open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abulxayrxon (Kichik juz)

**Abulxayrxon** (qoz. *Әbіlqayir Mұxammed Qazi baһadүr xan* 1693 —1748-yillar) – Kichik juz xoni. Abulxayrxon 1720-yillarda qozoqlarning jungʻar bosqinchilariga qarshi kurashiga boshchilik qilgan. 1731-yilda Abulxayrxon qozoq zodagonlarining bir qismi bilan oʻzlarining Rossiyaga tobe boʻlishga tayyor ekanliklarini maʼlum qilgan. Koʻpchilik qozoq sultonlarining Abulxayrxon siyosatiga qarshi muxolifatda boʻlishlari natijasida Abulxayrxonning rejasi amalga oshmagan. Abulxayrxon chingiziy Baroq sulton tomonidan oʻldirilgan.

## Hayoti
Yoshligidan u Qalmoq xoni Ayuqa saroyida xizmat qilgan.

1698-yilda u boshqirdlar bilan birga boʻlib, u yerda qabilalararo nizolardan yashiringan. 1704—1711-yillardagi boshqirdlar qoʻzgʻolonida qatnashgan.

1709-yilda Qozoq xonligiga qaytib kelgach, Kichik Juzda oʻzining ulusiga hukmdori etib saylangan. Sultonlarning har biri qozoqlar orasida oʻzining qoʻshiniga ega boʻlgan. 18-asrning ikkinchi choragida Abulxayrxon Sultonning hokimiyati Alshin qabilalarining ittifoqi edi. 1709-1711 yillarda Oyratlar Qozoq xonligi hududiga katta bosqin uyushtirganlar. Xavf qozoqlarni 1710-yilda Qoraqum choʻlida qurultoy oʻtkazishga majbur qilgan, unda Bogenbay botir qoʻshinlarga qoʻmondon etib saylangan, Abulxayrxon esa qozoqlarning vaqtinchalik oliy qoʻmondoni etib saylangan. 1717-yil oxirida Oyratlarga qarshi yurish boshlangan, bu yurish magʻlubiyat bilan yakunlangan, buning sabablaridan biri Taukexon vafotidan keyin saylangan Abulxayrxon va Kaip Xon oʻrtasidagi kelishmovchilik edi.

1718-yilda qozoq xoni Kaip Xonning vafotidan soʻng Qozoq xonligi uchga – Katta, Oʻrta va Kichik Juz xonliklariga boʻlingan. Abulxayr Kichik juz xoni etib saylangan.

1724—1739-yillarda Abulxayrxonning qarorgohi Turkiston shahri boʻlgan.

Abulxayr jungʻorlar bilan urushda faol qatnashgan. Toshkent, Turkiston, Sayram shaharlarini himoya qilishda alohida jasorat koʻrsatgan. Bu shaharlar jungʻorlar tomonidan qamal qilinganidan soʻng, tengsiz jangga kirgan, dushman qoʻliga tushgan onasi va xotinidan ayrilgan Abulxayrxon Kichik Juzga chekinishga majbur boʻlgan. 1724-yilda Abulxayrxon Turkiston shahrini jungʻorlardan ozod qilgan. Taxminan bir yil davomida u shahar va uning atrofidagi qishloqlarni oʻz qoʻl ostida ushlab turgan, lekin 1725-yil boshida dushmanning qoʻshinlari bosimi ostida u Janubiy Qozogʻistonni tark etishga majbur boʻlgan.

Shuningdek, u Volga qalmoqlari bilan, Xiva xonligi tarkibidagi Kichik Juz yerlariga bostirib kirgan turkmanlar bilan Mangʻishloq uchun ham kurashgan.

## Manbalar
Abulqosim Bobur

**Abulqosim Bobur** (1422-yil, Hirot − 1457-yil, Mashhad) – temuriylar sulolasidan boʻlgan shoir va mirzo, Boysunqur mirzoning oʻgʻli. Bobosi Shohrux mirzo qoʻl ostida tarbiyalangan. Abulqosim Bobur Xuroson taxti uchun kurashda gʻolib chiqib, 1449-yil fevral oyida Hirotni egallaydi. Shuningdek, u temuriylarning Xurosondagi hukmdori ham boʻlgan (1449—1457-yillar). 1454-yilda Samarqand uchun qilgan jangi muvaffaqiyatsiz boʻladi va qirq kunlik qamaldan soʻng Sulton Abu Said bilan bitim tuzib, Hirotga qaytadi. Bitimga koʻra Amudaryo ilgarigidek ikkala davlat oʻrtasidagi chegara boʻlib qolgan. Abulqosim Bobur shoirlarni toʻplab mushoiralar oʻtkazgan va oʻzi ham turkiy, forsiy tillarda sheʼrlar yozgan.

## Manbalar

## Adabiyotlar
*Peter Jackson (1986). *The Cambridge History of Iran, Volume Six: The Timurid and Safavid Periods*.
Abulhasan Simjuriy Muhammad ibn Ibrohim

**Abulhasan Simjuriy Muhammad ibn Ibrohim** (?—989) — Somoniylar sipohsolori va Xurosondagi noibi (957 yildan). Asli Gʻulomlardan. Buvayxiylar va ziyoriylarga qarshi janglarda gʻalaba qozongan, uning yordamida Gʻaznada somoniylar hukmronligi oʻrnatilgan. Soʻng, u somoniylar amiri Nuh ibn Mansur (976—997) dan yashirincha qoraxoniylardan Bugʻroxon (Horun ibn Muso, 992 yilda vafot etgan) bilan Somoniylar tasarrufidagi yerlarni oʻzaro boʻlib olish xususida muzokara olib borgan. Kelishuvga koʻra, Movarounnaxr Bugʻroxonning, Amudaryoning janubidagi yerlar esa Abulhasan Simjuriyning qoʻliga oʻtishi lozim boʻlgan. Bu fitnada Abulhasan Simjuriy va Bugʻroxondan tashqari Nuh ibn Mansoʻrning yirik amirlaridan Foiq ham ishtirok etgan. Bu esa somoniylar inqirozini tezlashtirgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abusalik

**Abusalik** — qadimda Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlaridan keng tarqalgan oʻn ikki maqom tizimidagi (baʼzan Busalik deb ham nomlanadigan) maqom.
## Manbalar
Abushqa

**"Abushqa"** – izohli lugʻat. ''Alisher Navoiy'' asarlaridan foydalanuvchilar uchun XVI asrda Turkiyada tuzilgan. Muallifi nomaʼlum. ''Navoiy'' zamondoshlarining asarlaridan ham ayrim misollar kiritilgan. „Abushqa“ lugʻati Abushqa soʻziga izoh bilan boshlangani uchun shu nom bilan mashhur. Bu soʻz eski oʻzbek tilida keksa, qari, nuroniy maʼnolarida ishlatilgan. „Abushqa“ni yuzaga keltirishda Hirotlik *Toleʼ Imoniy* tomonidan XV asrda Navoiy asarlariga tuzilgan oʻzbekcha-forscha „Badoyeʼ ul-lugʻat“dan keng foydalanilgan.

## '''Saqlanishi'''

Hozirgi kunda „Abushqa“ning Sovet Ittifoqi fondlaridagi maʼlum nusxalari 8 taga yetdi. Ularning 5 tasi Leningrad, 3 tasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik Institutida saqlanmoqda. Bu lugʻatni birinchi boʻlib qisqartirilgan holda ''Vamberi'' va undan soʻng ''V. Velyaminov Zernov'' esa toʻla tekstini fransuz tilida kirish soʻzi bilan Sankt- Peterburgda 1869-yili nashr qildi. Lugʻatning keng tarqalgan nomi uning ichiga kirgan soʻzlarning birinchisi, yaʼni „Abushqa“ dan olingan. Lugʻatni shu soʻz bilan atash Yevropada boshlangani haqida „Abushqa“ning noshiri ''V. Velyaminov Zernov'' xabar beradi, lekin uning oʻzi lugʻatga "al-Lugʻat an-navoiyya va-l-istish- hodot al-chigʻotoiyya", deb ataydi. Chunki nashrga jalb qilingan bir qoʻlyozmaning kotibi uni shu nom bilan atagan.

## '''Tuzilishi'''

„Abushqa“ oʻz ichiga 2054 soʻz va soʻz formalarini qamrab olgan. Bu soʻzlar boshlanish harflariga koʻra 21 bobga ajratilgan. Boblar oʻz ichiga kirgan soʻzlarning birinchi harfi nomi bilan, masalan, „al-harf al-alif“, „al-harf al-bo“ va h. z. nomlangan. Boshlanish harfi p va g boʻlgan soʻzlar b va k boblariga kiritilgan. „Boyi arabiy“ (b), „boyi ajamiy“ (s), „kofi arabiy“ (k) va „kofi ajamiy“ (g) ishoralari bu harflarning jarangli yoki jarangsiz talaffuzini koʻrsatadi. „ch“ harfi bilan boshlanuvchi soʻzlar „j“ bobida va ular uch nuqtasi bilan yozilgani uchun fonetik qaydsiz beriladi. 21 bobning har biri oʻz navbatida uch qismga boʻlingan. Avvalgi qismda birinchi harfi fathali, soʻng kasrali va bobning oxirida birinchi harfi dammali soʻzlar keladi. Lugʻat haqidagi maqolalarda undagi soʻzlarning alifbe tartibida joylashgani haqida gapiriladi. Aslida „Abushqa“da bu tartib qatʼiy saqlangan emas.

## '''Muallifi'''
Tuzuvchisi nomaʼlum hisoblanadi. Lekin uni aniqlash uchun harakatlar yoʻq emas. Baʼzi olimlar „**[[Abushqa]]**“ning muallifi *Aloiy ibn Muhibbiy* deyishadi. Bu qarashning xato ekanini *H. Fattohov* asoslab bergan.

## '''Manbalar'''
Abxa

**Abxa** — Saudiya Arabistoni janubi-gʻarbidagi shahar. Asir viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 35 ming kishidan ortiq. Karvon yoʻllari kesishgan joyda. Abxa rayonining (bugʻdoy, sorgo, xurmo, kofe, sholi, chorvachilik) markazi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abxaz tili

**Abxaz tili** – Abxaziyada yashovchi abxazlar tili. Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillarining abxaz-edigey guruhiga kiradi. Abxaz tilida 70 mingdan koʻproq kishi soʻzlashadi. 2 asosiy dialekti – abjuy (adabiy tilga asos boʻlgan) va bzib bor. Abxaz tilida undosh fonemalar juda koʻp. Unlilar tizimi oddiy. Turlanish kam taraqqiy etgan. Lugʻatidagi koʻp soʻzlar bir boʻgʻinli oʻzakdan iborat. 19- asrning 60-yillarqdan Abxaz tili yozuvini yaratish uchun intilishlar boʻldi. 1862-yilda P. K. Uslar Abxaz tili uchun kirill-rus grafikasi asosida alifbo tuzdi. 1926-yilda u tizimi N. Ya. Marrning analitik alifbosi bilann almashtirildi. Abxaz tili. 1928-yildan lotin, 1938-yildan gruzin, 1954-yildan yana kirill-rus grafikasi asosidagi yozuvga koʻchdi.

## Tarixi
Abxaz tiliga oid eng qadimgi, shubhasiz, bizgacha yetib kelgan yozma yozuvlar 17-asrda turk sayyohi Evliya Chalabiy tomonidan yozib olingan arab yozuvidir. Abxaz tili adabiy til sifatida 100 yil davomida ishlatilgan.

Qadimgi yunon kulollariga bemaʼnilik hisoblangan baʼzi yozuvlar aslida abxaz tillarida yozilgan, degan fikr bildirildi. Tadqiqot metodologiyasi tanqid qilindi va natijalar ehtimoldan yiroq deb topildi.

1918-yilda Tbilisi davlat universiteti abxaziya tilini oʻrgatadigan birinchi oliy oʻquv yurtiga aylandi. Universitet asoschilari abxaziya tilini rivojlantirish va ilmiy oʻrganish haqida gʻamxoʻrlik qila boshladilar. 1918-yilda Tbilisi davlat universitetida boʻlib oʻtgan professorlar kengashining yigʻilishida Ivane Javaxishvili kavkaz tillarini oʻrganishning ilmiy ahamiyatini taʼkidladi. 1918-yilda professorlar kengashining qarori bilan Petre Charaia abxaziya tilidan dars berishga taklif qilindi va 1925-yildan bu missiyani Dimitriy Guliya va Simon Janashia davom ettirdilar
.

## Manbalar
Abxazlar

**Abxazlar** (Abx. aԥsua) (oʻzlarini apsua deb atashadi) – Abxaziyadagi xalq, Abxaziyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 115 ming (1992-yil). Abxazlarning oz qismi qoʻshni Ajariyada, shuningdek, Turkiya, Gretsiya va arab mamlakatlarida ham yashaydi. Abxazlarning ajdodlari Ossuriya, keyinchalik antik davr manbalarida (abeshla shaklida) qayd etilgan boʻlib, Kavkazning Qora dengiz sohilida yashagan eng qadimiy xalqlardan sanaladi. Miloddan avvalgi minginchi yillarda Abxazlar ikki katta kabila (abxaz va apsi) dan iborat boʻlgan; keyinchalik bu qabilalar abxaz xalqining tarkib topishiga asos boʻlgan. Abxazlar abxaz tilida gaplashadi. Bular til va madaniyat jihatidan adigey xalqiga yaqin. Abxazlarning koʻpchilik qismi musulmon-sunniylar, pravoslavlar ham bor. Ular dehqonchilik, chorvachilik, asalarichilik, shuningdek, ovchilik bilan shugʻullanadi.
## Manbalar
Abumuslimnoma

**"Abumuslimnoma"** −10-11-asrlarga oid jangnoma. Fors tilida yozilgan, keyinchalik arab, turkiy tillarga tarjima qilingan. Abu Muslim (Xuroson va Movarounnahr amiri) haqidagi rivoyat va afsonalardan iborat. Muallifi Abu Tohir Tarsusiydir. „Abumuslimnoma“ qadimiy qissa uslubida yozilgan boʻlib, unda afsonaviy timsollar, 10-asrda taraqqiy topgan sharqona er yigitlik (futuvvat, bagʻri kenglik) xususiyatlari va talablari oʻz aksini topgan. Asar Eron, Turkiya, ayniqsa, Turkistonda katta shuhrat qozongan. Turkistonda uning ayrim qismlari asosida mustaqil yirik asarlar („Zamchinoma“ va boshqalar) yaratilgan. „Abumuslimnomaning“ oʻzbek tilida nashr etilgan nusxalari (mas, „Abu Muslim jangnomasi“, 1992-yil) va boshqa ham bor.
## Manbalar
Abusaid Mahzum

**Abusaid mahzum** (19-asrning 2- yarmi — 20-asr boshlari) — samarqandlik oʻlkashunos, xattot, sharq qoʻlyozmalari bilimdoni. V. L. Vyatkinning koʻngilli yordamchilaridan boʻlgan, Abusaid mahzun Vyatkinga Ulugʻbek rasadxonasi haqidagi xalq ri-voyatlarini toʻplashda yaqindan yordam bergan va ana shu rasadxona haqidagi sharq qoʻlyozmalarida yozilgan maʼlumotlarni axtarib topib, tayyor holda koʻchirib bergan. Ulugʻbek rasadxonasi joylashgan yerni aniqlab olishda, bu yerda qazishma ishlarini olib borishda Ab. M.ning yordami juda katta boʻlgan.
## Manbalar
Abʼod

**Ab’od** (arab. bu’d oraliq soʻzining koʻpligi) – ikki nagʻma, yaʼni ton oraliqlari, intervallar. Qadimgi Sharq musiqa nazariyasida Aʼbodning juda koʻp turlari boʻlgan. Jumladan ab’odi avsat, ab’odi vusto – oʻrtacha hajmdagi intervallar – oktava, septima, seksta, rinta va kvartalar. Ab’odi izom yoki ab’odi kubro – katta intervallar. Ular kvintdesima, duodesima va undesima kabi oktavadan katta intervallarni oʻz ichiga oladi; ab’odi lahniy yoki ab’odi sigʻar – kichik intervallardir: katta sekunda bilan kichik sekunda intervallarini oʻz ichiga oladi, baʼzan tersiya ham koʻzda tutilgan. Bular kuy va pardalar hosil qilishda qoʻllanilgani uchun „lahniy“ („kuychan“) deb atalgan. Lahniylarning turlari: izom (katta), avsat (oʻrtacha) va sigar (kichik); ab’odi muloyim yoki ab’-odi muttafiq (ittifoqdosh) – yoqimli, ohangdosh intervallar. Konsonanslar; ab’odi munofir yoki ab’odi mutanofir ikki nafratli oraliq, yoxud ab’odi gʻayri muloyim – yoqimsiz intervallar – dissonanspar; ab’odi mustaʼmal – musiqa amaliyotida qoʻllaniladigan intervallar: ab’odi gʻayri mustaʼmal – musiqada qoʻllanilmaydigan intervallar. Maxsus musiqa oʻquv yurtlaridagi Sharq musiqasiga oid darslarda Aʼbod tizimi oʻrganiladi.
## Manbalar
Abhariy

**Abhariy**, Asiriddin Mufazel ibn Umar (XIII asr) – mantiqshunos olim. Niso (hozirgi Ashxobod) yaqinidagi Abhar qishlogʻida tavallud topgan. Buxoro va Samarqand madrasalarida taʼlim olgan. Ikki qismdan iborat „Tugʻilish va oʻlim haqida risola“ muallifi. Asarning birinchi qismi 6-fasldan iborat: 1) Vojibul Vujud (Alloh)ning isboti; 2) Vojibul Vujud yagonaligi; 3) Vojibul Vujud namoyon boʻlishi; 4)Oqibat isboti; 5) Aqdlar koʻpligi; 6) Malakali ruhlar. Ikkinchi qismi 5 fasldan iborat: 1) Jismoniy oʻlim; 2) Ruh koʻchib yurishining rad etilishi; 3) Buzilmaydigan ruh; 4) Ruhiy oʻlim; 5) Karomat, vahiy va ilhom. Asar qoʻlyozmalaridan biri Tehron universiteti Markaziy kutubxonasida, yana biri Eron Millat Majlisi kutubxonasida va uchinchisi Erondagi Sipohsolor madrasasi kutubxonasida saqlanadi.

## Manbalar
Ava

**Ava** – Markaziy Myanmada 14–18-asrlarda tarqoq hokimliklarni birlash-tirgan davlat (poytaxti ham shu nom 6-n atalgan). Bu davlat 1752-yilda barham topgan boʻlsa ham, lekin A. nomi 19-asrda ham Myanmaning hamma qismi uchun qoʻllangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avaz Muhammad inoq

**Avaz Muhammad inoq**, Avazbiy (1750–1804) – Muhammad Amin inoqning oʻgʻli, oʻzbek qoʻngʻirotlar sulolasidan. Inoqlardan. Xiva xoni (1790-yil dan). A. M. I. hukmronligi davrida Xiva xonligini iqtisodiy jihatdan mustahkamlash borasida koʻp ishlar qilingan, Xivada katta hajmdagi qurilish ishlari bajarilgan (masalan, Xivadagi Juma masjidi va minorasi (1789) qayta qurilgan).
## Hokimiyatga kelishi
1790-yilda Xorazmda oʻzbek qoʻngʻirotlar oilasining vakili, Muhammad Amin inoqning oʻgʻli Avaz inoq Xiva xonligida hokimiyat tepasiga keladi. U ham oʻzidan oldingi xonlar kabi chingiziy soxta xonlar nomidan mamlakatni boshqargan. Avaz Muhammad inoq markaziy hokimiyat ahamiyatini kuchaytirish uchun otasi boshlagan siyosatni davom ettirdi.

Avaz Muhammad inoq mamlakat iqtisodiyotini tiklash siyosatini davom ettirdi. Uning hukmronligi davrida Xorazmda yirik irrigatsiya ishlari olib borildi. Davlat nisbatan tinchlik va siyosiy barqarorlikni saqlab qoldi.

Avaz Inoq boshqaruvi davrida doimo Xiva hokimiyatiga qarshi isyon koʻtargan Orol qabilalari bilan jang qilishga majbur boʻladi. 1793-yilda qoʻzgʻolonga aka-uka Xoʻja Murod Soʻfi va Toʻra Murod Soʻfilar (oʻzbek qoʻngʻirotlari oilasidan chiqqan) boshchilik qiladilar. Qoʻzgʻolon bostiriladi. Xiva hukmdorlariga Orolni nihoyat zabt etish uchun taxminan 18 yil kerak boʻladi. Orolboʻyi qabilalari faqat Muhammad Rahimxon I (1806-1825) davridagina toʻliq bosib olinadi.

Janubiy Turkmaniston yerlaridan takya qabilasi hukmi bilan surib chiqarilgan turkmanlar Avaz Muhammad inoq  davrida (1790—1804) Xorazmga keladilar. Avaz inoq ularni Omonqulining quyirog‘idagi (Xo‘jayli shahrining janubidan 10 km uzoqlikda) kenagas qabilasi hududiga  joylashtiradi. Avaz inoq  hukmronlik qilgan davrda Tovqara dengiz suvi qurigan va u yerlar dehqonchilik qilish uchun yaroqli bo‘lib qolgan. 

## Tashqi siyosati
Avaz Muhammad inoq davrida Buxoro amirligi bilan nisbatan tinch munosabatlar saqlanib qolgan. Rossiya imperiyasi va Usmonli imperiyasi bilan diplomatik aloqalar ham yoʻlga qoʻyilgan.

1793-yil aprelda Xivadan Orenburgga ikki xiva elchisi – Iskandar Allaberdiyev va Rahimboy Doʻstmurodov yetib keladi. 1793-yil oktyabr oyida rus elchisi mayor Blankennagel Xivaga kelgan. 1794-yilda Xiva elchisi Avaz Muhammadbiy Rossiyaga boradi.

## Vafoti
Avaz Muhammad inoq 1804-yilda vafot etib, Xivada dafn etilgan. Uning vafotidan keyin Xorazmda hokimiyat uning oʻgʻli Eltuzarxon (1804—1806) qoʻliga oʻtadi.
## Manbalar

## Adabiyotlar
* Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
* Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
* Xudoyberganov K., Xiva – 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
* Gulomov X. G., Diplomaticheskiye otnosheniya gosudarstv Sredney Azii s Rossiyey v XVIII – pervoy polovine XIX veka. Tashkent, 2005
* Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
* Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
* Istoriya Uzbekistana v istochnikax. Sostavitel' B. V. Lunin. Tashkent, 1990
* Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avaz Oʻtar

**Avaz Oʻtar** (taxallasi; asli ismi: **Avaz Polvonniyoz oʻgʻli**; 1884-yil 25-avgust, Gadikboʻyi, Xiva – 1919-yil, Xiva) – oʻzbek maʼrifatparvar shoiri, sartarosh, tabib.

## Hayoti
Avaz Oʻtar 1884-yilda Xivada sartaroshlar oilasida dunyoga kelgan. Xorazmda podshoning sochini oladigan sartaroshga „Oʻtar“ degan amal berilgan. Uning otasining ismi Polvonniyoz boʻlib, u ana shunday sartarosh edi. Dastlab maktabda, soʻng Xivadagi Inoqiy madrasasida taʼlim oladi. Otasi Xorazm shoir va olimlari bilan doʻst boʻlgani va oʻzi ham oʻqimishli, ziyoli boʻlgani uchun Avaz Oʻtarning taʼlim-tarbiyasiga jiddiy eʼtibor bergan. U sartaroshlikni otasidan, tabiblik va folbinlikni Muhammad Yusuf Bayoniyning akasi Yaxshimurodbekdan oʻrgangan. 18 yoshlarida shoir sifatida xalq oʻrtasida tanildi.

## Faoliyati
Muhammad Rahim Soniy (Feruz) Avaz Oʻtar isteʼdodiga katta eʼtibor bergan, uni saroyga taklif qilib Tabibiyni unga ustoz tayin etgan. Ammo, Avaz Oʻtar saroy hayoti bilan chiqisholmasdi. Muhammad Rahimhonga mish-mishlar yetkazishadi va Avaz Oʻtarni 200 qamchin urishadi va u yerdan ketadi ota kasbi sartaroshlikka qaytadi. 20-asr boshlarida koʻzga tashlanayotgan milliy uygʻonish, istiqlol gʻoyalari Avaz Oʻtar ijodiga kuchli taʼsir koʻrsatadi. Avaz Oʻtar ijodida erkparvarlik, ozodlik, maʼrifatparvarlik gʻoyalari, turmush illatlariga qarshi qaratilgan hajvlar paydo boʻla boshlaydi, bu davrda shoir yuksak insoniy fazilatlarni, chinakam insoniy muhabbatni tarannum etuvchi lirik sheʼrlar, qitʼalar, ruboiylar yozdi. Avaz Oʻtar ijodida alohida oʻrin tutgan hajviy sheʼrlar turkumi – „Faloniy“ ham shu davr mahsuli. Avaz Oʻtar „Millat“, „Hurriyat“; „Topar erkan, qachon“, „Xalq“, „Zamon“ va boshqa sheʼrlarida millat taqdiri va kelajagini yangicha talqin etadi. Ayrim sheʼrlari oʻsha davr vaqtli matbuoti („Oyina“, „Vaqt“, „Mulla Nasriddin“ va boshqalar)da bosilgan. 2 devoni („Saodat ul-iqbol“, „Devoni Avaz“) va qator bayozlarga kiritilgan gʻazallari yetib kelgan. Devonlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida **(inv. № 942, 7102, 3451**) saqlanadi.

## Vafoti
Muhammad Rahimxon II oʻlganidan soʻng uning oʻgli Isfandiyorxon oldirgan

## Asarlari

* Tanlangan asarlar, T., 1956;
* Devon, T., 1976;
* Saylanma, T., 1984.

## Manbalar


## Havolalar
Avaz Oʻtar uy-muzeyi

**Avaz oʻtar uy-muzeyi** – adabiy-memorial muzey. Avaz tavalludining 100 yilligi munosabati bilan Ichan qal’ada u yashagan uy oʻrnida qurilgan binoda ochil-gan (1984). Muzey oldida shoirga haykal oʻrnatilgan. U 4 xonadan iborat: 1- xonaga Avaz asarlaridan namunalar, suratlari, albomlar, ustoz va shogirdlarning kitoblari va boshqa qoʻyilgan; 2- xonani shoirning otasi Polvonniyozning kiy-im-boshlari, sandiq, koʻrpa-toʻshak, oʻchoq, chiroq, xurjun, miltiq va boshqa egallagan; 3- xona Avaz ijodxonasi: stol, kursi, lavh, shamdon, oyna, siyohdon, qalamdon bor, tokchaga kitoblar terilgan, shuning-dek shoirning kiyim-kechaklari va boshqa qoʻyilgan; 4- xona mehmonxona, unda da-sturxon, choynak-piyola, patnis, koʻrpacha, naqshli stol, soat va boshqa bor, devoriga soʻzana, dutor osilgan. Muzey eksponatlari 3 mingga yaqin.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rixsi Avazov

**Rixsi Avazov** (1942.10.1, Janubiy Qozogʻiston viloyati, Turbat qishlogʻi) — Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Hamza teatrida aktyor. Valish (Azimzoda, „Nasriddinning sarguzashtlari“) A.ning sahnadagi ilk obrazidir. Teatrdagi eng yaxshi rollari: Amirxon (Uygʻun, „Zebu-nisso“), Nodirshoh (Fitrat, „Abulfayzxon“), Abulmalik (Uygʻun, Izzat Sulton, „Alisher Navoiy“), Darvesh Ali (O. Yoqubov, „Bir koshona siri“) va boshqa Shuningdek, „Alisher Navoiy“ (Gʻiyosiddin), „Yulduzli tunlar“ (Ahmad Tanbal) kabi videofilm larda, „Kun va tun“ (Bobur) telespektaklida, „Kasalxona“ (akad. Yoʻldoshev) filmida ham rollar ijro etgan. A. sahnada oʻynagan rollari oʻziga xos kuchli emotsionalligi, yetuk va toʻlaqonli talqin etilganligi bilan ajralib turadi. U har bir yaratgan ob-razining ijtimoiy mohiyatini ochishga, unga mos mimik ifodalar, harakatlar, ohanglar topishga harakat qiladi.

## Manbalar
Avazxon

**Avazxon** – "Goʻroʻgʻli" turkumi dostonlaridagi yetakchi obrazlardan biri. Turkumga kiruvchi "Avazxon", "Gulqizoy", "Intizor", "Malika ayyor", "Mashriqo", "Zulfizar", "Boʻtakoʻz", "Qunduz bilan Yulduz", "Sarvinoz", "Balogardon", "Avazning arazi" kabi dostonlarning bosh qahramoni. "Avaz-xon" dostonida tasvirlanishicha, A.ning otasi gurjistonlik Bulduruq qassob, onasi chambillik Guloyim. A. yoshligidan Xunxorshoh saroyida xizmat qiladi. Uning ovozasini eshitgan befarzand Goʻroʻgʻli hiyla bilan Chambilga olib keladi va xaloyiq oʻrtasida qoʻliga ilik berib, qadimgi an’anaga koʻra, oʻziga oʻgʻil qilib oladi. Turkumning Xorazm nakliga koʻra, u vayangonlik. Boshqa dostonlarda A.ning oʻzga mamlakatlarga safari, bu safarlar davomida oʻzga yurt goʻzallarini Chambilga olib kelishi turli-tuman sarguzashtli voqealar girdobida juda ham qiziqarli tasvirlanadi. A. dostonlarda bosqinchi dushmanlarga qarshi mardonavor kurash-gan, el-yurt xizmatiga doimo tayyor tur-gan, ma’naviy yetuk botir sifatida kuy-lanadi. Asrab olgan otasi Goʻroʻgʻliga, Chambil yurtiga sodiq va sadoqatli far-zand, eng qiyin vazifalarni uz buyniga ola olgan jasoratli alp sifatida ulugʻlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avangardizm

**Avangardizm** (fransuzcha: *avantgardiste*) – 1) XX asr adabiyot va sanʼatida qator zamonaviy oqimlarning umumiy shartli nomi. A. tarafdorlari ada-biyotni va sanʼatni tubdan yangilashni, uning shakli va ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirishni oʻz oldilariga maqsad qilib qoʻygan, avvalgi qaror topgan yu-nalishlar (shu jumladan, romantizm, re-alizm, impressionizm, neoklassitsizm va boshqalar) ga tanqidiy yondashgan. A. namo-yandalari sanʼatning predmetini ham, uslubini ham, shakl va mazmunni ham yangilashni oʻzida ifoda etgan umumiy istak ostida birlashganlar. Bu yoʻnalish taraqqiy etgan 1905–30 yillarda uning tamoyillari ekspressionizm, fovizm, kubizm, dadaizm, syurrealizm; adabiyotda – „ong oqimi“, futurizm, musiqada – dodekafoniya, atonallik va boshqa kabi modernistik oqim va maktablarda, shuningdek baʼzi yirik soʻz ustalarining maʼlum davrdagi ijodiy faoliyatida namoyon boʻldi. Bir-biriga zid mayllar, turli ijtimoiy, gʻoyaviy-estetik nuqtai nazarda turgan, ijodiy taqdiri bir-biriga oʻxshamagan sanʼatkorlar A. (modernizm)ning umumiy oqimida toʻqnashdi. Davrning eng oʻtkir ijtimoiy qarama-qarshiliklari A. ziddiyatlarida oʻz aksini topdi. Baʼzi yirik sanʼatkorlar ijodlarining dastlabki davrida A. ga moyil boʻlganlar (mas, P. Elyuar – Fransiya; V. Nezval – Chexoslovakiya; V. Brext, I. Bexer, X. Eysler – Germaniya; D. Rivera – Meksika; V. Mayakovskiy, D. Shostakovich – Rossiya).Jahon adabiyoti va sanʼatining koʻpgina zabardast vakillari A. tajri-balariga asoslanib, zamonaviy sanʼatning yetakchilariga aylandilar (mas, J. Joys – Irlandiya; M. Prust – Fran-siya; P. Mondrian –Niderlan-diya; S. Dali va P. Pikasso – Ispaniya; P. Klee – Shveysariya; V. Kandinskiy, M. Male-vich, S. Prokofev – Rossiya va boshqalar).Ikkinchi jahon urushidan keyin gʻarbda A. oqimi jonlanib, „absurd drama“, „yangi roman“, „konkret poeziya“, tasvi-riy sanʼatda – pop-art, minimalizm, abstraksionizm, musiqada – aleatori-ka, sonoristika, elektron musiqa va boshqa koʻrinishlarida namoyon boʻldi. A. tamoyillari Oʻzbekiston tasvi-riy sanʼatida 20-yillarda ham kuzatiladi (A.Volkov, A.Nikolayev, Oʻ.Tansiqboyev, M.Kurzin, O.Tatevosyan). 1970-yillardan boshlab musiqada – kompozitorlar R.Vildanov, N.Zokirov, A.Malaxov, M. Tojiyev, T.Qurbonov, F. va D.Yanov– Yanovskiylar, N.Gʻiyosov va boshqa, teatrda – rejissorlar N. Abdurahmonov, M.Vayl, tasviriy sanʼatda – rassomlar J. Umarbekov, Jalolov, M.Toʻxtayev va boshqa A. ifodaviy imkoniyatlaridan ijodiy foydalanmoqda.2) Falsafadagi A. – zarur taraqqiyot bosqichlari va real shart-sharoitlarni nazarga olmay sakrash yoʻli bilan jamiyatdagi qarama-qarshiliklarni bartaraf etishga intilish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avankamera

**Avankamera**, oldkamera – ichki yonuv dvigateli silindrining kalla-gidagi asosiy yonish kamerasiga bitta yoki bir nechta kanallar orqali birlash-tirilgan boʻshliq. Yonilgʻi (yoki yonuvchi aralashma) qisman yonadigan A. Asosiy kamerada yonuvchi aralashmaning hosil boʻlishini yaxshilaydigan gaz oqimini hosil qiladi. A. ga yonilgʻini forsunka purkaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avanssena

**Avanssena** (frans. avantccene) – peshsahna, parda bilan orkestr oʻrni orasidagi joy. Opera va balet spek-takllarida A.dan keng foydalaniladi. 1Drama tomoshalarida esa parda oldida oʻtadigan kichik sahnalarni koʻrsatish uchun xizmat qiladi. A.dan oʻrinli foy-dalanish dekoratsiyalarning tez almashu-viga imkon yaratib, voqeaning uzluksiz rivojlanishini ta’minlaydi. Ayrim rejissyorlar asosiy harakatni ham A.ga olib chiqib, oʻyin maydonini kengay-tirganlar. 17-asrda Yevropada badavlat oqsuyaklar A.da oʻtirishgan. Oʻzbek rejis-syorlari sahnaning butun sathidan, shu jumladan A.dan keng foydalanishadi. Ayniqsa rejissyor B. Yoʻldoshev A.ni tomosha-binlar zali bilan bogʻlab, voqealar joyini kengaytirishga erishadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avantyura

**Avantyura** () &ndash; tasodifiy muvaffaqiyatga erishish uchun tavakkal qilingan, shubhali faoliyat; haqiqiy imkoniyatni hisobga olmasdan ishga kirishish.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avantyurin

**Avantyurin** – zich mayda zarrali shaffof kvars, qoʻngʻir-qizgʻish yoki sargʻish rangli yaltiroq mineral. Tarki-bida bir me’yorda tarqalgan slyuda yoki gematit boʻladi. kaliy va natriyga boy boʻlgan tillarang dala shpatlari ham A.deb ataladi. A. oson jilvirlanadi va kumushsimon-oq, qizgʻish-qoʻngʻir, ahyon-ahyonda yashil rangda tovlanadi, shuning uchun turli zeb-ziynat va san’at buyumlari yasash uchun ishlatiladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avar tili

**Avar tili** – Dogʻistonda yashovchi avarlar tili. Kavkaz tillarining shimoli- sharqiy guruhiga kiradi. Avar tilida gapla-shuvchi avarlar 268 ming kishi. Dogʻiston Respublikasida yashovchi 13 qardosh xalq ham Avar tili dan ikkinchi til sifatida foy-dalanadi. 15-asrdan arab yozuvidan foyda-langan Avar tili 1927-yilda lotin, 1938-yilda kirill-rus grafikasi asosidagi yozuvga oʻtgan.

## Manbalar
Avangard

**Avangard** ( – oldindagi qoʻriqchi) – harbiy safar vaqtida asosiy kuchlarni qoʻriqlash uchun oldinda boruvchi askariy qism (harbiy qoʻshilma, qism yoki boʻlinma). Avangard oʻz qoʻshinlarini yonidan qoʻriqlashi ham mumkin. Avangardning vazifasi asosiy kuchlarga dushman tomonidan bexosdan qilinadigan hujumlarga yo'l quymaslik, asosiy kuchlarning jang qilishi uchun sharoit yaratishdan iborat. Avangard qadimgi oʻzbek harbiy qismlarida hiravul, avangʻor, moʻgʻul lashkarlarida manglay, mangʻlay deyilgan.

## Yana q.

* Arergard

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aval

**Aval** (frans. aval – pul kafola-ti)– 1) veksel egasi oldidagi majbu-riyat; 2) bankning veksel buyicha kafil-ligi. Vekselning oʻng betida yoki uning ilova varagʻida imzo shaklida ifodala-nadi. Vekselning ishonchli boʻlishini ta’minlaydi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avar xonligi

**Avar xonligi** – Dogʻistondagi davlat (12–19-asrlar). Poytaxti – Xun-zax. Ilk oʻrta asrlardagi Sarir "podsho-ligi" oʻrnida vujudga kelgan. Ummaxon (1634-yil v. e.) davrida Avar xonligi yirik siyosiy birlashma boʻlgan. 18-asrda kuchli davlatga aylanib, unga Gruziya podshosi, Darband, Qubo xonlari xiroj toʻlab turishgan. 1803-yil uni Rossiya bosib olgan 19-asrning 20–50-yillarida Avar xonligi hududi imomlik tarkibida boʻlgan. 1864-yil chorizm tomo-nidan Avar xonligi tugatilib, uning hududida Avar okrugi tashkil etilgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avarlar

**Avarlar** (ovarlar, obrlar) – asosan turkiy qavmlardan tashkil topgan qabila ittifoqi. Slavyanlar, franklar yurtiga, Vizantiyaga tez-tez chop-quvar uyushtirib turganlar. Milodiy 6-asrda Dunay havzasida Avar xoqonligi davlat bir-lashmasini barpo etganlar.

## Manbalar
Avarlar (maʼnolari)

**Avarlar**:

* Avarlar (ovarlar, obrlar) — aso-san turkiy qavmlardan tashkil topgan qabila ittifoqi.
* Avarlar (millat) (o‘zlarini maarulal deb ataydilar) — Dog‘istonda (496 ming kishidan ziyod) va Ozarbayjonning shim.
Avarlar (millat)

**Avarlar** (oʻzlarini maarulal deb ataydilar) – Dogʻistonda (496 ming kishidan ziyod) va Ozarbayjonning shimoliy gʻarbiy qismida (44 ming kishi) yashovchi yerlik xalq. A. va ularga yaqin xalqlarning umumiy soni Rossiya Fede-ratsiyasida 544 ming kishi (1992). A. is-lom dinining sunniy oqimiga mansub. Avar tilida soʻzlashadi. 19-asrning 2-yar-mida faqat Xunzax yassitogʻligida yashovchi aholi oʻzlarini A. deb atashgan. Tari-xan bir hududda shakllangan guruhlar, ayrim qabila qoldiqlarini rus ada-biyotida A. deb yuritilgan. Bular: sala-tovlar, baktlilar, koysubulilar, andallar, teletlilar, xunzaxlar, gidatlilar va boshqa A. atrofida and-sez (andodidoy) xalqlari va archinlar uyushayotgan boʻlib, ular garchi oʻzlarini A. deb atayotgan boʻlsalarda, ayrim etnografik xususiyatlari va ona tillarini saqlab qolganlar. A. chorvachilik, dehqonchilik, shuningdek bogʻdorchilik bilan shugʻullanadi. Ularda hunarmandchilik, xususan, zargarlik taraqqiy etgan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avarua

**Avarua** – Tinch okeandagi Kuk o.lari (Yangi Zelandiya mulki)ning eng kapa shahri va porti. Rarotonga o.da. Kuk o.larining ma’muriy markazi. Aholisi 9,3 ming kishi (1986).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avacha

**Avacha** — bu Kamchatka yarim orolining janubi-sharqiy qismida joylashgan daryo. Uning uzunligi 122 km, basseynining maydoni 5090 km² ni tashkil etadi. Avacha basseynining maydoni boʻyicha Kamchatka oʻlkasidagi daryolar orasida 18-oʻrinni va Rossiya boʻyicha esa 140-oʻrinni egallaydi  .

Avacha daryosida Yelizovo shahri — Kamchatka oʻlkasining Yelizovskiy tumani maʼmuriy markazi joy olgan..

Uning sohillarida Bakening, Avachin sopka va Kostakan vulqonlari joylashgan..

Daryoning birinchi kartografik tasviri 1715-yilda Ivan Kozyrevskiy tomonidan yaratilgan .

## Gidronim
Uning nomining kelib chiqishi itelmdan olingan . *evich* — "chavicha ", oʻz navbatida, ehtimol, koryak tilidan olingan deb taxmin qilinadi. Boshqa versiyaga koʻra esa daryoning nomi itelmdan „suaachu“ (qabilalardan birining nomi) yoki „kshuabach“ („Koʻrfaz-ota“, „Koʻrfazlarning otasi“)  kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. U ilgari xaritalarda *Suvachu, Savacha, Ovacha, Vovacha* va boshqalar sifatida belgilangan .

## Tavsifi
U Yuqori-Avachin koʻlidan oqib oʻtib, avval tor togʻ vodiysidan, keyin pasttekislikdan oqib oʻtadi; u oʻz oʻrnida kichik delta hosil qilib, Avachin labiga — Tinch okeanining koʻrfaziga quyiladi. Uning sohilida Petropavlovsk-Kamchatskiy shahri joylashgan  .

Qor, yomgʻir, tuproq va muzliklardan taʼminlanadi. Dekabr oyining oxirida muzlay boshlaydi (ogʻizda — noyabrda) va mart oyida ochiladi. Yelizovo shahri yaqinidagi oʻrtacha yillik suv oqimi 138 m³/s  ni tashkil etadi. Qishda kichik muzliklar va muzliklardan iborat boʻlishi odatiy hol hisoblanadi .

Daryonining basseynidagi umumiy maydon 6,18 km² boʻlib, 194 ta kichik koʻllar, shuningdek, koʻplab mineral issiq va sovuq buloqlariga ega (eng mashhurlari orasida Avachaning oʻrta oqimidagi Timonov oltingugurtli issiq buloqlar bor; issiq minerallashgan buloqlar „Kexkuyski“, „Ozyorka“, „Issiq“ ref>). Tinch okean lososlari daryoda tuxum qoʻyadi. Rekreaksiya maqsadida foydalaniladi, shuningdek daryoda, sayyohlik qotishmasi bilan ham mashhur .
## Irmoqlari
Asosiy irmoqlari: oʻng tomonida — Oʻng Avacha, Koryakskaya; chap tomonida — Chap Avacha, Pinachevskaya mavjud.

**Irmoqlar roʻyxati** *(ogʻizdan km uzoqlikda)* *:*

* 3 km: Krasnaya daryosi
* 28 km: Xutorskaya daryosi
* 29 km: Polovinka daryosi
* 32 km: Pinachevskaya daryosi
* 45,6 km: Krutaya Pad daryosi
* 46 km: Koryakskaya soyi
* 60 km: Tashuvchi soyi
* 71 km: Chap Avacha daryosi
* 74 km: Oʻng Avacha daryosi
* 78 km: Sxasiq daryosi
* 92 km: Tuamok daryosi
* 96 km: Pad Siritsin daryosi
* 105 km: Pad Timonovskaya daryosi
* 112 km: Pad Kostakan daryosi

## Yana qarang

* Avacha koʻrfazi
* Avachinskaya Sopka — vulqoni.

## Manbalar
Avacha qoʻltiqchasi

**Avacha qoʻltiqchasi** – Kamchatka yarim orolning janubi-sharqiy qirgʻogʻiga tutashgan Tinch okean qoʻltigʻi. Uzunligi 24 km, eni 3 km, chuq. qariyb 26 m. Avacha daryosi quyiladi. Shimoliy sohilida Petropav-lovsk-Kamchatskiy port shahri bor. 

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avar xoqonligi

**Avar xoqonligi** – Pannoniya (hozirgi Vengriya, Yugoslaviya va Avstriya hududining bir qismi)dagi avarlarning davlat birlashmasi (6-asr oʻrtasi – 8-asr oxiri). Gʻarbiy turk xoqonligining aso-sini tashkil etgan, boshida avarlar tur-gan yirik kabilalar uyushmasi Oʻrta Osi-yodan Kaspiy boʻyining gʻarbidagi dashtlarga, soʻngra shimoliy Qora dengiz boʻylari, Dunay boʻyi va Bolqon yarim orol ga bostirib kirganlar (6-asr oʻrtasi). 6-asr 50–60 yillarida avarlar savirlar, antlar, gepidlar va boshqa yevropalik qabilalar istiqomat qiladigan yerlarni vayron qilganlar. Shu yurishlar natijasida Pannoniyada Avar xoqonligi barpo etilgan. Davlatni yirik sar-karda Boyonxon boshqargan. Yashil rangli bayroqqa ega boʻlgan, bayroq oʻrtasida orqaga qarab oʻq-yoy otayotgan kishi otda chopib ketayotgan holatda tasvirlangan. Mahmud Koshgʻariy bu holatni Iskan-darning Turonni bosib olayotgan davridagi turkiy qavmlarga nisbat bergan. Avar xoqonligi slavyanlar, franklar, langobardlar, gruzinlar, shuningdek Vizantiyaga mutta-sil hujumlar qilib turgan. 7-asr boshida Avar xoqonligining harbiy quvvati zaiflashgan, oʻzaro nizolar avj olgan. 7-asr oʻrtasida avarlar shimoliy Qora dengiz boʻylaridan siqib chiqarilgan. Dunay boʻylarida 680 yil Birinchi Bulgʻor podsholigi barpo eti-lishi bilan Pannoniyadagi Avar xoqonligi tasarrufidagi yerlar hududi qisqargan. 8-asr 90-yillarida Avar xoqonligi Buyuk Karya boshchiligidagi franklar tomonidan uzil-kesil tugatil-gan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avariyadan qutqarish tizimi

AVARIYADAN QUTQARISH TI-ZIMI – kosmik kemani orbitaga olib chiquvchi raketada biror avariya holati yuzaga kelganda kema ekipajini qutqarish uchun qoʻllaniladigan kema bortidagi maxsus apparatlar. Agar shun-day holat startda yoki uchish trayektori-yasining boshlangʻich qismida yuz ber-2sa, kosmonavtlar katapulta qilinib, soʻngra parashyutda yerga tushiriladi yoki, zaruriyat boʻlsa, kemani maxsus dvi-gatel yordamida xavfsizroq masofaga olib borib, soʻngra ular parashyutda yoki kema bilan birgalikda Yerga qoʻndiriladi. Orbitaga chiqish oldida yoki orbitada shunday holat yuzaga kelsa, kema eltuvchi raketadan ajratilib, maxsus dvigatel yordamida tushish orbitasiga oʻtkazilib, atmosferada tormozlanadi, soʻngra qoʻndiriladi. A.q-t.da avariya holatini qayd qiluvchi va kemaning bundan keyin-gi bajaradigan barcha zarur amallarini avtomatik ravishda harakatga keltiruvchi apparatlar tizimi boʻladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avval adirlari

**Avval adirlari** – Fargʻona vilo-yati Fargʻona tumanidagi bir-biriga pa-rallel ikki qator qir. Ularni 6&nbsp;km ken-glikdagi vodiy ajratib turadi. Shimoliy qir shimoli-sharqqa 10–12&nbsp;km choʻzilgan, eni 2,5–3&nbsp;km. Mutlaqbal. 600 m, eng ba-land joyi 680 m. Janubiy qir sharqda Moʻyon adirlariga tutashib ketadi, uz. 8&nbsp;km, eni 4&nbsp;km, eng baland joyi 923 m. Adirlar, asosan, toʻrtlamchi davrning shagʻal toshli jinslaridan tarkib topgan va eng yangi tektonik harakatlar natijasida koʻtarilgan. Yuzasi yassi, jan.yon bagʻri tik, shimoliy yon bagʻri qiyalanib borib keng tekislik hosil qiladi. Soylar adirlarni boʻlib-boʻlib yuborgan. Avval adirlari neft va yer osti suvlariga boy, tipik boʻz tuproqlarda efemerlar va efemeroidlar, ba’zan shuvoq tarqalgan. Adirlarning ayrim joylari lalmi va sugʻorma dehqonchilikda foydalaniladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avval bahor

**Avval bahor** – kulollikda so-pol laganlarning ichki qismiga hoshiya shaklida ishlanadigan bezak. Avval bahor lagan markazidagi naqshni yaqqolroq koʻrsatish uchun qoʻllanadi. Avval bahor asosan yashil rang bilan ishlanadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avval neft konlari

**Avval neft konlari** – Fargʻona viloyatidagi konlar, Fargʻona shahridan 15&nbsp;km janubida. Avval neft konlari k. gʻarbdan sharqqa choʻzilgan antiklinal bukil-mada boʻlib, 1953–54 yillarda elektro-razvedka usuli bilan ochilgan. 1955-yilda 3boshlangan qidiruv ishlari natijasida iyun oyida 5- gorizontdan bir kecha-kunduzda 40 t.ga yaqin neft olinadigan quduq kavlangan. 1954-yilda asosiy Avval bukilmasining sharqida yangi bukilma – Sharqiy Avval bukilmasi aniqlandi. Bu bukilmalarning tuzilishida paleo-gen (qalinligi 250 m) va neogen (700 m) yotqiziqlari mavjud. Avval neft konlari k.da neft asosan 5- gorizontda boʻlib, 6- va 7- go-rizontlarda juda ham oz uchraydi. 5- go-rizont paleogenning Turkiston yarusi yotqiziqlaridagi darzli ohaktosh hamda qumtosh qatlamlaridan iborat. Neft bukilmaning sharqiy qismida toʻplangan boʻlib, gʻarbda uzilma bilan chegaralanadi. Neft bilan birga gaz ham olinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avgit

**Avgit** (yunoncha: auge – yaltiroq) – silikatlarning zanjirsimon tizilgan kichik sinfiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Sinishi chigʻanoqsimon. Qattiqligi 5–6. 3,2–3,6. Rangi yashil va kulrangdan qoragacha. Koʻpincha asosli va ultra asosli togʻ jinslarining tarkibiy qismi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avgustin Avreliy

**Avgustin Avreliy**, **Avliyo Avgustin** yoki **Saint Augustine** () (354, Tagast shahri, Shimoliy Afrika – 430, Gippon shahri, Shim.Afrika) – xristian dini ilohiyotchisi, "cherkov otalari"dan, adib, faylasuf. Katolitsizm aqidalarining shakllani-shiga ta’sir koʻrsatgan. Gippon shahri usku-fi (yepiskopi) martabasiga erishgan. Diniy-falsafiy ruhdagi qator va’z va risolalari saqlanib qolgan. Ulardan mashhurlari: 1) "Tavba" (400 yil); 2) "Ilohiy shahar haqida" (413-427 yillar; 22 kitobdan iborat). "Ilohiy shahar haqida" asarining yozilishiga Rim imperiyasi poytaxti gotlar tomonidan bosib olinib, vayron qilinishi turtki boʻldi. Asarda bu vayrongarchilik rimliklar asrlar mobaynida oʻzga xalqlarga nisba-tan oʻtkazgan bosqinchilik va zuravonlik siyosati uchun xudo tomonidan yuborilgan jazo sifatida talqin qilinadi. Asarning 10 ta kitobi Rim tarixiga, 12 ta kitobi insonlar jamiyati va davlatning mohiyatiga bagʻishlangan. A. dunyoni ikki saltanatga boʻladi: 1) "zamin shahri" – yovuzlik, zoʻravonlik va shayton saltanati; 2)"ilohiy shahar" – ezgulik va rahmon saltanati. Birinchisi – inson xudbinligi asosiga qurilgan va ilohiylikni rad etadi, ikkinchisi – ilohiy mehr asosiga qurilgan boʻlib, insonning moddiy ehtiyojlardan yuz oʻgirishini taqozo qiladi. A. ta’limotiga koʻra, "ilohiy shahar"ning yer yuzidagi tim-soli masihiy cherkovidir, unga samoviy cherkovga tayyorgarlik vositasi sifatida qaralmogʻi lozim. A. qadimgi yunon mush-riklik davri qadriyatlarini masihiylik nuqtai nazaridan keskin tanqid qiladi, inson oʻz irodasi bilan ezgulikka erisha 4olmaydi, inson gunohlardan faqat xudoning inoyati va cherkov tufayli forigʻ boʻladi, deb hisoblaydi. A. fikriga koʻra, "yagona tangri barcha goʻzallikning haqiqati va eng oliy goʻzalliqdir". A. "e’tiqodsiz bilim ham, haqiqat ham yoʻq", deb hisobladi. A. ta’limoti Yevropada deyarli ming yil davomida ilm-fanning cherkovga tobe holda qolishiga muayyan darajada nazariy zamin boʻldi va cherkov hokimiyatining qudratli kuchga aylanishiga koʻmaklashdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxtor Avezov

**Muxtor Umarxonovich Avezov** (1897.28.09, Sharqiy Qozogʻiston (sobiq Semipalatinsk) viloyati Abay tumani – 1961.27.06, Moskva) – qozoq yozuvchisi, olim. Qozogʻiston Fanlar Akademiyasida (1946), filologiya fanlari doktori (1952), Qozogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1957). Semipalatinskdagi madrasada hamda oʻsha yerdagi 5 sinfli rus maktabida oʻqigan, soʻng oʻqituvchilar semi-nariyasini tamomlagan (1917). Abay ovulida sahnalashtirilgan (1917) "Yenglik – Kebek" intermediyasi bilan qozoq dramaturgiyasiga asos soldi. Toʻngʻich qozoq teatri (hozirgi Avezov nomida) – Qozogʻiston davlat akademik drama teatri ham 1926-yil 13-yanvarda shu pyessani sahnalashtirib ochilgan. Avezovning dramatik asarlari qozoq dramaturgiyasining rivojlani-shiga katta hissa boʻlib qoʻshildi. Avezov 20-yillarda Toshkentda yashadi va Oʻrta Osiyo davlat universiteti aspiranturasida oʻqidi (1928). Mashhur oʻzbek yozuvchisi Abdulla Qodiriy romanlaridan kuchli ilhomlandi. 1920–30- yillarda Toshkentdagi qozoq nashriyotida adabiy-badiiy, ijtimoiy-siyosiy "Choʻlpon" jurnali bilan bir necha adabiy toʻplam nashr etilgan. Avezov 1922–23-yillarda Toshkentdalik vaqtida "Kundoshlar" pyessasi, hikoyalari, "Asov tulporlar haqida" (1922), "Qozoq qalamkashlariga ochiq xat" (1922) maqolalari shu jurnalda bosildi. Avezovning "Abay", "Abay yoʻli" epopeyasi qozoq xalqi hayotiga bagʻishlangan boʻlib, u oʻz davrida yuksak bahoga sazovor boʻldi. Asarda qozoq xalqining 19-asrdagi ogʻir, ziddiyatlarga toʻla hayoti badiiy aks ettirilgan. Oʻsha davrdagi qozoq dashtini qamrab olgan nodonlik va johillik toʻsiqlarini yenggan Abayning oʻz xalqi asl farzandi, mutafakkir, insonparvar shoir darajasiga koʻtarila olishi asarda mohirlik bilan tasvirlangan. "Abay yoʻli"ni Zumrad (Orifjonova) 1950–60- yillarda oʻzbek tiliga tarjima qilgan. U boshqa xalqlar tillariga ham tarjima qilindi. Janubiy Qozogʻiston chorvadorlari hayotiga bagʻishlangan "Ravnaq" romani vafotidan soʻng bosilib chiqdi (1962). 20-yillarda qozoq choʻllarida yuz bergan ocharchilik va boshqa dahshatli voqealar aks ettirilgan "Ogʻir sinov" romani ham vafotidan soʻng nashr etildi. Avezov ijodiy, ilmiy ishlar bilan birga, 30 yildan ortiq (1928–61) Olmaota pedagogika instituti, Qozogʻiston va Moskva davlat universitetlarida pedagoglik faoliyatini qoʻshib olib bordi. Avezov umrining koʻp yillarini shoʻro mafkurachilarining ogʻir tazyiqi va ta’qibi ostida oʻtkazishga majbur boʻldi.Yozuvchi turkiy xalqlar adabiyoti tarixini teran tadqiq etuvchi koʻplab maqolalar yaratdi. Uzoq yillar davomida turkiy xalqlar ogʻzaki ijodi namunalarini, xususan xalq dostonlarini keng targʻib qildi. "Er Targʻin", "Alpomish", "Manas" dostonlarini tadqiq etdi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sapargul Avezova

**Sapargul Avezova** (1927.7.7, Xalqobod) – Qoraqalpogʻiston (1957) va Oʻzbekiston (1967) xalq artisti. 1945-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida aktrisa. Asosiy rollari: Komila Shokirovna („Birinchi muhabbat“), Parshagul („Suymaganga suykanma“), Xadicha („Sarvqomat dil-barim“), Erita („Gerostatning nomi oʻchsin“), Xumor („Berdaq“), Qorasoch („Shubha“), Jannat xola („Qaynona“), Tangabika („Oy tutilgan tunda“), Far-monbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Xumor ona („Ernazar Olakoʻz“) va boshqa A. ijodining qamrovi keng, maishiy dramatik, oʻtkir harakterli komediya janridagi rollarni meʼyoriga yetkazib ijro qiladi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1980).

## Manbalar
Avelyaneda

**Avelyaneda** – Argentinadagi shahar. Katta Buenos-Ayres tarkibiga kiradi. Aholisi 347 ming kishi (1991). Avelyaneda tuguni, La-Plata qoʻltigʻidagi port, mamlakatning eng yirik sanoat markazi. Asosan chorvachilik mahsulotlari (goʻsht, jun, teri) va neftni qayta ishlaydigan, metallurgiya, toʻqimachilik, koʻn poyabzal sanoati korxonalari bor. Kema remont qilinadi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avenarius Rihard

AVENARIUS (Avenarius) Rihard (1843.19.11-1896.18.8) -shveysar fay-lasufi. E. Max bilan bir vaqtda empiri-okrititsizmga asos solganlardan biri. A.ning falsafiy qarashlari dunyoning negizida sezgilar yotadi, degan tezisga asoslangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avgust (imperator)

**Octavian** **Avgust** (; miloddan avvalgi 27 yilgacha ismi Oktavian boʻlgan) (miloddan avvalgi 63 — milodiy 14) – Rim imperatori (miloddan avvalgi 27 – milodiy 14), Yuliy Sezarning nabira jiyani, vasiyatiga koʻra, oʻgʻil qilib olingan. Avgust  huquqi cheklanmagan hokim boʻlib olgach, Senat unga “avgust”- “xudolar tomonidan sharaflangan” degan faxriy unvon bergan. Sezarning oʻlimidan soʻng boshlangan fuqarolar urushi (miloddan avvalgi 43–31) ni Aksiy yonidagi jangda Rim sarkardasi Mark Antoniy va Misr malikasi Kleopatra ustidan gʻalaba qozonish bilan yakunlagan. Avgust prinsipat ("*princeps*" – Senat qatnashchisi) deb ataluvchi siyosiy rejimga asos solgan. Bu davlat tuzumi respublika shaklidagi monarxiyaga oʻxshaydi. Unda ilgarigidek, Senat va respublika lavozimlari saqlanib qolgan, ammo butun hokimiyat Avgust  qoʻl ostiga oʻtgan. Xalq majlisining ta’siri tugagan. Avgust mamlakatning yirik quldorlari va Rim armiyasiga tayanib ish koʻrgan. Avgust  oʻz tashqi siyosatida gʻarbga nisbatan bosqinchilik siyosati yurgizgan boʻlsa, sharqqa nisbatan diplomatik muzokaralar yordamida Rim davlatining hokimligini yoyishga intildi. Keyinchalik  “avgust” imperatorlar unvonini anglatuvchi atamaga aylangan.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avgustin ordeni

**Avgustin ordeni** – gadoylik (qalandarlik) qilib yuruvchi monax (rohib)lar ordeni. Nizomi notoʻgʻri ra-vishda avliyo Avgustin (354–430) ga do-xil qilingan. Orden 1243-yilda Italiyada bir qancha qalandar rohiblar jamoasini birlashtirish va ularni Avgustin ni-zomiga boʻysundirish natijasida kelib chiqqan. 15-asr oʻrtalarida 30 ming a’zosi boʻlgan. 18-asr dan Avgustin ordeni ning ahamiyati yoʻqola boshladi.

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Averroizm

**Averroizm** — arab mutafakkiri Ibn Rushd (lotincha: Averroes) va uning tarafdorlarining falsafiy ta’limoti. 

Averroizm vakillari oʻrta asr va ilk Uygʻonish davrida Aristotel, Forobiy, Abu Ali ibn Sino falsafasining ilgʻor tomonlarini rivojlantirdi. Averroizm musulmon aqidachiligi va katolitsizm falsafasiga qarshi chiqib, arab xalifaligida va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida sxolastikaga qarshi kurash olib borishda qoʻl keldi. Dunyoning abadiyligi, uning hech kim tomonidan yaratilmaganligi haqidagi gʻoyalari, shuningdek bilimni e’tiqodga, falsafani ilohiyotga qarshi qoʻyganligi sababli averroizm ruhoniylarning gʻazabiga duchor boʻldi. (manba keltirish kerak)

Ibn Rushd Forobiy va Ibn Sino fikrlarini yanada taraqqiy ettirib, "Ikki tur haqiqat" ta’limotiga asos soldi. Bu ta’limotga koʻra, "falsafiy haqiqat" va "liniy haqiqat" mustaqil ravishda mavjud boʻlib, ular turli sohalarda yetakchilik qiladi, xususan ilm-fanda "falsafiy haqiqat"ga rioya etish zarur. Bu ta’limot falsafani, ilmni mustaqil taraqqiy ettirishda katta ahamiyatga ega boʻldi. Ibn Rushd asarlari lotin tiliga tarjima qilinganligi tufayli averroizm Gʻarbiy Yevropa mamlakatlariga keng yoyildi. Xususan 13-asrda Parij untida averroizmning ta’siri kuchli edi. 14–16-asrlarda averroizm Shimoliy Italiya, Fransiyada keng tarqaldi. Averroizm katolik cherkovi tomonidan keskin qoralandi, uning tarafdorlari quvgʻin va ta’qib qilindi (yana qarang Ibn Rushd).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil