʻchilik va uruglik sifati ustidan davlat nazoratini, shuningdek, qimmatli navlar genofondini saqlab qolish, respublikaning iqlim sharoitlariga moslashgan nav va duragaylar yaratish, qishloq xoʻjaligini serhosil va yuqori sifatli urugliklar bilan taʼminlash ishlari Oʻzbekiston Respublikasining "Urugʻchilik toʻgʻrisida"gi (1996-yil 29 avgust) qonuni bilan tartibga solinadi.

Shuhrat Qoʻziboyev, Husniddin Rahimov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat harajatlari

**Davlat harajatlari** - davlatning tovarlar va xizmatlarni sotib olish va transfertlardan iborat pul harajatlari (qarang Davlat byudjeti).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat haridi

**Davlat xaridi** — byudjet mablagʻlari hisobiga hukumat yoki davlat idoralari tomonidan sotib olinadigan, mamlakatda yoki chet ellarda ishlab chiqarilgan tovarlar va xizmatlar. Bunday xarid davlat tomonidan davlatning oʻz ehtiyojlari (mas, uskuna-jihozlar, qurol-yarogʻ sotib olish), aholi isteʼmolini taʼminlash va davlat zaxiralarini (don, oziq-ovqat va b. xaridi) yaratish maqsadlarida amalga oshiriladi. Mamlakatning oʻzida ishlab chiqarilayotgan sanoat tovarlari va yetishtirilayotgan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini xarid qilishda davlat maʼlum narxlar belgilaydi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat chegarasi

**Davlat chegarasi** — davlatning quruqlik va suvdagi doirasini belgilaydigan chiziq. Bu chiziq ustidan oʻtadigan vertikal sath shu davlatning havo chegarasi hisoblanadi. Xalqaro huquqqa binoan qoʻshni davlatlar oʻrtasidagi **Davlat chegarasi shartnoma** tartibida belgilanadi. Davlat chegarasini belgilash 2 bosqichda amalga oshiriladi: chegarani delimitatsiya qilish (Davlat chegarasi yoʻnalishini belgilash va uni shartnomaga ilova qilinadigan haritaga tushirish) va chegarani demarkatsiya qilish (chegara belgilari yordamida joyda chegarani belgilash).

## Qonunga binoan

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat chegarasini belgilash, oʻzgartirish, himoya qilish va qoʻriqlash sohasidagi munosabatlar "Oʻzbekiston Respublikasining Davlat chegarasi toʻgʻrisida"gi qonun (1999-yil 20-avgust) bilan tartibga solinadi. 2000-yil 1-yanvardan kuchga kirgan ana shu qonunga kura, Davlat chegarasini belgilash va oʻzgartirish Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalariga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan amalga oshiriladi. Davlat chegarasi joylarda aniq, koʻrinib turadigan chegara belgilari bilan koʻrsatib qoʻyiladi. Chegara belgilarining shakllari, oʻlchamlari va ularni oʻrnatish tartibi qonun hujjatlari hamda Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari bilan belgilanadi. Davlat chegarasi orqali shaxslar, transport vositalari, tovarlar, boshqa mol-mulk va hayvonlarni oʻtkazish belgilangan oʻtkazish punktlari orqali amalga oshiriladi. Davlat chegarasi orqali oʻtkazish punktlarida chegara, bojxona nazorati va nazoratning boshqa turlarini amalga oshiruvchi hududlar belgilanadi va qonun hujjatlarida nazarda tutilgan qoʻshimcha rejim qoidalari joriy etiladi. Davlat chegarasi rejimini taʼminlash uchun chegara oldi zonasi va chegara oldi mintaqasi belgilanadi. 

* Chegara oldi zonasi — Davlat chegarasiga tutash hududning bir qismi boʻlib, u Davlat chegarasiga tutash tuman, shahar, shaharcha, qishloq, ovul hududi doirasida belgilanadi.
* Chegara oldi mintaqasi — chegara oldi zonasining Davlat chegarasi chizigʻiga bevosita tutash qismi boʻlib, u bevosita Davlat chegarasi boʻylab, uning quruqlik uchastkalarida yoki chegara boʻyi daryolari, koʻllari va boshqa suv havzalari qirgʻogʻi boʻylab oʻtkaziladi.

Davlat chegarasini himoya qilish va qoʻriqlash boʻyicha maxsus vakolatli organ Oʻzbekiston Respublikasi davlat chegaralarini himoya qiluvchi qoʻmitadir. Davlat chegarasi rejimiga rioya etilishiga doir masalalarni hal qilish, chegara nizolarini tartibga solish maqsadida Davlat chegarasining muayyan uchastkalariga mazkur qoʻmitaning raisi Oʻzbekiston Respublikasining chegara vakillarini tayinlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat qarzi

**Davlat qarzi** — davlatning aholi, firma, tashkilot, banklar, xorijiy moliya-kredit muassasalari oldidagi qarz majburiyatlari. Davlat oʻz daromadlari bilan harajatlarini qoplay olmay qolganda byudjet taqchilligi paydo boʻladi va u qarz koʻtarish yoʻli bilan qoplanadi. Davlat qarzni turli qimmatli qogʻozlar, obligatsiyalar, zayomlar chiqarib sotish, moliya muassasasi (bank)dan ssuda olish va b. usullar bilan oladi. Investiitsiya davlat qarzi deb hisoblanmaydi. D.q.ning toʻlov davriga koʻra qisqa muddatli va uzoq muddatli, tarkibiga koʻra ichki qarz (davlat mamlakatning oʻzidagi iqtisodiy subʼyektlardan qarzdor boʻladi) va tashqi qarz (xorijiy davlatlar, xalqaro tashkilotlar va b.dan qarzdorlik) kabi turlari bor. Ichki qarz va uning foizlari milliy pulda, tashqi qarz va uning foizlari esa erkin almashtiriladigan valyutada toʻlanadi. D.q.ning darajasi, yaʼni qarz yuki qarz va uning foiz summasi yigʻindisini davlat byudjeti summasiga nisbati bilan oʻlchanadi, yaʼni toʻlov majburiyati byudjetning qancha qismiga teng ekanligi bilan belgilanadi. D.q.ning haddan tashqari ortib ketishi iqtisodiyotni izdan chiqaradi, xalq turmush darajasini pasaytiradi (chunki qarzni toʻlash uchun zarur pul byudjetda soliklarni oshirish orqali toʻplanadi), mamlakatdagi iqtisodiy faollikni susaytiradi. Tashqi qarzning koʻpayib ketishi milliy mustaqillikka tahdid soladi, undan qutulishi uchun milliy iqtisodiyotni yuksaltirishga ketadigan investitsiyalarni qisqartirish va hatto milliy boylikning bir qismini xorijga sotishga ham toʻgʻri keladi. Vaqtida toʻlanmagan tashqi qarzga qoʻshimcha foiz toʻlanadi, undiriladigan foiz qarzga qoʻshilib, uning miqdori yanada oshadi.

D.q.ning boʻlishi uni boshqarishni taqozo etadi, yaʼni qarzni olish va toʻlash bilan bogʻliq muayyan choratadbirlarni amalga oshirish lozim boʻladi. Qarz va uning foizlarini toʻlash uchun byudjetdan pul ajratish D.q.ga xizmat qilish deyiladi. D.q.ni toʻlashdagi shartsharoitlarning oʻzgarishi D.q. restrukturizatsiyasi deyiladi. Restrukturizatsiya yuz berganda qarz haqining oʻzgarishi konversiya deyiladi. Qarz toʻlash muddati choʻzilganda D.q. prolongatsiyasi yuz beradi. Qarzning bir turi boshqasiga aylanganda, qisqa muddatli qarz uzoq muddatli qarzga aylanadi va D.q.ning konsolidatsiyasi yuz beradi. D.q.ga oʻrin boʻlmasligi uchun davlat harajatlari davlat daromadlari darajasida boʻlishi lozim. Bunda taqchillikka yoʻl berilmaydi yoki minimal darajaga keltiriladi (mas, Oʻzbekiston davlat ichki qarzini oshirmaslik uchun byudjet taqchilligi yalpi ichki mahsulotga nisbatan 1997 yilda 2,2% ga, 2000 yilda 1% ga keltirildi).

Ahmadjon Ulmasov.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat hokimiyati vakillik organlari

**Davlat hokimiyati vakillik organlari** — fuqarolarning davlat va jamiyat ishlarini boshqarishdagi ishtirokining vakillik shakli. D.h.v.o. vakillik xususiyati ularning saylov yoʻli bilan tashkil etilishi, masalalar jamoa tomonidan erkin muhokama asosida hal qilinishidan, oshkoralikdan, davlat hokimiyati va boshqaruv organlari, ular saylaydigan, tasdiqlaydigan yoki tayinlaydigan mansabdor shaxslar vakillik organi oldida masʼul boʻlishidan va hisob berib turishidan, qonuniylikdan, fuqarolarni davlat ishlarini boshqarish ishiga keng koʻlamda jalb etishidan, jamoatchilik fikrini doimo hisobga olishidan iborat. Oʻzbekiston Respublikasida D.h.v.o. tarkibiga oliy vakillik organi — Oliy Majlis va mahalliy vakillik organlari — hokim boshchilik qiladigan viloyat, tuman va shahar xalq deputatlari Kengashlari kiradi.

Oliy Majlis fuqarolar tomonidan hududiy saylov okruglari boʻyicha koʻp partiyali saylov asosida 5 yil muddatga saylanadigan 215 nafar deputatdan iborat. 18 yoshga yetgan fuqarolar Oliy Majlisga saylash, 25 yoshga yetgan fuqarolar saylanish huquqiga ega. Deputatlar oʻz saylovchilarining, deputatlikka nomzod qilib koʻrsatgan tegishli siyosiy partiya yoki D.h.v.o.ning vakili hisoblanadi. Oliy Majlisning huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 5-boʻlim 18-bobida, Oʻzbekiston Respublikasining Oliy Majlis toʻgʻrisidagi konstitutsiyaviy qonunida (1994 y 22 sentabr) va Oliy Majlis reglamenta da belgilab berilgan.

Mahalliy vakillik organlariga deputatlar 5 yil muddatga 18 va undan yuqori yoshdagi fuqarolar tomonidan saylanadi, saylanish huquqi 21 va undan yuqori yosh qilib belgilangan. Mahalliy davlat hokimiyati organlarining huquqiy maqomi hamda vakolatlari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 5-boʻlim 21-bobida hamda "Mahalliy davlat hokimiyati toʻgʻrisida"gi qonunda (1993 yil 2 sentabr) belgilangan (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasi Oliy majlisi).  Sayt  a`zolariga  savol  sizlarni  qaysi  maqolalaring  o`zi butun

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatboy

**Davlatboy** — eng ertapishar yozgi qovun navi. Shakli uzunchoq, uz. 20—22 sm, ogʻirligi 1,7—2,5 kg ga boradi. Sirti tekis, toʻr bilan qoplangan, toʻrlanishi oʻrtacha. Tusi och sargʻish, poʻsti qattiq. Etining qalinligi 3,5— 4 sm, oq, karsillaydi, sershira. Tarkibida 3,4—7%, ayrimlarida 9,1% qand va 11,1% gacha quruq modda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻdonlari urugʻxonaning yarmidan kamrogʻini egʻallaydi. Urugʻi unib chiqqanidan soʻng 64—68 kunda pishadi. Hosildorligi 180—200 s/ga. Toshkent atrofidagi tumanlarda ekiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatga qarshi jinoyatlar

**Davlatga qarshi jinoyatlar**, Oʻzbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlar — Oʻzbekiston Respublikasi suvereniteti, hududiy daxlsizligi, xavfsizligi, mudofaa salohiyati, Oʻzbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumiga, iqtisodiyotiga, ijtimoiy-siyosiy barqarorligiga tajovuz qiluvchi oʻta ogʻir jinoyatlardan hisoblanadi. Bu jinoyatlar uchun Oʻzbekiston Respublikasi JK maxsus qismida javobgarlik belgilangan boʻlib, ular dushman tomoniga oʻtish, josuslik, davlat sirlarini chet el davlatiga yetkazish, Oʻzbekiston Respublikasiga qarshi dushmanlik faoliyati olib borishda chet el davlatiga yordam koʻrsatish, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining hayoti va sogʻligʻiga, Oʻzbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumiga tajovuz etish, yaʼni Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi davlat tuzumini. Konstitutsiyaga xilof ravishda oʻzgartirishga, hokimiyatni bosib olishga, qonuniy ravishda saylab qoʻyilgan yoki tayinlangan hokimiyat vakillarini hokimiyatdan chetlatishga, Oʻzbekiston Respublikasi hududiy yaxlitligini Konstitutsiyaga xilof tarzda buzishga ochikdan-ochiq daʼvat qilish yoki bunday mazmundagi materiallarni tarqatish, qoʻporuvchilik, davlat sirlarini oshkor etish va davlat siri yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlarni yoʻqotishga qaratilgan harakatlarda ifodalanadi.

Jinoyat qilish paytida 16 yoshga toʻlgan aqli raso shaxslar Oʻzbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlarning subʼyektlari boʻla oladi. Ammo davlatga xoinlik qilishning subʼyekti faqat Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi, josuslik jinoyatining subʼyekti faqat chet el fuqarosi va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar, davlat sirlarini oshkor qilish va davlat siri yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlarni yoʻqotish jinoyatlarining subʼyekti davlat siri yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlar ishonib topshirilib qoʻyilgan shaxslar boʻladi. Qolganlarining subʼyektlari esa har qanday shaxs boʻlishi mumkin.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatgaray

**Davlatgaray** — Qrim xonlarining nomi. D.- G.1 (?—1577) — xon (1551-yildan). Turkiya sultonining vassali. Polsha va ayniqsa Rossiyaga tez-tez hujumlar uyushtirib turgan. 1552-yil rus qoʻshinlarining Qozonga qilgan yurishiga toʻsqinlik qilishga harakat qilgan. Livon urushi paytida D.-G.1 Polsha qiroli bilan ittifoq tuzib, Rossiyaga bir necha bor yirik yurishlarni amalga oshirgan. 1569-yil turklarning Astraxonga qilgan harbiy yurishida ishtirok etgan. 1571-yil bahorida 120 ming kishilik qoʻshin bilan Rus davlatiga hujum qilib, may oyida Moskvaga oʻt qoʻygan, lekin 1572-yil qaytadan yurish qilganida ruslardan magʻlub boʻlgan. D.G.P (?—1724) - Salimgaray oʻgʻli; bir necha marta taxtni egʻallagan (1699— 1724). Qrim xonligidagi ichki ziddiyatlar (noʻgʻaylar isyoni, aka-uka Gʻozigaray, Qoplongaraylar bilan boʻlgan adovat) tufayli uning mavqei mustahkam boʻlmagan.

## Manbalar

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatlarning huquqiy vorisligi

**Davlatlarning huquqiy vorisligi** — bir davlat huquqlari va majburiyatlarining boshqa bir davlatga oʻtishi. D.h.v. masalasi quyidagi hollarda yuzaga keladi: 1) ijtimoiyiqtisodiy formatsiya oʻzgarishiga olib kelgan ijtimoiy inqilob sodir boʻlganda; 2) milliy ozodlik kurashi natijasida yangi mustaqil davlatlar paydo boʻlganda; 3) avvalgi davlat hududida — bir necha davlat tashkil topganda hamda ikki yoki bir necha davlat birlashuvi natijasida yangi davlat vujudga kelganda; 4) hududiy oʻzgarishlar roʻy berganda. D.h.v. yangi davlatlar uchun: xalqaro shartnomalarni qayta koʻrib chiqish, ularni bekor qilish, xalqaro tashkilotlarga aʼzo boʻlish, xususiy mulkni davlat mulkiga aylantirish, mulkning xuquqiy vorisligini taʼminlash kabi masalalarni qaytadan hal qilishni taqozo etadi. 1978-yilda Davlatlarning shartnomalarga oid huquqiy vorisligi toʻgʻrisida Vena konvensiyasi qabul qilingan edi. 1983-yilgi Vena konvensiyasi esa davlat mulki, davlat arxivlari va davlat qarzlariga oid D.h.v. asosiy qoidalarini belgilab berdi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatmandbek Kamoliddinbek oʻgʻli

**Davlatmandbek Kamoliddinbek oʻgʻli** (7—1922.4.8) — qoʻrboshi, Sharqiy Buxoroda bosqinchi qizil armiya qismlariga qarshi istiqlolchilik harakati rahbarlaridan. Buxoro amirligi davrida Baljuvon begi, devonbegi, lashkarboshi boʻlgan. Baljuvon va Sherobod bekliklarida katta yer-mulki boʻlgan. Amir Olimxon qizil qoʻshinga qarshi kurashda amirlik Qoʻshiniga Ibrohimbek va Davlatmandbekni lashkarboshilar qilib tayinlagan (1920). Davlatmandbek Sharqiy Buxoroning Baljuvon, Konkurd, Chigʻon mintaqalarida qizil armiyaga qarshi mustaqillik bayrogʻini koʻtargan, 1921-yil boshida uning qoʻshini tarkibida 5000 dan ortiq yigit boʻlgan. 1921-yil 12-avgustda Baljuvonda Buxoro xalq respublikasi hukumatining favqulodda muxtor vakili Otaulla Xoʻjayev bilan Davlatmandbek qoʻrboshi oʻrtasida shartnoma imzolandi. Unga koʻra, yangi Buxoro hukumati tomonidan Sharqiy Buxorodagi yirik qoʻrboshilar Davlatmandbek va Sulton Eshon Baljuvon va Gʻarm inqilobiy qoʻmitalarining raisi qilib tayinlangan. Davlatmandbek Buxoro qududidan qizillar qoʻshinining olib ketilishi, Buxoro respublikasining mustaqilligi amalda qaror topishi uchun izchil kurash olib borgan. Anvar Posho 1921-yil noyabrda Buxoroga kelgach, Davlatmandbek uning lashkari safiga qoʻshilgan. 1922-yil boshlarida Davlatmandbek yigitlari Dushanba atrofidagi Hisor va Baljuvon, shuningdek, Koʻlobda qizil askar qismlari ustidan gʻalabalarga erishgan. 1922-yil 4-avgustda Baljuvon yaqinidagi Obidara qishlogʻida qizil askarlar bilan boʻlgan mashhur jangda Davlatmandbek Anvar Posho bilan birga halok boʻlgan.

## Yana qarang

* Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka; k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Muhammad Ali Baljuvoniy, Tarixi nofeiy (foydali tarix), T., 2001. Qahramon Rajabov.
Soli Davlatov

**Soli Boltaboyevich Davlatov** (1932.23.9, Xorazm viloyati Hazorasp tumani) — hujjatli kino rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). 1965–93 ylar Oʻzbekiston hujjatli va ilmiy-ommaviy filmlar kinostudiyasida rejissyor Faoliyatini havaskor sifatida boshlab, "Amu sohilida" hujjatli filmini (1964, Respublika koʻrigida 1-oʻrin berilgan) suratga olgan. Eng yaxshi filmlari: "Ikki orden", "Jon Andijonim", "Oʻzbek atlasi", "Chiriyotgan xotira", "Beruniy", "Al-jabr — algebra", "Hamid Olimjon", "Surxon tongi" (Riga kinofestivalida Bosh sovrin olgan, 1985), "Yerga mehr", "Navroʻz kelganda", "Yoʻqotgach, kuyunamiz" va boshqa.

## Manbalar
Farhod Davletov

**Farhod Karimovich Davletov** (1957.24.11, Xiva) — xonanda, Oʻzbekiston xalq hofizi (2001), Qozogʻistonda xizmat koʻrsatgan artist (1995). Yoqimli, jozibali, keng koʻlamli ovoz sohibi. Toshkent davlat madaniyat institutini tugatgan (1985). Xonandalik sanʼati sirlari va Xorazm maqom yoʻllarini Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar Yu. Jabborov, R. Qurbonov va ayniqsa, R. Jumoniyo’zovlardan urgangan. 1980—91-yillari Xiva tumanidagi turli ashula va raqs ansambllarida yetakchi xonanda, badiiy rahbar, Xiva sh.dagi 2 - madaniyat uyi direktori. 1991-yildan Xiva tumani 2- qishloq madaniyat uyi hamda "Feruz" maqom ansamblining badiiy rahbari. Repertuaridan asosan "Rost", "Dugoh", "Segox." kabi Xorazm maqom yoʻllari va suvoralari oʻrin olgan. Qozogʻistonda oʻtkazilgan Oʻzbekiston madaniyati va sanʼati dekadasi qatnashchisi (1995), Gollandiyada gastrolda boʻlgan (1996). Respublika maqom ijrochilarining tanlovi laureati (3- oʻrin, 1987), K. Otaniyozov nomidagi Respublika tanlovi gʻolibi (1987).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat qimmatli qogʻozlari

**Davlat qimmatli qogʻozlari** - byudjet kamomadini qoplash maqsadlarida hukumat yoki mahalliy hokimiyat idoralari nomidan chiqarilgan va albatta xukumat tomonidan kafolatlangan qimmatli qogʻozlar. Amal qilish muddatlariga koʻra turlari: qisqa muddatli obligatsiyalar — xazina veksellari (bir haftadan 1 yilgacha), oʻrta muddatli — notalar (1 yildan 5 yilgacha), uzoq muddatli — bonlar (5 yildan ortiq). Yana aholi jamgʻarmalarini jalb qilish maqsadlarida chiqariladigan jamgʻarma bonlar, sertifikatlar singari D.q.q. ham mavjud. D.q.q. istalgan vaqtda toʻlov uchun taqdim qilinishi mumkin, biroq muddati toʻlmagan qimmatli qogʻozlar uchun tulov foizi past boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zamira Davletmuratova

**Zamira Davletmuratova** (1955.21.6, Nukus) — Oʻzbekiston xalq artista (1992). Leningrad akademik xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1975). 1975-yildan Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatrida balet artisti. Mariya ("Boqchasaroy favvorasi") uning sahnadagi ilk obrazidir. Eng yaxshi rollari: Frigiya ("Spartak"), Medora ("Korsar"), Jizel Oʻ. Davletova. Ubike rolida ("Kelin"), ("Jizel"), Taxmina ("Rustam haqida doston"), Suxani ("Sevgi tumori"), Toʻmaris ("Toʻmaris"), Xonim qiz ("Xonim qiz va bezori"), Odetta-Odiliya ("Oqqush koʻli"), Avrora ("Uyqudagi goʻzal"), Raymonda ("Raymonda"), Layli ("Layli va Majnun"), Shirin ("Sevgi afsonasi"), Komdi ("Ikki dil dostoni"), Shahrizoda ("Ming bir kecha") va b.
D. ijodi romantik yoʻnalishi, hishayajonga tulaligi, musiqaviyligi, yaratgan obrazlari toʻlaqonliligi, mexr-muhabbat bilan yoʻgʻrilganligi, raqs harakatlari orqali qahramonining ichki va tashqi kechinmalarini tomoshabinga mohirona yetkaza bilishi bilan ajralib turadi.

## Manbalar
Oʻrozgul Davletova

**Oʻrozgul Davletova** (1923.20.4, Toʻrtkoʻl tumani) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1938—41 yillar va 1952— 94 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq musiqali teatrida, 1941—47 yillar Toʻrtkoʻl yosh tomoshabinlar teatrida, 1947—50 yillar Toʻrljoʻl kolxoz—sovxoz teatrida aktrisa, 1950—52 yiklar Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda. Eng yaxshi rollari: Gulchehra ("Arshin mol olon"), Nasiba ("Ogʻriq tishlar"), Dorina ("Tartyuf"), Sarvinoz ("Qirq qiz"), Emiliya ("Otello"), Jumagul ("Qoraqalpoq qizi"), Anor ("Onalar") va boshqalar Davletova lirik, dramatik hamda harakterli rollar ustasi boʻlib, ayniqsa qoraqalpoq ayollari obrazini dadillik, faollik, xushchaqchaqlik, hazilmutoyibaga moyillik bilann, milliy ruhda, alohida mahorat bilan yaratadi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

## Manbalar
Muhammad Davletshin

**Muhammad Gabdulgalimovich Davletshin** (1923.11.11, Orenburg shahri — 2011) — psixolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), psixologiya fanlari doktori (1972), professor (1972). Nizomiy nomidagi.Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1952). 1956-yildan shu institutda katta oʻqituvchi, keyinchalik dotsent, oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1957—68), psixologiya kafedrasining mudiri (1968—2001), kafedra professor (2001-yildan).. Ilmiy ishlari umumiy, pedagogik psixologiya, yosh psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya muammolariga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan takdirlangan (1994).

## Manbalar
* Ijtimoiy psixologiya muammolari va ularni odamlar bilan ishlashda qoʻllash, T., 1990; Qadimgi Sharq davlatlarida psixologik fikrlarning rivojlanishi, T., 1995.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

## Havolalar
* bashinform.ru
Davolash badan tarbiyasi

**Davolash badan tarbiyasi** — tibbiyot boʻlimi; kasalliklarni davolash va oldini olishda jismoniy mashqlar va tabiiy omillarni, shuningdek, fizioterapiya va massajni birga qoʻllash. Mexanoterapiya, mehnat va massaj bilan davolash badan tarbiyasining tarkibiy qismidir. Davolash badan tarbiyasi kuch-quvvatni tiklovchi davo; uni toʻgʻri qoʻllash bemorning tez sogʻayib ketishiga, ish qobiliyatini tiklashga va uni faol mehnatga qaytarishga yordam beradi.

Davolash badan tarbiyasiga turli jismoniy mashqlar: gimnastika (ancha joʻn va bemorga moye), sport (changʻida va piyoda sayr etish, suzish va boshqalar) va ochiq havoda oʻtkaziladigan oʻyinlar (voleybol, tennis, basketbol) kiradi. Maxsus tanlangan mashqlar davolash badan tarbiyasining asosiy vositasidir. Jismoniy mashqlarni bajarish va organizmni chiniqtirishda tabiiy omillar — suv, havo va quyoshdan foydalaniladi. Davolash badan tarbiyasi harakat faoliyati pasaygan, kam quvvat, uzoq vaqt betob yotgan bemorlarga buyuriladi. Davolash badan tarbiyasi operatsiyadan keyingi organizmni tiklash davrida, akusherlikda, nafas, ovqat hazm qilish, yurak-tomir, nerv sistemasi, tayanch-harakat aʼzolari, rivojlanish nuqsonlari hamda moddalar almashinuvining buzilishi bilan bogʻliq kasalliklarni davolashda qoʻllanadi. Davolash badan tarbiyasini faqat davolovchi vrach buyuradi, mashgʻulotlar davolash badan tarbiyasi boʻyicha mutaxassislar tomonidan olib boriladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davr

**Davr** — 

1) jamiyat taraqqiyotida muhim voqea, hodisa yuz bergan, hukm surgan yoki oʻziga xos xususiyati bilan ajralib turadigan maʼlum vaqt oraligʻi (mas, tosh D.i, jez D.i, temir D.i va hokazo); 

2) kishi yoki kishilik hayotida maʼlum vaqt, yillar; 

3) takrorlanuvchi jarayonning har bir takrorlanishida boshlanishidan to oxirigacha oʻtadigan vaqt yoki biror tugal jarayon davomidagi vaqt oraligʻi.

## Manbalar