Urugvay iqtisodiyoti

**Urugvay iqtisodiyoti** eksportga yoʻnaltirilgan qishloq xoʻjaligi sektori va yuqori malakali ishchi kuchi bilan ajralib turadi, shuningdek, yuqori darajadagi ijtimoiy xarajatlarga ega. Mamlakatdagi turizm va bank ishi ham muhim tarmoqlardir; Urugvay xalqaro moliya va turizm uchun mintaqaviy markaz vazifasini bajaradi. Mamlakatning, shuningdek, ilgʻor ishchilar huquqlarini himoya qilish borasida tarixi va tajribasi mavjud boʻlib, XX asr boshida kasaba uyushmalari va sakkiz soatlik ish kuni qonun bilan kafolatlangan.

Urugvay aholisining 90 % qismi urbanizatsiyalashgan hududlardan boʻlsa-da, sanoatning katta qismi va aholining yarmidan koʻpi poytaxt Montevideoda toʻplangan.

1996—1998-yillarda har yili oʻrtacha 5 % oʻsganidan soʻng, Urugvay iqtisodiyoti 1999—2002-yillarda katta tanazzulga yuz tutdi, bu asosan uning qoʻshnilari Argentina va Braziliyaning yirik iqtisodiy muammolari taʼsiridan kelib chiqqan. 2001—2002-yillarda Argentina fuqarolari Argentinadagi bank depozitlari muzlatib qoʻyilgandan soʻng, Urugvay banklariga qoʻyilgan dollarlarini koʻp miqdorda yechib olishdi, bu esa Urugvay pesosi kursining pasayishiga olib keldi va 2002-yilda Urugvay bank inqirozini keltirib chiqardi.

## Tarixi

### XIX asr
XIX asrda mamlakat boshqa Lotin Amerikasi mamlakatlariga oʻxshash xususiyatlarga ega edi: kaudilizm, fuqarolar urushlari va doimiy beqarorlik (1830—1903-yillar oraligʻida 40 ta qoʻzgʻolon), xorij kapitalizmining iqtisodiyotning muhim tarmoqlarini nazorat qilishi, savodsiz aholining yuqori foizi (1900-yilda aholining yarmidan koʻpi). Urugvayga kiritilgan xorijiy investitsiyalar tufayli Buyuk Britaniya investorlari yerning 22 % ini va sanoat infratuzilmasining koʻplab asosiy qismlarini, shu jumladan goʻsht va charm sanoatini, suv va gaz infratuzilmasini, trolleybus va 1,100 milya temir yoʻl kabi transport tizimlarini nazorat qildi.

### Battledan keyingi islohotlar
José Batlle y Ordóñez 1903-yildan 1907-yilgacha va yana 1911-yildan 1915-yilgacha prezidentlik qilgan boʻlib, u Urugvayning zamonaviy siyosiy taraqqiyoti uchun asos yaratdi hamda 1929-yilda vafot etgunga qadar mamlakat siyosiy hayotida yetakchi oʻrin egalladi. Batlle ijtimoiy taʼminot dasturi, hukumatning iqtisodiyotning koʻplab sohalarida ishtiroki va yangi konstitutsiya kabi keng qamrovli siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy islohotlarni amalga oshirdi.

Batlle xorijiy kompaniyalarni milliylashtirdi va zamonaviy ijtimoiy taʼminot tizimini yaratdi. 1905-yilda kam daromadli aholidan olinadigan daromad soligʻi bekor qilindi, har bir shaharda oʻrta maktablar tashkil etildi (1906), telefon tarmogʻi milliylashtirildi, ishsizlik nafaqalari (1914) va sakkiz soatlik ish kuni joriy etildi (1915). 1929-yilga kelib, ishlab chiqarishning 84 foizi atigi bir necha sanoat tarmogʻida, yaʼni goʻsht mahsulotlari tayyorlash, charm va jun ishlab chiqarish sohalarida jamlangan edi. Qishloqlardan shaharlarga migratsiyani qoʻllab-quvvatlaydigan, shuningdek, janubiy va sharqiy Yevropadan kelgan muhojirlar toʻlqinlarini yanada ragʻbatlantiradigan sanoat siyosati amalga oshirildi. Montevideodagi shahar infratuzilmasiga kiritilgan investitsiyalar va oʻsib borayotgan iqtisodiyot shaharning 1930-yilgi futbol boʻyicha birinchi Jahon chempionatiga mezbonlik qilishiga olib keldi.

Batllening ikki prezidentlik muddatlari orasida xizmat qilgan Claudio Williman uning tarafdori boʻlgan va keyingi prezident Baltasar Brum (1919—1923) kabi uning barcha islohotlarini davom ettirgan. Taxminan 1900-yillarda Urugvayda chaqaloqlar oʻlimi darajasi (IMR) dunyodagi eng past koʻrsatkichlardan biri boʻlgan, bu esa aholining juda sogʻlom ekanligidan dalolat berardi.

### XX asr oʻrtalari
Urugvay iqtisodiyoti XX asrning boshlarida (1920—1950-yillar) import oʻrnini bosuvchi sanoatlashtirishga yoʻnaltirilgan hukumat siyosati bilan shakllana boshlagan, bunda hukumat milliy ishlab chiqaruvchilarni ragʻbatlantirish va himoya qilish orqali importga qaramlikni kamaytirish maqsadida ish olib borgan. Umuman olganda, bu davrda ishlab chiqarish sohasi rivojlandi va 1945-yildan 1954-yilgacha yillik oʻsish sur’ati 8,4 foizni tashkil etdi.

1956-yilga kelib aholining taxminan 40 % ini oʻrta sinf vakillari tashkil etdi, shahar xizmatlari va madaniyati, jumladan ommaviy axborot vositalari va kino sanoati, jadal rivojlanib bordi. Biroq import oʻrnini bosuvchi sanoatlashtirish siyosati 1950-yillarda barbod boʻla boshladi, chunki u iqtisodiy va ijtimoiy tartibsizliklarga olib keldi.

1990-yillar va 2000-yillarning boshlarida Julio Maria Sanguinetti va Jorge Batlle boshchiligidagi Colorado partiyasining siyosati global neoliberallashuv tendensiyalaridan soʻng, ishlab chiqarish hamda kichik qishloq xoʻjaligidan monokulyar qishloq xoʻjaligi, moliya va turizm kabi xizmatlarni oshirishga oʻtishga yordam berdi. Biroq, Argentina va Braziliyadagi mintaqaviy iqtisodiy muammolar 1998-yildan 2003-yilgacha tanazzul va ishsizlikni keltirib chiqargani sababli bu siyosatlar susaydi.

### Zamonaviy tendensiyalar
Urugvayda kasaba uyushmalari aʼzolari soni 2003-yildan buyon toʻrt baravar koʻpaydi, yaʼni 2003-yilda ular 110 mingni tashkil etgan boʻlsa, 2015-yilda 1,5 million kishidan iborat mehnatga layoqatli aholining 400 mingdan ortigʻi aʼzo edi. Xalqaro kasaba uyushmalari konfederatsiyasi maʼlumotlariga koʻra, Urugvay „asosiy mehnat huquqlari, xususan, uyushmalar erkinligi, jamoaviy muzokaralar va ish tashlash huquqi“ hurmat qilinishi boʻyicha Amerika qitʼasidagi eng ilgʻor davlatga aylandi.

## Valyutasi
Urugvay iqtisodiyoti qisman dollarlashgan. 2008-yil avgust oyi holatiga koʻra, deyarli 60 % bank kreditlarida AQSh dollaridan foydalanilgan, lekin koʻpchilik operatsiyalar Urugvay pesosidan foydalangan holda amalga oshirilgan. Bugungi kunda Urugvay pesosi 1, 2, 5, 10 va 50 pesolik tangalarda hamda 20, 50, 100, 200, 500, 1000 va 2000 pesolik banknotlarda zarb qilinadi.

## Sektorlari

### Qishloq xoʻjaligi, toʻqimachilik va charm mahsulotlar
Urugvayning butun tarixi davomida eng kuchli eksport qiluvchi mahsulotlari mol goʻshti va jun boʻlgan. Mol goʻshti eksportiga kelsak, u 1991-yilda Urugvay Mercosur kelishuviga qoʻshilganidan beri koʻpaydi va mamlakat Yaponiya kabi uzoqroq bozorlar bilan savdo qila boshladi. 2018-yilda 589 ming tonna mol goʻshti yetishtirildi. Jun eksportiga kelsak, u soʻnggi yillarda Yangi Zelandiya kabi bozordagi boshqa raqobatchilar va rivojlangan dunyoda 2008-yilgi tanazzul davridagi talabning oʻzgarishi tufayli unchalik yaxshi daromad keltirmadi.

Mamlakatda yogʻochni qayta ishlash davom etishi bilan bir qatorda oʻrmon xoʻjaligi sohasi soʻnggi yillarda barqaror oʻsishga erishdi. 2018-yilda Urugvayda 1,36 million tonna guruch, 1,33 million tonna soya, 816 ming tonna makkajoʻxori, 637 ming tonna arpa, 440 ming tonna bugʻdoy, 350 ming tonna shakarqamish, 106 ming tonna apelsin, 104 ming tonna uzum, 90 ming tonna raps, 87 ming tonna kartoshka, 76 ming tonna oq joʻxori, 71 ming tonna mandarin, 52 ming tonna suli, 48 ming tonna olma, bundan tashqari kamroq miqdorda boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ham yetishtirildi.

Liebig Extract goʻsht kompaniyasi 100 yil davomida Fray Bentosdagi juda katta va nufuzli mol goʻshti ekstrakti zavodini boshqargan.

### Energiya

Urugvaydagi energiya sohasi Urugvayda energiya va elektr energiyasini ishlab chiqarish, isteʼmol qilish va import qilishni tavsiflaydi. Urugvaydagi energiya Urugvayning energiya va elektr energiyasi ishlab chiqarishi, isteʼmoli va importini tavsiflab beradi. Iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish choralari va energiya sohasidagi oʻzgarishlar doirasida, Urugvay oʻzining elektr tarmogʻining 98 foizdan koʻprogʻini qayta tiklanadigan energiya manbalariga (asosan quyosh, shamol va gidroelektrostansiyalar) oʻtkazgan. Qazilma yoqilgʻilar asosan transport, sanoat va uy-roʻzgʻor ehtiyojlari uchun Urugvayga import qilinadi. Toʻrtta gidroelektrostansiya mamlakat energiya taʼminotining katta qismini taʼminlaydi.

### Dasturiy taʼminot
Mamlakatda soʻnggi oʻn yilliklarda dasturiy taʼminot sanoati sezilarli darajada rivojlandi. PedidosYa kabi koʻpgina startaplar juda muvaffaqiyatli boʻldi. Urugvay dasturiy taʼminotni ham eksport qiladi. Urugvayning taniqli dasturiy taʼminot korxonalari: Genexus, Códigos del Sur, Overactivedir. 

### Konchilik
Garchi bu tarmoq mamlakat iqtisodiyotiga salmoqli hissa qoʻshmasa-da, soʻnggi yillarda oltin va sement ishlab chiqarish, shuningdek, granit qazib olishda maʼlum faollik kuzatilmoqda.

Mamlakatdagi Artigas departmenti ametist va agat kvarsi qazib olinishi bilan mashhur. 2010-yillarda qiymati 9 million AQSh dollariga teng 20 ming tonna foydali qazilmalar qazib olinib, Germaniya, AQSh, Braziliya va Xitoyga eksport qilindi.

### Plastmassalar
1991— va 1997-yillarda amalga oshirilgan ikkita yirik investitsiya tufayli Urugvayning eng muhim ishlab chiqarish eksporti plastmassa mahsulotlari boʻlib qoldi. Ushbu investitsiyalar Urugvay iqtisodiyotida juda muhim oʻrin egallagan plastmassaga asoslangan mahsulotlarning katta qismini eksport qilish uchun yoʻl ochib berdi.

### Telekommunikatsiya
Urugvayda statsionar aloqa tarmogʻiga investitsiyalar past darajada boʻlishiga qaramay, aholisining kichikligi tufayli mamlakat Janubiy Amerikada telekommunikatsiya zichligi boʻyicha eng yuqori koʻrsatkichlardan biriga erishdi va asosiy liniyalarni toʻliq raqamlashtirdi. Telekommunikatsiya sohasi bir necha yillardan buyon davlat monopoliyasida boʻlgan boʻlsa-da, sohani erkinlashtirish va uyali aloqa bozoriga koʻproq kompaniyalarning kirishiga imkon berish uchun tegishli choralar koʻrilmoqda.

### Sayohat va turizm
2013-yilda sayohat va turizm mamlakat yalpi ichki mahsulotining 9,4 % qismini tashkil etdi. Mamlakat sayyohlik sanoati asosan qoʻshni mamlakatlardan tashrif buyuruvchilarni jalb qilish bilan xarakterlanadi. Hozirgi kunda Urugvayning asosiy diqqatga sazovor joyi ichki hududlari hisoblanadi, ayniqsa Punta del Este atrofidagi mintaqa alohida ahamiyatga ega.

## Urugvayning mutaxassisliklari

* Chorvachilik. Urugvayga qoramollar mamlakat mustaqillikka erishishidan oldin, 1603-yilda Buenos-Ayresning ispan gubernatori tomonidan olib kelingan edi. 2006-yilda mol goʻshti eksporti Urugvay umumiy eksportining qariyb 37 foizini tashkil etgan.
* Jun. Urugvayda jun anʼanaviy mahsulot boʻlib, asosan Amerikaga, undan keyin Buyuk Britaniya va Hindistonga eksport qilinadi.
* Sut va sut mahsulotlari. Conaprole sut ishlab chiqaruvchilar milliy kooperativi boʻlib, Lotin Amerikasidagi sut mahsulotlarining asosiy eksportchisi (2006-yilda) hisoblanadi. Mamlakatning sut mahsulotlariga bagʻishlangan hududi asosan janubi-gʻarbiy qismida joylashgan.
* Guruch. Yaxshi navlar mamlakat sharqida, Urugvay-Braziliya chegarasidagi Merin koʻliga yaqin pasttekisliklarda yetishtiriladi. Saman milliy kompaniyasi Lotin Amerikasidagi yetakchi guruch eksportchisi hisoblanadi. Guruch eksport qilinadigan mamlakatlar qatoriga Braziliya, Eron, Peru, Janubiy Afrika, Chili, Senegal, Argentina, Paragvay, Boliviya, Ekvador, AQSh, Kanada va Xitoy kiradi.
* Turizm. Janubiy Amerikada reaktiv kurort sifatida qaraladigan Maldonado va Rochaning janubi-sharqiy boʻlimlaridagi Punta del Este yoki Punta del Diablo kabi bir nechta dengizboʻyi kurortlari Urugvayning asosiy diqqatga sazovor joylari hisoblanadi. Har yili oktyabrdan martgacha Montevideoga xalqaro kruiz kemalari tashrif buyuradi. Shuningdek, Urugvay yil davomida koʻplab xalqaro anjumanlarga mezbonlik qiladi (Savdo boʻyicha dastlabki GATT Urugvay raundi, nomidan koʻrinib turibdiki, Urugvayda boʻlib oʻtgan). Montevideoda Janubiy Amerika umumiy bozori [Mercosur]ning bosh qarorgohi (kotibiyati) joylashgan boʻlib, uning toʻliq aʼzolari Urugvay, Argentina, Braziliya, Paragvay va Venesuela, birlashgan aʼzolar Boliviya, Chili, Kolumbiya, Ekvador va Peru hisoblanadi.
* Dasturiy taʼminot va konsalting. Urugvayning yuqori malakali ishchi kuchi va xalqaro standartlarga nisbatan past maoshlari uni IT sohasida tanilishiga olib keldi. Urugvayda ArTech kompaniyasi tomonidan yaratilgan GeneXus nomli dasturiy mahsulot alohida eʼtiborga loyiq. Boshqa muhim ishlab chiquvchilar va konsalting xizmati koʻrsatuvchilar qatoriga De Larrobla & Asociados, Greycon va Quanam kiradi. Tata Consultancy Servicesning ispan tilida soʻzlashuvchilar uchun shtab-kvartirasi Urugvayda joylashgan.

„Aholisi bor-yoʻgʻi uch million boʻlgan Urugvay tezda Lotin Amerikasining autsorsing markaziga aylandi. Hindistonning eng yirik texnologik konsalting firmalaridan biri bilan hamkorlikda Montevideodagi muhandislar Mumbaydagi hamkasblari uxlayotgan paytda ham ishlaydilar“.— The New York Times, 2006-yil 22-sentyabr.

* Bank xizmatlari. Bank ishi anʼanaviy ravishda mamlakatdagi eng kuchli xizmatlar eksporti sektorlaridan biri boʻlib kelgan. Bir vaqtlar Urugvay asosan bank sektori va barqarorligi uchun „Amerika Shveysariyasi“ deb atalgan. Urugvaydagi eng yirik bank Banco República yoki BROU boʻlib, u davlatga tegishli; yana bir muhim davlat banki BHU hisoblanadi. Mamlakatda 20 taga yaqin xususiy banklar, xalqaro banklarning aksariyat filiallari faoliyat yuritadi (Banco Santander, ABN AMRO, Citibank va boshqalar). Ficus Capital, Galvin Sociedad de Bolsa, Europa Sociedad de Bolsa, Dario Cukier, GBU, Hordeñana & Asociados Sociedad de Bolsa kabi koʻplab brokerlik va moliyaviy xizmat koʻrsatish byurolari ham mavjud. Urugvay banklarida qolib ketgan moliyaviy inqirozdan toʻliq qutulgan.
* Davlat sektori. Urugvayda davlat iqtisodiyotda muhim rol oʻynaydi, Urugvay mintaqadagi kommunal xizmatlar va davlat korxonalarida xususiylashtirish tendensiyasiga qarshilik koʻrsatdi. Bir nechta referendumlar davlatning eng muhim kommunal va energetika kompaniyalarini nazorat qilishini qoʻllab-quvvatladi. Baʼzi kompaniyalar qonun bilan kafolatlangan toʻliq monopoliyaga ega (masalan, statsionar telefoniya, suv), boshqalari xususiy operatorlar (sugʻurta, mobil telefoniya, banklar) bilan erkin raqobatlashadi. Ularning aksariyati mahalliy bozorda ustunlik qiladi. Urugvay jamiyatida ularning roli va kelajagi haqida kuchli munozaralar mavjud. Ulardan baʼzilari Urugvay davlat gʻaznasiga hissa qoʻshgan.
** Urugvaydagi eng muhim davlat kompaniyalari quyidagilardir: Republica AFAP (pensiya jamgʻarmasi), AFE (temir yoʻllar), ANCAP (energiya), ANCO (pochta), Administracion Nacional de Puertos (portlar), ANTEL (telekommunikatsiyalar: telefoniya, mobil xizmatlar (ANCEL va Data ANTELDATA)), BHU (ipoteka banki), BROU (bank), BSE (sugʻurta), OSE (suv va kanalizatsiya), UTE (elektr energiyasi). Bu kompaniyalar Urugvay Konstitutsiyasida belgilangan „Ente Autonomo“ (maʼnosi: avtonom subyekt) deb nomlangan yuridik shaxs maqomidan foydalangan holda ommaviy qonun asosida ishlaydi. Hukumat, shuningdek, PLUNA milliy aviatashuvchisi kabi xususiy, qonun ostida ishlaydigan boshqa kompaniyalarning bir qismiga va CND Milliy taraqqiyot korporatsiyasiga toʻliq yoki qisman tegishli boʻlgan boshqa kompaniyalarga egalik qiladi.

## Savdo shartnomalari

## Maʼlumotlar
Quyidagi jadvalda Urugvayning 1980—2021-yillardagi asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlari (XVJ xodimlarining 2022—2027-yillardagi hisob-kitoblari bilan) koʻrsatilgan. 10 % dan past inflyatsiya yashil rangda:

* **Sanoat ishlab chiqarishining oʻsish sur’ati:** 12,6 % (2006)
* **Elektr energiyasi – ishlab chiqarish:** 9,474 GVt/soat (1998)
** *[[Qazib olinadigan yoqilg'i|Qazilma yoqilgʻi]]:* 3,91 %
** *gidro:* 95,62 %
** *yadroviy:* 0 %
** *boshqa:* 0,47 % (1998)
* **Elektr energiyasi – isteʼmol:** 6,526 GVt soat (1998)
* **Elektr energiyasi – eksport:** 2,363 GVt/soat (1998)
* **Elektr energiyasi – import:** 78 GVt soat (1998)
* **Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari:** bugʻdoy, sholi, arpa, makkajoʻxori, oq joʻxori; chorva mollari; baliq
* **Ayirboshlash kurslari:** har bir AQSh dollariga toʻgʻri keluvchi Urugvay pesosi – 24,048 (2006), 24,479 (2005), 28,704 (2004), 28,209 (2003), 21,257 (2002)

## Urugvay dunyoda
Quyidagi jadvalda Urugvayning dunyodagi iqtisodiy reytinglari keltirilgan:

## Manbalar

## Havolalar
* Jahon bankining Urugvayga oid qisqacha savdo statistikasi