Banjica konslageri

**Banjica konslageri** (, Serbian) — Serbiyadagi Harbiy qoʻmondonlik hududidagi natsistlar konslageri, Ikkinchi jahon urushi davrida Yugoslaviya bosib olinganidan keyin tashkil etilgan Uchinchi Reyxning harbiy maʼmuriyati. Qarshilikning kuchayishiga javoban nemis armiyasi qattiq repressiv choralarni qoʻlladi — tinch aholini garovga olganlarni ommaviy qatl qilish va konslagerlarni barpo etishni boshlab yubordi. Belgradning chekkasidagi Banjika hududi dastlab nemislar tomonidan garovga olinganlarni ushlab turish markazi sifatida ishlatilgan. Keyinchalik lagerda antifashistik serblar, yahudiylar, siganlar, asirga olingan partizanlar, chetniklar va fashistlar Germaniyasining boshqa muxoliflarini saqlash uchun foydalanilgan. 1942-yilga kelib, qatllarning aksariyati Yajinchi, Marinkova Bara va yahudiy qabristonidagi otishma maydonlarida sodir boʻlgan.

Banjica 1941-yil iyuldan 1944-yil oktyabrgacha ishlagan. Lagerni gestapo rasmiysi Villi Fridrix va Milan Nedichning qoʻgʻirchoq hukumati qoʻmondonligi ostida nemis bosqinchilari birgalikda boshqargan. Konslager ishgʻol kuchlarining toʻliq nazorati ostida edi. Biroq, nemis kuchlari Serbiyadagi Nemislar yahudiylarni oʻldirishni o‘zlari amalga oshirgan boʻlsalar ham, ularga serb hamkorlari bu rolda faol yordam berishgan. Keyinchalik Fridrix Yugoslaviyaning urushdan keyingi kommunistik organlari tomonidan urush jinoyatlari uchun sudlangan, aybdor deb topilgan va qatl etilgan. Urush davomida Banjicada 23 697 kishi hibsga olingan, ulardan kamida 3 849 nafari halok boʻlgan. Urushdan keyin lager qurbonlariga bagʻishlangan kichik yodgorlik qurildi. Hudud hozirda muzeyga aylandi.

## Tarixi

### Ishgʻolga muqaddima
Germaniya va Avstriya oʻrtasidagi 1938-yilgi *[[Anshlyus|Anschlussdan]]* soʻng, Yugoslaviya Uchinchi Reyx bilan chegaradosh boʻlib qoldi va qoʻshnilari eksa kuchlari bilan birlashgani sababli tobora kuchayib borayotgan bosim ostida qoldi. 1939-yil aprel oyida Italiya qoʻshni Albaniyani bosib olib, Yugoslaviya bilan ikkinchi chegarani ochdi. Ikkinchi jahon urushi boshlanishi bilan Yugoslaviya hukumati oʻzining betarafligini eʼlon qildi 1940-yil sentyabr va noyabr oylari orasida Vengriya va Ruminiya oʻzlarini eksa bilan birlashtirib, Uch tomonlama paktga qoʻshildi va Italiya Gretsiyaga bostirib kirdi. Oʻsha paytdan boshlab Yugoslaviya deyarli butunlay eksa kuchlari va ularning yoʻldoshlari tomonidan oʻralgan edi. Natijada mamlakatning urushga nisbatan neytral pozitsiyasi keskinlashdi. 1941-yil fevral oxirida Bolgariya paktga qoʻshildi. Ertasi kuni nemis qoʻshinlari Ruminiyadan Bolgariyaga kirib, Yugoslaviya atrofidagi chegarani yopdilar. Sovet Ittifoqiga yaqinlashib kelayotgan hujum uchun oʻzining janubiy qanotini himoya qilishni niyat qilgan Adolf Gitler Yugoslaviyaning eksaga qoʻshilishi uchun qattiq bosim oʻtkaza boshladi. 1941-yil 25-martda, biroz kechikishdan soʻng, Yugoslaviya hukumati shartli ravishda paktni imzoladi. Ikki kundan soʻng, gʻarbparast, serb millatchisi Qirollik Yugoslaviya havo kuchlari ofitserlari urushsiz davlat toʻntarishi natijasida mamlakat regenti shahzoda Polni taxtdan agʻdarib, oʻzining oʻsmir jiyani Pyotrni taxtga oʻtqazdilar. General Dushan Simovich boshchiligidagi milliy birlik hukumatni boshqardi. Toʻntarish Gitlerni gʻazablantirdi va darhol mamlakatga bostirib kirishga buyruq berdi, bu 1941-yil 6-aprelda boshlangan.

### Bosib olish
Yugoslaviya eksa birlashmasining umumiy kuchidan tezda magʻlub boʻldi va ikki haftadan kamroq vaqt ichida taslim boʻldi. Hukumat va qirol oilasi surgunga joʻnatildi. Mamlakat qoʻshnilari tomonidan bosib olindi va parchalanib ketdi. Serbiyaning nemislar tomonidan bosib olingan hududi Bolqon urushidan oldingi Serbiya Qirolligi chegaralarigacha qisqartirildi va u orqali oʻtgan asosiy temir yoʻl va daryo transporti yoʻllari nemislar qo‘liga o‘tdi. Shuningdek, Serbiyaning bir qator qimmatli resurslari, xususan , rangli metallar fashistlar nazoratiga o‘tdi. Bosib olingan hudud 51 ming &nbsp;km 2 ga yaqinni qamrab oldi va 3,8 million aholiga ega edi.

#### Qarshilik va repressiya
Yugoslaviya armiyasi taslim boʻlishidan oldinroq, Germaniya harbiy maʼmurlari barcha serb yahudiylarini roʻyxatga olishni buyurdilar. 1941-yil 30-mayda Germaniyaning Serbiyadagi harbiy qoʻmondoni Helmut Forster asosiy irq qonunlarini chiqardi. Qonunga ko‘ra yahudiylar va siganlarni jamoat va iqtisodiy hayotdan chetlashtirildilar, mulklari rmusodara qilindi va majburiy mehnatga roʻyxatdan oʻtishlari talab qilindi.

1941-yil 7-iyulda Serbiyada partizanlar boshchiligidagi qurolli qarshilik koʻtarilib, tez tarqaldi va bosib olingan Yevropada birinchi ozod hudud — Ujitse Respublikasi tashkil topishiga olib keldi. Gitlerning Serbiyadagi qarshilikni bostirish haqidagi shaxsiy buyrugʻiga koʻra, nemis harbiylari oʻldirilgan har bir nemis uchun 100 ta, yaradorlar uchun esa 50 tadan garovga olinganlarni oʻqqa tuta boshladilar. Shunday qilib, nemislar 30 000 serb tinch aholisini oʻldirishdi, jumladan 3 000 kishi Kragujevacda va 2 000 kishi Kralyevoda ommaviy qatl qilindi. Qatl etilganlar orasida minglab yahudiy erkaklar ham bo‘lgan.

Qarshilikni bostirish va yahudiylarni yoʻq qilish uchun nemislar Banjica, Niš (Crveni krst), Sajmište va boshqa hududlarda konsentratsion lagerlar qurdilar, ularda serb antifashistlari, yahudiylar va siganlarni dafn etishdi. Bundan tashqari, qarshilikka qarshi kurashish uchun nemislar Milan Nedich boshchiligida Kvisling maʼmuriyatini oʻrnatdilar, ammo unga juda cheklangan vakolatlar berildi. Natijada Kvingling tartib oʻrnatolmadi.

### Germaniya ishgʻol hokimiyati
Hududni harbiy tizim oʻrnatish uchun Serbiyadagi nemis harbiy qoʻmondonligiga harbiy va maʼmuriy boʻlinmalarga boʻlingan shtab ajratdi va unga toʻrtta hududiy qoʻmondonlik va oʻnga yaqin tuman qoʻmondonliklarini shakllantirish uchun shaxsiy tarkib ajratildi, qo‘mondonliklar boshliqqa hisobot berganlar. Harbiy shtab esa toʻrtta mahalliy mudofaa batalonining qoʻshinlarini hudud qoʻmondonliklari boʻylab taqsimladi. Ishgʻol qilingan hududdagi birinchi harbiy qoʻmondon 1941-yil 20-aprelda tayinlangan Luftvaff ofitseri *general der Fliger* Helmut Forsterdir. Forsterga maʼmuriy shtab boshligʻi, *SS- brigadefürer* va Davlat maslahatchisi doktor Xarald Tyorner yordam bergan. Dastlabki nemis maʼmuriyatining yana bir muhim shaxsi *SS- Standatenfyurer* Vilgelm Fuchs edi, u Serbiya Eynsatzgruppiga qoʻmondonlik qildi, bu guruh Reyx Xavfsizlik Bosh boshqarmasining turli boʻlinmalarini oʻz ichiga olgan (), RSHA), shu jumladan Gestapo (Maxfiy davlat politsiyasi), *Kriminalpolizei* (Jinoyat politsiyasi yoki *Kripo*) va *Ausland- Sicherheitsdienst* (Xorijiy xavfsizlik xizmati yoki *Ausland-SD*). *Einsatzgruppe Serbien* 64-zaxira politsiya batalyonini ham nazorat qilgan. Fuchs Tyorner oldida rasmiy javobgar boʻlsa ham Berlindagi RSHAda bevosita rahbarlariga hisobot berdi.

### Hamkorlikchi qoʻgʻirchoq rejimi
Nemislar bosib olingan hududda kollaboratsion rejimga rahbarlik qilish uchun munosib serbni qidirishni boshladi. Belgrad politsiyasi boshligʻi Dragomir Yovanovichni tayinlash masalasi koʻrib chiqildi, biroq Serbiyadagi nemis harbiy qoʻmondoni Yugoslaviyaning sobiq ichki ishlar vaziri Milan Aćimovichni sayladi. Aćimovich oʻzining Komissar hukumatini tuzdi 1941-yil 30-mayda tuzilgan hukumat oʻnta komissardan iborat bo‘lgan. Aćimovich keskin antikommunist edi va urushdan oldin nemis politsiyasi bilan aloqada boʻlgan. Belgradni qoʻlga kiritgach, nemislar shahardagi 12 000 yahudiyga oʻzlarini ishgʻol hokimiyatiga hisobot berishni buyurdilar va 9.145 kishi bu buyruqqa amal qildi. 14-maygacha yahudiylar barcha rasmiy lavozimlardan chetlashtirildi va yahudiylarga qarshi bir qator qonunlar qabul qilindi, ularga restoranlarga borishdan tortib tramvayga chiqishgacha boʻlgan faoliyatni taqiqlashdi.

## Tashkil etish
Belgradning oʻzida kommunistlar va boshqalar uchun „jamoat tartibi uchun xavfli“ deb hisoblangan kontsentratsion lager tashkil etilgani haqidagi eng dastlabki yozma maʼlumot Serbiya jandarmeriyasi qoʻmondonligining 1941-yil 26-maydagi hisoboti hisoblanadi, unda bunday lager koʻrib chiqilayotganligi koʻrsatilgan. Xuddi shu oyda Aćimovich Ichki ishlar vazirligining buyrugʻi bilan taniqli kommunistlar va boshqa shaxslarni ushlab turish uchun konslager tashkil etish rejasini ham aytib o‘tdi. Yugoslaviyaning bostirib kirishi va magʻlubiyatidan soʻng Yugoslaviya Kommunistik partiyasi bosqinchilar va ularning mahalliy hamkorlariga qarshi qurolli kurashni tashkil qila boshladi. 19-iyun kuni MUP nemis politsiyasining yuqori martabali xodimlari va Belgrad maxsus politsiyasi aʼzolari bilan konferensiya oʻtkazdi. Konferensiya kommunistlarga qarshi keng qamrovli profilaktik kampaniya oʻtkazishga qaror qildi.

Lager rasmiy ravishda 1941-yil 22-iyunidan oldin tashkil etilgan, bu sana Tyornerning Aćimovichga yozgan xati bilan hujjatlashtirilgan. Lagerni tashkil etish mas’uliyati Tyornerning oʻrinbosari, Yovanovichga topshirilgan. Shuningdek, nazorat mas’ul boʻlgan *Shturmbannführer* Georg Kissel zimmasiga tushdi. Yovanovich Belgrad maʼmuri sifatidagi rolidan tashqari, Aćimovichning qoʻgʻirchoq rejimi uchun Serbiya Davlat xavfsizligi boshligʻi ham boʻlgan. Lager uchun joyni aniqlash uchun uch kishilik komissiya tuzildi. Qoʻmita tarkibiga Yovanovichning shahar maʼmuriyatining oʻrinbosari Miodrag Djordjevich, Belgrad bosh muhandisi Milan Yanjushevich va Gestaponing nomi oshkor etilmagan vakili kirgan. Qoʻmita Yugoslaviya qirollik armiyasining 18-piyoda polkining Belgrad chekkasida Banjikada joylashgan sobiq kazarmasi joyini tanladi. Joy aniqlangandan soʻng, binolar koʻp sonli mahbuslarni qabul qilish uchun tayyorlanishi va mahbuslar qochishiga imkon bermaydigan darajada himoyalanishi kerak edi. Yovanovich bu ish uchun umumiy mas’uliyatni oʻz zimmasiga oldi, Yanjushevich lagerdagi ishni boshqargan. Urushlararo Belgrad Bosh Politsiyasining antikommunistik boʻlimining sobiq boshligʻi Svetozar Vujkovich lager maʼmuri etib tayinlandi va xodimlari hamda nemis nazoratchilari 5-iyulda lagerni egallab olishdi. Qurilish ishlari davom etayotgan bir paytda lager 9-iyul kuni oʻzining birinchi mahbuslarini qabul qildi. Birinchi mahbuslar bitta katta podvalda saqlangan. Faoliyatining dastlabki ikki oyida lager tikanli sim bilan oʻralgan edi. Bu qochishning oldini olish uchun yetarli emas deb hisoblanganligi sababli, Yovanovich Janjushevichga lager atrofida devor qurishni buyurdi. Sentyabr oyining boshida devor va qorovulxona qurilishi boshlandi. Devor bir oy ichida qurib bitkazildi va  balandlikda lagerni beshburchak shaklida oʻrab olgan, har bir burchakda minoralar oʻrnatilgan boʻlib, ularda pulemyotlar va chiroqlar oʻrnatilgan. Lagerning bir qismi gestapo mahbuslari uchun, ikkinchisi SP UGB tomonidan hibsga olinganlar uchun, uchinchi hudud esa boshqa ikki qismdan biri yoki ikkalasi ham sigʻimga ega boʻlganida aralash mahbuslar guruhini saqlaydigan qismlarga boʻlingan. Urushdan keyin soʻroq qilinayotgan Yovanovich bu boʻlinish "bir kun Gestapo hech qanday ogohlantirishsiz kelganida va lagerning uchdan bir qismini Serbiya hukumatiga tegishli boʻlishini, qolganini esa oʻz mulki uchun o‘zlashtirmiqchi boʻlganliklarini tushuntirdi. Dastlab Gestapo va Serbiya davlat gvardiyasi birgalikda lagerni qoʻriqlashdi, ammo keyinchalik bu faqat Serbiya Davlat gvardiyasiga topshirildi.

Vujkovich lager maʼmuri boʻlganida ham xodimlari bilan birga har doim Gestapo nazorati ostida edi. Nemislar koʻpincha Vujkovich va uning xodimlariga murojaat qilmasdan qaror qabul qilishgan, ammo Serbiya xodimlari deyarli barcha harakatlari uchun Gestapodan ruxsat olishlari kerak edi. Gestapo koʻpincha mahbuslarga qattiqroq munosabatda boʻlgan boʻlsa-da, baʼzi hollarda serb xodimlari Gestapodan ham yomonroq edi. Lagerda Vujkovich nemislar bilan birgalikda qatl qildirish uchun mahbuslarni tanlardi. 1943-yil 19-fevralda Vujkovich Banjica lageridagi 215 mahbusni qatl qilish uchun tanladi. Nemis yoki serb kollaboratsion kuchlariga qilingan hujumlar uchun javob sifatida oʻldirilgan garovga olinganlar odatda lagerning Gestapo qismida ushlab turilgan.

## Hibsga olish, qiynoqqa solish va lagerga oʻtkazish
Lagerda mahbuslarning koʻpchiligi Gestapo yoki Gestapo agenti sifatida faoliyat yurituvchi SP UGB tomonidan hibsga olingan. Mahbuslarning baʼzi guruhlari lagerga Wehrmacht boʻlinmalari yoki SS tomonidan yuborilgan, ular qoʻzgʻolonga qarshi operatsiyalar paytida o‘tkazilgan. Boshqalar Germaniya *Feldgendarmeriyasi* (harbiy politsiyasi) tomonidan, asosan, ishgʻol rejimiga qarshi kichik jinoyatlar uchun hibsga olingan, biroq dehqonlar ham nemis ishgʻol hokimiyati tomonidan belgilangan qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarish kvotasiga rioya qilmaganliklari uchun hibsga olingan. 9000 ga yaqin mahbuslar lagerga serblar tomonidan olib kelingan. Banjica konslageriga mahbuslarni hibsga olgan va olib kelgan tashkilotlar haqida batafsil maʼlumot quyidagicha:

## Operatsiya

Lagerni Germaniya Gestaposi boshqargan va Gestapo rasmiysi Villi Fridrix SP UGB bilan hamkorlikda qoʻmondonlik qilgan. Serbiya davlat gvardiyasi aʼzolari Serbqamoqxona xodimlari vazifasini bajargan. SDS nemislar tomonidan qoʻgʻirchoq hukumatni boshqarish uchun tanlangan, urushdan oldingi siyosatchi Milan Nedich boshchiligidagi Milliy Najot Hukumatining harbiy sherigi boʻlgan. Mahbuslarning aksariyati Yugoslaviya Kommunistik partiyasi yoki oʻsha yozdagi antifashistik qoʻzgʻolon ishtirokchilari bo‘lgan, ko‘pchiligi serblar edi. Lagerda har xil yoshdagi erkaklar va ayollar, shuningdek, yosh bolalar ham bo‘lgan. Yahudiylar va siganlar ham bo‘lgan. Rafael Isroilning taʼkidlashicha, 23 637 mahbusdan 688 nafari yahudiy boʻlib, ulardan 382 nafari gestapo tomonidan lagerda oʻldirilgan, 186 nafari Sajmistedagi serb yahudiylari uchun asosiy natsistlar lageriga oʻtkazilgan va yana 103 nafari lagerdan olib ketilgan. Gestapo tomonidan oʻldirilgan yoki majburiy mehnat sifatida ishlatilgan. Yahudiy mahbuslar Belgrad, Banat, Markaziy Serbiya va turli Yevropa davlatlaridan keltirilgan.

Lagerga kelishdan oldin mahbuslar bir necha kun Gestapo va SP UGB hibsxonasida boʻlib, u yerda qiynoqqa solingan va kaltaklangan. Ular ushbu hibsxonalardan Banjitsaga koʻchirilganida, baʼzi mahbuslarda jiddiy jarohatlar bor edi. Lagerning butun faoliyati davomida soqchilar muntazam ravishda mahbuslarni kaltaklashgan yoki ularga yomon munosabatda boʻlishgan. Lager oʻzining shafqatsizligi bilan mashhur boʻlgan. Qatllar tez-tez va tasodifiy boʻlgan. Mahbuslar boshqa nemis lagerlarida qoʻllaniladigan standart xulq-atvor qoidalariga rioya qilishlari kerak edi. Bu qoidalar qoʻshiq aytish, baland ovozda gapirish, siyosiy mavzularda suhbatlashish, yozuv asbob-uskunalari, qogʻoz va boshqa shaxsiy buyumlarni saqlashni taqiqlagan. Qoidalardan birortasining buzilishi qattiq jazoga olib kelgan. Shunga qaramay, qamoqqa olingan antifashistlar partizan qoʻshiqlarini kuylash, Tito va Stalinni qoʻllab-quvvatlab, lagerlarda maʼruzalar, munozaralar, bir sahnali spektakllar, qoʻshiqlar va hatto xalq qoʻshiqlari va raqs chiqishlari bilan nemislarga qarshi chiqqanlar.

Banjitsadagi birinchi ommaviy qatl 1941-yil 17-dekabrda sodir boʻlgan, oʻshanda 170 mahbus otib tashlangan. 1941-yil oxiriga kelib lagerda 2000 dan 3000 gacha mahbuslar bor edi. 1942-yilga kelib, bosib olingan Serbiyadagi aksariyat yahudiylar Banjitsaga olib ketilgan va Yajinchi, Marinkova Bara va yahudiy qabristonida otilgan. Oʻsha qatl joylarida minglab odamlar oʻldirilgan. Omon qolganlarning soʻzlariga koʻra, SP UGB va Serbiya Davlat gvardiyasi qatl qilish uchun, jumladan, bolalarni oʻldirish uchun mas’ul boʻlgan, ammo maʼlumotlarga koʻra, qatllarning aksariyati nemislar tomonidan Serbiya Davlat gvardiyasi yordami bilan amalga oshirilgan. 1942-yilning bahorida nemislar Sajmištedan olib kelingan gaz furgonidan ikki alohida holatda yahudiy mahbuslarni oʻldirish uchun foydalanganlar. Urush davomida qatl qilish davom etdi va koʻplab mahbuslar garovga olingan holda otib tashlandi. 1944-yil sentabrga kelib, Serbiya Davlat gvardiyasi, Serbiya koʻngillilar korpusi va chetniklari hamkorlari bosib olingan hududda qolgan 455 yahudiyni asirga oldilar, ular lagerga yuborilib, darhol oʻldirildi.

1944-yil oxirida nemislar yugoslaviyalik mahbuslarning zanjirband qilingan toʻdasini Banjicada oʻldirilganlarning qoldiqlarini yoqishga majbur qilishdi. Zanjirli toʻdaning tirik qolgan aʼzosi Momchilo Damjanovichning guvohlik berishicha, jasadlarni yoqish *SS-Standartenfyurer* [polkovnik] Pol Blobel boshchiligidagi *Kommando 1005* boʻlimi tomonidan tashkil etilgan. Blobel nemis vahshiyliklarining izlarini oʻchirish uchun mas’ul boʻlgan shaxs.

2-oktyabrda barcha nemislar Banjikani tark etishdi. Ikkinchi va uchinchi toifadagi barcha lager asirlari 3-oktyabr kuni ozod qilindi. Oxirgi 31 mahbus (birinchi toifa) 1944-yil 4-oktabrda ozod qilingan.

### Mashhur mahbuslar
Banjicada qamoqqa tashlangan yoki oʻldirilgan yoki Jajinchida oʻldirilgan mashhur mahbuslar:

* Olga Alkalaj (1907—1942), kommunistik lider
* Aleksandr Belich (1876—1960), tilshunos va akademik
* Iosip „Bepo“ Benkovich, rassom (1943-yilda oʻldirilgan)
* Vaso Čubrilovich (1897—1990), siyosatchi va tarixchi
* Aleksandar Deroko (1894—1988), arxitektor
* Yovan Erdelyanovich (1874—1944), etnolog
* Ivan Dyaja, biolog
* Tihomir Djordjević, etnolog
* Milosh N. Dyurich, filolog va faylasuf
* Mixaylo Ilich, siyosatshunos (1944-yilda oʻldirilgan)
* Milutin Ivkovich (1906—1943), futbolchi va shifokor
* Petar Kolendić, adabiyot tarixchisi
* Aleksandr Leko, kimyogar
* Tina Morpurgo (1907—1944), rassom, SS tomonidan oʻldirilgan
* Viktor Novak (1889—1977), tarixchi va akademik
* Vlastimir Pavlovic Carevac (1895—1965), bastakor
* Velko Petrovich, yozuvchi
* Milunka Savich (1892—1973), Birinchi jahon urushi qahramoni
* Risto Stijovich (1894—1974), rassom
* Shime Spitzer (1892—1941), sionist, Banjikada oʻldirilgan
* Nikola Vulich (1872—1945), tarixchi va filolog

### Muzey
Banjica konslageri muzeyi 1969-yilda ochilgan boʻlib, unda lager va uning faoliyatiga oid toʻrt yuzdan ortiq ashyolar mavjud.

## Manbalar