open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bioelektr potensiallar

**Bioelektr potensiallar** — tirik organizmlar va ularning ayrim hujayralarida paydo boʻladigan elektr potensiallar, qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining eng muhim tarkibiy qismi. Bioelektr potensiallar — "xeyvon elektri" toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumot 18-asrning oʻrtalarida elektr baliklarining "zarba"larini oʻrganish tufayli paydo boʻldi. Bioelektr potensiallar toʻgʻrisidagi taʼlimotning asoschisi italiyalik olim L. Galvani hisoblanadi. L. Galvani bilan A. Volta "hayvonlar elektri"ni oʻrganib, elektr toki hosil qilishning yangi Volta usulini kashf etishdi va galvanik elementlar yaratildi (1791—97). Italiyalik K. Matteuchchi ilk bor (1837) galvanik elementlar yordamida Bioelektr potensiallar ni oʻlchab kurgan. Nemis olimi E. Dyubua Raymon muskul va nerv hujayrasi Bioelektr potensiallar ni oʻrganib, tinchlik holatida hujayraning ichki va tashqi muhiti oʻrtasida statsionar potensiallar farqi (tinchlik potensiali) mavjudligi, bu farq qoʻzgʻalish holatida qonuniy oʻzgarishini koʻrsatib berdi. 1868-yil Yu. Bernshteyn nerv tolalari boʻylab qoʻzgʻalishning tarqalishida sekundning bir necha mingdan bir qismida davom etadigan alohida potensial tebranishlarni oʻlchash metodini ishlab chiqdi. A. Ye. Vvedenskiy nerv va muskullarda ritmik potensiallarni telefon yordamida eshitib koʻrdi (1883). Bioelektr potensiallar ni oʻrganish sohasidagi asosiy yutuklar elektronkuchaytirgich texnikasining fiziologik tekshirishlarga tatbiq etilishi bilan bogʻliq. Hujayra ichiga mikroelektrodlar kiritish usulining ishlab chiqilishi alohida tola yoki hujayra Bioelektr potensiallar ni oʻrganishga imkon beradi. Kalmarlarning gigant nerv tolalaridan foydalanish orkali Bioelektr potensiallar generatsiyasi mexanizmi oʻrganib chiqildi. Bu tolalarning K+ va Na+ ionlariga nisbatan oʻtkazuvchanligini tekshirish asosida A. Xojkin, A. Haqsli va B. Kats 1947—52 yillarda harakat potensiali ion mexanizmini ochib berishdi va Bioelektr potensiallar ning membrana taʼlimotini yaratishdi. Hayvonlar Bioelektr potensiallar ni oʻrganish tirik sistemalardagi fizikkimyoviy jarayonlarni tushunib olishda hamda diagnostikada (elektrokardiografiya, elektroensefalografiya, elektromiografiya va boshqalar) katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklar Bioelektr potensiallar tabiatan hayvonlarnikiga oʻxshash boʻladi (E. Dyubua Raymon, 1882). D. Ch. Bos qoʻzgʻatuvchiga nisbatan Bioelektr potensiallar va elektr javob qilish barcha oʻsimliklarga xos ekanligini koʻrsatadi (1926). Bos tomonidan kashf etilgan juda sezgir oʻzi yozadigan galvanometrlar oʻsimliklarning "dastxati"ni, yaʼni qoʻzgʻatuvchiga nisbatan hosil qilinadigan maxsus elektr javoblarini olishga, fizik va kimyoviy taʼsirotga oʻsimliklarning elektr reakdiyasini oʻrganishga imkon berdi. Iirik harasimon suv oʻtlari Bioelektr potensiallar ning ion tabiatini oʻrganishda klassik obyekt hisoblanadi.

Mahmud Qosimov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir as-saba

**Bir as-saba**, BeerSheva — Falastindagi shahar, Iordan daryosining gʻarbiy sohilida. Aholisi 114 ming kishi (1990). Negev choʻlidagi savdotransport markazi. Yigʻma uylar, keramika, oynashisha buyumlar ishlab chiqariladi. Kimyo, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Shahar miloddan avvalgi 4-asrdan maʼlum. 3—4-asrlarda qurilgan qad. rim qalʼasi qoldiqlari saqlangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir aktyor teatri

**Bir aktyor teatri** — badiiy oʻqish turi. Ijrochining bir oʻzi butun bir afsona, rivoyat, doston, hajviya, monolog va boshqalarni hikoya qiladi va gavdalantiradi. Bir aktyor teatri t. kadim zamonlarda shakllangan va asrlar davomida takomillashib borgan. Yunonistonda ularni mim deb ataganlar. Oʻrta Sharq mamlakatlarida bunday teatr rivojlangan va rasm boʻlgan, oʻrta asrlarda esa maʼlum darajada islom dini va tasavvuf bilan bogʻlanib ketgan. Xuroson, Movarounnahr, Xorazmda bunday ijrochilar mukallid, qissaxon, goʻyanda, voiz, maddoh deb yuritilgan. Malakali xalqaktyorlari — masharabozlar ham baʼzan yakka holda tomosha koʻrsatganlar. Koʻpgina xonlar, beklar, lashkarboshilar, shahzodalarning xos qissagoʻylari va masharalari boʻlgan. Buxoro amirligida masharalar voqealarni chiroyli va kulgili qilib hikoya qilishgan boʻlsa, Xiva xonligida bunday sarguzashtlarni musiqa, raqs, muallaq unsurlari bilan aralashtirib gavdalantirishgan, Qoʻqon xonligidagi qiziqchilar esa kulgihikoya janrini kashf etib, unda yuksak mahorat koʻrsatishgan. 20-asrda ham mazkur sanʼat anʼanalari maʼlum darajada saqlanib qoldi. Yevropa uslubidagi oʻzbek teatr sahnasida ham Bir aktyor teatri t.ni tuzish boʻyicha urinishlar boʻldi. Ammo bu janr koʻproq radio va televideniyeda yaxshi rivoj topdi. Muhsin Hamidov, Sharif Qayumov, Razzoq Hamroyev, Hamza Umarov kabi atoqli aktyorlar Oʻzbekiston radiosida Bir aktyor teatri t. janrida hikoya, qissa, doston va hatto romanlarni ijro etganlar. Televideniyedagi miniatyuralar teatrida ham bir kishi ijro etadigan hajviya, monolog va hikoyalar koʻp ishlatiladi. Bu sohada Hasan Yoʻldoshev katta ijro mahoratiga erishgan edi. Qizikchilardan Muhiddin Darveshov, Hojiboy Tojiboyev, Mirzabek Xolmedov va boshqalarning chiqishlarini Bir aktyor teatri t. deb atash mumkin.

Muhsin Qodirov.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir jinsli gul

**Bir jinsli gul** — faqat urugʻchi yoki faqat changchili gul. Tarvuz, qovoq, yongʻoq tol, gʻazanda tut terak qayin oʻsimliklarining guli bunga misol boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir yillik ekinlar

**Bir yillik ekinlar** – rivojlanish sikli (urugʻi ekilgandan to yangi urugʻ yetilguncha boʻlgan davr)ni bir yilda tugallaydigan oʻsimliklar. Bularga dukkaklilar, gʻalladon ekinlar, pomidor, baqlajon, qalampir, ismaloq, salat va boshqalar kiradi. Bir yillik ekinlar orasida asosan, oʻtsimonlar boʻlib, mevalari (urugʻi) pishib yetilgandan soʻng poya va palaklari quriydi. Ayrimlarini iqlim sharoitiga qarab koʻp yillik ekin sifatida oʻstirish ham mumkin. Meva, pomidor tropik rayonlarda koʻp yillik oʻsimlik sifatida ekiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir yillik oʻsimliklar

**Bir yillik oʻsimliklar** – barcha hayotiy sikllari bir vegetatsiya davrida, yaʼni bir yil davomida urugʻidan unib chiqib, oʻsib, gullaydigan va urugʻ qoldirib quriydigan oʻsimliklar. Bir yillik oʻsimliklar orasida butun rivojlanish jarayoni bir necha hafta ichida tugaydigan efemer oʻsimliklar guruhi ajralib turadi. Choʻl va dasht sharoitlarida efemerlar kuz, qish yoki bahorda oʻsadi. Ular yilning koʻp davrini urugʻ holida oʻtkazadi. Namligi yetarli zonalarda efemerlar (mas, yulduzoʻt, qoʻngʻirbosh) bir vegetatsiya davrida bir necha boʻgʻin berishi mumkin. Vegetatsiya davri uzoq, kechadigan bir yillik oʻsimliklar bahorgi va kuzgilarga boʻlinadi. Bahorgi bir yillik oʻsimliklar bahor va yoz oylarida oʻsib, hayot siklini 1 oydan 5 oygacha tugatadi. Kuzgi bir yillik oʻsimliklar urugʻlari kuzda darhol unib chiqib, tomiroldi barglari rivojlanadi va shu tarzda qor tagida qishlab chiqadi. Bahorda ular rivojlanishni davom ettiradi – gullaydi, urugʻ berib, keyin qurib qoladi. Bu guruhga kuzgi javdar, bugʻdoy, shuningdek koʻpchilik begona oʻtlar (jagʻ-jagʻ, boʻtakoʻz va boshqalar) kiradi. Bir yillik oʻsimliklar oʻzgarib turuvchi iqlim sharoitiga moslashgan koʻp yillik oʻsimliklarning evolyutsiya jarayonida shakllangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir ovozlilik

**Bir ovozlilik**, bir ovozli musiqa — 1) musiqa asari tarkibidagi ovozlarning joylashuvi (musiqiy faktura)ga tegishli tushuncha, kuylarni yakkalab tovush chiqaradigan soz (nay, gʻijjak kabi) yoki ovoz vositasida bayon etilishi; 2) q. Monodiya.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birteshiklilar

**Birteshiklilar**, tuxum qoʻyuvchilar (Monotremata) — sut emizuvchilarning kenja sinfi. Birteshiklilar ga ikkita oila; oʻrdakburunlar va yexidnalar kiradi (yana qarang Kyuakalilar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir gulli oʻsimliklar

**Bir gulli oʻsimliklar** — bitta gʻuncha chiqarib, bitta gul va bitta meva hosil qiluvchi oʻsimliklar. Bunday oʻsimliklarning poyasi shoxlanmay, uchidan yolgʻiz kurtak chiqaradi, mas, lola, koʻknor, qizgʻaldoq, parnassiya va boshqalar.

## Manbalar
Bir jinsli boʻlmagan muhitlar optikasi

**Bir jinsli boʻlmagan muhitlar optikasi** — optikantt sindirish koʻrsatkichi p bir xil boʻlmay, koordinataga bogʻliq ravishda oʻzgaradigan, optik jihatdan bir jinsli boʻlmagan muhitlarda elektromagnit toʻlqinlarning tarqalish qonunlarini oʻrganadigan boʻlimi. Optik bir jinslilikmuhitning sirtida va hajmida buzilishi mumkin. Fizik tabiatidan qatʼi nazar, bir jinslilikning buzilishi nurning boshlangʻich tarqalish yoʻnalishidan ogʻishiga olib keladi. Turli sindirish koʻrsatkichlariga ega muhitlarni ajratuvchi sirtlarda nurning qaytish va sinish hodisalari yuz beradi. Muhit ichidagi sindirish koʻrsatkichi muhitnikidan farq qiladigan, mikrohajmli bir jinsli boʻlmagan joylarda nurning sochilishi kuzatiladi. Bir jinsli boʻlmagan muhitlarga xira muhitlar kiradi. Bunday muhitlarda bir jinslilik buzilgan joylarning oʻlchamlari, odatda, yorugʻlik toʻlqin uzunligi X dan katta boʻladi.

Bir jinsli boʻlmagan muhitlarga molekulalarning issiklik harakati natijasida kichik hajmlarda muhit zichligi fluktuatsiyalari (tebranishlari) hisobiga shu joydagi sindirish koʻrsatkichining oʻzgarishlari sodir boʻladigan muhitlar ham kiradi. Yorugʻlikni yutmaydigan dielektrik zarralarda boʻladigan nurning sochilish intensivligi (/) X,’ ga mutanosib boʻlib, rzarra oʻlchamining yorugʻlik toʻlqin uzunligiga nisbatiga bogʻliq parametr. OʻlchamlariAdan ancha kichik issiklik (zichlik) fluktuatsiyalari yuz beradigan muhitlarda sochilish intensivligi 1~X~* (Reley qonuni). Oʻlchamlari X dan ancha katta zarralardagi sochilish uchun r ning qiymati nolga yaqin va sochilish intensivligi toʻlqin uzunligiga bogʻliq boʻlmaydi. Bunday hol yorugʻlikning tuman va bulutlarda sochilishida kuzatiladi.

## Manbalar
Bir uyli oʻsimliklar

**Bir uyli oʻsimliklar** – gullari bir jinsli. Lekin har tupda ham changchili, ham urugʻchili guli boʻladigan oʻsimliklar bir uyli oʻsimliklar hisoblanadi. Bularga makkajoʻxori, yongʻoq, qovoq va boshqalar kiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir ekinli dehqonchilik

**Bir ekinli dehqonchilik**, yakka ziroatchilik (monokultura) — bir xil ekinni bir joyda uzoq, muddat uzluksiz oʻstirish. Bu usul tuproqning fizik va kimyoviy xossalarini yomonlashtiradi, yerda ozuqa moddalarni kamaytiradi, tuproq unumdorligini pasaytiradi. Shuningdek, oʻstirilayotgan ekinga moslashgan hasharot va kasallik kupayadi, dalani begona ut bosadi. Maye, bir dalada gʻoʻza qaytaqayta oʻstirilganda vilt kasalligi koʻpayib, hosildorlik pasayadi. Yerdan oqilona foydalanish uchun bir ekinni uzoq, muddat bir dalaga ekilishiga yoʻl qoʻymaslik, dalaga ekinlarni navbatlab turish uchun almashlab ekish joriy qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir yuz sakkiz-f

**Bir yuz sakkiz-f** (108-F) -oʻrta tolali gʻoʻza navi. Oʻzbekiston Paxtachilik ilmiy tadqiqot institutining Fargona tajriba st-yasida Kuk va 36M2 navlarini tabiiy duragaylash usuli bilan yaratilgan (L. V. Rumshevich, 1940). Oʻzbekiston, Ozarbayjon, Tojikiston, Turkmenistan, Qozogʻistonda rayonlashtirilgan (1947) va hozir ham katta maydonlarda ekiladi. Chet mamlakatlarda ham keng tarqalgan (Suriya, Xitoy, Eron, Afgoniston va boshqalar). Tupi ixcham, boʻyi 100—105 sm. Bargi oʻrtacha, asosan 5 boʻlmali. Guli oʻrtacha, gulbarglari va changi och sariq. Koʻsagi yirik, asosan 5 chanokdi. Tolasi oq. Bir dona koʻsakdagi paxta vazni 6,7— 7,0 g. 1000 dona chigiti massasi 125— 130 g. Viltga chidamli. Vegetatsiya davri 145—147 kun, 35—36% tola beradi. Bu nav asosida keyinchalik rayonlashtirilgan 20 ga yaqin "F" ("Fargʻona") indeksli gʻoʻza navlari chiqarilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir qiymatli funksiya

**Bir qiymatli funksiya** — biror sohada anikdangan, argumentning har bir qiymatiga uning bittagina qiymati mos keladigan funksiya. Maye, Bir qiymatli funksiya f. taʼrifi geometrik nuqtai nazardan ordinata oʻqiga parallel chiziq funksiya grafigini fakat bitta nuqtada kesishini bildiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir hujayralilar

**Bir hujayralilar** — tanasi bitta hujayradan iborat organizmlar. Prokariotlar va eukariotlarga boʻlinadi.
Bir hujayrali organizmlar bir-biri bilan chambarchas bog'liq emas. Ular orasida prokaryotlar ham, eukaryotlar ham bor. Bir hujayrali hujayralarga barcha arxeyalar, bakteriyalar va ko'pchilik protistlar, shuningdek ba'zi o'simliklar va qo'ziqorinlar kiradi. Ba'zida "bir hujayrali" atamasi noto'g'ri sinonim protistlar () sifatida ishlatiladi.

Bir hujayrali organizmlar shakli va o'lchamlari bo'yicha farq qiladi, ular 0,3 mikrondan (ba'zi bakteriyalar, masalan, [mikoplazma]]) 20 sm gacha (ba'zi ksenofioforlar], masalan, "Syringammina fragilissima") farq qiladi. Ko'pgina bir hujayrali organizmlar inson ko'ziga ko'rinmaydi va ularni ko'rish uchun mikroskop kerak. Bir hujayrali hujayralar koloniyani (biologiya)|koloniyani] hosil qilishi mumkin.

Ular 1673-yilda Antoni van Levenguk tomonidan kashf etilgan.

## Yaralishi va evolyutsiyasi
Yerning birinchi tirik organizmlari evolyutsiya|bo'lgan deb hisoblanadi. Ulardan eng qadimiylari bakteriyalar va arxeylar hisoblanadi.

## Prokariotlar
Prokaryotlar asosan bir hujayrali, ba'zi sianobakteriyalar va aktinomitsetlar bundan mustasno.

Prokariotlar (bakteriyalar va koʻkyashil suv oʻtlari, yaʼni sianobakteriyalar)da yadrosi boʻlmaydi. Eukariotlar (bir hujayrali yashil va boshqa suv utlari, bir hujayrali hayvonlar) esa mitotik usulda boʻlinadigan hujayra yadrosiga ega. Bir hujayrali eukariotlar tuzilishi va organoidlar majmui jihatidan koʻp hujayrali organizmlarning hujayralariga oʻxshaydi. Lekin, fiziologik jihatdan bir butun organizm boʻlishi, yaʼni koʻp hujayrali organizmlar bajaradigan barcha funksiyalarga ega boʻlishi bilan farq qiladi. Bir hujayralilar orasida sodda tuzilgan (xlorellalar, amyobalar) bilan bir qatorda juda murakkab tuzilganlari (atsetabulyarilar, infuzoriyalar) ham bor. Koʻpchilik Bir hujayralilar koloniya hosil qiladi. Bir hujayralilar dan koʻp xujayrali organizmlar kelib chiqqan.

## Eukariotlar
Eukariotlar yoki yadro () hujayralari yadrolarni o'z ichiga olgan tirik organizmlarning domeni (Shohligi). Eukaryotlar orasida bir hujayrali tuzilish protozoa, bir qator zamburug'lar, ba'zilari yoʻsinlar.

Hayvonlar, o'simliklar, qo'ziqorinlar, shuningdek, protistlar] deb nomlangan organizmlar guruhlari hammasi eukaryotik organizmlardir. Ular bir hujayrali va ko'p hujayrali bo'lishi mumkin, ammo ularning barchasi hujayra tuzilishining umumiy rejasiga ega. Bunday o'xshash bo'lmagan organizmlarning barchasi umumiy kelib chiqishga ega deb hisoblanadi, shuning uchun yadro guruhi eng yuqori darajadagi Monofiliya (monofiliya) takson sifatida ko'rib chiqiladi. Eng keng tarqalgan gipotezalarga ko'ra, eukaryotlar 1,5—2 milliard yil oldin paydo bo'lgan. Eukaryotlar evolyutsiyasida muhim rol o'ynadi simbioz — eukaryotik hujayra o'rtasidagi simbioz, aftidan allaqachon yadroga ega bo'lgan va fagotsitoz ga qodir va bu hujayra tomonidan yutilgan bakteriyalar-prekursorlar mitoxondriya va plastidalar.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birja boji

**Birja boji** — birja savdosida ishtirok etish huquqi uchun olinadigan pul yigʻimi. Birja qoʻmitasi birja aʼzolaridan hamda haridorqatnashchilardan undiradi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birja kursi

**Birja kursi** — fond birjasida muomalada boʻlgan qimmatbaho qogʻoz (aksiya, obligatsiya)ning sotilish narxi. Birja kursi ga qimmatbaho qogʻozga toʻlanadigan dividend va ssuda foizi taʼsir koʻrsatadi. Dividend miqdori yuqori boʻlsa, Birja kursi qimmat, ssuda foizi yuqori boʻlsa, arzon boʻladi. Aksiyalarning nominal qiymati Birja kursi ga taʼsir koʻrsatmaydi, obligatsiyalarning Birja kursi esa nominal narxiga bevosita bogʻliq boʻladi, chunki qaytarib sotib olish muddati qanchalik yaqin boʻlsa, ularning Birja kursi shu qadar yuqoriroq yuradi (yana qarang Qimmatbaho qogʻozlar).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birjoniy

**Birjoniy** — Nizomiddin Abdul Ali ibn Muhammad ibn alHusayn (?—taxminan 1525) — falakiyotshunos va huquqshunos olim. Ulugʻbek akademiyasi vakillaridan biri. B. matematikadan inoq sonlarga bagʻishlab "Doʻstlarga doʻst sonlarni tushuntirish uchun qoʻllanma" nomli asar, Naysaburiy (14-asr boshi)ning "Hisob haqida quyosh risolasi"ga, Ulugʻbekning "Ziji"ga, N. Tusiyning "AlMajistiyning bayoni", "Usturlobni bilish haqida yigirma bob" asarlariga, Qozi Zoda Rumiyning "Astronomiya"ning qisqacha bayoni" asariga sharh yozgan. B.ning astronomiyaga oid "Astronomiya haqida risola", "Kuzatishlarni qisqacha tushuntirish", "Taqvim haqida yigirma bob" kabi asarlari mavjud.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birikish reaksiyasi

**Birikish reaksiyasi** – ikki yoki bir necha moddadan bir moddaning hosil boʻlish reaksiyasi. Agar ikkita oddiy moddadan bitta murakkab modda kelib chiqsa, bunday reaksiya sintez reaksiya deyiladi. Vodorod va azotdan bevosita ammiak olish sintez uchun misoldir. Birikish reaksiyasida ikki murakkab moddadan yanada murakkabroq moddalar hosil boʻla oladi

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birikma

**Birikma** – molekulasi bir necha element atomlaridan tarkib topgan modda (Kimyoviy birikma) hisoblanadi.

## Adabiyotlar
* OʻME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biriktiruvchi toʻqima

**Biriktiruvchi toʻqima** – odam va hayvonlarda rivojlanadigan toʻqimalar guruhi. Organizmda trofik, himoya, plastik va mexanik funksiyalarni bajaradi. Xususiy, togʻay va suyak biriktiruvchi toʻqimalari bilan farq qilinadi. Xususiy biriktiruvchi toʻqima koʻpincha trofik, himoya va plastik funksiyalarni, togʻay biriktiruvchi toʻqima esa mexanik funksiyani bajaradi; u xondroplast va xondrotsitlar, hujayralararo modda hamda kollagen va elastik tolalardan iborat. Xususiy biriktiruvchi toʻqima zich va gʻovak biriktiruvchi toʻqimalarga boʻlinadi. Gʻovak biriktiruvchi toʻqima terini muskullarga biriktirib, aʼzolar orasini toʻldirib turadi, shilliq va seroz pardalarning biriktiruvchi toʻqimali qavatini hosil qiladi. Uning hujayrali tarkibida fibroblastlar, gistiotsitlar makrofaglar, semiz hujayralar – labrotsitlar, plazmatik hujayralar – plazmatsitlar, yogʻ hujayralari – lipotsitlar, retikulyar hujayralar, qisqartiruvchi hujayralar – peritsitlar, xromatoforlar, endotelial hujayralar ajratiladi. Zich Biriktiruvchi toʻqima shakllangan va shakllanmagan boʻladi. Shakllanmagani teri asosini yoki uning toʻr qavatini tashkil etadi. Shakllangan zich Biriktiruvchi toʻqima tolali tuzilmalarning tartibli joylashishi bilan ajralib turadi; baʼzi aʼzolar (koʻz oqi, teri, fassiya) da ular oʻrim boʻlib joylashsa, boshqalarida (boylamlar, paylarda) parallel joylashadi. Shakllangan zich Biriktiruvchi toʻqima dan tomirlar, bronxlar va boshqa tuzilmalar devorini hosil qiladigan elastik toʻqimalar ham tashkil topadi. Suyak Biriktiruvchi toʻqimadan odam va umurtqali hayvonlar skeleti tashkil topadi.

Suyak toʻqima osteoblastlar, osteotsitlar va osteoklastlardan iborat. Hujayraaro modda kollagen tolalardan tuzilgan boʻlib, tarkibida koʻpgina mineral tuzlar bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birgalikda boʻlmagan tenglamalar

**Birgalikda boʻlgan tenglamalar** — yechimi mavjud boʻlmagan tenglamalar sistemasi. Bunday tenglamalar sistemasi, baʼzan, ziddiyatli sistema deyiladi. Chiziqli algebrada chiziqli tenglamalarning birga boʻlmagan sistemalari qaraladi.

## Manbalar
Birdmor muzligi

**Birdmor muzligi** — Antarktidada, Yer sharidagi eng katta vodiy muzliklaridan biri. Kugb platosidan tushib Ross shelf muzligiga tutashadi. Uzunligi 200&nbsp;km. Eni 40&nbsp;km. Yiliga 6&nbsp;km muz okeanga sinib tushadi. 1908-yil dekabrda Sheklton boshchiligidagi ingliz ekspeditsiyasi tomonidan kashf qilingan. Ekspeditsiyani moliyaviy tomondan taʼminlagan lord U. Birdmor nomiga qoʻyilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi Bulgʻor podsholigi

**Birinchi Bulgʻor podsholigi** — Bolqon yarim orolning shimolida mavjud boʻlgan ilk slavyanbulgor davlati (681— 1018). Kds. bulgʻor qabilalari Asparux yetakchiligida 7 slavyan qabila ittifoqini tobe qilib, ular istiqomat qilgan hududlarni Vizantiya asoratidan xalos etgach, tashkil topgan. Poytaxti— Pliska shahri, 893 yildan — Preslav shahri Bulgʻorlar 865 y. xristian dinini qabul qilishgan. Simeonshoh davrida yuksak darajada kuchqudratga erishgan. 969 yil Sharqiy va Gʻarbiy Bulgʻor podsholigiga boʻlinib ketgan. 1018 yil Vizantiya tomonidan zabt etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi yordam

**Birinchi yordam** — baxtsiz hodisalar roʻy berganda, kishi shikastlanganda yoki toʻsatdan kasal boʻlib qolganda uning hayotini asrab qolish va yomon asoratlardan omon qolishi uchun koʻrsatiladigan tez va oddiy tadbirlar majmui; shifokor yetib kelguncha yoki ularni shifoxonaga olib borguncha amalga oshiriladi. Birinchi yordam oʻz-oʻziga yoki boshqalar tomonidan (oʻzaro) koʻrsatilishi mumkin. Shikastlangan odam jarohatini oʻzi bogʻlay olsa, zaharlanish alomati boʻlganida, mast, koʻp suyuqlik ichib meʼdani yuvish va qayt qilishga quvvati kelsa, oʻz-oʻziga birinchi yordam koʻrsatishi mumkin. Oʻzaro birinchi yordam odatda boshqa kishi tomonidan koʻrsatiladi. Kishining hayoti xavf ostida qolganda, mast, qon ketganda, tok urganda, zaharlanishda, koma, shok va boshqa holatlarda darhol birinchi yordam koʻrsatish zarur. Keyingi koʻrsatiladigan tibbiy yordam birinchi yordamning qanchalik toʻgʻri koʻrsatilganligiga bogʻliq. Mast, suyak ochiq singanda bogʻlov va shina (taxtakach)ning tez va toʻgʻri qoʻyilishi (qarang: Immobilizatsiya), koʻpincha shok va boshqa ogʻir kasalliklarning oldini olishga, shikastlanib behush yotgan kishini yonboshi bilan yotqizish traxeya va bronxlarga qusuq massasi hamda qon ketib qolmasligiga yordam beradi.

## Birinchi yordam koʻrsatish
Birinchi yordam uch xil tadbirlar majmuasini oʻz ichiga oladi: 1) tashqi shikastlovchi omillar (elektr toki, bosib qolgan ogʻir narsa va boshqalar) taʼsirini darhol bartaraf etish yoki shikastlangan kishini noqulay sharoitdan xoli qilish (suvdan, oʻt tushgan joydan olib chiqish va boshqalar); 2) shikastlanish tarziga qarab birinchi yordam koʻrsatish (bular haqida qarang: suyak chiqishi, suyak sinishi, zaharlanish, hushdan ketish, jarohatlanish, kuyish va boshqalar); 3) yaqin atrofdagi kasalxona, poliklinikaga yetkazish. Odam toʻsatdan betob boʻlib qolganida, turli xil baxtsiz hodisalar roʻy berganida, albatta tez yordam chaqirish, noiloj qolgan hollarda duch kelgan transportda davolash muassasasiga olib borish zarur. Toʻgʻri birinchi yordam koʻrsatish uchun doim tegishli bilim va malakani oshirib borish lozim. Ishxona, avtomashina va uydagi dori qutichasida birinchi yordam uchun zarur boʻlgan hamma narsalar boʻlishi kerak.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi Fransiya imperiyasi

**Birinchi imperiya** — Fransiyada Konsullik davri (1799—1804) dan keyingi Napoleon I (Bonapart) imperiyasi davri (1804—14 va 1815). Bu davrda fransuz inqilobida qoʻlga kiritilgan demokratik yutuqlar bekor qilinib, harbiy diktatura oʻrnatildi. Imperiya davrida koʻplab yutuqlar va gʻalabalar erishildi Masalan Napaleon Bonaparte 1807-yilda "Uch imperator jangi" deyilgan jangda Napaleon Rossiya va Avstriyanung Birlashgan qoʻshinini tor-mor etgan 1805-yilda Autrelis jangida ham yutgan Napaleon koʻpgina gʻalabalarga keyin koʻp yerlarni zabt etdi Yevropa aholisini larzaga soldi . Napaleon Buyuk Britaniyaga qarshi "qitʼa qamali" eʼlon qildi va Napaleon bosib olgan hududlar Buyuk Britaniya bilan savdo-sotiq qilishni taqiqlaydi va shu yoʻl bilan Buyuk Britaniyani boʻysundirish edi . Lekin Napaleon hududlarida aholi charchadi urushlardan, bosib olingan hududlarda esa milliy ozodlik harakatlari kuchaydi va bularni bostirish uchun bir katta gʻolibona yurish kere edi . 1812- yili Napaleon Rossiyaga qarshi yurish boshladi . Bu urush Rossiya tarixiga "Vatan urushi" nomi bilan kirdi.1812-yilning 7-sentabrida hal qiluvchi jang boʻlib oʻtdi. Napaleon Moskvani egalladi. Lekin askarlarda tartibsizlik vujudga kelgani bois. Jangovar ruh yoʻqoldi. Bundan foydalangan rus askarlari M.I.Kutuzov boshchiligida Napaleon qoʻshinini taʼqib qilib, katta zarar yetkazdi. 1813-yil Napaleon Yevropa qirolliklari bilan boʻlgan hal qiluvchi urush Leypsig ostonasida boʻldi . Bu urush tarixga "Xalqlar jangi" deya nom oldi va Bu jangda Napaleon yutqazdi. Oʻzi esa Oʻrtayer dengizidagi Elba oroliga surgun qiladilar. Ittifoqchilar Fransiya tinchlik shartnomasi imzolaydilar. Unga koʻra Fransiya Napaleon davrida bosib olgan hududlardan biz kechildi. Keyin vaqt oʻtdi, Fransiyada ichki nizolar kuchaydi bundan Foydalangan Napaleon 1815-yilning mart oyida Fransiyaning janubiga yetib keldi . Lyudovik XIII ming yuborgan 30ming askari esa Napaleon tomonga oʻtadi. Napoleon yana hokimiyatni qaytarib oladi lekin bu safar u hokimiyatni atiga 100kun boshqaradi . Ittifoqchilar (Buyuk Britaniya, Gollandiya, Prussiya) Napaleon ga qarshi hal qiluvchi jang 1815-yili Vaterloo qishlogʻida boʻlib oʻtib unda Napaleon yana yutqazadi. Bu safar u uzoq Muqaddas Yelena oroliga surgun qilinib oʻsha yerda vafot etadi va Fransiya bilan sulh tuziladi unga koʻra Fransiya 1789-yilgi chegarasigacha qisqartirildi. Va Fransiyada birinchi imperiya tugatildi!!!

Yozib berdi : Abdurahmonov Adhamjon Bekobod shahar Ixtisoslashtirilgan maktabining 8-D sinf oʻquvchisi. 

Hammaga rahmat

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi signal sistemasi

**Birinchi signal sistemasi** – tashqi va ichki muhit taʼsirotlari (yorugʻlik, tovush va hokazo) odam hamda hayvonlarning reseptorlarta taʼsir etganda, bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻida hosil boʻladigan nerv jarayonlari majmui. Birinchi signal sistemasi voqelikni sezgi va tuygʻular shaklida bevosita aks ettiradigan asosdir. Birinchi signal sistemasi terminini I. P. Pavlovjoriy etgan (1932). Uning taʼkidlashicha, hayvonlar koʻruv, eshituv va boshqa reseptorlarga taʼsir qiladigan taʼsirotlar tufayligina voqelikni sezib turadi. Odamda bevosita taʼsirotlarni idrok etadigan birinchi signal sistemasi va nutqni idrok etadigan ikkinchi signal sistemasi bor; bu ikkala signal sistemasi sifat jihatidan turlicha boʻlsada, bir-biri bilan chambarchas bogʻlangan, bir butun holda (oliy nerv faoliyati qonuniyatlari asosida) ishlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi kosmik tezlik

**Birinchi kosmik tezlik** — osmon jismi (masalan, Yer)ning gravitatsiya (tortish) maydonidagi jism (masalan, kosmik kema) sunʼiy yoʻldoshga aylanishi uchun unga berish lozim boʻlgan eng kichik boshlangʻich tezlik. Turli balandliklar uchun har xil boʻladi. Doiraviy tezlikka teng qilib olinishi kerak. Yer sirtida (atmosfera boʻlmagan holda) birinchi kosmik tezlik 7,91&nbsp;km/sek ga teng.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi haydov

**Birinchi haydov**, tinch yerni haydash — qoʻriq va boʻz, shuningdek bedapoya va boshqa koʻp yillik oʻsimliklar oʻsib, chim bosgan yerlarni haydash. Dehqonchilikda oʻt ekinlarini ekish (19-asr) qoʻllanilgandan keyin paydo boʻlgan. Birinchi haydov da tuproq qatlamlari 130—135° agʻdarilib, bir-biriga 45° burchak hosil qilgan holda zich tiralib qoladi. Birinchi haydov dan soʻng dala toʻlqinsimon koʻrinishda boʻladi. Birinchi haydov turli tipdagi lemex va agʻdargichli pluglar bilan bajariladi. Birinchi haydov da koʻp yillik begona oʻtlar ildizi zararlanadi, ularning unishi susayadi. Chim qayta oʻsmasligi va ekinlarni oʻt bosib ketmasligi uchun yer disklanadi va boronalanadi. Xaydalma qatlam qalinligi, oʻsimliklarning biologik xususiyatlari, dalaning oʻt bosganlik darajasiga qarab Birinchi haydov chuq. 15—22 sm boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi internatsional

**Birinchi internatsional** — q. Internatsional I.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birla

**Birla** — Hindistondagi moliyasanoat guruhi. Hindistonningyirik moliya magniti G. Birla nomi bilan atalgan. 19-asr oʻrtalarida kreditmoliya kompaniyasi shaklida vujudga kelgan. Asosiy faoliyat sohalari — yengil sanoat, shuningdek rangli metallurgiya, avtomobilsozlik, elektrotexnika sanoati, savdo va boshqa (jami 50 dan ortiq tarmoq). Asosiy kompaniyalarning umumiy aktivlari 4,1 mlrd. dollar, savdo hajmi 3,8 mlrd. dollar, foydasi 111 mln. dollar (80- yillar oxiri).

## Manbalar
Birlamchi ichak boʻshligʻi

**Birlamchi ichak boʻshligʻi** — koʻp hujayrali hayvonlar rivojlanishining gastrula bosqichidagi hazm (ichak) boʻshligʻi (qarang Gastrotsel).

## Manbalar
Birlamchi ogʻizlilar

BIRLAMCHI OGʻIZLILAR (Protostomia) — ikki tomonlama simmetriyalilarga mansub boʻlgan haqiqiy koʻp hujayrali hayvonlar. Umurtqasiz hayvonlarning koʻpchilik tiplari (yassi chuvalchanglar, birlamchi tana boʻshliqlilar, tikanboshlilar, nemertinlar, halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, onixoforalar, paypaslagichlar) kiradi. Birlamchi ogʻizlilar ning ogʻiz teshigi boshlangʻich ogʻiz (blastopor)dan yoki uning oldingi qismidan vujudga keladi, anal teshigi qaytadan tananing orka qismida hosil boʻladi; tashqi skeleti (kutikulasi, xitini yoki chigʻanogʻi) bor; oldingi va orqa ichaklari ektodermadan tashkil topadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgilar

**Birlamchi jinsiy belgilar** — erkak va urg‘ochi hayvon, shuningdek erkak bilan ayolni bir-biridan ajratib turadigan asosiy belgilar majmui. B. j. b.ga jinsiy a’zolar va jinsiy bezlar (urug‘don va tuxumdon), shuningdek urug‘ o‘tkazuvchi yo‘llar kiradi. Bir jinsni ikkinchi jinedan ajratib turadigan boshqa hamma belgilar (soqolmo‘ilov chiqishi, ko‘krak bezlarining o‘sishi, ovoz o‘zgarishi va hokazo) ikkilamchi jinsiy belgilarta kiradi. U yoki bu jinsga tegishli belgilar haqida ya na q. Germafroditizm.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan millatlar

**Birlashgan millatlar** — Ikkinchi jahon urushi davri (1939—45)da gitlerchilarga qarshi koalitsiyaga kirgan va 1945-yilda Birlashgan Milpatlar Tashkiloti (BMT)ni tuzgan davlatlarni anglatuvchi termin. BMTning qisqaroq nomi sifatida ham qoʻllanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamgʻarmasi

**Birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamgʻarmasi** (UNICEF) () – BMTning asosiy jamgʻarmalaridan biri. Uzoq vaqt davom etgan urush natijasida katta qiyinchiliklarga duchor boʻlgan Yevropa bolalariga gʻamxoʻrlik koʻrsatish maqsadida 1946-yilda tuzilgan. 1953-yildan BMTning doimiy tuzilmasiga aylangan. Yer yuzida, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlardagi bolalarning soglom va barkamol voyaga yetishiga koʻmaklashish uning bosh tamoyilidir. Mazkur sohadagi faoliyati uchun 1965-yilda Nobel mukofoti bilan taqdirlangan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, UNICEFga aʼzo boʻldi va u bilan yaqin hamkorlik oʻrnatdi. Jamgʻarma tomonidan bolalarni immunizatsiya qilish, boshlangʻich maktab oʻquvchilarini oziq-ovqat va ichimlik suv bilan taʼminlash vaksinalar yetkazib berish boʻyicha uzoq muddatli dasturlar, Orolboʻyi aholisiga yordam koʻrsatish yuzasidan maxsus dastur, „Orol dengizi: mintaqaviy va ekologik yordam loyihasi“ ishlab chiqilgan.

## Tarix
*Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro* Bolalar Favqulodda Jamg'armasi deb nomlanadigan jamg'arma 1946-yil 11-dekabrda BMT Bosh Assambleyasining qarori bilan bolalarga, shu jumladan, Ikkinchi jahon  urushidan jabrlangan insonlarga yordam ko'rsatish uchun vaqtinchalik yordamchi tashkilot sifatida tashkil etilgan. Uni birinchi bo'lib L. Reyxman boshqargan. 1953-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashkilotni doimiy qilib, faoliyat doirasini kengaytirdi va fondi UNICEFasl qisqartmasini saqlab qolgan holda hozirgi nomiga oʻzgartirilgan .

1965-yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamg'armasi Tinchlik uchun Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.

UNICEF homiyligida 1979-yilda “Bola yili” dasturi o‘tkazildi.

## Moliyalashtirish
UNICEF BMTdan moliyaviy yordam olmaydi ; uning faoliyati doimiy xayriyalarga asoslangan. *Jamg'armaga* kiritilgan investitsiyalarning asosiy qismi BMTga a'zo davlatlarning yillik badallari bo'lib, ular daromadning uchdan ikki qismini beradi. 2006-yildan beri Rossiyaning yillik daromadi 1 million AQSh dollarini tashkil etdi. 2010-yildan 2016-yilgacha Rossiyaning UNICEFga jami badallari miqdori 33,1 million AQSH dollarini tashkil etdi.

2020-yilda xususiy sektorning jami daromadlari 1,61 milliard AQSh dollarini tashkil etdi, shundan 719,9 million AQSh dollari oddiy resurslar va 889,2 million AQSh dollari boshqa resurslardir.

UNICEF logotipi Barselona futbol klubi futbolkalarida aks ettirilgan, ammo homiyning logotipi sifatida emas. Kataloniya klubi har yili o'z byudjetidan bolalarga yordam berish uchun fondga 1,5 million yevro to'laydi.

## Yana qarang

* Birlashgan millatlar tashkiloti
* Jahon pochta ittifoqi

## Manbalar
Birlamchi va ikkilamchi sifatlar

**Birlamchi va ikkilamchi sifatlar** — 17—18-asrlar bilish nazariyasidagi tushunchalar. Narsalar sifatini farqlash uchun qoʻllangan. Bu tushuncha Aristotel, Demokrit, Dekart, Gassendi, Gobbs asarlarida uchrasada, dastlabki termin sifatida uni ingliz faylasufi J. Lokk qoʻllagan. J. Lokk fikricha, birlamchi yoki obyektiv sifatlar — uzunlik, kattalik, hajm, figura va boshqadir; ikkilamchi yoki subyektiv sifatlar — rang, ovoz, maza, hid va boshqadir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan Millatlar Tashkilotining sanoatni rivojlantirish tashkiloti

**Birlashgan millatlar tashkilotining sanoatni rivojlantirish tashkiloti** (UNIDO) — BMTning xalqaro tashkilotlaridan biri. 1966-yilda rivojlanayotgan mamlakatlar sanoatini jadal taraqqiy ettirish va ragʻbatlantirish hamda BMTning mazkur sohasidagi faoliyatini muvofiqpashtirish maqsadida tuzilgan. Qarorgohi — Vena shahri (Avstriya)da. YUNIDOga 150 davlat aʼzo (1990). Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, unga teng huquqli aʼzo sifatida kirdi. OʻzRda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida mazkur tashkilotning respublika sanoatini rivojlantirishga oid qator dasturlari ishlab chiqildi.

## Vazifalari
UNIDOning vazifalari:
*Sanoat boshqaruvi va statistika
*Investitsiyalar va texnologiyalarni rag'batlantirish
*Savdo va raqobatbardoshlikni rivojlantirish
*Xususiy sektorni rivojlantirish
*Agrosanoat tarmoqlari
*Barqaror energiya boshqaruvi va iqlim o'zgarishi
*Monreal protokoli
## Ijrochi va bosh direktorlar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlik

**Birlik** (matematikada)—1) tabiatan bir jinsli miqdorlarni solishtirib koʻrish uchun qabul qilingan aniq miqdor. Masalan, uzunlik oʻlchov birliklari: mm, sm, dm, m, km; ogʻirlik oʻlchov birliklari: g, kg, s, t; 2) guruh (halqa)ning har qanday a elementi uchun aye=a tenglik bajarilsa, ye element guruxning oʻng birlik elementi, yea=a tenglik bajarilsa, ye element guruhning chap birlik elementi deyiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlik vektor

**Birlik [[vektor]]** — uzunligi birga teng boʻlgan vektor. Orta deb ham ataladi. Birlik vektorning Dekart oʻqlaridagi proyeksiyalari uning tegishli oʻqlar bilan tashkil qilgan burchaklari kosinusiga teng. 
## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birliklar tizimi

**Birliklar tizimi**, fizik kattaliklarning birliklar tizimi — oʻlchov birliklari toʻplami. Biror kattalikning boshqa kattaliklarga bogʻliqligini ifodalovchi fizik qonunlar baʼzi kattaliklar uchun oʻlchov birliklari belgilashga imkon beradi. Bular asosiy *oʻlchov birliklari* deyiladi. Shulardan foydalanib boshqa kattaliklar uchun topiladigan birliklar *hosilaviy oʻlchov birliklari* deb ataladi.

**Birlik tizimlari:**
* Oʻlchovlar metrik tizimi
** Metr-tonna-ikkinchi birliklar tizimi
** Xalqaro birliklar tizimi
* Koreya oʻlchov birliklari
* Tabiiy birliklar tizimi
* va boshqalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birma tili

**Birma tili** – Xitoy-tibet til oilasiga mansub tibet-birma tillar guruhiga kiradi. Myanma davlatining rasmiy tili. Bu tilda 30 mln.dan ortiq kishi gaplashadi. Toʻrt – shimoliy, markaziy, tavoy va arakan lahjalariga boʻlinadi. Birma tili boʻgʻinli va ohangli tillardan boʻlib, tuzilish jihatdan analitik (ayiruvchi) boʻlsada, unda talay agglyutinativ unsurlar mavjud. Ot shakllari yasalishida maxsus postpozitiv koʻmakchi soʻzlar va feʼl shakllarida agglyutinativ qoʻshimchalar, ayrim prefiks lar va baʼzan koʻmakchi soʻzlar asosiy oʻrin tutadi. Leksik jihatdan tub soʻzlar bilan birga paliy tilidan uzlashtirilgan suzlar ham qoʻllanadi. Uslub jihatdan ikki – yozma va ogʻzaki koʻrinishga ega, bular bir-biridan grammatik va leksik jihatdan farqdanadi. Birma tili alifbosi qadimiy hind yozuvi brahmiyning janubiy tarmogʻidan kelib chiqqan.

## Manbalar
Birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy kengashi

**Birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy kengashi** (EKOSOS) — BMTning asosiy organlaridan biri. Uning xalqaro va ijtimoiy hamkorlik sohasidagi vazifalarining ijrosi uchun mas’ul tashkilot. BMT Bosh Assambleyasi saylaydigan 55 a’zodan iborat; ularning uchdan biri har yili qaytadan, BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zolari boʻlgan davlatlar esa uzluksiz a’zolar etib saylanadi. Oʻz vakolatlariga binoan iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, ta’lim, sogʻliqni saqlash va hokazo sohalarga oid xalqaro masalalar yuzasidan tadkiqotlar oʻtkazadi va ma’ruzalartayyorlaydi; inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmatlashni ragʻbatlantirish maqsadida tavsiyalar ishlab chiqadi; BMT Bosh Assambleyasiga takdim etish uchun oʻz faoliyat doirasiga kiradigan masalalar boʻyicha konvensiyalarning loyihalarini tayyorlaydi, mazkur masalalar yuzasidan konferensiyalar oʻtkazadi. Oʻz faoliyatida rivojlanayotgan mamlakatlarga iqgisodiy, texnikaviy va boshqa xil yordam koʻrsatish ishiga katta ahamiyat beradi. Oliy organi — sessiya boʻlib, u yiliga 2-marta: bahorda — NyuYorkda, yozda — Jenevada oʻtkaziladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birmingem

**Birmingem** (Birmingham) – Buyuk Britaniyadagi shahar. WestMidlends metropoliten grafligining maʼmuriy markazi (Markaziy Angliya). Aholisi 2,3 mln. kishi (1992, shahar atrofi bilan). Birmingem birinchi marta 11-asrga oid tarixiy manbalarda tilga olingan. XIII asrda uzining yarmarkalari bilan shuhrat qozongan. XVI asrda metalldan ishlangan buyumlari bilan mashhur boʻlgan. XX asr boshida harbiy zavodlar kurila boshlandi. Ikkinchi jahon urushi davrida shaharga ancha zarar yetgan. Birmingem sanoat shahri, muhim transport tuguni. Gʻarbiy Midlend iqtisodiy rayonining markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: mashinasozlik, jumladan avtomobilsozlik, metallsozlik, kimyo (asosan shina va plastmassa), elektrotexnika („Jeneral elektrik“), rezina va harbiy sanoat. Poligrafiya, rangli metallurgiya sanoati korxonalari ham bor. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan SentMartin cherkovi (XIII asr), ratusha (1832-1852), SentChed sobori (1839—1841) va boshqa saqlangan. Universitet (1900-yildan), texnika kollejlari, shahar muzeyi, rasmlar galereyasi, nafis sanʼat instituti galereyasi bor.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birmingem (maʼnolari)

**Birmingem**:

* Birmingem (Birmingham) - Buyuk Britaniyadagi shahar.
* Birmingem (shahar) (Birmingham) - AQSH jandagi shahar.
Birmingem (shahar)

**Birmingem** (Birmingham) - AQSH jandagi shahar. Alabama shtatida. Appalachi togʻlarining etagida joylashgan. Aholisi 266 ming kishi (1990). BlekUorrior daryosiga tutashgan kema qatnaydigan kanaldagi port. Birmingem (shahar) va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. B. AQSH jan. dagi qora metallurgiya sanoatining muhim markazi. Asosiy metallurgiya zavodlari shahar atrofida joylashgan. B. atrofida temir rudasi, kokslanuvchi kumir va flyus materiallar qazib chiqariladi. Ogʻir mashinasozlik, kokskimyo, sement, tuqimachilik, oziq-ovqat, ip gazlama, poligrafiya, mebel ishlab chiqarish sanoati va harbiy sanoat rivojlangan. B.ga 1871-yilda asos solingan. 2 universitet bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birobijon

**Birobijon** — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1937-yildan), Yahudiylar muxtor viloyatining markazi. Amur daryosining Bira irmogʻi soxdlida. Birobijon tuguni. Aholisi 86,7 ming kishi (1992). Asosan yengil (tikuvchilik, trikotaj, poyabzal va boshqa fabrikalar), oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati katta oʻrin tutadi. "Dalselmash" qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kuchlanish transformatorlari zavodlari, tibbiyot va pedagogika hamda madaniymaorif bilim yurtlari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birodarlashgan shaharlar

**Birodarlashgan shaharlar** — turli davlatlarning doimiy doʻstona aloqalar oʻrnatgan shaharlari. Ular Birodarlashgan shaharlar jahon federatsiyasiga birlashgan. 1963-yildan boshlab har yili aprel oyining oxirgi yakshanba kuni Jahon Birodarlashgan shaharlar kuni sifatida nishonlanadi. Birodarlashgan shaharlar mahalliy hokimiyat vakillarining delegatsiyalari, mutaxassislar, badiiy havaskorlik va sport jamoalari koʻrgazmalar, sayyohlar almashish va boshqa tadbirlarda faol ishtirok etadilar. Birodarlashgan shaharlar bilan aloqalarning samarali usullaridan biri sifatida doʻstlik kunlari va haftaliklari oʻtkazib turiladi. Bu tadbirlar doʻstlik hamda hamkorlik aloqalarini kengaytirish uchun xizmat qiladi.

Toshkent shahri Sietl (AQSH, 1973), Shanxay (Xitoy, 1996), Kortrayk (Belgiya, 1982), Tunis (Tunis, 1973) shaharlari bilan birodarlashgan. Toshkent shahri bilan Seul (Koreya Respublikasi), Saratov, Yekaterinburg (RF) oʻrtasida hamkorlik bitimlari imzolangan (1997). Fargʻona viloyati Fiok-Txan viloyati (Vyetnam, 1981) bilan, Navoiy shahri — Chjuchjou shahri (Xunan viloyati, Xitoy, 1996) bilan, Angren shahri— Datun shahri (Shansi viloyati, Xitoy, 1995) bilan birodarlashgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bironsoy

**Bironsoy** — Navoiy viloyati Navbahor tumanidagi soy. Quyi Qalqonotasoy deb ham ataladi. Qoratogʻningjan. yon bagridan boshlanadi. Uzunligi 28&nbsp;km, havzasining maydoni 49&nbsp;km². Ugomning 7 ta irmogʻi bor. Ugom juda kamsuv, faqat bahorda suvi bir oz koʻpayadi va Konimex kanaligacha (oʻngdan) yetib boradi. Yezda Qalqonota qishlogʻi yaqinida deyarli qurib qoladi, faqat buloqsuvlari oqadi. Ugom suvidan chorva mollarini, qisman ekinzorlarni sugʻorishda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birranga togʻlari

**Birranga togʻlari** — Taymir yarim orolning shimoliy qismidagi togʻlar. Krasnoyarsk oʻlkasidagi Taymir (DolganNeneslar) muxtor okrugida. Uz. qariyb 1100&nbsp;km. Eng baland joyi dengiz sathidan 1146 m. Birranga togʻlari chuqur vodiylar bilan kesilgan yassi choʻqqili tizmalar oʻlkasi. Birranga togʻlari da muzliklar (umumiy maydoni salkam 30&nbsp;km²) bor. Asosan effuziv jinslardan tarkib topgan. Yon bagʻirlari toshloq arktika tundrasidan iborat.

## Manbalar
Birteshiklilar (maʼnolari)

**Birteshiklilar**:

* Birteshiklilar, tuxum qo‘yuvchilar (Monotremata) — sut emizuvchilarning kenja sinfi.
* Birteshiklilar (sinf) — hozirgi sut emizuvchilarning eng tuban tuzilgan kenja sinfi.
Birunit

**Birunit** — mineral. Kimyoviy tarkibi 8,5CaSiO38,5CaCO3CaSO415H2O. Taumasit minerali sirtida yupqa (2–3&nbsp;mm) qatlamli oq, tolasimon kristallar holida uchraydi. Qattiqligi 2, s. ogʻ. 2,3. 1957-yilda Oʻzbekistonning Qoramozor togʻlaridagi Qoʻrgʻoshinkon konidan topilgan va buyuk Iran olimi Abu Rayhon Beruniy nomi bilan atalgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birhad

**Birhad** — har biri biror musbat daraja bilan olingan sonlar yoki harflarning ikkitasi yoki bir nechtasining koʻpaytmasidan iborat butun algebraik ifoda. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Teng ko‘paytuvchilar ko‘paytmasini natural ko‘rsatkichli daraja shaklida yozish mumkin bo‘lganligi uchun sonning darajasi va sonlar darajalarining ko‘paytmasi ham birhadlar deyiladi.
Biskay qoʻltigʻi

**Biskay qoʻltigʻi** — Atlantika okeanidagi qoʻltiq. Yevropaning gʻarbiy sohilida. Ispaniyaning shimoliy va Fransiyaning gʻarbiy qirgoklari oraligʻida. Maydoni 200 ming km². Oʻrtacha chuq. 1715 m, eng chuqur joyi 5100 m. Quruqlikka 400&nbsp;km kirib borgan. Biskay qoʻltigʻi ga Luara va Garonna daryolari quyiladi. Tez-tez dovullar boʻlib turadi. Suvining temperaturasi fevralda 5— 12°, avgda 10—22°. Shoʻrligi 35%". Suv qalqishi sutkalik, 6,7 m gacha. Asosiy portlari: Bordo, Brest, SanSebastyan, Bilbao. Baliq va ustritsa ovlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biskvit

**Biskvit** (fransuzcha *biscuit*)—1) qandolatchilik mahsuloti; un, yogʻ, shakar, tuxum, sut va boshqa masalliqlardan quvlash yoʻli bilan tayyorlanadigan pishiriq turi. Maxsus shakllardagi qolip idishlarda pishiriladi. Tayyorlash usuli va qoʻshiladigan masalligʻiga koʻra choʻzma biskvit, shakarli  biskvit, koʻpchitilgan biskvit hamda smetanali biskvit kabi turlari bor. Biskvitdan pirojniy, rulet va tortlar tayyorlanadi; 2) sirlanmagan chinni; haykaltaroshlikda ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bironsoy rasmlari

**Bironsoy rasmlari** — Nurota togʻlari tarmogʻi (Qoratogʻ)dagi Bironsoy darasi qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar; daraning ikki tomoni boʻylab 2,5–3&nbsp;km masofaga choʻzilgan. 1967-yilda akademik Ya. Gʻulomov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya (J. Kabirov boshliq guruhi) tomonidan topilgan. Rasmlarda odam, oʻqyoy, ot, it, tuya, echki, qoʻy, yovvoyi hayvonlardan tur (yovvoyi buqa, sigir), arhar, togʻ echkisi, bugʻu, toʻngʻiz, boʻri, tulki, ilon, qoplon, yoʻlbarslar tasvirlari aks etgan. Turli kattalikdagi (eng kattasi 1x1 m, eng kichigi bir necha sm) Bironsoy rasmlari ning umumiy soni 2 mingdan ortiq. Asosan oddiy chiziklar, soya, narsalarning shakl koʻrinishi usulida qattiq buyumlar bilan uribchoʻkichlab, baʼzilari chizib, ishqalab ishlangan. Toshlar sathida ishlash jarayonida asboblarning dumaloq, bodomsimon choʻzinchoq, baʼzan toʻrtburchak shaklli izlari qolgan. Bironsoy rasmlari mazmuni jihatdan rangbarang: ov, chorvachilik (tuyachilik, yilqichilik)ka oid manzaralar, maishiy hayot, diniy eʼtiqod (zardushtiylik) bilan boglik lavhalar koʻpchilikni tashkil qiladi. Bironsoy rasmlari ning eng qad.si miloddan avvalgi 3—2-ming yillikka mansub, shuningdek miloddan avvalgi 1-ming yillikka va milodiy 1—7-asrlarga oidlari ham anchagina. Bironsoy rasmlari shu yerda yashagan xalqning tarixi va madaniyati, urfodati, diniy eʼtiqodini oʻrganishda katta ilmiy ahamiyatga ega boʻlgan sanʼat obidasidir.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bismark arxipelagi

**Bismark arxipelagi** — Tinch okeandagi bir tuda orollar. Papua Yangi Gvineya tarkibida. Ikkita yirik orol (Yangi Britaniya va Yangi Irlandiya), Admiralteystvo slari va bir necha mayda orollardan iborat. Maydoni 50,5&nbsp;km² ga yaqin. Aholisi 399 ming kishi (1990) — melanez va papuaslar. Yirik orollari togʻli (Yangi Britaniya o.da toglarning balandligi 2300 m gacha yetadi), maydalari vulkan va marjon orollaridir; harakatdagi vulkanlar ham bor (Ulavun). Iqlimi ekvatorial, tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Koks palmasi, banan, shakarkamish, tamaki, paxta, makkajoʻxori yetishtiriladi. Qirgʻoq yaqinida okeandan baliq ovlanadi va marvarid olinadi. Yirik aholi punktlari va portlari: Rabaul, Kaviyeng, Lorengau. Bismark arxipelagi ni 1616-yilda gollandlar kashf etgan; 1884-yildan arxipelag Germaniya mustamlakasi boʻlgach, unga O. Bismark nomi berilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bismilloh

**Bismilloh** (), **Bismillohir rahmonir rahim** ( — „Mehribon va Rahmli Alloh nomi bilan“; diniy manbalarda **„basmala“** nomi bilan ham yuritiladi) — islomda koʻp tilga olinadigan, har bir niyat, ibodat va amaliy harakat oldidan aytiladigan oyat.

Qurʼonning hamma suralari (9-suradan tashqari) shu kalima bilan boshlanadi. Bu oyat xudo bandalariga rahmli (rahim), mehribon (rahmon), musulmonning har bir harakati Alloh nomi bilan boshlanishi lozimligini bildiradi.

Qurʼon tilovatida bismilloh oldidan **„Aʼuzu billohi minashshaytonir rajim“** ( — „Shaytonning yomonligidan Allohdan panoh tilayman“) ham qoʻshib aytiladi. Buni har qanday ish va xatti-harakat oldidan shaytonni haydash va uning vasvasasidan xoli boʻlish mazmunida ham talqin etadilar va albatta jannatga yoʻlning dastlabki amallaridan biridir. Bismilloh maktublar, rasmiy hujjatlar, diniy asarlar boshida ham yoziladi.

## Manbalar

## Havolalar