Turkiya Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi

**Sogʻliqni saqlash vazirligi** () – Turkiya hukumatining sog'liqni saqlash boʻyicha davlat siyosatini taklif qilish va amalga oshirish, tibbiy xizmatni rejalashtirish va taqdim etish hamda isteʼmolchilarni himoya qilish uchun mas’ul boʻlgan vazirligi. Shuningdek, vazirlik ijtimoiy hamjihatlik va inklyuziya, oila, voyaga yetmaganlarni va yoshlarni himoya qilish hamda qaram yoki nogironligi boʻlgan shaxslarga gʻamxoʻrlik qilish boʻyicha hukumat siyosatini taklif qilish va ijro etishga javobgardir. Vazirlik qarorgohi Anqara shahridagi Bakanliklar mavzesida joylashgan.

Sogʻliqni saqlash vazirligiga Sogʻliqni saqlash vaziri rahbarlik qiladi. Vazir Turkiya parlamenti soʻroviga binoan Turkiya Prezidenti tomonidan tayinlanadi. Amaldagi vazir Kemal Memişoğlu boʻlib, u 2024-yil 2-iyuldan beri ushbu lavozimda ishlab kelmoqda.

## Tarixi

### Vazirlikning tashkil etilishi (1920–1946)
Sogʻliqni saqlash sohasidagi uzluksizlik va tashkiliy ishlar Saljuqiy-Usmonli tibbiyot anʼanasining asosiy yoʻnalishi boʻlgan. Turkiya buyuk millat majlisi tashkil etilgandan soʻng, 1920-yil 3-mayda Sogʻliqni saqlash vazirligi taʼsis etildi. Ushbu dastlabki davrning asosiy maqsadi muntazam roʻyxatga olish tizimini ishlab chiqishdan koʻra, urush jarohatlarini davolash va qonunchilikni yaratishdan iborat edi.

Respublika eʼlon qilingandan soʻng, doktor Refik Saydam 1937-yilgacha vazir lavozimini egalladi. Saydam Turkiyada sogʻliqni saqlash xizmatlarini loyihalash va rivojlantirishga hissa qoʻshdi. 1923-yilda tibbiy xizmatlar hukumat va munitsipalitet muassasalarida koʻrsatilar edi. Oʻsha paytda mamlakatda 86 ta shifoxona va 6 437 ta bemor oʻrni mavjud boʻlgan. Ushbu davrda Tibbiyot amaliyoti va tibbiyot fanlari toʻgʻrisidagi qonun (1928) hamda Jamoat gigiyenasi toʻgʻrisidagi qonun (1930) qabul qilindi. Ushbu ikki va shunga oʻxshash boshqa qonunlar hozirgi kunda ham oʻz kuchini yoʻqotmagan. Bu davrdagi sogʻliqni saqlash siyosati toʻrtta asosiy ustunga ega edi:

* Sogʻliqni saqlashni markazlashgan holda rejalashtirish, loyihalash va amalga oshirish;
* Markaziy darajada profilaktik yordamni va mahalliy maʼmuriyatlarda davolash yordamini tashkil etish;
* Tibbiyot xodimlarining sonini oshirish uchun fuqarolar orasida tibbiyot fakultetlarining jozibadorligini oshirish va tibbiyot fakulteti bitiruvchilari uchun majburiy xizmatni joriy etish;
* Bezgak, zaxm (sifilis), traxoma va moxov (lepra) kabi yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish dasturlarini ishga tushirish.

Ushbu ustunlar ostida sogʻliqni saqlash xizmatlari „keng geografiyada yagona maqsadli yordam – vertikal tashkilot“ modeliga asoslangan edi. Profilaktik yordamni ragʻbatlantirish uchun qonunchilik ishlab chiqildi va mahalliy maʼmuriyatlarga shifoxonalar ochish tavsiya etildi. Maqsad har bir tumanda davlat shifokori boʻlishiga erishish edi. Aholi zich joylashgan aholi punktlaridan boshlab, 1924-yilda 150 ta tuman markazida va 1936-yilda yana 20 tasida diagnostika va davolash ofislari ochildi. Profilaktik yordam koʻrsatuvchi shifokorlarning maoshlari oshirildi va ularga xususiy amaliyot bilan shugʻullanish taqiqlandi.

### Milliy sogʻliqni saqlash rejasi va dasturi (1946–1960)
Turkiyaning birinchi yozma sogʻliqni saqlash rejasi boʻlgan „Birinchi 10 yillik milliy sogʻliqni saqlash rejasi“ 1946-yilda Oliy sogʻliqni saqlash kengashida qabul qilindi. Reja Sogʻliqni saqlash vaziri doktor Behchet Uz tomonidan 1946-yilda eʼlon qilindi. Milliy sogʻliqni saqlash rejasi qonun loyihasiga aylanishi uchun qariyb bir yarim yil vaqt ketdi. U Turkiya Vazirlar Mahkamasi va toʻrtta turli parlament qoʻmitalari tomonidan maʼqullandi. Biroq, hukumat oʻzgarganligi sababli qonun loyihasi kuchga kirmadi. Milliy sogʻliqni saqlash rejasi va Milliy sogʻliqni saqlash dasturi toʻliq qonun shaklida amalga oshirilmagan boʻlsa-da, ushbu ikki hujjat mamlakat boʻylab sogʻliqni saqlash tashkilotiga chuqur taʼsir koʻrsatdi.

Asosiy yondashuv mahalliy maʼmuriyatlar tomonidan nazorat qilingan statsionar muassasalarni markazlashtirish edi. Reja har 40 qishloq uchun 10 oʻrinli sogʻliqni saqlash markazini tashkil etish orqali qishloq joylarida tibbiy xizmatni kengaytirishni maqsad qilgan edi. Ushbu muassasalarning yordam dizayni profilaktika va davolash xizmatlarini birgalikda taqdim etishdan iborat edi. Loyihaga koʻra, har bir muassasada ikkita shifokor, bitta tibbiyot xodimi, bitta doya, bitta patronaj hamshirasi hamda har 10 qishloq uchun qishloq doyasi va tibbiyot xodimi boʻlishi koʻzda tutilgan edi. Sogʻliqni saqlash markazlarining soni 1945-yilda 8 ta, 1955-yilda 181 ta va 1960-yilda 283 tani tashkil etdi.

1952-yilda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzurida Onalik va bolalikni muhofaza qilish boʻlimi tashkil etildi. 1953-yilda UNICEF va Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti koʻmagida Ankarada Onalik va bolalikni muhofaza qilishni rivojlantirish markazi ochildi. Bu davrda bolalar oʻlimi va infeksiyalar bilan bogʻliq oʻlim koʻrsatkichlarining yuqoriligi sababli tugʻilishni ragʻbatlantirish siyosati (pro-natalistik) qabul qilindi. Shu sababli, Turkiya sogʻliqni saqlash markazlari, tugʻuruqxonalar va infeksiyalarning oldini olish markazlari sonini koʻpaytirishni davom ettirdi va tibbiyot xodimlari tarkibini mustahkamladi.

1954-yilda Sogʻliqni saqlash vaziri „Milliy sogʻliqni saqlash dasturi va sogʻliqni saqlash banki tadqiqotlari“ni eʼlon qildi. Birinchi 10 yillik milliy sogʻliqni saqlash rejasiga tayangan holda, Dastur Turkiyada sogʻliqni saqlashni rejalashtirish va tashkil etishning asosiy qismlarini taqdim etdi. Milliy sogʻliqni saqlash rejasi mamlakatni yetti sogʻliqni saqlash mintaqasiga (Ankara, Balikesir, Erzurum, Diyarbakir, Izmir, Samsun va Seyhan) ajratdi. Boshqa tomondan, Milliy sogʻliqni saqlash dasturi mamlakatni 16 ta sogʻliqni saqlash mintaqasiga boʻldi.

Istanbul va Anqara universitetlaridan keyin, sogʻliqni saqlash ishchi kuchini mustahkamlash maqsadida Egey universiteti tibbiyot fakulteti 1955-yilda talabalarni qabul qilishni boshladi. Shifokorlar, hamshiralar va doyalar soni 10 yil ichida 100% dan koʻproqqa oshdi.

Milliy sogʻliqni saqlash rejasi ham, Milliy sogʻliqni saqlash dasturi ham fuqarolarni haq evaziga tibbiy sugʻurta bilan taʼminlash, sugʻurtalanmagan kambagʻallarning davolanish xarajatlarini maxsus maʼmuriyat byudjetidan qoplash, sogʻliqni saqlash xarajatlarini moliyalashtirish uchun sogʻliqni saqlash bankini tashkil etish, dori-darmonlar, zardoblar va vaksinalar ishlab chiqarishni nazorat qilish hamda sut va bolalar ovqatini ishlab chiqaradigan sanoatni yaratishni maqsad qilgan edi. Shu maqsadda 1947-yilda Refik Saydam nomidagi Jamoat gigiyenasi markazida Biologik nazorat laboratoriyasi va vaksina stansiyasi tashkil etildi. Xuddi shu yili teri osti BSJ (BCG) vaksinasini ishlab chiqarish boshlandi. Koʻkyoʻtal vaksinalarini ishlab chiqarish 1948-yilda yoʻlga qoʻyildi. 1946-yilda Ishchilar sugʻurtasi boshqarmasi (Ijtimoiy sugʻurta muassasasi) tuzildi. Sugʻurtalangan ishchilar uchun tibbiy muassasalar va shifoxonalar 1952-yildan keyin ochildi. Ushbu davrda fuqarolik jamiyati tashkilotlari va turli tibbiy kasblar uchun qonunchilik ishlab chiqildi, masalan:

* Turkiya Tibbiyot assotsiatsiyasi toʻgʻrisidagi qonun (1953)
* Farmatsevtlar va dorixonalar toʻgʻrisidagi qonun (1953)
* Hamshiralik ishi toʻgʻrisidagi qonun (1954)
* Turk farmatsevtlar ittifoqi toʻgʻrisidagi qonun (1956)

### 1960–2002-yillardagi sogʻliqni saqlash siyosati
Sogʻliqni saqlashni ijtimoiylashtirish jarayoni 1963-yilda boshlandi va 1983-yilda butun mamlakat boʻylab kengaytirildi. Keng qamrovli, uzluksiz, integratsiyalashgan va bosqichma-bosqich tibbiy xizmat koʻrsatish uchun mamlakat boʻylab sogʻliqni saqlash postlari, sogʻliqni saqlash markazlari hamda tuman va viloyat shifoxonalari ochildi. 1965-yilda qabul qilingan Aholini rejalashtirish toʻgʻrisidagi qonun mamlakat siyosatini tugʻilishni ragʻbatlantirishdan (pro-natalistik) tugʻilishni cheklash (anti-natalistik) siyosatiga oʻzgartirdi. Sogʻliqni saqlash vazirligiga maxsus tashkilot tuzish, kontraseptiv dori vositalarini olish yoki ishlab chiqarish yoxud autsorsing qilish, muhtoj fuqarolarga bunday dori vositalarini bepul yoki ishlab chiqarish tannarxidan arzonroq narxda yetkazib berish yoki shu maqsadda choralar koʻrish vakolati berildi.

1990-yilda Davlat rejalashtirish tashkiloti Sogʻliqni saqlash vazirligi bilan birgalikda „Sogʻliqni saqlash sektori bosh rejasini oʻrganish“ loyihasini tayyorladi. Sogʻliqni saqlash sektoriga oid ushbu asosiy reja sogʻliqni saqlash islohotlarini hal qilish jarayonining boshlanishini belgilab berdi. 1992 va 1993-yillarda oʻtkazilgan Birinchi va Ikkinchi Milliy sogʻliqni saqlash kongresslari bilan sogʻliqni saqlash islohotlari boʻyicha nazariy tayyorgarlik ishlari jadallashdi. Bu ijtimoiy himoyaga ega boʻlmagan kambagʻal fuqarolar uchun yashil kartani joriy etdi. Bu kam taʼminlangan aholiga, garchi xizmatlar toʻplami cheklangan boʻlsa-da, tibbiy sugʻurta bilan qamrab olinish imkonini berdi. 1993-yilda Sogʻliqni saqlash vazirligi „Milliy sogʻliqni saqlash siyosati“ni ishlab chiqdi. U beshta asosiy tarkibiy qismdan iborat boʻlib, ular qoʻllab-quvvatlash, atrof-muhit salomatligi, tibbiy xizmat koʻrsatish va sogʻlom Turkiya maqsadlarini oʻz ichiga olgan.

1990-yillardagi sogʻliqni saqlash islohotining asosiy tarkibiy qismlari quyidagilar edi:

* Barcha ijtimoiy sugʻurta institutlarini birlashtirish orqali Umumiy tibbiy sugʻurtani yaratish;
* Birlamchi tibbiy yordam uchun oilaviy amaliyotni joriy etish;
* Shifoxonalarga avtonomiya berish;
* Sogʻliqni saqlash vazirligini profilaktik tibbiy yordamga alohida eʼtibor qaratadigan rejalashtirish va muvofiqlashtiruvchi organga aylantirish uchun qayta tashkil etish.

Bu davr katta nazariy ishlar qilingan, ammo amalga oshirish uchun sezilarli imkoniyatlar boʻlmagan davr edi.

### Sogʻliqni saqlashni transformatsiya qilish dasturi (2003–2013)
Turkiya Hukumati 2003-yilda Sogʻliqni saqlashni transformatsiya qilish dasturini (HTP) boshladi. Muammolarni hal qilish uchun Jahon banki 2003-yildan beri Turkiyaning Sogʻliqni saqlashni transformatsiya qilish dasturini ikkita Moslashuvchan dastur krediti (APL) bilan qoʻllab-quvvatlab kelmoqda. Bank shuningdek, texnik koʻrsatmalar berdi va boshqa mamlakatlar tajribasi bilan oʻrtoqlashdi. Reja „Hamma uchun salomatlik“ sarlavhasi ostida quyidagi maqsadlarni oʻz ichiga olgan:

* Sogʻliqni saqlash vazirligi boshqaruvi va funksiyalarini qayta tashkil etish;
* Barcha fuqarolarni umumiy tibbiy qamrov bilan taʼminlash;
* Barcha tibbiy muassasalarni yagona organ ostida birlashtirish;
* Shifoxonalarga maʼmuriy va moliyaviy mustaqillik berish;
* Oilaviy tibbiyotni joriy etish;
* Onalik va bolalikni muhofaza qilishga alohida eʼtibor qaratish;
* Profilaktik tibbiy yordamni kengaytirish;
* Sogʻliqni saqlash sohasiga xususiy sektor investitsiyalarini ragʻbatlantirish;
* Barcha davlat muassasalarida vakolatlarni quyi boʻgʻinlarga topshirish;
* Rivojlanishi ustuvor boʻlgan hududlarda tibbiyot xodimlari yetishmovchiligini hal qilish;
* Sogʻliqni saqlash sohasida raqamli transformatsiyani ishga tushirish.

Dastur 2003-yil boshida avvalgi tajribalar, jumladan, ijtimoiylashtirish va keyingi sogʻliqni saqlash islohotlari harakatlariga asoslangan holda ishlab chiqildi va ishga tushirildi. Uzoq navbatlar haqidagi shikoyatlar kamaydi. Toʻlovlarni toʻlay olmagani uchun shifoxonalarda qolib ketgan bemorlar oʻtmishda qoldi, chunki asosiy eʼtibor ijtimoiy sugʻurta va umumiy tibbiy qamrovni taʼminlashga qaratildi. Favqulodda transport masalalari hal qilingandan soʻng, talablar endi yetarli miqdordagi malakali intensiv terapiya oʻrinlariga qaratildi.

Turkiyaning 60-hukumati HTPga yana uchta bandni qoʻshdi: sogʻlom turmush tarzini targʻib qilish, manfaatdor tomonlarni safarbar etish va tarmoqlararo hamkorlik uchun koʻp oʻlchovli sogʻliqni saqlash mas’uliyati hamda Turkiyaning xalqaro mavqeini mustahkamlashga xizmat qiladigan transchegaraviy tibbiy xizmatlarni taqdim etish.

2003-yilda aholining atigi 39,5 foizi tibbiy xizmatlardan mamnun boʻlgan boʻlsa, 2011-yilga kelib bu koʻrsatkich 75,9 foizga yetdi. Shu davrda umumiy tibbiyot xodimlari soni 36 foizga oshib, 295 000 dan 460 000 nafarga yetdi.

## Tashkiliy tuzilma
Quyidagi boʻlinmalar Sogʻliqni saqlash vazirligiga biriktirilgan:
* Ichki audit boʻlimi
* Taftish kengashi
* Strategiyani rivojlantirish boshqarmasi
* Matbuot va jamoatchilik bilan aloqalar ofisi
* Dori vositalari va tibbiy buyumlar muassasasi
* Huquqiy xizmatlar bosh boshqarmasi
* Favqulodda tibbiy yordam xizmatlari bosh boshqarmasi
* Sogʻliqni saqlashni targʻib qilish bosh boshqarmasi
* Maʼmuriy xizmatlar bosh boshqarmasi
* Sogʻliqni saqlash investitsiyalari bosh boshqarmasi
* Sogʻliqni saqlash axborot tizimi bosh boshqarmasi
* Yevropa Ittifoqi va tashqi aloqalar bosh boshqarmasi
* Sogʻliqni saqlash xizmatlari bosh boshqarmasi
* Turkiya Chegaralar va qirgʻoq boʻyi sogʻliqni saqlash bosh boshqarmasi
* Turkiya Davlat shifoxonalari bosh boshqarmasi
* Jamoat sogʻligʻini saqlash bosh boshqarmasi

## Vazirlar
Birinchi Turkiya Sogʻliqni saqlash vaziri doktor Adnan Adivar boʻlgan. Amaldagi vazir Kemal Memisho'g'li boʻlib, u 2024-yildan beri xizmat qilmoqda.

## Yana qarang
* Milliy tibbiy qutqaruv jamoasi (UMKE)
* Oq dubulg'alilar (Suriya fuqarolar urushi)
* Koronavirus ilmiy maslahat kengashi (Turkiya)
* Turkiyada havoning ifloslanishi

## Manbalar

## Havolalar

* Rasmiy veb-sayt
* 
* 
*