open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Dan tili

**Dan tili** — danlar tili. German tillari guruhining Skandinaviya (Shim. Germaniya) shoxobchasiga kiradi. Daniyaning rasmiy tili boʻlib, unda 5,0 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi. 16— 19-asrlarda dan tili Norvegiyada ham rasmiy va soʻzlashuv tili boʻlgan. Tarixda dan tilining 3 davri farqlanadi: umumskandinaviya asos tili (3—9-asr lar), eski D. t. (9—16-asrlar) va yangi D. t. (16-asr dan keyingi davr). Dan tilidagi qad. yozma yodgorliklar "runik" yozuvda boʻlib, 9-asrga taalluqyai. Bu vaqtga kelib eski D. t. boshqa skandinav tillardan farq qila boshlagan. 18-asrga kelib, hozirgi adabiy dan tili shakllandi. Adabiy dan tili zeland dialekti asosida yuzaga kelgan. Hoz. adabiy dan tili uchun analitik qurilish xos, fonetikasida choʻziq va qisqa unlilar mavjud (10 juft). Undoshlar faqat qisqa. Grammatikasida otlar birlik va koʻplikda keladi, umumiy va qaratqich kelishigida turlanadi. Gap qurilishi uchun 2 tarkiblilik va asosiy boʻlaklar — ega va kesimning aniq oʻringa egaligi xos. Yangi soʻzlar turli soʻz yasovchi qoʻshimchalar, shuningdek, soʻzlarni qoʻshish yoʻli bilan yasaladi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

## Manbalar
Dana Jeyms

DANA (Dena) Jeyms (1813.12.2, Yutika, Nyu-York shtati — 1895.14.4, Nyu-Xeyven, Konnektikut shtati) — amerikalik geolog va mineralog . NyuXeyven universitetining professor (1855—92). 1837 yilda minerallarning kimyoviy tarkibiga asoslangan tasnifni ishlab chiqqan. 1873 yilda D. "geosinklinal" va "geoantiklinal" terminlarini taklif etdi. D. Yer poʻstidagi yirik bukilmalar va burmalar Yerning sovishi natijasida Yer poʻstining qisqarishidan hosil boʻladi deb hisoblagan. Organik dunyoning tadrijiy rivojlanishida empirik prinsipni ilgari surdi. Bunday tushunchalar hozirgi faqat fan tarixi uchungina ahamiyatli. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danaylar

**Danaylar** — Yunonistonning Argolida viloyatida yashovchi qad. yun. qabilalari, Gomer asarlarida D. Troya urushi qatnashchilari boʻlib, ayyorlik qilib (yogʻochdan yasalgan Troya oti yordamida) Troyani olganlar; shundan "danaylar hadyasi" degan, yaʼni qabul qiluvchilar uchun halokatli boʻlgan hadyani anglatuvchi ibora kelib chiqqan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danak

**Danak** — etli meva orasidagi urugʻni oʻrab olgan yogʻochlangan qobiqli qism (endokarp). Shaftoli, gilos, olcha, olxoʻri, togʻolcha, oʻrik va b. mevalarda boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damno

**Damno** (lotincha damnum — zarar) — 1) pulning nominal qiymati va joriy kurs boʻyicha hisoblangan qiymati oʻrtasidagi farq; 2) bank muassasalarining komissiyaga topshirilgan veksellarni inkassalash, yaʼni shu veksellar boʻyicha naqd pul olish bilan bogʻliq harajatlari.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dammom

**Dammom** () — Saudiya Arabistonidagi shahar. Sharqiy viloyatning maʼmuriy markazi. Aholisi 600 ming kishidan ziyod. Fors qoʻltigʻidagi port. Mamlakatga keltiriladigan yukning 70%i shu port orqali oʻtadi. Arriyod — Dammom temir yoʻlning oxirgi stansiyasi. Kimyo, poʻlat eritish, oyna-shisha, qogʻoz, sement sanoati korxonalari, universitet bor. Baliq ovlanadi.

D.— Fors qoʻltigʻi gaz-neft havzasining gaz-neft koni (1938 yilda ochilgan) markazi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danak shoʻrak

**Danak shoʻrak**, shoʻrdanak - qovurilgan oʻrik danagi, qad. tamaddi. Danaklar bir hafta davomida sovuq suvga ivitilgach, xandonpista kabi ogʻzi ochiladi. Danak issiq namakobda yana uch kun ivitiladi. Soʻngra quritiladi va tuyilgan gilboʻta bilan birga qozonda qovuriladi. D. sh. Samarqand, Buxoro va b. viloyatlarida koʻp tayyorlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danburit

**Danburit** — bor silikatlarining kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Ca[B2Si2O8]. AQShning Danburi koni (Konnektikut shtati) nomidan. Romb singoniyali. Kristallari prizma shaklida. Qattikligi 7—7,5. Zichligi 3,0 g/sm3. Rangi sargʻish, och jigarrang , qoramtir va rangeiz. Skarnlarda datolit, aksinit, piroksen va granatlar bilan birga, choʻkindi togʻ jinslarida esa dolomit, osh tuzi, gips, angidrit, gidroboratsit, kotoitlar bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda Qurama, Olay toglari va Hisor togʻining jan. etaklarida uchraydi. Q.x.da mikroele-mentli oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Germaniya (Brandenburg), Shveysariya, AQSH (Nyu-York shtati), Meksika, Yaponiya, Rossiya (Primorye oʻlkasi)da topilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dang

**Dang** — 1) ogʻirlik oʻlchovi yoki pul birligi. Ulugʻbek akademiyasining namoyandalaridan Gʻiyosiddin Jamshid alKoshiy (Koshoniy) oʻzining "Arifmetika kaliti" asarida oʻrta asrlardagi Oʻrta Osiyo va Eron xalqlarining ogʻirlik oʻlchovi va pul birligi boʻlgan D., tassuj va ashoir atamalaridan kasr sonlarni ifodalashda foydalangan. Bunda dinorni 1 ga teng deb olinsa, D. 1/6 ga, tassuj 1/24 ga, ashoir 1/96 ga teng boʻlgan. Chunki bir D. oltin bilan oʻlchansa 1/6 dinorga, kumush bilan oʻlchansa 1/6 dirhamga va ixtiyoriy ogʻirlikdagi 1/6 misqolga teng. Tassuj D. bilan quyidagicha bogʻlangan: 1 tassuj 1/4 D. = 1/24 dinor, dirham yoki misqol. 1 ashoir 1/4 tassuj = 1/16 D.= 1/96 dinor, dirham yoki misqol; 2) rus tilidagi "denga" soʻzining oʻzagi shu "dang" dan olingan, dastlab u pul birligi boʻlib, 1/2 tiyin yoki 1/16 oltinni bildirgan. D. koʻpgina adabiyotlarda, mas, Mirzo Ulugʻbekning "Toʻrt ulus tarixi", B. Ahmedovning "Tarixdan saboqlar"ida dong koʻrinishida ham uchrab turadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dangalnishin

**Dangalnishin** (fors.) - Turkiston xonliklarida boʻlgan rutba (daraja, unvon). D. asosan janglarda qahramonlik koʻrsatgan botirlarga berilgan. D. xonning maslahatchilaridan boʻlib, uning suhbat va yigʻinlarida qatnashgan, haq gapni xondan va b.dan tap tortmay, dangal ayta olgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danakli meva daraxtlari

**Danakli meva daraxtlari** - raʼnoguldoshlar (atirgullilar oilasi)ga mansub, mevasi danakli koʻp yillik oʻsimliklar. Ularga oʻrik, shaftoli, olxoʻri, olcha (olvoli), gilos, togʻolcha, jiydadoshlardan jiyda va b. kiradi. D.m.d. Oʻzbekistonning deyarli hamma viloyatlarida bor. D.m.d. urugʻli meva daraxtlarita qaraganda ertaroq gullaydi, 3—4 yilda hosilga kiradi, odatda har yili hosil beradi, danagida, mas, oʻrik magʻzida 60% ga qadar yogʻ boʻladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danang

**Danang** — Vyetnamning markaziy qismidagi shahar. Kuangnamdanang provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 382,6 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Jan. Xitoy dengizining Danang buxtasi sohilidagi yirik port (Xoshimindan keyin 2-oʻrinda). Transport yoʻllari tuguni. Savdo markazi, oziq-ovqat va yengil sanoat, mexanika, kauchuk i. ch., plastmassa, qurilish materiallari, ip va ipak gazlama korxonalari, muzey bor. D. yaqinidan koʻmir va oltin qazib olinadi.

## Iqlimi

Danang odatda musson tropik iqlimi, yuqori harorat va past volatillikda joylashgan. Da Nangning iqlimi Shimoldagi subtropik iqlim va Janubiy janubdagi tropik iqlimi bilan ajralib turadigan Janubiy Savanna tropiklari o'rtasida o'tish davri. Har yili ikkita alohida fasl bor: yomg'ir mavsumi sentyabrdan dekabrgacha va yanvar-avgust oylarida quruq mavsumda, ba’zan sovuq qish bilan, ammo jasur va doimiy emas.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dangana

**Dangana**, dangona — 1) oʻtmishda yarim oʻtroq va oʻtroq oʻzbek chorvadorlari oʻrtasida keng tarqalgan urf-odat. Yoz faslida yakka oilada soʻyilgan mol goʻshtini uzoq saqlash qiyin boʻlgan. Shu tufayli D. yozgi yaylovga chiqqan maʼlum bir ovul kishilari oʻrtasida oʻtkazilgan. D. da koʻpincha har bir xonadonda navbat bilan qoʻy soʻyilgan. Soʻyilgan qoʻyning goʻshti, kalla-pochasi katta qozonga solinib shoʻrva pishirilib, har bir qoʻshni chorvador oilaga shoʻrva va goʻsht teng taqsimlangan; 2) sheriklikka biror tirik molni (ot, sigir, tuya va sh. k.) oʻzaro taqsimlash.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandanakon

**Dandanakon** — Marv sh.dan 33&nbsp;km jan.-sharq (hoz. Toshrabot shaharchasi oʻrni)da oʻrta asrlardan qolgan shahar harobasi. Old Osiyodan Jan.-Sharqiy Osiyoga boradigan qad. savdo yoʻli ustida joylashgan. Arxeologik qazilma va yozma manbalarga qaraganda, D. 9— 11-asrlarda ancha rivojlanib, mustahkam imoratlar va qalin mudofaa devori qurilgan (10-asr). D. yonida 1040-yil 23-mayda Masʼud Gʻaznaviy bilan saljuq sultoni Toʻgʻrulbek oʻrtasida boʻlib oʻtgan jang tarixda mashhur (qarang Dandanakon jangi). Maqdisiy D.da naqshlar (oʻymakorlik, ganchkorlik) bilan bezatilgan hashamatli binolar borligini yozadi. D. saljuqiylar davlatining tashkil topishida muhim rol oʻynagan. 1158-yilda u oʻgʻuzlar tomonidan vayron qilingach, asta-sekin tashlandiq holga tushib qolgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandariylar

**Dandariylar** — mil. av. 1-ming yillikda Kubanning quyi havzasi va Azov dengizining jan.-sharqiy qirgʻogʻida yashovchi meot qabilalari guruhining eroniycha nomi. Dastlab Gekatey (mil. av. 6-asr), keyin Strabon, Plutarx tomonidan aytib oʻtilgan. Grek yozuvlaridan ham maʼlum. Mil. av. 4-asrdan Bospor podsholigi tarkibida. D.ning markazi — Coca sh. D. jasur yoʻlboshchilari Olfak boshchiligida Mitridatning Rimga qarshi kurashida (mil. av. 74—63) uni qoʻllabquvvatlashgan. D. ning keyingi taqdiri nomaʼlum. Sarmatlar bilan aralashib ketgan boʻlishlari ehtimoldan xoli emas.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandi

**Dandi** — Buyuk Britaniyaning shim.-sharqidagi shahar, Shotlandiyada. Teysand rayonining maʼmuriy markazi. Aholisi 167 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oxiri). Shim. dengizning Fert-of-Tey qoʻltigʻidagi port, temir yoʻl tuguni. Jut sanoatining yirik markazi. Kemasozlik, elektrotexnika, toʻqimachilik mashinasozligi, soatsozlik, elektronika, poligrafiya, kimyo, oziq-ovqat sanoati va metall quyish korxonalari; universitet bor. 15— 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandanakon jangi

**Dandanakon jangi** - saljuqiylar bilan gʻaznaviylar oʻrtasidagi jang . Mahmud Gʻaznaviy Movarounnahrga daʼvo qilib, qoraxoniylar bilan raqobatda boʻlgan yillarda oʻgʻuz turkmanlaridan boʻlgan saljuqiylarning bir guruhiga Shim. Xuroson (xususan, Marv viloyati) da joylashib yashashiga ruxsat bergan edi. Saljuqiylar koʻchmanchi chorvadorlar boʻlgani uchun yaylovlarga egalik qilish uchun kurash boshlaganlar. Masud Gʻaznaviy davrida saljuqiy beklar gʻaznaviylarning soliq siyosatiga qarshi isyon koʻtarishgan. Masʼud boshchiligidagi gʻaznaviylar qoʻshini (100 ming askar 60 fillar) isyonni bostirish uchun Marv vohasi tomon yurgan. Jazirama issiqsa choʻldan oʻtayotgan gʻaznaviylar qoʻshini ochlik, tashnalik va b. koʻplab qiyinchiliklarga duch keladi. Saljuqiylar (20 ming) qad. dasht taktik usulini qoʻllab choʻldagi quduqlarga oʻlimtiklarni tashlab, koʻmib tashlashgan. Buning ustiga gʻaznaviylar qoʻshiniga chekka-chekkadan hamla qilib raqiblarini tinkasini quritgan. 1040-yil 23-mayda Masʼud qoʻshini saljuqiylar hamlalarini qaytarib Dandanakon nomli kichik shaharqalʼa devorlari ostiga yetib kelgan. Qalʼa aholisi gʻaznaviylarga garchi suv bersada, qalʼaning yagona darvozasidan kirishga yoʻl qoʻymaydi. Masʼudga hamroh boʻlgan amaldor va lashkarboshilar unga Dandanakonda dam olish lozimligini maslahat berishgan. Biroq sulton qalʼadan 5 farsax olislikda boʻlgan suv havzasi tomon harakat qilishni buyurgan. Voqea ishtirokchisi boʻlgan tarixchi Bayhaqiyning yozishicha, "Qachonki hukmdor u yerdan qoʻzgʻalgach, qoʻshin tartibi buzilgan, saroy gʻulomlaridan 370 tasi sher tasviri boʻlgan nishonlari bilan turkmanlarga qoʻshildilar". Saljuqiylar oʻgʻruqqa tashlanib, qimmatbaho buyumlar, qurol-yarogʻlar, otlarni tashmalab keta boshlaydi. Ular oʻzlariga qoʻshilgan sulton gʻulomlari bilan birgalikda Masʼud qarorgohiga shiddatli hujum qilishgan. Sulton atrofida qolgan oz sonli gʻulomlar qattiq qarshilik koʻrsatgan, biroq magʻlub boʻlib qochishga majbur boʻlganlar. Masʼud oʻzini betoʻxtov taʼqib etib kelayotgan raqibi hamlalarini qaytarib qolgan-qutgan qoʻshini bilan Marvarrudga, u yerdan esa Gʻaznaga qaytib kelgan. Sulton Masʼud Gʻaznaviyni D. j.da magʻlubiyatga uchrashi gʻaznaviylar davlatining inqirozi boshlanganidan va yangi davlat tugʻilganidan dalolat bergan. Xuddi shu jangdan song maydonining oʻzida chodir oʻrnatilib, Toʻgʻrulbek sultonlik taxtiga oʻtiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandon

**Dandon** (fors— tish) — 1) filning tishi yoki suyagidan yasalgan pichoq dastasi. Oʻyma naqshlar, qimmatbaho toshlardan "koʻzlar" qadab bezatiladi; 2) qandolatning bir turi. Obaki D. deb ham ataladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandana

**Dandana** (fors, dandon) — 1) qadimgi miskarlikda mis boʻlaklarini bir-biriga ulash usuli. Boʻlaklar birining kemtiklariga (tishlariga) ikkinchisining kemtiklari kiritilib jipslashtirilgan va kavsharlangan. Bu usul hozir ham qoʻllanadi; 

2) temirchilikda — oʻchoqning dam chiqarib, metallni qizdiradigan joyi (Andijon, Margʻilonda); 

3) meʼmorlikda — gʻishtlarni qirra qilib terib hosil qilinadigan bezak usuli, kungura. Bu usuldan hovuz va gulzor chekkalarini, binolarning yuqori qismlari (karnizlar) ni bezashda foydalaniladi. Turar joylarda poygoh (oyoq kiyimlari yechiladigan maxsus joy) ham dandana usulida gʻisht bilan atrofdan ajratilgan. Devorlar tepasidagi dandana devorni qor-yomgʻirdan himoya qilgan; 

4) dehqonchilikda — uzunasiga olinadigan ariqcha (qarang Joʻyak). Tishli mola (sixmola) ham dandana deb ataladi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandiboy sagʻanasi

**Dandiboy sagʻanasi** - soʻnggi jez davriga mansub sagʻana (mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmi — 1-ming yillikning boshi). Qaragʻanda (Qozogʻiston) sh.dan 60&nbsp;km jan.-gʻarbda, Sherboy-Nur daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan Dandiboy ovulidan topilgan. Sagʻana murabba shaklli tosh devor bilan oʻralgan bir qancha qabrlardan iborat. Qabrlar ancha chuqurlikda, toʻrtburchak shaklda; devorlari harsang tosh boʻlaklaridan tiklangan, usti yogʻoch gʻoʻlalar bilan yopilgan. Ulardan qoʻlda yasalgan qadahsimon sopol idishlar, paykonlar, suyak tugmalar va tosh qurollarning turli xillari topilgan. Idishlarning sirti silliqlangan, rangi sargʻish, tirnash usulida geometrik shaklda naqsh solingan. D. s. yodgorligi Andronovo madaniyati — Qorasuq madaniyatiga oʻtish davri xususiyatlarini aks ettiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnaud Denjoy

Arnaud Denjoy (1884.5.1, Osh, Jer departamenta — 1974.27.1) — fransuz matematigi, Parij fanlar akademiyasi aʼzosi (1942), Parij universiteti professor (1922). Sobiq Ittifoq fanlar akademiyasi xorijiy aʼzosi (1971). Asosiy ishlari haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasiga oid. Primitiv funksiya (qarang Boshlangʻich funksiya) haqidagi klassik masalaning toʻla yechimini bergan. Oʻzi topgan yangi tushuncha — integral Denjoy integrali deb ataladi. Kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyalariga, kvazianalitik funksiyalarga, topologiyaga oid asarlar muallifi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rimma Danilova

**Rimma Ivanovna Danilova** (1906.16.1, Saratov — 1984.5.10, Toshkent) — patanatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1951). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1936). 1950-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti patanatomiya kafedrasi mudiri. Sil kasalligida, kimyoviy moddalardan zaharlanganda, aterosklerozda ichki sekretsiya bezlaridagi morfologik oʻzgarishlarga oid ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danitol

**Danitol** — qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalarga qarshi qoʻllaniladigan insektitsid-akaritsid, sintetik piretroidlar guruhiga mansub. D. ekinlari asosiy zararkunandalardan himoya qilishda bir qator soʻruvchi qasharotlar (shira, tripe, oqqanot, qandala) va zararli kanalarga, soxta va chin qalqondorlarga hamda koʻsak qurtiga qarshi 1—2 l/ga meʼyorida sarflanadi. Bogʻlarda ham D. biryoʻla soʻruvchi va kemiruvchi zararkunandalarga qirgʻin keltiradi. D.ning taʼsir etuvchi moddasi (fenpropatrin) ishlov berilgan gʻoʻza maydonlarida 25 kundan keyin parchalanib ketadi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danuniylar

**Danuniylar**, danuna - Misr va Suriya hududiga mil. av. 13—12-asrlarda kirib kelgan "dengiz xalqlari" dan biri, danaylar bilan aynan deb hisoblanadi. Misrdan 12-asrda surib chiqarilgan. D. Kichik Osiyoning janubi-sharqida va Kipr o.da joylashganlar. Mil. av. 9-asrda Sharqiy Kilikiyada D. davlati boʻlgan. Turkiyadagi Qoratepa togʻidan (Jayhon daryosi boʻyida) 1946-yilda D. podshohi — Azitavaddning bitik toshi topilgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danuniylar davlati

**Danuniylar davlati** – Kichik Osiyoning janubi-sharqidagi Adan vodiysida joylashgan qadimgi davlat (mil. av. 1-ming yillikning boshlari). D. d. markazi Qoratepa togʻi atrofida boʻlgan. D. d.ning eng gullagan davri — Azitavadd podsholik qilgan yillar (mil. av. 9-asr ning 2-yarmi) ga toʻgʻri keladi. Mil. av. 8-asr oxirlarida Ossuriya podshosi Sargon II Adan viloyatini oʻziga boʻysundirgan. D. d. da xett va finikiya madaniyati va yozuvlari ustuvor boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danfiganket

**Danfiganket**, Dinvagikad (soʻgʻdiycha — muqaddas din ibodatxonasining joyi) — oʻrta asrlarga oid shahar oʻrni. Sharq geograflarining maʼlumotiga qaraganda, u Shosh viloyatining markazi Binkatdan 5 farsax (35–40&nbsp;km) uzoqlikda xalqaro karvon yoʻli ustida joylashgan. Danfiganket harobalari hozirgi Niyozboshi qishlogʻi yaqinidagi Yoʻgʻontepa degan joyda joylashgan boʻlib, atrofi devor bilan oʻralgan toʻgʻri burchakli qalʼa va shahristondan iborat. Unda hunarmandlarning katta gu-zari boʻlgan. Danfiganket 6—7-asrlarda shahar xoliga kelgan va 9—12-asrlarda gullash davrini boshdan kechirgan. Moʻgʻullarning talonchilik hujumi natijasida 13-asr boshlarida shahar vayronaga aylangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dangʻara

**Dangʻara** — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1979-yildan). Dangʻara tumani markazi. Tumanning janubi-sharqida joylashgan. D. nomi "don gʻarami" soʻzidan degan rivoyat bor. D. Qoʻqon sh.dan shim.da, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻqon (8&nbsp;km). Aholisi 8,8 ming kishi (2000). Konserva zdi, tikuvchilik fabrikasi, avtokorxona, kasalxona, poliklinika, dorixona, madaniyat saroyi, umumiy taʼlim maktablari, litsey, kutubxona, taʼmirlash, qurilish tashkilotlari, savdo shoxobchalari mavjud. D.dan Toshkent — Qoʻqon—Oʻsh—Qashqar avtomobil yoʻli oʻtgan.

## Manbalar
Daniya boʻgʻozlari

**Daniya boʻgʻozlari** (Boltiq dengizi boʻgʻozlari) — Skandinaviya va Yutlandiya yarim orollari orasidagi boʻgʻozlar. Kichik Belt, Katta Belt, Eresunn (Zund), Kattegat va Skagerrak boʻgozlarini oʻz ichiga oladi. Bu boʻgʻozlar eng tor joyining eni tegishlicha: 0,5 km; 3,7 km; 10,5 km; 60 km va 110 km. Daniya boʻgʻozlari Boltiq dengizini Shimoliy dengiz bilan bogʻlaydi. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danlar

**Danlar**, daniyaliklar (oʻzlarini danskere deb ataydilar) — xalq. Daniyaning asosiy aholisi (5 mln. kishiga yaqin). Shuningdek, Shvetsiya, Norvegiya, Germaniya, AQSH, Kanada va boshqalar mamlakatlarda yashaydilar. Umumiy soni 5,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yevropeoid irqiga mansub. Dan tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, lyuteranlar, protestantlar, katoliklar ham bor. Kadimda Daniyaning hozirgi hududida german qabilalari (kimvrlar, yutlar, angllar, sakslar) joylashgan; 5—6-asrlarda Janubiy Shvetsiyadan german qabilalaridan boʻlgan danlar bostirib kirgan. 6—8-asrlarda bu qabilalarda ibtidoiy tuzum parchalanish jarayoni sodir boʻlgan; 10—11-asrlarda ulardan yagona dan elati vujudga kelgan; ilk davlat tuzilgan. 19-asrda dan millati shakllangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — dehqonchilik va chorvachilik, shuningdek, hunarmandchilikning temirchilik, zargarlik, kulolchilik, yogʻoch oʻymakorligi, kashtachilik, gilam toʻqish va boshqa turlari ham rivojlangan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daosizm

**Daosizm** (dao soʻzidan) — 1) qad. xitoy falsafasidagi yoʻnalishlardan biri; dao haqidagi taʼlimot. Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda vujudga kelgan. Asoschisi Lao-szi hisoblanadi, uning gʻoyalari „Dao de szin“ kitobida bayon etilgan. daosizm vakillari — miloddan avvalgi 4— 3-asrlarda yashagan Yan Chju, In Ven, Chjuan-szi. Daosizmga koʻra, tabiat va inson hayoti „ilohiy samoviy qonun“ga bogʻliq emas, balki narsalarning tabiiy yoʻli, qonuni — „dao“ga asoslanadi. Yan Chju fikricha, hayotning tabiiy qonunlari — „dao“ga rioya qilish insonga „oʻz tabiatini butunlikda saqlab qolishga“ imkon beradi. Daosizm dunyodagi hamma narsalarda qaramaqarshiliklar kurashi yotadi, ular oʻzgarishda, harakatda: „bir xil narsalar ketib, boshqa xil narsalar keladi, baʼzi narsalar gullaydi, baʼzilari soʻnadi“, deb hisoblaydi. Daosizm taʼlimotida insonga oʻzidagi majburiyat va burch kishanlarini uloqtirib tashlab, tabiatga yaqin boʻlgan hayotga qaytish daʼvati bor.

2) Xitoyda tarqalgan 3 dindan (konfutsiychilik, buddizm bilan bir qatorda) biri. Daosizm falsafiy taʼlimoti asosida paydo boʻlgan. 1—3-asrlarda vujudga kelgan. Chjan Daolin asos solgan (2-asr ning 1-yarmi). daosizm urf-odatlari animizmga va sehrgarlikka ishonishga asoslangan. Konfutsiychilik, buddizm elementlari ham bor. Daosizm dinida 3 xudo — Shandi, Laotszi hamda dunyoning yaratuvchisi Pan gu boshchiligida xudolar panteoni shakllangan. 5-asrdan daosizm diniy taʼlimoti, marosimlari rasmiylashgan va davlat dini boʻlib qolgan. 12-asrga kelib daosizmning adabiyotlar toʻplami — „Dao szan“ vujudga keldi. daosizm boshqa dinlar kabi koʻplab sektalarga ajralib ketgan. Daosizm kohinlari shaxsning axloqiy oʻz-oʻzini takomillashtirish gʻoyasini targʻib qilib, dindorlarga uzoq umr koʻrishning muayyan usulini ham taklif qiladilar, bu usul parhezni, jismoniy mashqlar tizimi va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Ayni vaqtda kohinlar yovuz ruhlarni haydash, fol ochish bilan ham shugʻullanadi. Keyinchalik daosizm Xitoyda oʻzining ilgarigi mavqeini yoʻqotib oʻrnini boshqa dinlarga boʻshatib bergan. Hozir uning tarafdorlari nisbatan ozchilikni tashkil qiladi.
Dara

**Dara** — Afgʻonistondagi qishloq boʻlib, Hirot va Kobul oʻrtasidagi qishloq.

## Yana qarang

* Shakar Dara
* Momand Dara
* Anor Dara tumani
* Olim Dara

## Manbalar
Darajali funksiya

**Darajali funksiya** - u=x° koʻrinishdagi funksiya.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darai gaz

**Darai gaz**, Deregez, Darai Jaz — oʻrta asrlarda Afgʻonistonning shimolida mavjud boʻlgan qad. togʻli tuman va shahar. Balxob daryosi vohasida, Balxdan 5 farsax (1 farsax — 6—7 km) jan. da joylashgan. 10-asrda bu togʻlar Jabal Koʻh nomi bilan mashhur edi. "D. G." atamasi qadimdagi afsonaviy Gaziston mamlakati nomidan olingan. Rivoyatlarga koʻra, afsonaviy Rustam Semurgʻ bergan kamon dastasini Isfandiyorta shu yerdan turib uloqtirgan. 17-asr ga oid "Subxonqulinoma" asarida qam D. G. tarixi afsonaviy davrlarga borib taqaladi. 17-asrda D. G. vohasi Ayni Iskandariya (Iskandar bulogʻi) nomi bilan mashhur katta chashma bor edi. Bu chashma yaqinidagi, atrofi suv bilan oʻralgan balandlikdagi maqbaraga goʻyo Aleksandr (Iskandar Maqduniy) dafn etilganmish. Xitoy manbalariga koʻra, D. G. vohasida ilk oʻrta asrlarda Kiyotchi mulki joylashgan, Syuan Szanning yozishicha, uning iqlimi sovuk, lekin yeri juda unumdor boʻlib, oʻsimlik va mevalar oz, lekin sabzavot va bugʻdoy moʻl-koʻl edi. Aholisi serjahl va beshafqatliligi bilan ajralib turgan. 7-asr da bu yerda 10 ta budda monastiri, 300 ga yaqin rohib boʻlgan. Oʻrta asrlarda D. G. vohasida shu nomda bir shahar bor edi, koʻplab qishloqlar unga tobe edi. 11-asrda D. G. Gʻaznaviylar shikorgohi va harbiy karorgohi boʻlib, unda ikki mingdan ziyod turkiy va hindlardan iborat otliq qoʻshin urnashgan. D. G. vohasi 16—17-asrlarda ham Balx viloyati harbiy kuchlarining toʻplanish yeri va bosh harbiy qarorgoh hisoblanib, u yerda hukumat qoʻshinlarining doimiy turar joylari joylashgan. Bu yerdagi Oqjilgʻa yaylovining kengligi 2 farsaxga (12—14 km) yetgan. Balx aholisi yoz faslida shu yerda dam olgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Ahmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Darakchi

**Darakchi** — qad. Sharq davlatlari armiyalarida maxsus topshiriklarni ado etadigan va turli xabarlarni yetkazib turadigan shaxs, razvedkachi. D.lar savdogar, qalandar, tuyakash qiyofasida uzoq oʻlkalarga borib, chet mamlakatlarning harbiy qudrati, urushga tayyorgarligi, chet el aygʻoqchilari, oʻz mamlakatidan qochgan siyosiy aybdorlar haqida darak topib kelib, xukmdorlarga yetkazganlar. Ibn Arabshohning taʼkidlashicha, Amir Temur D.lar xizmatidan juda unumli foydalangan. D.lar chor-atrofda boʻlayotgan hodisalardan Sohibkironni xabardor etganlar. Bozorlardagi narxnavolar, qishloq va shaharlardagi vaziyat haqida muttasil axborot yiqkanlar. Gʻanim tomonga joʻnatilgan D.lar yovga tegishli yoʻl, soʻqmoq, notekis joylarning surati (chizmasi)ni keltirib, mudofaa istehkomlarining qaysi hudulda joylashgani, ularning nomlari, hukmdorlari, lashkarboshilari, ulugʻlari, fozillari, boylari, kambagʻallari toʻgʻrisida batafsil maʼlumot bilan qaytganlar (yana q. Aygʻoqchi, Ayyor, Bozargon).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darakchi (maʼnolari)

**Darakchi**:

* Darakchi — qad.
* Darakchi (gazeta) - "DARAKCHI" — oʻzbek va rus tillarida chiqadigan haftalik axborot gaz.
Dao

**Dao** (xitoycha "dao" — qonun, yoʻl) — qad. xitoy falsafasining muhim tushunchalaridan biri. Dastlab "yoʻl", "tariqat" maʼnosini, keyinchalik falsafada tabiatning "yullari"ni, uning qonuniyatlarini bildirgan. Daosizmning asosiy tushunchasi. Koinotning bosh sababchisi, uning sirli qonuniyati; aql bilan bilib, soʻz bilan ifodalab boʻlmaydigan, lekin hamma narsada mavjud boʻlgan hayotiy butunlik. D. — hamma narsaning asosi. Dunyo — D. ning "gavdalanishi"dir.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darakchi (gazeta)

**Darakchi** — oʻzbek va rus tillarida chiqadigan haftalik axborot gazeta. Ilk soni 1999-yil mart oyida Samarqandda chop etilgan. Darakchi qisqa muddatda ommalashib, Oʻzbekistondagi eng koʻp nusxali gazetasiga aylandi. Unda yoshlar mavzusi, ularning dunyoqarashi, oʻy-fikrlarini, xalqaro miqyosdagi voqealarni, sport xabarlarini yoritishga katta oʻrin beriladi, jiddiy mavzudagi muammoli maqolalar ham keng yoritiladi. Gazeta tahririyatining xatlar, axborot va sport, tanlov boʻlimlari bor. Internet orqali jahon axborot tarmogʻiga ulangan. Adadi 200 mingdan ziyod (2002).

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daralitogʻ

**Daralitogʻ** — Kalif-Sherobod qator tepalari (gryadasi)ning bir qismi, Sherobod dashtiga tutashgan. Surxondaryo viloyatida. Eng baland joyi 823 m. D. Talxobdaxana darasidan (jan.-gʻarbdan) Shoʻrbuloqqacha 30&nbsp;km ga choʻzilgan. Boʻr davrining gil, qumtosh, alevrolit va mergellaridan, paleogenning qumtosh va ohaktoshlaridan tuzilgan. Paleogenning ohaktoshlari (buxoro yarusi) D.ning oʻq qismiga toʻgʻri keladi. Ohaktoshlar zich va qattiq boʻlganligi tufayli suvayirgʻich qismida qalqonsimon relyef shakllari vujudga kelgan.

D.ning janubi-sharqiy yon bagʻri ancha tik. Quruq soylar bilan kuchli parchalangan va vaqtincha oqar soylarning pro-lyuvial tekisliklari togʻ oldida keng hududni egallagan. Dagʻal toʻq boʻz tuproqlarda shuvoq, biyurgʻun, shoʻra, gulxayri, oqquray, qoʻngʻirbosh, rang va boshqa efemerlar keng tarqalgan, bahor va kuzda pichan oʻrib olinadi. D. yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

## Manbalar
Daraxt

**Daraxt** (, ) - yogʻochli koʻp yillik oʻsimlik. Daraxtlar boʻyiga qarab 3 guruhga: 1) 35 m dan baland (chinor, terak, qora qayin, qaragʻay); 2) 25–35 m (qayragʻoch, yongʻoq, oq qayin, tol, qatrangʻi); 3) 25 m gacha (zarang, chetan, shumurt) boʻlinadi. Mevali daraxtlar ham shakliga qarab 3 guruhga: 1) shoxshabbasi koʻp, baland boʻlib oʻsadigan (nok, gilos, yongʻoq, olmaning ayrim navlari); 2) tanasi koʻrimsiz, ildiz bachkilaridan ham koʻpayadigan boʻyi past (shaftoli, olmaning pakana xillari, olcha va olxoʻrining ayrim turlari); 3) birinchi va ikkinchi guruh oraligʻidagi oʻrta boʻyli daraxtlar (olma va oʻrikning koʻpchilik xillari va navlari, nok, olchaning ayrim turlari)ga boʻlinadi.

Daraxtlarning doim yashil va barglarini har yili kuzda toʻkadigan xillari ham bor. Doim yashil daraxt barglari vaqt-vaqti bilan toʻkilib, oʻrniga yangisi chiqaveradi.

Daraxtlar yoshi ularning kesilgan toʻnkasidan yoki oʻsib turgan ildiz boʻgʻzidan (parmalab olingan oʻzagigacha), yogʻochligidagi yillik halqalar soniga, shuningdek, daraxtlarning tashqi belgilari (bargining rangi, tanasining shakli, poʻstlogʻining tusi va tuzilishi)ga qarab aniqdanadi.

Masalan, katta yoshdagi igna bargli daraxtlar bargining rangi ochroq, oʻsishdan toʻxtagan daraxtning shoxshabbasi yumaloq telpak gumbaz shaklida, tanasining pastki qismi yorilgan, qalin, oʻlik poʻstloq toʻqimalari bilan qoplangan, baʼzan poyasi sirtida yashil, sariq va boshqa tusli buqoqlar paydo boʻladi. Yosh daraxtlar tik oʻsadi, shox-shabbasi choʻziq konussimon, poʻstlogʻi silliq, yaltiroq, igna bargli daraxtlar bargi sersuv, toʻq yashil. Daraxtlarni oʻgʻitlash yoki hosil berishini toʻxtatish bilan hayotini uzaytirish mumkin. Shaftoli daraxti 15—20, saksovul 50—60, terak 70—80, tok 100, tol 300, xandon pista 350, tut va yongʻoq 400, qaragʻay, shumtol, zarang 700—1000, chinor 1000, eman 2000, shamshod 3000, mamont daraxti 6000-yil yashaydi.
Daraxt insonlar uchun juda katta ahamiyatga ega. Masalan, daraxtlar karbonat angidrid (CO2)yutib kislorod chiqaradi, insonlar esa kislorod yutib karbonat angidrid chiqaradi. Mana shu tariqa tabiat va inson oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlik shakllanadi.

## Oila va turlari
Eng koʻp daraxt turlari boʻlgan oilalar va turlar 2017-yil holatiga koʻra shular ma'lum bo'ldiki, daraxtlarning 60065 ta turlari mavjud va ularning eng koʻp taksonlari quyidagilardir:

## Manbalar

## Adabiyotlar
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daraxt (maʼnolari)

**Daraxt**:

* Daraxt — tana va shoxlari yogʻochlangan koʻp yillik oʻsimlik.
* Daraxt (naqsh) — naqsh turi va mujassamoti.
Daraxt (naqsh)

**Daraxt** — naqsh turi va mujassamoti. Amaliy bezak sanʼatida keng tarqalgan. Badiiy buyumlar bezagi (kashtachilik, chitgarlik, kulollik, naqqoshlik va boshqalar)da qoʻllanadi. Jumladan, toshkentlik kulollar daraxtni laganlarning oʻrtasiga chizishadi, Samarqand, Gʻijduvon, Rishton, Shahrisabzda bu naqsh hoshiya bezaklarida keng ishlatiladi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daraxt yelimi

**Daraxt yelimi**, gummi - koʻpchilik daraxt va butalar poʻstlogʻining shikastlangan joyidan oqib chiqadigan qotuvchi shira, polisaharidlar kompleksi (qarang Aqoqiyo, Gummiarabik, Yelim oqish).

## Manbalar
Daraxtlarga shakl berish

**Daraxtlarga shakl berish** - bogʻdorchilik va manzarali bogʻdorchilikda qoʻllanadigan agrotexnologik usullardan biri, daraxt va butalar shox-novdalarini butash, siyraklatish, qisqartirish yoʻli bilan ularni muayyan bir koʻrinishda oʻstirish. D.sh.b. daraxtning havo, yorugʻlikdan yaxshi bahramand boʻlishi, oziq moddalarning hosilli novdalarda toʻplanishi, hosildorlikni oshirish va mevalar sifatini yaxshilashga imkoniyat yaratadi. Shakl berilmagan daraxtlar kam yashaydi va kam hosil beradi. Daraxtni oʻstirish shakli joyning tuproq-iqlim sharoitlariga, meva turi va navining biologik xususiyatlariga qarab tanla-nadi. Dastlabki shakl berish ishlari koʻchatzorning ikkinchi dalasida boshlanadi, soʻngra bogʻda 6—8 yil davom ettiriladi.

Dunyo mamlakatlari bogdorchiligida D.sh.b.ning gʻoyat xilma-xil turlari qoʻllanadi. Oʻzbekistonda meva daraxtlarining koʻpchiligiga past tanali (asosiy tana bal. 50—70 sm) qilib shakl beriladi, natijada meva daraxtlari hosilga erta kiradi, ularni parvarish qilish, butash, zararkunandalarga qarshi kurash, hosilni yigʻib-terib olish osonlashadi. Xiyobonlarga, yoʻllarning chetlariga oʻtkaziladigan daraxtlarga baland tanali (150—200 sm), anjir, anor, koʻpgina past boʻyli payvandtag daraxtlarga asosan buta (tana bal. 50 sm) koʻrinishida shakl beriladi.

Markaziy tana va asosiy shoxlarning joylashishiga qarab D.sh.b. pogʻonali, siyrak pogʻonali, kosasimon, butasimon va b. boʻlishi mumkin. Pogʻonali shakl (olma, gilos, nok va b. qoʻllanadi)da asosiy shoxlar tanada pogʻonalab joylashtiriladi, pogʻonada 3—5 tadan shoxboʻladi. Siyrak pogʻonali shaklda (koʻpchilik meva turlari uchun qabul qilingan) daraxtda 5—8 ta asosiy va 1—2 qoʻshimcha shoxlar qoldiriladi. Kosasimon shaklda koʻchat boqqa oʻtkazilishi bilan tanadan chiqqan 3—5 ta shox 20—30 sm uzunlikda krldiriladi, markaziy tana qirqib tashlanadi. Bu shaklda koʻproq shaftoli, olcha oʻstiriladi. Butasimon shaklda (ildizidan rivojlanadigan oʻsimliklar — anor, anjir, turkman olmasi, smorodina, malina va b.) markaziy tana boʻlmaydi, ildizdan 2—3 ta mustaqil tana va ulardan shoxshabba chiqariladi, tanalar qariganidan keyin ildizdan chiqqan yangi tana bilan almashtiriladi. 1970-yillardan boshlab Oʻzbekistonda Italiyada (prof. Baldosari) kashf etilgan sunʼiy shakl berish usullaridan biri — palmetta shakli (past boʻyli payvandtaglardagi meva daraxtlari — olma, nokni shox-shabbaga yassi shakl berib, soʻri yoki simbagʻazlarda oʻstirish) sinab koʻrildi, lekin sermehnatligi tufayli keng yoyilmaydi. D.sh.b.ning asosiy tizimlari rasmda berilgan. Tokka shakl berish haqida tok maqolasiga q. == Adabiyot ==
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
* Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Oʻzbekiston mevachiligi, T., 1967; Sobirov M., Tomorqa bovdorchiligi, T., 1991. Sulton Xolnazarov.
Darband

**Darband** – Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston Respublikasi janubi-sharqidagi shahar. Kaspiy dengizi boʻyidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 128 ming kishi. Darband – Dogʻistonning yirik sanoat markazlaridan biri. "Elektrosignal", metall silliqlash stanoklari zavodlari, oziq-ovqat (jumladan vino tayyorlash, meva konservalash), jun yigirish va gilam fabrikalari, teatr, oʻlkashunoslik, tarix-meʼmorlik muzeylari bor. Darbanddan Grozniyga neft quvuri oʻtkazilgan.

Darband 438 yilda tog yon bagʻridagi tepalikka qurilgan Norinqalʼa harbiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. Keyinroq qalʼadan dengizgacha parallel qurilgan 2 noyob tosh devor oraligʻida shahar kengaya bordi. Xusrav I Anushirvon 6-asr oʻrtalarida qurdirgan bir necha darvozali, minorali devorlar Kavkaz togʻlari bilan dengiz oraligʻidagi kambar (3&nbsp;km) yoʻlakni shimoliy va janubidan toʻsib turgan va oʻrta asrlarda muhim harbiystrategik ahamiyatga ega boʻlgan.

Darbandda uylar toshdan qurilgan. Keyinroq bozor maydonida jome masjidi barpo qilingan. Darband nomi 7-asrdan boshlab uchraydi. 627 yil qalʼani xazarlar egallagan. Shahar 7–9-asrlarda Arab xalifaligiga kirgan va musulmon olamining eng chekka qalʼasi hisoblanib, Kaspiy dengizi sohilidagi yirik port shahar sifatida maʼlum boʻlgan. Tashqariga zigʻir gazlama va roʻyan chiqarilgan. 10-asrda sultonlik poytaxti. 13-asrda moʻgʻullar vayron qilgan. Bu davrda shahar moʻgʻulcha Qahlagʻa, turkcha Temir Qapigʻ deb atalgan. Toʻxtamishxon Darbandda oʻz nomidan tanga zarb qildirgan. Amir Temur Toʻxtamishxonga qarshi urushganda va orqaga qaytishda Darbandda boʻlgan (1395–96). Shahar 15-asr oʻrtalarida tushkunlikka uchragan. 1509-yildan Eron tarkibida, 1578–1606-yillarda Turkiya tarkibida boʻlgan; Eron shohi Abbos davrida dengizda tosh minora qurilgan. 1722-yilda Rossiya bosib olgan, 1735-yilda yana Eronga oʻtgan. 1747-yildan Darband xonligining poytaxti. 1765-yildan Kuba xoni Fatxalining qarorgohi. 1796-yil Darbandni yana Rossiya egallagan, 1806-yil qayta bosib olgan. Darband eski va yangi (19–20-asrlarda qurilgan) dahadan iborat. Meʼmoriy yodgorliklaridan Jome masjidi majmuoti (8– 14-asrlar) va Madrasa (15–19-asrlar), Minorali masjid (14–19-asrlar), Qirqlar masjidi (17-asr), qad. karvonsaroylar, ravoq gumbazli hammomlar (17–18-asrlar), xon maqbarasi (18-asr), Norinqalʼa qoldiklari, devorning ayrim qismlari va b. saqlangan.

## Adabiyot
* Xan-Magomedov S. O., Derbent, M, 1958.

## Manbalar
Darband (maʼnolari)

**Darband**:
* Darband (yoʻl) (fors, dar – eshik, dara; band – mustahkam, berk, tugun, toʻsiq) – 1) ikki togʻ orasidan, daradan oʻtgan yoʻl.

## Eron
* Darband-e Sofla (Dargaz) – Razaviy Xuroson ustoni Dargaz shahristonidagi qishloq
* Darband-e Olya (Dargaz) – Razaviy Xuroson ustoni Dargaz shahristonidagi qishloq
* Darband (Kurdistan) – Kurdiston ustoni Devondara shahristonidagi qishloq
* Darband, Bojnord – Shimoliy Xuroson ustoni Bujnoʻrd shahristonidagi qishloq
* Darband (Lorestan) – Luriston ustoni Azno shahristonidagi qishloq
* Darband (Hamadon) – Hamadon ustoni Bahor shahristonidagi qishloq

## Iroq
* Qalatga Darband – Iroq Kurdistonida joylashgan qadimiy shahar

## Ozarbayjon
* Darbandiya – Shimoliy Ozarbayjondagi tarixiy viloyat

## Rossiya
* Darband – Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston Respublikasi janubiy-sharqidagi shahar.
* Darband xonligi – Janubiy Dogʻistonda 1747—1813-yillarda mavjud boʻlgan xonlik
* Darband devorlari – Darband shahri va qalʼasini oʻrab olgan 2 qadimiy tosh devor harobasi

## Tojikiston
* Darband (Nurobod) – Nurobod tumanidagi qishloq

## Turkiya
* Derbent (Bartın) – Bartin viloyati Bartin tumanida joylashgan qishloq
* Derbent (Bismil) – Diyarbakir viloyati Bismil tumanidagi mahalla
* Derbent (Bayat) – Afyonkarahisar viloyatining Bayat tumanidagi qishloq

## Oʻzbekiston
* Darband (Boysun) – Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi qishloq

## Yana qarang
* Buzgalaxona – Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyati Boysun togʻlaridagi tor dara. Tojikchada **Darbandi ohanin** deb ham atalgan
* Derbentobruğu – Turkiyaning Amasya viloyati Gümüşhacıköy tumaniga qarashli qishloq
Darband (yoʻl)

**Darband** (fors, dar — eshik, dara; band — mustahkam, berk, tugun, toʻsiq) — 1) ikki togʻ orasidan, daradan oʻtgan yoʻl. Surxondaryo viloyatidagi Boʻzgalaxona darasi Darbandi ohanin (qarang Darvozai ohanin) deb atalgan. Dogʻiston Respublikasidagi Darband sh. nomi ham D. soʻzidan olingan; 2) eski adabiyotlarda: chegara, had, baʼzan qalʼa, chegaradagi istehkom.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daraxt baqalar

**Daraxt baqalar** (Dendrobates) — dumsiz amfibiyalar turkumining urugʻi. Toʻmtoqbosh baqalar oilasiga mansub. Boʻyi 3—3,5 sm. Terisi rangbarang , chiroyli. Teri bezlari suyuq zahar chiqaradi. Asosan oʻrmonlar va suv boʻylarida yashaydi. Umrining koʻp qismi quruqlikda oʻtadi, suvga kam tushadi. D. b.ning Markaziy va Jan. Amerikada tarqalgan 10 ta turi bor. Boʻyoqchi, yaʼni ola bak,a (D. tinctorius)ning zahari juda oʻtkir boʻlib, katta yirtqich hayvonlarni ham bir necha minutda oʻldiradi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darband devorlari

**Darband devorlari** - Darband sh. (Dogʻiston Respublikasi) va qalʼasini oʻrab olgan 2 qad. tosh devor harobasi. Devorlaridagi paxlaviy yozuvlariga koʻra, mil. 567 yilda bino etilgan. Janubiy tomondagi devordan 4 darvozasi va 3 burji boʻlgan kichik bir kiyom saqlanib qolgan. Shimoliy tomondagi devor esa 3 darvozasi va 30 burji bilan qariyb toʻla saqlangan. Devorlarning uz. 40 km dan ortiqroq, oʻrtacha bal. 6,5 m boʻlgan. D. d. gʻarb tomondan Norinqalʼa istehkomiga borib ulanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darband xonligi

**Darband xonligi** - Jan. Dogis tonda 1747—1813-y.larda mavjud boʻlgan xonlik. 1796-yil D. x. qududi rus qoʻshinlari tomonidan egallangan. 1813-yilgi Guliston tinchlik shartnomasiga binoan uzil-kesil Rossiya tarkibiga qoʻshib olingan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darbandiya

**Darbandiya**, Darbandi — Shim. Ozarbayjondagi tarixiy viloyat. Shirvon hukmdorlari sulolasi (1382—1538). Sulola asoschisi — Ibrohim I, uning ajdodlari Darband sh.ning hokimlari boʻlgan (sulola nomi shundan olingan). Ibrohimning vorislari — shirvonshohlardan Xalil (Xalilullox.) 1 (1417—62) va Farrux-Yosor (1462—1501) davrida Shirvon oʻz mustaqilligini saqlab qolgan. Safaviylar davlatining kuchayishi oqibatida shirvonshoh Shayxshoh (1502—24) 1519-yilda oʻzini safaviylarga vassal ekanligini tan olgan. 1538-yil Eron shohi Taxmasp 1 qoʻshinlari Shirvonni egallab, shirvonshoh Shoxruxni tutib, qatl etgan. Shirvon hukmdori etib Taxmaspning ukasi Alkas Mirzo tayinlangan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darboziy

**Darboziy**, **darbozi** — xona sinchkori shifti tuzilishining fazoviy hajmli bir turi. Bir necha ustma-ust pogonadan tashkil topgan murakkab hovuzakli shift. Bunda yogʻoch harilarni turli shaklda terib, asosi toʻrtburchak va koʻpburchakli piramida shaklida yukrriga qarab torayib boruvchi gumbazsimon shift hosil qilinadi, tepasidan yorugʻlik va xavo uchun teshik — tuynuk krldiriladi. D. usulidagi gumbazsimon shiftlar togʻlik joylardagi binolarda koʻproq uchraydi.

## Manbalar
Darbon

**Darbon** (fors— darvozabon, eshik soqchisi) — 1) oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyoda eshik yoki darvoza sokchisi, darvozabon. Qoʻrgʻon, qalʼa yoki shahar darvozalari belgilangan vaqtda D.lar tomonidan ochilgan yoki yopilgan. D.lar darvozadan kiruvchi yoxud chiquvchilarni nazorat qilgan. Darvoza oldida kishilar, otaravalar toʻplanib qolishining oldini olgan. 2) Buxoro amirligida saroy xizmatchisi; Buxoro hayotini zimdan kuzatib, poytaxt xavfsizligini taʼminlab turuvchi harbiy qism va tegishli qurolyarogʻlar mutasaddisi (boshqaruvchisi). D. ixtiyorida zindon yoki Arkda qamalgan mahbuslar ham boʻlgan; amirlik uchun xavfli hisoblangan jinoyatchilarni soʻroq qilgan. D. toʻpchiboshi yoki "toʻpchi boshiyi Arki oliy" ham deb atalib, qushbegi bilan ikkalasi har qanday vaziyatda ham Arkni tark etmasliklari lozim boʻlgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Ali

**Darvesh ali** (15-asr) — shoir, xattot, tabib. Fors tilida ijod qilgan. Muammo, qasida va ruboiylar yozgan. Sheʼrlar devoni hali topilmagan. Navoiy "Majolis un-nafois"da D.A. haqida "...tabobatqa mashgʻuldur va bu fanning hoziq va mohirlari aning tabʼin taʼrif qiladurlar. Muolijasin ham koʻrganlar ukodurlar. Tabʼi ham yaxshidur. Ammo muammogʻa koʻprak mashgʻuldir", deydi. D. A. Jomiy "Bahoriston"i, Navoiy "Chor devon"ining 1-va 2-kitoblarini, Muhammad Tohir Gʻazzoliining "Maʼrifat ul-mazohib" risolasini nastaʼliq xatida koʻchirgan. Bu dastxatlar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. № 2227, 4007, 7701, 3376).

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Mansur

**Darvesh mansur** (15-asr Sabzavor) — shoir va adabiyotshunos. Yahyo Sebak hamda oʻz davrining tasavvuf olimi Hofiz Ali Jomiydan dars olgan. Aruz ilmi va ilmi badeʼ boʻyicha Navoiyning ustozi. Aruz haqida 2 risola va qasidasi bor. Sheʼrlari ishqiy va falsafiy mavzuda. "Majolis un-nafois", "Radoyif ul-ashʼor" (Faxri Xirotiy), "habib us-siyar" (Xondamir) asarlarida sheʼrlaridan namunalar saqlangan. Navoiy "Majolis un-nafois" asarida D. M. ijodiga yuksak baho bergan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Muhammad tarxon

**Darvesh muhammad tarxon** (?-1496) — temuriylardan Sulton Ahmad Mirzo (1451—94) ning nufuzli amiri, yirik yer egasi. Oʻrda Bugʻo Tarxonning oʻgʻli. Buxoro hokimi. Argʻin qabilasidan. Sulton Ahmad Mirzo va Sulton Mahmud Mirzoning togʻasi boʻlgan. Alisher Navoiy Samarqandda tahsil olayotgan paytda (1466—69) D.M.T. unga homiylik qilgan. Samarqand yonida D.M.T. ning chorbogʻi boʻlgan. Bobur va Binoiy bergan maʼlumotlarga koʻra, tarixchi Muhammad Solih 15-asr 90-yillari oʻrtalarida D.M.T. xizmatida boʻlgan. Sulton Ahmad Mirzo vafoti (1494) dan soʻng D.M.T. Boysungʻur Mirzo bilan Sulton Ali Mirzo oʻrtasidagi taxt uchun kurashda ishtirok etib, Boysungʻur Mirzo tomonidan asir olinib, qatl etilgan. Bobur "Boburnoma"la D.M.T. haqida "Mirzo qoshida barcha beklardin ulugʻroq va moʻʼtabarroq bu erdi. Musulmon, odmi va darveshvash kishi erdi. Hamisha mushaf kitobat qilur erdi. Shatranjni biser oʻynar edi, yaxshi oʻynar edi. Qush ilmini xoʻb bilur edi, qushni xoʻb solur edi", deb yozadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Muhammad Toqiy

**Darvesh Muhammad Toqiy** (15-asr 2-yarmi — 16-asr boshlari, Hirot) — mashhur xattot, nastaʼliq xati ustasi. Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy bilan hamsuhbat boʻlgan, ularning asarlarini chiroyli nastaʼliq xatida koʻchirgan. D.M.T. koʻchirgan qoʻlyozma kitoblar: Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida Husayn Voiz Koshifiyning "Lubob ul-albob" (Rakami — 2227, 1477-yilda koʻchirilgan), Alisher Navoiyning uchta terma devoni (R—3479, 4007, 7701; 15-asr oxiri — 16-asr boshlari), Abdurahmon Jomiyning "Bahoriston" (R—3376/1, 15-asr oxiri), Muhammad Tohiriy Gʻazzoliyning "Maʼrifat ul-mazohib" (R—3376, 1502-yil) asarlari; Sankt-Peterburgdagi Saltikov-Shchedrin nomidagi ommaviy kutubxonada Nizomiy Ganjaviyning "Hamsa"si (Dorn 338, 1482-yil), Istanbuldagi Toʻpqopu saroyi kutubxonasida Alisher Navoiyning hayotligida tartib berilgan moʻʼtabar "Kulliyot"i (26 asarni oʻz ichiga olgan, 802 varakdan iborat) rasmli qoʻlyozma kitobi (R-808, 1497—1500-yillar) saqlanadi.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Muhammad

**Darvesh muhammad** (15-asr) — miniatyurachi rassom. Musavvir Shoh Muzaffar va Kamoliddin Behzodnning shogirdi. Hirotda, keyinchalik Hindistonda yashab ijod qilgan. U koʻchirib bezagan Saʼdiyning "Guliston" asari qoʻlyozmasi Eron davlat kutubxonasida saqlanadi. Shogirdi Mirzo Muhammad Haydar "Tarixi Rashidiy" asarida ustozining asarlari (mas, Nayzasining uchida sherni koʻtarib turgan suvoriy) haqida toʻxtalib oʻtgan.

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Muhammad ibn Doʻstmuhammad Buxoriy

**Darvesh Muhammad ibn Doʻstmuhammad Buxoriy** (16-asr) — xattot, husnixat nazariyotchisi. Fors tilida bitgan "Favoyid ul-xututi" ("Xatlar foydalari") risolasining 4 nusxasi OʻzFASHI jamgʻarmasida (inv. № 2617, 2606, 2383, 9038) saqlanadi. Asar 2 qismdan iborat boʻlib, 1-qismida yozuvning paydo boʻlishi, xat usuli yaratuvchilarining tarjimai holi, arab yozuvining 14 xil usuli va ularning kelib chiqishi, atamalar va ularning etimologiyasi haqida maʼlumot berilgan; 2-qismida xat turlaridan suls, tavqe, rayhon, nasx, riqo, gʻubor va b. usullarining tavsifi va yozilish qoidalari bayon qilingan hamda har bir harfning yozilish qoidalari tushuntirilgan. Mazkur risola Markaziy Osiyoda yaratilgan husnixat sanʼati haqidagi eng muhim qad. asarlardan. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darveshali

**Darveshali** (15-asr oʻrtasi — 16-asrboshi) — Balx hokimi (1482—90). Alisher Navoiyning ukasi. Navoiy vazirlik vaqtida (1472) uning kitobdori boʻlgan. 1482 yil amirlik unvoni beriladi va u Sulton Xusayn Boyqaroning voyaga yetmagan oʻgʻli Ibrohim Husayn nomidan Balxni idora qila boshlagan. D. Majididdin va uning tarafdorlari tomonidan Alisherga qarshi qilinayotgan boʻhton va adolatsizliklardan norozi boʻlib, 1490 yil Hisor hokimi Sulton Mahmud qutqusi bilan Sulton Husayn Boyqaroga qarshi bosh koʻtargan. Sulton Husayn Boyqaro Navoiyga "agar Darveshali yarashsa, uni oʻzimga eng yaqin kishi qilaman, hech qanday jazoga mustahiq qilmayman", degan boʻlsada, D. tavba qilib kelganda, uni sulton farmonini qalbakilashtirishda ayblab, zindonga soldirgan. 1494 yil D. Makkaga hajga borishga ruxsat oladi. Qaytib kelgach, 1498 yil Sulton Husayn Boyqaro, oʻgʻli Marv hukmdori Abul Muhsin Mirzo huzuriga D.ni elchi qilib joʻnatadi. Navoiy vafotidan (1501) soʻng D. Bobur xizmatiga oʻtadi. 1511 yilda Bobur Samarqandni olganda D. u bilan birga boʻlgan. Uning shundan keyingi taqdiri nomaʼlum. 

## Adabiyot
* OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil