Mehmed IV

**Mehmed IV** (;  ; 1642-yil 2-yanvar – 1693-yil 6-yanvar), **Ovchi Mehmed** ( nomi bilan ham tanilgan) – 1648-yildan 1687-yilgacha Usmonli imperiyasining sultoni boʻlgan. U taxtga olti yoshida otasi toʻntarish natijasida agʻdarilganidan soʻng kelgan. Mehmed Usmonlilar tarixida Sulaymondan keyin eng uzoq hukmronlik qilgan ikkinchi sultonga aylandi. Uning hukmronligining dastlabki va oxirgi yillari harbiy magʻlubiyat va siyosiy beqarorlik bilan tavsiflangan boʻlsa, keyingi yillarida Koʻprülü davri bilan bogʻliq boʻlgan imperiyaning boyligini qayta tiklashni nazorat qildi. Mehmed IV zamondoshlari tomonidan ayniqsa taqvodor hukmdor sifatida tanilgan va oʻzining uzoq hukmronligi davrida amalga oshirilgan koʻplab istilolari uchun „muqaddas jangchi“ deb atalgan.

Mehmed IV hukmronligi davrida imperiya Yevropada hududiy kengayish choʻqqisiga chiqdi. U yoshligidanoq ovga qiziqib qolgan, buning uchun uni „Ovchi“ deb atashadi. 1687-yilda Mehmed Muqaddas Liganing davom etayotgan urushi natijasida askarlar tomonidan agʻdarildi. Keyinchalik Edirnaga surgun qilindi. 1693-yilda vafot etdi.

## Biografiyasi
Mehmed 1642-yilda Konstantinopoldagi Topkapi saroyida tugʻilgan. Sulton Ibrohimning (1640–48) asli rus boʻlgan Turxon Sultondan oʻgʻli va asli yunon boʻlgan Koʻsem Sultonning nabirasi edi. Tugʻilganidan koʻp oʻtmay Ibrohim chaqaloqni sardobaga tashlab yubordi. Mehmedni haram xizmatkorlari qutqardi. Biroq bu Mehmedning boshida bir umrlik chandiq qoldirdi.

Mehmed taxtga 1648-yilda olti yoshida, Usmonlilar sulolasi uchun juda beqaror bir davrda oʻtirdi. 1649-yil 21-oktyabrda Mehmed akalari Sulaymon va Ahmad bilan birga sunnat qilindi.

Mehmedning buvisi va regenti Koʻsem Sulton isyonchilarni qoʻllab-quvvatlaganlikda va sultonni zaharlab, uning oʻrniga uning oʻgay ukasi Sulaymonni qoʻyish niyatida gumon qilingan. Natijada Mehmed 1651-yil sentabrida buvisining oʻlim haqidagi farmonini imzolashga rozi boʻladi.

Imperiya saroy fitnalari bilan bir qatorda Anadoludagi qoʻzgʻolonlarga duch keldi. Usmonli dengiz flotining Dardanel boʻgʻozi tashqarisida venetsiyaliklar tomonidan magʻlubiyatga uchragani va Konstantinopoldagi gʻalayonlarga sabab boʻlgan oziq-ovqat tanqisligi tufayli ogʻir vaziyat yuzaga kelgan. Aynan shu sharoitda Mehmedning onasi Köprülü Mehmed Poshoga Sadr vazir sifatida toʻliq ijro etuvchi vakolatlarni berdi. Köprülü 1656-yil 14-sentyabrda lavozimga kirishdi.

Mehmed hukmronligi Usmonlilar boyligining jonlanishi bilan ajralib turadi. Krit urushi (1645-1669) paytida ular Venetsiya va Kritdan Egey orollarini qaytarib oldilar. Shuningdek, ular Transilvaniya (1660) va Polshaga (1670–1674) qarshi muvaffaqiyatli yurish qildi. Mehmed IV Pyotr Doroshenkoning vassalligini qabul qilganda, Usmonlilar hukmronligi Podoliya va Ukrainaning oʻng qirgʻogʻiga yoyildi. Bu voqea Usmonlilarni Rus-Turkiya urushiga (1676-1681) olib keldi. Uning keyingi vaziri Koʻprülü Mehmedning asrandi oʻgʻli Merzifonlu Qora Mustafo 1678-yilda 70000 askar bilan Chihyrinni qamal qilib, Rossiyaga qarshi yurishlarni boshqargan. Keyinchalik 1683-yilda Avstriya hukmronligiga qarshi Imre Tokoli Vengriya qoʻzgʻolonini qoʻllab-quvvatladi. Vengriya boʻylab katta qoʻshin bilan yurish qildi va Venani qamal qildi. Kalenberg tepaligidagi Vena jangida Usmonlilar mashhur qirol Ioann III Sobieski (1674-1696) boshchiligidagi Polsha-Litva qoʻshinlari va uning ittifoqchilari, xususan, Imperator armiyasi tomonidan halokatli magʻlubiyatga uchratildi.

## Manbalar