German qabilalari va Rim imperiyasi oʻrtasidagi janglar xronologiyasi

Ushbu maqolada miloddan avvalgi 113-yildan milodiy 596-yilgacha boʻlgan davrda **[[Qadimgi Rim|rimliklar]] va turli [[Germanlar|german qabilalari]] oʻrtasidagi janglar xronologiyasi** keltirilgan. Bu janglar Rim istilosi, german qabilalarining qoʻzgʻolonlari va keyinroq miloddan avvalgi II asr oxirida Rim imperiyasiga german qabilalarining bosqinlari sifatida davom etadi. Bir qator toʻqnashuvlar Gʻarbiy Rim imperiyasining qulashiga olib kelgan asosiy omillardan biri boʻlgan.

## Janglar roʻyxati

* Cimbrian jangi (Miloddan avvalgi: 113-101)
** Noreia jangi (Miloddan avvalgi: 112)
** Agen jangi (Miloddan avvalgi: 107 BC)
** Arausio jangi (Miloddan avvalgi: 105 BC)
** Aquae Sextiae jangi (Miloddan avvalgi: 102 BC)
** Vercellae jangi (Miloddan avvalgi: 101)
* Vosges jangi (Miloddan avvalgi: 58)
* Sabis jangi (Miloddan avvalgi: 57)
* *Clades Lolliana jangi* (Miloddan avvalgi: 16)
* Germaniyaga imperator Avgust tamonidan yurishlar (12 BC-AD 16)
** Arbalo jangi (Milodiy: 11)
** Lupia River jangi (Milodiy 11)
** Teutoburg Forest (9 AD)
** Campaign against the Marsi (14)
** Campaign against the Chatti (15)
** Campaign against the Bructeri (15)
** Pontes Longi jangi (15)
** Idistaviso jangi (16)
** Angrivarian Wall jangi (16)
** Campaign against the Chatti (16)
* Battle of Baduhenna Wood (28)
* Revolt of the Batavi (69-70)
* Domitianʼs Campaign against the Chatti (82)
* Marcomannic Wars (166-180)
** Battle of Carnuntum (170)
* Crisis of the Third Century (235-284)
** Battle at the Harzhorn (c. 235)
** Battle of Nicopolis ad Istrum (250)
** Battle of Beroe (250)
** Battle of Philippopolis (250)
** Battle of Abrittus (251)
** Siege of Thessalonica (254)
** Battle of Thermopylae (254)
** Battle of Mediolanum (259)
** Battle of Augusta Vindelicorum (260)
** Siege of Mainz (268)
** Battle of Lake Benacus (268)
** Battle of Naissus (269)
** Battle of Placentia (271)
** Battle of Fano (271)
** Battle of Pavia (271)
* Battle of Lingones (298)
* Battle of Vindonissa (298)
* German and Sarmatian campaigns of Constantine (306-336)
* Siege of Senonae (356)
* Siege of Autun (356)
* Battle of Durocortorum (356)
* Battle of Brumath (356)
* Battle of Argentoratum (357)
* Great Conspiracy (367-368)
* Battle of Solicinium (368)
* Battle of Noviodunum (369)
* Gothic War (376-382)
** Battle of Marcianople (376)
** Battle of the Willows (377)
** Battle of Dibaltum (377)
** Battle of Adrianople (378)
** Siege of Adrianople (378)
** Battle of Constantinople (378)
** Battle of Thessalonica (380)
* Battle of Argentovaria (378)
* Massacre of Thessalonica (390)
* Battle of the Frigidus (394)
* Gothic War (401-403)
** Siege of Asti (402)
** Battle of Pollentia (402)
** Battle of Verona (403)
* Battle of Faesulae (406)
* Battle of Moguntiacum (406)
* Crossing of the Rhine (406)
* Sack of Rome (410)
* Siege of Hippo Regius (430-431)
* Battle of Narbonne (436)
* Battle of Vicus Helena (c. 448)
* Battle of the Catalaunian Plains (451)
* Sack of Aquileia (452)
* Sack of Rome (455)
* Battle of Aylesford (455)
* Battle of Órbigo (456)
* Battle of Arelate (458)
* Battle of Cartagena (461)
* Battle of Orleans (463)
* Battle of Bassianae (468)
* Battle of Cap Bon (468)
* Battle of Bolia (469)
* Battle of Déols (c. 469)
* Battle of Ravenna (476)
* Battle of Soissons (486)
* Battle of Isonzo (489)
* Battle of Verona (489)
* Battle of the Adda River (490)
* Vandalic War (533-534)
** Battle of Ad Decimum (533)
** Battle of Tricamarum (533)
* Gothic War (535-554)
** Siege of Naples (536)
** Siege of Rome (537-538)
** Battle of Treviso (541)
** Siege of Verona (541)
** Battle of Faventia (542)
** Battle of Mucellium (542)
** Siege of Naples (543)
** Sack of Rome (546)
** Siege of Rome (549-550)
** Battle of Sena Gallica (551)
** Battle of Taginae (552)
** Battle of Mons Lactarius (553)
** Battle of the Volturnus (554)
* Byzantine-Lombard wars (568-750)

## Xronologiya

### Miloddan avvalgi II asr

* Miloddan avvalgi 113-101 yillar, Rim Respublikasi bilan germanlarning toʻqnashuvi, Kimbriya urushi, German urushlarining boshlanishi.
** Miloddan avvalgi 112 yil, Noreya jangi, Konsul Gney Papirius Karboning oʻz joniga qasd qilishi.
** Miloddan avvalgi 107 yil, Helvetiylar Agen jangida rimliklarni magʻlub etdi, Konsul Lusius Kassiy Longin jangda halok boʻldi, General Lusius Kalpurnius Piso Kesonin jangda vafot etdi. (Cimbri ittifoqchilariga qarshi jang)
** Miloddan avvalgi 105 yil, Arausio jangi, Rim generali Mark Avreliy Skavrning qatl etilishi, prokonsul Kvint Servilius Kepio va konsul Gney Malliy Maksim surgun qilingan.
** Miloddan avvalgi 102 yil, Konsul Gay Marius Aquae Sextiae jangida Sciri va Teutons ustidan gʻalaba qozondi, Qirol Teutobodni qoʻlga kiritdi, Tevtonlarni yoʻq qildi, Cimbri Adige vodiysida konsul Kvint Lutatius Katulusni magʻlub etdi.
** Miloddan avvalgi 101 yil, Rim konsullari Gaius Marius va Manius Aquillius Vercellae jangida Cimbri ustidan gʻalaba qozonishdi, Qirol Boiorix jangda halok boʻldi, x Cimbrini yoʻq qilish.

### Miloddan avvalgi birinchi asr

* Miloddan avvalgi 58-51 yillar, Yuliy Tsezar tomonidan Keltlar Galliyaning Reynga bosib olinishi, Galli urushlari .
** Miloddan avvalgi 58-yilda Sezar Arar va Bibrakt jangida gelvetiylarni, Vosges jangida Sezar Ariovist boshchiligidagi Sueviylarni qatʼiy magʻlub etdi.
** Miloddan avvalgi 57 yil, Sabislar jangi.
** Miloddan avvalgi 55-yil, Tsezarning Tenkteri va Usipetlarga qarshi aralashuvi, Sezar german qoʻshinini magʻlubiyatga uchratib, keyin ayollar va bolalarni, jami 430.000 kishini, Meuse va Reyn daryolari yaqinida qirgʻin qiladi, Qaysarning Reynni Sueviga qarshi birinchi kesib oʻtishi, Britaniyaning Tsezar bosqini. Vrije Universiteit Amsterdam arxeologlari jangning hozirgi Gollandiya hududida, Shimoliy Brabantning Kessel shahri yaqinida boʻlib oʻtganiga oid birinchi jismoniy dalillarni topishganini daʼvo qilmoqda.
** Miloddan avvalgi 54 yil, Kativolkus va Ambioriks boshchiligidagi eburonlar tomonidan Legio XIV Gemina legionining yoʻq qilinishi Lutsiy Aurunkuliy Kotta jangda halok boʻldi, Kvint Tituriy Sabinus jangda halok boʻldi.
** Miloddan avvalgi 53 yil, Qaysarning Eburonlarga qarshi oʻch olishi, Reynning ikkinchi oʻtishi, Eburonlarning yoʻq qilinishi.
** Miloddan avvalgi 52 yil, Keltlar Galliyasining qulashi, Galliya Rim viloyatiga aylanadi.
* Miloddan avvalgi 46 yil, Kelt Vercingetorixning qatl etilishi.
* Miloddan avvalgi 30-29 yillar, Morini va Treveri qoʻzgʻoloni Suebi yordami bilan prokonsullar Gay Karrinas va Gay Kornelius Gall tomonidan bostirildi.
* Miloddan avvalgi 20-yil, Markus Vipsanius Agrippa, Transalpine Galya gubernatori, Harbiy yoʻllar va ayniqsa harbiy yoʻl Lugdunum – Divodurum – Treverorum – Agrippinensium (Liondan Kölngacha) qurilishi.
* Miloddan avvalgi 16 yil, *Lolliana*, Legio V Alaudae legionining Sikambri va ularning ittifoqchilari tomonidan yoʻq qilinishi, Norikum Qirolligining qulashi.
* Miloddan avvalgi 16-13 yillar, Reyn boʻyida imperator Avgust, Uch Galliyaning qayta tashkil etilishi (poytaxti Trier), Reynning chap qirgʻogʻini mustahkamlash toʻgʻrisida qaror qabul qilish va Germaniyaning Elbaga qadar bosib olinishi, Rim Frisiyga oʻlpon toʻlaydi, Sharqda bosqinlarning boshlanishi. Rimning Reyn daryosi, zamonaviy Mayns shahrining qurilishi boshlanadi.
* Miloddan avvalgi 12-9-yillar, Shimoliy dengiz, Lip va Main boʻylab Elba boʻylab Drus I ning bosqinlari, Lupiya daryosidagi jang, Cherussi, Marsi va Sikambri boʻysundirildi, Chatti, Mattiaci, Tenkteri va Usipetes bosib olindi, Frisiy va Quyi Reyn boʻylab boshqa nemislar magʻlubiyatga uchradi, Drusus kanali qurildi, Rim Haltern am See, Xanten, Haltern, Oberaden, Xolsterxauzen, Anreppen va Bekkinghauzen tomonidan yangi qalʼalar oʻrnatilishi.
* Miloddan avvalgi 9-yil, Magna Germania (poytaxti Kyoln) ning yaratilishi, Rim imperiyasi tomonidan german qabilalariga qarshi tinchlantirish yurishlari, Markomanni magʻlubiyatga uchragan va Boii hududiga qochishga majbur boʻlgan.
* Miloddan avvalgi 8-7-yillar, Vezerning ikkala tomonida harbiy qalʼalar qurilishi, Reynning gʻarbiy qismida 40 ming Sikambri va Suebining deportatsiyasi.
* Miloddan avvalgi 6-2-yillarda Lutsiy Domitiy Ahenobarb Rim qoʻshinini Elba boʻylab boshqaradi. Reyn va Ems oʻrtasidagi keng botqoqliklar orasida pontes longi deb nomlangan harbiy yoʻllarning qurilishi. Germunduri boʻysunib, Markomannilar hududiga qochishga majbur boʻldi.

### Birinchi asr

* Miloddan avvalgi 1-4 yillar, Chattilarning koʻtarilishi va Brukteri (*immensum bellum*) Elbaga yetib borgan Tiberius tomonidan bostirilgan. Canninefates, Chattuarii, Cherusci yana boʻysundi. Lombardlar, Semnonlar, Chauci va Elbaning ikkala tomonida yashagan boshqa qabilalar boʻysundirilgan.
* 5, Rim dengiz floti birinchi marta Kimbriya yarim oroliga etib keldi. Mintaqada yashovchi Cimbri, Charudes, Semnones va boshqa german qabilalari oʻzlarini Rim xalqining doʻstlari deb eʼlon qiladilar.
* 6-9, Illyricumdagi qoʻzgʻolon, bu Rimning Suevic Marcomanniga qarshi asosiy urush loyihasini bekor qiladi. Rimliklar Bolqon va Pannoniyadagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun Magna Germaniadagi oʻn bir legiondan sakkiztasini koʻchirishga majbur boʻlishdi.
* 6, Varus Saturninusdan keyin Germaniya gubernatori sifatida tinchlikni saqlash va soliq va sud boshqaruvini amalga oshirish missiyasi bilan muvaffaqiyatli boʻldi.
* 9, *clades Variana*, Teutoburg oʻrmon jangida Arminius tomonidan XVII, XVIII va XIX legionlarning yoʻq qilinishi, Administrator Varusning oʻz joniga qasd qilishi, Reyn sharqidagi harbiy lagerlarning yoʻqolishi., Rim imperiyasi Germaniyadan strategik chiqib ketishga majbur boʻldi. Maroboduus va Segestes boshchiligidagi Rimparast german koalitsiyasi Arminiusga qarshi chiqadi. Aliso Rim garnizonining qarshiligi va Rim qoʻshinlarining Reynga kelishi Arminiusning Galliyaga bostirib kirishiga toʻsqinlik qiladi.
* 10-13, Germaniyadagi Tiberiyning harbiy qoʻmondonligi va Lippe vodiysiga intervensiyalar, Germanicus bilan almashtirildi, *Limes Germanicus* qurilishi boshlandi.
* 14, Germaniya legionlarining qoʻzgʻoloni.
* 14-16, Cherusci, Chatti, Bructeri va Marsiga qarshi Rimning qasos olishi, Shuneldani qoʻlga olish, Teutoburg oʻrmonidagi jangda yoʻqolgan ikkita legioner standartlarini tiklash.

* 17, Tiberiy tomonidan Reyn sharqida harbiy hujumlarni toʻxtatish, Rim tarafdorlari va anti-rim german qabilalari oʻrtasidagi fuqarolar urushi boshi berk koʻchada tugaydi.
* 19, Germanikning oʻlimi.
* 20, Rim tomonidan qoʻllab-quvvatlangan bir qator harakatlarda Vannius Markomannik qiroli Katualdani Vibiliusning Germunduri qiroli tomonidan magʻlubiyatga uchratib, Vannius qirolligini (*regnum Vannianum*) oʻrnatgandan soʻng hokimiyatga keldi. Vannius Rim imperiyasining mijoz qiroli boʻlib, miloddan avvalgi 20 yildan 50 yilgacha hukmronlik qilgan.
* 21, Arminiusning oʻldirilishi.
* 28, Frisii qoʻzgʻoloni, Soliq yigʻuvchilar osilgan, Rimliklar Baduhenna Vud jangida magʻlub boʻlgan.
* 41, Imperator Klavdiy davrida Chauciga qarshi reyd, Teutoburg oʻrmonidagi jangda yoʻqolgan uchinchi legioner standartining tiklanishi.
* 47, Kney Domitius Korbulo Reynni kesib oʻtadi, Frisii va Chaucini magʻlub qiladi va ularning hududlarini egallaydi.
* 50, imperator Klavdiy davrida Chattiga qarshi reyd, Rim asirlarini ozod qilish.
* 54, imperator Neron davrida frizlar bosqinini qaytardi.
* 69-70, Bataviylar qoʻzgʻoloni, Bataviylar tomonidan 2 ta Rim legionini yoʻq qilish, Kvintus Petillius Seraliis tomonidan bostirilgan qoʻzgʻolon.
* 72, imperator Vespasian davrida rimliklar Agri dekumatlarni egallab, joylashtirdilar.
* 82-83, imperator Domitian boshchiligidagi Chattiga qarshi yurish, Rim qoʻshinlari Mattiaci, Germunduri va Cherusci yordamida Chatti hududini bosib oldi, Triboci va Nemetes boʻysundirildi, Ladenburg, Neuenxaym, Ladenburg, Sulz, Geislingen yangi Rim qalʼalarining barpo etilishi. Rottenburg an der Laaber, Burladingen, Gomadingen, Donnstetten, Urspring, Gyunzburg .
* 89, Lucius Antonius Saturninus, Legio XIV Gemina va Legio XXI Rapax Chatti yordamida Rimga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishdi.

### Ikkinchi asr

* c. 165, Lombardlar va Ubii tomonidan Pannoniyaga bostirib kirish.
* 166-180-yillarda german qabilalari Rim imperiyasining chegaralarini, xususan, Raetiya va Moesia provinsiyalarini bosib olishdi, Markoman urushlari .
* 180, Gotlar Qora dengiz qirgʻoqlariga etib boradi.

### Uchinchi asr

* 213-214, imperator Karakallaning Alamannilarga qarshi muvaffaqiyatli yurishi, Raetia va Germania Superior istehkomlari mustahkamlandi.
* 235-284, III asr inqirozi.
** 235, Harjorndagi jang.
** 238, Istriyaga gotika reydi,
** 248-249, Gotlar tomonidan Marcianopolisdagi reyd.
** 250, Nikopol va Istrum jangida Rim gʻalabasi. Beroe jangidagi gotika gʻalabasi. Cniva boshchiligidagi Gotlar tomonidan Filippopolisni qamal qilish va qamal qilish.
** 251, Rimning uchta legioni Abritus jangida Gotlar tomonidan magʻlub boʻldi, Imperator Detsius jangda halok boʻldi, imperator Gerennius Etrusk jangda vafot etdi.
** 254, Salonikani qamal qilishda Grek-Rimlarning Salonikani muvaffaqiyatli himoyasi. Termopila jangida Grek-Rimning Axeyani muvaffaqiyatli himoyasi.
** 259 300 000 Alemanni Mediolanum (Milan) jangida halok boʻldi.

** 259-260, Rim imperiyasi tomonidan Agri dekumatsiya qilingan agrar hududning evakuatsiyasi, Rim imperiyasi Reyn orqasiga chekindi.
** 260-274, Usurper Postumus, kelib chiqishi mumkin boʻlgan Bataviy oʻzini Galliya imperiyasining imperatori, jumladan Rim Galliya, Rim Britaniyasi, Rim Ispaniyasi va Germaniyani eʼlon qiladi. U Franks va Alamanniga qarshi muvaffaqiyatli kampaniyadan soʻng Germanicus Maximus unvonini oldi.
** c. 267-269, Gotlarning bostirib kirishi, Marcianopolis va Xrizopolisga gotika hujumlari, Vizantiyaning qoplanishi.
** 268, Maynsni qamal qilish, Benakus koʻlidagi jang, Galliya imperatori Postumusning oʻldirilishi.
** 269, Naissus jangi, Gotika bosqinining oxiri.
** 271, Plasensiya jangi, Fano jangi, Pavia jangi, Alemanlar qoʻshinini yoʻq qilish, imperator Aurelian yana bir gotika bosqinini qaytardi, lekin Dunay shimolidagi Dakiya provinsiyasini abadiy tark etdi, Aurelian devori qurilishi boshlandi.
** 277-278, imperator Probusning Gotlar, Alamannilar, Longionlar, Franklar va Burgundiyalarga qarshi muvaffaqiyatli yurishlari. Maʼlumotlarga koʻra, ushbu kampaniya davomida 400 000 vahshiylar oʻldirilgan va butun Lugiy xalqi qirib tashlangan.
* 286, imperator Maksimian boshchiligidagi Alamanni, Burgundiya, Geruli va Chaybonlarga qarshi yurish.
* 287-288, Salian Franks, Chamavi va Frisii taslim boʻlib, Rim imperiyasiga boʻysunadilar. Maksimian ishchi kuchi bilan taʼminlash va boshqa german qabilalarining joylashishiga yoʻl qoʻymaslik uchun ularni Inferior Germaniaga koʻchiradi.
* 292-yilda Konstansiy Reyn daryosining ogʻzida joylashgan franklarni magʻlub etdi va ularni shimoliy Reyn boʻylab bufer bilan taʼminlab, yaqin atrofdagi Toksandriya hududiga surgun qildi va uning mintaqani garnizon qilish zaruratini kamaytiradi.
* 296, frizlar Rim hududiga laeti sifatida surgun qilingan.
* 298, Lingones jangi.
* 298, Vindonissa jangi.

### IV asr

* 306-310, Buyuk imperator Konstantin franklarni Reyn daryosining narigi tomoniga haydab, ularning ikki qirolini, Askarik va Merogeysni qoʻlga oladi. Mahbuslar Trier amfiteatrining *jonivorlari* bilan oziqlanadilar. Konstantin 308 va 310 yillarda Reyn daryosidan oʻtib, Franklar va Brukterilarning yerlarini vayron qiladi.
* 332 yil, Buyuk imperator Konstantin davrida Dunay shimolida Rim bosqinchiligi. Gotika shahzoda Ariarikusning qoʻlga olinishi. Yuz mingga yaqin gotlar Rimga boʻysunishdan oldin oʻladi.
* 306-337, oʻttiz yillik harbiy yurishlardan soʻng Konstantin Gallienus va Aurelian tomonidan tashlab qoʻyilgan hududlarning katta qismini qayta nazorat qiladi. Bunga Alemannilardan kelgan Agri dekumatlar, Sarmatlardan Tisa (Banat) janubidagi tekislik va Gotlardan Olteniya va Valaxiya kiradi.
* c. 350, Franks tomonidan Inferior Germania infiltratsiyasi.
* 354-355, Rim imperator Konstansiy II davrida Alamanni ustidan ikki karra gʻalaba qozondi.
* 356-yil, Agrippina (Kyoln) boʻlajak imperator murtad Julian tomonidan qayta qoʻlga olingan Koloniya, Alamanni tomonidan Senonae qamal, Alemanni tomonidan Autun qamal, Reyms jangi, Brumat jangi.

*

* 376, Hunlarning bosqinchiligi, Hunlarning vestgotlar va ostgotlarga qarshi urushi, Gotika qiroli Ermanarikning oʻz joniga qasd qilishi, Gotika qiroli Vitimer jangda halok boʻladi.
* 376-382, Gothic Tervingi (Vestgotlar), Gotika urushi, 3] [4] [5] [10]. Gotlar tomonidan butun Bolqonda talon-toroj qilish va vayron qilish.
** 377, Willows jangi, Gotika boshligʻi Farnobiy jangda vafot etadi.
** 378, Adrianopol jangi, Sharqiy imperator Valens jangda halok boʻldi, Gʻarbiy Rim imperiyasining qulashi boshlanishi.
* 377-378, boshliq Alatheus boshchiligidagi gotik Greytxungining Frakiya va Moeziyaga bostirib kirishi.
* 378, Alemanni tomonidan Elzasga bostirib kirish, Argentovariya jangi, Aleman Lentienslarini yoʻq qilish, Aleman qiroli Priarius jangda vafot etadi.
* 380, Salonika jangi, Gotika boshligʻi Fritigernning oʻlimi, Sakslarning dengiz reydlarining boshlanishi, Sakslarning koʻchishining boshlanishi.
* 382, Rim va Gotlar oʻrtasidagi tinchlik, Tervingi, Taifali va Viktoxali katta gotika kontingentlari Frakiya provinsiyasida Dunayning janubiy chegarasi boʻylab joylashadilar.
* 383, Alemannik Juthungi tomonidan Raetia provinsiyasidagi muvaffaqiyatsiz reyd.
* 387-yil, boshliq Alatey boshchiligidagi gotik Greytxungi tomonidan Frakiya va Moeziyaga muvaffaqiyatsiz bosqinchilik, Greutxungi boshligʻi Alatheus jangda halok boʻladi.
* 390, Salonika qirgʻini.
* 392 yil, imperator Valentinian II osildi, frank generali Arbogast Yevgeniyni Gʻarbiy imperator deb nomladi.
* 394, 20 000 gotika yollanma askarlari Frigid jangida Sharqiy imperator Teodosiy Buyukni qoʻllab-quvvatlaydi, Frank generali Arbogastning oʻz joniga qasd qilishi, qoʻgʻirchoq Gʻarb imperatori Yevgeniyning qatl etilishi.
* 395, Konsul Rufinusning gotika yollanma askarlari tomonidan oʻldirilishi.

### Beshinchi asr
*Imperator Valentinian III tomonidan tark etilganidan keyin Britaniyadagi voqealar xronologiyasi uchun Anglo-Sakson Britaniyadagi mojarolar jadvaliga qarang.*

* 401-402, Vandallar tomonidan Raetiadagi reyd.
* 401-403, Alarik I davrida vestgotlar tomonidan Italiyaga bostirib kirish, Gotika urushi.
** 402, Astining gotik qamalini Stilicho koʻtardi.
** 402, Alarik Pollentia jangida Stilicho tomonidan magʻlub boʻldi.
** 403-yil, Verona jangida Alarik qoʻshini yoʻq qilindi, vestgotlar Stilicho tomonidan sobiq Illyricumga surildi.
* 405-406, Florentsiyani qamal qilish, Faesulae jangi, Gotika qiroli Radagaisusning qatl etilishi (406 yil avgust), Rim armiyasiga 12 000 nafar yuqori maqomli gotika jangchilari jalb qilingan. Frank federatsiyalari va vandallar oʻrtasidagi urush (Vandallar qiroli Godigisel jangda halok boʻldi), " Moguntiakum jangi " (Qirol boshqaruvidagi Alanlar Vandallarni qutqaradi), Vandallar, Suebilar, Burgundiyaliklar (?) va Alanlar tomonidan Reyn daryosidan oʻtishlari (405-406), aniq sana bahsli).
* 406, Markusning Britaniyada bosib olinishi (406 yil oxiri), goʻyoki Reynni kesib oʻtishga javoban.
* 408-yil, Xunlar va Uldin Hun boshchiligidagi german yollanma askarlarining Moeziyaga muvaffaqiyatsiz bostirib kirishi, Minglab german yollanma askarlarining asirga olinishi, Rim generali Stilixoning qatl etilishi (avgust), vahshiy *federatlarning* xotinlari va bolalarining oʻldirilishi, Rimning vestgotlar tomonidan qamal qilinishi, hujumlar. Sakslar tomonidan Rim Britaniya.

* 409, vestgotlar tomonidan Rimning ikkinchi qamali. Vandallar, Suebi (Marcomanni, Quadi, Buri) va Alanlar tomonidan Rim Ispaniyaga bostirib kirishi (409 yil sentyabr yoki oktyabr).
* 410-yil, vestgotlar tomonidan Rimning talon- toroj qilinishi, vestgotlar tomonidan vandallarga qarshi hujumlarning boshlanishi, Piktlar , skoti va irland keltlarining varvar bosqinlarining boshlanishi, Britaniyada Rim hukmronligining tugashi, Suevi Galisiyada qirollik oʻrnatilishi.
* 411 yilda Jovinus oʻzini Gʻarbiy Rim imperatori deb eʼlon qildi, burgundiyaliklar, franklar va alanlar yordami bilan burgundiyaliklar Reynning chap tomonida qirol Gundahar qoʻl ostida qirollikni oʻrnatdilar. Franklar tomonidan Trierning birinchi qoplari
* 413 yil, qirol Ataulf boshchiligidagi vestgotlar tomonidan Narbonna va Tuluzani bosib olish. Usurper Jovinus qatl etiladi. Franklar tomonidan Trierning ikkinchi qopligi.
* 421, Franklar Trierning uchinchi qopini.
* 422, Franklar qiroli Theudemeresning rimliklar tomonidan qoʻlga olinishi va qatl etilishi, rimliklarning vandallarga hujumi. 
* 426-436, Gʻarbiy imperator Valentinian III davrida janubiy Galliyadagi vestgotlarga qarshi yurishlar, Narbonna jangi, vestgotlar boshligʻi Anaolsning qoʻlga olinishi.
* 428-431, Rimning Salian franklariga qarshi muvaffaqiyatsiz yurishlari, Reyn va Dunaydagi Alemannik Juthungi, Oserlik Germanus Romano-Britaniyaliklarni Sakson bosqinchilariga qarshi gʻalabaga olib keladi.

* 428 yoki 435, Franklar tomonidan Trierning toʻrtinchi qoplari.
* 429-439 yillar, Vandal qirol Genserik boshchiligidagi vandallarning Afrikaga bostirib kirishi, Gippo Regiusning qamal qilinishi, Karfagenning vandallar tomonidan bosib olinishi, Rim dengiz flotining vandallar tomonidan bosib olinishi, Sitsiliyaning talon-toroj qilinishi, Vandallarning qaroqchilar reydlarining boshlanishi.
* 431, Salian Franksning Somme daryosiga bostirib kirishi. 
* 436-437, Rim tomonidan boshqariladigan Hun yollanma askarlari tomonidan Burgundiya Reynlandiyaga bostirib kirishi, Burgundiya qiroli Gundahar jangda vafot etdi.
* c. 443, Buyuk Britaniya fuqarolar urushiga kirishdi, Britaniyaliklarning nolalari, Britaniya Gʻarbiy imperator Valentinian III tomonidan tashlab ketildi. 
* c. 445-450, Turna va Kambrai shaharlarini zabt etgan qirol Xlodio boshchiligidagi Salian Franksning Shimoliy Galiyaga bostirib kirishi.
* 448, Rim generali Aetius tomonidan Vikus Yelena jangida Salian frankining magʻlubiyati. Franklar qiroli Xlodio jangda vafot etadi. 
* 451-yil, Hunlarning Attila boshchiligidagi frank, gotika va burgund yollanma askarlari bilan Galliyaga bostirib kirishi, Trierning qotilligi, Metsga hujum, Orleanni qamal qilish, General Atius boshchiligidagi rimliklar, franklar va vestgotlar koalitsiyasi Hunlarni jangda toʻxtatdi. Châlons, Vesigot qiroli Teodorik I jangda halok boʻladi.
* 452, Attila Hunlar davrida Shimoliy Italiyaga bostirib kirish: Aquileia, Vicetia, Verona, Brixia, Bergamum va Milan qoplari.
* 453 yil, Hunlar va germanlarning Konstantinopolga hujumlari , Hun Atilla koʻp ichish paytida vafot etadi.
* 454, Rim generali Aetiusning oʻldirilishi, Gepidlar Pannoniyada qirollik oʻrnatdilar.
* 455-yil, Vandallar tomonidan Rimning talon-toroj qilinishi, vandallar tomonidan imperator Licinia Eudoxianing qoʻlga olinishi.
* 456, Vesigotlar Orbigo jangida Suebik Galisiya qirolligini magʻlub etishdi.
* 458, imperator Majorian Rim qoʻshinini Sinuessa yaqinidagi vandallar ustidan gʻalabaga olib keladi Arelate jangida Rimning janubiy Galliyadagi vestgotlar ustidan qozongan gʻalabasi.

* 459, Trierni Franklar tomonidan bosib olinishi, Rimning janubiy Galliyani va Ispaniyaning koʻp qismini imperator Mayorian tomonidan bosib olinishi.
* 460, Lukus Avgustida Rimning Suebi ustidan gʻalabasi, Rim floti vandallar tomonidan toʻlangan xoinlar tomonidan yoʻq qilindi, Vandallar qirolligiga hujum bekor qilindi.
* 461, Oʻn etti Vandal kemasi kutilmagan hujumda qirq Rim kemasini yoʻq qildi.
* 463 yil, Orlean jangi.
* 465, Ostrogot qiroli Valamir jangda vafot etdi.
* 468 yil, Vizantiya imperiyasining Vandal qirolligiga bostirib kirishi, Cape Bon jangida Vizantiya imperiyasining vandallar tomonidan magʻlubiyati.
* 469, Ostrogotlar Boliya jangida rim tarafdori german kuchlari ittifoqini qatʼiy magʻlub etishdi, Hunlar imperiyasining qulashi, Deollar jangida vestgotlar bretonlar va rimliklar ittifoqining hujumini bartaraf etishdi.
* 472, boshliq Teodor Strabon boshchiligidagi ostgotlar tomonidan Frakiyada qoʻzgʻolon koʻtarildi.
* 476, Geruli qoʻzgʻoloni, Skiri va Tursilingi yollanma askarlari, Ravenna jangi, german Heruli boshligʻi Odoacer Italiya qiroli boʻldi, Romul Avgustulusning *de-fakto* soʻnggi Gʻarbiy Rim imperatori, Gʻarbiy Rim imperiyasining qulashi.
* 480, Gʻarbiy Rimning soʻnggi imperatori Yuliy Neposning *oʻldirilishi* .
* 486, Merovingiya qiroli Klovis I boshchiligidagi franklar Suissons jangida Suissonlar qirolligini magʻlub etdi, Suissons Qirolligining qulashi.
* 489, Buyuk Teodorik Isonzo jangida, Verona jangida Odoacerni magʻlub etdi.

### VI asr

* 526, Vizantiya generali Belisariusning gotika gepidalariga qarshi bosqin. 533-534, Vizantiya imperiyasining Shimoliy Afrikaga bostirib kirishi, vandallar urushi. 533, Ad Decimum jangi, Karfagenning Vizantiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi. 533, Trikamarum jangi, Vizantiya imperiyasi tomonidan Vandal qirolligining vayron boʻlishi, Vandallar qirolligining qulashi. 535-554, Vizantiya imperiyasining Italiyaga bostirib kirishi, Ostrogotlar urushi. 535 yil, Vizantiya generali Belisarius tomonidan Sitsiliyani bosib olish. 536 yil, Neapol va Rimning Vizantiya generali Belisarius tomonidan bosib olinishi. 537-538 yillar, Ostrogotlar tomonidan Rimning qamal qilinishi. 540, Vizantiya generali Belisarius tomonidan Mediolanum va Ostrogot poytaxti Ravennaning qoʻlga olinishi, Ostrogot qiroli Vitigesning qoʻlga olinishi. 541-542, Bubon vabosi sobiq Rim imperiyasining dehqon jamoasining koʻp qismini yoʻq qildi va butun dunyo boʻylab taxminan 25 million odamni oʻldirdi, IX asrgacha hududiy tanazzul boshlandi. 541-544, Shimoliy Italiyaning ostgotlar tomonidan qaytarib olinishi. 542, Faventiya jangi, Mucellium jangi. 543, Neapolni qamal qilish. 546, Ostrogotlar tomonidan Rimning qoplanishi. c. 548-yil, Rimning Vizantiya imperiyasi tomonidan qaytarib olinishi. 549-550, Rimning Ostrogotlar tomonidan qamal qilinishi va bosib olinishi. 551 yil, Sena Gallica jangi, Ostrogot boshligʻi Gibalning qoʻlga olinishi, Gotika armiyasining ruhiy tushkunligi. 552-yil, Vizantiya imperiyasi Geruli va Lombardlar yordamida Taginae jangida ostgotlarni magʻlub etdi, Ostrogot qiroli Totila qochishda halok boʻldi, Asfeldda Lombardlar (uzun soqollar) bilan jangda gotik gepidlarning magʻlubiyati, Turisind jangida Gepid qirol halok boʻldi. 552-553, Vizantiya generali Narses tomonidan Rimning qoʻlga olinishi va Kumaning qamal qilinishi, Mons Laktarius jangi, Ostrogot qiroli Teya jangda halok boʻldi, Ostrogot qirolligining qulashi.

* 552, Yustinian Liberiy boshchiligidagi 2000 kishilik qoʻshinni Hispaniyadagi vestgotlarga qarshi yuboradi. Kartagena va janubi-sharqiy qirgʻoqdagi boshqa shaharlarni bosib olish va Ispaniyaning yangi viloyatiga asos solish.
* 554, Vizantiya generali Narses Volturnus jangida Franklar va Alemanni magʻlub etdi.
* c. 558-561, Ostrogot Vidinning muvaffaqiyatsiz qoʻzgʻoloni.
* 567, Lombardlar gepidlarni qatʼiy magʻlub etishdi, Gepid qirol Kunimund jangda vafot etdi, Gepidae qirolligining qulashi.
* 568-c. 572, Lombardlar konfederatsiyasining Italiyaga bostirib kirishi, ilgari Vizantiya imperiyasi bilan Pannoniya va Bavariyaliklar, Gepidlar, Suebilar, Gerullar, Tyuringiyaliklar, Saksonlar, Ostrogotlar va Rugiylardan ittifoqdosh boʻlgan german xalqi. Uzun soqollar (Lombardlar) Shimoliy Italiyada (Langobardiya Major) va Janubiy Italiyada (Langobardiya Minor) qirolliklarni tashkil qiladi.
** 569, Cividale del Friuli, Vitsensa, Verona, Breshiya va Mediolanumni Lombardlar tomonidan bosib olinishi.
** 570-572, Tisinumni qamal qilish, Toskanani Lombardlar tomonidan bosib olish. Faroald va Zotto Spoleto va Benevento gersogligini topdilar.
* 585 yilda qirol Autari vizantiyaliklarni Lombardlar Italiyaga kirganidan beri birinchi marta sulh soʻrashga majbur qildi. Vizantiya nazorati ostida qolgan hududlar Italiyaning shimoli-sharqida „Ruminiya“ (bugungi Italiyaning Romagna viloyati) deb atalgan va Ravenna Eksarxatida, shu jumladan Rimda mustahkam qarorgohga ega edi.

### Sakkizinchi asr

* 751 yilda lombardlar Ravennani zabt etishdi, ammo Rim, Sitsiliya, Sardiniya va boshqa hududlarni Rim papasi Stiven II nazorat qildi.
* 751-756-yillarda, xuddi Aistulf Italiya zaminidagi barcha qarama-qarshiliklarni yengib oʻtgandek tuyulganida, Liutprand oilasi oʻgʻirlab ketuvchilarning eski dushmani Pepin Qisqichbaqa nihoyat Galliyadagi Merovinglar sulolasini agʻdarib, Childerik IIIni *[[De jure|taxtdan]]* agʻdarib, qirol boʻlishga muvaffaq boʻldi. *[[De jure|jure]]*, shuningdek, *[[De facto|de fakto]]* . Pepinning papalik tomonidan qoʻllab-quvvatlanishi hal qiluvchi ahamiyatga ega edi. Franklarning yangi qiroli uchun bu harakat tahdidi tufayli Pepin va Stiven II oʻrtasidagi kelishuv rasmiy qirollik moylanishi evaziga Italiyada franklarning kelib chiqishiga erishildi.
* 754 yilda Val-di-Susadagi Loklarni *himoya* qilish uchun joylashtirilgan Lombard armiyasi franklar tomonidan magʻlubiyatga uchradi. Pavia shahrida joylashgan Aistulf garovga olinganlarni va hududiy imtiyozlarni topshirishni talab qiladigan shartnomani qabul qilishi kerak edi, ammo ikki yildan soʻng papaga qarshi urushni davom ettirdi, u oʻz navbatida franklarni chaqirdi. Yana magʻlubiyatga uchragan Aistulf ancha qattiqroq shartlarni qabul qilishga majbur boʻldi: Ravenna Vizantiyaliklarga emas, balki Papaga qaytarilib, Sankt-Peter merosining asosiy maydonini oshirdi; Aistulf oʻziga xos frank protektoratini, uning domenlarining hududiy uzluksizligini yoʻqotishini va katta tovon toʻlashni qabul qilishi kerak edi. Spoleto va Benevento gersogliklari tezda gʻoliblar bilan ittifoq tuzdilar. Aistulf 756 yilda, bu qattiq xoʻrlikdan koʻp oʻtmay vafot etdi.
* Milodiy 772 yilda Rim papasi Adrian I, Desideriusning qarama-qarshi partiyasi, ittifoqlarning nozik oʻyinini oʻzgartirib, Desiderius tomonidan hech qachon berilmagan hududni taslim qilishni talab qildi va shu tariqa uni Romagna shaharlariga qarshi urushni qayta boshlashiga sabab boʻldi. Buyuk Karl, u sakslarga qarshi yurishni endigina boshlagan boʻlsa-da, papaga yordamga keldi. U Rimning Lombardlar tomonidan bosib olinishidan va buning natijasida obroʻ-eʼtiborning yoʻqolishidan qoʻrqardi.
* 773-774 yillarda Buyuk Karl Italiyaga bostirib kirdi. Lombardlar oʻrtasidagi boʻlinishlarning aybi yana *Loklarning* himoyasi samarasiz boʻldi. Buyuk Karl qattiq qarshilikka qarshi gʻalaba qozonib, qirollik poytaxti Paviyani egallab oldi. Keyin Charlz oʻzini Gratia Dei rex Francorum et Langobardorum („Franklar va Lombardlar qiroli Xudoning inoyati bilan“) deb nomladi va bu ikki qirollikning shaxsiy ittifoqini angladi. Rim papasi Adrian I boshchiligidagi Lotin Italiyasida Lombard qirolligi shu tariqa tugadi.

## Manbalar