Hindiston avtomobilsozlik sanoati

**Hindiston avtomobilsozlik sanoati** dunyoda beshinchi oʻrinda turadi. 2019-yil yakunlari boʻyicha Hindistonda 4,5 million avtomobil ishlab chiqarilgan, shundan 3.62 million yengil va 893 ming tijorat avtomobili hisoblanadi. Hindiston avtomobil sanoati mamlakatning yalpi ichki mahsulotining (YIM) 7,1 % ni tashkil etadi. 2019-yilda 676 ming yoʻlovchi avtomobili eksport qilindi.

## Tarix

1897-yilda birinchi mashina Hind yoʻllaridan yurgan. 30-chi-yillarga qadar avtomobillar faqatgina va oz miqdordagi import qilingan.

1940-yillarda Hindistonda embrional avtomobilsozlik paydo boʻldi. Hindustan Motors 1942-yilda, uzoq vaqt raqobatdosh boʻlgan Premier esa 1944-yilda Chrysler, Dodge va Fiat mahsulotlarini ishlab chiqara boshladi. Mahindra va Mahindra 1945-yilda ikki aka-uka tomonidan tashkil etilgan va Jeep CJ-3A avtomobillarini yigʻishni boshlagan. 1947-yilda mustaqillikka erishgach, Hindiston hukumati va xususiy sektor avtomobilsozlik sanoatini taʼminlash uchun avtomobil komponentlarini ishlab chiqarish sanoatini yaratishga kirishdi. 1953-yilda import oʻrnini bosish dasturi ishga tushirildi va toʻliq qurilgan mashinalarni importi cheklandi.

### 1947—1970-yillar

#### 1952-yil tarif komissiyasi
1952-yilda hukumat birinchi tarif komissiyasini tayinladi, uning maqsadi Hindiston avtomobilsozlik sanoatini tubdan rivojlantirishning texnik-iqtisodiy rejasini ishlab chiqish edi. 1953-yilda komissiya oʻz hisobotini taqdim etdi, unda Hindistonning mavjud avtomobil ishlab chiqaruvchi kompaniyalarini ishlab chiqarish infratuzilmasi boʻyicha, kelajakda talabga binoan, ishlab chiqarish hajmi oshirilishi mumkin boʻlgan, maʼlum miqdordagi transport vositalarini ishlab chiqarish uchun litsenziyaga ega boʻlgan ishlab chiqarish infratuzilmasi boʻyicha tasniflash tavsiya etilgan. Tarif komissiyasining tavsiyalari yangi qoidalar bilan amalga oshirildi, natijada faqat yigʻish uchun ehtiyot qismlar olib kiradigan kompaniyalar, shuningdek, hind sherigi boʻlmagan kompaniyalar ham chiqarib tashlandi. 1954-yilda Tarif komissiyasining ijro etilishidan soʻng, Mumbayda faqat yigʻish zavodlari boʻlgan General Motors, Ford va Rootes Group Hindistondan chiqib ketishga qaror qilishdi.

Tarif komissiyasining siyosati, shu qatorda boshqa sohalarga nisbatan qoʻllaniladigan shu kabi cheklovlar, Raj Litsenziyasi nomi bilan tanildi, bu hind avtomobilsozlik sanoatining eng katta buzilishi boʻlib chiqdi va bu yerda byurokratiya va defitsitga — natijada haridorlar avtomobillar, skuterlar va mototsikllarni uzoq vaqt kutdilar.

### 1970 — 1983-yillarda
Ammo, 1950—1960-yillarda Hindiston xususiy sektorining oʻsishiga xalaqit bergan milliylashtirish va Raj litsenziyasi tufayli umumiy oʻsish nisbatan sekin boʻldi.

70-yillarning boshlarida oʻsish potentsiali koʻrindi; va koʻp litsenziya shartnomalari tugatildi, ammo yangilangan brending bilan ishlab chiqarishni davom ettirish imkoniyati qoldirrildi. Avtomobillar hanuzgacha elita uchun moʻljallangan edi va Jeeplar asosan davlat tashkilotlari va baʼzi qishloq joylarda ishlatilgan. Oʻn yillikning oxiriga kelib, tovarlarning harakatlanishini engillashtirish uchun tijorat transporti segmentlarida baʼzi ishlar amalga oshirildi. Ikki kishilik segment oʻzgarmay qoldi, faqat shahar joylarda oʻrta sinflarga sotiladigan savdo hajmining oshishi dan tashqari. Hindiston yangi Yashil inqilobni (revolyutsiya) boshlayotgan paytda koʻproq fermer traktorlariga ega boʻlish muhim edi; talabni qondirish uchun rus va sharqiy bloklar import ham amalga oshyapkan edi.

Ammo 1970-yildan keyin transport vositalarini olib kirishga cheklovlar qoʻyilib, avtomobilsozlik sanoati rivojlana boshladi; ammo oʻsish asosan traktorlar, tijorat transporti vositalari va skuterlar taʼminladi. Avtomobillar hanuzgacha hashamatli buyumlardan biri boʻlib qolaverdi. 70-yillarda narxlar nazorati nihoyat olib tashlandi va avtomobil bozoriga raqobatbardosh element kiritildi. Biroq, 80-yillarga kelib, avtoulovlar bozorida hanuzgacha Hindiston va Premier ustunlik qilar edi, ular haddan tashqari koʻp miqdordagi mahsulotlarni juda kam miqdordagi sotgan edilar. 1981-yilda avtoulovlarga egalik qilish darajasi har ming fuqarodan bittasini tashkil etgan — bu tushunarli edi, chunki yillik soliq soligʻi oʻsha paytda hindistonliklarning oʻrtacha daromadidan qariyb ikki baravar qimmatga tushgan.

Saksoninchi-yillarda sahnaga bir nechta raqobatchilar kela boshladi. 1980-yilda Hindistonda chiqarilgan 30 487 ta mashinadan oltitasidan bittasi Hindustan va Premerning ikkita asosiy oʻyinchisidan kelib chiqqan: Standard 1970-yillarning ikkinchi yarmida oʻzlarining litsenziyalarini saqlab qolish uchun atigi bir nechta avtomobil ishlab chiqargan. Yangi raqib boʻlib kichkina Sipani 1975-yildan beri mahalliy ishlab chiqarilgan uch gʻildirakli transport vositalarini yaratishga urinib koʻrgan, ammo 1982-yilda Reliant Kitten asosidagi Dolphinni taklif qilgan. Shunga qaramay, hamma Sanjay Gandining Maruti loyihasiga nazar solgan edi, u hind avtomobilsozlik sanoatida katta oʻzgarishlarni keltirib chiqardi.

OPEC neft inqirozi tufayli dizel dvigatellarini oʻrta tijorat transport vositalariga oʻrnatish uchun baʼzi transport vositalarini oʻzgartirish yoki qayta loyihalashtirishga ehtiyoj paydo boʻldi. 1970-yillarning boshiga qadar Mahindra Jeeplari ham benzinda ishlar edi va Premier tijorat transport vositalari ham benzinlik modellari mavjud edi. Mudofaa sektorida ham yuk mashinalarining koʻpisi benzinli dvigatellar bilan edi.

### 1984-yildan 1992-yilgacha

70-yillarning oxiri — 80-yillarning boshlarida Hindiston yangi modellarni koʻrmadi, mamlakat yigirma yillik dizaynga tayanishda davom etdi. 1982-yilda kelgan Sipani Dolphin jiddiy raqib emas edi, uning plastik tanasi va orqa eshiklari boʻlmagan — bu hind avtomobillarini xaridorlar uchun juda zarur edi. Bu holat hukumatni koʻp ishlab chiqaruvchilarni ishonchsizlikka olib keldi va ragʻbatlantirishga majbur qildi.

1984-yilda Hindistonning oʻsha paytdagi Bosh vaziri Indira Gandi Haydarobod yaqinida Ordnance Factory Medak nomli fabrikasini tashkil qildi. Bu Hindistonning mexanizatsiyalashgan piyoda askarlarining asosi boʻlgan *Sarath nomi ostida paydo boʻlgan* piyoda jangovar transport vositalarini ishlab chiqarishni boshladi. OFMK hanuzgacha Hindistondagi ICVlarning yagona ishlab chiqarish korxonasi hisoblanadi. 1987-yilda Chennai yaqinidagi Avadi dvigatel zavodi va asosiy jang tanklarida ishlatiladigan dvigatellarni ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 1986-yilda avtomobil sanoatini rivojlantirish uchun hukumat Dehli avtokoʻrgazmasini tashkil qildi. 1986-yildagi koʻrgazma hind avtomobilsozlik sanoatining yangi texnologiyalarni oʻzlashtirayotgani, mahalliy tadqiqotlar va rivojlanishlarni ragʻbatlantirayotgani va ushbu texnologiyalarni Hindistonning ogʻir sharoitlariga moslashtirganining namoyishi edi. Toʻqqiz kunlik namoyishda oʻsha paytdagi bosh vazir Rajiv Gandi ishtirok etdi.

### 1992-yildan keyingi liberalizatsiya

Oxir oqibat, Yaponiyaning Suzuki va Toyota va Janubiy Koreyaning Hyundai kabi koʻpmillatli avtomobil ishlab chiqaruvchilariga Hindistonda avtomobilsozlik sanoatining rivojlanishiga yordam beradigan hind bozoriga sarmoya kiritishga ruxsat berildi. Maruti Suzuki ushbu yangi kirishlarning birinchi va eng muvaffaqiyatli boʻlgani va qisman 1980-yillarda avtomobilsozlik sanoatini rivojlantirish boʻyicha olib borgan siyosati natijasidir. 1991-yilda Hindiston oʻz avtomobil bozorini liberallashtirishni boshlaganligi sababli, bir qator xorijiy firmalar ham mavjud hind kompaniyalari bilan qoʻshma korxonalar tashkil etishdi. Isteʼmolchi uchun mavjud boʻlgan variantlarning xilma-xilligi toʻqsoninchi-yillarda koʻpaya boshladi, holbuki ilgari har bir narx klassida bitta variant mavjud edi. 2000-yilga kelib, Hindiston bozorida 12 ta yirik avtomobilsozlik kompaniyalari mavjud boʻlib, ularning aksariyati jahon kompaniyalarining filiallari edi.

#### Sekin eksport oʻsishi
Eksport oʻsishi sekinlashdi. Kam miqdordagi transport vositalarini uchinchi bozorlarga va qoʻshni davlatlarga sotish erta boshlandi va 1987-yilda Maruti Suzuki 480 ta avtomobilni Yevropaga (Vengriya) joʻnatdi. 90-yillarning oʻrtalarida biroz oʻsishdan soʻng, hind ishlab chiqaruvchilariga koʻp millatli kompaniyalar tomonidan taqdim etilgan eskirgan platformalar raqobatbardosh boʻlmaganligi sababli, eksport yana bir bor pasaya boshladi. Bu uzoqqa choʻzilmadi va bugungi kunda Hindiston butun dunyodagi bozorlar uchun arzon narxlarda avtomobillar ishlab chiqaradi.

#### Emissiya normalari
2000-yilda transport vositalarining ifloslanishini kamaytirish uchun xalqaro standartlarga muvofiq, markaziy hukumat „Hindiston 2000“ standartlarini eʼlon qildi va keyinchalik Bharat Stage emissiya standartlari deb nomlandi. Ushbu standartlar qatʼiy Yevropa emissiya standartlariga juda oʻxshash va bosqichma-bosqich amalga oshirilgan. Bharat bosqichi IV (BS-IV) birinchi boʻlib 2010-yil aprel oyida 13 shaharda — Dehli (NCR), Mumbay, Kolkata, Chennai, Bangalore, Haydarobod, Ahmedabad, Pune, Surat, Kanpur, Laknavu, Solapur va Agra — va keyin, 2017-yil apreldan, mamlakatning qolgan joylarida amal qilishni boshlagan.

### Mahalliy ishlab chiqarishni ragʻbatlantirish
Hindiston chet eldan keltirilgan avtomobillarga 125 % soliq soladi, butlovchi qismlarga import soligʻi 10 % ni tashkil qiladi. Shu sababli, soliqlar toʻliq qurilgan birliklar sifatida import qilinishdan koʻra Hindistonda mashinalarni yigʻishga undaydi.

### Hajmi
2020-yilga kelib, Hindiston savdo hajmi boʻyicha Germaniyadan keyin 5-oʻrinda, avtomobil bozori boʻyicha ham dunyoda beshinchi oʻrinni egallaydi.

## Ishlab chiqarish korxonalari
Hindistonning avtomobilsozlik sanoatining asosiy qismi teng ravishda uchta „klaster“ ga boʻlinadi. Chennai atrofida eng janubiy va eng katta, 35 % daromad ulushiga ega, mamlakatning avtomobil eksportining 60 % ni tashkil etadi va Heavy Vehicles Factory, Avadi dvigatellar zavodi, Ford, Hyundai, Renault, Mitsubishi, Nissan, BMW ish joyi., Hindustan Motors, Daimler, Caparo, Mini va Datsun .

Mumbay yaqinida, Maharashtra, Pune yaqinidagi Chakan yoʻlagi boʻylab, bozorning 33 foiz ulushiga ega boʻlgan gʻarbiy klaster. Audi, Volkswagen va odakoda Aurangabadda joylashgan. Mahindra va Mahindra Nashikda SUV va dvigatellarni yigʻish zavodiga ega. Ushbu hududda General Motors, Tata Motors, Mercedes Benz, Land Rover, Jaguar, Fiat va Force Motors zavodlarida yigʻuv zavodlari mavjud.

Shimoliy klaster Milliy Poytaxt viloyati atrofida va 32 % ni tashkil qiladi. Gurgaon va Manesar, Haryanada, mamlakatning eng yirik avtomobil ishlab chiqaruvchisi, Maruti Suzuki joylashgangan.

Gujarat shtati bu rivojlanayotgan klaster hisoblanadi va u yerda MG Motors, Atul Avto — Rajkotda, Ford, Maruti Suzuki va Peugeot-Citroen ham Gujaratda joylashishi rejalashtirilgan.

Kolkatadagi Hindustan Motors (faol emas), Noidadagi Honda va Toyota, Bengalurudagi Volvo va Scania, Andhra dagi Isuzu va Kia, bular barhjasi mamlakatning boshqa avtomobilsozlik mintaqalari.

### Hindistonning avtomobil kompaniyalari

#### Hozirda hind kompaniyalari tomonidan ishlab chiqariladigan modellar

* Force Motors (earlier known as **Tempo**): One
* Hradyesh: Morris Street
* ICML: Rhino Rx
* Mahindra: Bolero, Scorpio, Thar, Quanto, Verito, Verito Vibe, Genio, XUV500, e2o, TUV300, KUV100, NuvoSport, Marazzo,

Alturas G4

* Maruti Suzuki (Yaponiyaning Suzuki avtoulovi ishlab chiqaruvchisi) Alto K10, Alto 800, WagonR, Swift, DZire, Eeco, Ertiga, Celerio, Maruti Suzuki Celerio X, Ciaz, Vitara Brezza, Baleno, Ignis, S- Xoch, XL6, S-Presso .
* Tata Motors : Venture, Xenon, Tiago, Tigor, Hexa, Nexon, Harrier, Altroz

### Hindistondagi xorijiy avtomobil kompaniyalari
Hyundai, Renault, Nissan, Datsun, Mitsubishi, Ford, Fiat, Honda, Toyota, Volkswagen, Skoda, Audi, Jaguar, Land Rover, Mercedes-Benz, BMW and MINI are the foreign automotive companies that manufacture and market their products in India.

#### Hozirgi vaqtda Hindistonda ishlab chiqarilayotgan transport vositalari

* Audi India: A3, A4, A6, A8, Q3, Q5, Q7
* BMW India: 1 Series, 3 Series, 3 Series GT, 5 Series, 7 Series, X1, X3, X4, X5
* Datsun: Go, Go+, Redi-Go
* Ford India: Figo, Figo Aspire, Freestyle, Ecosport, Endeavour
* Honda Cars India Limited: Jazz, Amaze, City, WR-V, Civic, CR-V
* Hyundai Motor India: Santro, Grand i10, Grand i10 Nios, Elite i20, Xcent, Aura, Verna, Elantra, Creta, Tucson, Venue, Hyundai KONA Electric
* Isuzu: MU-7, V-Cross
* Jaguar (subsidiary of Tata Motors): XE, XF, XJ
* Jeep: Compass
* Kia: Carnival, Seltos
* MG: Hector, ZS EV
* Land Rover (subsidiary of Tata Motors): Discovery Sport, Range Rover Evoque, Range Rover Velar
* Mercedes-Benz India: A-Class, C-Class, E-Class, GLA-Class, GLE-Class, GLC-Class, S-Class
* MINI: Countryman.
* Mitsubishi (in collaboration with Hindustan Motors): Outlander
* Nissan Motor India: Kicks
* Renault India: Captur, Duster, Kwid, Triber
* Škoda Auto India: Rapid, Octavia, Superb, Kodiaq
* Toyota Kirloskar: Innova Crysta, Fortuner, Camry, Yaris, Glanza Volkswagen India: Polo, Vento, Tiguan, Passat

## Hindistondagi tijorat transport vositalari ishlab chiqaruvchilari

### Hind brendlari

* AMW
* Eicher Motors
* Force
* Hindustan Motors
* Mahindra & Mahindra
* Premier
* Tata Motors
* Hero Motocorp
* Bajaj Auto
* TVS Motor Company
* Atul Auto

### QK (QK) brendlari

* Ashok Leyland — dastlab Ashok Motors (Hinduja guruhiga qarashli) va Leyland Motors oʻrtasida qoʻshma korxona, hozirda Lokland kompaniyalari uchun Ashok Leyland va Nissan Motors (Yaponiya) qoʻshma korxonalari; va John Deere (AQSh) qurilish uskunalari uchun.
* KaMAZ Vectra — Rossiyaning KaMAZ va Vectra guruhi oʻrtasidagi qoʻshma korxona
* MAN Force — Force Motors va MAN AG (Germaniya) oʻrtasidagi qoʻshma korxona
* SML Isuzu — dastlab Swaraj Mazda, Punjab Traktor va Mazda oʻrtasidagi qoʻshma korxona boʻlib, hozirda 53,5 % Sumitomo Group- ga egalik qiladi va hozirgi nomi bilan 2011-yildan beri ishlaydi.
* Tatra Vectra Motors Ltd — (noaniq) Vectra tomonidan Hindiston bilan dastlabki yuk tashish sheriklik. Kamaz bilan almashtirilgan. Hindistonda sotiladigan Tatra yuk mashinalari endi Bharat Earth Movers Limited bilan hamkorlikda ishlab chiqarilmoqda.
* VE Commercial Vehicles Limited — VE Tijorat transporti cheklangan — Volvo Group va Eicher Motors Limited oʻrtasidagi qoʻshma korxona.
* Maruti Suzuki — Indian Maruti va Yaponiyaning Suzuki qoʻshma korxonasi.

### Chet elga tegishli brendlar

* JC Bamford (JCB) (Buyuk Britaniyaning JC Bamford korporatsiyasi tomonidan boshqariladi).
* BharatBenz (Germaniyaning Daimler AG kompaniyasi egasi va Daimler’s Fuso va Mercedes-Benz brendlari bilan hamkorlik qiladi)
* Caterpillar Inc.
* DAF
* Hino
* Isuzu
* Iveco
* MAN
* Mercedes-Benz — Hindistonda hashamatli murabbiylar ishlab chiqaradi.
* Piaggio
* Rosenbauer .
* Scania
* Tatra .
* Volvo .

### Hindistonda elektr transport vositalari ishlab chiqaruvchilari

* Ather Energy
* Ajanta Group.
* Bajaj Auto
* Hero Electric
* Hyundai
* Mahindra
** Reva, now Mahindra Reva Electric Vehicles.
* MG Motor
* Tara International
* Tata Motors
* TVS Motor Company

## Bibliografiya

* Gupta, Sadanand (2012), Automobile Industry in India: A Cluster Approach, Ruby Press & Co., 
* Kamala, T.N. & Doreswamy, A.G. (2007). ''Strategies for Enhancing Competitiveness of Indian Auto Component Industries'' . Indian Institute of Management Kozhikode.
* 
* 

## Manbalar