Shahidlar xiyoboni (Boku)

**Shahidlar xiyoboni** () – ilgari Kirov parki nomi bilan tanilgan, Ozarbayjonning Boku shahridagi qabriston va yodgorlik majmuasi. Xiyobon 1990-yilgi Qora Yanvar voqealarida Sovet Armiyasi tomonidan oʻldirilganlar hamda 1988—1994-yillardagi Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushida halok boʻlganlarga bagʻishlangan.

## Tarix
Birinchi jahon urushi yakunlanib borayotgan kunlarda Rossiyadagi fuqarolar urushi sababli Bokuda janglar boshlangan. Rossiya imperiyasi qulagach, toʻrtta guruh hududni nazorat qilish uchun kurash olib bordi. Bular – bolsheviklar, mensheviklar, armanlar va ozarbayjonlar edi. Janglarda koʻplab odamlar, jumladan, Bokuning ruslar qoʻliga oʻtishiga yoʻl qoʻymaslik uchun yuborilgan kichik Britaniya qoʻshini aʼzolaridan ham halok boʻlgan. Shahhidlar xiyoboni dastlab 1918-yilgi Mart voqealari qurbonlari uchun moʻljallangan musulmon qabristoni boʻlgan.

Bolsheviklar hokimiyatga kelganidan soʻng qabriston butunlay vayron qilingan va jasadlar olib tashlangan, ular bu yerda koʻngilochar bogʻ yaratgan va taniqli bolsheviklar yetakchisi Sergey Kirovning haykalini oʻrnatgan. Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, haykal va koʻngilochar bogʻ inshootlari olib tashlangan va bu joy milliy qahramonlarni dafn etish joyi sifatida qayta tiklangan.

Keyinchalik yodgorlik 1988-yil fevraldan 1994-yil maygacha Ozarbayjonning janubi-gʻarbiy qismidagi Togʻli Qorabogʻning kichik anklavida, Armaniston tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Togʻli Qorabogʻ etnik armanlari va Ozarbayjon Respublikasi oʻrtasida boʻlib oʻtgan Birinchi Qorabogʻ urushida halok boʻlgan erkaklarning jasadlarini dafn etish uchun ishlatilgan.

## Loyihalash

Qabristonda taxminan 15 ming kishi dafn etilgani taxmin qilinmoqda. U shahar janubidagi Kaspiy dengiziga qaragan tepalikda joylashgan. U Ozarbayjon mustaqilligi uchun jon fido qilganlar ziyoratgohi hisoblanadi va har yili minglab ziyoratchilarni oʻziga jalb qiladi.

## Yodgorliklar

Abadiy alanga yodgorligi Shahidlar koʻchasida joylashgan boʻlib, Ozarbayjon prezidentlari va boshqa rasmiy shaxslar tomonidan tez-tez ziyorat qilinadi.

Shahidlar xiyobonida 1918-yilda Boku jangi paytida bolsheviklar va arman qoʻshinlari bilan jangda halok boʻlgan 1130 turk askarining yirik yodgorligi boʻlgan Boku turk shahidlari yodgorligi ham joylashgan. Yodgorlik yonida turklar tomonidan qurilgan shahidlar masjidi ham bor. Yodgorlikda qizil granit bilan qoplangan olti burchakli blok mavjud; har bir yuzida Turkiya milliy bayrogʻiga asoslangan sof oq marmar yarimoy yulduzi mavjud. U 1999-yil sentyabr oyida Turkiya sobiq prezidenti Süleyman Demirel va Ozarbayjon prezidenti Haydar Aliyev tomonidan rasmiy marosimda ochilgan.

Turk yodgorligidan uncha uzoq boʻlmagan joyda xuddi shu mojaro paytida halok boʻlgan britaniyalik askarlarni eʼtirof etuvchi kichik devor bor.

## Mangu olov yodgorlik majmuasi

„Mangu olov“ yodgorligini tashkil etish taklifi 1994-yilda ilgari surilgan. Keyinchalik Ozarbayjon parlamenti Prezident Aliyevning tashabbusi bilan ozarbayjonlik shahidlar xotirasiga milliy yodgorlik oʻrnatishga kelishib oldi. Aliyev loyihani shaxsan oʻzi nazorat qilgan. Qora yanvarning besh yilligiga bagʻishlangan koʻrgazma davomida Prezidentga uchta, jumladan, haykaltarosh Umar Eldarovning taklifi taqdim etilgan, u yana bir nechta takliflarni soʻradi. Arxitektor Elbay Gasimzade tomonidan ishlab chiqilgan taklif tanlovda gʻolib chiqqan. 1998-yil 5-avgustda Prezident Aliyev Shahidlar xiyobonida 2 milliard AZN mablagʻ evaziga „Mangu olov“ yodgorligini oʻrnatish toʻgʻrisida buyruq chiqargan.

Yodgorlik 1998-yil 9-oktyabrda tantanali ravishda ochilgan. Ushbu yodgorlik majmuasi oltin hoshiyali shisha gumbaz ostidagi, sakkiz qirrali yulduz shaklidagi poydevorga oʻrnatilgan maqbaradan iborat. 2007-yilda „Mangu olov“ ustunlari balandlatilib, sakkiz burchakli yulduz va sakkiz qirrali koʻzguning ayrim qismlari tilla suvi bilan qoplangan.
## Mashhur dafnlar

Shahidlar xiyoboniga kiraverishdagi birinchi qabr Qora yanvar oyida vafot etgan er-xotin Fariza va Ilhom Allohberdiyevga tegishli. Ilhom Sovet qoʻshinlari tomonidan otib oʻldirilgan va Fariza erining oʻlimini eshitgach, oʻz joniga qasd qilgan. Qabr sadoqat va muhabbat ramziga aylangan. Qabristonda Birinchi Qorabogʻ urushi paytida halok boʻlgan jurnalistlar Chingiz Mustafayev va Salatin Askerovaning qabrlari ham bor.

## Gallereya

File:Vladimir Putin in Azerbaijan 9-10 January 2001-10.jpg|Prezident Vladimir Putin yodgorlikka gulchambar qo‘ymoqda.
File:Dmitry Medvedev in Azerbaijan 3 July 2008-7.jpg|Prezident Dmitriy Medvedev "Mangu olov" yodgorligiga gulchambar qo‘ymoqda.
File:Ilham Aliyev and Recep Tayyip Erdogan have visited the Alley of Martyrs in Baku 07.jpg|Recep Tayyip Erdoğan va Ilhom Aliyev yodgorlik oldida
File:Mosque of the Martyrs in Baku.jpg|Shahidlar masjidi
File:Memorial anglichanam.JPG|Britaniya askarlariga yodgorlik.


## Yana qarang
* Xoʻjali qirgʻini
* Chemberekend qabristoni

## Manbalar

## Havolalar