Ibn al-Quff

**Amin ad-Davla Abul-Faraj ibn Yaʼqub ibn Isoq Ibn al-Quff al-Karakiy** (; milodiy 1233–1286‑yillar) – arab tabib va jarroh, shuningdek faqat jarrohlar uchun moʻljallangan, oʻrta asrlardagi arab tilidagi eng qadimgi va eng yirik risola muallifi boʻlgan.

## Hayoti
Ibn al-Quff, „al-Malikiy al-Masihiy“ (yaʼni melkit nasroniysi) nomi bilan ham tanilgan, Iordaniyadagi Al Karak shahrida tugʻilgan. Uning otasi Muvaffaqiddin Yaʼqub boʻlib, melkit nasroniy arablaridan boʻlgan. Otasi yaxshi ish imkoniyati topib, oilasini Suriyadagi Sarxad shahriga koʻchiradi, u yerda Ibn al-Quffga Ibn Abu Usaybiʼa dars beradi va uni tibbiy taʼlim bilan tanishtiradi. U Ibn Abu Usaybiʼa bilan birga oʻqib, koʻp tibbiy maʼlumotlarni oʻrganadi, avvalgi tabiblar haqidagi koʻplab tarjimai hollarni mutolaa qiladi va oʻrgangan materiallarini tafakkur qilib, ularga koʻp vaqt sarflaydi.

Keyinchalik Ibn al-Quff Damashqga koʻchib oʻtdi, u yerda bilimini oshirdi va metafizika, falsafa, tibbiyot, tabiiy fanlar va matematikani oʻrgandi. Bu fanlarning barchasini unga aniq kim oʻrgatgani maʼlum emas, biroq baribir u oʻz faoliyati uchun juda foydali boʻlgan katta hajmdagi bilimlarni egallagan. U bir muddat tahsil olib, bilimdon tabib va jarroh ekanini isbotlagach, Iordaniyada joylashgan qoʻshin tarkibida tabib-jarroh lavozimiga tayinlangan. Aynan qoʻshin safida xizmat qilayotgan paytida u tabib va jarroh sifatida shuhrat qozona boshlaydi.

U bemorlariga chin dildan gʻamxoʻrlik qiluvchi va ishini halollik bilan bajaruvchi nasroniy arab sifatida musulmon imperiyasida shuhrat qozonadi. Uning shuhrati pasaygach, u Damashqqa yuboriladi va u yerda ellik ikki yoshida vafot etguniga qadar dars beradi.

## Asarlari
Iordaniyada tabib-jarroh boʻlib ishlagan davrida Ibn al-Quff koʻplab kitoblar yozar va odamlarga dars berar edi. U, aslida, amaliy tabiblikdan koʻra, tibbiy mavzularda yozuvchi va oʻqituvchi sifatida koʻproq tanilgan. U hayoti davomida kamida oʻnta sharh va kitob yozgan. Shulardan yettitasi bugungi kunda, toʻliq holda yoki parcha-parcha tarzda, bizgacha yetib kelgan. Uning eng mashhur asarlaridan biri Ibn Sino (Ibn Sino)ning „Ishorot“iga yozgan sharhi boʻlgan, biroq bugungi kunda bu haqda hech qanday dalil yoʻq, u yoʻqolgan deb taxmin qilinadi yoki Ibn al-Quff uni tugatmagan va nashr etmagan boʻlishi mumkin. Quyida uning eng mashhur saqlanib qolgan ayrim asarlari qisqacha tavsifi bilan keltiriladi.

* *Kitob al-ʻUmda fi-l-jaroha* (كتاب العمدة في الجراحة) yoki „jarrohlik sanʼatining asoslari“: umumiy tibbiy qoʻllanma boʻlib, unda anatomiya va dori vositalari bilan davolash, shuningdek jarrohlik mavzusi qamrab olingan, asosan jarohatlar va oʻsimtalarga eʼtibor qaratilgan, biroq u oftalmologiyani alohida soha, oʻziga xos texnik adabiyotga ega mutaxassislik deb hisoblagani uchun bu kitobga kiritmagan. Asar 1937‑yilda Haydarobodda nashr etilgan. Bu butun oʻrta asrlar davridagi jarrohlik boʻyicha eng yirik arabcha matn edi. Ushbu kitobda Ibn al-Quff arteriyalar va venalar orasidagi bogʻlanishlarni tushuntirib bergan boʻlib, bu keyinchalik kapillyarlar deb ataladigan tuzilmaning eng dastlabki taʼrifi hisoblanadi. U buni mikroskop ixtiro qilinishidan oldin qilgan va, shuningdek, klapanlarning qanday ishlashini hamda ularning ochilish-yopilish yoʻnalishini tushuntirib bergan.
* *Ash‑Shofiy fit-tibb (Shifo sanʼatlarining toʻliq bayoni)*: uning birinchi tibbiy ensiklopediyasi boʻlib, milodiy 1272‑yil boshlarida yakunlangan.
* *Jomiʻ al-gʻaraz fi hifz as-sihha va dafʻ al-maraz* (جامع الغرض في حفظ الصحة ودفع المرض): profilaktik tibbiyot va sogʻliqni saqlashga oid 60 bobdan iborat asar boʻlib, taxminan 1275‑yilda yozib tugatilgan. U bir necha qoʻlyozma nusxalarda saqlangan.
* *Al-usul fi sharh al-fusul*: Gippokrat asarlariga ikki jildlik sharh.
* *Risala fi manofiʻ al-aʼdo*: tana aʼzolarining anatomiyasi haqida risola.
* *Zubad at-Tabib*: amaliyotdagi shifokorlar uchun maslahatlar kitobi.
* *Sharh al-Kulliyot*: Ibn Sinoning *Qonun fit-tibb* asariga yozilgan sharh.

## Manbalar