Gvanju qoʻzgʻoloni

**Gvanju qoʻzgʻoloni** (koreyscha: 5·18 광주 민주화 운동, 5.18 Gwangju Minjuhwa Undong) — 1980-yil 18-maydan 27-maygacha Janubiy Koreyaning janubiy qismida joylashgan Gvanju shahrida yuz bergan keng ko‘lamli xalqiy norozilik harakati. Bu voqea harbiy hukumatga qarshi chiqqan talabalar va oddiy fuqarolarning zo‘ravonliksiz boshlagan namoyishining qonli bostirilishiga aylandi va Janubiy Koreya demokratik harakatlar tarixida muhim burilish nuqtasi sifatida tan olingan.

## Tarixiy kontekst
1979-yil 26-oktyabr kuni prezident Park Chung-hee oʻldirilgach, Janubiy Koreyada siyosiy bo‘shliq yuzaga keldi. Mamlakatda hokimiyat uchun kurash kuchaydi va demokratik islohotlar talab qilinayotgan bir paytda, general Chun Doo-hwan va unga sodiq harbiy guruh 1980-yil boshida hokimiyatni egalladi. Chun Doo-hwan parlamentni tarqatdi, siyosiy erkinliklarni chekladi va favqulodda holat eʼlon qildi.

Demokratik islohot talab qilayotgan talabalar, ayniqsa Seul va Gvanjuda faol harakat qilgan. 1980-yil 17-mayda harbiy rejim universitetlarni yopdi va siyosiy faoliyatni taqiqladi. Bu harakat talabalarning va keng jamoatchilikning noroziligini kuchaytirdi.

## Qoʻzgʻolonning boshlanishi
1980-yil 18-mayda Chonnam Milliy universiteti talabalari Gvanju shahrida tinch norozilik namoyishini boshladi. Harbiylar bunga qarshi kuch ishlatdi: talabalar kaltaklandi, koʻchalar to‘sib qo‘yildi. Voqealar tez orada butun shaharga yoyildi. Fuqarolar harbiy zo‘ravonlikka qarshi kurashishda talabalarga qoʻshildi. Ayrim norasmiy manbalarga ko‘ra, politsiya qurollari tortib olinib, aholi oʻzini himoya qilish uchun qurollandi.

## Qonli bostirish
May oyi davomida harbiy rejim Gvanjuga parashyutchilar va elit bo‘linmalarni yubordi. Ular namoyishchilarga qarshi oʻq uzdi, ayovsiz kaltaklashlar, qamoqqa olishlar va hatto qatl hollari kuzatildi. Bu bosqinchilik xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olinmagan boʻlsa-da, keyinchalik inson huquqlari tashkilotlari tomonidan fosh etildi.

Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, 200 dan ortiq kishi halok bo‘lgan. Biroq mustaqil manbalar va guvohlarning aytishicha, bu raqam aslida 600-1000 kishiga yetadi. Ko‘plab begunoh fuqarolar bedarak yo‘qolgan.

## Siyosiy va ijtimoiy tahlil
Gvanju qoʻzgʻoloni Janubiy Koreya tarixidagi eng siyosiy ahamiyatli voqealardan biri hisoblanadi. Chun Doo-hwan rejimi bu harakatni “kommunistik qo‘zg‘olon” sifatida ko‘rsatishga harakat qilgan. Ammo keyingi tahlillar shuni ko‘rsatadiki, harakat xalqning siyosiy erkinlik, saylov huquqi va fuqarolik huquqlari uchun olib borgan kurashi edi.

Qoʻzgʻolon asosan Gvanju shahri bilan cheklangani, boshqa shaharlarga tarqalmagani sabablari orasida hukumatning axborotni senzura qilgani, boshqa viloyatlarga noto‘g‘ri ma’lumot bergani, va aholi o‘rtasida qo‘rquv uyg‘otgani ko‘rsatiladi.

## Oqibatlar
1987-yilda Janubiy Koreyada xalq bosimi natijasida to‘liq demokratik saylovlar o‘tkazila boshlandi. Gvanju voqeasi bu harakatning psixologik asosini yaratdi. 1997-yilda 18-may rasmiy ravishda "Demokratiya uchun kurash kuni" deb eʼlon qilindi. Chun Doo-hwan va sobiq prezident Roh Tae-woo 1996-yilda ushbu voqealardagi roli uchun sudlangan, biroq keyinchalik afv etilgan.

## Xotira va madaniy ta’siri
Bugungi kunda Gvanju shahrida 5.18 Milliy Qabriston mavjud bo‘lib, bu yerda halok bo‘lganlar dafn etilgan. Har yili may oyida yodgorlik marosimlari o‘tkaziladi. Ko‘plab Janubiy koreys filmlari, hujjatli asarlar va kitoblar Gvanju voqeasini yoritgan. Mashhur filmlar orasida "May 18" (2007) va "A Taxi Driver" (2017) asarlari bor.

## Xalqaro e'tirof
Inson huquqlari tashkilotlari va baʼzi xorijiy jurnalistlar Gvanjuni Janubiy Koreyada demokratiyaning tugʻilishi sifatida tasvirlashgan. Bu voqea Janubiy Koreya tajribasi orqali boshqa avtoritar tuzumlarga qarshi kurashayotgan mamlakatlar uchun ham ibrat bo‘ldi.

## Voqealar xronologiyasi
* **1980-yil 17-may** — Chun Doo-hwan harbiylar orqali butun mamlakatda favqulodda holat e’lon qiladi.
* **1980-yil 18-may** — Gvanjuda Chonnam Milliy Universiteti talabalari tinch norozilik namoyishini boshlaydi. Harbiy kuchlar talabalarga hujum qiladi.
* **1980-yil 19–21-may** — Norozilik butun shahar bo‘ylab yoyiladi, ko‘plab fuqarolar qo‘shiladi. Harbiylar o‘q otishni boshlaydi.
* **1980-yil 22–25-may** — Namoyishchilar shaharning muhim binolarini egallab, vaqtincha o‘zini o‘zi boshqarish tizimini yaratadi.
* **1980-yil 26-may** — Hukumat Gvanjuni kuch bilan egallashga qaror qiladi.
* **1980-yil 27-may** — Harbiylar ertalab soat 4:00 da Gvanjuga bostirib kirib, qo‘zg‘olonni qonga botiradi. Ko‘plab norozilar halok bo‘ladi.

## Tarixiy ahamiyati

Gvanju qoʻzgʻoloni (5·18 광주 민주화 운동) Janubiy Koreya tarixida fuqarolik jamiyati, demokratiya va inson huquqlari uchun kurashning burilish nuqtasi sifatida muhim ahamiyat kasb etadi.

1980-yilning may oyida yuz bergan bu xalq harakati hukumat tomonidan qattiq bostirilgan boʻlsa-da, u butun mamlakat boʻylab fuqarolik ongining uygʻonishiga olib keldi. Gvanju aholisi harbiy hukumatning favqulodda holat eʼlon qilishiga va konstitutsion tartibning buzilishiga qarshi chiqdi. Ular erkin saylovlar, matbuot erkinligi va harbiy diktaturaning tugatilishini talab qilishdi.

Qoʻzgʻolon bostirilgan boʻlsa-da, u Janubiy Koreyada 1987-yilgacha davom etgan demokratik harakatlar uchun tayanch nuqtasi boʻlib xizmat qildi. Aynan Gvanju fojiasi tufayli mamlakatda inson huquqlari, matbuot erkinligi va fuqarolik ongiga asoslangan siyosiy muhokama kuchaygan. 

Shuningdek, Gvanju voqealari xalq ongida “xalq qahramonligi” ramziga aylandi va 5.18 har yili xotira kuni sifatida nishonlanadi. 1997-yilda rasmiy hukumat tomonidan bu voqea "demokratizatsiya harakati" deb eʼtirof etildi va 5.18 kuni milliy bayram darajasiga ko‘tarildi.

Gvanju qoʻzgʻoloni shuningdek boshqa avtoritar rejimlar ostidagi davlatlar uchun ham demokratiya yoʻlida kurashning timsoli sifatida oʻrganilmoqda. Bu voqea xalqning adolat, erkinlik va o‘zlikni tiklash yoʻlidagi kurashining yorqin namunasi boʻlib qolmoqda.

## Madaniyatda aks etishi
Gvanju qoʻzgʻoloni koreys kino va adabiyotida keng yoritilgan. Quyidagilar mashhur asarlar sirasiga kiradi:

* **"A Taxi Driver"** (2017) — haqiqatga asoslangan film, Gvanjudagi voqealarni xorijlik jurnalistning koʻzi bilan koʻrsatadi.
* **"May 18"** (2007) — qoʻzgʻolon davridagi oilaning fojeasini tasvirlaydi.
* **"Hwajang"** (novella) — Qoʻzgʻolon davrida sevgi va fojiani birlashtirgan adabiy asar.

Rassomlar ham bu voqealarni o‘z ijodida aks ettirgan, jumladan **5.18 Xotira Muzeyi** devorlarida chizilgan freskalar xalq qarshiligini ifodalaydi.

## Qurbonlar statistikasi

## Manbalar

## Koreys tilidagi asosiy manbalar

* 5·18 광주 민주화 운동 – koreyscha Wikipedia maqolasi
* 한국민족문화대백과사전: 5·18 광주민주화운동 – AKS enciklopediyasi
* 광주광역시 5·18 민주화운동 기록관 – Rasmiy arxivlar sayti
* DBpia: 부마항쟁과 5.18광주민주화운동을 중심으로 – Ilmiy maqola
* RISS: 5·18광주민중항쟁 연구 – magistrlik dissertatsiyasi
* 국립5·18민주묘지 공식 홈페이지 – 5.18 Milliy qabriston rasmiy sayti
* 국가기록원: 5·18 민주화운동 – Hukumat hujjatlari
* 최영태 (Choi Young-tae): 5·18 항쟁의 명칭과 의미에 대한 고찰 – Akademik tahlil
* 문순태: 기억과 문학, 5·18의 서사 – Adabiyotda esga olish bo‘yicha tadqiqot

## Tashqi havolalar
* Koreys tilidagi maqola
* English Wikipedia