Italyan adabiyoti

**Italyan adabiyoti** italyan tilida yozilgan asarlardan iborat boʻlib, asosan Italiyada shakllangan. Shuningdek, u italiyalik mualliflar tomonidan yozilgan yoki Italiyada qoʻllangan boshqa tillarda yaratilgan adabiyotlarga ham taalluqli boʻlishi mumkin. Bu tillar koʻpincha zamonaviy italyan tiliga yaqin boʻlgan mintaqaviy lahjalar va xalq shevalarini ham oʻz ichiga oladi.

Italyan adabiyoti XII asrda, yarim orolning turli hududlarida italyan xalq tili adabiy tarzda ishlatila boshlaganda vujudga keldi. Italyan adabiyotining bizgacha yetib kelgan eng qadimiy hujjati Ritmo laurenziano hisoblanadi. 1230-yilda tashkil topgan Sitsiliya maktabi standart italyan tilidagi ilk adabiy uslub sifatida tan olindi. XIV va XV asr boshlarida Renessans gumanizmi rivojlandi. Lorenzo deʼ Medici Florensiyaning Italiya davlatlari Renessansiga koʻrsatgan taʼsirining ramziy yetakchisi sifatida qaraladi. XV asrda drama sanʼati misli koʻrilmagan darajada rivojlandi. XVI asrda, Renessans tugaganidan keyingi davrning asosiy belgisi italyan tilining oʻziga xos xususiyatlarini mukammallashtirish boʻldi. Niccolò Machiavelli va Francesco Guicciardini tarix fanining asoschilari sifatida tan olinadi. Shuningdek, italyan tilining rivojlanishida Pietro Bembo muhim rol oʻynadi. 1690-yilda Arkadiya akademiyasi tashkil etildi. Uning maqsadi qadimgi choʻponlarning sodda uslubini taqlid qilish orqali adabiyotni „tiklash“ edi. Akademiya aʼzolari sonet, madrigal, kantsonetta va oq sheʼr shakllarida ijod qildi.

XVIII asrda Italiya davlatlarining siyosiy ahvoli yaxshilana boshladi va Maʼrifat davrida faylasuflar oʻz asarlari va gʻoyalarini butun Yevropaga yoydilar. XVIII asrdagi italyan adabiy uygʻonishining yetakchi namoyondasi Giuseppe Parini boʻldi. 1789-yilgi Fransuz inqilobining falsafiy, siyosiy va ijtimoiy taraqqiyparvar gʻoyalari XVIII asrning ikkinchi yarmida italyan adabiyotiga alohida yoʻnalish berdi. Bu davr Cesare Beccarianing *[[Dei delitti e delle pene]]* („Jinoyatlar va jazolar haqida“) asari nashri bilan boshlangan deb hisoblanadi. Ozodlikka muhabbat va tenglikka intilish milliy maqsadlarga yoʻnaltirilgan adabiyotni yuzaga keltirdi. Bu davr adabiyotini ikki asosiy tamoyil – vatanparvarlik va klassitsizm ilhomlantirgan boʻlib, u italyan dramaturgi va shoiri Vittorio Alfieri ijodida yaqqol koʻrindi. XIX asr boshlarida Romantizm harakatining asosiy nashri 1818-yilda Milanda taʼsis etilgan Conciliatore boʻldi. Bu islohotlarning bosh tashabbuskori italyan shoiri va romannavisi Alessandro Manzoni edi. Davrning buyuk shoiri esa Giacomo Leopardi sanaladi. 1848-yildagi siyosiy inqiloblardan oldingi va u bilan bir davrda kechgan adabiy harakat toʻrtta yozuvchi ijodi bilan ifodalanadi: Giuseppe Giusti, Francesco Domenico Guerrazzi, Vincenzo Gioberti va Cesare Balbo.

Risorjimentodan keyin siyosiy adabiyotning ahamiyati kamaydi. Bu davrning dastlabki bosqichi romantizmga qarshi chiqqan ikkita qarama-qarshi oqim bilan tavsiflanadi: Scapigliatura va Verismo. XX asr boshidagi muhim italyan yozuvchilari qatoriga Giovanni Pascoli, Italo Svevo, Gabriele D’Annunzio, Umberto Saba, Giuseppe Ungaretti, Eugenio Montale va Luigi Pirandello kiradi. Neorealizm oqimini Alberto Moravia rivojlantirdi. Pier Paolo Pasolini Italiya tarixidagi eng bahsli mualliflardan biri sifatida tanildi. Umberto Eco esa 1980-yilda yozilgan oʻrta asr detektiv romani Il nome della rosa bilan xalqaro miqyosda muvaffaqiyat qozondi.

2019-yilgacha Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti italyan tilida yozuvchi olti adibga berilgan. Ularning orasida Giosuè Carducci, Grazia Deledda, Luigi Pirandello, Salvatore Quasimodo, Eugenio Montale va Dario Fo bor.

## Ilk o‘rta asr lotin adabiyoti

G‘arbiy Rim imperiyasi inqirozga yuz tutgan davrda lotin adabiy an’anasi Cassiodorus, Boethius va Symmachus kabi yozuvchilar tomonidan saqlab qolindi. Teodorix Buyuk hukmronligi davrida Ravenna shahrida erkin san’atlar ravnaq topdi, g‘arbiy got qirollari atrofida notiqlik va grammatika bilimdonlari to'planishgan. Italiyada ayrim dunyoviy maktablar faoliyatini davom ettirgan, taniqli olimlar qatoriga Magnus Felix Ennodius, Arator, Venantius Fortunatus, Felix the Grammarian, Peter of Pisa, Paulinus of Aquileia va boshqalar kirgan.

## Adabiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan italiyaliklar

## Yana qarang
* Italiya tillari
* Italyan tili

## Manbalar

## Qoʻshimcha oʻqish uchun
* John Addington Symonds's *Renaissance in Italy* (especially, but not exclusively, vols. iv. and v.; new ed., London, 1902)
* Richard Garnett's *History of Italian Literature* (London, 1898)
* A Short History of Italian Literature, by J. H. Whitfield (1969, Pelican Books)
* Gardner, E. G., *[[s:The National Idea in Italian Literature|The National Idea in Italian Literature]]*, Manchester, 1921

## Havolalar
* Liber Liber(progetto Manuzio) Italian literature texts.
* www.StoriaDellaLetteratura.it - ''Storia della letteratura italiana'' (history of italian literature, full text, by Antonio Piromalli)
* Original and unabridged italian versions of italian literature
* Original Italian literature academic journal articles