Koreya diasporasi

**Koreya diasporasi** - Koreya Respublikasidan tashqarida yashovchi aholiga 7 millionga yaqin koreys aholisi kiradi. Har 5 ta insondan toʻrttasigina 3 ta davlatda yashaydi: Xitoy, Yaponiya va AQSh. Yangi Zelandiya, Qozogʻiston,Kanada, Oʻzbekiston va Avstraliyada aholisining 0,5 foizini faqatgina koreys migrantlari tashkil qiladi.

## Qozogʻistondagi koreys diasporasi
Koreyslarning millat sifatidagi madaniy qadriyatlari qozoq xalqi hayoti bilan uzviy bogʻliq boʻlgan mamlakatimizda shakllangan. Koreys xalqining oʻziga xos naqshlari, milliy oʻziga xosligi, milliy liboslarining oʻziga xos naqshlari, barcha xalqlarning sevimli taomnomasiga aylangan oshxonasi bilan ajralib turadigan madaniy qadriyatlari Qozogʻistonda tor doirada rivojlanmoqda.

Umuman olganda, koreyslar tarixiy vatanlarida

* koreys saram („Koreya xalqi“),
* Chosun Saram („Chosun mamlakati xalqi“),
* Hanguk saramga („Xanguk xalqi“) boʻlingan.

Qozogʻiston Respublikasida yashovchi koreyslar oʻzlarini Kore Saram, yaʼni „Koreya xalqi“ deb atashadi.

### Tarix
1939-yildagi deportatsiya natijasida 96 453 nafar koreys Qozogʻistonga majburan deportatsiya qilingan. Ularning aksariyati Qiziloʻrda viloyatining Qoratol va Koʻksu tumanlari hamda sobiq Toldiqoʻrgʻon viloyatida joylashgan. Charchagan va toliqqan koreys xalqi qozoq tabiatini quchoqlab, iliq kutib olishdi. Shuncha azob va taʼqiblarni boshidan kechirgan qozoq xalqi taqdirli koreys xalqining ogʻir ahvolini chuqur anglab, bagʻriga oldi. Oʻshandan buyon koreyslarning bir necha avlodlari yetishib chiqqan boʻlib, bugungi kunda ular qozoq xalqining ana shunday gʻayrat va mehr-oqibat koʻrsatgan, qozoq xalqi va zaminiga sadoqat bilan xizmat qilgan, har qanday sohada oʻz hissasini qoʻshgan fuqarolardir. Bugun ularning avlodlari Qozogʻistonni oʻz vatani deb biladi. Koreyslar oz sonli boʻlishiga qaramay (aholining 1% dan kamrogʻi), oʻz milliy-madaniy markazlari orqali nafaqat oʻzligini saqlab qolgan, balki millat sifatidagi oʻziga xosligini targʻib qiluvchi noyob xalqdir.

1990-yilda Olmaota shahrida Qozogʻiston koreyslarining taʼsis qurultoyi boʻlib oʻtdi va unda koreys madaniyat markazlari Respublika uyushmasi tashkil etildi. Keyinchalik u Koreys madaniyat markazlari uyushmasi deb nomlandi. Uyushmani Yuriy Andreevich Tchay boshqargan. Deyarli barcha viloyatlarda ona tilini oʻrganish boʻyicha guruhlar, badiiy havaskorlik jamoalari tashkil etilgan. Koreya Respublikasi Taʼlim vazirligining Olmaota shahridagi taʼlim muassasasi oʻz faoliyatini boshlagan ilk kunlardanoq madaniyat markazlariga katta yordam koʻrsatib kelmoqda. Uyushma Koreya sanʼati *festivallarini* oʻtkazadi, umumtaʼlim maktablari va oliy oʻquv yurtlari talabalari oʻrtasida ravon soʻzlash boʻyicha milliy tanlovlar tashkil etadi. Tanlov gʻoliblari xalqaro tanlovda ishtirok etish uchun *Daejon* shahriga yuboriladi. Koreya Respublikasi universitetlarida koreys tili oʻqituvchilari tayyorlanadi. Qozogʻistondagi Respublika radioeshittirishlari 20 yildan ortiq vaqtdan beri koreys tilida eshittirishlar berib kelmoqda."Kore ilbo" respublika gazetasi nashr etiladi. Xalqaro aloqa va hamkorlik, asosan,Koreya Respublikasi radio va televideniye korporatsiyasi bilan kengaymoqda. Qozogʻiston koreyslari uyushmasi milliy madaniyatni tiklash va rivojlantirish, xalqlar oʻrtasidagi doʻstlikni mustahkamlash, millatlararo totuvlikni saqlashga intiladi. Xalqaro madaniy va iqtisodiy aloqalarni oʻrnatish va rivojlantirish muhim vazifalardan biridir. Avlodlar davomiyligini taminlash, yoshlar harakatini rivojlantirishga katta eʼtibor qaratilmoqda.

Hozirda Qozogʻistonda 99665 nafar koreys istiqomat qiladi, shundan 14097 nafari Qaragʻanda viloyatida. Qaragʻanda viloyatida koreyslar koʻp boʻlgani uchun u yerda Qaragʻanda viloyati koreys madaniyati markazi ochildi.1989-yil sentyabr oyida tashkil etilgan. Jamoat tashkilotining asosiy vazifasi koreys madaniyati va tili, urf-odat va anʼanalarini yanada rivojlantirish va modernizatsiya qilish, jamiyatni demokratik yangilashda diaspora faolligini oshirishga koʻmaklashishdan iborat. Markazning yuksak obroʻ-etibori, toʻplangan tajribasi, avlodlar davomiyligini mustahkamlovchi, kattalarga hurmat, ona tili va madaniyatini tarbiyalovchi anʼanalari asosiy yutuqlardandir. Oʻn besh yil davomida Markazning birorta ham xodimi yoki tuzilmasi oʻz faoliyatini toʻxtatmagan. Markazning asosiy boyligi-inson, uning boyligi -vaqt sinovidan oʻtgan insonlar. Buning huquqiy davomi sifatida 2003-yilda „Mugunhva“ folklor ansambli „xalq“ unvonini oldi. Qozogʻiston koreyslari assotsiatsiyasining Qaragʻanda boʻlimi yordamida filialda, shuningdek, Qaragʻanda shahridagi uchta maktab va ikkita universitetda koreys tili oʻqitilmoqda. Shu maqsadda filial mablagʻlari hisobidan Koreya Respublikasi elchixonasi qoshidagi Taʼlim markazida malaka oshirgan toʻrt nafar oʻqituvchi malaka oshirdi. Treningga Koreya Respublikasidan koʻngillilar jalb etildi. Filial qoshida faxriylar xori va „Kippym“ raqs guruhi tashkil etilgan. Badiiy havaskorlik jamoalari aʼzolari shahar, viloyat, respublika milliy madaniyat festivallarida muntazam ishtirok etib kelmoqda. Filialda muntazam ravishda turli tadbirlar oʻtkazib turiladi, ularning aksariyati anʼanaga aylangan. Ular orasida Yangi yil bayrami, oy taqvimi boʻyicha qizlar va oʻgʻil bolalar bayrami bor."Umr kuzi" sheʼriy bayrami Keksalar kuniga bagʻishlanadi. Filial faoliyati markaz tuzilmasini yanada takomillashtirishga qaratilgan. Qozogʻiston Respublikasi Hukumatining Harakat dasturiga muvofiq ustuvor yoʻnalishlar belgilab berildi. Masalan, filial „Donolar kengashi“ rahbarligida keksa avlod vakillari bilan hamkorlikda ish olib boradi. Yoshlarni tarbiyalash Qozogʻiston koreyslari respublika uyushmasi va Qozogʻiston koreyslari yoshlar harakati dasturi orqali amalga oshiriladi. Har yili Qaragʻanda shahrida istiqomat qiluvchi koreys millatiga mansub 100 nafar talaba „Oʻsmirlar yetakchisi“ respublika saralash bosqichida qatnashadi. „KAHAK“ NNT va Koreya Respublikasi elchixonasining Qaragʻanda boʻlimi koʻmagida KKP nominal stipendiyasi uchun talabalar tanlovi oʻtkazilmoqda. Gʻoliblar sifatida QarDU, QDTU va „Lingua“ Til va tarjima instituti talabalari topildi. Qaragʻanda boʻlimi mamlakatda birinchi boʻlib kichik va oʻrta biznes vakillarining yigʻilishini oʻtkazdi, iqtisodiy kengash tuzdi va Qozogʻiston koreyslari assotsiatsiyasiga KKP qoshida iqtisodiy kengash tuzish taklifini kiritdi. Koreyslar, asl ismi – Chosen-Saran. Yaqin-yaqingacha koreys tili yakka til boʻlgan, yaʼni u hech qanday lingvistik guruhga kirmagan. Uning kelib chiqishi haqida turli xil nazariyalar mavjud.

### Anʼanalar
Tarixiy deportatsiya davrida Qozogʻistonga koʻchib kelgan koreyslar bugungi kunda oʻzining tarixiy-madaniy merosiga boy, milliy unsurlari va koʻp asrlik milliy anʼana va urf-odatlarini saqlagan, ajdodlar anʼanalarining boy xazinalarini ulugʻlab kelayotgan xalq sifatida qadrlanadi. Qozogʻistondagi koreyslar xristianlardir. Koreyslarning aksariyati buddistlardir. Qadimda koreyslar shamanizmga eʼtiqod qilib, tabiat kuchlariga sigʻinishgan.3—4-asrlarda buddizm Koreyaga tarqaldi, oʻrta asrlarda konfutsiylik kuchli taʼsir koʻrsatdi.19-asrda Koreyaga xristianlik kirib keldi. Ammo tarqalmadi. Koreys oilalari odatda koʻp bolali. Bolaning tugʻilishi katta bayram sifatida nishonlanadi. Hayotning qiyinchiliklari tufayli bolalar koʻpincha goʻdaklik davrida vafot etadilar. Bunday fojiadan oʻzlarini asrash uchun bolalar uchun turli marosimlar oʻtkazishgan. Misol uchun, qadimgi davrlarda bir bola bir nechta ismga ega edi. Agar bola badavlat oiladan chiqqan boʻlsa, unga yaxshi ism qoʻyilgan boʻlardi.(Marjan,Asele,Dragon va boshqalar).Va agar dehqonning bolasi boʻlsa-choʻchqa, qurbaqa, it va boshqalar belgilangan. Bolaning ismi qanchalik sodda boʻlsa, uning hayoti shunchalik oson boʻladi, degan fikr bor. Buning sababi, u bolani koʻz bilan aloqa qilishdan himoya qiladi. Baʼzida oʻgʻil bolaga qizning ismi qoʻyilgan. Keyinchalik u chaqaloqqa tashqi koʻrinishi va xarakteriga qarab tegishli ismlar qoʻydi. Masalan, burgut mardlik ramzidir. Shelpek – tekis yuzli bola. Shunday qilib, bola vaqtinchalik ismlarni ishlata oladi va u voyaga etganida doimiy ismga ega boʻladi. Anʼanaga koʻra, nevaralarga bobolarining ismlari berilgan. Shunday qilib,Tsoy,Pak,Kim,Li ismlari koreys xalqidagi barcha urugʻ va qabilalarning bolalari orasida keng tarqalgan. Odamlarga faqat otdan oldin keladi. Koreyada ayollar nikohdan keyin rasman erlari sharafiga nomlanadilar. Koreys xalqida farzand koʻrmaganlarni qarindoshlari asrab olishgan. Farzand asrab olingan bola ota-onasiga sadoqat bilan xizmat qilishi shart. Koreya xalqi uchun uchta bayramni nishonlash qonuniydir. Bu, birinchi navbatda, bolaning tugʻilgan kuni; ikkinchisi – toʻy; uchinchisi – yoʻlbars toʻyi (oltmishinchi). Toʻy shanba va yakshanba kunlari boʻlib oʻtadi. Koreys anʼanalariga koʻra, kelinni onasi kuyovga topshiradi. Kelin buni qabul qilishi kerak. Kelin tayyorlagan oynani kuyovning onasiga beradi. Bolaning onasi uni bir qop guruchga yashirib qoʻygan. Ushbu marosim kelin va qaynona oʻrtasidagi tinchlik va hamjihatlikni anglatadi. Kelinni uyga olib kirishganda, oq mato yoyib, ustiga guruch quyib beradi. Bu kelinning baxtli va farovon boʻlishini orzu qiladi. Bir tomondan, qozoq xalqining qizni olib chiqishda oldiga oq mato qoʻyishi ham ikki xalq oʻrtasidagi hamjihatlikni koʻrsatadi. Koreys anʼanalariga koʻra, toʻydan keyingi uchinchi kuni kelin uy ishlarini bajarishi va nimaga moyilligini koʻrsatishi kerak. Qolaversa, koreys xalqining odatiga koʻra, 60 yoshli qariyaning 60 yoshini katta pul bilan nishonlash, toʻy qilish ham boʻlgan. Bu pulga baxtli keksalikni oʻtkazish mumkin, degan afsona. Pul yigʻishning boshqa tomoni ham bor. „Koʻp ish qilding, endi umring tugadi“, dedi. Bu xalqda marhumlar uchun motam tutish anʼanalari ham bor. Agar uy egasi vafot etsa, erkak qarindoshlari oʻngda, ayol esa chap tomonda oʻtirishadi. Xotini va katta oʻgʻli boshqa bolalarini koʻrib yigʻlayapti. Marhumni ikki kunga olib chiqishdi, uchinchi kuni soat 2 da qabristonda marhumning barcha buyumlari va kiyimlari yoqib yuborildi. Mayit uydan yettita teshikli yogʻoch taxtada olib chiqilib, boshi janubga qaratiladi. Oʻlgan odamni dafn etishning uchta usuli bor. Tuproqqa dafn qilish, havoga koʻmish, krematsiya qilish. Ilgari buddist avliyolar krematsiya qilingan. Solih kishi vafot etsa, uning jasadi hech qanday marosimsiz boʻsh joyda yoqib yuboriladi. Boylar oʻlganida, kullarini ovqatga aralashtirib, qushlarni boqish uchun havoga otdilar. Kambagʻallar oʻlsa, uyni somon bilan yopib, uydan eski kiyimlar olib kelib, murdani ichiga oʻrab, jasadni uzoqroqqa olib borib, ustiga somon qoʻyishardi.

Koreya xalqi mavsum va iqtisodiyotga qarab baʼzi bayramlarni nishonlaydi. Xususan,Yangi yil bayramini nishonlashga alohida eʼtibor qaratildi. Ular Yangi yil qanchalik qiziqarli boʻlsa, hosil shunchalik yaxshi boʻlishiga ishonishdi.

Koʻklamning boshida, ekish mavsumida ham maroqli boʻldi. Oʻrim-yigʻim boshlanishida milliy oʻyinlar, toʻylar oʻtkazish, yangi hosildan turli taomlar tayyorlash odat tusiga kirgan.

Koreyslarning eng qadimgi eʼtiqodlaridan biri bu neolit davrida Oltoy va Sibirdan tashrif buyuruvchilar tomonidan olib kelingan shamanizmdir. Shamanizmning biroz oʻzgartirilgan shakli hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Bugungi kunda Koreyada oʻn minglab shamanlar bor

Dosizm ham Koreyada qadimda paydo boʻlgan. Biroq, bu diniy-mafkuraviy oqim aniq tashkil etilmagan, ammo uning taʼsiri hamon tana va ruh salomatligi, abadiy hayot, uzoq umr va baxtga intilishda kuzatiladi. Qozogʻistondagi koreys diasporasining boshqa etnik guruhlardan farqi tarixiy vatanlariga koʻchmanchilarning kamligidir. Koreya Respublikasiga oʻqish yoki ishlash uchun vaqtinchalik koreys yoshlari oz sonli ketmoqda. Va faqat bir necha oʻnlab odamlar doimiy yashash uchun ketmoqda. Koreyslar bolaning hayotining boshlanishini bir yosh deb hisoblashadi. Faqat shu paytdan boshlab bola toʻliq huquqli shaxs hisoblanadi. Har bir bolaning bir yilligini nishonlash kerak, agar boʻlmasa, bola katta boʻlganda, bolaning toʻyi, yubileyi va hokazo. b. Toʻylarni nishonlash mumkin emas. Shuning uchun ota-onalar farzandlarining yubileyini nishonlashga harakat qilishadi.

Qozogʻistonlik koreyslar ham, koreyslar ham ota-bobolari kabi nikohga alohida eʼtibor berishadi. Bu inson hayotidagi toʻrtta asosiy voqeadan biri boʻlib, tantanali ravishda nishonlanib, barcha yaqinlarining eʼtiborini tortadi. Toʻy marosimi toʻydan oldin oʻtkaziladi. Kuyov oilasining eng katta aʼzolari ota, katta aka boʻlib, faqat baʼzi hollarda kuyovning onasi qaynona boʻlishi mumkin. Kelinning ota-onasining roziligi bilan har ikki tomon toʻy marosimini oʻtkazishga rozi boʻladi, bu toʻliq kuyov tomonidan moliyalashtiriladi, lekin u kelinning uyida boʻlib oʻtadi. Marosimga kelin va kuyovning yaqin qarindoshlari va doʻstlari taklif etiladi. Kelinning qarindoshlariga er-xotin oʻrtasidagi sadoqat belgisi sifatida gʻoz, guruchning yopishqoq navlaridan tayyorlangan maxsus non – chalpypegi, shuningdek, oq guruch pishiriqlari – timpeni taklif qilish shart.

Koreyaliklar oʻz oilalarida keksalarni hurmat qilishadi, farzandlari esa ularning yubileylarini nishonlaydi. Ulardan eng muhimi-bolalar ota-onalarining 61 yilligini nishonlash. Bu yubiley oiladagi barcha farzandlar ulgʻayib, turmushga chiqsa, toʻy oʻtkazsa va oilada fojia boʻlmasagina nishonlanadi. Aks holda, yubiley 2,4,6 yildan keyin qoldiriladi va nishonlanadi. Anʼanaviy koreys oshxonasida oʻsimlik ovqatlari – don va sabzavotlar ustunlik qiladi. Koreys oshxonasida, Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoning boshqa koʻplab xalqlari singari, guruch ustunlik qiladi, undan guruch (pap, pab) tuzsiz boʻtqa bugʻlanadi. Mamlakatda Koreya musiqali komediya teatri mavjud. Koreys tilida gazeta va kitoblar nashr etiladi.

Qozogʻiston qishloqlarida yashovchi koreyslar uchun uy-joy anʼanaviy va Markaziy Osiyo qurilish elementlarining kombinatsiyasini aks ettiradi. Uylar koʻpincha loydan yoki somon devorlaridan qurilgan. Qozogʻistonga kelgunga qadar bunday uylar yoʻq edi, chunki ular anʼanaviy koreys uylari, karkasli binolar. Koreyaning anʼanaviy isitish tizimi Kudur yoki Ondal xalqining oʻziga xos xususiyatlari bilan mashhur edi. Uning mohiyati olovdan quvurlarga tutun chiqarish tizimida edi.

Umuman olganda, koreys xalqi oʻzining tarixiy vatanida dehqonchilik bilan shugʻullangan. Ularda asosan sholi, arpa, tariq, dukkaklilar, bogʻ va sabzavotlar yetishtiriladi. Ipak qurti yetishtiriladi. Kulolchilik, duradgorlik, toʻquvchilik, qamish va somondan yasalgan uy-roʻzgʻor buyumlaridan foydalanadi. Bugun Qozogʻistonda yashovchi koreys xalqi oʻzining mehnatsevarligi, matonati va bilimi bilan ajralib turadi.

Qozogʻistonda yashovchi koreyslarning milliy liboslari asosan oq matodan tikilgan. Erkaklar keng shim, kurtka va xalat kiyishadi. Bayramlarda qizlar qizil yubkalar va yorqin qizil bluzkalar kiyishadi. Bolalar kiyimlari tikish va tikish jihatidan kattalar kiyimidan unchalik farq qilmaydi.

Ilgari koreys dehqonlari qalin ip yoki qamishdan tikilgan sandal kiyishgan, yomgʻirli kunlarda esa yogʻoch oʻymakorlik naqshli baland poshnali tufli kiyib yurishgan. Masalan, ruslar chilikdan, qozoqlar esa hayvon terisidan shippak toʻqishgan. Xuddi shunday, koreyslar charm poyabzaldan tashqari rezina poyabzaldan ham (komus deb ataladi) foydalanishgan. Ular hozirgacha Qozogʻistondagi turli milliy tadbirlarda bu tuflilarni kiyib yurishadi. Somon yoki nozik kigizdan tikilgan erkaklar bosh kiyimlari – bosh kiyimlar milliy ahamiyatini yoʻqotmagan. Yoshlar koʻpincha ularni kiyishni yaxshi koʻradilar.

Bayram arafasida anʼanaviy tarzda koreys milliy oʻyinlari, kamondan otish, belbogʻli kurash, gazlama belbogʻli kurash kabi sport musobaqalari oʻtkaziladi. Umuman olganda, bu davrdagi anʼanaviy koreys milliy oʻyinlari qozoq xalqining asl oʻyinlariga oʻxshaydi.

Hozirda yuqoridagi oʻyinlardan tashqari yengil atletika, futbol, voleybol, changʻi va konkida uchish ham oʻrin olgan.

Koreys xalqining anʼanaviy xalq ogʻzaki ijodi, xalq qoʻshiqlari, ertak va afsonalari saqlanib qolgan. Musiqa va raqs yaxshi rivojlangan. Mashhur cholgʻu asboblariga komungo, nay, nay va nogʻora kiradi.

### Til
Koreys tili qadimgi Osiyo tillariga mansub yakka tildir. Koreya Xitoyga yaqinligi va yozma tili yoʻqligi sababli ming yildan ortiq vaqt davomida xitoycha belgilardan foydalangan. Zamonaviy koreys tilining asoschisi Chju Si Gen (1876-1914) hisoblanadi. U oʻzining qisqa umrini koreys milliy tilini mustahkamlashga bagʻishladi.

Koreys tili oʻziga xos fonetika, aniq grammatika va boy lugʻatga ega. Koreys yozuvi alifbo boʻlib, chapdan oʻngga yoziladi. Alifbo 14 undosh va 10 unlidan iborat. Koreys xalqining anʼanaviy hunarmandchiligiga kulolchilik, lakdan yasalgan buyumlar, somon toʻqish va boshqalar kiradi. b ga ishora qiladi.

## Havolalar

* Kingstondagi Koreya festivali
* londonkoreanlinks.net

## Manbalar

## Adabiyotlar
* „Qozogʻiston“: Milliy ensiklopediya / Bosh muharrir A. Nysanbayev – Olmaota „Qozoq ensiklopediyasi“ Bosh nashri, 1998-yil
* Qimmatbaho achchiq sinovlar: koreyslarning Rossiyadan deportatsiyasining 60 yilligiga / Sost. V. V. Tian. Moskva, Exlibris-Press. 1997-yil.